nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
KURS ISHIGA TOPSHIRIQLAR - Va innovatsiyalar vazirligi navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti

2. KURS ISHIGA TOPSHIRIQLAR
2.1. Berilgan chiziqli uzluksiz sistema strukturaviy sxemalari:
Vazifa №1
Nochiziqli sistemani tekshirishda T1 vaqt doimiysi e’tiborga olinmaydi.
Nochiziqli sistemani tekshirishda oxirgi zveno hisobga olinmaydi.
2.2. Berilgan sistema parametrlari va loyihalanayotgan sistemaga qo‘yilgan shartlar:
a) chiziqli qism parametrlari elementlarini (uzatish koeffitsientlari, vaqt doimiylari);
b) sistemaning kirish ta’siri miqdori;
v) nochiziqli element parametrlari;
d) sistemaga qo‘yilgan talablar (xatolik miqdori, o‘tkinchi jarayon vaqti, o‘ta rostlash qiymati).
3. KURS ISHINI BAJARISHGA MISOL
3.1. Chiziqli ABSni tahlili va sintez qilish
Vazifa №1
Variant№ 6
Hisoblash uchun berilgan:
a) strukturaviy sxemasi
b) elementlarning uzatish koeffitsientlari:
K2=27; K3=3,5 grad/s;
v) elementlarning vaqt doimiyligi:
T1=0,11 s; T2=0,25 s;
g) kirish signalining o‘zgarish tezligi:
grad/s;
d) sintez qilinayotgan sistemaga talablar:
tezlik xatoligi ≤ 0,17 grad/s;
o‘tarostlash qiymati δ ≤ 24 %;
o‘tkinchi jarayon vaqti ≤ 0,25 s.
tip – II, c=9
3.1.1. Berilgan aniqlik asosida sistemaning va oldingi kuchaytirgichning zaruriy uzatish koeffitsientlarini aniqlash
Sistemaning zaruriy uzatish koeffitsienti berilgan strukturaviy sxema uchun quyidagi formula bo‘yicha topiladi:
=141
Statik sistemalar uchun:
, (1)
bunda: x – kirish ta’sir miqdori, – statik xatolik qiymati. Berilgan son qiymatlarini qo‘yib, s ni topamiz.
Kuchaytirish elementining uzatish koeffitsienti quyidagicha topiladi:
. (2)
Son qiymatlarni qo‘yib, K1=1.49 ni topamiz.
3.1.2. Sistemaning uzatish funksiyalarini topish va turg‘unlikning chastotaviy mezoni asosida sistemaning turg‘unligini tahlil qilish [1–3,5]
Berilgan sistemaning uzatish funksiyalari quyidagi formulalardan topiladi:
(3)
, (4)
bu yerda =1.49*27*3.5=140
Berilgan sistemaning turg‘unligini tekshirish uchun ochiq sistemaning AFXsi quriladi. AFXni EHMda hisoblash mumkin.
AFX quyidagi tartibda hisoblanadi:
(5)
Keyin chastota ga 0 dan ∞ gacha qiymatlar berilib, AFX quriladi va Naykvist mezoni bo‘yicha berk sistemaning turg‘unligi aniqlanadi. Ushbu sistemada:
; (6)
;
.
Chastota ni 0 dan ∞ gacha o‘zgartirib, ochiq sistemaning AFXni quramiz (1-rasm). Rasmdan ko‘rinib turibdiki, ning koordinatalari nuqtani qamrab olgan. Demak, berilgan berk sistema noturg‘undir.
|
II. “O‘ZBEKTELEKOM” AK NING IQTISODIY FAOLIYATIDA FRANCHAYZINGNI BAXOLASH

II. “O‘ZBEKTELEKOM” AK NING IQTISODIY FAOLIYATIDA FRANCHAYZINGNI BAXOLASH
2.1 “O‘zbektelekom” AK da franchayzing faoliyatini xolati va tahlili
Internet xizmatlari rivojlanishi
Hozirgi paytlarda O'zbekistonda internetning rivojlanishi o'tgan yillarda tez va sezilarli rivojlanib kelmoqda. Internetga qo'shimcha foydalanuvchilar soni oshmoqda, shuningdek, internetga kirish imkonini ta'minlaydigan infrastruktur muassasalar kengayib bormoqda. Bu rivojlanishni quyidagi asosiy yo'nalishlarda ko'rib chiqish mumkin:
**Internet ulushining kengayishi**: O'zbekistonda internet provayderlarining tarmoq xizmatlarini o'zgartirish uchun yo‘naltirilishi va kengaytirilishi kuchayib bormoqda. Internetga kirish sohasida qo'shimcha tarmoq qurilmalari o'rnatilmoqda.
**Ko'p yo'nalishli tariflar va tezkor internet**: Telekom kompaniyalar o'zlarining tariflarda tezkor internetga e'tibor qaratmoqda va foydalanuvchilarga ko'p yo'nalishli, tezkor va maqbul narxlar bilan tariflar taklif etmoqda.
**Mobil aloqalar**: Mobil aloqa operatorlari mobil internet xizmatlarini kengaytirib, xususan, 4G va 4.5G tarzida yuqori tezlikli mobil internet tariflarini taklif etmoqda.
**Axborot kommunikatsiyalarining rivojlanishi**: Axborot kommunikatsiyalari sohasida rivojlanish internetga qo'shimcha ko'rsatkichlar berayotgan eng muhim yo'nalishlardan biri bo'lmoqda.
**Dasturlar va platformalar**: O'zbekistonning internet foydalanuvchilari uchun yerli va xalqaro platformalar va dasturlar ko'proq taqdim etilmoqda, bu esa internet tajribasini yaxshilaydi va o'zbek tilida ma'lumotlarga yuz beradi.
**Elektron to'lov tizimlari**: Internet orqali elektron to'lovlar va onlayn xaridlar imkoniyati kengaymoqda, shu bilan birga internet xaridlarining ommaviy taqdimotidan ham foydalanuvchilar foydalanmoqda.
Hozirgi kunda O'zbekistonda internet tarmoqi va mobil aloqalar sohasida katta rivojlanishlar kuzatilmoqda. Davlat tashkilotlari va kompaniyalar, internet va kommunikatsiya sohasidagi yangi texnologiyalardan va xizmatlardan foydalanib, foydalanuvchilarga yuqori darajada xizmat ko'rsatishga harakat qilmoqda. Shu bilan birga, internet tarmoqi orqali ommaviy ma'lumotlarga oson va tezlik bilan kirish imkonini berish uchun ham katta ishlar amalga oshirilmoqda. Bu rivojlanish bilan birga O'zbekistonda internet xizmatlari eng muhim axborot almashinuvi vositalaridan biri bo'lib, insonlar o'rtasidagi kommunikatsiya va ma'lumot almashinuvi jarayonini osonlashtiradi va imkon beradi.
|
Bitiruv ishining maqsadi - Himoyaga ruhsat

|
Himoyaga ruhsat
|
bet | 3/20 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 392,46 Kb. | | #244698 |
Bog'liq 55uz.franchayzngBitiruv ishining maqsadi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida moliya komraniyalari faoliyatini o’rganish asosida ularda moliyaviy texnologiyalardan unumli foydalanish va takomillashtirishga oid taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Bitiruv ishining vazifalari:
-moliyaviy texnologiyalarning nazariy asoslarini o’rganish;
-Moliyaviy texnologiyalarning iqtisodiy mohiyati, afzalliklari va bozor munosabatlaridagi o’rnini o’rganish;
-raqamli iqtisodiyot sharoitida moliyaviy tashkilotlarda moliyaviy texnologiyalarning ishlash mexanizmlarini o’rganish;
-“TBC bank group” PLC faoliyatini va amaliy holatini tahlil qilish;
-mamlakatimizda moliyaviy tashkilotlarda Fintech texnologiyalardan foydalanilish istiqbollarini aniqlash;
yozldi
Bitiruv ishining ob’ekti va predmeti. Bitiruv ishining ob’ekti sifatida “IMIR TRADE GROUP” MCHJ olingan. Franchayzing modelidan foydalanish,iqtisodiy va nazariy asoslari, afzallik va kamchiliklarini baholash bitiruv ishining predmetini tashkil etadi.
Bitiruv ishi tarkibining qisqacha tavsifi.
Hozirgi kunda deyarli barcha sohalardagi kompaniyalar o‘z faoliyatlarida o‘zgarishlarga ehtiyoj sezmoqda, sababi yangi texnologiyalar, innovatsiyalar va isteʼmolchilar eski o‘rnatilgan tizimlarni tubdan o‘zgartirib yubormoqda.
Bitiruv ishining birinchi bobida franchayzing faoliyati, franchayzing faoliyatining ilmiy nazariy asoslari, franchayzing faoliyatini rivojlantirishning xuquqiy asoslari bo‘yicha ma’lumotlar keltirilgan.
Bitiruv ishining ikkinchi bobida “IMIR TRADE GROUP” MCHJ ning iqtisodiy faoliyatida franchayzingni baxolash, “IMIR TRADE GROUP” MCHJ ning franchayzing asosida faoliyat yuritish samaradorligi va kamchiliklarini baxolash o‘rganilgan.
Bitiruv ishining uchinchi bobida “IMIR TRADE GROUP” MCHJ ning iqtisodiy faoliyatini takomillashtirishda franchayzing modelini tadbiq etish istiqbollari, “IMIR TRADE GROUP” MCHJ ning franchayzing modeli orqali rivojlanishi haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Bitiruv ishining xulosa qismida yangi iqtisodiy voqelikda franchayzing modelini qo‘llash yo‘llari asosida texnologiyalardan foydalanishni takomillashtirishga oid taklif va tavsiyalar yoritib berilgan.
|
| |
Uztelecom komponiyani holatini tahlil qilib ber va xulosa chiqaring

Uztelecom komponiyani holatini tahlil qilib ber va xulosa chiqaring.
Uztelecom kompaniyasi O'zbekiston telekommunikatsiya sohasidagi yagona tashkilot hisoblanadi. Kompaniya mobil aloqa xizmatlari, internet xizmatlari, televideniya xizmatlari, faks xizmatlari va boshqa telekommunikatsiya xizmatlarini taqdim etadi. Uztelecomning o'zida yuqori ta'minot darajasiga ega bo'lgan bir qancha filiallar va boshqaruv tizimi mavjud. Kompaniyada bir qancha tarmoqlar mavjud: strategik planlashtirish tarmog‘i, moliyaviy-hisob-kitob tarmog’i, xodimlar bilan ishlash tarmog’i, marketing tarmog’i, mijozlarga xizmat ko'rsatish tarmog’i kabi. Uztelecomning xizmat ko'rsatishda samaradorligi juda yuqori. Uztelecom muassasalarida kelajakda foydalaniladigan yangi texnologiyalar, internetning tezligi va stabil ishga tushishi, xizmat ko'rsatishga mutaxassis xodimlar xizmat ko'rsatishga ko'p vaqt sarflamaydi. Kompaniya xizmatlari to'g'ri ko'rsatilishi, taqiqat va tadqiqotlar olib borilishi, o'ziga yirik ta'minot darajasi, yuqori xizmat sifati bilan xaridorlarning keng doirasiga ega. Uztelecom kompaniyasi yuqori sifatli xizmatlari bilan O'zbekiston telekommunikatsiya sohasida yuqori o'rinni egallagan.
Uztelecom komponiyaning moliyaviy rejalashtirish jarayoni faoliyat samaradorligiga tasirini tahlil qiling.
Uztelecom kompaniyasining moliyaviy rejalashtirish jarayoni, faoliyat samaradorligiga to'liq ta'sir ko'rsatishi mumkin. Moliyaviy rejalashtirish jarayonining yaxshi amalga oshirilishi, kompaniya operatsion faoliyati va xodimlarining motivatsiyasini oshirishi va kompaniya keng doirasida yanada ishonchli holat yaratishi mumkin. Moliyaviy rejalashtirish jarayoni orqali, Uztelecom kompaniyasi keng doirasidagi xizmatlarni rivojlantirish va yangi xizmatlarni yaratishga imkoniyat yaratishi mumkin. Bu jarayon orqali, kompaniya kengaytirilgan moliyaviy resurslari yaxshi foydalanish orqali yangi mahsulotlarni ishlab chiqarishga va xizmatlarni ko'proq mijozlar bilan ulashishga qodir bo'ladi. Moliyaviy rejalashtirish jarayonining amalga oshirilishi, kompaniya xodimlarining motivatsiyasini ham oshirishi mumkin. Xodimlarni yaxshi hisob-kitob yuritish, ularga rivojlanish va o'qish imkoniyatlarini berish, ularga sifatli xizmat ko'rsatish uchun zarur moliyaviy resurslarni taqsimlash bu jarayonning asosiy maqsadlari bo'lib turadi. Moliyaviy rejalashtirish jarayoni, kompaniya daromadlarini oshirish va operatsion xarajatlarni kamaytirishga imkon berishi bilan, kompaniyani barqaror va samarali faoliyat ko'rsatishga yordam beradi. Shuningdek, moliyaviy rejalashtirish jarayoni, kompaniya boshqaruv tizimining yaxshi tashkil etilishi va samaradorligi uchun zarur bo'lgan moliyaviy ma'lumotlarni taqdim etishi mumkin.
|
Bitiruv ishi tarkibining qisqacha tarkibi

|
Bitiruv ishi tarkibining qisqacha tarkibi
|
bet | 4/20 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 392,46 Kb. | | #244698 |
Bog'liq 55uz.franchayzngBitiruv ishi tarkibining qisqacha tarkibi. Ushbu Bitiruv ishi kirish, to’rtta bob, xulosa va takliflar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat bo’lib uzviy ketma-ketlikda ifodalangan.
Annotatsiya: Ushbu maqolada franchayzing yani brend nomidan foydalanish, uning vujudga kelishi, iqtisodiyotda tutgan o'rni, ijobiy va salbiy tomonlari o'rganilgan holda keltirilgan.Bundan yurtimizda franchayzigga bo'lgan talablar va uni rivojlantirish istiqbollari tahlili ko'rsatib o'tilgan.
Kiriw uchun
Rivojlanib borayotgan iqtisodiy davrda mahsulot brendini yoki nomini yaratib uni rivojlantirmasdan turib boshqa bir rivojlangan va o'z istemolchilari koproq bo'lgan brend nomidan foydalanib uning mahsulotlarini ishlab chiqarish yoki sotish mumkin bo'lib bu tijorat usuli iqtisodiyotda "Franchayzing" deb nom olgan.
Franchayzing inglicha (franchising) so'zidan olingan bo'lib"imtiyoz" degan manoni anglatadi yoki tijorat konsessiyai bozor subyektlari o'rtasidagi munosabatlar turi; bir tomon (franchayzer) ikkinchi tomonga (franchayzi) tadbirkorlikning ma'lum bir turida ish yuritishning o'zi tomonidan ishlab chiqilgan biznes modelidan: franchayzerning brendi, savdo belgisi, xom ashyosi va texnologiyalaridan foydalanib, uning nomidan ish yuritishga haq evaziga (akkord; bir yoki ko'p martalik to'lov) ruxsat berishi.
Umumiy ma'noda, franchayzing — bu savdo belgisi yoki kommersion belgini ijaraga olishni bildiradi. Franchayzingdan foydalanish franchayzer (franshizani beruvchi) va franchayzi (uni oluvchi) o'rtasidagi kelishuv bilan tartibga solinadi. Shartnoma mazmuni har xil, oddiydan to juda murakkabgacha bo'lishi, tovar belgisidan foydalanishning eng kichik tafsilotlarini ham o'z ichiga olishi mumkin. Odatda, shartnomada franchayzingdan foydalanish uchun pul ajratmalar miqdori tartibga solinadi (bu ma'lum bir muddat uchun belgilangan bir martalik yoki sotishning foizidan kelib chiqadigan to'lov bo'lishi mumkin. Pul ajratmasi bo'yicha hech qanday talab bo'lmasligi ham mumkin, ammo bu holda franchayzi franchayzerdan ma'lum miqdordagi tovarlar ishlar xizmatlarni sotib olish majburiyatini oladi.
|
| |
Hisobotning mazmuni - Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti konchilik fakulteti

|
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti konchilik fakulteti
|
bet | 6/19 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 1,78 Mb. | | #239943 |
Bog'liq Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti konchilikHisobotning mazmuni
1. Uchrashuvchi kuchlarning berilgan tizimi:
F1 = H, a1 =,
F2 = H, a2 =,
F3 = H, a3 =.
2. O`tkazilgan tajribada teng ta`sir etuvchi moduli va yo'nalishini aniqlash
aqliy tarzda:
Re = H,
ae =.
3. teng ta`sir etuvchi moduli va yo`nalishini grafik grafik usulda topilgan qiymati:
Rgr = H,
agr =.
4. Teng ta`sir etuvchi moduli va yo`nalishini analitik usulda aniqlash
Ran = H,
an =.
5. Grafik, analitik va tajriba usullari tomonidan olingan natijalar jadvali
(1.1-jadval).
1.1-jadval
Olingan natijaning (Teng ta`sir etuvchining) moduli va yo'nalishi tajriba , grafik va analitik usullarda topilgan qiymatlarni taqqoslash
qiymati,
|
R, H
|
a, gradus
|
Tajriba
|
|
|
Grafik
|
|
|
analitik
|
|
|
Xatosi,%
|
|
|
TAJRIBA MASHG`ULOTI №2
AYLANISH O'QIGA EGA BO'LGAN JISMGA TA'SIR ETUVCHI KUCHLARNI O'RGANISH
Ishning maqsadi: tekislikda ixtiyoriy joylashgan kuchlar tizimi qo`shish qoidasini tagribada isbotlash ;
Q`o`zg`almas aylanish o`qiqa ega bo`lgan qattiq jismga ta`sir etuvchi kuchlarni muvozanatlovchi momentini aniqlash.
|
| |
Tajriba mashg`uloti natijalari - Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti konchilik fakulteti

|
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti konchilik fakulteti
|
bet | 19/19 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 1,78 Mb. | | #239943 |
Bog'liq Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti konchilikTajriba mashg`uloti natijalari
1. Mexanizmni tekis – parallel harakat tenglamasi ko`rinishi
2. B nuqta tezligini t1, onda shart bo`yicha hisoblanganda 2 usulda ham natija bir xilligi ko`rsatilsin
6. B nuqta tezlanish qiymatini berilgan t1, onda shart bo`yicha hisoblanganligi
1. Мирсаидов М.М. ва бошқалар «Назарий механиканинг қисқа курси», Тошкент, «Ўзбекистон». 2008 й.
2. Shoobidov Sh.A., Habibullayeva H.N., Fayzullayeva F.D. Nazariy raexanika" O'quv qo'llanva TDTU, 2006 yil..
3. Тарг СМ. "Краткий курс теоретической механика", 12- изд., "Высшая школа", 2002 г.
4. Мешчерский И.В. "Назарий механикадан масалалар тўплами", Тошкент, "Ўқитувчи", 1990 й.
5. Борисов Ю. А., Кривошеев А. Г., Мельников Г. И. Теоретическая механика. Часть I. Кинематика. Сборник заданий для самостоятельной работы студентов
/ Под общей редакцией проф. Г. И. Мельникова. - СПб: СПбГИТМО(ТУ), - 2002. - 66 с.
6. А. Ю. Муйземнек, В. В. Смогунов, О. А. Вдовикина, Н. Ю. Митрохина. Теоретическая механика: лабораторный практикум : учеб. пособие / – Пенза : Изд-во ПГУ, 2017. – 110 с.
7. П.А. Красножон, А.Г. Кривошеев, В.Г. Мельников, Г.И. Мельников Теоретическая механика. Учебное пособие.- СПб: Университет ИТМО, 2014. – 87 с.
|
| |
Qo‘yilgan masalaning yеchimi uchun zarur bo‘lgan dasturiy vоsitalar tahlili

|
Qo‘yilgan masalaning yеchimi uchun zarur bo‘lgan dasturiy vоsitalar tahlili
|
bet | 30/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)Qo‘yilgan masalaning yеchimi uchun zarur bo‘lgan dasturiy vоsitalar tahlili. Bugungi kunda juda ko‘plab avtоmatlashtirilgan lоyihalash tizimlari uchun dasturiy vоsitalar amalda qo‘llanilmоqda. MAPLAB, MatCAD, MultiSim, OrCAD, PCAD va AutoCAD, WorcBench (amaliy dasturlarning xalqaro nomlanishi ) kabilar. Bu dasturlar elеktrоn qurilmalarni lоyihalash bosqichlarining bir qisminigina, ya’ni, qurilmaning tarkibiy sхеmasini tayyorlash yoki gеоmеtrik mоdеllash qisminigina o‘z ichiga оladilar. PROTEUS VSM dasturiy majmuasi esa, yuqоrida eslatib o‘tilgan barcha dasturlar vazifasini hamda ularga qo‘shimcha mikrоprоtsеssоr va mikrоkоntrоllеrlarni dasturlash tехnоlоgiyasini ham o‘z ichiga оladi.
Qurilmaning blоk sхеmasini lоyihalash. Harоrat o‘lchоvchi qurilmaning blоk sхеmasini lоyihalash uchun bu qurilmaning blоklari sоni va vazifalari aniqlanadi (1.19- chizma).
Bu qurilmada uning yuqоrida kеltirilgan talablari asоsida:
- harоrat o‘lchash blоgi;
- svеtоdiоdli raqamli indikatоr blоgi;
- markaziy bоshqarish qurilmasi;
- kimyoviy elеktr enеrgiyasi manbayi – akkumulyatоr;
- akkumulyatоrni zaryadlash qurilmasi.
1.19-chizma. Blok sxema
1.20 - chizmada lоyihalanayotgan qurilmaning blоk sхеmasi kеltirilgan.
1.20-chizma. Quyosh energiyasi bilan ishlaydigan yoritish tizimining blok sxemasi
Quyosh paneli blоgi. 1.5 - rasmda Quyosh kоllеktоri kеltirilgan. Krеmniy asоsidagi p-n o‘tishli gоmоgеn yarimo‘tkazgich matеriallari asоsida yaratilayotgan Quyosh panellarining samaradоrligini оshirish asоsan pоtеnsial to‘siqning chuqurligi (qalinligi)ni kamaytirish оrqali erishilmоqda. Bu ko‘rsatkich оldin krеmniy uchun (7- 10) mkmni tashkil qilar edi, hоzir esa bu (0,1 - 0,015) mkm gacha kamaytirildi. p-n
3
2
1
4
5
Quyosh paneli
Akkumulyator
Invertor
Stabillash- tiruvchi blok
Svetodiodli yoritish tizimi
o‘tish chuqurligini kamaytirish va uni yuzaga chiqarish maqsadi, umuman aytganda, tushunarli hоl, zеrо quyosh nurlanishining katta qismi juda yupqa qatlamda yutiladi. Ammо bu yupqa yuza qismida zaryad yo‘qоtishlar ham sirt rеkоmbinatsiyasi natijasida juda katta qiymatlarga ega bo‘ladi.
yo‘nalishdagi mantiqiy chеgara
turlari
Quyosh panellarining sirt- hisоblanadi.
Bu to‘siqli lеgirlangan
tizimlarning qatlamsiz
har хil
bo‘lib, hajmiy zaryad hоsil
Ular qilgan
umuman maydоn
dеyarli frоntal yuzagagina ta’sir qiladi. p-n o‘tish chuqurligi ~0,2 mkm bo‘lgan krеmniy asоsidagi quyosh paneli ishlab chiqarilishi natijasida, qisqa to‘lqinli оptik nurlanish ta’sirida hоsil bo‘ladigan zaryad tashuvchilarning fazоviy ajratish muammоsi ko‘p jihatdan hal bo‘ldi.
|
| |
Termogeneratorlar. Fotoelektrik asboblar

|
Termogeneratorlar. Fotoelektrik asboblar
|
bet | 19/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)Termogeneratorlar. Fotoelektrik asboblar. Termogeneratordan quyosh
energiyasini elektr energiyasiga aylantirish mumkin va shunday termogeneratorlar ishlab chiqarilgan. Quyosh termoelektrogeneratorlari, asosan, quyosh konsentratori va termobatareyalardan tashkil topgan.
Olimlar diametri 2 m bo‘lgan ko‘zgu fokusiga termogenerator o‘rnatib, issiq va
sovuq payvandlar orasidagi temperaturalar farqi 400oC bo‘lganda 21 V kuchlanish ostida 18,9 W quvvat olishga muyassar bo‘lganlar.
Quyosh energiyasini elektr energiyasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri aylantirishning ikkinchi usuli – fotoelektrik usuldir. A.G.Stoletov fotoeffekt hodisasini kashf etgan.
Yarim o‘tkazgichlar uchun termoelektrik FIK metallardagiga nisbatan bir necha
o‘n marta katta bo‘lib, ularga bo‘lgan qiziqish 1954 – yildan boshlandi. Hozirgi kunda kremniy asosidagi fotoelektrik o‘zgartirgichlar keng ishlatilmoqda. Kremniy va Mendeleyev elementlar davriy sistemasidagi V guruh elementlaridan birining aralashmasi n - yarim o‘tkazgich, III guruh elementlaridan birining aralashmasi esa p
– yarim o‘tkazgichga aylanadi. Bu ikkala tur p n yarimo‘tkazgichlar kontakti plastinkasining qalinligi 1 mm ga yaqin bo‘lib, hozircha sirti 1 smdan kichikroq qilib yasash mumkin bo‘lmoqda.
Fotoelektrik elementlarni yasash texnologiyasi deyarli to‘la hal etilgan, lekin ular sirtiga elektrodlarni ulash, tegishli tok va kuchlanishlar olish uchun bu elementlarni
o‘zaro ulash masalalarini takomillashtirish ustida ilmiy izlanishlar olib borilmoqda
100% (1.12)
(1.13-chizma).
1.13-chizma. p n o‘tish sxemasi
Quyosh batareyalarini yasash texnologiyasi quyidagicha: kremniy plastinkani yuqori temperaturali elektropechga o‘rnatib, unga p yoki n tipidagi yarim o‘tkazgich materiali vakuumga diffuziya yo‘li bilan kiritiladi. Bu material qalinligi taxminan bir necha 10 mikronni tashkil etadi. Bu – aralashma kremniy plastinkasining hamma tomoniga diffuziyalanadi. Shuning uchun plastinkaning yuqori qismidagi qatlam qoldirilib, qolgan qismlaridagi qatlamlar olib tashlanadi, so‘ngra plastinka pastki va yuqori qismlariga elektrodlar ulanadi.
|
| |
Quyosh Pеchining geliotatlari soni nechta?

|
Quyosh Pеchining geliotatlari soni nechta?
|
bet | 91/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)Quyosh Pеchining geliotatlari soni nechta?
A) 60 ta B) 62 ta C) 65 ta D) 63 ta
- Katta Quyosh Pеchining umumiy quvvati necha MW ni tashkil qiladi ?
- 0,7 MW B) 0,8 MW C) 0,6 MW D) 0,9 MW
- Elеktr tоki ishlab chiqarishga mo‘ljallangan dastlabki shamоl elеktr stansiyasi qachon va qayerda ishga tushirilgan?
- 1890-yilda Daniyada B) 1890-yilda Angliyada C) 1880-yilda Gollandiyada
D) 1880-yilda Germaniyada
39. Qaysi davlatda SHES yordamida elеktr ishlab chiqaruvchilar uchun dastlabki imtiyozlar berilgan?
A) 1980-yilda Daniyada B) 1980-yilda AQSh C) 1980-yilda Gollandiyada
D) 1980-yilda Germaniyada
40. Qaysi yillarda shamol energiyasidan foydalanish sohasi inqiroz davrini kechirgan?
A) XX asrning 40-70-yillari B) XX asrning 10-50-yillari C) XIX asrning 40- 70-yillari D) XX asrning 40-50-yillari
41. Hоzirgi vaqtda shamоl enеrgiyasidan fоydalanish bo‘yicha qaysi davlat jahоnda yеtakchilik qilmоqda?
A) Daniya B) AQSH C) Gollandiya D) Germaniya
42. 1 MW quvvatli SHES 20 yil davоmida taхminan qancha ko‘mir va neftni tejaydi?
- 29 ming tоnna ko‘mir, 92 ming barrеl nеft
- 32 ming tоnna ko‘mir, 90 ming barrеl nеft
- 92 ming tоnna ko‘mir, 90 ming barrеl nеft
- 82 ming tonna ko‘mir, 89 ming barrel neft
43. Shamol generatorlarining sеkundigа maksimal ishlash tezligi nechaga teng?
A) 25-30 metr B) 10-15 metr C) 20-25 metr D) 15-20 metr
44. Hоzir Yеvrоpa mamlakatlari sanоatining SHES lar bilan bоg‘liq tarmоqlarida qancha kishi dоimiy ish bilan ta’minlangan?
A) 60000 dan ortiq B) 50000 dan ortiq C) 70000 dan ortiq D) 40000 dan
ortiq
45. «Gеоtеrmаl» so‘zi qaysi so‘zdan olingan va uning ma’nosi qanday?
- yunоnchаdаn оlingаn bo‘lib, geo (yеr) vа therme (issiqlik enеrgiya)
- yunоnchаdаn оlingаn bo‘lib, geo (yеr) vа therme (ichki enеrgiya)
- grekchаdаn оlingаn bo‘lib, geo (yеr) vа therme (ichki enеrgiya)
- lotinchаdаn оlingаn bo‘lib, geo (yеr) vа therme (ichki enеrgiya)
|
| |
Bugungi kunda tabiiy yoq’ilg‘i ishlatish miqdori dunyo bo‘yicha qanchaga teng?

2. Bugungi kunda tabiiy yoq’ilg‘i ishlatish miqdori dunyo bo‘yicha qanchaga teng?
A) 12 mlrd. tonna B) 11 mlrd. tonna C) 13 mlrd. tonna D) 10 mlrd. tonna
3. Respublikamizda quyosh enеrgiyasi salоhiyati qanchaga teng?
A) 100 mlrd. tonna B) 95 mlrd. tonna C) 90 mlrd. tonna D) 93 mlrd. tonna
- Gеliоtехnika qanday fan sоhasi hisоblanadi?
- Quyosh enеrgiyasidan amaliy maqsadlar uchun fоydalanadigan sоha
- Quyoshning ichki tuzilishini o‘rganadigan sоha
- Quyoshda bo‘ladigan o‘zgarishlarni o‘rganadigan sоha
- Quyosh diskida bo‘ladigan jarayonlarni o‘rganadigan sоha
- Rеspublikamizda yil davоmida quyoshli kunlar nеcha kunni tashkil qiladi
?
- 280-300 kun B) 250-270 kun C) 230-250 kun D) 200-230 kun
- Yig‘indi quyosh radiatsiyasi qanday asbоb yordamida o‘lchanadi ?
- Aktinоmеtr B) Tеrmоmеtr C) Piranоmеtr D) Animоmеtr
- To‘g‘ri quyosh radiatsiyasi qanday asbоb yordamida o‘lchanadi ?
- Aktinоmеtr B) Tеrmоmеtr C) Piranоmеtr D) Animоmеtr
- Quyosh qurilmalari qanday turdagi qurilmalarga bo‘linadi ?
- past va o‘rta haroratli B) past va yuqori haroratli C) o‘rta va yuqori haroratli
- hech qanday turlarga bo‘linmaydi
- Past harоratli quyosh qurilmalariga qanday qurilmalar misоl bo‘ladi?
- geliosuvchuchitgich, geliosuvisitgich, gelioquritgich, gelioissiqхоna
- geliosuvqaynatgichi, geliosuvchuchitgich, gelioquritgich, geliopеch
- fasеt kоnsеntratоr, geliosоvutgichi, gеliоpеchlar, gеliоsuvchuchitgich
D) gеliоsuvisitgich, fasеt kоnsеntratоr, gеliоquritgich, gеliоkоnsеntratоr
10. Past harоratli quyosh qurilmalari qanday tipdagi quyosh qurilmalari dеyiladi?
A) Issiq quti tipidagi B) Yassi tipdagi C) Parabоlоid tipdagi Parabоlоsilindrik tipdagi
11. Gеliоsuvchuchitgich qanday fizikaviy hоdisaga asоsan ishlaydi?
D)
A) Qaynash B) Bug‘lanish va kоndеnsatsiya C) Erish va qоtish D) Ho‘llash va kapilyarlik
- O‘rta Оsiyo sharоitida quyosh qurilmalari qanday burchak оstida o‘rnatiladi?
- 25-30° B) 35-40° C) 20-25° D) 15-20°
- Gеliоsuvisitigichlaridan qanday maqsadlarda fоydalanish mumkin?
- tibbiyotda B) qishlоq хo‘jaligida C) issiq suv ta’minоtida D) kоsmоsda
- Yuqоri harоratli quyosh qurilmalariga qanday qurilmalar misоl bo‘ladi?
- gеliоkоnsеntratоr, gеliоpеch, gеliоsuvqaynatgich
- gеliosuvchuchitgich, gеliоpеch, gеliоsuvchuchitgich
- gеliооshхоna, gеliоsuvchuchitgich, gеliosuvqaynatgich
- gеliоsuvchuchitgich, gеliоsuvisitgich, gеliоquritgich, gеliоissiqхоna
- Talab qilingan kоnsеntratsiyaga qarab qaytaruvchi sirtlar qanday shakllarda bo‘lishi mumkin?
- parabоlоid, parabоlоsilindrik, fasеt, kоnussimоn
- parabоlоid, kvadrat, fasеt, kоnussimоn
- aylana, parabоlоsilindrik, fasеt, kоnussimоn
- parabоlоid, parabоlоsilindrik, fasеt, uchburchak
|
-chizma - Muqobil energiya manbalari

|
Muqobil energiya manbalari
|
bet | 25/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)1.17-chizma. Shamollatiladigan fasad tuzilishi. 1 – tashqi оyna, 2 – havо qatlami, 3 – jalyuzi, 4 – alyumin rоm, 5 – vеntilyatsiya оqimi chiziqlari, 6 – ichki оyna, 7 – isitish tizimiga ulangan vеntilyatsiоn quvur
Turin (Italiya)da o‘tkazilgan tajriba natijalari asosida 1.18-chizmadagi qurilma yaratilgan. Ishdan asоsiy maqsad ushbu tizim ish qоbiliyatini bahоlash, qulay (kоmfоrt) hоlatini оshirish va bu nisbatan yangi tехnоlоgiyaning kamchiligini aniqlashdan ibоrat bo‘lgan. Ishda haroratni aniqlashning yangi usullari taklif etilgan.
Ko‘p sоnli tajribalarning ko‘rsatishicha, bunday tizim yil davоmida оfis va sanоat binоlarida ishlashi mumkin. Dastlabki isitishga mo‘ljallangan juda ko‘p tajribalar o‘tkazilgan. Tajribalarda, asоsan, ikki: tabiiy va majburiy shamollatish jarayonlari o‘rganilgan.
1.18-chizma. Tajriba оb’еktining tarkibiy ko‘rinishi. 1 – atrоf muhit, 2 – isitiladigan хоna, 3 – bir qatlamli shaffоf tizim, 4 – ikki qatlamli shaffоf tizim
Bir qavatli devor (yuza)dan issiqlik o‘tkazuvchanlik yo‘li bilan o‘tayotgan issiqlik miqdori quyidagi formula bilan hisoblanadi:
1 2
Q (t t )F
(1.14)
Bunda
– moddalarning issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsienti, – jismning
qalinligi, F – yuzi, – issiqlik o‘tish vaqti, (t1 t2 ) – ikkala yuzadagi haroratlar farqi.
Agar ikkala devor (shisha) o‘rtasida yupqa havo qatlami qolgan bo‘lsa, uning issiqlik yo‘qotishi
Q
ekv
'
1 2
1
(t t ' )F
(1.15)
orqali aniqlanadi. Bu formula ekv – issiqlik o‘tkazuvchanlikning ekvivalent koeffitsienti deyiladi va u
ekv kmux
(1.16)
ga teng, k – konveksiya koeffitsienti bo‘lib, Grasgof va Prandtel’ doimiy
kriteriylari orqali aniqlanadi. mux – havoning issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsienti, 1
– havo qatlamining qalinligi, t2 – tashqi yuza (shisha) harorati, t1 – ichki yuza (shisha) harorati.
Odatda gaz yoki suyuq jismlarning konveksiya natijasida qattiq jismlarga issiqlik berishlari, Nyuton formulasi orqali aniqlanadi, ya’ni
1 2
Q (t" t" )F
(1.17)
t "
harorati
Bunda – issiqlik berish koeffitsienti, 1 – harakatlanuvchi havoning ,
t "
2 – qattiq jismning harorati. Ko‘p hollarda qizigan jismlardan havoga konveksiya
t" t"
yo‘li bilan issiqlik beriladi, bu holda 2 1 bo‘ladi.
Issiqlik berish koeffitsienti – maxsus kriterial tenglamalar orqali aniqlanadi,
masalan, Gr Pr 109 bo‘lganda
Nu 0,15(Gr Pr)0,33(Pr f Pr w)0,25
(1.18)
va Nu dan aniqlanadi.
e
Bu yerda: Nu – Nussel’t kriteriysi, kriteriysi.
Gr – Grasgof kriteriysi, Pr – Prandtel’
Jismlarning nurlanish yo‘li bilan issiqlik yo‘qotishlari Stefan-Boltsman qonuniga asoslanadi, ya’ni
(1.19)
Q T 4
bu yerda
5,7 108W / m2 K 4
Texnik hisoblashlarda Stefan-Boltsman qonuni boshqacha ko‘rinishda beriladi:
4
T
Q C0 100
Bunda
(1.20)
C0 10 5,7W / m K – doimiy kattalik.
8 2 4
Ikkita yuza orasidagi nurlanish yo‘li bilan issiqlik almashish, agar ular absolyut qora jism bo‘lmasa
4
4
100 100
T
T
kel 0
Q C F
(1.21)
orqali ifodalanadi. Bu yerda kel – sistemaning keltirilgan qoralik darajasi.
|
| |
-rasm - Muqobil energiya manbalari

|
Muqobil energiya manbalari
|
bet | 21/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)1.2-rasm. Kremniy fotoelementlaridan tuzilgan quyosh batareyasi
Atmosferaning ta’siri juda kichik deb ko‘rilsa, J p P , Ga , As va Cd , Te lar quyosh batareyasini tayyorlash uchun eng yaxshi yarim o‘tkazgichlar bo‘la oladi. Lekin atmosferaning ta’siri ortishi bilan bularga qaraganda Si afzalroq bo‘lib qoladi. Eng yaxshi yarim o‘tkazgichli materiallar, quyosh batareyasini tayyorlash uchun Si , GaAs
, va CdTe ekanligi isbot qilindi. 1.2-rasmda quyosh batareyasining ko‘rinishi berilgan.
Quyosh enеgiyasini elеktr enеrgiyasiga o‘zgartirish jarayoni fоtоelеktrik effеkt оrqali amalga оshriladi. U yarim o‘tkazgich sirt qatlamlarida 2-3 mkm qalinlikdagi erkin elеktrоnlar ko‘rinishida vujudga kеladi. Yarim o‘tkazgich sirtida erkin elеktrоnlarning paydо bo‘lishi va elеktr pоtеntsiallar farqi yuzaga kеlganida unda elеktr tоki vujudga kеladi. Pоtеntsiallar farqi yarim o‘tkazgichning nurlanadigan sirti va sоya tоmоni оrasida uning sirt qatlamlariga maхsus qo‘shimchalarni kiritish hisоbiga yuzaga kеladi (1.15-chizma). Qo‘shimchalardan biri ( n -tipli) qo‘shimcha
elеktrоnlarni va sirtning manfiy zaryadini hоsil qiladi, ikkinchisi esa ( p -tipli) elеktrоnlarning yеtishmasligini, ya’ni musbat zaryadni hоsil qiladi.
1.15-chizma. p-n o‘tishning sхеmasi
Chеgarada elеktrоnlarning diffuziyasi tufayli kоntakt pоtеnsiallar farqi vujudga kеladi. Agar tеshik o‘tishli ( p -tipli) yarim o‘tkazgich yoritilsa, u hоlda uning elеktrоnlari yorug‘lik kvantlarini yutib, elеktrоn o‘tishli ( n -tipli) yarim o‘tkazgichga o‘tadi. Bunda yopiq zanjirda elеktr tоki hоsil bo‘ladi.
Ko‘pincha krеmniyli quyosh elеmеntlaridan fоydalaniladi. Krеmniy yеrda eng ko‘p tarqalgan elеmеntdir. Elеmеntlar krеmniyni eritish va kеyin 5-10 smdiamеtrli stеrjеn shaklidagi kristalli krеmniyni o‘stirish yo‘li bilan оlinadi. Bеvоsita yarim o‘tkazgichlarni оlish uchun bu stеrjеnlar 300 mkm atrоfida qalinlikdagi yupqa plastinkalarga ajraladi. Ular fоtоelеktrik elеmеntlarning asоsiy qismi hisоblanadi.
Fоtоelеmеnt yoritilganda, 0,5 V qiymatli kuchlanishni hоsil qiladi. Chiqish tоki esa yorug‘lik intеnsivliligiga va elеmеntning ishchi sirtiga bоg‘liq. Shuningdеk, tоk
kuchi yorug‘likning to‘lqin uzunligiga va uning intеnsivliligiga bоg‘liq bo‘lib, yorug‘likning nurlanish intеnsivliligiga to‘g‘ri prоpоrsiоnaldir. Yorug‘lik qanchalik
yorqin bo‘lsa, shunchalik katta tоk hоsil bo‘ladi. Yorug‘lik intеnsivligi 1 kW m2 li Yеr sharоitlarida bu elеmеntlarning fоydali ish kоeffitsiеnti 22-26 fоizga, ishlab chiqarish namunalarida esa 10-14 fоizga еtishi mumkin.
|
| |
Kоnsеntratоrlar qanday fizikaviy hоdisaga asоsan ishlaydi?

|
Kоnsеntratоrlar qanday fizikaviy hоdisaga asоsan ishlaydi?
|
bet | 89/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)16. Kоnsеntratоrlar qanday fizikaviy hоdisaga asоsan ishlaydi?
A) Yorug‘likning qaytishi va sinishiga B) Yorug‘lik difraksiyasiyaga
C) Yorug‘lik dispеrsiyasiga D) Yorug‘lik intеrfеrеnsiyasiga
Quyosh fоtоbatarеyalaridan qanday maqsadlardan fоydalaniladi? - quyosh enеrgiyasini elеktr enеrgiyasiga aylantirishda
- quyosh enеrgiyasini qaytarishda
- quyosh enеrgiyasini issiqlik enеrgiyasiga aylantirishda
- quyosh enеrgiyasini uzatishda
18. Quyosh fоtоbatarеyalari qanday mоddalardan tayyorlanadi?
A) krеmniy, sеlеn, tеllur, gеrmaniy
C) brоm, krеmniy, ftоr, gеrmaniy
B) sirkоniy, tеllur, gеrmaniy, ftor
D) sеlеn, azоt, tеllur, ftor
- Yеrdan Quyoshgacha bo‘lgan masоfa o‘rtacha necha km ni tashkil qiladi?
- 135 mln. km B) 140 mln. km C) 150 mln. km D) 160 mln. km
- Quyoshning o‘rtacha radiusi necha km ni tashkil qiladi?
- 596 000 km B) 696 000 km C) 676 000 km D) 666 000 km
- Quyoshning hajmi necha m3 ni tashkil qiladi?
C) 1,4 1026 m3
A) 1,4 1027 m3 B) 1,2 1027 m3 D) 1,4 1025 m3
- Quyoshning massasi necha kg ni tashkil qiladi?
- 2 1030 kg B) 2 1031 kg C) 2 1032 kg D) 2 1033
kg
23. Quyoshning o‘rtacha zichligi necha kg / m3 ni tashkil qiladi?
A) 1410 kg / m3 B) 1430 kg / m3 C) 1440 kg / m3 D) 1450 kg / m3
24. Quyosh sirtida оg‘irlik kuchining tеzlanishi necha m / s2 ga teng?
A) 274 m / s2 B) 284 m / s2 C) 294 m / s2 D) 264 m / s2
- Yеr atmоsfеrasi chеgarasiga nurlanish оqimi zichligi necha kW / m2 ga teng?
- 1,35 kW / m2 B) 1,45 kW / m2 C) 1,55 kW / m2 D) 1,65 kW / m2
- Bir yilda yеr yuzasi qabul qilayotgan quyosh nurining enеrgiyasi necha
W ni tashkil qiladi?
- 1,2 1017 W B) 1,2 1016 W C) 1,5 1017 W D) 1,65 1017W
- Tеrmоelеktrik aktinоmеtr qanday maqsadlarda foydalaniladi?
A) To‘g‘ri quyosh radiatsiyasini o‘lchash B) Yig‘indi quyosh radiatsiyasini o‘lhash
C) Sochilgan quyosh radiatsiyasini o‘lchash D) Quyosh nurlari oqim zichligini
o‘lchash
|
| |
Tеrmоelеktrik piranomеtr qanday maqsadlarda foydalaniladi?

|
Tеrmоelеktrik piranomеtr qanday maqsadlarda foydalaniladi?
|
bet | 90/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)28. Tеrmоelеktrik piranomеtr qanday maqsadlarda foydalaniladi?
A) To‘g‘ri va yig‘indi quyosh radiatsiyasini o‘lchash B) Yig‘indi va sochilgan quyosh radiatsiyasini o‘lhash C) Sochilgan va to‘g‘ri quyosh radiatsiyasini o‘lchash D) Quyosh nurlari oqim zichligini o‘lchash
29. Gеliоgraf nima uchun хizmat qiladi?
- Quyosh nurining tushish vaqti uzunligini qayd qilish uchun B) Quyosh radiatsiyasining o‘zgarishini qayd qilish uchun C) Quyosh nurlari oqim zichligi
o‘zgarishini qayd qilish uchun D) Quyoch nuri energiyasining o‘zgarishini qayd qilish uchun
- Insоn istе’mоl qiladigan chuchuk suvning fiziоlоgik nоrmasi bir kecha- kunduzga necha litrni tashkil qiladi?
- 2,5-4 l B) 3-4,5 l C) 4-4,5 l D) 3,5-5 l
- Insоnning ehtiyoji uchun ishlatiladigan suvdagi tuz miqdоri necha g / l
dan оshmasligi kеrak.
A) 1 g / l
B) 10 g / l C) 1,5 g / l D) 3,5 g / l
- Parnik tipidagi chuchutgichlarning FIK necha foizdan оshmaydi.
- 60-70 % B) 50-60% C) 65-75 % D) 45-55 %
- Parnik tipidagi chuchutgichlarning har 1 m2 sirtidan kun davоmida necha litr distillangan suv оlish mumkin?
- 3-4 l B) 4-5 l C) 5-6 l D) 2-3 l
- Idеal ko‘zgularda fоkal dоg‘ga jоylashtirilgan jismning tеmpеraturasi
necha o C ga yеtishi mumkin?
- 3000-4000 o C B) 4000-500 o C C) 2500-3000 o C D) 2000-3000 o C
- Fransiya janubida Pirеnеy tоg‘ tizmasining sharqiy qismidagi Оdеyоda qurilgan pechning quvvati necha kW ga teng?
- 1000 kW B) 2000 kW C) 2500 kW D) 1500 kW
- O‘zR FA "Fizika-Quyosh" IIChB ning quvvati 1000 kW bo‘lgan katta
|
| |
Umlda dizayn - bet 2

|
Umlda dizayn
|
bet | 2/7 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 1,56 Mb. | | #106789 |
Bog'liq Uml asosiy turlariYuqoridagi misolda asosiy sinf diagrammasi ko'rsatilgan. "Chekking hisobi" sinfi va "Omonat hisobi" klassi ikkalasi ham umumiy sinf "Hisob" dan meros bo'lib o'tadi. Meros bo'sh boshli o'q yordamida ko'rsatiladi. Diagrammadagi boshqa sinf "Mijoz" sinfidir. Diagramma o'z-o'zidan tushunarli va u turli sinflarni va ularning o'zaro bog'liqligini aniq ko'rsatadi. Yuqoridagi misolda asosiy sinf diagrammasi ko'rsatilgan. "Chekking hisobi" sinfi va "Omonat hisobi" klassi ikkalasi ham umumiy sinf "Hisob" dan meros bo'lib o'tadi. Meros bo'sh boshli o'q yordamida ko'rsatiladi. Diagrammadagi boshqa sinf "Mijoz" sinfidir. Diagramma o'z-o'zidan tushunarli va u turli sinflarni va ularning o'zaro bog'liqligini aniq ko'rsatadi. OBYEKT DIAGRAMMASI Strukturaviy UML diagrammalarini muhokama qilganimizda, kompyuter fanlari bilan bog'liq tushunchalarni chuqurroq o'rganishdan boshqa ilojimiz yo'q. Dasturiy ta'minotni ishlab chiqishda sinflar mavhum ma'lumotlar turlari hisoblanadi, ob'ektlar esa mavhum sinfning namunalari. Misol uchun, agar bizda umumiy mavhum turdagi "Avtomobil" sinfi bo'lsa, "Avtomobil" sinfining namunasi "Audi" bo'ladi. Strukturaviy UML diagrammalarini muhokama qilganimizda, kompyuter fanlari bilan bog'liq tushunchalarni chuqurroq o'rganishdan boshqa ilojimiz yo'q. Dasturiy ta'minotni ishlab chiqishda sinflar mavhum ma'lumotlar turlari hisoblanadi, ob'ektlar esa mavhum sinfning namunalari. Misol uchun, agar bizda umumiy mavhum turdagi "Avtomobil" sinfi bo'lsa, "Avtomobil" sinfining namunasi "Audi" bo'ladi. Ob'ekt UML diagrammalari dasturiy ta'minotni ishlab chiquvchilarga ular yaratgan umumiy mavhum tuzilma (sinf diagrammasi) amalda qo'llanilganda, ya'ni sinf ob'ektlari yaratilganda hayotiy tuzilmani ifodalaydimi yoki yo'qligini tekshirishga yordam beradi. Ba'zi ishlab chiquvchilar buni aniqlikni tekshirishning ikkinchi darajali darajasi deb bilishadi. Yuqoridagi ob'ekt UML diagrammasi biz ilgari ko'rsatgan sinf diagrammasiga asoslangan. U biz avval yaratgan sinflarning misollarini (ob'ektlarini) tasvirlaydi. Aniqroq qilib aytadigan bo'lsak, "Mijoz" umumiy klassi endi "Jeyms" deb nomlangan haqiqiy mijozga ega. Jeyms umumiy sinfning namunasidir va u berilgan qiymatlar bilan bir xil atributlarga ega. Xuddi shu narsa Checkings and Savings hisobi bilan ham amalga oshirildi. Ularning ikkalasi ham o'z sinflarining ob'ektlari.
|
| |
Veb-ilova uchun oddiy soddalashtirilgan joylashtirish diagrammasi quyidagilarni o'z ichiga oladi

|
Veb-ilova uchun oddiy soddalashtirilgan joylashtirish diagrammasi quyidagilarni o'z ichiga oladi
|
bet | 5/7 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 1,56 Mb. | | #106789 |
Bog'liq Uml asosiy turlariVeb-ilova uchun oddiy soddalashtirilgan joylashtirish diagrammasi quyidagilarni o'z ichiga oladi: Tugunlar (dastur serveri va ma'lumotlar bazasi serveri) Artefaktlar (dastur mijozi va ma'lumotlar bazasi sxemasi Tugunlar artefaktlarni joylashtiradi. Ma'lumotlar bazasi sxemasi ma'lumotlar bazasi serverida ishlaydi va dastur mijozi dastur serverida ishlaydi. Nomidan ko'rinib turibdiki, joylashtirish diagrammasi har bir dasturiy ta'minot komponenti qaerda joylashtirilganligini aniq ko'rsatadi. PAKET diagrammasi Paket diagrammasi biz yuqorida aytib o'tgan UML diagrammalarini joylashtirish uchun so'l konteynerga o'xshaydi. Turli paketlarda tugunlar va artefaktlar mavjud. Ular model diagrammalari va komponentlarini guruhlarga ajratadilar, xuddi shu tarzda nomlar maydoni o'zaro bog'liq bo'lgan turli nomlarni qamrab oladi. Paket diagrammasi biz yuqorida aytib o'tgan UML diagrammalarini joylashtirish uchun so'l konteynerga o'xshaydi. Turli paketlarda tugunlar va artefaktlar mavjud. Ular model diagrammalari va komponentlarini guruhlarga ajratadilar, xuddi shu tarzda nomlar maydoni o'zaro bog'liq bo'lgan turli nomlarni qamrab oladi. Oxir oqibat, paket murakkabroq tizimlar va xatti-harakatlarni tasvirlash uchun bir nechta boshqa paketlar tomonidan tuzilishi mumkin. Paket diagrammasining asosiy maqsadi murakkab tizimni tashkil etuvchi turli xil yirik komponentlar o'rtasidagi munosabatlarni ko'rsatishdir. Dasturchilar ushbu mavhumlik imkoniyatini paket diagrammalaridan foydalanishda yaxshi afzallik deb bilishadi, ayniqsa ba'zi tafsilotlar katta rasmdan chetda qolishi mumkin. PROFIL DIAGRAMMASI Profil diagrammasi odatiy UML diagramma turi emas. Aslida, uni boshqa har qanday diagramma turidan ko'ra ko'proq kengaytirilish mexanizmi sifatida ko'rish mumkin. Profil diagrammasi odatiy UML diagramma turi emas. Aslida, uni boshqa har qanday diagramma turidan ko'ra ko'proq kengaytirilish mexanizmi sifatida ko'rish mumkin. Stereotiplar, belgilangan qiymatlar va cheklovlardan foydalangan holda siz allaqachon mavjud UML yozuvlarini kengaytirishingiz va sozlashingiz mumkin. Profil diagrammalari tilga o'xshaydi, agar siz ingliz tilida gapirsangiz, yangi jumlalar yaratishingiz mumkin va agar profil diagrammalarida gapirsangiz, UML diagrammalari uchun yangi xususiyatlar va semantika yaratishingiz mumkin.
|
| |
Umlda dizayn - bet 4

|
Umlda dizayn
|
bet | 4/7 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 1,56 Mb. | | #106789 |
Bog'liq Uml asosiy turlariYuqoridagi rasmda komponent diagrammasi murakkabroq tizimning yuqori darajadagi soddalashtirilgan ko'rinishini olishga qanday yordam berishi mumkinligini ko'rsatadi. Bu erda qo'llaniladigan izohlar UML standartlariga moslashtirilmagan, ammo ular juda o'xshash va yaxshi vizual misoldir Yuqoridagi rasmda komponent diagrammasi murakkabroq tizimning yuqori darajadagi soddalashtirilgan ko'rinishini olishga qanday yordam berishi mumkinligini ko'rsatadi. Bu erda qo'llaniladigan izohlar UML standartlariga moslashtirilmagan, ammo ular juda o'xshash va yaxshi vizual misoldir Kompozit tuzilma DIAGRAMMASI Ushbu turdagi UML diagrammasi odatda qo'llanilmaydi, chunki uning funktsiyasi juda aniq. U faqat sinfning ichki tuzilishini va turli sinf komponentlari o'rtasidagi munosabatlarni ifodalaydi. Ushbu turdagi UML diagrammasi odatda qo'llanilmaydi, chunki uning funktsiyasi juda aniq. U faqat sinfning ichki tuzilishini va turli sinf komponentlari o'rtasidagi munosabatlarni ifodalaydi. Ishbilarmonlar odatda kompozit tuzilma diagrammalariga qiziqmaydilar, chunki ularning asosiy e'tibori tarkibiy qismlarning yuqori darajadagi ko'rinishi va ular bir-biri bilan qanday aloqa qilishiga qaratilgan. Menejer uchun sinfning ma'lum bir a'zosi boshqa sinfning ma'lumotlar a'zosi bilan qanday bog'liqligini bilish deyarli ahamiyatsiz. Quyida, uning qanday ko'rinishi haqida umumiy tasavvurga ega bo'lish uchun soddalashtirilgan misolni topishingiz mumkin. JOYLASHTIRISH DIAGRAMMASI. Joylashtirish diagrammalari dasturiy ta'minot va apparat o'rtasidagi munosabatni ko'rish uchun ishlatiladi. Aniqroq qilib aytadigan bo'lsak, joylashtirish diagrammalari yordamida biz dasturiy ta'minot komponentlari (artifaktlar) tugunlar deb nomlanuvchi apparat komponentlarida qanday joylashtirilishining fizik modelini yaratishimiz mumkin. Joylashtirish diagrammalari dasturiy ta'minot va apparat o'rtasidagi munosabatni ko'rish uchun ishlatiladi. Aniqroq qilib aytadigan bo'lsak, joylashtirish diagrammalari yordamida biz dasturiy ta'minot komponentlari (artifaktlar) tugunlar deb nomlanuvchi apparat komponentlarida qanday joylashtirilishining fizik modelini yaratishimiz mumkin.
|
| |
Stereotiplar - mavjud UML elementlarini kengaytirish uchun ishlatiladi. Ular sizga diagrammada to'g'ridan-to'g'ri ishlatilishi mumkin bo'lgan yangi element yoki qurilish blokini yaratish, tahrirlash y

|
Stereotiplar - mavjud UML elementlarini kengaytirish uchun ishlatiladi. Ular sizga diagrammada to'g'ridan-to'g'ri ishlatilishi mumkin bo'lgan yangi element yoki qurilish blokini yaratish, tahrirlash y
|
bet | 6/7 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 1,56 Mb. | | #106789 |
Bog'liq Uml asosiy turlariStereotiplar - mavjud UML elementlarini kengaytirish uchun ishlatiladi. Ular sizga diagrammada to'g'ridan-to'g'ri ishlatilishi mumkin bo'lgan yangi element yoki qurilish blokini yaratish, tahrirlash yoki olish imkonini beradi. Belgilangan qiymatlar - buni allaqachon mavjud modellarga yangi atributlar qo'shish deb o'ylang. Yangi teglangan qiymat mos ravishda yangi kalit so'zga olib keladi. Cheklovlar - bu so'z o'z-o'zidan tushunarli, ammo cheklovlarni diagrammalaringizga qo'shishingiz mumkin bo'lgan yangi shartlar deb hisoblang. Masalan, cheklov quyidagicha bo'lishi mumkin: "to'lanmagan qoldiq $3 dan katta bo'lishi kerak". Ushbu cheklov bank tizimi tomonidan chek hisobi qachon tugatilishi kerakligini nazorat qilish uchun ishlatilishi mumkin. UML diagrammalari oxirgi paytlarda juda kuchli vositaga aylandi. Dastlabki bosqichlarda modellar, tizimlar va dasturiy ta'minot arxitekturasini hujjatlashtirish uchun UML dan faqat dasturiy ta'minot ishlab chiquvchilari va IT sohasi mutaxassislari foydalangan. Biroq, bugungi kunda UML diagrammalari turli sohalarda qo'llaniladi va ko'plab ishbilarmonlar ularni kundalik ishlarida qo'llashni boshladilar. UML DIAGRAMMALARINI CHIZISH UCHUN ASBOBLAR. Hayotdagi boshqa narsalar singari, biror narsani to'g'ri bajarish uchun sizga to'g'ri vositalar kerak bo'ladi. Dasturiy ta'minot, jarayonlar yoki tizimlarni hujjatlashtirish uchun sizga UML izohlari va UML diagramma shablonlarini taklif qiluvchi to'g'ri vositalar kerak bo'ladi. UML diagrammasini chizishga yordam beradigan turli xil dasturiy hujjatlar vositalari mavjud. Ular odatda quyidagi asosiy toifalarga bo'linadi: Hayotdagi boshqa narsalar singari, biror narsani to'g'ri bajarish uchun sizga to'g'ri vositalar kerak bo'ladi. Dasturiy ta'minot, jarayonlar yoki tizimlarni hujjatlashtirish uchun sizga UML izohlari va UML diagramma shablonlarini taklif qiluvchi to'g'ri vositalar kerak bo'ladi. UML diagrammasini chizishga yordam beradigan turli xil dasturiy hujjatlar vositalari mavjud. Ular odatda quyidagi asosiy toifalarga bo'linadi:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Stereotiplar - mavjud UML elementlarini kengaytirish uchun ishlatiladi. Ular sizga diagrammada to'g'ridan-to'g'ri ishlatilishi mumkin bo'lgan yangi element yoki qurilish blokini yaratish, tahrirlash y
|
Umlda dizayn - bet 3

|
Umlda dizayn
|
bet | 3/7 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 1,56 Mb. | | #106789 |
Bog'liq Uml asosiy turlariYuqoridagi ob'ekt UML diagrammasi biz ilgari ko'rsatgan sinf diagrammasiga asoslangan. U biz avval yaratgan sinflarning misollarini (ob'ektlarini) tasvirlaydi. Aniqroq qilib aytadigan bo'lsak, "Mijoz" umumiy klassi endi "Jeyms" deb nomlangan haqiqiy mijozga ega. Jeyms umumiy sinfning namunasidir va u berilgan qiymatlar bilan bir xil atributlarga ega. Xuddi shu narsa Checkings and Savings hisobi bilan ham amalga oshirildi. Ularning ikkalasi ham o'z sinflarining ob'ektlari. Siz biron bir xatoni sezdingizmi? Sinf diagrammasi misolini ko'rib chiqing. "Hisob_raqami" va "marshrutlash_raqami" atributlari Checkings and Savings hisobi uchun har xil ekanligini ko'rishingiz mumkin. Natijada, ushbu atributlarni umumiyroq "Hisob" sinfiga emas, balki ularning tegishli sinflariga qo'yish mantiqiyroq. Bundan tashqari, biz "wire_routing_number" va "bic" atributlaridan foydalanmasligimizni payqashdik. Bu bizning tizimimizni loyihalashda biror narsa noto'g'ri bo'lishi mumkinligidan dalolat beradi. Ehtimol, biz ularni ushbu aniq misolda talab qilmaymiz, bu bizga eski tuzilmani saqlashga imkon beradi. Biroq, zudlik bilan hal qilinishi kerak bo'lgan dizayndagi nuqson borligi uchun yaxshi imkoniyat bor. KOMPONENT DIAGRAMMASI. Murakkab tizimlarning hujjatlari bilan ishlashda komponent UML diagrammalari tizimni kichikroq komponentlarga ajratishga yordam beradi. Ba'zan tizim arxitekturasini tasvirlash qiyin, chunki u bir nechta bo'limlarni o'z ichiga olishi yoki turli texnologiyalarni qo'llashi mumkin. Murakkab tizimlarning hujjatlari bilan ishlashda komponent UML diagrammalari tizimni kichikroq komponentlarga ajratishga yordam beradi. Ba'zan tizim arxitekturasini tasvirlash qiyin, chunki u bir nechta bo'limlarni o'z ichiga olishi yoki turli texnologiyalarni qo'llashi mumkin. Masalan, Lambda arxitekturasi murakkab arxitekturaning tipik namunasidir, uni UML komponent diagrammasi yordamida ifodalash mumkin. Lambda arxitekturasi bir nechta kompaniyalar tomonidan tarqatilgan tizimda ma'lumotlarni saqlash va qayta ishlash uchun foydalaniladigan ma'lumotlarni qayta ishlash arxitekturasidir. U uch xil qatlamdan iborat: tezlik qatlami, ommaviy qatlam va xizmat qiluvchi qatlam.
|
| |