Nazorat savollar - Mashinalardan foydalanish asoslari

Nazorat savollar:
1.Muhandis-texnik xizmatining tarkibi.
2.MTX ning vazifalari
3.Qishloq xo‘jalik mashinalariga TXK va JT ishlarini tashkil etish usullari
4.TXK va JT ishlarini tashkil etishni markazlashgan tizimi
5.Ishlab-chiqarishni axborot bilan ta’minlash
6.Mashina traktor parkida hujjatlar va hujjatlar aylanmasi
9.QISHLOQ XO‘JALIK TEXNIKALARINI SAQLASH
9.1. Qishloq xo‘jalik texnikalarnini saqlash usullari
Qishloq xo‘jalik texnikasi texnik holatining o‘zgarishi uni qanday
saqlanishiga ham bog‘liq. Saqlash muddatiga qarab qisqa va uzoq saqlash
(konservatsiya) deyiladi. Mashina traktor parklaridaqishloq x o‘jalik
texnikasi, asosan, qisqa muddat davomida, ya’ni ishdan qaytib kelgandan
ishga chiqqunga qadar yoki saqlanadi.
Uzoq muddatli saqlash, asosan mavsumiyqishloq xo‘jalik texnikasi uchun
qo‘llaniladi.
Qishloq xo‘jalik texnikasini saqlash jarayoni, uni tashkil etish va saqlash
joylarining soni, Mashina-traktor parkining ekspluatatsiya sharoiti hamda
mashinalarning ishlash tartibotiga bog‘liq. Saqlash paytida qishloq xo‘jalik
texnikasining texnik holati yomonlashmasligi, ishgacha to‘liq (butun)
saqlanishi, yong‘in chiqish xavfidan holi bo‘lishi hamda saqlash joylariga
kirishi va chiqishi qulay bo‘lishi zarur.
Saqlashni tashkil etishda quyidagi joylar qo‘llaniladi:
132
QXTni saqlash uchun mo‘ljallangan bino, inshoot (ularning bir qismi)
yoki maxsus ochiq maydoncha;
yopiq turdagi erusti, mashina saqlash joyi – tashqi to‘siqlar bilan
o‘ralgan joy;
ochiq turdagi saqlash joyi – tashqi to‘siqlari bo‘lmagan saqlash joyi.
Ikki tomoni ochiq bo‘lgan inshootlar ham, agar tomonlarning ochiq joyi 50
foizdan kam bo‘lmasa, ushbu turga qo‘shiladi.
9.1-rasm. Mashinalarni ochiq saqlash joyi
Texnikani saqlash joylarida navbatchi va xizmatchi xodimlar uchun xonalar,
nazorat joylari, nozimxona, muhandislik jihozlari, hojatxona mo‘ljallanishi
mumkin. Qishloq xo‘jalik texnikasini saqlash joylarining parametrlari.
Qishloq xo‘jalik texnikasini joylashtirish ularning qanday ishlarga
mo‘ljallanganligi va turlari, ekspluatatsiya sharoiti, ishga chiqish va qaytish
tartibi hamda almashinuvlar oralig‘ida servis va ta’mir o‘tkazish vaqtlariga
mos kelishi zarur. Bulardan tashqari, saqlashni tashkil etishda harakat
xavfsizligini ta’minlash, engil manevrlar bajarish, maydondan tejamli
foydalanish va sarflanadigan sarmoyaning samaradorligiga erishishni
ta’minlash kabilar ham ko‘zda tutiladi.
Qishloq xo‘jalik texnikasini saqlash joylarida joylashtirish usullari mashinani
joyiga kiritish va undan chiqarish, mashina qatorlari soni, ichki yurish yo‘lining
mavjudligi, qatorlarning yurish yo‘liga nisbatan joylashishi va mashinaning ichki
yoki tashqi yurish yo‘li o‘qiga nisbatan o‘rnatilishiga qarab guruhlanadi.
133
9.1- jadval
Mashinalarning orqa tomoni va devor yoki
darvoza orasi
- To‘g‘ri burchakli joylashtirishda
- O‘tkir burchakli joylashtirishda
0,5
0,4
0,5
0,4
0,5
0,4
Izoh: 1. Agar devor va ustun yoniga (mashina balandligicha masofada)
isitish asboblari, shamollatish qurilmalari yoki boshqa jihozlar o‘rnatilgan
bo‘lsa, oraliq masofa ushbu jihozgacha olinadi.
1. Mashinalarni joylashtirayotganda haydovchi kirishi va chiqishi uchun
kabina eshigining ochilishini hisobga olish zarur.
2. Mashinaning harakati to‘g‘ri chiziqli va mexanizmlar yordamida
amalga oshirilsa, jadvalda ko‘rsatilgan masofalarni ikki marta kamaytirishga
ruxsat etiladi.
3. Mashinalar ochiq va shiyponli maydonlarda saqlanganda masofalar
yakka mashinalar uchun 0,1 metrga, avtopoezdlar uchun 0,2 metrga
oshiriladi.
4. Agar ikkita mashina bir vaqtda darvozadan o‘tadigan bo‘lsa, mashina
va darvoza oralig‘idagi masofa mashinalar bir-biriga halaqit bermasdan
o‘tadigan qilib qabul qilinadi.
QXTlari saqlash joyi, kirib-chiqishiga qarab boshi berk va to‘g‘ri oqimli
bo‘ladi. Birinchi usulda mashina joyga old tomoni bilan kirib, orqaga yurib chiqib
ketadi yoki teskarisi. Ikkinchi usulda mashinaning saqlash joyiga kirishi va
chiqishi faqat oldinga yurib amalga oshiriladi. Boshi berk holda joylashtirishda
mashina asosan orqaga yurgizib kiritiladi, chunki bunda maydon tejaladi va tez
chiqib ketish ta’minlanadi.
To‘g‘ri oqimli joylashtirishning boshi berkka qaraganda afzalligi mavjud,
ya’ni bunda orqaga yurish zaruriyati yo‘qoladi. Bu usul tashqi o‘lchamlari
katta mashinani hamda avtopoezdlarni joylashtirishda qo‘l keladi. Mashinalar
binoda
saqlanganda
yurish
yo‘libinoichida
yoki
bino
tashqarisida
134
rejalashtirilishi mumkin. Ichki yurish yo‘li mashina joyiga borish, burilib
kirish va joyidan chiqib ketish uchun xizmat qiladi.
Ichki yurish yo‘lisiz, ya’ni to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirish va chiqish usulida
bino maydoni tejaladi. Lekin har birmashina joyi uchun darvoza qurish
zaruriyati tug‘iladi.
Joylash tirish qatorlari bitta, ikkita va ko‘p bo‘lishi mumkin. Bir qatorli
joylash tirish ichki yurish yo‘libilan yoki usiz boshi berk va to‘g‘ri oqimli
usulda keng qo‘llaniladi, chunki mashinalar bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan
holda saqlash joyiga turadi va chiqib keta oladi.
Mashinalarni boshi berk joylarga eng ko‘pi bilan ikki qatorli qilib
joylashtiriladi, to‘g‘ri oqimlida esa qatorlar soni sakkiztagacha bo‘lishi
mumkin. Ikki va undan ko‘p qatorli qilib joylashtirishda faqat birinchi qator
mashinalari erkin chiqib keta oladi, boshqa qatordagilar esa oldingi qatordagi
mashinalar yo‘lni bo‘shatishini poylab turishga majbur.
Qatorlar binoning ichida, ichki yurish yo‘liga nisbatan bir tomonga yoki
ikki tomonga joylashtiriladi. Ikki tomonlama qatorlarni joylashtirish binoning
maydonini ancha tejashga imkon beradi, ya’ni bir yo‘ldan ikki qator
mashinalar foydalanadi.
Saqlash joylarida mashinalar yurish yo‘li o‘qiga nisbatan to‘g‘ri burchakli
-
=90
o
, kichik burchakli -
<90
o
va parketli usullarda joylashtiriladi.
To‘g‘ri burchakli joylashtirish kichik burchakliga qaraganda ichki yurish
yo‘lining keng bo‘lishini taqozo etadi, lekin kichik burchakli joylashtirishda
yurish yo‘lining eni kamaygani bilan qatorning uzunligi oshib ketishi
hisobiga umumiy maydon oshishi sababli to‘g‘ri burchakli joylashtirish
tejamkor hisoblanadi. Kichik burchakli joylashtirishning bir k o‘rinishi parket
usulidir. Bunday joylashtirishda bo‘sh uchburchaklarni to‘ldirishi hisobiga
ancha maydon tejaladi.Kichik burchakli joylashtirish xorijda keng tarqalgan.
Ushbuusulo‘lchamikattamashina
va
avtopoezdlar
uchun
qulay
hisoblanadi. Avtopoezdlar asosan kichik burchakli bir qatorli qilib
135
joylashtiriladi. Tirkamalar uchun esa parket usuli ancha maydon tejash
imkonini beradi.
Har xil o‘lchamli mashinalarni bir qatorda saqlash uchun ham kichik
burchakli usul qo‘llaniladi. Bunda o‘lchami kichik mashina kattaroq
burchakda, o‘lchami katta mashina esa kichikroq burchak bilan joylashtirilib,
yurish yo‘li umumiy bo‘lishiga erishiladi.
Saqlash va joylashtirish usullarini tanlashda birvarakay saqlanadigan
mashinalar soni, mavjud saqlash joyining maydoni, mashina turkumi, is hga
chiqish tartibi va boshqa omillar hisobga olinadi.
Mashinani saqlash joylariga va xizmat ko‘rsatish postlariga o‘rnatishda
hamda korxona hududi yoki binolarida harakatlanganda burilish va boshqa
manevrlar bajariladi. Mashina burilish boshlaganida uning oldingi
g‘ildiraklari to‘g‘ri holatdan asta-sekin to‘liq burilish burchagigacha burila
boshlaydi. Bu fazada mashinaning aylanish radiusi cheksizlikdan ma’lum
miqdorgacha kamaya boshlaydi. G‘ildirak to‘liq burilganda, uning o‘qidan
o‘tkazilgan normal chiziq mashina orqa o‘qining davomidan o‘tkazilgan
chiziq bilan bir nuqtada kesishadi va bu nuqta mashinaning aylanish markazi
bo‘ladi.Aylanish markazidan burilayotgan chekka g‘ildirak o‘qigacha bo‘lgan
masofa “tashqi old g‘ildirak bo‘yicha eng kam burilish radiusi - r
1
“ deb
ataladi va mashinalarning texnik tavsifida keltiriladi.
Saqlash joylarini loyihalashda yurish yo‘lining eng kam (minimum)
qiymatini aniqlash uchun ko‘pgina hisobiy va geometrik usullar mavjud.
Shulardan eng zaruriy holatlarni ko‘rib chiqamiz.
Mashina oldinga yurib burilishi 9.2-rasmda ko‘rsatilgan. Bunda
mashinalar yurish yo‘liga nisbatan perpendikulyar joylashtirilgan. Mashina
old tomonga yurib oraliqqa chiqadi va orqaga yurishni qo‘llamasdan 90
0
ga
buriladi. Bu holatda yurish yo‘lini aniqlash qo‘yidagi tartibda amalga
oshiriladi:
- harakatlanuvchi mashina va uning o‘ng va chap tomonida turgan
mashinalar oralig‘iga himoya masofa S (9.1-jadval) ga teng maydon shtrixlab
136
belgilanadi. Bu masofa chiqayotgan mashina yonidagi mashinaga tegib
ketmasligi uchun zarur;
- mashina orqa o‘qidan perpendikulyar chiziq o‘tkaziladi va ichki gabarit
radiusi r qo‘yilib 0 nuqta topiladi;
- 0 nuqtadan mashina o‘qiga parallel o‘tkaziladi va shu chiziqda yonida
turgan mashinani turtib ketmaydigan, ya’ni himoya masofasi saqlangan
holda, buriladigan 0
'
aylanish nuqtasi, yon mashinaning oldingi eng chekka
nuqtasi M dan r-s qiymatga teng radius o‘tkazib topiladi;
- mashina orqa o‘qi 0
'
nuqtasidan o‘tguncha oldiga yurgaziladi va tashqi
o‘lchamlari (gabariti) chiziladi;
- mashina 0
'
markaz atrofida oldingi chap chekka A
'
nuqtasidan tashqi
gabarit radiusli (R) va ichki gabarit radiusli (r) yoylar chizilib, 90
0
aylantiriladi;
- yoyning 0-0
'
chizig‘i bilan kesishgan 0
'
nuqtasidan Z himoya masofasi
qo‘yilib, S
''
nuqtasi topiladi;
- 0
''
nuqtadan yurish yo‘liga parallel o‘tkaziladi;
- mashinaburilgandachaptomondagimashinaniturtibyubormasligihamteks
hiriladi. Buning uchun D nuqtadan tashqi orqa gabarit nuqtasining eng kichik
radiusiga teng, markazi 0
'
nuqtada bo‘lgan yoy chizib ko‘riladi. Bu yoy
himoya masofasini kesmasligi shart;
- qatorda turgan mashinalar old chizig‘idan o‘lchangan B
p
masofa yurish
yo‘li bo‘ladi.
- Saqlash joylaridansamarali foydalanish maqsadida oraliq yurish yo‘li
minimumga keltiriladi. Bunda mashina saqlash joyiga o‘rnatish qo‘shimcha
manevr (harakat) bilan amalga oshiriladi. Mashina saqlash joyiga oldinga
yoki orqaga yurish bilan o‘rnatilishi mumkin.
- Saqlash joyidan orqaga yurib, qo‘shimcha manevr bilan chiqib
ketadigan variant uchun yurish yo‘lini aniqlash 9.3-rasmda keltirilgan. Yurish
- yo‘lini aniqlash uchun qo‘yidagi ishlar amalga oshiriladi
137
- mashina orqa o‘qidan o‘tadigan chiziqda yotuvchi ichki gabarit radius
(r)masofadagi aylanish markazi - 0 nuqta topiladi;
- endi, ushbu aylanish markazining shunday holatini topish kerakki,
mashinada yon tomondagilarga tegib ketmasdan burilish imkoni bo‘lsin;
-0 nuqtadan mashina bo‘yiga parallel o‘tkaziladi;
-chap yonda turgan mashinaning chekka A nuqtasidan R+S ga teng yoy
o‘tkazib, uning 0 nuqtadan o‘tkazilgan chiziq bilan kesishish nuqtasi 0
'
topiladi;
- 0-0
'
chizig‘idan perpendikulyar tushirib, mashina orqa o‘qini shu
chiziqqacha yurgaziladi va mashina gabariti chiziladi;
- qatorda turgan mashina chegarasidan R+S masofada yurish yo‘liga
parallel chiziq chiziladi va uni 0
'
nuqtasidan radiusi 2r
1
+B ga teng yoy bilan
kesishgan 0
”
nuqta aniqlanadi;
90> |