nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
“Sanoatkontexnazorat” agentligi

|
“Sanoatkontexnazorat” agentligiBog'liq 5b27936d71643“Sanoatkontexnazorat” agentligi
bug’ qozonlarining to`g’ri ishlashini, bosim ostida
ishlaydigan idishlarni, yuk ko`tarish mashinalari (ko`tarma kranlar, liftlar),
ekskovatorlar, gaz uskunalari magistral quvurlari ishini va portlovchi moddalarni
ishlatish, saqlash va tashish ishlarini nazorat qiladi.
Respublika sanitariya-epidemiologiya nazorati
havo, suv va tuproqni ifloslanishdan
ogohlantirish, shovqin va titrashni yo`qotish, tsexlarning sanitariya holatlarini
yaxshilash (harorat, nisbiy namlik, yoritilganlik va h.k.) ishlarini nazorat qiladi.
Davlat yong’in nazorati
yong’inga qarshi tadbirlarni, ut o`chirish vositalarining
holatini, yong’in haqida xabar berish vositalarining ishini nazorat qiladi.
O`zbekiston Respublikasi energetika va elektrlashtirish Davlat aktsionerlik jamiyati
korxonalardagi energiya tizimlarining texnik ekspluatatsiyasini va xavfsizlik texnikasi
qoidalariga rioya qilishni nazorat qiladi.
Barcha ishlab chiqarish korxonalarida uch pog’onali nazorat amalga oshiriladi.
I pog’ona – har kuni usta jamoatchi-nazoratchi birgalikda tsexdagi ish joylarini aylanib
chiqib, uchragan kamchiliklarni tuzatish choralarini ko`radilar.
II pog’ona – har hafta tsex boshlig’i katta jamoatchig’nazoratchi bilan birgalikda
tsexdagi ish joylarini aylanib chiqib, uchragan kamchiliklarni tuzatish choralarini
ko`radi.
III pog’ona – oyda bir marta korxona bosh muhandisi mehnat muhofazasi muhandisi
bilan birgalikda ish joylarini aylanib chiqadilar. Bu nazorat bo`yicha korxonada qaror
chiqariladi.
Barcha korxona, tashkilot, muassasa, vazirliklar va tarmoqlarda mehnat muhofazasi
qonunlari bajarilishining oliy nazorati. Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish
vazirligiga yuklatilgan.
3. Hayot faoliyat xavfsizligi qonunchiligiga rioya qilish bo`yicha texnik
|
| |
xodimlarning javobgarligi

26
1. ishlab chiqarish jarohatlanishi va kasbiy kasalliklarni ahvoli va sabablarini tahlil
etish, tegishli xizmatlar bilan hamkorlikda ishlab chiqarishdagi jarohatlanishlar, kasbiy
kasalliklarni oldini olish bo`yicha tadbirlarni ishlab chiqadi va ularni bajarilishi haqida
maslahatlar beradi;
2. korxona bo`linmalari ish joylaridagi sanitar texnik
holatni portlashni amalga
oshirish bo`yicha ishlarni tashkil etadi;
3. korxonaning tegishli xizmatlari bilan hamkorlikda mehnat sharoitini, mehnat
muhofazasini yaxshilashning kompleks rejasini, tuzadi, ko`rib
chiqadi sanitariya
sog’lomlashtirish tadbirlarini ishlab chiqadi.
4. saqlash qurilmalarini va xavfli ishlab chiqarish omillaridan himoyalovchi boshqa
vositalarini konstruktsiyalarini qayta ishlash va joriy etish bo`yicha korxona
rahbariyatiga takliflarini kiritadi;
5. mehnat muhofazasi bo`yicha ilmiy ishlanmalar va mehnat xavfsizligi standartlarini
amalga kiritish ishlarida ishtirok etadi;
6. korxonani tegishli xizmatlari bilan hamkorlikda va kasaba qo`mita faollari
ishtirokida binolar,
inshootlar, uskunalarining texnik holatini tekshiradi (yoki
tekshirishda qatnashadi), shamollatish sistemalari ishi samaradorligini sanitar-texnik
qurilmalar va sanitar maishiy xonalar holatni tekshiradi;
7. maxsus kiyimlar, maxsus uskunalar va boshqa shaxsiy himoya vositalari hamda
mehnat muhofazasi bo`yicha tadbirlarni amalga oshirish
uchun zarur materiallar va
uskunalarga o`z vaqtida to`g’ri buyurtmalar tuzilishini nazorat qiladi;
8. korxona bo`linmalariga ishlab chiqarishda atrof muhit holatini nazorat qilish
bo`yicha yordam ishlarini tashkil etadi;
9. ishlab chiqarishga mo`ljallangan ob`ektlarni, uskuna va mashinalarni
rekonstruktsiyadan so`ng qabul qilish ishlarida ishtirok etadi, sog’lom mehnat
sharoitini taminlash bo`yicha talablarni bajarilishini tekshiradi;
10. kirish yo`riqnomasini o`tkazadi va mavjud me`yoriy hujjatlar va mehnat
muhofazasi masalalari bo`yicha ishlovchilarni o`qitishni tashkillashtirishga yordam
beradi;
11. attestatsiya komissiyasi va mehnat muhofazasi qoidalari va me`yorlari texnika
xavfsizligi yo`riqnomalari bo`yicha mutaxassislarni bilimini
tekshirish komissiyasida
ishtirok etadi.
Mehnat kodeksida bo`linmalarda mehnat xavfsizligini taminlashni tashkil etish
ularning rahbarlariga yuklatilgan. Ish joylarida mehnat muhofazasi bo`yicha umumiy
javobgarlik korxona rahbariga, uning yo`g’ida esa bosh muhandisga yuklatiladi.
Korxona kasaba qo`mitalari tarkibida mehnat muhofazasi bo`yicha
komissiyalar
mavjud bo`lib, har bir kichik guruhda mehnat muhofazasi bo`yicha jamoatchi
instruktor saylanadi. Mehnat muhofazasi bo`yicha komissiyalar ishlab chiqarish
madaniyati va mehnat muhofazasi ahvolini jamoat tartibida ko`rib chiqadi, mehnat
27
muhofazasi bo`yicha ma`muriyat va kasaba uyushmasi o`rtasidagi
shartnoma
loyihasini tayyorlashda ishtirok etadi, ma`muriyat tomonidan ushbu shartnomasi va
mehnat haqidagi qonunchilikni nazorat qiladi. Bo`linmalarni jamoatchilik inspektorlari
mehnat muhofazasini bevosita ish joylarida nazoratini amalga oshiradi.
Biznesda qaror qabul qilish uchun ekonometrik modellardan foydalanish

"Экономика и социум" №9(112) 2023 www.iupr.ru
109
G‘afforov J.F.
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti “Ekonometrika va statistika”
mutaxassisligi tayanch doktoranti
BIZNESDA QAROR QABUL QILISH UCHUN EKONOMETRIK
MODELLARDAN FOYDALANISH
Annotatsiya. Tez rivojlanayotgan biznes dunyosida ushbu maqola
bashoratli tahlil intuitsiya va tarixiy ma’lumotlarni ma’lumotlarga asoslangan
aniqlik bilan almashtirish orqali qarorlar qabul qilishda qanday inqilob
qilayotganini ta’kidlaydi. U ushbu o‘zgarishlarning afzalliklari, qiyinchiliklari va
real dunyoga ta’sirini o‘rganadi va korxonalarni raqobatdosh ustunlik uchun
bashoratli tahlil kuchini qo‘llashga undaydi.
Tayanch so‘zlar: Bashoratli tahlil, sezgi, tarixiy ma’lumotlar, qaror qabul
qilish, ma’lumotlarga asoslangan biznes, ekonometrik modellar, transformatsiya,
ma’lumotlar aniqligi, raqobat ustunligi, aniqlik, samaradorlik, qiyinchiliklar,
texnologiya.
Ghafarov J.F.
doctoral student
majoring in "Econometrics and Statistics"
Karshi Institute of Engineering and Economics
USE OF ECONOMETRIC MODELS FOR BUSINESS DECISION
MAKING
Abstract. In the rapidly changing world of business, this article shows how
predictive analytics is revolutionizing decision making by replacing intuition and
historical data with data-driven accuracy. He explores the benefits, challenges
and real-world impact of these changes and encourages companies to harness the
power of predictive analytics to gain competitive advantage.
Key words: Predictive analytics, intuition, historical data, decision making,
data-driven business, econometric models, transformation, data accuracy,
competitive advantage, accuracy, efficiency, challenges, technology.
Uzoq bo‘lmagan o‘tmishda biznes qarorlari ko‘pincha sezgi,
tajriba va
ehtimol bir nechta elektron jadvallar bilan qurollangan rahbarlar bilan to‘ldirilgan
kengash xonalarida qabul qilingan. Biroq, bugungi kunda zamonaviy biznes
olamining kengash xonasi chuqur o‘zgarishlarni boshdan kechirdi. Algoritmlar,
maʼlumotlar boʻyicha olimlar va bashoratli tahlillar hukmronlik qiladigan, har bir
qaror hisoblangan harakat boʻlgan va noaniqlik maʼlumotlarning
aniqligi bilan
almashtiriladigan joyni tasavvur qiling. Ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul
Rostlash organi - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

92
•
chiqish validagi aylanish momentining nominal qiymati yoki chiquvchi
shtokdagi ta’sir etuvchi kuch;
•
aylantiruvchi moment yoki kuchlarning maksimal qiymati; nosezgirlik
maydoni; inersionlik vaqtini ko‘rsatuvchi vaqt doimiysi;
•
ijro mexanizmlarini chiqish valining aylanish vaqti yoki uning shtokining
surilish vaqti.
Ijro mexanizmini ishdan to‘xtagandan so‘ng turg‘unlashgan rejim vaqtida ishlab
turganda chiqish organining surilishi yugurish holati deb ataladi. Bu holat rostlash
sifatiga ta’sir ko‘rsatadi.
Ijro mexanizmlarining asosiy ko‘rsatkichlari – ularning statik va dinamik
tavsifnomalari hisoblanadi.
Dinamik xususiyatlariga ko‘ra ijro mexanizmlari integrallovchi zvenolar
guruhiga kiradi:
W(p)= 1/ T
im
r
bu erda
T
im
– maksimal chiqish signali vaqtida IM chiqish organining to‘liq
surilish vaqti.
Ijro mexanizmlarini quyidagi asosiy belgilariga ko‘ra sinflarga ajratish mumkin:
•
foydalanilgan energiya turiga ko‘ra, chiquvchi organning harakat
xarakteriga ko‘ra;
•
foydalanilgan yuritma turiga ko‘ra hamda chiquvchi organning
xarakatlanish tezligiga ko‘ra.
Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti - bet 52

85
Kuchaytirgich korpusida naycha 2 mavjud bo‘lib, uning bir uchi konussimon
naycha shaklida yasaladi. Naychaning boshqa uchi chizma tekisligiga perpendikulyar
bo‘lgan o‘q bo‘yicha o‘rnatiladi. Quvvat manbaidan ishchi suyuqlik o‘q orqali P
0
o‘zgarmas bosimda reaktiv yo‘lak naychaga beriladi. Struyali kolba bir tomondan, 1
surish sensoriga ulangan va boshqa tomondan prujina 4 tomonidan qo‘llab-
quvvatlanadi, uning dastlabki kuchlanishi vint 3 bilan o‘zgartirilishi mumkin.
Avtomatik rostlagichlarda, prujina 4 topshiriq beruvchi funksiyalarini bajarishi
mumkin. Struyali quvur kichik burchak ostida aylanishi mumkin. Struya naychasining
konussimon tuynugi qarshisida nasadkalar 5 parallel joylashgan bo‘lib, gidravlik
dvigatelga truboprovodlar orqali ulanadi. Xuddi shuningdek, pnevmatik struyali
kuchaytirgichlar ham ishlab chiqariladi.
Struyali kuchaytirgichning ishlashi suyuqlik yoki gazning bosimini struyani
kinetik energiyasiga aylantirishga asoslangan bo‘lib, u struya trubasining harakati bilan
kuchaytirgichning qabul qiluvchi nasadkalariga yo‘naltiriladi va bosim energiyasiga
qaytariladi. Shlangi yoki pnevmatik mexanizm bosim energiyasini valining chiqish
chiziqli yoki burchakli ko‘chishiga aylantiradi. Struyali naychaning konussimon
naychasi qabul qiluvchi nasadkalar orasida o‘rtada joylashganda, ikkinchisida bosim
bir xil
bo‘ladi. Struyali naychasi siljiganda qabul qiluvchi mexanizmdagi bosim ortadi,
ikkinchisida esa kamayadi. Ko‘chish yo‘nalishi o‘zgarganda kuchaytirgichning qabul
qiluvchi nasadkalaridagi bosim ham o‘zgaradi.
Teskari aloqa - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

Teskari aloqa (TA) - chiqish signalining bir qismini kuchaytirgichning kirish zanjiriga
uzatish.
Rezistor R
f
va kondensator C
f
filtr elementlari hisoblanadi. C
f
kondensatori U
P
manbaidan kuchaytirgich tomonidan iste’mol qilinadigan tokning o‘zgaruvchan
komponenti uchun past qarshilikli tutashuv hosil qiladi. Agar manbadan bir necha
kuchlantirish kaskadlari quvvatlansa filtr elementlari zarur.
§ 6.2. Gidravlik va pnevmatik kuchaytirgichlar Gidravlik va pnevmatik kuchaytirgichlar juda ko‘p umumiylikka ega va faqat
yuqori bosim ostida gidravlik kuchaytirgichlarda va pnevmatik-gazda ishlatiladigan
energiya tashuvchisida (ishchi suyuqlikda) farq qiladi.
Gidravlik va pnevmatik kuchaytirgichlar kirish qismida ular signallari quvvatini
oshirmoq uchun mo‘ljallangan.
Quvvat kuchlantirish tashqi manbalardan energiya yordamida amalga
oshiriladi. Doimiy quvvatning tashqi kirish signallari ta’sirida bu kuchaytirgichlar
kuchaytirgichning chiqishidan gidravlik yoki pnevmatik dvigatelning kirishiga
kelayotgan ishchi suyuqlik yoki gaz oqimining quvvatini noldan ma’lum maksimal
qiymatga o‘zgartiradi. Dvigatelning valining chiqish chiziqli yoki burchakli tezligi
qiymati va yo‘nalishining o‘zgarishi ob’ektning boshqaruv organi holatini o‘zgartirish
uchun ishlatiladi.
Eng oddiy holatda gidravlik kuchaytirgich ikkita asosiy qurilmadan iborat:
boshqaruv (g‘altak jufti) va ijrochi (porshenli silindr)
1-porshenli silindr; 2-g‘altak mexanizmi; PB-past bosim; YB - yuqori bosim; RO- rostlash organi.
84
Amal qilish tamoyiliga ko‘ra, kuchaytirgichlar (6.3-rasm) ikki sinfga
bo‘linadi: drosselli va yo‘lakli. Drossel kuchaytirgichlari kalava va ko‘krak-qopqoq
turlarga bo‘linadi.
Yarimo‘tkazgichli kuchaytirgichlar

90
cho’lg’amida miqdor jihatdan katta bo‘lgan ikkinchi EYUK induksiyalanadi. Bu
EYUK kuchaytirgichni chiqish kuchlanishini hosil qiladi. Mashinadagi yakor
reaksiyasini sundirish uchun esa kompensiya cho’lg’ami (QCH) dan foydalaniladi.
Elektr mashina kuchaytirgich k
p
quvvat bo‘yicha kuchaytirish koeffitsiyenti
statik rejimda P
chiq
chiqish quvvatini P
kir
kirish quvvatiga nisbati:
𝑘
𝑝
=
𝑃
𝑐ℎ𝑖𝑞
𝑃
𝑘𝑖𝑟
.
Qo‘zgatish yoki boshqarish cho‘lgg‘mlaridagi tokni ozgina o‘zgarishi xam qisqa
tutashgan cho‘lg‘amdan o‘tadigan katta tokni hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Natijada
oqim o‘zgarib chiqishdagi tok va kuchlanish ortib ketadi. Shunday qilib, bunday
kuchaytirgichlarda kuchaytirish ikki pog‘onada o‘tadi: qo’zgatish
va boshqarish
cho’lg’ami yakorni qisqa tutashgan zanjiri tashqi zanjir. Umumiy kuchaytirish
koeffitsiyent birinchi va ikkinchi pogona kuchaytirish koeffitsiyentlari ko‘paytmasiga
teng. Bu xil kuchaytirgichlarni kuchaytirish koeffitsiyent 1000 va undan ortiq bo‘ladi.
§ 6.3. Magnit, elektron, yarim o‘tkazgichli kuchaytirgichlar

|
§ 6.3. Magnit, elektron, yarim o‘tkazgichli kuchaytirgichlarBog'liq hxdyWc64rxc4ylSk9H8CT0vh6AhFuTBsvP6yTtUW
§ 6.3. Magnit, elektron, yarim o‘tkazgichli kuchaytirgichlar
Magnit signal kuchaytirigichlarni ishlashi ishchi chulg‘am induktivligining
o‘zakni o‘zgarmas tok orqali magnitlashga bog‘liqligiga asoslangan.
Quyidagi 6.3-rasmda soddalashtirilgan magnit kuchaytirgich sxemasi berilgan.
U uch sterjenli po‘lat o‘zakdan, boshqarish chulg‘ami W
b
hamda ishchi chulg‘ami
Wish dan iborat.
6.3-rasm (a). Magnit kuchaytirgich sxemasi va (b) yuklama tokini boshqarish
tokiga bog‘liqligi, va yuklamadagi tok kuchi (I
yk
) ni boshqaruv chulg‘amidagi toki (I
b
)
ga bog‘liqligi aks ettirilgan.
86
6.3-rasm. (a) Magnit kuchaytirgich sxemasi va (b) yuklama tokini boshqarish
tokiga bog‘liqligi.
Boshqaruv chulg‘amidagi tok Ibni o‘zgarishi yuklamadan tok Iyukni
o‘zgarishiga olib keladi. Tok I
b
ni ortib borishi esa magnitlovchi maydonni
kuchaytiradi, magnit o‘tkazuvchanlik va induktivlik esa kamayadi. Natijada yuklama
zanjirida to‘la qarshilik kamayib tok Iyukni ortishiga sabab bo‘ladi. Boshqarish
chulg‘ami o‘zgarmas tok manbasiga ulanadi va u o‘zakni magnitlash uchun kerak.
Ishchi chulg‘amlar va yuklama o‘zgaruvchi tok tarmog‘iga ketma-ket qilib ulanadi.
O’zgaruvchan tok kuchlanishi va aktiv qarshilik R o‘zgarmaganda yuklamadagi
tok zanjirini induktiv qarshiligi XL ga bog‘liq bo‘ladi, ya’ni
𝐼
𝑦𝑘
=
𝑈
√𝑅
2
+ 𝑋
𝐿
2
.
Induktivligi Lga bog‘liq, ya’ni
𝑋 = 𝜔 ∙ 𝐿
.
Induktivlikni quyidagi formuladan topish mumkin:
𝐿 = 4𝜋 ∙ 10
−7
𝑊2𝑆/𝐿 ∙ 𝜇
. (6.1)
Bunda W-chulg‘amlar soni: S-o‘zak kesim yuzasi, m
2
; L-po‘lat o‘zakni o‘rtacha
uzunligi, m; μ-magnit o‘tkazuvchanlik. Bu formuladan ko‘rinib turibdiki, induktivlik
magnit o‘tkazuvchanlikka to‘g‘ri proporsional ekan.
6.3 (b)-rasmda yuklamadagi tok kuchi (I
yk
)ni boshqaruv cho‘lgamidagi tok (I
b
)ga
bog‘liqligi aks ettirilgan. Boshqaruv cho’lg’amidagi tok I
b
ni o‘zgarishi yuklamadan
tok I
yk
ni o‘zgarishiga olib keladi. Tok I
b
ni ortib borishi esa magnitlovchi maydonni
kuchaytiradi, magnit o‘tkazuvchanlik va induktivlik esa kamayadi. Natijada yuklama
zanjiridagi to‘la qarshilik kamayib tok I
yk
ni ortishiga sabab bo‘ladi. Magnitli
kuchaytirgichlarni afzalligi ularni sodda tuzilishga ega ekanligidir.
|
| |
§ 7.5. 
E
lektromagnitli ijro mexanizmlari

102
5.Elektromagnitlar ishlatish uchun qulay va oddiy bo‘lishi kerak.
Elektromagnitlarni kuchlanish, tok va quvvat kattaliklari orqali tanlash mumkin.
Elektromagnit tanlangandan so‘ng uning cho‘lg‘amlari qizishga nisbatan hisoblanadi.
Bu holda ruxsat etilgan qizish harorati 85...900 C hisobida olinadi. Elektromagnitli IM
ning uzatish funksiyasi
𝑊
(𝑃)
=
𝑌
(𝑃)
𝑈
(𝑃)
=
𝐾
𝑀
(𝑇
𝑒
+ 1)(𝑇
1
2
𝑝 + 𝑇
𝑝
2
+ 1)
bu erda
U - yakorning siljishi; Te=L
0
/R
0
- elektromagnitning vaqt doimiysi; L
0
va R
0
- induktivlik va elektromagnit g’altagining aktiv qarshiligi; T
1
=
m/cn; m -
qo‘zg‘aluvchan qismlarning massasi; S
n
- prujina nqattiqligi; T
2
=Kd/S
n
; Kd -
koeffitsiyent (dempfirlash).
𝐾
𝑀
=
2𝐾0
𝐾
𝐶
𝑛
𝑅
0
- elektromagnit tortish kuchi va g‘altakdagi I
k
toki
- S
0
K
0
S
n
R
o
ning orasidagi proporsionallik koeffitsiyenti. Agar boshqaruv obyektining
vaqt doimiysidan (T
e
, T
1
, T
2
) katta bo‘lsa, uzatish funksiyasi inersiyasiz zveno
ko‘rinishida berilishi mumkin: W(p)= K
m.
Bo‘limga 
tegishli - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

91
§ 7. AVTOMATIKANING IJRO MEXANIZMLARI
§ 7.1. Ijro mexanizmlari to‘g‘risida umumiy tushunchalar
Ijrochi qurilmalari va ijro mexanizmlari (IQ, IM) sanoat avtomatlashtirish
tizimlari GOST 12997-84 muvofiq GSP mahsulotlarining to‘rtinchi funksional guruh
kiritilgan. Texnologik jarayonini boshqarish komandasi va operator bilan muloqot
qilish uchun ma’lumotlardan foydalanish uchun qurilmalar guruhi tarkibiga kiradilar.
"Ijrochi qurilmasi"
va
"ijro mexanizmi"
atamalari ba’zan sinonim sifatida
ishlatiladilar.
Ijro qurilmasi
– ijro etuvchi bloki bo‘lib, rostlovchi organidan kirish
signalini boshqarish signaliga aylantiruvchi va tegishli aloqa liniyasi orqali, ulanish
bevosita rostlash yeki boshqarish ob’ektiga uzatuvchi moslamasidir.
Kuchaytirgichlar tasnifi - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

|
Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universitetiBog'liq hxdyWc64rxc4ylSk9H8CT0vh6AhFuTBsvP6yTtUWKuchaytirgichlar tasnifi:
Kuchaytirgichni tanlashda kuchaytirgich parametrlaridan kelib chiqib
quyidagicha tasniflanadi:
1) Kuchaytirilgan parametr, kuchlanish, oqim va quvvat kuchaytirgichlariga
qarab;
2) Ko’chirilgan signallar turiga ko‘ra:
•
(uzluksiz) harmonic signal kuchaytirgichlar;
•
(raqamli kuchaytirgichlar) puls signal kuchaytirgichlari;
3) Chastota polosasi ustidan kuchaytirilganligi:
•
O’zgarmas tok kuchaytirgichi;
•
O’zgaruvchan tok kuchaytrgichi.
•
Past chastotali, yuqori chastotali, o‘ta yuqori chastotali va boshqalar.
4) Chastotali tasnifiga toifasiga ko‘ra:
•
Rezonans (signallarni tor chastota polosasida kuchaytirish);
•
Polosali (ma’lum polosa chastotasini kuchaytiradi);
•
Keng polosali (butun chastota diapazonini kuchaytiradi).
5) Kuchaytiruvchi elementlar turiga ko‘ra:
•
Elektr vakuum naychalarida;
•
Yarimo‘tkazgichli asboblarda;
•
Integral mikrosxemalarda.
Chiqish quvvati
- vattda o‘lchanadi. Chiqish quvvati kuchaytirgichning
maqsadiga qarab keng o‘zgaradi, masalan, tovush kuchaytirgichlarda – audio
tizimlarida, quloqda tovush eshitiladigan moslamalarda millivattdan tortib yuzlab
vattgacha.
Chastota diapazoni
- Hz o‘lchanadi. Masalan, bir xil
ovoz kuchaytirgich odatda
20-20 000 Hz, televizor signal kuchaytirgichi (tasvir + tovush) - 20 Hz -10 MHz va
undan yuqori chastota diapazonidagi kuchlanishni ta’minlashi kerak.
Nochiziqli buzilishlar
- foiz (%) o‘lchanadi. Kuchaytirilgan signal shaklining
buzilishini xarakterlaydi. Odatda, bu parametr qanchalik kichik bo‘lsa, shuncha yaxshi
bo‘ladi.
Samaradorlik
(foydali ish koeffitsiyenti), foiz % o‘lchanadi. Elektr ta’minoti
energiyasining qancha qismini yuklamada quvvat ajratishga sarflanishini ko‘rsatadi.
Aslida, manba kuchining bir qismi foydali ravishda sarflanadi, katta darajada issiqlik
yo‘qotilishi - tok oqimi har doim materialni isitishga olib keladi. Ushbu parametr
avtonom quvvatli qurilmalar uchun juda muhimdir (akkummlyator va batareyalarda).
82
6.1-rasmda bipolyar tranzistorda kaskad kuchaytirgichning tipik sxemasi
keltirilgan. Kirish signali kuchlanish manbai Uvc dan keladi. Cp1 va Cp2 ajratish
kondensatorlari o‘zgaruvchan, ya’ni kuchaytirilgan signalni o‘tkazadi va tokni
o‘tkazmaydi, bu esa kuchaytirgichning ketma-ket ulangan bosqichlarida to‘g‘ridan-
to‘g‘ri tok ishlashning mustaqil rejimlarini yaratishga imkon beradi.
6.1- rasm. Bipolyar tranzistorda kaskad kuchaytrgichning sxemasi
Rezistorlar R
b1
va R
b2
tayanch bo‘luvchisi bo‘lib, tranzistor bazasining
boshlang‘ich tokini I
b0
, rezistor R
k
kollektor I
k0
ning boshlang‘ich tokini ta’minlaydi.
Bu toklar tinch toklar deyiladi. Kirish signali bo‘lmasa, ular doimiy.
6.2-rasmda kuchaytirgich ishining vaqt diagrammalari keltirilgan. Vaqt
diagrammasi - vaqt bo‘yicha parametrning o‘zgarishi.
6.2-rasm. Bipolyar tranzistorda kuchaytirgich kaskadlardagi tok va
kuchlanishlarning vaqt diagrammalari
83
Rezistor
R
e
tok
bo‘yicha
manfiy
teskari
aloqa
ta’minlaydi.
|
| |
VOLUME 1 ISSUE 1 - Texnologiyalaridan foydalanish

VOLUME 1 ISSUE 1
https://academicsresearch.com/index.php/AR/index
199
kerakli bo’limni ustiga bosish orqali ushbu oyna hosil bo’ladi.
Masalan
Anagram(Anagram) bo’limini tanlaymiz. Bu bo’limning
asosiy vazifasi harflar
ishtirokida soz’larni tartib bilan terib yozishni o’rganish. 5-sinf
informatika
darsligidagi “Matn protsessori dasturida hujjat yaratish va tahrirlash” mavzusiga oid
interaktiv o’yin yaratdim. Anagram (anagram)ning dizaynlari ya’ni
shu yerda
ko’rinib turganlarni ustiga bosish orqali shablonni ishga tushiramiz va kerakli joyida
ma’lumotlarimizni kitirsak interaktiv o’yinimiz tayyor bo’ladi.
Activity title (Faoliyat nomi) bo’limiga ishlayotgan interaktiv o’yinimizning
nomini kiritib o’tamiz. Uning pastgi qismidagi +Instruction bo’limiga esa
o’yinimizning shartini kiritib o’tishimiz kerak. Keyin kerakli ma’lumotlarni to’ldirib
Done(Bajarildi) tugmasini bosamiz.
||ACADEMIC RESEARCH JORNAL
June 2022
VOLUME 1 ISSUE 1
https://academicsresearch.com/index.php/AR/index
200
Tayyor bo’lgan interaktiv o’yinimizni o’quvchilarda
sinash uchun saytda
amalga oshirishingiz yoki o’quvchilarga havola yuborish orqali o’yinni
tashkillashtirish mumkin. Vazifalarni esa shaxsiylashtirish mumkin. Ya'ni, o’quvchi
ismi va familiyasini ko'rsatadigan vazifani tayinlab ko’rsatib o’tish kerak. Buning
yordamida har bir o’quvchilarning ishi natijalarini kuzatish mumkin. Bu natijalar
interaktiv o’yinda ishtirok etgan har bir o’quvchida ham alohida ko’rinib turadi.
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki dars jarayonini interaktiv o’yinlar bilan
tashkil qilishning ancha yaxshi foydasi bor. Hamda bu usulda qo’llangan metodlar
ham darsning samaradorligiga yaxshi ta’sir qiladi. Nafaqat guruhlarga bo’lib ishlash
balki har bir o’quvchining bilim darajasini ko’rib baholab olish imkoniga ham ega
bo’lindi. Buning uchun wordwall platformasida yaratilgan interaktiv o’yinlar va
topshiriqlar yordam berdi. Men dars jarayonini interaktiv topshiriqlar orqali o’tish
yanada yaxshiroq natijalar beradi deb hisoblayman. Chunki guruh bilan ishlanganda
va shu guruh ichida har bir o’quvchini dars jarayoniga qiziqtiruvchi o’yinli
texnologiyadan foyudalanildi, balki har bir o’quvchining
bilim darajalari alohida
ko’rib ham chiqiladi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abduqodirov A. Umumiy o’rta ta’lim
maktablarida yangi axborot
texnologiyalaridan foydalanish muammolari //O’quv qo’llanma. Toshkent -
2012.
2.
M.Aripov,
M.Muhammadiyev.
Informatika,
informasion
texnologiyalar. Darslik. T.: TDYuI, 2014 y.
3.
М. М. Арипов, Т. Имомов ва бошқалар «Информатика,
ахборот
технологиялари» Т. ТДТУ, Ўқув қўлланма, 1-қисм, 2012 йил.
VOLUME 1 ISSUE 1 - Texnologiyalaridan foydalanish

VOLUME 1 ISSUE 1 https://academicsresearch.com/index.php/AR/index 198
Bu modellar asosan o`quvchi shaxsiga qaratilgan bo`lib, ularni boshqacha
qilib markazda o`quvchi turgan ta`lim modellari deb ham atashadi. Modellashtirish
- real hayotda va jamiyatda yuz berayotgan hodisa va jarayonlarni
ixchamlashtirilgan va soddalashtirilgan ko`rinishini (modelini) sinfxonada yaratish
va ularda o`quvchilarni shaxsan qatnashishi va faoliyati evaziga ta`lim olishini
ko`zda tutuvchi metod. Hamkorlikda o`rganish modeli-o`quvchilarning mustaqil
guruhlarda
ishlashi
evaziga
ta`lim
olishini
ko`zda
tutadigan
metod.
O`rganishning tadqiqot modeli - o`quvchilarni muayyan muammoni yechishga
yo`naltirilgan, mustaqil tadqiqot olib borishini ko`zda tutuvchi metod. Bugungi
kunga kelib uzluksiz ta'lim tizimida pedagog kasbga eng umumiylik kasbga aylanib
barmoqda. Bu esa o'z navbatida pedagogik jarayonga tajribali va iste'dodli
o'qituvchilarni tortishni taqazo etadi. Ushbu muhim masalani yechishda, ya'ni davlat
ta'lim standartlari talablari darajasida kadrlarni tayyorlashda pedagoglar tomonidan
faqatgina zamonaviy o'qitish texnalogiyasi va o'qish-didaktik, vizual vositalardan
foydalanib didaktik jarayonlarni tashkil etish orqali amalga oshirishlik mumkin.
Informatika asoslarini o'rganish tendensiyasi yuksalib borayotgan jarayon, bu
fanni o'qitish jarayonini kerakli didaktik materiallar tayyorlash imkoniyatiga ega
bo'lish mumkin. O'rgatuvchi didaktik material yaratish uchun wordwall.net interfaol
didaktik material yaratishga mo’ljallangan saytdan foydalanib didaktik material
yaratamiz. Saytga kiramiz va ro’yhatdan o'tiladi.
Ro’yhatdan o'tib bo'lgandan keyin bizga sayt o'zing xizmatlar turlarini taqdim
qiladi. Wordwall platformasida Informatika va axborot texnologiyalari fanidan
o’quvchilarning bilim va ko’nikmalarini mustahkamlashda foydalanadigan o’yinli-
qiziqtiruvchi didaktik materiallar tayyorlash metodikasini ko’rsatib o’taman. Buning
uchun wordwall.net platformasidan ro’yhatdan o’tib, account yaratilgan bo’lishi
kerak. Yaratib olganimizdan keyin oynaning tepa qismida quyidagidek ko’rinib
turadi.
Bu yerdan Create activity (Faoliyat yaratish) bo’limini tanlab, dizaynlariga qarab
Texnologiyalaridan foydalanish

Texnologiyalaridan foydalanish
Download
0,55 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/3
Sana
20.11.2023
Hajmi
0,55 Mb.
#101593
Download
0,55 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Texnologiyalaridan foydalanish
Download
0,55 Mb.
Matnni ko'rish
ijro mexanizmlar - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

231
liniyalari va axborot uzatishni avtomatik chaqirish va monitoring qilish uchun tegishli
uskunalardan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Kiruvchi axborotlarni qayta ishlash va avtomatlashtirilgan
jarayonlarni
boshqarish tizimida suv ta’minoti ob’ektlarining optimal ish rejimlarini hisoblash
uchun ular asosida mini - va mikrokompyuterlar va nazorat hisoblash tizimlaridan
foydalanish tavsiya yetiladi.
Nazorat qilish va boshqarish texnik vositalarini
ishlab chiqish zamonaviy
tendensiyalari agar asosiy qayta ishlash, nazorat qilish va axborot (operatsion
jurnallaridan texnik xizmat ko‘rsatish) ro‘yxatga vazifalarini birlashtirish imkonini
beradi
dasturlashtiriladigan mikroprotsessor

232
4.5-rasm. Kichik dispetcherlik punktida jihozlarni joylashtirish
1. Dispetcherlik punkti. 2- apparatlar stoli; 3,4- telemexanika paneli; 5-
mnemonik shiti; 6,7-dispetcher stoli va kreslosi; 8-xujjatlar uchun shkaf; 9-Aloka
krossi; 10-avtomatik telefon stansiyasi; 11-dispetcher aloqa stoykasi; 12-navbatchi
texnik stoli; 13- akkumulyator stellajlari; 14-kuchaytirgich stoykasi; 15-radiostansiya;
16-уhtiyet qismlar; 17-xizmat stoli;
18-zaryadlash va zaryadsizlantirish shiti;
I- apparat xonasi; II-dispetcher zali; III-akkumlyator xonasi; IY- tambur.
Mehnat kodeksi qachon qabul qilingan?

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va xalqaro huquqiy normalar va standartlarga muvofiq
ravishda ishlab chiqilgan.
Oʻzbekiston Respublikasining MK 1995-yil 21 dekabrda qabul qilinib, 1996-yil 1-apreldan amalga
kiritilgan. 2 qism: umumiy va maxsus qism, 16 bob va 294 moddadan iborat. Umumiy qismda mehnat
qonunchiligining umumiy qoidalari, mehnat sohasidagi davlat boshqaruvi, mehnat haqidagi qonun
hujjatlarining qoʻllanish doirasi, mehnatga oid munosabatlarning subʼyektlar, ularning huquq va
burchlari, xodimlar va ish beruvchilarning vakilligi, jamoa shartnomalari va kelishuvlari bayon
etilgan. MKning maxsus qismi ishga joylashtirish; mehnat shartnomasi (kontrakt); ish vaqti; dam
olish vaqti; mehnatga haq toʻlash; kafolatli toʻlovlar va kompensatsiya toʻlovlari; mehnat
institutizomi; mehnat shartnomasi taraflarining moddiy javobgarligi; mehnatni mu-hofaza qilish;
ayrim toifadagi xodimlarga beriladigan qoʻshimcha kafolat va imtiyozlar; mehnat nizolari; davlat
ijtimoiy sugʻurtasi masalalarini oʻz ichiga oladi.
MKning asosiy vazifasi xodimlar, ish beruvchilar, davlat manfaatlarini eʼtiborga olgan holda, mehnat
bozorining samarali ishlashiga, haqqoniy va xavfsiz mehnat shart-sharoitlarini, xodimlarning mehnat
huquqlari va sogʻligʻi himoya qilinishini taʼminlashga, mehnat unumdorligining oʻsishiga, ish sifati
yaxshilanishiga, shu asosda barcha aholining moddiy va madaniy turmush darajasi yuksalishiga
koʻmaklashadi.
Mehnat kodeksi tashkilotda qo`llanilishi

|
Mehnat kodeksi tashkilotda qo`llanilishiBog'liq Personal savollarga javoblar47. Mehnat kodeksi tashkilotda qo`llanilishi
Mehnat kodeksi — mehnat haqidagi qonunlarining muayyan tizimga solingan majmui. U mehnat
toʻgʻrisidagi qonun hujjati hisoblanadi. Mulkchilikning barcha shaklidagi korxonalar, muassasalar
va tashkilotlarda, shuningdek, ayrim fuqarolar ixtiyorida mehnat shartnomasi (kontrakt) boʻyicha
ishlayotgan jismoniy shaxslarning mehnatga oid munosabatlari mehnat toʻgʻrisidagi qonunlar va
boshqa huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Amaliyotda mehnatga oid munosabatlarni tartibga
solishda boshqa normativ hujjatlar, ayrim hollarda Xalqaro mehnat tashkilotining konvensiyalari va
xalqaro shartnomalarning qoidalari ham qoʻllaniladi. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va xalqaro huquqiy normalar va standartlarga muvofiq
ravishda ishlab chiqilgan.
Oʻzbekiston Respublikasining MK 1995-yil 21 dekabrda qabul qilinib, 1996-yil 1-apreldan amalga
kiritilgan. 2 qism: umumiy va maxsus qism, 16 bob va 294 moddadan iborat. Umumiy qismda
mehnat qonunchiligining umumiy qoidalari, mehnat sohasidagi davlat boshqaruvi, mehnat haqidagi
qonun hujjatlarining qoʻllanish doirasi, mehnatga oid munosabatlarning subʼyektlar, ularning huquq
va burchlari, xodimlar va ish beruvchilarning vakilligi, jamoa shartnomalari va kelishuvlari bayon
etilgan. MKning maxsus qismi ishga joylashtirish; mehnat shartnomasi (kontrakt); ish vaqti; dam
olish vaqti; mehnatga haq toʻlash; kafolatli toʻlovlar va kompensatsiya toʻlovlari; mehnat
institutizomi; mehnat shartnomasi taraflarining moddiy javobgarligi; mehnatni mu-hofaza qilish;
ayrim toifadagi xodimlarga beriladigan qoʻshimcha kafolat va imtiyozlar; mehnat nizolari; davlat
ijtimoiy sugʻurtasi masalalarini oʻz ichiga oladi.
MKning asosiy vazifasi xodimlar, ish beruvchilar, davlat manfaatlarini eʼtiborga olgan holda,
mehnat bozorining samarali ishlashiga, haqqoniy va xavfsiz mehnat shart-sharoitlarini,
xodimlarning mehnat huquqlari va sogʻligʻi himoya qilinishini taʼminlashga, mehnat
unumdorligining oʻsishiga, ish sifati yaxshilanishiga, shu asosda barcha aholining moddiy va
madaniy turmush darajasi yuksalishiga koʻmaklashadi.
|
| |
PR "rang xususiyatlari“ qanday ishlatiladi?

Sariq PR— skandallardan foydalanish, sensatsiyalarni ochish, paparatsiyaning ishi bilan bogʻliq
qisqa qilib aytganda maqsadga erishish uchun „iflos“ usullar va vositalardan foydalanish.[10]
PRning bu turi afsona va afsonalar texnologiyasiga asoslangan boʻlib, odamlarning „illyuziyalar
pardasi“ ostida yashirinishga boʻlgan ehtiyojini qondirishga moʻljallangan boʻladi. Nitsshe taʼbiri
bilan aytganda, odamlar buni deyarli doimo his qilishadi. Baʼzilar uchun bu ehtiyoj xayolparastlik va
amalga oshmaslik tufayli rivojlangan boʻlsa, boshqalar uchun siyosatchilar targʻiboti va reklama
taʼsiri ostida rivojlangan boʻladi. Koʻpincha bu ijtimoiy optimizmni ragʻbatlantiradi, odamlarni
kelajakdagi farovonlik istiqboliga choʻmdiradi. Afsonalar boshqalari bilan almashtirilishi mumkin,
ammo afsonalarga boʻlgan ehtiyoj saqlanib qolada.[7]
Oltin PRning maqsadi narx siyosati asosida brend imidjini yaratishdir. Shu bilan birga, brendning
oʻzi har qanday PR ranglariga boʻyalgan boʻlishi mumkin. Lekin asosiy eʼtibor narx va isteʼmolchi
uchun foyda qila olish imkoniyatiga qaratiladi. „Agar siz bizning mahsulotimizni sotib olsangiz
(kompaniyamiz bilan hamkorlik qilsangiz), siz pul jihatidan katta baxtga ega boʻlasiz“ qabilidagi
chaqiriqlar oltin PRning eng ommalashgan shaklidir. Eʼtibor berib kuzatilsa, moliyaviy sektordagi
barcha reklama maʼlum darajada oltin PR bilan qoplanganiga guvoh boʻlish mumkin.
PR tushunchasi nima? - Personalni boshqarish oraliq nazorat savollar: " Persanalni boshqarish" fanining korxonani...

Tashkilot va jamoatchilik uchun oʻzaro manfaatdorlikni taʼminlash;
Kompaniyaning ishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarning ochiqligi;
Ommaviy axborot vositalarini monitoring qilish, kompaniya haqida materiallarni topshirish
jarayonini kuzatish;
Jamoatchilik bilan muomala qilishda axloqiy meʼyorlarga rioya qilish.
PR faoliyatining uchta asosiy funksiyasi mavjud:
Jamiyatning fikri va xulq-atvorini nazorat qilish funksiyasi nafaqat kompaniya, balki auditoriya
manfaatlariga erishish uchun zarurdir. Jamoatchilikning tashkilotga boʻlgan munosabatini kuzatish
unga oʻz ishiga tuzatishlar kiritish imkonini beradi va shu orqali uning obroʻsini oshiradi.
Navbatdagi funksiya esa kompaniya faoliyatidagi tushunmovchilik va ishonchsizlikni aniqlash va
nizolarni hal qilish choralarini ishlab chiqish uchun amalga oshiriladi.
Uchinchi funksiya PR faoliyatining asosiy maqsadi bilan rezonanslashadi. Kompaniyaning
harakatlari jamoatchilik bilan oʻzaro manfaatli munosabatlarni taʼminlashi yoki bunga hissa
qoʻshishi taminlanadi.
Mehnatkashlarni ijtimoiy himoyalashning qanday tizimlarini ajratib ko’rsatish

mamlakatlari, Yaponiya Neoliberal model — unga ko`ra ijtimoiy himoyaning aksariyat qismini
tadbirkorlar va kasaba uyushmalari bajaradilar. Bunga AQSH yaqqol misoldir. Neokonservativ
model — bunda ijtimoiy himoy davlat kafolatlari javobgarligida xususiy tadbirkorlar va davlat
federal byudjeti asosida olib boriladi. Germniyani misol qilish mumkin. Bundan tashqari hozirda
ijtimoiy himoyaning ommaviy modellari ham mavjud: 1) Welfare — bu tizim o`z navbatida 3 ta
atribut: farovonlik, ta`minot va nafaqadan tashkil topgan. 2) Medical aid. Butun dunyoda ana shu
modellarning u yoki bu ko`rinishiga asoslangan ijtimoiy siyosat olib boriladi. Ijtimoiy siyosat — bu
davlat, nodavlat notijorat tashkilotlar va nohukumat jamoat birlashmalarining aholi zaruriy
ehtiyojlarini qondirish uchun amalga oshirayotgan tadbirlarning maqsadga yo`naltirilganligidir.
Ijtimoiy siyosat ijtimoiy totuvlik va ijtimoiy himoyaning yig`indisidan iborat. Ijtimoiy siyosatning
o`ziga xos belgilari mavjud bo`lib, ular orqali dunyo mamlakatlarida yuritilayotgan ijtimoiy
siyosatga baho berish mumkin. Quyida ana shu belgilarni ko`rib chiqamiz: − Aholining pul
daromadlari va tovar zaxiralari o`rtasidagi muvozanatni saqlab turish; − Fuqarolarning yashash
sharoitlarini yaxshilash uchun qulay imkoniyatlarni yaratish; − Ko`rsatilayotgan xizmatlar va
tovarlar sifatiga bo`lgan aholi talabini qondirish; − Aholi salomatligini mustahkamlashning moddiy
bazasini kengaytirish; − Jamiyat aholisining ma`lumot va madaniy darajasining o`sishi uchun
islohotlar olib borish. Bozor iqtisodiyoti sharoitida ijtimoiy himoyaning 4 ta tashkiliy-huquqiy
shakli mavjud: ijtimoiy himoya, xususiy sug`urta, korxonalar tomonidan ko`rsatiladigan ijtimoiy
xizmatlar, ijtimoiy sug`urta.
PR-reklamaning sriq, oq va qora tushunchalari

Sariq PR— skandallardan foydalanish, sensatsiyalarni ochish, paparatsiyaning ishi bilan bogʻliq
qisqa qilib aytganda maqsadga erishish uchun „iflos“ usullar va vositalardan foydalanish.[10]
PRning bu turi afsona va afsonalar texnologiyasiga asoslangan boʻlib, odamlarning „illyuziyalar
pardasi“ ostida yashirinishga boʻlgan ehtiyojini qondirishga moʻljallangan boʻladi. Nitsshe taʼbiri
bilan aytganda, odamlar buni deyarli doimo his qilishadi. Baʼzilar uchun bu ehtiyoj xayolparastlik
va amalga oshmaslik tufayli rivojlangan boʻlsa, boshqalar uchun siyosatchilar targʻiboti va reklama
taʼsiri ostida rivojlangan boʻladi. Koʻpincha bu ijtimoiy optimizmni ragʻbatlantiradi, odamlarni
kelajakdagi farovonlik istiqboliga choʻmdiradi. Afsonalar boshqalari bilan almashtirilishi mumkin,
ammo afsonalarga boʻlgan ehtiyoj saqlanib qolada.[7]
Oltin PRning maqsadi narx siyosati asosida brend imidjini yaratishdir. Shu bilan birga, brendning
oʻzi har qanday PR ranglariga boʻyalgan boʻlishi mumkin. Lekin asosiy eʼtibor narx va isteʼmolchi
uchun foyda qila olish imkoniyatiga qaratiladi. „Agar siz bizning mahsulotimizni sotib olsangiz
(kompaniyamiz bilan hamkorlik qilsangiz), siz pul jihatidan katta baxtga ega boʻlasiz“ qabilidagi
chaqiriqlar oltin PRning eng ommalashgan shaklidir. Eʼtibor berib kuzatilsa, moliyaviy sektordagi
barcha reklama maʼlum darajada oltin PR bilan qoplanganiga guvoh boʻlish mumkin.[7]
Korxonalarda personalni boshqarishning o’rni

tayyorlansa, oliy ma`lumotli mutaxassislar bir necha yil davomida oliy o`quv yurtlarida tahsil
oladilar.
Afsuski, ba`zi korxonalarning rahbarlari, bugungi kunda tahlillarning ko`rsatishicha, ko`proq
buyurtmalar “portfeli”ni shakllantirish, resurs va investitsiyalar izlash, mahsulotlarni sotish
kanallarini aniqlash, debitorlik va kreditorlik qarzlarini qisqartirish, turli xo`jalik muammolarini hal
qilish bilan band bo`lib, bularning barchasi bozor munosabatlari sharoitlarida muhim ahamiyat kasb
etsada, ularning ahamiyati kadrlar siyosatini to`g`ri olib borishning ahamiyatidan kamdir. Bu
masalada yirik korxonalar unchalik yutuqlarga ega bo`lmasada, mazkur holatlar asosan shaxsiy
tarkibi 100 kishigacha bo`lgan kichik va o`rta korxonalar uchun xosdir.
Masalan, Yaponiyada korxona va firmalarning kadrlar siyosati birinchi o`rinda universitetlar va ilmiy
markazlar bilan aloqalarni kuchaytirishga, ikkinchidan, sanoatni robotlashtirish sohasida
mutaxassislar tayyorlashga qaratilgan bo`lib, bu ishlab chiqarishni mexanizatsiyalashtirish va
avtomatlashtirishning o`sishidan tashqari, ishchi va mutaxassislar o`rtasida raqobatchilik muhiti
yaratilishiga ham xizmat qiladi.
Kadrlar siyosati barcha mamlakatlarda korxonalarning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun asosiy
omillardan biri hisoblanadi. Bizning fikrimizcha, mamlakatimizdagi korxonalar ham bundan
mustasno emas. Ular chet elning ilg`or korxonalari yutuqlarini o`zlashtirishdan tashqari, o`z kadrlar
siyosatini yaxshilashi, xodimlar malakasining o`sishi va hayotning mehnat bilan bog`liq davri sifatini
oshirishga e`tibor berishlari zarur. Bu vazifalarning muvaffaqiyatli hal etilishiga, korxonalarning
mustaqilligidan tashqari korxona va ishlab chiqarishni boshqarishning aktsiyadorlik shakllari,
shuningdek, iqtisodiyotda rivojlanib borayotgan bozor munosabatlari o`z hissasini qo`shmoqda.
Kadrlarni tanlashda, ularni joy-joyiga qo`yish, foydalanish va tarbiyalash borasida quyidagi
tamoyillarga alohida e`tibor berish kerak:
aql-idrok, did va farosat;
qat`iylik, matonatlilik, printsipiallik, o`z vazifasiga puxtalik;
rahbarlik sohasini juda yaxshi bilish;
o`z eliga, yurtiga, Vataniga sadoqatli bo`lish.
Kadrlar siyosatining eng muhim masalalaridan biri ularni attestatsiya qilish masalasidir.
Qanday PR ko’rinishlarini bilasiz?

— Maxsus tadbirlarni oʻtkazish.
Savdo
sohasidagi PR
Ikkinchi guruh — bu savdo sohasidagi PR boʻlib, u quyidagi faoliyatlarni oʻz ichiga oladi:
— korxona tomonidan ishlab chiqilgan har qanday mahsulotini, savdo tashkilotini yoki xizmat turini
ijobiy imidjini yaratish va saqlash;
— savdo kompaniyalari va maxsulotlarning brendlari va logotiplarini shakillantirish;
— reklama
kampaniyalarini tashkil etish, tovar va xizmatlarni ilgari surish.
Media sohasidagi PR
Uchinchi guruh — ommaviy axborot vositalarida PR boʻlib, u quyidagi vazifalarni bajaradi:
-matbuotda materiallar yozish va chop etish;
— televideniyeda
axborot tayyorlash;
— ommaviy axborot vositalarida jamoatchilik eʼtiborini jalb qilish uchun tadbirlar tashkil etish;
— reklama;
— yangiliklarni „yaratish“;
— kompaniya yoki alohida shaxslarning
ijobiy imidjini yaratish;
— ommaviy axborot vositalari yordamida jamiyatni ishontirish.[11]
Amaliy usullarga koʻra PR turlari
Amaldagi usullarga koʻra PR turlarini 3 ta katta guruhga boʻlish mumkin:
Konfliktli. Uning zamirida qarshilik va kurash yotadi.
Ijtimoiy. Xayriya va aholining ayrim qatlamlarining hayot sifatini yaxshilash bilan bogʻliq.
Virusli. Unda foydalanuvchilar oʻzaro baham koʻradigan aksiyalar va flesh-moblardan foydalaniladi.
Texnik loyihalash va modellashtirishning metodlari

~ 50 ~
2.
Og`zaki metodlar - ijodiy suhbat;
3.
Ko`rsatmalilik metodlari - ratsionalizatorlik faoliyatini kuzatish,
turli ijodiy ishlarni namoyish qilish;
4.
Amaliy ish metodlari - talabalarning mustaqil ijodiy ishlari,
texnik adabiyotlar va spravochniklar bilan ishlash;
5.
Nazorat qilish metodlari - ijodiy topshiriqlarni tekshirish, texnik
masalalarni hal etish va ularni nazorat qilish.
Bunda pedagogning vazifasi har bir amaliy mashg`ulotda texnik
ijodkorlikning turli metodlarini uyg`unlashtirib, talabalar o`quv
materialini chuqur o`zlashtirishini ta’minlashdan iboratdir.
Texnik ijodkorlikning turli metodlari va didaktik usullari o`quv
materialining mazmuniga va mashg`ulotda hal qilinadigan didaktik
hamda tarbiyaviy vazifalarga qarab har xil yo`sinda qo`shib va o`zaro
bog`lab qo`llaniladi.
O`quvchilarni ijodiy faoliyati jalb etish bo`yicha asosiy psixologik-
pedagogik talablarni bajarish bilan birga bunday faoliyatning
mazmuniga qo`yilgan maqsadga va o`quvchilarning yoshiga muvofiq
metodlarni tanlash ham katta ahamiyatga ega.
Hozir qator samarador metodlar aniqlangan, ularga quyidagilar
kiradi: buyumlarni konstruktsiyalash (modellashtirish), manipulyativ
konstrukstiyalash, ma’lumotlari qisqartirilgan texnik hujjatlarni
qo`llash, ijodiy masalalarni hal qilish, ijodiy topshiriqlarni bajarish,
ilgari tayyorlangan konstruktsiyalarni o`zlashtirib, ishlarni qayta
bajarish, xayoliy eksperiment, texnik vositalardan (shu jumladan
trenajyorlar) foydalanib kamchiliklarni tuzatish kabilar. Ana shu
metodlardan muayyan tartibda foydalanish o`quvchilarning ijodiy
qobiliyatlarini o`stirish ularda texnik sohasidagi mehnatga qiziqish
uyg`otish imkonini beradi.
Birinchi xususiyat - - Texnik ijodkorlik va konstruksiyalash h. O. Uzoqov, H. O. Jo’rayev, sh. H. Quliyeva, A. R....

~ 57 ~
To`rtinchi xususiyat -
texnika taraqqiyoti sakrash yo`li bilan
bo`layotganini ko`rsatadi. Bu keskin o`zgarishlar bilan amalga oshirilayotgan
texnika taraqqiyot qonuniyatlaridan biridir. Olov, bug`, elektr quvvati,
kashfiyoti, avtomatika, kibernetika, atom energiyasi sohalaridagi kashfiyotlar
buning yorqin dalilidir. Texnikaning saqlash yo`li bilan taraqqiyotini oddiy
tarzda qayd etib o`tish yetarli emas. Rassom loyihasi, muhandis, mexanik,
texnolog oldingi loyiha eskirganligi aniq dalilga aylanganida emas, balki
eskira boshlagan paytda uning oldini olishlari lozim.
Asrlar davomida texnika takomillashib, inson mehnatini yengillashtirib
keldi. Har bir tarixiy bosqichda inson va texnika o`rtasida muayyan
munosabatlar shakllangan. Shu asosda, turli munosabatlarni ta’riflab
beruvchi quyidagi tarixiy bosqichlar ajralib turdi:
1.
Inson mehnat vositasiga bevosita ta’sir etib, oddiy qurollar yordamida
ishlaydi.
2.
Inson ancha murakkabroq mehnat qurollari yasaydi, ammo ularni
avvalgiday o`zi ishga soladi.
3.
Inson mashina-dvigatellarni ixtiro etadi (suv parragi, bug` dvigateli),
ammo qurollar, asboblar yordamida ishni avvalgiday inson qo`llari bajaradi.
4.
Inson mashina xizmatini qilar, anchagina qo`l ishlarini bajarar,
mahsulot yetkazib berar, tayyor buyumlar va yarim tayyor mahsulotlarni
qabul qilib olar va turli xil vazifalarni bajarar edi.
5.
Inson mashinani boshqarishda. Boshqaruv bir pultda joylashtirilgan, u
yerda ishlab chiqarish texnologik jarayonini to`la aks ettiruvchi asboblar
mavjud. Inson mashinalar boshqaruvchisiga aylandi, mahsulotlarni olib
berish, yarim tayyor mahsulotlarni bir mashinadan ikkinchisiga olib berish
uzluksiz mashina yordamida amalga oshiriladi.
6.
Oxirgi tarixiy bosqich-maxsus dastur va moslamayordamida
mashinalarni avtomatik boshqarishni joriy etishni o`z ichiga oladi.
Bu bosqichda endi ishlab chiqarishda uchraydigan barcha texnologik
jarayonlarni dastur bo`yicha bajaradigan texnik moslamalar (qurilmalar)
ishlab chiqildi. Avtomatikaning bunday yuksak darajasida odam go`yo
mashinani boshqarishdan chetlashtiriladi. Ammo bunday emas. Uskunalarni
tekshiruvdan o`tkazish va ta’mirlashdan tashqari inson dasturlar tuzadi va
ularni maxsus qurilmalarga o`tkazib qo`yadi.
Inson va mashina o`zaro munosabatlarining tarixiy bosqichlarini tahlil
qilgan vaqtda shuni hisobga olish kerakki, birinchi to`rtta bosqich vaqt o`tishi
bilan barham topishi kamdan-kam uchraydi, oxirgi ikkita bosqich esa hozirgi
vaqtda keng tarqalgan.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar

~ 49 ~
moslamalarni, o`xshash mehnat usullarini ko`rsatish va hokazolarni
ancha kamaytiradi.
Talabalar bajarayotgan konstruktorlik - texnologik ishlar o`zining
murakkabligi va sermehnatligi bilan kollektiv bo`lib, ishlashni taqozo
qilsa ham hamda bir-biriga yaqin va xarakteri jihatdan har xil bo`lsa,
mashg`ulotni tashkil etishning zveno shaklidan foydalaniladi.
Ko`pincha bunday hollarda murakkabroq bitta ob’yekt bilan 2-3 nafar
va bundan ko`proq talaba shug`ullanadi.
Tayyorlanadigan ob’yektlar o`z mazmuniga ko`ra bir xil va
xarakteriga
ko`ra
har
xil
bo`lsa,
texnik
modellashtirish
konstruktsiyalash bo`yicha amaliy mashg`ulotni tashkil etishning
individual shaklidan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Bunday
hollarda deyarli har bir talaba individual topshiriqni bajarishi pedagog
uchun muayyan qiyinchilik tug`diradi. Chunki bunday mashg`ulotlarda
ko`pincha ayrim talabalarga yozma instruksiyalar tayyorlashga va ular
ana shu instruksiyalar bo`yicha yangi o`quv materialini o`rganishlariga
to`g`ri keladi.
Mashg`ulotni
tashkil
etishning
aralash
shaklidan
modellashtirishning har xil ob’yektlarini bajarishda foydalaniladi.
Shularga ko`ra maktab o`quv ustaxonalaridagi texnik konstruktsiyalash
va modellashtirish mashg`ulotlarining tashkiliy shakllarini dasturdagi
o`rganilayotgan mavzuning mazmuniga, ob’yektlarning xarakteriga,
ta’limiy - pedagogik va ishlab chiqarish talablariga qarab tanlanadi.
Korxonalarda personalni rivojlantirish yo’llari

Tashkiliy tuzilma boshqaruv bo‘g‘inlarining o‘zaro bog‘liq, o‘zaro bo‘ysunuvchi tarkibidir.
Funksional tuzilma boshqaruv funksiyalarining rahbariyat va alohida bo‘linmalar o‘rtasida
taqsimlanishini aks ettiradi. Rol tuzilmasi xodimlarning ishlab chiqarish jarayonidagi ijodiy ishtiroki,
jamoadagi o‘zaro munosabatlar xususiyatlaridir.
Ijtimoiy tuzilma mehnat jamoasining ijtimoiy xususiyatlari (jinsi, yoshi, millati, kasbi, malakasi,
ma‘lumoti va hokazolar) ni ifoda etadi.
Shtatlar tuzilmasida bo‘linmalar tarkibi, lavozim va xizmat vazifalari ro‘yxati, mansab maoshlari va
ish haqi miqdori aks etadi. Personal tuzilmasida, shuningdek, quyidagi tushunchalar ham mavjuddir:
Boshqaruv bo‘g‘ini muayyan bosqich (daraja)dagi tashkiliy tuzilmaning mustaqil qismi hisoblanib,
boshqaruv apparati va ishlab chiqarish bo‘linmalaridan iboratdir. Boshqaruv bosqichi (darajasi)
orxona tashkiliy tuzilmasi yuqori bo‘g‘inlari (bosqich, darajalari). Boshqaruv
apparati boshqaruv
tizimining tegishli bo‘linma, xizmatlarga rahbarlik qilish, faoliyatlarini muvofiqlashtirish huquqiga
ega xodimlar jamoasidir.
Tarkibiy bo‘linma – tashkiliy bo‘linma to‘g‘risidagi nizom asosida boshqaruv bo‘g‘inining mustaqil
qismidir. U funksional va ishlab chiqarish tarkibiy bo‘linmalarga bo‘linadi. Funksional tarkibiy
bo‘linma boshqaruvning muayyan funksiyalari (masalan, ishlab chiqarishni tayyorlash, buxgalteriya
hisobi, iqtisodiy rejalashtirish), vazifalarini amalga oshiruvchi boshqaruv apparatining mustaqil qismi
hisoblanadi. Uning faoliyatida pirovard natija boshqaruv qarorlari tayyorlashdir. Ishlab chiqarishning
tarkibiy bo‘linmasi ishlab chiqarishni tezkor boshqarish vazifalarini
bajaruvchi hamda moddiy
mahsulot ishlab chiqarishni (uy- joylar, tayyor mahsulotlar, yuk tashish va boshqalar) ta‘minlovchi
boshqaruvning mustaqil bo‘ginidir. Boshqaruv bo‘g‘inining mustaqil qismidir. U funksional va ishlab
chiqarish tarkibiy bo‘linmalarga bo‘linadi.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar

~ 56 ~
asos mavjud bo`lib, u hamisha muhim bo`lmaydi va tarixan almashinib
turadi.
Inson va mashinalarning o`zaro munosabatini ifodalovchi texnika
atamasi grek tilidan kirib kelgan bo`lib, texnikaviy san’at ma’nosini bildiradi.
Tarixiy texnika so`zining ma’nosi, ishlab chiqarish usuli o`zgarishiga
muvofiq yangilanib kelgan.
Quldorlik davrida texnika atamasi yakka ustalik, mutaxassislikni
egallash ma’nosini bildirgan.
O`rta asrda, hunarmandchilik ishlab chiqarish hukmronligi davrida u
texnologiya, usul, qolipni (retseptni) bildirgan. Masalan, temirchilik texnikasi
va hokazo.
Hozirgi sharoitda texnika atamasi mehnat vositalarini anglatadi. Ular
yordamida inson nafaqat mehnat mahsulotlariga, balki ishlab chiqarish
jarayoni uchun zarur bo`lgan barcha moddiy shart-sharoitlarga ham ta’sir
ko`rsatadi.
Texnikaning to`rt fazilati va o`ziga xos xususiyatlari mavjud: