Kurs ishi maqsadi - I bob. Ta’lim-tarboya jarayonida raqamli texnologiyalardan foydalanishning nazariy asoslari

|
I bob. Ta’lim-tarboya jarayonida raqamli texnologiyalardan foydalanishning nazariy asoslari
|
bet | 3/18 | Sana | 31.01.2024 | Hajmi | 1,89 Mb. | | #149253 |
Bog'liq Xusanov Elshodjon metodikaKurs ishi maqsadi raqamli texnologiyalar imkoniyatlaridan oliy ta’lim muassasalarida foydalanishning samarali metodikasini ishlab chiqish.
Kurs ishining vazifalari:
raqamli texnologiyalar imkoniyatidan oliy ta’lim jarayonida foydalanishning hozirgi holatini tahliliy o’rganish;
zamonaviy raqamli texnologiyalar, ularning turlari va ularning ta’limiy imkoniyatlarini o’rganish;
“Tarmoq texnologiyalari” fanini o’qitish samaradorligini oshirishda raqamli texnologiyalar imkoniyatlaridan foydalanish metodikasini ishlab chiqish;
Kurs ishining tuzilmasining tavsifi: Ushbu kurs ishi kirish, 2 ta bob, 5 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan iborat.
I BOB. OLIY TA’LIM JARAYONIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYA-LARDAN FOYDALANISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Raqamli texnologiyalar va ularning rivojlanish tarixi
Raqamli texnologiya bu – xo’jalik yuritishning bir zamonaviy shakli bo’lib, unda ishlab chiqarish va boshqarishning asosiy faktori sifatida raqamli ko’rinishdagi katta ma’lumotlar majmui va ularni qayta ishlash jarayoni xizmat qiladi.
Raqamli texnologiyalarning yaratish tarixi asrlarga borib taqaladi. Dahshiy italiyalik Leonardo da Vinchi5 (1452 - 1519) kundaliklarida bizning davrimizda allaqachon bir qator chizmalar topilgan bo’lib, ular 13 raqamli o’nli raqamlarni qo’shishga qodir bo’lgan g’ildiraklardagi yig’ish kompyuterining eskiziga aylandi. Mashhur amerikalik IBM kompaniyasining mutaxassislari mashinani metallga qayta ishlab chiqarishdi va olimning g’oyasining to’liq muvofiqligiga amin bo’lishdi. Uning yig’ish mashinasini raqamli hisoblash tarixidagi asl voqea deb hisoblash mumkin.
1641 - 1642 yillarda o’n to’qqiz yoshli Blez Paskal6 (1623 - 1662), keyinchalik unchalik taniqli bo’lmagan frantsuz olimi ishlaydigan qo’shimchalar mashinasini yaratadi ("Paskalin"). Dastlab u uni bitta maqsadda - soliqlarni yig’ishda amalga oshirilgan hisob-kitoblarda otasiga yordam berish uchun qurgan. Keyingi to’rt yil ichida u mashinaning yanada rivojlangan modellarini yaratdi. Ular oltita va sakkiz - bitli bo’lib, tishli g’ildiraklar asosida qurilgan va o’nlik sonlarni qo’shish va olib tashlashga qodir. Taxminan 50 turdagi mashinalar yaratildi, B. Paskal ularni ishlab chiqarish uchun qirollik imtiyoziga ega bo’ldi, ammo "Paskalinlar" amaliy foydalanishga ega bo’lmadilar, garchi ular haqida ko’p gapirilgan va yozilgan bo’lsa ham (asosan Frantsiyada).
1673 yilda buyuk evropalik, nemis olimi Vilgelm Gotfrid Leybnits (1646 - 1716) o’n ikki xonali o’nlik sonlarni qo’shish va ko’paytirish uchun hisoblash mashinasini (Leybnitsga ko’ra arifmetik moslama) yaratadi. Tishli g’ildiraklarga u ko’paytirish va bo’linishga imkon beradigan pog’onali rolni qo’shdi. "... Mening mashinam ketma-ket qo’shish va ayirishga murojaat qilmasdan, bir zumda ulkan sonlarga ko’paytirish va bo’linishni amalga oshirishga imkon beradi", deb yozgan V. Leybnits do’stlaridan biriga.
Ikki asrdan ko’proq vaqt o’tgach paydo bo’lgan raqamli elektron hisoblash mashinalarida (kompyuterlarda) arifmetik amallarni bajaradigan moslama (Leybnitsning "arifmetik qurilmasi" bilan bir xil) arifmetik deb nomlangan. Keyinchalik, qator mantiqiy harakatlar qo’shilgach, ular buni arifmetik-mantiqiy deb atay boshladilar. U zamonaviy kompyuterlarning asosiy qurilmasiga aylandi.
Shunday qilib, 17-asrning ikki dahosi raqamli hisoblashning rivojlanish tarixidagi birinchi marralarni belgilab berdi.
V. Leybnitsning xizmatlari, faqat "arifmetik qurilma" yaratish bilan chegaralanmaydi. Talabalik yillaridan to umrining oxirigacha u keyinchalik kompyuterlarni yaratishda asosiy bo’lgan ikkilik sanoq tizimining xususiyatlarini o’rganish bilan shug’ullangan. U unga ma’lum bir tasavvufiy ma’no berdi va uning asosida dunyo hodisalarini tushuntirish va undan barcha fanlarda, shu jumladan falsafada foydalanish uchun universal tilni yaratish mumkin deb hisobladi. 1697 yilda V. Leybnits7 chizgan medal tasviri saqlanib qoldi, bu hisoblashning ikkilik va o’nlik tizimlari o’rtasidagi munosabatni tushuntirib berdi.
1799 yilda Frantsiyada Jozef Mari Jakkard8 (1752 - 1834) dastgohni ixtiro qildi, u matolarga naqshlar yaratish uchun perforatorlardan foydalangan. Buning uchun zarur bo’lgan dastlabki ma’lumotlar musht shaklida kartonning tegishli joylarida qayd etilgan. Dastur ma’lumotlarini saqlash va kiritish uchun birinchi ibtidoiy qurilma (bu holda to’qish jarayonini boshqarish) shunday paydo bo’ldi.
1795 yilda xuddi shu erda metrik o’lchov tizimiga o’tish bilan bog’liq ishlarni Frantsiya hukumati tomonidan ishonib topshirilgan matematik Gaspard Prony9 (1755 - 1839) dunyoda birinchi marta texnologik sxemani ishlab chiqdi matematiklar mehnatini uchta tarkibiy qismga bo’lishini taklif qiladigan hisob-kitoblar. Bir nechta yuqori malakali matematiklarning birinchi guruhi hisob-kitoblarni arifmetik amallarga kamaytirishga imkon beradigan - qo’shish, olib tashlash, ko’paytirish, bo’lish masalasini hal qilish uchun zarur bo’lgan sonli hisoblash usullarini aniqladilar (yoki ishlab chiqdilar). Arifmetik amallar ketma-ketligini tayinlash va ularni amalga oshirish uchun zarur bo’lgan dastlabki ma’lumotlarni aniqlash ("dasturlash") ikkinchi darajali, matematiklar tarkibi, kengaytirilgan qismi tomonidan amalga oshirildi. Arifmetik amallar ketma-ketligidan tashkil topgan "dastur" ni amalga oshirish uchun yuqori malakali mutaxassislarni jalb qilishning hojati yo’q edi. Bu, ishning eng ko’p vaqt sarflaydigan qismi, uchinchi va eng ko’p sonli kalkulyatorlar guruhiga ishonib topshirilgan. Ushbu mehnat taqsimoti natijalarni olishni sezilarli darajada tezlashtirishga va ularning ishonchliligini oshirishga imkon berdi. Ammo asosiy narsa bu avtomatlashtirishning keyingi jarayoniga turtki bergani, eng mashaqqatli (ammo ayni paytda eng sodda!) Hisob-kitoblarning uchinchi qismi - arifmetik operatsiyalar ketma-ketligini dasturlashtirilgan boshqarish bilan raqamli hisoblash moslamalarini yaratishga o’tish.
Raqamli hisoblash moslamalari (mexanik tip) evolyutsiyasining ushbu yakuniy bosqichini ingliz olimi Charlz Babrij10 (1791 - 1871) amalga oshirdi. Hisoblash jarayonini osonlashtirish uchun texnik vositalarni yaratish tajribasiga ega bo’lgan (1812 - 1822 yillardagi polinomlarni jadvalga yozish uchun Babbining farqi mashinasi) tajribali hisob-kitoblarning raqamli usullarini mukammal o’zlashtirgan ajoyib matematik, u darhol G. Proni tomonidan tavsiya etilgan hisoblash texnologiyasida imkoniyatni ko’rdi. Loyihasi 1836-1848 yillarda ishlab chiqqan analitik dvigatel (Babbij shunday deb atagan), bir asr o’tib paydo bo’lgan kompyuterlarning mexanik prototipi edi. Bu kompyuterdagi kabi beshta asosiy qurilmaga ega bo’lishi kerak edi: arifmetik, xotira, boshqarish, kiritish, chiqarish qurilmalari.
1801 yil: Jozef Mari Jakkar, frantsuz savdogari, matolarni avtomatik to’qish uchun perfokartalaridan foydalanadigan dastgohni ixtiro qildi.
1821 yil: ingliz matematiki Charlz Babbidj raqamlar jadvallarini hisoblay oladigan bug’ hisoblash mashinasini o’ylab topdi. Britaniya hukumati tomonidan moliyalashtirilgan ushbu "farq mashinasi" deb nomlangan loyiha texnologiyaning etishmasligi tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchradi.
1848 yil: ingliz matematikasi va shoir Lord Bayronning qizi Ada Lovelace dunyodagi birinchi kompyuter dasturini yozadi. Lovelace birinchi dasturni yozadi, Babbage analitik dvigateli haqidagi maqolani frantsuz tilidan ingliz tiliga tarjima qiladi.
1853 yil: shved ixtirochisi Per Georg Shoyts va uning o’g’li Edvard dunyodagi birinchi bosma kalkulyatorni ishlab chiqdilar. Ushbu mashina birinchi bo’lib "jadvaldagi farqlarni hisoblab chiqdi va natijalarni chop etdi".
1890 yil: Herman Xollerit 1890 yilgi AQSh aholini ro’yxatga olish natijalarini hisoblash uchun perfokarta tizimini ishlab chiqmoqda. Mashina hukumatga bir necha yillik hisob-kitoblarni tejaydi.
1931 yil: Vannevar Bush birinchi keng ko’lamli umumiy maqsadli avtomatik mexanik analog kompyuter bo’lgan differentsial analizatorni ixtiro qiladi va quradi.
1936 yil: britaniyalik olim va matematik Alan turing "hisoblanadigan raqamlar to’g’risida..."nomli maqolasida keyinchalik turing mashinasi deb nomlangan universal mashina printsipini taqdim etadi.
1937 yil: fizika va matematika professori jon Vinsent Atanasov birinchi elektr kompyuterini yaratish uchun grant olish uchun ariza berdi.
1939 yil: Devid Pakard va Bill Xyulett Kaliforniyaning Palo Alto shahrida Hewlett Packard kompaniyasini tashkil etishdi. Er-xotin o’zlarining yangi kompaniyalari nomini tanga tashlash orqali tanlaydilar va Hewlett-Packardning birinchi shtab-kvartirasi Packard garajida joylashgan.
1941 yil: nemis ixtirochisi va muhandisi Konrad Zuse11 o’zining Z3 mashinasini, dunyodagi birinchi raqamli kompyuterni tugatmoqda.
1941 yil: Atanasov va uning aspiranti Klifford Berri AQShda Atanasov-Berri kompyuteri deb nomlangan birinchi raqamli elektron kompyuterni loyihalashtirmoqda12.
1945 yil: jon Mochli va J. Presper Ekert elektron raqamli integrator va kalkulyatorni (ENIAC) ishlab chiqadi va yaratadi. Mashina birinchi "avtomatik, universal, elektron, o’nlik, raqamli hisoblash mashinasi"dir13.
1947 yil: Bell Laboratories kompaniyasidan Uilyam Shokli, jon Bardin va Uolter Bratteyn tranzistorni ixtiro qilishdi14. Ular qattiq materiallardan va vakuumsiz elektr kalitni qanday qilishni o’rganadilar.
1949 yil: Kembrij universiteti jamoasi avtomatik elektron kechikishni saqlash kalkulyatorini (EDSAC) ishlab chiqmoqda, "xotirada saqlanadigan dasturga ega birinchi amaliy kompyuter"15.
1954 yil: jon Backus va uning IBM dasturchilar jamoasi yangi yaratilgan FORTRAN16 dasturlash tilini tavsiflovchi hujjatni nashr etishdi.
1953 yil: Greys Xopper COBOL17 nomi bilan mashhur bo’lgan birinchi kompyuter tilini ishlab chiqmoqda.
1958 yil: Jek Kilbi va Robert Noys18 kompyuter chipi deb nomlanuvchi integral mikrosxemani taqdim etishdi.
1968 yil: Duglas Engelbart19 San-Frantsiskoda bo’lib o’tgan kuzgi qo’shma kompyuter konferentsiyasida zamonaviy kompyuter prototipini taqdim etdi. Uning "inson intellektini rivojlantirish tadqiqot markazi" deb nomlangan taqdimoti jonli namoyishni o’z ichiga oladi.
1973 yilda Fransiyada Nruohg Trohg Ti tomonidan birinchi shaxsiy kompyuter yaratilgan20. Dastlab yaratilgan maskur shaxsiy kompyuter elektron o’yinchoq sifatida qabul qilindi. Bu kompyuter 1977 yilda amerikalik Stiv Jobs boshchiligidagi "Apple Computer" firmasi tomonidan mukammallashtirilib, dasturlarning katta majmuini tatbiq etib, ommaviy ravishda chiqarila boshladi21. Shundan beri kompyuter hayotimizga mustaxkam joylashib, axborotni qayta ishlashning eng zamonaviy vositasiga aylandi.
Raqamli texnologiyalarining asosiy rivojlanish bosqichlari sifatida esa quyidagilami keltirishimiz mumkin22:
|
| |