nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ishbilarmonlar davrasi a’zosi

|
Ishbilarmonlar davrasi a’zosi
|
bet | 37/59 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 0,56 Mb. | | #142301 |
Bog'liq TURIZM DARSLIKIshbilarmonlar davrasi a’zosi – aniq bir maqsad sari intiluvchan faol shaxsdan farqli o‘laroq qimmatli ta’til uchun o‘zida ko‘proq mablag‘ga ega. Doimiy turar joyi va o‘zining oilasi bo‘lganligi uchun
uzoq masofaga ketishni xohlamaydi. U ishbilarmonlar jurnali, gazetalar o‘qiydi va qisqa sayohat, tabiat va axborotlar to‘g‘risidagi ko‘rsatuvlar muxlisi.
Ko‘k yoqaliklar – uncha katta bo‘lmagan shaharlarda yoki katta shaharlarning atrofida, chetlarida turadilar, xalqning boyligi to‘g‘risida qayg‘uradilar (vatanparvarlik hissi). Oilasi bilan palatkalarda dam olishni ajoyib deb biladi. Baliq ovlashni yaxshi ko‘radi.
An’anaviy uy egasi – uning asosiy muammosi bo‘lib, tez o‘zgarayotgan zamon bilan birga boraolmayotganligidir. Eski urf- odatlarga molik va boshqa odamlardan ham shuni kutadi. Har bir ishlatilgan pulidan maksimal daromad olishga harakat qiladi. Hech qachon kreditga harid qilmaydi. Tavakkalchilik bilan bog‘liq barcha ishlardan uzoqroq yurishga harakat qiladi. Komediyalarni yaxshi ko‘radi. Dunyodagi so‘nggi yangiliklar haqida faqat televizor orqali xabardor bo‘lishni afzal ko‘radi.
Yuqorida qayd etilgan segmentlar iste’molchilar haqida yuzaki tavsif beradi. Turistlik xizmat bozorini umumlashtirilgan segmentlar harakteristikasi bo‘yicha bo‘linganda turli talab va istakli iste’molchilar guruhi namoyon bo‘ladi. Har bir segment asosiy bozorni tashkil qilib, ushbu bozorda maxsus tur mahsulot ishlab chiqariladi. Ijtimoiy demografik ma’lumotlar har bir segmentning fizik va moliyaviy xususiyatlari va cheklanmalarini namoyon qiladi. Turmush tarzini namoyon qilish har bir segmentning talab va so‘rovnomasi haqida ma’lumot beradi. Har bir segmentdan foydalanish haqidagi ma’lumotlar qaysi vosita yordamida mazkur segmentni reklama qilish maqsadida reklama kompaniyasi o‘tkazish kerakligini ko‘rsatadi
Shunday qilib segmentlashni amalga oshira borib turistlik firmalar biron bir alomatlari o‘xshash bo‘lgan mijozlar guruhini aniqlaydi. Har bir bozor segmentlari o‘ziga xos turistlik takliflarga muvofiq kelishi kerak. Bunday yondashish amalda bor bo‘lgan talabni faqatgina qoniqtiribgina qolmay, balki unga o‘zgartirishlar kiritadi.
Butun jaxon turistlik tashkilot daromadlar darajasini belgilash kombinatsiyasi asosida va ta’lim darajasi bo‘yicha to‘rtta turistlik xizmat bozori segmentini ajratadi.
|
| |
Nazorat savollar - Mashinalardan foydalanish asoslari

234
2006 yili avtomobil transporti bilan 697 mln. t. yuk tashilgan, bu esa 2005
yildagidan 9,2% ko‘p. YUk aylanmasi huddi shunday solishtirilganda
20,8%ga oshdi va 16,7 mlrd. t/km bo‘ldi.
Kichik biznes sub’ektlari avtomobil transporti yuk aylanmasi 2006 yili
respublika
umumiy
yuk
aylanmasining
63,3%,
yo‘lovchi
tashish
aylanmasining esa 67,4%ni tashkil etdi.
2006 yili yo‘lovchilar tashishning asosiy ulushi avtomobil transportiga
to‘g‘ri keldi –– 96,7% yoki 4270,7 mln. kishi, yo‘lovchi tashish aylanmasida
esa –– 85%, yoki 44,2 mlrd. pass/km.
Chet davlatlar va mamlakatimiz mashina traktor parkidagi

149
Mintaqaviy (zona)omborlar- markaziy omborning bo‘limlari hisoblanadi.
Ularning vazifalari o‘z mintaqalaridagi mashina parkini ehtiyot qismlar bilan
ta’minlashdir. Bu omborlarning hajmi ular tomonidan xizmat ko‘rsatiladigan
regionlar soniga bog‘liq. Mintaqaviy omborlarga ehtiyot qismlar, asosan,
markaziy ombordan keltiriladi. Ayrim vaqtlarda, esa mustaqil ravishda bu
omborlarga ehtiyot qismlarning asl nusxalari mashina ishlab chiqaruchi va
pudratchi hamda firma tarkibidagi agregat va detallarni ta’mirlovchi
zavodlardan to‘g‘ridan
to‘g‘ri olib kelinadi. Ularda saqlanayotgan detallar
nomenklaturasi 20 minga yaqin nomdan iborat bo‘lib, o‘rtacha zahira hajmi
1,5…2 oyga etarli darajada ushlanadi. Maksimal va minimal zahira hajmi
ko‘p yillik tajribalarga asoslanib, etarli darajasida ushlanadi, ya’ni o‘rtacha
maksimal zahira 2,5…3 oylik, minimali esa 1…1,5 oylik talab darajasidan
oshmaydi.
Regional omborlar -mintaqaviy omborlarning bo‘limlari hisoblanadi. Bu
omborlar mashina parklari jamlangan tumanlarda joylashtiriladi va ularning
vazifasi ushbu mashina parkini kerakli ehtiyot qismlar bilan ta’minlashdir.
Agarda firma mashinalari yillik eksporti 2 mingdan oshsa, regional omborlar
boshqa davlatlar xududida ham tashkil etiladi. Ehtiyot qismlar bozoridagi
qattiq raqobat talablari mashina firmalarini tezkor ishlashga va yangi
boshqarish usullarini qo‘llashga jalb etadi. Shu sababli bu omborlarning
hajmi ular tomonidan xizmat ko‘rsatiladigan tumanlar soniga bog‘liq.
Ularda umumiy ehtiyot qismlar nomenklaturasining 60%ga yaqini (10…15
ming nomdagi detallar) va har bir nom bo‘yicha 2,5…3 oylik zahirasi
saqlanadi. Regional omborlarga ehtiyot qismlar asosan mintaqaviy
(yoki
markaziy) omborlardan keltiriladi. Ayrim vaqtlarda, mustaqil ravishda, bu
omborlarga ehtiyot qismlarning asl nusxalari mashina ishlab chiqaruchi va
pudratchi hamda firma tarkibidagi agregat va detallarni ta’mirlovchi
zavodlardan to‘g‘ridan
to‘g‘ri olib kelinadi. Regional omborlar yuqori
boqichdagi omborlar bilan reja asosida birgalikda ishlaydilar.
tasdiqlangan. Chunki kislotalar kislorod yo'q bo'lgan yaxshi tiqinlangan

|
tasdiqlangan. Chunki kislotalar kislorod yo'q bo'lgan yaxshi tiqinlangan Pdf ko'rish
|
bet | 336/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbetasdiqlangan. Chunki kislotalar kislorod yo'q bo'lgan yaxshi tiqinlangan
butilkalarda ham hosil bo'ladi. Qator olimla o'z tadqiqotlarida sichqon ta’mini
aniqlashga uringanlar. Masalan, Chistovich sichqon ta’mini ipsimon bakteriyalar
hosil qiladi deydi. Ular morfologik belgilariga ko'ra Bact. Mannitopoeum turdagi
sutoksid bakteriyalar va Monilia Vini ga yaqin achitqisimon mog'orlarga
taalluqlidir. Sof ipsimon bakteriya bilan vinoni kasallantirish sichqon ta’mini kam
ifoda etadi. Monilia esa sog'lom vinoda kasallikni kuchaytirib yuboradi.
Barcha boshqa mikroorganizmlar (koksimon bakteriyalar va achitqisimon
mikroorganizmlar) sichqon ta’mi paydo bo'lishida hech qanday rol o'ynamaydi.
Kasallikni qo'zg'atuvchisi mavjud bo'lganda uning rivojlanish tezligi spirt miqdori,
haqiqiy kislotalilik va haroratga bog'liqdir.
Bu kasallikning biokimyoviy tabiatini barg tomonidan o'rganilganda, kasal
vinolarda sichqon ta’midan tashqari sirka va sut kislotasi ham mavjud ekanligini
ko'rsatdi. Uchuvchan kislotalar miqdorini oshishi sutoksid bakteriyalar va
achitqisimon mog'orlar tufayli yuzaga keladi. Organik kislotalaming parchalanib
ketish Pichia achitqining hayot faoliyati va boshqa pardali achitqilarga bog'liqdir.
Vinoda sichqon ta’mi hosil bo'lishini Chistovich, Berg, Nemsovalar o'rganib,
atsetamidaning mavjudligi bu kasallikning yuza kelishiga aloqasi yo'qligini
aniqlashdi. Sichqon ta’mining yuza kelishi bir tomondan rN yuqori bo'lgan
muhitda murakkab oksidlanish-tiklanish reaksiyaning natijasi bo'lsa, ikkinchi
tomondan muayyan mikrofloraning hayot faoliyatining mahsulidir.
Ishqor eritmasini kam miqdorda (1-2% konsentratsiyasida) vinoga kiritganda
sichqon ta’mi sezilarli ravishd oshadi. Bu reaksiya vinoda kasal mavjudligini
|
| |
aniqlashda yordam beradi - H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov

|
H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov Pdf ko'rish
|
bet | 337/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeaniqlashda yordam beradi.
Unguryanning fikricha atsetamid ta’mini sutoksid bakteriyalar, pardali
achitqilar, shuningdek kimyoviy agentlar, xususan vodorod, temir perikislari va
oksidlantiruvchi fermentlar yuza keltiradi. Unguryan sichqon hidiga qarshi
kurashda tiklanish jarayonlarini rag'batlantirish, xususan havosiz isitishni qo'llash
kerakligini tavsiya qiladi.
243
G.A. Drboglev sichqon hidining paydo boiishini mikroflora iflosligi,
kislotilikning pastligi, oq-potensiyaalning yuqori b oiish i bilan bogiaydi. Soyenko
Brettanamyces achitqisimon zamburug‘ini tadqiqot qilib u ko‘p holatlarda
shampanda sichqon hidi paydo boiishiga sababchi ekanligini aniqladi.
Sichqon hidining paydo boiishini nemis mikrobiologi Shenderl boshqa nuqtai
nazardan o‘rgandi. U Myuller-Turgaz va Ostervalderlaming sichqon hidi
bakteriyalar va OV-potensial yuqoriligi yuzaga keltiradigan fikrlarini yo‘qqa
chiqardi. Shenderl tomonidan oikazilgan tajribalarda Bact. Marmitopoem bilan
sun’iy ravishda zararlangan vinolami sinash uchun olingan namunalaming 80
holatida faqat issitasida rN yuqori boiganda sichqon hidi kuzatilgan. Meva va
uzum vinolarga 21-25 gacha oz-oz miqdorda vodorod perekisini qo'shib ulardagi
rN ko'targanda sichqon hidi paydo boiishini kuzatgan Shenderlning ta’kidicha rN
2,5 oshganda vinoda sichqon hidi yo'qolib, qattiq achigan ta’m paydo boiadi.
Shenderl sichqon hidi paydo boiishda atsetamid ishtirok etadi degan fikmi ham
rad etadi. Shanderl o‘tkazgan tajribalarda vinoga katta miqdorda atsetamidlami
qo‘shganda sichqon hidi paydo boimagan. 0 ‘tkazilgan tajribalar, materiallariga
ko‘ra sichqon hidini paydo bo'iishida aldegidlar ishtirok etadi. U alkogol bijg'ish
|
| |
Vinochilik amaliyotida oltingugurt gazlaming suv eritmalari ham qo'llaniladi

1,0302 5,5 1,0113 2,0 1,0328 6,0 1,0141 2,5 1,0353 6,5 |
Vinochilik amaliyotida oltingugurt gazlaming suv eritmalari ham qo'llaniladiBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeBu sahifa navigatsiya:
- 1,0302 5,5 1,0113 2,0 1,0328 6,0 1,0141 2,5 1,0353 6,5
Vinochilik amaliyotida oltingugurt gazlaming suv eritmalari ham qo'llaniladi.
Ular 1 kg suyuq oltingugurt angidridini 10 1 qaynatilib sovutilgan suvga solib
tayyorlanadi. Bu eritmalar tezda o‘zgaradi, chunki suvda eritilgan oltingugurt
gazi havo kislorodi ta’siri ostida sulfat kislotasini hosil qiladi. Shuning uchun
ulami tayyorlagan zahoti ishlatish lozim. Sharbat va vinoni sulfltlashda
oltingugurt gazning suvli eritmasini ishlatish man etiladi, chunki bu holatda
vinoga suv qo'shiladi.
Sulfit kislotaning eritmadagi miqdorini
_______________ ___________ ___________ ____________
10-j adval
Eritmaning
solishtirma
og‘irligi
S 02 %
miqdorda
Eritmaning
solishtirma
og'irligi
S 0 2 %
miqdorda
1,0028
0,5
1,0248
4,5
1,0056
1,0
1,0275
5,0
1,0085
1,5
1,0302
5,5
1,0113
2,0
1,0328
6,0
1,0141
2,5
1,0353
6,5
1,0168
3,0
1,0377
7,0
1,0194
3,5
1,0401
7,5
1,0221
4,0
-
65
Sulfat kislotaning suv eritmasidan yog'och va boshqa idishlami, asbob-
uskunalami, shlangalami dezinfeksiya qilishda fovdalansa bo'ladi.
Sulfit kislotaning suvli eritmasini ishlatishdan oldin sulfit kislotaning
to'yinganligini tekshirib chiqish kerak. Areometr yordamida sulfit kislotaning
eritmadagi miqdorini 10-jadval yordamida aniqlanadi.
|
| |
Savol va topshiriqlar - Rekreatsiya va turizm geografiyasi

|
Rekreatsiya va turizm geografiyasi
|
bet | 42/59 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 0,56 Mb. | | #142301 |
Bog'liq TURIZM DARSLIKSavol va topshiriqlar
Turistlik xizmat bozorini rejalashtirishning xususiyati nimadan iborat?
Turistlik xizmat bozorini rivojlantirishning iqtisodiy ko‘rsatkich- larini bashorat qilish nimalarda namoyon bo‘ladi?
Turistlik xizmat bozori kon’yunkturasini tahlil qilish nimani nazarda tutadi?
Turistlik xizmat bozorini segmentatsiyalash qanday amalga oshiriladi?
Turistlik mahsulotga talab segmentatsiyasi nimalardan iborat?
mavzu. Turistik talab geografiyasi.Turistik talabning hozirgi zamon yoʻnalishlari.
Reja
Turistik talab geogragʼfiyasi haqida tushuncha
Turistik talabning xususiyatlari.
Turistik talab geografiyasi.
Oʻzbekistonning turistik salohiyati.
Dam olish va hordiq chiqarish maqsadidagi turizm geografiyasi
Dam olish va ko'ngil ochish maqsadidagi turistik oqimlar eng ommaviy bo'lib, umuman turizmning geografik tuzilishini belgilaydi. Dam olish va hordiq chiqarish maqsadidagi turizmning muhim xususiyati shundan iboratki, mintaqalararo sayohatlarga nisbatan, asosan, qo‘shni davlatlarga sayohatlar ustunlik qiladi (lekin, mintaqalararo sayohatlar salmog‘i asta-sekin ortib bormoqda). Dam olish va ko'ngil ochish maqsadida turizm uchun turistik oqimlarning meridional yo'nalishi xarakteri. Shimoliy mamlakatlardan kelgan sayyohlar iliq dengiz sohillarida dam olishni afzal ko'rishadi. Dam olish, hordiq chiqarish — charchoqni yozadigan (qarang Charchash), kuchquvvatni asliga keltiradigan, ish qobiliyatini tiklashga yordam beradigan faoliyat yoki orom holati. Mehnat va dam olish odamning oʻqish, ichib,chekish. va b. faoliyatlari bilan uzviy bogʻlangan. Yetarli dam olmaslik - ish qobiliyatining pasayishi va hatto yoʻqolishi, organizmning himoya kuchi susayishi, turli kasalliklar paydo boʻlishiga sabab boʻlishi mumkin. Mehnat va Dam olishni toʻgʻri tashkil etish salomatlik va ish qobiliyatini uzoq vaqt saqlab qolishga imkon beradi. Dam olishning 3 turi (kundalik, bir haftalik va yillik Dam olish) mavjud.Kundalik Dam olishga ish kuni
davomida qisqa muddatli tanaffuslarda bajariladigan ishlab chiqarish gimnastikasi kiradi. Ovqatlanishga ajratilgan vaqtning bir qismini toza havoda oʻtkazish maqsadga muvofiqdir. Kundalik Dam olish tiniqib uxlash bilan yakunlanadi. Haftada 5 kun ishlab 2 kun Dam olish sof havoda uzoqroq boʻlish, sport bilan shugʻullanish imkonini beradi. Yillik Dam olish taʼtil davomida taʼminlanadi. Yillik mehnat taʼtilida tabiat quchogʻida boʻlish, havo va quyosh vannalari organizmni chiniqtirishda nihoyatda foydali. Oqilona Dam olish tartibi koʻpgina omillar, xususan, mehnat sharoitlari, kishining yoshi va b.ga qarab tanlanadi.
|
| |
Daromadlar darjasi - Rekreatsiya va turizm geografiyasi

Rekreatsiya va turizm geografiyasi
TURIZM DARSLIK
18.2. jadvalda daromadlari bo‘yicha iste’omol darajasiga ega bo‘lgan turistlik xizmat talabdorlari guruhi keltirib o‘tilgan. Birinchi guruh iste’molchilari qisman kam hajmga egadirlar. Bundan kelib chiqadigan fikr ijtimoiy turizmning taklif qilinadigan sohalari kam bo‘lar ekan. Ikkinchi guruh iste’molchilari egallagan mavqeda turadi. Bu yerda ham taklif kilinuvchi xizmatlar spektrini ko‘paytirish kerak degan fikr kelib chiqadi. Uchinchi guruh bir muncha o‘zgarmas bo‘lib, ular iste’molchilar daromadi darajasidan kelib chiqilgan holda guruhda hajmi yuqori. To‘rtinchi guruh ga tavsif bera borib shuni ta’kidlab o‘tish lozimki, turistlik sohaning rivojlanib borishi, ichki va ijtimoiy turlarga talabning kengayishi ushbu guruhning kamayib borishiga sabab bo‘ladi. Beshinchi guruh iste’mol xizmat darajasi bo‘yicha o‘zgarmas mavqe’ni egallagan. Uning dinamikasida turli ijtimoiy – iqtisodiy faktorlar tebranishi yuzaga keladi. Download 0,56 Mb.
|
Birinchi A - Mashinalardan foydalanish asoslari

165
omborda materiallar hisobini olib boruvchi varaqa, ombordan materiallarni
tarqatishdagi “talabnoma” varaqasi.
11.7-rasm. Shinalarni omborlarda saqlash
Ushbu hujjatlarning hammasida materiallarning narxi ko‘rsatiladi. Har
oyning oxirida korxona ombordagi materiallar bo‘yicha kirim va
sarflanadigan materiallar soni va narxi bo‘yicha qaydnoma tuziladi (rasm).
Ushbu qaydnomada keltirilgan narxlar yig‘indisi “Buxgalteriya b o‘limidagi”
hisoblar bilan solishtiriladi.
miqdorda sulfit gazi bilan vinoga o‘tadi. Dudlash paytida uzum sharbatiga o‘tgan

|
miqdorda sulfit gazi bilan vinoga o‘tadi. Dudlash paytida uzum sharbatiga o‘tganBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbemiqdorda sulfit gazi bilan vinoga o‘tadi. Dudlash paytida uzum sharbatiga o‘tgan
oltingugurt vinoda oltingugurt vodorod hidini paydo bo'lishiga sababli bo‘ladi.
63
33-rasm. Dudlagich.
a-dudlatish tovoqchasi; b-dudlash quvurchasi;
Sulfit gazni bevosita sharbat, vinoga kiritish mumkin emas-oldin bo‘sh
rezervuami dudlab keyin unga vino yoki sharbat quyish lozim.
Dudlashning yana bir kamchiligi shundan iboratki, bu usul qo‘llanilganda uzum
sharbati va vinoga sulfit gazining kerakli dozasini kiritishga imkon bo'lmaydi.
Chunki birinchidan, oltingugurtning barchasi yonib tugamaydi, ikkinchidan,
oltingugurt gazining ko‘p qismi havoda tarqalib vinoga aralashmaydi. Shu tufayli
yondirilgan oltingugurt vaznidan kelib chiqib qancha oltingugurt gazini vinoga
aralashgani haqida fikr yuritish taxminiydir.
Kuzatishlar shuni ko'rsatadiki, yondirilgan sulfit gazining faqat yarimi uzum
sharbati va vinoga aralashadi. Bu ma’lumotlar nisbiy mazmunga ega.
Sulfitlash. Oltingugurt piliklari yordamida uzum sharbati va vinoni dudlashda
yuzaga keladigan kamchiliklar sulfitlash usuli qo'llanilganda bartaraf etiladi.
Suyuq sulfit angidridi bosim ostida quyuqlashgan holda bo'ladi. Quyuqlashgan
sulfitli gaz odatda turli hajmdagi 25 va 50 kg li temir idishlarda saqlanadi.
Vinoga aralashtirilgan gaz hajmini ballon og‘irligining o‘zgarishiga qarab o‘lchasa
bo'ladi. Sulfit angidridini ushbu usulda uzum sharbati va vinoga kiritish katta
hajmli idishlardagi uzum sharbati va vino oddiy va qulay sulfitlash yo‘lidir. Kichik
hajmdagi uzum sharbati va vinoni sulfitlashda bu usul aniq natija bermaydi.
34-rasm. Sulfltometr
Maxsus o‘lchov-suffitomemi (34-rasm) qo‘llash aniq dozalash usulidir. Asbob
|
| |
davolash natija berishi mumkin - H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov

|
H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov Pdf ko'rish
|
bet | 335/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbedavolash natija berishi mumkin.
Davolash jarayonida birinchi navbatda kasallikni chiqaruvchi bakteriyalar
oidiriladi. Buning uchun vinoni 60-62° da 1 minut davomida qizdirib turish
yetarlidir. Bakteriyalami oidirish uchun 1 gl ga 5 dan 10 g gacha sulfit kislotasini
ishlatish mumkin. Bakteriyalar halok boigandan keyin ulami yelimlash yoki
filtrlash yordamida olib tashlash mumkin.
Taxir ta’mni yo‘q qilish uchun vinoni qayta bijgitish yoki yangi tumda
242
yetiltirish lozim.
Davolashdan keyin vinoga oz miqdorda
tanin (10-20 g/gl) va
limon
kislotasi
(30-50
g/gl)
ni
qo‘shadi.
Sichqon tami. Sichqon ta’mi ho'raki, desertli oq va qizil vinolarda, shampanda
sichqon ta’mi kasalligini keng tarqalgan,
Kasallik rivojlanishida vinoda o'ziga xos yoqimsiz ta’m paydo bo'ladi. U
kuchayib ketganda sichqon axlatining hidi keladi. Bunday ta’m va hid qo‘shilganda
vino mutlaqo iste’molga yaroqsiz bo'lib qoladi. Dastlabki bosqichlarda bulaming
barchasi unga sezilmaydi. Uni aniqlab olish uchun katta tajriba kerak bo'ladi.
Chunki shunga o'xshash vaziyat aynigan achitqilar va sulfit vodorod holatda ham
kuzatiladi.
Sichqon ta’mi odatda vino ta’tilgandan keyin, bir qultum ichgandan so'ng
bilinib, uzoq vaqt davomida og'izda turib qoladi. Kasallikning birinchi belgilari
paydo bo'lganda vino rangi va tashqi ko'rinishi o'zgarmaydi. Kasallik
rivojlanganda o'ziga xos belgilari yuzaga keladi (xiralashish, cho'kma hosil
bo'lishi).
Kasal vinolarda ko'p miqdorda uchuvchan kislotalar aniqlangan. Bu
kislotalaming hosil bo'lishi sirka bakteriyalarining faoliyati bilan bog'liq emasligi
|
| |
o'rganish kengayib ketdi. Taxlil tufayli aniqlangan glitserin, yantar kislota va ba’zi

|
o'rganish kengayib ketdi. Taxlil tufayli aniqlangan glitserin, yantar kislota va ba’ziBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeo'rganish kengayib ketdi. Taxlil tufayli aniqlangan glitserin, yantar kislota va ba’zi
bir boshqa mahsulotlami izchil ravishda hosil bo'lishi bijg‘ish murakkab jarayon
ekanligini isbotladi. Bijg‘ish jarayonida bir qator hosilalar paydo bo‘lib tez
yo'qolib ketishi shubhasiz bo‘lib, ko‘p holatlarda taxlil yordamida ularni aniqlash
qiyin bo‘lgan. Spirtli bijg‘ish jarayonida uglevod molekulasi o‘tgan kimyoviy
bosqichlami aks etuvchi turli xil sxemalar yuzaga kelgan edi.
Kostichev va Lebedevlaming ishlari ta’sirida paydo bo'lgan mazkur sxemalar
tahlilida to‘xtamasdan ular o ‘z zamonasiga xos bo‘lgan ishchi gipoteza ekanligini,
kuzatilayotgan holatlarni qisman aks etganligini va o'zgarishi mumkinligini qayd
etamiz. Ushbu sxemalar yuzaga kelish davrda bijg‘ishning fermentlar bilan bog‘liq
tomoni tekshirilmagan. Hozirgi vaqtda kimyoviy taxlil muhim ahamiyatga ega
bo‘lgan fermentlami tadqiq qilish ishlari bilan birga olib boriladi.
Spirtli bijg'ish fermenti bo'lishi zimaza yaxlit modda emasligi, u uglevod
parchalanish bosqichlarida hosil bo‘lgan fermentlar majmuidan iborat ekanligi
aniqlangan.
Hozirgi vaqtga kelib bijg‘ishning kimyoviy jihatlari to‘la ravishda tadqiq etildi
deb hisoblasa bo'ladi. Bu jarayonning fermentlar bilan bog‘liq tomoni batafsil
o'rganihnagan. Ba’zi fermentlaming tabiati, miqdori haqida taxminiy xulosalar
mavjud. Bu haqda Kostichev: «Nazariy kimyoning yutuqlari zimaza harakatlarini
tushuntirishga qodir emas” degan fikmi oldinga suradi.
Barcha tirik hujayra va to‘qimalarda ma’lum miqdorda fermentlar mavjud.
0 ‘simlik yoki hayvonlardan olinadigan xom ashyosi tarkibida mavjud bo‘lgan
biologik katalizatorlami doimo e’tiborga olish lozim.
Oziq-ovqat, oziq-ta’m sanoati tarmoqlarida texnologik jarayon fermentativ
|
| |
Mashina traktor parkida hujjatlar va hujjatlar aylanmasi

129
Hisob bo‘yicha texnik hisob varaqasida keltirilgan avtomobillarning
amalda yurgan yo‘li asosida TXKning kunlik rejasini tuzadi. Buning uchun u
«TXK reja - hisoboti»ga TXK mintaqasining kunlik dasturiga mos keladigan
avtomobillarni garaj raqamlarini yozib to‘ldiradi.
Keyinchalik TXK
mintaqasining ustozi TXK ishlari bajarilgani, TXK ishlari ijrochilarining
ismi-shariflari haqidagi ma’lumotlarni ham TXK reja-hisobotiga kiritadi.
«Ehtiyot qismlarga talabnoma»ning tarkibi keltirilgan. Avtomobilda
nosoz agregat, uzel yoki detallarni almashtirishga ehtiyoj tug‘ilganda, ishlab
chiqarishni tezkor boshqarish bo‘limi xodimlari ko‘rsatmasiga binoan
«talabnoma»
rasmiylashtiriladi, uning asosida omborxonadan zarur ehtiyot
qismlar olinadi va JT postlariga etkazib beriladi. So‘ngra talabnomadagi
ma’lumotlar ta’mirlash varaqasiga tushiriladi. Qolgan hujjatlar ham shu
tarzda to‘ldiriladi.
Ko‘rsatilgan xujjatlar muhandis-texnik xizmatining xujjatlar aylanmasini,
ya’ni boshqarishning kichik tizimlari bo‘yicha hujjatlar oqimini tashkil etadi.
Har qanday hujjat ikki qismdan-bayon qismi va axborotlardan iborat.
Bayon qismi hujjatning o‘zini tavsiflaydi (nomi, raqami, sanasi va b.).
Axborot qismi esa bir xil yozuvlar ketma-ketligidan iborat.
Hujjatdagi axborot hajmi:
W
xuj
W
b
-W
a
,
(8.1)
bu erda:
W
b
- bayon qismining xajmi, kb
W
a
- axborot qismining hajmi, kb
o‘z o‘rnida bayon qismining hajmi:
n
i
i
б
W
W
1
,
(8.2)
bu erda:
W
i
- hujjatning bayon qismidagi
i- joydagi axborot hajmi;
130
n- bayon qismidagi i – joylar soni.
Axborot qismining hajmi:
m
j
j
B
a
W
N
W
1
,
(8.3)
bu erda:
N
B
- axborot qismidagi yozuvlar soni;
W
j
- axborot qismining
j– joyidagi axborot hajmi;
m- joylar soni
Bir hujjat boshqa
birini qisman takrorlasa, hujjatlar miqyosida takrorlash
deyiladi. Bunday takrorlashni miqdor jixatdan ikkita ko‘rsatkich bilan
baholash mumkin: takrorlanish darajasi va karraligi. Takrorlanish darajasi
ikki va undan ko‘p hujjatda keltiriladigan axborotning ulushini ko‘rsatadi:
%
100
уж
g
g
Wх
W
S
, (8.4)
bu erda:
W
g
- boshqa hujjatlarda takrorlanadigan axborot hajmi;
W
huj
- hujjatdagi axborotning umumiy hajmi.
Takrorlanish karraligi – K
qayt
- bir xil axborot takrorlanadigan hujjatlar
soni bilan aniqlanadi.
MTPda 120 dan ortiq hujjatlardan foydalaniladi. Shulardan 21
foizini
birlamchi hujjatlar texnik pasportlar, yo‘l varaqasi, ta’mirlash varaqasi,
extiyot qismlar uchun talabnomalar; 6 foizini me’yoriy hujjatlar (yo‘nalish va
ish rejimlari, yonilg‘i sarfi me’yorlari,
shinalar resursi, TXK davriyligi); 73
foizini ikkilamchi hujjatlar (turli ma’lumot, hujjat, kartoteka, jurnal va
boshqalar) tashkil etadi.
Birlamchi hujjatlar bilan texnik xizmatning turli bo‘limlari shug‘ullanadi
va har bir bo‘lim hujjatga o‘z ma’lumotini qo‘shadi, lekin bir birini
takrorlamaydi.
131
Ikkilamchi hujjatlar birlamchilardagi axborotni to‘la yoki qisman
takrorlaydi.
ATKda qo‘llanilayotgan hujjatlar sonining ko‘pligi
va turliligi,
ma’lumotlar hajmining kattaligi, ularning qaytarilishi axborot tizimini
avtomatlashtirishni taqozo qiladi.
Sulfit angidrid eritmasi shisha idishlami, yuvishda ishlatiladi. Steril uzum

|
Sulfit angidrid eritmasi shisha idishlami, yuvishda ishlatiladi. Steril uzumBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeSulfit angidrid eritmasi shisha idishlami, yuvishda ishlatiladi. Steril uzum
sharbati SF-filtr orqali quyilishidan oldin butilkalar 1-2% sulfit angidrid eritmasi
bilan yuvib tenglanadi.
Butilkalarga sulfit angidrid kislota eritmasi bilan ishlov berish uchun maxsus
apparatlar mavjud. Zeytu apparati g'ildirak shaklda bo'lib, metalldan yasalgan
qoplama ichiga o'matilgan (35-rasm).
35-rasm. Butilkalami sulfit kislotasi bilan ishlov beradigan Zayts
firmasining Stella apparati
Sulfit kislotaning 1% eritmasi bor idish markazda bo'lib, butilkalar uning
atrofida joylashadi. G'ildiragi aylanganda butilkalar sulfit kislota bilan yuviladi va
bir aylanib bo'lgandan keyin apparatdan olinadi. Ulaming o'miga boshqa butilkalar
o'matiladi.
Kaliy pirosulfiti
(K2S205). Suyuq sulfit kislotadan tashqari uning tuzlari ham
ishlatiladi (kaliy, natriy, kalsiy bisulfitlari). Ulardan faqat kaliy tuzi-kaliy pirosulfiti
amalda qo'llaniladi. Kaliy pirosulfiti rangsiz kristallardan iborat bo'lib, suv, uzum
sharbati va vinoda tez eriydi; sulfit gazi hidiga ega. Vino kislotalari ta’siri ostida u
parchalanib sulfit gaz hosil qiladi.
Pirosulfitning qo'llanishi oddiy. Kerakli miqdorda kristallar o'lchab olinib,
suvda eritiladi. Hosil bo'lgan eritma vinoga quyiladi. Mayda bo'lakchalar shaklda
pirosulfitni vino solish tavsiya etilmaydi, chunki u sekin eriydi va sulfitlashtirish
to'liq ravishda ta’sir qilmaydi.
Pirosulfitni dozalab ishlatish ham oddiy, chunki uning yarim vaznini sulfit
angidrid tashkil etadi. Masalan, agar 20 gr sulfit angidrid kiritilishi mo'ljallangan
66
bo‘lsa, unda 40 gr pirosulfit olinadi.
Vinoga ortiqcha kaliy kiritilishi pirosulfitning kamchiligidan bin bo‘lib
|
| |
Sulfit gazi bilan dudlash jarayoni qanday amalga oshadi?

|
Sulfit gazi bilan dudlash jarayoni qanday amalga oshadi?Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbe5. Sulfit gazi bilan dudlash jarayoni qanday amalga oshadi?
6. Sulfitlash qanday amalga oshiriladi?
7. Kaliy pirosulfitini qo'llanishi haqida ma’lumot bering.
8. Nima maqsadda vinoga turli miqdordagi sulfit angidridi qo'shishiladi?
5-bob. U Z U M SH A R B AT IN I B IJG ‘ISH IN IN G TEX NO LO G IY A SI
5.1.Spirtli bijg'ish
Vino tayyorlash spirtli bijg'ish jarayoniga asoslanadi. Uning natijasida uzum
sharbati vinoga aylanadi. Vino va boshqa alkogol ichimliklami tayyorlashda uzoq
qadimdan insonlar bijg‘ishdan foydalanganlar, ammo uning kechish jarayoni sir
bo‘lib qolgan
Fanlaming rivojlanishi, tajriba oshishi, tadqiqot uslublarining boyishi bijg’ish
jarayoni sirlariga aniqlik kiritishga imkon yaratdi. Spirtli bijg'ish haqidagi tasav-
vurimiz uzoq vaqt davomida boyib keldi. XVffi asrdagina bijg'ish jarayoni haqida
biz ilmiy tasawurga ega bo'ldik. Fransuz olimi Lavuaze bijg‘ish natijasida hosil
boMgan mahsulotlami batafsil o ‘rgandi. Bijg‘ish jarayonida shakar, spirt va kar-
bonat kislotaga parchalanishini, shakar moddasining ma’lum miqdoridan shu mi-
qdorga teng spirt olinishini aniqladi.
Bu bosqichda bor e’tibor bijg'ishning kimyoviy tomoniga qaratilib, uning
mohiyati tadqiq etilib kelinardi.
Bijg'ishning kimyoviy jihatlari yetarli ravishda aniqlanganligiga qaramasdan,
bijg‘ish jarayoni sirlarini ochish uchun bir necha avlodlar mehnati kerak boidi.
Ko‘p vaqt davomida bijg‘ish jarayonida uglevodlaming parchalanishi, spirtli
bijg'ish asosidagi reaksiyalar mohiyatiga e’tibor berilmadi.
Vinochilik sohasidagi bunday kamchiliklami Paster tadqiqotlari tufayli bartaraf
bo‘ldi.
Spirtli bijg‘ishni biologik jihatdan o‘rganish davri boshlandi. Bijg‘ishni yuzaga
|
| |
paytida hosil bo'ladi - H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov

|
H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov Pdf ko'rish
|
bet | 338/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbepaytida hosil bo'ladi.
Shendrel sichqon hidi paydo bo'iishida bakteriyalaming ishtiroki bor ekanligini
rad etmaydi. Ular muayyan modda almashuv fermentlami rN ga ta’siri yordamida
sichqon hidini paydo bo'iishida ishtirok etishi mumkin. Muayyan rN bo'lganda
achitqilar hosil qilayotgan modda sichqon hidini chiqarishi mumkin. Uzum
vinolarida sulfitlash natijasida sichqon hidi deyarli paydo boimaydi.
Shendrelning ko'rsatmasiga binoan sichqon hididan qutulish uchun vinoga 200-
500 mg/1 sulfit angidridini qo'shish lozim. Bir haftadan keyin yoqimsiz hid va ta’m
yo'qoladi.
Korxonalarda vino suzilganda u qattiq dudlantiriladi, keyin esa yelimlab,
kislotaliligi oshiriladi. Vinolami quyoshda yetiltirganda sichqon hidi yo'qoladi
degan fikrlar ham mavjud.
Sichqon hidi qattiq o'tirib qolgan vinolami davolab bo'lmaydi. Ulardan siika va
spirt olib bo'lmaydi, chunki sichqon hidi ularga ham o'tadi. Umuman olganda
sichqon hidi bor vinolarda mavjud bo'lgan bakteriya va mikroorganizmlaming roli
hozirgacha yaxshi aniqlanmagan. Bakteriyalar ko'p bo'lganda sichqon hidi paydo
boiishini inkor etmasdan, ular va boshqa achitqisimon mikroblar bu kasallikni
yuzaga chiqarishda ishtirok etishini ham rad etib bo'lmaydi. Shuning uchun
sichqon hidini hozirgi vaqtda kasallik deb bilish lozim.
16.4.Vinoning nuqsonlari
Mikroorganizmlar (bakteriyalar va har xil achitqilar) faoliyati natijasida vinoda
muhim o'zgarishlar sodir etiladi. Bundan tashqari vinodagi o'zgarishlar
mikroorganizmlar ta’sirida emas, balki sodir boiayotgan fizik-kimyoviy, kimyoviy
yoki biokimyoviy sabablar tufayli yuzaga kelishi mumkin. O'zgarishlar begona
moddalar ta’sirida ham paydo bo'ladi. Bunday o'zgarishlarga nisbatan nuqson so'zi
qoilaniladi.
|
| |
keltiruvchi drojja hujayralari tadqiqotlar ob’ekti bo'lib qoldi. Bu davr ХГХ asming

|
keltiruvchi drojja hujayralari tadqiqotlar ob’ekti bo'lib qoldi. Bu davr ХГХ asmingBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbekeltiruvchi drojja hujayralari tadqiqotlar ob’ekti bo'lib qoldi. Bu davr ХГХ asming
o'rtalari va ikkinchi yarmini qamrab oldi. Bijg'ish masalalarining o'rganishni
rivojlantirib, unga yangi yo'nalish ochib bergan Paster «bijg'ishning kimyoviy ho
lati hayot bilan boshlanib u bilan tugaydi” degan fikrdan voz kecholmadi. Paster
«alkogol bijg'ish bir vaqtda hujayralar rivojlanishi va ko'payishi yoki hosil bo'lgan
hujayralaming hayoti bilagn bog'liq” degan fikr ta’sirida edi. Pasterning «hayotsiz
bijg'ish yo'q” vitalistik (hayotiy) qarashi ko'p yillar davomida bijg'ish jarayonini
tadqiq etuvchilar qarashini belgilab berdi va uni inkor qilib bo'lmadi.
Rus olimi Manaseina o'z ishida (1871 y.) «shakar moddasining alkogol va kar-
bonat kislotaga parchalanishi drojjalar hayotiga bog'liq emas” ligini, spirtli bijg'ish
drojja hujayralari hosil qilgan maxsus fermentlarga bog'liqligini isbotladi.
Manaseina tomonidan oldinga surilgan fermentli bijg'ish nazariyasi Faminitsin
(1883 y.) qo'llab-quwatladi va zimazani ajratgan (1897 y.) Buxner tomonidan is-
botlandi.
Hujayrasiz bijg'ish qo'llanishi bilan bijg'ishning kimyoviy mohiyati va uni yu
zaga keltiruvchi fermentlami o'rganish imkoni yaratildi. Bu masalaga rus olimi
A.N.Lebedev ham o'z hissasini qo'shdi. Olim Buxner taklif etgan zimazani ajratish
uslubidan farqlanuvchi yangi oddiy va oson uslubni taklif etdi.
Manasseina, Buxner va Lebedevlaming tadqiqotlari tufayli bijg'ish jarayoniga
vitalistik nuqtai nazardan yondashishidan voz kechildi va fermentlami xususan
spirtli bijg'ish fermentlarini idealistik tasniflash talqiniga chek qo'yildi.
Shu ishlar yuzaga kelish natijasida bijg'ish jarayonining kimyoviy jihatlarini
68
|
| |
yuzasida mikoderma rivojlanib, undagi spirt va ekstrakt miqdorini kamaytiradi

|
yuzasida mikoderma rivojlanib, undagi spirt va ekstrakt miqdorini kamaytiradiBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeyuzasida mikoderma rivojlanib, undagi spirt va ekstrakt miqdorini kamaytiradi,
uchuvchan kislotalar bilan to'yintirib vinoda o'tkir ta’m hosil qiladi.
Mikoderma drojjilari spirt qo'shilmagan vinolar rangi xiralashtiradi.
Yuqorida ko'rsatilgan achitqilardan tashqari uzumlarda boshqa xil achitqilar
mavjud bo'lib, ular uzum sharbatiga ham o'tadi. Ularga torula (Torula) va boshqa
achitqilar kiradi. Ulaming barchasi bijg'ish jarayonida hosilalar chiqarib, vino
sifatli tushirib yuboradi. Shu sabab ulami bijg'ish kurmaklari deb ataladi. Bakteriya
va mog'orlar. Achitqi va achitqisimon mikro organizmlar bilan birga uzumni ezib
40-rasm. Ganzenulya (Hansenula)
41-rasm. Minoderma (Mycoderma Hni)
72
olishda sharbatga havodan mog‘or va bakteriyalar o‘tadi. Ulaming ko‘p qismi
uchun uzum sharbati va vino rivojlanishga qo‘llash sharoitdir. E’tibor berilmasa
bakteriyalar tezlik bilan rivojlana boshlaydi. Yuqori haroratda bijg'ishi amalga
oshirilganda manning bakteriyalari rivojlanadi. Vinoning aksariyat kasalliklari
bakteriya yuzaga keltiradi. Bunday kasalliklarga sirkaga aylanish, tur, semirishi va
boshqalar kiradi.
42-rasm. Zamburug‘lar:
a- boshli yoki mukorovali; b-yashil
mog‘or (penitsillium); v-niger
aspergillyus
Zararli bakteriyalar qatorida vinoda doimo foydalilari uchraydi. Bu bakteriyalar
olma
kislotasini so'ng kislotasi va uglekislotaga parchalaydi. Mazkur
bakteriyalami vino yetilishi jarayonida ishtiroki oddiy hoi bo'lib, uning ta’mi
yaxshilanadi. Uzumlar yuzasida mucor-boshli yoki mikor mog‘ori (42-rasm, a),
uzum boshi yoki yashil mog‘or (Penicilium, pinitsilium (42-rasm, b), qora mog‘or
|
| |
bo'lim ko'rsatkichlari bor shisha silindrdan iborat. Silindr jo ‘mraklari misdan

|
bo'lim ko'rsatkichlari bor shisha silindrdan iborat. Silindr jo ‘mraklari misdanBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbebo'lim ko'rsatkichlari bor shisha silindrdan iborat. Silindr jo ‘mraklari misdan
yasalgan gardishga o'matilgan. Suyuq sulfit angidrid pastdagi jo ‘mrakdan
64
silindrga kelib quyilib, ishlatish uchun boshqa jo ‘mrakdan yuboriladi. Yuqorida
joylashgan kran silindmi yonidan o‘tgan trubka bilan bog‘laydi. Ushbu trubka
orqali suyuq sulfit angidridi oqib kelayotgan silindrdan havo chiqariladi.
Sulfitomemi suyuq sulfit angidridi bor bo‘lgan ballon bilan ulanadi.
Suyuqlikning kelib tushishi oqimi va tezligini yuqoridagi jo ‘mrak bilan
tartiblashtirib turiladi. Kerakli miqdorda suyuqlik silindrga oqib kelgandan
so‘ng, yuqorida joylashgan jo'mrak kranni berkitiladi, pastki kirish jo'mrak
yordamida ballon bilan bo‘lgan yo‘nalishi berkitiladi. Shundan keyin chiqish
jo ‘mrakni ochib, suyuq sulfit angidrid vinoga yuboriladi. Sulfitomer yordamida
hoxlagan miqdorda sulfit angidridini vinoga aralashtirsa bo‘ladi.
Sulfitometr yordamida sulfit angidridini bo‘sh idishlarga (but, chan) larga
kiritsa boiadi. Buning uchun chiqish jo‘mrakga bog‘langan rezina quvurchasini
bo‘sh bochkaga tushirib qo'yadi. Bochkaga oqib tushgan suyuq sulfit angidrid
tez ravishda gaz holatiga aylanib bochkaning ichki yuzasiga ta’sir qiladi.
Vinochilik sanoatida S 0 2 to‘ldirilgan ballonga bog‘langan sulfitlashtiruvchi
apparatlami qo'llaydi. Oltingugurt piligi yordamida dudlashga nisbatan suyuq
S 0 2 qator afzallikka ega:
1. Kiritilgan sulfat kislotaning aniq miqdori aniqlanadi;
2. Uzum sharbati va vinoni suzmasdan ularga sulfat kislota kiritsa bo‘ladi;
3. Sulfat kislotasi bilan birga vino ta’miga ta’sir qiluvchi boshqa narsalar
kiritilmaydi;
4. Piliklar yonganidan hosil bo'lgan zaharli dudlar bo‘lmaydi.
|
| |
II-
bosqich.Joriyyo’l-yo’riqnoma(150 daq)

49
(1-ilova )
O’quv mashg’ulotining
rejasi
1.
Turli yosh guruhlarda “G’aroyib dunyo” oy mavzusi bo’yicha
o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish.
2.Kichik
va
o’rta
guruhlarda
“Bizning
inoq
mamlakatimiz”mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish.
(2-ilova )
7-Mavzu yuzasidan reyting jadvali
Baho
3=a’lo
2=yaxshi
1=qoniqarli
0=qoniqarsiz
Baholash ko’rsatkichlari
Savol/javob,
Blits-
so’rov
Yo’riqnomaga - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

|
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdrBog'liq MTTda talim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanishcoverYo’riqnomaga
asossan ishlasa
Topshiriq
va
texnologiyalar
dagi ishtiroki
Kichik
guruhlardagi
faoliyati
(topshiriqlarni to’liq,
to’g’ri bajarsa)
Jami
1
1
1
3
3-ilova)
O’QUV TOPSHIRIQ
1.Kichik va o’rta guruhlarda “Bizning inoq mamlakatimiz” mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini
tashkil etish bo’yicha mavzuviy rejalashtirishni o’rganish va tahlil qilish.
2.Til va nutq markazi uchun ta’limiy, stol-bosma, predmetli, so’zli, nutqni rivojlantiruvchi o’yinlar
tanlash. Kichik guruh uchun didaktik o’yinlar kartotekasini tuzish. Variativ haftalik reja tuzish.
3.Nutqni rivojlantirish, bog’lanishli nutqni, nutqning fonetik-fonematik tomonini, leksik tuzilishi,
tovush madaniyati, grammatik qurilishini rivojlantirishga oid didaktik o’yinlar ishlanmasini yozish
va materiallar tayyorlash. Til va nutq markazini tashkil etish.
(4-ilova)
Taqdimot qoidasi:
1.Chiqish reglamentiga rioya qilish;
2.Chiqish navbatiga rioya qilish;
3.Guruh a’zolari о‘rtasida vazifalarni aniq taqsimlash va ular xattiharakatida kelishuvga erishish;
4.Ma’lumotlar grafik kо‘rinishida (sxema, jadval, grafik) taqdim etilishi lozim bо‘ladi;
5.Har qanday grafik kо‘rinishidagi ma’lumot sharhlanishi talab etiladi.
Taqdimotda nimalarga yо‘l qо‘yilmaydi:
1. Holatni tasvirlash va uni qayta sо‘zlab berish.
2. Ishtirokchilarning sо‘zga chiqishlaridagi qarama-qarshiliklar.
3. Tushunarsiz, noaniq, о‘rinsiz iboralar ishlatilmaydi.
50
(5-ilova )
SWOT-tahlil
Til va nutq markazi uchun ta’limiy, stol-bosma, predmetli, so’zli, nutqni
|
| |
(5-ilova) - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

|
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdrBog'liq MTTda talim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanishcover
(5-ilova)
“FSMU” METODINING O’TKAZISH BOSQICHLARI.
Metodning maqsadi: Mazkur metod o’quvchilardagi umumiy fikrlardan xususiy
xulosalar chiqarish, taqqoslash, qiyoslash orqali axborotni o’zlashtirish, xulosalash,
shuningdek, mustaqil ijodiy fikrlash ko’nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Metodni amalga oshirish tartibi:
Talabalarga mavzuga oid bo’lgan yakuniy xulosa yoki g’oya taklif etiladi;
Har bir talabaga FSMU texnologiyasining bosqichlari yozilgan qog’ozlarni tarqatiladi:
F – fikringizni bayon eting.
S – fikringizni bayoniga sabab ko’rsating.
M – ko’rsatgan sababingizni isbotlab misol keltiring.
U – fikringizni umumlashtiring.
Har bir talaba yakka tartibda tarqatilgan qog’ozlargadagi FSMU ning to’rt bosqichini
taklif etilgan xulosa yoki g’oyaga nisbatan o’z mustaqil mulohazalarini bo’yicha yozma
bayon etgan holda to’ldiradi;
Navbatdagi bosqichlarda talabalar kichik guruhlarga bo’linadilar va har bir tinglovchi o’zi
yozgan FSMU bilan guruh a’zolarini tanishtiradi;
Guruh a’zolari barcha fikrlarni o’rganib, ularni umumlashtiradilar va o’z taqdimotlarini
o’tkazadilar;
O’qituvchi tomonidan barcha taqdimotlar umumlashtiriladi, kerakli xulosalar
shakllantiriladi va trening yakunlanadi.
F
S
MU
:
Nutqni rivojlantirish, bog’lanishli nutqni, nutqning fonetik-fonematik tomonini,
leksik tuzilishi, tovush madaniyati, grammatik qurilishini rivojlantirishda til va nutq markazi
xizmat qiladi
FIKR ingizni bayon
eting:
…
Fikringizning bayoniga SABAB
ko’rsating:
…
Fikringiz isbotlashga MISOL
keltiring:
…
Fikringizni umumlashtiring
|
| |
-bosqich. 
Yakuniy - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

55
2. Til va nutq markazi uchun nutqni rivojlantirishga oid mavzularni tanlash. Variativ haftalik reja
tuzish.
3.Rossiya, Qozog’iston, Tojikiston, Qirg’iziston kabi qo’shni mamlakatlar bilan tanishtirish. Turli
markazlarda o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish.
4.Davlat bayrog’i, ramzi, milliy urf-odatlari, kuy va qo’shiqlari, an’analari bilan tanishtiruvchi
mavzular tanlash. Faoliyat ishlanmasini, jihozlarini tayyorlash, slaydalar tayyorlash, videoroliklar,
rivojlantiruvchi dasturlardan foydalanish.
5.Markazlar faoliyatini o’tkazishga tayyotlanish va taqdimot qilish. Guruh bilan birgalikda mavzu
bo’yicha o’yinli ta’lim faoliyatini tahlil qilish.
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 49

56
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
9.1. Amaliy mashg`ulotning texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti
(240 daqiqa).
Talabalar soni: __ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1“O’zbekistonning buyuk arboblari” mavzusida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etish
2 “O’zbekistonning buyuk arboblari” mavzusida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etish
bo’yicha mashg’ulot ishlanmasini tuzish va amaliy
bajarish.
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi“O’zbekistonning buyuk arboblari”
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish haqida bilim ko`nikmalarni yaratish
Pedagogik vazifalar:
1.
“O’zbekistonning buyuk arboblari”
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil
etish o’rgatish;
2.
“O’zbekistonning buyuk arboblari”
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil
etish bo’yicha mashg’ulot ishlanmasini
tuzish va amaliy bajarish yo`llarini
o`rgatish
O’quv faoliyati natijalari:
1.
“O’zbekistonning buyuk arboblari”
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil
etish o’rganadilar;
2.
“O’zbekistonning buyuk arboblari”
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil
etish bo’yicha mashg’ulot ishlanmasini
tuzish va amaliy bajarish yo`llarini
o`rganadilar
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish, savol-javob
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Jamoaviy, individual, guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
-bosqich. 
Yakuniy - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

65
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
11-Mavzu “Asboblar va anjomlar” oy mavzusi bo’yicha o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etish
11.1. O
’quv mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti
Talabalar soni: __ ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1. Rivojlanish markazlarida
“Asboblar va anjomlar””
hafta mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
2.
“Asboblar va anjomlar” hafta mavzusida o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etish
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi: “Asboblar va anjomlar” hafta
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish bilan tanishtirish
Pedagogik vazifalar:
1.
Rivojlanish markazlarida ““Asboblar va
anjomlar”” hafta mavzusida o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etish bilan tanishtirish.
2.
“Asboblar va anjomlar” “Kitob tarixi”
hafta mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini
tashkil etishni o’rgatish;
O’quv faoliyati natijalari:
1.Bolalarni lug`atini boyitishda kuzatish,
Rivojlanish markazlarida “ Kitob bilan
do’stlashamiz” hafta mavzusida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etish bilan
tanishadilar.
2.
“Asboblar va anjomlar”” hafta mavzusida
o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etishni
o`rganadilar.
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish, amaliy ish,
ko’rsatish.
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, individual,guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
rivojlantiruvchi o’yinlar tashkil etish

51
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
8-Mavzu “Qo’shni mamlakatlar”, “ Dunyo mamlakatlari” mavzusida
o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish.
8.1. Amaliy mashg`ulotning texnologik modeli
Vaqt: 240 min
Guruhlar
O’quvchilar
soni
O’quv mashg’ulotining shakli va turi
Amaliy, aralash
O’quv mashg’ulotining
rejasi
1
“Qoshni mamlakatlar” mavzusida o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etish.
2.“ Dunyo mamlakatlari” mavzusida o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etish.
O’quv mashg’ulotining maqsadi: “Qo’shni mamlakatlar”, “ Dunyo mamlakatlari” mavzusida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etishning mazmuni, malaka va ko`nikmalarini hosil qilish
O’qitish natijasi
“Qo’shni mamlakatlar”, “ Dunyo mamlakatlari”
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etishni
bilish
Pedagogik vazifalar - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

|
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdrBog'liq MTTda talim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanishcoverPedagogik vazifalar:
1.Maktabgacha yoshdagi bolalar
rivojlanishiga qo`yiladigan davlat talablarini
o
’rgatish;
2.
“Qoshni mamlakatlar” mavzusida o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etishni o’rgatish;
3.“ Dunyo mamlakatlari” mavzusida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etishni o’rgatish
4.Amaliy ish bajarilishi yuzasidan yo’riqnoma
berish
O’quv faoliyati natijalari:
1. Turli yosh guruhlarda “G’aroyib dunyo” oy
mavzusi bo’yicha o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil
etish jarayonini ko‘rsatib beradilar.
2. Kichik
va o’rta guruhlarda “Bizning inoq
mamlakatimiz ”mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini
tashkil etish vazifalarini tahlil qiladilar
3.Amaliy mashqlarni yo’riqnoma asosida bajaradi
4.Amaliy mashqlarni yo’riqnoma asosida bajaradi
O’qitish metodlari
Tushuntiri
sh, ko’rsatish, yo’riqnoma berish,
mashq
O’qitish vositalari
Yo’riqli texnologik xarita, Matnlar,yozuv taxtasi,
slayd,kompyuter, televizor,
O’quv faoliyatini tashkil etish shakli
Jamoaviy, guruhli,ommaviy juftlikda, yakka
tartibda
O’qitish sharoiti
Maxsus vositalar bilan jihozlangan guruhlarda
ishlashga mo’ljallangan o’quv amaliyot xonasi.
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qayta aloqaning usul va vositalari
Nazorat, bajarilgan ishlarni tekshirish, og’zaki
savol-javob
52
O
’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
1-O’quv
mashg’ul
otiga
kirish
|
| |
Asosiy tayanch iboralar - Toshkent moliya instituti statistika

|
Toshkent moliya instituti statistika
|
bet | 56/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1 Asosiy tayanch iboralar.
Takrorlanuvchi tanlama
Takrorlanmaydigan tanlama
Kombinatsion tanlama
Tanlov samog’i
Zaruriy miqdor
Tipik tanlash
Seriyali (uyali) tanlash
Bilmingizni sinab ko’ring.
Tanlab kuzatish deganda nimani tushunasiz va uni qo’llashdan maqsad nima?
Reprezentativ xato va turlarini tushuntirib bering.
Bosh va tanlama to’plamga misollar keltiring.
Tanlashning qanday usullarini bildingiz. Ularni bir-biridan ustunligi yoki kamchiligi nimada?
Fakultet talabalaridan 15 foizni o’rganmoqchimiz. Ularni ro’yxatini tuzib (alfavit bo’yicha) chiqamiz. Ro’yxatdan har 15-talaba tanlab olinadi. 1 dan 15 gacha tartibda bo’lgan talabalardan tasodifiy usulni qo’llab, faraz qilaylik, 7 nomer olindi. Mexanik tanlash o’tkazingchi (talabalar soni 960 ta)?
960 ta talabani oldin qizlar va o’g’il bolalarga bo’lib, har bir guruhdan 15 foizini o’rgansak tanlashning qanaqa usulini qo’llagan bo’lamiz?
Seriyali(uyali) tanlashni qaysi tarmoqlarda qo’llagan ma’qul? Fikringizni isbotlab beringchi?
Takrorlanuvchi va takrorlanmaydigan usullarni qo’llashdan maqsad nima?
O’rtacha va salmog’ uchun tanlash xatolari deganda nimani tushinasiz?
O’rtacha va salmog’ uchun tanlash xatosi formulalarini yozib bering?
Tanlash xatosi bosh to’plamga qanday yoyiladi?
x x x x x
formulani tahlil qilib, xulosalar chiqaring?
n qanday aniqlanadi?
ishonch koeffitsientini izohlab bering?
|
| |
-jadval - Toshkent moliya instituti statistika

Taqsimot va ayirboshlash fazalarida ijtimoiy mahsulot taqsimlanadi va qayta taqsimlanadi. Bu erdagi jarayon va uning samaradorligi qator ko’rsatkichlar yordamida tavsiflanadi. Jumladan, taqsimot fazasi bo’yicha quyidagi ko’rsatkichlar hisoblanadi:
Taqsimot jarayonida mazkur mutanosibliklarni ta’minlash makroiqtisodiy samaradorlikni oshirish imkoniyatini beradi.
Ayirboshlash faoliyatida mahsulotlar va xizmatlar yaratilmaydi, balki ma’lum miqdoriy nisbatda bir biriga almashtiriladi. Bu jarayon ikki xil kechadi: mahsulot ayirboshlash; tovar ayirboshlash.
Bir mahsulotning bevosita boshqasiga to’g’ridan-to’g’ri, lekin ma’lum miqdoriy nisbatda ayirboshlanishi
barter deb yuritiladi. Barter ayirboshlashning qulay bo’lmagan qoloq usuli, oldi- berdi aloqalari ibtidoiy bo’lgan yoki izdan chiqqanda, pul shiddatli qadrsizlanganda qo’llaniladi.
Me’yordagi iqtisodiyot sharoitida tovar ayirboshlash amal qiladi. Bir mahsulotning boshqasiga pul vositasida va ma’lum narx asosida, ya’ni oldi-sotdi yo’li bilan ayirboshlash tovar ayirboshlash deyiladi.
Ayirboshlash faoliyati samaradorligi quyidagi ko’rsatkichlarda o’z aksini topadi: eksport, jami, sh.j. mahsulotlar bo’yicha; import, jami, sh.j. mahsulotlar bo’yicha; tashqi iqtisodiy aloqalar qoldig’i (+,-); ekzogen(tashqi) aloqalar
koeffitsientlari; tovar almashuvning aktiv koeffitsienti=
R1 1; tovar almashuvning
R2
passiv koeffitsienti=
R1 1; tovar almashuvning neytral koeffitsienti= .
R2
bu erda: R
1 - chetga tovar chiqarish; R
2 - chetdan tovar olib kelish.
Quyidagi ko’rsatkichlar yordamida ekzogen (tashqi) va endogen (ichki) aloqalar ta’sir ostida shakllangan ishlab chiqarish va iste’molni xarakterlash mumkin: