Pedagogik faoliyat - Umumiy psixologiya

|
Umumiy psixologiya
|
bet | 166/169 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #242452 |
Bog'liq Umumiy psixologiyaPedagogik faoliyat—bu o`qituvchining o`quv jarayonidagi faolligidir.
Ma’lumki, o`qituvchi pedagogik faoliyatning eng muhim tayanchi, funksiyasidir. U umumiy ta’limni islox qilishda, yosh avlodni xar tomonlama shakllantirishda muhim rol o`ynaydi. Xalkimiz ular qo`liga shirindan-shakar jigargo`shalarini ishonib topshiradilar.O`qituvchi bola shaxsini shakllantiradi, ma’naviy, xayotiy va ilmiy e’tiqodlarni, qiziqsh va ideallarni shakllantiradi.
Umuman olganda, o`qituvchilar qo`lida yosh avlodimizning taqdiri yotadi. Ularni baxtli va baxtiyor , badbaxt va yomon bo`lishi xam, olim va zolim bo`lishi xam o`qituvchilarimizga bog`liq. Shuning uchun xam o`qituvchi jamiyatimizning yetuk o`g`il qizlarini tarbiyalashda aloxida o`rin egallaydi.
Pedagogik faoliyat xamma faoliyatlar ichida o`zining chuqur insoniy mazmuni bilan ajralib turadi.U o`zining ma’suliyati va uning yurakdan xis qila bilishi bilan axamiyatlidir.Uning mazmuni esa o`qituvchi shaxsining faoliyati motivlari bilan belgilanadi. Agar bu motivlar ta’lim-tarbiya jarayonida uzoqni ko`zlagan, ma’lum ijobiy maqsadlarga qaratilgan bo`lsa - bu oliyjanob ideallarning paydo bo`lishiga, o`qituvchini bola qalbiga chuqurroq kirishiga, izlanishiga, yangi bilimlar sistemasini bolalarimizga singdirishiga, ularda o`qishga, mehnatga nisbatan ijobiy, ongli munosabatlarni tarbiyalashga olib keladi va aksincha.
Pedagogik faoliyat motivlarining mazmuni ta’lim-tarbiya ishini muvaffaqiyatini belgilovchi omil xisoblanadi.
Ma’lumki, ta’lim-tarbiya jarayonini takomillashtirish va uni qayta qurish o`qituvchi shaxsi oldiga katta vazifalar va talablar qo`yadi.
1. O`qituvchi o`zining sog`lom dunyoqarashi, aniqi insoniy yo`nalishi, g`oyaviy-siyosiy e’tiqodining yuksak darajada ekanligi, o`z vazifasini vijdonan bajarishi ;
2. Bolalarga , pedagogik mehnatga mehr qo`yishi , bolalar jamoasi bilan ishlash va birga bo`lishga moyilligi;
3. Tarbiyaviy ishlarning sifatiga axamiyat berish va ularni xayotga e’tiqodli qilib tarbiyalash;
4. O`quvchilar, ota-onalar va turli millatlar orasidagi ijobiy va samimiy munosabatlarni o`rnatilishi ;
5. Ta’lim jarayonini takomillashtirish, unda o`quvchilarni bilish va fikr yuritish jarayonini faollashtirish. Mustaqil, faol va ijodiy tafakkurni shakllantirish;
6.Ta’lim jarayonida o`quvchilarni maxsus va umumiy qobiliyatlarini shakllantirish;
7. Yoshlarni mehnatga nisbatan ongli munosabatda bo`lishini shakllantirish malakasiga ega bo`lish;
8.Ta’limning mazmunini takomillashtirish va intensivlantirishda uni yangi, samarali metodlarini qidirib topish va undan foydalanish;
9.Ta’lim-tarbiyaning effektiv yo`llarini topa bilish. O`quvchilarning psixologik qobiliyatlarini tushunish va unga qarab individual munosabatda bo`lish;
10.O`quvchilarni xozirgi zamon talabiga binoan tarbiyalash, o`z millatining urf-odatlari , axloqlari ruxida shakllantirish kabi qator vazifalarni xal qila oladigan bo`lmog`i lozimdir.
Bu vazifalarni xal qilish turli vaziyatlarda turlicha bo`lishi mumkin.
1-vaziyatda: o`qituvchining professional bilimlarni egallashi, o`z ustida samarali ishlashi, fan yangiliklaridan foydalanishi, izlanishi, o`z bilimlarini mustaqil ravishda amalga tadbiq qila olishi bilan ;
2-vaziyat: o`qituvchining mustaqil, faol, ijodiy ish ko`ra bilishiga:
3-vaziyatda: o`quvchilar faoliyatini analiz qilishi, uning ijobiy va salbiy tomonlarini o`rganish, ulardan o`z ishida foydalanish yoki tanqidiy qarashga bo`lgan munosabatida;
4-vaziyat: o`qituvchining ta’lim-tarbiya ishida sodir bo`lgan kamchiliklar va ularga bo`lgan munosabatlari, ya’ni ularni bartaraf qila olishi yoki sabr-qanoat bilan ishlash qobiliyatining turlicha bo`lishi.
5-vaziyat: o`qituvchining o`quvchi shaxsini turlicha shakllantirishiga, ularda bilim, malaka va ko`nikmalarni xosil qilishga bulgan munosabati uni xar tomonlama kelgusi faoliyatga tayyorgarlik darajasi bilan bog`liqdir. Bu vaziyatlar o`qituvchining pedagogik faoliyati mazmunini tashkil qiladi.
Agar pedagogik faoliyat :
1-dan, pedagogik yo`nalishning aktivligini;
2-dan, ijtimoiy buyurtmalarni qanday bajarilishini,
3-dan, shaxsni o`z ichiga oladi.
Pedagogik faoliyat boshqa foaliyatlar orasida eng murakkab va ta’lim-tarbiya berishdan oliy maqsadga qaratilgan faoliyatdir.Shuning uchun bu faoliyatning turi, tuzilishi xam o`qituvchi shaxsi oldiga qo`yilgan ijtimoiy talablarning qanchalik murakkabligini ko`rsatishi mumkin.
Pedagogik faoliyat turlariga:
Ta’limiy faoliyat.
Tarbiyaviy faoliyat.
Tashkilotchilik faoliyati.
Tashvikotchilik faoliyat.
O`z ustida ishlash faoliyati
Maslaxat berish,bolalarga yo`l-yo`riq ko`rsatish faoliyati.
Pedagogik faoliyat strukturasiga:
ta’lim-tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalarining motivlarini aniqilash;
o`quvchilarga ta’lim-tarbiyaviy ta’sir ko`rsatish usullarini tanlay olish;
o`quvchilarni nazorat qilish va ularning faoliyati, bilimlarini baxolay olish kiradi.
Pedogogik faoliyatning bu strukturasida bevosita uning komponentlari:
1) konstruktiv,
2) tashkilotchilik,
3) kommunikativ faoliyatlar yotadi. Chunki, ta’lim-tarbiyaning maqsad va vazifalarining motivlarini belgilash, unga ta’sir etuvchi usullarni tanlab olish, qo`llash; o`quvchilarni nazorat qilish va bilimlarni baxolash bevosita o`qituvchining konstruktiv, ya’ni ta’lim jarayonini tashkil etishga, uning tashkilotchiligi va ta’limni boshqarishi, o`quvchilar bilan uzaro munosabati va ularning bilimlari, imkoniyatlarini baxolay olishiga, o`quvchilar kalbiga kira olishiga bog`liqdir.
Konstruktiv komponent - o`qituvchining dars(mashg`ulot) va dars(mashg`ulot)dan tashqari bo`ladigan tarbiyaviy ishlarni ishlab chiqish, unga tegishli bo`lgan usullar yoki metodlarni tanlay bilishi, o`quvchilarga chuqur bilim bera olishi, darsni faollashtirishi va intensivlashtirish (tezlatish) yullarini, muammoli vaziyatlarni paydo qila olish va uni o`quvchilar oldiga qo`ya bilishdagi faoliyat komponentidir.
Pedagogik faoliyatning bu komponenti maktabni islox qilish jarayonida jamiyatimiz xayoti, rivoji uchun zarur bulgan komil insonni tarbiyalashda o`qituvchilar oldiga ulkan talablarni qo`yadi.
Tashkilotchilik komponenti - bu komponent konstruktiv komponent bilan bog`liq bo`lib, u butun o`quv faoliyati va tarbiyaviy ishlarni tashkil qilish malakasidan iboratdir.
Tashkilotchilik faoliyatida uch yo`nalish:
Bayon etish,
O`z xulqini dars va tarbiyaviy ishlarda tashkil qila bilish, boshqarish.
O`quvchilar faoliyatini tashkil qilish asosida amalga oshadi.
O`quv va bilish faoliyatini tashkil qilishda o`quvchilarning individual ish faoliyatini tashkil qilish, jamoa faoliyatini, ota-onalar va maktabga yordam beradigan tashkilotlar ishini boshqarish xam shu faoliyatning ish mazmunini tashkil etadi.
Kommunikativ faoliyat - bu faoliyat o`qituvchining o`quvchilar, ota-onalar va maktab ma’muriyati bilan uzaro munosabatlarini uz ichiga oladi. O`qituvchi bilan o`quvchilar orasidagi munosabat o`quv faoliyatining mazmunini qanday bo`lishini belgilaydi.
Ayniqsa, boshlangich sinf o`quvchilari o`qituvchini asosan, bilim darajasiga qarab emas, balki uning saxiyligi, diqqat-e’tibori, emotsional munosabatlariga qarab baxolaydi.
O`qituvchining o`quvchilarga bo`lgan emotsional munosabatlarini 5 tipga ajratish mumkin:
1)emotsional-ijobiy faollik,
2) emotsional-ijobiy passivlik,
3) emotsional-salbiy faollik,
4) emotsional-salbiy passivlik ,
5) muvozanatsizlik17
Bunday munosabatning xar biri bolaga turlicha ta’sir ko`rsatadi va o`zaro munosabatlarning mazmunini, sifati tashkil qiladi. O`quvchilar shu munosabatlarga turlicha berilishlarida ularni o`qishga, mehnatga bo`lgan turli munosabatlari shakllanadi.
III. Xar bir shaxsning o`ziga xos xususiyati mavjud. Xar bir shaxsning ijobiy va salbiy xususiyatlari xam mavjud. Ammo milliy maktab o`qituvchisi shaxsining o`ziga xos xususiyatlari va sifatlari, qobiliyatlari, menimcha, xam boshqa kishilarnikidan fark qilmogi, u iloji boricha bola uchun, o`quvchi (talaba) uchun ideal bo`lmog`i, unga taqlid qilishiga munosib bo`lmog`i lozim.Chunki o`qituvchi qo`lida bo`lg`usi insonning taqdiri yotadi.
O`qituvchi shaxsining professional, ya’ni kasbga yo`naluvchi sifatlari, avvalo, uning bilim va bilim berishga bulgan extiyoji, istedod va qobiliyati, axloqiy sifatlari: xaqqoniyligi pritsipialligi, talabchanligi, mexribonligi, o`z burchini xis qilishidir.
O`qituvchining professional axamiyatga ega bo`lgan muhim sifatlari - bolani sevishi, o`quvchining ichki dunyosini tushunishga qobilyatliligi, ularga maqsadga muvofiq pedagogik tasir ko`rsatishi, o`quvchining ayni paytdagi (hozirgi) psixologik xolatini tushunib, yosh xamda individual xususiyatlarini xisobga olib ish ko`rishidir.
O`qituvchi o`zining sog`lom dunyoqarashi, aniqi yo`nalishi, goyaviy-siyosiy etiqodining yuksakligi bilan boshqalardan ajralib turmog`i lozim. O`quvchilarga, pedagogik mehnatga mexr qo`yish, bolalar jamoasi bilan ishlash va birga bo`lishga moyilligi, o`qituvchi va o`quvchilar orasidagi o`zaro to`g`ri munosabatda bulish xam uning muhim xislatidir va ta’lim tarbiyaning muvaffaqiyatli belgilaydigan muhim omil xamdir.
Yuqorida sanab o`tilgan bu sifatlarni xar bir talaba o`zida qanday shakllangaligini xis qilib qurmog`i muhimdir.
Yaxshi, oliyjanob pedagog bo`lishi uchun bu yetmaydi. Pedagog yuqoridagi ko`pgina sifatlar bilan birga o`zining professional faoliyati motivlarini anglaganligi muhimdir.O`qituvchining professional motivlari boshqa motivlar kabi murakkab tuzilishga egadir.
Bunga avvalo, o`qituvchi kasbini tanlash motivi kiradi:
1) o`qituvchi mehnat jarayonida paydo bo`ladigan motivlar
2) pedagog faoliyatini takomillashtiradigan motivlar.
Ushbu motivlar o`z burchini, ma’suliyatini, xis qilishda vatanparvarlik va internatsionalizm tuyg`ulari asosida bevosita shakllanadi.
Pedagogik kasbni tanlash motivi bolalar bilan ishlashga qiziqsh, o`qituvchilariga taqlid qilish, tashkilotchilik qobiliyati bo`lishni o`z ichiga oladi. Pedagogik kasbni tanlash motivi pedagogik qobiliyat jarayonida, pedagogika kolleji, pedagogika institutlari va universtetlarda o`qish davomida xosil bo`ladi. Bunda o`qituvchi va murabbiylarning roli nixoyatda katta.
Bo`lg`usi o`qituvchi nima uchun bu kasbni tanlashni bilmog`i, uni xis qilmogi, kerak, chunki pedagogik kasbga bo`lgan yo`nalish, pedagogik qobiliyatni shakllanishiga sabab bo`ladi.
Pedagogik qobiliyat - bu shaxsning aqliy, emotsional-irodaviy xislatlarini ifodalash pedagogik faoliyatga qiziqsh, intilish, izlanish xususiyatidir.
Psixologlardan F.N.Gonobolin, N.V.Kuzmina, N.D Levitova I.V.Straxovlar pedagogik qobiliyatning kup kirrali ekanligini ko`rsatib berdilar.Ular o`qituvchi bulish uchun qandaydir bir yoki bir necha sifatlar yetarli emasligini va o`qituvchi kuyidagi qobiliyatlarga ega bo`lishini, yoki pedagogik qobiliyat strukturasiga kiradigan qobiliyatlarni ko`rsatib berdilar. Bularga:
|
| |