Ish tuzilishi va hajmi - Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi

|
Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi
|
bet | 5/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.orgIsh tuzilishi va hajmi: mazkur dissertatsiya kirish, 3 bob va bob bo‘yicha xulosalar, umumiy xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Birinchi bob uchtadan paragrafni, ikkinchi va uchinchi bob ikkitadan paragrafni o‘z ichiga olgan.
Kirish qismida magistrlik dissertatsiyasining oldiga qo‘ygan maqsad va vazifalar, mavzuning dolzarbligi, ishning amaliy va nazariy qiymatining asoslanganligi, himoyaga olib chiqilgan asosiy holatlarning umumiy tavsifi va tahlil usullari to‘g’risida ma’lumot berilgan.
Birinchi bobda qo‘shma so‘zlarning yasalishi va tuzilishi, qo‘shm a so‘zlarning izohlanishidagi muammosi, ingliz va o‘zbek tillarida qo‘shma so‘zlar tarkibidagi komponentlarning o ‘zaro munosabatlari.
Ikkinchi bobda kognitiv tilshunoslikning rivojlanish tarixi, maqsadi va o‘rganish obyekti, kognitiv tahlil da metodlariga e’tibor qaratiladi.
Uchinchi bob esa ingliz va o‘zbek tillarida qo‘sham so‘zlarning ideallshgan kognitiv modellari va ularning konseptual xilma-xilligining qiyosiy tadqiqotiga bag’ishlangan.
Dissertatsiyaning xulosa qismida erishilgan nazariy va amaliy natijalar bayoni berilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatida esa tadqiqot ishida foydalanilgan 90 dan ortiq ilmiy adabiyotlar, 10dan ortiq badiiy asarlar va bir qancha internet saytlarining nomlari qayd etilgan.
Tadqiqot ishining umumiy hajmi 94 betni tashkil qiladi.
I BOB. KOGNITIV TILSHUNOSLIK NAZARIY ASOSLARI VA UNING TILNING TADQIQI MASALASIDAGI O‘RNI
1.1. Kognitiv tilshunoslik: Kognitiv fanining rivojlanish tarixi , maqsadi va o‘rganish obyekti .
Hozirgi davrda kognitiv tilshunoslik uzluksiz rivojlanayotgan bo‘lib, lingvistika sohasida yangi bo‘lim sifatida kirib keldi. 21-asrda bu fan zamonaviy lingvistikada mustahkam o‘rin egallayotgan tilshunoslikning eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi .
Bu yangi yo‘nalish til va tafakkur o‘rtasidagi munosabatni o‘rgangan izlanuvchilarning ishlari orqali kelib chiqdi. Ular o‘sha paytda mavjud bo‘lgan tilning ichki va maxsus strukturaviy tuzilishini o‘rganadigan yo‘nalishni tanlashmagan. Ular sintaktik komponentda sintaksisni tilning boshqa qismlarini ajratishdan ko‘ra, ilmiy ishlarda tildan tashqari quyidagilar bilan bog’liqlikni o‘rganishgan: til uchun tegishli bo‘lmagan kognitiv qonuniyatlar va mexanizmlar jumladan: insonlar tabaqalinishi, amaliy va o‘zaro ta’sir qonuniyatlari va umuman vazifaviy qonuniyatlar, obrazlilik va iqtisod.
Bu bo‘lim paydo bo‘lishida 1960-yillardan boshlab amerkalik tilshunoslarning roli katta bo‘ldi. Kognitiv tilshunoslik rivojiga eng ko‘p hissa qo‘shgan va shu sohada eng ko‘p ish olib borgan tilshunoslar: Wallace Chafel, Charles Fillmore, Jorj Lakof, Ronald Langaker, Leonard Talmy. Ushbu tilshunoslarning har biri ma’lum bir hodisa va tushunchalar jamlanmasi asosida o‘zlarining tilshunoslik nazariyalariga yondashgan. Yuqorida zikr etilgan olimlarning barchasi bitta gipotezani ilgari surishgan. Bu gipoteza quyidagicha edi: ma’no tilda shunchalar muhimki, o‘rganish jarayonida eng asosiy e’tibor unga qaratilishi kerak. Bu qarashlar ma’noni izohlovchi va ikkinchi darajali deb qaraydigan Chomsky maktabi tilshunoslari fikriga ko‘ra zid edi. Ular uchun tadqiqotning eng muhim obyekti sintaksis edi .
Xuddi shunga o‘xshash ziddiyatlar va bahslar tufayli kognitiv tilshunoslik rivojlana boshladi va hozirgi kunga kelib chet elda kognitiv tilshunoslik bo‘yicha qator darsliklar mavjud. Rus olimlari esa bu yo‘nalishda sezilarli darajada ko‘p bo‘lgan qo‘llanmalarni taqdim qildilar (Герасимов, 1985; Демьянков, 1994; Кубрякова, 1994; Ченки, 1996; 1997; Баранов, Добровольский, 1997; Рахилина, 1997; Рахилина, 1998 а; Скребцова, 2000 3.
“Kognitiv” atamasi aslida lotin tilidan kelib chiqqan bo‘lib, tushunish, anglash, bilish, o‘ylash ma’nolarini beradi. Ilmiy izlanuvchilarning ta’kidlashicha, kognitiv va til bir–biri bilan qattiq bog’langan. 4
Kognitologiya – bilim va tafakkur, borliq va uning obyektiv qonuniyatlarini o‘rganish, anglash, idrok qilish natijalari haqidagi fan bo‘lib, u to‘plangan ma’lumotlarning muayyan tizimiga aylanganki, bizning ongimizda ma’lum tarzda joylashgan va o‘z tabiatiga ko‘ra tafakkurning kognitiv jarayonlaridan tarkib topgan. Shuningdek, kognitiv fan bilim tuzilishi jarayonlarini o‘rganish, turli xil axborotlarni qayta ishlash, saqlash, foydalanish, tashkillashtirish va to‘plash hamda bu tuzilmalarning inson miyasida shakllanishini o‘rganishni ham o ‘z ichiga oladi.
Kognitiv tilshunoslikning asosiy vazifasi til sistemasining insonlarni o‘rab turgan muhitni, insoniyat tarixi va madaniyatini, urf-odatlarini o‘rganishda, anglab olishdagi ishtirokini aniqlash, inson ongidagi mavjud tajribaga suyanib, to‘plangan bilimni ma’lum tartibga tushirish, uni boshqalarga uzatishda vositachilik qilayotgan tilning rolini tadqiq etishdir. O‘zaro bog’liq bo‘lgan, biri ikkinchisini to‘ldiruvchi bu yo‘nalishlarning maqsadi inson nutqi va uning aloqaviy sifatlarini, aloqa, xabar, ta’sir etish kabi ijtimoiy vazifalarning voqelanishida lisoniy vositalarning o‘rni va imkoniyatlarini aniqlashdir.
Kognitiv tilshunoslik bilan shug’ullangan olimlar dastlab psixolingvistlar deya atalgan. Ular o‘z tadqiqotlarida konseptual sistemaning bor yoki yo‘qligi ustida bahs yuritganlar va shuning oqibatida noverbal o‘ylashning mavjudligini isbotladilar. Konseptual tizim o‘zgarmaydigan hodisa emas, aksincha rivojlanib boradigan tushunchalardan iboratdir. Olimlar belgilar bu juda muhim axborotlarni yetkazib berish uchun xizmat qiladi va bu belgilar insonlar tomonidan yaratilgan deb xulosa qilganlar. Lekin, ularning nazarida, konseptual tizim kattaroq va faqatgina uning kichikina bo‘lagi belgilar orqali ifodalanadi. Konsept tushunchasi haqida esa hali yana alohida to‘xtalamiz.
Kognitiv orqali tilshunoslikda ma’lumlik bilan birga mashhurlik ham keldi. Kognitiv tilshunoslik aniq bir fan doirasiga kirmaydi. Shuning uchun ham bu soha faqat falsafadagi bilish nazariyasi bilan cheklanmasdan, balki tilni ong bilan bog’laydi va shu xulosadan kelib chiqqan holda, kognitiv tilshunoslik bir qancha fanlar kesishmasida yotadi.
Kognitiv tilshunoslik psixologiya, falsafa, neyrofiziologiya, politologiya, sotsiologiya, etnografiya, antropolingvistika kabi fanlarni o‘z ichiga oladi. Biroq bu kompleksda eng katta rol tilshunoslikka tegishli va bu bo‘limning rivojlanishida asosan tilshunoslar o‘zlarining katta hissalarini qo‘shmoqdalar.
Shunday qilib, kognitsiya, ya’ni bilish jarayoni, ma’lumotni qabul qilish, uzatish yoki yuborish va yaratish faoliyatini o‘z ichiga oladi, bu holatlar lisoniy zahira bilan bog’liq bo‘lib shubhasiz, bu lison bilan bilvosita yoki bevosita aloqada bo‘ladi. Shu xususiyatiga ko‘ra bilish fenomeni lisoniy qobilyat bilan bog’liqdir. 1989–yil Deysburgda (Germaniya) Xalqaro tilshunoslik simfoziumi bo‘lgan va xuddi shu vaqtda kognitiv tilshunoslik rasmiy “yaraldi” ya’ni o‘sha paytda kognitiv tilshunoslik bo‘yicha birinchi Xalqaro konfrensiya bo‘ldi. Bu simfozium qatnashchilari kognitiv tilshunoslikning Xalqaro assotsiatsiyasiga asos soldilar, “kognitiv tilshunoslik” jurnalini yaratdilar va bu yo‘nalishga qo‘shimcha ravishda “Cognitive Linguistics Research” nomi ostida bir qancha monograflar yaratdilar.
Rasman paydo bo‘lmasdan ilgari, 1980–yillarda ham kognitiv lingvistika bo‘lgan, buni bir qancha monografiyalar nashrga chiqarilganidan ham bilishimiz mumkin (Lakoff, Johnson 1980; Johnson–Laird, 1983; Fauconnier, 1985; Lakoff, 1987; Langacker, 1987). Ammo rasmiy e’lon qilingandan keyin uning gullab yashnash davri bo‘ldi va o‘sha davrda ko‘plab ilmiy izlanishlar olib borildi.5 Geeraerts D. va Cuyckens H. fikricha, kognitiv tilshunoslik dunyo bilan bizning
Geeraerts D. va Cuyckens H. fikricha, kognitiv tilshunoslik dunyo bilan bizning o‘zaro aloqamizda uchraydigan o‘rtacha (qiyin ham emas) ma’lumotlar strukturasini yetkazib beruvchi eng muhim omildir. Olimlar yana alohida shuni ta’kidlab o‘tadilarki, kognitiv tilshunoslik tushunchasi va psixologiya bir xil yo‘l va usulda tuziladi. Shunga qaramasdan kognitiv psixologiya kognitiv tilshunoslikdan ko‘ra ancha umumiyroq hisoblanadi. Chunki kognitiv tilshunoslik ma’lumot uchun ma’noni uyushtirish, yuzaga keltirish va tashishdan iborat.
Til – bu ma’lumotlarni saqlash va yangi tajribalarni muloqotga kirishishiga yordam beradigan bilim strukturalarining yig’ilgan holatdir.
Keyinchalik, kognitiv tilshunoslikda 3ta eng muhim xususiyatlar paydo bo‘ldi. Birinchisi, lisoniy tahlilda semantika, ikkinchisi, tilshunoslikda ensiklopedik ma’no va oxirgisi tilshunoslikda “ma’no” munosabati.
Lisoniy tahlilda semantikaning muhimligiga quyidagilar mos keladi: kognitiv nuqtai nazaridan oddiy va soddalilik: agar tilning birinchi xususiyati kategoriyalash bo‘lsa, shunda “ma’no” tilshunoslikda ilk fenomenondir.
Tilshunoslikda ensiklopedik ma’no bu tilni kategoriyalash xususiyatlarini muvofiq kelishidir: agar til dunyoni kategoriyalash tizimi bo‘lsa, dunyoviy bilim lisoniy shakllar bilan aloqador bo‘lgan darajadan farq qiluvchi strukturaviy yoki tizimli lisoniy ma’noni joriy qilishga hojat yo‘q.
Nihoyat oxirgisi, lisoniy ma’noning istiqbolli tabiati shuni anglatadiki, til reallikni bor bo‘yicha tasvirlamaydi, chunki tilning kategoriyalash funsiyasi individual yoki madaniy ehtiyoj, qiziqish va tajribani aks ettiruvchi bilimni shakllantiradi. 6
Yana bir mashhur tilshunos D.U. Ashurova o‘zining “Matn lingvistikasi” kitobida kognitiv tilshunoslik haqida quyidagicha yozadi: kognitiv tilshunoslik til va idrokning o‘zaro bog’liqlikni o‘rganadi. Kognitiv tilshunoslikda til ma’noni saqlaydigan tasvirlaydigan va yetkazib beradigan eng asosiy birlik sifatida qaraladi va uning har tomonlama inson orqali ifodalanishini ta’minlaydi desak mubolag’a bo‘lmaydi .7 Muallif kognitiv tilshunoslikdagi bir qancha muhim prinsiplarni sanab o‘tadi:
1) til kognitiv mexanizmdek aqliy fenomen hisoblanadi;
2) til yaratuvchanlik, tasavvur qilish qobilyatlari orqali xarakterlanadi;
3) kognitiv tilshunoslik o‘zining asosiy e’tiborini til qolipi va aqliy strukturaga, dunyoni kategoriyalash va qabul qilish jarayoniga, shu bilan birgalikda ularni tilda aniq ko‘rsatishga, bilim strukturalari hamda ularni og’izaki nutqqa namoyon qilishga qaratadi;
4) til faqatgina tilshunoslikda tashqi qolip bo‘lmay, balki bilimni namoyish qilishning ichki sistemasi hamdir .
Sh. Safarovning fikriga ko‘ra, tilshunoslikning vazifasi til orqali bilimni saqlash, qabul qilish uzatishdan iborat. Til funksiyalarini inson miyasidagi tafakkur bilan bog’lab tadqiq etishdir. Olim buni aynan quyidagicha ta’kidlaydi “Bilimning mavjudligi tilning mavjudligidan. Tilning o‘zi esa kognitiv tizimning faoliyati mahsulidir, lisoniy tarkiblar tafakkur faoliyati natijasida shakllanadi. Shunday ekan tilshunoslik psixologiya, sotsiologiya, madaniyatshunoslik kabi sohalar hamkorligi kognitiv faoliyat asosida voqelanuvchi hodisadir. Kognitiv tilshunoslik inson tomonidan til tizimini va ushbu tizimni harakatga keltiruvchi omillami o‘zlashtirishi va ulardan foydalanish qoidalarini qay yo‘sinda tartibga solinishi kabi masalalar bilan shug’ullanadi. Kognitiv tilshunos lisoniy hodisalarning tafakkur faoliyatidagi o‘rni, bajaradigan vazifalari bilan qiziqadi. U (kognitivist) lisoniy va tafakkur faoliyatlari munosabatlarining yuzaga keltiruvchi sabablarni qidiradi va bu sabablar oqibati bo‘lgan muloqat matnlari – lisoniy tuzilmalarni tarkiban va mazmunan anglashga, tahlil qilishga harakat qiladi”8
Kognitiv tilshunoslikning maqsad vazifasi shundan iboratki, til insoniyatni qamrab turgan urf–odati, madanaiyati, tarixini anglashda tilning aniqlanishi, inson tajribasi va xotirasida saqlagan bilimni muayyan bir sistemaga solishi va uni boshqalarga yuborayotganda vositachi bo‘lgan tilning rolini tadqiq etishdir.
Insoniyatning kundalik voqeaga munsoabati kognitiv nazariyaga xosdir. Chunki biz tajribalarimiz, bilim va ko‘nikmalarimiz asosida voqelikni anglaymiz va uni nutqqa aylantiramiz. Nutq hosil bo‘lishi esa eng murakkab jarayon bo‘lib u quyidagicha jarayonda bo‘ladi: nutq bosh miya po‘stlog’i orqali boshqariladi va tashqi muhitdan o‘tgan impulslar uni qabul qilib tahlil qiladi va nutq markaziga yuboradi. Nutqimiz bo‘lishi uchun esa biz “bilish” tushunchasiga ham alohida to‘xtalib o‘tishimiz kerak. Bilish – bu eng avallo sezish va his qilish orqali yuzaga keladi.
Inson dunyoni idrok etishda va anglash va tushunishda keyinchalik esa tilga ko‘chira olishiga maqsadli faoliyat natijasi hisoblangan tafakkurning ahamiyati beqiyosdir.
Til va tafakkur bir–biri bilan shunchalik bog’langanki, ularning birisiz ikkinchisi mavjud bo‘la olmaydi. Til taffakurni ifоdalash uchun yordamga keladi. Bu ikkiga tushunchaga tegishli falsаfiy va psixologik ong tushunchasi mavjud. Ammo ong tafakkurdan ham katta tushuncha hisoblanadi. Ong psixologik jihatdan insoniyatning fikrlashiga tegishli bo‘lsa, biologik tomondan esa manitiqiy faoliyatni o‘z ichiga oladi. Bilish hodisasining yuqori bosqichi – tаfаkkur. Aslida bilish nima degani? Bilish bu inson bo‘layotgan voqea–hodisalarni ongida aks ettirishidir. Bilishning ikki turi mavjud deyishadi tilshunoslikda. Ular: hissiy va aqliy bilishdir. Sezgi a’zolarimiz orqali bilish bu – hissiy bilish sanaladi va bunday bilish hayvonlarda ham mavjud. Aqliy bilish faqat odamzotning o‘zigagina xos bo‘lib, bunda his qilishdan tashqari voqea – hodisani anglaydi, fahmlaydi, uni saqlaydi va xulosalay oladi. Shu jarayon esa tilda tafakkur deyiladi va ushbu jarayonlarning har biri kognitologiyada muhim ahamiyatga egadir. Chunki kognisiyada ham inson ongidagi bilimni olishi, saqlashi va uzata bilishi eng muhim jarayondir.
Bilish tushunchasining mahsuli –оliy idrok fahmdir. Miyaning oliy hodisasi esa tafakkurdir. Inson tafakkur orqali tabiat va jamiyatdagi narsa – hodisalarning o‘xshash va farqli tomonlarini ajratadi, tahlil qiladi va taqqoslaydi. Bular esa til yordamida reallashаdi vа insoniyаt uchun tushunаrli bo‘ladi. Tafаkkur kishilarning ijtimоiy ishlаb chiqаrish jаrаyonida paydo bo‘lаdi. Insoniyаt voqealikdagi hodisalarni ongigа saqlaydi va til yordamida uzatadi. Shu sababdan ham bilish tushunchasida ong muhim rol o‘ynaydi.
Biz оng vа bilish hodisаsi tаfakkur bilаn uzviy bog’liq ekаnligini ko‘rdik. Til bilan esa chambarchаrs bog’liqdir. Hаr qаnday fikr sо’zlаrda o‘z ifоdаsini tоpаdi. Bilish nаzariyasining kengayishida tilning roli sezilarli dаrajada muhim sаnaladi. Chunki biror bir ma’noni bera olmagan, mа’lum bir tovush berаdigan sо’zlаr muayyan bir tushuncha bermаydi vа inson ongiga hech qаnday bilim kirib bormaydi. Ongimizda mavjud bo‘lgan ma’lumotlarni til orqali ifodalashimiz uning eng muhim belgilairdan biri hisoblanadi. Tafakkurdagi fikrni bayon qilib bera olish funksiyasini bajar olmagan bunday so‘zlar nutqda ham o‘z rolini bajarib bera olmaydi.
Til va tafаkkur ba’zi bir jihatlariga ko‘ra farq qiladi. Masаlan, til qоnunlаri vа tаfаkkur qоnunlari bir–birigа umuman to‘g’ri kelmaydi. Til – grаmmаtikaning o‘rgаnish o‘chog’i hisoblansa (egа, kesim, aniqlovchi …) tafakkur logikа mаntiq ilimining mаnbayi hisoblanadi. Mantiq birliklari abstract tushunchadir. Til birliklаri esa real voqeiyidir. Mаntiq faoliyati muhim bo‘lgani bilan, ammo grammatik kategoriyalarsiz mаqsadli bo‘la olmaydi. Shu jihatlariga ko‘ra kognitiv tilshunoslikka lisoniy qobilyаtning tаrkib topishini tushuntiruvchi fan deb qaraydilar. Tafakkur bu billimni qabul qilish uni egallash jarayonidir. Bu esa o‘z ichiga аnglash, sezgi, mantiqni qаbul qiladi. Kognitiv tilshunoslik uchun esa eng asosiy birlik tushunchаdir.
Asosiy tafakkur kаtegoriyalari, jumlаdan, makon va zаmon, borliq vа jarаyon, harakаt vа joylashuv, sabаb vа oqibat, xohish vа intilish. Bu bilimlarni osonroq yodlab qolish va ta’tbiq etish uchun turli xil mexanizmlаrdan foydalanildi. Biroq til turli xil holаtlarda har doim ham bir xil ma’no bermaydi ya’ni ma’no tafakkur manbalariga qarab turli xil usullarda ifodalanadi.
Til va tafakkurning rivojlanishi oqibatida ushbu kognitiv tilshunoslik fanida ham turli yo‘nalishlar vujudga keldi: kognitiv grammatika, kognitiv stilistika, kognitiv semantika, jins tilshunosligi, etnolingvistika, kognetiv fonetika. Ular orasida kognitiv grammatika va kognitiv semantika alohida ahamiyatga ega.
Kognitiv grammatika atamasining ikkita ma’nosi bor. Keng ma’noda kognitive grammatika kognitive lingvistikaning sinonimidir. U tildagi bilishga oid harakatlar masalan: xotira, sezish, e’tibor va o‘ylash kabilarida namoyon bo‘ladi. Tor ma’noda esa kognitiv grammatika kognitiv lingvistikaning yo‘nalishidir. Kognitive grammatikaning paydo bo‘lish o‘chog’ida Talmy va Langacker eng mashhurlari sanaladi. Grammatik kategoriyalar o‘z ichida quyidagilarga bo‘linishi sir emas: birlik, juftlik, ko‘plik…vhk, kognitiv kategoriyalar esa buni mana bunday davom ettiradi: teng, toq, o‘nlik, sanoqli.
Kognitiv semantika – kognitiv tilshunoslikni dastlab o‘rgangan olimlar bular psixolingvistlar sanaladi. Ular o‘z tadqiqotlarida noverbal o‘ylashning mavjudligini isbotladilar va shuningdek, inson miyasidagi konseptual tizimning majvud yoki mavjud emasligi ustida bahslashganlar. Konseptual tizim doim o‘zgarib turadigan va rivojlanib boradigan tushunchalardan iboratdir. Olimlar belgilarning insonlar tomonidan yaratilgan deb xulosa qilib, ular eng muhim axborotlarni yetkazib berish uchun xizmat qilishini ta’kidlashganlar. Lekin, ularning nazarida, konseptual tizim kattaroq va faqatgina uning kichikkina bo‘lagi belgilar orqali ifodalanadi.
R.M. Frumkina fikricha, kognitiv semantika kognitiv psixologiya bilan uzviy bog’liqdir. Kognitiv semantika tilning ma’nosini insonlar miyasida qanday aks etishiga qarab belgilaydi yoki ifodalaydi. An’anaviy semantikadan farqli ravishda, kognitiv semantika lingvistik voqea–hodisalarni ekstra–lingvistik faktorlar ya’ni, asosan psixologik va ijtimoiy–madaniy faktorlarga tayanib o‘rganadi.
Kognitiv semantikaga fan sifatida katta hissa qo‘shgan olimlarning biri A.Vyerzbikadir. Uning ta’kidlashicha, belgilarni o‘rganayotgan paytda, biz insonning konseptual tizimini o‘rgana olamiz va uning uchun qaysi davrda qanday tushunchalar muhim ekanligini anglab olishimiz ham mumkin. Yuqorida ta’kidlanganidek, insonning o‘ylash jarayoni noverbal aks etadi va belgilar yordamida tushuniladi.
Kognitiv semantika nazariyasiga ko‘ra, til konteyner va inson miyasidagi bilimlar jamlanmasidir. Til inson sifatini aks ettiradi. Shuning uchun, kognitiv semantika pragmatikani ham o‘z nazaridan chetda qoldirmaydi.Olimlarning fikricha, ma’no konseptualdir ya’ni u haqiyqiy dunyodagi narsaning ifodasi bilan bog’liqdir. Aksincha, u inson miyasidagi obyekt yoki g’oya bilan ham bog’liq bo‘lishi mumkin. Ya’ni kishilar tomonidan bitta narsa bir xil tushunilishi mumkin emas. Shuni ta’kidlash joizki, ma’no tushunilishi nutq so‘zlovchining shaxsiy tajribasiga bog’liq. Ma’nolar tog’ri, notog’ri, aniq va noaniq ifodalanishi va anglatilishi mumkin. Bu narsalarni esa kognitive lingvistika o‘rganadi.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek kognitiv tilshunoslik til va ongning o‘zaro bog’likligini o‘rganadi. Buning uchun esa albatta ma’no katta ahamiyatga ega. Biz bir necha marotaba ma’no va unga bog’liq bo‘lgan konsept tushunchasini ishlatdik. Aslida konsept nima? XX asrning birinchi yarmida konspet tushunchasi tilshunoslikda qo‘llanila boshladi. Aslida bu so‘z ingliz tildan kirib kelgan bo‘lib, ko‘pgina tillarga “tushuncha” ma’nosini beradi. Uning haqiqiy va chuqurroq ma’nosini anglash uchun bir qancha tadqiqot ishlari boshlab yuborildi. Konsept barcha millatlar uchun umumiy maxsus xarakterga ega xususiyati mavjud. Lingvistik ensiklopedik lug’atda bu tushunchaga quyidagicha ta’rif beriladi: konspet – “so‘z ma’nosi” kabi tushuncha bo‘lib, faqat bog’lanishlar tizimi nuqtai nazaridan farqlanadi; ma’no–til tizimida; tushuncha ham mantiqda, ham tilshunoslikda tadqiq etiladigan mantiqiy munosabatlar va formalar tizimida bo‘ladi” 9
Tilshunoslarning fikriga ko‘ra, har qanday konseptda quyidagi qatlamlar bo‘ladi va bu konseptning maqsadiga ham kiradi:
1. Faol– hozirgi davr uchun umumiy xususiyatlari va asos guruhlarini o‘rganish.
2. O‘tmish– konspetning tarixiy rivojlanish. Ya’ni uning etimologiyasi va yozuvgacha bo‘lgan tarixi.
3. Ichki– ma’no yoki tushunchaning kelib chiqish sabablari.
4. Tahlil qilinayotgan so‘zning paradigmatik bog’lanishlarini o‘rganish.
Konspetning o‘z ichida ikki xil usuli bor va bular uning vazifasiga ham kiradi. Bular madaniy va kognitiv. Madaniy jihatdan konsept – bu turli xil madaniyatdagi turli xil tushunchalar. Kognitiv nuqtai nazaridan esa har qanday ma’no bu konspetdir. Chunki har bir so‘z qandayadir ma’lumotni anglatadi.
Demak, konsept – bu tasavvur. Konsept – bu tushuncha. Konsept – bu tafakkur birligi. Konsept – bu tildagi milliy ma’no. Konsept – bu ma’no belgilaydigan qism.
XIX asrning ikkinchi yarmida chet davlatlarida tilshunoslik fani ancha rivojlandi.10 O‘zbek tilshunosligida esa bu jarayon XX asrning ikkinchi yarmiga kelib boshlandi va bunda asosan zamonaviy adabiy til me’yorlar ishlab chiqildi.
Bugungi XXI asr o‘zbek tilshunosligida kognitiv tushunchasi tez–tez qo‘llaniladigan bo‘ldi va bu o‘zbek tilshunosligi uchun tilshunoslik dunyosining navbatdagi ochilmagan qirrasini ochilishi bo‘ldi. Shu bilan bir qatorda o‘zbek lisoniysida “konsept” tushunchasi ham bot– bot uchrab turibti. Bu yangi fenomena hali o‘zbek tilshunosligida to‘liq o‘rnashmagan desak xato bo‘lmaydi. Chunki bu tushuncha “O‘zbek tilining izohli lug’ati” 5–tomida berilmagan. Bundan tashqari “Lingvistik terminlarning izohli lug’ati” da ham berilmagan ekan. Neologizm sifatida mavjud bo‘layotgan ushbu so‘z o‘zbek tilida quyidagi ma’nolarda qo‘llanilib kelinyapti:
1. Milliy–madaniy bilim sifatida qaraluvchi lisoniy birlik.
2. Bilimlar yig’indisini yetkazuvchi lisoniy birlik.
3. Pragmatik sistema.
Har qanday tushuncha bu qandaydir bilim majmui sifatida qaraladi va bu o‘rganish kuzatish, taqqoslash va analiz qilish orqali amalga oshiriladi. Shu ma’noda har qanday fanda uni yanada chuqurroq idrok etish uchun uning o‘ziga mos keluvchi metodlardan foydalanishi fanni yanada yaxshiroq tushunishga yordam beradi va metodologiya fani oldida ham o‘z vazifasini bajaradi. Kognitiv tilshunoslikdagi metodlar navbatdagi bobda ko‘rib o‘tiladi.
|
| |