Nervli-gumoralli boshqarilish

|
Nervli-gumoralli boshqarilish
|
bet | 11/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiNervli-gumoralli boshqarilish. Hayvonot dunyosi rivojlanishini ma’lum bosqichlarida asab tizimining yuzaga kelishi bilan yangi bog’lanish va boshqarishning asabli (nerv) shakli hosil bo’ldi.O’zining rivojlanishi bilan hayvon organizmi qanchalik yuqori bo’lsa, asab tizimi orqali organlarning o’zaro aloqasini ta’minlashda reflektor aloqasi deb yuritiluvchi tizimning roli shuncha yuqoridir.
Oliy darajada rivojlangan hayvonlar organizmidagi gumoral boshqarilishni ham asab tizimi boshqarib turadi. Asab boshqarilish gumoral boshqarilishdan quyidagi xususiyatlari bilan farq qiladi, birinchidan aniq organga yoki hatto hujayralar guruhiga aniq yo’nalgan bo’ladi, ikkinchidan, asab tizimi orqali bog’lanish solishtirib bo’lmaydigan katta tezlikda, kimyoviy moddalar tarqalish tezligidan yuz martagacha yuqori tezlikda bajariladi. Yuqori darajada rivojlangan mavjudotlardagi gumoral bog’liqlikdan asabli bog’liqlikka o’tishi, gavda hujayralari orasidagi gumoral bog’liqlik yo’qotildi va u nerv bog’liqlik bilan almashtirildi degani emas, balki gumoral bog’liqliklar asab bilan nazorat qilinishi va nerv-gumoral o’zaro birgalikda ta’sir ko’rsatuvchi bog’liqlik yuzaga kelganligidir. Organlarni hujayralari bilan yoki boshqa nerv hujayralari bilan tutashuvchi uchlaridan bog’lanishni ta’minlovchi maxsus moddalar (mediatorlar,elektrolitlar)ni ajralishi aniqlangan va bu mediatorlar gavda suyuqliklariga tushib to’g’ridan-to’g’ri asab tizimiga va ixtisoslashgan nerv uchlariga ta’sir ko’rsatadi.
Tirik jonzotlar rivojlanishining keyingi bosqichida, maxsus organlar ya’ni gumoral yo’l bilan ta’sir ko’rsatuvchi va o’z navbatida organizmga tushgan oziq moddalar hisobiga hosil bo’luvchi gormonlar ajratuvchi bezlar paydo bo’ldilar. Masalan, adrenalin garmoni buyrakusti bezlarida tirozin aminokislotasidan hosil bo’ladi. Bu gumoral boshqarilishdir.
Asab tizimining asosiy funksiyasi bo’lib yaxlit holdagi organizmning uni o’rab turuvchi tashqi muhit bilan o’zaro aloqasini boshqarish va alohida organ faoliyatini hamda organlar orasidagi bog’lanishni boshqarish hisoblanadi.
Asab tizimi barcha organlar faoliyatini faqatgina qo’zg’alish to’lqinlari yoki nerv impulslari bilan tezlashtirmay yoki tormozlamay balki qon, limfa, orqa miya va to’qimalararo suyuqliklarga tushuvchi mediator, garmonlar va metabolitlar yoki moddalar almashinuvi mahsulotlari yordamida organizmdagi barcha hayotiy jarayonlarni nazorat qiladi. Bu kimyoviy moddalar organlarga va asab tizimiga ta’sir ko’rsatadi. Shunday ekan, tabiiy sharoitda organlar faoliyatini faqatgina nervli boshqarilishi yo’q va aksincha nerv-gumoral boshqarilishi mavjud.
Asab tizimining qo’zg’alishi biokimyoviy tabiatga ega. Asab tizimi bo’ylab, moddalar almashinuvi o’zgarishining to’lqinsimon tarqalishi kuzatiladi, tarqalish paytida ionlar membranalar orqali tanlab o’tkaziladi, natijada nisbatan tinchlik va qo’zg’algan holatdagi qismlar orasida potensiallar farqi (ayrmasi) hosil bo’ladi va elektr toki yuzaga keladi. Bu toklar biotoklar yoki biopotensiallar deb yuritiladi va asab tizimi bo’ylab tarqaladi va uning navbatdagi maydonlarida qo’zg’alish chaqiradi.
|
| |