nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Xalq ta`limi vazirligi tasarrufidagi filologiya fanlariga ixtisoslashtirilgan davlat umumta`lim maktabining boshlang`ich sinf o`qituvchisi 4-sinf Matematika Uchrashma harakatga doir masalalarning yechilishi ochiq dars ishlanma.docx

|
Xalq ta`limi vazirligi tasarrufidagi filologiya fanlariga ixtisoslashtirilgan davlat umumta`lim maktabining boshlang`ich sinf o`qituvchisi
|
bet | 1/5 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 319,71 Kb. | | #134383 |
Bog'liq 4-sinf Matematika Uchrashma harakatga doir masalalarning yechilishi ochiq dars ishlanma.docx
Xalq ta`limi vazirligi tasarrufidagi filologiya fanlariga ixtisoslashtirilgan davlat umumta`lim maktabining boshlang`ich sinf o`qituvchisi Usanova Oysaraning matematika fanidan
2016-o’quv yili
Fan: matematika
Sinf: 4-“B”
Vaqt: 40 daqiqa
Dars nomi: “Kamtarga kamol”
Mavzu : Uchrashma harakatga doir masalalarning yechilishi bilan tanishtirish (uchta o‘zaro teskari masala) Darsning ta`limiy maqsadi:
O`quvchilarni:
-paletka yordamida yuzalarni o’lchash bilan tanishtirish;
-mavzu ustida ishlash orqali uni yasash va undan foydalanishga o’rgatiladi asosiy tushuncha va atamalar bilan tanishtirish, amallar tartibiga rioya qilgan ravishda ifodalarni yechish malakalari takomillashtiriladi, uchrashma harakatga doir masalalarning echilishi bilan tanishtirish (uchta o‘zaro teskari masala)
-lug`at boyligini oshirish.
Darsning tarbiyaviy maqsadi:
O`quvchilarda:
-yaxshi fazilatlarga ega b’lish hissini uyg`otish; . o’quvchilarda aniqlik,izlanuvchanlik,hozirjavoblik kabi sifatlar tarbiyalanadi:
-atrofni zavq bilan idrok etish, kuzatuvchanlik sifatlarini shakllantirish.
Darsning rivojlantiruvchi maqsadi:
O`quvchilarni:
- mantiqiy savollar berish orqali mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish;
-o`z fikrini mustaqil bayon qilish malakalarini takomillashtirish;
-paletka bilan ishlash ko`nikmalarini rivojlantirish. -turli geometrik shakllar yuzalarini o’lchash yuzasidan olingan bilimlar rivojlantiriladi.
Dars turi: noan`anaviy
Darsda qo`llaniladigan metodlar va usullar: savol-javob, aqliy hujum, Blits savollardan tuzilgan test, tushuntirish, ko`rsatish, tahlil, taqqoslash. Multimediya (Power Point, videolavhalar) shoffof plyonka, tayyor paletka namunasi,turli nostandart geometrik yuzalar(rangli qog’ozlardan qirqib olingan),darslik,”Yodda tut” tarqatma kartochkalari,
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Xalq ta`limi vazirligi tasarrufidagi filologiya fanlariga ixtisoslashtirilgan davlat umumta`lim maktabining boshlang`ich sinf o`qituvchisi
|
yana bir omil m e’daning doimo belgili maromda harakat qilib turishi

|
yana bir omil m e’daning doimo belgili maromda harakat qilib turishi Pdf ko'rish
|
bet | 113/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotyana bir omil m e’daning doimo belgili maromda harakat qilib turishi,
ya’ni m e’da motorikasidir. M e’da motorikasini organish uchun bir qator
usullar bor. Masalan, hayvon m e’dasiga yupqa rezin balonchalar yuborib,
uni havo bilan shishirilgandan
keyin ikkinchi uchini monometr va
yozuvchi peroga tutashtirish va shu tariqa m e’da grafik ravishda kimograf
asbobi bilan yozib olish mumkin. Bundan tashqari m e’da
rentgen
apparatida kuzatsa ham bo‘ladi. Hozirgi vaqtda katta hayvonlar m e’dasini
masafadan turib, axborot olishga imkon beradigan radiotelicmetrik
moslamalar ham yaratilgan. M e’daning devoridagi muskullar faoliyati
tufayli royobga chiqadi. Jumladan m e’da motorikasi uning devorida
uzunasiga, qiyshiq va doira bo‘lib joylashgan muskullaming vaqt-vaqti
bilan qisqarib bo'shashib turishiga bog‘liq.
Doirasimon
(halqasimon)
muskullar
m e’da pilorusida
ikkita
sfinktemi ya’ni m e’da tubi bilan pilorusi oralig‘idagi pilorus oldi sfmkteri
va pilorisdan keyingi yani o ‘n ikki barmoqli ichakka chiqish joyidagi
pilorus sfmkterini hosil qiladi. Bu sfmkterlar ozuqaning m e’dadan ichakka
o ‘tishini boshqarib turadi. M e’da ichi bo‘sh turgan paytda (ochlik davrida)
devorlari bir-biriga tekkan kardial teshigi yopiq, pilorus sfmkteri ochiq
bo‘ladi. Yutilgan ozuqa qizilo‘ngachdan kelaturib, reflektor ravishda
kardial sfinktemi ochadi, shundan keyingina ozuqa luqmasining m e’daga
o ‘tishi mumkin bo‘ladi. M e’daga tushgan ozuqa luqmalari kelib tushish
navbatiga qarab m e’daning tub qismida ustma-ust joylashaveradi. M e’da
to‘layotganda piloris sfinkteri yopiq bo‘ladi. M e’da bir qadar to‘lgandan
so ‘ng undagi ozuqa ichakka o ‘tadi. Y a’ni evakuatsiya boshlanadi.
|
| |
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov - bet 109

BOB. SINXRON MOTORLAR VA
KOMPENSATORLAR
Sinxron motorlarga oid dastlabki ma'lumot va ishlash
prinsipi
Dastlabki ma’lumot. Sinxron motorning tuzilishi umumiy holda sinxron generatorniki kabi (bunga oid ma'lumot 18.1-bobda keltirilgan) bo‘lishiga
qaramasdan, uning konstruksiyasida ayrim farqlar mavjuddir.
Sinxron mashinalar boshqa turdagi elektr mashinalari singari, qaytarlik xossaga ega, ya'ni ular generator rejimida ham, motor rejimida ham ishlashi mumkin. Lekin elektr sanoati sinxron mashinalarni aniq rejim uchun, ya'ni faqat generator rejimida yoki motor rejimida ishlash uchun mo‘ljallab
ishlab chiqaradi, chunki mashina ishining mazkur rejimlardagi o‘ziga xos xususiyatlari uning konstruksiyasiga har xil talablar qo‘yadi.
Sinxron motorlar asosan ayon qutbli (2p = (6^-24) qilib tayyorlanadi; havo oralig'i generatornikiga nisbatan kamroq qilinadi (bunda uning ishga tushirish toki kamayadi); ishga tushirish jarayonidagi elektromagnit momenti generatorlar momentiga nisbatan katta bo‘lishi uchun ularning ishga tushirish (dempfer) chu!g‘ami katta toklarga mo‘ljallab hisoblanadi, chunki bu chulg'am sinxron motorni ishga tushirishda asosiy vazifani bajaradi.
Sinxron motorlar katta quvvatli nasoslarda, ventilatorlarda,
havo haydagichlarda, kompressorlarda, sharli tegirmonlarda, prokat stanlarida va un tayyorlash tegirmonlarida foydalanish mumkin.
Ishlash prinsipi. Sinxron mashina motor rejimda ishlashi uchun uning stator chulg‘amlariga uch fazali o'zgaruvchan tok, qo‘zg‘atish chulg‘amiga esa o‘zgarmas tok beriladi. Stator chulg‘amida toklar vujudga keltirgan MYK lar aylanma magnit maydonni hosil qiladi. Bu maydon qo‘zg‘atish chulg‘amidagi tok bilan ta'sirlashib aylantiruvchi momentni hosil qiladi va u rotorni aylantiradi. Demak, sinxron motorning stator chulg‘amiga berilgan elektr energiya uning validagi mexanik energiyaga aylanar ekan.
Sinxron motorlarning vektor diagrammalarini qurishda tok fazasini tarmoq kuchlanishi U
T ga nisbatan aniqlash qabul qilingan. Sinxron motor stator chulg‘amiga berilgan kuchlanish U
(M , tok I
( va ular orasidagi vaqt bo‘yicha
siljish burchagi
Masalan, ayon qutbli motor uchun quyidagi
O‘quvchilar bilimini o‘zlashtirishda mavzularni takrorlash va mustahkamlashda innovatsion pedagogik loyihaning o‘rni

O‘quvchilar bilimini o‘zlashtirishda mavzularni takrorlash va mustahkamlashda innovatsion pedagogik loyihaning o‘rni.
Hozirgi kunda Ta`lim mazmunini yangilash, takomillashtirish va sifat ko‘rsatkichlarini oshirish barobarida o‘qituvchi – murabbiylarning malakasini oshirish, ularning ilm – fan taraqqiyoti bilan hamqadam borishini, ayniqsa barcha sohalarga keng kirib kelgan va qo‘llanilayotgan axborot texnologiyalari, interfaol usullardan unumli foydalana oladigan, kompyuter bilan erkin muloqot qila oladigan va o‘z faoliyatida, dars samaradorligini ta`minlashga tadbiq eta oladigan darajada tayyorlash bugungi kunning muhim vazifalaridandir. Pedagogik texnologiya o‘quv tarbiya jarayoniga tizimli faoliyat yondoshuvini keng joriy etish imkonini beradi.O‘qituvchini ta`lim tarbiya jarayonining maqsadlaridan boshlab tashxis tizimini tuzish va bu jarayon kechishini nazorat qilishga bo‘lgan texnologik zanjirini oldindan loyihalashtirib olishga undaydi. Yangi vositalar va axborot usullarini qo‘llashga asoslanganligi sababli, ularning qo‘llanishi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”talablarini amalga oshirishni ta`minlaydi.Pedagogik texnologiya asosida o‘tkazilgan mashg`ulotlar yoshlarning muhim hayotiy yutuq va muommolariga o‘z munosabatlarini bildirishlariga intilishlarini qondirib, ularni fikrlashga, o‘z nuqtau nazarlarini asoslashga imkoniyat yaratadi.O‘quv jarayonida zamonaviy o‘qitish usullari innovatsion texnologiyalar va interfaol uslublarning o‘rni beqiyosdir.Pedagogik texnologiya va ularning ta`limda qo‘llanishiga oid bilimlar tajriba o‘quvchilarni bilimli va yetuk malakaga ega bo‘lishlarini ta`minlaydi.Ta`lim jarayonlarida uzluksiz ta`lim va uzviylik ta`lim tizimda ortiqcha takroriylikga chek qo‘yib, jamiyatning ma`naviy salohiyatini kengaytiradi. Pedagogik texnologiyalarning rivojlanishi va o‘quv tarbiya jarayoniga kirib kelishi, axborot texnologiyalarning tez almashinuvi va takomillashuvi jarayonida har bir inson o‘z kasbiy tayyorgarligini mahoratini kuchaytirish imkoniyati yaratiladi. Innovatsion pedagogik texnologiyalarni o‘quv jarayonida qo‘llashga bo‘lgan qiziqish kundan-kunga kuchayib bormoqda.Innovatsion texnologiya:
o‘quvchini darsga qiziqtirish
Dars jarayoniga jalb etish
Dars davomida befarq bo‘lmaslikka
Ijod etish hamda izlanishga majbur etishga
Dars jarayonida bilimga bo‘lgan qiziqishlarini doimiy bo‘lishini ta`minlaydi
O‘zaro bir birini hurmat qilishga
Hamkorlikda ishlashga
O‘zgalar fikrini hurmat qilish
Tinglashga undaydi
Ishga ijodiy yondashish
Faollikka
Xushmuomalalikka
O‘zini baholash kabi qator sifatlarni shakllantirish imkonini beradi.
|
IS-95 standartining asosiy xususiyatlari

214
oshiriladi, qo‘llanilayotgan qabul texnologiya esa har bir axborot
kadridagi xatolarni tahlil qilish imkoniyatini beradi. Bunda, agar
xatolar soni yo‘l qo‘yiladigan qiymatdan oshib ketsa, unda kadr
o‘chiriladi
(frame erasure). O‘z navbatida “bitlarni o‘chirish
chastotasi” E0/N0 munosabat bilan aniqlanadi. Sotadagi aktiv
abonentlar soni ko‘payganda, o‘zaro xalaqitlar tufayli E
0
/N
0
nisbat pasayadi, xatolar takrorlanishi esa oshadi. Bunday xatolar
kattaligi bo‘yicha umumiy normalar hali qabul qilinmagan,
shuning uchun turli xil ishlab chiqaruvchi firmalar o‘zlari
tomonidan tez-tez uchrab turadigan xatolarning joiz qiymatini
qabul qilishadi. Masalan Qualcomm firmasi xatolarning tez-tez
sodir bo‘lish qyimat kattaligini uch foizga teng deb hisoblaydi,
bunda CDMA tizimining sig‘imi AMPS tizimiga qaraganda
20..30 marta kattalashadi. O‘z navbatida Motorola firmasi yo‘l
qo‘yiladigan xatolar soni bir foizga teng deb hisoblaydi, unda
AMPS tizimiga qaraganda CDMA tizim sig‘imi faqat 15 marta
kattalashadi.
Motorola firmasining ma’lumotlariga asosan E
0
/N
0
=7…
8dB nisbatda va yo‘l qo‘yilgan xatolar takrorlanishi bir foiz
bo‘lganda uch sektorli sotada 60 tagacha aktiv kanallar tashkil
qilish mumkin.
botish darajasi - Kegl cc pechat indd

|
Kegl cc pechat inddBog'liq 6-sinf fizika uzbbotish darajasi
deyiladi. Kemaning yo‘l qo‘yiladigan eng ko‘p botish
darajasi kema korpusida qizil chiziq bilan belgilanadi. Uni
vater chiziq
(gollandcha – «vater» – suv) deyiladi. Kema vater chiziqqacha botganda
siqib chiqarilgan suvning og‘irligi kemaning
suv sig‘imi
deyiladi.
1.
Kemalar qaysi suvda ko‘p yuk ko‘tara oladi, daryo suvidami
yoki dengiz suvidami? Nima uchun?
2. Jismlarning suzish shartlarini aytib bering.
3. Qanday suvda odam cho‘kmaydi?
4. Havo sharlari ko‘tariladigan balandlik chegaralanganmi?
5.
Tuxum toza suvda cho‘kadi, ammo sho‘r suvda suzib yuradi.
Sababini tushuntiring va tajribada tekshirib ko‘ring.
6
*
. Dengiz suviga to‘la botgan holda turgan odam burni chiqib
turgan holda turadi. Odamning zichligi nimaga teng?
•
Arximed haqida afsona. Sirakuza podshosi Giyeron o‘ziga
oltindan toj yasattiradi. Usta yasagan tojning sof oltindan
yasalganligini tekshirishni Arximedga buyuradi. Podsho tojni
sindirmay unda aralashma bor-yo‘qligini tekshirishni uqtiradi.
Buning uchun toj zichligini sof oltin zichligi bilan solishtirish kifoya
edi. Massani tarozida o‘lchanadi. Lekin toj hajmini qanday aniqlash
mumkin? O‘ylay-o‘ylay charchagan Arximed hammomga boradi va
suvli hovuzchaga tushib, suv toshib ketganini ko‘radi va «Evrika!»,
ya’ni «Topdim» deb xitob qilib shu holatda laboratoriyasiga yugurib
ketgan. Topgan usuli 16-mavzudagi 19-rasmda keltirilgan.
28-MAVZU
ISH VA ENERGIYA HAQIDA TUSHUNCHA
Ertalab turib siz maktabga otlansangiz, ota-onangiz «ish»ga boradi.
Maktabdan qaytib kelib, ota-onangizga uy-ro‘zg‘or «ish»larida
qarashasiz. Xo‘sh, «ish» deganda nimani tushunamiz o‘zi? Kundalik
turmushda «ish qilish» deganda, biz «mehnat qilish»ni ko‘zda tutamiz.
Fizikada esa «ish» tushunchasi «mehnat» bilan hamma vaqt mos kela
-
vermaydi.
|
| |
Biror-bir jismni kuch ta’sirida ma’lum bir masofaga

71
Ish = kuch
×
yo‘l.
A
=
F
·
s
bo‘ladi.
A
– ish,
F
– kuch,
s
– yo‘l.
Ish birligi [
A
]
=
1N
·
1 m
=
1 Joul. Qisqacha 1
J yoziladi.
Bu
birlik ingliz olimi
J. Joul
(1818–1889-y.) sharafiga qo‘yilgan.
Agar jismga ta’sir etayotgan kuch yo‘nalishi, ko‘chish bilan o‘zaro
tik bo‘lsa, bunday kuch ish bajarmaydi. Masalan, mashina ustiga
ortilgan yuk o‘z og‘irligi bilan uni bosadi.
Mashina esa bu paytda
yukni ma’lum masofaga olib boradi. Yukning og‘irlik kuchi ko‘chishga
tik yo‘nalganligi uchun ish bajarmaydi. Bunda mashina dvigatelining
tortish kuchi ko‘chish bilan mos tushib ish bajaradi (44-rasm).
43-rasm.
44-rasm.
Mexanik ish formulasiga ko‘ra jismga kuch ta’sir etsa-da, ko‘chish
bo‘lmasa ish bajarilmaydi. Kitob to‘la papkangizni qo‘lingizda ko‘tarib,
ancha vaqt o‘rtog‘ingizni kutib tursangiz
ham mexanik ish bajarmagan
bo‘lasiz. Chunki
s
= 0 bo‘lganligidan
A
=
F
·
0 = 0 chiqadi.
Yuqorida aytganimizdek, «mehnat»ni mexanik ishdan farqlash
lozim. O‘qi tuvchining dars o‘tishi,
vrachning kasalni davolashi, maktab
direkto rining ishlarni boshqarishi mehnat qilishga kiradi.
Hamma
jism lar ham ish bajara oladimi?
oziqlanayotgan paytda o ‘t pufagi va jigaridan birdaniga o ‘t chiqariladi

|
oziqlanayotgan paytda o ‘t pufagi va jigaridan birdaniga o ‘t chiqariladi Pdf ko'rish
|
bet | 118/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotoziqlanayotgan paytda o ‘t pufagi va jigaridan birdaniga o ‘t chiqariladi.
Qushlarning ko‘r ichagiga faqat ximusning bir qismi tushadi. K o‘r ichakka
bakteriyalar ishtirokida oqsillar, y o g ia r va uglevodlar parchalanadi. Sut
emizuvchilar ichagida ko‘zatiladigan harakatlarga o ‘xshash b o iib ,
peristaltik harakat bilan birgalikda ancha jonli-antiperistaltik harakat ham
kuzatiladi. Shu sababli qushlarning ichagida hazm boiayotgan ozuqa
yengillik bilan m e’dasiga qaytarilishi mumkin. Qushlarning ichagi to‘g ‘ri
ichak bilan tugallanadi, to‘g ‘ri ichak kloakaga ochiladi. Kloaka 4 qismdan
iborat b o iib , to‘g ‘ri ichak uning eng katta qismiga ochiladi. Keyingi
qismiga tuxum yoki urug‘ yoilari va siydik y o ila ri ochiladi. Defekatsiya
jarayoni ham sut emizuvchilardagidek yuzaga chiqadi. Qush axlati
tarkibida 74% atrofida suv b oia d i, chunki siydik ham axlat bilan birga
chiqariladi. Gong ustida mochevina oq kristallari b oiadi. Qushlarda
so ‘rilish jarayonlari intensivdir. Ichakning shilliq pardasida juda ko‘p
so ‘rg‘ichlar bor. Ular ko‘ndalang egri-bugri b o iib joylashgan, bu so ‘rilish
jarayonlarining intensiv kechishini ta’minlydi. Y o ‘g ‘on ichaklarida suv va
unda erigan ayrim ohak va mineral moddalar so'riladi. Ichaklarda
kuzatiladigan sekretor va motor jarayonlar sut emizuvchilardagidek
boshqariladi.
0 ‘N
IKKI BARMOQLI ICHAKDA OVQAT HAZMI
Ovqat hazmi kanalining markaziy qismi b o iib ingichka ichaklar
tizimining boshlangich qismi o ‘n ikki barmoqli ichak hisoblanadi va u
yerga tushuvchi oziq moddalar uchta: m e’da osti, o ‘t va ichaklaming hazm
shiralari ta’siriga uchraydi.
0 ‘n ikki barmoqli ichakka oziq moddalar tushmaganida u yerdagi
muhit kuchsiz ishqoriy reaksiyaga ega boiadi. (pH-o‘rtacha 7,2-8,0 teng).
|
| |
SZSh-8 don qurtgichi (umumiy ko‘rinishi)

to‘plamlardan oqsil-vitaminli yem olishda quritgichdan foydalaniladi.
Quritgich temirdan tayyorlangan o‘choq, ko‘tarib tushiruvchi
kurakli tizimi bolgan qurituvchi va sovituvchi nog'oralardan tashkil
topgan. Quritgichda quritish paytida donlar bilan toldiruvchi va ulami
tushiruvchi moslamalar ulanadi.
Quritish jarayoni quyidagi tartibda olib boriladi. H o i donlar
yuklovchi donlarni vindi y o lla ri orqali doira shaklidagi nog ‘ oral arga
y o ‘naltmladi. N og‘orani aylantirish natijasida vintli yolkalardagi
donlar avval yuqoriga kolarilib, keyin pastga tushadi.
Donlarni quiitish uchun gaz, ко‘mix, о‘tin, lekin maxsus
uskunalar b o ls a u vaqtda suyuq yoqilgllardan ham foydalanish
mumkin. Issiqlik yo‘naltiruvchining quritgichga kiruvchi joyida
harorat 150-200° gacha yetadi. Quritgichni ishlab chiqarish kuchi nam
donni namligini 20% dan 14% gacha tushirilsa - 1 soatda 2 tonna
shartli yoqilglni sarflash - 1 soatda 30 kg; kerak b o lg a n elektor
quw ati - 7 kvt. Quritgichda 3 kishi xizmat qiladi.
T a’kidlash joizki, SZPB-2 quritgichining ishlab chiqarish quw ati
juda kam, y a’ni soatiga 2 tonnani tashkil etadi. Bundan tashqari
quritishda donlar ko'plab eziladi. Shu bois k o ‘pgina xo'jaliklar va
korxonalarda mazkur quritgich ishlab chiqarish jarayonidan olib
tashlanmoqda.
M aikur
joylarda
don
SZSB-8
quritgichida
quritilmoqda. Uning ishlab chiqarish quw ati soatiga 8 tonnani tashkil
etadi (39-rasm).
Jismlarning ish bajara olish qobi liyatiga

72
B e r i l g a n:
F o r m u l a s i:
Y e c h i l i s h i:
F
= 50 N
s
= 20 m
A
=
F
·
s
A
= 50 N
·
20 m = 1000 J.
Topish kerak
A
= ?
Javobi: A
= 1000 J.
O‘ylab ko‘ring.
Qaysi hollarda mexanik ish bajarilmoqda?
O‘ylab ko‘ring.
Qaysi hollarda mexanik ish bajarilmoqda?
46-rasm.
7-mashq
1. Massasi 1250 kg bo‘lgan granit plitasini 20 m
balandlikka
ko‘tarishda bajarilgan ishni hisoblang (
Javobi:
245 kJ).
2
*
. Jismga ko‘chish yo‘nalishida 20 N, ko‘chishga tik yo‘nalishda
yuqoridan 10 N kuch ta’sir etmoqda. Bunda jism 10 m ga siljidi.
Bajarilgan ishni hisoblang (
Javobi:
200 J).
3. Massasi 50 kg bo‘lgan bola har qavatining balandligi 2,5 m
bo‘lgan uyning 4-qavatiga chiqdi. Bola bajargan ishni hisoblang.
g
10
deb oling (
Javobi:
3750 J).
4
*
. Aravacha va undagi yuk massasi birgalikda 100 kg. Uni 500 N
kuch ta’sirida 10 m ga siljitildi. Bajarilgan ish nimaga teng? (
Javobi:
5000 J.)
5. 2 kJ, 0,3 mJ, 350 mJ ga teng bo‘lgan ishlarni joullarda ifodalang.
Masala yechish namunasi - Kegl cc pechat indd

|
Kegl cc pechat indd Pdf ko'rish
|
bet | 106/134 | Sana | 28.06.2024 | Hajmi | 1,85 Mb. | | #266146 |
Bog'liq 6-sinf fizika uzbMasala yechish namunasi
Odam ko‘zguga 1 m/s tezlik bilan yaqinlashmoqda. Uning tasviri
ko‘zguga qanday tezlik bilan yaqinlashadi?
B e r i l g a n :
F o r m u l a s i :
Y e c h i l i s h i:
1
= 1
1
2
Odam ko‘zguga qanday tezlikda yaqin-
lashsa, tasvir ham shunday tezlikda
yaqin lashadi.
Demak,
1
=
2
Javobi:
1
.
Topish
kerak
2
= ?
10-mashq
1. Buyum botiq ko‘zgudan 2
F
masofada joylashgan hol uchun tasvir
yasang.
2. Buyum botiq ko‘zgudan 250 sm masofada turibdi. Ko‘zguning
fokus maso fasi 245 sm. Ko‘zgudan tasvirgacha bo‘lgan masofani toping.
(
Javobi:
124 sm)
3. Yassi ko‘zguga nur
burchak ostida tushmoqda. Agar ko‘zguni
burchakka bursak, qaytgan nur qanday burchakka buriladi? (
Javobi:
2
)
4. Ikkita yassi ko‘zgu parallel qo‘yilgan. Ular orasiga buyum
qo‘yilsa, ko‘zgularda nechta tasvir ko‘rinadi? (
Javobi:
2 ta.)
5
*
. Odam o‘z yuzini to‘liq ko‘rishi uchun diametri 5 sm bo‘lgan
qavariq ko‘zguni qancha uzoqlikda tutishi kerak? Ko‘zguning fokus
masofasi 7,5 sm, yuzining uzunligi 20 sm. (
Javobi:
0,45 m.)
6. Jarrohlik operatsiyasi bajarilayotganda, jarroh qo‘lining soyasi,
jarrohlik o‘tkazilayotgan joyga tushmasligi uchun yorug‘lik manbaini
qanday joylashtirish kerak?
7. Agar predmetning soyasi, predmet balandligiga teng bo‘lsa,
Quyosh gorizontga nisbatan qanday joylashgan bo‘ladi?
8. Avtomobil ichida orqani ko‘radigan oyna sifatida qaysi turdagi
ko‘zgudan foydalangan ma’qul? Javobingizni asoslang.
|
| |
II BOBNI YAKUNLASH BO‘YICHA NAZORAT SAVOLLARI

|
II BOBNI YAKUNLASH BO‘YICHA NAZORAT SAVOLLARIBog'liq 6-sinf fizika uzbII BOBNI YAKUNLASH BO‘YICHA NAZORAT SAVOLLARI
1. Quyidagilardan qaysi birining birligi asosiy fizik kattalik hisob lanadi?
A)
Zichlik. B)
Hajm.
C)
Kuch.
D)
Vaqt.
2. 2942 W ga teng bo‘lgan quvvatni ot kuchida ifodalang.
A) 1.
B) 2.
C) 3.
D) 4.
3. Gapni to‘ldiring. «Avtomobilning tortish kuchini aniqlash uchun ...
kerak».
A) ... dvigatel quvvatini uning tezligiga bo‘lish ...
B) ... dvigatel quvvatini uning tezligiga ko‘paytirish ...
C) ... dvigatel quvvatini uning tezligiga qo‘shish ...
D) ... dvigatel quvvatidan uning tezligini ayirish ...
4. Suvli menzurkaga jism tushi
rilganda, bir qismi botgan holda su
zib
yurdi. Bunda suv sathi 20 sm
3
bo‘limdan 120 sm
3
bo‘limga ko‘
tarildi.
Jism massasi nimaga teng?
A) 120 g.
B) 100 g.
C) 40 g.
D) 20 g.
5. Yo‘lovchilar chiqqan avtomo
bil 2 soat harakatlanib, 15 min. dam oldi.
So‘ngra 45 min. hara
katda bo‘ldi. Bunda jami 300 km yo‘l o‘tdi.
O‘rta cha tezlik taxmi nan qancha?
A) 100 km/soat.
B) 100 km/soatdan ko‘p.
C) 100 km/soatdan kam.
D) 30 m/s.
6. 15 kJ necha Joulga teng?
A)
150. B)
1500. C)
15000. D)
150000.
7. Gidravlik press kichik por
shenining yuzi 10 sm
2
. Katta porshenining
yuzi 100 sm
2
. Kichik por shenga 10 N kuch bilan ta’sir ettirilsa, katta
porshendagi kuch qancha bo‘ladi?
A) 1 N. B) 10 N. C) 100 N. D) 1000 N.
8. 1, 2, 3 va 4 idishlarga suv quyilgan. Suvning idish tublariga bergan
bosi mi qaysi javobda no to‘g‘ri berilgan?
|
| |
Ajzalliklari - J. S. Salimov, N. B. Pirmatov

|
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov
|
bet | 111/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovAjzalliklari: Sinxron motorning coscp =1 da ishlay olishi tarmoqning quwat koeffitsientini yaxshilaydi; motoming o‘lchamlari kichiklashadi, chunki sinxron motorning toki shunday quwatli asinxron motornikiga nisbatan kamligi motorning o‘lchamlarini qisqartirishga imkon yaratadi; sinxron motor maksimal momentining kuchlanishga to‘g‘ri mutano- sibligi tufayli mazkur motor kuchlanishning o‘zgarishini kam sezadi; valdagi yuklamaning me’yoriy qiymatlarida qanday bo‘lishidan qat’iy nazar sinxron motorning aylanish chastotasi o'zgarmas bo‘ladi.
Kamchiliklari: konstruksiyasining murakkabligi; ishga tushirishning va aylanish chastotasini rostlashning murakkabligi; qo‘zg‘atish
chulg‘amini o'zgarmas tok bilan ta’minlash uchun qo‘zg‘atgich yoki boshqa qurilmalarning talab etilishi; asinxron motorga nisbatan narxining qimmatligi; cho‘tka-halqa qismining mavjudligi tufayli ishonchlilikning nisbatan kamligi ularning kamchiliklari hisoblanadi.
Sinxron motorlarni ishga tushirish usullari
Sinxron motoming elektromagnit momenti stator va rotor magnit maydonlari ta’sirlashishi natijasida hosil bo‘lib, rotorining va stator magnit maydonining aylanish chastotalari sinxron bo‘lsa, elektromagnit moment o‘zining ishorasiiii o‘zgartirmaydi.
Agarda sinxron motorning stator chulg‘ami bevosita tarmoqqa ulansa, motor ishga tushib keta olmaydi, chunki rotori qo‘zg‘almas bo‘lganda stator magnit maydonining qutblari yarim davrda rotorning bir xil qutblari bilan, davming qolgan yarmida rotorning boshqa qutblari bilan ta’sirlashadi. Buning oqibatda momentning ishorasi o‘zgaradi, hamda rotorning mexanik inersiyasi hisobiga moment rotorni yarim davrda aylantirib yubora olmaydi. Sinxron motorni ishga tushirishning quyidagi usullari mavjud: yordamchi motor vositasida, tok chastotasini o‘zgartirish yo‘li bilan va asinxron usulda ishga tushirish. Bu usullardan eng ko ‘p qo ‘llaniladigani asinxron usulda ishga tushirishdir.
|
| |
Us-ug‘!ik va oziq-ovqat donlarini quritishda harorat

Us-ug‘!ik va oziq-ovqat donlarini quritishda harorat tartibi.
Quritish jarayoni da yuqori sifatli urug‘ va donlarni quritishni
taxminlash quyidagi asosiy sharoitlarga rioya qilinishi kerak:
1. Issiqlik olib yuruvchi haroratni va donlarni qizishini qat’iy
uslilab turisli.
2. Don quritgich kameralarida donlarni qizib ketishiga y o ‘1 qo‘y-
rnasdan quritgiclmi normal o‘tkazish qobihyatini ta ’mini ash.
3. Quritgichlarga normal holda issiqlikni kelishini kuzatib turish.
Donlarni quritish tartibi 25-jadvalda kolsatilgan.
Oftobli havoda quritish Oftobli havoda quritish usulini qollash mamlakatimizni janubiy
tumanlarida yaxshi natija beradi. Shimoliy tumanlarda bunday quritish
usuli uncha samara bermaydi. Ob-havo sharoitlari qulay bolgan
paytiarda bir kunda donning namligini 3-4% gacha pasaytirish
mumkin. Oftobli havoda quritish uchun maxsus asfaltlangan,
betonlangan taxtalar qo'yilgan va loy suvoq qilingan maydonlardan
foydalaniladi.
39-rasm. SZSB-8 don quritgichining umumiy ko‘rinishi: 1-o‘txona ventilyatori; 2-o‘txona; 3-o‘txona quvuri; 4-issiq havo
quvuri; 5-yuklash derazasi; 6-yuklash kamerasi; 7-don kiritish
patiubkasi; 8-quritish barabani; 9-don-ni aralashtiruvchi parrakli
krestovina; 10-bandaj; 11-ishlatilgan havo chiquvchi quvur; 12-
bo‘shatish kamerasi ventilyatori; 13-bo‘shatish elevatori; 14-sovutish
kolonkasi ventilyatori; 15-sovutish kolonkasidan havo chiqarish
quvuri; 16-sovu-tish kolonkasi; 17-nazorat quvuri; 18-sovutish
kolonkasi zatvori; 19-bo‘shatish kamerasi; 20-bo‘shatish kamerasi
zatvori; 21-bo‘shatish elevatorining qabul qiluvchi kovshi; 22-baraban
roliklari; 23-roliklar vali; 24-reduktor; 25-klapan.
Maydonlar ochiq quruq joylarda janubiy qiyaliklarda barpo
qilinadi. Loy-suvoqli maydonlar quyidagicha tayyorlanadi. Yemi
ustki qatlamidan har xil o ‘simliklar olib tashlanadi, xaydaladi va
tekislanadi. So‘ng loy aralashmasini qo‘l bilan qo‘shib yaxshi
aralashtiriladi va qo‘yilgan loyni yer ustiga 4-5 sm qalinlikda surib
chiqiladi va quritiladi. Quritish davomida paydo bo‘lgan yoriqlar yana
loy bilan surib chiqiladi. Maydonning katta-kichikligi ekin turlari va
donlaming qalin joylashishiga bog'liqdir. Donlammg namligiga qarab
10-15 sm qalinlikda yoyib chiqiladi. 10 sm qalinlikda donlar yoyilsa 1
t bug‘doy donini joylashtirish uchun 13 m2, javdarga 17 m2, suliga 22
m2 joy kerak bo‘ladi. Don]arm tez quritish uchun yoyilgan
maydondan ariqchalar olinadi. Har 20-30 daqiqada yog‘ochli kuraklar
bilan donlami aralashtirib turiladi.
Quritilgan donlar don tozalagich mashinalaridan o ‘tkaziladi va
yig‘ib don omboriga j o ‘natiladi. Quritish jarayonida har 2-3 soat
davomida donlami namligi aniqlab turiladi. Namlikni aniqlash uchun
Zamonaviy don omborining ichki ko‘rinishi

tasmali transporteming yuqori qismiga, so‘ng xirmonga uzatiladi. U
yerda don 3 metrgacha balandlikda saqlanadi. Xirmonlar shamollatish
moslamasi
bilan
jihozlangan.
Shamollatish
APE-4
havo
elektrodvigatelli 4 ta ko'chma agregatlar yordamida amalga oshiriladi.
Ushbu maqsad uchun ombor bo‘ylab agregatlar harakati uchun relslar
olnatilgan.
1
Don namligi 16% ga pasaygandan keyin, don qatlami 3 marta-
gacha kolariladi va quritishni tegishli namlikgacha davom ettiriladi.
Hajmi 500 t u ru g lik ombori.
Ombor don yetishtiradigan
tumanlar x o ‘jaliklari uchun m oljallangan bo'lib, 6 balldan yuqori
seysmik joylar bundan mustasnodir. Omborxona donli, don-dukkakli,
moyli ekin donlari va xashaki o ‘tlar u ru glari uchun m o‘ljallangan.
Xirmondan u rug lam i bo* shatish uchun omboming ikki tarafida
maxsus darchalar b o ‘lib, ularga tasmali transporter bunker o‘matiladi.
Urug‘ omborida 21 xirmon bor. Ular ikki qator joylashgan b o lib ,
orqa devori umumiydir. Xirmonlar zichlantirilgan taxtalardan
tayyorlangan to'siqlardan yigllgan. Hamma ustunlar mustahkamligi
uchun xirmonlarni bir vaqtda toldirish va ulami b o ‘shatish ishlari
turli vaqtlarda o ‘tkazilishini hisobga olinib, o ‘zaro boglangandir.
Kemiruvchilardan himoya qilish uchun eshik tagi 500 mm
balandlikkacha temir qoplama bilan yopilgan. Ombomi toldirish
donni tozalash, navlarga ajratish va quritishdan so'ng amalga
oshiriladi. Hajmi o glrligi 750 kg/m3 va namligi 14% u ru g lar qabul
qilinadi. Umumiy urug‘ miqdoiidan 95% yoki 475 t xirmonlarda
to'kma holda qolgan miqdor - 5%, yoki 25 t qoplarda saqlanadi.
U ru g li qoplar balandligi 6 qavatgacha taglikka taxlanadi.
Yormalar raqami - S. Y. Is kamov

Yormalar raqami.
Yormani zararkunandalar bilan zararlanishi
va ularda temir aralashmalar miqdori aniqlanganidan keyin ajratilgan
o ‘rtacha namunaning qismi (1 kg) namunaning qolgan qismiga
qo‘shiladi, yaxshilab aralashtiriladi va tahlil uchun namuna ajratiladi.
Yormaning yirikligi yoki raqamini hamda boshqa aralashmalar
miqdorini aniqlash uchun namunalar olinadi. (g):
po‘sti tozalangan, butun va bo‘lingan no‘xat
100
grchixali mag‘iz, arpali, perlovkali № 1, № 2
va № 3, arpali № 1, tozalashda maydalangan no‘xat50
guruchli, arpali, perlovkali (nedodir)
25
arpa yormasidagi рисЫаг (nedodir)
10
qorakuya miqdorini aniqlash uchun
200
Namunada mineral aralashmalar topiladigan bo‘lsa, unda
qo‘shimcha namuna (400 gr) ajratiladi va ulaming miqdori aniq
lanadi. Har biri 25 gr namunalami bo‘lgich yoki qo‘lda ajratiladi.
Qo'lda namunalami ajratish ayniqsa mannali, makkajo‘xori yoima-
lari va suli yaproqchalari uchun m a’quldir. Yirikli yoki raqami,
uringan mag‘iz va ulami aniqlash uchun ajratilgan namunalar tegishli
standartda belgilangan elaklar to'plamidan o ‘tkazdladi (34-jadval).
Ba’zi
34-jadval
yorma turlari uchun elaklar o ‘lchami
Yorrnaturi
Elak materiali va tesliik razmeri
Grechixa yormasi
Yuqoridagisi
1,6x20
mm
cho'zinchoq
teshikli,
quyidagisi № 08 temir simlik
Yuzasi
tozalangan
no'xat
Diametri 2, 5; 1,5 va 1,0 mm aylana teshikli
Silliqlangan tariq
Diametri 1,5 mm aylana teshikli va № 056 temir simlik
Silliqlangan №
I ,
3,
2, 4, 5
makkajo‘xori
Diametri 4,0; 3,0; 2,5; 2,0; 1,5 mm aylana teshikli
Sholi
Temir simlik, aylana diametri 1,5 mm teshikli
Grechixa yormasini (mag‘izli va o ‘rta shakldagi) tekis satxga
qo‘lda, silkitmasdan elakdagi uzunlik bo‘ylab yo‘nalishda harakat
qilib elanadi. M ag‘izni elashdagi harakat ko'lam i 10 sm, elash vaqti 3
daqiqa, o‘rta shakldagi esa 1 daqiqa davom etadi. Shuningdek, elash
mexanizmlaridan ham foydalanilsa bo‘ladi.
Makkajo‘xori yormasi laboratoriya elash mexanizmida 10 daqiqa
davomida, har daqiqa 180-200 aylanishda elanadi. Elak teshiklari
yorma bilan tiqilib qolmasligi uchun elakka diametri 1 sm, qalinligi
0,3 sm, og'irligi 0,4 g ga bo'lgan 5 ta rezina xalqacha qo‘yiladi.
Boshqa yormalar laboratoriya elash mexanizmida 3 daqiqa davo
mida, har daqiqada 120 aylanishda elanadi. Qayd etilgan sharoitlarni
inobatga olgan holda yormalami qo‘lda elash ham mumkin.
Aiohida elaklarda qolgan qoldiqlar va quyidagi elakka o ‘tganlar
0,01 aniqlikda texnik torozilarda tortiladi va olingan namuna
og‘irligiga nisbatan 0,1 aniqlikda foizda ifodalanadi. Ikki xil elakda
qolgan va undan o‘tgan miqdorga qarab, yormaning yirikligi va uni u
yoki bu raqamga mansubligi DAST ga binoan aniqlanadi.
Misol. 50 g perlovka yonnasini elashda 3,5 mm diametrli elakdan
o ‘tishi va diametri 3,0 mm elakda qolishi 41,2 g yoki 82,4% ni tashkil
etadi. DASTga binoan bu yorma 1 raqamiga taalluqli, chunki ikki xil
elakdan yormani o'tishi va qolishi har bir elakda kamida 80% bo‘lishi
kerak (35-jadval).
35-jadval
|
Oszlashtirish uchun savollar

birlamchi tozalash uchun xonalax m o‘ljallangan, donni ikkilamchi
tozalash uchun shuningdek qop, idish, inventar va chiqitlarni
to ‘plashga xonalar mavjud.
Omborga keltirilgan don avtomashinadan qabul bunkeriga
to'kiladi, keyin TIJ-2xlO cho‘michlari orqali yuqoriga ko‘tariladi va
don tozalash to ‘g ‘ri xirmonga y o ‘naltiriladi. Don tozalangandan keyin
tasmali transporteming yuqori qismi yordamida xirmonga o'tkaziladi.
Transporterdan u ko'chma bo‘shatish aravachasi yordamida xirmonga
y o ‘naltiriladi. Hozirgi kunda ko‘pgina xorijiy mamlakatlarda
zamonaviy tipdagi don omborlari qurilmoqda. Ularda avtomashinada
keltirilgan don traktorlarga tirkaluvchi maxsus uskunalar yordamida
bevosita xirmonga bo‘shatiladi (40-rasm).
Xirmonlami bo‘shatish quyidagi tarzda amalga oshiriladi. Don
xirmondan tamov orqali tasmali transporteming pastki qismiga
uzatiladi, va cho'michlar yordamida u yoki bu tarafga y o ‘naltiriladi.
Shuningdek transporter ishlamasa, tusliirish yoki ortish qo‘l
aravachalari yoki ko‘chma shnek yordamida amalga oshiriladi.
40-rasm.
Kinetik energiya - Kegl cc pechat indd

74
potensial energiyaga ega bo‘lsa, tezlikka ega bo‘lganligi
tufayli kinetik
energiyaga ham ega bo‘ladi.
Tabiatda energiyaning ko‘pgina turlari mav
jud.
Issiqlik energiyasi,
elektr energiyasi, yadro energiyasi, quyosh energiyasi
va h.k.
Avtomobil, samolyot,
katta kemalarni yurgi
zishda benzin, kerosin,
dizel yonilg‘isi deb ata
luvchi neft mahsulotlari dvigatellarda yoqilib,
issiqlik energiyasi hosil qilinadi. So‘ngra
issiqlik energiyasi mexanik
ishga aylanadi. Xuddi shunday, elektr stansiyalarda suvning mexanik
energiyasi yoki yoqilg‘i yonishi tufayli hosil qilingan issiqlik energiyasi
elektr energiyasiga aylantiriladi. Sanoatda, maishiy xizmatda elektr
energiyasi boshqa turdagi energiyaga yoki ishga aylanadi.
Insonlar va hayvonlar ham faoliyat ko‘rsatishlari uchun
energiya
sarflaydilar. Ular bu energiyani iste’mol qiladigan oziqalaridan oladilar.
Har kuni katta yoshli kishilarga 15
000
000 J, maktab yoshidagi
bolalarga (11–15 yosh) – 12 000 000 J energiya kerak bo‘ladi.
Aynan bir xil ishni bajarish uchun turlicha vaqt kerak bo‘lishi
mumkin. Masalan, 10
000 ta g‘ishtni 100 m ga tashish uchun ikki
kishi kuni bilan ishlashi kerak bo‘lsa, mashinada bu ishni bir necha
minutlarda bajarish mumkin. Ishning tez
yoki sekin bajarilishini
ko‘rsatadigan kattalik sifatida
Urug‘!ik donlami don quritgichlarda quritish haroratining

1 0 0 ( а —
в)
(
100
- б )
bu yerda:
X - donning quritilgandan keyingi og‘irligi, %;
A - donning quritishgacha b o lg a n namligi,
%;
В - donning quritgandan keyingi namligi, %.
Misol uchun, quritgichda 200 t don quritildi. Namlik quritilgunga
qadar 20%, quritilgandan keyin 14% b o ld i, boshqacha qilib aytganda,
namlik
6%
kamaydi. Bu kolsatkichlam i formulaga qo‘yadigan
bo lsak, quyidagicha natija chiqadi:
_ 100 (2 0 -1 4 ) _ 100-6 _
~ (100 — 14) ~
86
Buni og‘irlikda kolsatadigan bo lsak, quyidagicha boladi, y a’ni:
94 t
100
Misoldan k o lin ib turibdiki, don og‘irligi bo‘yicha kamayish foizi
namlikni kamayish foiziga nisbatan ko‘proq. Bunday foizdagi farqni
quyidagicha tushuntirish mumkin: ya’ni don oglrligi quritilgandan
so‘ng buglanish hisobiga kamayadi, ammo quruq don to‘plash
saqlanib qoladi.
Misolimizda 200 t don to'plami o ‘zida 200~20 =40 t
100
nam saqlagan, quruq don to‘plami 200-40=160 t ni tashkil qilgan.
Qimtilgandan keyin donda, ya’ni 160 t 86 foiz don to ‘pIamini
umumiy oglrligini quruq don orqali aniqlash mumkin, ya’ni 160 t 86
foiz umumiy oglrlikka teng. Demak, don quritilgandan keyin 160-
100/86=186,06 t ga teng bo ladi, bu yerda don to‘plamidagi nam
oglrligi 186,06-160=26,06 t,ga teng yoki quritilishgacha b o lg an
namlik miqdori 40-26,06=13,94 t b o lib , 6,97 foizni tashkil etadi
(13,94-100/200=6,97foiz).
Jihoz va m ateriallar: quritish javoni, texnik torozi, kalkulyator,
millimetrli qog‘oz, byukslar.
Arximed kuchi - Kegl cc pechat indd

69
Soddalik uchun suyuqlikka botirilgan jismni kub shaklida deb
qaraylik (41-rasm). Jismning ostki va ustki qismlari turli chuqurlikda
bo‘lganligidan, ularga ta’sir etuvchi gidrostatik bosimlar ham turlicha
bo‘ladi. Chizmadan ko‘rinadiki,
h
2
h
1
.
Shu sababli bosimlar farqi
yuqoriga yo‘nalgan
p
=
p
2
p
1
=
s
g
(
h
2
h
1
). Jism yuzasi
S
ni hisobga
olsak,
F
A
=
pS
=
s
V
jism
·
g
chiqadi.
Shunday qilib jismlarning suzish shartlarini topish mumkin.
1. Agar Arximed kuchi jism og‘irligidan katta bo‘lsa, jism
suyuqlikda qisman botgan holda suzib yuradi.
F
A
>
mg.
2. Agar Arximed kuchi jism og‘irligiga teng bo‘lsa, jism suyuqlik
ichidagi istalgan joyda muallaq holda qo ladi.
F
A
=
mg.
3. Agar Arximed kuchi jism og‘irligidan kichik bo‘lsa, jism
suyuqlikda cho‘kadi.
F
A
<
mg
42-rasm.
41- rasm.
h
1
p
1
h
2
p
2
Arximed
kuchi gazlarda, ya’ni havoda ham namoyon bo‘ladi.
Bunda Arximed kuchi formulasidagi
s
o‘rniga
havo
qo‘yiladi. Havo
sharlari, aerostat, diri
jabl deb ataluvchi
uchuvchi jismlar Arximed
kuchi tufayli havoga ko‘tariladi (42-rasm). Bu shar
larning ichi havodan
yengil bo‘lgan gaz
lar –
vodorod
yoki
geliy
gazlari bilan to‘ldiriladi.
Normal bosimda 1
m
3
vodorodning og‘irligi 0,9
N, geliyniki 1,8 N,
havoning og‘irligi esa 13 N keladi. Demak, 1 m
3
geliy
qamalgan havo
shariga havo tomonidan 13
N ko‘taruvchi kuch ta’sir etsa, sharning
ko‘taruvchi kuchi 13
N
1,8 N = 11,2 N bo‘ladi. Ho zirgi kunda havo
sharlarining pastki qismi ochiq bo‘lib,
uning ichidagi havo maxsus
yoqilg‘i yordamida qizdirib turiladi. Bunda qizigan havoning zichligi,
sovuq havonikiga nisbatan kichik bo‘lishi e’tiborga olinadi. Dengiz va
okeanlardagi ulkan kemalar ham Arximed kuchi tufayli suzadi.
Kemalarning korpusi po‘lat taxtalardan, qayiqlarniki yog‘och
taxtalardan yasaladi. Taxtalar o‘zaro orasidan suv o‘tmaydigan
qilib
materiallar bilan biriktiriladi. Kemaning suvga botadigan chuqurligi
Kuliiligi - S. Y. Is kamov

hisoblanadi. Perlovka va arpa yormalarida namunani (10 g) lupa
yordamida ko‘zdan kechirishda aniqlanadi. Perlovka yormasida
nedodir miqdori marganes oksidi aralashmasi yordamida aniqlanadi.
Yorma namunasi (10 gr) о‘rtacha namunadan ajratiladi va u temir
elakka joylanadi, uni 2% marganes oksidi aralashmali idishga 1
daqiqaga botiriladi. Keyin yormani o‘sha elakda 5 daqiqa davomida
suv ostida yuviladi. Yuvilgandan keyin yorma filtr qog'ozida quritilib,
oynaga qo‘yiladi va qorayib qolgan mag'izda yaqqol k o ‘zga
tashlanadigan shaffofli nedodir ajratiladi. Ajratilgan nedodir va
sog‘lom yorma 0,01 aniqlikda tortiladi va nedodir miqdori ishlov
berilgandan keyin yorma namunasi og‘irligiga nisbatan foizda
ifodalanadi.
Misol. Nedodir og'irligi 0,25, ishlov berilgan sog‘lom yorma
oe'irligi 10,45 gr, barcha yormaning og‘irligi 10,70 g. Bu yerda nedo
dir foizi: 0,25x100/10,7=2,33% ga teng.
Jihoz va materiallar: oyna, qoshiqcha, yupqa yog‘och
taxtachalar, xokandozcha, pinsetlar, bo‘lgich, analitik va texnik
torozilar, chinni idishchalar, elaklar to ‘plami, 5-10 kattaiikda
ko‘rsatuvchi lupa, stol yoki silliq satxli enlik taxta, shpatellar,
yormalar namunasi, yormalar standarti.
Tariq va sholi shaffofligini aniqlash

teshigi sholi va tariq donlarining yirikligiga bog‘liqdir.
Shaffoflikni Gorodeskiy tozalagichida aniqlashni amalga oshirish
mumkin. Ushbu moslama korpusi to‘rt qirrali yog‘ochdan iborat
bo‘lib, unda aylana uya va ishqalagichdan do‘ng yoki yassi shaklli va
yuqorisida dastalik tashkil topgan. Uya ishqalagich rezina bilan
qoplangan. Tariq (2,5 gr) yoki sholi (5 gr) namunasini ishqalagich
uyasiga joylanadi, unga ishqalagichni qo‘yib, dastani bosish va
aylantirish bilan, yarim aylana va qaytish harakatlari bilan don po'sti
shilinadi. Shunday 40-60 marta harakatdan keyin uyadagi mahsulot
elakka to‘kiladi (elak o‘lchami yuqorida qayd etilgan) va shaffoflar
elanadi. Po'sti shilinmagan donlar terib olinadi va yana qaytadan
ishqalagichda ishqalanadi. Birinchi namunani po‘sti shilinganidan
keyin ikkinchisi tozalaniladi va shaffofli yoni о‘rtacha miqdori foizda
hisoblab chiqiladi. Tariqda shaffoflik miqdori 5 dan 35% gacha,
ammo ko‘p hollarda 18 dan 25% orasida o‘zgaradi. Donli
aralashmalar bilan birgahkdagi og‘irligidan shafFofligi 18% va toza
mag‘zi 76% miqdorida bo'lganda tanqnmg bazis sifati hisoblanadi.
Sulining shaffofligini aniqlash.
Suli shaffofligi qo‘lda, mag‘zini
gul shaffoflaridan siqib chiqarib aniqlanadi. Suli donini ariqchasini
yuqoriga qaratib chap qo‘lning ko‘rsatkich barmog‘iga qo‘yiladi va
bosh barmoqning timog‘i bilan murtak tarafidan eziladi. Shaffof
orasida mag‘iz ko'rinishi bilan pinset bilan olib uni stakanga
qo‘yiladi. Ikkala namuna ishlov berilgan donlar dan ajratilgan
shaffoflar tortiladi (har bir namuna aiohida). Shaffoflar miqdori, ikki
о‘rtacha aniqlashning natijasi singari foizda ifodalanadi.
Sulining shaffofligi 18-48% oralig‘ida bo‘ladi. Elakda (teshik
kattaligi 1,8x20 mm) qolgan sulida 65% toza mag‘iz mavjud
donlarning bazis sifati hisoblanadi; shaffoflari - 27%; mayda sulida
(1,8x20 mm teshikli elakdan o‘tkazilgan) 5%.
‘zlashtirish uchun savoltar

Shaffoflikni aniqlash uchun o ‘rtacha namunadan bo'lgich yoki
qo‘lda suli, grechixa va sholi donidan 50 gr tariqdan 26 gr namuna
ajratiladi. So‘ngra namunachadan begona va don aralashmalari, undan
tashqari suli namunasidan mayda donlar (1,8x20 mm teshikli elakdan
o ‘tgan) olib tashlanadi qolgan donlar aralashtiriladi va butun
donlardan ikki namuna olinadi: grechixa va tariq uchun 2,5 gr suli va
sholi uchun 5 grammdan.
Shaffoflikni aniqlash donlardagi shafFofhi qo'lda po‘st tozalagich
yordamida olish bilan aniqlanadi. Donlardan olingan shaffoflar 0,01
aniqlikda texnik torozilarda tortiladi va shaffoflar miqdorini foizda
hisoblab chiqiladi. Don shaffofligiga ikki aniqlashning o‘rtacha
arifmetik natijasi olinadi. Ikki paralel aniqlash o ‘rtasidagi farq 1
foizdan oshmasligi kerak.
Grechixa shaffofligini aniqlash. Grechixaning shaffofligi faqat
qo‘lda aniqlanadi. Shunda har biri 2,5 gr bo‘lgan ikki grechixa
namunasini navbat bilan chinni idishchaga joylab, donlami
maydalashiga yo‘l qo‘ymasdan, cho‘p bilan shaffoflar ajratiladi.
Shaffof yaxshi ajratilishi uchun cho‘p yupqa temir to‘r bilan
o ‘matiladi. Xuddi shunday to‘rni idishcha tubiga qo‘yiladi. Cho‘p
bilan 40-60 marta harakat qilingandan keyin idishchadagi mahsulotni
cho‘zinchoq 2,2x20 yoki 1,8x20 mm kattalikdagi teshikli labora
toriya elagiga to'kiladi va shaffoflar elab olinadi. Agarda elakda pocsti
tozalanmagan don uchrab qolsa, unda ular tozalanganlardan ajratib
olinib, yana idishchaga joylanadi va tozalashni shaffof to ‘liq
ajraguncha qaytariladi. Shaffoflami qo‘lda aniqlashni laboratoriya
elagida amalga oshirish mumkin. Shu maqsadda uzunchoq 1,2x20 mm
teshikli elak olinadi, uni tubi yuqoriga qaratib stolga qo‘yiladi, unga
don namunasi joylanadi va donni barmoq bilan bosib shaffof
ajratiladi. Ajratilagan shaffoflar (har bir namuna bo‘yicha) torti-ladi,
o ‘rtacha arifmetik natija hisoblanadi va olingan namuna og‘irligiga
nisbatan u foizda ifodalanadi. Topilgan kattalik grechixa shaffofligi
ko'rsatkichi hisoblanadi. Aralashma bilan birga don og‘irhgidan
shaffoflar 22% va toza mag‘izi miqdori 75% li grechixaning bazis
sifati hisoblanadi.
Ombor zararkunandalari bilan zararlanish

|
Ombor zararkunandalari bilan zararlanishBog'liq KitobOmbor zararkunandalari bilan zararlanish.
B olgich qo‘1-
lamasdan о ‘rtacha namunadan tahlil uchun 1 kg oglrlikda yorma
namunasi ajratiladi. Ajratilgan namunadagi zararkunandalar (tiriklari)
miqdori yormaning zararlanishini ta’riflaydi. DASTga binoan
yormalarni zararkunandalar bilan zararlanishiga ruxsat etilmaydi.
Ajratilgan namuna yorma turiga qarab yoki uzunchoq teshikli
elakdan olkaziladi. Q o ld a elashda 2 daqiqa davomida har daqiqaga
120, mexanizatsiya usulida 150 aylana harakat qilinadi. Elash
qismlarga b o lib uch bor olkaziladi: grechixah, maydalanmagan suli,
«Gerkules» suli yaproqchalari, sholi, № 1 va № 2 perlovkali, № 1 va
№ 2 poltava bug'doyi va yuzasi tozalangan no‘xat diametri 2,5 va 1,5
mm aylana teshikli elaklarda; perlovka № 3 va № 4, poltava
bug'doyining № 3 va № 4, tariq, arpali № 1 va № 2, makkajo‘xori №
1 va № 2, maydalangan suli, maydalangan sholi, maydalangan tariq,
yuzasi tozalanib, maydalangan no‘xat uzunchoq teshikli (1,2x20 mm)
va diametri 1 mm teshikli elaklardan; perlovka, bug‘doyli «Artek»,
arpali № 3, makkajo‘xori № 3 va manna yormasini uyachalari razmeri
0,8 ga 0,63 mm sim elaklardan olkaziladi. Har bir elakdan qolgan va
olganlam i oynaga (qora yoki oq) olkaziladi, miqdori sanaladi va
zararkunanda turlari aniqlanadi.
Yormani boshqa zararkunandalar bilan zararlanishi.
Uni
elakdan o‘tkazmasdan aniqlanadi. Bir kilogramm yorma qora qog‘oz
bilan qoplangan stolga yoyiladi va zararkunandalar bo‘yicha sonini
aniqlash uchun sanaladi.
Temir aralashmalar miqdori.
Zararkunandalar aniqlanganidan
keyin shu namunadan temir aralashmalami aniqlash uchun ham
foydalaniladi. Shuning uchun elakdan o lg a n va unda qolgan qoldiqlar
qo‘shiladi va yaxshilab aralashtiriladi. Tahlil xuddi unda temir
aralashmalarini aniqlash singari usulda olkaziladi.
|
| |
Nеyromеdiatorlar va sinaptik o‘tkazishlar

14.2. Nеyromеdiatorlar va sinaptik o‘tkazishlar Nеyromеdiatorlar (nеyroaminlar, nеyrotransmittеrlar) – bir nеy-
rondan ikkinchi nеyronga yoki boshqa to‘qimalarga sinapslar orqali
nеrv impulslari o‘tkazilishini ta’minlovchi gormonlar. Nеyromеdiatorlar
prеsinaptik mеmbranadagi vеzikulalarda to‘planadi va qo‘zg‘alish payti-
da sinaptik yoriqqa tushadi. So‘ngra ular postsinaptik mеmbranada joy-
lashgan maxsus rеsеptorlar orqali qabul qilib olinadi. Buning natijasida
prеsinaptik nеyronda joylashgan nеrv impulsi postsinaptik nеyronga uza-
tiladi.
Nеrv impulslarini o‘tkazishda ishtirok etuvchi har qanday gormon yoki
mеdiatorni nеyromеdiator dеb atash mumkin. Ularning yaqqol namoyan-
dalari – bular asеtilxolin, sеrotonin, dofamin, noradrеnalin, gistamin.
Shuningdеk, quyidagi aminokislotalar ham nеyromеdiator rolini o‘ynaydi:
GAYoK, glutamin kislotasi, glisin, asparagin kislotasi.
Endi nеyronal o‘tkazishda alohida ahamiyatga ega bo‘lgan nеyromеdia-
torlar bilan tani shib chiqamiz.
1. Asеtilxolin –nеrv impulslarini o‘tkazishda ishtirok etuvchi o‘ta
muhim nеyromеdiator. Asеtilxolin organizmda xolin-asеtiltransfеraza
fеrmеnti ta’siri ostida xolindan sintеz bo‘ladi. Asеtilxolin kognitiv funk-
siyalarni ta’minlashda juda katta ahamiyatga ega. Uning yеtishmasligi
ma’lumotlarni qabul qilish va esda saqlab qolishga jiddiy ziyon yеtkaza-
di. Shu bilan birga har doim kitob (gazеta va jurnallar) mutolaa qilish na-
faqat asеtilxolin sarf lanishi, balki uning sintеz qilinishini jadallashtiradi
va xotirani mustahkamlaydi. Shuning uchun ham mutaxassislar orasida
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 452 —
“Asеtilxolin – bilim mеdiatori” dеgan aforizm yuradi. Nеyronlarda asеtil-
xolin yеtishmasligi Alsxaymеr kasalligi rivojlanishiga turtki bo‘ladi.
• “xendover” boshlanishi haqida qaror va dasturni ishga 
tushirish;
•

448
bir necha AUlar inkor qila olsa, u holda keng uzatishli uzatish
xabarlarini barcha AUlar qo‘llab-quvvatlashi kerak. MBS xa-
balarni AU “uyqu” va “kutish” rejimlarida ham qabul qila olish
muhim hisoblanadi.
Guruhli MBS rejimida bir necha TSlar maxsus guruhni zonani
(hududni) tashkil qiladi, uning barcha TSlariga MBS zonasi ning
identifikatori beriladi. MBS zonasidagi barcha TS va AUlar yago-
na CID dan foydalanadi va barcha TSlar bir chastota kanalida
MBS xabarlarni sinxron translyatsiya qiladi (LTEdan SFN bir
chastotali tarmoqlarga o‘xshash). Bir saytli MBS rejimida MBS
servisni olish uchun AU TSda ro‘yxatdan o‘tkazilishi kerak. Gu-
ruhli MBS rejimida esa bunday ro‘yxatdan o‘tkazish talab qilin-
maydi. Bundan tashqari AU MBS zonasidagi hech bir TSda
ro‘yxatdan o‘tkazilmasligi mumkin va bunda bu servisni olishi
mumkin. Bunda AU tarmoqda bu servisni oluvchi sifatida ro‘y-
xatdan o‘tkazilishi yetarli bo‘ladi. AU haqidagi axborot tarmoq
infratuzilmasi orqali tayanch stansiyalarga uzatiladi. Bunda MBS
xizmatlarni oluvchini ro‘yxatdan o‘tkazish tarmoq darajasida
amalga oshiriladi.
-MAVZU
JISMLARNING MASSA MARKAZI

85
Shunga o‘xshash tajribalar yordamida aniqlanishicha,
turli geometrik
shaklga ega bo‘lgan jismlarning massa markazlari quyidagicha bo‘lar
ekan:
Bir jinsli jismlarning
(masalan,
shar, sfera, doira va shu
kabilarning)
massa markazlari ularning geometrik markazlari
bilan ustma-ust tushadi
(50-rasm).
Doira
To‘rtburchak
Parallelogramm
Halqa
Kub
50-rasm.
51-rasm.
Agar jismlar
ixtiyoriy yassi shaklga ega
bo‘lsa, uning massa markazini ikki nuq
tasidan
osish
usuli bilan aniqlash mum
kin. Bunda
massa markazi
A
va
B
nuqtalardan o‘tgan
vertikal chiziqlar kesishgan nuq
tada bo‘ladi
(51-rasm).
Jismlarni massa markazidan o‘tgan o‘qqa
osib qo‘yilsa,
u muvozanatda uzoq muddat
davomida qoladi. Agar jism muvozanatda bo‘lsa, unga ta’sir qilayot
gan
barcha kuchlarning yig‘indisi nolga teng bo‘ladi.