Dastur kodini umumiy ko`rinishga keltiramiz

Dastur kodini umumiy ko`rinishga keltiramiz:
program qator;
var
x1,x2,d,d1,d2,a,b,a11,a12,a21,a22:real;
begin
write('a=');readln(a);
write('b=');readln(b);
write('a11=');readln(a11);
write('a12=');readln(a12);
write('a21=');readln(a21);
write('a22=');readln(a22);
d:=a11*a22-a21*a12;
d1:=a*a22-b*a12;
d2:=a11*b-a*a21;
x1:=d1/d;
x2:=d2/d;
{writeln('d=',d);
writeln('d1=',d1);
writeln('d2=',d2)}
write('d=',d, ' d1=',d1, ' d2=',d2, ' x1=',x1, ' x2=',x2);
end.
Ikkinchi tartibli detrminatlarning kiritilishi ikki noma`lumli ikkita chiziqli tenglamalar sistemasini echishda sizilarli engillik tug`dirmaydi. Lekin uch noma`lumli uchta chiziqli tenglamalar sistemasi bo`lgan hol uchun bunday metodlar amaliy jihatdan foydalai bo`ladi.
Quyidagi
(6)
sistema va uning koeffisentalaridan tuzilgan
(7)
(6) tenglamalardan birinchisining har ikkala qismini ga, ikkinchitenglamaning har ikkala qismini ga, uchunchi tenglamaning ikkala qismini ga kupaytirib sungra uchala tenglamani qo`shsak, osonginatekshirib ko`rish mumkinki, x2 va x3 larning koeffesiyentlari nolga teng bo`lib qoladi, ya`ni bu noma`lumlar bir payti yuqotiladi va biz qo`yidagi tenglikda hosil qilamiz:
(8)
Bu tenglikda x1 oldidagi koeffesiyenti (7) matrisaga mos keluvchi uchunchi tartibli determinant deyiladi. Uni yozish uchun ikkinchi tartibli determinat bo`lgan holdagi kabi sinvolika qullaniladi; shunday qilib,
Uchunchi tartibli determinatning ifodasi uzundan-uzoq bo`lsada, uning (7) matresa elemintlarida tuzilish qonuni ancha soddadir.
3- misol.
Koeffisentlardan tuzilgan determinant noldan farqli:
Shuning uchun sistemaga Kramer qoidasini qo`llash mumkin. Noma`lumlar uchun surtalar ushbu
determinantlar bo`ladi, ya`ni sistemaning yechimi quyidagi sonlar sistemasidan ibrat bo`ladi:
, , .
Dastur kodini umumiy ko`rinishga keltiramiz:
program qator;
var
x1,x2,x3,d,d1,d2,d3,b1,b2,b3,a11,a12,a13,a21,a22,a23,a31,a32,a33:real;
begin
write('b1=');readln(b1);
write('b2=');readln(b2);
write('b3=');readln(b3);
write('a11=');readln(a11);
write('a12=');readln(a12);
write('a13=');readln(a13);
write('a21=');readln(a21);
write('a22=');readln(a22);
write('a23=');readln(a23);
write('a31=');readln(a31);
write('a32=');readln(a32);
write('a33=');readln(a33);
d:=a11*a22*a33 a12*a23*a31 a13*a21*a32-a13*a22*a31-a12*a21*a33-a11*a23*a32;
d1:=b1*a22*a33 a12*a23*b3 a13*b2*a32-a13*a22*b3-b1*a23*a32;
d2:=a11*b2*a33 b1*a23*a31 a13*a21*b3-a13*b2*a31-a11*a23*b3;
d3:=a11*a22*b3 a12*b2*a31 b1*a21*a32-b1*a22*a31-a12*a21*b3-a11*b2*a32;
x1:=d1/d;
x2:=d2/d;
x3:=d3/d;
{writeln('d=',d);
writeln('d1=',d1);
writeln('d2=',d2)
writeln('d3=',d3)}
write('d=',d, ' d1=',d1, ' d2=',d2, ' d3=',d3,' x1=',x1, ' x2=',x2, ' x3=',x3);
end.
4-masala. Berilgan quyidagi sistemani Gauss usulida yechamiz. Buning uchun noma’lumlarni ketma-ket yo‘qotamiz. Yetakchi satr uchun birinchi tenglamani tanlasak bo‘ladi, chunki a11 = 2 0.
(1)
Gauss usuli yordamida yechish uchun sistema koeffitsientlarini quyidagicha belgilaymiz:
a11=2, a12= 7, a13=13 b1 = 0 [1]
a21=3, a22= 14, a23=12 b2=18 [2] (2)
a31=5, a32= 25, a33=16 b3=39 [3]
Hisoblash jarayoni quyidagicha bo‘ladi.
Olg‘a b o r i sh
1) (1) dagi tenglamaning [1] satr koeffitsientlarini a11= 2 ga bo‘lamiz:
(1, , , ) = (1, , , ) (3)
2) (1) ning 2- tenglamasidagi x1 ni yo‘qotish, ya’niy x1 koeffitsientini nolga aylantirish uchun (3) ni a21=3 ga ko‘paytirib, uni [2] satr eleientlaridan mos ravishda ayiramiz, ya’ni [2] –(3) a21:
a(1)21= a21 – a21= 0
a(1)22= a22 – a21a12/a11 = 14 – 3() =
a(1)23= a23 – a21a13/a11 = 12 – 3( ) = -
b(1)1 = b1 – a21b1/a11 = 18 – 3() = 18
Demak, 2- tenglama koeffitsientlari:
( 0, , - , 18) (4)
bo‘ladi.
3) (1) ning 3- tenglamasidagi x1 ni yo‘qatish uchun (3) ni a31=5 ga ko‘paytirib, [3] satrdan mos ravishda ayiramiz, ya’ni [3] – (3) a31 :
a(1)31= a31 – a31= 0
a(1)32= a32 – a31a12/a11 = 25 – 5( ) =
a(1)33= a32 – a31a13/a11 = 16 – 5( ) = -
b(1)3 = b3 – a31b1/a11 = 39 – 5( ) = 39
Demak, 3- tenglama koeffitsientlari:
( 0, , - , 39) (5)
bo‘ladi.
Natijada topilgan yangi koeffitsientlar asosida quyidagi sistemani hosil qilamiz:
(6)
bu sistemaning 2-tenglamasidan x2 noma’lumni to‘ib, 3 – tenglamalaridan x2 noma’lumni yo‘qotish uchun 2- tenglamani a(1)22 = ga bo‘lamiz. Bu tenglama koeffitsientlari:
( 1, - , ) (7)
bo‘ladi. Bu (7) koeffitsientlardan foydalanib (6) sistemaning 3- tenglamasidagi x2 ni yo‘qotaimz. Buning uchun (7) ni ga ko‘paytirib 3-tenglama koeffitsientlardan mos ravishda ayirib quyidagi koeffitsientlar topamiz:
( 0, -, ) (8)
Natijada berilgan sistemani quyidagicha yozamiz:
Orqaga qaytish
Bu oxirgi sistemadagi 3- tenglamadan x3 qiymatini to‘ib bu asosida 2-tenglamadan x2 ni topamiz. Topilgan x2 va x3 asosida 1- tenglamadan x1 ni topamiz:
x3= - 1
x2= ( )(-1)= = 3
x1= (- )(3) – ( )(-1)= -= - 4
Berilgan chiziqli tenglamalar sistemasining yechimi:
x1= - 4, x2 = 3, x3 = - 1
Berilgan chiziqli tenglamalar sistemasining yetakchi elementini tanlash bilan Gauss usulida hisoblash dasturini beramiz.
Dastur kodini umumiy ko`rinishga keltiramiz:
uses crt;
var
ch:char;
i,j,n,k:integer;
a:array[1..4,1..5] of real;
b:array[1..4,1..5] of real;
x:array[1..4] of real;
begin
clrscr;
writeln(‘Chiziqli tenglamalar sistemasini echmini
Gauss usulida yechish ‘);
writeln(‘ Nomalumlar sonini krining N=’);
readln(n);
writeln(‘ sistemaning koeffitsentlarini kiriting:’);
for i:=1 to n do for j:=1 to n 1 do
begin
gotoxy(j*10,4 i);
write(‘a(‘,i,’;’,j,’)=’);readln(a[i,j]);
end;
for i:=1 to n do
begin
for j:=i 1 to n 1 do b[i,j]:=a[i,j]/a[i,i];
for k:=i 1 to n 1 do
for j:=i 1 to n 1 do a[k,j]:=a[k,j]-b[i,j]*a[k,i];
end;
x[n]:=a[n,n 1]/a[n,n];
for i:=n-1 downto 1 do
begin
x[i]:=b[i,n 1];
for j:=i 1 to n do x[i]:=x[i]-b[i,j]*x[j];
end;
writeln(‘ Chiziqli tenglamalar sistemasini echmi:’);
for i:=1 to n do
begin
gotoxy(i*15,10);
writeln(‘x(‘,i,’)=’,x[i]:4:2);
end;
ch:=readkey;
end.
Chiziqli tenglamalar sistemasini echmini Gauss usulida yechish
Nomalumlar sonini krining N=3
sistemaning koeffitsentlarini kiriting:
=2 =7 =13 =0
=3 =14 =12 =18
=5 =25 =16 =39
Chiziqli tenglamalar sistemasini echmi:
x(1)=-4.00 x(2)=3.00 x(3)=-1.00
5-masala. Chiziqli tenglamalar sistemasini Kramer usulida yechishda determinantlarni Gauss usuli asosida hisoblash.
1.Yuqorida keltirilgan
sistemani G.Kramer (1704-1752) shvetsariyalik matematik usuli bilan yechish uchun noma’lumlar koeffitsientlaridan quyidagi asosiy determinantni tuzamiz:
Bu determinantdagi x1, x2, x3 noma’lumlarning koeffitsientlarini mos ravishda ozod hadlar bilash ketma-ket almashtirish bilan quyidagi hosila determinantlarni tuzamiz:
, ,
Asosiy va hosila determinantlarni uchburchak yoki Sarryus qoidalarida hisoblab
d= -3, d1=12, d2= -9, d3=3 qiymatlarni topamiz.
Kramer qoidasiga asosan chiziqli tenglamalar sistemasining yechimini quyidagicha hisoblamiz:
x1 ==-4 , x2 ==3 , x3 = =-1
2.Determinantlarning tartibi(elementlar soni) katta bo‘lganda yuqoridagi usullar bilan determinantlarni hisoblash mumkin bo‘lmaydi. SHuning uchun bu determinantlarni Gauss usulida hisoblash maqul bo‘ladi. Determinantni Gauss usuli asosida kompyuterda hisoblashning dasturini tuzish qulay bo‘ladi.
Biz asosiy determinant d ni Gauss usuli asosida hisoblashni bajaramiz[3].
Ushbu
asosiy determinantdagi birinchi satrning etakchi birinchi a11=20 elementini determinant belgisidan tashqariga chiqaramiz va birinchi satr elementlarini har birini a11=2 ga bo‘lamiz:
hosil bo‘lgan determinantda birinchi satr elementlarini ketma-ket 3 va 5 larga ko‘paytirib, mosravishda 2- va 3- satrlardan ayiramiz:
Bu hosil bo‘lgan determinantning ikkinchi va uchinchi satriga yana GAUSS usulini qo‘llaymiz. Ikkinchi satrining etakchi a(1)22= elementini determinant belgisidan tashqariga chiqaramiz, ya’ni ikkinchi satr elementlarini har birini a11= ga bo‘lamiz:
hosil bo‘lgan determinantda ikkinchi satr elementlarini ga ko‘paytirib, mosravishda 3- satrdan ayiramiz:
hosil bo‘lgan determinantning oxirgi satridagi etakchi a(2)33= - elementini determinant belgisidan tashqariga chiqaramiz:
hosil bo‘lgan determinant bosh diagonali elementlari 1 sonidan va diagonal ostidagi elementlari 0 dan iborat bo‘lgani uchun uning qiymati 1 ga teng. Natijada asosiy determinant qiymati diogonal etakchi elementlarining ko‘paytmasidan iborat bo‘ladi:
d = 1= 2 ()(-)1= - 3
Huddi shuningdek Gauss usuli bilan qolgan determinantlarni ham hisoblash mumkin.
Yuqoridagi Gauss usulini NxN tartibli determinant uchun xisoblash formulasini beramiz:
Bu determinantning etakchi elementi a110 bo‘lsin. Bu a11 elementni determinant belgisi oldiga chiqarib yozamiz va birinchi satr elementlarini har birini a11 ga bo‘lamiz yozamiz:
Determinantning ikkinchi, uchinchi va h.k. satrlarning birinchi elementlarini birinchi satriga ko‘paytirib, hosil bo‘lgan birinchi satr elementlarini mosravishda ikkinchi, uchinchi va h.k. satrlarning elementlaridan ayiramiz. Determinantning qiymati o‘zgarmaydi:
Oxirgi determinantni birinchi ustun bo‘yicha yoyib
Bu determinantning etakchi elementi 0 bo‘lsin. elementini determinant belgisi oldiga chiqarib yozamiz:
,
determinantga ega bo‘lamiz. Bu yerda
va
Bu jarayonni N marta takrorlasak, determinant qiymati etakchi elementlarning ko‘paytmasidan iborat bo‘lishini ko‘ramiz:
Bu determinantni hisoblash dasturini tuzish uchun etakchi elementlarni hisoblash formulalarini ketma-ket yozib olamiz:
i=1,
i=2,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Agar berilgan determinant etakchi satridagi etakchi element a11=0 bo‘lsa, bu satrni etakchi elementi nolg‘dan farqli bo‘lgan satr bilan almashtiramiz.
{ * determinantni Gauss usulida hisoblash * }
Dastur kodini umumiy ko`rinishga keltiramiz:
uses crt;
label 10;
var
z,i,n,k:integer;
d:real;
a:array[1..4,1..4] of real;
b:array[1..4,1..4] of real;
begin
clrscr;
write(‘ determinant o‘lchamini kriting N=’);
readln(n);
writeln(‘ determinant elementlarini kriting ‘);
for i:=1 to n do
for z:=1 to n do
begin
gotoxy(z*20,i 4);
write(‘a(‘,i,’;’,z,’)=’);readln(a[i,z]);
end;
k:=1;
10: for z:=k 1 to n do b[k,z]:=a[k,z]/a[k,k];
for i:=k 1 to n do
for z:=k 1 to n do a[i,z]:=a[i,z]-a[i,k]*b[k,z];
k:=k 1;
if k<=n then goto 10;
d:=1;
for i:=1 to n do
d:=d*a[i,i];
write(‘ determinantti qiymati d=’);writeln(d:6:2);
readln;
end.
Determinant o‘lchamini kriting N=3
determinant elementlarini kriting
=2 =7 =13
=3 =14 =12
=5 =25 =16
determinanti qiymati d= -3.00
-
Xususiy hosilali differentsial tenglamalarni taqribiy yechish.
1-misol. Quyidagi Laplas tenglamasi
uchun uchlari A(0;0), B(0;1), C(1;1), D(1;0) nuqtalarda bo‘lgan kvadratga Dirixle masalasini
bo‘lganda, to‘r usuli bilan 0.01 aniqlikda yechimini toping h=0,2
Yechish. I. Yeechim sohasini h=0,2 qadam bilan kataklarga ajratamiz va sohaning chegara nuqtalarida noomalum funktsiya qiymatlarini hisoblaymiz.
1-jadval
B
|
|
|
|
|
|
C
|
1
|
|
|
|
|
|
|
0.8
|
|
|
|
|
|
|
0.6
|
|
|
|
|
|
|
0.4
|
|
|
|
|
|
|
0.2
|
|
|
|
|
|
|
A
|
0.2
|
0.4
|
0.6
|
0.8
|
1
|
D
|
1) u(x,y) funktsiya qiymatini AB tomonda u(x,y)=45y(1-y) formula yordamida topamiz.
u(0;0)=0, u(0;0.2)=7.2, u(0;0.4)=10.8
u(0;0.6)=10.8 , u(0;0.8)=7.2, u(0;1)=0
2) BC tamonda u (x,y)=25 x
u(0.2;1)=5, u(0.4;1)=10, u(0.6;1)=15
u(0.8;1)=20, u(1,1)=25
3) CD tomonda : u(x,y)=25 u(1;0.8)=u(1;0.6)=u(1;0.4)=u(1;0.2)=25
4) AD tomonda u(x,y) =25sin
u(0,2;0)=1.545 u(0,4;0)=5.878
u(0.6;0)=12.35 u(0,8;0)=19.021
II. Yechim soha ichidagi nuqtalarda izlanayotgan funktsiya qiymatlarini topish uchun Laplas tenglamasi uchun chekli orttirmalarni qo‘llashdan hosil bo‘lgan
formula yordamida quyidagicha topamiz.
2-jadval
-
0
|
|
5
|
10
|
15
|
20
|
25
|
7.2
|
|
u13
|
u14
|
u15
|
u16
|
25
|
10.8
|
|
u9
|
u10
|
u11
|
u12
|
25
|
10.8
|
|
u5
|
u6
|
u7
|
u8
|
25
|
7.2
|
|
u1
|
u2
|
u3
|
u4
|
25
|
0
|
|
1.54
|
5.878
|
12.13
|
15.02
|
|
Bu hosil bo‘lgan sistemani Zeydelning iteratsiya usuli bilan yechamiz.
Ketma –ketlikni tuzamiz va yaqinlashishni 0.01 aniqlik bilan olamiz. Bu ketma –ketliklar elementlarini quyidagi bog’lanishlardan topamiz:
Yuqoridagi formulalar yordamida yechimni topish uchun boshlang’ich qiymatlarni aniqlash kerak bo‘ladi. SHu boshlang’ich taqribiy yechimni aniqlash uchun u(x,y) funtsiya soha gorizantallari buyicha tekis taqsimlangan deb hisoblaymiz. CHegara nuqtalari (0;0.2) va (1;0.2) bo‘lgan gorizantal ichki nuqtalarini, kesmani 5 ta bo‘lakka bo‘lib k1=(25-7,2)/5=3,56 qadam bilan quyidagicha topamiz.
SHuningdek qolgan gorizontallarda ham qadamlarini aniqlab ichki nuqtalardagi qiymatlarini topamiz va quyidagi boshlang’ich yaqinlashish bo‘yicha yechim jadvalni tuzamiz:
3-jadval
-
1
|
0
|
5
|
10
|
15
|
20
|
25
|
0,8
|
7,2
|
10,76
|
14,32
|
17,88
|
21,44
|
25
|
0,6
|
10,8
|
13,64
|
16,48
|
19,32
|
22,16
|
25
|
0,4
|
10,8
|
13,64
|
16,48
|
19,32
|
22,16
|
25
|
0,2
|
7,2
|
10,76
|
14,32
|
17,88
|
21,44
|
25
|
0
|
0
|
1,545
|
5,878
|
12,135
|
19,021
|
25
|
yi/xi
|
0
|
0,2
|
0,4
|
0,6
|
0,8
|
1
|
Bu boshlang’ich yaqinlashishdan foydalanib hisoblash jarayonidagi birinchi, ikkinchi va hokazo yaqinlashishlarni aniqlash va jadvalini tuzish mumkin. Natija 0.01 aniqlik bilan hisoblangan quyidgi yechim jadvalini topamiz:
4-jadval
-
1
|
0
|
5
|
10
|
15
|
20
|
25
|
0,8
|
7,2
|
8,63
|
11,77
|
15,80
|
20,30
|
25
|
0,6
|
10,8
|
10,56
|
12,64
|
16,14
|
20,40
|
25
|
0,4
|
10,8
|
10,17
|
12,10
|
15,69
|
20,18
|
25
|
0,2
|
7,2
|
7,20
|
9,88
|
14,34
|
19,64
|
25
|
yi/xi
|
0
|
0,2
|
0,4
|
0,6
|
0,8
|
1
|
L a p l a s tenglamasi uchun Dirixli masalasini yechish.
Dastur kodini umumiy ko`rinishga keltiramiz:
program lab_1;
uses crt;
label 1;
var
y,x,h,a,b,c,d,g,s,w,e:real;
n,m,i,j:integer;
u1:array[0..40,0..40] of real;
u:array[0..40,0..40] of real;
function fna(y:real):real;
begin fna:=45*y*(1-y)
end;
function fnb(y:real):real;
begin fnb:=25 0*y;
end;
function fnc(x:real):real;
begin fnc:=25*x;
end;
function fnd(x:real):real;
begin fnd:=25*x*sin(3.14159*x/2);
end;
begin
{n:=5;m:=5; a:=0; b:=1; c:=0; d:=1; }
write('X argument chegaralari a,b ni kiriting='); readln(a,b);
write('X argument kesmada bo linishlar soni N ni kiriting='); readln(N);
write('Y argument chegaralari c,d ni kiriting='); readln(c,d);
write('Y argument kesmada bo linishlar soni M ni kiriting='); readln(M);
h:=(b-a)/n; g:=(d-c)/m; e:=0.01;
for i:=0 to n do
begin x:=a i*h; u[i,0]:=fnc(x); u[i,m]:=fnd(x);
end;
for j:=0 to m do
begin y:=c j*g ; u[0,j]:=fna(y); u[n,j]:=fnb(y);
end;
for j:=1 to m-1 do for i:=1 to n-1 do
begin u[i,j]:=u[0,j] (u[n,j]-u[0,j])*i/n;
end;
1: for j:=1 to m-1 do for i:=1 to n-1 do
begin u[i,j]:=(u[i-1,j] u[i 1,j] u[i,j-1] u[i,j 1])/4;
end;
s:=0;
for j:=1 to m-1 do for i:=1 to n-1 do
begin w:=abs(u[i,j]-u1[i,j]); if w>s then s:=w;
end;
for j:=1 to m-1 do for i:=1 to n-1 do
begin u1[i,j]:=u[i,j];
end;
if (s-e)>=0 then goto 1;
for j:=0 to n do
begin
for i:=0 to m do
begin write(u[i,j]:8:3);
end;
writeln;
end;
readln;
end.
{P u a s s o n tenglamasi uchun Dirixli masalasini yechish }
Dastur kodini umumiy ko`rinishga keltiramiz:
label 1;
var
y,x,h,a,b,c,d,g,s,w,e:real;
n,m,i,j:integer;
u1:array[0..40,0..40] of real;
u:array[0..40,0..40] of real;
f0:array[0..40,0..40] of real;
function fnf0(x,y:real):real;
begin fnf0:=x*0 y*0
end;
function fna(y:real):real;
begin fna:=45*y*(1-y)
end;
function fnb(y:real):real;
begin fnb:=25 0*y;
end;
function fnc(x:real):real;
begin fnc:=25*x;
end;
function fnd(x:real):real;
begin fnd:=25*x*sin(3.14159*x/2);
end;
begin
{n:=5;m:=5; a:=0; b:=1; c:=0; d:=1;}
write(‘X argument chegaralari a,b ni kiriting=’); readln(a,b);
write(‘X argument kesmada bo‘linishlar soni N ni kiriting=’); readln(N);
write(‘Y argument chegaralari c,d ni kiriting=’); readln(c,d);
write(‘Y argument kesmada bo‘linishlar soni M ni kiriting=’); readln(M);
h:=(b-a)/n; g:=(d-c)/m; e:=0.01;
for i:=0 to n do
begin x:=a i*h; u[i,0]:=fnc(x); u[i,m]:=fnd(x);
end;
for j:=0 to m do
begin y:=c j*g ; u[0,j]:=fna(y); u[n,j]:=fnb(y); f0[i,j]:=fnf0(x,y); end;
for j:=1 to m-1 do for i:=1 to n-1 do
begin u[i,j]:=u[0,j] (u[n,j]-u[0,j])*i/n; end;
1: for j:=1 to m-1 do for i:=1 to n-1 do
Begin u[i,j]:=(u[i-1,j] u[i 1,j] u[i,j-1] u[i,j 1])/4;
end;
s:=0;
for j:=1 to m-1 do for i:=1 to n-1 do
begin w:=abs(u[i,j]-u1[i,j]); if w>s then s:=w;
end;
for j:=1 to m-1 do for i:=1 to n-1 do
begin u1[i,j]:=u[i,j]; end;
if (s-e)>=0 then goto 1;
for j:=0 to n do
begin
for i:=0 to m do
begin write(u[i,j]:8:3);
end;
writeln;
end;
readln;
end.
X u l o s a
O’zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da o’quv jarayonining moddiy-texnika va axborot bazasi etarli emasligi, yuqori malakali pedagog kadrlarning etishmasligi, sifatli o’quv-uslubiy va ilmiy adabiyot hamda didaktik materiallarning kamligi, ta`lim tizimi, fan va ishlab chiqarish o’rtasida puxta o’zaro hamkorlik va o’zaro foydali aloqadorlikning yo’qligi kadrlar tayyorlashning mavjud tizimidagi jiddiy kamchiliklar sirasiga kiradi, deb ko’rsatib o’tilgan edi. Shuning bilan bir qatorda, axborot va pedagogik texnologiyalarni amalga oshirish orqali ilmiy- tadqiqotlar natijalarini ta`lim-tarbiya jarayoniga o’z vaqtida joriy etish mexanizmini ro’yobga chiqarish, zamonaviy axborot texnologiyalari, komp`yuterlashtirish va komp`yuter tarmoqlari negizida ta`lim jarayonini axborot bilan ta`minlash rivojlanib borishi belgilab qo’yilgan.
Bu muammolarni yechimini topish axborot texnologiyalarini ta`lim tizimiga qo’llashdek muhim masalani keltirib chiqaradi.
Ushbu magistrlik ishida informatika va dasturlash, kompyuterda amaliyot, operatsion tizimlar, tarmoq texnologiyalariga oid egallagan bilimlar negizida dasturlash asoslari, tizimlar va ularning amaliy tadbiqi chuqurroq o’rganildi. Bunda dissertant tomonidan Paskal dasturlash tili misolida qo’yilgan masala yechimi talqin qilindi, informatika va axborot texnologiyalari, dasturlash asoslari, kompyuterda amaliyot, operatsion tizimlar kabi fanlaridan olingan bilim va ko’nikmalar mustahkamlandi. Dissertatsiya kirish, uchta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. I-bobda dasturlash asoslari va uning imkoniyatlari, tashkil etuvchilari o’rganlgan bo’lsa, ikkinch bobda matematik va fizik masalalrni yechishda Paskal dasturlash tilining imkoniyatlari o’rganildi. Uchinchi bobda Oliy matematikaning ba`zi bir masalalar(qatorlar, chiziqli tenglamalar sistemasi, matritsalar ustida amallar, laplas tenglamalari)ga doir paskal dasturlash tilida dasturlar tuzilib, natijalar olindi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.Konstitutsiya (lot. constitutio - tuzilish, tuzuk) - davlatning asosiy qonuni. U davlat tuzilishini, hokimiyat va boshqaruv organlari tizimini, ularning vakolati hamda shakllantirilish tartibi, saylov tizimi, fuqarolarning huquq va erkinliklari, shuningdek, sud tizimini belgilab beradi. K. -Toshkent, 1992
2. O`zbekiston Respublikasining “Ta`lim to`g`risida”gi qonuni. T., 1997
3. O`zbekiston Respublikasining kadrlar tayyorlash milliy dasturi. – T., 1997
4. Karimov I.A. Barkamol avlod. O`zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T. 1997.
5. Uzluksiz ta`lim tizimi uchun o`quv adabiyotlarning yangi avlodini yaratish Konsepsiyasi. – T. 2002.
6. Гуломов С.С., Абдуллаев A.X. Виртуальные стенды для имитации функций учебных мастерских и лабораторных установок. МВИССО .T, 2002.
7. T.Х.Хоlmатоv, N.I.Таylqov, U.А. Nazarov. Informatika. Тоshkent. 2003 y.
8. Abduqodirov A.A. Algoritm dastur, EHM T., “O`qituvchi”, 1992 y.
9. Aripov M.M. va boshqalar. Informatika. Axborot texnologiyalari. T., 2002 y.
10. Axmedov A.B., Tayloqov N.I. “Informatika”. Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun darslik. T., O`zbekiston, 2001 y.
11. SH. A. Nazirov, M.M. Musayev, A. Ne`matov, R.V. Qobilov “Delphi dasturlas asoslari” . Toshkent 2007 yil.
12. R.S. Arislonov, O.A. Ahmedov, O.I. Ahmadjonov, A.B. Marchukю “Fizikadan masalalar yechishni o`rganing abiturentlar uchun”. Toshkent. O`qituvchi – 1994 yil.
13. M. Ismoilov, M.S. Yunusov “ELEMENTAR FIZIKA KURSI” oliy o`quv yurtiga kiruvchilar va mustaqil shug`illanuvchilar uchun spravochnik- qo`llanma. Toshkent “O`qituvchi” 1990 y.
14. Xo’jayorov B.X. Qurilish masalalarini sonli yechish usullari. Toshkent: «O’zbekiston» nashriyoti. 1995 y.
15. U. Isoilov. Matnli masalalarning turlari va ularni yechish usullari. III -kitob. Toshkent. “Yangi ars avlodi”, 2008- y.
16. Поляков Д.В., Круглов И.Ю. Прогамирование в среде TURBO PASKAL M. Изд-во МАИ, 1992- y.
17. Abramov V.G., Trifonov N.P., Trifonova G.N. Введение в языке Паскаль. М., «Наука», 1998 -y.
18. Bryabin V. M. Программное обеспечение персональных ЭВМ. М., «Наука», 1998 y.
19. С. А. Немнюгиню. Turbo Paskal, Моска Харъков-Минск 2000.
20. H. Б. Кулътин 6. Программирование на object Paskal.
21. M. Земамищ, Л. Шоу.Дж. Гэннон. Принципы разработки программного обеспечения. Пер. с англ. М.. -Мир». 1982.
22. Дж. Фоне. Программное обеспечение и его разработка. Пер. с англ. М . -Мир-. 1985 y.
23. Практическое руководство по программированию. Пер. с англ. М . «Радио и связь». 1986.
24. И. Вирт. Алтритмы и структуры данных. Пер. с англ. М. -Мир», 1989.
25. ДА Лийаее. Проектирование программных средств. М., 1990.
26. В.Ф. Очков, Ю.Ю. Пухмачев. 128 советов начинающему программисту. М.. 1991.
27. А.В. Файсман. Профессиональное программирование на Турбо Паскале. Т., Информ Экс - Корпорейшн. 1992.
28. Н.Б. Кулыпин. Программирование в Turbo Pascal 7.0. и Delphi/ Второе издание, переработанное и дополненное. СПб. БХВ — Санкт-Петербург. 1999.
29. Н.Б. Кулыпин. Программирование на Objecl Ража/в Delphi 5. СПб. БХВ - Санкт-Петербург. 1999.
30. А.Н. Марченко. Программирование в среде Turbo Pascal 7.0. К.. Век . М., ДЕСС. 1999
31. ДА Форонов. Turbo Pascal 7.0. М.. Нолидж, 2000.
32. Н.Б. Кулыпин. Turbo Pascal в задачах и примерах. СПб. БХВ — Санкт-Петербург. 2001.
33. У АЛ. Брудно. Л.И. Каплан. Московские олимпиады по программированию 2-е издание. М., -Наука*, 1990.
34. R.A. Ro`ziyev, G`.R. Yodgorov, O`.M.Mirsanov “Delphi dasturlash tilini o`rganish”. Navoiy – 2012 y.
35. Уинер Р. Язык Turbo Си: Пер. с англ. — М.: Мир, 1991. —384 с: йл.
36. Уэйт М., Прата С, Мартин Д. Язык Си. Руководство для начинающих: Пер. с англ. — М.: Мир, 1988. — 512 с: ил. 37. Вирт И. Алгоритмы и структуры данных: Пер. с англ. — М.: Мир, 1989. —360 с: ил. 38. Язык компьютера/ Под ред. и с предисл. В. М. Курочкина. Пер. с англ. — М.: Мир, 1989. — 240 с: ил
39. Аbduqodirov A. A. Hisoblash matematikasi va programmalashdan laboratoriya ishlari. Toshkent, O‘qituvchi, 1987 y.
40. Abramov S. A. Zadachi po programmirovaniyu. Moskva, Nauka, 1988 y.
41. Azlarov T. R., Sh. Sh. Ashirov. Informatikadan olimpiada masalalarini yechish. Toshkent, Kibernetika, 1993 y.
42. Buxtiyarov A. M. Sbornik zadach po programmirovaniyu. Moskva, Nauka, 1988y.
43. Kasyanov V. N., Sabelfeld V. K. Sbornik zadaniy po praktikumu na EVM. Moskva, Nauka, 1986 y.
44. Otaxanov N. A. TURBO PASKAL dasturlash tili. Namangan, 2002 y. Moskva (rus. Москва) - Rossiya Federatsiyasi poytaxti, Moskva viloyati markazi, federal ahamiyatidagi shahar. Rossiya Federatsiyasining yirik siyosiy, iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazi. Moskvada Rossiya Federatsiyasi Prezidenta, Federal Majlis, Rossiya Federatsiyasi hukumati, Konstitutsiyaviy Sud, Oliy Sud, Oliy arbitraj sudi, Rossiya Federatsiyasi Prokuraturasi qarorgohlari joylashgan. Namangan - Namangan viloyatidagi shahar. Viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Aholi soni boʻyicha Fargʻona vodiysida oldingi oʻrinda. Oʻzbekistonning yirik industrial shaharlaridan biri.
45. Pilshikov V. N. Sbornik uprajneniy po yaziku Paskal. Moskva, Nauka, 1989 y.
46. http://www.statistica.ru
47. http://www.dlmsk.fio.ru
48. http://www.ecocyb.narod.ru
49. http://www.5ballov.ru
50. http://www.ref.uz
51. Karimova N.A. // Professor-o`qituvchilar va talabalarining XXV ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallar to`plami. 1-qismj. Navoiy – 2012y-
52. Karimova N. A. // Oliy ta`lim tizimida ilm-fan hamkorlikning dolzarb masalalari mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. 2-kitob. Navoiy- 2013-y. № -142-144 bet.
Navoiy davlat pedagogika instituti 5A110701-Тa’limda axborot texnologiyalari mutaxassisligi II-bosqich magistranti
Karimova Nargiza Abdumo’minovnaning
“Dasturlash asoslari, tizimlari va uning amaliy tadbiqi
(Paskal dasturlash tili misolida)” mavzusida yozilgan dissertatsiyasiga
YAKUNIY XULOSA
Dunyoning rivojlangan mamlakatlari kabi Respublikamizda ham komp`yuter va axborot texnologiyalarini rivojlantirish masalasiga alohida e`tibor berilmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2002 yil 30 maydagi “Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikaciya texnologiyalarini joriy etish to’g’risida”gi PF-3080- son Farmoni, Vazilar Mahkamasining 2002 yil 6 iyundagi “Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikaciya texnologiyalarini joriy etish chora-tadbirlari to’g’risida”gi 200-son Qarori, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 2 iyundagi “Axborot-kommunikaciya texnologiyalari sohasidagi kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish to’g’risida”gi PQ-91-sonli Qarori, 2005 yil 8 iyuldagi PQ-117-sonli “Axborot –kommunikaciya texnologiyalarini yanada rivojlantirishning qo’shimcha chora-tadbirlari to’g’risida”gi Qarori hamda usbuga oid qabul qilingan barcha meyoriy hujjatlar asosida respublikamizda axborotlashtirishni qayta qurishning ilmiy dasturlari va telekommunikatsiya tarmoqlarini rivojlantirishning huquqiy asoslari yaratildi.
Zamonaviy axborot texnologiyalaridan keng foydalanish uchun har bir bo’lajak muxandis-pedagogdan shaxsiy kompyuterlar bilan muloqot qilishni, undagi dastur ta`minotlaridan foydalangan holda turli shakldagi axborotlarni qayta ishlashni bilishi talab etiladi. Shu ma`noda, bu muammoni hal qilishda oliy o’quv yurti talabalarini komp yuter imkoniyatlaridan habardor qilish, kompyuter bilan muloqot o’rnatish usullarini o’rgatish va unda turli masalalarni yecha olishga yo’naltirish muhim ahamiyat kasb etadi. Fanni o’qitish jarayonida talaba hozirgi zamon kompyuterlari bilan muloqotda bo’lib, operatsion tizim va qobiq dasturlar yordamida, uning texnik imkoniyatlarini o’zlashtirishi, algoritmlar tuzish va turli amaliy masalalarni yechish uchun dastur tuza olishi hamda o’z sohasiga oid dasturiy vositalar va amaliy dasturlar paketlaridan foydalanishni o’rganishi lozim.
Ushbu magistrlik ishida informatika va dasturlash, kompyuterda amaliyot, operatsion tizimlar, tarmoq texnologiyalariga oid egallagan bilimlar negizida dasturlash asoslari, tizimlar va ularning amaliy tadbiqi chuqurroq o’rganildi. Bunda dissertant tomonidan Paskal dasturlash tili misolida qo’yilgan masala yechimi talqin qilindi, informatika va axborot texnologiyalari, dasturlash asoslari, kompyuterda amaliyot, operatsion tizimlar kabi fanlaridan olingan bilim va ko’nikmalar mustahkamlandi. Dissertatsiya kirish, uchta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. I-bobda dasturlash asoslari va uning imkoniyatlari, tashkil etuvchilari o’rganlgan bo’lsa, ikkinch bobda matematik va fizik masalalrni yechishda Paskal dasturlash tilining imkoniyatlari o’rganildi. Uchinchi bobda Oliy matematikaning ba`zi bir masalalar(qatorlar, chiziqli tenglamalar sistemasi, matritsalar ustida amallar, laplas tenglamalari)ga doir paskal dasturlash tilida dasturlar tuzilib, natijalar olindi.
Muallif tomonidan mavzuga oid 2 ta maqola chop etilgan. Maqola -publitsistik janr. M.da ijtimoiy hayot hodisalari chuqur tahlil qilinib, nazariy va ommaviy jihatdan umumlashtiriladi, davlat siyosati, iqtisodiyot, texnika, fan va madaniyatda erishilgan yutuqlar, il-gor ish tajribalari ommalashtiriladi, xalq xoʻjaligidagi nuqsonlar tanqid qilinadi.
Karimova Nargiza Abdumo’minovnaning “Dasturlash asoslari, tizimlari va uning amaliy tadbiqi (Paskal dasturlash tili misolida)” mavzusidagi dissertatsiyasi oliy o`quv yurtlariga magistr akademik darajasi uchun qo`yilgan barcha talablariga to`liq javob beradi va dissertatsiyani ijobiy bahoga baholashga tavsiya etaman.
Ilmiy rahbar: dots. R.A. Ro’ziyev
Navoiy davlat pedagogika instituti 5A110701-Тa’limda axborot texnologiyalari mutaxassisligi II-bosqich magistranti Karimova Nargiza Abdumo’minovnaning “Dasturlash asoslari, tizimlari va uning amaliy tadbiqi (Paskal dasturlash tili misolida)” mavzusida yozilgan dissertatsiyasiga
TAQRIZ
Respublikamizda bozor munosabatlarining shakllanishi, ishlab chiqarish sohasida raqobatning kuchayishi, malakali mutaxassilargsha bo’lgan talabning keskin ortib borishi, o’quvchilarga muayyan kasbga oid chuqur bilim berish, ularda mehnat faoliyatini to’g’ri tashkil etish bo’yicha ko’nikma va malakalarini shakllantirish zaruriyatini yuzaga keltirdi. Ta`lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida o’quvchilarga nazariy-amaliy bilim berishni zamon talablari darajasiga olib chiqish zaruriy resursli mexanizmga aylandi.
Shuningdek, ta`lim tizimida axborot texnologiyalarining keng qo’lamda foydalanishga e`tibor berilishi bu soha bo’yicha tayyorlanayotgan mutaxassislar saviyasini yanada oshirish, ularning tayyorgarlik darajalarini har tomonlama tahlil qilib borish bosh mezon hisoblanadi. Ma`lumki har qanday nazariy bilimning intiqosi uning amaliyotga tadbiqi bilan baholanadi. O’quv jarayonida axborot texnologiyalarini qo’llash ham shu jihatlarga bog’liq.
|