I.D.Xoxlov elchiligi hujjatlari

|
I.D.Xoxlov elchiligi hujjatlari
|
bet | 95/113 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 0,99 Mb. | | #256811 | Turi | Referat |
Bog'liq Tarix” kafedrasi “manbashunoslik va tarixshunoslik”I.D.Xoxlov elchiligi hujjatlari
Ivan Danilovich Xoxlov XVII asrda o’tgan iste’dodli rus diplomatidir. Uning hayoti va faoliyatini o’rgangan yirik rus sharqshunosi olimi N.I.Veselovskiy (1848-1918 yy.) keltirgan ma’lumotlarga ko’ra43, I.D.Xoxlov asli qozonlik bo’lib, aslzoda (boyarin) oilasida dunyoga kelgan. Uning haqidagi dastlabki ma’lumot XVI asrning 90- yillariga tegishli. I.D.Xoxlov o’sha vaqtda og’asi Vasiliy bilan birga, davlat xizmatida bo’lgan va Qozondagi o’qchilar qismiga bosh bo’lib turgan. 1600 yili yurtiga qaytib ketayotgan Eron elchisi Pirqulibekni Qozondan Saratovgacha (shaharga 1590 yili asos solingan) kuzatib qo’ygan.
1606 yili I.D.Xoxlov og’asi Vasiliy hamda voevoda Golovin bilan birgalikda Terekka, uning xalqini yangi podshoh Vasiliy Ivanovich Shuyskiy (1606-1610 yy.)ga qasamyod qildirish uchun .boriladi. Lekin terekliklar yangi rus podshohini tan olmaydilar, I.D.Xoxlovni bo’lsa qattiq do’pposlab, qamab qo’yadilar. Ma’lum vaqt o’tib terkliklar I.D.Xoxlovni soqchi qo’shib Astraxanga jo’natib yuboradilar. Shu tariqa u Astraxanda yetti yil, 1613 yilgacha qamoqda o’tirdi. 1617 yili Astraxanda hokimiyat ataman I.V.Zarutskiy qo’liga o’tdi va u I.D.Xoxlovni ozod qilib, Eronga shoh Abbos 1 (1587-1629/30 yy.) huzuriga elchi qilib yubordi. Ataman Zarutskiy shohdan pul, oziq-ovqat va askar bilan yordam berishini so’radi va Moskvani egallagandan keyin Astraxanni unga in’om qilajagini bildirdi. Shoh Abbos I boshda bunga ko’ndi va atamanga 12 tuman naqd pul va katta miqdorda oziq-ovqat yuborishini va’da qildi. Lekin keyincha o’z elchisi xoja Murtazodan ataman Zarutskiy isyoni barbod bo’lgani va toj-taxt Mixail Fyodorovich qo’liga o’tganini, Eronga Rossiyadan Aleksey Buxarin va Mixail Tixanov boshliq yangi elchilar kelgani haqidagi xabarni eshitgandan keyin, fikridan qaytdi. Shoh Rossiya elchilarini katta sovg’a-salomlar bilan qaytarib yubordi. O’shanda I.D.Xoxlovga ham ketishga ijozat berdi. Lekin, Vladimirga yetganlarida podshohning amri bilan uni tutib qoldilar. 1615 yilning iyul oyida, Astraxanda Zarutskiy isyoni bartaraf qilingandan keyin, I.D. Xoxlovning gunohidan kechdilar va uni qo’yib yubordilar. I.D.Xoxlovning taqdiri 1620 yilgacha qanday bo’lgani bizsha ma’lum emas.
Ehtimol, shu davr ichida u Qozon hokimi (voevodasi)ning xizmatida bo’lgan.
1620-1622 yillari u podshohning farmoni bilan Markaziy Osiyoda, Buxoro va Xiva xonliklarida bo’ldi. 1622 yil 12 dekabr kuni Rossiyaga qaytgandan keyin I.D.Xoxlov bir muncha vaqt Moskvada istiqomat qildi, 1623 yilning boshlarida unga Qozonga qaytishiga ijozat berildi hamda voevoda Odoevskiyning xizmatida bo’ldi. Uni 1624 yilning 8 dekabrida yana Moskvaga chaqirib oldilar va Buxoro va Xiva xonliklari haqidagi ma’lumotlarni tartibga solish haqida topshiriq oldi.
I.D.Xoxlovning hayotga oid so’nggi ma’lumot 1629 yilga tegishli. O’sha yili Eron elchisi Muhammad Silibek va Eronning savdo karvonini Qozondan Moskvagacha va Moskvadan Qozongacha kuzatib qo’ygan.
I.D.Xoxlovdan ikki muhim hujjat; podshohning maxsus topshirig’i (nakaz) va I.D.Xoxlovning Buxoro va Xiva xonliklarining ahvoli haqida podshohga yozgan axboroti (Stateynыy spisok) qolgan.
Birinchi hujjatda elchilik zimmasiga yuklatilgan vazifalar haqida so’z boradi. Uning vazifasi eng avvalo, har ikki xonlik hukmdorlarini Rossiya bilan do’stlashish, savdo va bordi-keldi aloqalarini o’rnatishga ko’ndirish, xonlarni Rossiya qudratli davlat ekanligi va uning boshqa nufuzli mamlakatlar bilan yaxshi munosabatda ekanligiga ishontirish, xonliklardagi rus asirlarini ozod qilish, har ikkala xonlik o’rtasidagi mavjud munosabatlar, xonliklarning Eron, Turkiya va Gruziya bilan munosabatlar qanday ekanligini aniqlash, tabiiy boyliklari va harbiy qudratini aniqlashdan iborat bo’lgan.
I.D.Xoxlovning Elchilar mahkamasi (Posolskiy prikaz)ga yozgan axboroti (Stateynыy spisok)ga qaraganda, u o’ziga yuklatilgan vazifaning katta qismini bajargan.
Masalan, Imomqulixon o’z ixtiyoridagi 23 rus asirini ozod qilgan. Boy-badavlat kishilar, amirlar va savdogarlar qo’lidagi asirlar xususida Imomqulixon elchiga «ularni qidirishga hozircha fursat yo’q, xizmatkori (Toshkent hokimi Tursunxon) isyonini bostirgandan keyin imperator janobi oliylarining bu iltimosini bajaramiz va topganlarimizni o’zimiz yuboramiz», deb va’da bergan.
Har ikkila xonlikdagi ichki vaziyat haqida ham Rossiya elchisi ko’p ma’lumotlar to’plashga muvaffaq bo’lgan. Elchining axborotida, masalan, quyidagilarni o’qiymiz; «...(biz Buxoroda bo’lgan paytda) Buxoro xoni bilan Toshkent hokimi o’rtasida urush borayotgan edi. Xon unga qarshi o’zining katta amiri Nadr devonbegini 40 ming askar bilan jo’natdi. Shulardan 10 ming navkarini Toshkent hokimi urushda halok qildi. Shundan keyin Imomqulixonning shahzodalari borib Tursun sultonning yigitlarini mag’lubiyatga uchratdilar. Ikki o’rtadagi urush hali bir yoqlik bo’lgani yo’q...»
Imomqulixon Rossiya elchisi kelib-ketgan vaqt ichida o’zaro urushlar va isyonlar tufayli Balx bilan Samarqandda turdi. Shu vaqt ichida elchiuni ikki marta borib ko’rdi,-birinchi marta, Buxoroga kelgandan o’n kun keyin, ikkinchi marta yurtiga qaytib ketishi, ya’ni 1622 yil 3 avgust oldidan. I.D.Xoxlovning axborotida o’qiymiz; «Xon o’sha vaqtlarda Samarqandda emas edi. Inisi Nadr huzuriga qochib borib turgan edi.» Imomqulixon Samarqandga I.D.Xoxlov Buxoroga kelgandan bir hafta o’tgandan keyin, qaytib keldi. Lekin qattiq og’rib qoldi. Rus elchisi bilan muzokarani Nadr devonbegi olib bordi. Muzokaralarda ko’tarilgan asosiy masala qalmoqlar, no’g’aylar, shuningdek rus asirlarini ozod qilish masalasi bo’ldi. Rus asirlari xususida Nadr devonbegi elchiga bueday javob berdi; «Imomqulixon sizga quyidashilarni aytishimni buyurdi. Boshqalarini inshoalloh, Tursun sulton bilan urush tugagandan keyin qidirtirib topadi va yurtiga jo’natib yuboradi. Sizning podshohingiz ham shu tarzda ish tutib, qo’lidagi Imomqulixonning odamlarini bo’shatib yuborsin».
Buxoro va Xiva xonliklarining ichki ahvoli haqida ham I.D.Xoxlov muhim ma’lumotlar to’plagan. Uning ma’lumotlaridan ma’lum bo’lishicha, mamlakat o’zaro urushlar iskanjasida qolgan, Balx, Toshkent va Samarqand ustida turgan noiblar markaziy hukumatga bo’ysunishdan bosh tortib, o’zlarini mustaqil tutayotganliklari natijasida Buxoro hukumati kuchsizlanib qolgan.
Xiva xonligida ham aynan shunday vaziyat hukm surar edi. Bu yerda Arab Muhammadxon (1602-1623 yy.) bilan uning o’g’illari Avanesh va Ilbors o’rtasida toj-taxt uchun kurash borardi. I.D.Xoxlovning Elchilar mahkamasiga yozgan axborotida o’qiymiz; «Urganch zaminida isyon boshlangan. Arabxonning o’g’illari Avanesh va Ilbors (otasini) tutib olib ko’ziga mil tortganlar. Arabxonning boshqa o’g’illari; Abulg’ozi bilan Sharif Sulton Buxoro xoni huzuriga qochib ketganlar».
Rossiya elchisi Xiva xonligi hududlariga O’yiq (O’rol) kazaklari va qalmoqlarning tez-tez qilib turgan talonchilik xurujlari haqida muhim ma’lumotlar keltiradi. Bu haqda I.D.Xoxlovning ma’lumotnomasida mana bularni o’qiymiz; «Ivan Bovatda (Bog’otda) tutqinda turgan paytda Urganchga qarashli ko’chmanchi xalq ustiga bosqinlar rus kazaklari Trenka Us va uning odamlari bostirib kirib, turkmanlarni talon-taroj qildilar, ko’p odamlarni o’ldirdilar, ko’plarini asir olib ketdilar...Urganch yerlariga qalmoqlar ham ko’p bor bostirib kirib, ko’plarini o’ldirgan».
Rossiya elchis xabarnomasida Buxoro, Xiva shahar va qishloqlarining umumiy ahvoli haqida ham muhim ma’lumotlar keltiriladi. Ular elchi kelgan paytda ancha xarobalikka yuz tutib qolgan edi. Elchining so’zlariga qaraganda, bunga tinimsiz o’zaro urushlar, toju taxt uchun kurash va qozoq, qalmoq va yoyiq kazaklarining tez-tez qilib turgan xurujlari sabab bo’lgan. Ma’lumotnomada bojxona to’lovlari haqi I.D.Xoxlovda qimmatli ma’lumotlar uchratamiz. Bojxona haqi, birinchidan, mamlakatdan mamlakatga o’tgandagina emas, balki bir mamlakatning o’zida bir viloyatdan ikkinchi viloyatga o’tganda ham olingan. Ikkinchidan, u naqd pul bilan ham, mol bilan ham to’langan. Masalan, har bir yukdan 33 parcha mato hajmida boj olingan.
Shuningdek, I.D.Xoxlov Buxoro va Xiva xonliklarining Hindiston va Eron bilan bo’lgan munosabatlari haqida ham ayrim ma’lumotlar to’plagan. Masalan, uning xabarnomasida bunday gap bor; «Imomqulixonning, Balx xoni Nadr Muhammadning qizilboshlar podshohi shoh Abbos bilan aloqasi yomon. Ular (bir-birlari bilan) urush holatidadirlar. Hozirgi paytda ular orasida urush bo’layotgani yo’q. Tinchlik ham o’rnatilmagan. Urushning yo’qligi sabab, shoh bilan Hindiston o’rtasida (Qandahor uchun) urush bormoqda». Buxoro va Balx xonlari bilan Hindiston o’rtasida ham munosabatlar aynan shu vaqtda yaxshi bo’lmagan. Buning sababini Rossiya elchisi bunday sharhlaydi; «Buxoro xoni Imomqulixon Hindiston podshosiga lochin yuborgan edi. Balx xoni Nadr Muhammadxon bo’lsa uni (Buxoro elchisidan) tortib oldi. Shu sababdan Hindiston podshohi u bilan savdo aloqalarini o’zdi, savdogarlarni Balx bilan Buxoroga yubormay qo’ydi, Buxoro savdogarlariga Hindiston mollarini olib ketishni man qildi...»
I.D.Xoxlovning guvohlik berishicha, Xiva xonligi bilan Eron o’rtasidagi munosabatlar ham o’sha paytlarda yaxshi bo’lmagan. U, masalan, yozadi; «Urganchliklar shoh Abbos bilan yaxshi munosabatda emaslar. Ivan (Xorazmda turgan) xonzoda Ilbars qizilboshlarga qarashli Obivardga hujum qilgan, obivardliklarning otlari va tuyalarini tortib olgan. Shuningdek, 100 odamini asir qilib haydab ketgan...»
|
| |