Nazorat savollari va topshiriklari

Nazorat savollari va topshiriklari:
1.
Jaxonda mollarning xavfsizligini ta’minlashni nazorat qilish kanday
utkaziladi?
2.
Sertifikatlashtirish ishlari kimga-qulay?
3.
Kaysi tashkilot Xalkaro savdo buyicha qonun-qoidalarni yaratadi?
Eslab qoling!
Bosh bitim, tarif va savdo, sektorial kelishuv, standartlashtirish doirasi,
muvofiklikni baxolash doirasi, ma’lumot doirasi, standartlaщtirish buyicha
Xalkaro tashkilot, Xalkaro elektrotexnik komissiya, akkreditlashtirish.
156
26- MA’RUZA. SHTRIXLI KOD.
Reja.
1.
Mahsulot haqidagi ma’lumotlarni standartlashtirish va kodlash.
2.
Mahsulotni shtrixli kodlanishi uchun ayrim davlatlarning fan kodi
3.
Shtrixli kodlash ishlab chiqarish korxonalarining imkoniyatlari
Tayanch so‘zlar:
Shtrix kod, mahsulot, kodlash, mahsulot sifati, sifat, EAN.
13.1 Mahsulot haqidagi ma’lumotlarni standartlashtirish va kodlash
Ba’zan biror mahsulot xarid qilganimizda uning ko‘rinarli joyida yoki
etiketkasida har xil qalinlikdagi chiziqlar va raqamlar bilan belgilangan
shakllarni ko‘rishimiz mumkin. Ularga shtrix-kod nomi berilgan. Xo‘sh, shtrix-
kodlar nima va qachon paydo bo‘lgan?
Shtrix-kodlardan mahsulotlarga nisbatan tadbiq etish g‘oyasi ilk bora 30-
yillarda AQSH ning Garvard biznes maktabida yaratilgan bo‘lib, undan amalda
foydalanish bir necha o‘n yillardan so‘nggina, ya’ni, 60-yillardan boshlangan.
Shtrix-kodlarni dastlabki qo‘llovchilar temir yo‘lchilar bo‘lib, shu usul orqali
temir yo‘l vagonlarini identifikatsiyalashtirilgan. Mikroprotsessor texnikasining
gurkirab rivojlanishi 70-yillardan boshlab shtrix-kodlardan keng ravishda
foydalanish imkonini yaratdi. 1973 yil AQShda Mahsulotning Universal Kodi
(IPC) qabul qilinib, 1977 yildan boshlab esa Yevropa Kodlash Tizimi YEAN
(European Article Numbering) ta’sis etildi va hozirda undan nafaqat Yevropada,
balki boshqa mintaqalarda ham keng ravishda foydalanilmoqda.
Shtrix-kod ketma-ket almashinib keluvchi qora (shtrix) va oq (probel)
rangli, turli qalinlikdagi chiziqlardan iborat bo‘lib, bu chiziqlarning o‘lchamlari
standartlashtirilgan. Shtrix-kodlar maxsus optiq qurilmalar - skanerlar yordamida
o‘qishga mo‘ljallangan. Uning vositasida, mikroprotsessorlar orqali shtrixlar
raqamlarga dekoderlanib, mahsulot haqidagi ma’lumotlar kompyuterga uzatiladi.
Vazirlar Mahkamasining qaroriga binoan davlatimizda O‘zbekiston
Respublikasida ishlab chiqarilayotgan tovarlarni shtrixli kodlash kiritilmoqda.
“GS1 International” (YEAN Uzbekistan) (Belgiya, Bryussel) xalqaro
assotsiatsiyasi
tomonidan
bizning
mamlakatimizga 478
raqamli
identifikatlashtirish kodi berildi.
U bo‘yicha bu tovar qayerda ishlab chiqarilganligini aniqlash mumkin.
Mamlakat kodidan keyingi raqamlar tovarni ishlab chiqarayotgan yoki
realizatsiya qilayotgan korxonani belgilaydi. Keyingi beshta raqamlar bilan
mahsulotning iste’molchilik xossalari o‘lchami, massasi, tarkibi, shakli,
o‘ramining ko‘rinishi va boshqa ma’lumotlar shifrlab qo‘yilgan.
Bu raqamlar qatoriga muvofiq kompyuter yordamida shtrixli kod
shakllantiriladi. Oxirgi 13-raqam tekshirish uchun va barcha kiritilgan
axborotning shtrixli kodini skaner bilan o‘qilishi to‘g‘riligini tekshirish uchun
ishlatiladi. Shtrixli kodga o‘zgarib turuvchi, masalan, sifati va bahosi haqidagi
ko‘rsatkichlar kiritilmaydi.
157
Har bir tovar ishlab chiqaruvchi bizda tashkil etilgan “GS1 International”
(YEAN Uzbekistan) tovarlar va xizmatlarni avtomatik identifikatlashtirish
Markazida ro‘yxatga olinadi.
Dunyoning ko‘pchilik mamlakati foydalanadigan bu tizimning qulayligi
shundan
iborat-ki,
u
sotib
olinayotgan
va
sotilayotgan
tovarlarni
avtomatlashtirilgan hisobini yuritishga imkon beradi. Zamonaviy texnika bilan
jihozlangan magazinlardagi kassa apparati bu barcha tovarlarni va ularning
narxlari xotirasiga kiritilgan kompyuterdir. Ularni savdo korxonasi o‘zi
belgilaydi, buyumlarda bir xil shtrixli kod bo‘lsa ham turli savdo joylarida ular
farq qilishi mumkin. Magazin raxbarlari ixtiyoriy paytda qancha so‘mga va
qanday buyumlar sotilganligi, qaysilariga talab borligi yoki ularni turib qolishini
bilib olishlari mumkin. Tizim ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori haqida doimo
tezkor to‘planadigan ma’lumotlar ishlab chiqaruvchi korxonalar uchun ham,
ulgurji va chakana savdo uchun ham qulaydir. Barcha jarayonlar ustidan nazorat
kuchayadi, buxgalteriya hisobi, tovar-transport
va boshqa
hujjatlarni
rasmiylashtirish avtomatlashtiriladi.
Shtrixli kodlash texnologiyasini joriy etishning iqtisodiy samarasi aylanma
mablag‘lar harakatini tezlashtirish, tovar zahiralarini boshqarish tezkorligini
ta’minlash, omborxonalarda saqlash xarajatlarini kamaytirishdan tashkil topadi.
Shtrixli kodni borligi psixologik ahamiyatga ham ega xaridor albatta
"zebra" belgili tovarni tanlaydi. Lekin shtrixli kod shaxsan iste’molchi uchun
axborotga ega emasligini ta’kidlash kerak. Ammo o‘z hurmatini bilgan ishlab
chiqaruvchi o‘zining obro‘si uchun yagona ma’lumotlar bazasiga ma’lumotlar
berib, albatta tovarlar va o‘zi haqida umumiy ma’lumotlarini bildiradi. Bu
ma’lumotlarni soxtalashtirish mumkin emas. Garchi ayrimlar intilsa ham,
natijada ular bozorda aks reklamaga ega bo‘ladilar, bu esa chiqimlarga olib
keladi.
Grafik tasvirni va raqamli qatorni loyiqligini taqqoslashini buyum xaqidagi
axborotni to‘g‘riligi uchun javobgar bo‘lgan ixtiyoriy YEAN milliy yoki xalqaro
ma’lumotlar bankida o‘tkazish mumkin. Bu tizimdan ishlab chiqaruvchilar,
yetkazib beruvchilar va savdoda muvaffaqiyatli foydalaniladi. Savdo sheriklari
barcha zanjir bo‘ylab identifikatlashtirish raqamiga havola qilishadi bu qulaydir,
chalkashlik va har xil tushunishni bartaraf qiladi.
Tizimni O‘zbekistonda joriy etish respublikani dunyo bozoriga faol
chiqishi bilan bog‘liqdir. Dunyo bozorida raqobat keskindir va unda
muvaffaqiyatli qatnashish uchun to‘g‘ri boshqaruv qarorlarini qabul qilishda
menejerga yordam beradigan axborotga ega bo‘lish kerak. Endi bizning tijorat
tashkilotlarimizga bevosita O‘zbekistonda u yoki bu tovarni ishlab chiqaruvchi
xorijiy korxonalar to‘g‘risida ishonchli axborotni olish imkoniyati paydo
bo‘lmoqda. Xorijiy tijoratchilarning so‘rovi bo‘yicha ham O‘zbekiston
korxonalari to‘g‘risidagi o‘xshash axborotlarni berish mumkin. YA’ni shtrixli
kod ishchan sherikchilikni yengillashtiradigan tashrif kartochkasidir.
Tovarlarning raqamlash bilan mashg‘ul bo‘lgan qator xorijiy tashkilotlar
bilan kelishilgan holda ma’lumotlar banklarini ayirboshlash rejalashtirilmoqda,
bu esa O‘zbekiston tovarlarini import qilishni mo‘ljallagan mamlakatlarda
158
bizning korxonalar uchun mahsulotlarini manzilli reklamasini ta’minlaydi.
Bunday xizmatlar dunyo bozorida keng qo‘llaniladi.
Bu muhim ishga “O‘zstandart” bo‘linmalaridan tashqari Tashqi Iqtisodiy
Aloqalar Vazirligi (TIAV), respublika tovarlar ishlab chiqaruvchilari va
tadbirkorlari palatasi jalb qilingan. Natijada tovarni bojxonadan olib o‘tish uchun
TIAV da kontraktni ro‘yxatdan o‘tkazishda shtrixli kodni borligi talab
qilinadigan tartib joriy qilinadi. Ichki bozorda ham ko‘p ishlarni bajarish lozim
bo‘ladi. Xususan shtrixli kodlarni o‘qib oladigan kassa apparatlarini joriy qilish
bo‘yicha, hozir bizda faqat ikkita shunday supermarketlar mavjud. Vaqt o‘tishi
bilan savdo korxonalarini texnik tomondan jihozlanishi bilan faqat eksport qilish
uchun mo‘ljallangan tovarlarni emas, balki ichki bozor uchun mo‘ljallangan
tovarlarni ham shtrixli kodlar bilan markalash zarurati kelib chiqadi.
“O‘zstandart” da O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlariga muvofiq,
shtrixli kodlash tizimini qo‘llash tartibini aniq belgilaydigan meyoriy hujjatlar va
usuliyatli materiallar ishlab chiqildi. Shtrixli kodlash bo‘yicha uchta asosiy
davlat standartlari tasdiqlandi, shtrixli kodning to‘g‘ri ishlatilishi ustidan nazorat
yo‘lga qo‘yilmoqda. Begona belgilashlarni o‘zlashtirish uchun jinoiy jazo
beriladi. Shunday qilib shtrixli kodni foydalanuvchilarini va uni bosmaxonada
nashr qilish uchun asl nusxa maketini tayyorlovchisining javobgarligi oshadi.
Hozir ushbu to‘lqinda har xil “bosmaxonachilar” paydo bo‘lishi mumkinligini
eslatib qo‘yish o‘rinli bo‘ladi. Shtrixli kodni asl nusxa maketi faqat “O‘zstandart”
ning SMSITI da amal qilayotgan shtrixli kodlash Markazida shakllanadi,
tayyorlanadi va Davlat reyestrining kompyuterida ro‘yxatga olinadi. Shunday
qilib shtrixli kodlash lozim bo‘lgan tovarlarni barcha tavsiflarini hisobga olib
boradi. Bizning va xorijiy tadbirkorlar o‘zlarining maxsulotlarini realizatsiya
qilinishini haqida to‘la axborot olishi va uni sotib olishda tanlash imkoniyatiga
ega bo‘lishadi.
Hozirgi paytda respublikaning o‘ndan ortiq korxonalari yuzdan ortiq
buyumlarga asl nusxa maketlarini olishdi. Shtrix kodni avval olish ancha qiyin
bo‘ldi, chunki maslahatlashadigan hech kim yo‘q edi. Endi hammasi texnik
tomondan to‘g‘rilandi, ikki kun ichida buyumning tavsiflari bo‘yicha to’zilgan
shtrixli kodini olish mumkin. Ko‘pchilik ishlab chiqaruvchilar hozircha bu
“pasport” ma’lumotlarini aniqlashmoqda. Tovarni bir turiga ham, bir nechta
o‘nliklariga ham buyurtmachilar bor. Shtrixli kodni tushirishga joyi kam bo‘lgan
buyumlar ham uchraydi. Bu holda qisqartirilgan sakkiz raqamli asl nusxa maketi
tayyorlanadi, lekin davlat kodi qoldiriladi.
Shtrixli kod buyicha meyoriy hujjatlarni xalqaro talablar bilan
uyg‘unlashtirish bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda, ushbu muhim sohada
mutaxassislar tayyorlash bo‘yicha kurslar amal qilmoqda.
Xullas, O‘zbekiston tovarlarining raqobat qila olish imkonini oshirish,
ularning tovarlarni raqamlash xalqaro tizimiga kirishi, iste’molchilar huquqlarini
himoya qilish, “O‘zbekistonda tayyorlangan” nomli markali mahsulot ishlab
chiqarishning avtomatlashtirilgan hisobini ta’minlash uchun maqsadga qaratilgan
ish olib borilmoqda.
Ko‘pgina iqtisodiy rivojlangan davlatlarda mahsulotning o‘ramida
(upakovkasida) shtrix-kodning bo‘lishi majburiy sanaladi. Aks holda savdo
159
tashkilotlari mahsulotdan voz kechishlari mumkin. Bu xalqaro savdoga ham
tegishlidir. Ushbu tizimning iqtisodiy jihatdan samaraliligi mahsulotning 85
foizidan ko‘pi kodlashtirilganda yaqqol namoyon bo‘ladi. Bundan tashqari,
mahsulotga nisbatan bo‘lgan talab va ehtiyojlarni shakllantirish, jamlash, hisobga
olish, mahsulotni kelish-ketishini hisob qilib borish, muxosiblik hisoblarida va
hujjatlarni rasmiylashtirishda hamda mahsulotlarni saqlash va sotuvidagi
nazoratlarni amalga oshirishda alohida o‘rin tutadi.
EAN assotsiatsiyasi turli davlatlar uchun kodlar ishlab chiqqan bo‘lib,
ushbu kodlardan foydalanish uchun markazlashgan tarzda litsenziyalar tavsiya
etadi. Masalan, Fransiya uchun davlat kodi sifatida 30-37, Italiya uchun 80-87
oraliqlari tavsiya etilgan. Ba’zi davlatlarning kodlari uch xonali sondan iborat.
Masalan, Gretsiya -520, Rossiya - 460, Braziliya - 789. Quyiroqda keltirilgan
16.1-jadvalda ba’zi bir davlatlarning litsenziya asosida olingan kodlari
keltirilgan.
Asosan EAN ning ikki kodidan ko‘proq foydalaniladi: 13 razryadli va 8
razryadli raqamli kodlar. Bunda eng ingichka shtrix birlik sifatida olinadi. Har bir
raqam (yoki razryad) ikki shtrix va ikki probeldan iborat bo‘ladi (13.1 va 13.2-
rasmlar). 13 razryadli kodning tarkibida quyidagi kodlar ko‘rsatiladi:
davlat kodi ("davlat bayrog‘i");
korxona (firma) - tayyorlovchi kodi;
mahsulotning kodi;
nazorat soni.
Tayyorlovchi korxonaning kodi har bir davlatda tegishli organlar
tomonidan to’ziladi. Odatda, bu kod beshta raqamdan iborat bo‘lib, davlat
kodidan keyin keladi.
Mahsulot kodi tayyorlovchi tomonidan to’ziladi va u ham beshta raqamdan
iborat bo‘ladi. Bu kodning rasshifrovkasi standart emas, u mahsulotga taalluqli
bo‘lgan muayyan hususiyatlarni (belgilarni) yoki faqat tayyorlovchining
o‘zigagina ma’lum bo‘lgan va shu mahsulotning qayd etish tartib raqamini
ifodalashi ham mumkin.
EAN-8 kodi uzun kodlarni belgilab bo‘lmaydigan kichik o‘ramlar
(upakovkalar) uchun mo‘ljallangan. EAN-8 kodi quyidagi kodlar tartibidan
iborat:
davlat kodi (“davlat bayrog‘i”);
korxona (firma) - tayyorlovchi kodi;
nazorat soni.
Ba’zan, tayyorlovchi korhona kodining o‘rniga mahsulotning qayd etish
tartib raqami keltirilishi ham mumkin.
Raqamlar qatori skaner uchun emas, balki xaridorlar uchun mo‘ljallangan.
Talabgor (xaridor) uchun ma’lumot faqat mahsulot tayyorlangan davlatni
bildirish bilan chegaralanadi, chunki davlat kodi maxsus nashrlarda va
ma’lumotnomalarda keltirilib turadi yoki ma’lumot bazalarida va banklarida
saqlanishi mumkin. To‘liq shtrixli kod tashqi savdo tashkilotlariga yoki savdo
obektlariga mahsulotning aniq kelib chiqish rekvizitlarini bilish va kerak bo‘lsa
mahsulotning kontrakt (shartnoma) talablariga mos kelmaydigan parametrlari va
160
ko‘rsatkichlari borasida aniq manzilga raddiya yoki norozilik bildirish
imkoniyatini yaratadi.
Nazorat soni EAN algoritmi bo‘yicha kodni skaner vositasida to‘g‘ri
o‘qilganligini tekshirish uchun xizmat qiladi.
Четки штрихлар
5 0 1
2 3 4 5
6 7 8 9 0
0
Давлат
коди
Тайёрловчи
коди
Назорат сони
Маҳсулот
коди
13.2-расм
8 разрядли EAN коди
Давлат
коди
Назорат сони
13.1-jadval
Марказий штрихлар
13.1-расм.
13 разрядли EAN
коди
5 0 1 2 3 4 5
2
Тайёрловчи
коди
|