İNTERNETİN XİDMƏTLƏRİ - M. İ. MƏMMƏdov V. T. AĞAyev

İNTERNETİN XİDMƏTLƏRİ
Ümumdünya hörümçək toru
Ümumdünya hörümçək torunun yaranma tarixi.
Ser Timoti Con Berners-Li (ing. Sir Timothy John "Tim" Berners-Lee; d. 8 iyun 1955) - Böyük Britaniyalı mühəndis, kompyuter mütəxəssisi və MIT professorudur.
World Wide Web-in yaradıcısı hesab olunur. O, internetin inkişafını müşahidə və ona nəza- rət edir. Oksford universitetində oxuduğu illər- də Berners-Li öz dostları ilə birlikdə hakerlik ilə məşğul olur və buna görə tutulurlar, həm-
çinin universitetin kompüterlərindən istifadə etmək hüququndan məhrum edililər. O, ümumdünya hörümçək torunun yaradılması üçün Enquire sisteminin əsasını təşkil edən ideyadan istifadə edib. Tim Berners-Lee 1989 'da HTML işarələmə dilini inkişaf etdirərək Dünya Səviyyəsində Şəbəkə (WWW) olaraq da təyin olunan məlumat paylaşma sistemini qurmuş olan kompüter profesorudur. İlk veb sayt http://info.cern.ch adlanır və 1991-ci il avqust ayının 6-da yaradılıb. Sayt WWW (World Wide Web), səyyahlar və server sazlamaları haqqında izahedici informasiya- dan ibarət idi. Sayt, həmçinin ilk veb kataloq sayılır. 1994-cü ildə Tim Berners-Li Massaçusets Texnologiya universitetində World Wide Web Konsorsiumunun (W3C) əsasını qoyub.
Bu xidmət növü qısaca olaraq WEB adlanır, internetin ən vacib və geniş yayılmış xidmət növlərindəndir. Bu xidmət növü hipermətn texnoloqiyasına əsaslanır. Bu xidmət vasitəsilə adi mətnlərin, hipermətnlərin, qrafık və multimedia tipli informasiya- nın, proqram kodlarının və s. şəbəkədə yerləşdirilməsini, axtarı- şını, ötürülməsini və baxılmasını təmin etmək mümkündür. WEB xidmətindən istifadə etmək çox asan və rahatdır.
WEB resursları WEB-saytlar və WEB-səhifələr şəklində təs- vir olunurlar. Bir saytdan digərinə və ya bir saytin bir səhifədən digər səhifəsinə, o cümlədən, saytın konkret elementlərinə keç-
mək üçün «keçid» (link) adlanan mexanizmdən istifadə edilir. WEB-sənədlərini tərtib etmək və onlann axtarışını asanlaşdırmaq üçün HTML(Hyper Text Markup Lanquage) adlı xüsusi dil is- tifadə olunur. HTML – HyperText Markup Language. Hiper- mətn koduna malik olan fayllar (.htm) və (.html) genişləndirməsi ilə göstərilir. HTML Internetin fundamental baza texnologiyası- dır. Çox sadə bir dil sayılır. Brauzerin oxuya biləcəyi hər hansı sənədi və ya səhifəni yaratmaq üçün xüsusi hipermətn dilidir.
HTML veb-səhifənin növünü və funksiyasını təyin edən des- kriptorlar əsasında yaradılmış dildir. Deskriptor (teq) – kodlaş- dırılmanın əsas elementi kimi HTML standartında qəbul olunmuş işarələrdir.
Bütün Web qovşaqlarda toplanmış və Internetə qoşulmuş kompyuterlərin ekranlarında göstərilən sənədlər HTML proqram kodunda yazılırlar. HTML – səhifələrdə mətn bloklarının, təs- virlərin yerləşdirilməsinə, cədvəllərin qurulmasına, sənədin və sənəddəki mətnin rənglərinin seçilməsinə, multimediya element- lərinin əlavə edilməsinə, hiperistinadların və bütün bu elementlər arasında əlaqələrin yaradılmasına imkan verir.
HTML dilinin köməyilə yaradılan səhifələr və onlann tərkib hissələri olan «keçidlər» (liriklər) İNTERNET-dəki bütöv infor- masiya toplusunu təşkil edir. «Keçidlər» səhifədə adətən başqa rənqlə (məsələn, göy rənglə) seçilir və altından xətt çəkilir. Keçid əməliyyatı «keçidin» üzərində mausun düyməsini bir dəfə basmaqla yerinə yetirilir.
HTML dili vasitəsilə hazırlanmış WEB-səhifələr «WEB- browser» (WEB-brouzer, yəni WEB-ə baxış) və ya «İNTERNET Explorer» (İNTERNET bələdçisi) adlanan proqramların kö- məyilə oxunurlar. Brauzer (ing. Browser), daha dəqiq desək Veb brauzer - istifadəçilərin veb-serverlər üzərindəki HTML səhifə- lərini açmasına imkan verən proqram təminatıdır. Bu proqram təminatları Azərbaycan dilində bəzən Veb səyyah da adlandırılır. Web browser - internet saytlarını seyr etmək üçün lazım olan proqram təminatıdır. Dünyada çoxlu brauzer proqramları möv- cuddur. Hər bir proqramın da özünəməxsus özəllikləri var. Win-
dows əməliyyat sistemi olan hər bir kompüterdə İnternet Exp- lorer proqramı olur. Bununla yanaşı digərlər proqramlardan da istifadə etmək olar Şəkildə ən çox istifadə edilən doqquz brauzerin təsviri verilir.
Sək.2.1. Ən cox istifadə edilən brouzerlər
Bu proqramlar WEB-səhifələrlə HTTP (ing.- Hyper Text Transfer Protocol-Hipermətnlərin ötürülməsi Protokolu) adlanan xüsusi protokol vasitəsilə əlaqə yaradırlar. HTTP– İnternet şəbəkəsində istifadə olunan protokoldur. HTTP veb- səhifələri İnternetdən çağırmaq üçün bir mexanizmdir1.
HTTP-nin əsasını URL ünvanı təşkil edir.
URL (ing. Uniform Resource Locator) — faylın və ya resursun Web-də yerləşdiyi ünvanı və ya yeri göstərir. URL İnternetdə yerləşən bütün verilənlərlə əlaqə saxlamağa imkan verir, yəni İnternetdə yerləşən hər bir fayl və ya resurs
1 http://az.wikipedia.org/wiki/HTTP
identifikasiya edilir: URL serverdə istifadə olunan protokolun adı ilə başlayır: http://
URL ünvanı bir neçə hissədən ibarətdir: protokol, host və sənədin yerləşdiyi qovluğu göstərən yol. Məsələn, URL ünvanı aşağıdakı şəkildə ola bilər, məsələn:
|