Xorijiy mamlakatlarda musiqa o‘qitishning o‘ziga xos xususiyatlari

|
Xorijiy mamlakatlarda musiqa o‘qitishning o‘ziga xos xususiyatlari
|
bet | 4/4 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 0,86 Mb. | | #231749 |
Bog'liq 7-SINFLARDA MUSIQA O’QITISHNI MAZMUNI VA METODIKASI3.Xorijiy mamlakatlarda musiqa o‘qitishning o‘ziga xos xususiyatlari.
Yettinchi sinflarda musiqa o‘qitish jarayoni yakunlanadi. Unda quyi sinflarda olingan bilim va Mallakalar chuqurlashadi, takomillashib umumlashadi. Ayniqsa, musiqani tinglab, badiiy jihatdan mustaqil tahlil qilish qo‘shiq o‘rgatish5 musiqa savodi kabi dars faoliyatlarini tatbiq
etish ishi nixoyasiga yetadi. 7 - sinf o‘quvchilari psixologik - fiziologik harakteriga ko‘ra diqqat - e’tiborlari turg‘un, dunyoqarashi rivojlangan boMadi. Ular mustaqil fikr yuritish, hikoya tuzish, musiqaga doir albom. referatlar, sinf burchaklari vako‘rgazmali qurollar tayyorlash qobiliyatiga ega bo‘ladilar. 0‘qituvchi o‘quvchilaming bu ijodiy xususiyatlaridan foydalanib, musiqa san’atiga, musiqa savodiga doir ko‘rgazmali qurollar tayyorlash vazifasini topshirishi mumkin. SHuningdek, mashhur bastakorlarga doir albbomlar tayyorlashni ham topshirishi mumkin. Vokal - xor ishlari qo‘shiq o‘rgatish jarayonida ularni ovozlarini asrab tarbiyalash ishi murakkablashadi. Ovoz shakllanishi notekis bo‘ladi, chunki bu yoshda mutatsiya davri kuchayadi. Ayniqsa o‘g ‘il bolalarda ovoz boylamlari yug‘onlashib, ovoz registri bir oktavaga pasayadi. Natijada o‘quv va ovoz o‘rtasidagi koordinatsiya buzilib, ba’zan bolalar sof intonatsiyada aniq kuylay olmaydilar. В unday paytda o‘qituvchi kuylash uchun qo‘lay yo‘llami izlashi lozim. Ovozni toliktirmasdan erkin, ravon kuylashga o‘rgatishi kerak. Mutatsiya davrida bolalar ovozida kun sayin o‘zgarish ro‘y beradi. Buni hisobga olib, qo‘shiqni ovoz partiyasini ikki ovozga
boiish lozim. Yoki ovozlami transportirovka qilib pastki tovushlarga tushirish lozim. Yettinchi sinf o‘quvchilarining ovoz diapazoni birinchi ovozlarda (Do, - Mi2) -2 - ovozlarda esa- (Sikich-Re2) gacha boMadi. Tajribalar mutatsiya davrida ovozlami to‘g‘ri taqsimlash, ovozlami
tekis chiqishi va qiyinchiliklargaduch kelmaslikka olib keladi. Tanlangan qo‘shiqlar qahramona, lirik, estrada, o‘zbek xalq q o ‘shiqlaridan bo‘lib, o‘quvchilarda o'rganishga qiziqish uyg‘otishi lozim. Ba’zi bir qo‘shiqlami solist yordamida ham o‘rgatish mumkin. Ashula aytganda dinamik belgilari, tempi, badiiy ijrosiga erishish zarur. Yetginchi sinflarda musiqa savodinioldingi; bilimlarga tayanib, notaga qarab kuylash, intervallar, o‘lchovlar, dinamik belgilar, parallel major va minor ladlari kabi mavzularda alohidatuxtab o‘tib, musiqali misollar keltirishimiz mumkin.
Musiqali misollami kuylaydigan qo'shiqlardan tinlangan musiqiy asarlar asosida va o‘zbek xalq qo‘shiqlari misolida keltirish maqsadga muvofikdir. Bundan tashqari ular musiqiy asaming shaklini ham bilishlari kerak. Musiqa tinglash bir muncha murakkablashadi. Chunki darsning asosiy qismi tinglash jarayonida o‘tadi. Xalq qo‘shiqlari, maqomlar, mumtoz xalq musiqasi haqida fikr yuriga olishlari kerak. Musiqani badiiy jihatdan mustaqil tinglab, uni mukammal idrok etish, musiqaning tuzilishi, yangi qo‘shiqlar, musiqa adabiyoti, musiqa savodi bilan tanishtirish ishlari nihoyasiga yetadi. Lekin vokal -xor ishlarida, qo‘shiq o‘rgatish, ovoz sozlash jarayonida ulami ovozlarini eqtiyot kilish metodik to’g‘ri yoilanma berish kerak. Ba’zi paytlarda, bolalar bilan suhbatlashish, ota -onalami taklif etib, doktorga farzandining cog‘lig‘i haqida murojaat qilishni
taklif qilish lozim. CHunki 7 - sinfda bolalarda mutatsiya davri boshlanadi. Mutatsiya davrigacha o‘g‘il va qiz bolalarda ovoz apparatrshing tuzilishi o‘hshash bo‘lib, ular bir-biridan imcha farq qilmaydi. Mutatsiya davrida esa ulaming ovozlari o'zgarib, o‘g‘il bolalarda ovoz registri jihatdan bir oktava pasayib yo‘g‘onlashadi. Qiz bolalarda esa registr o‘z o‘mida qolib, ovoz kuchi,
19-20 ASRLAR MUSIQA MADANIYATI MUSIQADA IMPRESSIONIZM
RASMDA KO’RSATILGAN QAYSI VOHA RAQS USLUBIGA MOSLIGINI BELGILANG
Qo''shiq kuylash faoliyati Bolalar tarbiyasida musiqa muhim o'rin egallaydi. Bu faoliyat turi bolalarga boshqa faoliyat turlariga nisbatan yaqin va tushunarlidir. Bolalar " qo'shiq kuylashni sevadilar. Kuylash bolalar ijrochiligi faoliyati ichida
yetakchi faoliyat turi bo'lib, u o'quvchilarning musiqiy-estetik tarbiyasida muhim o'rin egallaydi. Yaxshi qo'shiq bolani quvontimdi, har tomonlama kamol topdimdi va tarbiyalaydi. Cholg'u kuylaridan farqli o'laroq qo'shiq kuylash kuchli emotsional ta'sir kuchiga ega. Chunki qo'shiqda matn va musiqa badiiy birligi namoyon bo'ladi. qo'shiq kuylash bola shaxsi tarbiyasiga har tomonlama ta'sir ko'rsatadi. qo'shiq inson aqIiy karnolotini o'sishiga, dunyoqarashini kengayishiga, atrof-olam haqidagi tasavvurlarini boyitishga xizmat qiladi. Qo'shiq kuylash jamyonida ular musiqani chuqurroq idrok etadilar, o'z kechimna va his-tuyg'ularini faolroq ifodalaydilar. Qo'shiqning matni bolalarga musiqa mazmunini tushunishga va kuyni osonroq o'zlashtirishga yordam beradi. Biror bir cholg'uda ijro etilgan kuyga nisbatan ovozda ijro etilgan kuyni bolalar yaxshiroq idrok etadilar. Qo'shiq kuylash jamyonida bolalarda musiqiy qobiliyat rivojlanadi: musiqiy eshitish qobiliyati, musiqiy xotira, ritm hissi, shuningdek, qo'shiq kuylash musiqiy qobiliyatlardan: metr va ritm hissi, musiqiy eshituvi, lad hissi rivojlanadi. Jamoa bo'Jib kuylash faoliyati o'quvchilarni musiqiy o'quv qobiliyati harnda ijrochilik malakalarini rivojlantirish uchun zarurdir. Sinfda jarnoa Qp'lib kuylash jarayonida o'quvchi o'z ovoz ijrosinC boshqarishni, ustozlari ijrosini eshitib, kuzatishni hamda ular bilan bahamjiliat jo'rnovozlik qilishga intiladi,jamoaviy birlik, uyushqoqlik, o'zaro do'stlik hislari tarbiyalanadi. Qo'shiq kuylash bola ruhiyatiga ta'sir qilish barobarida, uoing jismoniy o'sishi va rivojlanishida ham katta ta'sir ko'rsatuvchi omildir. Jamoa bo'Jib --kuylash mashg'ulotlarida o'quvchilarning diqqat-e'tibori, ongliligi va faolligi oshadi, musiqiy xotira yaxshi rivojlanadi va o'rgangan qo'shiqlarni ijro etganda, zavqlanish hissi paydo bo'ladi. Qo'shiqni so'z ma'nosi va musiqa ohangini chuqur idrok etadilar va asarni mazmuni orqali hayotni o 'rganadilar. Qo'shiq kuylash bolalarning nutqini ham rivojlanishiga zamin yaratadi. Qo'shiq so'zlari cho'zib ijro etilganligi tufayli bolalar yangi so'zlarni bo'g'inlab, xatosiz o'rganadilar. Musiqiy rahbar va tarbiyachilar so'zlarning to'g'ri ijro etilishini tekshirib boradilar.
Xulosa
Xulosa qilib shuni aytamanki bolalarni o'qitish jarayonida ularga ta'lim berish bilan tarbiya ham berish lozim ekan. Cholg'ularda ijro jarayonida lad hissini rivojlantirish usullari. Lad hissini rivojlantirish maqsadida cholg'ulardan foydalanishga bir qancha sabablar mavjud. Boshlang'ich sinf o'quvchilari orasida musiqiy eshituv qobiliyati kuchsiz bo'lgan, eshituv va oy~z o'rtasidagi koordinatsiyasi yomon bo'lgan bolalar kam emas. Lad haqidagi tasavvurni o"zlashtirish ular uchun qo'shiqchilik faoliyatida ma'lum bir qiyinchiliklarni tugdiradi. Musiqa cholg'ularida ijro etishda turli ko'rgazmali qurollar va emotsional yondashuv usullaridan foydalanish bolalarning musiqiy qobiliyatJarini faollashtiradi va musiqaga bo'lgan qiziqishini orttiradi. Darsda o'quvchilarga musiqiy-didaktik: material beriladi, uni ku)'lash va ijro etishlari mumkin. Bu didaktik o'yinlar asosida o'quvchilar major va minoming bosqichlari bilan va ulaming xarakterli intonatsiyalari bilan bosqichma-bosqich tanishadilar. Birinchi o'rganiladigan qo'shiq va asarlar albatia o'zining yorqin obrazliligi, bir vaqtning o'zida aniqligi va oddiy intonatsiyasi bilan hamda katta bo'lmagan tovush diapazoniga ega bo'lishi kerak. Ular majoming V va III yoki V va VI bosqichJarining ketma-ketligi yoki takrorlanishi asosida tuziladi. Musiqiy materialda o'quvchilar aniq lad elementlari bilan tanishadilar. Major yoki minorning intonatsiyasi bilan tanishganlaridan so'ng uni nota yozuvida yoki lad bosqichlarini qo'l belgilari orqali ko'rsatib o'rgatiladi, qo'shiq ohangini tovushli cholg'uda ijro etishni bolalarga taklif etish tavsiya etilsa, maqsadga muvofiq bo'ladi. Birinchi bosqichda tovushqatorli cholg'uda ohang ijro etish usuli qo'llaniladi, undagi natija orqaJi o'qituvchi boialarning eshituv qobiliyatining rivojlanishini baholaydi. Ayniqsa, kuylay olmaydigan bolalarda musiqiy-eshituvni mustahkamlashda tovushli choIg'ularning ahamiyati katta. Xotirani yanada yaxshilashda, cholg'uda faqat ohangni hosil qilishda ishtirok etadigan plastinkalami qoldirish kerak. Bunday usul bolalarning ichki eshituvini faollashtiradi, lad mutanosibligini his etishda ularning diqqatini jamlaydi. Maxsus konstruksiyali cholg'ular plastinkalarni almashtirish imkonini beradi. Shu asosda bolalar o'zlariga tanish bo'lgan ., qo'shiq ohanglarini, qo'shiq kuylashga qulay bg'lgan tonlikda kuylashlari uchun kerakli plastinkalar qo'yiladi. O'quvchilar yangi bilimlarini o'zlashtirish bilan birga avval o'rganganlarini mustahkamlash va takrorlashlari kerak. Buning uchun o'tilgan barcha asar va qo'shiqlarni qaytarish zarur. Badiiy jarayonlardan bolalar ayrim ko'nikrna va malakalami yaxshi egallay olmasa, uni o'zlashtirdi, deya olmaymiz. Bir vaqtning o'zida vokal improvizatsiyasi birinchi va ilddnchi sinf o'quvchilarining ko'pchiligi uchun ma'lum bir qiyinchiliklar tugdiradi, lekin ijro ijodiy vazifani ikkinchiuchinchi darsdanoq yaxshi bajaradilar. Chunki ohangni to'g'ri intonatsiya qilish ularga qiyin, cholg'u ijro esa osonroqdir. Ladning bosqichlarini bO'g'inlar bilan nomlash cholg'u haqidagi fikmi qiyinlashtiradi. Shuning uchun notali matn bilan ishlaganda bola\aming diqqatini nota belgilarini lad bosqichi o'rnida qo'llash kerak. Buning uchun har bir notaga raqarnlarni bosqichiga mos qilib qo'yish zaruriyati belgilangan. Yana o'quvchilar nota nomlarini aytishlari ham muhimdir. Masalan, qo'shiq «do» tovushidan boshlansa, qo'shigni bir bosqich yuqoriga ko'tariladi. QO'shiq endi qaysi tovushdan boshlanadi? - deya o'quvchilarga savol berilsa,
o'quvchilaming diqqatini jamlaydi, fikrlashga majburlaydi. Albatta bu vazifani murakkab bo'lmagan materialda qo'llashdan boshlaniladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROYXATI:
Akrashina O.A. Методика музыкального воспитания в школе. Москва, Просвешение, 1983-yil.
Qodirov R.Boshlang’ich maktabda ko’p ovozli kuylash. – Toshkent, “G’. G’ulom.” Nomidagi adabiyot va san’at nashiryoti, 1997-yil.
Rajabova D. Fortepiano mashg’ulotlari. – Toshkent, O’qituvchi, 1994-yil.
Qoraboyev U. O’zbek xalq o’yinlari. – Toshkent, “San’at” – 2001-yil.
Abralova M, Soliyeva D. Musiqa. O’qituvchilar uchun metodik qo’llanma. Toshkent, G’. G’ulom nomidagi nashriyot – matbaa ijodiy uyi, 2008 – yil. Qo’shimcha adabiyotlar:
Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent –“O‘zbekiston” -2016.56 B.
Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. Toshkent –“O‘zbekiston” -2016.488 B.
Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta’minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent –“O‘zbekiston” -2016.488 B.
Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent –“O‘zbekiston” -2017.104 B.
2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947 sonli Farmoni.
J.Sadirova va boshqalar. Musiqa» 7 – sinf uchun darslik. T: G’.G’ulom nashriyoti. 2001 y.
Tolipova Sh. Pedagogik texnologiyalar – dostona muhit yaratish omili. – Toshkent, YUNIREF, RTM, XTB, 2005 – yil.
|
| |