Mehnatga haq to‘lash shakllari, tizimlari, fondi 
va uning tarkibi

|
Mehnatga haq to‘lash shakllari, tizimlari, fondi
va uning tarkibi
|
bet | 2/7 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 81,86 Kb. | | #143482 |
Bog'liq 15.мавзу2. Mehnatga haq to‘lash shakllari, tizimlari, fondi
va uning tarkibi
Bozor iqtisodiyoti sharoitida mehnatni to‘g‘ri normalash uni ilmiy tashkil etishning asosi bo‘lib hisoblanadi. Yaxshi asoslangan normalarsiz korxona faoliyatini ilmiy rejalashtirib bo‘lmaydi, binobarin, normalarni to‘g‘ri belgilash korxona jamoasidagi har bir xodimning shaxsiy manfaatlarini korxonaning manfaati bilan uyg‘unlashtiradi, mehnat unumdorligining o‘sishiga, ish haqi to‘lovining yaxshilanishiga olib keladi.
Mehnatni normalash - amaldagi vaqt normalari, xizmat ko‘rsatish normalarini o‘z ichiga oladi.
Vaqt normasi - bu muayyan ishni bajarish uchun zarur bo‘lgan vaqt miqdorini belgilaydigan mehnat o‘lchovidir.
Ishlab chiqarish normasi - vaqt birligida tayyorlanishi lozim bo‘lgan mahsulot miqdorini donalar, tonnalar, metrlar va hokazolarda xarakterlaydi.
Mehnatga haq to‘lash uchun tarif tizimidan foydalaniladi. U quyidagilarni o‘z ichiga oladi: tarif-malaka ma’lumotnomasi, tarif setkalari, tarif stavkasi.
Tarif tizimi - tarif-malaka ma’lumotnomasi, tarif setkasi va tarif stavkasi kabi tushunchalarni o‘z ichiga oladi. Korxonada bajariladigan ishlarning ishlab chiqarish tavsifi tarif-malaka ma’lumotnomasida keltiriladi. Ushbu hujjat ishchilar malakasini aniqlash va ularga ma’lum razryad belgilashda asos bo‘lib xizmat qiladi.
Tarif setkasi - bu razryadlar va ularga tegishli bo‘lgan tarif koeffitsientlari ko‘rsatiladigan hujjatdir. Hamma korxonalarda birinchi razryadning tarif koeffitsienti birga teng bo‘lib, razryad ortishi bilan tarif koeffitsienti ham oshib boradi.
Tarif stavkasi - ishchining razryadiga muvofiq unga ma’lum vaqt birligi davomida to‘lanadigan haq miqdorini aniqlaydi. Odatda, tarif stavkasi birinchi razryad uchun belgilanib, qolgan razryadlar uchun esa birinchi razryad tarif stavkasini qolgan razryadlar tarif koeffitsientlariga ko‘paytirish yo‘li bilan aniqlanadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar mehnatga haq to‘lash shakllari, tizimlari, miqdorlarini mustaqil belgilaydilar. Ayni vaqtda korxonalar mehnatga haq to‘lashning qonun bilan kafolatlangan eng kam miqdorini ta’minlashi lozim.
Ish haqi mehnat uchun to‘lanadigan haqning hamma turlarini, shu jumladan, mablag‘ bilan ta’minlash manbaidan qat’iy nazar, pul yoki natura shaklida hisoblangan har xil mukofotlarni, qo‘shimcha haqlarni, ustama haqni va ijtimoiy imtiyozlarni, shuningdek, xodimga ishlanmagan vaqt uchun to‘lanadigan haqlarni (ta’til haqi, bayram kunlari va hokazolar uchun) o‘z ichiga oladi.
Ish haqi o‘z tarkibiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi:
asosiy ish haqi;
qo‘shimcha ish haqi.
Asosiy ish haqi ishchi va xodimlarning ishlagan vaqtlari uchun to‘lanadigan haq bo‘lib, uning tarkibiga quyidagilar kiradi:
tarif stavkalari va maoshlar, ishbay narxlar uchun to‘lanadigan haq;
ishchilarning aybi bo‘lmagan va bekor turib qolishlar uchun to‘lanadigan haq;
tunda ishlaganlik uchun qo‘shimcha haq;
akkord usulida to‘lanadigan haq;
ish haqi fondidan to‘lanadigan mukofotlar;
dam olish kunlari, bayram kunlari, ish vaqtidan tashqari soatlarda ishlaganlik uchun odatdagi ish shart-sharoitidan chetga chiqqanlik va boshqalar uchun ishchilarga yuqori narxlar bo‘yicha to‘lanadigan qo‘shimcha haq.
Qo‘shimcha ish haqi xodimlarning ishlamagan vaqtlari uchun to‘lanadigan haq bo‘lib, uning tarkibiga quyidagilar kiradi:
ta’tillarga to‘lanadigan asosiy va qo‘shimcha haq;
o‘smirlarga imtiyozli soatlar uchun to‘lanadigan haq;
davlat va jamoat burchlarini bajarganlik uchun to‘lanadigan haq;
tekinga beriladigan kvartiralar, kommunal xizmatlar va boshqalar qiymati.
Hozirgi sharoitda ishchi va xodimlarga to‘lanadigan ish haqi shakllari ham rang-barangdir. O‘uyidagi jadvalda ish haqi to‘lashning shakllari keltirilgan:
Ish haqi to‘lash shakllari
|
Ishbay
|
Vaqtbay
|
Oddiy ishbay
Ishbay-mukofot
Ishbay-progressiv
Bilvosita ishbay
Akkord
|
Oddiy vaqtbay
Vaqtbay-mukofot
|
Mehnatga haq to‘lashning ishbay shaklida ish haqi haqiqatda bajarilgan ishga amaldagi narxlar asosida ish birligi uchun hisoblanadi.
Oddiy ishbay shaklida ishlab chiqarilgan mahsulot sonini ishbay narxiga ko‘paytirish yo‘li bilan ish haqi miqdori aniqlanadi.
Ishbay-mukofot shaklida bevosita ishbay narxlar bo‘yicha ish haqidan tashqari ma’lum ishlab chiqarish yutuqlariga erishilganligi uchun haq oladi. Masalan, ish sifatining yaxshiligi, moddiy boyliklar tejalgani va hokazolar.
Ishbay-progressiv shaklida ishchilar mehnatiga belgilangan boshlang‘ich me’yor doirasida bevosita ishbay narxlar bo‘yicha, bu me’yordan ortiqchasiga esa oshirilgan narx bo‘yicha haq to‘lanadi. Ishbay narxlar oshishi har bir holda maxsus shkala bo‘yicha aniqlanadi.
Bilvosita ishbay shakli ishbay narxlari bo‘yicha belgilanib, xizmat ko‘rsatayotgan uchastkadagi o‘rtacha ish me’yorining bajarilish foiziga ko‘paytirilishi mumkin.
Akkord shakli butun ish hajmi uchun ish haqi miqdorini belgilaydi hamda akkord topshiriqlarni bajarish muddatlarini qisqartirganlik uchun mukofotlashni o‘z ichiga oladi. Bunda ishlarning umumiy qiymati vaqt me’yorlari va narx asosida aniqlanadi. Ishbay akkord shakli asosan mavsumiy ishlarni hamda ayrim buyurtmalarni bajarishda qo‘llaniladi.
Ish haqining vaqtbay shaklida xodimning malakasiga va ishlagan vaqtiga qarab haq to‘lanadi.
Oddiy vaqtbay shaklida xodimlar ishlagan vaqtiga qarab belgilangan maosh asosida haq olishadi.
Vaqtbay-mukofot shaklida tarif stavkalari bo‘yicha ish haqidan tashqari muayyan miqdor va sifat ko‘rsatkichlariga erishganlik uchun qo‘shimcha ravishda mukofot to‘lanadi.
Korxona va tashkilotlarda xodimlarga ish haqidan tashqari turli xil pul to‘lovlari va rag‘batlantirish to‘lovlari ham beriladi. Ularga quyidagilar kiradi:
yillik ish yakunlari bo‘yicha rag‘batlantirish;
muhim ishlab chiqarish topshiriqlarini bajarganlik uchun rag‘batlantirish;
korxonalarning o‘qishga yuborilgan talabalarga beradigan stipendiyalari;
davolanish uchun beriladigan yo‘llanmalar qiymati;
mehnat jamoasi a’zolariga Aktsiyalar uchun to‘lanadigan dividendlar va boshqalar.
|
| |