nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-jadval 
Fermer xo’jaliklarini yuritish uchun taqdim etiladigan yer uchastkalarining

|
-jadval
Fermer xo’jaliklarini yuritish uchun taqdim etiladigan yer uchastkalariningBog'liq qorakol3-jadval
Fermer xo’jaliklarini yuritish uchun taqdim etiladigan yer uchastkalarining
maqbullashtirilgan hajmi (2015 yil 1 dekabr, maqbullashtirish natijasi bo’yicha)
Respub-
lika
bo’yicha
2015 yil 1 oktyabr,
maqbullash-
tirishgacha
2015 yil 1 dekabr,
maqbullashtirish
natijasi bo’yicha
Farqi
Jami
fermer
xo’jalik-
lari
soni, ta
1 f/x-ga
to’g’ri
kelgan
o’rtacha
yer
uchast-
kasi, ga
Jami
fermer
xo’jalik-
lari soni,
ta
1 f/x-ga
to’g’ri
kelgan
o’rtacha
yer
uchast-
kasi, ga
Fermer
xo’jaliklari
soni, ta
1 f/x-ga to’g’ri
kelgan o’rtacha
yer uchastkasi,
ga
(+,-)
%
(+,-)
%
Jami
Jami
83514
43,9
101070
36,1
17556
21,0
-7,8
-17,8
Shu jumladan, paxtachilik va g’allachilikka
Jami
48264
65,1
60695
52,7
12431
25,8 -12,4
-19,0
Sabzavotchilik va polizchilikka
Jami
2982
12,5
3655
8,1
673
22,6
-4,4
-35,1
Bog’dorchilik va uzumchilikka
112
Jami
19575
9,5
24730
6,8
5155
26,3
-2,7
-28,2
Chorvachilikka
Jami
6770
34,6
6572
31,2
-198
-2,9
-3,4
-9,9
Qishloq xo’jaligining boshqa yo’nalishlariga
Jami
5923
11,5
5418
8,3
-505
-8,5
-3,2
-28,1
Maqbullashtirish jarayoni yuqorida ta’kidlanganidek, bir tomondan, yer-suv resurslaridan
yanada oqilona foydalanish va fermer xo’jaligining moliyaviy barqarorligini ta’minlash maqsadida
uning yer maydoni hajmini o’zgartirish bo’lsa boshqa tomondan, qishloq xo’jaligining tarmoq
strukturasidan kelib chiqib, hozirgi kunda mavjud faoliyat ko’rsatayotgan fermer xo’jaliklarini ko’p
tarmoqli fermer xo’jaliklariga aylantirish imkoniyati yaratiladi.
Demak, butun iqtisodiyot tarmoqlarida, jumladan qishloq xo’jaligida fermerlik harakatining
yangi va samarali shakli bo’lgan ko’p tarmoqli fermer xo’jaliklarini barpo etish ayni obyektiv
zaruriyat hisoblanadi.
Tom ma’noda
|
| |
deyiladi. 
-Yalpi maxsulotning ma`lum bir qismiga sotilgan maxsulot

414
Nazoratuchun savollar
1.
Yalpi mahsulot nima va u qanday taqsimlanadi?
2.
Tovar mahsulotnima?
3.
Tovarlilikdarajasiqandayaniqlanadi?
4.
Yalpivasofdaromadningtaqsimlanishi?
5.
Tovar mahsulotsifatigaqandayomillarta’sirko’rsatadi?
6.
Tovarlarningraqobatbordoshliginimanianglatadi?
Asosiy adabiyotlar.
1.
Karimov I.A. Davlatimiz mulkini xususiylashtirish va ko’p ukladli iqtisodiyot asoslarini
shakllantirish.T.: «O’zbekiston» 1995 yil
2.
Karimov
I.A.
Qishloq
xo’jaligini
isloh
qilish.
Agrarmunosabatlarningyangiturinishakllantirish. T.: «O’zbekiston» 1995 yil 58 bet.
3.
Karimov
I.A.
Xususiylashtirishjarayonlarinichuqurlashtirishvaraqobatchilikmuhitinishakllantirishiqtiso
diyislohotlarikkinchibosqichniasosiyvazifasi. T.: «O’zbekiston» 1995 yil 179 bet.
4.
Karimov I.A. Dehqonchiliktaraqqiyoti – farovonlikmanbai. T.: «O’zbekiston» 1996 yil 58
bet.
5.
Karimov I. A. Qishloqistiqboli - yurt istiqboli. T.: 1996 yil 115 bet.
6.
Karimov I.A. Bоsh mаqsаdimiz–mаvjud qiyinchiliklаrgа qаrаmаsdаn, оlib bоrаyotgаn
islоhоtlаrni, iqtisоdiyotimizdа tаrkibiy o’zgаrishlаrni izchil dаvоm ettirish, хususiy
mulkchilik, kichik biznes vа tаdbirkоrlikkа yanаdа keng yo’l оchib berish hisоbidаn
оldingа yurishdir. O‘zbekiston Respublikasi prezidenti Islom Karimovning
mamlakatimizni 2015-yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2016-yilga
mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan
vazirlar mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruzasidan. Xalq so’zi, 2016 yil 16-
yanvar.
Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti - bet 343

7. Abdug’aniyev A. Qishloq xo’jaligi iqtisodiyoti fani bo’yicha mavzular.T. 2001y.
8.
Abdug’aniyev A., Abdug’aniyev A.A. Qishloq xo’jaligi iqtisodiyoti. Darslik. Toshkent,
O’zbekiston yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg’armasi nashriyoti, 2004 y.
9.
Ergashеv R.X. Qishlоq xo’jaligi iqtisоdiyoti. Darslik.-T.: Ekstеrеmumprеss, 2011.
10.
Ismoilov A.Q., Murtazayev O. «Qishloq xo’jalik iqtisodiyoti». Toshkent , “Moliya”2005
11.
Jo’rayev F. Qishloq xo’jalik korxonalarida ishlab chiqarishni tashkil etish. Darslik.Т.,
Istiqlol, 2004 y.
12.
Murtazayev O. Paxtachilik agrosanoat majmuasining samaradorligini oshirish
muammolari. Toshkent “Fan”, 2005.
13.
Murtazayev O. Paxtachilik majmuasi samaradorligining metodologik masalalari. T.:
Iqt.fan.dokt. ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertasiya.T.: 2009 yil.
14.
Xakimov R., Otaqulov M., YUsupov Ye., YUsupov M.S. Agrosanoat majmuasi
iqtisodiyoti. – (O’quv qo’llanma) T., TDIU, 2004.-160 b.
15.
Salimov B.T., Hamdamov Q.S., Berkinov B.B., Xakimov R., YUsupov M.S., Oripov
M.A., O’roqov N.I. - Dehqon va fermer xo’jaliklari iqtisodi – (O’quv qo’llanma) –T.:
TDIU, 2004. – 176 b.
16.
Umrzоqоv I.T., Tоshbоеv A.SH., Rashidоv SH., Tоshbоеv A.A. Qishlоq xo’jalik
iqtisоdiyoti va mеnеjmеnti.-T.: Iqtisоd-mоliya, 2008.
Xorijiyadabiyotlar 1.
Andrew Barkley and Paul W. Barkley. Principles of Agricultural Economics. USA. 2013
2.
David l. Debertin. Agricultural Production Economics. Second Edition. 2012.
415
3.
Gerge W. Norton et al. Economics of Agricultural Development. Second edition. 2010
4.
Dr.NSunanda. Principles of Agricultural Economics. Lecturenote.
5.
Добрынин В.А. Экономика селского хозяйства. М.: «Колос» 1990 г,
6.
Емелянов А.М. Экономика селского хозяйства. М.: «Экономика» 1994 г.
yetganda u nobud boiganligi aniqlangan. Mikroorganizmlaming issiqlikka bar-

|
yetganda u nobud boiganligi aniqlangan. Mikroorganizmlaming issiqlikka bar- Pdf ko'rish
|
bet | 315/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeyetganda u nobud boiganligi aniqlangan. Mikroorganizmlaming issiqlikka bar-
doshliligi spirtli muhitda kamayishini hisobga olib, vinoni pasterizatsiyalashda eng
qulay harorat quyidagi formula asosida aniqlanadi:
T0=75-1,5Q,
Bu yerda: T0-vino pasterizatsiyalanishining eng qulay harorati;
75-uzum sharbatsining sterilizatsiyalash harorati;
1,5-empirik koeffitsiyent;
Q-vinoning % dagi quwati.
Keltirilgan formuladan ayon boiadiki, vinoning pasterizatsiyalanishi
quyidagicha (°C da)
quwati 14-9% ob boigan vinolar uchun-55-65
quwati 16-13% ob boigan vinolar uchun-50-55
quwati 20-17% ob boigan vinolar uchun-45-50
J. Vanaming ma’lumotiga qaraganda spirt 8%, titrlashtirilgan kislotaligi 4,7 g/1
boigan vinolami 15 sekund davomida 60° gacha qizdirilsa turp bakteriyalari
oiadi. Semirtirish bakteriyalari esa vino bir minut davomida 60° gacha qizdirilsa
oiadi. Shu holatda sirka bakteriyalari va mikoderma ham halok boiadi. Manat
bijgish bakteriyalari bir yarim ikki minut davomida vino 60° da qizdirilsa oiadi.
Enoksidazani parchalanishi uchun ikki minut davomida 65° da vinoni qizdirish
yetarlidir.
Sulfitlash ham vino kasalliklariga qarshi boigan kurashning eng to‘g ‘ri
yoiidir. Yuqorida ko‘rsatilganidek, sulfit angidrid ishlatish dozasiga qarab 0,1 dan
1 g/1 gacha o‘zgartirilganda achitqilami halok boiishiga olib keladi.
Achitqilarga qaraganda bakteriyalar sulfit angidrid ta’siriga k o ‘proq sezuvchan
boiadi. Ko‘p hollarda oz dozada sulfit angidridni qoilash (20-30 mg/1) kasallik
keltiruvchi bakteriyalami oidirish uchun yetarli boiadi.
Kasalliklar qo'zg'atuvchi bo‘lmish plyonkasimon achitqilar Svel kasalligini
qo‘zg‘atuvchi plyonkasimon achitqilar halok boiishi uchun ko'proq dozalami (300
|
| |
Qo’shimchaadabiyotlar - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

|
Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti Pdf ko'rish
|
bet | 344/386 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 8,59 Mb. | | #257248 |
Bog'liq qorakol
Qo’shimchaadabiyotlar
1.
O’zbekiston Respublikasining «Mulkchilik to’g’risida»gi qonuni. «O’zbekiston
Respublikasi qonun va farmonlar» 1992 yil 29 bet.
2.
O’zbekiston Respublikasining «Ijara to’g’risida»gi qonuni. «O’zbekiston-
3.
ning yangi qonunlari» № ; T.; «Adolat» 1993 yil.
4.
O’zbekiston Respublikasining «Tadbirkorlik to’g’risida»gi qonuni. «O’zbekiston yangi
qonunlari» № 2 T.: «Adolat» 1991 y.
5.
O’zbekiston Respublikasining «Dehqon xo’jaligi to’g’risida»gi qonuni. «O’zbekiston
yangi qonunlari» № 6. T.: «Adolat» 1998 yil 229 bet
6.
O’zbekiston Respublikasining «Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish
to’grisida»gi qonuni. «O’zbekiston yangi qonunlari» T.: «Adorlat» 1993 yil 6-son.
7.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni «Iqtisodiy isloxotlarni yanada
chuqurlashtirish, xususiy mulk manfaatlarini himoya qilish va tadbirkorlikni rivojlantirish
chora-tadbirlari to’g’risida» 1994 yil 21 yanvar № 3 745. O’zbekiston Respublikasi
«Farmonlar va qarorlar» T.: «O’zbekiston» 1994 yil 7-bet.
8.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori «Qishloq xo’jaligida iqtisodiy
isloxotlarni amalga oshirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida» 1994 yil 23
fevral. O’zbekiston Respublikasi «Farmonlar va qarorlar» T.: «O’zbekiston» 1994 yil.
9.
Kаrimоv I.А. Qishlоq xo’jаlik tаrаqqiyoti-to’kin hаyot mаnbаi. -T.: O’zbekistоn, 1998.
10.
Karimov I.A. Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish va yangilash,
mamlakatni modernizasiya va isloh etishdir. -T.: O’zbekiston, 2005, - 92 b.
11.
Karimov I.A. “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqorolik jamiyati barpo
etish – ustuvor maqsadimizdir. Xalqso`zi. 2010. 28-yanvar.
12.
Kаrimоv I.А. O’zbekistоn mustаqillikkа erishish оstоnаsidа.-T.: O’zbekistоn, 2011.
13.
Murtazayev О., G’aniyev I.M., Hasanоv SH.T., Ahrоrоv F.B.– Agrar siyosat va qishlоq
xo’jalik bоzоrlari. (O’quv qo’llanma) – S.: 2009.
|
| |
qaraganda past haroratda kechadi. Chunki bochka yirik bijg'ish idishlarga

|
qaraganda past haroratda kechadi. Chunki bochka yirik bijg'ish idishlargaBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeqaraganda past haroratda kechadi. Chunki bochka yirik bijg'ish idishlarga
qaraganda atrofga ko'proq issiqlik chiqaradi. Shu bilan birga quyoshda isib ketgan
uzum qayta ishlanganligi tufayli bijg'iyotgan sharbatning harorati 30° va undan
ham oshiq bo'lishi mumkin. Bijg'ish harorati qancha past bo'lsa, vinoning sifati
shuncha yaxshilanadi.
Bijg'iyotgan sharbatning harorati yuqori bo'lsa uni pasaytirish lozim. Odatda,
bijg'ish bochkada amalga oshirilayotgan bo'lsa faqat shamollatish yetarlidir.
Tindirish vaqtida sharbat sovutilganda bijg'ish paytida me’yomi harorat yaratiladi.
Tindirish paytida 10-12° gacha sovutilgan sharbat bijg'ishi uchun bochkalarga kelib
tushguncha 3-4° ra ko'tariladi. Amaliyot shuni ko'rsatadiki, bijg'ish paytida
sharbatning harorati 4-5° ra ko'tariladi va 20-21° gacha yetadi.
Ba’zida esa holat yuzaga keladi. Sovuq tushishi sababli uzumning harorati
pasayib ketib, harorati 15° dan kam bo'lgan undan olinadi. Bunday sharbatda
bijg'ish sekin ba’zida esa umuman to'xtab qoladi. Sharbatni aeratsiya qilish
(shamollatish) natijasida achitqilami ko'paytirib va sovuqga bardoshli achitqilar
rasalarini qo'llash yaxshi natijalarga erishsa bo'ladi.
Oldin bijg'ishga qo'yilgan bochkalardagi sharbatdan
achitqi sifatida
foydalanish ham amalda qo'llaniladi. Bijg'ish paytida sovuq tushishi oddiy bo'lgan
joylarda bijg'itish xonalari isitiladi.
Hozirgi vaqtda ko'p miqdorda ordinar vino ishlab chiqaruvchi yirik vinochilik
xo'jaliklar katta idishlarda: but, temirbeton rezervuarlarda sharbatlami bijg'itadi.
Sharbat tindirilgandan keyin uni dud bilan ishlov berilgan but yoki temirbeton
rezervuarlarga nasos bilan o'tkazadi. Sharbatning ustida rezervuarlaming 1/8-1/10
hajmiga teng bo'lgan gaz kamerasi qoldiriladi.
|
| |
ml/1) qoilashga to‘g ‘ri keladi. Barcha kasalliklami davolash qiyin kechadi

|
ml/1) qoilashga to‘g ‘ri keladi. Barcha kasalliklami davolash qiyin kechadi Pdf ko'rish
|
bet | 316/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeml/1) qoilashga to‘g ‘ri keladi. Barcha kasalliklami davolash qiyin kechadi.
230
Masalan, Svel kasalligi oddiy usulda davolansa (yaxshi tozalab
dudlangan
bochkalarga tez-tez qaytarib quyish), sirkali achishni esa faqat to‘xtatsa
bo'ladi.
Mikroorganizmlar yuzaga chiqargan har bir kasallik vino tarkibiga
keskin
o'zgarishlar kiritadi. Davolash choralar ham vino sifatiga
o‘z
ta’sirini
ko'rsatadi.
Kasalliklar va davolash choralari vino buketi va aromatida o'z asoratini
qoldiradi.
Ko‘p holatlarda davolashdan keyin vinolami iste’mol qilib boimaydi. Ular faqat
boshqa vinolar bilan kupaji qilinganda sifatini tiklashi mumkin.
Muhimi oldin vino kasalligini aniqlab, keyin davolash lozim.
Ko‘p holatlarda vino kasalliklarini uning tashqi ko‘rinishi ya’ni o‘ziga xos hidi,
ta’mi va xiraligi asosida aniqlasa boiadi. Vinoning aniq kasalligini haqidagi
maiumotni texnokimyoviy va mikrobiologik tahlil asosida aniqlasa bo'ladi.
Muayyan kasallik chiqaruvchi mikroorganizmning vinoda mavjudligi uning
kasalligi haqida dalolat bermaydi. Faqat kimyoviy tahlil vino kasalligini aniqlab
berishi mumkin. Uchuvchan kislotalaming mavjudligi vino kasalliklari haqida
dalolat beradi. Uchuvchan kislotalar miqdorining ko'payishi vinoda patologik
jarayonlar kechishi haqida dalolat beradi.
Vino kasalliklarini chiqaruvchi mikroorganizmlar ikki guruhga boiinadi:
a) aerob mikroorganizmlar. Ular kislorodga muhtoj boiib, uning yo‘qligida
birdan halok boiadi;
b) anaerob mikroorganizmlar. 0 ‘z faoliyatida kislorodga muhtoj emas. havoda
ular sekin rivojlanadi, ba’zida esa halok boiadi.
Albatta bunday keskin ravishda mikrorganizmlami ikki guruhga b oiish
|
| |
tayyorlashda - H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov

|
H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. UsmonovBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbetayyorlashda
texnologiyasiga rioya
qilib bijg'ish
paytida sulfitlash va
seleksiyalangan achitqi rasalarini ishlatish lozim. Bu esa rH miqdori 3,3 yuqori
bo'lmagan to'la bijqigan, sog'lom vino hosil bo'lishini kafolatlaydi. Sharbatni
tindirish unga bijg'ishdan oldin sulfad angidrid bilan ishlov berish natijasida
bakterial flora faoliyati to'xtab qoladi, bijg'ishdan keyin hosil bo'lgan cho'kindi
sog'lomlashadi. Harorat, pH, cho'kindi va ular bilan kontaktda bo'lgan vinolar
ustidan nazorat olib borish ijobiy natijalar kafolatidir. Ishonch bilan aytish
mumkinki, noto'g'ri bijg'ish (Sulfid angidrid, sof achitqi qo'llamasdan, shakar
qoldiqlari bilan, yuqori harorat sharoitida bijg'igan) natijasida hosil bo'lgan achitqi
bilan uzoq vaqt davomida birga bo'lganda o'z sifatini yo'qotadi. Shuning uchun
shampan vino materiallarini to'yintirish maqsadida achitqilar avtolizi bilan ish olib
borish faqat shart-sharoit bo'lgan joylarda tavsiya etiladi.
Uzluksiz oqim sharoitida sharbatning bijg'ishi. Dastlabki vinochilikda oqimi
texnologik jarayonni tashkil etish ehtiyojini hisobga olib Moldaviya vino ustalari
Koshev, Oprya va Simmerman uzluksiz oqim sharoitida sharbatni bijg'itish
uskunasini joriy etishadi (48-rasm). Vino tayyorlash mavsumida u 1955-1958 yilda
yaxshi natijalarga erishishga yordam berdi.
98
Uzluksiz oqimda sharbat bijg'ish moslama ikkita bosim rezervuar (1), bijg'ish
sodir bo'layotgan temir (po‘lat)dan yasalgan tepasi va osti konussimon bo'lgan
rezervuarlardan (2,3) iborat. Bijg'ish rezervuarlar ichkari tomondan korriziyaga
qarshi lak bilan qoplangan bo'lib, bir-biri bilan sirlangan quvurlar (4) bilan
|
| |
Tojikiston Alyumin zavodining atrof-muhitni ifloslantirishi

|
Tojikiston Alyumin zavodining atrof-muhitni ifloslantirishi
|
bet | 59/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.org9.5. Tojikiston Alyumin zavodining atrof-muhitni ifloslantirishi
Tojikiston alyuminiy zavodi (TojAZ) faoliyat yuritishi oqibatida, O'zbekiston RespuЬlikasi Surxondaryo viloyatining Sariosiyo, Uzun va Denov tuman\arida keskin eko\ogik vaziyat saqlanib kelmoqda. Avvalgi yillardagidek, TojAZ tomonidan atnюsferaga zararli moddalar ayniqsa, ftorli vodorod chiqarilishi davom etmoqda.Bu hududda 570 minga yaqin aholi istiqomat qi\adi. Aholi sog'lig'iga ta'sir etuvchi., eko\ogik vazi yatni moslashtiruvchi zararli moddalar qishloq xo'jaligi ishlab chiqa rishiga ham zarar keltiпnoqda.O'zЬekiston Tojikiston respuЫikalari hukumatlari o'rtasida ekologik vaziyatni yaxshi\ash borasida harnkorlik to'g'risidagi kelishuv Ьo'yicha muayyan ishlar olib borilganligiga qaramay, Tojikiston alyumin zavodining salЬiy tasiri bo'yicha Toshkent shahrida 1994 yil 17 noyabrida izoxlangan Tojikiston alyumin zavodi ning 1996-2000 yillarga mo'ljallangan ekologik vaziyatni yaxshilash ilmiy tadqiqot va texnik ishlar dasturi Tojikiston alyumin zavodi tomonidan moliyalashtirilishi ta'minlanishi zarur bo'lgan holda amalga oshirilmadi.Bitirnning moddasida nazarda tutilgan va Surxondaryo vilo yatining aytib o'tilgan hududlarida yashovchi aholi va atrof-muhitiga zavodning sa\Ьiy ta'siri pasaytirishga yo'naltirishgan tadЬirlar quyida ko'rsatilgan yo'nalishlar bo'yicha to'liq bajarilmagan xususan:
lssiq iqlim sharoitlarda sanitariya-gigienik me'morlarni qayla ishlab cblqish va ekologik me'yorlami isl1lab cl1iqish ishlarini moliya lashtirish hammda etkazi\gan iqtisodiy zarami hajmini aniqlash;
Atmosfera havosining ifloslanishi ustidan avtomatlashti1·ilgan
nazorat tizimini joriy etish;
Surxondaryo viloyati Uztш va Sariosiyo tumanlarida sa\Ьiy ta'sirning iqtisodiy zararlarini qoplash.
Tojikiston alyuminiy zavodida mahsulot ishlab chiqarish quvvati oshirilishi Ьilan mazkur mintaqaning ekologik vaziyati yanada yomon lashishi va keskinlik o'chog'ini jiddiylashtirishi mumkin. Tojikiston alyuminiy zavodi tomonidan O'zbekiston RespuЫikasi Surxondaryo viloyatining aholisi va ayrim hududlarining atrof-muhitiga chiqarilgan transchegaraviy ifloslantiruvchi moddalar, ayniqsa, ftorli vodorodning
ta'sirini dastlabki baholash uchun aholi salomatligi va atrof-muhitning ahvoli bo'yicha (statistik hisobotlar, ilmiy tadqiqotlar natijalari, soЬiq
Ittifoq komisiyasining hisobotlari, ekspeditsiya tadqiqotlari va bosh qalar), Sog'liqliqni saqlash vazirligi, O'zgidromet, Yergeodeskadastr dav-lat qo'mitasi, Fanlar Akademiyasining botanika va zoologiya
132
institutlari, Qishloq va suv xo'jaligi vazirliklarining ma'lumotlaridan foydalanildi.
|
| |
yoki yakuniy bijg'ish bosqichi boshlanadi

|
yoki yakuniy bijg'ish bosqichi boshlanadiBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeyoki yakuniy bijg'ish bosqichi boshlanadi.
Qaynab bijg'ish tezligi me’yorda bo'lishi lozim. Bijg'ish qancha sekin kechsa,
shuncha ko'p meva hidi saqlanadi, xushbo'yligi va ta’m yaxshilanadi.
Qand moddalari qoldiqlari spirt va karbonat kislotaga parchalanishi davom
etadi,
lekin kislotaning ajralib
chiqishi sekinlashib, tashqaridan ko'zga
tashlanmaydi.
Sekin bijg'ish yoki yakuniy bijg'ish davri sharbat tarkibidagi qand moddasi
miqdoriga, achitqi va haroratga qarab turli vaqtga cho'zilishi mumkin. Qaynab
bijg'ishdan so'ng sekin bijg'ish 2-3 hafta ichida tugashi mumkin. Yoki boim asa
bundan ham ko'proq muddatga davom etishi mumkin. Qancha qand qoldig'i
miqdorida sharbat bijg'ib tugashi xaqida tahminiy xulosalar mavjud. Vino ta’mi
totilganda qand borligi sezilmasa u bijg'ib bo'lgan suxoy vino hisoblanadi.
Taxminan aytish mumkinki, bu payt vinodagi qand miqdori 5 g/gl dan oshmaganda
yuzaga keladi. Xatto shirinligi sezilmagan va mutlaq suxoy deb hisoblangan
vinolarda ham qand va bijg'imaydigan pentoza qandi 1-2 g/1 da bo'ladi.
91
Oq vinolar tayyorlashda sharbatning bijg'ishi. Tindirilgan sharbatni bijg'itish
uchun uni bochka, but va temirbeton yoki ichi sirlangan rezervuarlarga nasoslar
yordamida o'tkaziladi.
Oq sharbatni bijg'itish uchun yaxshi ishlov bergan bochkalarga solinadi.
Bijg'iyotgan sharbat tiniq tegishidan oshib ketmasligi uchun bochka oxirigacha
to'ldirilmaydi.
46-rasm. Gidravlik bijg'itish shpunti
50 gkl bo'lgan bochka uchdan bir qismi yoki chorak qismi to'ldirilmaydi.
Bochka yuqoridagi teshikni maxsus bijg'ish tiqin bilan berkitadi (46-rasm).
Bochkadagi sharbatning bijg'ishi xajmi qayta idishlar-bus, chan, rezervuarlarga
|
| |
Bijg'ish jarayoni buzilishi ko'p holatlarda ob-havoning mavsumiy o'zgarishi

|
Bijg'ish jarayoni buzilishi ko'p holatlarda ob-havoning mavsumiy o'zgarishiBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeBijg'ish jarayoni buzilishi ko'p holatlarda ob-havoning mavsumiy o'zgarishi
tufayli past harorat bilan bog'lanadi. Buning natijasida sharbat harorati tushib
ketadi va bijg'ish jarayoni to'xtaydi.
Sharbatning yuqori darajada bo'lgan shirinligiga, achitqi rasalarining
kuchsizligi, noto'g'ri bijg'ish jarayonida hosil bo'lgan uchuvchan kislotalaming
oshiqchanligi (vinoning achitqilardan miqdor jihatidan ustivor bo'lgan ziyon
keltiruvchi mikrofomani rivojlanishi) va past harorati bijg'ishining kechiktirilishi
yoki to'xtab qolishiga sabab bo'ladi.
Ko'rsatilgan barcha holatlarda oxirigacha bijg'ib tugamagan sharbatga qulay
harorat yaratib, achitqining izchil rasalarining 2-3% suyuqligini kiritish zarur.
Bijg'ish to'xtab qolishiga sababchi bo'lishi mumkin bo'lgan achitqilar uchun ozuqa
moddalarining kamligi va uzum vinolarida juda kam va bunday kamchilik tugallash
yordamida bartaraf etiladi.
Oq sharbatlaming bijg'ishi ustidan nazorat olib borish. Bitta tindirish channdan
bochkalarga kelib tushgan bir xil sharbatlar ravishda nazorat qilinadi. Har kuni 2-3
marta bijg'iyotgan sharbatdagi qand miqdori va harorati o'lchanib turiladi. Olingan
ma’lumotlar ushbu partiyaga qarashli birinchi bochkaga olib qo'yilgan va jadvalda
aks etiladi. 59-(a) rasmda me’yorda bo'lib o'tgan bijg'ishini ko'rsatkich chiqiqlari
aks ettirilgan.
Katta idishlarda, masalan temirbeton, temirbeton rezervuarlarda sharbat
bijg'itilganda ulaming har biriga alohida ko'rsatkich jadvallari ilib qo'yiladi.
Me’yoridan o'zgarganda bijg'iyotgan sharbat o'z shirinligini yo'qotmasdan
karbonat kislotani ajratib chiqarishini to'xtadi. Ayni holatda vino tayyorlovchi
texnolog tez ravishda bijg'ish jarayonini tiklash uchun choralar ko'rish lozim,
|
| |
Atmosfera ifloslanishi natijasida kelib chiqadigan kasalliklar

|
Atmosfera ifloslanishi natijasida kelib chiqadigan kasalliklar
|
bet | 58/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.orgAtmosfera ifloslanishi natijasida kelib chiqadigan kasalliklar
Yirik sanoat shaharlarining havo basseyni sifatini kuzatuvchi xiz mat muassasasi ma'lumotlariga qaraganda, atmosferadagi zaharli moddalar orasida ko'lami jihatidan uglyerod oksidi Ьirinchi o'rinda turadi. Shuning uchun апа shu gazning ta'siri to'g'risida mufassalroq to'xtalib o'tamiz.
Uglevod oksidi har qanday yonilg'ining shu jumladan. avto transport divigatellarida ishlatiladigan yonilg'ining yonish jarayonida hosil bo'ladi. Na o'ziga xos hidi, па rangi Ьo'lmaydigan bu gaz qondagi gemogloblnga kisloroddan ko'ra, ko'proq o'xshashligi Ьilan xavtlidir. U
апа shu xossasidan «foydalanib» gemogloblnni o'rab olib karbo oksigemogloblnni hosil qiladi. Natijada kishi organizmida kislorod yetishmasligi yuz byeradi 5-jadvalda karbooksigemogloblnning qonda to'planishi Ьilan uning zaharli ta'siri o'rtasidagi o'zaro aloqa ko'rsatilgan.
Oltingugurtli yoqilg'i yondirilganda uglyerod oksidi Ьilan ayni Ьir vaqtda oltingugurtli gaz ham hosil bo'ladi.
Havoda reaksiyaga krishi natijasida oltingugurt gazini Ьir qismi sulfat angidridga aylanadi. Bu gaz o'z navbatida atmosfera yog'inlari
yoki suv bug'lariga qo'shilib karbonat kislotani hosil qiladi.
130
Uglyerod oksidining havoda to'planishi (mg/m3 hisoblda)
|
Karbooksigemogl obln niqonda to'planishi (% hisoblda)
|
Zaharli ta'siri
|
40 gacha bo'lganda
|
5 gacha bo'lganda
|
Uzoq muddatli murankali ta'sir etishida bosh miya po'stlog'ining faoliyati hamda kayfiyat buziladi.
|
50-80
bo'lganda
|
10 gacha bo'lganda
|
Komdensatorlarnin surunkali ta'sirida yeritrotsitlar soni ortadi, gemoglobln ko'payadi, modda almashinuvi buziladi.
|
100-200
bo'lganda
|
10-20 gacha bo'lganda
|
Bir necha soatdan so'ng bosh og'riydi, keskin harakat qilganda nafas bo'g'iladi.
|
200-500
bo'lganda
|
30 gacha bo'lganda
|
Bir necha soatdan keyin bosl1 og'rig'i va bosh aylanishi, umumiy zaitlanish, ko'ngil aynish, qusish ro'y byeradi.
|
500-1200
bo'lganda
|
40-50 gacha bo'lganda
|
15-20 minutdan so'ng keskin nafas qisish, gandiraklash, es og'ish, xushdan ketish boshlanadi.
|
1200-1000
bo'lganda
|
70 gacha bo'lganda
|
Bir necha minutdan so'ng xushdan ketish, tomir tortishish va nihoyat ro'y byeradi.
|
1.1-1аdva1
Oltingugurtli gaz havodan og'ir bo'lishi sabaЫi havo basseynining yerga yaqin qatlamini ifloslantiradi. Bu gaz o'zining zaharli xossalaridan tashqari, boshqa zaharli moddalar Ьilan o'zaro aralashib ta'sir qilishi Ьilan ham yanada xavflidir. Bunda zaharli moddalaming yakka o'ziga qaraganda ancha xavfli bo'lgan yangi gruppalari vujudga keladi. Bunday gruppalar jumlasiga: 1) oltingugurtli gaz va fenol; 2) oltingugurtli gaz azot oksidlari; 3) oltingugurtli gaz va vodorod sulfid va boshqa gruppalar kiradi. ·
131
|
| |
Eslatma. 
Ifloslantiruvchi komponentlar indekslaridan oldin. 


а-

|
Eslatma.
Ifloslantiruvchi komponentlar indekslaridan oldin.
а-
|
bet | 63/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.orgEslatma.
Ifloslantiruvchi komponentlar indekslaridan oldin.
а- antropogen ifloslanish, е- yer osti suvlarining tabliy holati
lfloslangan komponentlarning indeksi:
М - minyeralizatsiya. S - sulfatlar. N - azot Ьirikmasi
N - neft maxsulotlari, J - umumiy qattiqlik.
REM - ruxsat etilgan me'yorlar. Masshtab 1:5 ООО ООО
138
14-rasm. O'zЬekiston RespuЬlikasi No usti suv ob'ektlari, yer osti suvlari va ulaming lюsli Ьо' lish mintaqalarining umumiy holati. (Тablatni muhofaza qilish qo'mitasining ma'lumoti 2006)
T/r
| |
Viloyat
| |
1
|
2
|
1.
| |
Amudaryo, Т ermiz sh..
|
2005 yil yanvar ma'lumotiga ko'ra respuЬlikada yer osti suvlarining tabliy zahiralari sutkada 75580, 56 ming m3 ni, hududiy ekspluatatsiya zahiralar sutkasiga 63986,53 ming m3 ni tashkil qiladi.
Texnogen omillar natijasida, ilgari aniqlangan chuchuk yer osti
suvlari zahiralaridan 35-38% ichishga yaroqsiz holga keladi, ichimlik suviga talab katta bo'lib turganda, ulardan yana yangi yerlami o'zlashtirish va sug'orish maqsadida foydalaniladi. Kuz va qish oylarida chuchuk suvlardan yeming sho'rini yuvish maqsadida ham fpydalanish chuchuk suvlami yanada kamaytirish imkonini byeradi. Har yili juda katta miqdorda iflos hisoЫangan oqova suvlar oqar suvlarga qo'shiladi. Masalan, 2004 yilda 146,1 ming m3 ni tashkil etadi.
15-jadval
O'zbekiston suv resurslarining tashkil etuvchilari bo'yicha ulushi
(mln. m3da)
139
Daryo havzalari
|
Daryolar
| | |
Yerosti suvlari
|
Foydalanish uchun tavsiya qilinadigan KDS
|
Mavjud suv resurs-
\ari
iami.
| |
O'zan
|
Кichik
|
Jami
| | | |
Sirdaryo
|
10490
|
9425
|
19915
|
1590
|
2600
|
24105
|
Amudaryo
|
22080
|
10413
|
32493
|
301
|
2310
|
35104
|
Jami
О' zbekiston bo'yicha
|
32570
|
19838
|
52408
|
1891
|
4910
|
59209
|
16-jadval
|
| |
Tojikiston alyuminiy zavodining umumiy tavsifi (TojAZ)

|
Tojikiston alyuminiy zavodining umumiy tavsifi (TojAZ)
|
bet | 60/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.orgTojikiston alyuminiy zavodining umumiy tavsifi (TojAZ)
TojAZ qadimiy Regar qishlog'i yonida qurilgan. TojAZ Ьir yilda
517 ming tonna alyuminiy ishlab chiqarish loyihaviy quvvatiga ega. Yangi zavodning Ьirinchi quymasi 1975 yil 31 martda olingan edi. 1978 yil yanvar oyidan boshlab, TojAZ tomonidan soblq Ittifoqda Ьirinchi quydirilgan anod ishlab chiqarilgan. 1981 yil yanvardan quyish-prokat bo'limida Ьirinchi yirik o'lchamli quymalar olingan edi. O'tgan asming 80-90 yillar boshlarida TojAZ tomonidan alyuminiyning sakkiz markasi va siluminning to'rt markasi ishlab chiqarilgan.
1989 yil TojAZ tomonidan 480 ming tonna alyuminiy ishlab
chiqarilgan.
TojAZ tomonidan 2004-2005 yilla1·da, yiliga o'rtacha 300-350 ming tonna yoki 58,0 - 67,7% loyiha quvvatiga teng alyuminiy ishlab chiqarilgan.
Atmosferaga zararli moddalami chiqarishning umumiy miqdori (1988 yil) 37,456 ming tonnadan (2002 yil) 21,613 ming tonnagacha, jumladan, ftorli vodorod 1342,6 tonnadan 692,6 tonnagacha kamaygan. 14-jadvalda TojAZning zararli moddalar chiqarish dinamikasi ko'rsatilgan.
Zavodning 12 ta korpusi tarkiblda quyish bo'linmali alyuminiy elektrolizi va kuydirilgan anod ishlab chiqa1·ilgan.
Alyuminiy elektrolizi bo'lgan quyma korpuslarining barchasi ikki
bosqichli gazlarni tozalagich uskunalardan iborat. Shundan 1 - bosqichida elektrofiltrlar, 2 - bosqichi esa sodali qorishmalar tizimiga ega bo'lgan tezkor skubbyer Ьilanjihozlangan.
TojAZda tozalagich inshootlarining unumdorligini oshirish va texnologik jarayonni avtomatik boshqaruv tizimi (ТJАВТ) ni takomillashtirish maqsadida xorijiy firmalar, ya'ni Norvegiyaning
«АVV» va Finlyandiyaning «Afalavtomatika « firmalari yordamida
rekonstruktsiya ishlari olib borilmoqda.
Tojikiston RespuЬlikasining tablati muhofaza qilish vazirligining "1yergan rasmiy ma'lumotlariga asosan, 2001 yili tozalagich нskuna tarining samaradorligi: qattiq moddalar uchun - 98,8%, ftorl1 vodorod 99,8% ni tashkil etgan.
Yilla1·
|
2-TP-havo ma'lumotlari Ьo'yichajami amaldagi cl1iqindilar
|
Shu iumladan
| | | | | | | |
qattiq
|
Ftorli vodorod (NF)
|
Azot ikki oksidi (NO)
|
Uglyero d oksidi (SO)
|
Oltingu- gш1 ikki oksidi (SO)
|
Ugle- vodo- rodlar
(SN)
|
1994
|
30284.5
|
3965.l
|
150,2
|
128,5
|
25246,6
|
794,l
|
-
|
1995
|
29239.l
|
3075,l
|
147,l
|
189,1
|
24967,5
|
860,3
|
-
|
1996
|
24368.8
|
2431,1
|
119,0
|
174,6
|
20922,0
|
721,1
|
-
|
1997
|
23207,6
|
2370,3
|
122.0
|
209 5
|
20831,1
|
674,7
|
-
|
1998
|
23875.6
|
2397,3
|
121,6
|
215,5
|
20460,8
|
680,4
|
-
|
1999
|
24543?5
|
2452,0
|
120,2
|
201,3
|
21048,6
|
700.2
|
21,2
|
2000
|
22250,7
|
2379,9
|
119,8
|
205,5
|
18823.О
|
700,5
|
22,0
|
2001
|
21899 l
|
2416,8
|
120,7
|
197.0
|
18441,5
|
700,8
|
22,3
|
2002
|
21613,3
|
2027,3
|
119,4
|
212,6
|
18539,4
|
692,6
|
22,0
|
133
|
| |
chunki bijg'ishining bevaqt to'xtab qolishi salbiy oqibatlarga olib keladi

|
chunki bijg'ishining bevaqt to'xtab qolishi salbiy oqibatlarga olib keladiBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbechunki bijg'ishining bevaqt to'xtab qolishi salbiy oqibatlarga olib keladi.
Sharbatning harorati, kimyoviy tarkibi, shuningdek mikrosferasi ustidan nazorat
olib borish kerak. Bijg'iyotgan sharbatdan olingan namunalami mikroskop ostida
kuzatilganda kiritilgan achitqi qanday ahvolda ekanligi xaqida ma’lumot olsa
bo'ladi. Sodir bo'layotgan bijg'ish me’yordan cheklanish sabablarini e’tiborga olib
vino texnologi tegishli choralami ko'radi: bijg'iyotgan sharbatning haroratini
o'lchaydi, uni shamollatadi, achitqilar ko'paytirishni barqarorlashdrish maqsadida
sof mikroorganizmlami kiritadi.
Bijg'itish jarayonida kislotalilikni pasayishi. Bijg'ish jarayonida vino kislotasi
tuzlari cho'kadi, natijada kislotalilik pasayib ketadi. Spirt miqdori suv-spirt
95
eritmasida ko'payganda vino toshlarining eruvchan xususiyati pasayib cho‘ka
boshlaydi. Oksidlangan uzum oksid kaliyni eruvchanligi faza bijg'iyotgan
sharbatdagi spirt miqdoriga emas, balki uning umumiy tarkibiga ham bogiiq. Spirt
miqdori teng boiganligiga qaramasdan turli vinochilik xududlarda bijg'ish
jarayonida vinodagi kislotalilik pasayib ketishi bir xil emasligini kuzatamiz.
Masalan bijg'ish paytidagi kislotalilik Apapa rayoni, “Abrau-Dyurso”da, Ukraina
va boshqa bir qator xududlarga qaraganda ancha pastdir.
Bijg'ish paytida vinodagi oksidlanish tuzlarining ortiqcha miqdorda cho'kishini
hisobga olib tegishli choralar ko'rilishi lozim. Kislotalilik pasayishini oldini olish
maqsadida gipslash, oksidlangan fosfor tuzlarini kiritish, sulfitlash kabi tadbirlar
o'tkaziladi.
Fosforoksid
kaliyni
neytral
tuz
sifatida
sharbatga
|
| |
bo'lishi kerak - H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov

|
H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. UsmonovBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbebo'lishi kerak.
Ryezervuarlar suv sepib sovutiladi. Odatda bijg'ish 15-18° boshlanadi va 20-30
kun davom etadi.
Bijg'ish tugagandan so'ng vino 1-2 atm bosimida o'sha rezervuarlarda
saqlanadi. Shunday qilib sharbatning bijg'ishi, vinoning saqlanishi havosiz
sharoitda amalga oshiriladi. Boshqariladigan bijg'ish yarim shirin vinolar olishda
keng imkoniyat yaratadi.
To'lmagan idishlami vino quyib to'ldirish. Qaynab bijg'ish paytida hosil
bo'lgan ko'pik odatda bijg'iyotgan sharbat yuzasidagi bo'sh joyni to'ldiradi. Bu
holatda
ajralib
chiqqan karbonat
gazi
bijg'iyotgan
sharbatga
tushgan
mikroorganizmlaming salbiy ta’siridan ishonchli himoya vositasini bajaradi.
Bijg'ish yakunlashib pasayganda vino yuzasidagi bo'sh joyga hojat qolmaydi.
94
Karbonat kislota bilan himoya qilingan vinoga turli xil mikroorganizmlar-
mikoderma, sirka bakteriyalar va kislorod vinoga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Shuning uchun bijg'ish tinch holatga o'tganda bochka va boshqa idishlami to'ldirib
qo'yish kerak. Idishlar odatda bir necha marta to'ldiriladi: birinchi marta
sharbatning qaynab bijg'ishi tugaganda, ikkinchi marta karbonat gaz ajralishi tugab
vino tinchlanganda.
Oxirigacha bijg'imagan sharbatlar, uning sabablari va bartaraf etish uslublari.
Sharbatdan bijg'imay qolgan Shakar kasal chiqaruvchi mikroorganizmlar
rivojlanishi uchun juda qulay muhit bo'lib, vinoda turli kasallami chiqarishi
mumkin. Bulami e’tiborga olib suxoy xo'raki vinolar tayyorlashda sharbat
oxirigacha bijg'ishi lozim. Sulfit kislota, seleksiyalangan achitqilami qo'llab,
tegishli harorat sharoitida sharbat oxirigacha yaxshi bijg'iydi.
|
| |
Şəbəkə ilə idarə olunan - Microsoft Word II -an imp.+

|
Microsoft Word II -an imp.+
|
bet | 106/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -anŞəbəkə ilə idarə olunan invertorlar tələb olunan tezliyi və invertorun çıxışındakı gərginliyin qiymətini təmin edən dəyişən gərginlik mənbəyinin olmasını tələb edir. Məsələn, elektrik intiqalı invertor rejimində məhz asılı kimi işləyir. Asılı olan invertorlar həm də sabit cərəyanda elektrik enerjisinin ötürülməsi sistemlərində də tətbiq olunur.
Avtonom (asılı olmayan) invertorlar dəyişən gərginlik mənbəyi olmadan fəaliyyət göstərir. Tələb olunan tezlikli və qiymətli dəyişən gərginlik invertorun özü ilə yaradılır. Məsələn, metalın induksion qızdırılması və əridilməsi üçün çeviricilərdə avtonom invertorlar tətbiq olunurlar.
Elektrik parametrinin növünə görə invertorlar iki növə: cərəyan invertorları və gərginlik invertorlarına bölünürlər.
Cərəyan invertoru onunla xarakterikdir ki, sabit gərginlik mənbəyindən axan giriş cərəyanı güc cihazlarının rejiminin dəyişməsi zamanı praktiki olaraq dəyişmir, yəni giriş dövrəsi cərəyan mənbəyi rejimində işləyir. Adətən,cərəyanın sabitliyini böyük induktivliyə malik olan induktivlik sarğacı təmin edir.
Gərginlik invertoru gərginlik mənbəyi rejimində işləyən giriş dövrəsinə malikdir. Güc cihazları verilmiş tezlik və gərginliyin dəyişən qütbü ilə bu mən- bəni yükə qoşur və nəticədə yükdə düzbucaqlı formalı dəyişən gərginlik yaranır. Birfazalı körpülü avtonom invertorun sxemini nəzərdən keçirək (şək.
7.29). Dörd ədəd bağlanmayan tiristor əsasında qurulan avtonom cərəyan invertorunda tiristorların birləşməsi idarəolunan düzləndiricidə olduğu kimidir.
Lakin invertorun girişində gərginliyi ugir olan sabit gərginlik mənbəyi var. Bu mənbənin qütbləri düzləndiricinin çıxış gərginliyinin qütblərinə əksdir, bu isə sabit gərginlik mənbəyindən yükə enerjinin ötürülməsinin zəruri şərtidir.
Aktiv-induktiv yüklü düzləndiricinin sxemində olduğu kimi nəzərdən keçirilən invertorun sxemində də induktivlik sarğacı var.
Sxemdə qəbul edilir ki, sarğac dövrəsindəki igir cərəyanı sabitdir.
İnvertorun çıxışında, yəni dəyişən cərəyan dövrəsində C kondensatoru, və Ry və Ly parametrli aktiv-induktiv yük var.
Hesab etmək olar ki, kondensator və yük ilə əmələ gəlmiş rəqs konturu yüksək keyfiyyətliliyə malikdir, bunun nəticəsində də çıxış gərginliyi uçıx praktiki olaraq sinusoidaldır.
Şək.7.29. Birfazalı körpülü avtonom cərəyan invertorunun sxemi
|
| |
Yaylovlarning mahsuldorligi ham kamayislii mumkin

|
Yaylovlarning mahsuldorligi ham kamayislii mumkin
|
bet | 90/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.orgYaylovlarning mahsuldorligi ham kamayislii mumkin. Masa\an,
-..v11 ishlab chiqarish kamaysa, yirik shohli qora mollami k.o' payйrish qimmatga tushadi. Umuman, yaylov chorvachiligi iqlim o'zgarishiga
205
degradatsiyaga uchrashi mumkin bo'lgan yaylov o'simliklarining mahsuldorligi va sifatiga bog'liq bo'ladi. tabliy yay\ovlar dunyodagi mollarning 50% ini ozuqa Ьilan ta'min\aydi va o'z navbatida barcha yovvoyi hayvonlar uchun yashaydigan makon yoki arealdir. G\obal isish
- o't\oqlar, chaka\akzorlar, o'rmonlar va boshqa ekotizimlar orasidagi chegaralarni o'zgartirishi mumkin.
Global isish dengizlardan ushladigan baliq\ar va ulardan
tayyorlanadigan oziq - ovqat mahsulotlari global hajmining o'zgarishiga ta'sir etmasligi kutilmoqda. Ammo ta'sir kichik bo'lib, mahalliy dara jada ayrim mamlakatlarda sezilishi mumkin. Biologik turlar tarkiЬining o'zgarishiga javob sifatida odamlar baliq ovlash va boshqa ovchilik joylarini o'zgartirishi zarur.
Iqlim o'zgarishining ayrim ijoЬiy tomonlari quyidagilarda aks etadi: baliqni o'stirish va qulay bo'lgan mavsumlar davomiyligining ortishi, qish davrida u\arda tabliy o'limning kamayis11i, baliqchilikning
yuqori kengliklarda jadal sш·'at\ai·da o'sishi-yu sa\Ьiy ta'sir esa ko'payish uchun sharoitning yomonlashishida, migratsiya yo'nalish
\arining o'zgarishida va dengiz ekotizimidagi boshqa o'zaro bog'liqlik lar va qonuniyatlarning buzilishida ham aks etadi.
11.7. Вiologik xilma - xillik va ekotizimlar
Ekotizimlarning turli tarkiЬi va tarqalish areal\ari o'zgaradi, chunki ko'p turlar iqlim o'zgarishi tufayli kelib chiqqan yangi sharoitni tez sezadi. Shu Ьilan Ьir vaqtda ayrim turlarning yashash areal\ari degra datsiyaga uchrashi yoki kichrayishi mumkin. Etarli darajada tez mos
\asha olmaydigan turlar, ehtimol, yo'qolib ketadi. Bu holat sayyoramiz uchun o'rnini to'ldirib bo'lmaydigan yo'qotishdir. Olimlar hozirning o'zidayoq iqlim o'zgarishi tufayli 420 Ьio\ogik turlar yoki populyatsi yalardagi o'zgarishlarni qayd etdilar. Bu o'zgarishlar qush\arning ko'chib yuruvchi turlariga ham taalluqlidir. U\ar bahorda yerta uchib kelib, kuzda kech uchib ketadigan bo'ldi. Ко'р\аЬ qush\ar va sudralib yuruvchilarning bahordagi ko'payish davri yerta bosh\anadigan bo'ldi. Sovuqqa sezgir kapalaklar, qo'ng'izlar, ninachilarning yashash areallari shamolga tomon siljidi. Shuningdek, kuzgi ekin\ar o'z o'suv davrlarini hahorda Ьir necha kunga tez Ьoshlayaptilar, xozir ilgargidek qattiq
::.uvuqlarning yo'qligidan ayrim xollarda o'simliklar qishda ham o'smoqdalar.
,
206
|
| |
21.2O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi

116
21.2O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
Mavzuga
kirish
(10 daq)
Tashkiliy qism
1.1 O`quvchilar bilan salomlashadi
Mashg`ulotga kirish
1.2O`quvchilarni amaliyotga tayyorgarlik
jarayonini tekshiradi va davomatini
aniqlaydi.
1.3 Mavzuni e’lon qiladi. Mavzu bo’yicha
vazifalarni tushuntiradi(21-1ilova). 1.4
Mazkur mavzu bo’yicha o’quv materialini
bayon qiladi.
1.5O’quvchilarni baholash mezonlari bilan
tanishtiradi (21-5-ilova)
Amaliyotga tayyorgarlik
ko`radilar.
Tinglaydilar va yozib
oladilar
Asosiy
bosqich
(250 daq)
I bosqich. Kirish yo’l-yo’riqnomasi (50
daq.)
2.1 Har bir ish joyida qanday ish olib
borilishi bo’yicha yo’l-yo’riq
ko’rsatadi.Mavzu bo`yicha o`quv topshirig`i
beriladi.212-ilova
2.2 Vazifani bajarish uchun vaqtni
belgilaydi.
II bosqich.Joriy yo’l- yo’riqnoma(150
daq.)
2.3
O’quvchilarni bajarayotgan ishlarini
tekshirish uchun biriktirilgan guruhlarni
aylanib chiqadi va berilgan topshiriq
yuzasidan
yo’riqnoma beradi. 21\4ilova)
2.4 Kamchilikka yo’l qo’ygan o’quvchilarga
kamchilikni bartaraf etish yo’llari
ko’rsatiladi hamda savollar berib javoblar
tinglanadi 2\3ilova)
III bosqich.Yakuniy yo’l-yo’riqnoma (50
daq.)
2.5 Har bir o’quvchi bajargan ishlarni qabul
qiladi va yakun yasaydi. Bajarilgan
ishlardagi yutuq va kamchiliklarni
ko’rsatadi.
Berilgan topshiriqni
bajarishga kirishadilar
Tarbiyachilar faoliyatini
hamda maktabgacha
yoshdagi bolalarni
kuzatadilar
Nominal YaIM - Toshkent moliya instituti statistika

Nominal YaIM deganda pulda ifodalangan va joriy bozor narxlarida hisoblangan mahsulot va xizmatlar tushuniladi. Nominal YaIM joriy davrdagi qiymati quyidagicha hisoblanadi:
YaIMn - nominal YaIM;
q1 - joriy davrda ishlab chiqarilgan mahsulot va xizmatlarning hajmi (soni, miqdori);
p1 - joriy davrda ishlab chiqarilgan mahsulot va xizmatlar birligining joriy bahosi.
Nominal YaIMning hajmini o’zgarmas bahoda hisoblash uchun bahoning umumiy indeksidan foydalanamiz:
0
1
q p
: p1 q1
q p
q1p1 - joriy davrda iste’mol qilingan YaIM (joriy baholarda);
q1 p1
q1 p0
bahoning umumiy indeksi (Jr);
q 1p 0 - joriy davrda iste’mol qilingan YaIM (o’zgarmas bahoda).
Nominal YaIMning qiymat indeksini (J qr) bahoning umumiy indeksiga (J r) bo’lish yordamida YaIMning fizik hajmi indeksini (J q) taqqoslama (o’zgarmas) baholarda aniqlash mumkin:
J q = J qr : J r
ya’ni
:
q1 p0 q1 p1 q1 p1
q0 p0 q0 p0 q1 p0
Indekslarning o’zaro bog’lanishi yordamida xohlagan indekslarimizni hisoblashimiz mumkin:
J qr= J qJ r J r= J qr:J q
Real YaIM - bu narx o’zgarishini nazarda tutib hisoblangan mahsulotdir. U ishlab chiqarish va xizmatlarning haqiqiy moddiy hajmini belgilaydi. Real YaIM nominal YaIMni baho(narx)ning umumiy indeksiga bo’linganiga teng:
p p q
0
1
Baho indeksini hisoblashda mahsulot va xizmatlar hajmi o’zgarishsiz olinadi. Ya’ni, har ikkala davr uchun ham joriy davrdagi (q 1) mahsulot (xizmat) hajmi qatnashadi. Shu sababli nominal YaIM hajmiga nisbatan narx indeksi sekin o’ssa, real YaIM ko’payadi va aksincha.
YaIM ning nominal va real hajmiga asoslanib yana bir muhim makroiqtisodiy ko’rsatkichni, ya’ni YaIM deflyatorini hisoblash mumkin. Bu nominal YaIM hajmini real YaIM hajmiga bo’lish yordamida aniqlanadi:
YaIMning deflyatori joriy davrda ishlab chiqarilgan mahsulot (xizmat) birligi bahosining bazis davrida ishlab chiqarilgan mahsulot (xizmat) birligi bahosiga
nisbatan qanday darajada o’zgarganligini ifodalaydi. Boshqacha aytganda, YaIMning deflyatori mamlakat bo’yicha tovar va xizmatlarning bahosi joriy davrda bazis davrga nisbatan o’rtacha qanchaga o’zgarganligini bildiradi. Bu ko’rsatkich yordamida joriy davrdagi turli mahsulotlarning o’rtacha bahosini bazis davridagi o’rtacha baho bilan taqqoslash imkoniyati tug’iladi.
YaIM millionlab turdagi moddiy ne’matlarni o’z ichiga oladi. Ular bo’yicha o’rtacha narxni hisoblash imkoniyati nihoyatda murakkab jarayon. Shu sababli YaIM deflyatori iste’mol savati (potrebitelskaya korzina) ga kiritiladigan moddiy ne’matlar narxlari asosida hisoblanadi. Bundan iste’mol narxlari indeksi (INI) hosil bo’ladi.
Olimlar (biolog, vrach, iqtisodchilar) tomonidan o’rtacha talab o’rganilib chiqilib, me’yordagi iste’mol savatchasi ishlab chiqilgan. Oddiy iste’mol savatchasiga 18 ta o’ta zarur oziq-ovqat mahsuloti (chekuvchilarga 19 ta) aniqlanib, uning oylik miqdori belgilangan (14.2-jadval)
|
’quv mashg’ulotining texnologik modeli

|
’quv mashg’ulotining texnologik modeliBog'liq MTTda talim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanishcover’quv mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti
(240 daqiqa).
Talabalar soni: __ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1.
O’zbekiston mening vatanim.-mavzusida
suhbat 2.Hafta mavzusi: Mening Jonajon
O’zbekistonim-mavzusida faoliyat ishlanmasi
yozish
3.Faollik markazlari: Til va nutq, Qurish
yasash, san’at , Syujetli o’yinlar tashkil etish
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi:Kichik va o`rta guruhlarda
“O’zbеkiston - mеning Vatanim” mavzusida ta’limiy jarayonni tashkil etish
Pedagogik vazifalar:
1
“O’zbеkiston
-
mеning
Vatanim”
mavzusida tushuncha
2. Kichik va o`rta guruhlarda “O’zbеkiston
- mеning Vatanim” mavzusida ta’limiy
jarayonni tashkil etish
O’quv faoliyati natijalari:
1
“O’zbеkiston - mеning Vatanim” mavzusida
tusuncha
2. Kichik va o`rta guruhlarda “O’zbеkiston -
mеning Vatanim” mavzusida ta’limiy
jarayonni tashkil etish
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish, amaliy ish,
ko’rsatish.
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, individual,guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
112
20.2 O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
|
| |
Yalpi jamg’arma - Toshkent moliya instituti statistika

YaIMni joriy bozor baholarida hisoblash: iqtisodiyotning tarkibini; iste’mol va jamg’arma o’rtasidagi nisbatni; YaIM bilan davlat byudjetidagi kamomadni; YaIM bilan davlatning qarzi kabi muhim makroiqtisodiy ko’rsatkichlarni aniqlash imkonini beradi. Ammo joriy bahoda hisoblangan YaIMning qiymati iqtisodiyotning haqiqiy holatini to’g’ridan-to’g’ri aks ettira olmaydi.
J
q - YaIMning fizik hajmi indeksi;
q
0 va q
1 - bazis va joriy davrda ishlab chiqarilgan tovar va xizmatlar hajmi(natural o’lchovda);
R
0 - ishlab chiqarilgan tovarlar va xizmatlarning bazis davrdagi bahosi;
q
1p
0- joriy davrda jami ishlab chiqarilgan mahsulot va xizmatlar qiymati (bazis baholarda);
q
0p
0 - bazis davrda jami ishlab chiqarilgan mahsulot va xizmatlar qiymati.
Bu indeksni hisoblashda baho o’zgarishsiz olinadi. Ya’ni, har ikkala davr uchun ham bazis davrdagi baho (R
o) qatnashadi.
YaIMning fizik hajmi indeksi iqtisodiy o’sish, yoki kon’yunkturadagi tebranishlarni tavsiflovchi muhim ko’rsatkich bo’lib hisoblanadi. Aynan shu ko’rsatkich YaIM hajmining haqiqiy o’zgarishini, ishlab chiqarilgan yoki iste’mol qilingan mahsulot (tovarlar va xizmatlar) hajmini ifodalaydi.
YaIMni va uning ayrim unsurlarni o’zgarmas bahoda hisoblashning quyidagi usullari mavjud: baho indeksi yordamida
YaIM deflyatorini hisoblash; ikki martalab deflyatorni hisoblash; YaIMning fizik hajmi yordamida bazis davrdagi ko’rsatkichlarni
ekstrapolyatsiya qilish; xarajat unsurlarini qayta baholash.
Bu usullarni qo’llash yordamida YaIM ning nominal va real qiymatlari aniqlanadi.
Syujetli-rolli o`yinlar va drammalashtirish markazi

109
etish, solishtirish, mustaqil munosabatni shakllantirishga imkoniyat yaratishni,bolalarning so`z
boyligini oshirish va faollashtirish.
Bolalar bilan har bir mashg’ulot muammosi izlanish tomonlari qanday
qilib?Qayerda?
Nega? Nima uchun? Nima bilan almashtirish mumkin. Nimasi yahshi, nimasi yomon,
nimasi foydali, nimasi noqulay, nima qilmoq kerak? Qanday foydalansa boladi? Qanday yo’l
tutish kerak? Gul urug’i yerga tushadi, yomg’ir yog’adi,u o’sadi, shamol esadi vhk savollarga
fikrlab to`liq javob berish
4.Ilm fan va tabiat markazi: Havoning, magnitning, elektrning xususiyatlari va ularning
inson hayotidagi yaxshi-yomon, foyda-zarar tomonlarini bilan tanishtirishni; Havoning
qayishqoqligi va ma`lum hajmni egallashi;Magnit uchlarining o`ziga tortishishi va o`zidan itarishi
bilan tanishtirishni; Bolalarni o`zlari qurgan uychalarinibatareyka, lampochka, sim , viklyuchatel
yordamida “elektrlahtirishga” o`rgatishni;
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI

|
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASIBog'liq MTTda talim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanishcoverO`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
21. Katta va tayyorlov guruhlarda “O`zbekiston mening Vatanim”
mavzusida ta`limiy jarayonni tashkil etish
21.1 O
’quv mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti
(240 daqiqa).
Talabalar soni: 30 ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1.
O’zbekiston mening vatanim.-mavzusida
suhbat
2.Hafta
mavzusi:
“Mening
Jonajon
O’zbekistonim” -mavzusida faoliyat ishlanmasi
yozish
3.Faollik markazlari: Til va nutq, Qurish
yasash, san’at , Syujetli o’yinlar tashkil etish
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi:Katta va tayyorlov guruhlarda
“O’zbеkiston - mеning Vatanim” mavzusida ta’limiy jarayonni tashkil etish
Pedagogik vazifalar:
1
“O’zbеkiston - mеning Vatanim”
mavzusida tusuncha
2. Katta va tayyorlov guruhlarda
“O’zbеkiston - mеning Vatanim”
mavzusida ta’limiy jarayonni tashkil etish
O’quv faoliyati natijalari:
1
“O’zbеkiston - mеning Vatanim” mavzusida
tusuncha
2. Katta va tayyorlov guruhlarda “O’zbеkiston
- mеning Vatanim” mavzusida ta’limiy
jarayonni tashkil etish
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish, amaliy ish,
ko’rsatish.
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, individual,guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
|
| |