nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim

2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 19
1. Yo„lga tabiiy omillarni taʼsiri. Relef turlari. Yo„l poyini namlanish manbalari. Yo„l poyini suv
rejimi.
2. Yo„l poyi ustki yuzasini va yon qiyaliklarini tekislash.
3. Yo„lning yuklanganlik darajasini aniqlash.
4. Temirbeton arkali ko„priklarning turlari va konstruksiyalari.
5. Loyihalashtirishning ketma-ketligi. Sunʼiy qatlamlarning ko„ndalang va bo„ylama profilni
loyihalashtirish. Grafoanalitik va grafik usuli bilan qatlam rejasi ustida gorizontallarni
loyihalashtirish.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 20
1. Yo„l poyini ko„pchish sabablari. Yer osti suvlarini chetlatish.
2. Tog„ yon bag„ridagi yo„l poyining konstruktiv xususiyatlari va uning ishlarni bajarish usuliga
ta‟siri.
3. Yo„l qoplamasining tishlashish koeffitsientini aniqlash.
4. Temirbeton vantali ko„priklarning turlari va konstruksiyalari.
5. Loyixalashtirish uchun dastlabki maʼlumotlar. Suv chetlatish tizimi elementlarining tipik
tuzilishlari. Atmosfyera yog„ingarchiligi xaqida umumiy maʼlumotlar. Aerodrom suv
chetlashtiruvchilari yog„adigan yomg„irlar va aniqlash xususiyatlari.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim

2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 57
1. Ko„chuvchi qumli hududlarda yo„l poyini qurish texnologik jarayonlari va qo„llaniladigan
mashina-mexanizmlar
2. Yo„l poyi gruntining namligini va zichlanganlik koeffitsientini aniqlash.
3. Yo„l jihozlarini joriy taʼmirlashda qanday ishlar bajariladi?
4. O„yiq shpurlarining vazifasi nima va kazilayotgan yuzada qanday joylashadi?
5. Byerilayotgan asosli sirtqi Aerodromning loyixa qoplamini birikishi. Loyiha belgilarini
aniqlanishi.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 58
1. Asfaltbeton qoplamali yo„l to„shamalari konstruksiyalari.
2. Yo„l poyi ustki yuzasini va yon bag„rini pardozlash va yon bag„rini mustahkamlash texnologik
jarayonlarini hisobi.
3. Qoplama ustki yuzasiga sirtqi ishlov berish va qoplama g„adir budurligini oshirish usullari.
4. Burg„ilash-portlatish ishlaridagi portlatish vositalari nimalardan iborat.
5. Aerodromlarning grunt qismini vyertikal rejalashtirish loyihasi.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim

2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 53
1. MDH hududlarida nechta yo„l iqlim sharoiti mavjud.
2. Yo„l poyini qurish ishlari hajmini aniqlash va zarur bo„lgan mashina- mexanizmlar otryadini
shakllantirish, yetakchi mexanizmlarni tanlash va ish unumdorligini aniqlash.
3. Avtomobil yo„llarini ko„kalamzorlashtirish nima tushunasiz?
4. Kesimni tula ochish usulida grunt qazishning mohiyati nimada?
5. Sunʼiy qoplamalarning yekspluatatsiya qilishda nuqsonlar va kamchiliklar jadvalini tuzish
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 54
1. Yo„l poyining yerdan kerakli bo„lgan balandliklarni jadvalini aytib bering.
2. O„simlik qatlamini ko„chirib olish va ko„tarmani yon zahiradagi gruntlardan qurish texnologik
jarayonlari hisobi.
3. Yo„l qoplamasini joriy taʼmirlashga qanday ishlar kiradi?
4. Burg„ilash-portlatish ishlari da qanday shpur turlari mavjud?
5. Aerodrom qoplamalarini qurilishida ishlab chiqarishni tashkil yetish.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim

2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 51
1. Rejadagi egrining eng kichik radiusi yo„l darajasiga bog„liq ravishda qanday bo„ladi.
2. Sementbeton qoplamasini qurish texnologik xaritasi.
3. Cho„l hududlarda yo„llarni saqlash qanday ishlar bajariladi?
4. Tonnel trassasini muhandis-geologik tekshiruvlar majmuasi qanday bosqichlardan iborat?
5. Manfiy haroratda ish unumdorligining asoslari. Gruntlarni muzlashdan saqlash. Ishlov byerish
turlari va mexanizasiya vositalari. Suvni chetlatish va drenaj sistemalarini qurish. Ish tarkibi,
usullari va bajarish ketma-ketligi. Kollektor, quduq va drenajlar. Ishni tashkillashtirish. Ish
unumdorligining sifat nazorati, xavfsizligi.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 52
1. Ko„pchish nima va uni paydo bo„lishi.
2. Yo„l mintaqasini tayyorlash va uning uchun zarur bo„lgan mexanizmlarning ish unumdorligini
aniqlash
3. Yo„llarni qum bosishidan saqlashda qanday ishlar bajariladi?
4. Tonnel trassasini muhandis-geologik tekshiruvlar majmuasi qanday bosqichlardan iborat?
5.Aeradromlar to‟shamasini organik bog„lovchi matyeriallar bilan mustahkamlash usullari. Ish
unumdorligining texnologiyasi va qo„llaniladigan mashinalar sonini aniqlash.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
-20223 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim

2022-20223 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 55
1. Nam o„tkazmaydigan qavat necha xil bo„ladi.
2. Mineral bog„lovchilar bilan mustahkamlangan gruntlardan yo„l to„shamasi asosini qurish
texnologik jarayonlari hisobi.
3. Yo„l poyini va suv qochirish tizimini joriy taʼmirlash ishlari.
4. Burg„ilash-portlatish ishlarida qanday portlatish usullari mavjud?
5. Ishlar bajarilishi muddatlari va pudrat suratini aniqlash. Texnologik xaritalarni tuzish.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 56
1. Tog„ sharoitining yo„l poyi qurilishiga taʼsiri. Burg„ulash va portlatish ishlari. Qoya tog„ jinsli
gruntlardan yo„l poyini qurish texnologik jarayonlari.
2. Karerdan tashib keltiriladigan gruntlardan yo„l poyini qurish texnologik jarayonlari hisobi.
3. Asfaltbeton qoplamalarini yemiriluvchi qatlamini qayta tiklashda qanday ishlar amalga oshiriladi.
4. Tayanch yadro usulida grunt qazishning mohiyati nimada?
5. Ishlarning hajmi va asosiy qurilish matyeriallariga yehtiyojini aniqlash. Gruntlarning joy
almashtirish sxemasi.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim

2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 47
1. Avtomobil yo„lining yaxshi ishlashi nimalarga bog„liq.
2. Sementbetonning tarkibini tanlash.
3. Ob-havo sharoitining yo„llarning holati taʼsiri.
4. Tonnel trassasini muhandis-geologik o„rganishlardagi umumiy masalalar nimalardan iborat?
5. Ko„tarma uchastkalarida ishni tashkil yetish. Ko„tarmalarni tiklashda gruntlarga talablar.
Ko„tarmalarni tiklash usullari va sxemalari. Gruntlarni zichlash. Kyerakli mashinalarni tanlash.
Ko„lamda ishni tashkil yetish.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 48
1. Joy relefining asosiy ko„rinishlari qanaqa bo„ladi.
2. Sementbeton qoplamali yo„l to„shamalari konstruksiyalari.
3. Yo„llarni qishgi saqlash ishlari qanday ishlar bajariladi?
4. Tog„ bosimining vaqt bo„yicha o„zgarish grafigini chizing va izohlab bering.
5. Aeradromlarni qurishda ish unumdorligining sifat nazorati. Rejalashtirilgan ishlar tarkibi. Ularni
bajarish usullari va sxemalar. Kerakli mashinalarni aniqlash, ko„lamda ishni tashkillashtirish.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim

2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 31
1. Zamonaviy avtomobil yo„llariga qanday talablar qo„yilgan.
2. Yo„l to„shamalari konstruksiyalari.
3. Avtomobil yo„llarini saqlash qanday ishlardan iborat?
4. Metall oraliq qurilmalarini yarim osma va osma yig„ish.
5. Yil mobaynida Aerodrom qoplamalari grunt asoslarining mustahkamligi va deformativligini
o„zgarishi.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 32
1. Yo„lni transport foydalanish ko„rsatgichlarini sanab bering.
2. Organik va noorganik bog„lovchilar bilan ishlov berilgan va berilmagan gruntlardan asos qatlam-
larini qurish.
3. Sementbeton qoplamalarini joriy taʼmirlash.
4. Ko„prik inshootlari va quvurlarni hisoblash usullari to„g„risida umumiy maʼlumotlar.
5. Grunt qatlami koyeffitsiyentini yegiluvchanlik moduli, ularning hisoblash natijalari. Gruntlar
deformasion xususiyatlarini aniqlashda, ularni doimiy tasniflar bilan gruntlarni sinash usullari.
Aerodrom qoplamlariga havo kemalar g„ildiraklarining taʼsiri.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim

2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 23
1. Karstli joylarni mustaxkamligini taʼminlash usullari.
2. Sun‟iy sug„oriladigan tumanlar va ularda yo„l poyini qurish.
3. Yo„llarni ta‟mirlash va saqlashishlarini rejalashtirish asoslari.
4. To„sinli metall fermali oraliq qurilmalarining konstruksiyalari.
5. Uchish-qo„nish yo„laklari kollektorlari burilish va to„xtash joylarini hisoblash. Tizim boshini va
tarmoq hajmini hisobga olgan holda kollektor quvurlari kesimlarini hisoblash.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
2022-2023 o’quv yilida 5340800 – “Avtomobil yo’llari va aerodromlar” ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mutaxassislik fanlaridan Yakuniy davlat attestasiyasi sinovlari savollari Bilet 24
1. Ko„prik ostidagi yuvilishlar. Umumiy va maxalliy yuvilishlar. Qayir ko„tarmalari. Boshqarish
(rostlash) inshootlarini loyihalash. Suvni izga soluvchi inshootlar.
2. Qishda yer ishlarini bajarish xususiyatlari.
3. Yo„llardagi qishgi sirpanchikliqga qarshi kurash usullari va ishlatiladigan materiallar va
mexanizmlar.
4. Metall ko„priklari harakat qismi konstruksiyalari.
5. Ochiq tog„ usti ariqlar kesimlarini hisoblash. Ochiq ariqlardan va quvurlardan suv oqimining
mumkin bo„lgan tubi qiyaliklarini mustahkamlash.
Universitet ilmiy-uslubiy kengashining 2023 yil “__” ____dagi yig‟ilishida muhokama qilingan va
tasdiqlangan ( ___ -son bayyonma).
Kafedra mudiri: A.Madatov
DAK raisi: A.A.Abdullayev
“Tasdiqlayman”
O‟quv ishlari bo‟yicha prorektor
____________ U.M.Xodjabekov
“___” __________ 2023 yil
Tashkiliy tuzilma - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 91/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKTashkiliy tuzilma - tizim bo‘g‘inlari o‘rtasidagi funksiyalar, kommunikativ aloqalar, tarkibiy elementlaming murakkablik va tabaqalanish darajasi.
Tashqi iqtisodiy prognozlar – jahon iqtisodiyoti, mamlakatimizning kapital va rivojlanayotgan mamlakatlar bilan o’zaro iqtisodiy aloqalari, tashqi savdo va xalqaro bozor kon’ukturasi shakllanishining umumiy tendensiyalarini qamrab oladi.
Tashqi savdo – bu xalqaro chegaralar yoki hududlar orqali kapital, tovar va xizmatlarni almashtirishdir.
Tashqı savdo aylanması – mamlakat, mamlakatlar guruhi tashqi savdo faoliyati hajmining pul ko‘rinishidagi ifodasi bo‘lib, muayyan vaqt oralig‘idagi (masalan, yil davomidagi) eksport va import hajmining yig‘indisiga teng bo‘ladi.
Tashqi savdo balansi- muayyan vaqt davri uchun mamlakat eksporti va importi qiymatlari o‘rtasidagi nisbat.
Tashqi savdo kamomadi- tovar olib kelinishi (import)ning tovarlar olib chiqilishi (eksporti) dan oshib ketishi.
Tashqi savdo siyosati – bir mamlakatning boshqa mamlakatlar bilan olib borayotgan savdosi (eksporti va importi) borasidagi siyosati. Bunga teng huquqlilik va ikki tomonlama manfaat olish ko‘zda tutiladi. Eksport va importning tovar tarkibi va geograf k hajmiga asosan olib boriladi.
Tashqi savdoni miqdoriy jihatdan cheklash — bu davlat tomonidan savdo aylanmasining notarif metodlarini qo‘llagan holda tartibga solishning ma’muriy metodidir. Davlat mazkur usul yordamida eksport yoki importga ruxsat berilgan tovarlarning miqdori va nomenklaturasini belgilaydi
Tashqi valyuta bozorlari (foreiqn e[chanqe market)- xalqaro savdo va chet el valyutalarini ayirboshlash amalga oshiriladigan bozorlar.
Tashqi xarajatlar - tashqaridan jalb qilingan resurslarga to‘lovlami amalga oshirishga qilingan xarajatlar.
Tavakkalchilik (risk) – kuyilgan maqsadga erishidagi yo‘qotishlar.
Tavakkalchilik bilan bog‘liq aktivlar - aktivdan olinadigan daromad miqdori tasodifiy.
|
| |
Tarif (tariff)- - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 90/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKTarif (tariff)- hukumat tomonidan belgilanadigan, xorijiy tovarlarning importi, eksporti yoki tranzitga doir soliq.
Tarif kvotasi — o‘zgaruvchan bojxona boji ko‘rinishi bo‘lib, boj stavkasi miqdori import qilinadigan tovar hajmiga bog‘liq bo‘ladi: ma’lum chegaradagi importga pastroq miqdordagi boj, bu chegaradan oshib ketganda yuqoriroq boj o‘rnatiladi.
Tarkibiy inqirozlar - iqtisodiyotning ayrim tarmoqlari va sohalari rivojlanishidagi chuqur nomutanosibliklami ifodalovchi iqtisodiy holat.
Tarkibiy ishsizlik - ishlab chiqarish va yalpi talab tarkibidagi o‘zgarishlar natijasida vujudga keladigan ishsizlik.
Tarkibiy tizimli xatar – moliya tizimi bo‘ylab xatarlarning taqsimlanishi va moliyaviy tashkilotlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklar hamda umumiy tavakkalchiliklar natijasida paydo bo‘luvchi xavf.
Tarmoalararo balans - MHTning muhim bo'limi bo'lib, uning yordamida tarmoqlararo aloqalar, oraliq iste’mol, tarmoqlar ishlab chiqarishi va talabi orasidagi murakkab bog'lanishlar tadqiq qilinadi.
Tarmoqning innovatsion salohiyati - iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlarida innovatsion mahsulotlami ishlab chiqarish va tarmoqlar innovatsion imkoniyatining shakllanishi bo‘yicha turli xo‘jalik faoliyatidagi subyektlaming takror ishlab chiqarish jarayonidagi innovatsion faoliyatni amalga oshiruvchi iqtisodiy imkoniyatlari tushuniladi.
Tartibga soluvchi schetlar – bu boshqa buxgalteriya schetlarida aks yettirilgan ko‘rsatkichlarni tartibga solish uchun xizmat qiluvchi schetlardir.
Tartiblashtiradigan soliq – bu salbiy tashqi samaraga ega bo’lgan iqtisodiy ne’matlarni ishlab chiqarishga qo’yiladigan va xususiy chekli xarajatlni ijtimoiy chekli xarajatgacha ko’taradigan soliq.
Tasarrufdagi yalpi milliy daromad - bu Rezidentlar yakuniy iste’mol qilish yoki mablag’lar jamg’arish maqsadida tasarruf etishi mumkin bo’lgan umumiy daromad.
Tashabbuskorlik - proaktivlik, g'ayrat-shijoat, raqobatbardoshlikda namoyon boiadi.
|
| |
Taklif funksiyasi (supply function)

|
Taklif funksiyasi (supply function)
|
bet | 89/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKTaklif funksiyasi (supply function) - taklifga ta’sir qiluvchi omillar mikdori bilan taklif miqdori urtasidagi boglidlikni ifodalaydi.
Taklif inflyasiyasi - bunda baholarning o’sishiga sabab sifatida garchi resurslardan to’laligicha foydalanilmagan bo’lsada ishlab chiqarish xarajatlarini oshishini keltirish.
Taklif qonuni - narx bilan sotishga chiqariladigan tovarlar miqdori o‘rtasidagi bevosita yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlikni ifodalaydi.
Taklifning egiluvchanligi – narx1 foiz o‘zgarganda talab necha foiz o‘zgarishini ko‘rsatadi. Bu talabning narx bo‘yicha o‘zgaruvchanligi ham deyiladi.
Takomillashtiruvchi innovatsiyalar - bazisli innovatsiyalami rivojlantirish va o‘zgartirishga yo‘naltirilgan boiib, bu kichik, ammo mahsulot, servis va jarayonlaming muhim boigan takomillashtirilishidir.
Talab (demand) - berilgan narxlarda xaridorlar tomonidan sotib olinishi mumkin bo‘lgan tovarlar miqdori.
Talab chizig‘i (demand curve) - tovar narxi bilan sotib olinadigan ushbu tovar middori o‘rtasida bog‘liqlikni ifodalovchi egri chiziq.
Talab egri chizig‘i – grafikda narx va talabning hajmi o‘rtasidagi teskari bog‘liqlikni ko‘rsatadi.
Talab funksiyasi (demand function) - talabga ta’sir diluvchi omillar middori bilan talab mikdori urtasidagi boglidlikni ifodalaydi.
Talab inflyasiyasi – bu ishlab chiqarish sohasi aholining talabini to’la ko‘ndira olmaydi, taklifga nisbatan talab oshib ketishi.
Talab qonuni – tovarlar narxi bilan uning sotib olinadigan miqdori o‘rtasidagi teskari yoki qarama-qarshi bog‘liqlikni ifodalaydi.
Taqiqlovchi ta’rif (prohilitiva tariff)- tarif stavkasining yuqori darajasi, u tovarlar importini iqtisodiy jihatdan foydasiz qilib qo‘yadi.
Taqsimlovchi schetlar – bu xo‘jalik yurituvchi subektning ba’zi bir xarajatlarini hisobga olish va ularni kalkulyatsiya obektlari yoki hisobot davrlari o‘rtasida taqsimlaydigan schetlardir.
Tarif – biror ish, xizmat uchun rasmiy hamda belgilangan to‘lov.
|
| |
Tabiiy monopoliyalar - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 88/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKTabiiy monopoliyalar - ishlab chiqarishning texnologik xususiyatiga ko‘ra raqobat mavjud bo‘lmagan sharoitda talabni qondirishning o‘ziga xos bozor tuzilmasi.
Tabiiy resurslar – bu tabiat ato etib ta’minlab beradigan omillar, ya’ni yer, daryolar, foydali qazilmalar va hakozo. Tabiiy resurslar tiklanadigan va qayta tiklanmaydiganga bo‘linadi. Qayta tiklanadiganga o‘rmon resurslari misol bo‘ladi (kesilgan daraxtlar o‘rniga yangilarini ekish mumkin). Tiklanmaydiganlar: neft, ko‘mir, temir rudasi va boshqalar
Tadbirkor – yuridik shaxs tashkil etgan holda yoki tashkil etmasdan doimiy asosda tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi shaxs.
Tadbirkorlik – bu mulkchilik sub’ektlarining foyda olish maqsadida tavakkal qilib va mulkiy javobgarligi asosida amaldagi qonunchilik doirasida tashabbus bilan iqtisodiy faoliyat ko‘rsatishdir.
Tadbirkorlik (korxona) sektori - faoliyati foyda olishga qaratilgan iqtisodiyotning birlamchi ishlab chiqarish bo‘g‘ini.
Tadbirkorlik faoliyati – foyda olish maqsadida tahlika bilan hamda mulkiy javobgarlik asosida va amaldagi qonunlar doirasida o‘z tashabbusi bilan amalga oshiriladigan iqtisodiy faoliyatdir.
Tadbirkorlik kapitali - bu tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun zarur boigan barcha moddiy vositalar, tovarlar va pul mablagiari.
Tadbirkorlik layoqati - ayrim kishilarga xos boigan, iqtisodiy faoliyat sohalarida namayon boiadigan noyob xislat.
Taklif (supply) - bu ishlab chiqaruvchilar va sotuvchilar tomonidan berilgan narxlarda sotilishi mumkin bo‘lgan tovarlar miqdori.
Taklif (talab) ning egiluvchanligi - narx 1% o‘zgarganda talab necha foiz o‘zgarishini ko‘rsatadi. Bu talabning narx bo‘yicha egiluvchanligi ham deyiladi.
Taklif chizig‘i (supply curve) - tovar narxi bilan taklif qilinadigan ushbu tovar, miqdori o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalovchi egri chiziq.
Taklif egri chizig‘i – narx va taklifning hajmi o‘rtasidagi to‘g‘ridan –to‘g‘ri bog‘liqlikning grafikdagi tasviridir.
|
| |
Inflyatsiya dаrаjаsi - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 35/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKInflyatsiya dаrаjаsi – mа’lum vаqt ichidа (оy, yil) bаhоlаr dаrаjаsining fоizdаgi o’zgаrishi.
Inflyatsiya sur’ati – narxlar o‘rtacha ko‘rsatkichining o‘sish sur’ati quyidagi i=(R1–R0)/R0 formula bilan hisoblanadi. Bu yerda, i - 0 momentdan 1 momentgacha bo‘lgan davr ichidagi inflyatsiya sur’ati; R0 – 0 momentdagi o‘rtacha narx, R1 – 1 momentdagi o‘rtacha narx.
Informatsiya (axborotlar, ma’lumotlar) - 1) ishlarning ahvoli haqida xabardor qilish; 2) tadbirkorlik, marketing va boshqa faoliyat turlari oldida to‘rgan vazifalarni bajarishda yordam berishi mumkin bo‘lgan turli xil bilim va ma’lumotlar; 3) marketing tizimi sub’ektlarining o‘zaro munosabatlar jarayonidagi bevosita va tesqari aloqa natijalari tavsifnomasi; 4) turli xil energiyalarning o‘zaro aloqalari natijasi.
Infratuzilma - ishlab chiqarish va ayirboshlashning bir me’yorda ro‘y berishi hamda kishilar turmush kechirishining umumiy shart-sharoitini tashkil qiluvchi sohalardir.
Inglizcha auksion - bunda sgavka pastdan yuqoriga tovar sotilgunga qadar oshib boradi, tovar taklif qilingan maksimal narxda sotiladi.
Injiniring - tijorat asosida (shartnoma shaklida) turli xil muhandislik-maslahat xizmatlari ko‘rsatilishi.
Injiniring korxona – muhandislik maslahat xizmatlarini tijoratchilik qoidalariga asoslangan holda amalga oshiradigan korxona.
Inkassa (lat. incasso) - to‘lov hujjatlarini ko‘rsatib pul olish. To‘lov hujjatlari asosan, bank tomonidan ko‘rsatiladi. Xaridor va mol yetkazib beruvchilar o‘rtasidagi hisob-kitob naqd pulsiz olib boriladi, demak, bank pulni inkassa orqali olar ekan, ular o‘rtasidagi hisob-kitobni (schetdan hisobga mablag‘ o‘tkazish) bajarish vazifasini oladi.
Innovativlik - ijodkorlik (kreativlik), intuitsiya, tahlilga moyillik, fikrlash doirasining kengligi bois, muammolami hal etishning yangi, noan’anaviy usullarini topa olish qobiliyatini tavsiflaydi.
Innovatorlar - institusional tuzilmaning o‘zgarishiga ta’sir ko‘rsatuvchi, avvaldan mavjud korxonalami modemizatsiya qiluvchi yoki yangi korxonalami barpo qiluvchi, yangi texnologiyalar va mahsulotlami hamda bozorlami loyihalashtiruvchi, ishlab chiqarishga joriy etuvchi.
|
| |
Innovatsion biznes-model - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 36/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKInnovatsion biznes-model - bu innovatsiyalami ishlab chiqish va tijoratlashtirish jarayonida kompaniyaning imkoniyatlarini bozor imkoniyatlari bilan bog‘lashning o‘ziga xos tuzilmaga ega bo‘lgan mexanizm.
Innovatsion faoliyat - g‘oyalar (odatda ilmiy tadqiqot va ishlanmalar natijalari yoki boshqa ilmiy va texnologik yutuqlar)ni bozorga tatbiq etiladigan yangi yoki takomillashtirilgan mahsulotga aylantirish, amalda foydalanilayotgan texnologik jarayonlami yangi yoki takomillashtirilgan turlari bilan almashtirish va shuningdek
Innovatsion jarayon - ilmiy bilimlami (g‘oyalarni) innovatsiyaga (yakuniy mahsulotga) va uni keyinchalik tarqalish (diffuziya) jarayonidir.
Innovatsion loyiha - bu innovatsiyalami tijoratlashtirishdan keladigan foyda to‘g‘risida matematik hisob-kitoblar asosida rasmiylashtirilgan shartnomadir.
Innovatsion salohiyat - iqtisodiy salohiyatning tarkibiy qismi bo‘lib, iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlarida yuqori samaraga erishish, ishlab chiqarish infratuzilmasini o‘zgartirib, mamlakat yalpi ichki mahsuloti tarkibida yuqori texnologiyali, raqobatbardosh mahsulotlar hajmini oshirishi mumkin bo‘lgan ilmiy-texnik salohiyatga yo‘naltirilgan tuzilmaviy unsurlar.
Innovatsion texnologiyalar - yangiliklami amaliyotga joriy etish bosqichlarini qo‘llab - quvvatlovchi usul va vositalar to‘plami.
Innovatsionlik – davrga xos bo‘lgan va bazis innovatsiyalar riskiga borishga moyillik, konservatizm va inersiya ta’sirini bartaraf etgan holda samarali innovatsiyalarni amalga oshirish qobiliyati.
Innovatsiya – inson aqli erishgan yutuqlardan (kashfiyotlar, ixtirolar, ilmiy va konstruktorlik loyihalari va b.) u yoki bu faoliyat sohasida samaradorlikni oshirish uchun foydalanish tushuniladi. Mos ravishda texnologik, iqtisodiy, ekologik, boshqaruv, harbiy, siyosiy, ijtimoiy-madaniy, huqqiy va boshqa innovatsiyalarni ajratib ko‘rsatish mumkin.
Insayder bitimlari - kompaniya insayderlari tomonidan uning qimmatli qog‘ozlari bilan amalga oshiriluvchi bitimlar.
|
| |
Iqtisodiy bitimlar - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 39/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKIqtisodiy bitimlar - qiymatning har qanday ayirboshlanishi, ya’ni tovarlar, ko‘rsatilgan xizmatlar yoki aktivlarga mulkchilik huquqining bir davlat rezidentlaridan boshqa davlat rezidentlariga o ‘tishi bo‘yicha kelishuvlar.
Iqtisodiy davr – ishlab chiqarish, bandlilik va inflyatsiya darajasining davriy tebranishiga aytiladi.
Iqtisodiy faol aholi - o 'z ish kuchini tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish uchun taqdim etgan doimiy aholining bir qismi (ayollar, erkaklar) bo'lib, ular band aholi va ishsizlarga bo'linadilar.
Iqtisodiy faoliyat - kishilar uchun zarur boigan hayotiy ne’mat va vositalami ishlab chiqarish hamda iste’molchilarga yetkazib berishga qaratilgan va chambarchas bogiiqlikda amal qiladigan turli xil faoliyatlar.
Iqtisodiy inqiroz - ishlab chiqarish hajmi va iqtisodiy faollikning keskin tushib ketishi.
Iqtisodiy islohotlar – iqtisodiyotda tub o‘zgarishlarni amalga oshirishga qaratilgan tadbirlardir.
Iqtisodiy jamg‘arish - milliy daromadning bir qismidan asosiy va aylanma kapitallami, shuningdek, ehtiyot va zaxiralami ko‘paytirish uchun foydalanish.
Iqtisodiy kategoriyalar - doimo takrorlanib turadigan iqtisodiy jarayonlar va real hodisalaming ayrim tomonlarini ifoda etuvchi ilmiy-nazariy tushunchalar.
Iqtisodiy mutonosiblik – iqtisodiyotning turli tomonlari va sohalari o‘rtasida miqdor hamda sifat qlchamlarining mos kelishlik darajasi.
Iqtisodiy muvozanat – iqtisodiy jarayonlar,hodisalarning ikki yoki bir necha tomonining bir-biriga teng kelish holati.
Iqtisodiy ne’mat (economic good) - ehtiyojni qondirish vositasi.
Iqtisodiy o‘sish - YAMM (YAJM, SMM, MD) miqdorining mutlaq va aholi jon boshiga hamda iqtisodiy resurs xarajatlari birligi hisobiga ko‘payishida va sifatining yaxshilanishida ifodalanadi.
Iqtisodiy o‘sish mezoni - iqtisodiy o‘sishni nisbatan to‘liq darajada baholash imkonini beradigan ko‘rsatkichni xarakterlaydi.
|
| |
Import operatsiyasi - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 34/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKImport operatsiyasi – mahsulotni xorijiy sherikdan sotib olish va uni mamlakatga olib kelish.
Impоrtgа chеgаrаlаngаn mоyilik – impоrtgа qilingаn хаrаjаtlаrdаgi o’zgаrishning YAIM yoki YAMD o’zgаrishigа nisbаtаn ulushi. impоrtgа qаrаtilgаn хаrаjаtlаr hissаsi.
Imtiyoz - ma’lum bir majburiyatlarni bajarishdan qisman ozod etish. Masalan, soliqlar bo‘yicha beriladigan imtiyozlar hozirgi kunda respublikamizda xususiy korxonalar, щunarmandchilik bilan shug‘ullanadigan shaxslar va qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqaradigan korxonalarga belgilangan tartibda daromad solig‘i to‘lash bo‘yicha imtiyozlar berilgan. Imtiyozlarning berilishdan asosiy maqsad shu sohalarni rivojlantirish va aholini ijtimoiy himoyalash hisoblanadi.
Indеksаtsiya – iqtisоdiyotdаgi nаrхlаrning o’rtаchа dаrаjаsi o’zgаrishigа bоg’liq rаvishdа ish hаqi vа bоshqа dаrоmаdlаrni tuzаtish, kеlishtirish.
Industrial jamiyat - milliy iqtisodiyotda sanoat tarmoqlari ustun mavqega ega boigan iqtisodiy jihatdan taraqqiy etgan jamiyatning ko‘rinishi. Industrial jamiyat mehnat taqsimotining taraqqiy etganligi, tovarlaming tez sur’atlarda ishlab chiqarilishi, ishlab chiqarishning avtomatlashtirilishi va mashinalashtirilishi, xizmatlar ko‘rsatish va kommunikatsiya sur’atlarining yuksak darajada rivojlanganligi, ijtimoiy-iqtisodiy sohani tartibga solish borasida davlat o‘mining o‘sib borishi bilan tavsiflanadi.
Industriyalashtirish – mamlakat iqtisodiyotini sanoatlashgan asosga o‘tkazish, iqtisodiyotda sanoat ishlab chiqarishi ulushini ahamiyatli darajada ko‘paytirish, butun iqtisodiyot yoki uning alohida tarmoqlarida yirik mashinalashgan ishlab chiqarishni barpo etish jarayoni.
Inflatsion farq - yalpi sarflarning sof milliy mahsulot hajmidan ortiqcha bo'lgan miqdori.
Inflyatsiya (lot. shishish, ko‘pchish, ko‘tarilish) – mamlakatda muomalada yurgan qog‘oz pul miqdorining xo‘jalik muomalasi ehtiyojlaridan ortiq darajada oshib ketishi. Pulning qadrsizlanishi. Inflyatsiya quyidagi turlarga bo‘linadi: 1. Biror omil tufayli kelib chiqqan inflyatsiya. 2. Kredit inflyatsiyasi – kredit ajratishning haddan ortiq kengayishi tufayli kelib chiqadi. 3. Sudraluvchan inflyatsiya – sekinlik bilan rivojlanib boradi. 4. Sakrovchan inflyatsiya – tez sur’atda rivojlanib boradi. 5. Ma’muriy inflyatsiya – narx-navoni ma’muriy tarzda boshqarish oqibatida yuzaga keladi. 6. Ijtimoiy inflyatsiya – mahsulot sifatiga, atrof-muhit muhofazasiga bo‘lgan yangi ijtimoiy talablarning paydo bo‘lishi oqibatidagi chiqimlarning o‘sishi ta’sirida narx-navoning o‘sishini yuzaga keltiradi. Bunday holat xo‘jalik yuritish borasidagi qiyinchiliklarni bartaraf qilish davrida, mahsulot ishlab chiqarish kamaygan hollarda qo‘shimcha pul chop etish natijasida yuzaga keladi.
|
| |
Iqtisodiy o‘sish omillari - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 40/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKIqtisodiy o‘sish omillari - iqtisodiy o ‘ sishga ta’sir ko‘rsatishda o‘z o‘miga ega bo‘lgan va uni aniqlab bemvchi talab, taklif va taqsimlash omillarini bildiradi.
Iqtisodiy o‘sishning ko‘rsatkichlari - iqtisodiy o‘sishni aniqlashda foydalaniladigan qiymat va natural (jismoniy) ko‘rsatkichlar tizimidan iborat.
Iqtisodiy qonunlar – iqtisodiy hayotning turli tomonlarini, iqtisodiy hodisa va jarayonlar o‘rtasidagi takrorlanib turadigan,barqaror sabab-oqibat aloqalarini, ularning o‘zaro bog‘liqligini ifodalaydi.
Iqtisodiy rayon – mamlakat xalq xo‘jaligining hududiy bir bo‘lagi. Har qanday iqtisodiy rayon uning geografik o‘rni, tabiiy, iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlariga mos bo‘lgan boshqa hududlar bilan oqilona mehnat taqsimotiga tayangan xalq xo‘jaligining asosiy vazifalarini o‘zida mujassamlashtirgan ixtisoslashuvga aytiladi.
Iqtisodiy renta - resursni sotilishi mumkin bo‘lgan narx bilan muvozanat narx ayirmasiga teng. Noyob, cheklangan resurs va ishchining yuqori malakasi uchun to‘lanadigan qo‘shimcha to‘lov.
Iqtisodiy resurslar- ma’lum davrda ma’lum bir mamlakat ixtiyorida to‘plangan va mavjud bo‘lgan ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish, ularni iste’molchilarga yetkazib beri.sh va iste’mol jarayonlarida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan vositalar, zahiralar,imkoniyatlar va manbalardir.
Iqtisodiy rivojlanish - ko‘p oichamli jarayon bo‘lib, jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va ma’naviy taraqqiyotida o‘z ifodasini topadi.
Iqtisodiy sikl - ishlab chiqarishning bir iqtisodiy inqirozdan ikkinchisi boshlangunga qadar takrorlanib turadigan to‘lqinsimon harakati.
Iqtisodiy uklad – turli mulkchillika asoslangan xo‘jalik yuritishning shakillari va turlari.
Iqtisodiy yoki sof foyda - yalpi pul tushumidan barcha xarajatlar chiqarib tashlangandan keyin qolgan qismi.
Iqtisodiyot - cheklangan iqtisodiy resurslardan unumli foydalanib, insonlar uchun zarur bo‘lgan hayotiy vositalarni ishlab chiqarish va iste’molchiga yetkazib berishga qaratilgan va chambarchas bog‘liqlikda amal qiladigan faoliyatlar birligini ta’minlovchi iqtisodiy tizimdir.
|
| |
Iqtisodiyot aktivlari - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 41/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKIqtisodiyot aktivlari - obyektlar bo'lib, ularga institutsion birliklar yakka holda yoki jamoa bo'lib egalik qilish huquqiga ega boiadilar. Ulaming egalari ma’lum vaqt davomida ularga egalik qilishdan yoki ulardan foydalanishdan iqtisodiy naf ko'radilar. Iqtisodiy aktivlarmoliyaviy va nomoliyaviy aktivlarga bo'linadi. Nomoliyaviy aktivlarga ishlab chiqarilgan (asosiy fondlar, material aylanma mablag'lar, boyliklar) va ishlab chiqarilmagan (yer, yer osti qazilma boyliklar, o ‘rmon resurslari, patentlar, litsenziyalar va h.k.) aktivlar kiradi. Moliyaviy aktivlarga ega monetar oltin, mavjud pul va depozitlar, qimmatli qog‘ozlar, ssudalar, debitor va kreditor qarzlari kiradi.
Iqtisodiyot nazariyasi fanining predmeti – iqtisodiy resurslar cheklangan sharoitida jamiyatning chekusiz ehtiyojlarini qondirish maqsadida hayotiy ne’matlarni ishlab chiqarish, taqsimlash, ayriboshlash va ularni iste’mol qilish jarayonida vujudga keladigan iqtisodiy munosabatlar tizimini, ijtimoiy xo‘jalikni samarali yuritish qonun- qoidalarini o‘rganishdan iboratdir.
Iqtisodiyotda xalqaro teng manfaatli hamkorlikni o‘rnatishga intilish – yangi ishlab chiqarish munosabatlarida iqtisodiy barqarorlik va tovar ayirboshlashda xalqaro hurmat tamoyillariga rioya etish tashqi iqtisodiy aloqalar rivojlanish garovidir.
Iqtisodiyotni barqarorlashtirish – tanglik holatlariga barham berish asosida makroiqtisodiy muvozanatlikni saqlash va ishlab chiqarishni yuksaltirish uchun shart-sharoitlarni vujudga keltirishdir.
Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish (IDTTS) - qonunchilik, ijro va nazorat qilish xarakteridagi tadbirlar tizimini ishlab chiqish va amalga oshirishdir.
Iqtisodiyotni erkinlashtirish - iqtisodiyotning barcha sohalari va tarmoqlarini erkinlashtirish, xo‘jalik yurituvchi subyektlaming erkinligi va mustaqilligini ta’minlash, tadbirkorlik faoliyatining rivojlantirish uchun barcha shart-sharoitlami yaratish.
Iqtisodiyotning asosiy muammosi - iqtisodiy resurslar cheklangan sharoitda jamiyatning cheksiz ehtiyojlarini qanday qilib to‘laroq qondirib borish mumkinligi to‘g‘risidagi masaladir.
|
| |
Inson kapitali nazariyasi (human capital theory)

|
Inson kapitali nazariyasi (human capital theory)
|
bet | 37/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKInson kapitali nazariyasi (human capital theory) - inson kapitaliga investitsiya quyish natijasida ish haqining har xil darajada bo‘lishi sabablarini tushuntirib beruvchi nazariya.
Inson kapitaliga investitsiya (human capital investment) - insonning qobiliyatini, malakasini, ishchining mehnat unumdorligini oshirishga olib keladigan har qanday harajat.
Institutlar - iqtisodiy sub’ektlar harakatini cheklovchi, ularning o‘zaro munosabatlarini tartibga soluvchi me’yorlar, koidalar hamda ushbu meyor va qoidalarni bajarilishini nazorat qilish mexanizmlari.
Institutsion birliklar - aktivlarga egalik qilish, majburiyatlar olish, iqtisodiy faoliyat yuritish va boshqa birliklar bilan operatsiyalar o'tkazish huquqiga ega bo'lgan xo'jalik yurituvchi subyektlar.
Integral tuzum – u haqiqat (fan), yaxshilik (etika) va go‘zallik (estetika) uyg‘unligini ta’minlaydi; chunki u /arb va Sharqning sivilizatsiya qadriyatlar tizimini integratsiyalaydi, ularning bir-birini boyitishi va mahsuldorligini ta’minlaydi.
Intensiv iqtisodiy o‘sish - ishlab chiqarish omillarining mavjud darajasida, ulardan foydalanish samaradorligini oshirish orqali mahsulot ishlab chiqarish hajmining ko‘payib borishi.
Inventar kartochkalar - asosiy vositalar (fondlar)ning hisobi uchun mыljallangan hisob registrining shakli. Inventar kartochkalar щar bir ob’ekt xыjalikka keltirilganda tuziladi. Inventar kartochkalar ob’ektlarning щar bir turi bo‘yicha aloщida olinishi mumkin. Kartochkada inventar ob’ekti tы\risidagi щamma kerakli ma’lumotlar aks ettiriladi: uning nomi, amortizatsiya ajratmasi mi=dori, shuningdek, kapital tiklash, jiщozlar, butlash va hisobdan chi=arishlar щam aks ettiriladi.
Inventarizatsiya - korxonaga tegishli bo‘lgan barcha asosiy vositalar, inventarlar, mablag‘lar va boshqa moddiy boyliklarning haqiqatda mavjudligi bilan buxgalteriya hisobi ma’lumotlarini solishtirish va tekshirish usuli. Inventarizatsiya o‘tkazilishidan asosiy maqsad buxgalteriya hisobi ko‘rsatkichlarining xaqqoniyligini va mulkning saqlanishini ta’minlashdir. Inventarizatsiya ob’ekti bo‘lib quyidagilar hisoblanadi.
|
| |
Ishsizlik darajasi - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 46/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKIshsizlik darajasi - ishsizlik sonining iqtisodiy faol aholi soniga nisbati. 16 va undan yuqori yoshdagilar, lekin ishga ega bo'lmaganlar, faol ish qidirayotganlar, ishni boshlashga tayyor turganlar ishsizlar deb ataladi.
Ishsizlikning tabiiy darajasi – real va potensial yalpi milliy mahsulotning o‘sishi bir-biriga mos keladigan iqtisodiy rivojlanish davri oraliqlariga xos bo‘lgan ishsizlik darajasi. U iqtisodiy rivojlanishning haqiqiy va strukturaviy ishsizlik ko‘rsatkichlari yig‘indisi sifatida ham hisoblanishi mumkin. Shuningdek, NARU (natural rate of unemloyment) atamasi ishsizlikning o‘smaydigan darajasi ko‘rsatkichi tarzida ham qo‘llaniladi. Bu ko‘rsatkich ijtimoiy jihatdan nisbatan neytral bo‘lib, inflyatsiyaning turg‘un, barqaror darajalari hamda real va potensial yalpi milliy mahsulot (YaMM) mos tushgan holatidagi ishsizlik darajasini aks ettiradi.
Islohotlar konsepsiyasi - ijtimoiy-iqtisodiy islohotlaming asosiy maqsad va yo‘nalishlari, uni amalga oshirishning vazifalari va strategik yo‘llarining umumiy g‘oyasidir.
Iste’mol - ijtimoiy ishlab chiqarish jarayonining oxirgi fazasi, ijtimoiy mahsulotdan aholini iqtisodiy talablarini qondirish jarayoni.
Iste’mol baholari indeksi - iste’mol savatiga kiritilgan tovar va xizmatlar bahosining u yoki bu davrdagi o‘rtacha o'zgarishini ifodalovchi indeks. U odatda Leypeyres formulasi bo'yicha aniqlanadi.
Iste’mol funksiyasi – jami iste’mol sarfl ari bilan har ma’lum paytda iste’molchi ixtiyoridagi daromadning har xil miqdorlar o‘rtasidagi bog‘liqlik. Ma’lum bir paytda iste’molchi ixtiyoridagi daromadning mumkin bo‘lgan har xil darajalaridagi iste’mol sarflari.
Iste’mol narxlari indeksi (INI) - o’rta darajali iste’molchi tomonidan xarid qilinadigan tovarlar va xizmatlar reprezentativ savati narxlarining o’sishini o’lchaydi.
Iste’mol savatchasi – ma’lum mollar, xizmatlar yig‘indisini tashkil etib, bu yig‘indi aholi iste’molining tarkibi va darajasini to‘liqroq ifodalaydi.
|
| |
void combSort(int a[], int n) - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

60
Eng yaxshi baho: O(n)
void insertionSort(int arr[], int n)
{
int i, key, j;
for (i = 1; i < n; i++)
{
key = arr[i];
j = i - 1;
while (j >= 0 && arr[j] > key)
{
arr[j + 1] = arr[j];
j = j - 1;
}
arr[j + 1] = key;
}
}
5. Tanlash boʻyicha saralash (Selection sort).
Birinchidan, siz
massivning kichik qismini koʻrib chiqishingiz va undagi maksimal (yoki
minimal) miqdorni topishingiz kerak. Keyin tanlangan qiymat birinchi
saralanmagan elementning qiymati bilan almashtiriladi. Ushbu qadam
massivning saralanmagan ichki qismlari tugamaguncha takrorlanishi
kerak.
Vaqt boʻyicha murakkabligi:
Eng yomon baho: O(n
2
)
Oʻrtacha baho: O(n
2
),
Eng yaxshi baho: O(n
2
)
Polinomial xeshlash - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

162
qanday belgining maksimal kodidan oshib ketishi kerak va odatda asosiy
son tanlanadi (garchi raqamning soddaligi uchun qat'iy talablarga javob
bermagan bo'lsa ham). Masalan, 31, 37 va boshqalar asoslari inglizcha
kichik harflarning satrlari uchun javob beradi.
Shunga qaramay, shuni ta'kidlash joizki, biz xeshni hech qanday
cheklamaymiz, bu xeshlash ta'rifiga ziddir. Bunday holda, ikkita chiqish
usuli mavjud: modul boʻyicha boʻlish amalidan yoki uzun arifmetikadan
foydalanish.
Birinchi variant uzun arifmetikaga ega bo'lmagan tillarda keng
qo'llaniladi. Bundan tashqari, xesh saqlanadigan butun sonli ma'lumotlar
turi bu bo'linishni avtomatik ravishda amalga oshiradi (turlarning
ko'payishi natijasida qo'shimcha bitlar avtomatik ravishda yo'qoladi).
Natijada biz cheklangan xeshlar to'plamini olamiz, ammo yana kolliziya
xavfi mavjud. Bundan tashqari, ko'p polinomli xeshni "buzish" ehtimoli
mavjud.
Ikkinchi variantda kolliziya ehtimoli pastroq. Biroq, kattaroq
xeshlar to'plamini qo'llab-quvvatlash, qo'shimcha xotira va ikkita xeshni
taqqoslash uchun zarur bo'lgan vaqtni talab qiladi, bu oddiy
ma'lumotlarni taqqoslashdan ko'ra tezroq.
Masalan, satrni inglizcha kichik harflardan iborat deb taxmin
qilamiz. Quyida 37 raqamini asos qilib olamiz.
void selectionSort(int arr[], int n)

63
4-§ Birlashtirib saralash algoritmlari
Merge sort algoritmi.
Birlashtirib saralash (Merge sort)
–
tartiblashning tezkor bajariladigan algoritmlaridan biri. Ushbu tartiblash
―boʻlib tashla va hukmronlik qil‖ prinsipining yaxshi namunasidir.
Birinchidan, vazifa bir nechta kichik topshiriqlarga boʻlinadi. Keyin
ushbu vazifalar rekursiv chaqiruv yordamida yoki toʻgʻridan-toʻgʻri
ularning hajmi yetarlicha kichik boʻlsa hal qilinadi. Nihoyat, ularning
yechimlari birlashtirilib, asl muammoning echimi olinadi.
Algoritmning bajarilishi.
Saralash muammosini hal qilish uchun
uch bosqich quyidagicha boʻladi:
1.
Saralanadigan massiv taxminan bir xil oʻlchamdagi ikki qismga
boʻlinadi;
2.
Olingan qismlarning har biri alohida saralanadi (masalan, xuddi
shu algoritm boʻyicha saralanadi);
3. Yarim kattalikdagi ikkita saralangan massivlar birlashtiriladi.
Bu eng mashhur saralash algoritmlaridan biri boʻlib, rekursiv
algoritmlarni yaratishda ishonchni rivojlantirishning ajoyib usuli
hisoblanadi.
“Boʻlib tashla va hukmronlik qil” strategiyasi.
―Boʻlib tashla va
hukmronlik qil‖ strategiyasi yordamida muammoni qismiy jarayonlarga
ajratamiz. Har bir kichik topshiriq uchun yechimga ega boʻlsak, pastki
vazifalarni yechish uchun pastki vazifalardan olingan natijalarni
"birlashtiramiz".
Aytaylik, biz A massivni saralashni xohladik. Kichik vazifa bu p
indeksidan boshlanib, r indeksida tugagan, A [p..r] bilan belgilangan
kichik qismini ajratishdir.
“Boʻlib tashlash”.
Agar q qiymati p va r orasida boʻlsa, biz A
[p..r] massivni ikkita A [p..q] va A [q + 1, r] kichik massivlarga
boʻlishimiz mumkin.
Umumiy tavsif - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

71
Algoritmning umumiy gʻoyasi quyidagicha:
1)
Massivdan ―tayanch‖ elementni tanlang. Bu massivdagi har
qanday element boʻlishi mumkin. Algoritmning toʻgʻriligi
―tayanch‖ elementini tanlashga bogʻliq emas, lekin ba‘zi
hollarda uning samaradorligi kuchli bogʻliq boʻlishi mumkin
(pastga qarang).
2)
Qolgan barcha elementlarni ―tayanch‖ elementi bilan taqqoslang
va ularni massiv ichida tartiblang, shunday qilib massivni
ketma-ket
uchta
doimiy
segmentga
boʻling:
"tayanch
elementdan
kichikroq
elementlar, "tayanch elementga teng
elementlar" va "tayanch elementdan katta elementlar".
3)
"Kichik" va "katta" qiymatlar segmentlari uchun segmentning
uzunligi birdan katta boʻlsa, bir xil amallar ketma-ketligini
bajaring.
Amalda massiv odatda uchga emas, balki ikki qismga boʻlinadi:
masalan, "tayanch elementdan kichikroq" va "tayanch elementga teng va
katta". Bu yondashuv odatda yanada samaraliroq boʻladi, chunki bu
qismlarni ajratish algoritmini soddalashtiradi (pastga qarang).
Xoara bu usulni mashinada tarjima qilish uchun ishlab chiqdi;
lugʻat magnit lentada saqlangan va qayta ishlangan matn soʻzlarini
saralash, ularni tarjima qilmasdan, lentaning bir qatorida olish
imkoniyatini yaratdi.
Algoritmni Xoara Sovet Ittifoqida boʻlganida ixtiro qilgan, u yerda
u Moskva universitetida kompyuter tarjimasini oʻrgangan va ruscha-
inglizcha soʻzlashuv kitobini ishlab chiqishda ishlagan.