nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
BOB YUZASIDAN MANTIQIY - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

91
7-bob. GEOGRAFIK XARITALAR
7
b o b
-
GEOGRAFIK
XARITALAR
Siz Yer yuzi tabiati haqida muayyan bilimlarga egasiz. Shuni yodda tutingki,
biror
mate rik, orol, yarimorol, tog‘, okean, dengiz yoki daryoning aynan qayerda joylashganini
yaxshi tasavvur qilish va eslab qolish uchun ularning ixchamlashtirilgan tasviridan foyda-
lanish qulaydir.
Ge ograﬁ k xaritada Yer yuzasining butun yoki uning bir qismini tasvirlash mumkin.
Masalan, dunyo xaritasida Yer yuzasi butun tasvirlansa, materiklar va okeanlar xaritasida
esa alohida bir materik yoki okeanlar tasvirlanadi. Tabiiy geograﬁ k o‘lkalarning xaritalarida
esa Yerning ma’lum bir kichik qismi tasvirlanadi.
• Coreldraw • pho to s h o p - bet 134

VII BOB. AUTOCAD DASTURINING QATTIQ JISMLARNI
3D FORMATDA - UCH 0 ‘LCHAMDA MODELLASH
BUYRUQLARI VA ULARDAN FOYDALANISH
ALGORITMLARI12 13 14
Bugungi kunda pedagog kadrlardan nafaqat o‘z sohasi bo‘yicha,
balki zamonaviy axborot texnologiyahiridan ham ma’lum bilimlami
chuqur egallashni va ulami yoshlarga, ayniqsa, o‘quvchi hamda tala-
balarga o ‘rgatishni talab qiladi. Shu bois umumtaiim maktab, KHK va
OTMlarida faoliyat ko‘rsatayotgan har bir professor - o‘qituvchilar zim-
masiga zamonaviy grafik dasturlardan foydalanib, o‘quvchi va talaba-
lami kompyuterda bajarishga o‘rgatishni yuklaydi. Hozirgi kunning
talabidan kelib chiqadigan boisak, muhandislik grafikasi o‘qituvchilari
kamida to‘rtta zamonaviy grafik dastur PhotoShop, Corel Draw, 3D
MAX va AutoCAD dasturlaridan dastlabki ma’lumotlarga ega boiish-
lari va ulardan foydalanib chizma primitiv-elementlarini kompyuterda
loyihalashni bilishlari lozim. Shuningdek, Flash dasturini ham bilishlari
zarur. Chunki, har qanday zamonaviy elektron o‘quv qoilanmalami ish-
lab chiqishda grafik imkoniyatlami yaratish bu dasturlarsiz tasawur
qilib boimaydi. Shuning uchun ham, elektron o‘quv qoilanmalami
mukammal yaratish uchun XXI-asr chizmachilik o‘qituvchilaridan vu-
qorida keltirilgan grafik dasturlami juda boimaganda dastlabki tu-
shunchalariga ega boiishini taqazo etadi.
Ushbu darslikning 2 - boiim i keng ommaga, ayniqsa umumiy ta’-
lim maktab o‘qutuvchi va iqtidorli o‘quvchilariga AutoCAD dastuiidan
foydalanib, kompyuterda oddiy geometrik jismlami uch oicham - 3D
formatda loyihalash imkoniyatlari bilan tanishtirish va ulaming buy-
mqlarini qoilash algoritmlarini o‘rgatish maqsadida kiritildi.
KATTA 
AYIQ - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

86
6-bob. QUYOSH SISTEMASI VA KOINOT
39-MAVZU.
OY – YERNING TABIIY YO LDOSHI
1. Yangi Oy xalq tilida nima deb nomlanadi?
2. Oyning Yerga qanday ta’sirlari mavjud?
Oy – Yerning yagona tabiiy yo‘ldoshi.
U Yerga eng yaqin osmon jismi hisobla-
nadi. Uning radiusi 1738 km, massasi
7,35·10
22
kg. Oydan Yergacha bo‘lgan
masofa 384 000 km.
Odamlar doim Oyning faqat bir tomonini ko‘radi. Oy
ham Yer kabi o‘z o‘qi atroﬁ da aylanadi.
Oy o‘z o‘qi atroﬁ da har 27,3
Yer sutkasida bir
marta aylanadi.
Oyning
tortishish kuchi Yerni, ayniqsa, Oyga
eng yaqin bo‘lgan qismini tortadi. Natijada den-
gizlar va ko‘llar biroz ko‘tarilib,
kichik tosh-
qinlarni yuzaga keltiradi.
Odamla
ham Ye
Oy
mart
O
en
g
q
384
000
km
Oyning massasi Yer massasidan 81 marta kichik.
87
6-bob. QUYOSH SISTEMASI VA KOINOT
Oy nur sochmaydi, u Quyoshdan tushgan nurni qaytaradi. Bizga Oyning faqatgina
Quyosh bilan yoritilgan qismi ko‘rinadi. Bu ko‘rinish ayni o‘sha paytda Oyning Quyoshga
nisbatan joylashishiga ko‘ra turlicha bo‘ladi. Yerdan qaraganda Oyning turli (yangi oy,
yarim oy, to‘lin oy) shakllarda ko‘rinishi uning
fazalari deyiladi.
Oy fazalarining o‘zgarishi yangi oy chiqishi bilan boshlanadi. Bu Oy Quyosh va Yer
o‘rtasida bo‘lgan vaqtga to‘g‘ri keladi. Yangi Oy ko‘zga ko‘rinmaydi. Sababi Quyosh
nurlari Oyning Yerga
qaragan qismiga emas, orqa tomoniga tushadi. So‘ng
Oyning
Yerga qaragan tomoniga Quyosh nuri tusha boshlaydi. Oyning Quyosh nuri tushuvchi
qismi kattalashib boradi va yarim aylana holatiga keladi. Bu Oyning
birinchi choragi
deyiladi. Quyosh nurlari Oyning Yerga qarab turgan qismini to‘liq yoritganda oy butun
bo‘lib ko‘rinadi. U
to‘lin oy deb ataladi. Oy yana qisqarishni boshlaydi va oxirgi cho-
rakka yetadi. Keyin oy asta-sekin “tugab boradi” va yana qaytadan yangi oy chiqadi.
Bu jarayon shu tariqa to‘xtovsiz davom etadi.
Yangi oy bilan eski oyning bir-biridan farqi
shundaki, yangi
oy kechqurun osmonning
g‘arbiy qismida, eski oy esa tongda osmon-
ning sharqiy qismida ko‘rinadi.
1
. Nega Oyda sakragan odam Yer-
dagiga nisbatan ancha balandga
sakraydi?
2. Quyosh,
Oy va Yer koinotda bir
chiziqqa to‘g‘ri
kelib qolsa, qan-
day hodisalar ro‘y beradi?
88
6-bob. QUYOSH SISTEMASI VA KOINOT
- • Coreldraw • pho to s h o p

|
• Coreldraw • pho to s h o p Pdf ko'rish
|
bet | 128/218 | Sana | 27.06.2024 | Hajmi | 10,66 Mb. | | #266045 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslik29.14. <> buyrug‘idan
foydalanish algoritmi
Agar, tutashuvchi chiziqlar to‘g‘ri chiziq bocIsa, ulaming ravon
tutashmasini «Tutashma»-«ConpH
5
Keime» buyrug‘idan foydalanib baja
rish qulayroq bo‘ladi. Bu buyruqdan burchaklami yumaloqlashda ham
foydalaniladi. Masalan, biror burchakning burchaklarini radiusi 20 mm
bo‘lgan aylana yoyi bilan tutashtirish zarur bo‘lsa, uning algoritmi
quyidagicha bo'ladi:
1
. «Tutashma»-«Cопряжение» buymg‘i yuklanadi.
Shunda, Muloqatlar darchasida quyidagilar taklif qilinadi va
so‘raladi:
К п м яидл -
Т е к у щ и е к а с ж р а ш т и : Р е ж и м * С ОБРЕЗКОЙ. Р а д и у с с о п р я ж е н и я * 2 0 . 0 0 0 0
D m Gep.me -иерОыи оОчх=К
1
а и л и [оТменгдль/''11олНлиния^')рлЦицс''00р<93.к.а/'11есколъко] :
Текущие настройки - joriy sozlovi tutashtirish radiusi 20 mm va
burchak uchlarini kesib tashlash holatini taklif etadi.
«Выберите первый объект-Birinchi obyektni belgilang yoki
[Отменить/ полИлиния/ РаДиус/ Обрезка/ Несколько]: tag buyruqlari
taklif qilinadi;
«ПолИлиния»-ко‘р chiziq buymg‘i yordamida ko‘pburchakning
barcha burchaklari birdaniga yumaloqlanib qoladi.
«РаДиус» - tutashtirish radiusi.
«Обрезка» - tutashtirilgan burchakni kesib tashlash yoki uni
kesmay qoldirish imkoniyatini beradi.
2. Taklif etilgan radius berilayotgan radiusga to‘g‘ri kelmasa,
kerakli tutashtirish radiusining qiymati kiritiladi. Buning uchun, «Ра
диус» so‘zi terilib qayd etiladi. Shunda, Muloqatlar darchasida radius
qiymatini kiritishni so‘raydi va uning qiymati terib kiritilib «Enter»
bilan qayd etiladi.
2.
Shunda, Muloqatlar darchasidagi «Birinchi obyektni ko‘rsating»
so‘roviga birinchi obyekt-to‘g‘ri chiziq kvadrat nishoncha bilan «Sich-
167
|
| |
Darsga yakun yasash - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

|
1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy
|
bet | 116/172 | Sana | 19.06.2021 | Hajmi | 11,79 Mb. | | #15142 |
Darsga yakun yasash:
O’quvchilarni olgan bilimlari hamda qilgan ishlarini nazorat qilib baholash, ularni yo’l qo’ygan kamchiliklarini to’g’irlash.
Uyga vazifa berish:
Macromedia Flash 8 dasturida sonning kvadrat ildizini hisoblovchi forma oynasini yarating
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha
dirеktor o`rinbosari:_______________
43-Mavzu: Web-sahifa larda animatsiyalar va
ularni o‘rnatish
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: O’quvchilarga web-sahifa larda animatsiyalar va ularni o‘rnatishni o’rgatish.
Rivojlantiruvchi: O’quvchilarni mustaqil fikrlarini oshirish va rivojlantirish.
Tarbiyaviy: Vatanini sevish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmatda bo‘lish, odob-axloq qoidalariga rioya qilishni singdirish.
Tayanch va fanga oid kompetensiyalar:
TK: real hodisalarni matematik tilda ifodalash usullaridan foydalana oladi va bu usullar samarali ekanligini tushuna oladi;
FK: web-sayt ko‘rinishidagi axborotlarni qayta ishlay oladi;
maxsus amaliy dasturlar yordamida ma’lumotlar ombori va so‘rovlar hosil qila oladi va hisobotlar tayyorlay oladi;
Dars usuli: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Rasmli boshqotirma” , “To‘g‘risini top”,”Yosh aktyor”o‘yinlari.
|
| |
N
cm - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

144
10-bob. HARAKAT VA KUCH
Sizga ma’lumki, sayyora-
mizni o‘rab turgan havo
qobig‘i – atmosfera Yerning
yuzasiga va undagi barcha
jismlarga ma’lum kuch bi-
lan ta’sir ko‘rsatadi. Bu kuch
atmosfera bosimi deb ataladi.
Dengiz sathidagi o‘rtacha at-
mosfera bosimi inson uchun qulay
bo‘lib, normal bosim deyiladi. Normal
bosim qiymati 760 mm simob ustuniga
teng.
Atmosfera bosimining o‘zgarishi joyning dengiz sathidan
balandligi, harorat, havo massalarining harakatiga bog‘liq.
Atmosfera bosimi balandlikka ko‘tarilgan sari o‘zgaradi. Masalan, 5000 metr yuqorida at-
mosfera bosimi dengiz sathidagi bosimdan ikki baravar past. Shuning uchun baland tog‘lar-
ga ko‘tarilgan odam nafas olishga qiynaladi. Maxsus tayyorgarlikdan o‘tmagan sayyohlar
tez charchash, nafas qisilishidan aziyat chekadilar.
Ob-havo va bosim. Inson organizmi shunday tuzilganki, ma’lum joyda uzoq vaqt davo-
mida istiqomat qilsa, shu joydagi iqlim sharoitlariga moslashadi. Odatiy iqlim sharoitida
inson o‘zini yaxshi his qiladi. Siklon (past bosim) va antisiklon (yuqori bosim) almashi-
nuvi tez-tez takrorlansa, inson salomatligida muammolar yuzaga keladi. Siklon vaqtida
havo tarkibidagi kislorod miqdori kamayadi, karbonat angidrid miqdori esa ortadi. Bunday
ob-havo qon bosimi past insonlar salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu toifadagi inson-
larda kislorod yetishmovchiligi oqibatida quyidagi belgilar kuzatiladi: qonning oqish tezligi,
puls susayadi; nafas olish qiyinlashadi, bosh aylanishi, ko‘ngil
aynishi, holsizlik yuzaga keladi.
Atmosfera bosimi pasayganida qon bosimi past inson-
larga quyidagi tavsiyalar beriladi: dush qabul qilish,
ko‘proq suyuqlik ichish, to‘yib uxlash.
Antisiklon vaqtida esa qon bosimi yuqori
bo‘lgan insonlarning yurak urishi tezlashadi,
boshi og‘riydi, holsizlanadi. Bunday in-
sonlar atmosfera bosimining o‘zgarishi
tufayli sodir bo‘lish ehtimoli bo‘lgan
noxush holatlarning oldini
olishni bilishlari lozim.
Richagning amaliyotda qo‘llanishi

143
10-bob. HARAKAT VA KUCH
Pufak nima uchun kengaydi?
Pufakdagi teshiklardan suvning otilish sababini tushuntiring.
Idishga quyilgan har qanday suyuqlik idish devorlariga bosim beradi. Insonlarda qon-
tomirlari ichida oqayotgan qon ularning devorlariga bosim beradi.
Tinch holatdagi gaz va suyuqlikdagi bosim
gidrostatik bosim deyiladi.
Gidrostatik bosimdan domkrat va gidravlik pressda, avtomobillarning tormoz tizimida,
suv minoralarida foydalaniladi.
Manometr (yunoncha
mano – “oqish” va
metreo – “oʻlchayman”) – suyuqlik yoki gaz
bosimini oʻlchaydigan asbob.
G‘avvoslar okean va dengizlarda hayvonot hamda o‘simlik dunyosini o‘rganadi. G‘av-
voslar suv tubiga tushgan sari ularga suv tomonidan bosim ta’sir ko‘rsatadi. Suv ostidagi
bosimni aniqlash muhimdir. Suv ostidagi bosim suyuqlik chuqurligiga bog‘liq bo‘ladi. Okean
va dengizlarda chuqurlik ortgani sari tashqi bosim ham ortadi. Shu bois g‘avvoslar
dengiz chuqurliklaridan suv yuzasiga birdan ko‘tarilib chiqishlari mumkin emas. Buning
sababi g‘avvoslar bosimning keskin kamayishi tufayli
Kesson deb ataluvchi kasallikka
chalinishlari mumkin. Bu kasallik ba’zan halokatli oqibatlarga olib keladi.
Kesson kasalligi asosan gʻavvoslik ishlarini bajargach, yuqori bosimdan birmuncha
past bosimli muhitga oʻtish qoidalari buzilishidan kelib chiqadi. Kesson kasalligida boʻgʻim
va muskullar ogʻriydi, bemorning boshi aylanadi, qulogʻi shangʻillaydi, qayt qiladi, muvozanat
saqlay olmay qoladi.
1. Gidrostatik bosim inson tanasida ham mavjudmi?
2. Suv o‘simliklari rivojlanishida gidrostatik bosim qanchalik muhimligini tushuntiring.
a)
b)
Og irlik kuchi yelkasi - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

140
10-bob. HARAKAT VA KUCH
A M A L I Y M A S H G U L O T 63-MAVZU. RICHAGNI MUVOZANATGA KELTIRISH Maqsad: richagni muvozanatga keltirishni o‘rganish.
Texnika xavfsizligi qoidalari: – amaliy mashg‘ulot davomida e’tiborli va ehtiyotkor bo‘ling;
– ishga kirishishdan oldin ishning bajarilish tartibini o‘rganing;
– ish joyida faqat laboratoriya ishlari uchun zarur bo‘lgan asboblarni qoldiring;
– tutqichni burab qo‘ymang;
– yuklarni yerga tushirmang va stol chetiga qo‘ymang;
– qurilmaga ehtiyot bo‘ling va undan qat’iy belgilangan maqsadda foydalaning.
Richagga aylanish o‘qidan
l 1 masofada m 1
massali yuk, ayla-
nish o‘qidan
l 2 masofada m 2
massali yuk osilgan bo‘lsin. Richag
muvozanatda turganda quyidagi shart bajariladi:
Bizga kerak Ishni bajarish tartibi ▸
shtativga
o‘rnatilgan richag-
chizg‘ichi
▸
bir xil massaga
ega bo‘lgan yuklar
to‘plami
1. Shtativga richag-chizg‘ichi rasmda ko‘rsatilganidek o‘rnatiladi.
2. Richagning chap tomoniga aylanish o‘qidan 10 cm masofada ikkita
bir xil yuk osiladi.
3. Yuk osilgan nuqtagacha bo‘lgan masofa (
l 1 ) qiymatini va yuklar
massasini (m 1 ) jadvalga yozing.
4. Richagning o‘ng tomoniga aylanish o‘qidan 20 cm masofada bitta
yuk osiladi.
5. Richagning aylanish o‘qidan ikkinchi yuk osilgan nuqtagacha
bo‘lgan masofa (
l 2 ) qiymatini va yuk massasini (m 2
) jadvalga yozing.
6. Richagning muvozanatga kelishi kuzatiladi.
7. Richagga osilgan yuklar massalarining nisbati (m 1
/ m 2
) va yuk
osilgan yelkalar nisbatini (
l 2 / l 1 ) jadvalga yozing.
8. Richag muvozanatda turganda m 1
/ m 2
=
l 2 / l 1 munosabat o‘rinli
ekanini tekshiring.
9. Richagning chap va o‘ng tomonlariga yuqorida keltirilgan ketma-
ketlikda, aylanish o‘qidan turli masofalarda har xil yuklar osib,
richagni muvozanatga keltiring.
Natijalarni jadvalga yozing va xulosa qiling.
№
m 1 (g) l 1, (cm) m 2 (g) l 2 , (cm) m 1 / m 2 l 2 / l 1 1
2
3
= yoki
2
1 =
1
2
1
1
2
2
141
10-bob. HARAKAT VA KUCH
Nima sababdan richag muvozanatda bo‘ladi?
Richag muvozanatda bo‘lganda uning turli tomonlariga osilgan yuk massalarining nisba-
ti, aylanish o‘qidan yuk osilgan nuqtagacha bo‘lgan masofalar teskari nisbatiga teng bo‘ladi.
-
  MAVZU: ELEKTROMAGNIT TO‘LQINLAR

|
-
MAVZU: ELEKTROMAGNIT TO‘LQINLAR
|
bet | 131/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniMAVZU: ELEKTROMAGNIT TO‘LQINLAR
REJA:
1.Uyurmali elektr maydon.
2.Siljish toki.
3.Elektromagnit to’lqinlar va ularning xossalari
4.Elektromagnit to‘lqinlar shkalasi.
TAYANCH IBORALAR:elektromagnit maydon, uyurmali maydon, siljish toki,elektromagnitto‘lqin,elektromagnit to‘lqinlar shkalasi.
Elektromagnit induksiya hodisasini chuqur tahlil qilgan ingliz fizigiJ. Maksvell elektr va magnit maydonlar o‘zaro bir-birlariga bog‘liqdegan xulosaga keldi. Ularning birortasining o‘zgarishi ikkinchisini vujudga keltiradi. Ular yagona elektromagnit maydonning elektr yoki magnit maydonlar ko‘rinishida na-moyon bo‘lishidir. Elektromagnit maydon materiyaning maxsus ko‘rinishi bo‘lib, u bizning ongimizdan tashqarida mavjud. Elektromagnit to‘lqinlar esa o‘zgaruvchan elektromagnit maydonning fazoda tarqalishidir.
1. Uyurmali elektr maydon. Siljish toki. O‘zgaruvchan magnit maydonda turgan harakatsiz o‘tkazgichda induksiya EYuK ning vujudga kelishi haqida yuqorida fikr yuritilgan edi. Lekin elektr toki vujudga kelishi uchun zaryad tashuvchilarni harakatga keltiruvchi tashqi kuchlar mavjud bo‘lmog‘i kerak. Unda mazkur holda elektronlarni qanday kuchlar harakatga keltiradi, degan savol tug‘iladi.
Tabiiyki, bu kuch issikdik jarayonlariga ham, kimyoviy jarayonlarga ham bog‘liq emas. U Lorens kuchi ham emas. Chunki u harakatsiz zaryadga ta’sir etmaydi. Maksvell magnit maydonning har qanday o‘zgarishi elektr maydonni vujudga keltiradi va aynan ana shu elektr maydon qarakatsiz o‘tkazgich ichidagi elektronlarni xarakatga keltirib, zanjirda induksion EYuK ning paydo bo‘lishiga sa-bab bo‘ladi, degan gipotezani olg‘a surdi.
Demak, elektr zaryadi hosil qilgan elektr maydondan farqli o‘laroq, magnit maydonning o‘zgarishi natijasida vujudga keladigan elektr maydonning kuch chiziklari yopiqchiziqxarakteriga ega, ya’ni uyurmali maydondir.
Maksvell elektromagnit induksiya hodisasini taxdil qilib, induksiya EYuK ning vujudga kelishiga sabab — uyurmali elektr maydonning vujudga kelishidadir, o‘tkazgich esa ikkinchi darajali rol o‘ynaydi va bu maydonni qayd qiluvchi asbobgina bo‘lib xizmat qiladi, degan fikrga keldi.
Shuning uchun ham, elektromagnit induksiya hodisasining aso-siy ahamiyati elektr tokini vujudga keltirishida emas, balki uyur-mali elektr maydonning vujudga kelishini tasdiqlaganligidadir.Demak, magnit maydonning har qanday o‘zgarishi uyurmali elektrmaydonni vujudga keltiradi.
|
| |
Mektep xa`m shan`araq baylanisinin` tu`rleri

ret bariwdin` waziypasi oqiwshinin` turmis keshiriwi xa`m u`ydegi turmis sharayatlari menen
aldin ala tanisip aliwdan ibarat. Oqiwshinin` ata-anasi menen ushirasiw burinnan jobalastiriladi.
Oqiwshilardin` u`yine bariwdin` na`tiyjesinde klass basshisi oqiwshi xaqqinda material toplaydi,
balalar menen ata-analar arasindag`i o`z-ara qatnasti xa`m tag`i basqani u`yrenedi.
2. Oqiwshilardin` ata-analarina pedagogikaliq ma`sla`xatlar beriw oqiwshilardin` ata-
analarin mektepke shaqiriw xa`m oqiwshilardin` ata-analari menen xat alisiw arqali a`melge
asiriladi.
3. Klass boyinsha ata-analar jiynalisin otkeriw. Klass ata-analari jiynalisinda ata-analar
klasstag`i oqiw-ta`rbiya jumisinin` waziypalari xa`m awxali menen tanistiriladi. Jiynalis oqiw
jilinin` basinda xa`m xa`r bir sherektin` axirinda o`tkeriledi. Klass jiynalislari belgili bir
temalarg`a arnalip ta o`tkeriledi. Bunday temalar ata-analardin` talaplarina baylanisli tan`lap
alinadi. Bunday temalar ata-analardin` talaplarina baylanisli tan`lap alinadi. Klass jiynalisi ata-
analardin` aktivlik penen qatnasiwisiz o`tkerilse zerigerli boladi. Ata-analar jiynalisi uliwma
mektep boyinsha da o`tkeriledi.
4. Ata-analar menen ushirasiw. Oqiwshini ta`rbiyalaw xaqqinda ken`esiw za`rurligi jiyi-jiyi
payda bolip turadi. Ol oqiwshinin` sem`sina ba`rxama bara almaydi. Bunday jag`dayda
gu`rrinlesiw ushin mektepke shaqiriladi. Ata-anani mektepke shaqiriw-bala mektepte ta`rtip
buzg`an, jaqsi oqiw baslag`an, klasstan tis oqiw za`rurligi payda bolg`an, ja`miyetlik paydali
miynetke tartiw kerek bolg`anda iske asiriladi.
5. Ata-analari menen xat alisiw. Bul ko`binese awil mekteplerinde qollaniladi.
6. Ata-analar ushin doklad xa`m gu`rrin`ler. Bul pedagogikaliq temalarg`a baylanisli
o`tkeriledi. Doklad, gu`rrin`ler mazmuni oqiwshilardi oqitiw jillarina xa`m ata-analardin`
talaplarina baylanisli o`zgerip turadi. Lektsiya, doklad, gu`rrin` o`tkerilgende pedagogika
iliminin` jetiliskenlikleri, u`y ta`rbiyasinin` a`meliyati menen u`ylestiriledi. Gu`rrin`, faktler
oqiwshilardin` u`ylerine bariw, ata-analar menen so`ylesiw x.t. basqa da materiallardan alinadi.
7. Ata-analar ushin konferentsiyalar sho`lkemlestiriw.
8. Ata-analardi pedagogikaliq a`debiyatlar menen tanistiriw. 9. Ata-analar aktivi menen
islesiw.
Mug`allim xa`m ata-analardin` o`z-ara qarim-qatnas tu`rleri

11. O`zbekstan xa`m Qaraqalpaqstan Respublikasi nizamlarinda ata-ana juwapkershiligi
xaqqinda neler so`z etiledi? Shan`araqta qanday xizmetlerdi aqqaradi dep oylaysiz?
12. Ta`rbiyaliq isler shan`araq ag`zalarin nelerge minnetleydi?
13. U`y ta`rbiyasinin` na`tiyjeliligin arttiriwdin` shart-sharayatlari nelerden ibarat?
14. Mektep penen uy baylanislarinin` qanday formalari bar dep oylaysiz?
15. Oqiwshinin` u`yine barg`anda mug`allim nelerge itibar beriwi kerek dep oylaysiz?
16. Siz oqiwshinin` u`yine barg`anda so`zdi neden xa`m qalay baslag`andi maqul dep
esaplaysiz?
17. Ne ushin ayrim ata-analar mug`allimnin` u`yine barg`anin jaqtirmaydi?
18. Oqiwshilardin` ata-analarina ma`slaxatlar beriu qanday jollar menen a`melge asiriladi.
19. Ata-ana qanday jag`daylarda mektepke shaqiriladi?
20. Ata-analar menen xat alisiw qalayinsha a`melge asiriladi?
21. Ne ushin ata-analar menen xat alisiw za`rurligi payda bolg`an.
Muskullarning funksiyalari

139
10-bob. HARAKAT VA KUCH
Harakat suyaklarning birlashgan qismlari – bog‘imlarda sodir bo‘ladi.
Odamning har bir harakati richaglarning ishlash mexanizmi asosida amalga oshadi.
Suyaklar richaglar bo‘lsa, bo‘g‘imlar tayanch nuqtalardir, muskullar orqali richaglarga kuch
uzatiladi. Odam skeletida richaglarning bir nechta turlari mavjud.
Oyoq suyagining richag sifatida ishlash mexanizmi ekani to‘g‘risida ma’lumot to‘plang.
Kuch richagi. Qo‘l-kaft bo‘g‘imi kuch richagiga misol bo‘ladi. Muskul kuchi (
F
m
) richag-
ning
qisqa yelkasiga, yukning og‘irlik kuchi (
F
og‘
) esa uzun yelkaga beriladi. Agar og‘ir-
lik kuchi qo‘lni soat yo‘nalishi bo‘yicha
aylantirishga harakat qilsa, mus kul kuchi qo‘lni
soat miliga teskari burishga harakat qiladi. Uzoq vaqt davomida yukni ushlab turganimizda
muskullarimizda toliqishni sezamiz.
Muvozanat richagi. Odamning bosh skeleti muvozanat richagiga misol bo‘ladi. Rasmda
muvozanatda turgan bosh skeleti keltirilgan. Rasmdagi
O nuqta bosh skelet uchun tayanch
nuqta deb ko‘rsatilgan.
Muskul kuchiga (
F
m
) qarshi yo‘nalgan og‘irlik kuchi (
F
og‘
) bosh skeletni tayanch nuqtaga
nisbatan pastga egadi. Og‘irlik kuchi kamayganda bosh skeleti tayanch nuqtaga nisbatan
yuqoriga ko‘tariladi.
F
m
F
m
F
m
F
og‘
F
og‘
F
m
F
F
og‘
O
O
Tayanch nuqta
Muskul kuchi yelkasi
Kompyuterlarni tarmoqqa ulashning asosiy maqsadi nima - bet 109

Kodlash dep nimaga aytiladi?
|
obyektlarni kodli belgilash mualajaсi
|
Nuqtalar o'rniga mos so'zlarni topib to'ldiring. Kodlashning … tizimida obyektlar natural qaтordagi sonlar yordamida ketma-ket nomerlanadi.
|
tartibli
|
Nuqtalar o'rniga mos so'zlarni topib to'ldiring. … matematik kattaliklarning har oniy qiymati bir necha mashina o'zgaruvchilari orqali ifodalaniladi.
|
axborotning uzlukli shaкlda ifodalanishi
|
Markaziy protsesorning vazifasi qanday?
|
barcha javoblar to'g'ri
|
Protsessor bu-
|
barcha javoblar to'g'ri
|
Arifimetik va mantiqiy ammallarni bajarish, hotiraga murojat qilish kabi ishlarni komпyuterning qaysi tashkiliy qismi bajaradi?
|
Protssesor
|
Buyruqlarni berilgan ketma-ketlikda bajarishni komпyuterning qaysi tashkiliy qismi bajaradi?
|
Protssesor
|
Elektron hisoblash mashinalarida sonlarni ifodalash uchun qanday holatga ega бo'la oladigan elementlar ishlatiladi?
|
bir yoki bir necha turg'un elementlar
|
Nuqtalar o'rniga mos so'zni qo'yib gapni to'ldiring. Har bir raqamga elemenтlarning bitta … holati to'g'ri kelishi kerak.
|
turg'un
|
Raqamlarni EXMlarda tasvirlash uchun qanday elementlar ishlatiladi?
|
barcha javoblar to'g'ri
|
Ferromagnitlarning vazifasi nima?
|
elementlar magnitlanishi yoki magnitlanмasligi
|
EXMlar uchun asosan qaysi sanoq sistemasi qo'llanиladi?
|
Ikkilik sanoq sistemasi
|
Ikkilik sanoq sistemasida har qanday sonlar qanday raqamlar orqali ifodalanadi?
|
0 va 1dan
|
EXMning arifimetik asosi qaysi sanoq sistemasi hisoblanadi?
|
Ikkilik sanoq sistemasi
|
Tetrada so'zining ma'nosi nima?
|
O'nli raqamni ifodalaydigan to'rtta ikkilik razryad
|
Triada so'zining ma'nosi nima?
|
Sakizlik raqamni ifodalaydigan uchta ikkilik razryad
|
Qo'shish amalini bajarganda ko'proq nimalaga eтibor bermoq lozim?
|
Tartibni baravarlashtirish, ikkita sonni qo'shganda qo'shiluvchilar honalarining raqamlari bir hil salmoqqa ega bo'lishlari shart
|
1972 yil Bell labaratoriyasida kim tomonidan si tilini ishlab chiqildi.
|
Dennis Ritchi
|
Kompyuter “Mark-1” nechanchi yilda yaratilgan?
|
1944- yil
|
|
Kompyuterlarni tarmoqqa ulashning asosiy maqsadi nima - bet 118

to'g'ri kod
Registrlar vazifasiga ko'ra necha turga bo'linadi?
|
5 tur
|
Axborotni o'zida saqlovchi registrlar qanday tartibli bo'ladi?
|
statik
|
Registrlar axborot,yozish usuliga ko'ra necha turga bo'linadi?
|
2 tur
|
O'z kirishiga kelib kirayotgan ma'lum bir shakldagi signal yoki impulslarni sanash uchun mo'ljallangan qurilma qaysi?
|
Sanagich
|
...... -mantiqiy elementlar va triggerlar asosida qurilib,ma'lum bir xonali sonlarni qo'shish uchun mo'ljallangan
|
Jamg'aruvchi jamlagichlar
|
Kompyuterga kirayotgan axborotni kodlovchi qurilma nima deb ataladi?
|
Shifrator
|
Kodlash amalining teskarisiga o'tkazuvchi qurilma qanday?
|
Deshifrator
|
Mantiqiy funksiyani amalga oshiruvchi mantiqiy elementlardan tashkil topgan sxema nima deyiladi?
|
kombinatsion
|
Printer nima?
|
Ma'lumotlarni qog'ozga chiqaruvchi qurilma
|
Skayner nima?
|
Kompyuterdagi matn rasm slayd fotosurat ko’rinishidan foydalangan tasvirlar va boshqa grafika axborotlarni avtomatik ravishda kiritish muljallangan qurilmadir.
|
Modem nima?
|
Telefon tarmog‘i orqali Kompyuter bilan aloqa qilish imkonini beruvchi qurilmadir.
|
Printerni nechta turi mavjud?
|
Ikkita
|
Turlari bo'yicha printerni nomlari togri korsatilgan qatorni tanlang?
|
matritsali, purkovchi, lazerli
|
Yozuvni juda sifatli chiqaruvchi printer necha ignali boladi?
|
48 ta
|
Matritsali printerlar tezligi bir bet uchun necha sekundgacha?
|
10 sekund¬dan 60 sekundgacha,
|
Bir bet uchun Purkovchi printer tezligi?
|
15 dan 100 sekundgacha.
|
Bir bet uchun lazerli printer tezligi?
|
3 sekundan 15 sekundgacha
|
Ethernet muhiti uchun tarmoq kartasi ishlab chiqildi?
|
1990-yil
|
Tarmoqdagi kompyuterlarni IP manzili boshqasi birikini aynan bir xil bo’lishi mumkinmi?
|
yoq.
|
Videomonitor (displey) nima?
|
Shahsiy Kompyuterga kiritilayotgan va undan chiqarilayotgan ma’lumotlarni aks еttirish qurilmasidir.
|
|
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б Pdf ko'rish
|
bet | 137/194 | Sana | 29.09.2024 | Hajmi | 3,67 Mb. | | #272877 |
Bog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
hollar turmushda uchrab turadi.
Tarbiyasi qiyin o’smirlar shakllanishining sabablarini yana biri-o’quvchining o’qishga nisbatn
salbiy munosabatidir. Bu holning paydo bo’lishiga sabab o’smirning aqli zaifligidir. Jismoniy
nogironligi yoki qobiliyatsizligi sabab qilib ko’rsatilishi mutlaqo noto’g’ri. Buning sababi
bizningcha, o’smirga o’quv faoliyati usullari, o’quv ko’nikmalari va malakalarining yetarli
darajada tarkib topmpganligi, fikrlash qobiliyatining nisbatan bo’shligi hamda ta’limda uning
yana shu xususiyatlari o’quvchi tomonidan inobatga olinmasligidir. Bunday o’smirning bilim
va xulq darajsi, odatda o’qituvchlar tomonidan noto’g’ri baholanadi, darsning o’zi ham past
saviyada o’tkaziladi. Bu hyech narsa, hyech shubhasiz o’smirni maktabdan bezdirib qo’yishщi
turgan gap. Shunisi ham borki, o’smirning sinf jamoasi bilan bir xil fikrda bo’lmasligi ular orasida
«anglashilmovchilik g’ovini» vujudga keltiradi. Buning natijasida mazkur o’smir jamoa o’rtasida
o’z o’rnini yo’qota boradi. Nihoyat u jamoa o’rtasida yakkalanib boradi. Jamoa uni qo’llab
quvvatlamagnaligi yoki bepaovoligi sababli o’smir borgan sari dag’al, o’jar, hakslik qilaveradi.
Oqg’ibatda jamoa faoliyatiga qo’shilmasdan o’zicha ish tutish rejasini tuzadi. Shu tariqa u
o’qishdan va sinf jamoasidan yuz o’girib, yangi ulfatlar bilan aloqa qilish yo’liga kiradi.
Tarbiyasi qiyin o’smir, axloqi butunlay ishdan chiqqan, harakat boshqarish imkoniyatiga ega
bo’lmagan, jinoyatchi emas. Shuning uchun ularning xulq motivlarini tadqiqot qilish orqali qayta
tarbiyalash, shaxsda hukm surib kelayotgan ayrim illatlarni bartaraf qilish imkoniyati mavjuddir. Bu
jarayon o’ta murukkab, ota-onadan, o’qituvchilardan, jamoat tashkilotlaridan, mahalla faollaridan
katta kuch, sabr-toqat, uzoq mehnat va chuqur izlanishlar talab qiladi.
Tarbiyasi qg’iyin o’smirni qayta tarbiyalashda uning o’zigagina xos bo’lgan xususiyatlarni
e’tiborga olish har qaysi o’smirga individual yondashish, uning nimalarga qiziqishi va mayli
aniqlash, tarbiyaga mos keladigan alohida usul va choralarni tanlay bilish katta ahamiyatga
egadir. Ota-ona ham, o’qituvchilar ham, jamoatchilik vakillari ham bu qoidalarga aml qilsalar,
muvaffaqiyatga erishish mumkin.
|
| |
Ta`rbiya qurallari ken` - Uliwma pedagogika

usil xa`m ta`rbiya qurallari bar dep ayta almaymiz. Bularda u`zliksiz o`zgerip, rawajlanip
otiradi.
Isendiriw metodi. Isendiriw metodi dep ta`rbiyalaniwshidag`i unamli qa`siyetlerdi
rawajlandiriw xa`m unamsizlarin jog`altiw maqsetinde ta`rbiyalaniwshinin` sana sezimine xa`m
erkine xa`r ta`repleme ta`sir etiwlerdin` jiyindisina aytamiz. Bul ta`rbiyashilardin` balalar
kollektivine
belgili
minez-kulq
xa`m
normalardi
tu`sindiriwinen
baslanadi.
Biraq
ta`rbiyalaniwshi tek tu`singeni menen sheklenip qalmaydi. Oni elede teren`irek turmis penen
praktika isendiredi. Mine usi maqsette bir qansha kitaplar, kinofil`mler, tele xem radio
esittiriwler paydalaniladi. Balalardin` minez-qulqi xa`r qiyli boladi. Birewler jaqsi minez-quliq
normalari xaqqinda tu`sinikke iye xem birewleri kerisinshe. Mine bunday jag`daylarda isendiriw
metodinin` xa`r qiyli formalari yamasa usillarinan paydalaniwimizg`a tuwra keledi.
Isendiriw metodi
siyasiy informatsiya, gurrin, lektsiya, disput, oqiwshilar
Nazorat uchun savollar - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi...

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 130/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniNazorat uchun savollar:
Аktiv vа rеаktiv qаrshiliklаr dеb nimаgа аytilаdi?
Induktiv qаrshilik nimа vа u tаjribаdа qаndаy usuldа аnikdаnаdi?
Induktiv qаrshilikni аniqlаsh vа uni o`rgаnishdаn аsоsiy mаqsаd nimаdаn ibоrаt?
Drоssеl vа trаnsfоrmаtоr nimа? Ulаr bir-biridаn nimа bilаn fаrq qilаdi?
Induktivlik g`аltаgi kаshf etilmаgаn bo`lsа, undа o`zgаruvchаn elеktr tоkini qаndаy usuldа trаnsfоrmаtsiya qilinаrdi?
МАВЗУ: O`ZGARUVCHAN TOK ZANJIRI UCHUN
UCHUN OM QONUNI
Reja:
1. O'zgaruvchan tok zanjiri uchun Om qonuni
2. To'la reaktiv qarshilik. Kuchlanishlar rezonansi.
4.To'la reaktiv qarshilik. O'zgaruvchan tok zanjiri uchun
(8)
ifoda to 'la reaktiv qarshilik deyiladi. (Reaktiv qarshilikdan tok o'tganda issiqlik ajralmaydi.)
Kuchlanishlar rezonansi. Endi zanjirda reaktiv qarshilik nolga teng bo'lgan holni ko'raylik:
(9)
Unda zanjirda kuchlanishlar rezonansi ro'y berib, Om qoniini quyidagi ko'rinishni oladi:
(10)
Bunda zanjirdagi tok kuchi eng katta qiymatiga erishib, fazasi kuchlanish fazasi bilan mos keladi. Aktiv qarshilik, induktiv g'altak va kondensator ketma-ket ulangan o'zgaruvchan tok zanjiridagi rezonans kuchlanishlar rezonansi deyiladi. Bunga sabab induktiv g'altak va kondensatordagi kuchlanishlarning zanjirga kirishdagi kuchlanishdan ancha katta bo'lganligidir.
(9) ifodadan ω ni topamiz:
(11)
(1I3.'J)
Demak, chastota aynan shu shartni bajaruvchi qiymatni qabul qilganida, o'zgaruvchan tok zanjirida kuchlanishlar rezonansi m'v beradi. ωrezrezonans chastotasi deyiladi.
|
| |
Adabiyotlar - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

118
Май 2021 10-қисм
Тошкент
O’QUVCHILARDA KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISHGA
YO’NALTIRILGAN TA’LIM TEXNOLOGIYALARI
Raximova Nasiba Rajabovna
Urganch tumani 31-son maktab o‘qituvchisi
Telefon: +998 (97) 790 50 56
nasibarajabovna_5056@inbox.uz
Sabirova Remajon Yusufboy qizi
Shovot tumani 23-son maktab o‘qituvchisi
Telefon: +998 (99) 505 89 91
ry_sabirova99@inbox.uz
Annotatsiya:
Ushbu maqola o’quvchilarda kompetensiyalarni shakllantirishga yo’naltirilgan
ta’lim texnologiyalari hamda interfaol metodlardan samarali foydalanish haqida.
Kalit so’zlar:
Tayanch kompetensiyalar, interfaol yondashuv, loyihalash metodi, muammoli
modulli ta’lim metodi, shaxsini rivojlantirishga yo’naltirilgan ta’lim, klaster, venn diagrammasi.
O’quvchilarda tayanch kompetensiyalarni shakllantirish uchun ta’lim texnologiyalarini
tanlashda o’quv fani o’qituvchisi taqvim mavzu rejada mazkur sinf uchun belgilangan
tayanch kompetensiyalarni belgilab oladi. Shundan so’ng, o’rganilishi zarur bo’lgan mavzu va
shakllantiriladigan kompetensiyalarni hisobga olgan holda darsni o’tish metodi, usuli tanlanadi.
Interfaol yondashuv.
O’qituvchilar dars jarayonini yaxshi tashkil etish uchun qulay muhit
yaratadi. O’quvchilarning o’zaro fikr (axborot) almashishlariga imkon beriladi. Yechimini
kutayotgan masalalarni hamjixatlikda muhokama etadilar, yechadilar. Vaziyatdan chiqishda
hamkorlikda yechim topadilar. Olgan axborotlari asosida bilimlarini bir-birlariga namoyish
etadilar.
Loyihalash metodi.
Loyihalash metodi - o’quvchilar uzluksiz ravishda murakkablashib
boradigan amaliy topshiriqni rejalash, konstruksiyalash va bajarish jarayonida bilim, ko’nikma va
malakaga ega bo’ladigan o’qitish tizimidir.Ta’lim oluvchilar keng miqyosdagi muammoli (ijodiy,
axborot, kommunikatsiya va h.k.)masalalar bilan bog`liq loyihalarni bajaradilar.
Mazkur metodning yuqori samara berishi uchun loyihani bajarishda o’quvchilarda
motivatsiyaning yuqori darajada bo’lishi, shart hisoblanadi.
Loyihalash metodi orqali o’quvchilarda quyidagi shaxsiy kompetensiyalar shakllanadi:
komandada ishlash; ishchanlik; ma’suliyatni his etish; o’ziga ishonch; o’qitishlilik; tezkor fikrlash;
jarayon rivojini ko’ra bilish; mushohada qila bilish; uzoqni ko’ra bilish; tashxislash; motivatsiya.
Muammoli modulli ta’lim metodi - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б Pdf ko'rish
|
bet | 117/194 | Sana | 29.09.2024 | Hajmi | 3,67 Mb. | | #272877 |
Bog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismMuammoli modulli ta’lim metodi.
Muammoli modulli ta’lim metodi olingan nazariy
bilimlarni amaliyotda qo’llashni nazarda tutadi. Mazkur metod o’qitishning turli modellarining
didaktik asosini tashkil etib, o’qitish vositalari va pedagogik texnikaning qo’llash usulari bilan
farqlanadi. U o’quv predmetini nisbatan kichik bo’laklarga – modullarga bo’lishni ifodalaydi.
O’quvchi shaxsini rivojlantirishga yo’naltirilgan ta’lim.
Ijtimoiy munosabatlarga kirishuvchi va ijtimoiy taraqqiyotda faol ishtirok etuvchiodamni
Shaxs deb ataladi. Individ sifatida dunyoga kelgan odam keyinchalik shaxsgaaylanadi. Individ
tushunchasida kishining nasl-nasabi mujassamlashgandir.
Loyihalash metodi
- o’quvchilar uzluksiz ravishda murakkablashib boradigan amaliy
topshiriqni rejalash, konstruksiyalash va bajarish jarayonida bilim, ko’nikma va malakaga ega
bo’ladigan o’qitish tizimidir.ta’lim oluvchilar keng miqyosdagi muammoli (ijodiy, axborot,
kommunikatsiya va h.k.) masalalar bilan bog`liq loyihalarni bajaradilar. Mazkur metodning yuqori
samara berishi uchun loyihani bajarishda o’quvchilarda motivatsiyaning yuqori darajada bo’lishi,
shart hisoblanadi. Quyidagi shaxsiy kompetensiyalar shakllanadi: komandada ishlash; ishchanlik;
ma’suliyatni his etish; o’ziga ishonch; o’qitishlilik; tezkor fikrlash; jarayon rivojini ko’ra bilish;
mushohada qila bilish; uzoqni ko’ra bilish; tashxislash.
KLASTER
(Klaster-tutam, bog`lam)-axborot xaritasini tuzish yo’li - barcha tuzilmaning
mohiyatini markazlashtirish va aniqlash uchun qandaydir biror asosiy omil atrofida g`oyalarni
yig`ish. Bilimlarni faollashtirishni tezlashtiradi, fikrlash jarayoniga mavzu bo’yicha yangi o’zaro
bog`lanishli tasavvurlarni erkin va ochiq jalb qilishga yordam beradi. Klasterni tuzish qoidasi bilan
tanishadilar. Yozuv taxtasi yoki katta qog`oz varag`ining o’rtasiga asosiy so’z yoki 1-2 so’zdan
|
| |
Siljish toki - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 132/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniSiljish toki. Agar magnit maydonning har qanday o‘zgarishi uyurmali elektr maydonni vujudga keltirsa, unda teskarisi, ya’nielektr maydonning o‘zgarishi uyurmali magnit maydonni vujudga keltirmaydimi, degan savol tug‘iladi.
M aksvell bu savolga shunday javob beradi: elektr maydonning har qanday o‘zgarishi atrofda uyurmali mag‘nit maydonni vujudga keltirishi kerak. O‘zgarayotgan elektr maydon va u vujudga keltiradigan magnit maydon o‘rtasida miqdoriy munosabatni o‘rnatish uchun Maksvell siljish toki tushunchasini kiritdi. Uning fikriga ko‘ra magnit maydon mavjud bo‘lar ekan, uni vujudga keltiradigan tok ham mavjud bo‘lmog‘i darkor. Shuni ta’kidlash lozimki, siljish toki elektr toki ega bo‘ladigan faqat bittagina xususiyatga, ya’ni magnit maydon hosil qila olish xususiyatigagina egadir. U elektr toki ega bo‘lgan boshqa birorta ham xususiyatga ega emas.
2. Elektromagnit to‘lqinlarning xossalari. Elektromagnit to‘lqinlar ko‘ndalang to‘lqinlar ekanligini ta’kidlab o‘tdik. Ular vakuumda,
yorug‘likning vakuumdagi tezligiga teng s = 3 • 10 m/s tezlik bilan harakatlanadi. Elektromagnitto‘lqinlarningtezligi, to‘lqin uzunligi muhitningxususiyatlarigabog‘liq. Elektromagnitto‘lqinning chastotasi esa barcha muhitlar uchun bir xil kattalikdir. Shuning-dek, yorug‘lik to‘lqinlari kabi to‘sikdan qaytadi, muhitlar chegara-sida sinadi, interferensiyaga kirishadi va hokazolar.
Boshqacha aytganda, elektromagnit to‘lqinlarning barcha xossalari yorug‘likning xossalariga o‘xshab ketadi. Demak, bundan shunday xulosaga kelish mumkin: yorug‘lik nuri elektromagnit to‘lqinlardan iboratdir. Keyingi tajribalar shuni ko‘rsatdiki, faqat yorug‘lik nuri emas, balki infraqizil, ultrabinafsha, rentgen va gamma nurlari ham elektromagnit tabiatga egadir.
Elektromagnit to‘lqinlar shkalasi. Demak elektromagnit to‘lqin-lar juda keng diapazonda bo‘lib, bir-biridan hosil qilinish usul-lari, qayd qilinish usullari, chastotalari va ba’zi xossalari bilan farq qiladi. Turli elektromagnit to‘lqinlarning chegaralari ancha shartli bo‘lib, ular vakuumda bir xil tezlik bilan tarqaladi.
|
| |
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

Май 2021 10-қисм Тошкент qo`shimcha adabiyotlardan, ayniqsa, Yusuf Хоs Hоjibning «Qutadg’u bilig» asariga bag’ishlangan
tadqiqоtlardan, asarga tuzilgan lug’at va izоhlardan, unga оid mеtоdik qo`llanmalardan o`z o`rnida
ko`prоq fоydalanishlari dars samaradоrligining оrtishiga ijоbiy ta’sir ko`rsatadi.
Asarning o`rganilish jarayonida ta’limning barcha bоsqichlarida,asоsan, undan оlingan parcha
(epizоd)largagina tayaniladi. Shunga ko`ra, asarning to`la matni bilan tanishish ehtiyoji yuzaga
kеladi. Afsuski, ko`p hоllarda asarning оmmaviy nashrlarini tоpish ham qiyin kеchmоqda. Mavjud
nashrlar esa allaqachоn bibliоgrafik nоdir asarlar ro`yхatidan jоy оlib ulgurgan. Bizningcha,
asarning оmmaviy nashrini amalga оshirish maqsadga muvоfiq bo`lar edi. Asarda juda ko`plab
ma’rifiy bilimlar, оlam va оdam bilan bоg’liq bo`lgan falsafiy, ijtimоiy, madaniy-ma’rifiy,
aхlоqiy-ta’limiy, badi-iy-estеtik hоdisalar haqidagi badiiy kashfiyotlar mujassamlashgan. Uni tоm
ma’nоdagi badiiy qоmus dеb atash mumkin. Mana shu imkоniyatlardan ta’lim va tarbiyaning
birligi nuqtai nazaridan fоydalanish, buning uchun darsning an’anaviy va nоan’aviy shakllaridan,
sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarning zamоnaviy shakl va usullaridan ko`prоq va unumlirоq
fоydalanish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar 1. Aхmеtоva A.K. Pеdagоgichеskiе vzglyadm Yusufa Хas Хadjiba Balasagunskоgо (pо
pоemе «Kutadgu bilig»): Avtоrеf... kand. pеd. nauk. - T,1990.-17 s.
2. Bоbоеv T. Adabiyotshunоslik asоslari: O`quv qo`llanma. - T.: O`zbеkistоn, 2002.-557 b.
122
Май 2021 10-қисм Тошкент IKKITA AYLANANING TEKISLIKDA O’ZARO JOYLASHUVI Razoqova Munira Ilhomovna Buxoro viloyati Vobkent tuman xalq ta‘limi bo‘limiga qarashli
5-sonli maktàb boshlangich sinf òqituvchisi
Topshiriq - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

127
Май 2021 10-қисм
Тошкент
K.SULTANOVTÍŃ «AQDÁRYA» ROMANÍNDA STILLIK SINONIMLERLERDIŃ
QOLLANÍLÍW ÓZGESHELIKLERI
Saǵalatdinov Raxat
Tashkent mámleketlik agrar universiteti
Nókis filialı akademiyalıq liceyiniń
qaraqalpaq tili hám ádebiyatı páni oqıtıwshısı
Qaraqalpaqstan Respublikası
K.Sultanovtıń «Aqdárya» romanında qollanılǵan sinonimlerdiń semantikalıq ózgeshelikleri
stillik-mánilik túrleri izertlewdi talap etetuǵın máselelerden biri. Stillik kózqarastan qaraǵanda
bazı bir sinonimler ya awızeki sóylew tiline, ya jazba stilge tán sıpatqa iye. Máselen, bazımırt,
mudam, ǵálet usaǵan sózler sáykes kúshli, bárhá, nadurıs sózleri menen mánilik jaqtan
bir sinonimlik qatarlarǵa kire aladı. Degen menen olar awızeki sóylew tiline tán leksikalıq
elementlerden esaplanadı. Al til ilimi – lingvistika, folklor – awızeki ádebiyat uqsaǵan sinonimler
bolsa jazba stilge tiyisli [1,51-52]. Mısalı:
Endi aldasań teris pátiya beremen. Kóknarshınıń ǵarǵısın al
ońayın
deseń (24-bet). Gúder
úzsem de jas nashardıń baxtına
kesir
bolmay, ruxsat beremen dep júr edim (25-bet). Aldına adım
atlayın dese, artında enesi
zarlap
tur. Artına qaytayın dese aldında atası
bozlap
tur (34-bet).
Bul mısallardaǵı «ońayın, kesir, zarlap, bozlap» degen sózler awızeki sóylew tiline tán, al
jetilisiwi, tosqınlıq, jılaw sıyaqlı sinonimler jazba tilde ónimli qollanıladı. Mısalı:
Tań atardıń aldında
Annotatsiya - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б Pdf ko'rish
|
bet | 121/194 | Sana | 29.09.2024 | Hajmi | 3,67 Mb. | | #272877 |
Bog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismAnnotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang’ich sinflarda “
Ikkita aylananing tekislikda o’zaro
joylashuvi
” mavzusini kengroq va to’liqroq tushuntirish haqida fikrlar yoritilgan.
Kalit so’zlar:
aylana, doira,tekislik, joylashuv
Aylana
– muayyan nuqtadan teng uzoqlikda yotgan nuqtalar toʻplami. Aylananing uzunligi
quyidagi formula orqali hisoblanadi:
C = 2
π
r
. Bu formulada π — oʻzgarmas son (konstanta), R
esa aylana radiusi hisoblanadi.
Aylana tekislikda hamma nuqtalari belgilangan nuqtadan barobar uzoqlikda yotgan yopiq egri
chiziq ham hisoblanadi. Belgilangan nuqta aylana markazi, markazdan aylana nuqtasigacha masofa
aylana radiusi deyiladi. Markazlari umumiy, radiuslari har xil Aylanalar konsentrik aylanalar deb
ataladi. Aylana ikki nuqtasini tutashtiruvchi kes-ma aylana vatari, markazdan o‘tuvchi vatar aylana
diametri deb ataladi. Uchi aylana markazida, tomonlari radiusdan iborat burchak mar-kaziymarkaziy
deyiladi. Aylana bo‘laklari aylana yoyi deb ataladi. Aylana tushunchasi faqat tekislikda emas,
ixtiyoriy silliq sirtlar o‘rtasida ham qaralishi, bunda uning shakli murakkab bo‘lishi mumkin
O
nuqtadan teng uzoqlikda yotgan barcha nuqtalar to’plami
aylana
deb ataladi.
O
nuqta bu
aylananing
markazi
deyiladi. Aylananing ixtiyoriy nuqtasidan uning markazigacha bo’lgan maso-
fa aylananing
radiusi
deb ataladi.
Aylananing ixtiyoriy ikki nuqtasini tutashtiruvchi kesma aylana
vatari
deb ataladi. Markazdan
o’tuvchi vatar esa
diametr
deb ataladi. Diametr O eng katta
vatar.
Doira
deb, tekislikning aylana bilan che garalangan qismi-
ga aytiladi. Aylananing markazi, radiusi va diametri shu ayla-
na chegaralagan doiraga nisbatan ham qo’llanadi Ikkita ayla-
naning tekislikda o’zaro joylashuvini tushuntiring. O’qituvchi
mavzuni tushuntiradi. Aylana tekislikda yonma –yon alohida
joylashadi. Aylana tekislikda ikki nuqtada kesishadi. Aylana
ustma –ust ya’ni kichik aylana katta aylana ichida yotadi.
Ko’rgazma orqali, slayd orqali tushuntiriladi.
|
| |
Xarid qilish logistikasining amal

Amaliyotda m ateriallarga b o lg a n um umiy ehtiyoj qo ‘shim cha
ehtiyojning brutto ko'rsatkichiga nisbatan o ‘sib boradi, bu ehtiyoj
ishlab chiqarishdagi brak va m oslam alarni sozlash ham da texnik
xizmat k o ‘rsatish bo'yicha ishlatilib borilishi bilan asoslanadi.
Omborda mavjud zaxiralar bilan taqqoslangandan keyin qoldiq
ehtiyoj kelib tushishi zarur bo'lgan zaxiralar m iqdoriga m oslash-
tiriladi.
M ateriallarga bo‘lgan har xil turdagi ehtiyojlarning o 'zaro
ta ’siri 10.1-rasmda ko'rsatilgan.
»
kodi - M. L. Tursunxodjayev Tashkent davlat texnika universiteli

N azorat raqam ining o'zini ham mustaqil oddiy usul bilan
tekshirish m um kin.
Buning uchun:
1) juft joyda turgan ham m a raqamlar qo‘shib
chiqiladi;
2) hosil bo‘lgan yig‘indi 3 ga ko‘paytiriladi, natija X yodda
qoldiriladi;
3) toq joylardagi barcha raqamlar qo‘shib chiqiladi, faqat oxirgi
nazorat (kontrol) raqam idan tashqari (У);
4) bu yig‘indiga X raqamini qo'sham iz va hosil qilgan yig‘indini
U R
deb belgilaymiz;
5) bu sonning oxirgi R raqamini qoldiramiz;
6) 10 — R ayirmani topamiz;
7) hosil b o ‘lgan natija (kontrol) raqam bilan bir xil bo'lishi
kerak.
Misol.
N azorat raqam ini hisoblash algoritmi bo ;yicha ofis
texnikasi uchun chiqarilgan qog£oz shtrix-kodini tekshiram iz:
4603976100024
Yechim:
1) 6 + 3 + 7 + 1 + 0 + 2=19
2) (X) = 19 x 3 = 57
3) (Y) = 4 + 0 + 9 + 6 + 0 + 0 -1 9
4) (YR) = 19 + 57=86
5) = 6
6
)
10
-
6
7) 4
Javob.
Ofis texnikasi uchun ishlab chiqarilgan qog‘ozdagi
shtrix-kod to ‘g ‘ri.
Kompyuter klaviaturasi orqaii qo‘lda kiritilgan m a’lumotlarning
har bir uch yuzta kiritilgan belgidan o ‘rtacha biri xato bo'ladi.
Shtrix-koddan foydalanilganda bu ko‘rsatkich uch
million belgidan
biri xato boMadi.
Amerika m enedjm ent uyushmasi bitta xatoni topib va uning
oqibatlarini bartaraf etish uchun 25 dollar sarflanishini hisoblab
chiqishdi.
Asosiy ustuniiklari
Ishlab chiqarishda:
160
• korxonaning har bir uchastkasida
mahsulot va uning but-
lovchi qism larining o ‘tishi, shuningdek, butun korxona
bo'yicha logistik jarayonning holati bo'yicha hisobga olish
va nazorat qilish
yagona tizimini yaratish;
• yordam chi xodimlar va hisobot hujjatlarini qisqartirish.
Hozirgi sharoitda xarid logistikasi tutgan o ‘mining oshishi

—
bozorni zarur tovarlar bilan to ‘ydirish m aqsadida ishlab
chiqaruvchilar o ‘rtasida raqobat kuchayishi.
Bu o ‘zgarishlarning barchasi korxonaning har xil turlari —
ishlab chiqarish, iqtisodiyot, moliyaviy faoliyat ko‘proq inoddiy-
texnik ta ’m inotga bog'lanishiga olib keldi. T a ’m inot tizim ida
samara bermayotgan keng zonalar mavjudligi, ularni ratsional-
lashtirish esa katta iqtisod berishi mumkinligi aniq bo‘ldi. Ishlab
chiqarishining moddiy ta ’minot jarayonlarini tashkil etishga va
ularni boshqarishga yangicha yondashuvlarni am alga oshirish
zaruriyati tug'ildi.
70—80-yillarda o ‘tkazilgan ilm iy-tadqiqot ishlari va ishlab
chiqarishning moddiy ta’m inot tizimini mukamallashtirish bo‘yicha
amaliy tadbirlar natijasida xarid logistikasi shakllandi, u moddiy
ishlab chiqarish sohalarining faoliyat ko‘rsatish sharoitlariga va
bozor sharoitida m ahsulotlarning aylanishiga mos kelardi.
10.2. Materiallarni xarid qilish jarayoni va uning
asosiy bosqichlari
Materiallarni xarid qilish jarayoni
o ‘zining tarkibiga bir qator
logistik o ‘zaro bog'langan ishlar turlarini jamlaydi. M ateriallar
xarid qilish jarayonining quyidagi bosqichlari ajratiladi: arizalarni
tuzish, arizalar tahlili, yetkazib beruvchilarni tanlash, buyurt-
malami joylashtirish, buyurtm alar bajarilishini nazorat qilish, xarid
qilish jarayonining tugatilishi.
Taklif va taklifni qabul qilish

— so‘ralgan miqdorda bo‘lishi,
— aytiigan vaqtga yetkazib berilishi;
— kelishilgan narxdan qim m at bo ‘lmasligi;
— savdo-sotiqqa mos holda rasmiylashtirilishi. Kelib tushish-
lam i rasmiylashtirish yetkazib beruvchidan tushirish vaqtida xat
va kuzatuv xatini olishni ko‘zda tutadi, bu xatlarda m ahsulot-
lam ing soni va kelib tushish vaqti ko‘rsatiladi. Omborga m ate-
riallarning kehb tushishi maxsus nakladnoy (yuk xati)lar orqaii
hujjatlashtiriladi va mahsulotlarni ro ‘yxatga olish kitobida qayd
etiladi.