Qadimgi Hindiston - 1. “Nazariy tilshunoslik masalalari” fani, uning predmeti, maqsad va vazifalari

|
1. “Nazariy tilshunoslik masalalari” fani, uning predmeti, maqsad va vazifalari
|
bet | 6/27 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 79,46 Kb. | | #124452 |
Bog'liq 1. “Nazariy tilshunoslik masalalari” fani, uning predmeti, maqsaQadimgi Hindiston jahon tilshunosligi tarixida tilshunoslik fanining markazi sifatida tan olinadi. CHunki til masalalariga bo‘lgan qiziqish, tilga oid hodisalar bilan jiddiy va puxta shug‘ullanish ilk bor hind olimlari tomonidan boshlab berildi. Qadimgi yozma yodgorliklar tili (yozma nutq) bilan so‘zlashuv tili (jonli nutq) orasida ajralish, nomoslik, «ziddiyat» yuzaga keldi. Ushbu ziddiyatni, farqlanishni yo‘qotish uchun hind olimlari qadimiy yozma yodgorliklar tilini o‘rganishga, tadqiq qilishga, ularni ommaviylashtirishga jiddiy kirishdilar. Ular qadimgi Vedalardagi ma’nosi tushunarli bo‘lmagan so‘zlarni aniqlab, ularning ma’nosini izohladilar, maxsus izohli lug‘atlar tuzdilar, matnni fonetik va grammatik jihatdan tahlil qildilar. Xullas, Vedalar tilidagi so‘z va jumlalar ma’nosini, ularning aniq talaffuzini, shaklini saqlab qolishga bo‘lgan qat’iy intilish qadimgi Hindistonda tilshunoslikning yuzaga kelishiga asosiy sabab bo‘ldi. Hindlar tilshunoslik sohasida quyidagi ishlarni amalga oshirdilar.
1.Unli va undosh, portlovchi va sirg‘aluvchi, jarangli va jarangsiz tovushlarni, tovush birikmalarini, bo‘g‘in, urg‘u, intonatsiya, cho‘ziqlik va qisqalik kabi fonetik hodisalarni, tovush o‘zgarishlarini bilganlar, fonema haqida ham muayyan tushunchalar bo‘lgan.
2.Qadimgi hind tilshunoslari grammatika - morfologiya sohasida ham ancha ishlarni amalga oshirdilar. Hind tilshunosi Guru morfologiyaning uch bo‘limdan tashkil topishini aniq ko‘rsatib beradi va unga quyidagilarni kiritadi: 1. So‘zlar tasnifi (so‘z turkumlari). 2. So‘z yasalishi. 3. So‘z o‘zgarishi. Hindlar to‘rtta so‘z turkumini farqlaganlar: ot,fe’l, old ko‘makchi va yuklama (bog‘lovchi va qiyoslovchi). Ular so‘z turkumlarini gap bo‘laklaridan farqlaganlar.
3.Qadimgi hindlar so‘zlarni tahlil qilish, tarkibini o‘rganish jarayonida ularni quyidagi bo‘laklarga ajratganlar: 1) o‘zak, 2) suffiks, 3) qo‘shimcha (turlovchi qo‘shimcha). SHuningdek, so‘z yasovchi va so‘z o‘zgartiruvchi morfemalar farqlangan. Otlarda ettita kelishikni qayd etganlar: 1) bosh kelishik, 2) qaratqich kelishigi, 3) jo‘nalish kelishigi, 4) tushum kelishigi, 5) qurol kelishigi, 6) chiqish (ablativ) kelishigi, 7) o‘rin kelishigi.
4.Hind tilshunoslari qo‘shma so‘zlarning o‘ttizga yaqin turini farqlaganlar. Hind grammatikachilari fe’l turkumining morfologik kategoriyalarini mukammal ishlagan edilar. Ular fe’lning uch zamonga birlashadigan etti xil zamon formasini: hozirgi zamon, o‘tgan zamonning tugallangan, tugallanmagan, uzoq o‘tgan zamon turlarini, kelasi zamon, odatdagi kelasi zamon va juda kam qo‘llaniladigan shart fe’li shaklini ajratganlar. Hindlar qadimgi davrlardayoq fe’lning to‘rtta maylini(aniqlik, istak, buyruq va shart mayllarini) aniq, o‘rta, majhul nisbatlarni bilganlar. sanskrit tilida fe’lning uchta shaxs va uchta son: birlik, juftlik va ko‘pliklarga ko‘ra tuslanishni ko‘rsatganlar.
5.Hind tilshunoslari fikr ifodalash birligi bo‘lgan gapning muhimligini inkor qilmagan bo‘lsalar-da, sintaksis masalalari bilan maxsus shug‘ullanmaganlar. Ular sintaksisda so‘zlarning birikish tartibi, kelishik, zamon va mayl formalarining birikishi kabi masalalarni o‘rganish bilan chegaralanganlar. Hindlarning eng mashhur tilshunosi Panini (er.av. IV asr) klassik sanskritning eng mashhur grammatikasini yaratdi. Uning ushbu asari «Ashtadxyan»(sakkiz bo‘lim) nomi bilan atalib, u to‘rt mingga yaqin (3996 ta) qisqa va lo‘nda she’riy usulda yozilgan, osonlik bilan esda qoladigan qoidalarni (sutr) o‘z ichiga oladi. Unda sanskrit (qisman Veda) tilining fonetikasiga, morfologiyasiga, so‘z yasalishi va sintaksisiga oid fikrlar jamlangan.
|
| |