İxtisas: 5706. 01 – Azərbaycan dili - bet 10

|
İxtisas: 5706. 01 – Azərbaycan dili
|
bet | 10/16 | Sana | 24.07.2021 | Hajmi | 68,01 Kb. | | #15967 |
Ərdəmsizin ögünsə ənqməgüdhə əngər”.
“Ərdəm dilə öyrənibən olma lovğa,
Ərdəmsiz öyünsə, imtahanda çaşar”.
(Ərdəm və bilik üçün çalış, öyrənməkdən çəkinmə, heç vaxt lovğalanma, ərdəmsiz adam özünü öyər-öyər, imtahan vaxtı çaşıb rusvay olar)”20.
Tərbiyə və təlimin əsasları qədimdə yaranmış, illərin, əsrlərin sınağından çıxmışdır. Belə əsaslar, üsul və formalar zamandan zamana, nəsildən-nəslə keçərək bu günə qədər gəlib çatmışdır.
N.Gəncəvi, M.Füzuli, İ.Nəsimi kimi sənətkarların əsərlərindəki maarifçilik ideyaları pedaqoji biliklərin əsas mənbələrindən sayılmalıdır. Qeyd edək ki, Azərbaycanın ilk məktəbləri olan mollaxana və mədrəsələrdə adları çəkilən kitablar və klassiklərin əsərləri tərbiyə və təlim məqsədilə tədris edilmişdir.
Görkəmli Azərbaycan alimi, mədəniyyət və dövlət xadimi Xacə Nəsrəddin Tusinin “Əxlaqi-Nasiri” (yəni Nasirin əxlaqa aid kitabı) əsəri Orta və Yaxın Şərqdə əxlaq və mənəviyyat dərsliyi sayılmışdır. Səkkiz əsrə yaxındır kitab bütün şərqdə əxlaqi tərbiyə sahəsində ən mükəmməl kitab sayılır və ondan tədris, təlim prosesində istifadə olunur. N.Tusi əsərində bir çox anlayışları təyin və izah etmişdir. O, hikmət anlayışı belə izah etmişdir: “Hər şeyi olduğu kimi dərk etməyə, hər işi lazımi kimi yerinə yetirməyə hikmət deyilir. Hikmət iki yerə bölünür: 1) elm; 2) əməl (iş)”21. Elm mahiyyəti doğru, düzgün dərk etmək, əməl isə dərk edilənləri həyata keçirmək qaydasıdır.
Azərbaycanda 1906-cı ilin aprelindən nəşr olunmağa başlanmış “Dəbistan”, sonralar “Rəhbər” jurnalları məktəb və tərbiyə məsələlərinə həsr olunmuşdur. “Rəhbər”in işini “Məktəb” jurnalı davam etdirmişdir. “Məktəb” jurnalı Azərbaycan pedaqoji fikir tarixində mühüm yer tutmuşdur. Onun birinci nömrəsi 1911-ci ilin 29 noyabrında çıxmışdır.
Azərbaycanda da pedaqoji fikir, pedaqogika bir elm kimi təhsil sisteminin yaranıb kütləviləşməsi ilə formalaşmışdır. Köhnə mollaxanalarda tətbiq olunan əlifba və savad təlimi üsulları tərkibi-üsuli-hərfiyyə və hecaiyyə adlanırdı. Həmin üsula höccələmə, yaxud hərf-heca üsulu də deyilirdi.
Sonralar Azərbaycanda rus-müsəlman və “edadiyyə məktəbləri” fəaliyyət göstərmişdir. Təhsil sisteminin inkişafı nəticəsində yeni məktəb formaları yaranmışdır. Odur ki, Azərbaycan pedaqoji terminləri arasında “realni məktəb” və “gimnaziya” terminləri də vardır. XIX əsrdə Azərbaycanda təhsil sisteminin öyrənilməsi bir çox pedaqoji terminləri üzə çıxarmağa imkan verir. Fikrimizcə, mollaxana, çərəkə, progimnaziya, realnı uçilişa, klass və s. bu qəbildən olan terminlərdir. Qeyd edilən terminlər pedaqogikanın inkişafının müəyyən dövründə yaranmış və müasir dövründə arxaikləşmişdir.
Pedaqoji terminlərin mənşəyini, onların dəyişməsini “Əkinçi” qəzeti əsasında izləmək mümkündür. Məsələn, qəzetdə yazılır ki, “Qafqaz vilayətinin məktəbxanalarının hakimi cənab sərdar buyurmağına görə hökm edib ki, padşahlıq məktəbxanalarının (gimnaziya, progimnaziya, realnı uçilişa) priqotovitelni klaslarına girən kəslər gərək rus dilində yazıb oxumağı bilsin, yoxsa onları qəbul etmək olmaz və hökm olunub ki, ol məktəbxanalara girən kəslərin yaşı bu qərardan ziyadə olmasın: əvvəlinci klasa 12, ikinci klasa 13, üçüncü klasa 14, dördüncü klasa 15, beşinci klasa 16”22. Burada məktəbxana, məktəbxana hakimi, padşahlıq məktəbxanaları, gimnaziya, progimnaziya, realni uçilişa, klas, podqotovitelnı klas, əvvəlinci klas, ikinci klas, üçüncü klas, dördüncü klas, beşinci klas terminləri işlədilmişdir. Pedaqoji hadisələrin anlayış və terminlərlə ifadə olunması sosial-tarixi əsaslara söykənir. Pedaqoji biliklərin inkişafı sosial-iqtisadi və mədəni həyat şəraiti ilə bağlıdır. Cəmiyyət həyatının dəyişməsi pedaqogikanın terminoloji sisteminə təsir göstərir. Ona görə də pedaqogika sahəsində terminlərin müəyyən qisminin köhnələrək terminoloji sistemdən çıxması, eyni zamanda yeni anlayışların və onları ifadə edən terminlərin yaranması daim baş verir.
I fəslin üçüncü bölməsi “Müasir pedaqoji terminologiyanın əsas nəzəri və praktik məsələləri” adlanır. Burada müasir pedaqoji terminologiyanın spesifikası, pedaqoji anlayışların definitivliyini şərtləndirən amillər müəyyənləşdirilir.
Son dövrlərdə pedaqogika terminlərinin tədqiqi aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır: 1) pedaqoji elmlərin anlayışlar və terminoloji sisteminin quruluş və funksiyalarının təhlili; 2) pedaqogikanın ayrı-ayrı sahələrinin ümumi pedaqogika, didaktika, tərbiyə nəzəriyyəsi, məktəbəqədər pedaqogika və s. sahələrinin terminlərinin təhlili; 3)pedaqoji tədqiqat işlərində terminlərin birmənalı işlənmə məsələləri; 4) etnopedaqogikanın terminologiyasının tədqiq olunması; 5)pedaqoji elmlərin leksikasının linqvistik mövqedən təhlili. Pedaqoji təsnifat predmet-tematikdir. Bu təsnifat pedaqoji biliklər sahələrinin vahid sistemidir və dörd qrupla səciyyələnir.
B.B.Komarovski pedaqoji terminologiyanı dar və geniş mənada təyin etmişdir. Onun fikrinə görə, “dar mənada pedaqoji terminologiya pedaqogika elminin əsas anlayışları toplusunu özündə birləşdirir. Geniş mənada pedaqoji terminologiya tərbiyə, təlim və təhsilin nəzəriyyə və təcrübəsində tətbiq olunan leksik və adlar sistemidir”23.
B.B.Komarovski pedaqoji terminlərin linqvistik təsnifatını verərkən onların elmi dəyərlilik və müxtəlif təkamül səviyyəsinə görə ayırmağa çalışır. O, stabil, şərti və korrelyativ terminləri ayırır. Pedaqogikanın müəyyən inkişaf dövründə sabitləşmiş terminlərin olduğunu qeyd edən müəllif şərti pedaqoji termin anlayışını da daxil edir. Onun fikrinə görə, “şərti terminlər formalaşma dövründə olan terminlərdir. Şərti terminlərin əsas qrupları aşağıdakılardır: 1)fərdi terminlər; 2)obrazlı ifadələr; müqayisə, təşbeh, mübaliğə, metafora, hiperbola, aforizm; 3) pedaqojiləşdirilmiş terminlər; 4) terminləşməkdə olan terminlər”24. Pedaqogika terminlərinin sistemləşdirilməsi üçün pedaqoji elmlərin predmet və tematik bazasından istifadə olunur. Pedaqogika elminin müəyyən istiqaməti üzrə qruplaşdırılan terminlər ayrıca tematik sıra yaradır.
İkinci fəsil “Pedaqoji terminlərin yaranma mənbələri və üsullari” adlanır. Bu fəslin birinci bölməsində pedaqoji terminlərin yaranma mənbələri tədqiq edilmişdir. Müəyyənləşdirilir ki, terminlər dilin öz daxili imkanları hesabına və alınma sözlər, leksik-qrammatik vasitələr, termin elementlər əsasında yaranır.
Dilin daxili imkanları dedikdə, dilin leksik-qrammatik sistemini təşkil edən dil vasitələri nəzərdə tutulur. Bura leksik-qrammatik vasitələr, terminlər və termin elementlər daxildir. Alınmalar da eyni vasitələri əhatə edir. Qeyd olunan baxımdan, yaranma mənbələrinə görə terminlər həm dilin öz imkanları, həm alınmalar əsasında, həm də qarışıq formada (dilin öz vahidləri ilə alınma vahid) düzələn terminlər kimi tədqiq edilmişdir.
|
| |