Ilmiy tadqiqot ishi (ITI) to`g’risidagi hisobotlarni rasmiylashtirish

Ilmiy tadqiqot ishi (ITI) to`g’risidagi hisobotlarni rasmiylashtirish. ITI
hisobotlariga quyidagi talablar qo`yiladi:
- tuzilishning aniqligi;
- materialni bayon qilishning mantiqiy ketma-ketligi;
- dalillarning ishonchliligi;
- ifodalashning qisqa va aniqligi;
- ish natijalari bayonining aniqligi;
- xulosalarning isbotlanlanishi va tavsiyalarning asosliligi.
Hisobotlarni rasmiylashtirish umumiy talablari va qoidalari “Ilmiy tadqiqot
ishlari to`g’risidagi hisobot" bo`yicha Davlat standarti 7.32-91 da berilgan.
ITI haqidagi hisobot quyidagilarni o`z ichiga oladi:
- bosh varaq;
- bajarilgan ishlarning qisqacha mazmuni
130
- bajaruvchilar ro`yxati;
- referat;
- mundarija (sarlavha);
- qisqartmalar, belgilar va maxsus terminlar ro`yxati, zarur holda ularga
tushuntirish beriladi;
- asosiy qism;
- adabiyyotlar ro`yxati;
- ilova.
Referat o`tkazilgan ITI asosiy mazmunini ifodalash kerak, unda hisobotning
hajmi, tasvirlar miqdori va tavsifi, jadvallar miqdori, hisobot yozilgan til, asosiy so`zlar
ro`xati va referat matni haqidagi ma`lumot bo`lishi lozim.
Referat matni quyidagilarni o`z ichiga oladi:
▪ bajarilgan ish mohiyatini va tadqiqot usulini ifodalovchi asosiy qism;
▪ referat asosiy qismi mazmunini ochib beruvchi aniq ma`lumotlar;
▪ olingan natijalarning o`ziga xosligi, samaradorligi, qo`llanilishi mumkin
bo`lgan sohalarga taalluqli qisqacha xulosalar.
Referatning eng maqbul hajmi 1100-1200 bosma belgi. Hisobotning asosiy
qismi quyidagi bo`limlarni o`z ichiga oladi:
▪ kirish;
▪ analitik sharx (masalaning qo`yilishi);
▪ ishning tanlangan yo`nalishini asoslash;
▪ bajarilgan ish metodikasi, mazmuni va natijalarini ifodalovchi hisobot
bo`limlari;
▪ xulosa (xulosa va takliflar).
Kirish ish bag’ishlangan ilmiy-texnikaviy muammo (masala)ning
zamonaviy ahvolini, shuningdek ishni maqsadini gsqacha tavsiflash kerak. Kirish
qismida tavsiflanayotgan ishdagi yangilik va dolzarblik nimadan iboratligani bayon
etish va uni o`tkazish zarurligini asoslash zarur.
Analitik sharxda tadqiqotni metodikasi va hal etish vositalari bo`yicha
adabiyotlarda keltirilgan ma`lumotlar, ITIda ko’rilgan masalani yangicha hal
etish yo`llari bayon qilinishi lozim. Ishning tanlangan yo`lini asoslash, boshqa
mumkin bo`lgan yo`nalishlar bilan taqqoslash bo`yicha afzalliklari asoslanadi, ITI
tanlangan yo`nalishi va ishchi gipoteza ITI o`tkazish aniq shartlarini hisobga olgan
holda analitik sharxda mavjud bo`lgan tavsiyalarga asoslanishi kerak. ITI ning
tanlangan yo`lini asoslash ishning maqsadga muvofiqligi (yoki zarurligi)ni
asoslash bilan almashtirmasligi kerak. ITI tanlangan yo`nalishi tegishli topshiriqlar
bilan asoslanmasligi lozim.
Bajarilgan ish metodikasi, mazmuni va natijalarni ifodalovchi hisobotning
qismlari barcha oraliq va yakuniy natijalar, shu jumladan salbiylari bilan birgalnkda
to`la va tadrijiy tarzda bayon etilishi kerak.
Tadqiqot metodikasi tadqiqot o`tkazish metodologiyasini tanlashni
asoslanishini, bunda foydalanilayotgan yohud ishlab chiqilayotgan texnik vositalar,
matematik yoki tadqiqot natijalarini ishlab chiqishning boshqa metodini asoslangan
axborotning tegishli manbaiga havola qilingan holda o`z
ichiga olishi kerak.
131
Mazmun va bajarilgan ish natijalari qismida quyidagilar ko`rsatilishi lozim:
maqsad, muayyan eksperimentlar dasturining, ular mohiyatining tavsyfi; olingan
ma`lumotlar aniqligi va ishonchligi baholanishi hamda nazariy ma`lumotlar bilan
taqqoslanishi, bunday taqqoslash bo`lmaganda bu asoslanishi kerak. Olingan
natijalar ta`kidlanishi va ularni qo`llanilish imkoniyati tavsiflanishi zarur.
Ilovada asosiy matnga qo`shilganda ko’p joyni egallaydigan qo`shimcha
materiallar beriladi. Quyidagilar ana shunday materiallar hisoblanadi:
- oraliq matematik qistirmalar va hisob-kitoblar;
- yordamchi raqamli ma`lumotlar jadvali;
- sinov bayoni va hujjatlari;
- eksperiment o`tkazshtstsa qo`llaniltan apparatlar va priborlar tavsifi,
o`lchashlar va sinashlar;
- joriy texnikaviy echimlar yo`riqnomasi, metodikasi, tavsifiy qo`shimcha
tarzdagi tasvirlar va sh. k.
Matn qismi, tasvirlar, jadval va formulalar ilmiy tadqiqot ishi haqidagi
hisobotni rasmiylashtirysh qoidalariga bo`lgan me`yoriy talablarga muvofiq
rasmiylashtiriladi.
Hisobotda beriladigan tasvirlar miqdori mazmuniga ko`ra belgilanadi va
bayon etilayotgan material ravshan va aniq bo`lishi uchun etarli miqtorda berilishi
lozim. Tasvirlar shunday tayyorlanishi kerakki, qismlari va yozuvlar sifatli
reproduktsiya yoki kompyuterda aks ettirish imkonini ta`minlaydigan bo`lishi
lozim. Mikrofilmi tayyorlanishi zarur bo`lgan hisobotlar uchun shtrixli tasvirlar va
fotosuratlarni asl nusxasi qo`shimcha qilinishi kerak.
Barcha tasvirlar (fotografiya, sxemalar, chizmalar va b.) rasmlar deb ataladi.
Rasmlar har bir qism ichida arab raqamlari bilan tadrijiy ravishda raqamlanadi.
Rasm raqami bob tartib raqami va rasm tartib raqamidan iborat, bir-biri bilan nuqta
yordamida ajratilgan bo`lishi kerak. Masalan, «2.01-rasm» (ikkinchi bob, birinchi
rasm).
Hisobot matnida rasmga havola qilinganda uning aniq tartib raqamini
ko`rsatish kerak, masalan « 2.01- rasm», « 2.02-rasm». Matnda rasmga murojaat
etilsa “ rasmga qarang” deb murojaat etiladi va qisqartma so`z « qrng» bilan beriladi,
masalan, « qrng. 3.02- rasm».
Rasmlar ularga matnda havola qilingandan so`ng hisobotda ketma-ket
joylashtiriladi. Rasmlarni shunday joylashtirish kerakki ularni 1 ta varaqda (Word
dasturida “ Книжная” oriyentatsiyasida) ko`rish mumkin bo`lsin. Agar rasmlarni
bunday joylashtirish imkoni bo`lmasa, ularni shunday joylashtirish lozimki,
toki hisobotni soat strelkasi bo`ylab aylantirib ko’rish mumkin bo`lsin varaqda
(Word dasturida “ Альбомная” oriyentatsiyasida). Hisobotda A4 formati hajmidan
katta bo`lgan rasmlarni berish tavsiya etilmaydi.
Har bir rasm batafsil tavsifiy yozuvga ega bo`lishi lozim. Ostyozuv rasm
tartib raqami bilan bir qatorga qo`shib joylashtiriladi. Rasmdagi yozuvlar
hisobotdagi barcha rasmlar hajmi bo`yicha bir xil shriftda bajariladi. Hisobotlardagi
ilmiy tadqiqotning raqamli materiallari jadval tarzida joylashtiriladi. Har bir jadval
tavsifiy sarlavhaga ega bo`lishi kerak. Jadvaд yuqorisida «jadval» va uning tartib
132
raqami joylashtiriladi. Jadval tartib raqami xuddi rasmdagi kabi bo`ladi. Sarlavha
«jadval» so`zidan yuqorida joylashadi. «Jadval» so`zi va sarlavha yozma harflarda
yoziladi. Jadval grafalari sarlavhasi katta harflarda yoziladi, sarlavhachalar esa
kichik harflarda.
Hisobot matnida zarur hollarda formulalar joylashtiriladi. Formulalardan
so`ng simvollar (belgilar), koeffitsiyentlar va boshqa eksplikatsiyalarga
tushuntirish beriladi. Eksplikatsiyalarda simvollar va raqamli koeffitsiyentlar
qiymati formulalar tagidan ular formulada qanday tartibda berilgan bo`lsa shunday
tartibda keltiriladi. Har bir simvol va koeffitsientni qiymati yangi qatordan
berilgani ma`qul. Eksplikatsiyaning birinchi satri «bu yerda» so`zi bilan boshlanadi.
Bu so`zdan keyin ikki nuqta qo`yilmaydi.
Formula oxirida yoki nuqta, yoki vergul qo`yiladi. Eksplikatsiya
keltirilayotgan holdagina vergul qo`yiladi. Formulalar bob ichida arab raqamlari
bilan tartiblanadi. Formulaning tartib raqami bob tartib raqami va formula tartib
raqamidan iborat bo`lishi keraq. Har ikkala tartib raqami nuqta bilan ajratiladi va
qavs ichida beriladi. Masalan, «(1.02)» (birinchi bob ikkinchi formula). Formula
targib raqami sahifaning o`ng tomonida formulaning quyidagi qatori bilan bir
xil satrda beriladi. Matnda formulaga havola qilinganda uning aniq tartib raqami
qavs ichida berilishi zarur, masalan: «(1.02) formulada».
Hisobotga adabiyotlar ro`yxati ilova qilinadi. Ro`yxatga barcha
foydalaniladigan manbalar kiritiladi. Monografiyalar, maqolalar, standartlar,
kashfiyotlar, ma`ruza tezislari, gazetadagi maqolalar, internet saytlari va h.k
ITI to`g’risidagi hisobotlarni rasmiylashtirish qabul qilingan mezonlarga
muvofiq amalga oshiriladi. Hisobotlar o`z ichiga quyidagilarni olishi kerak: bosh
varaq, bajaruvchilarning ular bajargan ishlar qisqacha mazmuni berilgan ro`yxat,
referat, sarlavha, qisqartmalar ro`yxati, simvollar va maxsus terminlar, asosiy qism,
adabiyotlar ro`yxati va ilova. Metodikani ifodalovchi, bajarilgan ishning mazmuni
va natijalari haqidagi hisobotning qismlari to`liq va tadrijiy tarzda barcha oraliq
va yakuniy natijalar, shu jumladan salbiylari bilan birga bayon etilishi kerak.
|