Avvesto zardushtiylik muqaddas

|
Avvesto zardushtiylik muqaddas
|
bet | 17/64 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 1,63 Mb. | | #139436 |
Bog'liq Dinshunoslik tayor.2023 oxirgisi (3)Avvesto zardushtiylik muqaddas kitoblarining majmuidir. U – murakkab to‘plam. Avvestoning saqlanib qolgan to‘rtta kitobidan birinchisining nomi «Videvdat» (VI-daevodatam – «Devlarga qarshi qonun») deb ataladi. Ushbu kitob Avvestoning saqlanib qolgan kitoblari orasida eng mukammali hisoblanadi. U yigirma ikki bob bo‘lib, boblari fragard deb nomlangan. Fragard larning ma'nosi, vazifasi, uslubiy tuzilishi turlicha: birinchi fragard – odamlar yashaydigan barcha yurtlarni Axura-Mazda qanday yaratgani to‘g‘risida bo‘lib, ular orasida Xorazm, Sug‘d, Marg‘iyona, Baxdi (Balx) va boshqalar bor; ikkinchi fragard da Jamshid podsholigi – kasallik, o‘lim, azob-uqubatlar bo‘lmagan zamon haqida, ya'ni insoniyatning oltin asri haqida gap boradi; uchinchi fragard dehqonchilikning savvobli sharofatlari va h.k. haqida. Shuningdek, Videvdatning boshqa fragardlaridan Zardusht bilan Axura-Mazdaning savvol-javvoblari va muloqotlari ham o‘rin olgan. Ikkinchi kitob «Yasna» deb atalib, Avvestoning e'tiborli bo‘limi sanaladi. Yasna – yaz o‘zagidan bo‘lib, «sajda, topinch, namoz» ma'nolarini ifodalaydi. Yasna 72 bobdan iborat bo‘lgan. Boblari ha, haitiy deb atalgan. Har bir ha zarur o‘rniga qarab marosimlarda, ibodatlarda kohinlar tomonidan O‘qilgan, qavvmlar unga ergashib ibodat qilganlar. Yasna kitobi ( nask) tarkibiga Zardusht o‘zi ijod qilgan targ‘ibot she'rlari ham kirgan. Ular Yasnaning 28-34, 43-46, 47-50, 51, 53-jami bo‘lib, 17 ta ha sini tashkil qiladi. Zardusht she'rlari ilmiy adabiyotda Gata lar deb atab kelinadi. Ha – «bashorat» demakdir. Yasnaning 35-42- ha lari ayniqsa, yuksak qadrlangan. Bu etti ha Haptanxati Yasna – «Etti bob Yasna» deb nomlangan.
Ular orasida olovning muqaddasligi haqida bob bo‘lib, zardushtiylik urf-odatlari orasida olovga e'tiqod qilish, dinning esa «otashparastlik» deb atalishi shunga bog‘liq. Binobarin, olov Axura-Mazda nurining quyoshda namoyonligi va uning erdagi zarrasi deb hisoblangan. Oliy haqiqat Arta ham olovda o‘z ifodasini topgan. Olov haqni nohaqdan, eng oliy gunoh hisoblanmish yolg‘onni rostdan ajratib bergan. Yolg‘on esa chin e'tiqodga xiyonat deb qoralangan. Arta so‘zi fonetik o‘zgarib, dastlab atar, hozir esa otash shaklida ishlatilib kelmoqda. Uchinchi kitob «Vispered» deb nomlangan. U 24 bobdan tashkil topgan va har bir bob alohida karde deb atalib, ma'budlar sha'niga O‘qilgan duolar va ibodat ustida ularga murojaatlar hamda olamni bilishga doir pand-nasihatlardan iboratdir. Uni ibodat namozlari yig‘indisi ham deyishadi. Ayni paytda u Yasnaga qo‘shimcha hisoblanadi. To‘rtinchi kitob «Yasht» (gimn) deb ataladi. U Avvestoning eng qadimiy qatlami bo‘lib, 22 bobdan iborat. Har bir bob Axura-Mazdadan boshlab, u yaratgan va uning ma'lum vazifalarini bajaruvchi ma'budlar sha'niga aytilgan madhiyalardan iborat.
Avvestoning bizgacha etib kelmagan kitoblaridan ba'zi qismlari uning yig‘ma parchalar to‘plami «Xo‘rdak Avvesto» kitobida jamlangan. Masalan, Exrpatastan kitobidan mo‘badlar (kohinlar) uchun qonun-qoidalar, diniy boshqaruv tizimiga xos ma'lumotlarga oid qismlari, Nirangastan – diniy-mavvsumiy, ijtimoiy marosimlar tartib-qoidalari qismi, 20- nask da jonning u dunyodagi ahvoli haqidagi qismi va boshqalar shu kitobda saqlangan. Avvesto haqida eng muhim manba IX asrga oid «Dinkard» (din amallari) asaridir. Unda Avvestoning 21 kitobi to‘la ta'riflab berilgan. Bu ta'riflar savvobli ishlar yo‘riqnomasi; diniy marosimlar va rasm-rusumlar qoidasi; zardushtiylik ta'limoti asoslari; dunyoning Axura-Mazda tomonidan yaratilishi; oxirat kuni va undagi hisob-kitob; falakiyot; ijtimoiy-huquqiy qonun-qoidalar; Zardushtning tug‘ilishi va bolaligi; haq yo‘lini tutish; jamiyat a'zolarining haq-huquqlari; devlar, jinlar kabi yovuz kuchlarga qarshi o‘qiladigan duolar, amallar va boshqalardan iboratdir.
Zardushtiylik dini haqida frantsuz olimi Anketil-Dyuperron juda qimmatli ma'lumotlar qoldirgan. Masalan, Anketil-Dyuperron 1755 yilda Hindistonga ilmiy safar qilib, u erdagi zardushtiylar orasida uch yil yashagan, ularning ibodatlari, urf-odatlarini yaxshi o‘rgangan va Avvestoni frantsuz tiliga tarjima qilgan. Uch jildlik tarjima 1771 yilda nashr etilgan. Ayni paytda, shuni ham ta'kidlash joizki, olimlarimizning fikricha, Avvesto G‘arbiy Evropa, Eron va Hindiston tillari orqali bizga etib kelgani uchun undagi nomlar, atamalar aksariyat hollarda asliga to‘g‘ri kelmaydi. Avvestoda turkona jihatlar kam qolgan. Zardushtiylikni o‘rganish hozirgi kunlarda ham faol olib borilmoqda. Ta'kidlash kerakki, bu sohadagi tadqiqotlar O‘zbekiston uchun alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki milliy qadriyatlar va ko‘p qatlamli diniy tajribada mazkur dinning tutgan o‘rni beqiyosdir.
|
| |