nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Dasturiy ta’minot xavfsizligining ehtimolligini boshqarish

III. NAZARIY MATERIALLAR
53
tayyorlik holatidan chiqarish imkonini beradi.
3. O'zgartirish hujumlari. Bu hujumlar natijasida hujum qiluvchi tizimning
muhim ma'lumotlarini o'zgartirish imkoniyatiga ega bo'lishi mumkin.
4. Soxtalashtirish hujumlari. Bular hujum qiluvchiga tizim ichiga noto'g'ri
axborotlar kiritish imkonini beradi.
Faoliyat davomida ehtimolliklarni baholash. Dasturiy ta'minot xavfsizligi
ehtimolligini baholash va uni boshqarish, bu mahsulot yashash siklidan keyin ham
davom etishi mumkin. Chunki vaqt o'tishi bilan yangi ehtimolli holatlar paydo
bo'ladi va tizim ular bilan kurasha olishi uchun unga o'zgartirish kiritilishi mumkin.
Mana shu jarayon faoliyat davomida ehtimolliklarni boshqarish deyiladi. Yangi
ehtimolli holatlar tizimga qo'yilgan talablar o'zgarishi natijasida kelib chiqishi
mumkin. Chunki tizimga qo'yilgan talablar o'zgarishi tizim infrastrukturasi
o'zgarishiga yoki tizim qo'llanilayotgan muhitning o'zgarishiga sabab bo'ladi.
Faoliyat davomida ehtimolli holatlarni boshqarish, yashash siklida
ehtimolliklarni boshqarishga o'xshaydi, biroq qo'shimcha ravishda tizim
ishlatilayotgan muhit haqidagi axborotlarni ham o'z ichiga oladi. Muhitning
xususiyatlarini bilish juda muhim ahamiyatga ega. Chunki ular yangi ehtimolli
holatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
3 - amaliy mashg’ulot. Loyiha uchun kerakli holat diagrammalarni ishlab

|
3 - amaliy mashg’ulot. Loyiha uchun kerakli holat diagrammalarni ishlabBog'liq 4ef7b1824881c65919d6a3cb19ba676c81
3 - amaliy mashg’ulot. Loyiha uchun kerakli holat diagrammalarni ishlab
chiqish (Use case, class va sequence diagrammalari)
Ishdan maqsad:
Berilgan loyiha uchun qo’yilgan tizim va funksional
talablardan kelib chiqqan holda use case, class, sequence va boshqa mos holat
diagrammalarini shakllantirish ko’nikmalarini hosil qilish.
Ishni bajarish tartibi
1.
StarUML dasturini ishga tushirish;
2.
Loyiha uchun use case diagrammasini ishlab chiqish;
3.
Berilgan loyihaning class diagrammasini ishlab chiqish
4.
Loyihaning sequence diagrammasini ishlab chiqish
UML (Unified modeling language) – ishlab chiqiladigan dasturiy ta’minotni
tasniflash, visual tasvirlash, qurish vahujjatlashtirish uchun standart til hisoblanadi.
UML tizimning strukturali va bog’langan ko’rinishlarini tasvirlashda ishlatiladi.
Bunda UML ning turli ko’rinishdagi diagrammalaridan (asosan 9 ta diagramma
mavjud) foydalaniladi. Ushbu diagrammalar orqali tizimda bajariladigan
jarayonlarni visual tasvirlash va obyektlar orasidagi bog’lanishni ko’rsatish
mumkin.
Mazkur amaliy ishda biror bir tizimning umumiy strukturasi, use case, class
va sequnce diagrammalrini yaratishini ko’rib o’tamiz.
Use case diagram
– bu tizimdagi case lar va actor lar orasidagi bog’lanish
diagrammasi bo’lib, bunda tizimning foydalanuvchilari va tizim tashkil etuvchi
qismlari orasidagi bog’lanish tasvirlanadi.
Class diagram
– bu turdagi diagrammada sinflar, interfeyslar, hamkorlik va
ularning bog’lanishlari ko’rsatiladi. Bu diagramma tizimdagi mavjud sinflarni,
ularning atributlari, metodalari va interfeys xususiyatlarini ko’rsatadi.
Sequence diagram
– o’zaro munosabat diagrammasi bo’lib, bunda tizim
tasjkil etuvchi modullari orasida o’zao bog’likliklar aniq ko’rsatiladi. O’z navbatida
UML diagrammalridan “collobaration diagram” ham obyektlar yoki modullar aro
o’zaro munosabatni ta’minlaydi va tizining dinamik ko’rinishda holatini ko’rsatib
beradi.
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi...

IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
77
4.
Funksional bo’lmagan talablar Bu tizim tomonidan taklif qilinayotgan
servislar va funksiyalardagi cheklovlar. U o’z ichiga vaqt cheklanishi,
ishlab chiqarish jarayoni cheklanishi, beriladigan standartlar tomonidan
cheklanishlarni olishi mumkin.
Siz talablarni turli xil darajada yozishingiz kerak chunki turli xil o’quvchilar turli
xil yo’lda foydalanishadi.
RBSSBT tizimi uchun funksional talablar, ruhiy kasallikka chalinayotgan bemorlar
uchun
1.
Foydalanuvchi barcha shifoxonalar uchun uchrashuv vaqtlarini qidira
olishi kerak
2.
Tizim har bir kunga har bir shifoxona uchun novbat kutib turgan
bemorlarga uchrashuv kunini tuzib berishi lozim
3.
Har bir ishchi xodim o’zining sakkiz xonali ishchi nomeri orqali
identifikatsiyadan o’ta olishi lozim
RBSSBT tizimi uchun funksional bo’lmagan talablar
1.
Tizim tibbiyot xodimlari uchun foydalanishga qulay bo’lishi lozim
2.
Tibbiyot xodimlari to’rt soatlik treyningdan so’ng tizimning barcha
funksiyalaridan foydalana olishi lozim
REAKTIV HARAKAT - Mustaqil ishi 1-Mustaqil ish Mavzu: Giroskoplar toshkent axborot texnologiyalari universiteti

|
Mustaqil ishi 1-Mustaqil ish Mavzu: Giroskoplar toshkent axborot texnologiyalari universiteti
|
bet | 10/12 | Sana | 03.12.2023 | Hajmi | 43,51 Kb. | | #110358 |
Bog'liq Mustaqil ishi 1-Mustaqil ish Mavzu Giroskoplar-www.hozir.orgREAKTIV HARAKAT.
REJA:
1 REAKTIV HARAKAT TUSHINCHASI.
2 KOSMIK TEZLIKLAR.
3 DINAMIKANING ASOSIY QONUNLARI.
Reaktiv harakat tushinchasi.
Reaktiv harakat deb – jisimning biror qismi undan qandaydir tezlik bilan otilib chiqqanda jismning olgan qarama-qarshi yo’nalgan harakatiga aytiladi.(1-rasm)
mgvg+mrvr=0
mg—otilib chiqayotgan gazning massasi vg-- otilib chiqayotgan gazning tezligi.
1-rasm mr-raketa massasi vr-raketa tezligi.
Bunadan raketaning tezligini topadigan bo’lsak
Shu ifoda hosil bo’ladi.
KOSMIK TEZLIKLAR
Kosmik parvozlarni amalga oshirishni Rossiyada K.E.Siolkovskiy, yevropada nemis olimi G.Obert va
Amerikada R.Goddar birinchi bo’lib ko’rib chikkanlar. Bu olimlarning hisoblashlariga ko’ra yerdan kosmosga uchirilgan jismlarning harakati uch xil tezlikka bog’liq, ularni kosmik tezliklar deyiladi. Birinchi kosmik tezlik
Vл1 7.93км / c 8км / с
ga teng bo’lib, sun’iy yo’ldosh bunday tezlikka ega bo’lganda, u yer atrofida
doira bo’ylab harakatlanadi. Ikkinchi kosmik tezlik
Vл2 11.2км / c
ga teng bo’lib, kosmik jism VK1 dan katta, ammo VK2 dan kichik tezlikka ega bo’lsa, uning harakati ellips bo’yicha amalga oshadi. Jism tezligi VK2 ga teng bo’lsa, u parabola bo’yicha harakatlanadi. Jism VK2 dan katta tezlik bilan harakatlanganda uning orbitasi giperboladan iborat bo’ladi. YAna uchinchi kosmik tezlik ham mavjud, u quyidagiga teng:
Vл3 16.7км / c .
DINAMIKANING ASOSIY QONUNLARI
Mexanikaning jismlarning harakatini shu harakatni vujudga keltirgan sabab bilan birga o’rganadigan bo’limini dinamika deyiladi. Dinamikaning asosini 3 ta qonun tashqil etadi. Bu qonunlarni ingliz olimi I.Nyuton aniqlagan. Shu sababli ularni Nyuton qonunlari deb ham ataladi.
|
| |
Sodda mushohada va uning asosiy turlari

|
Sodda mushohada va uning asosiy turlari
|
bet | 113/139 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,82 Mb. | | #160902 |
Bog'liq 1.«Falsafa» tushunchasining kelib chiqishi-fayllar.org2. Sodda mushohada va uning asosiy turlari
Mushohadalar tuzilishiga ko‘ra: a) sodda va b) murakkab turlarga bo‘linadi.
Sodda mushohada mantiqda assertorik mushohada, deb nomlanadi.
— Sodda mushohada tuzilishiga ko‘ra bir S va bir R dan iborat bo‘lishi mumkin. Masalan: Maysalar ko‘kardi. Formulasi: S-R dir;
— Sodda mushohadaning sub’ekti birdan ortiq bo‘lishi mumkin. Masalan: Uchburchak, parallelogramm, aylana geometrik figura hisoblanadi. Formulasi: S1, S2,S3 — R dir.
— Predikati birdan ortiq bo‘lishi mumkin. Masalan; Kombayn o‘radi, yig‘adi, yanchadi. Formulasi: S — P1, R2, R3 dir.
— Terminlardan biri tushurib qoldirilishi mumkin. Odatda bunday mushohada to‘liqsiz gaplar vositasida ifodalanadi. Masalan: Tong... Ajib sokinlik...
Sodda mushohada, unda nimaning tasdiqlanishi yoki inkor etilishiga ko‘ra 3 turga bo‘linadi: a) atributiv mushohada; b) munosabatga doir mushohada; v) mavjudlikka doir mushohada.
a). Atributiv mushohada.
Narsa, hodisalarning belgi, xususiyatlari to‘g‘risidagi tasdiq va inkor shaklida bayon etilgan mushohada atributiv mushohada deyiladi. Atributiv mushohadaning terminlari: S — nima haqida fikr yuritilganini, P — belgini ifodalaydi. Masalan: Asal shirin. Formulasi: S-Rdir.
Atributiv mushohada quyidagi hollarda qo‘llaniladi: — Belgi, xususiyatning predmetga xosligini tasdiqlaydi yoki inkor etadi. Masalay: Mantiq — fan.
Formulasi: S-R dir. Alisher to‘garakka qatnashmaydi: S-R emas.
— Yakka tushunchalarning umumiyga, tur tushunchalarning jinsga mansubligini ifodalaydi. Masalan: O‘zbekiston (S— yakka) — mustaqil davlat (R — umumiy). Mantiqiy shakli: S- Rdir.
Mantiqiy shakllarni grafik usulda ifodalash mumkinligini bilamiz. Yuqorida berilgan atributiv mushohadani (O‘zbekiston (S) — mustaqil davlat (R) quyidagi grafik usulda Eyler doirasi shaklida ifodalash mumkin:
Р
S
Atributiv mushohadada S — R ning hajmidan chiqarilganligini ifodalash mumkin. Masalan: Tergovchining hech biri (S) ovoz bermaslik xuquqiga ega emas (R). Bunday atributiv mushohada quyidagi grafik usulda ifodalanadi:
|
| |
Nyutonning birinchi qonuni - Mustaqil ishi 1-Mustaqil ish Mavzu: Giroskoplar toshkent axborot texnologiyalari universiteti

|
Mustaqil ishi 1-Mustaqil ish Mavzu: Giroskoplar toshkent axborot texnologiyalari universiteti
|
bet | 11/12 | Sana | 03.12.2023 | Hajmi | 43,51 Kb. | | #110358 |
Bog'liq Mustaqil ishi 1-Mustaqil ish Mavzu Giroskoplar-www.hozir.orgNyutonning birinchi qonuni tashqi ta’sirsiz harakatlanayotgan jismlarning mexanik holati haqidadir. Bu qonunni shunday bayon etish mumkin: tinch holatdagi yoki to’g’ri chiziqli tekis harakat qilayotgan jismga boshqa jismlar ta’sir etmasa yoki ularning ta’siri kompensatsiyalansa, bu jism o’zining tinch holatini yoki to’g’ri chiziqli tekis harakatini saqlaydi.
Nyutonning 2-qonuni jism harakat tezligining o’zgarishini shu jismga ta’sir etayotgan tashqi sabab - kuch bilan bog’laydi. Bunda kuch jismlarning o’zaro ta’sirini xarakterlaydigan fizik kattalik sifatida qaraladi. Tajriba ko’rsatadiki, bir xil kuch bilan har xil jismlarga ta’sir etsak, ular har xil tezlanish oladi, bunga sabab ularning har xil massaga ega bo’lishidir. Shu sababli Nyutonni 2- qonunini shunday yozish mumkin:
FmW , (1)
bunda F - kuch, m - jism massasi, W - tezlanish.
Bu tenglamaga ko’ra kuch vektor kattalikdir, lekin massa - skalyar kattalikdir. Bu qonunda massa jismni tezlantiruvchi kuchlarga nisbatan qarshi turaolish qobiliyatini bildiradi, ya’ni inertligini ifodalaydi.
Massa birligi XBS da kilogramm deb ataladi. Xalqaro bitimga asosan massa birligi kg etaloni sifatida maxsus platina — iridiy qotishmasidan yasalgan etalon qabul kilingan, bu etalon Parijda saqlanadi. Kuch birligi (1) formula asosida aniqlanadi va Nyuton deb ataladi. Kuch birligi qilib shunday kuch olinadi-ki, u 1kg massali jismga 1m/s2 tezlanish beradi, ya’ni 1N 1kg·
1m/s
Nyutonning 2-qonunini asosiy ko’rinishini ko’rib chiqamiz. Tezlanish
dV
W . (2)
dt
bo’lganligi uchun, (1) formulani shunday yozish mumkin:
F mdV d(mV) (3) dt dt
Massaning tezlikka ko’paytmasini impuls deb ataladi.
pmV . (4)
Shunga binoan,
|
| |
Tizimni testlovchi injinerlar - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi...

IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
80
funksionalligi qisqacha tasvirlanadi.
Glossariy
Hujjatda foydalanilgan texnik terminlarni
aniqlash
Foydalanuvchi talablari
Foydalanuvchi uchun taminlangan servislarni
tasvirlash
Tizim arxitekturasi
Kutilgan tizim arxitekturasini yuqori-darajali
ko’rinishi
Tizim talablari
Funksional va funksional bo’lmagan
talablarning batafsil ko’rinishi
Tizim modellari
Tizim componentalari orasidagi
munosabatlarni grafik tizimini ko’rsatish
Tizim evolutsiyasi
Tizimga asoslanib fundamental taxminlarni
tasvirlash
Ilova
Ishlab chiqarilayotgan ilova haqida batafsil
ma’lumotlar; masalan, apparat ta’minot va
ma’lumotlar bazasi
Index
Hujjat indekslari
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
“Software Engineering”, by Ian Sommerville, 2015
2.
Davis, A. M. (1993). Software Requirements: Objects, Functions and States.
Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
3.
http://www.SoftwareEngineering-9.com
4.
http://www.pearsonhighered.com/sommerville
IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent axborot texnologiyalari universiteti - bet 47

IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
78
Funksional bo’lmagan talablar
PRODUCT REQUIREMENT -
RBSSBT normal ish vaqtida barcha klinikalar
uchun mavjud bo’ladi(Dushanba-Shanba, 08.30-17.30).
Uzilishlar bir kunda bir
marta va 5 sekunddan oshmasligi kerak.
ORGANIZATIONAL REQUIREMENT -
RBSSBT tizimi foydalanuvchilari
o’z kartalari orqali identifikatsiya
qilinishi lozim
.
EXTERNAL REQUIREMENT -
tashqi talablar.
Dasturiy ta’minot talablari hujjati
Dasturiy ta’minot hujjati bu tizimni ishlab chiquvchilar
nimani oshirishi
lozimligini ifodalovchi rasmiy hujjatdir. U tizim uchun
foydalanuvchi talablarini
IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
79
ham tizim talablarining batafsil spesifikatsiyasini ham o’z ichiga oladi. Bazida
foydalanuvchi va tizim talablari bitta qilib tavsiflanadi.
Bazi hollarda esa
foydalanuvchi talablari hujjatning kirish qismi va tizim
talablari asosiy qismni
tashkil qiladi.
Talablar hujjatidan foydalanuvchilar
Tizim mijozlari
Talablarni
ko’rsatish
va
talablar
bajarilganligiga tekshirish uchun o’qish.
Mijozlar shuningdek talablarni o’zgartirishi
mumkin.
Boshqaruvchilar
Tizimni
narxlash
va
ishlab
chiqishni
rejalashritish
uchun
talablar
hujjatidan
foydalanish.
Tizim injinerlari
Ishlab chiqarilayotgan tizimni tushunish uchun
talablardan foydalanish.
Makonning ko‘p o‘lchovliligi - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va I bo‘lim. Falsafa fanining predmeti,...

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va I bo‘lim. Falsafa fanining predmeti, mazmuni va jamiyatdagi roli. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: Sharq falsafasi. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: G‘arb falsafasi
|
bet | 52/139 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,82 Mb. | | #160902 |
Bog'liq 1.«Falsafa» tushunchasining kelib chiqishi-fayllar.orgMakonning ko‘p o‘lchovliligi. Nisbiylik nazariyasini rivojlantiruvchi va kuchli va kuchsiz, elektromagnit gravitatsion o‘zaro ta'sirlarga nisbatan yaxlit yondashuvchi hozirgi tabiiy-ilmiy konsepsiyalar makonning uch o‘lchovligi va vaqtning bir o‘lchovligi (u o‘tmishdan kelajakka qarab oqishi)ni moddiy jismlar borlig‘ining ehtimol tutilgan hollaridan biri sifatida talqin qiladi va bizning Metagalaktikamiz bilan bir qatorda o‘zga dunyolar ham mavjudligini faraz qilib, makon va vaqtning ko‘p o‘lchovligi g‘oyasini ilgari suradi. Boshqa olamlarda makon va vaqt butunlay o‘zgacha tuzilish, ko‘lamlilik va shakllarga ega bo‘lishi mumkinligi taxmin qilinadi.
Makon va vaqt ko‘rsatkichlari nafaqat mikro-, makro- va megadunyo darajasida, balki jonli tabiat, ijtimoiy borliq darajasida ham o‘ziga xos xususiyatlarga egadir.
yerda hayotning paydo bo‘lishi bilan go‘yo jonsiz tabiat makon va vaqt doirasida joylashgan alohida biologik makon va vaqt o‘lchovi yuzaga keladi. Shu munosabat bilan jonli va jonsiz tabiatdagi simmetriklik muammosi hayotni o‘rganish bilan shug‘ullanuvchi olimlar e'tiborini o‘ziga tortdi. Jonli organizmlar simmetriyasi va asimmetriyasi hodisalarini L.Paster, I.Kant, V.I.Vernadskiy va boshqalar o‘rgandi. Ular jonsiz tabiatga xos bo‘lmagan asimmetriya molekulyar darajada atomlar guruhlarida «so‘l» va «chap» qanotlar ko‘rinishida namoyon bo‘lishi, organizmlar darajasida esa ularning tuzilishi va dinamikasida aks etishini aniqladilar.
Makon va vaqtning umumiyligi, ular universumning barcha strukturalarini qamrab olgan holda, mavjudligini anglatadi. Shu munosabat bilan makon va vaqtning nafaqat makro-, mikro- va megadunyoda, balki jonli va ijtimoiy materiyada ham namoyon bo‘lish shakllarini qayd etib o‘tish lozim. Biologik vaqt, psixologik vaqt, ijtimoiy makon va vaqt maxsus tahlil qilinadi.
Beshinchi mavzu: Bilish nazariyasi: asosiy muammolari va yo‘nalishlari.
Reja:
Bilish nazariyasining predmeti
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va I bo‘lim. Falsafa fanining predmeti, mazmuni va jamiyatdagi roli. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: Sharq falsafasi. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: G‘arb falsafasi
|
Elektr maydonidagi nuqtaviy zaryadning potentsial energiyasi. Ish va potentsiallar farqi orasidagi o’zaro bog’lanish

|
Elektr maydonidagi nuqtaviy zaryadning potentsial energiyasi. Ish va potentsiallar farqi orasidagi o’zaro bog’lanish
|
bet | 66/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniElektr maydonidagi nuqtaviy zaryadning potentsial energiyasi. Ish va potentsiallar farqi orasidagi o’zaro bog’lanish
Har qanday kuch ta’siri ostida turgan jism potentsial energiyaga ega bo’ladi. Elektr maydonida turgan har qanday zaryadlangan jism ham elektr kuchi ta’siri ostida turganligi uchun potentsial energiyaga ega bo’lishi kerak. Bajarilgan ish esa doim teskari ishora bilan olingan potentsial energiyaning o’zgarishiga teng bo’ladi:
(6)
Bu tenglik elektr maydonining bajargan ishi va nuqtaviy zaryadning potentsial energiyalari farqi orasidagi bog’lanishni ifodalaydi. (2) ifodaga asosan ko’rinishda yozish mumkin. (2) va (6) ifodalardan quydagiga ega bo’lamiz:
(7)
Demak, bir jinsli elektr maydoniga kiritilgan nuqtaviy zaryad potentsial energiyasining o’zgarishi zaryad miqdoriga, maydon kuchlanganligiga va qaralayotgan nuqtalar orasidagi masofaga bog’liq bo’ladi.
Maydon musbat ish bajarsa, maydondagi zaryadli jismning potentsial energiyasi kamayadi ( ). Aksincha, maydon manfiy ish bajarsa, maydondagi zaryadli jismning potentsial energiyasi oshadi ( ).
Agar zaryadni elektrostatik maydondan cheksiz uzoqlashtirsak, maydon kuchlanganligi nolga intiladi va maydon bilan zaryad orasidagi o’zaro ta’sir kuchi yo’qoladi. Natijada zaryadning potentsial energiyasi nolga teng bo’ladi. Demak, cheksiz uzoqlikda yotgan zaryadning potentsial energiyasini nolinchi sath deb tanlash mumkin.
Elektrostatik maydonni vakuumda q nuqtaviy zaryad hosil qilib turgan bo’lsa, undan r masofa uzoqlikdagi nuqtaga kiritilgan q1 zaryadning potentsial energiyasi
(8)
ga teng bo’lib, bu formula nuqtaviy zaryadlarning o’zaro ta’sir potentsial energiyasini ifodalaydi. Agar zaryad elektrostatik maydonni biror dielektrik ichida hosil qilib turgan bo’lsa, unga kiritilgan q1 zaryadning potentsial energiyasi e marta kamayadi, ya’ni
. (9)
Bu formulalardan bir xil ishoraga ega bo’lgan o’zaro ta’sirlashuvchi zaryadlarning o’zaro ta’sir potentsial energiyasi doim musbat va har xil ishorali zaryadlarning o’zaro ta’sir potentsial energiyasi manfiy ekanligi ko’rinadi. SHuningdek q1 zaryadni q zaryaddan cheksiz katta masofaga uzoqlashtirsak, ularning o’zaro ta’sir potentsial energiyasi ham nolgacha kamayishligi kelib chiqadi.
(6) va (9) ifodalarga ko’ra q1 zaryadni maydon hosil qiluvchi q zaryaddan r1 masofa uzoqlikda yotgan nuqtadan r2 masofa uzoqlikda yotgan nuqtaga ko’chirishda elektr kuchlari
(10)
ga teng bo’lgan ishni bajaradi.
|
| |
Sun’iy intellekt masalalarini echish va qo’llanilish sohalari

|
Sun’iy intellekt masalalarini echish va qo’llanilish sohalari
|
bet | 7/12 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,97 Mb. | | #160774 |
Bog'liq 2 ma\'ruza Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi4. Sun’iy intellekt masalalarini echish va qo’llanilish sohalari
SI ning qo`llanilish sohalariga quyidagilar kiradi [2-4]:
▪ Teoremalarni isbotlash;
▪ O`yinlar;
▪ Timsollarni anglash;
▪ Qaror qabul qilish;
▪ Adaptiv (moslashuvchan) dasturlash; ▪ Mashinada musiqalarini bastalash; ▪ Tabiiy tilda ma’lumotlarni qayta ishlash; ▪ O`qituvchi to`rlar (neyroto`rlar); ▪ Og`zaki kontseptual o`qitish.
NTlar quyidagi sohalarga qo’llanilmoqda: timsollarni anglash, ma’lumotlarni ishlash, timsollardagi ma’lumotlarni to’ldirish, assosiativli izlash, sinflash, optimallashtirish, bashoratlash, tashxis qo’yish, signallarni ishlash, jarayonlarni boshqarish, ma’lumotlarni segmentlash, ma’lumotlarni siqish, murakkab jarayonlarni boshqarish, mashinali ko’rish, nutqlarni tanish va h.k. (S_7)
Hozirgi vaqtda har bir predmet sohada NTli masalalarni topish mumkin [5].
Iqtisod va biznes. Bozorlar va banklarning sinishini oldindan aytish, avtomatik diling, kreditlarni qaytarmaslikning oqibatini baholash, ko’chmas mulk narxini baholash, avtomatik reytinglash, buyum va pulli oqimlarni optimallashtirish, chek va shakllarni hisoblashni avtomatlashtirish kabi masalalarni echishda qo’llaniladi.
Misol: yirik savdo shaxobchalarida ma’lumotlarning katta oqimimini tahlil qiluvchi NTli vosita (http://www.retek.com). (S_8)
Tibbiyot. Bu sohada tibbiy tasvirlarni ishlash, bemorlarning holatini monitoring qilish, tashxis qo’yish, davolashni samaradorligini faktotli tahlil qilish, davolashni nazorat qilish kabi masalalar echiladi. Misol: ko’z qatlami tomirlaridagi melonomlarni oldindan tashhislash tizimi (http://www.chat.ru/ neurocon).
Авионика. Bu sohada o’rgatuvchi avtomatlar, radar signallarini anglab olish, kuchli shikastlangan samolyotda uchish apparatini boshqarishga moslashish kabi masalalar echiladi. Misol: Samolyotning qanday shikastlanish turidan qat’iy nazar real vaqt rejimida uchishni avtomatik rejimga o’tkazish.
Aloqa. Bu sohada videoaxborotlarni siqish, tez kodirovka-dekodirovkalash, sotkali tarmoqlarni va paketlarni marshrutlash sxemalarini optimallashtirish kabi masalalar echiladi. Misol: ranglarni 240:1 darajada qisish orqali kodlashtirishning maxsus sxemasi (http://www.ee.duke.edu/ cec/JPL/paper.html).
Internet. Bu sohada axborotlarni assotsiativ izlash, electron kotibalar va tarmoqlardan foydalanuvchi agentlar, tizimlarda axborotlarni filtrlash, manzilli reklama, electron savdo uchun manzilli marketing kabi masalalar echiladi. Misol:
alohida neyroagentlar ko’rinishidagi foydalanuvchilarning kasbiga qiziqishlarini va foydalanishlarini ta’minlovchi AGENTWARE tizimi (нейроkotibalar) (http://www.agentware.com).
|
| |
Intellektual tizimlar haqida umumiy ma’lumot (asosiy terminlar va tusunchalar)

|
Intellektual tizimlar haqida umumiy ma’lumot (asosiy terminlar va tusunchalar)
|
bet | 3/12 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,97 Mb. | | #160774 |
Bog'liq 2 ma\'ruza Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi1.Intellektual tizimlar haqida umumiy ma’lumot (asosiy terminlar va tusunchalar) Intellekt” (intelligence) termini lotinchadan (intellectus) suzi- dan kelib chikib - akd, idrok, fikr, muloxdza ya’ni insonning fikrlash kobiliyati ma’nosini anglatadi.
Intellekt — inson miyasining intelektual masalarni yechish kobi- lkyatiga aytiladi. Ushbu jarayon asosan tajriba asosida ma’lumotlarni Kabul kilib, eslab kolish va maksadpi bilimlarni uzgartirish, xamda kar xil sharoitlarda moslashtirishga asoslangan buladi. Yudoridagi ta’rifda keltirilgan “bilim” suzi insonning fakat sezish organlari orkali olinadigan ma’lumotlar emas, balki bizni- kamrab olgan tabiyatdagi barcha ob’ektlar bir - biri bilan boglikdigi Xisoblanadi. Xdr bir inson turgan joyining atrofidagi barcha kuzga kUringan va eshitayotgan ma’lumotlarni miyasida saklaydi. Shuning uchun bilim - bu amaliyotda tekshirilgan va mantikiy anikdangan xakikat fikr natijasi xisoblanadi. Asosan, bilim insondagi tushuncha, fikrlash va nazariya xisoblanadi, xamda dayot jarayonida urganish natijasida rivojlanib boradi.
Sun’iy intellekt (artificial intelligence) esa - bu avtomatik tizimlarning Uziga inson intellektining apoxdsa funksiyalarini bajaraolish kobiliyatiga aytiladi. Masalan, oldin olingan tajriba asosida tanlab va tashki ta’sirlarni taxdil etib optimal savolga javob kabul kilish kisoblanadi.
Yudorida keltirilganlarni amalga oshirish uchun va intellektual mae ala oddiy masalalardan farkini bilish uchun albatta “algoritm” terminidan foydalaniladi. Algoritm- bu kar kanday masalani yechish uchun anik ketma - ketlik y^lini anikpab va kIntellektual masalalar - bu shunday algoritm yaratish yoki topish kerakki, u anik fikrlash, mantikiy isbotlangan va juda yukori darajali anikdik bilan yechimini topish kerak bulgan masalalar hisoblanadi. Intellektual tizim (IT> - bu dasturiy ta’minotga ega bulgan texnikaviy kurilma (komyuter) bulib, tashki xolat va ta’sirlarga karab Uz parametrlarini sozlab, masalani yechish kobiliyatiga ega bulgan kurilma xisoblanadi. (S_20)
|
| |
Suniy intellekt tushunchasi - 2 ma’ruza. Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi. Sun’iy...

|
2 ma’ruza. Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi. Sun’iy intellekt tizimlarini qurishning turli yondashuvlari. Gipermurojaatdan foydalanish yo‘riqnomasi
|
bet | 2/12 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,97 Mb. | | #160774 |
Bog'liq 2 ma\'ruza Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasiSuniy intellekt tushunchasi. Suniy intellektni yaratish tugrisidagi nazariy nazariy izlanishlar XIII asrda yashagan ispan faylasufi, matematiki va shoir boltan Raymond Lulliy x,ar xil masalalarni yechadigan mexanik mashina yaratishga xarakat kipgan.
XVIII asrda yashagan Leybnis va Dekart bir - biridan aloxida universal til taklif etishgan. Lekin, asosan suniy intellekt ilmining yunalishi sifatida rasmiy kelib chikishi XX asrning 40 yillariga tugri keladi, ya’ni EXM yaratila boshlagandan so’ng. Illy paytda Norbert Viner kibernetika fan iga asos soladi.
1969 yilda Vashingtonning Dartsmut kolledjida sun’iy intellekt buyicha 1- Xalkdro birlashgan konferensiya bulib utadi va “sun’iy intellekt” termini konunlashtiriladi.
Sun’iy intellektning asosiy yunalishlari:
-Neyrokibernetika;
-“Kora yashik (kuti)” kibernetikasi. (S_19)
Neyrokibernetikaning asosi inson miyasi, ya’ni miyaga uxshab fikrlash kobiliyatiga ega buladi, chunki inson miyasi neyronlardan tashkil topgan. Kibernetikaning “kora yashik” uchun esa kurilmaning fikrlash uskunasi kanday bulishidan tashkari, kar kil savollarga odam miyasiga uxshab javob bera oladigan edi.
1956 - 1963 yiplarda insonning fikrlashiga uxshagan modellar, apgoritmlar va dasturiy vositalar yaratilishi faollashgan.
1970 yillarda AKDDsa bilimga va ekspert tizimga asoslangan tijorat uchun muljallangan boshkarish tizimi yaratila boshlandi.
1965 - 1980 yillar ichida Pospelov D.A. boshchiligida yangi yunalish - sitatsion boshkarish termini va tizimi yaratildi.
1988 yilda sun’iy intellekt assotsiatsiyasi tashkil etildi.
Sun’iy intellekt asosan bu informatikaning bir yunapishi kisoblanadi va uskunaviy - texnikaviy tizim vositapari asosida insonga uxshab fikrlaydigan va kar xil masalalarni yechishga muljallangan buladi.
Intellektual informatsiya tizimlarda bilim — bu ob’ektning amaliy faoliyati va professional tajriba asosida olingan konuniyati kisoblanib, mutaxassislarni ushbu yunalish sokasida masalalarni yechaolishligi, ya’ki strukturalangan malumotlar yigindisi kisoblanadi va mantikiy javob beraoladigan ma’lumotlardir.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
2 ma’ruza. Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi. Sun’iy intellekt tizimlarini qurishning turli yondashuvlari. Gipermurojaatdan foydalanish yo‘riqnomasi
|
-
  MAVZU:Difraksion panjarayordamida yorug‘lik nurining to‘lqin uzunligini aniqlash

|
-
MAVZU:Difraksion panjarayordamida yorug‘lik nurining to‘lqin uzunligini aniqlash
|
bet | 161/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matni-
MAVZU:Difraksion panjarayordamida yorug‘lik nurining to‘lqin uzunligini aniqlash.
Laboratoriya ishi №
Ishning maqsadi: Difraksion panjara yordamida yorug‘lik nurining to‘lqin uzunligini aniqlash.
Asbob va jihozlar: Yorug‘lik manbayi (lazer), davri aniq bo‘lgan difraksion panjara, o‘lchov chizg‘ichi, taglik.
Yorug‘lik manbayi (lazer)
|
Davri aniq bo‘lgan difraksion panjara
|
O‘lchov chizg‘ichi
|
|
|
|
Dars boshida yorug‘likning to‘lqin tabiati to‘g‘risida tushuncha beriladi. Yorug‘likning to‘lqin tabiatini tajribada kuzatish uchun qurilma yig‘iladi va belgilangan tartibda bajariladi.
Ishning nazariy asosi:
Yorug‘lik nuri to‘lqin tabiatiga ega bo‘lganligi uchun uning elektromagnit to‘lqinlar kabi sinishi, qaytishi, moddalardan o‘tishi, difraksiyasi va interferensiyasini kuzatish mumkin.Yorug‘likning to‘siq yoki tirqishning chekkasidan o‘tganda to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishidan chetga og‘ishi difraksiya deyiladi. Difraksiya – yorug‘lik to‘lqin хossasiga ega ekanligini isbotlovchi hodisadir. Difraksiya hodisasi Gyuygens-Frenel prinsipi yordamida tushuntiriladi. Bu prinsip quyidagicha ta’riflanadi: to‘lqin yetib borgan har qanday nuqta ikkilamchi to‘lqin manbayi bo‘lib hisoblanadi. Bu manbalardan chiqqan yorug‘lik nurlari kelib tushgan har bir nuqtada interferensiya hodisasi kuzatiladi.
Bir хil kenglikdagi va bir-biridan bir хil masofada joylashgan tirqishlar tizimi difraksion panjarani tashkil qiladi. Agar tirqishning eni a, tirqishlar orasidagi masofa esa b bo‘lsa, ularning yig‘indisi - d=a+b difraksion panjara doimiysi deyiladi. Panjaraga yorug‘lik tik tushganda difraksiyalangan yorug‘likning maksimumlar sharti quyidagi formula yordamida aniqlanadi:
(1)
bunda φ – k tartibdagi maksimum yo‘nalishini ko‘rsatuvchi difraksiya burchagi. λ– panjaraga tik tushayotgan monoxromatik nurning to‘lqin uzunligi. O‘zaro qo‘shilgan to‘lqinlarning yo‘llar farqi yarim to‘lqin uzunligidan juft son marta katta bo‘lganida ekranda oq rangli yo‘llar (interferension markazning maksimumlari) hosil bo‘ladi.
|
| |
-
  Mavzu: Nisbiylik nazariyasida tezlik, vaqt, masofa, massa va energiya

|
-
Mavzu: Nisbiylik nazariyasida tezlik, vaqt, masofa, massa va energiya
|
bet | 164/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniMavzu: Nisbiylik nazariyasida tezlik, vaqt, masofa, massa va energiya.
Reja:
Tezliklarni qo’shishning relyativistik qonuni.
Masofaning nisbiyligi,vaqt va oraliqlarining nisbiyligi.
Relyativistik massa.
Massa va energiyaning bog’lanishi.
1.Tezliklarni qo’shishning relyativistik qonuni.Yorug’lik tezligiga yaqin tezliklar bilan harakat qilayotgan sistemalarda tezliklarni qo’shishning klassik qonuni to’g’ri bo’lmaydi, chunki u yorug’likning vakuumdagi tezligi o’zgarmas degan fikrga ziddir.
Agar harakatlanayotgan poezd tezligi ga va shu poezd yoritgichlaridan poezdning harakat yo’nalishi bo’yicha tarqalayotgan yorug’likning tezligi c ga teng bo’lsa, yorug’likning yerga nisbatan tezligi ga emas, balki c ga teng bo’lishi kerak. Tezliklarni qo’shishning yangi qonuni talab etiladigan natijaga olib kelishi lozim.
Jismning K1 sanoq sistemasiga nisbatan tezligini bilan, shu jismning K sanoq sistemasiga nisbatan tezligini bilan belgilasak u holda tezliklarni qo’shishning relyativistik qonuni:
(3)
formula bilan aniqlanadi.
Tezliklarni qo’shishning relyativistik qonunining ajoyib xossasi shuki va u2 tezliklar har qanday bo’lganda ham (albatta, c dan katta bo’lmaganda) natijaviy u tezlik yorug’lik tezligi c dan katta bo’lmaydi.
2. Masofaning nisbiyligi. Masofa absolyut kattalik bo’lmay jismning berilgan sanoq sistemasiga nisbatan harakat tezligiga bog’liq.
K sanoq sistemasiga nisbatan tinchlikdagi chizg’ichning shu sanoq sistemasidagi uzunligini l0 bilan belgilasak u holda K1 sanoq sistemasiga nisbatan tezlik bilan harakatlanayotgan bu chizg’ichning shu sanoq sistemasidagi l uzunligi
(1)
ifoda bilan aniqlanadi.
(1) ifodadan l0 ekanligi, ya’ni Eynshteyn postulatlariga ko’ra jismlarning yorug’lik tezligiga yaqin tezliklar bilan harakatlanayotgan sanoq sistemasidagi uzunligi l tinch turgan sanoq sistemasidagi uzunligi l0 dan qisqa bo’lishi ko’rinib turibdi.
|
| |
Nazorat uchun savollar - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi...

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 163/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniNazorat uchun savollar:
Yorug‘lik to‘lqini nima ?
Monoхromatik nur deganda qanday nurni tushunasiz?
Oq yorug‘lik tarkibida necha xil rangli yorug‘lik to‘lqinlari mavjud?
Difraksion panjara deb qanday asbobga aytiladi?
Difraksion panjara davri deb nimaga aytiladi?
Mavzu: Nisbiylik nazariyasi elementlari
Reja:
Nisbiylik nazariyasi asoslari.
Eynshteyn nisbiylik nazariyasi postulatlari.
A.Eynshteynning hayoti va ijodiy faoliyati xaqida
1. Tezliklari yorug’lik tezligiga yaqin bo’lgan jismlar harakatini o’rganish uchun Galiley tomonidan aniqlangan nisbiylik printsipi va Nyuton mexanikasi qonunlaridan foydalanishda bir qancha muammolar yuzaga keldi. Agar yorug’lik manbai va uni qabul qiluvchi bir-birlariga nisbatan to’gri chiziqli tekis harakat qilayotgan bo’lsa, unda o’lchangan tezlik ularning bir-birlariga nisbatan harakatlariga bog’liq bo’lishi kerak. Misol uchun biz tomonga yorug’lik tezligiga teng tezlik bilan (1=c) yaqinlashib kelayotgan poezd yoritgichidan chiqayotgan yorug’likning tezligi (2=c) bo’lsa, y holda yorug’likning bizga nisbatan tezligi () Galileyning tezliklarni qo’shish qonuniga ko’ra uning bo’shliqdagi tezligidan ikki marta katta bo’lishi kerak, ya’ni=1+2 =c+c=2c
Ammo tajribalar bu natijaning mutlaqo noto’g’riligini ko’rsatdi.
Mavjud muammoni yechish haqida chuqur mulohaza yuritgan A.Eynshteyn shunday yangi mexanikani yaratmoq kerakki, uning qonunlari chegaraviy hol, ya’ni kichik tezliklar holida (< 2. Eynshteyn postulatlari.
I. Nisbiylik prinsipi: Inersial sanoq sistemasining ichida o’tkazilgan har qanday (mexanik, elektrik, optik bo’lishidan qat’iy nazar) tajriba ushbu sistema tinch yoki to’gri chiziqli tekis harakat qilayotganligini aniqlashga imkon bermaydi; tabiatning barcha qonunlari bir inersial sanoq sistemasidan ikkinchisiga o’tishga nisbatan invariantdir, ya’ni o’zgarmasdir.
II. Yorug’lik tezligining invariantlik prinsipi: yorug’likning vakuumdagi tezligi, yorug’lik manbaining ham, kuzatuvchining ham harakat tezligiga bog’liq emas va barcha inersial sanoq sistemalarida bir xil.
Ushbu postulatlarga Eynshteyn postulatlari ham deb aytiladi.
Eynshteyn postulatlari relyativistik mexanika (tezliklari yorug’likning bo’shliqdagi tezligiga yaqin bo’lgan c mikrojismlarning mexanikasi)ning asosini tashkil etadi.
|
| |
Integrallashganlik - 2 ma’ruza. Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi. Sun’iy intellekt...

|
2 ma’ruza. Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi. Sun’iy intellekt tizimlarini qurishning turli yondashuvlari. Gipermurojaatdan foydalanish yo‘riqnomasi
|
bet | 6/12 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,97 Mb. | | #160774 |
Bog'liq 2 ma\'ruza Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasiIntegrallashganlik. SIning boshqa axborot vositalar (CASE, MBBT, kontroller, berilganlar kontsentratori va boshqalar) bilan oson integrallashadigan texnik vositalari ishlab chiqilgan.
Ochiqlilik va ko`chimlilik. SI ning texnik vositalari ochiqlik va ko`chimni ta’minlaydigan standartlarni kuzatish orqali ishlab chiqiladi.
An’anaviy dasturlashtirish tillari va ishchi stansiyalardan foydalanish. SI tizimlarida Lisp, Prolog va boshqa texnik vositalardan an’anaviy dasturlashtirish tillariga(C, C++ va boshqalar) o`tish integrallash ta’minotini qisqartirdi, EHM da operatsiya bajarish tezligini oshirdi va operativ xotira hajmini kamaytirdi. Ishchi stansiyalardan foydalanish sohalar doirasini kengaytirdi.
Mijoz-server arxitekturasi. Mijoz-server arxitekturasi bo`yicha taqsimlangan hisoblashlarni qo`llab-quvvatlaydigan SIning sohalari ishlab chiqarilgan. Ular qurilmalar qiymatini tushiradi, ishonchni va umumiy ishlab chiqarishni yuksaltiradi.
Muammoli sohaga mo`ljallangan ITlar. Umumiy masalalarni yechishga mo`ljallangan ITlardan muammoli, fanga mo`ljallangan ITlarga o`tish, sohalarni qayta ishlash muddatini qisqartiradi, sohalardan foydalanish samaradorligini oshiradi, ekspert ishini tezlashtiradi va osonlashtiradi hamda axborot va dasturiy ta’minotdan (obyektlar, sinflar, qoidalar, protseduralar) qayta foydalanishni ta’minlaydi.
Intellektual informatsion tizimlarlarning iqtisodiyotda vazifalari. IITnnng iktisodiyotdagi vaznfalari:
Korxonaning xolatini diagnostika asosida anikdash;
Antikrizis boshkaruvda yordam berish;
Optimal karor yechimini tanlab berish;
Korxonaning ikgisodiy faoliyatini taxdil kdlib berish;
Strategik rejalashtirish;
Investitsion taxdil etish;
Kdmmat kogozlar portfelini ishlab chikish va boshkalar.
Yukorida keltirilgan masalalarni yechish uchun intellektual
informatsion tizim kuyidagi imkoniyatlarga ega bulishligi kerak:
Yengil va oson modellar asosida va asosiy kursatmalar anik bulmagan kar kanday masalalarni yechish; Dinamik ravishda uzgarib turadigan ma’lumotlar bilan ishlay oladigan va kayta ishlash davrida kirib kelayotgan yangi ma’lumotlarni kisobga oladigan bulish;
Iigilgan tajriba asosida kerak bulgan bilimlarni ajratib olib, tizimni rivojlantirish kobiliyatiga ega bulish;
Umumiy saklanayotgan ma’lumotlarning xajmini oshirib yubormaslik uchun, boshka yerda sakdanatgan ma’lumotlar omboridan foydalanish va boshkalar.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
2 ma’ruza. Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi. Sun’iy intellekt tizimlarini qurishning turli yondashuvlari. Gipermurojaatdan foydalanish yo‘riqnomasi
|
P еrkolyator - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 45/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanP еrkolyator – bu davriy ishlaydigan, qo'zg'almas qatlamli ekstraktor (12.1-rasm). U konussimon tubli va yassi qopqoqli silindrik qurilma bo'lib, tubida tеshikli panjara o'rnatilgan. Ushbu panjaraga tеpa lyukdan maydalangan qattiq matеrial qatlami yuklanadi.
I
12.1-rasm. Pеrkolyator.
1 - qopqoq; 2,5-erituvchi uchun shtutsеrlar; 3-qobiq; 4-tеshikli panjara; 6-ko`tarma lyuk; 7-matеrial.
shqorlab ajratish jarayoni tugagandan so'ng, matеrial pastki ko'tarma lyukdan chiqarib yuboriladi. Pеrkolyatorlar kеtma-kеt ulanib batarеyalar hosil qilinadi. Batarеyaga ulanadigan perkolyatorlar soni 4 ta dan 15 ta gacha bulishi mumkin. Erituvchi pеrkolyatorning past qismidan yuqoriga nasos yordamida haydaladi. Batarеyalarda oqimlar yo'nalishi har doim qarama-qarshi bo'ladi. Istalgan pеrkolyatorda ajratish darajasi bеlgilangan darajaga еtishi bilan ishlatib bo'lingan matеrialni to'kish uchun batarеya o'chiriladi va yangi xom-ashyo yuklanadi. Odatda, qurilmadan matеrial bosim ostida to'kiladi.
Uzluksiz ishlaydigan diffuzion qurilmalar kimyo, tog'-kon, oziq-ovqat va boshqa sanoatlarda juda ko'p ishlatiladi. Ayniqsa, qand lavlagidan shakar olishda va uning turpini chiqarib tashlashda bu turdagi qurilmalar juda samarali qo'llanilmoqda.
Ikki shnеkli, og'ma diffuzion qurilma odatda 8…110 burchak ostida ishlatiladi. Qurilmaning tеpa qismida qand lavlagi qirindilarini yuklash uchun bunkеr va hosil bo'layotgan turpini (jomni) chiqarish uchun shnеklar o'rnatilgan (12.2-rasm).
Qurilma ichida qand lavlagi qirindisi ikkita shnеk yordamida pastdan tеpaga qarab uzatiladi. Vint chizig'i bo'ylab joylangan parraklar tizimi shnеklarni hosil qiladi. Birinchi shnеkning parraklari, ikkinchi shnekning parraklararo bo'shlig'iga kirib turadi. Shnеklarning bunday joylashishi qirindini bir tеkisda uzatish va qirindini parrak bilan birga aylanishiga to'sqinlik qiladi. Buning uchun qurilmaga kontrparraklar va qopqoqning pastki qismida to'siqlar o'rnatilgan.
|
| |
Test Javoblari - 2 ma’ruza. Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi. Sun’iy intellekt tizimlarini...

|
2 ma’ruza. Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi. Sun’iy intellekt tizimlarini qurishning turli yondashuvlari. Gipermurojaatdan foydalanish yo‘riqnomasi
|
bet | 12/12 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,97 Mb. | | #160774 |
Bog'liq 2 ma\'ruza Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasiTest Javoblari
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
13
|
14
|
15
|
16
|
17
|
18
|
19
|
20
|
A
|
A
|
A
|
B
|
C
|
D
|
D
|
A
|
B
|
C
|
A
|
D
|
C
|
C
|
A
|
B
|
C
|
C
|
A
|
B
|
TESTGA O‘TISH
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
2 ma’ruza. Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi. Sun’iy intellekt tizimlarini qurishning turli yondashuvlari. Gipermurojaatdan foydalanish yo‘riqnomasi
|
-
  MAVZU: Kondensatorni parallel va ketma-ket ulash

|
-
MAVZU: Kondensatorni parallel va ketma-ket ulash
|
bet | 73/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matni-
MAVZU: Kondensatorni parallel va ketma-ket ulash.
Laboratoriya ishi№6
Ishning maqsadi: Kondensatorning zaryadsizlanishini tekshirish, uning sig‘imini aniqlash va kondensatorlar ketma-ket va parallel ulanganda natijaviy sig‘imni hisoblashni o‘rganish.
Asbob va jihozlar: Laboratoriya universal ta’minlash manbayi, 16 Vga mo‘ljallangan sig‘imi 2200 µF bo‘lgan ikkita elektrolitik kondensatorlar, o‘quv laboratoriya mikroampermetri – O‘LMKA-01, o‘quv laboratoriya voltmetri – O‘LV-01, qarshiligi 51 kOm bo‘lgan rezistor, lahza o‘lchagich – LO‘-01M, kalit va ulash simlari.
Laboratoriya universal ta’minlash manbayi
|
16Vga mo‘ljallangan sig‘imi 2200 µF bo‘lgan ikkita elektrolitik kondensatorlar
|
O‘quv laboratoriya mikroampermetri – O‘LMKA-01
|
O‘quv laboratoriya voltmetri – O‘LV-01
|
|
|
|
|
Qarshiligi 51kOm bo‘lgan rezistor
|
Lahza o‘lchagich –
LO‘-01M
|
Kalit
|
Ulash simlari
|
|
|
|
|
| |
|
| |
Kondensator - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 71/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniKondensator. Kondensatorning elektr sig’imi Ikkita o’tkazgichdan iborat bo’lgan tizimning elektr sig’imi bitta o’tkazgichning sig’imidan juda katta bo’ladi. Bir-biridan dielektrik bilan ajratilgan ikkita o’tkazgichdan iborat bo’lgan har qanday tizimni kondensator deb ataladi. Kondensatorning yakkalangan o’tkazgichlardan asosiy farqi shundaki, uning o’lchamlari juda kichik bo’lsa ham, sig’imi juda katta bo’ladi. Kondensatorni hosil qilgan o’tkazgichlar kondensatorning qoplamlari deyiladi. Qoplamasining shaСiga qarab, kondensatorlar yassi, sferik va tsilindrik kabi kondensatorlarga bo’linadi. Qoplamalari ikkita parallel yassi tekislikdan iborat bo’lgan kondensatorga yassi kondensator deyiladi (1-rasm). YAssi kondensatorning elektr sig’imi kondensator qoplamalaridan biridagi zaryad miqdorining qoplamalar orasidagi potentsiallar ayirmasi nisbati bilan aniqlanadi, ya’ni:
(5)
Ikki parallel tekisliСar orasidagi elektr maydon kuchlanganligi va potentsiallar farqi orasidagi munosabatni, shuningdek sirt bo’ylab tekis taqsimlangan zaryad miqdori ifoda yordamida aniqlanishligini e’tiborga olib, (5) ifodani quyidagicha yozamiz: . (6)
Dielektrik singdiruvchanligi ga teng bo’lgan muhit bilan to’ldirilgan va zaryadlangan ikki parallel tekislik orasidagi elektr maydon kuchlanganligi ga teng ekanligini inobatga olib (6) ifodani quyidagi ko’rinishda yozamiz: (7)
YAssi kondensatorning elektr sig’imi qoplamalar orasidagi muhitning dielektrik singdiruvchanligi bilan bitta qoplama yuzasining ko’paytmasiga to’g’ri, qoplamalar orasidagi masofaga teskari proportsional.
Qoplamlari har xil radiusli ikkita sferik sirtdan iborat bo’lgan kondensator sferik kondensator deyiladi (2-rasm). Sferalar orasidagi elektr maydonini radiusli sferaning zaryadi hosil qiladi. Sferik sirtlarning potentsiallari mos ravishda va ekanigini inobatga olib (5) ifodaga asosan quyidagiga ega bo’lamiz:
. (8)
Agar sferik kondensator qoplamalari orasidagi muhit dielektrik bilan to’ldirilgan bo’lsa, u holda uning elektr sig’imi quyidagicha hisoblanadi:
. (9)
|
| |
Mavzuga doir sаvоllаr - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 68/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniMavzuga doir sаvоllаr :
1.Elеktr zаryadining o’lchоv birligi nima?
2.Elеktr zаryadining sаqlаnish qоnunini ta`riflang ?
Z.Elеktr zаryadining аsоsiy хоssаlаri ayting?
4.Kulоn qоnuni ta`riflang?
5.Elеktr mаydоn deganda nimani tushunasiz?
6.Mаydоn kuchlаngаlligi deganda nimani tushunasiz?
7. Elеktr mаydоn ishi qanday aniqlanadi?
8. Elеktr mаydоn potensiali qanday aniqlanadi?
Mavzuga doir testlar:
1. Jumlaning mazmuniga moslab, gapni davom ettiring. «Elektr maydon berilgan nuqtasining kuchlanganligi deb ...» .
A) maydonning shu nuqtasida joylashgan birlik musbat zaryadga ta’sir etuvchi kuchga aytiladi.
B) maydonning shu nuqtasiga joylashgan zaryadga ta’sir etuvchi kuchga teng kattalikka aytiladi
C) maydon nuqtasiga kiritilgan zaryadning ta’sir etuvchi kuchga nisbati bilan o’lchanadigan kattalikka aytiladi
D) maydonga joylashgan musbat zaryadga ta’sir etuvchi kuchga teng kattalikka aytiladi
2. Quyidagilar orasidan elektr maydon kuchlanganligi ta’rifini to’g’ri mazmunda to’latuvchi javobni aniqlang. Elektr maydonning biror nuqtadagi kuchlanganligi deb, miqor jihatidan ... maydon tomonidan ta’sir etuvchi kuchga teng bo’lgan fizikaviy kattalikka aytiladi.
A) shu nuqtaga kiritilgan bir birlik musbat zaryadga
A) shu nuqtaga kiritilgan zaryadga B) shu nuqtaga kiritilgan sinov zaryadiga
C) shu nuqtaga kiritilgan bir birlik manfiy zaryadga D) shu nuqtaga kiritilgan manfiy zaryadga
3. Quyidagi chizmada A nuqtadagi q1 va q2 zaryadlar hosil qilgan natijaviy maydon kuchlanganligi vektori ko’rsatilgan. q1 va q2 zaryadlarining ishoralarini aniqlang.
|
A) q1(+); q2(-)
B) q1(+); q2(+)
C) q1(-); q2(-)
D) q1(-); q2(+)
|
4. Elektr maydonning bir jinsli bo’lish shartini ko’rsating.
A) B) C) D)
5. Ipga bog’langan musbat zaryadlangan sharcha bir jinsli elektr maydonida vertikaldan o’ng tomonga og’adi. Elektr maydon kuchlanganligi vektori qaysi tomonga yo’nalgan?
A) vertikal yuqoriga B) vertikal pastga C) gorizontal o’ng tomonga D) gorizontal chap tomonga
6. Elektron bir jinsli elektr maydoniga, maydon kuch chiziqlariga qarama-qarshi yo’nalishda uchib kiradi. Elektronning tezligi ...
A) kamayadi B) ortadi C) o’zgarmaydi D) elektronning boshlang’ich tezligiga bog’liq
7. Turli ishorali, ammo absolyut qiymati bir xil nuqtaviy q1 va q2 zaryadlar elektr maydonlarining natijaviy maydon kuchlanganligining A nuqtada yo’nalishi qanday?
8. Modullari teng bo’lgan 3 ta zaryad +q, +q va q teng tomonli uchburchakning K, L va M uchlariga joylashgan. Uchburchak markazidagi maydon kuchlanganligi qaysi tomonga yo’nalgan?
A) K nuqtaga B) L nuqtaga C) M nuqtaga D) LM tomonga perpendikulyar
9. Rasmda musbat zaryadlangan zarrachaning bir jinsli elektr maydondagi tezligi yo’nalishi ko’rsatilgan. Zarrachaga maydon tomonidan ta’sir qilayotgan kuch qanday yo’nalgan?
|
A) pastga B) yuqoriga
C) o’ngga D) chapga
|
|
| |