nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Chizma 3.10. O‘zbek tilida tashqi ko‘rinishni ifodalashdagi kognitiv modellar

|
Chizma 3.10. O‘zbek tilida tashqi ko‘rinishni ifodalashdagi kognitiv modellar
|
bet | 37/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.orgChizma 3.10. O‘zbek tilida tashqi ko‘rinishni ifodalashdagi kognitiv modellar:
Tashqi ko’rinishni ifodalovchi so’z
Rang Tana qismi
Shakl Hayvon
Tana qismi Tana qismi
Hayvon bilan tana qismi konseptlarining umumlashmasidan qirg’iyburun – burun va echkisoqol – soqol nomiga oid differensial semalar mavjuddir. Rang va tana qismi konspetlarining birikishi natijasida qorqosh –qosh, oqsoqol– soqol kabi farq qiluvchi semalar natijasi yaqqol namoyon bo‘ldi. Shakl va tana qismida kattaog’iz – og’iz, qirraburun – burun, nomining differensial semalari o‘z aksini topdi.
Ingliz va o‘zbek tillarida tashqi ko‘rinishni ifodalovchi qo‘shma so‘zlarning kognitiv xususiyatlari orasida tana qismi dominant variant ekanligini kuzatdik. Bundan tashqari biz ularning semalarini tahlil qilib kognitiv modellar natijasini kuzatganimizda ingliz tilida narsa va tana qismi kognitiv modeli mavjud bo‘lib, bunday model o‘zbek tilida yo‘qligi bilan farqlandi.
Qush nomi – arxisemasi ingliz va o‘zbek tillaridagi eng produktiv hisoblanadi. Qush nomini ifodalash arxisemasi orqali vujudga kelayotgan qo‘shma so‘zlarning kognitiv modeliga quyidagilar kiradi:
1. Rang+tana qismi= qush nomi
2. Hayvon+hayvon=qush nomi
3. Sifat + inson nomi=qush nomi
Quyidagi sxemada ingliz tilidagi qush nomi arxismeasidan vujudga kelgan integral semalarni ko‘rishimiz mumkin (qarang: chizma 3.11)
Chizma 3.11. Ingliz tilida qush nomini ifodalashdagi kognitiv modellar
Qush
nomi
Rang Tana qismi
Sifat Hayvon
Inson nomi Hayvon
Yuqoridagi sxema bizga shuni ko‘rsatadiki, ingliz tilida qush nomi arxisemasidan quyidagi komponentlari vujudga keldi:
Hayvon
Tana qismi
Rang
Sifat
Inson nomi
Rang va tana qismining umumlashmasidan Black– eared Cuckoo – kakku, Grey – head Albatross –albatrossi, nomiga oid differensial semalar mavjud. Hayvon va hayvon umumlashmasidan Fox sparrow – chumchuq, fish crow– qarg’a kabi qushning differensial semalar guruhi mavjud bo‘ldi. Sifat va inson nomi konseptlarining qo‘shilishidan Little Elvis, Little Jimmy chumchuq nomlarining differensial semalar bor. Demak yuqoridagi qush nomi arxisemasidan paydo bo‘lgan kognitiv modellar integral semalar paydo bo‘lishiga asos bo‘lgan. Integral semalarning natijasi o‘laroq biz ularning aynan qaysi qush turiga kiruvchi tahlilni differensial semalarda kuzatdik. O‘zbek tilida bunday kognitiv modellar natijasida yuzaga kelayotgan integral semalarning komponentlari mavjuddir. Ingliz tilidagidan biroz kamroq bo‘lsada, ammo eng produktiv usulga kiruvchi semalarni quyidagi jadvladan kuzatishimiz mumkin (qarang: chizma 3.12)
|
| |
Semantik, ya’ni ma’no jihatiga ko‘ra ingliz tilida suffikslar quyidagicha klassifikatsiya qilinadi

|
Semantik, ya’ni ma’no jihatiga ko‘ra ingliz tilida suffikslar quyidagicha klassifikatsiya qilinadi
|
bet | 16/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.org2. Semantik, ya’ni ma’no jihatiga ko‘ra ingliz tilida suffikslar quyidagicha klassifikatsiya qilinadi:
a) ish–harakat bajaruvchisi: –er experimenter, –ist taxist, –ent (student);
b) millat: –ian (russian), –ese (Chinese), – sh (English);
d) collectivity: –ry (peasantry), –ship (leadership), –ati (literati);
e) kichraytirish–erkalash: –ie (horsie), –let (booklet), –ette (kitchenette);
f) sifat: –ness (hopelessness), –ity (answerability);
3. O‘zakning leksik–semantik xususiyati bo‘yicha ma’lum bir o‘zaklarga qo‘shiladigan suffikslar quyidagilarga bo‘linadi:
a) fe’lga qo‘shiluvchi qo‘shimchalar: –er (commuter), –ing (suffering), – able (flyable), –ment (involvement), –ation (computerization);
b) otga qo‘shiladigan qo‘shimchalar : –less (smogless), ful (roomful), –ism (adventurism), –ster (pollster), –nik (filmnik), –ish (childish);
d) sifatlarga qo‘shiladigan qo‘shimchalar: –en (weaken), –ly (pinkly), –ish (longish), –ness (clannishness).
4. Produktivligiga ko‘ra suffikslarni quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin:
a) produktiv: –er, –ize, ––ly, –ness;
b) yarim–produktiv: –eer, –ette, –ward;
d) produktiv bo‘lmagan: –ard (drunkard), –th (length).
Prefikslar bu so‘zning old qismiga qo‘shiladigan qo‘shimchalardir. Ingliz tilida prefiksatsiya hodisasi ko‘proq fe’llarga xos. Prefikslar ham mustaqil so‘z turkumlariga, ham vazifadosh so‘z turkumlariga qo‘shilishi mumkin.
Mustaqil so‘z turkumlariga qo‘shiladigan prefikslar o‘zakka bog’langan bo‘ladi, masalan: –un (unhappy). Vazifadosh so‘zlarda ishlatiladigan prefikslar esa yarim bog’langan bo‘ladi, sababi ular mustaqil holda ham ishlatilishi mumkin: over (overhead).
Prefikslarning asosiy vazifasi so‘zning leksik ma’nosini o‘zgartirishdir. Prefikslar turli xil mezonlarga ko‘ra klassifikatsiya qilinishi mumkin.
|
| |
Chizma 3.7. Ingliz tilida o‘simlik nomiga kiruvchi kognitiv modellar

|
Chizma 3.7. Ingliz tilida o‘simlik nomiga kiruvchi kognitiv modellar
|
bet | 35/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.orgChizma 3.7. Ingliz tilida o‘simlik nomiga kiruvchi kognitiv modellar.
O‘simlik nomi
Hayvon Tana qismi
Ekin Rang
Dala/Ekinzor Narsa
Yuqoridagi sxema bizga shuni ko‘rsatadiki, ingliz tilida o‘simlik nomi arxisemasiga kiruvchi gul, daraxt kabi integral semalar o‘z ichiga rang–barang differensial semalarga ega qo‘shma so‘zlarni qamrab oladi. Differensial semalarning asosiy farqlari quyidagi komponentlar orqali yuzaga keladi:
Hayvon nomi , tana qismi , tang , narsa , ekin :
Hayvon va tana qismining umumlashmasidan tiger’s jaw – gul nomi, dragonhead–gul nomi, goatsbeard–daraxt nomi kabi integral semalariga kiruvchi qo‘shma so‘zlar shakllanadi. Ular o‘xshashlik asosida paydo bo‘lgan qo‘shma so‘zlar turlariga kiradi. Rang va narsa umumlashmasidan redwood– daraxt nomi, bluebells–gul nomi kabi qo‘shma so‘zlar guruhi mavjud bo‘ldi. Ekin va dalazor/ekinzor konseptlarining qo‘shilishidan cornfield va cornflower gul nomi ga oid differensial semalar bor. Demak yuqoridagi o‘simlik nomi arxisemasidan paydo bo‘lgan kognitiv modellar integral semalar paydo bo‘lishiga asos bo‘lgan. Undan kelib chiqqan differensial semalar esa biz o‘sha o‘simlik nomini aytganimiz bilan ong ostida paydo bo‘ladigan aniq ko‘rinishdir. Masalan, tiger’s jawdeyilganda inson ongiga birinchi bo‘lib sherning og’ziga o‘xshagan gulning differensial semasi paydo bo‘lishidir.
O‘zbek tilida ham bunday qo‘shma so‘zlarning kognitiv modeli mavjud bo‘lib, ularni quyidagi sexemada ko‘ramiz (qarang: chizma 3.8):
Chizma 3.8. O‘zbek tilida o‘simlik nomiga kiruvchi kognitiv modellar
Hayvon Tana qismi
O‘simlik nomi
Tana qismi Hayvon
O ‘simlik nomi Yeydigan narsa
Raqam Tana qismi
O‘zbek tilidagi o‘simlik nomi arxisemasi doirasidagi gul va o‘t–o‘lan integral semalari quyidag komponentli differensial semalarni umumlashtiradi:
Hayvon
Tana qismi
O‘simlik nomi
Yeydigan narsa
Raqam
Hayvon bilan tana qismi konseptlarining umumlashmasidan bo‘tako‘z– gul nomi va laylaktumshuq– o‘t o‘lan integral semalariga kiruvchi qo‘shma so‘zlar shakllanadi. Hayvon va yeydigan narsa konspetlarining birikishi natijasida kanakunjut–, ilonjiyda (chilonjiyda)– o‘t o‘lan kabi farq qiluvchi semalar natijasi yaqqol namoyon bo‘ldi. Raqam va tana qismida qirquloq, ming bo‘g’im o‘tlar va tana qismi bilan o‘simlik nomi umumlashmasidan tirnoqgul, bo‘yindorgul ga o‘xshash gul nomining differensial semalar o‘z aksini topdi.
Tahlil natijasi shuni ko‘rsatadiki, ingliz va o‘zbek tillarida o‘simlik nomi arxisemasining eng dominantlaridan biri tana qismi semasi hisoblanadi. Ong osti va tilning bog’ligi natijasida paydo bo‘layotgan bunday kognitiv modellarning aynan shu xususiyati jihatidan bu biz ingliz va o‘zbek tillaridagi o‘xshashlikni kuztishimiz mumkin.
|
| |
Kompyuter lingvistikasi: muammolar, yechim, istiqbollar

Kompyuter lingvistikasi: muammolar, yechim, istiqbollar
Download
0,73 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/6
Sana
07.09.2024
Hajmi
0,73 Mb.
#270539
Download
0,73 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Kompyuter lingvistikasi: muammolar, yechim, istiqbollar
Download
0,73 Mb.
Matnni ko'rish
Болдырев Н.Н. Концептуальное пространство когнитивной лингвистики // Вопросы когнитивной лингвистики.–Тамбов, 2004.–№1.–С. 18–36. Воробьев В. 
2.11

|
Болдырев Н.Н. Концептуальное пространство когнитивной лингвистики // Вопросы когнитивной лингвистики.–Тамбов, 2004.–№1.–С. 18–36. Воробьев В.
2.11
|
bet | 40/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.org2.10. Болдырев Н.Н. Концептуальное пространство когнитивной лингвистики // Вопросы когнитивной лингвистики.–Тамбов, 2004.–№1.–С. 18–36. Воробьев В.
2.11. Бондаренко В.А. Фонетическая структура инновационных сложных слов современного английского языка (экспериментально–фонетическое исследование): Автореф. дисс. ... канд. филол. наук. – Киев, 2001. – 20 с.
2.12. Бортничук Е.Н. Словообразование в современном английском языке. – Киев: Высш. шк., 1988. – 264 с.
2.13. Буранов Дж.Б. Сравнительная типология английского и тюркских языков. – М.: Высш. шк., 1983. – 267 с.
2.14. В. Лингвокультурология (Теория и методы).–М.: Изд–во РУДН, 1997.–331 с.
2.15. Воробьев В.В. Лингвокультурологическая парадигма личности. – М.: Изд–во «Ладомир», 1996. – 286 с.
2. 16. Воробьев В.В. Лингвокультурология. – М.: Изд–во РУДН, 1997. – 331 с.
2.17. Воробьев В.В. Сопоставительная лингвокультурология и межкультурная коммуникация // Актуальные проблемы преподавания русского языка и литературы на современном этапе: Матер. Междунар. науч. конф.–Самарканд, 2002.–С. 6–14.
2.18. Гак В.Г. К типологии лингвистических номинаций // Языковая номинация: Общие вопросы.– М., 1977.–С. 230–239.
2.19. Гальперин И.Р. Информативность единиц языка.–М.: Высшая школа, 1974.–175 с.
2.20. Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. – М.: Наука, 1981. – 139 с.
2.21. Ғуломов А., Кўнғуров Р., Тихонов А. Ўзбек тилининг морфем луғати.– Тошкент: Ўқитувчи, 1977.–461 б.
2.22. Гулямов А. О правописании сложных слов в современном узбекском языке//Ўзбек тили ва адабиёти – Т., 1953. – С. 14–16. Ибрагимходжаев И.И. Сложение как способ образования новых и окказиональных слов в современном английском языке: Автореф. дисс. ... канд. филол. наук. – Москва, 1979. – 25 с.
2.23. Гумбольдт В. О различии строения человеческих языков и его влиянии на духовное развитие человечества // Звегинцев В.А. История языкознания XIX–XX веков в очерках и извлечениях.–М.: Просвещение, 1964.–Электронная версия: http://www.classes.ru/grammar/135.Zvegintsev/ worddocuments/14.htm.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Болдырев Н.Н. Концептуальное пространство когнитивной лингвистики // Вопросы когнитивной лингвистики.–Тамбов, 2004.–№1.–С. 18–36. Воробьев В.
2.11
|
(-ing) suffiksi bilan yasalgan qo‘shma so‘zlar

|
(-ing) suffiksi bilan yasalgan qo‘shma so‘zlar
|
bet | 15/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.org3.(-ing) suffiksi bilan yasalgan qo‘shma so‘zlar.
Ingliz tilida (-ing) suffiksini olgan so‘zlardan biri snowballing so‘zidir, bu so‘z uchta morfemadan tashkil topgan; (snow), (ball) va affiks ( -ing). Bu qo‘shma so‘z quyidagi morfologik jarayondan iborat; [snow] ot +[ball] fe’l+[-ing]+ [snowballing] sifat, chunki snow ot so ‘z turkumiga oid balling esa fe’l so‘z turkumiga, balling so‘zi ball so ‘ziga affiks (-ing) qo‘shilishidan yasalgan.
O‘zbek tilida ot+fe’l formasida fe’ l negizlariga –sh, –ish qo‘shish bilan yasalgan harakat nomlari orqali yasalish hodisasi ko‘proq. Masalan: dunyoqarash, ishtashlash .
Biz bu ikki tildagi so ‘zlarni quyidagi diagramma orqali yanada yaxshiroq tushunishimiz mumkin.
Fe’l
Ot Fe’l
Fe’l Affiks
Snow ball ing
Dunyo qara sh
Ish tashla sh
2.3-rasm
Daraxt diagrammasidan shu narsa ma’lumki, (-ing) va (-sh ) qo‘shimchalari fe’l negiziga qo‘shilgan ya’ni yangi fe’l , balling (gerundy) , qarash, tashlash ( harakat nomi)oid yasalgan keying esa ot turkumiga oid ; snow, dunyo, ish va fe’l so‘z turkumiga mansub balling, qarash, tashlash kabi so‘zlar birlashib snowballing, dunyoqarash, ishlashlash kabi qo‘shma so‘zlar yasalgan .
Undan tashqari Ingliz tilida suffikslar qaysi so‘z turkumiga oid so‘z yasashiga ko‘ra (bunda suffikslar bir so‘z turkumidagi so‘zdan boshqa so‘z turkumiga oid so‘zni yasashga xizmat qiladi) quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
1) ot yasovchi suffikslar: –er (fight – fighter), –dom (free – freedom), –ist (biology – biologist);
2) sifat yasovchi qo‘shimchalar – able (eat – eatable), –less ( symptomless), – ous (continuous);
3) fe’l yasovchi qo‘shimchalar: –ize ( computerize), – ify (micrify);
4) ravish yasovchi qo‘shimchalar: – –ly (slowly), –ward (tableward);
5) son yasovchi qo‘shimchalar: teen (fourteen), –ty (sixty).
|
| |
Маматов Н. Қўшма сўзлар билан содда сўзларнинг ўзаро муносабати масаласига доир//Ўзбек тили ва адабиёти. – Т., 1982. – № 2. – Б. 7–12. 
2.38

|
Маматов Н. Қўшма сўзлар билан содда сўзларнинг ўзаро муносабати масаласига доир//Ўзбек тили ва адабиёти. – Т., 1982. – № 2. – Б. 7–12.
2.38
|
bet | 42/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.org2.37. Маматов Н. Қўшма сўзлар билан содда сўзларнинг ўзаро муносабати масаласига доир//Ўзбек тили ва адабиёти. – Т., 1982. – № 2. – Б. 7–12.
2.38. Маматов Н. Қўшма сўзлар табиати ва таърифига доир//Ўзбек тили ва адабиёти. – Т., 1975. – № 1. – Б. 33–37.
2.39. Маматов Н. Қўшма сўзнинг сўз бирикмасидан фарқи//Ўзбек тили ва адабиёти. – Т., 1978. – № 5. – Б. 17–21.
2.40. Маматов Н. О классификации сложных слов в узбекском языке. – Т.: Советская тюркология, 1976. – № 4. – С. 45.
2.41. Неъматов Х.Г., Бозоров О. Тил ва нутқ.–Тошкент, 1995.–127 б.
2.42. Никитин М.В. Развернутые тезисы о концептах // Вопросы когнитивной лингвистики.–Тамбов, 2004.–№1.–С. 53–65.
2.43. Николаева Т. Семантико–стилистические изменения в истории русского литературного языка // STUDIA ROSSICA POSNANIENSIA.– Adam Mickiewicz University Press, Poznan, 2003.–С. 143–48
2.44. Поливанов Е.Д. Статьи по общему языкознанию. Избранные работы.–М.: Наука, 1968.–376 с.
2.45. Попова З.Д., Стернин И.А. Когнитивно–семантический анализ языка.–Воронеж: Истоки, 2006.–226 с.
2.46. Стернин И.А. Когнитивная интерпретация в лингвокогнитивных исследованиях // Вопросы когнитивной лингвистики.–Тамбов, 2004.–№1.–С. 65–69.
2.47. Стернин И.А. Контрастивная лингвистика.–М.: Восток–Запад, 2006.– 206 с.
2.48. Тихонова Н. Концепт в системе современных лингвистических представлений // Семантика языковых единиц: Докл. VI Междунар. науч. конф. Т.1.–М., 1998.–С. 67–69.
2.49. Ўзбек тилининг изоҳли луғати / А. Мадвалиев таҳр. ост., – Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2006. Ж. I. А–Д. – 680 б.
2.50. Ўзбек тилининг изоҳли луғати / А. Мадвалиев таҳр. ост., – Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2006. Ж. II. Е–М. – 672 б.
2.51. Ўзбек тилининг изоҳли луғати / А. Мадвалиев таҳр. ост., – Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2006. Ж. III. Н. – 688 б.
2.52. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. – М.: Рус тили нашриёти, II томли, 1981. – I – жилд – 631 б.; II – жилд – 715 б.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Маматов Н. Қўшма сўзлар билан содда сўзларнинг ўзаро муносабати масаласига доир//Ўзбек тили ва адабиёти. – Т., 1982. – № 2. – Б. 7–12.
2.38
|
B. Potensial listerik - Potensial listerik

B. Potensial listerik
Potensial listrik di suatu titik di dalam medan listerik didefinisikan sebagai usaha persatuan muatan yang diperlukan untuk membawa suatu muatan dari tempat jauh tak berhingga ke titik itu.
Dengan pekataan lain potensial listerik adalah energi persatuan muatan. Besaran ini dinotasikan dengan huru V.
Potensial listerik : V = atau Energi potensial persatuan muatan.
Dalam rumusan matematik, potensial listerik di titik P adalah :
V = - = - (5)
Bila definisi ini kita kenakan pada titik yang berada di dalam medan listerik pada jarak R dari muatan penyebab q maka mengingat persamaaan (4), potensial di titik itu adalah :
V = (6)
Ini adalah potensial listerik di dalam medan listerik yang disebabkan oleh muatan q di titik yang berjarak R dari muatan tersebut. Besaran ini adalah suatu besaran skalar . Dalam sistem satuan SI besaran ini dinyatakan dalam J/C yang lebih serig disebut volt (V). Untuk sejumlah muatan titik q1,q2, .......qn yang masing-masing berjarak r1,r2,......,rn terhadap suatu titik di dalam ruang dimana muatan-muatan tersebut berada maka potensial listerik di titik itu adalah :
V = (++... + ) (7)
Bila muatan merupakan elemen-elemen dari sejumlah muatan yang tersebar secara kontinyu dalam daerah A dan berjarak r1,r2, ... ri .....rn terhadap suatu titik , maka potensial listrik di titik tersebut dapat dinyatakan sebagai :
V =
V = lim k = (8)
Dalam semua persamaan diatas harga q diberi tanda sesuai dengan jenis muatannya. Dari persamaan (6) nyatalah bahwa potensial muatan tunggal positip adalah positip dan potensial listerik disekitar muatan tunggal negatip adalah negatip.
Contoh 1.
Tiga buah muatan masing-masing q1= 5 x 10-8 C, q2= -4 x 10-8C dan q3 = 2 x 10-8C , bertuturut-turut terletak 10 cm, 8 cm dan 12,5 cm dari titik P. Tentukan : a).Potensial listrik di titik P. b).Energi yang diperlukan untuk membawa muatan q = 8 x 10-5C dari tempat tak berhingga jauh ketitik P.
Jawab : a) Dengan menggunakan persamaan (7) kita dapatkan : VP = 9 x 10 9 ( ) volt = 1440 volt b) Energi yang diperlukan untuk membawa muatan q dari titik tak berhingga jauh ke titik P : E = qVP = (8 x 10-5)(1440) joule = 1,152 x 10-2 joule.
Contoh 2.
Sebuah penghantar yang panjangnya L diberi muatan dengan rapat muatan λ persatuan panjang. Hitung potensial listrik di P yang terletak pada sumbu simetris penghantar ini pada jarak a dari penghantar.
Jawab : Perhatikan gambar 2.
Pandang elemen penghantar sepanjang dx yang berjarak r dari P, yaitu titik yang berjarak a dari penghantar . Muatan yang terdapat pada elemen ini dq = λdx.Potensial di titk P yang disebabkab oleh muatan dq adalah : dv = k = k sin . Mengingat x/a = cotg , maka dx = - a cosec2 maka didapat : dv = - k λ sin cosec2 = - kλ. Karena muatan disebebelah kiri menyumbang potensial yang sama besarnya dengan sumbangan potensial muatan sebelah kanan ,maka dapat dinyatakan :λ
V = 2 = -2kλ = - kλ dimana . Selanjutnya bila diambil L =2a maka , sehingga berlaku :
V = - kλ = -kλ (ln 0,4142 – ln 1) atau V = 0,88 k ?
|
Baxrom Xolmurodovich Xaydarov Sirojiddin Abduvalievich Saitov

Baxrom Xolmurodovich Xaydarov Sirojiddin Abduvalievich Saitov
Download
297,22 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/7
Sana
06.02.2024
Hajmi
297,22 Kb.
#152059
Download
297,22 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Baxrom Xolmurodovich Xaydarov Sirojiddin Abduvalievich Saitov
Download
297,22 Kb.
Matnni ko'rish
Confoh 5 - Potensial listerik

Confoh 5
Bola penghantar A dengan jari-jari 1cm terpisah 50 cm dari bola penghantar B dengan jari-jari 10 cm. B0la A diberi muatan sebesar 10 x 10-9 C dan kemudian dihubungkan dengan dengan bola B melalui kawak penghantar halus. Tentukan rapat muatan pada tiap bla sesudah dihubungkan.
Jawab .
Karena kedua bola dihubungkan mwlalui kawat penghantar , sebagian muatan di bola A berpindah kebola B sehingga kedua bola mempunyai potensial yang sama.
Kita misalkan muatan bola A sama dengan qA da muatan bola B sama dengan qB. Selanjutnya kita nyatakan jari-jari bola A sama dengan rA = 0,01m jari-jari bola B sama dengan rB = 0,01 m serta jarak pisah kedua bola sama dengan r = 0,5 m.
P Potensial bola A : VA= k( qA/rA + qA/r) = 9x109() = 9 x109 (100 qA + 2 qB)
Potensial bola B : VB= k( qB/rB + qA/r) = 9x109() = 9 x109 (10 qB + 2 qA)
Mengingat potensial kedua bola sama maka VA = VB, yang selanjutnya menghasilkan : 100 qA + 2 qB = 10 qB+ 2 qA 49 qA = 4qB . Mengingat pula qA + qB = 10 x 10-9 C atau qB = 10 x 10-9- qA maka akan didapat :
49 qA = 4 (10 x 10 -9 – qA) 53 qA = 40 x 10 – 9
Akhirnya didapat qA = 0,75 x 10 -9 C dan qB= 9,25 x 10 – 9C
Rapat muatan bola A : = qA/4 = (0,75 x 10 -9)/ {4(0,01)2} C/m2 = 59,7 x 10 -8 C/m2.
Rapat muatan bola B : = qB/4 = (9,25 x 10 -9)/ {4(0,1)2} C/m2 = 7,35 x 10 -8 C/m2.
Terbukti bahwa kerapatan muatan bola A lebih besar daripada kerapatan muatan bola B. Hal ini sesuai dengan kenyataan dimana jari-jari bola A lebih kecil daripada jari-jari bola B.
Contoh 6
Bola A digantung dengan tali halus dan dimasukkan kedalam bola B yang berongga dan berdinding tipis. Posisi bola A sepusat dengan bola B seperti yang diperlihatkan pada gambar.
Kedua bola yang terbuat dari penghantar ini berjari-jari 1 cm dan 10 cm, masing masing – diberi muatan listrik qA dan qB. Tentukan beda potensial antara kedua bola . Abaikan pengaruh lubang.
Jawab :
Potensial bola A : VA= k (qA/0,01+ qB/0,1) = k (100qA+10qB).
Potensial bola B : VB= k (qA/0,1 + qB/0,1) = k (10qA + 10 qB)
Beda potensial bola A dan bola B :
VAB = VA – VB = 90 qA .
Dari jawaban ini terlihat beda potensial kedua bola hanya tergantung dari muatan bola A dan sama sekali tak tergantung dari muatan bola B. Bila kedua bola kita singgungkan maka beda potensial kedua bola akan sama VAB = 0 yang berarati qA = 0. Kemana perginya muatan ini?
E. Persamaan Poisson dan persamaan Laplace
Bayangkan kita berada di dalam ruangan dengan medan listerik E yang arahnya menuruti sumbu x positip. Disamping itu di dalam ruang ini terdapat juga muatan listerik dengan rapat muatan persatuan volume . Perhatikan gambar 10.
Kita tinjau elemen ruang berupa kotak yang panjangnya x, lebar dan tingginya boleh sekehendak. Bidang sisi sebelah kiri luasnya A ,ditembus garis gaya sebanyak N1 dan bidang sisi sebelah kanan ditembus garis gaya sebanyak N2. Kuat medan disebelah kiri
E dan di sisi sebelah kanan E + E.
Mengingat hubungan : maka E +.
Bila keseluruhan permukaan kotak kita anggap sebagai permukaan Gauss maka jumlah bersih garis gaya yang menembus keluar permukaan ini adalah :
N = N2 – N1 = ( E + )A – EA = . Mengingat hukum Gauss maka diperoleh : = dimana .
|
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent

|
Alisher Navoiy nomidagi ToshkentBog'liq abduraxmonova-u.r.-matnni-qayta-ishlash-va-tahlil-qilish-usullariAlisher Navoiy nomidagi Toshkent
davlat o„zbek tili va adabiyoti
universiteti
“KOMPYUTER LINGVISTIKASI:
MUAMMOLAR, YECHIM, ISTIQBOLLAR”
Respublika I ilmiy-texnikaviy konferensiya
Vol. 1
№. 01 (2021)
http://compling.navoiy-uni.uz/
96
ajratib ko'rsatish yoki ijtimoiy tarmoqlarni kuzatish) uning tili "kanonik" dan juda
farq qilishi mumkinligi va uni qo'llamasdan hal qilish mumkinligi ko‘zda tutulgan.
So'zlarni qayta ishlash usullarini qayta ko'rib chiqishni talab qiladigan
vazifalar orasida fikrlarni chiqarib olish, matnlarga rang berish, axborot
manbalarining asl mazmunini tahlil qilish (masalan, "taniqli blogger" fikri aslida
uning xonadoshlarini qiziqtirishi mumkin) noto'g'ri yoki ataylab buzilgan matnlarni
qayta ishlashi mumkin. Bu vazifalarning barchasini yani matnlarni qayta ishlashda
har doim kompyuter lingvistikasi metodlarisiz hal qilolimasligimizni eslatib
o‘tamiz. Barcha zamonaviy matnni qayta ishlashda tizim so'zlarni eng oddiy
qidirishdan boshlab mashina tarjimasi bilan tugallaydigan, bir necha bosqichlarni
ko'zdan kechiradigan va o'zgarmas tabiiy tilni tanlaydigan algoritmlari mavjud. (1-
rasm)
1-rasm. So'zlarni klassik ravishda bosqichma-bosqich qayta ishlash.
Tizim kirish joyida belgilar ketma-ketligini oladi va birinchi bosqichda
(leksik tahlil) u alohida so'zlar va jumlalarga ajratadi. Shu bilan birga, ba'zi belgilar
ketma-ketligi (masalan, rus tilidagi chiziqcha va nuqta) bir ma'noda talqin qilinishi
mumkin. Bundan tashqari, leksik tahlil bosqichida deobfuskatsiya vazifasi paydo
bo'ladi - ataylab buzilgan (xiralashgan) so'zlarni aniqlab va tuzatib ketadi. Bunday
buzilishlarning odatiy misoli bu so'zni almashtirishdir misol tariqasida ingliz
tilidagi «drugs» yani (giyohvand moddalar) so‘zini spam-jo'natmalarda "d.r.u.g.s"
yoki "d-r-u-g-s" ga almashtirib ko‘rsatilishidir.
Keyingi bosqichda alohida so'zlarni qayta ishlash amalga oshiriladi, bu
ko'pincha morfologik tahlilga to'g'ri keladi yani so'z (gramm) va asosiy so'z
shaklining xususiyatlarini aniqlaydi.
Morfologik tahlilni o'tkazishda ikkita yondashuv mavjud. Birinchisi (aniq
|
| |
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent

Alisher Navoiy nomidagi Toshkent
davlat o„zbek tili va adabiyoti
universiteti
“KOMPYUTER LINGVISTIKASI:
MUAMMOLAR, YECHIM, ISTIQBOLLAR”
Respublika I ilmiy-texnikaviy konferensiya
Vol. 1
№. 01 (2021)
http://compling.navoiy-uni.uz/
100
guruhga bo'lish kerak: hujjatlarni to'g'rilash va ma'lumot olish. Birinchisi, kirish va
chiqishda matnli hujjat bo'lishini nazarda tutadi (xatolarni tuzatish, matnni tuzatish,
uning
tuzilishini aniqlash, umumlashtirish, mashinaga tarjima qilish vazifalari).
Ikkinchi kichik guruhga rasmiy ravishda taqdim etilgan ma'noni qayta ishlash bilan
bog'liq vazifalar kiradi: faktlarni yig'ish, tabiiy tilda so'rovlarni bajarish, tabiiy til
interfeyslarini tashkil etish va to'g'ri matnlarni yaratish.
Birinchi kichik guruhning
barcha vazifalarini amalga oshirish yoki mutaxassislar tomonidan tuzilgan
qoidalarga yoki mashinada o'qitish usullarini qo'llash natijasida olingan
namunalarga asoslanishi mumkin. Qoidalar tizimidan foydalanish aniqroq va
bashorat qilinadigan
natijalarni berishi mumkin, ammo uni yaratish uchun yuqori
xarajatlarni nazarda tutadi. O'z navbatida, mashinada o'qitish usullarini qo'llash
unchalik mashaqqatli emas, balki juda ko'p sonli yuqori
sifatli misollarni talab
qiladi. Aytaylik, siz boshqa ko'plab Evropa tillari va ingliz tilidagi matnlarini
tarjimalarni qilishimiz mumkin, ammo nodir tillarga
tarjima namunalarini topish
qiyin. Alohida hujjatlarni qayta ishlash bo'yicha vazifalarning ikkinchi kichik
guruhiga ma'lumot olish, tabiiy tilda so'rovlarni bajarish, matnlarni yaratish va
tabiiy til interfeyslarini tashkil etish kiradi. Ushbu vazifalarning barchasi matnlarni
"tushunish" va ko'rsatilgan faktlarni topishni o'z ichiga oladi. Ish ma'lumotlar
yig'ish qoidalari tizimi asosida amalga oshiriladi, ularning har biri sintaktik tuzilish
shablonini va rasmiylashtirilgan axborot taqdimotining yaratilgan bo'lagi
uchun
shablonni belgilaydi. Hujjatni qayta ishlashda sintaktik tahlil natijalari ko'rib
chiqiladi va parchalari qidirilmoqda, uning tuzilmasi informatsiyadan chiqarib
olish qoidalaridan andozalarga mos keladi. Keyingi, "Ishladi" qoidalariga muvofiq
so'zlarning bir qismi matndan olinadi va rasmiy tuzilishga aylantiriladi. Matnni
"tushunish" vazifasidan
asosiy farq shundaki, u belgilangan predmet sohasidagi
ma'lumotlar bilan ishlaydi, buning uchun ma'lumotlar kontseptual modeli va ajratib
olish qoidalari aniq belgilangan. Tabiiy til interfeyslarini tashkil qilish IBM
Watson tizimida birdaniga echilgan uchta vazifaning kombinatsiyasi sifatida
qaralishi mumkin: ma'lumot olish, bilim bazasi darajasida
javob izlash va matn
yaratish. Ushbu texnologiyalar qanday talabga javob berishini aytish hali ham
qiyin, ammo tizimdan tibbiy diagnostika uchun foydalanish rejalashtirilgan, ammo
tabiiy til interfeysi ekspert tizimlari bilan o'zaro aloqaning boshqa usullaridan ko'ra
qulayroq bo'lishi aniq emas.
Foydalanilgan adabiyotlar

Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Rassel S., Norvig P. Sun'iy intellekt. Zamonaviy yondashuv. M.: Uilyams,
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent
davlat o„zbek tili va adabiyoti
universiteti
“KOMPYUTER LINGVISTIKASI:
MUAMMOLAR, YECHIM, ISTIQBOLLAR”
Respublika I ilmiy-texnikaviy konferensiya
Vol. 1
№. 01 (2021)
http://compling.navoiy-uni.uz/
101
2007. - 1480-yillar.
2.
Manning K., Raghavan P., Schütze H. Axborot olish uchun kirish. M.:
Uilyams, 2011. - 528 p.
3.
Toldova S.Yu. Avtomatik matnni tahlil qilish usullarini baholash 2011–
2012: rus tilining sintaktik tahlilchilari // Dialog-2012: konferentsiya referatlari.
Moskva, 2012 yil.
|
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent

|
Alisher Navoiy nomidagi ToshkentBog'liq abduraxmonova-u.r.-matnni-qayta-ishlash-va-tahlil-qilish-usullariAlisher Navoiy nomidagi Toshkent
davlat o„zbek tili va adabiyoti
universiteti
“KOMPYUTER LINGVISTIKASI:
MUAMMOLAR, YECHIM, ISTIQBOLLAR”
Respublika I ilmiy-texnikaviy konferensiya
Vol. 1
№. 01 (2021)
http://compling.navoiy-uni.uz/
98
grammatikalardan foydalanishni o'z ichiga olgan yondashuvlarga asoslanadi. Eng
qiziqarli natijalar - Yandex "Tomita-parser" (axborotni chiqarib olish), [3] Abbyy
Compreno texnologiyasining ajraluvchisi va ETAP-3 tizimining modullaridir
(mashina tarjimasi).
Mahalliy tezaurus har qanday hujjatning mazmunini rasmiy ravishda
aniqlashga qodir, ammo bunday taqdimot keyingi ishlov berish uchun juda
noqulay bo'lishi mumkin, chunki bir xil fakt turli xil yo'llar bilan ifodalanishi
mumkin. Mahalliy tezurus har qanday hujjat tarkibini o'rnatishga qodir, ammo
bunday vakil keyingi ishlov berish uchun juda noqulay bo'lishi mumkin, chunki bir
xil ko'pgina turli xil usullarni taqdim etadi. Rasmiy ravishda va har qanday
ma'noga ega bo'lgan yagona va aniqlik bilan bog'liq bo'lishi kerak. U bilimlarni
taqdim etishning har qanday usuliga, shu jumladan semantik tarmoqlardan
foydalanishga asoslanishi mumkin. Bunday holda, sizda bunday tarmoqlar turlari
va bunday tarmoqlar va ma'lumotlarni mahalliy tezurusdan semantik tarmog'iga
aylantirish qoidalarining batafsil tavsifini olishimiz kerak. Ushbu vazifalarni hal
qilishga urinishlar allaqachon ilgari qilingan, ammo muvaffaqiyatga erishilmagan,
ammo bu vazifalar Abbyy Compreno texnologiyasida hal qilinganligi haqida xabar
berib o‘tilgan.
Matnni qayta ishlash bir necha bosqichlarda sodir bo'ladi, bir bosqichning
chiqishi esa keyingi bosqich yoki boshqa bosqichni kiritish uchun mo'ljallangan
modullar, masalan, mashina tarjimasi kabi ma'lum bir bosqichni kiritish uchun
mo'ljallangan. Har qanday ishining natijalari noaniq - bir xil kirish ma'lumotlari bir
nechta mumkin bo'lgan natijalar va aksincha, bir xil natijani to'liq turli xil
ma'lumotlardan olish mumkin. Bu bosqichga o'tish paytida qayta ishlangan
ma'lumotlar keskin oshishi mumkinligiga olib keladi.
Ko'p bosqichli matnni qayta ishlashning an'anaviy diagrammasi qayta ko'rib
chiqishni talab qiladi matnni tahlil qilish ikki bosqichda bo'lishi mumkin (2-rasm):
Yuqori modullar kerakli modullar kerakli aniqlik ma'lumotlariga tegishli bo'lgan
asosiy modullarga tegishli bo'lgan asosiy modullar ko'rsatilgan holda, yuzaga
keladigan asosiy ma‘lumotni batafsil tahlil qiladi. Masalan, vazifani yuzaki ko'rib
chiqish jarayonida ma'lumot olish vazifasi aniqlanadi.
|
| |
KIRISH - Baxrom Xolmurodovich Xaydarov Sirojiddin Abduvalievich Saitov

Academic Research in Educational Sciences
Volume 3 | Issue 5 | 2022
ISSN: 2181-1385
Cite-Factor: 0,89 | SIS: 1,12
DOI: 10.24412/2181-1385-2022-5-151-156
SJIF: 5,7 | UIF: 6,1
152
May, 2022
https://t.me/ares_uz Multidisciplinary Scientific Journal
sharoitida raqamli iqtisodiyot o„z rivojlanishining boshlang„ich davrida bo„lib,
zamonamizning raqamli axborot bosqichiga butunlay o„tishi atiga bir necha yilni
tashkil etadi
Mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoev ta‟kidlaganidek, “Taraqqiyotga
erishish uchun raqamli bilimlar va zamonaviy axborot texnologiyalarini egallashimiz
zarur va shart. Bu bizga yuksalishning eng qisqa yo„lidan borish imkoniyatini beradi”
[1].
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA

|
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYABog'liq raqamli-iqtisodiyot-tushunchasi-afzalliklari-amaliy-ahamiyati-va-xorijiy-tajribaADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Raqamli iqtisodiyot – bu jarayonlarni tahlil qilish natijalaridan foydalanish va
katta hajmdagi ma‟lumotlarni qayta ishlash asosida turli xildagi, texnologiyalar,
asbob-uskunalar, tovar va xizmatlarni saqlash, sotish va yetkazib berish
samaradorligini jiddiy ravishda oshirishga imkon beradigan, raqamli texnologiyalarga
asoslangan elektron biznes va elektron tijorat bilan chambarchas bog„liq iqtisodiy
faoliyat, hamda shu faoliyat natijasida ishlab chiqariladigan va sotiladigan raqamli
tovarlar, xizmatlar yig„indisidir. Ba‟zida u internet iqtisodiyoti, yangi iqtisodiyot yoki
veb-iqtisodiyot degan terminlar bilan ham ifodalanadi.
Birinchi marta 1995 yilda amerikalik dasturchi Nikolas Negroponte “Raqamli
iqtisodiyot” terminini amaliyotga kiritgan bo„lsa, hozirda bu istilohni butun
dunyodagi siyosatchilar, iqtisodchilar, jurnalistlar, tadbirkorlar – deyarli barcha
qo„llamoqda [2].
Zamonaviy taraqqiyotning keyingi istiqbolida katta hajmli ma‟lumotlar bilan
ishlash texnologiyalari (Big Data), sun‟iy intellekt, neyrotexnologiyalar, kvant
texnologiyalari, buyumlar interneti, robototexnika va sensorika, raqamli elektron
platformalar, bulutli va mobil texnologiyalar, virtual va qo„shimcha reallik
texnologiyalari, kraudsorsing, blokcheyn texnologiyalari, kriptovalyutalar va ICO,
3D- texnologiyalari singari raqamli texnologiyalar hal qiluvchi ahamiyat kasb
etmoqda.
Raqamli iqtisodiyot hozirgi mavjud sohalarning yarmidan ko„prog„ida beqiyos
o„zgarishlar keltirib chiqarishi ta‟kidlanmoqda. Jumladan, Jahon banki ekspertlari
fikricha, tezkor internetdan foydalanuvchilar sonining 10 foizga ko„payishi milliy
iqtisodiyotlar yalpi hajmini har yili o„rtacha 0,4-1,4 foizga oshirish imkonini beradi
[8].
Shu o„rinda raqamli iqtisodiyot tushunchasiga to„xtalib o„tsak. Bu o„zaro
bog„liq bo„lgan ishlab chiqarish, taqsimlash, almashish, iste‟mol qilish va boshqaruv
jarayonlarining (insonlararo, mashinalararo, bulutlar va katta hajmdagi raqamlar
(BIG DATA) orqali) raqamli texnologiyalar hamda internet yordamida ma‟lumot
almashinishni optimallashtirish orqali katta foyda ko„rishga qaratilgan faoliyatdir [2].
Dunyoda raqamli iqtisodiyot o„sishining sur‟atlari yiliga deyarli 20 foizni
tashkil
etmoqda.
Taraqqiy
etgan
davlatlarda
raqamli
iqtisodiyotning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 7 foizga yetgan.
Ular hozirning o„zida raqamli iqtisodiyotning joriy qilinishidan
|
| |
Academic Research in Educational Sciences

|
Academic Research in Educational SciencesBog'liq raqamli-iqtisodiyot-tushunchasi-afzalliklari-amaliy-ahamiyati-va-xorijiy-tajribaAcademic Research in Educational Sciences
Volume 3 | Issue 5 | 2022
ISSN: 2181-1385
Cite-Factor: 0,89 | SIS: 1,12
DOI: 10.24412/2181-1385-2022-5-151-156
SJIF: 5,7 | UIF: 6,1
153
May, 2022
https://t.me/ares_uz Multidisciplinary Scientific Journal
juda katta naf ko„rishmoqda
Shuningdek raqamli iqtisodiyot – bu noldan boshlab yaratilishi lozim bo„lgan
qandaydir boshqacha iqtisodiyot emas. Bu yangi texnologiyalar, platformalar va
biznes modellari yaratish, ularni kundalik hayotga joriy etish orqali mavjud
iqtisodiyotni yangicha tizimga ko„chirish deganidir. Bu tizimning asosiy belgilari
quyidagilardan iborat:
• yuqori darajada avtomatlashtirilganlik;
• elektron hujjat almashinuvi;
• buxgalterlik va boshqaruv tizimlarining elektron integratsiyalashuvi;
• ma‟lumotlar elektron bazalari;
• CRM (mijozlar bilan o„zaro munosabat tizimi) mavjudligi;
• korporativ tarmoqlar.
Qulayliklari esa:
1. To„lovlar uchun xarajatlar kamayadi (masalan, bankka borish uchun yo„lkira
va boshqa resurslar tejaladi).
2. Tovarlar va xizmatlar haqida ko„proq va tezroq ma‟lumot olinadi.
3. Raqamli dunyodagi tovar va xizmatlarning jahon bozoriga chiqish
imkoniyatlari katta.
4. Fidbek (iste‟molchi fikri)ni tez olish hisobiga tovar va xizmatlar jadal
takomillashtiriladi.
5. Tezroq, sifatliroq, qulayroq.
Chunonchi, mamlakatimizda “Elektron hukumat” tizimini joriy etish raqamli
iqtisodiyotni rivojlantirishning ajralmas tarkibiy qismi bo„lib, uning asosiy maqsadi
ma‟muriy tartib va taomillardan o„tishni soddalashtirish, aholi turmush sifatini
oshirish, investitsiya va ishbilarmonlik muhitini yaxshilashga qaratilgan.
Belgilab olingan asosiy vazifalar ijrosini amalga oshirish, shuningdek,
mamlakatimizda raqamli jamiyat rivojlanishi, aholi va tadbirkorlar uchun qulay
imkoniyatlar yaratish, byurokratik to„siqlar va korrupsiyaviy omillarlardan holi
samarali va ochiq davlat boshqaruvi tizimini rivojlantirish borasida ko„zlangan
maqsadga erishish uchun bugungi kunda iqtisodiyotning barcha sohalarini raqamli
texnologiyalar asosida yangilashni nazarda tutadigan “raqamli iqtisodiyot” milliy
konsepsiyasini ishlab chiqilayotgan bo„lib, aynan raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish
orqali yalpi ichki mahsulot hajmini qo„shimcha 30 foizga o„stirish imkoni yaratilishi
kutilmoqda.
Jahon iqtisodiyotining globallashuvi va texnologik rivojlanish sharoitida
O„zbekistonning iqtisodiy rivojlanishini raqamli iqtisodiyotsiz tasavvur qilish qiyin.
Tadqiqotlar natijalariga ko„ra, 2022-yilga kelib global YaIMning chorak qismi
raqamli
sohada
bo„lishini taxmin qilinmoqda. Lekin, xalqaro axborot
kommunikatsiya texnologiyalari rivojlantirish indeksi bo„yicha O„zbekiston 170 dan
ortiq davlat ichida 103-o„rinni egallab turishining o„zi
mamlakatimizda bu sohada hali o„z yechimini kutayotgan
masalalar va qilinishi lozim bo„lgan ishlar ko„pligidan dalolat
|
| |
XULOSA - Baxrom Xolmurodovich Xaydarov Sirojiddin Abduvalievich Saitov

XULOSA
Xulosa
qilib aytganda, “Raqamli” atamasi barcha sohalarda axborot
texnologiyalaridan faol foydalanishni anglatadi. Agar
oddiy iqtisodiyotda moddiy
buyumlar asosiy resurs hisoblansa, raqamli iqtisodiyotda
bu qayta ishlanadigan
hamda uzatiladigan axborot – ma‟lumotlar bo„ladi. Ularning tahlilidan so„ng esa
to„g„ri boshqarish bo„yicha yechim ishlab chiqiladi.
Shuningdek, davlat innovatsion va raqamli ekotizimni qo„llab-quvvatlash
sohasida raqamli ta‟limning zamonaviy metodlarini qo„llab-quvvatlashi, innovatsion
xizmatlarni samarali tartibga solish
normalarini ishlab chiqishi, yangi bozorlarni
o„zlashtirishda ko„maklashishi hamda texnologik jarayonlarning chuqurlashuvida
yuzaga chiqadigan risklarni pasaytirish choralarini ko„rishi
maqsadga muvofiq
hisoblanadi.
REFERENCES
1. O„zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning 2020 yil 24 yanvarda
Oliy Majlisga yo„llagan Murojaatnomasi.
2. Kelly K. New Rules for the New Economy: 10 radical strategies for a connected
world / K. Kelly. – New York: Viking, 1998.
3. J.B. Dixit Fundamental of computer programming and IT. –
Laxmi Publication PVT. Ltd., 2011. - 557 p.
Academic Research in Educational Sciences
Volume 3 | Issue 5 | 2022
ISSN: 2181-1385
Cite-Factor: 0,89 | SIS: 1,12
DOI: 10.24412/2181-1385-2022-5-151-156
SJIF: 5,7 | UIF: 6,1
156
May, 2022
https://t.me/ares_uz Multidisciplinary Scientific Journal
4. Applegate L. M., McFarlan F.W., McKenney J. L. Corporate information systems
management: the issues facing senior executives. Irwin, 1996.
5. Hickerson. Business and Infomiation Systems 3/e. N. Y.: John Wiley & Sons,
2000.
6. Ostanaqulov M. Iqtisodiy tahlil va audit. Darslik. - T: Talqin. 2008. 424 b
7. Qosimova G. Davlat byudjeti ijrosining g‟aznachilik tizimi. O‟quv qo‟llanma. - T.:
"IQTISOD-MOLIYA", 2008; 372 b
8. Xaydarov Baxrom Xolmuradovich Iqtisodiy islohotlarni
rivojlantirishda
kambag„allikni qisqartirish. IQTISODIYOT VA TA‟LIM 2021 4-son. 288-292 b
Contoh 4 - Potensial listerik

Carilah kuat medan listrik disekitar muatan tunggal q dengan menggunakan persamaan (13). Jawab : Mengingat V = k maka E = - = -) = k.
Contoh 5
Sebuah silinder konduktor yang berukuran sangat panjang , berjar-jari a.Siilinder ini ditempatkan sesumbu dengan siinder lain yang juga konduktor yang berjari-jari b Kedua silinder kemudian diberi muatan listerik yang berlawanan tanda dengan rapat muatan persatuan luas sehingga beda potensial kedua silinder sama dengan Vab = Va – Vb dengan Va Vb. Nyatakan kuat medan E dalam Vab di titik yang terletak di antara keduasilinder.
Jaab : Lihat gambar 4
Gambar 4 ini menunjukkan kedua silinder yang disebutkan pada soal. Buat permukaan Gauss diantara kedua silinder dengan jari-jari r. Titik P terletak pada permukaan ini. Garis gaya yang arah nya radial dari dinding silinder kecil kearah dinding silinder besar.Bila panjang permukaan Gauss ini L, maka jumlah muatan yang dilingkupi oleh permukaan ini adalah q = 2 aLdan jumlah garis gaya yang menembus permukaan ini adalah N = q/ = 2aL/. Mengingat N = EA atau E= N/A dan A = 2 =
Mengingat pula hubungan E = - maka didapat dV = - Edr = - V= ln r + C . Karena di r = a, V = Va dan di V =Vb maka didapat :
Translation Note: Change expressions and symbols into the standard conventions for

PISA 2012 Released Items
Question 3: POWER OF THE WIND
PM922Q03 – 0 1 9
Zedtown has decided to erect some E-82 wind
power stations in a square field
(length = breadth = 500 m).
According to building regulations, the minimum
distance between the towers of two wind power
stations of this model has to be five times the
length of a rotor blade.
The town mayor has made a suggestion for how
to arrange the wind power stations in the field.
This is shown in the diagram opposite.
Explain why the town mayor’s suggestion does
not meet the building regulations. Support your
arguments with calculations.
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
Full Credit - Pisa 2012 Released Items memory stick

PISA 2012 Released Items
Question 3: HELEN THE CYCLIST
PM957Q03 – 0 1 9
Helen rode her bike from home to the river, which is 4 km away. It took her 9
minutes. She rode home using a shorter route of 3 km. This only took her 6 minutes.
What was Helen’s average speed, in km/h, for the trip to the river and back?
Average speed for the trip: .................... km/h
HELEN THE CYCLIST SCORING 3
QUESTION INTENT:
Description: Calculate average speed over two trips given two distances
travelled and the times taken
Mathematical content area: Change and relationships
Context: Personal
Process: Employ
Translation Note: “ - Pisa 2012 Released Items memory stick

|
Pisa 2012 Released Items memory stickBog'liq PISA 2012 items for release ENGLISHTranslation Note: “
© by skysails”:
Do not adapt
skysails as this is a registered label.
Question 1: SAILING SHIPS
PM923Q01
One advantage of using a kite sail is that it flies at a height of 150 m. There, the wind
speed is approximately 25% higher than down on the deck of the ship.
At what approximate speed does the wind blow into a kite sail when a wind speed of
24 km/h is measured on the deck of the ship?
A. 6 km/h
B. 18 km/h
C. 25 km/h
D. 30 km/h
E. 49 km/h
Translation Note: In this unit please retain metric units throughout.
SAILING SHIPS SCORING 1
QUESTION INTENT:
Description: Apply calculation of percentage within a given real world situation
Mathematical content area: Quantity
Context: Scientific
Process: Employ
Full Credit
Code 1: D. 30 km/h
No Credit
Code 0: Other responses.
Code 9: Missing.
© by skysails
PISA 2012 Released Items
Question 3: SAILING SHIPS
PM923Q03
Approximately what is the length of
the rope for the kite sail, in order to
pull the ship at an angle of 45° and
be at a vertical height of 150 m, as
shown in the diagram opposite?
A. 173 m
B. 212 m
C. 285 m
D. 300 m
SAILING SHIPS SCORING 3
QUESTION INTENT:
Description: Use Pythagorean Theorem within a real geometric context
Mathematical content area: Space and shape
Context: Scientific
Process: Employ
Full Credit
Code 1: B. 212 m
No Credit
Code 0: Other responses.
Code 9: Missing.
Note: Drawing not to scale.
© by skysails
45º
90º
150 m
Rope
|
| |
UNIT POWER OF THE WIND SCORING 3

PISA 2012 Released
Items
Question 4: POWER OF THE WIND
PM922Q04 – 0 1 2 9
What is the maximum speed that the ends of the rotor blades for the wind
power
station move? Describe your solution process and give
the result in
kilometres per
hour
(km/h). Refer back to the information about the E-82 model.
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
Maximum speed: ................................... km/h
Question 4: SAILING SHIPS

|
Question 4: SAILING SHIPSBog'liq PISA 2012 items for release ENGLISHQuestion 4: SAILING SHIPS
PM923Q04 – 0 1 9
Due to high diesel fuel costs of 0.42 zeds per litre, the owners of the ship
NewWave
are thinking about equipping their ship with a kite sail.
It is estimated that a kite sail like this has the potential to reduce the diesel
consumption by about 20% overall.
The cost of equipping the
NewWave
with a kite sail is 2 500 000 zeds.
After about how many years would the diesel fuel savings cover the cost of the kite
sail? Give calculations to support your answer.
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
Number of years: ....................................
Translation Note: Change to , instead of . for decimal points, if that is your standard
usage.
Name:
NewWave
Type: freighter
Length: 117 metres
Breadth: 18 metres
Load capacity: 12 000 tons
Maximum speed: 19 knots
Diesel consumption per year without a kite sail: approximately 3 500 000 litres
|
| |
Translation Note: In this unit please retain metric units throughout

PISA 2012 Released
Items
Description: Analyse different information about a given
scenario
Mathematical content area: Change and relationships
Context: Scientific
Process: Interpret
Full Credit
Code 1: Four correct responses: Yes, No, Yes, No, in that order.
No Credit
Code 0: Other responses.
Code 9: Missing.
Question 2: POWER OF THE WIND
PM922Q02
Zedtown wants to estimate the costs and the profit that would
be created by
constructing this wind power station.
Zedtown’s mayor proposes the following formula for estimating the financial gain,
F
zeds,
over a
number of years,
y
, if they build the E-82 model.
F
= 400 000
y
– 3 200 000
SAILING SHIPS SCORING 4 - Pisa 2012 Released Items memory stick

PISA 2012 Released
Items
SAUCE
Question 2: SAUCE
PM924Q02 – 0 1 9
You are making your own dressing for a salad.
Here is a recipe for 100 millilitres (mL) of dressing.
Salad oil:
60 mL
Vinegar:
30 mL
Soy sauce:
10 mL
How many millilitres (mL) of salad oil do you need to make 150 mL of this dressing?
Answer: ……………….. mL
Translation Note: In this unit please retain metric units throughout.
SAUCE SCORING 2
QUESTION INTENT:
Description: Apply ratio concept in daily life situation to calculate the
amount of
one ingredient required in
a recipe
Mathematical content area: Quantity
Context: Personal
Process: Formulate
Full Credit
Code 1: 90
•
60 + 30
No Credit
Code 0: Other responses.
•
1.5
times more
Code 9: Missing.
PISA 2012 Released Items
FERRIS
WHEEL
A giant Ferris wheel is on the bank of a river. See the picture and diagram below.
The Ferris wheel has an external diameter of 140 metres and its highest point is 150
metres above the bed of the river. It rotates in the direction shown by the arrows.
Statement 
Is the statement true or false?

PISA 2012 Released Items
POWER
OF THE WIND
Zedtown is considering building some wind power
stations to produce electricity.
The Zedtown Council gathered
information about the
following model.
Model:
E-82
Height of tower:
138 metres
Number of rotor blades:
3
Length of one rotor blade:
40 metres
Maximum speed of rotation:
20
rotations per minute
Price for construction:
3 200 000 zeds
Turnover:
0.10 zeds per kWh
generated
Maintenance cost:
0.01 zeds per kWh generated
Efficiency:
Operational 97% of the year
Note: kilowatt hours (kWh) is a measure of electrical energy.