UCH OG'A-INI BOTIRLAR - Adabiyot so'z san'ati uvchi! -~ ildan boshlab «Adabiyot»

UCH OG'A-INI BOTIRLAR ( Ertak)
,
.......
Bor ekan, y6'q ekan, bir zamonda bir kishi bo'lgan ekan. Boy ham, kambag'al ham emas ekan. Uning uchta o'g'li bor ekan,-lichovi ham o'qigan, oq-u qorani tanigan, yuzlari oyday, o'zlari toyday, yomon bilan yurmagan, yomonjoyda turmagan ekanlar. To'ng'ichi yigirma bir
yoshda, o'rtanchasi o'n sakkiz yoshda, kenjasi o'n olti yoshda ekan.
Otasi bir kuni ularni oldiga chaqirib, har birining peshanasini silab:
- O'g'illarim, men boy emasman, mendan qolgan davlat sizlaming
maishatingiz uchun kifoya qilmaydi, mendan ortiq narsa umid qilib o'tirmanglar, o'zimdan keyin baxtsiz bo'lib qolmanglar deb, sizlami o'qitdim. Yaxshi ot qo'ydim. To'y qildim, voyaga yetkazdim. Buning ustiga sizlami yana uch narsa bilan tarbiya qildim. Birinchidan, sog'lom vujudli qilib o'stirdim - quvvatli bo'ldingiz. Ikkinchidan, yarog' bilan tanishtirdim - yarog' ishlatishga usta bo'ldingiz. Uchinchidan, qo'rqitmay o'stirdim - qo'rqoq bo'lmay botir bo'ldingiz, yana uchta narsani aytaman, quloqlaringizga olib, eslaringizdan chiqarmanglar. To'g'ri
bo'ling - bexavotir bo'lasiz. Maqtanchoq bo'lmang - xijolat tortmaysiz. Dangasalik qilmang - baxtsiz bo'lmaysiz. Bundan boshqasini o'zingiz biling. Qora toyni, saman toyni, ko'k toyni asbob-anjomlari bilan tayyorlab qo'ydim. Xmjunlaringizni bir haftalik ovqat bilan to'lg'izdim. Baxtingiz yo'lda, topib olmoq uchun dunyoni ko'rgani yo'lga chiqing, dunyoni tanimay dunyo kishisi bo'lmaysiz. Baxt qushini ushlamoq uchun baxt oviga chiqing. Xayr o'g'illarim, - deb turib ketdi...
Uch og'a-ini safarga otlandilar. Yo'lda ular kechasi navbatma-navbat
poyloqchilik qilib chiqishga kelishadilar. Birinchi kecha To 'ng'ich botir 0 'zlariga hujum qilmoqchi bo'lgan sherni 0 'ldiradi. lkkinchi kecha 0 'rtancha botir ajdarni yengadi. Uchinchi kecha Kenja botir podshoh xazinasiga tushmoqchi bo 'lgan 0 'rilarni qirib tashlaydi. Ertasi kuni botirlar shaharga kirib, bir joyga qo 'nadilar.
Joy egasi bu botirlarni o'rdaga borishga taklif qildi. Bular piyoda astasekin o'rdaga bordilar. Podshoh bulaming musofir ekanligini bilib, alohida bir ziynatlangan uyga kirgizib qo'ydi. Boshqa musofir bo'lmaganidan, ularga juda diqqat-e'tibor bilan qarab, sir olmoqni bir vazirga topshirdi. Vazir aytdi: «Bulardan to'g'ridan to'g'ri so'rasak,
ehtimol aytmaslar;'o'z hollariga qo'yib, tashqaridan quloq so lib turamiz, nima desalar so'zlaritffin sirini topamiz», dedi. Bu xonada bulardan boshqa hech kim yo'q edi. Bir-vaqt dasturxon yozildi, xilma-xil noz-ne'matlar keltirib qo'yildi. Ikkinchi bir xonaning teshigidan podshoh bilan vazir quloq solib jim o'tirdilar. Birozdan keyin uch og'a-ini botirlar o'zaro suhbat qila boshladilar. To'ng'ich botir dasturxondagi ovqatni ko'rsatib:
- Shu go'sht qo'zi go'shti ekan, biroq shu qo'zi it emib katta bo'lgan
ekan, - dedi.
O'rtancha botir aytdi:
- To'g'ri aytasiz, podshoh degani it go'shtidan ham qaytmaydi.
Saralab yemoq faqirning ishi, qo'yni boqib qo'yibdimi? Men ham bir narsaga hayron bo'lib turibman, mana shu shinnidan ham odam isi keladi.
Kenja botir aytdi:
- To'g'ri, podshohlik - qonxo'rlik demakdir. Qon qo'shilgan bo'lsa,
ehtimoldan uzoqmasdir. Lekin yomonning qoni bo'lsa-ku, mayli, begunohning qoni qo'shilgan bo'lmasin. Men ham bir narsaga hayron bo'ldim. Shu nonni taxlagan kishining otasi novvoy ekan, taxlovchi novvoyning o'g'li ekan.
- To'g'ri bo'lsa kerak, - debdi To'ng'ich botir. - Podshoh bizni bu yerga o'rda voqeasi bilan chaqirgan. Albatta bizdan savol so'rar, nima deymiz?
- Albatta yolg'on so'zlamaymiz, - debdi O'rtancha botir, - bu
voqeaga aralashgan bo'lsak, aytmoq lozimdir.
Kenja botir:
- Uch kunlik yo'lda qanday voqealarni ko'rgan bo'lsak, o'rtaga
tashlaydigan vaqt keldi, - dedi.
To'ng'ich botir birinchi kechada sher bilan olishganini aytib, belidagi tasmasini o'rtaga olib qo'ydi. O'rtancha botir ikkinchi kechadagi voqeani aytib, nishona uchun tasmani o'rtaga tashladi. Kenja botir uchinchi kechadagi voqeani aytib, olgan narsalarini o'rtaga tashladi.
Podshoh bilan vazir sirdan xabardor bo'ldilar. Faqat go'sht, shinni, non to'g'risidagi gaplarni tekshirib ko'rmoqchi bo'ldilar. Birinchi qo'ychivonni chaqirtirishdi. Podshoh qo'ychivondan so'radi:
- To'g'risini ayt, kecha so'yilgan qo'zining onasi itmidi? - Podshohim, bir qoshiq qonimdan kechsangiz aytaman.
- O'tdim, to'g'risini so'yla!
- Qishning o'rtasida bir qo'y tug'ib, o'zi o'lib qoldi, shu vaqtda bir
katta itim ham tug'gan edi. Qo'zichoqqa rahmim keldi. Yetim qo'zini och qoldirgim kelmadi. Nochor o'sha itga emizdirib, katta qilgan edim.
Boshqa qo'zi qolmagani uchun o'shani yuborgandim, - dedi.
Podshoh bog'bonni chaqirib:
- To'g'risini ayt, shinniga odam qoni qo'shilganmi? - dedi.
- Podshohim, bir qoshiq qonimdan o'tsangiz, bir voqea bo'lgan
edi, aytardim, - dedi.
- Ayt, o'tdim, - dedi. Bog'bon:
- O'tgan yozda, bog'dagi uzumzorga har kecha bir odam o'g'irlikka
tushib, sizga olib qo'ygan eng yaxshi uzumdan o'g'irlab olib keta boshladi. Bir kuni agar qo'limga tushsa, o'ldirib, shu tokning tagiga ko'mib qo'yay, deb qasd qildim. Bir kecha poylab yotdim. Yana keldi. Shashvar to'qmoq bilan boshiga urdim. Boshi pachoq-pachoq bo'lib ketdi. Hech kim bilgani yo'q. Shu tok tagiga chuqur kavlab ko'mib qo'ydim, kelasi yili tok kuchlanib, chunon hosil qildiki, bargidan ham uzumi ko'p edi. Lekin mazasida ozgina o'zgarish paydo bo'ldi. Men uzumdan sizga
yubormay, butunicha shinni qilgan edim, - dedi.
Nonni podshoh o'zi taxlagan edi. Bu shohning otasi nowoyedi. Podshoh haqiqatlar bilinganidan keyin, bulaming zakovatiga «ofarin»
deb, botirlaming oldiga kirdi. Salom berib ko'rishdi. Hech bir narsa so'ramay:
- Sizlarning hamma aytganlaringiz to'g'ri bo'lib chiqdi, mening sizlarga muhabbatim ortdi. Botir mehmonIar, ijozat bersangiz, bir arzim
bor edi, agar qabul qilsangiz aytar edim, - dedi.
To'ng'ich botir:
- AytganIaringiz to'g'ri kelsa qabul qilarmiz, aytingiz! - dedi. Podshoh: T
.. - Mening uchta qizim bor, o'g'lim yo'qdir. Men ertaga butun shahami to'yga chaqirib, qirq kun osh berib, qizlarimni sizlarga nikohlab bersam,
mening o'g'illarim bo'lib, bunda qolsangiz, - dedi.
To'ng'ich botir:
- Xo'p yaxshi aytasiz, lekin bizning ham shartimiz bor. Bizlar podshoh
bolasi emasmiz. Otamiz boy ham emas. Sizning davlatingiz podshohlik bilan topilgan, biz qo'l kuchi bilan tarbiyat topganmiz. Elimiz bir bo'lsa ham, tarbiyamiz boshqa. Qanday bo'lar ekan? - dedi.
Podshoh: ..
- Men bir iqlimning podshohiman, sizni otangiz qo'l kuchi bilan
tarbiya qilib, sizdaybotirlaming otasi bo'lgan ekan, mendan nima kamligi bor? Haqiqatda mendan ortiqdir. Tarbiyangiz orqasidajahon podshohlari yig'lab oshiq bo'lib yurgan qizlaming otasi sizga o'z qizlarini yig'lab tutadi, - dedi.
Hular qabul qildilar. Shaharda qirq kun to'y-tomosha bo'lib, botirlar podshoh qizlariga uylandilar. Qizlar yo'qotgan tillalariga gavhar qo'shib oldilar. Yaxshi tarbiya orqasida yigitlar baxt qushini qo'lga kirgizdilar. Qizlar bilan botirlar ipakdek eshildilar.
Podshoh hamma kuyovidan ham Kenja botirni ko'proq yaxshi ko'rardi. Kunlardan bir kun podshoh bir salqin joyda uxlab yotgan edi, yonidagi ariqdan bir ilon chiqib, podshohga zahar solmoqchi bo'lib turganda, to'satdan kelib qolgan Kenja botir uni ko'rib, belidan qilichini sug'urib, chopib, ikki bo'lib tashladi. Yana qilichini qiniga solib turganida podshoh uyg'onib qoldi. Dilida: «Qizimni berganimga qanoat qilmay, meni o'ldirib, podshoh bo'lmoq xayoli bor ekan», deb shubha qildi. Vazirga chiqib voqeani aytdi. Vaziming botirlarga hasad-adovati bo'lib, qulay
paytni kutib yurgan ekan, yaxshi bahona bo'ldi.
Vazir podshohga:
- Shunday bebaho qizlaringizni, mendan bir maslahat so'ramay,
yaxshi tarbiya ko'rgan deb, musofirlarga berib qo'ydingiz, endi mana bir uchini sizga ko'rsatdi. Eng yaxshi deb sevgan kuyovingiz sizni o'ldirmoqchi bo'lgan ekan, yana bir kuni boshqacharoq hiyla bilan
sizni o'ldirib qo'yar, - dedi. .
Podshoh vaziming so'ziga ishonib:
- Zindonga solinsin! - deb buyurdi.
Kenja botirni zindonga soldilar. Kenja botiming qallig'ijuda xafa bo'ldi. .
U botirni nihoyatda yaxshi ko'rardi. Yig'lab-yig'lab, kelinchakning yuzlari so'liy boshladi.
Hir kuni qiz otasining oyog'iga boshini qo'yib, yig'lab, qallig'ini afv etishni so'radi. Podshoh qizining yuzidan o'tolmay, Kenja botimi zindondan oldirib keldi. Qallig'ijuda sog'inganidan kuyovini quchoqlab, yuzlaridan o'pib, qo'lini yelkasiga tashlab yig'lab turar ekan, podshoh Kenja botirga qarab:
- Hotir, siz shunday vafosizmisiz? Ko'rmayapsizmi, mening qizim
sizga qanday mehribon. Shu qizimni ham rioya qilmay, qay ko'ngil bilan meni o'ldirmoqchi bo'Jdingiz? - dedi. Kenja botir podshohga qarab bir hikoya aytdi.
HIKOYA
Bir zamonda bir poshdoh bor ekan, uning yaxshi ko'rgan bir to'tisi bor ekan. Podshoh to'tisini shunday yaxshi ko'rar ekanki, bir soat ko'rmasa turolmas ekan. To'ti ham podshohgajuda mehribon bo'lib, har turli shirin so'zlar aytib, xursand qilar ekan. Bir kuni to'ti podshohdan so'rabdi:
- Mening Hindiston degan yurtda ota-onam, aka-ukam, opasingillarim bor, falakning gardishi bilan sizning dargohingizga kelib qolgan edim. Shukurlar bo'lsin, aql-idrokim, yaxshi xulqim, shirin so'zim orqasida sizday podshohga hamsuhbat bo'ldim. Endi, iltimosim shuki, meni qafasdan bo'shatib, yigirma kunga javob bersangiz, olti kun borishim, olti kun kelishimga ketsa, bir hafta - ota-onam, aka
ukalarimni ko'rib diydoriga to'ymog'im uchun yetar.
Podshoh:
- Yo'q, sengajavob bersam, yana kelmay qolsang, men sog'inaman,
juda xafa bo'laman, - debdi.
To'ti:
- Yo'q, podshohim, sizning menga ko'rsatgan iltifotingiz yomon
yo'lga boshlamaydi, qanday bo'lsayam va'da - ulug', muqaddas narsa, uni buzish yaramaydi. Va'dani buzmoq og'ir gunoh. So'z beraman so' zimda turaman, - debdi.
- Xo'p bo'lmasa, agar tezda kelsang ikki haftaga ruxsat beraman, debdi podshoh.
- Xayr, endi qanday bo'lsa ham chiqay, - deb to'ti o'n besh kunga ruxsirt olibdi. Devorga qo'nib turib, xayrlashibdi. Janub tomonga qarab uchib ketibdi. Podshoh orqasidan qarab qolibdi. Podshoh to'tining qaytib kelishiga ishonmas ekan.
To'ti olti kun deganda Hindiston degan mamlakatga borib, otaonalarining oldiga yetibdi. Bechora to'ti juda xursand bo'lib, tog'dan tog'ga, bog'dan bog'ga, shoxdan shoxga sakrab, uchib, o'ynab-kulib, ota-onasining diydoriga to'ydi, qarindosh-urug'iga mehmon bo'lib, uch kunni qanday o'tkazganini bilmay qoldi. Ertasi yana qafas tomonga,
,°
tutqunlikka uchmog;.Lkerak ekan. Ota-onasi, aka-ukalaridan ajralmoq juda og'ir bo'libdi. Bir tarafda va'da bor, va'daga vafosizlik xavfi turadi.
Bechora to'tining quvonchi tugabdi. Shodligi g'amga almashibdi. Qanotlari
so'libdi. Ikkinchi qaytib kelish yo bor, yo yo'q. Qarindosh-urug'lar bir
joyga to'planishibdi. Hammasining ko'zi g'amli to'tida ekan. Qanday bo'lsa ham qaytmaslikni maslahat berishibdi.
To'ti aytibdi:
- Yo'q, yana qaytmoq uchun va'da berganman, va'daga vafo qilmasa
bo'ladimi?
Bir to'ti aytibdi:
- Va'da bergan podshohingda insof bo'lsa, seni uch yil qamoqda
saqlab, faqat ikki haftaga javob berarmidi? Seni sevar ekan, seviklisini qafasda tutmoq yarashadimi? Dunyoga qafasda turmoq uchun keldingmi? Bir kishining xushvaqtligi uchun erkinlikni qo'ldan berma! Podshoh deganning marhamatidan qahri ortiqdir, podshoh bilan sherga yaqin bo'lmoq hikmatdan emasdir.
Podshohning to'tisi aytibdi:
- Menga bir yo'l ko'rsating, men ham erkinlikka chiqay, ham va'da
yolg'on bo'lmasin.
Ona to'ti aytibdi:
- Shunday bo'lsa men ham bir maslahat beraman. Bizningjoyda bir
daraxtning mevasi bor, har kim bir donasini yesa, qari chol bo'lsa yigitlik holiga qaytur. Kampir yesa qiz kabi yoshlik holiga kelur. Podshohga shundan uch donasini olib borgin, bu bebaho mevani berib, o'zingning butunlay ozod etilishingni so'ra, shoyad insofga kelib, butunlay ozod etsa, - debdi.
Bu gap ma'qul tushibdi. Shu chog'da uch dona meva olib kelibdilar. To'ti uni changalida mahkam ushlab, xayrlashib shimol tomonga qarab uchibdi. Qarindoshlari zo'r umid bilan orqasidan qarab qolishibdi.
To'ti olti kun deganda podshohning saroyiga yetib kelibdi. Podshoh bilan ko'rishib, olib kelgan tortiqni unga beribdi, xosiyatlarini bir-bir aytibdi. Podshohjuda xursand bo'libdi. Ozod qilmoqqa va'da beribdi. Bir donasini xotiniga berib, ikki donasini vazirga ko'rsatmoq uchun bir piyolaga solib qo'yibdi. Ertasiga vazirga ko'rsatib, xosiyatlarini aytibdi. Vaziming bunga hasadi kelibdi. Ichida xafa bo'libdi. Ishni boshqacha yo'lga burmoqni ixtiyor qilibdi:
hQ -
- Siz bu parrandaning olib kelgan narsasini yemay turing, oldin
bir tajriba qilib ko'raylik, durust bo'lsa yemoq qochmaydi, - debdi.
Bu gap podshohga ma'qul tushibdi. Vazir vaqtini topib, piyoladagi ikki dona yoshartiruv mevasiga zahar aralashtirib qo'yibdi. Bir kundan
keyin vazir aytibdi:
- Endi yoshartiruv mevasini bir tajriba qilaylik.
Buning uchun qamoqxonadan ikki nafar odamni olib chiqib
yediribdilar. lkkalasi shu chog'dayoq o'libdi.
Vazir aytibdi:
- Agar siz yesangiz nima bo'lardingiz?
- Men ham o'lardim, - debdi podshoh.
Bechora to'tini qafasdan sudrab olib chiqib, kallasini tanasidan uzib
tashlabdilar.
Bir kuni podshoh bir odamni g'azab bilan o'ldirmoqchi bo'libdi. Bu kishi keksa ekan. Qolgan bir dona mevani yemoqqa buyuribdi. Haligi odam mevani yegan ekan, oqargansochlari tushib ketibdi, tishlari butun bo'lib, ko'zlarining nuri ortib, yigirma yashar yigit holiga kelib qolibdi. Podshoh vazirdan shubhalanib, piyolani olib kelib qaragan ekan, zahar qo'shilganligini bilibdi. Podshoh vazirni ham o'ldirib yuboribdi. Bechora to'tining begunoh o'lganiga qayg'uribdi, le kin ish o'tgan ekan. To'ti podshohga yaqin bo'lganining «mukofoth>nigina ko'ribdi.
- Endi men o'zimning qilgan yaxshiligimni aytay, - debdi Kenja botir va ariqdan chiqqan ilon voqeasini aytibdi. O'sha joyda ikki bo'linib yotgan ilon tanasini olib kelib ko'rsatibdi. Podshoh qilgan ishiga
pushaymon bo'libdi. Kenja botirdan uzr so'rabdi.
Kenja botir aytdi:
- Taqsir, endi ruxsat bersangiz, bizlar o'z yurtimizga qaytsak. Podshoh yalinib-ycrlvorib, qolishlarini so'radi. Qabul qilmadilar.
- 'Biz saroy kishisi bo'lolmaymiz. Biz mehnat bilan, kasb-hunar
bilan yashaymiz, - dedilar.
Podshoh:
- Bo'lmasa qizlarim qolsinlar, - degan edi, qizlari rozi bo'lishmadi. Ular:
- Biz kuyovlarimizdan ajralmaymiz, ruxsat bersangiz, biz ham
kUY,ovlarimiz bilan birga ketsak, sizni ko'rgani har yili kelib turamiz, deyishibdi.
Podshoh hayron bo'lib, nochor ruxsat berdi. Butun narsalarini
yig'ishtirib:-safarga chiqdilar. Botir yigitlar o'z xotinlari bilan ikki yil
deganda, otatarining oldiga olti kishi bo'lib keldilar. Botirlar otalari bilan quchoqlashib ko'rishib, xotinlarini tanishtirdilar. Otasi ham, bulaming kelishini eshitib, uch bo'lak hovlibog' tayyorlab qo'ygan edi. Rar birlari tayinlangan joyga ko'chib kirdilar. Qizlar kuyovlari bilan rohat-farog'atda yashab, murod-maqsadlariga yetdilar.
«SUSAMBIL» ERTAGI HAQIDA
Qadrli bolalar, avvalgi darslarimizda «U ch og' a - ini botirlan> ertagi bilan tanishgan, uning betakror badiiy olami, uch og'a-ini, ularning qahramonliklari, go'zal xulqi, odobi, aql-farosat egasi ekanliklaridan zavq olgan edik. Ushbu ertak mazmunidan talay kerakli xulosalar chiqardik, ertaklar shunchaki ko'ngil ochish, ovunish uchun aytilmasligi va to'qilmasligiga ishonch hosil qildik, ularning mavzu
jihatidan hayvonlar haqidagi ertaklar, sehrli ertaklar, hayotiy-maishiy ertaklar, hajviy ertaklar kabi turlari borligini ham bilib oldik. Bu ertaklar orasida hayvonlar haqidagi ertaklar ham o'z o'rniga ega.
Hayvonlar haqidagi ertaklar barcha qiziqib tinglaydigan va 0' qiydigan fantastik hikoyalardir. Ulardagi asosiy mazmun majoziy tarzda
tasvirlanadi, asar qahramonlari hayvonlar bo'lsa-da, voqealar odamlar
turmushi kabi kechadi. HayvonJar haqidagi ertak personajlari - bo'ri, tulki, sher, turli parranda va hasharotlar xuddi odamlarday harakat qiladilar, gapiradilar. Bunday ertaklarda Tulki - ayyorlik va munofiqlik, Ayiq - go'l, laqmalik, Bo'ri - qonxo'rlik, Chumchuq - chaqimchilik ramzi sifatida xayolimizda muhrlanib qolgan. Agar e'tibor bersangiz, bunday xislatlar hayvonlarda deyarli yo'q. Bo'ri, tulki yoki boshqa bir hayvon o'z o'ljasini qo'lga kiritish uchun epchil, chapdast, ziyrak bo'lishi mumkin, biroq ayyorlik, tilyog'lamalik, chaqimchilik qila olmaydi. Bu ko'proq hayvonlar vositasida majoziy mazmun - insonlar o'rtasidagi munosabatlarni ko'rsatish uchun o'ziga xos uslub. Xalqimizda birovning salbiy qilig'i, muomalasi hamisha ham yuziga aytilmaydi, aniqrog'i, birovning aybini ko'rsatib tanbeh berishdan ko'ra, uni yomon odatlardan ogoh etish, qaytarish millatimizga xos xususiyatdir. Bema'ni xulqli odamni yaxshi yo'lga boshlash, tarbiyaga muhtoj insonni ezgu ishlarga undashda xuddi shu hayvonlar haqidagi ertaklar, ulardagi ma
joziy qahramonlar (bo'ri, tulki, eshak, xo'roz kabi) qo'l keladi. «Susambih> ertagi o'z mazmuni bilan ana shunday asarlardan biridir.
Bu ertak o'zbek xalq ertaklari orasida o'zining tili, tasvir jozibasi, mavzusining muhimligi bilan ajralib turadigan asar. Avvalo, ertakda xalqimizning adolat va farovonlik hukm suradigan zamonlar haqidagi orzulari aks etgan. Susambil ertakda Adolat qaror topgan va hamma baxtli yashaydigan afsonaviy yurt timsoli sifatida tasvirlanadi. E'tibor bersangiz, Eshakvoy yo'lda yo'ldosh bo'layotgan har bir jonivorning «Susambil qanday joy?» degan savoliga «Susambil - o'tning bo'lig'i, suvning tinig'i, unda azob-uqubat yo'q, maza qilib yurasan», deb javob beradi.
Ikkinchidan, jonivorlarning ko'zlagan maqsadlariga erishishlarida ularning sabr-toqatli bo'lganliklari, mashaqqatlarga chidashgani muhim ahamiyatga ega bo'ladi. Mashaqqatlarga bardosh bergan jonivorlar
jannatmakon go'sha - Susambilga yetib keladilar, shu joyda rohatfarog'atda umr kechiradilar.
Uchinchidan, jonivorlarning o'zaro ahilliklari, birdamligi ularning tashqi dushman - bo'rilar galasi hujumidan qutqaradi. Bo'rilar podshohi Susambilni tashlab yetti tog'ning narigi tomoniga qochib ketadi.
Mazkur ertak nihoyatda rayon, xalqchil, shirali tilda berilgan. Ertak
72
boshlanishiday,gg kishini o'zigajalb etadi. Asar boshlanmasidagi an'anaviy kirish so'z «
SUSAMBIL (Ertak)
Bar ekan-u yo'q ekan, och ekan-u to'q ekan, bo'ri bakovul ekan, tulki yasovul ekan, qarg'a qaqimchi ekan, chumchuq chaqimchi ekan,
o'rdak surnaychi ekan, g'oz karnaychi ekan. .
O'tgan zamonda bir boy bar ekan. Uning eshagi va bir ho'kizi bor ekan. Uning yeri ko'p ekan, qarol-qo'shchilariga ekin ektirib kun o'tkazar ekan. Xo'jayinning o'g'illari ko'pincha eshakni minib yurar ekanlar. Xo'jayin eshakka yarasha egar-to'qim qildirib bergan ekan. To'qimi gajimli, juda ham kelishgan ekan. Shunday qilib, bu eshakni xo'jayin ham, xo'jayinning bolalari ham yaxshi ko'rib, suv o'rniga sharbat, o't o'rniga qara mayiz berib boqisharkan. Xayr, eshak suv o'rniga sharbat, o't o'rniga qora mayiz yeb maza qilaversin, endi gapni ho'kizdan eshiting.
Xo'jayin ho'kizni ertadan kechgacha qo'shga qo'shar ekan. Ho'kiz kechqurun qorni ochib, charchab qaytib kelsa, uning oldiga bir bog' .
quruq poyani tashlab qo'yar ekan. Ho'kiz bechora har kuni bir bog' quruq poyaga yo'liqib, qorni ochib, qoni qochib, rangi to'zib, ko'p abgar bo'libdi. Bir kun ishdan kelib, poyani yegisi kelmay atrofga qarasa, boyagi eshak suv o'rniga sharbat, o't o'rniga qora mayiz yeb, maza qilib yotibdi. Shunda ho'kiz uning ovqatidan yegisi kelib, eshakdan:
- Hoy o'rtoq, men ko'p och qoldim, rahming kelmaydimi? Kel,
menga ham ovqatingdan ber, - debdi.
Shunda eshakning rahmi kelib, ovqatidan beribdi. Eshakning oldida
har doim ovqat ortib yotar ekan. Xo'jayin erta bilan chiqib ko'rsaki, eshakning oldida ovqati qolabdi. «E, eshagimning ishtahasi endi ochilibdi», - deb ko'p-ko'p ovqat soladigan bo'libdi.
Bir kuni xo'jayin chiqib qarasa, eshakning ovqatini hadeb ho'kiz
kelib yeyayotgan emish.
- lye, hali sening qorning to'yib, dimog'ing ko'tarilib qolibdiku, - deb ertasi kuni ho'kizni eshakning o'miga qo'yib, eshakni oborib ho'kizning o'miga qo'.shga qo'shibdi.
Eshak sho'rlik umrida qo'shga qo'shilmagan ekan, omochni tortishga ko'p qiynalibdi. Oxiri taqdirga tan berib, qo'shda yurishga ham ko'nikib qolibdi. Kechgacha qo'shda yurib charchab, qomi ochib uyga borsa, avvalgi ovqatlar yo'q, sharbat o'miga bir paqir suv, mayiz o'miga bir bog' poya. Eshak bechora nochor yeyishga tushibdi.
Xayr, shunday qilib, xo'jayin eshakni kuzgacha toza ham qo'shga qo'shibdi. Kuz bo'lganda esa unga yuk ortib, uzoq-uzoq yerlarga boradigan bo'libdi.
Bir kuni xo'jayin eshakni minib bozorga boribdi. Bozordan bir qop tuz sotib olibdi. Tuzni eshakka ortib, ustiga o'zi minib, yo'lda ketayotsa, birdan havo aynib, yomg'ir yog'a bosWabdi. Hash-pash deguncha darrov yo'llar loy bo'lib ketibdi. Eshak bechora ustida tuz, uning ustiga xo'jayin mingan, boz ustiga yuklar yomg'irda ivib vazminlashgan, yomg'irdanjunlari ivib, yo'lda arang yurib kelar ekan. Noinsof xo'jayin loaqal eshakning oyog'idagi taqasini ham yangilatib qo'ymagan ekan. Taqasi siyqalanib qolgani uchun eshak loyda toyilib, turtinib borar ekan. Ustidagi og'ir yuki bosib, darmoni qurib, buning ustiga xo'jayin:
- Tez-tez yurmaysanmi? - deb qo'lidagi xalacho'pi bilan bo'yniga niqtabdi, «xix-xix» deb, ikki oyog'i bilan qomiga tepibdi. Eshak shu azob bilan borayotib y,o'lda bir buzuq ko'prikka kelib qolibdi. Bechora eshak toyilib-toyilib ko'prikning ustiga chiqqanida oyog'i toyib, ko'prikning teshigiga kirib qolibdi, ustidan xo'jayin chalqanchasiga ag'anab ketibdi. Shunda xo'jayinning qahri kelib, chayonday zahri kelib, ko'prikning tagidan bir so'yilni tortib olib, o'lganning ustiga tepgan degan
day: «Meni ag'anatadigan senmisan», -deb bechora eshakni toza uribdi. Eshakning oyog'ini qisgan, o'zini yuk bosgan, buning ustiga kaltakning achchig'i. Eshak bo'ynini yerga solib, boshini loyga qo'yib, ko'zidan yoshini oqizib yotib qolibdi. Shunda uch-to'rt yo'lovchi yetib kelibdi.
Eshakning ahini ko'rib, yo'lovchilarning rahmi kelibdi. Bitta yo'lovchi:
- Hoy, noins6f! Eshakning ahvoliga qarasang-chi, uni urib nima qilasan? Ustidagi yukini 01, bo'lmasa o'lib qoladi, - debdi.
Keyin yo'lovchilar kelib, biri yukning ustidagi arg'amchini qirqibdi, biri tuzni ag'anatibdi, biri eshakning belidan ko'tarib, yana biri dumidan ushlab, ko'prikdan chiqarib olibdi. Shundan keyin xo'jayin tuzni ortib yana yo'lga tushibdi. Eshak bechora shuncha azob bilan qorni ochib uyga zo'rg'a yetib boribdi. Borgandan keyin uydagilar: «Xo'jayin yomg'irda ivib kelibdilar, ko'p azoblanibdilar», - deb uni qo'llab-quwatlab, issiq uyga olib kirib ketishibdi. Eshakni esa ochiq havoga bog'lab qo'yishibdi. Xo'jayin o'choqqa qo'llarini toblab, isinib, yog'li palovni yeb maza qilibdi. Eshakka bo'lsa, «boyagi-boyagi, boyxo'janing tayog'i» deganday bir bog' quruq poyani tashlashibdi.
Eshakning juda xo'rligi kelib, shu ahvolda yuraverishga rozi bo'lgisi kelmabdi. «Endi nima qilsam bo'lar ekan? - deb o'ylabdi. - Men shu
xo'jayinning qo'lida tokay ezilaman, axir, xo'jayinnikidan chiqib ketsam,. ochdan o'lamanmi? Kel-e, shu yerdan boshimni olib ketayin!» - debdi.
«Endi qayoqqa borsam ekan?» - deb o'ylabdi.
Eshak YOshligida onasidan: «Susambil degan mamlakat bar ekan, u
joyda o'tning bo'lig'i, suvning tinig'i mo'l ekan. Unda birov bilan birovning ishi ham yo'q, azob-uqubat ham yo'q, ovqat mo'l, qoming doim to'yib yuradi», - degan gapni eshitgan ekan. Onasi bechora ko'p orzu qilsa ham, Susambilga borolmay o'lib ketgan ekan. Eshak o'ylabo'ylab shu Susambillli topmoqchi bo'libdi. O'rnidan turib, chiranib tortib, boshvog'ini uzib, osmonga qarab bir hangrab olibdi. Keyin xo'jayinning tashqi hovlisi bilan xayrlashib, yo'lga tushibdi.
Bir odamning bir kam qirqta tovug'i, bitta xo'rozi bor ekan. Makiyonlar har kuni bir kam qirqta tuxum qilib berar ekanlar. Biroq egasijuda xasis odam ekan. Tovuqlarga loaqal uchkunda bir marta ham don sochib qo'ymas ekan. Tovuqlar hovlida xashaklami va go'nglarni
titib, shundan ovqat topib, qorin to'yg'azar ekanlar. .
Bir kuni tovuqlar qo'shnisining hovlisida donlab yurganda uning xotini uy obrezida oqshoq yuvib, qozonga solibdi. Obrezning chetida to'rt-beshta oqshoq to'kilib qolibdi. Buni xo'roz ko'rgan ekan, se kin
kirib, haligi donlami yeya boshlabdi. Shunda qo'shnisining xotini ko'rib,
«kisht-kisht, qirilgurlar, kisht», deb otashkurakni otib yuboribdi. Otashkurak"Xo'rozga tegib, uni bir necha marotaba yumalatib yuboribdi. Otashkurakning zarbidan xo'roz ko'p alam tortib, bir chekkaga borib yig'labdi. Xo'rligi kelib: «Xo'jayin har kuni bir kam qirqta tuxum olsa, loaqal, bitta tuxumning puliga don olib sochmasa; uning eshigi yoniga borsak, o'zi ham, xotini ham «kisht-kisht» deb haydasa, boz ustiga qo'shnilaridan ham kaltak yesang! Menga nima azob! Kel, shu yerda yurgandan ko'ra dalalarga chiqib ketib, o'sha yerda o'zimcha tirikchilik qilsam, nima bo'ladi?» - debdi. Q'midan turibdi va «qu-qu-qu» deb qichqiribdi. Keyin «pir» etib devorga qo'nibdi, undan uchib ko'chaga tushibdi-yu, dalagaqarab ketaveribdi.
Xo'roz dala yo'lida borayotgan ekan, uch ko'chaning boshiga borib qolibdi. Uch ko'chaning biridan boyagi eshak, ikkinchisidan xo'roz chiqib kelibdi. Xo'roz eshakka qarab:
- Assalomu alaykum, eshakvoy! - debdi.
Eshak:
- Vaalaykum assalom, xo'rozvoy, - debdi. .
Xo'roz:
- Sizga yo'l bo'lsin? - deb eshakdan so'rabdi.
Eshak:
- Susambilga, - debdi.
Xo'roz: .
- Susambil qanday joy? - debdi.
Eshak:
- Susambil - o'tning bo'lig'i, suvning tinig'i, unda azob-uqubat
yo'q, maza qilib yurasan, - debdi.
Xo'roz:
- Men ham borsam bo'ladimi? - deb so'rabdi.
Eshak:
- Xayr, bitta edim, sen bilan ikkita bo'lamiz, yuraver! - debdi.
Ikkovi boshidan o'tganlarini bir-biriga gapirib ketaveribdi.
Endi boyagi ho'kizga kelaylik.. Xo'jayini uni ho'kizlar bilah urishtirib yurar ekan. Ho'kiz juda urishqoq bo'lib, hamma joyda dong'i ketgan ekan. Bir kuni ho'kiz urishtirish bo'lib qolibdi. Shunda bu ho'kiz yettisakkiz ho'kizni qochiribdi. Endi bittajuda urishqoq ho'kiz qolibdi. Xo'jayin ho'kizini bu ho'kiz bilan ertasiga urishtirmoqchi bo'libdi. Tongda xo'jayin:
- Endi ho'kizni urishtirishga boraman. Shoxini yog'lab qo'yay!
deb moIxonaga chiqsa, ho'kizning ikki ko'zi yumuq, hadeb uxlayapti. Tushida katta bir yig'in emish. Ho'kizni xo'jayini yig'inga olib kirsa, haligi ho'kiz buni yig'indan quvib chiqarish uchun hamla qilib, yugurib qolibdi. Shunda buning achchig'i chiqib, kelayotgan ho'kizga hujum qilib uni bir suzibdi. Shunda ho'kiz shoxini yog'layotgan xo'jayinni suzib yuboribdi. Xo'jayinning yog' kosasi bir tarafga, o'zi ikkinchi tarafga
uchib tushibdi. .
Xo'jayin hushidan ketibdi, hushiga kelgandan so'ng:
- Hali meni suzadigan senmisan?! - deb ho'kizni chunon uribdiki,
qavarib chiqmaganjoyi qolmabdi. Shunda ho'kiz yotib yig'labdi, xo'rligi kelibdi: «Men xo'jayinga shuncha isWami qilib, qancha ho'kizlar bilan urishib, ularni yengib, pul yutib bersam, u esa shugina hazilimni ko'tarmay meni o'larcha ursa, bu menga qanday xo'rlik?!» - debdi va: «Kel-e, men tokay xo'rlik tortaman, shu xo'jayinnikidan ketsam, nima bo'lar edi, ketaman!»- deb o'midan turibdi, bir chiranib boshvoqni uzib, yo'lga tushibdi, yurib-yurib bir joyga borsa, boyagi eshak ko'rinibdi. Shunda ho'kiz eshakni chaqirib, orqasidan yuguribdi. Orqasiga qarasa, uzoqdan bir ho'kiz uni to'xtovsiz chaqirib kelyapti.
Eshak to'xtab turibdi, ho'kiz yetib kelibdi. Qarasa, o'zining sherigi
ekan.
Eshak:
- Ha, ho'kizvoy, nima qilib yuribsan? - debdi.
Ho'kiz aytibdi:
- Sendan keyin xo'jayin meni ham toza azobladi. Men ham «bor-e»
deb kelaverdim. Sen qayoqqa ketyapsan?
Eshak:
- Men Susambilgaketyapman, - debdi.
H6'kiz:
- Susambil qanday joy? - debdi.
Eshak aytibdi:
- Susambil o'tning bo'lig'i, suvning tinig'i, unda azob-uqubat yo'q,
maza qilib yurasan!
Ho'kiz:
- Bo'lmasa men ham borsam bo'ladimi? - debdi.
Eshak:
- Kelganing ya1tshi bo'libdi. Ikkita edik, uchta bo'ldik. Yuraver!
debdi.
Ho'kiz, eshak, xo'roz uchovi boshidan o'tganlarini bir-biriga gapirishib, hasratlashib ketaverishibdi. Necha kun yo'l yurib, cho'l-u biyobonga yetishibdi.
Cho'lda hech kim yo'q ekan. Bir joyda ikkita kalamush turar ekan. Cho'lda oziq-ovqat kamligidan, ozgina ovqat topish uchun ko'p joylarga borib, ko'p yerlami qazir ekanlar. Shunda qorin to'yar-to'ymas ozgina ovqat topishar ekan. Bora-bora cho'lda ovqat topilmay qolibdi. Bir kuni ikkala kalamush yeydigan ovqati yo'q, qomi ochiqib, endi nima qilamiz deb, uyasining og'ziga chiqib shumshayib o'tirishganda, uzoqdan haligi
eshak, ho'kiz va xo'rozlar ko'rinishibdi.
Biri aytibdi:
- Shu ko'ringanlar yo'lovchi bo'ladi. Yur, ulardan ovqat olaylik.
Zora rahmi kelib, biror narsa tashlab ketishsa, - debdi.
Ikkalasi yo'lning ustiga chiqib turibdi. Ko'ringan hayvonlar ham
yetib kelishibdi. Shunda kalamush ulardan ovqat tilabdi.
Eshak turib:
- Ey birodarlar, biz ham sizlarga o'xshash och qolganlardanmiz.
Agar ovqat kerak bo'lsa, biz bilan birga yuraveringlar, - debdi. Kalamush eshakdan:
- Qayerga ketyapsizlar? - deb so'rabdi.
Eshak:
- Biz Susambilga ketyapmiz, - debdi.
- Susambil qanday joy? - deb so'rabdi kalamush.
- Susambilni aslo so'rama! Susambil o'tning bo'lig'i, suvning tinig'i,
unda azob-uqubat yo'q, maza qilib yurasan! - debdi eshak.
- Bo'lmasa biz ham boraylik, - deyishibdi kalamushlar.
- Uchta edik, beshta bo'ldik, yuraveringlar, - debdi eshak. Mana endi bular beshovi boshlaridan o'tgan sarguzashtlarini bir
biriga gapirishib, Susambilga ketaveribdilar. .
O'sha cho'lda bir gala ari bor ekan. Ular ham ovqat yo'qligidan och qolib, nima qilarini bilmay, osmonda g'o'ng'illab uchib ketayotgan ekanlar, birdan haligi Susambilga ketayotgan beshjonivorga yo'liqibdilar.
Arilar bularni ko'rib: «Uh, mana ovqatning konidan chiqdik, keragini
olib qol!» - deb chaqqani kirishibdi.
i
Shunda eshak aytibdiki: - '
1
1
- Ey ukalar, sizlar ham bizga o'xshab och qolib qiynalganga o'xshaysizlar. Bizning tanamizda shira qolgani yo'q. So'rganlaring bilan
hech narsa chiqmaydi. Shiramizni xo'jayinlarimiz so'rib olgan. Agar I
ovqat kerak bo'lsa, biz bilan yuraveringlar! - debdi. I
Shunda arilar bularning ahvolini ko'rib, bular ham bizga o'xshagan
och qolganlardan ekan, deb qayoqqa ketishayotganini so'rabdi.
- Biz Susambilga ketyapmiz, - deyishibdi.
- Susambil qanday joy? - deb so'rabdi arilar.
- Susambil o'tning bo'lig'i, suvning tinig'i, unda azob-uqubat yo'q,
maza qilib yurasiz, - deyishibdi.
- Bo'lmasa biz ham boraylik, - debdi arilar.
- Mayli, beshta edik, ko'p bo'ldik, - debdilar.
Shunda bular hammasi: «Susambil, qaydasan?» deb boshidan
o'tganlarini gaplashib, hasratlashib ketaveribdilar. Y o'lda ketayotib: «Qachon Susambilga yetamiz?» deb, yuraklari jig'illab, goho-goho eshakdan: «Yana bir gapirib bering. Susambil qanday joy o'zi?!» deb so'rashar ekan. Eshak ham Susambilni maqtab, ularning ko'nglini
ko'tarar ekan.
Bular:
- Susambilga borsak unday qilamiz, bunday qilamiz! - deb o'zlaricha
shirin-shirin xayollar surib borishar ekan.
Bular yo'l yuribdi, yo'l yursa ham mo'l yuribdi. Oxiri dimog'lariga Susambilning xushbo'y shabadasi urilibdi. Susambilga ham yetib kelishibdi.
Susambil juda ham keng, bepoyon bir joy ekan. Havosi juda toza, narigi yoqda ulkan tog' bo'lib, uning shabadasi doim g'irillab kelib turar ekan. Yerda ko'm-ko'k maysalar, bedalar yashnab yotibdi. Bir
yog.da bug'doy, aq)alar; bir yoqda qovun-tarvuzlar, bir taraf keta
ketguncha bog': unda uzum, anjir, o'rik, shaftoli va turli-tuman mevalar g'arq pishgan. Ariqlarda oppoq sutday suvlar sharqiraydi. Borganlarning bag'riga shamol tegibdi.
Shunda bu bechoralar juda ham xursand bo'lib ketishibdi. Xursandlikdan ba'zilari yig'lab olishibdi. Ular ko'p och qolishgan ekan. Har qaysisi istagan ovqatini yeb, qornini to'yg'azib, vaqt1arini
xusWashib, so'ngra salqin bir joyga kelib dam olishibdi. Yo'l azobi
go'r azobi, dmday, ko'p charchab qolishgan ekan, shu salqin joyda yotib uzoqqina uxlashibdi.
Uyqudan tlino qo'l-betlarini yuvib, yana xoWagan ovqatlarini yebdilar. Shu bilan bular Susambilga kelib ko'p rohatlanib qolishibdi.
Susambilning bir tomoni baland tog' bo'lib, unda kiyik deysizmi, ishqilib ko'p jonivorlar yashar ekan. Tog'ning bir joyida esa bir to'da bo'ri turar ekan. Bir kuni bo'rilaming podshosi ularni to'plab, bazm qilib, ichkilik ichib, kabob qilib yeb o'tirgan ekan. Shunda bo'rilarning podshosi uzoqdan haligi eshak bilan ho'kizni ko'rib qolibdi:
- Uh, bizga barra kabob topildi, huv ana, o'tlab yuribdi. Uch-to'rtta
bo'lib borib shulami olib kelinglar, kabob qilib yeymiz, - debdi.
Bo'rilaming ichida bitta hovliqmasi bor ekan, u turib aytibdi:
- Shugina narsaga uch-to'rt kishining nima keragi bor? Bitta o'zim
borib olib kelaman! - debdi.
Bo'rilaming ichida yana bitta hovliqmasi bor ekan. Haligi bo'rining
gapini eshitib, shartta o'rnidan turib:
- Hov, nima deyapsan o'zing? Men turganda sen qayoqqa borasa.n?
O'tir joyingda! Men o'zim borib olib kelaman! - debdi.
Bunga u bo'rining achchig'i kelibdi:
- Meni pisand qilmayapsan, sendan nima kamligim bor?! - deb
bir-ikki daf qilibdi. Shu yerda ikkovi olishib ketibdi.
Shunda bo'rilaming podshosi turib:
- Hoy muttahamlar, urishmanglar! Bor, ikkoving borib olib kel!
debdi. Shu bilan ikkovi chopqillashib ketishibdi. Bular ketayotganlarida bizning susambilliklarimiz o'tlab yurishgan ekan. Bir vaqt ho'kiz yerdagi ko'katni yeb, og'zini to'ldirib, boshini ko'tarib, o'tni chaynab, tog' tomonga qarab, uzoqdan chopib kelayotgan ikkita bo'riga ko'zi tushibdi. Shunda ho'kizning yuragi shuvullab ketibdi. U qo'rqib og'zidagi o'tirii yerga tasWab, sheriklarini chaqiribdi. Sheriklari ham bo'rilarni ko'rishibdi. «Endi nima qilamiz? Qochamizmi, turamizmi?» deb maslahatlashibdilar.
Eshak:
- Qochsak, quvib yetib oladi, yaxshisi qochmaymiz, -'- debdi. Ho'kiz aytibdi:
- Basharti oldimizga kelsa, nima qilamiz?
Shunda xo'roz:
- Men daraxtning tepasiga uchib chiqib ketaman, - debdi.
Kalamushlar:
- Biz yerni kavlab kirib ketamiz, - debdilar. Eshak: '
- Hangrab turaveraman, - debdi.
Arilar:
- Biz ro'para kelganini chaqib, hamma yog'ini shishirib tashlay
miz! - debdilar. Ho'kizga arilarning gapi juda ham yoqib tushibdi:
- Bo'lmasa sizlar jon boricha chaqinglar. Qolganlarini menga qo'yib
beringlar! - debdi.
Bular maslahatni bir qilib turaverishibdi.
Bir zumda bo'rilar yetib kelibdilar. Bo'rining haligi hovliqmasi sherigiga: - Huv anavini sen ko'tar! Mana buni men ko'taraman, - deb
ho'kizga qarab yuguribdi.
Shunda ho'kiz orqasiga qaytib turib, bo'riga qarab yugurib borib bir suzganda, bo'ri «dod» deb yetti durnalab tushibdi. Buni ko'rib sherigi yugurib kelgan ekan, ho'kiz uni ham qattiq suzib tashlabdi. Kalamushlar qo'rqqanlaridan yerni kavlab kirib ketishga urinibdi. Yer toshloq, qattiq ekan, ular kavlab kirolmabdilar, bir zumda aUaqancha joyni o'yib yuboribdilar.
Xo'roz bo'lsa daraxtga chiqib olib, hadeb «qu-qu-qu» deb qichqiraveribdi.
Arilar har ikkala bo'riga yopishib chaqaverishibdi-chaqaverishibdi, bir zumda do'mbira qilib shishirib tashlashibdi. Bo'rilar shunda ham qochmay, jonholatda kelib, ho'kizga yopishibdilar. Ho'kiz ularni suzaverib, a'zoyi badanini yara qilib tashlabdi. Eshak bo'lsa nariroqda bor ovozi bilan hangrab, nari borib-beri kelib turaveribdi.
Bir vaqt bo'rilar olishib-olishib charchashibdi. Qarasa, ho'kiz bilan arilar o'ldirib qo'yadigan. Shunda dastlab haligi hovliqma bo'ri qochishga tushibdi, orqasidan .bunisi ergashibdi. Bular shu qochganicha podshoWng oldiga yetib borishibdi. Bu bo'rilarning hamma yog'i yorilgan, qonlari oqqan, ari chaqqan yuzlari shishib, ko'zlari ko'rinmaydigan bir ahvolda ekan. Podsho va sheriklari bularning ahvolini ko'rib, rangi o'chib, qoni qochib, iyaklari qaltirab, ko'zlari yaltirab qolibdi.
Podsho:
- Sizlarga nima bo'ldi? - deb so'rabdi.
- Ey taqsir, bular barra kabob emas, boshga kelgan balo ekan!
deyishibdi.
I-
- Ha, nima bo'ldi? - desa, bo'rining biri:
- Bular btZning jonimizga qasd qilib kelgan ekan. Bularning ichida
munkamakiri, uning bir juft go'rkovi ham bor ekan. Munkamakir gurzisi
bilan bir urganda, agar sher bo'lsa ham, necha dumalab ketadi, - debdi.
Bo'rining yana biri:
- Ey mahmadona! Sen tek tur! O'zim gapiraman. Bularning ichida
azroil ham bor ekan. Jonni olish uchun nayzasini suqsa, a'zoyi badaning
achishib, shishib ketar ekan, - debdi.
Endi bunisi:
- He, sen bilmaysan! Bular go'rkovi bilan kelgan ekan. Hali biz
o'lmay turib, har birimizga yettitadan go'r qazib qo'yishibdi, - debdi. U nisi aytibdi:
- Sen ko'rmabsan! Bular so'fIsi bilan kelgan ekan. Hali biz o'lmay
turib, daraxtning tepasiga chiqib, hadeb odamlami janozaga chaqiryapti. Unisi:
- Lekin bularning ichida bir kattasi bor ekan. Unisi eshoni bo'lsa
kerak. Bizga yaqinlashmadi, lekin nariroqda turib ish o'rgatib, bularga baqirib turdi. Agar unisi ham kelganda, biz mutlaqo o'lar edik, .:...debdi.
Bo'rilar bularning aft-angorini ko'rib, gaplarini eshitib, qo'rqib
vasvasaga tushibdilar.
Podsho: .
- Endi nima qilamiz? - debdi. Haligilar:
- Ey taqsir, agar baloga duchor bo'laylik, kunimiz bitibdi, o'laylik
desangiz, turaveramiz. Bo'lmasa qochamiz. Bular bizning orqamizdan
quvsa, hali zamon yetib keladi, - debdi.
Buni eshitib bo'rilaming podshosi yana qo'rqibdi.
- Bo'lmasa turinglar, jo'naymiz, - debdi.
Shunda hamma bo'rilar, bu joyga kelmay, har yoqda tirqirab
yurganlarini ham topib kelib, Susambil tog'ini tashlab qochib, yetti tog'ning narigi yog'iga o'tib ketishibdi.
Susambilliklar endi tamom erkinlikka chiqib, og'zi oshga tegib, sal kunda semirib ketibdilar. Ular goho xo'jayinlarinikida ko'rgan kunlari esga tushsa, o'kinib, bu yerdagi rohatlarni ko'rib sevinib, Susambilning ovini ovlab, dovini dovlab, maza qilib yurishaveribdi. Shu bilan murodmaqsadlariga yetishibdi.
- \11
|