Ijtimoiy ustanovkalarning o‘zgarishi

|
Ijtimoiy ustanovkalarning o‘zgarishi
|
bet | 4/5 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 24,24 Kb. | | #232355 |
Bog'liq Shaxsning ijtimoiy ustanovkalari N. Ismoilova va D. Abdullayeval-fayllar.orgIjtimoiy ustanovkalarning o‘zgarishi
Ijtimoiy psixologiyada bugungi eng muhim va dolzarb muammolardan biri — shaxsning shakllanib bo‘lgan ijtimoiy ustanovkalarining hayot va faoliyat mazmuniga qarab o‘zgarishi yoki o‘zgarmasligini aniq dalillar misolida asoslab berishdir. Bu borada ham g‘arbda ma’lum tadqiqotlar mavjud. Binobarin, 96 bixevioristik yo‘nalishdagi ijtimoiy psixologik oqim namoyandasi K. Xovlandning fikricha, ijtimoiy ustanovka o‘rgatish yoki ijtimoiy psixologik ta’sir yo'li bilan o‘zgarishi mumkin. Ya’ni insondagi turli xil ustanovkalarni o‘zgartirish uchun unga nisbatan rag‘batlantirish yoki jazolash tizimini o'zgartirish darkor. Kognitiv yo'nalishdagi ijtimoiy psixologik oqimi namoyandalari (F.Xayder, T. Nyukom, L. Festinger, Ch.Osgu, P.Tannenbaum)ning fikriga ko‘ra, shaxslar orasidagi nizoli vaziyatlar hosil bo‘lganda ulardan biri ongli ravishda o‘z ustanovkasini o‘zgartira olishi kerak. Bu esa o‘z navbatida, psixologik himoya omili sifatida talqin qilinishf mumkin, ya’ni ular orasida sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan nizoning oldini olishi mumkin. Umuman, ijtimoiy ustanovka ongli faoliyat, ijtimoiy mas’ullikni anglash zamirida o‘zgarishi e’tirof etiladi. Bu esa psixologik himoya vositasi sifatida shaxs va uning kamolotida muhim ahamiyat kasb etadi. Ijtimoiy ustanovkalarning o‘zgarishini talqin qilishda, P.N. Shixerev tomonidan keltirilgan ilmiy dalil va xulosalar hozirgi zamon ijtimoiy psixologiya fanining amaliyot bilan bog‘liq taraqqiyotida muhim o‘rin tutganligini ko‘rish mumkin. P.N. Shixerev ustanovka — insonni o‘z-o‘zini idora qilishda va samarali faoliyatida namoyon bo‘luvchi jarayon ekanligini va uni o‘zgartirish uchun, dastlab shu jarayonni o‘rganish muhimligini ta’kidlaydi (P.N. Shixerev, 1976). Shakllangan ijtimoiy ustanovkaning hayot mobaynida o‘zgarishi mumkinligi muhim ijtimoiy psixologik ahamiyatga egadir. Amerikalik olim K. Xovlandning fikricha, ijtimoiy ustanovka o‘rganish yo‘li bilan o‘zgartirilishi mumkin. Ya’ni talabalarga turli xil ma’lumotlarni qayta-qayta takrorlab, uning ongida shu bilimni hosil qilish orqali ularning ustanovkalarini o‘zgartirish mumkin. Bundan tashqari talaba va o‘qituvchi ocrtasida nizolarning oldini olish uchun ham ularning qay biridir o‘z ustanovkalarini qay usulda bo‘lmasin o‘zgartirishi maqsadga 97 muvofiqdir. Aks holda nomutanosiblik prinsipiga ko‘ra ularning orasida shaxslararo nizo yoki kelishmovchilik paydo bo‘lishi muqarrardir. Xorij tadqiqotchilari «ustanovkalar vaqt o‘tishi bilan qay darajada o‘zgaradi?» degan savolga javob topishga harakat qilishdi va misli ko‘rinmagan natijaga erishishdi: vaqt o‘tib ustanovkalari o‘zgargan kishilar kamdan kam hollarda aynan shunday bo‘lganini ta’kidlashadi. Daril Bern va Keyt Mak Konell Karnegi Mellon universiteti talabalari o‘rtasida so'rov olib bordi. Tadqiqotchilar bergan savollar orasida talabalarning o‘quv jarayonini, aynan talabalarni nazorat qilishga munosabatini aniqlovchi yashirincha savol ham mavjud edi. Unga nisbatan talabalar deyarli yomon munosabat bildirmaganlar. Lekin bir haftadan so‘ng tadqiqot qayta o'tkazilganda sinaluvchilar talabalar nazoratiga qarshi ekanliklari haqida fikrlarini yozib berishgan va talabalar nazoratiga munosabati ham anchagina yomonlashgan. Tadqiqotchilar ulardan savollarga qanday javob berishganlarini eslashni so‘rashganda, ular avvalgi va hozirgi javoblari bir xil ekanligini ko‘rsatganini tan olishmagan. Klark universiteti talabalarida ta’kidlagan va tajriba ularga ta’sir ham shunday so‘rov o'tkazilgan va ular ham xuddi shunday javob qaytarishgan. A. Uikson va Djems Lerd talabalarning hozirjavoblik va qat’iyatlilik bilan o‘z o'tmishlari haqida gapirishlariga tan berdilar. Ijtimoiy ustanovkalarning shakllantirish va o‘zgarish jarayonini tadqiq qilishga katta hissa qo‘shgan olimlardan biri amerikalik olim K.Xovland hisoblanadi. U shaxsning ijtimoiy ustanovkalariga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarning uchta guruhi borligini uqtirgan: 1. Ma’lumot manbai bilan bog'liq omillar guruhi. 2. Ma’lumot mazmuni bilan bog‘liq omillar guruhi. 3. Mazkur omillar yo'naltirilgan auditoriya bilan bog'liq omillar guruhi. 98 Ijtimoiy ustanovkalarning shakllanishi va o‘zgarishiga ma’lumotlarning manbai quyidagicha ta’sir ko‘rsatishi mumkin: 1) ma’lumot manbaiga nisbatan kishilarda ijobiy munosabat mavjud bo‘lsa, u holda ularning ijtimoiy ustanovkalari kuchliroq o‘zgarishi mumkin; 2) ma’lumot manbaiga nisbatan kishilarda salbiy munosabat mavjud bo'lsa, u holda ijtimoiy ustanovkalar umuman qaramaqarshi tomonga o‘zgarib ketishi mumkin («bumerang effekti»); 3) agarda ma’lumot manbai kishilar o‘rtasida «o‘zimizniki» sifatida qabul qilinsa (u va shaxs o‘rtasida ijtimoiy-psixologik distansiya bo‘lmasa), u holda bunday manba kishilarning ijtimoiy ustanovkalariga kuchliroq ta’sir ko‘rsata oladi; 4) agarda ma’lumot manbai kishilar tomonidan «begona» sifatida qabul qilinsa (u va shaxs o‘rtasida katta ijtimoiy-psixologik distansiya bo£lsa), u holda bu rfianba kishilarning ijtimoiy ustanovkalariga jiddiy ta’sir ko‘rsata olmaydi. Informatsiyaning mazmuni va yetib kelish tartibi kishilarning ijtimoiy ustanovkalar shakllanishi va o‘zgarishiga quyidagicha ta’sir ko'rsatishi mumkin: 1. Kishilarga birinchi bo‘lib yetib kelgan ma’lumot, ikkinchi yoki keyingi yetib kelgan ma’lumotga nisbatan ijtimoiy ustanovkalarga ko‘proq ta’sir ko‘rsata oladi (bu hoi «birinchilik effekti» degan nom olgan). Bu quyidagi shart-sharoitlarda yuz beradi: a) insonlar kerakli ma’lumotni tinimsiz oqim ko‘rinishida olishsa; b) kishilarda jismoniy va psixologik charchoq kuzatila boshlagan vaqtda (diqqatning o‘chishi, informatsiyaga bo‘lgan qiziqishning yo‘qolishi va h.k.) ma’lumot kelishda davom etsa. 2. Kishilarga ikkinchi yoki undan keyin yetib kelgan ma’lumot quyidagi holatlarda ijtimoiy ustanovkalarga ko‘proq ta’sir ko‘rsatadi: a) agarda kishilar uni ko‘p vaqt oralig'ida qismlarga bo'libbo‘lib olishsa; 99 b) agarda bu ma’lumot kishilarga juda uzoq vaqt mobaynidayetib kelaversa va nihoyat ular eng avvalida nimalarni eshitganliklarini unutib yuborishsa. 3. Agar ma’lumot olishdan avval shaxsga «bu ma’lumotga ishonish kerak emas» degan ogohlantirish bo‘lsa, u holda ma’lumot yetib kelganida shaxs uni umuman qabul qilmaydi hamda o'zining ijtimoiy ustanovkasini o‘zgartirmaydi. 4. Agarda «ma’lumot manbaiga ishonmang» degan ogohlantirish kechroq yetib kelsa va ungacha shaxs ma’lumotni qabul qilib bo'lgan bo‘lsa, u holda bu ogohlantirish shaxsdagi ijtimoiy ustanovkalarning o‘zgarishiga ta’sir ko‘rsata olmaydi. 5. Ko'pchilik holatlarda murakkab va qarama-qarshi ma’lumot ijtimoiy ustanovkalarga yomon ta’sir ko‘rsatadi, aksincha oddiy va aniq ma’lumot ijtimoiy ustanovkalarga ijobiy ta’sir ko‘rsat^di. Masalan: agar shaxsga aynan bitta masala yuzasidan ikki xil ma’lumot berilsa-yu, lekin u bu ma’lumotlarni tushunmasa, u holda shaxs ma’lumotga javoban o‘z ijtimoiy ustanovkasini o‘zgartirmaydi. Agar shaxsga bitta, lekin aniq ma’lumot taklif qilinsa, ikkinchi ma’lumot haqida umuman gapirilmasa, u holda shaxs garchi bu borada ikkinchi nuqtayi nazar borligini bilsada, unga taklif qilinayotgan dastlabki ma’lumotni qabul qiladi. Auditoriyaning o‘ziga xosligiga ko‘ra ijtimoiy ustanovkalarning o‘zgarishi va shakllanishi quyidagicha bo‘lishi mumkin: 1. Shaxs ma’lumot manbaiga nisbatan avvaldan ijobiy munosabatda bo‘lsa, u holda ma’lumot beruvchining nuqtayi nazarini qabul qilishadi (hatto bu nuqtayi nazar yetarlicha mantiqiy va tartibli bo‘lmasa ham). 2. Shaxs ma’lumot manbaiga avvaldan salbiy munosabatda bo‘lsa, u holda ma’lumot beruvchining nuqtayi nazarini deyarli qabul qilmaydi (hattoki bu nuqtayi nazar mantiqiy izchil va mukammal isbotga ega bo'lsa ham). 3. Yuqori darajadagi intellekt, ta’lim va madaniyatga ega bo‘lgan shaxs ko‘pincha emotsiyalarga emas, balki mulohazali fikrlarga asoslanib reaksiya bildiradi. 100 4. Past darajadagi intellekt, ta’lim va madaniyatga ega bo‘lgan shaxs ko‘pincha mulohazali fikrlarga emas, emotsiyalarga asoslanib reaksiya bildiradi. 7
|
| |