TERMALAR - «sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati

TERMALAR
Xalq baxshilari tinglovchilar o‘rtasida yirik hajmdagi
dostonlarning ijrosini boshlashdan oldin o‘ziga xos mashq
qilib oladilar. Bunday mashqlar, odatda, ikki yo‘nalishda
amalga oshiriladi. Birinchidan, baxshi qo‘l barmoqlarini
do‘mbira dastasi bo‘ylab erkin harakat qilishi uchun kuy
ijro qiladi. Kuylar hazin ohangda bo‘lib, tinglovchilar ularni
tinglash jarayonida butun hayotlarini, quvonch va tashvishlarini
xayoldan o‘tkazadilar. Agar tinglovchi baxshini tanimasa,
kuy baxshi va tinglovchi ko‘ngli o‘rtasida ko‘prik
vazifasini o‘taydi. Ikkinchidan, baxshi ovozini charxlash
uchun she’riy parchalardan tuzilgan qo‘shiq aytadi.
Qo‘shiqlarda shoirning hayoti, turmushda ro‘y berayotgan
voqealar, ba’zan kulgili hodisalar, dostonlarning eng qiziq
o‘rnidan lavhalar va baxshining tinglovchilarga murojaati
aks etadi. Bunday ijrolarning muddati cheklanmagan
bo‘ladi. Ba’zan qisqa, ba’zan esa uzoqroq vaqt davomida
baxshi ≪nima aytay?≫ mazmunidagi savol bilan atrofdagi
yurtdoshlarining e’tiborini o‘ziga tortadi. Folklor shu -
noslikda ana shunday she’riy parchalar termalar atamasi
bilan yuritiladi. Termalar ta’rifi quyidagicha: ≪Pand-nasihat,
odob-axloq, soz va so‘z haqida yaratilgan ijtimoiy ha -
yotdagi turli hodisalar, shaxs va jonivorlarning ta’rifi yoki
tanqidiga bag‘ishlangan baxshilar tomonidan kuylanadigan
10—12 satrdan, 150—200, ba’zan undan ham ortiq misralargacha
bo‘lgan lirik, liroepik she’rlarga terma deyiladi≫.1
99
1 Imomov K., Mirzayev T., Sarimsoqov B., Safarov O. O‘zbek xalq
og‘zaki poetik ijodi. T., ≪O‘qituvchi≫. 1990. 169-bet.
Terma atamasi o‘zining nomi bilan izohlanadi. Ular
asosan baxshilar tomonidan aytiladi va ijrochi-ijodkor
bisotidagi dostonlardan, hayoti haqida o‘ylab qo‘ygan
gaplardan teriladi. Ba’zan bunday parchalar ≪Doston te -
rish≫ deb ham yuritiladi. Baxshi — mezbonning uni kutib
olishi, tinglovchilarning dastlabki muomalalari va muno -
sabatlaridan ilhomlanib, vaziyat taqozosi bilan yo‘lyo‘
lakay terma to‘qib ketishi ham mumkin. Masalan, 2000
yilning qish kunlaridan birida O‘zbekiston Milliy
Universiteti magistrlari bilan Bo‘kada yashovchi Chori
baxshi Xo‘jamberdiev huzuriga mehmonga borilganda,
baxshi qo‘shni qishloqqa to‘yga ketgan ekan. Ertalab soat
10 dan 2 gacha uni kutishga to‘g‘ri keldi. Baxshi uyga qaytganidan
so‘ng magistrlar ≪Alpomish≫ dostonidan parcha
aytib berishni iltimos qilishdi.
Chori og‘a dostonni boshlashdan avval yaqin yarim soat
vaqt mobaynida mehmonlardan kechga qolgani uchun uzr
so‘rash mazmunida terma aytdi. Termada kecha o‘tgan to‘y
tafsiloti, Toshkentdan kelgan mehmonlarning ta’rifi, yurtimizdagi
o‘zgarishlar o‘z ifodasini topdi. Keyinchalik
ma’lum bo‘ldiki, baxshi terma aytish davomida ≪Alpomish≫
dostonini maroqli kuylash rejasini tuzish bilan band bo‘lgan
ekan. Chunki termada aytiladigan parchalarni kuylash
mohir baxshi uchun hech qanday qiyinchilik tug‘dirmaydi.
≪Alpomish≫ esa har qanday iste’dodli ijrochini ham
doston aytishdan oldin, obrazli qilib aytsak, safardan oldin
aniq maqsadni belgilashga, rejani asoslab olishga majbur
qiladi.
Baxshilarning va folklorshunos olimlarning ta’kidlashlaricha,
termalarning eng ko‘p tarqalgan ko‘rinishi ≪nima
aytay?≫ hisoblanadi. Bu jarayon asosan tinglovchi va baxshi
o‘rtasida ruhiy ishonch tug‘dirish va aloqa bog‘lash maqsadida
amalga oshiriladi. Unda xalq dostonlaridagi o‘ta qiziq
lavhalar, qahramonlarning sarguzasht va taqdirlari esga olinadi:
O‘n beshida oydan to‘lgan,
Olmosini belga solgan.
Go‘ro‘g‘liga xizmat qilgan,
Qirq yigitni girdga olgan,
So‘rab o‘tdi Avaz polvon,
Avazxondan aytaymi.
Yuqorida qayd qilganimizdek, termalarda ijodkorning
hayotidan olingan lavhalarga ham keng o‘rin beriladi.
100
Bunday termalar ijrosida baxshi ko‘pincha tinglovchilarga
murojaat qilib, o‘zini ular bilan bir yurtdan ekanligini,
taqdiri xalqning qismati bilan uyg‘un ekanini ta’kidlaydi.
Yo‘l-yo‘lakay do‘mbirasiga do‘stidek munosabatdaligini
aytib o‘tadi. Tinglovchilarni kuldirish maqsadida do‘mbirasini
qaysarlikda ayblaydi, ba’zan tarasha qilib yoqib
yubormoqchi bo‘ladi:
Nomard yigit bu majlisga bo‘ylamas,
Avji kelsa Nurmon gapni o‘ylamas,
Yorib yoqsam biror choydish qaynamas,
Senday yog‘och o‘tin bo‘lgan do‘mbiram
Xalqimizning asil farzandlari, yurti uchun fidoyilarcha
xizmat qilgan taniqli ustozlarimiz Abubakir Divaev, Hodi
Zarifov, Buyuk Karimov, G‘ozi olim Yunusov, Mansur
Afzalov kabi ziyolilar harakati bilan yozib olingan o‘nlab
termalar orqali biz o‘tmishda ijod etgan baxshilarning tarjimai
hollari haqida ma’lumot olamiz. Chunki baxshilar
ko‘pincha aynan termalarda o‘zlarining boshlaridan kechgan
voqealarni bayon qilganlar. Jumladan, Ergash shoir o‘z
otasiga bag‘ishlangan termalardan birida shunday deydi:
Har kim ko‘rsa, qoyil bo‘ldi o‘ziga,
Ham ishqivoz bo‘ldi aytgan so‘ziga,
Bir aytganin kim eshitsa, havas qip,
So‘zi yoqib elning o‘g‘il-qiziga,
Shuytib o‘tgan u zamoni Bulbulning
Goh shodlikman umri o‘tgan, goh g‘amda,
Goh el blian birga yig‘lab, har yerda,
Doston aytib elning ko‘nglin yupatgan,
Bulbul oti ma’lum bo‘lgan har yurtda,
Shuytib o‘tgan u zamoni Bulbulning.
Ba’zan termalarda shoir hayotiga oid juda nozik
lavhalar muhrlanib qolganiga amin bo‘lamiz. Professor
Hodi Zarif bergan ma’lumotlarga qaraganda, Jumanbulbul
o‘g‘li Ergashni maktabdor O‘tamurodning qizi Ziynatoyga
uylantirgan. Ammo baxshi yashaydigan hudud an’anasiga
ko‘ra kelin to‘ydan keyin ikkinchi to‘y o‘tgandan keyingina
kuyovnikiga kelar ekan. Afsuski, birinchi to‘ydan keyin
Jumanbulbul vafot etadi. Ergashning keyingi to‘yga
mablag‘i yetmaydi. Chunki otasidan qolgan arzimas boryo‘
q narsalarni ham qarz evaziga olib ketishadi:
Bo‘lib-bo‘lib olib ketdi haqini,
Biz bilmaymiz haqi bor yo yo‘g‘ini,
101
Zoti yo olismi, bizga yaqini,
Bariga haq berib turgan kunlarim.
Ergash hayotida juda murakkab holat ro‘y beradi:
Xotin qoldi otasining uyida,
Men bilmayman ne gaplar bor o‘yida,
Ko‘p va’dalar bo‘lgan edi to‘yida,
Uyalib, borolmay yurgan kunlarim.
Ma’lum bo‘ladiki, termalar baxshilar hayotining o‘ziga
xos badiiy solnomasi sifatida yaratiladi. Bu xususiyat faqat
Ergash shoirga emas, umuman, baxshilar ijodiga xosdir.
Jumladan, Fozil shoir o‘zi haqida shunday deydi:
Olti yoshda qo‘msab-qo‘msab otamni,
Og‘ir mehnat ezdi sho‘rli enamni,
Ena-bola topolmadik bir nonni,
Parcha non yeb, yig‘lab o‘tgan kunlarim.
Bu to‘rtlikdan biz Fozil Yo‘ldosh o‘g‘lining otasidan
juda yosh yetim qolganini, turmushi og‘ir o‘tganini bilamiz.
Yoshlik qiyinchiliklari keyinchalik ≪Kunlarim≫ termasida
aks etgan.
Baxshi o‘z yurtining tashvish alamlarini, xursandchiliklarini
kuylovchi xalq arbobi hisoblanadi. Uning do‘mbirasi
el qon tomirining urushiga hamohangdir. Shuning uchun
ayrim termalarda O‘zbekistonimiz tarixiga oid ma’lumotlar
ham saqlanib qolgan. Professor Hodi Zarifovning qayd qi -
lishicha, 1898—1908 yillarda O‘rta Osiyo hududini chigirtka
bosgan. Xalq nochor ahvolda qolgan. 1908 yilda Fozil
shoir ≪Chigirtka≫ sarlavhali qo‘shiq yaratib kuylab yurgan.
Unda quyidagi misralar bor edi:
Bozorchidan shayton qaytib,
Biriga uch baho aytib,
O‘ttiz olib, to‘qson sotib,
Davlatmandlar qabon bo‘ldi.
Kambag‘alning aqli shoshib,
O‘g‘il-qizman kengashib,
Kecha-kunduz zor yig‘lashib,
Do‘stlar qaddi kamon bo‘ldi.
Bu qo‘shiq-termada yurtimiz boshidan kechgan musibatli
kunlar badiiy aksini topgan. Ular vositasida bugungi
kun kishisi o‘ziga xos tushunchalarga ega bo‘ladi.
Baxshilar tomonidan kuylab kelingan ≪Do‘mbiram≫,
≪Kunlarim≫, ≪Nima aytay?≫, ≪Go‘ro‘g‘li≫, ≪Bormi jahonda
≫ kabi termalarning hammasida ham ma’lum darajada
real tarixiy voqealar, xalqning kechinmalari ifodalangan.
102
Ularni yaratishda Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li, Ergash Juman -
bulbul o‘g‘li, Po‘lkan shoir, Islom shoir, Umir Safarov,
Bola baxshi (Qurbonnazar Abdullaev), Rahmatilla Yusuf
o‘g‘li, Qodir baxshi, keyinchalik Shoberdi baxshi, Chori
baxshi Xo‘jamberdiev, Qahhor baxshi ijodi muhim ahami -
yatga egadir.
Shunday qilib, termalarni xalqimiz og‘zaki ijodidagi
mustaqil janr sifatida baholash mumkin. Ular xalq hayoti -
ning badiiy ifodasi sifatida yaratiladi. Baxshilar termalar
orqali ayrim hududda yashagan yurtdoshlarimiz hayoti
haqida bizga ma’lumot beradilar. Termalarning xalq-dostonlari
va haqqoniy hayot o‘rtasidagi aloqa bog‘lovchi vositailik
ahamiyati alohida muhimdir.
|