Yorug'lik aks ettirish qonuni

|
Yorug'lik aks ettirish qonuni
|
bet | 1/10 | Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 60,78 Kb. | | #120919 |
Bog'liq Geometrik optika qonunlari-www.hozir.org
Geometrik optika qonunlari
GEOMETRIK OPTIKA QONUNLARI
Mundarija:
Kirish…………………………………………………………………….…….3
I.Bob. Optik hodisalarning asosiy qonunlaribezaklar…………………..….11
1.1 To'g'ridan-to'g'ri qonunchiziqli yorug'lik taqsimoti……………………12
1.2 Yorug'lik aks ettirish qonuni……..………………………………….…...13
1.3.Ideal optik tizimlar……………..…………………………………………16
1.4.Optik tarkibiy qismlar………………………………………………...….18
1.5.Diafragmava ularning optik tizimlardagi roli……………………….….18
II.Bob. O'quvchilarni kirish va chiqish……………………….……………..16
2.1. Zamonaviy optik tizimlarjarohatlaydi………………………………….22
2.2 Optik tizim…………………………………………………..…….….……22
2.3 Fotosuratlar…………………………………………………………..……25
2.4. Ko'z optik tizim sifatida……………………………………………..……26
Xulosa……………………………………………………………………..……32
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………….34
Kirish
“Dunyoda globallashuv va raqobat tobora kuchayib borayotgan bugungi vaziyatda barcha sohalarda yuksak bilimli kadrlarni tayyorlamasak, taraqqiyotdan ortda qolib ketishimiz mumkin..”
Shavkat Mirziyoyev
Ma'lumki insoniyat tarixining ko’p asrlik tajribasi ezgu g‘oyalardan va sog‘lom mafkuradan mahrum biron-bir jamiyatning uzoqqa bora olmasligini ko'rsatdi. Shu bois, mustaqillik tufayli mamlakatimiz o'z oldiga ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot barpo etish, rivojlangan mamlakatlar qatoridan o'rin olish, demokratik jamiyat qurish kabi ezgu maqsadlarni qo'ydi. Bu esa kelajagimizni yaqqol tasavvur etish, jamiyatimizning ijtimoiy-ma’naviy poydevorini mustahkamlash ehtiyojini tug'diradi. Demak, galdagi eng asosiy vazifa: yosh avlodni Vatan ravnaqi, yurt tinchligi, xalq farovonligi kabi olijanob tuyg'ular ruhida tarbiyalash, yuksak fazilatlarga ega, ezgu g'oyalar bilan qurollangan komil insonlarni voyaga etkazish, jahon andozalariga mos, kuchli bilimli, raqobatbardosh kadrlar tayyorlashdir. O'zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda yuqori natijalarga erishishi, jahon iqtisodiy tizimida to'laqonli sheriklik o'rnini egallay borishi, inson faoliatining barcha jabhalarida zamonaviy axborot texnologiyalaridan yuqori darajada foydalanishning ko‘lamlari qanday bo‘lishiga hamda bu texnologiyalar ijtimoiy mehnat samaradorligini oshishida qanday rol o‘ynashiga bog‘liq. Keyingi yillarda mamlakatimiz ilm-fani ham axborotlashtirishning nazariy asoslariga katta hissa qo'shib kelmoqda, shu bilan birgalikda, hodisalar, jarayonlarni yagona axborot asosida tadqiq etishning ilmiy yo'nalishlarini tahlil va sintez qilish natijasi bo'lgan fan-informatikaning vujudga kelishiga boshlangich nuqta qo'yildi. Axborot, energiya, vazn, bo'shliq va vaqtni bir butun holda batafsil o'rganish hozirgi vaqtda inson hayotining barcha jabhalarida muhim ahamiyatga ega bo'lib qolmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida chuqur keng ko‘lamli isloxotlar amalga oshirilar ekan, uzluksiz iqtisodiy ta’lim tizimini shakllantirishga birinchi darajali axamiyat berilmoqda. Umuman, yoshlarning ta’lim olishi, kasb-hunar egallashi, yetuk insonlar bo‘lib ulg‘ayishi yo‘lida zamonaviy, ilg‘or-innovatsion shart-sharoitlarni yaratib berish uchun O‘zbekiston bor kuch va imkoniyatlarini ishga solmoqda. Chunki yosh avlodni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ma’naviy yetuk, jismonan sog‘lom, vatanparvar va fidoyi etib tarbiyalash, huquq hamda manfaatlarini himoya qilishga e’tibor qancha kuchaytirilsa, unung samarasi ham shuncha yuqori bo‘ladi. Shu bois O‘zbekiston jamiyatning faol qatlami sifatida e’tirof etiluvchi yoshlar qatlamiga «muammo» deb emas, balki yurt ravnaqini ta’minlovchi katta kuch, davlatning strategik resursi sifatida qaramoqda. Natijada bugun yuksak bilimli, zamonaviy fikrlaydigan, qat’iy pozitsiyaga ega yoshlar mamlakatning ertangi taraqqiyotida tobora hal qiluvchi kuchga aylanib boryapti..
Fizika o’qitish metodikasi-pedagogika fanining tarmog‘i sifatida shakllangan yaxlit fandir, «Fizika o‘qitishning nazariy asoslari» maxsus kursi ham o‘z ob’yekti, vazifasi va tadqiqot metodlariga ega. Fizika ta’limi jarayoni, shu jarayonning hamma jihatlari: o‘quv materialining mazmuni, o‘qitish metodlari, ta’lim oluvchilarning bilish faoliyati, o‘qitish natijalari va boshqalar o‘rganish obyekti hisoblanadi. Pedagogika fanining tarmog‘i sifatidagi fizika ta’limi va mazmuni oldiga quyidagi asosiy tadqiqot vazifalari qo‘yiladi.
1.Fizika ta’limi vazifalarini asoslash, ularning tarbiyaviy ta’limiy ahamiyatini ochib berish.
2.O‘quv materiali mazmunini asoslash.
3.Ta’lim jarayonini tashkil etish.
Dasturlarida fizika o‘qitishning vazifalari quyidagicha ta’kidlab berilgan:
-ta’lim oluvchilarni fizika fanining asosiy bilimlaridan, eksperimental faktlaridan, tushunchalaridan, qonunlaridan, nazariya va ularning amaliy qo‘llanilishidan xabardor qilish;
-fizika fanining asosiy metodlari hisoblangan nazariy va eksperimental usullar bilan tanishtirish;
-eksperimentlar o‘tkazish qobiliyatlarni shakllantirish-asbob va uskunalardan foydalanish;
-mustaqil bilimlar olish, kuzatish va fizik hodisalarni tushuntirish qobiliyatlarini shakllantirish.
Fizika o‘qitish jarayonida o‘quvchilarning ilmiy dunyoqarashini shakllantirish metodlariga quyidagilar kiradi:
-fizikaviy hodisalar tabiatining moddiyligini va moddiy dunyoning birligini ko‘rsatish;
-tabiat hodisalari va ular orasidagi qonuniy bog‘lanishning bilish mumkinligini isbotlash;
-o‘rganilayotgan qonunlar va sabab-oqibat bog‘lanishlari-ning ob’ektiv xarakterga ega ekanligini ochib berish.
O‘qitish metodlarini ishlab chiqish bilish nazariyasiga, o‘rganilayotgan fanning metodologiyasiga, har bir jarayonning psixologiyasiga, o‘qitishning didaktik tamoyillariga va shaxsni tarbiyalashning pedagogik asoslariga tayanadi. Psixologiya va didaktika o‘quv faoliyatini motivatsiyalash va o‘quv jarayonini boshqarish uchun yordam beradi. O‘qitish metodlari o‘rganilayotgan fanning mantiqiy metodlarini o‘zida ifodalaydi.
Fizikada tekshirishlar nazariy va eksperimental metodlarda olib boriladi. Bu metodlarning mantiqi ham ilmiy, ham o‘quv bilishi uchun ham bir xilda muhimdir. Fizikada tekshirishning nazariy metodlari bu harakatning ma’lum ketma-ketligini to‘liq o‘rganishga imkon beradi:
-hodisalarni kuzatish va ularni xotirada tiklash;
-mavjud faktlarni tahlil qilish va umumlashtirish;
-muammoni ifodalash;
-tahlil-gipotezani ilgari surish;
-mantiqiy fikrlash yo‘li bilan gipotezadan nazariy xulosalar chiqarish.
O‘qitishning eksperimental metodi nazariy metod bilan uzviy bog‘langan u o‘zida quyidagilarni mujassamlashtirgan:
-eksperimentning vazifasini ifodalab berish;
-tajriba faktlari va nazariy bilimlar asosida ishchi gipotezani oldinga surish;
-tekshirish metodini ishlab chiqish va ishlab chiqilgan metod bo‘yicha eksperiment o‘tkazish;
-kuzatish, o‘lchashlar;
-olingan ma’lumotlarni sistemalashtirish;
-tajriba natijalarini tahlil etish va umumlashtirish;
-ishchi gipotezaning to‘g‘riligini yoki inkor etish o‘quvchining javobida amalga oshiriladi.
Fizika uchun turli shakldagi metodlar ma’lum mantiqda ochib beriladi, nazariy metodda, eksperimental metodda yoki ilmiy bilishning to‘liq shaklida.
O‘quv jarayonidagi bilish ilmiy bilishdan shu bilan farq qiladiki, o‘quvchi bilmaslikdan bilishga tomon o‘qituvchi rahbarligida, o‘qitish hamda tarbiyaning turli vositalari yordamida boradi. Fizika o‘qitishning maqsadi hamma vaqt ham faqat bilimlar berishdan iborat bo‘lib qolmasdan, shu bilan birga o‘quvchilarni fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishdan, fizik vositalar yordamida ularda Olamning fizik mazarasini shakllantirishdan iborat. O‘z-o‘zidan ma’lumki, samaradorlik faqat o‘qitishning maqsadi bilan emas shu bilan birgalikda o‘rganilayotgan materialning mazmuni bilan, shuningdek, o‘quvchilarning rivojlanganlik darajasi bilan bog‘liq.
Hozirgi zamon fizika kursi mazmunini tahlil etish shuni ko‘rsatadiki, yangi materialni o‘rganishda tushuntirish, ko‘rgazmalik metodini qo‘llash maqsadga muvofiq bo‘ladi. Fizika metodo-logiyasi nuqtai nazaridan o‘qitish metodlari empirik va nazariyga bo‘linadi. Bu o‘quv jarayoniga hodisa, tajriba, eksperimentlarni kuzatish natijalari yoki ma’lum nazariy umumlashtirishlar-tushun-chalar, qonunlar, printsiplar asos qilib olinishi mumkin. Empirik o‘qitish metodlari uchun kuzatish: tashqi dunyo predmet va hodisalarini maqsadga muvofiq, uyushgan holda qabul qilish tarzida kechadi.
Eksperiment (predmetning yangi xossalarini va ularning qonuniy bog‘lanishini aniqlash maqsadida tekshirilayotgan pred-metga insonning faol ta’siri) hodisaning, ob’ektning muhim bo‘lmagan tomonlarini mavhumlashtirish, gipotezani ilgari surish, olingan ma’lumotlarni tahlil qilish va taqqoslashdir. Induktsiya, tajriba faktlarini umumlashtirish va sistemalashtirish singari usullar xarakterlidir. Nazariy bilish metodlari uchun esa ideallashtirish (xayoliy modellarni hosil qilish), nazariy tahlil, xayoliy eksperiment o‘tkazish, o‘xshatish, gipotezani ilgari surish, diduktsiya va hokazolar xarakterlidir. O‘qitishning bu usullari o‘zaro bog‘langan va bir-biriga qo‘shilib ketgan: gipoteza va nazariyasiz eksperiment bo‘lmaydi, har qanday nazariya eksperiment ko‘rsatkichlariga tayanadi va u bilan tasdiqlanadi. Induktsiya va diduktsiya, analiz va sintez, umumlashtirish, konkretlashtirish va hokazolar bir-biri bilan uzviy bog‘liqdir.
Fizika ta’limi jarayonini takomillashtirishning eng muhim jihatlari quyidagilardir:
-o‘qitish sifatini, mehnat va axloq tarbiyasini kuchaytirish;
-o‘qituvchilar va o‘quvchilar mehnatini baholashda forma-lizmga yo‘l qo‘ymaslik;
-o‘qitishni hayot bilan bog‘lashni amalda mustahkamlash;
-o‘quvchilarni ijtimoiy foydali mehnatga tayyorlashni yaxshilash.
Fizika o‘qitishni takomillashtirish metodologiyasi-bu darsning tuzilishi, shakllari va tashkil etish usullari, shuningdek, fizika o‘qitish nazariyasining rivojlanish qonunlari hamda uning natijalarini amalga tadbiq etish printsiplari haqidagi ta’limotdir.
Fizika o‘qitish metodikasining metodologiyasi boshqa fanlar singari o‘zining maxsus tekshirish usullariga ega. Bu sohadagi tekshirish metodlariga quyidagilar kiradi:
- ta’lim masalalarining tahlili va ularni hal etishda fizikaning o‘quv predmeti sifatidagi rolini aniqlash;
-ilg‘or pedagogik tajribalarni o‘rganish va umumlashtirish;
-fizik ta’lim va pedagogik amaliyot masalalarini qiyosiy tahlili;
-o‘quvchilar psixologiyasining o‘ziga xosligini hisobga olgan holda fizika o‘qitish jarayonining tahlili, darsliklarga, o‘qitish vositalariga va metodik qo‘llanmalarga didaktik talablarni ishlab chiqish;
-fizika o‘qitish tarixini tahlil etish asosida fizika metodikasi rivojlanishining ob’ektiv tendentsiyalari va qonuniyatlarini aniq-lash;
-shu asosda gipotezalar qo‘yish va ularni eksperimental tekshirish.
O‘qitishning mazmuni ustida so‘z borganda, diqqatni respub-likamizda ta’lim-tarbiya sohasida ro‘y bergan muhim o‘zga-rishlarga qaratish lozim. Chunki, ta’lim tizimini tuzilish va mazmun jihatdan isloh qilish maqsadida “Ta’lim to’g’risida” va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» haqida qonunlar qabul qilindi. Bu hujjatlarda fizika o‘qitish vazifalariga ham yangicha yondoshildi va fizika ta’limning ajralmas qismi deb alohida ta’kidlandi. Belgilangan vazifalarni amalga oshirirsh esa o‘quvchilarni yuksak salohiyatli, bilimli, o‘z aqli tafakkuri bilan ongli mushohada yuritadigan ozod va hur fikrli insonlar bo‘lib yetishishi uchun muhim hissa qo‘shadi. Shuni esdan chiqarmaslik kerakki, hamdo’stlikdagi davlatlar orasida faqat bizning mamlakatimizda ta’lim-tarbiyaga shunday yondoshish amalga oshirilmoqda.
Fizika o‘qitishning vazifalari haqida gapirilganda, fizika o‘quv predmeti sifatida ta’lim oluvchilarda ilmiy tafakkurni shakllantirishda asosiy o‘rin egallashini ta’kidlash zarur. Ilmiy-tabiiy bilish tsikli to‘liq keltirilgan: faktlarni kuzatishdan muammoni ta’riflashgacha va undan gipotezani taklif etish (hodisa modeli, tushunchalar, qonunlar va printsiplar) gipotezani mantiqiy rivojlantirish va nazariy bashorat qilish, nazariy xulosalarni eksperimental tekshirish va ularni amalda qo‘llash. Shuning uchun o‘rganiladigan predmet asosiy fanining metodologiyasi o‘qitish metodlarining manbai va tashkil etuvchi qismi bo‘lib hisoblanadi. O‘qitish metodlarini takomillashtirish o‘quvchilarni fizikadan olgan bilimlarini sifatini oshirishgagina yordam berib qolmasdan, ularning iqtidorli, iste’dodli, zukko va ma’naviy yetuk kishilar bo‘lib yetishishlari uchun ham xizmat qiladi. Maktab va o‘rta maxsus ta’limi fizika kursida politexnik ta’limni shakllantirish va o‘quvchilarning mehnatga tayyorlashning muhim vositalari amaliy fizika masalalarini o‘rganish hisoblanadi. Bularga fizika asboblarining ishlash printsipi, mashina va mexanizmlarning harakat printsiplari, ularni ishlatishning fizik asoslari, xalq xo‘jaligining turli sohalarida fizik hodisalarining qo‘llanilishi kiradi. Bu materiallarni sistemalashtirishda takomillashtirilgan dastur va darsliklarda fan-texnika taraqqiyotining turli yo‘nalishlari bilan bog‘liq bo‘lgan darslarni tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi.
Ta’lim tizimida o‘quv-tarbiyaviy jarayonning samara-dorligini yanada oshirish uchun faqat ilg‘or o‘qitish metodlarini ishlab chiqish to‘g‘risida gapirmasdan, shu bilan birga ularning qo‘llanilishiga ham ahamiyat berish kerak. O‘qitish metodlari darslikdan, masala yechish uchun qo‘llanmalardan, demonstratsion tajribadan va laboratoriya ishlaridan ajralgan holda bo‘lmaydi. O‘qitish metodlari o‘qitish jarayonida amalga oshiriladi, ammo darslik matni masalalar mazmuni, demonstratsion tajribalar va laboratoriya ishlari o‘quv mashg‘ulotlarini tashkil etish shakllari bilan chambarchas bog‘langan bo’ladi. O‘qituvchilarni o‘qitish metodlari bilan qurollantirishning bosh yo‘li-bu o‘quv ishlarining strate-giyasini, ya’ni o‘qitish tarbiyalash va o‘stirishning vazifalari, fundamental fizik nazariyalar va o‘quv predmetining o‘ziga xos o‘qitish metodlarini amalga oshira borib, har bir darsni o‘quv-tarbiya jarayonining bir qismi deb qarab, darsda asosiy ish shakllarini qo‘llay olish mahoratini egallashdan iborat.
|
| |