nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-jadval 
 Yirik shoxli qoramollar poda tarkibi

440
3.Sotilgan
mahsulotlarning
qiymati, ming sum
8-jadval
Qoramolchilik mahsuldorligining asosiy ko’rsatkichlari
Ko’rsatkichlar
Miqdori
1.1 sigirdan yillik o’rtacha sog’ib olingan sut,
kg
2.100 sigirdan olingan buzoq
3.Yirik
shoxli
qoramoldan
olingan
qo’shimcha vazn
9-jadval
Sotilgan qoramolchilik mahsulotining to’la tannarxi, o’rtacha bahosi va rentabelligi
Mahsulot turlari
1s
.
m
ah
su
-
lo
tn
in
g
to
’l
a
ta
nn
ar
xi
, s
o’
m
1s
.n
in
g
o’
rt
ac
ha
so
ti
sh
ba
ho
si
, s
o’
m
F
oy
da
(
+
);
Z
ar
ar
(-
)
1s
.g
a
so
’m
R
en
ta
be
l-
li
k
da
ra
-j
as
i,
%
1.Go’sht
uchun
sotilgan
qoramol tirik vaznida
2.Nasl uchun sotilgan va
boshqa sotuvlar, tirik vaznida
3.Sut
4.Sanoatda
qayta ishlangan
sut
10-jadval
Bir bosh shartli qoramolga, 1 s sutga va tirik vaznining qo’shimcha o’sishiga
sarflangan ozuqa
Ozuqa turlari
Shartli qoramolga, (1 boshga, kg)
1. G’alla, makkajo’xori donini ham qo’shib
2. Omuxta yem
3. Turli xil siloslar
4. Yashil o’t
5. Turli xil pichan
6. Senaj
7. Pichan, poya
8. Sut
9. Yaylov o’tlari
10.Ozuqa birlikdagi jami ozuqa, s
11.Ozuqa birligining sarflanishi, s
a).1s. sutga
b).1s.tirik vaznning qo’shimcha o’sishiga
441
4. Birlamchi hisob ma’lumotlari asosida tahlil qilinsin.
5. Topshiriq yechimining asosiy natijalari bo’yicha xulosa va takliflar.
6. Savol-javoblar.
7. Uyga vazifa.
16.2.Mashg’ulot. Qo’ychilikning samaradorligini oshirish imkoniyatlari
1.Darsning maqsadi: Talabalar Qo’ychilikchilik iqtisodiga doir ma’ruza matnlariga tayangan
holda, olgan bilimlarini amaliy
dars davomida mustahkamlab,qo’ychilikchilik samaradorligini
oshirish imkoniyatlarini o’rganib chiqishdan iborat.
2.Darsining ta’minoti.
Darsda absolyut va nisbiy ko’rsatkichlarni hisoblashga imkon beradigan
jadvallar ishlatiladi. Bu jadvallar viloyat va alohida olingan yillik hisobotlari ma’lumotlari asosida
to’ldiriladi va hisoblanadi.
3. Darsning borishi.
A) O’tgan darsni so’rash.
B) Yangi mashg’ulot mavzsini tushuntirish.
D) Talabalarning mustaqil ishlari uchun topshiriq.
Reja:
1. Qo’ychilikning xalq xo’jaligidagi axamiyati
2. Qo’ychilikchilikni rivojlanishi, hozirgi axvoli va istiqbollari
3. Qo’ychilikchilikning iqtisodiy samaradorligini oshirish imkoniyatlari
Qo’ylar jami bosh soni tarkibi aniqlansin.
2.Alohida guruxdagi qo’ylarning o’rtacha
tirik vazni va qiymati, sotib olingan bir bosh
qo’yning qiymati aniqlansin.
3.Qo’ychilikning asosiy mahsulotlarini sotishdan kelgan pul tushumi tarkibi aniqlansin.
4.Qo’ychilikda,
shu jumladan, qorako’lchilikda yordamchi va tutash mahsulotlari o’rtasida
jami xarajatlarning taqsimlanishi tarkibi aniqlansin
5.Qo’ychilikda, shu jumladan, qorako’lchilikda jami xarajatlarning moddalar bo’yicha
taqsimlanishi o’rganilsin.
6.Qo’ychilikda mehnat unumdorligi va maxsulotning mehnat sig’imi aniqlansin.
7.Bitta qo’yga va tarkibiy boshga to’g’ri kelgan qo’ychilik mahsuloti aniqlansin.
8.Qo’ychilik mahsuldorligining asosiy ko’rsatkichlari o’rganilsin
9.Sotilgan mahsulotning to’la tannarxi, o’rtacha bahosi va rentabelligi aniqlansin
10.Shartli boshga va tarkibiy bosh qo’yga sarflangan ozuqa aniqlansin
Ta’lim metodlari - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

72
o’rtasida ishlab chiqarish va iqtisodiy aloqalarga oid
tayyorlab kelingan chizma orqali talabalar hukmiga
havola
etiladi.
Dars
davomida
talabalarni
faollashtiruvchi savollar o’rtaga tashlanadi. Har bir
rejadagi savol bo’yicha xulosalar qilinadi.
2.3.Keltirilgan tayanch tushunchalarni chuqurroq
izohlash maqsadida talabalarga Klaster texnikasi
qo’llaniladi.
2.2.Muammoli vaziyatda o’z
fikri bilan, muammoni xal
qilish yo’llarini qidiradi.
2.3.Eslab qoladi, yozadi.
Har bir savolga javob
berishga harakat qiladi.
Ta’rifni yozib oladi, misollar
keltiradi
3 - bosqich.
Yakuniy
(10 daqiqa)
3.1.Mavzu bo’yicha yakun qiladi, qilingan ishlarni
kelgusida kasbiy faoliyatida muhim ahamiyatga ega
ekanligiga talabalar e’tiborini qaratadi.
3.2.Faol qatnashgan talabalarni baholaydi.
3.3.Mavzu bo’yicha test topshiriqlarini beradi.
3.4.Mustaqil ishlash uchun topshiriq beradi.
3.1.O’z-o’zini,
o’zaro
baholashni o’tkazadi.
3.2.Savol beradilar, javob
beradilar.
3.3.Mavzu bo’yicha test
topshiriqla-rini bajaradilar.
3.4.Mustaqil ishlash uchun
topshiriqlarni yozadilar.
Uchinchidan - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

58
foydalanish dehqonchilik va chorvachilik tarmoqlarida ishlab chiqarishni tashkil qilishning ilg’or
shakllarini hamda xodimlarga haq to’lashni tanlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishining ikkinchi xususiyati shuki,
bu
tarmoqda bosh ishlab
chiqarish vositasi yer resurslari hisoblanadi. Agar sanoatda (qazilma sanoatdan tashqari) yer
korxonalarni joylashtirish uchun makon bo’lib xizmat qiladigan bo’lsa, qishloq xo’jaligida esa u
asosiy va almashtirib bo’lmaydigan ishlab chiqarish vositasidir. Mehnat jarayoni va mahsulot ishlab
chiqarish qishloq xo’jaligida
bevosita yer bilan, uning sifati, undan foydalanish jarayoni bilan
bog’liq. Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishi katta yer maydonlarida
agregatlar yordamida amalga
oshiriladi. Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishida suv hamda energetik resurslarga talab juda yuqori
hisoblanadi.
Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishining uchinchi xususiyati
Yuqorida keltirilgan ikki
xususiyatidan kelib chiqadi. Unda takror ishlab chiqarish iqtisodiy
jarayoni tabiat bilan
chambarchars bog’langan, mahsulot ishlab chiqarish biologik sikl bilan bog’liq.
Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishining to’rtinchi xususiyati
tuproq-iqlim sharoitiga
bog’liqligidir. Qishloq xo’jaligi ekinlarining hosildorligi yillar bo’yicha iqlim sharoitiga qarab, ob-
havoga qarab o’zgarib turadi, bu esa o’z navbatida chorvachilikning rivojlanishiga, qishloq xo’jaligi
ishlab chiqarishining samaradorligiga ta’sir qiladi. Olimlarning tadqiqotlariga ko’ra, ko’pgina qishloq
xo’jaligi tarmoqlarida teng harajatlarga teng natija olinmaydi.
Ta’lim metodlari - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

65
1 - bosqich.
O’quv
mashg’ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
1.1.Talabalar
davomati aniqlanadi, auditoriya va
talabalarning darsga tayyorgarligi tekshiriladi.
1.2.Bugungi kundagi yangiliklar va mavz
uning
ahamiyati.
1.3.O’tilgan mavzu bilan bog’lash, mavzu, uning
maqsadi, o’quv mashg’ulotidan kutilayotgan natijalar
ma’lum qilinadi.
1.1. Eshitadi, yozib oladi.
2 - bosqich.
Asosiy
qism
(60 daqiqa)
2.1.Ma’ruza matni mavzusining matni tarqatiladi.
Reja, tayanch tushunchalar bilan tanishish taklif
etiladi.
2.2.Slaydlardagi ko’rgazma va sharhlar asosida
qullaniladigan nazariy usullar bilan tanishtiriladi.
Talabalarda qishloq xo’jaligi
tarmoqlari strukturasi,
tarmoqlarni oqilona qo’shib olib borish tamoyillari,
joylashtirish va ixtisoslashtirish tushunchasi, ularning
ilmiy asoslariga oid
tayyorlab kelingan chizma orqali
talabalar hukmiga havola etiladi.
Dars davomida
talabalarni faollashtiruvchi savollar o’rtaga tashlanadi.
Har bir rejadagi savol bo’yicha xulosalar qilinadi.
2.3. Keltirilgan tayanch tushunchalarni chuqurroq
izohlash maqsadida talabalarga Klaster texnikasi
qo’llaniladi.
2.1. Eshitadi.
Navbat
bilan
bir-birini
takrorlamay
atamalarni
aytadi.
O’ylaydi,
javob beradi va
to’g’ri javobni eshitadi.
2.2.Muammoli vaziyatda o’z
fikri bilan, muammoni xal
qilish yo’llarini qidiradi.
2.3.Eslab qoladi, yozadi.
Har bir savolga javob
berishga harakat qiladi.
Ta’rifni yozib oladi, misollar
keltiradi
3 - bosqich.
Yakuniy
(10 daqiqa)
3.1.Mavzu bo’yicha
yakun qiladi, qilingan ishlarni
kelgusida kasbiy faoliyatida muhim ahamiyatga ega
ekanligiga talabalar e’tiborini qaratadi.
3.2.Faol qatnashgan talabalarni baholaydi.
3.3.Mavzu bo’yicha test topshiriqlarini beradi.
3.4.Mustaqil ishlash uchun topshiriq beradi.
3.1.O’z-o’zini,
o’zaro
baholashni o’tkazadi.
3.2.Savol
beradilar, javob
beradilar.
3.3.Mavzu bo’yicha test
topshiriqla-rini bajaradilar.
3.4.Mustaqil ishlash uchun
topshiriqlarni yozadilar.
Internet saytlari - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

64
4.
www.agro.uz
– O’zbekiston Respublikasi Qishloq va suv xo’jaligi vazirligi.
MA’RUZADA TA’LIM TEXNOLOGIYASI
O’quv soati:
2 soat
Talabalar soni:
60-80 ta
O’quv mashg’ulotining
shakli
-
ma’ruza
Mavzu-
Qishloq xo’jaligini joylashtirish, ixtisoslashtirish,
yiriklashtirish va integrasiyalashning samaradorligini
oshirish
– ko’rgazmali ma’ruza
Mavzu rejasi
2.1.Qishloq xo’jaligi tarmoqlari strukturasi.
Tarmoqlarni
oqilona qo’shib olib borish tamoyillari
2.2.Joylashtirish va ixtisoslashtirish tushunchasi, ularning ilmiy
asoslari
2.3.Ixtisoslashtirishning
shaklllari,
ko’rsatkichlari
va
samaradorligini oshirish imkoniyatlari
Ma’ruza mashg’ulotining maqsadi:
Ta’limiy:
Qishloq xo’jaligi tarmoqlari strukturasi. Tarmoqlarni oqilona qo’shib olib borish tamoyillari
haqida ma’lumotlarga, bilimlarga hamda ko’nikmalarga ega bo’ladi.
Tarbiyaviy:
Talabalarda qishloq xo’jaligi
tarmoqlari strukturasi, tarmoqlarni oqilona qo’shib olib
borish
tamoyillari, joylashtirish va
ixtisoslashtirish tushunchasi,
ularning ilmiy asoslari
haqida
tasavvurlar shakllanadi
.
Rivojlantiruvchi:
Talabalar qishloq xo’jaligi tarmoqlari strukturasi, tarmoqlarni oqilona qo’shib olib
borish tamoyillari, joylashtirish va ixtisoslashtirishga oid tafakkur va dunyoqarashini rivojlantiradi.
Pedagogik vazifalar:
•
Qishloq xo’jaligi tarmoqlari strukturasi.
Tarmoqlarni oqilona qo’shib olib borish
tamoyillari haqida tushunchalar berish;
•
Joylashtirish va ixtisoslashtirish
tushunchasi, ularning ilmiy asoslari
bilan tanishtirish
O’quv faoliyatining natijalari
Talaba:
2.1.Qishloq xo’jaligi tarmoqlari strukturasi. Tarmoqlarni
oqilona qo’shib olib borish tamoyillari
2.2.Joylashtirish va ixtisoslashtirish tushunchasi, ularning
ilmiy asoslari
2.3.Ixtisoslashtirishning shaklllari, ko’rsatkichlari va
samaradorligini oshirish imkoniyatlari
Кitob davlat qo'riqxonasi

|
Кitob davlat qo'riqxonasi
|
bet | 106/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.org13.9. Кitob davlat qo'riqxonasi
1979 yil 22 martda O'zbekiston RespuЬlikasi hukumati 26-raqamli farmoni Ьilan Кitob davlat geolog qo'riqxonasini tashkil qildi. Maydoni
234
3938 ga. Kitob qo'riqxonasi Zarafshon tog' tizmalarining Jindidaryo daryosining chap qirg'og'idan Qashqadaryoning Кitob rayonigacha bo'lgan joylarda joylashgan. Qo'riqxona relefining balandligi dengiz sathidan 1300 m dan 2650 m gacha. Hududda ОЫ Safit, Xo'jaqo'rg'on, Zinzilbon, Novabak, Kushnova, Qizilolma, Kule, Jarshafi, Tushlik kaЬi vodiylar joylashgan. Hisor va Xazrat Sulton tog' tizmalarining quyi qismida eng chiroyli manzara Shirdog' joylashgan.
Iqlimi. Qo'riqxona hududining iqlim keskin kontinental. Yilda
yog'ingarchilik 600 mm dan ko'p Ьo'lmaydi. Yog'ingarchilikning 60% kuz-qish mavsumlariga to'g'ri keladi. Havo namgarchiligi 33%dan 63%gacha. lyul oyida harorat +35° , yanvarda minimal harorat -30° va undan pastroqqa tushadi.
Tuprog'i och-jigarrang, qo'ng'ir o'rmonli va bo'z tusli tuproqdan tashkil topgan. Ushbu tuproqlarda paleozoy davridagi faunalar (hayvo-ot dunyosi)ning unikal (yagona) kollektsiyalari topilgan va ular hozirda muzeylarda saqlanadi.
(Florasi). Nabotat Qo'riqxona lшdudida 800 turdagi o'q ildizi o'simliklar mavjud.
O'rmon o'simliklaridan Zarafshon archalari o'sadi. Yaproqli o'simliklardan Turkiston zarangi, Buxoro bodomi, qatrong'och, irg'ay
va boshqalami uchratish mumkin. Кichik o'rmonlarda esa grek yon 'og'i, tol va archalami uchratish mumkin. Hududda manzarali o'sim
iklaming 300 turdan ko'p xillari, yuzlab turdagi ozuqa o'simliklar, efir moyli o'simliklar, 6 turdagi namataklar, 280 turdagi meditsina va tibЬiyotda ishlatiladigan do1·ivor o'simliklar, ulardan 22 tшi O'zbekiston RespuЫikasi Qizil kitoblga kiritilgan. Ulardan: yunon ajoyibotlari, yovvoyi gladiolus, Fostyer va shtyernbyerg Fishyer lolalari, piyozgul,
O'zbekiston chinnigul (gvozdika), kavrak (fyerula) singarilar eng kamyob turlar hisoЫanadi.
Faunasi. Hudud o'zining Ьоу, qiziqarli hayvonot dunyosi Ьilan mashhur bo'lib o'zining archa o'rmonlari, tog'lari, cho'qqilari, sharshara, landshaftlari kaЬi Ьioxilma-xillik kompleksini tashkil etadi. Bu yerlarda entomo -faunaning ob'ektlari, ya'ni 80 turdan ko'proq kapalaklami ko'rish mumkni. Ulaming 4 tшi O'zbekiston RespuЫi
asining Qizil kitoЬiga kiritilgan. 23 oilaga oid Ьo'lgan 51 turdagi o'rgimchaklar, Raksimonlaming 11 turini uchratish mumkin.
Suv jonzotlaridan 3 turdagi baliqlar, 2 tur amfiblya (yer suv
jonzotlari) 14 tur sudralib yuruvchilar. 128 turdagi qushlar hamda 21 turdagi sutemizuvchilar mavjud. Umumiy jonzotlaming 168 turi mavjud
235
bo'lib, shulardan 10 turi O'zbekiston RespuЫiksi Qizil kitoЬiga kiritil an. Masalan: Tyan-Shan qo'ng'ir ayig'i, qushlardan oqtoshsip, qora quzg'un, borodach, burgut, qora laylak kaЬilar eng qo'riqlanishi lozim Ьо' lgan jonzotlardir.
|
| |
saga kelamiz - Ekologiya 11. Rom уоrм ато\. Л tos II кenт z 1: L

|
Ekologiya 11. Rom уоrм ато\. Л tos II кenт z 1: L
|
bet | 31/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.orgsaga kelamiz:
Biosferaning butunligi prinsiplari;
Biosferada hayot Ьorishi uchun qat'iy Ьelgilangan sharoitlar Ьo'li shi lozim. Gravitatsiya, harorat va Ьoshqa ta'sirlar natijasida o'zgartirish hayotning tugashiga olib keladi. Hayot tashqi muhit bilan chambarchars bog'liq holda boradi;
Biosfera printsiplarining mos kelishi va uning tashkillanishi. Biosferada hamma narsa hayot borishi uchun moslashgan va hisobga olingan. Faqatgina hayot Ьiosferaga moslashmay Ьalki Ьiosfera ham hayotga moslashib boradi;
Hayotning Ьiosferaga ta'sir qilish prinsiplari. Тirik organizmlar, ayniqsa inson Ьiosferaning holatiga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir qiladi.
Odam Ьiosferani o'zgartira borib, texnosferani hosil qildi va
texnofyera doimo insonni o'rab turgan taЬiat bilan uyg'unlashib ketmaydi.
Texnosfera-insonning texnik qoblliyati natijasida paydo bo'lgan texnik qurilma va tizimning o'zaro Ьirlashuvi.
Uning tarkiblga:
Texnogen moddalar; Тexnik tizimlar; Tirik moddalar; Уeming ustki qatlami Atmosfera Gidrosfera.
r
6.2.Noosfera (aql- sfyerasi)
V.I.Vemadskiy noosfera ta'limotida taЬiiy va jamiyatshunoslik fanlari sintezini tusЬunib asoslab byerishga harakat qildi va insonning tashqi muhitga ta'sirini o'rganishda juda katta ta'sirini ko'rsatib o'tdi.
64
Olimning fikricha noosfera-Ьiosferaning yuqori darajasi Ьo'lib sifat jihatidan Ьoshqa bo'lib bunda taЬiat harn inson ham mutloq yangilangan holda Ьo'ladi.
Noosfera strukturasini quyidagilarga Ьo'lish mumkin: lnsoniyat;
Jamiyat tizimlari;
Fan bilimlarining Ьirlashuvi;
Texnika va texnologiya Ьiosferada Ьir Ьo'lishi.
Vemadskiyning noosfera ta'limotining mohiyati shuki-insoniyat planetaning evolyutsiyasi uchun to'g'ridan-to'g'ri javobgardir. Agarda odam o'zi yashagan muhitni avvaylab yashasa yana hayot davom etadi, aks holda o'zining yashashi uchun noqulay holga keltirsa nsoniyat halok bo'ladi. Ana shulardan kelib chiqib insonlar o'z talaЫarini Ьiosferaning imkoinyati Ьilan o'lchab Ьorishi lozim.
|
| |
Table 6.
Detailed Classification Report.
Precision

Table 6.
Detailed Classification Report.
Precision
Recall
F1-Score
Support
Normal
1.00
1.00
1.00
279,968
MITM
1.00
1.00
1.00
67
Uploading
0.90
0.68
0.78
7426
Ransomware
0.90
0.90
0.90
1978
SQL_injection
0.62
0.82
0.71
10,026
DDoS_HTTP
0.95
0.90
0.93
9675
DDoS_TCP
0.97
0.93
0.95
10,117
Password
0.65
0.56
0.60
10,102
Port_Scanning
0.85
1.00
0.92
3979
Vulnerability_scanner
0.99
0.92
0.96
10,023
Backdoor
0.98
0.92
0.95
4783
XSS
0.64
0.88
0.74
2963
Fingerprinting
1.00
0.27
0.43
161
DDoS_UDP
1.00
1.00
1.00
24,332
DDoS_ICMP
0.99
1.00
1.00
13,490
accuracy
0.97
389,090
macro avg
0.90
0.85
0.86
389,090
weighted avg
0.97
0.97
0.97
389,090
The confusion matrix presents an elaborate portrayal of the model’s performance, with
dominant true positive rates across most categories (Figure
13
). It also highlights cross-class
confusion, particularly between “Password” and other forms of malware, revealing subtleties
in the dataset that the model may not fully capture. The normalized confusion matrix, which
depicts the proportion of correct predictions within each class, underscores the model’s
proficiency while also illuminating those classes where precision is paramount (Figure
14
).
Mathematics 2024, 12, 571
21 of 26
Figure 13.
Confusion Matrix.
In synthesizing these results, the fifteen-class classification demonstrates the model’s
substantial capability to accurately identify a range of intrusion types in IoT contexts.
Although certain classes present opportunities for improvement, the overall performance
suggests that the ensemble model is a formidable tool in the sophisticated domain of
cybersecurity threat detection. Future work will seek to enhance the model’s discernment
in those categories that posed challenges, refining its predictive power and bolstering its
operational readiness for deployment in live environments.
Mathematics 2024, 12, 571
22 of 26
|
Table 5.
Classification Report.
Precision

Mathematics
2024, 12, 571
20 of 26
Figure 12.
Model accuracy and loss.
The classification report reveals the ensemble model’s nuanced understanding of
diverse attack vectors (Table
6
). With perfect precision and recall in the “Normal” and
“DDoS_UDP” categories, the model demonstrates its ability to identify clear-cut patterns of
network behavior and straightforward intrusion attempts. However, the “SQL_injection”
and “XSS” categories, with lower precision, indicate a propensity for false positives, where
the model’s judgment may benefit from additional refinement. The “Password” and
“Fingerprinting” categories, which show disparities in precision and recall, suggest a more
complex interplay of features that could require advanced analytical strategies to improve
classification accuracy.
Nazorat savollar - Mashinalardan foydalanish asoslari

152
)
t
L
/(
)
L
L
(
n
100
H
a
2
l
a
,
(11.2)
bu erda:
N –ehtiyot qism sarf me’yori (ko‘rilayotgan detal bo‘yicha), dona
100
mashina uchun bir yilga
n - mashinadagi bir xil nomli detallar soni;
L
a
- mashinaning amortizatsion ish vaqti, motosoat;
L
1
- detalning birinchi almashtirguncha bo‘lgan resursi (ishlagan
muddati), motosoat;
L
2
- detalning almashtirishlar orasidagi resursi, motosoat;
11.1- jadval
Ehtiyot qismlar sarfi me’yorini detallarning haqiqiy sarf usuli bilan aniqlash
Ko‘rsatkichlar
Belgilanishi
Birligi
Qiymati
MTPda, ekspluatatsiya jarayonida
detallarning haqiqiy sarfi
M
E
dona
55
Ta’mirlash korxonalarida, mashinalarni
ta’mirlash jarayonida detallarning haqiqiy
sarfi
M
K
dona
10
Mashinalarning me’yoriy yillik ish vaqti
L
Y
moto/soat
700
Nazorat ostiga olingan mashinalar
kuzatuv vaqtida bajargan ish vaqti
yig‘indisi
L
imim
moto/soat
60000
t
a
- mashinaning xizmat muddati, yillar.
Detallarning birinchi va keyingi almashtirishlari orasidagi resurslari kamaygan
sari, ehtiyot qismlar sarfi oshib boradi. Mashinadagi bir xil nomli detallarning
soni oshgan sari, me’yori ham oshib boradi. 11.2 formula esa L
a
> L
1
shart
bajarilgan vaqtdagina o‘rinli.
Misol: ko‘rilayotgan detalning resursi bo‘yicha ehtiyot qism sarf me’yorini
aniqlang. Kerakli ma’lumotlar 11.2-jadvalda keltirilgan.
Ehtiyot qismlar sarf me’yori teng:
92
)
10
120
/(
)
150
700
(
2
100
w
(L - Mashinalardan foydalanish asoslari

157
C
J
q
A
q
Q
K
2
,
(11.9)
bu erda:
Q
- ko‘rilayotgan detal bo‘yicha, ATKda yil davomida kerak bo‘ladigan
ehtiyot qismlar hajmi, dona;
q
- beriladigan buyurtma (olib kelinadigan partiya) hajmi, dona;
А
-buyurtma partiyasini tashib kelish va tayyorlash uchun o‘zgarmas
xarjatlar, so‘m;
J
-ehtiyot qismlarni saqlash xarajatlarni e’tiborga oluvchi koeffitsient
(taxminan 0,15…0,35);
С
-ehtiyot qismning narxi, so‘m.
Tenglamadagi birinchi yig‘indi yil davomida buyurtmalarni olib kelishga,
ikkinchi qismi esa ularni saqlash xarajatlari yig‘indisini ko‘rsatadi. Eng qulay
buyurtma hajmi tenglama yig‘indisining eng kichik qiymatiga to‘g‘ri keladi
(11.2-rasm)
Yuqoridagi tenglamani
q
bo‘yicha differensialab, nolga tenglashtirilsa,
eng qulay buyurtma hajmi topiladi:
C
J
A
Q
q
ОПТ
2
,
(11.10)
Ushbu eng qulay buyurtma hajmi orqali zahirani boshqarishning ko‘p
ko‘rsatkichlari aniqlanadi:
- yil davomida beriladigan buyurtmalar soni:
ОПТ
q
Q
n
,
(11.11)
- buyurtmalar berish davriyligi (t
b
):
Keyingi bijg‘ish jarayoni sof achitqilar ishtirokida davom etiladi.Pixiya (Pichia)

|
Keyingi bijg‘ish jarayoni sof achitqilar ishtirokida davom etiladi.Pixiya (Pichia)Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeKeyingi bijg‘ish jarayoni sof achitqilar ishtirokida davom etiladi.Pixiya (Pichia).
Pixiya achitqilari (38-rasm) oval yoki ellipssimon shaklli hujayralardan iborat.
Ulaming uzunligi 3,6-7,2 mikron, diametri 3-4,5 mikron. Pixiya hujayralari
tayoqsimon va bodringsimon bo‘lg‘usida ulaming uzunligi 20-25 mikrongacha
yetadi. Pixiya achitqilari shakarli suyuqliklar va bijg‘itilgan substratlar-pivo, vino
va boshqa suyuqliklar yuzasida rivojlanib, tezda parda hosil qiladi. Bu achitqilar
shakar moddalarini bijg‘itmay, ulami oksidlantirib o'zlashtiradi. Shuningdek,
pixiya spirtli organik 1 '
Yosh vinolarda pixiya ko‘p miqdorda tez-tez uchrab, uning miqdori boshqa
achitqilardan bir necha marta ko‘p bo‘ladi.
Pixiya vinoning uvoli va achitqilaming xiralashishi kasalligini yuzaga keltiradi.
Spirt qo‘shilmagan vinolami ochiq havoda quyishda pixiya achitqilari qolgan
shakar moddalari, spirt va organik kislotalar bilan ozuqalanib tez rivojlanadi. 3
kunda boshlab harorat 18-20o bo‘lganda vinolar xiralashadiVino yuzasida pixiya
achitqilari rivojlanganda uning tarkibi va ta’mli o ‘zgaradi. Pixiya almashinuv
moddalari vino achitqilarining rivojlanishiga salbiy ta’sir etadi.
Kurash choralari apikulyatusga qarshi choralariga o‘xshaydi. Izchil ravishda
to‘ldirib turini muhim ahamiyat kasb etadi.
Zigopixiya (Zygopichia). Zigopixiya drogigialari (39-rasm) ovalsimon va
cho'zinchoq shaklli hujayralarda iborat bo‘lib, ulaming uzunligi 3,5 dan 13
mikrongacha, diametri 3 dan 5 mikrongacha yetadi. Zigopixiya bijgMtish
jarayonida ishtirok etmaydi. Zigopixiya aksariyat holatlarda spirt qo'shilmagan
vinoda uchrab, butilkalarda qo‘yilganda uni xiralashtiradi.
Havoda (to‘lmagan bochka, butilkada) zigopixiya vino yuzasida vinoda spirt 12
|
| |
reaksiyalariga - H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov

|
H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. UsmonovBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbereaksiyalariga
asoslanadi.
Fermentlaming
ta’siri
ishlab
chiqarilayotgan
mahsulotlaming sifatini belgilib beradi. Fermentlar ta’siri tufayli uzum sharbati
bijg‘ishida va vinoni yetiltirishda kerakli quwat, ta’m va xushbo‘ylik yuzaga
keladi.
5.2. Uzum sharbatining mikroorganizmlari (texnologik ta’rif)
Uzum sharbatining bijg‘ishida elliptik achitqilar Saccharomyces ellipsoideus
(saxaromitses ellipsoideus) muhim rol o‘ynaydi.
36- rasm. Eliptik achitqi (Saccharomyces ellipsoideus)
69
Elliptik achitqilar haqiqiy vino achitqilar deb ham nomlanadi (36-rasm). Ular
boshqa achitqilardan farqliroq spirt hosil qiluvchi xususiyatiga ega bo‘lib vino
bijg'ishida bosh agent bo'lib hisoblanadi. Boshqa achitqilarga qaraganda elliptik
achitqilar vino bijg‘itish natijasida hosil bo‘lgan spirt ta’siriga bardoshlidir. Ular
vino o‘tkirligi 16% yetganda ham faoliyatini davom etishi mumkin. Elliptik
achitqilar 13% spirt bo‘lganda ham uzum sharbatini bijg‘itishini davom ettirgan
holatlar amaliyotda kuzatilgan. Mikrobiologlaming tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki,
pishgan uzumlarda va bijg‘ish uchun mo'ljallangan uzum sharbatida yow oyi
achitqi miqdori ustuvor bo‘lib, Saccharomyces ellipsoideus drojjalari oz miqdorli
tashkil qiladi. Bijg'ish o‘z me’yorida boim asligi, vino sifati tushib ketganligining
sababli uzum sharbatining bijg‘ishda yow o y i achitqilar, ya’ni Hanseniaspora
apiculata ni ishtirok etishidir. U bijg'ish jarayoniga salbiy ta’sir etadi.
O'tkirsimon achitqilar (Hanseniaspora apiculata) (37- rasm). Mazkur achitqilar
apikulyatus nomi bilan yuritilib, bir yoki har ikki tomoni o‘tkirlashgan hujayra
|
| |
Turn va puss ta’sirida vinoda sodir etilgan o'zgarishlar murakkab va turli hidi

|
Turn va puss ta’sirida vinoda sodir etilgan o'zgarishlar murakkab va turli hidi Pdf ko'rish
|
bet | 331/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeTurn va puss ta’sirida vinoda sodir etilgan o'zgarishlar murakkab va turli hidi
bo'lib, kasallikning rivojlanish holatiga bog'liq bo'ladi. Vino kislotasi va uning
tuzlari propion kislotasi, suv va karbonat kislotasiga aylanishi muhim ahamiyat
kasb etadi. Vino kislotasi bilan birga olma kislotasi ham parchalanadi.
Turn kasalligi natijasida uchraydigan kislotalar miqdori kamayib, uchuvchan
kislotalar miqdori oshadi. Propion kislotasi, sirka kislotasidan tashqari sut va yantar
kislotalari ham hosil bo'ladi. Mannitli va sut oksid bijg'ishga qarshi choralar turn
kasalligini oldini olishda ham qo'llaniladi.
Turn va pussga chalingan vinolami kasallikning dastlabki bosqichida,
bakteriyalar uncha rivojlanmaganda davolasa bo'ladi. Agar vino tahlili natijasi
uchuvchan kislotalar miqdori oshganligi aniqlansa unda vinodagi bakteriyalami
o'ldirish va ular rivojlanishini to'xtatish uchun tezkor choralar ko'rish lozim.
Bunga pasterizatsiyalash yoki vinoga sulfit kislotaning muayyan dozasini kiritish
orqali erishish mumkin.
Turn bakteriyalaming rivojlanishini to'xtatish uchun 1 gl qizil vinolarga 5 g
sulfit kislotasini va 1 gl oq vinolarga 10 g mazkur kislotani qo'shish yetarlidir. Bu
dozalar bakteriyalar faoliyatini to'xtatadi. Ulami yelimlash yoki filtrlash yordamida
tozalash mumkin.
Turn bakteriyalar vino kislotasini parchalab tashlashi sababli davolashdan keyin
vino dastlabki xususiyatini yo'qotadi. Bu kamchilikni bartaraf qilish uchun vinoni
davolashdan keyin unga tanin (20-25 g/gl) va limon kislotasi (qolgan vino
kislotasiga qarab 30 dan 50 g/gl gacha) qo'shiladi. Limon kislotasining qo'shilishi
haqiqiy kislotalikni oshiradi, vino turn bakteriyalarini yanada paydo boiishini
oldini olachdi. Turn kasalligi qattiq rivojlangan vinolardan spirtga yoki sirka
|
| |
Qishloq xo‘jalik mashinalarida resurslarni tejash

173
Utillashtiriladigan qayta ishlashga yaramaydigan chiqindilarga ishlatilgan
va qaytarilmaydigan turli idishlar, koks va payvandlash shlaklari kiradi.
Utillashtirilmaydigan chiqindilarga atrof-muhitga tarqaladigan gazsimon SO
3
,
S
x
N
x
, NO
2
, SO
2
chiqindilar, shinalar, tormoz va ilashish muftasi nakladkalari
eyilishidan chiqadigan kukunlar, Mashina agregat va tizimlaridan erga
to‘kilgan neft mahsulotlari kiradi.
MTPlarda qaytadan ta’mirlangan dvigatellar,
uzatmalar qutisi,
reduktorlar, shinalar va boshqa ikkilamchi resurslardan foydalanish birlamchi
resurslarni sarfini kamaytirish imkonini beradi.
MTPlarda birlamchi resurslarni tejash yuqori ishonchli mashinalar sotib
olish, sifatli ekspluatatsion materiallardan foydalanish hamda mashinalarni
texnik holatini amaldagi tizimning me’yorlari, qoidalari va talablariga rioya
qilgan holda TXK va ta’mirlash ishlarini to‘la hajmda o‘z vaqtida bajarish
hisobiga talab darajasida ushlab turish bilan amalga oshiriladi.
Natijada
harakatdagi mashinalarning xizmat davrini oshishi, ehtiyot qismlar,
ekspluatatsion materiallarning sarfini kamayishini MTPda birlamchi
resurslarga bo‘lgan talabni salmoqli tarzda kamaytiradi. Bulardan tashqari
mashinalarga TXK va ta’mirlash jarayonida hosil bo‘lgan ikkilamchi
resurslardan qayta ishlash va so‘ng ulardan foydalanish ham birlamchi
resurslarni tejash imkonini beradi.
Mashinalarni ekspluatatsiyasi jarayonida resurslarni tejashga quyida
keltirilgan tadbirlar hisobiga erishish mumkin:
- Mashinalarni texnik holatini, ta’minot tizimini soz holda ushlab tu rish,
siqilgan va suyultirilgan gazlardan motor yonilg‘isi
sifatida foydalanish,
yuqori sifatli benzinlardan masalan, metiltretbutillin efir (MTBE) q o‘shilgan
etillanmagan benzindan foydalanish, Yonilg‘ilarni tashish, saqlash va
tarqatishdagi yo‘qotishlarni isrofgarchiliklarni oldini olish va boshqalar;
- Mashinadan echib olingan nosoz agregat,
uzellarni, yonilg‘i nasoslarini
akkumulyator batareyalarini, shinalarni qayta ta’mirlash, silindr bloklari,
174
tirsakli va gaz taqsimlash vallari, shatunlar, klamanlanlar, ilashmalar,
uzatmalar qutisi va reduktorlarni tiklash va boshqalar;
- Ishlatilgan motor va transmission moylarni regeneratsiya qilish (qayta
tiklash) yoki ATKda qozonxonada Yonilg‘i sifatida
foydalanish yoki neftni
qayta ishlash zavodlariga qayta ishlash uchun topshirish.
Amaliyotda bu maqsad uchun 1 gl vinoga 50-100 g gacha kaolin yoki bentonit

|
Amaliyotda bu maqsad uchun 1 gl vinoga 50-100 g gacha kaolin yoki bentonit Pdf ko'rish
|
bet | 334/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeAmaliyotda bu maqsad uchun 1 gl vinoga 50-100 g gacha kaolin yoki bentonit
va L0 g jelatin olinadi. Yelimlangan vino 12-15 kun tinch holatda tugagandan keyin
uni pasterizatsiyalaydi.
Taxirlik. Bu kasallikni asosan qizil vinolarga xos. Amaliyot shuni ko'rsatadiki,
taxirlik mutloq ravishda eski yetilgan butilkali vinolarda uchraydi. Ordinal
vinolarda birinchi yilda bu kasallik kuzatilmaydi.
Kasallikni dastabki bosqichida vinoda yoqimsiz, aniq boimagan hid paydo
boiib, u o'zining yaltirashini yo'qotadi, lekin tiniqligini saqlaydi. Kasallik
rivojlanganda vinoda taxir maza paydo boiadi. Dastlab u kuchsiz boiib, tezda
o ‘tkirlashadi, uchuvchan kislotalar va bijgish ta’mi karbonat kislota kam miqdorda
ajralib chiqishi bilan bogianadi. Vino mutloq o‘zgaradi-u jigar rang, siyoh-qora
rang tusiga kiradi. Bo'yoq moddalari cho‘kmasi hosil boiadi. Vino ayniydi, ta’mi
buzilib, iste’mol qilishga yaramaydi.
Taxirlik kasalligiga chalingn vinolaming cho‘kmasini mikroskopda kuzatganda
kasallikni qo‘zg‘atuvchi bakteriyalami ko‘rsa boiadi. Ular to‘g‘ri va egri
cho‘pchalarga o‘xshaydi (99-rasm). Bakteriyalar taxirlik kasalligi. chiqaruvchi
nomini olgan.
Taxirlik kuchayib vinolarda vinooksid tuzlar parchalanmaydi, lekin glitserin
moddasi kamayadi.
Kasallangan eski vinolardagi kislotalilikning ko‘payishi neytral moddalaming
bijgishi bilan izohlanadi.
Taxirlik kasalligini chalingan vinolarda akrolein borligi isbotlangan.
Mannit va turn kasalligiga qarshi kurash choralarini taxirlik kasalligini oldini
olishda ishlatsa boiadi.
Taxirlik kasalligi eski vinolarda uchrab turishini hisobga olib ulami yetiltirish
paytida to‘g ‘ri parvarish qilishiga katta e’tibor berish lozim.
Taxirlik kasalligi kuchayib vino tarkibida o'zgarishlar sodir bo‘lmasdan uni
|
| |
Yonilg‘i-moy mahsulotlarini tashish, saqlash va tarqatish

172
Mashinalar suyultirilgan gaz bilan gaz to‘ldirish stansiyalarida
rezervuarlardan mashina ballonlariga qo‘yib to‘ldiriladi. Bunda suyultirilgan
gaz bilan to‘ldirilgan sisterna mashina ballonidan yuqorida joylashgan
bo‘lishi kerak.
Mashina balloni suyultirilgan gaz bilan to‘ldirilayotgan paytda: gaz
to‘ldiruvchi shlang oldida turish, birikmalar, gaykalarini qotirish, chekish,
dvigatelni sozlash va ta’mirlash ta’qiqlanadi.
Siqilgan tabiiy gaz (metan) bosim ko‘tarilganda gaz holatidan suyuq
holatga o‘tmaydi. Shuning uchun mashina yurishining zarur zahirasini
ta’minlash maqsadida Mashina kuzovi tagida joylashtirilgan maxsus qalin
devorli ballonlar 20 Mpa bosim ostida gaz bilan to‘ldiriladi. Mashina gaz
to‘ldirish kompressor stansiyalariga gaz katta bo‘lmagan bosim (0,4-1,2
MPa) ostida yuborilib, mexanik chiqindilardan tozalanadi, kompressorlar
yordamida 26-35 MPA bosimgacha siqiladi va qator tozalash tizimlaridan
o‘tib gaz tarqatish kolonkalariga yuboriladi.
vinolarda semirish kasalligi kuzatiladi. Adabiyotlarda kasallik o'z-o'zidan yo‘qolib

|
vinolarda semirish kasalligi kuzatiladi. Adabiyotlarda kasallik o'z-o'zidan yo‘qolib Pdf ko'rish
|
bet | 333/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbevinolarda semirish kasalligi kuzatiladi. Adabiyotlarda kasallik o'z-o'zidan yo‘qolib
ketgan holatlar ham aks etilgan. Bunday holatlar yetiltirish jarayonida vino
tarkibida sodir boigan o'zgarishlar bilan izohlanishi mumkin.
Mannitli va sut oksid bijg'ishni yuzaga keltiruvchi anaerob bakteriyalarga
qarshi ko'rilgan choralar bu kasalga ham qoilanishi mumkin.
Semirish kasalligi oshlovchi moddalari kam bo'lgan vinolarda uchraydi degan
fikrlar bor edi. Keyinchalik bu fikrlar noto'g'ri ekanligi isbotlandi.
Semirish kasalligining birinchi alomatlari paydo bo'lganda uni davolashga
kirishish lozim.
Bu kasallikning bakteriyalarini o'ldirishi uchun vinoni
pasterizatsiyalaydi yoki, slfidlaydi unga sulfit kislotasi bilan ishlov beradi
(dudlaydi, qo'shadi) semirgan vinolami tiklash uchun ulami shamollatirib tez
ravishda quyib olish lozim. Bu maqsadda sachratgichlar yoki bochkadan changa
vino quyilganda shilimshiq mexanik ravishda urilib parchalanadi. Shilimshiq
modda vino holatiga kelmaguncha bu ish davom ettiriladi. Shundan keyin vinoni
dudlangan bochkaga quyib (1 1 ga 50-100 mg sulfit kislotasi sarflanadi) tanin
qo'shib yelimlaydi (1 1 ga 100 mg). Yelimlangan vinoni dudlangan bochkaga
quyadi. Davolashdan keyin vinoda qand qoldig'i boimasligiga alohida e’tibor
berish lozim. Chunki u qayta kasallanishga olib keladi. Bunday holatlarda vinoni
oxirigacha bijg'itib olish uchun choralar ko'rish lozim.
Ba’zi bir mualliflar vino davolangandan keyin sof achitqilar yordamida tumda
bijg'itish kerakligini taklif etadi.
Yelimlashda bentonit, kaolin yoki juda maydalangan kvarsli qum qo'llash
ma’qul. Bu moddalaming barchasi yelim cho'kindisit og'irligini oshiradi va uni tez
cho'kishiga yordam beradi.
241
|
| |
olinadi.
Semirish. Bu kasallik sovuqroq mintaqalarda rivojlangan kasallikka asosan oq

|
olinadi.
Semirish. Bu kasallik sovuqroq mintaqalarda rivojlangan kasallikka asosan oq Pdf ko'rish
|
bet | 332/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeolinadi.
Semirish. Bu kasallik sovuqroq mintaqalarda rivojlangan kasallikka asosan oq
vinolar chalinadi. Qizil vinolar esa kam kasallandi. Asosan yosh vinolar semirish
kasalligiga moyildir. Eski vinolarda semirish kam kuzatiladi. Kam kislotali, kam
spirtli, ekstraktivligi sust, bijg'imagan qand va chiqarib tashlanmagan oqsil
qoldiqlari bor vinolar kasallikka moyildir.
Kasallangan vino xiralashib sirkali achishga chalingan bo'ladi. Kasallangan
vinolar harakatchanligini yo'qotib qayta suzishda yopishqoq, yog' kabi cho'zilib
oqib tushadi, kasallik kuchayganda vino tuxum oqiga o'xshab cho'ziluvchan
massaga aylnadi. Unda gaz pufakchalari hosil bo'lib gaz (karbonat kislota) chiqadi.
Ta’mi va hidi yo‘qoladi. Kasallikni qo'zg'atishda Bacillus viscosus vini ishtirok
etadi (91-rasm).
91-rasm. Semirish bakteriyasi (Bacillus viscosus vini)
Semirishda Dematium pullulans mog‘ori, Picuia va Torula yow oyi achitqilar
va hozirgacha roli aniqlanmagan bakteriyalar ishtirok etishi isbotlangan.
Harorat 30° boiganda bakteriyalar rivojlanadi, 15 minut davomida 50-55° da
qizdirilganda ular halok boiadi.
Vino rN bakteriyalar rivojlanishiga katta ta’sir qiladi. Uning ko'rsatgichi
qancha yuqori b oisa ta’sir shuncha kuchayadi. 1 g erkin vino kislotasini 1 1 vinoga
qo'shilgandan uning rN oshadi. Natijada bakteriyalar rivojlanishi to‘xtaydi. Sulfit
kislota ham bakteriyalarga qattiq ta’sir ko'rsatadi. 10 g sulfit angidrid 1 gl ga
qo‘shilganda barcha kasallik chiqaruvchi bakteriyalar halok boiadi. 1 gl vinoga 5 g
sulfit angidrid qo‘shilganda bakteriyalar rivojlanishi to‘xtaydi. Alkogol semirishiga
bakteriyalariga sezilarli ravishda ta’sir qilmaydi. 14% quwatga ega boigan
|
| |
foizdan ortmaganda parda hosil qiladi. Shu bilan birga zigopixiya uchuvchan

|
foizdan ortmaganda parda hosil qiladi. Shu bilan birga zigopixiya uchuvchanBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbefoizdan ortmaganda parda hosil qiladi. Shu bilan birga zigopixiya uchuvchan
xususiyatiga ega bo‘lmagan kislotalar, asosan sirka va limon kislotalar miqdorini
vinoda oshiradi. Zigopixiyaga qarshi kurash choralari apikulyatus va pixiyaga
38-rasm. Pixiya (Pichia)
39-расм. Зигопихия (Zygopichia)
71
qarshi kurash choralariga o'xshaydi, ya’ni bijg'ish texnologiyasiga rioya qilish va
idishlami o'z vaqtida to‘ldirib borish lozim. Ganzenulya (Hansenula) Ganzenulya
hujayralari cho'ziq dumaloqsimon, uzunchoq va nam hollarda dumaloq shaklida
bo‘ladi (40-rasm). Hujayralaming o ‘rtacha o'lchami uzunasiga 3 dan 30
mikrongacha, ko'ndalangiga 1,5 dan 5 mikrongacha sporalar ularga xos boigan
o'lchami 2-3 mikronli shlyapasi
Ganzenulya uzum sharbati yuzasida tez rivojlanish xususiyatiga ega bo'lib,
ikkinchi sutkada parda uchinchi sutkada quyqa hosil qiladi. shu vaqt davomida 2-
3% spirtli bijg'ish yuzaga keladi. Ganzenulya spirti 9 dan 13% gacha boigan vino
yuzasida rivojlanishi mumkin. Ganzenulya efir hosil qilib vinoni uchuvchi efirlar
(asosan o'ziga xos hid beruvchi etil sirka efirlar) bilan to'yintiriladi. Ganzenulya
drojjalari spirt qo'shilmagan vohalami xiralashishiga olib kelishi mumkin. Kurash
choralari va profilaktikasi parda hosil qiluvchi pixiya va boshqa drojjalarga qarshi
chora va tadbirlarga o'xshaydi.
Minoderma(MycodermaHni)(4-rasm).Mikoderma cho'ziq-dumaloqsimova
silindrsimon, uchlari dumaloq kurtaklardan iborat.
Hujayralaming o'lchami uzunasiga 5,5-9 mikron, diametri 2-4 mikrondan
iborat bo'ladi. Qand moddasi va spirt (12% kam) boigan muhitda tez vaqtda parda
hosil qiladi. Mikoderma uchi bijg'ishni yuzaga keltirmaydi. Usti ochiq vino
|
| |
sharbatdagi sulfid kislota salbiy ta’sir etmaydigan yaxshi rivojlangan achitqilami

sharbatdagi sulfid kislota salbiy ta’sir etmaydigan yaxshi rivojlangan achitqilami kiritish mumkin. Shunday qilib, seleksiyalangan achitqilar rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratiladi, boshqa mikroorganizmlar esa bunday muhitda o'z faoliyatini to'xtatadi. Oq vino ishlab chiqarishda kerakli natijalarga erishish uchun pressdan olingan va tiniltirilayotgan sharbat bijg'imasdan unga sulfid kislota bilan ishlov berish lozim. Qizil vino ishlab chiqarishda esa changga uzum bo'tqasi tushgandayoq sulfid kislota bilan unga ishlov berishadi. Bu paytda achitqilar jonlanish arafasida bo'ladi. Sulfid angidrid sharbatdagi mikroorganizmlarga, shu jumladan faolyait boshlamoqchi bo'lgan achitqilarga kuchli antiseptik ta’sir qiladi. Agar sulfid angidrid dozasi me’yorida bo'lsa, unda S 02 bilan ishlov berilgan seleksiyalangan achitqilar yaxshi rivojlanadi. Shu bilan birga yow oyi achitqilar turli xil bakteriyalar, mog'orlar, apikulyatus holsizlanib rivojlanmaydi. Sulfid angidrid dozasining me’yori sharbat va bo'tqaning haroratiga ishlov berishda ulaming haroratini o'lchash lozim (12-jadval).
Sulfid angidrid dozasining sharbat va bo‘tqaning haroratini o ‘lchash ________ __________________________________ 12-jadval
°C dagi harorat Sulfid angidridning dozasi g/gl da qizil vino ishlab chiqarishda oq vino ishlab chiqarishda 15 8 10 16 dan20 gacha 10 13 21 dan 25 gacha 15 18 26 va undan yuqori 18 23 Ba’zida vino ishlab chiqaruvchi amaliyotchilar bijg'ish paytida kichik dozalarda katta xajmda sulfit angidrid (40-50 g/gl) ishlatishni tavsiya etadi. Bunday
Figure 6.
Model accuracy and loss.
Table 4

Figure 6.
Model accuracy and loss.
Table 4.
Classification Report.
Precision
Recall
F1-Score
Support
No Intrusion
1.00
1.00
1.00
279,968
Intrusion
1.00
1.00
1.00
109,122
accuracy
1.00
389090
macro avg
1.00
1.00
1.00
389,090
weighted avg
1.00
1.00
1.00
389,090
The classification report and ensuing confusion matrix–both in their raw and nor-
malized states–serve as a testament to the model’s impeccable discriminative abilities
(Figures
7
and
8
). They exhibit an unequivocal dichotomy between normalcy and intrusion,
a dichotomy that is stark and devoid of the ambiguity that often plagues classification en-
deavors. This absolute bifurcation in the model’s predictive capabilities marks a significant
milestone in the quest for robust, fail-safe security systems in the burgeoning field of IoT.
Figure 7.
Confusion Matrix.
Mathematics 2024, 12, 571
17 of 26
Figure 8.
Normalized Confusion Matrix.
5.2. Six-Class Classification Results
The model’s ability to distinguish between the six nuanced threat landscapes is re-
flected in an impressive accuracy of 97.44%, a metric that stands as a testament to its
robustness and the veracity of its training (Figure
9
). This level of accuracy, particularly in
the complex and often chaotic environment of IoT security, speaks to the model’s sophis-
ticated feature extraction and classification capabilities. Although the test loss of 0.0532
indicates room for refinement, it remains a commendable figure given the intricacy of the
task at hand (Figure
9
). Further, the extended training duration of 14,803.63 s indicates
the model’s intensive learning process and the rapid testing time of 42.20 s underscores its
practical efficiency. This juxtaposition of extended training with swift testing is emblematic
of a model that, once trained, can offer real-time, reliable threat detection, which is crucial
for the active defense of IoT systems.
Figure 9.
Model accuracy and loss.
The proposed model exhibits exceptional precision in the “Normal” category, achiev-
ing perfect scores across precision, recall, and F1-score metrics (Table
5
). The “DDoS” and
“Scanning” categories also showed high metrics, demonstrating the model’s adeptness at
identifying these particular types of intrusions. Challenges surfaced in the “Injection” and
Mathematics 2024, 12, 571
18 of 26
“Malware” categories, where the precision and recall metrics indicated a greater difficulty in
class distinction, suggesting potential avenues for future research and model enhancement.
|
-Mavzu - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

57
O
’quv amaliyotining texnologik xaritasi
Fan o’qituvchisi:Avazxonova H._______
Ish bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O’qituvchi
Ta’lim oluvchi
1-O’quv
mashg’ulotiga
kirish (10-daq.)
Tashkiliy qism:
1.O’quvchilarni davomatini tekshirdim
2. O’quvchilarni mashg’ulotga tayyorgarligini nazorat
qildim.
3.Mashg’ulotning nomi, rejasi, maqsad va kutilayotgan
natijalar bilan tanishtirdim
(1-ilova)
4.O’quv amaliy mashg’ulotning baholash mezonlari
bilan tanishtirdim
(2-ilova)
5. Xavfsizlik texnikasi qoidalariga amal qilishni
eslatdim.
Mashg’ulotga
tayyorlandilar.
Amaliyotga xavfsizlikka,
sanitariya va gigiyena
talablariga rioya qilgan
holda mashg’ulotga
kirishadilar.
Tinglaydilar
5. Xavfsizlik texnikasi
jurnaliga imzo qo’yishdi.
2-bosqich.
Asosiy
(200 daq.)
Kirish yo’riqnomasi (50 daqiqa) O’quvchilar bilimini
faollashtirish:
1.Savol-javob orqali bilimlar faollashtirildi
Yangi o’quv material bayoni:
2. O’quv amaliyoti mavzusi bo’yicha umumiy
ma’lumotlar berib ,“O’zbekistonning buyuk arboblari”
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
yo`llarini tushuntirdim (3-ilova)
Joriy yo’riqnoma (135 daqiqa) Yangi o’quv material
bo’yicha amaliy mashq bajarish.
3. Ta’lim oluvchilarga yo’riqnoma berdim, (4-
ilova)guruhlarga bo’lib, mavzu yuzasidan guruhlarda
amaliy ish o’tkazdim(5-ilova)
4.Mustaqil ishlarni bajarilishini maqsadli aylanish
vaqtida nazorat qildim va ish jarayonoda o’quvchilar yo’l
qo’ygan xatolarni ko’rsatdim.
Yakuniy yo’riqnoma (15 daqiqa)
5.
Mashg’ulot tugaganidan so’ng tayyorlagan
vazifalarini qabul qilib oldim
Savollarga javob beradilar
Diqqat qiladilar.
Yozib oldilar.
Tanishdilar.
Yo’riqnomaga asossan ish
bajaradilar
Yo’l qo’ygan xatolarni
to’g’irlaydilar.
Vazifalarni topshirishadi
-bosqich. 
Yakuniy - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

3-bosqich.
Yakuniy
(30 daq.)
Yakunlash:
1.O’quvchilarni amaliy mashg’ulot bo’yicha baholarini
e’lon qildim
2.Kelgusi kasbiy faoliyatlarida amaliyotda bajargan
ishlarining ahamiyati va muhimligiga o’quvchilarni
e’tiborini qaratdim
3.Kelgusi mashg’ulot mavzusi bilan tanishtirib uyga
vazifa berdim ( 6-ilova)
Baholari bilan tanishishdi
Topshiriqni yozib oldilar.
58
(1-ilova)
O’quv mashg’uloti rejasi
1“O’zbekistonning buyuk arboblari” mavzusida
o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
2 “O’zbekistonning buyuk arboblari” mavzusida
o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
bo’yicha mashg’ulot ishlanmasini tuzish va
amaliy bajarish.
(2-ilova )
9-Mavzu yuzasidan reyting jadvali
Baho
3=a’lo
2=yaxshi
1=qoniqarli
0=qoniqarsiz
Baholash ko’rsatkichlari
Savol/javob,
Blits-
so’rov
Yo’riqnomaga
asossan ishlasa
Topshiriq
va
texnologiyalar
dagi ishtiroki
Kichik
guruhlardagi
faoliyati
(topshiriqlarni to’liq,
to’g’ri bajarsa)
Jami
1
1
1
3
(3-ilova )
59
(4-ilova )
YO’RIQNOMA
1.Alisher Navoiy, Amir Temur, Jaloliddin Manguberdi, Mirzo Bobur, Ibn Sino, musavvir O’rol
Tansiqboyev, Kamoliddin Behzod, Yunus Rajabiy haqida suhbat mashg’ulotini va markazlar
faoliaytini taqdimotiga tayyorlanish va o’tkazib berish.
2.Jihozlarini tayyorlash, slaydalar tayyorlash, videoroliklar, ta’limiy dasturlardan foydalanish.
Guruh bilan birgalikda mavzu bo’yicha o’yinli ta’lim faoliyatini tahlil qilish.
60
(5-ilova )
“INSERT” TEXNIKASI
BELGILAR
Ilk qadam” o’quv dasturida
katta va maktabga tayyorlov
guruhlarida “O’zbekistonning
buyuk arboblari” mavzuviy
rejalashtirishni o’rganish va
tahlil qilish.
Alisher Navoiy, Amir
Temur, Jaloliddin Manguberdi,
Mirzo Bobur, Ibn Sino,
musavvir O’rol Tansiqboyev,
Kamoliddin Behzod, Yunus
Rajabiy
haqida
suhbat
mashg’ulotini va markazlar
faoliaytini o’tkazish.
Variativ
haftalik reja tuzish.
V
?
+
61
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
10-
Mavzu:Rivojlanish markazlarida “ Kitob bilan
do’stlashamiz”, “ Kitob tarixi” hafta mavzusida o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etish
10.1. O
’quv mashg’ulotining texnologik modeli
|
-bosqich. 
Yakuniy - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

3-bosqich.
Yakuniy
(30 daq.)
Yakunlash:
1.O’quvchilarni amaliy mashg’ulot bo’yicha baholarini
e’lon qildim
2.Kelgusi kasbiy faoliyatlarida amaliyotda bajargan
ishlarining ahamiyati va muhimligiga o’quvchilarni
e’tiborini qaratdim
3.Kelgusi mashg’ulot mavzusi bilan tanishtirib uyga
vazifa berdim
Baholari bilan tanishishdi
Topshiriqni yozib oldilar.
67
O’quv mashg’uloti
rejasi
1. Rivojlanish markazlarida
“Asboblar va anjomlar”” hafta
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
2.
“Asboblar va anjomlar” hafta mavzusida o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etish
(2-ilova )
11-Mavzu yuzasidan reyting jadvali
Baho
3=a’lo
2=yaxshi
1=qoniqarli
0=qoniqarsiz
Baholash ko’rsatkichlari
Savol/javob,
Blits-
so’rov
Yo’riqnomaga
asossan ishlasa
Topshiriq
va
texnologiyalar
dagi ishtiroki
Kichik
guruhlardagi
faoliyati
(topshiriqlarni to’liq,
to’g’ri bajarsa)
Jami
1
1
1
3
(3-ilova )
4-ilova
68
YO`RIQNOMA
1. MTT o’quv dasturida turli yosh guruhlarida “Asboblar va anjomlar” mavzuviy rejalashtirishni
o’rganish va tahlil qilish. Til va nutq markazi uchun nutqni rivojlantirishga oid mavzularni
tanlash. Variativ haftalik reja tuzish.
2.Hafta mavzulari “Men va mening uyim”, “Xotira kuni”, “Mebel”, “Idishlar’, “Milliy
naqshlar”, “Bizning yordamchilarimiz maishiy asboblar” mavzularida ma’lumotlar yig’ish,
faoliyat ishlanmasini, jihozlarini tayyorlash, slaydalar tayyorlash, videoroliklar, rivojlantiruvchi
ta’limiy dasturlardan foydalanish.
3.Markazlar faoliyatini o’tkazishga tayyorlanish va taqdimot qilish. Guruh bilan birgalikda
mavzu bo’yicha o’yinli ta’lim faoliyatini tahlil qilish.
4.Faoliyat mavzulari: “Uy quramiz, Men yashayotgan uy, Orzuimdagi uy, Supermarket, Mening
xonamMebellar haqida nimalarni bilamiz, Mebellar saloni, Daraxt xususiyatlari bilan tanishish,
Sandiqni bezatish, Milliy hunarmandchilik.
5-ilova
“Asboblar va anjomlar” oy mavzusi bo’yicha o’yinli ta’lim faoliyatini qandey
tashkil etiladi?
“Asboblar
va
anjomlar” oy mavzusi
bo’yicha
o’yinli ta’lim
faoliyatini
qandey
tashkil etiladi?
Qanday
?
Qanday
?
Qanday
?
Qanday?
Qanday
?
KICHIK
GURUHLARG
A VAZIFALAR
|