nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
«Mohiyat va hodisa» - Falsafaning metod, qonun va kategoriyalari. Reja

|
Falsafaning metod, qonun va kategoriyalari. Reja
|
bet | 18/30 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 261,5 Kb. | | #243442 |
Bog'liq Falsafaning metod, qonun va kategoriyalari. Reja«Mohiyat va hodisa» kategoriyasini olib ko‘raylik. Mohiyat-o‘zida alohidalik, maxsuslik, umumiylikning mazmunini, sababini, zaruriyatini, imkoniyatini, butun, qism, sistema, struktura, element tarzida namoyon qiladi. Hodisa esa, ularning bog‘lanishi, aloqadorlik va munosabatlarining namoyon bo‘lishidir. Mohiyatni alohidalik, maxsuslik, umumiylik, butun, qismga mos kelishiga qarab, turkumlashtirib o‘rganish maqsadga muvofiq. Bundan tashqari, sub’ekt nazarida ahamiyatiga va funksiyasiga ko‘ra, asosiy va asosiy bo‘lmagan, nisbatan barqaror yoki o‘zgaruvchan mohiyatlarga ajratib, ularning rivojlanishi jarayonida o‘rnini almashtirib turishlarini e’tiborga olish zarur.
Narsa va hodisalarning mohiyatini bilish ularning inson extiyojlarini qondirish vazifasi va maqsadlarini konkretlashtirishdan iborat. Masalan, jamiyat ustqurmasining siyosiy elementi bo‘lgan davlatning maqsadi va vazifasi, ularni amalga oshirish usul hamda vositalari mamlakat hududida yashayotgan kishilarning muayyan hayot sharoitlarini ta’minlashdan iborat bo‘lib, uning mohiyatini tashkil qiladi. SHunga ko‘ra, har qanday mohiyatni odamlarning manfaatlari va extiyojlariga, sivilizatsiya kelajagiga bog‘lab tahlil qilgandagina, u ahamiyatga ega bo‘ladi.
Narsa va hodisalarni bilish hamda o‘zgartirishga inson muayyan extiyojlar asosida yondoshadi. Bu yondoshish sub’ektiv harakterga ega bo‘lib, uning konkret ehtiyojlari va manfaatlari nuqtai nazaridan baholanadi. Masalan, chanqagan kishi uchun suv uning chanqog‘ini kondirish, fizik uchun-agregat holati, elektr tokini o‘tkazishi yoki optik xususiyatlari, ximik uchun, uning N2O kimyoviy birikma sifati, tegirmonchi uchun-tegirmon parragini aylantirish xususiyatlari asosiy mohiyat xisoblanadi.
Narsa va hodisalar doimiy rivojlanib turishi jarayonida, ularning mohiyati ham, shunga mos tarzda hodisa ham o‘zgarib turadi. Mohiyatdagi har qanday jo‘z’iy o‘zgarish ham, uning muqarrar o‘zgargan hodisasida ifodalanadi. Masalan, suvning elektr tokini o‘tkazish xususiyati, uning temperaturasiga bog‘liqligi aniqlangan. Agar biz suvning temperaturasini ma’lum darajada kotarsak, uning elektr tokini o‘tkazish xususiyatini ulchaydigan asboblar bu o‘zgarishlarni kayd qilmasligi mumkin. Lekin, bundan suvning mohiyatini ifodalaydigan elektr tokini o‘tkazuvchanlik xususiyati yuqolgan, degan xulosa kelib chiqmaydi.
Narsa va hodisalarning mohiyat va hodisa tarzida bog‘lanishlari makon va zamondagi muayyan konkretligi bilan ajralib turadi. Mohiyat va hodisa o‘z xususiyatlariga ko‘ra sistema, struktura va elementlarda o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. SHuning uchun har qanday hodisani va mohiyatni tahlil qilishda aniq tamoyillarga asoslanish lozim.
|
| |
Tuproq namligini o‘lchash usullari va asboblari

120
8.31-rasm. Tuproqning namligini(uning qarshiligi orqali) o‘zgaruvchan tokda
o‘lchash uskunasining ish jarayonidagi tasviri.
Sig‘imli o‘zgartirgichlar. Sig‘imli o‘zgartirgich o‘lchanayotgan noelektrik
kattalik ta’sirida sig‘imi o‘zgaradigan kondensatordir. Kondensatorning sig‘imi
elektrodlarning yuziga, ularning o‘lchamiga, ular orasidagi masofa (
) ga,
shuningdek, dielektrikning o‘lchamlariga va uning singdiruvchanligiga bog‘liq.
Sig‘imli o‘zgartirgichlardan R, L, C parametrlardan birortasiga ta’sir
ko‘rsatadigan noelektr kattaliklarni o‘lchashda foydalaniladi. Sig‘imli
monometrlar va dinamometrlarda o‘lchanayotgan bosim R yoki F kuch ta’sirida
kondensatorlarning ikkita qoplamalari orasidagi havo tirqishi (
) o‘zgaradi
(8.32-rasm).
To‘g‘ri: 
kilopaskal-sekunda 
taqsim metr 
(kPa·s/m). 
Noto‘g‘ri

130
8.3-jadval
O‘lchash
poyoni
Me’yor, kN
Eng ko‘pi
bilan
0,10 0,20 0,50 1,0 2,0 5,0 10 20 50 100 200
500
Eng kami
bilan, dan
kam emas
0,010 0,020 0,050 0,10 0,20 0,50 1,0 2,0 5,0 10 20
50
Dinamometrlarning aniqlik sinfi 0,5, 1 va 2 qilib tayyorlanadi.
Dinamometr – bu shunday o‘lchash vositasiki, uning yordamida kuch
va kuchning momenti o‘lchanadi.
Dinamometrlar jismga tashqi ta’sir(boshqacha aytganda, kuch ta’siri)
intensivligini, mazkur kuchning burovchi ta’sirini, ya’ni kuchlar momentini(ichki
kuchlanishlar uchun uni burovchi moment ham deb atashadi) yoki kuch
tomonidan bajarilayotgan ishni aniqlash uchun mo‘ljallangan.
Tuproq haroratini o‘lchash uchun asbobi

126
Noelektrik kattaliklarni o‘lchashda qo‘llaniladigan vositalar xilma-xil
bo‘lishiga qaramay, o‘lchash usuli va vositalarning umumiy xususiyatlari
hammavjud. Umumiylik shundan iboratki, o‘lchanayotgan har qanday
noelektrik kattalik avval unga proportsional bo‘lgan elektr (tok, kuchlanish,
qarshilik, chastota va boshqalar) kattaligiga aylantiriladi, keyin esa elektr o‘lchash
asbobi yordamida o‘lchanadi. Noelektrik kattaliklarni o‘lchashda ishlatiladigan
o‘zgartgichlarga qo‘yiladigan asosiy talab – o‘lchash ma’lumotini aniqligi
va jarayonni to‘g‘ri aksettirishdir. O‘lchanayotgan kattalikni o‘zgartirish
usuliga (bevosita, bilvosita yoki muvozanatlash) ko‘ra u yoki bu turdagi xatoliklar
yuzaga keladi.
Учебное пособие по курсу "Электрические измерения и инструменты" написано по типовой программе разработанной на основе Государственных - bet 51

118
buzadi. Ko‘prik chiqishidagi kuchlanish dielektrik singdiruvchanlikka, ya’ni
namuna namligiga proporsional bo‘ladi. Shuning uchun asbob
o‘lchanayotgan har bir sochiluvchan massa turiga qarab darajalanadi.
Hozirgi vaqtda tuproq va boshqa sochiluvchan materiallar namligini uzluksiz
o‘lchash uchun radioizotop nam o‘lchagichlar qo‘llaniladi. Radioizotop
manbai sifatida plutoniy-berilliy birikmalar, qabul qiluvchi uskuna sifatida
sekinlashgan neytron hisoblagichlari qo‘llaniladi.
Radioizotop nam o‘lchagichlar bilan tuproq, havo va turli
sochiluvchan materiallar namligini 1 dan 100 % diapazongacha, 0,5 %
xatolik bilan o‘lchash mumkin.
Oxirgi vaqtda o‘ta yuqori chastotali nam o‘lchagichlardan ham
foydalanilmoqda.
-rasm - Pedagogik innovatsiyalar, professional

60-rasm.
Neksiya avtomobilining orqa osmasi.
331
Amortizator maxsus suyuqlik bilan to‘ldirilgan bo‘lib, suyuqlikni bir
hajmdan ikkinchisiga haydashda xosil bo‘ladigan qarshilikdan kuzov tebranishi
so‘ndiriladi.
Teleskopik amortizatorning o‘ziga xos xususiyati, shtok harakat- langanda
ish silindrinning ikki tomonidagi suyuqlik hajmini to‘ldiruvchi kamera borligidir.
G‘ildirak oxista ko‘tarilib, osma prujinasi siqilganda, shtok ish silindriga
kiradi. Porshenning kichik bosimi ta’sirida suyuqlik porshen tepasidagi bo‘shliqqa
va kameraga o‘tadi. Suyuqlik porshenning yuqori qatoridagi teshikchalardan o‘tib,
o‘tkazuvchi klapanni ochadi va porshen tagidan ustidagi bo‘shliqqa o‘tadi. Shtok
siqib chiqargan hajmdagi suyuqlik esa siqish klapanining kalibrlangan
teshiklaridan kameraga o‘tadi va undagi bosimni orttiradi. Bu jarayonda siqish
klapani kuchli prujina ta’sirida yopiq bo‘ladi.
G‘ildirak oxista pastga tushib osma prujinasi cho‘zilganda proshen
yuqoriga harakatlanib, shtok ish silindridan chiqadi. O‘tkazuvchi klapan yopiladi
va porshen ustidagi bosim oshadi. Natijada porshen ustidagi suyuqqlik uning ichki
qator teshiklardan o‘tib, klapan va vtulka o‘rtasidagi xalqa bo‘shliqdan porshen
osti hajmiga o‘tadi. Bosim pastligi uchun klapan yopiq, kameradagi bosimdan
suyuqlik silindr tagi teshiklaridan o‘tkazish klapanining kuchsiz prujinasini siqib
yana silindrga o‘tadi.
G‘ildirak tezkor ko‘tarilganda porshen tez harakatlanib, silindr ichidagi
bosim ortadi. Katta bosim siqish klapanini ochadi, natijada amortizator
qarshiligining ortishi tezkor sekinlashadi. Demak, siqish klapani amortizatorni
qattiq turtkilar ta’siridan saqlaydi.
G‘ildirak tezkor pastga tushganda porshenning harakat tezligi ortib,
porshen ustidagi bosim ham ortadi. Natijada klapan ochilib suyuqlik porshen osti
hajmiga tushadi, amortizatorning qarshiligi tezkor kamayadi. Klapan amortizatorni
qattiq turtkilar asoratidan saqlaydi
1-rasm. Amortizatorning sxemasi.
1-yuqori tayanch; 2-himoyalovchi qobig‘; 3-shtok; 4-silindr; 5-
klapanli porshen;
6-pastki tayanch; 7-g‘ildirak o‘qi; 8-avtomobil kuzovi.
|
Pezoelektrik o‘zgartirgichlar - Учебное пособие по курсу "Электрические измерения и инструменты" написано по типовой...

129
Izohlar:
1. Asosiy birlikning nomi - kilogramm "kilo" old qo‘shimchasiga ega
bo‘lganligi sababli massani karrali va ulushli birliklarini hosil qilish uchun
massaning ulushli birligi – gramm (0,001 kg) ishlatiladi va old qo‘shimchalar
"gramm" so‘ziga qo‘shilib
yozilishi lozim, masalan, mikrokilogramm (µkg) o‘rniga
milligramm (mg).
2. Massaning ulushli birligi - grammni old qo‘shimchasiz ishlatish ruxsat
etiladi (birlikning belgisi - g). Old qo‘shimcha yoki uning belgisi birlikning
nomiga, yoki mos holda, belgisiga qo‘shib yozilishi lozim.
Agar birlik birliklar ko‘paytmasi yoki nisbati ko‘rinishida tuzilgan bo‘lsa, u
holda old qo‘shimchani yoki uning belgisini ko‘paytma yoki nisbatga kiruvchi
birinchi birlik nomiga yoki belgisiga ko‘shib yozish lozim.
Учебное пособие по курсу "Электрические измерения и инструменты" написано по типовой программе разработанной на основе Государственных - bet 53

122
Termodinamik ta’rif
Termodinamik yondoshuv tarixi
"Issiqlik" so‘zi, odamlar isitadigan jismlar kamroq isitilganlarga nisbatan
ko‘proq isitilganlarida maxsus moddalar bo‘lganligiga, ya’ni jismlarning haroratga
ega ekanligiga ishonishar edi. Shuning uchun harorat modda aralashmasi kuchi
sifatida qabul qilindi. Shuning uchun ham spirtli quvvat va haroratni o‘lchov
birliklari bir xil darajalarda(graduslarda) ifodalanadi. Boshqa tarafdan, "daraja"
deb ataladigan harorat birliklarining nomlanishi, u vaqtda har qanday tarozi
(burchak, harorat, va boshqalar)ning taqsimlanishi deb atalganligi va shunga
o‘xshash nomlarning(atamalarning) o‘xshashligi o‘sha paytda umumiy nomlash
tamoyillari bilan izohlanadi, faqat o‘zaro almashuvchanlik hisobiga emas, balki.
Muvozanatda, harorat tizimning barcha makroskopik qismlari uchun bir xil
qiymatga ega. Tizimda ikkita jism bir xil haroratga ega bo‘lsa, zarralar kinetik
energiyasi (issiqlik) ularning o‘rtasida bo‘lmaydi. Agar harorat farqi bor bo‘lsa,
unda issiqlik yuqori haroratli jismdan quyi haroratli jismga o‘tadi.
Tirik to‘qima issiqlik chiqarib yuborishi yoki uni yutib olishi bilan bog‘liq
harorat, shuningdek, "issiq" va "sovuq" kabi subjektiv hissiyotlar bilan ham
bog‘liq. Ba’zi kvant mexanikli tizimlar (masalan, teskari tartibda(inversli)
joylashishi mavjud bo‘lgan sathlar(darajalar)ga ega lazer ishchi organi) entropiya
ko‘tarilmaydigan holatda bo‘lishi mumkin. Lekin energiya qo‘shilganda kamayadi,
bu rasmiy manfiy mutlaq haroratga mos keladi. Biroq, bunday holatlar "mutlaq
nol" ning ostida emas, balki "abadiylik ustida", chunki bunday tizim har qanday
ijobiy haroratga ega bo‘lgan jism bilan aloqa qilganda energiya tizimdan jismga
o‘tadi.
Haroratning xususiyatlari fizikaviy bo‘lim - termodinamikada o'rganiladi.
Atrof-muhitning ko'plab sohalarida, jumladan, fizikaning boshqa sohalarida,
shuningdek, kimyo va biologiya sohalarida ham muhim rol o'ynaydi.
O‘lchash o‘zgartkichlarining asosiy metrologik tavsiflari

127
O‘O‘ning o‘lchash diapazoni deb – o‘lchash xatoligi normallashtirilgan
o‘lchash kattalikning qiymatlar sohasiga aytiladi.
O‘lchash o‘zgartkichlarining klassifikatsiyasi
O‘O‘larning yuqorida keltirilgan tavsiflaridan tashqari parametrlarning
mo‘‘tadilligi, ishonchligi, massasi, narxi, gabarit o‘lchamlari va boshqa
parametrlari ham o‘rganiladi.
O‘O‘lar vazifasi va ishlash tamoyiliga ko‘ra klassifikatsiyalanadi. Vazifasiga
ko‘ra mexanik, gidravlik, issiqlik, kimyoviy, biologik, pnevmatik va
boshqa kattaliklar O‘O‘lariga bo‘linadi. O‘lchanayotgan noelektrik kattalik
unga proportsional bo‘lgan EYuK yoki tokka o‘zgartiriladi. Ularga
elektromagnit, induksiyali, termoelektrik (termojuftliklar) p’ezoelektrik va
galvanomagnit O‘O‘lari kiradi. Parametrik O‘O‘larda o‘lchanayotgan kattalik
qarshilik, induktivlik, o‘zaro induktivlik va sig‘im kabi elektr zanjirining
parametrlariga o‘zgartiriladi. Ularga elektromagnit (induktiv, transformator va
magnit qisiluvchi), termorezistor, optoelektrik (fotorezistrlar, fotodiodlar va
fototranzistorlar), elektrokimyo (elektrolitik), rezistiv va elektrostatik O‘O‘lari
kiradi[16,17].
o‘zgarish ko ‘tsatkichi. 
Zeebek effekti(ta’siri) kashfiyotining tarixi

12 o‘zgarish ko ‘tsatkichi.
Zeebek effekti(ta’siri) kashfiyotining tarixi Ma’lumki, 1821-yili nemis fizigi T.I. Zeebek (1770-1831) quyidagicha
tajriba(8.34-rasm) o‘tkazdi[ ]. Bunda 1 – galvanometr, 2 – termojuftlik simlari, 3
– spirtli chiroq. Tasvirda temirva ikkita mis sim galvanometrga ulangan.
Simlarning ulanish joyida haroratlar bir xil bo‘lsa, tok hosil bo‘lmaydi. Ammo,
simlarning o‘zaro kontaktga keltirilgan uchlaridan biri, masalan, a uchi spirtli
chiroq yordamida qizdirilsa, u holda galvanometr tok hosil bo‘lganligini aniq
ko‘rsatadi. Furiye va Ersted termoelektrik ta’sir superpozitsiyaning xususiyatiga
ega ekanligini isbotladi va uchta termojuftliklardan tashkil topgan birinchi termal-
elektr batareyani qurib, uchta termojuftliklar vizmut bilan almashtirildi va ular olti
burchakni hosil qilish uchun uchida elektrodlardan iborat qilib tayyorlandi.
124
8.34-rasm. Zeebek effektini o‘rganish
bo‘yicha sxema tasviri.
8.35-rasm. Ko‘chadagi harorat oddiy
Selsiy shkalasiga ega termometr bilan
o‘lchanganida -17
0
C ni ko‘rsatmoqda.
Keyinchalik shifo Melloni tomonidan ishlab chiqilgan bo'lib, u hozir
foydalanadigan prizmatik modelni ishlab chiqardi. Melloni akkumulyatori va
galvanometrdan foydalangan holda Nobili 1830 yilda shunday sezgirlikning termal
kuchaytiruvchisi bo‘lib, inson tanasining issiqligiga 18-20 tirsak masofada ta’sir
o‘tkazgan.
Tuproq haroratni o‘lchash Sanoat, elektroenergetika, kimyo-texnologiya, qishloq xo‘jalik ishlab
chiqarishlarida va boshqa jarayonlarda haroratni o‘lchash, nazorat qilish va
rostlash masalasi turadi.
Haroratni o‘lchash uchun metallik termorezistorlar va termojuft
(termopara)lar ishlatiladi. Muvozanatlangan va muvozanatlanmagan ko‘prik
sxemalarga ulangan termorezistorlar ko‘p tarqalgan.
Bunda ko‘prikning o‘lchash diagonaliga yuqori sezgir magnitoelektrik asbob
va logometr ulanadi. Asbobning shkalasi harorat bo‘yicha darajalanadi.
Energobloklar va boshqa yuqori haroratda ishlaydigan qurilmalarda
termoparalardan foydalaniladi. Asbobsozlik korxonalar termoparalar bilan
birga ishlaydigan turli magnitoelektrik millivoltmetrlar, megometrlar,
o‘zgarmas tokli ko‘priklar va kompensatorlar ishlab chiqaradi. Bular ichida
harorat o‘lchash natijalarini diagrammali qog‘ozga qayd etuvchi asboblar ham
ko‘p tarqalgan.
125
Termoparali o‘lchov asboblar xatoligining asosiy sabablaridan biri –
termopara erkin uchlarining haroratini o‘zgarishidir. O‘lchash zanjiriga atrof
muhitning harorati ta’sirini kamaytirish uchun kompensatsiyali zanjirlardan
foydalaniladi. Bunday kompensatorlar o‘rnatilgan asboblarning sezgirligi va
aniqligi yuqori bo‘ladi.
-mavzu: Ressorning vazifasi, turlari,tuzilishi

|
-mavzu: Ressorning vazifasi, turlari,tuzilishi Pdf ko'rish
|
bet | 191/216 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 19,16 Mb. | | #252024 |
Bog'liq O\'zbekiston respublikasi34-mavzu: Ressorning vazifasi, turlari,tuzilishi.
Reja:
1. Ressorning vazifasi, turlari,tuzilishi.
2.Ko‘ndalang turg‘unlik stabilizatorlarining vazifasi, tuzilishi.
3.Osmalarni harakat xavfsizligiga ta’siri
Old osmalarda (to‘sinlarda ham) bir muammo bo‘lib, vertikal o‘rnatilgan
g‘ildiraklar to‘singa tushgan og‘irlikdan egiladi, natijada g‘ildiraklar bir-biriga
og‘ib aylanganda, g‘ildirashiga qarshilik juda ortib ketadi. Bu holatdan qutilish
uchun chap g‘ildirak chap tomonga, o‘ngi o‘ng tomonga a burchagiga og‘diriladi.
a-g‘ildirakning og‘ish burchagi deyiladi (62a-rasm).
G‘ildirak og‘ish burchagining bo‘lishi avtomobil harakati davrida (ayniqsa
burilishida) yuklanish hisobiga tiklanib, yo‘lga jipslashib, uning turg‘unligini
yaxshilaydi.
Lekin og‘ish burchagining bo‘lishi g‘ildiraklar harakati davrida ularni
markazi atrofida burilib xarakatlanishga majbur etuvchi kuchlarni pay do etadi. Bu
kuchlar g‘ildiraklarni sirpanib xarakatlanishini taqozo etadi, natijada shinalar tez
yeyiladi. Bu kamchilikni yo‘qotish uchun chap va o‘ng g‘ildiraklar bir-biriga
parallel emas, balki avtomobil bo‘ylama o‘qiga burchak ostida joylashtiriladi (62b-
rasm).
G‘ildiraklarning yaqinlashuv burchagi 5 g‘ildiraklar orasidagi A va B
masofalarning to‘g‘inlar chetida g‘ildarak markazi balandligida o‘lchangan
ayirmasiga teng. Bu ayirma xar xil avtomobillar uchun 212mm. G‘ildiraklarning
og‘ish burchagi a=0-20 bo‘lishi mumkin.
Old g‘ildiraklarining og‘ish a va yaqinlashuv burchaklar bilan joylashishi,
ularning yonga sirpanmasdan to‘g‘ri chiziqli g‘ildirashini ta’minlaydi.
Avtomobilning ekspluatatsiyasi davrida qismlarining yeyilishi a, 5 burchaklarning
o‘zgarishiga olib keladi. Shuning uchun vaqtida ular rostlanib turadi.
G‘ildiraklarning joylashish burchagiga shkvorenning ko‘ndalang va
62-rasm. Old boshqariluvchi g‘ildiraklarning joylashish burchaklari:
a-g‘ildirakning vertikal holatdan og‘ish burchagi; b-oldg‘ildiraklarning
yaqinlashuv burchagi.
333
bo‘ylama tekisliklarda og‘ish burchaklari ham kiradi. Ularning mavjudligi
g‘ildiraklarning
stabillanish
momentlarini
hosil
qilib,
avtomobilning
boshqariluvchanligini yaxshilaydi. Bu burchaklar rostlanmaydi, osmaning
konstrutsiyasi hisobiga ta’minlanadi va har xil avtomobillar uchun 4
0
-8
0
ni tashkil
etadi.
NEKSIYA avtomobilining old osmasi richag-teleskopik bo‘lib elastik qism
sifatida prujina ishlatiladi. U «Makferson» (Mc. Pherson) tipidagi osmalar turiga
kiradi. Osma pastki richaglar, amortizatorli teleskopik ustun, prujina, yukorigi
tayanch va stabilizatordan iborat.
Pastki richag sharnirida rezina vtulkalar ishlatilgan. Teleskopik ustunning
yuqorigi tayanchi rezina dempferga ega bo‘lib, oldingi g‘ildirakning burilishini
ta’minlash uchun tirgak podshipnik o‘rnatilgan. Teleskopik tayanchni g‘ildirakning
podshipnikli gupchagi ushlab turadi, uning o‘zi esa pastki richak bilan sharli
barmoq yordamida mahkamlangan.
Ko‘ndalang turg‘unlik stabilizatori pastki richaglari ikkita stoyka orqali
mahkamlangan.
|
| |
Pedagogik innovatsiyalar, professional - bet 56

95
20-Mavzu:
Elektr tok manbai vazifasi, tuzilishi.
20.1. O‘quv mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi modeli.
Mashg‘ulot vaqti-80
Talabalar soni: 30 ta
O‘quv mashg‘ulot shakli va turi
Nazariy to‘liq o‘quv mashg‘ulot
O‘quv mashg‘ulot rejasi
1.
Elektr tok manbai vazifasi.
2.
Akumlyator
batareyasi
haqida
umumiy ma’lumot.
3.
Generatorning tuzilishi.
O‘quv mashg‘ulotining maqsadi:
Elektr tok manbai vazifasi, tuzilishi haqida
tushunchalarni shakllantirish.
O‘qitish natijasi:
Elektr tok manbai vazifasi, tuzilishni
o‘rganib oladilar.
Pedagogik vazifalar
–
Elektr tok manbai vazifasini
tushuntiradi.
–
Akumlyator batareyasi haqida
umumiy ma’lumotni o‘rgatadi.
–
Generatorning tuzilishini o‘rgatadi
O‘quv faoliyati natijalari:
–
Elektr tok manbai vazifalarini aytib
beradi
–
Akumlyator
batareyasi
haqida
umumiy ma’lumotni o‘rganadi.
–
Generatorning tuzilishini o‘rganadi
O‘qitish metodlari
Insert,
suxbat,
bahs-munozara,
namoyish.
O‘qitish vositalari
Ma’ruza matni, slaydlar, proektor,
«Insert» jadvali.
O‘quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy. guruhli
O‘qitish shart-sharoiti
Texnik vositalar bilan ta’minlangan
auditoriya.
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og‘zaki nazorat: savol-javob, baholash
mezoni asosida baholash.
|
Pedagogik innovatsiyalar, professional - bet 50

85
18.1. O‘quv mashg‘ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
O‘quv soati:
2soat
Talabalar soni: 26
та
O‘quv mashg‘uloti shakli va turi
Nazariy -to‘liq o‘quv mashg‘ulot
O‘quv mashg‘uloti rejasi
1.Suyuq gazda ishlaydigan gaz balonli
qurilmalarning umumiy tuzilishi.
2.Siqilgan gazda ishlaydigan gaz balonli
qurilmalarning umumiy tuzilishi.
3. Suyuq va siqilgan gazda ishlaydigan gaz
balonli qurilmalarning ishlashi
O‘quv mashg‘ulotining maqsadi
: Suyuq va siqilgan gazda ishlaydigan gaz balonli
qurilmalarning umumiy tuzilishi, ishlashi haqidagi ma’lumotlarni berish
O‘qitish natijasi:
Suyuq va siqilgan gazda ishlaydigan gaz
balonli qurilmalarning umumiy tuzilishi,
ishlashini o‘rganadi.
Pedagogik vazifalar:
- Suyuq gazda ishlaydigan gaz
balonli qurilmalarning umumiy
tuzilishi haqida ma’lumot berish;
- Siqilgan gazda ishlaydigan gaz
balonli qurilmalarning umumiy
tuzilishi haqida ma’lumot berish;
- Suyuq va siqilgan gazda
ishlaydigan gaz balonli
qurilmalarning ishlashini o‘rgatish
O‘quv faoliyatining natijalari:
Talaba:
- Suyuq gazda ishlaydigan gaz balonli
qurilmalarning umumiy tuzilishi haqida
ma’lumotlarni bilib olish;
- Siqilgan gazda ishlaydigan gaz balonli
qurilmalarning umumiy tuzilishi haqida
ma’lumot berish;
- Suyuq va siqilgan gazda ishlaydigan gaz
balonli qurilmalarning ishlashini o‘rgatish
O‘qitish metodlari
Topshiriq, suhbat, Klaster
O‘qitish vositalari
O‘quv materiali, taqdimot uchun A32
baraqlari,
markerlar,
skotch,
ekspert
varaqlar, slaydlar, kompyuter tizimi, stend,
maketlar
Oquv faoliyatining tashkil etish
shakllari
Оmmaviy, jamoaviy, guruhli, hamkorlikda
o‘qitish texnologiyalari: Mustaqil ishlash,
guruhiy ishlash, topshiriq usuli
O‘qitish shart-sharoitlari
Guruhlarda ishlashga, texnik vositalardan
foydalanishga mo‘ljallangan auditoriya.
Qaytar aloqaning usul va visitalari
Amaliy topshiriq: mashq, savol-javob
-MAVZU - Pedagogik innovatsiyalar, professional

86
18.2.
“Suyuq va siqilgan gazda ishlaydigan gaz balonli qurilmalarning
umumiy tuzilishi, ishlashi” mavzusi bo‘yicha o‘quv mashg‘ulotining
texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchining
talabaning
I. kirish
bosqichi
(5 daqiqa).
1.1.
Mavzuning
nomi,
maqsadi,
rejalashtirilgan o‘quv mashg‘ulot natijalari
va uni o‘tkazish rejasi bilan tanishtiradi.
1.2.
Mashg‘ulot
guruhli
birgalikda
o‘rganish
shaklida
o‘tkazilishini
va
baholash mezonlarini malum qiladi (1-
ilova).
1.3. Talabalar bilimini suhbat shaklida
faollashtiradi .
Diqqat qiladilar.
II.Asosiy
bosqish
(70 daqiqa).
2.1.Talabalar diqqati mavzudagi rejalarga
qaratiladi.
2.2.Talabalar bilimini sinash uchun
quyidagi savollar beriladi. (2-ilova)
2.3.Mavzudagi rejalarga asosan o‘qituvchi
mavzuni tushuntiradi.
2.4.Mavzuni tushuntirishda
ko‘rgazmalardan, ma’ruza matnlardan va
vizual materiallardan foydalaniladi.
2.5.Mavzuni tushuntirish davomida suhbat
usulidan foydalangan holdan aqliy hujum
uyushtirladi. (3-ilova)
2.6. O‘quvchilar bilimini mustahkamlash
maqsadida klaster usulidan
foydalaniladi.(4-ilova)
Diqqat qiladilar,
yozib oladilar.
Guruhlarga
bo‘linadilar
Guruhlarda ishni
tashkil qoidasi bilan
tanishadilar.
Taqdimot
o‘tkazadilar
Savollarga javob
beradilar
Venn diagrammasini
tuzadilar
III. Yakuniy
bosqich
(5 daqiqa).
3.1.Mavzuga xulosa yasaydilar.
3.2.Darsga aktiv qatnashgan o‘quvchilar
baholaydi
3.3.O‘tilgan mavzuni mustahkamlash
uchun uyga vazifa beriladi. (5-ilova)..
Eshitadilar va
topshiriqni yozib
oladilar
Afzalliklari - Pedagogik innovatsiyalar, professional

94
So‘zlar davomini
to‘ldiring
Kalit so‘zlar
So‘zlar boshini to‘ldiring
Di
Kar
Aralash
Ben
In
Fil
Haro
Ha
Trak
Avto
Slin
Turbo
Qovush
Por
Tir
Sha
For
Kame
Yoq
Se
Plun
Tr, rat, na, dif, qop,
jektor, por, pru, ma, trak,
for, koro, g‘il, vo, dr, qoq,
kla,, turbo, ko, se, dvi,
gay, su, shen, ra, ilg‘I, jer,
zin
Ks
Tan
Sos
Vur
Resssor
Fuzor
Gatel
Ka
Qoq
Shen
Rubok
Nes
Jina
Vik
Dirak
Sunka
Tun
Mislo
Xarik
Pan
Tor
Izoh: Talabalar 2 guruhga bo‘linadilar . 1- guruh 1-ustundagi so‘zlarni davomini
to‘ldirib ustunni to‘ldiradilar. 2-guruh 3-ustundagi so‘zlarni boshini topib ustunni
to‘ldiradilar. 3-ustun so‘zlarni topishda kalit so‘zlardan foydalaniladi.
Klasterni tuzish qoidasi - Pedagogik innovatsiyalar, professional

90
19-MAVZU: Dizelli dvigatellarning ta’minlash tizimi
19.1. O‘quv mashg‘ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
O‘quv soati:
2soat
Talabalar soni: 26
та
O‘quv mashg‘uloti shakli va turi
Nazariy-to‘liq o‘quv mashg‘ulot
O‘quv mashg‘uloti rejasi
1.Dizellarni havo bilan ta’minlash tizimi.
2.Dizelni yoqilg‘I bilan ta’minlash tizimi
3.Forsunkalar
O‘quv mashg‘ulotining maqsadi:
Dizelli dvigatellarning havo bilan va yoqilg‘I
bilan ta’minlash to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘rgatish.
O‘qitish natijasi:
Dizelli dvigatellarning ta’minlash tizimini
o‘rganish.
Pedagogik vazifalar:
-.Dizellarni havo bilan
ta’minlash tizimi to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni berish;
-Dizelni yoqilg‘I bilan
ta’minlash tizimi o‘rgatish
-Forsunkalar, ularning vazifasi
ishlash jarayoni to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni o‘rgatish
O‘quv faoliyatining natijalari:
Talaba:
Dizellarni havo bilan ta’minlash tizimi
tug‘risidagi ma’lumotlarni bilib olish;
2.Dizelni yoqilg‘I bilan ta’minlash tizimini
urganish;
3.Forsunkalar, ularning vazifasi ishlash jarayoni
tug‘risigi tushunchalarga ega bo‘lish
O‘qitish metodlari
Munozara, suhbat, ma’ruza-anjuman
O‘qitish vositalari
O‘quv materiali, taqdimot uchun A32 baraqlari,
markerlar, skotch, ekspert varaqlar, slaydlar,
kompyuter tizimi,
Oquv faoliyatining tashkil etish
shakllari
Оmmaviy, jamoaviy, guruhli, hamkorlikda
o‘qitish texnologiyalari: Topshiriq, aqliy hujum,
savol-javob, individual usul
O‘qitish shart-sharoitlari
Texnik
vositalardan
foydalanishga
mo‘ljallangan auditoriya.
Qaytar
aloqaning
usul
va
visitalari
Og‘zaki nazorat: tezkor-so‘rov
Tayanch iboralar - Pedagogik innovatsiyalar, professional

327
33-mavzu: Osmalarning vazifasi va turlari
Reja:
1.Osmalarning yurish qismidagi zaruriyati va vazifasi.
2. Osmalarning turlari.
3. Oldingi o‘q osmalarining tuzilishi va ishlash prinsipi.
4. Ketingi o‘q osmalarining tuzilishi va ishlash principi.
Osma avtomobil yurish qismining bir qismi bo‘lib, kuzov (rama)ni yo‘l
bilan bog‘laydi.
Avtomobil yo‘li notekisliklardan iborat bo‘lib, ularning turtkilari kuzovga
uzatilishi natijasida yuk yoki yo‘lovchiga salbiy ta’sir qiladi. Bu ta’sirni
kamaytirish uchun kuzov va g‘ildirak o‘rtasiga elastik qism (ressora, prujina,
pnevmoballon va boshqalar) kiritish kerak.
Yetakchi g‘ildiraklardan yetaklanuvchilarga
itaruvchi kuchni uzatish va
tormozlanuvchi g‘ildiraklardagi tormoz kuchi yordamida avtomobilning kinetik
energiyasini so‘ndirish uchun g‘ildirakni kuzov bilan bog‘laydigan kuchlarni qabul
etuvchi yo‘naltiruvchi richaglar zarur. Yo‘l notekisliklaridan ta’sir etayotgan
turtkilardan hosil bo‘layot- gan tebranishlarni so‘ndirish ham kerak.
Osmalar tortuvchi
va tormozlovchi kuchlarni, yo‘l notekisliklaridan hosil
bo‘layotgan turtkilarni qabul qilib, me’yoriy darajagacha
kamaytirish hamda
tebranish amplitudasi va davomiyligini kamaytirish vazifasini bajaradi.
Osmalar uchta bo‘lakdan iborat:
yo‘naltiruvchi qism, elastik qism,
so‘ndiruvchi qism
(58-rasm).
Transport vositasi harakat qilishi uchun yetakchi g‘ildirakka transmissiya
orqali keltirilgan burovchi moment Mt dan hosil bo‘lgan
Rt kuchini ramaga
(kuzov) uzatib, ilgarilashga majbur etishi kerak. Bu vazifani yo‘naltiruvchi qism
bajaradi. Bundan tashqari, yo‘naltiruvchi qism avtomobil tormozlanishi jarayonida
hosil bo‘lgan va ko‘prikni g‘ildirak aylanish yo‘nalishiga teskari buruvchi
momentni, hamda yondan ta’sir etuvchi kuchni (markazdan qochirma,
yondan
ta’sir etgan turtki, qiya tekislikda harakatlanganida og‘irlik kuchining bitta tashkil
etuvchisi) qabul qiladi.
Osmaning ish jarayonida yetakchi g‘ildirakka transmissiyadan keltirilgan
burovchi momentning itaruvchi Rt kuchi yo‘naltiruvchi qism orqali kuzov
(rama)ni
oldinga suradi, elastik qism yo‘l notekisliklaridan uzatilayotgan
turtkilarni yumshatadi va so‘ndiruvchi qism elastik qism hisobiga vertikal
1-ilova 
T/r - Pedagogik innovatsiyalar, professional

87
1-ilova
T/r
Mezonlar
Baho
1.
Olgan bilimlarini xaetda qo‘llay
oladigan, ushbu fanni boshqa fanlar
bilan bog‘lay oladigan, mustaqil ish va vazifalarni to‘liq bajargan va
yangilik kiritishga intilgan, har jihatdan boshqa o‘quvchilarga o‘rnak
bo‘ladigan
5
2.
O‘quv ko‘rgazmali qurollardan foydalana oladigan, olgan bilimlarini
xalq xo‘jaligida to‘g‘ri qo‘llay oladigan,
mustaqil fikrlay oladigan,
olgan bilimlarini tushuntirib bera oladigan
4
3.
Darslarda 95%gacha
qatnashgan, ma’ruza
matnini yozgan, o‘quv
qurollari to‘liq bo‘lgan, adabiyotlardan foydalanishni bilgan
3
4.
Ta’lim standartlarida belgilangan bilim va ko‘nikmalarni 55%dan
kam o‘zlashtirgan o‘quvchilar
2
2-ilova
Aqliy hujum savollari:
1.Ta’minlash tizimining vazifasi nimadan iborat?
2.Suyuq gazda ishlaydigan gaz balonli qurilmalarning umumiy tuzilishi
qanday?
3. Siqilgan gazda ishlaydigan gaz balonli qurilmalarning umumiy tuzilishi
qanday?
4.Gaz balonli dvigatellarning afzalligi nimada?
5.Gaz balonli dvigatellarning kamchiligi nimada?
6.Karbyuratorli dvigatellarda qanday yoqilg‘i ishlatiladi?
7.Sentrafuganing vazifasi nimadan iborat?
8.Injektorli dvigatellarning afzalligi nimada?
88
3-ilova
4-ilova
1. Aqlingizga nima kelsa, barchasini yozing. G‘oyalari sifatini muhokama
qilmang faqat ularni yozing.
2. Xatni to‘xtatadigan imlo xatolariga va boshqa omillarga e’tibor
bermang.
3. Ajratilgan vaqt tugaguncha yozishni to‘xtatmang.
Agarda aqlingizda
g‘oyalar kelishi birdan to‘xtasa, u holda qachonki yangi g‘oyalar
kelmaguncha qog‘ozga rasm chizib turing.
Gazlarni quyidagi maqsadlarda tozalanadi

natijada bug‘ pufakchalari xosil bo‘ladi. Bu pufakchalarning shakli va ularning soni berilayotgan
issiqlik
miqdoriga, isitish yuzasining tozaligiga va gadir-budirligiga,
suyuqlikning isitish
yuzasini namlash qobiliyatiga bog‘liq.
Issiqlik almashinish jarayonlarida issiqlik bir muxitdan ikkinchisiga o‘tadi. Ko‘pincha
issiqlik tashuvchi agentlar bir-biridan devor orqali (qurilmaning, trubaning devori va xokazo)
ajratilgan bo‘ladi. Xarorati yuqori bo‘lgan muxitdan xarorati past bo‘lgan muxitga biror devor
orqali issiqlikning berilishi issiqlikning o‘tishi deb ataladi. Bunda berilgan issiqlikning miqdori
Q issiqlik o‘tkazishning asosiy tenglamasi orqali topiladi;
40. Suyuqlikning oqim rejimi va sarfi.
Sarf, Reynolds, laminar,tajriba, radius, Venturi, suyuqlikni oqishi, ishqalanish, maxaliy,
tenglama.
1. SUYUQLIK TEZLIGI VA SARFI.
Suyuq muxitning xarakati har bir zarrachalarning tezligi bilan xarakterlanadi. Maxlum vakt
momentida xar bir zarracha uzining tezligi va yunalishiga ega.
Agar tezlik maydoni vakt
davomida uzgarmasa turgun xarakat deb ataladi, mabodo tezlik maydoni vaktga bog‘liq bulsa,
u xolda xarakat noturgun bo‘ladi.
Turgun xarakat uchun =f(x,u,z) noturgun xarakat uchun esa
Isitilayotgan eritmaning fizik kattaliklarini topish

|
Isitilayotgan eritmaning fizik kattaliklarini topishIsitilayotgan eritmaning fizik kattaliklarini topish. O‘rtacha xarorat va konsentrasiya
bo‘yicha maxsus qo‘llanmalardagi jadvallarda berilgan issiqlik tashuvchi agentlarning fizik
miqdori topiladi:
1) qovushqoqlik
, Pa s yoki
, m
2
/s;
2) zichlik
, kg/m
3
;
3) issiqlik sig‘imi S, J/(kg K);
4) issiqlik o‘tkazuvchanlik
, Vt/(m K);
5) xarorat o‘tkazuvchanlik a, m
2
/s;
6) Prandtl soni Rr aniqlanadi
46. Gidromexanik jarayonlarhaqida umumiy tushuncha.
Aralashtirish, mexanik, pnevmatik, aralashtirgich, parakli, propelerli, trubinali, kattalik,
quvvat, tenglama.
Kimyoviy sanoatining barcha tarmoqlarida gidromexanik jarayonlar ko’p ishlatiladi. Bunday
jarayonlar qatoriga quyidagilar kiradi: a) suyuqliklar, gazlar va ularning aralashmalarini
truboprovodlar va qurilmalar orkali siljitish; b) xar xil jinsli sistemalarni turli usullar bilan
ajratish (cho’ktirish, sinflash, filtrlash, syentrifugalash); v) suyuq muxitlarni aralashtirish; g)
kattik jismlarni xavo oqimi yordamida uzatish (pnevmotransport); d) mavxum qaynash
qatlamining xosil bo’lishi. Bu jarayonlarning tezligi gidromexanika konunlari bilan ifodalanadi.
Gidromexanika - suyuqlikning muvozanati va xarakatini xamda suyuqlik bilan unga to’la yoki
qisman cho’ktirilgan jism o’rtasidagi o’zaro ta’sirini o’rganuvchi fan. Sanoat qurilmalarida olib
boriladigan issiqliq va modda almashinish jarayonlarining tezligi ko’pincha gidromexanika
qonuniyatlariga bog‘liq bo‘ladi. Gidromexanika konunlari va ulardan amaliyotda foydalanish
usullari gidravlika fanida o‘rganiladi
Sanoat ishlab chiqarishlarida ishlatilayotgan mexanik usulda aralashtirgichlar
uchga bo‘linadi:
parrakli,
propellerli va
turbinali.
|
| |
Issiqlik berish jarayoni jarayonlar haqida umumiy tushuncha

Nurlanish,Konvektiv, turbulent, o‘tish, issiqlik o‘tkazish, tenglama, agregat, kondensasiya,
qaynash, issiqlikni o‘tishi, termik, kuch,buglatish, xarorat, intensivlash
Issiqlik energiyasining elektr magnit to‘lqin yordamida tarqalishi
issiqlikning nurlanishi deb
yuritiladi. Xar qanday jism o‘zidan energiyani nurlatish qobiliyatiga ega.
Nurlangan energiya
boshqa jismga yutiladi va qaytadan issiqlikka aylanadi. Natijada nur bilan issiqlik almashinish
jarayoni sodir bo‘lib, u o‘z navbatida nur chiqarish va nur yutish jarayonlaridan tashkil
topadi.
. Gaz yoki suyuqliklarda makroskopik xajmlarning xarakati va ularni aralashtirish natijasida
yuz beradigan issiqlikning tarqalishi
konveksiya deb ataladi.
Konveksiya ikki xil 1.Erkin. 2.Majburiy bo‘ladi.
Gaz yoki suyuqlik ayrim qismlaridagi zichlikning farqi natijasida xosil bo‘ladigan
issiqlikning almashinishi ~tabiiy yoki ~erkin konveksiya deyiladi
37. Gidrodinamika jarayonlar haqida umumiy tushuncha..
aralashtirish,filtrlash, massa, qarshiliklar,suyuqlik tezligi, hajmiy sarf, Bernulli, napor,
gidrodinamika.
Kimyoviy sanoatining barcha tarmoqlarida gidromexanik jarayonlar ko’p ishlatiladi.
Bunday
jarayonlar qatoriga quyidagilar kiradi: a) suyuqliklar, gazlar
va ularning aralashmalarini
truboprovodlar va qurilmalar orkali siljitish; b) xar xil jinsli sistemalarni
turli usullar bilan
ajratish (cho’ktirish, sinflash, filtrlash, syentrifugalash); v) suyuq muxitlarni aralashtirish; g)
kattik jismlarni xavo oqimi yordamida uzatish (pnevmotransport); d) mavxum qaynash
qatlamining xosil bo’lishi. Bu jarayonlarning tezligi gidromexanika
konunlari bilan ifodalanadi
Idishdagi suyuqlikning pastki yupka devordagi dumalok teshik orkali okib tushgandagi
sarflanish miqdorini aniklashni kurib (chikamiz (3.20-rasm, a).
Idishda ideal suyuqlik bulib,
uning balandligi bir xil vaziyatda uzgarmasdan turadi. Idishning pastki kismiga parallel
bulgan 0-0 tekislikka nisbatan 1-1 va 2-2 kesimlar uchun Bernulli tenglamasini yozamiz:
Gidrodinamikani o’rganish masalalari uch turga bo’linadi: ichki, tashki va aralash.
Suyuqlik
yoki gazlarning truba va kanallar bo’yicha xarakati gidrodinamikaning ichki vazifasini,
kattik
zarrachalarning gaz yoki suyuq muxitdagi xarakati tashki vazifani,
suyuqlik va gazlarning
kattik jism katlami orkali xarakati esa aralash vazifani tashkil etadi.
Iaslab chiqarishda gazlarni tozalash

aralashtirish paytida suspenziyalar xosil bo‘ladi.
Emulsiyalar ikki xil o‘zaro aralashtirilgan suyuqliklardan iborat bo‘lib,
bunda birinchi
suyuqlikning ichida ikkinchi suyuqlikning tomchilari tarqatilgan bo‘ladi. Emulpsiyaga sut eng
xarakterli misol bo‘la oladi. Sut tarkibida suv va 3-4 xil yog‘ zarrachalaridan iborat.
O‘z tarkibida gaz pufakchalari tutgan suyuq sistemalar
ko‘piklar deb ataladi. Suyuqlik - gaz
sistemasi o‘zining xossasiga ko‘ra emulpsiyalarga yaqin turadi.
Changlar deb o‘z tarkibida qattiq moddaning mayda zarrachalarini tutgan gaz sistemalariga
aytiladi. Chang tarkibidagi qattiq zarrachalar o‘lchami 3...70 mkm oralig‘ida bo‘ladi.
Tutunlar tarkibida o‘lchami 0,3...5 mkm ga teng bo‘lgan qattiq modda zarrachalari bo‘ladi.
Tutunlar bug‘ yoki gazlarning suyuq yoki qattiq xolatga kondensasiyalanish
jarayoni orqali
o‘tishda xosil bo‘ladi.
Tumanlar suyuq va gaz fazalaridan tashkil topgan bo‘ladi. Tuman tarkibidagi suyuqlik
zarrachalarining o‘lchami 0,3... 0,5 mkm ga teng
Filtrlash tezligi - 1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuni

R
2
- cho‘kma qatlamining qarshiligi; R
f
- filtr to‘siqlarining qarshiligi.
30.
Gazlarni uzatish uchun mo`ljallangan qurilmalar.
Ventilyator, bosim, g‘ildirak, quvvat, turbokompressor, turbogazoduvka, vakum nasos,
porshenli, rotorli, nasoslarni tanlash, afzalligi,turli jinsli sistemalar, kompressorlarni tanlash.
31. Gidravlika asoslari.
Gidravlika, gidrostatika, suyuqlik, zichlik, og‘irlik, qovushqoqlik, issiqlik o‘tkazuvchanlik,
issiqlik sig`imi, xarorat o‘tkazuvchanlik, bosim.
Gidromexanika - suyuqlikning muvozanati va xarakatini xamda suyuqlik bilan unga
to’la yoki qisman cho’ktirilgan jism o’rtasidagi o’zaro ta’sirini o’rganuvchi fan. Sanoat
qurilmalarida olib boriladigan issiqliq va modda almashinish jarayonlarining tezligi
ko’pincha gidromexanika qonuniyatlariga bog‘liq bo‘ladi. Gidromexanika konunlari va
ulardan amaliyotda foydalanish usullari gidravlika fanida o‘rganiladi
Bosim va temperatura ta’sirida o’z xajmini o’zgartirmaydigan yoki siqilmaydigan, o’zgarmas
zichlikka ega va ichki ishqalanishi (qovushqoqligi) bo’lmagan suyuqliklar ideal suyuqlik deb
aytiladi. Aslida esa xar qanday suyuqlik bosim yoki temperatura ta’sirida o’z xajmini
o’zgartiradi. Xar qanday suyuqlikda ichki ishkalanish kuchi va qovushqoqlik bo‘ladi. Demak,
xaqiqatda tabiatda ideal suyuqlik bo’lmaydi, ya’ni barcha suyuqliklar xaqiqiy suyuqlikdir.
Ammo ba’zi suyuqliklarning qovushqoqligi juda kichik bo‘ladi. Ular temperatura va bosim
ta’sirida o’z xajmini shu qadar kam o’zgartiradiki, bu o’zgarishni amalda xisobga olmasa xam
bo‘ladi. Bunday suyuqliklar shartli ravishda. ideal suyuqliklar deyiladi. Bu tushuncha xaqiqiy
suyuqlik qonunlarini o’rganishni osonlashtiradi. Elastik suyuqliklarning hajmi temperatura va
bosim ta’sirida keskin o’zgaradi.
.Elementar yuzaning ayrim nuktalaridagi xaqiqiy bosim esa turlicha (bir nuktada kuprok,
boshka nuktada esa kamrok) bulishi mumkin. F ning kiymati
kancha kichik bulsa,
biror nuktadagi xaqiqiy bosim urtacha gidrostatik bosimga ancha yakin bo‘ladi.
Elementar yuzaning kiymati nolga yakinlashtirilgan xolatda-gi kuchning yuzaga nisbati
berilgan nuktadagi xaqiqiy gidrostatik bosim (yoki gidrostatik bosim) deb ataladi:
-MAVZU - Pedagogik innovatsiyalar, professional

|
Pedagogik innovatsiyalar, professional Pdf ko'rish
|
bet | 62/216 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 19,16 Mb. | | #252024 |
Bog'liq O\'zbekiston respublikasi
22-MAVZU
Startyor va uning yuritmasi tuzilishi, ishlashi.
103
21.2.
“Startyor va uning yuritmasi tuzilishi, ishlashi
.
” mavzusi bo‘yicha o‘quv
mashg‘ulotining texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchining
talabaning
I. kirish
bosqichi
(5 daqiqa).
1.1. Mavzuning nomi, maqsadi, kutilajak
natijalari e’lon qilinadi..
1.2.Ma’ruzani
o‘tkazish
shaklini
tushuntiradi.Baholash mezonlari ma’lum
qilinadi (1-ilova)
Diqqat qiladilar.
II.Asosiy
bosqish
(70 daqiqa).
Talabalar diqqati mavzudagi rejalarga
qaratiladi.
Talabalarga matn tarqatiladi. Matnni
o‘qib insert jadvalini to‘ldiradi. (2-ilova)
2.3. Suqrot texnikasiga asosan ma’ruzada
tez-tez ishlatiladigan usul savol-javob
orqali o‘qituvchi maqsadga erishadi.(3-
ilova)
2.3.Talabalar bilimini sinash maqsadida
quyidagi savollar beriladi.
1.Elektro statyorining vazifasi nima?
2. Elektro statyor qanday qismlardan
tashkil topgan?
3.Statyorning ishlash jarayonini
tushuntiring?
4. Elektrostatyorda qanday nosozliklar
uchraydi?
2.4.O‘qituvchi
mavzuni
to‘liq
tushuntiradi,
mavzuni
tushuntirishda
ko‘rgazmadan
vizual
materiallardan
foydalanadi.(4-ilova)
2.5 Talabalar bilimini mustahkamlash
maqsadida
baliq
skiletidan
foydalaniladi.(5-ilova)
Tinglaydilar,
savollarga javob
beradilar;
Savol-javobda aktiv
qatnashadilar;
Ma’ruzada asosiy
tushunchalar yozib
olinadi;
Kartateka savollariga
javob beradilar
III. Yakuniy
bosqich
(5 daqiqa).
. 3.1.Mavzuni umumlashtirib xulosa
yasaydilar.
3.2.Mavzuga aktiv qatnashgan faol
o‘quvchilar ijobiy baholaydilar.
3.3.Uyga vazifa beriladi
(5-ilova)..
O‘zaro baholash
natijalarini ma’lum
qiladilar.
Vazifani yozib
oladilar.
|
| |
Gaz tozalash qurilmalari jarayonlar haqida umumiy tushuncha

4. Gazlarni ayniqsa agressiv gazlarni tozalash uchun va trubaprovodlarni korroziyasidan ximoya
kilish talab kilinadi.
5. Katta tezlik bilan ishlovchi qurilmalar uchun qo’shimcha tomchi ushlagichni urnatish talab
qilinadi.
Gaz yuvuvchi qurilmalar quyidagi sinflarga bo‘linadi:
1) Fazalar kontakt yuzasining turiga ko’ra:
Suyuqlikni sochib beruvchi
Kuzgalmas va
kuzgaluvchan nasadkali
Tarelkali - barbatajli va kupikli
Plyonkali - suv plyonkali sklonlar va uyurmali chang ushlagichlar.
2) Ish prnsipiga ko’ra
Gravitasion
Markazdan kochma
Zarba inersion
Oqimchali va mexanik gaz yuvuvchi qurilmalar
3) Energiya sarfiga ko’ra 3 guruxga bo‘linadi:
Past bosimli chang ushlagichlar - gidravlik karshiligi 1500 Pa gacha (suyuqlikni sochib beruvchi,
tarelkali, markazdan kochma va xokazo)
Urta bosimli chang ushlagichlar - karshiligi 1500 dan 3000 Pa gacha ( nasadkali, mexanik va
zarba inersion va xokaza)
Yukori bosimli qurilmalar (venturi trubasi, dezinegratorlar va xokazo)
Gaz yuvuvchi qurilmalarda
mexanik (markazdan kochma, ultra tovushli)
pnevmatik
(suyuqlikning sochilishi gaz yordamida amalga oshiriladi) va
elektr forsunkalar ishlatiladi
(forsunka suyuqlikni purkab beruvchi asbob).
Gazlarni changdan filtrlash yuli bilan tozalash turli govaksimon to‘siqlardan fydalanishga
asoslangan. Filtrlash jarayonida govaksimon to‘siqlardan
gaz utib kentadi, gaz tarkibidagi
muallak xolida bo‘ladigan qattiq zarrachalar filtr to‘siqning yuzasida tutib kolinadi. Filtrlovchi
to‘siq sifatida paxtali ip va jun materiallar, sochiluvchi (qum, aktivlangan qumi) va keramik
materiallar ishlatiladi. Gazlarni tozalash uchun yengli filtrlar kup ishlatiladi.
Yengli filtrlarda
bosim kuchining karshiligi 60 - 120 mm suv ustuniga teng. Yenglar kobik ostidagi trubali
to‘siqlarga maxkamlanadi. Changli gaz filtrlarning pastki qismidan kirib yengli tukimalarda
changlardan tozalanib, yuqoriga qarab xarakat qiladi. Changlar
va mayda zarrachalar filtr
yenglarining teshiklarida qoladi. Vakt utishi bilan yenglarda chang katlami kupayib filtr
to‘siqlarning karshiligi ortib ketadi va natijada qurilmaning unumdorligi kamayadi. Shuning
uchun vakti-vakti bilan silkituvchi maxsus moslama yordamida filtr yenglari zarb bilan silkitilib,
yenglar ustidagi changlar tukiladi va shnek orkali tashkariga chikariladi.
Tenzodatchiklar asosidagi siqiluvchi val tizimi

Tenzodatchiklar asosidagi siqiluvchi val tizimi
Ma’lumki, “Vishay Nobel” kompaniyasining siqiluvchi val tizimi (RRS)
o‘raydigan dastgoxlarning siqish kuchini va bo‘ylama kesuvchi jixozlar uchun
bevosita kuch ta’sirini va siquvchi val ikkala silindrlarining bevosita holatini
o‘lchash yo‘li bilan aniq boshqaradi. Tasma taranglashish tenzodatchiklarining
yuqori
aniqligi
servoboshqarishning
gidravlik
jixozini
pozitsion
mikroqaytaulagichni boshqarish kuch ta’siri bo‘yicha aniq ma’lumotlar bilan
ta’minlashga imkon beradi.Silindr holati datchigidan kelgan teskari bog‘lanish
xalqani berkitadi, bu esa uzliksiz harakatlanayotgan qog‘oz o‘ramini ravon
uzatilishida siqib turuvchi valning hamda bo‘ylama qirqish qurilmasining optimal
bosish kuchini saqlash uchun imkonini beradi.
Ma’lumki, 1974 yilda “Vishay Nobel” kompaniyasi o‘zining dastlabki ikki
kanalli siquvchi valni rostlaydigan tizimini ishlab chiqardi(rasmdagi tasvirga
qarang). Xozirgi vaqtda mazkur tizimning to‘rtinchi avlodi ishlab chiqilmoqda.
137
Kamchiligi: Odatda, mashinalar eskirgan sari, inferent turdagi
boshqarishning gidravlik tizimlari ediriladi, bu esa ishqalanish kuchlari va
titrashning boshqa yod kuchlari paydo bo‘lishiga olib keladi. Mazkur kuchlarni
hisobga olinmasa, bu kuchlar o‘ramani itarib(siqib) chiqaradi yoki uning sifatini
yomonlashishiga olib keladi.
8.47-rasm. Tenzodatchiklar asosidagi siqiluvchi val tizimining sxemasi.
138
Deformatsiya, mexanik kuchlanish va bosimni o‘lchash
Bu kattaliklar asosan tenzorezistorlar va pezo o‘zgartgichlar yordamida
o‘lchanadi. Simli va folgasimon tenzorezistorlarga nisbatan aniqligi yuqori
bo‘lgan yarim o‘tkazgichlar 0,1% gacha bo‘lgan deformatsiyani o‘lchaydi.
Materialning mexanik kuchlanishini o‘lchash uchun shu kuch o‘qi
yo‘nalishida tenzorezistor ulanadi.
8.48-rasm. Tenzorezistorlarni ko‘prik sxemasida o‘rnatish tasvirlari:
a) turli ishoraga ega bo‘lgan teng diformatsiya; b) korreksiyalovchi
o‘zgartirgich bilan; c) bir xil materialdan tayyorlangan namuna yordamida
ulanish; d) murakkab turdagi diformatsiya.
Tenzorezistorlar suyuqlik va gazlarning bosimini o‘lchashda ham keng
qo‘llaniladi.
|
Changlar - 1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuni

|
1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuni Changlar deb o‘z tarkibida qattiq moddaning mayda zarrachalarini tutgan gaz sistemalariga
aytiladi. Chang tarkibidagi qattiq zarrachalar o‘lchami 3...70 mkm oralig‘ida bo‘ladi.
Tutunlar tarkibida o‘lchami 0,3...5 mkm ga teng bo‘lgan qattiq modda zarrachalari bo‘ladi.
Tutunlar bug‘ yoki gazlarning suyuq yoki qattiq xolatga kondensasiyalanish jarayoni orqali
o‘tishda xosil bo‘ladi.
Tumanlar suyuq va gaz fazalaridan tashkil topgan bo‘ladi. Tuman tarkibidagi suyuqlik
zarrachalarining o‘lchami 0,3... 0,5 mkm ga teng.
Chang tutun va tumanlar aerodispers sistemalar yoki aerozollar deb ataladi. Quyidagi rasmda
turli jinsli sistemalarning klassifikasiyasi berilgan.
Cho‘ktirish usuli suspenziya, emulsiya va changli gazlarni ajratish uchun ishlatiladi.
Cho‘ktirish tezligi kichik bo‘lgani sababli bu usul asosan turli jinsli sistemalarni birlamchi
ajratish uchun qo‘llaniladi. Cho‘ktirish jarayoni changli gazlar, suspenziya va emulpsiyalar
tarkibidagi mayda qattiq zarrachalarning og‘irlik kuchi ta’sirida qurilma tubiga cho‘kishiga
asoslangan. Cho‘ktirish jarayonlari tindiruvchi qurilmalarda olib boriladi.
Cho‘kish tezligini aniqlash uchun aloxida olingan sharsimon qattiq zarrachalarning
suyuqlik muxitda erkin cho‘kishini tekshiramiz: cho‘ktirish jarayonlari tindiruvchi qurilmalarda
olib boriladi. Bu jarayonda cho‘kish tezligini xisoblash muximdir.
Zarracha dastlab tez cho‘ka boshlaydi, so‘ngra og‘irlik kuchi qarshilik kuchiga teng
bo‘lgandan so‘ng o‘zgarmas tezlik bilan bir xilda cho‘kadi. Shu o‘zgarmas tezlik cho‘kish tezligi
deyiladi. Umumiy xolda tezligi quyidagi formuladan topiladi:
ч
м
кз
ч
g
d
18
)
(
2
|
| |
Kimyoviy texnologiyaning asosiy qonun – qoidalari

|
Kimyoviy texnologiyaning asosiy qonun – qoidalari58. Kimyoviy texnologiyaning asosiy qonun – qoidalari.
Termodinamikani qonunlari,Issiqlik balansi, muvozanat, Le-Shatelye, Gibbs, faza, komponent,
kinetik tenglama, ish unumi, samaradorlik. Usullar, talablar, tayyorlash, , o`lchov birliklar.
Sistemaning muvozanat qonunlari. Muvozanatda turgan sistemalarning xolati vaqt davomida
o‘zgarmaydi. Sistemani muvozanatdan chiqarish uchun tashqaridan biror kuch ta’sir etishi
kerak.
Le-Shatelpye prinsipiga asosan sistema muvozanatdan chiqarilganda xosil bo‘lgan
kuchlarning yo‘nalishi sistemani muvozanatdan chiqarayetgan kuchlar yo‘nalishiga qarama -
qarshi bo‘ladi.
Gibsning fazalar qoidasi sistema komponentlari, fazalar soni va erkinlik darajasi soni
o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalaydi:
S = K – F + 2
Bu yerda: S - erkinlik darajasi soni; K - sistemadagi komponentlar soni; F - fazalar soni.
Bir jinsli bo‘lgan ma’lum miqdordagi modda faza deyiladi..
Komponent - toza kimyoviy birikma bo‘lib, bir fazadan ikkinchi fazaga o‘tishi mumkin
59. Gaz yuvuvchi qurilmalar.
Nasadkali va tarelkali,qurilmalar, turlari, normal, o‘rta, davriy, ajratish koeffisiyenti, xisobi,
ultrafiltrlash, osmos, unumdorlik.
Gaz yuvuvchi qurilmalar kamchiliklardan xoli emas:
1.Qurilma va trubaprovodlar yuzalariga chang zarrachasini yopishib qolishi
2. Suyuqlikning sarfi yuqoriligi
3. Past temperaturada, ya’ni 0° dan kam bo‘lganda ishlatish mumkin emas.
4. Gazlarni ayniqsa agressiv gazlarni tozalash uchun va trubaprovodlarni korroziyasidan ximoya
kilish talab kilinadi.
5. Katta tezlik bilan ishlovchi qurilmalar uchun qo’shimcha tomchi ushlagichni urnatish talab
qilinadi.
Gaz yuvuvchi qurilmalar quyidagi sinflarga bo‘linadi:
1) Fazalar kontakt yuzasining turiga ko’ra:
Suyuqlikni sochib beruvchi
Kuzgalmas va kuzgaluvchan nasadkali
Tarelkali - barbatajli va kupikli
Plyonkali - suv plyonkali sklonlar va uyurmali chang ushlagichlar.
|
| |