Mavzular ro`yxati

O`zbekiston Respublikasi
Oliy va O`rta Maxsus Ta`lim Vazirligi
O`zbekiston Respublikasi Sog`liqni Saqlash Vazirligi
OlmazorTibbiyot Kolleji
Analitik kimyo fanidan ma`ruzalar matni
(“Tibbiy laborant”yo’nalishi I-kurs II-semestr)
Tuzuvchi: To’rayeva D.T.
Toshkent–2014
Mavzular ro`yxati.
1–Mavzu: Analitik kimyo fanining maqsad va vazifalari, tibbiyotdagi ahamiyati. Sifat analizi usullari.
2–Mavzu: Eritmalar konsentratsiyalari.
3–Mavzu: Oksidlanish–qaytarilish reaksiyalari.
4–Mavzu: Xususiy moddani tekshirish.
5–Mavzu: Miqdor analizi usullari.
6–Mavzu: Gravimetrik (tortma) analiz usuli. Titrometrik (hajmiy) analiz usuli.
7–Mavzu: Titrometrik (hajmiy) analiz usuli. Kislota–asosli (neytrallanish) titrlash usuli.
8–Mavzu: Oksidlanish–qaytarilish xususiyatli titrlash usuli.
9–Mavzu: Cho`ktirish usullari.
10–Mavzu: Fizik–kimyoviy (instrumental) tekshirish usullari.
Analitik kimyo fanining maqsad va vazifalari, tibbiyotdagi ahamiyati. Sifat analizi usullari.
O`quvchi–talaba bilishi kerak:
1. “Analitik kimyo” fani to’g’risida qisqacha ma’lumotni, fanining maqsad va vazifalarini,fanning rivojlanishida o’zbek va chet el olimlarining hizmatlarini;
2. Sifat analizi usullarini;
3. Kationlar va anionlar klassifikatsiyasini;
4.Analiz tartibini,analizda ishlatiladigan sifat reaksiyalarini va ularning bajarilishini.
Yangi darsning bayoni.
1. “Analitik kimyo” fani to’g’risida qisqacha ma’lumotni, fanining maqsad va vazifalarini,fanning rivojlanishidao’zbek va chet el olimlarining hizmatlari.
Analitik kimyo fani zamonaviy fan sifatida uzoq tarixiy rivojlanish jarayonida vujudga keldi. Analitik kimyo fani fan sifatida XVIII–XIX asrlarda shakllana boshladi. XVIII asrda I. Rixter tomonidan stexiometriya qonuni, J. L. Prust tomonidan modda tarkibining doimiylik qonuni, M. V. Lomonosov va A. L. Lavuazye tomonidan modda massasining saqlanish qonuni kashf qilindi. Buning natijasida kimyogar–analitiklar sifat va miqdor analizining turli usullariga ega bo`ldilar: cho`ktirish jarayonlari, ajratib olish, moddaning analitik shaklini tayyorlash usullari rivojlantirildi, gaz analizining asosi yaratildi.
XIX asr boshlarida turli xil ishlab chiqarish jarayonlarining keskin o`sishi fabrikalarda analitik xizmatlarni yo`lga qo`yish imkonini berdi. Yangi kimyoviy elementlarning aniqlanishi, xom–ashyo manbalarini izlash analitik kimyoning rivojlanishiga katta hissa qo`shdi. Bu davrga kelib J. Dalton tomonidan karrali nisbatlar qonuni, J. Gey–Lyussak tomonidan hajmiy nisbatlar qonuni, Y. Ya. Berselius tomonidan elektrokimyoviy dualizm nazariyasi ishlab chiqildi. XIX asr o`rtalarida moddalarning xususiy reaksiyalari haqidagi ma`lumotlar paydo bo`ldi va sifat va miqdor analizining shakllangan tizimlari yozilgan dastlabki darsliklar vujudga keldi (G. Roze, K. Frezenius, F. Mor, N. A. Menshutkin). Bu davrda organik element analizi usuli ishlab chiqildi.
XIX asrning ikkinchi yarmida organik va fizik kimyo fanlari jadal rivojlandi, D. I. Mendeleyev tomonidan davriy qonun va kimyoviy elementlar davriy jadvali yaratildi. Ko`p tarkibli tizimlarni tadbiq qilish, birikmalarning reaksiyaga kirishish qobiliyati ularning kimyoviy tuzilishi bilan bog`liqligini o`rganish ishlari boshlandi. Bu davrdagi yangiliklarning ko`pchiligi zamonaviy analitik kimyo fanining nazariy asoslari bo`lib qoldi, masalan, S. Arreniusning elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasi va Nernst tenglamasi.
XX asr boshlarida indikatorlar nazariyasi, kompleks birikmalar tuzilishining koordinatsion nazariyasi, kislota va asoslar nazariyasi ishlab chiqildi. Analiz ishlari birmuncha boyitildi: tomchi analizi, miqdoriy organik mikroanalizi, sifat analizining vodorod sulfidsiz usuli, kompleksonometriya usullari ishlab chiqildi. M. V. Lomonosov, V. I. Vernadskiy, L. A. Chugayev, M. S. Svet, L. V. Pisarjevskiy, N. A. Shilov, N. A. Tananayev, N. S. Kurnakov, I. V. Tananayev, I. P. Alimarin, I. M. Korenman, Yu. A. Zolotov kabi rus olimlari, Sh. T. Tolipov, M. G. Gevorgyan kabi o`zbekistonlik olimlar analitik kimyo fanining rivojiga katta hissa qo`shdilar.
Analitik kimyo fani moddaning kimyoviy tarkibini aniqlashning nazariy asoslarini rivojlantiruvchi, elementlar va ularning birikmalarini aniqlash, ajratib olish, tarkibini aniqlash usullari hamda birikmaning kimyoviy tuzilishini aniqlash usullarini ishlab chiquvchi fan hisoblanadi. Analitik kimyo fani ikki qismga ajratiladi: sifat va miqdor analizi. Analitik kimyo fani o`z ichiga quyidagi vazifalarni oladi.
1. Aniqlanayotgan ob`ektning (izotop, element, ion, struktura–guruh, molekula, faza) kimyoviy tarkibini aniqlash.
2. Birikmaning tuzilishini aniqlash, ya`ni molekuladagi elementar tarkibiy qismlarning bog`lanishi va o`zaro joylashishini aniqlash.
3. Tekislikda yoki qattiq jism hajmida bir jinsli bo`lmagan holatni, ya`ni tekislik qatlamlarida elementlarning joylashishini aniqlash.
4. Vaqtga bog`liq holdagi jarayonlarni o`rganish: a) ishlab chiqarish jarayonida materialning makroskopik oqimlarini nazorat qilish; b) molekulyar guruh almashinish xususiyati, mexanizmi va tezligini aniqlash.
|