Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati

Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalarining
ilmiy ahamiyati ta’limni axborotlashtirish sharoitida talabalarda sanogen tafakkur va
talabalar tafakkurini rivojlantirishga doir ma’lumotlarning talqiniga oid zamonaviy
mulohazalar ko‘lamining kengaytirilganligi, pedagogik-psixologiyaning yangi
xulosalar bilan boyitilganligi, ya’ni bo‘lajak o‘qituvchilarda sanogen tafakkurni
rivojlantirish jarayonining umumiy refleksiv ko‘nikmalar bilan o‘zaro uyg‘unligi
dinamikasining aniqlanganligi, uning qirralari ifodalanganligi va talqin qilinganligi,
bo‘lajak o‘qituvchilarning sanogen tafakkurini rivojlantirishda refleksiv yondashuv
9
modernizatsion vositasi ekanligi empirik asoslanganligi, oliy ta’lim muassasalari
talabalarida sanogen tafakkurni rivojlantirish jarayoni texnologik yondashuvga
asoslangan holda tashkil etishga bog‘liqligi nazariy materiallar asosida boyitilganligi
bilan izohlanadi.
Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati refleksiv yondashuv asosida bo‘lajak
o‘qituvchilarda sanogen tafakkurni rivojlantirish modeli, auditoriyadan tashqari
mashg‘ulotlar asosida bo‘lajak o‘qituvchilarda sanogen tafakkurni rivojlantirish
yo‘llarining ishlab chiqilganligi bilan belgilanadi. Tadqiqot natijalaridan pedagogika
ta’lim sohasi malaka talablari, o‘quv dasturli, darslik va o‘quv qo‘llanmalarini
yaratish, auditoriyadan tashqari tadbirlarni loyihalash, pedagog kadrlarni qayta
tayyorlash va malakasini oshirish kurslarida foydalanish mumkin.
10
I BOB. BO’LAJAK O’QITUVCHILARDA SANOGEN TAFAKKURNI
RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
1.1-§. Sanogen tafakkur muammosining pedagogik-psixologik tadqiqotlarda
o’rganilishi
Ma’lumki, har qanday jamiyatning ijtimoiy–iqtisodiy taraqqiyotini inson
tafakkuri va aqliy salohiyati, ma’naviyati va madaniyati belgilab beradi. Insondagi
ushbu hislatlar bevosita ta’lim dargohlarida shakllanadi va rivojlanadi. Shu bois ham
yosh avlodga ta’lim – tarbiya berish, ularning intellektual bilimlarini, tafakkurini
rivojlantirish va ularni qo’llab quvvatlash dolzarb ijtimoiy ehtiyojlardan sanaladi.
Mazkur masala esa, O’zbekiston Respublikasi uzluksiz ta’lim tizimi oldida turgan
asosiy vazifalardan biri hisoblanadi.
Dunyo sivilizatsiyasi rivojlanishining hozirgi sur’ati, tabiiy va ijtimoiy
genezisning tobora ortib borayotganligi, inson hayoti dinamikasining intensivligi,
mamlakatimizda sodir bo’layotgan qayta qurish va islohotlar jarayonlarining
murakkabligi shaxsda turli xil hissiy-emotsional va ruhiy zo’riqish omillari bo’lib
xizmat qiladi. SHu sababli, zamonaviy ta’limning muhim vazifasi bu kabi omillarga
bardosh bera oladigan, pozitiv va dialektik fikrlay oladigan, sodir bo’layotgan
voqealarni to’g’ri idrok eta oladigan, real optimistik prognozlarga, ya’ni sanogen
tafakkurga ega bo’lgan shaxsni tarbiyalashdir.
Zero, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev ta’kidlaganidek:
“Nafaqat yoshlar, balki butun jamiyatimiz a’zolarining bilimi, saviyasini oshirish
uchun avvalo ilm-ma’rifat, yuksak ma’naviyat kerak. Ilm yo’q joyda qoloqlik, jaholat
va albatta, to’g’ri yo’ldan adashish bo’ladi. Sharq donishmandlari aytganidek, “Eng
katta boylik – bu aql-zakovat va ilm, eng katta meros – bu yaxshi tarbiya, eng katta
qashshoqlik – bu bilimsizlikdir!”
5
. Shu sababli barchamiz uchun zamonaviy
bilimlarni o’zlashtirish, chinakam ma’rifat va yuksak madaniyat egasi bo’lish
uzluksiz hayotiy ehtiyojga aylanishi kerak.
O’zbekistonning yangi taraqqiyot bosqichida izchillik bilan amalga
5
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020 yil uchun mo’ljallangan mamalakatni
rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlar bo’yicha Oliy Majlisga Murojaatnomasi. 2020 yil 28 yanvar.
11
oshirilayotgan ta’lim-tarbiya sohasidagi strategik vazifalarning asosiy yo’nalishi
sog’lom fikr yurita oladigan, jamiyat va shaxs manfaatlari uchun zarur bo’ladigan
rivojlanish istiqbollarini aniq belgilaydigan mutaxassislar tayyorlash masalalariga
qaratilganligi bilan tavsiflanadi. Bu esa, talabalarning sanogen fikrlash
ko’nikmalarini rivojlantirish va uning innovatsion pedagogik asoslarini ishlab chiqish
zaruratini yuzaga keltiradi. SHu sababli, bo’lajak o’qituvchilarning sanogen
tafakkurini rivojlantirish muammosini o’rganish, zarur pedagogik-psixologik shart-
sharoitlarni tadqiq etish va mazkur jarayonga ta’sir etuvchi omillarni aniqlashtirish
asosiy vazifalar sifatida belgilanishi lozim.
An’anaga ko’ra, pedagogika va psixologiyada tafakkur jarayoni ko’pincha
ma’lum bir muammoni hal qiladigan aqliy harakatlar majmui bilan bog’lab
ko’rsatiladi. Qoida tariqasida, fikrlash tashqi narsalar bilan bog’liq. Biroq, ichki
muammolar, masalan, kasbiy faoliyatdagi muvaffaqiyatsizlik, xafagarchilik, shaxsiy
va ijtimoiy-psixologik to’siqlar, turli xil muammo va boshqalar inson uchun ko’proq
ahamiyatga ega. Shuning uchun ham bu kabi salbiy holatlarni oldini olish va bartaraf
etish muhim hisoblanadi. Ammo muammo shundaki, ta’lim jarayonida bunday
fikrlash o’rgatilmaydi. Bundan tashqari, ko’pincha o’qituvchilarning o’zi ichki
nizolarni yengishga qodir bo’lmagan insonlar sifatida namoyon bo’lishadi. Shu
munosabat bilan ta’lim muassasalarida qulay shart-sharoitlar yaratish zarur bo’lib,
unda o’quv jarayonining ishtirokchilari yangi tafakkur turini - fikrlash faoliyatini
jonlantiradigan, ichki ziddiyatni bartaraf etadigan, ijobiy munosabatni
shakllantirishga xizmat kiladigan yangicha fikrlash tarzini o’zlashtirishi kerak. Ilmiy
adabiyotlarda bunday fikrlash “sanogen tafakkur” deb ataladi. Dastlab, inson
tafakkurining shakllanishi va rivojlanishi masalasiga to’xtalamiz.
Inson tafakkuri muammosi ko’pgina fan sohalarining tadqiqot ob’ekti bo’lib
hisoblanadi. Jumladan, falsafa fani materiya bilan tafakkurning o’zaro munosabatini,
shuningdek, tafakkur yordami bilan olamni bilish (anglash) yo’llari va
imkoniyatlarini o’rganadi. Formal logika esa tafakkur formalari (tushuncha, hukm,
xulosa chiqarish)ni tekshiradi. Tafakkurning sotsiologik aspektida uning jamiyatning
turli formatsiyalariga sotsial strukturasiga bog’liq ravishda tarixiy taraqqiyot jarayoni
12
tahlil qilinadi. Fiziologiya fanida tafakkurni yuzaga keltiruvchi miya mexanizmlari
tadqiq etiladi. Kibernetika fanida EHMlarda insonlarning fikrlash faoliyati
informatsion jarayon tariqasida umumiy va xususiy jihatlari yoritib beriladi.
Psixologiyada tafakkur voqelikni umumlashtirish darajasiga, muammoni
yechish vositasi xarakteriga, ob’ektning sub’ekt uchun yangiligi, shaxsning faollik
ko’rsatish darajasiga ko’ra bir necha turlarga ajratib tadqiq qilinadi. Bunda tafakkur
fikrlash faoliyati sifatida qaralganda, inson tomonidan muammoning (topshiriq)
yechimini topish nazarda tutiladi. Bu borada topshiriq shartlari va sub’ekt oldiga
qo’yiladigan shartlar, qo’yilgan shartlar mohiyatining shaxs tomonidan anglanilishi,
qabul qilinishi va boshqa jihatlar sinchkovlik bilan kuzatiladi hamda o’rganiladi. Shu
o’rinda, topshiriqning yechimini topish shaxsning ehtiyoji va motivlari bilan bog’liq
holda olib qaraladi, fikr yuritish faoliyatida muammo yechimini qidirishni
boshqarishda insonning hissiy kechinmalari alohida rol o’ynaydi. Shuningdek,
psixologiya tafakkurning filogenetik, ontogenetik, kognitiv, tarixiy, operatsional va
funktsional jihatlarini ham tadqiq etadi.
Pedagogik fanlar doirasida esa shaxs dunyoqarashini shakllantirish, uning ongini
o’zgartirish, tafakkur yuritish qonuniyatlarini falsafiy-pedagogik jihatdan asoslash,
aqliy va jismoniy tarbiyani olib borish, ijtimoiylashuv muammolarini o’rganish bilan
bog’liqlikda tafakkurni rivojlantirish jarayonining pedagogik-psixologik tamoyillari,
qonuniyatlari, tashkil etish shakllari, metod va vositalarini aniqlashtirishdan iborat.
Sanogen tafakkurning rivojlanish tarixini tadrijiy o’rganish uning uzoq yillar
avval shakllanib boshlaganini ko’rsatadi. Ta’lim jarayonida shaxs dunyoqarashi va
tafakkurini barqaror rivojlantirishning nazariy-metodologik asoslari eng qadimgi
yozma manbaalar hamda Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino,
A.Navoiy, A.Avloniy kabi Sharq mutafakkirlarining qomusiy asarlarida yoritib
berilgan.
“Avesto” ko’plab qo’lyozma manbaalar singari qomusiy mohiyatga ega bo’lgan
asar hisoblanib, unda inson tafakkuri bilan bog’liq va boshqa ko’plab masalalar
xususida falsafiy mushohadalar yuritiladi. Zardushtiylik ta’limoti asosan “Andeshai
nek” (pok e’tiqod, yaxshi fikr), “Guftori nek” (to’g’ri, rost so’z), “Kirdori nek”
13
(yaxshi amal)ga suyanadi. Ushbu axloqiy uchlik g’oyasi eng qadimgi davrlardan
boshlab kishilik jamiyati taraqqiyotining keyingi bosqichlarida yaratilgan barcha
ma’rifiy asarlar mazmunining shakllanishiga asos bo’lgan. Shu bilan birga, unda
insonning inson sifatida ma’naviy va moddiy jihatdan kamol topishi uchun zarur
bo’lgan muayyan talablar o’z ifodasini topib, hayot kodeksi sifatida Sharq, balki
G’arb xalqlarining ham muhim ma’naviy merosi bo’lib hisoblanadi.
“Avesto”ning tub ma’no-mohiyatini belgilab beradigan uch asosiy g’oya “ezgu
fikr, ezgu so’z, ezgu amal” degan tamoyilda hozirgi kun uchun ham behad ibratli
bo’lgan saboqlar borligini ko’rish mumkin. “Ezgu niyat, so’z va ish birligini jamiyat
hayotining ustivor g’oyasi sifatida talqin etish bizning bugungi ma’naviy ideallarimiz
bilan naqadar uzviy bog’liq, nechog’li mustahkam hayotiy asosga ega ekani, ayniqsa
e’tiborlidir”, deb ta’kidlagan edi O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti
I.A.Karimov.
Birgina “Yaxshi fikr” iborasining mazmuni o’zida ilohiy qonun ruhidagi
g’oyalarga ega bo’lish, yaqin kishisiga nisbatan mehribonlik ko’rsatish, fikrlashdagi
sog’lomlik, yovuzlikni qoralash, yomon fikr yuritmaslik, kishilarning baxt-saodati
yo’lida harakat qilish, ahillik, barcha insonlar bilan birga do’stlik va hamjihatlikda
yashashga intilish ruhidagi niyat va fikrlar musaffoligini aks ettiradi.
Sog’lom fikr yuritish bilan bog’liqlikda “Avesto”da quyidagi fikr keltirilgan:
“Inson fikran ham boshqalarga hasad qilmasligi lozim. Ezgu niyatli kishi darg’azab
bo’lmaydi, jaholatlarga berilmaydi. Zero, bunday ruhiy holatda bo’lmagan inson
yaxshilik haqida o’ylamaydi, burch va adolat haqida unutadi hamda nojo’ya
harakatlar qiladi”.
“Avesto”dagi uchlikning asosiy mazmuniga yondashiladigan bo’lsa, fikr, so’z
va ishning birligiga har bir insonda bo’lishi lozim bo’lgan xususiyatlar sifatida qarash
mumkin. Shuningdek, har bir shaxsning ongi, dunyoqarashi, axloqi va hayot haqidagi
tasavvurlari o’zi mansub bo’lgan jamoa bilan uzviy bog’langan. Xullas, “Avesto”da
insonning barkamol bo’lib yetishishida uning so’zi, fikri hamda ishi ezgu bo’lishi va
ezgulikning tantanasi uchun xizmat qilishiga katta e’tibor beriladi.
14
Markaziy Osiyo mutafakkirlarining asarlarida shaxs kamoloti haqidagi fikrlari,
axloqiy yetuklik va mukammallik haqidagi g’oyalari ilm-fan, madaniyat, san’at,
adabiyot, falsafa, diniy fikrlar taraqqiyoti insoniyat tafakkur xazinasiga qo’shilgan
katta hissa bo’lib, asrlar mobaynida dunyo xalqlarini o’zining sermazmunligi,
universalligi va insonparvarligi bilan hayratga solgan.
Buyuk olim Abu Nasr Forobiy aql orqali tafakkur yordamida bilishning o’ziga
xos xususiyatlarini aniqlashga harakat qilgan. Tafakkur mavhumlikka, umumiylik,
bilvositalilikka, ya’ni sezgilar orqali bilish xususiyatlariga ega deb tushuntiradi.
Avvalo, har qanday insonning mohiyati uning aqlida ekanligiga alloma diqqatni
qaratib, quyidagi fikrni keltirib o’tgan: “Inson mohiyati aqlda, aqlning mohiyati
harakatda namoyon bo’ladi”. Forobiy ta’limotiga ko’ra, tafakkur orqali inson
materiyaning sezgilarga noma’lum bo’lgan tomonlarini, umumiy qonuniyatlarini,
mohiyatini biladi, san’at, ilm-fan to’g’risidagi bilimlarga ega bo’ladi. Forobiyning
ijodiy fikr yuritish, tafakkur xususiyatlari haqidagi fikrlari hozirgi kunda ham o’z
ahamiyatiga ega.
Sanogen tafakkur bilan bog’liq nazariy-metodologik masalalarni hal qilishda
Abu Rayhon Beruniy hamda Ibn Sinolarning fikrlariga alohida e’tibor qaratish lozim.
Beruniy – ta’lim va tarbiya masalalariga chuqur qiziqqan. Insonning boshqa
mavjudotlardan uning tafakkuri ajratishini ta’kidlab, o’z g’oyalarini ilgari suradi.
Beruniy o’zining mashhur “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida
ma’naviy mamnuniyat konsepsiyasini ilgari suradi. Unga ko’ra: “Oqil kishi hamma
narsani aql-idrok va farosat bilan his qilgandagina ma’naviy mamnuniyat sezadi,
holbuki, beg’am odam jismoniy lazzatnigina tan oladi”.
Inson tafakkurining qudrati shundaki, uning yordamida voqea va hodisalarni bir-
biriga solishtirish, tahlil qilish orqali rostni yolg’ondan, adolatni adolatsizlikdan,
yaxshini yomondan, haqiqatni esa nohaqlikdan ajratish mumkin. Shundan kelib
chiqqan holda, Beruniy tafakkurning analiz, taqqoslash, solishtirish kabi
operatsiyalarini ilgari suradi va tafakkurning ushbu xususiyatlarini rivojlantirish
lozimligini ta’kidlaydi. Bu esa talabalarning sanogen tafakkurini rivojlantirishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
15
Abu Ali Ibn Sino o’zining “Tush ta’biri”, “Tib qonunlari” asari va “Tayr”
(qush), “Hayy ibn Yaxson” kabi qissalarida insonlarni bilim olishga chaqiradi: “Bir-
biringizdan bilim o’rganib, kamol topishingiz uchun dil pardasini ochib tashlanglar”.
“Hayy ibn Yaxson” qissasida dunyoni va insonlarning fe’l atvorini, tabiatini
chuqurroq tushunish uchun ilmni, mantiqni bilishga da’vat etadi. Chunki bu ilm kishi
didini o’stiradi, fikr doirasini kengaytiradi. Ibn Sino bu haqida shunday deydi:
“Farosat ilmi foydasi naqd ilmlardandur. Bu ilmni bilib olsang, u senga kishilarning
pinhoniy fe’l – atvorini bildiradi. Farosat ilmidan bahramand bo’lsang, juda o’tkir
bo’lib ketasan”.
Ibn Sino o’zining qator asarlarida insonni o’rganish orqali ko’p narsalarga
erishish mumkinligini va bunda albatta aql, farosat, tafakkur qo’llanilishi lozim
ekanligini bayon etadi. Bemor shaxsini, uning mijoz toifasini, fe’l-atvorini bilish
uchun aql, farosat darkor bo’lishini ta’kidlaydi. Buning uchun esa avvalo insonda
tana salomatligi, ruh salomatligi va aql salomatligi lozim ekanligini uqtiradi.
Milliy davlatchiligimiz asoschisi, o’z davrining mohir siyosatchisi Amir Temur
qimmatli fikrni zarurat tug’ilganda maqsadga muvofiq tadbiq etishni ta’kidlaydi.
Buyuk sarkardaning o’giti sifatida bizga qoldirgan merosi – kengashish, muzokara
qilish, mulohaza yuritish, fikr almashinish mashqlari - fikrlashni
takomillashtirishning asosi bo’lib hisoblanib, bizningcha, mazkur jihatlar bo’lajak
o’qituvchilarda mustaqil fikrlash, to’g’ri xulosa va yechimga kelish hamda sanogen
fikrlash ko’nikmalarini rivojlantirishning asosiy mexanizmlari bo’lib xizmat qiladi.
Alisher Navoiy ijodi falsafiy-badiiy majmua xazinasining aynan o’zginasidir.
Bu ijodiyot xalq ijtimoiy hayotining turli jabhalaridan umumlashgan bo’lib, u
umumiydan xususiyga va xususiydan umumiyga aylanib turadi. Xalqning ijtimoiy
hayoti va yakka shaxsning biror xususiyati yo’qki, u buyuk alloma diqqatini o’ziga
tortmagan bo’lsin, jumladan, inson tafakkuri haqida ham “Farhod va Shirin”
dostonida u shunday yozadi:
“Har ishki qilmish odamizod,
Tafakkur birla bilmish odamizod”.
A.Navoiy inson tafakkurining buyuk qudratga ega ekanligini ta’kidlashdan
16
tashqari uning “aqlli” va “aqlsiz” odamlar tasnifiga bergan ekspert bahosi alohida
e’tiborga molik. Navoiy asarlarida bu tushuncha 27 o’rinda ishlatilgan bo’lib, uning
27 darajasi va 27 sifati haqida fikr yuritgan. Xususan, aqlning turli sifatlari
quyidagicha tavsiflangan: aql aqli – xushyor ong egalari; aql vosvosi – aql vasvasasi,
aql to’lqini; aql dehqoni – ongli tushuncha, mulohaza, tajribali, ongli kishi; aql kuyi –
aql – idrok yo’li; aql mezoni – ong, aql o’lchovi, aql tarozisi; aql muhandislari –
donishmandlar, olimlar, bilimdonlar; aql oldida – ongli tushunish bo’yicha, aqlan; aql
piri – tafakkur ustozi, farosatli kishilar; aql sarrofi – aql zargari, aql baholovchisi; aql
uyi – miya, fikri-hayol; aql xirmoni – aql mujassamligi; aql chiri – aql kuchi, aql
quvvati; aql eshigi – aql yo’li, ongli yo’l; aql o’ti – zehn o’tkirligi, hushyorlik; aql
qushi – aqlning tezkorligi; aql hisobi – ong doirasi, chegarasi; aqldan begona - telba;
aqli javohirshunos – yetuk, komil va so’zning yashirin sirlarini yaxshi tushunuvchi;
aqli zoyil – aqli ketgan kishi; aqli zulmoniy – xira aql, o’tmas zehn; aqli kul – yeng
yetuk aql; aqli maslahatbin – maslahst ko’rsatuvchi, to’g’ri yo’l va to’g’ri fikrga
yo’llovchi aql; aqli musharraf – sof, sharafli aql; aqli mustaqim – ikkilanmaydigan,
to’g’ri aql egasi, qat’iy fikrli odam; aqli musoxib – fahm-farosatli kishi; aqli oz –
aqlidan adashmoq; aqli saloh – sog’lom fikrli; aqli sarkash – itoatsiz, o’jar, qaysar
aql; aqli sitamkaro – jabr-zulm qiluvchi, ziyon yetlazuvchi; aqlu fahmi xurdadon –
nozik aql-fahm; aqli xudbin- faqat o’zini o’ylovchi shaxs; aqli nekbin (xudabin) –
o’tkir, sezgir, nozik aql egasi.
Shunday qilib, mutafakkir aqlni rangbarang jihatlarga ajratib, ularga asoslangan
holda ikki toifali aql sohiblari bo’lishi mumkinligini ta’kidlaydi: nekbin aql egalari va
xudbin aql egalari. Nekbin aql egalari insoniyatga ezgulik keltirib, o’z sohibini ham
baxtli qilsa, xudbin aql egasi – aksincha, o’z manfaati yo’lidagina aql ishlatib,
o’zgalarga ziyon yetkazadilar, xolos. Demak, mutafakkir orzu qilgan komil inson
jismonan sog’lom, nekbin aql egasi va ma’naviyati yuksak bo’lish kabi
xususiyatlarga ega bo’lishi lozim.
Abdulla Avloniy yoshlarni o’qitish va tarbiyalash kabi muhim hayotiy
masalalarni ko’tarib chiqqan, ularni to’g’ri hal qilishga uringan. “Fikr tarbiyasi, - deb
yozadi adib “Turkiy guliston yohud axloq” asarida, - eng keraklisi, ko’p zamonlardan
17
beri tanqid qilib kelingan, muallimlarning diqqatlariga suyangan, vijdonlariga
yuklangan vazifadir. Fikr insonning ma’rifatli, g’ayratli bo’lishiga sabab bo’ladi”.
Olimning fikricha, bolaning aqliy rivojlanishi, ma’naviyati yuksalishida avvalo oila
va o’qituvchilarning o’rni beqiyosdir.
Qaysi davrda yashashidan qat’iy nazar sharq allomalari va ma’rifatparvarlari o’z
asarlarida insonning aql-zakovati, tafakkurini rivojlantirishga katta e’tibor qaratgan
va buni o’z asarlarida chuqur tahlil qilganlar. Yosh avlodda mustaqil, ijodiy va
sog’lom tafakkurni rivojlantirish asrlar davomida ham dolzarb muammo bo’lib
kelgan.
Inson tafakkurini o’rganish muammosi XIX asr oxiri va XX asr boshlariga kelib
eng keng targ’ib qilinadigan, tadqiqotlar va tortishuvlarga sabab bo’ladigan
muammoga aylandi. Chet el va vatanimiz olimlari o’z tadqiqotlarida tafakkur
muammosiga har tomonlama yondashishgan va o’z tadqiqotlari predmetiga
aylantirganlar. Quyida xorij va Vatanimiz olimlarining inson tafakkurini
shakllantirish, sanogen tafakkur muammosini o’rganish doirasida olib borgan
tadqiqot ishlari natijalarini keltirib o’tamiz.
Sh.Shodmonova, J.Musayev, B.X.Xodjayev, M.G.Davletshin, E.G’.G’oziyev,
V.M.Karimova, Z.T.Nishonova va boshqalar fikrni tarbiyalash, mantiqiylik, ijodiy,
tanqidiy va mustaqil fikrni ifodalash, tarixiy tafakkur, mustaqil va ijodiy fikrlashni
shakllantirish muammolarini uyg’unlashtirgan holda o’z tadqiqotlarida yoritib
bergan.
Psixolog olim M.G.Davletshin o’quvchilarda mustaqil tafakkur rivojlanishiga
katta e’tibor beradi. Olimning ta’kidlashicha, - “Hozirgi maktablarning asosiy
vazifasi ta’lim metodlarini takomillashtirishdir. Maktabning vazifalari haqida gap
borganda kishining hozir o’qitilayotgan fanni, hozirgi ijtimoiy – siyosiy
munosabatlarni tushunib olishga ancha mos tushadigan tafakkur saviyalari haqida
to’xtalib o’tish mumkin. Bu talablarga tafakkurning ilmiy-nazariy (dialektik) saviyasi
javob beradi”.
E.G’.G’oziyev O’zbekistonda tafakkur psixologiyasini keng yoritgan olimlardan
biridir. Uning tadqiqotlarida aqlning eng muhim sifatlaridan – tafakkurning
18
mustaqilligi ajratib ko’rsatiladi. Muallif tafakkurning bu muhim sifatini quyidagicha
belgilaydi: “Tafakkurning mustaqilligi deganda, kishining shaxsiy tashabbusi bilan
o’z oldiga konkret maqsad, ya’ni vazifalar qo’ya bilishi, ular yuzasidan amaliy va
ilmiy xarakterdagi faraz(gipoteza)lar qilish, natijani ko’z oldiga keltira olishi,
qo’yilgan vazifani hech kimning ko’magisiz, ko’rsatmasisiz, o’zining aqliy izlanishi
tufayli turli yo’l, usul va vositalar topib mustaqil ravishda hal qilishdan iborat aqliy
jarayonni tushunish kerak”.
Z.T.Nishonova shaxs ijodiy fikrlashining quyidagi xususiyatlarini ajratib
ko’rsatadi: mazmundorlik, mantiqiylik, dinamiklik, keng qamrovlilik, pog’onaviylik,
to’g’ri va teskari yo’nalganlik, uzluksizlik. Muallif fikricha, mustaqil ijodiy fikrlash
quyidagi tuzilishga egadir:
1) muammo mohiyatiga kirish motivi;
2) shaxsiy ahamiyat kasb etuvchi motiv;
3) muammo yechimini topish uchun aqliy va uslubiy vositalarni tanlash;
4) saralangan aqliy va uslubiy vositalarni amaliyotga tadbiq etish;
5) yechish vositalariga o’zgartirishlar va tuzatishlar kiritish;
6) yechim to’g’riligini baholash va tekshirish;
7) fikrlashdan qoniqishning shaxsiy ma’naviy ahamiyat kasb etishi;
8) yakka bilishdan uzluksiz xususiyatga ega bo’lgan shaxs sifatiga aylanishi.
Pedagog olim J.Musayev o’zining “O’quvchilarning mustaqil fikrlash
salohiyatini rivojlantirish” nomli monografiyasida quyidagi fikrlarni bildiradi:
“O’quvchilarning mustaqil fikrlash salohiyatini rivojlantirishda aynan ijtimoiy-
gumanitar ta’lim jarayonining imkoniyatlari kengroq hisoblanadi. Shu bois, bu
fanlarning o’quvchilarda mustaqil fikrlash salohiyatini rivojlantirish jarayonidagi
ahamiyatini his etgan holda, o’quv jarayonlariga ijodiy yondashish o’zining samarali
natijalarini beradi”.
Inson tafakkurini shakllantirish va rivojlantirish o’ziga xos murakkab va uzoq
muddatli jarayon bo’lib, bunda o’zaro uyg’unlik kasb etuvchi ta’limiy-tarbiyaviy
faoliyatni maqsadli tashkil etish zaruriyat hisoblanadi. Shundan kelib chiqqan holda,
ko’plab pedagog olimlar inson tafakkuri muammosiga, asosan o’quvchi-yoshlarda
19
muayyan tafakkur shaklini rivojlantirish, faoliyat samaradorligini ta’minlovchi
pedagogik shart-sharoitlarni aniqlashtirish hamda uning didaktik ta’minotini ishlab
chiqishga alohida e’tibor qaratishgan.
Xususan, o’quvchilarda tanqidiy, mantiqiy va mustaqil fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirish (F.O.Xadjiyeva, Sh.O.Toshpo’latova, J.Musayev), o’quvchilarda tarixiy
tafakkurni (Q.R.Shonazarov, B.X.Xodjayev) va kreativ tafakkurni rivojlantirishning
pedagogik asoslari (D.D.Murodova) o’rganilgan.
Yuqorida keltirilgan fikrlardan kelib chiqib tafakkur tushunchasining quyidagi
ta’rifini keltiramiz: Tafakkur – bu inson aqliy faoliyatining yuksak shakli sifatida,
real olamni aks ettirishning umumlashgan bevosita usuli bo’lib, ob’ektlar orasidagi
bog’liqlik, bilish jarayoni, yangi bilimlarni ochish, ijodiy, muammoli masalalar
yechimiga qaratilgan bilish jarayoni.
Inson tafakkuri muammosi doirasida ko’plab ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilgan
bo’lsada, o’sib kelayotgan yosh avlodning aqliy, ruhiy va jismoniy salomatligi
muammolari pedagog va psixolog olimlar uchun tadqiqot ob’ekti bo’lib qolmoqda.
Ilmiy pedagogika hamda salomatlik psixologiyasida “sanogen tafakkur”ni
rivojlantirish masalasi alohida yo’nalish sifatida ajratilgan.
Barchamizga ma’lumki, hayotiy faoliyatimiz davomida har birimiz qayta-qayta
astenik (yoqimsiz) tuyg’ularni boshdan kechirish uchun sharoit yaratadigan
vaziyatlarga duch kelamiz: muvaffaqiyatsizlik, xafagarchilik, uyat, sharmandalik,
umidsizlik, sabrsizlik va boshqalar. Ba’zilarimiz shu kabi haqiqiy his-tuyg’ular oldida
o’zimizni yo’qotib qo’yamiz va aqlimiz ishlamay qoladi. Boshqalar esa - o’zlari bilan
tezda kelishib, bunday noqulay holatlarni tezda yengib, xursand bo’lish va hayotda
munosib, o’ziga qulay vaziyatlarni yaratishga qodir. Bu nimaga bog’liq? Qanday
shaxsiy fazilatlar sizga eng yaxshi usulni tanlashingizga yordam beradi? Bunday
vaziyatlarda inson tafakkurining individual o’ziga xosligi ahamiyatlimi? Psixologiya,
tibbiyot va pedagogika sohasidagi mutaxassislar ushbu va boshqa ko’plab savollarga
javob topishga harakat qilishmokda. Zamonaviy pedagogik-psixologiyada mazkur
muammolar sanogen fikrlash muammosining ajralmas qismi hisoblanadi.
Inson tafakkuri, fikrlari asosan tashqi narsalarga, ya’ni “ob’ekt”ga qaratilgan
20
bo’ladi. Ammo faoliyatni amalga oshirish uchun inson tashqi dunyoga e’tibor
qaratishi yetarli emas. U o’zini, his-tuyg’ularini, xatti-harakatlarini boshqarishi, ya’ni
o’zini o’zi yaxshi bilishi kerak. Shu munosabat bilan professor Yu.M. Orlov
shaxsning o’z-o’zini anglashga, o’zini o’zi boshqarishga qaratilgan fikrlashini tahlil
qilish uchun: sanogen (sog’lom) va patogen (nosog’lom) fikrlash turlarini farqlab
ko’rsatadi.
Sanogen tafakkurning nazariy va amaliy asoslarini ishlab chiqqan professor
Yu.M.Orlov insonning ruhiy salomatligi masalasiga to’xtalib, quyidagi fikrni bildirib
o’tadi: “Sanogen tafakkur yuritish hayot falsafasining, ong va tana salomatligining
eng ishonchli yo’llaridan biridir. Ushbu metodika yangi hissiy-aqliy odatlarni yuqori
darajada o’zlashtirishga imkon beradi, o’tmishdagi patogen fikrlash tajribasini
to’playdi. Sanogen tafakkur inson ongini sog’lomlashtirishning samarali usuli
hisoblanadi. Ya’ni, insonning hayotiy faoliyati davomida yuzaga kelgan inqirozli
holatlarini ruhiy qo’llab-quvvatlash yordamida, hissiy-emotsional o’z-o’ziga ta’sir
ko’rsatish orqali bartaraf etish usuli”.
Sanogen tafakkur nazariyasi va amaliyoti nuqtai nazaridan, sanogen fikrlash
anglash yo’li bilan hissiyotlarni boshqarish va shunga mos ravishda uni avtomatik
ravishda keltirib chiqaradigan aqliy operatsiyalarni boshqarish vositasi sifatida
qaraladi. Bunda sanogen tafakkur o’tmish tajribasini konstruktiv qayta anglash va
mulohaza qilish, ilmiy asoslardan yiroq bo’lgan kundalik falsafaga xizmat qiladigan,
samarasiz refleksiv (aks ettirish) strategiyalarini aniqlashdan iborat bo’lgan ijobiy,
ya’ni, real fikrlashdir.
Sanogen fikrlash hissiy holatlar bilan ishlashga yo’naltirilgan bo’lib,
Yu.M.Orlov nazarida, sanogen va patogen fikrlash tarzi ular keltirib chiqaradigan
oqibatlar bilan farq qiladi. Fikrlashning bir usuli muvaffaqiyatsizlik, xafagarchilik,
Sanogen tafakkur (lotincha: “sanus” – sog’lom va yunon tilida – “genezis” - rivojlanish)
his-hayajon, ichki kechinmalar, fikrlarni va emotsiyalarni boshqaruvchi,
sog’lomlashtiruvchi tafakkur.
Patogen tafakkur bu insonning salomatligiga zarar yetkazuvchi salbiy qarashlar
yig’indisi bo’lib, u shaxsning o’z-o’zi va shaxslararo munosabatlar jarayonida vujudga
keladigan emotsional beqarorlik va ichki nizolar bilan izohlanadi.
21
aybdorlik, irodasizlik, ishonchsizlik yoki boshqa hissiyotlarning salbiy ta’sirini
kamaytirishga, ikkinchisi hayotning oddiy patogen falsafasini shakllantirgan holda
kechinmalarni kuchaytirishga yo’naltirilgan. Ikkala fikrlash ham bir xil aqliy faoliyat
shakllari - tahlil, sintez, taqqoslash, mavhumlashtirishga asoslangan. Va bu ma’noda
ikkala fikrlash ham mutlaqo to’g’ri, ammo shunga qaramay, hatto to’g’ri fikrlash ham
sog’liq uchun zararli bo’lishi mumkin.
Yu.M.Orlov fikriga ko’ra, sanogen tafakkurning asosi insonning ichki olamidagi
qarama-qarshiliklarni hal qilishdir. Olim bu fikrlashni «zo’ravonliksiz»,
“zo’riqishsiz” fikrlash deb ataydi. O’z mulohazalarini davom ettirib, quyidagi
fikrlarni qat’iy ta’kidlaydi: sanogen tafakkurning asosiy ahamiyati o’z-o’zini
kamolga yetkazish maqsadlariga erishish uchun sharoit yaratish, ya’ni fe’l-atvor
hamohangligi, o’z-o’zi va atrofdagilar bilan kelishish, shuningdek yomon odatlarni
bartaraf etish, o’z his-tuyg’ularini boshqarish, o’z ehtiyojlarini nazorat qilish, deb
hisoblaydi.
Tadqiqotchi S.Ataxanova sog’lom tafakkur muammosini o’rganib quyidagi
fikrni bildiradi: Sog’lom tafakkur insonning aqliy va hissiy faoliyatlari bilan bog’liq
bo’lib, u sog’lom fikrga yo’naltirilsa sog’lom tafakkur shakllanadi. Aqliy faoliyat
mavjud bilim va malakalarni egallash vazifasi bo’lib, hissiy faoliyat esa sog’lom
turmushga bo’lgan hissiy munosabatni anglatadi.
S.Ataxanova o’zining ilmiy-tadqiqotchilik faoliyati davomida sog’lom tafakkur
tushunchasining psixologik, pedagogik va falsafiy mazmunini ochib bergan hamda
sog’lom tafakkur insonning ichki hissiy va aqliy faoliyati bilan bog’liqligini, u
sog’lom fikrga yo’naltirilsa sog’lom tafakkur shakllanishini ta’kidlagan. Aqliy
faoliyat mavjud bilim va malakalarni egallash vazifasidir. Hissiy faoliyat esa sog’lom
turmushga bo’lgan hissiy munosabatni anglatadi.
Tadqiqotchining fikricha, sog’lom tafakkur ilmiy-pedagogik ta’rifga ko’ra,
quyidagi bir necha muhim bo’g’inlardan tashkil topadi:
- Birinchi bo’g’in – sog’lom tafakkur tushunchasi;
- Ikkinchi bo’g’in – zarur ijtimoiy muhit tushunchasi;
- Uchinchi bo’g’in – pedagogik maqsad va natija tushunchasi;
22
- To’rtinchi bo’g’in – sog’lom turmush tarzi tushunchasi hisoblanadi.
Muallif sog’lom tafakkur tushunchasining psixologik, pedagogik va falsafiy
mazmunini ochib bergan bo’lsada, lekin uning tarkibiy komponentlarini aniq ajratib
ko’rsatmagan.
O’quvchilarda sanogen tafakkurni rivojlantirishning ijtimoiy-psixologik
muammolarini tadqiq etgan Z.A.Abdiraxmonovaning fikricha, sanogen tafakkurni
rivojlantirish fikrlashdagi refleksivlik va o’z-o’zini rivojlantirishga nisbatan
ehtiyojning yuqoriligi bilan belgilanib, o’smir yoshdagi o’quvchilarda sanogen
tafakkurni rivojlantirish, shaxs xususiyatlari va xulq-atvoriga ta’sir etuvchi
ko’rsatkichlar ta’lim jarayoni, shaxslararo munosabatlar, kasbiy kamolot kabi
ijtimoiy omillar bilan bog’liq.
S.N.Morozyuk oliy ta’lim muassasalari talabalarining shaxsiy va xarakter
xususiyatlarini psixodiagnostik jihatdan tahlil qilib, “sanogen refleksiya”ni sog’lom
tafakkurning tarkibiy qismi sifatida belgilaydi.
S.N.Morozyuk o’z tadqiqot ishida birinchilardan bo’lib oliy ta’limda tahsil
olayotgan talabalarning xarakter xususiyatlarini shakllantirishda refleksiya
jarayonining qonuniyatlari va mexanizmlarini tavsiflab, uning o’quv faoliyati
samaradorligini oshirishda asosiy omil ekanligini ilmiy asoslagan bo’lsada, lekin
aynan talabalarda sanogen refleksiya hamda sog’lom tafakkurni rivojlantirishning
bosqichlari va ushbu jarayonga ta’sir etuvchi omillar, shart-sharoitlar mazmuni
haqida batafsil to’xtalmagan.
Individual o’qitish va tarbiyalash asoslarini o’rgangan O.S.Grebenyuk sanogen
fikrlashni bola shaxsining individual rivojlanishi kontekstida ko’rib chiqadi. Rus
olimlari O.S.Grebenyuk va T.B.Grebenyuklar mazkur fikr yuritish shakllarini
quyidagicha izohlaydi:
Sanogen refleksiya – bu turli xil vaziyatlarda to’g’ri xulq-atvor usullarini
tanlashga imkon beruvchi, insonning o’z-o’zini, hissiy kechinmalarini, fikrlari
va muammolarini ob’ektiv aks ettirish va baholash qobiliyati.
23
- sanogen fikrlash ichki nizo, zo’riqish va xavotirni kamaytiradigan fikrlash tarzi
bo’lib, u fiklarni, his-tuyg’ularni, ehtiyoj va istaklarni boshqarishga imkon beradi va
shunga ko’ra kasalliklarning oldini oladi.
- patogen fikrlash bu muayyan faoliyat davomida yuzaga keladigan
muammolarni noto’g’ri aks ettirish hisoblanadi. Shuningdek, faoliyatning og’ir
sharoitlarida va hissiy-emotsional jarayonlarni tartibga solishda asossiz refleksiv
streotiplardan foydalanish bo’lib, bu oxir-oqibat muvaffaqiyatsizlikka olib keladi.
T.N.Vasilyeva o’qituvchining sanogen fikrlashiga bolani sanogen tarbiyalash
vositasi sifatida jiddiy e’tibor beradi hamda o’quvchilarda sanogen fikrlashni
shakllantirishga xizmat qiluvchi korrektsion-rivojlantiruvchi o’yinlar va mashqlar
to’plamini ishlab chiqadi.
A.B.Rossoxin sanogen fikrlash usulining quyidagi ijobiy xususiyatlarini ajratib
ko’rsatadi: sog’lom fikrlash ko’nikmalarini o’zlashtirish shaxsda ko’plab ijobiy
o’zgarishlarni ta’minlaydi; sanogen fikrlash aqliy faoliyatning xilma-xilligi va
mustaqilligini ta’minlash vositasi sifatida xizmat qiladi. Hamda shaxs xavotirlanish
ko’rsatkichlarining barqaror normallashuvida, shaxsiy xususiyatlarni sezilarli
darajada korrektsiyalashda hamda sub’ektiv nazorat darajasining kuchli o’sishida
namoyon bo’ladi
Yu.N.Kraynova emotsional kompetentlik va sanogen refleksiya muammosini
tadqiq etar ekan, emotsional kompetentlik bu his-tuyg’ularni, salbiy hissiy
kechinmalarni tushunish, to’g’ri ifoda etish va boshqarish qobiliyati bo’lsa, sanogen
refleksiya sog’lom fikr yuritishning muhim tarkibiy komponenti bo’lib, uni
talabalarda emotsional kompetentlikni rivojlantirishning ichki omili sifatida baholash
mumkin, degan xulosaga keladi.
Sanogen refleksiya muammosini tadqiq etgan olima L.A.Kananchukning
fikricha: o’zaro ijtimoiy munosabatlar jarayonida insonlarning ma’lum bir tarzda
to’g’ri harakat qila olmasliklari, sub’ektlarning kutilgan va haqiqiy xatti-harakatlari
o’rtasida hamda bir-birini tushunishdagi nomuvofiqliklar jiddiy qiyinchiliklarni
keltirib chiqaradi. Bizning fikrimizcha, bu kabi qiyinchiliklarni sanogen refleksiya
orqali bartaraf etish mumkin.
24
Shuningdek, oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan talabalarning
muvaffaqiyatli ijtimoiy-psixologik moslashuvi ularda sanogen refleksiya
qobiliyatining qanchalik yuqori darajada rivojlanganligi bilan uzviy bog’liq
hisoblanadi. Zero, sanogen refleksiya kognitiv mexanizm sifatida talabalarning oliy
ta’limda o’qish jarayonida ijtimoiy-psixologik moslashishi zaruriyati va millatlararo
munosabatlardagi inqirozlarni, turli xil muammolarni konstruktiv hal qilishga qulay
shart-sharoit yaratib beradi.
Sanogen tafakkur tushunchasini L.A.Kananchuk hissiyotlarni idrok etuvchi va
shunga muvofiq ravishda vujudga keluvchi aqliy hatti-harakatlarni boshqarish
vositasi sifatida baholaydi hamda uning mohiyatini o’tgan tajribani konstruktiv
ravishda qayta ko’rib chiqishda ilmiy asoslardan yiroq bo’lgan, azob-uqubatlarga olib
keladigan, oddiy hayot falsafasiga xizmat qiladigan samarasiz refleksiv
strategiyalarni aniqlashdir, deb izohlaydi. Demak, tadqiqotchi sanogen refleksiya
muammosini o’rganishda sanogen tafakkurning faqatgina ikki jihatiga, ya’ni hissiy
kechinmalarni shaxsiy idrok etish va samarasiz refleksiv ko’nikmalarni aniqlash
xususiyatlariga alohida e’tibor qaratgan. Zero, shaxsda sanogen tafakkurning yuqori
darajada rivojlantirilishi ko’plab ijobiy natijalarga erishishni ta’minlaydi.
A.L.Rudakov og’ir stressli vaziyatlarda insonning xatti-harakatlarini tahlil qilib,
“sanogen fikrlash” tarzini quyidagicha izohlaydi: “…. atrofdagi dunyoga e’tibor
berish, hozirgi ongni idrok etish, zaruriy qaror qabul qilish va ular haqida mulohaza
yuritishdir”.
Sanogen tafakkur muammosini shaxs refleksiv qobiliyati bilan bog’liqlikda
o’rgangan tadqiqotchilardan biri bu N.V.Pavlyuchenkova hisoblanadi. Uning
fikricha, sanogen refleksiya shaxsiy rivojlanish, moslashuvchanlik va salbiy hissiy
holatlarni nazorat qilishga ta’sir etuvchi omil bo’lib, u shaxsning hayotiy qiyin
vaziyatlarga nisbatan qarshi kurashish qobiliyatidir.
Sanogen tafakkur yuritish insonga jamiyat hayotida sodir bo’layotgan voqea-
hodisalar va o’zida kechayotgan fikriy jarayon ob’ektlariga o’z diqqatini qaratish va
konsentratsiyalash (jamlash, uyg’unlashtirish) imkonini beradi. Bu esa, barcha hodisa
va jarayonlarni bevosita kuzatishga, tahlil etishga hamda aqliy va hissiy-emotsional
25
jihatdan uyg’un holda amaliy vizuallashtirishga xizmat qiladi. Sanogen fikrlash
ko’nikmasining rivojlanganligi asosan quyidagi holatlarda yaqqol namoyon bo’ladi.
Bular:
1)
shaxsning o’zida mavjud bo’lgan salbiy fikrlar va hissiy kechinmalarning
mustaqil nazorat qilinishi (Orlov Yu.M.);
2)
o’z-o’zini tahlil qilish va imkoniyatlarini to’g’ri baholash, ya’ni shaxsiy
refleksiyaning ustuvorligi (Morozyuk S.N.);
3)
hissiy-emotsional jihatdan barqarorlik (Kraynova Yu.N.);
4)
muammolarni konstruktiv hal etish, shuningdek fikrlashdagi stereotiplik va
patogenlik (nosog’lom) xususiyatlarini kamaytirish;
5)
fikrlashdagi refleksivlik va o’z-o’zini rivojlantirishga nisbatan ehtiyojning
yuqoriligi (Abdiraxmonova Z.A.) va boshqalar.
Xorijlik olimlardan K.E.Izard, Dj.Dyui, X.Geyvin, R.J.Sternberg, K.Sternberg,
N.V.Pil, K.Xorni, A.Yu.Hilman, O.Yu.Osadko, І.F.Arshava, S.Maddi,
V.E.Klochkolar shaxsning hissiy kechinmalari, tafakkurning psixologik-pedagogik
xususiyatlari, o’z-o’zini tushunish qobiliyati, kognitiv jarayon, pozitiv fikrlashni va
talabalarda sanogen tafakkurni shakllantirishning psixologik muammolarini tadqiq
etishgan.
N.V.Pil pozitiv (ijobiy) tafakkurni omadsizlikni yengish, ishonchga,
muvaffaqiyatga va baxtga erishish usuli sifatida foydalanishni taklif etadi. U o’zining
mashhur optimizm (nekbinlik) formulasini taklif etadi-ki, uni o’z hayotining oddiy va
samarali falsafasi qilib olgan ko’plab odamlar qo’llashgan.
M.Djeyms sanogen fikrlashning asosini ongning hozirgi zamonda nima sodir
bo’layotganini tushunish qobiliyati sifatida qarashni taklif qiladi. O’z fikrlarini
davom ettirib shunday deydi: “o’zini qanday tutishini yoki o’zini qanday his
qilayotganini bilmagan odam hissiy-emotsional jihatdan tez charchaydi hamda o’ziga
bo’lgan ishonchini yo’qotadi va bunday odam tezda ichki qarama-qarshi kuchlar
o’rtasida qiyin, noqulay holatga tushadi. Aksincha, sanogen tafakkur yuritish tarzidan
xabardor bo’lgan inson esa o’zining ichki hissiyotlarini, xayolotlarini biladi, undan
26
qo’rqmaydi va undan uyalmaydi, aql va tana “shu yerda va hozir” tamoyiliga mos
ravishda harakat qiladi.
M.Djeymsning tadqiqot ishlarini o’rgangan olim F.Gelmut o’z qarashlarini
umumlashtirib, quyidagi xulosaga keladi: sanogen tafakkurning asosida sodir
bo’layotgan voqealarni tushunish qobiliyati sifatidagi anglash yotadi. Qanday yo’l
tutishini yoki nimani his qilishini anglay olmaydigan shaxs ko’plab kichik
muammolarga o’ralashib qoladi. Ikkilanuvchan, yagona qarorga kelishga
qiynaladigan shaxs ichki ixtilofli kuchlar o’rtasida sarson bo’ladi. Osongina qisqa
fursatda tushunadigan va anglay oladigan shaxs o’zining hislari, orzu-hayollari
dunyosini biladi, undan qo’rqmaydi va uyalmaydi, uning fikri vaziyatga mos ravishda
javob beradi.
G.Miner mazkur kontseptsiyani - “hissiy fikrlash” qobiliyati sifatida tushunadi.
Ushbu tafakkurning o’ziga xos xususiyatlarini tavsiflab, olim bunda kognitiv jarayon
ikkinchi darajaga tushurilganligini va fonga surilganligini ta’kidlaydi. Tuyg’ular
odamni boshqaruvchi mexanizm sifatida namoyon bo’ladi.
D.Fontana, stressli vaziyatda insonning xatti-harakatlarini tahlil qilib, uning
ta’kidlashicha “sanogen fikrlash” tarzi atrofdagi dunyoga e’tibor berish, hozirgi ongni
idrok etish, zaruriy hukm qabul qilish va ular haqida mulohaza yuritishdir.
Anna Hilman sanogen fikrlash muammosini o’rganib, mazkur fikr yuritish
tarzini talabalarning o’z ruhiy holatini, o’zini o’zi tartibga solish va kelajakdagi
kasbiy pedagogik faoliyati uchun to’g’ri ko’rsatmalarni ishlab chiqishga xizmat
qiluvchi vosita sifatida baholaydi.
O.Yu.Osadko va І.F.Arshavalar shaxsning jismoniy, psixologik salomatligi
hamda samarali ijtimoiy moslashuvi uning sanogen fikr yuritish potentsialiga
bog’liqligini e’tirof etishsa, S.Maddining fikricha, sanogen tafakkur aqliy va ruhiy
sog’lomlikka erishishni ta’minlaydi.
Fikrlashda ma’lum bir muammo (asosan tashqi maqsadlar) hal etiladigan aqliy
harakatlar majmui sifatida fikrlashning an’anaviy tushunchasidan farqli o’laroq,
«sanogen fikrlash» atamasi ichki muammolarning yechimini aks ettiradi (masalan,
ichki ishonchsizlik, shaxsiy bahoning pastligi, moslashaolmaslik, norozilik,
muvaffaqiyatsizlikni boshdan kechirish va h.k).
27
Sanogen (sog’lom) tafakkur tushunchasi pedagogik jihatdan tahlil qilinganda,
ta’lim-tarbiya jarayoni bilan bog’liq holda yuzaga keladigan pedagogik muammolar
va hissiy kechinmalarga nisbatan kognitiv baholash ustuvorligi tezisiga asoslanadi,
bu talaba o’z fikrlarini his-tuyg’ularga ta’sir qilish uchun ishlatishi va kognitiv
baholarni o’zgartirish orqali pedagogik faoliyat bilan bog’liq muammolarni hal
qilishning konstruktiv usullariga oid ko’nikmalarni egallash jarayoni hisoblanadi.
Pedagog olima Sh.Abdullayeva muallifligidagi “Umumiy pedagogika” nomli
o’quv qo’llanmada “sanogen tafakkur” tushunchasi quyidagicha izohlanadi –
(lotincha: “sanus” – sog’lom va yunon tilida – “genezis” - rivojlanish) his-hayajon,
ichki kechinmalar, fikrlarni va emotsiyalarni boshqaruvchi, sog’lomlashtiruvchi
tafakkur.
Mazkur ta’riflarda “sog’lom” va “tafakkur” tushunchalari ajratib
ko’rsatilmoqda. Demak, dastlab ushbu tushunchalarning asl ma’no-mazmunini bilish
talab etiladi. “Sog’lom” so’zi:
- dard-kasaldan holi, sog’;
- sog’liqni saqlash talablariga to’la javob beradigan;
- beg’ubor, toza, sof va pok;
- zararli ta’sirdan, salbiy xislat, illat va shu kabilardan holi;
- ruhiy jihatdan shikast yetmagan, raso;
- g’oyaviy va ma’naviy jihatdan toza, pok degan ma’nolarni beradi.
“Tafakkur” so’zi arabcha “fikr” so’zidan kelib chiqqan bo’lib, o’ylash,
muhokama, mushohada va fikr yuritish degan ma’nolarni bildiradi.
Mualliflik yondashuvi asosida aytishimiz mumkinki, “sanogen tafakkur" bu
talabaning sodir bo’layotgan voqea-hodisalar mazmunini anglashi va hissiy-
emotsional tajribalarni aks ettirish jarayoni bo’lib, ularni yuqori darajada kuzatish va
individual shaklda monitoring qilib borishdir. Shuningdek, sanogen (sog’lom)
tafakkur talabalarning ijobiy (pozitiv) fikr yuritishi bilan bog’liq aqliy faoliyat
ko’nikmalari majmuini o’zida aks ettiradi.
Shunday qilib, insonning ichki dunyosida o’zini o’zgartirish, o’z-o’zini
tarbiyalash, o’z-o’zini rivojlantirish, bunda hissiy kechinmalarni boshqarish va
28
nazorat qilish, atrofdagi hamma narsani mohiyatini anglashida falsafiy-ijtimoiy va
pedagogik-psixologik nazariyalarni o’zida aks ettirgan sanogen tafakkur tarzi juda
muhimdir. Olingan ma’lumotlarga asoslanib “sanogen (sog’lom) tafakkur”
tushunchasi mazmunini quyidagicha talqin etishimiz mumkin: sog’lom tafakkur
insonga o’rganayotgan bilimlarini analiz-sintez qilish imkonini beradi. To’plagan
bilimlar asosida esa mushohada yuritish, yangiliklarni, g’oyalarni, yangi bilimlarni
anglash va muammolarni hal etishda eng to’g’ri, qisqa va samarali yo’lni topishga
yordam beradi.
Sanogen tafakkur talaba – yoshlarda qaror qabul qilishda mustaqillik,
javobgarlik, o’zining g’oya va fikrlarini shakllantirishda, ijtimoiy hayotda sodir
bo’layotgan voqea – hodisalarga munosabat bildirishida namoyon bo’ladi. Shaxs
tuzilishidagi o’zgarishlarning samaradorligi insonning o’ziga bog’liq. O’z-o’zini
rivojlantirish - bu shaxs kamolotga intilishining asosiy usuli, uning asosiy
ehtiyojlaridan biridir.
Inson fikrlash tarzining alohida shakli sifatida o’rganilayotgan “sanogen
tafakkur” ya’ni sog’lom tafakkurni rivojlantirishga oid ilmiy-falsafiy, pedagogik va
psixologik manbalarda keltirilgan ma’lumotlarni qiyosiy tahlil etgan holda quyidagi
mulohazalar shakllandi:
x “sanogen” tushunchasi ham ruhiy, ham jismoniy “sog’liqni tug’dirish”, ya’ni
yuzaga keltirishni anglatadi. Asosan, sanogen tafakkurga muayyan vaziyatlarda inson
xulq-atvori va hayotini boshqara oladigan aqliy hatti-harakatning alohida bir shakli
sifatida qarash mumkin.
x pozitiv (ijobiy) va salbiy holat, noxush vaziyat, jismoniy sog’lomlik va kasallik
biz qanday o’ylashimizga va fikrlash tarzimizga bog’liq.
x sanogen tafakkur yuritish ko’nikmasini egallagan inson o’z fikrlarini nazorat
qilishni, o’z his-hayajonlarini boshqarishni, ular ustidan mulohaza qilishni, o’zining
ongsiz hatti-harakatini anglashni va baholashni o’rganadi.
Sanogen tafakkur muammosini tadqiq etishga oid ilmiy ishlarning tahlili
quyidagi xulosalarni ishlab chiqishga imkon beradi:
|