M E T O D L A R I - Innovatsiya va intergatsiya

M E T O D L A R I
«Integrativ faoliyat» tushunchasi qator holatlar bilan bogiiqdir.
Birinchidan. «boshqari lad igan» pedagogik integratsiyaning «betar
tib» (boshqarilmaydigan) integratsiyadan ajralish zaruriyati. Zam o
naviy pedagogikaning rivqjlanish qonuniyati boim ish bu zarur iy at
bugungi kunda maxsus tashkil qilingan integratsion ish sohasidan
tashqarida ham amalga oshirilishi mumkin. Shu bilan bir qatorda,
m a iu m maqsadga yo'naltirilgan holda amalga oshirilayotgan integrativ
faoliyat ham o*zining mavjudligidan darak bera boshladi. Ikkinchidan,
integratsiyani faoliyat sifatida baholash uning texnologik olchamlarini
ham batafsilroq tahlil qilish imkonini beradi. Uchinc-hidan, pedago
gikada allaqachon «integrativ ish» (VI.Zagvyazinskiy), «integrativ
faoliyat» (D.D. Semyonov), «integrativ-pedagogik tafakkur» kabi tu-
170
shunchalarni qoilash holatlari mavjud. Integrativ-pedagogik faoli-
vat (1PF) - bu pedagogik faolivatning o'ziga xos turi bo'lib, uning
davomida taiim-tarbiya nazariyasi va amaliyoti sohasidagi u yoki
bu vazifalar dolzarb tus oladi. Amaliyot darajasida IPFning ikki xil
ko'rinishini ajratish mumkin: shakllantiruvchi va shakllanuvchi faoliyat
turlari. Shakllantiruvchi faoliyat - bu t a i im muassasalarida amalga
oshiriladigan va o'quvchilarda integrativ harakatchanlik xislatlarini va
xususiyatlarini rivojlantirishga yo'naltirilgan faoliyatdir. Shakllanuvchi
IPF esa shakllantiruvchi faoliyatning mahsulidir. Shakllantiruvchi
va shakllanuvchi faoliyat tuzilmalarining o'zaro mosligi omilini
hisobga olgan holda taxmin qilish mumkinki, birinchiga xos bolgan
tavsif ikkinchiga o'tkazilishi yoki aksincha boiishi mumkin. Birinchi
faoliyatning tarkibini inversionlik, polimodallik, polivalentlik tash
kil etadi. «Inversion obyektlar - bu an’analar birlashadigan va boviy-
digan nuqtalardir» (M. A. Rozov), degan formulaga tayangan holda IPF
inversion! igi tushunchasi ostida biz uning mu ay у an tizim «chorraha»-
sida turib o’zida shu tizim haqidagi m aium otlarni mujassam etishni
tushunamiz.
Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, faoliyat tuzilmasiga turlicha
yondashuvlar mavjud bo'lib, shulardan ikkitasiga: faoliyatning umumiy
tuzilmasiga va invariant tuzilmalariga to'xtalib o'tamiz. Integrativ
pedagogik faoliyatning umumiy tuzilmasi o'z ichiga subyektlarni, pred-
metlarni, maqsad, jarayon, vosita, mahsulot va natijalarni qamrab oladi.
Integrativ pedagogik faoliyatning subyekti
rolini avrim shaxslar
(o'quvchilar, o’qituvchilar va b.), guruh (jamoa), masalan, o'quvchilar va
o'qituvchilar guruhi, shaxs siz subyektlar: maktab, kollej, litsey, institut,
universitetlar o'ynashi mumkin.
Integrativ pedagogik faoliyatning predmeti -
taiim-tarbiya
nazariyasi va amaliyoti sohasida integratsion jarayonlarni tashkil etish,
o'tkazish va boshqarish.
Integrativ pedagogik faoliyatning maqsadi -
shaxsga xos barcha
sohalarda: maiiaviv, kognitiv, affektiv (hissiy-qiymatli), psixomotorik
sohalarda u yoki bu sifat jihatidan yangi integrativ hosilalarni shakl-
lantirish. Blum tomonidan tavsiya qilingan asosiy o'quv maqsadlari
ham bu yangi hosilalar rolini bajarishga qodir.
171
Integrativ pedagogik faoliyatning maqsadi maxsus tashkil qilin
gan o'quv jarayoni davomida amalga oshiriladi. Integrativ-pedago-
gik maqsadga erishishning nazariy metodologik va axboriy taininoti,
faoliyatga mos keladigan texnologik dastakni tanlash, maqsadlarni
muvofiqlashtirish va zarur vaziyatlarda ularni to'g'rilash (korrektirovka-
lash), IPFni nazorat qilish va yakuniy xulosalar chiqarish, uning maqsad
va natijalarini solishtir ish kabi lar bu jarayonning tarkibiy qismlari
b o iib hisoblanadi.
Integrativ pedagogik faoliyatning vositalari IPF texnologik infra-
strukturasining eng muhim tarkibiy qismi boiib, ular maqsadga
erishish hamda vazifalarni bajarish uchun xizmat qiladi. Masalan,
falsafiy, umumilmiy va pedagogik kategoriyalarning o'zi ilmiy peda
gogik integratsiya vositalari boiib maydonga chiqishi mumkin.
Integrativ pedagogik faoliyatning mahsuloti - shu faoliyat davomida
q o ig a kiritilgan hodisalar, jarayonlar, narsalar majmuyidir. Bu peda
gogik va g‘ayriilmiy bilimlarni (falsafa va t a i im tarixi misolida)
sintez qilish y o ii bilan hosil qilingan pedagogik fan lar; integrativ-
pedagogik konsepsiya (masalan, umumiy kasbiy t a i i m integratsiyasi);
integrativ pedagogik jarayon (masalan, G'arbdagi integratsiyalashgan
t a iim muassasalari deb ataladigan muassasalarida amalga oshirila-
digan jarayon); pedagogik jarayonning integrativ qismlari (masalan,
integrativ kun, integrativ dars. boshlangich kasbiy ta iim mazmunini
integratsiyalash); integraliv-pedagogiк vaziyatlardir.
Integrativ pedagogik faoliyatning qayta o'zgartirish xususiyati -
integrativ-pedagogik vazifalarni texnik-texnologik jihatdan amalga
oshirish. Quyidagi lar integrativ-pedagogik qayta o'zgartirishning
obyektlari b oiib xizmat qilishi mumkin:
a) pedagogik fanning to iiq o‘zi yoki uning ayrim sohalari;
b) pedagogik jarayonning to iiq o'zi voki uning ayrim qismlari;
d)
pedagogik vaziyatlar. Insonning yaxlitlik, universallik va
mukammallik darajasining oshishiga olib keladigan qayta o‘zgarish
jarayonlari shunday qayta o'zgarishning mutlaq va eng muhim predmeti
b o iib hisoblanadi.
Integrativ pedagogik faoliyatning kommunikativ tomoni birinc-hi
navbatda subyektlarning o‘zaro muloqoti va ta’siri bilan bogiiqdir.
172
Bundan tashqari, kommunikatsiya integrativ-pedagogik vazifalarni
amalga oshirish vositasi sifatida may donga chiqadi. Xususan, bu
pedagogikada integratsion jarayonlar rivojining ijtimoiy-pedagogik
yo'nalishiga tegishlidir. Yana shuni ham aytish kerakki, kommu-
nikativ vositalar (integratsiyaning kommunikativ vosita lari) - bu
taiim-tarbivaviy faoliyatni amalga oshirish davomida kommunika
tiv muhitni yaratish yo’L usul va shakllari majmuyidir. Bular quyida-
gilarni ta’minlash uchun xizmat qiladi: a) shaxslararo (o'quvchilar
bilan pedagoglar, o'quvchilar bilan ota-onalar, pedagoglar bilan ota-
onalar, o'quvchilar bilan o'quvchilar. pedagog va pedagog o'rtasida-
gi) integratsiyani; shaxs ichki integratsivasi ~ insonning o'z-o'zi
bilan integratsiyasi: b) ijtimoiy integratsiva - shaxs va jam oa integ-
ratsiyasi, shaxs va u yashavdigan joy integratsiyasi, shaxs va mada-
niyat integratsiyasi, shu jumladan. boshqa mentalitet madaniyati
integratsiyasi va h.
Bu o'rinda ijtimoiy psixologiya va psixotexnikaning u yoki bu
elementlari, ayrim holatlarda esa psixoterapiya va psixologik ta'sirning u
yoki bu elementlari. chet elning «tushunadigan», «hamkorlik qiladigan»
pedagogikasi
vakillari
(A. Maslou,
K. Rodjers,
Sh. Amonashvili,
A. Benkin, V Shatalov) faoliyatidan ham vosita sifatida foydalanish
mumkin. «Yosh pedagogikasi asoslari» kursida namoyish qilingan
vazivat va usullarni kommunikativ integratsiyaning muayyan v ositalari
sifatida tilga olish mumkin. Vaziyatlarga «Erishilgan quvonch», «Kutil-
magan quvonch». «Umumiy quvonch». «Oilaviy quvonch» kabilar
kirsa, «Zinama-zina», «Imkoniyat beraman», «Orqamdan ergash»,
«Rollar almashuvi», «Yuqtirish» kabilar esa usullarga kiradi.
Xuddi shu kabi, integrativ-pedagogik faoliyat integrativ-pedagogik
amallarda mavjud bo'ladi. Bunda integrativ-pedagogik amallar deganda
IPFni amalga oshirish davomida erishiladigan integrativ mahsulot
haqida tasavvurga bo'ysunuvchi jar ay on tushuniladi. Shunday qilib,
integrativ-pedagogik faoliyat pedagogik jihatdan polimodal, polivalent
tuzilmalar majmuyining zaruriy, t o ia huquqli va t o ia qiymatli turi
sifatida hamda integrativ-pedagogik amallarning yig'indisi sifatida
maydonga chiqadi.
173
|