Podstantsiya - Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti «elektr energetika» kafedrasi

Podstantsiya uchun – Po’z 1% P o’rn dan,
IES uchun Po’z 12 - 15% P o’rn dan,
IEM uchun Po’z 8% P o’rn dan.
22. Transformatorlar po’latidagi isrofni quyidagicha hisoblaymiz:
S17 = S16 - ∆Sp.
23. IES dagi kuchaytiruvchi podstantsiya transformatorlaridagi quvvat isrofini aniqlaymiz:
∆Pt = ∆Qt = .
24. IESdagi podstantsiya YuK tomonidagi quvvat:
S18 = S17 ∆St.
25. Kirxgofni I – qonuniga asosan sistema bilan bog’lovchi 3-HT tarmoqdagi quvvatning qiymati va yo’nalloyihasi aniqlanadi ya’ni S19:
S18 = S13 S14 … . SnμS19.
26. Sistema bilan bog’lovchi tarmoqdagi quvvat isrofini aniqlash, ya’ni S20,S21,S22 larni hisoblash boshqa hisoblangan tarmoqlardagi kabi faqat tarmoqdagi quvvat yo’nalishini hisobga olgan holda, amalga oshiriladi.
27. Sistema bilan quvvatning bog’lanish koeffitsiyenti:
cosφo’r t = .
Agar cosφ = 0,97-1 me’yoridan kichik bo’lsa, unda sxemada kompensatsiya uskunasini qo’llash kerak bo’ladi.
28. Kompensatsiya uskunasini quvvati va o’rnatish joyi tanlangandan keyin radial variant aktiv va reaktiv quvvatlarning yangi oqimini hisobga olgan holda, qaytadan hisoblanadi. Yangi almashtirish sxemasi to’ldiriladi va faqat keyingina 29-punktni bajarishga o’tiladi.
29. Tarmoqning FIK quyidagicha aniqlanadi (6ga qaralsin):
η = .
30. S1dan Sn gacha aniqlangan barcha quvvatlar almashtirish sxemasiga yoziladi.
4.7. Tarmoq va transformatorlarda yillik elektr energiya isrofi
Elektr energiyani uzatish va taqsimlashda tarmoq va podstantsiyalarda elektr energiya isrofi sodir bo’ladi. 35kV gacha elektr tarmoqlarida bu isroflar simlardagi qizish isrofi bilan asoslanadi, 110kV va yuqori elektr tarmoqlarda esa unga:
- transformatorlarda po’lat o’zagidagi isrof, elektr uzatish tarmoqlarda esa – tojlanish va izolyatsiyadagi isroflar qo’shiladi.
a) HT lardagi yillik elektr energiya isrofi ∆Wkt quyidagicha aniqlanadi:
∆WHT = MVt*soat.
bu yerda Pmax, Qmax –HT dan oqadigan maksimal aktiv va reaktiv quvvat,
Rht –aktiv qarshilik, Τht-maksimal isroflar vaqti soat, “T” va cosφ asosida 6.5- jadvaldan aniqlanadi.
-
Ikki cho’lg’amli transformatorlardan yillik elektr energiya isrofi:
∆Wt = MVt*soat, bu yerda-8760 soat.
v) Uch cho’lg’amli transformator va avtotransformatorlarda yillik elektr energiya isrofi:
∆Wt = ∆Pyuk *τyuk ∆Po’k* τo’k ∆Ppk* τpk ∆Pp*t,
Bu yerda τo’k va τpk- cho’lg’amlarning T va cosφ qiymatlari asosida aniqlanadi.
τyuk - To’k va Tpk bo’yicha hisoblangan To’rt ga bog’liq:
T vps = Tyuk = .
g) Elektr tarmog’idagi jami yillik elektr energiya isrofi:
∆WΣ = ∆Wps ∆Wxt,, % larda
∆W% = .
Bu yerda: ∆WΣ - tarmoqning barcha HT lari va podstantsiyalaridagi energiya isrofi, WIES - ta’minlovchi elektr stantsiya ishlab chiqaradigan energiya(maksimal quvvat Smax va T = 5000 soat). Misolda mustahkamlaymiz (yuqoridagi misol asosida):
Tv = 4000 soat, Ts = 4500 soat ma’lum, TIES = 5000 soat qabul qilanadi.
Tht = 4167 soat, Tht = 4500 soat, sistema bilan bog’lovchi HT uchun T = 5000 soat.
Hisob oxirgi podstantsiyadan boshlab quyidagi tartibida bajariladi.
1. “C” podstantsiyadagi energiya isrofi: ∆W = 1570 * 103 kVt*soat.
2.“B” podstantsiyadagi energiya isrofi,uch cho’lg’amli transformatorda har bir cho’lg’am uchun quvvat koeffitsiyentini aniqlaymiz.
-
PK tomonida Tv = 4000soat bo’yicha
cosφpk = τpk=τv = 2350 soat.
-
O’K tomonida
Tht-2 = 4500 soat bo’yicha;
cosφo’k = . τo’k = 3400 soat.
-
YuK tomonida T2-HT = 4167 soat bo’yicha
cosφyuk = . τ yuk = 2800 soat.
g) Transformator cho’lg’amlaridagi energiya isroflari quyidagi ifoda orqali aniqlanadi: ∆Wv = ∆Pyuk*τyuk ∆Po’k*τo’k ∆Ppk * τpk ∆Pp*t = 0,154*2800 0,013*3400 0,165*2350 0,25*8760 = 3046*103 kVt*soat.
Huddi shunday, sxemaning qolgan podstantsiyalarida ham energiya isrofi hisoblanadi. Podstantsiyalardagi jami energiya isrofi aniqlanadi:
∆Wps = ∆WIES ∆Wv ∆Wc …. ∆Wn.
-
HT dagi energiya isrofi : T1-HT = To’rt = 4167soat,
cosφ 1-HT = .
τ 1-HT = 2800 soat
∆W1-HT = ∆P1-HT* τ 1-HT = 4,5*2800 = 2600*103 kVt*soat.
Huddi shunday qolgan HTlardagi energiya isroflari aniqlanadi. Barcha tarmoqlardagi energiya isroflari yig’indisi topiladi :
∆Wht = ∆Wht-1 ∆Wht-2 … ∆Wht-n
Radial variantning to’liq energiya isrofi aniqlanadi :
∆WΣ = ∆WPS ∆WHT.
To’liq isrof % larda :
∆W% = .
Hisoblashda E’TIBOR bering, odatda HTlardagi isroflar podstantsiyalardagi isroflarga nisbatan kattaroq bo’ladi .
5. Yopiq sxemali variantning elektr ta’minoti hisobi
5.1 Yopiq tarmoq va qo’shilmalari kuchlanishni tanlash
Halqa kuchlanishi 4 - bo’limdagi tavsiyalarga asosan podstantsiyalar quvvatlari va tarmoqlar uzunligi bo’yicha tanlanadi.
Qo’shilmalar kuchlanishini radial variantdagidek va ta’minlovchi podstantsiya kuchlanishi asosida tanlanadi.
-
Podstantsiyalarda transformatorlar tanlash va ular parametrlarini hisoblash
Podstantsiyalarda iste’molchilar toifasi va quvvatini, transformatorlar soni va quvvatini tanlash (4.3) da ko’rsatilganidek bo’ladi. Shuni hisobga olish kerakki, yopiq variantda halqaga ulangan barcha podstantsiyalar YuK tomonida halqa kuchlanishiga ega bo’ladi va ba’zi podstantsiyalar uchun radial variantlaridagiga nisbatan boshqa quvvatli transformator tanlash kerak. Ular uchun parametrlar takroran aniqlanmaydi, faqat radial variantga qaralsin deb ketiladi.
5.3. Hisobiy yuklamalarni aniqlash
Murakkab yopiq tarmoqlarni hisoblash uchun “Elektrotexnikaning nazariy asoslari” kursida o’rganiladigan uslublar, kontur yoki tugun tenglamalari, o’zgartirish va boshqa murakkab uslublar ishlatilishsi mumkin.
Biroq bu kurs loyihasi o’quv maqsadini ko’zlagani uchun biz yopiq elektr
tarmoq sifatida berilgan hududni ta’minlashning oddiy halqali variantini ko’rib chiqloyihasini tavsiya etamiz.
Bunda xalqali elektr tarmoq ikki tomonlama ta’minlanuvchi tarmoqni ikkita mustaqil radial variantga bo’linadigan tok yoki quvvat bo’linish nuqtasini izlashga asoslanadi. Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir. Bu tarmoqlarni hisoblash radial variantdagi kabi bajariladi. Xalqali hisoblashni boshlashda shuni esda tutish kerakki xalqadagi haqiqiy quvvatlar oqimini faqat yuklamalar quvvati va tarmoqlar parametrlari, ya’ni qarshiliklar va o’tkazuvchanliklar ma’lum bo’lsagina topish mumkin. Boshqa tomondan HTlarining kesimlari va parametrlarini xalqadagi quvvatlar oqimini aniqlamasdan turib hisoblab bo’lmaydi. Shuning uchun xalqani dastlabki hisoblashda ba’zi chekinishlarga yo’l qo’yamiz:
1. Ta’minot manbaalarining kuchlanishi, qiymati va fazalar mosligi bo’yicha bir xil hisoblanadi.
2. Elektr tarmoq bo’ylab kuchlanish bir xil, ya’ni kuchlanish isrofi hisobga olinmaydi.
3. Xalqada quvvatlar oqimi hisoblanganda transformatorning YuK tomoniga keltirilgan yuklamalardan foydalaniladi. Masalan, agar halqaga “B” podstantsiya ulangan bo’lsa, undan O’K tomonida 2-HT bo’yicha “C” podstantsiya ta’minlanadi, unda xalqani hisoblashda “B” nuqtadagi quvvat qilib
111 62,5 = 173,5 MVA emas, balki YuK shinasidagi hisobiy yuklama
S10 = (153,626 j130,49) MVA qabul qilinadi.
4. Xalqadagi quvvat taqsimlanishi tarmoqlaridagi quvvat isrofini hisobga olmasdan aniqlanadi.
5. Radial variantda kompensatsiya uskunasi qo’llangan podstantsiya quvvatni xalqali variantda ham shu kompensator reaktiv quvvatini qo’shib hisoblanadi.
6. Agar xalqaga berilgan grafik bo’yicha doimiy yuklanish bilan ishlaydigan bazis stantsiya bo’lsa unda uni teskari yuklama, ya’ni Pr Qr, o’rniga - (P r Qr,) ko’rinloyihasida tasvirlash kerak. Keyingi hisoblashlarda bu quvvatni yuklama sifatida ko’rish lozim bo’ladi.
5.4. Yopiq variantda dastlabki quvvat taqsimlanishi
Oddiy yopiq tarmoqni hisoblashni misol tariqasida ko’rib chiqamiz:
5.1-rasmdagi sxemani ko’rib chiqishda yuklamalar qaysi tomondan ta’minlanloyihasi noma’lum. Masalan,”B” nuqtadagi yuklama quvvat qaysi tomondan (o’ng, chap yoki ikki tomondan) oqib keladi. Yopiq tarmoqda quvvatni dastlabki taqsimlash uchun ta’minot manbai ikkiga ajratiladi Ta’minot manbaini kesib (shtrix chiziq) ikki tomonlama ta’minlanuvchi tarmoq hosil qilamiz, bunda ular kuchlanishi bir xil, ya’ni Ua Ub (5.2 - rasm).
5.1 - rasm. Oddiy yopiq tarmoq.
5.2- rasm. Tarmoqda quvvatni taqsimlanishi.
Barcha HT lari kesimlari bir xil, ya’ni r0 = const va xo = const deb chekinishga yo’l qo’yamiz.
Bir xil kesimli elektr tarmoqda ko’rilgan, ikki tomonlama ta’minlovchi tarmoqda ta’minot punktlaridan chiquvchi quvvatni topish qoidasiga asosan, ta’minot punktlaridan chiqadigan quvvat quyidagi formula bo’yicha topiladi.
SA = Sb =
=
Xatoga yo’l qo’ymaslik uchun hisoblashda tekshirish bajarilishi lozim.
Sa SB = Sa Sb Sc Sd = (39,09 j26,36) (100,91 j7364) = (20 j10) (40 j30) (50 j40) (30 j20) = 140 j100.
Demak, hisob – kitob to’g’ri bajarilgan. Istalgan ta’minot manbaidan chiqadigan quvvat aniqlangandan keyin, Kirxgofning I–qonunini qo’llab tarmoq uchastkalaridan
oqadigan quvvatlarni aniqlash mumkin:
SA-a = 39,09 j26,36 MVA,
Sa-b = SA-a - Sa = (39,09 j26,36) - (20 j10) = 19,09 j16,36 MVA,
Sb-c = Sa-b - Sb= (19,09 j16,36) - (40 j30) = - (20,91 j13,64) MVA,
Sc-d = Sb-c - Sc = - (20,91 j13,64) - (50 j40) = - (70,91 53,64) MVA,
SB-d = Sc-d - Sd = - (70,91 53,64) - (100,91 j73,64) MVA.
( )Musbat qiymatli quvvatni “A” ta’minot manbaidan chiqadigan, (-)manfiy qiymatli quvvatni “B” ta’minot manbaidan chiqadigan yo’nalishi bilan strelkalar orqali ko’rsatamiz (5.3 - rasm)
5.3 - rasm. Elektr ta’minotida quvvatlarni yo’nalishini ko’rsatish.
5.3-rasmda ko’rinadiki “B” nuqtaga quvvat ikki tomonlama keladi va iste’molchilarda to’liq iste’mol qilinadi demak, bu nuqta quvvat bo’linish nuqtasi hisoblanadi. Har bir uchastkadagi quvvat va halqa kuchlanishi ma’lum demak, bu uchastkalar kesimlarini aniqlaymiz, halqa uchun TM = 5000 soat va jiq = 1,4 qabul qilingan.
Masalan, A - a uchastka uchun:
IA-a = = .
A-a HT kesimi:
mm2.
6.3 - jadvaldan AC - 185 kesimli simni tanlaymiz.
Huddi shunday xalqaning boshqa uchastkalaridagi HTlari uchun kesim aniqlanadi. Tanlangan kesimlar avariyaga, ya’ni halqaning har bir uchastkasi o’chishi bilan bo’ladigan avariyaga tekshiriladi. Buning uchun har bir tarmoqdagi quvvatni aniqlab jadvalga tushiramiz.
5.1- jadval
Tarmoqlar- ning o’chishi
|
Tarmoqlardagi quvvat, MVA
|
HTA-a
|
HTa-b
|
HTb-c
|
HTc-d
|
HTB-d
|
HTA-a
|
-
|
15,7
|
50,7
|
95,5
|
120,8
|
HTa-b
|
15,7
|
-
|
35
|
79,8
|
105,1
|
HTb-c
|
50,7
|
35
|
-
|
44,8
|
70,1
|
HTc-d
|
95,5
|
79,8
|
44,8
|
-
|
25,3
|
HTB-d
|
120,8
|
105,1
|
70,1
|
25,3
|
-
|
Jadval avariyadan keyingi rejim uchun tuziladi (5.4 - rasm), bunda yuklamalar 70% gacha kamayishi mumkin. Jadvaldan ko’rinadiki, tanlangan HTlari kesimi davomiy ruxsat etilgan quvvat bo’yicha tekshirilishi kerak (quyidagi maksimal quvvat oqimlari uchun 5.1 - jadvalga qaralsin).
5.4-rasm. Yopiq elektr tamoq.
Misol tariqasida HTA-a tarmoqni tekshiriladi: 5- jadvaldan AC-185 uchun (UN =110kV uchun) Spe = 103MVA yozib olamiz. Bu quvvat haqiqiy quvvat 120,8MVA dan kichik. Standart kesimlar pog’onasidan keyingisini tanlaymiz, ya’ni ACO -240 Spe =122MVA. Huddi shunday xalqaning boshqa uchastkalari ham qizishga tekshiriladi. Xalqaning barcha uchastkalari kesimlari qizishga tekshirilgandan keyin qat’iy tanlangan kesimlar parametrlari hisoblanadi, 4.2 dagi tavsiya asosida. Tanlangan tarmoq kesimlari va parametrlari hisob natijasi quyidagi jadvalda keltirilgan.
5.2 -jadval
Tarmoqlar nomi
|
Sim markasi va kesimi
|
Om
|
Om
|
MVAr
|
MVAr
|
HTA-a
|
ACO-240
|
2,6
|
8,02
|
0,8
|
0,4
|
HTa-b
|
ACO-240
|
1,95
|
6,45
|
0,6
|
0,3
|
HTb-c
|
ACO-240
|
1,3
|
4,3
|
0,4
|
0,2
|
HTc-d
|
ACO-240
|
0,33
|
1,1
|
0,4
|
0,2
|
HTB-d
|
ACO-300
|
0,54
|
0,98
|
0,39
|
0,19
|
5.5. Haqiqiy quvvat taqsimlanishini aniqlash va xalqani Un kuchlanishi bo’yicha quvvat isrofiga hisoblash
Elektr tarmoqlar bo’ylab aniqlangan quvvat taqsimlanishi alohida uchastkalardagi quvvat isrofi va reaktiv quvvat generatsiyasini hisobga olib bajariladi.(5.5- rasm). Quvvat bo’linish nuqtasi va unga oqib keladigan quvvat ma’lum bo’lgani uchun xalqa quvvat bo’linish nuqtasida olinadi va ikkita radial tarmoq qabul qilinadi.
5 .5-rasm. Yopiq tarmoqning quvvatlar bo’yicha hisobi.
6. Texnik - iqtisodiy hisob
6.1 Asosiy holatlar
Berilgan hududiy elektr ta’minot sxemalarini ishonchli ishlashi, qurilish muddati, boshqarilishi qulayligi, avtomatlashtirish darajasi va boshqalar bo’yicha bir xil texnik ko’rsatgichli tarmoq variantlari ko’rib chiqilishi kerak.
Ushbu kurs loyihasida talaba hududiy elektr ta’minotning radial va yopiq variantlarini texnik – iqtisodiy hisobini bajarishi kerak.
Eng qulay variantni tanlash uchun (har bir variantni) quyidagi tartibda hisoblash kerak:
A. Iqtisodiy xarajatlarni aniqlash:
a) Elektr uzatish tarmoqlarida - KHT,
b) Podstantsiyalarga - Kps,
v) Berilgan variandagi quvvat isrofini qoplash uchun elektr stantsiya qurilishidagi qo’shimcha iqtisodiy xarajatlar Kp .
g) jami iqtisodiy xarajatlar - KΣ = KHT Kps K∆p.
B. Yillik boshqarilishdagi xarajatlarini aniqlash:
Bu xarajatlar quyidagilardan iborat :
a) Amartizatsiya ajratmalari - ИA,
b) Tarmoqni joriy ta’mirlash va xizmat ko’rsatish xaratlari - ИT,
v) Isrof bo’lgan elektr energiya narxi ( qiymati ) - Иw,
g) Jami boshqarilishdagi xarajatlari - ИΣ = ИA ИT Иw.
V. Keltirilgan xarajatlar uslubida variantlarni solishtirish kerak:
Z = Eμ*KΣ ИΣ.
Bunda 3- radial yoki yopiq variantlar keltirgan xarajatlari.
G. Qaysi variant eng qulay va tavsiya etilishsi haqida xulosa chiqarish kerak. Eng kam keltirilgan xarajatli variant tanlanadi.
Barcha hisoblar natijasi jadval ko’rinishida berilishi kerak. (6.4 ga qaralsin).
6.2 Iqtisodiy xarajatlarni aniqlash
A. Elektr uzatish tarmoqlari
Har bir elektr tarmoq uchun tarmoq kesimi, zanjirlar soni, simlar va ustunlar turi ma’lum, kuchlanishga qarab 6-9,6-11- jadvallardan 1km tarmoqning narxi aniqlanadi. 1km tarmoq narxi, shu elektr tarmoq uzunligiga ko’paytirilib ushbu tarmoqni qurish va montaj qilishning iqtisodiy xarajatlari olinadi.
B. Podstantsiyalarga
Har bir podstantsiyani bir chiziqli sxemasiga asosan, hisoblaymiz.
a) YuK kuchlanishiga qarab bir transformatorning hisobiy narxini 6,8 - jadvallardan aniqlab, ushbu podstantsiyadagi transformatorlar soniga ko’paytiriladi.
b) OTQ ga iqtisodiy xarajatlar podstantsiyaning YuK va O’K tomonidagi yacheykalar soniga shu yacheykaning 6-12- jadvaldan olingan narxini ko’paytirib aniqlanadi.
v) 10kV YoTQ yoki 6kV iqtisodiy xarajatlar podstantsiyaning PK yacheykalari soniga bir yacheykaning 6-13- jadvallardan olingan narxini ko’paytirib aniqlanadi. Yacheykalar soni podstantsiyaning PK quvvatiga qarab 6-16 – jadvallardan olinadi.
g) Doimiy xarajatlar podstantsiya uchun YuK kuchlanishi va sxemasiga asosan,
6-15 – jadvallardan olinadi.
V. ∆Pni qoplashga ketadigan iqtisodiy xarajatlar
Isrof bo’lgan quvvatga ketadigan iqtisodiy xarajatlar [A-4] (32-bet) ushbu variantda hisoblab topilgan quvvat isroflari yig’indisiga KC = 240 - 400 mln.so’mni ko’paytirib aniqlanadi.
Variantdagi jami isroflar barcha HT lari va podstantsiyalardagi isroflarni qo’shib topiladi: ,
KP = P*Kc .
|