Leksikolgiya haqida umumiy ma’lumot

|
Leksikolgiya haqida umumiy ma’lumot
|
bet | 4/8 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 59,48 Kb. | | #105504 |
Bog'liq leksikaLeksikolgiya haqida umumiy ma’lumot
Leksikologiya8 (gr. Leksika- so‘z + logotiplar- o‘qitish) tilshunoslikning so‘zni tilning lug‘at (leksika) va tilning butun leksik tizimi (leksika) birligi sifatida o‘rganadigan bo‘limi. Lug‘at atamasi (gr. Leksikolar- og‘zaki, lug‘at) tilning lug‘atini belgilashga xizmat qiladi. Ushbu atama tor ma'nolarda ham qo‘llaniladi: tilning u yoki bu funktsional xilma-xilligida (kitob lug‘ati), alohida ishda ("Igorning yurishi haqidagi so‘zlar" lug‘ati) ishlatiladigan so‘zlarning umumiyligini aniqlash; siz yozuvchining so‘z boyligi (Pushkin lug‘ati) va hatto bir kishi haqida gapirishingiz mumkin (ma'ruzachi boy lug‘atga ega).
Leksikologiya tilning lug‘at boyligining faoliyat ko‘rsatish va rivojlanish qonuniyatlarini o‘rganadi, so‘zlarni stilistik tasniflash tamoyillarini, uning xalq tiliga nisbatan adabiy so‘z qo‘llanish me’yorlarini, kasbiylik masalalari, dialektizmlar, arxaizmlar, neologizmlar, leksiklashgan so‘zlarni me’yorlashtirish masalalarini ishlab chiqadi. Iboralar.
Leksikologiya bo‘lishi mumkin tavsiflovchi, yoki sinxron(gr. Sin - birga + chronos - vaqt), so‘ngra tilning lug‘at tarkibini hozirgi holatida va tarixiy yoki diaxronik (gr. Dia - orqali + chronos - vaqt) o‘rganadi, keyin uning predmeti - tilning lug‘at rivojlanishi. Bu tilning lug‘ati. Shuningdek bor umumiy leksikologiya turli tillarning lug‘at tarkibini o‘rganib, ularning leksik tizimining umumiy qonuniyatlari va faoliyatini ochib beradi va xususiy bir tilning lug‘atini o‘rganuvchi leksikologiya. Mavzu qiyosiy Leksikologiya - bu o‘xshashlik va farqlarni aniqlash uchun boshqa tillarga nisbatan bir tilning lug‘ati.
Leksikologiyaning barcha bo‘limlari o‘zaro bog‘langan: umumiy leksikologiya ma’lumotlari muayyan til lug‘atini o‘rganishda leksik birliklarning chuqur mohiyatini, ongning kognitiv tuzilmalari bilan bog‘liqligini tushunish uchun zarur; ko‘pgina leksik hodisalar tarixiy izohga muhtoj, ularning semantikasi va qo‘llanilishi xususiyatlarini aniqlaydi; qiyosiy leksikologiyadan olingan ma'lumotlar ma'lum bir tilning lug‘at tarkibining ko‘plab xususiyatlari va qonuniyatlarini tushunishga yordam beradi, masalan, umumiy leksik tarkib, qarz olish, aralashish va boshqalar.
Leksikologiya boshqa til fanlari orasida teng o‘rin tutadi va ular bilan uzviy bog‘liqdir, masalan, fonetika: leksikologiya birliklari inson nutqi tovushlari majmualari va bu majmualarning atrofdagi dunyoda nima deb ataladiganligi, voqelik ob'ektlarining nominatsiyasi o‘rtasidagi tafakkurimiz tomonidan o‘rnatilgan bog‘liqlik belgilaridir. Tilshunoslik fanlari ichida leksikologiya eng chambarchas bog‘liq grammatika. So‘zning ma’nosini, uning boshqa so‘zlar bilan paradigmatik va sintagmatik bog‘lanishlarini, matndagi o‘rnini to‘g‘ri aniqlash uchun; grammatik holatni bilish kerak bu so‘zning (gap qismi, umumiy kategorik ma'nosi, asosiy morfologik belgilari va sintaktik vazifasi), o‘z navbatida, u yoki bu gapning umumiy kategorik ma'nosi lug‘at birliklari sifatida aniq so‘zlarning alohida leksik ma'nolarida amalga oshiriladi. So‘zning ko‘plab grammatik shakllarining shakllanishi bevosita uning leksik ma'no xususiyatlariga, masalan, qisqa shakllar va sifatlarning taqqoslash darajalariga bog‘liq. So‘z birikmasi va gapdagi so‘zlarning mos kelishi ham shu so‘zlarning leksema sifatidagi xususiyatlariga bog‘liq.
Leksikologiya (gr. Lexis — soʻz + logos — oʻrgatish) — tilshunoslikning soʻzni til lugʻati (leksika) va tilning butun leksik tizimi (leksika) birligi sifatida oʻrganadigan boʻlimi9.
Leksika atamasi (gr. Lexikos - og‘zaki, lug‘at) tilning lug‘at tarkibini bildirish uchun ishlatiladi. Ushbu atama tor ma'nolarda ham qo‘llaniladi: tilning u yoki bu funktsional xilma-xilligida (kitob lug‘ati), alohida ishda ("Igorning yurishi haqidagi so‘zlar" lug‘ati) ishlatiladigan so‘zlarning umumiyligini aniqlash; siz yozuvchining so‘z boyligi (Pushkin lug‘ati) va hatto bir kishi haqida gapirishingiz mumkin (ma'ruzachi boy lug‘atga ega).
Lug‘at - bu til tizimini tashkil etishning markaziy darajasi bo‘lib, u jamiyatning semantik sohalaridagi eng batafsil va ommaviy o‘zgarishlarni, shuningdek, tildagi tizimli o‘zgarishlarni aks ettiradi. Tillarning ishlashi va rivojlanishining tizimli rasmini yaratish uchun leksik ma'lumotlar alohida ahamiyatga ega. Ularning tizimlarini shakllantirish jarayonlarini aniqlash.
Leksikani tizim sifatida o‘rganar ekan, leksikologiya so‘z va tushunchalar ma’nolarining o‘zaro ta’sirini nazarda tutadi. Leksikologiyada so‘z, eng avvalo, shu so‘zning ma’nosi, ma’nosi va boshqa so‘zlar bilan bog‘lanishi nuqtai nazaridan qaraladi. Tushunchalar ko‘pincha xalqaro, so‘zlarning ma'nolari esa milliydir.
Leksikologiya tilning lug‘at boyligining faoliyat ko‘rsatish va rivojlanish qonuniyatlarini o‘rganadi, so‘zlarni stilistik tasniflash tamoyillarini, uning xalq tiliga nisbatan adabiy so‘z qo‘llanish me’yorlarini, kasbiylik masalalari, dialektizmlar, arxaizmlar, neologizmlar, leksiklashgan so‘zlarni me’yorlashtirish masalalarini ishlab chiqadi. Iboralar.
Leksikologiya tilning lug‘at tarkibini (leksikasini) so‘zning nima ekanligi, qanday va nimani ifodalashi, qanday o‘zgarishi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqadi. Frazeologiya leksikologiyaga qo‘shni bo‘lib, u ko‘pincha leksikologiyaga maxsus bo‘lim sifatida kiradi.
Leksikologiya umumiy, xususiy, tarixiy va qiyosiy bo‘linadi. Umumiy leksikologiya bilan shug‘ullanadi umumiy naqshlar leksik tizimning tuzilishi, dunyo tillari lug‘atining faoliyati va rivojlanishi masalalari.
Xususiy leksikologiya muayyan tilning lug‘at tarkibini o‘rganadi. Tarixiy leksikologiya bir soʻz yoki butun soʻz turkumining maʼnolari (semantikasi)dagi oʻzgarishlarni kuzatadi, shuningdek, voqelik obʼyektlarining nomlaridagi oʻzgarishlarni oʻrganadi (etimologiyasi uchun quyida koʻring). Qiyosiy leksikologiya ob’ektiv voqelikning turli tillarning leksik vositalari bilan bo‘linishidagi o‘xshashlik va farqlarni ochib beradi. Ham alohida so‘zlar, ham so‘z guruhlari mos kelishi mumkin.
Tilning lug‘at tarkibini semasiologik va onomasiologik nuqtai nazardan ko‘rib chiqish mumkin. Leksikologiyaning lugʻatning mazmun tomonini oʻrganish bilan shugʻullanuvchi maxsus boʻlimi semasiologiya deyiladi. Bu bo‘limda so‘z, tushuncha va belgilangan ob'ekt o‘rtasidagi munosabat, polisemantik so‘zning semantik tuzilishi, ma'nolarning rivojlanish yo‘llari, so‘zlarning ma'no turlari ko‘rib chiqiladi.
Onomasiologik yondashuv har qanday tushunchalarni so‘z bilan nomlash usullari nuqtai nazaridan lug‘atni tavsiflashni o‘z ichiga oladi. Lug‘atga onomasiologik yondashuv til fanining maxsus bo‘limida - so‘z yasashda to‘liq namoyon bo‘ladi10.
Lug‘atni o‘rganishning semasiologik va onomasiologik yondashuvlari tilshunoslikning kengroq bo‘limlarida leksikologiyani o‘z ichiga oladi. Semasiologiya semantika kabi bo‘limning bir qismidir. Semantika tilning barcha belgilari - morfemalar, so‘zlar, gaplarning mazmun tomonini o‘rganadi. Onomasiologik yondashuv nominatsiya (nomlash) nazariyasining bir qator muammolarida leksikologiya masalalarini o‘z ichiga oladi. Nomzodlik nazariyasi onomasiologiya kabi bo‘limda ko‘rib chiqiladi.
Leksikologiyada an'anaviy ravishda leksikografiya va onomastika farqlanadi. Onomastika leksikologiyaning oʻrganuvchi boʻlimidir tegishli ismlar. Onomastika oʻziga xos nomga ega boʻlgan obʼyektlar turkumiga koʻra odam nomlarini oʻrganuvchi antroponimiya, geografik obʼyektlar nomlarini tavsiflovchi toponimika, hayvonlar nomlarini koʻrib chiquvchi zoonimiya va boshqalarga boʻlinadi.
Leksikografiya - lug‘atlarni tuzish tamoyillarini o‘rganadigan leksikologiya sohasi.
Leksikologiya tavsifiy yoki sinxron (gr. Syn - birga + chronos - vaqt) bo‘lishi mumkin, so‘ngra tilning lug‘at tarkibini hozirgi holatida o‘rganadi va tarixiy yoki diaxronik (gr. Dia - orqali + chronos - vaqt), keyin. Uning predmeti ma'lum bir tilning so‘z boyligini rivojlantirishdir.
Leksikologiyaning barcha bo‘limlari o‘zaro bog‘langan: umumiy leksikologiya ma’lumotlari muayyan til lug‘atini o‘rganishda leksik birliklarning chuqur mohiyatini, ongning kognitiv tuzilmalari bilan bog‘liqligini tushunish uchun zarur; ko‘pgina leksik hodisalar tarixiy izohga muhtoj, ularning semantikasi va qo‘llanilishi xususiyatlarini aniqlaydi; qiyosiy leksikologiyadan olingan ma'lumotlar ma'lum bir tilning lug‘at tarkibining ko‘plab xususiyatlari va qonuniyatlarini tushunishga yordam beradi, masalan, umumiy leksik tarkib, qarz olish, aralashish va boshqalar.
Leksikologiya boshqa til fanlari va boshqa fanlar bilan chambarchas bog‘liq.
Axborotni uzatish uchun so‘z tanlash murakkab kognitiv jarayonlarning natijasidir - bularning barchasi leksikologiyani tarix, falsafa, mantiq, madaniyatshunoslik va psixologiya bilan bog‘laydi.
Leksikologiya tarixiy fanlar maʼlumotlariga tayanadi – yozma yodgorliklarni oʻrganish tilning lugʻaviy tarkibi taraqqiyotini, tilning jamiyat taraqqiyoti bilan aloqasini tushunishga yordam beradi; stilistika bilan bog‘liq bo‘lib, unda tilning stilistik resurslari, jumladan, leksiklari ham batafsil o‘rganiladi; bilan lingvistik tahlil matn, avvalo, leksemalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri konnotativ belgili birliklar bo‘lgani uchun ular asosiy matn yasovchi vosita vazifasini bajaradi.
|
| |