-javdal. O‘zbekistonda asosiy turdagi sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish indekslari2

2-javdal. O‘zbekistonda asosiy turdagi sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish indekslari2
Mahsulot turlari
|
O‘lchov birligi
|
Natural ko‘rinishda asosiy mahsulotlar ishlab chiqarish
|
Asosiy maxsulotlar ishlab chikarish indeksi (o‘tgan yilga nisbatan %da)
|
2003 yil
|
2004 yil
|
2003 yil
|
2004 yil
|
Elektroenergiya
|
mln.kVts
|
48698
|
49627
|
100,2
|
101,9
|
YOqilg‘i:
|
|
|
|
|
|
Neft
|
ming.t
|
7134
|
6580,3
|
99,1
|
92,2
|
Gaz
|
mln.kub.m
|
57487,1
|
59864,9
|
99,7
|
104,1
|
Ko‘mir
|
ming.t
|
1904
|
2700
|
69,8
|
141,8
|
Metallurgiya:
|
|
|
|
|
|
Po‘lat
|
ming.t
|
485,6
|
602,2
|
105,1
|
124,0
|
Qora metallar prokati
|
ming.t
|
446,5
|
550,7
|
106,4
|
123,3
|
Mashinasozlik:
|
|
|
|
|
|
Traktorlar
|
dona
|
2804
|
2865
|
90,9
|
102,2
|
Paxta terish mashinalari
|
dona
|
12
|
15
|
26,7
|
125,0
|
Engil avtomobillar
|
dona
|
40505
|
70070
|
116,7
|
173,0
|
Rangli televizorlar
|
dona
|
14770
|
53345
|
13,8 marta
|
3,6 marta
|
Xolodilnik va muzlatgichlar
|
dona
|
2513
|
3099
|
23,7 marta
|
123,3
|
Kir yuvish mashinalari
|
dona
|
1195
|
973
|
7 marta
|
81,4
|
Engil sanoat:
|
|
|
|
|
|
Paxta tolasi
|
t
|
945893
|
976656
|
94,0
|
103,3
|
Paxta kalava ip
|
t
|
574,0
|
676,7
|
66,3
|
117,9
|
Manba: O‘zR Davlat statistika qo‘mitasi.
Ammo Shuni ta’kidlash lozimki, ishlab chiqarish jarayoni jamiyat taraqqiyotining hamma bosqichlari uchun xos bo‘lgan umumiy hodisa bo‘lsa-da, kishilar, sohalar, korxonalar o‘rtasida ma’lum shakldagi o‘zaro munosabatsiz amalga oshishi mumkin emas. Shuning uchun ishlab chiqarish jarayoni hamisha ma’lum bir ijtimoiy shaklda, Ya’ni Shu davrda amal qilayotgan ishlab chiqarish munosabatlariga mos holda amalga oshadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida har qanday ishlab chiqarish, bir tomondan iste’mol qiymatni (naflilikni) yaratishdir, ikkinchi tomondan, moddiy vositalar va mehnatning sarflanishi, yangi qiymatning yaratilishi, boshqacha qilib aytganda, qiymatning o‘sish jarayonidir.
Har qanday mahsulot, Shu jumladan bozor sharoitidagi yoki unga o‘tish davridagi mehnat mahsuli ham ikki xil xususiyatga ega: iste’mol qiymatiga, Ya’ni ma’lum bir naflilikka va qiymatga ega bo‘lib, jonli va buyumlashgan mehnat sarfining ma’lum miqdorini o‘zida mujassamlashtiradi. Bu tovarning o‘zaro bog‘liq va hamisha bir-birini taqozo qiladigan ikki tomonidir (bu haqda keyingi mavzuda batafsilroq to‘xtalamiz). Shuning uchun ham ishlab chiqarish jarayoniga hamisha uning pirovard maqsadi bilan birgalikda qaraladi. Ishlab chiqarishning maqsadi cheklangan resurslardan unumli foydalanib, kishilar ehtiyojini qondirish ekan, uning samarasi tovar va xizmatlarning natural va qiymat jihatdan o‘sishida ko‘rinadi. Shu nuqtai nazardan olganda ishlab chiqarish jarayoni hamisha naflilikni, Ya’ni iste’mol qiymatni yaratish, ko‘paytirish va qiymatlarning o‘sish jarayoni hisoblanadi, uning asosiy maqsadi esa, iste’mol qiymatni, Ya’ni nafli tovarni yaratishdan iborat bo‘ladi.
Ishlab chiqarishning cheklangan resurslardan foydalangan holda kishilar ehtiyojini qondirishga qaratilishi va Shunga zarur bo‘lgan sifat va miqdorda iste’mol qiymati yaratishni bosh maqsad qilib qo‘yishi uning ijtimoiy yo‘nalishini ifoda etadi. Lekin bu umumiy ijtimoiy yo‘nalish aniq kishilarning, tadbirkorlarning manfaati bilan bog‘langandagina amalga oshadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida yoki unga o‘tish davrida har bir mulk egasi yoki tadbirkor ma’lum miqdorda foyda olishni, sarflangan vositalariga, pul mablag‘lariga nisbatan ko‘proq qiymatga ega bo‘lishni maqsad qilib qo‘yadi. Shuning uchun ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayoni bir tomondan, iste’mol qiymatlarini yaratish jarayoni bo‘lsa, ikkinchi tomondan, qiymatning o‘sish jarayoni bo‘lib hisoblanadi. Masalan, tadbirkor ishlab chiqarishni tashkil etish uchun har bir tonnasi 1000 so‘mdan 100 tonna, hammasi bo‘lib 100 ming so‘mlik paxta tolasi sotib oldi deylik. U Shu paxta tolasidan ip yigiradi, qo‘llanilgan asosiy vositalar amortizatsiyasi, energiya va boshqa xarajatlar 20 ming so‘mni, ish haqi 30 mingni tashkil etsa, 30 ming so‘mlik foyda oladigan bo‘lsa hammasi bo‘lib yaratilgan mahsulotning qiymati 180 ming so‘mni, qo‘shilgan qiymat 80 ming so‘mni tashkil etgan bo‘ladi.
Agar biz 80 ming so‘mlik qo‘shilgan qiymatdan 20 ming so‘mini amortizatsiya, energiya va boshqalardan iborat moddiy xarajatlar, Ya’ni oldindan yaratilgan qiymatlar deb qarasak 60 ming so‘mlik qiymat, Ya’ni 30 ming so‘mlik ish haqi va 30 ming so‘mlik foyda Shu ishlab chiqarish jarayonida hosil qilingan yangi qiymat hisoblanadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish jarayonining ikki tomonini quyidagicha ifoda etishimiz mumkin (3-chizma).
Ishlab chiqarish jarayonini ikki tomonlama tahlil qilib o‘rganilganda uni to‘g‘ri tuShunish imkonini beradi va turli xil chalkashliklar, munozarali tortiShuvlarga chek qo‘yadi. Bu erda Shuni hisobga olish lozimki, oldingi ishlab chiqarish jarayonining mahsuli bo‘lib, Shu ishlab chiqarish jarayonida ishtirok etayotgan ishlab chiqarish vositalari qiymati ko‘paymagan holda o‘zi qancha qancha qiymatga ega bo‘lsa Shu miqdorda aniq mehnat bilan ishlab chiqarilgan tovarlar va xizmatlar qiymatiga o‘tkaziladi.
Ishchi kuchi va ishlab chiqarish vositalari (natural shakllari)
Qiymatning o`sish jarayoni
Kapital: ishlab chiqarish vositalari va ishchi kuchi qiymati.
Ishlab chiqarishning omillari
Natija: Tovar va xizmatlar
Iste`mol qiymati, ya`ni nafliligi
Ishlab chiqarish jarayoni
Mehnat jarayoni yoki naflilikning yaratilishi va ko`payishi jarayoni
Sarflangan va qushilgan qiymat
|