nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tasniflagichni loyihalash operatsiyalarining tarkibi va mazmuni

|
Tasniflagichni loyihalash operatsiyalarining tarkibi va mazmuni
|
bet | 43/50 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 86,94 Kb. | | #137189 |
Bog'liq 1. Axborot tizimlarini (AT) loyihalash texnologiyasining asosiy 5. Tasniflagichni loyihalash operatsiyalarining tarkibi va mazmuni. Tizimda foydalaniladigan klassifikatorlarning tarkibi, maqsadi va hajmini aniqlash. Tasniflagichlar ro'yxati birlamchi va natijaviy hujjatlarning zarur tarkibini tahlil qilish va barcha zaruriy atributlarni tanlash asosida aniqlanadi. Maqsadiga ko'ra , tasniflagichlarning quyidagi turlari ajratiladi:
Qo'llash sohasi bo'yicha tasniflagichlarning quyidagi turlari ajratiladi: umumrossiya, tarmoqlararo, tarmoq, mintaqaviy va mahalliy. Dastlabki ma'lumotlarning tarkibini aniqlash va ishlab chiqilgan tasniflagichlarga qo'yiladigan talablar. Klassifikatorlarni loyihalash jarayonida foydalaniladigan dastlabki ma'lumotlarga quyidagilar kiradi:
tasniflagich ishlab chiqilayotgan vazifalar tarkibi;
tasniflash ob'ektlarining tarkibi va dastlabki to'plamning kuchi;
tasniflash xususiyatlarining tarkibi va har bir xususiyatning qiymatlari soni.
Bilet №18
1. AT -ning kanonik loyihalash jarayoni bosqichlari. AT ning kanonik dizaynini tashkil etish asosan AT hayotiy tsiklining kaskad modelidan foydalanishga qaratilgan bo'lib, u boshqa turdagi ishlar bajariladigan keyingi bosqichga o'tishdan oldin ma'lum bir ish turini to'liq bajarishni nazarda tutadi.
Kanonik AT dizayni quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi:
1. Qo'lda loyihalash texnologiyasining xususiyatlarini aks ettiradi;
2. Bu individual (asl) dizaynni amalga oshirishni o'z ichiga oladi;
3. Integratsiya vositalaridan foydalanishni nazarda tutmaydi;
4. IP hayotiy tsiklining kaskad modeliga mos keladi.
Bugungi kunda kanonik dizayn texnologiyasi nisbatan kichik ATlarni ishlab chiqishda qo'llaniladi.
Kanonik yondashuvda quyidagi bosqichlar ajratiladi:
AT uchun talablarni shakllantirish.
AT kontseptsiyasini ishlab chiqish.
Texnik vazifa.
Dastlabki dizayn.
Texnik loyiha.
Ish hujjatlari.
Ishga tushirish.
AT qo'llab-quvvatlashi.
|
| |
Axborotni ximoyalashning kriptografik usullari

|
Axborotni ximoyalashning kriptografik usullari
|
bet | 1/6 | Sana | 03.01.2024 | Hajmi | 1,05 Mb. | | #129786 |
Bog'liq 2- variant Axborotni ximoyalashning kriptografik usullari Bajardi: 040-22 guruh talabasi Kriptografiya haqida asosiy tushunchalar. «Kriptografiya» atamasi dastlab «yashirish, yozuvni berkitib qo‘ymoq» ma’nosini bildirgan. Birinchi marta u yozuv paydo bo‘lgan davrlardayoq aytib o‘tilgan. Hozirgi vaqtda kriptografiya deganda har qanday shakldagi, ya’ni diskda sakdanadigan sonlar ko‘rinishida yoki hisoblash tarmoklarida uzatiladigan xabarlar ko‘rinishidagi axborotni yashirish tushuniladi. Kriptografiyani raqamlar bilan kodlanishi mumkin bo‘lgan har qanday axborotga nisbatan qo‘llash mumkin. Maxfiylikni ta’minlashga qaratilgan kriptografiya kengroq qo‘llanilish doirasiga ega. Aniqroq aytganda, kriptografiyada qo‘llaniladigan usullarning o‘zi axborotni ximoyalash bilan bogliq bo‘lgan kup jarayonlarda ishlatilishi mumkin. Kriptografiya axborotni ruxsatsiz kirishdan himoyalab, uning maxfiyligini ta’minlaydi. Masalan, to‘lov varaklarini elektron pochta orqali uzatishda uning o‘zgartirilishi yoki soxta yozuvlarning qo‘shilishi mumkin. Bunday hollarda axborotning yaxlitligini ta’minlash zaruriyati paydo bo‘ladi. Umuman olganda kompyuter tarmogiga ruxsatsiz kirishning mutlako oldini olish mumkin emas, lekin ularni aniqlash mumkin. Axborotning yaxlitligini tekshirishning bunday jarayoni, ko‘p hollarda, axborotning haqikiyligini ta’minlash deyiladi. Kriptografiyada qo‘llaniladigan usullar ko‘p bo‘lmagan o‘zgartirishlar bilan axborotlarning hakiqiyligini ta’minlashi mumkin.Nafakat axborotning kompyuter tarmogidan ma’nosi buzilmasdan kelganligini bilish, balki uning muallifdan kelganligiga ishonch hosil qilish juda muxim. Axborotni uzatuvchi shaxslarning haqiqiyligini tasdiklovchi turli usullar ma’lum. Eng universal protsedura parollar bilan almashuvdir, lekin bu juda samarali bo‘lmagan protsedura. Chunki parolni kuliga kiritgan har qanday shaxe axborotdan foydalanishi mumkin bo‘ladi. Agar ehtiyotkorlik choralariga rioya qilinsa, u holda parollarning samaradorligini oshirish va ularni kriptografik usullar bilan himoyalash mumkin, lekin kriptografiya bundan kuchliroq parolni uzluksiz o‘zgartirish imkonini beradigan protseduralarni ham ta’minlaydi. Kriptografiya sohasidagi oxirgi yutuklardan biri — rakamli signatura — maxsus xossa bilan axborotni to‘ldirish yordamida yaxlitlikni ta’minlovchi usul, bunda axborot uning muallifi bergan ochiq kalit ma’lum bo‘lgandagina tekshirilishi mumkin. Ushbu usul maxfiy kalit yordamida yaxlitlik tekshiriladigan ma’lum usullardan ko‘proq afzalliklarga ega. Kriptografiya usullarini qo‘llashning ba’zi birlarini ko‘rib chiqamiz. Uzatiladigan axborotning ma’nosini yashirish uchun ikki xil o‘zgartirishlar qo‘llaniladi: kodlashtirish va shifrlash.
|
| |
Shamol elektrostansiyalarining iqtisodiy ko‘rsatkichlari va istiqbollari

|
Shamol elektrostansiyalarining iqtisodiy ko‘rsatkichlari va istiqbollari
|
bet | 2/2 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 21,85 Kb. | | #136157 |
Bog'liq 5-she Shamol elektrostansiyalarining iqtisodiy ko‘rsatkichlari va istiqbollari
Hozirgi kunda shamol generatorlari bozorida 0,5-3 MVt quvvatga ega turbinalar xaridorgir. Kelajak bashoratlariga ko‘ra, shamol generatorlarining o‘rtacha quvvati 2020-yilga borib, 5 MVt gacha ko‘payadi. Ayni paytda shamol generatorlarining ishlash muddati 30 yilni tashkil etadi.
Shamol generatorlarining narxi taxminan 0,93-1 AQSH dollari/Vt.ni tashkil etadi. 2010-yilda narxni 0,80 AQSH dollari/Vt. ga, 2020-2030 yillarda esa 0,65 AQSH dollari/Vt.gacha kamaytirish kutilmoqda. Kichik shamol generatorlari elektr ta’minotidan uzoqda joylashgan tumanlarda maishiy iste’molchilar va qishloq tumanlarini mustaqil elektr energiyasi ishlab chiqarishni ta’minlash uchun foydalanish mumkin. Buning uchun 100 Vt va undan yuqori quvvatga ega ishonchli shamol generatorlari mavjud.
Kichik shamol generatorlari yaxshi loyihalashtirilgan minora, nazorat tizimi va zaxira ta’minot manbaiga ega bo‘lishi kerak. Bu manba akkumulyator ko‘rinishida ta’minlanishi mumkin, biroq mos keladigan energiya manbai mavjud bo‘lsa, gibrid tizimlardan ham foydalansa bo‘ladi. Bunday manbalar dizel generatorlari, quyosh fotoelektr tizimlari, kichik GES lar yoki kichik biogaz reaktorlari bo‘lishi mumkin. Odatda kam quvvatli shamol generatorlaridan yorug‘lik bilan ta’minlash, kam quvvatli muzlatgichlar, radiotelevizion moslamalarni, shuningdek, elektr nasoslarni ishlatish uchun foydalaniladi.
1 kVA dan kam quvvatli shamol generatorining narxi taxminan 0,6-2 AQSH dollari/kVt soat, 1 kVA dan ortiq quvvatga ega shamol generatorlarning narxi 0,4 - 1,6 AQSH dollari/kVt soatni tashkil etadi.
|
| |
Ilmiy rahbar - Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi

|
Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi
|
bet | 2/3 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 28,31 Kb. | | #242586 |
Bog'liq ММ ва ТХ кафедрасининг бош мавзуси (2)Ilmiy rahbar:
p.f.n., prof. Chorshanbiev Z.E.
Ijrochi:
Musataqil tadqiqotchi
Ashurova L.
|
2023
|
2025
|
|
|
5
|
|
O‘quv jarayonida loyiha metodidan foydalanish asosida bo‘lajak muhandislarda ilmiy-ijodiy faoliyatni tashkil etishning pedagogik imkoniyatlarini aniqlash;
loyiha metodidan foydalangan holda yangi bilimlar yaratishga yo‘naltirilgan ilmiy-ijodiy faoliyatni rivojlantirishning tashkiliy-tuzilmaviy modelini takomillashtirish;
loyiha metodidan o‘quv jarayonida foydalanish metodikasini takomillashtirish;
bo‘lajak muhandislarda ilmiy-ijodiy faoliyatni rivojlantirishning komponentlari va mezonlarini takomillashtirish.
|
bo‘lajak muhandislarning ilmiy-ijodiy faoliyatlarini o‘quv jarayonida loyiha metodidan foydalanish prinsiplari, bosqichlari, loyiha turkumlarini asoslash, ta’lim muassasining loyihaviy faoliyati dasturini ishlab chiqish hamda uning didaktik ta’minoti va pedagogik sharoitlarini yaratish asosida takomillashtiriladi;
bo‘lajak muhandislarning ilmiy-ijodiy kompetentliligining tashkiliy tuzilmaviy modeli mutaxassislik fanlarini o‘qitishda tadqiqiy loyihalar, ijodiy loyihalar. rolli-o‘yinli loyihalar, axborot loyihalari. amaliy loyihalar, monoloyihalar, fanlararo loyihalar, ochiq va aniq koordinatsiyali loyihalar, yashirin koordinatsiyali loyihalar, ichki yoki mintaqaviy loyihalar va xalqaro loyihalardan foydalanish qobiliyatini shaxsga yo‘naltirish va kognitiv, motivatsion, refleksiv, regulyativ va affektiv komponentlar uyg‘unligini ketma ket moslashtirish, shakllantirish algoritmini kiritish asosida takomillashtiriladi;
-bo‘lajak muhandislarning ilmiy-ijodiy faoliyatlarini rivojlantirish mutaxasssislik fanlarini o‘qitishda loyiha metodidan foydalanish orqali loyihani boshqarishda innovatsion faoliyatni ta’minlash, evristik va ijtimoiy uslublar integratsiyasini uyg‘un ta’minlash hamda yangi bilimlarni yaratishga yo‘naltirish asosida o‘zini-o‘zi rivojlantirish va baholash bilimlarini interpretatsiyalash va muammo yechimida tadqiqot-izlanishdan uyg‘un foydalanish asosida takomillashtiriladi;
- bo‘lajak muhandislarda ilmiy-ijodiy faoliyatni rivojlantirish loyihaviy faoliyatni tashkil yetishda mantiqan va ijodiy yondashish, ehtimol qilingan natijalarni amaliy va nazariy bilim olishdagi ahamiyatini asoslash, talabaning mustaqil loyihaviy faoliyatini tashkil yetish, aniq harakat ketma-ketligi ko‘rsatilgan tadqiqot uslublaridan foydalanish, loyihaviy faoliyatning tadqiqot uslublari, oxirgi natijani bayon yetish metodlari va olingan ma’lumotlarni yig‘ish, tizimlash va tahlil qilish asosida takomillashtiriladi.
|
4.
|
Qishloq xo‘jaligi sohasida mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya qilish usullarini takomillashtirish
|
|
|
|
| |
Ilmiy rahbar - Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi

|
Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi
|
bet | 3/3 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 28,31 Kb. | | #242586 |
Bog'liq ММ ва ТХ кафедрасининг бош мавзуси (2)Ilmiy rahbar:
t.f.d., prof. v.b.
Nurmamatova R.
Ijrochi:
Musataqil tadqiqotchi
Jurayev B.
|
2023
|
2025
|
|
|
5
|
|
qishloq xo‘jaligi sohasida mehnatni muhofaza qilishni boshqarishdagi muammolar, mineral o‘g‘itlar va pestitsidlar bilan ishlashda xodimlar xavfsizligini ta’minlash va yong‘in sodir bo‘lish omillarini tahlil qilish;
mehnatni muhofaza qilish xarajatlari standartlarini ishlab chiqish, xavflarni boshqarish va ularni hisoblash usullarini tadqiq etish;
mehnat muhofazasini boshqarishni baholash, mehnat sharoitlari va xavfsizlikni ta’minlashda tashkiliy-iqtisodiy tadbirlarni takomillashtirish;
qishloq xo‘jaligi mehnat xavfsizligini boshqarish muammolarini modellashtirish va sohaga shaxsiy himoya vositalarini ishlab chiqish;
mehnat muhofazasining boshqarish tizimini “qora quti” modeli asosida ishlab chiqish.
|
qishloq xo‘jaligida asosiy ishlar mavsumiy bo‘lganligi, sohada aniq shtat birligi mavjud emasligi, xodimlarning mehnat muhofazasi bo‘yicha bilim va tajribasi yetishmasligi oqibatida mehnatni muhofaza qilishni boshqarishda muammolar mavjudligi aniqlangan va mehnat sharoitlarini yaxshilashda tashkiliy-iqtisodiy tadbirlar taklif etilgan;
qishloq xo‘jaligi sohasida mehnatni muhofaza qilish metodologiyasi va modellashtirish asosida mehnat muhofazasining holati va rivojlanish yo‘nalishlari baholangan, kasbiy xavflarni boshqarish va ularni hisoblash usullari, shaxsiy himoya vositalari ishlab chiqilgan va matematik modellashtirilgan;
qishloq xo‘jaligi sohasida jarohatlanganlar va halok bo‘lganlar soni kamayishi hisobiga yalpi ichki mahsulotning o‘sishi aniqlangan va bu nisbat 34%ni, mehnatni muhofaza qilish tadbirlarning iqtisodiy samaradorligi 28% ni tashkil qilishi aniqlangan;
tadqiqotda mehnat xavfsizligini boshqarish tizimini baholashda to‘rtta modelni (kirish, chiqish, chegaralari va tashqi muhit) birlashtirgan “qora quti” modelidan foydalanilgan. Murakkab mexanizmlar oddiy diagrammalar sifatida tavsiflangan, tartibga solish va boshqaruv rejimlari loyihalangan.
|
“Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi” kafedrasi mudiri O.D.Raximov
|
| |
Samarqand filiali kompyuter injiniringi fakulteti

O’ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI AXBOROT TЕXNOLOGIYALARI VA
KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKЕNT AXBOROT TЕXNOLOGIYALARI
UNIVЕRSITЕTI
SAMARQAND FILIALI
KOMPYUTER INJINIRINGI FAKULTETI
Guruh raqami-KI-22-02
‘’Ma’lumotlar bazasi ’’FANIDAN
2-MUSTAQIL ISHI HISOBOTI
Tekshirdi:
UMAROV E. D.
Bajardi: Meyliyev Quvonchbek
SAMARQAND-2024
15-variant:
"AVTOSALON" ma'lumotlar bazasini yaratishda SQL tili yordamida quyidagi
mantiqiy operatorlar va buyruqlardan foydalanish mumkin. Keling, har bir buyruq
va operatorlar yordamida qanday so'rovlarni yaratish mumkinligini ko'rib
chiqaylik.
1. AND, OR, NOT operatorlaridan foydalanish
Misol uchun, avtomobillar ro'yxatidan faqat qizil yoki ko'k rangli, lekin narxi 20000
$ dan kam bo'lgan avtomobillarni tanlash:
2. WHERE standart so'zidan foydalanish
Misol uchun, narxi 15000 $ dan katta bo'lgan avtomobillarni tanlash:
3. GROUP BY, ORDER BY va HAVING standart so'zlaridan foydalanish
Avtomobillarni rang bo'yicha guruhlash va har bir rang bo'yicha o'rtacha narxni
hisoblash, keyin o'rtacha narxi 18000 $ dan katta bo'lgan ranglarni tanlash:
4. UNION, INTERSECT va MINUS (EXCEPT) standart buyruqlardan foydalanish
UNION
Ikkita ro'yxatni birlashtirish: sotuvda va ijaraga beriladigan avtomobillarni umumiy
ro'yxatga olish:
INTERSECT
Sotuvda va ijarada mavjud bo'lgan bir xil avtomobillarni topish:
MINUS (EXCEPT)
Faqat sotuvda bo'lgan, lekin ijarada bo'lmagan avtomobillarni topish:
|
Tashqi ma’lumotlar bilan bog’lanish

4.14. Tashqi ma’lumotlar bilan bog’lanish Mathcad qayta ishlanadigan ma’lumotlar ko’p bo’lganda ularni fayllarga saqlash va qayta
o’qish imkonini ham yaratadi. Ma’lumotlarni Mathcad prn kengaytma nom bilan oddiy matnli fayl
qilib saqlaydi. Buning uchun WRITEPRN buyrug’ini berish kerak. Bu buyruq ko’rinishi
quyidagicha.
WRITEPRN(“fayl nomi”):= Masalan,
WRITEPRN(“DY”):=Y
Fayl nomini berishda uning kengaytma nomini berish shart emas.
Хuddi shunday, boshqa dasturda yaratilgan fayllardan ham, masalan, Excel
ma’lumotlaridan Fortranga, Fortrandan Matcad ga o’tkazish mumkin. Bu ishni teskarisiga ham
bajarish mukin.
To’g’ri burchakli matritsani yoki vektorni alohida faylga yozib olish uchun quyidagi
ketma-ketlikdagi amallarni bajarish kerak:
1.
Standart vositalar panelidan Insert Function (funksiyani qo’yish) tugmasini bosib, muloqot
oynasini chiqarish.
2.
Funksiyalar guruhidan File Access (Faylga ruхsat) tanlanadi.
3.
Keyin WRITEPRN funksiyasi tanlanadi.
4.
Paydo bo’lgan shablanga fayl nomi kiritiladi, keyin yuborish operatori (:=) teriladi va massiv nomi
kiritiladi. Bunda massiv elementi qiymatlari berilgan nom bilan .prn kengaytmada faylga yozilib
saqlanadi.
Biror bir faylda saqlanayotgan ma’lumotlarni Mathcadga o’qib olish uchun READPRN
buyrug’idan foydalaniladi .
Masalan, biror bir massiv elementi qiymatlari faylda saqlanayotgan bo’lsa, uni Mathcadga
qayidagicha o’qib olish:
1.
Massiv nomini kiritiladi, keyin yuborish operatori (:=) teriladi.
2.
Standart vositalar panelidan Insert Function (funksiyani qo’yish) tugmasini bosib, muloqot oynasi
chiqariladi.
3.
Funksiyalar guruhidan File Access (Faylga ruхsat) tanlanadi.
4.
Keyin READPRN funksiyasi tanlanadi.
-rasm. Interpoyasiyalash - Amaliy dasturlash paketlari. Mathcad dasturi interfeysi. Matematik ifodalar. Grafika

4.20-rasm. Interpoyasiyalash. Regressiya. Regressiya ma’nosi tajriba ma’lumotlarini approksimatsiya qiladigan
funksiya ko’rinishini aniqlashdir. Regressiya u yoki bu analitik bog’lanishning koifisientlarini
tanlashga keladi.
Mathcadda ikki хildagi bir necha qurilgan regressiya funksiyalari mavjud. Ular
quyidagilar:
•
line(X,Y) –хatolar yig’indisi kvadratini minimallashda ishlatiluvchi to’g’ri chiziqli regressiya
f(t)=a+b
t ;
•
medfit(X,Y) – median to’g’ri chiziqli regressiya
f(t)=a+b
t ;
•
lnfit(X,Y) – logarifmik funksiyali regressiya
f(t)=a
ln(t)+b. Bu regressiya funksiyalari boshlang’ich yaqinlashishni talab etmaydi. Ularga doir misollar
5.23-rasmda keltirilgan.
Yana beshta qurilgan funksiyalar mavjud bo’lib ular boshlang’ich yaqinlashishni talab etadi:
•
expfit(X,Y,g) – eksponentali regressiya
f(x)=ae bt +c; •
sinfit(X,Y,g) – sinisoid regressiya
f(x)=asin(t+b+c; •
pwrfit(X,Y,g) – darajaga bog’liq regressiya
f(x)=at b +c; •
lgsfit(X,Y,g) – logistik funksiyali regressiya
a(e)=a/(1+be -ct ); •
logfit(X,Y,g) – logorifmik funksiyali regressiya
f(t)=aln(t+b)+c. 4.21-rasm.Chiziqli regressiya tenlamasini tuzish. Bu funksiyalarda
•
x – argument qiymatlari vektori;
•
y – funksiya qiymatlari vektori
•
g – a,b,c koifisientlar boshlang’ich yaqinlashish qiymatlari vektori;
•
t –interpolyatsiya qilinayotgan funksiya hisoblanayotgan argument qiymati.
Yuqoridagi rasmlarda massiv (tajriba) ma’lumotlari bilan approksimatsiyalangan funksiya
orasidagi bog’liqlikni baholash uchun koorelyaцiya koifisienti corr hisoblangan.
Matritsalar ustida asosiy amallar

eng soddasidir. Bu funksiya Mathcad 2000 da birinchi bor yaratildi va u birinchi bor differensial
tenglamani echdi. Mathcad 2001da bu funksiya yanada kengaytirildi. Odesolve funksiyasida
differensial tenglamalar tizimini ham echish mumkin. Mathcad differensial tenglamalarni echish
uchun yana ko’pgina qurilgan funksiyalarga ega. Odesolve funksiyasidan tashqari ularning
barchasida, berilgan tenglama formasini yozishda ancha murakkablik mavjud. Odesolve
funksiyasi tenglamani kiritish blokida oddiy differensial tenglamani o’z shaklida, хuddi qog’ozga
yozgandek yozishga imkon yaratadi Odesolve funksiyasi yordamida differensial tenglamalarni
boshlang’ich shart va chegaraviy shartlar bilan ham echish mumkin.
-rasm. Chiziqli dasturlash masalasini echish

SHablon yordamida 100 dan ortiq elementga ega bo’lgan matritsani kiritish mumkin. Vektor – bu
bir ustunli matritsa deb qabul qilinadi. Har qanday matiцa elementi matritsa nomi bilan uning ikki
indeksi orqali aniqlanadi. Birinchi indeks qator nomerini, ikkinchi indeks – ustun nomerini
bildiradi.Indekslarni kiritish uchun matematika vositalar paneldan Matrix panelini ochib, u erdan
Vector and Matrix Toolbar, keyin Subscript (Pastki indeks) bosiladi. Klaviaturadan buni [
(ochuvchi kvadrat qavs) yordamida bajarsa ham bo’ladi. Massiv elementi numeri 0, 1 yoki
istalgan sondan boshlanishi mumkin (musbat yoki manfiy). Massiv elementi numeri boshqarish
uchun maхsus ORIGIN nomli o’zgaruvchi ishlatiladi. Avtomatik 0 uchun ORIGIN=0 deb
yoziladi. Bunda massiv elementlari nomeri nuldan boshlanadi. Agar nuldan boshqa sondan
boshlansa unda ORIGIN dan keyin ikki nuqta qo’yiladi, masalan ORIGIN:=1.
4.18-rasmda D matritsaning pastki indekslardan foydalanib, elementlarini topish
ko’rsatilgan. ORIGIN=0 bo’lgani uchun avtomatik ravishda birinchi element 10 ga teng.
-rasm. Chiziqsiz tenglamalar tizimini simvoli echimini topish

4.14-rasm. Chiziqsiz tenglamalar tizimini simvoli echimini topish.
4.10. Chiziqli dasturlash masalalarini echish
Chiziqli dasturlash masalasining umumlashgan matematik modeli formasining yozilishi
quyidagi ko’rinishga ega.
Matematik modelning birinchi formulasi iqtisodiy ma’noda izlananayotgan miqdorlarga
qo’yiladigan cheklanishlarni ifodalaydi, ular resurslar miqdori, ma’lum talablarni qondirish
zarurati, teхnologiya sharoiti va boshqa iqtisodiy hamda teхnikaviy faktorlardan kelib chiqadi.
Ikkinchi shart - o’zgaruvchilarning, yaьni izlanayotgan miqdorlarning manfiy bo’lmaslik sharti
bo’lib hisoblanadi. Uchinchisi maqsad funksiyasi deyilib, izlanayotgan miqdorning biror
bog’lanishini ifodalaydi.
Chiziqli dasturlash masalasiga keluvchi quyidagi masalani qaraymiz.
Fabrika ikki хil A va V tikuv maхsulti ishlab chiqaradi. Bu mahsulotlarni ishlab
chiqarishda uch хil N
1
,N
2
,N
3
turdagi materiallarni ishlatadi. N
1
-materialdan 15 m., N
2
-materialdan
16 m., N
3
-materialdan 18 m. mavjud.
M
1
- mahsulotni ishlab chiqarish uchun N
1
-dan 2m., N
2
-dan 1m., N
3
-dan 3m. ishlatadi.
M
2
- mahsulotni ishlab chiqarish uchun N
1
-dan 3m., N
2
-dan 4m., N
3
-dan 0m. ishlatadi.
M
1
- mahsulotning bir birligidan keladigan foyda 10 so’mni, M
2
- mahsulotdan keladigan
foyda 5 so’mni tashkil qiladi.
Ishlab chiqarishning shunday planini tuzish kerakki fabrika maksimal foyda olsin.
Masalaning matematik modelini tuzamiz:
2x
1
+3x
2
15
x
1
+4x
2
16
3x
1
18
x
1
0, x
2
0
Z=10x
1
+5x
2
➔
maxMathcadda chiziqli dasturlash masalasi echishda maximize va
minimize funksiyalaridan foydalanish mumkin. Bu funksiyalar umumiy holda quyidagi
ko’rinishda yoziladi:
Maximize(F,)
Minimize(F,)
Mathcadda chiziqli dasturlash masalasini echish quyidagicha bajariladi
max(min)
)
,
1
(
0
)
,
1
(
,
1
1
→
=
=
=
=
=
n
j
i
i
j
n
j
i
j
ij
x
c
Z
n
j
x
m
i
b
x
a
1.Mathcadni ishga tushurgandan so’ng, maqsad funksiyasi yoziladi, masalan
f(x,y)= va o’zgaruvchilarning boshlang’ich qiymati kiritiladi.
2. Given kalit so’zi yoziladi.
3. Tengsizliklar tizimi va cheklanishlar kiritiladi.
4. Biror o’zgaruvchiga maximize yoki inimize funksiyasi yuboriladi.
5. Shu o’zgaruvchi yozilib tenglik kiritiladi. Natija vektor ko’rinishida hosil bo’ladi.
6. Maqsad funksiyasi qiymatini hisoblash uchun, masalan f(p
0
,p
1
) yozilib tenglik belgisi
kiritiladi.
|
Yillar  
  
Tasarrufdagi daromad (Y d)

|
Yillar
Tasarrufdagi daromad (Y d)
|
bet | 2/7 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 242 Kb. | | #99255 |
Bog'liq 2. Iste’mol va jamg’arish funksiyalariYillar
|
Tasarrufdagi daromad (Y d)
|
Iste’mol (C)
|
Jamg’arish (S)
|
1
2
3
4
5
6
7
|
370
390
410
430
450
470
490
|
375
390
405
420
435
450
465
|
-5
0
5
20
15
20
25
|
Tasarrufidagi daromad hajmi 370 shartli birlikka (sh.k.) teng bo’lganda uy xo’jaliklari iste’moli 375 sh.b.ka teng, ya’ni tasarrufidagi daromaddan 5 sh.b.ka ko’p bo’ladi. Ya’ni uy xo’jaliklari 5 sh.b.ka teng miqdorda qarz hisobiga yoki o’tgan yillarda to’plangan jamg’armalar hisobiga iste’mol xarajatlari qiladilar.
Uy xo’jaliklari tasarrufidagi daromadlar 390 sh.b.ka teng bo’lganda, uning miqdori iste’mol miqdori bilan tenglashadi. Bu miqdor bo’sag’aviy daromad deb yuritiladi. 6-jadval ma’lumotlari asosida iste’mol grafigini chizamiz.
Iste’mol grafigi ikki to’g’ri chiziq ko’rinishida berilgan. Bissektrisa ko’rinishidagi Yd=C to’g’ri chizig’ining har bir nuqtasida iste’mol va tasarrufidagi daromad hajmlari teng bo’ladi. Haqiqiy iste’mol (S) grafigi haqiqiy iste’mol va daromad teng bo’lgan nuqtada (α) bissektrisa bilan kesishadi. Bo’sag’aviy nuqtadan quyida haqiqiy iste’mol daromaddan oshiq. Bu vaziyat insonlarning qarz hisobiga hayot kechirishini bildiradi. α – nuqtada yuqorida haqiqiy iste’mol daromaddan kam hamda ular o’rtasidagi farq jamg’arishni tashkil etadi. Haqiqiy iste’mol to’g’ri chizig’i iste’mol hajmini belgilovchi vertikal o’qni a nuqtada kesib o’tadi. Bu hol uy xo’jaliklari umuman daromad olmaganlarida ham ma’lum miqdorda iste’mol qilishlarini anglatadi. a – nuqta esa avtonom iste’mol hajmini bildiradi.
C Yd =C
420
390
|
| |
Laboratoriya ish№ 11 - Asadbek laboratoriya ish№ Mavzu

Laboratoriya ish№ 11.
Mavzu: Integral universial reversiv hisoblagichni tadqiq etish
Ishning maqsadi:Integral universal reversiv hisoblagichlarni tadqiq etish, ishlash prinsipi va mantiqiy sxemasini o‘rganish.
Uslubiy ko‘rsatmalar
Hisoblagichlar ketma-ket qurilma bo‘lib, kirish yo‘liga berilgan impulslar sonini hisoblash va ularni saqlash uchun xizmat qiladi. Hisoblagichlar quyidagi belgilar bo‘yicha tasniflanadi:
Hisob yo‘nalishi bo‘yicha: yig‘iluvchi; ayiruvchi; reversiv.
O‘tish sxemalarini tashkil etish yo‘li bo‘yicha: ketma-ket o‘tuvchi hisoblagichlar; to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘tuvchi hisoblagichlar; parallel o‘tuvchi hisoblagichlar; kombinatsiyalashgan o‘tuvchi hisoblagichlar.
O‘tish koeffisiyenti bo‘yicha: ikkilik; ikkilik-o‘nlik; ixtiyoriy doimiy qayta hisoblash koeffitsiyenti; hisobning o‘zgaruvchan koeffitsiyenti hisoblagichlari va h.k.
Hisoblagichning sinxronizatsiya asosida holatini o‘zgartirishi bo‘yicha: asinxron, sinxron hisoblagichlar.
A ytaylik, Fn = 0 bo‘lganda reversiv hisoblagich yig‘uvchi sifatida va Fn = 1 bo‘lganda ayiruvchi sifatida ishlaydigan bo‘lsin. U holda kommutatsiya
sxemasining ishlash tartibi quyidagicha bo‘lishi kerak:
bu yerda: Ti-signal(T kirish yo‘lida)
Lekin F boshqaruv signali qiymatining o‘zgarishi kirish signali berilishi bilan hisoblagich holatining o‘zgarishiga olib kelishi mumkin.Noto‘g‘ri o‘tishlarning oldini olish maqsadida F signal faqat α = 0 bo‘lganda uning o‘zgarishini va shu asosda kommutatsiya sxemasining ishlash tartibida quyidagi o‘zgartirishni qabul qilish mumkin:
B u tartib quyidagi uyg‘onish funksiyasini aniqlaydi:
Unga 11.1-jadval mos keladi. Bu jadvaldan quyidagini hosil qilamiz:
Uch razryadli ketma-ket o‘tuvchi reversiv hisoblagichning sxemasi 11.1-rasmdagi ko‘rinishga ega bo‘ladi.
15.1-jadval
11.1-rasm. Uch razryadli reversiv hisoblagich
|
-rasm. Tenglamani simvolli echish

Mathcadda tenglamalar tizimini echish Given…Find hisoblash
bloki yordamida amalga
oshiriladi. Tenglamalar tizimini echish uchun iteratsiya usuli qo’llaniladi
va echishdan oldin
boshlang’ich yaqinlashish barcha noma’lumlar uchun beriladi (4.15-rasm).
Tenglamalar tizimini echish uchun quyidagi proцedurani bajarish kerak:
1.Tizimga kiruvchi barcha noma’lumlar uchun boshlang’ich yaqinlashishlarni bernish.
2. Given kalit so’zi kiritiladi.
4.13-rasm. Chiziqsiz tenglamalar tizimini echish.
3.Tizimga kiruvchi tenglama va tengsizlik kiritiladi. Tenglik belgisi qalin bo’lishi kerak, buning
uchun Ctrl+= klavishilarini birgalikda bosish kerak bo’ladi yoki Boolean (Bul operatorlari)
panelidan foydalanish mumkin.
4.Find funksiyasi tarkibiga kiruvchi o’zgaruvchi yoki ifodani kiritish.
Funksiyaga murojaat quyidagicha bajariladi: Find(x,y,z).
Bu erda x,y,z – noma’lumlar.
Noma’lumlar soni tenglamalar soniga teng bo’lishi kerak.
Find funksiyasi funksiya Root ga o’хshab tenglamalar tizimini
sonli echish bilan bir
qatorda, echimni simvolli ko’rinishda ham topish imkonini beradi.
Laboratoriya ish№ 10 - Asadbek laboratoriya ish№ Mavzu

|
Asadbek laboratoriya ish№ Mavzu
|
bet | 4/9 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 1,54 Mb. | | #119010 |
Bog'liq 9-14
Laboratoriya ish№ 10.
Mavzu: Asinxron ikkilik 4 raziryadli hisoblagichlarni tadqiq etish.
Ishning maqsadi:Asinxron hisoblagichlar
Ayiruvchi hisoblagichlar.Ketma-ketli ayiruvchi hisoblagichlar a navbatdagi sanoq impulsi kelishi bilan hisoblagichdagi son bittaga kamayadi. Bu hisoblagichlarda birinchi impuls kelishi bilan maksimal ikkilik son (uchrazryadli hisoblagichda Q1=Q2=Q3=1) yoziladi, keyin har yangi impuls kelishi bilan 0 qiymatgacha kamayib boradi
10.1-rasmda keltirilgan hisoblagich ayiruvchi bo`lib ishlashi mumkin. Buning uchun keyingi triggerlarning C kirishini o`zidan avvalgi triggerning invers chiqishlariga ulash, S asinxron kirishni esa birorboshlang`ich sonni o`rnatish uchun ishlatish kerak.
Ayiruvchi hisoblagichning holatlar jadvali
10.2- jadval
M
|
Q3
|
Q2
|
Q1
|
0
|
1
|
1
|
1
|
1
|
1
|
1
|
0
|
2
|
1
|
0
|
1
|
3
|
1
|
0
|
0
|
4
|
0
|
1
|
1
|
5
|
0
|
1
|
0
|
6
|
0
|
0
|
1
|
7
|
0
|
0
|
0
|
8
|
1
|
1
|
1
|
Agartrigger20.2-rasmdakeltirilganidek, kirishimpulsiningkesimibilanboshqarilsa, ayiruvchihisoblagichsxemasinituzishdakeyingikeluvchitriggerkirishiavvalgitriggerningto`g`i (noinvers) chiqishibilanulanadi.
Ixtiyoriy sanoq moduliga ega bo`lgan ketma-ketli hisoblagichlar.
Umuman olganda, K≠2nbo`lgan hisoblagichlar tuzishda, mos keluvchi ikkilik hisoblagich sxemasiga ortiqcha holatlarni bartaraf etuvchi teskari aloqa kiritiladi. Masalan, sanoq moduli 3 ga teng bo`lgan hisoblagich tuzish uchun ikki razryadli ikkilik hisoblagichni (K= 22=4) qo`llash kerak. Unda ikkilik soni 11 ga teng bolgan bitta ortiqcha holatni (K= 22 - 1 = 3) bartaraf etish mumkin, ya’ni triggerlar to`rtinchi emas, uchinchi impuls kelishi bilan nolga o`tishi kerak. Bunday sxemalarni tuzish uchun JK-triggerlar qulay hisoblanadi. Ikkita JK- triggerida bajarilgan, sanoq moduli 3 ga teng bo`lgan hisoblagich sxemasi 10.3-rasmda keltirilgan. Ketma-ketli hisoblagichlarni JK-triggerlarini kiritib turlicha ulash yordamida ixtiyoriy Ksonini hosil qilish mumkin.
Reversivhisoblagichlar.Hisoblagichlardagi sanoq yo`nalishi(tartibi) razryadlararo aloqalar turini o`zgartirib turlicha bo`lishi mumkin.
10.3-rasm. Sanoq moduli K=3 bo’lgan ketma-ketli hisoblagich sxemasi
Masalan, har bir triggerning sanoq kirishlarigaT0=MQK=1MQamalini bajaruchi, ya’ni multipleksor bo`lgan VA-YOKI-EMAS MElarini kiritib, reversiv hisoblagich hosil qilish mumkin. Dinamik T-triggerda bajarilgan bunday reversiv hisoblagichning sxemasi 10.3- rasmda keltirilgan.
V kirish trigger ishini to`xtatadi va unga yozilgan ma’lumot ancha muddat ichida saqlanishi mumkin. Ketma-ket uzatishli hisoblagichlar ichki tuzilmasining soddaligi bilan ajralib turadi, lekin kichik tezkorlikka ega, chunki triggerning har bir ulanishi, avvalgisi qayta ulangandan so`ng amalga oshadi. Shuning uchun chiqishda ma’lumot o`rnatilishining minimal vaqti quyidagiga teng:
TK1.min =Ntk ,
bu yerda: N — hisoblagich razryadlari soni, tK hisoblagich bir razryadining qayta ulanish vaqti.
|
| |
a - 2. Iste’mol va jamg’arish funksiyalari

|
2. Iste’mol va jamg’arish funksiyalari
|
bet | 3/7 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 242 Kb. | | #99255 |
Bog'liq 2. Iste’mol va jamg’arish funksiyalari375
a
Keltirilgan ma’lumotlar asosida jamg’arish grafigini ham ko’rib chiqamiz (14chizma).
Jamg’arish grafigi daromad bilan jamg’arish o’rtasidagi bog’liqlikni ifodalaydi. Vertikal o’qdagi har bir nuqta jamg’arma miqdorini bildiradi va daromad bilan unga muvofiq keladigan iste’mol hajmi o’rtasidagi farq sifatida aniqlanadi (S= Yd - S). Boshlang’ich daromad darajasida jamg’arish nolga (0) teng bo’lgan holda ixtiyordagi daromad hajmi o’sib borishi bilan uning miqdori ham oshib boradi.
2. Iste’mol va jamg’arish funksiyalari
Bobning birinchi savolida keltirilgan gepotetik ma’lumotlar va grafiklarga tayanib iste’mol funktsiyasini yozamiz:
C = a + b x Yd , bu erda: a – avtonom xarajatlar; Yd – tasarrufidagi daromad (Yd =Y-T), bu erda: T – soliqlar; b – iste’mol hajmining tasarrufidagi daromadga bog’liqligini ifodalovchi
koeffitsient, boshqacha aytganda iste’molga chegaralangan moyillik.
ΔS
b = --------- x 100 Δ Yd
Demak, iste’mol hajmi avtonom iste’molga, tasarrufidagi daromad hajmiga va iste’mol hajmining tasarrufidagi daromad o’zgarishiga ta’sirchanligiga bog’liq.
Jamg’arish grafigini ham iste’mol grafigiga o’xshab algebraik ifodalash mumkin, ya’ni jamg’arish funktsiyasi quyidagi ko’rinishga ega:
S = -a + (1 -b) x Yd
Iste’mol va jamg’arish hajmiga tasarrufidagi daromad dinamikasidan tashqari quyidagi omillar, to’g’rirog’i bu omillardagi o’zgarishlar ham ta’sir ko’rsatadi:
Uy xo’jaliklari daromadlari.
Uy xo’jaliklarida to’plangan mulk hajmi.
Narxlar darajasi.
Iqtisodiy kutish.
Iste’molchilar qarzlari hajmi.
Soliqqa tortish hajmi.
Dastlabki besh omil ta’sirida iste’mol va jamg’arish grafiklari o’zaro teskari tomonga siljiydi. Bu besh omil ta’sirida joriy tasarrufidagi daromad tarkibida iste’mol va jamg’arish ulushi nisbatlari o’zgaradi. Soliqqa tortish darajasining o’zgarishi ixtiyordagi daromad hajmini o’zgartirgani tufayli uning ta’sirida iste’mol va jamg’arish grafiklari bir tomonga qarab siljiydi. Iste’mol funktsiyasini aniqlash borasidagi tadqiqotlar, uning hajmi shuningdek aholining daromadlari hajmi va to’plagan mulki ko’lamiga ko’ra tabaqalanishi darajasi hamda aholining soni va yoshiga ko’ra tarkibiga ham bog’liqligini ko’rsatdi.
|
| |
-rasm. Simvolli hisoblashlarni bajarish

|
-rasm. Simvolli hisoblashlarni bajarish
|
bet | 5/6 | Sana | 29.12.2023 | Hajmi | 1,97 Mb. | | #129011 |
Bog'liq 020-19 Xamidjanov I. Тема-189-rasm. Simvolli hisoblashlarni bajarish.
Simvolli hisoblashlarni bajarishda ikkita asosiy vosita mavjud:
Symbolics (Simvolli hisoblash) menyusi;
Matematika panelidan Symbolic paneli.
Bu vositalar ancha murakkab simvolli hisoblashlarda qo'llaniniladi. Hozir esa oddiy simvolli hisoblashni bajarishning eng sodda usuli, ya'ni tez-tez ishlatilib turiladigan usullardan biri - simvolli tenglik belgisi (^) usulini ko'rib chiqamiz. Quyida bu usuldan foydalanishning ketma- ketlik tartibi berilgan:
Matematika panelidan Calculus Toolbar (Hisoblash paneli) tugmasi bosiladi.
Ochilgan panel oynasidan Calculus (Hisoblash) ni tanlab, aniqmas integralni sichqonchada chiqillatiladi (misol tariqasida aniqmas integral qaralayapdi).
Kiritish joylari to'ldiriladi, ya'ni funksiya nomi va o'zgaruvchi nomi kiritiladi.
Simvolli belgi tengligi (^) belgisi kiritiladi.
Limitlarni hisoblash
Limitlarni hisoblash
Mathcadda limitlarni hisoblashning uchta operatori bor.
Matematika panelidan Calculus Toolbar (Hisoblash paneli) tugmasi basilsa, Colculus (Hisoblash) paneli ochiladi. U erning pastki qismida limitlarni hisoblash operatorlarini kiritish uchun uchta tugmacha mavjud. Ularning birini bosish kerak.
lim so'zining o'ng tomonidagi kiritish joyiga ifoda kiritiladi.
lim so'zining ostki qismiga o'zgaruvchi nomi va uning intiladigan qiymati kiritiladi.
Barcha ifodalar burchakli kursorda yoki qora rangga ajratiladi.
Svmbolics >Evaluate >Svmbolicallv (Simvolli hisoblash > Baholash > Simvolli) buyruqlari beriladi. Mathcad agar limit mavjud bo'lsa, limitning intilish qiymatini qaytaradi. Limitlarni hisoblashga doir misollar 10-rasmda keltirilgan.
10-rasm. Limitlarni hisoblash.
8. Tenglamalarni sonli va simvolli echish
Mathcad har qanday tenglamani, hamda ko'pgina differensial va integral tenglamalarni echish imkoniyatini beradi. Misol uchun kvadrat tenlamanining oldin simvolli echimini topishni keyin esa sonli echimini topishni qarab chiqamiz.
|
| |
Parallel hisoblagichlar - Asadbek laboratoriya ish№ Mavzu

Parallel hisoblagichlar.Bu turdagi hisoblagichlarda T0 sanoq impulslari barcha razryadlarda triggerlarning C sinxro kirishlariga bir vaqtda (parallel) uzatiladi. Parallel hisoblagichlar yoki parallel o`tuvchi hisoblagichlar odatda front yordamida sinxronlashadigan RS, JK, D- triggerlar asosida tuziladi. Hisoblagich ish algoritmini1.1-jadvalni tahlil qilib tushinish mumkin. Undan ko`rinib turibdiki, mazkur algoritim matemetik usulda MAF yordamida quyidagicha ifodalanadi:
10.4-rasm.Reversiv hisoblagich fragmenti.
Qi,n+1 =Qi,npi = Qi + pi , (10.1)
bu yerda: Qi,n=1 – (n+1) – vaqt momentida hisoblagich chiqish kodidagi i- razryad qiymati; Qi,n – n- vaqt momentida hisoblagich chiqish kodidagi i- razryad qiymati; pi=Q1, nQ2, nQi-1, n- o`tkazish signali. 14.1- ifoda asosida parallel hisoblagichning so`z yordamida ifodalangan ish algoritmi quyidagicha bo`ladi: navbatdagi sinxronizatsiya signali kelishi bilan keyingi triggerlarning qayta ulanishi faqat barcha avvalgi triggerlar o`rnatilganda, ya’ni ularning chiqishlarida mantiqiy birga teng signal mavjud bo`lganda sodir bo`ladi.
Mazkur qayta ulanishni amalga oshiruvchi 10.1 ifodaga asosan elektr sxema 10.4- rasmda keltirilgan
Shunday qilib, parallel hisoblagichda barcha triggerlar bir vaqtda (sinxron ravishda) takt impulsi oladilar, chunki ularning takt kirishlari parallel ulangan.Shuning uchun triggerlar deyarli bir varakayiga qayta ulanadilar. Bu vaqtda chiqishda ma’lumot o`rnatilish vaqti bir triggerning qayta ulanish vaqtiga teng:
TK1. min=tk .
Lekin tezkorlikni oshirish sxemani murakkablashishi hisobiga amalga oshiriladi.Parallel hisoblagichga maxsus shifrator kiritiladi, ular tezkor o`tish sxemasi (TO`S) deb ataladi.UQichiqishlarga ulanadi.
10.5-rasm.Parallel o`tishli hisoblagich sxemasi fragmenti.
Parallel hisoblagichlarda sanoq tartibi (jamlash yoki ayirish) triggerning dinamik kirishiga (to`g`ri yoki invers) emas, balki triggerning qaysi chiqishio`tishni shakllantirish uchun ishlatilayotganiga bog`liq. Agar triggerning to`g`ri chiqishi ishlatilayotgan bo`lsa, bunday hisoblagich jamlovchi, agar invers kirishi ishlatilayotgan bo`lsa, ayiruvchi hisoblanadi. Yuqorida ko`rib o`tilgan hisoblagich — jamlovchidir.
|
Laboratoriya ish№ 12 - Asadbek laboratoriya ish№ Mavzu

|
Asadbek laboratoriya ish№ Mavzu
|
bet | 7/9 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 1,54 Mb. | | #119010 |
Bog'liq 9-14Laboratoriya ish№ 12
Mavzu: Shifratorlarni tadqiq etish.
Ishning maqsadi: shifratorlarning ishlash prinsiplari bilan tanishish. Ular haqida tushunchaga ega bo`lish va koderlarning chinlik jadvallarini o`rganib chiqish.
Nazariy qism
Shifratorlar va ularning ishlash printsiplari
Shifrator (CD- coder) - kirish yo`lidagi birlik signalni n razryadli ikkilik kodga aylantiradigan EHM ning aniq uzelidir.
Boshqacha qilib aytganda shifrator 10-lik kodni 2-lik kodga aylantirib berish uchun xizmat qiladigan operatsion elementdir. Shuning uchun shifratorlar raqamli texnikaning va EHMlarning kiritish qurilmalarida o`nlik kodlarni ikkilik kodlarga o`zgartirishda keng qo`llaniladi.
Shifratorning kirish va chiqish yo`llari soni m=2n munosabat bilan belgilanadi.
Shifratorni ishlash printsipini ko`rib chiqamiz. Unda kirish signallari sifatida x ,...,x ikkilik o`zgaruvchilar qatnashadi. Ular mos ravishdagi klavishalarni bosganda paydo bo`ladi. Quyida shifratorning o`tish jadvalini keltiramiz.
Shifratorning o`tish jadvali
121-jadval
O`nlik son
|
Kirish kodi
|
Chiqish kodi
|
|
X4
|
X3
|
X2
|
X1
|
X0
|
Y2
|
Y1
|
Y0
|
*
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
2
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
3
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
0
|
1
|
1
|
4
|
1
|
0
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
Unda o`zgaruvchilar mustaqil hisoblanadi va 25+1=32+1=33 kombinatsiyani qurish imkonini beradi. Lekin, ikki va undan ortiq klavishalarni bosishni ta’qiqlovchi chegara qo`yilganda, unda 32-tadan 6-ta mumkin bo`lgan kirish kombinatsiyalari qoladi. Bunday mos chegaraga kirish kodi n –dan 1 yoki unitar deyiladi. Jadvalda bosilgan klavishaga «1» va bosilmagan klavishaga «0» mos keladi. Jadvaldan ko`rinib turibdiki, agar «1» x1 yoki x3 kirish yo`lida paydo bo`lsa, y ikkilik o`zgaruvchi «1» qiymatini qabul qiladi. Qolgan barcha kombinatsiyalarda y =0 bo`ladi, ya’ni mantiqiy tilda:
y = x + x =
Xuddi shunday:
y = x + x = ;
y = x
Ushbu tengliklar asosida shifratorni «YoKI» bazisida (pastki rasmda), shuningdek «VA» bazisida qurish mumkin.
A yrim hollarda bir necha klavisha bir vaqtda bosilganda, shifrator maksimal nomerga ega bo`lgan klavishani tanlaydigan sxemani qo`llash talab etiladi. Bunday shifrator prioritetli shifrator deb ataladi. U «n-dan x-ning» o`zgarishini 8421 kodga aylantiradi.
Pastdagi prioritetli shifratorning o`tish jadvali keltirilgan. Unda maksimal nomerli kirishdagi o`zgaruvchi maksimal prioritetga ega, «1»-dan o`ngdagi dioganalda kirishdagi o`zgaruvchilar qiymati – chiqish kodini aniqlamasligi kerak.
Prioritetli shifratorning o`tish jadvali
|
| |
Ketma-ketli registr - Asadbek laboratoriya ish№ Mavzu

|
Asadbek laboratoriya ish№ Mavzu
|
bet | 2/9 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 1,54 Mb. | | #119010 |
Bog'liq 9-14Ketma-ketli registr kirishdagi ma’lumotlarni ketma-ket tartibda yozish, saqlash va uzatish uchun mo‘ljallangan. Ma’lumot yozishdan avval registr dastlabki holatga (0) o‘rnatiladi. JK-triggerlar asosidagi to‘rt razryadli ketma-ketli siljitish registri funktsional sxemasi 9.2-rasmda keltirilgan. Registr tarkibiga kiruvchi razryadli triggerlar o‘zaro ulanganligi sababli, bunday registr yuqorida aytib o‘tilgan mikroamallardan tashqari saqlanayotgan ma’lumotni o‘nga siljitish amalini ham bajaradi.
Siljituvchi registrlarda faqat ikki pog‘onali yoki dinamik boshqaruvli triggerlar qo‘llaniladi. Bu esa sinxrosingnal berilishi bilan ma’lumotni faqat bitta razryadga siljitishni kafolatlaydi. Ko‘p hollarda arifmetik qurilmalarni tuzishda ma’lumotni chapga surish talab etiladi. Ma’lumotlarni ikkala yo‘nalishda siljitish imkoniga ega bo‘lgan ketma-ketli registrlar reversiv registrlar deb ataladi. Universal registr K555IR11 tsokolevkasi 9.3-rasmda keltirilgan.
9.1-rasm. Parallel registr shartli belgisi (a) va uning sxemasi (b).
9.2-rasm. To‘rt razryadli ketma-ketli siljitish registri funktsional sxemasi.
9.3-rasm.IR11 registr tsokolevkasi.
Bir necha triggerli chastotani, ikkiga bo`lish sxemalarini ketma-ket ulab, ikkilikma’lumotlaminafaqat saqlash, balki chastotani bo`lish va uning kirishiga kelayotgan impulslarni sanash uchun ishlatish mumkin. Agar qurilma uning kirishlariga berilayotgan impulslarni hisoblashni amalga oshirsa, bu qurilma hisoblagich deb, agar chastota bo`lishlarini hisoblasa chastota bo`luvchi deb ataladi. Hisob natijalari hisoblagich chiqishida ikkilik son ko`ri- nishida berilgan kod va talab etilyotgan vaqt davomida saqlanishi mumkin.
Hisoblagichlar va chastota bo`luvchilari EHM va boshqa raqamli avtomat qurilmalari, VAda aloqa va nazorat-o`lchov apparaturasida hisob-kitob amallarini boshqarishda keng qo`llaniladi.
Hisoblagichning asosiy statik parametri bo`lib, Ksanoq moduli hisoblanadi. U hisobning boyish koeffitsiyenti va hisoblagich tomonidan o`qilishi mumkin bo`lgan maksimal impulslar soni bilan aniqlanadi. Kta impuls kelgach, hisoblagich dastlabki holatiga qaytadi. K— 2" ga teng bo`lib, n - hisoblagichning ikkilik razryadlari sonini bildiradi. Sanoq moduli qiymatiga ko`ra, hisoblagichlar ikkilik (sanoq moduli 2 ning to`liq darajasiga teng bo`lgan) va ikkilik-kodli (sanoq moduli 2 ning to`liq darajasiga teng bo`lmagan ixtiyoriy sonni qabul qilishi mumkin bo`lgan) turlarga bo`linadi.
Hisoblagichning asosiy dinamik parametribo`lib, 1Kchiqish kodining o`rnatilish vaqtihisoblanadi. Bu kattalik kirish signali berilgan vaqt momentidan chiqishda yangi kod hosil boiish vaqt momenti oralig`iga teng. tK hisoblagich tezkorligini ifodalaydi.
HissoblagichlarT, D va JK- triggerlar asosida tuziladi. Talab etilgan
hollarda razryadlararo va teskari mantiqiy bog`lanishlarda MElar qo`llash mumkin. Talab etilgan elementlar sonini minimallash uchun to`rtrazryadli hisoblagich sxemalari ikkilik va o`nlik variantlarda ishlab chiqariladi.
|
| |
Sonlarni formatlash - Guruh: 020-19 Bajardi: Xamidjanov I. X. Tekshirdi: Juraev U. S

|
Guruh: 020-19 Bajardi: Xamidjanov I. X. Tekshirdi: Juraev U. S
|
bet | 2/6 | Sana | 29.12.2023 | Hajmi | 1,97 Mb. | | #129011 |
Bog'liq 020-19 Xamidjanov I. Тема-18Sonlarni formatlash. Odatda Mathcad 20 belgi aniqligigacha matematik ifodalarni hisoblaydi. Hisoblash natijalarini kerakli formatga o'zgartirish uchun sichqoncha ko'rsatgichini sonli hisob chiqadigan joyga keltirib, ikki marta tez-tez bosish kerak. Natijada sonlarni formatlash natijasi Result Format oynasi paydo bo'ladi. Sonlarni formatlash quyidagilardir:
General (Asosiy) - o'z holida qabul qilish. Son eksponen^ial ko'rinishda tasvilanadi.
Decimal (O'nlik) - o'nlik qo'zg'aluvchan nuqta ko'rinishda tasvirlanuvchi son (masalan, 12.5564).
Skientific (Ilmiy) - son faqat darajada tasvirlanadi (masalan, 1.22*105).
• Engeneering (muxandislik) - sonning darajasi faqat 3 ga karrali qilinib tasvirlanadi (masalan,
1.22*106).
4-rasm.Sonlarni formatlash va qiymatlarni har хil formada tasvirlash.
• Fraction (Kasr) - son to'g'ri yoki noto'g'ri kasr ko'rinishida tasvirlanadi. Sonlarning har xil farmatda chiqarilishi quyidagi.
Ikki o'lchamli grafik qurish
Ikki o'lchamli funksiya grafigini qurish uchun quyidagi pro^eduralarni bajarish kerak.
Qaysi joyga grafik qurish kerak bo'lsa, shu joyga krestli kursor qo'yiladi.
Matematik panelining Graph (Grafik) panelidan x-y Plot (Ikki o'lchovli grafik) tugmasi bosiladi.
Hosil bo'lgan ikki o'lchamli grafik shabloniga abtsiss o'qi argumenti nomi, ordinata o'qiga funksiya nomi kiritiladi.
Argumentning berilgan o'zgarish diapazonida grafikni qurish uchun grafik shabloni tashqarisi sichqonchada bosiladi. Agar argumentning diapazon qiymati berilmasa, u holda avtomatik holda argument diapazon qiymati 10 dan 10 gacha bo'ladi va shu diapazonda grafik quriladi.
Grafik formatini qayta o'zgartirish uchun grafik maydonini ikki marta tez-tez sichqonchani ko'rsatib bosish va ochilgan muloqot oynasidan kerakli o'zgarishlarni qilish kerak.
A gar bir necha funksiyalar grafigini qurish kerak bo'lsa va ular argumentlari har xil bo'lsa, u holda grafikda funksiyalar va argumentlar nomlari ketma-ket vergul qo'yilib kiritiladi. Bunda birinchi grafik birinchi argument bo'yicha birinchi funksiya grafigini va ikkinchisi esa mos ravishda ikkinchi argument bo'yicha ikkinchi funksiya grafigini tasvirlaydi va hakozo.
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

|
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
|
bet | 7/7 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 242 Kb. | | #99255 |
Bog'liq 2. Iste’mol va jamg’arish funksiyalari Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
Axmedov D.Q., Ishmuxammedov A.E.,Jumaev Q.X., Jumaev Z.A
Makroiqtisodiyot. Darslik.- T.: TDIU, 2004, 240 b.
Агапова Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика: Учебник. М.:Дело и Сервис, 2001.
Вечканов Г.С., Вечканова Г.Р. Макроэкономика: Торговая политика. Инфляция и безработица. Социалная политика. СПб.: ЗАО «Питер», 2005.
Гайгер А., Линвуд Т.Макроэкономическая теория и переходная экономика. Пер. с англ. М.:ИНФРА-М, 1996.
Галперин В.М., Гребенников П.И., Леусский А.И., Тарасевич Л.С.
Макроэкономика: Учебник. СПб.:СПбГУЕФ,1997.
Дорнбуш Р.,Фишер С. Макроэкономика. М.:МГУ,1997.
Yo’ldoshev Z., Qosimov M.S. Makroiqtisodiyot asoslari. T.:
«O’qituvchi»,1994
Менкю Н.Г. Макроэкономика. М.:МГУ,1997.
Селишчев А.С. Макроэкономика: Откритая экономика. Причини экономического роста. Динамика рынков. СПб.: ЗАО «Питер», 2005.
19.Xodjaev R., Maxmudov B., Xadjaev X., Ergashev E, Egamberdiev R. Mikro va makroiqtisodiyot.O’quv qo’llanma-T.:”ILM ZIYO” 2012, 324 b.
20. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning “2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko’taradigan yil bo’ladi” nomli ma’ruzalarini o’rganish bo’yicha O’quv-uslubiy majmua. – Toshkent: Iqtisodiyot. – 2012, 282 b.
21.Abulkasimov X. Makroiqtisodiy tartibga solish va O’zbekistonning barqaror rivojlanishi. Monografiya. – T. “Akademiya”, 2011, 92 b.
O’zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot Vazirligining rasmiy ma’lumotlari
|
| |
Iste’mol va jamg’arishga o’rtacha hamda chegaralangan moyillik

|
Iste’mol va jamg’arishga o’rtacha hamda chegaralangan moyillik
|
bet | 4/7 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 242 Kb. | | #99255 |
Bog'liq 2. Iste’mol va jamg’arish funksiyalari3. Iste’mol va jamg’arishga o’rtacha hamda chegaralangan moyillik
Makroiqtisodiy tahlil jarayonida iste’mol va jamg’arish funktsiyalarini yanada to’laroq bilish uchun iste’mol va jamg’arishga o’rtacha moyillik va chegaralangan moyillik tushunchalarini mohiyatini anglab olishimiz lozim.
Iste’molga o’rtacha moyillik deganda tasarrufidagi daromaddagi iste’mol xarajatlarining ulushi tushuniladi, ya’ni:
S
APC = ------------- x 100 Yd
bunda: APC – (average propensity to consume) iste’molga o’rtacha moyillik.
Tasarrufidagi daromaddagi jamg’arish ulushini jamg’arishga o’rtacha moyillik deb ataladi, ya’ni:
S
APS = --------------- x 100
Yd
Bunda: APS ((average propensity to saving) – jamg’armaga o’rtacha moyillik.
Misol uchun, tasarrufidagi daromad darajasi 410 va 530 shartli birlikka va iste’mol darajalari 405 va 495 shartli birlikka teng bo’lgan holatlar uchun iste’molga o’rtacha moyillikni hisoblaymiz, ya’ni:
ARS =(405 / 410) x 100 = 98, 78% yoki 0,98;
ARS = (495 / 530) x 100 = 93,39% yoki 0,93 ga teng.
Demak, bu misollardan ko’rinib turibdiki, tasarrufidagi daromadlar miqdori ko’payib borishi bilan uning tarkibidagi iste’mol ulushi kamayib va aksincha jamg’arma ulushi ko’payib boradi. Bu holatni Keynsning “asosiy psixologik qonun”i bilan izohlash mumkin. “Mavjudligiga nafaqat aprior tasavvurlarga ko’ra, bizning inson tabiatini bilishimizdan kelib chiqib shuningdek o’tmish tajribasini sinchiklab o’rganish asosida biz to’liq ishonishimiz lozim bo’lgan asosiy psixologik qonun shundan iboratki kishilar daromadlari o’sishi bilan, odatda, o’z iste’mollarini oshirishga moyillar, ammo daromadlari o’sgan darajada emas”1
Soliqlar to’langandan keyin qolgan daromadning bir qismi iste’mol qilinadi, ikkinchi qismi esa jamg’ariladi, shu tufayli ham iste’molga va jamg’arishga o’rtacha moyillik yig’indisi 100% ga yoki koeffitsient ko’rinishda 1 ga teng: ARS + ARS = 100% yoki 1.
Uy xo’jaliklari tasarrufidagi daromadlarining o’sgan qismini yo iste’mol qiladi, yoki jamg’aradi.
Iste’moldagi o’zgarishlarning shu o’zgarishni keltirib chiqargan tasarrufidagi daromad o’zgarishdagi ulushi iste’molga chekli moyillik deyiladi.
|
| |