nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Absorberdagi bosimni kamaytirib yutilgan gazni ajratib olish

Absorberdagi bosimni kamaytirib yutilgan gazni ajratib olish. Bu desorbsiya usuli
juda oddiy bo’lib, absorbsiya jarayoni atmosfera bosimidan yuqori bosimlarda olib borilganda
kolonnadagi bosimni atmosfera bosimigacha kamaytirish natijasida yutilgan gaz desorbsiya
qilinadi. Agar absorbsiya jarayoni atmosfera bosimida olib borilsa, u holda desorbsiya qilinuvchi
komponent vakuum-nasos yordamida tortib olinadi. eritma tarkibidagi desorbsiya qilinadigan
komponentni butunlay ajratib olish uchun ko’pincha desorbsiya jarayonlari issiqlik berish bilan
birgalikda past bosim ostida olib boriladi.
MAVZU:ABSORBERLAR. REJA: 1. Absorberlarning tuzilishi
2. Plyonkali absorberlar.
3. Nasadkali absorberlar.
4. Tarelkali absorberlar.
5. Suyuqlikni sochib beruvchi absorberlar.
Absorbsiya jarayoni fazalarni ajratuvchi yuzada rochy beradi. Shu sababdan absorberlarda
iloji boricha gaz va suyuqlik o’rtasidagi kontakt (tochqnashuv) yuzasini ko’paytirish zarur.
Fazalarning tochqnashuv yuzasini hosil qilish usuliga ko’ra, absorberlar shartli ravishda quyidagi
turlarga bo’linadi:
l)plyonkali; 2) nasadkali; 3) tarelkali; 4) suyuqlikni sochib beruvchi.
Plyonkali absorberlar. Bunday absorberlarning tuzilishi ixcham, samaradorligi yuqori
bo’lgani uchun ko’proq ishlatiladi. Ushbu absorberlarda fazalarning kontakti qattiq (odatda
vertikal) yuza bo’yicha oqayotgan suyuqlikning yupqa qatlamida yo’z beradi. 25.4-rasmda
quvurli plyonkali absorberning sxemasi ko’rsatilgan. Bu qurilmaning tuzilishi qobiq-quvurli
issiqlik almashinish qurilmasiga ochxshash. Absorbent qurilmaning yuqorigi qismidagi quvur
tochsiqlari orqali quvurlarga maxsus taqsimlagich yordamida bir mechyorda taqsimlanib,
quvurning balandligi bo’ylab ichki yuzasidan suyuqlikning yupqa qatlami holida pastga harakat
qiladi. Gaz esa quvurning pastki qismidan yuqoriga, yupqa qatlam holida oqib kelayotgan
suyuqlikka qarama-qarshi yo’nalishda harakat qiladi. Gazning tarkibidagi tegishli komponentni
yutib olgan suyuqlik qurilmaning pastki qismidagi shtutser orqali ajratib olinadi. Gazning inert
qismi (ya’ni yutilmay qolgan qismi) qurilmaning yuqorigi shtutseri orqali tashqariga chiqariladi.
Absorbsiya jarayonida hosil bo’lgan issiqlikni ajratib olish uchun qobiq va quvurlar orasidagi
bochshliqqa suv yoki sovituvchi suyuqlik beriladi.
Absorberlarni hisoblash - Mavzu: modda almashinish asoslari

Sochngra
min
L
L
hisoblaniladi, bu erda,
—
absorbentning ortiqcha kerakligini
bildiruvchi koeffitsient (odatda
5
,
1
3
,
1
). L ning topilgan qiymatiga asosan moddiy balans
tenglamasi bo’yicha absorbentning oxirgi tarkibi x
0
ni aniqlash mumkin.
3)
Y-x
diagrammasida ish chizig`i chiziladi, bu chiziq koordinatalari
Y
b
,x
0
va
Y
0
, x
b
bo’lgan nuqtalardan ochtgan tochg`ri chiziqni tashqil etadi.
4) Yutilgan komponentning miqdori quyidagi moddiy balans tenglamasiga asosan
aniqlanadi:
б
б
x
x
L
Y
Y
G
M
0
0
(25.12)
5) Absorberning balandligi H va diametri D
a
topiladi. Modda almashinish qurilmalarining
asosiy o’lchamlarini aniqlash tartibi 23- mavzuda keltirilgan.
6) Absorberlarning gidravlik qarshiligi topiladi. Qurilmalarning gidravlik qarshiliklarini
aniqlash tartibi ularning turiga qarab har xil bo’ladi. Masalan, nasadkali absorberning gidravlik
qarshiligi quyidagicha topiladi. Buning uchun dastlab quruq nasadkaning gidravlik qarshiligi
(
к
P
Pa) topiladi:
2
2
g
dE
H
P
к
(25.13)
bu yerda,
H —
nasadka qatlamining balandligi, m;
dE —
nasadka elementlari tashqil qilgan
kanallarning ekvivalent diametri, m;
—
nasadka qatlamidagi gazning haqiqiy tezligi, m/s;
— ishqalanish va mahalliy qarshiliklarni engish uchun ketgan bosimning yo’qotilishini hisobga
oluvchi qarshilik koeffitsienti.
Nasadka qatlamidagi gazning haqiqiy tezligi quyidagi yo’l bilan aniqlanadi:
0
bu yerda
0
—
gazning mavjud tezligi yoki qurilmaning to’la kesimiga nisbatan olingan
gazning tezligi, m/s;
—
nasadkaning erkin hajmi yoki nasadkalar oralig`idan bochshliq hajm.
Qarshilik koeffitsienti
ning qiymati Re mezoniga bog`liq. U nasadkaning turli
elementlari uchun gazning harakat rejimiga asosan empirik tenglamalar bilan aniqlanadi.
Masalan, absorberlardagi tartibsiz joylashtirilgan halqali nasadkalarda gazning laminar rejimdagi
harakati uchun (Re<40)
Re
140
(25.14)
Turbulent rejimdagi gazning harakati uchun (Re > 40);
2
,
0
Re
16
(25.15)
Kolonnaga tartibli joylashtirilgan halqali nasadkalar uchun:
375
,
0
Re
2
,
9
(25.16)
bu yerda,
G
G
E
d
/
Re
— gaz uchun Reynolds mezoni;
G
—
gazning zichligi, kg/m
3
;
G
— gazning dinamik qovushoqlik koeffitsienti, Pa•s.
Kolonna ishi davomida namlangan nasadkaning gidravlik qarshiligi (
x
P
, Pa) taxminan
quyidagi empirik formuladan aniqlanadi:
к
vi
x
P
P
10
(25.17)
bu yerda,
i
— namlash zichligi, m
3
/m
2
s; v — nasadkaning kattaligi va namlash zichligiga qarab
tajriba orqali aniqlanadigan koeffitsient. Masalan, namlash zichligi
i
= (0,5-36,5) • 10-
3
m
3
/m
2
s
bo’lganda o’lchami 25x25x3 mm bo’lgan nasadka uchun v = 51,2 bo’ladi.
Mavzu: modda almashinish asoslari - bet 29

Ideal suyuqliklar uchun har xil haroratda konsentratsiyasining bosim bilan o’zaro
bog`lanishi
P - x
diagrammada tochg`ri chiziq ko’rinishida, Genri koeffitsientiga teng bo’lgan
og`ma chiziqlar orqali tasvirlanadi. 25.1-rasmga ko’ra harorat ortishi bilan Genri
koeffitsientining miqdori (bir xil sharoitda) ortadi, (25.2) tenglamaga muvofiq esa gazning
suyuqlikdagi eruvchanligi kamayadi.
Absorbsiyaning moddiy balansi
Fazalar sarfini qurilmaning balandligi bo’yicha
o’zgarmas deb va yutilayotgan gazning miqdorini nisbiy mol konsentratsiyasida qabul qilamiz.
Moddiy balans tenglamasini chiqarish uchun absorbsiya jarayonidagi asosiy kattaliklarni
quyidagicha belgilaymiz: G
—
inert gazning sarfi, kmol/s; Y
b
va Y
0
— gaz
aralashmasidagi
absorbtivning dastlabki va oxirgi konsentratsiyasi, kmol/kmol inert gazga nisbatan; L
—
absorbentning sarfi, kmol/s;
x
b
va
x
0
—
absorbentning konsentratsiyasi, kmol/kmol. Bu holda
moddiy balansning tenglamasi
quyidagicha bo’ladi:
б
б
x
x
L
Y
Y
G
0
0
(25.3)
Bu tenglamadan absorbentning sarfi:
б
x
x
Y
Y
G
L
0
0
(25.4)
Uning solishtirma sarfi esa kmol/kmol inert gazga nisbatan:
б
б
x
x
Y
Y
G
L
l
0
0
(25.5)
Bu tenglamani quyidagicha yozish mumkin:
б
б
x
x
l
Y
Y
0
0
(25.6)
Agar gaz fazasidagi tegishli komponent to’la yutilgan paytda Y
0
= 0, yutilgan
komponentning miqdori esa GY
b
ni tashqil etadi. Haqiqiy yutilgan modda miqdorini to’la
yutilish paytidagi modda miqdoriga nisbati
ajratib olish darajasi
deb ataladi:
б
б
б
б
Y
Y
Y
GY
Y
Y
G
0
0
(25.7)
Ish chizig`ini chizish uchun fazalarning absorberga kirishdagi
(Y
b
x
b
)
va undan chiqishdagi
tarkiblarini
(Y
0
, x
0
)
bilish kerak. Biroq odatda gaz va suyuqlikning dastlabki tarkiblari
(Y
b
x
b
) va
ajratib olish darajasi
be-rilgan bo’ladi. Sochngra Y
0
ning qiymati aniqlanadi. Shunday qilib
A
nuqtasining o’rni belgilanadi (25.2-rasm). Ish chizig`i
AK
ning holati, ya’ni
K
nuqta muvozanat
chizig`ida joylashgan paytda, absorbentning sarfi minimal qiymatga ega bo’ladi:
б
б
x
x
Y
Y
G
L
*
0
0
min
(25.8)
-rasm. Mavhum qaynash qatlamli quritgich

ikkinchi uchidan ajraladi. Quritish jarayoni issiq havo yoki tutunli
gazlar yordamida olib
boriladi. Bu turdagi quritkichlar bitta yoki ko’p lentali bo’ladi. Sanoatda ko’p lentali quritkichlar
keng ishlatiladi. Ko’p lentali quritkichlarda qurituvchi agent nam materialga nisbatan
perpendikulyar yo’nalgan bo’ladi. Material bir lentadan ikkinchisiga tushayotganda uning
qurituvchi agent bilan kontakt yuzasi ko’payadi. Bunday quritkichlarda
quritish jarayonining
turli variantlarini tashqil qilish mumkin.
Lentali quritkichlar ko’p joyni egallaydi va ularni ishlatish ancha murakkab (lentalarning
cho’zilishi va barabanda notochg`ri joylanish holatlari rochy berishi mumkin). Bunday
quritgichlarning solishtirma ish unumi kichik, solishtinna
issiqlik sarfi esa katta, pastasimon
materiallarni quritish mumkin emas.
v) o‘qishning uchinchi yilida

|
v) o‘qishning uchinchi yilida
|
bet | 16/17 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 248 Kb. | | #151611 |
Bog'liq 13 Oliy ta\'limdan keyingi ta\'limga oid savol javoblar (2)-1v) o‘qishning uchinchi yilida:
− tegishli jurnallarda dissertatsiya mavzusi bo‘yicha hisobot davrida chop etilgan kamida uchta ilmiy maqola e’lon qilinganligi;
− dissertatsiya natijalari bo‘yicha (ijtimoiy-gumanitar fanlar bo‘yicha) chop etilgan monografiyaning mavjudligi;
− OAK talablariga muvofiq tayyorlangan tugallangan dissertatsiya ishi va avtoreferatning mavjudligi;
− dissertatsiya yoki avtoreferatni ilmiy tashkilot yoki ta’lim muassasasi ilmiy-tashkiliy bo‘linmalarida ko‘rib chiqilganligi va muhokama etilganligi
(VMQ-304, 2-ilova 6-bob 54-band).
45. Yakka tartibdagi rejalarini bajarmagan doktorantlarga nisbatan qanday chora qo‘llaniladi?
Yakka tartibdagi rejalarini bajarmagan doktorantlar Kollegial organ qarori bilan tayanch doktorantura yoki doktoranturadan chetlatiladi va o‘qishga qayta tiklanmaydi (VMQ-304, 2-ilova 6-bob 55-band).
46. Doktoranturadan monitoring natijalari bo‘yicha chetlatilgan shaxslar ilmiy ishlarini qanday tartibda himoya qilish imkoniyatiga ega, yoki buning imkoni yo‘qmi?
Doktoranturadan monitoring natijalari bo‘yicha chetlatilgan yoki dissertatsiyasini muddatida himoya qilmagan shaxslar dissertatsiyasini tugatish va himoya qilish davrida mustaqil izlanuvchi sifatida rasmiylashtirilishi mumkin. Ilmiy tashkilot yoki ta’lim muassasasining ichki tartibi va qoidalarini buzganligi uchun o‘qishdan chetlatilgan shaxslar o‘qishga tiklanmaydi (VMQ-304, 2-ilova
6-bob 55-band).
47. Yakka tartibdagi rejalarini bajarmagan mustaqil izlanuvchilarga nisbatan qanday chora qo‘llaniladi?
Yakka tartibdagi rejalarini bajarmagan mustaqil izlanuvchilarning ilmiy rahbarlari va konsultantlariga nisbatan Kollegial organ qarori bilan rahbarlik va maslahat uchun to‘lanadigan haq to‘xtatiladi (VMQ-304, 2-ilova
6-bob 55-band).
|
| |
Ilmiy rahbarlar tomonidan tayanch doktorant bilan olib borilgan ish uchun haq to‘lanadimi?

|
Ilmiy rahbarlar tomonidan tayanch doktorant bilan olib borilgan ish uchun haq to‘lanadimi?
|
bet | 12/17 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 248 Kb. | | #151611 |
Bog'liq 13 Oliy ta\'limdan keyingi ta\'limga oid savol javoblar (2)-134. Ilmiy rahbarlar tomonidan tayanch doktorant bilan olib borilgan ish uchun haq to‘lanadimi?
Ta’lim muassasasida ilmiy rahbarlar va konsultantlar tomonidan doktorant bilan olib borilgan ish umumiy o‘quv yuklamasiga kiritiladi va qonunchilikda belgilangan tartibda har bir doktorant uchun bir yilda 100 soat hajmida har oyda to‘lanadi (VMQ-304, 2-ilova 3-bob 35-band).
35. Tayanch doktoranturada o‘qish davri umumiy ish stajiga qo‘shiladimi?
Stajyor-tadqiqotchilik, tayanch doktorantura va doktoranturada o‘qish muddati doktorantlarning umumiy ish stajiga qo‘shiladi (VMQ-304, 2-ilova 3-bob 36-band).
36. Men boshqa oliygohda tayanch doktoranturada o‘qiganman, biroq diplom olmaganman. Hozir faoliyat olib borayotgan oliy ta’lim muassasamda tayanch doktoranturada o‘qishim mumkinmi?
Oliy ta’limdan keyingi ta’limni tugatganlar tayanch doktorantura yoki doktoranturaga qayta qabul qilinmaydi (VMQ-304, 2-ilova 3-bob 37-band).
37. Mustaqil izlanuvchi sifatida falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun pedagogik staj talab etiladimi?
Magistr yoki klinik ordinatura (tibbiyot fanlari uchun) diplomi yoki oliy ma’lumot to‘g‘risidagi (ixtisoslik bo‘yicha) diplomga hamda belgilangan ilmiy maqolalariga ega bo‘lganlar hujjat topshirishlari mumkin (VMQ-304, 2-ilova
4-bob 38-band).
38. Mustaqil izlanuvchi sifatida hujjatlarimni qachon topshirsam bo‘ladi, talabgorlar imtihon asosida qabul qilinadimi?
Ilmiy tashkilot va ta’lim muassasalari talabgorlarning mustaqil izlanuvchilikka hujjatlarini qabul qilish yil davomida amalga oshiriladi.
Mustaqil izlanuvchilikka talabgorlarni tanlab olish har chorakning uchinchi oyigacha bo‘lgan muddatda ixtisoslik bo‘yicha suhbat natijalari va ilmiy tashkilot yoki ta’lim muassasasidagi qabul komissiyasining tegishli xulosasi bo‘yicha amalga oshiriladi.
Talabgorlar ilmiy tashkilot yoki ta’lim muassasasi rahbarining har chorakda 5-mart, 5-iyun, 5-sentabr va 5-dekabrgacha e’lon qilinadigan buyrug‘i bilan mustaqil izlanuvchilikka rasmiylashtiriladilar. Buyruqda, shuningdek, mustaqil izlanuvchilarning ilmiy rahbarlari va ilmiy konsultantlari (konsultant bo‘lgan taqdirda) belgilanadi (VMQ-304, 2-ilova 4-bob 40, 43, 44-bandlar).
|
| |
v) o‘qishning uchinchi yilida

|
v) o‘qishning uchinchi yilida
|
bet | 15/17 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 248 Kb. | | #151611 |
Bog'liq 13 Oliy ta\'limdan keyingi ta\'limga oid savol javoblar (2)-1v) o‘qishning uchinchi yilida:
− jurnallarda, shu jumladan xorijiy jurnallarda soni belgilangan talablarga muvofiq chop etilgan ilmiy maqolalari mavjudligi;
− OAK talablariga muvofiq tayyorlangan tugallangan dissertatsiya ishi, avtoreferatining mavjudligi;
− ilmiy tashkilot yoki ta’lim muassasasi ilmiy-tashkiliy bo‘linmalari majlislarida dissertatsiya va avtoreferatining ko‘rib chiqilganligi va muhokama qilinganligi (VMQ-304, 2-ilova 6-bob 53-band).
44. Fan doktori (DSc) ilmiy darajasi uchun izlanuvchilar faoliyati samaradorligi qanday mezonlar asosida monitoring qilinadi?
Fan doktori (DSc) ilmiy darajasi uchun izlanuvchilar faoliyatining samaradorligi monitoringi quyidagi mezonlar bo‘yicha amalga oshiriladi:
a) o‘qishning birinchi yilida:
− dissertatsiya mavzusi bo‘yicha yakka tartibdagi rejaning mavjudligi va uning bajarilishi;
− dissertatsiyaning birinchi va ikkinchi boblari tayyorligi;
− dissertatsiya mavzusi bo‘yicha tegishli jurnallarda kamida uchta ilmiy maqola chop etilganligi;
− dissertatsiya mavzusi bo‘yicha respublika va xalqaro ilmiy konferensiyalar materiallarida kamida bitta ma’ruza tezisi chop etilganligi;
− dissertatsiya mavzusi bo‘yicha ilmiy konferensiya yoki seminarda ma’ruza qilish;
− dissertatsiya mavzusi bo‘yicha tahliliy sharh;
− dissertatsiya mavzusi bo‘yicha tahliliy sharh natijalari bo‘yicha seminarda so‘zga chiqish;
b) o‘qishning ikkinchi yilida:
− dissertatsiyaning uchinchi va to‘rtinchi boblari tayyorligi;
− tegishli jurnallarda dissertatsiya mavzusi bo‘yicha hisobot davrida chop etilgan kamida to‘rtta ilmiy maqola e’lon qilinganligi (jumladan bittasi xorijda);
− dissertatsiya mavzusi bo‘yicha xalqaro va respublika ilmiy konferensiyalar materiallarida chop etilgan kamida bitta ma’ruza tezisining mavjudligi;
− dissertatsiya ishining dastlabki natijalari bo‘yicha seminar o‘tkazish;
− konferensiya yoki seminarda ma’ruza bilan qatnashish (kamida bir marta);
− dissertatsiya mavzusi bo‘yicha yakka tartibdagi rejaning bajarilishi to‘g‘risidagi hisobot;
|
| |
Mustaqil izlanuvchilikka talabgorlardan qanday hujjatlar taqdim etishi so‘raladi?

|
Mustaqil izlanuvchilikka talabgorlardan qanday hujjatlar taqdim etishi so‘raladi?
|
bet | 13/17 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 248 Kb. | | #151611 |
Bog'liq 13 Oliy ta\'limdan keyingi ta\'limga oid savol javoblar (2)-139. Mustaqil izlanuvchilikka talabgorlardan qanday hujjatlar taqdim etishi so‘raladi?
Mustaqil izlanuvchilikka talabgor quyidagi hujjatlarni ilova qilgan holda ariza bilan ilmiy tashkilot yoki ta’lim muassasasiga Yagona elektron tizim orqali murojaat qiladi:
qisqacha biografik ma’lumotnoma;
falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun mustaqil izlanuvchi sifatida rasmiylashtirish uchun magistrlik yoki klinik ordinatura (tibbiyot fanlari uchun) yoki oliy ma’lumot (mutaxassislik dasturi bo‘yicha) to‘g‘risidagi diplom nusxasi;
mehnat daftarchasining belgilangan tartibda tasdiqlangan nusxasi;
ilmiy ishlar ro‘yxati va ularning nusxasi;
fan doktori (DSc) ilmiy darajasini olish uchun mustaqil izlanuvchi sifatida rasmiylashtirish uchun fan nomzodi yoki falsafa doktori (PhD) diplomi yoki xorijda olingan unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalar diplomi nusxasi;
ish joyidan tavsifnoma (VMQ-304, 2-ilova 4-bob 41-band).
40. Mustaqil izlanuvchi sifatida rasmiylashtirilganda yakka tartibdagi ish reja talab etiladimi?
Mustaqil izlanuvchilikka rasmiylashtirilgandan so‘ng bir oy muddatda ilmiy rahbar yoki konsultant (konsultant bo‘lgan taqdirda) bilan kelishgan holda yakka tartibdagi rejalarini Kollegial organda ko‘rib chiqish va tasdiqlash uchun taqdim etish belgilangan (VMQ-304, 2-ilova 4-bob 46-band).
41. Ilmiy rahbarlar tomonidan mustaqil izlanuvchi bilan olib borilgan ish uchun haq to‘lanadimi?
Ilmiy tashkilot yoki ta’lim muassasasida ilmiy rahbarlar va konsultantlarning mustaqil izlanuvchilar bilan olib boradigan ishi uchun haq mehnatga soatbay haq to‘lash bo‘yicha qonunchilikda belgilangan tartibda o‘quv mashg‘ulotlari olib borilgani uchun har bir izlanuvchi hisobiga bir yilda 50 soat hisobidan har oyda to‘lanadi (VMQ-304, 2-ilova 4-bob 48-band).
|
| |
Doktorantga qancha miqdorda stipendiya to‘lanishi belgilangan?

|
Doktorantga qancha miqdorda stipendiya to‘lanishi belgilangan?
|
bet | 11/17 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 248 Kb. | | #151611 |
Bog'liq 13 Oliy ta\'limdan keyingi ta\'limga oid savol javoblar (2)-131. Doktorantga qancha miqdorda stipendiya to‘lanishi belgilangan?
Tayanch doktoranturada − tahsil oluvchi shaxslarga ilmiy darajaga yoki ilmiy unvonga ega bo‘lmagan (2 yilgacha ilmiy faoliyat tajribasiga ega bo‘lgan) kichik ilmiy xodim lavozim maoshining bazaviy miqdoriga tenglashtirilgan miqdorda stipendiya to‘lanadi;
− doktoranturada tahsil oluvchi shaxslarga fan nomzodi yoki falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasiga yoki xorijiy davlatlarning unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalariga yoki ilmiy unvonga ega bo‘lgan yetakchi ilmiy xodim lavozim maoshining bazaviy miqdoriga tenglashtirilgan miqdorda stipendiya to‘lanadi. (VMQ-304, 2-ilova 3-bob 30-band).
32. Doktoranturada o‘qish muddatini uzaytirish (akademik ta’til olish) mumkinmi?
Tegishli hujjatlar mavjud bo‘lgan taqdirda stajyor-tadqiqotchilik, tayanch doktorantura va doktoranturada o‘qish muddati uzoq vaqt kasal bo‘lish, homiladorlik va tug‘ish ta’tilida bo‘lish davriga, shuningdek harbiy yig‘inlarga chaqirilish munosabati bilan uzaytirilishi mumkin. (VMQ-304, 2-ilova 3-bob
32-band).
33. Falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun tayyorlangan doktorlik dissertatsiyasini o‘qish muddati tamom bo‘lishidan oldin himoya qilganlarga stipendiyaning olinmay qolgan qismi to‘lab beriladimi?
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil
6-noyabrdagi VMQ-696-sonli qarorining 16-bandiga muvofiq Falsafa doktori (PhD) yoki fan doktori (DSc) ilmiy darajasini olish uchun tayyorlangan doktorlik dissertatsiyasini o‘qish muddati tamom bo‘lishidan oldin himoya qilganlarga, shuningdek ularning ilmiy rahbarlari va konsultantlariga muassasa rahbarining buyrug‘i bilan o‘qish muddatining qolgan davri (muddati) uchun nazarda tutilgan tegishlicha stipendiyaning hamda doktorant bilan olib borilgan ish uchun to‘lovning jami miqdori hajmida tegishli diplom taqdim etilgan kundan boshlab ko‘pi bilan 20 kun muddatda mukofot to‘lanishi belgilangan edi biroq mazkur band Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 30-dekabrdagi PQ-471-son qaroriga asosan 2023-yil 1-yanvardan oʻz kuchini yoʻqotgan − Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 01.01.2023-y.07/23/471/0001-son).
|
| |
International Journal of Advanced Technology and Natural Sciences issn: 2181-144X

International Journal of Advanced Technology and Natural Sciences ISSN:
2181-144X
36
© International Journal of Advanced Technology and Natural Sciences Vol.2(2) 2020
DOI: 10.24412/2181-144X-2020-2-36-45
Xoliqulov D.B., Boltayev O.N., Xaydaraliev X.R.
УДК 669.2.48
MIS ISHLАB CHIQАRISH TEXNOLOGIK ERITMАLАRIDAN METALLARNI
CHOʼKTIRUVCHI REАGENTLАR YORDAMIDA АJRАTISH
Xoliqulov Doniyor Baxtiyorovich
– t.f.d.(DSc),Toshkent davlat texnika universiteti Olmaliq
filiali ilmiy ishlar va innovatsialar bo’yicha direktor o’rinbosari,
Boltayev Olmos Najmidinovich - Toshkent davlat texnika universiteti Olmaliq filiali stajyor-
tadqiqotchi,
Xaydaraliev Xolbay Rustam o’g’li - Toshkent davlat texnika universiteti Olmaliq filiali
“Metallurgiya” kafedrasi assistenti.
Annotatsiya. Bugungi kunda texnika va texnologiyalarning yuqori darajada rivojlanishi metallar
isteʼmoliga boʼlgan talabni ortishiga olib kelmoqda. Ogʼir rangli metallarni ishlab chiqarishning
uzluksiz oʼsishi texnogen chiqindilarni isteʼmolini koʼpayishiga olib keldi, bu nafaqat metallarni
qoʼshimcha ishlab chiqarish manbai, balki tayyor mahsulot tannarxini pasaytirish omili sifatida
ham koʼrib chiqilmoqda. Yaqin yillarda "Olmaliq KMK" АJ mis ishlab chiqarish hajmini 1,5-2
baravar oshirishni rejalashtirmoqda, buning natijasida texnogen chiqindilar (shlaklar, gazlar,
chang, shlam, yuvish eritmalari, chiqindi suv va boshqalar)ning miqdorini xam ortishiga olib
keladi, ularni qayta ishlash esa maxsus yondashuvni talab qiladi. Bu holda qoʼllaniladigan
texnologiyalar chiqindilar, shlaklar, atrof muhitga zararli gazlar va changning atmosferaga
chiqarilishi bilan metallning yuqori darajada qaytarib boʼlmaydigan yoʼqotishlari bilan
tavsiflanadi. Mis kuporos ishlab chiqarishda hosil boʼladigan texnologik eritmalar tarkibidagi mis
va nikelni alohida ajratishda reagent sifatida ammoniy rodaniddan foydalanildi.
Kalit so’zlar: mis sulfati, cho’ktiruvchi reagent, nikel, gidrometallurgiya, ammoniy rodanid, mis
kuporos, texnologik eritma, tanlovchanlik, elektrolit.
|
murakkablikni yanada oshiradi. Tarmoq hujumlari odatda quyidagicha 
tasniflanadi

Актуальные проблемы разработки информационных технологий и программных продуктов и их решения
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
49
nomlanuvchi dasturiy vositadan foydalanadi. Bundan tashqari, hujumchi ko‘plab
vositalardan foydalanishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Хусанова М.К. СЕТЕВАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ И МОНИТОРИНГ
//Research Focus. – 2022. – Т. 1. – №. 4. – С. 177-183.
2.
Turdimatov M., Mirzaev J. Ахборотни ҳимоялашда ёпиқ виртуал
қобиғини лойихалашни математик модели //Science and
innovation. – 2022. – Т. 1. – №. A6. – С. 430-436.
3.
Jurayev N. M., Xomidova N. Y., Yuldasheva X. X. Security
analysis of urban railway systems: the need for a cyber-physical
perspective //Cutting edge-science. – 2020. – Т. 206.
4.
Билолов И. Ў. и др. Таълим муассасаларида ахборот
коммуникацион технологияларига оид фанларни ўқитишнинг
замонавий усуллари //Eurasian Journal of Mathematical Theory
and Computer Sciences. – 2022. – Т. 2. – №. 1. – С. 11-15.
5.
Umarjon o'g'li, Xudoynazarov Umidjon, and Yetmishboyev
Shaxzodbek Ma'murjon o'g. "STUXSNET, FLAME, WIPER zararli
dasturlari haqida ma'lumotlar." (2022).
6.
Mominova M. Kiberetikaning zamonaviy psixologik muammolarini
tahlil qilish //Engineering problems and innovations. – 2023.
7.
Muxtarov F., Turdimatov M., Mominova M. Umumiy o’rta ta’limga
kiberxavfsizlik fanini tizimli isloh qilishning ustuvor yo ‘nalishlarI
//Engineering problems and innovations. – 2023.
8.
Xudoynazarov U. Elliptik egri chiziqli kriptografik algoritmlarda
elliptik egri chiqizlarning ratsional nuqtalarini hisoblashning
samarali usullarini tadqiq etish //Engineering problems and
innovations. – 2023.
POCHTA XIZMATINI RAQAMLI RIVOJLLANISHI IQTISODIYGA

Axborot texnologiyalari va zamonaviy dasturiy mahsulotlar ishlab chiqarishning dolzarb muammolari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
62
global pochta katta pochta ma'lumotlariga tayanadigan iqtisodiy vositalar va
ilovalar bo'lishi, davlatllarning va umuman xalqaro pochta hamjamiyatining
elektron xizmatni joriy etish uchun zarur dasturiy vositalarni ishlab chiqish va
amaliyotga tadbiq etish hozirgi zamon bilan hamnafaslikni bildirib turadi.
Foydаlаnilgаn аdаbiyotlаr
1. Yu.Bagiev G.L., Moiseev N.K. Xalqaro marketing. S-Pb. Piter 2000.
2. Balovlenkov Ye.V. Pochta aloqasi korxonasining hayotiyligini
baholash. \\ Pochta xizmati. Texnika va texnologiya№1 2000 g.
3. www.pochta.uz
4.www.lex.uz
Shifrlashning kombinasiyalangan usullari

96
Shifrlangan ma’lumotlar vektorini matritsaga ko‘paytirishni qo‘llashda
shifrlangan matn bir bayt uzunlikdagi
i
f
vektorlarga ajratiladi va har bir vektor
kvadrat matritsa
ij
M
ga ko‘paytiriladi va shifrlangan vektorlar shakllantiriladi:
ij
i
i
M
f
f
Bu usulning asosiy afzalligi sifatida uning ma’lumotlar ishlanishining turli
jabxalaridagi moslanuvchanligini ko‘rsatish mumkin. Har bir vektor alohida
shifrlanganligi
sababli ma’lumotlar blokini uzatish va dasturlangan
ma’lumotlardan ixtiyoriy foydalanish imkoniyati tug‘iladi. Ushbu usulni apparat
yoki dasturiy usulda amalga oshirish mumkin.
Rasshifrovka qilish jarayonida shifrlangan
f
vektorlarni teskari matritsa
1
ij
M
ga ko‘paytiriladi.
1
ij
i
i
M
f
f
Kombinasiyalangan usullarning yuqori samaradorligiga uning ikkala
bosqichini apparat usulda amalga oshirish orqali erishish mumkin. Ammo bu
uskuna xarajatlarining jiddiy oshishiga olib keladi. Dasturiy usulda amalga
oshirilishida esa ma’lumotlarni shifrlash va rasshifrovka qilish vaqti oshib ketadi.
Shu sababli kombinasiyalangan usularni apparat-dasturiy usulda, ya’ni usulning bir
bosqichi apparat usulda, ikkinchi bosqichi dasturiy usulda amalga oshirilishi
maqsadga muvofiqhisoblanadi.
Monoalfavitli almashtirish - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit...

|
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich tashev komil axmatovich axborot xavfsizligiBog'liq 61b762c5e6d666.07483815Monoalfavitli almashtirish algoritmi quyidagi qadamlar ketma-ketligi
ko‘rinishda ifodalanishi mumkin
1-qadam. [1xR] o‘lchamli dastlabki A
0
alfavitdagi har bir simvol s
0
Є T(i=
K
,
1
) ni A
0
alfavitdagi s
0i
simvol tartib raqamiga mos keluvchi h
0i
(s
0i
) songa
almashtirish yo‘li bilan raqamlar ketma-ketligi L
0h
ni shakllantirish.
2-qadam.L
0h
ketma-ketligining har bir sonini h
1i
=(k
1
xh
0i
(s
0i
)+ k
2
)(modR)
formula orqali hisoblanuvchi L
1h
ketma-ketlikning mos soni h
1i
ga almashtirish
yo‘li bilan L
1h
son ketma-ketligini shakllantirish, bu erda k
1
-o‘nlik koeffitsent; k
2
-
siljitish koeffitsenti. Tanlangan k
1
,k
2
koeffitsentlar h
0i
, h
1i
sonlarning bir ma’noli
mosligini ta’minlashi lozim, h
1i
=0 olinganida esa h
1i
=R almashinuvi bajarilishi
kerak.
3-qadam.L
1h
ketma-ketlikning har bir soni h
1i
(s
1i
)ni [1xR] o‘lchamli shifrlash
alfavitning mos s
1i
Є T
1
(i=
K
,
1
) simvoli bilan almashtirish yo‘li bilan T
1
shifrmatnni hosil qilish.
4-qadam. Olingan shifrmatn o‘zgarmas b uzunlikdagi bloklarga ajratiladi.
Agar oxirgi blok to‘liq bo‘lmasa blok orqasiga maxsus simvol-to‘ldiruvchilar
joylashtiriladi(masalan, *).
Misol. Shifrlash uchun dastlabki ma’lumotlar quyidagilar:
T
0
=
A
0
=
A
1
=
R=30; k
1
=3; k
2
=15; b=4
Algoritmning qadamba-qadam bajarilishi quyidagi natijalarni olinishiga olib
keladi.
1-qadam. L
oh
=<7,8,12,14,23,1,30,22,8,24,12,1,19,8>
2-qadam. L
1h
=<6,9,21,27,24,18,15,21,9,27,21,18,12,9>
3-qadam. T
1
=
86
4-qadam. T
1
=
Rasshifrovka qilishda bloklar birlashtirilib K simvolli shifrmatn T
1
hosil
qilinadi. Rasshifrovka qilish uchun quyidagi butun sonli tenglamani echish lozim:
k
1
h
01
+k
2
=nR+h
1i
k
1
, k
2
,h
11
va R butun sonlar ma’lum bo‘lganda h
0i
kattaligi n ni saralash orqali
hisoblanadi. Bu muolajani shifrmatnning barcha simvollariga tatbiqqilish uning
rasshifrovka qilinishiga olib keladi.
Almashtirish usulining kamchiligi sifatida dastlabki va berilgan matnlar
statistik xarakteristkalarining bir xilligidir. Dastlabki matn qaysi tilda
yozilganligini bilgan kriptotahlillovchi ushlab qolingan axborotni statistik ishlab,
ikkala alfavitdagi simvollar o‘rtasidagi muvofiqlikni aniqlashi mumkin.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich tashev komil axmatovich axborot xavfsizligi
|
5 - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich tashev komil...

Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich tashev komil axmatovich axborot xavfsizligi
61b762c5e6d666.07483815
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich tashev komil axmatovich axborot xavfsizligi
|
O‘rin almashtirish usullari - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit...

|
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich tashev komil axmatovich axborot xavfsizligiBog'liq 61b762c5e6d666.07483815O‘rin almashtirish usullari.O‘rin almashtirish usullariga binoan dastlabki
matn belgilangan uzunlikdagi bloklarga ajratilib har bir blok ichidagi simvollar
o‘rni ma’lum algoritm bo‘yicha almashtiriladi.
Eng oson o‘rin almashtirishga misol tariqasida dastlabki axborot blokini
matritsaga qator bo‘yicha yozishni, o‘qishni esa ustun bo‘yicha amalga oshirishni
ko‘rsatish mumkin. Matritsa qatorlarini to‘ldirish va shifrlangan axborotni ustun
bo‘yicha o‘qish ketma-ketligi kalit yordamida berilishi mumkin. Usulning
kriptobardoshligi blok uzunligiga (matritsa ulchamiga) bog‘liq. Masalan uzunligi
64 simvolga teng bo‘lgan blok (matritsa o‘lchami 8x8) uchun kalitning 1,6
10
9
kombinasiyasi bo‘lishi mumkin. Uzunligi 256 simvolga teng bo‘lgan blok
(matritsa o‘lchami 16x16) kalitning mumkin bo‘lgan kombinasiyasi 1,4
10
26
ga
etishi mumkin. Bu holda kalitni saralash masalasi zamonaviy EHMlar uchun ham
murakkab hisoblanadi.
Gamilton marshrutlariga asoslangan usulda ham o‘rin almashtirishlardan
foydalaniladi. Ushbu usul quyidagi qadamlarni bajarish orqali amalga oshiriladi.
1-qadam. Dastlabki axborot bloklarga ajratiladi. Agar shifrlanuvchi axborot
uzunligi blok uzunligiga karrali bo‘lmasa, oxirgi blokdagi bo‘sh o‘rinlarga maxsus
xizmatchi simvollar-to‘ldiruvchilar joylashtiriladi (masalan, *).
2-qadam. Blok simvollari yordamida jadval to‘ldiriladi va bu jadvalda
simvolning tartib raqami uchun ma’lum joy ajratiladi (5.5-rasm).
3-qadam. Jadvaldagi simvollarni o‘qish marshrutlarning biri bo‘yicha
amalga oshiriladi. Marshrutlar sonining oshishi shifr kriptobardoshligini oshiradi.
Marshrutlar ketma-ket tanlanadi yoki ularning navbatlanishi kalit yordamida
beriladi.
4-qadam. Simvollarning shifrlangan ketma-ketligi belgilangan L uzunlikdagi
bloklarga ajratiladi. L kattalik 1-qadamda dastlabki axborot bo‘linadigan bloklar
uzunligidan farqlanishi mumkin.
Rasshifrovka qilish teskari tartibda amalga oshiriladi. Kalitga mos holda
marshrut tanlanadi va bu marshrutga binoan jadval to‘ldiriladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich tashev komil axmatovich axborot xavfsizligi
|
a) stajyor-tadqiqotchilik va tayanch doktoranturaga

|
a) stajyor-tadqiqotchilik va tayanch doktoranturaga
|
bet | 10/17 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 248 Kb. | | #151611 |
Bog'liq 13 Oliy ta\'limdan keyingi ta\'limga oid savol javoblar (2)-1a) stajyor-tadqiqotchilik va tayanch doktoranturaga:
− magistraturani a’lo baholar bilan tamomlaganlar;
− mualliflik guvohnomalari va patentga ega bo‘lganlar;
− jurnallarda, shu jumladan xorijiy jurnallarda ilmiy maqolalar chop etganlar
b) doktoranturaga:
− 5 yildan ortiq ilmiy-pedagogik stajga ega bo‘lganlar;
− mualliflik guvohnomalari va patentga ega bo‘lganlar;
− monografiya (ijtimoiy-gumanitar fanlar uchun), talabgorning dissertatsiya mavzusi bo‘yicha tegishli ilmiy jurnallarda, shu jumladan xorijiy jurnallarda chop etilgan soni bo‘yicha (boshqa talabgorlarga nisbatan) ko‘p miqdorda ilmiy maqolaga ega bo‘lganlar;
− dissertatsiya tadqiqoti hajmining 50 foizdan ko‘p qismini bajarganlar (VMQ-304, 2-ilova 3-bob 24-band).
29. Doktoranturaga qabul qilinganlar uchun o‘qish qachondan boshlanadi?
Stajyor-tadqiqotchilik, tayanch doktorantura va doktoranturaga o‘qishga qabul qilish ilmiy tashkilot yoki ta’lim muassasasi rahbari buyrug‘i bilan har yili 5-dekabrgacha amalga oshiriladi. Bunda stajyor-tadqiqotchilik, tayanch doktorantura va doktoranturada ta’lim olish keyingi yilning 1-yanvaridan boshlanadi (VMQ-304, 2-ilova 3-bob 26-band).
30. O‘qishga qabul qilingan stajyor-tadqiqotchi va doktorantning yakka tartibdagi ish rejasi va nazariy-metodologik dastur qancha muddatda tasdiqlanishi kerak?
Stajyor-tadqiqotchi va doktorant ilmiy rahbar va konsultant (konsultant tayinlangan holatlarda) bilan birgalikda yakka tartibdagi rejasini ishlab chiqadi. Yakka tartibdagi reja stajyor-tadqiqotchilik, tayanch doktoranturaga yoki doktoranturaga o‘qishga qabul qilingandan keyin bir oyda Kollegial organ qarori bilan tasdiqlanadi va Yagona elektron tizimga yuklanadi.
Ilmiy rahbar doktorant uchun ixtisoslik bo‘yicha nazariy-metodologik dastur ishlab chiqadi. Nazariy-metodologik dastur tayanch doktoranturaga o‘qishga qabul qilingandan boshlab bir oy muddat ichida Kollegial organ tomonidan tasdiqlanadi (VMQ-304, 2-ilova 3-bob 28, 29-bandlar).
|
| |
Polialfavitli almashtirish usullari

87
ABDEF...... ......... .......ShChNg_
BDEF...... .......... .....ShChNg_A
DEFG...... .......... ......ChNg_AB
................. ……... ……………….
_ABD...... .......... ......G‘ShChNg
5.2-rasm. Vijiner matritsasi.
Agar kalit sifatida
so‘zi tanlangan bo‘lsa, shifrlash matritsasi
beshta qatordan iborat bo‘ladi. (5.3-rasm)
ABDEFGHIJKLMNOPRQSTUVXYZO‘G‘ShChNg_
G‘ShChNg_ABDEFGHIJKLMNOPRQSTUVXYZO‘
O‘G‘ShChNg_ABDEFGHIJKLMNOPRQSTUVXYZ
ZO‘G‘ShChNg_ABDEFGHIJKLMNOPRQSTUVXY
ABDEFGHIJKLMNOPRQSTUVXYZO‘G‘ShChNg_
5.3-rasm. «G‘o‘za» kaliti uchun shifrlash matritsasi.
Vijiner jadvali yordamida shifrlash algoritmi quyidagi qadamlar ketma-
ketligidan iborat.
1-qadam. Uzunligi M simvolli kalit K ni tanlash.
2-qadam. Tanlangan kalit K uchun [(M+1),R] o‘lchamli shifrlash matritsasi
T
sh
=(b
ij
) ni qurish.
3- qadam. Dastlabki matnning har bir simvoli s
0r
tagiga kalit simvoli k
m
joylashtiriladi. Kalit keraklicha takrorlanadi.
4-qadam. Dastlabki matn simvollari shifrlash matritsasi T
sh
dan quyidagi
qoida bo‘yicha tanlangan simvollar bilan ketma-ket almashtiriladi.
1) K kalitning almashtiriluvchi s
0r
simvolga mos k
m
simvoli aniqlanadi;
2) shifrlash matritsasi T
sh
dagi k
m
= b
j1
shart bajariluvchi iqator topiladi.
3) s
or
= b
i1
shart bajariluvchi j ustun aniqlanadi.
4) s
or
simvoli b
ij
simvoli bilan almashtiriladi.
T
Sh
=
88
5-qadam. Shifrlangan ketma-ketlik ma’lum uzunlikdagi (masalan 4 simvolli)
bloklarga ajratiladi. Oxirgi blokning bo‘sh joylari maxsus simvol-to‘ldiruvchilar
bilan to‘ldiriladi.
Rasshifrovka qilish quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi.
1-qadam. Shifrlash algoritmining 3-qadamidagidek shifrmatn tagiga kalit
simvollari ketma-ketligi yoziladi.
2-qadam. Shifrmatndan
s
1r
simvollari
va mos kalit simvollari k
m
ketma-ket
tanlanadi.
T
sh
matritsada
k
m
= b
ij
shartni qanoatlantiruvchi
iqator aniqlanadi.
i-
qatorda
b
ij
=s
1r
element aniqlanadi. Rasshifrovka qilingan matnda
r - o‘rniga
b
ij
simvoli joylashtiriladi.
3-qadam. Rasshifrovka qilingan matn ajratilmasdan yoziladi.
Xizmatchi
simvollar olib tashlanadi.
Misol. K=
kaliti yordamida T=
dastlabki
matnni shifrlash va rasshifrovka qilish talab etilsin. Shifrlash va rasshifrovka qilish
mexanizmi 5.4-rasmda keltirilgan.
Dastlabki matn P A X T A _ G‘A R A M I
Kalit G‘O‘Z A G‘O‘ Z A G‘O‘Z A
Almashtirilgan
so‘nggi matn K O‘N T G‘ Z T A L O‘ F I
Shifrmatn K O‘N T G‘ Z T A L O‘ F I
Kalit G‘O‘ZA G‘O‘ Z A G‘O‘ZA
Rasshifrovka
qilingan matn P A X T A _ G‘A R A M I
Dastlabki matn P A X T A _ G‘A R A M I
5.4-rasm. Vijiner matritsasi yordamida shifrlash misoli.
Polialfavitli almashtirish usullarining kriptobardoshligi oddiy almashtirish
usullariga qaraganda aytarlicha yuqori, chunki ularda dastlabki ketma-ketlikning
bir xil simvollari turli simvollar bilan almashtirilishi mumkin. Ammo shifrning
statistik usullariga bardoshliligi kalit uzunligiga bog‘liq.
Obro‘sizlantirish - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich...

342
jarayonlarning
hisoblash
tizimlari
qurilmalaridan,
dasturlaridan
va
ma’lumotlaridan foydalanishlarini aniqlash va cheklash.
Ассеss control - definition and
restriction of access of users, programs or
processes to devices, programs and data of the computing system.
Концепция защиты информации - система взглядов и общих
технических требований по защите информации.
Axborotni himoyalash konsepsiyasi –axborotni himoyalash bo‘yicha
qarashlar va umumiy texnik talablar tizimi.
The concept of information security - frame of
reference and the general
technical requirements on information security.
Криптографическая система - совокупность технических и /или
программных средств, организационных методов, обеспечивающих
криптографическое преобразование информации и
управление процессом
распределения ключей.
Kriptografik tizim –axborotni kriptografik o‘zgartirishni va kalitlarni
taqsimlash jarayonini boshqarishni ta’minlovchi texnik va/yoki dasturiy vositalar,
tashkiliy usullar
majmui
Cryptographic system, Cryptosystem - set technical and/or software, the
organizational methods providing cryptographic transformation of information and
management process of distribution of keys.
Cyber terrorism — - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich...

340
допуска к ключам данной шифрсистемы симметричной или к использованию
некоторых функций данной шифрсистемы асимметричной.
Maxfiy kalit - ma’lum simmetrik shifrtizim kalitlaridan yoki ma’lum
asimmetrik shifrtizimning ba’zi funksiyalaridan foydalanish huquqiga ega
bo‘lmagan shaxslardan maxfiy sanaluvchi kalit.
Secret key — the key kept in a secret from persons, not having the
admission to keys given symmetric cryptosystem or to use of some functions given
the asymmetric cryptosystem.
Код
–
1.
Представление
символа
двоичным
кодом.
2.
Криптографический прием, в котором используется произвольная таблица
или кодировочная книга для преобразования текста в закодированную
форму.
Kod - 1. Simvolni ikkilik kod orqali ifodalash. 2. Matnni kodlangan shaklga
o‘zgartirishda ixtiyoriy jadvaldan yoki kodlash kitobidan foydalanuvchi
kriptografik usul.
Cоdе -1.Symbol representation by a binary code. 2. Cryptographic reception
in which any table or the quoted book for transformation of the text to the coded
form is used.
Код 
аутентификации - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich...

341
information.
As a rule, authentication code compares to the message its code of
authenticity of the message. The algorithm of decision-making on authenticity of
information is based on check of value of a code of authenticity of the message.
Код аутентичности сообщения — в протоколах аутентификации
сообщений с доверяющими друг другу участниками —
специальный набор
символов, добавляемый к сообщению и предназначенный для обеспечения
его целостности и аутентификации источника данных.
Xabarning asliga to‘g‘riligi kodi - bir-biriga
ishonuvchi ishtirokchilar
tomonidan xabarlarni autentifikatsiyalash protokollarida xabarga qo‘shiladigan va
uning yaxlitligini va ma’lumotlar manbaining autentifikatsiyasini ta’minlashga
mo‘ljallangan simvollarning maxsus nabori.
Message authentication code, seal, integrity check value — in
protocols
of authentication of messages with participants trusting each other — the special
character set added to the message and intended for
ensuring its integrity and
authentication of data source.
Компрометация - утеря критичной информации либо получение ее
неавторизованными для этого субъектами (лицами, программами,
процессами и т.д.)
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и цифровых технологий и их инновационных решений», татуфф, Фергана, 4 мая 2023 г - bet 32

Axborot texnologiyalari va zamonaviy dasturiy mahsulotlar ishlab chiqarishning dolzarb muammolari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
60
bazaviy stantsiyaning bir xil segmentida joylashgan bo‘ladi. Mobil abonentlar
harakatlanayotganda to'g'ridan-to'g'ri tarmoqqa kirishlari amalga oshiriladi.
Ushbu infokommunikatsiya tizimi 2-7 gigagertsli chastota diapazonida
ishlaganligini hisobga olganda. Mobillikni ta'minlash uchun eng qulay
chastotalar 2,5-2,7 GGts hisoblanadi. WiMAX texnologiyalarni afzalliklari
shundaki hududiy tarmoqlar bir hududni boshqa hudud bilan sifatli bog‘lashda
qulay interfeys hisoblanadi. Yana bir afzaligi shundaki, WiMAXning IEEE
802.16 tarmog‘i strukturasi odatiy mobil aloqa tarmog‘iga o‘xshash hisoblanib,
40-60 km radius kenglikda ham abonentlar uchun xizmat ko‘rsata oladi.
WiMAX texnologiyasi tizimida Fixed WiMAX -fiksatsiyalangan aloqa,
Nomadic WiMAX -seansli aloqa, Portable WiMAX -siljish rejimidagi aloqa,
Mobile WiMAX -mobil aloqalar mavjudligini aytish mumkin.
ARTIFICIAL NEURAL NETWORK-BASED INTELLIGENT

Искусственный интеллект, методы и технологии информационной безопасности
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
582
the network. It can analyze large datasets and make predictions or decisions
based on patterns and relationships found in the data.
An Artificial Neural Network-based Intelligent Learning System is
particularly useful in educational settings because it can be trained to recognize
patterns in student performance data and provide personalized feedback and
recommendations to students and teachers. It can also be used to develop
predictive models that can forecast future performance and identify students
who may need additional support.[1,2]
This technology is being used in a variety of educational contexts, from
adaptive learning systems to intelligent tutoring systems, to enhance student
learning and improve educational outcomes. It has the potential to revolutionize
the way that we teach and learn, making education more personalized, engaging,
and effective.
The methodology for an Artificial Neural Network-based Intelligent
Learning System typically involves the following steps:
Data collection - Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и цифровых технологий...

Sun’iy intelekt, axborot xavfsizligi texnikasi va texnologiyalari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
583
its performance over time. This may involve updating the model with new data
or retraining the model if performance degrades over time.
Throughout this process, it is important to continually evaluate and refine
the system, using feedback from students and teachers to improve its
performance and effectiveness. By leveraging the power of artificial neural
networks, this methodology has the potential to transform the way we teach and
learn, making education more personalized, efficient, and effective.[2,3]
Algorithms that can be used to train Artificial Neural Network-based
Intelligent Learning Systems include stochastic gradient descent, momentum-
based gradient descent, and adaptive learning rate algorithms such as Adam and
RMSprop. The choice of algorithm depends on the specific problem and data set
being used.
In conclusion, an Artificial Neural Network-based Intelligent Learning
System is a powerful tool that can be used to enhance learning and improve
educational outcomes. By leveraging the principles of machine learning and
artificial intelligence, this technology can provide personalized feedback and
recommendations to students and teachers, and adapt to changing learning needs
and preferences.
Литература - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta

63
with a very strong personality. Romeo is a young teenage boy with characteristics
that may
be unique from those of others, such as idealistic, dramatic and idiotic
among others.
The other characters in this play also have their own characteristics, which may
oftentimes bring out the traits of Romeo. Thus, his predominant character traits of
kindness, idealism, dramatism and foolishness are seen best when contrasted with
the traits of other characters.
Лицензия - разрешение на право продажи или предоставления услуг. 
Litsenziya

343
Axborot himoyasi sohasidagi litsenziya –axborot xavfsizligi sohasida u
yoki bu ishlarni bajarish huquqiga litsenzion bitim (shartnoma)
bilan
rasmiylashtirilgan ruxsatnoma.
License information security - permission to the right of carrying out these
or those works in the field of the information security,
issued by the license
agreement/contract/.
Ложная информация -
информация, ошибочно отражающая
характеристики и признаки, а также информация о не существующем
реальном объекте.
Yolg‘on axborot –xarakteristikalarni va alomatlarni noto‘g‘ri akslantiruvchi
axborot hamda real mavjud bo‘lmagan ob’ekt hususidagi axborot.
False information - information which is mistakenly reflecting
characteristics and signs, and also information on object not existing really.
Макровирусы — программы на языках (макроязыках), встроенных в
некоторые системы обработки данных (текстовые
редакторы, электронные
таблицы и так далее).
Makroviruslar - qandaydir ma’lumotlarni ishlash tizimiga (matn
redaktoriga, elektron jadvallarga va h.) o‘rnatilgan tillardagi (makrotillardagi)
dasturlar.
Macro viruses — programs in the languages (macrolanguages) which have
been built in some systems of data processing (text editors, spreadsheets and so
on).
Мандат - разновидность указателя, определяющего
путь доступа к
объекту и разрешенные над ним операции.
Конкурентная среда - Sanoatning turli texnologiyalarida keng qo’llanilayotgan membrana usullari

|
Sanoatning turli texnologiyalarida keng qo’llanilayotgan membrana usullari
|
bet | 3/3 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 1,68 Mb. | | #105047 |
Bog'liq biznes
Usulning afzalliklari: iflosliklar ajralishida fazalarga ajratish shart emasligi, energiya sarfi kamligi, kimyoviy reagentlarsiz yoki kam miqdorda reagent qo‘shish bilan xona haroratida olib borish mumkirıligi; qurilma tuzilishining soddaligi. Usulning kamchiligi: membrananing tashqi yuzasida erigan moddalar konsentratsi- yasining ortishi bilan yuzaga keluvchi konsentratsion qutblanishning hosil bo‘1ishidir. Bu holat qurilmaning ish mahsuldorligining kamayishiga, komponentlarning parchalanish bosqichi pasayishiga va membrananing ishlash muddatining kamayishiga olib keladi.
Mikro filtrlash (MF) Filtrlash aniqligi 0,1 dan 50 mikrongacha.Mikro filtrlash turli xil PP filtr elementlarini, faollashtirilgan uglerod filtr elementlarini, keramik filtr elementlarini va boshqalarni o'z ichiga oladi.Mikroorganizmlar kabi xavfli elementlarni suvdan olib tashlaydi.Filtr elementi ko'pincha yuvilmaydi va muntazam ravishda almashtirilishi kerak bo'lgan bir martalik filtr materialidir.
①PP paxta yadrosi: odatda faqat suvdagi cho'kindi va zang kabi katta zarralarni olib tashlash uchun past talablar bilan qo'pol filtrlash uchun ishlatiladi.
②Faollashgan uglerod: U suvdagi turli xil rang va hidlarni yo'q qilishi mumkin, lekin u suvdagi bakteriyalarni olib tashlay olmaydi va cho'kindi va zangni olib tashlash ta'siri ham juda yomon.
③Keramik filtr elementi: Kichik filtrlash aniqligi atigi 0,1 mikron va oqim tezligi odatda kichik, uni tozalash oson emas.
Dializ - bu konsentrlangan va suyultírilgan eritmalarni diffuziya tezliklari turli xil bo'lgan moddalarni yarimoʻtkazuychan membranalar orqali oʻtkazib ajratish usulidir.
Agar konsentratsiyasi yuqori va past boʻlgan eritmalar orasiga membrana joy lashtirilsa,
eritmalar orasida konsentratsiya gradiyenti hosil boʻladi. Bu gradiyent ta'sirida eritilgan
modda menmbrana orgali konsentratsiyasi kam boʻ lgan eritma tomon diffuziya orqali o'ta
boshlaydi. Erituvchi (suv) esa teskari tomon harakat qila boshlaydi. Dializ tezligi Fikning
birinchi qonuni yordamida topiladi. Dializ orgali oʻtgan modda miqdori esa, massa o'tkazish tenglamasi orgali aniglanadi. Dializ asosan, tuzilishi romli filtr – pressga o`xshash boʻlgan, tekis kamerali va ichi boʻsh tolali membrana qurilmalarda amalga oshiriladi.
Elektrodializ - elektr maydoni ta’sirida elektrolit ionlari harakati ortishi hisobiga dializni tezlashtirish.
|
| |