nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-chizma - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

139
o‘zgaruvchan magnit оqimi
b
W
tеskari alоqa chulg‘amida o‘zinduksiоn EYuKni
vujudga kеltiradi. Bu tеskari alоqa chulg‘amining uchlari baza-emittеr ulashda
shunday ulanganki, kоllеktоr tоki оrtganda bazaga оg‘uvchi pоtеnsial kеladi.
Tranzistоr оchila bоrib, bundan kеyingi kоllеktоr tоkining оrtishiga imkоniyat
yaratadi, ya’ni sхеmada musbat tеskari alоqa amalga оshiriladi. Kоllеktоr va baza
tоklarining bunday ko‘chkisimоn ravishda tеz оrtishi magnit оqishi to‘yinguncha
davоm etadi. Kеyin bu tоklarning оrtishi to‘хtaydi va o‘zgarmas tоkda transfоrmatоr
chulg‘amlarida EYuK induksiyalanmaydi. Natijada tranzistоr bazasiga оchuvchi
pоtеnsial kеlmaydi va u yopila bоshlaydi.
O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti - bet 67

131
elektrodlaridan biri–katod juda yuqori temperaturada qizigan bo‘lib, ikkinchisida,
ya’ni anodda temperatura unga nisbatan past bo‘lishiga qaramay, ular o‘rtasida issiqlik
o‘tkazuvchanlik hosil bo‘lmaydi. Shuning uchun ham issiqlik energiyasi ortiqcha isrof
bo‘lmaydi. Shu sababdan ham o‘zgartirgichning foydali ish koeffitsienti juda yuqori
bo‘ladi.
Termoelektron o‘zgartirgichda seeziy elementining bug‘larini ishlatib, uning
foydali ish koeffitsientini (30 – 35) % gacha yetkazish mumkin.
Termoelektron o‘zgartirgichlarda quyosh nuri energiyasini qaytaruvchi ko‘zgular
yordamida qizdiriladigan o‘zgartirgichning elektrodlari ustiga to‘plab, uning
temperaturasi kerakli darajaga yetkaziladi. So‘ngra unga nisbatan sovuq anod bilan shu
qizdirilgan elektrod, ya’ni katod o‘rtasida ish bajarish zanjiri ulanadi.
3. Fotoelementlar (fotoeletrik qurilma) quyosh nurini elektr energiyasiga
aylantiradi. Dunyoning bir nechta davlatlarda quyosh elektrostansiyalar ishlab turibdi.
Kremniyning monokristall turlaridan fotoelement tayyorlash yo‘nalishida katta
tajribalar mavjud. Fotobatareya to‘g‘ri va sochilgan quyosh radiatsiyasi bilan ishlaydi.
Bu esa bulutli kunlarda va geografik kengligi kattaroq bo‘lgan joylarda foydalanish
imkonini beradi.
“X” nazariyasi uchun bu -

57
Lekin, barcha o‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida shu narsa ayon bo‘ldiki,
amerikalik rahbarlar ko‘proq xodimlarning shaxsiy-individual tashabbuslar
ko‘rsatishlariga imkon beruvchi muhitning bo‘lishi tarafdorlari bo‘lsalar,
yaponiyaliklar - xodimlarning hamkorlikdagi faoliyatlari
samarasini oshiruvchi
sharoitlarni yaratishga e’tibor beradilar.
50-chi yillardan boshlab o‘tkazilgan tadqiqotlarda xar qanday faoliyatda
ham muvaffaqiyatni ta’minlovchi sifatlarning yuzlab xillarini aniqlandi.
Lekin
ularni umumlashtirilganda, 5% sifatlargina
barcha tadqiqotlarda muhim, deb
e’tirof etildi. Ularning orasida eng ko‘p marta takrorlanganlariga:
a) intellekt (odamning murakkab va mavhum muammolarni echa olish
qobiliyati, u o‘ta yuqori bo‘lmasligi,
aksincha, o‘rtachadan yuqori bo‘lishi
kerakligi e’tirof etildi);
b) tashabbuskorlik (yangicha ishlash va harakatlarga ehtiyojni anglash
qobiliyati va shunga mos motivlar).
salohiyatlarini oshirish hamda - Amaliy fanlar Texnologiya,tasviriy san’at va chizmachilik,jismoniy tarbiya,musiqa

salohiyatlarini oshirish hamda O‘zbekiston respublikasi Xalq ta’limi vazirining 2022-yil 5- dekabrdagi 372-sonli buyrug‘i hamda ______________________ tumani XTB ning 2022 yil ___- dekabrdagi _____-sonli buyruqlari ijrosini ta’minlash maqsadida BUYURAMAN: 1. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi Vazirining 2022-yil 5-dekabrdagi 372-sonli buyrug‘i hamda ________________ tumani XTBning 2022 yil 5-dekabrdagi 372-sonli buyruqlari ma’lumot va ijro uchun qabul qilinsin. 2. Maktabda O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi Vazirining 2022-yil 5-dekabrdagi 372-sonli buyrug‘i asosida tashkil qilingan quyidagi metodbirlashmalar tashkil etilsin va 2023 yil yanvar oyidan o‘z faoliyatida ish olib borishi ta’minlansin. boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi;
filologiya fanlari (ona tili va adabiyot, o‘zbek tili) yo‘nalishi;
rus va xorijiy tillar fanlari yo‘nalishi;
ijtimoiy fanlar (Jismoniy tarbiya , davlat va huquq asoslari, tarbiya) yo‘nalishi;
aniq fanlar (matematika, informatika va axborot texnologiyalari) yo‘nalishi;
tabiiy va iqtisodiy fanlar (fizika, kimyo, biologiya, geografiya va iqtisodiyot,
tabiiy fanlar) yo‘nalishi;
amaliy fanlar (musiqa madaniyati, tasviriy san’at, texnologiya) yo‘nalishi;
jismoniy tarbiya
(jismoniy tarbiya,
chaqiruvga qadar
AMALIY FANLAR YO‘NALISHI METOD BIRLASHMASINING 2023-2024- O‘QUV YILIDA O‘TKAZILGAN UMUMIY YIG‘ILISH BAYONI №1 _____Avgust 2023 yil. _______________ tumani Yig‘ilish raisi: ______________ -
Amaliy
fanlar metod birlashmasi
rahbari
Yig‘ilish kotibi: ________________ -Jismoniy tarbiya fani o‘qituvchisi.
Qatnashdilar: Maktab O‘TIBDO‘ ________________ va 9 nafar barcha
Amaliy
fanlar yo‘nalishi metod
birlashmasi a’zolari.
O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti - bet 82

159
2.4. Ekologik samaradorlikni boshqa turdagi
elektrostansiyalar bilan taqqoslash
Kundalik hayotimizda zarur manbalardan оqilоna va tеjamkоrlik bilan
fоydalanish – nafaqat hоzirgi davr, balki kеlgusida ham katta fоyda оlishga yordam
bеruvchi bir оmildir. Bunga,
eng avvalо, manbalar uchun хarajatlarni qisqartirish
hisоbiga erishish zarur. Aхir istе’mоlchiga enеrgiya manbalarini yеtkazib bеrishda
оzmuncha mеhnat sarflanmaydi. Masalan, ko‘mirni yoki gazni qazib оlish davrining
bоshidan bоshlab, tоki uni istе’mоlchilarga yеtkazib bеrishgacha bo‘lgan
jarayonni
o‘zingiz tasavvur qiling. Mahsulоt, minglab ishchilarning juda оg‘ir mеhnati evaziga,
bir nеcha pоg‘оnani o‘taydi, faqat shundan so‘nggina uylarimizda va ishlab
chiqarishda elеktr chirоg‘i va issiqlik enеrgiyasi paydо bo‘ladi.
Lеkin, ushbu nе’mat, bоylikdan fоydalanishda
biz har dоim ham bu haqda
o‘ylamaymiz.
O‘zbеkistоn o‘zini–o‘zi to‘liq enеrgiya bilan ta’minlaydigan mamlakat
hisоblanadi. Lеkin bizda hеch kimga bu bеbahо qayta
tiklanmaydigan manbadan
хo‘jasizlarcha munоsabatda bo‘lishga huquq bеrilmaydi. Biz dоimо shuni yodda
tutishimiz kеrakki, bunday nоyob bоylikdan bizning farzandlarimiz ham fоydalanish
huquqiga ega, shu sababli kеlajak avlоd uchun ham saqlash haqida g‘amхo‘rlik
qilishimiz kеrak.
«O‘zdavenеrgоnazоrat»
inspеksiyasi
enеrgiya
manbalari
tеjamkоrligi
yo‘nalishida hayotda amaliyotga jоriy etish uchun ishlab
chiqilgan dasturlarnining
bajarilishi bo‘yicha mas’ullikni zimmasiga оlgan tashkilоt hisоblanadi.
Elеktr enеrgiyasini tеjash bo‘yicha mamlakatimiz Prеzidеnti tashabbusi bilan
qabul qilingan qarоrlarning ijrоsini ta’minlash uchun izchil chоralar ko‘rilmоqda.
Jumladan, Vazirlar Mahkamasining «Elеktr enеrgiyasidan
fоydalanganlik uchun
hisоb-kitоb qilish mехanizmini tubdan takоmillashtirishning chоralari to‘g‘risida»gi,
«Elеktr enеrgiyasini sоtish va fоydalanishning hisоbоt tizimi va nazоratini
takоmillashtirishning qo‘shimcha chоralari to‘g‘risida»gi qarоri hamda «Elеktr va
issiqlik enеrgiyasidan fоydalanish qоidalarini tasdiqlash to‘g‘risi»dagi
qarоrlari
160
ijrosiga va elеktr enеrgiyasiga o‘z vaqtida to‘liq to‘lоvni amalga оshirish masalasiga
muhim e’tibоr qaratilmоqda.
-rasm - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

2.1-rasm.
Gal’vonometr
Ishlab chiqarish sharoitida va ilmiy tadqiqotlarda o‘zgarmas tok zanjirida (10–7
dan 106) A gacha tokni, (10 –7dan 108) V gacha kuchlanishni o‘lchash zarurati
tug‘iladi. Quyosh nurini fotoelementlar yordamida hosil qilinadigan juda kichkina
132
toklari galvonometr yordamida o‘lchanadi.
Galvanometr yordamida qayd etilishi mumkin bo‘lgan eng kichik tok
10-11
A
bo‘lib, undan kichigi esa bilvosita usullar yordamida (namuna qarshilikdagi kuchlanish
pasayishi yoki
kondensator zaryadi, induktivlik bo‘yicha) o‘lchanadi (2.1-rasm).
0,1 A dan 10 A gacha o‘zgarmas tokni o‘lchashda elektrodinamik
ampermetrlarni
qo‘llash mumkin. Quvvat iste’molining kattaligi va sezgirligining pastligi bu
asboblarning imkoniyatlarini chegaralaydi. Milliamperlarda hosil bo‘lgan tok
kattaligini milliampermetrlarda o‘lchanadi (2.2-rasm).
10 A dan 100 A gacha o‘zgarmas tokni o‘lchashda yuqori o‘lchash chegarasi
shuntlar yordamida kengaytirilgan ampermetrlar qo‘llaniladi.
2.2-rasm.
Milliampermetrni umumiy ko‘rinishi
100 A va undan katta (metall eritish sexlari, elektroliz jarayoni, to‘g‘rilagich
sxemalari, generator va motorlar qo‘zg‘atuvchi va yakor chulg‘amlaridagi va h.k.)
toklarni o‘lchashda shuntlardan foydalanish o‘lchash zanjiridagi quvvat isrofini va
o‘lchash xatoligining keskin ortib ketishiga olib keladi. Bunday hollarda bilvosita
o‘lchash usullaridan foydalaniladi. Aksariyat hollarda tokli o‘tkazgich atrofidagi
magnit maydonining ta'siridan foydalaniladi.
133
Tokni o‘lchash.
Tokni o‘lchash uchun ampermetrlar ishlatiladi. Ampermetrning
ko‘rsatishi uning o‘lchash mexanizmi orqali o‘tayotgan tok bilan belgilanadi. Shuning
uchun ampermetr zanjirga ketma-ket ulanadi. Zanjirga ampermetr ulanganda tokning
qiymati o‘zgarmasligi uchun asbob chulg‘ami bir necha o‘ramdan iborat bo‘lgan
yo‘g‘on simlardan qilinadi (2.3-rasm).
2.3-rasm.
Ampermetrning umumiy ko‘rinishi
Agar o‘lchanayotgan tok katta bo‘lsa, ampermetrga shunt ulanadi.
sh
R
shunt
qarshiligi quyidagi munosabatdan topiladi:
a
x
a
a
sh
I
I
I
R
R
(2.1)
bu yerda
x
I
–
o‘lchanishi zarur bo‘lgan tok kuchi,
a
I
– asbobning shuntsiz o‘lchay oladigan toki, 2.1 ifodadan.
a
x
a
a
sh
I
I
I
R
R
(2.2)
Zanjirdagi
I
tokni o‘lchash zarur bo‘lsa, 2.1 formuladagiga ko‘ra toklarning
nisbati quyidagicha bo‘ladi:
K
R
R
R
I
I
I
I
sh
sh
a
a
x
a
(2.3)
bu yerda
134
a
KI
I
(2.4)
a
I
– asbobning ko‘rsatishi.
|
O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti - bet 81

158
X
B
y
) + yillik ta’mirlash (
YT
) – qo‘riqlash uchun ketgan xarajatlar (
QX
) – soliqlar
uchun ketgan xarajatlar (
SX
).
)
(
)
(
)
(
K
UX
X
B
y
UX
– qurilmaga sarflangan umumiy xarajatlar;
K
– o‘z-o‘zini qoplash
koeffitsienti
1
)
1
(
)
1
(
)
(
n
n
i
i
i
K
ifoda orqali aniqlanadi.
Boshqacha yozamiz: iste’molchiga yetkazilgan 1 litr suvga ketgan xarajatlar
aniqlanadi. Masalan, 1 litr suvni iste’molchiga transportda (mashina, poezd) yoki
quvur bilan yetkazilgan suvga ketgan umumiy xarajatni
T
A
– deylik.
Quyosh suv chuchitgichi bilan 1 litr iste’mol qilinadigan suvni olish uchun
ketgan xarajatlarni
Q
A
– desak
T
Q
A
A
K
n
Q
i
i
A
)
1
(
1
)
1
(
n
T
i
A
Cho‘l joylari, markazdan uzoq joylar (Qizilqumda yashaydiganlar) uchun
Quyosh suv chuchitgichlari juda katta iqtisodiy samara beradi.
madaniyati - Amaliy fanlar Texnologiya,tasviriy san’at va chizmachilik,jismoniy tarbiya,musiqa

|
Amaliy fanlar Texnologiya,tasviriy san’at va chizmachilik,jismoniy tarbiya,musiqaBog'liq AMALIY FAN METODBIRLASHMASI HUJJATI 2023-2024madaniyati,
texnologiya,
jismoniy
tarbiya,
chaqiruvga qadar boshlang'ich tayyorgarlik) fanlari
metodbirlashma a’zolarini dars mashg‘lotlarini
muntazam
kuzatib
borish,
ta’lim
olayotgan
o‘quvchilarga dars jarayonlarni doimiy tashkil
etilishida a’zolarni jalb etib borish va amalga oshirib
borayotgan ishlarni ta’limga oid OAV lariga joylab
borish.
Xaftaning juma
kunida
9
Amaliy fan metodbirlashma a’zolarini maktabga
sanitar-gigienik talablarga rioya etishni rioya qilinishi
bo‘yicha ko‘rsatmalar berish.
Har kuni
Metodbirlashma
rahbari va
metodbirlashma
a’zolari
AMALIY FANLAR
METODBIRLASHMASINING
2023-2024- O‘QUV YILIDA
O‘TKAZILGAN
UMUMIY YIG‘ILISH BAYONI
_______________ TUMANI XALQ TA`LIMI
BO`LIMIGA QARASHLI
___- UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTABI
GENERAL SECONDARY SCHOOL
№___ OF DEPARTMENT OF PUBLIC
EDUCATION IN _______________
DISTRICT
============================================================================
BUYRUQDAN KO‘CHIRMA № _____
_________ MFY « __ » __________ 202__ - y
.
"Amaliy fanlar yo‘nalishi” bo‘yicha
Metodbirlashmaga rahbar
tayinlash to‘g‘risida.
O‘qituvchilarining pedagogik mahoratini oshirish, ta’lim muassasalarida iqtidorli
o‘quvchilarning qobiliyatlarini yuzaga chiqarish, yosh avlodning ma’naviy-intellektual
|
| |
-chizma - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

|
O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеtiBog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7
2.4-chizma.
O‘z-o‘zidan qo‘zgatishli (avtogeneratorning) tranzistоrli
bir taktli o‘zgartirgich sxemasi
Tranzistоr
yopilishidagi
kоllеktоr
tоkining
kamayishi
qarama-qarshi
yo‘nalishdagi EYuKni hоsil qiladi va bazaga tranzistоrni yopuvchi kuchlanish bеriladi.
Birlamchi chulg‘am tоki uziladi. Shunday qilib, tranzistоr, impuls transfоrmatоri va
ta’minоt manbayi kuchlanish bo‘yicha transfоrmatоrli tеskari alоqali rеlaksiоn (qayta
generatsiyalovchi) gеnеratоrni tashkil qiladi
.
U
o‘zgarmas tоk uzilishini ta’minlaydi.
Transfоrmatоrning ikkinchi chulg‘amidan o‘sha chastоta, lеkin amplitudasi оrtgan
shakldagi impulslar оlinadi. Bu impulslar
3
VD
diоdda yig‘ilgan to‘g‘rilagichga
bеriladi. To‘g‘rilagichdan kеyin
yu
U
yuklamada talab qilingan qiymatdagi o‘zgarmas
kuchlanish shakllanadi (2.5-chizma).
140
Eng sоdda tuzilgan ikki taktli (kaskadli) o‘zgartirgich sхеmasida
1
T
kuch
transfоrmatоrining ikki birlamchi chulg‘ami
1
VT
va
2
VT
tranzistоrlari bazalari bilan
ulangan, birlamchi ta’minоt manbayi
kir
U
esa tranzistоrlar emittеrlari va
2
T
transfоrmatоr birlamchi yarim chulg‘amlari o‘rta nuqtasi оrasiga qo‘yilgan.
2.5-chizma.
Mustaqil qo‘zgatishli ikki taktli o‘zgartirgich (avtogenerator) sхеmasi
Kuch tranzistоrlari navbatma-navbat to‘yinadi. Buning uchun
2
T
qo‘zg‘atuvchi
transfоrmatоrning ikkilamchi chulg‘amidan ularning bazalariga mоs uzunlikdagi
impulslar bеriladi va
2
T
transfоrmatоrning ikkilamchi chulg‘amidan оlinadigan
chiqish kuchlanishi impulslarining uzunligi оchuvchi impulslar uzunligidan
tranzistоrlar bazalaridagi asоsiy bo‘lmagan tashuvchilarning zaryad surish vaqti
r
t
ga
nisbatan katta. Agar оchuvchi impulslar uzunligi
r
t
T
2
/
ga tеng dеb оlinsa,
chiqishida mеandr shakldagi o‘zgaruvchan kuchlanish оlinadi. Bunday shakldagi
kuchlanish to‘g‘rilagichda filtrsiz o‘zgarmas kuchlanishga aylantiriladi. Agar
kuchaytiruvchi tranzistоrlari nоlli uzilishsiz to‘g‘ri burchakli kuchlanish impulslari
bilan qo‘zgatilsa, u hоlda, bazadagi asоsiy bo‘lmagan tashuvchilarning zaryadni
ko‘chirish vaqtiga tеng bo‘lgan vaqtda har ikkala tranzistоr оchiq bo‘ladi, bu esa
kuchaytiruvchi transfоrmatоri birlamchi chulg‘amining qisqa vaqtli tutashuviga
tеngdir.
|
| |
Kuchlanishni o‘lchash - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

135
quvvatni nazorat qilish
Ko‘chma tеlеkоmmunikatsiya qurilmalarini elеktr enеrgiyasi bilan ta’minlashda
birlamchi elеktr enеrgiyasi sifatida kichik kuchlanishli o‘zgarmas tоk manbalari
(galvanik
elеmеntlar, akkumulyatоrlar, tеrmоgеnеratоrlar,
quyosh va atоm
batеrеyalari) ishlatiladi. Turli хildagi tеlеkоmmunikatsiya qurilmalarining elеktr
ta’minоti uchun esa turli nоminaldagi o‘zgarmas va o‘zgaruvchan kuchlanishlar zarur
bo‘ladi. Shuning uchun bir nоminaldagi o‘zgaruvchan yoki o‘zgarmas
kuchlanishni
ikkinchi nоminaldagi o‘zgaruvchan yoki o‘zgarmas kuchlanishga o‘zgartirish talab
qilinadi. Bu vazifani o‘zgartirgichlar bajaradi. O‘zgartirgichlar elеktr ta’minоt
manbayi kuchlanishini qurilmalar alоhida qismlarini elеktr ta’minоti
uchun talab
qilingan turdagi va nоminaldagi kuchlanishlarga o‘zgartirib bеrish uchun хizmat
qiladi.
2.5-rasm.
Invertor asbobining umumiy ko‘rinishi
O‘zgartirgichlar ikki turga bo‘linadi. O‘zgarmas tоk enеrgiyasini o‘zgaruvchan
tоk enеrgiyasiga o‘zgartirib bеruvchi o‘zgartirgichlar –
invеrtоrlar
dеyiladi va
o‘zgartirish jarayoni invеrtоrlashdan ibоrat bo‘ladi (2.5-rasm, 2.1-chizma).
Chizmadagi kuchlanish invertori ikki taktli (kaskadli) multivibratordan tuzilgan.
Tranzistorli (VT1, VT2) kuchlanish invertori bo‘lib, o‘z-o‘zidan
ishlaydi
(avtogenerator) kuchlanish bo‘yicha teskari aloqa zanjiriga ulangan va kuchlanishni
nazorat qiladi. VT3 tranzistorni chiqish qismi VT5 transiztorni kirishiga uning chiqishi
VT7 ni kirishiga ulangan. VT4, VT6, VT8 da ham shunday ulanadi.
136
Agar o‘zgartirgich chiqishida o‘zgarmas kuchlanish оlinishi talab qilinsa, u hоlda
invеrtоrdan kеyin to‘g‘rilagich va filtr qo‘yiladi. Bunday bir kuchlanishli o‘zgarmas
tоk enеrgiyasini bоshqa kuchlanishli o‘zgarmas tоk еnеrgiyasiga o‘zgartiruvchi
o‘zgartirgich
kоnvеrtоr
dеyiladi va o‘zgartirish jarayoni kоnvеrtоrlashdan ibоrat
bo‘ladi.
Test: Siz fikrlash bo’yicha kimsiz?

212
14) 20; 15) 11 marta; 16) bir xil masofada; 17) bo’yi yetmaydi (liliput odam
bo’lgan); 18) 1 soatda; 19) ha (bu uning qizi); 20) bittasi 5 so’m bo’lmasa,
ikkinchisi 5 so’m
Noto’g’ri «-» javoblar bo’yicha xarakteristikalar:
0 dan 2 gacha – geniy;
3 dan 4 gacha – intellektual (zehni o’tkir, aqlli);
5 dan 8 gacha – mulohazali;
9 dan 10 gacha – o’rtacha;
11 dan 12 gacha – aql uchqunlari ko’rinib turuvchi odam;
13 dan 14 gacha – fikrlash doirasi o’rtadan past;
17 dan 18 gacha – fikrlash doirasi va qobiliyatini rivojlantirish ustida jiddiy
ishlashlashlari zarur kishilar.
4. Tafakkur turlari. Tafakkurning individual xususiyatlari.
Hayol va uning turlari. Hayol jarayonida analitiko-sintetik faoliyat. Kichik
guruhlarda ishlash uchun guruh 3 ta kichik guruhga bo’linadi va ularga
quyidagi tarqatma materiallar berilib, Ushbu masalalar bo’yicha taqdimotlar
tayyorlash topshiriladi.
Takdimot tayyorlash uchun
20 daqiqa va xar bir gurux
taqdimoti uchun 3 daqiqadan
Taqdimotlar muhokamasi uchun 4 daqiqa
ajratiladi
faolligi va faoliyati bilan belgilanadi. Binobarin, m e’dada ovqat

|
faolligi va faoliyati bilan belgilanadi. Binobarin, m e’dada ovqat Pdf ko'rish
|
bet | 103/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotfaolligi va faoliyati bilan belgilanadi. Binobarin, m e’dada ovqat
hazm
boiishida fermentlar hal qiluvchi omil b o iib hisoblanadi. M e’da
shirasining fermentlari quyidagicha xarakterlanadi:
Pepsin. Bu fermentni m e’da shilliq pardasidagi bosh hujayralar eng
faol pepsinogen modda ajratadi. Pepsinogen xlorid kislota ta’sirida faol
pepsinga aylanadi. Uning faoliyati uchun muhit o ‘ta kislotali, pH 0,8-2,0,
harorat esa 38 ^40° atrofida b o iish i lozim. Pepsin proteolitik ferment
b o iib , oqsillami albumoz va peptonlargacha parchalaydi. Pepsinni ta’sir
shiddati turli xil oqsillar uchun bir xil emas. Jumladan, u fibrinni, go‘sht
oqsillarini ancha tez parchalagani holda tuxum oqsili va kollagenni ancha
sekin parchalaydi. Pepsinning hazm kuchini aniqlash uchun Mett usulidan
foydalanadi. Buning uchun qismlarga boiingan va tuxum oqsili
toidirilgan maxsus shisha naycha tana haroratigacha isitilgan m e’da
shirasiga solinadi. Keyin ma’lum vaqt davomida shiradagi pepsin ta’sirida
naychadagi pepsinning hazm kuchi to‘g ‘risida fikr yuritadi.
Ximozin (renin) fermenti asosan kuchsiz kislotali, kuchsiz ishqoriy
yoki neytral muhitlarda kalsiy ionlarining ishtirokida faol boiadi. Sut
emuvchi hayvonlarda muhim ahamiyatga ega. Chunki u sut, oqsili -
kazeinogenga ta’sir qilib, uni kazeinga aylantiradi, sutni ivitadi. Shu
sababli sut emadigan
hayvonlaming m e’da shirasida ximozin boshqa
fermentlarga qaraganda ko‘proq boiadi. Hayvon ulg‘aya borib, ozuqa
iste’mol qilishga o ‘ta borgan sari, m e’da shirasida ximozin kamayib,
pepsin bilan xlorid kislota ko‘payadi.
172
Katepsin - kuchsiz kislotali muhitda, faol, Oqsillarni peptidlargacha
|
| |
O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti - bet 80

155
kun
m
kg
W
W
P
P
o
k
k
c
2
8
,
4
8
,
0
1
2
,
0
1
2
,
1
1
1
(2.23)
k
W
– mahsulotning oxirgi namligi,
o
W
– mahsulotning dastlabki namligi.
Demak tajriba quritgich qurilmasining 1
2
m
nur tushadigan sirtidan kun
davomida o‘rtacha bug‘lanadigan nam miqdori
2
35
,
3
45
,
1
8
,
4
m
kg
P
P
m
k
c
(2.24)
(2.18) formuladan foydalanib quritgich qurilmasining FIKni hisoblaymiz.
%
32
tush
Q
rm
(2.25)
Hisoblashlar ko‘rsatdiki, resirkulyatsiya tartibida quritgichning foydali ish
koeffitsienti (3-5) % ga ortadi.
Quyosh quritgich qurilmasining to‘liq texnik-iqtisodiy samradorligini aniqlash
uchun uning iqtisodiy foyda keltirishi va raqobatbardoshligini aniqlash lozim. Quyosh
quritgich qurilmasining iqtisodiy samradorligini aniqlash uchun uni an’anaviy issiqlik
yoki ochiq havoda quritgich qurilmalari bilan solishtirib aniqlanadi.
Quritgichning yillik iqtisodiy samarasi quyidagi formuladan aniqlanadi.
Quritgichning yillik iqtisodiy samarasi quyidagi formuladan topiladi.
3
2
1
Z
Z
Z
Z
(so‘m) (2.26)
bu yerda,
1
Z
– mevalarni quritishdan olingan iqtisodiy samara (so‘m),
2
Z
–
yoqilg‘ini tejashdan olinadigan samara,
3
Z
– mahsulotning sifat ko‘rsatkichlarini
yaxshilashdan olinadigan iqtisodiy samara.
Mevalarni quritishda yillik iqtisodiy samara quyidagi formuladan aniqlanadi.
n
A
C
C
Z
)
(
2
1
1
(so‘m)
bu yerda,
1
C
va
2
parchalaydi - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 104/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotparchalaydi.
Lipazia - odam va hayvonlar uchun ahamiyatli bo‘lib, miqdori juda
kam, m e’daning pilorus qismining bosh hujayralarida hosil bo‘ladi. Bu
ferment neytral yog‘lami glitserin va yog‘ kislotalarigacha parchalaydi.
Asosan emultsiya holidagi y og‘larga, masalan sut y o g ‘lariga yaxshi ta’sir
qiladi.
Elastaza (jelatinaza) - miqdori juda kam bo‘lib, proteolitik fermentlar
qatoriga kiradi, biriktiruvchi to‘qima oqsili - jelatinani parchalaydi. Toza
m e’da shirasida amilolitik fermentlar bo‘lmaydi. Ammo m e’dada
uglevodlar qisman parchalanadi. Chunki m e’daga tushgan ozuqa
luqmasiga shira asta-sekin shimiladi. Luqmaning ichki qismiga shira
shimilib borgancha u yerdagi muhit ishqoriyligicha turadi; shunga ko‘ra
luqma bilan kelgan so ‘lak va ozuqa fermentlari ta’sir ko'rsatishda davom
etadi. Luqmaning m e’da shirasi shimilgan joylarida esa muhit zudlik bilan
o ‘zgarib kislotali bo‘lib qoladi, oqibatda amilolitik fermentlaming faolligi
so ‘nadi va m e’da shirasi fermentlari ta’sir ko‘rsata boshlaydi. M e’da
pilorus qismining shirasi fundal qismi shirasidan farq qiladi. M e’daning bu
qismidan ajralgan shira zaif ishqoriy muhitga ega. Tarkibida pepsin kam,
buning ustiga pepsinning faolligi, demak shiraning hazmlash kuchi past
pilorus shirasi - y o g li ozuqalami parchalashda, katta ahamiyatga ega.
Chunki yog‘li ozuqalar iste’mol qilinganda m e’daning fundal qismidagi
hujayralar faoliyati tormozlanadi. Shu sababli m e’daning fundal qismida
yogTarga aloqador biriktimvchi to‘qimalar to‘la hazm b o‘lmaydi. Bu
to‘qimalar pilomsda kuchsiz kislotali muhitdagi pepsin ta’sirida hazm
bo‘ladi. Shundan keyingina y og ‘lar ichaklarda batamom hazm bo‘lishi
mumkin. M e’dadagi qo‘shimcha bezlar ajratadigan shilimshiq ham hazm
|
| |
Rennin, shirdon fermenti yoki ximozin (u sut emizuvchilar

|
Rennin, shirdon fermenti yoki ximozin (u sut emizuvchilar Pdf ko'rish
|
bet | 100/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limot4.Rennin, shirdon fermenti yoki ximozin (u sut emizuvchilar
oshqozonida, ayniqsa buzoqlar shirdonida katta miqdorda boiadi). Sutni
ivitadi, undan ivigan oqsil kaziyenni ajralib chiqishini va erimaydigan
shaklga o ‘tishini ta’minlydi. Neytral, kuchsiz kislotali va ishqorli muhitda
faoliyat ko‘rsatadi.
M e’da shirasida bulardan tashqari proteolitik ferment boim agan
fermentlar ham uchraydi: lipaza - emulsiyalangan y o g ia m i parchalovchi;
amilaza - uglevodlami parchalovchi; lizosim - bakteriosidlik funksiyasini
bajaruvchi, ya’ni bakteriyalami parchalovchi va boshqalar. Ulaming
miqdori kam, yosh bolalarda lipaza lipokinaza fermenti ta’sirida
faollashadi.
M e’daning pilorik qismining shirasi ishqoriy muhitga (ph-8) ega.
Uning tarkibida hali xuddi o ‘sha yuqoridagi fermentlar bor boisada,
ulaming miqdori kam b o ia d i va ishqoriy muhitga ta’sir ko'rsatadi.
0 ‘tkazilgan tadqiqot ishlarining natijalariga ko‘ra pilorik qism shirasining
hazmlovchi
kuchi
fundal
qismidagidan
4
marta
kam
ekan
(E.E.Martinson, 1952).
M e’da shilliq pardasining bezlari shiralardan tashqari shilimshiq
modda ham ajratadi va o ‘z navbatida m e’da shilliq pardasining turli
mexanik va ximik ta’sirlardan saqlovchi himoya fimktsiyasini bajaradi.
Bundan tashqari shilimshiq modda o ‘z yuzasida fermentlami jamlab olishi
hisobiga (qayta so‘rishi - adsorbsiyalash) ozuqalami hazmlashda ishtirok
etadi.
M o‘tadil fiziologik holatlarda m e’da o ‘z-o ‘zidan hazmlanishi
mumkin emas, chunki uning devorlarida antifermentlar ham mavjuddir.
Demak, shuni ta’kidlash mumkinki fermentlar tirik hujayra-to'qima
oqsillarini parchalay olmaydi, balki faqatgina denaturatsiyaga uchragan
|
| |
jarayonlarining yaxshi kechishida katta ahamiyatga ega. U m e’da devorini

|
jarayonlarining yaxshi kechishida katta ahamiyatga ega. U m e’da devorini Pdf ko'rish
|
bet | 105/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotjarayonlarining yaxshi kechishida katta ahamiyatga ega. U m e’da devorini
turli ta’sirotlardan saqlaydi. Jumladan, dag‘al ozuqalami ho‘llab,
yumshatadi, shu tariqa m e’da devoriga k o‘rsatadigan ta’sirini kamaytiradi,
kislota va boshqa zararli moddalami suyultirib, zararsizlantiradi. M e’da
shirasining tarkibida faol proteolitik ferment -pepsin bo‘lsada, m e’da
devorining o ‘zi shu ferment ta’sirida hazm boTmaydi. Buning sababi
to‘g ‘risida bir necha fikrlar bayon etilgan. Ayrim olimlar buning boisi
shilimshiq va himoya - to‘siq xususiyatlari tufayli m e’da devori saqlanib
qoladi, deb hisoblasa, boshqalari m e’da devori bo‘ylab oqayotgan qonning
ishqoriy muhitga egaligi pepsin faolligini pasaytiradi, deb tushuntiradilar.
Keyingi paytlarda m e’da devorida antipepsin hosil bo‘lib turadi, degan
ma’lumotlar paydo bo‘ldi.
173
ME’DADA SHIRANING AJRALISHI
It m e’dasida shira vaqti-vaqti bilan ozuqa iste’mol qilganda ajraladi.
Shira ajratmasining qonuniyatlari dastlab I.P.Pavlov laboratoriyasida har
tomonlama o'rganilgan. M e’da bezlaridan shira neyrogumoral sistema
ishtirokida ajralib chiqadi. Bunda u a w a l faqat nerv tizimi ishtirokida
so ‘ngra, esa gumoral va nerv sistemalarining chambarchas hamkorligida
ajraladi. Shu sababli shira ajralishida ikki faza: nerv ya’ni murakkab
reflektor faza va gumoral - neyro-kimyoviy faza tafovut qilinadi.
Reflektor faza hazmlash qobiliyati kuchli, fementativ va kislotali
xususiyatlari yuqori b o iga n m e’da shirasining asosiy qismi reflektor y o ‘li
bilan anashu fazada ajraladi. Shira ajralish refleksi qo‘ydagicha amalga
oshadi. Og‘izga tushgan ozuqa og‘iz bo‘shlig‘idagi retseptorlami (nerv
|
| |
Havo xavfsizligi olib tashlash

|
Havo xavfsizligi olib tashlash
|
bet | 71/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришга3.3.2 Havo xavfsizligi olib tashlash
Uran rudalarini qazib olish va qayta ishlashning an'anaviy usullarida havo chiqishini ifloslantiruvchi asosiy moddalar quyidagilardir:
1) rudalarni qazib olish, tashish, maydalash, chiqindixonalarda saqlash va gidrometallurgiya ishlab chiqarishi qoldiqlarini uzoq muddatli saqlash jarayonida hosil bo'ladigan chang, shu jumladan radioaktiv moddalar bo'lgan chang. Shaxta changlari tarkibidagi radiotoksik moddalarga ventilyatsiya moslamalari yaqinida ifloslangan shaxta havosi yutilganda tirik organizmlarga zararli ta'sir ko'rsatishi mumkin bo'lgan uzoq muddatli a-emitentlar (U, Ra, Po, Io, RaD) kiradi;
2) portlatish jarayonida va gidrometallurgik qayta ishlash jarayonida reagentlarning rudalar va yarim mahsulotlar bilan kimyoviy o'zaro ta'siri natijasida ajralib chiqadigan gazlar (CO2, CO, H2S, bug'lar H2SO4, N2O3, NH3 va boshqalar).
Yer osti qazib olish ishlarida (shaxta atmosferasidagi chang miqdori 1 mg/m3 dan oshmaydi), rudalarni qayta yuklash, tashish va maydalashda, shuningdek balansdan tashqari rudalarni, chiqindilarni saqlashda changni bostirish yaxshi tashkil etilganiga qaramay. tog' jinslari va qoldiqlari, gidrometallurgiya zavodi bilan birga o'rtacha mahsuldorlikka ega faqat bitta shaxta yiliga o'nlab tonna chang. Katta hajmdagi tozalash va qishda changni bostirish qiyinligi sababli ochiq usulda qazib olish jarayonida atmosferaga ayniqsa sezilarli darajada chang kiradi.
Konlarni suyultirish yo'li bilan qazib olishda, rudani bloklarda oldindan maydalash bilan ma'dan korpuslarini ochish va tayyorlash varianti qo'llanilganda, an'anaviy qazib olish usullari bilan solishtirganda, chang emissiyasi va havo chiqishining chang va radioaktiv moddalar bilan ifloslanishi sezilarli darajada kamayadi. singan tosh massasining kichik qismini yuzaga chiqarish va qoldiqlarga bo'lgan ehtiyojni bartaraf etish.
Konlarni ochish va qazib olishning burg'ulash versiyasi changning har qanday manbalarini butunlay yo'q qiladi va radioaktiv moddalarning atmosferaga chiqishini o'nlab marta kamaytiradi. Radon chiqarishning kichik manbai nasos quduqlaridir. Eritmalarni ko'tarishning havo bilan ko'tarilish usuli bilan quduqlar yaqinida eritmaning püskürtülmüş zarralari va gazsimon mahsulotlar, shu jumladan radondan iborat kichik aerozol buluti hosil bo'ladi. Radonning ma'lum miqdori va uning parchalanishining qisqa muddatli mahsulotlari atmosferaga chiqarilgandan so'ng darhol tarqaladi, faolligini yo'qotadi va kelajakda haqiqiy xavf tug'dirmaydi. Tadqiqotlar shuni tasdiqlaydiki, bunday aerozol ifloslanishi maqbul chegaralardan oshmaydi va atrof-muhit fonidan bir oz yuqoriroqdir.
Eritmalarni havo ko'targichlar o'rniga suv osti nasoslari bilan pompalash samarali eritmaning püskürtülmesini yo'q qiladi, nasos quduqlarini muhrlash imkoniyatini yaratadi va natijada atmosferaga radonning chiqishini keskin kamaytiradi.
|
| |
Yer usti va - Muqaddima

|
Muqaddima
|
bet | 72/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришга3.3.3 Yer usti va yer osti suvlarini muhofaza qilish
Agar yer yuzasini, landshaftni va havo drenajini muhofaza qilish masalalarida IW usuli inkor etilmaydigan afzalliklarga ega bo'lsa, u holda er usti va ayniqsa er osti suvlarini muhofaza qilish nuqtai nazaridan fikrlar noaniqdir [12,13]. Hisob-kitoblardagi nomuvofiqliklar konni o'zlashtirishning bir necha yillari davomida yuvish jarayonida zarur konsentratsiyalarni yaratish uchun o'nlab va yuz minglab sulfat kislota yoki boshqa erituvchining rudali gorizontlarning er osti suvlariga quyilishi bilan bog'liq. erituvchi vosita. Ifloslanishni umumiy ma'noda ko'rib chiqsak, bunday miqdordagi erituvchining kiritilishi tabiiy ravishda er osti suvlarining ifloslanishi haqida gapirishga asos beradi. Texnologik eritmalarda (mahsuldor va ishchi) er osti yuvishning fizik-kimyoviy jarayonlari natijasida ba'zi komponentlar miqdorda to'planadi. ichimlik va maishiy maqsadlarda foydalaniladigan suv uchun ruxsat etilgan maksimal konsentratsiyalardan sezilarli darajada oshib ketgan. Oltingugurt kislotasini yuvish sharoitida bunday komponentlar:
1) SO42 erituvchining komponentlari- va muhitning kislotaligi;
2) yuvish mahsulotlari - radioaktiv elementlar (U, Ra, Po, RaD), Fe2+, F3+, Al3+ va boshqa kationlar;
3) eritmani qayta ishlashning texnologik mahsulotlari - NO3-, C1- (qo'llaniladigan smola desorbsiya usuliga qarab).
Dastlabki konsentratsiyasi 10 dan 30 g/l gacha bo'lgan sulfat kislota eritmalari bilan qazib olingan konlardan biri misolida texnologik eritmalar tarkibini shakllantirish. Rudali qatlamlarning kimyoviy tarkibi jadvalda keltirilgan. 17.1. Rudalarda 68,2% kvars, 24,5% gidroslyuda va kaolinit, 6,7% uglerodli moddalar, 0,3% sulfidlar mavjud.
3.3-jadval
Rudali jinslarning kimyoviy tarkibi
|
| |
Mobil aloqa tizimlari evolyutsiyasi

186
3G va 3,5G tarmoqlari soni 710 tani tashkil etgan, bu esa dunyo-
dagi barcha sotali aloqa tarmoqlarining 25% ni tashkil etgan [21].
Bunda 400 ta tarmoq W-CDMA texnologiyasi asosida qurilgan
bo‘lib, ushbu tarmoqlardagi abonentlar soni 684 mln ni tashkil
etgan. Shu bilan birga 323 tadan oshiq tarmoqlar CDMA-2000
standartlar oilasi asosida qurilgan va ularda abonetlar soni 561
mln ni tashkil etgan. Shu jumladan 245 ta tarmoq EV-DO (Rel.0,
Rev. A, B) standarti asosida qurilgan [22].
3G tizimlarining imkoniyatlari yakkaxon mijozlar uchun ham,
jamoa bo‘lib foydalanuvchi (korporativ) mijozlar uchun ham mobil
aloqadan foydalanishning yangi qirralarini ochadi. Yuqorida ta’kid-
lab o‘tilgan Internetga ulanish hamda videoaloqa xizmatlaridan
tashqari, 3G abonentlari korporativ tarmoqlarga masofadan turib
ulanishlari ham mumkin. Va, bu bilan, mobil aloqaning uchinchi
avlodi ofisda ishlashning an’anaviy tarzini tubdan o‘zgartiradi.
2000>
Ion almashinadigan uskunalarning tasnifi

|
Ion almashinadigan uskunalarning tasnifi
|
bet | 68/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришга3.2.2 Ion almashinadigan uskunalarning tasnifi
Mavjud ion almashinadigan ustunlarning butun xilma-xilligi, ularni ko'rib chiqish qulayligi uchun, dizayni, ishlash printsipi va xususiyatlari bo'yicha o'xshash alohida guruhlarga bo'linishi mumkin. Ion almashinadigan uskunalarni tasniflashning ko'plab turli xil variantlari taklif qilingan, ammo quyida ishlab chiqilgan tasnif hozirgi vaqtda eng muvaffaqiyatli deb tan olingan (3.1-rasmga qarang) [10].
Taklif etilayotgan tasnifga ko'ra, ion almashinadigan uskunalar ikkita asosiy belgisiga ko'ra guruhlarga bo'linadi: ish rejimiga ko'ra (davriy, uzluksiz) va gidrodinamik rejimga ko'ra.
Ushbu xususiyatlarga muvofiq ustunlar quyidagi guruhlarga bo'linadi (3.1-rasm): davriy, doimiy, yarim yoki yarim uzluksiz; uzluksiz yoki suyuqlangan (to'xtatilgan) sorbent qatlami bilan.
RASM 3.1. Ion almashinadigan uskunalarning tasnifi
Uzluksiz va yarim uzluksiz ishlash ustunlari, qo'shimcha ravishda, apparatdagi fazalarning o'zaro harakatlanish xususiyatiga ko'ra guruhlarga bo'linishi mumkin: parallel (to'g'ridan-to'g'ri oqim), o'zaro oqim (aralash), qarshi oqim, shuningdek sorbentning harakatini tashkil qilish usuli: tortishish yoki majburiy.
Ushbu xususiyatlarning har biri tavsifda juda muhimdir va ularning kombinatsiyasi dizaynni to'liq tavsiflaydi. Har bir guruhning ustunlari o'zlarining afzalliklari va ba'zi kamchiliklariga ega.
Muayyan texnik jarayon uchun sorbsiya ustunini tanlash talab qilinadigan texnologik parametrlar, ishlab chiqarish ko'lami va dizayn ishonchliligi bilan belgilanadi.
Quyida ustunlarning turli guruhlari tavsiflanadi va eng istiqbolli dizaynlar ko'rib chiqiladi. Ishning tabiati va kommutatsiya sxemalari bo'yicha yarim uzluksiz ustunlar chinakam uzluksiz ustunlarga yaqinlashganligi sababli.
3.2.3 Sorbsiya SNK va KFOR ustunlari
Qattiq (uzluksiz) ion almashinuvchi qatlamiga ega sorbsion ustunlar odatda ion almashinuv filtrlari deb ataladi [8, 9]. Bunday ustunning ishlashi eritmani ion almashinadigan qatronning qattiq qatlami orqali filtrlashga asoslangan. Standart ion almashinadigan uskunalar, shu jumladan diametri 1 dan 3,4 m gacha bo'lgan umumiy balandligi 9-10 m gacha bo'lgan filtrlar eng ko'p foydalanilgan.
Agressiv muhitda ishlash uchun ustun tanasi zanglamaydigan po'latdan yasalgan. Ion filtrlari juda samarali va tegishli eritma bosimida ajoyib ishlashni ta'minlaydi. Bunday uskunaning dizayni oddiy, ular ishlashda ishonchli. Biroq, bu ustunlar qattiq suspenziyalarni o'z ichiga olgan eritmalarni qayta ishlashda sezilarli gidravlik qarshilikka ega bo'lishi mumkin.
Eng keng tarqalgan va oqilona filtrlash pastdan yuqoriga, bu eritmaning tegishli bosimi bilan yuqori filtrlash tezligiga erishishga imkon beradi, bunda o'ziga xos mahsuldorlik 280-300 m3 / soatgacha ko'tariladi).
|
| |
Chizma. 3.2. Ion almashinuvchi regeneratsiyasining sxematik diagrammasi

|
Chizma. 3.2. Ion almashinuvchi regeneratsiyasining sxematik diagrammasi
|
bet | 69/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришгаChizma. 3.2. Ion almashinuvchi regeneratsiyasining sxematik diagrammasi
SNK bosimli sorbsiya ustunining pastki qismidagi uranning sorbsiyasiga mahsuldor eritmalar beriladi. Ustun oflayn rejimda ishlaydi, eritmalarning qarshi oqimi harakati ion almashinadigan qatronlar harakati bilan bog'liq holda amalga oshiriladi. Sorbsion ona suyuqliklari drenaj kassetalari orqali ustunning yuqori qismidan chiqariladi va sulfat kislota bilan qo'shimcha mustahkamlangandan so'ng, in'ektsiya quduqlariga beriladi. Sorbent uran bilan to'yinganligi sababli, SNK ustuni to'yingan sorbentni tushirish va qayta tiklanganni yuklash uchun to'xtaydi. To'yingan sorbent SDK ustunining bosimli bunkeriga kiradi (3.3-rasm).
Ish holatida ustunning butun hajmi ion almashtirgich bilan to'ldiriladi va eritma ion almashinuvchining zich qatlami orqali pastdan yuqoriga filtrlanadi. Ishchi qatlamni siqish va qisish ustun tanasining yuqori qismida ajratuvchi drenaj moslamalarini o'rnatish va drenaj moslamalari, shu jumladan yuklash hunisi ustida suvsizlangan ion almashinuvchi qatlami mavjudligi bilan ta'minlanadi. Sorbsion bosim ustunida ion almashtirgich yordamida uranni sorbsion ekstraktsiyasi dinamik rejimda davom etadi, bunda eritmaning ish oqimi ion almashinuvchining qattiq qatlami orqali filtrlanadi. Bu massa o'tkazish jarayonini tahlil qilish va nazorat qilish uchun eng qiyin vaziyat, chunki bu holda har ikki fazada qazib olingan uran konsentratsiyasi qatlam balandligida ham, vaqt o'tishi bilan ham doimiy ravishda o'zgaradi. Shunday qilib,
Chizma. 3.3. SNK va SDK ustunlarini birgalikda ishlashning texnologik sxemasi
SDK ustunining ishlashi davomida yuklash hajmi 70 m3 bo'lgan sorbent quyidagi jarayonlarga mos keladigan bir qator zonalardan ketma-ket o'tadi (3.4-rasm):
- resuratsiya - uranni mahsuldor eritmadan va tijorat regeneratsiyasining bir qismidan sorbsiyalash;
- resuratsiya - tijorat regeneratsiyasidan uranning sorbsiyasi;
- qatrondan uranning nitratli desorbsiyasi;
- dastlabki desorbsion eritmadan yuvish (bundan tashqari, oxirgi ikki zonada eritmalarning pastga siljishi qo'llaniladi).
Qayta tiklangan qatron SNK ustunining bosimli bunkeriga yuboriladi.
|
| |
-rasm - Raqamli mobil aloqa

198
Bundan kelib chiqqan holda, “yaxshi” avtokorrelyasion va
o‘zaro korrelyatsion funksiyalarga ega bo‘lgan signallar ansam-
blini tanlash, korrelyatsion qayta ishlash yo‘li bilan (KPS o‘rami)
signallarning bo‘lib ajratilishini ta’minlashi mumkin, bu esa aloqa
kanallarini kodli ajratish tizimini qurishning asosiy prinsipi bo‘lib
hisoblanadi.
Amaliyotda sotali aloqa tizimlarida, asosan spektrni to‘g‘ri
kengaytirish yo‘li bilan olingan KPS qo‘llaniladi, kanallarning
farqi esa chastotalar spektrini kengaytirish uchun qo‘llaniluv-
chi psevdo tasodifiy ketma-ketlik shakli bilan aniqlanadi. Bun-
day shakllangan radiosignal faza bo‘yicha manipulyatsiyalangan
KPS deb ataladi.
PTK turini tanlash signallar ansamblining o‘zaro va avtokorrel-
yatsion tavsiflariga, uning hajmiga, qabul qilgichdagi signallarni
tashkil qiluvchi va “siquvchi” qurilmani amalga oshirishning sod-
daligiga bog‘liq. Qayd qilingan shartlarni chiziqli M ketma-ketlik
va uning segmentlari ko‘proq qoniqtiradi, signallar ansamblining
hajmini kengaytirish uchun esa ko‘pincha PTK qismlariga Uolsh
ketma-ketligini qo‘shish bilan amalga oshiriladi.
CDMA standartining KSAT tizimlarini yaratishdagi asosiy
muammo, bu kichik gabaritli, kam quvvat sarflovchi va ko‘p funk-
siyali KPS “siquvchi” qurilmalarini ishlab chiqarishdir. Shu payt-
ga kelib, bu maummo turli xil firmalar tomonidan muvaffaqiyatli
yechilmoqda, jumladan, Amerikaning Qualcomm firmasi tavsi-
yasi bilan AQSHda CDMAli KSAT tizimi uchun IS-95 standar-
ti qabul qilindi. Yevropada RACEning turli dasturlarida CODIT
(code division testted) loyihasi ishlab chiqildi, uning asosiy maq-
sadi CDMA standartida uchinchi avlod UMTS/FPLMTSdan
foydalanish imkoniyatidir.
-rasm - Raqamli mobil aloqa

|
Raqamli mobil aloqaBog'liq Raqamli mobil aloqa12.5-rasm. Har xil tayanch stansiyalar bilan qabul qilinuvchi
kadrlarning eng yaxshisini bir-biriga “yopishtirish” prinsipi.
Sinxronlashtirish kanali BTSni, pilot signal nurlashish daraja-
sini, BTSdagi PTKning fazalarini identifikatsiyalash uchun
foydalaniladi.
203
BTS
SU
SU
BTS
BTS
BTS (Base Tranceiver Station) – Tayanch qabul qiluvchi uzatuvchi stansiya
BSC (Base Station Controller) – Tayanch stansiyalar kontrolleri
OMC (Operation and Maintenance Centre) – Boshqarish va xizmat ko‘rsatish markazi
SU (Selector Unit) – Kadr saralaydigan qurilma
DB(Date Base) – Abonentlar va qurilmalar haqida ma’lumotlar bazasi
MSC(Mobile Switching Centre) – Ko‘chma aloqa kommutatsiya markazi
BTS
BSС
BSС
BSС
BSС
PSTN
ISDN
PDH
BSС
12.6-rasm. CDMA sotali ko‘chma (harakatdagi) radioaloqa
tarmog‘ining tuzilish sxemasi.
Sinxronlashtirishning qayd qilib o‘tilgan etaplari tugagandan
so‘ng bog‘lanish o‘rnatishlar boshlanadi.
Chaqiruv kanali bo‘yicha MSni chaqirish amalga oshiriladi.
Chaqiruv signalini qabul qilgandan so‘ng MS tasdiqlovchi sig-
nalni BTSga uzatadi. Shundan so‘ng BTSdan bog‘lanishning
o‘rnatilganligi va aloqa kanalining tayinlanishi to‘g‘risidagi ax-
borot uzatiladi.
Kanal o‘zining to‘liq ishini faqat MS barcha tizimga taalluqli
axborotni qabul qilgandan so‘ng boshlaydi (tayanch chastota, taktli
chastota, sinxronlashtirish kanali bo‘yicha signalning kechikishi).
204
CDMA kanallari
To‘g‘ri
Forward channell
Pilot kanali
Pilot channel
Sinxronizatsiya kanali
Sync. Channel
Chaqiriq kanali
Paging Channel
To‘g‘ri trafik kanali
Forward Traffic Channel
Teskari trafik kanali
Reverse Traffic Channel
Foydalanish kanali
Acces Channel
Teskari
Reverse Channel
|
| |
Kanallarni kod bo‘yicha ajratish bilan ko‘p stansiyali

195
“Chastota bo‘yicha sakrash”
(yoki FH — Frequency Hop-
ping) quyidagicha amalga oshiriladi: nisbatan kichik vaqt in-
tervallar orasida har bir individual gaplashish kanallarga mos
ravishda psevdo tasodifiy qonun bo‘yicha (kod bo‘yicha)
ayrim belgilangan chegara me’yorida uzatgichning (sin-
tezatorning) eltuvchi chastotasi o‘zining qiymatini doimiy
o‘zgartirib turadi.
X
Gen
PSP
1/T
PSP
S
shps
T
t
(f
o
- 1/
o
)
(f
o
+ 1/
o
)
o
f
o
IS-95 standarti MS ning xususiyatlari

216
ishlab chiqilgan standartlardan biridir. Bugungi kunda mobil
aloqaning rivojlanishini aniqlovchi asosiy omil ovozli telefondir.
GPRS va EDGE larning yuzaga kelishi, keyin UMTS ga o‘tishi
ovozli aloqadan tashqari ko‘plab qo‘shimcha imkoniyatlarga yo‘l
ochib berdi. UMTS – bu ma’lumotlarni yuqori tezlikda uzatishni,
mobil internet, Internet va multimediya asosida turli qo‘shimcha
imkoniyatlarni taqdim etadi. UMTS uchun keng polosani kod
bo‘yicha ajratishlar bilan ko‘p stansion foydalanishning (WCDMA)
asosiy texnologiyasi hisoblanadi. 1998-yili sentyabr oyida
Yevropa telekommunikatsiyalar standartlari instituti tomonidan
taqdim etilgan bunday revolyutsion radioaloqa texnologiyasi shu
davrgacha to‘plangan 3G ning barcha multimedia xizmatlarini
amalda bajara oladi.
WCDMA/UMTS tizimlari GSMning takomillashgan tarmog‘i
va WCDMA texnologiyalari bo‘yicha radiointerfeysni o‘z ichiga
oladi. Mobil abonent uchun radiokanalda uzatish tezligi 2 Mbit/s ga
yetadi. WCDMA 2GGs chastotali diapazonda ishlaydigan tizimlarda
qo‘llaniladi, bu esa ushbu texnologiyaning barcha afzalliklaridan to‘liq
foydalanish imkonini beradi. Masalan, 5 MHz kenglikdagi bittagina
asosiy WCDMA 8 Kbit/s gacha bo‘lgan tezlikdagi uzatishlarni talab
qiluvchi aralash xizmatlarni taqdim qiladi. Mobil terminallar esa
WCDMA bilan birlashib, ITU tavsiyalariga asosan baravariga bir
necha xizmatlar bilan ishlashi mumkin.
hammasi (orqa miyadan, uzunchoq miyadan va miyachadan boshlanuvchi

|
hammasi (orqa miyadan, uzunchoq miyadan va miyachadan boshlanuvchi Pdf ko'rish
|
bet | 266/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limothammasi (orqa miyadan, uzunchoq miyadan va miyachadan boshlanuvchi
maxsus neyronlar yordami bilan) ko‘ruv do‘mboqlariga bog'Ianadi, shu
sababli gavdamizning har bir retseptoridagi qo‘zg ‘alish albatta ko‘ruv
do‘mboqlariga keladi.
Afferent impulslarni talaygina qismi ko‘ruv do‘mboqlaridan bosh
miya po‘stloqlariga boruvchi maxsus tolalar orqali bosh miya po‘stlog‘iga
o ‘tadi. Shunday qilib, sezishga taalluqli hamma signallar oldin ko‘ruv
do‘mboqlaridan o ‘tadi va shundan keyingina bosh miya po‘tlog‘ining
tegishli sohalariga kiradi.
K o‘ruv do‘mboqlari zararlanganda sezuvchanlik kamayadi yoki
butunlay y o ‘qoladi, bosh og‘rig‘i paydo bo‘ladi, falaj kelib chiqadi, uyqu
buziladi, quloq og‘ir bo‘lib qoladi, ko‘z xira tortadi va hakazo.
Oqimtir
qism
ko‘ruv
do‘mboqlariga
qarama-qarshi
o ‘laroq,
harakatlantiruvchi markazdir. Yurish, yugurish kabi harakat reflekslaridan
ko'pchiligining yoyi yoki ovqatlanish refleksi, jinsiy refleks va boshqa
reflekslarning yoylari o ‘zining afferent (sezuvchi) qismi bilan ko‘ruv
do‘mboqlariga bog‘langan b o isa , efferent (harakatlantiruvchi) qismi bilan
oqimtir qismlarga bogiangandir.
Oqimtir qism ta’sirlanganda gavdaning qarama-qarshi tomonidagi
muskullar qisqaradi. Oqimtir jism zararlansa, odamning harakatlari izdan
chiqadi.
D o ‘mboq ostidagi sohaning markazlari oqsil, y o g ‘, tuz va suv
almashinuvini idora etadi. Bu markazlar ichak, qon tomirlari, bachadon va
qovuq muskullarining devorlarining qisqarishiga ham ta’sir etadi.
Bu
markazlar ter ajralishiga va shu kabi funksiyalarga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Termoregulyatsiya
markazi ham do‘mbog‘ ostidagi sohadadir.
|
| |
O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti - bet 79

154
S
va
D
– qurilmaga tushadigan to‘g‘ri va sochilgan quyosh nurlanishi oqimi.
F
– yuza. Ikkinchi tomondan quritgich sirtiga tushadigan nurlanish energiyasi quyidagiga
teng.
q
yo
foy
tush
Q
Q
Q
'
(2.21)
bu yerda
q
yo
Q
'
– quritgich to‘liq sirti orqali yo‘qoladigan issiqlik miqdori.
Quritgich qurilmasining energetik samaradorligi mahsulot (meva)dan namning
bug‘lanish intensivligi va quritgich qurilmasidan yo‘qoladigan issiqlik miqdorini
hisoblash orqali aniqlanadi. Barcha quritgichlarda energetik (issiqlik - samaradorligi)
samaradorlikni oshirish yo‘llaridan biri qurilmadan yo‘qoladigan issiqlik miqdorini
kamaytirish hisoblanadi. Yo‘qoladigan issiqlik miqdorini kamaytirish usullaridan biri
ishlatilgan quritish agentidan takroriy foydalanish yoki quritish agentini resirkulyatsiya
qilish hisoblanadi. Bu holda quyosh nurlanishidan unumli foydalanish mumkin.
O‘tkazilgan tajriba natijalaridan ko‘rish mumkinki, quyosh quritgich qurilmasida
reserkulyatsiya tartibida quritish kamerasida havo harorati (5-7)
oqsillargagina o ‘z ta’sirini ko‘rsatadi. M e’daning shilliq pardasi bo‘ylab

|
oqsillargagina o ‘z ta’sirini ko‘rsatadi. M e’daning shilliq pardasi bo‘ylab Pdf ko'rish
|
bet | 101/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotoqsillargagina o ‘z ta’sirini ko‘rsatadi. M e’daning shilliq pardasi bo‘ylab
harakatlanuvchi xlorid kislotaning vodorod ionlari uni parchalashi
mumkin, lekin uning kirishiga shilliq pardaning baland silindr shaklidagi
170
epitelial hujayralari va qon tomirlaridan teskari y o ‘nalishda harakat
qilayotgan natriy ionlari baryer sifatida qarshilik ko‘ rsatadi.
Odamlar 20 yoshga kirganida m e’da shirasining ajralish miqdori va
undagi saqlanuvchi fermentlar va xlorid kislotaning miqdori ham
kamayadi.
M e’da shirasining tarkibiga turli ozuqali qo‘zg‘atuvchilaming ta’siri.
Odamlarda unchalik katta bo‘lmagan miqdordagi shira doimiy ravishda
ajraladi, lekin kechqurun va ertalab uning sekresiyasi minimal holga
tushadi yoki to‘xtaydi. Bundan tashqari sharoitga, oziqlanish xarakteriga
va inson yoshiga bog‘liq holda shira ajralishining individual ravishdagi
o'zgarishlari ham kuzatiladi.
29-rasm. M e’dada ovqatning hazm qilinishi.
1-me’da, 2-jigar, 3-m e’da osti bezi, 4-ichak, 5-o‘t xaltasi.
U tiniq, rangsiz, kislota muhitli suyuqliq bo‘lib, tarkibida xilma-xil
organik va
anorganik
moddalar uchraydi.
Shiraning,
anopganik
moddalaming kalsiy, kaliy, natriy, magniy, alimuyniy kabi elementlaming,
xlorli, vodorodli, karbonatli va sulfatli tuzlar va xlorid kislota tashkil
qiladi. Organik moddalar esa sut kislota oqsillar, aminokislotalar; pepsin,
ximozin, lipaza, elastoza (jelatinaza), katepsin kabi fermentlardan tashkil
topgandir. Shira tarkibida xlorid kislota medadagi hazm hujayralarida
muhim rol o ‘ynaydi. Jumladan u boshqa organik kislotalar bilan birgalikda
|
| |
Masala yechish namunalari

152
VI BOBNI YAKUNLASH BO‘YICHA NAZORAT SAVOLLARI
1. Quyidagilardan qaysilari yo rug‘ likning tabiiy manbalariga kiradi?
1. Oy. 2. Quyosh. 3. Yulduzlar. 4. Elektr lampochkasi. 5. Yalti roq
qo‘ng‘iz. 6. Stol lampasi.
A) 1, 2, 3. B) 4, 5, 6. C) 2, 3, 5. D) hammasi.