nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
° -
10 - Transport vositalarini loyihalash va hisoblash

VII.2. Kardanli uzatmani loyihalash
I
Kardanli uzatmani loyihalash uchun shu kardanli uzatma o‘ma-
tUishi mo‘ljallanayotgan
avtomobil turi, avtomobilning texnik xarakte-
liltikasi (avtomobilning massasi, tezligi, dvigatelning
maksimal burov-
6hi momenti va b.), avtomobilning ekspluatatsiya sharoiti kabi ma’lu-
motlar ma’lum bo‘lishi kerak, Shu ma’lumotlar asosida loyiha uchun
tlxnik topshiriq ishlab chiqiladi. Texnik topshiriq
tarkibidagi asosiy
pvametrlar
1-jadvalga kiritiladi.
1-jadval
Parametrlar
0 ‘lchov
birligi
1 Avtomobilning turi
2
Avtomobilning to‘la massasi
3
To‘la massaning o‘qlarga taqsimlanishi
4
Avtomobilning maksimal tezligi
5 Dvigatelning maksimal burovchi momenti
6
Dvigatelning maksimal aylanishlar soni
7 Avtomobilning kompanovka sxemasi
8 Avtomobilning bazasi
9
Avtomobilning g‘ildirak formulasi
10 Uzatmalar qutisining yuqori va pastki uzatishlar soni
Kardanli uzatmani loyiha hisobida ba’zi parametrlarni ma’lumotlar
bazasidan yoki prototip avtomobildan olishga to‘g‘ri keladi. Kardanli
uzatmaning loyiha hisobi uchun tanlab olinadigan parametrlar 2-jad-
valga kiritiladi.
2-jadval
№
Parametrlar
0 ‘lchov
birligi
1 Kardanli uzatmaning turi (vallar soni)
2
Kardan valining o ‘lchamlari
3
Kardan sharnirlari
turi va soni
4
Kardan vali bilan vilkani ulash usuli
5 Vallar o‘qlari orasidagi burchak diapazoni
6
Kardanli uzatma asosiy detallarining materiallari (kardan
vali, krestovina, vilka, shlitsa, flanets, tayanch)
75
Kardanli uzatmaning loyiha hisobi uchun zarur bo‘lgan barcha
parametrlar ma’lum bo‘lgach, kardanli uzatmadagi
yuklanishlar va ular
asosida kardanli uzatma asosiy detallarining kuchlanishlari (3-jadval)
aniqlanadi hamda ruxsat etilgan kuchlanishlar toilan solishtiriladi.
- agar aniqlangan kuchlanishlar me’yorda bo‘lsa, kardanli uzat
maning printsipial sxemasi masshtabda chiziladi va xulosa qilinadi.
- agar aniqlangan kuchlanishlar me’yordan yuqori bo‘lsa, ularning
miqdoriga moslab detallarning o‘Ichamlari
va materiallari qayta
tanlanadi, kardanli uzatmaning printsipial sxemasi masshtabda chiziladi
va xulosa qilinadi.
3-jadval
№
Parametrlar
0 ‘lchov
birligi
1 Kardan valining kritik aylanishlar chastotasi
2
Kardanli uzatmadagi yuklanishlar
3
Kardanli uzatma asosiy detallarining kuchlanishi (kardan
vali, krestovina, vilka, shlitsa, flanets, tayanch)
T O P SH I R I Q - Mashinasozlik texnologiyasi

T O P SH I R I Q
Sotvoldiyev Bobir-mirzo Baxrom o’g’li
1. Diplom loyixasining mavzusi: “Asbobsoz” MCHJ sharoitlari uchun 900.08.04 “Richag” detalini tayyorlash texnologik jarayonini va operatsiyalarining texnologik ta’minot vositalari konstruksiyalarini ishlab chiqish.
Institut bo’yicha 2016 yil 28-dekabrdagi 188-sonli buyruq bilan tasdiqlangan.
2. Diplom loyiasini bajarish uchun ma’lumotlar:
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari, qarorlari, farmoyishlari, VM qarorlari, ilmiy-texnik adabiyotlar, internet ma’lumotlari, detal ishchi chizmasi, ishlab chiqarish xajmi.
|
Aloqa, yong‘in signalizatsiyasi

Aloqa, yong‘in signalizatsiyasi
YOng‘in xavfsizligi asosiy shartlarini ta’minlash uchun avtomatik vositalar qo‘laniladi. Bo‘limda POST-1 xabar beruvchi qurilma qo‘lanilgan 3 donadan iborat. 20m2 maydoni nazorat qila olib, 700 S ishga boshlaydi va 0,1 sekuntda xabar beradi. Bundan tashqari DV-1 xabarlatgich sxemasi qo‘lanilgan.
4,4.Rasm.. DV-1 xabarlatgichning sxemasi.
1– xabarlatgichlar.
2– qabul qiluvchi uskuna.
3– yong‘in pulti.
5. IQTISODIY BO‘LIMI
Sex bo‘limlarida texnologik jarayonlarni loyihalashda uning samaradorligini aniqlaydigan asosiy ko‘rsatkich - bu ishlab chiqarilgan mahsulot tannarxi hisoblanadi. Texnologik jarayonlarning biron-bir operatsiyasi uchun qo‘shimcha nostandart qurilma, moslama mexanizm qo‘llangan holda operatsiyaning texnologik tannarxini aniqlash uchun keltirilgan sarf-xarajatlarni aniqlash talab etiladi. Buning uchun quyidagi boshlang‘ich ma’lumotlar zarur bo‘ladi.
|
Detal tuzilishining texnologiklikligi va uning miqdoriy ko‘rsatkichlari

1.3. Detal tuzilishining texnologiklikligi va uning miqdoriy ko‘rsatkichlari
Ishlab chiqarish ob’ekti bo‘lgan mahsulot konstruksiyasini texnologikligi quyidagi nuqtai nazarlar bo‘yicha taxlil qilinadi: qo‘llaniladigan materialning ko‘rinishi va turi, xom–ashyoni ko‘rinishi va tayyorlash uslublari, qo‘llaniladigan ishlov berish yig‘ish tayyorlash korxonasidan tashqarida montaj qilish va sinashni texnologik usullari va ko‘rinishlari, progressiv texnologik jarayonlar, shuningdek kam mehnat va energiya sarflanadigan, chiqindisiz tipaviy texnologik jarayonlardan foydalanganlik darajasi, jarayonlarni mexanizatsiyalash, avtomatlashtirish imkoniyati, unifikatsiyalangan yig‘ish birikmalari va detallarni qo‘llash darajasi, tayyorlovchi korxonani o‘ziga xos xususiyatlari, talab qilingan ishchilar klafikatsiyalari.
Detalning ishchi chizmasini taxlil qilish shuni ko‘rsatadiki detalni ishchi vazifasini o‘zgartirmagan holda uni tuzilishi elementlarini qisqartirish imkoniyati yo‘q. Detal tuzilishi xom–shayo olishni ratsional usullaridan foydalanish imkoniyatini beradi. Ishlov berishda qiyinchilik tug‘diradigan va maqsadga muqofiq bo‘lmagan yuzalar aniqlanadi. Zagotovka tuzilishi va mustaxkamligi va uni unumdorligini yuqori bo‘lgan ishlov berish usullaridan foydalanishni chegaralanmaydi. Materialni ishlov beriluvchanligi tig‘li va obraziv asboblardan foydalanishga imkon beradi. Texnologiklik va aniqlik bo‘yicha taxlil texnologik jarayon marshrutini tuzish dastgohlarni nazorat ishlarini aniqlashga negiz bo‘lib qoladi.
Detal konstrutsiyasini texnologikligi –– konstrutsiyasini shunday xossalari yig‘indisiki bunda bir xil sifat ko‘rsatkichlariga ega bo‘lgan bir xil sharoitda tayyorlangan va ekspluatatsiya qilinadigan o‘xshash konstruksiyasiga ega bo‘lgan maxsulotga nisbatan yanada samarador texnologiyalar bilan ishlov berish, ta’mirlash va texnik xizmat ko‘rsatish imkoniyatini beradi.
Detalni texnologilikka taxlil qilish ishlab chiqarishni texnologik tayyorlashni muxim masalasidir.
Bajarilgan taxlil quyidagi koeffitsentlarni aniqlashga imkon beradi.
Konstruktiv elementlarni unifikatsiyalanganlik koeffitsenti.
bu erda:
Qy.e va Qe unifikatsiyalangan konstruktiv elementlar soni va detalni hamma elementlar soni
Ishlov berish aniqligi koeffitsenti.
bu erda:
YUzalar g‘adir–budurlik koeffitsenti.
bu erda:
Bajarilgan taxlil yig‘uv birikmaning berilgan detalni to‘g‘ri loyixalashga imkon beradi
2. TEXNOLOGIK QISM
|
YoNG`İN XAVFSİZLİGİGA DOİR ASOSİY TALABLAR VA QOİDALAR

YoNG`İN XAVFSİZLİGİGA DOİR ASOSİY TALABLAR VA QOİDALAR
Vujudga kelishi mumkin bwlgan yong`inni oldini olish uchun quyidagi tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir: tashkiliy (kwngilli wt wchiruvchi drujinalari yoki yong`indan muhofazalash drujinalari tuzish, omma orasida tushuntirish ishlari olib borish); texnikaviy tadbirlarga ishlab chiqish ( yong`in yoki portlash jixatidan xavfli xonalarga alohida konstruksiyali elektr jixozlar wrnatish, nosoz pechlar, mashinalar, elsktr jixozlardan, shuningdek, oson
alangalanadigan suyuqliklar saklanadigan yoki ishlatiladigan joylarda
olovdan foydalanishni taqiqlab qwyish, yashin kaytargichlar wrnatish; chiqqan yong`inning tarqalishiga yo`l qwymaslik maqsadida ob`ektlarni wtga chidamli materiallardan qurish;
binolar orasidagi yong`inga qarshi oraliqlarga rioya qilish; yonayotgan binolardan odamlar, qayvonlar va qimmatbaho xwjalik buyumlarini muvaffaqiyatli ravishda kwchirishga imkon beradigan choralarni kwrish (kerakli mikdorda eshiklar, zarur kengliqda yulaklar qurish va ularni twsib qwyishni man etish; yong`inni wchirishni osonlashtiradigan tadbirlarni kwrish (yong`inni wchirish, narvonlar, yonqin kuzatish minoralari, suv havzalari va binolarga kelish yo`llari qurish, yong`inga qarshi avtomatlashtirilgan uchirish vositalarini hamda signalizasiyasini wrnatish).
|
Zagotovka turini tanlash va uni olish usulini aniqlash

2.1. Zagotovka turini tanlash va uni olish usulini aniqlash
Zagotovkalar toza va xomaki zagotovkalarga bo‘linadi. Toza zagotovka deganda tayyorlangandan keyin kesib ishlanmaydigan, o‘lchamlari va tozaligi tayyor detal chizmasida ko‘rsatilgan o‘lcham va tozalikka to‘g‘ri keladigan zagotovkalar tushuniladi. Xomaki zagotovkalar chizma talablariga muvofiq keladigan o‘lcham, aniqlik va tozalikdagi detal hosil qilish maqsadida qo‘yim kesib olish uchun mexanik ishlanishi zarur bo‘lgan zagotovkalardir.
Mashina detallari uchun zagotovkalar asosan quyidagi usullar bilan tayyorlanadi:
qora va rangli metallardan quyish yo‘li bilan;
bosim bilan ishlash (bolg‘alash va shtamplash) orqali;
qora va rangli metallar prokatidan;
metallokeramikadan (kukun metallurgiyasi yo‘li bilan);
payvandlash – zagotovka qismlarini bir butun qilib ulash yo‘li bilan;
metallmas materiallardan (plastik massalar va boshqalardan).
Zagotovka olish usulini tanlash, detalni o‘lcham va materiali, ishchi vazifasi, uni tayyorlashga texnik talablar, yillik dastur va umumiy tuzilishi kabi omillar belgilab beradi. Bu masalani xal qilishda zagotovka o‘lchami va tuzilishi detalni o‘lcham va tuzilishiga maksimal yaqin bo‘lishini ta’minlash kerak. Lekin shuni unutmaslik kerakki, zagotovka aniqligini oshirish va tuzilishini murakkablashtirish uni tannarxini oshishiga olib keladi. SHuning uchun ham zagotovka olishni optimal usuli zagotovka tannarxi kam bo‘lgandagi usulidir.
Zagotovka olishni mavjud usullarini tahlil qilib, berilgan ishlab chiqarish sharoitida detalimiz uchun zagotovkani quyish yo‘li bilan olamiz.
|
Bulutli texnologiyalarda axborot tahdidlari va kurashish metodlarining

|
Bulutli texnologiyalarda axborot tahdidlari va kurashish metodlarining
|
bet | 27/45 | Sana | 04.10.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #273577 |
Bog'liq BULITLI TEXNOLOGIYALAR.Delov Bulutli texnologiyalarda axborot tahdidlari va kurashish metodlarining
qiyosiy tahlili
Bulut elementlarida funksional hujumlar. Hujumning buday turi ko‘p qatlamli bulut bilan umumiy xavfsizlik prinspga bog’liq. Bulut xavfsizligini to‘g’risida quydagilarni yechim sifatida olish mumkin: funksional hujumlardan himoyalanishda, har bir bulut qismiga quydagi himoya manbaini qo‘yish lozim: proksi uchun - DoS - xujumdan samarali himoya ta’minlanishi, web - server uchun - saxifalarni yaxlitligini nazorat qilish, server ilovalari uchun - ekran pog’onasidagi ilovalar, MBBT uchun - SQL - inyeksiyasi himoyasi, ma’lumotlarni saqlash tizimi uchun - to‘g’ri bekaplar (zahira nusxalash) berish, foydalanishdan cheklash. Yuqoridagi sanab o‘tilgan himoya mexanizmlari ishlab chiqarilgan, lekin ular birgalikda bulut kompleks himoyasi
ta’minlash uchun xali birga yig’ilmagan. Shuning uchun bulut yaratilayotgan vaqtda, ularni yagona tizimga integratsiyalash muomoni xal bo‘lishiga turtki bo‘ladi.
Mijozjlarga hujumlar. Ko‘plab mijozlar bulutga ulanayotganda, bravzurdan foydalanishadi. Hujumlardan biri Cross Site Scripting, parollarni “o‘g’irlash”, veb
sesiyalarni ushlab qolish va boshqalar. Bunday xujumdan yagona to‘g’ri va himoya aniq autetifikatsiya va bog’lanishdagi shifrlash (SSL) bilan o‘zaro autetifikatsiya. Ammo bunday usul himoyasi bulut yaratuvchilariga juda ham noqulay va ko‘p vaqt talab qiladi.
Gipervizorga hujumlar. Gipervizor virtual tizimlar uchun kalit elementlaridan biri xisoblanadi. Uning asosiy funksiyalaridan biri virtual mashinalarga resurslarni taqsimlashdan iborat. Gipervizorga xujum shu narsani yuzaga kelib chiqarishi mumkinki, virtual mashinalardan biri boshqa virtual mashina xotirasi, resurslaridan foydalana olishi mumkin. Bundan tashqari u tarmoq trafigni qo‘lga kiritishi, fizik resurslarni o‘zlashtirishi va server orqali virtual mashinani ishlashdan to‘xtatishi mumkin. Standart himoyalash metodlarini joriy etishda virtual muxitda kerakli maxsuslashtirilgan maxsulotlar qo‘llanilishini tavsiya etadilar. Xost - serverlarni katalog xizmatlari Active Directory bilan integratsiyalash, shuningdek xost - server boshqarish vositalaridan foydalana olish tartibotini standartlashtirish. Shu bilan birga ko‘p xollarda ishlatilmaydigan xizmatlardan voz kechish, misol uchun, virtualizatsiya serverga veb - foydalanish.
|
| |
YoNG`İNNİNG KELİB ChİQİSh SABABLARİ VA XATARLİ OMİLLARİ

YoNG`İNNİNG KELİB ChİQİSh SABABLARİ VA XATARLİ OMİLLARİ
İshlab chiqarish va hayot faoliyati davomida yong`inni kelib chiqishiga quyidagilar sabab bwlishi mumkin:
a. isitish pechlarini qurish yoki ishlatish qoidalarining buzilishi;
b.ishlab chiqarishda yoki uyda olovni ehtiyotsizlik bilan ishlatish;
c. kerosinda ishlaydigan yoritish yoki qizdirish asboblarini notwg`ri wrnatish yoki ulardan foydalanish qoidalarini buzish;
v. yashin yoki statik elektr razryadlar, mashinalar va ishlab-chiqarish jihozlarining nosozligi hamda ularni ishlatish qoidalariga rioya qilmaslik (ichki yonuv dviga-teldaridan chikdsigan uchqunlar, elektr qurilmalaridagi qisqa tutashuvlar yoki ularning yerga ulanib qolishi, elektr simlarida zwriqishning yul qwyilmaydigan darajada ortib istishi, kontaktlari yomon bwlgan joylarning qizib ketishi va ulardan uchqun chiqishi, bug` qozonlarining portlashi);
d. qishloq xwjaligi mahsulotlarining yoki yonilg`ining saqlash qoidalariga rioya qilmaslik natijasida wz-wzidan yonib ketishi sabab bwladi. Yonish - yonuvchi moddaning havo kislorodi yoki boshqa oksidlovchi modda bilan oksidlanishining tez kechadigan kimyoviy reaksiyasi bwlib, bunda yorug`lik va issiqlik ajraladi. Yonish quyidagi turlarga bwlinadi:
Alangalanish - mahalliy qizish natijasida yonuvchi moddaning (uning bug` va gazlarning) turqun yonishi. Alangalanishga yonuvchi moddaning alanga yoki
Chwg`langan jismga tegishi sabab bwlishi mumkin. Chaqnash - yonuvchi modda bug`i bilan havo yoki kislorod aralashmasining alangaga, elektr uchqunga yoki qizigan jismga tegishi natijasida tez yonib tugashi. Chaqnashda siqilgan gazlar hosil bwlmaydi.
Portlash - moddaning bir holatdan ikkinchi holatga juda tez wtishi (portlab yonishi) bwlib, bunda kwp miqdorda energiya chiqadi va kwp miqdorda 123 siqilgan gazlar hosil bwladi, bu siqilgan gazlar yemirilishga olib kelishi mumkin. Portlashda hosil bwladigan yonuvchi gazsimon mahsulotlar havoga tegib, kwpincha alangalanishi va buning oqibatida yong`in chiqishi mumkin. wz – wzidan alangalanish - modda ma`lum haroratgacha qizdirilganda unga bevosita tegmasdan turib sodir bwladi. wz - wzidan alangalanish harorati
moddaning yong`in jihatidan xavfli xossalarini belgilovchi muhim parametrdir. Moddaning wzida kechadigan fizikaviy, kimyoviy biologik jarayonlar ta`sirida va moddaning qizishi natijasida yuz beradi. Yong`in - maxsus manbada ega bwlmagan va moddiy zarar eltiruvchi nazoratsiz yonishdir.
|
Foydalanilgan adabiyotlar - Mavzu: Boshlang'ich sinflarda asosiy miqdorlar va ularni o'lchov birliklarini o'rgatish metodikasi

|
Mavzu: Boshlang'ich sinflarda asosiy miqdorlar va ularni o'lchov birliklarini o'rgatish metodikasi
|
bet | 8/8 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 92,41 Kb. | | #249033 |
Bog'liq Kurs ishi (3)Foydalanilgan adabiyotlar:
Bikbayеva N.U, R.I.Sidеlnikova, G.A.Adambеkova. Boshlang`ich sinflarda matеmatika o`qitish mеtodikasi. (O`rta maktab boshlang`ich sinf o`qituvchilari uchun mеtodik qo`llanma.) Toshkеnt: “O`qituvchi”, 1996 y.
Boboyev O.P., Shamsiyeva G.F. Matematikadan qo`shimcha masala, mashq va misollar T.: Turon-Iqbol, 2017 yil
Jumayev E.E. Boshlang’ich matematika nazariyasi va metodikasi T.:Turon - Iqbol 2012 yil
Ahmedov M., Abdurahmonova N., Jumayev M. Matematika 1-sinf Turon–iqbol T., 2017 yil
Abdurahmonova N. O`rinboyeva L. Matematika 2-sinf II-nashr Yangiyo`l Poligraf servis T., 2017 yil
Burxonov S., Xudoyorov O`., Norqulova Q. Matematika 3-sinf Sharq nashriyot Matbaa Aksiyadorlik kompaniyasi T., 2017 yil
Bikbayeva N.U., Yangiboyeva E. Matematika 4-sinf O`qituvchi, 2015 yil
Mardanova F. I. Matematikadan test topshiriqlari 3-sinf. O`qituvchi, Toshkent 2016 yil
Bozorova.M.Q, Norpo‘latova. X.A, Olimov.Q.T Ta’limni faollashtiruvchi metodlar. O‘quv qo‘llanma. Termiz 2011yil.
Bikbayeva N. U. Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasi. T.: O’qituvchi, 1996 yil
Jumayev M. E., Tadjieva Z. G’. Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasi T.: 2005 yil
Jumayev M. E. Matematika o’qitish metodikasidan praktikum Toshkent O’qituvchi 2004 yil
Yo’ldoshev J. G’. Usmonov S. A. Pedagogik texnologiya asoslari Toshkent O’qituvchi, 2004 yil
Jo’rayev R. Zunnunov A. Ta’lim jarayonida o’quv fanlarini integratsiyalash Toshkent Sharq, 2005 yil
Suvonqulov A. K. Hamzayev H. X. Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasidan amaliy mashg’ulotlar Jizzax, 2006 yil
https://muhaz.org/1-boshlangich-sinflarda-matematika-oqitishda-kompotentsiyaviy.html?page=10
https://library.navoiy-uni.uz/files/norqulova%20dilnoza%20boshlang'ich%20sinf_matematika_darslarida_miqdorlarni_yangi_pedagogik_texnologiyalar_asosida_orgatish_metodikasi%20bmi.pdf
https://chat.openai.com/
https://arxiv.uz/ru/documents/referatlar/algebra/boshlang-ich-sinflarda-asosiy-miqdorlar-va-ularni-o-lchov-birliklarini-o-rgatish-metodikasi
https://ares.uz/storage/app/uploads/public/625/eef/273/625eef27337e5537049643.pdf
|
| |
-rasm. Neytral yorug‘lik filtri uchun filtrning o‘tkazuvchanlik koeffitsientining to‘lqin uzunlikka bog‘liqligi

|
-rasm. Neytral yorug‘lik filtri uchun filtrning o‘tkazuvchanlik koeffitsientining to‘lqin uzunlikka bog‘liqligi
|
bet | 19/21 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 80,52 Kb. | | #143669 |
Bog'liq Kirish magistrlik dissertatsiyasi mavzusining asoslanishi va uni-fayllar.org3.11-rasm. Neytral yorug‘lik filtri uchun filtrning o‘tkazuvchanlik koeffitsientining to‘lqin uzunlikka bog‘liqligi.
1.O‘ta kichik spektral kenglikka ega bo‘lgan to‘lqin uzunliklarni o‘tkazadigan yorug‘lik filtrlariga monoxromatik yorug‘lik filtrlari deyiladi. Yorug‘lik filtrlarining xususiyatlari qanday qonuniyatlar bilan bog‘liqligiga qarab bir nechta turga bo‘linadi. Jumladan absorbsion va interferension yorug‘lik filtrlari.
Absorbsion yorug‘lik filtrlari.
Absorbsion yorug‘lik filtrlarida kuzatiladigan qonuniyatlar yorug‘lik oqimining susayishi yoki yutilishi xisobiga amalga oshadi va ushbu yorug‘lik filtrlari amaliyotda keng qo‘llaniladi.
Yorug‘likning muhitlardan o‘tgandagi yutilish hodisasidan ma’lumki,
(1).
Ushbu formulada:
- yorug‘lik filtridan o‘tgan yorug‘lik oqimi bo‘lib, to‘lqin uzunlikka bog‘liq, ya’ni turli to‘lqin uzunlikdagi spektrlarni turlicha o‘tkazadi.
- yorug‘lik filtriga tushgan yorug‘lik oqimi.
- filtrdan o‘tgan yorug‘lik oqimining yutilish koeffitsienti. Bu koeffitsient xam ga bog‘liq.
- yorug‘lik filtrining qalinligi.
“minus” ishora nimani xarakterlaydi? degan savol bilan talabalarga murojaat qilinadi.
U xolda yorug‘lik filtrining o‘tkazuvchanlik koeffitsienti quyidagi tenglama orqali aniqlanadi.
(2)
Ushbu formuladagi -yorug‘lik filtrining sirtidan qaytgan yorug‘likning miqdorini xarakterlovchi qaytish koeffitsienti deyiladi.
Agar absorbsion yorug‘lik filtriga yorug‘lik nuri turli burchak ostida tushsa, u xolda bu yorug‘lik nurini mos ravishda turlicha susaytiradi.
Faraz qilaylik, absorbsion yorug‘lik filtriga yorug‘lik nuri burchak bilan tushayotgan bo‘lsin. U xolda o‘tkazuvchanlik koeffitsientining nisbiy o‘zgarishi quyidagi tenglama orqali aniqlanadi:
(3)
Absorbsion yorug‘lik filtrining sindirish ko‘rsatkichi bo‘lsin, absorbsion yorug‘lik filtriga tushayotgan yorug‘likning tushish burchagi bo‘lsin. ga teng bo‘lsin, u xolda (3) formulaga asosan
Ayrim absorbsion yorug‘lik filtrlarining xarakteristikalari bilan tanishamiz (3.12-rasm).
|
| |
Signal protsessorlarini sohada qo’llanilishi

|
Signal protsessorlarini sohada qo’llanilishi
|
bet | 5/7 | Sana | 11.02.2024 | Hajmi | 22,48 Kb. | | #154757 |
Bog'liq 1-musSignal protsessorlarini sohada qo’llanilishi
NM6403 protsessoridan foydalanib raqamli signalni qayta ishlash
Umumiy NM6403 protsessor raqamli signalni qayta ishlashning barcha funktsiyalarini bajaradi. Mahalliy avtobusga yuqori tezlikda statik xotira ulanadi, unga protsessor bajariladigan kod kompyuter yordamida 1-port porti orqali tizim qayta tiklangandan so'ng yuklanadi.
Barcha atrof-muhit qurilmalari Altera EPM7512AETC144 FPGA orqali global avtobusga ulangan. Ushbu chip quyidagi funktsiyalarni bajaradi:
1.AD9240 ADC ma'lumotlarini o'qish
2.AD9754 DAC uchun ma'lumotlarni yozish
3.ADC va DAC uchun 40 MGts chastotali tizimni ajratish.
4.Multiplekserni boshqarish
5.LEDni boshqarish
FPGA dasturlash JTAG interfeysi orqali amalga oshiriladi.
Kengashning batafsil tavsifi
Kengashning batafsil tavsifi
NM6403 interfeysi - kompyuter
NM6403 protsessorining kompyuter bilan o'zaro aloqasi aloqa 1 va kompyuterning parallel porti yordamida amalga oshiriladi. Minimal mikrosxemaga ega bo'lgan ushbu elektron kompyuterga NM6403 protsessorining ishlashini to'g'ridan-to'g'ri boshqarish imkonini beradi
NM6403 protsessor
Statik operativ xotira
Mahalliy avtobus
Periferik interfeys (Altera)
Global avtobus
Comm. 1-port
LPT kompyuter porti bilan interfeys
LED
40 MGts DAC
Sozlanadigan signal kuchaytiruvchisi
ADC
Sozlanadigan signal kuchaytiruvchisi
Multipleksor
Analog chiqish
Analog kirishlar
Jtag
Qayta tiklash
va boshqaruv chiziqlari va ma'murlar o'rtasidagi nizolarning oldini olish. port. Keyinchalik dizayn xususiyatlarini tavsiflash uchun nm6403_lpt.pdf chizmasiga murojaat qilinadi. Interfeys ikkita 74NS08 U9, U10 mikrosxemalarida va bitta 74Ns32 U11 mikrosxemasida - B, C 1,2 kvadratchalarda chizilgan. U9 parallel portning ikki tomonlama boshqaruv chiziqlariga ulangan boshqaruv chiziqlarini (disklarni) hosil qiladi. U10 portning kirish liniyalariga ulangan boshqaruv chiziqlarini (ma'nosini) hosil qiladi. Cheklov rezistorlar kompyuterga va NM6403 portlariga zarar etkazilishining oldini oladi.
|
| |
-modda. Kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan ishni ko‘rish tartibi

|
-modda. Kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan ishni ko‘rish tartibiBog'liq MSIYtK239-modda. Kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan ishni ko‘rish tartibi
Kassatsiya instansiyasi sudi ishni sud majlisida ushbu bobda belgilangan o‘ziga xos
xususiyatlar hisobga olingan holda, birinchi instansiya sudida ko‘rish qoidalari bo‘yicha ko‘radi.
Kassatsiya instansiyasi sudida: ishlarni bitta ish yuritishga birlashtirish to‘g‘risidagi; talabning
predmetini yoki asosini o‘zgartirish haqidagi; ishga uchinchi shaxslarni jalb etish to‘g‘risidagi
qoidalar, shuningdek ushbu Kodeksda birinchi instansiya sudida ishni ko‘rish uchun belgilangan
boshqa qoidalar qo‘llanilmaydi, bundan ishni birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari
bo‘yicha ko‘rish holi mustasno.
Sud muhokamasini o‘tkazish vaqti va joyi haqida tegishli tarzda xabardor qilingan, kassatsiya
shikoyati (protesti) bergan shaxsning va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning kassatsiya
instansiyasi sudining sud majlisiga kelmaganligi ishni ular yo‘qligida ko‘rishga to‘sqinlik qilmaydi.
240-modda. Kassatsiya shikoyatidan voz kechish. Kassatsiya protestini chaqirib olish
Kassatsiya shikoyati bergan shaxs ishni ko‘rish yakuni bo‘yicha sud hujjati chiqarilguniga
qadar undan voz kechishga haqli.
Sud shikoyatdan voz kechishni ushbu Kodeks 136-moddasining
uchinchi qismida
nazarda
tutilgan asoslar bo‘yicha rad etishga va ishni kassatsiya tartibida ko‘rishga haqli.
Kassatsiya protesti keltirgan prokuror yoki yuqori turuvchi prokuror ishni ko‘rish yakuni
bo‘yicha sud hujjati chiqarilguniga qadar protestni chaqirib olishga haqli.
Kassatsiya shikoyatidan voz kechilganligi, protest chaqirib olinganligi sababli kassatsiya
shikoyati (protesti) bo‘yicha ish yuritish tugatilganligi, agar sud hujjati ustidan boshqa shaxslar
tomonidan shikoyat qilingan bo‘lsa, boshqa shaxslarning kassatsiya shikoyatini ko‘rib chiqish uchun
to‘sqinlik qilmaydi.
241-modda. Kassatsiya instansiyasi sudida ishni ko‘rish doirasi
Sud ishni kassatsiya instansiyasida ko‘rish chog‘ida birinchi instansiya sudi hal qiluv qarorining
qonuniyligi va asosliligini tekshiradi. Sud yangi dalillarni tekshirishi va yangi faktlarni aniqlashi
mumkin.
Kassatsiya instansiyasining sudi birinchi instansiya sudining hal qiluv qarorini to‘liq hajmda
tekshirishi shart.
Birinchi instansiya sudida ko‘rib chiqish predmeti bo‘lmagan yangi talablar kassatsiya
instansiyasi sudi tomonidan qabul qilinmaydi va ko‘rilmaydi.
|
| |
-modda. Qo‘shimcha hal qiluv qarori

|
-modda. Qo‘shimcha hal qiluv qaroriBog'liq MSIYtK162-modda. Qo‘shimcha hal qiluv qarori
Hal qiluv qarorini qabul qilgan sud quyidagi hollarda qo‘shimcha hal qiluv qarorini qabul
qiladi, agar:
1) ishda ishtirok etuvchi shaxslar dalillar taqdim etgan biror-bir talab bo‘yicha hal qiluv qarori
qabul qilinmagan bo‘lsa;
2) sud huquq to‘g‘risidagi masalani hal qilib, javobgar amalga oshirishi shart bo‘lgan
harakatlarni ko‘rsatmagan bo‘lsa;
3) sud xarajatlari to‘g‘risidagi masala hal etilmagan bo‘lsa.
Qo‘shimcha hal qiluv qarorini qabul qilish to‘g‘risidagi masala hal qiluv qarori qonuniy kuchga
kirguniga qadar qo‘yilishi mumkin.
Qo‘shimcha hal qiluv qarori ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga yoki sudning
tashabbusiga ko‘ra qabul qilinishi mumkin.
Sud tomonidan qo‘shimcha hal qiluv qarorini qabul qilish to‘g‘risidagi masala mazkur bobda
belgilangan qoidalar bo‘yicha sud majlisida hal qilinadi. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ushbu
Kodeksning
124-moddasida
nazarda tutilgan tartibda sud majlisining vaqti va joyi to‘g‘risida
xabardor qilinadi. Biroq tegishli tarzda xabardor qilingan shaxslarning kelmaganligi qo‘shimcha hal
qiluv qarorini qabul qilish to‘g‘risidagi masalani ko‘rishga to‘sqinlik qilmaydi.
Qo‘shimcha hal qiluv qarori asosiy hal qiluv qarori bilan birga qonuniy kuchga kiradi.
Qo‘shimcha hal qiluv qarori ustidan asosiy hal qiluv qarori bilan birga shikoyat qilinishi
(protest keltirilishi) mumkin.
Qo‘shimcha hal qiluv qarorini qabul qilish rad etilgan taqdirda, ajrim chiqariladi.
163-modda. Hal qiluv qarorini tushuntirish
Hal qiluv qarori noaniq bo‘lgan taqdirda, ishni hal qilgan sud ishda ishtirok etuvchi
shaxslarning arizasiga, shuningdek sud hal qiluv qarorining ijrosi o‘z zimmasiga yuklatilgan
organlar va davlat ijrochisining arizasiga ko‘ra hal qiluv qarorini uning mazmunini o‘zgartirmagan
holda tushuntirishga haqli.
Hal qiluv qarorini tushuntirish to‘g‘risidagi ariza ishda ishtirok etuvchi shaxslarni, davlat
ijrochisini yoki sud hujjatini ijro etish zimmasiga yuklatilgan boshqa organlarni ushbu Kodeksning
124-moddasida
nazarda tutilgan tartibda xabardor qilgan holda sud majlisida ko‘riladi. Biroq
mazkur shaxslarning kelmaganligi arizani ko‘rishga to‘sqinlik qilmaydi.
Hal qiluv qarorini tushuntirish to‘g‘risidagi ariza u berilgan kundan e’tiboran o‘n kunlik
muddatda ko‘rib chiqiladi.
Hal qiluv qarorini tushuntirish haqida yoki tushuntirishni rad qilish to‘g‘risida ajrim chiqariladi.
Ajrim ustidan shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin.
|
| |
NeurOMATRIX NM6403 neyron signal protsessor ("Module" kompaniyasi, Rossiya)

|
NeurOMATRIX NM6403 neyron signal protsessor ("Module" kompaniyasi, Rossiya)
|
bet | 4/7 | Sana | 11.02.2024 | Hajmi | 22,48 Kb. | | #154757 |
Bog'liq 1-musNeurOMATRIX NM6403 neyron signal protsessor ("Module" kompaniyasi, Rossiya)
NeurOMATRIX NM6403 neyron signal protsessor ("Module" kompaniyasi, Rossiya)
Neurochip NM6403.
Asosiy xususiyatlari:
soat chastotasi - 40 MGts;
0,5 - mikron CMOS texnologiyasi;
turar joy 256BGA;
kuchlanish 2,7 dan 3,6 V gacha;
50 MGts chastotada 1,3 Vt quvvat sarfi;
ish sharoitlari: -60 ... + 85C.
NeuroMatrix NM6403 NeuroMatrixCore (NMC) protsessor yadrosiga asoslangan bo'lib, u VLIM / SIMD arxitekturasi (Ver ilog tili) bilan yuqori samarali DSP protsessorining sintez qilinadigan modelidir.
Protsessor quyidagilarni o'z ichiga oladi:
Protsessor quyidagilarni o'z ichiga oladi:
32-bitli RISC 32-bitli ma'lumotlarga skalif arifmetik, mantiqiy va siljish operatsiyalarini bajaradigan, 5 bosqichli quvurlar bilan ishlaydigan, shuningdek dasturning bajarilishini
boshqaruvchi protsessor. RISC protsessori asl yo'riq tizimidan foydalanadi. Buyruqlar 32 va 64 bitli bo'lib, bitta buyruq odatda ikkita operatsiyani belgilaydi: arifmetik va kiritish-chiqish;
64-bitli ma'lumotlar vektorlarida arifmetik va mantiqiy amallarni bajaradigan vektorli tugun;
Ikki xil 64 bitli tashqi xotira interfeysi - mahalliy (LMI) va global (GMI). Har bir interfeys SRAM / DRAM kabi tashqi xotiraning ikkita banki bilan umumiy sig'imi 8 GB (231 32 bitli hujayralar) bilan ishlashga imkon beradi.
Shunday qilib, mavjud manzil maydoni 16 Gb (2-rasm). Almashinish 32 va 64 bitli ma'lumotlarda sodir bo'ladi.
Manzilning eng kam ahamiyatga ega bo'lgan bitimidan faqat 32-bitli ma'lumot almashilganda foydalaniladi.
LMI va GMI interfeyslari boshqa protsessor bilan umumiy xotirani almashishni qo'llab-quvvatlaydi;
Texas Instruments DSP TMS320C4x portlariga (CP0 va CP1) mos keladigan ikkita protsessor almashinuvi uchun ikkita baytli aloqa kirish / chiqish porti;
Xotiraga to'g'ridan-to'g'ri kirish protsessori (DAP), almashish
Xotira va portlar orasidagi 64 bitli ma'lumotlar;
· Sizga tashqi avtobuslardan birini oltita ichki avtobusning biriga dinamik ravishda ulashga imkon beruvchi ma'lumotlar uzatgichi: IB buyruq avtobuslari, SDIB / SDOB skalyar ma'lumotlarni kiritish / chiqarish, VDIB / VDOB vektorli kirish / chiqish ma'lumotlari, shuningdek, WB kirish og'irligi avtobusi bilan. Barcha shinalar 64 bitli.
|
| |
-modda. Kassatsiya shikoyati (protesti) yuzasidan yozma ﬁkr bildirish

|
-modda. Kassatsiya shikoyati (protesti) yuzasidan yozma ﬁkr bildirishBog'liq MSIYtK235-modda. Kassatsiya shikoyati (protesti) yuzasidan yozma ﬁkr bildirish
Ishda ishtirok etuvchi shaxs kassatsiya shikoyatining (protestining) ko‘chirma nusxasini
olganidan keyin uning yuzasidan yozma ﬁkrini hamda ushbu yozma ﬁkrning ko‘chirma nusxalari
ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga yuborilganligini tasdiqlovchi hujjatlarni kassatsiya
shikoyati (protesti) ko‘rib chiqiladigan kungacha yetib borishini ta’minlaydigan muddatda sudga
yuborishga haqli.
Kassatsiya shikoyati (protesti) yuzasidan yozma ﬁkr ishda ishtirok etuvchi shaxs yoki uning
vakili tomonidan imzolanadi. Vakil tomonidan imzolangan yozma ﬁkrga uning ishni yuritishga
vakolati borligini tasdiqlovchi ishonchnoma ilova qilinadi.
236-modda. Sud hujjatlarining ijrosini to‘xtatib turish
Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosnomasiga ko‘ra, kassatsiya instansiyasi sudi
(sudyasi) birinchi instansiya sudida qabul qilingan hal qiluv qarorining ijrosini kassatsiya
instansiyasida ish yuritish tamomlanguniga qadar to‘xtatib turadi.
Kassatsiya shikoyatini (protestini) ish yuritishga qabul qilish to‘g‘risidagi ajrimda sud
hujjatining ijrosi to‘xtatib turilishi haqida ko‘rsatiladi.
237-modda. Kassatsiya shikoyatini (protestini) ko‘rmasdan qoldirish
Agar kassatsiya shikoyati (protesti) ish yuritishga qabul qilinganidan so‘ng uning
imzolanmaganligi yoki uni imzolash huquqiga ega bo‘lmagan yoki mansab mavqeyi yoki familiyasi,
ism-shariﬁning bosh harﬂari ko‘rsatilmagan shaxs tomonidan imzolanganligi aniqlansa, kassatsiya
instansiyasi sudi kassatsiya shikoyatini (protestini) ko‘rmasdan qoldiradi.
Kassatsiya shikoyatini (protestini) ko‘rmasdan qoldirish to‘g‘risida sud ajrim chiqaradi.
Kassatsiya shikoyatini (protestini) ko‘rmasdan qoldirish to‘g‘risidagi sud ajrimi ustidan taftish
shikoyati (protesti) berilishi mumkin.
Kassatsiya shikoyatini (protestini) ko‘rmasdan qoldirish uchun asos bo‘lgan holatlar bartaraf
etilganidan keyin shikoyat (protest) ushbu Kodeksda belgilangan tartibda sudga yangidan berilishi
mumkin.
|
| |
-modda. Kassatsiya shikoyati (protesti) bo‘yicha ish yuritishni tugatish

7) ishda taraf bo‘lgan fuqaro kassatsiya shikoyati (protesti) bo‘yicha sud hujjati qabul
qilinguniga qadar vafot etsa, nizoli huquqiy munosabat esa huquqiy vorislikka yo‘l qo‘ymasa.
Agar kassatsiya shikoyatida (protestida) shikoyat qilinayotgan (protest keltirilayotgan) hal qiluv
qarorini qabul qilgan birinchi instansiya sudi tomonidan ko‘rib chiqish predmeti bo‘lmagan yangi
talablar arz qilingan bo‘lsa, kassatsiya instansiyasi sudi kassatsiya shikoyatining (protestining) bu
talablarga taalluqli qismi bo‘yicha ish yuritishni tugatadi.
Kassatsiya shikoyati (protesti) bo‘yicha ish yuritishni tugatish to‘g‘risida ajrim chiqariladi,
uning ko‘chirma nusxasi ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ushbu Kodeksning 171-moddasida
nazarda tutilgan tartibda yuboriladi.
Kassatsiya shikoyati (protesti) bo‘yicha ish yuritishni tugatish to‘g‘risidagi ajrim ustidan taftish
shikoyati (protesti) berilishi mumkin.
Kassatsiya shikoyati (protesti) bo‘yicha ish yuritish tugatilgan taqdirda, ayni bir shaxsning ayni
shu asoslar bo‘yicha kassatsiya shikoyati (protesti) bilan sudga takroran murojaat qilishiga yo‘l
qo‘yilmaydi.
-modda. Kassatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish

Kassatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish to‘g‘risidagi ajrim ustidan taftish shikoyati
(protesti) berilishi mumkin.
Kassatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish to‘g‘risidagi ajrim bekor qilingan taqdirda,
kassatsiya shikoyati (protesti) dastlab sudga murojaat qilingan kunda berilgan hisoblanadi.
Shikoyat (protest) bergan shaxs ushbu moddaning birinchi qismida ko‘rsatilgan holatlar
bartaraf etilganidan keyin kassatsiya shikoyati (protesti) bilan sudga umumiy tartibda yangidan
murojaat qilishga haqli.
Geografik yig’inlar - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

Madaniy - oqartuv yo’nalishning asosiy tadbirlaridan biri bilimni
tekshirishga yo’naltirilgan savollar, topshiriqlar, viktorinalar, krosvordlar,
quvnoq qo’shiqlar kiradi. Oxirgi paytlarda geografik KVN va boshqa
tadbirlar rivojlanmoqda.
Sinfdan tashqari tadbirlarni quyidagi mavzularda o’tkazish mumkin:
‚Toshkent mustaqillik yillarida‛, ‚O’zbekiston sanoati mustaqillik
yillarida‛, ‚O’zbekiston geograflari‛, mavzusida geografik viktorina
tashkil qilish mumkin.
Mehnat yo’nalish - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

sog’liqni saqlash muassasalari maketlari yoki ular xaqidagi ma’lumotlar
namoyish qilinadi.
Geografiya bo’limida maktab joylashgan qishloq yoki tumandagi
qo’riqlanadigan joylar, qizil kitobga kiritilgan o’simlik va hayvonot
dunyosi xaqida ma’lumotlar ko’rgazmaga qo’yiladi.
Rekratsiya va turizm bo’limida tabiatni go’zal dam olish joylari,
tarixiy-geografik obidalar, memoriy yodgorliklar haqida ko’rgazmalar
joylashtiriladi.
Sinfdan tashari ishlar davomida o’quvchilar devoriy gazetalar
chiqarishlari mumkin. Bundan tashqari o’quvchilar tuman, shahar, viloyat
va respublika matbuotida ham maqolalar e’lon qilishlari mumkin.
Geografik konferentsiyalar va kechalar

|
Geografik konferentsiyalar va kechalar Pdf ko'rish
|
bet | 139/145 | Sana | 18.06.2024 | Hajmi | 2,49 Mb. | | #264179 |
Bog'liq УКУВ КУЛЛАНМА география методика17.2.3 Geografik konferentsiyalar va kechalar.
Maktab o’quvchilarini geografiya faniga qiziqtirishni yana bir bosqichi
‚Geografik konferentsiya‛ hisoblanadi, geografik konferentsiyada ishlar
quyidagi tartibda olib boriladi.
1. Konferentsiyaning mavzusi aniqlanadi. Konferentsiyaning mavzusi
geografiya fanining hamda o’lka geografiyasining dolzarb muammolariga
bag’ishlanadi. Masalan, cho’llanish jarayoni, iqlimni isishi, yoqilg’i resurs-
larini muammosi, demografik muammo, ekologik muammo va h.k.
2. Konferentsiyaga tayyorgarlik bo’yicha ma’lum bir mavzuga
bag’ishlangan adabiyotlar ro’yxati tuziladi. 10-15 kun avval konferentsiya
o’tkazish haqida ma’lumot osib qo’yiladi.
3. Konferentsiyani o’tkazish. Konferentsiya qatnashchilari o’zlari
tanlagan mavzu bo’yicha loyiha tayyorlashadi va uni konferintsiyada
himoya qilishadi. Masalan, O’zbekiston maktablarida ‚Orol muammosi‛ga
bag’ishlangan konferentsiya tashkil qilish mumkin. Geografiya o’qituvchisi
mazkur muammoni quyidagi qismlarga bo’lib har bir bo’lim bo’yicha
loyiha tayyorlashni xoxlovchi o’quvchilarga topshirishi mumkin: Orolni
XX asrning birinchi yarmidagi tabiiy geografik sharoiti; Orolni XX asrning
ikkinchi yarmidagi quriy boshlashining asosiy sabablari; Orolni qurishini
geografik oqibatlari; Orolni qutqarib qolish bo’yicha loyixalar.
Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya bo’yicha quyidagi loyihalarni yashab
turgan joyi bo’yicha tuzish mumkin:
1. Joyining (shahar, tuman, qishloq) geografik joylanishi. Bunda
quyidaggi ma’lumotlar yoritiladi: matematik geografik joylanishi; tabiiy
geografik joylanishi; iqtisodiy geografik joylanishi; siyosiy geografik
joylanishi; geogekologik joylanishi.
2. Joyning tabiiy resurslari
3. Joyning tarixi
4. Joyning iqtisodiy geografik joylanishi
5. Joyning rekratsion va turistik ob’ektlari
6. Joyning rivojlanish kelajagi
Mazkur mavzularni o’quvchilarga bo’lib beriladi va ular geografik
konferentsiya uchun ma’ruza tayyorlashadi.
|
| |
Geografik klublar - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

|
Vaxobov h, mirzamahmudov o. T Pdf ko'rish
|
bet | 138/145 | Sana | 18.06.2024 | Hajmi | 2,49 Mb. | | #264179 |
Bog'liq УКУВ КУЛЛАНМА география методикаGeografik klublar.
Uning asosiy maqsadi o’quvchilarni darsdan bo’sh
vaqtlarini ilmiy-bilish faoliyati bilan to’ldirishdir. Geografik kulubdagi
ishlar to’garak, izostudiya, folklor ansambli, kinolektoriya va boshqalar
bilan birga olib boriladi. Geografiya jamiyatiga o’xshab geografik klub xam
o’quvchilarni kata qismini jalb qiladi. Uning o’tkazadigan marosimlarida
maktab joylashgan qishloq yoki mahallaning aholisi ham qatnashishi
mumkin. U faqat geografik bilimlarni targ’ibot qilibgina qolmasdan
o’quvchilarni maktabdagi mashg’ulotlar tugagandan so’ng bekorchilik va
boshqa keraksiz ishlar bilan shug’ullanishini oldini oladi. Chunki u maktab
joylashgan mahalla yoki qishloqning madaniy markazi bo’lib ham hisob-
lanadi. Geografik klublar hozirgi vaqda maktabdan tashqari muassa-
salarda xam tashkil qilinishi mumkin.
O’lkashunoslik muzeyi.
O’lkashunoslik muzeyini jihozlash geogrfik
to’garak, geografik jamiyat yoki klub asosida olib boriladi. Sinfdan tashqari
xamda maktabdan tashqari ishlarning natijalari o’lkashunoslik muzeyini
tashkil qilish va jihozlashda katta ahamiyatga ega. Geografiya to’garagini
har bir tarmog’i bo’yicha yig’ilgan materiallar muzeyga eksponat sifatida
qo’yiladi. Masalan, ‚Yosh biolog‛ bo’limi muzeyini tuproq, o’simlik va
hayvonot dunyosi namunalari bilan jihozlashlari va muntazam to’ldirib
borishlari lozim, ‚Yosh iqtisodiy geograf‛ tarmog’i esa joydagi ishlab
chiqarish korxonalari maketlari va ularning maxsulotlari namunalari bilan
muzeyni jihozlashlari mumkin va h.k
O’lkanunoslik muzeyi sinfdan tashqari ishlarni natijalarini umumlash-
tirib ko’rsatadi. Mazkur muzey ishlarida ‚Yosh tarixchi‛ to’garagi a’zolari
xam qatnashishi mumkin. Ularni qo’llagan materiallari o’lka tarixi
bo’limining eksponatlarini to’ldiradi.
|
| |
To’garakning faoliyati - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

Izlanuvchanlikdan so’ng o’quvchilarni tadqiqot ishlariga qiziquv-
chanligini oshirish lozim. O’quvilar tadqiqot ishlariga jalb qilinganda
ularni tadqiqot o’tkazish usullari bilan tanishtirish lozim. Shundan so’ng
ularda tadqiqot o’tkazish uchun mustaqil ishlar topshirish mumkin. Bunda
o’quvchilar matematik, kartografik usul bilan hamda geografik asbob-
uskunalar, jihozlar va priborlar bilan ishlash ko’nikmasiga ega bo’lishlari
shart. Tadqiqot ishlari quyidagi yo’nalishlarda olib borilaishi mumkin:
joyni tuprog’ini o’rganish va kartaga tushirish; joydagi antropogen
landshaftlarni o’rganib ularni geografik kartaga tushirish, joydagi ishlab
chiqarish korxonalarini o’rganish va h.k.
Geografiya fanining shakllanish bosqichi

bilan tuzish usulini ixtiro qilgan. Shu usulda dunyo kartasini tuzgan. U 8-
tomlik ‚Geografiya‛ asarini yozgan, uning kitobida
keltirilgan kartalar
konusli va stereografik proektsiyalarda tuzilgan. Shimol doimo
kartalarning yuqori qismida tasvirlangan.
Demak qadimgi bosqichlarda geografiya atamasi fanga olib kirilgan,
dunyo kartasi tuzilgan, geografiya predmeti bo’yicha kitoblar va darsliklar
yozilgan. Kartalarni daraja to’g’ri bilan tuzish usuli ixtiro qilingan. Shimol
tomon kartalarni yuqori qismida tasvirlanishi mustahkamlangan.
Tizimli - tuzilish usuli - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

boshlandi. Mazkur usul bir butun bo’lgan geografik
borliqni eng muhim
xususiyatini ochib berish va uni tarkibiy tuzilishining darajalarini aniq-
lashdan iborat. Geografiyani o’qitish metodikasida
mazkur usul yorda-
mida ma’lum bir tizim tizimchalarga bo’linadi. Geografiya o’qitish
metodikasida o’quv materiali tizim sifatida qaraladi,
uning tarkibiy
qismlari esa tizimchalar sifatida qaraladi.
Tizim-tuzilish usullarini tarkibida mantiqiy-tuzilish tahlil i mavjud.
Mazkur usul yordamida o’quv materialining tuzilishi va ularni bayon
etilishining ketma-ketligi aniqlanadi. Mazkur
usul bir butun geografik
borliqni tuzilishini tatqiq qilishga imkon beradi va undan alohida
qismlarni ajratishga va ular orasidagi bog’liqliklarni
ochishga yordam
beradi.
1.4.2. Eksperimental-emprik usullar.
Mazkur usullarga asosan maktab tajribasini o’rganishga yo’naltirilgan
usullar kiradi. Ular kuzatish, anketa, maktab xujjatlarini tekshirish usullari
va pedagogik eksperiment kiradi.
Kuzatish
. Eng keng tarqalgan pedagogik tatqiqot usuli hisoblanadi.
Mazkur usul pedagogik jarayonni bilishni eng muhim usullaridan biri
hisoblanadi. Har qanday o’qituvchi darsni kuzata
bilish qobiliyatiga ega
bo’lmog’li lozim. Kuzatish metodikasi tuzilishi, mazmuni, turi,
kuzatish
texnikasi o’rganilayotgan muammoni mohiyati va xususiyatlari, tatqiqod
metodlariga bog’liq.
Kuzatish turli xil bo’ladi,
ular dasturi, tashkil qilinishi va maqsadiga
ko’ra ma’lum bir guruhlarga bo’linadi.
Kuzatish ob’ektlari o’quv
ishlari usullari, darslarda o’quvchilarni
tashkil qilish, uyga vazifa berish, o’qitish
metodlarini va vositalarini
tanlash hisoblanadi.
yil Samarqandda chop etilgan va 
106

mandlar; jug’rofiyani o’qimoqni nafi; jug’rofiyani o’qimoq musulmonlarga
lozimdir; eski va yangi donishmandlar; yangi muxokamani so’zidan
namuna; Yer aylanganda ustidagilar yiqilmasligi; atrof; jixoyati asliya;
karta; plan; xukumat va xukumronlar; din va odat; o’lchak miqiyos;
Amriqoning topilishi; tavsil va tabix.
‚Geografiya‛ so’zining ma’nosini Maxmudxo’ja Bexbudiy ta’rifi
bo’yicha ‚Er va tuproqni bayon qilaturg’on ilimni aytadur‛. Darslikda
geografiyani quyidagi tarmoqlari ajratiladi: ‚Matematik geografiya‛
(Jug’rofiyai riyoziy), Tabiiy geogrfiya (Jug’rofiyai tabiiy), Tarixiy
geografiya (Jug’rofiyai tarixiy), Siyosiy geografiya (Jug’rofiyai siyosiy) va
x.k. lar. Xulosa qilib adib geografiyani dunyo va undagi tabiiy va ijtimoiy
xodisalar xaqida bilim beradigan jahonnomadur deb ta’rif beradi.
‚Geografiya qachon paydo bo’lgan‛ qismida geografiyaning qisqacha
rivojlanish tarixi quyidagi bosqichlarga bo’linib yoritiladi: qadimgi, o’rta
asrlar, buyuk geografik kashfiyotlar va hozirgi bosqich. Har bir bosqichda
geografik bilimlarning rivojlanishi chuqur tahlil qilingan.
‚Turkiston donishmandlari‛ bo’limida Turkistonlik allomalarning
geografiya faniga qo’shgan xissi yoritilgan. Mazkur bo’limda Turkiston
tarixida tilga olinmagan allomalarning nomlari ham uchraydi.
‚Jug’rofiyani o’rganmoqni nafi‛ bo’limida gerafik bilimlarni kundalik
xayotda va ta’limda naqadar ahamiyatli ekanligini misollar tariqasida
yoritib berilgan.
‚Jug’rofiyani o’rganmoq musulmonlarga lozimdur‛ bo’limida
musulmon allomalari asarlariga tayangan holda musulmonlar uchun
geografik bilimlarni ahamiyati ochiib berilgan.
‚Atrof; Jixoyati Asliya; Karta; Plan‛ bo’limida ufq va ufqning asosiy va
oraliq tomonlari, karta va plan xaqida bilimlar tizimi berilgan. Kartaning
Bexbudiy ajratgan turlari hozirgi turlarga mos keladi (umumiy, mavzuli,
topografik) ‚kartai umumiya, kartai xususiy, kartai to’pugrafik‛.
‚Xukumat va xukumronlar‛ bo’limida davlatlarni boshqarishning
turlari keltirilgan bo’lib, mazkur turlar xozirgi turlarga diyarli mos keladi.
‚Din va odat‛ bo’limida din geografiyasi, aholi geografiyasi haqida
to’xtalib o’tilgan. Xulosa qilib aytganda, mazkur darslik juda katta amaliy
va ilmiy axamiyatga ega. U o’lka geografiyasini rivojlanishida juda muxim
axamiyatga ega bo’lgan asardir. Uning har bir bo’limi alohida tahlil ga
sazovordir.
M U N D A R I J A - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

15.1. Kirish darsi. ............................................................................................ 197
15.2. Aralash dars. .......................................................................................... 198
15.3. Yangi mavzuni o’rganish darsi. ............................................................. 200
15.4.Geografik ko’nikmalarni shakllantirish darsi. ........................................ 201
15.5. Takrorlash, umumlashtirish va bilimlarni tekshrish darslari. ................ 204
16-BOB. O’QUV SAYOHATLARI .................................................................. 205
16.1. O’quv sayohatlarini maqsadi va vazifalari. ........................................... 205
16.2. O’quv sayohatlariga tayyorgarlik va sayohat uchun zarur
bo’lgan jihozlar va vositalar. .......................................................................... 207
16.3. Tabiiy geografik o’quv sayohatlari. ....................................................... 208
16.3.1. Umumiy tabiiy geografik o’quv sayohatlari. ...................................................... 209
16.3.2. Maxsus tabiiy geografik o’quv sayohatlari. ........................................................ 210
16.4. Iqtisodiy geografik o’quv sayohatlari. ................................................... 212
16.5.Tarixiy geografik va o’lkashunoslik sayohatlari. ................................... 216
V –QISM ................................................................................................................ 222
17-BOB. SINFDAN TASHQARI ISHLAR ...................................................... 222
17.1 Sinfdan tashqari ishlarning maqsadi va vazifalari. ................................. 222
17.2. Sinfdan tashqari ishlarning shakllari. .................................................... 225
17.2.1. Geografiya to’garaklari. ..................................................................................... 225
17.2.2. Geografik jamiyat, klub va o’lkashunoslik muzeyi. ........................................... 227
17.2.3 Geografik konferentsiyalar va kechalar. .............................................................. 229
17.3. Sinfdan tashqari ishlarning asosiy yo’nalishalari. ................................. 230
17.3.1. Turistik o’lkashunoslik yo’nalishi. ..................................................................... 230
17.3.2. Ilmiy bilish yo’nalishi. ........................................................................................ 232
17. 3.3. Madaniy-oqartuv va mexnat yo’nalishi. ............................................................ 232
17.3.4. Muzey va nashriy hamda ekologik yo’nalish. .................................................... 233
Adabiyotlar ............................................................................................................ 235
Metodik tadqiqotlar bosqichlari

metodlari va boshqa masalalarni muxokama qilishda qo’llaniladi. Bunda
asosan ekspertlar xulosalari tahlil qilinadi.
Test usuli hozirgi davrda eng keng tarqalgan usullardan biri
hisoblanadi. Uning natijalari asosida har bir o’quvchining va sinfning bilim
darajasini aniq baholash mumkin.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

Ular quyidagilardan iborat:
-muammoning qo’yilishi;
-tadqiqot ob’ekti va predmetini tanlash;
-tadqiqotni maqsad va vazifalarini aniqlash;
- ishchi g’oyani ishlab chiqish;
-ishlab chiqilgan g’oyani pedagogik tajribalarni
kuzatish va eksperi-
mental ishlarni bevosita o’rganish asosida tekshirish;
-olingan yangi ma’lumotlar va bilimlar asosida nazariy xulosalar
ishlab chiqiladi va tadqiqot natijalarini tekshirish amalga oshiriladi.
Muammoni qo’yish bosqichi
. Mazkur bosqichda tanlangan mavzu
bo’yicha mavjud adabiyotlar o’rganib
chiqiladi, natijada muammoning
tarixi va nazariyasi o’rganiladi, maktablarning
tajribasi va yuqori peda-
gogik tajribalar tahlil qilinadi. Buning natijasida muammoning o’rganil-
ganlik darajasi aniqlanadi. Muammoning qaysi tomonlariga to’la va
mukammal va qaysi tomonlariga kam yoki umuman o’rganilmaganligi
aniqlanadi. Mazkur ish davomida nazariy xolatlar tahlil qilinadi va o’quv
jarayonining aniq xolatini tavsifi tuziladi. Bunday tadqiqot tasdiqlovchi
eksperiment usuli deb ataladi. Ushbu bosqichning
oxirida tadqiqot
ishlarini kengaytirilgan dastur loyihasi ishlab chiqiladi.
Pedagogik eksperiment - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

Tajriba ishlari yordamida yoki ishlab chiqarilgan usullar o’quv
jarayoniga qanday ijobiy ta’sir qilgani aniqlanadi. Qisqa qilib aytganda
pedagogik eksperiment natijasida olingan
nazariy xolatlarni amalda
qo’llash mumkinligini aniqlashga yordam beradi. Buning uchun o’qitish
eksperimental va asosiy sinflarda bir vaqtning o’zida olib boriladi.
Demak, tajriba ishlari eksperimental tadqiqotlar asosida yaratilgan
metodik tizimlarni samaradorligini tekshirish vositasidir.
Bundan tashqari yana quyidagi usullar mavjud:
-suxbat usuli, bunda tadqiqotchi o’qituvchilar, o’qtuvchilar va maktab
raxbariyati bilan ma’lum bir mavzu bo’yicha suxbatlashadi;
-maktab xujjatlarini o’rganish usuli. Bunda sinf jurnallari,
dasturlar,
o’qituvchi xujjatlari, o’quvchilarning yozma ishlari, sinfdan tashqari ishlar
va mustaqil va amaliy ishlar xujjatlari o’rganiladi.