FK - fanga oid kompetensiyalar

FK - fanga oid kompetensiyalar
FK1 - nutqiy kompetensiya
FK2 - lingvistik kompetensiya
1Bob
Husnixat Metodikasining Rivojlanish Tarixi. Husnixatga O'rgatishning
maqsad va vazifalari :
O'zbek xalqi uzoq asrlik tarixida yaratib qoldirgan merosida xattotlik
san'ati alohida o'rin egallaydi. Arab istilosidan so'ng o'rta osiyo xalqlari
tomonidan islom dinining qabul qilinishi munosabati bilan arab yozuvi ham kirib
keladi.
O'rta asrlarda har qanday asar qo'lda ko'chirilib kitob qilingan. Nafis kitob
ko'chirish katta hunar va san'at hisoblangan. Bu hunar egalari tarixda xattot
nomi bilan mashhur bo'lganlar. Xattotlaming ko'chirgan kitoblari kishilarni
hayajonga solib ularni zavqlantirgan. Shuning uchun ham xattotlik bilan nom chiqargan shaxslar oddiy kishilar emas, balki o'sha davrning ilm- ma'rifat va yirik
madaniyat arboblari hisoblangan. Qo'lda ko'chirilgan har bir asar san'at mo'jizasi
kabi nodir asar hisoblangan.
Xattotlar texnik vazifalardan tashqari o'z yozuv uslublarini ham ishlab
chiqarishga intilganlar. Masalan, XII asrdan boshlab xattotlar hayotida ko'fiy xati
uslubi keng o'rin oldi. Bu uslub asosida arab yozuvining quyidagi olti xil asosiy
uslublari maydonga keladi:
1. Suls xati - bu xatning to'rt baxrasi tekis ikki baxrasi yumaloq
shaklda yozilgan.
2. Nasx xati - bu xatning ixtirochisi mashxur xattot Ibn Muqla' hisoblanadi.
3. Muzaxxak xati – bir bo'lak qismi tekis bo'lib, qolgan bo'laklari
yumaloq shaklda yoziladi.
Rayxoniy xati - muhaqqaqdan kelib chiqqan bo'lib uning ixtirochisi Ibn Vaqobdir.
4. Tavqe xati - yarim tekis yarim yumaloq chiziqdan tashkil topgan.
5. Riqo xati - ko'pchilik harflar bir-biriga qurama qilib yoziladi.
Eski maktabda chiroyli yozuvga alohida ahamiyat berilgan, ammo husnixat
mashg'ulotlari uchun zarur bo'lgan qoidalar yuzaki tushuntirilgan. Chiroyli
yozuvga o'rgatish vaqtida faqat qalamni qanday ushlash qoidalarigina
eslatilgan. Qalam bilan bir marta yozilgandan so'ng uning ustidan qayta
yozishga yo'l qo'yilmagan, bu yozuv qoidalarini saqlashdagi birdan-bir usul
bo'lgan. Bolalarga yuqoridagiga o'xshash ayrim yo'1-yo'riqlar ko'rsatilgani bilan
ularning ko'z bilan qog'oz o'rtasidagi masofaning to'g'ri saqlanishiga e'tibor
berilmagan. Hatto yozish vaqtida nafas olish ham ta'qiqlangan.
Eski maktabda husnixat qoidalarini o'rgatuvchi birdan-bir «Mufradot»
kitobi bo'lgan. Domlalar yozishni o'rgatish va husnixat mashq qildirishda shu kitobdan foydalanganlar. Bu vaqtda husnixatga o'rgatishning birdan-bir yo'li ko'chirib yozish. Ko'nikmasini hosil qilish bo'lgan. Bolalar uchun arab alfavitida yozish juda qiyin bo'lib, unda biror nuqtaning noo'rin qo'yilishi yoki nuqtalar sonining kam yoki ortiq bo'lishi so'zning ma'nosini tubdan o'zgartirib yuborgan.
Shuning uchun, arab yozuvida juda ehtiyot bo'lib yozish zarrur edi. Ana shunday
bir vaqtda husnixat bo'lishni, har bir harfni to'g'ri va aniq yozishni talab qilish, bu
masalaga kishilarning diqqatini jalb qilishda husnixat ta'limini o'rgatuvchi
metodik qo'llanma juda muhim edi. Bu ishga birinchi bo'lib shoir va xattot Shermuhammad Avazbek o'g'li Munis o'zbek tilida «Savodi ta'lim» nomli risola yozadi. Uning bu risolasi amaliy hamda nazariy 1948 yilda YE.V.Guryanov tomonidan tuzilgan «Yozuv mashqlarining psixologik eslatmalari» va «Alifbe davrida yozuvga o'rgatishning psixologiyasi va metodikasi» nomli qo'llanmalarda esa yozuv jarayoniga ilmiy asosda yondoshiladi va yozuvning psixofiziologik asoslari ochib beriladi
Husnixat malakasini shakllantirish uchun birinchi navbatda harflarning
shaklini to'g'ri tasavvur etishga, bir xil qiyalikda (65%) yozishga, so'zlarda
harflarni to'g'ri bog'lashga so'zlarni qatorlarga to'g'ri joylashtirishga o'rgatiladi.
Daftar chiziqlarini birin-ketin almashuvi davomida harflarning qiyaligini va
ular orasidagi masofani to'g'ri saqlash kichik va bosh harflarning nisbatini to'g'ri
chamalab yozishga o'rgatish juda muhimdir.
Shuningdek husnixat darslarida malum gruppaga oid haflarni yozishga
o'rgatishda o'quvchilarda uchraydigan ayrim tipik xatolarning oldini olish va
tuzatish ustida ham ish olib borish lozim. Yozuvning tezligi oshishi bilan ayrim
bir-biriga o'xshash harflarning shaklini buzib yozish hollari uchraganda esa ularni qayta mashq qildirish lozim.
Birinchi va ikkinchi sinflarda chiroyli yozuvga o'rgatishda chiziqli
daftarlardan to'g'ri foydalanishga alohida e'tibor berish zarur. Birinchi sinfda kichik harflarning balandligi va qiyaligi chiziqlar yordamida chegaralangan bo'lsa ham, bosh harflarni yozishda o'quvchilar xatoga yo'l qo'yishlari mumkin.
Bir chiziqli daftarga yozishga o'tilganda esa o'quvchilar oldiga qator
vazifalar qo'yiladi, endi ulardan harflarning balandligini, qiyaligini va harflarning orasidagi masofalarni chamalab yozishlari talab etiladi.
Chiroyli yozuvga o'rgatish umumiy didaktik qoidalar bilan birga yozuv
malakasini shakllantiruvchi qoidalarni ham o'z ichiga oladi.
Umumiy didaktik qoidalar, takroriylik ko'rgazmalilik yosh va o'ziga xos xususiyatlarni hisobga olish, tushunarlilik, onglilik xusnixat qoidalarini amalga oshirishda juda muhimdir. Ayniqsa, ko'rgazmalilik prinsipi chiroyli yozuv malakasini singdirishda muhim rol o'ynaydi
Har bir o'quvchi u yoki bu harfni tushunib, yozilishini, harflarning bir-biriga
bog'lanishini, kichik va bosh xarflarning bir-biriga nisbatini, balandligini,
qiyaligini, avtoruchkani ushlash va to'g'ri o'tirish qoidalarini yaxshi
bilishlari lozim. Yozuvga o'rganish davrida olingan bilim va malakalar o'quvchilar uchun doimiy qoida bo'lib qolishi zarur.
Bolalarning yozuv malakalarini hosil qilishda ularning yosh va o'ziga xos
xususiyatlari: barmoq va qo'l muskullarining harakat tezligi, markaziy nerv
sistemasi tomonidan nerv muskullarining bajarilishi hisobiga olinishi lozim.
Ayniqsa, olti yoshli bolalar uchun yozuv jarayoni juda qiyindir. Bu davrda
ularning jismoniy o'sishlarini, albatta, hisobga olish kerak.
Olti yoshli bolalar, qo'l harakatini uzmay, ayrim harf elementlarini xarflarni,
keyinchalik sodda elementli so'zlarni yoza oladilar. Bu davrda ulardan ayrim qiyin elementli, cho'zinchoq doira shaklidagi harflarni qo'l harakatini uzmay yozishni talab etish mumkin emas. Yozilishi qiyin harf va so'zlarni asta-sekin mashq qildirish orqali yil davomida o'rgatib boriladi.
Ikkinchi sinfdan boshlab bolalar qo'l harakatini uzmay, cho'zinchoq doira
shaklidagi xarflardan tashkil topgan harf, bo'g'in va so'zlarni yozishga o'rgatiladi.
Chiroyli yozuv darslarida harflarning shakli ustida mashq o'tkazilganda oddiydan
murakkabga tomon olib boriladi, chunki alfavitdagi barcha sharflar yozilish
shakliga qarab gruppalarga ajratiladi.
Bolalarni chiroyli yozuvga o'rgatishda o'qituvchi ularning o'ziga
xosxususiyatlarini ham xisobga olishi shart.
O'qituvchi har bir o'qituvchining qanday o'tishirini, ruchkani qanday
ushlashini, daftar tutish holatini, xarflarni qanday yozayotganligini sekin yoki tez
yozishini kuzatib borishi zarur. O'quvchilardagi bu imkoniyatlarni kuzatib borgan o'qituvchi chiroyli yozuv darslarini to'g'ri tashkil etadi, ayrim o'quvchilarga
yakka-yakka yordam ko'rsatishda qrynalmaydi va ota-onalarga ham to'g'ri
ko'rsatma bera oladi.
Chiroyli yozuv malakasini shakllantirish faqat boshlang'ich sinflarda emas.
balki yuqori sifnlarda ham davom ettiriladi.
Yozuv qurollarining takomillashib borishi bilan YE.V.Guryanov
tomonidan tavsiya etilayotgan yozuv sistemasi 1970 yildan boshlab
maktablarda keng qo'llanila boshlandi.
1965 yildan boshlab o'zbek maktablarida yangi soddalashtirilgan harflar
asosida yozuvga o'rgatish bo'yicha tajriba ishlari olib borildi.
|