-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi

|
-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi
|
bet | 56/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyoti2-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi: “Boburnoma”da tarixiy va ijodkor shaxslarning keltirilishi.
Identiv o’quv maqsadlari:
1.Asardagi tarixiy shaxslar haqida to’liq ma’lumot bera oladi.
2.Ijodkor shaxslar ijodi bilan to’liq tanishtira oladi.
2-asosiy masalaning bayoni:
Shunday qilib, «Bobumoma»da, eng avvalo, ancha muallifning hayotiga doir mufassal tarzdagi qaydlar hamda Husayn Boyqaro, Umarshayx Mirzo, Sulton Ahmad Mirzo, Sulton Mahmudxon, Shayboniyxon, Xusravshoh, Badiuzzamon Mirzo, Muzaffar Mirzo , Mo’min Mirzo singari katta-kichik toj-u taxt egalari, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Muhammad Solih, Kamoliddin Binoiy, Behzod, Mirak naqqosh, Husayn Udiy singari adabiyot va san'at arboblari haqida atroflicha hikoya qilinadi.
«Boburnoma» madaniy hayotga doir keltirilgan dalillarning mohiyati va ilmiy qimmati nuqtai nazaridan g’oyat muhim bo’lib, bevosita shu vazifani zimmasiga olgan tazkiralar bilan bemalol raqobat qila olishga qodir asarlardandir. Mazkur asar, eng awalo, o’z muallifming qamrovli faoliyati va ijodiyoti haqida mukammal tasavur hosil qila olishi bilan qadrlidir. Asarda tarixiy shaxs, sarkarda, davlat va jamoat arbobi Bobur Mirzo bilan bir safda yetuk olim, donishmand adabiyotshunos, zukko tanqidchi va zabardast shoir qiyofasidagi Bobur Mirzo ham harakat qiladi, qadam tashlaydi. Bobur Mirzoda tajassumini topgan badiiyatga ixlos va ishtiyoq, baland iqtidor va she'riy salohiyat asarning umumiy ruhiga o’z ta'sirini o’tkazib, muhrini bosgan. Uning mutolaasi bilan mashg’ul bo’lgan kitobxon sahifalardagi har bir lavha tasvirida buni yorqin his etadi.
Fikrimizcha, asar ta'sir kuchini baland ko’targan, uning serzavq va o’qishliligini ta'min etgan omillardan biri ham ana shu fikriy teranlik, yuksak hissiyot va shoirona zavqdir. Bobur Mirzo qonida jo’shib turgan she'riyatga bo’lgan baland mehr uni, hatto mag’lubiyat va ruhiy tushkunlik chulg’agan damlarda ham tark etmaydi.
Aksincha, unga madad va dalda beradi, so’lg’in kayfiyatini ko’taradi, umid va ishonch sari boshlaydi. Zabardast adibdagi mana shu ikki qarama-qarshi qutb talvasasi «Boburnoma»da o’chmas iz qoldirgan. Asarning 1501 -1502-yillar voqealari bayoni qismidan o’sha tushkunlik, ruhiy qiynalish azob-iztiroblari aks etgan mana bu mo’jaz parchani olib ko’raylik:
«Bizga qurbon iydi Shohruhiyada bo’ldi. Betavaqquf o’tub, xon qoshig’a Toshkantga bordim. Bu ruboiyni aytib edim. Ma'lum qofiyasida taraddudim bor edi, ul mahalda she'r mustalahotig’a muncha tatabbu' qilmaydur edim. Xon xushta'b kishi edi, she'r aytur edi, agarchi sar-u somonlik g’azali kamroq edi, bu ruboiyni xonga o’tkarib, taraddudimni arz qildim. Ko’ngul tingudek shofiy javob topmadim... Ruboiy budur:
Yod etmas emish kishini mehnatda kishi,
Shod etmas emisti ko’ngulni g’urbatda kishi.
Ko’nglum bu g’ariblikda shod o’lmadi hech,
G’urbatda sevunmas emish, albatta, kishi.
Bobur Mirzoning mana bu matlaida ham shu ruhiy holat hukmron:
Jonimdin o’zga yori vafodor topniadim,
Ko’nglumdin o’zga mahrami asror topmadim. (157-bet).
Ko’rinadiki, ham Farg’ona, ham Samarqandni qo’ldan chiqargan Zahiriddin Muhammad Bobur she'riy sehrga suyangan, dil rozini unga to’kib solgan va shu bilan oshufta qalbiga tasalli bergan. Yana muhimi shundaki, Bobur Mirzoga xos adabiy odat—dalillar, voqealar, shaxslarga xolisona qarash xususiyati shu parchadan ham zohir bo’ladi. Garchi Toshkent hokimi unga arzigulik javob qilmagan bo’lsa-da, ulug’ adib uning fazilati—tab'i nazmi borligi va xushfe'lligini, shuningdek, nuqsoni—tuzukkina iste'dodi bo’la turib, yaxshi asarlar yarata olmaganini ro’yi rost ko’rsatib o’tadi.
«Boburnoma»dagi mana shu parchalar ham g’oyat muhimdir. «U1 fursatlarda birar, ikkirar bayt aytur edim. Vale g’azal tugatmaydur edim. Birgina turki ruboiy aytib yibordim. Ruboiy:
Ishlar bori ko’nglungdag’idek bo’lg’usidur,
In'om-u vazifa bori buyrulg’usidur.
Ko’chirilgan parcha bir necha fikrni o’rtaga tashlash imkonini beradi. Bulardan birinchisi, yuqorida ta'kidlanganidek, she'riyatning Bobur Mirzo uchun oshufta ko’ngilga tasalli berish vositasi vazifasini o’tagani, ayni choqda, ijodkor to’lqinli ruhiy olamining asarga singib borishidir. Ikkinchidan, ko’zdan kechirilgan lavhalar Bobur Mirzo ijodiy takomil yo’lini tiklashda, muallif asarlarining paydo bo’lish tarixi, shu bilan bog’liq ravishda u yoki bu asar maydonga kelgan paytdagi uning shaxsiy kayfiyatini (albatta, ulug’ shoir hamma she'riy asarlarining ham emas) aniqlashda «Boburnoma»ning zaruriy manba ekanligini ko’rsatadi. Yana, shu kichik bir manzaraning o’zi Zahiriddin Muhammad Boburning ijod ahliga xayrixohlik bilan qaraganidan, ularga moddiy va ma'naviy madad ko’rsatib turganidan dalolat beradi. Bobur Mirzo ruboiysi va unga Kamoliddin Binoiyning javobiya she'ri buning yorqin dalilidir. Kamoliddin Binoiyning bu ruboiysi ikkinchi bir jihatdan ham g’oyat muhim. Ya'ni, uning o’zbek tilini yaxshigina bilganligi va ba'zan bu tilda qalam tebratib, she'rlar bitib turganligidan nishonadir. Bobur Mirzoning sertashvish va mashaqqatli hayotidan yana bir lavha. Muallif yozadi: «Ushbu chashmadin yuqori Mascho doxilidur. Quyi Palg’aro’a taalluqdur. Ushbu chashma boshida, chashma yoqasidag’i toshida qazib, bu uch baytni sabt ettim:
Shunidamki, Jamshedi farrux sirisht,
Ba sarchashmae bar sange navisht:
Barin chashma chun mo base dam zadand,
Biraftand to chashm barham zadand:
Giriftem olam ba mardi-yu zo’r,
Valekin naburdem bo xud ba go’r.
Ul Ko’histonda bu rasmdurkim, toshqa qazib, abyot va nimalar bitirlar.» Bu she'riy parcha nashrga tayyorlovchilar tomonidan quyidagicha izohlangan:
«Eshittimki, qutlug’ tabiatli Jamshid bir buloq boshida tosh ustiga shunday deb yozgan ekan: «Bu buloq tepasida bizlar singari ko’p kishilar kelib o’lturdilar, ketdilar va yo’q bo’ldilar. Olamni mardlik va zo’rlik bilan oldik, lekin o’zimiz bilan go’rga eltmadik» («Boburnoma : «Fan», 1960, 155-bet).
Keltirilgan iqtibos Bobur Mirzo hayotining 1501—1502-yillaridan bir lavhadir. Movarounnahrga hujum boshlagan Shayboniyxon zarbasiga qarshilik ko’rsata olmagan Bobur Mirzo Dahkatga va undan Obburdanga, u yerdan esa Maschoga o’tadi. Eslatilgan chashma Obburdandan sal quyiroqda joylashgan ekan. Ammo bu misolni keltirishdan murod bular emas. Balki Bobur Mirzoning ijodiy faoliyatidagi muhim bir nuqtani - adabiy san'at ma'nosidagi zullisonaynlik va fors-tojik adabiyotiga bo’lgan ehtiromining nihoyat mazmun tashiydi. balandligini ta'kidlashdir. Uning har bir jumlasi olam-olam. Bu o’z-o’zidan qo’lga kelmaydi, albatta. Bunda muallif zakovati va til bilishdagi donishmand- ligi namoyondir. Bobur Mirzo o’zidagi ana o’sha ilohiy inoyatni chuqur tushingan va unga doimiy amal qilgan. Shu vajdan duch kelgan voqeani, qo’lga tushgan ma'lumotni «Boburnoma»ga kiritmaydi, balki ularni tanlaydi, saralaydi, zarur, yangi va o’quvchi uchun foydali bo’lishi mumkin bo’lganlarini bu nodir kitobiga kiritadi.
Mascholiklarning toshga nimadir bitish odati ana shunday nozik, muhim va shu joy ahli uchun xos hodisa ediki, Bobur Mirzo uni ilg’ab oldi, «Boburnoma»ga kiritdi va o’zi ham amal qildi. Bobur Mirzoning bu juz'iy harakatida shirin bir orzu, umidbaxsh ramz yashirinday tuyuladi. Yoki ulug’ sarkarda va shoir toshdagi bitiklar umri yashovchanligi- ning o’z asariga ko’chishini nihoniy orzu qilib ko’rgan bo’lsa, ajab emas. Mashaqqatlarga to’la qisqa umri davomida badiiy ijod bilan mashg’ul bo’lgan.
O’zbek va fors-tojik tillarida ba'zan o’ynoqi she'riy asarlar bunyod etgan, necha ilmiy risolalar meros qoldirgan va nihoyat, «Boburnoma»day yuksak ma'naviy xazinani yaratgan Bobur Mirzoning o’sha ezgu istagi rost bo’lib chiqdi. Uning tabarruk nomi va latif satrlari jonsiz va sovuq toshdan vorislarining qaynoq qalbiga ko’chdi va asrlar osha ular bilan birga yashab, nafis bir zavq hadya etib, sinchkov muxlislari tilida aks-sado berib kelayotir.
Yuqorida ko’rib o’tilgan lavhalar Bobur Mirzo hayotining fojialarga to’la davrlariga to’g’ri keladi. Ikki karra Samarqandni qo’ldan chiqargan buyuk sarkardaga Andijon taxti ham buyurmadi. Ahmad Tanbal xiyonat yo’lini tutdi va Bobur Mirzoni shaharga kiritmadi. Yigitlari to’rt tomonga tarqalib ketdilar. Ahmad Tanbal ta'qibini susaytirmadi. Bu yetmaganidek, uning muborak boshi uchun katta boylik ham va'da qildi. Ana shu yo’sin taqdir shamoli Bobur Mirzoni Badaxshon kentlariga uloqtirdi.
Tarvuz qo’ltiqdan tushdi, xayol o’z holicha qoldi. Yo’q, mo’jiza ro’y berdi. Otlar dupuri quloqqa chalinadi. Bobur Mirzoning 10-15 chog’lik sadoqatli yigitlari uni izlab kelgan edilar. Ularni ham uning (Bobur Mirzoning) Karnon kentida nochor ahvolda ekanligidan tushlarida Xoja Ahror Valiy xabardor qilganlar. Bugina emas, ulug’ Xoja uning istiqbolli kelajagi haqida ham bashorat qilgan ekanlar (175-176-betlar).
Aytilganlar afsona emas, rostgo’y Bobur Mirzoning o’z iqrori. Muhimi, o’sha lavhalar rost bo’lib chiqdi va hayot qiyosida o’zini oqladi. Ko’ziga tik boqqan o’limlardan xalos topib, yangidan dunyoga kelgan Bobur Mirzo «tokay bu Farg’ona viloyatiga sargardon bo’lib turmoq kerak, bir tarafga talab qiloyin» (176-bet) tarzida qafiy hukm chiqardi va mulki afg’on tomon yo'1 oldi. Ana shu tariqa ilohiy inoyat ila yo’g’rilgan bu ulug’ zot umr yo’lida naqshbandiya arbobi Xoja Ahror zulmat bag’rini chok etuvchi mash'ala vazifasini o’tagan. Kamoliddin Binoiy, Bihishtiy, Yuqorida ko’zdan kechirilgan juda ko’p sonli dalilllar, manzaralardan ayonki, Zahiriddin Muhammad Bobur tabiatidagi san'at va adabiyotga bo’lgan g’oyat baland muhabbat, yurakdan shaydolik faqatgina uning she'riy asarlari doirasida qolib ketmagan, balki adib va adabiyotshunosning adabiy-tanqidiy qarashlariga ham ko’chgan. Muallif tabiatidagi ko’lamli qarashlar ijod ahli va adabiy muhit manzaralarini baholashda ravshan ko’rinadi.
Bobur Mirzo «Boburnoma»da o’nlab qalam sohiblari xususida qimmatli ma'lumotlarga joy berib, g’oyat sharafli va muhim savob ishni bajarib ketdi. Uning bu sharofatli ishi, birinchidan, XV asrning ikkinchi yarmidagi Xuroson-u Movarounnahrning gavjum adabiy muhiti haqida boy taassurot bersa, ikkinchidan, Bobur Mirzoning aruz nazariyasiga oid chuqur ilmiy, rang-barang ma'lumotlarga boy «Muxtasar» asarining tug’ilishiga doya bo’lgani shak-shubha qoldirmaydi. Buni «Muxtasar» -«Risolai aruz»da keltirilgan badiiy parchalar juda ko’pchilik qismining shu davr adabiy muhitiga taalluqli ekanligi, unda Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Badriddin Hiloliy, Muhammad Solih, Amir Shayxim Suhayliy, Mavlono Osafiy, Hisomiy,
Sayfiy Buxoriy kabi shoirlar she'rlarining misol sifatida tez-tez keltirilishi ham quvvatlaydi. Ikkinchidan, «Boburnoma»da Hirot adabiy maktabida tarbiya topgan, unda balog’atga yetib, shuhrat taratgan tab' ahlining nomi bot-bot ko’zga tashlanadiki, bu ham Bobur Mirzoning o’sha shahar madaniy hayotiga katta qiziqish bilan boqqanligini ko’rsatadi. Bizning ushbu xulosamizni «Boburnoma»da keltirilgan mana bu jumlalar ham quvvatlaydi: «SuIton Husayn Mirzoning zamoni ajab zamone edi, ahli fazl va benazir eldin Xuroson, bataxsis Hiri shahri mamlu edi. Har kishiningkim bir ishga mashg’ullug’i bor edi, himmati va g’arazi ul edikim, ul ishni kamolga teguro’ay» (239-240-betlar). Ko’zdan kechirilgan parchaning yana bir fazilati shundaki, o’sha jumlalar asar muallifining Sulton Husayn Boyqaro saltanati davrida Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiylar homiysi, sarkori bo’lgan Hirot adabiy muhiti haqida o’rtaga tashlanadigan mulohazalarining debochasi vazifasini o’taydi. Bobur Mirzo ana shu yakunlovchi hukm, xulosaning isboti uchun davr madaniy hayotidan xilma-xil dalillar keltirib, kitobxonlarni qanoatlantiradi.
Bobur Mirzo tomonidan «Boburnoma»ga kiritilgan nodir ma'lumotlar faqat adabiy hayotga tegishli bo’lmay, balki keng qirralidir. Unda shoirlar bilan bir qatorda taniqli xattotlar, musiqa olamining donishmandlari, zamona zukkolari tomonidan e'tirof etilgan mudarrislar, naqqosh-u musavirlar, tarix sohasining bilimdonlari va hokazolar haqida ham ixcham, aniq va odilona fikrlar o’rtaga tashlanadi..
O’shalardan ayrimlarini ko’rib o’taylik. «Boburnoma»da Mavlono Shayx Husayn, Mullozodai Mullo Usmon, Mir Jaloliddin kabi olimlar nomi zikr etilgan. Bobur Mirzoning hasssosligi shundaki, ular haqida kichkina bir jumlada katta haqiqatni ifodalashga erishgan: «Yana Mavlono Shayx Husayn edi... Hikamiyot va aqliyot va kalom ilmini xo’b bilur» (240-bet). «Yana biri Murtoz edi, Hakamiyot va ma'qulotni yaxshi bilur edi, aning uchun bu laqab bila mulaqqab bo’lubturkim, bisyor ro’za tutar erkandur» (240-bet). «Yana bir Mir Jaloliddin muhaddis edi. Hadis ilniini Xurosonda oncha bilur kishi yo’q edi, xeyli muammardur» (240-bet). Muhimi shundaki, Bobur Mirzo har bir tarixiy shaxsning o’ziga xos xislatiga, ajralib turuvchi fazilatiga alohida e'tibor bilan qaragan.
«Boburnoma»da madaniy hayot talqini haqida gap ketar ekan, unda yetakchi qaydlarni adabiyot ahliga doir mulohazalar tashkil etishini zo’r qoniqish bilan ta'kidlash joizdir. «Boburnoma»ning bu sohadagi ma'lumotlarini, eng avvalo, ikki qismga ajratish mumkin. Birinchisini turli ijtimoiy tabaqalardan chiqqan va shu sohaning fidoyilari sifatida tanilgan ijodkorlar borasidagi gaplar tashkil etadi. Ikkinchi guruhga arkoni davlat vakillaridan tab'i nazmi bo’lganlari kiradi. Bobur Mirzoning ijodkorlar haqidagi ma'lumotlari tarixiylik nuqtai nazaridan haqqoniy va ishonchli bo’lganligi bilan ayricha e'tiborga loyiq. To’g’ri, uning fikrlari ba'zan bir yoqlamalikdan, shaxsiy mayl aralashuvidan ham xoli emas. Ulkan adib qarashlaridagi bunday juz'iy nuqsonlar o’z vaqtida o’zbek adabiyotshunosligiga paydo bo’lgan ishlarda qayd qilingan va munosib baho berilgan edi. Taniqli olim B. Valixo’jayev o’zining «XV - XIX asrlar o’zbek adabiy-tanqidiy qarashlari tarixidan» nomli tadqiqotida Zahiriddin Muhammad Boburning adabiy-tanqidiy qarashiari ustida ham batafsil to’xtaladi va Shayboniyxon — Bobur, Muhammad Solih — Bobur munosabatlari misolida uning qarashlarida shaxsiy raqobat ta'siri, taratkashlik alomatlari borligini ko’rsatadi (S Lekin Boburning dunyoqarashida chegaralangan aqidalar emas, balki mavjud turmushga, hayotga va uning go’zalligiga, inson va uning fazilatlariga qiziqish, ularni qo’llash asosiy o’rinni egallar edi. Uning she'riyati ham, «Boburnoma»si ham va shularda ifoda etilgan adabiy-tanqidiy qarashlari ham shunday dunyoqarashga asoslanadi. Shuning uchun Bobur Mirzoning adabiy-tanqidiy qarashlari bugungi adabiyotshunoslik talablariga to’la mos keladi va XV - XVI asrlar adabiyotini o’rganishda ishonchli manba bo’la oladi.
Bobur Mirzoning Sulton Husayn Boyqaro saltanati davridagi shuaro xususidagi ma'lumot- lari Alisher Navoiyntng tabarruk nomi bilan ibtido topadi. «Boburnoma» muallifi AlisherNavoiy haqida nisbatan mufassalroq to’xtalgan va aytish mumkinki, ulug’ o’zbek shoirining hayot yo’li, ijodiyoti bobidagi asosiy nuqtalarni qamrab olishga erishgan. Jumladan, Alisher Navoiyning Sulton Husayn Boyqaroga tegishliligi, Xuroson davlati tizimida tutgan mavqei, tabiati, san'at ahliga g’amxo’rligi, oilaviy hayoti va vafoti singari masalalar uning yozuvlarida aksini topadi. Jumladan, Bobur Mirzo yozadi: iyati va ijtimoiy faoliyatiga taalluqli o’rinlarini ko’chirdik. Aytish kerakki, Bobur Mirzoning bu mushohadalari ixcham xulosalar bo’lib, ularga buyuk shoirning yuzlab olijanob ishlari asos bo’lgan. Bobur Mirzo Alisher Navoiyning kichik zamondoshi sifatida o’sha xayrli ishlaming aksariyatini eshitgan, Hirotda uning uyida yashagan paytida ko’igan va yuqoridagi xulosalar «Yana Alisherbek edi, begi emas edi, balki musohibi edi, kichikligida hammaktab ekandurlar... Samarqandga bordi...
Alisherbekning mijozi nozuk bila mashhurdir. El nazokatini davlatining g’ururidin tasawur qilur edilar. Andoq emas ekandur, bu sifat anga jibilliy ekandur. Samarqandta ekanda hamushmundoq nozuk mijoz ekandur... Ahli fazl va ahli hunarga Alisherbekcha murabbiy va muqaviy ma'lum emaskim, hargiz paydo bo’lmish bo’Ig’ay... o’g’ul va qiz va ahli ayol yo’q, olamni tavri fard va jariyda o’tkardi... Mirzo (Sulton Husayn Boyqaro) bilan ko’rishib qo’pquncha bir holat bo’Idi, qo’polmadi, ko’tarib eltdilar. Bir bayti hasbi hol voqie bo’lubtur:
|
| |