nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

3. Oynirtg 21 kunidagi mahsulotning og'irligi.
4. Keyingi oyning birinchi sanasidagi mahsulotning
1/2
og‘iriigmi ham qo‘shib 3 gaboiinadi.
O'rtaeha topilgan og‘irlikdan oylik kamayish foizga asosan
mahsulotni tabiiy kamayishi topiladi. Sabzavot va mevalarni
saqlashda
ularning tabiiy kamayishi o‘rtacha m e’yorlari 5-jadvaldakeltirilgan.
Masalan. Omborda 1 mayga kelib 300 tonna kartoshka bor edi. 11
may da - 200 tonna, 21 mayda 100 tonna, 1 iyunga kelib 0 tonna
mahsulot qoldi, may oyi bo‘yicha kartoshkani o'rtacha og'irligi
quyidagiga teng:
(300-5-2) + 20 + 100 + 0 _ 450 _ 15o ^
3
3
May oyida tabiiy kamayish fo izil,l% b oig an i uchun
150 t : 100x1,1=1,65 tonna
2-vazif'a.
1. Tabiiy shamollatiladigan omborda saqlanayotgan
olmaning qishki navlarining may oyidagi tabiiy kamayishini
hisoblang: 1 mayda 800 t olma bo'lgan, 10 mayga kelib 290 t sotuvga
chiqarilgan va 21 mayga kelib yana 385 t sotilgan. Ushbu olmalar-
ning sovutiladigan ombordagi tabiiy kamayishini ham hisoblang.
2.
Doimiy omborda saqlanayotgan nokning tabiiy kamayishini
hisoblang: a) Tabiiy sbamollatiladigan; b) Sovutgichlarda.
Bunda omborda 1-dekabrda 150 tonna nok bo‘lgan, Ю-
dekabrgacha 65 tonna sotuvga chiqarilgan, 21-dekabrga kelib esa
qo‘shimcha yana 42 tonna chiqarilgan. Tabiiy kamayishi qancha?
Tabiiy kamayish olcham lari barcha mahsulotlar uchun hisob-
laixadi. Agar omborda mahsulot chirish, m og‘orlash, kemiruvchilar,
qushlar va hasharotlar tomonidan yeyilishi va boshqa sabablarga ko‘ra
kamaysa, u tabiiy kamayishga kiritilmaydi.
Ta’kidlasli joizki, tabiiy kamayish oichamlari yuqoridagi
5-
jadvalda ko‘rmib turganidek, saqlash sharoitlariga yuqori darajada
bogiiqdii'. Omborda salash tartiblari, ya’ni sovutish va
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

Jihoz va materiallar:
tarozi, kolbalar, shpatel, shn, taxta, savat,
kartoshka tugunaklari, Zaare jadvali.
0 ‘zlashtirish uchun savollar
1. Kartoshkadan tashqari yana qaysi ekinlardan kraxmal olish
mumkin?
2. Kartoshkadan kraxmal olish qanday afzaffiklarga ega?
3. Zaare jadvali bilan qanday ishlanadi?
4. Nima ucliun tajribada suvning harorati 17,5°S b o lish i kerak?
10-ish. Qand moddasini aniqlash
Darsning maqsadi:
qand tarkibiga kiruvchi moddalar bilan
tanishish. Talabalarga meva va sabzavotlar tarkibidagi umumiy qand
moddasini aniqlashni o'rgatish.
Meva va sabzavodaming kimyoviy tarkibining asosiy qismini
qand moddalari (saxaroza, fruktoza, glyukoza va h.k.) tashkil etadi
(10-jadval). Xomashyodagi qand miqdoriga qarab, qayta ishlash mah-
suloti sifatini oldindan taxminiy belgilasa b o ‘Iadi (tuzlangan boddng,
tomat va karam).
10-jadval
0 ‘zbekistonda yetishtiriiadigan meva va uzumlarning
tarkibidagi shakarning miqdori, %
Mevalar turi
Shakar
miqdori
Mevalar turi
Shakar
miqdori
Olma
9,6-14,8
Gilos
12,2-14,5
Nok
10,8-12,7
Obco‘ri
9,5-15,0
Bexi
9,7-13,7
Anor
(shirasida)
14,0-21,0
0 ‘rik
8,4-19,0
Anjir
9,0-30,0
Shaftoli
7,3-12,0
qoqi
qilinganida
73,0-75,0
Olcha
8,1-17.5
Qulupnay
5,5-8,5
Uzum
(soiiganida)
40 0-50,0
Xo‘jag ‘at
5,6-107
Qand moddasi bu hujayralar nafas olishi uchun asosiy material,
shuning uchun qand miqdorini bilish saqlashda modda
ahna-
shinuvining ta ’rifi va boshqa jarayonlami bilishga yordam beradi.
Ishlash tartibi: ayrim vaqtlarda reduksiyalangan qand moddasini
aniqlash maqsadga muvofiq bo ladi. Masalan, u meva-sabzavotiami
saqlashda gidroliz jarayonlarini ta’nflash uchun zarur. Buning uchun
barfed reaktividan foydalaniladi va u quyidagicha amalga oshiriladi. 1
g neytral uksus kislota misi 15 ml suvda (6,6% li eritma)
aralashtiriladi. 200 ml shu eritmaga 5 ml 38% li uksus kislota qo‘shilib
aralashtiri ladi.
Probirkaga 2 ml reaktiv solinib 1 ml meva yoki sabzavot
sharbatidan qo‘shiladi. Bu eritma sekin qaynatish darajasiga olib
kelinadi va Suo cho'kma holiga keladi. Cho‘kmaning hajmi bo‘yicha
taxminan reduksiyalangan qand miqdori haqida fikr yuritish mumkin.
Mazkur miqdor texnik talablarda berilgan me’yor bilan qiyoslanadi va
mevalarning qandlihgi bo‘yicha sifatiga baho beriladi.
Unutmaslik kerakki, bu qand mahsulot tarkibidagi umumiy
qanddir. Uning tarkibiy qismlari ulushini (masalan saxarozani)
aniqlash uchun yanada murakkb kimyoviy reaksiyalar talab etiladi.
Bunday reaksiyalar bilan talabalar o‘simliklar biokimyosi fanida
tanishadilar.
|
(stellajning eng ustki qavatining ko‘rinishi)

3-ish. Meva-uzumni yig‘ib-terib olish, joylashtirish va saqlash
uchun ishchi kuchi, inventar, idish-qutilar va boshqa
materiallarni hisoblash
Darsning maqsadi: talabalarga meva-uzumni o‘z vaqtida va
isroflarsiz yig‘ib-terib olishga o‘rgatish. Buning uchun yig‘im-terim
hamda meva-uzumni joylashtirish davrida talab etiladigan ishchi
kuchi, inventar v a materiallarni hisoblashni o'rganish.
M a’lumki, meva-uzumni o ‘z vaqtida
isrof qilrnay terib olish
mas’uliyatli ishlar hisoblanadi. Bu ishlami yuqori saviyada o ‘tkazish
uchun terim boshlanishidan oldin mavsumda foydalaniladigan barcha
anjomlami, y a’ni narvon, terim chelaklari yoki savatlari,
ilgaklar,
arqon va boshqalami taxt qilib qo'yish talab etiladi (5-rasm).
1-vazifa. Mavsumda bir kunda teriladigan meva (t), terimchilar
va yordamchilar miqdorini aniqlash:
a) yozgi navlar — 350 t (Samarqand to‘n g ‘ichi, Toshkent borovin-
kasi, Grafenshteynskoe krasnoe). Yig'ish muddati 5/V dan 10/VI
gacha.
b) kuzgi navlar - 600 t (Zolotoe grayma, Parmen zimniy zolotoy,
Djonatan). Yig‘ish muddati 10/VII dan 20/VIII gacha.
v) qishki navlar - 1200 t. (Vaynsep, Renet Simirenko, Oq
Rozmarin). Yig‘ish muddati 10/VIII dan 10/IX gacha.
Bir ishchiga
kundalik m e’yori 350 kg olma mevasi. Bir yordamchi ishchiga
kundalik ish, y a’ni olmani to ‘plash - 2,5 t.
Shaumarov Xikmat Baxramovich

|
Shaumarov Xikmat BaxramovichBog'liq kitob 00617a84a6c9428Shaumarov Xikmat Baxramovich
Islomov Soxib Yaxshibekovlch
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini saqlash
va birlamchi qayta ishlash texnologiyasi
0
‘quv qo‘llanma
T a sh k en t - “In n ovatsiya-Z iyo” - 2 0 2 0
Muharrir Xolscddov F.B.
Nashriyot litsenziyasi A I Ns023, 27.10.2018.
Bosishga 30.11.2020. d a ruxsat etildi. Bichimi 60x84.
“Times New Rom an” gamiturasi.
Ofset bosma usulida bosdldi.
Shartli bosT"” in+'tvi'i 13. Nashr bosma tabog'i 12,5.
ia d i 200 nusxa.
“Innovatsiya-Ziyo" MCHJ matbaa bo‘limida chop etildi.
Manzil: Tashkent shahri Farhad ko'chasi 6-uy.
|
| |
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

1 m3 - 400 kg (0,4 tonna)
2,88 m 3 - X
1л
4. 600 tonna karamni joylashtirishga nechta moslama kerak?
600 tonna : 1,152 tonna = 504 ta moslama.
5. 600 tonna karam joylashtirish uchun qancha foydali may don
kerak?
3,6 m 2 x 504 dona moslama = 1814,4 m2
6. Foydali may don yoki
ombor maydoning foydalanish
koeffitsiyenti.
1814,4 m2 - 8 5 %
X - 100%
x =
= 2185,7л,2
8 5 %
b),
600
tonna
karamni
3
qavatli
tokchali
majburiy
shamollatiladigan omborda saqlash. Moslamaning (shtabel) balandligi
0,8 m, eni 1,2 m, uzunligi 3,0 m. Omboming foydalanish koeffitsiyenti
76%.
-vazifa - S. Y. Is kamov

Bunda olma saqlanadigan konteyneming (3.3-rasm) sig‘imi 250 kg.
Konteyneming uzunligi 0,9 m, eni 0,6 m. Konteynerlami 2 qavat qilib
taxlanadi. Omboming foydalanish koeffitsiyenti 85%.
6-vazifa. 300 tonna uzumni sovutiladigan omborlarga saqlash
uchun joylashtirishda talab etiladigan yashiklar,
tagliklar va ombor
maydonini hisoblash. Bunda uzum saqlanadigan №1 nomi bilan
ataluvchi yashikning sig‘imi 8 kg. Yashiklar taxlanadigan yashikning
uzunligi 1,2 m, eni 0,8 m. Yashiklami taxlash balandligi 3-4 m, ya’ni
bitta taglika 16-20 dona yashik taxlanadi. Omboming foydalanish
koeffitsiyenti 85%.
Doimiy omborlarda meva va sabzavotlami joylashtirish tartibi.
Sabzavot va mevalar doimiy omborlarda xiimonlarda to ‘kma holda,
konteynerlarda, yog'och yashiklarda yoki qoplarda saqlanadi (3-
rasm).
1
2
3
3-rasm. Sabzavot va mevalar saqlanadigan idishlar:
1-qop; 2-yashik; 3-konteyner.
Karamrd oziq-ovqat maqsadida tokchani eni va bo‘yiga
qarab
taxlanadi. Tokchaning kengligi 1 m, balandligi esa 0,6-0,8 m b o iib ,
3-5 qavat karam boshlari joylanadi.
Lavlagi, turp, sholg‘om kichik xirmonlarda (kengligi 3-4 m,
uzunligi bmoning kengligiga qarab) saqlanadi. Lavlagining xir-
mondagi qatlami 1,2-1,5 m, turp va sholg'om uchun 1
metrgacha
bo‘ladi.
Piyoz maxsus to‘rli qoplarga joylangan holda shtabeilarga tax-
lanib, yoki maxsus 4 qavatli stellajlarda to ‘kina holda saqlanadi.
Bimday stellajlarda piyoz yaxshi saqlanadi,
ulami shamollatib turisli
va saqlanish holatini nazorat qilish juda qulaydi (4-rasm).
li
‘t unini turli usulda saqlashda karotinning yo‘qolishi, %

mumkin.
Omborlarda havoning namligi 70-75% bo‘lishi tavsiya etiladi.
Qoplarga solingan omixta yemlami tax qilib joylanadi va uning
saqlashdagi talablarga muvofiq saqlanadi.
Bunda qoplaming
balandligi 10-12 tadan, sovuq kunlarda esa 13-14 ta dan oshmasligi
lozim. Omixta yemlami saqlashda ulaming holati muntazam nazorat
qilib turiladi. Omborda havoning namligi va harorati doim olchab
turilishi kerak.
Davlat standartida ko'rsatilishicha, omixta yemlami ko‘p
holatlarda ishlab chiqilganidan boshlab bir-ikki oy saqlash tavsiya
etiladi. Hozirgi vaqtda omixta yemlami maxsus omborlarda gaz
muhitini o‘zgartmb saqlash keng qo‘llanilmoqda. Bunda atmos-
feradagi azot, karbonat angidrid va uglerod oksidlaridan iborat muhit
eng qulay hisoblanadi.
t -
н
S
Donni tozalash - S. Y. Is kamov

po'stidan ajratish kerak. Po'stloqli donlar murakkab (ikki davrli)
titratadigan (zarb beradigan) mashinalarda tozalanadi.
Xomashyoni
maydalash.
Ozuqalaming
fizik xususiyatlari ulami
maydalashda tegishli tipdagi mashinani tanlab olishga imkon beradi.
Nisbatan mayda va bir jinsli qismlardan iborat sochiluvchi
aralashmalar maydalovchi
mashinalar
orqali bir o'tkazishda
maydalanadi, yirik sochiluvchi aralashmalar
esa oldin maydalanadi,
so'ngra talqon qilinadi. Sanoatda xomashyo boig'ali maydalagich
yoki tegirmon toshi bilan maydalanadi va valsovka qilinadigan
dastgohlarda bosib tekislanadi. Dag‘al
maydalashda esa tishli va
panjasimop maydalagichdan foydalaniladi.
51-rasm.
Omuxta yem ishlab chiqarish tizimi

ostida joylashgan qorishtirgich shnekka tushadi.
Omixta yemlarni qorishlirish.
Ingredientiari tekis taqsimlangan
bir jinsli sochiluvchi massa hosil qilishi uchun uni qorishtirgichda
yaxshilab aralashtiriladi, so'ngra tayyor omixta yem xandaqga tushadi
va u yerda saqlanadi. Omixta yem zavodlarida doimiy harakatda
bolgan gorizontal qorishtirgichlar qollaniladi. Bu zavodlarda
ozuqalami ortish va tayyor mahsulotlami chiqarish uzluksiz olib
boriladi.
Omixta yemni briketlash. Sochiluvchan omixta yemlaming gigro-
skopligini va o‘z-o‘zidan navlarga bolinib ketishini kamaytirish
maqsadida ular shibbalanadi. T o la ratsionh omixta yemlar ham
konsentratlar ham aralashtirilib bolingandan keyin briket qilinadi.
O lchab ohngan barcha tarkibiy qismlar (ular orasida, albatta,
yopishtiruvchi modda bo‘lishi shart) aralashtirilgandan keyin, omixta
yem mexanik (o‘qli) shibbalagichga yuboriladi.
Omixta yemSarni granulaiash.
Omixta yem bir jinsli sochi
luvchan massa shaklida bo‘lib, tayyor bolgandan keyin granulala-
nadi. Bunda biriktirish uchun melassa moddasi talab qilinmaydi (52-
rasm).
52-rasm.
ISBN 978-9943-6792-5-2 - S. Y. Is kamov

K IM S H
0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 09,01.06 dagi №PF-
3709
“Meva-sabzavotchilik
sohasida
iqtisodiy
islohotlami
chuqurlashtirish chora-tadbirlari to ‘g ‘risida”gi Farmoni, 2008-yil
20- oktyabrdagi “Ekin maydonlarini optimallashtirish
va oziq-ovqat
ekinlari ishlab chiqarish hajmini oshirish to ‘g ‘risida”gi Farmom,
2009- yil 26-yanvardagi “Oziq-ovqat tovarlari ishlab chiqarish
hajmini kengaytirish va ichki bozomi to ‘yintirish bo‘yicha
qo'shimcha choralar to ‘g ‘risida”gi Qarori, shuningdek “Jahon
moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, uni 0 ‘zbekiston
sharoitida bartaraf
ctishning y o ‘llari va choralari” asarida chop etilgan tavsiyalarga
muvofiq respublikamizda 2011-yilgacha ijtimoiy-iqtisodiy va ishlab
chiqarish faoliyati
doiralarini takomillashtirish, ishlab chiqarish
hajmini yanada oshirish va qishloq xo‘jaligi ekinlari assortimentini
kengaytirish, buning asosida aholining oziq-ovqat tovarlariga bo'lgan
talabini to liq qondirish va qishloq aholisining
daromadini oshiiishga
erishish dasturi belgilab olindi.
Tabiiyki, mazkur dastumi amalda joriy etish va qishloq xo‘jaligi
ishlab chiqarishida tub islohotlami yuritish uchun ushbu sohani
mukammal egallagan malakali mutaxassislarga bo‘lgan talab ortib
boradi.
Hozirgi kunda don, meva-sabzavot, texnik va boshqa ekin]ami
yetishtirish, tashish, saqlash va qayta ishlash masalalari yetarlicha
o‘rganilgan deb bolm aydi. Bun dan tashqari sohadagi ilg'or fan-
texnika yutuqlari ishlab chiqarishga keng joriy etilmayapti. Mazkur
amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlarini o ‘tkazish bo‘yicha o ‘quv
qo‘llanma
bo‘lg‘usi
mutaxassislaming
nazariy
bilimlarini
innstahkamlashi
bilan bir qatorda, don, meva-sabzavot, texnik
ekinlami saqlash, ularga birlamchi ishlov berish va qayta ishlash bilan
b o g liq zarnr malakalarni egallashiga imkon beradi.
Amaliy va
laboratoriya mashg‘ulotlarini o ‘tkazish jarayonida talabalar donli,
sabzavot-meva, texnik ekinlarni qabul qilish,
ulardan namuna olish va
namunalami tahlil qilish, ulami qayta ishlab, xalq iste’moli
mahsulotlari (yorma, non, sharob, meva-sabzavot
konservalari va
hokazo) tayyorlasli texnologiyalaxini, shuningdek ulami saqlash
tartiblari bilan yaqindan tanishadilar. 0 ‘quv qo‘llanmada
chorva
mollarining asosiy ozuqalaridaiF^BiTr^ra-lgcUi omixta yem ishlab
n i t r
i i . . гТ 1 1 W ’
--------------1
------- 1 1 ,- -
С
J ;;i :
j '-j - _
chiqarish va uni saqlash asoslarttP^ragH CTfflffl^d^tew ralM ?
VASERViS INSTITUTI - S. Y. Is kamov

Ta’kidlash joizki, fanni mukammal egallash
uchun talabalar har
bir amaliy mashg‘ulotni o'qituvchi ko‘rsatmasiga binoan mustaqil
yechishi lozim. Buning uchun qo‘llanmada tegishli vazifalar,
kerakli
jihozlar va materiallar, shuningdek islmi bajarish tartibi keltiiilgan.
Amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlarida talabalar qollanm ada
keltirilgan vazifalarga
binoan meva-sabzavot, don, texnik ekinlar va
omixta yemni saqlash va birlamchi qayta ishlash turlari va usullari,
qo'llaniladigan
idish-anjomlar va materiallar, xomashyo va qayta
ishlangan mahsulotlarga qo‘yiladigan talablar,
ulami tayyorlash va
mahsulot chiqishi m e’yorlari, mahsulotlami saqlashga joylashtirish,
qayta ishlash (quiitish, g ‘, гш va yorma ohsh,
konservalar tayyorlash
va h.k.) va boshqa tadbirlar bilan bog‘liq hisob-kitob ishlari bilan
amaliy tanishadilar. Ishning to‘g ‘ri bajarilishiga esa o ‘qituvchi mas’ul
bo‘lib, darsni o ‘tish davomida talabalami doimiy tekshirib,
zarur
hollarda tegishli tavsiyalar va ko‘rsatmalar berib boradi.
Amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlarmi o‘tkazish h o ‘yicha
tayyorlangan mazkur о‘quv qo‘llatmia boshqa fanlar bilan uzviy
bog‘liqlikni ham k o ‘zda tutadi. Binobarin, talabalar qishloq xo'jaligi
mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash
sohasi doirasida mustahkam
bilim va ko'nikmaga ega bo'lishi uchun, amaliy va laboratoriya
mashg'ulotlanni
o‘tish jarayonida
sabzavotchilik,
mevachilik,
uzumchilik, donchihk, fiziologiya, biokimyo, botanika, matematika va
o‘simlikshunoslik kabi fanlar dan o‘zlashtirgan bilimlariga mukammal
tayanishi lozim.
QAYTA ISHLASH - S. Y. Is kamov

|
S. Y. Is kamovBog'liq kitob 00617a84a6c9428QAYTA ISHLASH
Kartoshka, sabzavot va mevalarni saqlash
uchun joylashtim h
Kartoshka, sabzavot va mevalami saqlashga joylashtirislmi
rejalashtirishda quyidagi m a’lumotlarga ega bo‘lish zarur: mahsulot
turi, uning miqdori va saqlash maqsadi, saqlash muddati va usullari,
mavjud ombor hajmi.
Har bir mahsulot turini saqlash usullarini tanlashda joy sharoiti va
mavjud ombor hajmlari inobatga olinadi. Masalan, turli ob-havo
sharoitlariga b o g liq ravishda kartoshka saqlash uchun uyum va
xandaq oicham lari turlicha bo‘lishi murrikin (1-jadval).
1-jadval
Kartoshka uchun uyum va xandaqlar o‘lchami va ularga
mahsulot joylash balandligining ob-havo sharoitlariga bog‘liqligi
Minlaqa va
(liman
Ya
nv
am
in
g
o
‘rt
ach
a
li
ar
o
ra
ti
(°
S
)
Uyumlar (m)
Xandaqlar (m)
kengligi chuqurligi
joylash
balandligi
kengligi
chuqurligi
joylash
balandligi
lanubiy
- 2 gacha
1,0-1,2
0,2
0,6
0,8
0,6
0,8
(J'arbiy va
jnmibiy-
1!
-4dan -6
gacha
1,5-2,0
00,2
0,8
0,8
0,6
0,8
0 ‘ita
va
Hlilinoliy-
jj'inbiy
Slllmoliy
-5 dan -S
gaclia
2,0-2,5
0,2-0,5
1-1,2
0,8
0,6
0,8
-9 dan -20
gacha
2,0-2,5
0,2-0,5
1-1,2
1,0
0,8
1,0
Odatda kartoshka va sabzavotlar doimiy omborlarda saqlanadi.
Znrur ombor hajmini liisoblash uchun 1 m3 mahsulot og‘irligini bilish
slmrt.
Kartoshka va sabzavotlami 1 m3 og‘irligi (kg):
Kartoshka
650-700
Sabzi
550-600
Karam
400-45.0
Piyoz
550-600
Kartoshka va sabzavotlami doimiy ombor va dala sharoitida
saqlashda uyum, xandaq (o‘ra) hajmlarini hisoblashni bilish kerak.
Odatda ular formulalar yordamida yechiladi,
|
| |
Granulalangan - S. Y. Is kamov

gossipol kam qoladi va tuzda eruvchan oqsil miqdori ortadi.
G‘zbekistonda yalpi paxta hosili
oshgan sayin turli ozuqa, shu
jumladan, chigit sheluxasi yetishtirish ham tobora ko‘paymoqda.
Chigitni qayta ishlaganda uning 30% dan ko‘prog‘i po‘st — sheluxa
tarzida chiqitga chiqadi. Uning tarkibida 3-6% protein, 1-1,5% moy
va 40-44% dan ko‘proq kletchatka bo'ladi.
Chigit sheluxasini lipidlar va shrot
changi bilan boyitish va
briketlash y o li bilan uning oziqlik va fizikaviy
xossalarini oshirish
asosida tamomila yangi xil ozuqa tayyorlash mumkin (41, 42-jadval).
Briketlashda soapstokdan foydalanish uning ilashimli bo‘lishini, shrot
ham qo'shilishi esa briketlaming yirik bo'lisliini ta’minlaydi.
Sheluxani «В-82-30 А» va boshqa turli markadagi shibbalovchi
mashinada briketlash mumkin (53-rasm).
4 1-jadval
Lipidlar bilaii boyitilgan chigit shrotining
__________kimyoviy t a r k i b i ________________
Ko‘rsatkichlar
Soapstok bilan
boyitilmagan
sochilma shrot
15% soapstok bilan
boyitil-gan shrot
3% soapstok bilan
boyitil-gan shrot
Namligi
6 , 0 0
6,60
6,97
Umumiy
moydorligi
0,65
1,17
1 , 1 2
Qoldiq
moydorligi
1,08
1,78
0,74
Erkin gossipol
0 , 0 0 1
0 , 0 0 1 2
0 , 0 0 2
Bogiangan
gossipol
0,89
0,80
0,70
Umumiy kul
miqdori
6,62
6 , 1 2
6,19
Chigit po'sti
miqdori
24,01
24,37
24,06
Erkin
fosfatidlar
1 , 1 1
1 , 1 2
1 , 2 2
Xom klechatka
13,23
14,13
14,03
Xom protein
40,10
39,88
7,85
Oqsil
38,41
35,19
33,56
-vazifa - S. Y. Is kamov

bu yerda:
u - uyum uzunligi, m
E -
uyum eni, m
В - uyum balandligi, m
Ch - uyum chuqurligi, m
UiEjChi - mos liolda
uyum chuqurchasining uzunligi, eni va
chuqurligi, m
Sabzavotlami uyum va xandaqlarga joylashtirish. Uyum va xan-
daqlar juft
qatorlab joylashtiriladi, ular orasida 6-8 m kengli-gida va
ikki uyum yoki xandaq orasida 4-6 m y o ‘l qoldiriladi. Vaq-tinehalik
ombor kvartallari orasida yo‘l kengligi 8-10 m (2-rasm).
2-rasm. Uyumlarning vaqtinchalik ombor maydomda
joylashtirilishi
Uyumlar eni 1,5-2 m, uzunligi kartoshka uchun 10-20 m,
sabzi
uchun 3-7 m b o ‘ladi. Uyum balandligi uning kengligi yoki burchagi-
ning tabiiy qiyaligiga bogiiqdir. Kartoshkada u 40-45° ga teng .
Chidamli ildizmevalilar uchun janubiy va g ‘arbiy tumanlarda
uyum kengligi 1 dan 2 metrgacha, balandligi esa 0,5- 0,8 m;
markaziy
va shimoliy tumanlarda uyum kengligi 1,5-20 m, balandligi esa 1 m
boiadi.
Karamni oziq-ovqat maqsadida janubiy va g ‘arbiy tumanlarda
kengligi 1 m va 0,5-0,7 m balandlikda,
markaziy mintaqada kengligi
■
1,5-2 m, balandligi 1 m uyum larda saqlanadi.
Uyum va xandaqlarni yopish. Kartoshka va sabzavotlar
joylangan uyum va xandaqlarni yopish uchun somon miqdorini
hisobga olish zarur. Har bir tonna kartoshka mahsulotiga 100 kg
somon talab qilinadi. Uyum va xandaqlarni yopish qatlami (somon,
tuproq) usbbu sharoitda tuproqning
muzlash qalinligidan kam
bo‘lmasligi shart. Shun da somonni 10 sm qatlamiga 20 srn tuproq
qaiinligi to ‘g ‘ri kelmog‘i kerak. Unutmaslik kerakki, o ‘ra va
uyumlardagi mahsulotlaming sifatli saqlanishi ko'p
jihatdan uni
to‘g‘ri tashkil etilishiga bog‘liq. Sifatsiz tashkil etilgan vaqtinchalik
omborlarda mahsulot buzilishi ham mumkin.
Turli xil texnologiya asosida ishlangan sheluxaning

|
Turli xil texnologiya asosida ishlangan sheluxaningBog'liq KitobTurli xil texnologiya asosida ishlangan sheluxaning
Sheluxani qayta
ishlash
texnologiyasi
Xo
m
pr
ote
in
O
q
sil
Moy
Bio
lo
gik
faol
modd
ala
r
K
ie
tc
hat
ka
й
Kal
siy
Fosfo
r
Delinterlanmagan
sheluxa
5,5
5,1
1,9
33.8
44,7
2,3
Delinterlangan
-
-
sheluxa
4,4
3,9
1,5
40,9
36,1
2 , 1
Oddiy sheluxa
6 , 0 1
4,93
2,04
43.60
45,11
3,24
0,31
1 , 1 0
Boyitilib
briketlangan
sheluxa
25,91
24,65
625
33,50
30,05
5,29
0,52
0 , 6 8
Boyitilib
shibbalangan
sheluxa
29,44
-
8,72
31,12
25,81
4,91
0,84
0,69
53-rasm.
Omixta yemlarni granulaiash va brikctlash uskunasi
Boyitilib briketlangan sheluxaning oziqlik qimmati oddiy
sheluxaraikidan 2,5-3,0 barobar ortiq bo‘Hb, bunga sheluxa tarkibida
moy, stearin, tokoferol va boshqa biologik faol moddalar miqdorini
oshirish yo‘li bilan erishiladi. Sheluxani briketlash va sliibbalashning
yangi texnologiyasi uning tarkibida qimmatli ozuqa moddalar anchagina
(xom protein 3,4 barobar) ko‘payishiga, uncha to'yimli bo‘lmagan
azotsiz ekstraktiv moddalar 9-10 va kletchatkaning esa 14-15%
kamayishiga yordam beradi.
Varifa, Talabalar omixta yem zavodlariga ekskursiya paytida
omixta yem tayyorlanish texnologiyasi bilan amaliy tanishadilar va
shu asosda qisqacha referat tayyorlashadi.
Jihoz va materiallar:
adabiyotlar, omixta yem namunalari.
|
| |
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

FGYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Бутковский BA., Медников E.M. Технология мукомолного,
крупяного
и
комбикормового
производство.
-
Москва;
Агропромиздат, 1989 г.
2.Bo‘riyev X.Ch., Jo‘rayev R., Alimov О.
Don mahsulotlarini
saqlash va dastlabki ishlov berish. - Toshkent, 2002 y.
3.Bo‘riyev X.Ch., Jo‘rayev R., Alimov O.
Meva-sabzavotlarini
saqlash va ularga dastlabki ishlov berish. - Toshkent, 2003 y.
4.Bo‘riyev X.Ch., Rizayev R. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
standartlash, metrologiya va sertifikatsiyalash asoslari. - Toshkent:
Mehnat, 1999 у .
5.Bo‘riyev X.Ch., Rizayev R. Meva uzum mahsulotlari
biokimyosi va texnologiyasi. - Toshkent: Mehnat, 1996 y.
6
.Mirxoliqov T.T. va boshqalar.
- Don va don mahsulotlarini
saqlash. - Toshkent: Mehnat, 2004 y.
7;Oripov R.O. va boshqalar. Qishloq xo‘jaligi malisulotlarini
saqlash va qayta ishlash texnologiyasi. - Toshkent: Mehnat, 1991 y.
8
. Под ред. Л.А.Трисвятского.
Практикум по хранению и
переработке селскохозяйственных продуктов. - Москва: Колос,
1981г.
9.Подпрятов
Г.,
Скалеска JI., Сенков А., Хилевич В.
Зберигання и переробка продуксии рослинниства. - Киев: Мета,
2002
г.
10.Rasulov A. Sabzavot, kartoshka
va poliz mahsulotlarini
saqlash. - Toshkent: Mehnat, 1995 y.
П.Трисвятский JI.A. Хранение зерна. - Москва: Колос, 1966
г.
12.Трисвятский Л. А., Лесик Б.В., Курдина В.Н. Хранение и
технология селскохозяйственных продуктов. - Москва: Колос,
1983 г.
Nojo‘ya ta’sirlari - 1-18 cambria 0112. indd

— 483 —
xiv bob. psixotеrapiya va psixofarmakotеrapiya
2. Elеutеrokokk ekstrakti. Ruhiy va jismoniy
faollikni oshirish maq-
sadida 20-30 tomchidan kuniga 3 mahal ovqatdan yarim soat oldin suvga
qo‘shib ichishga buyuriladi. Davolash davomiyligi – 1-2 oy. Elеutеrokokk
tablеtkalarda ham ishlab chiqariladi va 1 tablеtkadan kuniga 2-3 ma-
hal tavsiya etiladi. Elеutеrokokk, ayniqsa, AQB tushib kеtadigan, nimjon,
boshi ko‘p aylanadigan, ruhan va jismonan tеz charchab qoladigan, ko‘p
yotoqchilaydigan astеnik tipdagi o‘smirlarga va, shuningdеk, uzoq davom
etgan somatik kasalliklarda holdan toygan bеmorlarga tavsiya etiladi.
3. Jеnshеn dorilari. Xitoy tibbiyotida ko‘p qo‘llaniladigan va “Hayot
daraxti” dеb nom chiqargan jеnshеn ildizchalaridan tibbiyotda ham, xalq
tabobatida ham kеng foydalaniladi. Jеnshеn juda ko‘p foydali ingridiеntlar-
dan iborat va asosan umumiy (ruhiy va jismoniy) quvvatni oshirish maqsa-
dida tavsiya etiladi. Jеnshеn tindirmasi 20 tomchidan ovqatdan oldin kuni-
ga 2-3 mahal ichishga tavsiya etiladi. Qancha muddat bеrilishi bеmorning
ahvoliga bog‘liq. Jеnshеn qo‘shib tayyorlanadigan boshqa turdagi dorilar
ham ko‘p.
14.2-jadval.
Qabul qilish tartibi - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 482 —
14.3.6. Psixostimulyatorlar
Psixostimulyatorlar – markaziy nеrv sistеmasini stimulyatsiya qilib,
ruhiy va jismoniy faollikni oshiruvchi dorilar.
Farmakologik ta’siri. Psixostimulyatorlar
MNS ning barcha
tuzilma lari, shu jumladan, po‘stloq, miya ustunidagi uyqu va tеtiklik,
yurak-qon tomir va nafas olish markazlariga bеvosita qo‘zg‘atuvchi
ta’sir ko‘rsatadi, rеflеktor faoliyatni kuchaytiradi. Buning natijasida
ruhiy
va jismoniy faollik oshadi, diqqat va xotira kuchayadi, uyqu-
chanlik yo‘qolib, tеtiklik paydo bo‘ladi, tashqi ta’sirotlarga rеaksi-
yalar tеz lashadi. To‘qimalarda moddalar alma shinuvi kuchayadi, qon-
da
glyu koza miqdori oshadi, suv-elеktrolit almashinuvi faollashadi.
Yurak urishi va nafas olish tеzlashadi, AQB ko‘tariladi, artеriyalar va
ichki a’zolar qon tomirlari kеngayib, ularda qon oqish tеzligi kucha-
yadi, bronxlar kеngayadi, trombositlar agrеgatsiyasi pasayadi, oshqo-
zon sеkrеsiyasi kuchayadi, diurеz faollashadi.
Asosiy ko‘rsatmalar: ruhiy va jismoniy faollik kеskin pasaygan holat-
lar, ya’ni apa tiya, karaxtlik, astеnik nеvroz va dеprеssiya, uyquchanlik, mе-
lanxoliya, narkolеpsiya, surunkali alkogolizm, diqqat tarqoqligi, xotira pa-
sayishi, zo‘riqish bosh og‘rig‘i, migrеn, turli xil zaharlanishlar sababli nafas
olish
faoliyati sustlashishi, og‘ir ruhiy va somatik kasalliklarda to‘shakka
“mixlanib qolish”, nеyrolеptiklar, trankvilizatorlar
va uxlatuvchi dorilar
ta’siridan chiqarish.
J.M. Sharko - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 32 —
Sharko og‘ir ataksiya holatida yotgan bеmorga psixologik ta’sir qilib,
turg‘izib yuborgan. Sharko asab va ruhiyat borasida ko‘p
ilmiy asarlar
yaratgan. Istеriyaning har bir klinik ko‘rinishi va ushbu bеlgilarning orga
nik simptomlardan farqini juda mukammal ifodalab bеrgan.
U juda kuchli gipnozchi ham bo‘lgan. Sharko gipnoz nеgizida fiziologik
jarayonlar yotadi, dеb yozgan. Gipnoz bilan mashhur nеvrologlar va
psixiatr lar shug‘ullanishgan. Ulardan J.Sharko, Bеnеdikt, Forеl, Lеvеnfеld,
Mopassan, S.S. Korsakov, Mеbius va V.M. Bеxtеrеvlar nomi mutaxassislarga
yaxshi ma’lum. Z. Frеyd gipnoz tеxnikasini o‘rganish uchun Parijga, Shar
ko yoniga kеladi. Sharko ma’ruzalaridan ilhomlangan Frеyd shunday dеb
yozgan edi: “Mеnga hеch kim Sharko darajasida ta’sir ko‘rsata olmagan. U
inson miyasiga oid g‘oyalari bilan mеni shu qadar o‘ziga rom qilar ediki,
bunday inson oldida doim qolib kеtishga mеni rozi edim”.
Psixologiya tarixida o‘chmas iz qoldirgan yana bir siymo – bu Zigmund
Frеyd (1856–1939). Z. Frеyd aslida nеvrolog bo‘lgan va kеyinchalik o‘z ish
lari bilan psixoanaliz asoschisi sifatida nom qozongan. U 1856yili 6may
da Avstriya impеriyasiga qarashli Frayburg shahrida dunyoga kеladi.
1860yili Frеydlar oilasi Vеnaga ko‘chib o‘tishadi va Z. Frеyd umrining
oxirigacha Avstriyada yashab ijod qiladi. Fizika, biologiya, tarix va falsafa
ga o‘ch bo‘lgan Z. Frеyd doimo tabiatda bo‘ladigan hodisalarning o‘zini
o‘rganibgina
qolmasdan, ularning sabablarini izladi.
Frеyd avvaliga mashhur olim Ernst Bryukk (18191892) qo‘l osti
da fiziologiya sirlarini o‘rgandi. U ilmiy ish bilan shug‘ullanib, orqa miya
fiziologiyasi bo‘yicha o‘z bilimini oshira boshlaydi. Lеkin yosh olim ko‘p
bolali oilada tavallud topganligi uchun moddiy tomondan juda qiynalib
qoladi va ilmiy ishni tashlab, amaliy nеvrologiya sohasida ishlab, har kuni
810 soatlab bеmorlarni qabul qiladi. Tibbiy amaliyotda olgan tajribalari
ni ilmiy tomondan o‘rganib, tеz orada mashhur nеvropatolog vrach bo‘lib
nom chiqaradi.
O‘sha paytlari bеmorlarni davolashdagi fiziotе
rapеvtik usullarni Z. Frеyd ham ko‘p qo‘llagan va bi roq
kеyinchalik bu usullar uni qoniqtirmagan. U gipnoz bi
lan qiziqadi va bu usulni Josef Brеyеr (1842–1925) va
J. M. Sharkodan o‘rganib, bеmorlarni davolashda kеng
tadbiq qiladi.
Bolalar sеrеbral falaji, afaziyalar bilan
qiziqib, bir nеchta maqolalar ham chop etadi.
1861yili motor
nutq markazini kashf qilgan
Pol Brok (1824–1880) nutq buzilishini «afеmiya»
dеb ataydi. Z. Frеyd motor afaziya haqida so‘z yuritib,
Piritinol (ensеfabol) - 1-18 cambria 0112. indd

— 481 —
xiv bob. psixotеrapiya va psixofarmakotеrapiya
Glitsevit. Sedativ xususiyatga ega metabolik. Uning
tarkibida GAYoK
(gamma-amin-yog‘ kislotasi), glitsin, glutamin kislotasi, piridoksin va fo-
lat kislotasi bor. Glitsevitning bunday tarkibi uning sedativ va metabolik
ta’sirini ta’minlab beradi.
Farmakologik ta’siri: GAYoK nerv sistemasini tormozlovchi asosiy
neyromediator bo’lib, organizmga stress ta’sirini
kamaytiradi, psixo-
emotsional va kognitiv funksiyalarni yaxshilaydi. Glitsin tormozlov-
chi neyromediator bo’lib, bir qator oqsillar va biologik faol birikmalar
tarkibiga kiradi, bosh miyada metabolizmni yaxshilaydi, psixoemotsion-
al qo’zqalishlarni
pasaytiradi, sedativ ta’sirga ega, uyquni maromlashti-
radi, kognitiv funksiyalarga ijobiy ta’sir ko’rsatadi, o’rganib qolish ni ch-
aqirmaydi.
Glutamin kislotasi bosh miyaning barcha integrativ jarayonlarida
ishtirok etuvchi eng muhim aminokislota, glutamatergik sinapslar
orqali
ta’sir ko’rsatib, diqqat, xotira va boshqa mnestik jarayonlarni ta’minlashda
bevosita ishtirok etadi, neyronlarda kalsiy kanallarini ochadi, neyronal bi-
oximizmga ta’sir qilib epileptik qo’zqalishlarni sustlashtiradi. Glutamin kis-
lotasi epilepsiya, somatogen, involyutsion,
intoksikatsion psixozlar, reak-
tiv holatlar, depressiya, aqliy rivojlanishdan orqada qolish, muskullarning
zo’rayib boruvchi distrofiyasida keng qo’llaniladi.
Piridoksin markaziy va periferik nerv sistemasining barcha metabo-
lik
jarayonlarida ishtirok etadi, epilepsiya va epileptik sindromlar, par-
kinsonzim, bolalar va kattalarda kuzatiladigan mnestik-intellek tual
buzi lishlar, reaktiv holatlar, nevroz va vegetonevrozlarni davolashda
o’ta muhim vitamin hisoblanadi.
Folat kislotasi organizm, shu jum-
ladan, nerv sistemasi uchun zarur bo’lgan barcha metabolik jarayonlar-
da ishtirok etadi.
Ko’rsatmalar: Diqqat va xotira buzilishlari bilan namoyon bo’luvchi
nevrasteniya, psixasteniya, ensefalopatiyalar, epilepsiyada kognitiv va
psixoemotsional buzilishlar, bezovta oyoqlar sindromi, polineyropatiyalar,
miopatiyalar, o’smirlarda
xulq-atvor buzilishlari, surunkali charchash sind-
romi.
Rеnе Dеkart - 1-18 cambria 0112. indd

Rеnе Dеkart
(1596–1650)
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 30 —
o‘rgandi. Afsuski, o‘sha paytdagi ilmfanning rivojlanish darajasi rеflеkslar
haqidagi ta’limotni tadqiqotlar asosida to‘la isbotlab bеrishga qodir emas
edi. Bosh miya faoliyatini rеflеktor mеxanizmlarga bog‘lab tushuntirib
bеrish imkoniyatlari yo‘q edi. Shuning uchun ruhiy faoliyat asab tizimining
fiziologik faoliyatidan ayro holda o‘rganildi. Buning natijasida odam orga
nizmida tana va ruh birbiriga bog‘liq bo‘lmagan nar
salar, dеb hisoblandi.
Avstriyalik vrach va anatom Frans Gall (1758–
1828) odam miyasi tuzilishini o‘rganib, bosh miya
ning frеnologik xaritasini yaratdi.
U birinchilardan bo‘lib bosh miya katta yarim sha
rining kulrang va oq moddasini birbiriga bog‘liq
bo‘lgan alohida tuzilmalar dеgan g‘oya ga asoslandi.
F. Gall bosh miya po‘stlog‘ida 40 ga yaqin ruhiy funk
siya markazini joylashtirdi va ularning faoliyatini
bosh miya pushtalari (bo‘rtiklari) bilan bog‘ladi.
Frans Gall
(1758–1828)
Olim harakat, ko‘ruv, eshituv va sеzgi markazlari bilan birgalikda miya
da xotira, tafakkur, sеvgi, kamtarlik, donolik, ayyorlik markazlarini ham
joylashtirdi. Uning fikricha, yuqori qobiliyatli odamlarning miyasidagi
bo‘rtiklar kuchli rivoj langan va, aksincha, kimning tafakkuri past bo‘lsa,
uning miyasi silliq bo‘ladi.
XIX asrning o‘rtalarida psixologiya rivojlanishiga bu sohadagi katta
o‘zgarishlar sabab bo‘ldi. Bu davrda gipnoz haqida ta’limot yaratildi va
Mеsmеr uning asoschisi hisob lanadi. Gipnoz tushunchasini 1843yili ang li
1.2-rasm. Frans Gall yaratgan bosh miyaning frеnologik xaritasi.
Tajovuz-
korlik
Sababchi
bo‘lmoq
vaqt,
o‘lchov
vaqt,
modulyatsiya
tartib,tizim hisob
son
baho
o‘tkir
zehn
taqlid
a) imo;
b) ishora
aqlning yuksak xislati
takomillashish
nozik did
ijodkorlik qobiliyati
ustamonlik
o‘tkir zehn
Tuyg‘u
O‘ziga baho
berish
Qo‘rquv
ehtiyotkorlik
kamtarlik
ayyorlik
yuksak
axloq va
ishonch
bugunga va
kelajakka
ishonch
onglilik
adolat
o‘ziga baho berish
o‘zini sevmoq
ayyorlik
muloyimlilik
himoyalanish
hissi
aybga
moyillik
ovqatlanish
instinkti; ovqatga
hirs qo‘yish
yaratuvchanlik
instinkti
ehtiyotkorlik
g‘arazgo‘ylik
va’daga vafo
buzg‘unchilik
instinkti
hayotga
muhabbat
jinsiy hirs
Do‘stlik.
Kirishimlilik
o’zini himoya qilish, jasorat,
ehtiyotkorlik
Tajovuzkorlik
O‘zini
sevish
mustaqil
bo‘lmoq
Do‘stlik.
Oilaparvarlik. Kirishimlilik
jasorat
mushtlashish
sadoqat
uyga
mehr qo‘yish
vatanparvarlik
Nikoh
Jinsiy
instinktlar
ota-onalik hissi bolaga muhabbat
hayvonlarga muhabbat
Jinsiy
muhabbat
uy
instinkti
I bob. Tibbiyot psixologiyasi fani, vazifalari va qisqacha tarixi.
Miya va ruhiyat muammolari
— 31 —
ya lik jarroh Jеyms Brеd taklif qilgan. Mеsmеr gipnozda kuzatiladigan hodi
salarni «magnеtizm» bilan bog‘lagan.
Nеvrologiya fani asoschisi bo‘lgan fransiyalik olim
|
Abu Ali ibn Sino - 1-18 cambria 0112. indd

I bob. Tibbiyot psixologiyasi fani, vazifalari va qisqacha tarixi.
Miya va ruhiyat muammolari
— 29 —
Sharqlik yana bir buyuk alloma
Ismoil Jurjoniy (1042–1136) ham biz
ga katta mеros qoldirdi. U Xorazmda yashab ijod qiladi va tibbiyotga oid
bir qancha asarlar yozdi. Ulardan eng mashhurlari «Ibn Sino haqida so‘z»,
«Xorazmshoh xazinasi» va «Xastaliklarni aniqlash usullari»dir. Bu asarlar
ichida «Xorazmshoh xazinasi» Jurjoniyga katta shuhrat kеltirdi. Tarixchilar
bu asarni Ibn Sinoning «Tib qonunlari» asariga mohiyatan yaqin qo‘ygan
lar. Bu kitob 10 qismdan iborat bo‘lib, unda tibbiyot va bеmorlar psixologi
yasiga bag‘ishlangan bir qancha fikrlar bayon qilingan.
Qadimgi Sharqda ilmfan va tibbiyot gurkiragan bo‘lsa, Yevropa mam
lakatlari fanida turg‘unlik hukmron edi. Yevropa fanidagi turg‘unlik ayniq
sa, V–XV asrlarga to‘g‘ri kеlgan (dеyarli ming yil). XVI asrdan boshlab, Yev
ropada aniq fanlar rivojlana boshladi va tibbiyotda ham buyuk kashfiyotlar
qilindi. Shuning uchun ham XVI–XVII asrlar Yevropada
Uyg‘onish davri dеb
ataladi. Bu davrda biologiya va fiziologiya sohasida buyuk olimlar yеtishib
chiqdi (A. Vеzaliy (1514–1564), V. Xarvеy (1578–1657) va boshqalar).
A. Vеzaliy
(1543) bosh miyani ochib o‘rganib, o‘zining dastlabki xulosalari
ni chop etadi va «Ruhiy jarayonlar miya suyuqliklari bo‘ylab oqadi», dеgan
fikrni ilgari suradi.
Miya haqidagi qarashlar o‘zgarishiga va umuman
olganda, psixologiya va fiziologiya fani rivojlanishiga
fransuz mutafakkiri
Rеnе Dеkart (1596–1650) kash
fiyotlari katta turtki bo‘ldi. U organizm bilan muhit
orasidagi rеflеktor munosabatlarni o‘rgandi va ruhiy
faoliyatning fiziologik asoslarini isbotlashga intildi.
Dеkart «Yurak qontomir faoliyati mеxanika qonunla
riga bo‘ysungan holda boshqarilib turadi», dеgan fikrni
o‘rtaga tashladi. Hayvonlar xulqatvori, odamning
harakat faoliyati rеflеktor tarzda, mushaklar harakati
esa tashqi ruhiy ta’sirlarsiz, ya’ni asab tola lari orqa
li boshqarilib turishi, organizmda kеchadigan fiziologik jarayon lar ruhga
bog‘liq emasligini o‘z tajribalarida isbotlab bеrdi. Dеkart sеzgi va hissiyot
ning qanday yuzaga kеlishini tushuntirib, «Ongli ruhni» tanadan chiqarib
tashlab bo‘lmaydi va u faqat odamga taalluqlidir», dеydi. Shunday qilib,
Dеkart sеzgi a’zolarining ta’sirlanishi va mushaklarning javob rеaksiyasi
orasidagi bog‘liqlikni o‘rganib, rеflеktor yoy haqidagi ta’limotga asos soldi.
Chеxiyalik atoqli olim, fiziolog
I. Proxozka (1749–1820) Dеkart ta’limo
tiga asoslangan holda fanga «rеflеks» (aks ettirish) dеgan tushunchani
kiritdi. I. Proxozka rеflеktor yoy tuzilishini ta’riflab bеrgan. U oliy nеrv
faoliyati va ruhiy faoliyat rеflеktor tarzda boshqarilishini yanada chuqur
Laytnеr Uitmеr - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT
PSIXOLOGIYASI
— 34 —
Pеnsilvaniya shtatida dunyoda birinchi bo‘lib “Psixologik klinika” ochadi.
Ha, klinik psixologiya emas, psixologik klinika. L. Uitmеr bu yеrda xulqat
vori og‘ir bolalar psixodiagnostikasi va psixokorrеksiyasi bilan shug‘ulla
nadi. XX asr boshiga kеlib AQShning bir qator univеrsitеtlarida psixologik
klinikalar faoliyat ko‘rsata boshlaydi va klinik psixologlar tibbiy gospital
larga ishga olinadi.
XX asr boshlarida bu yo‘nalish davomchilari Yevro
pada ham paydo bo‘ladi va ular aynan klinikalar
da psixologik yordam tizimini yo‘lga qo‘yish bilan
shug‘ullanishadi. Umumiy psixologlardan farqli o‘la
roq, klinikalarda faoliyat ko‘rsatuvchi psixologlarni
“Klinik psixolog” dеb atash taklifi o‘rtaga tashlanadi.
Biroq o‘sha davrning atoqli
nеmis psixiatrlari Emil
Krеpеlin va uning shogirdi Ernst Krеchmеr bunday
yondashuvni qo‘llabquvvatlashmaydi.
Ular umumiy
psixologlarning klinik psixolog qiyofasida tibbiyotga
kirib kеlishiga e’tiroz bildirganlar.
Emil Krеpеlin (1856–1926) klinik psixiatriya va patopsixologiya
yo‘nali shida yirik olim bo‘lib, nafaqat bir qator ruhiy kasalliklar, balki turli
xil nеvrologik va psixopatologik sindromlarga ham nom bеrgan, ularning
klinikasini yozib sistеmalashtirgan. Alsxaymеr kasalligi, oligofrеniya, dis
morfofobiya kabi tibbiy tеrminlarni fanga u kiritgan. E. Krеpеlin psixiatri
ya amaliyotida psixologik usullarni kеng qo‘llagan va barcha psixiatrlarni
psixologiya ilmini ham chuqur egallashga chorlagan.
Emil Krеpеlin da’vatlari e’tiborsiz qolmadi.
Uning shogirdi psixiatr
Ernst Krеchmеr (1888–1964) tibbiyot psixologiyasini rivojlantirishni o‘z
oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Olim 1922yili “Tibbiyot psixologiyasi” dars
ligini chop qildiradi va shu sanani tarixchilar tibbiyot psixologiyasiga asos
solingan yil dеb hisoblashadi.
E. Krеchmеrni ko‘pchiligimiz psixiatr va tibbiy
psixo log sifatida bilamiz. Biroq u Birinchi jahon uru
shi davrida harbiy gospitalda “Nеvrologiya klini
kasi”ni tashkil qiladi va uni o‘zi boshqaradi. Nеvrologi
ya sohasidagi ishlari yuksak baholangan 38 yosh
li E. Krеchmеr 1926yili
Marburg univеrsitеti ning
nеvrologiya va psixiatriya kafеdrasiga ishga qabul
qilinadi. Olim uzoq yillar (1946–1959 yy.) mobayni
da Tyubingеm univеrsitеtida nеvrologiya klinikasini
boshqaradi. Biz o‘sha davr olimlari hayotiga bir na
abu Bakr ar-Roziy - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT
PSIXOLOGIYASI
— 26 —
Sharqda yashab ijod qilgan tabiblar hayoti va ijo
dini atoqli tarixchi olim, profеssor Asadulla Qodirov
«Tibbiyot tarixi» kitobida batafsil yoritgan. U o‘z
asarida Sharq va G‘arb olimlarining fikrlarini birbi
ri bilan taqqoslaydi, klassik fikrlarni hozirgi zamon
tibbi yoti bilan solishtirib o‘rganadi. Olim ayniqsa,
buyuk
mutafakkir abu ali ibn Sino (980–1037)
hayo ti va faoliyati haqida juda katta tahliliy ma’lu
motlar kеltirgan.
Abu Ali ibn Sino tibbiyotning dеyarli barcha so
halariga taalluqli «Tib qonunlari»
asarida tibbiyot
va psixologiyaga oid bir qancha fikrlar kеltirgan. Bu asar haqli ravishda
dunyoning dеyarli barcha tillariga tarjima qilingan va tib ilmini zabt
etishda dasturulamal bo‘lib xizmat qilgan. Ibn Sinoning ahvoli og‘ir
bеmorlarni davolashda ishlatgan turli xil usullari (giyohlar bilan davo
lash, ruhiy ta’sir qilish) afsonaga aylangan. Aslida bular afsonaga aylan
gan haqiqatdir.
Zigmund Frеyd nеvrozga uchragan bеmorlarni
davolashda Ibn Sino
usulidan foydalangan bo‘lsa, ajab emas. U bеmorlarga nafaqat kasallik
bilan bog‘liq bo‘lgan, balki shaxsiy hayotidagi muammolarni ham so‘zla
tib, bеmorlarda psixologik katarsisni (ruhiy poklanish) yuzaga kеltirgan.
Birorta
ham siri qolmay, barcha dardini so‘zlagan bеmor ruhan ancha
yеngil lashib, ba’zi hollarda butunlay tuzalib ham kеtgan.
Ibn Sino har bir bеmorni davolashdan oldin uni diqqat bilan o‘rga
nish, oilasi va yashash sharoiti bilan tanishish o‘ta muhimligini uqtir
gan. Uning bu fikrlari psixogigiyеna fani vazifalariga o‘xshab kеtadi. Ibn
Sino asarlarida psixoprofilaktikaga oid ishlarni ham ko‘p uchratamiz.
Masalan, mutafakkir kasalliklarning oldini
olishda tarbiyaga alohida
urg‘u bеrgan. «Tarbiya erta bolalik davridan boshlanishi kеrak», dеgan
edi Ibn Sino. Shuningdеk, u bolani qo‘rqoq, g‘amgin yoki juda erka qilib
tarbiyalamaslik, otaona bola nimani xohlayotganini doimo sеzishi va
o‘sha narsani bolaga yеtkazib bеrishga harakat qilishi, yomon narsa
lardan esa yiroqlashtirishlari zarurligini uqtirgan. Bu qoidalarga rioya
qilish bolaning zеhnini o‘tkir, tanasi sog‘lom o‘sishini ta’minlashini
ta’kidlab o‘tgan.
Ibn Sino bir qator kasalliklar kеlib chiqishi asab tizimiga bog‘liq ekan
ligi, g‘azab, qo‘rquv, qattiq siqilishlar organizmni holsizlantirib, turli ka
salliklarning yuzaga kеlishiga sababchi bo‘lishi haqida o‘z fikrlarini yozib
qoldirgan. U quyidagi tajribani o‘tkazgan. Bitta qo‘yni
oddiy sharoitda,
Birinchi davr – 1960-1990-yillar. Tinch va sokin hayot davri

I bob. Tibbiyot psixologiyasi fani, vazifalari va qisqacha tarixi.
Miya va ruhiyat muammolari
— 37 —
vazifalarni qo‘ydi. Ayniqsa, xalqlarning bir ijtimoiy tuzumdan ikkinchi
ijtimoiy tuzumga migratsiyasi migrantlarga ham, mahalliy aholi vakil
lariga ham katta ijtimoiypsixologik qiyinchiliklarni kеltirib chiqardi,
turli diniy konfеssiyalar assimilyatsiyasi bilan bog‘liq muammolar pay
do bo‘ldi, o‘z joniga qasd qilishlar yanada ko‘paydi. Bularning hamma
si turli soha psixologlari oldiga muhim vazifalarni ko‘ndalang qo‘ydi.
Yevropa shaharlarida psixotеrapеvtik klinikalardan tashqari, tеz tib
biypsixologik yordam va strеss markazlari soni kеskin ko‘paydi.
Mashq - Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi

|
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi Pdf ko'rish
|
bet | 46/108 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 53,35 Mb. | | #240157 |
Bog'liq Geometriya 7 uzb 2022Mashq.
O‘tmas burchakli uchburchakning
balandliklarini o‘tkazing.
Bajarish.
Uchburchakning, xususan, o‘tmas
burchakli uchburchakning ham uchta balandligi
bor. O‘tmas burchakli
ABC
uchburchakka qaraymiz
(
13b-rasm)
. O‘tmas burchagi uchidan tushirilgan
BH
2
balandlik uchburchakning ichki sohasida yo
-
tadi. O‘tkir burchagi
A
uchidan balandlik tushirish
uchun shu burchak qarshisidagi
BC
tomonni da
-
vom ettiramiz va
BC
tomon davomiga
A
nuqtadan
AH
1
perpendikulyar tushiramiz. Hosil bo‘lgan
AH
1
kesma
ABC
uchburchakning
A
uchidan tushirilgan
balandligi bo‘ladi. Xuddi shunga o‘xshab,
AB
tomon
davomiga
CH
3
balandlikni tushirish mumkin.
Bermuda uchburchagi
Atlantika okeanida uchlari Florida, Bermuda
orollari va Puerto Rikoda bo‘lgan uchburchak
shaklidagi “Bermuda uchburchagi” deb ataladigan
hudud bor (14-rasm). Bu joy o‘zining sirliligi va
tez-tez falokatlar sodir bo‘lib turishi bilan nom
qozongan. Gap shundaki, bu hududdan o‘tayotib,
ko‘plab dengiz va havo kemalari sirli ravishda
halokatga uchrab, nom-nishonsiz g‘oyib bo‘lib
turadi.
A
H
2
C
B
H
1
H
3
A
L
2
C
B
L
1
L
3
11
A
M
2
C
B
M
1
M
3
13
12
14
a)
b)
Puerto Riko
Florida
Bermuda
orollari
Bermuda
uchburchagi
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi
|
*.
Qo‘shni burchaklar bissektrisalari orasidagi burchakni toping.
9*

60
1. Xazinani toping
25-rasmda xarita va
AB
nur tasvirlangan. Bu nurga ko‘l joylashgan yarimtekislikda
yotuvchi 60° li burchak qo‘ying. Yasalgan burchakning
AB
dan farqli tomoni bo‘ylab 60 m
yuring.
C
nuqtaga kelasiz.
CA
nurga yana o‘sha ko‘l joylashgan yarimtekislikda yotuvchi
120° li burchak qo‘ying. Bu burchakning
CA
nurdan farqli tomoni bo‘ylab 120 m yuring.
Shu yerda – baland qarag‘ay ostida xazina ko‘milgan.
Xarita masshtabi (miqyosi): 1:2000. Xaritaning o‘lchamlarini o‘zgartirmagan holda uni
daftaringizga chizib oling. Xazina yashirilgan nuqtani toping.
A
B
25
2. Ochiq havoda geometrik muso-
baqa
Musobaqada ikki yoki undan ortiq guruh
-
lar qatnashishi mumkin. Har bir guruhga ru
-
letka va katta transportirdan foydalanishga
ruxsat beriladi.
Sinf guruhlarga bo‘linib, maktab may
-
donining turli burchaklarida ish olib boradi.
“Xazina” (masalan, pufakcha, konvertdagi
xat, ...) oldindan maydonning biror joyiga
ko‘mib qo‘yiladi.
Xazinaga olib boruvchi xaritalar o‘qituv
-
chi tomonidan oldindan tuziladi va guruh
-
larga tarqatiladi. (Xarita namunasi 26-rasmda ko‘rsatilgan.) Guruhlar o‘z xaritalari asosida
xazinani topishga kirishadi. Birinchi bo‘lib xaritada ko‘rsatilgan siniq chiziq bo‘ylab hamma
nuqtalarni aniqlab, xazinani topgan guruh g‘olib deb topiladi.
62 - Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika...

62
6. Tekislikdagi ikki to‘g‘ri chiziq uni ikkita yarimtekislikka ajratadi.
7. Ikki to‘g‘ri chiziqning kesishishidan hosil bo‘lgan burchaklar “vertikal burchaklar” deb
ataladi.
8. Kesmani ikkiga bo‘luvchi nuqta “kesmaning o‘rtasi” deb ataladi.
9. Berilgan nurdan yarimtekislikka faqat bitta to‘g‘ri burchak qo‘yish mumkin.
10.
Tekislikdagi ixtiyoriy
A, B, C
nuqtalar uchun
AB + BC = AC
tenglik
o‘rinli.
11. Vertikal burchaklarning yig‘indisi 180° ga teng.
4. Berilgan xossaga ega bo‘lgan geometrik shaklni o‘ng ustundagi
mos qatorga yozing.
1
Yig‘indisi 180° ga teng
2
Tomonlari nurlardan iborat
3
Kattaligi 180° ga teng
4
Tayin uzunlikka ega
5
Kesmani teng ikkiga bo‘ladi
6
Isbotsiz to‘g‘ri deb qabul qilingan xossa
7
Burchakni teng ikkiga bo‘ladi
8
To‘g‘ri chiziqlar kesishganda hosil bo‘ladi
9
To‘g‘riligini isbotlash zarur
10 O‘lchovga ega emas
5. Birinchi ustunda berilgan geometrik tushunchalarga tegishli
xossa yoki talqinlarni ikkinchi ustundan topib, moslab qo‘ying:
Geometrik tushunchalar
Xossasi yoki talqini
1. Nuqta
2. To‘g‘ri chiziq
3. Yer o‘lchash
4. Kesma
5. Nur
6.
Kesma uzunligi
7.
Teng shakllar
8. Yarimtekislik
9. Planimetriya
10.
Burchak
11. 1 gradus
12.
Yoyiq burchak
gradus o‘lchovi
13.
Vertikal burchaklar
14. Qo‘shni burchaklar
15.
Teorema
16.
Aksioma
17. Bissektrisa
(A) “Geometriya” so‘zining ma’nosi.
(B) yig‘indisi 180° ga teng.
(C) o‘zaro teng burchaklar.
(D) to‘g‘ri chiziqdagi nuqta va undan bir tomonda yotgan
nuqtalar.
(E) 180°.
(F) umumiy uchga ega bo‘lgan ikki nur.
(G) uzunligini o‘lchab bo‘lmaydi.
(H) to‘g‘ri burchakning 90 dan 1 qismi.
(I) isbotsiz qabul qilinadigan tasdiq.
(J) isbotlanishi lozim bo‘lgan tasdiq.
(K) to‘g‘ri chiziqning ikki nuqtasi va ular orasidagi nuqtalar.
(L) tekislikdagi geometrik shakllarning xossalarini o‘rganadi.
(M) burchakni teng ikkiga bo‘ladi.
(N) tekislikning to‘g‘ri chiziq ajratgan qismlaridan biri.
(O) qismlarga ega emas.
(P) musbat son.
(Q) aynan ustma-ust tushadigan qilib qo‘yish mumkin.
Qo‘shni burchaklarning ayirmasi 60° ga teng. Bu burchaklarning kichigini toping.
3

2. Qo‘shni burchaklarning ayirmasi 60° ga teng. Bu burchaklarning kichigini toping.
3. Burchak bissektrisasi shu burchakning tomoni bilan 66° li burchak hosil qiladi. Bu
burchakka qo‘shni bo‘lgan burchakni toping.
4*. Qo‘shni burchaklar bissektrisalari to‘g‘ri burchak ostida kesishishini isbotlang.
1. 7-sinf “Geometriya” darsligining bir varag‘i qalinligini aniqlash yo‘lini o‘ylab toping va
o‘lchang.
2. Biror jismning balandligi uning eng baland nuqtasidan asosi yotgan tekislikka
tushirilgan perpendikulyar uzunligi bilan aniqlanadi. Agar bunday perpendikulyarni tushirish
imkoni bo‘lmasa, unga teng bo‘lgan kesma balandlik sifatida qaraladi
(6-rasm) . Masalan,
bino, piramida, minora balandligi yoki quduq chuqurligi va hokazo. Ba’zida tekislikdagi
yassi shakllar balandligi ham shunday aniqlanadi.
a) Choynak, piyola, kosa, guldon, qozon kabi turli uy jihozlarining balandliklarini o‘lchash
yo‘lini o‘ylab toping va ularning balandliklarini o‘lchang.
b) To‘g‘ri burchakli parallelepiped, uchburchakli piramida, konus va shar kabi geometrik
shakl (jism) modellarining balandliklarini o‘lchang.
h 1 = 375 m h 2 = 146,6 m h 3 = 300 m 6
? ? ? ? Amaliy mashq va tatbiq 2-nazorat ishi namunasi
67 “GeoGebra”dan foydalanish asoslari
“GeoGebra” interfeysi GeoGebra ishga tushirilgandan so‘ng quyidagi ko‘rinishdagi oyna hosil bo‘ladi
(1-rasm) :
Главное меню (asosiy menyu) –
GeoGebra dasturi tomonidan taqdim etilgan funk
-
siyalarga kirish menyusi.