Psixologiya fanining vujudga kelishi

2. Psixologiya fanining vujudga kelishi
Psixologiya fanining vujudga kelishi, shakllanishi, rivojlanishi to’g’risida
batafsil ma'lumot berish ushbu kurs uchun hart emas, chunki uning psixologiya
tarixi sohasi mavjuddir. Shunga qaramasdan, psixologiya fanining paydo bo’lishi
haqidagi ayrim ilmiy materiallar, ma'lumotlar yuzasidan qisqacha mulohaza
yuritish maqsadga muvofiq.
Insoniyatning ijtimoiy tarixiy taraqqiyoti davomida qadimgi odamlar tabiiy
hamda ijtimoiy ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda ibtidoiy jamoa a'zolarining
psixologik xususiyatlarini aniqlash, ulardan shaxslararo munosabatlarda oqilona
foydalanish, o’zining xatti-harakati, shaxsiy faoliyati va muomalaga kirishishida
ularni hisobga olishga intilib yashab kelganlar. Ko’p ming yillik ijtimoiy hayot
tajribalariga asoslangan ravishda odamlar shaxsning individual (lotincha
“individuum” alohida, yakka hol odam) xususiyatlarini jon bilan bog’lashga va
uning ta'siri bilan izohlashga harakat qilishgan.
Qadimgi odamlarning tasavvurlariga qaraganda, inson tanasida jon
joylashgan bo’lib, u shaxsga oid xususiyatlar, xislatlarni vujudga keltirish
imkoniyatiga ega emish. Qadimgi ajdodlarimizning "jon" to’g’risidagi tasavvurlari
shunga bog’liq, mutanosib tushunchasini keltirib chiqardi va buning natijasida
animizm (lotincha anima "jon" degan) ta'limoti insoniyat tomonidan kashf qilinadi.
Ibtidoiy xalqlarning tasavvurlarida ruh insonning tanasi bilan uzviy bog’liq holda
hukm suradi, go’yoki yashaydi. Shuning uchun ijtimoiy hodisalar, hatto ong,
shuningdek, real voqeliklar (o’lim, uyqu, bexush bo’lish, betoblik) kabilarni sodda
tarzdagi moddiylik (mavjudlik) nuqtai nazaridan talqin qilishga uringanlar.
Sodda tafakkur shakllari bilan qurollangan qadimgi odamlar atrof-muhit
to’g’risidagi rang-barang holatlar, hodisalar mohiyatini ilmiy jihatdan dalillash
imkoniyatiga ega bo’lmaganligi sababli idrok qilingan narsani uning haqiqiy
mohiyati tarzida aks ettirishgan. Ularning tasavvurlarida quyidagicha talqinlar
keng o’rin egallagan:
13
1)
O’lim - uyquning bir turi, lekin ruh ba'zi bir sabablarga ko’ra tanaga qaytib
kelmaydi;
2)
tush ko’rish - yqudagi tanani tark etib yurgan harakatdagi ruhning
taassurotidir;
3)
ruh - insonning aynan o’zidir;
4)
ruhning eshtiyojlari, turmush haroitlari tirik odamnikidan tafovutlanmaydi;
5)
marhumlarning ruhlari muayyan mashg’ulotlar tizimiga, ijtimoiy qonun-
qoidalarga rioya qiluvchi hamjamiyatni yaratar emish;
6)
tirik insonlar bilan marhumlarning ruhi bir-biriga bog’liq bo’lib, moddiy
jihatdan o’zaro aloqadordirlar.
Qadimgi insonlar tabiatning qudrati (kuch-quvvati) oldidagi zaifligi tufayli
yakka shaxs ham, jamoa ham ruhga itoatkor tarzida tasavvur etilishi natijasida din,
ibodat tushunchalari paydo bo’ladi. Insoniyatning ijtimoiy tarixiy taraqqiyoti
davomida mehnatni rejalashtirish, ishlab chiqarish munosabatlari, ishlab chiqarish
kuchlari va ularning tabaqalashuvi, odamlar tafakkurining rivojlanishi tufayli
jonning (ruhning) moddiylikdan tashqari xususiyati, ko’rinishi yuzasidan g’oyalar
vujudga keladi. Buning natijasida animistik tasavvurlar o’rnini ruhni borliqning
naturalistik (lotincha “natura” -tabiat ma'nosini anglatuvchi) falsafiy manzarasi
tarzida izoshlash namoyon bo’la boshladi:
1.
Ruh olamining ibtidosini tashkil qiluvchi narsalar (suv, havo, olov)ning
insonlar va hayvonlarga jon bag’ishlovchi shakli (Fales eramizdan oldingi VII - VI
asrlar, Aneksimon V asr, Geraklit VI-V asrlar);
2.
Eramizdan oldin ijod qilgan yunon faylasuflarining ilmiy izlanishlari
natijasida materiyaning jonliligi, ya'ni gilozoizm (yunoncha “hule” – modda, “zol”
- hayot ma'nosi) to’g’risidagi g’oya yuzaga keladi;
3.
Materiyaning jonliligi haqidagi g’oyani rivojlantirgan atomizm (yunoncha
“atomos”-bo’linmas degani) namoyandalari (Demokrit eramizdan avvalgi V-IV
asrlar, Epikur IV-III asrlar, Lukretsiy I asr) bir qancha fikrlarni ilgari surdilar,
jumladan:
A) Ruh tanaga jon bag’ishlovchi moddiy jismlar;
B) Moddiy asos sifatidagi aql;
V) Hayotni boshqaruvchi idrok vazifasini bajaruvchi a'zo;
G) Ruh bilan aql tana a'zolari, binobarin, ularning o’zi ham tanadir;
D) Ular harsimon, kichik harakatchan atomlardan iboratdir.
Atomistlarning fikrlari tahlili shuni ko’rsatdiki, unda tananing (jonli
narsaning) aks ettirishidan tortib to psixikaga (yuksak aql idrokgacha) jonliligi
xususiyatining materiyaga xos xususiyat ekanligining e'tirof etilishi o’sha davr
uchun buyuk ilmiy voqelik edi.
Yuqoridagi psixolog olimlarning mulohazalari organizmning anatomik-
fiziologik uzilishi, miyaning tarkibi singari moddiy asoslarga suyangan holda real
voqelikni tushuntirish imkoniyatiga ega emas edi. Xuddi shu omildan kelib
chiqqan holda insonning tafakkuri, shaxsiy
fazilatlari, uning maqsad ko’zlashi, gavdani idora etishga qobilligini dalillash
to’g’risida fikr yuritish murakkab ruhiy jarayon hisoblanadi.
14
Jumladan, Aflotun (eramizdan avvalgi 428g’27 -347 yillar) jonning tarkibiy
qismlari to’g’risidagi tushunchani psixologiyaga olib kiradi:
a) aql-idrok, b) jasorat, v)orzu istak kabilardan iborat bo’lib, ular bosh, ko’krak,
qorin bo’shlig’iga joylashgandir. Aflotun psixologiyada dualism (lotincha “dualis”
ikki mustaqil ma'no bildiradi) ta'limotini ruhiy olamni, tana bilan psixikani ikkita
mustaqil narsa deb izohlaydi. Aflotunning shogirdi Arastu (eramizdan oldingi 384-
322 yillar) o’zining ta'limotida psixologiyani tabiiy- ilmiy asosga qurib, uni
biologiya va tibbiyot bilan bog’lab tushuntirishga erishgan. Arastuning "Jon"
to’g’risidagi kitobi ma'lum bir davr uchun taraqqiyparvar manba vazifasini
bajaradi. Unda odamlarning va hayvonlarning kundalik hayotiy lahzalarini
kuzatish
orqali
yaqqol
voqelikni
tasvirlash,
tahlil
qilish
jarayonlari
mujassamlashgandir. Arastuning ta'kidlashicha, jon qismlarga bo’linmaydi, lekin u
faoliyatning oziqlanish, his etish, harakatga keltirish, aql, idrok kabi turlarga oid
qobiliyatlarda ro’yobga chiqadi. Uning mulohazasicha, sezgi bilishning dastlabki
qobiliyati, u tasavvur shaklida iz qoldirishi mumkin.
Qadimgi dunyoning keyingi rivojlanishi pallalarida psixologik g’oyalar
mukamallashib, unga oid tayanch tushunchalar vujudga kela boshladi, hatto ruh
hozirgi zamon psixikasi kabi qo’llanish ko’lami kengaydi. Psixika kategoriyasining
negizida idrok va tafakkurdan tashqari ong tushunchasi yuzaga keldi, buning
natijasida ixtiyoriy harakatlar va ularni nazorat qilish imkoniyati tug’ildi. Masalan,
rumolik shifokor Galen (eramizdan oldingi II asr) fiziologiya va tibbiyot
yutuqlarini umumiylashtirib, psixikaning fiziologik asoslari to’g’risidagi
tasavvurlarni yanada boyitdi. Uning ilgari surgan g’oyalari "ong" tushunchasi
talqiniga muayyan darajada yaqinlashadi.
XVII asr biologiya va psixologiya fanlari taraqqiyoti uchun muhim davr
bo’lib hisoblanadi. Jumladan, frantsuz olimi Dekart (1596-1650) tomonidan xulq-
atvorning reflektor (g’ayriixtiyoriy) tabiatga ega ekanligini kashf etilishi,
yurakdagi mushaklarning ishlashi (faoliyati) qon aylanishning ichki mexanizmi
bilan boshqarilayotganligi tushuntirilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa,
refleks (lotincha “reflexus” aks ettirish) organizmning tashqi ta'sirga qonuniy
ravishdagi javob reaktsiyasi sifatida talqin qilinish, asab-mushak faoliyatini
ob'ektiv tarzda bilish vositasiga aylandi, sezgi, assotsiatsiya, ehtiros yuzaga
kelishini izohlashga imkon yaratildi.
Psixologiya fanining ilmiy asosga qurilishida ingliz olimi Gobbs (1588-
1679) ruhni mutlaqo rad etib, mexanik harakatni yagona voqelik deb tan olib,
uning qonuniyatlari psixologiyaning ham qonuniyatlari ekanligini ta'kidladi. Uning
negizida epifenomenalizm (yunoncha “epi” - o’ta, “phainomenon” g’ayritabiiy
hodisa) vujudga keldi, ya'ni psixologiya tanadagi jarayonlarning soyasi singari ro’y
beradigan ruhiy hodisalar to’g’risidagi ta'limotga aylandi.
Niderlandiyalik olim Spinoza (1632-1677) ongni katta ko’lamga ega
materiyadan sira qolishmaydigan voqelik, ya'ni yaqqol narsa deb tushuntirdi. U
determinizm (lotincha “demerminara” - belgilayman) printsipining, ya'ni tabiat,
jamiyat hodisalarining, shu jumladan, psixik hodisalarning ob'ektiv sabablari bilan
belgilanishi haqidagi ta'limot targ’ibotchisi edi. Nemis mutafakkiri Leybnits (1646-
15
1716), ingliz faylasufi Jon Lokk (1632-1704), ingliz tadqiqotchisi Gartli (1705-
1757), frantsuz Didro (1713-1784) kabilar g’oyalar assotsiatsiyasi (bog’lanishi)
qonuni, idrok va tafakkurning paydo bo’lishi, qobiliyatlar psixologiyasi haqida
muhim ta'limotlarini yaratish bilan fanning rivojlanishiga muhim hissa qo’shdilar.
XVIII asrga kelib nerv sistemasini tadqiq qilishda ulkan yutuqlarga erishildi
(Galler, Proxazka), buning natijasida psixika miyaning funktsiyasi ekanligi
haqidagi ta'limot vujudga keldi. Ingliz tadqiqotchisi Charlz Bell va frantsuz
Fransua Majandi tomonidan yozuvchi va harakat nervlari o’rtasidagi tafovut ochib
berildi, uning negizida reflektor yoyi degan yangi tushuncha psixologiya fanida
paydo bo’ldi. Bularning natijasida ixtiyoriy (ongli) va ixtiyorsiz (ongsiz) reflektor
turlari kashf qilindi. Yuqoridagi ilmiy kashfiyotlar ta'sirida rus olimi I.M.
Sechenovning (1829-1905) reflektor nazariyasi ro’yobga chiqdi va ushbu nazariya
psixologiya fanining fiziologik asoslari, mexanizmlari, bosh miya reflekslarining
o’ziga xos xususiyatlari tabiatini ochib berish imkoniyatiga ega bo’ldi. Psixologiya
fanining eksperimental, psixoanalitik, bixevioristik, empirik, epifenomenalistik,
geshtalt, assotsiativ, vyurtsburg, psixogenetik, reduktsionizm, soliptsizm,
gumanistik, biogenetik, sotsiogenetik kabi yo’nalishlari tomonidan to’plangan
ma'lumotlar hozirgi zamon psixologiyasini vujudga keltirdi. Xuddi shu
yo’nalishlarning rang-barang metodikalari, metodlari umumiy psixologiya fanining
predmetini va uning tadqiqoti printsiplarini aniqlab berdi.
|