Yosh oila va sog‘lom turmush tarzini barqarorlashtirish

|
Yosh oila va sog‘lom turmush tarzini barqarorlashtirish
|
bet | 17/97 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,74 Mb. | | #246640 |
Bog'liq Оилавий низолар психолгиясиYosh oila va sog‘lom turmush tarzini barqarorlashtirish
Yosh oilaning mustahkamligi, undagi ma’naviy muhitning barqarorligi yoshlarning salomatligiga, sog‘lom turmush tarzi malakalariga ega ekanligiga ham bog‘liq. Bunda ota-onaning, yaqin qarindosh-urug‘larning umuman sog‘lom turmush tarzi haqidagi tasavvurlari qanchalik aniq va ularning kundalik turmushda salomatlikni asrash ko‘rikmalariga ega ekanliklari katta ahamiyat kasb etadi.
Gap eng katta boyligimiz – salomatlik haqida borar ekan, qulog‘imizga tez-tez chalinayotgan “sog‘lom turmush tarzi” tushunchasining o‘zi xususida olimlar fikrlarini tahlil etish lozim. Olimlar hamda mutaxassislarning ta’kidlashlaricha, sog‘lom turmush tarzining beshta asosiy sharti bo‘lib, bular eng avvalo to‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy faollik, zararli odatlardan saqlanish, mehnat qilish va faol dam olishni to‘g‘ri tashkillashtirish hamda gigiyenik ko‘nikmalarga amal qilishdir.
Mana shu shartlarga rioya qilgan kishining salomatligi shubhasiz o‘z qo‘lida bo‘ladi. Lekin ko‘pincha bu shartlarga amal qilish yoshlarga ko‘pincha erish tuyuladi. Hozirgi kunda ko‘pchilik o‘rtasida uchrayotgan kasalliklar va bevaqt o‘limning asosiy sabablaridan biri oila a’zolarining sog‘lom bo‘lish uchun o‘zlari harakat qilmayotganliklari, hali ham biron bir mo‘jizaviy hayot baxsh etuvchi dori yoki shifokor bo‘lishiga ishonib, yashayotganliklaridir. Albatta, zamonaviy tibbiyot fani O‘zbekistonda ham rivojlanish ketdi, tibbiyot xodimlari orasida o‘z kasbining ustasi bo‘lgan oliyjanob insonlar ham ko‘p. Lekin agar inson o‘z turmush tarzini ongli tashkil etib, kasal bo‘lib qolganda ham unga qarshi o‘sha shifokor bilan tengma-teng ongli ravishda turmasa, dardni yengish mushukul bo‘lishini bugun ko‘pchilik yaxshi biladi.
Lekin yoshlar o‘rtasida shu oddiy haqiqatni bilmaganlar ham ko‘p. Salomatlikni o‘z vaqtida o‘z uyimiz, o‘zimiz o‘rganib qolgan muhitda saqlay olmaganligimizning, farzandlarimizni ilk yoshligidan sog‘lom turmush tarzi ko‘nikmalariga o‘rgatmaganligimizning sabablari ham bor. Buning obyektiv sabablaridan biri sobiq sovet davrida tibbiy xizmatning bepulligi, tibbiyot xodimlari malakasiga nisbatan talabchanlikning past bo‘lganligidir. Bu siyosat eski tuzumning boshlang‘ich davrlarida aholi o‘rtasida uchragan ko‘pgina kasalliklarni kamaytirishga xizmat qilgan bo‘lsa-da, shu bilan birga, bunday siyosat kishilarda o‘z sog‘liqlariga befarqlik, boqimandalik kayfiyatini ham shakllantirdi. Yana bitta sabablaridan biri kasallikni sababi bilan emas, uning oqibati bilan kurashib kelindi. Natijada kasalxonalar qurish, ularda koykalar soni oshirishga ko‘proq e’tibor berilib, targ‘ibot sohasiga ikkinchi darajali sifatida qaraldi. Oqibatda aholi orasida tibbiy madaniyatning pastligi tufayli kasallanishning ko‘payib borishi davom etdi. Bu o‘z – o‘zidan ma’lumki, har bir oilaning budjetiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Oqibatda bu nafaqat budjetga, balki oilaning mustahkamligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatdi va hozir ham shunday.
Shuni alohida mas’uliyat bilan ta’kidlash joizki, davlatimiz asosini tashkil etgan yosh oilalar ravnaqi kelajagimiz poydevorini sog‘lomlashtirish uchun targ‘ibotni eng avvallo oiladan, qolaversa, barchamiz uchun “vatan ichra vatan bo‘lgan” mahalladan boshlash kerak. Chunki, sog‘lom turmushi tarzini oilada to‘g‘ri yo‘lga qo‘ysak, shu oila azosi salomatlik eng birinchi darajali ekanligini tushunib yetadi. Bir oila tushunib yetgan narsani shu oilaning boshqa yaqinlari – qarindosh-urug‘lar, keyinchalik yoru-birodarlar, nihoyat qo‘ni-qo‘shnilar tushunib yetadi.
Olimlarning fikricha, inson salomatligining 51,6% sog‘lom turmush tarziga, 20,5 % irsiyatga, 19,3 % tashqi ekologik muhitga, 8,6% sog‘liqni saqlash tizimiga bog‘liq ekan. Ko‘rinib turibdiki, salomatlik har bir insonning qanday hayot kechirishi, nima yeyishi, kimlar bilan muomala qilishi, o‘zi uchun munosib, qulay hayot tarzini ishda ham, dam olishda ham tashkil eta olishiga bevosita aloqador ekan.
Salomatlik – bu nafaqat sog‘-salomat yurish degani, balki uzoq umr ko‘rish garovi hamdir. Tug‘ilish, o‘sib ulg‘ayish, voyaga yetib shaxsiy va umuminsoniy manfaatlar yo‘lida faoliyat ko‘rsatish, qarish-qartayish va o‘lim – bular inson hayot yo‘lining qonuniy bekatlaridir. Bu hayot uchun kurash – salomatlik uchun kurash ekanligini anglashni taqozo etadi.
Demak, sog‘lom turmush tarzi bu – har bir insonning ma’naviy, aqliy, ruhiy va jismoniy xususiyatlarga ega bo‘lishga harakat qilishidir. Agar inson o‘z hayotini faol harakatlanish rejimiga sola olsa, kun tartibini ongli belgilay olsa, ovqatlanish, mehnat qilish yoki dam olish tartiblarini to‘g‘ri tashkil eta olsa, gigiyena qoidalariga rioya qilgan holda zararli odatlardan o‘zini tiya bilsa, atrof-muhitga ehtiyotlik va sarishtalik bilan qarab, oilada va yonidagi qo‘ni-qo‘shni, yaqin qarindoshlar bilan tinch-totuv yashashga imkon beruvchi muomala madaniyatiga ega bo‘lsa va sog‘lom farzandning tug‘ilishiga eng avvalo o‘zi mas’ul ekanligini tushunsa, unda sog‘lom turmush tarzi haqida tasavvurlar mavjud, deyish mumkin.
Bugungi kunda butun dunyoda salomatlik va sog‘lom turmush tarziga katta e’tibor berilmoqda. Masalan, amerikalik olimlar bu narsaga panja ortida qarash nimaga olib keladi, degan savolga ko‘proq ularni agressiv xulq-atvor bilan bog‘lamoqdalar. YA’ni, odam urushqoq, salga tajang bo‘ladigan, sabrsiz bo‘lib qoladi. Bu narsa oxir oqibat giyohvandikka berilish, ichkilikka ruju qo‘yish, oilada er-xotin o‘rtasida nosog‘lom munosabatlarning kelib chiqishi, ayolga nisbatan zug‘umning ortishi, sportga nisbatan befarqlik, shaxslararo ziddiyatlarni keltirib chiqaradi.
Respublika “Oila” ilmiy-amaliy markazi olimlari 2000 yillarning boshida O‘zbekiston xududidagi qishloq oilalari a’zolarining sog‘lom turmush tarzi borasidagi savodxonligini maxsus tadqiqot doirasida o‘rgandi. Xorazm, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlari va Qoraqalpog‘iston Respublikasidagi 600 dan ziyod xotin-qizlar bilan suhbat va so‘rovlar o‘tkazildi. So‘raluvchilarning aksariyati tug‘ish yoshidagi ayollar bo‘lib, ularning fikrlarini umumlashtirib tahlil qilinganda, oilali ayollarning 21%i va erkaklarning 9,9% surunkali kasalliklarga chalingan ekan. So‘raluvchilardan 53,3%i faqat kasal bo‘lgandagina vrachga murojaat qiladi, qolganlari vaqti-vaqti bilan murojaat qiluvchilardir. Demak, ko‘pchilik betob bo‘lib qolganlagina vrachga murojaat qiladi, hattoki, kasal o‘tib ketgandan keyin vaqt topadiganlar ham kam emas. Demak, sog‘lom turmush tarziga aloqador tibbiy madaniyatimiz borasida o‘ylashga arziydigan muammo bor.
Shu bois ham, sog‘lom turmush tarzi kategoriyasi ko‘proq ijtimoiy kategoriya bo‘lgani Markaz olimlari so‘raluvchilarning tibbiy-gigiyenik ma’lumoti darajasini o‘rgandilar. Masalan, “O‘z farzandlaringiz bilan tibbiy-gigiyenik mavzuda suhbatlashib turasizmi?” degan savolga barcha so‘rluvchilarning 62,6% ijobiy javob bergan bo‘lsalar, umuman gaplashmaydiganlar 19,8%ni tashkil etdi. Bu o‘ylantiradigan holat, albatta. Lekin tibbiy bilimning zaruratini anglaydiganlar qishloq aholisi o‘rtasida ortib bormoqda. Masalan, so‘raganlarimizning 82% “Har bir kishi tibbiy bilimga ega bo‘lishi kerak” deb hisoblaydi. Shunisi e’tiborga molikki, o‘rganilgan guruhdagilarning 87,7 foizida birinchi farzandlari qolgan keyingilariga nisbatan ko‘proq xastalangan. Demak, yosh ona bolasini parvarish etish malakasiga, tajribasiga ega bo‘lmaganidan tez-tez kasal qilib qo‘yadi. Aynan o‘shalar tibbiy savodxonlikka muhtojdir.
Albatta, sog‘lom turmush tarzi tushunchasi har insonda o‘ziga xos tarzda shakllanar ekan. Respondentlarga “Sog‘lom turmush tarzini qanday tushunasiz?” deb savol bilan murojaat qilinganda, ko‘pchilik, ya’ni so‘ralganlarning salkam 41%i uni “atrof-muhit tozaligi” bilan, 37,3% i “to‘g‘ri, ratsion bo‘yicha ovqatlanish” bilan, qolganlar – “o‘z vaqtida uxlash”, “sport bilan shug‘ullanish” (28,4%), “chekmaslik, ichmaslik” kabilar bilan bog‘lashdi.
Albatta, bu kabi sog‘lom turmush tarzi bilan bog‘liq tasavvurlar shakllanadi, kerak bo‘lsa, tarbiyalanadi. Sog‘lom turmush tarzi haqidagi tushunchalarni qayerdan olish mumkinligini o‘rganilganda, tabiiy, OAVning o‘rni va roli katta ekanligi ma’lum bo‘ldi. Ayniqsa, xotin-qizlarning fikricha, televideniyening roli katta (72,6%), gazetalar – ikkinchi o‘rinda – 57,5%, jurnallar – 46,3% va radio – 31,2%. Demak, bu manbalardagi axborot va ma’lumotlarning xalqbop, ommabop bo‘lishiga alohida e’tibor berish, mahalla guzarlarda radio eshittirishlari va davriy gazeta, jurnallarning vaqtida berilishiga alohida e’tibor berish lozim. Demak, sog‘lom turmush tarzi to‘g‘risida har bir yosh avlodda shakllanadigan bilimlar, tasavvurlar va ularning amaliy turmush tarkibida ongli xatti-harakatga aylanishi ko‘plab ijtimoiy muammolarni yechishga imkon beradi. Shuning uchun ham bugun xalq o‘rtasida amalga oshiriladigan targ‘ibot va tashviqot ishlarining samaradorligini oshirish, buni mafkuraviy va ma’naviy ishlarning tarkibiy qismiga aylantirish lozim.
Mustaqil yurtimizda keng quloch yozayotgan bolalar sportini rivojlantirish, oilaviy sportni milliy mentalitetimiz xususiyatlariga mos tarzda hayotga joriy etish, mustahkam oilada sog‘lom turmush tarzini barqarorlashtirishga qaratilgan barcha sa’y-haraktalarimiz islohotlarimiz strategiyasiga mos bo‘lib, yurtimizda tinchlik, totuvlik hamda rivojlanishga, yosh oilalarning mustahkamligiga xissa bo‘ladi. Bunda mamlakatimzda amalga oshirilayotgan qator hayrli tadbirlar, jumladan nikoholdi tibbiy ko‘rikdan kelin va kuyovlarni o‘tkazish amaliyoti o‘zining juda katta ijobiy samarasini berishi tabiiy.
|
| |