Kanadaning sugurta bozori va uni davlat tomonidan tartibga solinishi

KANADANING SUGURTA BOZORI VA UNI DAVLAT TOMONIDAN TARTIBGA SOLINISHI
Reja:
1. Sug’urta bozori tushunchasi va uning ishtirokchilari.
2. Sug’urta bozorining turlari va ularga umumiy tavsifnoma.
3. Sug’urta bozori infratuzilmasining sug’urta bozori rivojlanishidagi ahamiyati.
4. Sug’urta faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishning ob’ektiv zarurligi va shakllari.
5. Davlat sug’urta nazorati: uning funktsiya va vazifalari.
6. Sug’urta faoliyatini litsenziyalash tartibi.
1. Ma’lumki, har qanday bozorda sotuvchi va xaridor bo’ladi hamda ular o’rtasida tegishli tovarlar (xizmatlar) ayirboshlanadi. Xuddi shunday, sug’urta bozorida ham sotuvchi (sug’urtalovchi) va xaridor (potentsial sug’urtalanuvchi) ishtirok etadi. Bu erda potentsial sug’urtalanuvchi tushunchasini qanday izohlash mumkin, degan o’rinli savol tug’ilishi mumkin. Gap shundaki, basharti, potentsial sug’urtalanuvchini to’g’ridan to’g’ri sug’urtananuvchi, deb atasak katta xatoga yo’l qo’ygan bo’lamiz. Negaki, amaldagi qonunlarga muvofiq, sug’urta kompaniyalari bilan bevosita shartnoma tuzgan, fuqarolik salohiyatiga ega bo’lgan yuridik va jismoniy shaxslarga sug’urtalanuvchilar deyiladi. Aksincha, sug’urta “mahsulotini” sotib olishga ehtiyoji bor, ammo hali sug’urtalovchilar bilan tegishli sug’urta munosabatlariga kirishmagan shaxslar potentsial sug’urtalanuvchilar deb ataladi. Endi, sug’urtalovchilar haqida gapiradigan bo’lsak, sug’urtalovchi - bu mamlakat xududida sug’urta faoliyatini amalga oshirish huquqi berilgan hamda sug’urtalash o’zi uchun asosiy faoliyat turi hisoblangan yuridik shaxslardir. Ko’rinib turibdiki, sug’urta kompaniyasi tegishli faoliyat yuritishi uchun vakolatli davlat organining litsenziyasiga ega bo’lishi va sug’urtaga bog’liq bo’lmagan operatsiyalar bilan shug’ullanmasligi zarur.
Sug’urtalovchilar bozorga o’zlarini ishlab chiqargan o’ziga xos mahsuloti - sug’urta xizmatini taklif etadilar. Ushbu xizmatlar yuzlab, minglab sug’urta kompaniyalari tomonidan sotilishi mumkin. O’z-o’zidan, bu holat sug’urta bozorida potentsial mijozlarni jalb etish uchun sug’urta kompaniyalari o’rtasida raqobatning kuchayishiga olib keladi va “mahsulot”ning sifatiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Eng asosiysi, potentsial sug’urtalanuvchi har tomonlama o’zining talabini qondiradigan “mahsulot”ga ega bo’ladi. Bayon etilganlar quruq gap emas, balki bugungi kunda iqtisodi taraqqiy etgan mamlakatlar bozorida ruy berayotgan oddiy haqiqatdir. Yuqorida zikr etilgan fikrlarni quyidagi chizmada yaqqol ko’rish mumkin.
Sug’urta bozorining mohiyatini chuqurroq anglab olish uchun
kundalik xayotimizdan oddiy bir misol keltirsak maqsadga muvofiqdir.
O’zimiz yoki bolalarimizga kiyim-kechak sotib olish uchun buyum bozoriga boramiz. Aytaylik, birorta kiyim, aniqrog’i, kuylak sotib olmoqchimiz. Bozorda kuylakning har xili mavjud, baholari xam, narxi xam turlicha. Biz, albatta, sifati yaxshisini va bahosi arzonini sotib olamiz. Sug’urta bozorida ham aynan shu jarayon yuz beradi.
1-chizma
Sug’urta bozori va uning sub’ektlari
Sug’urta kompaniyalari Sug’urtalanuvchilar
Sug’urta kompaniyasi o’z mahsulotini bozorda sotar ekan, zimmasiga katta mas’uliyat olganligini unutmasligi kerak. Chunki, sug’urtalovchi ozgina sug’urta mukofoti evaziga yirik mikdordagi riskni qabul qilib oladi va sug’urta hodisasi ruy berganda zimmasidagi sug’urta qoplamasini to’lashi shart. Shu o’rinda, biz sug’urta kompaniyasiga murojaat qilishni istagan yoki muayyan sug’urta xizmatiga ehtiyoj sezgan shaxslarga sug’urta shartnomasini tuzishdan oldin sug’urta kompaniyasining moliyaviy axvoli, balansi bilan albatta tanishib chiqishlarini maslahat qilamiz.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, boshqa tovarlar va xizmatlar kabi, sug’urta xizmatining ham bahosi talab va taklif asosida paydo bo’ladi hamda bu baho o’zining pastki va yuqori chegaralariga ega. Sug’urta tushumlarining miqdori sug’urta to’lovlari va sug’urta tashkilotlari xarajatlari miqdoriga teng bo’lishi sugurta baxosining pastki chegarasini bildiradi. Bunday sharoitda sug’urta kompaniyasi asosiy faoliyatdan foyda ololmaydi. Ko’p hollarda sug’urta bozoridagi keskin raqobat, sug’urta tashkilotlarining potentsial mijozlarni jalb etish maqsadida tarif stavkalarini kamaytirishga majbur etadi. Chet mamlakatlarda, sug’urtalovchilar sug’urta faoliyatidan zarar ko’rganda, bu zarar investitsiyadan keladigan daromad hisobidan qoplanadi.
Sug’urta xizmati bahosining yuqori chegarasi talab hajmi va bank foizining miqdori bilan aniqlanadi. Sug’urta xizmatining ma’lum bir turiga etarli darajada talab mavjud bo’lganda, sug’urta tashkiloti mazkur xizmat bahosini yuqori darajada saqlab turishi mumkin. Lekin, vaqt o’tishi bilan bozorda sug’urta xizmati ko’rsatish turlarining ko’payishi bilan, o’z-o’zidan tarif stavkalari kamayadi.
2. Sug’urta bozori hududiy joylashuviga qarab xalqaro, mintaqaviy va milliy sug’urta bozorlariga bo’linadi. Milliy sug’urta bozori biron-bir mamlakat hududidagi sug’urta muassasalarini va ularni faoliyatini o’z tarkibiga oladi. Jahondagi eng yirik milliy sug’urta bozori Amerika Qo’shma shtatlaridir. Iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlarda yig’iladigan sug’urta tushumlarining 43 foizdan ortig’i AQSh hissasiga to’g’ri keladi. Bu erda hayotni sug’urta qiluvchi 2600 dan ortiq va boshqa umumiy turdagi sug’urta xizmatlarini ko’rsatuvchi 3800 ta kompaniya faoliyat ko’rsatmoqda. Ulardan ba’zi birlari dunyo sug’urta bozorida ham oldingi o’rinlardadir. Masalan, “Prudenshial of Amerika” kompaniyasi mamlakat ichki bozorida birinchi va 1992 yil boshida mavjud aktivlari, to’plagan sug’urta mukofotlari bo’yicha uchinchi o’rinni egalladi.
Mintaqaviy sug’urta bozori deganda savdo, iqtisodiy va boshqa jihatlardan o’zaro yaqin munosabatda bo’lgan bir nechta mamlakatlarning ichki bozori tushuniladi. Evropa Ittifoqining sug’urta bozori yirik mintaqaviy bozordir.
Xalqaro sug’urta bozori sifatida dunyo miqyosida sug’urta faoliyatini olib boruvchi alohida mamlakatlarning ichki bozori tushuniladi. Jumladan, hozirgi vaqtda Yaponiya sug’urta bozorining xalqaro darajada muxim o’rni bor va keyingi o’n yillikda Yaponiya sug’urtachilari dunyo bozorida etakchilik qilib kelishmoqda. Ma’lumotlarga qaraganda, 1992 yili jahondagi eng yirik 20 ta hayotni sug’urta qiluvchi kompaniyalar ichida 9 tasi yoki 45 foizi Yaponiyaga tegishlidir. Bu kompaniyalarning moliyaviy salohiyati 869 mlrd. doll. miqdorida baholangan.
Sug’urta bozorlari hududiy bo’linish bilan bir qatorda sug’urta turlariga qarab ham xilma-xil bo’lishi mumkin. Iqtisodi rivojlangan mamlakatlar amaliyotida sug’urta bozori ikkiga bo’linadi: 1) Hayotni sug’urta qilish bilan bog’liq sug’urta xizmatlari bozori; 2) Umumiy sug’urta xizmatlari bozori.
3. O’zbekiston Respublikasida iqtisodiy islohotlar sifat jihatidan yangi bosqichga ko’tarilmoqda. Bu jarayonda sug’urta faoliyati ham rivojlanib, ravnaq topmoqda. Sug’urta instituti bozor infratuzilmasining tarkibiy qismi sifatida uning rivojlanishida muhim o’rin tutadi. Shu nuqtai nazardan, sug’urta faoliyatida risklar transferi ham o’z navbatida, bozor infratuzilmasining rivojlanganlik darajasiga bog’liqdir.
Shu o’rinda, «infratuzilma» tushunchasi iqtisodiy ilmiy lug’atlarda turlicha: masalan, «asosiy ishlab chiqarish sohalari va aholiga xizmat ko’rsatuvchi iqtisodiy tarmoqlar yig’indisi» yoki «ma’lum tarmoqqa xizmat ko’rsatuvchi ishlab chiqaruvchi va noishlab chiqaruvchi tarmoqlar majmuasi» kabi ma’nolarda qo’llanilishini qayd etish mumkin. Xususan, sug’urta bozori infratuzilmasining mazmun-mohiyatini ochib berishda, iqtisodiyot sub’ektining samarali faoliyat yuritishi uchun kafolatli shart-sharoit yaratuvchi faoliyat turlari majmuasi nazarda tutiladi. Ma’lumki, sug’urta mahsuloti sotilishining o’ziga xos jihatlari mavjud va bu jarayon:
sug’urta riski haqida axborot to’plash va uni aniqlashtirish;
sug’urta shartnomasini imzolash va uning amal qilishini ta’minlash kabi bosqichlarni o’z ichiga oladi.
Sug’urta faoliyatida risklar transferining mazkur bosqichlari o’ziga xos bilimni talab etadi. Ayni vaqtda ob’ektiv va sub’ektiv sabablarga ko’ra, ma’lum qisqa davr oralig’ida talab etilayotgan mutaxassis kompaniyaning shtatlar birligiga kiritilishi iqtisodiy jihatdan samarasiz hisoblanishi ham mumkin. Shuning uchun kompaniya o’z faoliyatida, odatda boshqa soha mutaxassislari xizmatidan foydalanadi. Demak, ta’kidlash mumkinki, sug’urta bozori infratuzilmasi uning professional ishtirokchilari va boshqa soha mutaxassislari o’rtasidagi o’zaro munosabatlar sifatida sug’urta faoliyatida risklar transferining samaradorligini ta’minlovchi omil sanaladi.
Sug’urta bozori infratuzilmasining o’ziga xosligidan kelib chiqib, shuni qayd etish mumkinki, uning tarkibiga sug’urta vositachilari, sug’urtachilar uyushmasi, avariya komissari, syurveyer, aktuariy, sug’urta auditori, maxsus ixtisoslashgan maslahatchilar hamda baholovchi firmalar kabi sub’ektlar kiradi (1-chizma). Shu o’rinda, London sug’urta bozori infratuzilmasi tarkibiga sug’urta anderrayterlari ham kiritilganligini qayd etish mumkin.
1-chizma
Sug’urta bozori infratuzilmasining sub’ektlari
Ularning har biri sug’urta b
O’zbekiston sug’urta bozorida o’ziga xos o’ringa egadir. Masalan, aktuariy sug’urta xizmatlari narxini aniqlashda qatnashuvchi sub’ekt sanaladi. Bunda, u katta sonlar va ehtimollik qonunlari, shuningdek, statistik ma’lumotlardan foydalanadi. Rivojlangan mamlakatlarda sug’urta tashkilotlari aktuariy faoliyatisiz sug’urta xizmatlariga iqtisodiy asoslangan narxlarning belgilanishini ta’minlay olmaydi. Aktuariy sug’urta faoliyatini strategik rejalashtirish, sug’urta sohalari, klass(tur)lari, shuningdek, kompaniya bo’yicha sug’urta portfeli tarkibi va sifatining tahlili kabi jarayonlarda ishtirok etadi. Ayrim davlatlarda sug’urta tashkilotining hisoboti uning vakolatli shaxslaridan tashqari aktuariy tomonidan ham tasdiqlanishi talab etiladi.
Sug’urta bozori infratuzilmasining yana bir asosiy sub’ekti bu avariya komissaridir. U sug’urta hodisasi yuz berganidan so’ng shartnoma shartlariga muvofiq amalga oshiriladigan faoliyatda ishtirok etadi. Ta’kidlash mumkinki, avariya komissari sug’urta tashkiloti bilan tuzgan shartnomasi asosida faoliyat yuritadi. U sug’urta tashkilotining vakili sifatida sug’urta hodisasi oqibatida zarar ko’rgan mulkni ko’rikdan o’tkazadi, uning ko’lami va sabablarini aniqlaydi hamda avariya sertifikatini tuzadi. Ba’zi mamlakatlarda sug’urta tashkiloti tomonidan avariya komissariga ma’lum limit doirasida yo’qolgan mulkni qidirish xarajatlarini amalga oshirish huquqi ham berilishi mumkin.
Mamlakatimizda aksariyat hollarda sug’urta tashkilotining o’zi yoki hodisaning turiga qarab tegishli tashkilot (yo’l patrul xizmati, baholovchi tashkilot va boshqa)lar tomonidan avariya komissarining vazifasi bajarilmoqda. Bu holat, albatta sug’urta xizmatining sifatiga o’z ta’sirini o’tkazmoqda.
Keyingi yillarda O’zbekiston sug’urta bozori jadal sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Mazkur jarayonda avariya komissari faoliyatining yo’lga qo’yilishi va rivojlantirilishi turli sub’ektlarning sug’urtaga bo’lgan ishonchlari ortishiga omil bo’ladi.
Sug’urta bozori infratuzilmasida avariya komissari bilan «yonma-yon» syurveyer va dispasherlar kabi sub’ektlar ham faoliyat ko’rsatadi. Syurveyer - bu maxsus ekspert bo’lib, u sug’urta ob’ektlarini sug’urta tashkiloti so’roviga asosan ko’rikdan o’tkazuvchi sub’ekt sanaladi. U sug’urtalanuvchi tomonidan ob’ektni ko’rikdan o’tkazish uchun jalb etilishi ham mumkin. Ta’kidlash lozimki, uning avariya komissari bilan o’zaro o’xshash hamda o’ziga xos farqli tomonlari ham mavjud. Bundan tashqari syurveyerning ixtisoslashganlik darajasi odatda avariya komissariga nisbatan yuqori sanaladi. Shuning uchun avariya komissari ham ba’zan syurveyer xizmatidan foydalanadi.
Sug’urta bozorida avariya komissari va syurveyer bilan birgalikda dispasher ham faoliyat ko’rsatishi mumkin. Mazkur faoliyat dengiz sug’urtasi bilan bog’liqligi sababli asosan dengiz bo’yi davlatlarida rivojlangan. Mol-mulk yoki boshqa ob’ektlar dengiz orqali manzilga etkazilish jarayonida yuz berishi ehtimol bo’lgan, turli risklardan sug’urtalanadi. Ma’lumki, dengiz transportida bir necha sub’ektlarning mol-mulki yuklangan hamda ular sug’urtalangan bo’lishi mumkin. Dengizda sug’urta xodisasi yuz berishi oqibatida mulklarning zararlanishi umumiy avariya deb nomlanadi.
Umumiy avariya holatida har bir mulk egasi qancha zarar ko’rganligini aniqlash lozim bo’ladi. Aynan shunday faoliyatni dispasher amalga oshiradi, hamda u ko’rilgan zararni hisoblash va uni xolisona taqsimlash bilan shug’ullanuvchi mutaxassis hisoblanadi. Zararning hisobi bo’yicha tuzilgan xujjat dispasha deb nomlanadi.
Sug’urta bozori infratuzilmasida sug’urta vositachilari professional ishtirokchilar sifatida o’ziga xos o’rinni egallaydi. Ular sug’urtachi va sug’urtalanuvchi o’rtasida vositachilik faoliyatini amalga oshirish borasida muhim sub’ektlar hisoblanadi. Sug’urta vositachilarining tarkibiga sug’urta agentlari, sug’urta va qayta sug’urta brokerlari kabi sub’ektlar kiradi. Xususan, sug’urta agenti bu sug’urta tashkilotining nomidan yoki uning topshirig’iga binoan sug’urta shartnomasining tuzilishi va uning ijro etilishini tashkil etuvchi yuridik yoki jismoniy shaxsdir. Sug’urta brokeri esa sug’urtalanuvchining nomidan yoki uning topshirig’iga asosan shartnomani tuzish va uning amal qilishi bilan bog’liq faoliyatni amalga oshiruvchi yuridik shaxs hisoblanadi. Sug’urta vositachilari sug’urta mahsulotini sotish bo’yicha maxsus tizimga ega bo’lib, sug’urta bozorining o’ziga xos infrastrukturasini tashkil etadi.
Sug’urtachilar uyushmasi unga a’zo bo’lgan sub’ektlarning manfaatlariga xizmat qilish maqsadida (masalan, 1985 yildan boshlab faoliyat ko’rsatayotgan Britaniya sug’urtachilar assotsiatsiyasi singari) tashkil etilishi mumkin bo’lgan sug’urta bozori infratuzilmasining muhim tarkibiy qismi sanaladi. Mazkur uyushma(assotsiatsiya)ning vazifasi keng ko’lamli bo’lib, u sug’urta sohasiga oid bilimlarni ommalashtirish, maxsus bukletlar, statistik ma’lumotlarni nashr etish kabi yo’nalishlarda faoliyat ko’rsatadi.
Sug’urta bozori infratuzilmasida auditorlik tashkilotlari ham o’ziga xos o’ringa ega. O’zbekiston Respublikasining 2000 yil 26 mayda qabul qilingan «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi Qonuniga muvofiq sug’urta tashkilotlari ham auditorlik tekshiruvidan o’tishlari majburiy qilib belgilab qo’yilgan. Auditorlik tekshiruvi sug’urta tashkilotining so’roviga asosan amalga oshiriladi. Uning natijasiga ko’ra, auditor sug’urta tashkilotining moliyaviy ahvoli yuzasidan o’z xulosasini beradi. Mazkur xulosada sug’urta tashkilotining moliyaviy holati aks ettiriladi. Sug’urta tashkiloti auditor taqdim etgan xulosadan kelib chiqib, o’zining moliyaviy holatini yaxshilash strategiyasini ishlab chiqadi hamda uni amalga oshiradi.
Sug’urta faoliyati o’ziga xos xususiyatlarga ham ega bo’lib, maxsus (masalan, tijorat banklari buxgalteriyasi kabi) buxgalteriya hisobini yuritish tartibini ishlab chiqishni talab etadi.
Shuni qayd etish lozimki, sug’urta faoliyatini tekshiruvchi auditor bu soha yuzasidan maxsus bilimga ega bo’lmasa, tomonlar o’rtasida kelishmovchilik yuzaga kelishi mumkin. Shu sababdan, sug’urta faoliyatini rivojlantirishda uning o’ziga xos bo’lgan buxgalteriya hisobini yuritish muhim ahamiyat kasb etadi.
Yuqoridagilardan tashqari maxsus ixtisoslashgan maslahatchilar ham sug’urta bozori infratuzilmasining sub’ekti sifatida faoliyat yuritishlari mumkin. Mazkur sub’ektlar jumlasiga ixtisoslashgan va keng qamrovli maslahat byurolari, advokatlik hamda baholovchi firmalarni kiritish mumkin. Shu o’rinda ta’kidlash mumkinki, mamlakatimizda maslahatchilik xizmatining rivojlanganlik darajasi hozirda yuqori emas va mazkur mutaxassislar sug’urta faoliyatida deyarli ishtirok etishmayapti.
O’zbekistonda 2004 yilning yakuniga ko’ra, sug’urta mukofotlari 32,9 mlrd. so’mga yaqin summani tashkil etdi. 2005 yil bu ko’rsatkichning yanada ortishi kutilmoqda. Bu ko’rsatkichlar O’zbekiston sug’urta bozorining jadal sur’atlar bilan rivojlanib borayotganidan dalolat beradi. Mamlakatimizda sug’urta bozorini yanada rivojlantirish uning xizmatlari ko’lamini kengaytirishni hamda ularning sifatini oshirishni taqozo etadi.
Xalqaro tajribani o’rganish shuni ko’rsatmoqdaki, bozor infratuzilmasi sug’urta bozori infratuzilmasini shakllantirish bilan bir butunlikda kechadigan jarayondir. O’zbekistonda sug’urta bozori infratuzilmasining shakllantirilishi birmuncha o’zgacha tarzda kechmoqda.
Sug’urta bozori infratuzilmasida alohida mustaqil faoliyat ko’rsatishi lozim bo’lgan sug’urta vositachilari, auditorlari, sug’urta ob’ektlarini baholovchi(ekspert)lar hamda boshqa sub’ektlar, xorijiy amaliyotdagidan farqli ravishda, mamlakatimizda faoliyat yuritayotgan sug’urta tashkilotlarining o’ziga biriktirilgan. Garchi, sug’urta bozori infratuzilmasining rivojlanishi sust kechayotgan bo’lsada, sug’urta tashkilotlarining o’z infratuzilmasini rivojlantirishga bo’lgan harakatlari ko’zga tashlanmoqda. Xususan, bu borada «O’zbekinvest» EIMSKning etakchi bo’layotganini, uning qoshida «Sug’urta olami» nomli sug’urta biznesini o’qitish va «Innovatsiya va sug’urta xizmatlarini rivojlantirish» markazlari, «O’zbekinvest Eksiminform» marketing hamda «O’zbekinvest Assistans» servis agentliklari «O’zbekinvest Sarmoyalari» investitsion kompaniya shuningdek, boshqa sho’’ba korxonalar samarali faoliyat ko’rsatayotganligini qayd etish mumkin.
Sug’urta bozori infratuzilasini shakllantirish va uning sub’ektlari faoliyatining me’yoriy-xuquqiy bazasini takomillashtirish O’zbekistonda sug’urta bozori taraqqiyotini yangi rivojlanish bosqichiga olib chiqadi. Xususan, mamlakatimizda sug’urtachilar uyushmasini tashkil etish, aktuariy, syurveyer kabi sub’ektlarning faoliyatini yo’lga qo’yish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ta’kidlash joizki, bu jarayon sug’urta bozori infratuzilmasi sub’ektlarining alohida ixtisoslashuvini hamda ularning faoliyatini o’zaro muvofiqlashtirishni taqozo etadi.
4. Sug’urta tashkilotlarining faoliyati boshqa turdagi xujalik sub’ektlari faoliyatidan keskin farq qiladi. Chunki, ular ishlab chiqarish uzluksizligini ta’minlashda va sug’urta hodisalari ro’y berganda etkazilgan zararni qoplash uchun xizmat qiladilar. Bu holat, sug’urtachilar zimmasiga alohida mas’uliyat yuklaydi va shuning uchun, ular davlat tomonidan nazorat ostiga olinmog’i zarurdir.
Sug’urta faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish shakllari. Sugurta faoliyatini davlat tomonidan nazoratga olishni shartli ravishda uchga bulish mumkin (1-chizmaga qarang).
Xorijiy mamlakatlar tajribasining ko’rsatishicha, iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlarning barchasida sug’urta bozori davlatning vakolatli idoralari tomonidan tartibga solib boriladi.
1-chizma
|