mahorat - Kutubxonashunoslik

mahorat,
inson bilan muloqot qila olish, uning ko‘nglini topa olishdek
mas’uliyat talab etiladi.
Axborot-lcutubxona muassasasida siyosiy, umumiy dunyo-
qarashini kengaytirish, madaniy hordiq olish, ma’lum bir aniq
mavzuda, masalan, turU fan sohalariga oid, ilmiy muammolarga
96
www.ziyouz.com kutubxonasi
oid, o ‘tmishimiz, tarixiy qadriyatlarga oid, axborot va telekom-
munikatsiya texnologiyalariga oid muammolar bo‘yicha referat,
ma’ruza tayyorlash, nashr etilgan manbalardan aniq maqsad yolida
foydalanish uchun mavzuli so‘roq bilan keladigan kitobxonlar
anchagina ko‘p. Mavzularning turli-tumanligi mutaxassisdan barcha
sohaga oid bilimlardan, dunyo axborot olamidan, yangiliklardan,
siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy-madaniy sohadagi mamlakatimizning
ichki va tashqi siyosatidan, axborot-kutubxona faoliyatidagi yan
giliklardan, muammolardan xabardor bo'lishni, AKMning
m a’lumot bibliografiya apparatidan, elektron katalogdan, Inter-
netdan foydalana olishni va kitobxonlarga ham o‘rgata olishni talab
qiladi.
Malakali kitobxonning maxsus bibliografik qidirishni talab
qiluvchi murakkab mavzuli so‘rog‘ini qondirish uchun ma’lumot-
bibliografiya bo‘limi mavjud bo‘lgan yirik axborot-kutubxona
muassasasiga murojaat qilish kerak. Foydalanuvchining mavzuli
so‘rog‘ini qondirish bilan birga, kitobxon tayyorgarlik darajasiga
mos keluvchi eng yaxshi, dolzarb kitoblarni o‘qishning ketma-
ketligini, izchilligini aniqlab berish ham muhim vazifa.
Buning uchun o‘qilgan kitob haqida suhbat o‘tkazib borish
zarur bo‘ladi, uning natijasiga ko‘ra, kitobxonning o‘qish doirasini,
qiziqishini kengaytirish, muntazam va tizimli o‘qishini tashkil etish,
uni boshqarish rejasi tuzib olinadi. Asosiysi, kitobxonning o‘qish
faoliyatini to ‘g‘ri va aniq, maqsadga mos holda tashkil etishga
imkon yaratiladi.
Ba’zi hollarda maqsadi aniq bo‘lmagan, shunchaki vaqt
o'tkazish maqsadidagina kitobga murojaat qiluvchi kitobxonlar ham
bor Ular, odatda, tayyorgarligi kam, kitobxonlik qiziqishi hali
noaniq, mustaqil kitob tanlay olmaydigan kitobxonlar boiadi.
Bunda, albatta, awalo, kitobxon ЬДап suhbat davomida uning
oilaviy sharoitini, mehnat faoliyati turini, o‘qiyotgan o'quvchi
yoki talaba bo‘lsa, uning uchun qiziqarU fanlarni, uning bo‘sh
vaqtida shug‘ullanayotgan mashg‘ulotlarini, nimaga qiziqishini,
awal qanday adabiyotlar o‘qiganini, sevimh muallifmi, unga
yoqqan kitoblarni bilib olishi zarur. Shunga ko‘ra, xulosa chiqarib,
turli mazmundagi bir necha kitoblarni o‘qish uchun taklif qilish
7 - 403
97
www.ziyouz.com kutubxonasi
zarur. Tavsiya etilgan kitoblar bilan tanishayotgan kitobxonni
kuzatish suhbat davomida olingan xulosaning yanada aniq va
to‘liq bo‘lishiga imkon beradi. Ochiq kitob fondli axborot-kutub
xona muassasasida bu muvaffaqiyatli chiqadi, chunki bu yerdagi
shart-sharoit suhbat qurishga va kuzatishga qulaydir.
Kitobxon uchun adabiyot tanlayotganda uning tarbiyaviy
ahamiyatiga e’tibor qilish, dolzarb, foydali va qiziqarli kitoblar
tanlash zarur. Kitobni faqat tanlash emas, balki bu kitob haqida
so‘zlab berish, so‘zlaganda ham kitobxonni qiziqtiradigan qilib
so'zlal? berish muhim ahamiyatga ega. Bunday paytda eng ko‘p
tarqalgan va hech qanday ma’noni anglatmaydigan «bujuda qiziq
kitob» iborasining o‘zi yetarU emas. Suhbat qisqa, ifodali bo‘lishi
hamda asarning g‘oyaviy m a’nosini ochib berishi zarur. Kitob
haqidagi hikoyada undagi qiziq epizodni o‘qib berish, kitob
muallifining hayoti va ijodi haqida hikoya qilib berish bilan birga
olib borilishi mumkin.
Kitob tavsiya qilishni qiziqarli savollar bilan boshlash kitobxon
diqqatini tezda jalb qiladi. Faqat bir janrdagi, bir mavzudagi, bir
millatga oid yoki bir xalq adabiyotini, faqat bir turdagi adabiyot-
nigina o‘qiydigan kitobxonlar uchrab turadi. Bunday holatda
mutaxassis xodimning vazifasi kitobxon diqqatini boshqa mavzu-
larga ham jalb etish bilan o'qish doirasini kengaytirib borishdan
iborat. Bir yozuvchi ijodi bilan qiziquvchilarga shu yozuvchi haqidagi
biografik va tanqidiy maqolalarni takhf qilishi, sevgan yozuv-
chisining zamondoshlari ijodi bilan ham tanishtirib borishi
mumkin.
Yakka tartibda ish olib borishda bibliografiyaning yordami
beqiyos. Mustaqil bilim oluvchi kitobxonga yordam berishning asosiy
vositasi bibliografiyaning turli xil kichik shakllaridir/Kitobxon uchun
qiziqarli masalalarga kitoblar, elektron kartotekalar va elektron
kataloglar, bibliografik ro‘yxatlar, tavsiya ko£rsatkichlari muntazam,
izchil o‘qishni tashkil etishda yordam beradi. Kitobxonga ma’lumot-
bibliografiya apparati va bibliografik qo‘llanmalarni tanishtirish,
katalog va kartotekalardan foydalanish qoidalarini tushuntirish
uchun suhbat o‘tkazish, ko‘rgazmalar tashkil etish, peshlavha-
lardan foydalanish, bibliografik tavsifdan foydalanishni ko‘rsatish,
98
www.ziyouz.com kutubxonasi
tokchaiarda kitoblarrxing joylashtirilislii, bibliografik nashrlar tizimi
haqida so‘zlab berish yaxshi natijaga olib keladi.
AKMda olib boriladigan ma’ruzalar, sharhlar, savol-javob
kechalari va boshqa tadbirlar mustaqil bilim oluvchi kitobxonlar
uchun foydalidir.
An’anaviy kutubxonachilik ishida mutaxassislar, o‘qituvchilar,
oliy o‘quv yurtlarining o'qituvchi faollari va shu kabilar yordamida
maslahatlar tashkil qilinadi. Maslahatlar turli xil adabiyotlar va
ular bilan ishlash, Internetdan foydalanish qoidalari, elektron
katalogdan m a’lumot qidirish, veb-sahifalardan foydalanish,
elektron pochta ochish va undan foydalanish, kutubxona kataloglari
va ular yordamida ma’lumot qidirish, bibliografik qo‘llanmalardan
foydalanish va kitobxonni qiziqtirgan turli xil savollar asosida tashkil
etiladi. Maslahatlar alohida tashkil qilingan burchakda, xonada,
ba’zan aniq soatlarda tashkilotlarda o‘tkaziladi. Bunday maslahatlar
abonement yoki boshqa bo‘limlarda suhbat davomida o‘tkazilishi
mumkin. Odatda, kutubxonalarda kitobxon qiziqishi kartotekasi
yuritiladi va undan mavzu hamda unga qiziquvchi kitobxonlar nomi
yozib qo‘yilgan kartochkalar o ‘rin olgan bo‘ladi. Agar yangi
kitoblar kelib qolsa, mutaxassis xodim ular orasidan aniq kitobxon
uchun muhim ahamiyat kasb etadigan kitoblarni tanlab qo‘yadi.
Kitoblaming nomi yozilgan varaqa ldtobxon formulari ichiga solib
qo‘yiladi va bu haqda unga telefon orqali yoki elektron pochta orqali
xabar qilinadi.
0 ‘qilgan kitob haqida suhbat so‘roq qilish xarakterida bo‘lmasligi
kerak. Mutaxassis xodim va kitobxon kitob haqida suhbatla-
shayotganda o‘z fikrlarini erkin bayon qilishlari kerak. Suhbat
do‘stona, samimiy tarzda olib borilishi, kitobxonning tortinmay,
uyalmay o‘z fikr-mulohazalarini so‘zlab berishiga sharoit yaratishi
shart. 0 ‘qilgan adabiyot nafaqat kitobning o‘qilgan yoki o‘qilma-
ganini bilishga, balki kitobxonning uni qanchalik diqqat va e’tibor
bilan o‘qiganini, esda saqlab qolish darajasini, undagi voqea va
hodisalar, masalalar haqida o‘z fikrini bayon qila olish darajasini
bilishga, bundan keyin unga yana qanday va qaysi mazmundagi
adabiyotlami tavsiya qilishni aniqlab olishga yordam beradi. 0 ‘qilgan
kitob haqidagi suhbat, ko‘pincha, o‘qish davomida paydo bo‘lgan
99
www.ziyouz.com kutubxonasi
savollar yoki o‘z taassuroti bilan o‘rtoqlashish niyati tug‘ilgan
kitobxonning tashabbusi sababli bo'ladi. Tashabbus mutaxassis
xodim tomonidan bo‘lsa, suhbat muvaffaqiyatli chiqadi. Muta
xassis suhbatni erkin munozaraga, fikr almashuvga aylantirishi,
kitobxonning kitob haqidagi bahosi noto‘g‘ri bo ‘lsa, uni odob
bilan to ‘g‘rilashi, tushunmaganini tushuntirishi, asarning foydali
ekanligiga ishontira olishi kerak.
Kitobxonlar qiziqishi va o‘qish mazmuni haqida to‘liq tasav-
vurga ega bo‘lish uchun barcha usullarni o‘ylab, bir tizimga solib,
birga qo‘shib olib borgandagina samaradorlikka erishish mum-
kin. Zero, bir usulning kamchiligi yoki cheklangan imkoniyati
boshqa usul yordamida olingan ma’lumotlar bilan qoplanadi yoki
to‘ldiriladi. Bunday o‘zaro bog‘liqlik, ko‘p hollarda, hatto usullar-
ning bir-biriga tobeligi kitobxon qiziqishini o ‘rganishning tizimi
haqida so‘z yuritish imkoniyatini beradi.
Kitobxonlar qiziqishi kitobxonga abonementda va qiroatxo-
nada ommaviy tadbirlar o‘tkazilayotganda o‘rganiladi. Bu o‘rinda
asosiy umumiy usullardan hisoblangan suhbat va kuzatish q o i-
laniladi. Ikkinchi tomondan, kitobxonlarni o‘rganish uchun muta
xassis xodim kitobxon formularlari, kitobxonlar so‘roq daftarlari,
mutaxassis xodimning kundaligi, anketalar, axborot-kutubxona
muassasasi ishining statistik hisobot ma’lumotlaridan foydalaniladi.
Kitobxon qiziqishini o‘rganishning maxsus va umumiy usullari
mavjud. Maxsus usullar, asosan, kutubxonachilik ish hujjatlari
asosida faqat kutubxonalar tajribasida qo'llaniladigan usullar,
umumiy usullar esa keng jamoatchilik tashkilotlarida, nashriyot-
larida, kitob savdosi tashkilotlarida, gazeta va jurnallar tahririyat-
larida, maktablar, oliy o‘quv yurtlarida, kollej va litseylarda turli
xil maqsadlar yo‘nalishida o‘tkaziladigan usullar. Ulardan kutub-
xonalarda ham kitobxonlar qiziqishini o ‘rganish, kutubxona
faoliyatini tahlil qilish, istiqbolini belgilash maqsadida o‘tkaziladi.
Kitobxon bilan o‘tkazilgan suhbatdan olgan m a’lumotlar
kitobxonning kutubxonada o‘zini qanday tutayotganligi — ochiq
kitob fondidan, elektron katalogdan, kompyuterlardan, avtomat-
lashtirilgan ish joylaridan, Intemetdan qanday foydalanayotganligi,
www.ziyouz.com kutubxonasi
ko‘rgazmali vositalar va bibliografik ko‘rsatkichlarga murojaat
qilishini, laitubxonachi takliflari va maslahatlariga munosabatini
kuzatib borish bilan to‘ldiriladi va mustahkamlanadi.
Kuzatish suhbatni to'ldiradi, suhbat natijalariningto‘g‘ri yoki
noto‘g‘riligini aniqlaydi, kitobxon bilan keyingi suhbat yo‘nalishini
belgilaydi. Kitobxonlarni o‘rganishning yana bir umumiy usuli
ularning kitoblar haqidagi fikr va mulohazalarini tahlil qilishdir.
Kitobxonlar o'qigan kitoblari haqidagi taassurotlarini mutaxassis
xodimlar bilan suhbatida, kitobxonlar konferensiyalarida
o‘rtoqlashishni yoqtiradilar.
Mutaxassis xodimning taklifi bilan kitobxonlar, o‘z fikr va
mulohazalarini kutubxona albomlari va bulletenlari yoki devoriy
gazetalarida bayon qilishadi. Kitobxonlaming fikr-mulohazalarini
yozib borish, to‘plash bilan kitobxonlaming bilim darajasi, o‘qigan
kitobi mazmuniga munosabati, fikr bayon etish shakli, tili va
hokazolarga munosabati haqida bilish mumkin. Kitobxonlaming
ayni bir kitob haqida bildirgan fikr va mulohazalarini taqqoslash
bilan har bir kitobxonning kitobni baholashga yondashish dara
jasini ko‘rish mumkin.
Kitoblar haqida fikr-mulohazalar to‘plashdan awal, uning
maqsadi, qandayyozish lozimligi kitobxonga tushuntiriladi. Kitob
mazmunini qaytarib so‘zlab bermasdan, balki kitobdan nima
olganini, qanday foyda ko‘rganini, o‘zi uchun, mehnat yoki o‘qish
faoliyati uchun nima berganini, unda yoritilgan masalalarga, voqea
va hodisalarga munosabatini, ularga bergan bahosini aytib berish
kerakligini uqtiradi. Asarning ilmiy, tarixiy, badiiy qimmati, uslubi
va tili haqida fikrini bilish muhim ahamiyatga ega.
Kitobxonlaming kitoblar haqidagi fikr va mulohazalari faqat
kutubxona xodimlarigagina emas, balki nashriyotlar va mualliflar
uchun ham katta ahamiyatga ega. Shu sababli, kutubxonachi im-
kon qadar kitobxonlaming fikr va mulohazalarini yozib olishga
harakat qilishi, imkoni bo‘lsa, ularni matbuot sahifalarida
nashr
ettirishi, nashriyotlar manziligajo‘natishi mumkin.
Kitob formularini yoki kitobni qaytarish muddati varaqalarini
tahlil qilish ham samarali usullardan biri. Kutubxona fondining
101
www.ziyouz.com kutubxonasi
aylanishini, harakatini o‘rganish uchun ham, shunga ko‘ra, qaysi
adabiyotlaming kitobxonlar tomonidan ko‘p so‘ralishi va o‘qilishini
aniqlash uchun ham, kitobxonlarning qaysi adabiyotga qiziqishi
kattaligini bilish uchun ham bu usul qo‘llaniladi.
Kitob fondidagi adabiyotlaming o ‘rtacha o ‘qilish darajasini
aniqlashda ushbu nomdagi kitobning mavjud nusxalaridagi kitob
formularidagi natijalarni qo‘shishni va har bir kitob uchun o‘r-
tacha ko‘rsatkichni chiqarishni unutmaslik kerak. Kitob formula-
rida yoki kitobni qaytarish muddati varaqasida ko‘rsatilgan kitob
xon formulari raqami shu kitob bilan qiziqqan kitobxonlarni ham
aniqlash imkonini beradi. Bir necha kitoblarga doir m a’lumot
larni qiyoslash ular qay darajada o‘qimishli va qiziqarli ekanligini
belgilash imkoniyatini beradi. Kam o ‘qilgan adabiyotlar tahlili va
kitobxon bilan suhbat sabablami aniqlashda yordam beradi.
Kutubxonada o‘tkazilayotgan ommaviy tadbirlar samarador-
ligini o‘rganishda ham kitob formularini tahlil qilish muhim vosita
hisoblanadi. Agar kitobxonlar konferensiyasi o ‘tkaziladigan
bo‘lsa, unga tayyorgarlik davomida, muhokama davomida va un-
dan keyingi davrda tanlangan adabiyotning qanchalik o ‘qilga-
nini aniqlash mumkin. Shuning uchun kutubxona xodimidan
kitob formularini o‘z vaqtida, to‘la, aniq va bexato to‘ldirib borish
talab etiladi. Kitob formularidagi yozuv yoki kitobni qaytarish
muddati varaqasidagi qaydlar kitob aylanishi, fondning harakatini
belgilashda, eng o‘qimishli va zarur kitobni aniqlashda, o ‘qilma-
gan adabiyotlarni tahlil qilishda, kelgusida kitob fondini aniq va
maqsadli to‘ldirib borishda ahamiyatga ega.
|