Ekologik infratuzilma - Reja : Bozor iqtisodiyotining mazmuni va uning turlari. Bozor iqtisodiyotining afzalliklari...

|
Reja : Bozor iqtisodiyotining mazmuni va uning turlari. Bozor iqtisodiyotining afzalliklari va zidiyatlari. Bozor tushunchasi uning vazifalari va turlari. Ishlab chiqarish infratuzilmasi
|
bet | 2/2 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 75 Kb. | | #116810 |
Bog'liq Ishlab chiqarish infratuzilmasi Ekologik infratuzilma subyektlari bevosita tabiat, atrof-muhit, atmosfera ifloslanishi oldini olish, toza ichimlik suvi bilan ta’minlash, fuqarolarning tabiat va atrof-muhitga bo‘ladigan salbiy ta’sirlarini kamaytirish bo‘yicha vakolatli davlat organlari, muhandislik inshootlari va laboratoriyalari, shuningdek ekologiya bilan shug‘ullanadigan halqaro va ijtimoiy tashkilotlardan iborat. Ekologik infratuzilma subyektlari fan-texnika taraqqiyoti natijasida yuzaga kelayotgan salbiy oqibatlarni kamaytirish asosida tabiatning musaffoligini saqlash, eng asosiysi cheklangan yer va suv resurslaridan yanada samarali foydalanish, bu borada xalqaro miqyosida o‘zaro hamkorlikda faoliyat yurgizishni o‘z ichiga oladi.
Tarixdan ma’lumki, har bir davr o‘ziga xos infratuzilma subyektlarini faoliyat ko‘rsatishiga sharoit yaratadi. Iqtisodiyot davlat tomonidan tartibga solingan tizimdan bozor munosabatlariga asoslangan tizimga o‘tish infratuzilma subyektlari majmuida muhim tashkiliy-iqtisodiy va huquqiy o‘zgarishlar bo‘lishini talab etdi. Bu o‘zgarishlar mavjud infratuzilma subyektlarining yangi shakllari, yo‘nalishi va usullarini tashkil qilinishida ko‘zga tashlanmoqda.
Bozor munosabatlari shakllanishi va rivojlanishining asosiy talablaridan biri- turli mulkchilik va xo‘jalik yuritish shaklidagi xo‘jalik subyektlarni tashkil etilishi va teng huquqda faoliyat ko‘rsatishi hisoblanadi. Bu birmuncha murakkab va muayyan vaqtni talab etadigan jarayon bo‘lib, bozor infratuzilmasi subyektlarining iqtisodiy va huquqiy mexanizmlarini, jumladan o‘zaro hamkorlikda faoliyat yuritayotgan tashkilot va institutlarni tashkil etish; xo‘jalik subyektlari munosabatlarini tartibga soluvchi umumiy tartib-qoida, qonunlar va me’yoriy hujjatlar ishlab chiqish hamda qabul qilish, ushbu subyektlarda mehnat qilishga qodir bo‘lgan malakali kasbiy mahoratga ega bo‘lgan mutaxassislarni tayyorlash zarur edi. 1990-yildan boshlab bozor infratuzilmasi subyektlari bozor munosabatlariga o‘tishda zarur bo‘lgan xizmat ko‘rsatish sohalari majmuasida, jumladan tijorat, ulgurji korxonalar, savdo-sotiq kooperativlari, tovar birjalari, yarmarkalar, axborot-ma’lumot markazlari sifatida tashkil etila boshlandi.
Bozor infratuzilmasi subyektlarini respublikamizda shakllanishi va rivojlanishiga davlat tomonidan katta e’tibor berildi. Bu borada Respublika Prezidenti I.A.Karimov xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘rtasida o‘zaro munosabatlarni ta’minlaydigan muhit, ya’ni bozor infratuzilmasi subyektlarini tashkil etish asosiy vazifalardan biri ekanligini ta’kidladi. Bunda ma’muriy buyruqbozlik tizimidagi iqtisodiy munosabatlar mexanizmi o‘rniga bozor munosabatlari mexanizmini joriy etish va shu asosda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqaruvchilar hamda iste’molchilar manfaatlari uyg‘unligini ta’minlash asosida xo‘jalik aloqalarini har tomonlama rivojlantirish; tovar, sarmoya, ish kuchi va boshqa unsurlarni shakllantirish asosida bozor infratuzilmasini vujudga keltirish; bozor sharoitida ishlay oladigan malakali kadrlar tayyorlash, eng asosiysi, strategik jihatdan ustivor yo‘nalishlardan biri sifatida bozor xizmati tarmoqlarini shakllantirish va rivojlantirish maqsadida tijorat banklari tarmog‘i, zamonaviy moliya va soliq tizimi, audit, sug‘urta vositasi va birja faoliyatini rivojlantirmasdan iqtisodiyotni barqaror rivojlantirish mumkin emasligi ko‘rsatib o‘tildi.
Bozor infratuzilmasi subyektlari tarkibiga kiradigan tashkilot va muassasalar o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikni samarali yo‘lga qo‘yish asosida iqtisodiyotda bozor munosabatlarini shakllantirish va rivojlantirish mumkin. Ushbu tadbir bozor infratuzilma subyektlarini qishloq hududlari bo‘yicha joylashtirish bilan bir qatorda ular tomonidan yangi qo‘shimcha ish o‘rinlarini yaratilishiga ham asos bo‘ladi.
Bozor infratuzilmasi subyektlari tarkibiga quyidagi tashkilot, idora va muassasalar kiradi: monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qo‘mitasi; iqtisodiy nochor korxonalar ishlari qo‘mitasi; birjalar (tovar-xom ashyo, ko‘chmas mulk, mehnat, fond va h.k.) hamda ularning tarkibida ish yuritadigan brokerlar, maklerlar va agentlar xizmatlari; savdo-tijorat markazlari, savdo uylari, savdo-sanoat palatalari, tashqi savdo firma va birlashmalari; ulgurji, chakana savdo va boshqa turdagi barcha savdo tashkilotlari; kim oshdi savdosi o‘tkazuvchi idora va yarmarka (ko‘chmas mulk, qimmatli qog‘ozlar, tovar, xom-ashyo va h.k. bo‘yicha); markaziy, tijorat, tarmoq va xususiy banklar; lizing va injiniring bo‘yicha muassasa va tashkilotlar; marketing maslahati va menejment markazlari; tijorat va biznes maktab (inkubator) lari; mutaxassislarni tayyorlash va qayta tayyorlash muassasalari, markazlar; mehnat bandligi bilan shug‘ullanuvchi tashkilotlar; tijorat va ilmiy-texnika axborotlari markazlari; reklama byurolari; turli sug‘urtalar bo‘yicha xizmat ko‘rsatish muassasalari; soliq tizimi idoralari va inspektsiyalari; bojxona tizimi idoralari; auditorlik xizmati kompaniya va firmalari; konsalting xizmati muassasalari; kasaba uyushma ittifoqi tashkilotlari; loyiha smeta tuzish byurolari; dallollik (makler) va diler xizmati muassasalari; notarial idoralari; advokatura idorasi; tadbirkorlik uyushmasi; investitsiya jamg‘arma kompaniyalari; xolding kompaniyalari; lombard; agrofirma; kredit kooperativlari; kreditlar ittifoqi; iste’molchilar huquqlarini himoya qilish jamiyatlari; iste’molchilar jamiyati va shunga o‘xshash barcha xo‘jalik yuritish subyektlari va jismoniy shaxslar o‘rtasida sodir bo‘ladigan bozor munosabatlarini tashkil etuvchi va muvofiqlashtiruvchi muassasalar hisoblanadi.
Infratuzilma subyektlarining samarali faoliyati iqtisodiy tizimning muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, ular tomonidan ko‘rsatiladigan turli yo‘nalishdagi xizmatlar tufayli barcha tarmoq hamda korxonalarning o‘zaro hamkorligi mustahkamlanadi.
Ishlab chiqarish, ijtimoiy va bozor infratuzilma subyektlarining faoliyatini samarali yo‘lga qo‘yish asosida:
iqtisodiyot barcha tarmoqlari o‘rtasida o‘zaro hamkorlikning mustahkamlanishi;
iqtisodiy munosabatlar tizimida sohalar o‘rtasida o‘zaro manfaatdorlikning ta’minlanishi;
qishloq xo‘jaligini va unga turdosh boshqa sohalarni ham mutanosib holda rivojlanishi;
xizmat ko‘rsatish va ta’minot sohalarida o‘zaro raqobat muhitini shakllanishi natijasida yetishtirilayotgan mahsulotning miqdori va sifatini yaxshilashga bo‘lgan moddiy manfaatdorlikning oshishi;
yetishtirilayotgan mahsulotlarning nobud bo‘lish miqdorini keskin kamaytirish;
mamlakat miqyosida kasbiy malakali kadrlar tayyorlanishiga asosiy poydevor yaratilishi;
hududlarda qo‘shimcha yangi ish o‘rinlarining yaratilishi natijasida mehnatga qobiliyatli fuqarolarni doimiy ish bilan ta’minlanishi;
mehnatkashlarning yashash va dam olish darajalarining oshishi natijasida samarali mehnat qilishga bo‘lgan intilishning o‘sishi;
mehnatkashlarning daromadlarini ko‘paytirish;
pirovard natijada ishlab chiqarishning samaradorligini oshirish bilan izohlanadi.
O‘tgan yillar ichida bozor, ijtimoiy va ishlab chiqarish infratuzilma subyektlarining samarali faoliyat ko‘rsatishini ta’minlash maqsadida davlat tomonidan iqtisodiy qo‘llab-quvvatlash tizimi amaliyotga joriy qilinib, u davr talablariga muvofiq ravishda takomillashtirilib borilmoqda. Mamlakatimizda bevosita shakllangan ishlab chiqarish va ijtimoiy infratuzilmalar subyektlari saqlab qolingan holda bozor munosabatlariga xos bo‘lgan infratuzilma subyektlarini shakllantirish va rivojlantirish iqtisodiy islohotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Dastlabki bosqichda respublikamizda asosiy e’tibor institutsional infratuzilmani takomillashtirish, ayrim turdagi ijtimoiy infratuzilma subyektlarini xususiylashtirish, ishlab chiqarish va bozor infratuzilmalarini rivojlantirishga qaratilganligi strategik jihatdan tanlangan yo‘lning to‘g‘riligini bildirmoqda.
O‘zbekiston Respublikasining hududlarida dastlab iqtisodiyotni erkinlashtirish jarayonlariga mos huquqiy va tashkiliy asoslar ishlab chiqilib, ular davr talabidan kelib chiqqan holda doimiy takomillashtirilib borildi; infratuzilma subyektlari o‘rtasida o‘zaro raqobat muhiti shakllantirildi; infratuzilmaning xususiy subyektlariga imtiyozlar va imkoniyatlarni o‘z ichiga oluvchi huquqiy va iqtisodiy mexanizmlar yaratildi va bu tizim takomillashtirilmoqda; davlat tomonidan infratuzilma subyektlariga kiradigan korxonalarning monopol boshqaruviga chek qo‘yilishi bo‘yicha zarur me’yoriy-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.
Respublikamizda infratuzilma tarmoqlarini shakllantirish va rivojlantirish uchun moliyaviy mablag‘lar ta’minoti asosiy masala hisoblanadi. Hozirgi vaqtda tadbirkorlar infratuzilma subyektlarini tashkil etish yoki rivojlantirish uchun xalqaro tashkilotlar; tijorat banklari; turli moliyaviy jamg‘arma yoki uyushmalardan mablag‘larni jalb qilmoqdalar.
O‘zbekistonda amalga oshirilayotan iqtisodiy islohotlarning bosqichlariga mos holatda infratuzilma subyektlari quyidagi bosqichlarda shakllandi va rivojlanishi davom etmoqda, ya’ni:
Birinchi bosqich (1991-1995 yillar)-infratuzilmaning yangi subyektlarini shakllantirish va mavjudlarini rivojlantirishning tashkiliy, iqtisodiy va huquqiy mexanizmlarini ishlab chiqilib, uslubiy va konseptual tadbirlar tadbirkorlarning ehtiyojlarini qondirish, tadbirkorlik asoslari bo‘yicha mutaxassislarni tayyorlash, o‘qitish va qayta kasbiy tayyorlash, savdo-tijorat tuzilmalarini xususiylashtirish, birja, xizmatlar bozorini va tashqi iqtisodiy faoliyat tuzilmalari shakllandi.
Ikkinchi bosqich (1996-2000 yillar)-infratuzilma subyektlari majmuasining shakllanishi va ular faoliyati rivojlantirilib, bu bosqichda iqtisodiyotda pul-kredit mexanizmlari takomillashtirildi, iqtisodiyotning barcha sohalarini moliyalashtirish va kreditlashtirishga ixtisoslashtirilgan yangi turdagi tijorat banklari va turli moliyaviy jamg‘armalar tashkil etildi. Bu bosqichda moliyaviy institutlar tomonidan mikrokreditlar berilishi kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishda muhim ahamiyatga egaligi bilan ajralib turadi.
Shuningdek, ushbu yillarda bozor infratuzilmasining tarkibiy subyektlari – «Toshkent» fond birjasi, tovar xomashyo, mehnat, valyuta, ko‘chmas mulk, ko‘p tarmoqli agrosanoat birjalari va ularning filiallari tashkil etildi.
Uchinchi bosqich (2000 yil va hozirgi davrgacha)-bu bosqich bevosita iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish va erkinlashtirishning boshlanishi bilan bog‘liqdir. Ushbu bosqichda iqtisodiyotga xizmat qiladigan institutlardan tashkil topgan mustahkam tizim yaratildi. Bunda moliya va banklar faoliyatini samarali yo‘lga qo‘yish, bozor infratuzilmasi faoliyatini erkinlashtirish, boshqa infratuzilma subyektlari o‘rtasida bozorga mos haqiqiy raqobat muhiti yaratilib, ularning faoliyati takomillashtirildi.
Iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish, infratuzilma subyektlarini shakllantirish va rivojlantirish, olib borilayotgan tarkibiy o‘zgarishlar iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida ishlab chiqarish va iqtisodiy salohiyatini oshirishga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatmoqda.
Ishlab chiqarishining pirovard natijalari xizmat ko‘rsatish tarmoqlariga ham bog‘liqdir. Ishlab chiqarish hajmi o‘sishi bilan moddiy-texnika resurslari, kerakli xomashyo va yordamchi materiallardan foydalanish hajmi ham oshadi. Xo‘jaliklarning elektroenergiyasi, transport, aloqa vositalariga, mahsulotni saqlash joylariga talab oshadi. Ta’mirlash-texnik xizmatiga, moddiy-texnika ta’minoti tashkilotlariga, muhandislik, zooveterinariya, agrokimyo xizmati va boshqa xizmatlarga bog‘liqlik darajasi o‘sadi. Bu jarayonda samarali foydalanish va iste’molchiga etkazib berishni ta’minlaydigan tashkilot va tarmoqlarning rivojlanishi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday tarmoqlar va xizmatlarni iqtisodiyotda infratuzilma deyiladi.
Infratuzilma - ijtimoiy va iqtisodiy ishlab chiqarish uchun normal shart-sharoitlarni ta’minlovchi tarmoq va sanoat majmuidir. U ishlab chiqarish, texnologik, iqtisodiy va tashkiliy aloqalar jarayonida vujudga keladigan realizatsiya orqali ASMning samarali ishlashini ta’minlaydi. Infratuzilma jamiyat ishlab chiqarish kuchlarining bo‘linmas qismi hisoblanadi. U korxonaning samarali faoliyatini ta’minlaydi va ASMning pirovard mahsuloti miqdoran ko‘p va sifatan yuqori bo‘lishiga yo‘naltirilgan. Qishloq xo‘jaligi mahsulotining yalpi ishlab chiqarilishi provard natijada tarmoqning ishlab chiqarish fondlari, aylanma mablag‘lari, mehnat resurslari bilan ta’minlanganlik darajasi bilan birga xizmat qiluvchi ishlab chiqarishning rivojlanganlik darajasiga bog‘liq. Ular orasida agrokimyo, zooveterinariya, konsultatsiya xizmatlariga katta e’tibor beriladi.
Infratuzilma qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini intensivlashtirish va samaradorligi o‘sishining muhim omili hisoblanadi. Xomashyo, material va tayyor mahsulotning o‘z vaqtida olib kelinishi xo‘jalik aylanmasida bo‘lgan resurs hajmini belgilaydi. Sanoatlashtirish, kimyolashtirish, melioratsiya va ishlab chiqarishning boshqa asosiy omillari tez sur’atda o‘sishiga nafaqat qishloq xo‘jaligi uchun ishlab chiqarish mablag‘larining miqdoran o‘sishi hisobiga, balki mablag‘ resurslaridan samarali foydalanishni ta’minlaydigan xizmat tizimi tashkil etilishi hisobiga ham erishiladi. Bozor munosabatlari rivojlangan shart-sharoitda infratuzilmaning tarmoq va ishlab chiqarish vazifalari ham o‘zgaradi. Bu erda qishloq xo‘jaligining material, resurslar, texnika bilan ta’minoti yo‘q. Mavjud bo‘gan xizmatlar bazasida ASM korxonalariga moddiy resurslarni realizatsiya qiladigan hissadorlik jamiyatlari va shirkatlar vujudga kelmoqda.
Moddiy ishlab chiqarish infratuzilmasining asosiy maqsadi qishloq xo‘jaligi korxonalarini ishlab chiqarishiga xizmat qilish vazifasidan bosqichma-bosqich ozod etishdan iborat. Infratuzilma ishlab chiqarish hajmini oshirish va qishloq xo‘jaligining asosiy mahsulotlari sifatan yuqori bo‘lishi uchun shart-sharoitlar yaratishga yo‘naltirilgan. Mustaqil ravishda pirovard mahsulotni ishlab chiqarmaydigan tarmoq va xizmatlar ma’lum miqdorda butun ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sir etadi. Infratuzilma ASM uchun kadrlar tayyorlash, uni ishchi kuchi bilan ta’minlashga yordam beradi.
Infratuzilmaga kiradigan tarmoqlar ishlab chiqarish jarayoniga bir xilda ta’sir ko‘rsatmaydi va jamiyat ishlab chiqarishida o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Shu tufayli infratuzilma tarmoqlarini asosiy ko‘rsatkichlari bo‘yicha turkumlash muhim amaliy ahamiyatga ega. Infratuzilma turkumlanishi alohida elementlari bilan birga butun tarmoqlarning jamiyat ishlab chiqarish tizimidagi o‘rinlarini belgilashga yordam beradi. U tarmoqlararo aloqalarni o‘rganishga va asosiy ishlab chiqarish bilan xizmat ko‘rsatish tarmoqlari orasida optimal muvozanatni belgilashda ko‘maklashadi.
«Bozor infratuzilmasi iqtisodiyoti» fanining predmeti va tadqiqot usullari.
«Bozor infratuzilmasi iqtisodiyoti» fanining predmeti - bozor infratuzilmasi subyektlarining faoliyat yuritish qonuniyatlari va ularni rivojlantirish yo‘nalishlarini o‘rganishdan iborat. «Bozor infratuzilmasi iqtisodiyoti» fani o‘z predmetini o‘rganishda quyidagi usullardan foydalanadi:
a) dialektika usuli. «Bozor infratuzilmasi iqtisodiyoti» fani o‘zining maqsad va asosiy vazifalarini hal etishda barcha iqtisodiy munosabatlarni dialektika qonuniga asoslangan holda tadqiq etadi. Bunda barcha iqtisodiy jarayonlar o‘zaro bog‘liqlikda va doimiy rivojlanishda deb qaraladi.
b) deduksiya usuli. Iqtisodiy jarayonlar to‘g‘risidagi nazariy g‘oyalarga asoslangan holda ularni amaliyotga tatbiq qilish mexanizmini o‘rganish deduksiya usuli deyiladi.
d) induksiya usuli. Iqtisodiy jarayonlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘rganib, shular asosida nazariy g‘oyalarni yaratish jarayoni induksiya usuli deb nomlanadi.
Demak, bozor infratuzilmasi sohasida har qanday iqtisodiy muammoni avval uning nazariyasidan, ya’ni g‘oyasidan amal qilishiga qarab o‘rganish yoki bu muammoning amaliyotga joriy etilishidan, ya’ni amaliyotdagi holatiga asoslangan holda g‘oya yoki nazariyasini yaratishga qarab tadqiqot olib borish mumkin. Ikkala holatda ham iqtisodiy prinsiplarning, mexanizmlarning, muammolarning yechimi samarali aniqlanishi kerak. siyosatni joriy etish mexanizmlari va ularni amalga oshirish usullarini
e) analiz usuli. Ko‘zlangan maqsadga erishish maqsadida biror iqtisodiy jarayon to‘g‘risidagi ma’lumotni qismlarga ajratib o‘rganish usulidir.
f) sintez usuli. Iqtisodiy jarayonlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirib, tegishli xulosalar chiqarish usulidir.
g) iqtisodiy-statistik usul. Ushbu usul bozor infratuzilmasi sohasida keng ko‘lamli iqtisodiy jarayonlarni o‘rganishda qo‘llaniladi. Iqtisodiy-statistik usul tegishli xulosalar chiqarish maqsadida ma’lum yo‘nalishdagi ma’lumotlarni to‘plash va ulardan foydalanishni anglatadi.
h) monografik usul. O‘rganilayotgan mavzu bo‘yicha umumiy xulosalar chiqarish maqsadida mazkur yo‘nalishdagi ilg‘or mintaqalar va korxonalar faoliyatini chuqur o‘rganish va taqqoslash mazkur usulning mohiyatidir.
i) iqtisodiy-matematik usul. Mazkur usul bir qancha omillar ta’sir etuvchi murakkab iqtisodiy jarayonlarni o‘rganishda qo‘llaniladi. Ma’lum ishlab chiqarish omillari mavjud bo‘lganda biror natijaga erishish uchun turli muqobil variantlarni o‘zaro taqqoslab, ular orasidan eng ma’qulini tanlab olishda iqtisodiy-matematik usullarning ahamiyati kattadir. Bunda kompyuterlardan ham keng foydalaniladi.
«Bozor infratuzilmasi iqtisodiyoti» fani sohada amalga oshirilayotgan tashkiliy, iqtisodiy, ijtimoiy munosabatlar majmuasining nazariy asoslarini, yo‘nalishlarini, samaradorligini mavjud tadqiqot usullari yordamida o‘rgatish orqali talabalarda bozor infratuzilmasi iqtisodiyoti bo‘yicha iqtisodiy mushohada qilish, uni rivojlantirishga oid muammolarni qo‘yish va uni hal etish, samaradorligini oshirish yo‘nalishlarini belgilab berish qobiliyatini shakllantirib, bozor iqtisodi talablariga javob bera oladigan mutaxassislar tayyorlashga ko‘maklashadi.
«Bozor infratuzilmasi iqtisodiyoti» fanining predmetini o‘rganishda «Iqtisodiyot nazariyasi», «Makroiqtisodiyot», «Mikroiqtisodiyot», «Mehnat iqtisodiyoti va sotsiologiyasi», «Statistika», «Marketing», «Menejment», «Iqtisodiy tahlil» va boshqa shu kabi fanlardan olingan nazariy va amaliy bilimlarga asoslanish maqsadga muvofiqdir.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Reja : Bozor iqtisodiyotining mazmuni va uning turlari. Bozor iqtisodiyotining afzalliklari va zidiyatlari. Bozor tushunchasi uning vazifalari va turlari. Ishlab chiqarish infratuzilmasi
|