JALOLIDDIN RUMIY
(1207-1273)

JALOLIDDIN RUMIY
(1207-1273)
O‘rta asr Sharqining eng yirik allomalaridan Jaloliddin Rumiy Xurosonning Balx shahrida tug‘ilgan bo‘lib, asl ismi Muhammaddir. J. Rumiy taxallusi bo‘lib, turklar Kichik Osiyoni Rum eli derdilar. Uning otasi Bahoiddin Valad o‘z davrining yirik ulamolaridan biri edi. Muhammad Xorazmshoh bilan ixtilof tufayli zamonasining “Sultonul ulamo”si bo‘lgan Bahoiddin Valad o‘z oilasini olib Balxdan chiqib ketdi. Boshqa bir ma’lumotlarga ko‘ra, Bahoiddin Valad mo‘g‘ul istilosi tufayli, oldindan Balx taqdirini sezgani tufayli shaharni tashlab ketgan, degan fikrlar bor.
Darhaqiqat, mo‘g‘ullar Balxni bosib olgach qatliom qiladi, to‘rt yuzdan ortiq mashhur allomalarning boshi kesiladi.
Balxdan chiqqanlarida Jaloliddin 5 yoshda edi. Ularning oilasi Nishopurda, Bag‘dodda, Makkada, Madinada, Damashqda, Xalabda, Oqshaharda yashaydilar. Bu mashhur shaharlarning qaysi biriga bormasin, Bahoiddin Valad hurmat-izzat bilan kutib olinadi, siyosat ahli ham, ilm ahli ham birdek e’zozlashadi. Oxiri turk sultoni Qayqubod (1219–1236)ning taklifi bilan 1229 yilda Konya shahriga kelib o‘rnashadilar. Bu vaqtda Jaloliddin balog‘atga yetgan yigit bo‘lib, otasining muridlaridan, asli samarqandlik bo‘lgan Said Burhoniddinning Gavhar ismli qiziga uylangan (1225) edi. Gavhar Xotundan Jaloliddin ikki o‘g‘il ko‘radi, kattasi Sulton Valad kelajakda shoir bo‘lib yetishadi. Gavhar Xotun vafotidan so‘ng, tul Kira Xotunga uylanadi. Bu oilasidan Muzaffariddin, Olim Chalabiy va Malika Xotun ismli farzandlarini ko‘radi.
Avvalo otasidan va davrining yirik allomalaridan ta’lim olgan Jaloliddin yirik mutafakkir, faylasuf, shoir bo‘lib yetishadi. Uning iqtidori juda yoshligidayoq sezilgan emish. Mashhur mutasavvuf olim Muhiddin Arabiy hali bola Jaloliddinning otasi orqasidan ketayotganini ko‘rib, “Alloh, Alloh bir daryo orqasidan ummon ketayotir” degan ekan. Darhaqiqat, 1231 yil otasining o‘limidan so‘ng o‘rniga shayx bo‘lgan Jaloliddin Rumiy keyinchalik otasidan ham mashhur alloma bo‘lib yetishadi. Uning adabiy-falsafiy merosi nihoyatda boydir. “Masnaviy ma’naviy” asari olti daftardan iborat bo‘lib, 30000dan ortiq misrani o‘z ichiga olgan. Bu asarni Jaloliddin Rumiy umrining so‘nggi 10 yilida yaratgan. “Devoni Kabir” (“Devoni Shamsul haqoyiq” ya’ni, “Haqiqat quyoshining kitobi” deb ham ataladi) 44000 misradan iborat bo‘lib, 2073 g‘azal jamlangan. Ruboiy va to‘rtliklari 4000 misradan ortiq. “Fihi mo fihi” ya’ni “Nimaki undadir-undadir” (o‘zbek tilida “Ichingdagi – ichingdadir” nomi bilan 1997 yilda nashr qilingan. Tarjimon Ulug‘bek Abduvahobov) falsafiy asari, «Majolisi sab’o» diniy nasihat va o‘gitlardan iborat asari 147 maktubdan iborat “Maktubot” to‘plami bor. Bu asarlar, asosan, fors tilida bo‘lib, ularning juda oz qismini shoirning o‘zi yozgan. Jaloliddin Rumiyning deyarli barcha adabiy merosi kotiblari tomonidan Jaloliddin Rumiy aytib turganida yozib olingan. Bu narsa ulug‘ mutafakkir merosini zarracha kamsitmaydi.
“Fors tilidagi Qur’on” - deb ulug‘langan “Masnaviy”, “Nay taronasi”la,
Tingla, nay andoq hikoyatlar qilur,
Ayriliqlardan shikoyatlar qilur.
misralari bilan boshlanadi. Chunki nay tasavvufda oshiq, ya’ni ilohiy ishq oshig‘ining ramziy obrazidir. Orif va oqil insonning o‘zini ilohiy ishq yo‘liga bag‘ishlagan insoni komilning lutfi nihoyatda oshiqona va laziz bo‘lishi kerak. O‘zining toza hayotidan ayrilgan nayning “judolikdan shikoyatlar qilishi” orif insonning ruhi kabi hamisha boqiy ruhoniyat olamiga intilishdir. “Masnaviy ma’naviy”da Jaloliddin Rumiy o‘zining ta’limotini, dunyoqarashini bayon qilgan. Hadis va oyatlar, xalq og‘zaki ijodidan olgan masallar, naqllar, latifalar, ibratli voqealarga va hikoyatlarga o‘ralgan falsafiy fikrlar asarning mohiyatini tashkil etgan. Insonlarga tushunarliroq bo‘lishi va tezroq yetib borishi uchun shoir o‘z ta’limoti asoslarini she’riyat tili bilan so‘zlaydi. Rumiy mutafakkir shoir sifatida murakkab so‘fiyona fikrlarni, ramz bilan ishora qilingan mulohazalarni oddiy hayotiy tafsilotlari bilan tushuntirib beradi. “Rumiy ming yillar davomida to‘planib kelgan Sharq falsafasi va hikmati, islomiy haqiqatlarni omuxta etaolgan, tasavvuf va falsafani qo‘shib, inson ruhi dialektikasini ochgan ulug‘ mutafakkirdir. Uning qarashlarida biror-bir mutaassiblik, ko‘r-ko‘rona aqidaparastlik namunasini ko‘rmaysiz. U tiyrak va hushyor ko‘z bilan dunyoga nazar soladi, insonni qanday bo‘lsa, shunday olib o‘rganadi, inson qalbi to‘ridagi eng nozik, eng inja, eng yashirin sirlarni oshkor etadi, ruhimiz iqlimlaridagi o‘zimiz sezmagan qonuniyatlar, zaruriyatlarni ko‘rsatib beradi1 (N. Komilov).
“Masnaviy”da insonning butunligi, ulug‘ligi, musaffoligi ham, nuqsonlari, xudbinlik oqibatida kelib chiqadigan illatlar ham tahlil etiladi. Bu illatlardan, nuqsonlardan qutulish, poklanish fazilatlari bayon qilinadi. Rumiy uchun insonlar dinidan, irqidan, millatidan qat’iy nazar birdir. Muhimi u inson bo‘lganligi uchun qadrlidir. Tasavvufda, asosiysi, inson ko‘nglidir, kishilar turli tillarda so‘zlashadigan xalqlarga bo‘linishidan qat’iy nazar, ular bir-birini tushunishi, anglashi kerak. “Masnaviy”ning bosh g‘oyalaridan biri “so‘fiy tilni” ya’ni “tilsiz tilni” bilishga undashdir. Jaloliddin Rumiy mana shunday umumbashariy g‘oyalarni targ‘ib qilib yozadi:
Yana kel, yana
Kim bo‘lsang - o‘sha bo‘l,
Xohi kofir, xohi majusiy, xohi budparast,
Mayli yuz karra tavba qilgan bo‘l,
Mayli yuz karra buzgan bo‘l tavbani
Umidsizlik dargohi emas bu dargoh,
Qandoq bo‘lsang – shundoq kel...
(Mirtemir tarjimasi)
Insonni ulug‘lash sharq she’riyatida hamisha birinchi planda bo‘lgan. Bu g‘oya J. Rumiy she’riyatida ham, falsafiy asarlarida ham, va’zlarida ham birdek o‘z ifodasini topgandir. Rumiy davrining buyuk notig‘i edi. Uning va’zlarini eshitish uchun juda uzoqlardan muxlislari kelishar va bu va’zlardan olam-olam ma’no, zavq olib qaytishar edi. J. Rumiy nutqlarini eshitish uchun Tabrizdan Muhammad Shams Tabriziy degan darvesh keladi. 1244 yil, 29 noyabrda davrning ikki ulug‘ insoni uchrashadilar. Hozir ham Turkiyada Jaloliddin Rumiy va Shams Tabriziy uchrashgan joy “ikki nahr uchrashgan” joy sifatida ziyorat qilinadi.
Shams Tabriziy bilan suhbatlar Rumiyga yanada ilhom berdi. Bu ikki do‘st soatlab suhbatlashar, zohiriy va botiniy belgilar haqida bir-birining fikrni to‘ldirardi. Ular umrining oxirigacha dili bir do‘st bo‘lib qoldilar.
Rumiy bir umr ezgulikni, poklikni targ‘ib qildi va o‘zi komillikning namunasi bo‘ldi. Mana hazratning shu ruhdagi ruboiysi:
Yaxshilik qil, zamon yaxshilik olsin,
Yaxshilar boshiga yaxshilik solsin.
Mol-dunyo barchadin, sendan ham qolur,
Yaxshi mol emas, yaxshilik qolsin.
(Sh. Shomuhamedov tarjimasi)
Rumiy insonlarni ilm olishga, to‘g‘rilikka, soflikka yo‘naltirdi. Har bir inson “Toji olam” bo‘lishga intilishi darkorligini uqdirdi:
Bo‘lay desang doimo sen shodu xurram,
Qayga borsang hamki aziz mukarram.
Ilm o‘rganu pokiza va to‘g‘ri yur,
Shunda bo‘lajaksan sen toji olam.
(Jamol Kamol tarjimasi)
Asarlari fikrlashga, inson o‘zligini tanishga boshlovchi Jaloliddin Rumiy umr bo‘yi odamlar ongini ruhoniy bilimlar bilan charog‘on etdi. U tushunchalarni she’riyat, musiqa orqali anglashni o‘rgatdi. Rumiy ijodi o‘zidan keyingi avlodlarga bir maktab bo‘ldi. Ma’naviyatning yuksak cho‘qqilarini egallashga chorladi. Sharqning Rumiydan so‘ng yashab o‘tgan deyarli barcha buyuk shoiralari uni o‘ziga ustoz deb bildilar. Abdurahmon Jomiy “Masnaviy ma’naviy”ni” benazir kitob, forsiydagi Qur’on” deb ulug‘lasa, hazrat Alisher Navoiy o‘zining “Nasoyimul muhabbat” asarida Rumiyni yuksak hurmat va ehtirom bilang tilga oldi.
Mashhur sharqshunos Ye.E. Bertels “Jaloliddin lirikasi bu sohada bashariyat erishgan eng buyuk yutuqlardan biridir. Agar u G‘arbda kengroq ma’lum bo‘lganida, uning nomi jahon adabiyotining Shekspir, Gyote, Pushkin kabi gigantlari qatoriga o‘tishi shubhasiz edi” - deb Rumiy ijodini juda yuksak baholagan edi. J.Rumiy ijodi bugungi kunda ham insoniyatning ma’naviy kamolotga yetishuvida xizmat qilmoqda.
|