Mahsulotning sifatini baholash - Mavzu: Yo'l qurilishining sertifikatsiyalanadigan mahsulotlarining sifat ko'rsatkichlari. Reja

|
Mavzu: Yo'l qurilishining sertifikatsiyalanadigan mahsulotlarining sifat ko'rsatkichlari. Reja
|
bet | 2/4 | Sana | 16.08.2024 | Hajmi | 38,65 Kb. | | #269593 |
Bog'liq Mavzu Yo\'l qurilishining sertifikatsiyalanadigan mahsulotlariniMahsulotning sifatini baholash
Mahsulot deganda mehnat faoliyati jarayonining moddiylashtirilgan natijasi tushunilib, u foydali xossalarga ega bo`ladi, aniq ishlab chiqarish jarayonlarida olinadi va muayyan jamoa va shaxsiy xarakterli ehtiyojlarni qanoatlantirish uchun mo`ljallanadi.
Mahsulotni yaratilishida, sotilishida va iste'molida yoki ishlatilishida namoyon bo`ladigan xolisona xususiyati uning xossasi hisoblanadi.
Mahsulot ko`pgina turli xossalarga ega bo`lib, u yaratilishida, sotilishida va iste'molida yoki ishlatilishida namoyon bo`lishi mumkin. "Ishlatilishi" atamasi shunday mahsulotga nisbatan ishlatilishi mumkinki, bunda mahsulotdan foydalanish jarayonida u o`z resursi hisobiga sarflanadi.
"Iste'mol" atamasi shunday mahsulotga nisbatan ishlatiladiki, uning vazifasiga ko`ra, ishlatilishida o`zi sarflanadi.
Mahsulot xossalarini shartli ravishda oddiy va murakkab turlarga bo`lish mumkin.
Mahsulotning oddiy xossasiga massa, sig`im, tezlik va boshqa ko`rsatkichlar kiradi.
Mahsulotning murakkab xossasiga misol sifatida buyum ishining ishonchliligini olishimiz mumkin. Bu esa o`z navbatida bir qator oddiy xossalarni o`z ichiga oladi (buzilmasligi, chidamliligi, ta'mirlanuvchanligi va saqlanuvchanligi kabidir).
Mahsulot sifati deganda, uning vazifasiga binoan muayyan ehtiyojlarni qanoatlantirishga yaroqliligini belgilaydigan xossalar majmuasi tushuniladi.
Mahsulot sifati, uni tashkil etuvchi buyum va materiallarning sifatiga bog`liq. Agar mahsulot mashinasozlik buyumlaridan tashkil topgan bo`lsa, mahsulotning sifatini belgilovchi, uni ayrim buyumlari hamda bir xillik, o`zaro almashuvchanlik va boshqa shunday xossalarning majmuasidan tashkil topadi.
Mahsulot belgisi deganda- mahsulotning har qanday xossalari va holatlarining miqdoriy va sifat tavsiflari tushuniladi. Sifat belgisiga materialning rangi, buyumning shakli, detalning sathida himoya va bezak uchun ma'lum qoplamalarning bo`lishi, prokatning yon tomoni (burchak, tavr, shveller va shunga o`xshashlar), mahsulot detallarining biriktirish usullari (payvandlash, yopishtirish, parchinlash va shunga o`xshashlar), sozlash usullari (qo`lda, yarim avtomatik, avtomatik va shunga o`xshashlar) kiradi.
Sifat belgilari orasida mahsulot sifatini boshqarishda katta ahamiyatga ega bo`lgan statistik nazoratda qo`llanuvchi muqobil belgisi bo`lib, faqatgina ikkita bir- birini inkor qiluvchi imkoniyatlari bo`lishi mumkin. Masalan, buyumlarda yaroqsizlikning borligi yoki yo`qligi, detallarda himoya qatlamini borligi yoki yo`qligi va shunga o`xshashlar.
Mahsulotning miqdoriy belgisi uning parametridir. Mahsulot sifati o`zining ko`rsatkich alomati bilan ifodalanadi.
Mahsulot sifatining ko`rsatkichi deb, mahsulot sifatiga kiruvchi bitta yoki bir necha xossasining miqdoriy tavsifi, uning yaratilishi va ishlatilishi yoki iste'molidagi muayyan sharoitlarga qo`llanilishini qurilishiga aytiladi.
Sifat ko`rsatkichlari quyidagi asosiy talablarga javob berishlari lozim:
- turg`unligi;
- rejali asosda ishlab chiqarish samaradorligini oshishiga yordam berishi;
- fan va texnika yutuqlarini inobatga olinishi;
- muayyan vazifasiga ko`ra ma'lum ehtiyojlarni qondirishga layoqatliligi.
Vazifaviy ko`rsatkichlar mahsulot xossalarini tavsiflaydi, ularni asosiy vazifalarini belgalaydi, mahsulotni qo`llash sohasiini aniqlaydi. Mashina va asbobsozlik, elektrotexnika va boshqa buyumlar uchun bu ko`rsatkichlar buyum tarafidan bajariladigan foydali ishni tavsiflaydi.
Turli xil konveyerlar uchun vazifaviy ko`rsatkichlar, unumdorlik, yuk uzatish masofasi va balandligi, o`lchash asboblarida aniqlik ko`rsatkichlari, o`lchash chegarasi va shunga o`xshashlarni tashkil etadi.
Tarkib va tuzilish ko’rsatkichlari mahsulotdagi kimyoviy elementlarni yoki guruhli tuzilishlar miqdorini ifodolaydi.
Tarkib va tuzilish ko`rsatkichlariga quyidagilarni misol qilish mumkin:
-po`latning tarkibiy komponentlarining massa ulushlari;
-kislotalardagi turli tarkiblarning konsentratsiyasi;
-koksdagi oltingugurtning, kulning massa ulushi;
-oziq-ovqat va boshqa mahsulotlardagi qandning, tuzlarning massa ulushlari kiradi.
Xomashyo, materiallar, yoqilg`i va elektr quvvatlarini tejab foydalaniladigan ko`rsatkichlari buyumning xossalarini tavsiflaydi va uning texnikaviy takomillanish darajasini yoki ular tomonidan iste'mol qilinayotgan xomashyo, materiallar, yoqilg`i va elektr quvvatlar me'yorini ifodalaydi.
Buyumlarni tayyorlashda va ishlatishda shunday ko`rsatkichlarga xomashyo, materiallar, yoqilg`i va elektr quvvatini asosiy turlarining solishtirma sarflanishi (sifat ko`rsatkichining asosiy o`lchovi); moddiy resurslardan foydalanish koeffitsiyenti, ya'ni foydali sarflanishni ishlab chiqarishdagi mahsulot birligiga sarflanishiga nisbati tushuniladi, foydali ish koeffitsiyenti va shunga o `xshashlar kiradi.
Mahsulotning murakkab xossasini tavsiflovchi, uning ehtiyojini maqsadli topshiriqlarga binoan berilgan vazifalarni bajarishiga mahsulotni funksional layoqatliligi deb ataladi.
Mahsulotning murakkab xossasini tavsiflovchi berilgan rejimlar va qo`llanishda, texnikaviy xizmatda, ta'mirlashda, saqlashda, transportda tashish sharoitlarida, mahsulot o`zining funksional layoqatliligini saqlash qobiliyatiga- mahsulotning ishonchliligi deb ataladi.
Mahsulotning badiiy ifodalanishini, shaklining to`g`riligini, kompozitsiyalarning butunligini tavsiflovchi murakkab xossa mahsulotning estetikligi deb ataladi.
Mahsulotning xavfsizligi, bu uning murakkab xossasi bo`lib, inson uchun zararli ta'sir etish miqdorini belgilaydigan ko`rsatkichidir.
Mahsulotning ekologikligi ham uning murakkab xossalaridan biri hisoblanib, atrof- muhitga zararli ta'sir etish miqdorini belgalaydi.
Tayyor mahsulot o`zining iste'moldagi bahosi va boshqalariga nisbatan raqobatbardoshliligi bilan ajralib turadi.
Iste'molchi tomonidan mahsulotni olishdagi (sotish bahosi) hamda uning iste'mol yoki ishlatishdagi xarajatlarning yig`indisiga mahsulotning iste'mol bahosi deb ataladi.
Mahsulot, ham muayyan ehtiyojga mos kelish darajasi bo`yicha, ham shu ehtiyojni qanoatlantirishdagi xarajatlar bo`yicha raqobatlanuvchi mahsulotlardan ajralib turishini ifodalovchi mahsulotning tavsifi uning raqobatbardoshligi deb ataladi.
Mahsulot bozori deganda, uning sotilishida ehtiyoj va taklif orasidagi o`zaro muvofiqlashtirish sharoitlaridagi tizim tushuniladi.
O`zaro muvofiqlashtirish darajasi esa bozor munosabatlarini boshqarishda va turg`unlikda mezon bo`lib xizmat qiladi.
Marketing deganda, mahsulotning har bir hayotiy davri bosqichlarida amalga oshiriladigan, uning raqobatbardoshli qilib yaratilishini va bozorda sotilishini ta'minlaydigan faoliyat tushuniladi.
Sifat xalqasi deb ataluvchi tushuncha mahsulotning butun hayot holati davrini o`z ichiga oluvchi (to`liq) mujassamlashgan faoliyatdir.
Sifat xalqasi ehtiyojlarni aniqlashdan tortib, to ularning qanoatlantirilishini baholashgacha bo`lgan turli bosqichlarda sifatga ta'sir etadigan, o`zaro bog`langan faoliyat turlarining nazariy tushunchalar modelidir.
Sifat ham boshqa tushunchalar singari o`zining tizimiga egadir.
Sifat tizimi deganda, tashkiliy cho`zilishi, ma'suliyati, ish tartibi, jarayonlar, resurslar yig`indisi bo`lib, sifatning umumiy boshqaruvini amalga oshirilishi tushuniladi.
Belgilangan mahsulotning sifat ko`rsatkichlari nomenklaturasini tanlash, bu ko`rsatkichlarning qiymatlarini aniqlash va ularni asos bo`luvchi qiymatlar bilan taqqoslashni o`z ichiga oluvchi ishlarning yig`indisi, mahsulot sifatining darajasini baholash deb ataladi.
Mahsulot sifatining darajasini baholash uchun mahsulotlar ikkita turkumga bo`linadi:
1-turkum. Foydalanishda sarflanadigan mahsulot.
2-turkum. O`z resursini sarflaydigan mahsulot.
1-turkum mahsulotlari vazifasi bo`yicha foydalanish jarayonida sarflanadi. Odatda, qayta ishlash qaytmas jarayon hisoblanadi;(xomashyo, materiallar, yarim fabrikatlar), yoqilg`ining yonishi, oziq-ovqat mahsulotlarini o`zlashtirilishi, ayrim vaqtda ko`tariluvchi jarayon ham bo`lishi mumkin (masalan, erituvchilarni reko`peratsiya va regeneratsiyasi).
Vazifasi bo`yicha 2-turkum mahsulotlaridan foydalanishda, uning resursi sarflanadi. Bu holda mahsulot texnikaviy va ma'naviy eskirishi hisobiga foydalaniladi.
Mahsulotni ko`rsatilgan tavsiflanishining qo`llanishi quyidagi amallarni bajarishda bir qator yengilliklar yaratadi:
-muayyan guruh mahsulotining birgina ko`rsatkichi nomlarini tanlashda;
-mahsulotdan foydalanish sohasini aniqlashda;
-bir yoki bir nechta buyumlarni asos bo`luvchi namunalar sifatida tanlab olishda;
-mahsulotning sifat ko`rsatkichlari nomlariga davlat standartlarining tizimlarini yaratishda.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida mahsulot sifatini baholash uchun ilmiy-uslubiy ta'minlanish, ishlab chiqaruvchi va iste'molchi orasidagi munosabatlar mol-pul xususiyatlariga deyarli mos kelishi lozim. Buning uchun ushbu kompleks masalalarni hal qilish lozim bo`ladi:
-har taraflama mahsulot sifatini tavsiflovchi xossalarni va ko`rsatkichlarni ajratib olib, me'yoriy hujjatlarda mahsulotni va uning sifatini baholash natijasida xolisona ifodalash;
-o`zaro bog`langan sifat, miqdor va iste'moldagi narxlarni e'tiborga olgan holda ishlab chiqaruvchi, tayyorlovchi va iste'molchilarning turli bosqichlarda birgalikdagi mahsulot sifatini xolisona baholash; - mahsulot sifati hamda "sifat xalqa"sining har bir bosqichidagi uning texnikaviy darajasi va raqobatbardoshligi haqida hamma zarur xolisona amaliy ma'lumotlarni olish (1-rasm).
1-rasm. Sanoat mahsulotining tasniflanishi.
Mahsulot sifatining ko`rsatkichlar nomenklaturasini tanlab olishni asoslash quyidagilarni inobatga olgan holda amalga oshiriladi:
-mahsulotni ishlatilishidagi sharoitlarini va vazifasini;
-iste'molchilar talablarining tahlilini;
-mahsulot sifatining tavsiflanuvchi tarkibini va tuzilishini;
-sifat ko`rsatkichlariga bo`lgan asosiy talablarni.
Mahsulot sifatiga ta'sir etuvchi omillarni to`rt toifaga bo`lish mumkin:
-texnikaviy;
-tashkiliy;
-iqtisodiy;
- ijtimoiy.
Texnikaviy omillarga uskunalarning jihozlanish, asboblarning hamda nazorat vositalarining, texnikaviy hujjatlarning holati; dastlabki materiallar, yarim fabrikalarning sifati va shunga o`xshashlar kiradi.
Tashkiliy omillarga rejali, bir maromda ishlash, texnikaviy xizmat va uskunalarni ta'mirlash; materiallar, komplektlanuvchi buyumlar, jihozlanishi, asboblarni texnikaviy hujjatlar va nazorat vositalari bilan ta'minlanganligi, ishlab chiqarish madaniyati; mehnatni ilmiy asosda tashkil etish; ovqatlanish, ish vaqtida dam olishni tashkil etish va boshqalar kiradi.
Iqtisodiy omillarga mehnatga haq to`lash shakllari, oylik maoshning miqdori; yuqori sifatli mahsulotni va ishni moddiy raqobatlantirish, mahsulotning yaroqsizligi uchun oylik maoshidan ushlab qolish, uning sifat darajasi, tannarxi, mahsulotning bahosi va shunga o`xshashlar kiradi.
Ijtimoiy omillarga kadrlarni tanlash va joy-joyiga qo`yish, malaka oshirishni tashkil qilish, ilmiy-texnikaviy ijodni, ijodkorlik va ixtirochilikni tashkil etish, turmush sharoitlari, o`zaro munosabatlar, jamoadagi psixologik iqlim va tarbiyaviy ishlar kiradi.
Mahsulot sifatini tashkil topishi, uning hamma hayotiy bosqichlarida- tadqiqot va loyihalash ishlarida, ishlab chiqarishda, muomalada, iste'molda yoki ishlatishida namoyon bo`ladi.
Tadqiqot va loyihalash ishlari mahsulotning sifatini oshirilishida belgilovchi o`rinni egallaydi. Bu bosqich sifatni tashkil topishining boshlanishi hisoblanib, bunga ilmiy-texnika taraqqiyotining qo`llanishi natijasida hamda me'yoriy hujjatlarni mahsulot ishlab chiqarish uchun uni muomalada, iste'molga yoki ishlatilishiga belgilangan iqtisodiy ko`rsatkichlariga rioya qilgan holda tayyorlash natijasida erishiladi.
Bu bosqichda quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:
-andozalar, sifat ko`rsatkichlariga ega bo`lgan namunalarga yo`naltirilgan ilmiy-tadqiqot, tajriba-konstruktorlik va boshqa ishlarni bajarish;
-me'yoriy hujjatlarni ishlab chiqish va joriy qilish;
-standartlarga rioya qilinishida o`z-o`zini nazorat qilishni amalga oshirish;
-mahsulot sifatining darajasini istiqbollash va me'yorlash;
-mahsulot sifatini rejalangan darajasiga erishish, turli usullarni tayyorlash choralarini joriy qilish, sinash va nazoratga yo`naltirilgan konstruktorlik va texnologik tadbirlarni ishlab chiqish;
-bizda va xorijda chiqarilayotgan shu xildagi mahsulot sifati haqidagi axborotni tahlil qilish;
-mahsulot sifatining ko`rsatkichlarini va shuningdek sifat darajasini baholashni tasniflash va aniqlash.
Mahsulot sifatini boshqarish tizimlari, ishlab chiqish bosqichida texnikaviy darajani rivojlanishini doimo yuqori sur'atlarda bo`lishini ta'minlaydi. Murakkab va mas'uliyatli buyumlar uchun ishlab chiqishda sifatni boshqarish jarayonida maxsus ish rejalari tuziladi.
Maxsus konstruktorlik ilmiy-tadqiqot yoki loyihalash institutlarida, sanoat korxonalarida konstruktorlik texnologik bo`lim (byuro)larda yangi mahsulot namunalarini ishlab chiqish mumkin. Bunda asosiy e'tibor ushbu buyum namunasi haqiqatdan yangi bo`lishligiga yoki ishlab chiqarishidagi buyumlarni takomillashganligiga qaratiladi.
Mahsulotni ishlab chiqarishga tayyorlash bosqichida optimal texnologik jarayonlarni tanlash qiyin va mas’uliyatli vazifa, chunki bu bosqichda doimiy texnologiyaning qiyinlashishi hamda ishlab chiqarishning iqtisodiy ko`rsatkichlarini yaxshilash zarurati bo`ladi. Tayyorlash bosqichida mahsulot sifatini oshirish korxonaning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi.
Mahsulotni ishlab chiqarish bosqichida esa quyidagi tadbirlar amalga oshirilishi mo`ljallanadi:
-mahsulotni bevosita tayyorlash;
-uskunalarning, jihozlarning, nazorat o`lchash texnikasining sifatini kerakli darajada bo`lishini ta'minlash va nazorat qilish;
-mahsulot sifatini oshirish, yaroqsizlikni oldini olish, me'yoriy hujjatlarga mos kelmaydigan mahsulot ishlab chiqarish sabablarini bartaraf qilish tadbirlarini tayyorlash va amalga oshirish;
-me'yoriy hujjatlarni joriy qilish va ularga qat'iy rioya qilish;
-korxonaga tushayotgan xomashyoning, materiallarning, yarim fabrikatlarning va komplektlanuvchi buyumlarning kirishdagi nazoratini o`rnatish;
-chiqarilayotgan mahsulotning ish bajarishdagi, qabuldagi va sinashdagi nazoratini o`rnatish;
-tekshiruvchan nazoratga, me'yoriy hujjatlarga rioya qilish;
-ishlatilish bosqichidagi mahsulotning sifati haqidagi axborotni yig`ish va to`plash, uning yaroqsizligini, u haqidagi shikoyatlarni hisobga olish va tahlil qilish;
-xomashyo, materiallar, yarimfabrikatlar, komplektlanuvchi buyumlarni va tayyor mahsulotni omborlarda, korxona ichidagi transportlarda me'yoriy hujjatlarning talablariga binoan olib yurilishini ta'minlash va nazorat qilish;
-belgilangan sifat darajasidagi mahsulotni ishlab chiqarishda korxonaning xodimlarini moddiy va ma'naviy rag`batlantirish.
Ishlab chiqarish birlashmalarida, korxonalarda ishlab chiqarish bosqichida belgilangan maqsadlarga va vazifalarga erishishda mahsulot sifatini boshqarish tizimlari ta'minlaydi.
Muomala va savdo-sotiq bosqichlarida boshqarishning yo`nalishi mahsulotni saqlashga, transportda tashishga, sotishga belgilangan rejali topshiriqlarga, standartlarga va texnikaviy shartlarga binoan kerakli sharoitlarni yaratishga qaratilgan bo`ladi.
Mahsulotni transportlarda tashishda ortish va tushirish qoidalariga rioya etilishi ko`zda tutiladi.
Tayyor mahsulotni omborlarda saqlanishida issiqlik va boshqa noqulay ta'sirlardan saqlanishi zarur. Bu bosqichda tayyor mahsulotning sifati yuqori ravishda saqlanish lozim va iste'molchiga belgilangan sifat ko`rsatkichlarida yetkazilishini sifat boshqarish tizimlari ta'minlaydi.
Bu maqsadlarga erishish uchun korxona- tayyorlovchi quyidagi tadbirlarni amalga oshiradi:
-iste'molchidagi buyumlarning ishlatilishini va saqlanishini va uni iste'molchi ehtiyojlariga mos kelish darajasi haqidagi ma'lumotlarni yig`ish va qayta ishlash va tahlil qilish;
-iste'molchilarni ishlatilishdagi va ta'mirlashdagi kerakli hujjatlar bilan ta'minlash;
-buyumlarni kafolatli ta'mirini bajarish;
-iste'molchilarni ehtiyot qismlar, asboblar va ishlab chiqarilgan buyumlarga tegishli narsalar bilan ta'minlash.
Sifatni har taraflama o`z ichiga oluvchi, uning hamma tomonlarini ta'minlovchi hamda mahsulotning barcha hayotiy bosqichlarini qamrab oluvchi faoliyat sifat tizimlarini bildiradi. Sifatli ish marketing (bozor tahlili va savdo-sotiq ishlari) sohasidan boshlanib, mahsulotni ishlatilishidan hosil bo`ladigan chiqindilardan foydalanish bosqichi bilan yakunlanadi. Bu bosqichlarning yig`indisini sifat xalqasi (petlya kachestva) deb atalib, uning ta'rifi esa yuqorida keltirilgan.
Sifat tizimlarida mahsulot sifatini baholashning uslubiy asoslariga, ayniqsa, mahsulotni majburiy va ixtiyoriy sertifikatlashtirishda alohida talablar qo`yiladi, bunda quyidagilar deyarli to`liq ta'minlanadi:
-mahsulotning iste'moldagi hamma xossalarini kompleks tahlil va xolisona baholanishi, xavfsizliligi va ekologikligi namoyon bo`lish imkoniyati;
-keltirilgan baholanishga asoslanib, iste'molchi tomonidan mahsulotning ishlatilishdagi va ekologikligidagi xavfdan hamda mahsulot va uning sifatini noto`g`ri baholanish xavfidan ijtimomy himoya qilishga zamin yaratish.
Mahsulot sifatining darajasi baholanishining asosiy maqsadi:
-yangi mahsulot turlarining parametrlarini asoslash;
-mahsulotni, standartlarni, texnikaviy shartlarni ishlab chiqishda texnikaviy topshiriqlar tayyorlash hamda yangi mahsulot uchun, uning texnikaviy darajasi kartalarini tuzish;
-ishlab chiqariluvchi mahsulotning sinov natijalariga qarab qaror qabul qilish;
-ishlab chiqarilgan mahsulotning qabul nazorati natijalari bo`yicha qaror qabul qilish;
-mahsulotni ta'mirlash bo`yicha qaror qabul qilish;
-mahsulotni bozorda yetarlicha qadrlanishiga va arziydigan bahoda sotilishiga zamin yaratish.
Mahsulot sifatining darajasini baholashda turli usullardan foydalaniladi: differensial, kompleks, aralashgan va statistik usullar.
Differensial usul deb, mahsulotning sifatini birgina ko`rsatkichidan foydalanishga asoslangan mahsulot sifatining baholash usuliga aytiladi. Differensial usul baholovchi mahsulot sifatining ko`rsatkichini asos bo`luvchi ko`rsatkich bilan taqqoslashga asoslangan. Masalan, bir korxonadan chiqarilayotgan uskunaning ishlash muddati 8 yilni, ikkinchi korxonada esa bu raqam 12 yilni tashkil etadi, asos bo`luvchi qiymat esa 10 yil. mahsulot sifatining darajasi esa birinchi korxonada asos bo`luvchi qiymatga nisbatan past, ikkinchisida esa balanddir. Bu ko`rsatkich uning ishlash muddatini yaxshilanishi natijasida erishilgan.
Mahsulot sifatining kompleks ko`rsatkichlarini qo`llanilishiga asoslangan mahsulot sifatini baholash usuli – kompleks usul deb ataladi. Masalan, avtobuslarning sifatini baholashda umumlashtirilgan sifat ko`rsatkichi deganda ularning yillik unumdorligi tushuniladi.
Aralashgan usulda bir vaqtning ichida ham birgina ko`rsatkichdan, ham kompleks ko`rsatkichlardan foydalanib mahsulotning sifati baholanadi.
Statistik usul bilan mahsulotning sifatini baholashda matematik statistika usullaridan foydalaniladi.
|
| |