nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Isitish yuzasi - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 15/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanIsitish yuzasi. Uzluksiz ishlaydigan bug’latish apparatining isitish yuzasi issiqlik o’tkazishning asosiy tenglamasi orqali topiladi:
bu yerda:
Q – issiqlik sarfi;
K – issiqlik o’tkazish koeffitsienti;
Δt – temperaturalarning foydali farqi.
Temperaturaning yo’qotilishi. Bug’latish apparatlarida temperaturaning yo’qotilishi natijasida isituvchi bug’ va bug’latilayotgan eritma temperaturalari o’rtasidagi farq kamayadi. Temperaturalarning yo’qotilishi Δ temperatura depressiyasi ∆', gidrostatik depressiya ∆" va gidravlik depressiya ∆"' lardan tashkil topgan bo’ladi:
Temperatura depressiyasi deb bir xil bosimda olingan eirtma qaynash temperaturasi bilan toza erituvchi qaynash temperaturasi o’rtasidagi farqqa aytiladi. ∆' odatda atmosfera bosimida topilgan bo’ladi. Boshqa bosimlardagi suyultirilgan eritmalar uchun ∆' ning qiymatini I.A.Tishenko tenglamasi orqali topish mumkin:
bu yerda:
∆΄atm – atmosfera bosimidagi temperatura depressiyasi, 0C;
T – toza erituvchining berilgan bosimdagi qaynash temperaturasi, K;
r – toza erituvchining berilgan bosimdagi bug’lanish issiqligi, kJ/kg.
Gidrostatik effekt ta’sirida eritma qaynash temperaturasining ortish jarayoni gidrostatik depressiya deb ataladi.
Gidravlik qarshiliklar ta’sirida eritma temperaturasining ortish jarayoni gidravlik depressiya deb yuritiladi.
Temperatura va gidrostatik depressiyalarni hisobga olgan holda eritmaning qaynash temperaturasini quyidagicha aniqlash mumkin:
bu yerda: T' – ikkilamchi bug’ temperaturasi.
Masala
Davriy ishlaydigan, isitish yuzasi 49 m2 ga teng bo’lgan vakuum bug’latgich apparati 20 tonna kuchsiz eritma bilan to’ldiriladi. Eritmaning boshlang’ich konsentratsiyasi Xb = 5 %, boshlang’ich temperaturasi esa Tb =20 0C eritmaning oxirgi konsentratsiyasi Xox = 50 %. 1-jadvaldagi eritmaning qaynash temperaturasi va apparatdagi issiqlik berish koeffitsienti konsentratsiyaga bog’liqligi keltirilgan.
1-jadval
Konsentratsiya X,
|
5
|
10
|
20
|
30
|
40
|
50
|
Qaynash temperaturasi, 0C (tqay=tto’y+∆tg)
|
55
|
56
|
60
|
67
|
76
|
95
|
Qaynash temperaturasida issiqlik koef-ti K, Vt/m2K
|
2150
|
1740
|
1130
|
740
|
490
|
280
|
Apparatdagi absolyut bosim 0,15 kgk/sm2, bunga esa tto’y = 53,60C to’g’ri keladi. Kuchsiz eritmani qizdirish va qaynatish davriga to’g’ri kelgan issiqlik o’tkazish koeffitsienti K = 350 Vt/m2K ga teng. To’yingan bug’ning temperaturasi 1200C. Isituvchi bug’ning namligi 5% ga teng bo’lgan deb hisoblab uning sarfini hamda bug’latish jarayonining muddatini aniqlang.
|
| |
Nazariy qism - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 17/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanNazariy qism.
Uch korpusli bug’latish qurilmasini hisoblash namunasi.
NaNO3 ning 12 % li suvli eritmasini 5 t/soat sarfda konsentratsiyalash uchun uch korpusli tabiiy sirkulyatsiya qurilmasi hisoblab chiqiladi.
Eritmaning oxirgi konsentratsiyasi 40 % (mass). Bug’latish qurilmasiga eritma bug’latish temperaturasigacha isitilgan holatda yuboriladi.
To’yingan isituvchi suv bug’ining absolyut bosimi 4 kg k/sm2, isituvchi trubalar uzunligi 4 m.
Barometrik kondensatordagi vakuum 0,2 kg k/sm2 ga tengdir.
Ikkilamchi bug’
Suv
Suv
Suyuq
Bug’latilgan
eritma
eritma
Kondensat
1-rasm. Uch korpusli bug’latish qurilmasining sxemasi
Yechish.
1. Uchala qurilmalarda bug’lanayotgan erituvchining umumiy miqdori:
2. Har bir korpusga yuklamaning taqsimlanishi.
Nazariy taxlil va sanoatdagi ko’p yillik natijalar asosida, har bir korpusdagi ikkilamchi bug’ning miqdori quyidagicha ekanligi aniqlangan:
Har bir korpusda hosil bo’lgan ikkilamchi bug’ miqdorini hisoblaymiz:
1 korpusda
2 korpusda
3 korpusda
Jami 0,97 kg/sek
3. Korpuslar bo’yicha eritmaning konsentratsiyasi X1 ni hisoblash. Buning uchun birinchi korpusdan ikkinchisiga kirayotgan eritmaning miqdori.
konsentratsiyasi esa
I korpusdagi eritmani oxirgi konsentratsiyasi va II korpusdagi boshlang’ich konsentratsiyalar teng, ya’ni 15,2 %.
II korpusdan III ga kirayotgan eritmaning miqdori:
konsentratsiyasi esa
III korpusda chiqqan eritmaning miqdori:
konsentratsiyasi esa
4. Korpuslar bo’yicha isituvchi bug’ bosimini taqsimlanishi.
I korpus va barometrik kondensatorlardagi isituvchi bug’ bosimlarining farqi:
Dastlab, ushbu bosimlar farqini korpuslar o’rtasida barobar taqsimlaymiz, ya’ni
Bunda, korpuslardagi absolyut bosim quyidagicha taqsimlanadi:
|
| |
VI. Eritmalarning qaynash temperaturasini hisoblash

|
VI. Eritmalarning qaynash temperaturasini hisoblash
|
bet | 10/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanVI. Eritmalarning qaynash temperaturasini hisoblash (P≥Patm).
1 usul. Agar eritmaning ma’lum bosimda 2 ta qaynash temperaturasi ma’lum bo’lsa quyidagi tenglamadan
yoki 1 nomogrammadan foydalanish mumkin. Bu yerda:
PA1 va PB1 – bir xil t1 temperaturadagi 2 suyuqlikning to’yingan bug’larining bosimi;
PA2 va PB2 – bir xil t2 temperaturadagi 2 suyuqlikning to’yingan bug’larining;
c – o’zgarmas konstanta.
2 usul. Agarda, eritmaning faqat ma’lum bir bosimda bitta qaynash temperaturasi aniq bo’lsa, boshqa bosimdagi qaynash temperaturasini Babo qoidasidan foydalanib topish mumkin:
bu yerda:
P – eritma bug’ining bosimi;
P0 – o’sha temperaturada toza erituvchining to’yingan bug’ bosimi.
Konsentratsiyalangan suvli eritmalar uchun tenglamani 2-jadvalda keltirilgan koeffisiyentlarni inobatga olgan holda hisoblash kerak.
2-jadval
P/P0
|
Tuzatish koeffisiyenti
±Δt, K
|
0,9
|
0,8
|
0,7
|
0,6
|
0,5
|
0,4
|
0,3
|
Bosim P, mm. s. ust.
|
100
|
200
|
400
|
450
|
500
|
550
|
650
|
0,9
|
-
|
50
|
200
|
350
|
450
|
500
|
550
|
1,8
|
-
|
-
|
100
|
275
|
300
|
350
|
400
|
2,6
|
-
|
-
|
-
|
150
|
200
|
250
|
300
|
3,6
|
Agarda, erish issiqligi musbat bo’lsa (eritish paytida issiqlik ajralib chiqsa), tuzatish koeffitsienti qo’shiladi, manfiy bo’lsa ayiriladi.
VII. tqayn – bu truba ichida eritmaning o’rtacha qaynash temperaturasi
bu yerda:
tg.ef. – gidrostatik depressiya yoki gidrostatik bosim hisobiga eritmaning qaynash temperaturasini ortishi (gidrostatik effekti).
Bug’latish qurilma trubalarining balandligi bo’yicha eritmaning qaynash temperaturasi o’zgaradi. Shuning uchun, gidrostatik bosimni hisobga olgan holda eritmaning truba balandligi bo’yicha o’rtacha qaynash temperaturasi aniqlanadi.
Bug’latilayotgan eritmaning o’rta qatlamidagi bosim ushbu tenglama yordamida topiladi:
Gidrostatik depressiya ∆tg.ef. bevocita ∆Pg.ef. bilan bog’liqdir va Hsatx eritma balandligi satxi, zichligiga bog’liq. Optimal balandlik satxi, quyidagi tenglama bilan hisoblab topiladi:
Agar tqay bo’yicha ma’lumotlar bo’lmasa,
deb olsa bo’ladi. Bu yerda:
ρe – oxirgi konsentratsiyali eritma zichligi
ρs – suvning zichligi
Gidrostatik depressiya ∆tg.ef. quyidagi tenglama orqali aniqlanadi:
bu yerda
∆tur - ∆Pur bosimda suvning qaynash temperaturasi.
Eritmaning o’rtacha qaynash temperaturasi quyidagi tenglama orqali hisoblanadi:
|
| |
Kristallanish markazlarining hosil bo’lishi

|
Kristallanish markazlarining hosil bo’lishi
|
bet | 61/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanKristallanish markazlarining hosil bo’lishi. O’ta to’yingan yoki sovitilgan eritmalarda kristallanish markazlarini sun’iy ravishda hosil qilish mumkin. Masalan, eritmaga mayin dispers zarrachalar yoki “tomizg’i” qo’shish yo’li bilan yoki erkin, o’z – o’zidan hosil bo’ladi.
O’z – o’zidan kristallanish markazlarining hosil bo’lishiga induksion davr sababchi, chunki bu davrda kristallanish yuz bermaydi. Ushbu davrda kristallik asoslari eritma bilan harakatchan muvozanatda bo’ladi. Kristallik asoslar va eritma orasidagi harakatchan muvozanat buzilishi bilan yoppasiga kristallanish boshlanadi. Eritmani silkitish yoki aralashtirish va temperatura ortishi bilan kristall asoslari hosil bo’lish tezligi ko’payadi.
Kristallarning o’sishi. Eritmada erigan modda zarrachalarining hosil bo’lgan kristall asoslarda adsorbsiyasi hisobiga bo’ladi.
Kristallanish jarayonida kristall hamma qirralari bo’ylab bir vaqtda o’sadi, lekin o’sish tezligi har xil bo’ladi. Bu hol kristallar o’lchami va shaklining o’zgarishiga olib keladi.
Kristallarning shakli asosan kristallanayotgan modda tabiatiga bog’liq. Agar, kristallik asoslar erkin va bir tekisda yuvilib tursa, to’g’ri shaklli, yaxshi qirra va tomonli kristallar hosil bo’ladi. Agar qurilma devori va aralashtirish moslamasiga kristallar ishqalansa yoki urilsa, uning qirralari silliqlanishi hisobiga kristall shakli buziladi, ya’ni mahsulot sifati yomonlashadi.
Odatda, olinayotgan kritallar har xil bo’lishi, eritmani yomon aralashtirilishi bilan bog’liqdir. Lekin, eritma intensiv aralashtirilishi bir tomondan kristallanish tezligini oshirsa, ikkinchi tomondan – mayda kristallar hosil bo’lishiga sababchi bo’ladi.
Olingan mahsulot granulometrik tarkibini yaxshilash maqsadida klassifikatsiya qilinadi.
Kristallar tozaligi kristallanish jarayonini o’tkazish sharoitlariga, hamda kristallarni filtrlash va yuvishga bog’liq.
Kristallanish usullari
Kristallanish jarayonini davriy va uzluksiz tashkil etish mumkin. Davriy kristallanish jarayoni kam tonnajli, uzluksiz esa – ko’p tonnajli ishlab chiqarishda qo’llaniladi.
Sanoat miqyosida quyidagi kristallanish usullaridan foydalaniladi: eritmalardagi erituvchining bir qismini bug’latish; eritma temperaturasini o’zgartirib kristallash; kombinatsiyalangan usullardan foydalanib kristallash.
|
| |
Ko’p korpusli vakuum – kristallash qurilmasi

|
Ko’p korpusli vakuum – kristallash qurilmasi
|
bet | 65/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanKo’p korpusli vakuum – kristallash qurilmasi. Odatda bunday qurilmalar tarkibida 3…4 ta aralashtirgichli vakuum kristallizator bo’ladi.
Ko’p korpusli vakuum – kristallizatorlar tuzilishi soda, iqtisodiy jihatdan samarador va yirik, ko’p tonnajli korxonalarda ishlatiladi.
Kristallizatorlarni hisoblash
Moddiy balans.
Eritmadagi erituvchining bir qismini bug’latib kristallash. Jarayonda qatnashayotgan moddalar va oqimlar parametrlarini belgilab olamiz:
– Gb, Gkr, Gm – boshlang’ich eritma, olingan kristallar va kristallardan ajratilgan suyuqlik qoldiqlarining massasi, kg;
– W – bug’latilgan erituvchi massasi, kg;
– xb, xm – boshlang’ich eritma va kristallari ajratib olingan suyuqlik qoldig’i tarkibidagi erigan modda konsentratsiyalari, massaviy ulushlar;
– a = M/Mkr – erigan absolyut quruq modda molekulyar massasining kristallogidratning molekulyar massasiga nisbati, suv molekulalarini qo’shmasdan kristallash uchun M = Mkra = 1;
– L – quruq gaz sarfi, kg;
– x1, x2 – gazning boshlang’ich va jarayon oxiridagi nam saqlashi.
Kristallanish jarayonining umumiy moddiy balansi ushbu formula bilan ifodalanadi:
(13.7)
Erigan absolyut quruq modda bo’yicha moddiy balans ushbu ko’rinishda bo’ladi:
(13.8)
Agar a = 1 bo’lsa, bug’latilgan erituvchining massasi ushbu formuladan topiladi:
(13.9)
(13.7) va (13.8) formulalardan foydalanib hosil bo’lgan kristallar massasini aniqlash mumkin:
(13.10)
Eritmadagi erituvchini bug’latmasdan kristallashda W = 0 bo’ladi. Bu usulda olingan kristallar miqdori:
(13.11)
Agar a = 1 bo’lsa,
(13.12)
Erituvchini bug’ holatiga o’tkazish uchun sarflangan gaz miqdori ushbu tenglamadan hisoblanadi:
(13.13)
|
| |
Erituvchining bir qismini issiqlik eltkich yordamida bug’latib kristallash

|
Erituvchining bir qismini issiqlik eltkich yordamida bug’latib kristallash
|
bet | 63/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanErituvchining bir qismini issiqlik eltkich yordamida bug’latib kristallash. Bu usulda erituvchining bir qismi eritma ustida harakatlanayotgan havo yordamida bug’lanadi va eritma sovutiladi.
Fraksiyali kristallash. Agar eritma tarkibida ajratiladigan moddalar bir nechta bo’lsa, uni fraksiyali kristallash usulida qayta ishlanadi. Bu usulda eritma temperatura va konsentratsiyasini o’zgartirish yo’li bilan kristallar ketma – ket cho’ktiriladi va ajratib olinadi.
Kristallizatorlar konstruksiyalari
Ishlash prinsipiga qarab kristallizatorlar davriy va uzluksiz qurilmalarga bo’linadi. Uzluksiz ishlaydigan qurilmalar o’z navbatida erituvchining bir qismini bug’latuvchi va eritmani sovituvchi kristallizatorlarga ajraladi. Undan tashqari, mavhum qaynash qatlamli kristallizatorlar ham bo’ladi.
Tabiiy sirkulyatsiyali, davriy ishlaydigan, osma isituvchi kamerali vakuum – kristallizator.
Isituvchi kamera konussimon teshikli panjara va trubalar o’ramidan tarkib topgan. Trubalar ushbu panjaraga razvalsovka usulida mahkamlangan.
Isituvchi kameraning o’qi bo’ylab sirkulyatsion truba joylashtirilgan. Qurilma qobig’i va isituvchi kamera orasida halqasimon bo’shliq bo’lib, unda utfel sirkulyatsiya qilinadi. Qurilmada temperaturalar farqi tufayli chiziqli uzayishlar paydo bo’ladi. Shu sababli, bug’ni uzatish uchun temperature deformatsiyalarini kompensatsiya qiluvchi maxsus moslama o’rnatilgan.
Ushbu moslama isituvchi kamera bilan qattiq birlashtirilgan bo’lsa, qurilma qobig’i bilan esa – temperatura ta’sirida hosil bo’ladigan uzayishlarni bartaraf qiluvchi membrane yordamida birlashtirilgan. Utfel sirkulyatsiyasini yaxshilash maqsadida kamera ostiga bug’ yordamida puflash qo’llaniladi.
Vakuum – kristallizatorlarda qo’llaniladigan isituvchi kamera konstruksiyalari turli bo’lishi mumkin. Hozirgi kunda eng keng tarqalgan isituvchi kamera konstruksiyasi – bu osma kameralardir. Ularning teshikli panjarasi konussimon, sferik va boshqa murakkab shaklli bo’lishi mumkin. Isituvchi bug’ kameraning trubalararo bo’shlig’iga, bug’latilayotgan eritma esa – truba ichiga yuboriladi.
|
| |
Kristallanish statikasi va kinetikasi

|
Kristallanish statikasi va kinetikasi
|
bet | 59/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanKristallanish statikasi va kinetikasi
Jarayon statikasi. Temperatura ortishi bilan qattiq moddalar eruvchanligi o’zgarishiga qarab “musbat” yoki “manfiy” eruvchanlikka ega bo’lishi mumkin.
Agar, temperatura o’sishi bilan moddalar eruvchanligi ortsa, unda “musbat”, Aksincha bo’lsa “manfiy” eruvchanlikli bo’ladi.
Ma’lum temperaturada qattiq faza bilan muvozanatda bo’lgan eritma to’yingan eritma deb nomlanadi. Bunday eritmalarda qattiq modda va eritma o’rtasida dinamik muvozanat holati mavjuddir.
Erigan modda konsentratsiyasi uning eruvchanligidan katta bo’lgan aralashma-larga o’ta to’yingan eritmalar deb nomlanadi. O’ta to’yingan eritmalar noturg’un bo’ladi va to’yingan holatga oson o’tadi. Bunday o’tish davrida o’ta to’yingan eritmalardan kristallar ajralib chiqadi.
Temperatura o’zgarishi bilan eritmalarda yuz beradigan o’zgarishlarni holat diagrammasi xarakterlaydi (13.1 – rasm).
K onsentratsiyasi lobil (o’zga-ruvchan) zonaga to’g’ri keladigan eritmalar juda tez kristallanadi. Metastabil zonaga oid konsentratsiyali eritmalar esa – nisbatan sekin kristallanadi, chunki jarayon tezligi eritma temperaturasi, issiqlikni ajratib olish yoki erituvchini bug’lanish tezligi, aralashtirish va boshqa omillarga bog’liq.
A
13.1–rasm. Eritmalar holat diagrammasi.
1-1 – eruvchanlik egri chizig’i;
2-2 – metastabil soha chegarasi;
A–labil (o’zgaruvchan) eritmalar zonasi; B–metastabil eritmalar zonasi; C–barqaror eritmalar zonasi.
gar, temperatura t2 dan t1 gacha o’zgarsa, eritmadan juda kam miqdorda krislallar ajralib chiqadi va u eritma konsentratsiyasi y2 - y0 o’zgari-shiga to’g’ri proporsionaldir.
O’zgarmas t2 temperaturada erituvchining bir qismi yo’qotilgan taqdirda, o’ta to’yingan eritma olishiga erishish mumkin. Bunda, konsen-tratsiyalar farqi yx"–y0 ga proporsional miqdorda kristallar hosil bo’ladi.
Demak, bunday eritmalar kristallanishi eritma temperaturasini pasaytirish yoki erituvchining bir qismini yo’qotish yo’li bilan o’tkazish mumkin.
Eritma eruvchanligining temperaturaga bog’liqligi juda katta bo’lsa, temperaturani kamaytirib kristallash optimal usulga to’g’ri keladi.
Agar, temperatura ortishi bilan moddalar eruvchanligi o’zgarmasa, unda erituvchining bir qismini yo’qotish usulida kristallash mumkin.
|
| |
Eritmadagi erituvchining bir qismini bug’latib kristallash

|
Eritmadagi erituvchining bir qismini bug’latib kristallash
|
bet | 62/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanEritmadagi erituvchining bir qismini bug’latib kristallash. Erituvchining bir qismini yo’qotish uchun bug’lanish yoki muzlatish usulidan foydalanish mumkin. Eritma tarkibidagi suvni haydash uchun bug’lanish keng ko’lamda ishlatiladi. Odatda bu jarayon bug’latish qurilmalarida amalga oshiriladi. Kerakli darajadagi o’ta to’yingan eritma hosil bo’lgandan keyin, u shu qurilmada kristallanadi. Ushbu usul izotermik kristallanish deb ataladi.
Bu usulning kamchiliklari: hosil bo’layotgan kristallar issiqlik almashinish yuzalariga yopishib qoladi; boshlang’ich eritmalar tarkibidagi aralashmalar ham quyuqlashadi.
Qurilma ichida qattiq moddalar yopishib yoki cho’kib qolmasligi uchun eritmaning sirkulyatsiya tezligi ko’paytiriladi.
Kristallarni ajratish va yuvish filtr yoki sentrifugalarda o’tkaziladi.
Eritma temperaturasini o’zgartirib kristallash. Bunday usul izogidrik kristallash deb nomlanadi, chunki bu jarayon eritmada erituvchi miqdori o’zgarmas bo’lgan holatda olib boriladi.
Kimyo sanoatida musbat eruvchanlikka ega tuzlarni kristallash juda keng tarqalgan. Bunday eritmalarning o’ta to’yinishiga uni sovitish yo’li bilan erishiladi. Jarayon davriy yoki uzluksiz, pog’onali joylashgan bir yoki ko’p korpusli qurilmalarda olib boriladi. Sovituvchi eltkich sifatida suv ishlatiladi. Havo yordamida sovitilganda jarayon nisbatan sekin boradi, lekin yirik va bir jinsli kristallar hosil bo’ladi. Manfiy eruvchanlikka ega eritmalarni kristallash uchun eritmani qizdirish zarur.
Kombinatsiyalangan usullarga vakuum ostida, erituvchining bir qismini issiqlik eltkich yordamida bug’latib kristallash va fraksiyali kristallashlar kiradi.
Vakuum ostida kristallash. Bu usulda erituvchi devor orqali issiqlik uzatish yo’li bilan bug’latilmasdan, balki eritmaning o’z fizik issiqligini berish hisobiga ro’y beradi. Ushbu issiqlikning bir qismi erituvchini (taxminan 10% mass) bug’latish uchun sarflanadi. Hosil bo’layotgan bug’lar vakuum – nasos yordamida so’rib olinadi. Uzatilayotgan issiq to’yingan eritma temperaturasi qurilmadagi bosimga tegishli eritmaning qaynash temperaturasigacha pasayadi va jarayon adiabatik kechadi. Eritmaning o’ta to’yinish holatiga uni sovitish yo’li bilan erishiladi, chunki konsentratsiya bunda sezilar – sezilmas o’zgaradi. Erituvchi eritmaning fizik issiqligi hisobiga, hamda kristallanish jarayonida ajralib chiqayotgan issiqlik hisobiga bug’lanishi mumkin. Eritmaning sovitish va kristallanishi bilan birga bug’lanishi uning butun hajmida sodir bo’ladi. Bunday holat qurilma devorlarida kristallar yopishib qolishini kamaytiradi, hamda uni tozalash bilan bog’liq sarflar qisqaradi.
|
| |
Reja: To'lqin o'tkazgichlar(volnovodlar)lar haqida. Yarim o'tkazgichlarning tuzilishi - bet 4

|
Reja: To'lqin o'tkazgichlar(volnovodlar)lar haqida. Yarim o'tkazgichlarning tuzilishi
|
bet | 4/4 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 332,39 Kb. | | #230057 |
Bog'liq ‘’To\'lqin o\'tkazgichlar(volnovodlar)’’Ib
R Uchiq
Ukir
E1(e) E2(k)
+ - + - + -
b)
3-rasm.
Termistorlar temperaturani olisdan turib o‘lchashda, yong‘inga qarshi signal berish qurilmalarida va boshqalarda qo‘llaniladi.
Texnika va amaliyotda fotorezistorlar yoki fotoqarshiliklar keng qo‘llaniladi. Fotorezistorlarning ixcham va yuqori darajada sezgir bo‘lishi kuchsiz yorug‘lik oqimlarini qayd qilish va o‘lchashda ulardan fan va texnikaning turli sohalarida foydalanishga imkon beradi. Fotorezistorlar yordamida sirtlarning sifati aniqlanadi, buyumlarning o‘lchamlari nazorat qilib turiladi va hokozo.
Elektron, ion va yarim o‘tkazgichli asboblarning tuzilishi, ishlash prinsipi hamda ularning fan, sanoat va texnikaning turli yo‘nalishlarida qo‘llanilishi bilan shug‘ullanadigan mustaqil soha elektronika deyiladi. Elektronika asbob-uskunalaridan texnologik jarayonlarni kompleks avtomatlashtirish, tovarlarni ishlab chiqarish jarayonlarini nazorat qilish, rostlash va boshqarishda keng va samarali foydalanilmoqda. Chunonchi, o‘zgaruvchan tokni o‘zgarmas tokka aylantirishda asosan yarim o‘tkazgichli to‘g‘rilagichlar ishlatilmoqda. Elektron hisoblash texnikasining gurillab o‘sishi, avtomatik boshqarish sistemalari (ASU) ning yaratilishi, yarim o‘tkazgichlar texnologiyasi va texnikasining rivojlanishi, plyonkali integral mikrosxemalarning yaratilishi va qo‘llanishi bilan uzviy bog‘langan.
Yarim o‘tkazgichli asboblar elektron va ion asboblarga nisbatan quvvat isrofi kamligi, gabarit o‘lchamlari va massasining kichik (ixcham)ligi, arzonligi, mexanik jihatdan pishiqligi, xizmat davrining kattaligi va ishga tushishining oddiyligi va qulayligi kabi afzalliklari tufayli keyingi yillarda radiotexnika, energetika, avtomatika, telemexanika va hisoblash texnikasining qator sohalarida keng qo‘llanilmoqda.
Diod, tranzistor, rezistor, induktivlik, kondensator kabi jajji asboblarning maxsus texnologiya asosida plyonkaga bosilib, o‘zaro biriktirilishidan hosil bo‘lgan sxemalar mikrosxemalar deyiladi. Bu sxemalarni yaratishda elektron – nur va lazer texnikasidan foydalaniladi. Murakkab elektrotexnik va elektron hisoblash mashinalarida bunday jajji asboblar ming-minglab ishlatiladi. Shu sabali ularning ixcham va pishiq, ishlatishga qulay bo‘lishi juda katta ahamiyatga egadir.
Har biri o‘z vazifasiga (funksiyasiga) ega bo‘lgan mikrosxemalar yig‘indisidan iborat murakkab funksiyali sxema integral sxema deyiladi. Hozirgi paytda integral sxemalar asosida turli-tuman og‘ir va xavfli texnologik vazifalarni to‘la-to‘kis bajaruvchi robotlar yaratilgan va ularni takomillashtirish borasida katta ishlar olib borilmoqda.
|
| |
O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasi - bet 20

|
O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasiBog'liq Shamsiddinov Bexruz
Xulosa
Qon va qon zardobi yopishqoqligini o’lchash yo’li bilan tirik organizmda
bo’layotgan ko’plab jarayonlar haqida ma’lumotga ega bo’lish mumkin. Yurak ishi
va quvvati, qon bosimi bu kundalik hayot uchun zaruriy faktorlardir. Ularni
aniqlash va baholash muhim masala hisoblanadi. Ko’chish hodisalarni bilish tirk
organizmda va atrof muhitda bo’layotgan jarayonlarni to’liq tushinish uchun
muhim hisoblanadi. Tirik organizmda ovqatning hazm bo’lib energiyaga aylanishi,
organizmni kislorod bilan ta’minlash diffuziya tufaylidir. Issiqlik mahsuldorlikni
aniqlash, uni doimiy saqlash, chorva mollari samaradorligini oshirishda muhim rol
o’ynaydi. Molxona va parrandaxonalarda haroratni doimiy saqlash, ularni
shamollatib turish ham juda muhim masala hisoblanadi.Termodinamik jarayonlar
ko’plab fizik va biologik hodisilar asosini tashkil qiladi. Issiqlik energiyaning bir
turi bo’lib, ayniqsa tirik mavjudod uchun juda katta ahamiyatga egadir. Inson va
hayvonlar hayoti faoliyatida haroratning va holatining ozga o’zgarishi uning
rivojiga va borlig’iga katta ta’sir ko’rsatadi. Entropiya esa tirik va o’lik mavjudod
uchun tartibsizliklar darajasini ko’rsatuvchi energiya o’lchovidir.
Sinov savollari
1. Suyuqliklarda qanday oqim turlari mavjud?
2. Ideal va real suyuqliklar nima?
3. Uzluksizlik va Bernulli tenglamalari fizik mohiyati nima?
4. Yopishqoqlik koeffisiyenti va uni o’lchashning ahamiyati nimadan iborat?
5. Viskozimetrlar nima?
6. Qon tomirlari elastiklik xususiyatining mohiyati nimadan iborat?
7. Yurak ishi va quvvati.
8. Sistola va diastila nima?
9. Qon bosimini o’lchashning Korotkov usuli mohiyati nimadan iborat?
10.Kuchish hodisasining qanaqa turlarini bilasiz?
12.Fik, Furye va Nyuton qonunlarini tushuntiring.
13.Biologik sistemalar: o’pka, qon tomirlari, oshqozon, ichak va teri
qatlamlarida ko’chish hodisasi qanday ro’y beradi?
14.Tirik organizmda issiqlik almashish jarayoni qanday ro’y beradi?
15.Ko`chish hodisasi tirik organizm uchun qanday ahamiyatga ega?
16.Molxona va parrandaxonalarda namlik va harorat qanday bo’lishi kerak?
17. Biologik sistemalarda energiyaning saqlanish qonuni.
18. Ichki energiya nima?
19.Termodinamikaning ikkinchi qonuni?
20. Tirik organizm ochiq tkrmodinamik sistema
21. Entropiyaning fizik mohiyati.
23. Veterinariyada kriogen texnikasidan foydalanish.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasi
|
Prigojin prinsipiga - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasi
Shamsiddinov Bexruz
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasi
|
elektron o’tkazuvchanlik - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

34
qarshilik termometrlari yasashga imkon beradi. Yarim o’tkazgich qarshilik
termometrga
termistor
deyiladi. Termistor degani yarim o’tkazgich qarshilik,
ya’ni issiqlik va aktiv qarshilik demakdir. Termistorning issiqlikka teguvchi
qismining o’lchamlari millimetrning o’ndan bir ulushlaricha bo’ladi. Bu termistor
yordamida juda kichik obyektlar, masalan o’simlik va jonli organizmlarning
ayrim qismlarining temperaturasini o’lchash mumkin. Termistor bilan gradusning
milliondan bir ulushlaricha o’zgarishlarini aniqlash mumkin.
Dielektrik kirituvchanlikni bilgan holda tirik organizmda bo’ladigan ba’zi
o’zgarishlar haqida xulosa chiqarish mumkin. Organizmdagi hujayra va uni o’rab
olgan hujayralardan tashqari biologik muhit tashqi muhitdan yarim o’tkazuvchi
hujayra menbranasi bilan ajralgan murakkab sistema deb qarash mumkin. Hujayra
ochiq termodinamik sistema bo’lib, tashqi muhit bilan uzluksiz energiya, modda
va ma’lumot almashinadi va bu almashinuv menbranalar orqali amalga oshadi.
Menbrana oddiy holda lipid qatlamidan iborat lipid qatoriga neytral yog’lar, efirlar
kiradi. Hujayrada lipidlar oqsil qatlamlari bilan o’rab olingan. Ko’pchilik
menbranalar taxminan 40% lipidlardan, 60% oqsillardan iborat. Sitoplazmatik
menbrananing qalinligi taxminan 5-10 nm. Hujayra menbranalarining umumiy
yuzasi juda katta. Masalan: kalmer kalamush jigarining massasi atigi 6 g. Uning
menbranalarining umumiy yuzi 100 m
2
. Menbranada lipid qatlami borligi uning
dielektrik xossalarini belgilaydi. Menbranalar solishtirma qarshiligi juda katta
10
8
om.m. atrofida bu esa sitoplazma va hujayralararo muhit qarshiligidan o’n
millionlab katta. Menbranalar dielektrik xarakteristikalari ko’pchilik texnik
izolyatornikidan kattadir. Masalan: mitoxandriy menbranasining qalinligi 8nm
bo’lgan holda sirtlardagi potensiallar farqi 200 mVga teng. Shunday qilib,
menbranadiga elektr maydon kuchlanganligi.
E= 200
.
10
-3
V = 25
.
10
6
V/m
8
.
10
-9
m
Shuni aytib o’tish kerakki dielektrik sifatida ishlatiladigan chinni bu
kuchlanganlikdan yuz marta kichik kuchlanganlikda «teshiladi». Menbrananing
nisbiy dielektrik singdiruvchanligi
2 - 6
ga teng.
Suyuqliklar ham xuddi qattiq
jismlar kabi, o’tkazgich yoki izolyator bo’lishi mumkkin. Elektr tokini
o’tkazuvchi suyuqliklar biologiyada katta ahamiyatga ega. Masalan: tuzlar,
kislotalar, ishqorlarning suvdagi eritmasi va ayrim organik birikmalar shular
jumlasidandir.
T.Elektr tokini o’tkazadigan suyuqliklarga
Bolsman entropiyaning - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasi
Shamsiddinov Bexruz
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasi
|
Termopara deb 2 ta turli materialdan kavsharlangan tizimga aytiladi

94
2
1
ln
n
n
e
k
bunda
k
Boltsman doimiysi,
e
elektron zaryadi n
1
va n
2
1- va 2 metallardagi
elektronlar konsentrasiyasi. Demak
termoparalar farqi bir gradus bo`lganda
hosil bo`ladigan EYUK ekan.
Shunday qilib, termo EYUK termopara uchlaridagi temperaturalar farqiga
proporsional ekan. Ana shunga asosan termopara yordamida temperatura
o`lchanadi. Buning uchun termopara oldindan darajalanadi. Darajalash natijasi
termo EYUK ning temperaturaga bog`liq grafigi yoki jadval shaklida beriladi.
)
(
f
E
Laboratoriya ishi № 23 - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

93
Termoelektr yurituvchi kuchning (termo EYUK) mavjudligini 1821-yili Nemis
fizigi Zeebek aniqladi. Bu hodisa quyidagidan iborat: turli jismlardan tuzilgan
yopiq konturda ular kontaktlarining temperaturalari turlicha bo`lganda
termo
EYUK vujudga keladi. Bunda zanjirda termo tok paydo bo’ladi.
1834-yili Fransuz fizigi Pel’te turli metallardan tuzilgan zanjirdan tok o`tganda
shu ikki metall kontaktida Joul issiqligidan tashqari qo`shimcha issiqlik ajralib
chiqishini va tok yo`nalishi o`zgarsa issiqlik yutilishini aniqladi. Bunga Pel’te
issiqligi ham deyiladi. Pel’te hodisasi Zeebek hodisasining teskarisidir.
Tajribalarning ko`rsatishicha Pel’te issiqligi kontaktdan o`tuvchi zaryad
miqdoriga to’g’ri
proporsionaldir, ya’ni
ПIt
q
П
Q
n
(1)
bunda
П
- Pel’te koeffitsiyenti,
t
- temperatura.
Tomson effekti esa bir jinsli o`tkazgich bir jinslimas isitilganda va undan
elektr toki o`tganda yuz beradi. Agar tok o`tayotgan o`tkazgichda temperaturalar
farqi
∆
T=T
2
- T
1
yuzaga kelsa, u holda o`tkazgichdan
Joul issiqligidan tashqari
issiqlik (tokning yo`nalishiga qarab) chiqadi yoki yutiladi. Bunga Tomson issiqligi
deyiladi.
It
T
T
K
Q
t
t
)
(
1
2
(2)
bunda K
t
- material tabiatiga bog`liq bo`lgan doimiy kattalik, ya’ni Tomson
koeffitsiyentidir.
Tashqi 
muhit - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

39
Baqa muskuli 0,12
1,2
0,01
ot
nerv
6
Baqa yurak muskuli 0,082 52
-
it
silliq muskul
1-3
Shunday qilib, kaliy va xlor ionlari konsentratsiyasining gradiyenti
mavjudligi tinchlikdagi biopatensiyallar paydo bo’lishiga asosiy sabab ekan.
Hujayraga tashqi faktorlar ta’sir etsa unda hujayra menbranasining
o’tkazuvchanligi o’zgarishi tufayli tinch biopatensial ham o’zgaradi. Bunda hosil
bo’ladigan biopatensialga
qo’zg’alish patensiali
deyiladi. Bu patensial paydo
bo’lishining sababi biror fizik faktor (mexanik, issiqlik, elektr) ta’sirida hujayra
menbranasining o’tkazuvchanligi yuz martalab oshadi. Natijada hujayra ichiga
musbat zaryadlangan natriy ionlari oqimi yo’qoladi, ular menbrana ikki tomonidan
potensiallar farqini kamaytiradi, bu o’z navbatida, natriy ionlarining hujayra ichiga
kirishini osonlashtiradi. Shu sababli menbrana ichki sirti musbat zaryadlanadi va
kaliy ionlari menbrana tashqi sirtidan ajraladi. Menbrana tashqi sirti
qo’zg’atilmagan qismlariga nisbatan musbat zaryadli bo’lib qoladi. Masalan:
Kalmer gigant aksonining tinchlik potensiali – 45 mV, qo’zg’alish tufayli hujayra
ichining potensiali +40 mV, bo’ladi. Potensialning to’liq o’zgarishi yoki harakat
potensiali 85 mV, Menbrananing natriy ionlari o’tkazuvchanligining oshishi qisqa
vaqt davom etadi, so’ngra u kamayadi, shu vaqtda kaliy ionlarining
o’tkazuvchanligi oshadi, bu esa tinchlik potensiali tiklanishiga olib keladi.
Harakat potensiali bir joyda yo’q bo’lsada hujayraning qo’shni uchastkasini
qo’zg’atadi. Natijada potensial impulsi tola bo’ylab tarqaladi. Harakat
potensialining davom etish vaqti 2 ms, tarqalish tezligi esa 100 m/s
Baqaning muskul tolasi harakat potensiali 110 mV, it yurak muskul tolasi
uchun 120 mV. Elektr baliqlarda ancha katta qo’zg’alish potensiali paydo bo’ladi.
Kichik bo’lsada qo’zg’alish potensiali hamma hayvonlar va o’simliklar
hujayralarida paydo bo’ladi. Biopatensiallar mavjudligi hujayra hayotiy
faoliyatining xarakterli belgisidir. Shuning uchun tashqi elektr maydoni hujayrada
ro’y beradigan jarayonlarga ta’sir etadi.
Masalan; kalamushning kesilgan oyog’iga mikroelektrodlar qo’yilib, kichik
tok o’tkazilishi natijasida suyak va muskul tolalarining 5-7 mm ga o’sishi
kuzatiladi. Hozirgi vaqtda tibbiyot va veterinariya klinikasida yurak potensiallarini
qayd qilish usullari (EKG) va muskul to’qimalarining potensalini qayd qilish usuli
(elektrmiografiya yoki EMG) keng ishlatilmoqda. Yuqori chastotali elektr toklari
va elektromagnit maydonlardan foydalanilmoqda.



dl
E
Q
A
2
1 - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

32
ko’chishi toki zaryadlar taqsimotida muvozonat yuzaga kelguncha davom etadi.
Bu holda o’tkazgich ichidagi eletrostatik maydon nolga teng bo’ladi. Agar shunday
bo’lmaganda edi, tashqi maydon ta’sir qilmasa ham zaryadlar ko’chishi va tok
oqishi mumkin bo’lar edi. Demak kuchlanganlik o’tkazgich ichidagi hamma
nuqtalarda E = 0 (3.10). O’tkazgich ichida maydonning nolligi uning hamma
nuqtalarida potensial bir xil bo’lishini ko’rsatadi (
= const), ya’ni elektrostatik
maydonda o’tkazgich sirti ekvipotensial hisoblanadi. Bu esa maydon
kuchlanganligi vektorning o’tkazgich sirtiga normal bo’lishini ko’rsatadi. Agar
shunday bo’lmasa zaryadlar maydon ta’sirida harakatga kelar edi.
Elektrostatik maydonda o’tkazgich
.
a-induksiyalangan zaryadlar hosil
bo`lishi, b-kuchlanganlik chiziqlarning uzulishi
O’tkazgich ikki qismi ikki ishorali, zaryadlanib qoladi, demak neytral
o’tkazgich elektrostatik maydonga kiritilsa, kuchlanganlik chiziqlari uziladi. Ular
musbatda boshlanib manfiy zaryadda tugaydi. Indusirlangan zaryadlar tashqi
sirtda taqsimlanadi. T.Sirt zaryadlarining tashqi elektrostatik maydonda qayta
taqsimlanish hodisasi
SINOV SAVOLLARI - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

91
ular hisobga olinmas darajada kichik bo’lganda suyuqlik sirt taranglik kuchlari ta’sirida
shar shaklini oladi. Suyuqlik erkin sirtining qisqarish
hossasiga asosan suyuqlik,
go’yoki qisqarish intiluvchi yupqa chizilgan elastik plyonka bilan toplangandek
ko’rinadi. Suyuqlikning sirti bo’ylab bu sirtni chegaralovchi chiziqqa perpendikulyar
holda ta’sir qiluvchi va bu sirtni minimumgacha qisqartirishga
intiluvchi kuch sirt
taranglik kuchi deyiladi.
I – uzunlikdagi sirt qatlami chegarasiga ta’sir qiluvchi sirt taranglik kuchi
modulining shu uzunlikka nisbati uzunlikka bogliq bo’lmagan o’zgarmas kattalikdir. Bu
kattalik sirt taranglik koeffitsiyenti deyiladi va grek xarfi «sigma» bilan belgilanadi.
l
F
G
T
(1).
Sirt taranglik koeffitsiyenti metriga N’yuton
M
H
bilan ifodalanadi. Agar suyuqlik
molekulalarining qattiq jism sirtiga tortishish kuchlari kichik bo’lsa
u holda suyuqlik
qatlamining sirti qo’llanadi. Agar suyuq va qattiq jism molekulalarining o’zaro ta’sir
kuchlari suyuqlik molekulalari orasidagi o’zaro tortishish kuchlaridan katta bo’lsa, u
holda suyuqlik qattiq jism sirtini qo’llamaydi.
Pastki uchi ingichka nayda (1 - rasm) suyuqlik sekin oqib chiqayotganda tomchilar
hosil bo’lishiga sabab sirt taranglik kuchi bir tomchini hosil qiluvchi va uni
tushirmasdan ushlab turuvchi kuchlarni bilsak, tekshirilayotgan
sirt taranglik
koeffitsiyenti G aniqlash mumkin.
Kapillyar naychadan tomchi uzilgan paytida sirt taranglik kuchi ogirlik
kuchiga teng bo’ladi:
T
F
P
;
g
m
P
T
;
R
T
Gl
F
T
2
;
R
l
2
;
R
G
g
m
t
2
(2)
bu yerda: m
T
– tomchi massasi
R – naycha radiusi.
Bu formuladan sirt taranglik koeffitsiyenti aniqlanadi.
R
g
m
G
T
2
(3).
Ishni bajarish tartibi
1.
Naychaga suv solinadi va kran yordami bilan 1 tomchi/sek tezlikka
erishiladi.
2.
Shisha stakanni tarozi yordami massasi aniqlanadi.
Kapillyarni radiusi
o’lchanadi. Natijalar I – jadvalga yoziladi.
3.
Shisha stakanga n = 20 tomchi tomizilib suvli stakanning massasiga m
0
tarozi bilan o’lchanadi. Tajriba kamida 4 marta takrorlanadi va bitta
tomchining massasi aniqlanadi.
n
m
m
сув
n
(4)
сm
сув
m
m
m
0
(5). (3)
formula yordamida sirt taranglik koeffitsiyenti aniqlanadi.
4.
Jadval qiymatlari bilan solishtirilib nisbiy xato topiladi
%
100
жад
амал
жад
(4)
92
m
cm
R 2
R m
cm
сув
m
m
m
n
n
сув
n
m
m
/
а
ж
Sinov savvollari.
1.
Sirt taranglik koeffitsiyenti deb nimaga aytiladi?
2.
Sirt taranglikni keltirib chiqaruvchi sabablarni tushintiring?
3.
Sirt taranglik koeffitsiyentini aniqlovchi formulani keltirib chiqaring.
4.
Kapillyarlik hodisaning mohiyati va ahamiyatini tushuntiring.
5.
Ho`llash va ho`llamsslik hodisalarining ahamiyati.
6.
Jyuren, Laplas formulalarini tushuntiring.
elektrostatik induksiya - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

33
Endi izolyatorlar (dielektriklar)ni ko’rib chiqamiz. Dielektrik ham boshqa
moddalar kabi atom va malekulalardan tashkil topgan. Musbat va manfiy
zaryadlar teng bo’lgani uchun malekula neytraldir.
T.Agar musbat va manfiy zaryadlar og’irlik markazlari tashqi maydon
bo’lmaganda ustma-ust tushsa bunday malekulalardan tashkil topgan dielektrikka
qutbsiz
dielektriklar deyiladi. Masalan: N
2
, H
2,
O
2
, CO
2
, CH
4
. Tashqi maydon
ta’sirida manfiy va musbat zaryadlar turli tomonlarga siljishi natijasida dielektrik
dipol momentiga ega bo’ladi va qutblanadi. T.Agar tashqi maydon bo’lmagan
holda ham dipol momentiga ega bo’lsa, bunday dielektrikka
qutbli
dielektriklar
deyiladi. Masalan: H
2
O, NH
3
, CO
2
, CO
3.
Tashqi maydon ta’sirida dipol momentlari
bir yo’nalishda joylashishga harakat qiladi.
T.Tashqi maydon ta’sirida dipollarning maydon yo’nalishi bo’yicha
joylashuvi yoki yo’nalgan dipol momentlarining hosil bo’lish hodisasiga
dielektrikning
qutblanishi
deyiladi.
Qutblanuvchanlik
P =
0
E (3.14)
kabi aniqlanadi.
- dielektrik qabul kiluvchanlik deyiladi va har doim musbat
> 0
masalan: spirt uchun 25, suv uchun 80.
Tashqi maydon ta’sirida dielektrik qutblanadi va bog’langan zaryadlar sirt
zichligi paydo bo’ladi.
= 1+
-
o’lchamsiz kattalik bo’lib tashqi
maydonning moddada qanchagacha kamayishini ko’rsatadi.
O’tkazgichlar solishtirma qarshiligi 10
-7
om.m, dielektriklarda 10
8
om.m va
undan ortiq. Ana shu ikki oraliqda mavjud bo’lgan moddalarga yarim o’tkazgichlar
deyiladi. Hozirgi vaqtda yarim o’tkazgichlar juda ko’p sohalarda ishlatiladi.
Ularning juda ko’p afzalliklari mavjud. Jumladan, harorat oshsa qarshiligi
kamayadi, ularda elektr tokini elektronlardan tashqari tirqishlar ham tashiydi,
ozgina aralashma uning o’tkazuvchanlagini juda oshirib yuboradi.
T.Erkin elektronlar harakati tufayli yuzaga keladigan o’tkazuvchanlikka
-amaliy mashg‟ulot - 1-амалий машғулот

|
1-амалий машғулотBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritish23-amaliy mashg‟ulot.
MEVA-SABZAVOTLAR SAQLASHNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI ANIQLASHNI
O‟RGANISH
Ishning maqsadi.
Talabalarda meva va sabzavotlarni saqlashning iqtisodiy samaradorligini
hisoblash ko‟nikmasini shakllantirish.
Ishning borishi;
Ma‟lumki meva va sabzavotlarni saqlash iqtisodiy jihatdan samarali soha
hisoblanadi, chunki meva va sabzavotlar yilning muayyan mavsumidagina etishtiriladi. Xalqni mazkur
mahsulotlarga bo‟lgan talabini mavsumdan tashqari muddatlarda ham qondirib turishda esa saqlash va
birlamchi ishlov berish omborlarining ahamiyati beqiyosdir.
Mahsulotlar omborlarda saqlanganda mahsulot narxi yangi mavsum mahsulotlari pishib etilgunga
qadar muayyan o‟lchamlarda ortib boradi. Bu esa saqlash omborlarining rentabelligini yanada oshiradi.
Mahsulot saqlash bilan bog‟liq harajatlarni quyidagicha guruhlashtirish mumkin:
1.
Ombor va uskunalar ammortizasiyasi harajatlari.
2.
Ombor va uskunalarni joriy ta‟mirlash harajatlari.
3.
Ish haqi harajatlari.
4.
Yelektr energiyasi, yoqilg‟i va boshqa materiallar harajatlari.
5.
Mahsulotning tabiiy kamayishi.
Ombor va uskunalar ammortizasiyasi ularning balans qiymatidan foizlarda hisob qilinadi. Binobarin,
temir-beton karkasli, tosh devorli yoki yirik blokli devorga ega kapital omborlar ammortizasiyasi 2,5-
2,8% ga teng. Yog‟och omborlar ammortizasiyasi 5-7%, ventilyasiya tizimi – 12%, yuklash-tushirish
transportyorlari – 20-27% va konteynerlar ammortizasiyasi 12,5%.
Misol uchun, 2000 t sig‟imli meva-sabzavot omborining balans qiymati 50 000 000 so‟m bo‟lsa,
uning yillik ammortizasiyasi (50 000 000 x 2,8) : 100 1 400 000 so‟m bo‟ladi. U holda har bir tonna
mahsulot uchun 1400000 : 2000 t 700 so‟m.
Ish haqi fermer xo‟jaliklarida umumqabul qilingan me‟yor asosida olinadi. Bunda ishchilar bilan bir
qatorda qorovul, farrosh va boshqaruv idorasi vakillarining ish haqi ham qo‟shib hisob qilinadi.
Yelektr energiyasi va yalpi ijtimoiy to‟lov va boshqa harajatlar O‟zbekiston Respublikasi Moliya
vazirligi tomonidan belgilangan me‟yorlar asosida olinadi.
Joriy ta‟mirlash harajatlari har bir muayyan holatlarda maxsus komissiya tomonidan hisob qilinadi.
Umumiy hollarda esa uni omborning jami qiymatining 1% miqdorida deb olish mumkin.
Meva va sabzavotlarning saqlashning iqtisodiy samaradorligini hisoblash quyidagi jadval asosida
to‟ldiriladi (20-jadval).
20-jadval
|
| |
-vazifa
. 5 t soyaki, 3 t shig‟ani va 2 t sabza olish uchun quritish talab etiladigan uzum xom 
ashyosini hisoblang. 
Ishlash tartibi

|
-vazifa
. 5 t soyaki, 3 t shig‟ani va 2 t sabza olish uchun quritish talab etiladigan uzum xom
ashyosini hisoblang.
Ishlash tartibiBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritish1-vazifa
. 5 t soyaki, 3 t shig‟ani va 2 t sabza olish uchun quritish talab etiladigan uzum xom
ashyosini hisoblang.
Ishlash tartibi:
topshiriqni bajarish uchun 7-jadvaldan foydalaniladi va quyidagi formuladan
topiladi:
%
100
К
м
М
bu erda:
M – talab etiladigan meva-uzum xom ashyosi, tonna;
m – olinishi lozim bo‟lgan quritilgan mahsulot mikdori, tonna;
K – quritishda tayyor mahsulot chiqishi, %
Formuladagi K ning qiymatlari tegishlicha 7-jadvaldan olinadi. Demak 5 t soyaki olish uchun quyidagi
miqdorda xom ashyo talab etiladi, ya‟ni:
т
К
м
М
66
,
16
%
100
%
30
5
%
100
3 t shig‟ani uchun:
т
К
м
М
12
%
100
%
25
3
%
100
2 t sabza olish uchun esa:
т
К
м
М
66
,
6
%
100
%
30
2
%
100
2-vazifa.
3 t quritilgan anjir mahsuloti olish uchun yangi uzilgan anjir mahsulotiga bo‟lgan talabni
aniqlang.
3 -vazifa
. 10 tonna quritilgan mahsulot olish uchun yangi uzilgan o‟rik mevasini miqdorini aniqlang.
Shu jumladan:
a) turshak - 7 tonna
b) quraga - 2 tonn
v) qaysa - 1 tonna
4-vazifa
. 20 t onna quritilgan shaftoli quragasini olish uchun yangi uzilgan shaftoli mevasi miqdorini
aniqlang
5-vazifa
. 6 tonna quritilgan olxo‟ri mahsulotini olish uchun yangi uzilgan olxo‟ri mevasi xom
ashyosini aniqlash, shu jumladan:
a) danakli - 4 tonna b) danaksiz- 3 tonna.
Jihoz va materiallar:
adabiyotlar, chizg‟ich, qalam, iqtisodiy samaradorlik jadvali, fermer
xo‟jaliklarida umumqabul qilingan hisob-kitob me‟yor o‟lchamlari ma‟lumotlari, kalkulyator
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
-vazifa
. 5 t soyaki, 3 t shig‟ani va 2 t sabza olish uchun quritish talab etiladigan uzum xom
ashyosini hisoblang.
Ishlash tartibi
|
Tоzalash - 1-амалий машғулот

13
Yuzaga suzib chiqqan dоnlar suv ajratgichga tushadi va eritmadan ajratiladi. Ҳar bir texnоlоgik
liniyada ketma-ket ikkitadan gidravlik navlagich o‟rnatiladi. Bu no‟hоtni pishish darajasi bo‟yicha uch
fraktsiyaga ajratish jarayonini ta`minlaydi. Birinchi navlagichda eritma zichligi 1,03
g/sm
3
, ikkinchisida
1–1,05
g/sm
3
bo‟ladi. Yeritma har 8 sоatlik ishdan so‟ng almashtiriladi. Yeritma kоntsentratsiyasi
avtоmatik tarzda kerakli miqdоrda ushlab turiladi.
Navlashdan so‟ng no‟hоtlar sоvuq suv bilan gidrоjelоbda, so‟ngra esa vibratsiоn yuvish
mashinasida yuvilib, eritmadan tоzalanadi.
Yashil no‟hоt blanshirlab, sоvutilgandan so‟ng flоtatsiоn navlanadi.
1-амалий машғулот - bet 84

61
23-jadval.
Meva-uzum quritishda tayyor mahsulot chiqishi
Meva turi
Quritishda
tayyor
mahsulot
chiqishi,%
Meva turi
Kuritishda
tayyor
mahsulot chiqishi,%
Uzum
:
Olma
:
Bedona
24-28
Oddiy
14-15
Shigoni
24-26
Yaxshilangan
20-22
Sabza
30-34
Olxo‟ri
:
Germian
23-25
Danakli
30-35
Soyaki
30-35
Danaksiz
20-25
O‟rik
:
Shaftoli
12-13
Turshak
30-35
Olcha
30-32
Quraga
25-30
Nok
20-24
Kaysa
22-25
Anjir
30-33
1–misol.
Bitta partiya massasi 10,5 t, konditsion xomashyo 92% tashkil etadi;
ikkinchi partiya massasi
25 t, konditsion xomashyo - 85%. Konditsion xomashyoning urtacha miqdorini aniqlaymiz:
A = (10,5 *92 + 25 * 83) / (10,5 + 25) = 87%.
Konditsiya b o‟lmagan xomashyo miqdori: 100 – 87 = 13%.
2.Ikkilamchi qayta ishlash tsexiga yuborilgan xomashyo miqdori.
3.Xomashyoni tozalash jarayonida hosil b o‟lgan chiqindilar miqdori (massaga nisbatan % hisobida).
2–misol.
Qayta ishlashga 250 t sabzavot kelib tushdi. Tozalangandan keyin 200 t qoldi. Chiqindilar
miqdori 50 t, foiz hisobida – 50 *100 / 250 = 20% tashkil qiladi.
4.Yuvish, kesish, blanshirlash jarayonidagi xomashyo yuqotishlari.
Bu yuqotishlar laboratoriya
analizlari asosida aniqlanadi. Amalda ular aniqlab b o‟lmaydigan yuqotishlar qatoriga kiradi.
Masalan, qayta ishlashga kelib tushgan xomashyodan yuvish, kesish va blanshirlashdagi yuqotishlar
2,5% tashkil qiladi. Massa b o‟yicha: 250 *2,5 / 100 = 6,25 t.
5.Quritishga quyiladigan xomashyo miqdori. Bu ko‟rsatkich qayta ishlashga
kelgan xomashyo va
yuqotishlar yig‟indisining farqi bilan aniqlanadi, ya„ni: 250 – (50 – 6,25) = 199,75 t.
6.Ishlab chiqilgan tayyor mahsulot miqdori omborning ma„lumoti asosida aniqlanadi. Misolomizda
quritilgan ma hsulot miqdori (1-nav) 26,4 t tashkil etadi.
7.Butun ma hsulotni ishlab chiqarish uchun norma b o‟yicha xomashyo sarfi aniqlanadi. Bu
kursatkichni aniqlash uchun quritilgan ma hsulot miqdori 1 t ga sarflangan
xomashyo miqdoriga
kupaytiriladi. Misolimizda xomashyo sarflash normasi 9,6 t, ya„ni 24,4 *9,6 = 253,4 t teng b o‟ladi.
8.Tejalgan xomashyo. Amalda sarflangan xomashyo va sarflash normasi orasidagi farqi b o‟yicha
aniqlanadi:
253,4 – 250 = 3,4 t, yoki normaga nisbatan 1,4%.
9.Aniqlab b o‟lmaydigan yuqotishlar foiz hisobida massa va quruq moddalar buyicha. Bu yuqotishlar
quyidagicha aniqlanadi: quritiladigan ma hsulotninig quruqlik miqdori (QM) 12,5%,
quritilgan ma
hsulotning QM – 88%. Shunday qilib quritishga tayyorlangan mahsulotning QM:
193,75 * 12,5 / 100 = 24,2 t,
ishlab chiqarilgan tayyor mahsulotda QM:
26,4 * 88 / 100 = 23,2 t.
Yuqotishlar 24,2 – 23,2 = 1 t tashkil qiladi.
Qayta ishlashga kelib tushgan sof ma hsulotning QM:
250 * 12,5 / 100 = 31,25 t.
Aniqlab b o‟lmaydigan yuqotishlar:
1 * 100 / 31,25 = 3,2%.
Shunday qilib umumiy yuqotishlar va chiqindilar dastlabki xomashyo miqdoriga nisbatan 25,7% tashkil
etadi:
20 + 2,5 + 3,2 = 25,7%.
1 t ma hsulot ishlab chiqarish uchun xomashyo sarflash normasini tekshiramiz:
Т
х/а
= 1 * 100 * 88 / (100 – 25,7) * 12,5 = 9,6 т.
Jixoz va maetriallar - 1-амалий машғулот

11
uchun, Yertagi 301, Tezpishar miyali, Marjоnli, Shtabli miyali, Belladоnna, Оliy, Sabzavоtli 76,
Sоvershenstvо, Kurashchi, Mo‟ylоvli, Оzоdlik, Chayka kabi navlar hisоblanadi.
Texnik yetilgan yashil no‟hоt 15–20% quruq mоdda, jumladan, 5–7% qandga ega. qandlarni
asоsan saxarоza tashkil etadi, redutsiyalоvchi qandlar 0,3–0,6%. Pоlisaxaridlardan kraxmal (2,5–6%) va
kletchatka (1,0–1,5%) mavjud.
Yashil no‟hоt azоtli mоddalarga bоy (4–5%), shu jumladan оqsillar 50–67% ni tashkil etadi.
Nооqsil azоtli mоddalar erkin aminоkislоta ko‟rinishida ishtirоk etadi, ularning miqdоri 22% gacha
yetadi. Yashil no‟hоtda barcha almashinmas aminоkislоtalar mavjud, ayniqsa, treоnin va arginin juda
ko‟p.
Xоm ashyoda yog‟ miqdоri ko‟p emas (0,15–0,25%), kul miqdоri 0,6–0,8%. Kul tarkibida 100
Ishni bajarish tartibi - 1-амалий машғулот

57
Nazorat savollari:
1.
Saqlash mavsumi davomida meva-sabzavotlarni realizasiyaga
tayyorlash deganda nimani
tushunasiz?
2.
“Terlab qolish” deb nimaga aytiladi ?
3.
Vaqtinchalik omborlarda mahsulotlarni realizatsiyaga tayorlashni tushuntiring.
4.
Doyimiy omborlarda mahsulotni realizatsiyaga tayorlash jihozlarini keltiring.