-mavzu. 
TARIXIY TADQIQOTDA QIDIRUV TIZIMLARIDAN FOYDALANISH

3-mavzu.
TARIXIY TADQIQOTDA QIDIRUV TIZIMLARIDAN FOYDALANISH.
ELEKTRON KUTUBXONALAR VA ARXIVLAR BILAN ISHLASH.
TARIXIY TADQIQOTLARDA GEOGRAFIK AXBOROT TIZIMLARINING O'RNI
Reja:
1. Tarixiy bilimlar strukturasida internet. Tarix va internet tarmog'i.
2. Global tarmoq imkoniyatlari. Kutubxona kataloglari bilan ishlash.
3. Elektron pochta. Telekonferensiya. Web-sayt. Gipermatn.
4. Qidiruv tizimlari. Google, Yandex, Rambler, Yahoo.
5. Qidiruv so'rovlari tuzilishi. Internetda samarali qidiruv muammolari.
6. Elektron ma'lumotlar tizimi. Elektron lug'atlar, tarjimonlar va ensiklopediyalar, ularning tarixchi uchun ahamiyatli jihatlari.
7. Elektron kutubxona tushunchasi.
8. Elektron kutubxona ahamiyati.
9. Tarixiy tadqiqotlarda elektron kutubxona materiallaridan foydalanish.
10. Elektron arxivlar va ularda foydalanish afzalliklari.
11. Geografik axborot tizimilari.
12. Xaritalar turlari: geografik, siyosiy, tematik, tarixiy-madaniy yodgorliklar xaritalari.
13. Geografik axborot tizimlari dasturlari. Tarixiy tadqiqotlarda kompyuter kartografiyasi.
TAYANCH TUSHUNCHALAR
Tarix va internet tarmog'i, Elektron pochta, Telekonferensiya, Web-sayt, qidiruv tizimlari, Google, Yandex, Rambler, Yahoo. Elektron kutubxona, elektron arxiv, Xaritalar, geografik, siyosiy, tematik, tarixiy-madaniy yodgorliklar xaritalari, tarixiy xaritalar turlari, geografik axborot tizimilari, kompyuterda xaritalar yaratish, kompyuter kartografiyasi.
Internet tarmog'ida ma'lumotlarni qidiruv - bunda har bir foydalanuvchi o'ziga kerakli bo'lgan biror ma'lumot yoki materialni maxsus qidiruv tizimlari orqali topish imkoniyatiga ega bo'ladi. Internet tarmog'i foydalanuvchilari qidiruvni Internet muhitida joylashgan veb-saytlar, ularning manzili va ichki ma'lumotlari bo'yicha olib borishi mumkin. Bu esa foydalanuvchiga kerakli bo'lgan axborotni samarali qidirish va tez topish imkoniyatini beradi. Google va Yandex qidiruv tizimlari, qidirishdan tashqari boshqa ishlarni ham amalga oshirar ekan. Boshqa ishlar deganda qo'shimcha xizmatlar nazarda tutilmoqda. Agar shu ikki qidiruv tizimini yaxshilab o'rganib olsangiz, boshqa qidiruv tizimlarining keragi ham bo'lmay qoladi, nafaqat qidiruv tizimlarini balki, kalkulyator, lug'at, soat va hakazolar.
Demak qidiruv tizimlari(Google, Yandex)ning qo'shimcha funksiyalari bilan tanishamiz.
1. Kalkulyator. Istalgan matematik amalni qidiruv tizimlari(Google, Yandex) orqali hisoblash mumkin ekan. Qidiruv joyiga kerakli matematik ifodani yozasiz va Enter tugmasini bossangiz sizga, matamatik ifodani natijasini ko'rsatib beradi, hattoki, keyingi amallarni hisoblash uchun chiroyli kalkulyator ham chiqaradi. Misol ko'ramiz, 125+45-100 ifodani Google’ga yozamiz va natijani ko'ramiz.
2. Konverter. Google va Yandex qidiruv tizimlari bir kattalikdan ikkinchisiga o'tkazishni amalga oshirib beradi, faqat to'g'ri yozish lozim. Misol ko'ramiz, Google’ga «150 dyuymov v sm» yozuvini kiritamiz va natijani ko'ramiz.
Xuddu shu yozuvni, Yandex’ga ham kiritamiz.
3. Tarjimon funksiyasi. Agar sizda internet mavjud bo'lsa, so'zlarni tarjima qilish uchun, sizga qandaydir lug'at yoki dastur kerak bo'lmaydi, hattoki tarjimon sayt ham kerak emas, hammasi yuqorida aytib o'tilgan ikki qidiruv tizimida mavjud. Yandex tizimida kerakli so'zni «perevod» so'zi orqali kiritsangiz, kiritgan so'zingizning tarjimasini bilib olishingiz mumkin bo'ladi, misol «clean perevod».
Endi, biror noaniq so'zni Google’ga «opredelenie» so'zi bilan kiritamiz va u haqida ma'lumot olamiz, misol «logika opredelenie»
4. Vaqtni bilish. Yana bir funksiya, siz yashayotgan joyning aniq vaqtini bilish. Uning uchun Yandex qidiruv tizimiga «vremya«degan so'zni kiriting va aniq vaqtni biling (Google’da chiqmadi).
5. IP adresingizni bilish. Bu ham Yandex’da ishlaydi. Qidiruv joyiga «Moy aypi» deb yozasiz va o'z IP adresingizni bilib olasiz.
Hammasi yaxshi lekin shu xizmatlarning o'zbek tilidagisi yo'q. Tez orada bo'lishini kutib qolamiz.
Yigirma yil avval, 1997 yilning 15 sentyabrida dasturchilar Larri Peyj va Sergey Brin Google qidiruv tizimi uchun google.com domenini ro'yxatdan o'tkazishgan. Insoniyat tarixidagi eng muhim IT-kompaniyalardan birining tarixi shunday boshlangan.
Ta'kidlash joizki, Google bizning qidiruv tizimlariga bo'lgan munosabatimizni o'zgartirdi. Bugungi kunda shuni ishonch bilan ta'kidlash mumkinki, Google — internetdagi eng ko'p tashrif buyuriluvchi sayt.
Google kompaniyasi rasman 1998 yilning 4 sentyabrida Kaliforniya shtatida, Menlo-Parkdagi garajda ro'yxatdan o'tkazilgan.
«Google» nomi yuzta nolli 1 raqamini bildiruvchi «gugol» so'zidan kelib chiqqan. Kundalik hayotimizda tobora ko'p qo'llanilib borayotgan «to google» («gugllash» - izlash ma'nosini bildiradi) fe'li 2006 yilda Oksfordning ingliz tili lug'atiga kiritilgan.
Mazkur qidiruv tizimi o'zining oddiy interfeysi bilan internet foydalanuvchilarini jalb qilib kelmoqda. 2000 yilda Google reklama sotuvlarini boshladi. Boshqa raqiblaridan farqli o'laroq, Google Internetning yangi bozoriga chiqishga muvaffaq bo'ldi.
2014 yilga borib, Google 41 mamlakatda joylashgan 70 dan ziyod idorasiga ega bo'ldi.
2015 yilda kompaniya qaytadan tashkil etildi: Google - Alphabet Inc'ning sho''ba kompaniyasiga aylandi va internetga tegishli bo'lmagan ba'zi savdo markalarini mustaqil filiallarga ajratdi.
Vaqt o'tgan sayin qidiruv tizimi o'zining Gmail pochtasi, Google Maps xaritalari va yana o'nlab bir-biriga integrasiyalashgan mahsulotlar bilan boyidi. Zero XXI asr qidiruv tizimi shunchaki qidiruv tizimidan kattaroq ahamiyatga ega bo'lishi kerak - bu Google muvaffaqiyatli o'zlashtirgan yana bir saboq.
2000-2002 yillarda NASDAQ fond birjasining inqirozi kompaniyalar bozor qiymatining 5 trillion dollarga pasayishiga sabab bo'ldi va ma'lumotlarga ko'ra, 2004 yilga kelib faqat 48 foiz dotkom-kompaniyalargina omon qolgan.
Google bu vaziyatda nafaqat omon qoldi, balki investorlarga IT-bozorga bo'lgan ishonchni qaytardi. 2004 yilning 18 avgustida kompaniya 1,67 milliard dollarni jalb qilishga muvaffaq bo'ldi, bu - o'sha paytlar uchun misli ko'rilmagan summa. Startapning bozor kapitalizasiyasi 23 milliard dollardan ortiqni tashkil qildi. 271 million aksiyaning aksariyati Google tasarrufida qoldi va kompaniyaning ko'p xodimlari bir zumda millionerga aylanishdi. Aksiyalarning har biri 85 dollardan sotilgan. Bugun esa kompaniyaning bir aksiyasi deyarli 950 dollarni tashkil qiladi.
Google muvaffaqiyati investorlarga IT-bozoridagi startaplar katta pul keltirishi mumkinligini ko'rsatdi va bunday firmalarga sarmoya kiritishga undadi. Aynan shuning uchun ham hozirda Facebook kapitalizasiyasi, masalan, 500 milliard dollarni tashkil qiladi. Hatto Twitter yoki Snapchat kabi loyihalar ham o'nlab milliard dollarga baholanadi - Alphabet Inc (Google uning tarkibida) va uning sho''ba kompaniyalari 649,49 milliard dollarga baholanadi.
Bugungi kunda Google asoschilari Larri Peyj va Sergey Brin IT-sanoatning Stiv Jobs va Ilon Mask kabi yulduzlari bilan bir qatorga qo'yiladi. Bu insonlarning bari zamonaviy muqobillarni bir necha yilga ortda qoldiruvchi ilg'or texnologiyalarni yaratishmoqda.
Brin 2010 yilda tashkil etilgan Google X — avtomat boshqaruvli avtomobillar, to'ldirilgan reallik ko'zoynaklari (Glass) va boshqa innovasion mahsulotlarni ishlab chiqaruvchi sho''ba kompaniyasini boshqaradi. Google'da ularni "moonshots" ("Oyga parvozlar") deb atashadi. 2016 yilda Google X'ning Nest (aqlli termostatlar), ), Fiber (yuqori tezlikdagi internet) va Verily ("aqlli" tibbiyot) kabi loyihalari Alphabet'ga 808 million dollar keltirdi.
CNN ma'lumotlariga ko'ra, kompaniyaning "moonshots" loyihalarga doir o'tgan yilgi kamomadi 3,6 milliard dollarni tashkil qildi. Shuning uchun kompaniya ba'zi omadsiz loyihalardan voz kecha boshladi: Project Ara (modul telefon), Project Loon (havo shari yordamida internet tarqatish), shuningdek haydovchisiz avtomobil loyihalari tashlab qo'yildi. Google buning o'rniga avtonom boshqaruvli avtomobillarga o'rnatiladigan sun'iy intellekt tizimini takomillashtirishga kirishdi.
Umuman olganda, kompaniyaning hatto o'zini oqlamagan loyihalariga ham kelgusida ikkinchi hayot baxsh etilishi mumkin. Masalan, Brinning sevimli mahsuloti Google Glass to'ldirilgan reallik ko'zoynaklari iste'molchilar orasida kutilganidek talabgor bo'lmadi, biroq u ishlab chiqarish, tibbiyot va muhandislik ishlarida faol qo'llanib kelinmoqda. Forrester Research marketing kompaniyasi baholariga ko'ra, 2025 yilga borib, AQSh korxonalaridagi 14,4 million ishchi "aqlli" ko'zoynakka ega bo'ladi.
Internet foydalanuvchilarining taxminan 82 foizi Google'ni qidiruv tizimi sifatida qo'llaydi, 85 foizi - Android'ning mobil operasion tizim bozoridagi ulushi. Qanday qurilmadan foydalanmang, baribir Google mahsulotiga duch kelasiz. Buning ham ijobiy, ham salbiy tomonlari bor. Bir tomondan, bir marta Gmail'dan login bilan kirib, barcha mahsulotlarga chiqish imkoniga ega bo'lasiz. Boshqa tomondan, Google tizimi Facebook ijtimoiy tarmog'i singari siz haqingizda haddan tashqari ko'p ma'lumot yig'adi.
Google reklama beruvchilardan pul oladi va ularga sizning har bir klikingiz haqidagi ma'lumotlarni taqdim etadi. Soddaroq qilib aytganda, agar qidiruv tizimiga "muzlatgich" so'zini kiritsangiz, uzoq vaqtgacha sizni muzlatgich reklamalari ta'qib etadi. Google'ning kuzatuv dasturlari 10 milliondan ortiq saytga o'rnatilgan. Har safar Gmail orqali xat yozganingizda, YouTube'da video ko'rganingizda yoki Google Maps'da nimanidir qidirganingizda bor faolligingiz Google'ga qaratiladi. Bunday "kuzatuv" ko'lamlari noma'lumligicha qoladi.
Internetdan nimanidir qidirmoqchi bo'lsak, "Yandeks" yo boshqasidan emas, aynan "Gugldan qarab ko'rish kerak" deymiz. Bu jihatdan Google lug'at zaxiramizning ajralmas qismiga aylandi. Kompaniya hatto "gugllash" fe'li Google'dan uzoqlashishidan cho'chimoqda ("kseroks", "polaroid" yoki "pampers" so'zlari bilan shunday bo'lgan).
Google'ning tafakkurimizga ta'siri biz o'ylaganimizdan-da chuqur. Los-Anjelesdagi Kaliforniya universiteti professori Geri Smollning "Sizning miyangiz va Google" nomli tadqiqotiga ko'ra, qidiruv tizimidan foydalanish miyaning qarorlar qabul qilish, murakaab fikrlash va ko'rish uchun javobgar qismlarini faollashtiradi. Tajribaning qidiruv tizimidan ko'proq foydalangan ishtirokchilari internetga kam kirganlarga nisbatan ikki karra yuqori miya faolligini namoyish qilgan.
Yel universiteti tomonidan o'tkazilgan boshqa tadqiqot Google'dan tez-tez foydalanish odamlarning aslidan-da aqlli tasavvur uyg'otishini isbotladi. Kolumbiya universiteti olimlari esa, biz Google'dan o'z xotiramiz "autsoringi" uchun tobora ko'proq foydalanayotganimizni ko'rsatdi, ya'ni agar internetdan osonlikcha topish mumkin bo'lgan narsa bo'lsa, miyamiz uni yodda saqlab qolmaslikni ma'qul ko'rar ekan. Ehtimol, shuning uchun ham ko'pchilik hayotini Google'siz tasavvur qila olmas.
Internet tarmog'ida ma'lumotlarni qidiruv - bunda har bir foydalanuvchi o'ziga kerakli bo'lgan biror ma'lumot yoki materialni maxsus qidiruv tizimlari orqali topish imkoniyatiga ega bo'ladi.
Internet tarmog'i foydalanuvchilari qidiruvni Internet muhitida joylashgan veb-saytlar, ularning manzili va ichki ma'lumotlari bo'yicha olib borishi mumkin. Bu esa foydalanuvchiga kerakli bo'lgan axborotni samarali qidirish va tez topish imkoniyatini beradi.
Har birimizning hayotimizda axborot olamining ahamiyati tobora kuchayib borayotgani kundek ravshan. «Infosfera» (axborot olami) olis manzillarni yaqinlashtirib, oraliqdagi masofalarni qisqartirmoqda. Mazkur olamda insoniyat tarixining barcha bilimlari jamlangan. Bizdan esa “Infosfera”ning kirish eshigi, undan foydalanish imkonini beruvchi asosiy kalit – internetni bilish talab etiladi, xolos. Bu ma`ruzamiz ta’lim va fan sohasida tobora ahamiyati ortib borayotgan, jahon bilim omborining asosiga aylanayotgan elektron kutubxonalarga dahldor.
Elektron kutubxona deganda nimani tushunamiz? Uning tarkibiy qismlari nima? Xalqaro Tarmoqdagi minglab kitoblarni o'z ichiga oladigan saytlar elektron kutubxonami yoki kutubxona saytlari hammi? Raqamli kolleksiyalarni yaratish uchun qanday bilim va malakalar kerak bo'ladi? Ushbu ma`ruzada shu kabi savollarga javob topishga harakat qilamiz (maqolada "elektron kutubxona", "e-kutubxona" va "raqamli kutubxona" terminlari bir ma'noda qo'llaniladi).
Elektron kutubxona-Internetning ajoyib imkoniyatlaridan biridir. Bu kutubxonaning elektron shaklidir. Kutubxona deganda, odatda, ko`plab kitoblar terib qo`yilgan , uzun, katta javonlar joylashgan xonalar ko`z oldimizga keladi. Elektron kutubxonada javonlar vazifasini jildlar, kitoblar vazifasini esa Internet saxifalari bajaradi. Bu kutubxona ma'lumotlari elektron ko`rinishda bo`ladi va ular kompyuterda joylashadi. Bu kutubxonadan foydalanish juda qulay. U orqali Siz dunyoning ixtiyoriy nuqtasidagi elektron kutubxona ma'lumotlaridan foydalana olishingiz mumkin. Yana bir qulay tomoni zarur ma'lumot nusxasini ko`chirib olishingiz mumkin. Elektron kutubxonadan foydalanishingiz uchun kompyuter, modem va Internet tarmog`i bo`lishi yetarli.
Faraz qilaylik, biror bir ma'lumot bilan tanishish uchun elektron kutubxonadan foydalanmoqchisiz. Kompyuter va Internet yordamida ma'lumotni bir necha daqiqada topish mumkin. Ma'lumot dunyoning ixtiyoriy nuqtasidan bir zumda sizning kompyuteringiz ekranida tasvirlanadi. Buning uchun Siz kompyuteringiz tugmachasini bosishingiz va elektron kutubxonaga kirishingiz yetarlidir. Bir necha daqiqada ma'lumot ko`z oldingizda namoyon bo`ladi. Bu mujizani eslatadi. Bu mujiza virtuallik deb ataladi. Unga faqat kompyuter va maxsus tarmoq orqali erishish mumkin. Bir necha yil avval bir maqolani topish uchun oylab vaqt sarflash zarur edi. Bugun esa bu maqsadni amalga oshirish uchun boshqa shaharga borish va vaqt sarflash zarurati yo`qoldi. Elektron kutubxonalar yordamga keldi. Elektron kutubxonalarni turlicha nomlashadi: Elektron kutubxona, Virtual kutubxona, e-kutubxona, e-library, digital library.
Keyingi vaqtlarda virtual dunyo, virtual olam, virtual do`st kabi so`zlar paydo bo`ldi. Virtual so`zining ma'nosi bu tasavvur qilishdir. Virtual kutubxona bu odatdagi kutubxonaning abstrakt ko`rinishidir. Bu kutubxonaning kitoblari, jurnallari va ro`znomalari kitob javonlarida emas, balki kompyuter xotirasida joylashgan bo`ladi. Bu kompyuterda yoki kompyuter maxsus qurilmalarida raqamli formatda saqlanadigan ma'lumotlar to`plamidir. Bu: bosma audio, video va multimedia ma'lumotlaridir. Ma'lumotlar xajmiga qarab, serverlar bitta yoki tarmoq bilan bog`langan bir necha kompyuterlardan iborat bo`ladi.
G'arb mamlakatlarida, masalan AQShda, kutubxonalarni avtomatlashtirish 60-yillardan boshlangan, kitoblarni kompyuterga kiritish orqali elektron kolleksiyalarni yaratish 1971 yildanoq bajarib kelinmoqda. Bizning mamlakatimizda Internet tarmog'ining 90-yillarning oxiri-2000 yillarning boshidan ommalashishi bugungi kunga kelib bizga elektron kutubxonalarni yaratib, mamlakatimiz aholisi va dunyo ahli bilan alishish imkonini bermoqda. Alisher Navoiy nomidagi Davlat Kutubxonasining kabi markaziy tashkilotlarning loyihalari, Internet tarmog'ida tashabbuskor vatandoshlarimiz tomonidan yaratilgan va yaratilayotgan kolleksiyalar bunga misol. Bu loyihalarning bajarilish darajasi turlicha bo'lib, bu albatta malakali mutaxassislarning bu jarayonlarda zamonaviy bilimlarni qo'llagan holda ishtirok etganlari yoki etmaganlariga bog'liq. Xalqaro standartlar va muvaffaqiyatli amaliyotlar (best practice) dan xabardorlik va ko'p hollardagi vaziyatni tubdan yaxshilashi muqarrar. Shu maqsad yo'lida elektron kutubxonalar konsepsiyasi, uning tamoyillari va xorijda to'plangan tajribalar xususida so'z yuritamiz.
AQSh universitetlaridan biridagi "Elektron kutubxonalar" kursi talabalari ilmiy adabiyotdan ushbu atamaning 65 ta ta'rifini to'plab, umumiy xususiyatlarni ajratib olishdi. Unga ko'ra elektron kutubxona:
*ma'lum jamoalar yoki jamoalar majmuiga xizmat qiladi;
*yagona ob'ekt bo'lmasigi mumkin (ya'ni qismlar turi domenlar yoki tashkilotlarga biriktirilgan);
*barcha qismlar uchun umumiy bo'lgan mantiqiy tashkiliy strukturaga ega;
*nafaqat erkin foydalanish imkoni, balki ta'limiy komponentlarni o'z ichiga olgan;
*inson va texnologik resurslardan unumli foydalangan;
*tez, samarali va to'siqsiz kirishni ta'minlaydi;
*kirishning turli darajalarini ta'minlaydi (user, contributor, administrator va hok.);
*bepul foydalanishni taklif etadi (ehtimol foydalanuvchilarning faqat ayrim guruhlariga);
*resurslarga egalik va nazorat qilish;
*kolleksiyalar:
**yirik va uzoq muddatga saqlab kelinadigan;
**yaxshi tashkillashtirilgan va boshqariladigan (fayllarning mavjud kategoriyalarga to'g'ri kiritilishi, metadata qoidalarga mos shaklda ta'minlanishi va hok.);
**turli xil formatlarni o'z ichiga olgan;
**nafaqat ob'ektlar haqida ma'lumot (abstrakt, bibliografik ma'lumot va hok.), balki ularning o'ziga ham ega bo'lishi (kitob, maqola, jurnal va hok.);
**boshqa yo'l bilan qo'lga kiritib bo'lmaydigan noyob manbalarga ega bo'lishi;
**ba'zi fayllar raqamli shaklda yaratilgan (ab origine) bo'lishi mumkin.
Elektron kutubxona tushunchasining quyidagi ta'riflari alohida e'tiborga loyiq:
Elektron kutubxonalar shu turdagi tashkilotlarki, ular raqamli asarlar kolleksiyalarini ma'lum bir jamoalar yoki jamoalar majmuiga oson va iqtisodiy jihatdan qulay holda foydalanish uchun taqdim qiladi; saralash, strukturasini tuzish, intellectual yo'l ochish, talqin qilish, tarqatish, to'laligicha saqlab qolish uchun zarur resurslar, shu jumladan, ixtisoslashgan xodimlar bilan ta'minlaydi. Shuningdek:
1. Raqamli kutubxonalar elektron resurslar majmui bo'lib, axborotni yaratish, izlash va foydalanish uchun zarur texnik quvvatlarni o'z ichiga oladi. Bu ma'noda ular axborot saqlash va qidiruv sistemalarini to'ldiradi va kengaytiradi; distribyutlashgan tarmoqlardan job olib, har qanday ko'rinishdagi media (matn, surat, ovoz, sokin va dinamik suratlar)ni manipulyatsiya qiladi. Raqamli kutubxonaning tarkibida ma'lumotning o'zi va uning turli xossalarini tasvirlaydigan metadata (masalan, aks ettirish (representation) yo'llari, yaratuvchisi, egasi, qayta bo'yicha huquqlar va hok.) va boshqa ma'lumot yoki metadata (tashqi yoki raqamli kutubxona ichidagi)ga bo'lgan link yoki munosabatni ko'rsatadigan elementlardan tashkil topgan bo'ladi.
2. Elektron kutubxonalar foydalanuvchilar jamoasi tomonidan shakllantirilib, ularning funksional imkoniyatlari o'sha jamoaning axborotga bo'lgan ehtiyojlarini qondiradi. Ular jamoalarning ajralmas qismi bo'lib, bundagi yakka shaxs va guruhlar bir-biri bilan ma'lumot, axborot va bilim resurslari hamda sistemalari orqali aloqada bo'ladilar. Shu ma'noda elektron kutubxonalar foydalanuvchilar ehtiyojlari uchun turli resurslar to'planib, saqlanib, va taqdim etib kelinadigan an'anaviy informatsion tashkilotlarning mantiqiy davomi, kengayishi va integratsiyasidir. Shu kabi informatsion tashkilotlar sirasiga kutubxonalar, muzeylar, arxivlar va maktablarni kiritishimiz mumkin. Shuningdek, elektron kutubxonalar sinfxona, ofis, laboratoriya, uy va boshqa o'rinlardagi faoliyatni mazmunan boyitadi.
Yuqoridagi ta'riflardan ko'rinib turibdiki, tom ma'nodagi elektron kutubxona ko'pchilik fikrlaganidek bir necha o'nlab kitobning elektron versiyasi joylashtrilgan veb-saytdan farqli xususiyatlarga ega. Bu nafaqat tashabbuskor foydalanuvchi yoki foydalanuvchilar jamoasi tomonidan Wordpress, Joomla yoki boshqa ommabop kontentni boshqarish sistemasi (CMS)ning birlamchi versiyasiga joylashtirib chiqilgan elektron matnlar va hokazo fayllar majmui, balki ma'lum tayyorgarlikka ega bo'lgan mutaxassislar tomonidan bibliografik imkoniyatlari keng bo'lgan dasturdan foydalangan holda, resurslarni samarali izlab topilishi maqsadida to'g'ri metadata bilan ta'minlangan, doimiy faoliyat ko'rsatishi uchun muntazam ravishda boyitilib, hamda moliyaviy quvvatlanib kelinadigan butun boshli tuzilma hamdir. Shu o'rinda elektron kutubxonalar bilan chalg'itish oson bo'lgan boshqa narsalarni ajratib olsak:
Bu elektron kutubxona EMAS (balki kutubxona veb-sayti):
Bular ham elektron kutubxona emas (balki tijorat mahsuloti bo'lgan ma'lumotlar bazasi va kutubxonaning onlayn katalogidir):
Elektron kutubxona imkoniyatlari
Elektron kutubxona odatdagi kutubxonaga qaraganda bir qancha qulayliklarga ega:
joy tejalishi, ya'ni kitoblarni saqlash uchun maxsus joy zaruriyatining yo`qligi;
nodir asar va ma'lumotlarni saqlash va ulardan foydalana olish imkoniyatini mavjudligi;
foydalanishning qulayligi va yangiligi;
qidiruv tizimlarining mavjudligi;
ma'lumotlar xajmining cheklanmaganligi;
ma'lumotni audio, video va kompyuter grafikasi yordamida sifatli va yaxshiroq aks ettirilishi;
vaqtning tejalishi va cheklanmaganligi, ya'ni undan 24 soat mobaynida foydalanish mumkinligi;
qo`shimcha xizmatlarning mavjudligi.
Demak, elektron kutubxona - turli ma'lumotlar jamlangan Internet sahifalaridir. Bu sahifa kutubxonalardagi maxsus markaz mutaxassislari tomonidan ma'lumotlarni muntazam ravishda kompyuterga kiritish va yig`ish orqali tayyorlanadi. Ya'ni ma'lumotlar doimo yangilanib turiladi va kutubxona xajmi kengayib boradi.
Kutubxona bilan qanday ishlash mumkin. Buning uchun kutubxona manzilini Adres maydoniga yozishingiz zarur. Odatdagi kutubxona singari elektron kutubxona ma'lumotlari xam mavzu yoki alfavit bo`yicha tartiblanadi. Shuning uchun zarur ma'lumotlarni shu tartibda topish mumkin. Virtual kutubxona haqida batafsil ma'lumot bilan quyidagi http://vlibrary.freenet.uz saxifasida tanishishingiz mumkin.
Hozirgi kunda elektron kutubxonalar son sanoqsizdir. Kutubxonalar, universitetlar, ba'zi tashkilotlar o`z elektron kutubxonalariga ega. O`zbekistonda ham shunday kutubxonalar mavjud. Quyida ba'zi elektron kutubxona manzillari va tavsifini keltiramiz.
Kongress virtual kutubxonasi. http://Icweb.lok.gov - Kongress kutuvxonasining elektron kurinishi bo`lib, u dunyodagi eng yirik virtual kutubxonalardan biridir. Kongress kutubxonasi 1800 yili 24 aprelda tashkil etilgan. Unda 115 milliondan ziyod kitob va xujjatlar yigilgan. Virtual kutubxonada tarixga oid ma'lumotlar, turli kollektsiyalar, rasmlar axborotlar, yangiliklar mavjud. Bu kutubxona bo`ylab sayr qilganingizda, unga mujassamlashgan obidalarning uzoq tarixiga safar qilgandek bo`lasiz.
WWW Virtual kutubxonasi. http://www.vlib.org - WWWVirtual kutubxonasi turli-tuman ma'lumotlarni o`z ichiga oladi: qishloq xujaligi, iqtisod va biznes, kompyuter texnologiyalari, aloqalar, axborot va jurnalistika, o`qish, qonunlar, ilm - fan va hokazolar. Kutubxonaning quyidagi bo`linmalari xam mavjud: Pensilvaniya Davlat Universiteti (USA), Buyuk Britaniya (UK), Shveytsariya (Switzerland) va Argentina. Kutubxonada alfavit bo`yicha so`z va jumlalar bo`yicha qidirish tizimi mavjud.
Gpo Access. http://gpo.gov - US Goverment Printing Office markazi millionlab ma'lumotlarni o`zida mujassamlagan. Unda siz AQSHdagi turli tuman hujjatlar, kitoblar, yangiliklar bilan tanishishingiz mumkin. Har oyda bu kutubxona 28.000.000 ta xujjat bilan to`ldirilib boriladi. Bu vazifani maxsus elektron ma'lumotlar bo`linmasi bajaradi. Maslahatlar va buyurtmalar telefon va elektron pochta orqali bajariladi. Kuniga bir necha minglab foydalanuvchilar bu xizmatdan foydalanadi. Bu kutubxonadan davlat va shaxsiy korxonalar keng foydalanadilar.
Ushbu kutubxonada bolalar uchun maxsus bo`linma mavjud bo`lib, bu bo`linmada bolalar o`ziga zarur va qiziqarli ma'lumotlarni olishi mumkin. Bo`lar: tarix, qonunlar, o`qishga oid zarur to`plam va ma'lumotlardir. Bu bo`linmaning nomi - AQSH hukumatining bolalar uchun sahifasi. (Ben`s Guide to the US goverment for kids), manzili - http://bensguide.gpo.gov. Marketing va reklama bo`limi kutubxona kataloglarini ishlab chiqadi va ularni dunyo bo`ylab tarqatadi.
Virginia Commonwealth University. http://vcu.library.edu - Virginia Commonwealth University elektron kutubxonasi. Bu kutubxona universitetning elektron kutubxonasdir. Bu kutubxona o`zida ko`pgina kitoblar, maqolalar, jurnallar, audio va video ma'lumotlarni mujassamlashtirgan. Kutubxona barcha konferentsiyalar, anjumanlar va ma'ruzalar haqidagi ma'lumotlarni muntazam e'lon qilib turadi.
Vashington Universiteti Virtual Kutubxonasi. www.library.wustl.edu -Ushbu kutubxonada quyidagi mavzulardagi ma'lumotlar mavjud: san'at va arxitektura, ilm-fan, tibbiyot, qonunlar va hokazolar. Kutubxonaning qidirish tizimi mavjud. Kutubxona ma'lumotlarga buyurtmalar qabul qiladi.
Rossiya Milliy Elektron kutubxonasi. http://www.nnc.ru - Dunyodagi eng yirik ommaviy axborot vositalarining rus tilidagi elektron to`plamidir. Unda matbuotdagi nashrlar, turli xil ma'lumotlar keltirilgan. Ma'lumotlar 2.500 dan ko`p Moskva, Rossiya mintaqalari, MDX va Boltiq bo’yi davlatlari axborot manbalaridan olinadi va doimo yangilanib turiladi. Kutubxonaga kuniga 6.500 dan ortiq xujjatlar kelib tushadi va ular to`la xajmda kutubxonaga kiritiladi. Kutubxonada 4.000.000 dan ortiq xujjatlar yigilgan. Kutubxonada qidiruv tizimi mavjud, u ma'lumotlarni so`z va iboralar bo`yicha topish imkoniyatiga ega. Kutubxona bilan istalgan vaqtda shug’ullanish mumkin. Kutubxona manbalaridan tijoriy usulda foydalanish mumkin. Kutubxona Rossiyadagi eng yirik ommaviy, siyosiy va yangiliklar serveri hisoblanadi.
Moliyaviy axborotlar Agentligi Virtual Kutubxonasi 2000 yilda Yivroosiyo fondining moliyaviy ko`magi yordamida tashkil etildi. Virtual Kutubxona biznes-jurnalistlar va ommaviy axborot vositalari mutaxassislarini axborot bilan ta'minlash uchun yaratilgan. Kutubxona axborot olish, yig`ish va uzatish uchun zamonaviy kompyuter va axborot vositalari bilan ta'minlangan. Virtual kutubxona kitobxonlariga respublikamizda va xorijda yuz berayotgan zamonaviy texnologiyalar, xamda iqtisodiy jarayonlar haqida ma'lumotlar olish uchun maxsus to`plamlar yaratilgan.
Kutubxona bilan qanday ishlash mumkin?
Demak, yuqorida aytib o’tganimizdek elektron kutubxona resurslari kompyuter xotirasiga joylangan bo‘ladi. Bu kutubxona ma’lumotlari elektron ko‘rinishda bo‘lib, kompyuterda raqamli formatda, maxsus kompyuterlar — Serverlarda joylashadi. Elektron kutubxonadan foydalanish uchun kompyuter, modem va internet tarmog‘i bo‘lishi yetarli. Biz esa shu kutubxona joylashgan internet manzilini bilsak kifoya. Elektron kutubxonada mas’ul mutaxassislar ma’lumotlarni muntazam ravishda kompyuterga kiritadi va yig‘adi. Ya’ni ma’lumotlar doimo yangilanib turiladi va kutubxona hajmi kengayib boradi. Elektron kutubxonada kutubxonachi bo‘lmaydi, shuning uchun zarur kitob yoki ma’lumotni kompyuter javonlaridan o‘zingiz qidirasiz.
Kutubxona bilan qanday ishlash mumkin? Buning uchun kompyuteringiz brauzerida kutubxona manzilini yozishingiz kerak. Odatdagi kutubxona singari elektron kutubxona ma’lumotlari mavzu yoki alifbo bo‘yicha tartiblanadi.
ZiyoNET portali ham foydalanuvchilar uchun elektron kutubxona imkoniyatini taqdim etadi – buning uchun portalning “Kutubxona” bo‘limiga kirsangiz kifoya. So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, portal kutubxonasidan 7000 ga yaqin turli hajmdagi va turli ko‘rinishdagi ilmiy axborot resurslari joy olgan. Ular asosan yurtimiz oliy o‘quv yurtlari, pedagog xodimlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish institutlari, viloyat xalq ta’limi boshqarmalari, ilmiy tadqiqot institutlari va boshqa turli ta’lim muassasalarida xamkorlik qilib kelayotgan 400 ga yaqin mas’ullar ko‘magida jamlanganini alohida e’tirof etish lozim. Eng muhimi, adabiyotlarning aksariyati o‘zbek tilidadir.
Kutubxonada jamlangan adabiyotlar 9 ta yirik guruh toifasida tasniflanadi. O‘z-o‘zidan har bir guruh kichik bo‘linmalarga ham bo‘linadi. Guruhlar quyidagilar:
|