AV rejim - Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari

AV rejim
oraliq holatni egallaydi (1.14- rasm). Bu rejimda kesish burchagi
dastlabki IN ishchi nuqtani
I
ko
osoyishtalik toki yordamida noldan uzatish
xarakteristikasining chiziqli oralig‘i boshlanishiga surish hisobiga birmuncha katta
bo‘ladi.
1.14- rasm. AV ish rejimi
24
C ish rejimi.
Bunda
i
k
tok kirish signali davrining yarmidan kam vaqt
oralig‘i davomida,
θ<π/
2da oqib o‘tadi. Osoyishtalik toki nolga teng bo‘ladi. Bu
rejim yuklamasi tebranish konturi bo‘lgan tanlovchan kuchaytirgichlarda
ishlatiladi.
D rejimi.
Bu kalit rejimi bo‘lib, bunda tranzistor faqat ikki holatda to‘liq
ochiq (to‘yinish rejimi) yoki to‘liq yopiq (kesish rejimi) bo‘lishi mumkin (1.15-
rasm).
1.15- rasm. D ish rejimidagi chiqish xarakteristikasi
D rejimning afzalligi yuqori foydali ish koeffitsientidan, kamchiligi esa
kuchaytirish sxemasining murakkabligidan iborat.
1.4. D sinfdagi kuchaytirgichlarning o‘ziga xos xususiyatlari
So‘nggi yillarda D sinfdagi kuchaytirgichlar keng qo‘llanilmoqda. Ular yana
impulsli kuchaytirgichlar deyiladi. Bunday kuchaytirgichda ovoz signali keng
impulsli modulyatsiyalash (KIM) natijasida turli kengliklardagi impulslar ketma-
ketligiga o‘zgartiriladi. Impulslarning takrorlanish chastotasi odatda 300-500 kGs
chegaralarda olinadi, bu butun audio diapazon uchun optimal hisoblanadi. Agar
25
kuchaytirgich sabvufer kuchaytirgichi va faqat 100-200 Gs gacha diapazonni
kuchaytirishi kerak bo‘lsa, u holda qayta ulanish chastotasini 50-100 kGs gacha
kamaytirish mumkin.
Ilgari impulsli kuchaytirgichlar faqat o‘zining yuqori foydali ish koeffitsienti
(odatda 90% dan yuqori) tufayli qiziqtirgan va faqat quvvatli elektr dvigatellarni
boshqarish uchun qo‘llangan. Bu yuqori chastotalarda ishlay oladigan yuqori
chastotali quvvatli qayta ulash elementlarining yo‘qligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq
bo‘lgan, buning natijasida yuqori nochiziqli buzilishlarni oldini olib bo‘lmagan.
Lekin hozirda ko‘plab elektron komponentlar ishlab chiqaruvchi kompaniyalarda 1
MGs va undan yuqori chastotalarda ishlay oladigan
D
sinfdagi kuchaytirgichlarni
qurish uchun maxsuslashtirilgan elementlar chiqarilmoqda.
Bipolyar tranzistorlarda yig‘ilgan chiqish kaskadlarining ishlash prinsipini
ko‘rib chiqamiz.
Bipolyar tranzistorlarda yig‘ilgan
AV
sinfdagi kuchaytirgichning chiqish
kaskadi past foydali ish koeffitsientiga ega, shuning uchun chiqish tranzistorlari
o‘zgaruvchan qarshilikka o‘xshash o‘z aktiv qarshiligini o‘zgartiradi va bu bilan
chiqish tokini boshqaradi.
AV
sinfdagi kuchaytirgichda ta’minot kuchlanishiga
teng bo‘lgan chiqish kuchlanishi amplitudasining o‘zgarishini olish mumkin emas,
chunki hatto to‘liq ochiq holatda bipolyar tranzistor kollektori va emitteri orasidagi
U
KE
kuchlanish taxminan 1-2 V ga teng bo‘ladi.
Impulsli kuchaytirgichlarda kuch elementi quvvatli maydoniy tranzistorlar
hisoblanadi, ularda faqat ikkita – ochiq va yopiq holatlar bo‘lishi mumkin.
Zamonaviy maydoniy tranzistorlar ochiq kanalining qarshiligi juda kichik (odatda
o‘nlab mOm) bo‘ladi, demak, bu elementlardagi kuchlanishning tushishi ham
sezilarsiz bo‘ladi. Meandr chiqish filtridan o‘tish bilan ovoz chastotasi
o‘zgaruvchan tokiga o‘zgaradi, uning ossillogrammasi 1.16-rasmda tasvirlangan.
26
1.16- rasm. Signalni o‘zgartirish ossillogrammasi
Bu bilan tushuntiriladiki, impulsli kuchaytirgichning ajralmas qismi
hisoblanadigan chiqish drosseli o‘zgaruvchan sig‘imli signal uchun o‘z reaktiv
qarshiligini o‘zgartiradi. Ovoz signali boshqaradigan sig‘im bilan birga yuklama
orqali oqib o‘tadigan tok ham o‘zgaradi.
Yo‘qotishlarni sezilarli qismi maydoniy tranzistorlarning qayta ulanishi
momentida frontlarda bo‘lib o‘tadi, shuning uchun o‘zgartirish chastotasini
kamaytirish bilan vaqt birligi ichidagi frontlar sonini kamaytirish va buning
natijasida foydali ish koeffitsientini biroz oshirish mumkin. Aynan shu sababga
ko‘ra,
D
sinfdagi sabvufer kuchaytirgichlarda o‘zgartirish chastotasi 50 kGs gacha
kamaytiriladi.
Yuqorida aytilganidek, zamonaviy maydoniy tranzistorlar yuqori tezlikda
qayta ulana oladi, bu bilan ishlab chiquvchiga o‘zgartirish chastotasini sezilarli
oshirishga va demak, chiqish drosselining o‘lchamlarini kamaytirishga imkon
beradi. Natijada cho‘lg‘amning o‘zgarmas tok bo‘yicha qarshiligi (
R
dc
) ham ancha
kichik bo‘ladi, demak, cho‘lg‘am simining qizishi ancha kamayadi.
D
sinfdagi kuchaytirgichlar uchta turga bo‘linadi:
1)
Tashqi arrasimon kuchlanish generatorili kuchaytirgich (1.17- rasm);
27
1.17- rasm. Tashqi arrasimon kuchlanish generatorili kuchaytirgich
2)
Avtogeneratsiyali kuchaytirgich (1.18- rasm).
1.18- rasm. Avtogeneratsiyali kuchaytirgich
3)
Teskari aloqa signali chiqish filtridan keyin olinadigan kuchaytirgich
(1.19- rasm).
Tashqi arrasimon kuchlanish generatorili kuchaytirgichlar аvtogeneratsiyali
turdagi kuchaytirgichlarga qaraganda tayyorlashda va yig‘ishda eng oddiy bosma
plata topologiyasi va komponentlarga kam talablarga ega. Aynan bu
kuchaytirgichlar hozirgi vaqtda ham avtomobillar akustik tizimlari tarkibiga
kiradigan sabvufer kuchaytirgichlari, ham keng polosali professional estrada
kuchaytirgichlarining turkum modellari orasida eng keng tarqalgani hisoblanadi.
28
1.19- rasm. Teskari aloqa signali chiqish filtridan keyin olinadigan kuchaytirgich
Avtogeneratsiyali turdagi kuchaytirgichlar avtogeneratorlar kabi ishlaydi,
ularda tebranish jarayoni musbat teskari aloqadan foydalanish hisobiga bo‘lib
o‘tadi va saqlanadi. Bu turdagi kuchaytirgichlar bosma plata topologiyasiga
yuqoriroq talablar bilan ajralib turadi, lekin bu masalaga sinchiklab yondashishda
bu turdagi kuchaytirgichlar ovozni qayta eshittirish sifati boshqalarda sezilarli
yaxshi bo‘ladi.
O‘z
navbatida
аvtogeneratsiyali
turdagi
kuchaytirgichlar
ikkita
nimguruhlarga bo‘linadi, ularda teskari aloqa chiqish filtrigacha va undan keyin
tashkil etiladi. Teskari aloqa chiqish filtrigacha amalga oshiriladigan sxemalarda u
faqat quvvatli komparatorning nochiziqliligini tuzatadi, chiqish filtri esa
nazoratdan tashqarida bo‘ladi. Bunday kuchaytirgichlar tekis ACHXga ega
bo‘lmaydi va ularda chiqish impedansi chastotaning ortishi bilan kuchli ortadi.
Teskari aloqa faqat chiqish filtridan olinadigan kuchaytirgichlar bu barcha
kamchiliklardan holi, ularda manfiy teskari aloqa filtrdan keyin amalga oshiriladi
va barcha nochiziqliliklarni tuzatish mumkin, tebranish jarayoni esa ma’lum
chastotada fazaning surilishi 180 graduslarni tashkil etishi hisobiga boshlanadi,
ya’ni bu chastotada teskari aloqa musbat bo‘lib qoladi va kuchaytirgich generator
sifatida ishlaydi.
29
Faza komparatorining o‘zida, chiqish filtrida va maxsus fazani suruvchi
RC
-
zanjirda bo‘lib o‘tadigan signalning kechikishi tufayli suriladi.
1.20- rasmda keltirilgan teskari aloqasiz kuchaytirgichning umumiy tuzilish
sxemasini ko‘rib chiqamiz.
Raqamlashtirilgan signal audio protsessorga beriladi, u o‘z navbatida,
kenglik-impulsli modulyatsiyalash (
PWM - Pulse Width Modulation
) yordamida
yarim o‘tkazgichli kalitlarni boshqaradi. Qo‘shimcha aytish mumkinki, SHIM-
signalni, masalan, arrasimon kuchlanishni analog-raqamli o‘zgartirishsiz
komparator va generator yordamida olish mumkin. Bunday usul
D
sinfdagi
kuchaytirgichlarda ham keng qo‘llanadi, lekin raqamli texnikaning rivojlanishi
tufayli asta-sekin o‘tmishda qolmoqda. Analog-raqamli o‘zgartirish ovozga ishlov
berish bo‘yicha qo‘shimcha imkoniyatlar – ovoz balandligi va tembrni rostlashdan
tortib to reverberatsiya, shovqinni so‘ndirish, akustik teskari aloqani so‘ndirish va
boshqalar kabi raqamli samaralarni amalga oshirishgacha imkoniyatlarni
ta’minlaydi.
1.20- rasm. Raqamli kuchaytirgichning tuzilish sxemasi
D
sinfdagi ko‘priksimon kuchaytirgichning to‘liq tuzilish sxemasi 1.21-
rasmda, uning vaqt diagrammalari esa 1.22- rasmda keltirilgan.
|