Institutsionalizmning metodologik asoslari va institutsional tahlilda boshlang`ich nuqta masalasi

|
Institutsionalizmning metodologik asoslari va institutsional tahlilda boshlang`ich nuqta masalasi
|
bet | 3/16 | Sana | 29.09.2024 | Hajmi | 51,23 Kb. | | #272928 |
Bog'liq 1-mavzu kirish1.2. Institutsionalizmning metodologik asoslari va institutsional tahlilda boshlang`ich nuqta masalasi
Hozirgi vaqtda neoinstitutsional yondashuvdan nafaqat iqtisodchilar va sotsiologlar, balki yuristlar va siyosatshunoslar ham foydalanmoqda. Bu ko`proq ham jahon xo`jalik tizimini, ham alohida olingan milliy iqtisodiyotni tadqiq etishga taalluqli, chunki fundamental tahlilni, xoh u iqtisodiy nazariya, siyosatshunoslik, sotsiologiya, huquq bo`lsin, bir fan doirasida olib borib bo`lmaydi.
Hozirgi bosqichda iqtisodiy imperializm4 iqtisodiy fanning deyarli barcha oqimlariga xos, biroq neoinstitutsionalizmda u yaqqol namoyon bo`ladi, bu boshqa metodologik asoslardan voz kechmagan va neoklassikaning “qat’iy negizi”ni o`zgartirmagan holda jamiyat haqidagi boshqa fanlar – psixologiya, sotsiolgiya, siyosatshunoslik fanlarining ishlanmalaridan foydalanish imkonini beradi, bu tahlil sohasini sezilarli darajada kengaytirib, uni boyitadi va aniqlikka yaqinlashtiradi.
Neoinstitutsionalizm ikkita umumiy asosdan kelib chiqadi, birinchidan, ijtimoiy institutlar ahamiyatga ega, ikkinchidan ular neoklassik nazariya vositalari yordamida tadqiq etiladi. Ushbu ikki taraflama xususiyat neoinstitutsionalizmni “eski” institutsionalizm va neoklassik nazariyadan ajratib turadi.
Neoinstitutsionalizm neoklassik nazariyadan insonning ko`paytiruvchi xattiharakati va metodologik individualizm tamoyillarini meros qilib olgan holda o`tgan asrning 50-60 yillarga kelib shakllandi. Neoinstitutsionalizmning ayrim variantlarida o`yinlar nazariyasidan foydalaniladi. Ayrim neoinstitutsionalistlar o`z tadqiqotlarida evolyutsion nazariya qoidalariga tayanadi.
Biroq, ularning o`xshashligiga qaramay, neoinstitutsional va neoklassik yondashuvlarining metodologik xususiyatlarini belgilab beruvchi bir qator farqlarni ajratish mumkin.
Neoinstitutsional nazariya ijtimoiy jarayonning real faoliyat ko`rsatuvchi ishtirokchilari sifatida guruhlar yoki tashkilotlarni emas, balki alohida individlarni o`rganadi. Shu tariqa tashkilotlar ichida individlar o`rtasida yuzaga keladigan munosabatlar turli tashkiliy tuzilmalarning mavjud bo`lishini izohlash uchun hal qiluvchi omil hisoblanib, neoinstitutsional nazariyani o`rganish ob’ekti sanaladi, ayni paytda neoklassik nazariyada firma “qora quti” sifatida ko`rib chiqildi. Firmaning paydo bo`lishi masalalari ham neoklassiklar nazaridan chetda qoldi, ayni paytda neoinstitutsional yo`nalish vakillarining ko`plab ishlari, shu jumladan R.Kouz ishlari [30]ning maqsadi “firmaning mavjud bo`lishini izohlash va uning faoliyati ko`lamlarini belgilab beruvchi sabablarni qidirib topishdan iborat bo`ldi”.
Ta’kidlash lozimki, metodologik individualizm bir qator jarayonlarni tadqiq etish uchun ancha jiddiy cheklovlarni belgilaydi. Masalan, davlatni yagona, uyg`unlashgan tarzda foliyat ko`rsatuvchi, bo`linmas organizm sifatida aniq tasavvur qilishga to`liq tayangan tadqiqotni amalga oshirish ancha muammoga aylandi; davlatning maqsadli funksiyasini ko`paytirishga, individlar funksiyalarining qismi (agregati) hisoblanmaydigan o`ziga xos “ijtimoiy ne’mat funksiyasi”ga asoslangan yondashuvlardan foydalanish ham qiyindek tuyuladi. Ikkinchi tomondan, bunday asos tadqiqot natijasida olinadigan xulosalarning amaliyot nuqtai nazaridan ahamiyatini yanada oshiradi, chunki ular real ma’lumotlarga asoslanadi.
Individlar va institutlarning o`zaro bog`liqligini tahlil etishda boshlang`ich nuqtaga nisbatan ikkita tamoyil mavjud. Birinchi tamoyilda institutlar individlarning manfaatlari hamda xatti-harakatlari orqali tushuntiriladi va metodologik individualizm deb nomlanadi. Ya’ni, individ institutlarni tahlil qilishda boshlang`ich nuqta hisoblanadi. Masalan, davlatni tavsiflashda uning fuqarolarining manfaatlari va o`ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqiladi. Metodologik individualizm tamoyilining davomi spontan evolyutsiya konsepsiyasidir. Ushbu konsepsiyaga ko`ra, institutlar insonlarning harakatlari natijasida paydo bo`ladi degan taxmin ilgari suriladi. Ya’ni, individlar birlamchi, institutlar esa ikkilamchi o`rin tutishi to`g`risidagi taxmin neoklassiklar qarashlarida aks etgan
Aksincha, tahlil uchun boshlang`ich nuqta sifatida individlar emas, balki institutlar belgilanishi ikkinchi tamoyilga asos bo`ladi. Shu tariqa ikkinchi tamoyilda xolizm metodologiyasidan foydalaniladi. Boshqacha aytganda, individlar institutlarning ta’rifidan kelib chiqib tavsiflanadi. Institutlar esa, o`zlari makrodarajada munosabatlar tizimini takror ishlab chiqarishda bajaradigan funksiyalar orqali izohlanadi. Endi fuqarolar o`z hukumatini emas, balki hukumat ma’lum xildagi fuqarolarning shakllanishiga ko`maklashadi. So`ngra, spontan evolyutsiya konsepsiyasiga institutsional determinizm tezisi qarshi turadi va u muhim barqarorlashtiruvchi omil hisoblanadi. Institutlar – o`tmishda sodir bo`lgan «jarayonlar natijasi» bo`lib, ular o`tmish holatlariga moslashgan va shuning uchun ijtimoiy mo`rtlik, psixologik mo`rtlik omili hisoblanadi va barcha keyingi rivojlanish «doiralarini» belgilab beradi. Shunday qilib, xolizmda individlarning manfaatlari va xatti-harakatlari ularning o`zaro hamkorigini oldindan belgilab beruvchi institutlarning tavsifi orqali tushuntiriladi. Ya’ni, institutlar birlamchi, individlar esa ikkilamchi o`rin tutadi.
|
| |