Tayanch so’z va iboralar izoxi - Маъруза o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi

|
Маъруза o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi
|
bet | 9/69 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,78 Mb. | | #251021 |
Bog'liq Маъруза o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vaz (1)Tayanch so’z va iboralar izoxi.
O’z – o’zidan boruvchi jarayonlar deb (musbat) tashqaridan energiya talab qilmasdan boradigan jarayonlarga aytiladi.
G’aytar (termodinamik) jarayon nixoyasida sistema ham, tashxi muhim ham dastlabki holatiga qaytishi kerak.
Abadiy dvigatel –tashqaridan energiya olmasdan to’xtovsiz ishlashi lozim bo’lgan qurilma.
Enropiya -- holat funkstiyasi bo’lib, izolirlangan sistemalarda beradigan jarayonlar uchun o’z – o’zidan borish – bormaslik mezoni bo’lib xizmat qilishi mumkin.
Mavzu bo’yicha nazorat savollari.
1. Termodinamika 2 – qonuni hal qilgan masalalar.
2. G’aytar va qaytmas jarayonlar.
3. Termodinamik qaytar jarayonga misol sifatida ideal gazning
izotermik kengayib – siqilish jarayonini izoxlang.
4. Jarayonlarni qaytar bo’lish shartlari.
5. Termodinamika 2 -- qonunini ta’riflari.
6. Karno stiklini izoxlang.
7. Izotermik jarayonlarda (qaynash, kristallanish) entropiyaning
o’zgarishi nimaga teng?
8.Birinchi va ikkinchi qonun qo’shma ifodasini keltiring.
9. Qaytar va qaytmas jarayonlarda entropiyani o’zgarishi.
10. Entropiya - izolirlangan sistemalarda jarayonlarni o’z-o’zidan borish –bormasligi, yo’nalishini va muvozanatini belgilovchi mezon ekanligini izoxlang.
Adabiyotlar:
X.R. Rustamov “Fizik kimyo”, T. , “O’zbekiston”, 2000.,
99-116 betlar.
A.G. Stromberg, D.P. Semchenko “Fizicheskaya ximiya”, M., “Visshaya shkola”, 1988., 85-96 betlar.
Fizik kimyo fanidan amaliy mashqulotlar B.N. Afanasev va boshqalar. Tarjimonlar X.I. Akbarov, R.S.Tillaev - 4-ruscha nashr tarjimasi, T., O’zbekiston, 1999., 31-34 betlar.
Ma’ruza №5.
Termodinamikaning 3-qonuni.
REJA:
1.Termodinamikaning III-qonunining asosiy vazifasi.
2.Jarayonlarning o’z-o’zidan borish shartlari.
3. Entropiya. Uni turli jarayonlardagi o’zgarishi..
Termodinamikaning 1-2 qonunlari va ulardan kelib chiqadigan turli funkstiyalarni temperaturaga bog’liq xolda o’zgarishini integral ko’rinishda yozadigan bo’lsak, quyidagi ifodalarni xosil qilamiz.
UqCvdT HqCpdT SqCpdG’T
Bu tenglamalarni echib, shu funkstiyalarning ma’lum (T2) temperaturadagi qiymatini topish uchun ularning boshqa biror(T1) temperaturadagi qiymatini bilish lozim. Bu integrallarning pastki chegarasi (T1) sifatida shu funkstiyaning absolyut noldagi (To) qiymati olinganda bu fukstiyalarning ham absolyut qiymatlarini aniqlash mumkin bo’lar edi. Bularni esa termodinamikaning 1,2-qonunlardan foydalinib aniqlab bo’lmaydi. Buni termodinamikaning 3 - qonuni – Nernstning issiqlik teoremasi va M.Plank posto’lati yordamida aniqlash mumkin.
Nernst teoremasini quyidagi diagrammadan ko’rish mumkin.
Uzluksiz chiziqlar tajribada olingan natijalar asosida chizilgan. Tabiiyki tajribalarni absolyut nol atrofida olib borib bo’lmaydi, bu temperatura yaqinlarida yuqoridagi funkstiyalarni (G) qiymatlarni faqat faraz qilish mumkin. Nernst teoremasida shu xaqida shunday deyiladi; Temperatura pasaygan sari va G ning qiymatlari bir-biriga yaqinlashib boradi va absolyut nolda ular bir xil qiymatga ega bo’ladi. Absolyut nolda G va larning temperaturaga bog’liqligi chiziqlari bitta urinmaga ega bo’ladi va bu urinma T o’qiga paralel bo’ladi.
Matematik ko’rinishda bu quyidagicha bo’ladi;
(HT)T0q(GT) T0
Issiqlik teoremasiga binonan, absolyut nol temperaturaga erishish mumkin emas. Ilgaridan ma’lumki GS demak, GS
Yuqoridagi tenglamaga qo’ysak (GG’T)T0q( S) T0q0
Bundan, absolyut nolda jarayonlarda enrtopiya o’zgarishi bo’lmaydi-degan fikr o’z-o’zidan keladi. Shuning bilan birga absolyut nolda kondensatlangan sistemadagi moddalarning entropiyasi nolga teng deyish mumkin.
Bu mulohazalarga M.Plank (1912) aniqlik kiritib, absolyut nolda xar qanday element yoki birikmaning to’qri tashqil topgan ideal sof xolatidagi kristallining entropiyasi nolga teng degan farazini aytdi (Plank posto’lati). Ideal qattiq modda (kristall) deb, hamma tugunlarida shu atom yoki molekulalargina bo’lgan ideal kristallik panjaraga ega bo’lgan qattiq modda nazarda tutilgan. qattiq eritmalar, shishasimon moddalar, aralashmalarning entropiyasi absolyut nolda xam noldan katta bo’ladi.
Entropiyaning absolyut qiymati.
Yuqoridagilarni inobatga olinsa, Plank posto’latining matematik ifodasi.
Tq0 S0q0
Plank posto’latidan fodalanib, moddalarning turli xolat va xoxlagan temperaturadagi absolyut entropiyasini xisoblash mumkin. Buning uchun moddaning xar xil xolatdagi issiqlik sig’imlari, ularning temperaturaga bog’liqligi, bir xolatdan ikkinchi xolatga o’tganda o’tish issiqliklari ma’lum bo’lishi kerak.
Ideal qattiq kristal moddaning absolyut noldagi entropiyasi 0 ga teng bo’lganligidan uning T temperaturadagi entropiyasini quyidagi tenglamadan topish mumkin. Bu erda Sr-kristall moddaning issiqlik sig’imi. Agar modda T temperaturaga kelguncha kristal turlarini va agregat xolatlarini o’zgartirgan bo’lsa, bu tenglama quyidagicha bo’ladi.
bu erda Cpk, S1rk, Cp,c, Sr,g – ideal qattiq kristal moddaning, noideal qattiq moddaning, suyuqlik va gazsimon moddalarning issiqlik sig’imlari. To’t Tc, Tq – ideal kristal qattiq moddaning noideal modda xolatiga o’tish, suyuqlanish va qaynash temperaturalari, Ho’t, Hc, Hq – ideal kristall qattiq moddaning noideal moddaga o’tish, suyuqlanish va qaynash molyar issiqliklar.
Plank posto’latidan kelib chiqadigan ba’zi xulosalar;
1.Ideal qattiq jism entropiyasi uchun quyidagi tenglama xosil qilamiz. SqCpdTG’T
2.Absolyut nolga yaqinlashganda ideal qattiq jism issiqlik siqimi ham nolga intiladi.
Shunday bo’lmasa, yuqoridagi integral ostidagi ifoda (TqOda) cheksizlikka aylanar edi, chunki Plank posto’latiga binoan T da entropiya nolga intiladi. Demak da Srq0 va xech qanday jarayonlar orqali temperaturaning absolyut 0 gacha tushurishi mumkin emas-bu absolyut nolni olib bo’lmaslik prinstpidir.
Absolyut nolga yaqinlashgan sari moddalar issiqlik siqimi cheksiz kichik bo’ladi va uni absolyut 0 gacha tushurish mumkin emas.
Nernstning issiqlik teoremasini (ya’ni termodinamikaning uchinchi boshlanmasini) Plank posto’latining xulosasi deyish ham mumkin. Misol. Biror aAQvV dDeE reakstiyada ishtirok etuvchi V moddaning absolyut entropiyasini xisolash mumkin. Buning boshqa moddalar absolyut entropiyalari va reakstiya mobaynida entropiya o’zgarishi ma’lum bo’lishi kerak. Reakstiyada entropiya o’zgarishini quyidagi tenglamadan xisoblab topish mumkin.
SqdSDQeSE-aSA-bSB
Demak, V moddaning absolyut entropiyasini quyidagicha tenglamadan topish mumkin; SBq1v (dSDQeSE-aSA-S)
Reakstiya mobaynida entropiyani o’zgarishi tajribada olingan ma’lumotlar asosida aniqlanadi.
Muvozanat konstantalari absolyut entropiyalardan foydalanib xisolash.
Tajriba o’tkazmasdan turib, kimyoviy reakstiyalarning xar xil temperaturalardagi muvozanat konstantalarini xisoblash-kimyoviy termodinamikaning amaliyotga tadbiqining muxim ko’rinishlaridandir. Bu xisoblar absolyut entropiyalar yordamida amalga oshiriladi.
Bu xisoblar asosida standart Gibbs energiyasi tenglamasi yotadi.
G0Tq-RTlnK0
Boshqa tomondan G0TqH0T – T S0T
bu erda H0T – T – temperaturadagi reakstiyaning standart issiqlik effekti
S0T-T – temperaturadagi reakstiyaning standart entropiyasi.
Tenglamaga qo’ysak lnKq-H0TG’RTQS0TG’R
Bundagi H0T ni quyidagi tenglamadan topish mumkin.
H0TqH0298QSpdT
Bu erda H0298 ni standart xosil bo’lish issiqliklari orqali topiladi (ma’lumotnomalardan olinadi). T temperaturadagi entropiya o’zgarishi S0T ni quyidagi tenglamadan topamiz
S0TqS0298QSpG’T * dT bu erda S0298 ni moddalar standart absolyut entropiyalardan (ma’lumotnomalardagi) foydalanib topiladi. Bularni yuqoridagi tenglamaga qo’ysak.
LnK0q-H0298G’RTQS0298G’RQJG’R
bu erda Oxirgi tenglamaga CpqaQbtQstQs1G’T2 ni qo’yib quyidagi ifodani keltirib chiqaramiz JaM0QbM1QsM2Qs1M-2
bu erda M0., M1, M2, M-2 lar temperaturaga bog’liq funkstiyalar. Bu funkstiyalarni quyidagi tenglamalardan foydalanib topish mumkin.
M0q298G’T-1Qln TG’298 Mnq298n1G’ (nQ1)T-298nG’nQTnG’n(nQ1)
Temkin va Shvarstman tomonidan bu funkstiyalarni koeffistientlarini topish uchun jadvallar tuzilgan va bu usulni Temkin –Shvarstman usuli deb ataladi, bu usul keng qo’llaniladi.
Yuqoridagi tenglamadagi uchinchi qo’shiluvchidan boshlab keyingilarini ta’siri uncha katta emas va muvozanat konstanta qiymatiga kam ta’sir qiladi.
Agarda moddalarning faqatgina standart temperaturadagina issiqlik sig’imlari ma’lum bo’lsa aniqligi kamroq bo’lgan natija hosil bo’ladi. I M0 Cp,298
Agarda moddalar issiqlik sig’imlari noma’lum bo’lsa, undan Spq 0 deb qabul qilinadi va Jq0 bo’ladi.
Bu oxirgi ikki yo’sinda xisoblash orqali aniqligi pastroq bo’lgan natijalar olish mumkin.
Entropiya. Uni turli jarayonlarda o’zgarishi.
Yuqoridagi tenglamani quyidagicha yozish mumkin;
q1q2q1 q2q1
q2G’T2 q1T1 q1G’T1-q2G’T2o
Olingan yoki berilgan issiqlikning shu issiqlik manbai temperaturasiga nisbati keltirilgan issiqlik deyiladi.
Bir necha kichik stikllardan iborat deb
Q yoki Q
Matematikadan bilamizki, agar yopiq kontur bo’yicha olingan integral nolga teng bo’lsa, shunday bir funkstiya borki, uning to’la differastianali integral ostidagi ifodaga teng bo’ladi. Bu funkstiya S bilan ifodalanib, uni Klauzius entropiya deb ataladi.
Uning to’la differnstiali dSQ bo’ladi.
Entropiya xam, xuddi sistemaning ichki energiyasi sistemaning xolati funkstiya bo’lib, yani to’liq funkstiya bo’lib, uning o’zgarishi faqat sistemaning dastlabki va oxirgi xolatlariga bog’liq; jarayon boradigan yo’liga boqliq emas. Sistemaning 1 –xolatidan 2 –xolatiga o’tganda entropiyaning o’zgarishi
S2-S1SdQ
Entropiya – ekstensiv kattalik, ya’ni sistemadagi modda miqdoriga bog’liq. Entropiyaning bu xossasini yuqoridagi tenglamani boshqacha yozib ko’rish mumkin.
dQTdS
Tenglamaning chap tomonidagi kattalik (Q) energiya o’lchamiga ega, demak TdS ko’paytma ham energiya o’lchamiga ega. Biz bilamizki, har qanday energiya intensiv va ekstensiv omillar (faktorlar) ko’paytmasidan iborat, bundan T intensiv omil bo’lganidan dS ekstensiv omilligi kelib chiqadi.
Entropiya additivlik qonuniga bo’ysinadi, ya’ni muvozanat holatdagi sistemaning entropiyasi uning alohida bo’laklarining entropiyalari yig’indisiga teng. Murakkab jarayonda entropiyani o’zgarishi jarayonining alohida – alohida bosqichlaridagi o’zgarishlari yig’indisiga teng.
Shuning bilan birga, yuqoridagi tenglamalari (tenglik ishorali) qaytar jarayonlar uchun to’g’ri bo’lib, qaytmas jarayonlar uchun ular ko’rinishi quyidagicha bo’ladi.
dSQqaytmas yoki dSQ q-mas
S va dS
SQq-mas va SQq-mas
qaytmas va qaytar jarayonlar uchun qo’shma ifoda quyidagicha,
dSQ va dSQ-mas
Bu ifodani 1 -qonun analitik tenglamasiga qo’yib, birinchi va ikkinchi qonunlarining qo’shma ifodasini yozamiz.
dSdU
Qaytmas jarayonlar uchun keltirilgan ifodalarda entropiya o’zgarishi issiqlik bilan tengsizlik orqali bog’langan. Shuning uchun bu jarayonlarda entropiyani o’zgarishini hisoblash mumkin emas. Shu bilan birgalikda qaytar va qaytmas jarayonlarda entropiya o’zgarishi bir xil, chukki entropiya xolat funkstiyasidir. Binobarin, real qaytmas jarayonlarda entropiya o’zgarishini hisoblash uchun bu jarayonni (xayolan) qaytar bosqichlarga bo’lib, bu bosqichlar uchun entropiyaning o’zgarishini qaytar jarayonlar tenglamalaridan foydalinib hisoblash kerak.
Hamma bosqichlar uchun entropiya o’zgarishlarini yig’indisi aniqlanib, qaytmas jarayondagi entropiya o’zgarishini topiladi.
|
| |