nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Assembler tilining asosiy operatorlari

|
Assembler tilining asosiy operatorlari
|
bet | 4/7 | Sana | 25.05.2024 | Hajmi | 93,54 Kb. | | #253351 |
Bog'liq Kompyuterni Tashkil etish Imomov Amirsaid - Har qanday algoritmlik dasturlash tili o’ziga mos operator turlariga ega. Assembler tili ham ozining tarkibiy qismida quyidagi operator turlariga ega:
- Bajariluvchi operatorlar
- Ma’lumotlarni aniqlash psevdooperatorlari
- Makrooperatorlar
- Izohlar
Bajariluvchi operatorlar - Bajariluvchi operatorlar translyator orqali mashina buyruqlariga o’zgartiriladi. Assembler tilining bitta bajariluvchi buyruq bitta mashina buyruqqa mosdir. Dasturlash tillarning barcha bajariluvchi buyruqlar quyidagicha guruhlanadi:
- Ma’lumotlarning qayta ishlash operatorlari;
- Boshqaruvni uzatish opratorlari.
- Ma’lumotlarning qayta ishlash opratorlari hotira maydon (operativ hotira katakchalari, registrlar yoki bayroq-maydonlari) qiymatlariga ta’sir o’tkazsa, boshqaruvni uzatish opratorlari esa dastur bajarish jarayonini o’zgartirishdan iborat.
Ma’lumotlarni aniqlash psevdooperatorlari, bajariluvchi operatorlarning aksariyati bo’lib, ular mashina buyruqlariga o’girilmaydi, faqat translyator-dasturga dasturchilar tomonidan ko’rsatmalardan iborat bo’ladi. - Ma’lumotlarni aniqlash psevdooperatorlari, bajariluvchi operatorlarning aksariyati bo’lib, ular mashina buyruqlariga o’girilmaydi, faqat translyator-dasturga dasturchilar tomonidan ko’rsatmalardan iborat bo’ladi.
Makrooperatorlar esa bir nechta dasturlash tilining oddiy operatorlarni yoki psevdooperatorlarni translyator uchun almashtirilish qonuniyatini belgilaydi. Misol taraqasida protsedura yoki makroslarni keltirishimiz mumkin. - Makrooperatorlar esa bir nechta dasturlash tilining oddiy operatorlarni yoki psevdooperatorlarni translyator uchun almashtirilish qonuniyatini belgilaydi. Misol taraqasida protsedura yoki makroslarni keltirishimiz mumkin.
- Ma’lumotlarni qayta ishlash uchun Assembler tilining operatorlarini quyidagicha guruhlarga ajratishimiz mumkin:
- Arifmetik operatorlar
- Mantiqiy operatorlar
- Ma’lumotlarni uzatish operatorlar
- Bayroq-maydonlarni boshqarish operatorlar
- Siljitish operatorlar
- Zanjir(qator) ustida operatorlar
|
| |
Fenolformaldegid smolalar asosidagi yelimlar

|
Fenolformaldegid smolalar asosidagi yelimlarBog'liq K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda isFenolformaldegid smolalar asosidagi yelimlar. Fenolformal-
degid smolalar asosida olinadigan ВФ tipidagi yelimlar ancha keng
tarqalgan. Yelimlab biriktirish ishlari 140–200°C haroratda ba-
jariladi. Bunda biriktiriladigan yuzalar 0,1–2 MPa (1–200 kgk/sm
2
)
bosim ostida 0,5–1,0 soat tutib turiladi. Ular metallarni o‘zaro va
plastmassalar bilan biriktirishda ishlatiladi. БФ–6 yelimida plasti-
fikatorlar ko‘p bo‘lganligi uchun ulardan gazlamalarni, terini o‘za-
ro, shuningdek, metallarga yopishtirishda foydalaniladi. БФ tipida-
gi yelimlarning qovushoqligi 30–60 s oralig‘ida bo‘ladi. Yelimning
qurishidan keyin qoladigan quruq qoldiq yelimning massasiga nis-
batan 10–20 foizni tashkil etadi. Ish harorati minus 60°C dan 60°C
gacha. Hosil qilingan birikmaning siljishga bo‘lgan mustahkamligi
12–15 MPa ga yetadi. Bu smolalar asosida yana-da issiqqa chid-
amliroq (ish harorati minus 60°C dan 300°C gacha) ВС yelimlari
ishlab chiqariladi. Ta’mirlash ishlarida ulardan tormozlarning frik-
sion kolodkalari va tishlashish disklarining ustqo‘ymalarini yelim-
lab biriktirishda foydalaniladi (140–180°C gacha qizdirilganida
qotadi). ВС yelimlarining qovushoqligi 50–120 s, quruq qoldiq
ulushi 20– 30 foiz va siljishga bo‘lgan mustahkamligi 17 MPa ni
tashkil etadi. БФ va БС yelimlari tayyor holda yetkazib beriladi.
Yopiq idishda keltirilqan bunday yelimlarni xona haroratida 6–8 oy
saqlash mumkin.
Keyingi yillarda tormoz ustqo‘ymalarini po‘lat ko‘lodkalar-
ga yopishtirish uchun ГИПК 11–10 (ish harorati minus 40 dan
330°C), antifriksion gazlamalarni metallarga yopishtirish uchun
ГИПК 11–12 (ish harorati minus 70 dan 280 °C gacha) tipidagi
fenolformaldegid smola asosidagi yelimlar ishlab chiqarilmoqda.
So‘nggi yillarda fenolformaldegid smolalar asosidagi yelimlarni
epoksidli va poliuretanli yelimlar siqib chiqarmoqda.
|
| |
Tarmoq transiveri (adapter)

Tarmoq transiveri (adapter) ikkita portga ega bo'lgan qurilma bo‘lib,
ma'lumotlar interfeysini (RS232-V35, AUI-UTP) moslashtirish uchun ishlatiladi.
Ikki xil tarmoq qurilmalari o'rtasida signal uzatuvchi va qabul qiluvchi qurilma.
186
29.7-rasm. Tarmoq transiveri (adapter).
Power over Ethernet (PoE) – bir vaqda tarmoq juftlik kabeli orqali
masofaviy qurilmaga ma'lumotlar bilan birga elektr energiyasini uzatish imkonini
beruvchi texnologiya.
IP-telefoniya, simsiz tarmoqqa kirish nuqtalari, IP kameralar, tarmoq
markazlari va alohida elektr kabelini o'tkazish kerak bo'lmagan yoki imkonsiz
bo'lgan boshqa qurilmalar uchun mo'ljallangan.
PoE texnologiyasi IEEE 802.3af-2003, IEEE 802.3at-2009 va IEEE 802.3bt-
2018 standartlari bilan tavsiflangan.
29.8-rasm. Power over Ethernet (PoE).
Passiv tarmoq uskunasi deb elektr tarmog'i yoki boshqa manbalardan
(batareya, akkumulyator, quyosh batareyasi, generator) quvvat olmaydigan va
187
signallarni tarqatish yoki darajasini pasaytirish funktsiyalarini bajaradigan
uskunalarga aytiladi. Masalan, tarmoq kabellari, konnektorlar, patch panel, optik
kabellar va h.k. Bundan tashqari o'rnatish va server xonalari va shkaflarini kiritish
mumkin.
29.9-rasm. Passiv tarmoq uskunasi
Virtual tarmoq - bu tarmoq tugunlari guruhi bo'lib, ularning trafigi,
jumladan, translyatsiya trafigi, bog'lanish darajasida boshqa tarmoq tugunlaridan
butunlay ajratilgan. Bu shuni anglatadiki, bog'lanish qatlami manziliga asoslangan
turli virtual tarmoqlar o'rtasida kadrlarni uzatish, manzil turidan qat'i nazar -
noyob, multicast yoki translyatsiya qilish mumkin emas. Shu bilan birga, virtual
tarmoq ichida kadrlar kommutatsiya texnologiyasidan foydalangan holda uzatiladi,
ya'ni faqat freymning maqsad manzili bilan bog'langan portga uzatiladi.
Agar bir yoki bir nechta kompyuter bir nechta virtual tarmoqlarning bir
qismi bo'lsa, virtual tarmoqlar bir-biriga mos kelishi mumkin. Odatda elektron
pochta serveri 3 va 4 virtual tarmoqlarning bir qismidir. Bu shuni anglatadiki,
uning ramkalari ushbu tarmoqlarga kiritilgan barcha kompyuterlarga kalitlar orqali
uzatiladi.
Virtual tarmoq texnologiyasi marshrutizatorlar orqali ulangan katta tarmoqni
qurish uchun moslashuvchan asosni ta'minlaydi, chunki kommutatorlar jismoniy
kommutatsiyaga murojaat qilmasdan dasturiy ravishda butunlay izolyatsiya
qilingan segmentlarni yaratishga imkon beradi.kin. Shaklda. 4.39 elektron pochta
serveri 3 va 4 virtual tarmoqlarning bir qismidir. Bu shuni anglatadiki, uning
ramkalari ushbu tarmoqlarga kiritilgan barcha kompyuterlarga kalitlar orqali
uzatiladi.
188
Kommutatorlarda virtual tarmoq texnologiyasidan foydalanganda bir
vaqtning o'zida ikkita vazifa hal qilinadi:
Virtual tarmoqlarning har birida yaxshilangan ishlash, chunki kalit bunday
tarmoqdagi kadrlarni faqat maqsad tuguniga uzatadi;
Foydalanuvchilarning kirish huquqlarini boshqarish va bo'ronlarni uzatish
uchun himoya to'siqlarini yaratish uchun tarmoqlarni bir-biridan ajratib olinadi.
|
Oʻquvchilarga duradgorlikda ishlatiladigan yelimlar ularni ishga tayyorlash

|
Oʻquvchilarga duradgorlikda ishlatiladigan yelimlar ularni ishga tayyorlash
|
bet | 1/14 | Sana | 28.01.2024 | Hajmi | 57,74 Kb. | | #147715 |
Bog'liq Oʻquvchilarga duradgorlikda ishlatiladigan yelimlar ularni ishga tayyorlash” mavzusini oʻqitish metodikasi.
“Oʻquvchilarga duradgorlikda ishlatiladigan yelimlar ularni ishga tayyorlash” mavzusini oʻqitish metodikasi.
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………….. 3
I. BOB. DURADGORLIKDA ISHLATILADIGAN YELIMLARNING TARKIBI VA HOSSALARI.
1.1. Yelimning tarkibi……………………………………………………………. 5
1.2. Yelimlarning turlari haqida ma’lumot……………………………………… 9
II. BOB. HAYVONOT YELIMLARIVA SINTETIK YELIMNING TURLARI
2.1.Hayvonot yelimlari…………………………………………………………. 16
2.2.Sintetik yelimlar……………………………………………………………. 19
Xulosa…………………………………………………………………………... 26
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati…………………………………………. 30
KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi. Duradgorlikda yasaladigan buyumlarning barcha tirnoqli brikmalari yelim bilan birlashtiriladi. Yelim yog’och to’qimalari orasidagi bo’shliqlarga kirib qotadi va shu tariqa yelimlanayotgan sirtlar son – sanoqsiz iplar bilan tikilgandek bo’ladi. Bunda o’zaro biriktirilayotgan sirtlar orasida yupqa yelim plyonkasi vujudag keladi. Duradgorlik buyumining mustahkamligi ana shu plyonkaning qattiqligiga bog’liqdir. Shuningdek, yelimlashning mustahkamligi yopishtirilgan sirtlarga yelim eritmasining bir xil singishi, ana shu sirtlarning zichlashib turishiga ham bog’liq bo’ladi. Taxta yelimi va kazein yelimi duradgorlikda eng ko’p ishlatiladi.
Taxta (duradgorlik) yelimi hayvonlarning suyagi, tuyog’i, shoxi, tog’aylari va terisidan jigarrang plitkalar shaklida tayyorlanadi. Yelimlining sifatini uning shaffofligiga qarab aniqlash mumkin. U qanchalik tiniq bo’lsa, shunchalik sifatli bo’ladi.
Taxta yelimini ishlatishga tayyorlash uchun uni suvda bo’kkunicha 10-12 soat ivitiladi, so’ngra yelim qaynatkichda qaynatiladi. Yelim qaynatkich bir – birining ichiga qo’yiladigan ikkita metal idishdan iborat bo’lib, yelim kuyib ketmasligi uchun katta (tashqi) idishga suv quyiladi, kichik (ichki) idishga yelim solinadi. Yelim qaynatkich taxminan 70-800C gacha qizdiriladi. Ana shu darajadagi haroratda yelim eriydi. Yelim qaynatkichni elektr plitada, kerogaz va hokazolarda qizdirish mumkin.
Yelim qaynatkichda qattiq qaynab ketmasligini va uzoq vqat qizimasligini kuzatib turish kerak. Chunki ana shunday hollarda uning sifati yomonlashadi. Odatda, yelim bir – ikki kunlik ishga yetarli qilib tayyorlanadi. Negaki, u qayta qizdirilsa, buziladi. Juda quyuq yoki juda suyuq yelim buyumlarni yelimlashga yaramaydi. Yelimning ishga yaroqliligini aniqlash uchun unga bitta payrahani tiqib olib, uning tomishiga qaraladi. Agar yelim payrahadan uzluksiz oqib tushsa, sifatli bo’ladi, tomchilab tushda (yoki butunlay oqib tushmasa) ishlatishga yaramaydi.
Qattiq (dub, buk va boshqa) yog’och buyumlarni yelimlash uchun suyuq va yumshoq yog’och buyumlarni yopishtirish uchun quyuq yelim ishlatiladi. Yelimlangan buyumlarni namgarchilidan saqlash zarur.
Biriktiriladigan sirtlarga surkalganda va ma’lum sharoitlarda shu sirtlarni himoya qiladi.
|
| |
Demilitarizatsiyalangan zonani yaratish

176
Loglizer dasturiy ta‘minoti Infrastrukturani monitoring qilish Dasturlar 1. Wireshark
2. Xspider
3. Assuria auditor
4. Penetration testing
5. Web application security consortium
Xspider. Arxitektura Tarmoq tugunlarini masofadan tekshirishni amalga oshiradigan va
taqsimlangan arxitekturaga ega bo'lmagan tarmoqqa asoslangan skaner.
177
Xspider skaneri 1) berilgan diapazondan tugunlarni aniqlash (ICMP Ping и ТСР Ping);
2) TCP portini skanerlash;
3) UDP portini skanerlash;
4) xizmatlarni, ilovalarni, OTni aniqlash;
5) Zaifliklarni aniqlash.
Mavzu yuzasidan nazorat savollari: 1. Himoya tizimini loyihalash va amalga oshirish bosqichlari nimadan
iborat?
2. Birinchi
bosqichda-kompyuter
tarmog‘ining qanday elementlari
tahlillanadi? 3. Uchinchi bosqich – qanday bosqich hisoblanadi? 4. Axborotni himoyalash qanday turlarga boʻlinadi? 5. Himoya vositalarini amalga oshirish uchun qaysi usul bazaviy
hisoblanadi?
178
28-MAVZU: AXBOROTLARNI HIMOYALASHDA YORDAMCHI TARMOQ DASTURLARI (UTILITALAR) Reja 1. Axborotlarni himoyalashda tarmoq dasturlari.
2. Axborotlarni himoyalashda yordamchi tarmoq dasturlari
3. Yordamchi tarmoq dasturlari ishlash prinsipi.
Kalit so‘zlar : axborot, maxfiy ma'lumot, global tarmoq, progressiv usullar, UPS, ruxsatsiz kirish, toifalash.
Birinchi bosqich tizim osti Axborot xavfsizligi ximoyasi

174
2-bosqich KIS:
Lokal tarmoqlardan tashkil
topgan Shaxsiy komputerlar, serverlar,
ishchi
stansiyalar tashkilotning ichki Intranet tizimini hosil qiladi va tashqi Internet
sohasiga chiqishi mumkin.
2-bosqich axborotlarni himoyalash vositalari.
OT tarmoq xavfsizligi vositalari, foydalanuvchi autentifikatsiyasi vositalari,
local tarmoq domenini himoyalash vositalari, tarmoqlar aro ekran (Firewall) va
(Proxy Server) oraliq vositalari;
Lokal tarmoq domeni himoya vositalari (Local Area Network Domain –
LAND)
Bo‘linuvchi informatsion resurslar fizik va dasturiy vositalari.
Uchinchi bosqich tizim osti Axborot xavfsizligi ximoyasi
3-bosqich KIS:
Bir necha lokal tarmoqlarni umumiy Intranet korporativ tarmoqqa
Quality of
Service kommutatsiya muhiti yordamida birlashtirish.
3-bosqich himoya vositalari
Himoyalangan virtual tarmoq texnologiyalari (VPN).
VPN texnologiya birinchi va ikkinchi
bosqich vositalari bilan
integratsiyalanadi, himoya kanali marshtutlashtirishgacha amalga oshiriladi
Fairwall largacha xamda local tarmoq ishchi stansiyalarigacha .
To‘rtinchi bosqich tizim osti Axborot xavfsizligi ximoyasi
4-bosqich KIS
Elektron biznes muhitida korporativlar aro himoyalarni tashkillashtirish.
4-bosqich himoya vositalari.
Umumiy kalitlarni boshqarish texnologiyalari va usullari xamda kriptografik
himoyalash sertifikatlari (Public Key infrastructure –PKI).
Himoya vositalarini amalga oshirish uchun electron
raqamli imzo bazaviy
hisoblanadi (Electronic DIGITAL Signature –EDS) va VPN-texnologiyasi.
175
27.3-rasm ASU TP kiberxavfsizlik mexanizmlari.
Ishonchli operatsion muhit
1. Tarmoqlararo ekranlar samaradorligi
2. Axborot xavfsizligi samarali monitoring
3. Himoyyaning samarali nazorati
4. Xavfsizlik dasturiy ta ‘minoti
-MAVZU. FAOL TARMOQ USKUNALARI VA AXBOROT

183
29.1-rasm. Kommutatorlar
Tarmoq adapteri - kompyuterga o'rnatilgan
va uning mahalliy tarmoqqa
(MT) ulanishini ta'minlaydigan plata
29.2-rasm. Tarmoq adapteri
184
Marshrutizator (router) MT guruhlarini birlashtirish uchun ishlatiladi,
tarmoq (IP) manzillarini tahlil qilish orqali tarmoq trafigini
filtrlash imkonini
beradi
29.3-rasm. Marshrutizatorlar
Marshrutlash jadvali - protokol yoki tarmoq kompyuterida saqlangan
elektron jadval (fayl) ko‘rinishidagi ma'lumotlar bazasi bo'lib,
manzil va
interfeyslar o'rtasidagi koordinatalarni aniqlaydi.
Marshrutlash jadvali tarmoq yoki xost manzili yoki tarmoq niqobi (maska
podseti) (IPv4 32 (255.255.255.255) 1 ta tarmoq xostini belgilaydi) shlyuz,
interfeys va metrikadan iborat bo‘ladi.
29.4-rasm. Marshrutlash jadvali
185
Repetitor deb radiosignalni qabul qilish, kuchaytirish
va qayta tarqatish
bilan sifatli simsiz tarmoq hosil qiluvchi ministansiyaga aytiladi.
29.5-rasm. Repetitorlar
Media-konvertor ikkita portga ega bo'lgan, analog signalni raqamli
signalga yoki aksincha amal bajaradigan qurilmalardir.
29.6-rasm. Media-konvertorlar
Raqamli qurilmalarda axborotning dasturiy himoyalari - bet 81

|
Raqamli qurilmalarda axborotning dasturiy himoyalariBog'liq Raqamli qurilmalarda axborotning dasturiy himoyalari qo\'llanma
Butun jahon axborot makonining ishi, shaxsiy kompyuterlarning dasturiy
ta'minoti va kompyuter tizimlarining rivojlanishi axborotlarni himoya qilishning
kompleks muammolarni keltirib chiqaradi. Bu tizimlarda ishonchli himoyani
tashkil etish katta va yuk tashishni, murakkabni talab qiladi. Elektr quvvatlarining
qimmatligiga qarab, saqlab qolishning optimal, ishlab chiqishi zaruriyati tug‘ildi.
Yuqori darajadagi axborotlarni ta'minlash - mumkin bo'lgan tajovuzlarni to'g'ridan-
to'g'ri o'rganish, ular har birining xavfsizligini ta ‘minlashni taqozo etadi.
Kompyuter tarmoqlarida xavfsizlikni ta'minlash maxfiy ma'lumotlarni turli
tahdidlardan, masalan, josuslik, fayllarni yo'q qilish va boshqa ruxsat etilmagan
harakatlardan himoya qilishning asosiy shartidir. Ushbu omillarning har biri
mahalliy va global tarmoqlarning to'g'ri ishlashiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin,
bu esa, o'z navbatida, ko'pincha maxfiy ma'lumotlarning oshkor etilishi yoki
yo'qolishiga olib keladi.
Kompyuter tarmoqlaridan foydalanishda axborotni himoya qilishning
progressiv usullari asosan maxfiy ma'lumotlarning yo'qolishi yoki o'g'irlanishiga
olib keladigan barcha turdagi omillarning oldini olishga qaratilgan. Kompyuter
texnologiyalari sohasidagi zamonaviy mutaxassislar bunday himoyaning uchta
asosiy toifasini ajratib ko'rsatishadi:
maxsus dasturiy ta'minotni o'rnatish;
jismoniy vositalar;
ma'muriy faoliyat.
179
Ko'p yillik tadqiqotlarga ko'ra, tarmoqdagi nosozliklarning yarmidan ko'pi
tarmoq kabeli va ulash elementlarining noto'g'ri ishlashi bilan bog'liq bo'lib, ular
simning uzilishi, mexanik shikastlanish yoki qisqa tutashuv tufayli yuzaga kelishi
mumkin. Bundan tashqari, maishiy texnika tomonidan qo'zg'atilgan elektromagnit
nurlanish haqida unutmang, bu esa foydalanuvchi uchun juda ko'p muammolarni
keltirib chiqaradi.
28.1-rasm. Kripton-qulflar.
28.2-rasm. Biometrik tanib olish
180
28.3-rasm. Staffcop Enterprise – ichki xavfsizlik hodisalarini tekshirish tizimi
28.3-rasm. Staffcop Enterprise ni yuklab olish oynasi
|
| |
Bo‘yoq pardasining egilishga - K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda ishlatiladigan ashyolar

|
K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda ishlatiladigan ashyolarBog'liq K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda isBo‘yoq pardasining egilishga
11. 3- rasm. Elastilikni
aniqlovchi har xil
tipli asboblar.
bo‘lgan mustahkamligi. Bo‘yoq
pardasining egilishga bo‘lgan
mustahkamligi bo‘yoqni qanday
ish sharoitlarida ishlatish mum-
kinligini aniqlashga imkon beradi.
Lok-bo‘yoq pardaning egilishga
bo‘lgan mustahkamligi elas tiklik
shkalasi deb nomlangan asbob da
aniqlanadi (11. 3- rasm). Bunda
pardali asos ma’lum diametrli
sterjenga o‘ralganda uzilmasligi
(sinish, yorilish, darz ketish) va
ko‘chmasligi kerak. Asbob plast-
massa taglikka o‘rnatilgan va
vintlar yordamida mahkamlangan.
Mustahkamligi aniqlanishi lo -
zim bo‘lgan bo‘yoq qalinligi 0,2–
0,3 mm bo‘lgan tunuka plastin -
kaga surkaladi va quritiladi.
Quritilganidan keyin (nitroloklar
uchun qurish vaqti 24 soat, moy-
li bo‘yoqlar uchun 72 soat) undan
eni 20 mm, uzunligi 100 mm li
291
tasma qirqib olinadi. Keyin tasmalardan birining bo‘yalgan tomo-
ni yuqoriga qilimib, diametri 20 mm bo‘lgan sterjen atrofida 180°
ga egiladi. Egish xona haroratida (20 ± 5°C) va qisqa vaqt (2–3 s)
ichida amalga oshiriladi. Agar parda sirtida egilishdan so‘ng lupa
yordamida ko‘rinadigan singan yoki darz ketgan joylar bo‘lmasa
egishni diametri 15 mm, 10 mm li va hokazo sterjenlarda, ya’ni
bo‘yoq parda sirtida yoriqlar (darz ketish va qatlam-qatlam bo‘lib
ko‘chish) paydo bo‘lgunicha davom ettiriladi.
Bo‘yoq pardasining egilish mustahkamligi shu lok-bo‘yoq par-
dani egishda shikastlanmay qolgan sterjenning eng kichik diametri
bilan ifodalanadi. Masalan, «Elastiklik 15» deyilganida, parda dia-
metri 15 mm dan ortiq bo‘lgan sterjenlar atrofida egilganda o‘zgar-
maydi deb tushuniladi, ammo diametri 10 mm li sterjenda u buzila-
di va yoriqlar bilan qoplanadi.
Agar parda diametri 20 mm bo‘lgan sterjen atrofida egilganida
urilish yoki ko‘chib ketish hollari ro‘y bersa, u holda parda elastik
emas, ya’ni mo‘rt deb baholanadi.
Pardaning zarbiy kuch ta’siriga chidamliligini aniqlash bo‘yal-
gan sirtga yuqoridan sharcha tashlab aniqlanadi. Odatda, har bir
buyum uchun texnikaviy shart yoki standartlarda parda mustah-
kamligi ko‘rsatiladi.
11. 9. Lok-bo‘yoq materiallarini ishlatishda
|
| |
-MAVZU. “RAQAMLI QURILMALARDA AXBOROTNING DASTURIY

14
foydalanadilar. Bu o‘quv jarayonini sezilarli darajada osonlashtiradi va
o‘quvchilarga uydan chiqmasdan ta’lim olish imkonini beradi.
Kompyuterlar va raqamli qurilmalar tibbiyotga ham ta'sir qiladi. Ular
aniqroq tashxis qo‘yish va davolash imkonini beradi, bemorlar va shifokorlar
o‘rtasidagi aloqani yaxshilaydi. Ko'pgina tibbiy asboblar, masalan, yurak urish
tezligi monitorlari va mikroskoplar raqamli texnologiyalarga asoslangan.
Elektronikaning rivojlanishi raqamli qurilmalar bajaradigan funksiyalarni
doimiy ravishda murakkablashishiga asoslanadi. Muayyan bosqichlarda eski
elementlar bazasi, masalan, vakuum lampalari yoki diskret yarim o‘tkazgich
qurilmalari yordamida yangi muammolarni hal qilish imkonsiz bo‘lib qoladi.
Natijada elementlar bazasini yanada takomillashtirish uchun zarur shartlar paydo
bo‘ladi. Bunga asoslangan raqamli qurilmalarni ishlab chiqish zarurligini keltirib
chiqaradigan asosiy omillar yangi element bazasi - bu ishonchlilikni oshirish,
massani kamaytirish, o‘lchamlarni, xarajatlarni va quvvat sarfini kamaytirishdir.
Zamonaviy elektronika dunyodagi ilmiy-texnik taraqqiyotning eng muhim
yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Katta va o‘ta katta integral mikrosxemalarni
yaratish, mikroprotsessorlar va mikroprotsessor tizimlari elektron kompyuterlar va
tezkor kompyuterlar, har xil turdagi elektron qurilmalar, texnologik jarayonlarni
boshqarish tizimlari va qurilmalari, aloqa tizimlari, ekspert, kuzatuv va boshqa
tizimlarning ommaviy ishlab chiqarilishini tashkil etishga imkon berdi.
Sodda sxemalarni loyihalash

22
3-MAVZU. INTEGRAL MIKROSXEMALAR VA ULARNING TURLARI
Reja:
1. Integral mikrosxemalarning turlari va elementlari.
2. Raqamli integral mikrosxemalar.
3. Katta integral mikrosxemalar.
Kalit so‘zlar: integral mikrosxemalar, integral elementlar, raqamli integral
mikrosxemalar, gibrid integral mikrosxemalar.
1. Integral mikrosxemalarning turlari va elementlari.
Elektron va yarim oʻtkazgichli qurilmalar (EYAQ)
ni loyihalash va
ishlatishda almashtiriladigan uzel va bloklardan tuzilgan apparatlarni
konpanovkalash (agregatlashtirish) usulini qoʻllash katta foyda beradi. Zamonaviy
integral mikrosxemalar kuchaytirgich, osillator, taymer,
kompyuter xotirasi yoki
mikroprotsessor vazifasini bajarishi mumkin. Integral mikrosxema asosi yarim
o‘tkazgich bo‘lib, millarddan ortiq mayda rezistorlar,
kondensatorlar va
tranzistorlar mavjud.
IMS larni loyihalanayotganda tranzistorlar quvvati tarqalishi, o'zaro
bog'liqlik qarshiliklari va tutashuvning oqim zichligiga e'tibor berilishi,
mayda
tarkibiy qismlarning shikastlanishi oldini olish, istalgan ishlash tezligiga erishish,
IMS ning shovqinli qismlarini ajratish, bu orqali issiqlik hosil bo'lishining ta'sirini
muvozanatlash yoki osonlashtirish uchun ma'lum bir elektron pastki bloklarning
optimal fizik joylashuvi muhim hisoblanadi. Asoslar 200 millimetr yoki 8 dyuym
diametrga ega yangi texnologiyada siklik takrorlanadigan,
termal oksidlanish
(SiO2 plyonkasi hosil bo'lishi), fotolitografiya, kirishma tarqalishi (fosfor),
epitaksiya (qatlam o'sishi) kabi jarayonlar amalga oshirilib 4 barobar ko'proq
kristallarni hosil qilinadi.
Arxitektura IMS larning asosiy tuzilishi, maqsadi va tamoyilini belgilaydi. U
mahsulotning ichki qiymatini belgilaydi. Mikro arxitektura aniq mexanizmlar va
tuzilmalarni iborat bo’lib, loyihani amalga oshirish uchun qo'llaniladigan usullarni
tavsiflovchi spetsifikatsiya hisoblanadi.
Arifmetik va mantiqiy amallarni bajarishga mo’ljallangan birinchi 4
23
razryadli Intel 4004 shaxsiy kompyuter prossesori 1971 yilda Intel korporatsiyasi
tomonidan ishlab chiqarilgan. U 2300 ta tranzistordan tashkil topgan va 108 kGs
taktli chastotada ishlagan. Keyinchalik 1978 yilda 8 razryadli Intel 8086, 1987
yilda Intel 80386, 1993 yilda Intel 80486 mikroprosessorlar ishlab chiqarildi.
Ularning muhim parametrlaridan biri tezligi bo’lib,
sekundiga bajarayotgan
amallar soni uning razryadi va chastotasiga bog’liq bo’ladi. Vaqt birligi ichida
elektron qurilma tomonidan qayta ishlanadigan yoki shina orqali uzatiladigan bitlar
soni razryadlilikni aniqlaydi. Eng mashhur ishlab chiqaruvchilar Intel, AMD,
nVidia, ATI, VIA.
Intel firmasining mikroprotsessorlari
-
Tolapai
-
Intel Timna
-
Pentium MMX
-
Pentium II OverDrive
-
Nehalem
-
Intel Larrabee
-
I960
-
Celeron
Raqamli integral mikrosxemalar

24
signallarni aylantirish va qayta ishlash uchun mo'ljallangan
elektron qurilma
hisoblanib, ikkita barqaror ochiq va yopiq holatda bo'lishi mumkin bo'lgan
tranzistorli kalitlar ishiga asoslangan. Ulardan foydalanish turli xil mantiqiy,
trigger va boshqa integral mikrosxemalarni yaratishga imkon beradi.
Raqamli
integral mikrosxemalar elektron hisoblash mashinalari (kompyuterlar),
avtomatlashtirish tizimlari va boshqalarning diskret axborotni qayta ishlash
qurilmalarida qo'llaniladi.
IMS larda integratsiya darajasi quyidagi formula bilan aniqlanadi:
K=lg
N,
(1)
bu yerda
N - elementlar soni
Kristallda joylashgan elementlar soniga qarab IMSlar:
-
Kichik – 100 (N<100);
-
O’rta – 1000 (N<1000);
-
Katta – 10000 (N<10000);
-
O’ta katta – 10000 dan yuqori (N>10000)
IMS larni ishlab chiqarishdagi asosiy faktorlar quyidagilardan iborat:
-
Mikroklimat shartlari, ya’ni zarralar o’lchami va zichligi mos holda 0,2
mkm 2370/m
3
va 1 mkm 83/m
3
bo’lishi kerak;
-
Zamonaviy texnologik qurilmalar
va jihozlarning mavjudligi;
-
Tajribali mutaxassislar va ularga qo’yilgan talablar (bilim, tajriba,
maxsus kiyim, hulq-atvor)
-
Korpusli va korpussiz ishlab chiqarish imkoniyati mavjudligi;
-
Yuqori sifat, ihchamlik, engillik, past tannarx siyosati;
-
IMS kristtallarini oʻlchamlarini (dastlab 1,5x1,5 dan 6x6 mm gacha
bo’lgan) davriy kichraytirib borilishi (Mur qonuni);
-
Kristall maydoni qancha katta boʻlsa unga shuncha koʻp
elementli
integral mikrosxemani joylashtirish imkoniyati;
-
Integral mikrosxemalarida tranzistorlarni ma`lum ulanishlar asosida
25
rezistor va kondensator hosil qilish mumkinligi.
-MAVZU. RAQAMLI QURILMALAR VA STANDARTLAR

2-MAVZU. RAQAMLI QURILMALAR VA STANDARTLAR Reja: 1. Raqamli sxemalarni loyihalash.
2. Raqamli sxemalarni modellash va tahlillash standartlari: IEEE 754,
ASCII, Unicode. 3. Sodda sxemalarni loyihalash. Kalit so‘zlar: loyihalash, Hardware Description Language (HDL), VHDL - Very high speed integrated circuits VHSIC HDL, IEEE 1076 standarti, VHDL AMS (Analog Mixed Signal), IEEE 1364 standarti, CALS, EDA, ECAD, IEEE 754 (IEC 60559), ASCII, UTF, UTF-16, UTF-32. 1. Raqamli sxemalarni loyihalash. Loyihalash jarayoni tadqiqot, hisoblash va loyihalash ishlari majmuasini
amalga oshirish asosida obyektning dastlabki tavsifini olish va yakuniy tavsifga
aylantirishdan iborat bo‘lib, unga muvofiq obyektni ishlab chiqarish mumkin.
Loyihalashda muammoni qismlarga bo‘lish imkonini beruvchi va ular orasidagi
o‘zaro munosabatlarni ko‘rsatadigan rasmiy sxemalar, qismlar uchun texnik
shartlar (TSh) bir-biriga to‘g‘ri kelishi kerak. Asosiy maqsad obyekt uchun bir-
biridan mustaqil, muammoning barcha tomonlarini qamrab oladigan va ko‘p
bo‘lmagan funksiyalar to‘plamini aniqlashdir. Raqamli sxemalarni loyihalash,
simulyatsiya qilish va tahlil qilish zamonaviy elektronikaning muhim sohasi
hisoblanadi.
Loyihalashda
ishlab
chiqilgan
standartlardan
foydalanib,
ma’lumotlarning qayta ishlanishi zamonaviy axborot texnologiyalari asosida
bajarilishi zarur.
Elektron qurilmalarni loyihalashtirishga tizimli yondashish ularning
murakkablashishi bilan o‘rganish tartib-qoidalari rasmiylashtirilishi kerak, ya’ni
qurilma qismlarini o‘zaro ta’sirini hisobga olgan holda, ma’lum bir maqsadda har
qanday murakkab qurilmalarni soddalashtirish (jarayonlarni standartlashtirish)
zarur bo’ladi. Tizimli yondashuv quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
• bir butun sifatida loyihalashtirilgan tizimning chegaralarini belgilash;
• tizim strukturasini aniqlash, turlarga ajratib, atributlarni (xususiyatlar va
17
parametrlarni) aniqlash;
• tizimning maqsadlarini, ishlash sifati mezonlarini va hisoblash usullarini
aniqlash;
• tizimni tarkibiy qismlarga yoki quyi tizimlarga parchalash;
• tizim qismlarini, ularning o‘zaro ta’sirini hisobga olgan holda ko‘rib
chiqish;
• tizimni barcha talab qilinadigan jihatlarda o‘rganish, tashqi muhit ta’sirini
tahlil qilish.
BIOS darajasida ma'lumotni himoya qilish

44
tayyorlaydi. BIOS parametrlari dasturini o’rnatish (Setup BIOS) – bu dastur
kerakli klavish bosilganda ishga tushadi. Eski kompyuterlarda bu dastur uchun
disk kerak. Sistemali boshlang’ich yuklovchisi - diskli qurilmalarda bosh
yuklovchi sektorni izlaydi. BIOS – drayverlar to’plami. Dos yoki Windows da
himoya uchun faqat BIOS drayverlari ishlatiladi. Barcha zaruriy qurilmalarni
o’rnatilgandan so’ng operatsion tizimda ulardan foydalanish imkoniyati tug’iladi.
Masalan, multimedia texnologiyasi. Multimedia foydalanuvchiga fantastik dunyoni
(virtual haqiqiy) yaratishda juda ajoyib imkoniyatlarni yaratib beradi, bunda
foydalanuvchi chekkadagi sust kuzatuvchi rolini bajarmasdan, balki u yerda avj
olayotgan xodisalarda faol ishtirok etadi; shu bilan birga muloqat foydalanuvchi
uchun odatlangan tilda - birinchi navbatda tovushli va videoobrazlar tilida bo’lib
o’tadi.
Qarshi tizim qat'iy nazar benzinli motor bir muhim afzalligi hisoblanadi ob-havo sharoitlari, ning, ishlatish uchun oson

|
Qarshi tizim qat'iy nazar benzinli motor bir muhim afzalligi hisoblanadi ob-havo sharoitlari, ning, ishlatish uchun oson
|
bet | 3/3 | Sana | 09.06.2024 | Hajmi | 1,15 Mb. | | #261939 |
Bog'liq Av.Tex.Eksp.qayta top. 2Qarshi tizim qat'iy nazar benzinli motor bir muhim afzalligi hisoblanadi ob-havo sharoitlari, ning, ishlatish uchun oson. - Qarshi tizim qat'iy nazar benzinli motor bir muhim afzalligi hisoblanadi ob-havo sharoitlari, ning, ishlatish uchun oson.
- Havo oqimi sensori. Bu silindrli havo to'liqligini aniqlash uchun xizmat qiladi. etishmovchiligi ko'rsatkichlar taqdirda e'tibor berilmaydi va asosiy ko'rsatkichlar sifatida Jadval ma`lumotlarini qabul.
- Obyekt sensori throttle gaz, havo va ichki yonuv devirlerle tsiklik to'ldirish holatiga sabab bo'ladi Dvigatel yuk, aks ettiradi.
- Harorat sensori hladgena. tekshiruvi orqali elektr fan nazorat va yoqilg'i va uchqun tuzatish amalga oshiriladi. Yoqilg'i tizimi bir aybi zumda tashxis taqdirda zarur emas.
Tirsakli val joy sensori (tirsakli val) butun tizimini sinxronlashtirish uchun kerak. nazoratchi Dvigatel tezligi nafaqat hisoblangan, balki muayyan bir vaqtda, uning holati. Bu qutb sensori ekan, keyin ishlamay yanada avtomobil operatsiya mumkin emas. - Tirsakli val joy sensori (tirsakli val) butun tizimini sinxronlashtirish uchun kerak. nazoratchi Dvigatel tezligi nafaqat hisoblangan, balki muayyan bir vaqtda, uning holati. Bu qutb sensori ekan, keyin ishlamay yanada avtomobil operatsiya mumkin emas.
- kislorod sensori atmosferaga chiqadigan gazlar bilan% kislorod aniqlash uchun talab qilinadi. Bu tekshiruvi axborot hujjatga qarab emulsiyasini rostlanadi nazorat birligi, uzatiladi.
- Bu enjektordan emas, balki butun transport vositalari bir kislorod sensori bilan jihozlangan ekanligiga e'tibor arziydi. Ular bir katalitik konvertör emissiya standarti "Evro-2" va "Yevro-3" bilan jihozlangan faqat avtomobil bor.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Qarshi tizim qat'iy nazar benzinli motor bir muhim afzalligi hisoblanadi ob-havo sharoitlari, ning, ishlatish uchun oson
|
Staffcop Enterprise - Raqamli qurilmalarda axborotning dasturiy himoyalari

Staffcop Enterprise dasturiy ta'minoti axborot xavfsizligini ta'minlash va
tashkilot va korxonalar samaradorligini oshirish uchun mo'ljallangan.
Staffcop Enterprise ikki qismdan iborat: server va agent xizmati.
Agent xodimlarning ish stantsiyalarida yoki terminal serverlarida ishlaydi,
foydalanuvchi harakati ma'lumotlari va hodisalarini to'playdi, ularni qayta ishlash
va vizualizatsiya qilish uchun serverga uzatadi va saqlaydi. Kelajakda server
181
ma'lumotlarni to'plash, tahlil qilish, qayta ishlash, vizualizatsiya qilish va qidirish
imkonini beradi. Staffcop mahalliy yopiq perimetrda ham, uning tashqarisida
joylashgan kompyuterlarni, shu jumladan masofadan turib ishlaydigan
xodimlarning shaxsiy kompyuterlarini hisobga olgan holda ishlashi mumkin.
Samarali himoya vositalariga ma'muriyat, virusga qarshi dasturlardan
foydalanish, kirishni boshqarish tizimlari va UPS, shuningdek xodimlar o'rtasida
vakolatlarni vakolatli taqsimlash kiradi. Maxfiy fayllarga ruxsatsiz kirishning
oldini olish uchun kriptografik himoya usullari qo'llaniladi, ular elektron kalitlar
yordamida fayllar tarkibini shifrlashni nazarda tutadi.
Mavzu yuzasidan nazorat savollari:
1.
Kompyuter tarmoqlarida xavfsizlikni ta'minlashning asosiy sharti nimadan
iborat?
2.
Kompyuter tarmoqlaridan foydalanishda axborotni himoya qilishning
progressiv usullari nimaga qaratilgan?
3.
Komputer texnologiyalari sohasidagi himoyalashni necha toifaga
4.
bo ‘lish mumkin?
5.
Himoyalash toifalarini sanab o ‘ting.
6.
Sam
arali himoualash vositalariga nimalar kiradi?
|
Katta integral mikrosxemalar

|
Katta integral mikrosxemalarBog'liq Raqamli qurilmalarda axborotning dasturiy himoyalari qo\'llanma3. Katta integral mikrosxemalar.
Katta IMS koʻp sonli hujayralardan tashkil topgan koʻp oʻlchamli
yarimoʻtkazgichli qurilma bo’lib, murakkab funksional sxemaga birlashgan
boʻladi. Hozirgi kunda ishlab chiqarilayotgan katta IMS larda 10 mingdan ortiq
mantiq elementlar mavjud. Ular uch sinfga boʻlinadi:
1) hisoblagichlar, rezistorlar, jamlagichlar, arifmetik-mantiq qurilmalari
tipidagi funksional bloklar:
2) xotira qurilmalari (XQ):
3) mikroprosessorlar (MP).
Umumiy asosda qurilma elementlari optimal holatda joylashtirilib bir biri
bilan prinspial sxema asosida ulanadi. Zamonaviy elektron va yarimoʻtkazgichli
qurilmalarni koʻpchilik qismi bosma platalarga (SMD) joylashtirilgan. Platalar
dielektrik asosga loyiha chizmalari bo’yicha tayyorlanadi va 0,3-1,5 mm diametrda
hosil qilingan elementlarni (integral sxemalar, tranzistorlar, rezistorlar,
kondensatorlar) joylashtirish, kavsharlash va teskari tomonda joylashtirilgan
elementlarni ulash uchun ishlatiladi.
Gibrid IMS – yupqa qatlamli elementlarni umumiy dielektrik asosda hosil
qilinishidir. Bosma platalarni yuzasini qisqartirish uchun koʻp qatlamli platalar
(KQP) qoʻllaniladi, ular almashinuvchi dielektrik qatlamlardan tuzilgan boʻladi.
Natijada bosma platalarni oʻlchamlari qisqarib, koʻp chiqishlarga ega boʻlgan
mikrosxemalar hosil qilinadi.
Mavzu yuzasidan nazorat savollari:
1. Intel firmasining mikroprotsessorlariga misollar keltiring.
2. Integral mikrosxemlar deb nimaga aytiladi?
3. Integral elementlar deb nimaga aytiladi?
4. Funksional vazifasiga ko’ra IMSlar qanday turlarga bo‘linadi?
5. IMS larni ishlab chiqarishdagi asosiy faktorlar nimalardan iborat?
26
4-MAVZU. MANTIQIY ELEMENTLAR VA ULARNING
|
| |
Elektron sxemalar, bloklar va ularning funksional vazifalari

15
Elementlar orasidagi ulanishlar simlar orqali amalga oshirilishi mumkin,
ammo endi bosma platalar ko'p ishlatiladi. Ularda izolyatsion asos(taglik)da
turli
usullar bilan (masalan, fotolitografiya ), o'tkazuvchan yo'llar va kontakt
yostiqchalari hosil qilinadi.
Elektron sxemalarni ishlab chiqish va sinovdan o'tkazish
uchun va kerak
bo'lganda elektron sxemaga tezda o'zgartirishlar kiritishga imkon beradigan
maketli platalar qo'llaniladi.
Elektron sxemalarni loyihalash va yaratishni o'rganadigan
elektronika
bo'limi sxemotexnika deb ataladi.
Umuman olganda, elektron sxemalar quyidagilarga bo'linadi:
1. analog ;
2. raqamli ;
3. gibrid (aralash).
Mavzu yuzasidan nazorat savollari:
1. Kompyuterlar va raqamli qurilmalarning ta’lim va tibbiyot sohasidagi o‘rni?
2. Elektron sxema deb nimaga aytiladi?
3. Diskret komponentlar asosidagi elektron
sxemalar nimalardan tashkil
topgan?
4. Sxemotexnika deb nimaga aytiladi?
5. Elektron sxemalar qanday turlarga bo‘linadi?
Raqamli sxemalarni modellash va tahlillash standartlari: IEEE 754

18
1.1-rasm. Juda yuqori tezlikli integral mikrosxemalar tavsifi tili (VHDL).
IEEE 1364 standarti Verilog HDL (Verilog
Hardware Description
Language) apparat tavsif tilini belgilab, VHDL ga o‘xshash raqamli sxemalarning
elementlari tavsifini beradi.
Ochiq dizayn arxitekturasi (ODA) standarti esa raqamli elektron dizayn va
simulyatsiya vositalari o‘rtasida ma’lumot almashish uchun fayl formatlari va
protokollarini belgilaydi. Bundan tashqari Xilinx ISE, Altera Quartus II, Cadence,
Mentor Graphics kabi raqamli sxemalari loyihalash dasturlari raqamli sxemalarni
modellashtirish, sintez qilish, tahlil qilish va sinovdan o‘tkazishda foydalaniladi.
Ushbu standartlar va vositalar yuqori samaradorlik bilan murakkab raqamli
sxemalarni
loyihalash, simulyatsiya qilish va tahlil qilish imkonini beradi. Ular
raqamli qurilmalari ekspluatatsiyasida yuqori sifati va ishonchliliki ta’minlashga
imkon beradi.
Raqamli sxemalarni loyihalash, modellash va tahlillashda ko‘p ishlatiladigan
terminlar sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
CALS (Continuous Acquisition and Life cycle Support) – mahsulotning
hayot siklini doimiy axborot bilan ta’minlash.
EDA (Electronic Design Automation) – elektron
qurilmalarni kompyuter
19
yordamida loyihalash.
ECAD (Electronic Computer Aided Design) – elektron qurilmalarni
kompyuter yordamida loyihalash.
CAD (Computer Aided Design) – avtomatlashtirilgan loyihalash.
CAM (Computer Aided Manufacturing) – texnologiyani
avtomatlashtirish
(avtomatlashtirilgan ishlab chiqarishni tayyorlash).
CAE (Computer Aided Engineering) – muhandislik hisob-kitoblar.
PLM (Product Life Management) – mahsulotning hayot siklini boshqarish.
PDM (Product Data Management) – mahsulot ma’lumotlarini boshqarish.
ERP (Enterprise Resource Planning) – korxona resurslarini boshqarish.
ILM (Information Life Cycle Manegement) – axborotning (ma’lumot) hayot
aylanishini boshqarish.
1884-yilda Amerika elektrotexnika muhandislari instituti etib tashkil etilgan
va Elektr va elektronika muhandislari institutiga (IEEE The Institute of Electrical
and Electronics Engineers) aylantilgan jamiyat elektr, elektron va hisoblash ilm-fan
va texnologiyalar sohasida standartlar ishlab chiqadi.
Tashki dastur - Mavzu: operatsion sistemalar

Tashki dastur
Vositalari
2-rasm. ShEXM ning tashki dastur vositalar
Xozirgi paytda eng ko’p tarkalgan AT lardan xorijdan PS DOS MS DOS CP\M CP\M-86 CCP\M-86 C DOS OS\2 UNIX WINDOWS BIZDA ESA IVM RS ga moslashtirilgan M –86 va ALFA- DOS (ES- 1840/41/42 ShEXMlar uchun) , ADOS(Iskra 1030, 1030 M ShEXM lari uchun) Neyron – DOS (Neyron I –96 ShEXM i uchun) ishlatiladi.
Yuqorida keltirilgan ATlar ichida eng mukammallaridani biri MS DOS amaliyot tizimidir.
MS DOS ning Tashkil etuvchilari va ularnign asosiy vazifalari.
MS DOS bu iskli amaliyot tizim bo’lib, u foydalanuvchi fayllarni tashkil qilish, ularni saqlash, dasturlarni ishlatish, kompyuterlarga ulangan yordamchi qurilma (printer, disk yurituvchi…) larga murojat qilish imkoniyatini tug’dirib beradi. Tizimning MS DOS nomidagi MS microsoft so’zining bosh har fidan olingan bo’lib BASIC PASCAL FORTRAN CI algoritmik tillarning interpretatori deganini anglatsa, DOS – diskli amaliyot tizim deganidir.
MS DOS tizimining xozirgi vaqtda quyidagi laxjalari mavjuddir: 1,0 2,0 3,0 3,22, 3.30, 4.0, 4.1, 5.0, 6.0, 7.0.
MS DOS ATni tarkibi quyidagi modullardan (3-rasm) tashkil topgan.
|
Buyruqli protsessor Command com

|
Buyruqli protsessor Command com
|
bet | 3/9 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 92,5 Kb. | | #117606 |
Bog'liq 1. Operatsion sistemalar. MS-DOS, Norton Comander.
2-rasm MS DOS AT ning tarkibi
1. BIOS - kiritish chiqarish tayanch (bazaviy) . BIOS doimiy xotirada joylashgan bo’ladi va u kompyuter ichiga yozilgan xolda korxonadan chiqariladi.
BIOS ni asosiy vazifasi axboratni kiritish chiqarishni amalga oshirish bilan bog’liq bo’lgan ATni ancha sodda va unversal xizmatlarni bajarishdan iborat. Bundan tashqari BIOS kompyuter yoqilishi bilan, kompyuter xotirasi va krumalarning ishini hamda kompyuter qurilmalari borligini (yukligini buzilganligini) maxsus testlar bilan tekshirilad.
BIOS ning oxirigi vazifasi amaliyot yuklovchisi chiqarishdir.
2.ATning yuklovchi – bu qisqa dastur bo’lib MS DOS amaliyot tizimida joylashgan disketning yoki katik disk4 (vichesterning ) birinchi sektorida yozilgan bo’ladi.
Bu dasturning vazifasi MS DOS nign 2 ta moduli (IO SYSVS VA DOS SYS) ni tezkor xotiraga yozib, amaliyot tizimini yuklashni yakunlaydi.
3. IO SYS (IBMBIO COM) orqali barcha kiritish va chiqarish amallari tashki qurilmalar yordamida bajariladi. Bu qurilmalar asosan klaviatura, displey, printir, tarmoq adapteridan iborat.
|
| |
[F7]-MkDir. Direktoriy tashkil qiladi.
[F8]-Delete

|
[F7]-MkDir. Direktoriy tashkil qiladi.
[F8]-Delete
|
bet | 9/9 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 92,5 Kb. | | #117606 |
Bog'liq 1. Operatsion sistemalar. MS-DOS, Norton Comander.[F7]-MkDir. Direktoriy tashkil qiladi.
[F8]-Delete. Faylni yoki katalogni uchiradi.
[F9]-PullDn. NC ishlash tartiblarini uzidan saklovchi menyuni chiqaradi.
[F10]-Quit. NC dan chiqishni ta’minlaydi.
5.Fayllar bilan ishlash.
Fayllar ustida nusxa ko’chirish,qayta nomlash,o’chirish,ko’chirish va x.k amallarni bajarish mumkin.
1) Faylni tanlash. Biror faylni tanlash uchun [Ins] tugmachasini bosish kerak.Bu tugmachani qayta bosilishi tanlashni bekor qiladi.
Fayl matnini ekranda ko’rish. Buning uchun faylga kursorni keltirib,[F3] bosiladi.Fayl matni buylab harakatlanish uchun [←],[→],[PgDn],[PgUp],[↑],[↓] tugmachalaridan foydalaniladi.
Faylni taxrirlash.Faylni taxrirlash uchun kursorni faylga keltirib,[F4] bosiladi.
Fayl nusxasini olish.Buning uchun [F5] bosiladi.
Faylni qayta nomlash.Buning uchun [F6] kiritiladi.
Katalog tashkil etish.Buning uchun [F7] tugmachasi bosiladi.
Fayl va katalogni o’chirish.Buning uchun kerakli fayl yoki katalog belgilanadi va [F8] tugmachasi bosiladi.
ADABIYOTLAR.
Nurmuhamedov T.A. IVM RS va MS DOS bilan tanishuv . T. “Mexnat” 1994 y
Figurnov V.E. IVM RS dlya polzovatelya .
Qayta ishlangan nashr . M, Infra, 1995 y.
Raxmonkulova S.I. IVM RS shaxsiy kompyuterida ishlash. T.
“Shark” 1998y
Xolmatov T.X,Taylakov N.I.,Nazarov U.A. Informatika va
xisoblash texnikasi. T.2001y
|
| |
IO SYS(IBMBIO COM) dasturlar magnitli disket qurilmalarni yokib-o’chirish o’qish boshchasini kerakli xolatga keltirish

|
IO SYS(IBMBIO COM) dasturlar magnitli disket qurilmalarni yokib-o’chirish o’qish boshchasini kerakli xolatga keltirish
|
bet | 4/9 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 92,5 Kb. | | #117606 |
Bog'liq 1. Operatsion sistemalar. MS-DOS, Norton Comander.4. IO SYS(IBMBIO COM) dasturlar magnitli disket qurilmalarni yokib-o’chirish o’qish boshchasini kerakli xolatga keltirish fayllarni xosil qilish imkoniyatlarini beradi, va asosan yuqori satxili DOS xizmatlarini bajaradi.
5. COMMAND COM fayli MS DOS ning buyruqli protsessori deb yuritiladi. COMMAND COM asosan iste’molchiga muljallangan bo’lib uzida ichki va rezident buyruqlarni saqlaydi. Bu buyruqlar safini TYPE DIR COPY buyruqlar tashkil qiladi.
6. MS DOS ning tashki buyruqlari bu aloxida fayl ko’rinishida AT bilan ishlatiladigan dasturdir. Bu buyruqlar safini formatlash, tekshirish buyruqlari tashkil qiladi.
COMMAND COM ichki buyruqlarni uzidan tashki buyruqlarni esa disketlardan qidiradi. Buyruqlarni topgach xotiraga yuklaydi va ularga boshqaruvni topshiradi.
7. Kurilmalar drayverlari-bu MS DOSning kiritish va chiqarish tizimlarini tuldiradigan va yangi qurilmalarga xizmat ko’rsatadigan yoki bor qurilmalardan no’standart foydalanadigan maxsus dasturdir.
Buyruqli
Protsessor
Amaliy dasturlar
DOS tayanch
modullari
displey klaviatura printer disk yurituvchi
drayveri drayveri drayveri drayveri
displey klaviatura printer disk yurutuvchi
nazorati nazoratchi nazoratchi drayvera
4-rasm Shaxsiy EXMlarning dasturiy ta’minoti bilan apparatlar qismlarini orasidagi boglinish.
Drayverilari kompyuter xotirasiga AT yuklanishida yuklanadi, ularning nomlari CONFIG SYS fayllarida ko’rsatiladi, bu esa MS DOS ning buyruqlarini tizimi fayllaga tegmasdan bajarish imkonini beradi.
MS DOS tizimini kompyuterga boshlangich yuklash.
MS DOS AT ni kompyuteriga yuklash bir necha xolatda bajarilishi mumkin.
Kompyuter elektr manbaga ulanganda avtomatik tarzda yuklanadi.
Kompyuterdagi RESET tugmasini bosganda .
Atni qaytadan yuklash klaviaturadagi CTRL+ ALT+DEL tugmalarini baravarga bosish bilan bajariladi.
MS DOS yuklanganda dastlab u ishni kampyuterning doimiy xotirasida joylashgan qurilmalarni ishlash kobiliyatini tekshirishdan boshlaydi. Agar tekshirish mobaynida kurmalarning birortasi xato ishlanayotganligi aniqlansa , AT bu to’g’risida ma’lumot beradi yoki yuklash jarayonini to’xtatadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
IO SYS(IBMBIO COM) dasturlar magnitli disket qurilmalarni yokib-o’chirish o’qish boshchasini kerakli xolatga keltirish
|
Fayllarning diskda joylanishi

|
Fayllarning diskda joylanishi
|
bet | 6/9 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 92,5 Kb. | | #117606 |
Bog'liq 1. Operatsion sistemalar. MS-DOS, Norton Comander.Fayllarning diskda joylanishi.
Ko’pchilik ilmiy texnik masalalar echimini xisoblab topishda atta xajmdagi boshlangich maxlumotlarga bir necha marotaba murojaat etishga to’g’ri keladi. Tabiiyki bu ma’lumotlarga murojat etilganda, har gal ularni yagidan kiritish maqsadga saqlab turish imkoniyatlar mavjduddir.
Fayllarni diskda yozilishi ikki xilda amalga oshiriladi:
mantiqiy;
fizik ko’rinishda.
Diskdan diskka bir marta kiritish yoki chiqarish davrida katnashadigan qiymatlarning eng kichik bo’lagi fizik yozuv deb ataladi.
Egiluvchan magnit diskda ma’lum bir tizim tashkil qilingadan so’ng undan foydalanish mumkin. Bu jarayon diskni formatlash jarayoni deb ataladi va u FORMAT buyrugi bilan bajariladi.
Formatlangan diskning ikki tomonida 80 ta yulka xosil bo’ladi.
Diskning tashki tomonidan markazga qarab yulkalarga tartib qo’yiladi : 0-39 bir tomoniga va 40-79 ikkinchi tomoniga
Yulaklar har biri 512 baytni tashkil qiladigan 9 ta sektorga bo’linadi. Shunda disketning ikki tomoni da 2 * 40*9= 720 ta sektor xosil bo’ladi. Sektor uzoro sektorlar oraligidan masofa bilan ajratilga bo’ladi.
Fayllarning diskda joylanish tarkibi quyidagichadir :
O sektorda - boshlangich yuklash bloki
1-4 - fayllar joylashgan jadval
5-11 - asosiy (tub) katalog
12-719 - turli masadlarga muljallangan fayl.
Diskda har bir ma’lumotni yozish uchun 32 bayt ajratilgan shundan 0-7 baytlarda - fay nomi
8-10 - fayl turi
- fayl atributi
12-21 - zaxira (rezerv)
22-23 - xosil qilish vaqti
24-25 - xosil qilish kuni
26-27 - 1- klaster tartib raqami
28-31 - fayllarning o’lchamlari (baytlarda)
Fayllarni taqiqlangan nomlari.
Ba’zi nomlar EXMdagi qurilma nomlari bilan mos kelganligi sababli MS DOS amaliyot tizimida ularni fayl nomi sifatida ishlatish man qilinadi. Bu nomlarga quyidagilar kiradi.
AUX - assinxron kommunikatsion portiga ulanadigan qo’shimcha qurilma:
LPI-LP3 – printerlar;
COM1-COM3 – 1-3 assinxron portiga ulanadigan qurilmalar;
CON- kiritishda klaviatura, chiqarishda ekran tushuniladi ;
PRN- printer
NUL – yuk qurilma. Bu qurilmaga ulangan barcha kiritish va chiqarish amallari inkor qilinadi. Lekin CON, AUX, PRN, NUL so’zlarini kengaytirilgan qismi sifatida qo’llanilishi mumkin.
|
| |
Яna AT ikki xil yul bilan yuklanishi mumkin

|
Яna AT ikki xil yul bilan yuklanishi mumkin
|
bet | 5/9 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 92,5 Kb. | | #117606 |
Bog'liq 1. Operatsion sistemalar. MS-DOS, Norton Comander.Яna AT ikki xil yul bilan yuklanishi mumkin:
EXMda yozilgan MS DOS amaliyot tizimi orqali.
Qattiq MD (vinchestr)da yozilgan MS DOS amaliyot tizimi orqali.
MS DOS amaliyot tizimi kaysi MDidan yuklanishdan kat’iy nazar, yuklanish, AT “yuklash dasturi” ini o’qish bilan davom etadi. Bu dastur kompyuter xotirasidagi IO SYS va MS DOS. SYS amaliyot tizim modullarini ukib ularga boshqaruvini uzatish vazifasini bajaradi. Sugra AT yuklatilayotgan MDdan tizim konfiguratsiya fayli – CONFIG. SYS faylidagi ko’rsatma asosida AT parametrlarini o’rnatadi.
AT ni yuklash jarayoni yuklatilanayotgandan MDdagi COMMAND COM buyruqli protsessorni ukib boshqaruvni o’nga uzatish bilan davom etadi.
MS DOS tizimida fayllar bilan ishlash.
Fayl tushunchasi.
Magnit disklarda axboratlar fayl ko’rinishida saqlanadi. Fayl bu berilganlarni yoki dasturlarni mantiqiy bog’langan jamligi bo’lib , tashki xotirada joylashtirish uchun ajratiladigan ma’lum nom berilgan oblastdir.
Faylda dastur matnlari, xujjatlar, bajarishga tayyor dasturlar va x.k. saqlanadi. Fayllar ikki xil bo’ladi:
A) matnli fayllar;
B) ikkilik yoki dasturiy fayllar ;
Matnli fayllarni MS DOS tizimida NS dasturi yordamida taxrir qilish va ekranda ko’rish mumkin. Matnli bo’lmagan fayllarni esa taxrir kilib bo’lmaydi.
Fayllarni shartli belgilash
Har qanday fayl nomga ega bo’ladi. Faylning nomi ikki qismdan iborat bo’lib, quyidagi tarkibga ega bo’ladi.
Nom Nomning kengaytirilgani
Nom ko’pi bilan 8 ta belgi *(asosan harf va raqam) dan iborat so’zdir.
Nomaning kengaytirilgan qismi esa ko’pi bilan 3 ta belgidan iborat bo’ladi.
Fayl nomining kengaytirilgan qismi, faylning kaysi tizimga mansubligini bildiradi.
Masalan:
STI BAS yoki stl. Bas
Bu erda
stl. – faylning nomi Bas – faylning beysik dasturlash tizimiga mansubligini ko’rsatadi, ya’ni bu fayl BEYSIK dasturlash tilida yozilgan dastur fayldir.
Fayllar nomini tizimga bog’lash uchun quyidagi kengaytirilgan nomlarni ishlatish maqsadga muvofikdir : som – ishlash uchun tayyor
MS DOS ga mansub buyruq fayli exe – ishlash uchun tayyor dastur fayli;
Bat - buyruqlar ketma ketligini bajaruvchi fayl
Dar - beysiu dasturlash tizimidagi ma’lumotlar fayli
Bas - beysik dasturlash tizimidagi dastur fayli
Pas - paskal dasturlash tizimidagi dastur fayli
C - SI dasturlash tizimidagi dastur fayli
Asm - assembler dasturlash tizimidagi dastur fayli
Dak - faylni extiyot qilingan nusxasi
Txt - LEKSIKON matn taxrirchisida yozilgan xudjjat
Chi - CHWRITER MATN taxrirchisida yozilgan xujjat
Ftb - FOTON matn taxrirchisida yozilgan xujjat.
|
| |