nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
l.ll-ra sm - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

/
formatsiyalar bilan bog‘liq bo‘lgan qo‘shimcha beshta harakat-
chanlik darajasini hisobga olgan holda qayishqoq mashinaning
(
1 . 1 1
a-rasm) dinamik modeli oltita harakatchanlik darajasiga ega
bo‘ladi.
Bu yerda (1.11 a -rasm) kinematik zanjimi nolinchi guruhi 0
bu dvigatel rotori (yakori), chiqish guruhi esa - mashinaning
ishchi organi besh guruhi 5 ni mahkamlab, guruh 0 га M
momentini qo‘yamiz, natijada dvigatelning o‘qi Ф burchakka
bo‘linadi. Bun-dan ko‘rinib turibdiki burchak
Su =
л/и~'каЫ
aniqlanadi-Su qiy-matni kinematik zanjiming bikrligi deb ataladi.
Tizimning keltirilgan bikrligi uning ayrim guruhlarining bikr
ligi bilan qanday bog‘liqligini aniqlaymiz. Qayishqoq mashi
naning zanjirli dinamik modelidagi burilish burchagi ф quyida
gicha aniqlanadi:
Ф = 5-i ^o-i)r
j
(1-23)
1*1
bu yerda: ф(и
)1
- i elementning kinematik sxemaning kirish
elementi o‘qiga keltirilgan i
- 1
elementga nisbatan burilish bur-
chaklari.
Ko‘rilayotgan misol uchin quyidagini olamiz:
Ф = Ф 0 1 + Ф 1 2 + Ф 2 3 + Ф 4 + Ф4 5 •
( 1 - 2 4 )
Ф
01
burchagi
1
elementning
0
elementga nisbatan burilish
burchagi kabi aniqlanadi. Kinematik bogManishning bikrligini
hisobga olib quyidagini yozamiz
Ф
01
= м • c V
Shunga o‘xshash kinematik juftlikning deformatsiyalanish
burchagi ф
i2
=M-C'112- burilish burchagi ф2з ni aniqlash ancha
qiyin. Birinchidan
MX
ning signali kuchaytiruvchi blok 
QDB (l-rimd)

dvigatelning jami isrofiga mutanosib bo‘lgan signal olinadi.
Yig‘indi sarf elektrmagnit va mexanik sarfdan iborat.
KDBda
differensiallangan
quvvat
signali,
bo‘lish
bloki
BB
da
differensiallangan signalga aylanadi. Bu blokning chiqishida
quyidagi signalni olamiz:
dAPf d U _ ^ P
dt
dt
dU
y 4
Yuklamaga bog‘liq
ravishda
dAP/dt
ga teng bo‘lgan
signalning qiymati o ‘zining ishorasini o‘zgartiradi. Ekstremal
rostlashni amalga oshirish uchun bu
signalning chiqish qiymati
nolga teng bo‘lishi lozim. Signal jamlovchi
SJ
da
signallar
ayriladi yoki qo‘shiladi. Bu esa yuklama turlicha bo‘lganida elektr
dvigatelni rostlashning ekstremal zonasida ishlashni ta’minlaydi.
Ekstremal boshqarishli assinxron elektr yuritma tizimi
yuklama darajasi turlicha bo‘lganda
ADda
yig‘indi
sarfining
minimum bo‘lishini ta’minlaydi. Bu elektr yuritmaning FIK ni
o‘sishiga va
AD
ning quvvatidan samarali
foydalanish imkonini
beradi. Bu esa burchak tezligi rostlanmaydigan va dvigatellari
o‘zgarmas chastotada ishlaydigan
mexanizmlaming tiristorli
elektr yuritmalari uchun muhim ahamiyatga ega. Assinxron elektr
yuritma chastota o‘zgarishining keng
diapazonida eng kam sarf
bo‘yicha boshqarilsa, dvigatel haroratining
ortishi ham minimum
boMadi. Uning mutlaq qiymati yo‘l qo‘yiladigan qiymatidan biroz
farq qilishini ko‘rsatadi.
mahkamlangan qayishqoq tizimlaming dinamik modellari

Baraban 0 Я chizig‘iga keltirilgan moment
M0= j I2M,
bu yerda: M_1 element o‘q chizig‘iga qo‘yilgan moment (1-20
rasm)
Shunc*an so‘ng м ь ni rnuvozanatlovchi kuchni aniqlaymiz:
F6= j 12MR-',
bu yerda:
— baraban radiusi, Mb (Fb) ta’siri
ostida qayishqoq
cho‘ziladi
Cp23 = F6A r1,
bu yerda: Сг2з — cho zilgarida 2 va 3 elementlar orasidagi bikrlik.
Baraban 0 qiga keltirilgan burchak deformatsiyasi
= 2
xJR-'
=
2xFt \(cPl3 ■
R)
=
7nMjl2\{Cp21R2)
(1.30)
1-eler»1601 °Я chisig‘iga keltirilgan
burchakni quyidagicha
aniqlaymi^
cP 2 3 = j l 2
v|/23 = 2 *j2i2M eP23R'2
(1.31)
berilgan Kinematik sxemaning to‘liq keltirilgan bo‘ysinuvchan-
ligini (1.
29)
va (1.31) ifodalami jamlash bilan
aniqlanadi
Gk
+ e i
2
+
Jn ie2 i
+
2 m Pn
R' 2)
(1.32)
Bu h t i z i m d a mavjud bo‘lgan
turli shakldagi harakat-
larda keltiflISan bo ysmuv^hanlikni qanday aniqlashni keltirdik.
\A .
ELEKTR YURITMANING HARAKAT
T^NGLAM ASI
Bikr ^ qayishqoq mashinalaming elektr yuritmasini mexanik
qismining xususiyatlarini k o ‘rsatadigan dinamik modellarni ko‘rib
chiqqand£»n keym ulaming harakat tenglamasini aniqlashga o‘ta-
miz. Buning uchun ikkinchi darajali
Lagranj tenglamasidan foy-
dalanamiz:
r U - U ^ - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

Rotor induktivligini yanada aniqroq hisobga olish uchun (2.6)
tenglamani quyidagi ko‘rinishda yozish mumkin:
&2пот-
(0,98-r0,99)Z?IIOm.
(2.7)
Agar dvigatel rotori «uchburchak» usulda ulangan bo‘lsa (2.6)
formula bo'yicha «yulduz» usulida ulangan rotorning fazasiga
ekvivalent boigan qarshilik hisoblanadi. U holda «uchburchak»
bo‘yicha ulangan rotor fazasi qarshiligini quyidagi formula
bo‘yicha aniqlaymiz:
R
ta
=
3R2A.
(2.8)
Momentning nisbiy qiymati quyidagi formula bilan aniqla
nadi:
(2.9)
bu yerda:
M nom~x-
mashina o‘qidagi moment yoki elektromagnit
momentning nominal qiymati.
Dvigatelning elektromagnit momenti uning o‘qidagi moment-
dan yuzaga kelgan uyurma tok, gisterezis, ventilyatsiya, podship-
nik va cho‘tkalardagi ishqalanishlar bilan bog'liq bo‘lgan isroflar
kuzatiladi. Shuning uchun (2.9) formuladagi qiymat ustida to‘x-
talib o‘tamiz.
Bu momentning qiymati o‘zgarmas tok dvigateli uchun
tarmoqning nominal kuchlanishi va qo‘zg‘atish chulg‘ami hamda
yakor zanjiridagi tokning qiymatlari nominal qiymatga ega bo‘l-
ganda, assinxron mashinalar uchun esa tarmoq kuchlanishi hamda
chastotasi va stator toki nominal qiymatga ega bo‘lganda aniq
lanadi.
Ketma-ket hamda aralash qo‘zg‘atish chulg‘amli va universal
dvigatellar uchun burchak tezlikning nisbiy qiymati quyidagi
formula bo‘yicha aniqlanadi.
(со 
1 - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

|
Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritmaBog'liq Elektr yuritma asoslari. Xoshimov O, Saidaxmedov S2
(со
1
-
0
)
2
) — C
12
Ca i~a
2
)
~ M ci = Ji d o
1
/ dt;
bi
2
(®
1
■ ®г) ■*" Cj
2
( a
1
-
a.
2
) ~ b
23
(co2 " ®з) ~
- С 2 з ( а 2 _ а з) ■ M c2 = J2d®2/dt;
(1.36)
Ьгз ( со
2
■ Ю
3
) + С 23 ( a
2
- a.
3
) — Мсз = J
3
da^/dt.
(1.36) tenglamalar tizimining birinchi tenglamasida harakat-
lantiruvchi moment M va qarshilik momenti Mci tashqi moment
bo‘ladi. Ikkinchi inertsya massasi uchun MC
2
, M
qd2
va Мсз -
tashqi moment bo‘ladi, shunga o‘xshash uchinchi massa uchun
Мег, M
qd2
va M
C3
tashqi moment bo‘ladi. Tenglamalar tizimi
(1.36) dan a
2
= a
3
qo‘yib EMTning ikki massali mexanik qismi
uchun ifodani olsa bo‘ladi. U holda quyidagini olamiz
M -M 1 2 ( а ! с о ) - М С1 = Jj d <»i/dt,
Mi
2
( a
1
o ) - M
1
C
2
= J
12
dco
2
/d t,
(1.37)
bu yerda:
M c2 — M c2
+ M c3 ;
J 2
=
J 2
+
;
M ,2(а,су) = С 12(а ,
- d 3) + b [2
(су, - с у 2)
Shuni e’tiborga olish kerakki (1.36) va (1.37) tenglamalar
tizimida agar ular ko‘p massali EMT uchun tuzilgan bo‘lsa, statik
momentlarning, inertsiya momentlarining, bikrlik va qarshilik
koeffitsiyentlarining keltirilgan qiymatlaridan foydalanish zarur.
Buni misolda ko‘rib chiqamiz.
Misol. Dinamik modeli 1.16-rasmda keltirilgan ikki massali
yuritma modeli uchun ikkinchi darajali Lagranj tenglamasini
tuzamiz. Oldingilaridan tashqari har bir inertsiya massasi uchun
tashqi quvishqoqlik ishqalanish momentlari uchun quyidagi belgi-
lanishlar kiritilgan: М2ц - аюь M*U
|
| |
d t j f x dxi j j d x - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

|
Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritmaBog'liq Elektr yuritma asoslari. Xoshimov O, Saidaxmedov Sd t j f x dxi j j d x ,
^ 8 x ,
bu yerda: Wk va Wn - tadqiq etilayotgan tizimning kinetik va
potensial energiyalari; R - dissipativ funksiya; xf - tizimning
erkin harakatchanlik darajasi; F (xj
- umumlashtirilgan tashqi
kuch; N - erkinlik daraja soni.
Umumlashtirilgan tashqi kuch, barcha tashqi harakatlan-
tiruvchi kuchlar va qarshilik kuchlarining mumkin bo‘lgan siljish
Axj ga ketgan element ishlar ДА* yig‘indisi bilan aniqlanadi.
Masalan, aylantiruvchi harakatda tizim koordinatalarining bur
chak qiymatlaridan a(x; = оц) foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Bu holda (1.33) ifodasiga quyidagi o‘zgartirishni kiritish mumkin.
at
= ©,;
8wK
/
8 a
< =
8wK
/
8m, = J,(a,)а
>,;
d
dw..
dJAaA
,
, . .
dm, 8wK
1
dJ,(a,) 2
--------- = — ' - -- o~i +
J,(a
.)— L;— - = -----
—- - a r,
dt dco,
d a ,
dt
d a ,
2
d a ,
8R, / 8(a), - a M ) = baM)A&, = M Kgl; A®, = a , - a l+l.
S w J d A a , = C H,+l)A a , = M q,-,A a, = a , - a , +l.
bu yerda: Mqd -qayishqoq elementlarda dissipativ kuchlar
hisobiga hosil boMgan qarshilik momenti, Mq - qayishqoqlik
momenti (1.33) formulada kerakli kiritishlami amalga oshirib
quyidagini olamiz;
,
л
dco
,
1
d J i i a i )
,2
. .
. .
'
(1.35)
bu yerda: Mi - i koordinatasidagi tashqi kuchlar momenti, u o‘z
ichiga MCj, M5g(,_i) va M q(i_i)lami oladi.
Uchta massali elektromexanik tizim (EMT) uchun (1.35)
formulani ko‘rib chiqamiz, uning modeli barcha elementlaming
inersiya momenti doimiy bo‘lganda 1.13-rasmda keltirilgan.
Bu holda quyidagini olamiz.
M- bi
|
| |
elementga qo‘yilgan aylanuvchi moment 
M
23

Bikrlik va quyushqoqlikka ega tizimli mashinalaming xusu-
siyatlarini ко‘rib chiqamiz.
1. Agarda mashina mutlaq qattiq jismlar va bitta erkinlik
darajasi va quyishqoq bog‘lanishlar bilan ulangan bikr guruh-
lardan tashkil topgan bo‘lsa, uning dinamik modeli bir o‘lchamli
deyiladi. Yuqorida ko‘rib chiqilgan bikr va elastik mashinalaming
dinamik modellari bir o‘lchamli edi.
2. Agarda dinamik modelning inertsion elementlaridan biri
bittadan ko‘p erkinlik darajasiga ega bo‘lsa, u holda model ko‘p
o‘lchamli deyiladi. Elektr yuritma mehanik qismining dinamik
modeliga shunday tuzilish misol bo‘la oladi-ki, unda dvigatel
rotorining uzun o‘qi egilish deformatsiyasi ta’sirida bo‘ladi. Shu
ning uchun dvigatel rotori qo‘shimcha harakatchanlik darajasiga
ega bo‘ladi.
Dinamik modellaming bir oichamlik va ko‘p o‘lchamlik tu-
shunchasi avtomatik boshqarish nazariyasida xuddi shunday tizim-
lardagi obyektning boshqariluvchi koordinatalar soniga o‘xshaydi.
3. Harakat bir elementdan boshqasiga ketma-ket uzatiladi-
gan har qanday dinamik modellar zanjirli yoki ketma-ket kine-
matik zanjirli (1.1,1.5 yoki 1.10-rasmlar) deb ataladi.
4. Harakat bir nechta elementlarga uzatiladigan dinamik
modellarni tarmoqlangan tizimlar deyiladi. (1.12-a rasm). Bu
yerda harakat bitta dvigatel 0 dan ikkita 4 va 5 ishchi organga
uzatiladi.
lari,
J 'f f сл __
* - ф -
k
$
f t
ПЛ
c*s LJ?s
Innovative Development in Educational Activities ISSN: 2181-3523 VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2023

|
Innovative Development in Educational Activities ISSN: 2181-3523 VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2023Bog'liq 70-77Innovative Development in Educational Activities ISSN: 2181-3523 VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2023
Scientific Journal Impact Factor (SJIF): 5.938 http://sjifactor.com/passport.php?id=22323
https://t.me/openidea_uz
Multidisciplinary Scientific Journal May, 2023
74
tomonidan qayta tiklangan xabarlar tegishli xabarlarga yuboriladi. Bundan tashqari, B
guruhi a’zosi bir vaqtning o‘zida A guruhining turli a’zolaridan bir nechta xabarlarni
qabul qilishi mumkin [5].
Mustahkamlik. Yig‘ish bosqichida P
i
B guruhi indeksini shifrlaydi va uni
guruhning boshqa a’zosiga yuboradi. Ushbu a’zo ushbu xabarni guruh rahbariga
yuboradi. Guruh rahbari xabarning shifrini ochish orqali B guruhining indeksini olishi
mumkin, keyin esa bu indeksni e’lon qilishi mumkin.
Uzatish bosqichida P
i
msg xabarini shifrlaydi va uni guruh rahbariga bir necha
niqoblangan xabarlar bilan yuboradi. Guruh rahbari yangi M
j
xabarini, shu jumladan
msg′ va boshqa niqoblangan xabarlarni tuzadi va keyin M
j
ni Q
j
ga yuboradi. M
j
xabarini qabul qilib, Q
j
M
j
xabarining shifrini ochish orqali xabarni olishi mumkin.
Shunday qilib, agar guruhdagi barcha a’zolar protokolni to‘g‘ri bajarsa, protokol
P
i
xabarini Q
j
a’zosiga yuborishi mumkin.
Anonimlik. Ushbu bo‘limda anonimlikni ko‘rib o‘tamiz. Birinchidan,
jo‘natuvchining anonimligi ko‘rib chiqiladi [4].
Ushbu protokolda A guruhida uzatilgan xabarlar ham, A va B guruhlari o‘rtasida
uzatilgan xabarlar ham shifrlanganligi sababli va A guruhidagi barcha a’zolar xabarni
guruh rahbariga yuboradilar, guruhdan tashqaridagi raqib qaysi biri xabar uzatilgan
xabar va qaysi xabar shunchaki shifrlangan tasodifiy qatordir tanlashni hal qila
olmaydi. Shunday qilib, guruhdan tashqaridagi raqib guruhning qaysi a’zosi xabar
yuborayotganini bila olmaydi.
Guruh rahbari qaysi guruh a’zosi xabar yuborishini hal qila olmaydi. Sabablari
quyidagicha: yig‘ish bosqichida guruh rahbari oldinga yuborilgan xabarni oladi, u asl
jo‘natuvchi kimligini bila olmaydi. Uzatish bosqichida guruh rahbari guruhdagi har bir
a’zodan shifrlangan xabarlarni oladi va u qaysi xabar uzatilgan xabar ekanligini hal
qila olmaydi.
Yig‘ish bosqichida guruh a’zosi xabarni guruh rahbariga yuboradi, lekin u xabar
indeks yoki shunchaki tasodifiy raqamdan shifrlanganligini bilmaydi. Uzatish
bosqichida u xabarni kim o‘tkazishini ham hal qila olmaydi. Shunday qilib, guruh
a’zosi guruhning qaysi a’zosi xabar yuborishini hal qila olmaydi.
A’zo B guruhi uchun, agar u haqiqiy xabar olsa, u faqat xabarni guruh rahbari
yoki A guruhi yo‘naltirishini biladi, lekin A guruhidagi qaysi a’zo xabarni yuborishini
hal qila olmaydi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, agar guruhdagi barcha a’zolar protokolni to‘g‘ri
bajarsa, protokol barcha guruh uchun jo‘natuvchi k-anonim hisoblanadi.
Ikkinchidan, biz qabul qiluvchining anonimligini ko‘rib chiqamiz.
|
| |
Execute() usulini - PptxGenjs presentation

|
PptxGenjs presentation
|
bet | 2/2 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 6,5 Mb. | | #104480 |
Bog'liq DTT-loyihalash-prezentatsiyaExecute() usulini chaqirish orqali ularni qanday bajarishni biladi. Umuman olganda, buyruq naqshidagi inkapsulyatsiya dasturiy ta'minot tizimlarini loyihalashda moslashuvchanlik, qayta foydalanish va modullik imkonini beradi, bu esa mavjud kod bazasiga ta'sir qilmasdan yangi buyruqlar qo'shishni osonlashtiradi.
Jamoa dizayni namunasi: jo'natuvchilar va qabul qiluvchilar o'rtasidagi tafovutni bartaraf etish
To'rtta atama har doim Buyruq shablonlari bilan bog'lanadi: buyruqlar, buyruq qabul qiluvchisi, buyruq chaqiruvchisi va mijoz. Buyruq obyekti qabul qiluvchi haqida biladi va qabul qiluvchi usulini chaqiradi. Qabul qiluvchining parametr qiymatlari buyruqda saqlanadi. Chaqiruvchi buyruqni qanday bajarishni biladi va, ehtimol, bajarilgan buyruqlarni yozib oladi. Qo'ng'iroq qiluvchi aniq buyruq haqida hech narsa bilmaydi, u faqat interfeys haqida biladi. Ikkala ob'ekt (chaqiruvchi va bir nechta buyruq ob'ektlari) mijoz ob'ektiga tegishli. Mijoz qaysi buyruqlarni qachon va qachon bajarish kerakligini hal qiladi. Buyruqni bajarish uchun u buyruq obyektini chaqiruvchiga uzatadi.
Haqiqiy hayot misollari: Buyruqlar shablonini amalga oshirish
Aqlli uyni avtomatlashtirish
Buyruq namunasi qanday qilib aqlli qurilmalaringizni uzluksiz boshqarish imkonini berishi va uyni avtomatlashtirish tajribasini yaxshilashini ko‘ring.
Restoran buyurtmalarini boshqarish
Jamoa shabloni buyurtmalarni qayta ishlash va moslashtirishni qanday soddalashtirishi va restoran sanoatida inqilob yaratishini bilib oling.
Video o'yinni boshqarish
O‘yin tajribangizni yaxshilash uchun Jamoa shablonining o‘yin boshqaruv elementlariga qanday moslashuvchanlik va moslashtirishni taqdim etishini bilib oling.
Muammolar va Mulohazalar
Murakkablikni boshqarish
Jamoa namunasini amalga oshirishda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan murakkablik bilan qanday kurashishni o'rganish…
Bekor qilish va qayta ishlash funksiyasi
Buyruqlar namunasi yordamida bekor qilish va qayta ishlash funksiyalarini amalga oshirish usullarini kashf etish…
Buyruqlar ob'ektlarini boshqarish
Xotiradan samarali foydalanish va ishlash uchun buyruq ob'ektini boshqarish strategiyalarini o'rganish…
Qayta ishlashda xato
Buyruq shabloni bilan ishlashda xatolar va istisnolarni qanday hal qilishni o'rganish.
Xulosa
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, Buyruq shabloni jo'natuvchi va qabul qiluvchi o'rtasida bo'shashmasdan bog'lanishga imkon beruvchi so'rovlarni ob'ektlar sifatida inkapsulyatsiya qilish usulini taqdim etadi. Bu turli xil buyruqlarni boshqarish va bajarishda moslashuvchanlikni ta'minlaydi, shuningdek, jurnalga yozish, bekor qilish/qayta tiklash funktsiyalari yoki navbatga qo'yish kabi qo'shimcha funktsiyalarni ta'minlaydi. Bu buyruqqa asoslangan tizimlarni amalga oshirish yoki makrolarni yozib olish va o'ynash kabi xususiyatlarni amalga oshirish uchun foydali namunadir.
E`TIBORINGIZ UCHUN RAXMAT!
|
| |
V bob. Elektr yuritmalarning parametrlari

|
V bob. Elektr yuritmalarning parametrlari Pdf ko'rish
|
bet | 110/111 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 4,74 Mb. | | #240006 |
Bog'liq Elektr yuritma asoslari. Xoshimov O, Saidaxmedov SV bob. Elektr yuritmalarning parametrlari
va tuzilish sxemalari
5.1. Inersiya momenti va elektr mexanik vaqt doimiyligi................ 125
5.2.0 ‘zgarmas tok mashinalari chulg‘amlarining induktivligi va
elektrmagnit vaqt doimiyligi..................................................................... 127
5.3. Assinxron dvigatelli elektr yuritmalarning uzatish funksiyalari va
tuzilish sxemalari...................................................................................... 128
VI bob. Elektromexanik tizimlar dinamikasi
6.1. Elektromexanik tizimlardagi o‘tkinchi jarayonlar..................... 132
6.2. Elektr yuritmalarning mexanik o‘tkinchi jarayonlari................ 133
6.3. 0 ‘zgaradigan parametrlarda mexanik o‘tkinchi ejimlar............ 138
6.4. Elektr yuritmalami ishga tushirish va tormozlash vaqti............ 141
6.5. Mustaqil qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok dvigatelli elektr yuritma
larda elektromexanik o‘tkinchi jarayonlar................................................144
6.6. Qayishqoq bog‘lanishli va mexanik uzatmalarda oraliq mavjud
bo‘lgan tizimdagi o'tkinchi jarayonlar.....................................................149
6.7. Bo‘yusunilgan rostlash tizimli elektr yuritmalar....................... 156
VII bob. Dvigatel quwatini tanlash va yuritma energetikasi
7.1. Dvigatel quwatini tanlash.......................................................... 168
7.2. Elektr yuritmalarning yuklama diagrammalari.......................... 169
7.3. Statik va dinamik rejimlarda energiya isrofi............................. 171
7.4. Elektr dvigateldagi issiqlik jarayonlari......................................177
7.5. Uzoq vaqt ishlash rejimida dvigatel quwatini tanlash.............. 181
7.6. Qisqa vaqt ishlash rejimi uchun dvigatel quwatini tanlash......183
7.7. Qaytar-qisqa ish rejimi uchun dvigatel quwatini tanlash......... 186
|
| |
Kuchsiz elektrolitlaning dissotsilanish konstantasi

4. Kuchsiz elektrolitlaning dissotsilanish konstantasi
Kuchsiz elektrolit eritmalariga xuddi gomogen sistema muvozanati kabi massalar ta’sir qonunini kulash va muvozanat konstanta uchun ifoda yozish mumkin. Masalan, sirka kislataning eritmasida ionli muvozanat quyidagi tenglama bilan ifodalanadi:
CH3 COOH↔CH3COO-+H+
Muvozanat konstantasi quyidagi ko‘rinishga ega :
[H+ ][CH3COO- ]
K = –———————
[ CH3COOH ]
Bu yerda: K-dissotsilanish konstantasi, demak, u temperaturaga bog‘liq bo‘lib, eritmaning konstantasiga bog‘liq emas. Bunday qonuniyat kuchli elektrolit eritmalarida kuzatilmaydi (ularda K koncentratsiya va temperatura o‘zgarishi bilan o‘zgaradi).
Elektrolitik dissotsilanish darajasi eritma koncentratsiyasi bilan uzgarganligi uchun kislota va asoslarning kuchini dissotsilanish konstantasi bilan xarakterlash qabul kilingan. Bu konstanta qanchalik kichik bo‘lsa, elektrolit shunchalik kuchsiz bo‘ladi. Masalan, sirka kislota (K=1,76*10-5) chumoli kislotadan (K=1,8*10-4) 10 marta kuchsizdir: sianid kislotadan (K=4,79*10-10) esa 2600 marta kuchlidir.
Eritma koncentratsiyasi (C), dissotsilanish darajasi (α) va dissotsilanish konstantasi (K) sistema bir-biri bilan Ostvaldning suyultirish qonuni orqali bog‘langanligiga asoslanib, α ni hisoblash mumkin.
K=C* α; bundan α=√K/C ga tengligi kelib chiqadi.
Kuchsiz elektrolitlarda α ning qiymati 1 ga nisbatan juda kichik; shuning uchun (1- α) qiymatini 1 ga teng deb olish mumkin. U holda yuqoridagi ifoda K=α2S ko‘rinishga ega bo‘ladi.
Ion koncentratsiyasini ifodalash birliklari.
Eritma ionlar koncentratsiyasi 1 l eritmadagi ionlarning mol sonlari (mol-ion/l) bilan ifodalanadi. Uni avval g-ion/ l shaklida ifodalab kelingan, uning qiymati 1 l eritmadagi ion massasiga teng.
Masalan, 1 g-ion/ l SO24- massasi 1 l eritmada 96 g SO24- ionlari borligini ko‘rsatadi. Hozirgi vaqtda g-ion/ l ni mol-ion/ l(yoki mol/ l) bilan ifodalanadi.
Ionning gramm ekvivalenti uglerod birligida grammda va son jixatidan bitta ionning ekvivalentiga teng bo‘lgan ifodasidir. Masalan, 1 g-ekv SO24- ion 96:2=48 ga teng (ion valentligi n=2 bo‘lgani uchun).
|
Jamshid Qarshiyev - Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish...

2
ISSN 2181-8274
6-son, 2022-yil
Ta’lim, fan va innovatsiya
Muassislar:
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus
taʼlim vazirligi,
Oliy taʼlimni rivojlantirish tadqiqotlari va
ilg‘or texnologiyalarni tatbiq etish markazi
Manzil: 100095, Toshkent shahri, Olmazor
tumani, Shifo nur ko‘chasi, 75-uy
Telefon: (71) 207-03-41
e-mail: rmxat@edu.uz
Jurnal O‘zbekiston Matbuot va axborot
agentligidan 2014 yil 26 dekabrda 0506
raqami bilan ro‘yxatdan o‘tgan.
Jurnal har oyda o‘zbek, rus va ingliz tillarida
elektron shaklda chop etiladi.
“Ta‘lim, fan va innovatsiya”
jurnali O‘zbekiston Respublikasi
Oliy attestatsiya komissiyasi
Rayosatining 2015 yil 18 noyabrdagi
218/5-sonli qarori bilan 13.00.00 –
PEDAGOGIKA FANLARI bo‘yicha,
2018 yil 28 noyabrdagi 247/6-sonli
qarori bilan 23.00.00 – SIYOSIY
FANLAR bo‘yicha doktorlik
dissertatsiyalari asosiy ilmiy
natijalarini chop etish tavsiya etilgan
ilmiy nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan.
“Ta‘lim, fan va innovatsiya”
jurnalidan ko‘chirib bosish faqat
tahririyatning roziligi bilan amalga
oshiriladi. Maqolada keltirilgan
faktlarning to‘g‘riligi uchun muallif
masʼuldir. Tahririyat fikri mualliflar
fikriga mos kelmasligi mumkin.
Jurnalning to‘liq matnini esijournal.uz rasmiy
saytidan yuklab olishingiz mumkin.
Maqola va murojaatlarningizni
Нурислам Чориев - Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish...

Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish markazi direktori Tahrir hayʼati raisi o‘rinbosari: M. X. Esanov
OAK tasarrufidagi ilmiy jurnal maqolasi uchun
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish markazi direktori Tahrir hayʼati raisi o‘rinbosari: M. X. Esanov
|
Шокиржон Холматов - Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish...

Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish markazi direktori Tahrir hayʼati raisi o‘rinbosari: M. X. Esanov
OAK tasarrufidagi ilmiy jurnal maqolasi uchun
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish markazi direktori Tahrir hayʼati raisi o‘rinbosari: M. X. Esanov
|
Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish markazi direktori Tahrir hayʼati raisi o‘rinbosari: M. X. Esanov

Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish markazi direktori Tahrir hayʼati raisi o‘rinbosari: M. X. Esanov
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish markazi direktori Tahrir hayʼati raisi o‘rinbosari: M. X. Esanov
|
Gulistan Musayeva - Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish...

|
Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish markazi direktori Tahrir hayʼati raisi o‘rinbosari: M. X. EsanovBog'liq OAK tasarrufidagi ilmiy jurnal maqolasi uchunGulistan Musayeva
“Rus tilini o‘rganish ahamiyati va o‘qitishda interfaol usullardan foydalanish ko‘nikmalari” ..................................... 171
Талғат Нишанбеков
“Бўлажак тасвирий санъат ўқитувчиларининг инновацион технологиялари асосида касбий компетентлигини
ривожлантириш” ........................................................................................................................................................ 175
Нодима Орипова, Зулайҳо Тиркашева
“Бўлажак педагогларда компетентликни шакллантириш юзасидан олиб борилаётган илмий
тадқиқотлар шарҳи” ................................................................................................................................................... 178
Равшанбек Мавлонов
“Фанлараро интеграцион ўқитиш асосида касбий компетентликни ривожлантиришнинг педагогик
технологияларини лойиҳалаш” ................................................................................................................................. 181
Шахноза Позилова
“Малака ошириш курсларида профессионал таълим ўқитувчиларини касбий креативлигини ривожлантиришда
инновацион-методик лойиҳаларнинг ўрни ва роли” ............................................................................................... 185
Сардор Сатторов
“Умумтаълим мактаблари ўқувчилари интизомсизлигининг асосий омиллари” ................................................. 188
Севара Сулейманова
“Художественный концепт учителя в современной литературоведении” ............................................................. 193
Тўйчи Ахмедов
“Давлат бошқарувини кенгаш институти асосида юритишнинг назарий асослари” ........................................... 197
Озода Толипова
“Олий таълим ташкилоти талабаларида креатив фикрлашни шакллантирувчи ижтимоий омиллар” .............. 201
Тўлқин Маматалиев
“Масофавий таълим сифатини мониторинг қилишда сўровномалар ўтказиш ва ташкил этишнинг
ҳуқуқий асослари” ...................................................................................................................................................... 206
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish markazi direktori Tahrir hayʼati raisi o‘rinbosari: M. X. Esanov
|
Muxtarali Sultanov, Lazzat Saydaliyeva

3
ISSN 2181-8274
6-son, 2022-yil
Ta’lim, fan va innovatsiya
Bahora Narzullayeva
“Mahallalarda millatlararo do‘stlik aloqalarini rivojlantirishning dolzarbligi” ............................................................ 101
Дониёр Гадаев, Жамшид Есиргапов
“Умумтаълим мактаблари ўқувчиларида шаклланадиган таянч компетенциялар тавсифи” ............................... 105
Charos Berkinova
“Maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyalanuvchilarida valeologik tarbiya jarayonining pedagogik ahamiyati” ....... 110
Eldor Tangirov
“Talabalarda etnomadaniy bagʻrikenglikni shakllantirishning ahamiyati” .................................................................. 113
Шахноза Кобилова
“Инклюзив таълим маконини барқарорлаштириш ҳамда унинг педагогик шарт-шароитларини мувофиқлашти-
ришнинг муаммо ва ечимлари” ................................................................................................................................. 116
Iqbol Boltayeva, Maxmatmurot Shomirzayev
“Surxon kashtachilik san’atiga moziydan nazar” ......................................................................................................... 119
Махсума Ходжиматова - Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq...

5
ISSN 2181-8274
6-son, 2022-yil
Ta’lim, fan va innovatsiya
Фотима Исламова
“Ўғил болаларни мустақил оилавий ҳаётга тайёрлаш: педагогик омиллар, методологик асослар, тарбиялаш ва
самарадорлик” ............................................................................................................................................................ 224
Олимжон Тухтаев
“Намунали оила моделини яратишнинг ижтимоий-психологик жиҳатлари” ...................................................... 228
Шерзод Расулов, Муталиб Қосимов
“Олий таълим муассасалари иқтисодий фаолиятининг самарадорлигини белгиловчи омиллар” ..................... 230
Жамшид Худойкулов
“Она тили ва ўқиш саводхонлиги фанини ўқитиш узвийлигини таъминлашнинг педагогик асослари” .......... 234
Рустам Худайкулов
“Талабаларни инновацион ёндашув асосида муҳандислик касбий фаолиятига тайёрлашнинг баъзи
жиҳатлари” .................................................................................................................................................................. 237
Diqqat: ion bog‘lanishli birikmalar

Diqqat: ion bog‘lanishli birikmalar.
|
Elektrolitlarning dissotsilanish darajasi () ni izotonik koeffitsient (i) yordamida quyidagi tenglama asosida xisoblash mumkin:
i-1
= ______
n-1
bu yerda: n- eritmadagi umumiy ionlar soni.
10.3. Bosqichli dissotsilanish
Ko‘p negizli kislotalar, asoslar, tuzlar bosqich bilan dissotsilanadi. Masalan fosfat kislota uch bosqichda (uch negizli bo‘lgani uchun) ionlarga dissotsilanadi.
H3PO4↔H++H2PO-4 1 bosqich (α=27%)
H2PO-4 ↔H++HPO2-4 11 bosqich (α=0,11%)
HPO2-4↔H++PO3-4 111 bosqich (α=0.001)
Dissotsilanishning birinchi bosqichi kuchli boradi, ikkinchisi kuchsizrok, uchinchisi juda ham kuchsiz bo‘ladi. Neytral H3PO4 molekuladan vodorod ionini ajratib olish manfiy zaryadlangan H2PO-4 Ionga nisbatan oson, HPO2-4 ionidan esa H+ ionini ajratib olish qiyinrokdir.
Ko‘p negizli kislota kabi, ikki va undan ortiq valentlik metallarning asoslari ham bosqichli dissotsilanadi. Masalan, magniy gidroksidning dissotsilanishi quyidagicha boradi.
Mg(OH)2↔MgOH++OH- 1 bosqich
MgOH+ ↔ Mg2++OH- 11 bosqich
Ko‘p negizli kislota va yuqori valentli metall asoslarining bosqichli dissotsilanishi nordon va asosli tuzlar hosil bo‘lishini ko‘rsatadi.
Asosni neytrallash uchun kam miqdorda kislota olingan bo‘lsa, asosning bir kism gidroksidi kislota koldigiga almashadi, bunda xo-sil bo‘lgan tuz tarkibida suv koldigi bo‘lib, u asosli tuz hosil qiladi.Agar asosdan kam miqdor olingan bo‘lsa tarkibida metallga al-mashmagan kislotaning vodorodi bo‘lgan nordon tuz hosil bo‘lishi mumkin. Masalan
H3PO4+KOH = KH2PO4+H2O
Amfoter elektrolitlar. Suvda kam eriydigan metallarning ko‘p gidroksidlari kislotali muhitga asos kabi, asosli muhitda kislota kabi reaksiyaga kirishadi. Bunday molekulalar ikki xil: ham asos, ham kislota kabi dissotsilanish mumkin. Kislota ishtirokida. Ya’ni N+ ionlar ortiqcha bo‘lganda dissotsilanish 11 tipda bormay 1 tip buyicha boradi. Ishqor ishtirokida OH-ionlar ortiqcha bo‘lganda 1 tip buyicha dissotsilanish to‘xtab, ionlarga parchalanish 11 tip bo‘yicha boradi.
Zn(OH)2 ga kislota yoki ishqor kushilganda boradigan dissocilanishni quyidagi misollarda kurish mumkin:
Zn(OH)2 + 2H+ + 2Cl- = 2H2O+Zn2+ + 2Cl-
H2ZnO2 + 2K+ + 2OH- = 2H2O + 2K+ + ZnO2-2
Amfoter gidroksidlarga Zn(OH)2, Be(OH)2, Al(OH)3, Cr(OH)3, Cu(OH)2, Sn(OH)2 va boshqalar kiradi.
|
@esijournalbot - Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish...

|
Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish markazi direktori Tahrir hayʼati raisi o‘rinbosari: M. X. EsanovBog'liq OAK tasarrufidagi ilmiy jurnal maqolasi uchun@esijournalbot telegram bot’iga yuboring.
Бахром Ханимкулов
“Применение статистики на уроках информатики” ............................... 48
Surayyo Sharipova
“Oilaviy munosabatlarda umummadaniy dunyoqarashni shakllantirishning
bola tarbiyasiga ta’siri” ................................................................................ 53
Мухриддин Узоқов
“Кичик МТТ ёшидаги болалар учун ўйиннинг асосий мазмун ва
моҳияти” .................................................................................................... 56
Muhabbat Tayirova
“Bo‘lajak informatika fani o‘qituvchilarini o‘qitishda multimedia
texnologiyalarini qo‘llanishning nazariy va amaliy ahamiyati” .................. 59
Dostonjon To‘rayev
“Nanoparticles from artichoke extract obtaining and their properties” ........ 63
Sojida Ashirova
“Bolalar nutqida pozitiv-komunikativ sifatlarni shakllantirishning fiziologik
va psixologik mazmuni” .............................................................................. 67
Тожиддин Зайниддинов
“Умумий ўрта таълим мактабларида ўқувчиларнинг жисмоний тарбияга
бўлган қизиқишларини аниқлаш методикаси” ....................................... 69
Nazira Abduqodirova
“Bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash shakllari va metodlari” .................. 72
Nabijon Temirov
“Kooperativ ta’lim asosida talabalarda kreativ qobiliyatni rivojlantirishning
hamqorlikni ahamiyаti” ............................................................................... 76
Лайло Дониёрова
“Проблемы интеграции технологий в процессе обучения” ................... 80
Максуд Аббасханов, Нодир Абдушахидов, Нажмиддин Зайниддинов
“Ўзбекистоннинг сув ресурсларини бошқариш ва улардан фойдаланиш
соҳасидаги сиёсати: муаммо ва ечимлар” ............................................... 83
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Sh. U. Yakubov Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgʻor texnologiyalarni tatbiq etish markazi direktori Tahrir hayʼati raisi o‘rinbosari: M. X. Esanov
|
Adabiyotlar va manbalar ro‘yxati - Mavzu: Inklyuziv taʼlimning huquqiy asoslari Reja: Inklyuziv ta’lim siyosatining...

|
Mavzu: Inklyuziv taʼlimning huquqiy asoslari Reja: Inklyuziv ta’lim siyosatining huquqiy asoslari. Inklyuziv ta’lim tamoyillari. Muvaffaqiyatli inklyuziya resurslari. 3Inklyuziyaning komponentlari, mezonlari va ko‘rsatkichlari
|
bet | 2/2 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 31,87 Kb. | | #236418 |
Bog'liq ......Adabiyotlar va manbalar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasining 2019 yil 16 dekabrdagi “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi O‘RQ-595-son Qonuni.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 maydagi “O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PQ-4312-son Qarori.
Mirziyoyeva Sh.Sh., Grosheva I.V. va b. Maktabgacha ta’limda ta’lim jarayonini individuallashtirish. Alohida ehtiyojli bolalar inklyuziyasi. T, 2020.
R.Shomaxmudova. Inklyuziv ta’lim nima? O‘quv-uslubiy qo‘llanma. T., 2015.
1 Education 2030: Incheon Declaration and Framework for Action for the implementation of Sustainable Development Goal 4: Ensure inclusive and equitable quality education and promote lifelong learning opportunities for all. 2016. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000245656
2 Чeрнoкoзoв A.И. Иcтoрия мирoвoй культуры. - Рocтoв-нa-Дoну: Фeникc, 1997. – 480 c.
3 Mirziyoyeva Sh.Sh., Grosheva I.V. va b. Maktabgacha ta’limda ta’lim jarayonini individuallashtirish. Alohida ehtiyojli bolalar inklyuziyasi. T, 2020. 10-bet.
4 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 maydagi “O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PQ-4312-son Qarori.
5 O.Musurmonova va b. Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim atamalarining izohli lug‘ati. Bekinmachoq-Plyus. 2011, 105-bet.
6 O‘zbekiston Respublikasining 2019 yil 16 dekabrdagi “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi O‘RQ-595-son Qonuni
7 R.Shomaxmudova. Inklyuziv ta’lim nima? O‘quv-uslubiy qo‘llanma. T., 2015. 4-bet.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mavzu: Inklyuziv taʼlimning huquqiy asoslari Reja: Inklyuziv ta’lim siyosatining huquqiy asoslari. Inklyuziv ta’lim tamoyillari. Muvaffaqiyatli inklyuziya resurslari. 3Inklyuziyaning komponentlari, mezonlari va ko‘rsatkichlari
|
Maxsus avtomatlardan tashkil topgan avtomat liniyalar

|
Maxsus avtomatlardan tashkil topgan avtomat liniyalar
|
bet | 12/37 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #231060 |
Bog'liq Avtomatik boshqarish tizimlarini shpara Maxsus avtomatlardan tashkil topgan avtomat liniyalar.
Bunday avtomat liniyalar juda yuqori unumdorlikka ega bo‘ladi. Ular uchun texnologik jarayon xam maxsus ishlab chiqariladi. Shu sababli ular yalpi ishlab chiqarishda (masalan; podshipniklar ishlab chiqarishda) ishlatiladi.
Maxsus dastgohlardan tashkil topgan avtomat liniyalar bilan kompleks avtomatlashtiriladi, jumladan mexanik ishlov berishdan tashqari, yig‘ish, nazorat qilish, moylash va boshqa operatsiyalar ham avtomatlashtiriladi. Bunday liniyalar murakkab avtomat tsex va zavodlar qurish uchun asos bo‘la oladi. Xozirda ba’za bir maxsulotlarini ishlab chiqarishni avtomatlashtirishda maxsus rotorli dastgoxlardan tashkil topgan, rotorli avtomat liniyalar ishlab turibdi.
Raqamli dastur bilan boshqariladigan dastgohlar qo‘llanishi, avtomatlashtirishda yangi bosqichni boshlanishiga sabab bo‘ladi. Bunday dastgoxlar asosida tuzilgan avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish modullari ishlab chiqarishni to‘liq avtomatlashtirishga erishishdan tashqari EXM bilan avtomatlashtirilgan boshqaruvni ham qo‘llanishiga imkoniyat yaratadi.
Raqamli dastur bilan boshqariladigan dastgohlarni yuqori moslanuvchanligi donalab va seriyalab ishlab chiqarishni avtomatlashtirishni asosiy dastgohi bo‘lib qoldi. Bundan tashqari ishlab chiqarish ob’ekti o‘zgarib turishi mumkin bo‘lgan ko‘plab ishlab chiqarishda ham qo‘llanishi mumkin.
Turli sеriyalardagi ishlab chiqarishni avtomatlashtirish bo`yicha tajribalar shuni ko`rsatadiki, bu muammolarni yеchishning bir qancha yo`li mavjud. Tехnologik jarayonlarni avtomatlashtirish bo`yicha tехnik yеchimlari har хil bo`lsa ham ularning maqsadi bitta - ishlov bеrishdagi mеhnat unumdorligini oshirishdir. Istalgan tехnologik jarayonni bajarishda davr davomiyligi quyidagicha topiladi:
T = tp + tх,
Bu yеrda:
tp - dеtallarga ishlov bеrish, ya’ni shakllantirish uchun sarflanadigan vaqt;
tх - bo`sh (uzatish, kеsuvchi asbob va zagotovkani o`rnatish va yеchish, ish jarayoniga qo`shimcha mехanizmlarni qo`shilishi, asbobning tеzkor yetkazish va qaytarish, dеtalni o`lchash va boshqa) harakatlanish uchun kеtadigan - ishlov bеrish vaqtiga mos kеlmaydigan, ya’ni davriy yo`qotish vaqti.
|
| |
Texnologik operatsiyalarni me’yorlash usullari

|
Texnologik operatsiyalarni me’yorlash usullari
|
bet | 10/37 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #231060 |
Bog'liq Avtomatik boshqarish tizimlarini shparaTexnologik operatsiyalarni me’yorlash usullari.
Texnologik operatsiyalarning bajarilish unumdorligi, texnologik jarayonning tejamkorlik me’zoni bo'lib, texnik jihatdan asoslangan vaqt normasi bilan aniqlanadi (GOST 3.1109-82). Vaqt normasi — ma’lum ishlab chiqarish sharoitida bitta yoki bir nechta tegishli malakaga ega bo'lgan bajaruvchilar tomonidan muayyan hajmdagi ishga sarflangan (reglamentlashtirilgan) vaqtga aytiladi. Ishlab chiqarish normasi deb m a’lum tashkiUy-texnik sharoitda bitta yoki bir nechta tegishli malakali bajaruvchilar tomonidan vaqt birligida bajariluvchi reglamentlashtirilgan hajmdagi ishga aytiladi. Vaqt normasini aniqlashning uchta usuli mavjud: 1) sarflangan ishchi vaqtni kuzatish asosida; 2) normativlar asosida; 3) tipiklashtirilgan yirik normativlar bo'yicha solishtirish va hisoblash asosida. Birinchi usulda, vaqt normasini bevosita ishlab chiqarish sharoitida har bir ishchi joyda sarflangan vaqt kuzatuv asosida o'rganish yo'li bilan aniqlanadi. Bu usul ilg'or tajribalami va normativlar ishlab chiqishlami umumiylashtirish uchun qo'llaniladi. Ikkinchi usulda ish (operatsiya)ning alohida elementlarini bajarilish vaqti uzunligi normativini qo'llab, operatsiyalaming davom etish vaqti hisoblanadi. Uchinchi usulda operatsiyalami normalash tipiklashtirilgan normativlar bo'yicha taxminiy hisoblashlar asosida olib boriladi. Birinchi, ikkinchi normalash usuilari seriyalab ommaviy ishlab chiqarishda qo'llaniladi, uchinchi usul esa donalab va mayda seriyalab ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Tekshirish uchun savollar
1. Ishlab chiqarish jarayoni o‘z ichiga nimalarni oladi?
2. Texnologik jarayon deganda nimani tushunamiz?
3. Texnologik jarayon strukturasiga qaysi elementlar kiradi?
4. Operatsiya tushunchasini ta’riflab bering.
5. O'rnatuv, o'tish, ishchi yurish tushunchalarini izohlang?
6. Holat, harakat tushunchalarini izohlang.
7. Yakka ishlab chiqarish deb nimaga tushuniladi.?
8. Seriyalab ishlab chiqarish deb nimaga tushuniladi?
|
| |
Boshqarishning avtomatik sistemalari (BAS) tavsifi

Boshqarishning avtomatik sistemalari (BAS) tavsifi.
Boshqariladigan sistemalarning murakkabligi, bajaradigan vazifasi, ishlab chiqarish xarakteri, boshqaruvchi ob’ekt xarakteri, pog’onasi va boshqalarga qarab BAS quyidagi sinflarga bo’linadi:
Boshqarish darajasi bo’yicha:
1. Umumdavlat BAS
2. Soha bo’yicha BAS. Vazirlik doirasida bo’lib, vazirlikka tegishli tashkilotlar alohida yoki UBAS tarkibida boshqarish.
3. Xududiy BAS. Umumiy hududiy tumanlarni alohida yoki SBAS yohud UBAS tarkibiga kirgan holda boshqarish.
4. Ishlab chiqarish birlashma BAS. Ishlab chiqarish birlashmalarini alohida yoki SBAS yohud UBAS tarkibida bo’lgani holda boshqarish.
5. Korxona BAS. Ishlab chiqarish korxonalarini alohida yoki birlashma BAS yohud firma BAS tarkibiga kirgan holda boshqarish.
Boshqarish ob’ektining xarakteri bo’yicha:
1. Texnologik jarayonlarning boshkarishning avtomatlashtirilgan sistemasi texnologik jarayonlarni boshqarish uchun qo’llaniladi.
2. Tashkiliy boshqarishning avtomatlashgan sistemasi iqtisodiy va sotsial sistemalarda xizmatchilardan iborat jamoani boshqarish uchun qo’llaniladi.
3. Boshqarishning yig’ma sistemasi TBAS va TPBAS ni yagona bir sistemaga birlashtiradi.
Funktsional qo’llanilishi bo’yicha:
Reja hisoblari, moddiy texnika ta’minoti, davlat statistikasi, ilmiy texnika progressi va boshqa sinflarga bo’linadi.
Ishlab chiqarish xarakteri bo’yicha
Jarayonlar uzluksiz va diskret turlarga bo’linadi. Ishlab chiqarishning har bir turi uchun alohida korxona boshqarishning avtomatlashtirilgan sistemasi qo’llaniladi.
Ma’lumki BAS administrativ yoki tashkiliy boshqarishdagi BAS ishlab chiqarish sistemalaridagi BAS ga bo’linadi.
Administrativ sistemada inson faoliyati boshqarish sistemasining quyi pog’onalardagi insonlar tomonidan amalga oshiriladigan rejalashtirish, operativ boshqarish jarayonlarida qaror qabul qilish va shuningdek qarorni bajarilishini nazorat qilib turish hamda shu kabi boshqarish funktsialarni bajarishdan iborat.
Bunday funktsiyalarni bajaradigan odam administrator deb ataladi. Ishlab chiqarish sistemalaridagi boshqaruvchi odam esa operator deyiladi. Operator o’zini boshqaruvchi funktsiyasini texnik vositalar va boshqaruvchi EHM yordamida bajaradi.
obyekt
Manbalar
Boshqaruvchi
3- rasm.
BAS larning tayyorlashda yuqori sifatli avtomatika elementlari bloklari, EXM va boshqarish mashinalarining komplekslarini vujudga keltirish katta ahamiyatga ega. Ulardan unumli foydalanish masalasini ratsional hal etish BAS ning barcha elementlari texnik normativ ko’rsatgichlarini davlat standartlari darajasida ko’tarishni talab qiladi.
Davlat standartida TNXlar, BASning tuzishdagi talab, qoidalar va me’yorlar kompleksi berilgan bo’ladi. BAS tayyorlash sohasidagi barcha tashkilot va korxonalar, shuningdek, BAS ni ishlatuvchi boshqa soxalardagi barcha tashkilot va korxonarning bunga amal qilishi majburiydir. BAS elementlarinng optimal va yuqori sifatli bo’lish, fan texnika taraqqiyoti va ishlab chiqarish sohalarining birligi, o’zaro bog’lanishni ta’minlash BAS va uni elementlarini davlat standarti normativlari asosida bo’lishini talab qiladi.
|
X- XIII asrlar adabiyoti.
3

|
X- XIII asrlar adabiyoti.
3
|
bet | 9/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyoti2.X- XIII asrlar adabiyoti.
3.XIV – XVI asrlar adabiyoti.
4.XVII – XIX asrlar adabiyoti (birinchi yarmi) o’zbek adabiyoti.
5.Milliy uyg’onish davri adabiyoti.
Har bir davrni harakterlashga to’g’ri kelsa qayd etish joizki,tarixiy fojealar o’zbek adabiyoti namunalarining ko’pini yo’qlik oloviga tashladilar: arablar adabiyotimiz namunalarini kuydirdilar, mo’g’ullar topdadilar va kuydirdilar , kechagina sho’rolar zamonida qonun qutqusidan kishilarning o’zlari jonlarini hovuchlab omon qolish uchun adabiy ilmiy yodgorliklarni ko’mdilar, suvga oqizdilar… Shuning uchun deyarli X asrgacha bo’lgan adabiy yodgorliklarimiz yozma holatda bizga yetmadi (bundan faqat toshbitiklargina mustasnodir ).
Asosan og’zaki qo’shiqlar: mexnat qo’shiqlari, marosim qo’shiqlari, qaxramonlik qo’shiqlari Mahmud Qoshg’ariyning «Devonu lug’otit- turk» asari orqali yetib keldi. Qaxramonlik eposi namunalari afsonalar tarzida va yunon tarixchilarining (Gerodot «Tarix», Polien «Xarbiy xiylalar») asarlari orqali bizgacha yetib keldi…
X-XIII asrlar adabiyoti tarzida davrlashtirish mantiqi shundaki, shu davrlardan boshlab avval arab tilidagi she’riyat (Saolibiy «Tatimat at- yatimat»), ilk epik asarlar («Qutadg’u- bilig» va «Hibbat ul - haqoyiq» ) yaratildi; Axmad Yugnakiyning hikmatlari olam yuzini ko’rdi. Qomus bilimli olimlarimizining badiiy ijodi arab va forsiy tilda shu davrda yuzaga chiqdi. Abu Rayxon Beruniy asarlaridagi hikoyalar, Ibn Sino she’rlari va ruboiylari, falsafiy qissalari shu davr adabiyoti mahsullaridir.
XIV-XVI asrlar adabiyotida turkiy tildagi adabiyotning eng gullagan va yuksak cho’qqisiga yetgan bir davri edi. Agar X asr O’rta Osiyo olimlari asri bo’lsa, XIV-XV asrlar o’zbek adabiyotining shaklanish va gullab yashnash davri bo’ldi. “Muxabbatnoma” larning yaratila boshlashi, Hofiz Xorazmiy, Sayfi Saroyi, Axmad Taroziy, Sakkokiy, Atoiy, Lutfiy singari yirik shoirlar pleyadasining yetilishi va nihoyat turkiy she’riyatiga Alisher Navoiy siymosining kirib kelishi – shu davr adabiyotining eng belgilovchi omillari edi.
Bu davr janrlar xilma – xilligi, badiiy mahoratning kuchliligi, shoirlarimizning fors shoirlari bilan bemalol bellasha olish qudratlarining namoyishi singari hususiyatlari ko’zga tashlandi. Abdurahmon Jomiyday buyuk zot «Iskandar Hiradnomasi» da… Navoiy ijodiga ochiq hayrat izxor etdi.
|
| |
Nazorat topshiriqlari - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 14/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiNazorat topshiriqlari :
1.Alisher Navoiyning mansab darajalarini ayting.
2.Navoiy tuzgan devonlarni birma-bir sanab bering.
3.Hirotlik xamsanavislarni bilasizmi?
4.”Hiloliya” qaysi janrdagi asar? U nima munosabat bilan yozilgan?
4- asosiy masala: Navoiy - qaynoq ijod qo’ynida.
Navoiyning 1969 – 1501 yillarda kechgan hayoti haqida so’zlaganda vaqt tig’izligini shoirning o’z iborasi «bosh qashishga vaqti bo’lmagani» bilan izohlash mumkin. Chunki u Sulton Husayn Boyqaro saltanatining eng faol vakili, davrning maxsuldor shoiri, el, Ollox xizmatkori, hammaga do`stu- dushmanga yaxshilik sog’inuvchi amaldor va so’fiy edi. Shunchalik shaxsiy bandlik azoblariga, uning o’zi qayd etgan eng og’ir chidab bo’lmas azob – yakka – yolg’izlik uning manglayiga bitilgan edi. Chunki Ollox uni elga va o’ziga xizmatga atagan edi.
Shunday bir sharoitda u o’ttizdan ortiq umrboqiy asarlarni: badiiy va ilmiy mahsullarni yaratishga muvaffaq bo’ldi. O’z ijodi misolida ikki buyuk xizmatni o’rinlatdi:
Birinchidan, turkiy adabiyotni forsiy ulkan adabiyotga yelkadosh qildi;
Ikkinchidan, o’zbek adabiy tilini ikki - uch boyitdi. Darvoqe, bu nima evaziga: Bir kishi qanday qilib tilni uch baravar boyita oladi? Forsiy va arabiy til evaziga! Bu juda suniy urinish emasmi? Yo’q, chunki ibtidoiy maktab o’quvchisi uch tilda darslik mutolaa qiladi. Arab, fors va turkiy tilda. Badiiy va ilmiy asarlar esa, asosan savodli kishilarga mo’ljallanadi. To’g’ri, Navoiy ijod qilgan – yasagan so’zlar ko’p. Biroq ko’pchiligini u arab va fors tillari xazinasidan olgani ma’lum.
Shoir o’z umri davomida yetti devon tuzdi: «Badoe ul bidoya» , «Navodirun nixoya» ,«Xazoyin ul maoniy», «G’aroyib us sig`ar», «Navodir ush shabob», «Badoe ul vasat», «Favoidul kibar» , «Devoni Foniy».
Agar 1465- yilda Sulton Ali Mashxadiy tuzgan «Ilk devon » ni ham bu safga qo’shsak, Navoiy devonlarining umumiy manzarasi aniqroq bo’ladi.
«Xamsa » dostonlari o’zbek mumtoz adabiyoti faxriga aylandi. Bu va «Xazoyin un maoniy» Navoiy ijodiy haykalining mohiyatini tashkil etadi, desak mubolag’a bo’lmaydi. Shuning uchun ustoz Jomiy ham shogird Zahiriddn Muhammad Bobur ham, dastparvarda Xondamir ham turkiy tilda hech kim Navoiychalik ko’p va yaxshi she’r yozmaganligini qayd etganlar… Navoiy mislsiz g’azallar va mislsiz dostonlar ijodkori sifatida tanildi va tan olindi. Abdurahmon Jomiy «Xiradnomai Iskandariy» dostonida Navoiyning bu xizmatlarini ataylab tan olgan edi.
|
| |