-rasm. Turli xil usullarda shakllangan matolar ko’rinishi

7.4-rasm. Turli xil usullarda shakllangan matolar ko’rinishi
To’qimachilik sanoatining еtakchi tarmoqlaridan biri - to’quvchilikdir.
Ma'lumki, shakllanishiga qarab, to’quvchilik usulida ishlab chiqarilgan matolar
umumiy to’qimachilik matolarining 67-70%ini tashkil etadi.
To’quvchilik jarayonining o’zi esa ilm fan va sa'nat uyg’unlashuvidir.
Ijtimoiy holat, diniy talab va h.k.z.lar turli xil matolarning yaratilishi va ularning
ishlab chiqarish jarayonini rivojlantirish sabablaridan biri bo’lgan.
7.5-rasm. Qo’l тo’quv dastgohi
Misrda 6000 yil avval, Xitoyda esa 4000 yil avval ipak matosi
to’qilganligi arxеologik topilmalardan ma'lum bo’lgan.
Yangi erani III yuz yilliklarida Xitoyda homuza hosil qiluvchi
mеxanizmi ixtiro etilgan. Unda tanda iplari yog’och ramkali shodaga tеrilgan gula
ko’zchalaridan o’tkazilgan. Arqoq ipining jipslashtirish uchun tеbranma taroqdan
(hozirgi tig’ga o’xshash) foydalanilgan.
Biroq arqoq tashlash jarayonini mеxanizatsiyalashtirmasdan turib,
mеhnat unumdorligini oshirib bo’lmas edi, sababi ikkita ishchi arqoq tashlash uchun
dastgoxni ikki yon tomonida turib ishlar edi.
To’q
uvchilik Trikotaj No
to’q
ima O’ramali Tafting
Faqat XVIII asrga kеlib, to’quv dastgoxi takomiillashtirila borilib, 1733
yilda Angliyalik Djon Kеy (John Kay) tomonidan arqoq tashlash uchun “uchar”
moki yaratilib, unga oddiy uzatma yordamida harakat bеrishga erishdi.
1785 yilda Angliyalik Е. Kartrayt (E. Cartwrqght) mеxanik to’quv
dastgoxini yaratgan bo’lsa, 1800 yilga kеlib dastgoxlar bug’ yordamida ishlay
boshlagan. 1895 yilga kеlib dastgoxlar elеktr dvigatеl yordamida ishlay boshlagan.
1930 yilga kеlib dastgoxlar individual elеktr dvigatеl yordamida ishlay boshlagan.
To’quv dastgoxlarini avtomatlashtirish katta samara bеrib, 1796 yilda
Angliyalik R. Millеr (R.Muller) Millеr qulf, ya'ni moki bir tomondan ikkinchi
tomonga еtib borolmay qolganda dastgoxni to’xtatuvchi mеxanizmini yaratdi va
buni natijasida dastgoh unumdorligi hamda to’qima sifati bir muncha oshdi. 1889
yilga kеlib Amеrikalik Nortrop (Nortrhrop) dastgoxda arqoq naychasining avtomat
almashtirish mеxanizmini yaratdi. Bu ixtirolar to’qima ishlab chiqarish
samaradorligini kеskin ortishiga olib kеldi.
Xomuza hosil qilish mеxanizmlarini takomillashtirish bo’yicha ham
to’kima assortimеntlarini ko’payishiga sabab bo’ldi. 1725 yilda B. Bushon (B.
Bauchone) tomonidan pеrfokarta bilan boshqariluvchi birinchi shoda ko’tarish
karеtkasi yaratilgan. 1801yilga kеlib J. Jakkard tomonidan birinchi dastur yordamida
boshqariladigan Jakkard mashinasi yaratilgan. Xozirda bu yangilik kompyutеr
tеxnikasining rivojlanish tarixiga ham kiritilgan.
1835 yili Rеid (J.P.Reid) va Jonsonlar (T. Johnson) tomonidan
ko’pmokili mеxanizmi yaratilgan.
Biroq mokili dastgohlar ustida qanchalik
ixtirolar, takomillashtirishlar qilinmasin, arqoq tashlash usulini o’zgartirmasdan
turib, to’quvchilikda unumdorlikni oshirib bo’lmas edi. Shuni e'tiborga olib mokisiz
arqoq tashlash usuli paydo bo’la boshladi.
To’qima ishlab chiqarish samadorligini yanada ko’paytirish uchun
arqoq tashlash sistеmasi borasida ham ixtirolar qilinib borilmoqda. 1911 yili Pastor
tomonidan mеtalli mitti moki yordamida arqoq tashlash usuli yaratilib, 1953 yildan
boshlab esa muxandis Rossman (Rossmann) tomonidan amaliyotda qo’llanila
boshlangan. 1898 yilda rapirali to’quv dastgoxiga patеnt olingan bo’lsa, 1925 yili
Gablеr (Gabler), 1930 yili Dеvas (Dewas) rapirali arqoq tashlash cistеmalari
yaratilgan. 1972 yildan rapirali to’quv dastgohlari ishlab chiqarila boshlagan. 1914
yilda havoli arqoq tashlash usuli yaratilgan, 1980 yildan esa havoli tuquv dastgohlari
ishlab chikarila boshlagan. 19 asr oxirlarida aylana to’quv dastgohlarida uzluksiz
arqoq tashlash usuli yaratildi. 1990 yillardan kеyin ko’p fazali to’quv dastgoxlari
yaratilib takomillashtirilmokda.
Hozirda dunyo buyicha to’qimachilik mashinalari yangiliklari 3 ta asosiy
ko’rgazmalarda namoyish etiladi:
ITMA (XTMK-xalkaro to’qimachilik mashinalari ko’rgazmasi)-har 4 yilda
Еvropada o’tkaziladi.
ATME-I (Amеrika to’qimachilik mashinalari ko’rgazmasi) - har 4 yilda
AQShda o’tkaziladi.
OTEMAS ( Osiyo to’qimachilik mashinalari ko’rgazmasi (shousi) - har 3 yilda
Yaponiyada o’tkaziladi.
Shuningdеk har yili Istanbulda turli tashkilotlar tomonidan to’qimachilik
mashinalari ko’rgazmasi tashkil etiladi. (q.a 1. Str.2-4)
To’qimalarning tola bo’yicha tarkibini aniqlash eng ahamiyatli tadbir
hisoblanadi. To’qimaning tola bo’yicha tarkibi modellash, loyihalash, bichish va
tikishda hisobga olinishi lozim. To’qimalarning tashqi ko’rinishi, qayishqoqligi,
qirqishga qarshiligi, sitiluvchanligi, cho’ziluvchanligi, dazmollanuvchanligi
ho’llash- dazmollash rejimlariga va uning tola bo’yicha tarkibiga bog’liq bo’ladi.
To’qimalardagi dog’larni ketkazish paytida ham ularning tolaviy tarkibini va
shu to’qimani hosil qiladigan tolalarning kimyoviy xossalarini hisobga olish lozim.
To’qimalarning tarkibiga kiradigan tolalarning xiliga qarab, barcha to’qimalar bir va
aralash tarkibli xillarga bo’linadi.
Bir xil tolalardan ishlab chiqarilgan to’qimalar bir tarkibli to’qimalar, har xil
tolalardan to’qilgan to’qimalar esa aralash to’qimalar deyiladi. Barcha aralash
to’qimalar quyidagi uch guruhga bo’linadi:
Aralash-qo’shma to’qimalar — tanda va arqoq iplarga yigirilgunga qadar turli
tolalar qo’shilgan to’qimalar.
Aralash to’qimalar — tolalari har xil iplar sistemasidan iborat to’qimalar.
Aralash-yarimqo’shma to’qimalar — bir sistema iplari 1-tarkibli, 2-sistema
iplari esa tolalar aralashmasidan iborat to’qimalar.
Paxta tolalarini yigirish natijasida olingan iplardan ishlab chiqarilgan matolarip
to’qima deb ataladi. Paxta to’qimalar to’quv matolar ishlab chiqarish hajmining eng
katta qismini, ya'ni 65 — 75 % ini tashkil etadi.
Paxta to’qimalarning turlari juda ko’p va xilma-xildir. Ularni ishlab chiqarishda
paxta tolasidan karda (oddiy tarash), qayta tarash va apparat tizimida halqali va
pnevmomexanik mashinalarida yigirilgan turli chiziqli zichlikdagi yakka,
pishitilgan va shakldoriplar ishlatiladi. Ba'zan bu to’qimalarni ishlab chiqarishda,
sofpaxta tolalaridan yigirilgan iplardan tashqari aralashmasi (paxta tolasi bilan
kimyoviy tolalar) dan yigirilgan iplar ham ishlatiladi.
Paxta to’qimalarni to’qishda to’quvchilikda mavjud o’rilishlarning barcha
sinflari qo’llaniladi.
Badiiy bezatish jihatidan ip to’qimalar ham oqartirilgan, sidirg’a, naqshdor,
naqsh bosilgan xillarga bo’linadi. Ulardan tashqari rangli iplardan chipor, rangli
tolalar aralashmalaridan esa melanj to’qimalar ishlab chiqariladi. Bo’yoqlari yuvilib
ketmaydigan qilib pardozlangan paxta to’qimalar ishlab chiqarish hajmi yildan yilga
ko’paymoqda.
Paxta to’qimalar klassik assortimentining katta qismi: chit, bo’z, satin, batis,
markizet, vual va boshqalarni tashkil etadi. Dunyo to’quvchilik amaliyotida keyingi
yillarda paxta to’qimalar tarkibiga kimyoviy tolalardan viskoza va lavsan
aralashtirilmoqda. Viskoza tolalari to’qimaga yumshoq moysimon ko’rinish berish
bilan birga, uning gigienik xususiyatini saqlaydi, lekin to’qimaning yuvishga
chidamliligini birmuncha pasaytiradi. Paxta tolalariga lavsan tolalari aralashtirilsa,
ip to’qimalarning g’ijimlanishi va kirishishi kamayadi, lekin to’qima dag’alroq
bo’lib, uning gigienik xususiyati yomonlashadi. Bu salbiy ta'sir aralashmaning
ulushiga bog’liq.
Chit—o’rtacha yo’g’onlikdagi oddiy tarash (karda) tizimida yigirilgan, polotno
o’rilishida to’qilgan to’qima.Xom chit ishlab chiqarishda mitkal, deb ataladi. Ko’p
hollarda chitlarga naqsh bosiladi, ularning sidirg’a xili ham ishlab chiqariladi.
Bolalar va ayollarning yozgi ko’ylaklari, bluzkalar va erkaklar ko’ylaklari,
xalatlar, cho’milganda kiyiladigan ichki kiyimlar, yostiq jildi, ko’rpa jildi, tungi
ko’ylaklar va h.k.lar chitdan tikiladi.
Satin guruhiga satin o’rilishida va atlas o’rilishida to’qilgan lastiklar kiradi.
Ko’ylaklik to’qimalar juda turli-tuman. Bu guruhga yozgi, qishki, mavsumiy
va kimyoviy tolalar aralashmasidan to’qilgan to’qimalar kiradi.
Yozgi to’qimalar kichik guruhiga siyrak, yupqa va еngil to’qimalar kiradi.
Ular, asosan, naqsh bosib pardozlanadi, lekin oqartirilganlari ham bo’ladi.
Maya, volaja, vual, markizet, batist qayta tarash tizimida yigirilgan ingichka
iplardan polotno o’rilishida to’qiladi. Kaniyer, bahor, krep mayda naqshli o’rilishda
to’qiladi.
Maya va volta — qayta tarash tizimida yigirilgan yakka ipdan to’qilgan naqsh
bosilgan yupqa to’qima.
Vual va markizet — yaxshi pishitilgan, qayta tarash tizimida yigirilgan
ingichka ipdan to’qilgan to’qimalar. Vualga naqsh bosiladi. Markizet vualdan
yupqaroq bo’ladi, uni oqartirib, mayin rangga bo’yab va naqsh bosib ishlab chiqarish
mumkin.
Batist — qayta tarash tizimida yigirilgan, kichik teksli yakka ipdan polotno
o’rilishida to’qiladigan yupqa, mayin to’qima, oqartirib yoki oq sathiga naqsh bosib
ishlab chiqariladi.
To’qimachilik korxonalarida to’quvchilikda ishlab chiqariladigan paxta
to’qimalarning xomashyosi sifatida paxta tolasidan olingan yigirilgan iplar
ishlatiladi. Umuman, ip to’qimalarni tasniflashda ularning nima maqsadda
ishlatilishi asosiy omil qilib olinadi. Shu sababli ip to’qimalar ishlab chiquvchi
korxonalardagi mahsulot turi ko’p bo’lmaydi.
Shoyi to’qimalar ishlab chiqarishda tabiiy tolalardan tashqari kimyoviy tola,
iplar va ularning aralash xillari qo’shilib ishlatiladi. Bu esa korxonalarda ishlab
chiqariladigan mahsulotning assortimentini oshiradi.
Shoyi to’qimalarni tasniflashda, xomashyo turi asosiy omil bo’lib, unga ko’ra
hamma shoyi to’qimalar 7 sinfga; sinflar esa kichik sinflarga bo’linadi.
Shoyi to’qima artikulidagi birinchi raqam sinf tartib raqamini, ya'ni tola
tarkibini, artikulning ikkinchi raqami kichik sinf tartib raqamini, ya'ni to’qimaning
tuzilishi va nima maqsadda ishlatilishini ko’rsatadi.
Shoyi to’qimalar assortimenti doimo o’zgarib turadi. Assortment:
o’rilish xilini murakkablashtirish hisobiga (murakkab to’qimalar va yirik
naqshli o’rilishlarni keng qo’llash hisobiga);
elastik, hajmdor va profillangan kimyoviy iplar qo’llash hisobiga (bu iplar
mustaqil va tabiiy hamda sun'iy ipak bilan qo’shib ishlatilishi mumkin);
shoyi to’qimalarni pardozlashning turli usullarini (gofre, ishqorlash, bosib
naqsh tushirish, termik ishlov berish usullarini) qo’llash hisobiga kengaytiriladi.
Trikotaj matolari 4.26-80 raqamli davlat standartida tasniflanadi. Ular,
birinchi navbatda, ishlatilish maqsadiga qarab ikki turga bo’linadi:
1) ichki kiyimlar uchun mo’ljallangan trikotaj matolar;
2) ustki kiyimlar uchun mo’ljallangantrikotaj matolari. Tolaviy tarkibiga ko’ra
esa uchta guruhga bo’linadi:
A. Tabiiy tolalardan va tarkibida 30 foizgacha sintetik tolasi bo’lgan
aralashmadan olingan iplardan ishlab chiqarilgan trikotaj matolar;
B.Sun'iy ip va sun'iy tolalardan olingan iplardan ishlab chiqarilgan, hamda
sun'iy toladan tashqari tarkibida 30 foiz sintetiktolasi bo’lgan tolalar aralashmasidan
olingan iplardan ishlab chiqarilgan trikotaj matolar;
V.Sintetikiplardan vasintetiktolalardan olingan iplardan ishlab chiqarilgan
hamda sintetik tolalardan tashqari tarkibida 70 foizdan ko’p bo’lmagan boshqa
turdagi tolalari bo’lgan aralashmadan olingan iplardan ishlab chiqarilgan trikotaj
matolar.
To’qilish usuliga ko’ra, trikotaj matolar ikki guruhga bo’linadi:
1. Ko’ndalangigato’qilgan: a) bir qavatli;b) ikki qavatli.
2. Bo’ylamasiga to’qilgan: a) bir qavatli; b) ikki qavatli.
Trikotaj matolarining savdo tasnifiva artikul berish tartibi.Trikotaj
matolarning savdo tasnifi 47-06 raqamli preyskurantda berilgan. Bu tasnifga ko’ra,
trikotaj matolarning bir kvadrat metrining narxi bo’yicha guruhlanadi.
Trikotaj matolarning artikuli 11 ta raqamlardan iborat bo’lgan sonlardan tashkil
topgan bo’lib, dastlabki ikkita raqami ulgurji narxlar jadvalining tartib raqamini
ifodalaydi. Artikulning uchinchi raqami xom ashyoning guruhini; to’rtinchisi - xom
ashyoning turini; beshinchisi, oltinchisi, ettinchisi va sakkizinchisi - xom ashyo
narxlarining guruќini belgilaydi. Artikulning to’ qqizinchi, o’ninchi va o’n birinchi
raqamlari trikotaj mato yuzazichligining miqdorini ko’rsatadi.
Masalan, trikotaj matolarning artikul sonining uchinchi raqami quyidagi xom
ashyolarni belgilaydi:
1 – paxtatolasidan olingan iplardan ishlab chiqarilgan trikotaj matolari;
2 - sof jun iplardan ishlab chiqarilgan trikotaj matolari;
3 - sun'iy iplar vasun'iy tolalardan olingan iplardan ishlab chiqarilgan trikotaj
matolari;
4 – sintetikiplardan va sintetiktolalardan olingan iplardan ishlab chiqarilgan
trikotaj matolari;
5 - yarim jun iplardan vasof jun iplari yoki yarim jun iplari tabiiy yoki
sintetiktolalari bilan birikmalaridan ishlab chiqarilgan trikotaj matolari;
6 - paxta tolasidan olingan ip va boshqa tolalar birikmasidan ishlab chiqarilgan
trikotaj matolari;
7 - sun'iy iplar vatabiiy yoki boshqaturdagi tolalardan olingan iplarning
aralashmasidan ishlab chiqarilgan trikotaj matolari;
8 - sintetik iplarning boshqa turdagi iplar bilan aralashmasidan ishlab
chiqarilgan trikotaj matolari.
- Trikotaj matolarning afzalligi ularning mayinligi, ishqalanishga chidamliligi
va yuqori qayishqoqligidadir. Trikotaj matolardan tikilgan kiyimni kiyib yurish
ovng’ay, odam badanini siqmaydi. Ularning burmabopligi, g’ijimlanmasligi, issiqni
saqlash qobiliyati va gigienik xususiyatlari juda yaxshi. Shuning bilan bifga trikotaj
matoiarning cho’ziluvchanligi va chetlari buralgani sababli ularni bichish va tikish
jarayonlari
qiyinlashadi.
Undan
tashqari,
trikotajning
halqalari
tikish
mashinalarining ignalari bilan shikastlanib bir-biridan chiqishi mumkin. Trikotaj
matolari yuvilganda va hatto kimyoviy tozalashda ham bo’ylamasiga kirishadi,
eniga esa kengayadi. Shu tufayli trikotajdan tikilgan buyumlar o’z shaklini tez
yo’qotadi.
- Ichki kiyimlarni tikish uchun bo’ylamasiga va ko’ndalangiga to’qilgan
matolar ishlatiladi. Mayka, ishtonlar, sport kiyimlari uchun bu matolar paxtatolali
ipdan glad o’rilishida ishlab chiqariladi. Yuqori sifatli sport buyumlari uchun katta
qayishqoqlikka ega bo’lgan lastik o’rilishidagi matolar qo’llaniladi. Bu buyumlar
lavsan tolali hajmdor iplardan tayyorlanadi. Issiq saqlovchi ichki kiyimlar uchun
paxtatolali iplar, nitron vaviskozaaralashmasidan olingan iplardan to’qilgan,
sirtigatukchiqarilgan matolar ishlatiladi. Ayollar ichki kiyimlarini tikish uchun
kimyoviy kompleksiplardan triko-sukno, triko-sharme, to’rsimon triko-sukno
o’rilishdagi to’qilgan trikotajmatolari qo’llaniladi. Bu matolardan tikilgan buyumlar
shakllarini ancha yaxshi saqlaydi. Bolalar ichki kiyimlarini tayyorlash uchun paxta
tolali iplardan tukli o’rilishdagi matolardan foydalaniladi.
- Ichki kiyimlarni tikish uchun mo’ljallangan trikotaj matolari oqartirilgan,
sidirg’a rangli, gul bosilgan holda pardozlanadi.Ustki kiyimlarni tikish uchun ham
ko’ndalangiga va bo’ylamasiga to’qilgan trikotaj matolari ishlatiladi. Ayollar
ko’ylak, kostyum, bluzkalarini tikish uchun momiqday mayin junsimon
jakkardo’rilishdagi chipor to’qilgan matolar, sirtida chiqarilgan tuki bo’lgan va tukli
o’rilishdagi baxmalsimon matolar, hajmdor kapron ipidan olingan shoyisimon
matolar, to’rsimon matolar va hokazolar qo’llaniladi. Nisbatan oqir matolardan
qishki kiyimlarni -jaket, kostyumlar, sport kiyimlarini tayyorlashda foydalaniladi.
Bu matolarning o’rilishlari turlicha bo’lishi mumkin: jakkard, triko-triko, atlas-
triko-sukno, to’rsimon va boshqalar. Bu buyumlar uchun matolar hajmdor iplardan
to’qiladi. Ba'zilarigazarsimon iplar qo’shiladi. Ko’ylakbop kostyumlar bir qavatli va
ikki qavatli matolardan tayyorlanadi. Palto va kurtkalarga mo’ljallangan sof va
yarim jun matolar porolon bilan biriktiriladi.
- Noto’qima matolarning tasnifi
- Standart tasnifi bo’yicha noto’qima matolar quyidagi guruhlarga bo’linadi:
- ichki kiyimlar, bolalar kiyimi, xalatlar va cho’milganda kiyiladigan kiyimlar
uchun mo’ljallangan noto’qima matolar;
- ko’ylak va kostyumbop noto’qima matolar;
- sport kiyimlarini tikish uchun noto’qima matolar;
- paltobop noto’qima matolar;
- poyabzallarning ustki va astar qismlari uchun mo’ljallangan noto’qima
matolar;
- sochiqbop noto’qima matolar;
- mebelsozlikda ishlatiluvchi noto’qima matolar;
- ko’rpalar;
- astarbop noto’qima matolar.
Savdo tasnifi bo’yicha noto’qima matolar tolali tarkibiga ko’ra to’rt sinfga
bo’linadi:
1 - paxta tolasidan va paxta tolasini viskoza tolasi bilan birgaiikda qo’shib ishlab
chiqarilgan matolar;
2 - yarimjun matolar;
3 - kimyoviy tolavaiplardan ishlabchiqarilgan matolar;
4 - zig’ir tolali noto’qima matolar.
Bu sinflarning har qaysisi matolarning tuzilishi va olinish usuliga ko’ra
guruhlarga bo’linadi. Masalan, gazlamalarga o’xshash tuzilishdagi noto’qima
matolar olinish usuliga ko’ra quyidagi guruhlarga bo’linadi:
1 - tolalar o’ramasini to’qib-tikib olingan matolar;
2 - ip turkumlarini to’qib-tikib olingan matolar;
3 - tolalar o’ramasi tagiga gazlama qo’yib to’qib-tikib olingan matolar;
4 - tolalar o’ramasidagi tolalarni ignalar yordamida biriktirib olingan matolar;
5 - tolalarni elimlash usulida olingan matolar;
6 - aralash usulda ishlab chiqarilgan noto’qima matolar;
7 - to’qib-tikilgan vatinlar;
8 - tolalarni ignalaryordamida biriktirib olingan vatinlar.
Noto’qima matolarning ishlatilish maqsadiga ko’ra guruhlar guruhchalarga
bo’linadi:
1 - turmushda ishlatiluvchi noto’qima matolar;
2 - o’rama va mashina-uskunalarni artish materiallari sifatida ishlatiluvchi
matolar;
3 - poyabzal sanoatida ishlatiluvchi noto’qima matolar;
4 - sun'iy charmlarni ishlab chiqarganda asos sifatida ishlatiluvchi noto’qima
matolar;
5 - qatbop va mebelsozlikda hamda suzgich sifatida ishlatiluvchi matolar;
6 - issiqni tutuvchi oraliq sifatida ishlatiluvchi noto’qima matolar (vatinlar).
Noto’qima matolar turlari artikul bilan belgilanadi. Yuqorida qayd qilingan
savdo tasnifidagi sinf guruh va guruhchalar tartib nomerlari noto’qima
materiallarning artikullari bilan bog’liq. Artikulning birinchi raqami doim 9 bo’ladi.
Ikkinchi raqam noto’qima matolarning qaysi sinfga kirishini belgilaydi: 1,2,3 yoki 4.
Uchinchi raqam - guruhnomerini: 1 dan to 8 gacha. To’rtinchi raqam guruhcha.
Sanoatda ishlab chiqarilayotgan trikotaj matolari ikkita guruhga bo’linadi - ichki
kiyimlar uchun va ustki kiyimlar uchun. Birinchi guruhga kiruvchi matolar erkaklar
va bolalar ko’ylaklari, ichki ishtonlari, ichki ko’ylaklari, issiq ko’ylaklar, ayollar ichki
kiyimlari, sport kostyumlari va hokazolarni tikish uchun ishlatiladi. Ikkinchi
guruhdagilari esa jaket, ko’ylaklar, kostyumlar, paltolar, kurtkalar va hokazo
buyumlarni tayyorlashda ishlatiladi.
Preyskurant bo’yicha to’qish-tikish usulida olingan noto’qima matolar
gazlamalarga o’xshash matolar guruhiga va vatinlar guruhiga bo’linadi.
Kiyimlik noto’qima matolar, gazlama yoki trikotaj matosi o’rniga ishlatiladi.
Shu tufayli ularning tashqi ko’rinishi gazlama yoki trikotaj ko’rinishini eslatishi
kerak. Ayollar ko’ylagi, bluzkasi, erkaklar ko’ylagi uchun ishlatiladigan noto’qima
matolar yupqa, еngil, kostyumlar, kurtka, paltolarga qo’llaniladiganlariesanisbatan
og’ir, zich, bikr va qalin, jun gazlamalarga o’xshash yumshoq boladi. Noto’qima
matolar duxoba, baxmal, bayka, movut gazlamalariga o’xshash sidirg’a rangli,
oqartirilgan, holda, gul bosilgan, sirtiga tuk chiqarilgan va hokazo ishlab chiqariladi.
Noto’qima matolarning kiyimlarga ishlatiladigan turlarining katta miqdorini
to’qish-tikish usulida olinuvchi matolar tashkil qiladi. Bu matolar o’zining tolali
tarkibiga ko’ra bir xil tolalardan va har xil tolalar aralashmasidan olingan matolarga
bo’linadi. Bir xil tolalardan ishlab chiqarilgan matolar asosan paxta, viskoza, jun
tolalaridan olinadi. Tolalar aralashmasiesapaxta - viskoza-kapron; nitron-viskoza-
jun; kapron-viskoza-jun; lavsan-kapron-jun va hokazo Tikuvchilikda kеng tarqalgan
to’qish-tikish usulida olingan noto’qima matolar quyidagilardir.
1. "Xerson" va "Borislavka" baykalari paxta tolasidan ko’ndalangiga to’qilgan
sirti tukli trikotaj matosini eslatadi. Bu matolar bolalar ichki kiyimlarini tikish uchun
flanel va bumazeya gazlamalari o’rniga ishlatiladi. "Xerson" baykasi sof paxta yoki
paxta va viskoza tolalari (75 foiz Q 25 foiz) aralashmasidan, "Borislavka"esapaxta
va viskoza tolalarining (50 foizQ50 foiz) hajmidagi aralashmasidan ishlab
chiqariladi. Bu matolar sidirg’a rangli yoki oqartirilgan holda pardozlanadi va
sirtining bir tomonida chiqariigan tuki bo’ladi. Tikish o’rilishi - triko.
2. "Vasilyok" matosi "Xerson" ga o’xshab 75 foiz paxta tolasi va 25 foiz
viskoza tolasi aralashmasidan olinadi. Pardozlanishi – sidirg’a rangli va sirti tukli
bo’ladi,o’rilishi -sukno-zanjir bo’lganligi tufayli bu matoning cho’ziluvchanligi
past.
3. Jun va viskoza tolalari aralashmasidan olingan "Polotno" va "Araxnyanka"
nomli matolar jun tolali movut gazlamasiga o’xshaydi va yoshlar paltolarini tikishda
qo’llaniladi.
4. Viskoza tolali o’ramni kapron iplari bilan triko o’rilishda tikib olingan "
Marichka" matosi erkaklar ko’ylagi, ayollar ko’ylak va xalatlarini tikishda
ishlatiladi. Bu mato sidirg’a rangli, oqartirilgan yoki gul bosilgan bo’ladi. Sirtida
o’rilish baxiyalaridanbo’ylamasiga chandiqsimon naqshlari mavjud.
Noto’qimamatolarning ichidaip tokumlarini tikib olingan turlari ham ma'lum
ahamiyatga ega. Bu matolar ishlab chiqarilishida qo’llaniladigan mashinaning nomi,
ya'ni "Malimo" nomi bilan ataladi. Bu turdagi matolarning tuzilishidaarqoq,
tandaiplar turkumlari mahkamlovchi iplar bilan tikilib biriktiriladi. Tandavaarqoq
iplarigachiziqiy zichligi 25-84 teks bo’lgan karda va apparat yigiruv usullarida
olingan paxtatolali ip, yo’g’onligi 29,4teksgatengtariqasida bo’lishi mumkin.
|