nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-yili Yevropa davlatlari Òurkiyaga qarshi «Muqaddas liga»

87
Fan, madaniyat va san’at. XVII asrdan Yevropaning ilg‘or g‘oyalari
ta’siri ostida yirik shaharlar, asosan, poytaxt Istanbulda dunyoviy fan-
larni rivojlantirishga harakat boshlanadi.
Bu davrda buyuk turk olimi
Koshib Chalabiy, matematika va astronomiya sohasida
Xizr Xalifa
Òabariy, Mulla Mehmet Chalabiy, Mustafo Koshipzoda kabi olimlar
unumli faoliyat olib bordi.
Shu davrda turk adabiyotida ham o‘ziga xos faollik kuzatildi, yirik
asarlar yaratildi. Shulardan
Avliyo Chalabiyning «Sayohatnoma» asari
tarixiy-etnografik manba sifatida alohida ahamiyatga ega.
Me’morchilikda ham XVII asr oxiri –
XVIII asr boshlarida tushu-
narsiz, milliylikdan ancha yiroq bo‘lgan qorishiq uslublar yaratildi.
Vaholanki, XV–XVII asrlarda turk me’morlari buyuk tarixiy obida-
larni yaratishgan edi. Ayniqsa, XVI asrning buyuk me’mori Sinon
o‘zining betakror binolari bilan turk me’morchiligi rivojiga katta hissa
qo‘shdi.
XVII asr turk me’morchiligining ajoyib namunalari sifatida sul-
tonning Òo‘pqopi saroyidagi Bag‘dod va Ravon ko‘shklarini
ham aytib
o‘tish lozim. Bu davrda naqqoshlik va miniatura san’ati ham yaxshi
rivojlandi. Naqqoshlikda bezak vositasi sifatida, asosan, miniatura
rasmlaridan va yozuvlardan foydalanilar edi.
Yevropa madaniyatining ta’siriga
qaramasdan, Yangi davrda turk
madaniyati, asosan, milliylik va o‘ziga xoslikni saqlab qola oldi.
Ammo imperiyada boshlangan siyosiy va iqtisodiy inqiroz madaniyat
rivojiga ham ta’sir etmasdan qolmadi.
Strategik maqsad – - Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot

|
Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot
|
bet | 55/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmuaStrategik maqsad – uzoqqa mo‘ljallangan umumiy aniq rejani ifodalaydi.
Tarbiyaviy soat – bilim yurti sharoitida darsdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil etishning asosiy shakli.
Ta’lim-tarbiya – insonning jismoniy, ma’naviy va intellektual jihatdan kamol topish jarayonidan iborat bo‘lib, insonning ongli ravishda rejalashtirilgan faoliyat bo‘yicha aniq yo‘nalish olib ijtimoiy namuna bo‘lishga har tomonlama barkamollikka intilish jarayonidagi ma’naviy manbalar va hozirgi zamon talablari hamda ehtiyojlarini nazarda tutgan holda ta’lim beruvchining ta’lim oluvchi bilan aniq bir maqsadga yo‘naltirilgan o‘zaro ta’limiy va tarbiyaviy muloqotidir.
9-ilova
Adabiyotlar ro‘yxati
I.A.Karimov., «O‘zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari»
Shavkat Mirziyoev., “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalkimiz bilan birga ko’ramiz” Toshkent «O’zbekiston» 2017
Mavlonova R.A., To‘raeva O.T., Holiqberdiyev K.M. Pedagogika, T., O‘qituvchi, 2010
Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. Ibragimova G., To‘raqulov X.A., Alibekova R. T.: «Cho‘lpon» 2004.
S.Ochilov., "Mustaqillik ma’naviyati va tarbiya asoslari"
11- ma’ruza
TA’LIM SIFATINI OSHIRISHDA ELEKTRON O‘QUV ADABIYOTLARIDAN FOYDALANISH
11-ma’ruza mashg‘uloti texnologik modeli
Vaqt: 80 daqiqa
|
|
O‘quv mashg‘ulotining shakli va turi
|
Nazariy, yangi mavzu bayoni
|
O‘quv mashg‘ulot rejasi / o‘quv mashg‘ulotining tuzilishi
|
Tashkiliy qism.
Motivatsya.
Boshlang’ich bilimlarni aniqlash.
Tayancha so’zlar bilan ishlash.
Ma’ruza.
Baxs- munozara.
Xulosa.
Yakunlash.
|
O‘quv mashg‘uloti maqsadi: ta’lim sifatini oshirishda elektron o‘quv adabiyotlaridan foydalanish haqida ilmiy pedagogik tushuncha berish
|
Pedagogik vazifalar:
-elektron ta`lim resurslar, elektron nashr, elektron uslubiy qo`llanma, elektron o`quv qo`llanma tayanch so’zlarini izohlash.
-elektron o‘quv adabiyotlarining ta’lim tizimidagi o‘rnini tushuntirish.
-elektron o‘quv adabiyotlaridan foydalanish ahamiyatini ochib berish
|
O‘quv faoliyati natijalari:
elektron ta`lim resurslar, elektron nashr, elektron uslubiy qo`llanma, elektron o`quv qo`llanma tayanch so’zlarini izohlaydi.
elektron o‘quv adabiyotlarining ta’lim tizimidagi o‘rni mavzusida fikr yuritadi.
-elektron o‘quv adabiyotlaridan foydalanish ahamiyatini izohlaydi
|
O‘qitish metodlari
|
Ma’ruza, tushuntirish, ko‘rsatish, namoyish
|
O‘quv faoliyatini tashkil etish shakli
|
Ommaviy, jamoaviy, guruhlarda ishlash, yakka tartibda
|
O‘qitish vositalari
|
o‘quv topshirig‘i va uni bajarish bo‘yicha yo‘riqnoma, grafik tashkil etuvchilar
|
O‘qitish sharoiti
|
Maxsus texnika vositalari bilan jihozlangan, guruhlarda ishlashga mo‘ljallangan xonalar
|
Qaytar aloqaning yo‘l va vositalari
|
Tezkor-so‘rov, so‘rov, referat, test
|
|
| |
Ijodiy qobiliyatlar – - Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot

|
Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot
|
bet | 50/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmuaIjodiy qobiliyatlar – bu yangilik yaratish zarurligi va mumkinligni tushunish, muammoni ifodalay olish, g‘oya farazini ilgari surish uchun kerak bo‘ladigan bilimlarni ishga sola bilish qobiliyatlari, farazni nazariy va amaliy tasdiqlash, muammoni hal qilishni izlash hamda topish, natijada yangi original mahsulotlar yaratish (ilmiy kashfiyot, ixtiro, san’at asari, tavsifnoma va h.k.) qobiliyatlaridir (Alimov N.N.).
Ilmiylik – yangilik, ya’ni, jarayon va hodisalar kechishidagi yangi sifat bosqichiga o‘tishdagi ijodiy jarayonning natijasi.
• tadbir mavzusiga doir materiallarni yig‘ish;
• tadbir maqsadi va vazifalarini belgilash;
• tadbirning mazmunini ishlab chiqish;
• tadbir shakli, metodlari va vositalarini tanlash;
• tadbirni tashkil etish va o‘tkazish (davomiyligi) vaqtini belgilash;
• tarbiyaviy tadbir ssenariysini ishlab chiqish; • talabalar faoliyatini nazorat qilish, ularning faollik darajalarini norasmiy (ularni bu haqida xabardor qilmasdan) baholash;
• loyihani amaliy faoliyatda qo‘llash;
• tadbirni tashkil etish jarayoni;
• tadbirning o‘tkazilish holati (samarali, samarasiz, muvaffaqiyatli, muvaffaqiyatsiz kechganligi)ni muhokama qilish va yakuniy xulosa chiqarish Tarbiya jarayonini loyihalash quyidagi bosqichlarda kechadi:
10 – ma’ruza mashg‘uloti texnologik modeli
G‘OYAVIY TAHDIDLARDAN HIMOYALANISHDA TARBIYAVIY ISHLARNING AHAMIYATI
Vaqt: 80 daqiqa
O’quvchilar soni: 90 nafar
|
|
O‘quv mashg‘ulotining shakli va turi
|
Nazariy, yangi mavzu bayoni
|
O‘quv mashg‘ulot rejasi / o‘quv mashg‘ulotining tuzilishi
|
Tashkiliy qism. Davomat. Darsga tayyorgarlik.
Faollashtiruvchi (motivatsion) qism.
Tayanch so’zlar bilan ishlash.
Ma’ruza o’qish.
Savollarga javob berish.
Mustahkamlash.
Yakunlash.
|
O‘quv mashg‘uloti maqsadi: G‘oyaviy tahdidlardan himoyalanishda tarbiyaviy ishlarning ahamiyati va yo’llari haqida ilmiy pedagogik tushuncha berish
|
Pedagogik vazifalar:
tarbiya, immunitet, milliy qadriyat, ustanovka, ijtimoiy xulq ko‘nikmalari tayanch so’zlarini izohlash.
Tarbiyaviy ishlar mohiyatini tushuntirish.
Pedagogik ta’sir ko‘rsatishda talablardan foydalanish yo’llarini ochib berish
|
O‘quv faoliyati natijalari:
tarbiya, immunitet, milliy qadriyat, ustanovka, ijtimoiy xulq ko‘nikmalari tayanch so’zlarini izohlaydi.
Tarbiyaviy ishlar mohiyati mavzusida fikr yuritadi.
Pedagogik ta’sir ko‘rsatishda talablardan foydalanish yo’llarini ochib berishadi
|
O‘qitish metodlari
|
Ma’ruza, tushuntirish, ko‘rsatish, namoyish
|
O‘quv faoliyatini tashkil etish shakli
|
Ommaviy, jamoaviy, guruhlarda ishlash, yakka tartibda
|
O‘qitish vositalari
|
Ma’ruza matni, grafik tashkil etuvchilar
|
O‘qitish sharoiti
|
Maxsus texnika vositalari bilan jihozlangan, guruhlarda ishlashga mo‘ljallangan xonalar
|
Qaytar aloqaning yo‘l va vositalari
|
Tezkor-so‘rov, so‘rov, referat, test
|
|
| |
Kreativlik - Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot

|
Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot
|
bet | 64/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmuaKreativlik (lot., ing. “create ” – yaratish, “creative” – yaratuvchi, ijodkor) – individning yangi g’oyalarni ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi va mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati
Shaxsning kreativligi uning tafakkurida, muloqotida, his-tuyg‘ularida, muayyan faoliyat turlarida namoyon bo‘ladi. Kreativlik shaxsni yaxlit holda yoki uning muayyan xususiyatlarini tavsiflaydi. Kreativlik iqtidorning muhim omili sifatida ham aks etadi. Qolaversa, kreativlik zehni o‘tkirlikni belgilab beradi, “talabalar e’tiborini ta’lim jarayoniga faol jalb etishni ta’minlaydi”.
Xorijiy mamlakatlarda barcha sohalarning mutaxassislari kabi o‘qituvchilar ham o‘zlarida kreativlik sifatlari mavjudligi va uning darajasini aniqlab boradi. Buning uchun ular E.P.Torrens tomonidan 1987 yilda asoslangan va shaxsning kreativ tafakkurga egaligini aniqlovchi testdan o‘tadi. Mazkur test shaxs kreativligi va uning darajasini ijodiy faoliyatni tashkil etishdagi faollik, tezkor fikrlash, o‘ziga xos (orginal)lik va takomillashganlik kabi mezonlar bo‘yicha baholash imkoniyatini yaratadi. O‘quvchi tomonidan tavsiya etilgan savollarga beriladigan javoblar aynan mana shu to‘rtta mezonni qanotlantirishi lozim4.
E.P.Torrens fikricha, “kreativlik”5 tushunchasi negizida quyidagi yoritiladi:
- muammoni yoki ilmiy farazlarni ilgari surish;
- farazni tekshirish va o’zgartirish;
- qaror natijalarini shakllantirish asosida muammoni aniqlash;
- muammo yechimini topishda bilim va amaliy harakatlarning
o’zaro qarama-qarshiligiga nisbatan ta’sirchanlik
Kreativ fikrlash har bir ijtimoiy sohada yaqqol aks etishi mumkin6. O‘qituvchining ijodkorligi esa u tomonidan tashkil etilaigan kasbiy faoliyatni tashkil etishga ijodiy (kreativ) yondashuvida aks etadi. So‘nggi yillarda ushbu holat “pedagogik kreativlik” tushunchasi bilan ifodalanmoqda.
|
| |
- ma’ruza mashg‘ulot - Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot

|
Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot
|
bet | 62/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmua12- ma’ruza mashg‘uloti texnologik xaritasi
Ish bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat
|
O‘qituvchi
|
O‘quvchi
|
1-bosqich
O‘quv mashg‘uloti va mavzusiga kirish
10daqiqa
|
Tashkiliy boshlanish.
1.1. O‘quvchilarni mashg‘ulotga tayyorgarligini va davomatini tekshiradi.
Tayanch bilimlarni faollashtirish.
1.2. Uy vazifasi nazorat qiladi va baholaydi.
1.3. O‘tilgan mavzu bo‘yicha O‘quvchilarga savollar beradi va ularni baholaydi.
Maqsad va vazifani belgilanishi.
1.2. Mavzuning nomi, rejasi, maqsad va kutilayotgan natijalar bilan tanishtiradi va yozib olishlarini aytadi.
1.3.Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar bilan tanishtiradi.
|
Mashg‘ulotga tayyorlanadilar
Uy vazifasini taqdim etadilar.
Savollarga javob beradilar.
Mavzu nomi va rejasini yozib oladilar.
Diqqat qiladilar
|
2-bosqich
Asosiy qism
60 daqiqa
|
2.1. Slaydlarni Power point tartibida namoyish va sharhlash bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy holatlarni bayon qiladi.
2.2. Jalb qiluvchi savollar beradi.
2.3. Mavzuning har bir qismi bo‘yicha xulosalar qiladi, eng asosiylariga e’tibor qaratadi, berilayotgan ma’lumotlarni daftarga qayd etishlarini eslatadi.
2.2. Mavzuning asosiy xususiyatlarini yoritadi. Konseptual jadval
2.3.Kreativlikning kasbiy faoliyatdagi ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi o‘quv materialini mustahkamlash.
|
Kuzatadilar.
Savollarga javob beradilar, ma’lumotlarni daftarga qayd qiladilar.
Diqqat qiladilar.
Berilgan qo‘shimcha savollarga javob beradilar.
|
3-bosqich
Yakuniy
10 daqiqa
|
3.1.Mavzu bo‘yicha yakunlaydi, qilingan ishlarni kelgusida kasbiy faoliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi muhimligiga O‘quvchilar e’tiborini qaratadi.
3.2. Faol ishtirok etgan o‘quvchilarni rag‘batlantirdi.
Uyga vazifani berilishi.
Mavzu bo‘yicha test savollariga tayyorlanish.
|
Diqqat qiladilar, xulosalar qiladilar.
Baholari bilan tanishadilar.
Topshiriqni yozib oladilar.
|
|
| |
- ma’ruza mashg‘uloti texnologik xaritasi

|
- ma’ruza mashg‘uloti texnologik xaritasi
|
bet | 51/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmua10- ma’ruza mashg‘uloti texnologik xaritasi
Ish bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat
|
o‘qituvchi
|
o‘quvchi
|
1-bosqich
Kirish
(10daq)
|
Tashkiliy boshlanish.
1.1. O‘quvchilarni mashg‘ulotga tayyorgarligini va davomatini tekshiradi.
Talabalarni “Muzyorar” orqali faollashtirish.
Maqsad va vazifani belgilanishi.
1.2. Mavzuning nomi, rejasi, maqsad va kutilayotgan natijalar bilan tanishtiradi va yozib olishlarini aytadi. (1-ilova).
1.3. FSMU topshirig’i . (2-ilova).
|
Mashg‘ulotga tayyorlanadilar.
Savollarga javob beradilar.
Mavzu nomi va rejasini yozib oladilar.
Diqqat qiladilar.
|
2-bosqich
Asosiy
(60 daqiqa)
|
2.1. Slaydlarni Power point tartibida namoyish va sharhlash bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy holatlarni bayon qiladi. (3-ilova).
2.2. Jalb qiluvchi savollar beradi. (4-ilova).
2.3. Mavzuning har bir qismi bo‘yicha xulosalar qiladi, eng asosiylariga e’tibor qaratadi, berilayotgan ma’lumotlarni daftarga qayd etishlarini eslatadi. (5-ilova).
2.2. Mavzuning asosiy xususiyatlarini yoritadi. Rezyume (6-ilova).
2.3.Yangi o‘quv materialini mustahkamlash.
Mavzu bo‘yicha savollar beradi. (7-ilova).
|
Kuzatadilar.
Savollarga javob beradilar, ma’lumotlarni daftarga qayd qiladilar.
Diqqat qiladilar.
Berilgan qo‘shimcha savollarga javob beradilar.
|
3-bosqich
Yakuniy
(10daq)
|
Mashg‘ulot yakuni.
3.1.Mavzu bo‘yicha yakunlaydi, qilingan ishlarni kelgusida kasbiy faoliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi muhimligiga o‘quvchilar e’tiborini qaratadi.
3.2. Faol ishtirok etgan o‘quvchilarni rag‘batlantirdi.
Uyga vazifani berilishi. (8-ilova).
Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar bilan tanishtiradi. (9-ilova).
|
Diqqat qiladilar, xulosalar qiladilar.
Baholari bilan tanishadilar.
Topshiriqni yozib oladilar.
|
1-ilova
|
| |
Adabiyotlar ro‘yxati - Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot

|
Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot
|
bet | 61/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmuaAdabiyotlar ro‘yxati
Innovatsion ta’lim texnologiyalari / Muslimov N.A., Usmonboeva M.H., Sayfurov D.M., To‘raev A.B. – T.: “Sano standart” nashriyoti, 2015. – 150 b.
Abduqodirov A.A va boshqalar «Axborot texnologiyalari» T..: O‘qituvchi 2002 y.
12- ma’ruza
MAVZU: KREATIV TA’LIMDAN BOSHLANG‘ICH TA’LIM TIZIMIDA FOYDALANISH
12-ma’ruza mashg‘uloti texnologik modeli
Vaqt: 80 daqiqa
|
|
O‘quv mashg‘ulotining shakli va turi
|
Nazariy, yangi mavzu bayoni
|
O‘quv mashg‘ulot rejasi / o‘quv mashg‘ulotining tuzilishi
|
Tashkiliy qism.
Motivatsya.
Boshlang’ich bilimlarni aniqlash.
Tayancha so’zlar bilan ishlash.
Ma’ruza.
Baxs- munozara.
Xulosa.
Yakunlash.
|
O‘quv mashg‘uloti maqsadi: kreativ ta’limdan boshlang‘ich ta’lim tizimida foydalanish haqida ilmiy pedagogik tushuncha berish
|
Pedagogik vazifalar:
-bunyodkor, ijod, kreativlik tayanch so’zlarini izohlash;
-kreativ ta’limning boshlang’ich ta’limdagi o‘rnini tushuntirish;
-kreativlikning kasbiy faoliyatidagi ahamiyatini ochib berish.
|
O‘quv faoliyati natijalari:
-bunyodkor, ijod, kreativlik tayanch so’zlarini izohlashadi;
-kreativ ta’limning boshlang’ich ta’limdagi o‘rnini tushuntirish;
-kreativlikning kasbiy faoliyatidagi ahamiyatini ochib berish.
|
O‘qitish metodlari
|
Ma’ruza, tushuntirish, ko‘rsatish, namoyish
|
O‘quv faoliyatini tashkil etish shakli
|
Ommaviy, jamoaviy, guruhlarda ishlash, yakka tartibda
|
O‘qitish vositalari
|
o‘quv topshirig‘i va uni bajarish bo‘yicha yo‘riqnoma, grafik tashkil etuvchilar
|
O‘qitish sharoiti
|
Maxsus texnika vositalari bilan jihozlangan, guruhlarda ishlashga mo‘ljallangan xonalar
|
Qaytar aloqaning yo‘l va vositalari
|
Tezkor-so‘rov, so‘rov, referat, test
|
|
| |
- ma’ruza mashg‘uloti texnologik xaritasi

|
- ma’ruza mashg‘uloti texnologik xaritasi
|
bet | 56/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmua11- ma’ruza mashg‘uloti texnologik xaritasi
Ish bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat
|
o‘qituvchi
|
o‘quvchi
|
1-bosqich
O‘quv mashg‘uloti va mavzusiga kirish
(10daq)
|
Tashkiliy boshlanish.
1.1. O‘quvchilarni mashg‘ulotga tayyorgarligini va davomatini tekshiradi.
Tayanch bilimlarni faollashtirish.
1.2. Uy vazifasi nazorat qiladi va baholaydi.
1.3. O‘tilgan mavzu bo‘yicha O‘quvchilarga savollar beradi va ularni baholaydi.
Maqsad va vazifani belgilanishi.
1.2. Mavzuning nomi, rejasi, maqsad va kutilayotgan natijalar bilan tanishtiradi va yozib olishlarini aytadi.
1.3.Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar bilan tanishtiradi.
|
Mashg‘ulotga tayyorlanadilar.
Uy vazifasini taqdim etadilar.
Savollarga javob beradilar.
Mavzu nomi va rejasini yozib oladilar.
Diqqat qiladilar.
|
2-bosqich
(60 daqiqa)
|
2.1. Slaydlarni Power point tartibida namoyish va sharhlash bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy holatlarni bayon qiladi. (2-ilova).
2.2. Jalb qiluvchi savollar beradi.
2.3. Mavzuning har bir qismi bo‘yicha xulosalar qiladi, eng asosiylariga e’tibor qaratadi, berilayotgan ma’lumotlarni daftarga qayd etishlarini eslatadi.
2.2. Mavzuning asosiy xususiyatlarini yoritadi. (“Konseptual” jadval) (3- ilova).
2.3. Madaniyatning inson shakllanishidagi ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi o‘quv materialini mustahkamlash.
|
Kuzatadilar.
Savollarga javob beradilar, ma’lumotlarni daftarga qayd qiladilar.
Diqqat qiladilar.
. Berilgan ko‘shimcha savollarga javob beradilar.
|
3-bosqich
Yakuniy
(10daq.)
|
3.1.Mavzu bo‘yicha yakunlaydi, qilingan ishlarni kelgusida kasbiy faoliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi muhimligiga O‘quvchilar e’tiborini qaratadi.
3.2. Faol ishtirok etgan o‘quvchilarni rag‘batlantirdi.
Uyga vazifani berilishi.
Mavzu bo‘yicha test savollariga tayyorlanish.
|
Diqqat qiladilar, xulosalar qiladilar.
Baholari bilan tanishadilar.
Topshiriqni yozib oladilar.
|
|
| |
-yilning dekabr - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi

119
Amerika adabiyoti va san’ati. XIX asr boshlarida AQSHning
ko‘pchilik aholisi savodli bo‘lgani uchun Injilni, Uilyam Shekspir,
Charlz Dikkens kabi ingliz yozuvchilarining asarlarini o‘qirdi.
Ayniqsa, Daniyel Defo asarining qahramoni Robinzon Kruzo ameri-
kacha hayot ruhiga yaqin bo‘lgani uchun milliy adabiyotning keyingi
yo‘nalishini belgilab berdi.
Òabiatni, mahalliy hindularni o‘ziga bo‘ysundirish uchun doimiy
kurash – Amerika milliy adabiyotining asosiy mavzulari bo‘lib qoldi.
Keyinchalik
Fenimor Kuper «Pionerlar»,
German Melvill «Mobi Dik»
asarlarida shu mavzuni davom ettirdi. Eskilik bilan yangilik, eski va
yangi dunyo o‘rtasidagi kurash mavzusi Amerikaning
Uolt Uitmen,
Operatsion kuchaytirgichlarni tushuntiring

|
Operatsion kuchaytirgichlarni tushuntiring
|
bet | 11/19 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 223,53 Kb. | | #131742 |
Bog'liq 18-251.Operatsion kuchaytirgichlarni tushuntiring.
Operatsion kuchaytirgich (OK) deb, analog signallar ustidan turli amallarni bajarishga mo‘ljallangan, differensial kuchaytirish prinsipiga asoslangan, kuchlanish bo‘yicha katta kuchaytirish koeffitsientiga ega bo‘lgan (KU=104÷106) integral o‘zgarmas tok kuchaytirgichiga aytiladi. Bunday amallarga qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish, bo‘lish, integrallash, differensiallash, masshtablash kabi matematik amallar kiradi. Hozirgi kunda OKlar analog va raqamli qurilmalarda kuchaytirish, cheklash, ko‘paytirish, chastotani filtrlash, generatsiyalash, signallarni barqarorlashda qo‘llanilib kelmoqda. Buning uchun OKlarga musbat va manfiy teskari aloqa (TA) zanjirlari kiritiladi. TA zanjirlari yordamida OKlar yuqorida qayd etilgan amallarni (operatsiyalarni) bajaradilar. Qurilmalarning nomi ham shundan kelib chiqadi.
a) b)
8.1 – rasm. OKning shartli (a) va standart grafik (b) belgilanishi.
OKning elektr sxemalarda keltiriladigan shartli belgisi 8.1, a – rasmda ko‘rsatilgan bo‘lib, uning tarkibidagi ulanish elektrodlari, umumiy shina va tashqi tahrirlovchi elementlar ko‘rsatilmaydi. OKlarning standart grafik belgilanishi 8.1, b – rasmda ko‘rsatilgan. Sxemada kuchlanish manbaiga ulanish elektrodlaridan tashqari, kuchaytirgichning talab etilgan logarifmik ACHX ko‘rinishini shakllantiruvchi chastotani korreksiyalovchi elektrodlar ham ko‘rsatilgan
2.Uilson tok ko‘zgulari sxemasi , uning ta’rifi va qo’llanilishi Uilson tok ko‘zgulari sxemasi, uning ta’rifi va qo’llanilishi:Uilson tok ko'zgulari (Wilson Current Mirror) odatda o'sish va kamayish tizimi (current amplification and attenuation) uchun ishlatiladi. Bu sxema o'ziga xosliklari va xususiyatlarini taqdim etadi. Uilson tok ko'zgularining ta'rifi va qo'llanilishi quyidagicha:- Ta'rifi: Uilson tok ko'zgulari bir "referensiya" tokini (Iref) boshqa bir tok (Iout)ga "taqlid" qilishda ishlatiladi. Bu referensiya tok, asosan mos kelganning belgilangan bir ko'rsatkichidan (masalan, rezistor) olinadi va boshqa tranzistorlar orqali boshqa toklar bilan ulanadi. Buning natijasida, Iref ning ifodalash shakli Iout bilan o'zaro tenglashadi. Bu qurilma kompensatsiya qilish va tizimning o'sish va kamayish darajasini belgilash uchun yordam beradi.- Qo'llanilishi: Uilson tok ko'zgulari odatda analog elektronika va tranzistor loyihalarida ishlatiladi. Ushbu qurilma, mos keluvchi tokni (Iout) boshqa bir tokga (Iref) o'tkazishni ta'minlaydi, shuningdek, mos keluvchi tokni amplifikatsiya qilishda ham foydalaniladi. Bunday sxema ko'plab xususiyatlarga ega: bog'lanish uchun kam tomonlama vlotaj zarur bo'lgan, belgilangan darajadagi "referensiya" tokini o'zgartirish uchun rivojlanish imkoniyatini beruvchi va tegishli tranzistorlarni ulashish uchun mos keladigan tok o'qish va yo'qotish jarayonlariga ega bo'lgan.
|
| |
Chiqish kaskadlari haqida tushuncha

|
Chiqish kaskadlari haqida tushuncha
|
bet | 18/19 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 223,53 Kb. | | #131742 |
Bog'liq 18-25Chiqish kaskadlari haqida tushuncha.
Umumiy ma’lumotlar. Signal manbai quvvati yetarli bo‘lmaganda yuklama RYu deb ataluvchi bajaruvchi qurilma normal ishlashi uchun kuchaytirgich qurilmalardan foydalanish zarurati tug‘iladi. Akustik tizimlar, elektron-nur trubkalar, keyingi kuchaytirgich kaskadning kirishi va boshqalar yuklama bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kirish signali manbai yoki datchik turli noelektr kattaliklarni elektr signalga birlamchi o‘zgartiradi. Mikrofon, detektor, fotoqabulqilgich, avvalgi kuchaytirgich qurilma chiqishi va boshqalar kirish signallari manbai bo‘lib xizmat qiladi. Yuklamada hosil qilinishi zarur quvvat yordamchi kuchlanish manbaidan (to‘g‘rilagich, akkumulyator, batareya) olinadi. Energiyani kuchlanish manbaidan yuklamaga uzatishda kuchaytirgich qurilma yoki kuchaytirgich «vositachilik» qiladi.
Ideal kuchaytirgichning eng umumiy xususiyati kirish quvvati RKIR ni RChIQ ga quyidagicha ko‘rinishda o‘zgartirishdan iborat:
(6.1)
Ya’ni chiqish kuchlanishi qiymati kuchaytirgich ishlayotgan sha-roitga, xususan, yuklama qarshiligi va kirish signali manbaining ichki qarshiligiga bog‘liq bo‘lmasligi kerak.
Bu shart ideal kuchaytiirgichlardagina bajariladi. Ularning chiqishida cheksiz quvvat ajraladi va kirishda mutlaqo energiya sarflanmaydi. Real kuchaytirgich xususiyatlari esa ideal kuchaytirgich xususiyatlariga biroz yaqinlashadi
3. Tok transformatorlari (TA) o‘lchov asboblari va himoya apparatlarini yuqori kuchlanish zanjiridan izolyatsiya qilish uchun va himoya zanjirini tarmoqdagi tok bilan ta’minlash uchun qo‘llaniladi.Tok transformatori nazorat qilinayotgan zanjirga xuddi ampermetr ulagandek, ketma-ket ulanadi Ikkilamchi chulg‘amlariga ampermetr, o‘lchov asboblarining va himoya apparatlarining tok zanjirlari ulanadi.Almashtirish sxemasi va vektor dia- grammada quyidagilar qabul qilingan: birlamchi tok I1 va birlamchi chulg‘am W1 qarshiligi ikkilamchi chulg‘am W2 o‘ramlar soniga keltirilgan va bunda ikkilamchi chulg‘amdagi tokning vektori I2 o‘zining haqiqiy yo‘nalishidan 180° ga burilgan Tok transformatorlarining ishi magnitlovchi kuchning (M.K.) tenglamasi bilan xarakterlanadi. U tenglamaga asosan birlamchi va ikkilamchi chulg‘amlar hosil qilgan M.K.lar yig‘indisi asosiy magnit oqimi Ft hosil qilgan ImagW1 ga teng.
I1 ∙W1 + I 2 ∙W2 =I mag ∙W1 Magnitlovchi tok Imag= 0 bo‘lganda, ikkilamchi tok I2=I1/nt ga teng, bu yerda: nT =W2/W1 – tok transformatori chulg‘amlarining soni nisbati bo‘yicha aniqlangan transformatsiya koeffitsiyenti. Shunday qilib, magnitlovchi tok hisobga olinmaganda, tok transformatorlari ideal, xatosiz ishlaydi. Bunda uning ikkilamchi toki birlamchi tokining transformatsiya koeffitsiyenti nt bo‘linganiga teng va ikkilamchi tok birlamchi tokdan 180° ga faza bo‘yicha farq qiladi.
4.
|
| |
Barqaror tok generatorini sxemasini chizing va tushuntiring

|
Barqaror tok generatorini sxemasini chizing va tushuntiring
|
bet | 13/19 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 223,53 Kb. | | #131742 |
Bog'liq 18-255.Barqaror tok generatorini sxemasini chizing va tushuntiring.
BTG ta’rifi
Ixtiyoriy zanjirdan avvaldan belgilangan qiymatli tok oqishini ta’minlovchi elektron qurilma barqaror tok generatori (BTG) deb ataladi. Yuklamadan oqayotgan tokning qiymati kuchlanish manbai, zanjir parametrlari va temperatura о‘zgarishlariga bog‘liq bо‘lmaydi.
BTGning vazifasi kirish kuchlanishi va yuklama qiymati о‘zgarganda chiqish toki qiymatini о‘zgarmas saqlashdan iborat bо‘lib, ular turli funksional vazifalarni bajaruvchi analog va raqamli mikrosxemalarda ishlatiladilar.
23-bilet
1. Tarkibiy tranzistorlarni sxemasini chizing va tushuntiring.
Tarkibiy tranzistorlar. Kaskadlarning kuchaytirish koeffitsientlari va kirish qarshiliklari uchun ifodalarni tahlil qilib, ularning maksimal qiymatlari UE ulangan sxemada tranzistorning differensial tok uzatish koeffitsienti hv =p bilan aniqlanadi deb xulosa qilish mumkin. hVE ning real qiymatlari tranzistor tuzilmasi va tayyorlanish texnologiyasi bilan aniqlanadi va odatda bir necha yuzdan oshmaydi. Bundan asosan operatsion kuchaytirgichlarning kirish kaskadlarida qo‘llaniladigan, maxsus superbeta tranzistorlar mustasno. Bir nechta (odatda ikkita) tranzistorni o ‘zaro ulab h2]E qiymatini oshirish muammosini hal qilish mumkin. Ulanishlar shunday amalga oshirilishi kerakki, tranzistorlarni yagona tranzistor deb qarash mumkin b o ‘lsin. Bir turli tranzistorga nisbatan sxem alar birinchi m arta Darlington tomonidan taklif etilgan edi, shuning uchun Darlington juftligi yoki tarkibiy tranzistori deb ataladi. Ikkita n-p-n tranzistor asosidagi Darlington tranzistori 8.16-rasmda keltirilgan bo‘lib, bu yerda В, E, К — ekvivalent tranzistor elektrodlari.
2. . Analog IMSlar haqida tushuncha bering Analog integral mikrosxemalar aylantirish (qayta ishlash) va signal berish silliq (uzluksiz) kuchlanish o'zgarishlar (yoki joriy) tomonidan amalga oshiriladi. Har qanday aims elementidagi chiqish signali uzluksiz kirish signalining funktsiyasidir. AIMSNING maxsus ishi chiziqli xarakterli chiplar-lineer aims. Lineer integral mikrosxemalar, chiqish signali, biron-bir buzilishsiz oldindan belgilangan daromad (uzatish) nisbati bilan chiziqli kirish funktsiyasi.
|
| |
Barqaror tok generatorini sxemasini chizing va tushuntiring

|
Barqaror tok generatorini sxemasini chizing va tushuntiring
|
bet | 16/19 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 223,53 Kb. | | #131742 |
Bog'liq 18-252.Barqaror tok generatorini sxemasini chizing va tushuntiring.
BTG ta’rifi
Ixtiyoriy zanjirdan avvaldan belgilangan qiymatli tok oqishini ta’minlovchi elektron qurilma barqaror tok generatori (BTG) deb ataladi. Yuklamadan oqayotgan tokning qiymati kuchlanish manbai, zanjir parametrlari va temperatura о‘zgarishlariga bog‘liq bо‘lmaydi.
BTGning vazifasi kirish kuchlanishi va yuklama qiymati о‘zgarganda chiqish toki qiymatini о‘zgarmas saqlashdan iborat bо‘lib, ular turli funksional vazifalarni bajaruvchi analog va raqamli mikrosxemalarda ishlatiladilar.
3 Bioelektronika — bionika fanining maxsus yoʻnalishlaridan biri. Tirik organizmlarning tuzilishi va ish faoliyatini tahlil qilish asosida elektronika masalalarini yechadi. Quyidagi muammolarni oʻrganadi: hayvonot dunyosi va inson nerv sistemasini tekshirish; mavjud kompyuterlarni va aloka texnikasini yanada takomillashtirish hamda avtomatika va telemexanikaning yangi elementlari va qurilmalarini yaratish maqsadida neyronlar va neyron sistemalarini (zanjirlarini) modellashtirish; turli iqtisodiy va texnikaviy masalalarni hal etish; elektron qurilmalarni oʻta ixchamlashtirish va boshqa
Axborotga ishlov berish qurilmalari biosxemalar asosida yaratilsa, 3 oʻlchamli (hajmiy) elektron tizimlarning 1 sm3ga 10’5—1018 ta integral ventilni joylashtirish mumkin. Bu holda bielektron qurilmalarning ishlash tezligi 100—1000-marta oshadi. B.ning bu kutilayotgan afzalliklaridan foydalanib. kelajakda oʻta ixcham hajmiy protsessorlar, intellektual robotlar, oʻta mitti tibbiyot asboblari, hujayrani tiklovchi va yaratuvchi molekulyar elementlar va neyrokompyuterlar ishlab chiqish mumkin boʻladi.
Funksional elektronika
Yarimo‘tkazgich IMSlar analog mikroelektron apparatlar hisoblash texnikasi tizimlari va qurilmalarining element bazasini tashkil etadi. Mikroelektronika rivojining asosiy tendensiyasi integrasiya darajasini Mur qonuniga muvofiq orttirishdan iborat. Integratsiya darajasini oshirishning bitta yo‘li tranzistor tuzilm alarning o ‘lcham larini kichiklashtirishdan iborat. Bunda bipolyar IMSlar komponentalari birbiridan va yarim o‘tkazgich asosdan qo‘shimcha konstruktiv elementlar yordamida elektr jihatdan izolatsiyalanadi. Elektronika rivojining tezkorlikni oshirishga yo‘naltirilgan alternativ yo‘llaridan biri a n ’anaviy elem entlardan chetlashishdan va katta massivga ega axborotlarga ishlov berishda axborot tashuvchi sifatida qattiq jismdagi dinamik bir jinslimasliklardan foydalanishdan iborat.
|
| |
Diferensiallayıcı - Microsoft Word II -an imp.+

Diferensiallayıcı gücləndirici. Məlumdur ki, diferensiallayıcı qurğularda çıxış gərginliyi giriş gərginliyinin formasının törəməsi olur. ƏG diferensiallayıcı kimi istifadə edildikdə, onun əks rabitə dövrəsinə aktiv müqavimət Rə.r. qoşulur. Giriş kondensatorunun sağ köynəyinin potensialını sıfır qəbul etsək, ondakı gərginlik düşküsü giriş gərginliyinə Ugir bərabər olur. Kondensatordan cərəyan ancaq giriş gərginliyi dəyişən halda axır və bu cərəyan
qanunu ilə dəyişir.
İ = C
dU
gir
dt
ƏG çox böyük giriş müqavimətinə malik olduğundan giriş cərəyanı Rə.r. rezistorundan axmalı olur (şəkil 3.11). Rə.r. rezistorunun sol köynəyinin potensialı sıfra bərabər olduğundan, onda ayrılan gərginlik düşküsü məhz çıxış gərginliyidir. Bu halda İ=Uçıx / Rə.r. olduğundan,
Uçıx /Rə.r. = - C dUgir /dt bərabərliyindən
Uçıx = - Rə.r. C U gir
dt
yazmaq olar. Beləliklə, diferensiallayıcı qurğunun çıxış gərginliyi giriş gərginliyinin zamana görə törəməsinin zaman sabitinə (Rə.r.C) olan hasilinə bərabər olur.
Verilmiş sxemin bir sıra çatışmayan cəhətləri vardır. Rə.r. müqavimətinin kondensatorun reaktiv müqavimətinə olan nisbəti tezliyin artması ilə artdığından güclənmə əmsalı da artır. Bu halda siqnalın güclənməsi ilə yanaşı yüksək tezliyin küyləri də güclənəcək və nəticədə çıxışda maneə və küylərin səviyyəsi diferensial siqnalı üstələyə bilər. Digər çatışmayan cəhəti, sxemin dayanıqlığını itirə bilməsi imkanının artmasıdır. Bu problemləri, sxemə əlavə R1 və Cə.r elementlərini daxil etməklə (şəkil 3.12) aradan qaldırmaq olar. R1, Rə.r. və Cə.r elementlərinin qiymətlərini elə seçmək olar ki, gücləndiricinin əks əlaqəli və əks
əlaqəsiz hallarındakı tezlik xarakteristikalarının əyriləri kəsişməsinlər. Bu isə sxemin dayanıqlığını təmin edir.
Şəkil 3.11. Diferensiallayıcı gücləndirici
|
KD513A diodları - Microsoft Word II -an imp.+

Stabilitronlar.KC162, KC168, KC175Ж, КС182 Ж, КС191Ж , КС210Ж, KC211ЖŞ KC212Ж, KC213Ж, KC215Ж, KC216Ж, KC218Ж, KC220Ж |
Microsoft Word II -an imp.+
|
bet | 117/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -anBu sahifa navigatsiya:
- Stabilitronlar.
- KC162, KC168, KC175Ж, КС182 Ж, КС191Ж , КС210Ж, KC211ЖŞ KC212Ж, KC213Ж, KC215Ж, KC216Ж, KC218Ж, KC220Ж
KD513A diodları. Epitaksial-planar silisium diodu.
Əsas parametrləri aşağıdakılardır:
Idüz = 100mA cərəyanında düz gərginlik düşküsü Ud , V. 1,1
Əks gərginliyin maksimal qiymətində əks cərəyanın qiyməti Iəks , mkA. 5
Yol verilə bilən maksimal əks gərginlik Uəks,V 50
Orta cərəyanın maksimal qiyməti, A 100
Birdəfəlik yüklənmə vaxtı cərəyanın yol verilə bilən amplitudası, A. 1,5
Düz cərəyanın Idüz = 50mA qiymətində dəyişdirilmə yükü, nKl. 40
Diodun tutumu, nF. 4
Əks müqavimətinin bərpa olunma müddəti (Idüz = 10mA, Uəks=10V), ns. 4
- İşçi temperaturlar diapazonu, C ......................................................-50 +85
Stabilitronlar.
KC133Г, КС139Г, КС147Г, КС156Г tipli stabilitronların
Əsas parametrləri aşağıdakılardır:
Stabilizasiya gərginliyi: nominal stabilizasiya gərginlikləri hər bir stabilitronun markasının sonuncu iki rəqəminə uyğundur və müvafiq olaraq –3,3V; 3,9V; 4,7V; 5,6V təşkil edir.
Stabilizasiya gərginliyinin nominal qiymətdən kənara çıxma, % 10
Minimal stabilizasiya cərəyanı, mA 1
5mA stabilizasiya cərəyanında diferensial müqavimət, Om 150
Maksimal stabilizasiya cərəyanı (dəmir korpuslu stabilitronlar üçün), mA 50
Maksimal stabilizasiya cərəyanı (plastmas korpuslu üçün), mA 50
Maksimal səpələnmə gücü, mVt. 125
- İşçi temperaturlar diapazonu, C .................................................-60 +120
KC162, KC168, KC175Ж, КС182 Ж, КС191Ж , КС210Ж, KC211ЖŞ KC212Ж, KC213Ж, KC215Ж, KC216Ж, KC218Ж, KC220Ж,
|
| |
Analoq inteqrallayıcısı - Microsoft Word II -an imp.+

Analoq inteqrallayıcısı. Əks əlaqə dövrəsində kondensatordan
istifadə etdikdə ƏG inteqrallama (analoq inteqratoru) funksiyasını yerinə yetirir (şəkil 3.10). Sxemin çıxışındakı gərginlik R və C elementlərinin müvafiq qiymətlərində giriş gərginliyinin mənfi işarə ilə inteqralına bərabər olur. İnteqrallayıcının işini aşağıdakı kimi təhlil etmək olar.
Fərz edək ki, ƏG idealdır, invers giriş və R rezistorunun sağ düyünü sıfır potensialına malikdir. Bu halda girişə verilən gərginlik R müqavimətində ayrılır və rezistordan axan cərəyan
İ = Ugir / R
olur. ƏG-nin giriş müqaviməti çox böyük olduğundan bu cərəyan tamamilə kondensatordan axacaq və ondakı gərginlik dəyişəcək. Məlumdur ki, kondensatordakı gərginlik ondan axan cərəyandan
ic = C dUc/dt və yaxud Uc = ( 1/C) ic dt
kimi asılıdır. Kondensatorun sol köynəyinin potensialı sıfıra bərabər olduğundan çıxış gərginliyi kondensatordakı gərginliyə bərabər olur:
U çıx = -
Idt
1 U gir
dt 1 U dt
c c R
RC gir
Şəkil 3.10. ƏG-nin inteqrallayıcı kimi qoşulması.
R və C elementlərinin parametrlərini elə seçmək olar ki, RC=1 olsun. Bu halda sonuncu ifadə
Uçıx = - U gir dt
şəklini alır, yəni çıxış siqnalı giriş siqnalının inteqralı olur.
Qeyd edək ki, düzbucaqlı formada giriş siqnallarının inteqrallanması halında - çıxışda üçbucaq formalı, xətti artan siqnal halında - çıxışda parabola formalı, sinusoidal siqnal halında isə çıxışda kosinusoidal formalı siqnal alınır.
|
Universal təyinatlı diodlar, düzləndirici diodlar

|
Universal təyinatlı diodlar, düzləndirici diodlar
|
bet | 116/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -an Universal təyinatlı diodlar, düzləndirici diodlar.
MD226 markalı diodlar. 1kHs-ə qədər tezlikli dəyişən cərəyanın düzləndirilməsi üçün nəzərdə tutulmuşlar.
Əsas parametrləri aşağıdakılardır:
Idüz = 300mA cərəyanında düz gərginlik düşküsü Ud, V. 1
Əks gərginliyin 400V qiymətində əks cərəyanın qiyməti Iəks , mkA. 50
Yol verilə bilən maksimal əks gərginlik Uəks,V 400
Orta cərəyanın maksimal qiyməti, mA 300
Birdəfəlik yüklənmə vaxtı cərəyanın yol verilə bilən amplitudası,A. 2,5
- İşçi temperaturlar diapazonu, C .....................................................-60 +100
D232 markalı diodlar. 1kHs-ə qədər tezlikli dəyişən cərəyanın düzləndirilməsi üçün nəzərdə tutulmuşlar.
Əsas parametrləri aşağıdakılardır:
Idüz = 300mA cərəyanında düz gərginlik düşküsü Ud, V. 1
Əks gərginliyin 400V qiymətində əks cərəyanın qiyməti Iəks , mA 3
Yol verilə bilən maksimal əks gərginlik Uəks,V 400
Orta cərəyanın maksimal qiyməti, A 10
Birdəfəlik yüklənmə vaxtı cərəyanın yol verilə bilən amplitudası, A. 100
- İşçi temperaturlar diapazonu, C .....................................................-60 +100
КЦ410А-В markalı diodlu körpü yığımı. 1kHs-ə qədər tezlikli dəyişən cərəyanın düzləndirilməsi üçün nəzərdə tutulmuşlar.
Əsas parametrləri aşağıdakılardır:
Idüz = 1,5A cərəyanında düz gərginlik düşküsü Ud , V. 1,2
Əks gərginliyin maksimal qiymətində əks cərəyanın qiyməti Iəks , mkA. 10
Yol verilə bilən maksimal əks gərginlik Uəks,V: 1) КЦ410А üçün 50; 2) КЦ410Б üçün
100; 3) КЦ410B üçün 200;
Orta cərəyanın maksimal qiyməti, A 3
Birdəfəlik yüklənmə vaxtı cərəyanın yol verilə bilən amplitudu, A. 45
- İşçi temperaturlar diapazonu, C .......................................................-60 +85
Universal təyinatlı azgüclü yüksəktezlikli diodlar. KD512A diodları. Epitaksial-planar silisium diodu.
Əsas parametrləri aşağıdakılardır:
Idüz = 10mA cərəyanında düz gərginlik düşküsü Ud , V. 1
Əks gərginliyin maksimal qiymətində əks cərəyanın qiyməti Iəks , mkA. 5
Yol verilə bilən maksimal əks gərginlik Uəks,V 15
Orta cərəyanın maksimal qiyməti, A 20
Birdəfəlik yüklənmə vaxtı cərəyanın yol verilə bilən amplitudası, mA 200
Düz cərəyanın Idüz = 10mA qiymətində dəyişdirilmə yükü, nKl. 30
Diodun tutumu, nF. 1
Əks müqavimətinin bərpa olunma müddəti (Idüz = 10mA, Uəks=10V), ns. 1
- İşçi temperaturlar diapazonu, C .......................................................-50 +85
|
| |
Aylanalarningyoy vositasida tashqi va ichki tutashuvL

Aylanalarningyoy vositasida tashqi va ichki tutashuvL
A gar ikki ay
lanani uchinchi aylana ularga tashqi tom onidan urinib o ‘tgan holda tu-
tashtirilsa, bunday tutashm a aylanalarning
tashqi tutashmasi
deyiladi
(3.30- shakl,
a).
89
3.30-shakl.
О,
va
0 :
m arkazli aylanalar
О
m arkazli aylananing ichki tom oniga
urinib tutashm a hosil qilinsa, bunday tutashm a ichki tutashm a deyiladi
(3.30-shakl,
b).
3 .3 1 -shakl,
a
da tashqi va ichki tutashm ali detal berilgan b o ‘lib, oldin
tashqi, keyin ichki tutashm asi bajarilsin.
Tashqi tutashma yasash.
3.31-shakl,
b
da
O,
va (9, m arkazlardan,
m os ravishda,
R,
va
R:
radiuslar bilan chizilgan ikki aylanani berilgan
R
radius yordam ida tashqi tutashtirish ko'rsatilgan. Vositachi aylananing
О
m arkazini berilgan aylanalardan
R
m asofada joy lashtirish kerak. M a ’-
lum ki, aylanalardan nuqtaning uzoqligi radial chiziq b o 'y ich a o'lch anad i.
Shuning uchun
Oj
m arkazdan
R,+R
radius bilan
0 2
m arkazdan esa
R,+R
radius bilan yoylar chizam iz. Bu yoylam ing kesishuv nuqtasi
О
tutashm a
m arkazi b o 'lad i.
О
m arkazni
O,
va CMar bilan birlashtiram iz va ulam ing
aylanalam i kesgan nuqtalarini, m os ravishda, 7 va 2 bilan belgilaym iz.
1
va 2 tutashish nuqtalari b o 'lad i. Endi ulam i
О
m arkazdan
R
radius bilan
tutashtirib, yasashlam i yakunlaym iz. Shunday qilib, aylanalam ing tashqi
tutashm asida tutashm aning m arkazi
О
berilgan aylanalam ing radiuslari-
ga tutashm a radiusini q o 'sh ish orqali topiladi.
Ichki tutashma yasash.
R adiuslari te g is h lic h a ^ v a i? , ham da m arkaz-
lari
(),
va
0 2
nuqtalarda joylashgan aylanalar
R
radius bilan tutashtirilishi
(3 .3 1 -shakl,
d)
va bunda tutashm a yoyi aylanalam ing har ikkisiga botiq,
y a ’ni ichki tom oni bilan urinishi talab qilinsin.
90
|
-shakl - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

14.9-shakl.
14.10-shakl.
Zinalar. Tashqi va ichki zinalar mavjud bo‘lib, tashqisi uy ichiga
kirish, ichkisi qavatlarga chiqish va ulardan tushish uchun xizmat qiladi.
Ichki zinalar chiqish yoki tushish uchun m o‘ljallangan marshlardan va
ular orasidagi maydonchalardan iborat. Zinalar, asosan, temir-betondan
yaxlit (14.2- shakl,
8 va 14.10-shakl, a) yoki joyida yig‘ishga m o‘ljallan-
gan pog‘onalardan tayyorlanadi (14.10-shakl,
b).
а)
14.12-shakl.
406
е)
Standart zinapoyalar uchun ajratilgan joy zinapoyaxona deyiladi va
uning kengligi 6000 mm, eni 2000 mm bo‘lib, balandligi qavatlaming
soniga bog‘liq. Bu oMchamlar o ‘rtacha hisoblanadi. Zinapoyalaming
chizmasini chizish, masalan, birinchi qavat eshigiga zinapoya maydon-
chasi ajratiladi. Ikkinchi tomonda ham qavatlararo zinapoya maydon-
chalarining o ‘rtasida maydoncha ajratiladi. Qolgan masofa 10 qismga
b o‘linadi. Uning bir bo‘lagi chap va o ‘ng tomondagi maydonchalarga
qo‘yilib, 14.11-shakldagidek tutashtirilsa, zinapoya qiyaligi kelib chiqa-
di. Endi har bir zinapoya bo‘lagini qiyalik chizig‘i bilan kesishgan
nuqtalardan gorizontal chiziqlami keyingi boiakkacha chizib chiqilsa,
zinapoya pog‘onalari hosil bo‘ladi. Zinapoya marshlarining balandligi
150 mm, oyoq qo‘yadigan joyining kengligi 300 mm dan iborat.
14.12-shaklda:
a - zinaxonaga kirish yoki chiqish pandusning plan-
dagi,
b, d - zinapoyani chizish bosqichlari, e, f g
pastki, o ‘rtadagi,
ustki marshlarning plandagi tasviri berilgan.
Tomlar. Ular chordoqli va chordoqsiz b o iad i. Chordoqli tomlarda
yog‘och yoki temir-betondan yasalgan fermalar ustiga qoqilgan reykalarga
tunuka, shifer yoki yom g‘ir o ‘tkazmaydigan materiallar yopiladi. Tomlar
bir, ikki va to‘rt nishabli yoki chodirsimon b o ‘lishi mumkin. Bitta tomda
uning nishablari birxil olinadi. Shuning uchun planda tom burchaklaridan
45° burchak ostida chiziq o ‘tkazib, yopilma qirralari, ya’ni nishablaming
o ‘zaro kesishish chiziqlari aniqlanadi (14.13-shakl).
Tomlar turli tabiat hodisalari (yog‘ingarchilik, quyosh issiqligi,
shamollar)dan saqlash uchun xizmat qiladi. Tomlaming nishabi tom
yopadigan materialga va mahalliy sharoitga bog‘liq bo‘ladi. Tom-
lami yopish oldidan har xil konstruksiyalarda asoslar tayyorlanadi
(14.14- shakl).
Deraza va eshiklar. Bino qurilishi paytida deraza va eshiklar uchun
maxsus joylar qoldiriladi. Yirik panelli imoratlarda deraza romlari
bir y o ‘la zavodning o ‘zida o'rgatiladi. Deraza va eshiklar o ‘matilish
joyiga qarab bir qavatli, ikki qavatli, bir tabaqali, ikki tabaqali va bir
yarim tabaqali bo'ladi. Bulardan tashqari ular maxsus buyurtma asosida
yasalishi mumkin. 14.15-shakl,
a da deraza, b da eshiklaming fasadda,
14.15-shakl,
d da ulaming planda tasvirlanishi ko‘rsatilgan.
Pechkalar. Bitta qozon orqali bitta yoki bir nechta binolarni suv
bilan isitish
markaziy, bevosita xonani pechka bilan isitish mahalliy
407
|
Loqarifmik və - Microsoft Word II -an imp.+

Loqarifmik və antiloqarifmik gücləndiricilər. Çıxış gərginliyi giriş gərginliyinin loqarifminə mütənasib olan gücləndiriciyə loqarifmik gücləndirici deyilir. Gərginliyin əks çevrilməsini yerinə yetirən qurğuya isə antiloqarifmik (eksponensial) gücləndirici deyilir. Bu qurğular vurma və bölmə əməliyyatları yerinə yetirilən hallarda istifadə edilir. Məsələn, iki ədədi vurmaq üçün onların loqarifmini toplamaq kifayətdir. Göründüyü kimi, vurma əməli toplama əməlinə çevrilir.
Şəkil 3.12. Diferensiallayıcı gücləndirici
Loqarifmik xarakteristikanı almaq üçün əks əlaqə dövrəsinə p-n keçidi qoşulur. Bu məqsədlə dioddan və ya ümumi baza ilə qoşulmuş bipolyar tranzistordan istifadə etmək olar (şəkil 3.13). Qeyri-invers girişlə yer arasına əlavə qoşulmuş korrektəedici Rkor müqaviməti qeyri-inversləyici gücləndiricinin girişinə qoşulmuş siqnal mənbəyinin çıxış müqavimətini modelləşdirir.
Sxemin giriş və çıxış gərginliklərini əlaqələndirən ifadələri aşağıdakı kimi yazmaq olar:
sxemi üçün
Ugir/R = İo [exp (Udiod/Ut) – 1] İo exp (Udiod/Ut),
burada Ut –temperatur potensialıdır. Diodun sol ucunun potensialı sıfıra yaxın olduğundan Udiod=Uçıx yazmaq olar. Bu halda ifadəni çıxış gərginliyinə görə həll etsək
Uçıx = Ut [ln(Ugir./R) – ln İo ]
alarıq.
sxemi üçün analoji olaraq
Ugir /R = İk = İeo [exp (Ube/Ut) – 1] ,
Uçıx = Ut [ln(Ugir./R – ln İeo ]
yazmaq olar.
Bu ifadələr böyük cərəyanlarda diod və tranzistorun məxsusi aktiv müqavimətlərinin dəyişməsinə görə böyük xəta verirlər. Odur ki, maksimum çıxış gərginliyi 0,6 V – dan böyük olmur.
Şəkil 3.13. ƏG-nin əks əlaqə dövrəsinə a) diod və
b) tranzistor qoşulmuş loqarifmik gücləndirici
Loqarifmik gücləndiricilər çıxışda ancaq bir qütblü gərginlik formalaşdırırlar. Göstərilən sxemdə müsbət giriş siqnalında, çıxışda mənfi gərginlik alınır. Çıxışda müsbət gərginlik almaq üçün diodu əksinə qoşmaq və ya p-n-p tipli tranzistordan istifadə etmək və girişə mənfi qütblü siqnal vermək lazımdır.
Antiloqarifmik gücləndirici almaq üçün göstərilmiş sxemlərdə yarımkeçirici cihazla R rezistorunun yerini dəyişdirmək kifayətdir. Bu halda p- n-p tipli tranzistordan istifadə edilir və çıxışda ancaq bir qütblü gərginlik alınır. Antiloqarifmik gücləndiricilər üçün analoji olaraq diod halında
Uçıx = -Rİo exp (Ugir / Ut),
tranzistor halında isə
Uçıx = - R İeo exp ( Ugir / Ut)
yazmaq olar.
Antioqarifmik gücləndiricilərin çıxışında ancaq bir qütblü gərginlik almaq mümkündür. Göstərilən sxemdə müsbət giriş siqnalında, çıxışda mənfi gərginlik alınır. Giriş və çıxış siqnallarının işarəsini dəyişmək üçün diodu əksinə qoşmaq və ya əks keçiriciliyə malik tranzistordan istifadə etmək və girişə mənfi qütblü siqnal vermək lazımdır.
|
Aşağı tezlik süzgəcləri - Microsoft Word II -an imp.+

|
Microsoft Word II -an imp.+
|
bet | 55/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -anAşağı tezlik süzgəcləri. Qeyri-inversləyici gücləndirici əsasında qurulan alçaq tezlik aktiv süzgəcin sxemi şəkil 3.17,a göstərilmişdir. Burada mənfi əks əlaqə dövrəsində kondensatora paralel olaraq rezistor qoşulur. Bu sxemin girişinə müxtəlif çıxış müqavimətlərinə malik siqnal mənbələri qoşulduqda süzgəcin buraxma zolağı dəyişməz qalır.
b)
Şəkil 3.17. Alçaq tezlik süzgəci (a) və onun loqarifmik ATX-sı (b)
Gücləndiricinin əks əlaqə dövrəsinə qoşulmuş dördqütblünün ötürmə funksiyası
Wd ( p) Kd (Td1 p 1) /(Td 2 p 1)
şəklində olur. Burada
Kd Rkor /(Rkor Re.r ) ;
Td1 Re.r Ce.r ;
Td2 Re.r Rkor Ce.r /(Rkor Re.r ) .
Bu halda mənfi əks əlaqə dövrəsində Wd(p) olan gücləndiricinin ötürmə funksiyası aşağıdakına bərabər olur:
W (p)
KU0
Td2 p 1
"Gmen.e.r
1 Kd KU0
(Td2
Kd
KU0
Td1) p/(1 Kd KU0) 1
KU. men. e. r (Td2 p 1)/(Tmen. e. r p) 1.
Bu ifadədən görünür ki, bu süzgəcin buraxma zolağı 0< <1/Tmən.ə.r tezlik diapazonunda yerləşir (şək.3.17,b), dördqütblünün elementlərinin
parametrlərindən və ƏG-nin ilkin güclənmə əmsalından asılıdır. Buraxma zolağı diapazonunda ötürmə əmsalı KU mən.ə.r =KU0/(1+KdKU0) olur.
Süzgəcin qurulması üçün qeyri-inversləyici gücləndiricidən istifadə olunduğundan onun minimal ötürmə əmsalı vahidə bərabər olmalıdır. Əgər ötürmə funksiyasında p=j əvəzləməsi etsək və tezliyini sonsuzluğa yaxınlaşdırsaq ötürmə əmsalının vahidə bərabər olduğunu görərik. Beləliklə, ötürmə funksiyasının köməyi ilə baxılan süzgəcin buraxma zolağını və ötürmə əmsalını asanlıqla hesablamaq olar.
Böyük meylli loqarifmik ATX-ya malik süzgəc almaq üçün eyni cür süzgəclərin ardıcıl qoşulmasından və yaxud mənfi əks rabitə dövrəsində daha mürəkkəb dördqütblülərdən istifadə etmək olar.
|
| |