Kimyo sanoatining atrof -muhit bilan ta’siri oqibatida kelib chiqqan ekologik muammolar va yechimlar

|
Kimyo sanoatining atrof -muhit bilan ta’siri oqibatida kelib chiqqan ekologik muammolar va yechimlar
|
bet | 1/2 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 296,24 Kb. | | #243434 |
Bog'liq Kimyo sanoatining atrof
Kimyo sanoatining atrof -muhit bilan ta’siri oqibatida kelib chiqqan ekologik muammolar va yechimlar.
Sindarova Madina Shuhrat qizi
Talaba
Ulug’ova Aziza Abdug’ani qizi
Talaba
Jo’rayeva Umida Baxodir qizi
Talaba
jorayevaumida958@gmail.com
Sattorov Farxod
O’qituvchi
Jizzax politexnika instituti
Annotatsiya : Ushbu maqolada kimyo sanoatining ekologiyaga ta’siri va oqibatlari kelib chiqayotgan muammolarning innovatsion yechimlari haqida so’z boradi.
Kalit so’zlar :ozon qatlami, atmosfera statistikasi, yechimlar, atmosfera va ekologiya to’g’risidagi qonunlar , chang gaz uskunasi.
Abstract: Abstract: This article talks about the impact of the chemical industry on the environment and innovative solutions to the resulting problems.
Key words: ozone layer, atmospheric statistics, solutions, atmospheric and ecological laws, dust gas equipment.
Аннотация: В данной статье рассказывается о влиянии химической промышленности на окружающую среду и инновационных решениях возникающих проблем.
Ключевые слова: озоновый слой, статистика атмосферы, решения, атмосферные и экологические законы, пылевое оборудование.
Kirish
So’nggi yillarda yurtimizda va jahonda paydo bo’layotgan ekologik muammolar ozon qatlamining yemirilishi va atmosfera havosining ifloslanishi kelajakda kelajak avlodning ko’chada himoya niqoblarisiz yura olmasligidan dalolat beradi.Xususan Toshkent shahrining atmosferaning ifloslanish darajasi jahon reytingida birinchi o’ringa chiqqanini misol qilib keltirishimiz mumkin.
Axborot tahlili va metodologiya
Atmosfera havosiga bunday ta’sir asosan transport sanoati va kimyo sanoatining rivojlanishi va antropogen omilning bevosita ta’siri deb keltirsak bo’ladi. Har yili insonlar extiyoji uchun juda ko`p kimyo sanoati mahsulotlari ishlab chiqariladi. Kimyo sanoati rang-barang kimyoviy moddalarni-kislotalar, ishqorlar, tuzlar va boshqa organic moddalarni mineral o`g`itlar, zaharli himikatlar, polimerlar, sintetik tolalar, erituvchilar smollar, bo`yoqlar, loklar, jihozlar asbob uskunalar, xo`jalik buyumlari, shuningdek sanoatimizga as qotadigan ko`pdan-ko`p vositalarni ishlab chiqaradi. Kimyo sanoati ishlab chiqaradigan mahsulotlar, mahsulot olish uchun foydalaniladigan hom ashyolar, shuningdek texnologik jarayonlar inobatga olingan holda bir necha tarmoqqa bo`linadi. Hozirgi kimyo sanoati korxonalari yoki ishlab chiqish birlashmalari alohidaalohida korxonalardan iborat bo`lgani bilan ular bir-biri bilan uzviy bog`langanlar. Shuning uchun ham kimyo sanoatida paydo bo`ladigan chiqindilarning kimyoviy tarkibi rang-barang bo`lib ular sifat va miqdor jihatdan farq qiladi. Kimyo sanoatining eng yirik tarmoqlaridan biri azotli mineral o`g`itlar ishlab chiqaruvchi korxonalardir. Bu korxonalar amiak, fosforli tuzlar, sulfat kislotasi ishlab chiqaradi. Bu tarmoq korxonalarida foydalaniladigan hom ashyolardan kaliy o`g`itlar, ohak, fosforidlar oilnadi. Kimyo sanoati tarmoqlariga kiradigan korxonalardan sintetik kauchuk, xlor, xlorli ohak toshlar, kislotalar, xlorli birikmalar, plastmassa va suniy smollar lok bo`yoqlar zararli kimyoviy moddalar, neft kimyo mahsulotlari va yana b oshqa kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqaruvchi korxonalarni ko`rsatish mumkin. Amiak ishlab chiqarish asosida vodorod va azotni sintez qilish reaksiyasi tashkil qilinadi. Mazkur reaksiya yuqori bosimda hamda yuqori darajali haroratda kechadi. Bunda hom ashyo sifatida tabiiy koks gazidan foydalaniladi. Sanoat miqyosida ammiak olish jarayonida atmosfera havosi korxonalardan chiqadigan is gazi, ammiak va metan kabi tajavvuzkor omillar bilan ifloslanadi. 1 tonna amika ishklab chiqarishda hosil bo`ladigan chiqindilardan ammiak-100 kg, metan-45 kg, is gazi-100 kg bo`lishi qayd qilingan. Shuningdek, boshqa regeneratsiya sexlarida amiak-105 kg, metan-45 kg miqdorida ajralib chiqib, atmosfera havosini bug`laydi. 50-70%li azot kislotasi ishlab chiqarishda ammiak, katalizatorlar azot oksidiga aylantiriladi va suv bilan absorbsiya qilinadi. Mazkur jarayon 3.7,7.3, va 9 atmosfera bosimida kechadi. Azot kislotasi ishlab chiqarishda havoga azot oksidlari va azot kislotasining bug`i uchib chiqadi. Hisoblarga qaraganda, ishlab chiqarilgan 1 tonna mahsulotga 25-27,5 kg chiqindi to`g`ri keladi. Sanoat miqyosda sulfat kislotasining aksariyat qismi kontakt yo`li bilan olinadi. Bunda oltingurgurt asosiy hom ashyo xizmatini o`taydi. Sulfitli ma`danlar kislota olishda asosiy manbalardir. O`zida oltingurgurt saqlaydigan manbalar kuydirilganda yoki eritilganda hosil bo`lgan gazlardan hom ashyo sifatida foydalaniladi. Sulfit kislotasini ishlab chiqarishda havoga sulfid angdridi va sulfid kislotasining bug`I ko`tarilishi mumkin. Mineral o`g`itlar ishlab chiqarish davomida juda ko`p kimyoviy moddalar olish ko`zda tutiladi. Jumladan, ammiak, azot kislotasi, ammiakli selitra, mochevina, ammoniy sulfat, sulfat kislotasi, superfosfat, ammofos, antroammafoska va boshqalar olinadi. Tajavvuzlor omil esa asosan neytrallash jarayonida hosil bo`ladi. Plastmassalar ishlab chiqarishda atmosfera havosini ifloslantiruvchi obyektlar reaktorlar, manomerlar, shuningdek organic erituvchilar saqlanadigan omborlardir.
Ma’lumotlarga ko‘ra, atmosferaga asosiy ta’sir ko‘rsatuvchi tarmoqlar issiqlik elektr stansiyalari hamda sement ishlab chiqaruvchi korxonalar hisoblanadi. Tashlamalarning:
360,5 ming tonnasi (40%) — neft va gaz,
200 ming tonnasi (22,8%) — energetika,
185,5 ming tonnasi (21,2%) — metallurgiya,
25 ming tonnasi (2,8%) — qurilish,
103 ming tonnasi (11,7%) boshqa tarmoqlar hisobiga to‘g‘ri keladi.
Ushbu mudhish ekologik vaziyatlarni oldini olish uchun bir qator yechimlarni keltirib o’tish mumkin.
Kimyo sanoati ekologik xavfsizligi (uning ekologik jihatdan xavfsiz holati) muhandislik inshootlari va konstruktsiyalari tomonidan shakllantirilgan korxonalar atrofidagi hududlarning tabiiy muhitining minimal zararli ta’sirini va ifloslanishini va ularning ta’sirini ta’minlash qobiliyatini anglatadi. Kimyo sanoatining ekologik jihatdan qulay holati quyidagi ko‘rsatkichlarga e’tibor berish lozim:
1. Kimyo sanoati inshootlarining texnik holati.
2. kimyo sanoati korxonalari ifloslatish darajasi.
Kimyo sanoati korxonalari ekologik xavfsizligi atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan texnik yechimlarni saqlash uchun loyiha hujjatlarini ishlab chiqish va qo‘llash orqali erishiladi, bu esa aholi salomatligiga zararli ta’sir ko‘rsatmaydi, tabiiy muhitda qaytarilmas o‘zgarishlar, odamlarning ijtimoiy-iqtisodiy yashash sharoitlari yomonlashuviga olib kelmaydi.
Ekologik holatni yaxshilashning yana bir omili bu yashil kimyo va chiqindisiz texnologiyani rivojlantirishdir.
Yashil kimyo tamoyillari:
• 1. Chiqindilarni oldini olish.
• 2. Atom iqtisodiyoti. (Resurslar tejamkorligi)
• 3. Xavfli kimyoviy sintezlar. (Minimal xavf tahdidi).
• 4. Xavfsiz kimyoviy vositalarni loyihalash. (Maqsadli mahsulot)
• 5. Xavfsiz erituvchilar va yordamchilar.(Yordamchi mahsulotlar)
• 6. Energiya tejamkorligi uchun dizayn.
• 7. Qayta tiklanadigan ozuqa zaxiralaridan foydalanish.
• 8. Hosilalarni kamaytirish. (Minimallashtirish)
• 9. Kataliz. (Katalitik jarayonlardan foydalanish)
• 10. Degradatsiyaga mo'ljallangan dizayn. (Biologik parchalanish qobiliyati).
• 11. Ifloslanishning oldini olish bo'yicha real vaqtda tahlil.
• 12. Baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun tabiiy ravishda. xavfsiz kimyo.
• Prinsiplar quyidagi tushunchalarni qamrab oladi: • Mahsulotga tushadigan xom-ashyo miqdorini maksimal darajada oshirish uchun jarayonlarni loyihalash; • Qayta tiklanadigan materiallar xom-ashyosi va energiya manbalaridan foydalanish; • Iloji bo'lsa, xavfsiz, ekologik zararli moddalardan, shu jumladan erituvchilardan foydalanish; • Energiya tejaydigan jarayonlarni loyihalash; • Chiqindilarni boshqarishning ideal shakli sifatida qaraladigan chiqindilarni ishlab chiqarishdan saqlanish.
1. Chiqindilarni oldini olish. Chiqindilar va qo'shimcha maxsulotlarni xosil bo'lishini oldiniolish, ularniutilizatsiyalash, tozalash yoki yo'q qilish bilan shug'ullangandan ko'ra yaxshiroq. Oldini olish - bu yashil kimyoning 12 tamoyillaridan birinchisi va shu nuqtai nazardan, bu shunchaki sintetik tsiklni tasavvur qilish mumkin bo'lgan chiqindilarning asosiy o'lchovini ta'minlash uchun optimallashtirish kerakligini bildiradi. E koeffitsienti yoki atrof-muhit omili deb nomlanuvchi o'lchov, chiqindilarni o'lchovini tekshirish uchun yaratilgan bo'lib, ular o'zaro ta'sirida hosil bo'lgan chiqindilar massasini sotib olingan buyumlar massasi bilan ajratadigan chiqindilarni massasini ajratib olish bilan aniqlanadi, past E omil esa yaxshiroq.Tarix davomida giyohvandlik jarayonlarini ishlab chiqarish juda yuqori E omillarga ega edi, ammo yashil kimyo tamoyillarining bir qismidan foydalanish buni kamaytirishga yordam beradi. Chiqindilarni o'lchash bo'yicha turli xil usullardan foydalaniladi, masalan, xom ashyo massasini buyum bilan solishtirish kabi.Chiqindilar paydo bo'lgandan keyin ularni tozalash yoki tozalashdan ko'ra, chiqindilarni oldini olish yaxshiroqdir.
• 2. Atom iqtisodiyoti. Sintez strategiyasi shunday bo'lishi lozim, jarayonda foydalaniladigan materiallarning hammasi maksimal darajada mahsulot tarkibiga kirsin. Atom iqtisodiyoti yashil kimyoning 12 tamoyillari bo'yicha ikkinchi o'rinda turadi. Kimyoviy protseduralar jarayonda ishlatiladigan materiallarning yakuniy mahsulotga qo'shilishini kamaytirishga mo'ljallangan bo'lishi kerak.Bu sintetik tsiklning oxirigacha qimmatbaho narsalarda mavjud bo'lgan dastlabki materiallardan atomlar sonining o'lchovidir. Yaroqsiz bo'lgan reaktsiyalar natijasida hosil bo'lgan yon mahsulotlar past atom tejamkorligiga va ko'proq chiqindilarga olib kelishi mumkin.Har xil nuqtai nazardan, molekulalar iqtisodiyoti reaktsiya samaradorligidan ko'ra javob unumdorligining afzal nisbati hisoblanadi; rentabellik, olingan foydali mahsulot miqdorini hisoblashdan nazariy jihatdan kutgan miqdor bilan taqqoslaydi. Binobarin, atom iqtisodiyotini kuchaytiradigan choralarga ustunlik beriladi.
•3. Kam xavfli kimyoviy sintez. Imkoniyati boricha shunday sintetik usullarishlatilishikerakki, ularda foydalaniladigan va ishlab chiqariladigan moddalar insonlarga va atrof muhitga munosabati bo'yicha minimum zaharlilikga ega bo'lsin. Kam xavfli kimyoviy sintez yashil kimyoning 12 tamoyillari ro'yxatida uchinchi o'rinda turadi.Ideal holda, biz har qanday maqsadda ishlab chiqaradigan kimyoviy vositani inson salomatligi va hayotiga xavf tug'dirmasligini xohlaymiz. Bundan tashqari, biz ushbu kimyoviy moddalarni iloji boricha xavfsizroq qilib ishlab chiqaramiz, shuning uchun asosiy narsa xavfli variantlardan foydalanish imkoniyati mavjud bo'lsa, boshlang'ich bosqichi sifatida xavfli kimyoviy moddalarni ishlatishdan saqlanishdir. Bundan tashqari, aralash tsikllarning xavfli chiqindilariga ega bo'lishimiz kerak, chunki bu ularni olib tashlash bilan bog'liq muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Amalga oshiriladigan har qanday joyda, kimyoviy usullar inson salomatligi va atrof-muhit uchun ozgina toksik xususiyatlarga ega bo'lgan moddalarni ishlatish va ishlab chiqarish uchun ishlab chiqilishi kerak.
• 4. Xavfsiz kimyoviy vositalarni loyihalash. Ishlab chiqariladigan kimyoviy mahsulotlar zaharliligi kam bo'lgan holda ularning funksionalligi saqlangan bo'lishi kerak. Kimyogarlar nafaqat tibbiy, ishlab chiqarish yoki boshqa maqsadga muvofiq funktsiyalarni bajaradigan, balki insonning toksikligi past bo'lgan kimyoviy mahsulotlarni yaratishga intilishi kerak. Kimyoviy moddalar tanamizda va atrof-muhitda qanday ishlashini bilish xavfsizroq kimyoviy maqsadlarni loyihalash uchun zarurdir. Ba'zi hollarda hayvonlarning yoki odamlarning zaharliligi muqarrar, ammo boshqa variantlarni o'rganish kerak.Xavfsiz kimyoviy vositalarni loyihalash to'rtinchi yashil kimyoviy printsipdir va unga kimyogarlar rioya qilishlari kerak. Sintetik mahsulotlar zaharliligini kamaytirganda funktsiya samaradorligini saqlab qolish uchun ishlab chiqilishi kerak.
• 5. Xavfsiz erituvchilar va yordamchilar. Yordamchi moddalardan foydalanish (erituvchilar, ekstragentlar va x) imkoni boricha minimumga keltirilishi yoki umuman istisno bo'lishi lozim. Ko'pgina kimyoviy reaktsiyalar jarayonni tezlashtirish uchun erituvchi yoki boshqa moddalardan foydalanishni talab qiladi. Ular shuningdek, turli xil xavf- xatarlarga duch kelishi mumkin, shu jumladan yonuvchanlik va o'zgaruvchanlik. Ko'pgina jarayonlarda erituvchilarni oldini olish mumkin bo'lsa-da, ular reaktsiya uchun zarur bo'lgan energiya miqdorini minimallashtirish uchun tanlangan bo'lishi kerak, toksikligi past va iloji boricha qayta ishlanishi kerak.Yordamchi materiallar va erituvchilar, ajratuvchi moddalar va boshqalar kabi moddalardan foydalanish iloji boricha keraksiz va ishlatilganda zararsiz bo'lishi kerak.
Xulosa
Xulosa qilib aytadigan bolsak, atmosfera bilan bog’liq muammolar kecha yoki bugun paydo bo’lib qolgani yoq. Shu sababli bu muammolarga yechim topishda tarixiy tajribaning o’rni ham beqiyos. Koplab shaharlarning vujudga kelishida sanoat korxonalarining roli katta. Shuning uchun ham shaharlarning ekologik xolatini yaxshilash mavzusi dolzarbligicha qoladi. Bunday muammolardan hech bir shahar yakka ozi yechim topib chiqib keta olmaydi. Sanoat korxonalari ta'sirida atrof-muhit kuchli ifloslanayotgan aholi punktlarida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlardan muhofaza zonalari va o'rmon zonalarini joriy etish maqsadga muvofiqdir. Ushbu taklif qilingan chora-tadbirlar shaharlarda yashil hududlarni kengaytirish imkonini beradi.
|
| |