Globallashuv tushunchasining keng va tor ma’nodagi ta’rifi

Globallashuv tushunchasining keng va tor ma’nodagi ta’rifi.
1. Globallashuv nima va uning mohiyati.
2. Globallashuvning salbiy va ijobiy tomonlari.
3. Globallashuv tushunchasining keng va tor ma’nodagi ta’rifi
1 . Iqtisodiy globallashuv – bu tarixiy jarayon bo‘lib, inson kashfiyotlari va texnologik taraqqiyotning natijasidir. U jahon iqtisodiyotida integratsiyalashuv jarayonlarining jadallik bilan o‘sib borishini (xususan, savdo va kapital oqimlari orqali) anglatadi. Bu tushuncha ba’zan insonlar (ishchi kuchi) va ilm-fanning (texnologiya) xalqaro hududlar bo‘ylab harakatini ifodalashda ham ishlatiladi. Bundan tashqari, globallashuv tushunchasi keng madaniy, siyosiy va iqtisodiy holat bilan bog‘liq o‘lchovlarni ham qamrab oladi. Bu tushunchaning ishlatilishi XX asrning 80- yillarida ommaviy tus olgan bo‘lib, u o‘zida xalqaro o‘tkazmalarni amalga oshirishni soddalashtiruvchi va tezlashtiruvchi texnologik imkoniyatlarni aks ettirgan. U inson iqtisodiy faoliyatining turli darajalarida asrlar davomida amal qilib kelgan o‘sha bozor kuchlarining[1] milliy chegaralarni e’tiborga olmay uzluksiz kengayishini anglatadi.Bozorlar raqobat va ishchi kuchining ixtisoslashuvi orqali samaradorlikni rag‘batlantiradi, ya’ni insoniyat imkon qadar samaradorlikka intiladi. Global bozorlar insoniyatga jahon bo‘ylab ko‘proq va kattaroq bozorlardan foydalanish borasida kengroq imkoniyatlarni taqdim etadi. Bu shuni anglatadiki, ular yanada ko‘proq kapital oqimi, texnologiya, arzon import va yirik eksport bozorlariga kirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Lekin bozorlar samaradorlikning oshishidan ko‘riladigan manfaatlarni barcha uchun teng taqsimlanishini kafolatlay olmaydi.Globallashuv kechagina sodir bo‘lgan voqelik emas. Ba’zi tahlilchilar jahon iqtisodiyoti 100 yillar oldin ham bugungi kundagidek globallashganligini e’tirof etadilar. XIX asr oxirlariga kelib, milliy daromad tarkibidagi tashqi savdo oqimining ulushi deyarli bugungi kundagidek edi, zero, kapital, transferlar nisbatan yirikroq, insonlarning ko‘chib o‘tishi darajasi immigratsiyaga to‘siqlarning mavjudligiga qaramay bugungi kunga nisbatan yuqoriroq bo‘lgan. Lekin shuni tan olishimiz kerakki, bugungi kunda tijorat va moliyaviy xizmatlar avvalgi davrdagiga nisbatan ancha taraqqiy etgan va chuqur integratsiyalashgan.
iqtisodiyotidagi globallashuv jarayoni hozirgi bosqichining asosiy farqli xususiyati zamonaviy elektron kommunikatsiyalari tufayli moliya bozorlarining yanada integratsiyalashganligidir. Globallashuv XX asrning oxirgi o‘n yilligida hukmron kuchga aylandi va o‘ziga xos yangi xususiyatlar kasb etdi:
- yangi bozorlar (ya’ni zamonaviy vositalar bilan tinimsiz ishlovchi o‘zaro bog‘langan moliya bozorlari, global iste’mol mollari bozorlari, elektron-tijorat va sh.k.);
- yangi o‘yinchilar (ya’ni multimilliy korporatsiyalar, Jahon savdo tashkiloti, hududiy bloklar);
- yangi qoidalar (ya’ni savdodagi ko‘p tomonlama kelishuvlar, inson huquqlari va global muhit bo‘yicha konvensiyalar);
- yangi aloqa vositalari (ya’ni, telefon, faks, elektron pochta).
Bundan tashqari, globallashuv tovarlar va kapitallarning harakatidagi ob’yektiv va sub’yektiv to‘siqlarning olib tashlanishi natijasida davlatlararo aloqalarning rivojlanib borishini anglatadi.Ob’yektiv to‘siqlarning bekor qilinishi dengiz, havo transporti va aloqa xarajatlaridagi pasayish tendensiyalarida o‘z ifodasini topdi. Dengiz va bandargoh xarajatlari 1920 va 1990 yillar orasida taxminan 60 foizga qisqardi.(1) Havo transporti xarajatlarida yanada keskinroq kamayish kuzatildi va sayohat vaqti ham sezilarli darajada qisqardi.Sub’yektiv, ya’ni insoniyatning o‘zi o‘ylab topgan to‘siqlar (kvota va tariflar)ga ham asta-sekin barham berilmoqda. 1947 yillarda tovarlar importiga tariflar o‘rtacha 47 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 1980 yillarga kelib ular 6 foizga tushib qoldi.(2)
Inflyasion targetlash rejimini qo‘llash makroiqtisodiy barqarorlik va aholi faravonligini ta’minlashning zaruriy sharti.Ayni paytda, kapital oqimi ustidan nazorat qilishga barham berilmoqda, xususan, Bretton Vuds qat’iy valyuta kursi tizimiga 1971 yillarda nuqta qo‘yilgach, yetakchi valyutalar erkin suzish rejimiga o‘tdi, Yaponiya, Daniya, Ispaniya kabi yetakchi davlatlarda kapitallarning harakati bo‘yicha mavjud cheklovlar to‘liq bekor qilindi.Umuman olganda, globallashuv xususiy sektorlar va hukumatlarni xalqaro raqobatga chorlovchi global iqtisodiy integratsiyalashuvni texnologik va siyosiy jihatdan harakatlantiruvchi jarayon hisoblanadi.Bu yerda raqobatning turli darajalarini yoki sohalarini farqlash lozim:
- xususiy sektorda (mikroiqtisodiy darajada), global iqtisodiy integratsiya nafaqat moliyaviy, balki tovarlar va mehnat bozorida ham o‘z samarasini beradi, ya’ni sotuvchi narxlarining (tannarx va bozor bahosi o‘rtasidagi farq) pasayishiga hamda ish haqini ortiqcha to‘lash oqibatida vujudga keladigan xarajatlarning qisqarishiga olib keladi;
- davlat sektorida (makroiqtisodiy darajada) global iqtisodiy integratsiya yangi davlatlarning (raqobatchilar) global bozor ishtirokchisiga aylanishi tufayli jahon bozoridagi raqobat keskinlashadi.Shunday qilib, globallashuv mamlakatlarni makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, xususan, soliqlarni kamaytirish, davlat qarzini qisqartirish va inflyasiyani jilovlash orqali xalqaro raqobatbardoshlikni rag‘batlantirishga undaydi.Globallashuv jarayonining ijobiy tomonlari globallashuvning noyob ijobiy tomonlari, avvalambor, inson hayotining madaniy tomonlari bilan bog'liq.Madaniy globallashuv - bu diniy va milliy chegaralarni yo'q qilishga intiladigan jarayon. O'zining asosiy maqsadiga ko'ra, u butun insoniyatni yagona global tsivilizatsiya ichiga birlashtirishni maqsad qilgan.To'g'ri, ko'p odamlar madaniy globallashuvning asosiy vositasi - ommaviy madaniyatni qoralashadi, lekin bu ular bu masalani etarlicha bilmaganliklari uchun ro'y beradi. Shuningdek, milliy va diniy tafovutlarga yo'l qo'ymaydigan progressiv davlatlar o'rtasidagi munosabatlarni o'rnatadigan madaniy globallashuv. Buni Yaqin Sharqda yaqqol ko'rish mumkin. Qatar, Saudiya Arabistoni, Birlashgan Arab Amirliklari kabi davlatlar an'anaviy islomiy qadriyatlarni amalda davom ettirayotgan qo'shnilariga qaraganda muvaffaqiyatli va gullab-yashnagan.Chegaralar ochilishi tufayli amalga oshirilgan migratsiya madaniy almashinuvga imkon beradi va bu o'z navbatida insoniyatning umumiy birlashishiga yordam beradi.
Globallashuvning madaniy tomoni bizga hozirgi dunyo uchun ham ajralmas omil bo'lib xizmat qiladi ommaviy axborot vositalaribu odamga dunyodagi voqealarni kuzatishga imkon beradi. Shuningdek, ushbu jarayonning mahsuloti - bu bizning zamonamiz madaniyatiga eng yaxshi ta'sir ko'rsatadigan ta'limning mavjudligi.Ilmiy bilim va texnologiya almashinuvi taraqqiyotning asosiy omili, shuning uchun biz bu sohadagi hozirgi holati madaniy globallashuvga majburmiz deb ta'kidlash mumkin.
2 .Globallashuvning salbiy tomonlari
Ushbu jarayonning salbiy tomonlari tobora ko'proq iqtisodiy globallashuv bilan bog'liqdir. Jahon bozorida tabiiy raqobat tufayli har bir mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirishni rag'batlantirishga qaratilgan bo'lsa-da, ko'pincha ko'p zarar keltiradi.Shunday qilib, mehnat bozoridagi hozirgi vaziyat, ya'ni ishsizlik, iqtisodiy globallashuv natijasidir. Buning sababi, vaqtni bardosh bera olmaydigan ko'plab korxonalarni yopishga majbur qilishdir. Bunday korxonalarning ishdan bo'shatilgan ishchilari yangi ish topishga harakat qilishadi, lekin ko'pincha uni topa olmaydilar, chunki bozor qayta qurilmoqda va ixtisoslashgan korxonalarda past malakali ishchilarga ehtiyoj yo'q. Ular xizmat ko'rsatish sohasida panoh topishlari kerak.
O'z navbatida xizmat ko'rsatish sohasi ancha sekin rivojlanmoqdanima korxonalarni yopadi va barcha ishsizlarni ish bilan ta'minlay olmaydi. Bu uchinchi dunyo mamlakatlariga juda ta'sir qiladi. Natijada, iqtisodiy vaziyat nafaqat yaxshilanmoqda, aksincha, qulay boshlaydi, qashshoqlik o'smoqda.Bugungi kunda kuzatilayotgan iqtisodiy globallashuvning yana bir aniq minuslaridan biri bu global iqtisodiy inqiroz. Jahon bozorida iqtisodiy aloqalar shu qadar kuchliki, ma'lum bir mamlakat iqtisodiyotidagi muammolar muqarrar ravishda bozorning barcha hujayralariga ta'sir qiladi. Shunday qilib, 2008 yilda AQShda ipoteka obligatsiyalarining qulashi butun dunyo iqtisodiyotini pasaytirdi. O'tgan asrning 20-30-yillarida Qo'shma Shtatlar iqtisodiyotidagi shunga o'xshash muammolar Buyuk Depressiyaning butun dunyo bo'ylab tarqalishiga olib kelmadi, chunki o'sha paytdagi bozorlar yanada yakkalanib, yakkalanib qolgan edi.Globallashuv shunchalik murakkab va keng qamrovli jarayonki, uni mustaqil ravishda baholay olish qiyin, ammo asosiy maqsad insoniyatning birlashishi, bu birinchi gumanistik g'oya Tomas Mann tomonidan o'zining Utopiyasida o'rta asrlarning oxirlarida taklif qilingan va shu vaqtdan beri liberallar orasida asosiy o'rin tutadi. fikrli fuqarolar.Oddiy so'z bilan aytganda, globallashuv bu dunyo birlashgan tizimga aylanadigan jarayon. O'tgan asrning oxirida globallashuv dolzarb fikrlash mavzusiga aylandi, bu boradagi munozaralar hali to'xtamadi, aksincha kuchayib ketdi. Globallashuv iqtisodiy, madaniy, siyosiy va diniy sohalarda integratsiyani nazarda tutadi, ammo iqtisodiyotning globallashuvi eng shov-shuvli narsa.Bo'shliqni bitta zonaga birlashtirish va axborot resurslari, kapital, mehnat, tovarlar va xizmatlarning cheksiz harakati, fikrlarning erkin ifoda etilishi, ijtimoiy institutlarning rivojlanishi, mustahkamlanishi va o'zaro ta'siri - bu jahon iqtisodiy globallashuvi.
Globallashuv manbalari:
Ilmiy-texnik taraqqiyot, xususan, Internetning rivojlanishi, bu orqali davlatlar orasidagi masofa yo'q qilinadi. Bugun biz dunyoning istalgan joyidan yangiliklarni, ular paydo bo'lishi bilanoqoq, sun'iy yo'ldoshlardan tushgan suratlarni va videolarni real vaqtda ko'rish imkoniyatiga egamiz. Shuningdek, har qanday mamlakatning ta'lim muassasalarida masofaviy ta'lim olish imkoniyati mavjud.Liberal choralar natijasida ancha erkinlashgan jahon savdosi. Ko'rilayotgan choralar tufayli chet eldan tovarlar va xizmatlarni sotish tariflari pasaytirildi.
Transmilliylashtirish, bu bir davlatda juda ko'p bo'lgan va boshqasida bo'lmagan tovarlar mamlakatlari o'rtasidagi almashinuvni anglatadi. Bugungi kunda ko'p millatli kompaniyalar moliyaviy va axborot bozorini egallab olishdi. Barcha mamlakatlar iqtisodiyoti global iqtisodiyotga aylanmoqda.Evropa munosabatlarida va sobiq SSSR mamlakatlarida bozor munosabatlariga o'tish, AQShning iqtisodiy qarashlarini qo'llab-quvvatlagan holda.Madaniy urf-odatlarni birlashtirish. Ommaviy axborot vositalari bir hil, globallashmoqda. Ingliz tili xalqaro tilga aylandi, chunki bir vaqtning o'zida ruslar Ittifoq mamlakatlari uchun asosiy til bo'lgan.Globallashuv xalqaro raqobatni kuchaytirdi. Raqobat, o'z navbatida, ishlab chiqarishni rag'batlantiradi, qanchalik qattiq bo'lsa, ishlab chiqarish darajasi shuncha yuqori bo'ladi. Axir, har bir ishlab chiqaruvchi xalqaro savdo sohasida ustunlikka ega bo'lishga harakat qilmoqda, shuning uchun u o'z tovarlarini raqobatchilardan ko'ra jozibali qilish uchun hamma narsani qilishga harakat qiladi.Globallashuv miqyos iqtisodini qo'zg'atdi, bu esa iqtisodiy o'sishni va narxlarning pasayishini oldini oldi.Xalqaro savdo bozor munosabatlarining barcha subyektlari uchun foydalidir, kasaba uyushmalarining tashkil etilishi faqat globallashuv jarayonini tezlashtiradi.Zamonaviy texnologiyalarning joriy etilishi mehnat unumdorligini oshiradi.Rivojlanish bosqichidagi davlatlar ilg'or davlatlar bilan to'qnash kelishlari mumkin, globallashuv ularga iqtisodiy ahvolini yaxshilash va jahon sahnasida mustahkam o'ringa ega bo'lish uchun yaxshi imkoniyat beradi.Dunyoni umumiy xususiyatlarga ega bo'lgan butun tizimga aylantirishning tarixiy jarayoni bugungi kunda globallashuv deb ataladi. Uning ijobiy va salbiy tomonlari jamiyatda keng muhokama qilinmoqda. Ushbu tizim bir qator omillar tufayli paydo bo'ladi. Tarozi va salbiy tomonlari quyida muhokama qilinadigan globallashuv, odamlar orasidagi bo'shliqni sezilarli darajada kamaytiradigan elektron aloqa imkoniyatlari va ishlab chiqarilgan mahsulotlarni butun dunyo bo'ylab tarqatish imkonini beradigan texnologik o'zgarishlar bilan bog'liq.Yagona tizimning shakllanishiga turli yo'nalishdagi (ekologiya, inson huquqlari harakatlari) global mafkuralarning paydo bo'lishi ham ta'sir ko'rsatmoqda. Globallashuvning muhim xususiyatlari quyidagilardan iborat: transmilliy korporatsiyalarning (bir necha mamlakatlarda faoliyat yurituvchi tashkilotlar) tobora o'sib borishi, Internetning tashkil etilishi va doimiy o'sishi, megapikatlar (infratuzilmasi rivojlangan yirik shaharlar) o'sishi, standartlashtirish va birlashish, ingliz tilining global tarqalishi, ommaviy ongni manipulyatsiyasi, xalqaro terrorizm. , xizmatlar savdosi o'sishi. Ushbu jarayonning tarkibiy qismlaridan biri iqtisodiy globallashuv bo'lib, milliy iqtisodiyotlarning o'zaro bog'liqligini oshishiga olib keladi.Ushbu jarayonni baholashda shuni anglash kerakki, u odamlarning bu boradagi nuqtai nazaridan qat'iy nazar mavjuddir, u dunyoning rivojlanishining tabiiy yo'lini aks ettiruvchi o'zgarmasdir. Globalizatsiya nima ekanligini, jarayonning ijobiy va salbiy tomonlarini tahlil qilar ekanmiz, bu juda ziddiyatli hodisa, deyishimiz mumkin. Bu ikkala integratsiya va tarqoqlik, ham oshib boruvchi o'zaro ochiqlik va cheklanish bilan tavsiflanadi.Jahon miqyosidagi globallashuvning ijobiy jihatlari orasida kuchaytirilgan xalqaro raqobat, iqtisodiy miqyos va mehnat unumdorligini oshirish mumkin. Bularning barchasi hamroh bo'lishi mumkin yoki xarajatlar va narxlarning pasayishiga, ilg'or texnologiyalarning tarqalishiga va doimiy ravishda innovatsiyalarning kiritilishiga olib kelishi mumkin.Odamlar ko'pincha sodir bo'layotgan jarayonlar ta'sirining vektori tufayli duch keladigan global va salbiy tomonlarga ega. Bu mojarolar va muammolarni keltirib chiqaradi, ularning birinchisi va asosiysi tovarlarning notekis taqsimlanishi. Yoki boshqacha qilib aytganda, kimdir undan foyda ko'radi, kimdir maydalangan narsalarni oladi. Ikkinchi muammo - bu iqtisodiyotlarning o'zaro bog'liqligi tufayli yuzaga kelishi mumkin bo'lgan beqarorlik (global yoki mintaqaviy). Uzluksiz davom etayotgan globallashuv, uning ijobiy va salbiy tomonlari, bu o'zaro bog'liqlik natijasida namoyon bo'lmoqda, bir mamlakat yoki mintaqadagi inqiroz global salbiy jarayonlarning boshlanishi bo'lgan bir paytda, bu salbiy tomonni yana bir bor ko'rsatdi. Uchinchi muammo suveren davlatlar rahbariyatining qo'lidan xalqaro tashkilotlar, korporatsiyalar va yanada qudratli davlatlarga ba'zi mamlakatlarning iqtisodiyoti ustidan nazoratni topshirishga oid tashvishlarni o'z ichiga oladi. Hatto transmilliy korporatsiyalar tomonidan boshqariladigan global hukumatni tashkil qilish to'g'risida bashoratlar mavjud.
Globallashuv atamasi birinchi bor 1960 yil Giddins tomonidan foydalanilgan. Bu atama XX asrning 90-yillarigicha deyarli foydalanilmagan. 1985 yilga kelib amerikalik sotsiolog R. Robertson «globallashuv» atamasiga tushuncha bergan. Globalizatsiya atamasi birinchi bo’lib iqtisodchi olimlar tomonidan 1981 yildan beri qo’llanilib kelingan. Ammo bu so’zning to’liq ma‘nosi, konsepsiyasi 1990 yilning yarmida amerikalik olim CHarlz Taz Rassel tomonidan to’liq ochib berilgan.
Globallashuv atamasi dastlab amerikalik olim T.Levitt tomonidan 1983 yili «Garvard biznes rev`yu» jurnalida chop qilgan maqolasida qo`llangan. T.Levitt yirik transmilliy korporatsiyalar ishlab chiqaradigan turli-tuman mahsulot bozorlarining birlashuv jarayonlarini ―globallashuv deb atagan. Mazkur ta`rifda globallashuv jarayonining iqtisodiy tamonlariga e`tibor berilgan. O`z davrida frantsuz faylasufi Rene Dekart ―Tushunchalar ma`nosini aniqlashtiring va bu insoniyatning yarmini adashishdan saqlaydi‖ - deb yozgan edi. Ayni shu ma`noda dastlab biz ―globallashuv tushunchasining istilohiy ma`nosini izohlashga harakat qilamiz. Bu so’zga quyidagicha tarif berish mumkin: Globallashuv – Jahon xo’jaligi rivojlanishining ob‘ektiv jarayoni bo’lib, juda ko’p ijobiy xususiyatlarga egadir: bular asosan turli mamlakatlar xo’jaligining o’zaro aloqasi, xorijiy sarmoyalarni jalb qilish, ilm – fan texnika texnalogiya yutuqlari almashuvini tezlashishni hamda davlatlarni ilmiy texnikaviy taraqqiyotiga ko’maklashuv bilan tasdiqlanadi. Globallashuv — butunjahon iqtisodiy siyosiy, madaniy integratsiya va unifikatsiya (bir birga yaqinlashuv) jarayonidir. Asosiy xususiyatlari xalqaro mehnat taqsimoti, kapital, ishchi kuchi va ishlab chiqarish resurlarining erkin harakati, qonunchilik, iqtisodiy va texnologik jarayonlarni standartlashtirish, shuningdek, turli mamlakatlarning madaniyatining qo’shilish va yaqinlashuvidir. Bu ob‘ektiv jarayon bo’lib jamiyatning barcha sohalarini qamrab oluvchi tizimli xususiyatga ega Globallashuvga qarshi harakatlar ham mavjud bo’lib, ular globallashuv natijasida yuzaga keladigan va kelayotgan muammolarni oqibati salbiy deb e‘tirof etishadi. Bunday tashkilot, uyushma, harakatlarga Green, AntiDaos kabi bir necha antiglobilistlarni kiritish mumkin. Globallashuv bosqichiga mintaqalashuv bosqichini bosib o’tish lozim.
Vaholanki, globallashuv yaxlit jarayonlarni o`z ichiga qamrab oladi. A.Ochildievning ta`kidlashicha, ―eng umumiy ma`noda, globallashuv, bir tomondan, muayyan hodisa, jarayonning barcha mintaqalar, davlatlar va butun Er yuzini qamrab olganini, ikkinchi tomondan, ularning insoniyat taqdiriga dahldor ekanini anglatadi. V.I.Danilov-Danil`yan esa ―Globallashuv ko`proq mantiqdan emas, balki tarixiy paradigmadan kelib chiqqan so`zdir. Globallashuv jihatlarining o`zaro aloqadorligini aniq va ravshan tahlili mavjud emas‖6[3], - deb yozgan edi. YUqoridagi ta`riflardan ko`rinadiki, globallashuv jarayoni o`zining murakkabligi va serqirraligi bilan alohida ajralib turadi. SHuning uchun ham S.Otamuratov ―globallashuv tushunchasi haqidagi qarashlar turli-tumanligicha davom etib kelmoqda. Bu tabiiy hol. CHunki uning makon va zamonda sodir bo`lish xususiyatlari turlicha bo`lib dunyoning o`zgarishiga o`tkazayotgan ta`sirida ham yangi-yangi imkoniyatlari namoyon bo`lmoqda 1980-1990 yillar bo‘sag‘asida globallashtirish‖ tushunchasi yangi talqinga ega bo‘ldi: asli yaponiyalik keyinroq amerikalik mashhur iqtisodchi K.Ome ta'riflab bergan mazkur atamaning ommaga tushunarli bo‘lgan ifodasidan jahon xo‘jaligi rivojlanishining nisbatan yangi qirralari va tavsiflari, uning dastlabki taraqqiyot bosqichlaridan farqlanuvchi hozirgi holatini ko‘rsatish uchun tatbiq eta boshladilar.
Proffesor A. Katsovich globallashtirish jarayonini tasvirli yoritilishi va jahon xo‘jaligining yangi tavsiflari yuzaga kelishi: ―Globallashtirish chegaralar orqali iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va madaniy aloqalarni intensifikatsiya qilish orqali aniqlanishi mumkin. Globallashtirish – bu erkin savdo to‘g‘risidagi bitimlar uyg‘unligi, jahonni yagona va o‘ta raqobatli bozorga aylantirgan Internet hamda moliyaviy bozorlarning birlashishidir‖, degan taklifni kiritadi8.
Jahon olimlari tomonidan olib borilayotgan ilmiy tadqiqot-larda «Globallashuv» tushunchasiga turli ta‘riflar berilmoqda va unga turli qarashlar va munosabatlarni bildirish davom etib kel-moqda. Lekin uning er kurrasining bir butunligini ifodalash va barcha soqalarning «yagonaligini» ta‘minlash jarayoni, omili si-fatida qarash umumiy qarashlardan ustuvor bo‗lib kelmoqda. Jum-ladan, rus olimi I. Burikova globallashuvni jarayon sifatida qaraydi va olimlar tomonidan unga nisbatan qarashlarni umum-lashtirib, uning uchta asosiy jihatini korsatadi:
Uning ta‘kidlashicha, Sankt-Peterburg Universitetining siyo-siy psixologiya fakulteti psixologlari globallashuvni jaxrnda siyosiy qokimiyatning yangi shakli sifatida tushunadilar.
2006 yilda «Globallashuv» tushunchasi va uning turli sohalarga o’tkazayotgan ta‘si- rini aniqlashga bag’ishlangan jahonning etakchi olimlari qamkor-ligida «Globalistika mejdunarodnsh mejdissiplinarnsh ensik-lopedicheskiy slovar» tayyorlanib e‘lon qilindi. Unda globalla-shuv tushunchasiga olimlar turlicha ta‘rif berganlar va uning ta‘-sir doirasini aniqlashga qarakat qilingan. Jumladan, amerika-lik olim T.Fridman bu qaqda shunday ta‘kidlaydi:
«Globallashuv - bu «sovuq urush tizimini» almashtirgan yangi tizim»10. Keltiril-gan fikrdan ko’rinib turibdiki, iqtisodiyotda kechayotgan globalla-shuv jamiyat, mamlakat va xalqlar qayotining barcha soqalariga o’zi-ning ta‘sirini o’tkazmoqda. SHuning bilan birga uni o’z davrida jahonni larzaga solgan va butun insoniyatga xavf tug’dirgan «sovuq urush» bilan tenglashtirgan mualliflar qam bor. Haqiqatdan qam, yuqorida mualliflar tomonidan ilgari surilayotgan fikrlarda glo-ballashuvning iqtisodiyotga, siyosatga va jahon miqyosidagi jarayon- larga o’tkazayotgan ta‘siri keng qamrovli ekanligi ko’rsatib beril-gan. Ayniqsa uning iqtisodiyotga o’tkazayotgan ta‘siriga asosiy e‘ti-bor berilganligini ta‘kidlash lozim. Haqiqatan qam iqtisodiyot-dan manfaatdor bo’lmagan insonning o’zi yo’q. U inson h.ayot kechiri-shining moddiy asosini tashkil qiladi. SHuning uchun qam iqtiso-diyotdagi globallashuv milliy ma‘naviyatda ham o’z ifodasini topa-di. Afsuski, yuqorida mualliflar tomonidan bildirilgan fikr- lardan ko’rinib turibdiki, globallashuvning milliy ma‘naviyatga o’tkazayotgan salbiy ta‘siri e‘tibordan chetda qoldirilgan. Bu ja-rayonda iqtisodiy globallashuv milliy ma‘naviyatning globallashu-vida vosita vazifasini bajaradi. Ana shu muqim jiqat muallif-lar e‘tiboridan chetda qolganligini ko’rish mumkin. SHuning bi-lan birga T. Fridmanning globallashuvning «sovuq urush» siyosati bilan tenglashtirilganligi zamirida ham katta ma‘no bor. Haqiqat-dan ham bugun u butun insoniyat, ayniqsa uning oliy qadriyatlari-dan biri bo’lgan millatlar taqdiriga solayotgan tahdidini «sovuq urush» siyosatiga tenglashtirish mumkin. Respublikamizda qam tadq- iqotchilarimiz tomonidan globallashuv jarayonini o’rganishga bo’lgan qiziqish ortib bormoqda. Hali bu masalaga bag’ishlangan fundamental tadqiqotlar e‘lon qilinmagan bo’lsa qam bir qator ilmiy jiqatdan pishiq bo’lgan maqolalar e‘lon qilinganligini ta‘kidlash lozim. Jumladan,
«Globallashuv ziddiyatlari»,11 «Ada-biyotida globallashuv jarayoni»,12 «Xalqaro
|