nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
CYSF16MBK - Universiteti samarqand filiali 4-mavzu kiberxavfsizlik arxitekturasi, strategiyasi va siyosati

|
Universiteti samarqand filiali 4-mavzu kiberxavfsizlik arxitekturasi, strategiyasi va siyosatiBog'liq d
CYSF16MBK
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI SAMARQAND FILIALI
Xarajatlarning kamayishi
: agar xodimlar siyosatga to'g'ri amal qilsalar,
tashkilotga ta'sir qiluvchi turli xalaqitlar uchun ortiqcha harajat kamayadi.
Xavfsizlik siyosatining iyerarxiyasi:
Tashkilotlarda xavfsizlik siyosatini ishlab chiqishda turli hujjatlardan
foydalaniladi.
Ushbu
hujjatlarni
ishlab
chiqish
xavfsizlik
siyosatining
iyerarxiyasining sathi va uning soniga bogʻliq.
o
Qonunlar. Qonunlar iyerarxiyaning eng yuqori sathida joylashgan boʻlib,
ular tashkilotdagi har bir xodim amalga oshirishi kerak boʻlgan
vazifalarni o'z ichiga oladi. Ushbu qonunlarga amal qilmagan har bir
xodim uchun javobgarlik choralari ko'rilishi shart boʻladi.
o
Normativ hujjatlar. Normativ hujjatlar iyerarxiyadagi ikkinchi tashkil
etuvchi bo'lib, ular xodimlarning qonunlarga rioya qilishini kafolatlaydi.
Normativ hujjatlar xavfsizlik siyosati qonuniga mos boʻlgan yo'l yo'riq
ko'rsatuvchi hujjatlar to'plami boʻlib, ular hukumat yoki ijtimoiy
normativ hujjatlardan tashkil topadi.
o
Siyosatlar. Siyosatlar yordamida tashkilot shaxsiy tarmoq xavfsizligi
uchun qonuniy ichki tarmoq talablarini yaratadi. Siyosat turli
muolajalardan iborat boʻlib, ular tashkilot uchun xavfsizlik
arxitekturasini koʻrsatadi. Ushbu siyosatlarning amalga oshirilishi
tashkilotga standartlarni oʻrnatish va risklarni boshqarish kabi vazifalarni
bajarishiga imkon yaratadi.
o
Standartlar. Standartlar siyosatni amalga oshirish usullarini tavsiflaydi
va tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladi. Standartlar korxona
siyosatiga ixtiyoriy va mandatli aloqador boʻlib, ishlab chiqilgan
standartni ma'lum vaqtdan so'ng o'zgartirish talab etilmasligi zarur.
Shuningdek, standartlar texnologiya. qurilma va dasturiy vositaga
bogʻliq holda xavfsizlik nazoratini o'z ichiga oladi.
o
Yo'riqnomalar. Yoʻriqnomalar tashkilot siyosati va standartlarini amalga
oshirish strategiyasini aniqlab, tashkilotning tahdidlarga qarshi tura
olishida
yordam
beradi.
Shuning
uchun,
tashkilot
xodimlari
yoʻriqnomalari bajarish uchun, maxsus o'qitiladi.
o
Muolajalar. Muoalajalar tashkilot siyosatini amalga oshiruvchi ketma-
ket bosqichlar to'plami boʻlib, ularni amalga oshirishda imtiyozga ega
subyektdan tasdiq talab etiladi. Muolajalar quyidagi savollar asosida
ishlaydi:
kim nimani bajaradi?
ular qanday bosqichlarga ega?
ular qaysi shakl va hujjatlardan foydalanadilar?
o
Umumiy qoidalar. Umumiy qoidalar tanlovga koʻra maslahatlar bilan
ta'minlovchi hujjat boʻlib, ulardan biror maxsus standartlar boʻlmagan
HISOB
7
KIBERXAVFSIZLIK
ASOSLARI
|
| |
CYSF16MBK - Universiteti samarqand filiali 4-mavzu kiberxavfsizlik arxitekturasi, strategiyasi va siyosati

|
Universiteti samarqand filiali 4-mavzu kiberxavfsizlik arxitekturasi, strategiyasi va siyosatiBog'liq d
CYSF16MBK
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI SAMARQAND FILIALI
Hozirda bunday arxitekturalarni yaratishda bir necha yondashishlar mavjud,
masalan TOGAF, Zachman Framework, FEAF, DODAF va h. Ammo, qaysi bir
yondashish tanlanmasin, hozirgi sharoitda axborotdan va axborot tizimidan
foydalanmay rivojlanish mumkin emas.
Axborot va axborot tizimlari nafaqat tijoratdagi har qanday oʻzgarishlarni
madadlaydi, balki ularni oldindan sezadi, ularga oldindan tayyorlanadi. ba'zi xollarda
esa yangi tijorat-imkoniyatlarining paydo boʻlishiga yordam beradi. Biroq tijorat
doimo istalgancha rivojlanmaydi. Bunda ma`lumotlarning sirqib chiqishi, axborot
texnologiyalari infrastrukturasi elementlarining ishdan chiqishi va h. bilan bogʻliq
axborot operatsion risklar anchagina rol o'ynaydi. Hozirgi va kelajak risklarga tayyor
bo'lish uchun korxonaning boshqa arxitekturalari bilan uzviy bog'langan axborot
xavfsizligi arxitekturasi zarur.
Kiberxavfsizlik arxitekturasi jarayonlarni, inson rolini, texnologiyalarni va turli
xil axborotni tavsiflaydi, hamda zamonaviy korxonaning murakkabligini va
o'zgaruvchanligini hisobga oladi. Boshqacha aytganda, kiberxavfsizlikning
arxitekturasi tashkilotning va u bilan bogʻliq boshqa komponentlar va
interfeyslarning istalgan axborot xavfsizligi tizimi holatini tavsiflaydi. Bunda axborot
xavfsiziligi arxitekturasi tijoratning joriy va eng muhimi, kelgusidagi ehtiyojini
akslantiradi.
Odatda arxitekturaning 3 ta sathi ajratiladi - konseptual, mantiqiy va amalga
oshirish (texnologik). 4.2-rasmda bunday arxitektura keltirilgan bo'lib, odatda
texnologiyalar jihatidagi qismi xavfsizlik xizmati nazoratidan chetda qoladi.
HISOB
3
KIBERXAVFSIZLIK
ASOSLARI
|
| |
CYSF16MBK - Universiteti samarqand filiali 4-mavzu kiberxavfsizlik arxitekturasi, strategiyasi va siyosati

|
Universiteti samarqand filiali 4-mavzu kiberxavfsizlik arxitekturasi, strategiyasi va siyosatiBog'liq d
CYSF16MBK
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI SAMARQAND FILIALI
holda foydalaniladi. Umumiy qoidalar tavsiyalar sifatida bo'ladi va
tashkilotlar ularni rad eta olmaydi. Umumiy qoidalarni amalga oshirish
risklari kamaytirsada. biznes talablari o'zgarganida umumiy qoidalarni
ham o'zgartirish tavsiya etiladi.
Xavfsizlik siyosati quyidagi xususiyatlarga ega bo'lishi shart:
Qisqa va aniq: xavfsizlik siyosati infrastrukturada joriy qilishda qisqa va
aniq boʻlishi shart. Murakkab xavfsizlik siyosati tushunish uchun qiyin
bo'lib, xodimlar tomonidan kutilgani kabi amalga oshirilmaydi.
Foydalanuvchan bo'lishi: siyosat tashkilotning turli sektorlari bo'ylab
oson foydalanishli yozilishi va loyihalanishi shart. Yaxshi yozilgan
siyosatlar boshqarishga va amalga oshirishga oson bo'ladi.
Iqtisodiy asoslangan bo'lishi: tashkilotlar tejamkor va oʻz xavfsizligini
kuchaytiruvchi siyosatni amalga oshirishlari shart.
Amaliy boʻlishi: siyosatlar reallikka asoslangan amaliy boʻlishi kerak.
Real bo'lmagan siyosatning amalga oshirilishi tashkilotga muammo
tug'diradi.
Barqaror boʻlishi: tashkilot o'zining siyosatini amalga oshirishda
barqarorlikga ega boʻlishi kerak.
Mulojaviy bardoshli boʻlishi: siyosat muolajalari amalga oshirilganida,
ular ish beruvchi va ishlovchiga mos bo'lishi kerak.
Kiber
va
yuridik
qonunlarga,
standartlarga,
qoidalarga
va
yo'riqnomalarga mos bo'lishi: amalga oshiriluvchi ixtiyoriy siyosat kiber
qonunlar asosida ishlab chiqilgan qoidalar va yo'riqnomalarga mos
boʻlishi zarur.
Axborot xavfsizligi siyosatining turlari.
Tashkilotda axborot xavfsizligini
rejalashtirish. loyihalash va amalga oshirishda siyosat muhim hisoblanib, ular
foydalanuvchilarga xavfsizlik maqsadlariga erishishda mavjud muammolarni bartaraf
etish choralarini taqdim etadi. Bundan tashqari, xavfsizlik siyosati tashkilotdagi
dasturiy ta'minot va jihozlar vazifasini tavsiflaydi.
Axborot texnologiyalari sohasidagi korxonalarda quyidagi xavfsizlik siyosatlari
qoʻllaniladi:
Tashkilot axborot xavfsizligi siyosati (Enterprise Information Security Policies,
EISP): mazkur siyosat turi tashkilot xavfsiz muhitini. unga g'oya, maqsad va
usullarni taklif qilish orqali, madadlaydi. U xavfsizlik dasturlarini ishlab
chiqish, amalga oshirish va boshqarish usullarini belgilaydi. Bundan tashqari,
ushbu siyosat taklif etilgan va talab qilingan axborot xavfsizligi strukturasi
talablarini kafolatlaydi.
HISOB
8
KIBERXAVFSIZLIK
ASOSLARI
|
| |
Sinxron RS-trigger - 2-laboratoriya ishi mavzu: Triggerlar va registr sxemasini ishlash tamoyilini o’rganish Ishdan maqsad: rs, D

ki, kirishlar soni 3 ta bo„lganda, C, S va R kirish signallarining kombinatsiyasi 8 ga
teng.
4-jadvaldan kelib chiqib, takt kirishida “1” signali bo„lmaganda ma‟lumot
kirishlarining ixtiyoriy kirish signali kombinatsiyasida
RCS- trigger avvalgi
ma‟lumotni eslab turish rejimida ishlaydi. Kirish signallarining S=R=C=1
kombinatsiyasi mumkin emas, chunki bu holda, asinxron triggerning S' va R'
kirishlarida bizga ma‟lum bo„lgan S'=R'=0 man etilgan kombinatsiya hosil bo„ladi.
4-jadval
Bu yerda, S' = CS, R' = C R.
4-javdalni qo„llagan holda, sinxron RCS-trigger ishini ifodalovchi
minimizaciyalangan MAF hosil bo„ladi
Amaliy matematika va axborot texnologiyalari - bet 4

1.3. Proyekt boshqarish fayllari.
Amaliy matematika va axborot texnologiyalari
Download
2,85 Mb.
bet
4/15
Sana
17.05.2024
Hajmi
2,85 Mb.
#240625
1
2
3
4
5
6
7
8
9
...
15
Bog'liq
Xoshimova Malika
Bu sahifa navigatsiya:
1.3. Proyekt boshqarish fayllari.
dan
gacha, inline elementlarga esa ,
,
va boshqalar kiradi.
Foydalanish imkoniyatini hisobga olish: Veb-sahifalarni tuzayotganda kirish imkoniyatini hisobga olish muhimdir. HTML
,
,
,
Download
2,85 Mb.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
...
15
Download
2,85 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Amaliy matematika va axborot texnologiyalari
Download
2,85 Mb.
I. BOB. FAYILLARNI O’QISH , SOZLAMALARI

I. BOB. FAYILLARNI O’QISH , SOZLAMALARI. 1.1. HTML fayllar.
HTML fayllar web sahifalarining strukturasini va tarkibini ifodalaydigan fayllardir. Bu fayllar matn, rasmlar, linklar, formalar va boshqa elementlarni sahifada joylashishini ta'minlaydi. Quyidagi misol HTML faylning oddiy strukturasi haqida ma'lumot beradi:
Yuqoridagi misolda, HTML fayl quyidagi elementlarni o'z ichiga oladi:
: HTML versiyasini belgilovchi deklaratsiya.
: HTML dokumentining boshlang'ich tegi.
: Sahifa haqida metainformatsiyani (sarlavha, stil fayllari, skriptlar) o'z ichiga oladi.
: Sahifa sarlavhasini va ustunavigatsiyani ifodalaydi.
HTML fayllar web sahifalarini tuzishda ishlatiladigan fayllardir. Bu fayllar .html kengaytmali nomlar bilan saqlanadi. HTML fayllari matn, elementlar, stil qoidalari, skriptlar va boshqa ma'lumotlarni o'z ichiga oladigan strukturaga ega.
HTML fayllari quyidagi asosiy elementlardan iborat bo'lishi mumkin:
: HTML versiyasini belgilovchi deklaratsiya.
: HTML dokumentining boshlang'ich tegi.
: Sahifa haqida metainformatsiyani (sarlavha, stil fayllari, skriptlar) o'z ichiga oladi.
: Sahifaning sarlavhasini aniqlaydi, brauzerning sarlavha panelida ko'rinadi.
: Sahifadagi asosiy tarkibni o'z ichiga oladi.
Elementlar: Matn, rasmlar, linklar, formalar, ro'yxatlar, tablitsalar va boshqa elementlar sahifaning tarkibini ifodalayadi.
Misol uchun, quyidagi HTML faylda oddiy sahifa strukturasini ko'rsataman:
HTML faylida sahifa sarlavhasi, navigatsiya menyusi, matnlar, sarlavhalar, ro'yxatlar va pastdagi sarlavha ifodalangan. HTML fayllarini brauzer o'qish va tushuntirish uchun ishlatish mumkin. HTML fayllari matn, kodlar va ma'lumotlarni sahifalarda tashkil etish uchun ishlatiladi. Quyidagi misol HTML faylda matn, kod va ma'lumotlarni o'z ichiga oluvchi elementlar ko'rsatilgan:
Yuqoridagi misol HTML faylda quyidagi elementlar ishlatilgan:
ILOVALAR - Amaliy matematika va axborot texnologiyalari

|
Amaliy matematika va axborot texnologiyalari
|
bet | 15/15 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #240625 |
Bog'liq Xoshimova MalikaILOVALAR.
Glossary
Klass (Class): Ob'ektning shabloni yoki asosiy tavsifi sifatida xizmat qiladi. Klass, ob'ektning xususiyatlari (properties) va ularga oid metodlarni (methods) ifodalaydi.
Ob'ekt (Object): Bir klassning istalgan bir nusxasi yoki instansi. Ob'ekt, klassning xususiyatlariga (properties) ega bo'ladi va ularga oid metodlarni (methods) chaqirish imkonini beradi.
Xususiyat (Property): Klass yoki ob'ektning ma'lum bir qismi. Xususiyatlar, ob'ektning ma'lumotlarni saqlaydigan o'zgaruvchilar hisoblanadi.
Metod (Method): Klass yoki ob'ektga oid amalni ifodalovchi funksiya. Metodlar, klass yoki ob'ektlarga xizmat qilish uchun ishlatiladi.
Miras (Inheritance): Klasslar o'rtasidagi biraloq munosabati. Miras, bir klassning boshqa klassdan xususiyatlar va metodlarni o'z ichiga olishi va ulardan foydalanishi imkonini beradi.
Abstrakt klass (Abstract Class): Boshqa klasslar uchun asos sifatida ishlatiladigan va o'zining instansini yaratish imkonini berilmaydigan klass. Abstrakt klasslar, miras oluvchilariga biror funksiya prototiplarini ta'minlashda ishlatiladi.
Interface (Interfeys): Boshqa klasslar uchun shartiy aniqlovchi tavsif sifatida ishlatiladigan struktura. Interfeyslar, ularni kutilayotgan metodlarni (methods) ta'minlaydi, ammo ulardagi amalni belgilamaydi.
Polimorfizm (Polymorphism): Bitta funksiyani bir nechta usullarda ishlatish imkonini beruvchi xususiyat. Polimorfizm, bir funksiyaning bir nechta turdagi ob'ektlar tomonidan chaqirilishini ta'minlayadi.
Kapsulyatsiya (Encapsulation): Ma'lumotlarni maxfiy va tarjima qilinadigan ob'ektning ichki holatida saqlash. Klassning xususiyatlariga (properties) faqat uning metodlari orqali murojaat qilish mumkin.
Statik (Static): Klassning ob'eksiz metodlari va xususiyatlari. Statik metodlar va xususiyatlar ob'ektlar ustida ishlamaydi, shuning uchun ob'ektsiz ravishda chaqirilishi mumkin.
|
| |
CYSF16MBK - Universiteti samarqand filiali 4-mavzu kiberxavfsizlik arxitekturasi, strategiyasi va siyosati

CYSF16MBK
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI SAMARQAND FILIALI
oladi. Bu siyosatda har doim yangi hujumlarni va zararli dasturiy ta’minotlarni
tutish va bazaga kiritib borish talab etiladi.
3. Paranoid siyosati (Paranoid Policy): Paranoid siyosatga ko‘ra
barcha
narsa blokirovkalanadi va tizim yoki tarmoqdan foydalanuvchi tashkilot
kompyuterlarida qat’iy cheklovlar mavjud bo‘ladi. Bu siyosatga ko‘ra
foydalanuvchi Internetga umuman ulanmagan yoki qat’iy cheklovlar
bilan ulangan bo‘lishi mumkin.
Bunday hollarda, foydalanuvchilar
odatda siyosatdagi qoidalarni aylanib o‘tishga harakat qiladilar.
4. Ehtiyotkorlik siyosati (Prudent Policy): Ehtiyotkorlik siyosati barcha
xizmatlar blokirovkalanganidan so‘ng
amalga oshirilib, unda xavfsiz va
zarur xizmatlarga ma’mur tomonidan individual ravishda ruxsat beriladi. Bu
maksimal xavfsizlikni ta’minlab, tizim/ tarmoq faoliyatiga oid barcha
hodisalarni qaydlaydi.
Maqbul foydalanish siyosati. Maqbul foydalanish
siyosati tarmoq va web
sayt egalari tomonidan qaror qilingan qoidalardan iborat va u hisoblash
resurslaridan
to‘g‘ri
foydalanishni
belgilaydi.
Ushbu
siyosatda
foydalanuvchilarning o‘z akkauntlarida mavjud bo‘lgan ma’lumotlarni himoya
qilish majburiyati ko‘rsatilgan bo‘lib, foydalanuvchidan
tarmoqdan yoki
Internetdagi kompyuterdan foydalanishida siyosat cheklovlarini qabul qilishi
talab etiladi. Ehtiyotkorlik siyosati prinsiplar, taqiqlar, qayta ko‘rib
chiqish va
jazo choralarini o‘z ichiga olib, foydalanuvchini, shaxsiy sabablarga ko‘ra,
korporativ resurslardan foydalanishini taqiqlaydi.
Maqbul foydalanish siyosati axborot xavfsizligi
siyosatining ajralmas
qismi hisoblanadi. Bunda, tashkilotlar, o‘zlarining yangi xodimlariga
axborot resurlaridan foydalanishga
ruxsat berishdan oldin, maqbul foydalanish
siyosati bo‘yicha tanishganligi xususida kafolat imzosi olinadi. Maqbul
foydalanish
siyosati
foydalanuvchilarni
axborot
texnologiyalari
infrastrukturasida nimalarni bajarish kerak va nimalarni
bajarmaslik kerakligi
haqidagi asosiy jihatlarni o‘z ichiga oladi.
Maqbul foydalanish siyosati to‘g‘ri amalga oshirilganiga ishonch hosil
qilish uchun ma’mur doimiy ravishda xavfsizlik auditini olib borishi kerak.
Masalan, aksariyat tashkilotlar o‘z saytlarida va pochtalarida siyosatga
aloqador va diniy mavzularda muzokaralar olib borilishini taqiqlaydi.
Maqbul foydalanish siyosatlarining aksariyatida
siyosatni buzganlik uchun
jazolar tayinlanadi. Bunday jazolar foydalanuvchi akkauntini vaqtincha yopib
qo‘yishdan tortib qonuniy jazo choralarigacha bo‘lishi mumkin.
CYSF16MBK - Universiteti samarqand filiali 4-mavzu kiberxavfsizlik arxitekturasi, strategiyasi va siyosati

|
Universiteti samarqand filiali 4-mavzu kiberxavfsizlik arxitekturasi, strategiyasi va siyosatiBog'liq d
CYSF16MBK
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI SAMARQAND FILIALI
Muammoga qaratilgan xavfsizlik siyosatlari (Issue-Specific Security Policies,
ISSP): bu siyosatlar tashkilotdagi aynan xavfsizlik muammosiga qaratilgan
boʻlib, ushbu xavfsizlik siyosatlarining qamrovi va qoʻllanilish sohasi
muammo turi va unda foydalanilgan usullarga bogʻliq boʻladi. Unda profilaktik
choralar, masalan, foydalanuvchilarning foydalanish huquqini avtorizasiyalash
uchun zarur boʻlgan texnologiyalar ko'rsatiladi.
Tizimga qaratilgan xavfsizlik siyosatlari (System-Specific Security Policies,
SSSP): mazkur xavfsizlik siyosatini amalga oshirishda tashkilotdagi biror
tizimning umumiy xavfsizligini ta'minlash ko'zda tutiladi. Bunda tashkilotlar
tizimni madadlash maqsadida muolajalar va standartlami o'z ichiga olgan SSSP
siyosatini ishlab chiqadilar va boshqaradilar. Bundan tashqari, tashkilot
tomonidan foydalanilgan texnologiyalar tizimga qaratilgan siyosatlami o'z
ichiga oladi. Bu siyosat texnologiyani amalga oshirish, sozlash va
foydalanuvchilar harakatlarini hisobga olishi mumkin.
Tashkilotlarda turli maqsadlarga qaratilgan ko‘plab xavfsizlik siyosatlari
mavjud bo‘lishi mumkin. Quyida ularning ayrimlari keltirilgan.
Internetdan foydalanish siyosati. Mazkur siyosat Internetdan
foydalanishdagi cheklanishlarni aniqlab, xodimlar uchun Internet
tarmog‘idan foydalanish tartibini belgilaydi. Internetdan foydalanish siyosati
o‘z ichiga Internetdan foydalanish ruxsati, tizim xavfsizligi, tarmoqni
o‘rnatish, AT xizmati va boshqa yo‘riqnomalarni qamrab oladi.
Internetdan foydalanish siyosatini quyidagi to‘rtta kategoriyaga ajratish
mumkin:
1. Tartibsiz siyosat (Promiscuous Policy): ushbu siyosat tizim
resurslaridan foydalanishda hech qanday cheklovlarni amalga
oshirmaydi. Masalan, bu siyosatga ko‘ra foydalanuvchi istalgan saytga kirishi,
istalgan dasturni yuklab olishi, masofadagi kompyuterdan yoki tarmoqdan
foydalanishi mumkin. Bu siyosat korporativ tashkilotlarning ofislarida ishlovchi
yoki tashkilotga kelgan mehmonlar uchun foydali hisoblansada, kompyuterni
zararli dasturlar asosidagi tahdidlarga zaif qilib qo‘yishi mumkin. Ya’ni,
Internetdan
foydalanishda
cheklanishlar mavjud bo‘lmagani bois,
foydalanuvchilar bilimsizligi natijasida zararli dasturlar kirib kelishi mumkin.
2. Ruxsat berishga asoslangan siyosat (Permissive Policy): Bu siyosatga
ko‘ra faqat xavfli xizmatlar/ hujumlar yoki harakatlar blokirovkalanadi.
Masalan, ruxsat berishga asoslangan Internet siyosatida qator keng tarqalgan
zararli xizmatlar/ hujumlardan tashqari Internet trafigining asosiy qismi ochiq
bo‘ladi. Faqat keng tarqalgan hujumlar va zararli dasturlar blokirovkalanganligi
tufayli, ma’mur joriy holatdagi zararli harakatlarga qarshi himoyani ta’minlay
HISOB
9
KIBERXAVFSIZLIK
ASOSLARI
|
| |
CYSF16MBK - Universiteti samarqand filiali 4-mavzu kiberxavfsizlik arxitekturasi, strategiyasi va siyosati

|
Universiteti samarqand filiali 4-mavzu kiberxavfsizlik arxitekturasi, strategiyasi va siyosatiBog'liq d
CYSF16MBK
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI SAMARQAND FILIALI
aloqani qurishda axborot xavfsizligi standartlarining mosligini
ta'minlaydi.
Xavfsizlik
siyosati
tashqi
axborot
tahdidlariga
kompaniyaning duchor boʻlishi xavfini pasaytirishga yordam beradi.
-
Xavfsizlik siyosati tarmoqda qanday qoidalar foydalanishi kerakligini.
konfidensial axborot qanday saqlanishi va tashkilot ma'lumotlarini
oshkor boʻlishi va majburiyatlari kamaytirish uchun qanday shifrlash
algoritmlari kerakligini aniqlash orqali qonuniy himoyani ta'minlaydi.
-
Xavfsizlik siyosati tahdidlarning sodir boʻlishidan oldin ularni
bashoratlash va zaifliklarni aniqlash orqali xavfsizlik buzilishlari
holatining ehtimolini kamaytiradi.
-
U shuningdek, zaxira nusxalash va qayta tiklash amallarini joriy qilish
orqali tashkilot ma'lumotlarining yo'qolishi va sirqib chiqishi xavfini
minimallashtiradi.
Xavfsizlik siyosatining afzalliklari:
Kuchaytirilgan ma'lumot va tarmoq xavfsizligi
: tashkilotlar o'z ma'lumotlari
xavfsizligini ta'minlovchi tarmoqqa asoslangan siyosatini amalga oshiradilar.
Xavfsizlik siyosati tarmoqda boshqa tizimlardan ma'lumotlar uzatilishida
himoyani ta'minlaydi.
Risklarni kamaytirish
: xavfsizlik siyosatini amalga oshirish orqali tashqi
manbalardan boʻlishi mumkin boʻlgan risklar kamaytiriladi. Agar xodimlar
xavfsizlik siyosati asosida harakat qilsalar, ma'lumot va resurslarning
yo'qolishi holatlari deyarli kuzatilmaydi.
Qurilmalardan foydalanish va ma'lumotlar transferining monitoringlanishi va
nazoratlanishi
: xavfsizlik siyosati xodimlar tomonidan amalga oshirilgani bois,
ma'murlar tashkilotdagi trafikni va foydalanilgan tashqi qurilmalarni doimiy
tarzda monitoringlashi zarur. Kiruvchi va chiquvchi trafikning monitoringi va
auditi doimiy ravishda amalga oshirilishi shart.
Tarmoqning
yuqori
unumdorligi
: xavfsizlik siyosati
to'g'ri
amalga
oshirilganida va tarmoq doimiy monitoring qilinganida ortiqcha yuklamalar
mavjud boʻlmaydi. Tarmoqda ma'lumotni uzatish tezligi ortadi va bu umumiy
samaradorlikni ortishiga olib keladi.
Muammolarga darhol javob berish va harakatsiz vaqtning kamligi
: xavfsizlik
siyosatini amalga oshirilishi tarmoq muammolari kuzatilganida darhol javob
berish imkoniyatini taqdim etadi.
Boshqaruvdagi hayajon darajasining kamayishi
: xavfsizlik siyosati amalga
oshirilganida boshqaruvchi kam hayajonga ega boʻladi. Xavfsizlik siyosatidagi
bir vazifa tashkilotning biror xodimiga biriktirilishi shart. Agar ushbu holat
amalga oshirilsa, tarmoqda biror nojo'ya holat kuzatilsa ham, boshqaruvda
hech qanday xavotir boʻlmaydi.
HISOB
6
KIBERXAVFSIZLIK
ASOSLARI
|
| |
8-Amaliy ish Shina turlari va portlar xususiyatlari bilan tanishish Kompyuterning ichki va tashqi portlari Ishdan maqsad

|
8-Amaliy ish Shina turlari va portlar xususiyatlari bilan tanishish Kompyuterning ichki va tashqi portlari Ishdan maqsad
|
bet | 1/8 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 459,51 Kb. | | #234544 |
8-Amaliy ish
Shina turlari va portlar xususiyatlari bilan tanishish
Kompyuterning ichki va tashqi portlari
Ishdan maqsad: Kompyuterning ichki va tashqi portlari, shina turlari bilan tanishish
Informatsion texnologiyalarda port – bu yuborilayotgan va qabul qilinayotgan axborotlar o`rtasidagi bog`lanishni tashkil etadi (mantiqiy yoki fizik).Odatda quyidagilar:
Qurilmali (apparatli) portlar – bu asosan kompyuterning fizik qurilmasi bo`lib u asosan vilka yoki kabel yordamida kompyuterga bog`lanadi.Ularga quyidagilar kiradi:
Parallel port, Davomli port, USB, PATA/SATA, IEEE 1384 (FireWire), PS/2
Kiritish- chiqarish porti – mikroprotsessorlarda (masalan Intel) qurilmalar yordamida ma`lumotlar almashish imkonini beradi. Kiritish- chiqarish porti dasturga ma`lumotlar berish va uni almashishni tashkil etadi. Tarmoqli port – TCP va UDP protokol parametrlari bo`lib u IP formatidagi ma`lumotlar paketi qo`llanilishini aniqlaydi.
K ompyuterning tashqi qurilmalari bilan axborot almashishi jarayonini, kopmyuterning tashqi interfeysi tashkil qiladi. Tashqi interfey tashqi portlar, shinalar, kopmyuterlar birlashmasi va tashqi qurilmalar jamlamasidan iboratdi. Asosan kopmyuter va tashqi qurilmalarni bir-biriga bog’lashda shinalardan foydalaniladi.
Kopmyuterga printer, scaner, sichqoncha, klaviatura va shunga o’xshash qurilmalarning kompyuterga ulanishi tashqi interfeysga misol bo’ladi. Tashqi interfeysni amalga oshirish uchun unga apparat va dasturiy ta’minot: tashqi qurilmani boshqaruvchisi (controller) va controller ni boshqaruvchi maxsus dastur, drayver (driver) kerak bo’ladi. Har qanda kopmyuterda tashqi interfeys bir qancha portlar, jumladan, LPT, PS/2, COM, USB, … kabilar orqali amalgam oshiriladi. (1-rasmga qarang). Har bir portning o’ziga yarasha vazifasi bor.
I EEE 1284 (Printer port, parallel port, LPT) – shaxsiy kompyuterga ulashga mo`ljallangan xalqaro parallel interfeys standartiga mos tushuvchi qurilma. “LTP” nomi MS DOS oilasidagi operatsion tizimdagi “LTP1” (Line Printer Terminal yoki Line PrinTer) standart nomidan kelib chiqqan. Hozirgi vaqtda bu interfeys asosan USB interfeysi bilan mos tushadi va u yi`g`ma apparatlarni (skaner – printer - kserokopiya) ulashsh uchun ishlatiladi. Lekin asosan yuqori tezlikda chop etish va printer uchun ishlatiladi. Bu bilan asosan Cetronics, Betronics, HP, Hewlett-Packard firmalari tomonidan ishlab chiqariladi. Ular 1284.3-2000 va 1284.4-2000 standartiga asoslangan. Ishchi rejimlari:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
8-Amaliy ish Shina turlari va portlar xususiyatlari bilan tanishish Kompyuterning ichki va tashqi portlari Ishdan maqsad
|
Amaliy matematika va axborot texnologiyalari - bet 3

HTML fayllari brauzerlar tomonidan tushuntiriladi va web sahifalarini tuzishda asosiy qo'llanma sifatida ishlatiladi. HTML fayllarini tahrirlash uchun matn muharriri yoki HTML muharriri kabi vositalar ishlatiladi.
1.2. HTML fayllari veb-sahifalarni strukturalash. HTML fayllari veb-sahifalarni strukturalashda kritik ahamiyatga ega. Bu fayllar HTML elementlari orqali sahifaning strukturasi, tarkibi va tuzilishini belgilaydigan kodlar to'plamidir. HTML fayllarida quyidagi ma'lumotlarni ifodalash mumkin:
Dokumentning boshlanishi: deklaratsiyasi bilan HTML versiyasini belgilash.
HTML dokumeti: tegi orqali sahifa boshlanishini bildirish.
Sarlavha va asosiy tarkib: blokida sahifa sarlavhasi () va sahifaga xizmat qiladigan elementlar (stil fayllari, skriptlar) joylashadi.
Sahifa tarkibi: tegi orqali sahifa asosiy tarkibini ifodalaydi. Bu yerda, sarlavhalar (
,
, ushbu sarlavhalar ustunlar darajasini ifodalaydi), matnlar (
) va boshqa elementlar joylashadi.
Sahifa elementlari: Sahifa yuqori va past bo'limlarini ifodalayadigan elementlar (masalan, ,
Injektorli ta’minlash tizimi

|
Injektorli ta’minlash tizimi
|
bet | 1/7 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 16,62 Kb. | | #232714 |
Bog'liq Injektorli ta’minlash tizimi-kompy.info
Injektorli ta’minlash tizimi
Andijon mashinasozlik instituti Transport va logistika fakulteti Avtomobil servisi yo‘nalishi 3-kurs K-35-20 guruh talabasi Abduvaliyeva Madinaning Transport vositalari konstruksiyasi fanidan Andijon mashinasozlik instituti Transport va logistika fakulteti Avtomobil servisi yo‘nalishi 3-kurs K-35-20 guruh talabasi Abduvaliyeva Madinaning Transport vositalari konstruksiyasi fanidan Mustaqil ishi Injektorli ta’minlash tizimi. Reja:
1. Injektorli ta’minlash tizimi
2. L-Jetronic Yonilg’i purkash tizimi.
3. KE-Jetronic Yonilg’i purkash tizimi.
4.Xulosa
5. Foydalanilgan adabiyotlar
Benzinli dvigatellarning ta’minlash tizimi ikki turdan iborat – karbyuratorli va injektorli. Karbyuratorli dvigatellarda yonuvchi aralash-ma karbyuratorda hosil qilinadi. Benzinli dvigatellarning ta’minlash tizimi ikki turdan iborat – karbyuratorli va injektorli. Karbyuratorli dvigatellarda yonuvchi aralash-ma karbyuratorda hosil qilinadi. Karbyuratorli ta’minlash tizimidagi yangilik shundan iboratki kar-byuratordagi ish jarayonlari elektronika orqali boshqarila boshlandi. Karbyuratorli ta’minlash tizimi bir qator kamchiliklarga ega: Hamma stilindrlarga uzatilayotgan ishchi aralashmaning miqdori bir xil emas; Hamma stilindrlarlagi ishchi aralashmaning tarkibi bir xil emas; Chiqindi gazlarning zaharliligi yuqori. Shuning uchun 1970 yildan boshlab injektorli ta’minlash tizimlari yengil avtomobil dvigatellarida keng qo’llanila boshlandi. Injektorli dvgatellarda yonuvchi aralashma kiritish quvuri ichida hosil bo’ladi. Injektorli dvigatellarda benzin forsunka orqali kiritish quvuriga sepib beriladi. Injektor bilan jihozlangan birinchi avtomobilni 1954 yili Mersedes-Benst kompaniyasi ishlab chiqargan.
|
| |
Amaliy matematika va axborot texnologiyalari - bet 8

), klasslarga (.my-class), ID'larga (#my-id) va boshqa atributlarga asoslanib, stil qoidalarini elementlarga qo'llashingiz mumkin.
Responsive dizayn: CSS fayllari veb-sahifalarni qo'llab-quvvatlash uchun juda muhimdir. CSS-da media tiklanishlar yordamida ekran o'lchamiga, yo'nalishiga va qurilmalarga qarab stil belgilash mumkin. Bu usul orqali siz veb-sahifalarni qurilmalar bo'yicha moslashtirishingiz mumkin, masalan, desktoplardan smartfonlarga qarab dizaynlarini o'zgartirishingiz mumkin.
CSS kutubxonalari va freymvorklar: CSS fayllari kutubxonalardan yoki freymvorklardan olingan stil qoidalarini qo'llash uchun ishlatiladi. Misol uchun, Bootstrap, Materialize CSS yoki o'zgacha CSS freymvorklarini ishlatishingiz mumkin. Ular sizga murakkab tuzilmalar va tayyor ko'rinishli komponentlar bilan xizmat qilishadi va veb-sahifalar o'rtasidagi moslashuvni ta'minlaydi.
CSS fayllarini HTML fayllariga bog'lash orqali siz veb-sahifalarga ko'rinish berishingiz mumkin
HTML, CSS, va JavaScript veb-sahifalarda birgalikda ishlash uchun quyidagi usullarni amalga oshirishingiz mumkin:
HTML, CSS va JavaScript fayllarini veb-sahifaga ulashing:
HTML fayllarini .html kengaytmali fayl sifatida saqlang.
CSS fayllarini .css kengaytmali fayl sifatida saqlang.
JavaScript fayllarini .js kengaytmali fayl sifatida saqlang.
HTML faylida CSS va JavaScript fayllarini chaqirish:
O`zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
Mashinali o’qitishga kirish fanidan
Mustaqil ish
Guruh: IML003
Bajardi: Fayzullayev M.
Tekshirdi: Ochilov Mannon
Toshkent-2023
Mavzu:Mashinali o’qitishda o’rgatuvchi tanlanmani generatsiya qilish funksiyalari
(pandas paketi).
Reja:
1.Kirish.
2.Pandas package.
3.Pandas DataFrames
4.Xulosa.
5.Foydalanilgan adabiyotlar
Kirish.
Biz Python ma'lumotlar tahlili kutubxonasi bo'lgan Pandas bilan tanishishni boshlaymiz.
Bu ma'lumotlar jurnalisti uchun o'rganish uchun juda qulay va eng qiyin vosita emas. Bu sizga biz uchun odatiy jadval ko'rinishidagi ma'lumotlar bilan ishlash imkonini beradi. Pandas-da siz ma'lumotlar to'plamini tekshirishingiz, uni tozalashingiz, o'zgartirishlar kiritishingiz, tahlil qilishingiz va xulosalar chiqarishingiz, grafiklarni chizishingiz va boshqalar.
Ma'lumotlar bilan ishlash uchun keng imkoniyatlarga ega Exceldan farqli o'laroq, Pandalar hatto yuz minglab va millionlab qatorlar mavjud bo'lgan juda katta fayllarni ham ishlay oladi. Standart Excel buni qila olmaydi, shuningdek json formatidagi fayllar bilan ishlay olmaydi - ochiq ma'lumotlar ko'pincha shu formatda saqlanadi. Masalan, GosProshod veb-saytida davlat shartnomalari va subsidiyalar haqidagi ma'lumotlarni faqat json-da yuklab olish mumkin.
Biz Pandalar kutubxonasini bir nechta darsliklar bilan yoritamiz. Bugun birinchi tanishuv bo'ladi: biz Pandalarda eng oddiy narsalarni qanday qilishni o'rganamiz, ular yordamida siz allaqachon haqiqiy ma'lumotlarni tahlil qilishingiz mumkin.
|
4 -ma’ruza. Lan, man va wan tarmoqlarida qo’llaniladigan marshrutlash protokollari, marshrutlash protokollarini qiyosi va tahlili

4
-MA’RUZA. LAN, MAN va WAN tarmoqlarida qo’llaniladigan marshrutlash
protokollari, marshrutlash protokollarini qiyosi va tahlili.
Lokal va global tarmoqlar yaqinlashuvi ko‘rinishlaridan biri, local va global
tarmoqlar orasidagi oraliq holatni egallovchi katta shahar masshtabidagi tarmoqlarning
paydo bo‘lishi hisoblanadi. Shahar tarmoqlari yoki megapolislar tarmog ‘i (Metropolitan
Area NetWorks, MAN) yirik shahar hududiga xizmat ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan.
MAN turidagi zamonaviy tarmoqlar, o‘z mijozlariga har xil turdagi kommunikatsiya
vositalari, shu jumladan ofis ATSlarini birlashtirish imkonini beruvchi xizmatlar
xilma xilligi bilan ajralib turadi.
4
.1-rasmda local hisoblash tarmoqlari (LAN), shahar
(MAN) va global tarmoqlar (WAN) uchun ishlatiladigan alternativ kirish texnologiyalari
orasidagi raqobatning asosiy qismlari ko‘rsatilgan.
4
.1.-rasm. Simsizvamobiltexnologiyalarikonvergensiyasi
Kabeltarmoqlaribo‘ yichaInternetgakengpolosalikirishvaWi-Fibirikmasi, hamda
PSTN missimlari bazasida DSLdanfoydalanish, infratuzilmani-
uyda, ofisda, jamoatxotspotlariaeroport, vokzal, mehmonxona, restoran, kafe va
boshqa joylarda Internetga simsiz ulanish bilan ta’minladi. 3-avlodtarmoqlari
(3G) Internetga xohlagan joydan ulanish uchun, WideAreaNetworks(WAN)
tarmoqlarini yaratish imkonini beradi va an’anaviy ovoz xizmatlari takliflarini
kengaytiradi. Mobil va o‘tkazish tarmoqlari konvergensiyasi jarayoni, yuqori hisoblash
quvvati bo‘lgan va o‘rtacha narxda Internetga chiqish uchun simsiz texnologiyalar
to‘plamiga ega bo‘lgan mobil telefonlar va KPK, noutbukka biboshlang‘ich
iste’molchilar uchun portativevositalarnirivojlantirishbilankuzatildi. Internet orqali
ovozli telefoniya (VoIP) an’anaviy telefoniya bilan raqobatlasha boshladi.
Internetga kengpolosali ulanish, qayd etilgan an’anaviy telefon aloqasiga raqobatchi
xizmat hisoblanadi. Simsiz kengpolosali ulanish(WBA) texnologiyalari mobil tarmoqlari
bilan xususiy va jamoat binolarida, hamda, shahar tarmoqlari darajasida
raqobatlashadilar.
|
II. BOB. CSS fayllari - Amaliy matematika va axborot texnologiyalari

|
Amaliy matematika va axborot texnologiyalari
|
bet | 5/15 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #240625 |
Bog'liq Xoshimova MalikaII. BOB. CSS fayllari.
2.1. CSS fayllari vazifasi.
CSS fayllari (Cascading Style Sheets) veb-saytlarda tarkibiy ko'rinishni belgilash uchun ishlatiladigan fayllardir. Ular HTML ma'lumotlarini stilizatsiya qilish, shakllarni joylash, ranglarni belgilash, shriftlarni sozlash va kengaytirilgan boshqa vizual tahrirlarni bajarish uchun ishlatiladi. CSS fayllari veb-saytlarni yaxshi ko'rinishga ega qilish uchun birinchi qatorlarda HTML fayllariga bog'liq bo'lishi kerak. Quyidagi ma'lumotlar CSS fayllari vazifasiga oiddir:
Stil belgilash: CSS fayllari HTML ma'lumotlariga stil belgilash imkonini beradi. Ular orqali siz HTML elementlariga (masalan, ,
, , , kabi) xususiyatlarni (masalan, fon rangi, matn rangi, matn o'lchami, chegaralarni, shakl va ko'rinishlarni) berishingiz mumkin. Bu elementlarni stilini belgilash orqali, veb-saytning o'ziga xos ko'rinishini yaratish imkonini beradi.
Kaskad tizimi: CSS "cascading" (kaskad) tizimini qo'llab-quvvatlaydi. Bu tizim orqali biror HTML elementi uchun berilgan turli CSS qoidalarining to'plamining birgalikda ishlatilishi mumkin. Agar bir element uchun bir nechta CSS qoidalari berilsa, ular kaskad tizimi orqali birlashtiriladi va o'zaro ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Qayta ishlash: CSS fayllari orqali o'zgartirishlar osonlik bilan amalga oshirilishi mumkin. HTML fayllari bilan aloqador bo'lgan CSS fayllaridagi o'zgarishlar dastlabki HTML fayllariga ta'sir etadi. Bu, veb-saytlarni o'zgartirishlar va stilni yangilashlar qilishni osonlashtiradi, chunki CSS fayllari barcha HTML fayllarida o'rnatilgan stil qoidalarini o'z ichiga oladi.
Kengaytirilgan tahrir: CSS tili o'zining kengaytirilgan tahrir imkoniyatlariga ega. U orqali siz veb-saytlardagi har qanday HTML elementlarini, klasslarni yoki IDlarni tanlab stilizatsiya qilishingiz mumkin. Bu, veb-saytlar yaratish jarayonida kengaytirilgan tahrirlarni bajarishni osonlashtiradi va elementlarga xususiy ko'rinishlar berishga imkon beradi.
Medialar: CSS fayllari orqali siz medialar (media queries) yordamida ekran hajmini, o'qlarni, qurilmalarni va boshqa xususiyatlarni tekshirish va odamlar uchun mos tahrirni belgilashingiz mumkin. Bu, veb-saytning responsive (moslashuvchan) ko'rinishini yaratish uchun foydalaniladi.
CSS fayllari veb-saytlarni ko'rsatish, stilizatsiya qilish va shakllarni belgilashda muhim ahamiyatga ega.
CSS fayllari, veb-saytlarning stilini va ko'rinishini belgilash uchun ishlatiladi. Ular HTML ma'lumotlarini stilizatsiya qilishga yordam beradi. Quyidagi ma'lumotlar va kodlar CSS fayllari vazifasiga oid:
Stil belgilash: CSS fayllari orqali HTML elementlarining ko'rinishini belgilash mumkin. Misol uchun, quyidagi kodda "example.css" nomli CSS fayli yordamida
|
| |
Mavzu: Elektr maydon kuchi. Potensiallar farqi Elektr maydon

|
Mavzu: Elektr maydon kuchi. Potensiallar farqi Elektr maydon
|
bet | 1/4 | Sana | 20.01.2024 | Hajmi | 121,59 Kb. | | #142003 |
Bog'liq art2
Mavzu:Elektr maydon kuchi.Potensiallar farqi
Elektr maydon — elektr zaryadlar yoki oʻzgaruvchan magnit maydon hosil qilgan fizik maydon. Vaqt boʻyicha oʻzgarmaydigan elektr maydon elektrostatik maydon . Elektr maydon tushunchasini birinchi boʻlib M. Faradey 19-asr 30-yillarida kiritgan. Elektr maydon materiyaning maydon koʻrinishidir. Materiyaning har qanday oʻzgarishlari, ularning oʻzaro taʼsirlari vaqt oraligʻida va fazoda roʻy beradi, har qanday fizik taʼsir faqat chekli tezlik bilan tarqaladi. Elektrlangan jismlarning bir-biriga taʼsiri, ularning harakati Elektr maydonlari tufaylidir. Elektr zaryadlar bir-biriga bevosita emas, balki bilvosita taʼsir etadi. Har bir zaryad d oʻz atrofidagi fazoda Elektr maydon harakat qiladi va shu maydon orqali boshqa maydonga taʼsir etadi. Demak, Elektr maydonning asosiy xususiyatlaridan biri mavjud boʻlgan Elektr maydonga zaryad kiritilganda unga Gʻ kuch taʼsir etishidir. Elektr maydon elektr maydon kuchlanganligi Yo va maydon potensiali f bilan tavsiflanadi. Elektr maydon kuchlanganligi maydonning kuch xarakteristikasi boʻlib, u miqdor jihatdan maydonning muayyan nuqtasidagi birlik musbat zaryadga maydon tomonidan taʼsir etadigan elektr kuchlanishi bilan oʻlchanadi. Kuchlanish vektor kattalik boʻlib, yoʻnalishi musbat zaryadga taʼsir etuvchi kuch yoʻnalishi bilan bir xil. Barcha nuqtalarda Elektr maydon kuchlanganligi ham yoʻnalish, ham miqdor jihatdan bir xil boʻlgan magnit maydon bir jinsli maydon deb ataladi. Maydon potensiali skalyar kattalik, u Elektr maydonning energetik xarakteristikasi hisoblanadi. Elektr maydonni yaqqol tasavvur qilish maqsadida elektr kuch chiziqlari va ekvipotensial sirt tushunchalaridan foydalaniladi. Har bir nuqtasida Ye vektor oʻziga urinma boʻlgan chiziqni elektr kuch chizigʻi deyiladi. Elektr kuch chiziqlari Elektr maydonni faqat yaqqol tasvirlabgina qolmay, balki ularning zichligi orqali Ye ni baholash mumkin. Kuch chiziqlari zich oʻtkazilgan joylarda kichik boʻladi. Bir jinsli maydonning kuch chiziqlari oʻzaro parallel yotadi. Hamma nuqtalarida potensial qiymati bir xil boʻlgan sirtlar ekvipotensial sirtlar deyiladi. Bir jinsli Elektr maydon uchun ekvipotensial sirtlar oʻzaro parallel tekisliklardagi, nuqtaviy zaryad maydoni uchun markazi zaryad ustida yotgan konsentrik aylanalardan iborat.
O’tkazgichdagi elektromagnit maydoni
|
| |
8-mavzu. Vaqtli qatorlar

|
8-mavzu. Vaqtli qatorlar
|
bet | 1/4 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #152861 |
Bog'liq 8-mavzu-вақтли қаторлар Reja: Vaqtli qatorlar, vaqtli qatorlarning turlari : momentli va davriy. Mutloq, nisbiy va o`rtacha vaqtli qatorlar.
Davriy vaqtli qatorlari o’rganilayotgan hodisa va jarayonlarni ma’lum davr oralig’i (interval)dagi holatini ifodalaydi. Masalan, bir oy (yoki yil) da ishlab chiqarilgan mahsulot, sotilgan tovarlar hajmi, ekilgan yer maydoni va h.k.
Vaqtli qatorlari hodisalarni tavsiflash vaqtiga ko’ra momentli va davriy vaqtli qatorlariga bo’linadi.
Vaqtli qatorlar, vaqtli qatorlarning turlari : momentli va davriy. Mutloq, nisbiy va o`rtacha vaqtli qatorlar. - Mutlaq qo’shimcha o’zgarish. O’rganilayotgan davr darajasini oldingi yoki bazis davr darajasidan farqini ifodalaydi.
- O’zgarish sur’ati. O’rganilayotgan davr darajasini oldingi yoki bazis davr darajasiga nisbatini ifodalaydi.
Vaqtli qatorlar, vaqtli qatorlarning turlari : momentli va davriy. Mutloq, nisbiy va o`rtacha vaqtli qatorlar. - Qo’shimcha o’zgarish sur’ati. Mutlaq o’zgarishning oldingi yoki bazis davr darajasiga nisbatini ifodalaydi.
Bir foizga qo’shimcha o’zgarishni mutlaq mohiyati. Qo’shimcha o’zgarish 1%ining mutlaq miqdorda qanchaga tengligini ifodalaydi
|
| |
Presslash - O‘zbekiston republikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi

|
O‘zbekiston republikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
|
bet | 4/25 | Sana | 08.06.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #261760 |
Bog'liq Курс лойиха виноPresslash
Oqim sharbati ajratilgan mezgaga kambag‘allashgan mezga deyiladi va u pressga yuboriladi.
Presslash davomida sharbatning oqim tezligi birdek emas. Boshida jarayon tezlik bilan ketadi, keyin esa sustlashib, oxirida tezligi ancha pasayib qoladi. Ajralib chiqqan sharbat miqdori asosan mezgaga ta’sir qilayotgan bosim kuchiga, presslash davomiyligiga, uni muntazam ravishda o‘zgarishiga, qatlam qalinligiga va xaroratga bog‘liqdir. Iskanjalashni boshlanishi mezga tarkibidagi sharbat miqdoriga, mezga zarrachalarini katta kichikligiga, xujayrani tizim tavsifiga va uning dastlabki ishlovda parchalanganlik darajasiga bog‘liq. Statik sharoitda jarayon boshlanishida bosimni har daqiqada 6 kPa oshirsa, sharbat ajralib chiqishi samaradorli o‘sadi. Bu tizimda sharbatni 80% qismi 30 daqiqa davomida ajraladi va uning tarkibidagi zarrachalar miqdori 100g/l dan oshmaydi. Mezgani presslash jarayonida bosimni tez o‘zgarishi mezgani maxalliy zichligini oshib ketishiga olib keladi, kuchli gidravlik zarba chiqaradi. Mezga qatlamlarida, bo‘lim panjarasida, pardasida ishchi bosimni o‘zgarishini kuchaytiradi. Bu hammasi sharbatni sachrab ketishiga, zarrachalar va fenol moddadar bilan boyitishga olib keladi va shu bilan birga sharbatni ajratib olish davomi qisqarmaydi. Mezgani presslashda bosimni ko‘payish tezligi katta bo‘lishi sharbat ajralish tezligini faqat boshida kuchaytiradi. To‘la doirani o‘rta tezligi esa pasayib sharbat zarrachalar bilan boyiydi. Presslanayotgan mezga qatlamini baland qilib olsak, sharbat chiqishini nisbiy tezligi tushib ketadi va sharbat tarkibidagi zarrachalar miqdori kamayadi. Presslash davomida «mezgani» naysimon kanallar yuzasi kichrayib, sharbat oqimiga to‘sqinlik kuchayadi. SHuning uchun qatlam balandligini kamaytirib uzluksiz yoki davriylik vaqti-vaqti bilan qattiq qismlar zichligini oshirmaslikga, pressdagi mezga massasi kovlab aralashtiriladi. Mezgani vaqti-vaqti bilan kovlash sharbatni ajralishini tezlatadi, jarayon davomiyligini qisqartiradi va sharbat xajmini ko‘paytiradi. Sharbatni kimyoviy tarkibi kam o‘zgaradi lekin zarrachalar miqdori 20-25%ga oshadi.
|
| |
Sharobni xurushlash - O‘zbekiston republikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi

|
O‘zbekiston republikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
|
bet | 7/25 | Sana | 08.06.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #261760 |
Bog'liq Курс лойиха виноSharobni xurushlash
Sharob kolloidlari bilan o‘zaro munosabatga kirishadigan gidrofil kolloidlar (jelatin, kley va xakazo) sharobni tinitish maqsadida sharobga qo‘shib tinitish jarayoniga – xurushlar deyiladi. Oqsil va oshlovchi moddalar bir-birga ta’sir ko‘rsatishi natijasida erimaydigan birikmalar hosil qilib, ular o‘z navbatida xurushlovchi moddalarga adsorbsiya (sedimentatsiya, kaogulyautsiya….) va boshqa fizikaviy kuchlar ta’sirida birikib, yiriklashib pag‘a-pag‘a shaklda bo‘lib o‘zi bilan sharobdagi mayda zarrachalarni olib ketadi va sekin rezervuar tubiga cho‘kib sharobni tindiradi. Bu o‘zgarishlar davomida qattiq fazani dispersligini ikki yo‘l bilan oshishini (ko‘payishi) kuzatamiz: qismlarni kattalashishi (koagulyasiya) va qattiq fazani cho‘kmaga ajralib chiqishi (sedimentatsiya).
Kolloid sistemasi singari sharobni xurushlash davomida zollarning o‘zgarishi kuzatiladi.
Qizil sharoblarga jelatin qo‘shilgandan bir necha daqiqadan so‘ng cho‘kma pag‘a-pag‘a bo‘lib tushishini kuzatamiz. Ularni kattaligi tezda o‘sib, yiriklashib, bo‘yok tuslari intensivlashib, to‘rsimon narsa hosil bo‘ladi. U o‘z navbatida cho‘kmaga katta va kichik, mayda zarrachalarni va sharobdagi boshqa muallaqlarni o‘zi bilan olib ketadi. Oq sharoblar tanin bilan boy bo‘lmaganligi uchun cho‘kma bir necha soat, ayrim xolatda bir necha kundan so‘ng ham paydo bo‘lishi kuzatiladi.
Agar dispers sistemadagi dispers faza zarrachalari 100 mm-dan kichik va 1mm-dan katta bo‘lsa, bu dispers sistemalari kolloid eritmalar yoki zollar deb ataladi. Tanin va oqsil moddalarni to‘plami kancha ko‘p bo‘lsa shuncha tanatlarni hosil bo‘lish tezligi, cho‘kma pag‘a-pag‘alarini katta-kichikligi va ularni cho‘kish tezligi yuqori bo‘ladi.
Xurushlashni mexanizmi: pektin moddalarni, kolloid zarrachalarni, tanidlarning elektron zaryadi manfiydir, eritma muhitining rN=Z teng bo‘lganda, tanin bilan kaogulyasiyalanmagan oqsil moddalar va jelatin esa musbat zaryadlik bo‘lib bir-biriga kimyoviy ta’siri natijasida tuzsimon xarakterli birikma hosil bo‘ladi. Tanatlar izoelektrik holatga yaqin holatda bo‘lib, jipslashib cho‘kmaga ketadi. Tanatlarni jipslanishiga sharob tarkibidagi sulfat kislotasini anionlari, uch valentli temir kationlarining ta’siri katta. Bu xolatga etil spirtning miqdori ta’sir qilmaydi.
|
| |
Sharobni filtrlash - O‘zbekiston republikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi

|
O‘zbekiston republikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
|
bet | 8/25 | Sana | 08.06.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #261760 |
Bog'liq Курс лойиха виноSharobni filtrlash
Filtrlash - bu suyuqlikni o‘tkazuvchi g‘ovak, to‘siqdan qattiq zarrachalarni ushlab qolish yo‘li bilan qattiq fazani suyuk fazadan ajratib qolishdir, sharob ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi.
Sorbsion muvozanatni kelish vaqti filtrlash materiallarni muhim tasnifidir. Muvozanat o‘rnatilgandan keyin filtrlash faqat zarrachalarni mexanikaviy ushlab qolishi hisobiga ketadi. Turli filtrlovchi materiallar uchun sorbsion muvozanatni boshlanishi bilan filtrlash fizik-kimyoviy xususiyatiga va zarrachalarni filtrlanayotgan suyuqlikni kimyoviy tarkibiga: ularning orasidagi nisbatga, xaroratga va boshqa ko‘rsatkichlarga bog‘liq.
Filtrlash jarayonida sharob kislorodga to‘yinadi, bu jarayon nordon va shampan sharoblarni ishlab chiqarish keraksizdir. Xarorat 18-20°C - ga teng bo‘lganda filtrlashni bir doirasida 1 litr sharobga 9,0 mg kislorod (demak to‘lik to‘yinadi) kirib keladi. Buni oldini olish maqsadida yuqori unimdorli nasoslar ishlatiladi (to‘lish 3-4 soatdan oshmasligi kerak) va sig‘imlar yuqoridan emas, pastki quvirlardan to‘ldiriladi.
Sharobga sovuqlik ishlovi berish
Sovuqlik bilan sharobga ishlov berishdan maqsad, ularning kristallik loyqalanishga qarshi barqarorligini oshirish. Bu ishlov berilganda vino kislotasini tuzlari-tartratlar cho‘kmaga ketadi. SHarobga etkazilgan fizik-kimyoviy ta’sir uni keyinchalik kristallik loyqalanishiga qarshi turg‘unlikga ega bo‘ladi. Sovitish, xaroratni pasayib ketishi bu vino tuzlaridan boshqa tuzlarni cho‘kishiga, oshlovchi va bo‘yoq moddalarini, oqsil va pektin moddalarini koagulyasiyalanishiga yordam beradi. Oqsil va pektin moddalarini koagulyasiyasini chaqirib, cho‘kmaga tushiradi shu bilan sovuqlik ishlovi sharobni xurushlaydi. Kaogulyasiyaga uchragan pektin – oqsil moddalar sharobdagi turli mayda muallaq zarrachalarni, turli bakteriyalarni, mog‘or zamburug‘ sporalarini va sharobdagi boshqa mikroorganizmlarni o‘zi bilan cho‘kmaga olib ketadi. SHu sababdan, sovitish ishlovi sharobga biologik ta’sir ham ko‘rsatadi.
Sovuqlik bilan ishlov berilgan sharoblarni kimyoviy tarkibini o‘zgarishi sovitish shart-sharoitlarga bog‘liq. Masalan, sharoit qattiq bo‘lib o‘tkazilsa va 10 kun sovitish haroratida saqlansa tartrat va fenol moddalarni miqdori 50%-ga kamayadi, azot moddalari 18-20%, kolloid holatdagi moddalar 25-30%.
SHarob tezda -4-5S0 haroratgacha sovitilib 2 kun shu haroratda o‘zida saqlab filtrlansa sharob tami yaxshilanadi va kafolat muddati davomida sharobni barqarorligi saqlanadi.
|
| |
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

|
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
|
bet | 25/25 | Sana | 08.06.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #261760 |
Bog'liq Курс лойиха виноFOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Islom Karimov “O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida ” Toshkent – “ O‘zbekiston ” 1995 y.
S.R. Zaychik. Texnologicheskoe oborudovanie vinodelcheskix predpriyatiy. Moskva, 1988 g.
S.R. Zaychik. Osnovnoe texnologicheskoe oborudovanie pervichnogo vinodeliya. Moskva, 1967 g
Agabalyans G. Ximiko-texnologicheskoy kontrol vinodeliya. Moskva, 1969 g
Mikrobiologik va texnologik nazorat fanidan laboratoriya mashg‘ulotlari uchun uslubiy qo‘llanma. Toshkent, 2006 g
Abdullaev O.A. SHarobchilik korxonalarida mexnat muhofazasi.
Normы texnologicheskogo proektirovaniya i texniko ekonomicheskie pokazateli vinodelicheskix zavodov po pererabotke vinograda.
Gulyamova Z.Dj. «Uskuna va loyihalash asoslari» fanidan maruza matni. Toshkent. TKTI 2008.
Polotskiy L.M., Lapshenkov G.M. Avtomatizatsiya ximicheskix proizvodstv; uchebnoe posobie dlya Vuzov.-M.: Ximiya, 1985.
YUsupbekov N.R., Muxamedov B.E.,Gulomov SH.M. Texnologik jaraenlarni boshqarish tizimlari. Darslik, -T.:Ukituvchi, 1997.
Ortiqov A., Musaev A.K., YUnusov I.I. Texnologik jaraenlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish. Uslubiy qo‘rsatma. Toshkent. TKTI 2004.
Ortiqov A., Musaev A.K., YUnusov I.I. Texnologik jaraenlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish. O‘quv qo‘llanma. Toshkent. TKTI 2004.
Merdjanian G.G. «Praktikum po texnologii vina» M. Piщevaya prom. 1984
Sbornik texnologicheskix instruksiy vinodelcheskoy promыshlennosti. 1985.
Agabalyans G. G. Ximiko-texnologicheskiy kontrol vinodelnogo proizvodstva.
Velikaya V. F. Suxodol «Laboratornыy praktikum po kursu obщey texnologii brodilnыx proizvodstv».
Novakovskaya S.S. SHishatskiy YU.I. Spravochnik. Proizvodstvo xlebopekarnыx drojjey. M. Agropromizdat. 1990.
|
| |