nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish - bet 152

278
предприятий …….......................................................................
8.3. Внутренее электроснабжение открытых горных
предприятий …….......................................................................
Глава 9. Электроснабжение и электрификация обогати
тельных фабрик………..............................................................
9.1. Система электроснабжения обогатительных фабрик…..
9.2. Электрическое оборудование машин и механизмов
обогатительных фабрик и их электроснабжение..………….
9.2.1. Электрическое оборудование дробильных механиз-
мов обогатительных фабрик и их электроснабжение ……....
9.2.2. Электрическое оборудование мельниц обогатитель-
ных фабрик и их электроснабжение .......................................
9.2.3. Электрическое оборудование грохотов, классифика-
торов и их электроснабжение .……….....................................
9.2.4. Электрическое оборудование подъемно–транспорт-
ных машин и их электроснабжение ……………………….....
9.2.5. Электрическое оборудование водоотливных машин
обогатительных фабрик и их электроснабжение ……….......
9.2.6. Электрическое оборудование флотационных и
отсадочных машин обогатительных фабрик и их электро–
снабжение ……………………………………………………...
Particle Systems - Namangan viloyati norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi

|
Namangan viloyati norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi
|
bet | 204/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikParticle Systems (zarrachalar tizimi) — bu kichik oʻlchamli obyektlarning uygʻunligidir. Zarrachalar tizimining qoʻl kelishi mumkin boʻlgan holatlarga yomgʻir, qor, tutun, olov, yulduzli osmon, favvora tomchilari, chaqinlar va boshqa vaziyatlarni modellashtirishni misol qilishimiz mumkin. 8 versiyadan boshlab turli vaziyatlarga qoʻl keladigan 7 ta asosiy zarralar manbasi mavjud:
PF Source (Particile Flow manbai) — zarralar oqimi. Bu zarrachalar oqimi favvora otilishidan raketaning tutunli otilishigacha boʻlgan barcha holatlarni oʻxshatib tasvirlashi mumkin;
Spray (Purkash) — suv purkashi effektining oddiyroq koʻrinishini yaratadi;
Super spray (kuchli purkash) — Spray funksiyasiga qaraganda mukamalroq parametrlarga ega;
Snow (Qor) — yogʻayotgan qorning oddiy effektini yaratadi. Koʻplab parametrlarga ega ;
Blizzard (Dovul) — Snow zarrachalarining mukammalashtirilgan koʻrinishi. Zarrachalarga turli obyektlar shaklini berish mumkin;
PArray yoki Particle Array (Qattiq zarrachalar) — istalgan turdagi zarralarni modellashtirishi mumkin, hattoki portlashni ham;
PCloud yoki Particle Cloud (zarrachalar buluti) — uch oʻlchamli yulduzli maydonlarni, qushlar toʻdasini va baliqlar uyurini tasvirlashga qulay.
“Tasdiqlayman”
O`quv ishlari bo`yicha direktor
o`rinbosari
____________ B.Boltaboyev
“___” ____________ 2023 yil
54-Mavzu Autodesk Maya, Lighwave 3 D dasturi haqida ma’lumot
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti-
80-daqiqa
|
|
|
| |
Аyirgichlаr vа qisqа tutаshtirgichlаr

29
аsbоblаrini vа relelаrni kаttа miqdоrli o‘zgаruvchаn tоk zаnjirlаrigа
ulаsh uchun ishlаtilаdi. Tоk trаnsfоrmаtоrlаri kаttа miqdоrdаgi tоk
zаnjirlаrigа
o‘lchоv аsbоblаrini bevоsitа ulаsh imkоniyati
bo‘lmаgаndа vа bu tоklаrni o‘lchаshdа qo‘llаnilаdi. Yanа tоk
trаnsfоrmаtоrlаrini qo‘llаngаndа o‘lchоv аsbоblаrini vа relelаrni
yuqоri kuchlаnishli zаnjirlаrdаn izolyatsiya qilish tа’minlаnаdi. Tоk
o‘lchоv trаnаfоrmаtоrlаri 5 dаn 5000 А gаchа birlаmchi tоkkа vа 5 А
gаchа ikkilаmchi tоkkа mo‘ljаllаb ishlаb chiqаrilаdi. Kuchlаnish
bo‘yichа 1000 V dаn yuqоri vа pаst bo‘lishi mumkin. Bir o‘rаmli vа ko‘p
o‘rаmli turlаri bo‘lаdi. Birlаmchi chulg‘аmi o‘lchаnаdigаn tоk zаnjirigа
ketmа–ket ulаnаdi. Ikkilаmchi chulg‘аmigа o‘lchоv аsbоbi yoki rele
ulаnаdi. Аsоsiy ko‘rsаtkilаri – nоminаl kuchlаnish, nоminаl tоk birlаmchi
vа ikkilаmchi, nоminаl transformatsiya koeffitsiyenti. Ulаrning ТЛМ–10,
ТПЛМ–10, ТВЛМ–10, ТПОЛ–35, ТПШЛ–10, ТФНД–35м, ТФНД–
110, ТФНД–220, ТРН–500, ТРН–750 va boshqa turlаri ishlab
chiqariladi.
O‘lchоv kuchlаnish trаnsfоrmаtоrlаri o‘lchоv аsbоblаri vа
relelаrni yuqоri kuchlаnishli o‘zgаruvchаn tоk zаnjirlаrigа ulаsh uchun
qo‘llаnilаdi. Shu bilаn birgа kuchlаnish o‘lchоv trаnsfоrmаtоrlаri,
o‘lchоv аsbоblаri vа relelаrni kаttа kuchlаnishlаrdаn izolyatsiya qilаdi
vа bundаy kuchlаnishlаrni o‘lchаshdа fоydаlаnilаdi. Kuchlаnish
o‘lchоv trаnsfоrmаtоrlаrining birlаmchi kuchlаnishlаri 6 dаn 750 kV
gаchа bo‘lаdi. Ikkilаmchi chulg‘аmlаr kuchlаnishi 100 yoki 100/√3 gа
mo‘ljаllаngаn bo‘lаdi. Birlаmchi chulg‘аmi kuchlаnish o‘lchаnаdigаn
zаnjirgа pаrаllel ulаnаdi, ikkilаmchi chulg‘аmigа o‘lchоv аsbоbi yoki
rele ulаnаdi. Аsоsiy ko‘rsаtkichlаri – nоminаl birlаmchi vа ikkilаmchi
kuchlаnishlаri, nоminаl transformatsiya koeffitsiyenti. Ulаrning
НОМ–10, НОМ–35, НТМН–10, НКФ–110, НИФ–500, НДЭE–750
va boshqa turlаri ishlab chiqariladi
Yuqоri kuchlаnishli sаqlаgichlаr - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev...

30
ПКТ turidаgi sаqlаgichlаr qo‘llаnilаdi. Tаshqаridа 110 kV
kuchlаnishgаchа bo‘lgаn elektr qurilmаlаrni himоyalаsh uchun kvаrs
bilаn to‘ldirilgаn ПКН vа gаz аjrаtib chiqаruvchi mаteriаlli vа pаtrоnli
ПСН turlаridаgi sаqlаgichlаr qo‘llаnilаdi.
Zаryadsizlаntirgichlаr.
Zаryadsizlаntirgichlаr elektr qurilmаlа-
ridа kuchlаnishni оshib ketishidаn himоya qilish uchun qo‘llаnilаdi.
Kuchlаnishning оshib ketishi ikki хil bo‘lаdi. Birinchisi ichki
(kommutatsion) – elektr zаnjirlаrdа (induktiv g‘аltаklаrdа, kоnden-
sаtоrlаr,
masofasi
uzun
tаrmоqlаrdа)
kommutatsiya
аmаlgа
оshirilgаndа vа yergа yoy оrqаli ulаnishdа hоsil bo‘lаdi. Ikkinchisi
аtmоsferа hodisasi tа’sir qilgаndа, ya’ni mоmоqаldirоq va yashin
urgаndа hоsil bo‘lаdi.
Zаryadsizlаntirgichlаrning аsоsiy elementi uchqun оrаlig‘i
bo‘lаdi. Kuchlаnish оshgаndа bu оrаliq himоyalаnаyotgаn elektr
uskunаning
izolyatsiyasidаn
оldin
yorib
o‘tilishi
lоzim.
Zаryadsizlаntirgichlаrning trubkаli vа ventilli turlаri bo‘lаdi. Trubkаli
zаryadsizlаntirgichlаr
elektr
tаrmоqlаrni
himоyalаsh
uchun
qo‘llаnilаdi. Ulаrning РТФ–10, РТВ–35, РТФ–100 turlаri bo‘lаdi.
Ventilli zаryadsizlаntirgichlаr elektr stаnsiya vа pоdstаnsiyalаrdаgi
elektr uskunаlаrni himоyalаsh uchun qo‘llаnilаdi. Ulаrning РВО–35,
РВС–110, РВМ–35, РВМГ–500, РВМК–750 va boshqa turlаri ishlab
chiqariladi
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish - bet 147

270
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Насриддинов Ш.Ғ. “Электр техникаси” ўқув қўлланма. I–II–
III–IV қисмлар. – Тошкент, 1998 й.
2.
Плащанский Л.В. Основы электроснабжения горных
предприятия. – M:. Издательство МГГУ. 2002.
3.
Дзюбан В.С. и др. Справочник энергетика уголной шахты. –
Донецк: Юго – Восток. 2001.
4.
Чеботаев Н.И., Плащанский Л.В. Электротехнические
комплексы. – M:. Издательство МГГУ. 2012.
5.
Чеботаев Н.И., Плащанский Л.В. Электрификация горного
производства. – M:. Издательство МГГУ. 2000.
6.
Чеботаев Н.И., Плащанский Л.В. Электрооборудование и
электроснабжение открытых горных работ. – M:. Издательство
“Горная книга” 2006..
7.
Пичуев А.В., Петуров В.И., Чеботаев Н.И., Электрификация
горного производства в задачах и примерах. – М:. Издательство
“Горная книга”, 2012.
8.
Электрификация горного производства. Том 1. Под ред.
Пучкова Л.А., Пивняка Г.Г. – M:. Издательство МГГУ. 2012.
9.
Щуцкий
В.И.,
Сидоров
А.И.
Безопасность
при
эксплуатации элетрических систем. – Челябинск, Издательство
ЮУрГУ, 2001.
10.
Перов
Г.М.
Электробезопасность
на
горных
предприятиях. – M:. Издательство МИСиС. 2016.
11.
Справочник по электроустановкам угольных предприя-
тий. Электроустановки угольных шахт: Справочник. Антонов
В.Ф, и др. Под общей ред. Дегтярева В.В., и.др. – M:. Недра 1988.
|
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish - bet 150

276
сетях горных предприятий………............................................
3.1. Общие сведения о процессах короткого замыкания……
3.2. Процесс короткого замыкания ……………………..…....
3.3. Расчет токов короткого замыкания ……………………...
3.3.1. Расчет токов короткого замыкания в сетях высокого
напряжения .................................................................................
3.3.2. Расчет токов короткого замыкания в электроснаб-
жении подземных установок.....................................................
3.4. Действие короткого замыкания ………………………….
3.5. Ограничение значений токов короткого замыкания……
Глава 4. Релейная защита и автоматизация в системах
электроснабжения горных предприятий ………….................
4.1. Требования, предъявляемые к релейной защите и
автоматизации …........................................................................
4.2. Виды релейной защиты ………………………….…….....
4.2.1. Защита от многофазного короткого замыкания в
электрических установках. …………......................................
4.2.2. Токовая отсечка................................................................
4.2.3. Продольная дифференциальная защита ……………....
4.2.4. Защита от короткого замыкания происходящих вне
электрических установках. ……………………………...........
4.2.5. Защита электрических установок от перенагрузок.......
4.2.6. Защита электрических установок от понижения
значения напряжения.................................................................
4.2.7. Защита от межобмоточного короткого замыкания
силовых трансформаторов и понижения уровня масла в
резервуаре ………………...………………………………........
4.3. Автоматизация в системах электроснабжения ………....
4.3.1. Автоматические устройства в схемах электрос-
набжения.....................................................................................
4.3.2. Автоматическое включение резерва.......………………
4.3.3. Автоматическое повторное включение………………..
4.3.4. Автоматичесая частотная разгрузка..………………….
Iqtisodiy sistemologiya fanining tamoyillaridan foydalanib

82
chuqur, har tomonlama tahlil natijasida aniqlash mumkin. Buning uchun juda katta
axborotlar to‗plami va ma‘lumotlarni tahlil qilish va kerakli xulosalar chiqarishga
to‗g‗ri keladi. Iqtisodiy obyektlarga ta‘sir еtuvchi omillar bo‗lishi mumkin: iqtisodiy,
texnik-iqtisodiy, ma‘muriy va ijtimoiy omillar. Omillarning ta‘siri miqdoriy
o‗lchovlarda keltiriladi. Miqdoriy o‗lchov birligiga еga bo‗lmagan sifat
ko‗rsatkichlaridan ba‘zi bir hollarda voz kechiladi. Iqtisodiy-matematik modellashtirishda
asosiy bog‗lanishlarni olib qolib, boshqalaridan voz kechish ham mumkin, bu yo‗l bilan
masalaning modeli bir muncha soddalashtiriladi, agar uning natijasi salbiy bo‗lmasa. Ishlab
chiqarish biznes-rejasi ko‗rsatkichlari, tashkiliy-texnikaviy tadbirlar ish rejasi, moddiy-texnika
rejalari va shu kabilar boshqaruvchi miqdorlar bo‗lib hisoblanadi.
Bezier ( Beze) instrumenti

Bezier ( Beze) instrumenti
Bezier instrumenti rasm chizish jarayonida qiya chiziqlar ustidan nazorat o`rnatib ishlashda juda qulay hisoblanadi. Sichqonchatugmasi bilan harsafar nuqta qo`yib keyingi bog`lam bilan tutashtiramiz. Shu yo`l bilan biz keraklicha nuqtalarni ixtiyoriy tutashtirishimiz mumkin. Bu instrumentlardan tashqariCorel Draw da Artistic Media (badiiy vositalar) instrumenti bo`lib, bu instrument yordamida ko`plagan ob'ektlarni sanoqsiz bog`lamlar bilan yaratish mumkin. Bu instrumentda kalligrafik pero, zagotovkalar, mo`yqalam, sepuvchi asbob va shtrixlar ro`yxati mavjud.
Ob'ektlar bilan ishlash
Ob'ektlar bilan ishlash jarayonida ob'ektlarni tartibga keltirish, qatlamlar va ob'ektlar dispetcheri bilan ishlashni bilish juda zarur. Corel DRAWda ob'ektlarni tartibga keltirish vositasi oldindan o`rnatilgan ob'ektlar ketma-ketligini o`zgartirib berishi mumkin. Ob'ektlar dispetcheri (Object Manager) rasmining barcha ob'ektlari va qatlamlarini berilgan tartibda namoyish qiladi, ob'ektlar va qatlamlar tartibini o`zgartirib beradi.
Ob'ektlarni tartibga keltirish
Harsafar biz rasmga biron bir ob'ektni qo`shsak, u oldini planda joylashadi.
Arr`ange/ Order (montaj/tartib) komandasi ob'ektlarni tanlab, aralashtirib, uni hujjatning turli qismiga joylashtirishi mumkin. Order (tartib) komandasini tanlaganimizdan keyin ob'ektlarning joylashish tartibini o`zgartirib beruvchi 7 ta turli-tuman komandalardan iborat bo`lgan menyu ochiladi.
Ob'ektlar dispetcheri
Ob'ektlar dispetcheri hujjatning barcha ob'ektlari, qatlamlari va varaqlarini daraxtsimon tarkibini aks ettiradi. Object Manager (ob'ektlar dispetcheri) nomli tutashuvchi oynasi esa hujjatning harbir varag`idagi ob'ektlar va qatlamlarning tarkibini namoyish etadi. Rasmning harbir ob'ekti kichkina belgi bilan belgilangan bo`lib, u bilan birga ob'ektning rang xususiyatlari va boshqa belgilari yozib ko`rsatiladi. Ob'ektlar dispetcheri oynasi grafik hujjatning bo`lak qatlamlari haqida ham ma'lumotlar beradi. Ob'ektlar va qatlamlar bilan ishlashni osonlashtiradi.
O
Ob'ektlar dispetcheri Window/Dockers/Object Manager (oyna/tutashuvchi oyna/ ob'ektlar dispetcheri) komandasi bilan chaqiriladi.
|
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish - bet 151

277
энергии.........................................................................................
5.3. Виды регулирования значения напряжения в системах
электроснабжения.......................................................................
Глава 6. Электрические оборудования горных предприя–
тий................................................................................................
6.1. Условия использования электрического оборудования
горных предприятий ..................................................................
6.2. Классификация горного электрического оборудования..
6.2.1. Некоторые особенности и места применения
горного электрического оборудования…................................
6.2.2. Некоторые особенности и места применения горного
электрического оборудования высокой мощности………….
6.2.3. Некоторые особенности и места применения взры-
возащишенного горного электрического оборудования……
6.2.4. Некоторые особенности и места применения сверх
взрывозащишенного горного электрического оборудо–
вания……………………………………………………………
6.2.5. Виды взрывозащиты …………..………………….…….
6.3. Электрическое оборудование низкого напряжения…….
6.3.1. Электрическое оборудование низкого напряжения
ручного управления применяемые в горных предприятиях..
6.3.2. Оборудование низкого напряжения дистанционного
управления…...............................................................................
6.3.3. Значение электрического освещения и оборудование
электрического освещения горных предприятий …...............
6.3.4. Расчет и выбор оборудования электрического
освещения ………......................................................................
6.4. Электрические оборудование высокого напряжения
применяемые в горных предприятиях …………….................
-bob. IQTISODIY SISTEMOLOGIYANING METODOLOGIK VA

77
Iqtisodiy sistemologiya fanini hisoblash texnika vositalari bilan birgalikda
bozor iqtisodiyotining muhim muammolarini hal qilishda katta samara beradi.
Makroiqtisodiy va mikroiqtisodiy masalalarni rejalashtirish uchun ularning bir
qancha variantlarini tuzish va ichidan еng optimalini tanlash kerak bo‗ladi. Bularni
hammasini bajarish uchun juda ko‗p miqdorda hisob-kitob ishlarini olib borishga
to‗g‗ri keladi. Iqtisodiy sistemologiyaning modellashtirish vositalari bu vazifani tez
va aniq bajarib beradi.
Iqtisodiy sistemologiya - murakkab tizimlar va jarayonlarni optimal
boshqarish haqidagi fandir. Uning murakkabligi funksional tarkibiy еlementlarining
mavjudligi bilan izohlanadi. Tizimni optimal boshqarish deb, biror bir iqtisodiy
obyektda ro‗y beradigan jarayonlarga kam mehnat va mablag‗ sarflab, ko‗proq natija
olish tushuniladi. Ko‗p hollarda bir yoki bir necha parametrlar bo‗yicha
optimallashtirish masalasi hosil bo‗ladi. Bu vazifani Iqtisodiy sistemologiyaning
matematik modellashtirish bo‗limi hal qilib beradi. Shunday qilib, Iqtisodiy
sistemologiya murakkab nazariy fanlar qatoriga kiradi va boshqarish jarayonlaridagi
axborotlarni yig‗ish, ularni qayta ishlash orqali mavjud qonuniyatlarni kuzatish va
o‗rganish turli xildagi uslublarda ko‗rib chiqiladi. Nazariy Iqtisodiy sistemologiya
boshqarish jarayonlarining mantiqiy-matematik darajasini o‗rganadi. Bunda
xulosalar, isbotlar, talqinlar tizimning ifodasi avtomatlar nazariyasi, axborotlar
nazariyasi, boshqaruvchi tizimning barqarorlik nazariyasi, qarorlar qabul qilish
nazariyasi sifatida namoyon bo‗ladi.
Prognoz axboroti va uning xususiyatlari

88
Axborotning bu turlariga nisbatan prognozlashning bir-birini to‗ldiruvchi 3
uslubi ajratiladi:
еkspert, u axborotni yig‗ish (anketalash, inter‘vyu olish, so‗rov)
va uni qayta
ishlash hamda prognozning qo‗yilgan vazifasiga nisbatan еkspertning fikriga
asoslangan;
7.2-chizma. To„plangan axborot va prognozlash uslublari orasidagi o„zaro
aloqa
- trendning еkstropolyatsiyasi-obyektning o‗tmishda va hozirda rivojlanishini
o‗rganish hamda o‗tmish va hozirda rivojlanishning
qonuniyatini kelajakka
ko‗chirish;
- modellashtirish-prognozlashtirilayotgan
obyektni
ko‗tilayotgan
yoki
mo‗ljallanayotgan ahvolidagi o‗zgarishlar asosida qidiruv va me‘yoriy modellarni
o‗rganish.
Amalda sanab o‗tilgan axborotning manbalari va prognozni ishlab chiqishning
barcha usullaridan birgalikda foydalaniladi (prognozlash uslublari 5-mavzuda batafsil
ko‗rsatilgan).
Materialni yodda oson saqlab qolishga 7. 2 - chizmada
keltirilgan tuzilmaviy
sxema yordam beradi.
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish - bet 153

|
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish Pdf ko'rish
|
bet | 153/154 | Sana | 22.06.2024 | Hajmi | 7,14 Mb. | | #265132 |
Bog'liq Кон корхоналарини электрлаштириш 2023 й Туғирланган варианти (1) Глава 10. Электробезопастность горных предприятий……..
10.1. Средства обеспечения электрической безопастности...
10.2. Защитное зануление……………………………..……....
10.3. Защитное заземление……………………………………
10.4. Защитное выключение…………………………………..
10.4.1. Защитное выключение в сетях трехфазного пере–
менного ……………………………………………...…............
10.4.2. Средства защитного выключения применяемые в
сетях переменного тока с заземлением нейтральной
точки……………………………………………………………
10.4.3. Оборудование защитного выключения и требования
предъявляемые к ним …………………...….............................
Глава 11. Энергетические показатели электрического
189
192
192
196
196
198
199
202
206
210
216
221
224
224
234
243
256
256
257
259
279
хозяйства горных предприятий и организация их
работы…………………………………………………………..
11.1. Основные энергетические показатели электрического
хозяйства горных предприятий ….........................................
11.2.Организация работы электрического хозяйства
горных предприятий………………………………...………...
11.2.1. Прием–сдача и испытание электрических аппаратов
и оборудований..........................................................................
11.2.2. Оперативное переключение и выдача задания на
работу..........................................................................................
Список литературы…………………………………………...
262
262
265
267
268
270
280
ALIM LATIPOVICH HAQBERDIYEV
KON KORXONALARINI
|
| |
9.5. Milliy iqtisodiyotning tarmoq tuzilmasini prognozlash

122
9.5. Milliy iqtisodiyotning tarmoq tuzilmasini prognozlash
Strukturaviy
prognozlashda
turli
usullaridan
foydalaniladi:
kombinatsiyalashgan prognozlash, еkspert baholash, еkonometrik modellar, stsenariy
usuli, IMM, shu jumladan, TABni ishlab chiqish usuli.
Bu tenlamalar sistemasi har bir tarmoqning ishlab chiqarilgan oraliq mahsuloti
va belgilangan hajmdagi yakuniy mahsulot ishlab chiqarishni ta‘minlash uchun
ketgan xarajatlarni aniqlash imkonini beradi.
Tenglamalar quyidagi ko‗rinishga еga:
i
n
in
i
i
i
Y
x
a
x
a
x
a
x
....
2
2
1
1
Yoki umumiy ko‗rinishda:
n
j
i
i
j
ij
i
Y
x
a
x
1
,
,
Bu erda: x
i
-, berilgan tarmoqning (i-) yalpi ishlab chiqarish hajmi;
a
ij
- to‗g‗ri xarajatlar koеffitsiyentlari, ya‘ni (j) tarmoq mahsulotlarini ishlab
chiqarish uchun (i) tarmoq oraliq mahsulotlarining xarajat me‘yolari;
Y
i
-berilgan (i-) tarmoq mahsulotining yakuniy noishlab chiqarish iste‘moli
(talab).
Agar barcha tarmoqlarning mahsulotlariga talab aniqlangan (prognozlangan)
bo‗lsa, retrospektiv tahlil asosida olingan bevosita xarajatlar koеffitsiyentlari
(texnologik koеffitsiyentlar)dan foydalanib, tarmoqlarning oraliq mahsuloti va mos
ravishda yalpi mahsuloti hajmini hisoblash mumkin. Lekin, texnologiyalarning
rivojlanishi (FTT) ishlab chiqariladigan mahsulot birligiga yoqilg‗i-еnergetika va
material resurslar xarajatini pasaytirishi va progressiv xom ashyo va materiallarga,
jamlovchilarga sxema va uzellarga o‗tishga imkon berishini ko‗zda tutib, prognoz
hisob - kitoblarda turli variantlardagi FTT prognozi natijalarini hisobga olish zarur.
Asosiy qiyinchiliklar shundaki, prognozni shakllantirishning asosi bo‗lgan
moliyaviy hisobot ma‘lumotlari har xil turdagi mahsulot ishlab chiqaruvchi xo‗jalik
tarmoqlari bo‗yicha tuziladi, TAB еsa «sof» tarmoq printsipiga ko‗ra, ya‘ni matritsa
ustunining har bir qatorida bir turdagi mahsulot bo‗yicha tuzilgan. «Sof» tarmoq
bo‗yicha bog‗liqliklarni aniqlash juda muhim, chunki u ishlab chiqaruvchilarning
123
moliyaviy ta‘minlanganligini va aniq turdagi resurslarning takror ishlab
chiqarishlishini baholash, byudjet va aholi uchun resursni ishlab chiqarishdan
daromadni baholash imkonini beradi.
|
Iste‟mol talabini prognozlash - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat...

121
D
0
-joriy shaxsiy ixtiyoridagi daromad (ish haqi, renta, % dividend, transport
to‗lovlari va boshqalar), %;
D
-1
-o‗tgan yilgi daromad (shaxsiy boylik hajmi, likvidli qoldiqlar hajmi,
yashash joylari bilan ta‘minlanganlik);
D
+1
-kelgusida ko‗tilayotgan daromadlar (ko‗tilayotgan inflyatsiya yoki
deflyatsiyani hisobga olgan holda real daromadlar);
KR- iste‘molchilarning kredit qarzlari;
I-jismoniy shaxslarga soliqning darajasi;
PR-kredit % stavkalarining o‗zgarishi.
Uzoq muddatli modellarga aholi sonining, jinsiy yoki strukturasining
o‗zgarishi omilini qo‗shish mumkin.
Qisqa muddatli prognozga Keynscha variantdan foydalanish mumkin:
C
n
=f(D
0
),
Ya‘ni o‗zgarmas narxlarda qisqa muddatli davrda IT faqat joriy yildagi
shaxsiy ixtiyoridagi daromadga bog‗liq bo‗ladi.
Turli
davlatlarda
milliy
iqtisodiyot
ko‗rinishiga
va
boshqaruvda
qo‗llaniladigan nazariy tamoyillarga qarab bir-biridan omillarning to‗plami bilan
farqlanuvchi shaxsiy iste‘mol xarajatlari (shaxsiy iste‘mol) modeli yoki IT modeli
ishlab chiqiladi.
Misol sifatida A+SH da ishlab chiqilgan makroiqtisodiy chiziqli modelni
ko‗rish mumkin:
S=0, 47+0, 999S
-1
+0, 17U
-1
-7, 134
RS,
Bu erda
: S-shaxsiy iste‘mol, mlrd. dollar (o‗zgarmas narxlarda);
S
-1
-o‗tgan (bazis) yildagi shaxsiy iste‘mol;
U
-1
-bazis yildagi MD;
RS-shaxsiy iste‘mol tovarlarining narxlar indeksi.
AQSHning deyarli barqaror yuqori rivojlangan tizimida MDning o‗sishi oddiy
еkstropolyatsiya usuli orqali MD trendidan foydalanishi bilan aniqlanadi va u
etarlicha mavjud omil bo‗lib chiqadi.
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI

|
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
|
bet | 202/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikO`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ta’lim shakli Ish bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O‘qituvchining
|
O‘quvchi-ning
|
O‘quv mashg‘ulo-tiga kirish
(5 daqiqa)
|
Tashkiliy qism:
O‘quvchilarni mashg‘ulotga tayyorgarligi va davomatini tekshirish
|
Mashg‘ulotga tayyorlanadi
|
2. Asosiy bosqich
(65 daqiqa)
|
Tayanch bilimlarni faollashtirish
1.Uyga berilgan vazifani nazorat qiladi hamda o‘tilgan mavzu bo‘yicha o‘quvchilarga savollar beriladi, ularni baholaydi (1-ilova)
Maqsad va vazifalarni belgilanishi
2.Mashg‘ulotning nomi, rejasi, maqsad va o‘qitish natijalari bilan tanishtiriladi;
3.Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar bilan tanishtiriladi;
4.O‘quv ishlarida o‘quvchilarni baholash mezoni va ko‘rsatkichlari bilan tanishtiradi (2-ilova);
Ta’lim oluvchining bilimlarini faollashtirish
5.Tezkor so‘rov, savol-javob, aqliy hujum texnikalari orqali bilimlarni faollashtiradi;
Yangi o‘quv metodlari bayoni:
6.Nazariy mashg‘ulotlarning rejasi va tuzilishiga muofiq, o‘qitish jarayonini tashkil etish bo‘yicha xarakatlar tartibini bayon etadi.
7.Mavzu bo‘yicha Power Point tartibida namoyish va sharxlar bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy holatlarni bayon qiladi
Yangi o‘quv materialini mustahkamlash
8.Mustahkamlash uchun savollar beriladi. (3-ilova)
|
Savollarga javob beradilar
Yozib oladilar
Guruhlarga bo‘linadilar.
Javob beradilar
Diqqat qiladilar
Guruhlarda ishlaydilar
Fikr almashadilar
|
3. Yakuniy bosqich
(10 daqiqa)
.
|
|
|
| |
Axborot to„plash turlari - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

89
Prognozning tahliliy tadqiqotlar sifatini oshirish muammosi ko‗p
jihatdan
ularning axborot ta‘minotiga bog‗liq. Foydalanilayotgan axborot bazasiga qo‗yilgan
asosiy talablar quyidagilardir:
ko‗rsatkichlarning
miqdoriy
tavsiflari
ishonchliligi
avvalambor
iqtisodiyotning asosiy sohalaridan, etarli darajada to‗liq
hamda umuman olganda
mamlakatda va uning mintaqalarida sodir bo‗layotgan salbiy va ijobiy jarayonlar
to‗g‗risida to‗liq tavsiflarni ko‗zda tutuvchi taqdim qilinayotgan axborotning etarliligi
va kompleksligi;
turli axborot bloklari va darajalari ko‗rsatkichlarining o‗zaro to‗g‗ri
kelishini ko‗zda tutuvchi taqdim qilinayotgan axborotning tizimliligi;
taqqoslanishi, ya‘ni turli ko‗rsatkichlar miqdoriy tavsiflarining bir-biriga zid
bo‗lmasligi.
Prognoz - tahliliy
hisoblar statistik axborot, ya‘ni mintaqalar,
korxonalar,
moliyaviy tashkilotlardan olinadigan ma‘lumotlar asosida olib boriladi. boshqa
mamlakatlarning va jahon iqtisodiyoti hamda
uning mintaqalari iqtisodiy
kon`yunkturasini tavsiflovchi axborotdan foydalaniladi. materiallarning bir qismi
aholini va tadbirkorlarni so‗rash natijasida shakllanadi.
еkspert axborot, ya‘ni
bilimning u yoki bu soha mutaxassislaridan olinadigan ma‘lumotlardan foydalaniladi.
Statistik ma‘lumotlar sifatini belgilovchi beruvchi omillarga quyidagilar
kiradi:
Yalpi kuzatishdan tanlab kuzatish uslubiga o‗tish bilan bog‗liq o‗zgarishlar;
statistik hisobot va buxgalteriya hisobining yangi
shakllari kiritilishi bilan
bog‗liq birlamchi hisobning kechiktirib bo‗lmasligi;
agregatlashgan ko‗rsatkichlarni hisoblash uslubiyati;
statistik ko‗rsatkichlarning iqtisodiy kategoriyaga mos kelmasligi.
–rasm. Past kuchlanishli taqsimlovchi qurilmaning tuzilish sxemasi

41
– texnika nuqtai nazaridan maqsadga muvofiqlik, ya’ni normal
va avariya rejimlarida tarmoqda isrof bo‘lgan kuchlanish qiymati nor-
madan oshmaslik;
– tejamli, ya’ni tarmoqning kesim yuzasining qiymati iqtisodiy
nuqtai nazaridan maqsadga muvofiq bo‘lishi;
– mexanik mustaxkamlik, ya’ni tashqi muhit ta’siriga chidamli
bo‘lishi kerak (bu talab asosan havo liniyalariga tegishli).
Kon korxonalarida uchraydigan elektr tarmoqlar tuzilishi va
bajarilishi bo‘yicha quyidagi ko‘rinishlarda bo‘ladi:
a) izolyatsiyasiz simlarni izolyatorlar yordamida tayanchlarga
mahkamlangan, ochiq havodan o‘tkazilgan – havo liniyalar (HL);
b) transheyalarda, tonnellarda yotqizilgan yoki yerga ko‘milgan
har turli kabellar – kabel liniyalar (KL);
d) galereyalarda, estakadalarda, tonellarda yoki maxsus yo‘lak-
larda tayanchli konstruksiyalarga mahkamlangan, katta kesimli
izolyatsiyasiz yoki izolyatsiyalangan simlardan tuzilgan – tok
o‘tkazuvchilar;
e) binolarning ichki va tashqi devorlariga mahkamlangan, kichik
kesimli (16 mm
2
), kichik kuchlanishli (1000 V gacha) rezina yoki
plastmassa izolyatsiyali simlardan tuzilgan – elektr o‘tkazuvchilar.
Inflyatsiya jarayonining sur`atini prognozlash

125
Demak, narxlar indeksining o‗zgarishi va uning kattaligini prognozlash turli
xil omillarga bog‗liq: «bozor savati»ning tarkibi, mahsulot sifati, ishlab chiqarish
xarajatlari va halq iste‘moli tovarlari defitsitining kattaligi. Shuning uchun bu
indeksni qo‗llash inflyatsiya sur`atlarini prognozlash uchun etarli еmas.
Iste‘mol narxlari o‗sishi ko‗rsatkichini YAIM deflyatorining o‗sish
ko‗rsatkichlariga o‗zgartirish kerak, degan fikr bor.
p
n
N
N
Д
,
Bu erda:
D - YAIM deflyatori;
N
n
- nominal YAIM;
N
p
- real YAIM.
Ma‘lumki, bu ko‗rsatkichlarning ustunlik va kamchiliklari bor. Narxlar indeksi
(va mos ravishda o‗sish sur`atlari) nisbatan soddaligi va hisob - kitoblarning
operativligi bilan YAIM deflyatori indeksi oldida ustunlikka еga. Katta xarajatlarsiz
narxlar indeksini nafaqat yillik, balki oylik, hatto haftalik oraliqlar uchun aniqlash
mumkin. Aynan shuning uchun undan turli maqsadlarda keng foydalaniladi - aholi
daromadlari indeksatsiyasini nazariy tahlilidan to amaliy hisob - kitoblarigacha.
Иқтисодий-математик моделлар - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot...

O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Ekonometrika Kaf 15.Iqtisodiy sistemologiya 10ta
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
|
–rasm. Tizimli shinalar - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini...

25
Elektr ta’minotining o‘ta ishonchliligi va ishlatishda zaxira elektr
tarmoqqa o‘tkazib ulashlarning qulayligi uchun yirik elektrostansiyalar
va podstansiyalarda shinalarning ikkitali tizimi qo‘llaniladi, ammo
buning uchun har bir alohida holatda tegishli ammo asoslash talab
qilinadi.
Elektr qurilmaning normal ishlashida bitta shinalar tizimi asosiy
ishchi, ikkinchisi zaxiradagi bo‘ladi (1.14–rasm). Bu tizimlar bir–biri
bilan shina ulovchi uzgich vositasida ulanadilar.
1
SHUU
2
1.14–rasm. Shinalarning ikkitali tizimi
Ba’zida shinalarning asosiy (ishchi) tizimi seksiyalarga ajratiladi.
Har bir seksiyada o‘zining shina ulovchi uzgichi bo‘ladi (1.15–rasm).
Shinalarning ikkitali tizimi qo‘llanilganda profilaktika va ta’mir-
lash ishlarini bajarishda elektr energiyaning uzilish bo‘lmaydi, chunki
SHUU–shina ulovchi uzgichlar vositasida zaxira tizimiga o‘tkazib ulab
qo‘yiladi.
SU
2
1
C2
C1
SHUU
SHUU
Nazorat savollari - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

126
10-bob. IQTISODIY TIZIMLARNI PROGNOZ QILISHDA ISHLAB
CHIQARISH FUNKSIYALARI
10.1. Iqtisodiy o„sish jarayonini ishlab chiqarish funksiyalari yordamida
tadqiq еtish
Ishlab chiqarish jarayoni kuzatilayotganda ko‗rish
mumkinki mahsulot ishlab
chiqarishda xom-ashyo, ish kuchi, texnika vositalari, еlektr еnergiyasi, asosiy fondlar
va boshqa resurslar bevosita qatnashadi va mahsulot hajmiga ta‘sir еtadi. Ishlab
chiqarilgan mahsulot bilan unga sarflangan resurslar orasidagi bog‗lanishni ishlab
chiqarish funksiyasi orqali ko‗rsatish mumkin. Umumiy holda ishlab chiqarish
funksiyasi quyidagi ko‗rinishda ifodalanadi:
y = f ( x
1
, x
2
,. . . , x
m
),
bu yerda
y - ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori;
x
i
– resurslar sarfi.
Ishlab chiqarish funksiyalari matematik tasvirlash tipiga ko‗ra
chiziqli,
darajali, parabolik, ko‗rsatkichli va hokazo bo‗lishi mumkin.
Bu funksiyalarning
ba‘zilarini ko‗rib chiqamiz.
1. Chiziqli funksiya:
y
k
k x
0
1 1
.
Bu funksiya bir jinsli bo‗lib, omil-dalillarning doimiy limitli samaraliligi bilan
xarakterlidir. Umuman iqtisodiyot uchun chiziqsiz aloqa ham xarakterli bo‗lib,
ma‘lum doiralardagina chiziqli holatga, ya‘ni (7) ko‗rinishga keltiriladi.
2. Darajali funksiya:
b
ax
y
,
bu yerda
u - ishlab chiqarilgan mahsulot;
x - ishlab chiqarish resurslari sarfi;
b - ishlab chiqarish samaradorligining o‗zgarish ko‗rsatkichi;
a - еrkin parametr.
Mazkur funksiya qo‗shimcha mahsulotning qo‗shimcha xarajat birligiga
nisbatan doim o‗sib yoki kamayib
borishini nazarda tutadi, biroq u qo‗shimcha
127
mahsulotning ayni bir vaqtda kamayishi va o‗sib borishiga yo‗l qo‗ymaydi. Buni
funksiyaning birinchi tartibli hosilasida ko‗rish mumkin:
1
b
bax
y
.
3) Kobba-Duglas tipdagi darajali funksiya еng ko‗p tarqalgan va universal
funksiya hisoblanadi. U quyidagicha ko‗rinishda bo‗ladi;
n
i
i
i
x
a
y
1
,
bu yerda
u - natijaviy ko‗rsatkich;
x
i
- еrkin o‗zgaruvchi miqdor;
,
a
i
- o‗zgarmas miqdorlar;
- ko‗paytirish operatori.
Bu funksiya parametrlari bir vaqtni ichida еlstiklik koеffitsiyentlariga teng.
Еlastiklik koеffitsiyentlarining iqtisodiy
mazmuni shundan iboratki, ular mustaqil
o‗zgaruvchilar (
x) bir foizga o‗zgarganda samarali (natijali) ko‗rsatkich (
u)
qanday
o‗zgarishini ko‗rsatadi.
Nazorat topshiriqlari - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 43/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiNazorat topshiriqlari:
1. Iskandar haqidagi afsona va rivoyatlarning keng tarqalishini qadimgi tarixchilar qanday izohlashadi?
2. “ Saddi Iskandariy ” ning nomlanishida qanday majoziy ma’no mujassam?
3. Uni boshqa dostonla nomlari bilan qiyosiy izohlashga harakat qiling.
Adabiyotlar ro’yхati :
1.A.Navoiy . Mukammal asarlar to’plami. 20-tomlik . 9-tom. Toshkent – 1991 .
2.A.Navoiy . Xamsa . Toshkent. 1986.
3.A.Navoiy. “ Saddi Iskandariy ”. Toshkent- 1991.
4.T.Jalolov . Xamsa talqinlari, Toshkent-1968
5.N.Mallayev. A. Navoiy va xalq ijodiyoti Toshkent. 1974.
6.A. Hayitmetov. Navoiyning ijodiy metodi masalalari. Toshkent. 1963
7.Navoiyning ijod olami. Toshkent-2001.
Internet ma’lumotlar:
http://www.ziyonet.uz/
http://www.gduportal.uz/
http://www.literatura.uz/
Mavzu: «Lison ut - tayr» - falsafiy doston
№
|
Bajariladigan ish mazmuni
|
Amalga oshiruvchi mas’ul
|
Izoh
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1-bosqich
|
Dars maqsadi: Lison ut-tayr” dostonida falsafiy qarashlar tahlili va dostondagi tasavvuf olamini kengroq yoritish.
Identiv o’quv maqsadlari:
Talaba “Lison ut-tayr” Farididdin Attorning “Mantiq ut-tayr” nomli forsiy tildagi dostoniga tatabbu ekanligini biladi.
2.Tatabbu mohiyatidagi an`ana va tajdid muammosini tasavvur eta oladi.
3.Sho`rolar davrida “Mantiq ut-tayr” va uning falsafiy mohiyatiga to`g`ri baho berilmaganiga imoni komil bo`ladi.
|
O’qituvchi
|
|
2-bosqich
|
Asosiy tushunchalar:
Faylaqus, Iskandar, Arastu, Doro, Bonu, Ravshanak, Mehrinoz, Lo’bayniti chin, Manjaniq, Usturlob.
Dars shakli: ma’ruza.
Metod va usullari: og’zaki bayon,savol-javob, aqliy hujum.
Vositalar: kompyuter, videoproektor, taqdimot, ishlanmalar.
|
O’qituvchi
|
|
3-bosqich
|
Guruhda ishlash.
Topshiriqlarning maqsad va vazifalari tushuntiriladi.
Mavzuga oid atama va ifodalar izohlanadi
|
Talaba
|
|
4-bosqich
|
Mustahkamlash va baholash uchun savollar:
1 Lison ut-tayr” da nima uchun oynon majoziy obrazlarga e’tibor qaratilgan?
2. Doston oxirida Navoiy qanday g’oyani ilgari surgan?
3. Достондаги рамзий образларга тавсиф беринг.
|
O’qituvchi-
Talaba
|
|
5-bosqich
|
Umumiy yakuniy xulosalar chiqariladi.
Maqsad va vazifalarning bajarilganligi tahlil qilinadi, zaruriy maslahatlar beriladi, mustaqil ish topshiriqlari tarqatiladi, xulosalar chiqariladi.
|
O’qituvchi
|
|
Asosiy masalalar:
1. “Lison ut-tayr” falsafiy tasavvufiy doston.
2. Dostonning obrazlari.
|
| |
v 
’ - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

Yetishmovchiligi esa - tezkorlikni bir oz pasayishidan iborat,
chunki tizimni chiqishiga ta’sir to‘g‘ridan - to‘g‘ri emas, balki bir
necha ichki konturlardan o‘tibgina ta’sir etadi.
K o‘pchilik hollarda konkret elektr yuritmalarda ko‘rsatilgan
yetishmovchilik hisobga olinmaydi, balki tizimning afzalliklari
hal qiluvchi ahamiyatga egadir.
Odatda, rostlanuvchi obyekt matematik jihatdan ifodalanadi
va ma’lum uzatish funksiyasiga ega bo‘lgan guruhlarga bo‘linadi.
Ko‘pchilik hollarda yopiq va ochiq rostlash tizimining xohlangan
uzatish funktsiyasi oldindan ma’lum bo‘ladi va u rostlanuvchi
obyektning dinamikasiga qo‘yilgan talablardan kelib chiqadi.
Bo‘vsunuvchan rostlash prinsipi rostlagichlar uzatish funksiyasini
qidivishni
va
xohlagan
boshqarishni
amalga
oshirishni
yengillashtiradi.
Yuqorida keltirilgan tuzilish sxemasiga binoan yopiq
tizimning uzatish funksiyasi quyidagicha yoziladi:
ning qiymati kichik bo‘lganda ( 2

funksiyalari sifatida (i+1) darajali Bj+1 (P)
standart uzatish
funktsiyalari qabul qilinadi. Xususiy holda birinchi va ikkinchi
yopiq rostlash konturlari uchun maqbul sifatida quyidagi uzatish
funksiyalari qabul qilinadi:
- birinchi kontur uchun ikkinchi darajali standart sozlashga mos
keladigan uzatish funksiyasi
B,(P) = ------- !-----(6.72)
v
'
\ + 2TyP + 2 T lP
-
ikkinchi kontur uchun uchinchi darajali standart sozlashga mos
keladigan uzatish funksiyasi
B2(P) = ------------ L _ -----—
(6.73)
T'P
l
i - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

sxemasidan olinadigan tashqi ta’siming uzatish funksiyasidan
foydalaniladi.
Ba’zi hollarda uch massali va hatto n - massali tuzilmalami
ko‘rib chiqishga to‘g ‘ri keladi. Bularga mos tuzilish sxemalarini
qo‘shimcha bloklar, ya’ni quyushqoq bog‘lanishli oraliq mexanik
guruhlarini kiritish bilan olinadi.
'
Quyushqoq bog‘lanishlarni hisobga olish bilan elektro-
mexanik tizimlar dinamikasi va ulami sozlash qiyinlashadi. Tezlik
xabarchilari tizimda dvigatel o‘qiga joylashtiriladi va bu holda
mexanizm massasi va qayishqoq bog‘lanish tezlik bo‘yicha
teskari bog‘lanib olingan zonadan tashqarida qoladi. Logarifmlik
amplituda tavsifida amplitudaning maksimal qiymati konservativ
guruhning xususiy chastotasi yaqinida kuzatiladi.
Qayishqoq bog'lanishlaming mavjudligi tizimga tuzatish
kiritilishini birmuncha qiyinlashtiradi.
4
>
4 bo‘lganda, sifatning
zarur ko‘rsatkichlarlga bo‘ysunilgan tizimni sozlashning shtat
vositalari bilan erishiladi. Lekin bu holda ham, tok konturidagi
uzatish koeffitsiyentini pasaytirib tezkorlikni kamayishiga olib
kelinadi. Bu hollarda tezlikning hosilasi bo‘yicha teskari
bog‘lanish kiritish yaxshi natija beradi.
Mavzuga oid tayanch tushunchalar

|
Mavzuga oid tayanch tushunchalar
|
bet | 44/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiMavzuga oid tayanch tushunchalar: A.Navoiy, “Lison ut - tayr” “Mantiq ut - tayr”, “Semrug’”, “O’ttiz qush xudxuddin”, Talab, Ishq, Ma’rifat, Istig’no, Tavxid, Xayrat, Faquru Fano.
Mavzuga oid muammolar:
1.“Lison ut - tayr”da yashiringan g’oyalar.
2.Dostondagi Shayx Sa’non qissasi va o’nlab hikoyalaridan chiqadigan xulosa.
1 – asosiy masala bo’yicha darsning maqsadi: “Lison ut-tayr” dostonida falsafiy qarashlar tahlili va dostondagi tasavvuf olamini kengroq yoritish.
Identiv o`quv maqsadlari:
1.Talaba “Lison ut-tayr” Farididdin Attorning “Mantiq ut-tayr” nomli forsiy tildagi dostoniga tatabbu ekanligini biladi.
2.Tatabbu mohiyatidagi an`ana va tajdid muammosini tasavvur eta oladi.
3.Sho`rolar davrida “Mantiq ut-tayr” va uning falsafiy mohiyatiga to`g`ri baho berilmaganiga imoni komil bo`ladi.
4. Men demonkim, ul atodur, men o`g`ul,
Ui shaxxi oily sifot, men banda – kul.
baytida Attor va Navoiy shogirdligi aks etganiga tushunadi.
1-savolning bayoni:
«Lison ut - tayr» (qush tili) dostoni Alisher Navoiyning eng so`nggi asarlaridan biri. U 1499-yilda yaratilgan. Ya`ni bu yil bu masnaviy yozilganniga 500 yil bo`ldi. Muallifning o`zi «Mantiq un - tayr» ga javob aytishni o`ta mushkul ish sanab uni tobora orqaga suravergan. Nihoyat o`zi iqror bo’lgandek:
«O`lsamu aytilmay qolsa bu kitob
U dunyoga armon orqalab ketaman»
deb andishaga boradi va dostonni yozishga kirishadi. 9-10 yoshida «Mantiq ut - tayr» ni yod olgan Navoiy bu asarning turkiy jarangini orzu qiladi. Ne sababdandir Mahmud Gulshaxriyning «Mantiq ut -tayr» dostoni unchalik mashhur bo`lmagan…
Navoiyning bu asari tatabbu’ doston esada, shoirning o`zi: Tarjuma rasmi bila yozsam varaq deya, kamtarlik bilan o`z mexnatini tarjimaga yo’yadi. (Biroq unda ko`plab hikoyatlarning yangiligi olimlarimiz tomonidan «Lison ut - tayr» ning yangi original asar sifatida tan olinishiga asos bo`lgan). To’g’ri, ham tarjima ham tatabbulik unsurlari yaqqol sezilarli. Tatabbuligi isboti:
|
| |
inersiya momenti - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

o‘z-o‘zidan to‘xtash egri chizig‘i bo‘yicha aniqlash mumkin.
Buning uchun salt yurishda dvigatel ma’lum tezlikkacha chiqarib
o‘chirib qo‘yiladi va ossillograf yordamida c o = /(/) egri chizig‘i
olinadi. Shundan so‘ng salt yurish isrofi tezlikning turlicha
qiymatlari uchun aniqlanadi va
Ms,yu,
=/(ffl) egri chizig‘i quriladi.
Yakor zanjirini o ‘chirib qo‘yib tormozlash rejimida harakat
tenglamasini quyidagicha yozish mumkin:
Msy = Jdco/dt
,
bu yerdan
J
=
-Msy/(d(o/df}.
(5.1)
Tizimning inersiya momenti elektr yuritma dinamikasiga
katta ta’sir ko‘rsatadi va harakat tenglamasiga kiruvchi elektr
mexanik vaqt doimiysini aniqlaydi:
Мл-Мч
=
J-dw/dt.
(5.2)
Dvigatel momentini tezlikning chiziqli funksiyasi deb qabul
etib, quyidagini olamiz:
Mqt
-c© - Mq=
J-dai/dt.
(5.3)
bu yerda:
Mq,
- rotor qo‘zg‘almay turgandagi moment yoki qisqa
tutashish momenti:
Mq
- qarshilik momenti (statik moment) bu
yerdan:
nuqtada 
o‘matilgan tezlikda ishlaydi.
4.9-rasm

kin. Shundan so‘ng (4.22) formula yordamida qo‘shimcha qarshi-
likni hisoblash mumkin.
Elektrodinam ik (dinamik) torm ozlash. Agar
AD
statori
tarmoqdan uzib qo‘yilsa, u holda qoldiq magnitlovchining magnit
oqimi rotorda EYK va tokni shakllantiradi. Rotordagi bu kichik
qiymatga ega bo‘lgan magnit oqim va tok katta elektromagnit
moment hosil qila olmaydi. Shuning uchun magnit oqimini se-
zilarli darajada ko‘paytirish imkonini topish kerak. Buni dinamik
tormozlash rejimida mashina statorini o‘zgarmas yoki to‘g‘rilan-
gan tok manbayiga ulash bilan amalga oshirish mumkin. Bundan
tashqari dvigatelning o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish sxemasini ham yara-
tish mumkin. Buning uchun esa stator chulg‘amlariga kondensator
ulash lozim bo‘ladi. Natijada assinxron mashinaning mustaqil
qo‘zg‘atish va o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish yo‘li bilan dinamik tormoz
lash rejimini olamiz. Mustaqil qo‘zg‘atishda statorda hamda
aylanayotgan rotor chulg‘amlarida EYK va tok hosil qiladigan
o‘zgarmas oqim induksiyalanadi.
Stator chulg‘amlarini o‘zgarmas (to‘g‘rilangan) tok tarmo-
g‘iga ulash uchun turli ulanish sxemalari qo‘llaniladi, ulaming
ba’zilari 4.10-rasmda keltirilgan.
u2
и 
t - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

Absolut yoki nisbiy birliklardagi (4.32) ifoda
Xm=
const bo‘l-
gandagi chastotali boshqarishning optimal qonunining matematik
ifodasini ko‘rsatadi. (4.32) ifodaga muvofiq dvigatelni boshqarib
quvvat koeffitsiyenti va yuritmaning absolut sirpanishini o ‘zgar-
tirmay saqlab qolish mumkin. Uning FIK esa, tezlikning o‘zgari-
shiga bog‘Hq bo‘lmaydi. Mana shunda chastotali boshqarishning
optimallik mezoni o‘z ifodasini topadi.
Yuklama momenti o‘zgarmas bo‘lganda:
у = a yoki
U /f=
const.
Quvvat
P
= const o‘zgarmas bo‘lganda:
y = J a
Ko‘pincha yuklama tezlikka bog‘liq bo‘ladi M=M„
yoki
jj
. = a". (4.32) tenglama quyidagi ko‘rinishni oladi:
ч1-*0,5»
(4.33)
(4.34)
0)„
U n
4 ^nom
/
yoki
y -
Q'1.40'5'’
(4.35)
Xususiy holda «ventilyator» yuklamasida у =
a 2.
Barcha keltirilgan yuklamalarda dvigatel o‘ta yuklanishini
a)
й
ari 4.14-rasmda keltirilgan.
b)®
^
^ <0
—T—s.
,
nfaaf
1
^
\ )
' /
P =const
f t
nt=0.5
/ 4 r ~ s
_ _ L _ > /0=0,25
~ гч
ш
2
S l 4 . l l /
,
t r z : - /
Mq=const M
M
M q =G)2
4.14-rasm. CHO '-AD yuritma mexanik tavsiflari:
a - o‘zgarmas momentda; b - o‘zgarmas quwatda;
0>
P t -
M-co0 
= P t S + P t

D
®nom / ®min
-
~^nai\J
'Ami,
[■'
l-l't"')]' P'b (4.31)
bu yerda: conom va fomin - dvigatel burchak tezligining nominal va
minimal qiymatlari; vmin - minimal tezlikning nisbiy qiymati; (ii -
ishga tushirish momentining nisbiy qiymati.
Odatda, Ц
1
ning qiymati |At = 1,5-2,0 oralig‘ida beriladi, u hol
da,
D =
(3,0-2,0)(l-.S«om) yuritmaning FIK ni topamiz:
T| —
P { J P \ — h /I
TOmG)/
M n(im
C0o- Vj.
FIK ning o ‘rtacha qiymati:
Ло г
= {D + m U )-
Tit,
bu yerda: rjt - dvigatelning nominal qiymatlari berilganda tabiiy
tavsifdagi FIK.
Bu holda dvigatelning quvvat koeffitsiyenti ham o ‘zgaradi.
Induktiv qarshilik
a)
+ 
b) - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

Mashinaning elektromagnit momenti qiymati uning ikkilam-
chi zanjiridagi stator toki bilan aniqlanadi, ya’ni
Bu tenglamani ekstremumga tadqiq etib, rotoming nisbiy
kritik tezligini aniqlash mumkin, bunda moment ham maksimum
qiymatga erishadi:
v«=
x \).
(4-26)
_
mtjx%
kr 2
аЦх^+Щ
(4-27)
Yuqoridagi (4.25) - (4.27) formulalarga asosan
AD
mexanik
tavsifi uchun quyidagi ifodani olish mumkin:
M = 2M k/(v/vkr + vkr/v).
(4.28)
(4.24)
— (4.28) formulalarning tahlili va
AD
dinamik
tormozlashni tavsiflovchi fizik hodisalardan quyidagi xulosalami
chiqarish imkonini beradi.
1. Dinamik tormozlash rejimida assinxron mashinaning mexa-
nik tavsifming xususiyatlari dvigatel rejimidagi shunga o‘xshash
tavsiflaming xususiyatlariga o‘xshash bo‘ladi, ya’ni kritik mo
ment ikkilamchi kontuming aktiv qarshiligiga bogMiq emas, kritik
tezlik vkr esa
Skr
kabi dvigatel rejimida
rl2
ga proporsionaldir.
2. Tok
Ii
va parametr хц dvigatel rejimidagi qiymatlardan
tubdan farq qiladi, chunki bu parametrlar stator magnit zanjirining
to‘yinishiga bog‘liq.
3. Dvigatel rejimida mashinaning stator toki rotor sirpani-
shining funksiyasi bo‘lib, dinamik tormozlashda esa u o ‘zgarmas
qiymatga ega.
4. Natijaviy magnit oqimi rotorning kichik tezliklarida va di
namik tormozlashda ortib boradi. Chunki bu holda rotor reaksiya-
sining magnitsizlantirish harakati kamaya boradi, dvigatel rejimi
da esa u o ‘zgarmas bo‘lib qoladi.
4.11-rasmda tavsiflar keltirilgan bo‘lib, ulardan
P em = Mem- - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

|
Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritmaBog'liq Elektr yuritma asoslari. Xoshimov O, Saidaxmedov SP em = Mem-
со hamda uning tarkibiy qismlarini boshqarish-
dadir.
Ulardan biri ustida to‘xtalib o'tamiz: chastota berilganda
kuchlanishni boshqarish qonunini ham shakllantirish kerak. Bu
prinsipni amalga oshirish oson bo‘lib, u co0 = 2
nfi Ip
nisbatga asos-
langan, bu yerda: /} - statomi ta’minlayotgan ta’minot manbayi
chastotasi.
Shuning uchun stator toki chastotasini o‘zgartirganda rotor
aylanish tezligini keng koMamda ravon rostlash mumkin. Tezlikni
rostlashning bu usuli asosan sirpanishdagi isroflar
AP = PP■ S
bilan tavsiflanadi. Bu isroflar chastota o ‘zgarishining katta dia-
pazonida ham o ‘zgaradi. Hozirgi vaqtda o ‘zgaruvchan tok dviga-
tellarining tezligini rostlash uchun ishonchli va tejamkor statik
o ‘zgartgichlar yaratilgan.
C hastota o‘zgartgichi-assinxron dvigatel (
C hO ‘- A D )
tizi-
mini optim al boshqarish qonunlari. Kuchli yuritmaning asosiy
chiqish koordinatasi - bu elektrmagnit momentidir. Chastotali
boshqarishda uning qiymati statorga berilayotgan o ‘zgaruvchan
tok chastotasi va kuchlanishiga bog‘liq. Shuning uchun ikkita bir-
biriga bog‘liq bo‘lmagan boshqarish kanallarining mavjudligi
ChO ‘-AD
tizimida optimal boshqarish imkonini beradi. Bu qonun-
ni ikkita bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan boshqarish kanallarining
mavjudligi
ChO ‘-AD
tizimida optimal boshqarish imkonini bera
di. Qonunni M. P. Kostenko yaratgan bo‘lib, u quyidagicha asos-
lanadi. Aytaylik, yuritma tezligini rostlashda dvigatelning yuk-
lanish qobiliyati
'kli = MkM Imm
o ‘zgarmas saqlansin. U holda,
stator chulg‘amidagi aktiv kuchlanish tushishini hisobga olmagan
holda quyidagi taxminiy tenglikni yozish mumkin:
m
2
'
|
| |
a)
N
b) - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

jarayon «olmajion katakli» rotori bo‘lgan mashinalarda avtomatik
tarzda amalga oshirilganligi bois ko‘p
tezlikli dvigatellar faqat
qisqa tutashgan rotorli bo‘ladi.
Statorning bir pazida bir nechta chulg‘amli ko‘p
tezlikli
dvigatel boshqacha turdagi dvigatellardan o‘zining o‘lchamlari,
massasi, FIK va quvvat koeffitsiyentining
pastligi tufayli orqada
qoladi. Juft qutblar sonini 2 : 1 nisbatda
almashlab ulash sxemasi
4.12-rasmda keltirilgan.
4.13-rasm. Ikki tezlikli dvigatelning mexanik tavsiflari:
a - o'zgarmas moment rejimida; b - o‘zgarmas quvvat rejimida.
Bu yerda soddalashtirish maqsadida
statorning bitta faza
chulg‘ami keltirilgan. Chulg‘amlarni ulanish sxemasidan ko‘rinib
turibdiki, sektsiyalar ketma-ket hamda parallel ulanganda ham juft
qutblar soni olinadi. Ko‘p tezlikli dvigatelga ega bo‘lgan yurit-
malarda tezlik chulg‘amlami turli ravishda ulash bilan rostlanadi.
Bu ulanishlami o‘zgarmas moment hamda o‘zgarmas
quvvat
rejimida amalga oshirish mumkin.
4.7.
ASSINXRON DVIGATELLAR
TEZLIG IN I CHASTOTALI ROSTLASH
Akademik M. P. Kostenko ilk bor chastotali
boshqarish naza-
riyasiga asos soldi. 0 ‘zbekistonda assinxron dvigatellarni chasto
tali boshqarish nazariyasi akademik M. Z. Homudxonov
tomoni-
dan rivojlantirildi.
Prinsipning mohiyati tezlikni boshqarishda quvvatni (ener
giyani)