nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
ET LARDAN FOYDALANISH - Bilimlar bazasi va ekspert tizimlar haqida Reja

|
Bilimlar bazasi va ekspert tizimlar haqida Reja
|
bet | 8/12 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 215,83 Kb. | | #246904 |
Bog'liq Bilimlar bazasi va ekspert tizimlar haqida RejaET LARDAN FOYDALANISH
Hatto, hozirda katta EHM da ham, kichik EHM da ham yaxshi ishlaydigan ekspert tizimlar, odam ekspertga nisbatan ma'lum chegaralanishga ega.
1. Ko'pchilik ET foydalanuvchi tomonidan ishlatishga yaroqli emas. Agar siz bu tizimlar bilan avvaldan ishlamagan bo'lsangiz, unda siz katta qiyinchiliklarga duch kelishingiz mumkin. Ko'pchilik tizimlar faqatgina bilimlar bazasidan yaratuvchi ekspertlar tomonidan foydalanishlari mumkin.
Odatda bu tizimlarda qo'llaniladigan savol-javob rejimi, yechimni olishni qiyinlashtiradi. Masalan, MYCIN tizimidan foydalanmagan vrach, tizimdan foydalanganga nisbatan yechimga tezroq ega bo'lishi mumkin (ko'pgina hollarda shunday bo'ladi).
Ekspertiza seansidan keyin tizimni ishlata bilish darajasi o'zgarmaydi.
Ekspertlardan olingan bilimlarni mashinada effektiv holda ishlatadigan ko'rinishga keitirish haligacha muammoligicha qolmoqda.
ET larni o'qitish mumkin emas, ular ongli fikrlay olmaydi. Uy mushugi maxsus o'rgatmasdan ham oddiy vazifalarni bajarishi mumkin, yosh bolaning idishdagi suvni ustiga ongli holda to'ka olmasligi tabiiy holdir, lekin Komp’yuter klaviaturasiga kofeni to'ka boshlasangiz, uning klaviaturani tortib olishga «aqli» yetmasligi aniqdir.
ET larni katta predmet sohada qo'llab bo'lmaydi. Ulardan foydalanishda ekspert bir necha minut yoki bir necha soatda yechimni bera olishi mumkin bo'lgan kichik predmet sohalar bilan chegaralangan.
Ekspertlar bo'lmagan soha (masalan, astrologiya) da ET lardan foydalanib bo'lmaydi.
ET larni faqat kognitiv masalalarni yechish uchun jalb qilish maqsadga muvofiq. Tennis, velosiped poygasi ET uchun predmet soha bo'la olmaydi, lekin bu tizimlarni futbol komandalarini tahrirlashda ishlatish mumkin.
Agar natijaning formal usullari yoki shu masalaga o'xshash masala bo'lmasa, inson-ekspert yechimni topish uchun masalaga ongli yondashadi.
Yechim ming xil hodisa va vaqt o'tishi bilan o'zgarib turadigan o'zgaruvchilarga bogiiq bo'lsa, bilimlarga asoslangan tizimlar to'liq tahlil uchun yaroqsiz ekanligi kelib chiqadi. Bunday hollarda oddiy tildagi ma'lumotlar bazasi interfeysini ishlatgan ma'quldir.
|
| |
Tezkor xotira (RAM - Random Access Memory)

|
Tezkor xotira (RAM - Random Access Memory)
|
bet | 3/56 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 112,17 Kb. | | #125861 |
Bog'liq Ma’ruza matnlari 1-mavzu Shaxsiy kompyuterlarning ta’minotiTezkor xotira (RAM - Random Access Memory) - bu kompyuter, smartfon, noutbuk kabi elektron qurilmalar tizimining eng muhim elementlaridan biridir. U dasturlarni va operatsion tizimni ishlash tezligi va yuklanishiga javobgardir. Avvalo shuni tushunish kerakki, tezkor xotira energiyaga bog’liq holda ma’lumotlarni eslab qoluvchi elektron qurilma hisoblanadi, ya’ni kompyuter yoqilganda ma’lumotlarni o’zida saqlaydi va kompyuter o’chirilganda undagi ma’lumotlar ham o’chib ketadi
Kesh yoki kesh xotira deb kompyuter dasturlari va qurilmalari uchun ko’p kerak bo’ladigan ma’lumotlarni saqlash uchun ajratilgan maxsus joyga aytiladi. Kesh xotira nima uchun kerak? Ma’lumki, protsessor tezkor xotirada (RAM) saqlanadigan ma’lumotlar bilan ishlaydi. Biroq, operativ xotira va protsessorning ishlash tezligi bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi: agar protsessor RAM bilan to’g’ridan-to’g’ri aloqa qilsa (ma’lumotlarni o’qish yoki yozish uchun), unda aksariyat hollarda u ma’lumotlarni o’qib yoki yozib bo’lingunga qadar ishlamay bekor kutib turadi. Bu esa yuqori tezlikda ishlaydigan protsessorlarni ish samaradorligini tushirib yuboradi. Bu muammoni hal qilshning yagona yo’li bu tezkor xotira bilan markaziy protsessor orasiga xajmi uncha katta bo’lmagan (164Kb), lekin ularga murojaat qilish tezkor xotiraga murojaat qilishdan o’nlab, yuzlab va minglab marotaba tezroq bo’ladigan hotira joylashtirishdir. Bunday xotira kesh xotira deb nomlangan.
Kesh xotiraning tuzilishi va joylashishi
Video karta - kompyuter xotirasida saqlanadigan grafik tasvirni monitor ekranida namoyish qilish uchun mos shaklga o’zgartirib beruvchi qurilma.
Bosh plata (inglizchada motherboard, mainboard – ona plata) - bu shaxsiy kompyuterning asosiy qismlari: markaziy protsessor, tezkor xotira kontrolleri, tezkor xotiraning (RAM) o’zi, doimiy xotira (ROM), asosiy kirish-chiqish interfeyslarining kontrollerlari va boshqa shu kabi electron qurilmalar o’rnatilgan murakkab ko’p qatlamli elektron platadir.
Disk yurituvchilar bu electron-mexanik qurilma bo’lib har xil formatli kompakt disklar bilan ishlaydi, ya’ni bu disklarga ma’lumotlarni yozadi va o’qiydi.
Hozirgi kunda CD, DVD, Blu-Ray Disc kabi disklar formati mavjud. Bu disklar bir-biridan o’zlari saqlaydigan ma’lumotlar sig’imi bilan o’zgaradi.
|
| |
Modem - bu kompyuterni oddiy telefon tarmog’iga ulash uchun mo’ljallangan qurilma. Bu qurilmaning nomi ikkita MO

|
Modem - bu kompyuterni oddiy telefon tarmog’iga ulash uchun mo’ljallangan qurilma. Bu qurilmaning nomi ikkita MO
|
bet | 5/56 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 112,17 Kb. | | #125861 |
Bog'liq Ma’ruza matnlari 1-mavzu Shaxsiy kompyuterlarning ta’minotiModem - bu kompyuterni oddiy telefon tarmog’iga ulash uchun mo’ljallangan qurilma. Bu qurilmaning nomi ikkita MOdulyatsiya va DEModulyatsiya so’zlarining qisqartirishidan kelib chiqadi. Telefonda hamma ma’lumotlar tovush signallari holatida, kompyuterda esa raqamli signallar holatida bo’ladi. Shuning uchun bitta modem raqamlarni tovush holatiga o’tkazsa, ikinchisi esa tovushlarni raqamlarga o’tkazadi. Bu holat modulyator va demodulyator deb nomlanganligi uchun bu qurilmalar MODEM deb nomlangan.
Faks-modem shunday qurilmaki, oddiy modemning barcha imkoniyatlariga ega bo’lib, qo’shimcha ravishda rasmli ma’lumotlar, telefaks ma’lumotlarni kompyuterlararo almashish imkoniyatiga ega bo’ladi. Ayni vaqtda ishlatilayotgan ko’pchilik modemlar faks-modemlar bo’lib, ularning ayrimlari ovoz almashish imkoniyatlariga ham egadir.
Skaner (ingl. scanner, scan - "diqqat bilan o’rganish, tekshirish" ma’nosini anglatuvchi so’zdan olingan) - bu ob’ektni (odatda rasm, matn) tahlil qiladigan, uning raqamli tasvirini kompyuter xotirasida yaratadigan kiritish qurilmasidir. Tasvirni kompyuter xotirasida raqamli tasvirni hosil qilish jarayonini skanerlash deb ataladi.
Tovush tizimlari va kolonkalar. Tovush tizimlari - bu sabbuferlar (kuchaytirgichlar) bo’lib, ular o’zlariga bir necha tovush kalonkalarini birlashtirgan holda tovush eshitishlarni boshqaradi. Kolonkalar esa tovush eshitish qurilmalari hisoblanadi. Ular passiv va aktiv turlarga bo’linadi. Passiv kalonkalar tovush kartalarining ichki ovoz kuchaytirgichlari hisobiga ishlaydi. Aktiv kalonkalar o’zlarining tovush kuchaytirgichlariga ega bo’ladi, shuning uchun ularda tovush eshitilishi kuchliroq va sifatliroq bo’ladi.
Mikrafon - bu qurilma ovozli ma’lumotlarni kompyuter xotirasiga kiritish qurilmasi bo’lib, u ovoz kartasi qurilmasiga ulanadi.
Web kamera - bu real vaqt rejimida video ma’lumotlarni kompyuter xotirasiga kiritish uchun xizmat qiladi. Bu qurilmadan video konferensiyalar o’tkazishda foydalaniladi.
|
| |
Kichik nashriyot tizimlari - Ma’ruza matnlari 1-mavzu: Shaxsiy kompyuterlarning ta’minoti va uning turlari. Reja

Kichik nashriyot tizimlari «kompyuterli nashriyot faoliyati» axborot texnologiyasini ta’minlaydi, matnni bichim solish va tahrirlash, avtomatik ravishda betlarga ajratish, xat boshlarini yaratish, rangli grafikani matn orasiga qo’yish va hokazolarni bajaradi.
Multimedia dasturiy vositalari dasturiy mahsulotlarning nisbatan yangi sinfi hisoblanadi. U ma’lumotlarni qayta ishlash muhitining o’zgarishi, lazerli disklarning paydo bo’lishi, ma’lumotlarning tarmoqli texnologiyasining rivojlanishi natijasida shakllandi.
Sun’iy intellekt tizimlari. Bu sohadagi izlanishlarni to’rt yo’nalishga bo’lish mumkin:
Ijodiy jarayonlarni imitatsiya qiluvchi tizimlar. Ushbu yo’nalish kompyuterda o’yinlarni (shaxmat, shashka va h.k.) avtomatik tarjima qilishni va boshqalarni amalga oshiradigan dasturiy ta’minotni yaratish bilan shug’ullanadi.
Bilimlarga asoslangan intellektual tizimlar. Ushbu yo’nalishdagi muhim natijalardan biri ekspert tizimlarning yaratilishi hisoblanadi. Shu tufayli sun’iy intellekt tizimlarini ma’lum va kichik sohalarning eksperti sifatida tan olinishi va qo’llanishi mumkin.
EHMlarning yangi arxitekturasini yaratish. Bu yo’nalish sun’iy tafakkur mashinalari (beshinchi avlod EUMlari)ni yaratish muammolarini o’rganadi.
Intellektual robotlar. Bu yo’nalish oldindan qo’yilgan manzil va maqsadga erisha oladigan intellektual robotlar avlodini yaratish muammolari bilan shug’ullanadi.
Dasturlash tеxnologiyasining uskunaviy vositalari — yangi dasturlarni ishlab chiqish jarayonida qo’llaniladigan maxsus dasturlar majmuasidan iborat vositalardir. Bu vositalar dasturchining uskunaviy vositalari bulib xizmat qiladi, ya'ni ular dasturlarni ishlab chiqish(shu jumladan, avtomatik ravishda ham), saqlash va joriy etishga mo`ljallangan.
Nazorat uchun savol va topshiriqlar
Kompyuter nima?
Dastur nima?
Shaxsiy kompyuterlarning asosiy qurilmalariga qaysi qurilmalar kiradi?
Monitorlar haqida nimalarni bilasiz?
Tizimli blok qanday tashkil etuvchilardan iborat?
Klaviatura haqida nimalarni bilasiz?
Microprotsessor qanday qurilma?
Kompyuterda ma’lumotlar nimalarda saqlanadi?
Tezkor xotira nima?
Kesh xotira qanday xotira?
Kompakt disklarning qanday turlarini bilasiz?
Kiritish qurilmalarini sanab bering.
Shaxsiy kompyuterlarni qo’shimcha qurilmalarini sanab bering.
Necha xil printerlar mavjud?
Modem qanday qurilma?
|
Elektr ta’minoti bloki va uning xarakteristikalari

|
Elektr ta’minoti bloki va uning xarakteristikalari
|
bet | 4/56 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 112,17 Kb. | | #125861 |
Bog'liq Ma’ruza matnlari 1-mavzu Shaxsiy kompyuterlarning ta’minotiElektr ta’minoti bloki va uning xarakteristikalari.
Kompyuterning tizimli blokining tashkil etuvchilarining barchasi ma’lum bir miqdorda elektr energiyasi sarflaydi. Masalan, Intel firmasining Core i5 9400F markali markaziy protsessor 65 Vt elektr quvvati sarflasa, GeForce GTX 1660 markali video karta 120 Vt enegiya sarflaydi. Tizimli blokni tashkil etuvchilarini barchasini o’ziga mos elektr quvvat ehtiyojini ta’minlovchi qurilma elektr ta’minoti bloki (ETB) deb ataladi. Elektr ta’minoti kompyuterning barcha qismlariga barqaror va to’g’ri quvvatni ta’minlash uchun javobgardir.
Klaviatura va monipulyatorlar
Клавиатура - bu kompyuter xotirasiga alfavit raqamli ma’lumotlarni kiritishga mo’ljallangan qurilma.
Manipulyatorlar - bu (koordinatani ko’rsatuvchi qurilma, kursorni boshqarish qurilmasi) axborotni kiritish uchun qo’shimcha boshqaruv pulti hisoblanadi. Ular klaviatura bilan birgalikda foydalanuvchiga kompyuterda ishlashda qulay muhit yaratib beradi.
Joystik - kursorni ekranda to’rt yo’nalishdan biriga ko’chishini ta’minlaydi. U maxsus ko’rpusga o’rnatilgan dastakdan iborat.
Nurli pero (Liqht pen) - displey ekranidagi nuqtani ko’rsatish uchun yoki tasvirni yuzaga keltirish uchun qo’llanilishi mumkin. U loyihaviy tuzilishiga ko’ra ichida fotoelement bo’lgan ruchkani eslatadi.
Sichqoncha - bu manipulyator qurilma bo’lib, kursorni va grafik interfeyslarni boshqarish vazifasini bajaradi. Sichqonchalarning joylashuv koordinatalari kompyuterga uzatiladi va displey ekrani bo’ylab nuqta yoki strelka ko’rinishida (odatda-“sichqoncha” ko’rsatkichi deyiladi) kursorning tegishli ko’chishini yuzaga keltiradi. Sichqonchalar tugmalar soni (2 va 3 tugmali) va ishlash holatlari (trekbol va sensor panel) bo’yicha farqlanadi. Ular standart, trekbol, sensor panel ko’rinishlarda bo’ladi.
Shaxsiy kompyuterlarning qo’shimcha qurilmalari
Kompyuterning imkoniyatlari — nafaqat ma’lumotlarni kiritish, qayta ishlash va ekranda chop qilishdan iborat, balki ularga turli xil qo’shimcha qurilmalar ulash orqali ularni imkoniyatlarini yanada kengaytirish mumkin. Shaxsiy kompyuterlarga ulash mumkin bo’lgan qurilmalar kompyuterlarning qo’shimcha qurilmalari deb ataladi. Kompyuterlar bir qancha qo’shimcha qurilmalarga ega.
Printer - bu chop etish qurilmasi bo’lib, kompyuterning xotirasidagi ma’lumotlarni qog’ozga chop etish uchun xizmat qiladi. Printerlar quyidagi turlarga bo’linadi:
|
| |
Ikki o’lchamli grafik qurish - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti...

83
kiritiladi. Bunda birinchi grafik birinchi argument bo’yicha birinchi funktsiya grafigini
va ikkinchisi esa mos ravishda ikkinchi argument bo’yicha ikkinchi funktsiya grafigini
tasvirlaydi va hakozo.
Funktsiya grafigini qurish.
Quyida grafik formati muloqot oynasi qo’yilmalarini beramiz.
1.X-Y Axes – koordinata o’qini formatlash. Koordinata o’qiga setka, sonli
qiymatlarni grafikga belgilarni qo’yish va quyidagilarni o’rnatish mumkin:
•
LogScale – logarifmik masshtabda o’qga sonli qiymatlarni tasvirlash;
•
Grid Lines – chiziqqa setkalar qo’yish;
•
Numbered – koordinata o’qi bo’yicha sonlarni qo’yish;
•
Auto Scale – son qiymatlar chegarasini o’qda avtomatik tanlash;
•
Show Markers – grafikka belgi kiritish;
•
Autogrid – chiziq setkasi sonini avtomatik tanlash.
2.Trace – funktsiya grafiklarini formatlash. Har bir funktsiya grafigini alohida
o’zgartish mumkin:
•
chiziq ko’rinishi (Solid – uzliksiz, Dot – punktir, Dash – shtrixli, Dadot – shtrixli
punktir);
•
chiziq rangi (Color);
•
grafik tipi (Type) (Lines – chiziq, Points – nuqtali, Bar yoki SolidBar – ustunli, Step –
pog’onali grafik va boshqa);
•
chiziq qalinligi (Weight);
•
simvol (Symbol) - grafikda hisoblangan qiymatlar uchun (aylana, krestik, to’g’ri
burchak, romb).
3.Label – grafik maydoni sarlovhasi. Title (Sarlovha) maydoniga sarlovha matni
kiritiladi.
4.Defaults – bu qo’yilma yordamida grafik ko’rinishga qaytish mumkin.
Huquqiy ma’lumotnoma tizimlar ADP

|
Huquqiy ma’lumotnoma tizimlar ADPBog'liq portal.guldu.uz-Kompyuter ta`minotiHuquqiy ma’lumotnoma tizimlar ADP
uzluksiz oqimda kepib tushadigan, ulkan
hajimdagi qonunchilik axboroti bo’lgan samarali ish qurolini o’zida namoyon etadi.
Qariyb barcha iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda ma’lumotnoma haqiqiy
hujjatlari mavjud. AQSHda bu Wru, Lexis; Buyuk-Britaniyada-Infolex, Prestel, Polis;
Italiyada-Italguire, Enlex; Bel’giyada-Creodor; Germanyada-Jurist, Lexinform;
Avstraliyada-RDB; Kanadada-Datum; Frantsiyada-Iretiv va boshqalar.
Nazorat savollari
1.
Ish yuritishning integratsiyalashgan tizimlari haqida nima bilasiz?
2.
Bank ADPlariga nimalar kiradi
3.
Moliyaviy menejment ADP qanday dasturlar
Mavzu №17. Dasturlash texnologiyasi va uning imkoniyatlari
Reja:
1.
Dasturlash texnologiyasi
2.
Dasturlash tillari tarixi va dasturlash tillari namunalari
3.
Dasturlash tillariga misollar
Dasturlash tili nima ekanligini tushunish uchun, boshlanishiga har ikkala atamani
tushunish talab qilinadi
Dasturlar
Algoritmlar
Dastur deyilganda kompyuter bajarishi mumkin bo’lgan ishlab chiqarish –
iqtisodiy yoki tabiiy ilmiy-texnik qo’yilishini tavsiflovchi komandalar va operatorlar
izchilligi tushuniladi.
Dasturlash tili haqida gap ketar ekan, gap kompyuter bilan aloqa uchun xizmat
qiladigan sun’iy til haqida ketadi. U ma’lumotlar va algoritmlar strukturalarini
protsessor tushunishi va bajarishi mumkin bo’lgan boshlang’ich kod shaklida ta’riflash
imkoniyatini beradi.
Dasturlash tillari miqdori va til variantlari juda katta va ular haqidagi to’liq
ma’lumot mazkur bo’lim doirasidan chetga chiqqan bo’lar edi. Yaxshi tasnif bu tillarni
avlodlar
bo’yicha taqsimlab chiqishdir. Birinchi avlod mashina tillaridan boshlanadi.
Bugun 5-avlod – dasturlashning vizual tillari dolzarbdir. Quyida alohida avlodning eng
yaxshi vakillari aytib o’tilgan.
1-va 2- avlod mashina tillari
1936-1938 yilda Konrad Tsuze Z1 ni yaratdi. Bu dasturlash tilida yaratilgan
dunyodagi birinchi hisoblash mashinasi edi. Ushbu mo’jiza 500 kg og’irlikda bo’lib,
butun xonani band qilar edi. Mashina 1 sekund ichida 5 taga yaqin ko’paytirish amalini
bajara olar edi.
|
| |
Mustaqil ishni tashkil etishning shakli va mazmuni

212
11.
Mercury, MSI, IBM ona platalarining texnik xarakteristikasi.
12.
Video xaritalar
13.
Tovush xaritalari
14.
Mikroprosessorlar.
15.
Intel mikroprosessori haqida ma’lumot.
16.
Intel Celeron mikroprosessori haqida ma’lumot.
17.
VIA mikroprosessori haqida ma’lumot.
18.
NVIDIA mikroprosessori haqida ma’lumot.
19.
AMD Athlon mikroprosessori haqida ma’lumot.
20.
Elbrus, Philips, Hitachi, Sun va mikroprosessorlar haqida ma’lumot.
21.
Registrlar.
22.
Flaglar.
23.
Teglar.
24.
Kompyuter qo’shimcha qurilmalari va ular orasidagi bog’lanishlar.
25.
Kompyuterni butlash jarayoni ish ketma-ketligini yaratish.
26.
Shaxsiy kompyuterlarning ta’minoti haqida
tushuncha
27.
Dasturiy ta’minot turlari va ularning klassifikasiyasi.
28.
Sistemaviy dasturiy ta’minot turlari bilan ishlash
29.
Operasion sistemalar va ularning turlari
30.
Windows operasion sistemasi va uning turlari.
31.
Windows Commander dasturi va unda ishlash imkoniyatlari
32.
CD va CD-R kompakt disklariga fayllar ko’chirish. NERO
sistemasi
33.
Amaliy dasturiy ta’minot va uning imkoniyatlari
34.
Kompyuterning grafik imkoniyatlari va ularning turlari
35.
Amaliy dasturlar paketi va ularning kasbiy soxalarda qo’llanilishi
36.
Matematik masalalarni yechish va ularning grafiklarini yaratishga mo’ljallangan
dasturlar
37.
Bugalteriya, iqtisod va boshqa sohalarda qo’llaniladigan dasturlar
38.
Dasturlash texnologiyasi va uning imkoniyatlari 39. Yuqori darajali dasturlash tillari
va ularning turlari. 40. Dasturlash texnologiyasining uskunaviy vositalari
41. Flash texnologiyasi.
Sinov savollari? - Innovatsiyalar vazirligi rastr va vektor grafikasi asoslari

74-MAVZU
Murakkab vektorli yoki maxsus effektlar – chegaralash.
1.1.O`quv mashg`ulotining ta`lim texnologiyasi modeli
O’quv sоаti: 2 sоаt
O’quvchilar sоni: 25-30 gacha
O`quv mashg`uloti shakli va
turi
Amaliy–yangi bilimlаrni egаllаsh bo’yichа o’quv
mаshg’ulоt
O’quv mаshg’ulоt rеjаsi
1.Murakkab turdagi vektorlar bilan ishlash.
2.Markerlarni siljitish orqali obyektni trnsformatsiya
qilish.
3.Perspektiva ko’rinishini o’zgartirish
O`quv mashg`uloti maqsadi: O`quvchilarda Murakkab vektorli yoki maxsus effektlar –
chegaralash haqida umumiy tasavvur va tushunchalarni shakllantirish
O’qitish natijasi: Murakkab vektorli yoki maxsus effektlar – chegaralash bo`yicha
mavzuni o’zlashtirish natijasida o’quvchida shakllanadigan bilim, ko’nikma yoki
kompetentsiyaga ega bo’ladi.
Pedagogik vazifalar:
1. Murakkab turdagi vektorlar
bilan ishlash roli va o’rni haqida
ma’lumot berish.
2. Markerlarni siljitish orqali
obyektni trnsformatsiya
qilish,
mazmuni va vazifalarini yoritib
berish.
3.
Perspektiva
ko’rinishini
o’zgartirishlarni ochib berish.
O`quv faoliyatining natijalari:
1.Murakkab turdagi vektorlar bilan ishlash roli va
o’rni haqida aytib beradilar.
2.Markerlarni siljitish orqali obyektni trnsformatsiya
qilish, mazmuni va vazifalarini ko’rsatib beradilar.
3.Perspektiva ko’rinishini o’zgartirishlarni sanab
beradilar.
O’qitish metodlari:
Vizual ma’ruza, tushuntirish, blis-so’rоv, klaster.
O’qitish vositalari:
O’quv materiali, kompyuter tizimi, proektor.
O’quv faoliyatini tashkil etish
shakllari:
Jamoaviy, ommaviy.
O’qitish shart-sharoiti:
Maxsus texnika vositalari bilan jihozlangan auditoriya.
Qaytar aloqaning yo’l va
vositalari:
Og`zaki nazorat: savol-javob.
Innovatsiyalar vazirligi rastr va vektor grafikasi asoslari - bet 227

|
Innovatsiyalar vazirligi rastr va vektor grafikasi asoslari Pdf ko'rish
|
bet | 227/263 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 10,15 Mb. | | #151310 |
Bog'liq file (6)
Mavzu bo’yicha o`quv mashg`ulotining texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O’qituvchining
O’quvchilarning
I. Kirish
bosqichi
(10 daqiqa)
1.1. Mаvzu, mаqsаd vа rеjаlаshtirilgаn o’quv
nаtijаlаrini e’lоn qilаdi.
1.2. Rеjа sаvоllаrini ekrаngа chiqаrаdi.
1.3. O’quv fаоliyatini bаhоlаsh mеzоnlаri
mа’lum qilinаdi.
Eshitаdilаr,
yozib
оlаdilаr.
Diqqat qiladilar.
II. Аsosiy
bosqich
(60 daqiqа)
2.1. Tаlаbаlаr bilimini fаоllаshtirish mаqsаdidа
blis-so’rоv o’tkаzаdi:
1.Tasvirni mashtablashtirish jarayoni natijasida
nuqtalar o’lchovi qandayo’zgarishi mumkin?
2.Vektorli grafika asosan qanday tasvirlar
yaratish uchun yo’naltirilgan?
3.Vektor grafikasi matematik obyektlar ustida
tashqi qurilmalarga bog‘liqsiz holda amallar
bajaradimi?
2.2. Vizuаl mаtеriаllаrdаn fоydаlаngаn hоldа
mа’ruzа mаtеriаllаrini rеjа sаvоllаri bo’yichа
izchillikdа bаyon qilаdi (1-ilоvа).
Savollarga javob
beradilar.
Tinglаydilаr,
yozаdilаr.
III. Yakuniy
bosqich
(10daqiqa).
3.1. Mаvzugа хulоsа yasаydi. O’quv jаrаyonidа
fаоl ishtirоk etgаn tаlаbаlаrni rаg’bаtlаntirаdi.
3.2. Klаstеr tuzish qоidаlаrini eslаtаdi (2-ilоvа).
Mustаqil ish uchun vаzifа bеrаdi: kompyuter
grafikasi turlari (rastrli, vektorli, fraktal)
bo’yicha
klaster
tuzish.
O’qituvchining
bоshlаng’ich
nаzоrаt
vаriаnti
3-ilоvаdа
kеltirilgаn.
Diqqat qiladilar.
Vazifani yozib
oladilar.
|
| |
Innovatsiyalar vazirligi rastr va vektor grafikasi asoslari - bet 230

2. Оригинальный (Original) rejimi burchak markerlari burchak tayanch nuqtalarda
joylashtiriladi, boshqa tayanch nuqtalar qobiq chizig’iga bo’lib beriladi.
3. Горизонтальный (Horizontal) rejimi obyektni gorizontal chiziqlarini saqlagan holda
joylashtiradi
4. Вертикальный (Vertical) rejimi obyektni vertikal chiziqlarini saqlagan holda
joylashtiradi
Cохранить прямые (Keep lines) bayroqchasi obyektdagi to’g’richiziqni saqlashni bildiradi.
Har xil o’zgartirishlarni Свойства (Property Bar) panelidan yoki Эффекты (Effects)
menyusidan Отменить обводку (Clear Envelope) buyrug’i bilan orqaga qaytariladi.
Uch o’lchamli grafik qurish - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti...

84
3.Matematik panelining Graph (Grafik) panelidan Surface Plot (uch o’lchamli
grafik) tugmasi bosiladi. Shu joyda uch o’lchamli grafik shabloni paydo bo’ladi.
4.Shablon maydonidan tashqarisida sichqoncha
bosiladi va grafik quriladi,
masalan, chap tomon.
Ikki o’zgaruvchili funktsiya bo’yicha grafik sirtini qurishni tez qilish maqsadida
boshqa usul ham mavjud va u ayrim hollarda funktsiya sirtini tuzishda funktsiya massiv
sonli qiymatlarini ishlatadi, masalan, chap tomon. Bunday
grafikni qurish uchun
quyidagi protseduralarni bajarish kerak.
1.Diskret o’zgaruvchilar yordamida ikki funktsiyaning o’zgaruvchisi uchun ham
qiymatlarini kiritish.
2.Massiv kiritish. Uning elementlari funktsiya qiymatlari bo’lib, ular berilgan
funktsiya argumentlari qiymatlaridan tashkil etiladi.
3.Kursor qaysi joyga grafik qurish kerak bo’lsa shu joyga qo’yiladi.
4.Grafik shabloniga funktsiya nomi kiritiladi.
5.Shablon maydonidan tashqarisida sichqoncha bosiladi va grafik quriladi,
masalan, o’ng tomon.
Grafik formatini qayta o’zgartirish va unga ranglar berish uchun grafik maydonini
ikki marta tez-tez sichqonchani ko’rsatib bosish va ochilgan muloqot oynasidan kerakli
o’zgarishlarni qilish kerak. Bu o’zgartirishlar muloqot oynasi rasmda berilgan.
Ikki o’zgaruvchili funktsiya grafigini qurish.
Bunda:
•
Surface Plot – grafik sirti;
•
Contour Plot –grafik chizig’i darajasi;
•
Data Points –grafikda faqat hisob nuqtalarini tasvirlash;
•
Vector Field Plot –vektor
maydoni grafigi;
•
Bar Plot –uch o’lchovli grafik gistogrammasi; Patch plot –hisob
qiymatlari maydoni.
85
Bulardan tashqari yana bir qancha boshqarish elementlari mavjud. Ular grafikni
formatlashda keng imkoniyatni beradi. Masalan, grafik masshtabini o’zgartirish,
grafikni
aylantirish, grafikga animatsiya berish va boshqa. 7-rasmda uch o’lchamli
grafikni formatlash oynasi berilgan.
Grafikni boshqarishning boshqa usullari quyidagilar:
•
Grafikni aylantirish
uni ko’rsatib sichqoncha o’ng tugmasini
bosish bilan amalga
oshiriladi.
•
Grafikni masshtablashtirish
Ctrl tugmasini bosib sichqoncha orqali bajariladi.
•
Grafikga animatsiya berish
Shift tugmasini bosish bilan
sichqoncha orqali amalga
oshiriladi.
Kompyuterning apparat ta’minoti - Ma’ruza matnlari 1-mavzu: Shaxsiy kompyuterlarning ta’minoti va uning turlari. Reja

|
Ma’ruza matnlari 1-mavzu: Shaxsiy kompyuterlarning ta’minoti va uning turlari. Reja
|
bet | 2/56 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 112,17 Kb. | | #125861 |
Bog'liq Ma’ruza matnlari 1-mavzu Shaxsiy kompyuterlarning ta’minotiKompyuterning apparat ta’minoti
Kompyuterning apparat ta’minoti asosiy va qo’shimcha qurilmalardan tashkil topadi. Asosiy qurilmalariga kompyuter ishlashi uchun albatta mavjud bo’lishi kerak bo’lgan qurilmalar kiradi.
Ular quyidagilardan iborat:
Monitor;
Tizimli blok;
Klaviatura va sichqoncha;
Kolonka.
Kompyuterning asosiy qurilmalari
Monitor - bu vizual chiqarish qurilma bo’lib, asosiy vazifasi sonli, matnli, graffikli, audio va video ko’rinishdagi ma’lumotlarni ekranda tasvirlashdan iborat. Monitorlar ishlab chiqarilish texnologiyasiga ko’ra quyidagi turlarga bo’linadi:
Elektron nur trubkali monitorlar:
Qo’yiq kristal oynali monitorlar:
Gazo-plazmali monitorlar:
Tizimli blok - bu kompyuterning asosiy qismi bo’lib, u tizimli blok korpusiga joylashuvchi bosh plata va unga ulanuvchi qurilmalar: mikroprotsessor, qattiq disk, tezkor va kesh xotira mikrosxemalari, har xil tashqi qurilmalar ishini boshqaradigan elektron sxemalar - kontrollerlar, adapterlar (video, musiqa, tarmoq platalari), elektr manbai bloki va kompakt disk yurituvchi kabilardan iborat.
Shaxsiy kompyuterning tizimli bloki
Tizimli blokning asosiy vazifasi kompyuterning barcha qurilmalarini birlash- tirishdan va ularning ishini ta’minlashdan iborat.
Tizimli blok quyidagi qurilmalarni o`z ichiga oladi:
Mikroprotsessor - bu kompyuterning markaziy qurilmasi bo’lib, dastur orqali berilgan arifmetik va mantiqiy amallar yordamida ma’lumotlarni qayta ishlash funksiyasini va kompyuterning barcha qurilmalari ishini boshqarish funksiyasini bajaradi.
Qattiq disk (HDD - Hard Disk Drive) - bu multimediyali kompyuterlarda ma’lumotlarni doimiy saqlash qurilmasi bo’lgani uchun ba’zan uni doimiy xotira ham deb atashadi. Birinchi qattiq disk shaxsiy kompyuter paydo bo’lishidan oldin - 1957 yilda IBM firmasi tomonidan ishlab chiqilgan. U 5 MB hajmga ega bo’lib, narxi juda qimmat bo’lgan.
|
| |
Analog maʼlumot - Maktabgacha va

138
Analog-raqamli konverter
tar.
Analogue-to-digital converter
analog signalni raqamli signalga va aksincha raqamli
signalni analog signalga o‘zgartiradigan qurilma.
AND
atm. dast.
AND
maʼlumotlar bazasining query operatori bo‘lib, ikki
shart orasiga qo‘yilganda ikkala shartga mos keluvchi
maʼlumotlarni qidiradi;
mantiqiy funksiya yoki operatsiyaga boshqa mantiqiy
funksiya va operatsiya yoki o‘zgaruvchini qo‘shish
uchun foydalaniladigan qo‘shimcha modifikator.
Animatsion obyekt
diz.
Animated object
paydo bo‘lish, yo‘qolish, qo‘zg‘alish va shakl o‘zgartirish
effekti qo‘llangan grafik obyekt.
Animatsiya
diz.
Animation
slayddagi matn va tasvirlarga qo‘shiluvchi turli harakatlar;
qo‘lda yoki kompyuter yordamida chizilgan bir nechta
tasvirlar to‘plami. Ular ketma-ket va tez namoyish etilsa,
xuddi harakatlanayotgandek ko‘rinadi.
Aniqlash, identifikatsiya qilish
Identifying
biror obyekt, predmet yoki shaxs to‘g‘risida maʼlumot
jamlash.
Ankor
xlq. int.
Anchor
giperlink o‘rniga qo‘yilgan matn bo‘lib, linkka o‘tishga
xizmat qiladi;
veb sahifaning muayyan joyini ochishga xizmat
qiladigan link turi.
ANPR
qsq. xavf.
ANPR
avtomobil davlat raqamini avtomatik aniqlash.
Anti-malware
xlq. xavf.
Anti-malware
zararli dasturlarni aniqlaydigan va ularni
zararsizlantiradigan, zarur bo‘lsa, o‘chirib yuboradigan
dastur.
Antivirus
xavf.
Virus-checker
viruslarni qidirib topadigan, zararsizlantiradigan yoki
o‘chirib yuboradigan dastur.
Interpretatsiyalash - Bilimlar bazasi va ekspert tizimlar haqida Reja

|
Bilimlar bazasi va ekspert tizimlar haqida Reja
|
bet | 7/12 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 215,83 Kb. | | #246904 |
Bog'liq Bilimlar bazasi va ekspert tizimlar haqida RejaInterpretatsiyalash
Interpretatsiyalovchi tizimlar kuzatish natijalari asosida ma'lum bir xulosani keltirib chiqarish imkoniyatiga egadir. Prokpector tizimi interpretatsiyalash tipidagi mashhur tizimlardan biri hisoblanib, 9 ta ekspertning bilimlarini o'zida jamlagandir. Ekspertizaning 9 ta usulini uyg'unlashtirgan tizim katta qiymatdagi qazilma boyliklarni aniqlab beradi.
ET NI QO'LLASH MEZONI
Bir qator masalalar borki, ularni bilimlarga asoslangan tizimda yechimini topish istalgan boshqa yo'llar bilan topishdan oson kechadi. Bu tizimlardan foydalanilganda quyidagi mezonlarga asoslangan holda ish yuritiladi:
Ma'lumot va bilimlar ishonchli, vaqt o'tishi bilan o'zgarmaydi;
Bo'lishi mumkin yechimining ko'lami katta emas;
Masala yechimini topishda formal fikrlamaydi. Bilimlarga asoslangan tizimlar borki, ular masala yechimini abstrakt tushunchalar yordamida yecha olmaydilar. Masala yechimi protsedura tahliliga bog'liq bo'lgan hollarda bilimlarga asoslangan tizimlarga nisbatan, oddiy dastur mahsulotlari yaxshiroq natija beradi. Bilimlarga asoslangan tizimlar ko'proq formal fikr yuritish kerak bo'lgan hollarda yaxshi natija beradi;
• hech bo'lmaganda, o'z bilimlarini shakllantirib, ularni masala yechishdagi usullarini asoslab bera oladigan bitta bo'lsa ham ekspert bo'lishi kerak.
Birinchi jadvalda masalaning taqqoslangan xususiyatlariga qarab ET larni qo'llashda qayta natija olish mumkinligi keltirilgan.
1-jadval
Qoilaniladi
|
Qo'llanilmaydi
|
aniq protsedura yoki algoritm yaratib bo'lmaydi, ammo yechimning evristik usullari mavjud
|
kuchli effektiv algoritmik usullar mavjuddir
|
masalani yecha oladigan ekspertlar bor
|
ekspertlar yo'q yoki juda kam
|
masala xarakteriga qarab, u diagnostika, interpretatsiya yoki prognozlash sohasiga tegishli
|
masala hisoblovchi xarakterga ega
|
foydalanish mumkin bo'lgan ma'lumotlar talqinlashtirilgan
|
aniq faktlar yoki protseduralar ma'lum
|
masalalar formal usullar yordamida yechiladi
|
masalalar protsedura usullari yoki induktiv holda yechiladi
|
bilimlar (o'zgarmas doimiy) statik
|
bilimlar dinamik vaqt o'tishi bilan o'zgaradi
|
ET larni quyidagi masalalarni yechishda qo'llash maqsadga muvofiq emas:
Oddiy matematik usul bilan, formal o'zgartirish va protsedura tahlili yordamida yechiladigan masalalarda;
Aniqlash masalalarida, chunki ular raqamli usullar yordamida yechiladi;
Yechimi haqida ma'lumot bo'lmagan masalalarda.
|
| |
Logistika jarayonlarini optimallashtirish

jo ‘natishda 25—40 km dan 7 5 -1 2 0 km gacha, konteynerlarda
jo ‘natishda 20—50 km dan 80—130 km gacha, mayda partiyalab
jo ‘natishda 30—110 km dan 80—180 km gacha.
Та ’minotning ombor yo ki tranzit shaklini tanlash.
B uni
quyidagi m iqdorlar yordam ida hisoblarni o ‘tkazib amalga oshirish
m um kin:
Reja - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti axborot texnologiyalari...

94
SHu bois, mashinaga muljallangan komandalar tushinadigan
shaklda ezilishi
zarur. Bu maqsadda algoritmik eki dasturlash tillari deb ataluvchi sun’iy tillar
qo’llaniladi.
Hozirgi vaqtgacha turli sinf masalalarni tavsiflash
uchun bir qancha algoritmik
tillar yaratilgan. Masalan, Kobol tili iqtisodiy masalalarni echish uchun mo’ljallangan,
Algol-60 tili esa murakkab hisoblashlar ko’p bo’lgan dasturlar tuzishda qullaniladi.
Paskal’ algoritmik tili universal til hsioblanadi. Birinchi navbatda bu til muhim
va murrakab masalalarni echishga mo’ljallangan. Paskal’ tilida samarali dasturlarni
yaratishga qulay imkoniyatlar bor. Paskal’ tili katta
hajmli dasturlarni alohida
modullarga ajratish imkoniyatini yaratadi. SHu bilan birga Turbo Paskal’ tili, Beysik
tili singari, o’quv tili ham hisoblanadi va ko’pgina o’quv yurtlarida dasturlashni
o’rganish uchun boshlang’ich til sifatida qabul qilingan.
SHuning uchun bundan keyin
biz undan turli dasturlarni tuzishda foydalanamiz.
Paskal’ tilida o’zgaruvchilarni tavsiflash.
O’zgaruvchilarni tavsiflashda
Var
erdamchi so’zi ishlatiladi.
Misol Var A: integer; V,S: real ;
Paskal tilida quyidagi o’zgaruvchilar ishlatiladi:
1)
arifmetik o’zgaruvchilar (butun -integer va haqiqiy-real );
2)
satriy o’zgaruvchilar;
3)
mantiqiy o’zgaruvchilar; 4) simvol o’zgaruvchilari.
Integer
so’zi dasturning bajarilishi davomida A o’zgaruvchi fakat butun
qiymatlar qabul qilishi mumkinligini bildiradi.
Real
suzi esa V va S o’zgaruvchilar kasr
qiymatlar ham qabul qilishi
mumkinligini bildiradi.
Satriy o’zgaruvchilar dastur bajarilishi davomida har qanday simvol qiymatlarni
qabul qilishi mumkin. Masalan
a :q ‘ tinchlik ‘ ; v : q ‘ Axmedov ‘
Satriy o’zgaruvchilarni tavsiflashda ular string so’zi bilan tavsiflanadi.
Masalan
Var
a : string [ 7 ];
To’g’ri burchakli qavs ichida satrning uzunligi ko’rsatiladi. Misol:
Program PR ;
Var
FIO : string [15 ] ; T,S : integer; begin
Writeln ( ‘ familiyangizni kiriting ‘ ) ; readln (FIO);
writeln ( ‘ tug’ilgan yilingiz ‘ ); readln (S); writeln ( ‘ bu yil ‘ );
readln (T);
writeln ( FIO , ‘ siz ‘ , T, C ) end.
Mantiqiy o’zgaruvchilar dasturda boolen so’zi bilan tavsiflanadi.
Simvol o’zgaruvchilarini tavsiflashda Char so’zidan foydalaniladi.
O’zgaruvchilarning bu tipi bitta simvoldan iborat bo’ladi.
O’zgaruvchilarni
tavsiflash
tufayli
EHM,
har
bir
ishlatiladigan
o’zgaruvchilarning tiplari xaqida ma’lumotga ega bo’ladi. Bu o’zgaruvchining
95
qiymatini saqlash uchun hotirada zarur joy ajratish hamda bu tipdagi ma’lumotlar
ustidan bajarish mumkin bo’lgan amallarni aniqlashga imkon beradi.
Zaxira
500 - M. L. Tursunxodjayev Tashkent davlat texnika universiteli

Buyurtma berilishi vaqtida omborda 110 dona yetmagani hamda
o ld in i o lish v a q tig a m os k e lu v ch i d av r ic h id a 220 d o n a
(10 d o n a\k u n * 22) iste’m ol qilingani uchun, uchinchi davr
boshiga kelib zaxiralar darajasi 280 donadan kafolat zaxirasini
(610 +
qslr — 110 dona — 220 dona)ni tashkil etadi.
Zaxiralami to ‘ldirishning uchinchi davri. O m bor zaxiralari 166-
kunga kelib 280 donadan iborat zaxirani tashkil etadi va buyurtm a
227 kunga (166 + 61) beriladi. Bu vaqtda om borda 97 dona
zaxira [280 +
qilr
—
(3 *
61)J joylashgan b o ‘ladi. Bu holatda
buyurtma miqdori 403 dona [(500 dona +
qslr)
~
(97 dona +
qstr)]ni tashkil etadi. Oldini olish vaqtiga mos keluvchi davr ichida
om bordan yana 66 dona (3 dona\kun * 22 kun) olinadi. Davming
oxirgi 249-kuniga kelib zaxira darajasi 31 donadan 434 donagacha
o ‘sadi.
К о'rib chiqilgan tizimning qulayligi uning oddiyligidir. Kelib
tushishlar orasidagi butun interval ichida nazorat faqat bir marta
amalga oshiriladi. Tizimning kamchiliklariga quyidagilar taalluqli:
• m aterialning ozgina m iqdoriga h am buyurtm a berilishi
zarurligi;
• buyurtm a berish vaqti kelmasidan ko‘zda tutilm agan intensiv
iste’m ol natijasida zaxiralarning tugab qolish xavfi mavjudligi.
Shuning u c h u n b u y u rtm a davriyligi belgilangan tizim ,
m ateriallar kam miqdorda va bir tekisda xarajat qilinganda
samarali bo‘ladi.
Innovatsiyalar vazirligi rastr va vektor grafikasi asoslari - bet 67

Mavzu bo’yicha o`quv mashg`ulotining texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O’qituvchining
O’quvchilarning
I.
Kirish
bosqichi
(10 daqiqa)
1.1. Mаvzu, mаqsаd vа rеjаlаshtirilgаn o’quv
nаtijаlаrini e’lоn qilаdi.
1.2. Rеjа sаvоllаrini ekrаngа chiqаrаdi.
1.3. O’quv fаоliyatini bаhоlаsh mеzоnlаri mа’lum
qilinаdi.
Eshitаdilаr,
yozib
оlаdilаr.
Diqqat qiladilar.
Diqqat qiladilar.
II.
Аsosiy
bosqich
(60 daqiqа)
2.1. Tаlаbаlаr bilimini
fаоllаshtirish mаqsаdidа
blis-so’rоv o’tkаzаdi:
1. Rasmga rang
berish uchun nima qilish
mumkin?
2. Rasmning tonal diapazonini qayerda ko'rish
mumkin?
3. Tez niqob rejimi nima uchun ishlatiladi?
2.2. Vizuаl mаtеriаllаrdаn
fоydаlаngаn hоldа
mа’ruzа mаtеriаllаrini rеjа sаvоllаri bo’yichа
izchillikdа bаyon qilаdi (1-ilоvа).
Savollarga javob
beradilar.
Tinglаydilаr,
yozаdilаr.
III. Yakuniy
bosqich
(10daqiqa).
3.1. Mаvzugа хulоsа yasаydi. O’quv
jаrаyonidа
fаоl ishtirоk etgаn tаlаbаlаrni rаg’bаtlаntirаdi.
3.2. Klаstеr tuzish qоidаlаrini eslаtаdi (2-ilоvа).
Mustаqil ish uchun vаzifа bеrаdi:
kompyuter
grafikasi turlari (rastrli,
vektorli, fraktal) bo’yicha
klaster
tuzish.
O’qituvchining
bоshlаng’ich
nаzоrаt vаriаnti 3-ilоvаdа kеltirilgаn.
Diqqat qiladilar.
Vazifani yozib
oladilar.
Nazorat savollar - “Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlash asoslari”

Nazorat savollar:
1.O‘zbekiston milliy metrologiya instituti qisqa sharh?
2. Davlat korxonasi va laboratoriyalar faoliyati haqida?
3. Metrologik faoliyat nima?
Geometrik va mexanik kattaliklarni o‗lchash ilmiy ishlab chiqarish bo‘limi faoliyatini
o‗rganish.
Geometrik va mexanik kattaliklarni o‗lchash bo‗limi
O‘lchashlar birliligini, ishonchliligini ta‘minlash va fizik kattalik birliklarining o‘lchamliligini
yuqori aniqlikdagi o‘lchash vositalaridan ishchi o‘lchash vositalariga uzatish uchun bo‘limda
namunaviy o‘lchash vositalari mavjud.
Sanoatning jadal qayta qurilishi ro‘y berayotganini hisobga olgan holda, import texnologiyalar sotib
olinmoqda, zamonaviy korxonalar ochilmoqda, mahsulot ishlab chiqarishda o‘lchashlar aniqligi,
chiqarilayotgan mahsulot sifatiga bo‘lgan talablar, uning raqobatbardoshligi, tashqi bozorga chiqish
uchun kurash ortib bormoqda. Hozirgi kunning o‘zidayoq o‘lchashlar aniqligini oshirish, ishlab
chiqarishni ishchi o‘lchash vositalari bilan ta‘minlash uchun sanoat yuqori aniqlikdagi o‘lchash
vositalari bilan jihozlanyapti.
Shu sababdan bo‘lim import o‘lchash vositalarini metrologik attestatlashni o‘tkazib, korxonalarda
ishlatiladigan me‘yoriy hujjatlarni ishlab chiqishda yordam ko‘rsatyapti.
Shuningdek Toshkent shahar va Toshkent viloyatining avtoyoqilg‘i quyish shaxobchalaridagi
xorijda chiqarilgan suyultirilgan gaz quyish kolonkalari, yoqilg‘i tarqatish kolonkalari, kuch
o‘lchash mashinalari, gidravlik presslar uchun metrologik attestatlash dasturlarini ishlab chiqishda
yordam ko‘rsatyapti.
218
Bo‘lim ―geometrik kattaliklarni o‘lchash‖, ―mexanik kattaliklarni o‘lchash‖ va ―moddalarning sarf,
hajm parametrlarini o‘lchash‖ laboratoriyalaridan tashkil topgan
Geometrik kattaliklarni o‘lchash laboratoriyasi
Laboratoriya geometrik kattaliklarni o‘lchash vositalarini qiyoslash bo‘yicha ishlarni amalga
oshirib, quyidagi yuqori aniqlikdagi o‘lchash vositalari bilan jihozlangan: universal o‘lchash
instrumenti
(shtangen
instrument,
mikrometrik
instrument,
richagli-tishli),
shtrixli
uzunlik
o‘lchovlari, burchak o‘lchovlari, chegaraviy yassi-parallel uzunlik o‘lchovlari, optika-mexanik
asboblar. Geometrik kattaliklarni o‘lchash laboratoriyasi 2-razryadli namunaviy chegaraviy uzunlik
o‘lchovlari, 2-razryadli shtrixli o‘lchovlar, 2-razryadli namunaviy shkalalar, optika-mexanik
o‘lchash asboblari bilan jihozlangan bo‘lib, bu 100mm gacha uzunliklarni 0,0001mm aniqlik bilan
o‘lchashga imkon beradi.
Laboratoriya berilgan dastur bo‘yicha kattaliklarni o‘lchash, raqamli hisob va raqamli bosib
chiqarish imkoni bo‘lgan yuqori aniqlikdagi asboblarga ega (namunaviy ekzamenator, «Mikrad»
elektron vaterpas, «DIP-1» ikki koordinatali o‘lchash asbobi).
100mm gacha uzunlikni o‘lchash vositalarining davlat qiyoslovini 0,02 µ dan 0,40 µ gacha o‘lchash
xatoligi bilan, 100mm dan yuqori uzunlikni o‘lchash vositalarini 0,11 µ dan 0,55 µ (mikron)gacha
xatolik bilan amalga oshiradi.
|
Business intelligence - 1-Mavzu: Kirish. “Big data” tushunchasi Big data

|
1-Mavzu: Kirish. “Big data” tushunchasi Big data
|
bet | 4/4 | Sana | 08.10.2024 | Hajmi | 31,11 Kb. | | #274069 |
Bog'liq Ma\'ruza-1Business intelligence(biznes-analitika) - aniq strukturaga ega bo'lmagan juda katta hajmdagi ma'lumotlarni qayta ishlash natijasida muqobil biznes yechimlar izlashga aytiladi.
Effektiv biznes-analitika ichki va tashqi ma'lumotlarni analiz qiladi - ham bozor axborotlarini, ham mijoz-kompaniyaning hisobotlarini hisobga oladi. Bu biznesni butunlay tushunishga yordam beradi, shu bilan birga, strategik va operatsion qarorlar qabul qilishga zamin yaratadi(mahsulot narxini aniqlashda, kompaniya rivojlanishining asosiy yo'nalishlarini belgilab olishda).
Bu atama 1958-yilda IBM taqdiqotchisi Xans Piter Lun maqolasida birinchi bo'lib ko'rsatilgan. 1996-yilda axborot texnologiyalari bozorini o'rganishga asoslangan Gartner analitik agentligi business intelligence tarkibiga data mining metodikasini ham qo'shgan.
|
| |
McKinseyning katta ma'lumotlar va tahlil qilish usullari

|
McKinseyning katta ma'lumotlar va tahlil qilish usullari
|
bet | 2/4 | Sana | 08.10.2024 | Hajmi | 31,11 Kb. | | #274069 |
Bog'liq Ma\'ruza-1McKinseyning katta ma'lumotlar va tahlil qilish usullari:
Crowdsourcing;
Aralashtirish va ma'lumotlarni birlashtirish;
Mashinasozlik;
Sun'iy neyron tarmoqlari;
Naqshni aniqlash;
Bashoratli tahlil
Simulyatsion modellashtirish;
Mekansal tahlil;
Statistik tahlil;
Analitik ma'lumotlarni vizualizatsiya qilish.
Ma'lumotni qayta ishlashga imkon beradigan gorizontal kengayish katta ma'lumotlarni qayta ishlashning asosiy printsipidir. Ma'lumotlar hisoblash tugunlariga taqsimlanadi va ishlov berish ishlashning yomonlashuvisiz amalga oshiriladi. McKinsey shuningdek qo'llaniladigan kontekstda aloqalarni boshqarish tizimlari va Business Intelligence-ni o'z ichiga oldi.
Texnologiya:
NoSQL
MapReduce
Hadoop;
Uskuna echimlari.
Data lake(ma'lumotlar ko'li) - qayta ishlanmagan katta ma'lumotlar ombori.
"Ko'l" har xil manbalardan kelgan, har xil formatda bo'lgan ma'lumotlarni saqlaydi. Bu esa odatiy relatsion ma'lumotlar omborida ma'lumotlarni aniq struktura asosida saqlashdan ko'ra arzonroqqa tushadi. Ma'lumotlar ko'li, ma'lumotlarni boshlang'ich holatida analiz qilish imkonini beradi. Bundan tashqari, "ko'l"lardan bir vaqtni o'zida bir nechta ishchilar foydalanishlari mumkin.
Data science(ma'lumotlar haqidagi fan) - analiz muommolarini , ma'lumotlarni qayta ishlash va ularni raqamli ko'rinishda taqdim etishni o'rganadigan fan.
Bu atama dunyoga kelgan vaqt 1974-yil hisoblanadi. O'sha yili Daniyalik informatik, Peter Naur "A Basic Principle of Data Science" nomli kitobini chop ettirgan.
2010-yillar boshida katta ma'lumotlarni tarqalishi natijasida bu yo'nalish juda foydali va kelajagi bor biznesga aylandi. Va o'shandi katta ma'lumotlar bilan ishlaydigan mutaxassislarga talab juda oshib ketdi.
Data science tushunchasiga ma'lumotlar omborini loyihalash va raqamlangan ma'lumotlarni qayta ishlashning barcha metodlari kiradi. Ko'plab mutaxassislar fikricha, aynan data science big dataning biznes nuqtai nazaridan hozirgi zamonoviy o'rindoshi hisoblanadi.
Data mining(ma'lumotlarni topish) - biron qonuniyatni topish maqsadida ma'lumotlarni intellektual analiz qilishga aytiladi. Isroillik matematik Grigoriy Pyatetskiy-Shapiro 1989-yilda bu atamani fanga kiritgan.
Texnologiyalar, avvalari noma'lum va foydali bo'lgan qayta ishlanmagan(hom) ma'lumotlarni topish jarayoniga data mining(ma'lumotlarni topish) deyiladi. Data mining metodlari ma'lumotlar ombori, statistika va sun'iy intellekt tutashgan nuqtada joylashadi.
|
| |
Machine learning - 1-Mavzu: Kirish. “Big data” tushunchasi Big data

|
1-Mavzu: Kirish. “Big data” tushunchasi Big data
|
bet | 3/4 | Sana | 08.10.2024 | Hajmi | 31,11 Kb. | | #274069 |
Bog'liq Ma\'ruza-1Machine learning(mashinali o'qitish) - o'zi o'rganadigan dasturlar yaratish amaliyoti va nazariyasi, sun'iy intellektning katta qismi.
Dasturchilar o'z algoritmlariga xususiy hollarda umumiy qonuniyatlarni aniqlashni o'rgatishadi. Natijada, kompyuter, inson avvaldan ko'rsatib o'tgan buyruqlaridan emas, balki, o'z shaxsiy malakasidan kelib chiqib qaror qabul qiladi. Bunday o'qitishning juda ko'p metodlari data mining'ga oid bo'lishi mumkin.
Mashinali o'qitishga birinchi tarifni 1959-yilda amerikalik informatik Artur Samuel bergan. U sun'iy intellekt elementlariga ega bo'lgan shashka o'yini, dunyoda birinchi o'zi o'rganadigan dasturni yaratgan.
Deep learning(chuqur o'qitish) - yanada murakkab va yanada mustaqil bo'lgan o'zi o'qidigan dasturlar yaratadigan mashinali o'qitish turi. Oddiy mashinali o'qitish hollarida boshqariladigan malaka yordamida kompyuter bilimlarni aniqlab oladi: dasturchi algoritmga ma'lum misollarni ko'rsatadi, xatolarni qo'lda to'g'rilaydi. Deep learningda esa, tizim o'zi o'z funksiyalarini loyihalaydi, ko'p darajali hisob-kitoblar amalga oshiradi va atrof-muhit haqida xulosalar qiladi.
Odatda chuqur o'qitishni neyron tarmoqlarga tadbiq qilishadi. Bu texnologiya asosan rasmlarni qayta ishlashda, nutqni tanishda, neyromashina tarjima, farmatsevtikadagi hisoblashlarda va boshqa zamonaviy texnologiyalarda qo'llaniladi. Asosan Google, facebook va Baidu tomonidan loyihalarga tadbir qilinadi.
Sun'iy neyron tarmog'i - oddiy protsessorlar(sun'iy neyronlar) birlashtirilgan tizimi bo'lib, insonning nerv tizimini imitatsiya qiladi. Bunday struktura evaziga, neyron tarmoqlari dasturlanmaydi, ular o'qitishadi. Huddi haqiqiy neyronlar kabi, protsessorlar signallarni oddiygina qabul qilishadi va boshqa protsessorlarga o'zatishadi. Shu bilan birga, boshqa butun tizim algoritmlar bajara olmaydigan murakkab topshiriqlarni bajaradi.
1943-yilda amerikalik olimlar Uorren Makkalok va Uolter Pittslar sun'iy neyron tarmog'i tushunchasini fanga kiritishgan.
|
| |
Absolyut murojaat - Maktabgacha va

|
Maktabgacha vaBog'liq 7-sinf Informatika va axborot texnologiyalari yangi darslik kitob 2023Absolyut murojaat
e-jad.
Absolute reference
bir formulani bir necha katakka muayyan katak
manzilini ko‘rsatib qo‘llash usuli.
Abstraksiya
dast.
Abstraction
zarur bo‘lmagan qismlarni olib tashlash orqali
masalani soddalashtirish.
Airbrush uskunasi
xlq. diz.
Airbrush tool
bo‘yoq sepuvchi purkagich vazifasini bajaruvchi
uskuna.
Ajratish
diz.
Highlight
belgilangan matn va fonni boshqa rangda ajratib
ko‘rsatish.
Akademik halollik
mad.
Academic honesty
maʼlumot manbasini ko‘rsatib o‘tish.
Aktuator
xlq. dast.
Actuator
kompyuter dasturini jismoniy harakatga o‘giruvchi
qurilma;
mexanizm yoki tizimni boshqaradigan motor turi.
Albom varag‘i
diz.
Landscape
varaqning eni bo‘yiga nisbatan uzunroq bo‘lgan
ko‘rinishi.
Alfa sinov
dast.
Alpha testing
dasturning ilk versiyasini sinash.
Algoritm
xlq. dast.
Algorithm
ko‘rsatmalar ketma-ketligi.
Almashtirma belgili qidirish
Wildcard searches
istalgan harf yoki belgi o‘rniga shartli belgi qo‘yib
qidirish (masalan, shartli belgi sifatida asterisk (*) dan
foydalanish mumkin).
Aloqalar uzviyligi
mb.
Referential integrity
maʼlumotlar bazasidagi birlamchi va tashqi kalitlar
aloqasining to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan holati.
Amaliy dastur
Application program
xat, hisob ishlari, taqdimot, veb sahifa kabi turli
hujjatlarni yaratishga mo‘ljallangan dasturiy taʼminot.
Analog
xlq. tar.
Analogue
to‘lqinli signal;
raqamli bo‘lmagan signal.
|
| |
Bo‘lish
Dividing
teng qismlarga yoki guruhlarga ajratish.
Bookmark

141
Glossariy
Boshqarish tugmalari
Control keys
klaviatura va sichqonchadagi bosish mumkin bo‘lgan
tugmalar.
Boshqaruv axborot tizimi
Management information system
rahbar xodimlar uchun boshqaruvga oid maʼlumotlarni
taqdim etuvchi tizim.
Botnetlar
jrg. xavf.
Botnets
virusli dasturlar asosida ishlab chiqilgan kompyuter
tarmog‘i bo‘lib, buzib kiruvchiga tarmoqlarni
boshqarish, shaxsiy maʼlumotlarni to‘plash yoki
boshqalarga qarshi hujum boshlashda qo‘llashga
imkon beradi.
Brauzer
int.
Browser
internetga kirish va undan foydalanish imkonini
beruvchi dastur;
butunjahon internet tarmog‘idagi axborot resurslarini
qidirish va olish uchun foydalaniladigan dasturiy
taʼminot.
Brij (ko‘prik)
jrg. tar.
Bridge
ikkita LAN tarmog‘ini ulash qurilmasi.
Brush uskunasi
diz.
Brush tool
turli bo‘yoq cho‘tkalari yoki qalamlarga o‘xshash
chiziqlar yaratish uchun uskuna.
Bulut
int.
Cloud
internet orqali ulangan serverlar va ularda ishlaydigan
dasturlar, maʼlumotlar bazalari.