Tayanch so’z va iboralar izoxi - Маъруза o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi

|
Маъруза o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi
|
bet | 26/69 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,78 Mb. | | #251021 |
Bog'liq Маъруза o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vaz (1)Tayanch so’z va iboralar izoxi.
Elektrokimyoviy jarayonlar kinetikasi – zaryadlangan zarrachalar orasidagi fazalararo reakstiyalarning tezliklari o’rganiladi.
Elektroliz – elektr energiyasini kimyoviy energiyaga aylanish jarayonidir.
G’utblanish – elektroliz vaqtida elektrolitli vannadagi elektrodlar orasida tashqi elektr manbaiga qarshi yo’nalgan potenstiallar ayirmasi – elektr yurituvchi kuchni vujudga kelish jarayonidir.
Kimyoviy qutblanish – kimyoviy galvanik elementlar vujudga kelishidan kelib chiqqan qutblanishdir.
Eritmadan elektr toki o’tishi va elektroliz borishi uchun elektr yurituvchi kuch ma’lum minimum qiymatidan kam bo’lmasiligi kerak va bu elektr yurituvchi kuch ajralish kuchlanishi deb ataladi.
Mavzu bo’yicha nazorat savollari.
1.Elektroliz –qanday jarayon?
2.Faradey qonunlarini bilasizmi?
3.Kutblanishlarning paydo bo’lishini tushuntiring
4.Kimyoviy qutblanishni qanday yo’qotsa bo’ladi?
5.Konstentrastion qutblanishni-chi?
6.Ajralish potenstiali nima?
7.Ajralish kuchlanishi deb nimaga aytiladi?
8.O’takuchlanish nima?
9.Elektroliz jarayoni qaysi joylarda qo’llaniladi?
10.Nomuvozanat elektrokimyoviy jarayonlar deb nimaga aytiladi va bu jarayonlarni izohlang.
Adabiyotlar:
1.X.R. Rustamov “Fizik kimyo”, T. , “O’zbekiston”, 2000., 355-370 betlar.
2.Fizik kimyo fanidan amaliy mashqulotlar B.N. Afanasev va boshqalar. Tarjimonlar X.I. Akbarov, R.S.Tillaev - 4-ruscha nashr tarjimasi, T., O’zbekiston, 1999., 317-323 betlar.
Ma’ruza №12.
KIMYOVIY KINETIKA. REAKTSIYALAR TEZLIGIGA HARORATNING TA’SIRI.
REJA:
1.Kimyoviy reakstiyalar tezligi. Formal kinetika.
2.Kimyoviy reakstiyalar kinetik klassifikastiyasi.
3.Oddiy reakstiyalar.
4.Murakkab reakstiyalar.
Kimyoviy reakstiyalar tezligi. Formal kinetika. Kimyoviy kinetika – kimyoviy jarayonlarni vaqtda borish qonuniyatlari, ularning mexanizmlari (bosqichlari) haqidagi ta’limotdir. Kimyoviy reakstiyalarning tezligi, reakstiyaga kirishuvchi moddalarning tabiatiga, ularning konstentrastiyasiga, haroratga, katalizatorning ishtirok etish-etmasligiga va boshqa bir qancha omillarga boqlikdir.
Kimyoviy kinetikani o’zgarmas temperaturada reakstiya tezligi bilan reakstiyalarning konstentrastiyasi orasidagi boqlanishni tekshiradigan sohasi rasmiy (formal) kinetika deyiladi.
Umuman olganda, reakstiyaga kirishuvchi moddalar konstentrastiyasining vaqt birligi ichida o’zgarishi reakstiya tezligi deb aytiladi.
Reakstiyaga kiritayogan moddalar konstentrastiyasi vaqt o’tishi bilan kamayib boradi. Buning natijasida reakstiyaning tezligi ham har xil vaqtda turlicha bo’ladi. Shuning uchun xakikiy tezlik reakstiyaga kirishuvchi modda miqdorining cheksiz kichik vaqt ichida reakstion fazo birligida o’zgarmas cheksiz kichik miqdoriga teng bo’ladi.
Bu ta’rif ancha umumiy bo’lib, har qanday murakkab rekstiyaga (har qanday sharoitdagi) qo’llash mumkin.
Agar reakstiya berk, gomogen muhitda borsa reakstion fazo o’rniga hajm qo’yish mumkin. (RV)
Sistema hajmi reakstiya mobaynida o’zgarmasa uni differenstial ostiga kirgazish mumkin va Smv ekanligini hisobga olsak, quyidagi tenglamani hosil qilamiz.
Vdcdt
Boshqa tomondan reakstiyaga kirishuvchi moddalarning konstentrastiyasi vaqt o’tishi bilan kamayib boradi, reakstiya natijasida hosil bo’layotgan moddalarning konstentrastiyasi esa, aksincha ko’payib boradi. Reakstiya uchun dastlabki moddalar konstentrastiyasining o’zgarishi o’lchanganda dcdt oldiga manfiy, reakstiya mahsulotlari konstentrastiyasining o’zgarishi o’lchanganda esa musbat ishora qo’yiladi. Ya’ni V dcdt bo’ladi. Yuqoridagi tenglamaga qaytsak reakstiya geterogen bo’lsa va fazalar chegarasida borsa reakstion fazo o’rniga yuza qo’yiladi (RS).
Massalar ta’siri qonuni reakstiya tezligiga reakstiyaga kirishuvchi moddalar konstentrastiyasi ta’sirining matematik ifodasidir
aAbB c CdD
Reakstiyaning tezligi masalalar ta’siri qonuniga muvofiq quyidagicha yoziladi Vk [A]a[B]b
Bu erda k- proporstionallik koeffistienti bo’lib, reakstiyaning tezlik konstantasi deb ataladi. Agar reakstiyaga kirishuvchi moddalarning konstentrastiyalari birga teng bo’lsa: Vk bo’ladi.
Demak, tezlik konstantasi (k) reakstiyaga kirishuchi moddalarning konstentrastiyalari birga teng bo’lgandagi reakstiya tezligidir. Shuning uchun ba’zan k ni solishtirma tezlik deb ham ataladi. Reakstiyalar tezligi kuzatilgan tezlik bilan emas, tezlik konstantasi bilan solishtiriladi. Tezlik konstantasining qiymati reakstiyaga kirishuvchi moddalarning tabiatiga, temperaturaga va katalizatorga boqliq bo’lib, reakstiyaga kirishuvchi moddalarning konstentrastiyasiga (yoki parstial bosimga) boqliq emas
Kimyoviy reakstiyalar kinetik klassifikastiyasi.
Kinetik nuqtai nazardan kimyoviy reakstiyalarning bir qancha gruppalarga bo’lish mumkin, ya’ni ma’lum reastiyalar orasida umumiylik borligini ko’ramiz. Kimyoviy reakstiyalarning kinetik jihatdan sinflashni birinchi bo’lib Vant-Goff taklif etdi. Bu sinflanishga (klassifikastiyaga) binoan kimyoviy reakstiyalar ikki xil alomatiga ko’ra molekulyarligiga va tartibiga ko’ra sinflanadi.
Reakstiyalarning molekulyarligi bir vaqtda to’qnashib kimyoviy reakstiyaga kirishgan molekulalar turining soni bilan belgilanadi. Bu jixatdan bir reakstiyalar bir molekulyar (monomolekulyar), ikki molekulyar (bimolekulyar), uch molekulyar va shu kabi siflarga bo’linadi. Amaliyotda uch va undan ko’p molekulyar reakstiyalar juda kam uchraydi.
Oddiy reakstiyalar.
Bir vaqtda bitta reakstiya borsa, oddiy reakstiyalar deyiladi. Oddiy reastiyalar mono-, bi-, ko’p molekulyaar bo’lishi mumkin.
Monomolekulyar reakstiyalarni sxematik ravishda quyidagicha ko’rsatish mumkin A VS...
Bu toifa ajralish reakstiyalari, molekulalar ichida atomlarning qayta gruppalanishi, izomerlanish reakstiyalari, radioaktiv parchalanish misol bo’la oladi. Umuman olganda monomolekular reakstiyalarning tezligi VkC ga teng bo’ladi, bu erda Sreakstiyaga kirishuvchi moddaning konstentrastiyasi bo’lib uni vaqt mobaynida kamayishini hisobga olsak va ikki
Tenglamadan o’ng tomonlarini tenglashtirsak
Bundan hosil qilinadi. Integrallasak
hosil bo’ladi; bu erda A- integrallash doymisi, t0 bo’lganda A-LnCo; bu erda So- olingan moddaning dastlabki konstentrastiyasi bo’lib, S esa t vaqtagi konstentrastiyadir. A ning qiymatini o’rniga qo’ysak:
yoki kelib chiqadi.
Reakstiyaga kirishuvchi moddaning miqdorini ularning konstentrastiyasi bilan emas, balki olingan mollar soni bilan ifodalasak, bir qancha o’zgartirishlardan so’ng quyidagi tenglamani hosil qilish mumkin:
bu erda a- dastlabki moddaning mollar soni; x-t vaqt ichida reakstiyaga kirishgan qismi yuqoridagidan xa(1-e-kt)
Bimolekular reakstiyalarni sxematik ravishda quyidagicha ifodalash mumkin:
AB reakstiya mahsuloti
Reakstiya uchun A va V moddalardan a va v mol miqdorlarda olingan deb faraz qilaylik. Agar [A][B]C
; ;
Biz ifodani integralasak:
, A- noaniq integral doimiysi. Uning fizik ma’nosi aniqlaymiz t0 u holda
O’rniga qo’ysak,
Agar: bo’lsa,
Agarda A va V moddalarning dastlabki konstentrastiyalari har hil bo’lsa yuqoridagi tenglama quyidagicha bo’ladi.
Uch molekula reakstiyalarning (amalda kam uchraydigan) tezlik konstantasi, reakstiyaga kirishuvchi moddalarning konstentrastiyasi o’zaro teng bo’lsa tezlik konstantasini quyidagi tenglamadan aniqlash mumkin
Reakstiyaga kirishuvchi moddalar miqdorlari teng bo’lmasa tenglama ancha murakkab ko’rinishda bo’lib, uni echish uchun odatda EXM lardan foydalaniladi.
МАЪРУЗА-2.Murakkab reakstiyalar.
Amaliyotda, yuqorida keltirilgan va bir bosqichda boradigan reakstiyalarkam uchraydi. Ko’pincha reakstiyalar oldinma-ketin yoki yonma-yon boradi. Bunday reakstiyalarga murakkab reakstiyalar deyiladi.
Murakkab reakstiyalardagi oddiy reakstiyalar yonma-yon borayotgan bo’lsa, bu murakkab reakstiyalarning umumiy tezligi oddiy reakstiyalar tezliklarining algebraik yiqindisiga, agar ketma-ket borayotgan bo’lsa, eng sekin borayotgan reakstiya tezligiga teng. Ba’zi murakkab reakstiyalarni ko’ramiz.
Qaytar reakstiyalar. Bu xil reakstiyalarni umumiy tarzda quyidagicha ifodalash mumkin:
Bunday reakstiyalarning umumiy tezligi
bu erda k1 – to’qri reakstiyaning tezlik konstantasi, k2 – teskari reakstiyaning tezlik konstantasi.
Reakstiya uchun dastlab V xajmda A moddadan a mol va V moddadan v mol’ olingan deb faraz qilaylik: t vaqt o’tgandan keyin Amoddaning x moli reakstiyaga kirishsin. Bu vaqtda A moddadan (a-x) mol qoladi va V moddaning miqdori (vx) molga teng bo’ladi. Demak A moddaning reakstiyaga kirishgan tezligi (V xajmda)
yoki
Agar k1a-k2bk1k2yKa-bK1 deb belgilasak
( bu erda Kk1k2) bo’ladi. Integrallansa
dxdt(k1k2)(y-x) K1K21t ln yy-x
Reakstiya muvozanat xolatga kelganida
Bu erda K-muvozanat kostantasi x - reakstiyaga kirishgan moddaning muvozanat xolatdagi miqdori (a-x) va (vx)moddalarning muvozanat vaqtidagi konstentrastiyalari. Yuqoridagi ikki tenglamadan foydalanib k1 va k2larni qiymatini topish mumkin.
Bimolekulyar qaytar reakstiyalar. Bimolekulyar qaytar reakstiyalarga murakkab efirlarning ishqorlanishi, vodorod yodidning ajralishi misol. Umumiy tarzda quyidagicha
AV SD ...
K2
Bunday reakstiyalarning tezligi
bo’ladi.
Bu erda a, v, s, d,-reakstiya uchun olingan va reakstiya natijasida xosil bo’lgan moddalarning dastlabki miqdorlaridir.
Moddalar dastlab ekvivalent (av) miqdorlarda olingan va reakstiyaning boshlanishida reakstiya maxsuloti bo’lmagan, ya’ni s0,d0 bo’lgan deb faraz qilaylik. Bu xol tajribada ko’proq uchraydi.
Bunda yuqoridagi tenglamani quyidagicha yozish mumkin
Bu tenglamani soddalashtirsak
. yoki
Bu tenglamaning ildizlari m1,m2a(K ) K-1
Demak
Bu tenglamani integrallansa
Muvozanat xolatda
Bu tenglamalardan k1 va k2 ni qiymatlarini topish mumkin.
Paralel (yonma –yon) boradigan reakstiyalar.
Ko’pincha moddalar bir vaqtning o’zida ikki va undan ortiq yo’nalishda reakstiyaga kirishadi. Masalan benzol nitrat kislotasi bilan reakstiyaga kirishganda bir vaqtning o’zida o-, m-, p- dinitrobenzollar xosil bo’ladi. Sxematik ravishda bu toifa reakstiyalarni quyidagicha ifodalash mumkin;
k1 V
A
k2 D
A moddaning reakstiyaga kirishish umumiy tezligi ikki yo’nalish bo’yicha tezliklar yiqindisiga teng
Bu erda S1-A modda konstentrastiyasi. Bu tenglamani integrallasak (S10 dan S1 va 0 dan t gacha) quyidagini xosil qilamiz.
S10-A moddaning dastlabki konstentrastiyasi
S1- Amoddaning t vaqtidagi konstentrastiyasi
V va D moddalarning xosil bo’lish tezliklari mos ravishda
bu erda S va S lar Vva D moddalarning konstentrastiyalari
Yuqoridagi tenglamadagi S ni qiymatini qo’ysak
ni xosil qilamiz
Bu tenglamalarni 0 dan S (yoki mos ravishda 0dan S gacha )va 0 dan tgacha integrallasak (reakstiya boshida S20S300 deb faraz qilamiz ) quyidagini xosil qilamiz
Material balans tenglamasidan S3 uchun quyidagini xosil qilishimiz mumkin
S10 – S1 S2 S3 bundan S3 S10 –S1 – S2
Yuqoridagi ikki tenglamani bir-biriga bo’lib reakstiya saylovchanligini (selektivligini ) topamiz
va
Bu erda -reakstiyaning integral selektivlikligi. Jarayon yoki reakstiyaning integral selektivligi deb (bir nechta paralel reakstiyalar mavjud bo’lganda) asosiy (kerakli) moddaning konstentrastiyasini xamma maxsulotlar konstentrastiyalari yiqindisiga nisbatiga aytiladi.
Reakstiya tezligiga harorati ta’siri.
Ko’pincha reastiyalar teliklari xarorat o’zgarishi bilan o’zgaradi. Oddiy xaroratlarda (273-373 k.) boradigan reakstiyalar uchun harorati 10 K ga ortishi, odatda, reakstiya tezligini 3-4 marotaba ortiishga olib keladi. (Vang- Goff qoidasi).
Ko’pincha reakstiyalar uchun reakstiya tezligi (tezlik konstantasi) xaroatga boqliqligi ekspojenstiial ko’rinishda bo’ladi;
K Ae -E R T
Bu erda A- ekspotenstial oldidagi ko’paytiruvchi; E – aktivlanish energiyasi. Bu - qonuniyat S. Arrenius tomonidan X X asr oxirlarida aniqlangan edi.
To’qri (E1) va teskari reakstiyalar (E2) aktivlanish energiyalari reakstiyaning issiqlik effekti bilan quyidagicha boqliq;
E1 – E4 H
Agar reakstiya endotenstial va H 0 bo’lsa, E1 E2 ,bo’ladi ya’ni to’qri reakstiya aktivlanish energiyasi teskari reakstiyanikidan kam bo’ladi. Buni chizmalardan yaqqolroq ko’rish mumkin.
E E2 E
E1 E1 E2
H H
a – reakstiya koordinatasi v – reakstiya koordinatasi
a – endotermik reakstiya v – ekzotermik reakstiya
Arrenius tenglamasini lagorifmlasak
Bn K bn – E R 1 T ni hosil qilamiz.
Bu tenglama to’qri bo’lsa lnk – 1 T koordinata lar grafigida tajriba nuqtalari bir to’qri chiziqda joylashish kerak. Bu to’qri chiziqni abstissalari o’qi bilan hosil qilgan burchagi 0 ning tengenisi E R ga teng, bo’lib bundan E R t g 0 ga teng bo’ladi. Eksnonenstial oldidagi ko’paytiruvchi (A) ni quyidagicha aniqlash mumkin. ln A ln E R* 1T
Aktivlanish energiyasini va ensponenstial oldidagi ko’paytiruvchini analitik usulda xam aniqlash mumkin. Buning uchun yuqoridagi tenglamaning ikki harorat uchun yozsak va bir-biridan oshirsak
bn k2 k1 E R ( 1 T1- 1T2) ni xosil qilamiz.
Bundan E R(T2T1) T2 – T1 bn k2k1
Ba’zi- bir reakstiyalarda tajribada olingan ma’lumotlar lnk –1T koordinatasida egri chiziq beradi, bu tezlik konstantasini xaroratga qarab o’zgarishi Arrenius qonuniyatidan chetlanishni ko’rsatadi.
|
| |