Spektral chiziqlarning kengligi va shakli. Kuchayishning tuyinishi

|
Spektral chiziqlarning kengligi va shakli. Kuchayishning tuyinishi
|
bet | 3/5 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 469 Kb. | | #111627 |
Bog'liq portal.guldu.uz-Лазер маъруза Spektral chiziqlarning kengligi va shakli. Kuchayishning tuyinishi.
Spektroskopiyada spektral chiziqning shakli va spektral chiziqning kengligi kabi tushunchalardan foydalaniladi. Spektral chiziqlarning shakli Lorens yoki Gauss funksiyalari bilan ifodalanadi. O’sha ikki xil funksiya bilan chegaralangan spektrlar ikki xil spektral kengayishga ega. Spektral chiziqlar tabiatiga ko’ra bir jinsli va bir jinsli bo’lmagan kengayishgaega bo’lishi mumkin.
Agar barcha nurlanuvchi bir tipdagi atomlar bir xil rezonansli markaziy chastota v0 ga va bir xil shakldagi rezonansli kontur g(v0) ga ega bo’lsa, nurlanishning spektral chizig’i bir jinsli kengaygan bo’ladi. Bir jinsli kengaygan spektral chiziq shunday chiziq-ki, bitta yakka atom nurlanganda ham va bir tipdagi ko’pchilik atomlar birgalikda nurlanganda ham bir xil spektral konturga ega bo’ladi Spektral chiziqning (konturi) (g(v0)) shakli bitta atom uchun ham ko’pchilik bir xildagi atomlar to’plami uchun ham birdan-bir asosiy spektral xarakteristika bo’lib hisoblanadi. Atomlarning barchasi tashqi ta’sirni bir vaqtda va bir xil sezadi. Bir jinsli kengayishga misol sifatida spektral chiziqlarning tabiiy kengayishi va gazlarda to’qnashish tufayli kengayishni ko’rsatish mumkin.
Bir jinsli spektral kengayish atomning uyg’ongan energetik sathda yashash vaqti bilan belgilanadigan spektral kengayishdir. Gaz atomlari o’zaro va idish devori bilan, qattiq jismlarda esa, atomlar kristall panjaralari bilan to’qnashishi atomdan yorug’lik energiyasini tezrok ajralib chiqishiga sabab bo’ladi. Bu esa o’z navbatida spektral chiziqning kengayishiga olib keladi. Atomlarning to’qnashishi energetik sathlarda atomlarning yashash vaqtini qisqartiradi va spektral chiziqni kengaytiradi. Energetik sathlarda atomning yashash vaqtining kamayishi spektral chiziqning bir jinsli kengayishiga olib keladi. Bir jinsli kengaygan spektral chiziqlar konturining shakli Lorens funksiyasi gL(v, v0) orqali ifodalanadi:
. (1.3.1)
Lorens funksiyasi bilan ifodalanadigan spektral chiziqlarga bir jinsli kengaygan spektral chiziqlar ham deyiladi.
7-rasmda gL(v, v0) funksiyasining grafik ko’rinishi keltirilgan. (1.3.1) formuladagi ∆v – spektral chiziq konturi maksimumining yarmi shu spektral chiziqning to’la kengligi deyiladi. ∆v/2 spektral chiziqning yarim kengligidir. Agar v=v0 bo’lsa, funksiya tezda maksimumga erishadi va quyidagi oddiy ko’rinishga ega bo’ladi:
. (1.3.2)
7-rasm. Spektral chiziqlar-ning Lorens funksiyasi bilan ifodalangan shakli bir jinsli kengayishga tegishli spektral chiziqlarning shakli lorenscha funksiya bilan ifodalanadi. -intensivligi maksimum-ga mos keluvchi nurlanish chastotasi, -spektral kenglik, -spektral chiziqning yarim kengiligi.
Agar modda atomlari ham o’zaro, ham idish devori bilan to’qnashmasa, tinch tursa, bir-biridan ajralgan (izolyasiyalangan) holdagi atomlar spontan ravishda nurlanish qobiliyatiga ega. Spontan nurlanishning spektral chizig’i Lorens funksiyasi bilan ifodalanadi. Atomlarning tashqi ta’sirisiz va o’zaro ta’sirsiz spontan ravishda nurlanishidan hosil bo’lgan spektral chiziqning kengayishiga tabiiy kengayish yokixususiy kengayish deyiladi. Tabiiy kengayishga ega bo’lgan spektral chiziqning shakli ham hozir aytganimiz kabi Lorens funksiyasi bilan ifodalaydi. Misol uchun atomning uyg’ongan energetik sathda yashash vaqti bo’lganda tabiiy kengayishning qiymati quyidagi formula bilan aniqlanadi:
. (1.3.3)
Atomlarning o’zaro ta’siri spektral chiziqlarni kengaytiradi. O’zaro ta’sirlashish o’sha atomlarning tabiatiga va holatlariga bog’liq bo’lib turlicha xarakterga ega.
Atomlar o’zaro to’qnashganda bir-birini g’alayonlantiradi, ya’ni ularning energetik sathlari bir oz siljiydi. O’sha vaqtda elektronlar energiyasi (atomning ichki energiyasi) qisman o’zgaradi, bu esa atomning kinetik energiyasining o’zgarishiga sabab bo’ladi (atomning ilgarilanma harakat energiyasi o’zgaradi). Atomlarning o’zaro to’qnashishi (bir-biri bilan urilishi) energetik sathlarning siljishiga olib keladi va nurlanish chastotasini o’zgartiradi. Gazlarda atomlar o’zaro tartibsiz ravishda to’qnashadi, bu esa atomlarning nurlanish chastotasini o’zgartiradi va spektral chizig’ini kengaytiradi. Bu jarayonga spektral chiziqning to’qnashishdan kengayishi deyiladi. Bu kengayish chastota oralig’i quyidagicha aniqlanadi:
, (1.3.4)
bu yerda R – universal gaz doimiysi, τtuk – o’rtacha to’qnashish vaqti (atomlarning erkin yugurishi yo’li uchun ketgan vaqt), πa2 – atomlarning gazokinetik kesim yuzasi, N0 hajm birligidagi atomlar soni, M – atom yoki molekualaning massasi.
(1.3.4) formuladan ko’rinadiki, harorat past va bosim kichik bo’lganda atomlarning gazokinetik to’qnashish kesimi katta bo’ladi, o’shanga ko’ra spektral kenglik ham kattadir.
Bir jinsli bo’lmagan spektral kengayish deb, bir jinsli spektral chiziqlarning yig’indisidan tashkil topgan strukturasiz. keng spektral chiziqqa aytiladi. Bir jinsli bo’lmagan spektral kengayishning hosil bo’lish sabablari bir nechta. Gazlarda Doppler effekti, kristallarda kristall panjara ichidagi elektr maydonning bir jinsli emasligi (Shtark effekti), amorf jismlarda (shishada Shtark effekti juda sezilarli) mexanik kuchlar atomlarning energetik sathlarini turli qiymatlarda kengaytiradi, turlicha deformasiyalaydi. O’sha jarayonlarning barchasi spektral chiziqlarni bir jinsli bo’lmagan kengayishiga sabab bo’ladi.
Atomlar turlicha rezonans chastotali v0 har xil shakldagi rezonans konturli spektral chiziqlarga ega bo’ladi va o’sha chiziqlarning to’plami bir jinsli bo’lmagan kengayishdagi spektral chiziqni hosil qiladi. Rezonans chastotalari tartibsiz joylashadi va struktura hosil qilmaydi. Qattiq jismlarning ayrim nuqtalarida haroratning, bosimning o’zgarishi va elektr, magnit maydonlarining ta’siri nurlanuvchi atomlarni bir-biridan farqlaydi. Shunday atomlarning nurlanishi bir jinsli bo’lmagan kengaygan spektrni hosil qiladi. Misol tariqasida shishadagi nurlanuvchi neodim elementining atomlarini qarash mumkin. Shishadagi neodim atomlari turli mexanik kuchlanish sharoitda, turlicha elektr maydon qurshovida joylashgan va shu sababli neodim atomining nurlanishi bir jinsli bo’lmagan holda kengaygan bo’lib, keng spektrli chiziqni yaratadi. O’sha spektrning shakli Gauss funksiyasi bilan ifodalanadi:
. (1.3.5)
Agar v = v0 bo’lsa, Gauss funksiyasi oddiy ko’rinishga keladi:
. (1.2.6)
|
| |