Koshi masalasi yechimining mavjudligi

Koshi masalasi yechimining mavjudligi. Ushbu
formula bilan aniqlangan funksiya (2.2.1) tenglama uchun Koshi masalasining yechimidan iboratdir. Bu yerda E1 bo’yicha olingan integralni quyidagicha tushunish lozim:
(2.2.21) formula Puasson formulasi deyiladi
Avvalo, Puasson formulasi bilan aniqlangan u(x, t) funksiyaning t>0 bo’lganda uzluksiz bo’lishini isbotlaymiz. Shu maqsadda ,…, , t o’zgaruvchilar fazosida
tengsizliklar bilan aniqlangan sohani qaraymiz, bunda I, T—musbat o’zgarmaslar.
(2 .2 .1) formulada ishtirok etayotgan
integralning x va t bo’yicha (2.2.22) sohada tekis yaqinlashuvchanligini ko’rsatamiz. Yetarli katta R sonni olib,
integralni baholaymiz.
funksiya chegaralangan, ya’ni .
So’ngra, deb hisoblaymiz. U holda
Bunga asosan
Demak ,
Ushbu
integral yaqinlashuvchi bo’lgani uchun, (2.2.24) ning o’ng tomonidagi integral R yetarli katta bo’lganda istalgancha kichik bo’ladi, bu integral x ga ham, t ga ham bog’liq, bo’lmagani uchun (2.2.23) integral tekis yaqinlashuvchi bo’ladi.
Bundan Puasson formulasi bilan aniqlangan u(x, t) funksiyaning t>0 da uzluksizligi kelib chiqadi.
Endi t>0 bo’lganda u(x, t) funksiyani t va x nuqtaning koordinatlari bo’yicha istalgancha differensiallanuvchi ekanligini va barcha hosilalarni Puasson formulasini integral belgisi ostida differensiallash natijasida hosil qilish mumkinligini ko’rsatamiz.
Misol uchun hosilani tekshiramiz. Agar Puasson formulasining o’ng tomonini t bo’yicha formal differensiallasak , quyidagi ifodani hosil qilamiz:
Bu ifodaning o’ng tomonidagi birinchi integral yuqorida ko’rsatganimizga asosan (2.2.22) sohada tekis yaqinlashuvchi bo’ladi. Shu singari ikkinchi integralning ham bu sohada tekis yaqinlashuvchanligi tekshirib ko’riladi.
Bundan darhol hosilaning mavjudligi, uzluksizligi va (2.2.2) ifoda bilan ustma-ust tushishi kelib chiqadi.
Xuddi shunday u(x,t) funksiya boshqa hosilalarining mavjudligi isbot qilinadi. Puasson formulasini bevosita differensiallab, u(x,t) funksiyaning hosilalarini tenglamaga qo’yib, bu funksiyaning (2.2.1) tenglamani qanoatlantirishiga hosil qilamiz.
Endi u(x, t) funksiyaning chegaralanganligini va (2.2.18) boshlang’ich shartni qanoatlantirishini isbot qilish qoldi. (2.2.21) formulada almashtirish bajaramiz u holda formula ushbu
ko’rinishda yoziladi. Ma’lum bo’lgan
formulaga asosan
(2.2.26) formuladan
Demak, u(x,t) funksiya chegaralangan.
(2.2.26) va (2.2.27) formulalarga asosan
(2.2.28) formuladagi integralni |s|>R va |s|U holda
Ushbu
integral yaqinlashuvchi bo’lgani uchun, shunday tanlash mumkinki, bo’lganda
tengsizlik bajariladi.
Biror sonni aniqlab qo’yamiz. U holda shunday topish mumkinki, bo’lganda va ixtiyoriy uchun quyidagi tengsizlik bajariladi:
Undan keyin
Demak,
ya‘n i , ixtiyoriy bo’lgani uchun
2.3. Laplas tenglamasining fundamental yechimi.
Parabolik turdagi tenglamalar o‘rganilganda nostansionar, ya’ni issiqlik tarqalish jarayoni vaqtga bog‘liq bo‘lgan maydonlar qaralgan edi.
Endi issiqlik tarqalish prossesini stasionar deb qaraymiz, ya’ni vaqt o‘tishi bilan maydondagi temperatura o‘garmaydi. Bunday maydonlar stasionar temperaturali maydonlar deyiladi.
a) Bir jinsli sterjenda issiqlik tarqalish jarayoni stasionar deb qaraylik, u holda issiqlik tarqalish tenglamasida , bo‘lib u holda tenglama
(a)
ko‘rinishga keladi. Agar sterjenda doim issiqlik manbalari ta’sir, tenglama
(b)
ko‘rinishda bo‘ladi.
b) Bir jinsli membranaga issiqlik tarqalish jarayoni stasionar deb qaraylik, u holda issiqlik tarqalish tenglamasi
(a1)
ko‘rinishga keladi. Agar membranaga doim issiqlik manbalari ta’sir etsa, tenglama
(b1)
ko‘rinishda bo‘ladi.
d) Bir jinsli qattiq jism uch o‘lchovli fazoda qaralayotgan bo‘lib, issiqlik tarqalish jarayoni stasionar bo‘lsa, u holda issiqlik tarqalish tenglamasi
(a2)
ko‘rinishga keladi, agar unga doim issiqlik manbalari ta’sir etsa, tenglama
(b2)
ko‘rinishda bo‘ladi.
Yuqorida keltirilgan (a), (a1), (a2) tenglamalar mos ravishda bir, ikki, uch o‘lchovli Laplas tenglamalari, (b), (b1), (b2) tenglamalar mos ravishda bir, ikki, uch o‘lchovli Puasson tenglamalari deyiladi.
S sirt bilan chegaralangan qandaydir D sohani qaraylik. D soha ichida u(x,y,z) temperaturaning stasionar tarqalish masalasi quyidagicha qo‘yiladi:
D soha ichida tenglamani va quyidagi chegaraviy shartlardan bittasini:
I. , S da (birinchi chegaraviy masala)
II. , S da (ikkinchi chegaraviy masala)
III. , S da (uchinchi chegaraviy masala)
qanoatlantiruvchi u(x,y,z) funksiya topilsin.
Laplas tenglamasiga qo‘yilgan 1-chegaraviy masalani Dirixle masalasi, 2-chegaraviy masalani – Neyman masalasi deydilar.
orqali 2-tartibli xususiy hosilalarning differensial operatorini belgilaymiz:
.
Ushbu differensial operator Laplas operatori,
(2.3.1)
tenglama – Laplas tenglamasi deyiladi.
(2.3.1) tenglamaga mos kvadratik xarakteristik forma quyidagicha:
,
va bu forma fazoning hamma nuqtalarida musbat aniqlangan. Bundan esa tenglama fazoda elliptik ekanligi kelib chiqadi.
2-3-1.Ta’rif. 2-tartibli uzluksiz xususiy hosilalarga ega bo‘lgan va Laplas tenglamasini qanoatlantiruvchi (ya’ni uning yechimi bo‘lgan) funksiya garmonik funksiya deyiladi.
va nuqtalarning funksiyasi bo‘lgan quyidagi funksiya ham , ham bo‘yicha Laplas tenglamasini qanoatlantirishini to‘g‘ridan-to‘g‘ri tekshirish mumkin:
(2.3.2)
bu yerda, . Haqiqatan, bo‘lganda (2.3.2) dan quyidagini olamiz:
. (2.3.3)
(2.3.3) ni etib (2.3.1) ga qo‘ysak quyidagini olamiz:
.
funksiya
va o‘zgaruvchilarga nisbatan simmetrik bo‘lganligi uchun, ushbu funksiya , o‘zgaruvchi bo‘yicha ham Laplas tenglamasini qanoatlantiradi.
(2.3.2) formula orqali aniqlangan funksiya Laplas tenglamasini elementar yoki fundamental yechimi deyiladi. bo‘lgan holda ushbu tenglama (yoki ) nuqtada joylashgan birlik zaryadning potensialini bildiradi.
S - fazoda berilgan silliq gipertekislik va - unda berilgan haqiqiy va uzluksiz funksiya bo‘lsin.
(2.3.4)
bu yerda integrallovchi o‘zgaruvchi bo‘yicha S gipertekislik yuzasining elementi, funksiya esa S da yotmaydigan fazoning barcha nuqtalarida garmonik funksiya.
funksiya da ga nisbatan garmonik. , hosilalarni hisoblaganda differensiallash amalini (2.3.4) ifodada integral ishorasi ostiga kiritish mumkin. Va buning natijasida yuqoridagi funksiya garmonik funksiya ekanligi haqidagi tasdiq isbot bo‘ladi.
fazoda biror yopiq S sirt bilan chegaralangangan chekli yoki cheksiz D sohani qaraymiz.
Agar funksiya chekli D sohada ikki marta uzluksiz differentsiallanuvchi bo’lib, Laplas tenglamasini qanoatlantirsa, ni D sohada garmonik funksiya deyiladi.
Agar funktsiya fazo chekli nuqtasining yetarli kichik atrofida, ya’ni markazi shu nuqtada bo’lgan yetarli kichik radiusli sharda garmonik bo’lsa, uni shu nuqtada garmonik deb ataladi.
Agar funktsiya cheksiz D sohaning koordinata boshidan chekli masofada yotgan ixtiyoriy x nuqtasida garmonik bo’lib, yetarli katta |x| lar uchun
Tengsizlik bajarilsa, funksiya cheksiz D sohada garmonik deyiladi.
fazodagi ikki nuqta orasidagi masofani r orqali belgilab olamiz, ya’ni
Bevosita tekshirish bilan ishonch hosil qilish mumkinki, ushbu
Funksiya bo’lganda x bo’yicha ham, bo’yicha ham Laplas tenglamasini qanoatlantiradi.
Haqiqatdan,
Oxirgi ifodani (2.3.1) tenglamaning chap tomoniga olib borib qo’yamiz. U holda
Xuddi shunga o’xshash n=2 hol tekshirib ko’riladi. funksiya x va ga nisbatan simmetrik bo’lgani uchun bu funksiya da bo’yicha ham Laplas tenglamasini qanoatlantiradi deb aytishimiz mumkin.
(2.3.5) formula bilan aniqlangan funktsiyani Laplas tenglamasining elementar yoki fundamental yechimi deyiladi.
Cheksizlikda
baho o’rinli bo’ladi.
Haqiqatan ham , funksiyaning yetarli katta |x| lardagi qiymati qiziqtirayotgani uchun deb olishimiz mumkin.
U holda
tengsizlikka asosan, bo’lgani uchun tengsizlik kelib chiqadi. Bundan darhol
tengsizlikka ega bo’lamiz.
Uqtirib o’tamizki, qiymatlari ikki nuqta o’rtasidagi masofa r ga bog’liq bo’lgan Laplas tenglamasini qanoatlantiruvchi funktsiyalar orasida ko’rinishdagi funksiyalardan boshqa funksiya mavjud emas, bunda C1 ,C2 –o’zgarmas sonlar.
Faraz qilaylik, shunday funksiya mavjud bo’lsin, ya’ni . Bu funksiyadan xi o’zgaruvchi bo’yicha hosilalarni hisoblaymiz:
Bu hosilalarni (2.3.1) tenglamaga qo’ysak, Laplas tenglamasi o’rniga
oddiy differansial tenglama hosil bo’ladi.
Bu tenglamaning umumiy yechimi
dan iboratdir.
|