Energetikada tejamkorlik

|
Energetikada tejamkorlik
|
Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 19,89 Kb. | | #159036 |
Bog'liq ENERGETIKADA TEJAMKORLIK
ENERGETIKADA TEJAMKORLIK
REJA:
1. Energiya tejamkorligi
2. Energiya tejamkorligining umumiy muammolar
3. . Ishlab chiqarish qurilma va mashinalarda elektr energiyani aktiv usulda iqtisod qilish
1. Energetik zanjir - energiya oqimining birlamchi energiya resurslaridan to energiyaning iste'molchiga uzatilib, undan foydalanishgacha bo‘lgan yo‘li tushuniladi. Masalan, gazning yer ostidan olinishi, issiqlik elektr stansiyasiga quvurlar orqali uzatilishi va yoqilishi natijasida elektr energiya olinishi, bu- elektr energiyaning elektr tarmoqlar orqali iste’molchiga uzatilib va u mahsulot ishlab chiqarishda sarf bo‘lishigacha bo‘lgan yo‘li tushuniladi.
Energiya tejamkorlik - energiya resurslaridan samarali foydalanish uchun ko‘riladigan tadbirlar majmuasi. Misol uchun ishlab chiqarishda elektr energiyani iqtisod qilishga qaratilgan tadbir.
Energiya hajmi - mahsulot ishlab chiqarishda yoki biror ishni bajarishda sarf bo‘ladigan energiya miqdori. «Energiya hajmi» atamasi hozirgi paytda ko‘proq energiya solishtirma sarfining pul birligiga nisbatan ko‘rsatgich sifatida qaraladi (milliy daromad, mahsulot tannarxi). Energiyadan samarali foydalanish - ijtimoiy, siyosiy, moliyaviy cheklanishlar, atrof-muhit, ekologiya va h.k. lami hisobga olgan holda energiyani iste'molchilarga eng maqbul yo‘l bilan taqsimlash va ishlab chiqarishda qo‘llash natijasida iqtisodiy foyda oiishga erishish
. Energiyani iqtisod qilish - ishlab chiqarishdagi ishlab chiqarishga sarf bo‘layotgan energiyani kamaytirishga qaratilgan tadbir. Misol uchun, elektr motorlarda quwat isrofini kamaytirishga qaratilgan tadbir.
Energiyani iqtisod qilish - ishlab chiqarishdagi ishlab chiqarishga sarf bo‘layotgan energiyani kamaytirishga qaratilgan tadbir. Misol uchun, elektr motorlarda quwat isrofini kamaytirishga qaratilgan tadbir.
Energiyani iqtisod qUishning solishtirma sarflari - ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar salmog'ini o‘zgartirmagan holda bir yil ichida birlik mahsulot uchun sarf bo'ladigan energiya tushuniladi. Bu atama odatda foydani hisoblashda qo‘llaniladi.
Issiqlik izolyatsiyasi - elektr texnik, elektr mexanik va elektr termik qurilmalarini tashqi muhit bilan keraksiz issiqlik almashinuvidan asrash, ya’ni issiqlik isrofini kamaytirish.
Issiqlik uzatish - elektr texnik, elektr mexanik va elektr termik va issiqlik qurilmalar qismlaridan havo va gazli muhit orqali issiqlikning uzatilishi. Issiqlik o‘tkazuvchanlik - o‘zaro kontaktda bo‘lgan elektr texnik, elektr mexanik va elektr termik qurilmalar qismlarida issiqlikning bir qismidan ikkinchisiga uzatilishi.
Energiya iqtisodli qurilmalar - ya’ni issiqlik va elektr energiya sarfini eng minimal qiymatlarida foydalanayotgan qurilmalar.
Energiya tejamkor qurilmalar - ishlatilishi davrida yuklanish darajasi qanday bo‘lishidan qat’iy nazar foydali ish koeffitsiyenti va quwat koeffitsiyenti eng yuqori bo‘lgan ish rejimida ishlovchi elektr qurilmalar.
Bioenergetika - uy hayvonlari va parrandalaming organik chiqindilaridan, shahar va qishloqlarda yuzaga keladigan maishiy chiqindilardan yonuvchi gaz hosil qiluvchi energetikaning rivojlanib kelayotgan sohasi.
Issiqlik almashtirgich - issiqlik yuqori temperaturali muhitdan past muhitga o‘tuvchi qurilma turi.
Kondensatni qaytarish - issiqlik elektr stansiyalarda elektr energiya hosil qilishda foydalanilgan bug‘ning maxsus qurilma yoki jarayon natijasida bug‘ qozonga qayta bug‘ hosil qilish uchun qaytarish. Mexanik energiya regeneratsiyasi - maxsus choralar bilan qurilmalarda yo‘qolib ketishi mumkin bo‘lgan foydali energiya turiga o'zgaradigan mexanik energiyaning bir turi kaskad sxemalari qoldiq energiyadan shu jarayon uchun yoki boshqa bir jarayon uchun foydalanish
2. Jamiyat taraqqiyotining obyektiv qonuniyatlari mehnatning enyergiya bilan ta’minlanish darajasininng tinmay o‘sib borishini taqozo qiladi. Bunda texnik taraqqiyotning ko‘pgina yo'nalishlari ishlab chiqarishda energiyadan foydalanishning samaradorligini oshirishga, ya’ni energiya tejamkorligiga qaratilgandi. Ishlab chiqarishda energiyadan tejamkorlik bilan foydalanishni amalga oshirish, odatda ikki yo‘nalishda olib boriladi.
Birinchi yo‘naIish - ishlab chiqarilayotgan tayyor mahsulotga to‘g‘ri keladigan energiya miqdori qiymatini kamaytirish, ya’ni organik va yadro yoqilg'i, elektr va issiqlik energiyalarini iqtisod qilishdan iboratdir. Buning uchun quyidagilami amalga oshirish maqsadga muvofiq bo‘ladi:
-texnologik va ishlab chiqarish intizomini yuqori darajagako‘tarish va energiya resurslaridan tejamkorlik bilan foydalanish; - issiqlik va elektr energiyani ishlab chiqarish, uzatish, o‘zgartirish, saqlash va iste’molchilarga tarqatiishdagi sodir bo‘ladigan isrofgarchiliklami kamaytirish;
- asosiy energetik va texnologik qurilma va majmualami yangilash, qayta qurish va zamonaviy energiya tejamkor bo‘lgan qurilma va majmualar bilan almashtirish;
- sanoatning kam energiya sarf bo‘ladigan tarmoqlarini rivojlantirish, mashinasozlik mahsulotlari sifatini hamda ishlash muddatlarini oshirish, materiallar sarfini kamaytirish, energiya tejamkorligiga qaratilgan ishlab chiqarishning ichki boshqaruv tizimlarini takomillashtirish.
Ikkinchi yo'nalish - energetika sohasi ishlab chiqarish tizimlarining o‘zini va energetika balansini takomillashtirish, ish unumdorligini oshirish, shuningdek qimmat va noyob. materiallaming o‘mini bosadigan, nisbatan arzon va noyob bo‘lmagan materiallar bilan almashtirish natijasida energetika xo'jaliklarida iqtisodiy samaradorlikka erishish. Qo'shimcha energoresurslardan foydalanish natijasida ishlab chiqarilayotgan mahsulotning sifati, ishonchliligi va ishlash muddatining oshishi yoki iste'molchilaming talablarini qondiradigan yangi mahsulotlami ishlab chiqarishni yo'lga qo‘yish, mehnat muhofazasi va ish sharoitlarini yaxshilash, insonlaming turmushini yaxshilash va ekologik muhitga boladigan salbiy ta'sirlami kamaytirish kabi natijalarga intilib, iqtisodiy samaradorlikka erishish uchun zamr bo‘lgan harakatlar ham shu yo‘nalishga kiradi. Iqtisodiy samaradorlik qilinadigan sarflardan yuqori bo‘lgan holdagina bunday sa’yi harakatlar energiya tejamkorlik yoki resurs tejamkorlik xarakteriga ega bo'ladi.
Iste'molda bo'lgan mahsulotlar o‘miga qo‘shimcha energiya sarf qilib o‘miga - o‘rin mos materiallar ishlab chiqarib, bu yangi materiallami ishlab chiqarishda qo‘llash energiya resurs iqtisodiga va ishlab chiqariladigan harajatlami kamaytirishi natijasida iqtisodiy samaradorlikning oshishi, sarf bo'lgan qo'shimcha energiya narxidan yuqori boMsagina, bu xarajat energiya tejamkorligiga kiradi.
Energiya tejamkorlik siyosati ishlab chiqarishning umumiy samaradorligini oshirish vositasi sifatida energiya ishlab chiqarish va iste'molchilaming bundan unumli foydalanishlarigacha boigan barcha keng koiamdagi harakatlami o‘z ichiga oladi
Jamiyatning issiqlik va elektr energiyaga boigan haqiqiy ehtiyoji, uning hayot tarzi, iqlimiy sharoiti va texnik rivojlanish darajasi bilan belgilanadi. Energoresurlaming eng oxirgi bo‘g‘inidagi o‘zgartirilgan so‘ngi energiyaning bevosita texnologik qurilma va majmualarda, maishiy hayotda va transportda qo‘llanishi bilan esa jamiyatning taraqqiy etganlik darajasi belgilanadi
Ishlab chiqarishning energiyaga bo'lgan ehtiyojini o‘zgartirish uchun jamiyatning noenergetik ishlab chiqarish kuchlariga ta'sir qilmoq kerak. Iste’molchilaming energiyani iqtisod qilishi tom ma’nodagi energiya tejamkorligini bildiradi, ya'ni xalq xo‘jaligining haqiqiy energiya sarfi miqdorini kamaytirish demakdir.
3. Elektr energiyani aktiv iqtisod qilish passiv iqtisod qilishdan farqi shundaki, bu jarayon qo‘shimcha texnik vosita va moslamalar yordamida ishlab chiqarish qurilma va mashinalarda elektr energiyadan yanadasamarali foydalanish imkonini yaratishdan iboratdir. 0 ‘z navbatida elektr energiyadan aktiv iqtisod qilish elektr yuritmalardagi yuklanishlami rostlash, optimal boshqarish va salt yurishni chegaralash kabi vazifalami qo‘shimcha texnik vositalar yordamida bajarishga bo‘linadi. Bundan tashqari ishlab chiqarish qurilma va mashinalaming tezligi rostlanmaydigan elektr yuritmalarini tezliklari rostlanuvchi elyektryuritmalar bilan almashtirish elektr energiyani aktiv iqtisod qilish asosini tashkil etadi. Tezligi rostlanadigan va rostlanmaydigan elektr yuritmalarning energetik korsatkichlari yuklanganlik darajasiga qarab optimallashtiruvchi texiiik vositalar yordamida elektr energiyani iqtisod qilish alohida bir yo'nalish bo‘Iib, bu sohada keng imkoniyatlar mavjudligini ko‘rsatadi
. Mavjud ishlab turgan motorlami energiya tejamkor motorlarga almashtirilib, elektr yuritmaning boshqaruv qismini o‘zgartirmagan holda ishlatish natijasida energiya tejash mumkin.
4. Ishlab chiqarish qurilma va mashinalarida elektr energiyani passiv iqtisod qilish tushunchasi bu - elektyuritmalar uchun qo‘shimcha sarmoyalar sarf qilmasdan elektr energiyadan samarali foydalanishdemakdir. Bunday iqtisod qilishni turlari quyidagilardan iborat boMishi mumkin:
Elektr tarmog‘idan iste'molchilarga uzatilayotgan elektr energiya ko‘rsatkichlarining Davlat standartlariga mos bo‘lishi, quvvat bo‘yicha to‘g‘ri tanlangan elektr motorlarini energiya tejamkorlik rejimiga juda yaqin rejimda ishlashi imkonini yaratadi. Shuni e'tirof etish kerakki, hozirgi paytga kelib kuchlanish, chastota, amplituda va h.k. ko'rsatkichlaming ruxsat etilgan qiymatlari energiya tejamkorlik nuqtai nazaridan zamon talablariga mos kelmay qolgan va bu sohada yangi Davlat standartlari qabul qilish maqsadga muvofiq keladi. Ishlab chiqarish qurilma va mashinalaming elektr motorlarini quvvati bo‘yicha to‘g‘ri va ishlab chiqarish sharoitiga mos keluvchi elektr motorlar tanlash energiya tejamkorlik nuqtai nazaridan muhim masaladir. Tanlangan motomi ishlatishda yuqori FIK da bo'lishiga erishish maqsad qilib qo‘yilgan bo‘lishi kerak. Motoming yuklanish momenti va ihexanik tavsifi asosiy mezon bo'ladi.
Yuklanishning turg'un momenti motorda turg‘un issiqlik rejimini yuzaga keltiradi. Motor pasportida keltirilgan nominal quwat motoming ruxsat etilgan darajada qizishini ta’minlaydi va qoplanilgan izolyatsiya sinfiga to‘g‘ri keladigan haroratdan oshib ketmasdan uzoq muddat ishlashini kafolatlaydi. Motordagi quvvat isrofi natijasida hosil boladigan turg‘un qiziganlik darajasi uning ishlash muddatiga albatta ta’sir qilmaydi.
Biroq motor pasportidagi quvvat ishlab chiqarish qurilmasi yoki mashinasining yuklanish quwatiga hamisha ham mos kelavermaydi. NEMA standartlari bo'yicha himoyalangan motorlar uchun nominal yuklanganlik koeffitsiyenti 1,15 ga tengdir, ya'ni qisqa muddatga motorlami shuncha marta ortiq quvvatli rejimda ishlatishga mxsat etiladi. Motoming qizishi esa mxsat etilgan haroratdan oshmaydi. Bu esa iste'molchiga iqtisodiy nuqtai nazardan ma'qul motor tanlash imkonini beradi. Motoming yuklanganlik koeffitsiyentidan to‘g‘ri foydalanilganda narxi pastroq bolgan motomi qoMlab ham elektr energiyadan iqtisod qilish mumkin.
Har soatda motordagi yuklanishning nominalga nisbatan 15% oshishi uning ishlash muddatini 2-3 soatga qisqartiradi. Shuning uchun bunday yuklanganlikda motoming ishlab chiqarish rejimi qisqa muddatli bolgandagina samara beradi. Bunday rejim odatda metall kesuvchi dastgohlarinng elektr jihozlarida va kesgich yuritmalarga xosdir.
Harakatga keltirilayotgan mexanizmning inersiya momenti katta bo‘lsa elektr yuritma motori o‘tish jarayonining cho‘zilib ketishiga olib keladi (10 sekunddan ko‘p). Shunda motor chulg‘amlaridan katta qiymatdagi tok o‘tishi motoming qizib ketishiga sabab boiadi. Bunday elektr yuritmalarda ishga tushirish momenti yuqori boigan motorlami qoilash maqsadga muvofiq keladi.
Agar motoming yuklanganligi nominal quwatiga nisbatan 45% dan kam boisa, u holda nominal quwati kamroq quwatlisiga almashtirish hamma vaqt ham maqsadga muvofiq boiadi. Motoming yuklanganli nominal quvvatiga nisbatan 70% dan yuqori boisa, u holda motor quwatining tanlanishi to‘g‘ridir. Motorinng yuklanganligi 45-70% oraliqda boisa, motomi almashtirish yoki almashtirmaslik motordagi quwat isrofi tahlili asosida amalga oshiriladi.
Elektr motorlami ishlatish jarayonida uning aylanuvchi qismlarining (rotor va yakor) uzoq vaqt normal ishlashi uchun podshipniklami mos moylar bilan vaqtida moylab turish va motor korpusi qovurg‘alarini va ular orasidagi ariqchalami tozalab turish hamda korpus yuzasini issiqlik uzatishni jadallashtirish maqsadida mos rangli bo‘yoqda bo‘yash ham motorlaming ishlash muddatida mexanik energiya isrofini kamaytirish va ishlash muddatini uzaytirishga olib keladi.
Elektr motorlardagi sovutish jarayonini jadallashtirish maqsadida termosifonlaming qo‘llanilishi ushbu motorlaming quwatidan to‘liqroq foydalanish imkonini beradi.
Energiya tejamkor motorlaning yuklanishi o'zgarishining keng diapazonida (0,5 - 1,0) va quw at va foydali ish koeffitsiyentlari nominalga teng bo‘lib deyarli o‘zgarmay turishi sababli bunday motorlaming elektr yuritmalarida qo‘llanishi yuqori samara beradi. Garchi bunday motorlaming tannarxi oddiy motorlaming tannarxiga nisbatan bir muncha yuqori bo'lsa ham ishlatish jarayonida energetik ko‘rsatkichlarining yuqori bo'lishi bilan va iqtisod qilgan elektr energiya hisobiga o‘zini toMiq oqlaydi.
|
| |