Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari, ularning tarmoqlari

Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari, ularning tarmoqlari
Ma’lumot banklari
Ma'lumot bazalari
Bilim bazalari
Ekspert tizimlar
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari
Avtomatlashtirilgan loyihalashtirish tizimlari
Avtomatlashtirilgan ma'lumotlarga ishlov berish tizimlari
Avtomatlashtirilgan ilmiy-texnik axborot tizimlari
Axborot-hisoblash tizimlari
_________________ Axborot tizimlari__________________
________________ Texnik vositalar_________________
Hisoblash texnikasi vositalari
Nusxa ko'chirish va ko'paytirish texnikasi
Tashkiliytexnika
Aloqa vositalari
Telekommunikatsiya vositalari
Boshqa texnik vositalar
_______________ Dasturiy vositalar________________
Operatsion tizimlar
Amaliy dasturlar
Boshqa dasturiy vositalar
Lingvistik vositalar
Lug'atlar
Tezauruslar
Klassifikatorlar
Boshqa lingvistik vositalar
Tashkiliy-huquqiy vositalar
Nizom, ustav
Funksiya va vaziflami amalga oshirish tartibi
Lavozim yo'riqnomalari
Tizimdan foydalanish tartibi
Normativ-texnik hujjatlar
Texnologik ta’m inot
Axborot texnologiyalari
Yo‘riqnomalar, qoidalar
1-rasm. Axborot texnologiyalari va ularni ta’minlash vositalarining tasnifi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
§2. Huquq tizimi va uning kichik tizimlari
tushunchasi hamda ularning umumiy tavsifi
Huquq tizimi va uning kichik tizimlarini huquqiy informatika
obyektlari sifatida ko'rib chiqishdan oldin mazkur yuridik tushun-
chalarga ta’rif berish hamda ularni tavsiflab o'tish maqsadga
muvofiq bo'ladi. Zero, adabiyotlarda bu masala yuzasidan bahslar
hanuz davom etayotir.
“Huquq tizimi” atamasini umumiy tarzda ilk bor Y.B. Pashukanis
tilga olganligini qayd etib o'tish, bizningcha, adolatdan bo'ladi. U
huquq shaklining tarixiy rivojlanishi haqida gapirar ekan, huquq
tushunchalari evolutsiyasining turli, shu jumladan oliy bosqichini
ham ajratib o'tadi. “Rivojlanishning bu oliy bosqichi, — deb
ko'rsatadi u, — ma’lum iqtisodiy va ijtimoiy munosabatlarga mu-
vofiqdir. Shu bilan bir vaqtda, bu bosqich huquq tizimini nazariy
jihatdan tugal yaxlit tizim sifatida aks ettiruvchi umumiy tushun
chalar tizimining vujudga kelishi bilan tavsiflanadi’. Ammo kel-
tirilgan qoida asosan huquq nazariyasining huquq tizimini alohida
yuridik hodisa sifatida tavsiflovchi tushunchalariga taalluqii bo'lib,
bu yerda yaxlit axborot tuzilmasi sifatidagi huquq tizimi haqida
gap bormaydi.
So'zning axborot ma’nosida ishlatiluvchi “tizim” tushunchasini
huquqshunoslikka D.A. Kerimov kiritgan. U 1960-yildayoq “avto-
mat, inson va jamiyat mutlaqo har xil tabiatga ega, ammo
ularning har biri murakkab tuzilgan tizimga ega bo'lib, mazkur
tizim faoliyatining ayrim axborot jarayonlari bir-biri bilan miqdoriy
jihatdan ayniydir”, deb qayd etib o'tgan edi. Keyinchalik, tizimni
o'rganishga doir ishlarni falsafiy-huquqiy nuqtai nazardan tushu-
nib yetish jarayonida olim shu jumladan huquqiy hodisalarni
bilishga tizimli yondashuv va bunda tizim tushunchalaridan foy
dalanish juda muhim nazariy ahamiyatga ega, chunki bu huquqn
ing ichki birligini, uni tashkil etuvchi qismlarning uyg'un o'zaro
ta’siri va aloqasini aniqlash imkonini beradi, degan xulosaga
keldi. Bu munosabat bilan u huquqni tizimli tavsiflashning qator
muammolarini ko'rib chiqdi va, jumladan, huquq tizimiga huquq
ning ma’lum qismlarini mazmun belgilariga qarab nisbatan erkin
va mustaqil ishlaydigan tarkibiy jihatdan tartibga solingan yaxlit
birlikka obyektiv birlashishi, deb ta’rif berdi. Huquq sohalari,
institutlari va normalari misolida u huquq tizimining belgilarini ham
www.ziyouz.com kutubxonasi
tavsiflab o'tdi. Mazkur belgilar jumlasiga olim huquqiy birlikning
obyektivligini, huquqiy birlik qismlarining mazmun belgilariga qar
ab birlashganligini, huquq tizimining birligi va tarkibiy tartibga
solinganligini, huquq tizimining nisbatan mustaqilligini va uning
ishlashini kiritdi.
O'z vaqtida V.N. Kudryavsev yuridik fanining istiqbolli rivojlan
ishi nuqtai nazaridan katta tizimlar nazariyasi qoidalariga asoslan-
gan huquqiy hodisalarning tahliliga tizimli yondashuvga jiddiy
e’tibor berish lozimligini qayd etib o'tgan edi. U tizimni o'rganishga
doir hozirgi zamon tasawurlaridan kelib chiqib huquq sohasidagi
funksional tizimlami obyektiv ravishda tarkib topgan va o'z zimma-
lariga yuklangan funksiyalar tufayli mavjud bo'lgan tegishli ijtimoiy
tizimlar sifatida ajratdi. V.N. Kudryavsev umuman jamiyat huquq
tizimining alohida qismlarini: huquqiy ustqurmani, jinoyatchilikka
qarshi kurash olib boruvchi davlat organlarining faoliyatini (“jino
yat adliyasi tizimi’), huquqiy tartibga solish va huquqiy ongni
optimallash nazariyasi nuqtai nazaridan ko'rib chiqdi. U o'zini o'zi
boshqaruvchi huquq tizimlarining qator belgilarini: funksional hu
quq tizimida kichik tizimlar va elementlarning hamda axborot
oqimlarining mavjudligini, to'g'ri va teskari aloqalar ta’sirini, huquq
sohasi tizimlari bilan tashqi muhitning o'zaro ta’sirini va hokazolar-
ni ta’riflab berdi.
Keyinchalik V.N. Kudryavsev, A.M. Vasilyev va V.P. Kazimirchuk
huquqning keng ta’rifi hamda “huquq tizimi” tushunchasining gen-
ezisidan kelib chiqib jamiyatning huquq tizimini iqtisodiy, siyosiy,
g'oyaviy, ma’naviy, madaniy va boshqa tizimlar bilan o'zaro aloqa-
da o'rganishning muhimligini asoslab berdilar. Bu nuqtai nazardan
ular mazkur ijtimoiy tizim tushunchasiga “huquq doktrinalari, nor
malari va institutlarini ham, ijtimoiy munosabatlarni rivojlantirishga
yo'naltirilgan huquqni tarkib toptirish va huquqni amalga oshirish
jarayonlarini ham’ kiritdilar. “Huquq tizimi” tushunchasini boshqa
turdosh tushunchalardan ajratdilar, huquq tizimini statika va di-
namikada ko'rsatdilar hamda uning tizimlilik, izchillik, kommunika-
tivlik, huquq muassasalari va odamlaming faoliyati hamda ijtimoiy
ziddiyatlar bilan aloqadorlik, samaradorlik singari xususiyatlarini
yoritib berdilar.
N.V. Vitruk huquq sohasidagi tizimli tadqiqotlarni tahlildan
o'tkazib, mohiyat e’tibori bilan barcha davlat va huquq hodisala-
www.ziyouz.com kutubxonasi
riga o'zaro bog'langan va tizimlar hosil qiluvchi tizimlar deb
qarash mumkin, degan xulosaga keldi. U murakkab dinamik
tizimning kibernetik talqiniga asoslanib ijtimoiy-huquqiy sohadagi
tizim tushunchasini yaxlit bir butunning o'zaro bog'liq bo'lgan va
qo'yilgan maqsadlar yo'nalishida o'zaro ta’sirga kirishuvchi qism-
lari va elementlari majmui yoki yig'indisi deb ta’rifladi. Optimallash
nuqtai nazaridan olim huquq sohasidagi “huquqiy-ijtimoiy munosa
batlar” va “huquqiy tartibga solish mexanizmi” singari murakkab
yaxlit tizimlarni tavsiflab berdi. Bunda u mazkur o'zini o'zi
boshqaruvchi tizimlaming qator belgilarini - ularda tuzilma, maqsad
lar, axborot oqimlari, to'g'ri va teskari aloqalar hamda tartibga
solish dasturlari mavjudligini qayd etdi.
Adabiyotlarda huquq tizimining boshqa tushunchalari ham taklif
etiladi. Bunda asosan huquq normalari tizimi, huquqiy normalar
va huquqiy munosabatlar, huquq ijodkorligi va huquqni qo'llash
faoliyatining o'zaro nisbati hamda sud organlarining funksiyalari
ta’riflaridan kelib chiqiladi.
Umuman tizimlaming, shu jumladan huquq tizimi va uning
kichik tizimlarining mazmun belgilarini o'rganish jarayonida shu
narsa diqqatga sazovorki, ko'pgina mualliflar yaxlit tizimli tuzilma
lar haqida gapirganda awalambor o'zaro bog'langan va o'zaro
ta’sirga kirishuvchi kichik tizimlar va elementlar majmui (“yig'indisi”,
“to'plami” va h.k.)ni, qismlarning ma’lum belgilarga qarab birlash-
ishini va boshqa shunga o'xshash holatlarni qayd etadilar. Nati-
jada huquq sohasida turli tartibli (normativ, davlat-huquqiy, kiber
netik, axborot va boshqa) tizimlardan iborat bo'lgan obyektiv
tarkib topgan ijtimoiy tuzilmalar mavjudligi ayon bo'ladi; bu tizim
larni o'zaro bog'liq bo'lgan alohida kichik tizimlar va elementlarga
ajratish mumkin. Ular ma’lum tarzda joylashgan va tartibga solin-
gan bo'lib, muayyan vazifalarni bajaradilar, boshqaruv bosqichlari
va funksiyalarini amalga oshiradilar hamda qo'yilgan maqsadlar
sari harakat qiladilar. Huquq tizimi va uning kichik tizimlari maz-
mun-mohiyatining tavsifi ma’lum darajada mana shunday.
Huquqiy informatika huquq tizimi va uning kichik tizimlarini
ta’riflash va tavsiflashda ana shunday yondashuvlardan foydala-
nadi hamda ularni o'zining o'rganish obyekti sifatida ana shunday
ko'rinishda ko'rib chiqadi. Ammo bunda u mazkur o'rganishga
o'zining ba’zi bir tuzatishlarini ham kiritadi. Bu tuzatishlarning
www.ziyouz.com kutubxonasi
mazmuni quyidagilardan iboratdir. Huquqiy informatika huquq tiz
imi va uning kichik tizimlariga tizimli axborot tuzilmalari, ya’ni
ma’lum tarzda joylashgan va ma’lum maqsadlar yo'nalishida o'zaro
ta’sirga kirishuvchi, asosiy o'ziga xos belgisi tizimli-axborot sifatlari
va belgilarining mavjudligi bo'lgan qismlar, kichik tizimlar va ele-
mentlar to'plami deb qaraydi. Ya’ni huquqiy informatika foydalanu-
vchilami qiziqtiruvchi har qanday axborotlar, har qanday ma’lumotlar
va xabarlarni aks ettiruvchi har qanday huquqiy tuzilmalarni
o'rganadi.
Tabiiyki, (huquq tizimining, uning kichik tizimlarining) har qan
day huquqiy axborot tuzilmasini tahlildan o'tkazish jarayonida
uning statistik va dinamik jihatlarini ajratish mumkin, ammo ular
bir-biridan ajralgan emas, balki bir-biri bilan chambarchas bog'liq
bo'ladi. Boshqacha aytganda, mazkur tuzilmalarning istalgan birini
ko'rib chiqish jarayonida dastlab ulaming qismlari, kichik tizimlari
va elementlari majmuini tahlildan o'tkazish (tuzilmani statikada
o'rganish) lozim. So'ngra o'rganish jarayonida mazkur qismlar,
kichik tizimlar va elementlarning tashkiliy holati, ya’ni ulaming
tartibi ajratiladi (tuzilmani statikada o'rganish davom ettiriladi);
keyin huquqiy axborot tuzilmasining o'zaro aloqalariga e’tibor
qaratiladi (tuzilmani statika va dinamikada o'rganish); so'ngra
qismlar, kichik tizimlar va elementlarning qo'yilgan maqsadlar
yo'nalishidagi o'zaro ta’siri ko'rib chiqiladi (axborot tuzilmasini
dinamikada o'rganish); shundan so'ng umumiylik, informativlik va
boshqariluvchanlik singari sifat va belgilar bilan tavsiflanuvchi
kichik tizimlar va elementlardan yaxlit huquqiy tuzilmani ajratish
talab etiladi (tizimni statika va dinamikada tahlildan o'tkazish); va
nihoyat, umuman huquq tizimidagi va uning kichik tizimlaridagi
axborot jarayonlarining tashkil etilishini o'rganish lozim (tuzilmani
dinamikada tavsiflash).
Bu muhim xossalar huquqiy axborot tuzilmalarigagina xos emas.
Ularni boshqa ijtimoiy tuzilmalar - iqtisodiy, siyosiy, g'oyaviy,
ma’naviy, madaniy va bpshqa tuzilmalarni tahlildan o'tkazish jaray
onida ham aniqlash mumkin. Ammo mazkur belgilarni ajratish va
o'rganish yuristga voqelik haqidagi an’anaviy normativ-huquqiy
tasawurlar doirasidan chiqish, huquq tizimi axborot-boshqaruv
ta’siriga bo'ysunadigan hodisa sifatida mavjud yoki mavjud emas-
ligi haqida xulosa chiqarish imkonini beradi. Huquq sohasida
www.ziyouz.com kutubxonasi
ma’lum kichik tizimlar va elementlarning mavjudligi, ularning o'ziga
xos tarzda tartibga solinganligi va ishlash jarayonidagi o'zaro
aloqalari, o'zaro ta’siri va izchilligi axborot tuzilmalarini farqlash,
ularning tuzilishi, funksiyalari, aloqa kanallari, huquqiy va boshqa
xil axborot oqimlarini tadqiq qilish va o'rganish imkonini beradi.
Axborot tuzilmalari (faqat huquq tizimigina emas, uning kichik
tizimlari ham alohida tizimlar sifatida) ijtimoiy tuzilmalarning mu
rakkab turi ekanligi shubhasizdir. Huquqiy axborot tuzilmalari jami
yatning qismlari, ajralmas kichik tizimlari sifatida uning faoliyati va
rivojlanishida o'ziga xos tirik organizmlar bo'lib xizmat qiladi. Bu
tuzilmalarni davlat organlari, jamoat birlashmalari, huquq norma
lari, huquqiy munosabatlar subyektlarining xulq-atvori, huquqiy
ta’sir ko'rsatish vositalari, huquqiy qarashlar hamda boshqa obyek-
tlar va hodisalaming u yoki bu darajada muhim birlashmalari deb
ta’riflash mumkin. Bunday birlashishning maqsadi huquq sohasi,
huquq sohasidagi axborot ta’minoti va boshqaruv nazariyasi va
amaliyotidagi real ahvol bilan mos keladi. Yuqorida qayd etib
o'tilganidek, bu yerda global ijtimoiy-huquqiy tuzilmalar (huquq
tizimi jamiyat tizimining bir qismi sifatida) hamda ularning turli
kichik tizimlari, elementlari (aytaylik, prokuratura, sud, adliya, ichki
ishlar organlari), huquqiy ong, huquqiy tartibga solish, huquq
ijodkorligi, qonuniylik, huquq-tartibot, huquqiy madaniyat va huqu
qiy tarbiya mexanizmlari axborot tuzilmalari sifatida ishtirok etishi
mumkin. Xo'jalik, moliya, mehnat, jamoa xo'jaligi, yer va boshqa
ijtimoiy munosabatlami huquqiy tartibga solishning alohida mex
anizmlari muhim huquqiy axborot tuzilmalari hisoblanadi.
Tabiiyki, boshqa ijtimoiy tizimlar singari, huquqiy axborot tuzil-
malariga ham alohida integrativ xususiyatlar xos bo'lib, ular maz
kur tuzilmalarning kichik tizimlari va elementlari majmuiga bog'liq
emas. Masalan, (axborot tizimi sifatidagi) alohida huquq norma
sining informatsion amal qilish mexanizmining keng ma’lum bo'lgan
modelini olaylik. Mazmunan bu tizim qator kichik tizimlar va
elementlardan - mazkur normani qo'llovchi subyektning informat
sion ma’lumotlari to'plami sifatidagi huquq normasi, huquqiy mu
nosabatlar, subyektning xulq-atvori, sanksiyalar va hokazolardan
tarkib topadi. Bu qismlarning har biri yaxlit bir butun huquqiy
axborot tuzilmasini tashkil eta olmaydi. Biroq, dialektik yo'l bilan
birlashgach, bu kichik tizimlar va elementlar alohida huquq nor-
www.ziyouz.com kutubxonasi
masi miqyosida huquqiy-axborot tartibga solish mexanizmini tashkil
etadi. Bu mexanizm huquqiy munosabatlaming tegishli subyektlari
xulq-atvorini yo'naltirishga va ularni axborot jarayonlari asosida
boshqarishga qodirdir.
Ko'rib chiqilayotgan tuzilma ichida axborot aloqalari va o'zaro
ta’sirlarining mavjudligi (huquqning alohida normasi miqyosida
huquqiy tartibga solish mexanizmi) mazkur tuzilma boshqa tuzil-
malar bilan o'zaro ta’sirga kirishish jarayonida yaxlit (masalan,
iqtisodiy yoki siyosiy yo'sindagi) axborot organizmi sifatida ishtirok
etishini isbotlaydi. Huquqiy axborot tuzilmasi o'z kichik tizimlari va
elementlariga faol ta’sir ko'rsatadi hamda ularni muayyan vazi
falarni hal qilish jarayonida o'zgartiradi. Natijada alohida kichik
tizimlar va elementlar o'zining regulyativ, axborot xususiyatlari va
xossalarini o'zgartirib, yangi sifat xususiyatlariga ega bo'ladi (biz-
ning holda huquqiy munosabatlar subyektlarining xulq-atvori vaqt
o'tishi bilan soddalashishi yoki murakkablashishi, subyektlar
majburiyatlarini bajarmagan taqdirda sanksiyalar miqdori o'zgarishi,
huquqiy axborot oqimlari kamayishi yoki ko'payishi mumkin).
Huquqiy axborot tuzilmalari o'z kichik tizimlari va elementlari
to'plamiga egadirlar. Huquqiy tuzilmalaming qismlari mexanik tarzda
emas, balki ularning ichki tuzilishidan, mazkur axborot tuzilmalar
tarkib topishi va rivojlanishining obyektiv qonuniyatlaridan kelib
chiqib birlashgandir. Huquqiy voqelik sohasidagi axborot va
boshqaruv nuqtai nazaridan bu davlat organlari, shu jumladan
huquq muassasalari, huquq normalari, ijtimoiy munosabatlar, alo
qa kanallari, huquqiy axborot va boshqalar bo'lib, ulaming o'zaro
ta’siri yaxlit huquqiy tuzilmani tashkil etadi. Huquq sohasidagi
axborot ta’minoti va boshqaruvning nazariyasi hamda amaliyotida
kichik tizimlarning keng doirasi ajratiladi - bular huquqni, huquqiy
tartibga solish, huquqiy targ'ibot, huquqiy madaniyat mexanizm-
larini qo'llovchi davlat hokimiyati, boshqaruvi, adliya va prokurat-
ura organlari hamda boshqa obyektlardir. Bu holda qonun loyiha-
larini muhokamadan o'tkazish va qabul qilish, xo'jalik nizolarini hal
qilish, sudda ishlami ko'rib chiqish, huquqiy bilimlarni targ'ib qilish
va boshqa shunga o'xshash jarayonlar ham kichik tizimlar va
elementlar bo'lib xizmat qiladi.
O'rganilayotgan kichik tizimlar va elementlarning tarkibi huqu
qiy axborot tuzilmasining mazmunini tashkil etadi. Yaxlit tuzilma-
www.ziyouz.com kutubxonasi
ning ijtimoiy va informatsion tabiati va yo'nalishi kichik tizimlar va
elernentlarning ichki tashkilotiga bog'liq bo'ladi. Masalan, huquqiy
tartibga solish mexanizmining ijtimoiy va informatsion tabiati, un
ing maqsadlari, vazifalari, funksiyalari, “axborotga to'liqligi”, axborot
bilan ta’sir ko'rsatish va boshqarish usullari xo'jalik, ma’muriy,
moliyaviy va boshqa munosabatlarni huquqiy tartibga solishning
sohaviy mexanizmlari tarkibi va ichki tashkilotiga ko'p jihatdan
bog'Iiqdir. Huquqiy axborot tuzilmasining kichik tizimlari va ele-
mentlarida sodir bo'luvchi o'zgarishlar umuman mazkur tizimda va
uning xossalarida ham tegishli o'zgarishlar ro'y berishiga olib
keladi, Natijada huquqiy axborot tuzilmasining kichik tizimlari va
elementlari uning substansional, mazmun jihati, tuzilmaning ichki
tashkiloti negizi bo'lib xizmat qiladi.
Tashkilot statik, qotib qolgan hodisa emas. U huquqiy axborot
tuzilmasining tegishli qismlariga (pog'onalari, turlari, yo'nalishlariga
qarab) u yoki bu ishaklda ta’sir ko'rsatadi, ularni har xil tartibli
munosabatlar bilan birlashtiradi, ularga ma’lum umumiylik baxsh
etadi hamda yangj tizimli, informatsion va boshqa sifatlarning
yuzaga kelishiga spbab bo'ladi. Tuzilmaning (huquq normalari,
davlat organlarining huquqni qo'llash faoliyati, huquqiy-axborot
ta’siri ko'rsatish va boshqalaming) nisbatan barqarorligi huquq va
jamiyatning huquq tizimini rivojlantirish sohasida axborot bilan
ta’minlashni muvofiq ravishda yo’lga qo'yish uchun katta ahami
yatga egadir. Huquqiy axborot tuzilmasining alohida kichik tizimlari
va elementlarida sodir bo'luvchi o'zgarishlar (qonunchilikdagi qay
ta qurish, huquqni qo'llovchi boshqaruv, sud organlari ishining
tashkilotidagi o'zgarishlar va hokazolar) uning tuzilishiga munta-
zam ta’sir ko'rsatadi. Ammo uning (siyosiy, konstitutsiyaviy, iqti
sodiy) negizi barqaror bo'lib, huquqiy-axborot voqeligining yax-
litligini saqlab qoladi. Kichik tizimlar o'zaro ta’sirining barqaror
aloqalari mavjud bo'lmaganida, huquqiy axborot tuzilmasi o'z zim-
masiga yuklangan ijtimoiy maqsadlar, funksiyalar va vazifalarni
samarali amalga oshira olmas edi.
Bu o'rinda barcha huquqiy axborot tuzilmalari, har qanday
tizimlar va ularni tashkil etuvchi kichik tizimlar, elementlar singari,
ma’lum tarzda joylashishini qayd etib o'tish lozim. Bu ularga
ko'plab tuzilishlarga egalik xos ekanligini, bir tizimli huquqiy-
axborot tuzilmalari bilan bir qatorda ko'p tizimli huquqiy-axborot
www.ziyouz.com kutubxonasi
tuzilmalari ham mavjudligini anglatadi. Shuning uchun ham, masa-
lan, alohida huquq normasi miqyosida ijtimoiy munosabatlarni
huquqiy tartibga solish mexanizmiga nisbatan sodda, bir tizimli
axborot tuzilmasi deb qarash mumkin. Ammo huquq instituti yoki
sohasi miqyosida ijtimoiy munosabatlarni huquqiy tartibga solish
mexanizmi ko'plab oddiy kichik tizimlar (tizimlar) — tegishli huquq
normalari, huquqiy munosabatlar, subyektlar xulq-atvori, huquqiy
axborot oqimlari va hokazolami o'z ichiga oladi hamda ko'p tizimli
axborot tuzilmasi sifatida faoliyat ko'rsatadi. Bu yerda barcha
ijtimoiy munosabatlarni huquqiy tartibga solish mexanizmi ko'p
tizimli tuzilmaning cho'qqisi bo'lib, u juda ko'p qismlardan — huquq
normalari, institutlari, huquq sohalari, huquqiy ta’sir ko'rsatish
vositalari, huquqiy munosabatlar, huquqiy-axborot ma’lumotlarining
turlari hamda boshqa obyektlar, hodisalar va jarayonlardan tashkil
topadi.
Ko'p tizimli tuzilmalarni boshqa huquqiy axborot tuzilmalari -
huquqiy ong (individual, jamoaviy, ommaviy) mexanizmi, huquq
ijodkorligi mexanizmi (mamlakat, avtonom respublika, o'lka, viloy
at, vazirlik miqyosida), qonuniylik mexanizmi (prokuratura organ-
larining mamlakat, avtonom respublika, o'lka, viloyat, shahar miqy
osida qonuniylikni mustahkamlash borasidagi faoliyati), huquq-
tartibot mexanizmi (masalan, mamlakat IIV, o'lka, viloyat ichki
ishlar boshqarmalari faoliyati doirasida) va boshqa tuzilmalar
doirasida ham ko'rsatib berish mumkin.
Natijada yuridik nazariya va amaliyotda ijtimoiy hodisa va
jarayonlaming ma’lum tizimini hosil qiluvchi yaxlit, huquqiy axborot
tuzilmalarining ma’lum iyerarxiyasi vujudga keladi.
Tabiiyki, huquq sohasidagi axborot faoliyati ma’lum maqsadga
ham ega bo'ladi. Zotan, maqsadsiz harakat mantiqsiz harakatdir.
U yoki bu huquqiy axborot tuzilmalarining oldidagi xilma-xil maqsad-
larni biron-bir umumiy maqsadlarga bog'Jash juda ham qiyin.
Shuning uchun ham biz umuman huquq tizimi hamda uning kichik
tizimlarining ijtimoiy, huquqiy-axborot faoliyatining xususiyatini aks
ettiruvchi va mohiyatan har xil omillar bilan belgilanuvchi maqsad-
larning ayrim asosiy turlarini ajratib o'tishni lozim deb topdik. Bu
о rinda: huquq tizimining xo'jalik munosabatlari va boshqaruvni
yangilash va rivojlantirishdan iborat bo'lgan ijtimoiy-iqtisodiy mu-
nosabatlarini; huquq tizimining ijtimoiy tuzumni mustahkamlash-
www.ziyouz.com kutubxonasi
dan, jamiyatni ijtimoiy rivojlantirish vazifalarining eng muvofiq rav
ishda hal qilinishiga yordam berishdan, mamlakatning mudofaa
qobiliyatini mustahkamlashdan iborat bo'lgan ijtimoiy-siyosiy
maqsadlarini; ishlaydigan qonunlar va qonun hujjatlarini ishlab
chiqish, umumxalq muhokamasidan o'tkazish va qabul qilishdan
(huquq ijodkorligi mexanizmining maqsadlaridan biri), odil sudlovni
samarali amalga oshirishdan, jinoyatlarni tergov qilish va ochish-
dan (jinoyat adliyasi tizimining maqsadlaridan biri), huquqiy axborot
larni tezkorlik bilan tarqatishdan (huquqiy axborot umumdavlat
tizimining maqsadlaridan biri) va hokazolardan iborat bo Igan
ijtimoiy-huquqiy maqsadlarni ajratish mumkin.
Huquqiy axborot tuzilmalarining ko'p maqsadli xususiyati tag'in
shu bilan izohlanadiki, ularning asosida ma’lum yuridik, informat-
sion va boshqa vazifalarni hal qilish uchun yaxlit bir butunga
birlashtirilgan turli kichik tizimlar va elementlaming faoliyati yotadi.
Ulaming ko'pchiligining (masalan, huquqni muhofaza qilish organ
lari va mansabdor shaxslarning) faoliyati qonunlar bilan tartibga
solinadi. Ularning har birining oldiga ma’lum maqsadlarga erish-
ishga qaratilgan vazifalar qo'yiladi. Bu maqsadlar bir-birini to'ldiradi
va shu bilan bir vaqtda ularga har xil yo'nalish beradi. Ammo ular
o'zining ijtimoiy tabiatiga ko'ra bir-biriga zid kelmaydi. Natijada
huquqiy axborot tuzilmalari belgilangan maqsadlarga erishish mu-
nosabati bilan yuzaga keluvchi vazifalarni hal qilishga mo'ljallangan
yaxlit mexanizmlar bo'lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, ularning
ko'p sonli tuzilishi va funksiyalari maqsadlar tuzilmasi bilan o'zaro
bog'liqdir. O'z navbatida, huquqiy axborot tuzilmalari turli kichik
tizimlari va elementlarining maqsadlari bir-biri bilan quyidan yuq-
origa qarab (masalan, individual huquqiy ong mexanizmidan jami-
yatdagi ommaviy huquqiy ong mexanizmigacha) ma’lum tarzda
bog'langandir. Bu ma’noda huquqiy axborot tuzilmalari maqsadlari
majmui maqsadlarning ayrim iyerarxik “daraxti”ni hosil qiladi. Bu
daraxt mazkur tuzilmalaming tashqi regulyativ-axborot ta’sirlarini
shakllantirish uchun asos bo'lib xizmat qiladi.
Huquqiy axborot tuzilmalarining ko'pgina kichik tizimlari va ele-
mentlari (masalan, adliya, sud, prokuratura organlari) maqsadlar
nuqtai nazaridan ikki vazifani bajarishi mumkin: yaxlit axborot
tuzilmalari sifatida ular boshqa tuzilmalar tarkibiga (masalan, dav
lat apparatiga yoki yagona tizim sifatidagi jamiyatga) kiradilar va
www.ziyouz.com kutubxonasi
shu bilan bir vaqtda, huquq tizimi va uning kichik tizimlarining
qismlari sifatida huquqiy axborot yordamida ma’lum ijtimoiy muno-
sabatlarni tartibga soluvchi mustaqil tuzilmalar hisoblanadilar.
Barcha huquqiy axborot tuzilmalarini yuqorida ko'rsatilgan tart
ibga solish funksiyalarini bajaruvchi, ya’ni tartibga solish maqsad
va vazifalarini ishlab chiqish, zarur axborotni to'plash va qayta
ishlash, zarur yuridik qarorlar qabul qilish, ularni ijrochilarga
yetkazish, ularning bajarilishini nazorat qilishga qodir bo'lgan
huquqiy-axborot ta’siri ko'rsatish, huquq ijodkorligi va huquqiy
tarbiya subyektlari va obyektlariga ajratish mumkin. Huquqiy-
axborot ta’siri subyektlari jumlasiga tegishli davlat hokimiyati,
boshqaruv, sud, prokuratura organlari, jamoat tashkilotlari va
mansabdor shaxslar kiradi. Axborot ta’siri subyekti huquq norma-
lari va sanksiyalarni qo'llaydi, huquq maqsadlari, ko'rsatmalarini
hamda boshqa huquqiy va nohuquqiy vositalarni amalga oshiradi.
Bu ma’noda u boshqaruv funksiyasini bajaruvchi hamda xilma-xil
obyektlarga ta’sir ko'rsatuvchi keng va sermazmun ijtimoiy-huqu-
qiy birlik sifatida faoliyat ko'rsatadi. Axborot ta’siri obyekti — bu
huquqiy munosabatlar subyektlari, korxonalar, muassasalar, tashkil
otlar, mansabdor shaxslar, mutaxassislar, fuqarolar va boshqalarn-
ing xulq-atvoridir. Huquqiy tuzilmalar hamda ularning kichik tizim
lari va elementiari ham axborot ta’siri obyektlari bo'lishi mumkin.
Huquqiy ta’sir subyektlari va obyektlari to'g'ri va teskari axborot
aloqalari kanallari orqali bog'lanadilar. Bu kanallar vazifasini dav
lat xizmatchilari, ommaviy axborot vositalari, aloqa vositalari, mehnat
jamoalari, fuqarolar va boshqalar bajaradi. To'g'ri axborot alo
qalari kanallari ta’sir ko'rsatuvchi kichik tizimdan ta’sirni qabul
qiluvchi kichik tizimga tomon, teskari axborot aloqalari kanallari
esa - ta’simi qabul qiluvchi kichik tizimdan ta’sir ko'rsatuvchi
kichik tizimga tomon harakat qiladi. To'g'ri va teskari axborot
aloqalari kanallari huquqiy axborot tuzilmalarining muhim tarkibiy
komponentlari bo'lib, tuzilmalar ularsiz statik, harakatsiz holatda
qolgan bo'lardilar.
Nihoyat, biz huquqiy axborot tuzilmalariga o'zini o'zi tartibga
solish xos ekanligini yuqorida qayd etib o'tdik. Ko'rsatilgan kichik
tizimlarning kanallari orqali muntazam o'zaro ta’sirga kirishish
jarayonida u axborotni yig'ish, qayta ishlash va baholash, yuridik
qarorlar qabul qilish, teskari axborot aloqasi va boshqa harakat-
www.ziyouz.com kutubxonasi
larni amalga oshirish orqali huquqiy tuzilmalarning ma’lum sifat-
larini saqlab qolishga qaratiladi. Fuqarolik jamiyati sharoitlarida
bu o'zini o‘zi tartibga solish keng doirada amalga oshiriladi.
To'laqonli fuqarolik jamiyati turli ijtimoiy munosabatlarga keng
miqyosda va samarali huquqiy-axborot ta’siri ko'rsatish uchun
barcha zarur sharoitlar, vositalar va usullarga ega bo'ladi. Ammo
bunda ijtimoiy hayot va amaliyot ma’lum cheklashlar belgilaydigan
axborot bilan ta’minlashning obyektiv sharoitlari va imkoniyatlarini
e’tiborga olish lozimdir.
Huquqiy axborot tuzilmalariga faoliyat va rivojlanishning ma’lum
qonuniyatlari xosdir (bu ayniqsa global tizim - jamiyatning huquq
tizimiga taalluqlidir). Mazkur qonuniyatlar hodisalar o'rtasidagi alo-
qalaming obyektivligini tavsiflaydi. Hodisalar va jarayonlarga tizim-
li-axborot yondashish, yuridik nazariyaning hozirgi taraqqiyot bos-
qichida huquqni tizimli-axborot o’rganish jarayonida bulaming bar-
chasini e’tiborga olish va ulardan foydalanish lozim. Huquqiy
axborot tuzilmalarida o'zini o'zi boshqarish ayni holda ijtimoiy
hodisalarning stixiyali ravishda paydo bo'lishi va izdan chiqishiga
qarshi qaratilgandir.
Boshqaruv jarayonida huquqiy tuzilmalar bir sifat holatidan
boshqa sifat holatiga o'tadilar hamda ichki (maqsad va vazifalar
qo'yish, tashkil etish, kommunikatsiyalarni aniqlash va h.k.) va
tashqi (ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish, qonuniylikni mus
tahkamlash, jinoyatchilikka qarshi kurash, fuqarolaming huquq va
manfaatlarini himoya qilish va h.k.) funksiyalarni amalga oshiradi-
lar. Birinchi holda axborot oqimlari tizimlar ichida aylanadi, bino-
barin, boshqaruv jarayonlari ijtimoiy-huquqiy birlik doirasida amal
ga oshiriladi. Ikkinchi holda huquqiy tuzilmalar tashqi muhit, ya’ni
o'zini qurshagan iqtisodiy, siyosiy, madaniy, huquqiy va boshqa
tizimlar bilan bog'lanadi, ulardan signallar (axborot) oladilar ham
da ulaming tegishli ta’sirini his etadilar. O'z tomonidan ular tashqi
muhitga ma’lum axborot ta’siri ko'rsatadilar.
Huquqiy axborot tuzilmalarining tashqi muhit bilan o'zaro ta’siri
realdir. Bu ko'p sonli axborot aloqalari va munosabatlariga ega
bo'lgan huquqiy tuzilmalarda o'z ifodasini topadi. Ularni, barcha
ijtimoiy jarayonlar singari, hisobga olish va matematik tahlildan
o'tkazish juda ham qiyin. Bu huquqiy axborot tuzilmalarini
boshqarishni boshqaruvning murakkab turiga aylantiradi hamda
www.ziyouz.com kutubxonasi
uni informatika va kibernetika vositalari va usullari nuqtai nazari-
dan optimallash jarayonida qiyinchiliklar tug'diradi.
|