CHANGNING TUZILISHI - Changda ijrochilik uslublari

|
Changda ijrochilik uslublari
|
bet | 3/4 | Sana | 20.01.2024 | Hajmi | 59,2 Kb. | | #141990 |
Bog'liq Chang sozi haqida ma’lumot.CHANGNING TUZILISHI Chang cholg‘u asbobi quti, torlar, quloqchalar va
tepki mexanizmi (tovush-sundirgich)dan iborat. Ustki qopqoqning ichki tomoniga
ikkita yog‘och taxtacha o’rnatilgan bo’lib, ular prujina vazifasini bajaradi va
qopqoqni mustahkam ushlab turadi.52
CHANGDA TOVUSHLARNING JOYLASHUVI
Torlarni tarang qilib tortish uchun chorcho’pning ung tomoniga metall
quloqchalar, chap tomoniga esa torlarning ikkinchi uchini ilib qo’yish uchun
ilmoqchalar (shtift) o’rnatilgan.
Changning torlari xarraklar yordami bilan uch guruhga bo’lingan.
Birinchi guruh un ikkita uch qatorlik tordan iborat bo’lib, o’ng harrak va chap
pog‘ona orqali o’tadi. Bu torlar xromatik tovushqatorning 12 tovushini (kichik
oktavadagi SOLDan birinchi oktavadagi «FA diyez» gacha) beradi.
Ikkinchi guruh yettita uch qavatli tordan iborat bo’lib, chap xarrak va chap
pog‘ona orqali o’tadi. Chap xarrak ikki pog‘ona orasidagi torni ikki qismiga (3 : 2
hisobida) bo’lib turadi. Ulardan biri ung pog‘onadan xarrakkacha, ikkinchisi esa —
xarrakdan chap pog‘onagacha hisoblanadi. Chap qismdagi torlar ung qismdagi
torlarga qaraganda sof kvinta baland tovush beradi. Torlarning ikkinchi guruhsi
xromatik tovushqatorning un turt tovushini (birinchi oktavadagi SOLDan ikkinchi
oktavadagi SOL diyez gacha) o’z ichiga oladi.60
Jaranglab turgan tor (ayniqsa changning pastki registridagi tor) birdaniga
barmoq bilan so’ndirilganda o’ziga xos bug‘iq stakkato tovushi hosil bo’lib, u
quyidagicha belgilanadi:
Tez-tez ijro etiladigan tovushlar o’ng qo’ldagi cho’p bilan chalinadi. Jaranglab
turgan torning tovushi chap qo’lning barmoqlari bilan tez to’xtatilishi lozim.
Tremolo usuli, ya’ni cho’plar bilan torni tez-tez almashib urish — chang
chalishdagi eng murakkab usul hisoblanib, bunda uzluksiz tovush hosil
bulayotgandek tuyuladi. Ana shunday tez chalinadigan paytlarda qo’l panjalari
nihoyatda yengil harakat qilishi kerak. Tremolo quyidagicha belgilanadi:
Tremolo usulida bir tovush chalinganda, shu usulda ikki tovush
chalingandagiga qaraganda kuchliroq va cho’ziqroq tovush chiqadi.
Chang chalishning bunday asosiy usulidan tashqari (cho’p bilan torga urib
chalishdan tashqari) boshqa usullar ham borki, ular changning ta’sirchanlik kuchini yanada orttiradi. Chunonchi:
1. Pizzicato col legno (pizz. col legno) — pitssikato kol lenyo — cho’pning
orqa yassi qismi bilan torlarni tirnab (chertib) chalish
2. Pizzicato (pizz.) — pitssikato—(barmoq chertmak) ko’l barmoqlari bilan
torlarni mayin chertish.
3. Col legno (col leg) — kol lenyo (cho’p tarak) — cho’pning orqa yassi
qismida torlarni taqillatib urib chalish.61
A. Staccato con sordini (Stac. con sord.) — stakkato s surdinoy — (surdinali
bug‘iq stakkato) — jaranglab turgan chang torlarni ikkinchi bo’sh qo’l barmoqlari
bilan tez-tez sundirish.
5. Vibrato (vib). — vibratsiya (tebratma) — jaranglab turgan torlarni yon
qatorga tutashgan qismini bo’sh qo’l barmog‘i bilan asta bosib tebratish.
6. Glissando col legno (gliss. s. I.) — glissando kol lenyo — (cho’p
sirg‘antirish) — cho’pning orqa yalang qismi bilan bir tordan ikkinchi torga
pastdan yuqoriga yoki yuqoridan pastga sirg‘antirib chizma chertish.
Pitssikato usuli bilan uch, turt (ba’zan undan ham ortiq) tovushlik akkordlarni
chalish mumkin. Pizzicato col legno usuli bilan esa faqatgiia ikki tovush chalish
mumkin.
Chalishning asosiy hamda tremolo usullari rr dan to // gacha, shuningdek,
$rva tf gacha bo’lgan barcha dinamik va texnik imkoniyatlardan to’la
foydalanishga imkon beradi.
Pitssikato usulida chalinganda tovush dinamikasi rr bilan r — dan tashqariga
chiqmaydi
Pitssikato usuli cho’p bilan ijro etilganda (pizz col legno) utkir, jarangdor va
anik tovush hosil bo’ladi.
Tremolo, col legno; pizz. col legno va pizzicato usullari chang chalishda
ta’sirchanlik va texnik imkoniyatlarini ancha boyitadi. Ilgarilari bu usullar xalq
ijrochiligida qo’llanilmas edi.
Bu usullardan bir vaqtning uzida baravariga foydalanish ham mumkin
Xulosa
Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridanoq ajdodlarimiz tomonidan ko‘p
asrlar mobaynida yaratilgan ulkan, bebaho ma'naviy va madaniy merosni tiklash,
yoshlar orasida targ‘ibot qilish, ular ongiga singdirish davlat siyosati darajasiga
ko‘tarilgan nihoyatda muhim vazifa deb hisoblanadi. O‘zbekiston xalqi avloddanavlodga o‘tib kelgan o‘z tarixiy va madaniy qadriyatlarini saqlab qolishga
muvaffaq bo‘lgan. Xalqning madaniy qadriyatlari, ma'naviy merosi ming yillar
mobaynida Sharq xalqlari uchun qudratli ma'naviyat manbai bo‘lib xizmat qilib
kelgan.
Malakaviy ishning birinchi bobida o’zbek xalq cholg’u asboblarining tarixi
borasidagi ma’lumotlarni bilish ijrochilik mahoratini, ijrochilikning ana’naviy
uslublarini kelajak avlodga o’rgatish, o‘z taqdirini chinakam egasi, o‘z tarixining
ijodkori, o‘ziga xos milliy madaniyatining jonkuyar davomchisi etib
tarbiyalashimizda muhim omillardan biridir.
Chang milliy cholg’u asbobining yildan-yilga, asrlar osha rivojlanib
takomillashib zamon talabi darajasiga javob bera olishi ijrochilik maxoratini
o’stirish, milliy musiqa merosimizni keng xalq ommasiga targ’ib qilish, shu
jumladan, dunyo musiqa madaniyatiga doir bilimga ega bo’lish, milliy cholg’u
asboblarimiz orqali milliy va zamonaviy musiqa merosimizni butun jahonga
tanitish imkonini bermoqda.
Malakaviy ishning ikkinchi bobida chang cholg’u chang ijrochiligining
rivojlanishi, takomillashtirilishi unda badiiy asarni ijro etish texnikasini egallash
darajasi - o‘qituvchilar tomonidan o’quvchilarning nazariy bilimlarini,
mahoratlarini oshirishnigina emas, balki ijrochilik uslubiy muammolarga ham katta
e’tibor berilgan.
Changda ijrochilik san’ati uslublarini asta-sekin va mustahkam egallashga
changda yaxshi tovush chiqishi - cholg‘uning sifatiga bog‘liqdir, shuningdek, uni
sozlashda cholg‘u simlarining bir xilligiga va quloqlarining tengligiga e’tiborni
qaratish uchun texnologiyasi va uslublarini bilish talab etiladi.
Va nihoyat changda yaxshi musiqa ijro etishning muhim shartlaridan yana
biri, bu cholg‘uchining cholg’u asbobi oldida qulay o‘tirish holatidir. Demak,
xulosa qilib aytish kerakki, o’zbek xalq cholg’u asboblaridan biri bo’lgan chang
cholg’u asbobida mukammal ijro uslublarini egallash va yaxshi ijrochi sozanda
bo’lish – bu o‘zbek milliy san'atiga bo‘lgan hurmat va ehtiromdir. Bunda
ustozlarning qilgan mehnatlari tahsinga loyiq. Biz yoshlarning bunday madaniy
merosni avaylab, to‘g‘ri ijro usul va texnologiyalarni puxta o’zlashtirishimiz,
kelgusi avlodga yetkazib berish burchimiz va vazifamiz deb bilaman.
|
| |