Axborot madaniyati - 2- mavzu. Axborotning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyati reja: Axborotlashgan jamiyat tushunchasi, mazmun-mohiyati

Axborot madaniyati - bu insonning axborot hayotiga erkin kirish
imkoniyatini yaratadigan yangi aloqa turi; global va mahalliy darajadagi barcha
darajalarda axborot hayotiga chiqish va kirish erkinligi, chunki axborot hayotining
milliy, davlat ichidagi turi milliy ilm-fan kabi barqaror emas; insonni muntazam
axborotlar va intellektual ishlardan ozod qilish natijasida shakllanadigan
fikrlashning yangi turi, uni belgilaydigan xususiyatlar qatorida ikkinchisining
o'zini o'zi rivojlantirish va o'zini o'zi tarbiyalashga yo'nalishi bugungi kunda aniq
namoyon bo'ldi.
"Axborot madaniyati" tushunchasida etakchi so'z "madaniyat" bo'lib, u eng
katta semantik yukni o'z ichiga oladi. Eng taniqli rus madaniyatshunoslarining
tadqiqotlari madaniyatni yagona mavzu va asosiy ob'ekti inson bo'lgan
faoliyatning natijasi, jarayoni, usuli, munosabati, normasi, tizimini anglatadigan
murakkab tushuncha sifatida aniqlashga imkon beradi.
Axborot madaniyati bu:
Insonning axborot mavjudligiga erkin kirish imkoniyatini yaratadigan yangi
aloqa turi;
Axborot hayotining global va mahalliy darajadagi barcha darajalarida chiqish
erkinligi va erkinligi, chunki axborot hayotining milliy, davlat ichidagi turi milliy
ilm-fan kabi barqaror emas;
Odamni muntazam axborotlar va intellektual ishlardan ozod qilish natijasida
shakllangan tafakkurning yangi turi, uni belgilaydigan xususiyatlar muhiti,
ikkinchisining o'zini o'zi rivojlantirish va o'zini o'zi tarbiyalashga yo'nalishi
allaqachon aniq namoyon bo'ldi.
Shaxsning axborot madaniyati - bu shaxsning tizimli xarakteristikasi
sifatida shaxsiyatning asosiy madaniyatining ajralmas qismi bo'lib, unga axborot
bilan ishlashning barcha turlarida samarali qatnashish imkoniyatini beradi: olish,
to'plash, kodlash va qayta ishlash, shu asosda sifat jihatidan yangi ma'lumotlar
yaratish, uni o'tkazish, amaliy foydalanish.
Axborot madaniyatining ajralmas qismi bu yangi
axborot texnologiyalarini
bilish va uni odatdagi operatsiyalarni avtomatlashtirish uchun ham, g'ayrioddiy
ijodiy yondashuvni talab qiladigan g'ayrioddiy vaziyatlarda ham qo'llash
qobiliyatidir.
Binobarin, axborot madaniyati - bu insonning axborot hayotiga erkin kirish
imkoniyatini yaratadigan yangi aloqa turi; global va mahalliy darajadagi barcha
darajalarda axborot hayotiga chiqish va kirish erkinligi, chunki axborot
hayotining milliy, davlat ichidagi turi milliy ilm-fan kabi barqaror emas; insonni
muntazam axborotlar va intellektual ishlardan ozod qilish natijasida
shakllanadigan fikrlashning yangi turi, uni belgilaydigan xususiyatlar qatorida
ikkinchisining o'zini o'zi rivojlantirish va o'zini o'zi tarbiyalashga yo'nalishi bugungi
kunda aniq namoyon bo'ldi.
Axborot madaniyati axborot jarayonlari va munosabatlar mohiyatini
tushunishda savodxonlik va malakani o'z ichiga oladi; gumanistik yo'naltirilgan
axborot-semantik
soha
(intilishlar,
qiziqishlar,
dunyoqarash,
qadriyat
yo'nalishlari); rivojlangan axborot aksi, shuningdek, axborot xatti-harakatlari va
ijtimoiy va axborot faoliyatidagi ijodkorlik.
Insoniyatning axborot madaniyatining muhim elementlaridan biri bu axborot
resurslarini bilishdir (iloji bo'lsa, ularga erkin kirish huquqini qo'lga kiriting).
Mamlakatimizda ko'plab tashkilotlar ma'lumot to'plash, qayta ishlash, saqlash va
tarqatish bilan shug'ullanadilar: kutubxonalar, statistika markazlari, axborot
xizmatlari, ommaviy axborot vositalari.
Birinchi marta "axborot savodxonligi" tushunchasi 1977 yilda Qo'shma
Shtatlarda joriy qilingan va oliy ta'limni isloh qilish milliy dasturida ishlatilgan.
Amerika kutubxonalari assotsiatsiyasi axborotni biladigan odamni
ma'lumotni aniqlay oladigan, joylashtiradigan, baholay
oladigan va undan eng
samarali foydalana oladigan odam deb atagan (E. A. Medvedeva, p. 59).
A.P.Yershov
kompyuter
savodxonligini
"kompyuter
yordamida
muammolarni hal qilish ko'nikmalariga ega bo'lish, harakatlarni rejalashtirish va
ularning oqibatlarini oldindan bilish qobiliyati, informatika fanining asosiy
g'oyalarini anglash, jamiyat hayotidagi axborot texnologiyalarining rolini
anglash" deb tushunadi.
Axborot kompetensiyasi (M.A.Sovuk) - bu tegishli faoliyat sohasida
samarali qarorlar qabul qilishga imkon beradigan predmetga xos bilimlarni
tashkil etishning maxsus turi.
Kompetentsiya nafaqat professional madaniyatning tarkibiy qismi, balki
umumiy, oldindan professional ham bo'lishi mumkin. Kasbiy axborot
kompetentsiyasi va umumiy vakolat o'rtasidagi farq echilishi kerak bo'lgan
vazifalar va muammolar doirasi, shuningdek ularni hal etish darajasida.
N. X. Nasirova ishida axborot kompetensiyasiga quyidagi ta'rif berilgan. Bu:
•
Texnik, dasturiy ta'minot va axborot sohasida bilim, ko'nikma va
malakalarni egallashga turtki, ehtiyoj va qiziqish;
•
Zamonaviy axborot jamiyati tizimini aks ettiruvchi ijtimoiy, tabiiy va
texnik bilimlar to'plami;
•
Qidiruv kognitiv faoliyatining informatsion asosini tashkil etadigan
bilimlar;
•
Izlash kognitiv faoliyatining operatsion asosini belgilovchi usullar
va harakatlar;
•
Dasturiy ta'minot va texnik resurslar sohasida qidirish tajribasi;
•
"Shaxs - kompyuter" munosabatlarining tajribasi.
Oliy ta'lim o'qituvchisining axborot-pedagogik kompetensiyasi uning
umumiy pedagogik madaniyatining tarkibiy qismi, uning kasbiy mahoratining va
oliy ta'lim sohasida jahon standartlariga muvofiqligining eng muhim
ko'rsatkichidir.
Jahon tajribasi shuni ko'rsatadiki, aynan o'sha mamlakatlar, birinchi navbatda
AQSh, Germaniya, Yaponiya, Frantsiya o'zlarining
intellektual kadrlarini
tayyorlashni birinchi o'ringa qo'yishgan, mudofaa, iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy,
huquqiy va madaniy sohalarda eng katta yutuqlarga erishgan (Tyt, 1994]).
Professional, uslubiy va umumiy madaniy bilimlar va amaliy ko'nikmalarning
kompleks to'plamiga asoslangan holda turli xil ma'lumotlarni olish va uzatish
usullari, ta'limdagi zamonaviy axborot texnologiyalariga egalik qilishni nazarda
tutadigan axborot-pedagogik kompetentsiya yanada kengroq kontseptsiyaning
majburiy tarkibiy qismiga aylanishi kerak - zamonaviy universitet o'qituvchisi.
o'qitiladigan fanning mazmunidan qat'iy nazar. Bizning fikrimizcha, bu yuqori
darajadagi diplom mutaxassisidan har qanday ishlab chiqarish yoki jamoat
sohasidagi tinglovchiga - o'qituvchi, muhandis, menejer, shifokor va hk.
Ma'lumot uzatish zanjiridagi birinchi bo'g'in.
Axborot pedagogikasi nazariy va uslubiy asosni yaratadi. Demak, aksariyat
axborot madaniyati tadqiqotchilari o'zlarining e'tiborlarini iste'molchilarda
tegishli axborot madaniyatini tarbiyalashga qaratdilar (M. G. Voxryshev, V. A.
Fokeev, L.K. Lobodenko va boshqalar) Demak, L. K. Lobodenkoning fikriga
ko'ra axborot madaniyati. , bir qator qo'shimcha komponentlarni o'z ichiga olishi
kerak:
•
Axborotni iste'mol qilish madaniyati (ongli ravishda tanlangan axborot
turmush tarzi, axborot etakchisi);
•
Axborotni tanlash madaniyati (jamiyatning axborot muhitining tizimli
ko'rinishi; axborot muhitini tahlil qilish qobiliyati);
•
Qidiruv madaniyati (kutubxonalar va ONTI tomonidan taqdim
etiladigan axborot xizmatlari doirasini bilish, SBA va boshqa qidiruv
manbalaridan foydalanish qobiliyati; optimal qidiruv algoritmlariga ega bo'lish);
•
Axborotni qayta ishlash madaniyati (analitik va sintetik faoliyat);
•
Axborotni assimilyatsiya qilish va undan foydalanish madaniyati (nashr
faoliyati, ilmiy tadbirlarda qatnashish, fan va texnika yutuqlaridan amaliyotda
foydalanish);
•
Bibliografik ma'lumotni yaratish madaniyati;
•
Kompyuter va ofis jihozlaridan foydalanish madaniyati;
•
Axborot uzatish madaniyati (axborot-kommunikatsiya faoliyati);
• Axborotni
tarqatish
madaniyati
(IP-ni
bilish,
axborotdan
foydalanuvchilarni bibliografik ta'minlash usullari va usullarini bilish).
"Pedagogik kibernetika" tushunchasi ta'lim jarayonini, pedagogik tizimlarni
maqbul
boshqarish fani sifatida, kibernetik yondashuv va kompyuter
texnologiyalaridan foydalanishga asoslangan o'qitish texnologiyasi fani sifatida
(G.G. Vorobiev va boshqalar) axborot madaniyatini rivojlantirishni eng muhim
vazifalar deb biladi.
Axborot madaniyati tushunchasi odamlar hayotining axborot tomonlari bilan
bog'liq madaniyatning bir tomonini tavsiflaydi. Axborot madaniyati inson o'z
faoliyatining maqsadiga erishish uchun qo'ygan muammolarini hal qilishda
axborot texnologiyalaridan foydalanadi deb taxmin qiladi.
Dunyoning zamonaviy rasmini tushunish sifatida (V.A.Izvozchikov);
Axborot va odamlar bilan ishlash qobiliyati va qobiliyati sifatida (V.N. Soloviev);
Dunyoning tizimli axborot rasmini tushunish sifatida (T.Yu.Kitaevskaya) va
boshqalar.
Zamonaviy axborot texnologiyalari, bir tomondan, jahon xalqlarining
iqtisodiy - ijtimoiy, madaniy - ma’rifiy taraqqiyotiga hamda sayyoramiz taqdiri
uchun mas’uliyatni anglagan umumjamoaga aylanishiga xizmat qilayotgan
bo‘lsa, ikkinchi tomondan, dunyoning parchalanishi va jahon maydonida o‘zaro
keskinlikning kuchayishiga sabab bo‘lmoqda.
Globallashuv jarayonini kengroq tasavvur etish uchun ushbu masalaning har
ikki jihatiga to‘xtalish lozim.
Postindustrializm konsepsiyasi asoschilaridan biri D.Bell o‘tgan asrning 70
- yillaridayoq vujudga kelayotgan yangi davrga (ilmiy adabiyotda u
“informatsion” yoki “texnotron” davr deb ham ataladi) xos ayrim muhim
belgilarga e’tibor qaratgan edi. Uning nazarida, asosiy ishlab chiqarish omili
industrializmdan oldingi davrda - qo‘l mehnati, industrializm davrida - texnik
qurilma bo‘lgan bo‘lsa, postindustrial bosqichda bilim, aqliy salohiyat hal
qiluvchi ahamiyat kasb etishi lozim edi.
Darhaqiqat, o‘tgan asrning so‘nggi choragida
ulkan ilmiy - texnologik
taraqqiyotga asos solindi. Shuning natijasi o‘laroq hozirgi vaqtda sanoat
korxonalarida
yuz
minglab
robotlar
ishlamoqda:
ko‘plab
sohalar
avtomatlashtirilgan;
biotexnologiya
fani
kashfiyotlari
qishloq
xo‘jalik
mahsulotlari ishlab chiqarish sohasida tub burilish yasashi kutilmoqda; gen
muhandisligi borasida erishilgan yutuqlar tufayli million - million insonlar
hayotiga zomin bo‘lgan irsiy kasalliklarni bartaraf etish imkoniyati tug‘ilmoqda.
Holbuki, bundan atigi yarim asr ilgari “kompyuter” atamasi ko‘pchilikka
noma’lum edi. 70 - yillarning boshida INTELSAT yo‘ldosh aloqa tizimi
Antantika ortidan atigi 240 ta telefon so‘zlashuvini qabul qilgan bo‘lsa, bugun bu
ko‘rsatgich 120 mingtadan oshib ketdi. Birgina SVIRT xalqaro moliya tizimi 200
ming kompyuter orqali 50 mamlakatning ikki ming bankini bog‘lab turgani har
qanday odamni hayratlantirishi tabiiy. Dunyoni to‘r singari o‘rab olgan
INTERNET tizimi haqida gapirmasa ham bo‘ladi. Bu tizim vositasida dunyoning
istalgan nuqtasi bilan bog‘lanish, kerakli ma’lumotlarni olish, zarur odamlar bilan
muloqot qilish, xat yozishish mumkin. Bunday taraqqiyotni qirq - ellik yil oldin
tasavvur ham qilib bo‘lmasdi.
Ko‘pgina faylasuf va sotsiologlar bugungi kunda axborot asosida
rivojlanuvchi jamiyatning yetakchi harakatlantiruvchi kuchi, o‘ziga xos intellekt
sohiblari - kiberkratiyaning shakllanayotganini e’tirof etmoqda. Bularning
barchasi intellektual muloqotning madaniyat, ishlab chiqarish hamda ijtimoiy
hayotdagi uzluksiz faoliyatini ta’minlaydi. Hatto ayrim olimlar axborot va
elektron texnika vositalari amaldorlarning ko‘pgina vazifalarini o‘z zimmasiga
olayotgani ma’muriy tizim tazyiqini jilovlash, inson va jamiyat hayotini yanada
erkinlashtirishning muhim olmili bo‘ladi, deb hisoblamoqda.
Ya’ni, u jahon hamjamiyati hayotida ham ijobiy ham salbiy kuch sifatida
namoyon bo‘lishi mumkin. Shu ma’noda texnikaviy-texnologik
sohada katta
imkoniyatga ega bo‘lgan mamlakatlar qulay sharoitga ega bo‘ladilar. Mana shu
ustunlik tufayli ular o‘z shaxsiy manfaatlariga mos keluvchi qadriyatlarni, nuqtai-
nazarlarni, g‘oyalarni, fikrlarni ilgari surishlari mumkin va surmoqdalar ham.
Shunga ko‘ra ko‘pgina davlatlarda glaballashuvga qarshi harakatlar yuzaga
kelmoqda, ular yagona jahon uyg‘unlashgan axborot maydonini tuzishni rad
etmoqdalar. Bu o‘rinda shuni alohida ta’kidlash joizki, glaballashuvga qarshi
harakatning o‘zi tobora global xarakat tusini olmoqda. Zamonamizning o‘ziga
xos jihatlaridan bo‘lib, har qanday mahalliy hodisa yoki voqea zamonaviy
axborot texnologiyalari tufayli global hodisa yoki volqeaga aylanmoqda.
Masalan, 2000 yil 11 sentyabrda N’yu Yorkda yuz bergan voqea, Livan
tuprog‘idagi harbiy harakatlar, Fransiyadagi yoshlarning chiqishlari, “arab
bahori” u yoki bu mamlakatdagi saylovlar, avia halokat, tabiiy ofat, terrorchilik
harakati va boshqa shunga o‘xshash voqea va hodisalar buning yorqin dalili
bo‘ladi.
Jahon miqyosida kezib yuruvchi bunday axborotlar muayyan davlat
manfaatlariga ta’sir etmay qolmaydi. Bu faqat shu axborot tarqaladigan alohida
olingan bir mamlakatdagi ijtimoiy, siyosiy va jarayonlardan darak berishi
bilangina emas, balki boshqa mamlakatlarning mazkur xabarlar haqida hech narsa
aytilmagan auditoriyasi bularni o‘z davlatidagi holatga
qiyoslashi bilan ham
mazkur mamlakat manfaatlariga ham ta’sir etadi. Shu sababli davlatlar,
hukumatlar o‘rtasida ayrim kelishmovchiliklar vaqti-vaqti bilan yuzaga chiqib
turishi mumkin. Bunda kim haq yoki kim nohaq ekanligini aniqlash har doim
ham oson bo‘lavermaydi.
Bular barchasi axborot jarayonlarining globallashuvi bilan bog‘liq
muammolar dolzarbligini yana bir karra ta’kidlaydi. Ammo mazkur muammolar
tufayli axborot ishlab-chiqarish va tarqatish imkoniyatlar tengsizligi paydo
bo‘ladi. Bu ob’ektiv vaziyatni shunday deb qabul qilmoq kerak. Mamlakatlar bu
boradigi o‘z ustunliklarini shaxsiy manfaatlarida foydalanishlari boshqa gap.
Mana shunday vaqtda munosatlarda keskinlik yuzaga keladi, u ko‘p hollarda
axboriy kurashga yoki boshqacha qilib aytganda psixologik urushga aylanib
ketadi.
Globallashuv jarayonining O‘zbekiston jurnalistikasiga ko‘rsatayotgan eng
jiddiy salbiy ta’sirlaridan biri bu respublika OAVlarining faqatgina iste’molchiga
aylanib qolayotganidadir. Buning ustiga, o‘zbek OAVlarining ta’sir doirasi
cheklangan. O‘zbekiston telekanallari va radio stansiyalarini faqatgina mamlakat
bilan chegaradosh bo‘lgan Markaziy Osiyo respublikalari aholisigina ko‘rishi va
eshitishi mumkin. Bu esa O‘zbekistondagi axborot makoni va ijtimoiy ongning
to‘g‘ridan to‘g‘ri Rossiya va G‘arb OAVlari ta’siri ostida qolishiga sabab
bo‘lmoqda hamda O‘zbekiston OAVlarining xalqaro miqyosdagi o‘z o‘rniga ega
bo‘lishini tobora qiyinlashtirib qo‘ymoqda.
Axborot asri sifatida talqin etilayotgan yangi yuz yillikda axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari, xususan internetning shiddat bilan rivojlanib
borayotganligi insoniyat taraqqiyotiga yangicha mazmun va mohiyat ato qildi.
Davlat va jamiyat rivojlanishining mazkur yangicha shakli “elektron” borliq
ko‘rinishida xarakterlanib, uning kelajagini aloqa tarmoqlari orqali butun dunyoni
yagona axborot makoniga aylantirayotgan millionlab baytlar va bitlar hal
qilmoqda. Internet davlat va xalqlar o‘rtasidagi axborot almashishni misli
ko‘rilmagan
darajada tezlashtirdi, dunyoni insoniyat uchun tom ma’nodagi
yagona global makonga aylantirdi.
Ta’kidlash kerakki, globallashuv jarayonining harakat manbai hisoblanmish
G‘arbning (asosan AQSh) yirik iqtisodiy kuchlari butun dunyoni o‘zlarining
korporativ manfaatlarigagina javob beruvchi va xizmat qiluvchi “yagona xom
ashyo, iste’mol, ishlab chiqarish va axborot bozori”ga aylantirishga
urinmoqdalar. Globallashuv jarayoni G‘arb davlatlarining umumiy manfaatlari
himoyasida ham asosiy o‘rin egalladi. Ajablanarli tomoni shundaki, 7 milliard
kishidan iborat jahon aholisining faqatgina 1 milliardga yaqini istiqomat qiluvchi
G‘arb davlatlari dunyodagi mavjud iqtisodiy resurslarning 70 foizini nazorat
qilmoqda. Sayyoramiz aholisining bor-yo‘g‘i 1 foizi dunyo boyliklarining 60
foiziga ega. Bu esa milliy davlatlarning G‘arbga siyosiy iqtisodiy va harbiy
jihatdan qaramligiga olib keladi.
Shuningdek, mazkur vaziyat davlatlarning OAVga ham o‘z ta’sirini
o‘tkazmay qolmaydi. OAVning milliyligiga rahna soluvchi hozirda odatiy holga
aylanib borayotgan, ko‘proq G‘arbga xos bo‘lgan pornografik, vahshiylik,
narkomaniya, fohishabozlik kabi illatlarni o‘zida aks ettirgan dasturlarning
berilishi kuchaymoqda. Bu esa, o‘z navbatida, milliy OAVning milliy qadriyat
va
madaniyat
tushunchasidan
yiroqlashib,
dunyoning
yirik
mediakorporatsiyalari mahsulotlariga murojaat qilib, axborot sohasida ishlab
chiqaruvchi emas, balki iste’molchiga aylanib qolishiga olib keladi. Milliy OAV
va jurnalistika xorijiy (asosan G‘arb) axborot mahsulotlariga bog‘lanib qolmoqda.
Xususan, O‘zbekiston OAVlari ham dunyo yangiliklariga oid axborotlarni
uzatishda butunlay chet elning yirik korporatsiyalariga suyanadi, milliy
qadriyatlarni o‘zida aks ettirgan ko‘rsatuvlar berilishi o‘rniga xorij seriallari,
kinolari, sport ko‘rsatuvlari va musiqiy dasturlarini haddan tashqari ko‘p vaqt
efirga uzatish jamiyatimiz uchun bir qator salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi:
— chet el mafkurasi, dunyoqarashi va hayot tarzini omma ongiga singdirib,
milliy qadriyatlar va an’analarga e’tiborning pasayishiga olib keladi;
— xorijiy axborot oqimlarida mavjud bo‘lgan g‘arbona erkin jinsiy hayotni,
zo‘ravonlik,
urush va qotilliklar, xudbinlik, boylikparastlik, ota-onani hurmat
qilmaslik, ichkilikbozlik, tamaki mahsulotlari va narkotik moddalarni iste’mol
qilishga mukkasidan ketgan shaxslar va shunga o‘xshash holatlar ijtimoiy
ongga, ayniqsa, yoshlar tafakkuriga salbiy ta’sir ko‘rsatadi;
— G‘arb manfaatlarini himoya qiluvchi axborot oqimlari o‘zbek
jamiyatining milliy estetikasi, ahloq me’yorlariga va mentalitetiga, yoshlarga
milliy
mafkurani
singdirish
uchun
qilinayotgan
ko‘pgina
ishlarning
samaradorligiga putur yetkazadi;
— Milliy OAV mahsulotlariga bo‘lgan talabning pasayishiga olib kelishi;
— Milliy jurnalistika taraqqiyotini sekinlashtirishi mumkin;
— Milliy axborot makonini va ongni axborot xavfsizligi nuqtai nazaridan
chet el mafkurasi ta’siriga tushib qolishiga olib keladi;
Globallashuv jarayonining bunday salbiy ta’sirlarini kamaytirish uchun bir
qator muammolar yechimiga e’tibor qaratish lozim. Avvalo, so‘z va OAV
erkinligini qog‘ozda emas, balki amalda ta’minlanishiga erishish, OAV sohasida
ham to‘laqonli bozor munosabatlariga o‘tish va uning tartibga solish tizimlarini
ishlab chiqish, OAV va jurnalistika sohasidagi milliy kadrlarni tayyorlash sifatini
yaxshilash talab etiladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, globallashuv jarayoni insoniyatning,
xususan, OAVning rivojlanishi uchun (o‘zining barcha ta’sir va oqibatlariga
qaramasdan) juda qulay imkoniyatlar yaratib bermoqda. Xususan, O‘zbekiston
ham globallashuvning bunday imkoniyatlaridan foydalanib, jahon hamjamiyatiga
yanada tezroq integratsiyalashmoqda va xalqaro axborot almashish jarayonlarida
faol qatnashmoqda. Ammo globallashuv jarayonida “jabrlanuvchi”ga aylanib
qolmaslik uchun O‘zbekiston ijtimoiy ongni va milliy OAVni tezroq
erkinlashtirishi, axborot bo‘shlig‘i yuzaga kelishiga yo‘l qo‘ymasligi lozim.
Negaki, kuchli ijtimoiy fikr va OAV jamiyatni globallashuvning siyosiy-iqtisodiy
va mafkuraviy tazyiqlardan himoya qilishda eng samarali himoya vositasi bo‘la
oladi.
http://fayllar.org