Avtomatika tizimlarining kuchaytirgichlariga quyidagi talablar qo’yiladi

|
Avtomatika tizimlarining kuchaytirgichlariga quyidagi talablar qo’yiladi
|
bet | 2/4 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 170,51 Kb. | | #147855 |
Bog'liq kuchaytirgichlarning chiqish kaskadlariAvtomatika tizimlarining kuchaytirgichlariga quyidagi talablar qo’yiladi.
1. Chiqish quvvati rostlovchi organni boshqarish uchun yetarli bo’lishi.
2. Хarakteristikasi mumkin qadar to’g’ri chiziqqa yaqin kelishi.
3. Nosezgirligi yo’l qo’yiladigandan ortiq bo’lmasligi.
4. Signalni uzatishda kechikish xarakati minimal bo’lishi va yo’l qo’yiladigan chegaradan chiqmasligi.
Kuchaytirgich qurilmasi kuchaytiruvchi element, rezistor, kondensator, chiqish zanjiridagi doimiy kuchlanish manbai hamda iste’molchidan iborat. Bitta kuchaytiruvchi elementi bo’lgan zanjir kaskad deb ataladi. Kuchaytiruvchi element sifatida qanday element ishlatishiga qarab kuchaytirgichlar elektron, magnitli va boshqa hillarga bo’linadi. Ish rejimiga ko’ra ular chiziqli va nochiziqli kuchaytirgichlarga bo’linadi. Chiziqli ish rejimida ishlovchi kuchaytirgichlar kirish signalining uning shaklini o’zgartirmasdan kuchaytirib beradi. Chiziqli bo’lmagan ish rejimida ishlovchi kuchaytirgichlarda esa kirish signali ma’lum qiymatga erishganidan so’ng chiqishdagi signal o’zgarmaydi.
Chiziqli rejimda ishlaydigan kuchaytirgichlarning asosiy xarakteristikasi amplituda chastota xarakteristikasi (AChХ) dir. Ushbu xarakteristika kuchlanish bo’yicha kuchaytirish koeffitsiyentining moduli chastotaga qanday bog’liqligini ko’rsatadi. AChХ siga ko’ra chiziqli kuchaytirgichlar tovush chastotalar kuchaytirgichi (ТChK), quyi chastotalar kuchaytirgichi (KChK), yuqori chastotalar kuchaytirgichi (YuChK), sekin o’zgaruvchan signal kuchaytirgichi yoki o’zgarmas tok kuchaytirgichi (UТK) va boshqalarga bo’linadi.
Hozirgi vaqtda eng keng tarqalgan kuchaytirgichlar kuchaytiruvchi element sifatida ikki qutbli yoki bir qutbli tranzistorlar ishlatiladi. Kuchaytirish quyidagicha amalga oshiriladi. Boshqariladigan element (tranzistor) ning kirish zanjiriga kirish signalining kuchlanishi (Ukir) beriladi. Bu kuchlanish ta’sirida kirish zanjirida kirish toki hosil bo’ladi. Bu kichik kirish toki chiqish zanjiridagi tokda o’zgaruvchan tashkil etuvchini hamda boshqariladigan elementning chiqish zanjiridagi kirish zanjiridagi kuchlanishdan ancha katta bo’lgan o’zgaruvchan kuchlanishni hosil qiladi. Boshqariladigan elementning kirish zanjiridagi tokning chiqish zanjiridagi tokka ta’siri qancha katta bo’lsa, kuchaytirish xususiyati shuncha kuchliroq bo’ladi. Bundan tashqari chiqish tokining chiqish kuchlanishiga ta’siri qancha katta bo’lsa, (ya’ni Ri katta), kuchaytirish shuncha kuchliroq bo’ladi.
6.1 - rasmda umumiy emmiterli (UE) kuchaytirish kaskadining sxemasi hamda kirish va chiqish xarakteristikalari ko’rsatilgan. Kuchaytirish kaskadlari UE, UB, UK sxemalar bo’yicha yig’iladi. Umumiy kolletorning (UK) sxema tok va quvvat bo’yicha kuchaytirish imkoniyatiga ega.
6.1- rasm. Umumiy emmiterli (UE) kuchaytirish kaskadining sxemasi.
Chiqishdagi kuchlanishning qiymati katta bo’lishi talab etilganda, mazkur kaskaddan foydalaniladi. Ko’pincha, umumiy emmiterli (UE) sxema bo’yicha yig’ilgan kaskadlar ishlatiladi (6.1. - rasm,a). Bunda kaskad tokni xam kuchlanishni xam kuchaytirish imkoniyatiga ega. Kuchaytirish kaskadining asosiy zanjiri tranzistor (VT), qarshilik Rk va manba Ek dan iborat. Qolgan elementlar yordamchi sifatida ishlatiladi. C1 kondensator kirish signalining o’zgarmas tashkil etuvchisi o’tkazmaydi va ba’zan tinch holatidagi Ubd kuchlanishning Rg qarshilikka bog’liq emasligini ta’minlaydi. Kondensator S2 iste’molchi zanjiriga chiqish kuchlanishining doimiy tashkil etuvchisiga o’tkazmay o’zgaruchan tashkil etuvchisinigina o’tkazish uchun xizmat qiladi. R1 va R2 rezistorlar kuchlanish bo’lgich vazifasini o’tab kaskadning boshlang’ich holatini ta’minlab beradi.
Kollektor dastlabki toki (Ikd) bazaning dastlabki toki Ibd bilan aniqlanadi. Rezistor R1 tok Ibd ning o’tish zanjirini hosil qiladi va R2 bilan birgalikda manba kuchlanishining musbat qutbi bilan baza orasidagi kuchlanish Ubd ni yuzaga keltiradi.
Rezistor Re manfiy teskari bog’lanish elementi bo’lib, dastlabki rejimning temperatura o’zgarishiga bog’liq bo’lmasligini ta’minlaydi. Kaskadning kuchaytirish koeffitsiyenti kamayib ketmasligi uchun qarshilik Re rezistorga parallel qilib kondensator Se ulanadi. Kondensator Se rezistor Re ni o’zgaruvchan tok bo’yicha shuntlaydi.
Sinusoidal o’zgaruvchan kuchlanish (Ukir=Ukir maxsint) kondensator S orqali baza-emmiter sohasiga beriladi. Bu kuchlanish ta’sirida, boshlang’ich baza toki Ibd atrofida o’zgaruvchan baza toki xosil bo’ladi. Ibd ning qiymati o’zgarmas manba kuchlanishi Yek va qarshilik R1 ga bog’liq bo’lib, bir necha mikroamperni tashkil qiladi. Berilayotgan signalning o’zgarish qonuniga bo’ysunadigan baza toki iste’molchi (Ri) dan o’tayogan kollektor tokining xam shu konun bo’yicha o’zgarishiga olib keladi. Kollektor toki bir necha milliamperga teng. Kollektor tokining o’zgaruvchan tashkil etuvchisi iste’molchida amplituda jihatidan kuchaytirilgan kuchlanish pasayuvi U(chik.) ni hosil qiladi. Kirish kuchlanishi bir necha millivoltni tashkil etsa, chiqishdagi kuchlanish bir necha voltga tengdir.
Kaskadning ishini grafik usulda tahlil qilish mumkin. Тranzistorning chiqish xarakteristikasida AV-nagruzka chizig’ini o’tkazamiz (6.1 rasm b). Bu chiziq Uke=Yek , Ik=0 va Uke=0 , Ik=Ei/Rn koordinatali A va V nuqtalardan o’tadi. AV chiziq Ik max, Uke max va Rk=Uk max*Ik max bilan chegaralangan soxaning chap tomonida joylashishi kerak. AV chiziq chiqish xarakteristikasini kesib o’tadigan qismda ish uchastkasini tanlaydi. Ish uchastkasida signal eng kam buzilishlar bilan kuchaytirilishi kerak. Nagruzka chizig’ining S va D nuqtalar bilan chegaralangan qismi bu shartga javob beradi. Ish nuqtasi O, shu uchastkaning o’rtasida joylashadi. DO kesmaning abssissalar o’qidagi proyeksiyasi kolektor kuchlanishi o’zgaruvchan tashkil etuvchisini amplitudasini bildiradi. SO kesmaning ordinatalar o’qidagi proyeksiyasi kollektor tokining amplitudasini bildiradi. Boshlang’ich kollektor toki (Iko) va kuchlanishi (Ukeo) O nuqtaning proyeksiyalari bilan aniqlanadi. Shuningdek, O nuqta boshlang’ich tok Ibo va kirish xarakteristikasida O ish nuqtasini aniqlab beradi. Chiqish xarakteristikasidagi S va D nuqtalarida kirish xarakteristikasidagi S' va D' nuqtalari mos keladi. Bu nuqtalar kirish signalining buzilmasdan kuchaytiriladigan chegarasini aniqlab beradi. Kaskadning chiqish kuchlanishi
Uchik=Ik*Ri (6.1)
|
| |