nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ulanish sxemasini tuzish - 1-mavzu. Kirish. Fanning maqsad va vazifalari

|
1-mavzu. Kirish. Fanning maqsad va vazifalari
|
bet | 31/72 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,06 Mb. | | #230781 |
Bog'liq Elektr tarmoqlari. texnikum3.Ulanish sxemasini tuzish.
Ulanish diagrammasi quyidagi elementlarni o'z ichiga olishi kerak:
Eng yaqin qo'llab-quvvatlashdan kirish elektr paneliga etkazib berish
Kirish /
Iste'molchilar guruhlari bilan ichki elektr paneli:
Rozetka guruhi
Yoritish
Quvvat guruhi (yuqori oqimli maishiy texnika (qozon, kir yuvish mashinasi, dastgohlar)
Xozblok (garaj, podval)
O'z qo'llaringiz bilan xususiy uyda elektr simlarini qanday qilib to'g'ri o'tkazish va o'rnatish diagrammasi:
Ushbu guruhlarning har biri uchun alohida UZO avtomatlar o'rnatilgan.
Bundan tashqari,diagrammani tuzishda siz uyning umumiy rejasiga ega bo'lishingiz kerak, unda kabel yotqizish yo'nalishini va rozetkalar va kalitlarni o'rnatish joyini belgilash kerak.
Xo'sh, agar simlar ikkita alohida sxemaga ega bo'lsa. Keyin ta'mirlash uchun birini o'chirib qo'yish va ikkinchisidan zarur yoritish yoki lehim uskunalarini quvvatlantirish mumkin bo'ladi.
Ushbu ma'lumotlarga asoslanib, sxematik diagramma quriladi, har bir holatda zarur bo'lgan umumiy kabel uzunligi, quvvat elementlarini joylashtirish, o'lchash moslamalari va elektr kabellari uchun kirish nuqtasi hisoblanadi.
26-mavzu: Loyiha chizmalari asosida montaj ishlarini o‘rganish.
Reja:
1. Ishchi chizmani yasash.
2. Binoning o’tkazgichlarini loyihalash.
3. Xususiy uylar va kvartirada elektr o’tkazgichlariga qo'yiladigan talablar.
1.Ishchi chizmani yasash.
Ishchi chizma - bu ob'ektdagi elektrchi montaj ishlarini amalga oshiradigan xujjat. Agar loyiha tanlovni asoslash va muayyan texnik yechimlarni kelishishga ko'proq yo'naltirilgan bo'lsa, unda ishchi hujjatlar ushbu loyihani amalga oshirish uchun mo'ljallangan. Bu texnik xususiyatlar chizmalari va sxematik diagrammalarning gibrididir. Ishchi chizma texnik loyiha asosida va EMP talablariga qat'iy rioya qilgan holda ishlab chiqilgan.
Bu erda har bir xona uchun maksimal tafsilot kerak. Alohida-alohida, garaj va ma'lum xonalarga kirishlarni ko'rsatadigan ishchi rejasini tasvirlash kerak.
Chizmada nimani ko'rsatish kerak:
Devorlarga, polga, shipga mos keladigan chiqish nuqtalari; bitta va ko’p rozetkalar; kalitlar, lampalar.
Chiziqlar ma'lum bir kalit qaysi yoritish guruhlari uchun mas'ul ekanligini ko'rsatadi.
Birlashma qutilari(karobka) va magistral nuqtalarining joylari, guruh.
O'tkazgich yo'nalishlari.
O'tkazgichlarning tipi va kesimi.
Guruhni ma'lum bir bosqichga ulash.
|
| |
2-ma`ruza. Texnologik jihozlarga texnik xizmat ko`rsatish va ishonchlilik asoslari hisoblash amaliy usullari. Reja

2-MA`RUZA.
TEXNOLOGIK JIHOZLARGA TEXNIK XIZMAT KO`RSATISH VA ISHONCHLILIK ASOSLARI HISOBLASH AMALIY USULLARI.
REJA:
Jixozlarga texnik xizmat ko`rsatish va ishonchlilik ko`rsatkichlari.
Mustahkamlik parametrlari bo`yicha ishonchlilik hisobi.
Mustahkamlik bo`yicha ishonchlilikni ta`minlash usullari.
Hozirgi zamon mashinasozlik sanoati majmuasini rivojlantirishning asosiy yo'nalishi uni yanada mexanizatsiyalash, elektrlashtirish va avtomatlashtirishdan iborat. Bu yo'nalishning asosini mashinalar tizimi tashkil etadi. Mazkur vazifani bajarish uchun jihozlarning ishonchliligini oshirish va ta`mirlash, xizmat ko'rsatish hamda saqlash bazasini yaratish zarur.
Dastgoxlar va turli mashinalar foydalanish chog'ida har xil tashqi ta`sirlarga uchraydi. Natijada loyihalash va tayyorlash jarayonida kiritilgan ishonchlilik, buzilmasdan ishlash, chidamlilik, ta`mirlashga yaroqlilik hamda saqlanuvchanlik ko'rsatkichlari pasayadi. Bunga mashinalar detallarida turli xil nuqsonlar paydo bo'lishi va ularning yeyilishi sabab bo'ladi.
Texnik xizmat ko'rsatish va ta`mirlashning rejali oldini olish tizimi mashinalarni ishga yaroqli holatda tutib turish uchun xizmat qiladi. Texnik xizmat ko'rsatish va ta`mirlash tizimi deganda ilmiy asoslangan tashkiliy, texnik, texnologik va iqtisodiy tadbirlar majmui, shuningdek, jihozlarning ishga yaroqli holatda tutib turish hamda tiklashni ta`minlaydigan vositalar tushuniladi.
|
Insonning EHM bilan operativ aloqasi qurilmalari

psixofiziologik xususiyatlari pozitsiyasidan qo„yiladigan talablarni hisobga olish lozim.
Insonning mashina bilan muloqot jarayonida informatsiyani uzatishning ikki yo„nalishini
ajratish mumkin:
1) mashinadan insonga;
2) insondan mashinaga (boshqaruvchi ta‟sir).
Inson informatsiyani har xil yo„llar bilan qabul qilishi mumkin,
bunda informatsiyaning e
ng
ko„p hajmi ko„rish (~80%) va eshitish (~10%) kanallari orqali keladi. Inson texnikaviy v
ositalarni
muskul harakatlari va tovush orqali boshqaradi. Bunda boshqaruvchi ta‟sirlarning ko„pida
qo„l
harakati
yoylar bilan cheklanishi zarur; bu harakat bo„shashgan (kuchanmagan) yarim buk
ilgan
qo„llar bilan uning yelka bo„g„inidagi harakatida bajarilishi lozim.
Shunday qilib muhandisning EHM bilan operativ muloqoti
uchun ALTda informatsiyani
vizual va tovushli aks ettiradigan vositalardan va boshqarishning qo„lli yoki nutqli organl
aridan
foydalanish maqsadga muvofiqlidir. Lekin informatsiyani
nutqli kiritish-
chiqarishning zamonaviy
qurilmalari hali ko„p
kamchiliklarga ega, shuning uchun ALT TVKida kam qo„llaniladi.
65
Informatsiyani nutqli kiritish-
chiqarish qurilmalarining rivojlanishi
kelajakda muhandisning EHM
bilan operativ muloqoti uchun ulardan keng foydalanish imkonini beradi.
Hozirgi paytda ALTda informatsiyani vizual aks ettirish qurilmalari (displeylar) va texnikaviy
vositalarni qo„lda boshqarish qurilmalari (klaviaturalar, planshetlar,
nurli per, ko„rsatkichla
r,
shturvallar va sh.k.) keng tarqalgan.
Xotirada saqlovchi qurilma (XQ)

Adressiz XQlari orasida ularning uch turi keng tarqalgan:
1) stek (stekli xotira), unda informatsiya xotiraning bir o„lchovli zonasidagi bittagina
yacheykasi (steka cho„qqisi) orqali yoziladi va o„qiladi. So„z yozilib yoki o„qilib borilgani sari s
tek
ichidagi bor narsa surilib boradi. Stekda informatsiyani o„qish: «
oxirgi yozilgan so‘z birinchi bo‘
lib
o‘qiladi» qoidasiga bo„ysunadi. Bu mini va mikro-
EHMlarda uzilishlarga ishlov berishda protsessor
holatini eslab qolish uchun stekdan keng foydalanish imkonini beradi;
2) magazinli xotira – bu ham bir o„lchovli xotira; unda yozuv doim boshlang„ich yacheykada
yoziladi, o„qish esa – oxirgi to„ldirilgan yacheykadan boshlanadi. Unda o„qishda: «
birinchi yozil
gan
so‘z birinchi o‘qiladi» printsipi amalga oshadi;
3) assotsiativ xotira; unda informatsiyani qidirish xotiraning hamma yacheykalarida unda bor
narsa (assotsiativ belgi) bo„yicha baravariga amalga oshadi. Bu ba‟zi hollarda ma‟lumotlarni qid
irish
va ularga ishlov berishni sezilarli tezlashtirdi.
Kesh-xotira - Toshkent davlat texnika universiteti

ishlaydi.
Odatda protsessor o„zining ichida deyarli hech narsani saqlamaydi. Unda ma‟lumotlarga ishlov
beriladigan yacheykalar (bu «ishchi» yacheykalar registrlar deb ataladi) juda kam. Shuning
uchun
protsessor ishini tezlatish uchun ancha oldin (4-
avloddan boshlab) keshlash
texnologiyasi taklif
qilingan. Kesh – bu bufer vazifasini bajaruvchi xotira yacheykalarining nisbatan katta bo„
lmagan
naboridir. Umumiy xotiradan biror narsa o„qilayotganda yoki unga yozilayotganda ma‟lumotlar
ning
nusxa (копия)si kesh-
xotiraga ham kiritiladi. Agar shu ma‟lumotlarning o„zi yana zarur bo„lib qolsa,
ularni uzoqdan chaqirib olish zarur bo„lmaydi – ularni buferdan olish ancha tezroq bo„ladi.
Kesh-
xotiradan foydalanish kompyuter tizimi unumdorligini sezilarli oshirish imkonini berdi.
486-protsessorlar uchun keshlash texnologiyasi birinchi marta qo„llanilganda, kesh-
xotira onalik
platasida protsessorga mumkin qadar yaqinroq joylashar edi; bunda sig„imi katta bo„lmasa
ham,
lekin unumdorligi bo„yicha eng «tez» mikrosxemalardan foydalanishar edi.
Bugungi
kunda kesh-
xotira «piramidali» o„rnatiladi. Tezligi bo„yicha eng tezkor, lekin hajmi
bo„yicha eng kichik birinchi darajali kesh-xotira protsessor kristalli tarkibiga kiradi.
Ularni protsessor
registrlari tayyorlanadigan texnologiya bo„yicha tayyorlashadi,
natijada u juda qimmat, leki
n juda
tezkor va eng asosiysi ishonchli bo„lib qoldi. Uning o„lchami atigi bir necha o„n Kbayt
bilan
o„lchanadi, lekin u tez ishlov berishda juda katta ahamiyatga ega.
Ikkinchi daraja kesh-xotirasi protsessorning o„sha kristallining o„zida joylashishi mumkin (bu
holda u protsessori yadrosi chastotasida ishlaydi). Odatda ikkinchi daraja kesh-
xotira
hajmi yuzlab
Kbaytda (128/256/512 Kbayt va h.k.) o„lchanadi.
Eng katta, lekin eng sekin kesh-xotira – bu uchinchi daraja keshidir. U protsessorga kirmaydi,
chunki onalik platasida o„rnatiladi va uning chastotasida ishlaydi. Uning o„lchamlari 1-
2 Mbaytga
yetishi mumkin.
48
Birinchi va ikkinchi daraja kesh-xotira o„lchami protsessor narxiga juda katta ta‟sir qiladi. Bir
modelli va berilgan ishchi chastotali protsessorlar kesh-xotira hajmi bilan farqlanishi mumkin.
Bolalar organizmida yog’lar almashinuvining o’ziga xos xususiyalari

|
Bolalar organizmida yog’lar almashinuvining o’ziga xos xususiyalari
|
bet | 176/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiBolalar organizmida yog’lar almashinuvining o’ziga xos xususiyalari. Bolalar hayotining birinchi yilidan keyin ular organizmining energiyaga bo’lgan talabining 50 % yog’lar hisobiga qoplanadi.
Yog’larsiz organizmda umumiy va spesifik immunitetlar hosil qilib bo’lmaydi. Bolalarda yog’lar almashinuvi turg’un emas, ovqatlar tarkibida uglevodlar yetishmaganida yoki ularning kuchli xarajatida yog’ depolari juda tez kambag’allashadi.
Bolalar organizmida yog’ larning surilishi juda jadal kechadi. Bolalar ona suti bilan oziqlanganda sutning 90 % gacha yog’i organizm tomonidan o’zlashtiriladi, sun’iy oziqlantirilganida –85-90 % gacha, katta yoshdagi bolalarda esa yog’lar 95-97 % ga o’zlashtiriladi.
Yog’ lardan yaxshi foydalanish uchun bolalarning ovqatlarida yetarli miqdorda uglevodlar ham bo’lishi zarur, oziqlanishda uglevodlar taqchilligi natijasida yog’larning to’liq bo’lmagan oksidlanishi yuz beradi va qonda almashinuvning kislotali mahsulotlari ko’payadi.
Bolalarning yoshi qanchalik kichik bo’lsa ular organizmining 1 kg tirik vaznga hisobiga yog’ga bo’lgan talabi shuncha yuqori bo’ladi. (jadvalga qarang).
16-Jadval
1 kg tirik vaznga zarur bo’lgan yog’ning miqdori.( A.G.Xripkova bo’yicha)
-
Yoshi
|
Yog’ga bo’lgan talab (g.da)
|
Emadigan bola
|
5,5-6
|
1 yoshdan 4 yoshgacha
|
4-3,5
|
4 dan 7 yoshgacha
|
3-2,5
|
7 yoshdan katta
|
2,5-3
|
10-11 yoshgacha
|
1,5
|
10-18 yoshgacha
|
1
|
Yosh ulg’ayishi bilan bolalarning mutadil rivojlanishi uchun zarur bo’lgan yog’larning mutlaq miqdori ortadi. 1 yoshdan 3 yoshgacha bir kecha-kunduzlik yog’ga bo’lgan talabi 32,7 g, 4 dan 7 yoshgacha –39,2 g, 8 dan 13 yoshgacha –38,4 g ni tashkil etadi.
|
| |
8-amaliy mashg`ulot. Mavzu: Dasturiy paketlar boshqaruvi. Tizim xizmatlarini sozlash

|
8-amaliy mashg`ulot. Mavzu: Dasturiy paketlar boshqaruvi. Tizim xizmatlarini sozlash
|
bet | 1/3 | Sana | 23.12.2023 | Hajmi | 479,13 Kb. | | #127540 |
Bog'liq 8.Dasturiy paketlar boshqaruvi
8-amaliy mashg`ulot.
Mavzu: Dasturiy paketlar boshqaruvi. Tizim xizmatlarini sozlash
Uzoq vaqt davomida Linux oilasining operatsion tizimlari uchun dasturiy ta'minotni o'rnatish ushbu operatsion tizimlarning yangi foydalanuvchilarini jiddiy qo'rqitishi mumkin edi. Manbalarni yuklab olish, ko'pincha ahamiyatsiz kvestga aylangan bog'liqliklarga qarshi kurash, konfiguratsiyalarni qo'lda tahrirlash va boshqa "jozibalar" o'sha paytdagi dasturlarni o'rnatish endi chuqur anaxronizmga o'xshaydi.
Endi o'zini hurmat qiladigan har qanday Linux tarqatish to'plami paket menejerlari yordamida dasturiy ta'minotni o'rnatish imkoniyatiga ega.
Paketlarni boshqarish tizimlari (ular ham ba'zan "paket menejeri" yoki "paket menejeri") — bu turli xil dasturiy ta'minot komponentlarini o'rnatish, o'chirish, sozlash va yangilash jarayonini boshqarish imkonini beruvchi dasturiy ta'minot to'plami.
Ushbu maqolada biz Linuxning turli xil tarqatishlarida ishlatiladigan asosiy paket menejerlarini ko'rib chiqamiz.
Qanday paketlar mavjud?
Turli xil Linux distributivlari o'zlarining paket formatlariga ega. Bu erda asosiy formatlar:
.deb-Debian va derivativlar (Ubuntu, Mint va boshqalar)
.rpm-Red Hat va hosilalar (CentOS, Fedora va boshqalar), OpenSUSE
.apk – Android
.ebuild – Gentoo
Har bir formatning afzalliklari va kamchiliklari mavjud. Shunday qilib rpm turli xil Linux distributivlari bilan mos keladi va paketlarni tezroq o'rnatish va yangilashni ta'minlaydi, ammo bog'liqliklarni o'rnatish va yangilash ko'p sonli paketlarni o'rnatishda ancha vaqt talab qilishi mumkin va paket versiyasini aniqlashning yanada murakkab tizimiga ega, bu esa yangilash yoki o'rnatishda muammolarga olib kelishi mumkin.
Va deb paketlarning versiyasini aniqlashning sodda tizimiga ega, bu esa ular bilan ishlashni osonlashtiradi, bu esa qaramlikni boshqarishni tezroq va samaraliroq qiladi. Shu bilan birga, u cheklangan miqdordagi Linux tarqatilishini qo'llab-quvvatlaydi, bu boshqa operatsion tizimga o'tishda muammolarni keltirib chiqarishi mumkin va ba'zi paketlar bilan ishlash uchun qo'shimcha konfiguratsiyani talab qilishi mumkin (masalan, yadroning ma'lum bir versiyasiga mos kelmasa).
|
| |
Neft-kimyo xom ashyolari - Reja: Kirish Assosiy qisim

|
Reja: Kirish Assosiy qisim
|
bet | 9/30 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 1,56 Mb. | | #238121 |
Bog'liq Yoqilg’i tayyorlash jarayonini avtomatlashtirishNeft-kimyo xom ashyolari
Xom neftni qayta ishlashdan olingan ko'plab mahsulotlar, masalan, etilen, propilen va butadien, neftni qayta ishlash zavodlarida kreking jarayonlaridan olingan olefinli uglevodorodlar bo'lib, neft-kimyo sanoatida plastmassa, ammiak, sintetik kauchuk, glikol va boshqalarni ishlab chiqarish uchun xom ashyo sifatida foydalanish uchun mo'ljallangan. hokazo.
Neft erituvchilari
Erituvchi sifatida foydalanish uchun qaynash nuqtalari va uglevodorod tarkibi yaqindan nazorat qilinadigan benzol, toluol, ksilen, geksan va geptan kabi turli xil sof birikmalar ishlab chiqariladi. Erituvchilar tarkibiga qarab aromatik va aromatik bo'lmagan deb tasniflanishi mumkin. Ularning bo'yoq tinerlari, quruq tozalash suyuqliklari, yog'sizlantiruvchi moddalar, sanoat va pestitsid erituvchilari va boshqalar sifatida ishlatilishi odatda -18 ° C dan 60 ° C gacha o'zgarib turadigan yonish nuqtalari bilan belgilanadi.
Erituvchilar bilan bog'liq xavflar yoqilg'ilarga o'xshaydi, chunki past yonish nuqtasi erituvchilar yonuvchan va ularning bug'lari yonuvchan diapazonda havo bilan aralashganda, alangalanadi. Aromatik erituvchilar odatda aromatik bo'lmagan erituvchilarga qaraganda ko'proq zaharli bo'ladi.
Jarayon moylari
Texnologik moylarga yuqori qaynash diapazoni, to'g'ridan-to'g'ri atmosfera yoki vakuumli distillat oqimlari va katalitik yoki termal kreking orqali ishlab chiqariladigan yog'lar kiradi. 15 dan ortiq uglerod atomiga ega bo'lgan yirik parafin, naften va aromatik uglevodorod molekulalarini o'z ichiga olgan bu murakkab aralashmalar kreking yoki moylash materiallari ishlab chiqarish uchun xom ashyo sifatida ishlatiladi. Texnologik moylar ancha yuqori yopishqoqlikka ega, qaynash nuqtasi 260 °C dan 538 °C gacha, yonish nuqtasi esa 121 °C dan yuqori.
Jarayon moylari terini tirnash xususiyati keltirib chiqaradi va PAHlarning yuqori konsentratsiyasini, shuningdek, oltingugurt, azot va kislorod birikmalarini o'z ichiga oladi. Bug'lar va tumanlarni inhalatsiyadan saqlanish kerak, shuningdek, shaxsiy himoya vositalaridan va yaxshi gigiena qoidalaridan foydalangan holda terining ta'sirini nazorat qilish kerak.
|
| |
Xom neftni qayta ishlashning asosiy mahsulotlari

2-jadval. Xom neftni qayta ishlashning asosiy mahsulotlari
Uglevodorod gazlari
|
foydalanish
|
Suyultirilgan gazlar
|
Ovqat pishirish va sanoat gazi
Dvigatel yoqilg'isi gazi
Yoritish gazi
Ammiak
Sintetik o'g'it
Spirtli ichimliklar
Erituvchilar va aseton
Plastifikatorlar
Plastmassa va to'qimachilik uchun qatronlar va tolalar
Bo'yoqlar va laklar
|
Kimyo sanoati xom ashyosi
|
Kauchuk mahsulotlar
|
Karbon qora
|
Bosib chiqarish siyohlari
Kauchuk sanoati
|
Yengil distillatlar
|
Yengil naftalar
|
Olefinlar
Erituvchilar va erituvchilar
Ekstraksiya erituvchilar
Kimyo sanoati xom ashyolari
|
Oraliq naftalar
|
Aviatsiya va motorli benzin
Kimyoviy tozalash uchun erituvchilar
|
Og'ir naftalar
|
Harbiy samolyot yoqilg'isi
Samolyot yoqilg'isi va kerosin
Traktor yoqilg'isi
|
Dizel yoqilg'isi
|
Buzilgan zahira
Yog 'va dizel yoqilg'isini isitish
Metallurgiya yoqilg'isi
Absorber moyi - benzol va benzinni qayta tiklash
|
Og'ir distillatlar
|
Texnik moylar
|
To'qimachilik moylari
Dorivor moylar va kosmetika
Oq moy - oziq-ovqat sanoati
|
Yog 'moylari
|
Transformator va shpindel moylari
Dvigatel va motor moylari
Mashina va kompressor moylari
Turbina va gidravlik moylar
Transmissiya moylari
Uskunalar va kabel izolyatsiyalash moylari
Aks, tishli va bug 'motori moylari
Metalllarga ishlov berish, kesish va maydalash uchun moylar
Söndürme va zang inhibitori moylari
Issiqlik tashuvchi moylar
Yog 'yog'lari va aralashmalar
Bosib chiqarish uchun siyoh moylari
|
Parafin mumi
|
Kauchuk sanoati
Farmatsevtika va kosmetika
Oziq-ovqat va qog'oz sanoati
Shamlar va gugurtlar
|
Qoldiqlar
|
petrolatum
|
Neft jele
Kosmetika
Zang inhibitörleri va moylash materiallari
Kabel qoplamali aralashmalar
|
Yoqilg'i moyining qoldiqlari
|
6-sonli qozon va texnologik mazut
|
Asfaltlar
|
Asfalt yotqizish
Tom yopish materiallari
Asfalt moylash materiallari
Izolyatsiya va poydevorni himoya qilish
Suv o'tkazmaydigan qog'oz mahsulotlari
|
Neftni qayta ishlash zavodining qo'shimcha mahsulotlari
|
Ildiz
|
Elektrodlar va yoqilg'i
|
Sulfonatlar
|
Emulsifikatorlar
|
Sulfat kislota
|
Sintetik o'g'it
|
Oltingugurt
|
kimyoviy
|
Vodorod
|
Uglevodorod islohoti
|
Qo’zg’alishni o’tkazilishi

|
Qo’zg’alishni o’tkazilishi
|
bet | 32/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiQo’zg’alishni o’tkazilishi. Yuzaga kelgan qo’zg’alish nerv tolalari bo’ylab tarqaladi, boshqa hujayralarga yoki o’sha hujayralarning boshqa qismlariga ham o’tadi. Bitta hujayrada yoki uning biron qismida hosil bo’lgan potensiallarning ta’siri qo’zg’alishni o’tkazilishini ta’min etadi, bu esa o’z navbatida qo’shni qismlarda qo’zg’alish chaqiruvchi qo’zg’atuvchi bo’lib qoladi.
Mag’izli nerv tolalarining miyelinli po’stlog’i kuchli qarshilik ko’rsatish xususiyatiga ega va tok ionlariga qarshilik ko’rsatadi, natijada u o’ziga xos elektr izolyatori hisoblanadi. Miyelinlashgan tolalardagi qo’zg’alish uning miyelin bilan qoplanmagan qismlaridagina, ya’ni Ranvye uzilishlarida hosil bo’ladi. Mag’izli tolalarda qo’zg’alishlar bitta Ranvye uzilishidan ikkinchisiga sakrab-sakrab o’tish yo’li bilan tarqaladi. Qo’zgalish tolaning po’stloq bilan qoplangan qismidan «sakrab o’tish» ikkinchi qismiga o’tadi. Bu holatni mag’izli nerv tolalari bo’ylab qo’zgalishni katta tezlikda (120 m/s.gacha) o’tishi bilan tushuntiriladi.
Mag’izsiz nerv tolalari bo’ylab qo’zg’alish sekin (1 dan 30 m/s.gacha) tarqaladi. Bu esa nerv membranasida bajariladigan va faoliyat potensiallarini yuzaga kelishiga olib keluvchi ionli jarayonlar tolaning uzunligi bo’ylab har bir uchastkasidan o’tadi. Qo’zg’alishni o’tish tezligi bilan nerv tolasining orasida ma’lum bog’liqlik mavjud: tola qanchalik yo’g’on bo’lsa, qo’zg’alish shuncha tez o’tadi.
Qo’zg’alishni sinapslardan o’tishi. Qo’zg’alishlar bir nerv hujayrasidan ikkinchi nerv hujayrasiga qarab faqat bir yo’nalishda o’tkaziladi: neyronning bir aksonidan hujayra tanasiga va neyronning boshqa dendritlariga o’tadi.
Ko’pchilik neyronlarning aksonlari boshqa nerv hujayralariga kelib shoxlanadi va shu hujayralarning tanasida va ularning dendritlarida o’zlarining juda ko’plab uchlarini hosil qiladi. Bunday kontaktlarning joylari sinapslar deb ataladi. Aksonlarning uchlari muskul tolalarida ham, bez hujayralarida ham hosil bo’ladi. Bitta neyron tanasida 100 ta va undan ham ko’p, bitta neyronning dendritlarida esa bir necha mingta bo’ladi. Bitta nerv tolasi ko’plab nerv hujayralarida 1000 tagacha sinapslar hosil qilishi mumkin.
Sinapslar murakkab tuzilishga ega. U ikkita-sinapsoldi va sinapsorti membranalaridan hosil bo’lib, ularning orasida sinaps bo’shlig’i mavjud. Sinapsning sinapsoldi qismi nerv uchlarida joylashgan bo’ladi. Nerv uchlari markaziy asab tizimida tugmacha, tikancha yoki toshmachalar shaklida bo’ladi. Har bir sinaptik tugmacha sinapsoldi membranasi bilan qoplangan bo’ladi. Sinapsosti membranasi neyronning tanasida yoki dendritlarda joylashgan bo’lib, ularga nerv impulslari o’tkaziladi. Sinapsoldi joyida ko’plab mitoxondriylar jamlangan bo’ladi.
Sinapslar orkali qo’zg’alish kimyoviy yo’l bilan sinaptik toshmalarda saqlanuvchi sinaptik pufakchalar maxsus moddalar –oraliq yoki mediatorlar yordamida o’tkaziladi. Turli sinapslarda turli mediatorlar ishlab chiqiladi: asetilxolin, adrenalin yoki noradrenalin ko’proq ishlab chiqiladi.
|
| |
-rasm. Neyronlarning chizmasi

11-rasm. Neyronlarning chizmasi:
A-markazga intiluvchi neyron; B-markazga qochuvchi neyron;
1-dendritlar; 2-sinapslar; 3-mionevralli apparat.
Dendritlar – kalta, kuchli shoxlanuvchi o’simtalardir. Bitta hujayrada 1 dan 1000 tagacha dendritlar mavjud. Asab tizimining turli qismlarida neyronlarning tanasi turli o’lchamlarda bo’ladi (uning diametri 4 dan 130 mk.gacha) va shakli ham har xil (yulduzsimon, doirasimon, ko’pburchakli) bo’lishi mumkin.
12-rasm. Neyronlarning tanasida va uning dendritlarida sinapslarning joylanishi(Xaach va Barr bo’yicha)
Aksonning tanasi membrana bilan qoplangan bo’lib, barcha hujayralar singari sitoplazma, yadrosi bitta yoki bir necha yadrochalari bilan, mitoxondriy, ribosoma, Goldji apparati va endoplazmatik turlarini saqlaydi.
Asab hujayralari o’zlariga tushayotgan axborotlarni qabul qiladi va ularni qayta ishlaydilar. Hujayralarning tanasi o’simtalariga nisbatan
13-rasm. Sinapslarning submikroskopik tuzilishi.
1-sinaps oldi membranasi; 2-sinaps orti membranasi; 3- sinaps bo’shlig’i;
4-sinaps pufakchalari; 5-neyroprotofibrillar; 6-mitoxondriyalar.
trofik funksiyani bajaradi, ya’ni ulardagi moddalar almashinuvini boshqarib turadi. Mana shu sababli ham hujayra tanasidan aksonning ajratilishi (masalan poliyemilitda) yoki asab hujayrasining o’lishi aksonlarnng qayta tiklanishiga olib keladi. Reseptorlardan yoki boshqa neyronlardan hujayra tanasiga qarab qo’zg’alish dendritlar bo’ylab tarqalganda aksonlar bo’ylab esa signallar boshqa neyronlarga yoki ishchi organlarga o’tkaziladi, aniqlanishicha 30 dan 50 % gacha bo’lgan asab tolalaridan axborotlar markaziy asab tizimiga beriladi. Dendritlarda mikroskopik o’lchamlarga ega bo’lgan o’simtalar (shipiklar) bo’lib, ular boshqa nitronlar bilan tutashuvchi joyni yuzasini jiddiy darajada oshiradi. Bundan o’simtalar bosh miya katta yarim sharlari po’stlog’i hujayralarida maxsus rivojlanishga ega.
Nerv tolalari. Asab hujayralarining po’stloq bilan qoplangan o’simtalari nerv tolalari deb ataladi. Nerv tolasining markazidan nerv hujayrasi tanasidan biroz masofadan miyelin po’stlog’i bilan qoplangan turuvchi (50-100 mk) silindr o’qi o’tadi, va bunday nerv tolasi mag’izli yoki miyelinlashgan nerv tolasi deb yuritiladi. Tanani o’zini innervasiya qiluvchi juda ko’plab (muskullar, bog’lar, paylar, suyakning ustki qismi) nervlar mag’izli nervlar hisoblanadi.
14-rasm. Teridagi retseptorlarning turlari.
1-bosimga reaktsiya qiluvchi retseptr; 2-taktil; 3-sovuqqa; 4-og’riqqa; 5-jun piyozchasi atrofidagi nerv tolalarining uchlari
Miyelin yengil sarg’ich rangga ega bo’lganligi sababli, mag’izli tolalar yorug’roq ko’rinadi.
Mag’izsiz nerv tolalari miyelin po’stlog’iga ega emas, ammo ular bir-biridan faqat yupqa aniq tuzilishga ega bo’lmagan endotelial po’stloq bilan izolyasiyalangan bo’ladi (Shvann). Mag’izsiz nerv tolalari ingichka va odatda vegetativ asab tizimining nervlarida uchraydi.
Miyelinli po’stloq mag’izli nervlarda ma’lum, aniq uzunliklarda uzilishlar hosil qiladi va silindr o’qini usti ochiq qoladi. Buni Ranvye uzilishlari deyiladi.
|
Yog’lar almashinuvi - Yosh fiziologiyasi va gigienasi

|
Yosh fiziologiyasi va gigienasi
|
bet | 175/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasi12.3. Yog’lar almashinuvi
Yog’larning organizmdagi ahamiyati. Ovqatlar bilan ovqat hazmi tizimiga tushgan yog’lar gliserin va yog’ kislotalarigacha parchalanib deyarlik to’lig’icha limfaga va qisman qonga so’riladi.
Yog’lar limfa va qon tomirlari tizimlari orqali organizm uchun yog’ depolari ahamiyatiga ega bo’lgan yog’ to’qimalariga tushadi. Teriosti kletchatkasida, ayrim ichki organlari atrofida (masalan, buyraklar ichaklar) hamda jigar va muskullarda yog’lar ko’p bo’ladi. Yog’lar hujayralar tarkibiga (sitoplazma, yadro, hujayra membranasi) kiradi, va u yerda uning miqdori turg’un holatda doimiydir. Jamlangan yog’lar boshqa funksiyadlarni ham bajaradi. Masalan, teriosti yog’i issiqlikni kuchli tarqalashini oldini oladi, buyrakoldi yog’lari buyraklarni, zarbalardan himoya qiladi va hokazo.
Yog’lar organizm tomonidan energiyaga boy bo’lgan manba sifatida foydalaniladi.
Organizmda 1g yog’ parchalanganida, xuddi shuncha miqdordagi oqsillar yoki uglevodlar parchalanganidagidan ikki martadan ortiq energiya hosil bo’ladi.
Ovqatlar tarkibida yog’larning yetishmasligi markaziy asab tizimi va ko’payish organlari faoliyatini buzadi, organizmni turli kasalliklarga chidamliligini pasaytiradi.
Organizmda yog’lar faqatgina gliserin va yog’ kislotalaridan sintezlanmasdan, balki oqsillar va uglevodlar almashinuvi mahsulotlaridan ham sintezlanadi.
Organizm uchun zarur bo’lgan ayrim chegaradosh bo’lmagan yog’ kislotalari (linolat, lenolenat, va araxidin), organizmga ovqatlar bilan tayyor holda tushishlari kerak, qaysiki ularni organizm sintezlay olmaydi. Almashtirib bo’lmaydigan yog’ kislotalari o’simliklar moylarida ham saqlanadi. Ular ayniqsa zig’irli va kanopli moylarida juda ko’p, lekin linolat kislota kungaboqar moyida juda ko’p. Ana shular bilan tarkibida jiddiy miqdorda o’simlik yog’lari saqlovchi margarinni yuqori to’yimlilik qiymatiga ega bo’lishini tushuntirish mumkin.
Organizmga yog’lar bilan birga odam hayoti uchun muhim hayotiy ahamiyatga ega bo’lgan unda eriydigan vitaminlar ham (A, D, E, va boshq) tushadi.
Voyaga yetgan odamlar bir kecha-kunduzda 1 kg tirik vazn uchun ovqatlar bilan 1,25 g (80-100 g bir kecha-kunduzda) yog’ olishlari zarur. Yog’lar almashinuvining oxirgi mahsulotlari bo’lib karbonat angidrid gazi va suv hisoblanadi.
|
| |
ASAB TIZIMINING TIPLARI - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 292/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotASAB TIZIMINING TIPLARI
Turli-tuman ta’sirotlarga javoban turli hayvonlarda kuzatiladigan
reaksiyalar mutlaqo bir xil bo‘lmaydi. I.P.Pavlov itlarda o‘tkazgan
tajribalarida oliy asab faoliyati (shartli reflektor faoliyati) asab tizimsining
individual xossalariga, organizmning irsiy va hayotda orttirgan xususiyat-
lariga bogiiqligini aniqladi. Har bir individumda shartli refleksning hosil
bo‘lish tezligi, miqdori, mustahkamligi, tormozlanishning intensivligi,
asab hodisalarining irradiatsiyalanish va konsentratsiyalanish darajalari,
patologik holatni vujudga keltiruvchi ta’sirotlarga nisbatan oliy asab
faoliyatining barqarorligi har xil sharoitda bir xil emas. Binobarin, turli
ta’sirotlar tufayli kelib chiqadigan javob reaksiyalari har qaysi hayvon
asab tizimsining individual xususiyatlari va holatlariga, ya’ni oliy asab
faoliyatining tipiga bog‘liq. Bizga m a’lumki, po‘stloqda doimo tuxtovsiz
ravishda qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlari kuzatilib turadi. Ammo
turli hayvonlarda bu jarayonlar bir xil munosabatda sodir boimasdan,
kuchi, o ‘zaro muvozanatlashganligi va harakatchanligi bilan farq qiladi.
Asab hodisalarining (qo‘zg‘alish va tormozlanishning) kuchi po‘stloq
hujayralarining ish bajarish qobiliyatiga, surunkali ravishda kuchli
qo‘zg‘alib, faollik qila olish xususiyatiga bogiiq. Qo‘zg‘alish va
tormozlanish jarayonlarining muvozanatlashganligi deganda, qo‘zg‘alish
kuchi
bilan
tormozlanish
kuchining
o ‘zaro
nisbati,
ularning
harakatchanligi deganda qo‘zg‘alishning tormozlanish bilan va aksincha,
tormozlanishning qo‘zg‘alish bilan almashinish tezligi tushuniladi.
I.P.Pavlov bir talay kuzatish va tajriba m a’lumotlariga asoslanib, hamda
po‘stloqdagi qo‘zg‘alish va tormozlanishlaming kuchini, ularning o‘zaro
muvozanatlanishi va harakatchanligini o‘rganib, itlar asab tizimsini to‘rtta
tipga bo‘ldi. Qishloq xo‘jalik hayvon larining asab tizimsini ham shu
to ‘rtta tipga ajratish mumkin:
|
| |
V oyaga yetgan odamlar 12 dan 24 martagacha nafas harakatlarini

|
V oyaga yetgan odamlar 12 dan 24 martagacha nafas harakatlarini Pdf ko'rish
|
bet | 57/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotV oyaga yetgan odamlar 12 dan 24 martagacha nafas harakatlarini
bajaradi yoki bir daqiqada o ‘rtacha 16-20 marta nafas harakati bajariladi,
otlarda -1 0 -1 5 marta, sigirlarda 10-30, ch o‘chqalarda 8-18 marta harakat
kuzatiladi.
Odam tik turganida nafas harakatlari o ‘tirgan yoki yotganidagidan
k o ‘proq b o ‘ladi. Jismoniy ish, hayajonlanish, atrof-muhit harorati oshishi
va ovqat hazmi nafas olishni tezlashtiradi va chuqurlashtiradi. Uyqu
paytida nafas olish ancha siyraklashadi (deyarlik 1/5).
N afas chastotasining tezlashishi nafas chuqurligini yuzakilashiga
sabab b o ‘ladi. Nafas chastotasi va chuqurligiga moddalar almashinuvi
ta’sir k o ‘rsatadi, yuqori mahsuldorli hayvonlarda kuchli moddalar
almashinuvi kelganligi tufayli nafas chastotasi bir daqiqada 30' marta
b o ‘Isa, moddalar almashinuvi kam b o ‘lgan o ‘rta mahsuldorlik hayvonlarda
o ‘rtacha 15-20 martaga teng b o ‘ladi.
Ko'krak
hujayralarining
nafas
harakatlarini
yozib
olishga
pnevmografiya deyilsa, yozib olingan chizmaga pnevmogramma deyiladi.
Nafas olish va chiqarish mexanizm i. Nafas olish (inspirasiya) paytida
inspirasiya muskullarining qisqarishi, nafas chiqarishda (ekspirasiya) esa
o ‘sha muskullam ing b o‘shashishi yuz beradi. Kuchli nafas olishda esa
ekspirasiya muskullari ham qisqaradi.
N afas olish, nafas chiqarishdan qisqa. N afas chiqarishning davo-
m iyligi, nafas olish vaqtidan 1,5 barobar uzoq. Odatiy nafas chiqarish-
passiv aktdir. Nafas chiqarish muskullarining b o‘shashi natijasida k o ‘tarish
kuchi va nafas olishda buralgan qobirg‘alaming to g ‘ayli chlari k o ‘krak
qafasini pastga tushishiga olib keladi. Diafragmaning qisqarishi natijasida
|
| |
Kuchli
' I
Flegm atik
"Kuchli - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

4.
Nimjon tip. Yuqorida qayd qilingan
uchala if pci д аяаЬ
jarayonlarining kuchliligini ta'kidladik. So‘nggi to'rtinchi tipda asab
jarayonlari kuchsiz boiadi. Shu sababli bu tip kuchsiz, nimjon tip deyiladi.
Bu tipda qo‘zg‘alish ham, tormozlanish ham birmuncha kuchsiz boiadi.
Bunday hayvonlarda asab jarayonlarining muvozanatlashganligi va
harakatchanligi turlicha b o is a ham, bu jarayonlaming zaif boigani tufayli
ular uncha ko‘zga tashlanmaydi. Nimjon tipdagi hayvonlar kam
mahsuldor, qurqoq boiadi, kamroq uchraydi. Shartli reflekslar ularda
qiyinlik bilan hosil boiadi, kuchli ta’sirotlardan oliy asab faoliyati tez
bo‘ziladi, nevrozlar ko‘proq uchraydi. Bunday tipdagi hayvonlami
xo‘jalikda saqlash maqsadga muvofiq emas. I.P.Pavlov asab tizimsining
hayvonlarga xos deb ajratgan shu to ‘rt tipi Gippokrat tomenidan
odamlarda aniqlangan to ‘rtta temperamentga mos keladi. Jumladan,
qo‘zg‘aluvchan tip - xolerik temperamentga, harakatchan tip - sangvinik
temperamentlikga, inert tip - flegmatik temperamentlikga, nimjon tip -
melanxolik temperamentlikga mos keladi.
-chizma - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

1.8-chizma.
Majburiy aylanishli Quyosh suv isitish qurilmasi. 1–Quyosh
enеrgiyasi kоllеktоri, 2–akkumulyatоr-idish, 3–nasоs, 4–jo‘mrak
Katta оbеktlarning suv bilfn ta’minlanishi uchun majburiy aylanishli
qurilmalardan fоydalanish maqsadga muvоfiq hisоblanadi. Majburiy aylanishli
quyosh suv isitgich qurilmasi 1.8 – chizmada kеltirilgan.
Sоvuq iqlimlarda suv isitish qurilmalarining ikki kоnturlisi qo‘llaniladi. Ikki
kоnturli suv isitish qurilmasining
sхеmasi 1.9 – chizmada kеltirilgan.
33
1.9-chizma.
Ikki kоnturli suv isitish qurilmasining sхеmasi. 1–Quyosh enеrgiya
kоllеktоri, 2–issiqlik almashgich, 3–issiq suv akkumulyatоri, 4–gaz qоzоni, 5–nasоs,
6–kеngaytirish o‘zagi, 7–avtоmatik aralashtiradigan jo‘mrak.
Quyosh kоllеktоri, issiqlik almashgich, aylantiruvchi nasоs va kеngaytirish
idishidan ibоrat birinchi kоnturda muzlamaydigan issiqlik tashuvchi mоdda
qo‘llanilsa, ikkinchi kоntur akkumulyatоr idishi, nasоs va issiqlik almashgichdan
tashkil tоpgan bo‘ladi. Sоvuq suv akkumulyatоr idishining pastki tоmоnidan bеriladi,
issiqlik almashgichda isigan suv idishning yuqоri qismiga bоradi, u yеrdan avtоmatik
aralashtiradigan jomrak va gaz qоzоn оrqali istе’mоlchilarga bеriladi. Quyosh
kоllеktоridan tashqari hamma jihоzlar binо ichiga o‘rnatiladi, shuning uchun tizimdan
yilning sоvuq paytlarida ham fоydalanilsa bo‘ladi. Gaz qоzоni issiq suv harоratini
kеrakli darajada оlish uchun qo‘llaniladi. Quyosh radiatsiyasi kam va yo‘q paytda issiq
suv ta’minоti gaz qоzоni yordamida amalga оshiriladi.
Iqtisоdiy nuqtayi nazaridan qaraganda, Quyosh enеrgiyasi hisоbiga issiq suv
ta’minоti yuklamasining 80% ini qоplasa bo‘ladi, shuning uchun QEK bilan birgalikda
qo‘shimcha enеrgiya manbayi (QEM)dan fоydalaniladi. QEM sifatida elеktr isitgich
yoki issiqlik qоzоnlaridan fоydalanish mumkin.
|
-jadval 
 Zamоnaviy quyosh elеmеntlarining enеrgеtik tafsiflari

47
2.
3.
4.
5.
Galliy arsеnid (
GaAs
)
Misning uch kоmpоnеntli birikmasi
(
CdS- CuInSi
)
Kadmiy-tеllur (
Cd - Te
)
Amоrfli krеmniy (
L - Si
)
Kaskadli elеmеnt
(
GaAs+Ga Sb
)
35
17
-
-
29*
10.5
15.7
37*
* – kоntsеntrlangan nurlanishdagi.
Istiqbоlli quyosh elеmеntlariga fоydali ish kоeffitsiеnti 10 fоizdan yuqоri bo‘lgan
sulfid kadmiy asоsidagi gеtеrоstrukturani kiritish mumkin. Yana bir istiqbоlli yarim
o‘tkazgichli matеrial galliy arsеnid hisоblanadi. U nur enеrgiyasini elеktr enеrgiyasiga
o‘zgartirishda yuqоri samaradоrlikka ega bo‘lib, fоydali ish kоeffitsiеnti 27 fоizgacha
yеtishi mumkin. Bu quyosh fоtоelеktrik o‘zgartirgich-larining eng yuqоri
fоydali ish
kоeffisiеntidir. Bundan tashqari 100
C
o
dan yuqоri harоratlarda barqarоrlikka ega.
Turli matеriallardan yasalgan quyosh elеmеntlarining fоydali ish kоeffitsiеntlari 1.1-
jadvalda kеltirilgan.
Kеyingi yillarda asоsiy e’tibоr ekоlоgiya muammоlarini, ayniqsa,
glоbal iqlim
o‘zgarishini hal etishdagi enеrgiya samaradоrligini оshirishga qaratilmоqda. Bu
muammоlar, ayniqsa, yoqilg‘i-enеrgеtika sоhasi faоliyati natijasida atrоf-muhitga
zararli chiqindilar chiqishining оrtib bоrishi bilan kеskinlashib bоrmоqda. Lеkin, shu
bilan birga enеrgiyadan fоydalanish samaradоrligini оshirish
mamlakat enеrgеtika
xavfsizligini ta’minlaydi, sanоat ishlab chiqarishning raqоbatbardоshligini оshiradi,
enеrgiya
impоrtini qisqartiradi, enеrgiyaga haq to‘lashni kamaytiradi,
yangi ish
o‘rinlari yaratishga хizmat qiladi. Shuning uchun enеrgiyadan samarali fоydalanish va
enеrgiya istе’mоli hajmini kamaytirish mamlakatimizda eng ustivоr vazifalardan
hisоblanadi.
-chizma - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

37
issiqlik zahirasi yo‘qоlishi mumkin. Chunki, yilning sоvuq vaqtida issiqlikka bo‘lgan
talab eng yuqоri bo‘ladi. Bоshqa kamchiligi: «vеntilyatоr-zmееvik» tizimining
samaradоrligini kamayadi. Lеkin, shunga qaramasdan, tizimning avtоnоm ravishda
ishlashi va uning atrоf–muhitga zarar kеltirmasligi tufayli uni ba’zi bir binоlarda
ishlatilishi istiqbоlli hisоblanadi.
Hоzirgi vaqtda issiq suv ta’minoti tizimida qo‘llaniladigan quyosh qurilmalari
оrasida eng ko‘p tarqalgani quyosh suv isitgichlaridir.
«Issiq qutti» tipidagi turli хil Quyosh suv isitgichlari, asоsan, yog‘оch yashik, rоm
ishchi sirt, qоzоn, shisha va isitgichlar issiqlik himoyasidan ibоrat bo‘ladi. Quyosh
nurlari isitgich shishasidan o‘tgach, qоra rangga bo‘yalgan qоzоnga tushadi va uni
isitadi. Natijada qоzоndagi suv ham isiy bоshlaydi. Issiqlik himoyalash yaхshi amalga
оshirilsa, issiqlik o‘tkazuvchanlik va kоnvеksiya yo‘li bilan issiqlik yo‘qоtish
kamayadi. Quyosh suv isitgichlarining turlari juda ko‘p bo‘lib, ular bir-biridan, asоsan,
qоzоnlarning tuzilishi bilan farq qiladi.
Rеspublikamizda quyosh energiyasidan foydalanish bo‘yicha ilmiy-tadqiqоt
ishlari оlib bоrayotgan оlimlar quyosh suv isitgichlarini quyidagi turlarga ajratadi:
1. Оddiy suv idishi shaklidagi isitgichlar.
2. Nоva shakl (lоtоk)li isitgichlar.
3. Burma quvur (zmеvik)li isitgichlar.
4. Quvurli isitgichlar.
5. Yassi, yopiq isitgichlar (1.1-rasm).
tarmоqlarida qancha kishi dоimiy ish bilan ta’minlangan?

206
A) 60000 dan ortiq B) 50000 dan ortiq C) 70000 dan ortiq D) 40000 dan
ortiq
45. «Gеоtеrmаl» so‘zi qaysi so‘zdan olingan va uning ma’nosi qanday?
A) yunоnchаdаn оlingаn bo‘lib,
geo
(yеr) vа
therme
(issiqlik enеrgiya)
B) yunоnchаdаn оlingаn bo‘lib,
geo
(yеr) vа
therme
(ichki enеrgiya)
C) grekchаdаn оlingаn bo‘lib,
geo
(yеr) vа
therme
(ichki enеrgiya)
D) lotinchаdаn оlingаn bo‘lib,
geo
(yеr) vа
therme
(ichki enеrgiya)
46. Ilk gеоtеrmаl elеktrоstаnsiya qayerda qurilgan?
A) Itаliyadа B) Yangi Zelandiyada C) Yaponiyada D)
AQSHda
47. Hozirgi vaqtda nechta mаmlаkаtdа geotermal resurslardаn sаnоаtdа
fоydаlаnish yo‘lgа qo‘yilgаn?
A) 60 mamlakatda B) 70 mamlakatda C) 65 mamlakatda D)
50 mamlakatda
48. Frаnsiyadа pаst hаrоrаtli (27-70
C
o
) geotermal energiyaning ishlаtilishi
nechanchi yillаrning bоshidа yo‘lgа qo‘yilgаn?
A) 60-yillar B) 70-yillar C) 50-yillar D) 80-yillar
49. Biogaz tarkibida o‘rtacha qancha metan mavjud?
A) 65% B) 60 % C) 70 % D) 75 %
50. Chiqindiхоnа gаzi necha yil dаvоmidа hоsil bo‘lаdi?
A) 10-15 yil B) 15-20 yil C) 5-10 yil D) 20-25 yil
51.
1
kg
vodorod yonganda qancha suv hosil bo‘ladi?
A) 18
kg
B) 16
kg
C) 11
kg
D) 9
kg
52. 1
kg
vodorodning yonishi uchun qancha kislorod kerak?
A) 8
kg
B) 16
kg
C) 32
kg
D) 4
kg
Past harоratli quyosh qurilmalari qanday tipdagi quyosh qurilmalari

10. Past harоratli quyosh qurilmalari qanday tipdagi quyosh qurilmalari dеyiladi? A) Issiq quti tipidagi B) Yassi tipdagi C) Parabоlоid tipdagi D)
Parabоlоsilindrik tipdagi
11. Gеliоsuvchuchitgich qanday fizikaviy hоdisaga asоsan ishlaydi? A) Qaynash B) Bug‘lanish va kоndеnsatsiya C) Erish va qоtish D) Ho‘llash va
kapilyarlik
12. O‘rta Оsiyo sharоitida quyosh qurilmalari qanday burchak оstida o‘rnatiladi? A) 25-30
°
B) 35-40
°
C) 20-25
°
D) 15-20
°
13. Gеliоsuvisitigichlaridan qanday maqsadlarda fоydalanish mumkin? A) tibbiyotda B) qishlоq хo‘jaligida C) issiq suv ta’minоtida D) kоsmоsda
14. Yuqоri harоratli quyosh qurilmalariga qanday qurilmalar misоl bo‘ladi? A) gеliоkоnsеntratоr, gеliоpеch, gеliоsuvqaynatgich
B) gеliosuvchuchitgich, gеliоpеch, gеliоsuvchuchitgich
C) gеliооshхоna, gеliоsuvchuchitgich, gеliosuvqaynatgich
D) gеliоsuvchuchitgich, gеliоsuvisitgich, gеliоquritgich, gеliоissiqхоna
15. Talab qilingan kоnsеntratsiyaga qarab qaytaruvchi sirtlar qanday shakllarda bo‘lishi mumkin? A) parabоlоid, parabоlоsilindrik, fasеt, kоnussimоn
B) parabоlоid, kvadrat, fasеt, kоnussimоn
C) aylana, parabоlоsilindrik, fasеt, kоnussimоn
D) parabоlоid, parabоlоsilindrik, fasеt, uchburchak
16. Kоnsеntratоrlar qanday fizikaviy hоdisaga asоsan ishlaydi? A) Yorug‘likning qaytishi va sinishiga B) Yorug‘lik difraksiyasiyaga
C) Yorug‘lik dispеrsiyasiga D) Yorug‘lik intеrfеrеnsiyasiga
17. Quyosh fоtоbatarеyalaridan qanday maqsadlardan fоydalaniladi? A) quyosh enеrgiyasini elеktr enеrgiyasiga aylantirishda
B) quyosh enеrgiyasini qaytarishda
203
C) quyosh enеrgiyasini issiqlik enеrgiyasiga aylantirishda
D) quyosh enеrgiyasini uzatishda
TURLI ORGANLARDA QON AYLANISHINING

Qon aylanishida taloqning ishtiroki. Taloq qon aylanishida muhim
vazifalami bajaradi. Taloq pulpasiga kelgan arteriyalar kapillyarlarga
tarmoqlanmaydi, ulaming uchi xaltasimon kengayib tugaydi. Qon
arteriyaning ana shu kengaygan uchlaridagi teshikchalar orqali pulpaga
chiqariladi va u yerdan vena sinuslariga, sinuslardan esa venalarga
o‘tkaziladi. Sinus bilan vena o‘rtasida sfinkter bor, bu sfinkter
qisqarganida qon sinusda qamalib qoladi. Taloq shu tariqa o ‘ziga xos
tuzilganligi sababli, organizmdagi qonning sezilarli (16% gacha) miqdorini
o‘ziga sig‘diradi. Demak, u organizmning eng muhim qon saqlovchi
zahiralardan rezervuarlaridan biridir. Taloqning yaxshi rivojlangan silliq
muskulaturasi bor, u qisqarganda, qon taloqdan umumiy qon aylanish
tizimiga, tomirlarga chiqariladi, simpatik nerv qo‘zg‘alishi va adrenalin
ta ’siri taloqning qisqarishiga sabab bo‘ladi. Taloq muskulaturasining
qisqarishini bosh miya yarim sharlarining po‘stlog‘i nazorat qilib turishi
K.M.Bikov laboratoriyasida isbotlangan.
Quyosh fоtоbatarеyalari qanday mоddalardan tayyorlanadi?

205
Quyosh Pеchining geliotatlari soni nechta?
A) 60 ta B) 62 ta C) 65 ta D) 63 ta
37. Katta Quyosh Pеchining umumiy quvvati necha
MW
ni tashkil qiladi ?
A) 0,7
MW
B) 0,8
MW
C) 0,6
MW
D) 0,9
MW
38. Elеktr tоki ishlab chiqarishga mo‘ljallangan dastlabki shamоl elеktr
stansiyasi qachon va qayerda ishga tushirilgan?
A) 1890-yilda Daniyada B) 1890-yilda Angliyada C) 1880-yilda Gollandiyada
D) 1880-yilda Germaniyada
39. Qaysi davlatda SHES yordamida elеktr ishlab chiqaruvchilar uchun
dastlabki imtiyozlar berilgan?
A) 1980-yilda Daniyada B) 1980-yilda AQSh C) 1980-yilda Gollandiyada
D) 1980-yilda Germaniyada
40. Qaysi yillarda shamol energiyasidan foydalanish sohasi inqiroz davrini
kechirgan?
A) XX asrning 40-70-yillari B) XX asrning 10-50-yillari C) XIX asrning 40-
70-yillari D) XX asrning 40-50-yillari
41. Hоzirgi vaqtda shamоl enеrgiyasidan fоydalanish bo‘yicha qaysi davlat
jahоnda yеtakchilik qilmоqda?
A) Daniya B) AQSH C) Gollandiya D) Germaniya
42. 1
MW
quvvatli SHES 20 yil davоmida taхminan qancha ko‘mir va neftni
tejaydi?
A) 29 ming tоnna ko‘mir, 92 ming barrеl nеft
B) 32 ming tоnna ko‘mir, 90 ming barrеl nеft
C) 92 ming tоnna ko‘mir, 90 ming barrеl nеft
D) 82 ming tonna ko‘mir, 89 ming barrel neft
43. Shamol generatorlarining sеkundigа maksimal ishlash tezligi nechaga
teng?
A) 25-30 metr B) 10-15 metr C) 20-25 metr D) 15-20 metr
44. Hоzir Yеvrоpa mamlakatlari sanоatining SHES lar bilan bоg‘liq
Dominantlik tamoyili - Yosh fiziologiyasi va gigienasi

|
Yosh fiziologiyasi va gigienasi
|
bet | 38/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiDominantlik tamoyili. Dominantlik tamoyili A.A.Uxtomskiy tomonidan shakllantirilgan. Asab tizimining faoliyati uchun har bir vaqtning o’zida qo’zg’alish o’chog’ining ustunlik, hukmronlik qiluvchi o’chog’larining mavjudligi xos xususiyatdir. Bir vaqtning o’zida berilgan uzoq muddatli qo’zg’alish uchog’ining vaqtinchalik hukmronligi dominantlik deb ataladi. Dominantlik tamoyili – asab tizimining koordinasiyalovchi faoliyatini asosiylaridan biridir. Asab tizimining ushbu xususiyati tufayli organizmga tinimsiz ravishda berilayotgan turli- tuman tashqi ta’sirotchilarning ta’siriga markaziy asab tizimining tanlash va ma’lum darajadagi moslashuvchanligi ta’minlanadi.
Ochlik paytida markaziy asab tizimining dastlabki o’ziga xos qismlarida, yuqori qo’zg’aluvchanlikga ega bo’lgan turg’un o’choqlarida oziqaviy dominantlik yuzaga keladi. Agarda och it bolasiga sut berilsayu –uning oyoqlariga elektr toki bilan ta’sir ko’rsatilganda ham kuchuk bolasi oyog’ini tortib olmasdan, aksincha jadalroq sutni icha boshlaydi. To’q it bolasi oyoqlariga elektr toki bilan ta’sir ko’rsatilsa u oyoqlarini tortib oladi.
Qo’zg’alishning dominant o’chog’i boshqa markazlarga tushayotgan qo’zg’alish to’lqinlarini o’ziga tortib olish xususiyatiga ega va ular hisobiga kuchlanadi. Bu paytda uning tarkibiga kirmaydigan nerv markazlari va ularga mos reflekslarni tormozlaydi, ana shu sababli markaziy asab tizimida mavjud bo’lgan dominantlik o’chog’ining koordinasiyalovchi roli o’zgaradi.
Asab faoliyati paytida bitta dominantlik ikkinchi dominantlik bilan almashinadi. Markaziy asab tizimida yuzaga kelgani kuchli dominantlik oldin hosil bo’lgan dominantlikni manfiy induksiya yo’li bilan tormozlaydi. Bola kancha yosh bo’lsa, dominantlik shuncha noturg’un va shuncha tez tormozlanadi.
A.A.Uxtomskiyning fikriga ko’ra, dominantlik tamoyili diqqat-e’tibor va fikrlash qobiliyatining fiziologik asosi hisoblanadi. O’qituvchining qiziq va emosional hatti-harakatlar bilan biron narsani tushuntirishi, yaxshi tayyorlangan jadval, o’quvchilar tomonidan bajarilgan tajriba, kinofilmlardan kadrlar ko’rsatish o’quv jarayonida o’sha vaqtga nisbatan dominantlik hosil bo’lishini ta’minlaydi, bilimlarni o’zlashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Dominantlik tamoyili markaziy asab tizimida oldindan shakllangan dominantlik o’chog’iga nisbatan yangi reflektor aktlarini hosil qilishda hisobga olish zarur ekanligini qayd etadi. Futbol o’yini paytida yuzaga kelgan harakat dominantligi boshqa darsning dastlabki daqiqalarida yangi o’quv materiallarini tushuntirib berish jarayonida birdaniga yangi dominantlik o’chog’i yuzaga kelish imkonini bermaydi. Dominantlik nisbatlarini o’zgartirish uchun ancha qiziqarli va tushunarli bo’lishiga ma’lum muddat talab qilinadi.
|
| |
Sinapslardan qo’zg’alishlarni o’tkazilish mexanizmi qanday bajariladi?

|
Sinapslardan qo’zg’alishlarni o’tkazilish mexanizmi qanday bajariladi?
|
bet | 33/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiSinapslardan qo’zg’alishlarni o’tkazilish mexanizmi qanday bajariladi? Nerv impulslarining sinapsoldi uchlariga kelishi bilan bir vaqtda sinaps bo’shlig’iga to’g’ridan-to’g’ri uning yaqinida joylashgan sinaptik pufakchalardan meliatorni chiqarilishi bilan boshlanadi. Sinaptik bo’shliqning o’lchami juda kichik bo’lganligi sababli mediatorlar sinapsosti membranasiga juda tez yetib beradi va uning moddasi bilan o’zaro aloqada bo’ladi. Bunday aloqa tufayli sinaps orti membranasining tuzilishi vaqtincha o’zgaradi, uning o’tkazuvchanligi natriy ionlari uchun ortadi, bu esa ionlarning harakatlanishiga olib kelganligi sababli, qo’zg’atuvchi sinapsorti potensialini yuzaga keltiradi. Bu potensial ma’lum o’lchamga yetganidan keyin tarqaluvchi qo’zg’alish – harakat potensiali hosil bo’ladi.
Bir necha millisoniyalardan keyin mediatorlar maxsus fermentlar ta’sirida parchalanadi.
Hozirgi paytda ko’plab neyrofiziologlar orqa miyada va bosh miyaning ayrim qismlarida bir-biridan sifat jihatidan farqlanuvchi – qo’zg’atuvchi va tormozlovchi sinapslar mavjudligini tan olishdi.
Taxmin qilinishicha, maxsus tormozlovchi neyronlar aksonlarining nerv uchlarida navbatdagi neyronlarga tormozlovchi ta’sir ko’rsatuvchi favquloddagi mediatorni ajratadi. Bu mediatorning tabiati haligacha to’liq aniqlanmagan, Ayrim mualliflar bosh miya katta yarim sharlari po’stlog’ida xuddi shunday mediator bo’lib gamma-aminomoy kislotasi bo’lsa kerak deb hisoblashadilar.
Tormozlovchi neyronlarning aksonlari bo’ylab kelayotgan impulslar ta’siri ostida sinaps bo’shlig’iga sinapsorti membranasida o’ziga xos o’zgarishlar chaqiradigan mediator ajraladi. Tormozlovchi mediator sinapsorti membranasining moddasiga ta’sir ko’rsatib, uning kaliy va xlor ionlari uchun o’tkazuvchanlik xususiyatini oshiradi. Hujayra ichidagi anionlarning nisbiy miqdori ortadi, natijada qo’zg’atuvchi sinapslardagidan farqli o’laroq membrananing ichki zaryadlarini o’lchami kamaymaydi, aksincha sinapsorti membranasida ichki zaryadlarni ko’payishi kuzatiladi. Uning giper qutblanishi (giperpolyarizasiyasi) amalga oshadi bu esa tormozlovchi sinapsorti potensialini hosil bo’lishiga olib keladi, natijada tormozlanish yuz beradi.
Har bir nerv hujayrasida ko’plab qo’zg’atuvchi va tormozlovchi sinapslar joylashgan bo’lib ularning o’zaro aloqasi uchun sharoit yaratilganligi hisobiga turli xarakterda kelayotgan impulslarga mos holdagi javob reaksiyalari beriladi.
|
| |
Testlar - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti
14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti
|