Konyunkturani shakllantiruvchi om illar

8.3. Konyunkturani shakllantiruvchi om illar
Konyunktura deganda m a’lum om illam ing ta ’siri natijasida
vujudga
keladigan qisqa muddatli
shart-sharoitlar tushuniladi.
Om illaming o ‘zgarishi konyunkturaning o ‘zgarishiga olib keladi.
Bozordagi har qanday vaziyat turli omillar ta’siri ostida o‘zgaradigan
ko‘rsatkichlar y ig ‘indisi bilan tavsiflanadi.Bozor iqtisodiyoti sharoitida
tashqi va ichki om illam ing ta’siri ostida firmalar faoliyatidagi
tendensiyani aniqlash, y a ’ni uning kelajakdagi rivojlanishi va
bozordagi
holatini
aniqlash
marketing
tadbirlarining
muhim
vazifalaridan hisoblanadi.
147
Mamlakat iqtisodiyoti konyunkturasida ro ‘y beradigan barcha
o ‘zgarishlar manbai bo‘lib, ishlab chiqarish sohalari hisoblanadi.
Iqtisodiyotda sanoatning ulushi qanchalik yuqori bo‘lsa, uning
ko‘rsatkichlarining ahamiyati shunchalik yuqori b o iad i. Mamlakat
iqtisodiy
doirasida
konyunkturani
tahlil
qilish
quyidagi
ko'rsatkichlarga asoslanadi: makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar, yalpi milliy
mahsulot, yalpi milliy daromad, qishloq xo ‘ja!igi, investitsiya,
transport, tovar muomalasi ko‘rsatkichlari, ichki va tashqi bozorlarda
tovarlar sotilish hajmi, pul muomalalari kapital aylanishi, baholar
dinamikasi,
ishsizlik
va
inflatsiya
darajalari.
M akroiqtisodiy
ko ‘rsatkichlarga tovar bozorlari holati, talab va taklif, baho, talabning
qondirilishi darajasi, tovar ishlab chiqarish, yangi korxonalar qurilishi
va boshqalar kiradi. Yuqoridagi ko ‘rsatkichlaming umumiylik tomoni
shundaki, ular bir-biri bilan b o g iiq va davlat iqtisodiyoti bir
bosqichdan ikkinchi bosqichga o ‘tganda ularda o ‘zgarish ro ‘y beradi.
Yalpi milliy mahsulot, shaxsiy iste’mol, davlat buyurtmalari, yalpi
kapital qurilishi, tovar va xizmatlarni eksport va import qilish
k o ‘rsatkichlarini o ‘z ichiga oladi. Bu ko‘rsatkichlami hisoblashda
noaniqliklar ro‘y bersa ham oxirgi talab hajmi har doim mamlakat
iqtisodiyoti holatini baholashda muhim o ‘rinni egalaydi. Tashqi savdo
k o ‘rsatkichlari ichki bozor konyunkturasining shakllanishida o ‘ziga
xos o ‘ringa ega. Bozor konyunkturasi mamlakat iqtisodiy holatiga
to ‘g ‘ridan to ‘g ‘ri b o g iiq . Shuning uchun tovar bozorining tahlili
quyidagi ikki y o i bilan olib borilishi mumkin:
1. Agar konyunkturaning o ‘zgarish darajasi va tendensiyalarini
bilish ko'zlansa, u holda, uning belgilangan davrdagi dinamikasi
o ‘rganiladi;
2. Agar konyunkturaning m a’lum muddatga b o ig a n ahvolini bilish
zarur b o isa , unda tovarning bozordagi «hayotiy y o ii» o ‘rganiladi,
aniq bosqichi belgilanadi va tahlil qilinadi.
Har doim iqtisodiy konyunktura (umumxo‘jaIik yoki tovar holati)
bozordagi raqobat va baholar dinamikasi shart-sharoitlari ta’sirida
shakllanayotgan talab va taklif) munosabatlariga b o g iiq b o iad i.
Marketing tizimi subyektlarining rivojlanish konsepsiyalarini
ishlab chiqishda,
narx-navoning o ‘zgarishini aniqlashda, yangi
mahsulotlar, texnologiyalami yaratishda, bozor konyunkturasi va
148
iste’m olchilar
hatti-
harakatining
turli
omillarga
b o giiqligini
o‘rganishda turli istiqbolni belgilash usullari q o ilanilad i. Shuni
e ’tiborga olish lozimki, konyunktura tahlili va prognozida uning o ‘ziga
emas, balki konyunkturaga ta’sir qiluvchi omillarga ko‘proq ahamiyat
beriladi. Shu sababli, bozor konyunkturasiga ta’sir qiluvchi om illam i
ajratish maqsadga muvofiq bo ‘ladi, har qanday bozor konyunkturasini
belgilab beruvchi omillami ikki guruhga b o iis h mumkin:
1. Makroiqtisodiy omillar;
2. Mikroiqtisodiy omillar, y a’ni mazkur bozordagi talab, taklif,
narx va raqobat omillari.
Hech qanday alohida tovar bozori mamlakat iqtisodiyotidan
ajralgan holda rivojlana olmaydi. Shu sababli, iqtisodiyot qanday
holatda, uning jahon bozorida tutgan o ‘mi qanday, milliy boyliklar qay
darajada qoilanilm oqda degan savollarga javob topish lozim bo‘ladi.
Yuqorida sanab o ‘tilganidek, mikroiqtisodiy omillarga ushbu
bozordagi talab, taklif, narx va raqobat kiradi.
Bozor
konyunkturasi
tahlilida
talabning
barcha jihatlarini
o ‘rganishga alohida e’tibor beriladi. Jumladan: talabning geografik
taqsimlanishi, assortimentning kengligi
va chuqurligi
bo‘yicha
taqsimlanishi, iste’mol intensivligi, hajmi va boshqa xususiyatlami
o ‘rganish zarur boMadi. Talabni o'rganishda diqqat a w a lo qondirilgan
talab, so ‘ng qondirilmagan talabga jalb qilinadi. Tovar aylanish
tarkibini tovar guruhlari va alohida turlari bo‘yicha tahlil qilish orqali
qondirilgan talab o ‘rganiladi, qondirilmagan talab esa sotuvchilar va
xaridorlaming fikrini o ‘rganish usullari yordamida aniqlanadi.
Konyunkturaga ta’sir qiluvchi ikkinchi omil - bu tovar taklifidir.
Taklifni o ‘rganishda avvalo tovar manbalariga, sotishga taklif
etiladigan tovar hajmi va tarkibiga, tovar zaxiralariga e’tibor beriladi.
Tovar manbalarini tahlil qilish savdo tizimiga mahsulot yetkazib
beruvchi korxonalar ro‘yxatini tuzish va ulam ing imkoniyatlarini
o ‘rganishdan iborat boMadi.
Ishlab chiqaruvchilar tovarlam ing assortimenti, yetkazib berish
muddatlari va taklifning tarkibini aniqlashga yordam beradi. Shundan
so ‘ng bozor ishtirokchilaridagi tovar zaxiralari tahlil qilinadi.
Zaxiraning hajmi va tarkibi, qachon vujudga kelganligi, zaxiraning
almashib borish dinamikasi va boshqa ko‘rsatkichlar taklifning talabga
149
nisbatini aniqlashga xizmat qiladi. Savdo tashkilotlarida yuritiladigan
hisob tizimining m a’lumotlari, inventarizatsiya natijalari va maxsus
izlanishlar tovar zaxiralarini kompleks o‘rganishga asos bo‘ladi.
M ikroiqtisodiy omillardan yana biri - shu bozordagi raqobatdir.
Tovar bozorlaridagi raqobatni tahlil qilishda avvalo korxonalar
raqobati, so ‘ng tovarlar va ehtiyojlar raqobati o ‘rganiladi. Korxonalar
raqobatining
tahliii
sotuvchilar
soni,
ixtisoslashuvi,
mahsulot
assortimenti, ishlab chiqarish hajmi, yo ‘naltirilgan maqsadli segmenti
va boshqalami o ‘z ichiga oladi.
Bozom ing kelajakdagi holatini ishlab chiqarishning texnikaviy
ahvoli, unga sarflangan qo‘shimcha resurslar va ulam ing qaytim
miqdori muddatlari, tovar zaxiralari dinamikasi, eksport-import,
shuningdek narx-navodagi o ‘zgarishlar tendensiyasiga qarab aniqlash
mumkin. Bunda tovarlar taklifi, investitsiya miqdori va tarkibiga,
mehnat predm etiga bo ‘lgan talab, korxona, tashkilotlar pul sarfming
y o ‘nalishi, aholi xarid qobiliyati, uni tovarlar bilan ta ’minlanish
darajasi o ‘rganiladi. Bozor konyunkturasi ehtimollari ayrim tovarlarga
milliy, regional va jahon bozorlariga nisbatan aniqlanadi. Bozor
konyunkturasi oldindan ko‘ra bilish, iqtisodiy tanglikka yo‘liqmaslik,
bozor muvozanatini ta ’minlab borish sharti hisoblanadi. Ma’lum
davrda tovarlar va xizmatlar sotilishdagi imkoniyatlami ifodalovchi
iqtisodiy shart-sharoitlar majmui bozor konyunkturasini bildiradi. U
aniq iqtisodiy k o‘rsatkichlar talab va taklif muvozanati, baholar
darajasi,
bozor hajmi va boshqalar bilan ifodalanadi. Bozor
konyunkturasi m am lakat iqtisodiy holatiga to ‘g ‘ridan to ‘g ‘ri bog‘liq.
Dunyo bozorida iste’mol mollari konyunkturasi har 9 oyda o ‘zgarib
turadi.
N arxlam ing bozor konyunkturasidagi o ‘m i va ulam ing shakllanish
xususiyatlarini hisobga olgan holda narx tahliliga katta e ’tibor beriladi.
N arxlam i o ‘rganishda quyidagilar tahlil obyekti sifatida olinadi:
narxlam ing barqarorligi, tovar assortimenti doirasida narxlaming
o ‘zgarish darajasi, sotuvchi tomonidan narxlar bo‘yicha o ‘zgaruvchan
tizimlami q o ‘llash, mavsumiy narxlaming q o ‘llanishi va boshqalar.
Narx bozor konyunkturasiga ta ’sir qiluvchi eng murakkab omil
hisoblanadi. Uning o ‘ziga ham bir qancha om illar ta’sir ko‘rsatadi. Shu
150
sababli narx tahlilida nafaqat hujjatlami tekshirish usuli, balki maxsus
usullar ham keng q oilaniladi.
|