Sug’urta faoliyatini nazorat qilish shakllari

|
Sug’urta faoliyatini nazorat qilish shakllari
|
bet | 3/3 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 252,59 Kb. | | #148683 |
Bog'liq O’ZBEKISTONDA SUG’URTA XIZMATLARI BOZORI RIVOJLANISHINI DAVLAT TOMONIDAN QO’LLAB-QUVVATLANISHI VA UNING HUQUQIY ASOSLARISug’urta faoliyatini nazorat qilish shakllari
Суғурта фаолиятини назорат қилиш шакллари
Махсус ваколатли давлат органи
Masalan, Buyuk Yaponiyada Moliya
Солиқ органлари
Мажбурий суғуртани жорий қилиш
mamlakatning sug’urta sohasiga taalluqli qonunlariga hamda boshqa me’yoriy hujjatlariga
vaqtida to’lashi lozim. Sug’urta faoliyatini nazorat qiluvchi organning bu boradagi ishlari
asoslanadi. Sug’urta va qayta sug’urtalash kompaniyalari, sug’urtaga ixtisoslashgan vositachilar davlat sug’urta nazoratining ob’ektlari hisoblanadi.
5. Sug’urta bozorini davlat tomonidan tartibga solish turli shakllarda, xususan, maxsus qonunlar qabul qilish, soliq solish, alohida hukumat qarorlari bilan majburiy sug’urtalashni joriy qilish va vakolatli sug’urta nazorati xizmatini tashkil etish yo’li bilan amalga oshiriladi.
Sug’urta bilan shug’ullanuvchi tashkilotlarga litsenziyalar (ruxsatnomalar) berish sug’urta nazorati xizmatining eng asosiy vazifalaridan biridir. Litsenziya (ruxsatnoma) berish jarayonida sug’urta nazorati sug’urtachining bo’lajak faoliyatini dastlabki tekshiruvdan o’tkazadi. Ya’ni, nizom jamg’armasi va o’z mablag’larining holati hamda bu mablag’larning tashkilot zimmasidagi majburiyatlariga o’zaro munosabati ko’rib chiqiladi. Sug’urta faoliyatiga litsenziya (ruxsatnoma) berishning zaruriyati sug’urtaning o’z mohiyatidan kelib chiqishini unutmaslik kerak. Chunki, sug’urta tashkiloti sug’urta hodisasi yuz bergan vaqtda sug’urtalanuvchiga shartnomada ko’rsatilgan mablag’ni o’z
nafaqat sug’urtalanuvchilar manfaatiga mos tushadi, balki butun davlatning manfaatlari yo’lida ham xizmat qiladi.
E’tirof etish lozimki, bugungi kunda mamlakatda sug’urta faoliyati bilan shug’ullanish uchun litsenziya (ruxsatnoma) berish tartibi ishlab chiqilgan. Sug’urta tashkilotiga beriladigan litsenziya (ruxsatnoma) sug’urtalashning har bir turi yoki bir- biriga yaqin bo’lgan sug’urta turlari guruhlari uchun beriladi. Chunki, ba’zi sug’urta turlari bo’yicha operatsiyani amalga oshirish sug’urtalovchida etarli darajada moliyaviy mablag’lar bo’lishini talab etadi. Bundan tashqari, sug’urta kompaniyasi ishlab chiqqan biznes-rejada sug’urta tarifi stavkalarini to’g’ri hisoblanishiga alohida e’tiborni qaratish zarur. Negaki, noto’g’ri hisob-kitob qilingan tarif, pirovard natijada, sug’urta tashkilotini moliyaviy barqarorliksizga yoki to’lov qobiliyatini yomonlashuviga olib keladi. Nazarimizda, faqat sug’urta kompaniyalarini emas, balki, qayta sug’urtalashga ixtisoslashgan tashkilotlar va vositachilik idoralarini ham faoliyatini litsenziyalashni kiritilishi katta ahamiyatga ega bo’ldi.
Biz mamlakatimizda sug’urta bozorini davlat tomonidan tartibga
aniqlab, keng xalq ommasiga ma’lum qilib boradi.
solishni tashkil etish va uni takomillashtirish yo’llari haqida o’ylar ekanmiz, yaqin qo’shni mamlakatlar, xususan, Rossiya Federatsiyasida bu sohada olib borilayotgan ishlar haqida biroz to’xtasak, foydadan xoli bo’lmaydi.
Bugungi kunda, Rossiya Federatsiyasida 1500 dan ortiq sug’urta tashkiloti faoliyat ko’rsatmoqda va ularning aksariyati sug’urta faoliyatini nazorat qiluvchi Federal
xizmatning litsenziyalariga ega. Sug’urta faoliyatini nazorat qiluvchi bu tashkilot 1992
yilda tashkil etilgan bo’lib, u Rossiya sug’urta bozorini tartibga keltirish bo’yicha etarli tajribaga ega bo’ldi, o’nlab me’yoriy hujjatlar ishlab chiqdi. Ulardan eng muhimlari “Rossiya xududida faoliyat ko’rsatuvchi sug’urta tashkilotlariga litsenziyalar berish tartibi”, “Sug’urta zahiralarini joylashtirish tartibi” va hokazolardir. Mazkur tashkilot o’zini qattiqqo’lligi va boshqa harakatlari tufayli Rossiya ijtimoiy-iqtisodiy hayotida katta nufuzga egadir. Eng asosiysi, sug’urta nazorati xizmati har yili Rossiya hududida faoliyat ko’rsatayotgan sug’urta kompaniyalarining etarli darajada kuchlilarini reyting asosida
davlat qanday chora-tadbirlar ko’rishi mumkin?
O’zbekiston Respublikasining “Sug’urta faoliyati to’g’risida”gi Qonuniga muvofiq, sug’urta tashkilotlari sug’urtalanuvchi oldidagi majburiyatini bajara olmay qolganda, davlat sug’urta nazorati xizmati, mijozlarning manfaatini ko’zda tutadigan choralar ko’rishi kerak. Bozorda ko’plab sug’urta tashkilotlari faoliyat ko’rsatadi, tabiiyki, bu holat potentsial mijozlarni jalb qilish uchun ular o’rtasidagi raqobatni ham kuchayishiga olib keladi. Natijada, raqobatga bardosh bermagan ba’zi sug’urta kompaniyalari “sug’urta maydonidan” chiqib ketadi. Bunga jahon tajribasidan ham misollar keltirish mumkin. Jumladan, 1993 yil boshida AQShda 103 ta fuqarolar hayotini sug’urtalashga ixtisoslashgan kompaniyalar to’lov qobiliyatini yo’qotgan, deb e’lon qilindi. Qizig’i shundaki, bu kompaniyalar ichida moliyaviy jihatdan ishonchli bo’lgan “Ekzekyutiv Layf Inshuerans” kompaniyasi ham bor. Mutaxassislar tomonidan uning aktivi bir necha milliard AQSh dollariga baholangan. Bu erda, shunday o’rinli savol tug’ilishi mumkin. Xo’sh, xalqaro sug’urta bozorida kuzatilgan yuqoridagidek holat ro’y bermasligi uchun,
boshqarilishi lozim.
Birinchidan hukumat o’zining tegishli nazorat organi orqali, sug’urta kompaniyalari tomonidan “Sug’urta faoliyati to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Qonuni talablarini qat’iy bajarilishini, shu jumladan, sug’urta zahiralarini to’g’ri joylanishini nazorat qilib borish muhimdir. Ikkinchidan, endi shakllanayotgan O’zbekiston sug’urta bozoriga moliyaviy jihatdan mustahkam xorijiy sug’urta kompaniyalarining kirib kelishini tartibga solish kerak. Negaki, bu holat mahalliy sug’urta kompaniyalarining raqobat bardoshligiga salbiy ta’sir ko’rsatib, ularni bankrot bo’lishiga olib kelishi mumkin.
Sug’urta tashkilotlari o’z zimmasiga olgan majburiyatlari hajmiga qarab, ma’lum foiz
ajratish yo’li bilan markazlashgan sug’urta jamg’armasini tashkil etsalar, muvofiqdir. Ushbu jamg’arma mablag’lari
maqsadga sug’urta
qiyin holatga tushib qolgan
deb e’lon qilinganda majburiyatlarini
tashkilotlariga beriladigan yoki ular bankrot
bajarishi uchun xizmat qiladi. Bizningcha, bu jamg’arma tashkil etilajak davlat sug’urta nazorati xizmati tomonidan, sug’urtalovchilar uyushmasi vakillarini jalb qilgan holda
(klasslari) ko’rsatiladi.
O’zbekiston Respublikasining amaldagi “Sug’urta faoliyati to’g’risida”gi Qonunining 15- moddasida sug’urta faoliyatini litsenziyalash masalalari ko’rsatib o’tilgan. Sug’urtalovchilar va sug’urta brokerlarining sug’urta faoliyati O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan tartibda maxsus vakolatli davlat organi beradigan litsenziyalar asosida amalga oshiriladi.
Litsenziya sug’urtalovchiga hayotni sug’urta qilish sohasida yoxud umumiy sug’urta sohasida sug’urta faoliyatini amalga oshirish uchun beriladi. Hayotni sug’urta qilish sohasida sug’urta faoliyatini amalga oshirayotgan sug’urtalovchi umumiy sug’urta sohasida sug’urta faoliyatini amalga oshirishga haqli emas, umumiy sug’urta sohasining O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilaydigan ayrim turlari (klasslari) bundan mustasnodir. Umumiy sug’urta sohasida sug’urta faoliyatini amalga oshirayotgan sug’urtalovchi hayotni sug’urta qilish sohasida sug’urta faoliyatini amalga oshirishga haqli emas.
Litsenziyada sug’urtalovchi amalga oshirishni nazarda tutayotgan sug’urta turlari
bo’lgan davrda o’z faoliyatini amalga oshiradi. Sug’urtalovchi muvaqqat ma’muriyatining
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Sug’urta xizmatlari bozorini yanada rivojlanlantirish chora-tadbirlari to’g’risida” qaroriga asosan sug’urta faoliyati klassifikatori tasdiqlangan. Unda hayotni sug’urta qilish tarmog’i 4 ta klassdan, umumiy sug’urta tarmog’i 17 ta klassdan iborat ekanligi ko’rsatilgan.
Sug’urtalovchining litsenziyasi amal qilishining to’xtatib turilishi uning yangi sug’urta shartnomalari tuzishi taqiqlanishiga, shu jumladan amaldagi sug’urta shartnomalari uzaytirilishining taqiqlanishiga sabab bo’ladi. Bunda sug’urtalovchi ilgari tuzilgan sug’urta shartnomalari bo’yicha o’z zimmasiga olgan majburiyatlarini belgilangan tartibda bajarishga majburdir. Litsenziyaning amal qilishi tugatilgan kundan e’tiboran besh kun ichida maxsus vakolatli davlat organi sug’urtalovchini tugatish to’g’risidagi ariza bilan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda sudga murojaat etishi shart.
Sug’urtalovchining ilgari amal qilgan boshqaruv organlarining vakolatlari to’xtatib turiladi va maxsus vakolatli davlat organi tomonidan tayinlagan sug’urtalovchining
muvaqqat ma’muriyatiga o’tadi. Muvaqqat ma’muriyat sud qaror chiqargunga qadar
kreditga,
garovga
olingan
mablag’lardan
va
boshqa
jalb
qilingan
mablag’lardan
hisoboti maxsus vakolatli davlat organiga hamda sug’urtalovchini tugatish to’g’risida maxsus vakolatli davlat organining arizasi yo’llangan sudga taqdim etiladi. Sug’urtalovchining muvaqqat ma’muriyati o’z faoliyati davrida xarajat operatsiyalarini amalga oshirishga haqli emas, sug’urtalovchining boshqaruv xarajatlari (ma’muriy xarajatlari), sug’urtalovchiga tushayotgan pullarni hisobga yozish va ilgari tuzilgan sug’urta shartnomalari bo’yicha sug’urta hodisalari yuz berganda sug’urta tovonini (sug’urta pulini) to’lash bilan bog’liq hollar bundan mustasnodir. Sug’urtalovchi muvaqqat ma’muriyatining ishlash tartibi maxsus vakolatli davlat organi tomonidan belgilanadi. Ushbu moddaning qoidalari sug’urtalovchining arizasiga binoan litsenziya bekor qilingan hollarga, shuningdek uning muassislari (ishtirokchilari)ning yoki ta’sis hujjatlarida shunday vakolat berilgan sug’urtalovchining boshqaruv organi qaroriga binoan qayta tashkil etilishi yoxud tugatilishiga taalluqli emas.
Sug’urtalovchi ustav fondining kamida to’qson foizi muassislarning pul mablag’laridan shakllantiriladi. Sug’urtalovchining ustav fondini shakllantirish uchun
qilish;
foydalanishga yo’l qo’yilmaydi. Sug’urtalovchining ustav fondi litsenziya olinadigan paytga qadar sug’urtalovchining muassislari tomonidan to’langan bo’lishi kerak.
6. Vazirlar Mahkamasining “Sug’urtalovchilar va sug’urta brokerlarining sug’urta faoliyatini litsenziyalash to’g’risida Nizom tasdiqlandi. Unga ko’ra, sug’urtalovchilar va sug’urta brokerlarining sug’urta faoliyatini litsenziyalash O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan amalga oshiriladi. Belgilangan tartibda ro’yxatdan o’tkazilgan yuridik shaxslar sug’urtalovchilar va sug’urta brokerlarining sug’urta faoliyatini amalga oshirish uchun litsenziya talabgorlari bo’lishlari mumkin. Sug’urtalovchi va sug’urta brokerining sug’urta faoliyatini amalga oshirish uchun litsenziyaning amal qilish muddati, qoidaga ko’ra, cheklanmaydi. Litsenziyaning amal qilishi litsenziya berilgan kundan boshlanadi.
Sug’urta tashkilotlari litsenziya olishlari uchun quyidagi talab va shartlarga javob berishlari zarur:
-O’zbekiston Respublikasining sug’urta faoliyati to’g’risidagi qonun hujjatlariga rioya
sug’urtalashga doir vositachilik faoliyatini asosiy faoliyat turi sifatida amalga oshirish.
-sug’urta faoliyatini amalga oshirishda olingan axborotlarning qonun hujjatlari talablariga muvofiq maxfiyligini ta’minlash;
-litsenziyalovchi organ talabiga ko’ra sug’urta faoliyatini amalga oshirishga doir qonun hujjatlarida belgilangan axborotlarni taqdim etish;
-litsenziya talabgori rahbari oliy ma’lumotga hamda sug’urta sohasida kamida ikki yillik ish stajiga ega bo’lishi kerak;
-litsenziya talabgori (litsenziat) rahbari boshqa sug’urta tashkilotlarida rahbar lavozimini egallashga haqli emas.
- sug’urtalovchilar uchun:
ustav fondining qonun hujjatlarida belgilangan eng kam miqdorining mavjud bo’lishi;
- sug’urta brokerlari uchun:
sug’urta brokerining sug’urta faoliyatini amalga oshirishda shartnoma majburiyatlariga rioya etilishini ta’minlash;
sug’urta shartnomasining litsenziat mijozi uchun qulay shartlarda tuzilishi va bajarilishi;
Litsenziya olish uchun sug’urta kompaniyasi litsenziyalovchi organga quyidagi hujjatlarni taqdim etadi:
a) sug’urtalovchilar uchun:
yuridik shaxsning nomi va tashkiliy-huquqiy shakli, uning joylashgan joyi (pochta manzili), bank muassasasining nomi va bankdagi hisob raqami, yuridik shaxs amalga
oshirishni mo’ljallayotgan litsenziyalanadigan faoliyat turi hamda ko’rsatib o’tilgan
faoliyat turi amalga oshiriladigan muddat ko’rsatilgan litsenziya berish to’g’risida ariza; yuridik shaxsning davlat ro’yxatidan o’tkazilganligi to’g’risidagi guvohnomaning notarial tasdiqlangan nusxasi;
rahbar to’g’risidagi ma’lumotlar (oliy ma’lumot to’g’risidagi diplom nusxasi va mehnat daftarchasidan ko’chirma);
litsenziya talabgori tomonidan litsenziya talabgorining arizasi litsenziyalovchi organ tomonidan ko’rib chiqilganligi uchun yig’im to’langanligini tasdiqlovchi hujjat;
ustav fondining belgilangan eng kam miqdoridan kam bo’lmagan ustav kapitali to’langanligini tasdiqlovchi hujjatlar (bank ma’lumotnomasi, mol-mulkni qabul qilish- topshirish dalolatnomalari va boshqa hujjatlar);
sug’urta faoliyatining iqtisodiy asoslanishi, unga sug’urtalash operatsiyalarini rivojlantirish prognozini, ehtimol tutilgan qayta sug’urtalash bitishuvlari rejasini, sug’urta
zahiralarining hisob-kitob rejasini o’z ichiga oluvchi litsenziyalanayotgan sug’urta klassi
bo’yicha biznes-reja kiradi;
sug’urtalashning litsenziya talab qilinadigan turlari bo’yicha qoidalar (shartlar), litsenziyada quyidagilar bo’ladi: sug’urtalash sub’ektlari doirasini belgilash va sug’urta
shartnomasi tuzish bo’yicha cheklashlar, sug’urta ob’ektlarini belgilash, sug’urta hodisalari ro’yxatini belgilash - ushbu holatlar ro’y berganda sug’urtalovchining sug’urta
to’lovlari bo’yicha majburiyatlari paydo bo’ladi, (asosiy va qo’shimcha shartlar), olib
qo’yish (tavakkalchilarning yoki mol-muklarni) bunda sug’urtalovchi majburiyatlarni bajarmasdan ozod bo’ladi, sug’urta mukofotlari tariflari (stavkalari), sug’urtalashning eng ko’p (eng kam) muddati, sug’urta shartnomalarini tuzish va sug’urta mukofotlarini to’lash
tartibi, tomonlarning sug’urta shartnomasi bo’yicha o’zaro majburiyatlari va sug’urta shartnomalari bo’yicha to’lovni rad etishning mumkin bo’lgan holatlari sug’urta shartnomasi bo’yicha e’tirozlarni ko’rib chiqish tartibi. Qoidalarga sug’urta shartnomalari namunalari ilova qilinishi kerak. Litsenziya talabgori rahbari tomonidan tasdiqlangan sug’urtalash qoidalari (shartlari) ikki nusxada taqdim etiladi, ularning betlari tikilgan va raqamlangan bo’lishi kerak. Faoliyat turi faqat qayta sug’urta qilishdan iborat bo’lgan
litsenziya talabgorlari mazkur bandda ko’rsatib o’tilgan hujjatlarni sug’urtalash qoidalari (shartlari)ga oid xat boshi bundan mustasno.
b) sug’urta brokerlari uchun:
taqdim etadilar,
yuridik shaxsning nomi va tashkiliy-huquqiy shakli, uning joylashgan joyi (pochta manzili), bank muassasasining nomi va bankdagi hisob raqami, yuridik shaxs amalga oshirishni mo’ljallayotgan litsenziyalanadigan faoliyat turi (uning bir qismi) hamda ko’rsatib o’tilgan faoliyat turi amalga oshiriladigan muddat ko’rsatilgan litsenziya berish to’g’risida ariza;
yuridik shaxsning davlat ro’yxatidan o’tkazilganligi to’g’risidagi guvohnomaning notarial tasdiqlangan nusxasi;
litsenziya talabgori tomonidan litsenziya talabgorining arizasi litsenziyalovchi organ tomonidan ko’rib chiqilganligi uchun yig’im to’langanligini tasdiqlovchi hujjat;
ustav kapitali to’langanligini tasdiqlovchi hujjatlar (bank ma’lumotnomasi, mol-mulkni qabul qilish-topshirish dalolatnomalari va boshqa hujjatlar).
Ko’rsatib o’tilgan hujjatlar bir nusxada taqdim etiladi.
Litsenziya talabgorining arizasi ko’rib chiqilganligi uchun O’zbekiston Respublikasida belgilangan eng kam oylik ish haqining besh baravari miqdorida yig’im undiriladi. Ariza
ko’rib chiqilganligi uchun yig’im summasi litsenziyalovchi organning maxsus hisob raqamiga o’tkaziladi. Litsenziya talabgori berilgan arizadan voz kechgan taqdirda
to’langan yig’im summasi qaytarilmaydi.
Sug’urtalovchilar va sug’urta brokerlarining sug’urta faoliyatini litsenziyalash ilovada keltirilgan sxemaga muvofiq amalga oshiriladi (1-ilovaga qarang). Ilova keltirilgan sxemadan ko’rinib turibdiki, sug’urtalovchilar va sug’urta brokerlarining sug’urta
faoliyatini litsenziyalash jarayoni 6 ta bosqichni o’z ichiga olib, dastlab litsenziya talabgori zarur hujjatlarni tayyorlaydi va uni ko’rib chiqish uchun Moliya vazirligiga taqdim etadi. Keyingi bosqichda hujjatlar Moliya vazirligi tomonidan qabul qilinadi va ko’rib chiqish uchun ekspert komissiyaga beriladi. Ekspert komissiyasi taqdim etilgan hujjatlarni batafsil o’rganib chiqib, sug’urtalovchiga yoki sug’urta brokeriga litsenziya berish yoxud litsenziya berishni rad etish to’g’risida qaror qabul qiladi.
Shunday qilib xulosa qilish mumkinki, O’zbekistonda sug’urta nazorati davlat organiga yuklatilgan sug’urta faoliyatini litsenziyalash vakolati, pirovardida, barcha sug’urtalanuvchilarning, ya’ni sug’urta kompaniyalari mijozlarining qonuniy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. Bunday tizimining yaratilganligi nafaqat sug’urtalanuvchilarning, balki davlatning manfaatlariga mos keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Гвозденко А.А. Основы страхования: Учебник. – 2-е изд., перераб. и доп. – М.: Финансы и статистика, 2013. – 320 с.
2. Mahmudova L. Sug‘urta ishi-O‘quv qo‘llanma—T.-TAKI 2014
3. Сплетухов Ю.А. Страхование ответственности. Учебное пособие - М.: Аудитор, 2014.-172с.
4. Страховое дело: Учебник. В 2 т. (пер. с нем. О.И. Крюгер и Т.А. Федоровой). - т.1: Основы страхования / под ред. О.И. Крюгер. - М.: Экономист, 2014. - 447 с.
5. Xo‘jaev Y. Tashqi iqtisodiy faoliyatda sug‘urta. O‘quv qo‘llanma.-T.: Soliq akademiyasi, 2015.
|
| |