Birinchidan tarafdorlari - 1. Agressiv xulq va uning namoyon bo’lishi Agressiv xulq-atvorning o‘smir yoshga tasiri

|
1. Agressiv xulq va uning namoyon bo’lishi Agressiv xulq-atvorning o‘smir yoshga tasiri
|
bet | 4/6 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 39,88 Kb. | | #121788 |
Bog'liq 1 Agressiv xulq va uning namoyon bo’lishi Agressiv xulq atvorniBirinchidan tarafdorlari yondashuv tajovuzkorlikning namoyon bo'lishiga sezilarli ta'sir ko'rsatadigan tashqi omillar ta'sirini aniqlashga intiladi. Bu erda inson atrof-muhitining salbiy omillari, masalan, shovqin, suv ifloslanishi, havo, haroratning o'zgarishi, odamlarning katta miqdori, shaxsiy makonga tajovuz qilish va hokazolar haqida gapiriladi. Spirtli ichimliklar va giyohvandlik rolini aniqlash masalalarida ushbu tendentsiyani tadqiq qilishda aniq o'rin egallaydi.
Olimlar tadqiqotida inson muhitining tajovuziga ta'sir ko'rsatish xususiyatlarini o'rganish bilan muayyan joy mavjud. R. Baron, D. Zilmann, J. Carlsmith, C. Müller va boshqalar asarlarning vakuumda hech qachon tajovuz qilmasligi va uning mavjudligi asosan uning paydo bo'lishi va ta'sirlanishini keltirib chiqaradigan tabiiy muhitning muayyan jihatlari uning ko'rinishlarining shakli va yo'nalishi bo'yicha.
Bunday stresslar orasida ular shovqin, issiqlik, havo ifloslanishi va boshqalarni o'z ichiga olgan jismoniy, shuningdek, hududiy aralashuvlar, shaxsiy maydonni buzilishi, odamlarning yuqori zichligi bilan ajralib turadi.
Shu bilan birga, laboratoriya tajribalari, shuningdek, ko'pgina ijtimoiy kuzatishlar bu streslar har doim ham bir xil ta'sirga ega emasligini ko'rsatadi. Natijada g'arb olimlari quyidagi xulosalarga keladilar:
ekologik stresslar to'g'ridan-to'g'ri tajovuzkorlik darajasini oshirmaydi;
ular quyidagi holatlarda ta'sir qilishlari mumkin: a) bu qadar hayajonlangan shaxs oldindan go'yo hujumga moyil bo'lgan bo'lsa; b) shaxsning olingan axborotni etarli darajada qayta ishlash qobiliyati buzilgan bo'lsa, v) joriy xatti-harakatlar to'xtatiladi;
jismoniy streslar dushmanlik darajasini faqat ma'lum bir chegaraga ko'taradi, undan so'ng u tez-tez pasayadi, chunki uning o'rnini bosuvchi instrumental operatsiyalar stressor ta'sirining salbiy ta'sirini yo'q qiladi.
Hatto kam o'rganilgan, bu hududiy aralashuvni, shaxsiy maydonni buzilishi va aholi zichligi yuqori bo'lgan shaxslararo stresserlarning tajovuziga ta'sir qilish masalasi.
Bu masala bo'yicha hali ko'p sonli ishlar mavjud va mavjud bo'lgan holatlarda, tajovuz va bu omillar o'rtasidagi bevosita aloqani o'rnatish g'oyatda qiyinchilik tug'diradi.
Bir qator tashqi omillarni agressiv namoyon qilish bilan bog'lash istagi bilan G'arb tadqiqotchilari alkogol va giyohvand moddalarni iste'mol qilish oqibatlarini o'rganishga kirishadilar.
Asosan amerikaliklar, shuningdek, G'arbiy Evropadagi qator olimlar qatorida marixuana, barbituratlar, amfetamin va kokainning ba'zi xususiyatlarini aniqladilar. Alkogolning salbiy ta'sirini, ayniqsa, shaxsning tajovuzkor xatti-harakatiga ta'sirini aniqlash uchun ko'proq ehtiyotkorlik bilan ko'rib chiqildi. Bu inson tanasi va dorilargacha bo'lgan ta'sirni hisobga oladi.
Ko'pgina tajribalar natijalariga ko'ra, zamonaviy tadqiqotchilar sub'ektlar o'zaro ta'sir o'tkazishga majbur bo'ladigan turli xil ekologik signallarning agressiv harakatlari paydo bo'lishida katta rol o'ynaydi. Aksariyat hollarda ular mavjud bo'lgan ijtimoiy atrof-muhit, vositachilik qiluvchi omilning ahamiyatini va ahamiyatini oshiradi va ular bilan jismoniy shaxslar bilan muloqot qilish ularni agressiv harakatlarni rag'batlantiradi (yoki cheklaydi).
Ichki omillarning agressiv namoyon bo'lishiga ta'siri o'rganiladigan ikkinchi yo'nalish doirasida P. Bell, E. Donnerstein, E.O. Neil, R. Rogers va boshqalar kabi olimlar, shaxsning irqiga katta e'tibor berishadi.
Irqiy qarama-qarshiliklarning keskin o'sishi AQSh olimlarining irqiy xususiyatlarning agressiv namoyon bo'lishiga ta'sirini faol o'rganishga olib keldi.
Agressivlik darajasini va uning namoyon bo'lish xususiyatlarini ta'sir qiluvchi ichki omillar orasida olimlar genetik sababni aniqlaydilar. Alfimova M.V. va Trubnikov V.I. ikkilamchi va oilaviy tadqiqotlar genetik omillar tufayli agressivlikdagi individual farqlarning deyarli (deyarli 50%) ekanligini ko'rsatishi mumkin. Ayrim psixologik xususiyatlardagi farqlarga ta'sir qiluvchi genlar turli xil tajovuzkor xatti-harakatlar va muayyan temperament belgilari uchun umumiydir (emotsionallik va impulsivlik).
Ushbu mualliflarning fikriga ko'ra, turli xromosoma anomalili bo'lgan shaxslarda agressivlikning ko'payishi ko'p hollarda umumiy maladaptatsiya sindromining bir qismi bo'lib, uning shakllanishida psixologik omillar sezilarli hissa qo'shadi.
Aksariyat zamonaviy psixologlar agressiv xulq-atvor sabablarining ko'plab tadqiqotlariga qaramasdan, agressiya sabablarining eng maqbul tushuntirishlaridan biri sifatida ijtimoiy o'rganish nazariyasini ajratish uchun o'rinli deb hisoblashadi. Zamonaviy psixologiyada bu nazariya irsiyatning muayyan rolini va sotsializm jarayonining ta'sirini nazarda tutadi. Ushbu muammoni hal qiladigan mualliflar ma'lum bir madaniy muhitda, oilaviy urf-odatlarda va ota-onalarning farzandlariga bo'lgan munosabatining hissiy rivojlanishida bolalarni tug'ilishning dastlabki tajribasiga muhim ahamiyat berishadi.
M. Mead, ibtidoiy jamoalarni o'rganishida, bolaning qattiq tarbiya, tez-tez jazo, bolalarning bir-biriga nisbatan dushmanligi, kattalarga nisbatan hukmni keltirib chiqarmasligi, tashvish, shubha, kuchli agressivlik, xudbinlik va shafqatsizlik.
Keng ko'lamli so'rov o'tkazib, Eron zolim va g'azablangan bolalarning xususiyatlarini ochib berdi. Bunday bolalar, odatda, o'z farzandlariga nisbatan tajovuzkor bo'lishlari mumkinligi qayd etildi.
AABodalevning fikriga ko'ra, boshqa odamning bolasini baholash va uning harakati bola uchun obro'li bo'lgan kattalarning bahosini oddiy takrorlashdir. Bu yerda ota-onalar bolalarning solishtirishlari va ularning xatti-harakatlarini shakllantirish standartidir.
Tadqiqot natijalariga ko'ra, agressiyaning rivojlanishiga ikki asosiy omil ta'sir
1. Hyperopicum / hipopekum. Kuzatuv va bolalarni parvarish qilishning etarli emasligi (gipoprotektsiya turi) ko'pincha tajovuzkor harakatlarning rivojlanishiga olib keladi. Shuni ta'kidlash kerakki, ota-onaning yoshi ota-ona tarbiyasini tanlashga ta'sir qiladi. Ko'pincha, hipooper yosh (yoki juda yosh) ota-onalarning yagona oilasida joylashgan. Bolalar, bunday ota-onalar boshqa bolalarga qaraganda tez-tez maktab rahbariyatining tajovuzkor xatti-harakatlari (tengdoshlar bilan jang qilish, epizodik yoki tizimli vandalizm) uchun e'tiborga olishadi.
Gipertenziya hodisasi odatda bolaning ota-onalarning talablariga nisbatan kelishmovchilik bilan kechadi, bu esa bolalar agressivligini rivojlantirishning yana bir qo'shimcha omili.
2. Bolaning guvohi bo'lgan bolaning yoki oila a'zosining jismoniy, psixologik yoki jinsiy suiiste'mol qilinishi. Bunday holda bolaning tajovuzkor xatti-harakati psixologik muhofaza qilish mexanizmi yoki o'qish natijasi bo'lishi mumkin (ota-ona modelining nusxasini).
3. Birodarlarning salbiy ta'siri (rad etish, raqobat, rashk va shafqatsizlik). Felson (1983) ma'lumotlariga ko'ra, bolalar bir-birodaru opa-singilga nisbatan ko'proq tajovuzkorlik qiladilar, ular bilan muloqotda bo'lgan ko'plab bolalardan ko'ra. Patterson (Patterson, 1984), tajovuzkor bolalarning birodaru opa-singillari agressiv bo'lmagan bolalarning birodaru opa-singlisiga qaraganda qarshi hujumga ko'proq javob berishi mumkinligini aniqladi.
4. Onadan mahrum etish tajovuzkor xatti-harakatlarning shakllanishi omili sifatida ham ko'rib chiqilishi mumkin. Ota-ona mehrini, sevgini, g'amxo'rligini kuchaytirishga g'amxo'rlik dushmanlik hissi rivojlanishiga olib keladi. Bunday bolaning xatti-harakatlari agressivdir, ammo bu tajovuzkorlik himoya va norozilikdir.
5. Oilaviy an'analarning mavjudligi bolaning agressivligiga olib kelishi mumkin. Biz ta'limning buzilgan modellari, ota-onalarning o'ziga xos xatti-harakatlari va ushbu sifatlarni (ta'lim modellari) ishlab chiqarish haqida gapiradigan bo'lsak, bu yagona haqiqatdir. Aslida, bolaning ijtimoiy izolyatsiyasi haqida savol tug'iladi, bu esa, o'z navbatida, dunyoning tasvirini deformatsiyaga, shaxsiy shaxsiyat xususiyatlarini buzilishiga va norozilik munosabati kabi tajovuzga olib keladi.
6. Tugallanmagan oilalar. Gotting (Geotting, 1989) ma'lumotlariga ko'ra, balog'atga etmagan bolalarni qotillar ko'pincha yolg'iz bo'lmagan oilalardan keladi.
|
| |