-jadval
Yog’‘larni rafinatsiyalashdagi chiqindi va yo‘qotishlar me’yorlari

|
-jadval
Yog’‘larni rafinatsiyalashdagi chiqindi va yo‘qotishlar me’yorlari
|
bet | 27/51 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #157144 |
Bog'liq 1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va 9 -jadval
Yog’‘larni rafinatsiyalashdagi chiqindi va yo‘qotishlar me’yorlari
Rafinatsiya bosqichlari
|
Usul
|
Rafinatsiyalanmagan moyga nisbatan % da
|
|
|
Och rangli moylar (kungaboqar, soya, yeryong‘oq, makkajo‘-xori)ni gidratatsiyasi
|
Separator
qo‘llanilganda
|
1,7 F
|
―
|
Tindirgich qo‘llanilganda
|
2 F
|
―
|
Och rangli moylarni
|
Uzluksiz
|
1,25 x
|
0,1
|
Davriy
|
1,5 x
|
0,1
|
Oziqa maqsadi uchun
emulsiyali usulda paxta moyini neytrallash
|
Davriy
|
5,5 x
|
1,7
|
Uzluksiz
|
5,2 x
|
1,7
|
Missellada
|
4,3 x
|
1,7
|
texnik maqsad uchun
|
Rafinatsiyaning barcha sxemalarida
|
4 x
|
1,7
|
Oziqa salomasini neytrallash
|
Separatorli liniyada
|
1,5 x
|
0,1
|
Yuvish
|
―
|
0,2
|
0,2
|
Quritish
|
―
|
―
|
0,05
|
Oqlash
|
Davriy
|
0,4 A
|
0,1 A
|
Mexanizatsiyalashgan filtrlarda
|
0,2 A
|
0,1 A
|
Dezodoratsiya
|
|
|
|
kokos moyi
|
―
|
0,05
|
0,30
|
boshqa yog’‘ va moylar
|
―
|
0,15
|
0,05
|
YOG’‘LARNI GIDROGENLASH.
GIDROGENLASH JARAYONINING NAZARIYASI
Halq xo‘jaligining yog’‘ mahsulotlariga bo‘lgan extiyoji o‘simlik yog’‘lari, mol yog’‘lari, sariyog’‘ va shunga o‘xshash yog’‘lar hisobiga qondiriladi. Yog’‘larning bir qismigina (mol yog’‘i, sariyog’‘) qattiq holatda bo‘lib, qolgan ko‘p qismi suyuq holda bo‘ladi. O‘simlik yog’‘lari esa iqlimiy sharoitlarga qarab yer sharining turli nuqtalarida turlicha holatda tarkib topadi. Masalan, tropik mamlakatlarda palma, kokos yog’‘lari qattiq holda bo‘ladi. Kungaboqar, paxta, soya, raps va boshqa o‘simlik yog’‘lari suyuq holatda ishlab chiqariladi. Qattiq yog’‘larga bo‘lgan extiyojni o‘simlik yog’‘larini gidrogenlab salomas ishlab chiqarish evaziga qoplanadi. Qattiq yog’‘lar sanoatda katta ahamiyatga ega, ular margarin, xo‘jalik va atir sovunlar, stearin ishlab chiqarishda asosiy xomashyo hisoblanadi.
Biroq MDHda tabiiy qattiq yog’‘lar miqdori chegaralangan, suyuq o‘simlik yog’‘lari esa ko‘p miqdorda ishlab chiqariladi. Shuning uchun suyuq yog’‘lar gidrogenlanib, qattiq holga keltiriladi. Gidrogenlash mahsuloti salomas deyiladi. Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda 2 ta gidrozavod ishlab turibdi. Gidrogenlash suyuq yog’‘ tarkibidagi to‘yinmagan yog’‘ kislotalarini vodorod bilan to‘yintirishga asoslangan. Bunday jarayon natijasida to‘yinmagan suyuq yog’‘ kislotalari pirovardida to‘yingan va nisbatan yuqori haroratda suyuqlanadigan kislotalariga o‘tadi.
Gidrogenlangan yog’‘lar ishlab chiqarish texnologiyasi, shunindek uning ayrim bosqichdagi kimyoviy jarayonlar nihoyatda murakkabdir. Shu sababli yog’‘larni gidrogenlashda yuz beradigan jarayonlarning nazariy asoslarini o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
Har xil moddalarning molekulalararo kimyoviy reaksiyasining amalga oshishi uchun bunday molekulalar o‘zaro ta’sirda bo‘lishi, ya’ni reaksiyaga kirishuvchi qismi bir-biri bilan to‘qnashuvi zarur. Lekin ma’lum hajmda joylashgan va bir-biri bilan kerakli yo‘nalishda to‘qnashgan bunday molekulalarning juda oz qismigina o‘zaro ta’sirga kirishadi. Bu hol, oz miqdordagi molekulalargina energiyasining o‘zlaridagi bog‘larni o‘zgartirib yangi bog‘lar hosil qilish, ya’ni yangi birikma hosil qilish reaksiyasini amalga oshirish uchun yetarli ekanligini bildiradi. Berilgan reaksiyani amalga oshirish uchun yetarli bo‘lgan bunday aktiv molekulalarning minimal energiyasi uning aktivlash energiyasi deyiladi.
Molekulyar vodorod yuqori molekulali to‘yinmagan yog’‘ kislotalariga va suyuq yog’‘larning asosini tashkil qiluvchi ularning glitseridlariga oddiy sharoitda birikmaydi. Yog’‘ harorati ko‘tarilganda ham, shunindek bosim anchagina oshirilganda ham bunday reaksiya bormaydi.
Bunday yog’‘ kislotalariga vodorodning birikishi bu jarayonga spetsifik ta’sir ko‘rsatuvchi MAXSUS moddalar – katalizatorlar ishtirokida yuz beradi. Ularning ta’siri natijasida reaksiyaning tezlashuvi kataliz deyiladi.
Aftidan, vodorod va hatto biror-bir reaksiya natijasida “hosil bo‘lish momenti”dagi vodorod ham qo‘shbog‘larni to‘yintirish uchun energetik barer deb ataluvchi energetik qarshilikni yengish uchun yetarli aktivlikka ega bo‘lmasalar kerak. Bunday qarshilik katalizator ta’sirida ozmi-ko‘pmi darajada kamayadi.
O‘simlik yog’‘larining kimyoviy va fizik xususiyati ularning yog’‘ kislota tarkibiga bog‘liq. O‘simlik yog’‘larida ko‘p miqdorda to‘yinmagan yog’‘ kislotalar bor. (olein, linol va h.k. kislotalar), ular bitta yoki bir nechta qo‘shbog‘ga ega. Gidrogenlash jarayonida to‘yinmagan kislotalarni to‘yinishi bilan birga qo‘shbog‘larni migratsiyasi va transizomerizatsiya sodir bo‘ladi, bu esa erish harorati va yog’‘ qattiqligini oshiradi.
Masalan: olein kislotasi:
Qo‘sh bog‘larning joylashishi Ter. 0S
9-10 sis 16
trans (elaidin) 44
11-12 sis 13
trans 39
Gidrogenlashda kungaboqar, paxta, soya, raps yog’‘lari va soapstokdan ajratib olingan yog’‘ kislotalari ishlatiladi. Gidrogenlash vaqti xomashyoning kimyoviy tarkibiga va salomasning qo‘llanishiga bog‘liq. O‘simlik yog’‘larini qisman gidrogenlash bilan, erish harorati Ter-31-340C, qattiq ligi 160-320 g/sm, yod soni 62-82ga teng bo‘lgan salomas olinadi, bu salomaslar margarin, kulinar yog’‘lari ishlab chiqarishda ishlatiladi. Bundan tashqari erish harorati Ter=35-370C, qattiqligi 550-750 g/sm bo‘lgan salomaslar olinib, ular konditer mahsulotlarini ishlab chiqarishda ishlatiladi.
|
| |