Axoli bandligini samarali ta`minlash va farovonligini

8.2. Axoli bandligini samarali ta`minlash va farovonligini
yuksaltirishning muhim omili sifatida oilaviy biznesnn
rivojlantirish istiqbollari
Mustaqillik yillarida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni, fermerlik
harakatini rivojlantirish, xususiy sektorning mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi
ulushini oshirishga qaratilgan tizimli va tadrijiy chora-tadbirlar izchil olib
borilmokda. CHunonchi, xususiy sektorning erkin va mustaqil rivojlanishini
ta`minlaydigan zarur xuquqiy asoslar yaratildi va ular faol takomillashtirib
borilmokda
Bularning barchasi yurtimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va yangi bosqichga olib chiqishda zarur siyosiy, iqtisodiy hamda ijtrmoiy sharoit
shakllangani ifodasidir. Albatta, erishilgan yutuq va natijalar ko`lamini yanada
kengaytirish, sohaga yangi huquqiy munosabatlarni joriy etishni davrning o`zi talab
etmoqda. Davlatimiz rahbari Oliy Majlis palatasining 2010 yil 12 noyabrda bo`lib
o`tgan ko`shma majlisida ilgari surgan "Mamlakatimizda demokratik islohotlarni
yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi"da ham
bugungi kunda 1sichik biznes va xususiy tadbirkorlikni kengaytirish uchun
biznesning yangi tashkiliy-huquqiy shakli sifatida oilaviy biznesni qonuniy belgilab
qo`yish vaqgi keldi, deb aloxida qayd etildi. Darhaqiqat, Prezidentimiz
ta`kidlaganidek, yurtimizda biznesni tashkil qilishning mazkur shakli biznesni
yuritishda yuzaga kelgan milliy an`analarimizga, xo`jalik yuritish faoliyatining
mavjud holatiga to`la mos keladi. Bunday biznesni tashkil qilishning qonunchilik
bazasi
yaratilsa,
oilaviy
biznesning
xuquqiy
kafolatlarini
kuchaytirish,
iqtisodiyotning turli sohalarida uning jadal va keng rivojlanishi hamda yangi ish
o`rinlarining ochilishiga sharoit tug’iladi.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov milliy qishloq xo`jaligimiz
taraqqiyotining ko`p ming yillik taraqqiyot yo`li - mehnat mentalitetiga asoslanib,
oilaviy tadbirkorlik, xususan, oilaviy fermerlik harakatini ustuvor rivojlantirish
7
masalasini kun tartibiga qo`ydi. Bu aslo bejiz emas. Zero, Prezidentimiz o`zining
"YUksak ma`naviyat - engilmas kuch" nomli mashhur asarida o`rinli
ta`kidlaganidek: "Har qaysi millatning o`ziga xos ma`naviyatini shakllantirish va
yuksaltirishda, hech shubhasiz, oilaning o`rni va ta`siri beqiyosdir. CHunki
insonning eng sof va pokiza tuyg’ulari, ilk hayotiy tushuncha va tasavvurlari birinchi
galda oila bagrida shakllanadi" . Bu ko`p qirrali jarayonda oilaviy mehnat an`analari
alohida ahamiyat kasb etadi.
Oilaviy mehnat an`analari har bir farzandning mehnat haqidagi dastlabki
tasavvurlari, kasbga bo`lgan qiziqish va intilishi, zamonaviy ilmlarni o`rganishga
bo`lgan harakati belgilanishida tarbiya o`chogi bo`lib xizmat qiladi. Millatimizda
azal-azaldan oilaviy dehqonchilik va chorvachilik mehnat madaniyati ustuvor
bo`lib kelgan. Bugun shu mehnat madaniyatining yanada barqaror o`sishi va
rivojlanishi uchun barcha zaruriy huquqiy, siyosiy, moddiy va ma`naviy shart-
sharoitlar yaratilmoqda.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov ta`kidlaganidek: "Bugungi
kunda kichik biznes va tadbirkorlikni kengaytirish uchun biznesning yangi tashkiliy-
xuquqiy shakli sifatida oilaviy biznesni qonuniy belgilab qo`yish vaqti keldi".
Prezidentimiz tomonidan ta`kidlab o`tilgan bu muhim xulosa mehnatni tashkil etish
va boshqarishda tarix sinovlaridan juda ko`p bor o`tgan va samarali hisoblangan
oilaviy mehnat jamoalarini nazarda tutadi. Oilaviy fermerlik - an`anaviy mehnat
jamoalari ichida eng ko`p tarqalgan xo`jalik yuritish usuli hisoblanadi. SHu ma`noda
"Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik
jamiyatini rivojlantirish Kontseptsiyasi"da ko`rsatib o`tilgan oilaviy tadbirkorlikning
qonunchilik bazasini yaratish to`g’risidagi taklif juda katta ahamiyat kasb etadi. Bu
yo`nalishda qabul qilinadigan qonunlar oilaviy biznes va tadbirkorlikning huquqiy
asoslarini tashkil qilibgina qolmay, balki hozirda bu yo`nalishda mavjud turli
ma`muriy-byurokratik to`siklar, o`rinsiz aralashuvlarga barham berib, oilaning
qonun kuchiga va o`ziga bo`lgan ishonchi ortishiga olib keladi.
Oilaviy tadbirkorlik - yuridik shaxs maqomini olmagai jismoniy shaxslarning
birgalikdagi tadbirkorlik faoliyati shakli bo`lib, bu faoliyat er-xotinlar tomonidan,
ularga umumnn birgaliqdagi mulk huquqi asosida tegishli bo`lgan umumiy mulk
negizida amalga oshiriladi.
Oilaviy tadbirkorlik er bilan xotinning va ularga ko`maklashuvchi oila
a`zolarining shaxsiy mehnatiga asoslanadi.
Bunda aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlariga kiruvchi oilaviy
tadbirkorlik sub`ektlariga mikrokreditlar birinchi navbatda beriladi. Bular:
- kam ta`minlangan oilalar;
- tarkibida nogironlar haylda aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj guruhlariga
kiritilgan boshqa shaxslar bo`lgan oilalar;
- tarkibida ikki va undan ortiq ishsizlar bo`lgan oilalar.
Oilaviy tadbirkorlik sub`ektlariga mikrokreditlar O`zbekiston Respubjkasi
Mehnat vazirligi huzuridagi Ish bilan ta`minlash jamg’armasining kredit
yo`nalishi xdoobidan, 6 oygacha davom etadigan imtiyozli davr bilan, ikki
yilgacha muddatga beriladi.
8
Oilaviy tadbirkorlik sub`ektlariga ish bilan ta`minlash fondining kredit
yo`nalishi hisobidan beriladigan mikrokreditlar eng kam ish haqi miqdorining 150
baravaridan oshmasligi kerak.
Oilaviy tadbirkorlik sub`ektlariga mikrokreditlar imtiyozli foiz stavkasi bilan
ajratiladi. Bu foiz stavkasi amaldagi Markaziy bank qayta moliyalash stavkasining
1/4 qismini tashkil etadi.
SHu kunlarda ekspert va olimlar, mutasaddi idoralar tomonidan "Oilaviy
tadbirkorlik to`g’risida"gi qonun loyihasini ishlab chiqish bo`yicha bir qator ishlar
amalga oshirilmoqda, bu boradagi xalqaro xuquq va milliy qadriyatlarimiz,
tajribalarimyz tahlil qilinmokda. Umuman, oilaviy tadbirkorlik oila a`zolari
tomonidan birgalikda boshqarish va tasarruf etish xuquqi bo`yicha faoliyat
yuritadigan
tadbirkorlik
sub`ektidir.
Ayni
paytda
"Oilaviy
tadbirkorlik
to`g’risida"gi ishlab chiqilayotgan qonun loyihasida Fuqarolik, Mehnat kodekslari,
"Bola huquqlarining kafolatlari to`g’risida"gi Qonunda belgilangan tartib-tamoyillar
asosida mehnat va o`zaro mulkiy munosabatlarni aniqlashtirish zarur.
Fikrimizcha, oilaviy tadbirkorlik harakatini yanada rivojlantirishga qaratilgan
qonunda quyidagi muhim jihatlarga alohida e`tibor qaratish zarur:
- oilaviy tadbirkorlikni moddiy va moliyaviy qo`llab-quvvatlash
mexanizmini samarali tashkil etish va mustahkamlash, tijorat banklar bilan o`zaro
hamkorlik aloqalarini har tomonlama mustahkamlash, bunga hozirda mavjud
ayrim sun`iy to`siqlarga to`liq barham berish;
- har bir oilaning mehnat an`analariga katta hurmat bilan qarash, uni tiklash va
rivojlantirish, mavjud ishchi kuchlaridan samarali foydalanishga erishish;
- mahalliy hokimiyat kuchi bilan oilaviy biznes yuritish uchun zaruriy modtsiy
va ma`naviy shart-sharoitlarni yakada kengaytirish, ularni har tomonlama
qo`llab-quvvatlash asosida o`z mahsulotlari bilan ichki va tashqi bozorga erkin
chiqishini ta`minlash;
- ta`lim tizimida oilaviy biznes sirlarini chuqur o`rganish va tahlil
qiluvchi maxsus fanlarni kiritish, oila va ta`lim tizimini o`zaro yaqin
hamkorlik aloqalarini yanada mustahkamlash;
- oilaviy biznesga xorijiy investitsiyalar, ilg’or va zamonaviy
minitexnologiyalarning kirib kelishiga keng yo`l ochish, chetga tayyor
mahsulotni eksport qilish hajmini yanada oshirish va boshqalar.
YUqoridagi takliflar asosida yangi qonun loyihasini ishlab chiqishda mahalliy
kengash deputatlarining o`rni va roli juda katta. Bu birinchi navbatda ularning
kundalik foliyatida oilaviy tadbirkorlik sub`ektlari bilan bir safda turib mehnat
qilayotganligi, ular faoliyatiga doir barcha muammolarni yaxshi bilishlari bilan
bog’liq.
Bugungi kunda oilaviy tadbirkorlikka bandlikni ta`minlash, aholi farovonligini
yuksaltirishning eng muhim omillaridan biri sifatida
qaralmoqda. Uni
iqtasodiyotning tayanchi va harakatlantiruvchi kuchi sifatida e`tirof etishlarining
boisi ham, aslida, mana shunda. Oilaviy biznesning o`ziga xosligi shundaki, u ko`p
asrlik oilaviy an`analar, qadriyatlar bilan uyg’un rivojlanadi. Misol uchun, Buyuk
Britaniyadagi oilaviy biznes korxonalarining to`rtdan bir qismi qariyb to`rtta
9
avlodtsan beri o`tib kelar ekan. SHvetsiyada mexdat bilan band aholining 61 foizi
oilaviy tadbirkorlik sohasida ishlayotgani ham uning nechog’li katta ahamiyatga ega
ekanligidan dalolatdir.
Xalqaro oilaviy tadbirkorlik tadqiqotlari akademiyasining o`rganishicha,
bugungi kunda rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyotida oilaviy biznes izchil taraqqiy
etib bormoqda. CHunonchi, ko`plab rivojlanayotgan davlatlarda yalpi ichki
mahsulot tarkibida oilaviy biznesning ulushi 55 foizgacha etar ekan. Bularning
barchasi yurtimizda ham oilaviy tadbirkorlikning huquqiy asoslarini yaratish
ayni zarurat ekanligini ko`rsatadi. Zero, biznesning mazkur tarmog’ini
rivojlantirish uchun mamlakatimizda barcha shart-sharoit, tajribalar mavjud.
Avvalo, joylarda oilaviy sulolalar tomonidan uzoq yillar davomida shugullanib
kelinayotgan oilaviy kasb-korlar, ya`ni kosiblik, duradgorlik, novvoylik,
asalarichilik, baliqchilik, chorvachilik, dehqonchilik, pillachilik, bog’dorchilik,
uzumchilik, hunarmandchilik, miskarlik, ko`nchilik, zargarlik, naqqoshlik, kulollik,
yog’och o`ymakorligi, pichoqchilik, to`qimachilik, po`stindo`zlik singari
yo`napishlarda oilaviy biznes sub`ektlarini tashkil etish va rivojlantirish muhim
ahamiyatga ega. SHu bilan bir qatorda, aholiga maishiy xizmat ko`rsatishda ham
oilaviy tadbirkorlik sub`ektlarini yo`lga qo`yish ayni muddaodir.
Albatta, respublikamizda oilaviy yangi qonun loyixdsini tayyorlashda aynan
oilaviy biznesning o`ziga xos jihatlaridan kelib chiqib, bir qator masalalarga
e`tibor qaratish lozim.
Avvalo, oilaviy tadbirkorlik sub`ekti sifatida ro`yxatdan o`tishi mumkin
bo`lgan faoliyat turlarini aniq belgilash, bunday tuzshshalarni davlat ro`yxatidan
o`tkazishda byurokratik to`siqlarning oldini oladigan tartiblarni joriy etish, huquqiy
maqomini aniqlashtirish talab etiladi. Bunda, ayniqsa, davlatimiz rahbari
tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub`ektlarini tashkil etish
tartibini takomillashtirish bo`yicha ko`rilayotgan chora-tadbirlarga suyanish,
ayyi paytda xalqaro tajribaning ilg’or yutuklaridan foydalanish zarur.
SHu bilan birga, oilaviy tadbirkorlik sub`ektlarining huquq va
majburiyatlarini, ayni chog’da oila a`zolarining ushbu tadbirkorlik sub`ekti faoliyati
doirasidagi munosabatlarini aniqlashtirish zarur. Bunda oila a`zolari quyidagi
xuquqlarga ega: korxona boshqaruvida, qarorlar qabul qilishda, moliyaviy-
xo`jalik faoliyatini nazorat qilishda qatnashish; bir-birining huquqlarini kisman
yoki to`liq ifoda etish; korxona nizomida belgilangan tartibda ko`rilgan
daromaddan ulush olish; ayni paytda oilaviy korxona tarkibidan chiqayotganda
korxona nizomida ko`rsatilgan tartibda kompensatsiya olish; ijtimoiy sug’urta
qilinish va ish davrlarini qonun hujjatlarida belgilangan tartibda mexnat
stajiga kiritish; amalga oshirilayotgan faoliyat turiga muvofiq bo`lgan buyumlar
yoki tovarlar (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish, shuningdek, ularni mustaqil
ravishda yoki qonun hujjatlarida belgilangan tartibda boshqacha tarzda
sotish; amalga oshirilayotgan faoliyatdan olingan daromadni barcha soliqlar
va boshqa majburiy to`lovlar to`langandan keyin, qonun xujjatlarida
10
belgilangan tartibda tasarruf etish; O`zbekiston Respublikasi konunchiligida
belgilangan tartibda boshqa imtiyoz va huquqlardan foydalanishi mumkin.
Oilaviy korxona mulkdorlari ayni paytda oilaviy tadbirkorlik sub`ekti
faoliyatida shaxsiy mehnati bilan qatnashishi lozim, ya`ni oilaviy tadbirkorlikni
amalga
onrrishda
vaqtinchalik
ishlarni
bajarish
uchun
oila
a`zolari
hisoblanmaydigan fuqarolar jalb etilmasligi kerak. Korxonaning mulkiy
majburiyatlari, chunonchi, to`lov qobshgayati yo`qolgan holatlarda o`z shaxsiy
mulki bilan yakdil javobgar bo`lish majburiyatiga ega bo`lmog’i lozim.
SHuningdek, oilaviy tadbirkorlikda ishlovchi xodimlar, ya`ni oila a`zolari doimiy
ishlovchi xodim sifatida e`tirof etilib, mehnat daftarchasi yuritilishi kerak.
Hozirgi paytda oilalar daromadining to`rtdan bir qismi tadbirkorlik evaziga
paydo bo`lmoqda. Kelajaqda oila ehtiyojining 50 foizini shu yo`l bilan
qoplanishiga erishish lozim. Bu respublikamiz uchun o`ta muhimdir. CHunki,
Evropa mamlakatlarida bir ishlovchiga 0,7 kishi mehnat yoshiga etmagan bolalar va
nafaqadagi qariyalar to`g’ri kelsa, bu ko`rsatkich respublikamizda 2,7 kishini tashkil
qiladi. Tabiiyki, bunday sharoitda faqat oylik maosh bilan oilaning ehtiyojini to`liq
ta`minlab bo`lmaydi. SHu tufayli, kelajakda har bir oilaning farovonligini
ta`minlash uchun oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish maqsadga muvofikdir.
Oilaviy tadbirkorlikning asosiy yo`nalishlariga kichik biznes, shahsiy
tadbirkorlik, fermer xo`jaliklari, dehqon xo`jaliklari kabi oilaviy mulkka asoslangan
faoliyat turlari kiradi. Oilaviy tadbirkorlar mulkning asosiy qismi mamlakatimizda
davlat mulkini xususiylashtirish evaziga shakllandi. Mamlakatimizda mulqtsorlar
sinfi shakllanmokda, kichik biznesga asoslangan oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish
uchun tegishli sharoitlar, ularni iqtisodiy asoslari yaratilmokda. endigi eng muxdm
vazifa ko`chmas mulk ob`ektlari davlatniki bo`ladimi, nodavlat bo`ladimi, ularning
samarali ishlashini ta`minlab, mamlakatimiz iqtisodiyotining rivojlanishini
jadallashtirishdan iborat.
Mulkning samarali ishlashini ta`minlash davlatga ham, mulkdorga ham manfaat
keltiradi. Agar ob`ekt davlat tasarrufida bo`lsa-yu, hech faoliyat ko`rsatmasa,
buning foydasidan ko`ra zarari ko`p. SHu tufayli, uni arzonlashtirilgan qiymatda
bo`lsa-da, sotish afzalligi lozim degan xulosaga kelindi. Bunday usul amaliyotda
ham joriy qilindi.
Ishlatilmay, foydalanilmay turgan mulkning ishlatilishi jamiyat uchun juda katta
manfaat keltiradi. Birinchidan, yangi ish o`rinlari yaratiladi, ikkinchidan,
mamlakatimiz bozori uchun mahsulot (xizmat) ishlab chiqariladi va uchinchidan,
bu faoliyat natijasida davlat byudjetiga soliq to`lash yo`li bilan davlataing iqtisodiy
qudrati oshishiga ulush qo`shiladi.
Oilaviy tadbirkorlikning muhim yo`nalishlaridan biri oilalarning shaxsiy
tomorqasida faoliyat ko`rsatishidir. Bu ham Vazirlar Maxhamasining 1994 yil 29
noyabrda qabul qilingan «Erdan foydalanish samaradorligini oshirish chora-
tadbirlari to`g’risida»gi qarori bilan tartibga solinadi. Ushbu qarorga asosan,
mamlakatimizda er maydoni uy-joy qurilish, erga umrbod egalik qilish va meros
qilib qoldirish xuquqi bilan kim oshdi savdosi orqali sotish ko`zda tutilgan. Bu
tadbir aholining yashashi bilan birga tadbirkorlik bilan shug’ullanish imkonini
11
ham beradi. SHu tufayli, bu masala mamlakatimizda o`z rivojini topmoqtsa.
Ko`rinib turibdiki, bu tadbir ham mulkdorlar sinfini va tadbirkorlar doirasini
kengaytirish yo`llaridan biri sifatida namoyon bo`lmoqtsa.
Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish bozor munosabatlarisharoitida muhim
ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega. Bu chng iiiiyao, ....,.,
t
farovonligini oshirishning
muhim omilidir. Zero, ish haqi, Urtichy diromm kabi ko`rsatkichlar bozor
munosabatlari sharoitida o`zinipg yashomchmshsh» mohiyatini yo`qotdi.
Mamlaktimiz taraqqiyotini pirovard maqsadi ozod va obod VntyM, chrkii va
farovon hayot kechirishga qaratilgan ekan, demak, ikgasodiy ko`rsyatkichlyr faqat
o`rtacha ish haqi yoki bo1Yqa,o`rtacha ko`rsatkichlar bilan emas, bplki hyar bir
shaxs, fuqaroning farovonligi bilan belgilanadi.
Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirishni yana bir omili ulardyan olingan soliqlar
yukini kamaytirishdir. Bu oilaning o`z mablag’lari bilai ishlab chiqarish yoki
boshqa faoliyat turlarini kengaytirish imkonini beradi. Soliq yukini kamaytirish
hozirgi paytda juda muhimdir. CHunki, juda ko`p oilalar hali tadbirkorlikka qo`l
urgan emas, qo`l urganlar esa, shu jarayonga ko`nikma hosil qilmagan. Bu holat,
albatta, oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirishga salbiy ta`sir qiladi. SHu tufayli,
oilaviy tadbirkorlik bilan shug’ullanuvchi shaxslarga soliq solish bazasini
qisqartirish,
stavkasini pasaytirish, byudjetdan tashqari jamg’armalarga
to`lanadigan majburiy ajratmalarni kamaytirish lozim. Ushbu holatlardan shunday
xulosa qilish lozimki, jamiyatda tadbirkorlar sonini butun aholiga nisbatan emas,
balki oilalar soniga nisbatan olish lozim. Har bir oilada tadbirkor bo`lishiga
erishsakgina butun aholining farovonligini ta`minlashga muvaffaq bo`lamiz.
Ishsizlik va oila bir-biri bilan bevosita bog’liq. Ishsiz u qaerdandir kelgan emas
yoki jamiyatdan ajralib qolgan shaxs ham emas. Ishsiz bu ham oilamiz a`zosi.
Oiladan bir kshpi juda serdaromad ishda ishlasa, shu oila farovon, agar u ishsiz
qolsa, shu oila kambag’allikka mahkum qilshts-an bo`ladi. SHu tufayli har bir oilada
shunday ruhiyat shakllanishi kerakki, unda ishsiz odam bo`lmasligi kerak.
Hozirgi paytda qishloqlarda ham biznes bilan shug’ullanish uchun sharoit
etarli. Zero, uning qonuniy asosi yaratildi, tegishli me`yoriy hujjatlar ham ishlab
chiqildi.
Hozirgi paytda oilaviy biznesni rivojlantirish uchun uning qonuniy asoslari
bilvosita yaratildi. Bularga «Tadbirkorlik faoliyati erkinliklariyushg kafolatlari
to`g’risida», «Fermer xo`jaliklari to`g’risida», «Dehqon xo`jaliklari to`grisida» kabi
qonunlarni kiritish mumkin. Ammo, hozirgi iqtisodiy muhit alohida «Oila
tadbirkorligi va uni ko`llab-quvvatlash to`g’risida»gi qonunni qabul qilishni
taqozo qiladi. Bunday qonunning yaratilishi tabiiyki, islohotlar jadallashishida, eng
muhim, oilalarning farovonligi oshishida asosiy omil bo`lib hizmat qiladi.
Agar nazariy jihatdan qaraydigan bo`lsak, kichik biznes rivoj topgan joyda
ishsizlik muammosi bo`lishi mumkin emas. Chunki, odam ishsiz bo`lsa, o`ziga ish
topishi, o`zining tadbirkorlik faoliyatini yuritishi uchun tegishli sharoit
yaratilishiga intiladi. Bu eng avvalo, oilaviy biznesda namoyon bo`ladi.
Ishsizlikning mavjudliga ishsiz uchun salbiy holat bo`lsa-da, jamiyat ravnaqi
uchun ma`lum ma`noda ijobiy omildir. CHunki, bu birinchidan, ishsiz aholi
12
hamisha yangi ishni, faoliyatni boshlash uchun zaxirada turadi. Ikkinchidan, ishdagi
kishining ishsiz bo`lib qolish ehtimoli mavjudligi uni tartib-intizomga qatgiq rioya
qilishga, o`z malakasini doimiy ravishda oshirib borishga undaydi. Uchinchidan,
ishsizlikning paydo bo`lishi qasaba uyushmalari faoliyatini faollashtiradi, ularning
ishchilar ahvolini yaxshilash borasida ish hakini, uni moddiy va ma`naviy
rag’batlantirish bo`yicha turli takliflarning ishlab chiqilishiga va erishishiga sabab
bo`ladi. To`rtinchidan ishsiz bo`lib qolish ehtimolidan qo`rqish oqibatida ularning
jonbozlik bilan ishlashi natijasida mamlakatda iqtisodiy o`sishga erishiladi. Bu esa,
har bir oilada oila a`zolarining o`z ustida ishlashiga asos bo`ladi.
Ishsizlik oila va jamiyat uchun salbiy oqibatlar keltiradi. Birinchidan,
ishsiz mamlakat milliy daromadi yaratilishida va oila farovonligi oshirshshshida
ishtirok etmaydi. Ikkinchidan, hodim uzoq vaqt ishsiz bo`lsa, oldingi malakasi va
tajribasi susayadi. Agar shu malaka bo`yicha ish topmasa, boshqa kasbni egallashga
oilaning ancha mablag’i va vaqti ketadi. Uchinchidan, ishsiz kishi ruhiy jihatdan
tushkunlikka tushadi. Buni yaxshilashda oilaning roli katta. Bundaylarni oilada
ma`naviy qo`llab-quvvatlashga to`g’ri keladi.
SHu tufayli, oila tadbirkorligini rivojlantirish bugungi kunda mamlakatimiz
uchun o`ta muhim tadbir ekanligini idrok qilishimiz va unga tegishli e`tibor
qaratishimiz lozim.
Oilaviy korxonani ochish - murakkab, ko`p darajali jarayon bo`lib, bir qator
shartlarni bajarilishini talab qiladi (27-rasm).
Haqiqatda oilaviy korxona deb mulkning asosiy qismi yoki boshqaruv oila
a`zolarining qo`lida bo`lgan va oila a`zolarining bir qismi bevosita mazkur korxona
ishlovchi istalgan korxonaga aytiladi.
Odatda, oilaviy biznesning shavsllari shahardagi oilaviy korxonalarni hamda
qishloqtsa faoliyat yurituvchi dehqon, fermer xo`jaliklarining farqlanishini taqozo
etadi. CHunki ularning faoliyat ko`rsatish shart-sharoitlari, ish boshlash talablari
bir-biridan tubdan farq qiladi.
Shahar joylarida oilaviy tadbirkorlik yirik va o`rta biznes uchun xos bo`lmagan
sohalarda o`z o`rnini topishga intiladi. Bular mayda ulgurji va chakana savdo,
maishiy xizmat ko`rsatish, restoran biznesi, choyxona va oshxonalar, kafe va
barlar, aholiga transport xizmati ko`rsatish, ta`mirlash va qurilish, buxgalterlik
ishlari va audit kabilardir.
Oilaviy tadbirkorlikda apohida o`rinni bir necha avlodlar almashinuvi davomida
aktsiyalarning nazorat paketlari bitga oila qo`lida bo`lgan yirik korporatsiyalar,
aktsiyadorlik jamiyatlar, "moliyaviy imperiyalar" tutadi.
13
1. Moslashuvchanlik va innovatsiyalarning yuqori darajasi, o`zgaruvchan
bozor talablariga tez moslashish qobiliyati.
2. Oila institutini mustahkamlash kabi muhim ijtimoiy vazifani bajaradi,
bolalarni muvaffaqiyatli tarbiyalashga imkon bergani holda, ularni
ijtimoiylashtirishga hamda demografik muammolarni hal qilishga imkon beradi.
3. Ishlab chiqarish samaradorligani oshirishga bo`lgan yuqori intilish
darajasini ta`minlaydi.
4. Iqtisodiyotning
barqaror
rivojlanishining
zaruriy
sharti
bo`lgan
uqarolarning tadbirkorlik nuqtai nazarvdan o`z-o`zini ro`yobga chiqarishga
imkon beradi.
5. Jamiyatda ijtimoiy-iqtisodiy holatning barqarorlashuviga imkon beradi.
Bir necha yuz yillar davomida shakllangan g’arb mamlakatlarida
tadbirkorlikning
rivojlanish
tarixiga
ko`ra,
tadbirkorlik
oila
mustahkamlanishiga imkon beradi, oila ichidagi zidtsiyatlar mikdorini
kamaytiradi va maishiy muammolarni echish imkoniyatlarini oshiradi.
Oilaviy biznes uchun moslashuvchanlik va barqarorlik xos bo`lib, barqaror
oilaviy aloqalar oilaviy korxona biznes-tuzilmasida o`z ifodasini topadi va bu esa
iqtisodiy faoliyat yuritish tavakkalchshshgini pasaytiradi, uning barcha a`zolarini
rag’batlantirish darajasini oshiradi.
Qarindoshlar ishlaydigan firma bolalarni, oilaning keksa a`zolari, jismoniy
imkoniyati cheklangan kishilarni ishga joylashtirishga imkon beradi. Ularning
oila ishida to`laqonli qatnashishi bola va o`smirlarni ijtimoiylashtirish hamda
kelgusi mehnat faoliyatiga moslashtirish imkonini beradi.
Xo`jalik yuritishning kichik shakli sifatida oilaviy korxonalar yirik va o`rta
firmalarning yanada samarali faoliyat yuritishiga yordam beradi. Odatda,
oilaviy korxonalar mahalliy xomashyoda mahalliy bozor uchun ishlagani
14
holda, mintaqaviy bozorni rivojlantirish, takomillashtirish doimiy buyurtmalar
bilan ta`minlashga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, oilaviy tadbirkorlikni rivojlanishi ijtimoiy-siyosiy va
iqtisodiy barqarorlik omillaridan biri bo`lgan, "o`rta sinf" o`sishiga asosi bo`lib
xizmat qiladi.
SHunday qilib, oilaviy tadbirkorlik O`zbekistonning hozirgi iqtisodiyotida
quyidagi iqtisodiy vazifalarni bajaradi:
1. Oilaviy biznes - jamiyatning siyosiy barqarorligi va demokratik
rivojlanishning kafolati bo`lgan o`rta sinf shakllanishining asosi
hisoblanadi.
2. Oilaviy biznes vakillari nafaqat o`z-o`zining samarali bandligini
ta`minlaydi, balki yangi ish o`rinlarini ham tashkil etadi.
3. Rivojlangan oilaviy biznes iste`molchilar va bozorning tez
o`zgaruvchan talablariga muvofiq holda tovar va xizmatlar ishlab chiqarib,
iste`molchilarning asosiy qismiga xizmat ko`rsatadi.
4. Kichik tadbirkorlik sektori innovatsion xarakterga ega bo`lib,
tavakkalchilikka asoslangan yangi mahsulot va xizmatlarni tez, qulay va oson
o`zlashtiradi.
5. Kichik biznes shaxsning ichki salohiyatini ochishga, mehnat faoliyatida o`z-
o`zini namoyon qilishga imkon beradi.
6. Oilaviy tadbyrkorlikning ommaviy rivojlanishi jamiyat ruhiyatining
o`zgarishiga va aholining aksariyat qismi qadriyatlari yo`nalishini yangi
ijtimoiy-yqTisodiy sharoitlarga moslashtirishga imkon beradi.
7.Dastlabki bilim, malaka va ko`nikmalarni amalga oshirish, sinab ko`rish
uchun faoliyat maydoni, "poligon" vazifasini bajaradi.
8.Iste`molchilar bilan bevosita mustahkam aloqalar o`rnatishga imkon
beradi.
9. Mahalliy shart-sharoitlarga tez va oson moslashgani holda, operatsion
xarajatlari kam bo`ladi.
10. Oilaviy tadbirkorlikda boshqarish oddiy bo`ladi va kapital
qo`yshshalar tez qoplanadi va h.k.
SHunday qilib, oilaviy tadbirkorlikning asosiy vazifalarini
kuyidagicha ifodalashimiz mumkin (28-rasm).
SHuningdek, oilaviy tadbirkorlikning iqtisodiy vazifalaridan tashqari
|