Ayollik jinsiy xujayralari

Ayollik jinsiy xujayralari. Ayollarnng jinsiy bezlari bo’lib tuxum hujayralari hisoblanadi. Bu bezlar juft hujayralar bo’lib, kichik tos suyagining ichida, bachadonning har ikki tomonida joylashgan bo’ladi. Bezlarning miya qismi biriktiruvchi to’qimalardan tashkil topgan bo’lib, qon tomirlari va nerv tolalarini saqlaydi.
Tuxum bezlari – ayollar jinsiy hujayralari, ya’ni urug’lanish tufayli yangi organizm rivojlanadigan tuxum hujayralarini ishlab chiqaradi.
Tuxum bezlaridan faqatgina ayollarning jinsiy organlari faoliyatiga ta’sir ko’rsatib qolmay, balki butun ayollar organizmiga ijobiy ta’sir ko’rsatuvchi gomronlar ham ishlab chiqiladi.
8-rasm jinsiy hujayralar.
A –spermatozoid; B –tuxun hjayrasi;
1-spermatazoid boshchasi; 2-o’rta yoki bog’lovchi bo’lim; 3-spermatazoidning dumi; 4-tuxumni o’rab turuvchi follikulyarli hujayralar; 5-tuxum hujayrasining yadrosi;
Qiz bolalar tug’ilganidayoq ularning tuxumdonlarining yo’g’onlashgan biriktiruvchi to’qimali tubida-asosida yetilmagan 30000 dan 40000 gacha hujayralarni – birlamchi follikulalarni sanash mumkin. Follikulalar pufakchalar shaklidagi biriktiruvchi to’qimali po’stloq bilan o’ralgan tuxum hujayrasini o’rab turuvchi hujayralar guruhini tashkil etadi.
Tuxum hujayrasining hosil bo’lishi (ovogenez) spermatogenezdan bir qator xususiyatlari bilan farq qiladi. Tuxum hujayralari spermatozoidlarga nisbatan juda kam miqdorda yetiladilar. Yetilish jarayonida birlamchi follikulalarning katta qismi to’lig’icha rivojlanmay atrofiyaga uchrab o’ladilar. Jinsiy jixatdan voyaga yetgan ayollarning tuxumdonida rivojlanishining turli bosqichlaridagi 400-500 jinsiy yetilgan follikulalarni sanash mumkin. Odatda har oyda bitta follikula to’liq yetiladi va otalanishi qobiliyatiga ega bo’lgan tuxum hujayrasi hosil bo’ladi.
9-rasm. Ayollarning ichiki jinsiy organlari (ko’ndalang kesmasi).
1-tuxumdon; 2-graaf pufagi; 3-bachadon nayining ichki yo’li; 4-bachadon nayi; 5-nayning bachadonga qoshilish joyi; 6-bachadon tanasi bo’shlig’I; 7-bachadon bo’ni kanali; 8-bachadonning tashqi teshigi; 9-qin.
Yetilgan follikulalar tuxumdon yuzasida shishib kattalashadi, follikula devori yupqalanadi va puffakcha yoriladi. Yorilgan puffakchadan qorin bo’shlig’iga (bachadon nayining qorin teshikchasidan) tuxum hujayrasi va follikulyar suyuqlik chiqariladi. Bu jarayon ovulyasiya deyiladi.
Yorilgan pufakchani bo’shlig’i vaqt o’tishi bilan sariq rangdagi yog’li moddalar bilan (hujayralar) to’ladi. Shunday yo’l bilan ichki sekresiya bezlari rolini o’ynovchi sariq tana yuzaga keladi. Yuzaga kelgan sariq tana progesteron gormonini ishlab chiqaradi. Bu gormon yana plasentada va buyrak usti bezining po’stlog’ida ham ishlab chiqiladi.
Progesteron organizmda homilani rivojlanishi va saqlanishi uchun sharoit yaratib beradi.
Tuxum yo’llari (bachadon nayi)- juft naysimon organ bo’lib ular orqali tuxum hujayrasi tuxumdondan bachadonga o’tadi. Bachadon nayining uzunligi voyaga yetgan ayollarda 10-20 sm. har bir naychada ikkita –bachadon va qorin uchlari farqlanadi. Tuxumdonga yo’nalgan tuxum yo’lining uchi voronka shaklida kengaygan bo’lib chetlarida baxromkalari bo’ladi.
Tuxum yo’lining ichki yuzasi, hilpildoq epiteliya bilan qoplangan bo’lib uning kipriklari tuxum yo’lining qisqaruvchi muskul devorlari va qorin hamda chanoq muskullari bilan birgalikda tuxum hujayrasining bachadonga qarab harakatlanishiga yordamlashadi.
Urug’lanish paytida tuxum yo’lida tuxum hujayrasining erkaklik jinsiy hujayralari spermatazoidlar bilan qo’shilishi yuz beradi. Mana nima uchun, tuxum yo’lining o’tkazuvchanlik xususiyati buzilishi natijasida ayollar ona bo’lish imkoniyatidan mahrum bo’ladilar. Tuxum yo’llari bachadon tanasining yuqorigi chetiga tutashgan bo’ladi.
Bachadon muskulli kovak organ bo’lib ayollarning kichik tos oblastida joylashgan. Bachadonning yuqorigi ancha kengaygan qismi uning tanasi deb ataladi. Bachadon oldingi tomondan siydik pufagi, orqa tomondan esa to’g’ri ichakga tegib turadi.
Bachadon –bola tug’iladigan organ, unda homila rivojlanadi va olib yuriladi. Ichki tomondan u qon tomirlariga boy shilliq parda bilan to’shalgan bo’ladi.
Tuxum hujayrasi yetilganidan keyin va uning yorilgan puffakchasini o’rnida hosil bo’lgan sariq tananing progesteron gormoni bachadonda o’zgarishlar chaqiradi: uning shilliq pardasi qon bilan to’lib shishadi. Urug’langan tuxum hujayrasi va zarodishni rivojlanishi uchun sharoit tadbiq etiladi. Agarda yetilgan hujayra otalanmasa bir necha kundan keyin u o’ladi. Sariq tana qaytadan rivojlanishga majbur bo’ladi, ya’ni so’rilib ketadi. Shu yo’l bilan bezning sekreti progesteronni ajralishi to’xtaydi. Bachadonning ishgan va o’sib ketgan shilliq pardasi parchalanadi, yulinadi uning qon tomirlari yoriladi va qon shilliq pardaning mayda qismlari bilan bachadon tanasi va qin orqali tashqariga chiqariladi. Bu esa menstruasiyadir. (lot. mens.- oy). Bu xolat ko’pchilik qizlar va ayollarda 28 kun atrofida takrorlanib turadi.
Jinsiy sikl, ayollarda to’rt davrga bo’linadi. 1) tinchlik davri (7-8 kun mobaynida bachadonning shilliq pardasining tiklanishi yuz beradi): 2) ovulyatsiyaoldi davri. Bu davrda xomiladorlikga tayyorgarlik yuz beradi; bachadon qon bilan to’ladi, qinning shilliq pardasi kengayadi –yumshaydi: 3) sekretorli yoki ovulyatsion davr. Bu davrga xos bo’lgan jarayon bu follikulaning yetilishi va uning yorilishi, bachadonning shilliq pardasidan shillimshiq va glikogenga boy bo’lgan sekretning ajralishi yuz beradi. Ovulyatsion davr yetilgan follikulani yorilishi, undan tuxum xujayrasining chiqishi va uning bachadon nayi bo’ylab bachadonga qarab harakatlanishi bilan boshlanadi. Tuxum xujayrasining bachadon nayi bo’ylab harakatlanishida uning otalanishi yuz beradi. urug’langan tuxum bachadonga tushib, uning shilliq pardasiga yopishib oladi. Shu bilan jinsiy sikl tugaydi va homiladorlik boshlanadi. Tuxum hujayrasining nay bo’ylab bachadonga kelgunicha 3-4 kun o’tadi: 4) Ovulyatsiyadan keyingi yoki yulinish davri, bu davr o’rtacha 3-5 kun davom etadi va bu davrda bachadonning tonik qisqarishlari kuzatiladi, uning shilliq pardasi uncha katta bo’lmagan bo’lakchalarning yulinib chiqadi, bu paytda 50-150 sm3 qon ajraladi. Bu davr tuxum hujayrasi urug’lanmagandagina kuzatiladi, ayollarda esa bu davrda menstruasiya boshlanadi.
Qin – kichik tosda joylashgan uzunligi 8-9 sm.ga yaqin, kengligi 2-3 sm bo’lgan yassi (o’simtali) muskulli naychadir. Qin devori ichki tomondan juda yumshoq, yengil jarohatlanadigan va qiz bolalar xamda yosh ayollarda turli infeksion kasalliklarga chalinuvchandir.
Odatda qinda unchalik katta miqdorda bo’lmagan oq yoki biroz sarg’ish rangdagi chiqindilar bo’ladi. Qin uyat lablari orasida (kichik, ichki va katta tashqi) tugaydi.
Katta va kichik jinsiy lablar, peshonacha, klitor va qizlik pardalari tashqi jinsiy organlar xisoblanadi.
Peshonacha oldini qorin devorining pastki qismidagi, aynan shu oblastda teriosti yog’li kletchatkasini kuchli rivojlanganligi sababli do’nglik bo’lib ko’rinadi. Jinsiy yetilish davrida peshonachada junlar o’sib chiqadi.
Peshonachadan pastga qarab katta jinsiy lablar joylashgan – terining uzunchoq hosilasi bo’lib, ular orasida jinsiy yoriq (teshik) joylashgan. Har bir jinsiy lablarning pastki qismining uchinchi bo’lagi yopishqoq tiniq sarg’ish, suyuqlik ajratadi va bu suyuqlik jinsiy yoriqni namlab turadi. Katta jinsiy lablarning tashqi yuzasi junlar bilan qoplangan va katta miqdordagi ter va yog’ bezlari mavjud. Jinsiy yoriqning yuqorigi qismida unchalik katta bo’lmagan xosila klitor joylashgan, u ko’plab qon tomirlari va nerv tolalari bilan ta’minlangani sababli, juda sezuvchandir. Klitor orqasidan pastga qarab terining yupqa va nozik ikkita kichik lablar boshlanadi. Katta va kichik lablar qinga kirishni yopib turadi. Qinga kirish joyida qizlik pardasi (gimen) joylashgan. Bu yupqa parda juda ko’plab qon tomirlari va nerv tolalari bilan ta’minlangan, shu sababli gimenni yirtilishi juda og’riqlik va odatda qon oqishi bilan birgalikda kechadi. Aniqlashlaricha, qizlik pardasi yirtilguniga qadar gigiyenik rolni o’ynab qinga infeksiya tushishidan va ifloslanishidan saqlaydi.
10-rasm. Ona qornida rivojlanayotgan bolaning holati.
1-siydik pufagi; 2-bachadon, yoki bola joyi; 3-to’g’ri ichak; 4-qin.
Jinsiy xayot boshlanguniga qadar qizlik pardasida bitta yoki bir necha teshikchalar bo’lib turli shakllarda (xalqasimon, yulduzsimon, kilsimon, chachopsimon va boshqalar) bo’ladi. Qiz bolalarda, balog’at yoshiga yetganda ulardan menstruasiya davrida qon oqib chiqadi.
Juda kam hollarda qizlarda tug’ma qizlik pardasi bo’lmaydi yoki aksincha uning qalinlashib ketishi kuzatiladi. Ayrim paytlarda qizlik pardasi yoshlik paytida boshdan kechirgan infeksion kasallik tufayli qalinlashib ketishi mumkin. Qizlik pardasida teshiklar bo’lmaganida jarrohlik aralashuvi yo’li bilan menstrual qonning oqishi ta’min etiladi.
Qizlik pardasining yirtilishi birinchi jinsiy aloqa paytida yuz beradi. Tug’ish paytida bu parda to’lig’icha yirtiladi.
Otalanish. Otalanish yoki urug’lanish deb erkaklik va ayollik jinsiy hujayralarining qo’shilishi natijasida zigotaling otalangan tuxum hujayrasini hosil bo’lishiga aytiladi. Otalanish odatda ayollarning tuxum o’tuvchi yo’lining kengaygan joyida bajariladi. Qinga sperma bilan qo’yilgan spermatazoidlar kuchli faollik bilan harakatlanadi va uning tuxum o’tkazuvchi yo’liga tushadi va ulardan biri yetilgan tuxum hujayrasi bilan uchrashadi. Bu yerda spermatazoidlardan biri (juda ko’pchilikdan) tuxum hujayrasiga joylashib olib uni otalantiradi.
Otalanish jarayonida ikkita asosiy bosqichni farqlash zarur bo’ladi:
-
tuxum hujayra po’stlog’i orqali spermatazoidni kirishi va;
-
har ikkala hujayraning yadrolari qo’shiladi. Spermatazoid tuxum hujayrasiga erkaklik jinsiy hujayra xromosomalarida kodlangan erkak organizmiga xos bo’lgan irsiy xususiyatlarni olib kiradi.
2.3. Otalangan tuxum hujayrasining, homilaning va bolaning rivojlanishi.
Otalangan tuxum rivojlanishda davom etish bilan birga, tuxum yo’li orqali bachadonga qarab harakatlanishda davom etadi va faqat 3-6 kundan keyingina o’sha joyga yetib boradi.
Otalangan tuxum birinchi 3-4 kunlari bachadondagi harakatiga binoan tuxum hujayrasining maydalanishi boshlanadi.Otalangan urug’ bo’lina boshlaganidan keyin uni embrion deb ataladi.
Otalangan hujayraning maydalanishi juda sekin boradi va 4-kunga kelib zarodish 7-12 tagacha blastomerlardan iborat bo’ladi. (biostomerlar –maydalanish natijasida hosil bo’ladigan hujayralar).
Otalangan hujayra bachadonga kirganidan boshlaboq maydalangan tuxumning tashqi qatlami –trofoblastlarga va ichki qatlami esa – embrioblastlarga aylanadi. Embrioblastdan homila hosil bo’ladi. Trofoblast bachadonida homilani implantasiyasini va oziqlanishini ta’minlovchi po’stloq vazifasini bajaradi. Dastavval, trofoblastdan o’simtalar (so’rg’ichlar) hosil bo’lib avvaliga ular homilani yuzasini to’liq qoplaydi va qon tomirlari saqlamaydi. Trofoblast hujayralari bachadon hujayralarini parchalovchi fermentsimon modda ajratadi.
Tuxumdon gormonlari bilan tayyorlangan homila o’simtalari bachadonning shishgan shilliq pardasiga joylashib olib juda jadal o’sadilar va juda tez zarodish ustida birikadilar.
Bachadonning shilliq pardasi trofoblastning fermentsimon moddasi bilan eriganidan keyin homila atrofida to’qimalarning parchalanishi yuz beradi., parchalanish mahsulotlari o’z navbatida oziqlanish muhiti bilan xizmat qiladi. Implantasiyadan (bachadon devorlariga joylashib olganidan) keyin homila juda tez o’sadi va rivojlanadi. Shu paytdan boshlab homilaning tashqi po’stlog’ini o’simtali (surg’ichli) po’stloq yoki xorion deb ataydilar.
Bachadoning o’simtalari bilan shilliq pardasi orasida surg’ichlararo bo’shliq xosil bo’ladi. Unda to’qimalar parchalanishining maxsulotlari va shilliq pardaning jarohatlanishidan quyilayotgan ona qoni aylanib turadi, aynan ana shu qondan homila barcha to’yimli moddalarni oladi
Agarda bachadondagi homila mo’tadil rivojlansa mensturasiya to’xtaydi, sariq tana esa 5-6 oy mobaynida yo’qolmaydi. Sariq tana o’sishda davom etadi va o’zining kuchayuvchi gormonal ta’siri bilan homilaning o’sishiga yordam beradi va tuxumdonda tuxum hujayrasining yangidagan yetilishicha qarshilik ko’rsatadi.
Homiladorlikni ikkinchi oyida xorionni bir tomonidagi surg’ichlar yo’qoladi (silliq xorion xosil bo’ladi), bachadon devoriga yo’nalgan zarodish joylashgan tomonidan esa aksincha surg’ichlar juda kuchli o’sib qalinlashib ketadi. Xorinonning bu qismi (shoxchali xorion) homiladorlikning 8-11 nchi xaftasida bola joyining asosiy qismiga ya’ni yo’ldoshga aylanadi. Xorion surg’ichlari yo’ldoshning asosiy va bosh massasini tashkil etadi. Yo’ldoshning boshqa qismi qatlamini xosil qiladi, yo’ldoshning shakllanish davrini –yo’ldoshlanish davri deb yuritiladi.
Shu davrdan boshlab rivojlanayotgan zarodish homila deb ataladi.
Yo’ldosh – homila bilan ona organizmini bog’lab turuvchi organ bo’lib u orqali homilani oziqlanishi, uning nafas olishi va ajratish funksiyalari bajariladi. Yo’ldosh orqali homilaga ona qonidagi katta miqdordagi turli tuman himoya vazifasini bajaruvchi immun tanachalar (antitanalar) o’tadi. Homiladan kindik chiqadi (uzunligi 50-60 sm yo’g’onligi 1,5-2 sm bo’lgan qon tomirlari o’rimi). Kindiklar bir uchi bola joyi bilan va ikkinchi uchi esa bachadon devoriga bog’lanadi. Shunday qilib homila bilan ona organizmi orasidagi bog’liqlik bola joyi va kindik orqali bajariladi. Bachadonda rivojlanayotgan homila maxsus pardalar orasida joylashgan bo’ladi, bu pardalar xuddi xalta holatida bo’lib ichida homilaoldi suvlari bilan to’la bo’ladi. Bu suvlar homilani xaltada bemalol harakatlanishini homilani tashqi jarohatlanishdan va infeksiyadan himoyasini hamda tug’ish aktini mu’tadil kechishiga yordam beradi.
Mo’tadil homiladorlik 9 oy davom etadi. Bu davr mobaynida otalangan tuxumdan mikroskop ostidagina ko’rish mumkin bo’lgan o’lchamdagi hujayradan vazni 3 kg va undan ham yuqori bo’lgan bo’yi 50-52 sm.li bola rivojlanadi, homiladorlik tug’ish bilan tamomlanadi. Bachadonning muskullarini kuchli qisqarishi natijasida bola kichik chanoqga (tosga) itariladi, so’ngra qorin pressining muskullari qisqaradi va bola yorug’ dunyo yuzini ko’radi.
Bu paytda ona va bola pulslanib turgan kindik bilan bog’langan bo’ladi. Shifokor yoki akusher avval kindikni qoringa yaqin joyidan maxkamlab bog’laydi, so’ngra esa bog’dan keyin kesadi. Bolada o’pka bilan nafas olish yuzaga keladi. Bola tug’ilganidan keyin biroz vaqt o’tgach bachadon bo’shlig’idan yo’ldoshni tashkil qiluvchi pardalar (posled, yo’ldosh) ajralib chiqadi.
Tug’ishdan keyin bir necha hafta o’tgach (ayrim vaqtda bir necha oydan keyin) tuxumdondan tuxum hujayrasining yetilishi yana boshlanadi, ya’ni yana navbatdagi menstruasiya holatlari kuzatila boshlaydi. Ayol yana homilador bo’lish imkoniga ega bo’ladi.
2.4. Irsiyat va muhit
Embrionning rivojlanish bosqichlari orasida eng jarohatlovchi bosqich bo’lib, uning ona organizmi bilan uning bog’lanishining shakllanish davri hisoblanadi. (implantasiya bosqichi va yo’ldoshning shakllanish bosqichi) .
Homilaning rivojlanishidagi eng kritik va dastlabki noqulay davr bo’lib tuxum hujayra otalanganidan keyingi birinchi va ikkinchi haftaning boshlanish vaqti hisoblanadi.
Rivojlanishning 3-5 haftalari ham noqulay davrning ikkinchisi hisoblanadi va u odam embrionining ayrim organlarining hosil bo’lishi bilan bog’liq bo’ladi. Bu davrlarda o’lim bilan birgalikda mahalliy mayib-majruhlik va rivojlanish xastaliklari kuzatiladi. Odamlarda bola joyining (yo’ldosh) organ shaklida hosil bo’lishi homilani rivojlanishining 8-11 xaftalariga kuzatiladi, bu uchinchi kritik davr hisoblanadi. Bu davrda homilada umumiy anomaliyalar va qator tug’ma kasalliklar ham yuzaga chiqishi mumkin.
Embriogenezda odatda erkak jinsdagi homilalar yuzaga keladi. Homilaning rivojlanishini 1-oyida erkak jinslilar ayol jinslilarga nisbatan 6 martaga ko’p bo’ladi. Homiladorlik mobaynida erkak jinsdagi embrionlarning ko’pchiligi o’ladi, natijada jinslar orasidagi nisbat tenglashadi.
Rivojlanishning kritik davrlarida homilaning kislorod bilan va to’yingan moddalar bilan ta’minlanishining yetarli bo’lmasligiga, sovuqga, issiqga, ionlanuvchi radiasiyaga juda sezuvchan bo’ladi. Agar homilaning qoniga uning organizmi uchun zararli bo’lgan u yoki bu moddalarning (dorivor moddalar, alkogol,) va ona organizmida hosil bo’ladigan boshqa zaharli moddalar bolaning rivojlanishini juda jiddiy buzilishiga olib keladi; o’sishning sekinlashishi yoki to’xtashi, ayrim majruhliklarning paydo bo’lishi, zarodishning ko’plab o’lishiga olib keluvchi, onaning och qolishi yoki ovqatlarning kamligi tufayli vitaminlar, aminokislotalar kabi komponenlarning yetishmasligi homilani o’limiga yoki turli anamaliyalarga olib keladi.
Infeksion kasalliklar homilaning rivojlanishi uchun jiddiy xavf tug’diradi. Homilaga qizamiq, gripp, poliyemelit, tepki, chechak kabi kasalliklarning viruslarini ta’siri odatda homiladorlikning birinchi oylarida namoyon bo’ladi.
Dizenteriya, xolera, kuydirgi, sil, sifilis terlatma kabi kasalliklar odatda homiladorlikni ikkinchi yarmida, oxirgi 3 oyida ta’sir qiladi.
Rivojlanayotgan organizmga juda kuchli ta’sir ko’rsatuvchi omillardan yana biri ionlanuvchi nurlanish hisoblanadi. Radiasiyaning homila organizmiga bilvosita ta’siri (ona organizmi orqali) ona organizmining fiziologik funksiyalarning umumiy buzilishi hamda yo’ldoshning hujayra va to’qimalarida boshlangan o’zgarishlar bilan bog’liq bo’ladi. Nurlar ta’siriga juda sezuvchan organlar bo’lib asab tizimi va qon hosil qiluvchi organlar hujayralari hisoblanadi.
Shunday qilib, homila tashqi muhitning shart-sharoitlarining o’zgarishiga, ayniqsa ona organizmida kechayotgan o’zgarishlarga juda sezuvchandir.
Juda ko’plab tadqiqot ishlarining natijalari shuni ko’rsatadiki, homilaga tashqi va ichki muhitning salbiy ta’siri faqatgina ona organizmi bilangina emas, balki ota organizmi orqali ham ta’sir ko’rsatishi mumkin ekan.
Erkaklarning to’la qiymatli oziqlanmasligi va turli infeksion kasalliklari (ayniqsa sifilis, sil, bursellyoz va boshq.) yoki kimyoviy agentlar spermatazoidlarni hayotchanligini susaytirishi yoki ularning yetilishini to’xtatishi mumkin. Erkaklar organizmi va uning avlodining rivojlanishiga nurlar energiyasi o’ta kuchli salbiy ta’sir ko’rsatadi. Nur ta’sirida erkakli jinsiy hujayralari tarkibidagi xromosomali apparat hujayralarining jarohatlanishini chaqiradi. Buning oqibatida bolalar ko’pchilik holatlarda o’lik tug’iladilar. Tirik tug’ilgan bolalarning yuragining tuzilishida, tomirlar, miya va boshqa organlar faoliyatida qo’pol buzilishlar kuzatiladi.
Ota yoki ona alkogolizm bilan shug’ullanganlarida homilaning rivojlanishi ko’p buzilishlarga uchraydi. Surunkali alkogol iste’mol qiluvchilarda bolalar ko’pincha aqliy jihatdan zaif bo’lib tug’iladilar. Alkogol odatda otalanguncha qadar ham, rivojlanayotgan homiladagi jinsiy hujayralarga jiddiy salbiy ta’sir qiladi.
III BOB. ASAB TIZIMI FIZIOLOGIYASI
3.1. Asab tizimining umumiy tuzilish rejasi va rivojlanishi
Asab tizimining ahamiyati. Asab tizimi ayrim organlar va organlar tizimlari orasidagi o’zaro aloqani bog’lash yo’li bilan organizmdagi bajarilayotgan funksiyalarni yaxlitligini ta’minlaydi. U turli organlar faoliyatini boshqaradi va koordinasiyalaydi, butun organizm faoliyatini yaxlit tizim singari tashqi va ichki muhitni o’zgaruvchan sharoitiga moslaydi. Asab tizimining yordamida tashqi atrof-muhitdan va ichki organlardan turli-tuman qo’zg’atuvchilarni qabul qilish va uning taxlilini bajaradi, hamda ushbu qo’zg’alishlarga javob reaksiyasini qaytaradi.
Organizm funksiyalarining asabli boshqarilish mexanizmlari gumoralli boshqarilishga nisbatan ancha takomillashgan hisoblanadi. Bu esa quyidagicha ta’minlanadi: birinchidan qo’zg’alish asab tizimi bo’ylab juda tez tarqaladi (sekundiga 100-120 m.gacha) ikkinchidan nerv impulslari aniq organlarga keladi va shuning uchun ham asab tizimi orqali bajariladigan javob reaksiyalari funksiyalarni gumoralli boshqarilishiga nisbatan faqatgina juda tez yetib bormasdan balki juda aniq ham bajariladi.
Shu bilan birga shuni qayd qilish kerakki, organizmni tashqi muhit shart-sharoitlariga to’lig’icha va nozik moslashishini boshqarilishi asab va gumoral mexanizmlarni o’zaro aloqasi bilan bajariladi.
Asab tizimining umumiy tuzilish rejasi. Asab tizimi funksional holati va tuzilishiga qarab periferik va markaziy asab tizimlariga farqlanadi. Markaziy asab tizimi bosh va orqa miyalardan tashkil topgan. Bosh miya, miya qutisi ichida joylashgan bo’lsa, orqa miya esa umurtqa pog’onasi kanalida joylashgan. Bosh va orqa miyalar ko’ndalangiga kesilganda ancha qoramtir rang ko’k moddasi va ancha yorug’ oqimtir rang –oq moddalari ko’rinib turadi. Ko’k moddasi nerv hujayralarining tanalari bilan hosil bo’lgan bo’lsa, oq moddasi miyelin po’stlog’i bilan qoplangan nerv tolalarining yig’ilishidan hosil bo’ladi.
Asab tizimining periferik qismi bosh va orqa miyadan tashkariga chikib gavdaning turli organlariga yunalgan nerv tolalari bogidan iborat buladi. Ularga nerv tugunlari yoki gangliyalar bosh va orљa miyadan tashqaridagi nerv hujayralarining bog’lari ham kiradi.
Asab tizimi yaxlit holatda faoliyat ko’rsatadigan neyronlar – asab tizimining funksional va tuzilish birligi hisoblanadi. Neyron – u murakkab tuzilishga ega yuqori darajada tabaqalashgan asab hujayrasi bo’lib, qo’zg’alishni qabul qiladi, qayta ishlab ularni gavdaning turli organlariga o’tkazadi. Neyronlar funksiyasining murakkabligi uning tuzilish xususiyatlari bilan ta’minlanadi. Unda tana, bitta uzun kam tarmoqlanuvchi o’simta akson va bir necha kamta tarmoqlanuvchi o’simtalar – deadritlarga farqlanadi.
Akson o’zining bir necha santimetrdan 1-1,5 m.gacha bo’lgan uzunligi bilan ajralib turadi. Aksonning oxirgi uchi katta miqdordagi o’simtalarga shoxlanadi va qaysiki bitta akson yuzlab hujayralar bilan bog’lanishi mumkin.
11-rasm. Neyronlarning chizmasi:
A-markazga intiluvchi neyron; B-markazga qochuvchi neyron;
1-dendritlar; 2-sinapslar; 3-mionevralli apparat.
Dendritlar – kalta, kuchli shoxlanuvchi o’simtalardir. Bitta hujayrada 1 dan 1000 tagacha dendritlar mavjud. Asab tizimining turli qismlarida neyronlarning tanasi turli o’lchamlarda bo’ladi (uning diametri 4 dan 130 mk.gacha) va shakli ham har xil (yulduzsimon, doirasimon, ko’pburchakli) bo’lishi mumkin.
12-rasm. Neyronlarning tanasida va uning dendritlarida sinapslarning joylanishi(Xaach va Barr bo’yicha)
Aksonning tanasi membrana bilan qoplangan bo’lib, barcha hujayralar singari sitoplazma, yadrosi bitta yoki bir necha yadrochalari bilan, mitoxondriy, ribosoma, Goldji apparati va endoplazmatik turlarini saqlaydi.
Asab hujayralari o’zlariga tushayotgan axborotlarni qabul qiladi va ularni qayta ishlaydilar. Hujayralarning tanasi o’simtalariga nisbatan
13-rasm. Sinapslarning submikroskopik tuzilishi.
1-sinaps oldi membranasi; 2-sinaps orti membranasi; 3- sinaps bo’shlig’i;
4-sinaps pufakchalari; 5-neyroprotofibrillar; 6-mitoxondriyalar.
trofik funksiyani bajaradi, ya’ni ulardagi moddalar almashinuvini boshqarib turadi. Mana shu sababli ham hujayra tanasidan aksonning ajratilishi (masalan poliyemilitda) yoki asab hujayrasining o’lishi aksonlarnng qayta tiklanishiga olib keladi. Reseptorlardan yoki boshqa neyronlardan hujayra tanasiga qarab qo’zg’alish dendritlar bo’ylab tarqalganda aksonlar bo’ylab esa signallar boshqa neyronlarga yoki ishchi organlarga o’tkaziladi, aniqlanishicha 30 dan 50 % gacha bo’lgan asab tolalaridan axborotlar markaziy asab tizimiga beriladi. Dendritlarda mikroskopik o’lchamlarga ega bo’lgan o’simtalar (shipiklar) bo’lib, ular boshqa nitronlar bilan tutashuvchi joyni yuzasini jiddiy darajada oshiradi. Bundan o’simtalar bosh miya katta yarim sharlari po’stlog’i hujayralarida maxsus rivojlanishga ega.
Nerv tolalari. Asab hujayralarining po’stloq bilan qoplangan o’simtalari nerv tolalari deb ataladi. Nerv tolasining markazidan nerv hujayrasi tanasidan biroz masofadan miyelin po’stlog’i bilan qoplangan turuvchi (50-100 mk) silindr o’qi o’tadi, va bunday nerv tolasi mag’izli yoki miyelinlashgan nerv tolasi deb yuritiladi. Tanani o’zini innervasiya qiluvchi juda ko’plab (muskullar, bog’lar, paylar, suyakning ustki qismi) nervlar mag’izli nervlar hisoblanadi.
14-rasm. Teridagi retseptorlarning turlari.
1-bosimga reaktsiya qiluvchi retseptr; 2-taktil; 3-sovuqqa; 4-og’riqqa; 5-jun piyozchasi atrofidagi nerv tolalarining uchlari
Miyelin yengil sarg’ich rangga ega bo’lganligi sababli, mag’izli tolalar yorug’roq ko’rinadi.
Mag’izsiz nerv tolalari miyelin po’stlog’iga ega emas, ammo ular bir-biridan faqat yupqa aniq tuzilishga ega bo’lmagan endotelial po’stloq bilan izolyasiyalangan bo’ladi (Shvann). Mag’izsiz nerv tolalari ingichka va odatda vegetativ asab tizimining nervlarida uchraydi.
Miyelinli po’stloq mag’izli nervlarda ma’lum, aniq uzunliklarda uzilishlar hosil qiladi va silindr o’qini usti ochiq qoladi. Buni Ranvye uzilishlari deyiladi.
Neyronlarning morfofunksional tashkil bo’lishini yoshga oid o’zgarishi. Nerv hujayralarining embrional rivojlanishining dastlabki bosqichlarida ular uchun xarakterli bo’lgan belgi uncha ko’p bo’lmagan sitoplazma bilan o’rama katta yadroning mavjudligidir. Rivojlanish jarayonida yadroning nisbiy hajmi kichrayadi. Embrional rivojlanishning 3-oyida aksonlarning o’sishi boshlanadi. Dendritlardagi tikanlar odatda tug’ilishdan keyin rivojlanadi.
Miyelin po’stlog’ining o’sishi nerv tolalari bo’ylab qo’zg’alishni o’tkazish tezligini oshiradi va buning natijasi singari neyronlarni qo’zg’aluvchanligi ham oshadi.
Miyelinlashish jarayoni hammadan oldin, periferik nervlarda, so’ngra orqa miya tolalari, bosh miyaning dastak qismi, miyacha nervlari shunday holatga uchrasa, eng oxirida bosh miya katta yarim sharlari tolalari uchraydi. Harakat nerv tolalari bola tug’ilgan paytdayoq miyelin po’stlogi bilan qoplangan bo’ladi. 3 yoshga kelib barcha nerv tolalarining miyelinlashuvi tamom bo’lsada, miyelin po’stlog’i va silindr o’qining o’sishi 3 yoshdan keyin ham davom etadi.
Nerv. Ustidan biriktiruvchi to’qimali po’stloq bilan qoplangan nerv tolalarining yig’indisi nerv deb ataladi. Agarda nerv tolalarining tarkibida markaziy asab tizimidan innervasiya qilinadigan organik qo’zg’alishni o’tkazuvchi nerv tolalari yig’ilgan bo’lsa bunday nervlar markazdan qochuvchi yoki efferent tolalar deb ataladi.
Yana sezuvchi nerv tolalaridan iborat bo’lgan nervlar ham bo’lib, ular bo’ylab qo’zg’alish markaziy asab tizimiga qarab tarqaladi. Bunday nervlar markazga intiluvchi yoki afferent nervlar deb ataladi.
Ko’pchilik nervlar aralash nervlar bo’lib ularning tarkibiga ham markazga intiluvchi ham markazdan qochuvchi nervlar kiradi.
Ta’sirlanuvchanlik. Ta’sirlanuvchanlik deb ta’sirotchilar ta’sirida tirik tizimlarning fiziologik tinchlik holatidan faoliyat holatiga o’tishiga aytiladi. Bu paytda u yoki bu ish bajariladi, harakat yuz beradi, turli kimyoviy moddalar birikmalar hosil bo’ladi.
Ta’sirotchilar tabiatiga ko’ra fizik (harorat, bosim, yorug’lik, tovush) fizik-kimyoviy (osmotik bosimni muhitni faol reaksiyasini elektrolit tarkibini, kolloidli holatni) o’zgarishi va kimyoviy (ximiyaviy moddalar, oziqa, moddalar almashinuvini maxsulotlari va h.z) ta’sirotchilarga farqlanadi.
Hujayralarning tabiiy qo’zg’atuvchilari bo’lib, ularning faoliyatini chaqiruvchi nerv impulslari hisoblanadi.
Qo’zg’aluvchanlik. Nerv hujayralari va muskul to’qimalari qo’zg’atuvchilar ta’siriga tezlikda reaksiya qilish bilan moslashadi. Bu to’qimalarning hujayralari qo’zg’aluvchan deb atalsa, ularning ta’sirotga qo’zg’alish bilan javob berishi qo’zg’aluvchanlik deyiladi. Qo’zg’aluvchanlikni o’lchami bo’lib ta’sir pog’onasi hisoblanadi – ya’ni qo’zg’alish chaqira oladigan ta’sirotchining eng kam (minimal) kuchi tushuniladi.
Qo’zg’alish hujayraning bir joydan ikkinchi joyga bir hujayradan boshqasiga o’tishi bilan tarqalish xususiyatiga ega.
Odatda qo’zg’alish qator kimyoviy fizikaviy; fiziko-ximik funksional va elektrik hodisalar bilan xarakaterlanadi. Qo’zgalishni eng asosiy belgilaridan biri bo’lib, hujayra membranasi yuzasining elektr holatlarini o’zgarishi xisoblanadi. Aynan elektr hodisalar qo’zg’aluvchan to’qimalardan qo’zg’alishni o’tishini ta’minlaydi.
Bioelektrik hodisalar. Qo’zg’alishni yuzaga kelishi va uning tarqalishi bioelektr hodisalar deb ataluvchi tirik to’qimalardagi elektr zaryadlarini o’zgarishiga bog’liq bo’ladi.
Hujayraning tashqi yuzasi bilan uning sitoplazmasi orasida, ya’ni hujayra membranasining har ikki tomonida tinchlik holatida potensiallar farqi hosil bo’ladi (60-90 mV yaqin), hujayra yuzasi sitoplazmaga nisbatan musbat zaryadlangan bo’ladi. Potensiallarning bu farqni tinchlik potensiali yoki membranalar potensiali deyiladi. Membranalar potensialining o’lchami turli to’qimalarning hujayralari uchun turlichadir. U qancha katta bo’lsa, hujayraning funksional ixtisoslashuvi shuncha yuqori bo’ladi. U nerv va muskul to’qimalarning hujayralari uchun –80=90 mV ni, epitelial to’qimalar uchun –18-20 mV ni tashkil etadi.
Potensiallarning bunday farqining hosil bo’lishiga xujayra membranasining tanlab o’tkazuvchanlik xususiyati sabab bo’ladi. Shuning hisobiga hujayra ichidagi sitoplazmada kaliy ionlari 30-50 barobar ko’p bo’lsa natriy ionlari 8-10 martaga va xlor ionlari 80 martaga hujayra yuzasidagidan kam bo’ladi. Tinchlik holatida hujayra membranasi kaliy ionlari uchun natriy ionlariga nisbatan juda o’tkazuvchan bo’ladi, va kaliy ionlari membranadagi teshikchalar orqali uning yuzasiga chiqadi.
Musbat zaryadlangan kaliy ionlarining sitoplazmadan hujayra yuzasiga diffuziyalanishi membrananing tashqi yuzasiga musbat zaryadlarni o’tishiga sabab bo’ladi.
Shunday qilib, tinchlik paytida hujayraning yuzasi o’zida musbat zaryadlarni olib yursa, membrananing ichki yuzasi amalda membrana orkali o’tmaydigan xlor ionlari, aminokislotalar va boshqa organik ionlar hisobiga manfiy zaryadlanib koladi.
Agar nerv yoki muskul tolasining ma’lum qismini yetarlicha kuchli qo’zg’atuvchi bilan ta’sirlasak, bu qismda membrana potensiallarini tez o’zgaruvchan shaklda namoyon bo’luvchi qo’zg’alish yuzaga keladi va bu harakat potensiali deb ataladi.
Harakat potensiallarining yuzaga kelishiga asosiy sabab membranalarning ionlarni o’tkazuvchanligini o’zgarishidir. Ta’sirotchi ta’sir etganda hujayra membranasining natriy kationlari uchun o’tkazuvchanligi oshadi. Endi natriy ionlari hujayra ichiga tushadi,ya’ni, birinchidan ular musbat zaryad bilan zaryadlanganligi uchun ularni elektrostatik kuch ichkariga tortadi, ikkinchidan hujayra ichida ularning konsentrasiyasi unchalik katta emas, tinchlik paytida hujayra membranasi bu ionlar uchun kam o’tkazuvchan buladi.
Ta’sirotchilar ta’siri membrananing o’tkzauvchanligini o’zgartiradi va musbat zaryadlangan natriy ionlari oqimini hujayra tashqarisidan sitoplazmaga va kaliy ionlari oqimini hujayradan tashqariga qarab harakatlanishini jiddiy darajada oshiradi. Natijada, membrana potensiallarini o’zgarishi yuzaga keladi (potensiallarning membranali farqini pasayishi va hattoki boshqa belgili potensiallar farqini hosil bo’lishini ham yuzaga keltirishi mumkin – (depolyarizasiyalanish fazasi). Membrananing ichki yuzasi musbat zaryadlanib qoladi, ichki yuzasi esa musbat zaryadlangan natriy ionlarini yo’qotish hisobiga –manfiy zaryadlanadi. Aynan shu vaqtda harakat potensialining eng cho’qqisi qayd etiladi. Harakat potensiallari membranalarning depolyarasiyasi kiritik (pog’ona) darajaga yetgan paytda yuzaga keladi.
Natriy ionlari uchun membranalarning o’tkazuvchanligini ortishi uncha uzok vaqt davom etmaydi. Bulardan keyin hujayralarda natriy ionlari uchun membrananing o’tkazuvchanligi yana pasayishini kaliy ionlari uchun esa yana ortishini chaqiruvchi tiklanish jarayonlari boshlanadi. Kaliy ionlari musbat zaryad bilan zaryadlanganligi sababli, hujayradan chiqib hujayra ichidagi va tashqarisidagi dastlabki nisbatni yana tiklaydi (repolyarizasiya fazasi).
Qator ta’sirlashlar natijasida hujayra ichida natriy ionlarining jamlanishi kuzatilmaydi, chunki «natriy nasosi» deb ataluvchi maxsus biokimyoviy mexanizmlar ta’siri hisobiga doimiy ravishda ularning evakuasiyasi davom etadi. «Natriyli-kaliyli» nasos yordamida kaliy ionlarini faol transport qilinishi haqidagi ma’lumotlar ham mavjud. Bu «nasos» membranada fermentlar tizimi holida bo’lib nerv tolalaridan bu tizim natriy, kaliy, magniy ionlari bilan faollashadi. «Nasos» ishini bajarilishi uchun energiya manbai bo’lib ATF xizmat qiladi.
Ionlarning bir tekisda tarqalmasligi bilan ta’min etiladigan hujayralarning bioelektrik xususiyatlari hujayralarning qo’zg’alish jarayonida bosh rolni o’ynaydi.
Qo’zg’alishni o’tkazilishi. Yuzaga kelgan qo’zg’alish nerv tolalari bo’ylab tarqaladi, boshqa hujayralarga yoki o’sha hujayralarning boshqa qismlariga ham o’tadi. Bitta hujayrada yoki uning biron qismida hosil bo’lgan potensiallarning ta’siri qo’zg’alishni o’tkazilishini ta’min etadi, bu esa o’z navbatida qo’shni qismlarda qo’zg’alish chaqiruvchi qo’zg’atuvchi bo’lib qoladi.
Mag’izli nerv tolalarining miyelinli po’stlog’i kuchli qarshilik ko’rsatish xususiyatiga ega va tok ionlariga qarshilik ko’rsatadi, natijada u o’ziga xos elektr izolyatori hisoblanadi. Miyelinlashgan tolalardagi qo’zg’alish uning miyelin bilan qoplanmagan qismlaridagina, ya’ni Ranvye uzilishlarida hosil bo’ladi. Mag’izli tolalarda qo’zg’alishlar bitta Ranvye uzilishidan ikkinchisiga sakrab-sakrab o’tish yo’li bilan tarqaladi. Qo’zgalish tolaning po’stloq bilan qoplangan qismidan «sakrab o’tish» ikkinchi qismiga o’tadi. Bu holatni mag’izli nerv tolalari bo’ylab qo’zgalishni katta tezlikda (120 m/s.gacha) o’tishi bilan tushuntiriladi.
Mag’izsiz nerv tolalari bo’ylab qo’zg’alish sekin (1 dan 30 m/s.gacha) tarqaladi. Bu esa nerv membranasida bajariladigan va faoliyat potensiallarini yuzaga kelishiga olib keluvchi ionli jarayonlar tolaning uzunligi bo’ylab har bir uchastkasidan o’tadi. Qo’zg’alishni o’tish tezligi bilan nerv tolasining orasida ma’lum bog’liqlik mavjud: tola qanchalik yo’g’on bo’lsa, qo’zg’alish shuncha tez o’tadi.
Qo’zg’alishni sinapslardan o’tishi. Qo’zg’alishlar bir nerv hujayrasidan ikkinchi nerv hujayrasiga qarab faqat bir yo’nalishda o’tkaziladi: neyronning bir aksonidan hujayra tanasiga va neyronning boshqa dendritlariga o’tadi.
Ko’pchilik neyronlarning aksonlari boshqa nerv hujayralariga kelib shoxlanadi va shu hujayralarning tanasida va ularning dendritlarida o’zlarining juda ko’plab uchlarini hosil qiladi. Bunday kontaktlarning joylari sinapslar deb ataladi. Aksonlarning uchlari muskul tolalarida ham, bez hujayralarida ham hosil bo’ladi. Bitta neyron tanasida 100 ta va undan ham ko’p, bitta neyronning dendritlarida esa bir necha mingta bo’ladi. Bitta nerv tolasi ko’plab nerv hujayralarida 1000 tagacha sinapslar hosil qilishi mumkin.
Sinapslar murakkab tuzilishga ega. U ikkita-sinapsoldi va sinapsorti membranalaridan hosil bo’lib, ularning orasida sinaps bo’shlig’i mavjud. Sinapsning sinapsoldi qismi nerv uchlarida joylashgan bo’ladi. Nerv uchlari markaziy asab tizimida tugmacha, tikancha yoki toshmachalar shaklida bo’ladi. Har bir sinaptik tugmacha sinapsoldi membranasi bilan qoplangan bo’ladi. Sinapsosti membranasi neyronning tanasida yoki dendritlarda joylashgan bo’lib, ularga nerv impulslari o’tkaziladi. Sinapsoldi joyida ko’plab mitoxondriylar jamlangan bo’ladi.
Sinapslar orkali qo’zg’alish kimyoviy yo’l bilan sinaptik toshmalarda saqlanuvchi sinaptik pufakchalar maxsus moddalar –oraliq yoki mediatorlar yordamida o’tkaziladi. Turli sinapslarda turli mediatorlar ishlab chiqiladi: asetilxolin, adrenalin yoki noradrenalin ko’proq ishlab chiqiladi.
Sinapslardan qo’zg’alishlarni o’tkazilish mexanizmi qanday bajariladi? Nerv impulslarining sinapsoldi uchlariga kelishi bilan bir vaqtda sinaps bo’shlig’iga to’g’ridan-to’g’ri uning yaqinida joylashgan sinaptik pufakchalardan meliatorni chiqarilishi bilan boshlanadi. Sinaptik bo’shliqning o’lchami juda kichik bo’lganligi sababli mediatorlar sinapsosti membranasiga juda tez yetib beradi va uning moddasi bilan o’zaro aloqada bo’ladi. Bunday aloqa tufayli sinaps orti membranasining tuzilishi vaqtincha o’zgaradi, uning o’tkazuvchanligi natriy ionlari uchun ortadi, bu esa ionlarning harakatlanishiga olib kelganligi sababli, qo’zg’atuvchi sinapsorti potensialini yuzaga keltiradi. Bu potensial ma’lum o’lchamga yetganidan keyin tarqaluvchi qo’zg’alish – harakat potensiali hosil bo’ladi.
Bir necha millisoniyalardan keyin mediatorlar maxsus fermentlar ta’sirida parchalanadi.
Hozirgi paytda ko’plab neyrofiziologlar orqa miyada va bosh miyaning ayrim qismlarida bir-biridan sifat jihatidan farqlanuvchi – qo’zg’atuvchi va tormozlovchi sinapslar mavjudligini tan olishdi.
Taxmin qilinishicha, maxsus tormozlovchi neyronlar aksonlarining nerv uchlarida navbatdagi neyronlarga tormozlovchi ta’sir ko’rsatuvchi favquloddagi mediatorni ajratadi. Bu mediatorning tabiati haligacha to’liq aniqlanmagan, Ayrim mualliflar bosh miya katta yarim sharlari po’stlog’ida xuddi shunday mediator bo’lib gamma-aminomoy kislotasi bo’lsa kerak deb hisoblashadilar.
Tormozlovchi neyronlarning aksonlari bo’ylab kelayotgan impulslar ta’siri ostida sinaps bo’shlig’iga sinapsorti membranasida o’ziga xos o’zgarishlar chaqiradigan mediator ajraladi. Tormozlovchi mediator sinapsorti membranasining moddasiga ta’sir ko’rsatib, uning kaliy va xlor ionlari uchun o’tkazuvchanlik xususiyatini oshiradi. Hujayra ichidagi anionlarning nisbiy miqdori ortadi, natijada qo’zg’atuvchi sinapslardagidan farqli o’laroq membrananing ichki zaryadlarini o’lchami kamaymaydi, aksincha sinapsorti membranasida ichki zaryadlarni ko’payishi kuzatiladi. Uning giper qutblanishi (giperpolyarizasiyasi) amalga oshadi bu esa tormozlovchi sinapsorti potensialini hosil bo’lishiga olib keladi, natijada tormozlanish yuz beradi.
Har bir nerv hujayrasida ko’plab qo’zg’atuvchi va tormozlovchi sinapslar joylashgan bo’lib ularning o’zaro aloqasi uchun sharoit yaratilganligi hisobiga turli xarakterda kelayotgan impulslarga mos holdagi javob reaksiyalari beriladi.
3.2. Refleks, asab faoliyatining asosiy shakli ekanligi.
Refleks haqida tushuncha. Asab faoliyatining asosiy shakllaridan biri bo’lib reflekslar hisoblanadi. Refleks - organizmga tashqi yoki ichki muhitdan ko’rsatilayotgan qo’zg’alishlarga markaziy asab tizimi ishtirokida beriladigan javob reaksiyasidir.
Odam oyog’ining tovon qismi terisini qo’zg’atish, reflektor ravishda oyoq kaft va barmoqlarining qisqarishini chaqiradi. Bu tovon refleksdir. Sonning to’rt boshli muskullari paylarini tizza usti qismidan pastki tomonidan o’rilsa oyoq tizzadan bukiladi. Bu tizza refleksdir. Emadigan bolani lablariga tegish bilan unda – emish refleksini kuzatish mumkin. Kuchli yorug’lik bilan ko’z qorachig’ini qisqarishini chaqirish mumkin – qorachiљ refleksi va hokazo.
Reflektor faoliyat tufayli organizm tashqi yoki ichki muhitlardagi turli o’zgarishlarga juda tez reaksiya qilish xususiyatiga egadir.
Reflektor reaksiyalar juda turli-tumandir, ular shartli va shartsiz bo’lishlari mumkin. Ular orasidagi farqlanishlarni biz keyinroq ko’rib chiqamiz.
Reflektor yoyi. Tananing barcha organlarida qo’zg’atuvchilarga sezuvchan nerv uchlari joylashgan – bular reseptorlardir. Reseptorlar joylashgan joyiga, tuzilishiga va funksiyasiga qarab turlichadir. Ayrim reseptorlar juda oddiy tuzilgan nerv uchlari shaklidagi ko’rinishlarga ega bo’lib, ularning ayrimlari murakkab tuzilishga ega bo’lgan sezgi organlarining ayrim elementlari hisoblanadi, masalan, ko’zning tur pardasi. Reseptorlar joylashgan joyiga qarab eksteroreseptorlarga, proprioreseptorlarga va interoreseptorlarga bo’linadilar. Eksteroreseptorlar tashqi muhitning qo’zg’alishlarini qabul qiladi, ularga kњzning tur pardasi, quloq, teri reseptorlari, ta’m va hid bilish organlarining qabul qiluvchi hujayralari kiradi.
Interoreseptorlar ichki organlarning to’qimalarida (yurak, jigar, buyrak, qon tomirlari va boshqa organlarning) joylashgan va organizmning ichki muhitidagi o’zgarishlarni qabul qiladi. Proprioreseptorlar - muskullar va paylarda joylashgan bo’lib, ularning qisqarishini, cho’zilishini qabul qiladi, hamda gavdaning holati va xarakati haqida signallar beradi.
Reseptorlarda ta’sir ma’lum kuchga va vaљtga ega bo’lgan ta’sirotchilar ta’siriga mos holda qo’zg’alish jarayoni yuzaga keladi. Yuzaga kelgan qo’zg’alish reseptorlardan markazga intiluvchi nerv tolalari orqali markaziy asab tizimiga o’tkaziladi.
Markaziy asab tizimida qo’shimcha neyronlar hisobiga refleks tor hajmli vaqtlardan asab tizimining butun-yaxlit faoliyatiga aylanadi. Markaziy asab tizimida tushayotgan signallarning qayta ishlanishi – tahlili bajariladi va markazdan qochuvchi tolalarga impulslarni o’tkazilishi yuz beradi.
Refleks natijasida o’z faoliyatini o’zgartiruvchi ishchi organ – effektor deb ataladi. Reseptordan ishchi organgacha nerv impulslarini o’tkazuvchi yo’l reflektor yoyi deb ataladi. Bu refleksning asosiy materiali hisoblanadi.Reflektor yoyi haqida gap yuritgan paytda, har bir bajariladigan reflektor akt katta miqdordagi neyronlar ishtirokida bajarilishini nazarda tutish kerak. Refleksning ikki yoki uch neyronli yoyi bor-yo’g’i chizma haqiqatdan esa tananing turi qismlarida joylashgan juda ko’plab reseptorlarini qo’zg’alishidan yuzaga keladi. Har qanday reflektor aktda nerv impulslari markaziy asab tizimiga kelgach, keng miqyosda tarqaladi va uning turli qismlarigacha yetib boradi. Shu sababli reflektor reaksiyalarning tuzilish asosini markazga intiluvchi, markaziy yoki qo’shimcha va markazdan qochuvchi neyronlar zanjiri tashkil qiladi desak to’g’riroq bo’ladi.
Har qanday reflektor aktda katta miqdordagi nerv impulslarini miyaning turli qismlariga o’tkazuvchi neyronlar guruhi ishtirok etganligi sababli reflektor reaksiyasida butun organizm ishtirok etadi. Haqiqatdan ham, agar sizni qo’lingizga favqulodda igna sanchib olishsa, siz uni tez tortib olasiz. Bu reflektor reaksiyadir, lekin bu paytda faqatgina qo’l muskullari qisqarmasdan nafas olish, yurak-tomirlar tizimi faoliyatlari ham o’zgaradi. Demak, siz sanchilgan ignaga reaksiya qildingiz. Javob reaksiyasiga amalda butun organizm ishtirok etgan bo’lsa, bu jarayonni ya’ni reflektor aktini – butun organizmni koordinasiyalashgan javob reaksiyasi deb qarash mumkin.
Qaytar bog’lanish tamoyili. Markaziy asab tizimi bilan ishni bajaruvchi organlar orasida to’g’ridan-to’g’ri bog’lanish borligi singari, qaytar bog’lanish ham mavjud. Reseptorlarga ta’sirotchilar ta’siri natijasida harakat reaksiyasi yuzaga keladi. Bu reaksiyalar natijasida effektor organlardan – muskullardan nerv impulslari markaziy asab tizimiga tushadi. Bu afferent (markazga intiluvchi) impulslari ikkilamchi doimiy ravishda harakat organlarining holati haqida signallar berib turadi va ushbu signallarga javob reaksiyalari markaziy asab tizimidan muskullarga quyidagi harakat fazalarini yoki faoliyat sharoitiga mos holdagi harakatlarini o’zgarishini qamrab oluvchi yangi impulslar tushadi. Demak, boshqaruvchilar (asab markazlari) bilan boshqariluvchi jarayonlar orasida halqasimon o’zaro aloqa bo’lib, bu reflektor yoy haqida emas, balki reflektor halqa yoki reflektor zanjir haqida gap yuritish uchun asos bo’ladi. Reflektor halqaning tuzilishi periferik qismining alohida-alohidaligi bilan reflektor yoyining tuzilishidan jiddiy farq qiladi.
Reflektor halqa ish bajaruvchi organni, afferent neyronlarni va qo’shimcha neyronlar tizimining reseptorlari shaklidagi qo’shimcha zvenolari bo’lib reflektorli halqani markazdan qochuvchi neyronlariga ikkilamchi afferent impulslarini o’tkazadi.
Ikkilamchi afferentli impulsasiya (qayta bog’lanish) asab tizimi tomonidan bajariladigan koordinasiya mexanizmlarida juda muhimdir. Harakat muskullarini sezuvchanligi buzilgan kasallarda ayniqsa yurish o’zining tekisligini yo’qotib koordinasiyalanmay qoladi. Bunday kasallarda markaziy asab tizimi, harakatlar ustidan њzining nazoratini yo’qotadi.
Qaytar bog’lanish tufayli faqatgina harakatlar natijasi haqida gap yuritmasdan, balki o’z faoliyatimizga o’zgartirishlar kiritishimiz va yo’l qo’yilgan xatolarni tuzatishimiz mumkin. Xullas, kerakli samara bilan ta’minlovchi organizm faoliyati koordinasiyalangan faqatgina miyadan ishchi organgacha bo’lgan to’g’ridan-to’g’ri bog’lanish yetarli emas, balki bajarilayotgan harakatlarni hatoligi yoki to’g’riligi haqidagi signallarni ishchi organlarga olib boruvchi qaytar bog’lanish ham muhimdir.
Qaytar bog’lanish yordamida organizmdagi funksiyalarning o’z-o’zidan boshqarilishi haqidagi ko’plab misollar fiziologlar uchun ma’lum, bularga qon tomirlaridagi reseptorlardan markaziy asab tizimiga tushayotgan impulslar hisobiga arterial qon bosimini doimiy darajada saqlab turishi yoki nafas olishni boshqarilishida o’pka va nafas muskullaridagi reseptorlardan kelayotgan impulsasiyaning ahamiyatlari kiradi.
Nerv markazlari haqida tushuncha. Markaziy asab tizimining reflektor faoliyati haqidagi ta’limot nerv markazlari haqidagi tushunchalar bilan tanishtirdi. Organizmdagi ma’lum reflektor aktni bajarilishida yoki u yoki bu funksiyalarni boshqarilishida ishtirok etuvchi markaziy asab tizimining neyronlarini yig’indisiga nerv markazi deyiladi.
Nerv markazlari markaziy asab tizimining turli qismlarida joylashgan funksiyalarni boshqarilishida va reflektor reaksiyalarda kelishilgan holda ishtirok etuvchi murakkab funksional birlashmalar ya’ni «neyronlar ansambli» shaklida ko’z oldimizga keladi.
Nerv markazlari markaziy asab tizimidagi sinapslar va ularni tashkil qiluvchi neyronlar zanjiriningg tuzilishlari orqali ma’lum xususiyatlarga ega bo’lgan qo’zg’alishlarni o’tkazilishi bilan aniqlanadigan qator xossalari bilan xarakterlanadi.
Qo’zg’alishlarni markaziy asab tizimidagi sinapslar orqali o’tkazilishi. Markaziy asab tizimida qo’zg’alishlar faqat bir tomonga o’tkazilishi qayd qilinadi. Bu xususiyat sinapslarning funksiyasi bilan bog’liq; bu sinapslarda qo’zg’alish faqat bir tomonga o’tkazilish imkoniga ega – qo’zg’alish paytida o’tkaziladi. Sinapsorti membranasiga mediator ajratuvchi nerv uchlaridan boshlanadi.
Qo’zg’atuvchi sinapsorti potensiali teskari yo’nalishda tarqalmaydi.
Markaziy asab tizimidagi sinapslarda qo’zg’alishlarning sekinlashtirib o’tkazilishi qayd qilinadi. Ma’lumki, nerv tolalari bo’ylab juda tez o’tkaziladi. Sinapslardan qo’zg’alishni o’tish tezligi nerv tolalari bo’ylab tish tezligidan qorayib 200 martaga past. Bunday holat ya’ni qo’zg’alishni sinapslardan o’tish paytida nerv uchlaridan kelgan impulslar shaklidagi mediatorlarni ajratilishi uchun vaqt sarflanishi hisobiga yuz beradi: sinaptik bo’shliq orqali sinapsorti membranasiga mediatorning diffuziyasiga ushbu mediatorning ta’siri ostida yuzaga keladigan sinaps potensialni qo’zg’atuvchisidir.
Markaziy asab tizimida unga keluvchi impulslarni o’zining ritmiga aylantirishi ritmlarni transformasiyasi yuz beradi. Bu paytda unga tushayotgan impulslarning chastotasini sekinlashishi ham tezlashishi ham kuzatilishi mumkin. Markazga intiluvchi neyronlarni yakka qo’zg’alishlariga javob tariqasida markaziy asab tizimi markazdan qochuvchi neyronlar bo’yicha bir-birini orqasidan ma’lum vaqt oralig’ida qator impulslar yuboradi. Ritmlarni transformasion sinapslar orqali qo’zg’alishni berilish xususiyatlari bilan bog’liq.
Qo’zg’alishni jamlanishi nerv markazlari uchun xos bo’lgan hodisadir. Bu xususiyat birinchi bo’lib I.M.Sechenov tomonidan 1863 yilda tushuntirib berilgan. Kuchi bo’yicha zaif qo’zg’alishlar markaziy asab tizimida ko’rinarli reflektor reaksiyasini chaqirmaydi. Faqatgina pog’ona kuchiga teng bo’lgan qo’zg’alishlar reflektorli javob chaqirishi mumkin. Agarda bir vaqtda va bir necha reseptorli qismlarda zaif qo’zg’alishlar ta’sir ko’rsatib tursa (masalan terining bir necha joyida) yoki zaif qo’zg’atuvchilar bir reseptorga ko’p marta ta’sir etsa (uzoq muddatda), qo’zg’alishlarning yig’ilishi ya’ni summasiyasi tufayli javob reflektor reaksiya yuzaga keladi.
Bu hodisaning asosida neyronlar tanasida sinapsorti potensiallarini qo’zg’atuvchi summasiya jarayoni yotadi. Qoida bo’yicha yakka impulslarga javob shaklida nerv uchlaridan ajratiladigan mediator porsiyasi, sinapsorti potensiallarini qo’zg’atish uchun juda kam bo’lsada, nerv hujayralari membranasi depolyarizasiyasi uchun yetarlidir. Bunday depolirazasiyalanish bir vaqtning o’zida neyron tanasida joylashgan bir necha sinapslar qo’zg’atilganida yoki bitta sinapsga nerv impulslari seriyasi berilganida yuz berishi mumkin. Bu paytda sinapsorti potensiallari bir-birini orqasidan jamlanadi, qachonki jamlangan potensiallar summasiyasi pog’ona o’lchamiga ega bo’lganidan keyin harakat potensialining tarqalishi boshlanadi.
Qo’zg’atish to’xtatilganidan keyinoq reflektorli reaksiya tugamaydi, aksincha markaziy asab tizimidan yana ma’lum vaqt mobaynida ishchi organga (effektorga) nerv impulslari tushib turadi.
Bu faoliyatdan keyingi holat deb qaraladi. Faoliyatdan keyingi holat odatda qo’zg’atish qancha kuchli bo’lsa u shuncha davomli bo’ladi va u shuncha uzoq muddatda reseptorlarga ta’sir ko’rsatadi.
Izolyasiya qilingan nerv tolalaridan farqli o’larok, nerv markazlari yengilgina charchaydi. Nerv markazlarining charchashi odatda reseptorlar uzoq muddat davomida qo’zg’atilganida reflektor javoblarning sekin-asta pasaya borishi va nihoyat uning to’lig’icha to’xtashi bilan namoyon bo’ladi. Qayd qilishlaricha nerv markazlarining charchashi neyronlararo sinapslardan qo’zg’alishni berilishini buzilishi bilan bog’liq. Bu paytda nerv uchlarida sintezlangan mediatorlar zahirasining kamayishi yuz beradi va sinapsorti membranasining mediatorlarga sezuvchanligi pasayadi.
Qo’zg’alishdan keyin markaziy asab tizimining ritmik qo’zg’alishlari natijasida kelib chiqqan navbatdagi qo’zg’atish katta samara beradi yoki javob reaksiyasini avvalgi darajada saqlab turish uchun navbatdagi qo’zg’alishni kam miqdordagi kuchi talab qilinadi. Nerv markazlarining bu xususiyati progoreniya deb nom oldi.
Progoreniya paytidagi yengillashuv samarasi qo’zg’alishning dastlabki ta’siridayoq sinapsoldi membranasidagi mediatorlar puffakchalarini harakatlanishi kuzatiladi va keyingi qo’zg’atishlar paytida mediator sinaptik bo’shliqga juda tez ajrab chiqadi.
|