Mavzu Ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyotida inqiroz tushunchasining paydo bo‘lishi va rivojlanishining nazariy asoslari

|
Mavzu Ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyotida inqiroz tushunchasining paydo bo‘lishi va rivojlanishining nazariy asoslari
|
bet | 2/18 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 226,68 Kb. | | #263606 |
Bog'liq Gumanitar krizislar sharoitida ijtimoiy ish-fayllar.orgMavzu Ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyotida inqiroz tushunchasining paydo bo‘lishi va rivojlanishining nazariy asoslari
Reja
Ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyotida inqiroz tushunchasining paydo bo‘lishi
Inqirozning rivojlanishi va travmatik inqirozlar
Inqirozdagi his tuyg‘ular va psixologik yordamni tashkil etish
Taynch iboralar: Gumanitar, inqiroz, falokat, ijtimoiy inqiroz, psixologik yordam, qurolli, epidemiya, ocharchilik, tabiiy ofatlar
Gumanitar inqiroz (yoki «gumanitar falokat»); jamiyat yoki odamlarning katta guruhining salomatligi, xavfsizligi yoki farovonligiga tahdid soladigan yagona hodisa yoki hodisalar turkumi sifatida aniqlanadi. Bu ichki yoki tashqi mojaro bo‘lishi mumkin va odatda katta hududda sodir bo‘ladi. Bunday tadbirlar mahalliy, milliy va xalqaro javoblarni talab qiladi.
Har bir insonparvarlik inqirozi turli omillar ta'sirida yuzaga keladi va natijada har bir insonparvarlik inqirozi ta'sirlangan muayyan sektorlarga qaratilgan o‘ziga xos javob choralarini talab qiladi. Bu qisqa yoki uzoq muddatli zararga olib kelishi mumkin. Gumanitar hayqiriqlar tabiiy ofatlar, texnogen ofatlar yoki murakkab hodisalar bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda murakkab hodisalar odamlarning katta guruhiga oziq-ovqat, toza suv yoki xavfsiz uy-joy kabi asosiy ehtiyojlarini qondirishga to‘sqinlik qiladigan bir necha omillar yoki hodisalarning ta'siridan kelib chiqadi.
Gumanitar hayqiriqlarga qurolli epidemiya, ocharchilik, tabiiy ofatlar va boshqa yirik tabiiy ofatlar misol boʻla oladi. Agar bunday inqiroz ko‘p sonli odamlarga sabab bo‘lsa, u qochqinlar inqiroziga ham aylanishi mumkin. Shu sabablarga ko‘ra, insonparvarlik hayqiriqlari ko‘pincha bir-biriga bog‘langan va murakkab bo‘lib, qonunbuzarliklar oqibatlarini bartaraf etishda bir qancha milliy va xalqaro institutlar rol o‘ynaydi. Gumanitar shov-shuvlarning oddiy tasnifi yo‘q. Turli jamoalar va muassasalar, odatda, duch keladigan muayyan vaziyatlarga bog‘liq ta'riflarga ega. Sog‘liqni saqlash bilan bog‘liq tibbiy tashkilotlar va tashkilotlar jamiyatning sog‘lig‘iga qaratilgan da'volarga tabiiy ravishda e'tibor berishadi.
Davom etgan yoki uzoq davom etgan pandemiya gumanitar inqirozga teng bo‘lishi mumkin, ayniqsa, OITS,yoki tuberkuloz holatlarida bo‘lgani kabi, infektsiya darajasi yoki infektsiya darajasi. Saraton, global isish kabi asosiy sog‘liq muammolari, odatda, «inqiroz» yoki «falokat»ga murojaat qilish uchun aks ettirilgan yoki punktuatsiya qilingan ommaviy hodisani talab qiladi.
Xalqaro qizil xoch va qizil yarim oy jamiyatlari federatsiyasi (IFLC) turli xil tabiiy ofatlar, tabiiy ofatlar (masalan, xavfli materiallarning to‘kilmasligi, Chernobil yadroviy portlashlari, kimyoviy portlashlar) va «fuqarolik urushi, fuqarolik urushi va xalqaro urush»bilan bog‘liq uzoq muddatli antropogen falokatlarni o‘z ichiga olgan toifalarni sanab o‘tadi. Shu bilan birga, gumanitar yordam sektori qurolli to‘qnashuvlar va urushlar bilan bog‘liq tabiiy ofatlar va murakkab tabiiy ofatlar o‘rtasidagi farqni keltirib chiqaradi.
Gumanitar faoliyatda ayollarning ijtimoiy mavqei. Ijtimoiy jihatdan ayollar va bolalar (asosan qizlar) gumanitar shov-shuvlarga javoban ancha kam e'tibor berishadi. Ayollar va bolalar inqirozdan keyingi davrda uchta qochoq yoki ko‘chirilgan shaxslarni tashkil qiladi. Ushbu aholining to‘rtdan bir qismi reproduktiv yoshga ega va bu aholining beshdan bir qismi homilador bo‘lishi mumkin. Favqulodda vaziyatlar va shunga o‘xshash hayqiriqlar paytida homiladorlik, reproduktiv salomatlik, jinsiy ekspluatatsiya va jinsiy ekspluatatsiya bilan bog‘liq o‘limlar soni, ayniqsa, ayollar orasida keskin o‘sib bormoqda. Bunday favqulodda vaziyatlar davrida ayollar oilani rejalashtirish, tug‘ruqdan keyingi parvarishlash, tug‘ruqdan keyingi parvarish va boshqa tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini yo‘qotmoqda. ayollarning salomatligi va xavfsizligi uchun xavfli xavf ularni kasallik, zo‘ravonlik va o‘limga qarshi himoya qiladi. Xotin-qizlar qochoqlari komissiyasi kabi nodavlat tashkilotlar, ayniqsa, turli gumanitar inqirozlardan aziyat chekayotgan ayollar muammolarini hal qilish bilan shug‘ullanadi. Gumanitar inqirozning dastlabki soatlarida ayollar va yosh bolalar ayollar qochoqlar komissiyasiga ko‘ra, eng katta xavf ostida. Bunday tadbir davomida muassasalar va tashkilotlar turli masalalarni hal qilishga yaqinlashadilar. Shu bilan birga, ushbu chaqiriqlardan bir necha soat va oy o‘tgach, eng muhim talablar qochqinlar va internirlanganlarni xavf-xatarlardan himoya qilish, oziq-ovqat va sog‘liqni saqlash, identifikatsiya qilish, jinsiy zo‘ravonlikning oldini olish va boshqalar. Gumanitar hayqiriqlarning ijtimoiy-iqtisodiy haqiqatlari.
Iqtisodiy muammolar gumanitar inqirozga olib kelishi mumkin, gumanitar esa iqtisodiy inqirozga olib kelishi mumkin. Agar bu gumanitar inqiroz bir yoki bir nechta millatga ta'sir qiladigan bo‘lsa, unda mamlakatning iqtisodiy sharoitlarida saxiylikni qaytarish mutlaqo mumkin emas. Qochoq ayollar komissiyasining ro‘yxatiga kiritilgan eng muhim ehtiyojlardan biri mintaqadagi iqtisodiy aloqalarni saqlab qolish uchun ta'lim va iqtisodiy imkoniyatlarni ta'minlashdir. Bu, ko‘chirilgan shaxslar yoki qochoqlarning daromad olish imkoniyatlarini ta'minlash uchun ko‘nikmalarini qo‘llash orqali amalga oshiriladi.
Agar bu gumanitar inqirozning sababi sifatida yuzaga kelgan bo‘lsa, jamiyat fuqarolik xavfsizligi va iqtisodiy kamomad holatida bo‘lar edi, bu esa hukumatning qulashiga olib kelishi mumkin edi. Bundan tashqari, oziq-ovqat xavfsizligi, ochlik, uzilishlar va boshqa turli muammolarning natijasi bo‘lishi mumkin. Ushbu vaziyatning bevosita oqibatlari inson huquqlari buzilishi, zo‘ravonlik va ommaviy qotilliklarni o‘z ichiga oladi.
Gumanitar hayqiriqlarning ijtimoiy-iqtisodiy haqiqatlari Iqtisodiy muammolar gumanitar inqirozga olib kelishi mumkin, gumanitar esa iqtisodiy inqirozga olib kelishi mumkin. Agar bu gumanitar inqiroz bir yoki bir nechta millatga ta'sir qiladigan bo‘lsa, unda mamlakatning iqtisodiy sharoitlarida saxiylikni qaytarish mutlaqo mumkin emas. Qochoq ayollar komissiyasining ro‘yxatiga kiritilgan eng muhim ehtiyojlardan biri mintaqadagi iqtisodiy aloqalarni saqlab qolish uchun ta'lim va iqtisodiy imkoniyatlarni ta'minlashdir. Bu, ko‘chirilgan shaxslar yoki qochoqlarning daromad olish imkoniyatlarini ta'minlash uchun ko‘nikmalarini qo‘llash orqali amalga oshiriladi.
Agar bu gumanitar inqirozning sababi sifatida yuzaga kelgan bo‘lsa, jamiyat fuqarolik xavfsizligi va iqtisodiy kamomad holatida bo‘lar edi, bu esa hukumatning qulashiga olib kelishi mumkin edi. Bundan tashqari, oziq-ovqat xavfsizligi, ochlik, uzilishlar va boshqa turli muammolarning natijasi bo‘lishi mumkin. Ushbu vaziyatning bevosita oqibatlari inson huquqlari buzilishi, zo‘ravonlik va ommaviy qotilliklarni o‘z ichiga oladi.
Tornado, tsunami va yer zilzilalari kabi gumanitar shov-shuvlar, ayniqsa, tabiiy ofatlar holatlarida ushbu qoidabuzarliklar ta'sirlangan hududlarga ekologik va ekologik ta'sir ko‘rsatadi. Tabiiy ofatlarning oqibatlari tabiiy resurslarning sezilarli kamayishiga olib kelishi mumkin, ayni paytda mintaqani kelajakdagi muammolarga duchor qiladi. Misol uchun, agar o‘rmon yong‘inlari katta mintaqada sodir bo‘lsa, bu hudud havo ifloslanishiga, chang ifloslanishiga, karsinogen gazlarni chiqarishga va boshqalarga ta'sir qilishi mumkin. Misol uchun, bunday hodisalar o‘rmon ekologiyasiga jiddiy ta'sir ko‘rsatadi. Suv toshqinlari va tsunami kabi suv bilan bog‘liq tabiiy ofatlar yuz berganda, suv bilan bog‘liq keng zararning oldini olish mumkin. Baliq, mercan va okean hayotining boshqa turlariga ta'sir ko‘rsatadi, bu esa Germenlarning liifudalariga ko‘proq ta'sir qiladi.
Ruhiy salomatlikka ta'siri. Ruhiy salomatlikka ta'sir qilish gumanitar shov-shuvlarga duchor bo‘lgan aholi orasida qo‘shimcha qo‘rquvga olib kelishi mumkin. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma'lumotlariga ko‘ra, tabiiy ofatdan zarar ko‘rgan aholining har beshinchi a'zosi ruhiy kasallikdan azob chekishi mumkin, bu esa keyinchalik falokat kontekstida kuchayishi mumkin. Bunga kiritilgan ruhiy kasalliklar engil anhiliya va/yoki depressiyadan bipolyar buzuqlik va shizofreniya kabi og‘ir va stent sharoitlariga qadar o‘zgarib turadi.
Ruhiy salomatlikka o‘tkir ta'sir. Gumanitar inqirozning stressi zarar ko‘rgan aholi orasida keskin yoki qisqa muddatli bo‘lishi mumkin. Gumanitar shov-shuvlar ko‘pincha odamlarni o‘z uylaridan olib chiqib, resurslardan foydalanishni rad etadi, bu ularning asosiy ehtiyojlarini qondirish qobiliyatiga ta'sir qiladi va katta muammolarni keltirib chiqaradi. Ruhiy salomatlikka o‘tkir ta'sir ham aholining inqirozdan qutulish qobiliyatiga to‘sqinlik qilishi mumkin. O‘tkir taranglik ruhiy kasalliklar bilan og‘rigan kishilar uchun oldindan mavjud bo‘lgan sharoitlarga olib kelishi mumkin, bu esa depressiya yoki shizofreniya kabi jiddiy sharoitlarni yanada qiyinlashtirishi mumkin.
Ruhiy salomatlikka surunkali ta'sir. Agar davolanmasa, gumanitar shov-shuvlarning ruhiy salomatlikka ta'siri surunkali bo‘lishi mumkin. qochqinlarning 40% gacha bo‘lgan joylarida, ularning qochoq maqomiga olib kelgan inqiroz oqibatida shikastlanishdan keyingi stress buzilishi (TSSB) bilan bog‘liq bo‘lgan katta tadqiqotlar. Ushbu tadqiqotlar, shuningdek, depressiyani boshdan kechirgan inqirozdan (5dan 30% gacha) ta'sirlangan aholining katta qismini ko‘rsatdi. Bir necha yirik tadqiqotlar olib borilgan bo‘lsa-da, gumanitar shov-shuvlarning aqliy salomatlikka surunkali ta'sirini o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlar mavjud, shuning uchun bu baholashlar juda ko‘p farqlarga ega. TSSB, atom bilan birga og‘ir depressiyaga va andezitlarga etarli va tezkor davolanishsiz umrbod kasalliklar bo‘lishi mumkin.
JSST va idoralararo doimiy qo‘mita (XQXQ) gumanitar inqiroz davrida psixiatrik yordam shoshilinch javobning ajralmas qismi bo‘lishini tavsiya qiladi. JSST, shuningdek, mamlakatlarga insonparvarlik inqirozi kontekstidan tashqarida ruhiy salomatlik tizimlarini mustahkamlashni tavsiya qiladi, shunda qichqiriqlardan ta'sirlangan shaxslar favqulodda vaziyatni bartaraf etgandan so‘ng kerakli yordamga ega bo‘lishlari mumkin.
Barqaror yechimlar. Har qanday gumanitar inqiroz uchun yagona echim yo‘q. Ko‘pincha gumanitar inqirozning asosiy sababi bir qator boshqa omillar bilan bog‘liq. Bundan tashqari, bir pereparkatsiya boshqasiga olib kelishi mumkin. Misol uchun, agar biz suv toshqini haqida gapiradigan bo‘lsak, bu baliq va okeanlarning hayotiga, shuningdek atrof-muhit va ekologiyaga ta'sir qiladi. Bu germenlar uchun daromad manbai, iqtisodiy ta'sirga ham ta'sir qilishi mumkin. Bu esa, ushbu hududning aholisi oziq-ovqat manbai va dengiz baliqlarini iste'mol qilish madaniyatidan farq qiladi. Bu ayollar va bolalarni ijtimoiy oqibatlarga olib keladigan daromad va oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun xavfli sharoitlarda ishlashga olib kelishi mumkin. Albatta, bir inqiroz bir-biriga bog‘liq bo‘lgan ko‘plab oqibatlarga olib kelishi mumkin va hech qanday yechim yo‘q.
Gumanitar shov-shuvlarga tayyorgarlik. Tabiiy ofatlarga tayyorgarlik gumanitar favqulodda vaziyatlarning oldini olish, javob berish va tiklash bo‘yicha milliy va xalqaro salohiyatni yaratish uchun juda muhimdir. Tabiiy ofatlarga tayyorgarlik tadbirlari tayyorgarlik materiallariga (kod ostida qurilish, xavfli hududlarda binolar qurish, uylarni mustahkamlash, favqulodda yordam ko‘rsatish uchun to‘plamlarni tayyorlash va h.k.) va tayyorgarlik materiallariga (kadrlar tayyorlash, erta ogohlantirish, tabiiy ofatlarni sug‘urtalash va h. k.) bo‘linishi mumkin.
Ijtimoiy ish aholiga ijtimoiy yordam tizimini yaratish uchun paydo bo‘lgan va jamoat buyurtmasi asosida rivojlanayotgan kasblar sonini anglatadi. Ijtimoiy ishning asosiy yondashuvlari, maqsadlari, tamoyillari, usullari va texnologiyalarini yaratish va shakllantirish tarixi uzoq vaqtdan beri mavjud bo‘lib, jamiyat faoliyatining mazmuni, tuzilishi, xususiyatlari to‘g‘risida jamiyat va shaxslarning fikrlarini izchil rivojlantirish va takomillashtirishga asoslanadi. Ijtimoiy yordam tizimi aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini, ijtimoiy yoki shaxsiy muammolar tufayli og‘ir hayotiy vaziyatga tushib qolgan odamlarni qo‘llab-quvvatlashda xayriya yordamidan, ijtimoiy ish kabi kasbiy yordamning paydo bo‘lishiga, nafaqat fuqarolarning ijtimoiy xavfsizligi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishga qaratilgan. , shuningdek, o‘z hayotlarini qurish qobiliyatlari va qobiliyatlarini rivojlantirish, hayotiy inqirozlarni engishda ichki manbalarni safarbar qilish. Ijtimoiy ishlarni kasbiy faoliyat turi sifatida shakllantirish jarayoni XX asr boshlarida boshlangan. G‘arbiy Evropa va AQSh mamlakatlarida. Ukrainada, boshqa slavyan davlatlarida bo‘lgani kabi, etim bolalarga, nogironlarga, kambag‘allarga, harbiy xizmatchilarga davlat tomonidan ijtimoiy yordam Kievan Rus davrida rivojlangan va Kiev knyazlari va xristian cherkovi faoliyatida o‘z aksini topgan. Ijtimoiy ishning kasb sifatida rivojlanishidagi asosiy bosqichlar «Ijtimoiy ish tarixi» kursi doirasida ko‘rib chiqiladi. Ijtimoiy yordamning turli shakllarini ilmiy va nazariy jihatdan anglashga urinish 19-asrda allaqachon amalga oshirilgan. ham mamlakatimizda, ham chet elda. Bu odamlarning ijtimoiy hayotiga (hayotning shakllanishi va amalga oshirilishi uchun shart-sharoitlar, erkinlik va tenglik, adolat) va zamonaviy ma'noda ijtimoiy ishning muayyan sohalarida o‘z aksini topadi. Ya'ni, ijtimoiy ish amaliy fan sifatida tug‘ildi. Nazariy xabardorlik, umumlashtirish «ijtimoiy jarayonlar va hodisalar to‘g‘risida ilmiy bilimlarni tizimlashtirish, qiyin hayotiy vaziyatda bo‘lgan shaxsni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning progressiv yondashishlari aholini ijtimoiy himoya qilish, ijtimoiy xizmatlar, ta'lim, tashkilot va muassasalarning empirik ma'lumotlari, amaliy dalillari va ish tajribasi asosida aniqlandi. muassasalari.
Ijtimoiy ishlarga nazariy yondashuvlar XX asr boshlarida shakllandi. xorijiy G‘arb tadqiqotchilarining asarlarida. Ulardan eng mashhurlari: M. Richmond (ijtimoiy diagnostika nazariyasi, aralashuv tushunchasi, mijozning tarixini saqlab qolish); V. Robinson (mijozning holati, uning qadriyatlari va ma'nolarini bilish, o‘tgan tajribaning ahamiyati); J.Tart, A. Rank (funktsional maktab - nazariy yondoshuvlar asosi bu tashxis emas, balki ijtimoiy ishchi va mijoz o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar jarayoni, sinxron yondashuv printsipi, «bu erda va hozir» tamoyili); G.Hamilton («tashxis» tushunchasini kengaytirish, ijtimoiy ishning yangi tendentsiyalariga muvofiq uni yangi talqin qilish - harakatlarga munosabat sifatida emas, balki mijozning shaxsini, uning holati va muammosini tushunish uchun ishlaydigan gipoteza sifatida); F. Bistek (individual ish uslublaridagi o‘zaro munosabat ijtimoiy ishchi va mijozning mijoz tomonidan o‘zini o‘zi tartibga solish va o‘zini o‘zi rivojlantirishga qaratilgan dinamik o‘zaro munosabatlari tizimi sifatida ko‘rib chiqilgan) X.K. Perlman (muammolarni hal qilish usuli - diagnostika va funktsional maktab yondashuvlarining sintezi, yordam berish jarayoni ikkita asosiy tarkibiy qismdan iborat: yordam berish jarayoni va shaxsning shaxsiy resurslari) F. Xollis va R. Kichik Li (yaqinlashish tushunchasi beshta nazariy tushunchalarni belgilaydi: baholash, shaxsiyat vaziyatlar, jarayonlar, munosabatlar va aralashuv - nazariyaga aralashish tizimlar nazariyasi va aloqa nazariyasi metodologiyasidan foydalanadi) va boshqalar J. Konopka, X. Norten, M. Ross, R. Perlman va boshqa tadqiqotchilar o‘z ishlarini ijtimoiy ishlarning umumiy metodologik asoslarini topishga yo‘naltirishgan. Ijtimoiy ish nazariyasi - ijtimoiy bilimlar sohasidagi asosiy g‘oyalar tizimi, qonunlar va voqelikning muhim bog‘liqliklari to‘g‘risida yaxlit tasavvur beradigan ilmiy bilish shakli.
Ijtimoiy ish nazariyasini rivojlantirish uchun mezon va asos bu amaliyotdir. Ijtimoiy ish fan sifatida - voqelikni ob'ektiv bilishni rivojlantirish va nazariy tizimlashtirish vazifasini bajaradigan shaxsning qamrov doirasi; bu ijtimoiy ong shakllaridan biri, shu jumladan yangi bilimlarni olish faoliyati va uning natijasi - dunyoning ilmiy manzarasini asoslaydigan bilimlar yig‘indisi; aholini ijtimoiy himoya qilish va qiyin hayotiy vaziyatda odamni qo‘llab-quvvatlash tizimiga oid ilmiy bilimlarning alohida sohalarini qamrab olish. Fanning bevosita maqsadi - uni ochib beradigan qonunlar asosida o‘rganish ob'ekti bo‘lgan ijtimoiy voqelikning jarayonlari va hodisalarini tavsiflash, tushuntirish va bashorat qilish.
Ijtimoiy ish nazariyasi bo‘yicha tadqiqot mavzusi inson hayotini, ijtimoiy omillar va turli xil maqsadli guruhlar va aholining toifalari hayotini yaxshilash omillarini belgilaydigan ijtimoiy jarayonlar va hodisalardir. Rossiya ilmiy manbalarida ijtimoiy ish nazariyasi bo‘yicha tadqiqot mavzusi markaziy tizimning murakkab sohasini aks ettiruvchi ijtimoiy hodisalar, turli darajadagi jarayonlar sifatida belgilanadi.
Ijtimoiy ish nazariyasi - bu ijtimoiy, ijtimoiy va amaliy fan, vazifalari, mazmuni va istiqbollari ijtimoiy ish amaliyotining rivojlanishi kontekstida, davlatning ijtimoiy ta'minoti bilan uzviy bog‘liq holda va ijtimoiy-tarixiy tuzilmalar va rivojlanish tendentsiyalarini aniqlash sifatida shakllanadi.
90-yillarning boshlariga kelib, ilmiy adabiyotda ijtimoiy ishning nazariy asoslanishining, uni maxsus ijtimoiy faoliyat, ijtimoiy hodisa sifatida tushunishning bir nechta modellari aniq namoyon bo‘ldi. Ular nafaqat zamonaviy jamiyatdagi ijtimoiy himoya muammolarini nazariy tushunish bo‘yicha turli maktablarning yirik olimlarining ilmiy izlanishlari natijalarini, balki uning evolyutsiyasini, ijtimoiy ishning mazmuni va shaklidagi o‘zgarishlarni ham aks ettirgan.
Logoterapiya nazariyasi - bu insonning tabiati va mohiyati, norma va patologiyada shaxsni rivojlantirish mexanizmlari, shaxsiyatni rivojlantirishdagi anomaliyalarni tuzatish usullari va vositalari to‘g‘risida falsafiy, psixologik va tibbiy qarashlarning murakkab tizimi.
Hech bo‘lmaganda bunday o‘n ikkita model haqida gapirish mumkin edi. Biz ularning eng muhim xususiyatlarini alohida ko‘rib chiqamiz, chunki har bir bunday model juda o‘ziga xos tarkibni, muhtojlarga yordam berish usullari va shakllarini, inqirozning oldini olishni, shuningdek, taniqli nazariy asoslarni, inson va jamiyat haqidagi tegishli fanlar bilan aloqani va ularning hayotining tabiiy va ijtimoiy-madaniy asoslarini o‘z ichiga oladi.
Ijtimoiy ish sohasidagi ilmiy bilimlarni tegishli fanlarga nisbatan shakllantirishga yaxshi ma'lum bo‘lgan nazariy yondashuvlarni tahlil qilishimiz unga eng kuchli ta'sir ko‘rsatgan kamida uchta guruh nazariyalarining mavjudligini ko‘rsatmoqda:
ijtimoiy ishning psixologik yo‘naltirilgan nazariyalari;
sotsiologik yo‘naltirilgan ijtimoiy ish nazariyalari;
psixologik va sotsiologik (sotsiologik) yoki murakkab, fanlararo yo‘nalishdagi ijtimoiy ish nazariyasida, yoki u yoki bu xududdagi oilalarning ahvolini o‘rganish natijalariga ko‘ra amalga oshiriladi. Masalan, O‘zbekiston sharoitida jami oilalarning salmoqli qismi yosh oilalar toifasiga kirishi, ularda muayyan muammolarning, ijtimoiy hamda psixologik muhofazaga ehtiyojni sezitshi tabiiy bo‘lgani uchun ham bunday xizmat shahobchalari bir tomondan, talab va taklif asosida tashkil etiladi, ikkinchi tomondan, davlat va jamoat tashkilotlari tomonidan oilani muhofaza qilish, ularning muammolarini o‘rganish va yordam berish o‘z-o‘zini boshqarish organlari, “Oila” markazlari, yoshlarning “Kamolot” ijtimoiy harakatiga yuklanganligi uchun tavsiya va ko‘rsatmalar asosida ham tashkil etiladi. Qanday shaklda bo‘lmasin, bunday markazlar yoki xizmat turlariga turli inqirozli sharoitni boshdan kechirgan oilaga yordam ko‘rsatish ularning asosiy vazifasi hisoblanadi. Jamoatchilik tashabbuvi bilan tashkil etilgan shunday xizmat turlaridan biri mamlakatimizning turli tuman va shaharlari markazlarida tashkil etilgan yoshlar ijtimoiy ko‘mak markazlari bo‘lib, uning qoshida tashkil etilgan “yosh oilaga ijtimoiy va psixologik xizmat ko‘rsatish” bo‘limlari, undagi “Ishonch telefonlari” oila a’zolariga ma’rifiy, ma’naviy, axborot, psixologik xizmatlarni amalga oshiradi.
Oilaga ijtimoiy-psixologik xizmat markazlari kimning buyurtmasi bilan faoliyat boshlagani, uning faoliyati samarasini kim monitoring qilishidan qat’iy nazar, u quyidagi toifa insonlarga xizmat ko‘rasatadi:
bolalar;
ota-onalar;
yaxlit oila.
Oilada tarbiyalanayotgan bolalar muammolari bilan shug‘ullanadigan ijtimoiy-psixologik xizmat markazlari asosan ular bilan diagnostik va psixokorrektsion yo‘nalishlarda ish olib boradi. Diagnostik yo‘nalishdagi ishlar o‘z ichiga quyidagi vazifalarni qamrab oladi: Bola psixik taraqqiyotida sodir bo‘layotgan muammolar, chekinishlar va ularning asl sabablarini diagnostika usullari yordamida aniqlash;
Bola normal taraqqiyoti jarayonida aniqlangan muammolari jihatlar va ularni bartaarf etish bilan bog‘liq ishlar;
Bola psixik taraqqiyotidagi patologiyalar va ularni qisman bo‘lsa-da bartaraf etish, kelib chiqish sabablarini ota-onaga bildirish hamda hamkorlikda bolaga yordam berish choralarini belgilash. Bola salomatligi va uning xastaliklarini psixik hayotga aloqadorligi bevosita ekanligini aniqlagan psixolog – maslahatchi ota-ona bilan birgalikda muammoning yehimini izlaydi va bu bilan oila muhitini yaxshilashga hissa qo‘shadi.
Bolalar o‘rtasida olib boriladigan profilaktik ishlar asosan avvaldan belgilangan reja bo‘yicha amalga oshiriladi. Profilaktikaning maqsadi – bolada anomal holatlarning oldini olishdir. Albatta bunda ham psixolog mutaxassis psixodiagnostik vositalardan foydalandi, lekin uning vazifasi eng avvalo bolada ro‘y berishi mumkin bo‘lgan patologik jarayonlarning oldini olishdir. CHunki oilaviy nizolar, oilaviy munosabatlarning izdan chiqishi shu oila muhitida tarbiyalanayotgan bolaning asab tizimiga, psixologik rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Oilasida muammo bo‘lgan bolalar o‘rtasida olib boriladigan korrektsion-tuzatish bilan bog‘liq chora-tadbirlar ham diagnostik amaliyot bilan birgalikda amalga oshiriladi. Bunda diagnostika orqali aniqlangan xulqdan chekinish holatlari bolaning yoshi, oilaviy sharoiti, qiziqish va iqtidori inobatga olingan holad malakali amaliyotchi psixolog tomonidan amalga oshiriladi. Bunda bevosita bola ongi va fikrlash tarziga ta’sir ko‘rsatiladi, shuning uchun bunday tadbirlar maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar o‘rtasida o‘tkaziladi.
Ota-onalar bilan psixologik-pedagogik profilaktika ishlari oilada er yoki xotin tomonidan bir-birlariga nisbatan noo‘rin, beshavqat munosabatlar sodir etilganda amalga oshiriladi. SHuning uchun amaliyotchi psixolog eng avvalo er-xotinlarning qay biri ko‘proq aybdor va qaysi birining insoniy sha’ni va huquqlari paymol etilganini aniqlashi darkor. S.Kovalevning fikricha, nizokash er-xotinlarning dastlabki muloqotda psixologga bergan ma’lumotlari har doim ham haqqoniy, ob’ektiv bo‘lavermaydi. Psixolog xizmatidan foydalanishni istagan shaxsning o‘zi muammoni aniq nimada ekanligini bayon etolmaydi. Masalan, eridan noligan xotin erning qay darajada nohaqligi yoki nima sababdan undan ko‘ngli qolganligini aniq aytib berolmaydi. Ayniqsa, bunday holatlarda nizoli vaziyatni keltirib chiqargan “aybdor” bola bo‘lib chiqsa, ikkala tomon ham o‘zicha haq va ularning ikkisini janjallashishga turtki bo‘lgan omil ularning farzandini sevishi bo‘lib chiqadi.
Rus olimi V.V.Stolin psixologik xizmat markazlariga norozilik bilan murojaat qilgan ota-onalarning shikoyatlari mazmunini o‘rgangan va ularni toifalarga bo‘lgan:
1. Bolasidan tashvishlangan ota-onaning murojaati. Aslida ba’zi murojaatlar o‘rinsiz bo‘lib, ota-onaning ortiqcha jonsarakligi, xavotirchanligi tufayli kelib chiqadi, ular har ehtimolga qarshi bolsini parvarishlash, tarbiyalashga adashib ketmaslikdan qo‘rqib psixolog qabuliga keladi.
2. Shikoyatli murojaat ota-onaning bolaga munosabatining o‘zidan kelib chiqadi. CHunki aslida bola ota-ona ishora qilayotgan tashvishlardan, nuqsonlardan xoli bo‘ldai. Masalan, onaning fikricha, bolasi uni yoqtirmaydi, uning aytganlarini qilmayapti, aslida uning o‘zi bolaga etarli va o‘rinli mehr berolmaydi.
3. Shikoyat qisman yoki mutloq asosli, chunki bolada haqiqatan ham ota-onaga, yaqinlariga, yaxshi ko‘rgan narsalariga nisbatan noto‘g‘ri munosabat shakllana boshlagan yoki anchadan buyon namoyon bo‘lmoqda. Bu nuqsonlar asosan ota-ona va bola o‘rtasidagi munosabatlarga aloqadorligi psixolog aniqlaydi.
4. Bola xulqidagi og‘ishlar va ularga bohliq xatti-harakatlar ota-onani jiddiy tashvishga soladi. Lekin bunday holat umuman oilaviy o‘zaro munosayuatlarning darz ketganligini oqibati bo‘lishi mumkin. Bu odatda bolaning ota-onasi bilan normal munosabatda ekanligini ko‘rsatadi, lekin xulqdagi nomuvofiqliklar bolaning o‘qishi, intizomi, maktabdagi burchlarini to‘la bajarmayotganligi bilan bog‘lanadi.
5. Bolaning ota-onasi bilan munosabati yomonligining sababi – asosan kattalarning bolaga nisbatan adolatsizligi oqibati hisoblanadi. Bunday holatlarda haqiqatan ham bolaning psixologiyasida jiddiy o‘zgarishlar va muammolar bo‘ladi va ota-onaning shikoyati jiddiy psixologik tuzatish ishlarini taqozo etadi.
Yuqoridagi kabi shikoyatlar ortib borgan sari oxirgi yillarda ota-onalarning o‘z farzandlarini to‘g‘ri tarbiyalashlari, o‘zaro munosabatlarini to‘g‘ri maromda tashkil etishlari borasida qator loyihalar amalga oshirilmoqda. SHunday loyihalardan biri “Ota-onalikning samaradorligi treningi” bo‘lib, u rus olimi A. Aladin tomonidan taklif etilgan. Bu trening ota-onalarda oilaviy munosabatlarda o‘zini qanday tutish, farzandlar bilan munosabatda qo‘llaniladigan eng samarali usullar borasidagi bilim, ko‘nikma va malakalarini oshirishga yo‘lantirilgan.
O‘zbekiston sharoitida ham endi keng ko‘lam yozayotgan xususiy va davlat muassasalari taklif etayotgan “Oila saboqlari”, “Ijtimoiy psixologik treninglar” aynan er-xotinlarni ota-onalikka va o‘zaro munosabatlarning turli jihatlariga qaratilgandir. Respublika “Oila” ilmiy-amaliy markazi tomonidan mahallalarda tashkil etilayotgan “Ota-onalar universitetlari”ning asosiy maqsadi va yo‘nalishi ham aynan shu kabi muammolarni joyida, oila muhitida echishga kattalarni va yoshlarni o‘rgatish, ularda sohlom munosabatlar psixologiyasini shakllantirishga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir.
Psixologik yo‘naltirilgan nazariyalar zamonaviy shaklda ijtimoiy (psixososyal) ishning nazariy asosi sifatida psixodinamika Z. Freyd, uning bevosita izdoshlari va keyingi izdoshlari tomonidan boshlangan turli xil talqinlarda psixoanaliz asosida shakllangan.Tabiiyki, bugungi kunda inson xatti-harakatlarining psixodinamik talqinlari zamonaviy psixologik bilimlarning ajralmas qismidir. psixologiya ilmiy fan sifatida. Va bu ma'noda ularni ijtimoiy ish nazariyasi deb nomlangan ilmiy bilimlar tarmog‘i bilan tavsiflab bo‘lmaydi. Bu borada ularning roli asosan ijtimoiy ish bilan bog‘liq ilmiy intizom sifatida uslubiy ta'sir bilan cheklangan. Biroq, bu ta'sir va uning asosidagi rivojlanish, ko‘pincha psixososyal sifatida tavsiflanadigan ijtimoiy ishning psixodinamik modeli shaxsga, oilaga, muammoli odamlar guruhiga ijtimoiy (psixososyal) yordam ko‘rsatadigan ijtimoiy ishning o‘ziga xos texnologiyalarini asoslashning o‘ziga xos modelining paydo bo‘lishi va rivojlanishiga olib keldi. Bunday holda, ijtimoiy ishchining psixodinamik modeli bir nechta fundamental, dastlabki postulatlarga asoslanadi. Asosiy holda, ular quyidagilargacha qaynatiladi:
a) mijoz bilan munosabatlar kontekstida ijtimoiy ishchi nafaqat ma'lum psixologik tuzilishga ega, balki uni o‘zgartirishga qodir, atrof-muhit bilan o‘zaro aloqada bo‘lgan ichki, qasddan keltiradigan omillar va tashqi sharoitlar ta'siri ostida rivojlanib borishi kerak;
b) ijtimoiy ishchining mijozga ta'siri uning ijtimoiy-iqtisodiy holatini, ijtimoiy-ierarxik guruhlar tizimidagi holatini, boshqaruv va o‘zini o‘zi boshqarishning turli darajalarini hisobga olishi kerak. Biroq, psixodinamik yondashuvni o‘z ichiga oladigan asosiy narsa, aloqa guruhidagi munosabatlarning dinamikasini, mijozning muhitini hisobga olish va hisobga olishning printsipial muhim rolini tan olish;
v) psixodinamik nazariyalar, muhtojlarga, alohida shaxslarga o‘ziga xos yordamni amalga oshirish jarayonida qanday foydali bo‘lishini hisobga olishni talab qiladi;
d) psixodinamik kontseptsiya doirasida nafaqat status-kvo tahlili, balki mijoz va ijtimoiy ishchi o‘rtasidagi munosabatlar evolyutsiyasini, muhtoj odamlarning muayyan yashash muhitidagi shaxslar o‘rtasidagi munosabatlarning xususiyatlarini tahlil qilish tajribasidan foydalanish;
e) ijtimoiy ishning psixodinamik modeli, qoida tariqasida, mijozning ichki dunyosiga ta'sir o‘tkazish, voqelikni, aloqa guruhlaridagi munosabatlarning xususiyatlarini idrok etish orqali xulq-atvor, munosabat, munosabatlarni o‘zgartirish, tuzatish imkoniyatini nazarda tutadi.
Ijtimoiy ishning nazariy asosining ekzistensialistik va gumanistik modellari ham ijtimoiy himoya nazariyasida muhim o‘rin tutadi.
Ijtimoiy ishning ekzistentsial asoslanishida, mijozning «sub'ekt-ob'ekt-sub'ekt» o‘zaro munosabat tizimidagi munosabatni idrok etishining o‘ziga xos xususiyatlariga urg‘u beriladi. Ushbu munosabatlar haqida tushuncha va xulosalar ijtimoiy ish modelining ekzistentsial nazariyasida asosiy narsa.
Shu munosabat bilan odatda quyidagilar ko‘rib chiqiladi:
1) «sub'ekt-ob'ekt-sub'ekt» tizimidagi qoidalar va rollar;
2) kontekstida «sub'ekt-ob'ekt-sub'ekt» quyi tizim mavjud bo‘lgan va unga ma'lum ta'sir ko‘rsatadigan kengroq tizimlar;
3) mijoz ishonadigan qiymat tizimlari;
4) mijoz qo‘rquv va ishonchsizlik bilan qanday kurashadi;
5) muammoni hal qilishning barcha bog‘liq tomonlarini bog‘lash.
Ijtimoiy ishning nazariy asosining ekzistentsial modeli, mijozning hissiy muammolarining aksariyati begonalashtirishning to‘rtta manbasidan kelib chiqqanligi bilan izohlanadi:
a) mijozning nazarida ahamiyatli odamlar uni bunday deb tan olishmasa;
b) qiymat ziddiyatlari muammosini hal qilishda nomuvofiqlik yoki aldamchilik;
c) umidsizlik, betartiblik yoki shaxsiy qadriyatlarni yo‘qotish;
d) yaqinlaridan ayrilish (ularning o‘limi, parvarishi, xiyonati va boshqalar).
Mijozga ta'sir ko‘rsatadigan ekzistensial texnologiyaning asosiy maqsadi odamlarga qoniqarli turmush tarzini qaror toptirish va hayotdan qoniqishni olishni boshlashdir. Bunday holda, ekzistensial terapiyaning uchta mumkin bo‘lgan qoidalari qo‘llaniladi: birinchidan, mijozning tajribasi va amaliyotida o‘zgarishlarni o‘rnatish; ikkinchidan, mijozning shaxsini tushunishga e'tibor qaratish; uchinchidan, shaxsiy ishchini jalb qilish, ijtimoiy ishchining qadriyat.
Jahon amaliyotida ijtimoiy soha xizmatchilari mahalliy, davlat va federal tashkilotlarda turli xil jabhalarda keng qamrovli faoliyat ko‘rsatib, kishilaro‘r tasida shakllanuvchi turli ijtimoiy muammolarning yechimini topishga va ijtimoiy yordamga muhtoj aholiga kasbiy yordam ko‘rsatishga qaratilgan. Ijtimoiy muammolar qanday paydo bo‘ladi? Ijtimoiy kasb egalari alohida shaxslar, oilalar, aholi guruhlari, tashkilotlar va birlashmalarni optimal faoliyat yuritishlari uchun to‘sqinlik qiluvchi muammolarni bartaraf etish bo‘yicha faoliyat olib boradilar. Kasbiy ijtimoiy xizmatchilar tomonidan aholiga manzilli yordam ko‘rsatiladi. Aksariyat hollarda ijtimoiy muammolar qatoriga kambag‘allik, oilaviy nizolar, ota-ona va bolalar o‘rtasidagi munosabatlar, jinoyatchilik, zo‘ravonlik, alkogol yoki narkotik moddalarga ruju qo‘yish, ruhiy zo‘riqish bilan bog‘liq holatlar kiritiladi.
Nima uchun kishilarda ijtimoiy muammolar kuchayib, chetdan alohida mutaxassis yordami kerak bo‘lib qoladi? Inson ongli ravishda o‘zini zaiflashtiruvchi muammolarni rivojlantirib borishni rejalashtirmaydi. Hech bir bola qashshoqlikda umr kechirishni, yoki o‘smir ruhiy kasallikka chalingan holatda yashashni rejalashtirmaydi. Mehr-muhabbat bilan yorqin kelajakka intilib oila qurgan ikki yosh turmushlarini o‘zaro haqoratlanishlar yoxud ajrim bilan tugashini xohlamaydi. Nima uchun bunday muammolar paydo bo‘ladi? Nima uchun ayrim juftliklar baxtli nikohda bo‘lgani holda ba’zilar o‘z turmushlaridan qoniqish hosil qila olmay boshqa nikohga kiradilar? Nima uchun ayrim odamlarning o‘z kasbi bo‘yicha martabasi va unga mos ravishda daromadlari darajasiga tushib qoladi. Ijtimoiy muammolarning vujudga kelishiga ko‘plab omillarning qo‘shilib ketishi ta’sir etadi. Quyida ushbu omillarning har biriga alohida to‘xtalib o‘tamiz. irsiyat va nasl-nasab biologik nuqtai nazardan insonlar avlodlarining fiziologik xususiyatlari bilan dunyoga keladilar. Masalan ayrimlar baland bo‘yli, qaddi-qomati kelishgan bo‘lsa, boshqalari past bo‘yli; ayrimlari og‘ir vaznli bo‘lsa, ba’zilar ixcham ko‘rinishli bo‘ladi. Ayrim kishilar boshqalarga nisbatan o‘ta yuqori aqliy qobiliyat egasi bo‘lsa, ba’zilar ko‘proq moslashuvchan bo‘ladilar. Ushbu sifatlar kishining hayot tarziga ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, xohish va imkoniyati yuqori bo‘lishiga qaramasdan, bo‘yi 154 sm kishining basketbolchi kasbini egallashi va muvaffaqiyatga erishishi katta qiyinchilikka ega bo‘ladi. Xohish va qobiliyatga bog‘liq bo‘lmagan holda imkoniyatlar jismoniy tavsiflar bilan cheklanadi. Yoki irsiy kasalliklar, jumladan, shizofreniya, boshqa ruhiy kasalliklar kishilarning jamiyatga moslashuvida qarama-qarshilik, ziddiyatli holatlarni keltirib chiqaradi. Ijtimoiylashuv jarayonida kishilar nasl-nasabidagi cheklashlarga qaramasdan ijtimoiy voqelik sifatida rivojlanib boradilar. Ijtimoiy xulq-atvor kishilarning boshqa kishilar bilan o‘zaro munosabatida namoyon bo‘ladi. Masalan, ota-onalar ijtimoiylashuvining dastlabki bosqichida farzandlar uchun asosiy tajriba manbasi hisoblanadi va oilaviy madaniyat qadriyatlar, an’analar shakllanishi, rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Kambag‘al ota-ona bilan boy ota-otaning farzandiga bo‘lgan munosabati, talablari bir-biridan keskin farq qiladi. Lekin oilalar ijtimoiy rivojlanishning yagona manbasi emas. Qo‘ni-qo‘shnilar, tanish-bilishlar, do‘stbirodarlar va boshqa ijtimoiy institutlar shaxsning ijtimoiylashuvida muayyan vazifani bajaradi.
Madaniy tafovutlar an’analar va qadriyatlar ayrim aholi qatlamlarida boshqalariga qaraganda kuchliroq yoki aksincha bo‘lishi ham mumkin. Jumladan, Amerika Qo‘shma Shtatlari butun dunyodan immigrantlarni jalb qilgani va madaniy jihatdan boyligi bilan g‘ururlanadilar. O‘z navbatida immigrantlar uchun til borasidagi to‘siqlar va madaniy jihatlardagi farqlar ularni amiyatga moslashib, kirishib ketishlariga xalal beradi. Atrof -muhit omillari geografik joylashuv, iqlim va tabiiy resurslarning barchasi aholining turmush darajasi va imkoniyatlariga, ehtiyojlarining qondirilish ko‘lami va darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bu omillar tarkibi va mavqei jahon mamlakatlarida turlichadir. Irsiyat va nasl-nasab, ijtimoiylashuv, madaniy tafovutlar, atrof-muhit omillarining barchasi nima uchun kishilarda ijtimoiy muammolarning vujudga kelishini tushuntirib beradi. Ushbu omillarning barchasi birgalikda shaxsning imkoniyatlar tuzilmasini tashkil etadi.
2.2. Ijtimoiy ishning vazifalari va tamoyillari Ko‘pchilikning fikriga ko‘ra, davlatning yordam dasturlarida ishtirok etuvchi ijtimoiy xizmatchilar farovonlik xizmatchilari deya e’tirof etiladi. Bu biroz tor ma’noda ifodalangan tavsif bo‘lib, ijtimoiy xizmatchilar amaliyotda turli xil ishlarni bajarib, keng qamrovli faoliyat doirasiga egadirlar. Ijtimoiy ta’minotning lug‘aviy ma’nosi “ijtimoiy farovonlik” tushunchasini anglatadi. Ijtimoiy xizmatchilarning milliy assotsiatsiyasi (IXMA) mutaxassislari fikricha, ijtimoiy ishning asosiy vazifasi insonlarning farovonligini oshirish va kishilarning hayotiy zarur ehtiyojlarini qondirishdan iborat bo‘lib, bunda e’tibor ijtimoiy adolat mezonlarini ta’minlash, kishilarning ehtiyojlarini to‘laroq qondirilishi, ijtimoiy yordamga muhtoj va qashshoqlikda kun kechiruvchilarning imkoniyat va huquqiy erkinliklarini kengaytirishga qaratiladi. Ijtimoiy xizmatchining funksiyalariga quyidagilar kiradi: Tashxislash funksiyasini amalga oshirish ijtimoiy xizmatchining aholini alohida qatlamlari, darajalarining o‘ziga xos xususiyatlari va ularga mikromuhitning yo‘naltirilganligi hamda “ijtimoiy tashxis” qo‘yishida o‘z ifodasini topadi. Istiqbolni belgilash funksiyasi jamiyatdagi barcha ijtimoiy institutlar ijtimoiy ish obyektlariga muayyan ijtimoiy xulq-atvor modelini ishlab chiqishning ta’sirini dasturlash va prognozlash orqali amalga oshadi. Ogohlantiruvchi-profilaktik funksiya salbiy voqeliklarda ijtimoiy-huquqiy, yuridik, psixologik, ijtimoiy-tibbiy, pedagogik va boshqa mexanizmlar orqali ularni oldini olish yoki ogohlantirishga imkon yaratadi. Huquqni muhofaza qilish funksiyasi aholini himoya qilish, yordam ko‘rsatish va qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan qonun va huquqiy normalardan kompleks ravishda foydalanishni ko‘zda tutadi. Ijtimoiy-pedagogik funksiya yordamida ijtimoiy xizmatchi kishilarning ehtiyojlari va qiziqishlarini hisobga olib, ularni turli xil tashkilot va birlashmalarda ishlashga jalb qiladi. Psixologik funksiya shaxsning ijtimoiy moslashuvida, shaxslararo munosabatlarda maslahatlar berish va to‘g‘rilashni amalga oshiradi. Ijtimoiy-tibbiy funksiyani amalga oshirish orqali ijtimoiy xizmatchi birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish, to‘g‘ri ovqatlanish, gigiena qoidalarining asoslarini amalga oshiradi. Ijtimoiy-maishiy funksiyani amalga oshirishda ijtimoiy xizmatchi aholining turli qatlamlariga yashash sharoitini yaxshilash, to‘la qonli maishiy turmush sharoitini ta’minlashga kerakli bo‘lgan yordamni ko‘rsatishi zarur. Kommunikativ funksiya aholining yordamga muhtoj bo‘lgan qatlami bilan turli xil ijtimoiy institutlar o‘rtasida axborot almashinuvini va o‘zaro aloqani ta’minlashga qaratilgan. Reklama-targ‘ibot funksiyasi Ijtimoiy ishda insonning ijtimoiy himoya qilish g‘oyasini targ‘ibotida ijtimoiy xizmatlarni reklama qilishdan iborat. Ahloqiy-insoniy funksiya ijtimoiy ishga yuqori insoniy maqsadlarga erishish, jamiyatda aholining turli qatlamlari va guruhlarini munosib hayot kechirishini ta’minlash vazifasini yuklaydi.
Tashkiliy funksiyani amalga oshirish ijtimoiy xizmat ko‘rsatuvchi korxona va tashkilotlarning faoliyatida, jumladan, yashash joyiga ko‘ra ishga jalb etishda namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy xizmatchilar bajaradigan vazifalariga qarab mediator, kordinator, umumiy menejer, o‘qituvchi, tahlilchi, broker, mobilizator, advokat kabilarga ajratiladi. Ular o‘z faoliyatida turlicha boshqaruv qoidalariga amal qiladilar. Masalan, mediator atrof-muhit bilan bog‘liq muammolarni hal etishga qaratilgan faoliyat olib boradi, umumiy menejer maxsus loyiha, dastur yoki agentlikning ma’muriy boshqaruviga javob beradi, advokat yordamga muhtoj kishiga uning huquqlarini himoya qilish uchun ish olib boradi va h.k.
Demak, ijtimoiy ish insoniy muammolarni yengillashtiruvchi faoliyat bo‘lib,
u aholining alohida guruhlari, oilalar, tashkilotlar va jamiyat a’zolari o‘rtasida vujudga keladi. Ijtimoiy ishning tamoyillari ilmiy nazariyaning muhim mantiqiy tarki biy unsurlari hisoblanadi.
Ijtimoiy ish tamoyillari quyidagi guruhlarga ajratiladi:
• umumfalsafiy tamoyillar jamiyat va inson, ularning o‘zaro munosabati haqidagi barcha fanlar asosida shakllangan (determinizm, aks ettirish, rivojlanish tamoyillari va boshqalar);
• ijtimoiy-siyosiy tamoyillar davlatning ijtimoiy siyosatidan kelib chiqadi (ijtimoiy ishning mintaqaviy xususiyatlarini hisobga olib davlat yondashuvining
yagonaligi tamoyili, demokratiya tamoyili va sh.k);
• tashkiliy tamoyillar (xodimlarning ijtimoiy-texnologik layoqatliligi, ijroni tekshirish va nazorat qilish, funksional aniqlik tamoyillari va boshqalar);
• ruhiy – pedagogik tamoyillar (ijtimoiy xizmat mijozlariga ruhiy – pedagogic ta’sir etish vositalarini tanlash, ishtimoiy ishning maqsadliligi va manzilliligi tamoyillari).
Ijtimoiy ish kasbining maqsadi va uslublari Ijtimoiy xizmatchi aholining himoyasiz va ijtimoiy yordamga muhtoj muayyan qatlamini qo‘llab-quvvatlash va ularga yordam ko‘rsatish bilan shug‘ullanadi. Bunday aholi qatlamiga pensionerlar, yolg‘iz keksalar, nogironlar, qochoqlar, sharoiti og‘ir oilalardan chiqqan bolalar, yetim bolalar, farzandlikka asrab olingan va ota-onaligidan voz kechilgan bolalar, ishga joylashishda qiyinchilikka uchraganlar, ishlab chiqarishda jarohat olganlar va boshqalar kiradi. Ijtimoiy ish kasbi egasining maqsadi o‘zi shug‘ullanayotgan fuqarolarning moddiy-maishiy sharoitini yaxshilash va ijtimoiy-huquqiy himoyasini ta’minlashdan iborat.
Ijtimoiy ish kasbi egasi aholining ijtimoiy yordamga muhtoj qatlamlarini aniqlashi, maishiy sharoitlarini kuzatishi, maslahat berishi, suhbatlar o‘tkazishi, ijtimoiy muammoga aralashuv darajasi va xarakterini aniqlashi, ijtimoiy tuzilma faoliyatini muvofiqlashtirishi, oziq-ovqat, dori-darmon, kundalik talab etiladigan tovarlar xaridini ishlab chiqishi, zarur hollarda birinchi tibbiy yordam ko‘rsatishi, imtiyozlarni belgilanishi va qo‘llanilishiga erishishi kerak. Ijtimoiy ish kasbining egasi ijtimoiy xizmat ko‘rsatish va ta’minot markazlarida, ijtimoiy himoya qo‘mitalarida, ta’lim muassasalarida, qariyalar va bolalar uylarida, vasiylik va homiylik tashkilotlarida, koloniyalarda, pensiya jamg‘armasi filiallarida, ruhiy ko‘mak ko‘rsatuvchi muassasalarda faoliyat olib borishi mumkin.
Ijtimoiy xizmatchi quyidagi kasbiy ko‘nikmalariga ega bo‘lishi talab etiladi: ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy asoslarni, me’yor va nizomlarni bilishi;
fanlar (psixologiya, tibbiyot, ijtimoiy ish, iqtisodiyot va boshqa fanlar) majmuasini bilishi;
ijtimoiy-gumanitar sohadagi mavjud muammolar to‘g‘risida ma’lumotga ega bo‘lish;
kasbga yo‘naltirish va ishga joylashtirish masalalarida yordam ko‘rsata olish qobiliyatiga ega bo‘lish;
hujjatlar bilan ishlay olishi.
Ijtimoiy xizmatchi yuksak darajadagi insoniylik, rivojlangan ichki hissiyotga ega bo‘lish, boshqaning dardiga hamdard bo‘la olish, har bir yuz bergan muammoli holatga kirishib keta olish, ijtimoiy yordamning zarur turi bilan shug‘ullana olish kabi shaxsiy xislatlarga ega bo‘lishi kerak. Ijtimoiy ish kasbining uslublari – ijtimoiy ishni amalga oshiruvchi texnologik, tadqiqot va davolash jarayonlarida foydalaniladigan usullarning yig‘indisidir. Ijtimoiy ishda fanlararo uslublar: kuzatish, intervyu, suhbat, bahs-munozara, ishontirish, rag‘batlantirish, tarbiyalash, xulq-atvor odatlarini shakllantirish kabilardan keng foydalaniladi.
Ijtimoiy xizmatchilar mijozlar yoki mijozlar tizimining funksional vazifalarini amalga oshirishga salbiy ta’sir etuvchi shart-sharoitlarni yaxshilashda muhim rol
o‘ynaydi.
Ijtimoiy fanlarning uslublariga quyidagilar kiradi:
– empirik metodlar (ma’lumot jamlash uslubi);
– kuzatish;
– so‘rov o‘tkazish: anketa, test, intervyu;
– ekspertli baholash uslubi;
– sotsiometriya;
– tashxislash;
– ma’lumotlarni qayta ishlash uslubi;
– biografik va avtobiografik uslub;
– tahlil (qiyosiy tahlil etish);
– nazariy tahlil uslubi;
– tizimli yondashuv.
Yuqoridagi uslublar shaxsning rivojlanishi, ijtimoiylashuvi, turmush hartsharoitlariga moslashishi, bir vaqtning o‘zida shaxsning o‘zini anglashi, faoliyati va xulq-atvoriga qaratilgan hamda ular amaliyotida ma’lum bir moslikda qo‘llaniladi. Ushbu uslublarning samaradorligi aksariyat hollarda ishtimoiy xizmatchining kasbiy pedagogik bilimlari va ko‘nikmalari darajasiga bog‘liq bo‘ladi.
Ijtimoiy xizmatchining ishi bevosita alohida shaxslar yoki oilalarga qaratilgan bo‘lsa, u holda bu jarayon individual uslubiga ega bo‘lib, amaliy ish hisoblanadi. Guruhlar bilan ijtimoiy ish olib borish (ishchi guruh) uslublariga o‘xshash muammolari bo‘lgan yoki bajaradigan vazifalari va natijalari bir xil bo‘lgan oilalar guruhlarida qo‘llaniladi. Masalan, nogiron yoki tarbiyasi og‘ir farzandi bo‘lgan oilalar guruhi, ishsizlar, qochoqlar va boshqalar guruhlarga birikadi.
Jamiyat miqyosida amaliyot olib boruvchi ijtimoiy xizmatchilar umumiy tashkilotchilik texnikasi uslublaridan foydalanadilar. Umumjamiyat miqyosida ijtimoiy ish olib borish uslublariga ijtimoiy tashxislash, ijtimoiy prognozlash, mikroijtimoiy muhitni ijtimoiy rejalashtirish, hududiy o‘z-o‘zini boshqarish tizimini rivojlantirish, jamiyatdagi amaliy faoliyat kabilar kiradi.
Aholining turli guruh va qatlamlari bilan ijtimoiy ish olib boorish xususiyatlari aholining turli guruh va qatlamlari deganda ijtimoiy ta’minotdan foydalanuvchilar, bolalar, o‘smirlar va ularning oilalari, nogironlar, nogiron bolalar, spirtli ichimlik va narkotik moddalarga ruju qo‘yganlar nazarda tutiladi.
Ijtimoiy xizmatchi yangi inson qiyofasini yaratishga harakat qiladi. Masalan oilada farzandni urish holatini olaylik. Tabiiyki, bunda ijtimoiy xizmatchining xatti-harakatini birovning oilaviy hayotiga qo‘pol ravishda aralashuv sifatida qaraladi va turli noroziliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Ijtimoiy xizmatchi faqatgina mijozning roziligi bilan faoliyat olib borishi lozim. Lekin amaliyotda shunday holatlar uchraydiki, kishining ijtimoiy xizmatga muhtoj ekanligi yaqqol ko‘rinib turadi. Masalan, aqliy rivojlanishdan ortda qolgan bola suhbat davomida o‘zini noto‘g‘ri tutishi, yetim bola ijtimoiy xizmatchining shaxsiy sumkasidan pulni o‘g‘irlab qo‘yishi, faxriy – pensioner xizmatchini qo‘pol so‘zlar bilan so‘kishi yuz bersa, aholining bu qatlamiga yordam ko‘rsatish shart emasligini anglatmaydi. Ijtimoiy ish kasbi egasini ishontira bilishi, hurmat ko‘rsata olishi, his qila olishi, qo‘llab-quvvatlashi va eng muhimi munosabatlarda samimiy bo‘lishi kerak. Ijtimoiy ish maktabini tashkil etgan Meri Richmond fikriga ko‘ra, ijtimoiy xizmatchi javobgarlik va mas’uliyatni his qilib turishi kerak. Nazariya va amaliyotda ijtimoiy kasb egasining aholining alohida qatlamlari va guruhlari bilan ishlashidagi o‘ziga xos xususiyatlarini ifodalovchi umumiy model ishlab chiqilgan. Ushbu modelga ko‘ra, quyidagi xususiyatlar ajratiladi:
1. Mijozning o‘zgarishlarga nisbatan ehtiyoji va birlamchi aloqaning o‘rnatilishi. Bunda ijtimoiy xizmatchi yordamga muhtoj kishi o‘z muammosini nimada ekanligini anglab yetmaganligi bilan to‘qnash keladi. Ijtimoiy xizmatchi mijozning e’tiborini nima sababdan u muammoning mavjudligini inkor etayotganiga qaratib suhbat jarayonida taktik ravishda muammoning aynan borligini ko‘rsatib berishi mumkin bo‘ladi. Mijoz ayni haqiqat qarshisida qolishi kerak. Shunda ham mijoz o‘z muammosini anglab yetmasa, ijtimoiy xizmatchi kelajakda yana shu muammoga qaytish imkoniyatini qoldiradi.
2. Muammoni tadqiq etish va tushuntirish. Bu jarayon mijoz yuzaga kelgan vaziyatda chindan ijtimoiy xizmatchi unga yordam bera olishini tushungan vaqtdan boshlanadi.
3. Rag‘batlantirish. Ijtimoiy xizmatchi mijoz bilan birgalikda uning holatini baholab, ijtimoiy tashxis qo‘yadi.
4. Muammoning konseptual asoslash. Bunda ijtimoiy xizmatchi va mijoz maqsadlarni aniq belgilab olishlari, unga erishish uslublari va amalga oshiriladigan vazifalarni aniqlab olinadi. Ular birgalikda muammoni hal etishning turli variantlari, zarur o‘zgarish va aralashuvlar borasida bir to‘xtamga kelib olishlari kerak.
5. Muammoni hal etish strategiyasini tadqiq etish. Bunda ijtimoiy xizmatchi va mijoz o‘rtasida muammoni hal etishning hamkorlikdagi strategiyasi ishlab chiqiladi. Bir mijozga to‘g‘ri kelgan yechimni boshqasiga shundayligicha qo‘llab bo‘lmaydi. Oxirgi bosqichda strategiya tanlanadi va amalga oshiriladi Har qanday ijtimoiy yordam shaxsiy, oilaviy yoki guruhiy maslahat berishni talab etadi. Uning maqsadi malakali maslahat berish, vaziyatning yechimini toppish uslublarini ko‘rsatishdan iborat. XXI asr boshlarida ijtimoiy ish kasbi egalari uchun dunyoning 56 ta mamlakatlaridan 150000 taga yaqin a’zoga ega bo‘lgan Ijtimoiy xizmatchilar milliy assotsiatsiyasi asosiy kasbiy mahorat tashkiloti sifatida yo‘l-yo‘riq ko‘rsatmoqda.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mavzu Ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyotida inqiroz tushunchasining paydo bo‘lishi va rivojlanishining nazariy asoslari
|