Geometrik materialni o’rganish bo’yicha qo’llaniladigan didaktik materiallar

|
Geometrik materialni o’rganish bo’yicha qo’llaniladigan didaktik materiallar
|
bet | 4/7 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #245894 |
Bog'liq Mavzu Boshlangich sinf matematika darslarida geometrik material1.2. Geometrik materialni o’rganish bo’yicha qo’llaniladigan didaktik materiallar
Geometriyaga oid bilimlarni o’qitishda, mustahkamlash va olingan bilim, ko’nikma, malakalarni nazorat qilish uchun kerakli barcha ta’lim vositalari darsning didaktik ta’minoti deyiladi.
Didaktik ta’minot tarkibida darslik va bosma asosli daftardan tashqari ko’rgazmali qurollar (geometrik figuralarining modellari, geometrik figuralarining rasmlari, qismlarga ajaratilgan geometrik figuralar tasvirlangan plakatlar), tarqatma materiallar (o’chash, hisoblash ishlarini bajarishga oid geometrik figuralar modellari yoki ular tasvirlangan kartochkalar, testlar, geometrik masala yozilgan kartochkalar) nazorat qilish uchun kerakli materiallar (amaliy ishlar, testlar, diktantlar mustaqil ishlar, dars ishlanmalari, axborot texnologiyalari, pedagogik texnologiyalar)
Geometrik materiallni o’qitish jarayonining sifati va samaradorligini oshirish maqsadida o’quv-metodik kompleksi yaratiladi. Bu kompleksi tarkibida darslik va bosma asosli daftardan tashqari, matematikadan topshiriqlar yozilgan kartochkalar, o’qituvchilarga mo’ljallangan metodik tavsiyalar va ko’rsatmalar va boshqalar kiradi.
Geometrik materiallni o’qitish vositalari orasida geometrik topshiriqlar yozilgan kartochkalar muhim o’rin tutadi. Bular darsliklarga qo’shimcha tariqasida nashr qilinadi. Ularning asosiy maqsadi individual topshiriqlar bo’yicha bolalarning mustaqil ishlarini tashkil qilishda, programmaning asosiy materiallarini puxta o’zlashtirishda o’qituvchiga yordam berishdan iborat. Shunday qilib, kartochkalar darsliklarni mashqlar bilan to’ldirishgagina mo’ljallangan bo’lmay, balki bolalarning, darslikka yuklab bo’lmaydigan, mustaqil o’quv faoliyatlarini boshqarishning bir qator funksiyalarini ham bajaradi. Kartochkalardan har xil foydalanish mumkin. Masalan, ulardan o’qituvchi mustaqil va nazorat ishlarni o’tkazishda, o’quvchilar bilimlaridagi kamchiliklarni to’ldirishda, frontal, gruppaviy va individual ishlarni tashkil qilishda, bilimlarni umumlashtirish va sistemaga solishda, bilimlar, malakalar va ko’nikmalarni hisobga olish va nazorat qilishda foydalanishi mumkin.Ko’rsatmalilikning boshlang’ich ta’limdagi roli o’quvchilarning abstrakt tafakkurlarini ham, konkret tafakkurlarini ham rivojlantirishdan iboratdir. Bundan tashqari, ko’rsatmalilikdan foydalanish o’quvchilarni faollashtiradi, ularning e’tiborini, diqqatini qo’zg’atadi, o’rganilayotgan materialni puxtaroq o’zlashtirish imkonini beradi, o’quv jarayonini boshqarish uchun yaxshi sharoit yaratadi, vaqtni tejash imkonini beradi.
Geometrik figuralar modeli «Demonstratsionniy material po matematike dlya I klassa» (muallif M. I. Moro) komplektida, shuningdek, o’quv sanoati tomonidan chiqarilgan matematik jamlanmalar tarkibida mavjud.Shuni ta’kidlash kerakki, ob’yekt shaklini to’g’ri idrok qilish uchun, predmet formalarini abstraktlashtirish qobiliyatini rivojlantirish uchun o’quvchilarning shakllarning modellarini kuzatishlarigina emas, balki ularning o’zlari tomonidan shunday modellarning mustaqil yaratilishi ham juda muhimdir. Bu o’rinda mashhur geometr N. A. Izvolskiyning «Biror geometrik obrazni o’rganishdan avval bu obrazni yaratish, ro’yobga chiqarish kerak» degan fikrini keltirish o’rinlidir. Shu maqsadlarda (mehnat ta’limi yoki matematika darslarida) dastlabki paytlarda geometrik shakllarning modellarini andaza (shablon) ustidan qalam yuritish yo’li bilan hosil qilishdan foydalanish mumkin. Shuningdek, figuralarning modellarini, ularni oldindan nuqtalar (ko’pburchak uchlarini) belgilab olib katakli qog’ozdan qiyish yo’li bilan hosil qilish mumkin. Geometrik figuralar modellarini qog’oz varog’ini buklash yo’li bilan ham hosil qilish mumkin. Masalan, qog’oz varog’ini (ixtiyoriy shakldagi) uchta kesishuvchi to’g’ri chiziq bo’yicha shunday buklash kerakki, bunda ikkinchi va uchinchi bukilish chiziqlari o’zaro kesishsin va boshqa nuqtalarda birinchi bukilish chizig’ini kessin. Natijada uchburchak hosil bo’ladi. (To’rtburcha, beshburchak va boshqalar shunga o’xshash hosil qilinishi mumkin.)
Ko’pburchaklarning modellaridan foydalanish ko’pburchaklar nima deb atalishi va nega shunday atalishini tushunib olish, ularning tomonlari, burchaklari, uchlarini ko’rsatish va sanash imkonini beradi; ularning ba’zi xossalarini ochish uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Geometrik figuralar modellari yordamida geometrik figuralarni tanish va farqlash, klassifikatsiyasi bilan, yangi figuralar (applikatsiyalar) va naqshlar tuzish bilan bog’liq bo’lgan bir qator topshiriqlarni bajarish mumkin. Geometrik figuralarning modellaridan o’nlik sonlarini o’rganishda sanoq materiali sifatida foydalanish mumkin. Figuralarning o’zlarini ham, ularning elementlarini ham, ya’ni tomonlari, burchaklari, uchlarini sanash mumkin.
O’quvchilarning nazariya bilan amaliyot orasidagi bog’lanishlarining murakkabligini anglab olishlariga amaliy ishlar yordam beradi. Maktabda amaliy ishlar deyilganda odatda o’qituvchi rahbarligida o’tkaziladigan, o’quv predmetini aniq va chuqur o’zlashtirishga hamda o’rganilayotgan ob'yektlar va hodisalar haqida o’quvchilarga aniq tasavvurlar hosil qilishga imkon beradigan mustaqil ishlar tushuniladi.
Geometriyaga oid qiziqarli masalalardan matematika, darslarida foydalanilsa, dars jarayoni qiziqarli kechadi, shuning bilan birga o’quvchilarning mantiqiy fikrlashi va tafakkuri rivojlanadi, o’z fikrini asoslash ko’nikmalari shakllanadi, olgan bilimlarini hayot bilan bog’lay oladi.
Boshlang’ich sinflarda matematika darslarida kichik – kichik matematika diktantlar o’tkaziladi. Ushbu diktantlarga geometrik mazmundagi materiallarni kiritib borish maqsadga muvofiq. Bu geometriya elementlari haqida olingan bilimlarni mustahkamlashga, eslashga hamda shakllarning gavdalantirishga, shakllarni xossalarini yodda saqlashga yordam beradi.
Olingan bilimlarning mustahkamlashning va tekshirishning yana bir usuli testdir. Geometrik testlar – bu masalalar to’plami emas, balki maxsus vazifalar to’plami bo’lib, ular shunday tuzilganki o’quvchi maktab dasturidan nimani va qay darajada egallaganini tekshiruvchi omildir.
Ko’rinib turibdiki, o’qitish vositalari ma’lumot (yangi bilimlar) manbai, nazorat qilish, bilimlarning qanchalik o’zlashtirilganligini hisobga olish va nihoyat, o’quvchilarning mustaqil individual ishlarini tashkil qilish vazifalarini bajaradi.
Buyuk yurtdoshlarimiz Muhammad Muso al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg’oniy, Abu Rayhon Beruniy, Mirzo Ulug’bek va ularning shogirdlari geometriya fanini o’z asarlari va ilmiy natijalari bilan boyitdi. Farobiyning fikricha, ta’lim – tarbiya jarayonining har bosqichida o’quvchilarning bilimlarini o’zlashtirishi, o’ziga xos tarzda fikrlashi, tasavvur qilishi va his etishi orqali amalga oshadi. Inson tug’ilganidan fikrlash quvvatiga ega bo`ladi va u bolaning o’sishi bilan rivojlanib boradi. Olimning fikricha, inson aqliga sig’adigan tushunchalarning kishi ongida saqlanib qolishi, bilishning natijasi sanaladi. Farobiyning: “Bolada katta imkoniyatlarga ega bo’lgan ko’ngil bor. U his tuyg’uga, tafakkur orqali anglash xususiyatiga ega. Hissiyot va tafakkur bilan jismlar tushuniladi” , - degan xulosasi fikrimiz isbotidir. Geometriya turli shakllarning xossalarini aniqlash, tekshirish, ularni uzunliklari, yuzi, hajmlarini hisoblash bilan shug’ullanadi. Geometriya material dasturda mustaqil bo’lim sifatida o’qitish jarayonida ajratib ko’rsatilmaydi. Geometrik mazmunli masalalarni imkon bo’lgan vaqtda, kursning boshqa masalalari bilan yaqin aloqada doima qarab chiqiladi. Biroq dasturdagi tushuntirish xatida ko’rsatilganidek, geometrik masalalarni bayon qilishda bu materialni kurs materialiga kiritish maqsadlariga bo’ysundirilgan shaxsiy mantiqqa ham rioya qilish kerak. Bu maqsadlar dastavval bolalarning fazoviy tasavvurlarini o’stirishda, ularda turlicha geometrik figura haqida tasavvur qilishdan iborat. Bolalar bu figuralarning har biri alohida turganda ham, tanish figura boshqa figuraning qismini tashkil etganda ham ularni taniy olishlari, berilgan bir necha figuradan boshqa figura yasashni o`rganishlari kerak. Geometrik material bilan tanishishda o’lchamlarga ancha katta o’rin beriladi, bolalar kesmaning uzunligini, berilgan ko’pburchakning perimetrini, to’g’ri to’rtburchakning yuzini topishni bilishlari kerak. Bunda tushunchalar ta’riflari bolalarga aytilmaydi. Shu bilan birga bir qator tushunchalarga nisbatan shu tushunchalarning mazmunini bevosita aks ettiruvchi belgilar ko’rsatiladi va yaqin jinsdosh tushunchalarga tegishli figuralar sinfidan
tegishli figuralarni ajratish imkoni beriladi. Bolalar turli xil figuralarni tanib olishida, sinflarga ajratishda tegishli belgilardan foydalanishlari kerak.
Geometrik mazmunli masalalar asosan qog’oz varag’ini, figuralarni chizish va hokazolar bilan bog’liq amaliy ishlar bilan qarab chiqiladi. Chizishdagi elementlar, ko’nikmalarni shakllantirishga alohida e’tibor beriladi. Dasturda bolalar qachon chizg’ichdan foydalanishni o’rganishlari vaqti ko’rsatilgan, ular qanday sodda mashqlar va o’lchamlarni bajarishlari kerakligi ko’rsatilgan. Bular berilgan uzunlikdagi kesma chizish va o’lchov chizig’ichi yordamida kesmalarni o’lchash, keyin qog’ozda to’g’ri to’rtburchak yasash, chiziqsiz qog’ozda chizmachilik uchburchagi yordamida to’g’ri burchak va to’g’ri t’ortburchaklar yasashni o’rganishdir. O’lchash bilan masalalarni qarab chiqish albatta, sonlar va arifmetik amallar ustida bajariladigan ish bilan bog’lab olib boriladi. Geometrik figura qaralayotgan arifmetik masalalarning yaqqol talqini vositasi bo’lib xizmat qiladi. Egallangan bilim, o’quv va malakalar geometrik materialni o’rganishda faqat amaliy mashqlarni bajarishda emas, balki tekstli masalalarni yechishda ham qo’llaniladi. Boshlang’ich sinf o’quvchilarining o’zlashtirishi lozim bo’lgan bilim, ko’nikma va malakalri me’zoni DTS lari asosida quyidagicha belgilab o`tilgan: Boshlang’ich maktabda matematika ta’limi o’quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish va rivojlantirishga, o’z fikrlarini mustaqil bayon qila olish, egallagan bilimlarni ijtimoiy faoliyatlarda qo’llash hamda ta’limning ikkinchi bosqichida o’qishni davom ettirish uchun matematik tayyorgarlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Matematika bo’yicha standart ko’rsatkichlari bolalarda natural sonlar va nol to’g’risida tasavvurni shakllantirish, puxta hisoblash ko’nikmalarini hosil qilish, amaliy masalalarni yechishda natural sonlar va arifmetik amallarni qo’llay olishda o’rgatish, eng sodda geometrik shakllar, ularni tekislikda tasvirlash xususiyatlari haqida tasavvurga ega bo’lish hamda og’zaki hisoblash va matematik munosabat belgilaridan foydalana olish malakasini hosil qilish nuqtai nazardan izohlanadi. Agar o’quvchiga fazoviy tasavvurlar yaxshi shakllansa, har qanday qiyinchilikdagi masalalarni soddagina yechish imkoniyatiga ega bo’ladi. Fazoviy tasavvurlar rasm chizmachilik, steriometriya masalalarini yechishda shakllanadi, ba’zan o’quvchilar ayni bir figuraning turli ko’rinishlarida tasvirlangan hollarini birbirlaridan farqlay olmaydilar. Bunda o’qituvchi faoliyati muhim o’rin tutadi. Bitta obyektni turli xil ko’rinishlari ustida fikrlash, o’quvchilarda fazoviy tasavvur va tafakkurlarni shakllantiradi. Fazoviy tasavvurlarni shakllantirish o’quvchilarning konstruksion texnologik tafakkurlarini shakllantiradi. Shuningdek, steriometrik figuralarni kesma holida chizmalarda qaralishi fazoviy tasavvurlarni shakllantiradi. Boshlang’ich sinfda geometrik materialni o`rganishda quyidagi talablar qo’yiladi: Fazoviy munosabatlar. Geometrik shakllar. Kattaliklar bo`yicha. -mavjud hayotiy tajribalarni tizimga solishni davom ettirish, geometrik shakllarni atrof borliq buyumlarining obrazi sifatida idrok etish; - uzunlik o’lchov birligi km va uning belgilanishi: km (kilometr) bilan tanishish; -uzunlik o’lchov birliklari: km, m, dm, sm va mm orasidagi munosabatlar haqida tasavvurga ega bo’lish; -yuz o’lchov birligi kv.m, kv.dm va hokazolar bilan tanishish; -aylanani teng bo’laklarga bo’lishni, ichki ko’pburchaklar chizishni o’rganish; -katakli varaqda simmetrik shakllar chizish; -poletka bilan ishlashni o’rganish; -shakllarni perimetrlari va yuzlarini turli usullar (o’lchashlar , kattaliklarni sanash) bilan taqqoslashni o’rganish; -to’g’ri to’rtburchakning perimetri va yuzini hisoblash formulalari bilan tanishish; -to’g’ri chiziqlarning perpendikulyarligi va parallelligi haqida tasavvurga ega bo’lish; -uchburchaklarning klasifikatsiyasini bilish; -murakkab shakllardan tanish shakllarni topish; - geometrik shakllarnining ko’rinishini o’zgartira olishga o’rganish. Fazoviy munosabatlar geometrik shakllar va kattaliklar bo’yicha o’quvchi quyidagi tasavvurlarga eta olish kerak. -uzunlik o’lchov birligi km va uning belgilanishi km haqida; -yuz o’lchov birligi kv.dm va uning belgilanishi haqida; Bilim: -uzunlik o’lchov birliklari orasidagi munosabatlarini; -geometrik shakllarning ko’rinishlarini o’zgartirish usullarini; Ko’nikma : -o’rganilgan tanish geometrik shakllarni nafaqat alohida, balki boshqa shakllar bilan turli uyg’unlikda namoyon bo’luvchi atrof-muhitdagi buyumlar, modellar, rasmlar, chizmalardan qiynalmay topa olish; - chizg’ich yordamida kesma uzunligini (to’g’ri to’rtburchak uzunliklari yig’indisini) o’lchashni va berilgan uzunlikdagi kesmani chizishni; -berilgan o’qqa nisbatan simmetrik bo’lgan sodda shakillarni chiza olish. Malaka: Egallangan bilim va malakalaridan amaliy faoliyatlari va kundalik hayotlarida foydalana olish, jumladan : - atrof –borliqda yo’nalish ola bilish; -buyumlarni turli belgilar alomatlari, yuzi va massasi bo’yicha taqqoslash va tartibga solishda; -turli narsalarning o’lchamlarini ko’z bilan “chamalab” baholashda. Majburiy tayyorgarlik darajasi quyidagi talablar asosida aniqlanadi: Fazoviy munosabatlar. Geometrik shakllar va kattaliklar bo’yicha o’quvchi quyidagi tasavvurlarga eta olishi kerak: - uzunlik o’lchovi birligi kilometr va uning belgilanish: km (kilometr) haqida; - yuz o’lchovi birligi kvadrat detsimetr va uning belgilanish: kv. dm (kvadrat detsimetr) haqida.
Geometrik material bilan tanishishda o’lchashlarga ancha katta o’rin berilgan, bolalar nuqta, chiziqlar, kesma, egri chiziq, santimetr, kesmalarning uzunligini taqqoslash va o’lchash, burchak, to’g’ri burchak, ko’pburchaklar to’g’risida ma’lumotlarga ega bo’lishlari ko’zda tutilgan. Boshlang’ich sinfda geometrik masalalar ustida ishlash, asosan qog’oz varag’ini turli shakllarda buklash, figuralarni chizish va hokazolar bilan bog’liq amaliy ishlar asosida qaraladi. Egallangan bilim o’quv va malakalar geomerik materialni o’rganishda matnli masalalarni yechishda ham qo’llaniladi. Demak, boshlang’ich sinflarda algebraik va geometrik material ustida ishlash tizimli ravishda amalga oshirilishi kerak. Boshlang’ich sinflarda xususan 3- sinfda geometrik materialning mavzular bo’yicha taqsimlanishida misol va masalalarning berilishi quyidagicha amalga oshirilgan. Nuqta, chiziqlar, kesma, egri chiziqlar mavzusida ushbu mavzuga oid geometrik shakllar ifodalangan. Boshlang’ich ta`lim bo’yicha yangi tahrirdagi o’quv dasturida rejalashtirilgan mavzularning mazmuni va taqsimlanishi quyidagicha ifodalangan. Boshlang’ich matematika kursining asosini natural son va nol, butun musbat sonlar ustida to’rt arifmetik amal hamda ularning asosiy xossalari haqidagi aniq tasavvurlar va bu bilimlarga asoslangan og’zaki va yozma hisoblash usullarini ongli va puxta o’zlashtirishni tashkil etish, shuningdek jadval hollaridagi hisoblash malakalarini yuqori darajada etkazishni tashkil etadi.
|
| |