-jadval – SI ning maxsus nom va belgilanishga ega bo‘lgan hosilaviy

3-jadval – SI ning maxsus nom va belgilanishga ega bo‘lgan hosilaviy
birliklari
Kattalik
Birlik
Nomi
O‘lchamligi
Nomi
Belgisi
SI ning asosiy va
hosilaviy
birliklari orqali
ifodalanishi
Yassi burchak
l
Radian
rad
m
m
-1=
l
Fazoviy burchak
l
steradian
sr
m
2
m
-2
=l
Chastota
T
-1
gers
Hz
s
-1
Kuch
LMT
-2
nyuton
N
m
kg
s
-2
Bosim
L
-1
MT
-2
paskal
Pa
m
-1
kg
s
-2
Energiya, ish, is-
siqlik miqdori
L
2
MT
-2
djoul
J
m
2
kg
s
-2
Quvvat
L
2
MT
-3
vatt
W
m
2
kg
s
-3
Elektr zaryadi, elektr
miqdori
TI
kulon
S
s
A
Elektr kuchlanish,
elektr potensial,
L
2
MT
-3
I
-1
volt
V
m
2
kg
s
-3
-A
-1
47
elektr
potensiallarayirmasi,
elektr yurituvchi
kuch
Elektr sig‘im
L
-2
M
-1
T
4
I
2
farad
F
m
-2
kg
-1
s
4
A
2
Elektr qarshilik
L
2
M
-1
T
3
I
2
om
Ω
m
2
kg
s
-3
A
2
Elektr
o‘tkazuvchanlik
L
-2
M
1
T
-3
I
-2
simens
S
m
-2
kg
-1
s
3
A
-2
Magnit
induksiyasining
oqimi, magnit oqimi
L
2
MT
-2
I
-1
veber
Wb
m
2
kg
s
-2
A
-1
Magnit oqimining
zichligi, magnit
induksiyasi
MT
-2
I
-1
tesla
T
kg
s
-2
A
-1
Induktivlik, o‘zaro
induktivlik
L
2
MT
-2
I
-2
genri
H
m
2
kg
s
-2
A
-2
Selsiy temperaturasi
θ
Selsiy gradusi
0
S
K
Yorug‘lik oqimi
J
lyumen
lm
cd
sr
Yoritilganlik
L
-2
J
lyuks
Ix
m
-2
cd
sr
Radioaktiv
manbadagi
nuklidlarningaktivlig
i(radionuklidning
aktivligi)
T
-1
bekkerel
Bq
s
-1
Ionlovchi
nurlanishning
yutilgan dozasi,
kerma
L
2
T
-2
grey
Gy
m
2
s
-2
Ionlovchi
nurlanishning
ekvivalent dozasi,
ionlovchi
nurlanishning
effektiv dozasi
L
2
T
-2
zivert
Sv
m
2
s
-2
Katalizator aktivligi
NT
-1
katal
kat
mol-s
-1
Izohlar:
1
. 3-jadvalga yassi burchak birligi - radian va fazoviy burchak birligi –
steradian kiritilgan.
2.
Xalqaro birliklar tizimini 1960 yili O‘lchovlar va tarozilar XI Bosh
konferensiyasida qabul qilishda uchta birliklar sinfi kirar edi: asosiy, hosilaviy va
qo‘shimcha (radian va steradian). O‘TBK radian va steradian birligini
«qo‘shimcha» deb tasnifladi, uning asosiy yoki hosilaviy ekanligi tug‘risidagi
masalani ochiq qoldirdi. Bu birliklarning ikkilanma tushunishni bartaraf qilish
maqsadida O‘lchovlar va tarozilar xalqaro komiteti 1980 yil (1 - tavsiya)
qo‘shimcha SI birliklari sinfini o‘lchamsiz hosilaviy birliklar sinfi deb
tushunishni qaror qildi, O‘TBK hosilaviy SI birliklari uchun ifodalarda ularni
qo‘llash yoki qo‘llanmaslikni ochiq qoldirdi. 1995 yil XX O‘TBK (8-qaror) SI
dan qo‘shimcha birliklar sinfini olib tashlashga, boshqa hosilaviy SI birliklari
uchun ifodalarda qo‘llanish yoki qo‘llanilmasligi mumkin bo‘lgan (zaruriyatga
48
ko‘ra) radian va steradianni SI ning o‘lchamsiz hosilaviy birliklari deb atashga
qaror qildi.
Xalqaro birliklar tizimi birliklarini o‘nli karrali va ulushli birliklarining
nomlari va belgilarini hosil qilish qoidalari
SI ning o‘nli karrali va ulushli birliklarining nomlari va belgilanishi 4-jadvalda
keltirilgan ko‘paytuvchi va old qo‘shimchalar yordamida hosil qilinadi.
4-
jadval - SI ning o‘nli karrali va ulushli birliklarning nomlari va
belgilanishini hosil qilish uchun foydalaniladigan ko‘paytuvchi va old
qo‘shimchalar
O‘nli
ko‘paytuvchi
Old
qo‘shimch
a
Old
qo‘shimcha
belgisi
O‘nli
ko‘paytuv
chi
Old
qo‘shimcha
Old
qo‘shimch
a belgisi
10
24
iota
Y
10
-1
detsi
d
10
21
zetta
Z
10
-2
santi
s
10
18
eksa
YE
10
-3
milli
m
10
15
peta
R
10
-6
mikro
μ
10
12
tera
T
10
-9
nano
n
10
9
giga
G
10
-12
piko
p
10
6
mega
M
10
-15
femto
f
10
3
kilo
k
10
-18
atto
a
10
2
gekto
h
10
-21
zepto
z
10
1
deka
da
10
-24
iokto
y
Birlikning nomiga yoki belgisiga ikki yoki undan ko‘proq old
ko‘shimchalarni ketma-ket qo‘shishga yo‘l qo‘yilmaydi. Masalan, birlik nomi
mikromikrofarad o‘rniga pikofarad yozilishi kerak.
Izohlar:
1.
Asosiy birlikning nomi - kilogramm "kilo" old qo‘shimchasiga ega
bo‘lganligi sababli massani karrali va ulushli birliklarini hosil qilish uchun
massaning ulushli birligi – gramm (0,001 kg) ishlatiladi va old qo‘shimchalar
"gramm" so‘ziga qo‘shilibyozilishi lozim, masalan, mikrokilogramm (µkg)
o‘rniga milligramm (mg).
2.
Massaning ulushli birligi - grammni old qo‘shimchasiz ishlatish ruxsat
etiladi (birlikning belgisi - g).
Old qo‘shimcha yoki uning belgisi birlikning nomiga, yoki mos holda,
belgisiga qo‘shib yozilishi lozim.
Agar birlik birliklar ko‘paytmasi yoki nisbati ko‘rinishida to’zilgan bo‘lsa,
u holda old qo‘shimchani yoki uning belgisini ko‘paytma yoki nisbatga kiruvchi
birinchi birlik nomiga yoki belgisiga ko‘shib yozish lozim.
Tug‘ri:
kilopaskal-sekunda
taqsim metr
(kPa·s/m).
Noto‘g‘ri:
paskal-kilosekunda
taqsim metr
(Pa·ks/m).
Asoslangan hollarda, bunday birliklar keng tarqalgan hollarda bandning
birinchi qismiga muvofiq to’zilgan birliklarga o‘tish qiyin bo‘lsa, old
49
qo‘shimchani ko‘paytmaning ikkinchi ko‘paytuvchisiga yoki nisbatning
maxrajida ishlatilishiga ruxsat etiladi, yani masalan: tonna-kilometr (t
km), volt
taqsim santimetr (V/cm), amper taqsim millimetr kvadrat (A/mm).
Darajaga ko‘tarilgan birlikning karrali va ulushli birliklar nomi old
qo‘shimchani asosiy birlik nomiga qo‘shib yozish bilan hosil kilinadi Masalan,
yuza birligining karrali yoki ulushli birligini hosil qilish uchun old qo‘shimchani
asosiy birlik - metrga qo‘shish kerak: kilometrning kvadrati, santimetrning
kvadrati va h.k.
Darajaga ko‘tarilgan birlik olingan karrali va ulushli birliklarining
belgilarini shu daraja ko‘rsatkichini mazkur birlikdan olingan karra yoki ulush
belgisiga qo‘shib to’zish lozim, shunda ko‘rsatgich karrali (yoki ulushli)
birlikning (old qo‘shimcha bilan birga) darajaga ko‘tarilganligini ifodalaydi.
Misollar
1. 5 km
2
=5(10
3
m)
2
=5
10
6
m
2
2. 250 cm
3
/s=250(10
-2
m)
3
/s=250
10
-6
m
3
/s
3. 0,002 cm
-1
=0,002(10
-2
m)
-
1=0,002
100 m
-1
=0,2 m
-1
Kattaliklar kiymatini yozish uchun birliklarni xarflar bilan yoki maxsus
belgilar (...°, ...', ...") bilan belgilash lozim.
Birliklarning harfli belgilari to‘g‘ri shrift bilan bosilishi kerak. Birliklar
belgilarida nuqta qisqartirish belgisi sifatida qo‘yilmaydi.
Birliklarning belgilari kattaliklarning raqamli qiymatlaridan keyin shu
satrda (boshqa satrga o‘tkazmasdan) joylashtirilishi lozim. Agar birlik belgisi
oldidagi sonli qiymat egri chiziqli kasr ko‘rinishida bo‘lsa, u qavsga olinishi
kerak.
Sonning oxirgi raqami va birlikning belgisi orasida bir harfli ochiq joy
qoldirish lozim.
Istesno hollarida satr ustiga ko‘tarilib qo‘yiladigan maxsus belgi va son
o‘rtasida ochiq joy qoldirilmaydi.
To‘g‘ri:
20°.
Noto‘g‘ri:
20 °.
Kattalikning sonli qiymatida o‘nli kasr borligida birlikning belgisini
hamma raqamlardan keyin joylashtirish lozim.
Tug‘ri:
423,06m
5,758°
yoki
5°45,48'
yoki
5
0
45'28,8".
Notug‘ri:
423 m0,6
5°758
yoki
5°45',48
yoki
5°45'28",8.
Kattaliklar qiymatlari chegaraviy og‘ishlari bilan ko‘rsatilganda sonli
qiymatlari chegaraviy olishlari bilan qavs ichiga olinishi lozim va birlikning
belgisi qavsdan keyin qo‘yilishi lozim. Yoki birliklar belgisi kattalikning sonli
kiymatidan keyin va uning chegaraviy og‘ishidan keyin qo‘yilishi lozim.
To‘g‘ri:
100 kW
80%
20 °S
-1
Notug‘ri:
100kW
80%
20°S
-1
50
To‘g‘ri:
(100,0±0,1)kg
50g±1 g.
Noto‘g‘ri:
100,0 ±0,1 kg
50±1g.
Birliklar belgisini jadvalning ustun sarlavhalarida va satr nomlarida
(yonboshlarida) qo‘llanilishiga yul qo‘yiladi.
1-misol
Nominal sarf, m
3
/h
Ko‘rsatuvlarning,
yuqori chegarasi, t
3
Rolikning oxirgi
o‘ngtomonidagi bo‘linmasining
qiymati, t
3
, ko‘pi bilan
40 va 60
100 000
0,002
100, 160, 250, 400,
600 va 1 000
1 000 000
0,02
2500, 4 000, 6000 va
10 000
10 000 000
0,2
2
-
misol
Ko‘rsatkich nomi
Tortish quvvatidagi qiymati, kW
18
25
37
Tashqi o‘lchamlari, mm:
uzunlik
Eni
Balandligi
Koliya, mm
Oraliq, mm
3080
1430
2 190
1090
275
3500
1 685
2745
1 340
640
4090
2395
2770
1 823
345
Birliklar belgilarini formuladagi kattaliklarning belgilariga berilgan
izoxlarda qo‘llash ruxsat etiladi. Birliklar belgilarini kattaliklar o‘rtasidagi yoki
ularning son qiymatlari o‘rtasidagi bog‘lanishni ifodalovchi harflar shaklida
keltirilgan formulalar bilan bir satrda joylashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi.
To‘g‘ri.
v = 3,6 s/t,
bu yerda v — tezlik,
km/h;
s - masofa, m;
t - vaqt, s.
Noto‘g‘ri:
v - 3,6 s/t km/h,
bu yerda
s- masofa, m,
t - vaqt, s.
Ko‘paytmaga kiruvchi birliklarning harfli belgilarinikupaytma belgilaridek
o‘rta chizig‘igaqo‘yilgan nuktalar bilan ajratish lozim. Bu maqsadda «x»
belgisidan foydalanish mumkin emas.
To‘g‘ri:
N·m
A·m
2
Pa·s
Noto‘g‘ri:
Nm
Am
2
Pas
51
Ko‘paytmaga kiruvchi birliklarning harfli belgilarini, agar bu
anglashilmovchilikka olib kelmasa ochik joy qoldirib ajratishga yo‘l qo‘yiladi.
Birliklar nisbatining harfli belgilarida bo‘lish belgisi sifatida faqat bitta
qiya yoki gorizontal chiziq ishlatilishi lozim. Birliklar belgisining ko‘paytmasi
sifatida darajaga (musbat va manfiy) ko‘tarilgan birliklar belgisini qo‘llanilishi
mumkin.
Nisbatga kiruvchi birlikning birontasiga manfiy daraja ko‘rinishida belgi
kiritilgan bo‘lsa (masalan s
-1
, m
-1
, K
-1
, s
-1
) unda qiya yoki gorizontal chiziqni
qo‘llashga yo‘l qo‘yilmaydi.
To‘g‘ri:
W·m
-2
·K
-1
W
m
2
k
Noto‘g‘ri:
W/m
2
/K
W
m
2
K
Qiya chiziq qo‘llanilganda suratdagi va maxrajdagi birliklar belgilarini bir
satrda joylashtirish lozim, maxrajdagi birliklar belgilarining ko‘paytmasini qavs
ichiga olish lozim.
To‘g‘ri:
m/s
W/(m·K).
Noto‘g‘ri:
m
s
W/m·K.
Ikki va undan ortiq birliklardan tashkil topgan hosilaviy birlik
ko‘rsatilganda birliklarning belgisini va nomlarini kombinatsiyalash yoki bir
birliklarning belgisini, boshqalarning nomlarinikeltirishgayo‘l qo‘yilmaydi.
To‘g‘ri:
80 km/h
80
kilometr soatiga .
Noto‘g‘ri:
80 km/soat
80
km soatiga.
52
Maxsus belgilar birikmalarini ...°, ...', ...", % va
°/
oo
birliklarni harfli
belgilari bilan birgalikda ishlatishga yo‘l qo‘yiladi, masalan, ...°/s.
|