-mavzu. AVTOMOBILNING TURGUNLIGI

7-mavzu. AVTOMOBILNING TURGUNLIGI
Reja:
Avtomobillarning turgunlik xususiyati
2.Avtomobilning agdarilishi
3. Avtomobilning harakat vaqtidagi yonaki
surilishi.
4. Avtomobil oldingi va ketingi o’qlarining yon tomonga surilishini kiyosiy taxlil etish.
5. Ekspluatatsiyada uchraydigan faktorlarning avtomobilg’ turgunligiga tahsiri.
Avtomobillarning turgunlik xususiyati
Avtomobilning xaydovchi ishtirokisiz berilgan yo’nalishda agdarilmasdan, sirpanmasdan, shataksiramasdan va yon tomonga surilmasdan harakatlanishiga uning turgunligi deb ataladi. Avtomobilning agdarilish va sirpanish yo’nalishiga karab kundalang va bo’ylama turgunlik bo’ladi.
Avtomobilg’ turgunligini yo’qotganda agdarilishi, yon tomonga sirpanishi, yetakchi g’ildiraklari shataksirashi mumkin. Avtomobilning kundalang turgunligi quyidagi turtta ko’rsatkich bilan harakterlanadi:
va3 - avtomobilning aylana bo’ylab harakterlanganda yon tomonga surila boshlash paytidagi maksimal (kritik) tezligi, km/soat;
va0 - avtomobilning aylana bo’ylab harakatlanganda agdarila boshlash paytida maksimal (kritik) tezligi, km/soat;
b3 - avtomobilning g’ildiraklari kundalang surila boshlagan paytda yo’lning maksimal (kritik) nishablik burchagi;
b0 - avtomobilg’ agdarila boshlagan paytda yo’lning maksimal (kritik) nishablik burchagi.
Kritik tezliklar tajriba yo’li bilan aniqlanadi. Avtomobilg’ gorizontal maydonda radiusi R-20. . . 25 m aylana bo’ylab tezligini asta-sekin oshirib harakat qiladi. Harakat davrida markazdan kochirma kuch tahsirida ichki tomonlagi g’ildiraklarga og’irlik kamayadi, tashki g’ildiraklarga esa ortadi. Sinovdan utayotgan avtomobilni agdarilishdan saklash uchun uning yon tomoniga yo’l satxidan 10. . . 15 sm balandlikda kronshteyn yordamida kushimcha g’ildirak maxkamlanadi. Agar tajriba vaqtida avtomobilg’ turgunligini yo’qotib agdarilsa, yon tomonidagi g’ildirak tayanch bo’ladi. Kuzatuvchi kishilar g’ildirakning yerdan uzilish yoki paytini aniqlab sekun domer va spidometr yordamida izlanayotgan va3 yoki va0 tezliklarini aniqlaydilar.
Avtomobilning agdarila boshlash payti bo’yicha yo’lning kritik nishablik burchagini aniqlash uchun avtomobilg’ platformaga o’rnatilib, bir yonidan damkrat bilan kutariladi. Avtomobilning agdarila boshlash payti aniqlangandan sung platformaning og’ish burchagi aniqlanadi.
Avtomobilning agdarilishi
Avtomobilning agdarilishi deb oldingi yoki ketingi g’ildirakning yo’ldan uzilishiga, yahni Z1=0 yoki Z2=0 bo’lishiga aytiladi. Avtomobilg’ oldingi yoki ketingi g’ildiraklarga chap yoki ung tomondagi g’ildiraklarga nisbatan agdarilishi mumkin.
Avtomobilning ketingi g’ildiraklariga nisbatan agdarilishini (37-rasm.) ko’rib chiqamiz. Buning uchun: a) avtomobilning birlashtirilgan qismlarida elastik elementlar yo’q, yahni sistema kattik; b) balandlikka chiqishda avtomobilning tezligi kam bo’lgani uchun Rw=0; v) avtomobilning harakat tezligi o’zgarmas, yahni va = const, ‘ja=0 deb qabul qilamiz.
40-rasm. Avtomobilning kiya tekislik bo’yicha harakati.
Avtomobilgi tahsir euvchi kuchlarning A nuqtaga nisbatan muvozanatlik sharti
Z1L ‘whw ’jahd ’jhd ‘f CHk-Zb =0 (91)
Z1 - yo’lning oldingi o’qqa normal reaktsiyasi, hd - og’irlik markazi balandligi.
Avtomobilg’ ketingi o’qiga nisbatan agdariladi deyilsa, z1 =0 bo’ladi. tenglamani tg a ga nisbatan yechamiz:
(92)
(92) formula avtomobilning ketingi g’ildirakka nisbatan agdarilishi bo’yicha turgunlik sharti. Formuladan ko’rinib turibdiki, avtomobilning agdarilishi bo’yicha turgunligi uning b, rk, hd konstro’qtiv parametrlariga va g’ildirakning gildirashiga qarshilik koeffitsienti f ga bog’liq.
deb qabul qilamiz. Agar tg a = A bo’lsa, avtomobilg’ noturgun muvozanatda, tg a >A bo’lsa, avtomobilg’ ketingi G’ildiragiga nisbatan agdariladi, tg a
Avtomobilning oldingi o’qiga nisbatan turgunlik sharti (92) ga o’xshash quyidagicha ifodalanadi:
(93)
Avtomobilning yon tomonga chap yoki ung g’ildiraklariga nisbatan agdarilishi yondan tahsir etuvchi kuch Ru, burilish davridagi markazdan kochirma Rts va avtomobilg’ b kundalangiga nishab yo’ldan harakatlanganda og’irligi Ga ning tashkil etuvchisi Ri tahsirida ham bo’lishi mumkin.
Avtomobilg’ b qiyalikka ega tekislikdan harakatlanayotgan bulsin. Sxemadan avtomobilning ung g’ildirakka nisbatan agdarilish extimoli kuprok ekani ko’rinib turibdi. shuning uchun tahsir etuvchi kuchlarning muvozanat tenglamasi quyidagicha yoziladi.
S MA =0;
Zp, Zl - yo’lning ung va chap G’ildiragiga normal reaktsiyalari.
V-g’ildirakning simmetriya o’qlari o’rtasidagi masofa (koleya). Avtomobilning ung g’ildiraklariga nisbatan agdarilish uchun Zl=0 bo’lishi kerak. Matematik o’zgartirishlari kiritib, quyidagi ifodani olamiz:
tgb = B/ 2hd ; (94)
bu formula avtomobilning yon tomonga agdarilish bo’yicha turgunlik sharti deyiladi. Ko’rinib turibdiki, avtomobilning agdarilishi uning og’irlik markazi (o.m.) balandligi hD va koleya V ning kengligiga bog’liq.
V/2hd=A deb qabul qilamiz. Agar tgb=A bo’lsa, avtomobilg’ yoniga agdarilish bo’yicha noturgun muvozanatda tgb>A bo’lsa, avtomobilg’ yonga agdariladi; tgb< A bo’lsa, yonga agdarilmaydi.
Avtomobilning harakat vaqtidagi yonaki
surilishi.
Avtomobilg’ harakat vzktida yonaki kuchlar tahsirida yon tomonga surilishi mumkin. Amalda avtomobilning oldingi yoki ketingi o’qi kuprok suriladi. SHuning uchun avtomobilg’ biror o’qining surilishga nisbatan turgunligini ko’rib chiqamiz.
G’ildirakning yon tomonga surilmasdan gildirash sharti:
‘φ=z φ ≥ √x2 y2 (95)
y ≤ √z2 φ2-x2 (96)
bu yerda z—normal reaktsiya;
x—urirma reaktsiya;
u—yondan tahsir etuvchi kuch.
(96) formuladan ko’rinib turibdiki, g’ildirak bilan yo’l o’rtasidagi tishlashish kuchi Rφ qancha katta bo’lib, o’rinma reaktsiya x shuncha kichik bo’lsa, gildigakni yonaki surilishga majbur qiluvchi kuch u shuncha katta bo’ladi. SHuning uchun yetakchi bulmagan o’q turgunrok, chunki x faqat G’ildirashga qarshilikdan iborat. Agar o’qda tortuvchi yoki tormozlovchi kuch mavjud bo’lsa, x kattalashadi, (96) formulada ildiz ostidagi ifoda kichrayadi va o’q juda kichik kuch tahsirida ham yon tomonga suriladi.
G’ildirak va yo’l .o’rtasidagi tishlashishdan tuda foydalanilsa, yahni Rφ=x bo’lsa, o’qni yonga surish uchun minimal u kuchi kerak bo’ladi, Avtomobilning yon tomonga surilishi kiya tekislikda sodir bo’lishi mumkin. Kiya tekislikda harakatlanayotgan avtomobilning yonga surilmasdan harakatlanish kritik burchagi:
tgβ3 ≤ φy (97)
bu yerda φy—g’ildirak bilan yo’l o’rtasida kundalang yo’nalgan tishlashish koeffitsienti.
Agar tgβ3 > φy bo’lsa, avtomobilg’ yonga suriladi, tgβ3 = φy bo’lganda noturgun muvozanatda; tgβ3 > φy bo’lganda esa yonga surilmasdan harakatda bo’ladi.
Avtomobilg’ katta tezlikda egri chiziqli harakatlansa, markazdan kochirma kuch tahsirida yonga surilib ketishi mumkin. Quyidagi tenglamadan avtomobilning yonga surilmaslik sharti bo’yicha kritik tezligini aniqlash mumkin:
va3=3,6 √ g R φy (98)
bu yerda R-burilish radiusi
g=9,81 m/c2
Avtomobilning yonga surilish bo’yicha kritik tezligi va3 burilish radiusi R va kundalang yo’nalishdagi tishlashish koeffitsienti φu ga to’g’ri proportsionaldir.
Avtomobil oldingi va ketingi o’qlarining yon tomonga surilishini kiyosiy taxlil etish.
Yuqorida tahkidlanganidek, ketingi yetakchi o’q yon tomonga surilishga moyil, chunki avtomobilg’ tezlanish bilan harakat qilayotganda o’rinma reaktsiya X ortadi. Tormozlanish paytida esa vertikal yukning qayta taqsimlanishi natijasida tishlashish kuchi Rφ kamayib ketadi, bu esa ketingi o’qning yana ham surilishiga sabab bo’ladi.
Oldingi va ketingi o’qlarning yonga surilishini ko’rib chikaylik. Avtomobilg’ to’g’ri chiziqli harakatlanayotganda (38-rasm, a) uning oldingi o’qiga yondan Y1 kuchi tahsir etsin va u vaz tezlik bilan yon tomonga surila boshlasin. Bu vaqtda va va va3 vektorlarining geometrik qo’shilishi natijasiza oldingi o’q natijalovchi tezlik vp yo’nalishida harakat qiladi. Lekin ketingi o’q va vektor yo’nalishida harakatni davom ettirganidan avtomobilg’ oniy markaz O atrofida buriladi. Natijada markazdan kochirma kuch Fts va inertsiya momenti Mja xosil bo’ladi. Sxemadan ko’rinib turibdiki, oldingi o’qning yonga surilishi avtomatik ravishda sunadi, chunki Fts ning tashkil etuvchisi Yts hamda inertsiya momenti Mja oldingi o’qiing surilishiga qarshilik qiladi. Y1 va Yts kuchlar qarama-qarshi tomonlarga yo’nalgan bo’lib, bir-birini sundiradi.
41-rasm. Avtomobil oldingi va orqa o’qining yon tomonga surilishi.
Ketingi o’q yon tomonga surilganda Yts va Y2 bir tomonga yo’nalgan bo’lib, surilishni kuchaytiradi va avtomobilg’ turgunligini yo’qotadi.
Demak, avtomobilg’ ketingi o’qning yonga surilishi oldingi o’qnikiga nisbatan xavflirokdir. SHunday ekan, avtomobilning surilishini kamaytirish usullarini izlash zarur.
42-rasm. Orqa o’qning yonga surilishini kamaytirish usuli.
Avtomobilg’ ketingi g’ildiraklarining yonaki surilishini quyidagi usullarda kamaytirish mumkin. Boshqariluvchi g’ildiraklarni surilish tomoniga burish kerak (39-rasm). Agar surilish boshlanganda oldingi g’ildiraklar neytral xolatda va burilish markazi O nuqtada bo’lsa, oldingi g’ildiraklar burilgandan sung markaz 01 nuqtaga kuchadi. Natijada burilish radiusi ortadi va markazdan kochirma kuch kamayadi. Oldingi g’ildiraklar va,v’ tezliklari uzaro paralel bulguncha burilsa, avtomobilning burilishi tuxtaydi va u va (v’) vektori yo’nalishida ilgarilanma harakatlanadi. G’ildiraklar yana ham kuprok burchakka burilsa, 0 nuqta avtomobilning teskari tomoniga utadi, markazdan kochirma kuch Fts esa surilish yo’nalishiga qarama-qarshi bo’lib, uni tuxtatadi. Bu usulning kamchiligi shundaki, u g’ildiraklarni burishda xosil bo’ladigan kundalang kuch va inertsiya momenti tahsirini xisobga olmaydi.
Surilishni yuotishning ikkinchi usuli shundan iboratki, avtomobilga tormozlovchi yoki tortuvchi kuch tahsir etayotganda surilish sodir bo’lsa, oyokni tegishli pedaldan olib X kuchini yo’qotish zarur. Umuman, harakat xavfsizligini buzmaslik uchun burilish vaqtida va sirpanchik yo’llarda avtomobilning harakat tezligini kamaytirish kerak.
Ekspluatatsiyada uchraydigan faktorlarning avtomobilg’ turgunligiga tahsiri.
Mahlumki, avtomobilning turgunlign uning harakat xavfsizligi bilan bog’liq. Avtomobilni ekspluatatsiya qilish tugaguncha harakat xavfsizlngini saklash zarur. Avtomobilning turgunlngnga shinaning texnikaviy xolati kuprok tahsir etadi. SHina protektorinnpg yeyilishi g’ildiraklarning yer bilan tishlashishini kamaytiradi, bu esa uning yonga sirpanishini oshiradi. SHu sababli, shinaning protektori yo’l qo’yilganidan ortiqcha yeyilganda avtomobillarni yo’lga chikarish man etiladi.
Tormozning noturri sozlanishi ung va chap gildnraklarda har xil tormozlash momenti xosil qiladi, bu burovchi moment avtomobilning turgunligini yo’qotishi mumkin. Ayniksa oldingi g’ildiraklardagi tormozlash kuchlarining notekisligi ketingi g’ildiraklardagidan xavfli bo’ladi. Agar avtomobilning ketingi ung G’ildiragi tormozlangan bo’lsa (40-rasm), avtomobilg’ to’g’ri chiziqli harakatidan ungga ogadi. Bu xolda inertsiya kuchi Rja va ung g’ildirakkacha bo’lgan 5 masofa hamda avtomobilg’ traektoriyasini o’zgartiruvchi moment kamayadi.
43-rasm. Tormoz noto’g’ri sozlanganligining avtomobil turgunligiga tahsiri.
Agar oldingi ung g’ildirak tormozlansa avtomobilg’ uz traektoriyasidan ungga ogadi. Bunda S yelka va burovchi moment kupayib avtomobilg’ turgunligini batamom yo’qotadi. Bunday xol avtomobilning bir tomondagi g’ildiraklari sirpanchik yerda, boshqa tomondagi g’ildiraklari esa tishlashish koeffitsienti katta bo’lgan yerda harakatlanganida tormozlansa ham sodir bo’lishi mumkin. Avtomobilning kundalang turgunligi kuzovdagi yukning noto’g’ri joylashishi natijasida ham buziladi. Agar yukning og’irlik markazi avtomobilning bo’ylama o’qida yotmasa (41-rasm), tormozlash paytida xosil bo’lgan Rja kuchi S yelkada burovchi moment xosil qiladi. Tormozlash paytida oldingi g’ildiraklar blokirovka qilingan bo’lsa (41-rasm, a), Rja S momenti avtomobilni buradi. S yelka kamayib nolga tenglashganda avtomobilning burilishi tuxtaydi. Ketingi g’ildiraklar blokirovka qilingan bo’lsa (41-rasm. b), S kattalashib avtomobilning yonaki surilishiga sabab bo’ladi.
44-rasm. Kuzovda yukning noto’g’ri joylashganligining avtomobil turgunligiga tahsiri.
Nazorat uchun savollar.
-
Turgunlik xususiyati nima?
-
Turgunlikning ulchov ko’rsatkichlari.
-
Turgunlikning yo’qolish turlari.
-
Avtomobilning agdarilishi qanday xolatlarda amalga oshadi?
-
Avtomobilning kungdalang va bo’ylama turgunligi.
-
Avtomobilning turgun, noturgun va turli tomonlarga agdarilish shartlari qanday?
-
Kritik tezlik?
-
Kritik burilish radiusi?
-
Avtomobilning yurish ravonligi?
-
Avtomobilning tusiklardan uta olish kobiliyati?
Foydalanish uchun adabiyotlar.
1. X.M.Mamatov. Avtomobillar. “O’zbekiston”, T.,1995,336 bet.
-
X.M.Mamatov, Yu.T.Turdiev va boshqalar. Avtomobillar. “O’qituvchi”, T., 1982 , 398 bet.
-
V.L.Rogovtsev i dr. Ustroystvo i ekspluatatsiya avtotransportnqx sredstv.”Transport”, Moskva.,1991., 432 str.
-
X.M.Mamatov. Avtomobili. “Uzbekistan”, T.,1992., 238 str.
-
X.I.Kirshe. Legkovoy avtomobilg’ ot A do Ya “Transport”M., 1988 g., 176 str.
-
P.S.Yaresg’ko, i dr. Avtomobili KAMAZ voprosq i otvetq. “Transport” M. 1989 g., 288 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Damas, Labo” DEU, 283 str.
-
TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
NEXIA avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uz-Otayul vtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
S.M.Kodirov, D.I. Xoshimov, /.N.Maxmudov, A.D.Xoshimov «TIKO avtomobili» tuzilishi, nosozliklarini aniqlash va tahmirlash bo’yicha o’quv qo’llanma. Toshkent «O’qituvchi». 2001
-
«TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha elektron darslik» Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Matiz” DEU,
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko dvigatelg’” DEU, 114 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko shassi” DEU, 107 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko elektrooborudovanie” DEU, 132 str.
-
B.M. Biryukov. INTERNET-spravochnik avtomobilista. M: Ekzamen,2001.
-
www.automobilemag.com
-
www.auto.com
-
www.motortrend.com
-
www.autobild.de
-
www.automechanic.ru
-
www.autonews.ru
24.www.motor.ru
25.www.zr.ru
8-mavzu. AVTOMOBILNING YO’L TUSIKLARIDAN UTUVCHANLIGI
Reja:
1. Avtomobilning yo’l tusiklaridan utuvchanlik ko’rsatkichlari
2. Utuvchanlikning geometrik ko’rsatkichlari.
3. Utuvchanlikning tayanch-tishlashish
ko’rsatkichlari.
4. Ekspluatatsiyada uchraydigan faktorlarning avtomobilning utuvchanligiga tahsiri.
Avtomobilning yo’l tusiklaridan utuvchanlik ko’rsatkichlari
Avtomobilning utuvchanligi deb, uning og’ir yo’l sharoitida va yo’lsiz joylardan harakatlana olishiga aytiladi.
Avtomobilning harakati uning yo’l sharoitiga mos emasligi, g’ildiraklarining yo’l bilan tishlashishi yetarli emasligi, dvigatelg’ quvvatining kamligi va boshqa sabablarga ko’ra yomonlashishn mumkin. Avtomobillar yo’l tusiklaridan utuvchanligiga karab uch gruppaga bo’linadi:
-
normal utuvchan avtomobillar—oldingi o’qi yetakchi bulmagan ikki va uch o’qli (4x2, 6x4 tip) avtomobillar;
-
yuqori utuvchan avtomobillar — hamma o’qlari yetakchi bo’lgan ikki va uch o’qli (4X4, 6X6 tip) avtomobillar;
-
uta yuqori utuvchan avtomobillar—maxsus komponovka yoki konstro’qtsiyaga ega bo’lgan hamma o’qi yetakchi turt yoki undan kup o’qli hamda yarim gusenitsali va amfibiya avtomobillar. Utuvchanlik ko’rsatkichlari geometrik va tortish yoki tayaich-tishlashish ko’rsatkichlariga borlik. Bundan tashkari, utuvchanlik xaydovchining malakasiga ham bog’liq. SHuning uchui avtomobilni loyixalash vaqtida uning qanday yo’l va ob- xavo sharoitlarida ishlashini xnsobga olish kerak.
Utuvchanlikning geometrik ko’rsatkichlari.
Utuvchanlikning geometrik ko’rsatkichlariga avtomobilning eng pastki nuqtasidan yo’l betigacha bo’lgan oralik h oldingi α va ketingi β utuvchanlik burchaklari; yo’l tusiklarining bo’ylama rpr va kundalang rpop radiuslari; utiladigan ostonaning maksimal balandligi kiradi.
Avtomobilning eng pastki nuqtasi bilan yo’l oraligi N 42-rasmda ko’rsatilganidek ulchanadi. Oldingi α va ketiigi β utuvchanlik orasidagi burchak avtomobilning oldingi va ketingi qismidagi eng chekka nuqtalaridan g’ildiraklarga o’tkazilgan o’rinma chiziq bilan gorizoital o’rtasidagi burchakdir.
45-rasm. Yo’l tusiklaridan uta olishning geometrik o’lchamlarini aniqlash.
Yo’l tusiklarining bo’ylama rpr, kundalang rpop radiuslari grafik usulida aniqlanadi. Buniig uchun avtomobilg’ eskizi mahlum masshtabda millimetrovkaga chiziladi. Avtomobilning eng past nuqtasi S ikkala g’ildirakning yo’l bilan uchrashgan A, V nuqtalari aniqlanadi. Bir chiziqda bulmagan, lekin bir tekislikda yotgan uch nuqtadan aylana chizish mumkinligi koidasiga asosan AS, VS chiziqlarning o’rtalari an psrpendikulyarlar o’tkazib, ularning kesishish nuqtasi O topiladi. O markazdan A, S, V nuqtalar orqali utuvchi ASV yoyning radiusi bo’ylama utuvchanlik radiusi rpr deyiladi. Kundalang radius rpop ham shu usulda aniqlanadi.
Avtomobilg’ uta oladigan ostonaning balandlngi normal va yuqori utuvchan avtomobillar uchun katta ahamiyatga ega. Avtomobilning yetakchi bulmagan oldingi g’ildiraklarini N balandlikka ega ostonadan o’tkazish uchun katta itaruvchi R kuch talab etiladi. R kuch yetakchi g’ildiraklardagi Rk kuch tahsirida xosil bo’ladi va dvigatelg’ quvvatiga hamda shinaning yo’l bilan tishlashnshiga bog’liq. Amalda yetakchi bulmagan g’ildirak uta oladigan tusikning balandlngi N= (0,35 ... 0,65) r bo’ladi.
Agar burovchn moment Mk va itaruvchi kuch R tahsirida oldingi yetakchi g’ildirak N balandlikka ega tusikdan utayotgan bo’lsa, balandlik N ning qiymati radius rk dan katta bo’lishi mumkin, chunki burovchi momentniig tahsirida g’ildirakni yuqoriga kutaruvchi kuch xosil bo’ladi.
Utuvchanlikning tayanch-tishlashish
ko’rsatkichlari.
Utuvchanlikning tayanch-tilashish ko’rsatkichlariga tortish va tishlashish shartlari bo’yicha maksimal dinamik faktorlar Damax, Dφmax avtomobilning orqa ilmogidagi tortish kuchi Rkr oldingi va ketingi g’ildiraklar izining mos kelish koeffitsienti ηs kiradi.
Tortish sharti bo’yicha avtomobilning maksimal dinamik faktori Dmax avtomobilning tuxtamasdan harakatlanish kobiliyatini ko’rsatadi. Uning qiymatini kattalashtirish uchun tortish kuchini oshirish, avtomobilning umumiy og’irligini kamaytirish kerak.
Gildnrakning yo’l bilan tishlashnsh sharti bo’yicha maksimal dinamik faktor Dφmax avtomobilning yetakchi g’ildiraklar shataksiramagan xolda harakatlachishini tahmnnlaydi. Bu faktor yetakchn g’ildirakka to’g’ri kelgan massani oshirish, g’ildirakniig yo’l bilan tishlashishini yaxshilash xisobiga amalga oshadi. Ularga uz navbatida shina konstro’qtsiyasnni mo’qamuallashtirish, yetakchi o’qlar sonini oshirish va xokazolar tahsir ko’rsatadi.
Avtomobilning orqa ilmoridagi solishtirma tortish kuchi qkr ilmogidagi maksimal tortish kuchi Rkr ning aitomobilg’ og’irligiga nisbati bilan aniqlanadi:
qkr= Rkr/Ga
Bu o’lcham yo’lning muvakkat ortiqcha qarshiligini dvigateldagi zapas quvvat xisobiga yengish kobiliyatini ko’rsatadi. Rkr ning qiymati avtomobilni shatakka olish vaqtida aniqlanadi. Tortuvchi va shatakka olinayotgan avtomobillar o’rtasidagi trosga dinamometr ulanadi. Harakat vaqtida shatakka olingan avtomobilg’ tortuvchi avtomobilg’ tuxtab kolguncha yoki uning g’ildiraklari shataksiray boshlagunga kadar asta-sekin tormozlanadi.
SHnnaning solishtirma bosimi qsh g’ildirakka tahsir etuvchi og’irlikning shinani yo’ldagi kontakt izi yuzasira nisbati bilan ulchanadi. qsh ni aniqlash uchun avtomobilning G’ildiragi domkrat bilan kutariladi, shina protektoriga siyox, surtiladi va g’ildirak ostiga ok koroz kuyib, yerga tushiriladn hamda korozda kolgan izning yuzasi aniqlanadi. Solishtirma bosim qiymatini shinaning damlanish darajasini kamaytirish, g’ildiraklar sonini oshirish, katta diametr va maxsus keng shinalar ishlatish bilan kayaytirish mumkin.
Oldingi va ketingi g’ildiraklar izlarining mos kelish koeffitsienti ηs oldingi g’ildiraklar izi orasidagi an va ketingi g’ildiraklar izi orasidagi a3 masofalar nisbati bilan ulchanadi (43-rasm). Agar an va az masofalar mos kelsa. orqa g’ildiraklar oldingi g’ildiraklar bosgan izdan boradi va ularning gildirashiga qarshilik minimal bo’ladi. Agar ηs≠1 bo’lsa, ketingi g’ildiraklar oldingi g’ildiraklar izini buzish va yangi yo’l ochish uchun kushimcha energiya sarf qiladi. SHuniig uchun ortiqcha qarshilikni yenguvchi avtomobillar ketingi o’qining ikkala tomonida bittadan g’ildirak koldirib qarshilik kamaytiriladi.
46-rasm. Oldingi va ketingi g’ildiraklar izining mos kelish koeffitsentini aniqlash.
Avtomobilg’ agregat va uzellarining konstro’qtsiyasi uniig yo’l tusiklaridan utuvchanligiga tahsir etadi. Avtomobilda mustakil va balansirli osmalarning qo’llanishi g’ildiraklarning yo’l notekisligiga moslashishini yaxshilaydi va uning tusiklarni yengish kobiliyatini oshiradi. G’ildiraklarning shataksiramasligi uchun o’qlarda katta ishqalanishli differentsial qo’llaniladi, chunki bu differentsial shataksirayotgan g’ildirakka katta burovchi moment, aylanayotgan g’ildirakka esa kichik burovchi moment uzatib avtomobilni shu yo’ldan utishini tahminlaydi.
Ekspluatatsiyada uchraydigan faktorlarning avtomobilning utuvchanligiga tahsiri.
Avtomobilg’ og’ir yo’l sharoitlarida ishlaganda uning yetakchi g’ildiraklari katta kuch sarflashi kerak bo’ladi. SHuning uchun dvigatelg’ quvvatini kamaytiruvchi va transmissiya qarshiligini orttiruvchi hamma faktorlar (detallarning yeyilishi, ut oldirish sistemasining kamchiliklari, agregatlardagi turli no’qsonlar, past sifatli yonilri hamda moylarning ishlatilishi va x.k) avtomobilning utuvchanligiga salbiy tag’sir ko’rsatadi.
Avtomobilning qarshiliklarni yenga olish kobiliyati yetakchi g’ildiraklarning yo’l bilan tishlashishiga va G’ildirashga qarshilik kuchiga borlik. Harakat vaqtida g’ildirak tuprokka uning yuk kutarish kobiliyati tugaguncha botadi. G’ildirak qanchalik cho’qur botsa, uning gildirashiga qarshiligi shuncha ortadi. G’ildirakning yo’lga solishtirma bosimini kamaytirish uchun uning shinadagi bosimini kamaytirish, diametri va profilini kattalashtirish, g’ildiraklar sonini ko’paytirish zarur. Yuqori utuvchan avtomobillarga katta diametr va profilik maxsus shinalar o’rnatiladi. Ulardagi ichki bosim yo’lning kattikligiga karab 0,5 kg/sm2 (0,05MPa) dan 3 kg/sm2 (0,3 MPa) gacha o’zgarishi mumkin. Xaydalgan, yomgirdan keyin juda yumshagan yerlarda, kum va korda yurish uchun-avtomobilda maxsus keng profilli va past bosimli, arkali shinalar ishlatiladi. Bunday shinaning kontakt yuzasi oddiy shinalarnikiga nisbatan 2,5,..4 marta katta, lekin ularning xizmat qilish muddati kiska.
SHinaning yo’l bilan tishlashish koeffitsientini oshirish uchun uning protektori har xil shaklli kilib yasaladi. Bundan tashkari, kishda g’ildiraklarga sirpanishga qarshilik ko’rsatuvchi zanjirlar maxkamlanadi. Yomon yo’llarda botib kolgan avtomobilg’ chigir yoki uzi chikarar moslamalar yordamida tortib chikariladi.
Nazorat uchun savollar
-
Avtomobilning yo’l tusiklaridan utuvchanligi nima?
-
Utuvchanlikning geometrik ko’rsatkichlari nima?
-
Utuvchanlikning tayanch-tishlashish ko’rsatkichlari nima?
-
Ekspluatatsiyada uchraydigan faktorlarning avtmobilning utuvchanligiga tahsiri.
Foydalanish uchun adabiyotlar.
1. X.M.Mamatov. Avtomobillar. “O’zbekiston”, T.,1995,336 bet.
-
X.M.Mamatov, Yu.T.Turdiev va boshqalar. Avtomobillar. “O’qituvchi”, T., 1982 , 398 bet.
-
V.L.Rogovtsev i dr. Ustroystvo i ekspluatatsiya avtotransportnqx sredstv.”Transport”, Moskva.,1991., 432 str.
-
X.M.Mamatov. Avtomobili. “Uzbekistan”, T.,1992., 238 str.
-
X.I.Kirshe. Legkovoy avtomobilg’ ot A do Ya “Transport”M., 1988 g., 176 str.
-
P.S.Yaresg’ko, i dr. Avtomobili KAMAZ voprosq i otvetq. “Transport” M. 1989 g., 288 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Damas, Labo” DEU, 283 str.
-
TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
NEXIA avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uz-Otayul vtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
S.M.Kodirov, D.I. Xoshimov, /.N.Maxmudov, A.D.Xoshimov «TIKO avtomobili» tuzilishi, nosozliklarini aniqlash va tahmirlash bo’yicha o’quv qo’llanma. Toshkent «O’qituvchi». 2001
-
«TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha elektron darslik» Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Matiz” DEU,
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko dvigatelg’” DEU, 114 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko shassi” DEU, 107 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko elektrooborudovanie” DEU, 132 str.
-
B.M. Biryukov. INTERNET-spravochnik avtomobilista. M: Ekzamen,2001.
-
www.automobilemag.com
-
www.auto.com
-
www.motortrend.com
-
www.autobild.de
-
www.automechanic.ru
-
www.autonews.ru
24.www.motor.ru
25.www.zr.ru
9-mavzu. AVTOMOBILNING YuRISH RAVONLIGI
Reja:
1. Avtomobilning yurish ravonligi ko’rsatkichlari
2. Avtomobilning tebranishi.
3. Ekspluatatsiyada uchraydigan faktorlaning avtomobilning yurish ravonligiga tahsiri.
Avtomobilning yurish ravonligi ko’rsatkichlari
Avtomobilg’ agregatlari bir-biri bilan sharnirli yoki elastik biriktnrilgani sababli harakat vaqtida vertikal yo’nalishda tebranadi. Tebranish sabablaridan biri qiymati va yo’nalishi o’zgaruvchi kuchlar tahsiridir. Tebranish, bir tomondan passajirlar va xaydovchida yomon tuygu xosil kilsa, ikkinchi tomondan detallarning yeyilishini kuchaytiradi. Tebranish vaqtida avtomobilning harakatiga qarshilik ortgani sababli uning yonilgi sarfi kupayadi. xaydovchi notekis yo’llarda tezlikni kamaytirishga majbur bo’ladi, shunda avtomobilning ish bajarish kobiliyati ham pasayadi.
Avtomobilning tebranishi tebranish amilitudasining chastotasi, tezlanishi va tebranish tezlanishining vaqt birligida o’zgarishi bilan harakterlanadi. Bu ko’rsatkichlar laboratoriya va yo’l sharoitida tajriba o’tkazib aniqlanadi.
Yurish ravonligi ko’rsatkichlarining qiymatini aniqlash uchun ravonlikka tahsir etuvchi hamma faktorlarni va tebranishning inson organizmiga tahsirini xisobga olnsh zarur. Avtomobilg’ osmasining sifati kuzovnnng xususiy tebranish chastotasi bilan harakterlanadi, Mahlumki, inson organizmi yurish paytidagi oyok turtkisiga va o’rtacha yurish tezligiga moslangan. Agar kadam uzunligi 0,75 m, tezligi 3 km/soat desak, minutiga 67 ta vertikal turtki bo’lishi mumkin. Yengil avtomobillarning xususiy tebranish chastotasi 60.-.80 tebranish/minut; bu esa yuqorida xisoblangan rakamga yakin. Tebranish chastotasi kichik bo’lsa, passajirda «dengiz kasalligi» alomatlari paydo bo’ladi (bosh aylanish, kungil aynish),tebranish chastotasi kattalashganda odam tez charchaydi. Avtomobilning yurish ravonligini laboratornyada va yo’l sharoitida aniqlash mumkin, Laboratoriyada avtomobilni maxsus moslama yordamida kutarib, tezda tashlab yuborish bilan yoki avtomobilg’ g’ildiraklarini maxsus chikikli baraban ustida harakatlantirish bilan aniqlanadi. Tajriba mahlumotlaridan ressoralangan va ressoralanmagan massalarning tebranish chastotasi, amplitudasi, tezligi va tezlanishi annklanadi. Ravonlikni avtomobilg’ yurayotgan vaqtda aniqlash uchun izlanaetgan parametrlarning o’zgarishi lentaga yoziladi. Yo’lning notekislik bo’ylama kesimi sinusoida shaklida deb olinadi. harakat tezligini 5 km/soatdan boshlab zarur tezlikkacha oshirib boriladi. Lentalardagi yozuvlardan avtomobilning yurish ravonligini harakterlovchi parametrlar aniqlanadi.
Avtomobilning tebranishi.
|