Yo’lning normal reaktsiyalari

Yo’lning normal reaktsiyalari
Gorizontal yo’lda tinch turgan avtomobilda og’irlik kuchi Ga tahsirida z1 va z2 reaktsiyalari xosil bo’lib, uning muvozanat sharti ΣMB=0 bo’ladi (11- rasm):
z1 Δ – Ga b = 0
z1= Ga b/L
Agar g’ildirak ezilganda energiyaning bir qismi yo’qolishnni xisobga olmasak, u xolda
z2≈G1=Ga b/L (26)
shunga o’xshash,
z2≈G2=Ga b/L (27)
bo’ladi.
Avtomobilg’, umumiy xol uchun, hamma kuch va momentlar tahsirida tezlanish bilan balandlikka harakat qilsin (11-rasm). Natijada uning G’ildiragiga tahsir etuvchi yo’liing normal reaktsiyalari
11-rasm. Gorizontal yo’lda harakatsiz turgan avtomobil ga tahsir qiluvchi kuch va reaktsiyalar.
z1va z2 o’zgaradi, chunki avtomobilg’ kuzovi dvigateldan yetakchi o’qqa uzatilgan moment, g’ildiraklarning inertsiya momenti, G’ildirashga qarshilik va boshqalar tahsirida kundalang o’qqa nisbatan tebranadi. Harakat vaqtidagi normal reaktsiyalarni aniqlashda kuzov va o’qlar markam biriktirilgan, inertsion momentlar juda kichik Mf1=Mf2=0 deb faraz qilinadi.
Avtomobilning ketingi o’qiga tahsir etuvchi kuchlar momentining muvozanatlik tenglamasi:
Z1L Mf1 Mf2 ’w hw ’fahd ’i b=0
z1=z b/L-Mf ’w hw (‘ja ’i) hd/L
yoki
z1=Gabcos/L - ‘f rk ’w hw (‘ja ’i) hd/L (28)
Mahlumki, Mf1 Mf2=Mf=‘f rk.
SHunga o’xshash
Z2=Gaacosa/L - ‘f rk ’w hw (‘ja ’i) hd/L (29)
Tenglamalardan ko’rinib turibdiki, avtomobilg’ harakatlanayotgan vaqtda yo’lning oldingi g’ildirakdagi reaktsiyasi kamayadi, ketingi g’ildirakdagisi esa yo’lning og’ish burchagi α, avtomobilning tezlanishi va qarshilik kuchlarining oshishi bilan ortadi.
Avtomobilg’ harakatlanayotgan vaqtda reaktsiya kuchlari z1 va z2 ning statik xolatidagi G1, G2 og’irliklarga nisbatan necha marta kattaligini qayta taqsimlanish koeffitsientlari m1, m2 orqali aniqlash mumkin:
m1 = z1/G1; m2=z2/G2 (30)
Avtomobilg’ tezlanish bilan harakatlanayotgan vaqtda bu koeffitsentlarning maksimal qiymatlari quyidagicha bo’ladi:
oldingi o’q uchun m1 = 0,65—0,7; .-
ketingi o’q uchun m2= 1,2— 1,35.
Avtomobilning tormozlanishi vaqtida teskari protsess sodir bo’lib,
oldingi o’qda yo’lning reaktsiyasi ortadi, ketingi o’qda esa kamayadi.
Avtomobilning harakat tenglama va uni yechish usullari
Avtomobilning harakat tenglamasi tortish dinamikasidagi asosiy tenglama xisoblanadi. Bu tenglama avtomobnlning harakat xususiyatlarini aniqlab, harakatlantiruvchi, va qarshilik kuchlarini bir-biri bilan bog’laydi.
Avtomobilg’ diiamikasining imkoniyatlari dvigatelg’ quvvati va tishlashish kuchi bilan cheklanadi, bu xolda boshqa ekspluatatsion xususiyatlar kiritgan cheklanishlar xisobga olinmaydi.
Avtomobilning har xil rejimda harakat qilishiga tahsir qiluvchi kuchlarga va ularning yo’nalishiga tezlikning o’zgarish harakteri sabab bo’ladi. Natijada avtomobilg’ tortish kuchi tahsirida, tortish kuchi tahsir etmaganda esa tormozl
ash kuchi tahsirida harakat qilishi mumkin.
Bu rejimlarning har birida avtomobilg’ tekis, tezlanuvchan yoki sekinlanuvchan harakat qilishi mumkin. Avtomobilg’ yuqoriga tezlanish bilan harakatlaiayotgan vaqtda unga tahsir etuvchi kuch va momentlar -rasmda ko’rsatilgan. Endi hamma kuchlarning yo’l satxiga proektsiyasini aniqlaymiz:
X2-X1-Rja-Ri-Rw=0 (31)
Bu yerda: X1, X2—oldingi va ketingi o’qlardagi o’rinma reaktsiyalar, Olingan tenglama avtomobilning harakat tenglamasi deyiladi. Bu tenglamani yechib avtomobilg’ dinamikasining ko’rsatkichlarini, masalan, gorizontal yo’lda erishishi mumkin bo’lgan maksimal tezlik va shunga mos dinamik faktorni, yuqori va pastki uzatmalarda yengish mumkin bo’lgan yo’lning umumiy qarshiligini va boshqalarni aniqlash mumkin.
Harakat tenglamasidagi kuchlarni tezlik bilan boglovchi aniq formulalar yo’qligi sababli bu tenglama umumiy ko’rinishda yechimga ega emas.
Avtomobilning harakat tenglamasi kuchlar balansi va uning grafigi, momentlar balansi va uning grafigi, dinamik harakteristika va pasport grafiklar kabi xususiy usullar bilan yechiladi.
Nazorat uchun savollar
-
Dvigatelg’ quvvatining avtomobilg’ transmissiyasida yo’qotilishini tushuntiring.
-
Tarnsmissiyanin f.i.k ni tushuntiring.
-
Uzatmalar soni nima?
-
Avtomobilning g’ildiraklariga olib kelingan quvvat, moment deganda nimani tushunasiz?
-
Avtomobilning tortish kuchi qanday usullar bilan aniqlanadi?
-
Avtomobilning tortish kuchi?
-
Avtomobilning burovchi momenti?
-
Avtomobilg’ g’ildiraklarining radiuslari nima ?
-
Erkin radius.
-
Statik radius.
-
Dinamik radius.
-
G’ildirakning tishlashish kuchi
-
G’ildiraklarning tishlashish koeffitsenti?
-
Avtomobilning harakatlanish
-
Avtomobilni harakatlanishiga ijobiy tahsir etuvchi kuchlar?
-
Avtomobilni harakatlanishiga salbiy tahsir etuvchi kuchlar?
-
Reaktsiya kuchlari?
-
Avtomobilning balandlikka kutarilgandagi qarshilik kuchi?
-
Yo’lning umumiy qarshilik kuchi?
-
Avtomobilgi xavo qanday kuch bilan qarshilik ko’rsatadi?
-
Avtomobilning tezlanishga qarshilik kuchi.
-
Xavo qarshiligini yengish koeffitsienti?
-
Avtomobilning old yuzasini aniqlash?
-
Avtomobilning qiyalikka ko’tarilishda tahsir etuvchi kuchlar sxemasi?
-
Quvvat va kuchlari bog’lanish formulalari?
-
Avtomobilga shamolning tahsiri
Foydalanish uchun adabiyotlar.
1. X.M.Mamatov. Avtomobillar. “O’zbekiston”, T.,1995,336 bet.
-
X.M.Mamatov, Yu.T.Turdiev va boshqalar. Avtomobillar. “O’qituvchi”, T., 1982 , 398 bet.
-
V.L.Rogovtsev i dr. Ustroystvo i ekspluatatsiya avtotransportnqx sredstv.”Transport”, Moskva.,1991., 432 str.
-
X.M.Mamatov. Avtomobili. “Uzbekistan”, T.,1992., 238 str.
-
X.I.Kirshe. Legkovoy avtomobilg’ ot A do Ya “Transport”M., 1988 g., 176 str.
-
P.S.Yaresg’ko, i dr. Avtomobili KAMAZ voprosq i otvetq. “Transport” M. 1989 g., 288 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Damas, Labo” DEU, 283 str.
-
TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
NEXIA avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uz-Otayul vtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
S.M.Kodirov, D.I. Xoshimov, /.N.Maxmudov, A.D.Xoshimov «TIKO avtomobili» tuzilishi, nosozliklarini aniqlash va tahmirlash bo’yicha o’quv qo’llanma. Toshkent «O’qituvchi». 2001
-
«TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha elektron darslik» Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Matiz” DEU,
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko dvigatelg’” DEU
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko shassi” DEU
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko elektrooborudovanie” DEU
-
B.M. Biryukov. INTERNET-spravochnik avtomobilista. M: Ekzamen,2001.
-
www.automobilemag.com
-
www.auto.com
-
www.motortrend.com
-
www.autobild.de
-
www.automechanic.ru
-
www.autonews.ru
-
www.motor.ru
25.www.zr.ru
3-mavzu. AVTOMOBILNING TORTISH DINAMIKASI.
Reja:
1. Avtomobilga tahsir etuvchi kuchlar balansi
va uning grafigi.
2. Avtomobilga tahsir etuvchi kuchlar quvvatining balansi va grafigi.
3. Avtomobilning dinamik faktori.
4. Avtomobilning dinamik pasporti
5. Avtomobilning tezlana olishi.
6. Avtomobilning shigov bilan balandlikka chiqishi.
7. Avtomobilning yetakchi g’ildiraklariga tortish kuchi tahsir etmagandagi harakati (nakat bilan harakatlanish).
8. Ekspluatatsiyada uchraydigan faktorlarning tortish dinamikasiga tahsiri.
Avtomobilga tahsir etuvchi kuchlar balansi
va uning grafigi.
Avtomobilning harakat tenglamasidagi yetakchi g’ildirak o’rinma reaktsiyasi X2 ning o’zgaruvchan harakat uchun qiymati:
X2=‘k-Im ηt itr2 Ik/rk2 ja-’f2
Oldingi g’ildirak yetakchi bo’maganda itr=0; Rk=0; X1= - (Ik/rk2 Ja Rf1) X2, X1 qiymatlar avtomobilning harakat tenglamasiga qo’yilsa va Rf1 Rf2=Rf ni xisobga olib, bazi bir o’zgarishlar kiritilsa, kuchlar balansi tenglamasi quyidagicha yoziladi:
‘k- ‘i- ‘f-’ja-’w=0
yoki
‘k=‘i ’f ’ja ’w. (32)
Bu tenglama kuchlar (tortish) balansi tenglamasi deyilib, grafigi 12-rasmda ko’rsatilganidek tasvirlanadi. Bu grafikda Rk ning bir uzatma uchun o’zgarish chizig’i ko’rsatilgan. ( 32 ) tenglamaning ung tomonidagi funktsiyalarning qiymatlari grafikda ko’rsatiladi.
12-rasm. Avtomobilning kuchlar balansi grafigi.
Xosil bo’lgan chiziqlar grafik usulda qo’shilsa Rψ Rw chizig’i xosil bo’ladi. Rk bilan kesilgan nuqtasi (A nuqta) avtomobilning maksimal tezlik qiymatini ko’rsatadi. Rja ordinatasi tortish kuchining sarflanmagan qismi bo’lib, avtomobilga tezlanish berish uchun zarur.
Kuchlar balansi grafigi avtomobilning tekis harakatining dinamik ko’rsatkichlarini aniqlash uchun kerak. Maksimal tezlik Rk va Rψ Rw chiziqlar kesishgan nuqtaning abstsissasi bilan aniqlanadi. Bu vaqtda zapas tortish kuchi bo’lmaydi, tezlanish ham nulga teng. Agar Rk umumiy qarshilik chizig’idan pastda, yahni Rk < Rψ Rw bo’lsa (II-II kesim), avtomobilg’ faqat sekinlanish bilan harakat qiladi.
Avtomobilg’ va1 tezlik bilan harakatlanayotganda Ri ning qiymatini topish uchun uning ordinatasi masshtabga ko’paytiriladi. Boshqa kuchlar qiymati ham shunday aniqlanadi.
Kuchlar balansi grafit yordamida yetakchi g’ildirakning shataksiramaslik xossasini tekshirish mumkin. Tishlashish koeffitsientining biror qiymati uchun Rφ = G2 φ topilib, 12-rasmda ko’rsatilganidek gorizontal chiziq o’tkaziladn. Rk < Rφ sharti va2 tezligidan katta, lekin va3 tezligidan kichik qiymatlarda bajariladi va bunda g’ildirak shataksiramasdai harakatlanadi. va3 - va2 diapazonda Rk > Rφ bo’lgani uchun yetakchi g’ildirak shataksirab harakatlanadi. Agar Rk = Rφ bo’lsa, yahni kontrol nuqtalar va2 va va3 tezliklarga to’g’ri kelsa, avtomobilg’ noturgun harakatda bo’ladi. Agar avtomobilg’ Rφ tishlashish kuchiga ega bo’lib, unga pastki uzatmalar qo’shilsa, Rk >> Rφ bo’lgani uchun avtomobilg’ harakatlanish xususiyatini yo’qotadi. 12-rasmda ko’rsatilgan uzatma tezlikning hamma diapazonida harakat qilishi uchun drossel-zaslonkani bir oz yopib Rk ning qiymatini kamaytirish kerak.
Avtomobilg’ harakati tenglamasi hamma kuchlar shartli ravishda musbat qiymat olingan. Aslida, harakatning harakteriga karab (tezlanish, sekinlanish, balandlikka yoki pastlikka harakatlanish) Ri, ‘ja kuchlar avtomobil harakatiga yoki yordam berishi yoxud qarshilik qilishi mumkin. SHuning uchun avtomobilg’ tezlanish bilan balandlikka harakatlansa Ri, ’ja sekinlanish bilan pastlikka harakatlansa -Ri, -’ja deb olinadi.
Avtomobilga tahsir etuvchi kuchlar quvvatining balansi va grafigi.
Avtomobilning dinamik xususiyatlarini analiz qilish va uning ko’rsatkichlarini aniqlash uchun yetakchi g’ildirakka berilgan tortish quvvati harakatlanishga qarshiliklarni yengish uchun zarur bo’lgan quvvat bilan taqqoslanadi. Kuchlar balansi tenglamasiga o’xshash quvvatlar balansi tenglamasi quyidagicha yoziladi:
NK = Ni Nf Nja Nw
yoki
Nd=Nk/ST = Ni/ST Nf/ST Nja/ST Nw/ST (33)
Tenglamani yoyib yozamiz.
Nk= Ga va sin α/270 Ga va f cos α/270 W va3/3500 Ga vabvrja/270 g
a) avtomobilg’ biror uzatmada harakatda
b) avtomobilg’ turli uzatmada harakatda.
Avvval (2) tenglamaning grafik yechimiin avtomobil biror uzatmada harakatlanayotgan xol uchun ko’rib chiqamiz. Nd - Va koordinatalar sistemasida dvigatelning effektiv quvvatiing Nd grafigini ko’ramiz.( 13 -rasm).
13-rasm. Avtomobilning quvvatlar balansi grafigi.
Agar ND ning qiymatidan transmissiyadagi qarshilikni yengishga sarflangan quvvat NTR ning qiymatini olib tashlansa, yetakchi g’ildirakdagi quvvat Nk kelib chiqadi. NTR ning qiymati tajriba yo’li bilan aniqlanadi yoki formula orqali xisoblanadi. Grafikning pastki qismida Nw = f (va) va N = f (Va) chiziqlar ko’rsatiladi. N = f (Va) ning grafigini chizishda f const deb faraz qilinadi. Sarflanmagan quvvat NC = Nk-Nw xisoblanib, u yo’l qarshiligini yengishva avtomobilga tezlanish berish uchun sarflanadi. N va NC grafigining chiziqlari kesishgan A nuqtada avtomobilg’ maksimal tezlikka erishadi. N ning qiymati oshirib borilsa NCga o’rinma bo’lgan B nuqtani topish mumkin. Bu no’qatada avtomobilg’ kritik vakr tezlikka erishadi. Bundan tashkari, grafik yordamida har bir qarshilikni yengish uchun sarflangan quvvatni aniqlash mumkin. Quvvatlar balansining grafigi hamma uzatmalar uchun kurilsa, uzatmalar soniga karab chiziqlar kupayadi. (13-rasm). Bu rasmdan ko’rinib turibdiki, avtomobilg’ bir xil yo’ldan har xil uzatmada harakatlanganda dvigatelg’ quvvatining ishlatilish rejimi har xil bo’ladi va u dvigatelg’ quvvatidan foydalanish darajasi I bilan aniqlanadi.
Dvigatelg’ quvvatidan foydalanish darajasi deb, dvigatelning avtomobil tekis harakat qilishi uchun zarur bo’lgan quvvatning drosselg’-zaslonka tula ochik paytidagi quvvatiga bo’lgan nisbatiga aytiladi:
I=Nψ Nw Ntr/Ng 100%
I ning qiymati yo’lning xolatiga, avtomobilning tezligiga, tranmissiyaning uzatish soniga bog’liq. Yo’lning jami qarshilik koeffitsenti va avtomobilning tezligi qancha kichik hamda itr qancha katta bo’lsa, dvigatelg’ quvvatidan foydalanish darajasi shunchalik kichik bo’ladi. Masalan avtomobilg’ va1 tezlik bilan III uzatmada harakatlansa, I ning qiymati xuddi shu tezlik bilan avtomobilg’ II uzatmada harakatlangandagi dvigatelg’ quvvatidan foydalanish darajasi yuqori bo’ladi. CHunki III uzatmada bir xil qarshiliklarni yengish uchun sarflangan quvvatning mikdori II uzatmadagidan kam bo’ladi.
Avtomobilning dinamik faktori.
Kuch va quvvatlar balansi grafiklarini amalda qo’llash ancha qiyin, chunki va ning qiymati o’zgarishi bilan f ham o’zgaradi va uning har bir qiymati uchun grafitlarni qayta kurish zarur bo’ladi, shuningdek, har xil og’irlikka ega bo’lgan avtomobillarning dinamikasini solishtirish mumkin emas.
Akademik Ye.A. CHudakov taklif etgan dinamik harakteristika garfigi ko’rsatilgan kamchiliklardan xoli, yahni tortish kuchi bilan xavoning qarshilik kuchi ayirmasining avtomobil og’irligi Ga ga nisbati aftomobilning dinamik faktori deb ataladi va u quyidagicha ifodalanadi.
Da=Rk- Rw/Ga= Md ηt itr/rk Gk – W va2/13 Ga (34)
Daning qiymati avtomobilning konstro’qtsiyasiga bog’liq va uni har bir konkret model uchun aniqlash mumkin. Kichik uzatmalarda Rk ning qiymati katta va Rw ning qiymati kichik bo’lganda dinamik faktorning qiymati katta bo’ladi.
Dinamik faktorni avtomobilning harakat sharoiti bilan bog’lash uchun kuchlar balansi tenglamasidagi Rw ni tenglamaning chap tomoniga o’tkazamiz va ung tomondagi ifodani Ga ga bulamiz, yahni:
Da=Rψ Rja/Ga= Ga ψ/Gk Ga/g bvr ja/Ga
Yoki
Da=ψ ja/g bvr (35)
Bu yerda bVR – aylanma harakatlanuvchi massalar tahsiri koeffitsenti.
Agar avtomobil tekis harakat kilsa, uning tezlanishi nolga teng bo’ladi, natijada avtomobilning dinamik faktori vamax tezlik bilan harakatlangandagi yo’lning umumiy qarshiligi Ψvmax ga teng.
Turli uzatmalarda dvigatelg’ tula nagruzka bilan ishlaganda dinamik faktor bilan tezlik o’rtasidagi grafik bog’lanish avtomobilning dinamik harakteristikasi deyiladi. (14- rasm).
Da
Va
14-rasm. Avtomobilning dinamik harakteristikasi.
Bu grafikni kurish uchun trrsakli valning pDmin, pDmax aylanishlar chastotalari oraligini 8 ... 10 ta teng bo’lakka bo’linadi. Har bir uzatmada tirsakli valking aylanishlar chastotasi uchun tezlik qiymatlari topiladi.
Dvigatelning tashki tezlik harakteristikasidan MD ning qiymatlarini aniqlab, har bir uzatma uchun Da ning qiymati ( 34 ) formuladan topiladi.
Dinamik harakteristika grafigi yordamida avtomobilning qarshiliklarni yenga olish kobiliyatini aniqlash, bir xil tipdagi va turli og’irlikdagi avtomobillarning dinamikasini taqqoslash mumkin. Endi avtomobilning dinamik harakteristikasini ko’rib chiqamiz. (14-rasm). Analiz uchun yo’lning umumiy qarshiligi turlicha bo’lgan I—I, II—II . . . kesimlarni ko’rib chiqamiz. Quyidagi tengsizlik sharti bajarilsa, avtomobilg’ harakat qilish qobilyatiga ega bo’ladi:
Rφ≥Rk≥Rψ
Bu tengsizlikni xadma-xad Ga ga bo’lsak,
Dφ≥Da≥ψ (36)
Xosil bo’ladi.
Avtomobil harakat qilish kobiliyatiga ega bo’lishi uchun ((36) –tengsizlik). Uning dinamik faktori Da yo’lning umumiy qarshiligidan katta yoki unga teng bo’lishi zarur. Muloxazalarni shu asosida olib boramiz.
I—I kesim: Da > ψ1 da hamma nuqtalar uchun avtomobilg’ I—II—III uzatmalarda va1 tezliklar diapazonida harakat qilishi mumkin. III uzatmada avtomobilg’ va1 dan vamax gacha tezliklar diapazonida sekinlashib harakatlanadi.
II—II kesim: avtomobilg’ hamma uzatmalarda tezlikning vamin - vamax diapazonida harakat qilishi mumkin. Uchinchi uaatmada DaIII>> ψ2 bo’lgani uchun, avtomobilg’ vaIImax tezligiga ega bo’ladi.
III-III kesim: DaImax< ψ3 bo’lgani uchun, avtomobilg’ bu yo’lda xech qanday uzatmada ham harakat qila olmaydi. Birinchi uzatmada ketayotgan avtomobilg’ shu yo’lga tushib qolsa, harakati sekinlashib, to’xtab qoladi.
IV—IV kesim: yo’lning ushbu qarshiligi dinamik faktor chizig’ini ikki nuqtada kesib o’tadi. Avtomobilg’ I uzatmada bemalol harakat qiladi, II uzatmaning va2- va3 tezliklar dianazonida harakat qilish shartini to’laroq ko’rib chiqamiz.
V—V kesim: avtomobilg’ I, II uzatmalarda, DaI > DaII > ψ5 bo’lgani uchun tezlik diapazonida bemalol harakatlanishi mumkin. Damax= ψmax nuqtada esa (14-rasm) avtomobilg’ kritik vakrtezlikka ega bo’ladi. Avtomobilg’ mahlum uzatmada, droselg’-zaslonkaning mahlum bir ochiq xolatida harakatda bo’lsin. Avtomobilg’ ψ1 qarshilikka ega bo’lgan yo’ldan va1 tezlikda harakatlanayotgan vaqtida yo’lning umumiy qarshiligi ψ4 bo’lsa, avtomobilning tezligi oshib, va3 ga teng bo’ladi. Dinamik faktor esa Da4= ψ 4 bo’lguncha kamayadi, natijada avtomobig’ va3 tezlik bilan tekis harakat qila boshlaydi. Agar umumiy qarshiligi ψ4 bulgai yo’ldagi harakatda qo’shimcha qarshilik mavjud bo’lsa, tezlik kamayib dinamik faktor ortib boradi va Da= ψ1 bo’lganda tezlikning qiymati va2 bo’lib, ortishdan to’xtaydi. Dmak, vakr dan katta tezliklarda ψ o’zgarishidan kathiy nazar, avtomobilning turgun harakat xolati avtomatik ravishda ushlab turiladi va u turgun harakat diapazoni xisoblanadi.
Agar avtomobilg’ vakr yoki undan kichik va2 tezlik bilan harakatlansa, yo’lda xosil bo’lgan ψ1qarshilik ψ1> ψ4 bo’lgani uchun tezlanishni kamaygirishi va dinamik faktorni oshirishi kerak. Grafikdan dinamik faktorning va tezlikiing oshganligini ko’rish mumkin. SHunday qilib, va2-vakr tezlik diapazonida, yetakchi g’ildirakka qo’shimcha kuch berilmasa, avtomobilning turgun harakat qilishn mumkin emas. Bu xol bo’lmasligi uchun xaydovchi dinamik faktorni oshirish maqsadida uzatmalarga kichik uzatmani qo’shadi, natijada avtomobilning harakat turgunligi saqlanib qoladi.
Xulosa qilib aytganda, va≥vakr da harakat turgun, va≤vakr da esa noturgun bo’ladi. SHuning uchun vakr tezligi tortish shartlari bo’yicha kritik tezlik deb ataladi.
Dinamik harakteristika grafigida yana bir masalani ko’rib chiqish zarur. Yetakchi g’ildirak shataksiramasdan g’ildirashi uchun Rkmax=Rφ sharti bajarilishi kerak.
Tishlashish xisobga olgandagi dinamik faktor Dφ:
Dφ=Rk-Rw/Ga=Rφ-Rw/Ga=G2 φ-Rw/Ga (37)
Agar Rw=0 bo’lsa, Dφ=G2/Ga φ bo’ladi.
Bu yerda G2—avtomobilning ketingn o’qiga tushgan og’irlik;
φ — tishlashnsh koeffitsienti,
Avtomobnlning yetakchi g’ildiraklari shataksiramasdan harakatlanishi uchun Dφ > Da shart bajarilishi kerak. Bu shart 14-rasmda ko’rsatilganidek grafikning shtrixlangan qismida bajariladi.
Avtomobilning dinamik pasporti
Avtomobildan foydalanish davrida uning umumiy og’irligi avtomobilga ortilgan yuk vazniga qarab o’zgaradi. Bu esa uning dinamik faktor qiymatini o’zgartiradi, natijada avtomobilg’ vaznining har bir o’zgarishiga ayrim dinamik harakteristika grafigi chizish kerak bo’ladi. Buni esa amalda ishlatish noqulay bo’ladi.
N. A. Yakovlev dinamik harakteristika grafigining bu kamchiligini yo’qotish uchun uni massalar nomogrammasi bilan to’ldirishni taklif etdi. Dinamik harakteristikaning abstsissa o’qini chapga uzaytirib 25 %. 50 %, 75 %, 100 % nuqtalar belgilanadi. Vaznlar shkalasining boshlanish nuqtasidan Da ga parallel va avtomobilga yuk ortilmagan vaqtdagi uning dinamik faktori Do ordinatasi o’tkaziladi. Avtomobilg’ og’irligi Ga dan Go gacha o’zgarganda D0 ning qiymati va masshtabi quyidagicha topiladi:
Do=Da Ga/Go; mDo=mDa Ga/Go (38)
bu yerda Go—harakatlanishga tayyor avtomobilning vazni;
Do— yuksiz harakatlanayotgan avtomobilning dinamik faktori;
mDo, mDa- to’la yuklangan va yuklanmagan avtomobilg’ dinamik faktorining masshtabi;
mDa - ning masshtabi avvaldan mahlum bo’lgani uchun formulaga Ga,Go larning qiymatlarini qo’yilsa, mDo aniqlanadi.
Da1, Da2… qiymatlariga mos Do1, Do2… qiymatlar aniqlanib mDo masshtabida ordinataga qo’yiladi. Bir xil qiymatga ega 0,05—0,05; 0,1 —0,1 ... qiymatli dinamik faktorlar to’g’ri chiziq bilan tutashtiriladi.
-rasmda chizilgan grafikning chap tomonidagi tutash chiziqlar massalar nomogrammasi, deyiladi. U avtomobilning umumiy vazni o’zgarganda dinamik faktorning qanday o’zgarishini, natijada qanday qarshiliklarni yenga olishini ko’rsatadn. Lekin bu shart avtomobilning harakatlanishi uchun yetarli emas, shuning uchun yetakchi g’ildirakning shataksirash shartlarini ko’rib chiqish zarur.
Dinamik faktor formulasidan foydalanib, g’ildirak bilan yo’l orasida tishlashish mavjudligi sababli avtomobilning tishlashish bo’yicha dinamik faktorini aniqlash mumkin:
Dφ2=φ G2/Ga — avtomobilning ketingi g’ildiraklari yetakchi:
Dφ1=φ G1/Ga ——oldingi g’ildiraklar yetakchi;
Dφ=φ — hamma g’ildiraklar yetakchi.
Bu yerda Dφ1, Dφ2, Dφ — faqat oldingi g’ildiraklari. ketingi g’ildiraklari va hamma g’ildiraklari yetakchi to’la yuklangan avtomobilning tishlashish sharti bo’yicha dinamik faktori;
G1, G2 — avtomobilning oldingi va ketingi g’ildiraklariga to’g’ri kelgan og’irlik.
Avtomobilg’ g’ildiraklarining shataksiramaslik shartini aniqlash uchun Dφ bilan avtomobilning vazni o’rtasidagi bog’lanishni, yahni yetakchi g’ildirakning shataksirashini kontrol qilish grafigi chiziladi. Grafik avtomobilg’ har xil og’irlikda bo’lganda va tishlashish koeffitsienti o’zgarganda uning tishlashish bo’yicha dinamik faktori o’zgarishini ko’rsatadi va u quyidagicha ko’riladi.
Da ordinatasiga avtomobilg’ tuda og’irlikka ega bo’lgandagi tishlashish bo’yicha dinamik faktor Dφ, Do ordinatasiga esa yuki bo’lmagan avtomobilning tishlashish bo’yicha dinamik faktori Do qiymatlari qo’yiladi. Do ning qiymati quyndagicha topiladi.
DφO2=φ Go2/Go; DφO1=φ Go1/Go; DφO2=φ (40)
Bu yerda — DφO1, DφO2, DφO fa kat oldingi g’ildiraklari ketingi g’illiraklari va hamma g’ildiraklari yetakchi, yuklanmagan avtomobilning tnshlashish sharti bo’yicha dinamik faktori;
Go1,Go2 — yuklanmagay avtomobilning oldingi va ketingi g’ildiraklariga to’g’ri kelgan og’irlik.
Masshtablar quyidagicha aniqlanadi:
mDa=mDφ; mDo= mDφo
Dφ; DφO qiymatlar tishlashish koeffitsienti φ ning 0.1; 0,2 ... 0,7 qiymatlari uchun xisoblanadi va masshtabda Da, DO ordinatalariga qo’yilib, punktir to’g’ri chiziq bilan birlashtiriladi. Qurilgan grafik avtomvbilning shataksirashini kontrol qilish grafigi deyiladi.
Dinamik harakteristika, massalar nomogrammasi va g’ildirakning shataksirashini kontrol qilish grafigi birgalikda danamik pasport deyiladi (15-rasm).
Dinamik pasportdan foydalanib ekspluatatsiyada uchraydigai masalalarni yechish mumkii. Masalai, N=25 % va ψ == 0,15 bo’lsa (V nuqta) va= 50 km/soat bo’ladi. Agar vd = 40 km/soat, N=50 % bo’lsa, ψ, φ qiymatlarni aniqlash kerak. Izlangan A nuqta ψ va φ larning qiymatlarini aniqlashda interpolyatsiya usulidan foydalanamiz. ψ ning qiymati 0,15 . . . 0,20 o’rtasida bo’lsa, ψ = 0,175. Tishlashish koeffitsienti φ = 0,22. Agar avtomobilg’ ψ=0,25, φ = 0,3 yo’ldan harakatlanayotgan bo’lsa, uning yuki N —. 34 % va tezligi va=25 km/soat bo’ladi.
15-rasm. Avtomobilning dinamik pasporti.
Avtomobilning tezlana olishi.
Avtomobilning harakati tekis va o’zgaruvchan (tezlanuvchan yoki sekinlanuvchan) bo’lishi mumkin. SHaharda ekspluatatsiya kitlinuvchi avtomobillar uchun tekis harakat umumiy ish vaqtining 15—25 % ini, tekis tezlanuvchan .harakat 30—45 % ini va g’ildirakka tortish kuchi tahsir egmagan xoldagi hamda tormozlanish rejimidagi harakatlar 30—40 % ini tashkil qiladi. O’zgaruvchan harakatdagi avtomobilg’ dnnamikasi uning tezlanish qiymati hamda tezlikning mahlum intervalda o’zgarishi uchun zarur yo’l va vaqt bilan ulchanadi. Dinamik faktor formulasidan.tezlanish ja ning qiymati quyidagicha annklanadi: .
Ja=(Da-ψv) g/δvr (41)
Bu yerda ψv — avtomobilda to’g’ri uzatmada yengishi mumkin bo’lgan yo’lning umumiy qarshiligi;
δvr —aylanib harakat qiluvchi massalar tahsiri koeffitsenti.
Dinamik faktorning har bir uzatma va unga taallo’qli bo’lgan hamma tezliklari uchun qiymatlari aniq, ψv ning qiymati esa berilgan. Aylanib harakatlanuvchi massalar koeffntsienti δvr har bir uzatma uchun quyidagicha topiladi:
bvrI=1,04 = 0.04 i2krI
bvrII=1,04 = 0.04 i2krII
bvrIII=1,04 = 0.04 i2krIII
Avtomobilning uzatmalar qutisi uchta uzatmali bo’lsa, uning har bir uzatmadagi tezlanishi quyidagicha bo’ladi:
Ja1=(Da1-ψv) /bvrI
Ja1I=(Da1I-ψv) /bvrII
Ja1II=(DaIII-ψv) /bvrIII
Dinamik faktor har bir uzatmaning 8—10 xil tezlik qiymati uchun aniqlanganligi sababli barcha uzatmalar uchun ham tezlanishning shuncha qiymati aniqlanadi, natijada avtomobilning tezlanish grafigi(16-rasm) xosil bo’ladi. Avtomobilning har bir uzatmadagi maksimal tezlanishi maxsus pribor — akselerometr bilan ulchanadi.
16-rasmda ko’rsatilgan a, v nuqtalar, uzatmadan-uzatmaga utish uchun eng kulay xisoblanadi. CHuiki bu nuqtalardagi tezlanishning qiymatlari kushni uzatmalarning tezlanish qiymatlariga yakin.
Avtomobilg’ shigovi maxsus asboblar bilan jixozlangan avtomobilda, yo’lning gorizontal qismida ulchab aniqlanadi. Avtomobilg’ minimal tezlik bilan ketayotganda, xaydovchi drosselg’ pedaliga jadalg’ bosadi va avtomobilg’ maksimal tezlikka erishguncha, pedalni ushlab turadi. SHu vaqtda iloji boricha uzatmadan-uzatmaga tez utish kerak. Avtomobilning tezligi, utilgan yo’l va vaqt maxsus datchiklar yordamida ostsillograf lentasiga yozib olinadi. Lentani analiz kilib, utilgan yo’l va vaqt aniqlanadi.
16-rasm. Avtomobilning tezlanish grafigi.
Tezlanish o’zgarib borgan vaqtdagi utilgan S yo’l va vaqt T ni analitik usulda xisoblash kup vaqt talab qilinganligi sababli ular tezlanish grafigidan aniqlanadi.
Tezlanish o’zgargandagi vaqtni aniqlash uchun tezlanishning ja=f(va) grafigidan (17-rasm) foydalaniladi.
17-rasm. Tezlanish o’zgargandagi vaqtni aniqlash grafigi.
Grafikda birinchi uzatma uchun tezlanish vamin dan boshlanadi. O- vamin intervalida tezlannshniig oshishi tishlashish muftasining yetakchi va yetaklanuvchi disklarida sirpanib aylanishi bilan harakterlanadi, tezlannsh esa o’rtacha qiymatga ega bo’ladi. Minimal va maksimal tezliklar orasi teng bo’laklarga bo’linadi. (AV, VS, SD . . .). Abstsissa o’qi chapga davom ettirnlib O nuqtadan 20 ... 30 mm masofada R kutb belgilanadi. A nuqtadan vertikal va koordinatalar boshi O bulan tutashtiruvchi chnziklar o’tkaziladn. Oa' masofa teng ikkiga bulinib, uning o’rtasidan OA bilan kesishguncha perpendikulyar o’tkaziladi, xosil bo’lgan nuqta abstsissa o’qnga parallel kuchirilib, ordinata o’qi bilan uchrashish nuqtasi aniqlanadi.
Aniqlangan 1 nuqta R kutb bilan tutashtiriladi. Koordinata boshi O dan R 1 chnzigiga perpendikulyar tushnriladi va Aa' bilan kesishguncha davom ettiriladi. g’'' nuqta ham shu usulda topiladi, lekin u a" dan R2 chizig’iga tushirilgan perpendnkulyarnnng VG’" bilan uchrashgan nuqtasida bo’ladi. vamax dan pastga o’tkazilgan perpendikulyar chiziqiing kesishish nuqtalari aniqlanadi. Olingan a", G’" s" ... nuqtalar sinik chiziq bilan birlashtirilib, izlangan grafik xosil qilinadi. Vaqt ordinatasi T uchun masshtab
mt=mva/3,6 O’mja, c/mm
bo’ladi. Bu yerda mt, mva, mja-vaqt, tezlik va tezlanish masshtablari.
18-rasm. Tezlanish o’zgargandagi yo’lni aniqlash grafigi.
Tezlanish o’zgarganda yo’l grafigi ham yuqorida ko’rsatilgandek chiziladi,-lekin bunda OR = 0 bo’ladi (18-rasm).
S ordinatasi uchun masshtab quyidagncha topiladi:
ms=(mva)2/13 mja, m/mm
bu yerda ms—yo’l masshtabi.
Avtomobilning shigov bilan balandlikka chiqishi.
Avtomobilg’ g’ildirakdagi tortish kuchi xisobiga va shigov bilan harakatlanish vaqtida yigilgan kinetik energiya xisobiga balandlikka kutarilnshi mumkin. Qiyaligi kam va uzun balandliklarga avtomobilg’ faqat tortish kuchi yordamida kutariladi, qiyaligi katta va kiska balandliklarga esa ham tortish kuchi ham kinetik energiya xisobiga kutariladi.
Avtomobilning shigov bilan balandlnkka chiqish ko’rsatkichi uning vamax tezlik bilan Ln uzunlikdagi tepalikka chika olishini tavsiflaydi. Ln uzunlikni eksperimental yo’l bilan aniqlash uchun avtomobilg’-ψ1 qarshilikka ega bo’lgan AS uchastkaning (19-rasm) V nuqtasida tezligini oshira borib, balandlik boshlangan S nuqtada maksimal tezlikka erishadi.
SE uchastkada ψ2 > ψ1 qarshiligi tahsirida avtomobilning tezligi kamayadi. Amalda Ln ni aniqlashning bu usuli qiyin bo’lgani uchun dinamik harakteristika grafigidan foydalaniladi.
Faraz qilaylik, avtomobilg’ AS uchastkada balandlik etagiga maksimal tezlik bilan yakinlashsin. Avtomobilg’ balandlikka chika boshlagan yo’lning umumiy qarshilik koeffitsientn ψ1 dan ψ2 gacha ortadi. Dinamik ko’rsatkichlarni aniqlash uchun dinamik harakteristika chizig’i. (19-rasm, b) uchastkalarga bo’linadi va-har bir intervaldagi tezlanish, yo’l, vaqt qiymatlari aniqlanadi.
Agar balandlikka chiqishdagi ψ koeffitsient Damax ga teng yoki undan kichik bo’lsa, avtomobilning oxirgi tezligi ψ2 chizig’ining Da bilan kesishgan vn nuqtasida bo’ladi. Tszlik vn qiymatgacha kamaygandan sung harakat tekis bo’lib koladi. Agar ψ3 > Damax bo’lsa, tezlik kritik tezlikdan ham kamayib ketadi. Avtomobilg’ tuxtamasligi uchun uzatmalar qutisiga pastki uzatmani kushish zarur.
19 -rasm. Avtmobilning tezlanishda yigilgan kinetik energiyasi xisobiga balandlikka chiqishi.
Avtomobilning yetakchi g’ildiraklariga tortish kuchi tahsir etmagandagi harakati (nakat bilan harakatlanish).
Avtomobilni ekspluatatsiya qilish vaqtida uning yetakchi g’ildiraklariga tortish kuchi tahsir etmagan xoldagi harakati kup uchraydi. Bu harakat (nakat) ayniksa, tartibli ravishda tuxtab, yana tezlanish oladigan avtomobillarda (avtobus va marshrutli taksi harakati) ham da yo’l balandlik va pastliklardan iborat bo’lganda qo’llaniladi. Taksi (frans. taxi), taksomotor - yoʻlovchilar yoki yuk tashishda foydalaniladigan yengil yoki yuk avtomobili. Odatda kira haqi taksometr boʻyicha toʻlanadi. Birinchy T.lar Londonda 1903 y., Moskvada 1907 y. Bunday harakatda dvigatelg’ yetakchi g’ildiraklardan uziladi, natijada burovchi moment nolga tenglashadi.
Nakat vaqtida avtomobilg’ dinamik xossalarpniig ko’rsatkichlari kattik gorizontal yo’lda aniqlanadi. Avtomobilg’ mahlum tezlikda tekis harakatlana boshlaganidan sung tishlashish muftasi va uzatma ajratiladi hamda avtomobnlning tezligi, yo’li va vaqti priborlar yordamida kayd etiladi.
Nakatdagi dinamik xossa ko’rsatkichlarini xisoblash uchun avtomobilning harakat tenglamasini quyidagicha yozish kerak:
Ga/g bH ja=‘i ’j ’w ’x.x. (42)
bu yerda: ‘x.x. —etakchi g’ildiraklarga keltirilgan ishqalanish kuchining transmissiya nagruzkasiz ishlagandagi qiymati.
bH — dvigatelg’ transmissiyadan ajratilganda aylanma harakatlanuvchi massalar tahsiri koeffitsienti. ( 42 ) tenglamani yechish uchun R-va koordinatalar sistemasiga Rxx, Rf, Rw qarshilik kuchlarini kuyib chiqamiz (20-rasm). Qiyaliklarning bir qancha qiymati uchun ‘i1, ‘i2, ‘i3, ‘i4 lar xisoblanib grafikka tushiriladi, agar ‘i manfiy bo’lsa, abstsissa vkidan yuqoriga, musbat bo’lsa, pastga chiziladi.
Grafiklardan quyidagicha foylalaniladi. Masalan, vamax ni aniqlash uchun ‘i tutri chizirining umumiy qarshiliklar yig’indisini ko’rsatuvchi chiziq bilan kesishgan nuqtasi topiladi. O’rta xisobda bn=1,05 qabul qilinib, (42) tenglamadan sekinlanish qiymatini aniqlash mumkin:
Ja=Ri Rf Rw Rx.x / Ga bn g ≈ -9,3 ‘i ‘f ‘w ‘x.x / Ga, m/s2
20-rasm, b da i ning har xil qiymatlari uchun ja topilgan. Avtomobilg’ balandlikka harakatlansa. ja ning qiymatlari abstsissa o’qidan pastga joylashadi.
20-rasm. Avtomobilg’ G’ildiragiga tortish kuchi tahsir etmagandagi harakat.
Demak, bu uchastkada avtomobilning yetakchi g’ildiraklariga kuch tahsir etmasdan harakatlansa, qarshilik kup bo’lgani uchun uning harakati sekinlashadi. Avtomobilg’ bir oz kiya pastlikka harakat qilayotgan bo’lsa, uning harakatini ko’rsatuvchi chiziq abstsissa o’qi bilai kesishadi. Bu vaqtda harakatlantiruvchi ‘xx, ‘w, ‘f kuchlar qarshilik kuchlariga tenglashadi va avtomobilg’ tekis harakat qiladi.
Tezlanishning qiymatlari aniq bo’lsa, avtomobilning nakat bilan harakatlanish vaqtini va yo’lini aniqlash mumkin. Amalda nakat bilan harakatlanishdagi avtomobilning dinamik xossalarini tavsiflash uchun eng oddiy usul—avtomobilg’ tuxtaguncha utgan masofadan foydalaniladi. Bu masofa avtomobilg’ shassisnniig texnikaviy xolalatini ham aniqlab beradi. Nakat bilan qanchalik uzok masofa utilsa, shassining texnikaviy xolati shunchalik yaxshi bo’ladi.
Avtomobilning nakat bilan harakatlanshnini tajriba yo’li bilan aniqlash oson bo’lganidan bu usul yo’lning qarshilik koeffitsnenti ψ ni va qiyaligini aniqlashda foydalaniladi. Agar yo’l gorizontal bulmasa, tajriba A nuqtadan B ga va bunga teskari yo’nalishda harakatlangan xolatda o’tkaziladi. Ikkala yo’nalishda ham tajriba boshlangan tezlik bir xil bo’lishi kerak. Avtomobilg’ balandlikka harakatlanganda yo’lning umumiy qarshiligi ψ1=f I, pastlikka harakatlanganda esa ψ2=f-i bo’ladi. Ikkala tenglikdan f=0,5 (ψ1 ψ2) ni va i = 0,5 (ψ1- ψ2) aniqlash mumkin.
Ekspluatatsiyada uchraydigan faktorlarning tortish dinamikasiga tahsiri.
Avtomobilning nazariy yoki tajriba yo’li bilan aniqlangan dinamik ko’rsatkichlari uning ayrim sharoitdagi harakatlari uchun mosdir. Masalan, yo’l to’g’ri va tekis bo’lsa, uning umumiy qarshiligi ψ o’zgarmaydi, harakatni o’zgartiruvchi tusiklar uchramaydi. Avtomobilning xisoblangan dinamik ko’rsatkichlari uning eng yuqori imkonnyatlarini aniqlaydi. Avtomobilni xisoblash natijasida va tajriba yo’li bilan aniqlangan dinamik ko’rsatkichlari bir-biridan ancha fark qiladi. Bunga avtomobilning texnikaviy xolati va ishlash sharoitining o’zgarishi sabab bo’ladi.
Avtomobilning texnikaviy xolati deb, uning transport ishini bajarishiga tayyorligi, yahni mexanizm, agregat va priborlarning texnikaviy ekspluatatsiya koidalarida ko’rsatilgan normalarga muvofikligi tushuniladi. Avtomobilg’ uzok vaqt ishlatilganda detallarining yeyilishi, sozining o’zgarishi va x. k. lar uning texnikaviy xolatini yomonlashtiradi, natijada avtomobilning ekspluatatsiya xususiyati o’zgaradi. Porsheng’ gruppasi detallarining yeyilishi, klapanlarning uz o’rniga jips urnashmasligi, yonilgi yondirish paytining ioto’g’ri bo’lishi va x. k, lar dvigatelg’ quvvatining kamayib ketnshiga sabab bo’ladi. Masalan, yondirish payti kechiksa, dvigatelning quvvati ancha kamayadi. Agar yondirish payti juda ilgarilab ketsa, dvigatelda detonatsiya boshlanadi. Dvigatelg’ quvvatnning o’zgarishi avtomobilg’ tortish dinamikasini yomonlashtiradi.
Ekspluatatsiya davrida avtomobilg’ shassisining texnikaviy xolati yomonlashadi, mexanizmlar sozi tez buziladi. Masalan, bosh uzatma podshipniklari kattik tortilgan bo’lsa yoki konussimon shesternyalarning tishlashishi noto’g’ri bo’lsa, transmissiyadagi ishqalanishni yengishga sarf bo’ladigan energiya katta bo’ladi, avtomobilning dinamikasi yomonlashadi. Tormozlarning yoki oldingi g’ildiraklarning yakinlashuvi noto’g’ri sozlansa, dinamik ko’rsatkichlar pasayadi.
Avtomobilg’ dinamikasi yomonlashganda uning puxta ishlash vaqti, maksimal tezligi va tezlanish kobiliyati pasayadi. Kapital remont qilingan avtomobilning maksimal tezligi 10—12% kamayadi: maksimal tezlikka erishish uchun tezlanishga sarf bo’ladigan vaqt yangi avtomobildagiga nisbatan 25—30% kup bo’ladi.
Avtomobilg’ ekspluatatsion xususiyatining yomonlashishiga sifatsiz yonilgi va moyning ishlatilishi sabab bo’ladi. Sikish darajasi katta bo’lgan dvigatellarda kichik oktan sonli benzin ishlatilsa, detonatsiya sodir bo’ladi, bu esa dvigatelg’ quvvatini kamaytiradi.
Benzin uzok vaqt ishlatilmasdan saklansa, unda smolalar paydo bo’ladi va u kiritish trubasida kattik katlam xosil kilib utish yuzasini kamaytiradi. Natnjada yonuvchi aralashmaning tsilindrlarga bir tekis taqsimlanishi yomonlashadi, dvigatelg’ quvvati 15—20% kamayadi.
Dvigatelning quvvati avtomobilni ekspluatatsiya qilish sharoitiga karab o’zgaradi. Avtomobilg’ sovo’q sharoitda ekspluatatsiya qilinsa, yonuvchi aralashmani tayyorlash va uning yonish sharoiti o’zgaradi hamda issiklikni atmosferaga uzatish kupayadi. Agar avtomobilg’ issik iklimli sharoitda ekspluatatsiya qilinsa, dvigatelg’ kizib ketadi, tsilindrlarning xavo siyrakligidan yonilgi bilan tulishi yomonlashadi, yonilgi uzatish sistemasida, trubalarda bur pufakchalarn xosil bo’ladi. Ko’rsatilgan faktorlar dvigatelning effektiv quvvati kamaytmradi, natijada avtomobilning dinamikasi yomonlashadi. Avtomobilg’ konstro’qtsiyasidagi afzalliklar uning texnikaviy xolati yaxshi bo’lgandagina tortish dinamikasiga ijobiy tahsir etishi mumkin. SHuning uchun avtomobilning agregat va uzellarini uz vaqtida texnikaviy kurikdan o’tkazib turish lozim.
Nazorat uchun savollar.
-
Avtomobilning kuchlar balansini tushuntiring.
-
Avtomobilning quvvat balansi.
-
Avtomobilning quvvat balansining grafik ifodasi.
-
Avtomobilning kuchlar balansi grafigi.
-
Avtomobilning dinamik faktori.
-
Avtomobilning tezlashish grafigi?
-
Avtomobilning dinamik pasporti?
-
Avtomobilning tezlashish vaqti?
-
Avtomobilning tezlashish yo’li?
-
Grafiklarning amaliy ahamiyati?
Foydalanish uchun adabiyotlar.
1. X.M.Mamatov. Avtomobillar. “O’zbekiston”, T.,1995,336 bet.
-
X.M.Mamatov, Yu.T.Turdiev va boshqalar. Avtomobillar. “O’qituvchi”, T., 1982 , 398 bet.
-
V.L.Rogovtsev i dr. Ustroystvo i ekspluatatsiya avtotransportnqx sredstv.”Transport”, Moskva.,1991., 432 str.
-
X.M.Mamatov. Avtomobili. “Uzbekistan”, T.,1992., 238 str.
-
X.I.Kirshe. Legkovoy avtomobilg’ ot A do Ya “Transport”M., 1988 g., 176 str.
-
P.S.Yaresg’ko, i dr. Avtomobili KAMAZ voprosq i otvetq. “Transport” M. 1989 g., 288 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Damas, Labo” DEU, 283 str.
-
TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
NEXIA avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uz-Otayul vtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
S.M.Kodirov, D.I. Xoshimov, /.N.Maxmudov, A.D.Xoshimov «TIKO avtomobili» tuzilishi, nosozliklarini aniqlash va tahmirlash bo’yicha o’quv qo’llanma. Toshkent «O’qituvchi». 2001
-
«TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha elektron darslik» Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Matiz” DEU,
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko dvigatelg’” DEU, 114 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko shassi” DEU, 107 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko elektrooborudovanie” DEU, 132 str.
-
B.M. Biryukov. INTERNET-spravochnik avtomobilista. M: Ekzamen,2001.
-
www.automobilemag.com
-
www.auto.com
-
www.motortrend.com
-
www.autobild.de
-
www.automechanic.ru
-
www.autonews.ru
-
www.motor.ru
25.www.zr.ru
4-mavzu. AVTOMOBILNING TORMOZLANISH DINAMIKASI
Reja:
|