O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotiga TMKlarni jalb qilish siyosati

O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotiga TMKlarni jalb qilish siyosati
Jahon tajribasining ko‘rsatishicha, transmilliy korporatsiyalar (TMK)
mamlakatlar iqtisodiyotini rivojlantirishda yuksak ahamiyat kasb etadi.
Shuning uchun
TMKlarning,
shuningdek,
xorij
investorlarining
rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyotiga kirib kelishi ob’yektiv zarurat
hisoblanadi.
Hozirgi vaqtda TMKlar investorlarini jalb qilish iqtisodiyotda tarkibiy
o‘zgarishlarni amalga oshirish va uni modernizatsiya qilish, korxonalarni
zamonaviy texnika bilan qayta jihozlash hamda raqobatdosh mahsulot
ishlab chiqarishda muhim omildir. Muhtaram Prezidentimiz ham o‘z
ma’ruzalarida xorij investitsiyalarini keng jalb qilish, xorijiy investorlar
uchun yanada qulay sharoitlar yaratish hal qiluvchi ahamiyatga ega
95
bo‘lgan muhim ustuvor yo‘nalish ekanligini qayd etib o‘tdilar
5
.
Xorijiy investitsiyalarni jalb etmay, ayniqsa, yetakchi tarmoqlarda
xorij investitsiyalari ishtirokini kengaytirmay turib, iqtisodiyotda tarkibiy
o‘zgarishlarni amalga oshirish va uni modernizatsiya qilish, korxonalarni
zamonaviy texnika bilan qayta jihozlash hamda raqobatdosh mahsulot
ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish mumkin emas. Mamlakatimiz
iqtisodiyotiga xorijiy investitsiyalarning jalb etilishi uning iqtisodiy
imkoniyatlarining kengayishini tezlashtirib, barcha sohalarda ichki
imkoniyat va rezervlarni ishga solish, yangi texnika va texnologiyani,
eksportbop tovarlarni o‘zlashtirish, ularni ishlab chiqarishni yo‘lga
qo‘yish orqali davlatimiz iqtisodiy qudratini ta’minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Milliy iqtisodiyotni rivojlantirishda xorijiy investitsiyalarning
ahamiyati nihoyatda katta bo‘lib, u quyidagilar bilan izohlanadi:
–
birinchidan, xorijiy investitsiyalar ishlab chiqarishga zamonaviy
texnika va texnologiyalarni joriy etib, eksportga mo‘ljallangan
mahsulotlarni ishlab chiqarishni rivojlantiradi;
–
ikkinchidan, import o‘rnini bosuvchi tovar ishlab chiqarishni yo‘lga
qo‘yish va buning uchun xorijiy investitsiyalarni iqtisodiyotning ustuvor
sohalariga yo‘naltirish va pirovardida aholining me’yordagi turmush
darajasini ta’minlash imkonini yaratadi;
–
uchinchidan, kichik biznesni rivojlantiradi va qishloq xo‘jaligi
ishlab chiqarishini kengaytirish orqali o‘sib borayotgan aholini ish joylari
bilan ta’minlaydi;
–
to‘rtinchidan,
korxonalarning
eskirgan
ishlab
chiqarish
quvvatlarini, moddiy texnika bazasini yangilaydi va texnik qayta
qurollantiradi.
Mamlakatimizda xorijiy investorlar uchun yaratilgan qulay shart-
sharoitlar tufayli iqtisodiyotimizga xorij investitsiyalarini jalb qilish hajmi
yildan-yilga ortib bormoqda.
Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotini rivojlantirish uchun o‘z
kapitalini qo‘shishga tayyor bo‘lgan TMKlar investorlarining kirib kelishi
shu davlatlarning investitsion muhitiga bog‘liqdir. Investitsion muhit deb
kapital qo‘yilmani va uni samarali foydalanish imkoniyatini vujudga
keltiruvchi umumiy siyosiy, iqtisodiy, huquqiy, ijtimoiy va boshqa
omillarni ta’minlab berilishiga aytiladi.
5
Каримов И.А. “Барча режа ва дастурларимиз ватанимиз тараққиётини юксалтириш, халқимиз фаровонлигини
оширишга хизмат қилади” //Халқ сўзи, 2011 йил 22 январь.
96
Hozirgi kunda O‘zbekiston hududiga TMK kirib kelishi uchun qulay
investitsion muhit yaratilgan. Buni biz respublikani siyosiy tinchligida,
barqaror iqtisodiy rivojlanishida, xorijiy investorlar uchun yaratilgan qator
imtiyozlarda va boshqa holatlarida ko‘rishimiz mumkin.
Xorijiy investitsiyalar ishtirokida tashkil etilgan korxonalar (savdo,
vositachilik, xomashyo yetkazib beruvchilardan tashqari) ro‘yxatdan
o‘tgan kundan boshlab:
–
daromad (foyda) solig‘idan birinchi yili 25 foizlik qismidan,
ikkinchi yil 50 foizlik qismidan, uchinchi yil 100 foiz ozod qilinadi,
qishloq hududida esa birinchi yildan boshlab bunday soliqdan 100 foiz
ozod qilinadi;
–
mulk solig‘idan 2 yilga ozod qilinadi;
–
ishlab chiqargan mahsulotining 30 foizdan ortig‘i eksportga
chiqarilsa,
50 foiz daromad solig‘idan (foyda solig‘i), 15-30 foizi eksportga
chiqarilsa,
30 foiz daromad (foyda) solig‘idan ozod qilinadi;
–
ishlab chiqarish bilan band bo‘lsa, yer solig‘idan 2 yilga ozod
qilinadi.
O‘zbekiston Respublikasida alohida sohalarga imtiyozlar berish ham
ko‘zda tutilgan. Unga ko‘ra, neft va gaz konlarini ochish va qidirish
ishlariga xorijiy kompaniyalarni jalb qilgan korxonalar ushbu ishlarni
amalga oshirish davrida barcha soliqlardan, shuningdek, zarur uskunalarni
import qilishda bojxona to‘lovlaridan ozod qilinadi.
Mazkur sohadagi korxona xorijlik hamkorlar bilan birgalikda ochilsa:
–
neft va gaz qazib chiqarilgan kundan boshlab 7 yilga daromad
(foyda) solig‘idan;
–
xorijiy hamkorlar ulushiga mansub kapitaldan olinadigan daromad
va mulk solig‘idan ozod qilinadi.
–
Yengil sanoat sohasida:
–
tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi korxonalar qo‘shimcha qiymat
solig‘idan tashqari barcha soliqlardan ozod qilinadi;
–
o‘z ehtiyoji uchun ishlab chiqarish uskunalari, ehtiyot qismlarni
import qilishda korxonalar bojxona to‘lovlaridan ozod qilinadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005-yil 11-apreldagi
“To‘g‘ridan to‘g‘ri xususiy xorijiy investitsiyalarni jalb etishni
rag‘batlantirish borasidagi qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi
farmoni mamlakatimizda investitsiya muhitini yanada yaxshilash,
xususiylashtirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, texnik jihatdan
97
qayta jihozlash va rekonstruktsiya qilish, ortiqcha ishchi kuchi mavjud
bo‘lgan mintaqalarda yangi ish joylarini yaratish dasturlarini amalga
oshirishga to‘g‘ridan to‘g‘ri xususiy xorijiy investitsiyalarni keng jalb
etish, shuningdek, xorijiy investorlar uchun ishonchli huquqiy himoya va
kafolatlarni ta’minlashga qaratilgan. Unga ko‘ra, to‘g‘ridan to‘g‘ri xususiy
xorijiy investitsiyalarni jalb etadigan iqtisodiyot tarmoqlari korxonalari
asosiy faoliyati bo‘yicha daromad solig‘i, mulk solig‘i, ijtimoiy
infratuzilmani rivojlantirish va hududlarni obodonlashtirish solig‘i,
mikrofirma va kichik korxonalar uchun belgilangan yagona soliq
to‘lashdan, shuningdek, Respublika yo‘l jamg‘armasiga majburiy
ajratmalar to‘lashdan xorijiy investitsiyalar hajmi quyidagicha bo‘lganda
ozod qilinadi:
– 300 ming AQSh dollaridan 3 million AQSh dollarigacha - 3 yil
muddatga;
– 3 milliondan ortiq AQSh dollaridan 10 million AQSh dollarigacha -
5 yil muddatga;
– 10 million AQSh dollaridan ortiq bo‘lganda - 7 yil muddatga.
O‘zbekiston Respublikasiga TMKlar investorlarini jalb qilishda
quyidagi omillar ham muhim rol o‘ynaydi:
– O‘zbekiston hududining tabiiy resurslarga – neft, tabiiy gaz, qurilish
materiallari, oltin, mis va boshqa qimmatbaho metallarga boyligi;
– Respublikada ishlab chiqarish va boshqaruv sohasidagi yangi
texnologiyani tezda o‘zlashtirib oluvchi malakali mutaxassis xodimlarning
mavjudligi;
– O‘zbekiston Respublikasi nisbatan arzon ishchi kuchiga ega
ekanligi;
– O‘zbekiston hududida ichki bozorlarning kengligi va ko‘pligi.
Respublikada ishlab chiqarish korxonalarini xususiylashtirish
jarayonlari jadal sur’atlar bilan olib borilayotganligi va ularda TMKlar
investorlarining to‘liq qatnashish imkoniyatining borligi va hokazo.
Respublikada
rivojlangan
davlatlarning
TMKlari
tomonidan
kiritilayotgan kapital mablag‘lar tizimining o‘sishi sanoat uchun zarur
bo‘lgan zamonaviy texnik uskunalarni, texnologiyalarni sotib olish
imkoniyatini bermoqda.
Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda jahondagi yetakchi rivojlangan
mamlakatlarning yuqori mavqega ega kompaniyalari bilan teng huquqli va
o‘zaro manfaatli munosabatlar o‘rnatishga, jahon standartlari darajasida
raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishni maqsad qilib, sifat jihatidan
mukammal yangi korxonalarning yaratilishiga asoslangan ilgari borish
98
strategiyasi o‘zining ijobiy natijalarini bermoqda. Xususan, 1996-yilda
Janubiy Koreyaning “DEU” korporatsiyasi bilan hamkorlikda
“O‘zDEUavto‘ qo‘shma korxonasining tashkil etilishi natijasida
O‘zbekiston ishlab chiqarishning murakkab, eng ilg‘or texnologiyalar
talab qiladigan, yuksak darajadagi qo‘shimcha qiymatga ega tayyor
mahsulot turini o‘zlashtirib, dunyodagi sanoqli avtomobilsoz davlatlar
qatoridan o‘rin oldi.
Mazkur korxona O‘zbekiston eksportini rivojlantirishga ham muhim
hissa qo‘shmoqda. Korxonada ishlab chiqarilgan avtomobillarning ko‘p
qismi Rossiya va boshqa MDH mamlakatlariga eksport qilinadi. Hozirgi
vaqtda Rossiya va MDH mamlakatlarida qo‘shma korxonaning o‘rtacha
bozor ulushi 3,9 %ni tashkil qiladi. Korxonaning MDH mamlakatlaridagi
dilerlik tarmog‘i 253 ta dilerlik va 320 ta savdo-servis markazlaridan
iborat. 2010-yilda Uz-Daewoo avtomobillar sotuvi Rossiyada 45 %,
Ukrainada 20 %, Belorussiya va Qozog‘iston bozorlarida bir necha
barobar oshdi
6
.
O‘zbekiston mashinalari ommaviyligi bo‘yicha dunyodagi mashhur
Opel, Peugeot, Renault, Toyota, Nissan, Kia, Suzuki, Hyundai, Skoda
kabi ishlab chiqaruvchilarning qator yetakchi modellaridan o‘zib ketdi. Bu
“GM Uzbekistan” avtomobillarining yuqori obro‘ga egaligi va
ishonchliligidan dalolat beradi.
Rossiya Iqtisodiy rivojlanish vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2011-
yilning birinchi choragida Rossiyaga avtomobillarning eng yirik
eksportchilari orasida O‘zbekiston uchinchi o‘rinni egallaydi. 2010-yilda
Rossiyaga asosiy avtomobil eksport qiluvchi mamlakatlarga Yaponiya
(59,96 ming), Germaniya (19,56 ming), O‘zbekiston (18,62 ming),
Janubiy Koreya (18,47 ming) va Buyuk Britaniya (17,08 ming) kiradi
7
.
Avtomobilsozlik sohasida boshqa xorij korporatsiyalari bilan ham
hamkorlik kengayib bormoqda. 2011-yilda Samarqand viloyatida
Germaniyaning “MAN Truck & Bus AG” kompaniyasi bilan hamkorlikda
og‘ir yukli tijorat texnikasini ishlab chiqarish bo‘yicha yangi “JV MAN
Auto-Uzbekistan” qo‘shma korxonasining qurilishi boshlandi. Loyiha
doirasida uzoq muddatli istiqbolda yiliga 20 ming birlikkacha ishlab
chiqarish quvvatlari yaratiladi
8
.
O‘zbekiston avtomobilsozligida, shuningdek, Yaponiyaning “Isuzu
Motors” korporatsiyasi bilan hamkorlikda “Samavto” korxonasi tashkil
6
http://www.uzdaily.uz/PVKXM/articles-id-6685.htm
7
http://uzavtosanoat.uz/content/view/183/1/lang,ru/
8
http://www.12.uz/ru/news/show/economy/5471/#
99
etilgan bo‘lib, u yiliga 3000 dan ortiq “Isuzu” rusumli avtobuslar va 500
dan ortiq og‘ir yuk mashinalari ishlab chiqaradi.
O‘zbekiston iqtisodiyotida Yaponiya TMKlarining faoliyati alohida
diqqatga sazovordir. 1993-1994-yillarda “Marubeni Korporeyshn”,
“Mitsubisi Korporeyshn”, “Sumitomo Korporeyshn” kabi yetakchi
kompaniyalarning
vakolatxonalari
ochildi.
Ushbu
kompaniyalar
ishtirokida neft-gaz, kimyo sanoati, qishloq xo‘jaligi, qurilish texnikasini
ishlab chiqarish,
energetika va to‘qimachilik sohalarini rivojlantirish va
qator qo‘shma korxonalarni yaratish, mamlakat ijtimoiy infratuzilmasini
rivojlantirish, transport tizimini modernizatsiyalash loyihalari amalga
oshirildi.
So‘nggi yillarda xorijiy TMKlarning O‘zbekiston neft-gaz sanoatiga
qiziqishi kuchayib bormoqda. Eng yuqori faollikni Rossiya va Osiyo
kompaniyalari ko‘rsatmoqda. Hozirgi kunda “Gazprom” va “Lukoyl” kabi
Rossiya kompaniyalarining O‘zbekiston yoqilg‘i-energetika majmuasiga
kiritgan sarmoyalari 3 mlrd. AQSh dollaridan ortadi. “Lukoyl”
kompaniyasi 2004-yildan boshlab O‘zbekistonning neft-gaz tarmog‘iga
1,5 mlrd. AQSh dollaridan ortiq investitsiya kiritdi. Yaqin 5-6 yil
davomida kompaniyaning O‘zbekistonga kiritgan investitsiyalari 5 mlrd.
AQSh dollarini tashkil etadi.
O‘z navbatida “Gazprom” kompaniyasi 2006-yil yanvarda
“O‘zbekneftegaz” MXK bilan Ustyurt mintaqasida 7 ta investitsion
blokda va mamlakatning g‘arbiy qismida geologik o‘rganish ishlarini
o‘tkazish
bo‘yicha
shartnomalar
imzolagan.
2007-2011-yillarda
kompaniya 610 mln. AQSh dollari mablag‘ sarflashni mo‘ljallagan bo‘lib,
O‘zbekiston gazini xarid qilishda yetakchi sherik hisoblanadi.
Hozigi vaqtda “O‘zbekneftgaz” MXK, Lukoyl (Rossiya), CNPC
(Xitoy), KNOC (Janubiy Koreya) va Petronas (Malayziya) kompaniyalari
ishtirokida Orol dengizining O‘zbekiston qismida neft va gaz konlarini
geologiya-qidiruv va o‘zlashtirish uchun Mahsulotni bo‘lish shartnomasini
tayyorlash bo‘yicha tuzilgan xalqaro konsern ishi alohida diqqatga
sazovor.
2009-yil 7-aprelda “O‘zbekneftgaz” MXK bilan Malayziyaning
“Petronas” va Janubiy Afrika Respublikasining “Sasol” kompaniyasi
o‘rtasida O‘zbekiston Respublikasida sintetik suyuq yoqilg‘i ishlab
chiqarish loyihasini amalga oshirishning asosiy tamoyillari to‘g‘risidagi
bitim hamda o‘zaro hamkorlikka oid ahdlashuv memorandumi imzolandi
9
.
9
http://www.gov.uz
100
“Petronas” korporatsiyasi tomonidan O‘zbekiston iqtisodiyotiga jami 2
mlrd. AQSh dollari miqdorida sarmoya kiritilishi rejalashtirilgan.
2009-yil 11-mayda “O‘zbekneftgaz” MXK va Koreya milliy neft
korporatsiyasi (KNOC) o‘rtasida “O‘zbekiston Respublikasi Farg‘ona
mintaqasining Namangan– Тargoch va Chust-Pop investitsion bloklarida
geologiya-qidiruv ishlarini o‘tkazish to‘g‘risida”gi kelishuv imzolandi.
Kelishuvda Koreyas tomonidan besh yil mobaynida ikki bosqichda
mazkur bloklarda geologiya-qidiruv ishlarini olib borish ko‘zda tutilib, 61
mln. AQSh dollariga yaqin sarmoyalarni o‘zlashtirish mo‘ljallangan.
Shunday qilib, O‘zbekiston Respublikasida iqtisodiyotning ustuvor
tarmoqlarini rivojlantirish uchun TMKlarni va xorijiy investitsiyalarni jalb
qilish siyosati mavjud mablag‘lardan vaqt va imkoniyatdan samarali
foydalanishga, amaldagi shart-sharoitlardan kelib chiqib, boyliklarni
samarali joylashtirish va shu yo‘l bilan respublika iqtisodiyotini
yuksaltirish, uning jahon iqtisodiy tizimiga qo‘shilishiga rag‘batlantirish
yo‘li bilan investitsiyalarni iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlariga jalb
qilishga hamda ulardan samarali foydalanishga qaratilgan.
|