Nazorat savollari va topshiriqlari

Nazorat savollari va topshiriqlari:
1. Axborot, axborot turlari.
73
2. Axborotdan foydalanishning qonun-qoidalari
3. Iqtisodiy axborotning ta‘rifi va oʻlchov birliklari.
4. Iqtisodiy axborotning tuzilishi va turkumlanishi.
Mustaqil ish topshiriqlari
1. Iqtisodiy axborot tashuvchilar.
2. Iqtisodiy axborotni qayta ishlash jarayonlari.
3. Axborot resurslari-axborot texnologiyasining asosi.
Amaliy mashgʻulot
Mavzu: Axborot resurslari-axborot texnologiyasining asosi sifatida
Maqsad: Axborot tushunchasi, turlari, xususiyatlari, iqtisodiy axborot,
oʻlchov birliklari, axborot resurslari, iqtisodiy axborotni qayta ishlash hamda
iqtisodiy axborot tashuvchilar va qayta ishlash masalalari oʻrganiladi.
Vazifalar:
Quyidagi savollarga javob bering:
1. Axborot haqida tushuncha, uning turlari, xususiyatlari.
2. Iqtisodiy axborotning ta‘rifi va oʻlchov birliklari.
3. Iqtisodiy axborotning tuzilishi va turkumlanishi.
4. Iqtisodiy axborot tashuvchilar.
5. Iqtisodiy axborotni qayta ishlash jarayonlari.
6. Axborot resurslari-axborot texnologiyasining asosi.
2.2. Axborot tizimlarini boshqarish
Tayanch soʻzlar. Tizimlarni boshqarish, Funktsional alomat, Tezkor
(Operativ) darajadagi axborot tizimlar, Strategik axborot tizimlar.
Axborot tizimlari masalalarining tuzilmalanganligi alomati boʻyicha
klassifikatsiyalash. Masalani tuzilmalanganligi tushunchasi. Axborot tizimlar
quyidagi uch turdagi masalalar uchun yaratiladi:
74
tuzilmalangan (formallashtirilgan),
tuzilmalanmagan (formallashtirilmagan)
qisman tuzilmalangan
Tuzilmalangan masala-bu shunday masalaki, unda barcha elementlar va ular
orasidagi bogʻlanishlar ma‘lum.
Tuzilmalanmagan masala-bu shunday masalaki, unda elementlarni ajratib va
ular orasidagi aloqani oʻrnatib boʻlmaydi. Qisman tuzilmalangan masala-bu
shunday masalaki, unda qisman elementlar va ular orasidagi oʻzaro aloqa ma‘lum.
Qisman tuzilmalangan masalalarni echishda foyidalanadigan iformatsion
tizim turlari. Qisman tuzilmalangan masalalarni echishda foyidalanadigan axborot
tizimlar ikki turga boʻlinadi.
Boshqaruv hisobotlarini yaratuvchi. Ular asosan berilgan ma‘lumotlarga
ishlov berishga (izlash, sortlash, saralash) moʻljallangan. Ushbu hisobotlardagi
ma‘lumotlar asosida boshqaruvchi qaror qabul qiladi.
Mumkin boʻlgan alternativ qarorlarni ishlab chiquvchi. Unda qaror qabul
qilish tavsiya etilgan alternativlardan birini tanlashga olib keladi.
Boshqaruv hisobotlarini yaratuvchi axborot tizimlar foydalanuvchini
ma‘lumot bilan qoʻllab-quvvatlashni ta‘minlaydi, ya‘ni berilganlar bazasidagi
ma‘lumotlar bilan ishlashga va ularga qisman ishlov berishga huquq beradi.
Alternativ qarorlarni ishlab chiquvchi axborot tizimlar modeliy yoki ekspert
tizimlari boʻlishi mumkin. Modeliy axborot tizimlar, foydalanuvchilarga
matematik, statistik, moliyaviy va boshqa modellarni havola etadi. Ulardan
foyidalanish alternativ qarorlarni ishlab chiqish va baholashni osonlashtiradi.
Ekspert axborot tizimlari bilimlarga ishlov berish bilan bogʻliq boʻlgan
ekspert tizimlarni yaratish hisobiga foyidalanuvchi tomonidan, mumkin boʻlgan
alternativlarni ishlab chiqish va baholashni ta‘minlaydi. Axborot tizimlarni
funktsional va boshqaruv darajalari alomatiga qarab klassifikatsiyalash.
Funktsional alomat nima? Funktsional alomat qismtizimning oʻrni,
maqsadlari, vazifasi va funktsiyalarini aniqlaydi. Axborot tizimning tuzilmasini
uning funktsional qismtizimlarining majmuasi shaklida ifodalash mumkin,
75
funktsion alomatni esa axborot tizimlarni klassifikatsiyalashda foyidalanish
mumkin. Funktsional alomatiga qarab quyidagi axborot tizimlar mavjud.
Ishlab – chiqarish tizimlari
Marketing tizimlari
Moliyaviy va hisob tizimlari
Kadrlar tizimi
Firma xususiyatiga koʻra yordamchi funktsiyalarni bajaruvchi boshqa turlar
Operativ darajadagi axborot tizimlar. Operativ darajadagi axborot tizimlar
mutaxassis – ijrochilarni qoʻllab-quvvatlaydi. Unda u shartnomalar va hodisalar
haqida ma‘lumotlarga ishlov beradi. (Hisob raqamlari, maosh, kreditlar, xomashyo
va materiallar oqimi). Masalan.
Buxgalteriya
Bank depozitlari
Buyurtmalarga ishlov berish
Aviabiletlarni qayd qilish
Maosh toʻlash
Mutaxassislarga moʻljallangan axborot tizimlar. Ushbu darajadagi axborot
tizimlar berilgan ma‘lumotlar bilan ishlovchi mutaxassislarga yordam beradi,
muhandis va loyihalovchilar ishi mahsuldorligi va unumdorligini oshiradi. Bu
sinfdagi axborot tizimlarni ikki guruhga boʻlish mumkin:
Ofisni avtomatlashtiruvchi axborot tizimlar
Bilimlarni ishlov beruvchi axborot tizimlar
Oʻrta pogʻonadagi menedjerlar uchun axborot tizimlar. Menedjment
darajasidagi axborot tizimlardan monitoring(doimiy kuzatish), nazorat, qaror qabul
qilish va ma‘murchilik uchun oʻrta boshqaruv pogʻonasidagi xodimlar
foyidalanishadi. Ushbu axborot tizimlarning asosiy funktsiyalari quyidagilar:
Joriy koʻrsatgichlarni avvalgi qiymatlari(eskilari) bilan solishtirsh;
Ma‘lum vaqt oraligʻidagi davriy hisobotlarni tuzish;
76
Arxivlangan ma‘lumotlardan foyidalanish imkoniyatini ta‘minlash.
Bu darajadagi axborot tizimlarni ikki turga boʻlish mumkin:
boshqaruv uchun (menedjment);
Qaror qabul qilishni qoʻllab-quvvatlovchi tizimlar.
Boshqaruv uchun moʻljallangan axborot tizimlarning analitik imkoniyatlari
unchalik koʻp emas. Ular asosan ish borishi toʻgʻrisida kunlik, haftalik ma‘lumotga
muhtoj boshqaruv xodimlariga xizmat koʻrsatishadi.
Qaror qabul qilishni qoʻllab-quvvatlovchi tizimlar, natijasini oldindan
prognoz qilish mumkin boʻlgan qisman tuzilmalangan masalalar uchun xizmat
qiladi. Ular bir nechta modellarga ega boʻlgan juda kuchli analitik apparatga ega.
Strategik axborot tizimlar. Strategiya deb uzoq muddatli istiqbol
masalalarini hal qiluvchi usullar va vositalar majmuasiga aytiladi.
Strategik axborot tizim-tashkilot rivojlanishi strategik istiqbol maqsadlarini
amalga oshirish uchun qaror qabul qilishni qoʻllab-quvvatlashini ta‘minlovchi
kompyuter axborot tizimidir.
Strategik darajadagi axborot tizimlar tuzilmalanmagan masalalarni echishga
moʻljallangan boʻlib ularning asosiy vazifasi – tashqi atrofda vujudga kelayotgan
oʻzgarishlar bilan firmaning mavjud potentsialini solishtirishdan iborat.
Firmadagi axborot tizimlar. Ixtiyoriy firmadagi oʻzaro bir-biri bilan
aloqada boʻlgan va barcha darajalardagi boshqaruv qarorlarini qoʻllab-
quvvatlaydigan har xil vazifalarni ijro etuvchi lokal axborot tizimlar mavjud
boʻlishi lozim. Quyidagi rasmda ushbu variantlardan biri keltirilgan .
Axborot tizimlarning boshqa klassifikatsiyalari. Avtomatlashtirish darajasi
boʻyicha klassifikatsiyalash.
Firmaning boshqaruv tizimidagi axborot jarayonlarni avtomatlashtirish
darajasiga koʻra axborot tizimlar amallarni qoʻlda bajaradigan, avtomatik,
avtomatlashtirilgan turlariga boʻlinadi.
Axborotdan foydalanish xarakteri boʻyicha klassifikatsiyalash. Quyidagi 5.2
- rasmda koʻrsatilganidek axborot tizimlarni ma‘lumot xarakteriga koʻra:
ma‘lumot-izlovchi, ma‘lumot-qaror qabul qiluvchi turlariga boʻlish mumkin. Oʻz
77
navbatida ma‘lumot-qaror qabul qiluvchi axborot tizimlar: boshqaruvchi va
maslahat beruvchi turlariga boʻlinadi. Ma‘lumot-izlovchi axborot tizimlari
berilgan ma‘lumotni kiritish, saqlash, sistemaga solish, foydalanuvchi soʻroviga
koʻra (murakkab oʻzgartirishsiz) ma‘lumotni chiqarishni amalga oshiradilar.
Boshqaruvchi IT shunday ma‘lumot ishlab chiqaradiki, u asosida inson qaror qabul
qiladi. Maslahat beruvchi IT shunday ma‘lumot ishlab chiqaradiki, uni inson
ma‘lumot uchun qabul qilib, darhol uni aniq harakatlarga aylantirmaydi.
|