nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
EHMning tuzilishi. SHEHMning asosiy qurilmalari

|
EHMning tuzilishi. SHEHMning asosiy qurilmalari
|
bet | 2/9 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 1,19 Mb. | | #235240 |
Bog'liq marjona mustaqil ishEHMning tuzilishi. SHEHMning asosiy qurilmalari
Shaxsiy Kompyuter (ShK) asosiy va qo’shimcha qurilmalardan tashkil topgan bo’lib, asosiy
qurilmalarga quyidagilar kiradi (1-rasm):
1-rasm.
1. sistеmali blok; 2. monitor; 3. klaviatura; 4. sichqoncha.
Sistеmali blokning tuzilishi
3,5 - dyuymli diskovod
o’chirib-yoqish tugmasi
protsеssor ishlashi chirog’i
|
|
CD-ROM
elеktr tarmog’i chirog’i.
o’chirish va yoqish tugmasi
|
2-rasm
Kompyuterning samaradorligini bеlgilovchi asosiy qurilma sanalmish sistеmali blok o’z navbatida quyidagi ichki qurilmalardan tashkil topgan:
Protsеssor (CPU) - ma'lumotlarni qayta ishlovchi va hamma hisob ishlarini amalga oshiruvchi qurilma;
Opеrativ xotira (DIMM, DDR) - kompyuter yoqilgan vaqtda bajarilayotgan dasturlar va ishlatilayotgan ma'lumotlarni vaqtincha saqlash qurilmasi;
Doimiy xotira qurilmasi yoki qattiq disk, vinchеstеr (HDD) - ma'lumotlarni doimiy saqlash qurilmasi. Agar opеrativ xotiradagi ma'lumotlar kompyuter tok manbaaidan uzilishi bilan o’chib kеtsa, doimiy xotiradagi ma'lumotlar esa aksincha saqlanib qoladi;
Vidеoplata - bu qurilma monitorga tasvirlarni uzatish uchun xizmat qiladi, ya'ni tasvirlarni hosil qiladi.
Zvukoplata - tovush, ovoz, musiqani hosil qiluvchi qurilma.
Disk yurituvchi qurilma, diskovod (FDD) - egiluvchan magnit disklardagi (diskеtadagi) ma'lumotni o’qish va unga ma'lumot yozish qurilmasi;
CD-ROM disk yuritish qurilmasi - kompakt (lazеr) disklardagi ma'lumotlarni o’qish qurilmasi;
Ona plata (Mainboard)- yuqoridagi qurilmalarni birlashtiruvchi asosiy plata.
Bundan tashqari tizim blokiga qo’shimcha vinchеstеr, disk yuritish qurilmasi, opеrativ xotira, kompakt disklarga yozish qurilmasi (CD-Writer), ichki modеm, lokal kompyuter tarmog’iga ulanish qurilmasi (tarmoq platasi), va boshqa qurilmalar joylashtirilishi mumkin.
Doimiy xotira qurilmalari va disk yurituvchilarning mantiqiy nomlari mavjud bo’lib, ular doimo lotin harflari bilan bеlgilanadilar.
Kompyuter yoqilishi bilan quyidagicha qurilmalar nomlana boshlaydi:
A: - 3,5 dyuymli diskеtalarni o’quvchi qurilma;
B: - 5,25 dyuymli diskеtalarni o’quvchi qurilma, agarda mavjud bo’lsa;
C:, D:, E:,... - qattiq diskning mantiqiy nomlari;
Qattiq diskning nomidan so’ng kompakt disklarni o’quvchi qurilma nomi (CD-ROM), so’ng boshqa qurilmalar (Zip-disk, CD-R,…) nomlanadi.
|
| |
Vinchester - Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti

Vinchester
Qattiq disklar (vinchester) esa asosan shahsiy kompyuter qutisi ichida joylashgan va mustahkamlangan bo’ladi. Vinchesterlarni disklarga nisbatan ikkita o’ta zarur imkoniyatlari mavjud; ular ancha katta hajmga hamda ancha tezroq ahborotlarni o’qish va yozish hususiyatlariga ega.
Kompyuterning qo’shimcha qurilmalariga: printеr (bosmaga chiqarish qurilmasi), skanеr (tasvirlarni kompyuter xotirasiga ko’chirish qurilmasi), modеm (tеlеfon tarmog’i orqali global kompyuter tarmog’iga ulanish qurilmasi) va boshqalar kiradi. Sistеmali blok kompyuterning asosiy qurilmasi hisoblanadi va butun tizimning ishini nazorat qiladi.
Monitor kompyuterda bajarilayotgan amallarni foydalanuvchiga namoyon qilish uchun mo’ljallangan qurilma.
MONITORLAR
Shaxsiy kompyuterning monitori ekranga matnli va grafikli ma’lumotlarni chiqarish uchun xizmat qiladi. U ikki xil rejimda ishlashi mumkin - matnli va grafikli.
Matnli rejimda displey ekrani shartli ravishda 80 ta ustun 25 satrga bo‘linadi. Shu maydonning ixtiyoriy joyida belgilar tasvirlanadi. Bu belgilar katta va kichiq lotin xarflari, sonlar va yordamchi belgilar - ! ” № ; % -? * ( ) { } ” ’ / ? bo‘lishi mumkin.
Grafik rejimda ekranga matnli ma’lumotlardan tashqari rasm va grafik tasvirlar ham chiqariladi. Bunda belgi ixtiyoriy shrift va o‘lchamga ega bo‘ladi. Bu rejimda ekran nuqtalar to‘plamidan iborat. Masalan, 640x200 imkoniyatli monitor ekranda gorizontaliga 640 va vertikaliga 200 nuqtani tasvirlaydi. Nuqtalar soni oshishi bilan tasvir sifati oshadi.
Quyida monitorlarning ba’zi turlari keltirilgan.
Adapter
|
Rangi
|
Matnli
|
Grafikli
|
MDA
|
Oq-qora
|
80x20,2 ta rang
|
640x200, 2 ta rang
|
CGA
|
Rangli
|
80x25, 16 ta rang
320x200, 4 ta rang
|
640x200, 2 ta rang
|
Hercules
|
Oq-qora
|
80x25, 2 ta rang
|
720x348, 2 ta rang
|
EGA
|
Rangli
|
80x25, 16 ta rang
80x43, 16 ta rang
|
640x350, 16 ta rang
|
VGA
|
Rangli
|
80x25, 16 ta rang
|
640x480, 16 ta rang
|
SVGA
|
Rangli
|
80x25, 16 ta rang
|
800x600, 16 ta rang
|
Kompyuterda monitor (display) ekranda sahifaliy va tasvirliy ahborotlarni ko’rsatish uchun qo’llaniladi. Zamonaviy kompyuterlar super VGA turdag manitorlar bilan to’plangan, ruhsat etish imkoniyatlar 800* 600, 1024* 7608.1280* 1024 va boshqalar.
|
SH K tuzulishi. Texnik vositalar - Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti

|
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti
|
bet | 3/9 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 1,19 Mb. | | #235240 |
Bog'liq marjona mustaqil ishSH K tuzulishi. Texnik vositalar.
TIZIMLI QISM
Tizimli qism kompyuterning asosiy qurilmasi bo’lib, uning asosiy tavsiflarini belgilaydi va quyidagilardan tashkil topgan:
Sistema platasi
Prosessor;
Tez hotira (RAM);
Videoadapter;
Ovoz platasi;
Yumshoq magnit disk uchun uy (FDD);
Qattiq magnit diskka yig’uvchi (HDD);
Kompakt-disk yig’uvchi (SD-ROM).
Quti
Kompyuter (case) –quti-nafaqat “o’rovchi quti” hamda asosiy element bo’lib hamma qurilmalarni mahkam o’rnatilishini ta’minlab, elektr manbaasi va nozik qismlarni tashqi muhit ta’siridan saqlovchi himoya.
Qutilarning asosiy parametrik bu turi, desktop yoki minora.
Desktopturli quti
Minora turli quti
Desktop- birinchi paydo bo’lgan, ma’lum sabablarga ko’ra hozir eskirgan. Avvallari displeylar kichiq o’lchamga ega bo’lib ( ekrani “14” va “15”) ular desktop ustida qulay joylashtiriladi, stolni kamroq egallashi hamda qulay turishi uchun. Agar desktopga zamonaviy monitorlar( “17” va “19” ) joylahtirilsa qulay joylashuv muvozanati, ya’ni ko’zimiz bilan monitor orasidagi masofa buziladi.
Manbaa qism
Manbaa qism kompyuterni zarur elektr manbaasi bilan ta’minlab beradi.
Quti ichida joylashtirilgan bo’ladi. Manbaa tanlanganda quvvatliroq manbaa tanlash lozim, chunki keyinchalik qo’shimcha qurilmalar o’rnatilganda manbaa taqchilligi ro’y bermasligi uchun. Kompyuter qancha ko’p qurilmalar o’rnatilsa, shuncha ko’p manbaa quvvati talab etiladi.
Sistema platasi
Shk asosiy qismi bo’lib 5-rasmda ko’rinishi ko’rsatilgan hamda bu tizimli plata-sistema platasi ( motherboard) deb ataladi, unga protsessor operativ hotiralar va boshqalar o’rnatiladi. Barcha tizimli platalar, maqsadga ko’ra hamma to’plam vositalari orasida real ahborot almashuvini amalga oshirish vazifasini o’taydi.
Sistema platasi
Chipset
Chipset (chipset) – mikroshemalar to’plami bo’lib, barcha kerakli aloqa vazifalarini asosiy barcha to’plamlarni – protsessor, hotira, kengaytirish shinasi orasida amalga oshiradi. Qanday protsessor asosiy va kesh-hotira va boshqa husisiyatlarni tanlash chipsetga bog’liq. Bir hil kompanentlar o’rnatilgan SHK ning ishlab shiqarish quvvati bir –biridan turli tizimli palatalarda yig’ilsa 30% farqlanadi.
BIOS
BIOS (Basic Input Output System) – kiritish-chiqarish asos tizim. U sistema platasiga o’rnatilgan –dasturli ta’minot bo’lib disk yordamisiz o’rnatilgan bo’ladi.
|
| |
Skaner - qog‘ozdagi ma’lumotni kompyuterga tasviriy ravishda kiritadi.
UPS

|
Skaner - qog‘ozdagi ma’lumotni kompyuterga tasviriy ravishda kiritadi.
UPS
|
bet | 9/9 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 1,19 Mb. | | #235240 |
Bog'liq marjona mustaqil ishSkaner - qog‘ozdagi ma’lumotni kompyuterga tasviriy ravishda kiritadi.
UPS - elektr quvvatini o‘zgarmas holda ushlab turuvchi qurilma.
EHMning asosiy qurilmalari va ularning vazifalarini tushuntiring.
EHMning yordamchi qurilmalari va ularning vazifalari.
Shaxsiy kompyuterdan foydalanish qoidalarini tushuntiring.
Mikroprotsessorning vazifasi nimadan iborat.
Kiritish va chiqarish qurilmalarining ishlash printsipi qanday?
Kompyuter qanday tuzilishga ega va qanday qurilmalardan iborat?
Monitorning vazifasi nimadan iborat?
Klaviaturaning asosiy tugmalar guruhiga qaysi tugmalar kiradi?
Sichqoncha bilan ishlashning afzallik tomonlari qanday?
Adabiyotlar
A.Ortiqov, A.Mamatqulov «IBM PC kompyutеrlaridan foydalanish». T. 1992 y. 40-bеt
A.Ortiqov, A.Mamatqulov «IBM PC kompyutеrlaridan foydalanish». T. 1992 y. 40-bеt
M.M. Aripov, J.O’. Muhammadiyev. Informatika, information texnologiyalar.Toshkent 2005- y. 9 -11 betlar.
www.piter.com
www.intuit.ru
www.msu.ru
|
| |
Kengaytirish uyalari - Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti

|
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti
|
bet | 4/9 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 1,19 Mb. | | #235240 |
Bog'liq marjona mustaqil ishKengaytirish uyalari
Kengaytirish uyalari sistema platasida joylashgan bo’ladi. Bu uyalarda kengaytirish platalari joylashtiriladi.Ular turli hil tashqi qurilma moslashtiruvchilarga mo’ljallangan. ISA (Industry Standart Architecture) Bus – kengaytirish shinasi, SHKning oldingi modellarda qo’llanib va sanoat standarti bo’lib shakllangan. SHKda 8 va 16 darajali bo’lib qo’llanilgan.
PCI (Peripheral Component Interconnect) local bus - zamonaviy kompyuterlarning asosiy kengaytirish shinasi tashqi qurilmalarga mo’ljallangan. Pentium uchun hisoblab, tuzilgan bularni 486 protsessorlarda ham yahshi qo’llash mumkin.
PCI universal, tez bo’lib, taqtli chastotasi 66 Mgts va 32 darajali o’tkazish imkoiyati 264 Mbayt/c.
AGP (accelerated graphic Port)-mahsus yuqori tezlikka ega shina. Intel firmasi PCI shinasi asosida grafik adapterlarni ulash standartini yaratdi.
AGP porti - intellektual grafik adapterlarga (3D-akceleratori boriga) mo’ljallangan.
Coket ( Socket) –mikroshemalar o’rnatishga moslashgan uya. Bu uyalar mahsus qulflarga ega bo’ladi, ularni ochib mikroshemalar almashtiriladi va keyin qulflanib mustahkamlanadi.
Protsessor
Protsessor –tranzistorli mikroshema bo’lib, kompyuterlarning bosh hisoblash hamda boshqaruv elementi hisoblanadi.
Protsessorlarning inglizcha nomi – CPU (Central Processing Unit)
Ahborot saqlovchi qurilmalar
Diskovod
Barcha shahsiy kompyuterlarda: asosiy vinchester va diskovodlar bo’ladi. Shahsiy kompyuter o’chirilganda axborotlar o’chib ketmasligi uchun, ular disklarda saqlanadi. Disklarni hujjatlar saqlanadigan jovonlarga o’hshatish mumkin. Disklarni vinchesterlarga nisbatan bitta yahshi tomoni shuki, ularni shahsiy kompyuter yig’gichidan chiqarib olib yonda olib yurish mumkin. Hozirgi vaqtda asosan 3,5 dyuymli yumshoq disklar ko’proq qo’llanadi. Diskda mahsus o’tkich o’rnatilgan bo’lib, diskga yozishda ruhsat berish va ma’n etish uchun qo’llanadi.
|
| |
Monitorlar tuzilishiga ko’ra - Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti

|
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti
|
bet | 6/9 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 1,19 Mb. | | #235240 |
Bog'liq marjona mustaqil ishMonitorlar tuzilishiga ko’ra:
ENT monitorlari (electron-nurli trubka –CRT asosida) ENT monitor
ENT monitorlar – bu elektron nurli trubkali monitorlar. Inglicha CRT (Cathlode Ray Tube)
SKD monitorlari (suyuq kristal display asosida)
SKD monitorlar – bu monitorlar suyuq kristal display asosida tuzilgan. Inglizcha LCD (Liquid Crystal Display) Skd monitorlari
SKD monitorlarda elektron - nurli trubka qo’llanmaydi. Shuning uchun ular ixcham, xavfsiz hamda ish stoliningizda uncha ko’p joyni band etmaydi va shu bilan birga energiya istemol qiladi,
Hozirda stol ustki shahsiy kompyuterlarda bunday monitorlarni qo’llash uchun ehtiyoj ortib bormoqda, bu esa yaqin kelajakda butunlay ENT monitorlardan voz kechishga olib keladi.
Klaviatura - ma'lumotlarni kompyuter xotirasiga kiritish qurilmasi.
KLAVIATURA
Standart klaviaturalar 101 yoki 102 tugmadan iborat bo’lib, undan tashqari hozirda chiqayotgan multiklaviaturalar ham bor. Standart klaviatura bilan multiklaviaturaning farqi multiklaviaturada qo’shimcha tugmalar mavjudligidir (ovoz tugmasi, kalkulyator chaqirish tugmasi, intеrnеt va e-mail kabilar mavjud).
Klaviatura bеshta asosiy guruhga bo’linadi:
klaviatura
Kompyuter imkoniyatlarini oshirish maqsadida unga turli qo‘shimcha qurilmalar ulanishi mumkin. Bu – printer, “sichqoncha”, modem, skaner va xokazolardir.
Har bir qurilma protsessorda joylashgan mos ulagichga ulanadi yoki o‘rnatiladi. Qo‘shimcha qurilmani ulashdan avval kompyuterni o‘chirish zarur, aks holda kompyuter ishdan chiqishi mumkin. Quyida ular to’grisida batafsil ma’lumot beriladi.
Printer - ma’lumotlarni qog‘ozga chiqaruvchi qurilma. Barcha printerlar matnli ma’lumotlarni ko‘pchiligi esa rasm va grafiklarni ham qog‘ozga chiqaradi. Rangli tasvirlarni chiqaruvchi maxsus printerlar ham bor.
Printerlar quyidagi turlari mavjud; ignali, siyohli va lazerli.
Hewlett-Packard CM8060 Inkjet Printer
Plotter – murakkab va katta hajmdagi chizmalarni qog‘ozga chiqaruvchi qurilma. Plotterlar 2 xil bo‘ladi -barabanli va planshetli. Barabanli plotter, rulonli, planshetli plotter esa varaqli qog‘ozga chizmalarni chiqaradi. Plotterlar asosan chizma loyihalarini avtomatlashtirishda foydalaniladi.
|
| |
D-принтерлар - - Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti

|
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti
|
bet | 7/9 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 1,19 Mb. | | #235240 |
Bog'liq marjona mustaqil ish3D-принтерлар - 3D компьютер моделини 3 ўлчамли шаклда тасвирлаб чоп этиш учун ишлатилади. 3D моделнинг кесим шаклида чоп этиш учун inkjet чоп қилиш тизимини ишлатади. Сўнгра кукун объектнинг бир қатламини шакллантириш учун сачратиш ёрдамида тасвирни тайёрлайди. Бу жараён объект тўла чоп этилмагунча давом этади. 3D чоп этиш одатда авиакосмик компаниялар, авто тайёрлов ва бошқа интенсив лойиҳалаш компанияларида қўлланилади.
Spectrum Z510
«Sichqoncha» - kompyuter bilan foydalanuvchi muloqotini yengillashtiruvchi manipulyator. “Sichqoncha“ stol yoki maxsus yuzada harakati natijasida ekrandagi kursorni mos ravishda harakatlantiradi. menyuning birortasini bajarish uchun “Sichqoncha” mos tugmachasi bosiladi. Ba’zi bir amaliy dasturlar faqatgina “Sichqoncha“ bilan ishlashga moslashgan.
Sichqon (trekbol) kiritish qurilmasi o’zining harakatlanish va tugmalarining (ikki. Uch va undan ortiq) bosilish haqida tizimga ahborot uzatib turadi. Bu qurulma kompuyuterga ahborot kiritishni osonlashtiradi. Asosan tasvirliy ahborotni.
CD ROM - kompakt disklardan ma’lumotlarni o‘qish imkonini beradi. Bu kompakt disklar ishonchliroq, 650 Mbayt hajmdagi ma’lumotni saqlaydi.
Kompakt disk CD-ROM qurilmaga joylanadi. CD-ROM-qurilmani ikki turi mavjud; oddiy va ahborotlarn yozish uchun. Agar shahsiy kompyuteringizga oddiy CD-ROM-qurulma o’rnatgan bo’lsangiz, siz faqatgina kompakt-disklardan qattiq disk (vinchestr)ga ahborotlarning ko’rib olishingiz mumkin, balki ahborotlarning qattiq disk vinchestordan kompakt-diskka yozib olishingiz ham mumkin. Buning uchun kompyuteringizda mahsus dasturlar o’rnatilgan bo’lish shart.
Skaner - Kompyuterga matnli yoki tasvirli ma’lumtolarni tasviriy ravishda kirituvchi qurilma. Skanerlar 2 xil bo‘ladi; avtomatik va avtomatik bo‘lmagan. Birinchisi ma’lumotni varaqlab o‘qiydi, ikkinchisi satrlab, buning uchun skanerni kerakli satrga qo‘l bilan surib turish kerak.
Multimedia - Kompyuter yordamida musiqa ijro etilishini ta’minlovchi qurilma. Odatda u kolonka va mikrofon bilan birgalikda sotiladi. Uning yordamida musiqani tahrirlash inson nutqini yozib olish mumkin.
Modem - telefon tarmog‘i orqali boshqa kompyuter bilan ma’lumot almashuvini ta’minlaydi. Modemlar ma’lumot uzatish tezligi bilan farqlanadi.
Trackball - sichqoncha kabi, shar shaklidagi manipulyator. Sharni aylantirish natijasida mos ravishda ekrandagi tasvir ham suriladi.
|
| |
Django maydonlarining barcha turlari uchun mavjud bo'lgan parametrlar

|
Django maydonlarining barcha turlari uchun mavjud bo'lgan parametrlar
|
bet | 8/17 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 1,22 Mb. | | #128650 |
Bog'liq MBBTDjango maydonlarining barcha turlari uchun mavjud bo'lgan parametrlar
Agar True bo'lsa, Django ma'lumotlar bazasida null kabi bo'sh qiymatlarni saqlaydi. Odatiy bo'lib, False.
CharField va TextField kabi satr maydonlarida nullni ishlatishdan saqlaning. Agar satr maydoni null=True bo'lsa, demak u "ma'lumotlar yo'q" uchun ikkita mumkin bo'lgan qiymatga ega: NULL va bo'sh satr. Ko'pgina hollarda, "ma'lumotlar yo'q" uchun ikkita mumkin bo'lgan qiymatga ega bo'lish kerak emas; Django konventsiyasi NULL emas, balki bo'sh satrdan foydalanishdir. Faqatgina istisno - bu CharField CharField Unique=True va blank=True parametrlari True o'rnatilganda. Bunday holatda, null=True bir nechta ob'ektlarni bo'sh qiymatlar bilan saqlashda unique cheklovlarni buzmaslik uchun talab qilinadi.
Belgili bo'lmagan maydonlar uchun siz ham o'rnatishingiz kerak bo'ladi, blank=True, agar siz bo'sh qiymatlarni formalarda hal qilmoqchi bo'lsangiz, chunki null parametr faqat ma'lumotlar bazasi xotirasiga ta'sir qiladi.
Agar True bo'lsa, Django maydonga bo'sh qiymat kiritishga imkon beradi, bu holda maydon to'ldirish uchun majburiy bo'lmaydi. Odatiy bo'lib, False.
E'tibor bering, Blanknull. null faqat ma'lumotlar bazasi bilan bog'liq Blanktekshirish bilan bog'liq. Agar maydonda blank=True bo'lsa, shaklni tekshirish bo'sh qiymatni kiritishga imkon beradi. Agar maydonda blank =False bo'lsa, maydon majburiy bo'ladi.
O'qiladigan ("inson") maydon nomi. Agar nom ko'rsatilmagan bo'lsa, Django avtomatik ravishda maydon atributi nomidan foydalanib, pastki chiziqni bo'shliqlarga aylantiradi.
verbose_name="Post"
Shakl vidjetida ko'rsatilgan qo'shimcha tushuntirish matni. Sizning maydoningiz formada ishlatilmasa ham, bu hujjatlar uchun foydalidir.
E'tibor bering, bu qiymat HTML tomonidan avtomatik ravishda yaratilgan shakllarda ekranlanmaydi va xuddi shunday ko'rsatiladi. Masalan:
|
| |
jismoniy tarbiya bo‘yicha yakka tartibda ishlash

jismoniy tarbiya bo‘yicha yakka tartibda ishlash
|
Dushanba _________ dan Irg‘it– ushla
Seshanba _________ dan Tekis yo‘lka bo‘ylab
CHorshanba _________ dan Bir va ikki oyoqda sakrash
Payshanba _________ dan Olg‘a siljish bilan bir va ikki oyoqda sakrash
Juma _________ dan o‘ng (chap) oyoq bilan bir joyda sakrash mashqini qildirish
|
Dushanba ________ dan Bir oyoqda sakragan holda olg‘a siljish mashqini qildirish
Seshanba _________ dan Uzoqqa sakrash
CHorshanba _________ dan Bir va ikki oyoqda sakrash
Payshanba _________ dan Olg‘a siljish bilan bir va ikki oyoqda sakrash
Juma _________ dan Predmetlar orasidan ilon izi bo‘lib yurishga o‘rganish mashqi
|
Dushanba _________ dan Tekis yo‘lka bo‘ylab
Seshanba _________ dan Irg‘it– ushla
CHorshanba _________ dan YOnga qadam tashlab poldagi ilon izi bo‘ylab yurishga o‘rganish
Payshanba _________ dan Koptokni chap (o‘ng) qo‘l bilan bir joyida turib erga urish mashqini bajarish
Juma _________ dan Irg‘it– ushla
|
help_text= "tug'ilgan kuningizni kiriting"

|
help_text= "tug'ilgan kuningizni kiriting"
|
bet | 9/17 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 1,22 Mb. | | #128650 |
Bog'liq MBBTBu sahifa navigatsiya:
- False
help_text= "tug'ilgan kuningizni kiriting"
Ushbu maydon uchun ishlatiladigan ma'lumotlar bazasi ustunining nomi. Agar bu ko'rsatilmagan bo'lsa, Django maydon nomidan foydalanadi.
Agar sizning ma'lumotlar bazangizning ustun nomi SQL-ning zaxiralangan so'zi bo'lsa yoki Python o'zgaruvchan nomlarida yaroqsiz belgilarni o'z ichiga Pythonolsa, xususan defis yaxshi. Django sahna ortidagi ustunlar va jadvallarning nomlarini keltiradi.
Agar True bo'lsa, ushbu maydon uchun ma'lumotlar bazasi indeksi yaratiladi.
Agar ushbu maydon indekslangan bo'lsa, ushbu maydon indeksi uchun ishlatiladigan ma'lumotlar bazasi jadval maydonining nomi. Odatiy bo'lib, agar o'rnatilgan bo'lsa, default_index_tablespace loyihasi opsiyasi yoki db_tablespace agar mavjud bo'lsa db_tablespace model parametri ishlatiladi. Agar server indekslar uchun jadval maydonlarini qo'llab-quvvatlamasa, ushbu parametr e'tiborga olinmaydi.
Standart qiymat maydonga yoziladi. Bu qiymat yoki chaqirilayotgan ob'ekt bo'lishi mumkin. Agar chaqirilgan ob'ekt yozilsa, u har safar yangi ob'ekt yaratilganda chaqiriladi.
Agar False bo'lsa, maydon administrator panelida yoki boshqa ModelForm-da ko'rinmaydi. Modelni tekshirish paytida ular ham o'tkazib yuboriladi . Odatiy bo'lib, True.
Agar True bo'lsa, bu maydon modelning asosiy kalitidir.
Agar siz primary_key=True -ni modelingizning biron bir maydoniga kiritmasangiz, Django uni avtomatik ravishda asosiy kalitni saqlash maydoniga qo'shadi, shuning primary_key uchun primary_key=True-ni biron bir maydonga o'rnatishingiz shart emas, agar siz birlamchi kalitning standart xatti-harakatlarini bekor qilishni xohlamasangiz. Avtomatik ravishda yaratilgan asosiy kalit maydonlarining turi har bir AppConfig ilovasi uchun belgilanishi mumkin. default_auto_field yoki global miqyosda default_auto_field sozlamalarida.
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar - Berdiyev B. Mirzayev I. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari

|
Berdiyev B. Mirzayev I. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari
|
bet | 17/17 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 1,22 Mb. | | #128650 |
Bog'liq MBBTFoydalanilgan adabiyotlar
“SQL Полное руководство” Третье издание. Джеймс Грофф, Пол Вайнберг, Эндрю Опель. Издательский дом "Вильяме" Москва •Санкт-Петербург• Киев 2015
Aiken A., Hellerstein J.M., and Widom J. Static Analysis Techniques for Predicting the Behavior of Active Database Rules // ACM TODS. — March 1995. — 20, № 1.
Baralis E. and Widom J. An Algebraic Approach to Static Analysis of Active Database Rules // ACM TODS. — September 2000. — 25, № 3.
Bernstein P.A., Blaustein B.T., Clarke E.M. Fast Maintenance of Semantic Integrity Assertions Using Redundant Aggregate Data // Proc. 6th Intern. Conf. on Very Large Data Bases. — Montreal, Canada. — October 1980.
|
| |
Ma'lumotlar bazasi tushunchasi - Berdiyev B. Mirzayev I. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari

|
Berdiyev B. Mirzayev I. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari
|
bet | 2/17 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 1,22 Mb. | | #128650 |
Bog'liq MBBTMa'lumotlar bazasi tushunchasi
Ma'lumotlar bazasi tushunchasiga nima ekanligini hali bilmasligingiz mumkin, ammo siz ularni doimo aniq ishlatasiz. Har safar qidiruv tizimida biror narsa qidirsangiz, ma'lumotlar bazasidan foydalanasiz. Internet xizmatiga kirish uchun Login va parolingizni kiritganingizda, ular ushbu xizmatning ma'lumotlar bazasida saqlanadigan ma’lumotlarga murojaat qiladi.
Ma'lumotlar bazalaridan doimiy ravishda foydalanayotganimizga qaramay, ko'pchilik uchun bu aslida nima ekanligi noma'lum bo'lib qolmoqda. Va bu qisman ma'lumotlar bazalari bilan bog'liq bo'lgan bir xil atamalar odamlar tomonidan butunlay boshqa narsalarni aniqlash uchun ishlatilganligi bilan bog'liq.
Keling, ma'lumotlar bazalarining atamalari va tushunchalariga to’xtaylik:
Ma'lumotlar bazasi - ma'lum tartibda saqlanadigan ma'lumotlar to'plami. Ma'lumotlar bazasini hujjatlar saqlanadigan shkaf bilan taqqoslash mumkin. Boshqacha qilib aytganda, ma'lumotlar bazasi ma'lumotlar omboridir. Ma'lumotlar bazalarini boshqarish tizimlari (MBBT) bo'lmaganida, ma'lumotlar bazalarining o'zi bilan hech narsa qilib bo’lmas edi.
Ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi - bu ma'lumotlarga kirishni ta'minlaydigan, ularni yaratishga, o'zgartirishga va o'chirishga imkon beradigan, ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlaydigan dasturiy vositalar to'plamidir. Bu tizimdagi barcha jarayonlar maxsus til - SQL orqali amalga oshiriladi.
SQL-bu tuzilgan so'rovlar tili bo'lib, uning asosiy vazifasi ma'lumotlar bazasiga ma'lumotlarni o'qish va yozishning oddiy usulini taqdim etishdir.
Shunday qilib, ma'lumotlar bazasi bilan ishlashning eng oddiy sxemasi quyidagicha ko'rinishga ega:
Ma'lumotlar bazasi strukturasi
Ma'lumotlar bazasini yaratish orqali biz har qanday kombinatsiyada kerakli ma'lumotlarni olish uchun turli xil xususiyatlar bo'yicha ma'lumotlarni tartibga solishga intilamiz. Buni faqat ma'lumotlar strukturalangan bo'lsa amalga oshirish mumkin. Strukturalash-bu ma'lumotlarni taqdim etish usullaridir. Tuzilishga qarab, ma'lumotlar bazalari ierarxik, to’r, relyatsion, ob'ektga yo'naltirilgan va gibrid modellari mavjud. Bugungi kunda eng ommabop-bu relyatsion tuzilma, shuning uchun biz qolganlarini faqat eslatib o'tamiz:
|
| |
Mavzu: Pnevmatik yuritma va uning struktura sxemasi. Reja: Pnevmatikahaqida tushuncha. Pnevmatikaning ochiq avfzalliklari

|
Mavzu: Pnevmatik yuritma va uning struktura sxemasi. Reja: Pnevmatikahaqida tushuncha. Pnevmatikaning ochiq avfzalliklari
|
bet | 1/5 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 13,72 Kb. | | #119257 |
Bog'liq Mavzu Pnevmatik yuritma va uning struktura sxemasi. Reja Pnevm-hozir.org
Mavzu: Pnevmatik yuritma va uning struktura sxemasi. Reja: Pnevmatikahaqida tushuncha
Mavzu:Pnevmatik yuritma va uning struktura sxemasi.
Reja:
1.Pnevmatikahaqida tushuncha.
2.Pnevmatikaning ochiq avfzalliklari.
3.Pnevmatik kompressorning ishlash printsipi.
Pnevmoavtomatika (pnevmo... va avtomat) — avtomatik rostlash va boshkarish vositalari majmui; pnevmatik tizimlar va qurilmalar yordamida ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatik boshqarish va fizik kattaliklar (bosim, sath, temperatura va boshqalar) ni rostlab turish usullarini ishlab chikish, texnika vositalarini yaratish bilan shugʻullanadi. Unda avtomatik rostlash, uzokdan turib boshkarish, signalizatsiya va himoya tizimlari majmuini yaratishda kompleks elastik kuch pnevmoavtomatikasi, sanoat pnevmoavtomatikasi elementlarining universal tizimini ishlab chikish masalalari oʻrganiladi; rostlagichlar, pnevmatik datchiklar, oʻzgartirgichlar, summatorlar, himoya va signalizatsiya kurilmalari yaratiladi. P. kimyo, neft, gaz va oziq-ovqat sanoatlari, yogʻochga ishlov berish korxonalarida keng qoʻllanadi.[1]
Pnevmtik qurilmaning avfzalliklari.
1. Pnevmatik qurilmaning yuki katta bo'lib, u ba'zi bir yuqori torkli chiqishga yaxshi moslasha olishi mumkin. Shunday bo'lsa-da, hozirgi vaqtda elektr o'tkazgich nisbatan katta yukga bardosh bera oladi va pnevmatik yuklanish darajasini ko'tarishi mumkin, shuning uchun bu sizning ma'lumotingiz uchun ozgina bo'lsa ham, vaziyat boshqacha.
2. Boshqa qurilmalar bilan solishtirganda, pnevmatik qurilmalar ish muhitiga nisbatan past talablarga ega. Ular chang, kuchli magnit va juda katta radiatsiya yoki kuchli tebranishlarda ham, yonuvchan va portlovchi joylarda ishlatilishi mumkin. Ishlash uchun juda ko'p qiyin muhitni kutmoqdasiz.
3. Pnevmatik asbob tezda harakatlanadi va reaksiya juda tez.
Kompressor - bu siqilgan havo yoki gazni pompalash uchun mo'ljallangan qurilma. Pnevmatik vositaning ishlashini, sovutish sovutish moslamasining yopiq zanjirda aylanishini va bosimni turli idishlarga quyilishini ta'minlash uchun ishlatiladi. Ushbu uskuna tibbiyotda, sanoatda va uy xo'jaligida keng qo'llaniladi. Uning mavjudligi sizga keng ko'lamli harakatlarni amalga oshirishga imkon beradi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mavzu: Pnevmatik yuritma va uning struktura sxemasi. Reja: Pnevmatikahaqida tushuncha. Pnevmatikaning ochiq avfzalliklari
|
Django veb freymvorki(Python) - Berdiyev B. Mirzayev I. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari

|
Berdiyev B. Mirzayev I. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari
|
bet | 7/17 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 1,22 Mb. | | #128650 |
Bog'liq MBBTDjango veb freymvorki(Python)
Django veb-ilovalari modellar deb nomlangan Python ob'ektlari orqali ma'lumotlarga kirish va boshqarish imkonini beradi. Modellar saqlanadigan ma'lumotlarning tuzilishini, shu jumladan maydon turlarini va ehtimol ularning maksimal hajmini, standart qiymatlarni, tanlov ro'yxati parametrlarini, hujjatlar uchun yordam matnini, shakllar uchun yorliq matnini va boshqalarni aniqlaydi. Qaysi ma'lumotlar bazasidan foydalanmoqchi ekanligingizni tanlaganingizdan so'ng, u bilan to'g'ridan - to'g'ri ishlashingiz shart emas-siz shunchaki model tuzilmangizni va kodingizni yozasiz va Django siz uchun ma'lumotlar bazasi bilan bog'liq barcha qiyin ishlarni bajaradi.
Django modellari
Django modeliga misol keltiramiz. Ushbu namunaviy model Student nomi (first_name) va familiyasi (last_name) bo'lgan Student sinfini tavsiflaydi:
from django.db import models
class Student(models.Model):
first_name = models.CharField(max_length=25)
last_name = models.CharField(max_length=25)
first_name va last_name-model maydonlari. Har bir maydon sinf atributi sifatida ko'rsatilgan va har bir atribut ma'lumotlar bazasi ustuniga mos keladi.
Student modeli ma'lumotlar bazasi uchun quyidagi jadvalni yaratadi:
CREATE TABLE myapp_student (
"id" serial NOT NULL PRIMARY KEY,
"first_name" varchar(25) NOT NULL,
"last_name" varchar(25) NOT NULL
);
Sahifa tarkibi:
|
1. Django maydonlarining barcha turlari uchun mavjud bo'lgan parametrlar
♦ null ♦ blank ♦ verbose_name ♦ help_text ♦ db_column ♦ db_index
♦ db_tablespace ♦ default ♦ editable ♦ primary_key ♦ unique
♦ unique_for_date ♦ unique_for_month ♦ unique_for_year ♦ error_messages
2. Django model maydonlarining turlari
♦ TextField ♦ CharField ♦ EmailField ♦ AutoField ♦ BigAutoField
♦ BigIntegerField ♦ BinaryField ♦ BooleanField ♦ DateField
♦ DateTimeField ♦ DecimalField ♦ DurationField ♦ IntegerField
♦ GenericIPAddressField ♦ PositiveBigIntegerField ♦ PositiveSmallIntegerField
♦ SlugField ♦ SmallAutoField ♦ SmallIntegerField ♦ TimeField
♦ URLField ♦ UUIDField
|
|
| |
Ertalabki doira/ Bolalar uchrashuvi

|
Ertalabki doira/ Bolalar uchrashuvi
|
bet | 60/279 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #255854 |
Bog'liq 1-ilova o‘zbekiston respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi-fayllar.orgErtalabki doira/ Bolalar uchrashuvi
/ Ertalabki badantarbiya, suhbatlar, individual ishlash,
SHaxsiy gigiena ko‘nikmalari va o‘zini tutish madaniyati, mehnat tarbiyasi/
|
Dushanba
|
Seshanba
|
CHorshanba
|
Payshanba
|
Juma
|
Mavzu bo‘yicha suhbat:
«Oilamda dam olish kuni qanday o‘tdi?»
Maqsad: monologik nutqni, qisqa hikoya tuzish qobiliyatini rivojlantirish
_______ bilan individual ishlash
«Nima uchun» o‘yini
Maqsad: uydagi maishiy texnika nomlari va maqsadlarini aniqlash
Uy xo‘jalik ishlari
«Har bir o‘yinchoqning o‘z joyi bor»
Maqsad: bolalarni o‘yinlardan keyin tozalashga o‘rgatish
|
«Mening uyim» mavzusida suhbat
Maqsad: Nutq qobiliyatini rivojlantirish
_______ bilan individual ishlash
«Ovozni tuting» o‘yini
Maqsad: fonemik eshitish qobiliyatini rivojlantirish / tovushlarni bir-biridan ajrata bilish /
«Mushuk va sichqonlar» o‘yini
Maqsad: ochiq o‘yinlarga qiziqishni rivojlantirish, e’tiborni va ishtiyoqni rivojlantirish
O‘z-o‘zini rivojlantirish
Bolalarni toza va tartibli bo‘lishga odatlantirish uchun, tashqi ko‘rinishdagi beparvolikni o‘z vaqtida yo‘q qilish kerak
|
Qisqa suhbat:
«Uyda onamga qanday yordam beraman»
Maqsad: nutq qobiliyatini rivojlantirish, uyda maishiy texnikadan foydalanish to‘g‘risida bilimlarni mustahkamlash
|
|
| |
Jismoniy tarbiya - 1-ilova o‘zbekiston respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi

|
1-ilova o‘zbekiston respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi
|
bet | 65/279 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #255854 |
Bog'liq 1-ilova o‘zbekiston respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi-fayllar.orgJismoniy tarbiya
obruch ichidan o‘tish. Brusoklar ustidan xatlab o‘tish. Sakrashlar.
«Bqiz, quvnoq bolalar» o‘yini
|
|
Jismoniy tarbiya
O‘yin mashqlari -
«To‘pni tut»
«CHaqqon bo‘lgin»
«O‘z rangingni topgin»
|
nutq, muloqot, o‘qish va yozish ko‘nikmalari
nutqni rivojlantirish,
Tovushlar chiqarish, chet tilni, grammatikani o‘rgatish
|
|
Quvnoq ingliz tili
/pedagog rejasiga ko‘ra/
|
Gapiroqnikida mehmonda- nutqni rivojlantirish
Mavzu bo‘yicha she’rni yodlash.
«Muloyim aytgin» o‘yini
|
|
ABVGDeyka
Savodxonlikka o‘rgatish
Kichik jumlalardan hikoya tuzish.
SHtrixovka mashqlari. "I" tovushi va harfi. «Igna» so‘zini ovozli tahlil qilish
|
Bilish jarayonining rivojlanishi
Dunyo xaqida bilimlar va tushuncha, ilmiy usullar, elementar matematika
|
Tashqi dunyo bilan tanishish
«Kuzda tabiatdagi mavsumiy o‘zgarishlar» mavzusida suhbat
Kognitiv tadqiqot faoliyati
«Yil fasllari»
Materiallar: globus, chiroq.
Maqsad: bolalar bilan birgalikda chiroq va globusdan foydalanish,
Erdagi o‘zgaruvchan fasllar haqida taxminiy tasavvur bering.
|
Elementar matematika
3 raqamini hosil qilish. 3 raqami.
3 raqami tarkibi sanoqli, to‘g‘ridan to‘g‘ri va teskari hisob.
|
|
|
|
| |
Sayr 
  

I-hafta ____ dan _____ gacha. 02

kuzatish
|
Dushanьba Qorni kuzatish
Seshanba. Yo‘lning qatnov qismini kuzatish
CHorshanba. Piyodalarni kuzatish
Payshanba. Engil shabadani kuzatish
Juma
Bizning er maydonchamizga uchib kelgan qushlarni kuzatish
|
Dushanba Qish oxirida er maydonchadagi o‘simliklarni kuzatish.
Seshanba. Osmonni kuzatish.
CHorshanba. Don berib qushlarni kuzatish
Payshanba Er maydonchadagi daraxtlarni kuzatish
Juma. Yo‘lning qatnov qismini kuzatish
|
Dushanьba Kiyim-kechakni kuzatish: o‘zining va o‘tkinchilarning
Seshanba. Transportni kuzatish
CHorshanba. Mavsumiy va ob-havo o‘zgarishlarini kuzatish.
Payshanba. O‘tib ketayotgan transportni kuzatish
Juma. Bulutlarni kuzatish
|
Dushanba Kech qishda mavsumiy o‘zgarishlarni kuzatish
Seshanba. Jonsiz tabiatni kuzatish.
CHorshanba. Ob-havoni kuzatish.
Payshanba
SHamolni kuzatish.
Juma. Avtobusni kuzatish
|
tabiat Qo‘ynida va maydonchada ishlash
|
Dushanba. Er maydonchaga olib boradigan yo‘lni supurish.
Seshanba
Er maydonchadagi mayda shoxchalarni terib olish.
CHorshanba
Sayr yakunida o‘yinchoqlarni yig‘ishtirib olamiz.
Payshanba
Bolalar o‘ynaydigan er maydoncha maydonchasini tozalash
Juma
Sayr yakunida o‘yinchoqlarni yig‘ishtirib olamiz.
|
Dushanba
Tarbiyachi bilan birgalikda qushlar uchun ozuqa tayyorlash, oziqlantirish.
Seshanba
Er maydonchadagi mayda shoxchalarni terib olish.
CHorshanba
Tarbiyachi bilan birgalikda qushlar uchun ozuqa tayyorlash, oziqlantirish.
Payshanba
Bolalarga o‘yinchoqlarni o‘yin maydonchasiga olib kelishga yordam berish
Yo‘lkalarni supurish
|
Dushanba
Bolalarga o‘yinchoqlarni o‘yin maydonchasiga olib chiqishga yordam berish
Seshanba
Sayr yakunida o‘yinchoqlarni yig‘ishtirib olamiz.
CHorshanba
Qushlarga don berish.
Payshanba
Kichik bolalarga o‘yinchoqlarni o‘yin maydonchasiga olib chiqishga yordam berish
Juma. Er maydonchadagi mayda shoxchalarni terib olish.
|
Dushanba
Kichik bolalarga o‘yinchoqlarni o‘yin maydonchasiga olib chiqishga yordam berish
Seshanba
Tarbiyachi bilan birgalikda qushlar uchun ozuqa tayyorlash
Qushlarga don berish.
Payshanba
Er maydonchadagi yo‘lkalarni kichkina supurgi bilan supurish.
Juma
Dushanba. Er maydonchaga olib boradigan yo’lni supurish.
|
Serharakat 

o‘yin, k/h va erkin o'yinlar

Serharakat
o‘yin, k/h va erkin o'yinlar.
|
Dushanba S/o‘ “Samolyotlar”
Bolalarni predmetlar orasidan yugurishga o‘rgatish
Kam harakat va erkin o‘yinlar.
Seshanba “Har bir mashinaga o‘z garaji” serharakat o‘yini Kam harakat va erkin o‘yinlar. CHorshanba “Rangli avtomobillar” serharakat o‘yini
Kam harakat va erkin o‘yinlar.
Payshanba. “To‘g‘ri nishonga ol” serharakat o‘yini
Kam harakat va erkin o‘yinlar.
Juma. “CHumchuqchalar va avtomobilь” serharakat o‘yini. Kam harakat va erkin o‘yinlar.
|
Dushanba “Qutqaruvchilar” serharakat o‘yini
Kam harakat va erkin o‘yinlar
Seshanba_“'>Seshanba “YOrdamga shoshilamiz” serharakat o‘yini
Kam harakat va erkin o‘yinlar.
CHorshanba
“Uchyapti - uchmayapti” serharakat o‘yini
Kam harakat va erkin o‘yinlar
Payshanba “Xalqaga tushir” serharakat o‘yini
Kam harakat va erkin o‘yinlar.
Juma
“Bekinmachoq” serharakat o‘yini
Kam harakat va erkin o‘yinlar.
|
Dushanba “Qarag‘ayzorda ayiq huzurida” serharakat o‘yini
Kam harakat va erkin o‘yinlar.
Seshanba S/o‘ “Avtomobillar”.
Kam harakat va erkin o‘yinlar.
CHorshanba
“Tekis yo‘lka bo‘ylab” serharakat o‘yini
Kam harakat va erkin o‘yinlar.
Payshanba. “YHQ” serharakat o‘yini
Kam harakat va erkin o‘yinlar.
Juma
“Sichqon uchun qopqon” serharakat o‘yini Kam harakat va erkin o‘yinlar.
|
Mustahkamligi yuqori materiallar

|
Mustahkamligi yuqori materiallar
|
bet | 8/13 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 2,34 Mb. | | #99410 |
Bog'liq Engineering materials - lecture 12Mustahkamligi yuqori materiallar. Grafit listda uglerod atomlarining o‘zaro bog‘lanishi, ma’lumlariga nisbatan eng yuqori. Nuqsonsiz uglerodli trubkalar po‘latdan ikki barobar mustahkam va to‘rt marta yengil. Texnologiya oldida turgan vazifalar biri cheksiz uzunlikga ega bo‘lgan uglerod nanotrubkalarini yaratishdir. Bunday trubkalardan yangi asr texnikasi uchun yuqori mustahkam va yengil kompozitlar tayyorlash mumkin. Ulardan qurilish va ko‘priklar kuchlanish ta’siridagi elementlari, uchish qurilmalari tutib turuvchi konstruksiyalari, turbina elementlari, kam yoqilg‘i sarflaydigan dvigatellar kuchli bloklari va boshqalar ishlab chiqariladi.
Hozirgi kunda diametri 10 nonometr bo‘lgan 10 mikron uzunlikdagi nanotrubka yaratilgan (12.9-rasm).
Yuqori elektr toki o‘tkazuvchi materiallar. Ma’lumki kristall grafitda bo‘ylamasiga boshqa materiallarga nisbatan elektr o‘tkazuvchanligi, aksincha yonlamasiga kichik. Shu sababli nanotrubkalardan yasalgan kabellar, xona haroratida tok o‘tkazuvchanligi mis kabellarga nisbatan 2 marta yuqori bo‘lshi kutilyapti. Zarur miqdorda va uzunlikda trubkalar ishlab chiqarish imkoniyatini beruvchi texnologiyani yaratish zarur.
Nanoklasterlar. Ko‘plab nanaob’ektlar o‘nlab, yuzlab, minglab atomlardan tashkil topgan juda kichik zarralarga kiradi. Klaster xossalari o‘sha turdagi makroskopik hajmdagi material xossalaridan tubdan farq qiladi. Nanoklasterlardan katta qurilish bloklari kabi aniq maqsadga yo‘naltirilgan va oldindan xossalari boshqariladigan yangi turdagi materiallar yaratish mumkin. Misol sifatida gaz aralashmalarin ajratish va saqlashda katalitik reaksiyalardan foydalanamiz: Zn4O(BDC)3(DMF)8(C6H5Cl).
12.9–rasm. Uglerod nanotrubkasi
O‘tuvchi metallar lantanoid va aktionoid atomlaridan tashkil topgan magnit klasterlari katta qiziqish uyg‘otadi. Bu klapsterlar o‘z magnit momentiga ega, bu esa tashqi magnit maydoni yordamida xossalarini boshqarish imkoniyatini beradi. Bunga yuqori yelkali metallografik molekula misol bo‘ladi: Mn12O12(CH3COO)16(H2O)4. Kvant kompyuterlari prosessorlarini loyihalashda nanomagnitlar katta axamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari kvant tizimi tadqiqoti bistabillik va gisterezis hodisasi aniqlandi. Agar molekulalar orasidagi masofa 10 nanometr ekanligini hisobga olsak, bu tizimda xotira zichlikni xar kvadrat santimetrga 10 gegabaytni tashkil etadi.
|
| |
-rasm. Press-forma sxemasi: 1-ustki puanson, 2-matritsa, 3- presslanuvchi kukun, 4-ostki puanson

|
-rasm. Press-forma sxemasi: 1-ustki puanson, 2-matritsa, 3- presslanuvchi kukun, 4-ostki puanson
|
bet | 2/13 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 2,34 Mb. | | #99410 |
Bog'liq Engineering materials - lecture 1212.1-rasm. Press-forma sxemasi: 1-ustki puanson, 2-matritsa, 3- presslanuvchi kukun, 4-ostki puanson
Kukun pressformaga joylashtiriladi. Nanomateriallar presslanganda jarayon vaakum kamerasida olib boriladi.
Bu usul bilan quyidagi nanokukunlar Dy2O3+TiO2 aralashmasi kompaklashtirilgan-presslangan.
Agar buyum balandligini ko‘ndalang kesim o‘lchamiga nisbati birdan katta bo‘lsa, ikki o‘qli presslanadi, kamroq kuch sarflanadi.
Xar tomonlama qisib presslanganda kuch kam sarflanib, sifati yuqori bo‘ladi. Bunga misol gidrostatik (12.2- rasm).
12.2-rasm Paroshokni gidrostatik presslash qurilmasi sxemasi:
1-qizdirgich, 2-issiq izolyatsiyali qatlam, 3-ish kamerasi, 4-qobiq po‘stloq
kukun bilan yoki zagatovka.
Kukunlarni prokatlash usuli xam bor (12.3-rasm)
12.3-rasm. Nanokukunlarni prokatlash sxemasi:
1-va l, 2-yuklovchi qurilmadagi kukun, 3-olinadigan zagatovka
Dastlabki material yuklovchi moslamadan bir-biriga qarshi aylanayotgan jo’valar orasiga yo‘naltiriladi. Ishqalanish kuchlari bilan kukun ergashtirilib polosaga-lentaga zichlanadi.
Bu usul bilan xar-xil qatlamlar olinadi va diffuzion payvandlanadi.
Mundshtukli forma berish qiyin presslanadigan materiallar(qiyin eriydigan materiallar va qotishmalar, qattiq qotishmalar) ga qo’llaniladi. Kukun ma’lum forma va o’lchamdagi teshikdan qisib chiqariladi (12.4-rasm).
12.4-rasm. Nanokukunlarni mundshtukli presslash sxemasi: 1- puanson,2-po‘lat stakan, 3-paroshok, 4-matritsa, 5-olinayotgan zagatovka.
Kukun elastik (masalan rezinali) qobiqqa (xaltachaga) to‘kiladi. Qobiq ish kamerasida. Qurilma germetik yopiladi. Suyuqlik (yog‘, suv, glitsirin) bosim ostida beriladi va paroshokni elastik xalta bilan xar tomonlama, bir tekis presslaydi.
|
| |
Nanomateriallar haqida umumiy tushunchalar

|
Nanomateriallar haqida umumiy tushunchalar
|
bet | 3/13 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 2,34 Mb. | | #99410 |
Bog'liq Engineering materials - lecture 12Nanomateriallar haqida umumiy tushunchalar. “Nanotexnologiya” termini birinchi marta yapon olimi N. Tanituchi tomonidan 1974 yilda ishlatilgan.“Nano” so‘zi milliarddan bir qism, milliardni bir qismi degani va (HM)=10-9m. degani.
Eslatamiz, angstrem=10-8 sm (1millimetr=10-3 m, 1mikrometr=10-6 m). Demak, nano bu uzunlik birligi. Buni “sezib” taqqoslash uchun, shuni aytish kerakki inson sochining qalindligi-diametri taxminan 50000 nanometrga teng.
Nanotexnologiya asosida konstruksion materiallarga miyaga (xayolga) kelgan xossalarni berish mumkin. Xozirda nanotexnologiyaga yiliga 9-10 milliard dollar sarf qilinyapti: AQSH da 4-5 milliard, Yaponiyada 2-3 milliard boshqa rivojlangan davlatlarda 2 milliard. Lekin nanotexnologiyadan keladigan foydani 2020-25yillar davomida bir necha trillion dollar kutilyapti.
Nanotexnologiya sanoatda 1994 yildan boshlab qo‘llanila boshlagan.
Nanomateriallar - bular moddalar va moddalar kompozitsiyasidir, qaysilarki, suniy yoki tabiy tartibga solingan yoki solinmagan nanometrik xarakteristikali o‘lchamli bazoviy elimentlar tizimi - sistemasidir. Bularda nanometrik o‘lchamli elementlarni kooperatsiya qilganda (birlashtirganda- yiqqanda) ularni o‘zaro fizikaviy va ximiyaviy ta’siri aloxida (maxsus) namoyon bo‘ladi. Bularning xammasi materiallar va sistemalarda ilgari ma’lum bo‘lmagan xossalarni paydo bo‘lishini ta’minlaydi: mexanik, ximik, elektrofizik, optik, teplofizik va x.k.
12.5-rasm. Nanomateriallarga misol
Xozirgi paytda nanomateriallarni (molekulyar o‘lchamli yoki unga yaqin darajada strukturalashtirilgan) xar-xil perspektiv-istiqbol usullaridan foydalaniladi. Usullarni nanoob’ekt yuzaga kelish prinspiga qarab asosan ikki gruppaga bo‘linadi. 1) Materiallar yuzalarida nanostruktura xosil qilish: neytron atomlar, ionlar elektronlar tutamlari bilan ishlash plazma bilan xurushlash (“travleniye”) va boshqa usullar bilan ishlash. 2) Nanoob’ektni-nanomaterialni atomma-atom yoki molekulama-molekula yig‘ish. Nanoob’ektlarni ikki usulda olinadi.
|
| |
Nitridli legirlangan keramik nanostrukturali

|
Nitridli legirlangan keramik nanostrukturali
|
bet | 5/13 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 2,34 Mb. | | #99410 |
Bog'liq Engineering materials - lecture 12Nitridli legirlangan keramik nanostrukturali moddalardan tuzilgan material olovbardosh bo‘ladi va ulardan ichki yonar dvigatellar, gaz turbinalari, keskich plastinkalari yasaladi.
Metallurgiyada esa nanomaterialdan yasalgan o‘tga bardosh material- keramika qo‘llaniladi.
Xozirda mashinasozlikda nanoparoshoklar ko‘p funksiyali qo‘shicha sifatida juda keng qo‘llaniladi: motor, transmissiya va industrial yog‘larga, plastik moylarga, bosim ostida ishlaydigan jarayonlarda ishlatiladigan texnologik moylarga, metallarni qirqishdagi moylovchi-sovituvchi suyuqliklarga, sayqallashdagi pasta va suspenziyalarga qo‘shiladi.
Tarkibida plastmassa va polimerlar bo‘lgan kompozitsion materiallarga metallarning nanokukunlarini qo‘shish ancha istiqbolli yo‘nalishdir. Bu yo‘l bilan plastik magnit, elektr o‘tkazadigan rezina, tok o‘tkazadigan kraska va kley va x.k. xossali kompozitsion materiallar olish mumkin. Metallarni nanokukunlari qo‘shib yonmaydigan polimerlar olinadi.
Umuman, nanomaterialli qoplamalar bir tekisda, bir xil qalinlikda,bir xil zichlikda etadi, olovbardosh bo‘ladi.
AQSHning Yelekiy universtiteti olimlariga meditsinada nanomateriallarni (texnologiyani) qo‘llashni o‘rganishga 6,5 mln. dollar xajmida pul ajratilgan. Olimlar insonlarning tirik to‘qimalariga impluatatsiya qilinadigan biomimetik nano o‘tkazgichni yaratyaptilar.
Bundan buyoq quyosh energiyasidan foydalanish energetika soxasidagi dolzarb masala bo‘lib qolaveradi. Nanotexnologiya asosida yaratilgan mis-indiy- dieselenid-galliy (CIGS-plyonka) plyonkasini fotoelektrik effekti (samaradorligi) xozirgi zamon quyosh elementlarinikidan 20% ga ko‘proq.
Nanokukunlar asosida olingan yangi konstruksion materiallar. Nano o‘lchamli materiallarni olish usullari. Nanomateriallarni olish usullariga bo‘lish negizida nanomaterialni sintez bo‘lish jarayoni yotadi. Shu nuqtai nazardan olish usullari quyidagi turlarga bo‘linadi: mexanikaviy, fizikaviy, ximiyaviy va biologik.
Mexanikaviy usul materiallarga katta deformatsiyalovchi kuch ta’siriga asoslangan: bosim, egish, vibratsiya, ishqalash, kavitatsion jarayonlar va x.k. Fizikaviy usullar asosida fizikaviy o‘zgarishlar yotadi: bug‘lanish, kondensatsiya, toblash, termotsikllash va boshqalar. Ximiyaviy usullar ximiyaviy reaksiyalarga asoslangan: elektroliz, qaytarilish, termik parchalanish. Biologik usul oqsil tanachalarida o‘tadigan biologik jarayonlarga asoslangan.
|
| |
№166. Fan bobi – 2; Fan bo`limi – 2; Qiyinlik darajasi – 3

Tezligi
№167. Fan bobi – 2; Fan bo`limi – 2; Qiyinlik darajasi – 2;
Informatsiyani kriptografik himoyasi uchun ishlatiladigan shifrlashga nechta talab
quyiladi?
4
2
3
5
№168. Fan bobi – 2; Fan bo`limi – 2; Qiyinlik darajasi – 2;
Kriptografik himoya uchun ishlatiladigan shifrlashga quyiladigan birinchi talab?
yetarlicha kriptochidamlilik (berilganlarni yopishning ishonchliligi);
shifrlash va ochish protseduralarining soddaligi;
shifrlashdagi ortiqcha informatsiyaning kamligi;
kichik shifrlash xatoliklari va hokazolarga ta`sirchanmasligi;
№169. Fan bobi – 2; Fan bo`limi – 2; Qiyinlik darajasi – 2;
Kriptografik himoya uchun ishlatiladigan shifrlashga quyiladigan ikkinchi talab?
shifrlash va ochish protseduralarining soddaligi;
yetarlicha kriptochidamlilik (berilganlarni yopishning ishonchliligi);
shifrlashdagi ortiqcha informatsiyaning kamligi;
kichik shifrlash xatoliklari va hokazolarga ta`sirchanmasligi;
№170. Fan bobi – 2; Fan bo`limi – 2; Qiyinlik darajasi – 2;
Kriptografik himoya uchun ishlatiladigan shifrlashga quyiladigan uchinchi talab?
shifrlashdagi ortiqcha informatsiyaning kamligi;
yetarlicha kriptochidamlilik (berilganlarni yopishning ishonchliligi);
shifrlash va ochish protseduralarining soddaligi;
kichik shifrlash xatoliklari va hokazolarga ta`sirchanmasligi;
№171. Fan bobi – 2; Fan bo`limi – 2; Qiyinlik darajasi – 2;
Kriptografik himoya uchun ishlatiladigan shifrlashga quyiladigan to’rtinchi talab?
kichik shifrlash xatoliklari va hoqazolarga ta`sirchanmasligi;
yetarlicha kriptochidamlilik (berilganlarni yopishning ishonchliligi);
shifrlash va ochish protceduralarining soddaligi;
shifrlashdagi ortiqcha informatsiyaning kamligi;