Muhokama uchun savollar - Жалолидин Румий

Muhokama uchun savollar:
Rumiylar oilasining Balxdan chiqib ketishlariga nima sabab bo’ldi?
Sharqning Rumiydan so’ng yashab o’tgan deyarli barcha buyuk shoirlari nima uchun uni o’ziga ustoz deb bilganlarini izohlang.
2-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi:
Jaloliddin Rumiyning adabiy- falsafiy merosi haqida tushuncha berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
Jaloliddinning lirik she’rlari folklor mumtoz she’riyatining ajoyib namunasi ekanligi haqida gapiradi.
Uning «Masnaviyi ma’naviy» asari haqida fikr yuritadi.
Jaloliddin Rumiyning umumbashariy g’oyalarini tushuntiradi.
2-asosiy savolning bayoni:
Rumiyning adabiy- falsafiy merosi nihoyatda boydir. «Masnaviyi ma’naviy» olti daftardan iborat bo’lib, 30 000 dan ortiq misrani o’z ichiga olgan. Bu asarni Jaloliddin Rumiy umrining so’nggi 10 yilida yaratgan. «Devoni Kabir» («Devoni shamsul haqoyiq», ya’ni «Haqiqat quyoshining kitobi» deb ham ataladi) 44 000 misradan iborat bo’lib, 2073 g’azal jamlangan. Ruboiy va to’rtliklari 4000 misradan ortiq. «Fihi mo fihi» ya’ni «Nimaki undadir–undadir», (o’zbek tilida «Ichingdagi–ichingdadir») nomi bilan 1997 yil nashr qilingan. Bu asarlar asosan fors tilida bo’lib, ularning juda oz qismini shoirning o’zi yozgan. Jaloliddin Rumiyning deyarli barcha adabiy merosi kotiblari tomonidan mualliflari og’zidan yozib olingan. Bu narsa ulug’ mutafakkir merosini kamsitmaydi.
“Fors tilidgi Qur’on” deb ulug’langan «Masnaviy», «Nay taronasi»la
Tingla, nay andoq hikoyatlar qilur,
Ayriliqlardan shikoyatlar qilur.
misralari bilan boshlanadi. Chunki nay tasavvufda oshiq, ya’ni ilohiy ishq oshig’ining ramziy obrazidir. Orif va oqil insonning og’zini ilohiy ishq yo’liga bag’ishlagan insoni komilning lutfi nihoyatda oshiqona va laziz bo’lishi kerak. Og’zining toza hayotidan ayrilgan nayning “judolikdan shikoyatlar qilishi” orif insonning ruhi kabi hamisha boqiy ruhoniyat olamiga intilishidir. «Masnaviy ma’naviy»da Jaloliddin Rumiy o’zining ta’limotini, dunyoqarashini bayon qilgan. Hadis va oyatlar xalq og’zaki ijodidan olgan masallar, naqllar va latifalar, ibratli hikoyalarga va voqealarga o’ralgan falsafiy fikrlar asarning mohiyatini tashkil etgan. Insonlarga tushunarliroq bo’lishi va tezroq etib borishi uchun u o’z ta’limiy fikrlarini she’riyat tili bilan so’zladi. Rumiy mutafakkir shoir sifatida murakkab so’fiyona fikrlarni, ramz bilan ishora qilingan mulohazalarni oddiy hayotiy tafsilotlari bilan tushuntirib beradi. U tiyran va hushyor ko’z bilan dunyoga nazar soladi, insonni qanday bo’lsa, shunday olib o’rganadi, inson qalbi to’ridagi eng nozik eng inja eng yashirin sirlarni oshkor etadi, ruhimiz iqlimlaridagi o’zimiz sezmagan qonuniyatlar, zaruriyatlarni ko’rsatib beradi . (N. Komilov)
«Masnaviy»da insoning butunligi, ulug’ligi, musaffoligi ham nuqsonlar- xudbinlik oqibatida kelib chiqadigan illatlar ham tahlil etiladi, bu illatlardan, nuqsonlardan qutulish, poklanish fazilatlari bayon qilinadi.
Jaloliddin Rumiy uchun insonlar dinidan, irqidan, millatidan qat’iy nazar birdir. Muhimi, u inson bo’lganligi uchun qadrlidir. Tasavvufda asosiysi inson ko’nglidir, kishilar turli tillarda so’zlashadigan xalqlarga bo’linishidan qat’iy nazar ular bir-birini tushunishi, anglashi kerak. «Masnaviy»ning bosh g’oyasi «so’fiy tilni», ya’ni «tilsiz tilni» bilishga undashdir. Jaloliddin Rumiy mana shunday umumbashariy g’oyalarni targ’ib qilib yozadi:
Yana kel, yana
Kim bo’lsang- o’sha bo’l,
Xohi kofir, xohi budparast,
Mayli, yuz karra tavba qilgan bo’l,
Mayli, yuz karra buzgan bo’l tavbani
Umidsizlik dargohi emas bu dargoh,
Qandoq bo’lsang- shundoq kel...
(Mirtemir tarjimasi)
Insonni ulug’lash sharq she’riyatida hamisha birinchi planda bo’lgan. Bu g’oya J.Rumiy she’riyatida ham, falsafiy asarlarida ham, va’zlarida ham birdek o’z ifodasini topgandir .
J. Rumiy davrining buyuk notig’i ham edi. Uning va’zlarini eshitish uchun juda uzoqlardan muxlislari kelishar va bu va’zlardan olam- olam ma’no, zavq olib qaytishar edi. J. Rumiy nutqlarini eshitish uchun Tabrizdan Muhammad Shams Tabriziy degan bir darvesh keladi. 1244-yil, 29 noyabrida davrining ikki ulug’ insoni uchrashadilar. Hozir ham Turkiyada J.Rumiy va Shams Tabriziy uchrashgan joy “ikki nahr uchrashgan”joy sifatida ziyorat qilinadi. Shams Tabriziy bilan suhbatlar Rumiyga yanada ilxom beradi. Bu ikki do’st soatlab suhbatlashar, zohiriy va botiniy belgilar haqida bir-birining fikrlarini to’ldirardi. Ular umrining oxirigacha dili bir do’st bo’lib qoldilar. Rumiy bir umr ezgulikni, poklikni targ’ib qildi va o’zi komillikning namunasi bo’ldi. Mana hazratning shu ruhdagi ruboiysi:
Yaxshilik qil, zamon yaxshilik olsin.
Yaxshilar boshiga yaxshilik solsin.
Mol- dunyo barchadin, sendan ham qolur,
Yaxshi mol emas, yaxshilik qolsin.
(Sh. Shomuhammedov tarjimasi)
Rumiy insonlarni ilm olishga, to’g’rilikka, soflikka yo’naltirdi.Har bir inson «Toji olam» bo’lishga intilishi darkorligini uqdirdi:
Bo’lay desang doimo sen shodu xurram,
Qayga borsang hamki aziz mukarram.
Ilm o’rganu pokiza va to’g’ri yur,
Shunda bo’lajaksan sen toji olam.
(Jamol Kamol tarjimasi)
Asarlari fikrlashga, inson o’zligini tanishga boshlovchi J. Rumiy umr bo’yi odamlar ongini ruhoniy belgilar bilan charog’on etdi. U tushunchalarni she’riyat, musiqa orqali anglashga o’rgatdi. Rumiy ijodi o’zidan keyingi avlodlarga bir maktab bo’ldi. Ma’naviyatning yuksak cho’qqilarini egallashga chorladi. Sharqning Rumiydan so’ng yashab o’tgan deyarli barcha shoirlari uni o’ziga ustoz deb bildilar. Abdurahmon Jomiy «Masnaviy ma’naviy» ni benazir kitob, forsiydagi qur’on deb ulug’lasa, hazrat Alisher Navoiy o’zining «Nasoimul muhabbat» asarida Rumiyni yuksak hurmat va ehtirom bilan tilga oladi. Mashhur sharqshunos E.E.Bartel’s «Jalolidin lirikasi bu sohada bashariyat erishgan eng buyuk yutuqlardan biridir. Agar u g’arbda kengroq ma’lum bo’lganida, uning nomi jahon adabiyotining Shekspir, Gyote, Pushkin kabi gigantlari qatoriga o’tishi shubhasiz edi.» - deb Rumiy ijodini juda yuksak baholagan edi. J.Rumiy ijodi bugungi kunda ham insonni ma’naviy kamolatga etishuvida xizmat qilmoqda.
|