BOLANING KO'NGLI PODSHO - Adabiyot so'z san'ati uvchi! -~ ildan boshlab «Adabiyot»

BOLANING KO'NGLI PODSHO («Bolalih> qissasidan)
...Ko'cha bugunjonlangan. Bo'zchilar tandaI yoyib, ipni ko'k bo'yoqqa bo'yaydilar, bir tomoni dag'al, qilli, g'o'laday og'ir asbobni tanda ustidan yuritib, ipni silliqlaydilar. Bo'zchilaming ko'pi qari-qartang odamlar. Sal sho'xlik qilsang: «G'ivillama oyoq ostida!» deb jerkishadi ular.
Men ariq labidan bir parcha loy olib «poq-poq» o'ynab o'tirsam, uyidan o'rtog'im A'zam otilib chiqadi. Ko'zlari allanechuk besaranjom. Qarasam, qo'lida bir tilim handalak. Men unga «Shirinmi?» deb tikilaman. U havasim kelganini biladi shekilli, qo'lini orqasiga oladi-da, boshini
liqillatib maqtanadi:
- Dadamlar olib keldilar, yana bor. Ah, shirin...
Men loyni otaman. Yugurib Mirahmad otaning uyiga kiraman.
Supuriqsiz, qarovsiz qolgan keng hovlida juda baland, beo'xshov eski paxsa devorli xonaning kichkina, shaloq darchasi oldida bobom o'rtog'i
bilan gaplashib o'tiribdi. Men pinjiga tiqilaman: .
- Buva, handalak...
Chol quloq solgisi kelmaydi, hassasining uchi bilan yemi urib,
gapiradi:
- Bilaman, bilaman, Musulmonqulning odami edi u, shaytonga
dars berardi...
- Balli, esingizda ekan... - eski do'ppili boshini og'ir chayqab,
I Tanda - mato to'qish uchun uzunasiga tortilgan ip, o'rish.
so'zini davom ettiradi Mirahmad ota: - Ana shu oqpadarga qamti kelib qolsam bo'ladimi! U otda, men yayov. Qo'limda shashpar1... O'ziyam devday baquvvat, zug'umli yigit edi -da...
Men chollaming gapiga beixtiyor berilaman. Dam bobomga, dam uning o'rtog'iga tikilaman. Ular allaqanday xonlar, beklar, qo'rg'onlar, urushlar to'g'risida so'zlashadi. AlIakimlar qandaydir katta darvozalami berkitib qo'ygan, kimlardir shaharga suv bermagan, bog'dorlar qaylargadir qochib ketgani uchun bog'larda mevalar pishib, sasib-chirib ketgan. Bu gaplar menga ertakdan ham qiziq tuyuladi. Nihoyat chollar
jim bo'lishadi, go'yo yoshliklarini sog'inganday, boshlarini quyi solishadi. Men bobomning qo'lidan tortaman:
- Handalak...
- Tek tur, huvari. Hali pishgani yo'q... - deydi bobom.
Men yana qistayman. Qo'lidan astoydil tortaman. Mirahmad ota meni
aldamoq uchun gavronday hassasini qo'ldan qo'lga chaqqon olib, xirillagan ovoz bilan qandaydir qiziq ashula aytib beradi. Y o'q, menga kor qilmaydi. Axiri, bobom o'rtog'iga deydi:
- Nima qilamiz? Bola. Bolaning ko'ngli poshsho...
Bu gapning ma'nosiga tushunaman. Chunki men o'z tilagimni unga
qabul qildirsam, u har vaqt atrofdagilarga yoki o'z-o'ziga shunday deb qo'yardi.
Bizning uydan tor ko'cha bo'ylab yuz qadamcha yurilsa, tosh terilgan katta ko'chaga - «Oqmachit» mahallasiga chiqiladi. Bu yerda uchta do'kon bor: biri qassoblik, ikkisi baqqollik. Musa baqqolning do'koni ko'zimga har vaqt quruq ko'rinadi. U faqat sabzi, piyoz, un, kerosin sotadi. Ammo muloyim, shirin so'z, sersoqol keksa Sobir baqqolda esa pashshalardan qoraygan shoda -shoda teshikku1cha, «ot non»lardan, qurtlagan jiyda va turshaklardan tortib, to toshko'mir, qun1q beda, «makka sano»2 gacha har narsa topiladi.
Biz shu do'konga boramiz. Sobir baqqol ohangdor mayin ovoz bilan: «Barakalla, azamatcha, buvalari to'ylarini ko'rsin», deb meni erkalab qo'yadi.
1 Shashpar - uchiga yumaloq, g'adir-budur temir o'rnatilgan, uzun dastali gurzi,
cho'qmor.
2 Makka sano - makkaisano - tropik va subtropik o'lkalarda o'sadigan ko'pyillik buta va
daraxtlarning umumiy nomi, ularning surgi dori sifatida qo'llaniladigan bargi.
Bobom qalashib yotgan handalaklardan bitta kichkinasini oladi -da, hidlab qo'limga tutqazadi, keyin bahosini so'raydi. Baqqol bir nima deydi. Bobom o,'siq qoshlarini chimirib, bir qaraydi-da, uzun, keng oq surp ko'ylagining cho'ntagidan bir necha chaqa chiqaradi, har birini ko'ziga yaqin tutib, obdan tikilib, baqqolning oldiga tasWaydi.
Sobir baqqol boshini chayqaydi.
- Bo'lmaydi, otajon, picha qo'shing, - deydi.
- Bas. Bahosi yaxshi bo'ldi, - deydi bobom jerkib, uyga buriladi.
Sobir baqqol orqadan yana astoydil qichqiradi:
- Dadaqo'zi ota, bir nima qo'shmasangiz bo'lmaydi!
Bobom unga qiyo boqmaydi. Tor ko'chaga kirgach, o'z-o'zicha gapirib
ketadi: «Insofbilan sot-da. Og'zingga siqqanicha aytaverasanmi!» Keyin mend an ham ranjiydi: «Tentak, sabmi bilmaysan. Bozordan kattasini olib kelardim».
Men handalakni qo'ltiqlaganimcha shamolday yuguraman. Ayvonda do'ppimi, jiyakmi tikib o'tirgan onamdan pichoq so'rayman. Akam ham, bir chekkada nimanidir o'zicha chatib-tikib o'tirgan opam ham
sevinishadi. Mana, chol ham asta kirib keladi. .
- Qimmatga oldim. Bozorga tushardim-u, lekin ko'nmadi o'g'ling, deydi u onamga. - Bolaning ko'ngli tiIla... Omon bo'lsin, orqamda qolsin. Bu tentakni juda yaxshi ko'raman.
Shundan keyin chol har ikki-uch kunda eshikdan terlab-pishib kiradi, qo'ynidan kattaligi piyoladay «yo'l-yo'l» handalakni chiqarib beradi, keyin onamgami, buvimgami bozorning g'ovur-g'uvuridan shikoyat qiladi...
* * *
Qissadan olingan kichkinagina lavhadayoq biz o'zimizni birdaniga yozuvchi bolaligi kechgan davrga tushib qolgandek his qilamiz. Ko'z oldimizda XX asrning boshlaridagi ko'hna Toshkentning g'ala-g'ovur ko'chalari namoyon bo'ladi. Qissaning bayon tarzidajurnalistlar qo'llaydigan reportaj usulidan foydalanilgani ham o'quvchining diqqatini
bevosita narsa va hodisaga qaratilishini ta'minlaydi. .
Bo'zchilaming o'z ishlarini ko'chaga olib chiqqanlaridan bilamizki, ulaming hovlilari unchalik katta emas. Qolaversa, qorong'i qishda tor hovlida dimiqqan, zerikkan keksa hunarmandlar bahor quyoshidan
bahra olgilari keladi. Axir issig'i handalakni pishirishga yetib qOlgan
l
quyoshning tafti kimning taniga yoqmaydi deysiz.. "
Yosh Musoning «ariq labidan bir parch a loy olib «poq-poq» 0 'ynab»
o'tirishidan ham kunlarning ancha isib qolgani bilinadi.
Endi Musoning o'rtog'i A'zamga e'tibor beraylik. Garchi uning qo'lida sherigining og'zidan suvini oqizgan bir tilim handalak bo'lsa-da, hozirgi holati juda unchalik yaxshi emasligi aniq. Biz buni A'zamning «uyidan otilib ch iqqan»i, «ko 'zlari allanechuk besaranjom» ekanidan sezamiz. Demak, bu bir tilim handalak unga osonlikcha tekkan emas. Y 0 handalak talashib uni holijoniga qo'ymagan ukasidan qochib yuribdi yoki bu tansiq ne'matni uydagilarga bildirmay olib chiqqan.
Shu o'rinda A'zam ham xuddi Muso singari bola, bolaning esa, Dadaqo'zi ota aytganidek, «ko'ngli poshsho» ekanini nazardan qochirmaylik. Qarang, qo'lidagi narsaga o'rtog'ining havasi kelayotganini bilgan A'zam darrov o'z holini unutadi-da, «boshini liqillatib maqtanishga» ham kuch topadi! «Nima qilamiz? Bola. Bolaning ko 'ngli poshsho...»
Oybek bolalar xarakterini shu darajada yaxshi biladiki, yozuvchi tasvirida ular juda tabiiy gavdalanadi. A'zamning oxirgi maqtovi - «Ah, shirin...» degani Musoning barcha sabr-u bardoshiga nuqta qo'yadi. Dning ko'ziga o'zi suygan mashg'ulot - «poq-poq» o'ynash ham birdan ko'rinmay qoladi:
«Men loyni otaman. Yugurib Mirahmad otaning uyiga kiraman...»
Mirahmad otaning hovlisi keng bo'lsa-da, uning supuriqsiz, qarovsiz
qolganidan bu uydagi yosh-yalang boshiga biror ko'rgilik tushgani seziladi..
Shu hovlida ikki qariya xuddi suvdek oqib o'tib ketgan yoshlik davrlarini eslab o'tirishibdi. Bola guvoh bo'lgan suhbatidan anglashiladiki, ulaming ayni kuchga to'lganrpaytlari Musulmonqullar, ya'ni Qo'qon xonligi davnga to'g'ri kelgan. (Siz keksalaming «allaqanday xonlar, beklar, qo'rg'onlar, urushlar to'g'risidagi so'zlari», «allakimlar qandaydir katta darvozalami berkitib» qo'ygani, «kimlardir shaharga suv bermagani»
haqidagi suhbatining asl ma'nosini yuqori sinflarda, albatta, bilib olasiz. Jumladan, Abdulla Qodiriyning «O'tkan kunlar» romani ayni shu hodisalar haqida hikoya qiladi.)
Biroq dimog'i handalak bo'yini olib qolgan, og'zidan suvi qochgan bola uchun bu hikoyalami uzoq tinglab o'tirish qiyin. Unga bobosining
handalakda1J,..bam shirin bir gapi kerak. U ning uchun boboni shu gapga keltira olgani katta yutuq: «Bolaning ko'ngli poshsho...»
«Oqmachib> mahallasidagi uchta baqqolga berilgan ta'riflarga ham e'tibor bilan qarang. Bu ham aynan bolaning - to'rt yoshlardagi Musoning nuqtayi nazari. Sobir baqqol do'konidagi narsalarning boshqacha mehr bilan sanalayotgani bejiz emas. Chunki bolaga yoqadigan narsalar ko'proq shu do'kondan topiladi.
Sobir baqqoldan handalakning narxini eshitgan boboning unga «o'siq qoshlarini chimirib» qarashi ham bejiz emas. Demak, bozordagi narx-navodan yaxshi xabardor bo'lgan cholga baqqol aytgan narx ancha ko'plik qildi. Qolaversa, «Bolalik» qissasini to'liq o'qisangiz bilasizki, boboning ro'zg'or tebratishi oson emas. Uning o'g'li, Musoning otasi Toshmuhammad bir boyning shahardan tashqaridagi yerida yil davomid a mehnat qiladi. Mana shu zahmat ortidan topilgan har bir chaqa naqadar qimmatli ekanini bobodan yaxshiroq kim bilsin?..
Dadaqo'zi ota handalak uchun baqqol aytganidan ancha kam haq berib ketayotgani aniq. Shu tufayli ham baqqol bir emas, ikki m.arta uning ortidan «picha qo'shish»ni so'rab qoladi. Biroq boshqa xaridorlardan farq qilib, Dadaqo'zi otaning xaridini qaytarib olib qo'ymaydi. Shundan ham bilamizki, boboning mahalladagi yosh-u qari orasidagi obro'si, hurmati baland.
Bobo, garchi kelini - bolaning onasini «sen»lab gapirsa-da, uning «sabrni bilmaydigan» o'g'lidan shikoyat qilsa-da, har ikkisiga shafqatla asrab-avaylab munosabatda bo'lishi sezilib turibdi. Bularning bari bo'lg'usi adib Oybekning bobosiga xos bo'lgan ezgu insoniy fazilatlar bo'lib, bu sifatlar yozuvchi shaxsining shakllanishiga albatta o'z ta'sirini ko'rsatgan.
Agar «Bolalik» qissasini topib to'liq mutolaa qilsangiz, juda qiziq, ta'sirchan voqealarga boy bu asar Sizning Oybek bolaligi, o'smirligi to'g'risidagi tasavvurlaringizni kengaytirishi aniq.
Oybek faqat iste'dodli shoir va mashhur romannavisgina bo'lib qolmay, yirik olim, publitsist va tmjimon ham edi. U rus adabiyotining quyoshi sanalgan Pushkinning «Yevgeniy Onegin» she'riy romanini, Lermontovning «Maskarad» asarini, arman xalq eposi «Sosuhli Dovud»
dostonini va boshqa o'nlab asarlarni ona tilimizga mahorat bilan o'girgan. U 1943-yilda O'zbekiston Fanlar akademiyasining haqiqiy a'zosi etib saylangan, O'zbekiston xalq yozuvchisi degan yuksak unvonga sazovor bo'lgan edi.
Muso Toshmuhammad o'g'li Oybek 1968-yilning l-iyulida 63 yoshida og'ir xastalik tufayli hayotdan ko'z yumdi. Y ozuvchi ona xalqiga ulkan adabiy-ilmiy meros qoldirdiki, bu meros kelajakda ham ne-ne avlodlar ma'naviyati yuksalishiga beminnat xizmat qilajak.
xx asr o'zbek adabiyotining yirik namoyandasi G'afur G'ulom
1903-yilning lO-may kuni Toshkentning Qo'rg'ontegi mahallasida tug'ildi. U endigina 9 yoshga kirganda otasi G'ulom Mirza Orif o'g'li vafot etadi. Oradan olti yil o'tar-o'tmas bir etak bola mehribon onadan ham ayriladilar. Ukalari va singillari bilan yolg'iz qolgan G'afuming «qilmagan xizmati, tutinmagan ishi» qolmaydi. U oilani boqish uchun kosiblik, mixkorlik, aravakashlik qiladi, bosmaxonalarda harf teruvchi bo'lib ishlaydi. Biroq G'afur G'ulom hayotning bu sinovlari qarshisida dovdirab qolmadi. U o'zidagi iqtidomi faqat ma'rifat orqali ro'yobga chiqarish mumkin ekanligini juda erta angladi. Avval boshlang'ich maktabda, keyin o'sha paytda urfbo'la boshlagan rus-tuzem maktabida o'qidi. Muallimlar tayyorlaydigan maktabni ham bitirgach, avval o'qituvchilik, so'ng jumalistlik qildi.
1914-yilda boshlangan Birinchijahon urushi xalqning shundoq ham og'ir hayotini butunlay izdan chiqardi. Garchi bu urush bizning yurtimizdan uzoqda - Yevropa maydonlarida kechgan bo'lsa-da, Rossiya mustamlakachilari urush ortidagi turli qora ishlami bajarish uchun bizning o'lkamizdan ham erkaklami majburan mardikorlikka olardi. Boquvchisiz qolgan xonadonlar, ayollar va bolalar tirikchilik o'tkazishga nihoyatda qiynalar, o'lkada yetishtiriladigan aksariyat Iioz-ne'matlami chor hukumati turli bahonalar, aldovlar bilan tashib ketardi. Shaharlarda ishsizlik, qimmatchilik va qahatchilik avj olgandi. Ko'chalarda daydib Yllrgan tilanchilar va gadoylar safiga urush bo'layotgan o'lkalardan non qidirib qochib kelgan yuz minglab och aholi qo'shilgandi. Bag'ri keng
o'zbek xalqi ularga boshpana, o'z bolalari rizqidan qiyib bo'lsa-da, osh-non berardi. Rejissor Sh$rat Abbosovning «Toshkent - non shahri» filmini tomosha qilsangiz, bu voqealar ko'lami va dahshatini yanada yaqindan his qilasiz.
Ushbu og'ir kunlaming barchasini yosh G'afur o'z ko'zlari bilan ko'rgani, yuragidan o'tkazgani tufayli ham uning qalbida insonparvarlik, yetimparvarlik hislarijuda erta uyg'ondi. Shoiming o'zi aytishicha, uning dastlabki she'riy mashqlari ham aynan yetim bolalarga bag'ishlab yozilgan edi.
G'afur G'ulom she'rlarbilan birga o'nlab hikoyalar, «Netay», «YodgOD>, «Tirilgan murda» singari qissalar ham yozdi. Ikkinchi jahon urushi paytida esa adibni dunyoga tanitgan mumtoz she'riy asarlari - «Kuzatish», «Sen yetim emassan», «Vaqt», «Sog'inish», «Onalar» singari she'rlari yaratildi.
Uning yana bir mashhur asari - «Shum bola» qissasi 1936-yilda yozilgan bo'lsa-da, 60-yillarda adib uni qaytadan ishladi, yanada sayqalladi.
G'afur G'ulom Sharq mumtoz adabiyotining, zamonaviy o'zbek she'riyatining katta bilimdoni edi. Shu sababli ham u Oybek va Hamid Olimjon bilan birga 1943-yilda O'zbekiston Fanlar akademiyasining haqiqiy a'zosi etib saylangandi.
Adib 1966-yilning 10-iyunida og'ir xastalik tufayli vafot etgan.
G'afur G'ulom o'zbek adabiyoti, fani va madaniyatining rivojiga
qo'shgan ulkan hissasi uchun 1999-yilda O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimov Farmoni bilan «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlandi. 2003-yilning may oyida esa G'afur G'ulom tavalludining 100 yilligi mamlakatimizda keng nishonlandi. Shoiming o'zi «Vaqt» she'rida bashorat qilgan ezgu istaklari aynan mustaqillik yillarid£! ro 'yobga chiqdi:
Hayot sharobidan bir qultum yutay, Damlar g'animatdir, umruzoq soqiy. Quyosh - ku falakda kezib yuribdi, Umrimiz boqiydir, umrimiz boqiy.
MENING O'G'RIGINA BOLAM
-
. (Voqeiy hikoya)
Otamizning o'lganiga anchagina yil o'tib ketdi. Bu yil - o'n yettinchi yilning ko'klamida onamizdan ham ajralib, shum yetim bo'lib qoldik. Biz to'rt yetimdan xabar olib turishga katta onam - onamning
onalari Roqiyabibi kelib turibdilar. Bu kishini biz erkalab «qora buvi» deb ataymiz.
Oqshomlari buvim boshliq hammamiz oldi ochiq ayvonda uvunto'da1 ko'rpa-yostiqlarga o'ralib, bittagina O'ratepaning kir ip sholchasi ustida uxlaymiz.
Sentabr oylarining oxiri, ilk kuz oqshomlaridan biri edi. Havo anchagina salqin. Biz yetimlar bir-birimizning pinjimizga tiqilib, birbirimizni isitib uyquga ketganmiz. Qatorda eng so'nggi bo'lib, ona chumchuqday qora buvim yotardilar, u kishi saksondan oshib ketgan, noskash kampir edilar.
Bu oqshom uch xo'roz o'tgandan keyin2, yetti qaroqchi yulduzi tits: kelganda g'o'ng'ir-g'o'ng'ir ovozdan uyg'onib ketdim. Buvim kim bilandir anchagina baland ovoz bilan suhbatlashmoqda edilar. Hovlimiz, ota-buvadan qolgan, anchagina katta bo'lib, to'rtburchak tanobi hovlilardan edi. Gir atrofi imorat, shimol tomonda amakivachchalarimiz turishardi. Lekin ular yozda bog'ga ko'chib ketardilar. Hozir ular tomon bo'sh.
Buni qarang-a, bizning uyimizga o'g'ri kepti. Bizni ham odam deb yo'qlaydigan kishilar bor ekan-da, dunyoda? Ertaga o'rtoqlarimga toza maqtanadigan bo'ldim-da: «Bizning uyga o'g'ri keldi». G'urur bilan aytilsa bo'ladi. Lekin ishonisharmikan?
O'g'ri o'sha amakivachchalarning tomidan sekin yura kelib, buvimning to'g'rilariga kelganda aksa urib yuboribdi. Buvim esa yostiqni ko'kraklariga qo'yib, til tagidagi nos bilan o'ylab yotar ekanlar. Buvim «tuf» deb nosni tuflab, tomga qarab:
- O'g'rigina bolam, hoy o'g'rigina bolam, hoynahoy biror tiriklikning ko'yida tomga chiqqan ko'rinasan, axir kasbing nozik, tumovpumovingni yozib chiqsang bo'lmaydimi, - debdilar.
] Uvunto'da - eski, titilib ketgan.
2 Uch xo'roz o'tgandan keyin - kechasi xo'roz uch marta qichqirganidan keyin.
O'g'ri tomdan turib:
- Axir, buvijon, siz ham birorgina kecha tinchingizni olib uxlasangiz
bo'lmaydimi, bizning tirikchiligimizning yo'lini to'saverasizmi? debdi.
Men gap shu yerlarga kelganda uyg'onib ketgan bo'lsam kerak. Qolgan gaplami eshitganimcha qilib yozaman.
- Hoy, aylanay, o'g'rigina bolam, boshimda shunday musibat turganda ko'zimga uyqu keladimi? Mana: olti oy bo'ldi, biror soat mijja qoqib uxlaganim yo'q. Kunduz kunlar garangday dovdirab yuraman. Biror yerga o'tib mizg'iganday qush uyqusF qilaman. Kechalari xayol olib qochib ketadi.
- Nimalarni xayol surasiz, buvijon? - bu gapdan keyin ustidagi to'nini turmuchlab2 bo'g'otning ustiga yostiq qilib qo'yib, o'g'ri ham yonboshlab oldi.
- Nimalarning xayolini surardim. Shu to'rtta yetimning ertasini o'ylayman-da, bolam. Zamonni o'zing ko'rib turibsan, tiriklik toshdan qattiq, tuyaning ko'ziday non anqoga shapig'3. Hali bularning qo'lidan ish kelmaydi. So'qqaboshgina aravakash tog'alarining topgani o'zining ro'zg'oridan ortib, bularga qut-Ioyamut4 bo'lishi qiyin. Ro'zg'orda bo'lsa, ko'z ko'rib, qo'l tutguday arzigulik buyum qolgani yo'q. Bir
chekkadan sotib yeb turibmiz. «Turib yeganga turumtog' chidamas», deganlar. Eh-ha, bu bolalar qachon ulg'ayadi-yu, qachon o'zining nonini topib yeydigan bo'ladi! Chor-nochor xayol surasan, kishi. Tag'in bu yetimlarning bittaginasi o'g'il, uchtasi qiz. Endi o'n to'rtdan o'n beshga o'tdi. Qizlari qurg'ur qachon bir yerga elashib ketadi-yu. O'zi o'rab, o'zi chirmab oladigan joy chiqmasa, bularga kimning ham ko'zi uchib turibdi deysan. Zamon qattiq, o'g'rigina bolam, zamon qattiq! ",.
--,. To'g'ri aytasiz, buvijon, - dedi o'g'ri, - mening ham ikki bolam, xotinim, bitta kampir on am bor, bir tovuqqa ham don kerak, ham suv kerak, deganlaridek, shularni boqishim kerak. To'rtta chavati non5
I Qush uyqusi - kuzatgan bo'lsangiz, qushlar charchaganida ko'zlarini yumib ozginagina
uxlab olishadi.
2 Turmuchlab - buklab.
3 Anqoga shapig' - nihoyatda tansiq, kam.
4 Lut-loyamut - yetarli ovqat.
5 Chavati non - oshirilmagan xamirdan qilinadigan yupqa non.
topish uchun o'zimni o'tga, cho'g'ga, Alining qilichigal uraman. Bo'lmasa, ishlay desam bilagimda quvvat bor, aql-u hushim joyida. Menga hozir shu qilib turgan o'g'rllik kasbi yoqadi, deysizmi. Tuppa-tuzuk ayolmand2 kosibning bolasi edim. Zamon chappasiga ketdi. Kerinska poshsho3 bo'lgandan keyin urush to'xtaydi, degan edilar. Hali-beri to'xtaydigan ko'rinmaydi. Hali ham zamon-zamon o'sha iligi to'qlamiki.
- Biror boshqa kasb qilsang bo'lmaydimi, bolam, - dedi kampir.
- Nima kasb qilay? Hamma kasblaming ham bozori kasod. Ota kasbim
kavushdo'zlikni qilaymi? Avvalo shuki, kavush tikishga na charm bor, na sirach4, na mix, na lok. Masallig'ining o'zi bitib chiqqan kavushdan uch baravar qimmat. Hammollik5 qilay desam, avvalgidek qoplab g'alla, qoplab sabzi-sholg'om oladigan badavlatning tuxumi qurigan. Tunov kuni shu mahallaning devkor etikdo'zlaridan Buvamat ota butun qolip-u shon-u so'zan, bigizlarini6 ulgurjisiga ikki pud jo'xori unga movoza qildi. Yaxshi qildi. Uning etigini kiyadigan o'zbek, qozoq, qirg'iz dehqonlari qayoqda deysiz, qolgan emas. Faqat ulaming yetimlarigina shahrimizni to'ldirib yuribdi. Qaysi burchakka, qaysi chordevorga bosh suqmang, o'n beshta yetim yuvuqsiz qo'lini cho'zib: «Amaki, non bering», deydi. Non-a, o'zimnikiga topolmayman-u! Bitta man emas, buvi, mahalladagi hamma kosiblaming ahvoli shunaqa. Pichoqchilar ham, bo'zchilar ham, ko'nchilar ham, boringki, maktab domlalari ham, mullavachchalarning ham rangi pano7. Bir qoshiq obi yovg'onga zor.
Sanqib yuribdi.
- Buv, xudoyo urushi boshiga yetsin, qiyomat-qoyim degani shudirda, a, o'g'rigina bolam-a. Ha, mayli, shu yetimlarning ham peshanasiga yozgani bordir. Xo'sh, endi o'zingdan so'ray. Axir, noilojlikdanku, shu harom yo'lga qadam bosibsan, o'ziga to'qroq, badavlatroq
T'
.,-1
..
] Alining qilichi - Payg'ambarimizning sahobalaridan biri hazrati Ali qilichining dami
ikki tig'li bo'lgan.
2 Ayolmand - ko'p bolali.
3 Kerinska poshsho - Rossiyada 1917 -yilning fevralidan oktabr oyiga qadar hukm surgan
muvaqqat (vaqtinchalik) hukumat boshlig'i.
4 Sirach - kosiblar ishlatadigan yelim.
5 Hammol - yuk tashuvchi mardikor.
6 Qolip-u shon-u so'zan, bigizlari - etikdo'z-kosiblarning ish qurollari.
7 Rangi pano - rangi o'chgan, qonsiz.
odamlamikiga rsang bo'lmaydimi? Mana shu mahallada Karim qori degan chitfurush bor, OdiIxo'jaboy degan pudratchi bor. Matyoqubboy degan ko'nchtbor. Bulaming davlati-ku mil-mil'. Beshikdagi bolasi ham chetiga bayt yozilgan chinni kosada osh ichadi. Shulaming tomini teshsang bo'lmaydimi?
- Ey, buvim tushmagur, soddasiz-da, sodda, - dedi o'g'ri.
Boylaming uyiga tushib bo'ladimi, ularning paxsasi sakkiz qavat, eshiklari temirdan, har bittasining qo'rasida eshakday-eshakday ikkita, uchtadan itlari bor. Bu itlar hovli sahnidan bitta kapalak o'tsa, bir hafta vovullaydi. OdiIxo 'jaboyning g'ulomgardishida -chF, miltiq ushlagan gorodovoy3 turadi. Jonimdan kechibmanmi, o'ldinnaganda ham sibir qilib yuboradi4.
- Bu gaping ham to'g'ri, o'g'rigina bolam. Ammo-lekin ehtiyot bo'!. El-yurtning oldida tag'in badnom bo'lib qolmagin, - dedi bizning kampir.
- Gapingiz to'g'ri, buvi, tunov kuni Orif sassiqning otxonasidan
to'rtta tovuq, bitta xo'roz o'margan edim. .
- Tovuq, xo'roz dedingmi? Ha, bu maxluqlari qurg'ur qaqaqlab
seni sharmanda qilmadimi?
- Hamma ishning ham o'z maromi5 bo'lar ekan, buvi, tovuq olgani borganda cho'ntagimga bir shishaga suv solib olaman. Keyin qo'ndoqning tagiga borib, og'zimni suvga to'ldirib tovuqlarga purkayman. Tovuqday ahmoq jonivor olamda yo'q. Yomg'ir yog'yapti, shekilli, deb o'ylab, boshini ichiga tiqib, hap yotaveradi6, keyin bitta-bitta hiqildog'idan tutib xaltaga solaman.
- Shunaqa degin, voy tavba-ey. Hamma hunaming ham o'zining
murt gardonF bo'lar ekan-da.
- Shunday qilib desangiz, buvijon, sirimning xashagi ochilishiga oz
I Davlati mil-mil - boyligi to'lib-toshib yotibdi ma'nosida.
2 G'ulomgardish - hovli darvozasi yonida qullar yashaydigan kulba; bu yerda «yo'lak»
ma'nosida ishlatilgan.
3 Gorodovoy - bu yerda «illS soqchisi» ma'nosida ishlatilgan.
4 Sibir qilib yuboradi - Rossiya hukumati jazoga mahkum odamlami sovuq Sibir o'lkasiga
Surgun qilardi.
50'Z maromi - o'z yo'li, hiylasi.
6 Rap yotaveradi - indamay, ovozini chiqarmay.
7 Murt gardoni - hisob-kitobi, javobi.
qodi. : o'q., elliboshii .Rahmono'jaga xo'rozi olib brib bergan'
edlm, lshm bosdl-bosdl qllib yubordl. Rahmonxo'Ja men bllan tuzuk ..
,
yaxshi odam. Bultur uni-buni sotib, sakson uch so'm pul jamg'arib: «Topganimiz shu, ellikboshi ota», deb pora bergan edim, rabochiyga ketishdan I olib qoldi.
- Ha, ishqilib, bola-chaqasining egiliginF ko'rsin. Endi bu yoqqa qara, o'g'ri bolam, hademay tong ham yorishib qolar. Ana, yorug' yulduz ham tikkaga kelib qoldi. Oshxonaning yonidagi tutdan sirg'alib pastga tush, o'tinimiz yo'q. Oshxonada bir zamonlar bog'dan kelgan bir-ikkita yong'oq to'nka bor, boltani olib, shuning bir chekkasidan ozgina uchirib ber, qumg'on qo'yaman. Kecha tog'ang berib ketgan zog'oradan ikkitasini olib qo'yganman, birgalashib choy ichamiz.
- Yo'g'-e, buvi, - dedi o'g'ri, - to'nka yorib-ku berarman, ammo choy icholmayman, chunki kun yorishib qolsa, meni tanib qolasiz. Juda ham yuzimni sidirib tashlaganim yo'q, andisham bor, uyalaman.
- Voy o'lay, qutlug' uydan quruq ketasanmi, bolam? Bir nima olib ket. To'xta, nima olib ketsang ekan, ha, darvoqe, oshxonada bitta yarim pudlik qozon bor. Allazamonlar uyimizda odamlar ko'p edi, katta qozonda osh ichardik. Xudoning g'ashiga tegdik shekilli, shundoq katta, gurkiragan xonadondan mana shu to'rttagina yetim qolib turibdi. Ehha, bular qachon katta qozonni qaynatar edi-yu... Shuni olib keta qol. Sotib bir kuningga yaratarsan, o'g'rigina bolam.
- Yo'q, yo'g'-e, buvi, yomon niyat qilmang. Ha-huv deguncha bu kunlar ham unut bo'lib ketadi. Yana katta oilalar jam bo'ladi. Hatto bu qozon ham kichiklik qilib qoladi. O'sha yetimlarning o'ziga buyursin. To'ylarida o'ynab-kulib xizmat qilaylik. Xayr endi, buvi, men ketaman, tog' tomon ham yorishib qoldi.
- Xayr, o'g'rigina bolam, kelib tur.
- Xo'p, ona, ""xo'p...
.. Men o'sha o'g'ri kishini tanir edim. Haligacha hech kimga kimligini aytgan emasman.
«MENING O'G'RIGINA BOLAM» HIKOYASI HAQIDA
Biz G'afur G'ulom hayoti to'g'risida gapirganimizda uning otaonadan yosh yetim qolgani, hayotningjuda ko'p og'irliklarini boshidan kechirganini aytdik. Tushunasizki, ijodkor odam xotirasi uchun bu kunlar izsiz ketishi mumkin emas edi. Uning qator asarlari, jumladan, «Sen yetim emassan» she'ri, «ShUffi bola» va «Netay» qissalarida ayni o'sha kunlar asorati yaqqol sezilib turadi. Siz bu asarlar bilan yuqori sinflarda batafsil tanishasiz.
«Mening o'g'rigina bolam» hikoyasiga kelsak, u bejizga «voqeiy hikoya» deb nomlanmagan. Chunki hikoyaga yozuvchi bolaligida guvoh bo'lgan hayotiy hodisa asos qilib olingan bo'lib, u avtobiografik xarakterga ega.
Aslida biror odamning uyiga o'g'ri tushishi favqulodda hodisa hisoblanadi. Lekin, guvohi bo'lganingizdek, bu hikoyada yetimlar hovlisiga o'g'ri oralashi sokin tarzda, kundalik voqeadek bayon qilinadi. Nega shunday, degan savol o'z-o'zidan tug'iladi, to'g'rimi? Bu savolga javobni esa asar hodisalari yuz bergan zamon tabiatidan izlash kerak.
Xo'sh, o'sha paytda - 1917-yilning sentabr oylarida yurtni kimlar boshqarayotgandi, odamlarning taqdiri kimlarning qo'lida edi? Nega bu boshqaruvchilar xalqni bu qadar og'ir hayotga giriftor qildilar?
1865-yilda Qo'qon xonligining taslim bo'lishi bilan Turkiston o'lkasi Rossiya imperiyasining mustamlakasiga aylanib qoldi. Q'lkani Rossiyadan
kelgan, «general-gubernator» deb ataluvchi harbiy kimsalar idora qilar, ular o'zlariga quloq soladigan odamlarni mingboshi, ellikboshi sifatida
joylarga boshliq etib tayinlardilar. Turkistonni faqat xomashyo o'lkasi sifatida ushlab turishni mo'ljallagan imperiya rahbariyati bu yerda sanoat rivojlanishini, qishloq xo'jaligi mahsulotlari qayta ishlanadigan
korxonalar qurilishini mutlaqo xohlamas edi. Hm-fan, ta'lim o'choqlari
zamondan orqada qolgan, ularni rivojlantirish uchun jon kuydirib
harakat qilinmasdi. G'afur G'ulomning o'zi o'qigan rus-tuzem mak
tblari ham, aslida, mustamlakachilar chizgan chiziqdan chiqmay
dlgan ish ytirituvchilarni tayyorlash maqsadida ochilgan edi. Tug'ilish
drajasi katta bo'lgan Turkiston o'lkasida ishsizlik kuchayib borar, xalq
n
k
Ing peshana teri evaziga yaratilgan boyliklar huzurini esa boshqalar
0' rardi.
.,-,
, /
Agar «Mening o'g'rigina bolam» hikoyasiga shu sharoitdan kelibl
chiqib yondoshsak, bilamizid, q'g'irlik bu o'lkada oddiy hodisaga aylani1
ulgurgan edi. Yurt tepasida turganlaming har kuni qilayotgan o'g'riligi
oldida, bir kambag'al oilaga boshqa bir nochorning o'g'ri sifatida tushishi favqulodda hodisa bo'lmay qolgandi.
Mana shunday og'ir sharoit yetmagandek, 1914-yilda Birinchijahon urushi boshlangan. Unda har jihatdan ojiz Rossiyaning ham ishtirok etishi - «o'lganning ustiga chiqib tepgan bo'ldi» desak, aslo mubolag'a bo'lmaydi.
Bilasizki, hech qanday urush oson kechmaydi. Ayniqsa, jahon miqyosidagi urushlarda millionlab odamlar qurbon bo'ladi, ularning bundan-da ko'proq farzandlari yetim qoladi. Urush tufayli qanchadan qancha shahar va qishloqlar, go'zal go'shalar vayronaga aylanadi. Urush bo'lar ekan, u moddiy boyliklami tinimsiz talab qiladi. Birinchi jahon urushining boshlanishiga ham o'sha paytdagi Rossiya singari mustamlakachi mamlakatlar sababchi bo'lgandi. Birinchi jahon urushi (1914-18) - davlatlarning ikki koalitsiyasi: Markaziy davlatlar (Olmoniya, Avstriya-Mojariston, Turkiya, Bolgariya) va Antanta (Rossiya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Serbiya, keyinchalik Yaponiya, Italiya, Ruminiya, AQSH va boshqa; jami 34 davlat) oʻrtasidagi urush.
Bu urush ko'plab boshqa millatlar qatori bizning xalqimiz boshiga ham cheksiz kulfatlar soldi. «Mening o'g'rigina bolam» hikoyasi qahramonlari, aslida, mana shu urushning tirik qurbonlaridir.
E'tibor bersangiz, bu yerda gap faqat hikoyada bevosita ishtirok etayotgan «qora buvi» va «o'g'rigina bola»dagina emas. Ulaming suhbati ortida norasida bolalar, ayollar va keksalar taqdiri ham turibdi. Zero, ayni shular urush asoratlarini, qiyinchiliklarini ko'proq his qiladilar. Aynanshular alohida himoyaga, e'tiborga muhtoj bo'ladilar.
E'tibor dedik. Millatga yot odamlar unga rahbarlik qilayotgan sharoitda xalqqa e'tibor to'g'risida gapirishning o'zi ortiqchadir. Shu tufayli ham muallif hikoyachi bola tilidan «Buni qarang-a, bizning uyimizga a 'ri kepti. Bizni ham adam deb ya 'qlaydigan kishilar bar ekan-da, dunyada...»
deya kinoya qiladi. Demak, bunday oilalami faqat o'g'rilar yo'qlashi mumkin. O'g'rining ishini qiladigan hukmdorlar esa oilaning o'ziga kirmay ham maqsadini amalga oshira oladi.
(Yozuvchi shujoyning o'zida hikoyachi bola xarakteriga xos bo'lgan
quvnoqlik, biroz quvlikni ham qistirib ketadi:
«Ertaga a'rtaqlarimga taza maqtanadigan ba'ldim-da: «Bizning uyga
a 'ri keldi». G 'urur bilan aytilsa ba 'ladi. Lekin ishanisharmikan ?» )
Lekin, bu «o'g'rigina bolam»ning haqiqiy o'g'rilardan farqi katta.
-
Avvalo, unj bu «harom yo'lga qadam bosish»ga hayotning o'zi,
to'g'rirog'i, biz yuqorida aytgan haqiqiy o'g'rilar qilmishi majbur etdi. Yo'qchilik, uyda och o'tirgan oila tirikchiligini bir amallab o'tkazish tashvishi uni shu yo'lga boshlagan.
Y ozuvchi hayoti to'g'risidagi hikoyamizdan bilib oldingizki, xx asr boshida o'lkamizda hayot kechirgan xalqlaming iqtisodiy va madaniy ahvoli nihoyatda xarob ko'rinishda edi. Siz 8-sinfda Harnza Hakirnzoda Niyoziy dramaturgiyasi, jumladan, uning «Zaharli hayot yoxud Ishq qurbonlari» asari bilan batafsil tanishasiz. Hozir esa G'afur G'ulom hikoyasi tahlili munosabati bilan bu ikki asar qahramonlari taqdiridagi bir mushtaraklik (o'xshashlik)ni eslamoqchimiz.
Hamza dramasidagi voqealar ham «Mening o'g'rigina bolam»da tasvirlangan davrda yuz beradi. Bu sahna asarining markaziy qahramonlaridan biri Maryarnxonning otasi ham «kambag'al kosib» edi. Bu narsa qizning o'z suyganiga erisha olmay, fojiali halok bo'lishiga olib keladi.
Mahmudxo'ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Fitrat, Harnza singari ma'rifatparvar adiblaming o'sha yillari yozgan ko'plab maqolalarida mavjud tarixiy holat manzaralari aniq misollarda aks etgan edi. Ya'ni, o'lkadagi iqtisodiy tanglik tufayli minglab hunarmandlar, jumladan, kosiblar ishi chappasiga ketgan. Ularning katta qismi bir parcha non umidida mardikorlikka kirgan, qolganlari turli qora ishlar bilan shug'ullanishga majbur bo'lgan. Qo'li gul hunarmandlar orasida gadoylik, o'g'irlik ko'chasiga kirib ketganlari qancha edi.
Endi bu ma'lumotlami «o'g'rigina bola»ning kampirga aytgan gaplariga solishtiring. Qolaversa, G'afur G'ulom hikoyasidagi fojialar 1917-yilning sentabrida, ya'ni Rusiya bu urushda borgan sari kattaroq talafotlar kO'rayotgan paytda yuz bermoqda. Urush talafotlari esa, tushunasizki, urush ortidagi hayotni beshbattar qiyinlashtirgan edi.
«O'g'rigina bola»ning gap-so'zlari, harakatlaridan sezamizki, uning bu yo'lga kirganiga ko'p ham bo'lmagan. Eng muhimi u, o'zi aytganidek, <~uda ham yuzini sidirib tashlagan» odamlardan emas. Bu Yigitda andisha bor, uyat bor. Majburan qilib yurgan ishi o'ziga ham hech yoqmaydi. Buni biz o'g'rining kampir bilan dardlashgach, chinakam insoniy qiyofasiga qaytganidan sezamiz. U yetimlar haqiga qo'lini ham tekkizmaydi. O'g'rining mana shu fazilatlarini go'yo
oldindan sezgandek, kampir uni «o'g'rigina bolam» deya erkalab chaqiradi. Aslida bu murojaat kampirning tilidan emas, yozuvchi qalbidan sizib chiqayotgandek. 'Zero, xalqi boshiga tushgan ko'rgiliklami o'z hayoti misolida ham totib ko'rgan, yurtdoshlari dardiga sherik bo'lgan G'afur G'ulom «o'g'rigina bola»ga achinmasligi, uning taqdiriga befarq qarashi mumkin emas edi.
Hurmatli o'quvchilar, ko'pchiligingiz amerikaliklarning o'tmish hayotidan hikoya qiluvchi «Ishbilarmon kishilar» nomli uch qismdan iborat badiiy filmni tomosha qilgansiz. (Yosh bolalarni o'g'irlab, ularning ota-onasidan katta pul talab qilishga o'rganib qolgan ikki «ishbilarmon»ning ta'zirini berib, oxirida Kanada davlatiga qochib o'tib ketishga majbur qilgan jingalasoch sepkilli bola sarguzashtlari yodingizdami?) Bu filmlar mashhur yozuvchi O. Genri hikoyalari asosida suratga olingandir. Mazkur kinoqissalarning ikkinchisi «Darddoshlar» deb nomlanadi.
Bod kasali bilan og'riyotgan keksa va yolg'iz kishi xonadoniga kuz tunlarining birida o'g'ri tushadi. Qorong'i xonada paypaslanib, bir narsaga tegib ketadi-yu, shundoq ham bedor yotgan qariya bilan yuzma-yuz kelib qoladi. O'g'rining to'pponcha o'qtalib, qo'lini ko'tarish haqida bergan buyrug'iga javoban qariya bod kasali borligi, shu tufayli ham bir qo'lini ko'tara olmasligini ma'lum qiladi...
Harqalay, bu filmni endi aniq eslagan bo'lsangiz kerak. Uning davomini ham yaxshi bilasiz. Nimanidir ilinjida notanish uyga bostirib kirgan, o'zi ham ayni shu kasallikni boshdan kechirayotgan o'g'ri bilan chol o'rtasida nihoyatda samimiy, dilkash suhbat bo'lib o'tadi. Bedavo dard bilan og'rib, uning shifosi uchun qilmagan ishi, ko'rmagan chorasi qolmagan bu ikki insonning bir-birlariga aytadigan hasratlari tun uzog'i tugamaydi... f.
eJ'afur G'ulom va O. Genri hikoyalari o'rtasida muayyan o'xshashlik, umumiyliklar borligini ko'rib turibsiz. «Mening o'g'rigina bolam»dagi voqealarga aralashmaydigan hikoyachi bolani aytmasa, har ikki asarda ikki nafar bosh qahramon ishtirok etadi. Ikkisida ham qahramonlarning biri keksa, qo'lidan deyarli biror ish kelmaydigan kishi bo'lsa, ikkinchisi <
...........-
ko'ngillaridagi noxush tuyg'ularni to'kib soladilar, oz bo'lsa-da, yengillik
his qiladilar. : . .. ., .
Biroq, Siz bllan blZ bu lkki asarm 0 zaro aynan o'xshash hlkoyalar,
deb xulosa qiladigan bo'lsak, jiddiy xatoga yo'l qo'ygan bo'lamiz.
Nima uchun?
Gap shundaki, amerika yozuvchisi qahramonlarining dardi faqat
jismoniy og'riq, shunga davo - shifo topish tashvishi bilan cheklanadi.
Boshqacha qilib aytganda, «Darddoshlaf» hikoyasi ostida katta ijtimoiy
g'oya, muhim hayotiy muammolar yotmaydi. Shu ma'noda bu asar
o'quvchida faqat yengil kayfiyat uyg'otishi, turmushda uchrab turadigan tasodiflar tufayli yuzaga kelgan vaziyatning qiziqarliligi bilangina e'tiborni tortadi, xolos.
Xolis tan olaylikki, G'afur G'ulom hikoyasining «yuki», bu mo'jaz hikoya matniga singdirilgan xalq dardining zalvori nihoyatda katta va jiddiydir.
«O'g'rigina bolam»ni bu harom, insonni «badnom qiladigan» ishga majburlagan sabablar to'g'risida gapirar ekanmiz, «ona chumchuqday»
bir etak yetimni o'z qaramog'iga olgan «qora buvi»ning uyqusini qochiradigan, yarim yildan buyon unga azob berayotgan dardlar ham unikidan kam emasligini his qilamiz. Rar kungi yeb- ichadigan narsangiz tayin, yilning har faslida tanlab kiyadigan ohorli ust-boshingiz sarishta bo'lgani uchun Siz «qora buvi» va uning nabiralari holini to'la tasavvur qila olmasligingiz mumkin. Adabiyot Sizga shuning uchun ham o'qitiladiki, toki uning yordamida o'zgalar dardini, his-tuyg'ularini yaqindan sezishga, idrok etishga o'rganing. Toki, boshqa sharoitda, o'zgacha muhitda yashagan odamlar, aynlqsa, millatdoshlaringiz muammolari, orzu va intilishlariga qalbingiz doimo ochiq bo'lsin. Ana shundagina Siz bilan biz xalq atalmish ulkan dengizning ajralmas
qismiga, uning chinakam farzandiga aylanamiz. .
Mana shu nuqtayi nazardan qaraydigan bo'lsak, saksondan oshgan,
, . .
0 Zlm zo'rg'a eplaydigan Roqiyabibining har kuni yeyman-ichaman
deb turgan to'rt yetimni boqishi, ustini butlashi qanchalar azob ekanini anglaymiz. O'shandagina shu mushtipar ona timsolida o'zbekonasining qyoshdan issiq mehri, oqibati, insoniyligi, shafqati butun bo'y-basti bllan ko'z oldimizda namoyon bo'ladi.
Siz o'zbekning o'zidek tanti adibi G'afur G'ulom to'g'risida avval
eshitgan bo'lsangiz ham, u yozgan asarlar bilan endigina jiddiy tanisha boshladingiz. Ko'ryapsizki, u nihoyatda shirali tilda, rayon va xalq ruhiga mos usulda hikoya qiladi. Sz «Mening o'g'rigina bolam» hikoyasidagi voqealar muhitiga juda tez tushib qolasiz, sentabrning salqin havosi etingizni junjiktiradi ham. Bugungi yoshlarga biroz tushunarsiz bo'lgan so'z va iboralar izohidan ham ko'rdingizki, yozuvchi o'sha davrdagi
odamlaming so'z boyligidan asarida unumli foydalangan. «Qora buvi»
hamda «o'g'rigina bola»ning gaplarida ulaming yoshi, kasbi, tajribasi manaman deb o'zini ko'rsatib turadi. Eng muhimi esa, biz aytgan G'afur G'ulomga xos bo'lgan xalqqa dardkashlik hislari bu ikki qahramonga ko'chib o'tadi, ularning bir-biriga qilgan muomalasi qatlariga singdirib yuboriladi. Kampirning «o'g'rigina bola»ga achinishi, uni ehtiyot bo'lishga da'vat etishiga e'tibor bering. Axir bechora kampirning qo'lidan boshqa nima ham kelardi? U hech bo'lmasa pand-nasihati, zo'raki
o'g'rining taqdiriga achinishi bilan unga hamdard bo'lmoqlikni xohlaydi. Balki shu mehrni, shu insoniy munosabatni sezgani tufayli ham «o'g'rigina bola» xayrlashayotib kampimi «ona» deb ataydi, gaplariga
jon qulog'ini tutib «xo'p» deydi.
Hikoyani o'qib tugatgach, o'quvchi ko'nglida bu ikki insonga nisbatan iliqlik, achinish bilan birga qandaydir mung ham qoladi. Bu mung o'z xalqi o'tmishini idrok etgan G'afur G'ulomning qalbida tug'ilgan insoniy hislar bilan hamohangdir.
Bir millat boshqasidan o'zining tili, qiyofasi, urf-odatlari, tafakkur tarzi va yana o'nlab xususiyatlari bilan ajralib turadi. Hatto, muhabbat va
nafrat, shodlik va qayg'u singari tuyg'ular umuminsoniyatga xos bo'lsada, ularning namoyon bo'lishi bir millat kishilarida boshqasinikidan farq qiladi. Deylik, rus millatiga mansub ayollar o'zlarining shodliklarini baralla, hammaning old id a birdek tortinmay namoyish qila olishi tabiiy
hisoblansa, o'zbek ayollari har qancha shodlikka to'lmasinlar, yuksak
..
andisha tufayli, o'z quvonchlarini boshqacharoq tarzda bildirishni ma'qul
ko'radilar. Milliy o'ziga xoslik insonjismiga ajdodlari orqali o'tsa, ruhiyatiga u tinglab o'sgan alla, ertag-u afsonalar yordamida singadi. Yozuvchi va shoir o'z millatiga xos bo'lgan xususiyatlarni"hammadan ko'ra tezroq va to'laroq ilg'aydi, o'z asarlarida ulami yorqin bo'yoqlarda ifodalaydi.
Chinakam milliylik bilan yo'g'rilgan badiiy asarlarda muayyan millatga xos bo'lgan turmush tarzi, uff-odat va ko'nikmalar asar mantiqi va
maqsadidn kelib chiqib aks ettiriladi. Shuningdek, qahramonlar xarakterida, ularning dunyoqarashi, harakati va gap-so'zlarida ayni millatga xoSjihatlarning ishonarli namoyon bo'lishi asar milliyligini oshiradi. G'afur G'ulomning hajman kichik hikoyasida biz mana shu fazilatlarning yorqin ifodasini ko'ramiz.
Dunyo adabiyoti tarixida shunday shoirlar o'tganki, ulaming umri va ijodi xuddi qorong'i osmonni birdan yoritib yuborgan chaqmoqqa o'xshaydi. Bilsangiz, bir lahzada chaqnab o'tib ketadigan chaqmoq ko'plab elektrostansiyalar yillar davomida ishlab chiqaradigan quvvatni o'zida mujassam etadi. Rus shoiri M. Y. Lermontov, tatar ijodkori Abdulla To'qay, o'zbek adabiyotining favqulodda iste'dodli namoyandasi Usmon Nosir mana shunday yorqin siymolardandir. Garchi juda kam umr ko'rgan bo'lsalar-da, ular yozib qoldirgan asarlaming ahamiyati asrlarga tatigulikdir.
Usmon Nosir bor-yo'g'i 32 yil yashagan bo'lsa, shuning 6-7 yilidagina erkin ijod qilish imkoniyatiga ega bo'ldi.
Bo'lg'usi shoir 1912-yilning 13-noyabrida Namangan shahrida dunyoga keldi. Uning hunarmandchilik bilan ro'zg'or tebratadigan otasi bu paytda og'ir xasta yotgan bo'lib, bola go'dakligidayoq olamdan o'tadi. Usmon o'z otasi mehrini, uning erkalashlarini ko'rmay o'sdi. To'rt yasharligida onasi Xolambibi shu yerlik Nosirhoji degan kishiga turmushga chiqadi va oila Qo'qogga ko'chib keladi. Usmonjon shahardagi intematda o'qiydi, tarbiyalanadi.
1931-yilda Usmon Nosir Samarqanddagi Q'zbekiston dorilfununi (hozirgi Samarqand davlat universiteti)ga o'qishga kiradi. U tengdoshlari orasida o'zining izlovchan fikri, fanlami tez o'zlashtira olishi, shoirlik iste'dodi va sho'x-sha'n tabiati bilan yaqqol ajralib turardi. Usmon Nosir nafaqat adabiyotni, balki dunyo tarixi, falsafasi, san'atini ham chanqoqlik bilan o'zlashtirishga, buyuklarga ergashib ijod qilishga
1'7(\
- - -
-----
oshiqardi. Bu intilishlar shoiming dastlabki asarlaridayoq o'zini ko'rsatar, yoshgina Jjgit bitiklarida katta g'oyalar, badiiy tafakkurning erkin parvozlari, fikming o'tkir yolqinlari yaqqol aks etardi. Mana, uning Samarqanddan onasiga yozgan she'riy maktubi - «Oq yuvib, oq tarab»
she'ridan ayrim lavhalar. Unda shoir bolaligida ko'rgan sargardonliklarini tabiat manzaralarigauyg'un holda qayta jonlantiradi, o'quvchini o'z xotiralariga oshno etadi:
Esingdami, g'arib ona,
U qishlaming zahri? Yuzni momataloq qilgan U yillarning qahri? Mehribonim, yodga tushdi, Bir kuni kuz nahori,
Sarg'ayib yerga tushgani Bir ko'm-ko'k yaproqning. Qon, yoshlar-la to'lganda U ko'zlaring seni, Tuproqqa yuz tutganda Umring bahori...
Usmon Nosir uchun tabiat manzaralari she'riy asarni qo'shimcha tashbehlar bilan bezash, go'zallashtirish vositasi emas edi. U tabiatni go'yo ona anglab, o'zini esa shu ona bag'riga doimiy talpinuvchi farzand hisoblardi. Uning she'rlarida har bir fasl, yer, osmon, quyosh, ytllduz va oy, daraxtlar va chechaklar, qushlar va hayvonlar badiiy umumlashma, obraz darajasiga o'sib chiqadi.
Bu jihatdan uning to'rt misradan iborat quyidagi she'ri e'tiborga loyiqdir.
|