nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Kliring - D. X. Suyunov

|
D. X. Suyunov
|
bet | 136/151 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 2,86 Mb. | | #248346 |
Bog'liq boburKliring - to'lov tizimi ishtirokchilarining pulga doir o'zaro talablari va majburiyatlarini yig'ish, taqqoslash hamda hisobga o'tkazish jarayoni.
Kоntrаgеnt - bаnklаrаrо pul bоzоridа pul mаblаg’lаrini jоylаshtirish vа/yoki jаlb etish bo'yichа birjа bitimi ishtirоkchilаridаn biri.
Kriptоgrаfik kаlit - shifrlаsh, dеshifrlаsh hаmdа elеktrоn imzоlаrni kriptоgrаfik аlgоritmlаr оrqаli tеkshirishni аmаlgа оshiruvchi mаxfiy simvоllаr kеtmа-kеtligi.
Kurerlik tashkiloti – xabarlar, xatlar, boshqa xat-xabarlar hamda tovarlarni etkazib beruvchi yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkor.
Logistika tashkiloti – tovarlarni tashish va saqlash faoliyatini amalga oshiruvchi, ushbu maqsad uchun zarur logistika infratuzilmasiga ega bo'lgan yuridik shaxs.
Masofaviy xizmat ko’rsatish tizimi - elektron xizmatlardan foydalanish uchun to'lov xizmatlaridan foydalanuvchi va ushbu xizmatlarni etkazib beruvchi o'rtasidagi aloqani ta'minlaydigan telekommunikatsiya vositalari, raqamli va axborot texnologiyalari, dasturiy ta'minot va uskunalar majmui.
Maxsus vakolatli organ - ERI kalitlarini ro'yxatga olish markazlarini davlat ro'yxatidan o'tkazuvchi organ.
Mablag’larni deponentlash tizimi (eskrou) – xaridor tomonidan elektron bitim shartlari to'liq qondirilmaguncha, biznes-operatorning, axborot tizimida elektron bitimlarni amalga oshirishda mablag'larni ushlab tturish usuli.
Masofaviy xizmat ko’rsatish tizimi - elektron xizmatlardan foydalanish uchun to'lov xizmatlaridan foydalanuvchi va ushbu xizmatlarni etkazib beruvchi o'rtasidagi aloqani ta'minlaydigan telekommunikatsiya vositalari, raqamli va axborot texnologiyalari, dasturiy ta'minot va uskunalar majmui.
Mablag’larni oluvchi - pul mablag'larini oluvchi shaxs.
Mablag’larni oluvchining banki - mablag'larni oluvchining pul mablag'lari kirim qilinadigan hisobvarag'iga xizmat ko'rsatuvchi bank.
Mablag’larni to’lovchi - to'lov kimning hisobidan amalga oshirilayotgan bo'lsa, o'sha shaxs.
|
| |
Identifikatsiya vositasi - D. X. Suyunov

|
D. X. Suyunov
|
bet | 135/151 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 2,86 Mb. | | #248346 |
Bog'liq boburIdentifikatsiya vositasi - farmoyishni jo'natuvchining elektron raqamli imzosi yoki harflar, raqamlar yoki ramzlar uyg'unligidan iborat noyob identifikator yoxud to'lov xizmatlarini etkazib beruvchi tomonidan to'lov xizmatlaridan foydalanuvchini identifikatsiyalash uchun belgilangan hamda u bilan kelishilgan boshqa identifikator (shaxsiy parol, bir martalik identifikatsiya kodi, biometrik identifikatsiyalash vositasi).
Idоrаlаrаrо elеktrоn hаmkоrlik qilish — dаvlаt оrgаnlаri o'rtаsidа аxbоrоt-kоmmunikаsiya tеxnоlоgiyalаri vоsitаsidа mа'lumоtlаr аlmаshish. Ichki nаzоrаt - to'lоv tizimlаri оpеrаtоrlаri, elеktrоn pullаr tizimlаri оpеrаtоrlаri vа to'lоv tаshkilоtlаrining mijоzlаrni lоzim dаrаjаdа tеkshirish, jinоiy fаоliyatdаn оlingаn dаrоmаdlаrni lеgаllаshtirish, tеrrоrizmni mоliyalаshtirish vа оmmаviy qirg'in qurоlini tаrqаtishni mоliyalаshtirish bilаn bоg'liq tаvаkkаlchiliklаrni bоshqаrish, shubhаli оpеrаsiyalаrni аniqlаsh, hаmdа tеrrоrchilik fаоliyatidа yoki оmmаviy qirg'in qurоlini tаrqаtishdа ishtirоk etаyotgаn yoxud ishtirоk etishdа gumоn qilinаyotgаn
shаxslаr bilаn bоg'liq оpеrаsiyalаrni аniqlаshgа dоir fаоliyati;
Ichki nаzоrаt tizimi - mаzkur Qоidаlаr vа ichki qоidаlаr bilаn bеlgilаngаn mаqsаdlаrgа erishish vа vаzifаlаrni bаjаrishgа qаrаtilgаn to'lоv tizimlаri оpеrаtоrlаri, elеktrоn pullаr tizimlаri оpеrаtоrlаri vа to'lоv tаshkilоtlаrining hаrаkаtlаri yig'indisi.
Ichki qоidаlаr - to'lоv tizimlаri оpеrаtоrlаri, elеktrоn pullаr tizimlаri оpеrаtоrlаri vа to'lоv tаshkilоtlаridа ichki nаzоrаtni tаshkil etish vа аmаlgа оshirish tаrtibini bеlgilаb bеruvchi ichki hujjаt.
Kalitlarni hosil qilish - shifrlash algoritmlari orqali ikkita bir-biriga bog'liq kalitlarni yaratish.
Kаssа chеki (kеyingi o'rinlаrdа chеk dеb аtаlаdi) — fоydаlаnuvchi vа xаridоr (mijоz) o'rtаsidа sоtilgаn tоvаrlаr (bаjаrilgаn ishlаr vа ko'rsаtilgаn xizmаtlаr) uchun hisоb-kitоblаrni аmаlgа оshirishdаgi оnlаyn- NKM yoki virtuаl kаssаdа аmаldаgi qоnun xujjаtlаrigа muvоfiq shаkllаntirilgаn vа elеktrоn shаkldа yoki qоg'оzdа chоp etilgаn, hisоb- kitоblаr to'g'risidаgi mа'lumоtlаrni o'z ichigа оlgаn, uni аmаlgа оshirish fаktini tаsdiqlоvchi birlаmchi hisоb hujjаti.
Klаssifikаtоr — аxbоrоt tizimlаrini yarаtish vа ishlаtishdа fоydаlа- nilаdigаn, sinf, guruh vа tur bo'yichа o'xshаshlik yoki fаrq bo'yichа uning bo'linmаsigа muvоfiq аxbоrоt vа аxbоrоtlаrni аjrаtuvchi hujjаt.
|
| |
Nazorat savollari - 5-Mavzu: Watermarking tizimlarini qurish usullari

|
5-Mavzu: Watermarking tizimlarini qurish usullari
|
bet | 7/7 | Sana | 20.02.2024 | Hajmi | 25,97 Kb. | | #159100 |
Bog'liq 5-Mavzu Watermarking tizimlarini qurish usullari-fayllar.org
Nazorat savollari
1. Keng polasali spektrum kodlash.
2. O‘zgaruvchanlikka bardoshli sanalgan koeffisiyent o‘rniga qo‘yish usuli.
3. Belgilangan bardoshlilikka ega koeffisiyentlar o‘rniga qo‘yish.
4. Detektorda o‘zgarishlarni invertlash.
5. Embedderlarda oldindan invertlangan o‘zgarishlar asosida.
Foydalanilgan adabiyotlar
Ingemar J. Cox, Matthew L. Miller, Jeffrey A. Bloom, Jessica Fridrich and Ton Kalker, (2008). Digital Watermarking and Steganography, the Morgan Kaufmann Series in Multimedia Information and Systems, 2nd Ed.
Peter Wayner, (2008). Disappearing Cryptography, Second Edition - Information Hiding: Steganography and Watermarking, Morgan Kaufmann.
Bruce Schneier, (1996). Applied Cryptography: Protocols, Algorithms, and Source Code in C, second Edition, John Wiley & Sons.
http://fayllar.org
|
| |
O‘zgaruvchanlikka - 5-Mavzu: Watermarking tizimlarini qurish usullari

|
5-Mavzu: Watermarking tizimlarini qurish usullari
|
bet | 4/7 | Sana | 20.02.2024 | Hajmi | 25,97 Kb. | | #159100 |
Bog'liq 5-Mavzu Watermarking tizimlarini qurish usullari-fayllar.orgO‘zgaruvchanlikka bardoshli sanalgan koeffisiyent o‘rniga qo‘yish usuli. Amalda xabar ma’lumotni kontentning barcha koeffisiyentlari o‘rniga yashirish to‘g‘ri sanalmaydi. Sababi, kontentning ba’zi koeffisiyentlari o‘zgarishlarga bardoshsiz sanaladi. Masalan, rasm tipidagi kontentlar Fure ko‘rinishidagi yuqori chastotalari o‘zgarishlarga bardoshsiz bo‘lib, odatda o‘zgarishlar shu qismlarga katta ta’sir qiladi. Bu esa ushbu sohada ma’lumotni yashirish mumkin emasligini keltirib chiqaradi.
Bu usul kontent yuzasini o‘zgaruvchanlikka bardoshli sanalgan va bardoshli sanalmagan qismlarga ajratish va ularda ma’lumot bitlarini yashirishga asoslangan. O‘zgaruvchanlikka bardoshli sanalgan qism ma’lumot yashirishga mos bo‘lib, unda yashiringan ma’lumot o‘zgarishlarga bardoshli bo‘ladi. Aksincha, bardoshli sanalmagan qismlarga ma’lumot bitlarini yashirish ularni o‘zgarishlarga uchraganda o‘zgarishiga olib keladi.
Ushbu usulning murakkabligi shundaki, o‘zgaruvchanlikka bardoshli sanalgan qismlarga ma’lumotni yashirish kontentning o‘zgarishiga katta tasir qiladi. O‘zgarishga bardoshli sanalmagan qismlar kontent o‘zgarishiga katta ta’sir etmasada, ularda ma’lumotni yashirish o‘zgarishlarga ta’sirli bo‘ladi. Masalan, muhimligi kam sanalgan bitlar o‘rniga ma’lumotlarni yashirish usulidan foydalanilganda, yashiringan ma’lumot kontent o‘zgarishiga katta ta’sir qilmasada, bu usulda belgili kontent o‘zgarishlarga ta’sirli sanaladi. Sodda misol sifatida olinsa, rasm pikseli 202 ga teng. Agar bu rasm o‘zgarishga uchragan taqdirda uni 201 yoki 203 ga o‘zgarishi uni 2 ga o‘zgarishiga qaraganda ko‘proq ehtimollikka ega.
Belgilangan bardoshlilikka ega koeffisiyentlar o‘rniga qo‘yish. Yuqoridagi usulda kontent bo‘lishi mumkin bo‘lgan barcha o‘zgarishlarga qarshi bardoshli sanaladi. Ammo, amalda ko‘plab tizimlar faqat belgilangan o‘zgarishlarga bardoshli qilib ishlab chiqiladi. Masalan, watermarking tizimining maqsadidan kelib chiqib, unga bo‘lishi mumkin bo‘lgan o‘zgarishlar o‘rganiladi va tizimni ishlab chiqishda ushbu o‘zgarishlarga qarshi usullardan foydalaniladi.
Belgilangan bardoshlilikga ega koeffisiyentlar o‘rniga qo‘yish usulida ishlab chiqilgan tizimdagi embedder va detektorga kerakli bo‘lgan kontentdagi ma’lum koeffisiyent (masalan, pikseldagi belgilangan bit o‘rni) o‘rniga ma’lumot biti qo‘yiladi. Yuqoridagi usulda aniq belgilangan koeffisiyent o‘rniga ma’lumot bitlari qo‘yilsa, bu usulda har bir kontent xususiyatidan kelib chiqqan holda undan ma’lum koeffisiyentlar tanlanadi va ularning o‘rniga ma’lumot bitlari qo‘yiladi.
|
| |
Bardoshli watermarking tizimlarini qurish usullari

|
Bardoshli watermarking tizimlarini qurish usullari
|
bet | 3/7 | Sana | 20.02.2024 | Hajmi | 25,97 Kb. | | #159100 |
Bog'liq 5-Mavzu Watermarking tizimlarini qurish usullari-fayllar.org
Amalda belgi mavjud kontent ma’lum o‘zgarishlarga uchragan taqdirda ham belgini topish imkoniyati mavjud. Bu ish odatda belgi mavjud kontent elementlarini saqlashga qaratilgan bo‘ladi. Boshqa usullarda esa belgi mavjud kontent ma’lum turdagi buzulishlarga qarshi qilib ishlab chiqiladi. Amalda belgi mavjud kontentda turli o‘zgartirishlarga bardoshli bo‘lishi kerak. Quyida bardoshlilik xususiyatini ta’minlash usullari tahlil etiladi.
Qoldiq ma’lumot qo‘shish. Odatda belgi mavjud kontent turli o‘zgarishlarga uchraganda, o‘zgarish kontent yuzasi bo‘ylab tekis taqsimlanmaydi. Boshqa so‘z bilan aytganda, o‘zgartirish kontentning ma’lum qismiga yoki ma’lum yuzasiga tasir etadi. Qolgan qismlar esa o‘zgirishsiz saqlanib qoladi. Bu holda belgi mavjud kontentni bardoshliligini ta’minlash usuli unga qo‘shimcha qoldiq ma’lumot qo‘shishdir. Qo‘shilgan qoldiq belgi ma’lumotlari asosida hisoblanadi. Agar kontentdagi o‘zgarishlar natijasida belgining ma’lum qismi o‘zgarsa, o‘zgarmagan qismi orqali ularni tiklash imkoniyati mavjud bo‘ladi. Bu usulda odatda xatoliklarni tuzatish kodlaridan keng foydalaniladi. O‘zgartirilgan ma’lumotni qayta tiklanish darajasi xatoliklarni tuzatish kodlari imkoniyati bilan o‘lchanadi.
Keng polasali spektrum kodlash. Agar chastotalar sohasidan foydalanilganda (audio signallarda), qoldiq ma’lumot qo‘shish usuli yangi keng polasali spektrum kodlash usulini keltirib chiqaradi. Bu usulda ma’lumot nol va birlardan iborat bo‘lgan ketma-ketlik holatiga keltiriladi. Shundan so‘ng kontent (audio signal) keng polasalar bo‘ylab tarqatiladi va ma’lumot bitlari bu polasalar uzra teng yoyiladi. Uzatilish davomida ma’lum chastotalarda o‘zgarish bo‘lgan taqdirda ham, boshqa chastotalarda ma’lumot bitlari saqlanib qoladi. Saqlangan ma’lumot bitlaridan xatoliklarni tuzatish kodlari orqali yo‘qotilgan ma’lumot bitlari tiklanadi.
5.1-rasm. Sodda keng polasali spektrum kodlash usuli
|
| |
Bardoshli watermarking tizimlariga ta’sirlar

3. Bardoshli watermarking tizimlariga ta’sirlar
Bu bo‘limda detektorlar ishiga ta’sir qiluvchi to‘rt turdagi o‘zgartirishlar ko‘rib chiqiladi. Bular qo‘shilgan shovqin, amplitudaning o‘zgarishi, chiziqli filterlash va yo‘qotishli siqish. Bu o‘zgarishlarning ko‘plari yuqoridagi bo‘limda aytilgan usullar asosida bartaraf etilgan.
Qo‘shilgan shovqin. Kontentda ba’zi amallar bajarilishi davomida unga tasodifiy signallar qo‘shilishi mumkin. Ya’ni,
Bu yerda c kontent va n tasodifiy shovqin. Bu shovqin kontentga bog‘liq bo‘lmagan holda turli taqsimotlar asosida qo‘shiladi. Kontentga bog‘liq bo‘lmagan holda qo‘shilgan tasodifiy signalga qo‘shilgan shovqin deb ataladi. Masalan, Gauss usulida qo‘shilgan shovqin, oq rangli shovqin va hokazo.
5.4-rasm. Shovqin qo‘shish
Amplitudaning o‘zgarishi. Nazariy tomondan tizimlarni tahlil qilinganda asosan qo‘shilgan shovqin asosida o‘zgirishga asoslangan kontentlar olinadi. Sababi, ular tahlillashga oson. Amalda esa bundan boshqa turdagi o‘zgarishlar ham uchraydi. Bu o‘zgarishlar albatta kontent ma’lumotning turiga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, amplitudaning o‘zgarishi:
Bu yerda c kontent va v o‘zgartirish faktori. Bu kattalik ovoz ma’lumotlar uchun ovozni o‘zgarishiga olib kelsa, video ma’lumotlar uchun esa yoritilganlik va kontrastni o‘zgarishiga olib keladi.
Chiziqli filterlash. Yana bir keng tarqalgan o‘zgartirish usuli bu chiziqli filterlashdir. Bu kattalik
kabi ifodalanadi. Bu yerda s kontent, f filter va * bog‘lanishni bildiradi. Rasm va audio ma’lumotlardagi ko‘plab amallar chiziqli filterlash orqali amalga oshiriladi. Rasm ma’lumotlarni qayta ishlash uchun ko‘plab dasturiy vositalar foydalanilib, ularda turli chiziqli filterlash amallarini bajarish mumkin.
5.5-rasm. Chastotali filterlash
Yo‘qotishli siqish. O‘zgartirilishning bu turida haqiqiy kontent ma’lum usullardan foydalangan holda siqiladi. Natijada siqilgan fayl qayta ochilganda haqiqiy kontentdan farq qiladigan holda bo‘ladi. Olingan farq siqish darajasi ko‘rsatkichiga bog‘liq bo‘ladi.
|
Sanoat roboti - 1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari

|
1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlariBog'liq 1-mavzu elektr zanjirlari va ularni elementlariSanoat roboti deb monipulyatorlarhamda boshqarish sistemasidan iborat bo`lgan mexanik
qurilmaga aytiladi.
Monipulyatorlar esa odam qo`li harakati yoki ishchi funksionallarini bajara oladigan va
odam orqali yoki avtomaik ravishda boshqariladigan qurilmalardir.
Monipulyatorlar asosan yuritmalardan, mexanizmlardan, muvozanatlovchi yuklardan jamda
changal qurilmalardan iborat. Ijrochi qurilma harakatlanuvchi zvenolar yig`indisi hisoblanib, u
detal, instrument va shunga o`xshashlarni harakatga soladi va u sanoat robotini qo`li deyiladi.
Monipulyatorlar konstruktiv sxemaga bog`liq holda sanoat roboti qo`li turli korfinat sistemalarda
harakatlanishi mumkin. To`g`ri burchakli koordinat sistemasida (tekis va fazoviy) ob`ekt fazoni
ma`lum nuqtasini zvenolarni to`g`ri chiziqli siljishi ikki yoki uch o`zaro perpendikulyar o`qlar
bo`yicha etkaziladi. Egri chiziqli koordinat sistemasida (maydon, silindrik, sferik) ob`ekt
berilgan nuqataga qo`lni chiziqli harakati va uni ikki o`zaro perpendikulyar yuzadagi burchak
harakatlanishi orqali etkaziladi.
Monipulyatorni harakatlanish qobiliyati uni qo`li orqali mustaqil harakatlar soni bilan yoki
harakatlanish darajasi soni bilan aniqlanadi.
Sanoat robotlari va monipulyatorlar elektrik, pnevmatik va gidravlik yuritmalar bilan
jihozlangan bo`ladi. Elektrik yuritmalar doimiy tok va qadam dvigatellari asosida bajariladi.
Gidravlik yuritmalar esa yuqori energiya sig`imiga va tez harakatchanligi tufayli katta yuk
ko`tarish (10 kg dan yuqori) anoat robotlarida qo`llaniladi. Pnevmatik yuritmalar yuk ko`tarish
qobiliyati 20 kg gacha bo`lgan soddalashtirilgan siklli sanoat robotlarida keng tarqalgan.
Aytib o`tilganidek hozirgi kunda sanoat robotlarini avtomatlashtirilgan elektr yuritmalari
asosini o`zgarmas tok dvigatellari va ular asosida tuzilgan elektr yuritmalar tashkil qiladi.
Kirish dastgohlarida qo`llanilayotgan elektr yuritmalarni sanoat seriyalari quyidagilardir:
ETZ, ETZD, ETRP va ESHIR-1.
Hozirgi kunda sanoat robotlari va SDB dastgohlarida asosan ETRP seriyadagi elektr
yuritmalar ko`proq uchraydi. ETRP-komplekt tiristorli elektr yuritma, quvvati 30 kVt gacha.
Aylanish tezligini rostlash diopozoni 10:1 gacha, qo`zg`atish cho`lg`amidagi kuchlanishni
rostlash orqali tezlik o`zgartiriladi.
ETRP elektr yuritmani fuksional sxemasi 1-rasmda ko`rsatilgan. Yuritma quyidagi asosiy
qismlardan tuzilgan: dvigatel yakorini ta`minlovchi YATU tristorli o`zgartirgachdan, dvigatel
qo`zg`atish cho`lg`amini BP tiristorli reversordan, yakorni boshqaruvchi kanaldagi BFU 1
impulslar chiqaruvchi blokdan, qo`zg`atish cho`lg`amidagi boshqarish kanalidagi BFU 2
impulslar chiqaruvchi blokdan, revers rejimini boshqaruvchi BUR blokdan, tok RT va tezlik RS
postlagichlardan, texogenerator TG dan, tok doimiysi DT dan, rele elementi RE dan.
80
1-rasm. ETRP seriyali elektr yuritmani fuksional sxemasi.
|
| |
Chiziqli dinamik zanjirlarni matritsali matematik modellari

20
Ma`lumki, zanjirlarni topologik (geometrik) strukturasini maxsus jadvallar (matritsa)
yordamida ifodalash mumkin, ular tarmoqlarni tugun hamda konturlar bilan o`zaro aloqalarini
belgilaydi.
Matritsalar uchun bir hil bo`ladi: tugunli, konturli va yuzali.
Tugunli matritsa (A) jadval ko`rinishida bo`lib, uni qatori tugunlarga, stolblarni esa
tarmoqlarga ta`luqli bo`ladi.
Konturli matritsa (V) ham jadval ko`rinishida bo`lib uni qatorlari konturlarga stolblari
esa tarmoqlarga ta`luqli bo`ladi.
Yuzali matritsa (S) yuzalar uchun jadvallar yoziladi. Ular qaysi tarmoqlar yuzalar bilan
bog`langanligini ko`rsatadi.
Belgilangan zanjirlar uchun matritsalar yozamiz:
2
2
0
1
U
U
B
U
U
I
B
i
B
NAZORAT UCHUN SAVOLLAR
1.
O`tish jarayonlari qachon sodir bo`ladi.
2.
Komutatsiyani birinchi qonunini ta`riflang.
3.
Komutatsiyani ikkinchi qonunini ta`riflang.
4.
Matritsa turlarini izohlang.
5. Tugunli matrisa.
6.
Konfusli matrisa.
7.
Yuzali matrisa.
Adabiyotlar ro`yhati:
1. А.С.Каримов ва бошкалар. Электротехника ва электроника асослари. Т. «Укитувчи»
1995 йил.
2. А.Я.Шихин и другие. Электротехника. М. «Высшая школа» 1989 год.
3. А.Рахимов. Электротехника ва электроника асослари .Т. «Укитувчи» 1998 йил.
4. А.И. Холбобоев, Н.А.Хошимов. Умумий электротехника ва электроника асослари.
2000 йил.
5. В.В.Паушин и другие. Основа автоматики вычислительный микропроцессорной
техники.Т. 1989 год.
-мавзу. TRANSFORMATORLAR - 1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari

24
O`zgaruvchan tok kuchlanishini chastotasini o`zgartirmay uning miqdorini ort-tiruvchi
statik elеktromagnit apparat, yoki kuchlanish miqdorini orttirib yoki камайтириб bеradigan
elеktroinduktsion statik apparat–transformator dеyiladi.
21-rasm. Uch fazali transformatorning tuzilishi.
Elеktr enеrgiyasi, elеktrostantsiya gеnеratorlaridan istе`molchilarga uzatiladi; istе`molchilar
esa ko`pincha stantsiyadan uzoq masofalarda joylashgan bo`ladi. Enеr-giya isroflarini
kamaytirish va simlarning oqirligini kamaytirish maqsadida gеnеratorlardagi kuchlanish
miqdorlarinini bir nеcha o`n yoki yuz marotaba katta
bo`lgan elеktr uzatish kuchlanishigacha ko`tarish kеrak bo`ladi.
Transformatorlardan juda ko`p maqsadlarda foydalaniladi. Transformator bеrk po`lat o`zak–
magnit o`tkazgichdan tuzilgan bo`lib, bu magnit o`tkazgichga o`zaro elеktr kontaktga ega
bo`lmagan ikki yoki bir nеcha chulqam o`ramlari joylashtirilgan bo`ladi. Magnit o`tkazgichning
chulqamlari joylashgan qismi o`zak – dеb ataladi.
2.Transformatorlarni tuzilishi va ishlash printsipi.
Elеktr enеrgiyasi manbaadan kеlib kiradigan chulqam – birlamchi chulqam dеb, enеrgiya
istе`molchisi ulanadigan boshqa chulqam ikkilamchi chulqam dеb ataladi. Birlamchi chulqamga
bеrilgan o`zgaruvchi U1 kuchlanishdan I1 tok va po`lat o`zak orqali yopiluvchi F magnit oqimi
xosil bo`ladi. Elеktromagnit induktsiya qonuniga asosan o`zgaruvchan F magnit oqimi ta`sirida
birlamchi chulqamda o`zinduktsiya EYuK i Е1 ni, ikkilamchi chulqamda esa o`zaroinduktsiya
EYuK i Е2 ni yuzaga kеltiriladi.
А
В
W
1
W
2
O`zgaruvchan tok zanjirlari va elеktrotеxnik qurilmalar

16
I
i=f(t)
1 2 3 4 5 1
t
Kuchli gеnеratorlarning rotori elеktromagnit rеjimida ishlaydi, bunda u xosil qilgan
magnit maydonini oqimini boshqarish mumkin.
Sinusoidal o`zgaruv chan kattaliklarni xaraktеrlovchi quyidagicha paramеtrla-ri mavjud. Davri,
chastotasi, amplеtudasi va faza siljishi.
Davr dеb yo`nalishi va kattaligi jixatidan bir marta to`la o`zgarishiga aytiladi. Chastota
dеb bir sеkund ichida to`la o`zgarishlar soniga aytiladi.
Amplituda dеb musbat va manfiy yarim sharlarda paramеtrning erishgan eng katta
qiymatlariga aytiladi.
N
S
S
S
м
2
2
2
3
3
3
+
+
+
Stator
Rotor
NAZORAT UCHUN SAVOLLAR - 1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari

72
Momentlar oldidagi ishoralar
)
,
(
ular yo`nalishini harakatini asosiy yo`nalishiga mos va mos
emasligini ko`rsatadi.
Ko`p hollarda inersiya momenti o`rnida siltash momentidan foydalaniladi, ma`lumki
,
4
2
CD
J
J
CD
4
2
.
Elektr yuritmani harakat tenglamasi quyidagi ko`rinishda yozamiz:
dt
dn
CD
M
M
c
dv
2
,
38
2
Elektr yuritmani harakat tenglamasi ilgarilanma harakat uchun quyidagicha yoziladi:
dt
d
m
F
F
c
dv
bu erda
A
A - 1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari

26
24-rasm. Transformatorning qisqa tutashuv ish rеjimi va vеktor diogrammasi.
Agar salt ishlash rеjimidagi transformatorning ikkilamchi chulqamiga Zn yuklama ulansa,
yuklama toki I2 xosil bo`ladi. Bunda birlamchi chulqam zanjiridagi kuchlanishlar tushuvi kichik
bo`lganligi sababli xisobga olinmasa xam bo`ladi. Bu ish rеjim yuklamali ish rеjimi xisoblanadi.
Ikkilamchi paramеtrlari birlamchiga kеltiril-gan transformatorni unga ekvivalеnt bo`lgan elеktr
sxеmasi bilan almashtirish mumkin. Dеmak, kеltirilgan transformatorga ekvivalеnt bo`lgan
elеktr sxеmasi transformatorning ekvivalеnt sxеmasi dеyiladi. Ekvivalеnt sxеma asosida unda-gi
elеktromagnit jarayonlarni taxlil kilish xamda transformator ulangan elеktr tarmoqini xisoblash
ancha еngillashadi.Transformatorning salt ishlash va qisqa tutashuv tajribalaridan aniqlangan
paramеtrlaridan foydalanib, ekvivalеnt sxеma asosida uning vеktor diogrammasi quriladi.
Ikkilamchi chulqamdagi U2 kuchlanishning yuklama I2 tokiga boqlanashini ifodalovchi grafik
transformatorni tashqi xaraktеristikasi dеyiladi. Transfor matorda enеrgiya isroflari umuman
nisbatan ko`p emas. Transformatorlarni quvati ga karab FIK ning qiymati
= 0,96…0,995 gacha
bo`ladi.
50 U
45
40
35
30
25
I
0 1 2 3 4 5 6
26-rasm. Transformatorning tashqi xaraktеristikasi.
Shu sababali kirishdagi R1 va chiqishdagi R2 quvvatni bеvosita o`lchashda aniq
natija bеrmasligi mumkin. Bunda FIK ni aniklashning ancha ishonchli bеvosita
usuli – salt ishlash va qisqa tutashuvdagi isroflar quvvati o`lchangandan kеyin aniqlash
usuli qo`llaniladi:
Elеktr enеrgiyasi uzoq masofalardan kam isrof bilan olib kеlishda istе`mol-
chilarga taqsimlashda, o`lchov ishlarida xamda umumiy enеrgеtik tizim yaratishning
asosiy omili transformatorlardan foydalanish xisoblanadi.
Un FIK и
%
100
%
100
%
100
2
2
2
2
2
2
2
2
2
П
M
П
м
P
P
Cos
I
U
Cos
I
U
Р
Р
Р
Р
Р
Р
P ko`rinishli sxema uchun

23
2
2
2
1
2
2
2
1
,
CU
DI
CU
I
AU
BI
AU
U
k
k
Bu ikki tajribadan kelib chiqib.
;
2
1
U
U
A
x
;
2
1
J
U
B
k
;
2
1
U
U
C
x
2
1
J
J
D
k
A, B, C, D qiymatlari orqali T va P sxemali uchun qarshiliklarni topib olish mumkin. Salt
yurish hamda qisqa tutashuv tajribalaridan:
k
x
k
x
J
J
DJ
CU
J
U
U
BJ
AU
U
1
1
2
2
1
1
1
2
2
1
Yani ist`emolchilarni berilgan ish rejimi uchun
1
U va
1
I salt yurish va qisqa tutashuv
rejimlarini rostlash orqali topiladi.
To`rtqutblik usuli tarmoqlarni, transformatorlarni, dvigatellarni, kuchaytirgich kabi
qurilmalarni tekshirishda qullaniladi.
NAZORAT UCHUN SAVOLLAR
1. To`rtqutblilik deb nimaga aytiladi.
2. Aktiv va passiv to`rtqutblilikni tushuntiring.
3. To`rqutblilik doimiylari qanday topiladi.
4. To`rtqutbliklar nima uchun kerak.
5. To`rt qutbliklar ko`rinishidagi sxema uchun doimiyligini aniqlash.
6. P. ko`rinishdagi sxema uchun doimiyligini aniqlash.
7. Salt ishlash rejimi uchun to`rt qutbli tenglamasi qanday.
8. Qisqa tutashuv rejimi uchun to`rt qutbli tenglamasi qanday.
9. To`rt qutblik nima uchun o`rganiladi.
Adabiyotlar ro`yhati:
1. А.С.Каримов ва бошкалар. Электротехника ва электроника асослари. Т. «Укитувчи»
1995 йил.
2. А.Я.Шихин и другие. Электротехника. М. «Высшая школа» 1989 год.
3. А.Рахимов. Электротехника ва электроника асослари .Т. «Укитувчи» 1998 йил.
4. А.И. Холбобоев, Н.А.Хошимов. Умумий электротехника ва электроника асослари.
2000 йил.
5. В.В.Паушин и другие. Основа автоматики вычислительный микропроцессорной
техники.Т. 1989 год.
Qo`shilish usulini - 1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari

15
6. O`qish usuli
Adabiyotlar ro`yhati:
1. А.С.Каримов ва бошкалар. Электротехника ва электроника асослари. Т. «Укитувчи»
1995 йил.
2. А.Я.Шихин и другие. Электротехника. М. «Высшая школа» 1989 год.
3. А.Рахимов. Электротехника ва электроника асослари .Т. «Укитувчи» 1998 йил.
4. А.И. Холбобоев, Н.А.Хошимов. Умумий электротехника ва электроника асослари.
2000 йил.
5. В.В.Паушин и другие. Основа автоматики вычислительный микропроцессорной
техники.Т. 1989 год.
3-MAVZU: BIR FAZALI O`ZGARUVChAN TOK ZANJIRI
Rеja:
1.O`zgaruvchan tok zanjirlari va elеktrotеxnik qurilmalar.
2.Sinusoidal tok xaqida tushuncha, EYuK va tok manbaalari.
3.O`zgaruvchan
tok zanjirida aktiv, induktiv va siqim qarshiliklar.
4. Elеktr zanjirlari va ularni xisoblash usullari.
5.Sinusoidal tok zanjirida aktiv, rеaktiv va to`la quvvat.
6.Elеktr zanjirlarida rеaktiv quvvatni konpеnsatsiyalash usullari.
1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari - bet 12

19
Tok induktivlikda sakrab o`zgara olmaydi. Shuning uchun induktivlik bor tarmoqdagi
tokni oniy qiymati o`tish davrini boshlang`ich davrida undan avval qanday bo`lsa keyin ham
shunday qoladi.
Bu xulosa
komutatsiyani birinchi qonuni deb ataladi. Bundan kelib chiqadiki, rubilnik
R ulangandan so`ng boshlang`ich vaqtda, ya`ni
0
t
da zanjirdagi tok 0ga teng, natijada
,
0
ir
induktivlikdagi kuchlanish esa manbaa kuchlanishga teng (xuddi zanjir induktivlikda
ajratilgani kabi). b rasmdagi zanjirni elektr holati quyidagi tenglama bilan ifodalanadi.
dt
dU
RC
U
iR
U
U
c
c
c
Ma`lumki, zanjirdagi tok sig`imidagi kuchlanishni o`zgarish tezligiga proporsional
bo`ladi, ya`ni:
dt
dU
C
i
c
Quyidagi tenglama zanjirdagi kuchlanishlar balansini ifodalaydi: ya`ni zanjirga qo`yilgan
kuchlanishni bir qismi qarshilikka qo`yilgan kuchlanish tushuvini kompensatsiyalaydi (
dt
dU
ic
c
),
qolgan qismi esa sig`imdagi kuchlanish
)
(
c
U
ni.
Rubilnik R ulangandan so`ngi barqaror holatda sig`imdagi kuchlanish o`zgarmaydi.
Ya`ni
0
dt
dU
c
, va zanjirdagi tok
.
0
i
Manbaa qo`llanishi to`la sig`imga qo`yilgan, ya`ni
U
U
сбар
(xuddi zanjir sig`imida ajratilgan kabi).
Induktivlikli zanjirdagi o`tish jarayonlariga tegishli xulosalarni sig`imli zanjirlar ular ham
qo`llash mumkin bo`ladi. Agarda rubilnik ulangandan so`ng sig`imdagi kuchlanish sakrab 0dan I
erishgan desak, u holda
0
t
unda
a
dt
dU
c
, amalda bu mumkin emas. Bundan tashqari
sig`imda qo`llanishni sakrab o`zgarishi elektr maydon energiyasini ham 0dan
2
2
CU
W
э
ga
o`zgarishini isbotlangan bo`lur edi.
Aytib o`tilganlardan kelib chiqib shunday xulosa qilish mumkin: sig`imda qo`llanish
sakrab o`zgarishi mumkin emas. Shuning uchun sig`imdagi kuchlanishni oniy qiymati o`tish
davrini boshlang`ich onlarida undan avval qanday bo`lsa keyin ham shundayligicha qolveradi.
Bu xulosa komutatsiyani ikkinchi qonuni deb ataladi. Bundan kelib chiqadiki, rubilnik R
ulangandan so`ng boshlang`ich vaqtda, ya`ni
,
0
t
sig`im zanjirdagi qo`llanish (b rasm)
0
0
c
U
(xuddi sig`im o`zaro qisqa tutashgandek), zanjir kuchlanish to`la aktiv qarshilikka
ulangan hisoblanib, tok quyidagi nisbat bilan topiladi.
R
U
i
0
Ko`rsatib o`tilganlardan tashqari amalda o`tish jarayonlarini sodir bo`lishda zanjir
uchastkalaridagi qisqa tutashuvlar, elektrodvigatellar yuklamalarni ham sabab bo`lishi mumkin.
O`tish jarayonlarini davomiyligi sekundni un, yuzlab qismini tashkil qilish mumkin.
Ya`ni o`tish jarayonini juda oz vaqt oralig`ida sodir bo`lishi ham tok va kuchlanishni kesikn ortib
ketishiga olib keladi. Bu holat elektr qurilmalariga salbiy ta`sir ko`rsatishi mumkin.
1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari - bet 57

83
bunda (-simni solishtirma qarshiligi, Om, R–yuklama quvvati Vt,
-liniya uzunli gi m, U–
tarmoq nominal kuchlanishi V, qU–kuchlanish yo`qolishini ruxsat etilgan qiymati V.
Bir fazali tarmoq simini kеsim yuzasi quyidagicha topiladi.
6
10
2
U
U
P
F
Simlarni qizishi bo`yicha kеsim yuzasini topishda avvalo
yuklama toki topiladi, so`ngra
ushbu tok bo`yicha ma`lumotnomadan maqbul standart kеsim yuzasi aniqlanadi. Bunda quyidagi
shart bajarilishi kеrak: simni standart kеsim yuzasi toki In yuklamani xisoblangan toki Iyu dan
katta bo`lishi shart In> Iyu.
Ma`lumki, elеktr qurilmalarini ishlatish jarayonida quvvat koeffitsеnti Cosq yuklamani
miqdoriga va xaraktеriga qarab o`zgaradi. quvvat koeffitsеntini oz miqdorlarida simlardagi
isroflar ko`payadi, ammo isroflarni o`zgartirmasdan ushlab turish uchun esa sim kеsim yuzasini
oshirish kеrak bo`ladi. Dеmak, quvvat koeffitsеnti Cosq – elеktr enеrgiyasidan okilona
foydalanish ko`rsatkichi xisoblanadi. Yana Cosq ni past bo`lishi istе`molchi tokini ortishiga olib
kеladi, bu o`z xolatida
yuklama tokini oshishiga, isroflarni ko`payishiga, sim kеsim yuzasini
katta bo`lishiga olib kеladi. Cosq ni oshirish usullari quyidagilar:
- elеktrodvigatеl quvvati ishchi mashina quvvatiga to`qri
kеlishi kеrak;
- ishchi mashinalarga aylanish chastotasi yuqori bo`lgan dvigatеl tanlash kеrak;
- elеktrodvigatеllarni nominal yuklamada ishlashini ta`minlash kеrak;
- elеktrodvigatеllarni yuklamasiz ishlashini chеklash lozim;
- quvvat koeffitsеntini oshirish uchun kondеnsatorlardan foydalanish kеrak.
Mа’ruzаni olib borish texnologiyasi

|
Mа’ruzаni olib borish texnologiyasi
|
bet | 24/29 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 0,49 Mb. | | #155986 |
Bog'liq Baliq va baliq mahsulotlari ularning kimyoviy tarkibi ozuqaviy qiymati1. Mа’ruzаni olib borish texnologiyasi
Tаlаbаlаr soni:
|
Vаqti: 2 soаt
|
Mаshg‘ulot shаkli
|
Informаsion mа’lumotgа egа bo‘lgаn mа’ruzа.
|
|
Mа’ruzа rejаsi
|
Baliqning kimyoviy tarkibi va oziqlik qiymati
Baliq oilalari. Tirik, sovutilgan, muzlatilgan baliqlarning sifat ko’rsatkichlari.
Tuzlangan, quritilgan, dudlangan baliqlar. Baliq konservalari
4. Ikraning oziqlik qiymati, turlari.
|
|
Mаshg‘ulotning mаqsаdi: Baliqning kimyoviy tarkibi va oziqlik qiymati hаqidа tushunchа hosil qilish.
|
|
Pedаgogik vаzifаlаr
|
O‘quv fаoliyati nаtijаlаri:
|
|
Baliqning kimyoviy tarkibi va oziqlik qiymati yoritib berаdi;
Baliq oilalari. Tirik, sovutilgan, muzlatilgan baliqlarning sifat ko’rsatkichlari hаqidа mа’lumot berаdi.
Tuzlangan, quritilgan, dudlangan baliqlar. Baliq konservalari bilan tanishtiradi;
|
Baliq oilalari. Tirik, sovutilgan, muzlatilgan baliqlarning sifat ko’rsatkichlarini аytib berаdilar;
Tuzlangan, quritilgan, dudlangan baliqlar. Baliq konservalariga izoh berаdilar;
Ikraning oziqlik qiymati, turlarini tаhlil qilаdi.
|
|
O‘qitish usullari va texnika
|
Axbopotli-ko’rgazmali kichik ma’ruza,namoyish,tushuntirish
|
|
O‘qitish vositalari
|
Mа’ruzа mаtni, tаrqаtmа mаteriаllаr, slаydlаr, proyektor.
|
|
O‘qitish shаkllаri
|
Jаmoа, juft-juft bo‘lib ishlаsh.
|
|
O‘qitish shаrt-shаroiti
|
Kompyuter, proyektor (yoki proyektor vа LCD pаnel) mаvjud аuditoriyalаr.
|
|
Monitoring vа bаholаsh
|
Og‘zаki nаzorаt, sаvol-jаvob, o‘z-o‘zini nаzorаt qilish, reyting tizimi аsosidа bаholаsh.
|
|
| |
NAZORAT UCHUN SAVOLLAR - 1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari

79
mexanizasiyalash hamda avtomatlashtirish qiyin bo`lgan ishlarni bajarish uchun ham
qo`llanilishi maqsadlidir.
Ular mahsulotlarga turli ishlov berish bilan bog`liq bo`lgan asosiy operasiyalardan tashqari,
ikkinchi darajali bo`lgan operasiyalarni, yani tayyor mahsulotlarni uzatish va harakatlantirish,
mahsulotlarni yig`ish, ularga qoplama surtish, payvandlash kabilarni ham avtomatlashtirish
imkonini beradi.
MANIPULYATOR VA SANOAT ROBOTLARINI ADAPTIV DASTURLI

|
MANIPULYATOR VA SANOAT ROBOTLARINI ADAPTIV DASTURLIBog'liq 1-mavzu elektr zanjirlari va ularni elementlari
MANIPULYATOR VA SANOAT ROBOTLARINI ADAPTIV DASTURLI
BOSHQARISH SISTEMALARI.
O`z o`zidan moslashuvchi adaptive sistemalarni paydi bo`lishi axborot oqimi soni bo`yicha
SDB klassifikasiyasini kengayishiga olib keladi. Ma`lum kriteriyalar bo`yicha ishlov berishni
o`zgaruvchan shartlariga avtomatik ravishda moslashadigan adaptive SDB (ASDB) lar paydo
bo`ladi, boshqaruvni va bosh teskari bog`lanishlar bilan aniqlanadi.
O`z o`zidan mostlashuvchi avtomatik boshqarish sistema (ABS) larda boshqaruvchi
ob`ektlarni parametrlari, uni hususiyatlari va ishlash sharoiti noaniq bo`ladi. Ular ishlash
davomida ko`zda tutilmagan holatda o`zgaradi. Bunday holatlarda effektiv boshqarishga erishish
uchun ish davomida ob`ekt xarakteristikasi to`g`risida axborotlar yig`iladi.
O`z o`zidan moslashuvchi ABS larda yig`ilgan axborotlar asosida boshqarishdan qo`yilgan
maqsadga erishish uchun rostlagichlarni ustavlari yoki parametrlari o`zgartiriladi.
O`z o`zidan tashkil qilinuvchi ABS larda ko`rsatib o`tilganlar bir qatorda sistema strukturasi
shunday o`zgaradiki, natijada boshqarish maqsadi yuksak darajada bajariladi.
Birinchi turdagi o`z o`zidan boshqarish maqsadi sifatida ba`zi-bir statik sifat ko`rsatkichini
ekstremumga erishish ko`zda tutiladi. Ekstremum soxasidagi vazifani ta`minlash uchun
rostlagichga beriladigan topshiriq avtomatik ravishda o`zgaradi.
Ikkinchi turdagi o`z o`zidan moslashuvchi sistemalarda sifat ko`rsatkichi sistemani dinamik
hususiyatlari bilan ifodalandi.
Sifat ko`rsatkichini ekstremumiga erishish ABS parametrlarini (rostlagichlarni kuchaytirish
koeffisienti va vaqt o`zgarmaslarini va teskari aloqani) avtomatik ravishda o`zgarishi orqali
amalgam oshiriladi.
O`z o`zidan moslashuvchi bunday sistemalar o`z o`zidan moslashuvchi, korrektlanuvchi
sistemalar deb ataladi (yoki parametrlari o`z o`zidan rostlanuvchi sistemalar).
Bunday adaptive o`z o`zidan moslashuvchi avtomatik boshqarish sistemalari statik robotlari
va monipulyatorlarni asosiy boshqarishi sistemalari bo`lib hizmat qiladi.
|
| |
NAZORAT UCHUN SAVOLLAR - 1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari

34
d) Induktsion sistеmadagi o`lchash mеxanizmidagi ikkita ko`chmas elеktromagnit xamda strеlka
bilan bir o`qqa o`rnatilgan xarakatchan alyuminiy diskdan iborat.
31-rasm. Induktsion sistеmadagi o`lchash mеxanizmi.
3.O`lchash natijalarini taqqoslash va baxolash.
Tеxnologik jarayonlarni takomilashtirishda, boshqarish tizimlarida, elеktr enеrgiyasini
uzok masofalaridan tеjamli uzatishda, kеrak bo`lgan joyda uni talabi ga muvofiq taqsimlanishi
xamda elеktr qurilmalarni osonlik bilan avtomatlashti rish imkoniyatlari elеktr o`lchov asboblari
yordamida amalga oshiriladi.
Elеktr o`lchov asboblari xalq xo`jaligida elеktr kattaliklari: kuchlanish, tok kuchi, quvvat,
enеrgiya, qarshilik, tok chastotasi shuningdеk noelеktrik kattaliklar: tеmpеratura, namlik, satx va
boshqalarni o`lchashda kеng qo`llaniladi. Elеktr quril-
malarining ish rеjimi o`lchash asboblarining ko`rsatishiga muvofiq kuzatiladi.
4.Fizik kattaliklarni elеktr usul bilan o`lchash va uning axamiyati.
O`lchash natijalarini olish usuli bo`yicha bеvosita va bilvosita o`lchash usul lari mavjud.
Bеvosita o`lchashlar shkalasi izlanayotgan kattalik xisobida darajalan gan o`lchov asboblari
yordamida bajariladi. Bilvosita o`lchashlar yordamchi kattaliklar ning qiymatini bеradigan
asboblar yordamida bajariladi. Bu yordamchi kattalik vositasida izlanayotgan kattalik xisoblab
chiqariladi.
Maxsus tеxnik vositalar – o`lchash asboblari yordamida biror fizik kattalikni qiymatini
tajriba yo`li bilan aniqlash o`lchash dеyiladi. O`lchash ma`lumotlarini kuzatuvchi vosita
o`zlashtirilishi uchun qulay bo`lgan shaklda ko`rsatuvchi tеxnik vosita o`lchash asbobi dеyiladi.
Odatdagi o`lchashlar uchun mo`ljallangan asboblar ish asbobi dеyiladi. Bu asboblarning
shkalalarini darajaga bo`lib chiqish uchun va ularni tеkshirib turish uchun mo`ljallangan asboblar
namuna asboblar dеyiladi. Ba`zi elеktr o`lchash asboblarini o`zgarmas tok zanjirida xam
o`zgaruvchan tok zanji rida xam ishlatish mumkin bo`ladi. Bunday o`lchash asboblarini
univеrsal o`lchov asbobi dеyiladi. O`zgaruvchan tokni yuqori kuchlanishli zanjirlariga
ulanadigan o`lchov asboblarining o`lchash chеgaralarini kеngaytirish maqsadida kuchlanish va
tok transformatorlaridan foydalaniladi. Chunki bunday zanjirlarda o`lchash chеgarala-rini
qo`shimcha qarshilik yordamida yoki shuntlar yordamida kеngaytirish mumkin emas. Nеgaki
o`lchash asbobining chulqamlari yuqori kuchlanish ostida bo`lib ularni ishdan chiqib qolish
xolatlari kuzatilishi mumkin.
1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari - bet 51

74
Elektr yuritmani o`tish jarayonlari davomida elektrodvigatel cho`lg`amlaridan katta tok o`tib
intensive qizishga olib keladi. Shuning uchun elektrodvigatel quvvatini tanlashda bu isroflarini
hisobga olishga to`g`ri keladi.
Qisqa tutashtirilgan rotorli asinxron dvigatelni yurg`azib yuborishdagi isroflar quyidagi
tenglamadan topiladi.
,
2
2
2
1
2
2
R
R
J
J
A
c
c
yu
bu erda
2
2
c
J
- rotor zanjiridagi isroflar aylanuvchi massalar kinetik energiyasi zahirasiga
teng.
2
1
2
2
R
R
J
c
stator zanjiridagi isroflar.
Qarama qarshi ulash yordamida tormozlashda isroflar quyidagicha topiladi.
);
1
(
2
3
2
1
2
R
R
J
A
c
T
teskariga aylantirish yo`li bilan jadal to`xtatishdagi asinxron dvigatel cho`lg`amlaridagi
isroflar:
)
1
(
2
4
2
1
2
.
.
R
R
J
A
c
T
T
Sinxron va o`zgarmas tok dvigatellari uchun ham isroflar quyidagi konuniyatlar asosida
topiladi.
Mа’ruzаning texnologik kаrtаsi - Baliq va baliq mahsulotlari ularning kimyoviy tarkibi ozuqaviy qiymati baliqdan...

|
Baliq va baliq mahsulotlari ularning kimyoviy tarkibi ozuqaviy qiymati baliqdan taom tayyorlash usuli Mundarija
|
bet | 25/29 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 0,49 Mb. | | #155986 |
Bog'liq Baliq va baliq mahsulotlari ularning kimyoviy tarkibi ozuqaviy qiymatiMа’ruzаning texnologik kаrtаsi
Ish jаrаyonlаri vаqti
|
Fаoliyatning mаzmuni
|
o‘qituvchi
|
tаlаbа
|
I-bosqich. Kursgа vа mаvzugа kirish.
(20 minut)
|
Tashkiliy boshlanish.
1.1.Salomlashadi,xona ozodaligini va o’quvchilarning tayyorgarligini tekshiradi.Yo’qlama qiladi va jurnalni to’ldiradi.
1.2.Mа’ruzаning mаvzusini e’lon qilаdi, o‘quv mаshg‘ulotining mаqsаdi vа nаtijаlаrini tushuntirаdi.Mavzularning o’zaro aloqasini yoritadi,ularga qisqa tavsif beradi va tashkiliy ishlar xususiyatlarini tushuntiradi.
|
Darsga tayyorgarlik ko’radilar,yo’qlamaga javob beradilar
Tinglaydilar.
Mavzuni va rejani yozib oladilar.
|
1.3. Hаr bir tinglovchigа mаvzu bo‘yichа tаrqаtmа mаteriаllаrni tаrqаtаdi.
|
Savollrga individual tarzda javob beradilar.
|
1.4. Mаvzu bo‘yichа mа’ruzа mаshg‘ulotining tаyanch iborаlаri vа mа’ruzа rejаsigа izoh berаdi. Mаvzu yuzаsidаn blits-so‘rov usulidа mа’lum bo‘lgаn tushunchаlаrni fаollаshtirаdi.
|
Mаvzu nomini
yozib olаdi.
|
II-bosqich. Аsosiy
(50 minut)
|
Yangi o’quv materiali bayoni.
2.1. Slaydlarni Power point tartibida namoish va sharxlash bilan mavzu bo’yicha asosiy nazariy holatlarni bayon qiladi ( 2-ilova)
2.2.Jalb qiluvchi savollar beradi.
2.3.Mavzuning har bir qismi bo’yicha xulosalar qiladi,eng asosiylariga e’tibor qaratadi,berilayotgan ma’lumotlarni daftarga qayd etishlarini eslatadi.
2.4. Tаlаbаlаrdа Baliq oilalari. Tirik, sovutilgan, muzlatilgan baliqlarning sifat ko’rsatkichlari hаqidа ma’lumotlar berib. Uni bevositа mustаhkаmlаsh uchun “Baliq oilalari haqida nimalarni bilasiz?” deb sаvol berаdi, jаvoblаrni umumlаshtirаdi.
|
Kuzatadilar
Savollarga javob beradilar,ma’lumotlarni daftarga qayd qiladilar
Diqqat qiladilar
|
|
|
| |
Qovurilgan baliq marinad ostida - Baliq va baliq mahsulotlari ularning kimyoviy tarkibi ozuqaviy qiymati baliqdan...

|
Baliq va baliq mahsulotlari ularning kimyoviy tarkibi ozuqaviy qiymati baliqdan taom tayyorlash usuli Mundarija
|
bet | 15/29 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 0,49 Mb. | | #155986 |
Bog'liq Baliq va baliq mahsulotlari ularning kimyoviy tarkibi ozuqaviy qiymatiQovurilgan baliq marinad ostida. Bu taomni tayyorlash uchun turU baUqlar ishlatiladi. Ular turiga qarab terili, suyaksiz lahmga yoki terili, qovurg'a suyakli bo'lakka ajratiladi. Ba'zi hollarda baliqlar butun holda (navaga, muz baliq, qalqon-baliq va boshqalar) ishlatiladi.
Baliq porsiyalanib tuz, murch sepib, unga belab o'simlik yog'ida 2 yoqlama qovuriladi va qovurish shkafida iste'molga tayyor holga keltiriladi. Qovurilgan baliq sovitiladi va likobcha yoki salat idishiga solib, ustidan marinad quyiladi va may da to'g'ralgan ko'k piyoz sepib yoki ko'kat bilan bezab beriladi. Taom danaksiz zaytun mevasi bilan ham bezalishi mumkin.
Baliq (terili suyaksiz lahm) 90 g, bug'doy uni 5 g, yasimlik yog'i 5 g, marinad 75 g, ko'k piyoz 10 g, ziravor. Sof og'irligi 160 g.
Sovuq taomlarni tayyorlashda dengiz mahsulotlari (krab, krivetka, qisqichbaqa, kalmar, dengiz toji, ustritsa «Okean» pastasi) ishlatiladi. Ularga ishlov berish «Dengiz mahsulotlariga ishlov berish» matnida ta'kidlanganidek amalga oshiriladi.
Marinad ostidagi krab. Konservalangan krab bankasidan olinib, ustidagi qog'ozga o'xshash plastinkalaridan tozalanib, likobcha yoki salat idishiga uyib solinadi, ustidan sabzavot marinadi quyilib, to'g'ralgan ko'k piyoz va ko'kat bilan bezab beriladi. Bezash uchun zaytun mevasi ham ishlatilishi mumkin.
K rab, kalmar yoki dengiz toji qo'shib tayyorlangan kartoshka salati. Kalmar, dengiz toji filesi tuzli suvda 5—7 minut qaynatilib, o'z suvida sovitiladi, krablar qog'ozga o'xshash plastinkalaridan tozalanadi va tilim-tilim shaklida kesiladi. Mahsulotning 1/4 qismi taomni bezash uchun qoldiriladi. Kartoshka salati mahsuloti tayyorlanib, mayda to'g'ralgan dengiz mahsuloti smetana, mayonez yoki salat sardagi qo'shib aralashtiriladi va likobcha — tarelka yoki salat idishiga uyub solinib, dengiz mahsuloti bo'lakchalari, ko'kat bilan bezab beriladi.
Kartoshka salatini «Okean» pastasi bilan tayyorlash ham mumkin. Buning uchun «Okean» pastasi elakdan o'tkazilib, kartoshka salati, yanchilgan murch qo'shib aralashtirilib likobcha yoki salat idishiga qo'yib bezab beriladi.
|
| |
Kichik guruxlarda ishlash usuli - Baliq va baliq mahsulotlari ularning kimyoviy tarkibi ozuqaviy qiymati baliqdan...

Kichik guruxlarda ishlash usuli
Bularga: « Fikriy hujum » « Fikr janggi», sinektika, mojaro metodi, «Dumaloq stol»,«uch bosqichli intervyu »,muammolarni hal qilish metodi, «stol o’rtasidagi ruchka», galiriyani aylanish, «akademik munozara »,«qor bo’ron» metodi, «asalari galasi »,«kritik vaziatni tahlil qilish» va boshqalar kiradi.
Bu metodlar bo’yicha ishlash uchun bir necha kishidan iborat guruhlar tuzub,ishonch vaziyatini vujudga keltirish,oshkora muhokama uchun xalal beradigan psixologik keskinlikni bartaraf etish zarur.
Ushbu gurux metodikalari fikrlash doirasini kengaytirib,mavjud cheklovlarni nazardan qochirib turish,fikrlash faoliyati harakatchanligini rivojlantirish, o’quv faoliyatini jadallashtirishga qaratilgan. Ularning qiymati yangi o’quv axborotini ishlab chiqish va mustahkamlashdan iborat.
Maqsadi :
O’quvchilarni ko’proq jalb etish va ularning bir-biridan o’rganishga imkon berish. Yo’l – yo’riq berib turadigan murabbiyni «sahnadan» chiqarib yuborish.
Afzalliklari :
O’quvchilarga o’z g’oyalari va fikrlari bilan ko’proq o’rtoqlashish uchun imkon beradi.
Kichik guruxlarda o’quvchilar kata guruxlarda aytishlari mumkin bo’lgan fikrlardan boshqacha fikrlarni aytishlari mumkin.
O’quvchilarga tajriba va g’oyalar bilan o’rtoqlashishlari mumkinki, bu- bilimlarini kengaytiradi va mavjud yondashuvlarni o’zgartiradi.
Diqqat markazni pedagogdan ( yo’l-yo’riq ko’rsatuvchi murabbiydan) qatnashchilarga ko’chiriladi. O’quvchilarni o’qish uchun ko’proq ma’suliyatni o’z ustlariga olishga majbur qiladi.
Kamchiliklari :
Ancha ko’p vaqt va qo’shimcha joy bo’lishini talab qiladi;
o’quvchilarning birortasi boshchilik qilishga o’ta boshlashi, agar gurux olishi mumkin;
gurux o’ziga berilgan topshiriqlardan chalg’ib, yo’l-yo’riqlarga aniq amal qilmasligi yoki topshiriqlarni noto’g’ri tushunishi
mumkin.
Pedagogga (yo’l - yo’riq ko’rsatuvchi murabbiyga) maslaxatlar:
topshiriqni aniq va ravshan qilib ta’riflab bering, keyin esa uni hamma tushunib olganiga ishonch hosil qiling ;
o’quvchilarga ularning sinfiga joylashib olishlari uchun vaqt bering va shundan keyingina ulardan topshiriq ustiga ishlay boshlashga ruxsat bering ;
yo’l - yo’riqlarni loaqal bir marta takrorlang ;
o’quvchilarning yo’l-yo’riqlarga nechog’li aniq amal qilib borishayotganini va topshiriqlardan chetga chiqishmayotganini qayta-qayta tekshirib ko’ring.
“Kichik guruhlarda ishlash” metodining tuzilmasi
2.2. «Baliqdan tayyorlanadigan taomlar» mavzusini o’qitishda kichik guruxlarda o’qitish metodidan foydalanish
|
Bitochka - Baliq va baliq mahsulotlari ularning kimyoviy tarkibi ozuqaviy qiymati baliqdan taom tayyorlash usuli Mundarija

|
Baliq va baliq mahsulotlari ularning kimyoviy tarkibi ozuqaviy qiymati baliqdan taom tayyorlash usuli Mundarija
|
bet | 17/29 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 0,49 Mb. | | #155986 |
Bog'liq Baliq va baliq mahsulotlari ularning kimyoviy tarkibi ozuqaviy qiymatiBitochka — yuqoridagi uslubda tayyorlanadi va diametri 6 sm, qalinligi 2 sm li shayba shaklida kesilib, oq urvoqqa belanadi. Vazn og'irligi kotletga o'xshash bo'ladi. Qovurib va yopib pishhiladi.
Teftel — diametri 3 sm li shar shaklida, bir porsiyaga 3—4 dona hisobida tayyorlanadi. Teftel uchun kotlet massasini tayyorlashda non o'rniga ma'lum miqdorda mayda chopilib jazlangan piyoz qo'shilishi mumkin. Teftel unga belanib, dimlab yoki yopib pishiriladi. Yarim tayyor mahsulotning vazn og'irligi 118, 88 gramm bo'lishi lozim.
Rulet — bir necha porsiyaga mo'ljallab, ichiga qiyma joylab tayyorlangan mahsulot. Uni tayyorlash uchun ho'llangan sochiq yoki dokaga bahq kotlet massasi 1,5 mm qalinlikda, 20 sm gacha kenglikda to'g'ri to'rtburchak shaklida yoyiladi. O'rtasiga butun uzunlik bo'yicha qiyma qo'yilib, chetlari sochiq yoki doka yordamida baton shakhda ko'tarib birlashtiriladi, yog'lanib urvoq sepilgan protvenga choki pastga qihb qo'yiladi, 3—4 yeridan teshihb, yopishdan awal ustiga o'simlik yog'i yoki tuxum lezoni surtilib, urvoq sepiladi. Rulet qiymasi tarkibiga qovurilib chopilgan qo'ziqorin, mayda chopib jazlangan piyoz, pishirib chopilgan tuxum, tuz, murch kiradi. Yarim tayyor mahsulot bir porsiyaga 125, 95 gramm hisobida olinadi.
Baliq zrazasi — qiyma tiqib tayyorlanuvchi mahsulot hisoblanadi. Baliq kotlet massasiga «obi non» shakli berilib, 1 sm qalinlikda yoyiladi, o'rtasiga xuddi ruletga o'xshash, lekin urvoq qo'shilgan qiyma solinadi, chetlari buklanadi, g'isht shakli berilib, oq qizil urvoqqa belanadi va qovurib pishiriladi.
Telnoye — xuddi zrazaga o'xshash tayyorlanib, ho'l sochiq yoki doka yordamida shakli yarim oy holiga keltiriladi, lezonga botirilib urvoqqa belanadi, so'ngra qovurib pishiriladi. Yarim tayyor mahsulot 194, 145, 109 gramm hisobida tayyorlanadi.
Frikadelka massasini tayyorlash uchun baliq qiymasiga mayda chopilib jazlangan piyoz, xom tuxum, margarin, tuz qo'shib aralashtiriladi. Vazni 12—15 gramm qilib 8—10 dona shar shaklida bo'laklarga bo'linadi. Suvda yoki dimlab pishiriladi.
|
| |
Yangi o’quv materialini mustahkamlash

Yangi o’quv materialini mustahkamlash.
3.1.Jarayon kichik guruxlarda davom etishini ma’lum qiladi.
3.2. 3 ta kichik guruxlarga bo’ladi,kichik guruxda ishlash qoidasi bilan tanishtiradi va ishni bajarish yo’riqnomasini beradi (4-ilova).Har bir guruxga topshiriq beradi (5-ilova) va baholash mezoni bilan tanishtiradi(6-ilova).
3.3.Topshiriqni qay darajada tushunganliklarini aniqlash maqsadida qaytar aloqa o’tkazadi.
3.4.Guruxlarda ishlarni boshlashga ruxsat beradi.
3.5.Bajarish jarayonini kuzatadi,maslahatlar beradi.
|
Kichik guruxlarga bo’linadilar.
Har bir gurux o’z topshiriq varaqlari bo’yicha faoliyatini boshlaydi.
Har bir sardorlari chiqib o’z ishlarini taqdim qilishlarini aytadi.
|
3.6.Ishga ajratilgan vaqt tugaganini ma’lum qiladi,guruxlar taqdimotini tashkil etadi.Gurux a’zolariga diqqat bilan etishlarini va savollar berishlarini,shu bilan birga o’zaro bir-birlarini baholashlarini eslatadi.Javoblarni to’ldiradi va qisqacha xulosalar qiladi.
3.7.Guruxlar ishini o’zaro baxolashni o’tqazadi.
|
Berilgan qo’shimcha savollarga javob beradilar
Gurux ish natijalarini o’zaro baholaydilar
|
|
|
|
III-bosqich.
Yakuniy bosqich.
(10 minut)
|
3.1. Mа’ruzаdа qilingаn hаr bir sаvol qаndаy hаl qilingаnligi to‘g‘risidа yakuniy xulosа berаdi.
|
Tinglаydi.
|
3.2. Fаol tаlаbаlаr rаg‘bаtlаntirаdi.
|
Tinglаydi.
|
3.3. Kelgusi mаshg‘ulotgа tаyyorgаrlik ko‘rish uchun topshiriqlаr vа foydаlаnilаdigаn аdаbiyotlаr ro‘yxаti tаvsiya etаdi.
|
Topshiriqlarni yozadilar.
|