Xalqaro hamkorlikning huquuqiy asoslari

|
Xalqaro hamkorlikning huquuqiy asoslari
|
bet | 3/15 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 60,18 Kb. | | #232058 |
Bog'liq Ekologik xavfsizlik va barqaror rivojlanish. Ekologiya va xalqar-fayllar.org2. Xalqaro hamkorlikning huquuqiy asoslari
O`zbekiston mustaqillikka erishgandan boshlab Rio-de Janeyro konferenstiyasida qabul qilingan ekologik siyosatni, ya’ni atrof-muhitni muhofazasi bo`yicha yuqori sifatga erishish va aholi salomatligini yaxshilashga qaratilgan ishlar muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda. Ekologik maummolarni hal etishning asosiy yo`nalishlari Tabiatni muhofaza qilish davlat qo`mitasi, vazirliklar, vedomostlar hamda davlat tomonidan qabul qilingan ilmiy harakat rejasi, atrof - muhitni muhofaza qilish bo`yigcha gigienik milliy harakat rejasi, biologik hilma-xillikni saqlash bo`yicha milliy strategiya va harakat rejasi va boshqalarda o`z aksini topgan
1 . Bozor iqtisodiyotiga o`tish sharoitida davlatning eng muhim vazifasi aholi sonini shaharlarda o`sishi, transport orqali yuk tashish, qishloq xo`jalik va sanoat ishlab chiqarishning rivojlanishi bilan bog`liq ravishda atrof- muhitni muhofaza qilish muammolarini hal etish, shuningdek tabiiy resurslarni qayta tiklash va ulardan oqilona foydalanish masalalari turibdi. O`tish davri shubhasiz tabiiy resurslardan foydalanish darajasi va tabiiy atrof-muhitni ifloslanishiga ta’sir ko`rsatadi. Bunday sharoitda Tabiatni muhofaza qilish davlat ko`mitasi tomonidan resurslardan tejab-tergab foydalanish va kam chiqimli texnologiyalardan foydalanish kabi ekologik siyosatni olib bormokda. O`zbekiston Respublikasi atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida Xalqaro hamkorligi tashqi siyosatning asosiy yo`nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu sohada asosiy e’tibor qo`yadagilarga qaratilishi lozim:
- Orol xavzasida yuzaga kelgan ekologik holatni yaxshilash;
Flora va faunaning ginetik fondini saqlash;
-Suv, tuproq va atmosferaning ifloslanishini oldini olish;
- Havfli chiqindilarni atrof-muhitga salbiy ta’sirini minimumga va ekologik havsizlikni saqlash (normativ), zaharli kimyoviy moddalar ishlatilishi, shuningdek ozon qatlamini emiruvchi moddalarni ishlab chiqarishdan olib talash;
- Tabiiy resurslardan samarali foydalanish;
Mustaqillik davrida bir necha marta Orol dengizining muammolariga bag`ishlangan seminarlar, konferenstiyalar va uchrashuvlar o`tkazildi. 1993 yil 26 martda Qizil O`rda shahrida Markaziy Osiyo davlatlari va Rossiya rahbarligida anjuman bo`lib o`tdi. 1993yilning 2 yanvarida Nukusda Markaziy Osiyo davlatlari va Rossiya davlati ishtirokida, 1995 yil 20 sentyabrda Nukusda Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari uchrashuvi, 1997 yil 28 fevralda Almatada Markaziy Osiyo dvalatlari rahbarlari uchrashuvi bo`lib o`tdi va«Almati bayonnomasi» qabul qilindi. Uzbekiston Respublikasi quyidagilarga qo`shildi: — iqlimning o`zgarishi Konveniiyasi (1993 yil 14 mart) — biologik hilma-xillikni saqlash Konvenstiyasi (1996 yil 7 martda) — havfli chiqindilarni tashish, va nazorat qilish bo`yicha «Bazel konvenstiyasi» (1996 yil 7 may) — cho`llanish jarayoniga qarshi qurashish Konvenstiyasi (1995 yil 13 oktyabr) — suvda suzuvchi qushlarni (Afrika, Osiyo bo`yicha) muhofaza qilish, bo`yicha xalqaro Bonn Konvensiyasini qo`llash (Gaaga 1995 yil iyun.) Tabiatni muhofaza qilish Davlat qo`mitasi Konvensiya bo`yicha quyidagi ishlarni amalga oshirish ko`zda tutilgan; — Ozon qatlamini yemiruvchi moddalarni qayta ko`rib chiqish, Vena va Monreal protokollari asosida milliy dastur yaratish va faoliyat ko`rsatish. — Biologik hilma-xillikni saqlash bo`yicha ilmiy loyiha va rejalar ishlab chiqish. Hozirgi vaqtda O`zbekiston Respublikasi hukumati BMTning Ovropa iqtisodiy 7 komissiyasiga qo`shimcha masalalarni ko`tarib chiqmoqda. 1 Turkiya bilan atrof-muhitni muhofaza qilish bo`yicha (1996 yid 8 may), Xitoy xalq Respublikasi bilan (1997 yil 11 dekabr) buyicha xalqaro bitim tuzilgan. Shuningdek Niderlandiya, Vengriya, Slovakiya, Isroil, Lyuksemburg, Litva kabi mamlakatlar bilan bitim tuzilgan. Bundan tashqari, tashqi ishlar vazirligi Germaniya va Ovropa ittifoqi bilan atrof-muhitni muhofaza qilish bo`yicha o`zaro hamkorlik qilish kelishib olindi. O`zbekiston Respublikasida Tabiatni muhofaza qilish davlat qo`mitasi Davlatlararo ekologik kengashida faol qatnashgan. Uning uchinchi sessiyasi 1993 yil mayida Toshkentda o`tkazildi. Hamdo`stlik mamlakatlari doirasida esa davlatimiz atrof-muhitni muhofaza qilish bo`yicha Qozogizton, Qirgiziston, Tojikiston, Turkmaniston, Gruziyalar bilan ikki tomonlama bitimlar tuzildi. Shuningdek Ukraina, Belorussiya davlatlari bilan va uch tomonlama Qirg`iziston, Qozog`iston va O`zbekiston mamlakatlari o`rtasida bitimlar tuzildi. Shunga qaramay Respublikada qo`yidagi ekologik muammolar hal etilmay qolmoqda:
1. Orol bo`yidagi ekologik tang ahvol.
2. Er, suv va biologik resurslarning buzilishi.
3. Suv, er, biologik resurslar va atmosfera havosiga transportning ta’siri.
4. Tabiiy muhit holatini va ifloslanish manbalari hamda tabiiy resurslardan foydalanishni nazorat qilish uchun etarli texnika va meteorologik imkoniyatlarning etishmasligi.
5. Atrof-muhit holatini analitik nazorat qilish uchun mahsus asbob- uskunalarni ishlab chiqarish korxonalarning yo`qligi.
6. Tog`-konlarning chiqindilari, avvalambor uran konlari ayniqsa, chegara xududlaridagi holati.
7. Sanoat va maishiy turmush chiqindilarini qayta ishlovchi va o`zlashtiruvchi tizimlarning yo`qligi
8. Tabiiy atrof-muhit va uning ifloslanish manbalari va tabiiy resurslardan foydalanish holati bo`yicha etarli ekologik bank tizimi ma’lumotlarining bo`lmasligi.
Tabiiy atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan samarali foydalanysh masalalari, makroiqtisodiyotni isloh qilish jarayonida ajralmas bir qismi sifatida qaralishi lozim. Davr natijalariga ko`ra, mamlakatimiz nafaqat global inqiroz taxdidlariga qarshi tura oldi, balki iktisodiy va ijtimoiy rivojlanishning barqaror sur’ati va xalq farovonligini ta’minladi. O`zbekiston bozor iqtisodiyoti asosida xuquqiy demokratik davlatni shakllantirish jarayonida tabiatga madaniyatli munosabatda bo`lishga oid normativ xujjatlarni xam qabul qildi. Bu ko`pgina ekologik muammolarni bartaraf etish yoki ta’sirini yumshatish imkonini berdi1 . Markaziy Osiyodagi suv muammolari haqida gapiradigan bo`lsak, Orol dengizining kurishi tufayli yuzaga kelgan ekologik fojia Orol xavzasidagi barqaror hayotni kariyb izdan chiqardi. Nafaqat ichimlik suvi, balki ijtimoiy hayotning deyarli barcha jabhalari uchun ham obi hayot taqchilligi yuzaga keldi. Ushbu ekologik fojia Orolbo`yi havzasida yashovchi ko`p millionli aholining turmush tarziga salbiy ta’sir ko`rsatdi. Yana bir muhim jihati shun-daki, bu ekologik tanazzul bir-biriga uzviy bog`lik, bo`lgan va xalqaro ahamiyat kasb etuvchi ijtimoiy - iqtisodiy muammolarning yaxlit va murakkab majmuini vujudga keltirdi. Tobora oqimi kamayib borayotgan daryolar suvidan borgan sari ko`proq foydalanilayotgani va daryolar imkoniyatlari tugab borayotgani hamda, o`tgan asrning so`nggi o`n yilliklarida yog`ingarchilikning kam bo`lishi mintaqada tuz va suv mutanosibligi buzilishiga olib keldi. Natijada bir avlod ko`z o`ngida bir paytlar yopiq suv havzalari ichida kattaligi jihatidan dunyoda to`rtinchi o`rinda turgan Orol dengizi qariyb o`lik dengizga aylanib qoldi. Uning kurib qolgan tubida 5 million gektardan ziyod ekologik fojia o`chog`idan iborat yangi Orolqum cho`li paydo bo`ldi va u o`ziga tutash hududlarga tuz – qumli bo`ronlar tarqatuvchi xavfli makonga aylandi. Bu erdan havoga ko`tarilayotgan changli bo`ronlarning ta’sir doirasi 500 kilometrdan ham olisga etib borayotgani Orol fojiasining naqadar keng qam-rovli ekanidan dalolat beradi. Har yili Orol-qumdan atmosferaga 100 million tonnagacha chang ko`tarilayotir. O`tgan asrning 80-yillaridan boshlab bu erdagi chang bo`ronlari davomiyligi 90 kundan ham ko`proq bo`layotgani mutaxassislar tomonidan e’tirof etilmokda. Eng asosiysi, Orolga suv quyilishining kamayishi dengiz va uning ekotizimidagi gidrologik va gidrokimyoviy me’yorlarning tiklab bo`lmas darajadagi o`zgarishiga olib keldi. Dengizning baliqchilik sohasidagi ahamiyati umuman yo`qoldi. Jumladan, o`tgan yili Qoraqalpog`iston hududidagi suv havzalarida baliq ovlash 1991 yildagi ko`rsatkichning bor yo`g`i 23 foizini tashkil etdi. Buning oqibatida baliqni qayta ishlash, kemachilik, kemalarni ta’mirlash kabi mintaqa uchun bir paytlar juda katta foyda keltirgan sanoat turlari yo`q bo`lib ketdi. Vaqtida port va baliqchilik sanoatining yirik markazlari hisobgan Mo`ynoq va Qozokdaryo aholi punktlari endilikda dengiz qirg`oqlaridan yuzlab kilometr chekidi. Buning oqibatida o`n minglab kishilar an’ana kasblaridan maxrum bo`ldilar. Janubiy orol bo`yidagi ko`plab kichik ko`llar qurib qoldi. Sayozlikka aylandi. Bu esa, o`z navbatida, 90 foiz to`qayzorlarning yo`q bo`lib ketishiga, 800 ming gektardagi qamishzorlarning qurishiga va bu erlardan qo`nim topgan parranda-yu darrandalarning qirilib ketishiga olib keldi. 1 Ayni paytda, transchegaraviy daryolarning o`rta va yuqori oqimlarida yuzlab sun’iy suv havzalari paydo bo`ldi. Natijada Orol fojiasining oqibat-lari hatto Pomir va Tyan-Shanning eng baland cho`qqilarida ham kuzatilayotgani bugun hech kimga sir emas. Orolning qurishi er resurslarining kamayishi aa tuproq unumdorligining pasayishi bilan bir paytda kuzatilmokda. Yaylovlar va pichanzorlarning tabiiy holati tobora yomonlashib, sho`r bosgan yangi-yangi maydonlar paydo bo`layotir. Umuman olganda, Orolbo`yidagi cho`llanish darajasining keskin oshishi natijasida hududning biologik mahsuldorligi 10 barobar kamaydi. Bazi joylarda yaylovlar va pichanzorlar o`z ahamiyatini butunlay yo`qotdi. Mintaqada cho`llanish jarayonining tezlashishi o`simlik va hayvonot dunyosi xilma-xilligiga salbiy ta’sir ko`rsatmokda. Orolbo`yidagi sanitar va ekologik vaziyat tobora murakkablashib borayotir. Yuqumli va boshqa kasalliklarga chalinish ko`paymoqda. Ana shunday sharoitda suvdan oqilona foydalanish Markaziy Osiyo davlatlari uchun, ayniqsa, transchegaraviy daryolarning quyi oqimida joylashgan mamlakatlar uchun eng asosiy vazifalar-dan biri bo`lib qoldi1 . O`zbekiston Prezidenti Islom Karimov "O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari" asarida ta’kidlaganidek "... daryolar oqimi asosan Qirg`iziston va Tojikiston tog`laridan boshlanadi. Suv zaxiralarining ko`pchilik qismi Markaziy Osiyodagi barcha respublikalarning erlarini sug`orish uchun foydalaniladi. Shu munosabat bilan mintakadagi barcha davlatlarning manfaatlari yo`lida hamda ekologiya talablarini, daryolar deltalarida va Orol dengizida maqbul hayotiy shart-sharoitlarni yaratish maqsadida bu erlarga suvning o`tishini ta’minlash zarur.
|
| |