Tunclar - 9. ƏLvan metal əRİNTİLƏRİ p L a n

Tunclar – misin sink (Zn) və digər komponentlərlə ərintisidir. Sinkdən başqa digər legirləyici elementlər olan tunclar mürəkkəb, yaxud xüsusi tunclar adlanır və sinkdən əlavə başqa elementlərlə legirlənirlər. Məsələn: tompak Л90- 90% Cu, 10% Zn; ЛA77-2 – 77% Cu, 2% Al. Qalan hissə Zn və s. Cu müqayisədə tunclar yüksək davamlılığı, elastikliyi və korroziyayadavamlılığı ilə fərqlənir. Tunclar tökmə təzyiq və kəsmə ilə emal edilir. Aşağıdakı məmulatlar hazırlanır: vərəqlər, lentlər, zoloqlar, borular (kondensator və istilik tənzimləyicilərdə), naqillər,şatmplama məmulları, kranlar, ventillər, medal və nişanlar, bədii məmulatlar, musiqi alətləri, silfonlar və yastıqlar.
Bürünclər – mis əsasında ərinti olub, tərkibində əlavə olaraq Sn, Al, Be, Pb, Cr və digər elementlər qatılır. Bürünclər qalaysız (Бp A9 Mц 2Л), qalaylı (Бp O3 ц 12C5),alüminiumlu (Бp A5, Бp A7 və s.) , silisiumlu (Бp KH 1-3, Бp KM ц 3-1), manqanlı (Бp Mц5), bereliumlu (Бp Б2, Бp БHT 1,7 və s.) tunclar. Bürünclədən əsasən kran və ventillər, suda yağda, buxarda, zəif aqressiv mühitdə, dəniz suyunda işləyən müxtəlif hissələr istehsalında istifadə edilir.
Alüminium latın sözü olan “alumen” sözündən götürülüb 500 il b.ə.ə. alüminium kuası adlandırılırdı və parça və dərilərin aşlanmasında istifadə olunurdu.
Təbiətdə yayılmasına görə Al oksigen və silisiumdan sonra üçüncü, matallardan isə birincisidir. Texnikada istifadəsinə görə dəmirdən sonra ikinci elementdir. Sərbəst halda Al təsadüf olunmur, onu minerallardan -bolsitdən, nefelindən və alunitdən ilk öncə giltorpaq halına sonra isə elektroliz yolu ilə -alüminium gətirilir. Al mexaniki xüsusiyyəti yüksək deyildir: qırılmaya müqaviməti 50...90 Mpa (5...9 kq/sm2), nisbi uzanma 25...45%, bərklik 13-28HB.
Təmiz halda Al çox nadir hallarda istifadə olunur, ancaq onun Cu, Mn, Si, Fe və s. komponentlərlə ərintiləri geniş istifadə olunur. Al və onun ərintiləri avia və maşınqayırmada, elektrik ötürücü xətlərdə, metro və dəmir yolunda hərəkət tərkib-lərinin istehsalında vacibdir.
Alüminium ərintiləri tökmə və deformasiyaya uğradılan olur. Tökmə alüminium ərintiləri əsasən rafinəedilmiş və qeyri-rafinəedilmiş “çuşkalar” formasında buraxılır.
Ərintilər üzərində onların markalanması göstərildikdə “П” hərfi bu ərintilərin yeyinti qablarının istehsalında istifadə olunması nəzərdə tutulur. Ərintilərin mexaniki xüsusiyyətləri onların kimyəvi tərkibi və alınma üsulundan asılıdır. Əsas komponent-lərin kimyəvi tərkibi markada verilir. Məsələn, ərinti AK12, 12% Si, qalan hissə isə Al; AK7 M2П -7% Si, Cu 2%, qalan hissə Al. Müxtəlif sahələrdə (sənayenin) Al +Si ərintisi –silunin geniş tətbiq edilir və dörd markada hazırlanır- CИЛ- 00, СИЛ-0, СИЛ -1 və СИЛ -2. Bu ərintilərin tərkibində Al (əsas) və Si (10...13%) əlavə: Fe-0,2...0,7%, Mn- 0,05...0,5%, Ca-0,7...0,2%, Ti-0,05...0,2%, Cu- 0,03% və Zn- 0,08% qatılır. Siluminlərdən əsasən tökmə istehsalatında avtomobil, traktor və sərnişin vaqanlarının müxtəlif hissələri hazırlanır.
Deformasiyay uğradılan və termiki emalla möhkəmləndirilən Al ərintiləri qrupunun geniş yayılmış əsas nümayəndəsi- düralüminiumdur.
Düralüminium –alüminumla Cu, Mg, Mn, Si və Fe birgə ərintisidir. Hal-hazırda bu ərintinin bir- neçə markası istehsal olunur.
-
Marka
|
Cu, %
|
Mn, %
|
Mg, %
|
Si, %
|
Fe, %
|
D 1
D 16
|
3,8...4,8
3,8...4,5
|
0,4...0,8
0,3...0,9
|
0,4...0,8
1,2...1,8
|
< 0,7
< 0,5
|
< 0,7
< 0,5
|
Təzyiq altında emal edilən ərintilər Al (əsas), legirləyici elementlərdən (Cu- 5%, Mg-0,1...2,8%, Mn -0,1...0,7%, Si- 0,8...2,2%, Zn- 2...6,5% və qismən digər qarışıqlardan) ibarətdir. Bu ərintilər aşağıdakı markalardan istehsal edilir: BD1, ABD1, ABD1-1, AKM; bu ərintilərdən yarımfabrikatlar –vərəqlər, lentlər, zolaqlar, lövhələr, külçələr və s. hazırlanır.
Bundan başqa, əlvan metallurgiya antifriksion alüminium ərintiləri istehsal edir və bu ərintilərdən monometellik və bimetallik yastıqlar tökmə üsulu ilə hazırlanır. Kimyəvi tərkibindən asılı olaraq standartlarla aşağıdakı ərinti markaları nəzərdə tutulur: AO3- 7, AO9-2, AO6-1, AO20-1, AMCT. Standartla həmçinin məmulatın iş şəraiti təyin edilmişdir: yüklənmə hüdudu (19,5... 39,2)∙106 N/m2 (200...400 kq/sm2), temperatur 100...1200C, bərklik -200...320 HB.
Titan – gümüşü –ağ rəngli metaldır. Təbiətdə ən geniş yayılmış elementlərdən biridir. Yer qabağında yayılmasına görə digər elementlərarasında 10-cu yerdədir (0,61%). Titan yüngüldür (ρ = 4,5 q/sm3), çətin əriyəndir (t =16650C), çox davamlı və plastikdir. Onun səthində dayanıqlı oksid pərdəsi əmələ gəldiyindən dəniz suyu və həmçinin bəzi turşularda korroziyayaqarşı yaxşı müqavimət göstərir. 8820C-də heksoqonal sız qablaşdırılmış qəfəsə malikdir, daha yüksək temperaturlarda həcmi –mərkəzləşdirilmiş kub şəkilli qəfəsəmalik olur. Vərəq Ti-nın mexaniki xüsusiyyəti onun kimyəvi tərkibi və termiki emal üsulundan asılıdır. Davamlılıq (möhkəmlik) hüdudu 300...1200 Mpa (30...120 kq/mm2), nisbi uzanma -4...10%. Ti üçün zərərli qarışıq N, C, O və H hesab olunur. Bu elementlər Ti-nın plastikliyini və ərimə qabiliyyətini azaldır, bərklik və davamlılığını artıtır, korroziya müqavimətini pisləşdirir.
5000C- dən yuxarı temperaturda Ti və onun ərintiləri asan oksidləşir, h- ni udur və nəticədə H kövrəkliyinə səbəb olur. 8000C-dən yuxarı qızdırdıqda Ti vüsətlə O, N və H udur; onun bu qabiliyyətindən poladı oksidsizləşdirmək üçün metallurgiyada istifadə olunur. Ti digər əlvan metallar və polad üçün legirləyici element rolunu oynayır.
Belə əlverişli xzüsusiyyətlərə malik olması Ti və onun ərintilərinin avia, raket və gəmiqayırmada geniş tətbiqinə səbəb olmuşdur. Ti və onun ərintilərindən: vərəqlər, borular, naqillər və brutonlar hazırlanır. Ti almması üçün əsas material: ilmenit, rutil, sfen (titanit) və perovskitdir.
Ti əldə edilməsi çoz çətindir: əvvəlcə titan qubkaları hazırlanır, vakuum soba-larında əridilir və döyülən Ti istehsal olunur.
Standartlaaşağıdakı qubka titanlar müəyyən edilmişdir: TГ- 90, TГ- 100, TГ- 110, TГ- 120, TГ- 130. [“TГ” – titan qubçatuy], rəqəmlər Brinel üzrə bərkliyi göstərir. TГ titanın tərkibində: Fe -0,2%, Si -0,04%, Ni -0,05%, C -0,05%, Cl-0,12%, N -0,04%, ) -0,1%.
Təzyiqlə emal edilən Ti və Ti ərintiləri kimyəvi tərkibindən asılı olaraq aşağıdakı kimi markalanır: BT1- 00, BT1 -0, OT4- 0, OT4 -1, OT4 –BT5, BT 5-1, BT6, BT20, BT22, ПT-7M, ПT-7B, ПT-1M əsas komponentləri: Al -0,2...0,7%, Mn -0,2...2,0%, Mo -0,5...5,5%, V -0,8...5,5%, Zr- 0,8...3%, Cr-0,5...2,3%, Sn -02...3%, Si -0,15...0,40%, Fe- 0,2...1,5%.
Sink və mis ərintisi – tunc – qədim misir və yunanlara məlum idi. Ancaq, sənaye miqyasında Zn əridilməsinə XVIII əsrdə başlanmışdır. Zn –açıq- boz- mavi ərngli metal olub, otaq temperaturunda və 2000C kövrəkdir, 100...150oC qızdırdıqda plastik hala düşür.
Standartlara uyğun olaraq Zn blok və “Çuşka” şəkilində 25 kq kütləli olmaqla hazırlanır. Standart həmçinin Zn marka və tətbiq sahəsini göstərir: ЦBOO (Zn- 99,97%)- elmi tədqiqat məqsədi ilə hazırlanır; ЦBO (Zn -99,995%) – poliqrafiya və avtomobil sənayesində; ЦB1, ЦB (Zn -99,99%) təzyiq altında emal (məsuliyyətli təyinatlı istehsal); ЦOA (Zn- 99,98%), ЦO (Zn -99,975%) –Zn vərəqlər, Zn ərintilər təzyiqlə, belil, liqatur qaynar və qalzanik sinkləmə ilə; Ц1C, Ц1, Ц2C, Ц2, Ц3C, Ц3- müxtəlif məqsədlərlə istifadə edilir.
Standartla sink ərintilərin markaları, onların kimyəvi tərkibi və onlardan hazırlanacaq məmulatlar təyin edilir:
1. ЦAM4- 10 – xüsusi məsuliyyətli hissələr;
2. ЦAM4- 1 – məsuliyyətli hissələr;
3. ЦAM4- 1B – məsuliyyətsiz hissələr istehsalında;
4. ЦA 40 – məsuliyyətli hissələr dayanıqlı ölçülərlə (4-dörd, O- hərifi);
5. ЦA 4 – dayanıqlı ölçülü məsuliyyətsiz hissələrin istehsalında.
Antifriksion Zn ərintiləri – monometallik və bimetallik məmulatlar istehsalında istifadə olunur. Bu ərintilərin mexaniki xüsusiyyətləri: möhkəmlik hüdudu nisbi uzanma bərklik – 85... 100HB.
Markalarla ərintinin tətbiq oblastı və i. Şəraiti göstərilir: ЦAM9-1,5Л –mono-metallik içlik, vtulka və polzunlar; ЦAM9 -1,5 – bimetallik lentlər; AM10- 5 Л –yastıq və vtulka istehsalında istifadə edilir.
Au, Ag, və Pt qrupuna aid olan metallar və onların ərintiləri nəcib metallara aiddirlər. Bu qrupa aid olan metalların atmosferdə, suda və başqa sahələrdə korroziyaya davamlığı çox yüksəkdir. Au və Ag başqa bu metalların ərimə temperaturu və xüsusi çəkisi böyükdür.
Nəcib metallardan Au və Ag zərgərlik və stomotologiyada geniş istifadə edilir. Təcrübədə, zərgərlik və dişdüzəltməkdə əsas etibarilə üçlü Au –Ag-Cu ərintilərindən istifadə edirlər. Bunlar 375; 583; 750; 916 əyarlı ərintilər geniş yayılmışdır. Hər əyarın 1000 qramında uyğun olaraq 375; 583; 750; 916 qr. Qızıl vardır.
NƏCIB METALLARIN XASSƏLƏRI.
Metalın adı
|
Kristal qəfəsi
|
Sıxlıq q/sm3
|
Ərimə temperaturu, 0C
|
Bərklik HV
|
Havada oksidləşmə t-ru, 0C
|
Ru
|
Q12
|
12,5
|
2310
|
200
|
100
|
Rh
|
K12
|
12,4
|
1960
|
50
|
600
|
Pd
|
K12
|
12,2
|
1550
|
30
|
600...800
|
Ag
|
K12
|
10,0
|
960,5
|
20
|
oksidləşmir
|
Os
|
Q12
|
22,5
|
3050
|
350
|
18-20
|
İr
|
K12
|
22,6
|
2443
|
150
|
600...700
|
Pt
|
K12
|
21,6
|
1769
|
30
|
oksidləşmir
|
Au
|
K12
|
19,6
|
1063
|
18
|
oksidləşmir
|
Pt + Ir; Pt +W; Pt + Ag sistemli ərintilərin oksidləşməyə və buxarlanmaya qarşı müqaviməti yüksək olduğundan, onlardan məsuliyyətli sahələrdə tətbiq olunan müxtəlif aparatların kontaktlarını düzəldirlər.
Tərkibində Pt və Rh (ranium) olan ərintilərdən termocütlər istehsal edilir.
Ən əlverişli (zərgərlik) nisbət dişlərin düzəldilməsində 583 əyarlı Au, Cu: Ag nisbəti 1:1 –dir.
|