nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mum. Bu o‘simlik va hayvonlardan olinadigan yog‘simon ko‘ri- nishdagi modda. Mum yog‘ kislotalari va yuqori molekulali bir atomli 386

|
Mum. Bu o‘simlik va hayvonlardan olinadigan yog‘simon ko‘ri- nishdagi modda. Mum yog‘ kislotalari va yuqori molekulali bir atomli 386
|
bet | 216/231 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 1,23 Mb. | | #155970 |
Bog'liq Sapayeva, Z. J. G\'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari-fayllar.orgMum. Bu o‘simlik va hayvonlardan olinadigan yog‘simon ko‘ri- nishdagi modda. Mum yog‘ kislotalari va yuqori molekulali bir atomli 386
(kam hollarda ikki atomli) spirtlardan tashkil topgan murakkab efirdir. U amorf, plastik, qizdirilganda yumshaydigan modda bo‘lib, 40-90 °C haroratda eriydi. Qandolatchilik sanoatida, asosan, parafin kabi ishlatish maqsadida asalari mumidan foydalaniladi. Asalari mumi-siniqli oq yoki ko'pincha sariq rangdagi qattiq jism. 0‘ziga xos kuchsiz «asal» hidiga ega. Olinish texnologik usuliga ko‘ra ikki turga bo‘linadi: asalari qutilari qo‘yilgan joylarda eritish yo‘li bilan va sanoatda asalarichilik chiqindilarini eritish yo‘li bilan olinadigan asalari mumlari. Asalarichilik xo‘jaliklarida tayyorlangan mumning namligi 0,5% dan, ishlab chiqarishda olingan mumning namligi esa 1,5% dan oshmasligi kerak. Asalari mumidan boshqa yana spermatset deb nomlanuvchi mumdan ham foydalaniladi. Mumning bu turi kit-kasholot boshining yuqori qismidan olinadigan yog‘dan ajratib tayyorlanadi. Mumning bu turi juda qimmatbaho yordamchi material hisoblanadi. U o‘ziga xos sadafsimon yaltiroqlikka va kuchsiz hidga ega. Spermatsetning erish harorati 4450 °C atrofida bo‘ladi.
Silikon. Kremniy atomlaridan tashkil topgan yuqori molekulali modda. Tabiatda uchramaydi. U sintetik yo‘l bilan olinadi. Silikonlar yuqori termik barqarorlikka ega boiib, qotish harorati past, mo‘tadil, zararsiz, ta’m va hidga ega emas. U mahsulotlarni pishirish uchun moijallangan qoliplarni surtish uchun qo'llaniladi. Bunda mahsulot qoliplarga va tagdon taxtalariga yopishib qolmaydi va mahsulotni ajratib olish osonlashadi.
Tayanch iboralar: Solod, solod ekstraktlari, presslangan achitqi, achitqi suti, kimyoviy yetiltiruvchilar, kraxmal, modifikatsiyalangan krax- mallar, patoka, glukoza-fruktoza qiyomlari, tabiiy asal, sun'iy asal, yangi mevalar, qayta ishlangan mevalar, какао dukkaklari, kofe, yong'oqlar, tuxum va tuxum mahsulotlari, oziqaviy kislotalar, oziqaviy bo'yoqlar, xushbo'ylantiruvchilar, suv, osh tuzi, jelelovchi moddalar, ko'pirtiruvchilar, ferment preparatlari, saxarin, sorbit, ksilit, parafin, mum, talk, moyli xomashyolar.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mum. Bu o‘simlik va hayvonlardan olinadigan yog‘simon ko‘ri- nishdagi modda. Mum yog‘ kislotalari va yuqori molekulali bir atomli 386
|
§. XAMIRNI BO'LAKLASH - B isaboyev, Z. Sh. Sapayeva, Z. J. G'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari o'zbekiston...

|
B isaboyev, Z. Sh. Sapayeva, Z. J. G'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari o'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta’lim vazir/igi tomonidan 5541100 «Oziq-ovqat texnologiyasi»
|
bet | 33/231 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 1,23 Mb. | | #155970 |
Bog'liq Sapayeva, Z. J. G\'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari-fayllar.org56
§. XAMIRNI BO'LAKLASH
Bug'doy unidan non mahsulotlarini tayyorlashda xamirni boiaklash, asosan, quyidagi bosqichlarni qamrab oladi:
xamirni ma’lum massaga ega boigan boiaklarga boiish;
boiaklarni dumalatish;
dastlabki tindirish;
mahsulotlarga oxirgi shakl berish;
oxirgi tindirish.
Javdar xamirini boiaklash uni boiaklarga boiish, boiaklarga shakl berish va tindirish bosqichlaridan iborat.
Bijg‘igan xamirning haddan tashqari turushlanishini oldini olish uchun uni 30-40 minut oraligida boiaklash lozim.
Xamirni boiaklarga bo‘lish. Novvoylik korxonalarida xamirni boiaklash boiaklovchi mashinalarda amalga oshiriladi.
Bijgigan xamir boiaklovchi mashina ustidagi bunkerga kelib tushib, uning tagidagi tirqishidan shiber yordamida boiaklovchi mashina voron- kasiga tushadi. Voronkada xamirning doimiy sathi saqlanib turishini ta’minlash, boiaklashning aniq boiishiga va mashinani boshqaradigan ishchining vaqtini tejashga olib keladi.
Xamir voronkadan mashinaning ishchi kamerasiga tushadi, keyin maxsus moslama yordamida oichov cho'ntaklariga bosim ostida uzatiladi va u yerdan bir xil hajmdagi va massadagi boiaklar holida chiqariladi. Boiaklovchi mashinada xamir maium bir bosimda siqiladi va aralashtiriladi, bu esa xamir zichligining barqarorligini va boiaklash aniqligining oshishini ta’minlaydi. Xamirni oichov cho'ntaklariga uzatish (bosim ostida) shneklar, porshenlar, vallar, kuraklar yordamida amalga oshiriladi.
Alohida boiaklar massasining belgilanganidan chetga chiqishi juda kichik boiishi kerak. Sezilarli chetga chiqishga hatto tortib sotiladigan non ishlab chiqarishda ham yoi qo‘yilmaydi, chunki massasining farqi har xil boigan xamir boiaklari turli muddatlarda tindiriladi va pishiriladi.
Donalik non va non mahsulotlari ishlab chiqarishda qoilaniladigan boiaklovchi mashinalar xamirni ± 2,5% aniqlikda boiaklashni ta’minlashi shart. Donalik non massasidan chetga chiqishiga pishirish va saqlashdagi sarflar ham ta’sir qilganligi tufayli boiaklovchi mashinalar xamirni± 1,5% aniqlikda boiaklashi kerak.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
B isaboyev, Z. Sh. Sapayeva, Z. J. G'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari o'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta’lim vazir/igi tomonidan 5541100 «Oziq-ovqat texnologiyasi»
|
A. Presslangan achitqi. B. Achitqi suti

|
A. Presslangan achitqi. B. Achitqi suti
|
bet | 218/231 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 1,23 Mb. | | #155970 |
Bog'liq Sapayeva, Z. J. G\'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari-fayllar.orgA. Presslangan achitqi. B. Achitqi suti.
C. Suyuq achitqi. D. Barcha nomlangan achitqilar.
Kartoshka kraxmali qaysi navlarda ishlab chiqariladi?
A. Oliy va I. B. Oliy, I va II.
C. Ekstra, oliy, I va II. D. Ekstra, oliy va I.
Patoka redutsiyalovchi moddalari massasining ulushi qaysi qandga shartli ravishda hisoblanadi?
A. Glukozaga. B. Fruktozaga.
C. Maltozaga. D. Saxarozaga.
Paxta asali... xil asalga taaluqli:
A. Gulli monoflerli. B, Gulli poliflerli.
C. Bargli. D. Aralashtirilgan.
Bargak-bu Quritish natijasida olingan mahsulotdir:
A. Uzumning urug'li navlarini. B. Uzumning urug'siz navlarini.
C. Danakli o'rikni. D. O'rikning yarim pallasini.
«Butun yoki qirqilgan, sulfid kislotasi eritmasiga botirilgan meva va rezavorlar» degan ta’rif qaysi yarimtayyor mahsulotga tegishli?
A. Pulpaga. B. Pyurega.
C. Podvarkaga. D. Pripasga.
388
Какао dukkalarining tarkibida qancha какао yog'i mavjud?
A. 50-52%. B. 10,5-13,5%.
C. 5-9%. D. 4-7%.
Qaysi yong'oq qandolatchilikda eng qimmatbaho va keng qo'llaniladi?
A. Grek (yunon) yong'og'i. B. Yeryong'oq.
C. Bodom. D. Pista.
Tuxum po‘stlog‘ining massasi uning umumiy massasiga nisbatan necha foizni tashkil qiladi?
A. 5. B. 12.
|
| |
Ksilit - B isaboyev, Z. Sh. Sapayeva, Z. J. G'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari o'zbekiston Respublikasi...

|
B isaboyev, Z. Sh. Sapayeva, Z. J. G'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari o'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta’lim vazir/igi tomonidan 5541100 «Oziq-ovqat texnologiyasi»
|
bet | 215/231 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 1,23 Mb. | | #155970 |
Bog'liq Sapayeva, Z. J. G\'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari-fayllar.org385
Ksilit. Bu besh atomli spirtning formulasi CH2OH(CHOH)2CH2OH ko‘rinishga ega. U erish harorati 61-61,5 °C va 93-94,5 °C bo'lgan kristallar shaklida mavjud. Ksilit optik jihatdan nofaol modda hisoblanadi.
Oziqaviy ksilit suv va spirtda eruvchi shirin ta’mli gigroskopik kristallar ko'rinishida bo‘ladi. Energetik qiymati jihatidan saxarozaga teng boiib, undan ikki marta shirinroq.
Ksilit diabet bilan kasallangan bemorlar uchun oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishda qoilaniladi. U ksilozani qaytarish yoii bilan olinadi. Ksilitni ishlab chiqarish uchun asosiy xomashyo sifatida o'simliklarning chiqindilari (chigit po‘chog‘i, makkajo'xori so'tasi va boshqalar) qoilaniladi. Ksilit suvda eriydi, issiqlikni yutish xossasiga ega. Shuning uchun u «sovuq» ta’mga ega boiadi. Korxonalarga shirin ta’mli hidsiz oq kristallar shaklida keltiriladi. Uning namligi 2 % dan oshmasligi kerak.
Yordamchi materiallar. Oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishda alohida yordamchi materiallardan foydalaniladi. Ularga parafin, talk, silikon va boshqalar misol boiadi.
Parafin. Parafin deb to‘g‘ri tuzilishga ega boigan, yuqori molekulali uglevodorodlar aralashmasidan iborat neftni qayta ishlash mahsulotiga aytiladi. Parafin neftning parafinsimon turlarining yogii distillatlaridan kristallash yoii bilan olinadi. Parafinning umumiy formulasi C4nH2n+2 ko'rinishida boiib, n ning qiymati 19 dan 35 gachani tashkil etadi, uning molekular massasi 300-500 ga teng. Tozalangan parafin-hidsiz, ta’msiz, yog'simon, suv va spirtda erimaydigan, organik erituvchilarda oson eriydigan mahsulotdir. Erish harorati 50-54 °C ga teng. Parafin kimyoviy jihatdan turg'un modda hisoblanadi.
Qandolatchilik sanoatida parafin draje va karamel «jilosi»ning asosiy tarkibiy qismi sifatida ishlatiladi. Bundan tashqari parafin yana qandolat massalarini turli yuzalarga yopishib qolishining oldini olish, shuning bilan birga qandolat mahsulotlarini o'rashda va tamg‘alashda ishlatiladigan qog‘ozni parafinlash uchun ham ishlatiladi.
Oziq-ovqat sanoatida yuqori darajada tozalangan, hidsiz, oq kristall- simon ko‘rinishdagi parafindan foydalanish mumkin. Tarkibida yog‘ miqdori 0,5% dan oshmasligi, mexanik aralashmalar va suv boimasligi kerak. Oziqaviy parafinga qo'yiladigan asosiy talablardan biri- tarkibida kanserogen ta’sirga ega boigan oltingugurt, fenol va 3-4-benzopiren boimasligi kerak.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
B isaboyev, Z. Sh. Sapayeva, Z. J. G'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari o'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta’lim vazir/igi tomonidan 5541100 «Oziq-ovqat texnologiyasi»
|
fg5 hf4 10.gg7 cd2 11.hg5

|
fg5 hf4 10.gg7 cd2 11.hg5
|
bet | 50/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 9.fg5 hf4 10.gg7 cd2 11.hg5. Va oqlar g’alabasiga shubha qilmasa ham bo’ladi.
Y u.Arustamov – N.Belokrilov
Yurish qoralardan.
1…ed4?
Katta xato. Markazda hujumga o’tib, qoralar o’zining tomonidagi qoloq a7 donasini e’tibordan chetda qoldirishdi. 1…ef4 vositasida durangli natijaga rozi bo’lish kerak edi.
2.cd2 Qoralar rejasining befoyda ekanligini ko’rsatmoqda.
2 … df2 3.ge3Raqibning markazini o’rab olmoqda.
3 … ab6
Qutulishning iloji yo’q, 3…fe5 ga javoban 4.hg5 hf4 5.eg5 ed4 6.dc3X.
4.ef2 ba7 5.ef4 fe5 6.fg3 ef6 7.de3 ed4 8.hg5! ff2 9.eg1
Va bir necha yurishdan keyin qoralar taslim bo’lishdi.
T.Shmulyan – V.Abaulin
Yurish qoralardan.
Oqlarning kuchlari markazda mustahkam turishganga o’xshaydi, lekin ularning kamchiliklari bor – qoloq h2 donasi borligi va kuchlarning ortiqcha rivojlanib
(ilgarilab) ketganligi, shu sababdan qoralar raqib donalarini o’rab olishga qaror qilib, to’g’ri yo’l tutmoqda.
1 … ab6 2.ed2 bc7!
Oqlarning tayanchsiz markaziga qaratilgan nozik hujum rejasining boshlanishi.
3.dc3 ed6 4.ab2 hg7 5.ba3 fe7 6.ab4
6.hg3 bc5 7.db6 ca5 8.ec7 db6 ham mag’lubiyatga uchramoqda.
6 … ba5!
Tezkor 6…ef6 bilan yutib bo’lmaydi, chunki 7.ba5 bc5 8.db6 fb2 9.fe5 dd2 10.fg3 hf2 11.ga3 gf4 12.ba7 gf6 13.hg3! fh2 14.ab8 cb6 15.ac7 db6 16.ba7 ba5 17.ad4=
7.dc5 ef6 8.ce7 fb2 9.ef8 ac3 10.fc5 bc1 11.ca7 cd2 12.fe5 dd6 13.ad4 de7!
Damkaning tutilishi oqlarni durangga erishish imkonidan mahrum qilmoqda.
14.dh8 ce3 15.fd4 ef6 16.he5 df4 Oqlar taslim bo’lishdi.
V.Novikov – B.Blinder
Yurish qoralardan.
12…de7!
Qoralar bu yurishni amalga oshirishni rejalashtirayotganda oqlarning tabiiy javobidan keyin Baljalarskiy-Blinder o’yiniga olib kelishini tahmin qilgan, bu esa ushbu vaziyat har qanday debyutdan kelib chiqishi mumkinligini yana bir bor isbotlaydi.
13.bc5? Yutqazadi.
Juda murakkab durangga, 13.hg3! gf6 14.bc5 db4 15.ac3 ed6 16.cb4 fe5 17.ed2!! fg7 dan keyin ham erishish mumkin edi. Qolganlari ham yuta olmaydi: 18.dc3! gf6 19.ba5 ab6 20.cb4 ba7 21.bc3 bc5 22.ed4 ce3 23.fd2 gf4 23.bc5! db4 25.ac5 fh2 26.de3! cd6 27.ca5 hb4 28.ac3 ab6 29.cb4 hg3 30.fh4 ef4 21.gf2! va juda chiroyli durang.
|
| |
bd6 ee3 4.fd4 gh4 - Shashka haqiqiy xalq o’yini

|
Shashka haqiqiy xalq o’yini
|
bet | 112/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 3.bd6 ee3 4.fd4 gh4
Eski tizimga biroz aniqlik kiritamiz: 4…fe7 5.de3 ed6 6.gf4 gf6 7.hg3 gh4 8.bc3 hf2 9.eg3 dc5 [Tahlil shuni ko’rsatadiki,9…ba5! 10.gh4 de7 11.cd2 cb6 12.fg5 hf4 13.eg5 bc5 14.db6 ac5 15.gh6 fe5 16.gf2 bc7 dan keyin, oqlardan og’ir himoya talab etiladi.
17.ab2 (17.fe3? ef6! 18.ab2 cb6 19.hg7 fg5 20.hd4 hf6X.)
17…ef4! 18.hg5. ( 18.fe3 de5! 19.eg5 ed6 oqlarda qoniqarli javoblar qolmadi. V.Meleshenko – O.Saunin)
18…ef6 19.ge3 fe5 20.hg7! hf6 21.fg3=)]
10.cd2 cd6 11.gh4 ba5 (M.Fazilov – P.Milovidov o’yinida quyidagicha bo’lgan: 11…de7? 12.ab2 ba5 13.db6 ac5 14.cd4 ba7 15.db6 ac5 va etyud yo’li bilan g’alaba qozonish mumkin:16.bc3 fe5 17.gh2 eg3 18.hf4 cb4 19.ac5 db4 20.ed4 hg7 21.de3 bd2 22.ec1 ab4 23.fe5 gf6 24.eg7 hf8 25.de5 X)
12.db6 ac5 13.ab4! ca3 14.fg5 hf4 15.ec5 ab2 16.cd6 bd4 17.de3! df2 18.ge3 ab4? Yutqazmoqda.(18…hg7!= bilan o’ynash kerak edi)
19.hg5 hg7 20.gh6! gf6 21.ab2 dc7
(Agar 21…ba7 yurilsa, unda 22.de7! fg5 23.hf4 df6 24.bc3 X.)
22.hg7 fh8 23.de7 cb6. Bundan yaxshisi yo’q. 24.ef8 bc5 (23…ba3 24.fh6X). 25.ba3 hg7 (25…bc7 26.ef4 cd6 27.fh6X). 26.fh6 bc3 27.ab4!! ca3 28.hg7 ab2 29.ed4 yutuq bilan.
5.gf2
Hozirgi vaqtda musobaqalarda quyidagi davom ettirish ko’proq uchraydi,
5.ab4 hf2 6.ge3 hg5 7.bc3 gf6 8.ab2 hg7 9.ba3 gh4. A.Azarov – M.Fazilov o’yinidaham qiziqarli holat bo’lgan: 10.hg3 hf2 11.eg1 fg5! 12.ef2 gf4 13.de3 fd2 14.ce3 gf6! 15.ba5. Bu yurishdan keyin qutulishning imkoni yo’q, shunga qaramasdan, boshqa javoblarda ham oqlarning vaziyati og’irligicha qolaverardi: 15..bc5 16.db6 ac5 17.cd4 cb6 18.ac7 db6 19.fg3.
B.Blinder g’alaba yo’lini ko’rsatgan: 19…ba7!
(O’yinda esa qoralar yutuqni qo’ldan chiqarishgan, 19…fg5? 20.de5! gh4 21.gf2 ba5 22.ef6 ab4 23.fe7! fd6 24.ed4 durang bilan).
20.gf4 (20.gh4 yurishi ham oqlarni mag’lubiyatdan qutqara olmaydi,
20… ba5 21.db6 ac5 22.gh2 fe5!X) 20…ba5 21.db6 ac5 22.gh2 fe7! 23.hg3 ab4 24.gh4 bc3 25.fg5 fe5 26.gh6 ef6 27.hg5 fh4 28.ed4 ce3 29.hg7 cb2 (B.Blinder qoralarning oxirgi yurishiga ikkita undov belgisi qo’ygan, lekin bu vaziyatda boshqa yurish ham g’alabaga olib keladi: 29…cd2 30.ab4 dc1 31.gh8 ef4 32.bc5 ca3 33.cb6 ad6 34.he5 dc5! 35.eh2 ca7 36.he5 hg3 37.eh2 ab8 X.)
30.ac1 ed2 31.ce3 ef4 32.eg5 hh8X.
|
| |
…dh2 5.ab4 gf6 6.bc5 bd4 7.ec5 fe5 8.ba3…

|
…dh2 5.ab4 gf6 6.bc5 bd4 7.ec5 fe5 8.ba3…
|
bet | 114/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 4…dh2 5.ab4 gf6 6.bc5 bd4 7.ec5 fe5 8.ba3…
8.bc3 shunisi bilan kuchliki, de3 yurishiga imkoniyat bo’ladi.
8…hg7 9.ab4 cb6 10.de3 bd4 11.ec5 dc7! 12.ab2 gf6
12…cb6 yurishi ustunlikni qo’ldan chiqaradi, 13.ed2
(13.cd2? mumkin emas, 13…bd4 14.de3 gf6 15.ec5 ab6 16.ca7 fg5X)
13…bd4 14.de3 tenglik bilan.
13.ba3? Xatolik.
13.bc3! cb6 14.cd4 ea5 15.fg3 bd4 16.gf2 hf4 17.fe3= M.Norel – M.Makrovich o’yini.
13…cb6 14.cd2. Qanotni kuchsizlantirmoqda.
14.ed2 bilan o’ynash kerak edi.
14…bd4 15.de3 dc3 16.bd2 ab6 17.dc3.
17.ab4? fg5 va c1 xonasida dona yo’qligi sababli qoralar qanotdan yorib o’tadi.
17…ed6 18.ab4?...
Yu.Reznik – M.Fazilov o’yinida oqlar vaziyatni aniq himoya qilishgan: 18.ef4 eg3 19.fh4 bc5 20.ed2 de5
[20…bc7 yurishi ham yutuqqa olib kelmaydi, 21.de3 cb6 22.cd4 ba5 23.db6 ac7 24.ab4! fe5 (24...cb6 25.ef4!=. )
25.hg5 cb6 26.gf6 eg7 27.ed4=] 21.de3 bc7 22.ef4 eg3 23.hf2 fe5
24.cb4
( 24.fe3? yurishidan keyin oqlar etyudli yutuqqa erishadi,24… cb6! 25.cb4 ed4 26.bd6 df2 27.ge3 hg1 28.de7 fd6 29.ed4 gc5 30.hg7 cd4 31.gf8 dc5! 32.fb4 ba5X)
24…cd4 25.ba5 dc3 26.fe3=.
18…ba7! 19.ba5 bc5 20.ed4 ce3 21.fd4 ef4 Ruhiy holat.
21…dc5 22.db6 dan keyin yutuq qidirish kerak edi, lekin vaqt tig’izligi (tseytnotli) endshpilda tavakkal qilmaslikka qaror qilindi.
22.ef2? Hisob-kitob o’zini oqladi.
22.cb4 fg3 23.dc5! o’ynash kerak edi (lekin 23.bc5? yurishi mumkin emas,23…db4 24.ac3 ab6 25.hg7 fh8! 26.cb4 ba5X).
22…fe3 23.ab6 ec5 24.bd4 ab6 25.cb4 ba5 25.dc5 ac3 26.dc5 ac3 27.cg5 cb2 28.gf6 ba1 29.hg7 fh6 30.fe7 af6 31.eg5 hf4 32.fg3 fe3 33.gh4 ef2 34.ge3 hg1 va oqlar taslim bo’lishdi.
M.Fazilov – Yu.Arustamov
“Kaulen o’yini” debyuti
O’yinni xalqaro grossmeyster M.Fazilov tahlil qilgan.
|
| |
ge5 df6 7.cd4 ce3 8.fd4 - Shashka haqiqiy xalq o’yini

|
Shashka haqiqiy xalq o’yini
|
bet | 55/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 6.ge5 df6 7.cd4 ce3 8.fd4
O’rab olish rejasini mahorat bilan amalga oshirib, oqlar hal qiluvchi ustunlikka ega bo’lishdi – raqibning o’ng qanotidan yorib o’tish uchun yo’l ochildi.
8 … de5 9.dc5 ef4 10.cb6 cd6 11.ba7
Bir necha yurishdan so’ng qoralar taslim bo’lishdi.
F.Serov – L.Heyf
Raqib markazini o’rab olishda qoloq a7 shashkasi muhim rol o’ynaydigan oddiy vaziyatlardan biri.
1.ed2! de7
1…fe5 dan keyin 2.hg5 hf4 3.eg5 de7 4.gf2 cd4
( 4 … ed4 5.de3X) 5.ab2 va qoralar markazi butunlay o’rab olingan.
2.gf2 ab6 3.ab2 ba7 4.ef4 fe5 5.fg3!
5.fe3? eg3 6.hf2 hg5 7.fg3 cd4 8.ec5 bd4 va hokazo bilan o’ynash xato.
5 … ef6 6.de3 ed4
7.hg5!! ff2 8.eg1 hg5 9.fh6 de3 10.hg7 ed2 11.gf8 de1 12.bc3 eh4 13.gf2 he1 14.fe7 df8 15.bb8 eb4 16.ac3X.
Amaliy o’yin uchun juda foydali g’oya va yakun.
L.Ribakov – I.Belskiy
Bu yerda g’alabaga o’ziga xos harakat bilan erishish mumkin.Bu yerda ham hal qiluvchi kamchilik – xuddi oldingi vaziyatdagidek, qoloq a7 donasidir.
e3 donasi qoralarning o’ng qanotini to’sib turibdi, h4 donasi esa kerakli paytda oqlarga o’z kuchlarini qayta to’plashga yordam beradi.
1.ef2 gf6 2.fg3 fe5 3.gf4 eg3 4.hf2 de7
Majburan, chunki 4…hg5 ga javoban 5.ab2 ab6 6.fg3 gh4 7.gf2 de7 8.bc3 ef6 9.cd4 fg5 10.gf4X.
5.ab2 ef6 6.bc3 ab6
6…fe5 ga 7.ab6 8.ed4 ce3 9.ff6 X.
7.fg3 fg5
Agar 7…fe5 bo’lsa, unda 8.cd4 ec3 9.bd2 de5 10.gf2 ba7 11.ef4 ed4 12.gh4! de3 13.fd4 cc1 14.ab4 cg5 15.hf6X.
8.gf4 gh4
8 … de5 o’tmaydi,chunki 9.fd6 ce7 10.ef4 ge3 11.cd4 ec512.bf8 X.
9.cd4 hg3 10.fh2 hg5 11.ef4 ce3 12.fd2 gf4 13.dc3 bc5 14.cf2
Qoralar taslim bo’lishdi.
L.Heyf – V.Romanov
1.fg3
Markaziy donalarni o’rab olish bilan birga, oqlar yo’l-yo’lakay raqibning kuchsiz o’ng qanotiga ham bosim o’tkazishmoqda.
|
| |
‘t oldirish tizimi diagnostikasi asboblari

Bog'liq Avtomobil elektr jihozlarini ishlatish, diagnostika qilish va ta`mirlash (1)
0 ‘t oldirish tizimi diagnostikasi asboblari. 0 ‘t oldirish tizim ining
sozligi b e n z in li dvigatellar m e ’y o rid a ishlashining asosiy shartla-
ridan b irid ir. 0 ‘t oldirish tiz im in in g nosozligi natijasida elektr
u c h q u n n i n g energiyasi k a m a y a d i, ishchi a ra lashm a nin g yonish
jara yo ni y o m o n la s h a d i va dvigatelning quvvati pasayadi, yonilg‘i-
ning s o lis h tir m a sarfi ortib ketadi.
0 ‘t oldirish tizimidagi nosozliklarni aniqlash uchun maxsus
a sboblar z a ru r. 0 ‘t oldirish tizim ini t o ‘la diagnostika qilinganda,
quyidagi k o ‘rsa tk ic h la r teksh irilish i zarur: uzgich k o n ta k tla ri-
ning tu ta s h ib turish vaqti yoki birla m c h i zanjirdagi o ‘tayotgan tok
im pulslar orasidagi vaqtni ularnin g davomiyligiga nisbati; o ‘t o l
dirish d a q iq a s in i ilgarilatish burchagi; m arkazdan q o c h m a va va-
k u u m rostlagichlarning tavsifnomasi; uchqu nlarning o ‘tish ketm a-
ketligi; a l o h i d a silindrlardagi u c h q u n n in g quvvati; ikkilam ch i
zanjirdagi m ak sim a l kuchlanish; yuklam a b o ‘lmaganda ikkilamchi
k u c h la n is h n in g maksimal q iym ati; izolatsiya holati; xalaqit b o-
suvchi r e z is to r la r n in g h olati; o ‘t oldirish tizim i ish layotg an da
yuzaga k e la y o tg a n xalaqitlar darajasi.
Y u q o r id a keltirilgan tekshirishlarning ko‘pchiligini Rossiyada
ishlab c h iq a r ilg a n C I1 3 -8 , C F I3 -1 2 belgili sinov qurilm alarid a
o ‘tkazsa b o ‘ladi. Diagnostika qilinishi zarur b o ‘lgan asbob
Cn3-8
(12) q u rilm a d a g i étalon asbob o ‘rniga ulanadi. A m m o bu diag
nostika usuli a n c h a katta m e h n a t sarfini talab qiladi va tizim ning
bevosita ish jarayonidagi texnik holati t o ‘g ‘risida t o ‘liq m a ’lumot
b erm aydi. 0 ‘t oldirish tizimini ossillograf yordam ida diagnostika
qilish usuli k o ‘p jih atdan bu kam chiliklardan xoli. Ossillograf ek-
ranida o ‘t oldirish tizimidagi kuchlanish egri chiziqlarini étalon
o s s illo g ra m m a la r bilan solishtirib, tizim da yuzaga kelishi m um kin
boMgan k o ‘p nosozliklarni aniqlash m um kin.
0 ‘t oldirish tizimini diagnostika qilish uchun 3 2 0 6 rusumli
ossillograf, 3 2 0 5 va S JIK O H -S -lO O A sinov qurilmalari va m otor-
tester riA J I T E C T - lT - 2 5 1 ishlatiladi. Bu q u rilm a la r s tro b o sk o p ik
t o ‘p p o n c h a l a r b ila n t a ’m in la n g a n b o ‘lib, u l a r y o r d a m i d a o ‘t
oldirishning ilgarilatish burchagini an iq lash va rostlash, o ‘t o ld iris h
daqiqasini rostlovchi avtom atlarning ishini tekshirish m u m k in .
elektrodlari o rasid agi tirqish kam aygan da

dem ak, o ‘t oldirish g ‘altagining birlamchi c h u lg ‘am ida o ‘ramlararo
qisqa tutashish m avjud. 3 -zo n a chiqish tranzistorining ochiq ho-
latini tavsiflaydi. K ontak t-tran zisto rli o ‘t oldirish tizimlari uchun
uzgich k o n ta k tla r i tu ta s h ib turish b u r c h a g in i tavsiflaydi, ko n -
taktsiz-tranzistorli o ‘t oldirish tizimlari u c h u n esa birlamchi tok
impulslari orasidagi vaqt va uning davomiyligini ifodalaydi. Os-
sillograf e k ra n ig a b a r c h a silindrlardagi b irla m c h i kuchlanish tav-
siflari bir-birini ustiga tushirish y o ‘li bilan uch qu nlarni bir vaqtda
(sinx ro n ) hosil b o ‘lish in i aniqlash m u m k i n . A gar silindrlarda
u c h q u n la r sin x ro n hosil b o ‘layotgan b o ‘lsa, birlam chi k u c h la
nish tavsiflari u s tm a -u s t tushadi, aks h o ld a 2 va 3-zona chegaralari
«yuvilgan» b o ‘ladi. A y n a n shu «yuvilgan» chegaraning kengligi,
y a ’ni u c h q u n hosil b o ‘lishining silindrlararo farqi ± 1° dan o rt-
masligi kerak.
Ikkilamchi z a n jir elementlaridagi o ‘zgarishlar h am birlamchi
kuchlanish ossillogram m asiga t a ’sir qiladi. 0 ‘t oldirish shamlari
elektrodlari orasidagi tirqish
m e ’y o rid a n
kam ayib ketganda 1-zo n a
chegarasi ortadi (4.13-rasm ,
b), o ‘t oldirish g ‘altagining yuqori kuch
lanish simi m assaga tutashgan b o ‘lsa, birlam chi kuchlanish ossil-
logrammasidagi 2 - z o n a m u tlaqo yo‘qoladi (4.13-rasm ,
d). 0 ‘t o l
dirish g ‘altagining yuqori kuchlanish simi t o ‘la uzilgan holda bir
lamchi kuch lanish ossillogramm asining k o ‘rinishi 4.13-rasm,
e da
k o ‘rsatilgan. B u n d a dvigatelni ishga tushirib b o ‘lmaydi va ossillo-
g ram m a tirsakli valni startyor yo rdam ida aylantirib olinadi.
Ikkilam chi k u c h la n is h egri chizig‘i orqali ( 4 . 14-rasm) ikki
lamchi k u c h la n is h n in g qutbi va uning kattaligi, o ‘t oldirish g ‘ai-
tagining ikkilamchi ch ulg ‘ami
va yuqori kuchlanish simining
holati aniqlanadi. Agar ossillo-
g r a m m a 4 .1 4 - r a s m d a k elti-
rilg an dan farq qilsa, d e m ak ,
izolatsiya shikastlangan yoki
y u q o ri k u c h la n is h z a n jirid a
uzilish mavjud b o ‘ladi.
F{ = 11,2 mn2 Rsin a 10 6 kgs

foydalanilgan holda olib boriladi.
Akkumulator batareyasi va startyor
(6)larni o ‘zaro ulovchi o'tkazgichga
ketma-ket ta rz d a am perm etr (3)
ulanadi. A m p e rm e tr salt ishlash
rejimida kam qiymatdagi tokni va
to ‘la tormozlangan rejimdagi katta
qiymatdagi tokni o ‘lchash uchun
almashlab ulanuvchi shunt bilan
birga ishlatiladi. Startyorga beri-
layotgan k u c h la n is h n i o ‘!chash
uchun relening chiqish qisqichi va
«massa»ga voltmetr (2) ulangan.
Salt ishlash rejim ida tekshirishda startyorga yuklama beril-
maydi, uning yakori erkin holda aylanadi. Startyor iste’mol qila-
yotgan elektr energiyasi faqat startyorning o ‘zidagi mexanik va
elektr isroflarni qoplash uchun sarf b o ‘ladi. Isroflarni orttiradi-
gan nosozliklar startyorning iste’mol tokini oshiradi. H am d o ‘st-
lik mamlakatlarida (Rossiya, Belorussiya) ishlab chiqarilgan b a’zi
startyorlarning salt ishlash rejimida iste’mol toki va aylanishlar
chastotasining ruxsat etilgan qiymatlari 3.3-jadvalda berilgan. Tek-
-jadval
Startyor - Avtomobil elektr jihozlarini ishlatish, diagnostika qilish va

shirishdan awal startyorning himoya tasmasi olinadi. Startyor ay-
lantirilayotganda c h o ‘tkalarning holatini kuzatib boriladi. C h o ‘t-
kalarning sezilarli darajada siljishi kollektorning nosozligi, kuchli
urilish mavjudligi va kollektor plastinalari orasidagi izolatorni
b o ‘rtib chiqib qolganligidan dalolat beradi.
Startyorlarni to ‘la tormozlash rejimida tekshirganda (3.10-rasm)
yakor aylanmaydi. Uni maxsus moslama y o rd a m id a tormozlanadi.
Moslamaning tormozlovchi pishangining bir uchi startyor shes-
ternasi tishlariga biriktirilib, lining aylanishiga y o ‘l q o ‘ymaydi.
Pishangning ikkinchi uchi dinamometrga ulangan. Yakor aylan-
maganda startyor tom onidan avj oldirilgan burovchi mom ent to r
mozlovchi momenti, deb yuritiladi. T orm ozlovchi mom entning
pishangda hosil qilgan kuch dinamometr bilan oMchanadi.
Startyorning tormozlovchi momenti:
Mt=PL kgm,
bu yerda,
P — dinam om etr ko‘rsatkichi, kg;
L — startyor shes-
ternasi o ‘qi va dinamometrgacha bo‘lgan richag uzunligi, m.
T o ‘la tormozlanish rejimida startyorning qizib ketishining ol-
dini olish maqsadida bu sinovni tez, 10— 15 sek u n d davomida o ‘t-
kazish kerak. D inam om etr ko‘rsatkichi bilan birga startyorning
iste’mol toki va qisqichlaridagi kuchlanish h a m o ‘lchanadi. Sinov
vaqtida olingan natijalar tekshirilayotgan starty o r uchun texnik
tavsiflardagi berilgan m a ’lum otlar (3.3-jadvnl) solishtiriladi va
startyorning texnik holati haqida xulosa chiqariladi (3.4-jadval).
3 .10-rasm.
Startyorni to ‘la to rm o zla n ish rejim ida tek sh irish sxem asi:
I —
am perm etr;
2 —
a k k u m u la to r batareyasi;
3 —
• T ortu vch i rele yoki startyor re-

4-bob.
0 ‘T O L D IR IS H T IZ IM I
4 .1 . Ekspluatatsiya rejimlari va tavsifnom alari
Kontaktli o ‘t oldirish tizjmi.
Kontaktli o 4 oldirish tizimining
ish qobiliyati o ‘t oldirish g ‘altagining ikkilamchi c h u lg ‘am ida in-
duksiyalangan maksimal kuchlanish
U2max ni o ‘t oldirish shami
elektrodlari orasidagi tirqishni teshib o ‘tish u ch u n zaru r b o ‘lgan
kuchlanish
Ut& ga nisbati bilan belgilanadi. Bu nisbat o ‘t oldirish
tizimining yuqori kuchlanish b o ‘yicha zaxira koeffitsienti, deb
ataladi va quyidagi belgi bilan ifodalanadi:
Maksimal ikkilamchi kuchlanish
^
2
max
h a m , teshib o ‘tish
kuchlanishi
Ut& ham o‘zgaruvchan kattaliklar b o ‘lib, ular k o ‘p
hollarda dvigatelning ishlash rejimiga bog‘liq boMadi. 0 ‘t oldirish
nazariyasidan m a’lumki, maksimal ikkilamchi kuchlanish о t oldi
rish g‘altagining birlamchi chulg‘amidan o‘tayotgan tokning uzgich
kontaktlari uzilgan daqiqasidagi qiymatiga, y a’ni uzilish tokiga
to ‘g‘ri proporsional boMadi. Uzgich kontaktlari tu tash bo lgan davr
davomida o ‘t oldirish g‘altagining birlamchi chulg‘a m id a n o ‘tayot-
gan tok ortib, o ‘zining maksimal barqaror qiymatiga intiladi, ya ni
Ilmax~V
.2 . 0 ‘t oldirish tizimiga texnik xizm at ko‘rsatish

Yuqorida keltirilgan sabablarga ko‘ra,
uzgich kontaktlari orasidagi tirqishni
yoki ularni tutashib turish burchagini o ‘z
vaqtida tekshirish va rostlab turish o ‘t ol-
dirish tizimini ish qobiliyatini saqlash
ham da ishonchli ishlashini t a ’minlash-
ning muhim shartidir. Uzgich kontaktlari
orasidagi tirqish ikki omil t a ’sirida o ‘z-
garadi. Birinchisi, kontaktlarni yeyilishi
bo‘lsa, ikkinchisi, uzgich pishangi turt-
kichining yeyilishi. Uzgich kontaktlari
orasidagi tirqishni tekshirish va zarurat
b o ‘yicha rostlash ishlarini yangi avtomo-
bil 1000 km yurganda, keyingilarini esa
har 40000 km yurganda amalga oshirish
tavsiya qilinadi.
K ontaktlar orasidagi tirqishni tekshirish uchun maxsus dastak
yordamida dvigatelning tirsakli valini aylantirib uzgich kulachogi
shunday holatg a keltiriladiki, u nda kontaktlar orasidagi tirqish
maksimal qiym atga ega bo‘ladi. Shundan keyin tirqishni shchup
bilan tekshiriladi. Bunda shchup kontaktlar orasiga tiralib kirishi
lekin pishangchani qochirmasligi zarur. Tirqishni rostlash uchun
(4 .1-rasm) uzgich plastinasiga q o ‘zg‘almas kontaktli ustunchani
m ahkamlovchi vint (l)n i b o ‘shatish va rostlash ekssentrigi (2)ni
aylantirib kontaktlar orasidagi tegishli tirqishni o ‘rnatish lozim.
Rostlash tugagandan keyin vint qayta tortiladi va tirqish shchup
bilan yana b ir b o r tekshiriladi.
K ontaktlar orasidagi tirqishni tekshirish bilan birga uzgich pi-
shangchasini o ‘z o ‘qida bemalol, qadalmasdan aylanishiga ishonch
hosil qilish kerak. Buning uchun pishangchani barmoqlar bilan
tortish va keyin q o ‘yib yuborish kerak. Prujina ta ’sirida pishangcha
darhol o ‘zining dastlabki holatiga qaytishi kerak. Agar pishang
chani qadalish yoki to ‘xtab qolish hollari kuzatilsa, pishangcha
o ‘qidan yechiladi, o ‘q mayda donali shisha jilvir qog‘oz bilan sil-
liqlanadi, bir-ikki tomchi (undan ortiq emas) toza motor moyi
bilan moylanadi va pishangcha yana o ‘rniga qo‘yiladi. Pishangchani
yaxshi aylanmasligining ikkinchi sababi — prujinaning tortish ku-
chini susayganligi. Prujinani tortish kuchini dinamometr yorda
mida tekshiriladi (4.2-rasm). 0 ‘lchash vaqtida kuch kontaktlarning
o ‘qi b o ‘ylab y o ‘naltirilgan b o ‘lib, u pishangchaning kontakt
d in a m o m e tr - Avtomobil elektr jihozlarini ishlatish, diagnostika qilish va

|
Avtomobil elektr jihozlarini ishlatish, diagnostika qilish vaBog'liq Avtomobil elektr jihozlarini ishlatish, diagnostika qilish va ta`mirlash (1) d in a m o m e tr ;
4 —
p ish an g ilgich i; 5 - pishang;
6 —
sta r ty o r q isq ich la ri;
7 —
v o ltm etr;
8 —
startyor; 9 — k a lit.
S in o v natijalari
N o so z lik sa b a b i
Salt ishlash rejim ida
• Iste'm o l to k i k atta, yakor ayla-
n ish la r c h a s t o t a s i m e ’yorid an
kam .
• Startyorni y ig ‘ish vaqtida yakor
vali va korpus bir o ‘qda jo y la sh -
m agan.
• P o d s h ip n ik la r sh ik a s tla n g a n
yoki ifloslangan, m oysizlangan ,
• Y akor vali qiyshaygan yoki uy-
g ‘otu vch i chulg'am qutbi yaxshi
q otirilm aganligi natijasida ish -
q alanish bor.
• Y akor ch u lg ‘am larida o ‘ram lar-
aro qisqa tutashuv.
• S ta r ty o r y a k o r i a y la n m a y d i,
iste ’m o l to k i m e ’yoridan ortiq.
• M assa bilan yakor ch u lg ‘am lari,
k o llek to r, m usbat c h o ‘tk a tu t-
q ic h , c h iq ish boltlari o rasid a
qisqa tutashuv.
• U yg'atu vch i ch u lg ‘am lar elektr
ko'rsatkichlarining turlicha q iy-
m atda b o ‘lishi.
• Y akor vali podshipniklarida sh i-
kastlanish.
• Y a k o r a y la n m a y d i, is t e ’m o l
toki n o lg a te n g .
• Ishga tushirish zanjirida u zilish.
• T ortu vch i rele ch u lg ‘am i yoki
kalit sim larida uzilish.
• Y a k o r a y la n is h la r c h a sto ta s i
kam , is t e ’m o l to k i m e ’yoridan
bir n e c h a m arta kichik.
|
| |
‘t oldirish tizimlarini ossillografik usul bilan diagnostika qilish

|
‘t oldirish tizimlarini ossillografik usul bilan diagnostika qilishBog'liq Avtomobil elektr jihozlarini ishlatish, diagnostika qilish va ta`mirlash (1)0 ‘t oldirish tizimlarini ossillografik usul bilan diagnostika qilish.
E lektron-nurli ossillograf 3 - 2 0 6 e k ra n id a g i shk alan ing g o r i z o n -
tal o ‘qi uzgich kontaktlarining tuta shib tu rish burchagi b o ‘y i c h a
darajalangan b o ‘lsa (0—60° va 0 - 9 0 ° ch e gara sida ), vertikal o ‘qi
yuqori kuchlanish (0— 15 va 0—30 kV ch eg arasida) b o ‘yicha d a
rajalangan. Ossillograf bevosita a v to m o b iln in g o ‘t oldirish tiz im ig a
ulanadi. Birlamchi kuchlanish signali ( 4 .1 3 -ra sm , a) k o m m u t a -
torning tra nzistorini boshqaruvchi to k t o m o n i d a n yopilish d a -
qiqasida yuzaga keladi. O ssillo g ra m m a d a u c h z o n a n i ajratsa b o ‘-
ladi. Ossillogram m aning tebranish a m p litu d a s i 1 va 2- z o n a d a y o k i
faqat 2- z o n a d a m e ’yordan kichik b o ‘lsa, bu konden sato rn in g n o -
sozlik alomati. Agar tebranish am plitudasi faqat 2 -zonad a b o ‘lsa,
kV
kV
20
10
16
8
12
6
8
b 4
4
2
0
0
A
*
i i ) i | i i
i
| 80° 60°(^ 40°
20°
------ 1---- 1----- 1----- 1--- i
.
kV
20
16
12
8
4
0
50°
40°
30°
20° 10°
0°
r
l i T 1
V - 1
1
,
l y ,
.3
b
o
c
O
o
60° 50°
40°
30°
20° 10° 0
k V
20
16
1 2
8
4
0
50° 40° 30° 20° 10° 0°
4.13-rasm .
B ir la m c h i z a n jir d a g i k u c h l a n i s h n i n g o s s illo g r a m m a la r i:
a —
o ‘t o ld irish tizim i so z b o'lgan d a;
b
— o ‘t o ld ir ish sh a m la rin in g
|
| |
Hukm tafakkur shakli sifatida - O’zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish...

|
O’zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali kompyuter injiniringi fakulteti
|
bet | 16/18 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 169,29 Kb. | | #124635 |
Bog'liq Qarshi filiali kompyuter injiniringi fakulteti (5330600) dasturi-fayllar.org15. Hukm tafakkur shakli sifatida.
Mantiq fanining o’rganish ob'ektini tafakkur shakllari tashkil etishi yuqorida aytib o’tildi. Hissiy bilishdan farqli ravishda tafakkurda narsa va hodisalar mohiyati, ularning umumiy, muhim xususiyatlari, ular o’rtasidagi ichki, zaruriy aloqalar, ya'ni qonuniy bog’lanishlar aks ettirilishi yuqoridagi mavzuda bayon qilib o’tildi.
Tafakkur shakli fikrning mazmunini tashkil etuvchi elementlarning bog’lanish usuli, uning tuzilishidir. Tushuncha, hukm va xulosa chiqarish tafakkurning universal shakllari bo’lib, uning asosiy tarkibiy elementlari hisoblanadi. Muhokama yuritish ana shular va ularning o’zaro aloqalarga kirishishi natijasida vujudga keladigan boshqa mantiqiy strukturalar (masalan muammo, gipoteza, nazariya, g’oya, argumentatsiya)da amalga oshadi. Muhokama yuritishda ishonchli natijalarga erishishning zaruriy shartlari qatoriga fikrning chin bo’lishi va formal jihatdan to’g’ri qurilishi kiradi. Chin fikr o’zi ifoda qilayotgan predmet va ularning xossalari va munosabatlariga muvofiq kelishi bilan izohlanadi. Fikr chin bo’lishi bilan bir qatorda formal jihatdan to’g’ri qurilishi ham mantiqiy fikr yuritishning zaruriy sharti hisoblanadi. Fikrning to’g’ri qurilishi tafakkurda hosil bo’ladigan turli xil strukturalarda, har xil mantiqiy amallarda o’z aksini topadi. Fikrning to’g’ri qurilishi tafakkur qonunlariga rioya qilish orqali amalga oshadi. Tafakkur qonunlari mazmunidan kelib chiqadigan, muhokamani to’g’ri qurish uchun zarur bo’lgan talablar fikrning aniq, ziddiyatsiz, izchil, yetarli asosga ega bo’lishidan iborat. Mazkur talablarga rioya qilmaslik muhokamaning noto’g’ri tuzilishiga sabab bo’lishi mumkin.
Tushuncha – bu predmetlarning zaruriy, muhim belgilarini aks ettiruvchi tafakkur shaklidir. Mantiqda predmet tafakkur predmeti sifatida nazarda tutiladi. Unga buyumlar (kitob, qalam), buyumlarning xossalari (issiq, sovuq), buyumlar munosabati (yaqin, uzoq), jarayonlar (o’qimoq, yozmoq) kiradi. Fikr predmetida nafaqat real mavjud bo’lgan buyumlar, balki xossa va munosabat hamda inson ongidagi g’oya, nazariya kabilar ham tushuniladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O’zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali kompyuter injiniringi fakulteti
|
… db4 14.ac3 ab6 - Shashka haqiqiy xalq o’yini

|
Shashka haqiqiy xalq o’yini
|
bet | 51/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 13 … db4 14.ac3 ab6
Oqlar markazning qamalda qolish xavfini sezishdi, lekin endi kech.
15.fe5
Qolgan yurishlar ham o’yinni qutqarib qola olmaydi.
15 … ba5 16.ef4
16.ed4 ef6! 17.ab4 fe7 18.ba3 ed6 19.bc5 dd2 20.ec3 A.Kovrijkin ushbu vaziyatni durang deb hisoblagan va quyidagi variantni ko’rsatgan: 20 … cd6 21.ec7 bb6 22.ab4 de5 23.bc5 ef4 24.hg3! fh2 25.cd6 va durang.
A.Kovrijkinning xato o’ynalgan 20…cd6? dan keyingi tahlili zukkolik bilan qilingan, lekin donani qurbon qilish orqali erishiladigan g’alaba uning e’tiboridan chetda qolgan: 20 … gf4! 21.eg3 hg5 22.ab4 cd6 23.dc5 de5 24.gf4 ge3 25.fd4 gh6 26.hg3 hf2 27.ge3 hg5 28.cd6 ec7 29.bc5 cd6 30.ce7 fd8 31.de5 dc7 32.ef4 ge3 33.ef6 ef2 34.fg7 cd6! Qoralarning galabasi bilan.
16.ab4 ef6! 17.hg3 fd4 18.ec5 ba7 19.ba3 cb6 20.cd6 gf6 21.bc5 bb2 22.ac1 ab6X.
16 … ge3 17.fd4 ed6 18.ab4 df4 19.bc5 cd6 20.ce7 fd6 21.de5 hg3! 22.ec7 bd6 23.cd4 gf6 24.ba3 dc5 25.db6 ac7 26.ab4 cb6 27.ed2 fg5 Oqlar taslim bo’lishdi.
L.Ramm – B.Blinder
13.de3?
Oddiy yurish –va natijada to’g’irlab bo’lmaydigan xato.
Oqlar o’z vaziyatining zaif tomonini haligacha tushunishmagan va to’g’ridan-to’g’ri markazni egallashga intilmoqda. Ular markazni egallashadi (qoralar bunga to’sqinlik ham qilishmoqchi emas), ammo h2 donasini boshqa rivojlantira olishmaydi. Bunaqangi bitta yurish oqlarning butun o’yinni barbod qilishiga ishonish qiyin. Lekin tahlil aynan shunday bo’lishini isbotlaydi. Shunga o’xshash vaziyat I.Kuperman –B.Blinder bilan bo’lgan o’yinda uchragan. O’shanda oqlar xavfni vaqtida tushunishgan, 13.fg3 hf2 14.ge3 yurishlari bilan teng vaziyatga ega bo’lgan.
13 … fg5
f4,f2,g1,h2 donalarining noqulay joylashuvini harakatsizlantiruvchi yurish. Oqlarning ahvoli yomonlashmoqda.
14.cd4
Boshqa yurishlar ham o’yinni saqlab qola olmasdi: 14.fe5 ba5! 15.ef4
( 15.ef6 ed6 16.fe7 gf4 X.) 15 … ge3 16.fd4 hg5 17.ef6 ba7 18.fb6 ae3X,
agar 14.ba3 ed6 15.cd4 ba5 16.cd2
( 16.dc5 db4 17.ac5 cd6 18.ce7 fd6 19.cb2 ba7 20.bc3 ab6 21.hg3 dc5 X.)
16…fe7! 17.de5 (17.hg3 ab4 X)
17…dc5! 18.ef6 cd4!! 19.fb6 ac7 20.ec5 gc1 va oqlar taslim bo’lishi kerak.
|
| |
… fe3 2.gh4 gf4 3.cb2 fe5

|
… fe3 2.gh4 gf4 3.cb2 fe5
|
bet | 56/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 1 … fe3 2.gh4 gf4 3.cb2 fe5
3…hg5 qutqara olmaydi, chunki 4.ba5 dc5 (4…de5 ga 5.bc3 ed2 6.ef2 db47.ac3X) 5.ab6! ca7 6.ba3 ab6 7.ab4 va ortiqcha donaga ega bo’lishiga qaramasdan, qoralar mag’lubiyatga uchrashmoqda, chunki damka maydoniga faqatgina uchta donani qurbon qilib o’tish mumkin.
4.ba5 ed2
4…dc5 dan keyin 5.hg5 kelmoqda, bu esa qoralarni o’rab olishni yakunlaydi.
5.ec3 dc5 6.ba3 fe3 7.cb4 cd4 8.bc5 db6 9.ac7
Oqlar damka maydoniga o’tib ketishdi va ularning g’alabasi aniq.
9 … ed2 10.cb8 ed4 11.ba7 dc3 12.hg3 oson yutuq bilan, chunki 12…dc1 (12…de1 13.ae3X) ga 13.ab4 ca5 14.gf4 cg5 15.hf6X.
Qoralarning vaziyatini himoya qilib bo’lmaydi. Bu yerda eng muhimi – ularni harakatchanlikdan mahrum qilayotgan donalar almashinuvi imkoniyatining yo’qligidir. Yana bir muhim kamchilik – qoloq a7 donasi.
1.gh4!
Tayanchsiz markazning kuchsiz tomonlarini hisobga olib, oqlar uni o’rab olishga intilishmoqda. Quyidagicha o’ynash xato: 1.gh2? gh6 2.ed2 fg5 3.gh4 gf4 4.eg5 hf4 5.bc3 db2 6.ac1 ca3 7.fe3 ab6 8.eg5 bc5 9.gh6 ef610.hg5 fh4 11.hg7 hg3 12.hf4 eg3 13.gh8 gh2 14.de3 cb4 15.ac3 hg1=
1 … ab6 Qutqara olmaydi
1 … gh6 2.ed2 ab6 ( 2 … ef4 3.eg5 hf4 4.fe3 df2 5.gg5 ed4 6.bc3 db2 7.ac1 ab6 8.cb2 bc5 9.ba3 cd4 10.dc3X ga) 3.dc3 hg5 4.gh2X.
2.fg3 df2 3.ge3 ed4
3 … ef4 4.eg5 gh6 5.gf4 fe5 6.bc3 eg3 7.hf2 hf4 8.ed2 fg3 9.fh4 cd4 10.ce5 fd4 11.dc3X.
4.ef2 fe5 5.hg5 gf6 6.gh6 fg5 7.hf4 ef6 8.fg5 fh4 9.ef4X.
S.Blinder – B.Kaplan
10.de5?!
Oqlar o’z kuchlarini markazda ortiqcha rivojlantirib yuboradigan noto’g’ri rejani tanlashdi. Qoloq h2 donasini tezroq rivojlantirish kerak edi, 10.fe5 ef6 vositasida 11.eg7 hf6 12.fg3 hf2 13.eg3 eng yaxshi yo’l – biroz yomonroq, lekin himoyalana oladigan vaziyat bilan.Amalga oshirilgan yurishdan keyin ular uchun yagona yo’l – durangga erishish.
|
| |
… ed6 11.cd4 - Shashka haqiqiy xalq o’yini

|
Shashka haqiqiy xalq o’yini
|
bet | 57/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 10 … ed6 11.cd4
Agar 11.cb4 ac3 12.db4 bo’lsa, unda …hg7 13.ba5 (13.ed2 mumkin emas, chunki 13 … dc5 14.bd6 gf6X ) 13 … fe7! 14.hg3 bc5 15.ed2 ef6 yutuq bilan.
11 … dc5 12.dc3
12.hg3 dan keyin …fe7! 13.ed6.
Qolgan yurishlar o’yinning davomiga olib kelgan bo’lardi:
13 … cc3 14.df8 bc5 15.fb4 ac3 16.fe5 gf4 17.eg5 hd6 18.gf4 hg7 19.gh2
(agar 19.fg3 hf2 20.ge3 gf6 21.ef2 dc5 22.fg3 cb4! 23.ac5 cb2X ) 19 … bc7!
(lekin 19.gh6 emas, chunki eyudli durang bor: 20.fe5 df4 21.fg3 hf2 22.ee5 bc7 23.ab4 ca5 24.ef6 cd6 25.hg3 ab4 26.gf4 bc3 27.fg5 hf4 28.fg7 cb2 29.gf8 de5 30.fa3! bc1 31.af8 cb2 32.fa3 va durang)
20.fe5 df4 21.ab4 ca5 22.fg3 hf2 23.ee5 ab4 24.hg3 bc3 25.gf4 cb2 26.fg5 gh6! Va qoralar g’alaba qozonishmoqda.
12…fe7
13.hg3?
Yutqazmoqda. Uchta donani qurbon qilib durangga erishish mumkin edi: 13.ef6! ed6 14.de5!ge7 15.ed4 cg5 16.ef6 ba7 17.fd8 dc5 18.cd4 ce3 19.fd4 ab4 20.ac5 ba5 21.db6 ac7 22.de5 hg7 23.cd6 cb6 24.gf2 gf6 25.eg7 hf8 26.hg3 bc5 27.db4 ab6 28.ed2 fe7 29.de3 ef6 30.ed4 fe5 31.df6 ge7 32.gf4 ed6 33.ba5 bc5 34.fe3 hg3 35.fh2 de5=
13.cb4 ac3 14.db2 dan keyin 14 … ef6 15.eg7 hf6 16.bc3 ed6 17.cd4 fe5 18.df6 ge7 19.ed2 ba5 20.dc3 ef6 va qoralar g’alaba qozonishadi.
Shuningdek, 13.fg3 hf2 14.eg3 donani qurbon qilish orqali rad etiladi:
14…ab4! 15.ca5 gh4 16.gf2 hg7 ortiqcha donaga egalik qilib, oqlar taslim bo’lishlari kerak.
13 … ed6! 14.cb4
14.ed2 dan keyin, qoralar g’alaba qozonishadi.
14 … ac3 15.db2 ba5 16.ed2
16.bc3 dan keyin,16 … ba7! 17.cd4 ab6 18.ed2 ab4 19.gh2 hg7X.
16 … hg7 17.dc3
17…cb6!
Markazning ortiqcha rivojlanib ketganligidan foydalanib, qoralar o’z raqibini maqsadsiz yurishlar qilishga majbur qilishmoqda.
18.ec7 bd6 19.cd4 gf6 20.bc3 fe5 21.df6 ge7 22.cd4 ef6 23.gh2 ab4 24.fg5
Kombinatsion yo’l bilan durangga erishish harakati ish bermadi.
|
| |
ba5 bc7
18 … de5 19.ab6 ca7 20.ec5 fe7 21.gh6 bc7 22.ab4 tezda mag’lubiyatga olib keladi.
19.ef4 fe7

|
ba5 bc7
18 … de5 19.ab6 ca7 20.ec5 fe7 21.gh6 bc7 22.ab4 tezda mag’lubiyatga olib keladi.
19.ef4 fe7
|
bet | 62/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 18.ba5 bc7
18 … de5 19.ab6 ca7 20.ec5 fe7 21.gh6 bc7 22.ab4 tezda mag’lubiyatga olib keladi.
19.ef4 fe7
19…hg7 dan keyin oqlar qiziqarli g’alabaga erishishadi, aynan: 20.fg3! gh6 ( 20…fe7 21.gh6! gf6 22.dc3 db2 23.ac1 fg5 24.fe5X ) 21.gf6! de3 22.de7 ec1 23.ed8 cg5 24.dh4 hf4 25.hf2 X.
20.gh6 ef6 21.fe5 df4 22.fe3 df2 23.ge7 hg1 24.ef8 cd4 25.dc3 db2 26.ac1 ga7 Qoralar c7 va h8 donalarining noqulay joylashuvi tufayli o’yinni saqlab qola olishmaydi.
27.fe7 ag1 28.eh4 cd6
Agar 28 … ga7 29.hg3 ab8 30.gf2 cd6 31.ab6 de5 32.fe3 bd6 33.ba7 X.
29.hg3 dc5 30.gh2 cd4 31.hg3
Qoralar taslim bo’lishdi, chunki d4 donasi baribir yo’qotiladi.
T .Shmulyan – B.Blinder
1.fe5?
Oqlar, o’z kuchiga ortiqcha baho berib, xato hujum rejasini tanlashdi. 1.fg3 hf2 2.ge3 bilan o’ynash kerak edi.
1 … fg5 2.fg3 hf2 3.ge3 ba5
Oqlarning vaziyatini himoya qilib bo’lmaydi. Dona almashinuvi imkoniyatining yo’qligi bu yerda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bundan tashqari, ular o’z donalarini oldinga maqsadsiz chiqarib, ortiqcha rivojlanishni yanada ko’paytirishmoqda va oqibatda qoniqarli yurishlardan mahrum bo’lishmoqda.
4.ed2 Bu ham o’yinni saqlab qola olmaydi:
4.ab4 ed6 5.ec7 db6 6.hg3 fe7 7.gf4 bc7 8.fe5 cd6 9.ec7 bd8 10.ef4 ge3 11.df2 dc7 12.fe3 cb6 13.ed4 hg5X.
4 … gh4 5.hg3 hf2 6.eg1 hg5
Shoshilinch hujum ayanchli tugashi aniq. Barcha oq donalarning ichidan faqatgina g1 donasi erkin harakatlanishi mumkin, lekin bu o’yinni saqlab qolish uchun kamlik qiladi.
7.gf2 gh4 8.ab4 bc7 Oqlar taslim bo’lishdi.
B .Blinder – V.Gilyarov
Yurish qoralardan.
15 … fe7?
Qoralar markazdagi vaziyati mustahkam emasligini va har daqiqada hujumga uchrashi mumkinligini vaqtida tushunishmadi. Shunisi ajablanarliki, yuqoridagi yurish mag’lubiyatga olib keladi. 15…cb6 bilan o’ynash zarur edi.
16.fg3! gh6
16…gf6 ham qutqara olmaydi, chunki 17.ba5 hg7 18.gf2 cb6 19.ac7 db8 20.gh4 gh6 21.fg3 ab6 22.cd4 ec3 23.gg7 hf8 24.db4 ba5 25.bc5 ab4 26.cb6 bc3 27.hg5 ba7 28.gf6 X.
|
| |
… ed6!  
Kurashning so’nggi va hal qiluvchi qismi – kuchlarni qayta to’plash.
19.ce7 fd8

|
… ed6!
Kurashning so’nggi va hal qiluvchi qismi – kuchlarni qayta to’plash.
19.ce7 fd8
|
bet | 53/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 18 … ed6!
Kurashning so’nggi va hal qiluvchi qismi – kuchlarni qayta to’plash.
19.ce7 fd8
Qoralar raqibning o’ng qanotidagi muhim bog’lamni ushlab turishibdi. Agar hozir 20.fe5 bo’lsa, unda … de7 21.ef6 ( 21.ef4 ge3 22.fd4 ga javoban 22 … ed6 23.ef6 fe7 24.fb6 ae3X) 21 … ed6 va agar 22.fe7, unda 22…gf4! X.
20.cd4 de7 Raqib markazini o’rab olish yakunlanmoqda.
21.bc3 ed6 22.de5 ab6 23.ef6 ge7 24.ed2 dc5 va qoralarning galabasi bilan.
Shunisi muhimki, ushbu o’yindan keyin, shashka strategiyasi haqidagi fikrlarni oldinga siljitib yuborgan yangicha “raqib markazini o’rab olish” o’yin tizimi amaliy o’yinlarda qo’llana boshladi.
Yu.Kustarev
Qoralarda ustunlik katta, buning isboti – oqlarning markazda ortiqcha rivojlanib ketgan kuchlari va qoloq h2 donasining borligi. Lekin aniq o’yin bilan oqlar durangga erishishlari mumkin.
15.ed2 ab4 16.dc3
Majburan, aks holda qoralar oqlarni qisib qo’yishlari mumkin edi.
16 … bd2 17.ec1 ge3!
Quyidagicha o’ynash xato: 17 … ce3 18.fd2 fe7
(18…ba5 xavfli chunki 19.dc3 fe7 20.ef6 ge5 21.cb4 ac3 22.cd2 cg3 23.hb8X) 19.de3 ed6 20.cd2 df4 21.dc3 fb4 22.aa7 cb6 23.ac5 gf4 24.cd6 hg3 25.fh4 fe3=
18.cb2 fe7 19.bc3 hg3 20.fh4 ef6 21.df2 fb2 22.ac1
Oqlar ustunlikka erishishdi, lekin nimaning evaziga? Chap qanot juda kuchsizlangan.
22 … cb4
Qoralar damka maydoniga o’tib ketishga umid qilib, kuchlarini to’plamoqda.
23.cb2
c3 xonasini egallashga to’sqinlik qilmoqda, aks holda qoralar damkaga o’tib ketishadi.
23 … gf6 24.ba3 bc3 25.fe3 bc5 26.ef4!
Qutulib qolishning yagona yo’li.
26.hg3? cd4! 27.ec5 cd2 28.gf4 dc1 29.hg5 fh4 30.fe5 hg3! 31.cd6 cb6 32.gh2 cf4 33.ef6 fb8 34.hf4 bh2 35.fe7 ba5 36.ef8 hg1X.
26 … cb4
26…cd6 dan keyin 27.hg5 fh4 28.hg3 hf2 29.ae3=
27.ac5 cb2 28.gf2 ba1
28 … bc1 29.fe3=
|
| |
EMAS(YO’Q) elementi (IMS) - “Yarim o’tkazgichli to’g’rilagichlarni kompyuter dasturidan foydalanib loyihalash”

|
“Yarim o’tkazgichli to’g’rilagichlarni kompyuter dasturidan foydalanib loyihalash”
|
bet | 5/6 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 3 Mb. | | #256581 |
Bog'liq 15-dars Raqamli elektronikaEMAS(YO’Q) elementi (IMS). - YOKI elementi chiqishida mantiqiy “bir” bo’lishi uchun kirishiga mantiqiy “nol” berilishi lozim va aksincha.
7404 markali IMS-4ta EMAS - 1-kirish
- 2-chiqish
- 3-kirish
- 4-chiqish
- 9-kirish
- 8-chiqish
- 11-kirish
- 10-chiqish
Eslatma - VA-EMAS elementi VA elementi chiqishini revers qiladi (teskari qiymatini hosil qiladi) va VA-EMAS funksiyasi deb ataladi (ingl. qisqacha NAND). Agar ikki kirishidan biri LOW bo‘lsa, chiqishda HIGH bo’ladi, hamda ikki kirishda ham HIGH bo’lsa, chiqishda LOW hosil bo’ladi. Dastlabki operatsiya VA amali bo’lib, undan keyin inkor EMAS amali keladi, ikkalasi birgalikda VA-EMAS mantiqiy amalini hosil qiladi.
7400 markali IMS-4ta VA - 1-kirish
- 2-kirish
- 3-chiqish
- 4-kirish
- 5-kirish
- 6-chiqish
- 9-kirish
- 10-kirish
- 8-chiqish
- 12-kirish
- 13-kirish
- 11-chiqish
- 14-ta’minlash manbai + qutbi
- 7-ta’minlash manbai – qutbi yoki yer
Eslatma - 7400 IMSni markalashda qo’shimcha belgilar ham kiritilishi mumkin
- N74LS00
- S74NC00
- Va h.k.
- 7400 IMS da foydalanilmayotgan oyoqlar doimo erga ulanishi zarur, aks holda xatolik yuzaga kelishi mumkin.
YOKI-EMAS mantiq elementi - YOKI-EMAS elementi YOKI mantiq amali chiqishini inversiya qiladi, ya’ni teskariga o’giradi va shuning uchun
- YOKI-EMAS (NOT-OR) elementi abervatyurada YOKI-EMAS (inglizcha-NOR) deb yuritiladi.
- YOKI va EMAS-mantiqiy inkor amallaridan tashkil topgan va ular bir funksiyaga birlashtirilgan.
|
| |