Marketingning vujudga kelishi va rivojlanishining asosiy bosqichlari

3. Marketingning vujudga kelishi va rivojlanishining asosiy bosqichlari.
Marketingning vujudga kelishi va rivojlanishining asosiy bosqichlari.
Marketingni asosiy elementlarini tashqil topishi – bozorni tadqiq qilish va tahlil etish, narxni tuzilishi tamoyili; servis siyosati – (1809-1884) Sayrus Makkormek nomi bilan bog’lanadi. 1902 yildan boshlab AQSHning (Michigan, Kaliforniya, Illinoys) universitetlarida marketing muammolari bo’yicha (“Tovarlar marketingi”, “Marketing uslublari” fanlari va boshqalar) fanlar kiritilib, ma’ruzalar o’qitila boshladi.
1926 yilda AQSHda marketing va reklama milliy uyushmasi tashqil topdi, keyinchalik uning negizida Amerika Marketing jamiyati bar’o etildi, bu jamiyat 1973 yilda Amerika Marketing uyushmasi nomini oldi. Bir oz keyinroq bunday uyushma va tashkilotlar g’arbiy Yevropa mamlakatlari va Yaponiyada ham paydo bo’ldi. Xalqaro marketing tashkilotlari - Yevropa marketing va ijtimoiy fikr tadqiqotlari jamiyati, Xalqaro Marketing Federatsiyasi, Yevropa Akademiyasi va shunga o’xshashlar yuzaga keldi.
Bular haqida 1-jadvalda to’liq tanishib chiqish mumkin.
1-jadval
Marketing rivojlanish tarixidan asosiy lavhalar
Sana, yillar
| Marketingda ro’y bergan o’zgarishlar |
1902 yillarda
|
AQSHda mustaqil ravishda marketing kursini o’qitish boshlandi
|
1908 yillarda
|
Ilk bor tijorat marketing tashkiloti tuzildi. AQSHning yirik sanoat kompaniyalarida birinchi marketing bo’limlari tashqil etildi
|
1920 yillarda
|
Xalqaro savdo ‘alatasi tuzildi
|
1926 yillarda
|
AQSHda Milliy marketing va reklama assotsiatsiyasi tashqil topdi, uning asosida keyinchalik Amerika marketing assotsiatsiyasi deb qayta nomlandi
|
1930-1940 yillarda
|
Dunyoning ko’pgina iqtisodiy rivojlangan davlatlarida milliy marketing assotsiatsiyalari tashqil topdi
|
1950-1960 yillarda
|
Xalqaro marketing federatsiyasi, Jamoatchilik fikrlari masalalari va marketing bo’yicha Yevropa jamiyati va Yevropa marketing Akademiyasi kabi xalqaro marketing tashkilotlari tuzildi
|
1980 yillarning
II yarmi
|
Mamlakatimizning iqtisodiy oliy o’quv muassasalarida marketing kursi o’qitila boshlandi
|
1990 yillarning oxirlarida
|
Mamlakatimizda marketing bo’yicha xorijiy adabiyotlar tarjima qilingan holda va O’zbekistonlik mualliflar tomonidan ko’plab chop etilmoqda
|
Manba: Yusu’ov M. “Marketing” ko’rgazmali o’quv qo’llanma,T.TDIU,2001
60-yillar o’rtasida eng yirik Amerika kor’oratsiyalarining 80% ga yaqini o’z xo’jalik faoliyatida marketingning asosiy talablarini qo’llay boshladi. g’arbiy Yevropa va Yaponiyada marketing g’oyalari AQSHga qaraganda sustroq joriy qilindi. Ammo 60-yillarning oxiriga kelib ular marketing amaliyotini tezkorlik bilan o’zlashtirishga kirishdilar va bunda muhim yutuqlarga erishdilar. Marketing an’anaviy savdo usullaridan farqli o’laroq aniq maqsadlarni ko’zlaydi, xo’jalik vazifalarini esa yaqqol ifodalaydi: korxona Shunday sifatli mahsulot tayyorlashi lozimki, uni sotish qulay bo’lsin. Darhaqiqat, mahsulot ishlab chiqarilgani bilan u albatta foyda keltiradi degan ma’noni hali aslo bildirmaydi. Ilgari xo’jalik rahbarlarining vazifasi asosan jami resurslarni ishlab chiqarish talablari bilan muvofiqlashtirishdan iborat edi, ya’ni korxona o’zi xoxlagan mahsulotni ishlab chiqarar va hamma e’tiborini uni sotishga qaratar edi. Marketingning maqsadi esa bozorning mavjud va kelgusida ehtimol tutilgan imkoniyatlarini aniqlash hamda sifat jihatidan to’g’ri baholashdan, so’ngra unga tayanib, butun kuchini o’z mahsulotiga qiziqish va ehtiyojni kuchaytirishga, xaridorga mahsulotni, Shuningdek ko’rsatilandigan tegishli xizmat turini tanlash imkonini yaratgan holda, mahsulotni sotishga qaratishdan iborat.
1966 yilda AQSHda marketing masalalari bo’yicha 350 ga yaqin tadqiqot firmalari faoliyat olib borib, undan yirik firmalar 45 mln dollarga yaqin oborotga ega edi, bunda bu firmalarning jami oboroti 300 mln dollardan oshiqni tashqil etgan. Marketing muammolarini tadqiq qilishni tijorat boshlaShuvi asosida universitetlar ham, savdo-sanoat assotsiatsiyalari, davlat tashkilotlari va xizmatlari ham Shug’ullana boshladi.
1972 yilda F.Kotler mikromarketing va makromarketing tushunchalarini asoslab berdi. 1976 yilda SHelbi Xant marketing ayirboshlash jarayoni haqida ilm hisoblanishini ko’rsatdi.
80-yillar oxiri 90-yillar boshlarida marketingni globallashtirish jarayoni kuzatildi. Shuningdek, 1990 yilda Kanberra shahrida (Avstraliya) “Marketing – bu hamma narsa”, “Marketing biznesni anglatadi” shiori ostida global marketing bo’yicha Xalkaro konferentsiya bo’lib o’tdi.
Hozirgi davrda jahon iqtisodiyotida sanoat davri axborot davriga o’rin bo’shatib bermoqda. Bu davrda AQSH, Yaponiya, Germaniya va boshqa Yevropa mamlakatlariga yetib keldi. Singa’ur, Tayvan, Janubiy Koreya unga juda yaqin. Tez o’zgaruvchan bozor sharoitlari, narxsiz raqobat usullarining rivojlanishi, ishlab chiqarish yuksak darajada chaqqon moslaShuvchan, yakka iste’molchiga mo’ljallangan, hajmi kichik bozor sohalari, bozor segmentlari va ayrim “so’qmoq”larning ko’pligi unga xos xususiyatlardir. Ayni paytda ishlab chiqarishning ixtisoslaShuvi Shunday darajaga yetdiki, bir bozorning oraliq segmentlarida bo’sh makon juda kam qoladi. Natijada bozor raqobati yanada shiddatli tus oladi. Ammo bu jarayon narx omili negizida emas, balki raqobatning yanada takomillashgan usul va shakllari paydo bo’lishi natijasida yuz beradi.
Tovarning “hayotiy tsikli” misli ko’rilmagan darajada qisqaradi. Hozirgi davrda yetakchi ya’on elektron firmalari bozorga o’rtacha har uch oyda bir marta mikrosxemalarning yangi turini chiqaradi. Mahsulotlar assortimentning xilma-xilligi ortdi, bir xil buyumlarni ko’plab ishlab chiqarish kamaydi, ya’ni to’’-to’’ qilib uyub tashlash tajribasidan voz kechilmoqda. Tovar sifatiga ega bo’lgan tovarlar mazmuni o’zgardi. Endi yaxshi mahsulot chiqarish bilangina ish bitmaydi, raqobatga dosh berish uchun sotuvdan keyingi darajasini, firma ko’rsatadigan ko’shimcha xizmatlar sifatini tubdan yaxshilash zarur.
Korxonalar xarajatlarini oddiy kamaytirish yo’llarini o’ylabgina qolmay, ayni paytda tovarlarni sotish va o’tkazish, daromadlarni muttasil ko’paytirish sohalariga ko’proq e’tibor berishga majbur. Mahsulot sotishga yangi bozorlar, muayyan afzalligi tufayli mahsulot o’ziga jalb etadigan yangi xaridorlarni qondirish lozim. Bu ishlarni hozirgi zamon marketingiga tayanibgina amalga oshirish mumkin. Korxonaning omon qolishi iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy, konyuunktura-tijorat, ijtimoiy va boshqa axborotlarni o’z vaqtida olishi kabi omillardan ustalik bilan foydalanish natijasida ta’minlanadi.
|