Fizika fanini o’qitish usullari

1.2. Fizika fanini o’qitish usullari.
Fizika o’qitish metodikasining predmeti va tadqiqot metodlari.
Uzluksiz ta’lim tizimida fizika o’qitishning maqsadi o’quvchi va talabalarga ta’lim berish, ularni tarbiyalash va rivojlantirishdan iboratdir. Shu bilan birga fizikaning metodik masalalaridan bo’lib, o’quv kursining mazmunini, tarkibini va dasturini, uni o’qitishga taaluqli darslik, o’quv qo’llanmalar va vositalarni aniqlash va ulardan o’qitish jarayonida samarali foydalanish usullarini toppish hisoblanadi.
O’qitish jarayoni tushunchasi asosan quyidagi savollarga javob berishi kerak:
Yoshlarni nima uchun o’qitamiz? Bu har bir davlatdagi o’qitishningmaqsadi va vazifasi orqali aniqlanib,direktiv hujjatlarda (konstitutsiya, “ta’lim to’g’risidagi” qonun, bilim berish konsersiyalari, davlat ta’lim standartlari, o’quv yurtining ustavi, dasturiy hujjaylar va boshqalar) ko’rsatiladi. Uzluksiz ta’lim tizimida fizika o’qitishning maqsadi o’quv dasturlarining tushuntirish xatida quyidagi tarzda berilgan:
Ilmiy-texnik taraqqiyotni tezlashtirish jarayonida fizikaning tutgan o’rni va rolini tushuntirish asosida o’quvchilarni siyosiy-g’oyaviy, fidoyilik va internatsional milliy ruhda tarbiyalash, direktiv hujjatlarda mos tarzda ilm va texnikani rivojlantirishiga vatanimiz va chet ellik olimlarning qo’shgan hissalari bilan tanishtirish;
Ilmiy dalillar, tushunchalar, qonunlar, nazariyalar, fizika fanining tadqiqot metodlari, bilimlarni amalda qo’llash va olamning ilmiy manzarasi to’g’risidagi bilimlarni shakllantirish;
Materiya tuzilishining birligi, tuzilishining cheksizligini, tabiatdagi saqlanish qonunlarining universialligini, fizik hodisalarning dialektik mohiyatini, fizik nazariyalarning uzluksizligi va izchilligini, fizikaning rivojlanishida nazariya bilan tajribani birgalikda qatnashishini, fizikani o’rganishda amaliyotning rolini ochib berish;
Ilmiy-texnik taraqqiyotning asosiy jihatlari bilan tanishtirish – kompleks avtomatlashtirishni, elektronika va mikroprotsessorlarni, texnikani, robotatexnikani, atom energetikani, ishlab chiqarish va axborot texnologiyasining hamda yangi materiallarni ishlab chiqarish jarayonlari bilan o’quvchilarni tanishtirish;
Bilimlarga mustaqil ega bo’lishni tushuntirish, darslik, o’quv qo’llanmalar, ma’lumot beruvchi ilmiy adabiyotlar hamda xrestomatik adabiyotlar bilan ishlash usullarini shakllantirish;
Ayrim eksperimental ko’nikmalarni shakllantirish: asbob – anjomlar bilan ishlash, o’lchash, o’lchash natijalaridan foydalanish va eksperiment asosida xulosa chiqarish, texnik xavfsizlikka rioya qilish;
Fizika va texnikani bilishga qiziqtirish, bilish imkoniyatlarini rivojlantirish, o’qishga samarali yondashishni shakllantirish, fizikani hayot bilan bevosita bog’lab o’qitish natijasida o’quvchilarni kasb tanlashga tayyorlash, o’quvchilarni esa kasbiy tayyorgarligini kuchaytirish;
Yoshlarga nimani va qancha o’qitamiz? Bu savolga javob umuta’lim maktab, akademik litsey va kasb – hunar kollejlari, mutaxassislik o’quv rejalari hamda fizika o’quv dasturlaridan, darsliklardan olinadi.
Yoshlarni qanday o’qitamiz? Amalda bu savolga aniq javob beradigan direktiv hujjat yo’q . u o’qitish metodlari, vositalari hamda o’qitishni tashkil qilish shakllari orqali amalga oshirishga tegishli. Ularni ishlab chiqish, tanlab olish va foydalanish o’qituvchilardan yuqori darajadagi ijodkorlikni talab qiladi.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, mustaqillikka erishilgandan so’ng, Respublikamiz rahbariyati ushbu sohaga alohida e’tibor berib, 1997-yili “Talim to’g’risidagi” Qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” qabul qilindi. Ushbu hujjatlar asosida O’zbekistonda yoshlarni o’qitishning yangi tizimiga o’tildi va u hozirgi kunda muvaffaqiyatli faoliyat ko’rsatmoqda.
Oliy maktablarda fizika o’qitish metodikasi quyidagi bo’limlardan iborat: fizika o’qitishning ununiy nazariy masalalari; fizika kursining ayrim bo’limlarini yoki mavzularini o’qitish metodikasi; fizik eksperimentlarni bajarish metodiaksi va texnikasi. Fizika kursining barcha bo’limlarining mavzulari mazmunini, tarkibini aniqlash va ularni o’qitishni (xususiy metodika) didaktik nuqtai nazardan ta’minlash hamda o’qitish metodlarini tanlash va ular asosida ta’lim-tarbiya jarayoninin tashkil qilish ( ummiy metodika) bilan shug’ullandi.
Fizika o’qitishning umumiy nazariy masalalariga quyidagilar kiradi:
Turli o’quv yurtlarida fizika o’qitishning maqsadi va vazifalari;
O’quv yurtlarida o’qitiluvchi fizika kursining mazmuni, tuzilishi va hajmi;
Fizika o’qitishning matodologik va psixologik asoslari;
Fizika o’qitish jarayonida politexnik ta’lim berish va uni amaliyot bilan bog’lash;
Fizika kursini predmetlararo aloqasini o’rnatish va o’qitishning turli bosqichlari orasida izchillikni amalga oshirish;
Fizika o’qitish jarayonida o’quvchilarda dialektik – materialistic dunyoqarashni shaklantirish va ularning ilmiy fikr yuritilishini o’stirish;
O’qitishning adekvat texnologiyasi, metodlari hamda vositalari, o’qitishning tashkiliy shakllarini, ‘quvchilarning bilimini tekshirish va baholash mezonlarini aniqlash va boshqalar.
Fizika o’qitilishning umumiy masalalaridan keyin kursning mazmuniga tegishli har bir bo’lim yoki undagi mavzularning o’qitish metodikasi beriladi va xususiy metodika deyiladi. Dasturda ko’rsatilgan har bir mavzuning mazmuni, o’quv materialining ketma – ketligi, undagi tushunchalarni shakllantirish yo’llari, qonunlar va nazariyalarning mazmun hamda mohiyatini ochib berilishi, o’quv materialining amaliy ahamiyati, o’quvchilar ushbu materialni o’zlashtirishi uchun zarur bo’lgan qanday malaka va ko’nikmaga ega bo’lishi, masala yechishni, laboratoriya ishlarini bajarish yo’llari va metodik xususiyatlari qaraladi.
Pedagogika yoki didaktikaning bo’limi bo’lgan oily maktablarda fizika o’qitish metodikasi, o’zining tadqiqot metodlariga ega bo’lib, u jamiyat taraqqiyoti bilan hamohang rivojlanib va o’zgarib boradi. Asosiy tadqiqot metodlari va usullari sifatida quyidagilarni ko’rsatish mumkin: muammoning nazariy tanlanishi; oily maktabkarda fizika o’qitishdagi ilg’or va ijodkor o’qituvchilarning tajribasini o’rganish, ulardan foydalanish va umulashtirish; taklif qilinayotgan tavsiyalarning samaradorligini tekshirish uchun o’tkaziladigan tajriba-sinov ishlari va boshqalar.
|