5-ma’ruza generativ organlar. Gulning tuzilishi. Changchi va urug’chi reja

|
5-ma’ruza generativ organlar. Gulning tuzilishi. Changchi va urug’chi reja
|
bet | 1/7 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 21,56 Kb. | | #160594 |
Bog'liq leksiya 5 botanika
5-MA’RUZA GENERATIV ORGANLAR. GULNING TUZILISHI.
CHANGCHI VA URUG’CHI
Reja
Generativ organlarning kelib chiqishi
Gulning tuzilishi
Gul qismlarining tuzilishi va vazifasi
Changlanish va urug’lanish
To’pgullar va ularning klassifikasiyasi
Tayanch so’zlar: gul o’rni, bandi, gulqo’rg’oni, gulkosa, gultoj, aktinomorf (to’g’ri), zigomorf (qiyshiq), nosimmetrik gullar, androtsey (erkak, uy) mikrosporogenez, mikrospora (kichik, spora), vegetativ, generativ hujayralar, ginetsey (urg’ochi, uy), apokarp (aks meva), senokarp (umumiy - meva), sinkarp (birgdalikdagi meva), lizikarp ginetseylar. Urug’bandi, nutsellus (yadro), integument (qoplama), sinergidlar (birgalikda), antipodlar (qarama - qarshi oyoq), xalaza (urug’kurtak tagi), avtogamiya, geytogamiya, klustogamiya, etnomofiliya, orintofiliya, xiropterofitliya, anemofiliya, gidrofiliya, ochiq va yopiq to’pgullar, brakteoz, frondoz, monoxaziy, dixaziy, pleyexaziy,tirs.
Gulli o’simliklar uchun xos bo’lgan generativ organ hisoblanib, u o’sishi cheklangan, shakli o’zgargan novdadir hamda maxsus vazifalarni bajarishga moslashgan. Gul rivojlanishining turli bosqichlarida mikro- va megasporagenez, changlanish, urug’lanish va murtakning shakllanishi, nihoyat mevaning hosil bo’lishi kabi murakkab jarayonlar o’tadi. Gulda gul bandi yoki gul o’rni, gulqo’rg’on barglari, changchilar va bir yoki bir necha sondagi mevabarglardan hosil bo’lgan urug’chilar bo’ladi. Gul o’rni ko’pincha yassi, ba'zisi qabariq (ayiqtovon, malina, magnoliya) yoki biroz botiq shakllarda bo’ladi. Gulyonbarg bilan gul orasidagi masofa gulband deyiladi. Gulning o’rama barglari kosachabarglari gulkosani, tojbarglari esa gultojni tashkil etadi.
Kosacha bilan gulbarg birgalikda gul qoplamini tashkil etadi va gulqo’rg’on deyiladi. Gulqo’rg’on gulning ichki qismini tashqi muhitning noqulay ta’sirlaridan (qurib qolish va sovuqdan) saqlaydi. Gulqo’rg’on kosacha va gultojdan tashkil topgan bo'sa ( g’o’za) qo'sh gulqo'rg'on, agar bir qator gulbargdan yo'ki kosachabargdan iborat bo’sa ( lola) oddiy gulqo’rg’on deyiladi. Gulqo’rg’on bo’lmagan gullar yalang’och gul ( tol) deb ataladi. Gultoj tubida, gul urnida ba’zan asalchi bezlar (nektardon) joylashgan bo’lib, ular hasharotlarni o’siga jalb etish uchun shira ajratib chiqaradi.
Gultojning asosiy funksiyasi changlovchi hasharotlarni o’ziga jalb qilish bo’lib, bunga gulbarglarning ochiq rangli, xushbo’y hidli va gul shirasining bo’lishi bilan yerishiladi. Gul ichida shakli o’zgargan burglar-changchilar ham joylashgan, ular uchlarida changdonlar bo’lgan changchi iplardan tashkil topgan. Changchilar yig’indisi androsey deyiladi. Changdonlar ichida chang bo’ladi, u o’simliklarning changlanishi uchun zarur. Gulning o’rtasida bir yoki bir nechta urug’chi bo’ladi, u bir yoki bir nechta shakli o’zgargan, qo’shilib o’sgan bargdan urug’chi barglardan) iborat. Urug’chilar yig’indisi ginesey deyiladi. Ginesiy uch qisimdan:tumchuqcha, ustuncha va tugunchadan iborat. Tumshuqcha chang donachalarini qabul qilish uchun xizmat qiladi. Ustuncha tumchuqchani tuguncha bilan bog’laydi; tugunchaning ichida bitta yoki bir nechta urug’kurtak bo’ladi, gul urug’langandan keyin unda urug’ hosil bo’ladi. Har xil o’simliklarning gullari bir-biridan faqat katta-kichikligi va shakli bilan emas, balki ularni tashkil etuvchi qismlari soni bilan ham farq qiladi. Agar gulda hamma qism bo’lsa, u to’liq gul, agar biror qism bo’lmasa, chala gul deb ataladi. Ba'zan g’o’za o’simligi gulidagidek qo’sh qavat gulkosa uchraydi. Bunday hollarda tashqi gulkosa ost kosacha deb ataladi. Kosachabarglar ko’pincha yashil rangda, kamdan - kam hollardagina rangdor bo’lishi mumkin.
Tojbarglar esa odatda qizil, pushti, havo rang va boshqa ranglarda bo’yalgan bo’ladi. Gulkosa ham, gultoj ham erkin yoki qo’shilgan bo’ladi. Olma, anor gullarida gulkosa qo’shilgan, tojbarglar erkin. Erkin gulkosa va gultoji gullar juda kam uchraydi, qo’ng’iroqgulda gulkosa va gultojlar qo’shilgan. Odatda qo’shilmagan tojbarglarning uchki tomoni kengayib tashqariga bukilgan, asosi esa toraygan (chinniguldoshlarda) bo’ladi. Qo’shilgan tojbarglarda gultoj uch qismdan, ya'ni naycha, tojbo’g’iz (naychadan qaytag’aga o’tish chegarasi) va qaytag’adan tashkil topadi. Ba'zi o’simliklarda chinniguldagi kabi oyoqcha bilan qaytag’a chegarasida har xil o’simtalar hosil bo’lib, ularni yontoj deyiladi. O’rama barglar gulda birgalikda gulqo’rg’on hosil qiladi. Gulqo’rg’onni bo’lish yoki bo’lmasligi hamda uning tuzilishiga ko’ra gullar quyidagi turlarga ajratiladi:
|
| |