nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mavzuning dolzarbligi - Organik kimyo

1.Mavzuning dolzarbligi. Kurs
ishning dolzarbligi shundaki,
kimyo fani amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan o‘quv predmetlari qatoriga kiradi.
Shuning uchun o‘quvchilarga kelgusida biron kasbni egallashda Alkil benzollarni ochib berishda o‘qituvchi kimyo darslarida zamonaviy pedagogik texnologiyalar, kimyoviy tajribalardan ko‘proq foydalanish orqali ma‘lum maqsadga erishishi mumkin. Mazkur kurs ishining dolzarbligi ham, fan va texnika shiddatli rivojlanayotgan bir davrda nazariyani doimo amaliyot bilan bog‘lab o‘rgatish yo‘llarini ochib berishga qaratilganligi bois dolzarbdir.
2. Kurs ishning ob’ekti va predmeti. Alkil benzollar mavzusi ahamiyati nuqtayi nazardan aloxida ahamiyatga molikdir.
Shu nuqtai nazardan bu
bilimlar o‘quvchilar uchun hayotda, turmushda zarurligi ko‘rsatilgan. Maktab
o‘quvchilari, kollej va akademik litsey o‘quvchilari
kelgusida biror kasb egasi
bo‘lishlari uchun ushbu mavzuga oid bilimlar muhimdir. Mazkur ishda keltirilgan
nazariyalar. tavsiyalar,
maktab kimyo, fizika fani o‘qituvchilari, talabalar
o‘quvchilar uchun muhim qo‘llanma bo‘lib xizmat qilish mumkin.
3. Kurs ishning vazifalari. Kurs ishimda keltirilgan ma‘lumotlar, uslubiy tavsiyalar,
ishlanmalar, kimyoni chuqur o‘rganuvchi talabalari, abituriyentlar, o‘qituvchilar uchun, fizik, kimyoviy bilimlarni kimyo fani bilan bog‘lab o‘rganishda ya‘ni fanlararo bog‘lanishni amalga oshirishda o‘qituvchilarni pedagogik faoliyatlarida bevosita foydalanishlari mukin.
Organik reaksiyalarning mexanizmi deganda reaksiyaga kirishayot- gan moddalarning boshlang‘ich moddalardan reaksiya mahsulotlariga aylangunga qadar qanday bosqichlarni bosib o‘tishi, bu bosqichlarning qanday sodir bo‘lishi, eski kimyoviy bog‘larning uzilishi va yangi bog‘- larning hosil bo‘lishining qanday amalga oshishi, reaksiya elementar bosqichlari o‘tish holatlarining tasviri, hosil bo‘ladigan zarrachalar xarakteri, reaksiyaning fazoviy jihatdan qanday borishi tushuniladi.
Organik reaksiyalar ketishining bunday nozik tomonlarini aniq- lashda turli usullar qo‘llaniladi. Bu usullar reaksiya mobaynida hosil bo‘ladigan zarrachalar – karbokationlar, karboanionlar va radikallarni aniqlash,
izotoplardan foydalanish, reaksiyalar ketishining kinetik va fazoviy qonuniyatlarini o‘rganish usullaridir. Reaksiya mexanizmlarini aniqlashda organik birikmalarning tuzilishi va reaksion qobiliyati o‘rtasidagi bog‘lanishdan ham foydalaniladi.
JavaScript ning obyektli modeli tushunchasi

... HREF atributi mavjud. Ushbu atribut uni gipermurojaatga
5
ya’ni ularni o’zgartirib bo’lmaydi. Ketma ket kelgan barcha rasimlar qiymatlari
o’zining dastlabki qiymatigacha masshtablanishi mumkin.
Microsoft Internet
Explorer da rasim o’lchamlari o’zgartirilishi mumkin.
Umumiylik uchun rasm xususiyatlari JavaScript da HTML-razmetkada
mavjud bo’lmagan obyektlarga bo’linadi. Masalan, vosita sifatida Navigator deb
nomlanuvchi
obyektni, yoki JavaScript dagi eng asosiy obyektlardan - brauzer
oynasi obyektini olishimiz mumkin.
Usullar.
JavaScript atamalarida obyekt usullari uning xususiyatlarini o’zgartiruvchi
funksiyalarni anglatadi. Masalan, "dokument" obyektida open(), write(), close()
usullar mavjud. Ushbu usullar mavjud hujjatning qayta ishlash yoki tarkibini
o’zgartirish uchun xizmat qiladi. Oddiy misol keltiramiz:
function hello()
{ id=window.open("","example","width=400, height=150");
id.focus(); id.document.open();
id.document.write("
ORGANIK REAKSIYALARNING TURLARI

|
ORGANIK REAKSIYALARNING TURLARI
|
bet | 3/10 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 0,88 Mb. | | #126751 |
Bog'liq KURS ISHI
Organik reaksiyalarni ularning belgilariga qarab uch xil usulda turlarga ajratish mumkin:
Reaksiya natijasiga qarab ajratish.
Reaksiyaga kirishayotgan zarrachalar xarakteriga qarab ajratish.
Reaksiya tezligini belgilovchi bosqichda ishtirok etadigan molekulalar soniga qarab ajratish.
Endi har bir ajratish usulidagi reaksiya turlarini ko‘rib chiqamiz.
Organik reaksiyalarni ularning natijasiga qarab ajratish
Reaksiya natijasiga qarab organik reaksiyalar uch xil bo‘ladi:
Birikish reaksiyalari
Tortib olinish reaksiyalari
Almashinish reaksiyalari
Qayta guruhlanish yoki izomerlanish reaksiyalari almashinish reaksiyalariga kiradi. Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari ham alma- shinish, ham birikish, ham tortib olinish reaksiyalari bo‘lishi mumkin.
Birikish reaksiyalariga misollar:
CH2 CH2 + H2 CH3 CH3
CH2 CH2 + Br2 CH2Br CH2Br
CH2 CH2 + HOH CH3 CH2OH
CH2 CH2 + HBr CH3 CH2Br
CH2 CH2 + HOSO2OH CH3 CH2OSO2OH
CH3 C O +
H
HCN
CH 3 CH CN OH
CH CH + HCN CH2 CH CN
va h.k.
Tortib olinish reaksiyalariga misollar:
o
CH3 CH2 OH
H 2SO 4, t o
CH 2 CH 2 + H 2O
CH3
CH 2
OSO 2OH
t CH 2
CH 2
+ H 2SO 4
CH2Br CH2Br
Zn, to
CH 2 CH 2 + ZnBr 2
CH3
CH 3
t CH 2
CH 2
+ H 2
o
va h.k.
Almashinish reaksiyalariga misollar:
5) + HNO3
+ H2O
ONa
6) +
C2H5J
OC2H5
+ NaJ
Organik reaksiyalarni reaksiyaga kirishayotgan zarrachalar xarakteriga qarab ajratish
Organik reaksiyalar vaqtida molekula butunligicha yoki zarra- chalarga bo‘lingan holda reaksiyaga kirishishi mumkin. Kimyoviy reak- siya vaqtida molekula tarkibidagi eski bog‘ning uzilishi va yangi bog‘ning hosil bo‘lishi kuzatiladi. Agar kimyoviy bog‘ simmetrik tarzda uzilsa, ya’ni gomoliz yoki bog‘ning gomolitik uzilishi sodir bo‘lsa erkin radikallar hosil bo‘ladi:
erkin radikallar
Agar bog‘ nosimmetrik tarzda uzilsa, ya’ni geteroliz sodir bo‘lsa ionlar hosil bo‘ladi:
ionlar
Shu nuqtai nazardan organik reaksiyalar uch xil bo‘ladi:
Molekulyar reaksiyalar.
Ion (elektrofil yoki nukleofil) reaksiyalar.
Gomolitik (radikal) reaksiyalar.
Molekulyar reaksiyalarda eski bog‘ning uzilishi va yangi bog‘ning hosil bo‘lishi ma’lum darajadagi kam yoki ko‘p qutblangan holatlar ishtirokida sodir bo‘ladi. Shuning uchun bu reaksiyalar bilan radikal va ion reaksiyalar o‘rtasiga keskin chegara qo‘yib bo‘lmaydi.
Reaksiyada ishtirok etayotgan moddalardan biri “reaksiyaga kiri- shayotgan molekula” yoki “substrat” deb ataladi. Ikkinchisi esa “reagent” deb ataladi va uning elektron xarakteri qanday reaksiya sodir bo‘layotganligini belgilaydi. Masalan, manfiy zaryadli (qisman yoki to‘liq manfiy zaryadli) yoki erkin elektron juftga ega bo‘lgan reagent birinchi navbatda elektronga taqchil “substrat” bilan reaksiyaga kiri- shadi. Bunday reagent “nukleofil reagent” deb, uning hujumi bilan boradigan reaksiya esa “nukleofil reaksiya” deb ataladi. Masalan:
Elektronga taqchil reagent elektronga boy substrat bilan reaksiyaga kirishishga moyil bo‘ladi. Bunday reagent “elektrofil reagent” deb,
uning hujumi bilan boshlanadigan reaksiya esa “elektrofil reaksiya” deb ataladi. Masalan:
|
| |
-mas - Toshkent – 2023 1- ma’ruza mashg’uloti. Mavzu: kirish. Mexanika. Kinematika asoslari

|
Toshkent – 2023 1- ma’ruza mashg’uloti. Mavzu: kirish. Mexanika. Kinematika asoslari
|
bet | 31/40 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 15,65 Mb. | | #160565 |
Bog'liq 3-KURS FIZIKA (5-yillik sirtqi uchun)1-masala. m2=200 g massali jez kalorimetrdat1=12o C haroratli m1=150g massali suv bor. Agar suvgat2=100o C gacha isitilgan m3=250g massali temir tushirilsa, kalorimetrda qaror topadigan q harorat topilsin. c1=4,18 kJ/kg.grad; ; - mos ravishda suv, jez va temirning solishtirma issiqlik sig‘imlari.
Berilgan: m1=0,15kg; m2=0,2kg; m3=0,25kg; t1=12o C; t2=100o C;
C1=4180 J/kg.grad; C2=386 J/kg.grad; C3=460J/kg.grad.
Topish kerak: q = ?
Yechish: Suvli kalorimetrni q haroratgacha isitish uchun Q1=c1m1(q-t1) va Q2=c2m2(q-t1) issiqlik miqdori sarf bo‘ladi. Xuddi shu paytda kalorimetrga tushirilgan temir bo‘lagidan esa Q3=c3m3(t2-q) issiqlik miqdori chiqadi.
Energiyani saqlanish qonuniga binoan issiqlik balansi tenglamasini tuzamiz:
c1m1(q-t1)+c2m2(q-t1)=c3m3(t2-q).
Bundan izlanayotgan q ni topish mumkin:
= =240C.
2-masala. Massasi m2=0,2 kg bo‘lgan jez kalorimetrga t1=17oC haroratli m1=0,4 kg suv quyib, unga t2=85 0C haroratgacha qizdirilgan m3=0,6kg kumush tushirilgan suv q=22oC haroratgacha isigan. Kumushning solishtirma issiqlik sig‘imi c3 topilsin. s1=4180 J/kg.grad, s2=386 J/kg.grad suv va jezning solishtirma issiqlik sig‘imlari.
Berilgan: m1=0,4 kg; m2=0,2 kg; m3=0,6kg; t1=17 0C, t2=85 0C; q=22 0C;
C1=4180 J/kg.grad, s2=386 J/kg .grad.
|
| |
Quyidagi to‘rtta shart bajarilganda inson tovushni eshitadi

|
Quyidagi to‘rtta shart bajarilganda inson tovushni eshitadi
|
bet | 28/40 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 15,65 Mb. | | #160565 |
Bog'liq 3-KURS FIZIKA (5-yillik sirtqi uchun)Quyidagi to‘rtta shart bajarilganda inson tovushni eshitadi:
Tovush manbai mavjud bo‘lishi;
Tovush manbai va quloq orasida elastik muhitning bo‘lishi;
Tovush manbaining tebranish chastotasi 20 Gs bilan 20 kGs orasida bo‘lishi;
Tovush to‘lqinlarining quvvati eshitish organida tovush sezgisini hosil qilishga etarli bo‘lishi kerak.
Tovush to‘lqinlari ham barcha to‘lqinlar singari har qanday moddada cheklangan tezlik bilan tarqaladi. Masalan: temperaturada havoda , uy temperaturasida , suvda , shishada , po‘latda , kislorodda , karbonat angedridda .
Amalda tovushning ta’sirini baholash uchun tovush intensivligi yoki tovushning kuchi degan tushunchalar kiritilgan.
Tovushning (I) intensivligi:
(bunda: -tovush energiyasi, s- yuza, t – vaqt) bilan aniqlanadi, uning o‘lchov birligi:
Tovushning qattiqligi: bilan aniqlanadi; bunda: -proporsionallik koeffitsienti, -tovush intensivligi, - eshitilishi oldidagi intensivligi.
Agar deb olinsa, tovushning qattiqligi bel (B) deb ataluvchi birlikda o‘lchanadi, ya’ni: (B)
Bel bilan bir qatorda undan 10 marta kichik bo‘lgan detsibel birlikda o‘lchanadi: (dB)
Detsibel to‘g‘risida yana ham aniqroq tasavvur hosil qilish mumkin: qattiqlikning odam qulog‘i seza oladigan minimal o‘zgarishi 1 detsibelga teng ekan.
Tovush to’lqinlari
Bizga tovush hodisalarining barcha xususiyatlarini to’lqin xossalaridan foydalanib o’rganish qulaylik tug’diradi:
Tovush to’lqinlari superpozitsiya prinsipiga bo’ysunadi.Tovush to’lqinlari o’zaro bir-biri bilan to’qnashganda ham o’z tebranish yo’lida davom etadi va biz bir tovushni boshqasidan farqlab eshitishimiz mumkin, har ikkala tovush ham qulog’imizga sinxron tovush bo’lib kiradi.
Aloqa vositalari tovush bilan harakatlanmaydi. Muntazam baland tovush chiqaradigan qurilmalarning musiqani ajarata olish qobiliyati tufayli biz juda ham past shabada tovushlarini sezmaymiz.
Tovush to’lqini turli muhitlarda turlicha bo’ladi. Tovush geliyda havoga nisbatan tezroq, suvda esa geliyga nisbatan yanada tezroq tarqaladi.Tovush to’lqinlari ega bo’lgan energiya uning intensivligini oshiradi tezligini emas.
Tebranish chastotasi 20 Gs dan kichik chastotali mexanik tebranishlar ultratovushlar deb ataladi.
Tovush asosiy tonining chastotasi ( ) qancha katta bo‘lsa, tovushning balandligi (yuksakligi) shuncha yuqori bo‘ladi.
|
| |
O’quv-uslubiyadabiyotlarvaelektronta’limresurslariro’yxati

|
O’quv-uslubiyadabiyotlarvaelektronta’limresurslariro’yxati
|
bet | 29/40 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 15,65 Mb. | | #160565 |
Bog'liq 3-KURS FIZIKA (5-yillik sirtqi uchun)O’quv-uslubiyadabiyotlarvaelektronta’limresurslariro’yxati.
Asosiy darslikvao’quvqo’llanmalar
№
|
Mualliflar
|
Adabiyotnomi
|
Nashryili
|
Mavzularning berilgan betlari
|
1.
|
N.A.Sultonov
|
Fizika kursi
|
Toshkent, “Fan va texnolo giya”, 2007.
|
149-166 -bet
|
2.
|
O.Qodirov
|
Fizika kursi,
|
Toshkent, “Fan va texnologiya”, .2005
|
71-79bet
|
3
|
Benjamin Crowell
|
, Simple Nature
|
CoperightCopyright 2001-2008
|
|
Qo’shimcha adabiyotlar
1.M.Raxmatullaev Fizika kursi, Mexanika, Toshkent, “O‘qituvchi” 1995.
2. Benjamin Crowell Conservation La vs Edition 2.1 rev. 2002
3. Benjamin Crowell .Newtonijn (230s)
M.O’lmasova, J.Kamolov, T.Lutfullaeva. “Fizika. Mexanika, molekulyar fizika va issiqlik”. . T., “Qqituvchi”, 1997.
Elektron ta’lim resurslari
1. www. tdpu. uz
2. www. pedagog. uz
3. www. Ziyonet. uz
4. www. edu. uz
5. tdpu-INTRANET. Ped
AMALIY MASHG`LOTLAR
Kinematika va Dinamika asoslariga oid masalalarni yechish namunalari.
TO‘G‘RI CHIZIQLI HARAKAT. TEZLIK. TEZLANISH
1.2.[1]. Avtomobil yo’lning birinchi yarminini 80 km/soat tezlik bilan, qolgan yo’lni esa 40 km/soat tezlik bilan bosib o’tgan. Avtomobil harakatiningo’rtachatezligitopilsin.
Berilgan:
_____________
|
Yechish:
|
Javob:
|
1.9.[1] Tosh 10m balandlikka otilgan. 1) Tosh qancha vaqtdan keyin yerga qaytib tushadi? 2) Agar toshning boshlang’ich tezligi ikki marta oshirilsa, u qancha balandlikka ko’tariladi? Havoning qarshiligi hisobga olinmasin.
Berilgan:
______________
t=?
h=?
|
Yechish:
t=2.9sgatengbo’ladi.
|
Javob: t=2.9s; h=40 m
|
NOTEKIS HARAKATDA TEZLIK, O’RTACHA TEZLIK. ONIY TEZLIK. TEZLIKLAR GRAFIGI. ERKIN TUSHISH. YUQORIGA OTILGAN JISMNING KO’TARILISH BALANDLIGI VA VAQTI.
1.18 Tormozlangan poezd tekis sekinlanuvchan harakat qilib 1 min.da o`z tezligini 40 km/soatdan 28 km/soatgacha kamaytirgan. 1) Poezdning manfiy tezlanishi; 2) tormozlanish vaqtida bosib o`tgan yo`li topilsin.
Berilgan:
_____________
|
Yechish:
|
Javob:
|
1.16 Metropoliten ikki stantsiyaning oralig`i 1,5km. Poezd bu masofaning birinchi yarmida tekis tezlanuvchan, qolgan ikkinchi yarmida tekis sekinlanuvchan harakat qiladi. Poezdning maksimal tezligi 50km/soat ga teng. 1)tezlanuvchan va sekinlanuvchan harakatning tezlanishlarini miqdor jihatdan teng deb hisoblab, uning kattaligi, 2) poezdning ikki stantsiya orasidagi harakat vaqti topilsin.
Berilgan:
l=1,5km
v=50km/soat
_____________
a-? t-?
|
Yechish:
;
; ;
; ;
;
|
Javob: ;
|
|
| |
Tormoz diskləri və qəlibləri

Harərda avt-llərdə köməkçi tormozun. Mühərrik, hidrodinamik,elektrdinamik və bəzi
hallarda aerodinamik tipləri istifadə edilir.Mühərrik tormozlarının iş prinsipi mühərrikin
xaricetmə borusunda xaric olunan qazların drossellənməsi və ya mühərrikin kompressor
rejiminə keçirilməsidir.Harırda daha çox istifadə olunan köməkçi tormoz çıxış qapağı
olan tormozdur.Drosselləməyə əsaslanan çıxış yerləşdirilir,qapaq örtüldükdə xaricetmə
borusunda əks təzyiq yaranır,əlavə təzyiq xaric taktında hər porşen tərəfindən dəf
olunmalıdır.Müasir standart mühərriklərin maksimal tormozlanma gücü mühərrikin işçi
həcmindən saılı olaraq 5-7kVt/litr təşkıl edir.Çıxışda drosselləmə hesabına mühərrikin
tormozlanma gücünü14-20 kVt/litr-ə qədər artırmaq olur.Dördtaktlı dizel mühərriklərində
kompressiya tormozu yerləşdirildikdə tormoz gücü mühərriklərdə 85-90%-nə,
karbüratorlu mühərriklərdə isə 60-80%-nə çatır.Mühərriklə adi tormozlama zamanı
tormoz gücü effektiv gücün ətipi mövcuddur.hidrodinamik və elektrodinamik.
Auditoriyada yechish uchun masalalar

|
Auditoriyada yechish uchun masalalar
|
bet | 30/40 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 15,65 Mb. | | #160565 |
Bog'liq 3-KURS FIZIKA (5-yillik sirtqi uchun)Auditoriyada yechish uchun masalalar
Adabiyotlar:
1. . Umumiy fizika kursidan masalalar to’plami. M.S. Sedrik tahr. ostida. Toshkent, “O’qituvchi”,1996. (1.2,1.3,1.5, 1.9,1.113,1.33,1.32,1.534- misollar)
2.V.S.Volkenshteyn. Umumiy fizika kursidan masalalar to’plami. Toshkent, “O’qituvchi”, 1991.(1.9-1.16,1.44-1.50-masalalar)
Uy vazifasi uchun masalalar
Adabiyotlar:
1. . Umumiy fizika kursidan masalalar to’plami. M.S. Sedrik tahr. ostida. Toshkent, “O’qituvchi”,1991. (1.1,1.2,1.4, 1.8,1.12,1.32,1.32,1.54- misollar)
2.V.S.Volkenshteyn. Umumiy fizika kursidan masalalar to’plami. Toshkent, “O’qituvchi”, 1969.(1.10-1.17,1.45-1.50-masalalar)
TARQATMA MATERIAL
Energiya, ish va quvvat mavzusiga doir mustaqil o’rganish uchun savollar.
1.Kuch moment nima?
2.Impuls va kuch momentlarining saqlanish qonunlari qanday ta’riflanadi?
3.Dinamika qonunlarining qo‘llanilishiga misollar keltiring.
4. Mexanik ish deganda nimani tushunasiz ?
5 .Og‘irlik kuchining bajargan ishi qanday bo‘ladi ?
6. Quvvat deb nimaga aytiladi? Uning o‘lchov birliklari qanday ?
7. Kinetik va potensial energiya deganda nimani tushunasiz? Ularning formulalari qanday ?
8.Yer sirtidan biror balandlikdagi jism va deformatsiyalangan jism potensial energiyalari qanday formulalar bilan aniqlanadi ?
9. Jismning to‘liq mexanik energiyasi deb nimaga aytiladi ?
10. Mexanikada energiyaning saqlanish qonunini ta’riflang va unga misollar keltiring.
1-masala. Ko‘tarma kran tinch turgan yukni 2 m/s2 tezlanish bilan ko‘tarish jarayonida birinchi 5 sekund davomida 2,95.104 J ish bajargan. Yukning massasini aniqlang?
TERMODINAMIKAGA DOIR MASALALAR YECHISH NAMUNALARI
|
| |
Mavzu: Elektromagnitzm - Toshkent – 2023 1- ma’ruza mashg’uloti. Mavzu: kirish. Mexanika. Kinematika asoslari

|
Toshkent – 2023 1- ma’ruza mashg’uloti. Mavzu: kirish. Mexanika. Kinematika asoslari
|
bet | 19/40 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 15,65 Mb. | | #160565 |
Bog'liq 3-KURS FIZIKA (5-yillik sirtqi uchun)Mavzu: Elektromagnitzm
Reja:
1.Tokning magnit maydoni.
2. Magnit maydon induksiyasi va kuchlanganligi.
3.Amper qonuni.
4.Magnit maydonning tokka ta’siri.
5.Zaryadlangan zarralarning elektr va magnit maydonidagi harakati.
6.Lorens kuchi
MASHG‘ULOTNING MAQSADI- Talabalarga magnit maydon, tokning magnit maydoni, uni xarakterlovchi fizik kattaliklar, hodisalar va qonunlar haqida, ularning amalda qo‘llanilishi haqida bilimlar berishdan iborat.
TAYANCH TUSHUNCHALAR
Magnit maydon. Tokli o‘tkazgichning magnit maydoni;
Tokli o‘tkazgichlar magnit maydonlarining o‘zaro ta’siri. Amper kuchi ;
Magnit singdiruvchanlik, magnit doimiysining fizik ma’nosi;
Magnit induksiyasi va kuchlanganligi;
Magnit maydonning tokka ta’siri. Amper qonuni.
Zaryadlangan zarralarning elektr va magnit maydonidagi xarakati. Lorens kuchi.
MAVZUNING QISQACHA MAZMUNI
1820 yilda daniyalik fizik Ersted tokli o‘tkazgich atrofida magnit maydon borligini (magnit strelkasining oђishiga qarab aniqladi. Magnit maydonning man bai - tokdan iboratdir. Qo‘zg‘almas elektr zaryadlari atrofidagi fazoda elektr maydon, xarakatlanuvchi zaryadlar, ya’ni elektr toki atrofida, faqat magnit maydoni hosil bo‘ladi.
Magnit maydon ta’rifi - magnit monopoli borligini sezib bo’lmaydi, magnit maydon mavjudligini va uning xossalarini magnit strelka(sezgir element) kiritib aniqlash mumkin. Biz falsafadagi tanlash qonuniyatiga asoslangan holda magnit strelka yengil magnit bo’lib uni aylantiruvchi o’qqa o’rnatiladi va aylanish imkoniyati yaratiladi. Bunda magnitik kompasi quyidagi hodisani aniq ko’rsatadi: mayda temir qipiqlariga magnitni harakatlantirish natijasida magnit dipoli kabi yerning magnit maydoni chiziqlarini namoyish etadi
Paralel kuchlarning o‘zaro ta’sirini 1820 yilda fransuz olimi Amper aniqladi (14-rasm), ya’ni bu Amper qonuni deb atalib quyidagicha ta’riflanadi:
14-rasm
|
| |
Xulosa…………………………………………………………………………

3
Kirish.
Web, gipermatnli tizim sifatidi ikki xil nuqtai nazar bilan qarash mumkin.
Birinchidan, gipermatnli o’tishlarni (ssыlkalar - ANCHOR konteyneri), matnlarni
ko’rsatuvchi hisoblanadi. Ikkinchidan, sahifada mavjud bo’lgan bir qator obyektlar
bilan ishlovchi tizim sifatida.
1995 yilda Netscape kompaniyasi mutaxassislari
mijoz tomonidagi
sahifalarni generatsiya qilish uchun maxsus dasturlash tili yaratishdi va uni
JavaScript deb nomdashdi.
Shunday qilib, JavaScript - mijoz tomonidagi
gipermatnli Web sahifaning
ssenariylarini boshqaruvchi tildir. Aniqroq aytadigan bo’lsak, JavaScript - bu
faqatgina mijoz tomonidagi dasturlash tili emas. JavaScript ning ajdodi Liveware -
Netscape serveri tomonidagi vosita hisoblanadi. SHunday qilib, JavaScript ko’proq
mijoz tomonidagi ssenariylarni tashkil etuvchi til sifatidi ommaviylashgan.
JavaScript ning asosiy g’oyasi HTML sahifalarni ko’rish
vaqtida HTML
teg va konteynerlarning atributlari qiymatlarini va xususiyatlarini o’zgartirishdan
iborat. SHu sabab sahifani qayta yuklash amalga oshmaydi.
Amaliyotda buni biz, sahifa fonining rangini
yoki hujjatdagi rasm
xususiyatlarini o’zgartirishda, yangi oyna ochish yoki ogohlantirish berish
jarayonlarida yaqqol kuzatishimiz mumkin.
"JavaScript" nomi Netscape ning o’zigagina tegishlidir. SHunga o’xshash
Microsoft tomonidan ishlab chiqilgan tilning rasmiy nomi Jscript deb ataladi.
JavaScript ning bir qator versiyalari JScript ning versiyalari
bilan birgalikda
ishlaydi (qisman ammo to’liq emas), ya’ni JavaScript tili JScript tilining qism
to’plami hisoblanadi.
JavaScript tili ECMA (European Computer
Manufacturers Association -
Evropa kompyuter ishlab chiqarish assotsiatsiyasi) tomonidan standartlashtirilgan.
Ushbu standartlar ECMA-262 va ISO-16262 nomlarini keltirib chiqardi. Bu
standartlar JavaScript 1.1 ga mosh tushuvchi ECMAScript tilini taqdim etadi.
4
Ta’kidlash kerakki, bugungi kunda JavaScript ning barcha turlari ham ECMA
standartiga mos tushavermaydi.
QISM.QATLAMLAR - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi buxoro davlat universiteti fizika...

22
________ dan siz faqat Netscape Navigator 4.0 foydalanishingiz mumkin. Aslini
olganda qatlam deganda nimani tushunamiz? Buni tushuntirish oson va buni oddiy
misolda, bir necha qog’oz varag’ini olib tushuntiramiz. Bir varaqqa matn yozing.
Bashqasiga tasvir chizing va xakoza. Endi bu varaqlarni stol ustiga qo’ying. Faraz
qilamiz har bir varaq biror bir qatlam . U har xil ob’ektlarni bizning misolimizda
matn va tasvirni ichiga olishi mumkin. Endi tasvirli varaqni olib stol bo’ylab
harakatlantiramiz. Diqqat bilan tasvirni varaq izidan qarakatlanishini kuzating.
Agar biz varakni o’ngga bursak tasvir ham o’ngga buriladi! Qatlamlar o’zida turli
ob’ektlarni saqlashi mumkin, masalan tasvirlar, formalar, matnlar HTML
saxifangizga qo’yilishi mumkin. Agar siz biror bir qatlamni harakatlantirsangiz u
holda bu qavatdagi qolgan barcha ob’ektlar xam bu xarakatlarni takrorlaydi.
Kavatlar bir-biri bilan stol ustidagi oddiy qog’oz varaqlari singari joylashishi
mumkin. Har bir qavatda yaltiroq maydon bo’lishi mumkin. Varaqda teshik ya’ni 1
chi varaqdagi “ yaltiroq maydon ” dan pastda joylashgan varaqlar ko’rinadi.
Qavatlar hosil qilish .
Qavat hosil qilish uchun biz < layer > va < ilayer > tegidan foydalanishimiz kerak.
Quyidagi parametrlardan foydalanishingiz mumkin:
Name = “ layerName”
Left = x position
Top = y position
z-index = layer index
width = layer width
clip = “ x1-offset, y1-offset,x2-
Varaq nomi
Chapdan yuqori burchaqni absissasi
Chapdan yuqori burchakni ordinatasi
Qavat uchun indeks nomeri
Qavat kengligi ( nuqtada )
Qavatning ko’rinuvchi qismini belgilaydi
23
offset,y2-offset ”
above = “ layerName”
below = “ layerName ”
visibility show/hide/inherit
bgcolor = “ rgbcolor ”
backround = “ imageurl ”
Bizning qavat tagida qaysi qavat borligini
aniqlaydi
Qaysi qavat bizning qavat ustidaligini
aniqlaydi
Bu qavatning ko’rinishi
Fon ranggi standart rang nomi yoki rgb
yozuv
Fon tasvir.
tegi anik jolashtirishingiz mumkin bo’lgan qavatlar uchun ishlatiladi. Agar
siz qavat holatini ko’rsatmasangiz (left top parametrlari yordamida) u holda jimlik
holatiga ko’ra u darchaning yuqori chap burchakni egallaydi.
teg yordamida
Keling endi oddiy misoldan boshlaymiz. Biz 2 ta qavat hosil qilmoqchimiz.
Ulardan birinchisiga tasvir, ikkinchisiga esa joylaymiz. Bu qilmokchi bo’lgan
narsa ushbu matnni joriy tasvir ustida ko’rsatish.
Ko’rib turibmizki tegi yordamida biz 2 ta qavat shaklini aniqlaymiz.
2 ta qavat ham 200/100 (left va top parametrlari orqali) singari joylashtiriladi.
va yoki va teglari orasidagi barcha narsalar
tavsiflanayotgan qavatga tegishlidir. Bundan tashkari biz ko’rsatilgan qavatlarning
paydo bo’lish tartibini z-index parametrlari orqali belgiladik ya’ni bizning holatda
siz brauzerga matn tasvir yuqorisida yozilishni xabar beramiz. Umuman olganda,
z-indexning eng yuqoridagi qavati barcha qavatlar ustida ko’rsatiladi. Siz z-index
24
ni tanlashda faqatgina 0 va1 qiymatlar bilan chegaralangan emassiz-umuman
istagan musbat sonlarni tanlashingiz mukin.
Sökülməyən tökmə üsulu ilə hazırlanan aparan körpü

|
Sökülməyən tökmə üsulu ilə hazırlanan aparan körpüBog'liq NV-konstruksiyası-və-nəzəriyyəsiSökülməyən tökmə üsulu ilə hazırlanan aparan körpü(şəkil4.52,c) döyülə bilən
çuqundan və ya poladdan hazırlanır.Körpünün tirinin 13 en kəsiyi düzbucaqlı şəklindədir.
Yarımox qollarına legirlənmiş poladdan borular 11 preslənir, onların sonlarına təkər
topları yerləşdirilir.Flanslar 12 tormoz mexanizmlərinin dayaq disklərini bərkitmək üçün
nəzərdə tutulur.Sökülməyən tökmə üsulu ilə hazırlanan aparan körpülər böyük
yükgötürmə qabiliyyətli avt-rdə tətbiq olunur. Belə körpülər böyük sərtliyə və
möhkəmliyə malik olur.lakin onların kütləsi vəqabarit ölçüləri böyük olur.Sökülməyən
aparan körpülər(şəkil 4.53)sökülənlərlə müqayisədə xidmət üçün daha rahatdır,çqnki
baş ötqrmə və döferensiala xidmət göstərmək üçün körpünü avt-dən çıxartmaq lazım
gəlmir.Müasir minik avt-rində arxa aparan körpülər əsasən qeyri-asılı asqılarla təchiz
edilir (şəkil 4.54).
İdarə olunan körpülər.İdarə olunan aparılan(mühərrikdən burucu moment
örürülməyən)təkərli körpülər idarə olunan körpü adlanır.Əksər avt-rdə idarə olunan
körpü qabaq körpü olur.İdarə olunan körpü oynaqlarında dönmə sapfaları və birləşdirici
elementlər yerləşdirilmiş tirdir.İdarə olunan körpünün əsası ştamplanmış tir(şəkil 4.55)
və ya çərçivəaltı –alt çərçivə(şəkil 4.56)ola bilər.
Kombinə edilmiş körpülər(şəkil4.57)Təkərləri eyni zamanda həm aparan və həm də
idarə olunan olan körpülər,kombinə edilmiş körpü adlanır.Kombinə edilmiş körpü
məhdud keçicilik qabiliyyətli qabaq intiqallı minik avt-rində,ağır yol şəraitlərində istifadə
üçün nəzərdə tutulmuş artıtılmış və yüksək keçicilik qabiliyyətli avt-rdə qabaq körpü kimi
istifadə olunur.Kombinə edilmiş körpünün yarımox örtüyünə üzərində çiv barmaqları
olan oynaqlı dayaq bərkidilir. Sonuncularda dönmə yumruqlarının içərisində kardan
oynağı(bərabər bucaq sürətli) yerləşir,onlardan aparan və idarə olunan təkərlərə ötürmə
verilir.
|
| |
TORMOZ QÜVVƏLƏRİNİN OPTİMAL PAYLANMASI

.
/
)
(
;
/
)
(
2
1
L
h
F
a
G
R
L
h
F
b
G
R
g
j
a
z
g
j
a
z
Buradan görünür ki, avtomobilin tormozlanması zamanı qabaq təkərlər altında reaksiya
qüvvəsi artır, arxa təkərlər altında isə əksinə, azalır. Reaksiya qüvvələrinin yenidən
paylanma dərəcəsi tormozlanma intensivliyindən
ətalət qüvvəsindən
F
j
asılıdır.
a
G
F /
olduğunu nəzərə alsaq, ilişmədən tam istifadə halında xüsusi tormoz
qüvvəsinin ilişmə əmsalına bərabər olduğunu görərik. Bu halda:
.
/
)
(
;
/
)
(
2
1
L
h
a
G
R
L
h
b
G
R
g
a
z
g
a
z
Bu ifadələrdən istifadə edərək tormoz qüvvələrinin paylanma əmsalının optimal
qiymətlərini tapmaq olar:
)
/(
)
(
g
g
h
a
h
b
.
Körpülər. 
A - T texniki kolleci

Körpülər.
Avt-bilin körpüləri çərçivə və ya kuzovu saxlamaq və onlardan təkərlərə şaquli yükləri
ötürmək və həmçinin təkərlərdən çərçivəyə(kuzova) itələyici,tormoz və yan qüvvələri
ötürmək üçündür. Körpülər müxtəlif əlamətlərinə görə təsnif olunur (şəki4.51).Kombinə
edilmiş körpülər eyni zamanda aparan və idarə olunan körpülərdir.
Aparan körpü.Mühərrikdən burucu moment ötürülən aparan təkərli körpü aparan
körpü adlanır.Avt-bildə aparan körpü yalnız qabaq,yalnız arxa və ya yalnız orta körpü və
ya eyni zamanda bütün körpülər ola bilər.Bərk örtüklü yollarda və quru qrunt yollarda
istismar üçün nəzərdə tutulan 4 2 təkər düsturlu məhdud keçicilik qabiliyyəti arxa
aparan körpü daha geniş tətbiq olunur.Aparan körpü sərt içiboş tirdir,onun sonlarında
yastıqlar üzərində aparan təkərlərin topları,içində isə baş ötürmə,diferensial və
yarımoxlar yerləşdirilir.Avt-rdə aparan körpülərin müxtəlif tipləri istifadə edilir(şəkil 4.52).
Asılı asqılı aparan körpü sonluqlarına yastıqlar üzərində aparan təkərlərin topu, içərisində
isə baş ötürmə,diferensial və yarımoxlar yerləşdirilmiş sərt,içiboş tirdir.Qeyri-asılı asqılı
aparan körpü kəsikli hazırlanır,bu zaman baş ötüemənin karteri çərçivəyə bərkidilir,
yarımoxlar isə yellənən hazırlanır. Konstruksiyasına görə körpülərin tirləri(asılı asqılı)
sökülən və ya sökülməyən,hazırlanma üsuluna görə isə--ştamplanmış və ya
ştamplanmamış hazırlanır.
Sökülən körpünün-karteri(şəkil4.52 a).döyülə bilən çuqundan tökmə ilə hazırlanır,
o,ayrılma yeri uzununa şaquli müstəvidə olan,öz aralarında birləşdirilmiş iki hissədən
2və3 ibarətdir. Karterin hər iki hissəsi boğazlığa malikdir,onlara yarımoxların polad boru
şəkil örtüyü 1 preslənir.Onlara ressorların dayaq sahələri 4 və təkər tormoz
mexanizmlərinin dayaq disklərinin bərkidilməsi üçün flanslar 5 qaynaq olunur.Sökülən
aparan körpülər minik avt-rində,kiçik və orta yükgötürmə qabiliyyəti yük avt-rində i ---
--Sökülməyən ştamplanmış-qaynaq olunmuş aparan körpünün(şəkil
əkiəhazırlanır Tirin en kəsiyi boru şəklindədir və uzununa müstəvi üzrə qaynaq olunmuş
iki ştamplanmış polad hissədən ibarətdir.Körpünün tirinin orta hissəsi bir tərəfdən baş
ötürmənin karterinin və diferensialın yerləşdirilməsi üçün,digər tərəfindən isə qapağın
yerləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulur.Körpünün tirinə asqının yaylarının dayaq fincanları
7,tormoz mexanizmlərinin dayaq disklərinin birləşdirilməsi üçün flanslar 6 və asqıların
detallarının bərkidilməsi üçün kronşteynlər 8və 10 qaynaq olunub.Sökülməyən
ştamplanmış-qaynaq olunmuş aparan körpülər minik avt-rində və həmçinin kişik və orta
yükgötürmə qabiliyyətli yük olmaqla sökülən körpülərlə müqayisədə onların kütləsi və
hazırlanma qiyməti daha azdır.
|
II sınağı - T texniki kolleci

burada
V
0
avtomobilin başlanğıc sürətidir, m/san. (
t
t
a
5
,
0
) vaxtı
j
qər
yavaşıma
təcili ilə hərəkət edən avtomobilin sürətinin
V
0
-dan sıfıra qədər azalma vaxtı olub,
aşağıdakı kimi tapıla bilər:
гяр
0
τ
a
/j
V
t
t
5
,
0
.
Bu halda (12) ifadəsi aşağıdakı şəklə düşər:
),
2
/(
)
5
,
0
(
2
0
0
гяр
j
V
t
t
t
V
S
a
q
r
Д
(13)
burada
j
τ
verilmiş yol şəraitində maksimal yavaşıma təcilidir. Yol şəraitinin dayanacaq
yoluna təsirini nəzərə almaq üçün bəzən sadələşdirilmiş metodlardan istifadə edilir. Prof.
D.P.Velikanov qəza tormozlanması zamanı yavaşıma təcilinin hesablanması üçün yolun
ilişmə keyfiyyətini nəzərə alan düzəliş əmsalından istifadə edilməsini təklif etmişdir
ef
k
g
j
/
гяр
,burada
k
ef
tormozlamanın effektivlik əmsalıdır. Təcrübi göstəricilər
əsasında:
4
,
0
olduqda minik avtomobilləri üçün
2
,
1
ef
k
, yük avtomobilləri üçün
4
,
1
...
3
,
1
ef
k
;
φ < 0,4 olduqda isə bütün avtomobillər üçün k
ef
= 1 götürülür. Deyilənləri
nəzərə alaraq dayanacaq yolunun tapılması üçün hesablanma ifadəsi aşağıdakı şəkildə
yazıla bilər:
.
2
)
5
,
0
(
2
0
0
g
V
k
t
t
t
V
S
е
a
g
r
Д
(13) ifadəsinə uyğun olaraq avtomobilin tormoz yolu aşağıdakı kimi təyin oluna bilər:
гяр
j
2
)
5
,
0
(
2
0
0
V
V
t
t
S
a
g
. (14)
(11) və (14) ifadələrinin müqayisəsindən
6
,
3
/
)
5
,
0
(
a
t
t
A
g
olduğu müəyyən olunur.
AVTOMOBİLİN TORMOZ XÜSUSİYYƏTLƏRİNİN

AVTOMOBİLİN TORMOZ XÜSUSİYYƏTLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ İşçi və ehtiyat tormoz sistemlərinin effektivliyi tormoz yolunun uzunluğu və qərarlaşmış
yavaşıma təcili ilə, dayanacaq və köməkçi tormozlar isə
bu sistemlər vasitəsilə əldə
edilən cəm tormoz qüvvəsi ilə qiymətləndirilir.Tormoz sisteminin effektivliyi yol sınaqları
gedişində müəyyən olunur. Yol sınaqları sürülüb yoxlanılmış və tam yüklənmiş
avtomobillər üzərində aparılır. Sınaq yolun hamar, üfüqi (maillik 0,5%-dən çox
olmayan), bərk və quru örtüklü sahəsində, ətraf mühitin temperaturunun -5...+30°S
aralığında olduqda, küləyin sürəti isə 3 m/san-dən çox olmadığı halda aparılır.
Tormozlama zamanı avtomobil 3,5 m enində koridordan kənara çıxmamalı, dönmə
bucağı isə 8°-dən çox olmamalıdır.Tormoz mexanizmlərinin effektivliyi sürtünmə
cütlərinin temperaturundan əhəmiyyətli dərəcədə asılı olduğundan, tormoz
mexanizmlərinin sınağı müxtəlif temperatur rejimlərində aparılır.Hazırda qəbul olunmuş
standartlara görə işçi tormoz mexanizmlərinin effektivliyinin təyin olunma sınaqları üç
növə bölünür: «sıfır» sınağı, I sınağı və II sınağı.
«Sıfır» sınağı
tormoz mexanizminin
soyuq halında (tormoz diski və ya barabanın temperaturu 100°S-dən çox olmadıqda) işçi
tormoz sisteminin səmərəliliyinin təyini üçün aparılır.
I sınağı
qabaqcadan qızdırılmış
tormoz mexanizmlərində aparılır. Bu sınaq iki mərhələdən ibarətdir: ilkin (köməkçi) və
əsas. İlkin mərhələdə tormoz mexanizmləri qızdırılır. Əsas mərhələ ilkin mərhələnin
qurtarmasından 45 san.-dan gec olmayaraq başlayır və «sıfır» sınağına uyğun aparılır.
Tormoz mexanizmlərini qızdırmaq üçün avtomobilin maksimal intensivliklə çoxsaylı
sürətlənməsi və tormozlanması həyata keçirilir. Sürətlənmə
tormozlanma sikllərinin
sayı 15...20, bir siklin uzunluğu 45...50 san. təşkil edir. I sınaqda tormoz yolunun
normativ qiyməti «sıfır» sınağından 25% çox götürülür.
Axborot texnologiyalar bilimdoni

|
Axborot texnologiyalar bilimdoni
|
Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 418,29 Kb. | | #131101 |
Bog'liq Akt bilimdoni Yakkabog\' tuman bosqichi
“Axborot texnologiyalar bilimdoni” tanlovini Yakkabog’ tuman bosqichi sovrindorlari haqida ma’lumot.
№
|
Ism familiyasi
|
Telefon raqami
|
Savollar soni
|
To'g'ri javob
|
To'plagan ball
|
1
|
Raimov Asilbek
|
91-634-89-82
|
30
|
25
|
83
|
2
|
Mirzayev Mashxurbek
|
99-338-48-38
|
30
|
24
|
80
|
3
|
Nodirshoyeva Zulfiya
|
99-719-82-06
|
30
|
20
|
67
|
G’oliblar markazda ta’lim olish uchun bepul vaucherlar bilan taqdirlandi.
|
| |
TORMOZLAMA ZAMANI AVTOMOBİLİN HƏRƏKƏT TƏNLİYİ

burada
γ
τ
xüsusi tormoz qüvvəsi;
D
t
tormoz faktoru adlanır.Bu əvəzləmələri (10)-də
yazaraq, diyirlənmə və yoxuşluq müqavimət qüvvələrini yolun müqavimət əmsalı ilə
ifadə edib, dəyişiklik aparsaq
D
g
j
alarıq. Tormoz faktorunun son həddi qiymətləri avtomobilin parametrləri ilə tam
müəyyən olunur.Avtomobilin maksimal yavaşıma təcili eyni sürüşmə ilə diyirlənən bütün
təkərlərdə xüsusi tormoz qüvvələri
φ
max
-a bərabər olduqda alındığından, bu hal üçün
tormoz faktoru
a
a
w
w
G
V
A
k
D
2
max
τ
,
yavaşıma təcili isə
ψ
G
V
A
k
δ
g
a
2
a
w
w
max
τ
гяр
j
olar. Havanın və yolun müqavimətləri nəzərə alınmazsa
max
max
τ
гяр
g
δ
g
j
alarıq. İşçi tormoz sistemləri layihələndirilərkən təkərlərdəki maksimal tormoz momenti
ilişmə şərti ilə mümkün tormoz momentindən böyük götürülür. Buna görə də maksimal
tormoz momentləri hesablanarkən gücləndiricisi olan minik avtomobillərində
φ
max
=
0,85...1; gücləndiricisi olmayan minik avtomobillərində isə
φ
max
= 0,75...0,85 götürülür.
Yük avtomobillərində tormoz mexanizminin təkərin daxilində yerləşdirilmə mürəkkəbliyi
nəzərə alınaraq
φ
max
= 0,6...0,65 götürülür.
Haq yo`lida kim senga bir harf o`qitmish ranj ila, Aylamak bo`lmas oning xaqqin ado ming ranj ila

|
Haq yo`lida kim senga bir harf o`qitmish ranj ila, Aylamak bo`lmas oning xaqqin ado ming ranj ila
|
bet | 2/7 | Sana | 12.02.2024 | Hajmi | 129,5 Kb. | | #155148 |
Bog'liq 1-mavzuHaq yo`lida kim senga bir harf o`qitmish ranj ila, Aylamak bo`lmas oning xaqqin ado ming ranj ila.
Pedagogik mahorat egasi oz mehnat sarf qilib, katta natijaga erishadi, o`z ishining natijasi bilan mo`jizalar yaratadi, ijodkorlik uning hamisha hamkori bo`ladi. Pedagogik ishga qobiliyatli, iste`dodli kishidagina pedagogik mahorat bo`lishi mumkin.
O`qituvchining qobiliyatlari
Qobiliyat malaka va uddaburonlikdan farq qiladi. Malaka va uddaburonlik mashq, o`qish natijasi hisoblansa, qobiliyatning rivojlanishi uchun esa yana iste`dod, layoqat va zehn, ya`ni inson nerv tizimida anatomo-fiziologik hususiyat bo`lishi ham zarur.
Pedagogik faoliyatning samarali bo`lishi uchun o`qituvchida qobiliyatning quyidagi turlari mavjud bo`lmog’i lozim:
Bilish qobiliyati. - Bunday qobiliyatga ega bo`lgan o`qituvchi fanni o`quv kursi hajmidagina emas, balki ancha keng va chuqurroq biladi, o`z fani sohasidagi kashfiyotlarni hamisha kuzatib boradi, materialni ipidan ignasigacha biladi, unga nihoyatda qiziqadi, ilmiy tadqiqot ishlarini ham bajaradi.
Tushuntira olish qobiliyati - o`quv materialini o`quvchilarga tushunarli qilib bayon eta olish, o`quvchilarda mustaqil ravishda to`g’ri fikrlashga qiziqish uyg’otish qobiliyati. O`qituvchi zarur hollarda o`quv materialini o`zgartira olishi, qiyin narsani oson, murakkab narsani oddiy, noaniq narsani tushunarli qilib o`quvchilarga etkaza olishi lozim.
Qobiliyatli pedagog o`quvchilarning bilim va kamolot darajasini hisobga oladi, ularni nimani bilishlari va hali nimani bilmasliklarini, nimani unutib qo`yganliklarini tasavvur etadi. Qobiliyatli, tajribali o`qituvchi o`zini o`quvchining o`rniga qo`ya oladi, u kattalarga aniq va tushunarli bo`lgan narsalarning o`quvchilarga tushunilishi qiyin va mavxum bo`lishi ham mumkinligiga asoslanib ish tutadi. Shuning uchun u bayon etishning shaklini alohida rejalashtiradi.
Kuzatuvchanlik qobiliyati. - o`quvchi shaxsini va uning vaqtinchalik ruhiy holatlarini juda yaxshi tushuna bilish bilan bog’lik bo`lgan psixologik kuzatuvchanlik. Bunday o`qituvchi kichkinagina alomatlar, uncha katta bo`lmagan tashqi belgilar asosida o`quvchining ruhiyatidagi ko`z ilg’amas o`zgarishlarni ham faxmlab oladi. O`quvchilar bunday o`qituvchi haqida:
«Qaramayotganga o`xshaydiyu, hamma narsani ko`rib turadi!», «O`quvchining xafa bo`lganligini yoki dars tayyorlamayotganligini ko`zidan biladi!» - deydilar.
|
| |
ABC-in yerləşdirilmə sxemi.-

|
ABC-in yerləşdirilmə sxemi.-Bog'liq NV-konstruksiyası-və-nəzəriyyəsiABC-in yerləşdirilmə sxemi.-Təkərin sürüşməsinin ən çox yayılmış nizamlama
prinsipi bunlardır. ---Hər təkərin sürüşməsinin ayrılıqda nizamlanması-İR.
“Buraxıla bilən aşağı hədli”nizamlama,yəni pis ilişmə şəraitində olan”zəif”təkərin
vericisinin siqnalı əsasında oxun hər iki təkərinin eyni zamanda tormozsuzlaşması və
tormozlanması haqqında komanda verməyi nəzərdə tutan nizamlama-SL.
--Bir oxun təkərlərinin”buraxıla bilən yuxarı hədli” nizamlaması, ilişmə şərait yaxşı olan
təkərin,yəni”qüvvətli”təkərin vericisindən alınan siqnal əsasında—SH. ----Modifikasiya
olunan fərdi nizamlama –SLvə İR arasında kompromis nizamlamadır-MİR.Bu
nizamlamanın mahiyyəti ondadır ki,əvvəlcə “buraxıla bilən aşağı hədli”nizamlama yerinə
yetirilir,sonra isə tədticən fərdi nizamlamaya keçilir.Fərdi nizamlama--ən mürəkkəb və
ən bahalı sxemdir.ABC secilərkən texniki və iqtisadi məqsədəuyğunluq nəzərə
alınır.Tədqiqatlar göstərir ki,SL prinsipi cəm tormoz qüvvəsi 50%-dən çox olmayan oxda
(oxlarda)istifadə olunarsa,İR/İR və MİR/İR,-həmçinin digər
sxemlər(MİR/SL,SL/İR)istifadə olunan-ABS bütün tələbləri ödəyir və deməli,1-ci
kateqoriyaya aiddir.Əgər nəqliyyat vasitəsinin hər iki oxunda SL prinsipi istifadə
olunursa,(SL/SL)ABS 2-ci kateqoriya aid olur.3-cü kateqoriyalı ABS,adətən-SL prinsipi ilə
qurulur.ABS sistemin işinin saz olması,cihazlar lövhəsində işıq siqnalını(“ABS” yazısı
ilə)yanması ilə xəbərdar edilir.Alışma qoşulduqda indikator yanır və mühərrik işə
düşdükdən 2-3 san sonra sönür. Mühərrik işlədikdə siqnal yanırsa,narahat olmağa əsas
var.Sınaqlar sübut edir ki,kombinəedilmiş ABS/ASR sisteminin tətbiqi hərəkət
təhlükəsizliyini arrırır,yolda gecikmələrin sayını və müddətini azaldır,şinlərin yeyilməsini
ləngidir,ağır yol şəraitlərində hərəkət etdikdə sürücülərin yorulmasını kəskin azaldır.Yük
nə qədər böyük olarsa,tormozlanan təkər bir o qədər böyük tormoz qüvvəsi əldə
|
| |
Har yigitning aslin bilay desangiz

|
Har yigitning aslin bilay desangiz
|
bet | 7/7 | Sana | 12.02.2024 | Hajmi | 129,5 Kb. | | #155148 |
Bog'liq 1-mavzuHar yigitning aslin bilay desangiz
Ma’rakada o’tirib-turishin ko’ring. (Maxtumquli)
4. O’qituvchining shaxsiy intilishi, munosabati pedagogik mahorat tarkibiy qismlari orasida muhim o’rinni egallaydi. Uning bunday shaxsiy munosabati unda tegishli bir qolipdagi fikrlar sistemasi mavjudligi bilan
izohlanadi, shu tufayli u ko’p hollarda deyarli avtomatik ravishda ta’sirlarga javob bera oladi. Chunonchi, o’quvchilar bilan albatta xushmuomalada bo’lish, dilkashlik o’quvchi shaxsiga prinsipial yondashishning yuqori darajada bo’lishi, o’zining birorta ham o’quvchisi yomon emasligi, buning ustiga ishonchsiz bo’lishi mumkin emasligiga ishonch kabilar.
Lekin bunday bir qolipdagi fikrlar salbiy rol o’ynashi ham mumkin. Masalan, hamkasbi o’quvchilar bilan haqiqatda noto’g’ri munosabatda bo’lganda unga qarshi turish o’rniga, uni himoya qila boshlaydi.
O’qituvchining xohish-istagi haqqoniylik va insonparvarlik xarakterida bo’lsagina bunday chekinishlarga yo’l qo’ymasligi mumkin bo’ladi.
|
| |
Obro` orttira olish qobiliyati - Pedagogik mahorat haqida tushuncha, uning o‘qituvchi faoliyatida tutgan o’rni reja

|
Pedagogik mahorat haqida tushuncha, uning o‘qituvchi faoliyatida tutgan o’rni reja
|
bet | 4/7 | Sana | 12.02.2024 | Hajmi | 129,5 Kb. | | #155148 |
Bog'liq 1-mavzuObro` orttira olish qobiliyati-o`quvchilarga bevosita emotsional-irodaviy ta`sir ko`rsatish va shu asosda obro` qozona olishdir. Obro` faqat shu asosdagina emas, balki o`qituvchilarning fanni yaxshi bilishi, mehribonligi, nazokatliligi va xokazolar asosida ham qozoniladi. Bu qobiliyat o`qituvchi shaxsiy sifatlarining butun bir yig’indisiga, chunonchi, uning irodaviy sifatlariga (dadilligi, chidamliligi, qat`iyligi, talabchanligi va xokazolarga), shuningdek, o`quvchilarga ta`lim hamda tarbiya berish mas`uliyatini his etishga, o`zining xaq ekanligiga ishonishga, bu ishonchni o`quvchilarga etkaza olish kabilarga ham bog’liq.
O`quvchilar qo`pollik qilmaydigan, qo`rqitmaydigan, to`g’ri talab qo`ya oladigan o`qituvchini juda hurmat qiladilar. O`qituvchining bo`shanligi, laqmaligi, savotsizligi va irodasizligini yoqtirmaydilar.
To`g’ri muomala qila olish qobiliyati-bolalarga yaqinlasha olish, ular bilan pedagogik nuqtai nazardan juda samarali o`zaro munosabatlar o`rnata bilish, pedagogik nazokatning mavjudligi.
Kelajakni ko`ra bilish qobiliyati-o`z harakatlarining oqibatini ko`ra bilishda, o`quvchining kelgusida qanday odam bo`lishini tasavvur qila olishida, tarbiyalanuvchida qanday fazilatlarni taraqqiy ettirish lozimligini oldindan aytib bera olishda ifodalanadi. Bu qobiliyat pedagogik optimizmga, tarbiyaning qudratiga, odamga ishonch bilan bog’liqdir.
Diqqatni taqsimlay olish qobiliyati - o`qituvchi uchun diqqatning barcha hususiyatlari-hajmi, kuchi, ko`chuvchanligi, idora qilina olishi, safarbarligi kabilarning taraqqiy etgan bo`lishi muhimdir.
Diqatni ayni bir vaqtda taqsimlash qobiliyati o`qituvchilik uchun alohida ahamiyat kasb etadi. Qobiliyatli, tajribali o`qituvchi materialni bayon qilish mazmuni va shaklini, o`z fikrini (yoki o`quvchining fikrini) diqqat bilan kuzatadi, ayni vaqtda barcha o`quvchilarni ko`rib turadi, toliqish, e`tiborsizlik, tushunmaslik alomatlarini hushyorlik bilan kuzatib boradi, intizomsizlik hollarini e`tibordan qochirmaydi, nihoyat o`z xatti-harakatlarini ham kuzatib boradi. Tajribasiz o`qituvchi ko`pincha materialni bayon qilishga berilib ketib, o`quvchilarni e`tibordan chetda qoldiradi; bordiyu o`quvchilarini diqqat bilan kuzatishga harakat qilsa, fikrini jamlay olmaydi.
O`qituvchi yuqorida ko`rsatilgan qobiliyatlardan tashqarii bir qancha ijobiy sifatlarga - aniq maqsadni ko`zlash, qat`iylik, mehnatsevarlik, kamtarlik kabi sifatlarga ham ega bo`lishi kerak.
|
| |
Nutq qobiliyati - Pedagogik mahorat haqida tushuncha, uning o‘qituvchi faoliyatida tutgan o’rni reja

|
Pedagogik mahorat haqida tushuncha, uning o‘qituvchi faoliyatida tutgan o’rni reja
|
bet | 3/7 | Sana | 12.02.2024 | Hajmi | 129,5 Kb. | | #155148 |
Bog'liq 1-mavzuNutq qobiliyati-nutq yordamida, shuningdek, imo-ishora vositasida o`z fikr va tuyg’ularini aniq va ravshan ifodalash qobiliyati.
O`qituvchining nutqi darsda hamisha o`quvchilarga qaratilgan bo`ladi. O`qituvchi yangi materialni tushuntirayotgan, o`quvchining javobini tahlil qilayotgan yoki qoralayotgan bo`lsa ham, uning nutqi hamisha o`zining ichki kuchi, ishonchi, o`zi gapirayotgan narsaga qiziqayotganligi bilan ajralib turadi.
O`qituvchining bayoni o`quvchilar fikri va diqatini maksimal darajada faollashtirishga qaratiladi, savollar qo`yib, ularni asta-sekin to`g’ri javob berishga undaydi, o`quvchining diqqatini kuchaytiradi hamda fikrini faollashtiradi. («Mana bu yerga alohida e`tibor bering!», «o`ylab ko`ring!» kabi). Shuningdek, o`rinli qochiriq, hazil, yengilgina istehzo nutqni jonlantirib yuboradi va uni o`quvchilar tez o`zlashtiradilar.
O`qituvchining nutqi aniq, jonli, obrazli, talaffuz jihatdan erkin, ifodali, emotsional bo`lib, unda stilistik, grammatik, fonetik nuqsonlar uchramasligi lozim. Ayrim o`quvchilar tez gapirishga, boshqalari sekin gapirishga moyil bo`ladilar. Biroq o`quvchilarning o`zlashtirishlari uchun o`rtacha, jonli nutq yaxshi natija berishini esdan chiqarmaslik lozim. Shoshqaloqlik materialni o`zlashtirishga halaqit beradi va bolalarni tez charchatib qo`yadi. Haddan tashqari sekin nutq lanjlik va zerikishga sabab bo`ladi. Haddan tashqari keskin va baqiroq nutq o`quvchilarning asabini buzadi, tez toliqtirib qo`yadi. O`qituvchining zaif ovozi yomon eshitiladi. Nihoyatda ko`p takrorlanadigan bir xildagi imo-ishoralar va harakatlar kishining g’ashini keltiradi.
Tashkilotchilik qobiliyati-birinchidan, o`quvchilar jamoasini uyushtirish, jipslashtirish, muhim vazifalarni hal etishga ruhlantirishni, ikkinchidan, o`z ishini uyushtirishni nazarda tutadi.
O`z ishini tashkil etish deganda ishni to`g’ri rejalashtira olish va uni nazorat qila bilish nazarda tutiladi. Tajribali o`qituvchilarda vaqtni o`ziga xos his etish-ishni vaqtga qarab to`g’ri taqsimlay olish, belgilangan muddatga ulgurish hususiyati hosil bo`ladi.
Dars davomida kutilmaganda ortiqcha vaqt sarflash hollari ba`zan uchrab turadi. Ammo tajribali o`qituvchi zarur hollarda darsning rejasini o`zgartira oladi.
|
| |
Saxlayan körpülər - T texniki kolleci

Bütün yük avt-rinin.yüksək sinif minik avt-rinin və bəzi avtobusların çərçivəsi olur.Müasir
avt-rdə çərçivələrin üç tipi tətbiq olunur.Lonjeronlu”uzunu boyunca gedən”sözündəndir),
mərkəzi tirli və kombinə edilmiş. Lonjeronlu çərçivələr daha geniş yayılmışdır.
Salamlaşma zamanı - Mövzu 1 “Azərbaycan dilində işgüzar və akademik kommunikasiya” fənninin məqsəd və vəzifələri....

|
Mövzu 1 “Azərbaycan dilində işgüzar və akademik kommunikasiya” fənninin məqsəd və vəzifələri. I mühazirənin plani
|
bet | 43/81 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 345,89 Kb. | | #116562 | Turi | Mühazirə |
Bog'liq Akademik və işgüzar kommunikasiya 15 mühazirə (1) (1)Salamlaşma zamanı. Bu məqsədlə salam, sabahın xeyir, axşamın xeyir, günaydın, xoş gördük, xoş gəlmisiniz və s. ifadələr işlənir. Məsələn: Salam, yoldaş Mehdiyev!
II. Sağollaşma zamanı. Ünsiyyət bitdiyi zaman sağollaşma anında qısa müddətdə ayrılan insanlar sağ ol, hələlik, salamat qal, sağlıqla qal, gecən xeyrə qalsın, daha uzunmüddətli və ya əbədi ayrılıq zamanı əlvida sözündən istifadə edilir. S.Əhmədovun, İ.Hüseynovun əsərlərində bu ifadələrlə birgə işlənən müraciətlərə xeyli rast gəlmək olar. Məsələn: Yaxşı, xalaoğlu, salamat qal, - dedi
III. Dəvət, xahiş, rica zamanı. Bu münasibətlə xahiş edirəm, rica edirəm , izn verin, buyurun, mümkünsə və s. söz və ifadələr işlənir. Məsələn: Yoldaşlar, bura yığılın
IV. Təklif zamanı. Bu məqsədlə də buyurun, zəhmət olmasa, rica edirəm və s. bu tipli söz və ifadələrdən istifadə olunur. Sabir Əhmədovun «Mavi gözlərin işığı» əsərində, Anarın «Ağ liman» əsərində təklif zamanı müraciət formalarının işləndiyi nümunələrə rast gəlmək olar. Məsələn: Adə, görmürsüz stulları, əyləşin də!
V. Təşəkkür zamanı. Bu məqsədlə sağ ol(un), çox sağ ol(un), minnətdaram, təşəkkür edirəm, təşəkkürlər tipli sözlər və ifadələr işlənir. Məsələn:
Sağ olunuz! Sürəyya bacı, sizin sağlığınıza! – dedi və həyatında ilk dəfə içdi.
VI. Üzrxahlıq zamanı. Bu məqsədlə üzr istəyirəm, bağışla(yın), incimə(yin), lütfən və s. tipli söz və ifadələr işlənir. Anarın, S.Əhmədovun, C.Cabbarlının, İ.Hüseynovun əsərlərində üzrxahlıq zamanı işlənmiş müraciət nümunələrinə rast gəlmək olar. Məsələn: İncimə, qağa, vallah açığı, belədir ki, qorxuram
VII. Təsəlli zamanı. Bu məqsədlə müxtəlif söz və ifadələr (dözün, toxtayın, darıxmayın, qorxmayın, arxayın olun və s.) işlənə bilər. Məsələn: Ay Siyavuş, sakit ol bir az
VIII. Təbrik zamanı. Bu məqsədlə təbrik edirəm, gözün aydın, mübarək olsun, afərin, əhsən kimi söz və ifadələr işlənir. Məsələn:
Ay ellər, obalar, gözünüz aydın,
Düşmənin səfləri pozulur bu gün.
Bizim qoç igidlər nərə çəkdikcə,
Zalımın məzarı qazılır bu gün
|
| |