nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Psixika va ong - "psixologiya"

17
quyi darajasi bo’lib, bunda qilinayotgan ishlarga hisobat berilmaydi,
xulq-atvor
va hatti-harakatlar ongli ravishda boshqarilmaydi. Ongsizlik sohasiga quyidagi
psixik xodisalarni kiritish mumkin: uyqu holatidagi xodisalar (tush ko’rish);
ilgari ongli bajarilgan, ammo ko’p takrorlanishi natijasida avtomatlashib ketgan
hatti-harakatlar; faoliyatga undovchi, ammo anglanmaydigan mayllar va h. k.
Kasal odam psixikasida yuzaga keladigan ba’zi patologik holatlar ham ongsizlik
xodisalari jumlasiga kiradi: alahlash, gallyusinasiya va shu kabilar.
Hayvon psixikasi bilan inson ongini bir-biridan farq qila bilmoq kerak.
Inson ongining hayvon psixikasidan asosiy farqini quyidagilarda ko’rish
mumkin:
1. Inson hayvonlardan farq qilib o’z faoliyatining bo’lajak
natijasini oldindan
ko’ra olishi mumkin. Bundan tashqari, kishi o’z ishini oldindan rejalashtiradi,
uni bajarish uchun eng oson yo’l, usullarni tanlaydi.
Agar hayvonlar atrofdagi muhitga ongsiz ravishda moslashsalar,
inson
esa o’z ehtiyojini ko’prok darajada qondirish uchun muhitga ongli, rejali
ravishda moslashadi. Bu moslashish mehnat jarayoni orqali bo’ladi.
2. Inson shuning uchun o’z faoliyatini rejalashtiradiki, oldindan ko’ra biladiki,
chunki u nutqqa egadir. Uning nutqqa ega bo’lishi
hayvonlardan ajratib
turuvchi ikkinchi muhim farqidir. Doimo boshqalar bilan munosabatda bo’lish,
kitob o’qish, ishlab chiqarish madaniyati bilan tanishish, texnikani egallash
tufayli inson o’z
ongini boyitib, o’stirib boradi.
3. Insonning hayvonlardan yana bir muhim farqi shuki, u jamiyat ichida,
jamoa ichida yashaydi.
Jamiyatda yashamasdan, jamoa a’zolari bilan
munosabatda bo’lmasdan turib inson shaxsi shakllanmaydi.
Insonning ongi mehnat jarayonida, yangi-yangi mehnat qurollarini yasash
prosessida o’sib boradi.
Xulosa qilganimizda, psixologiya inson va hayvonga xos bo’lgan psixik
jarayonlarni, ularning paydo bo’lish yo’llarini va rivojlanish xususiyatlarini
o’rganadigan fandir. Psixika esa bosh miya va nerv sistemasining mahsulidir.
U doim o’sib, rivojlanib boradi. Psixikaning eng yuksak shakli ong bo’lib, u
faqat insonlarga xosdir. Ong shaxsiy va ijtimoiy shaklda bo’ladi.
Inson psixikasining taraqqiyoti filogenez
va ontogenezni boshidan
kechiradi. Filogenez shuki, odamzod paydo bo’lgandan toki hozirgi davrgacha
avloddan-avlodga psixika takomillashgan holda o’tgan. Masalan, dastlabki
odaminson maymunlar yoki ibtidoiy jamoa tuzumi
davridagi odamlar bilan
hozirgi insonlar psixikasi o’rtasida beqiyos darajada katta farq bor. Ontogenez
esa bola tug’ilgan kundan toki umrining oxirigacha yoshining ortib borishi bilan
psixikasining ham o’sib, rivojlanib borishidir.
"psixologiya" - bet 5

|
"psixologiya"Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi7
Sharq mutafakkirlarining falsafiy va psixologik qarashlari
Abu nasr Forobiyning psixologik qarashlari.
Abu nasr Forobiy Yaqin va o’rta
Sharqda ilg’or ijtimoiy-falsafiy oqimning asoschilaridan biri bo’lib, «Sharq
Aristoteli» degan unvonga sazovor bo’lgan mashhur mutafakkir. Forobiy (873-
950) dunyoqarashining asosi, ya’ni dunyoning tuzilishi haqidagi fikrlar tashkil
etadi. Uning dunyoqarashidagi asosiy maqsadlardan biri ilmiy-falsafiy usulning
mustaqilligini nazariy jihatdan asoslab berishga, uning inson tafakkuriga, aqliy
bilimiga asoslanganligini isbotlashga intilishdir.
Forobiy bilishning ikki shakli, bosqichini - hissiy va hayoliy, aqliy
bilishni bir-biridan farqlaydi. U sezgi roliga to’xtalib, besh turga bo’ladi:
Forobiy sezgini bilishning manbai deb hisoblagan, uning qarashlari
Aristotelning «sezmagan odam Hech narsani bilmaydi ham, tushunmaydi ham»
degan qarashlariga o’xshab ketadi.
Forobiy inson (ruh) jonining bir tandan boshqasiga o’tib, ko’chib yurishi
mumkinligini inkor etadi va uni balki tan kabi individual «substasiyasining
birligi» sifatida tushunadi. Uning fikri izchil emas edi. Bunday ikkilanish
Aristotelga ham xos bo’lgan.
Forobiyning ruhiy jarayonlar, ularning bilish va mantiq tizimi haqidagi
ta’limoti o’rta asrlar falsafasining katta yutug’i edi.
Al Xorazmiyning psixologik qarashlari.
Abu Abdulloh al Xorazmiyning
dunyoqarashining muhim tomoni, uning keng bilimi, ilmning ko’p jabhalari
masalalarini tushunishga obyektiv yondoshishga qaratilgan. Xususan. Uning
tib, odam anatomiyasi va fiziologiyasi sohasidagi bilimi hissiy sezgining
moddiy asoslarini qidirishga yordam beradi. «Shaxsiy ruh - u miyada bo’lib,
undan badan a’zolariga asab orqali tarqaladi» deydi. o’rta asr sharq
peripatetiklari uchun aql bilimning yana bir manbaidir. Ular aqlni ikki turga -
tug’ma va orttirilgan aqlga ajratishadi. Xorazmiy aqlni odam nafslarining
kuchlaridan biri deb hisoblab, yuqorida qayd etilgan uch turga bo’ladi.
Umuman olganda, Abu Abdulloh al Xorazmiyning psixologik falsafiy
qarashlari o’z davri ilmiy dunyoqarashining rivojiga katta hissa qo’shgan.
|
| |
Psixika va uning namoyon bыlish shakllari

12
4. SHaxs psixologik xolati nimalarda ifodalanadi?
A) emotsiyalar, e’tiqod, iroda, qiziquvchanlik, tetiklik, apatiya, bardamlik,
ishonchlilik;
B) emotsiyalar, e’tiqod, iroda, mas’uliyat, tetiklik, apatiya, bardamlik,
ishonchlilik;
C) emotsiyalar, e’tiqod, iroda, qiziquvchanlik, iqtidor, apatiya, bardamlik,
ishonchlilik;
D) emotsiyalar, e’tiqod, iroda, qiziquvchanlik, tetiklik, aqliy salohiyat,
bardamlik, ishonchlilik
5. Javoblar orasidan tadqiqot metodlarining tashkiliy guruhiga
kiradiganlaridan birini toping.
A)
kuzatish, B) eksperiment, C)
qiyoslash, D) sotsiometriya
6. Psixologiya sohasida birinchi kitobni («Ruh haqida») kim yozgan?
A) Dekart, B)
Gippokrat, C) Pavlov I.P, D) Aristotel
7. 19 asrning oxirida Leypsigda retseptorlar ta’sirining xususiyatlarini
o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy laborotoriya ochildi. Uni kim ochgan?
A) N.Lange, B) V.Vundt, C) SHtern, D) Tideman
8. 20 asrda AQSHda keng tarqalgan metodlardan birini dastlab S.Xoll
qo‘llagan edi. Bu qaysi metod?
A) o‘z-o‘zini kuzatish, B) so‘rash-suhbat, C)
tabiiy eksperiment, D) ob’ektiv
kuzatish
Psixologiya fanining predmeti haqidagi tasavvurlar taraqqiyotining

6
Ko’pchilik adabiyotlarda psixologiya fanining asoschilaridan biri ("otasi")
makedoniyalik mutafakkir Aristotel (eramizdan oldingi IV asr) deb ko’rsatiladi.
Aristotel jonning rivojlanishi tirik tabiatning rivojlanishi bilan muvofiq boradi
degan g’oyani ilgari surdi va himoya qildi. Unga qadar jon va tirik tana ikki xil
narsa deb qaralar edi. Aristotel jon va tananing birligi haqidagi g’oyani
maydonga tashladi. U psixika haqidagi fikrlarini "Jon haqida" nomli risolasida
aks ettirdi. Bu risola psixologiya fani sohasida maxsus yozilgan birinchi asar
hisoblanadi. Aristotel tomonidan yoritilgan sezgilar,
ularning turlari,
assosiasiyalar haqidagi fikrlar bugungi kunda ham o’z dolzarbligini yo’qotgani
yo’q.
Eramizdan oldingi II asrda rimlik vrach Galen fiziologiya va medisina
sohasida erishilgan yutuqlarni umumlashtirib, psixikaning fiziologik asoslari
haqidagi tasavvurlarni birmuncha boyitdi.
XVII asr biologik va psixologik bilimlar taraqqiyotida yangi davrni ochib
berdi. Tana va jonni tushunish sohasida tubdan o’zgarishlar yuz berdi. Inson
tanasi mashinaga o’xshatiladi. Tana ham mashina singari ishlaydi deb qaraladi.
Buyuk fransuz mutafakkiri Dekart hatti-harakatlarning reflektor ("refleks" so’zi
fransuz tilidan kirib kelgan bo’lib "aks ettirish" degan ma’noni anglatadi)
xarakteri haqidagi g’oyani ilgari surdi.
XIX -XX asrga kelib barcha fanlar sohasida (ayniqsa biologik va aniq
fanlar) erishilgan yutuqlar ta’siri ostida psixologiya fanida,
psixikani
tushunishda juda katta o’zgarishlar ro’y berdi.
XIX - XX asrda psixologiya mustaqil, eksperimental fan sifatida
rivojlandi. Bunga tabiiy fanlar sohasida, ayniqsa biologiya, sezgi organlari
fiziologiyasi,
psixofizika
va
psixofiziologiya,
oliy
nerv
faoliyati
fiziologiyasining rivojlanishi,
hamda psixologiyaga pedagogika, medisina,
ishlab chiqarishning talabining kuchayishi sabab bo’ldi.
Psixologiyaning fan sifatida rivojlanishi tarixini to’rt bosqichga bo’lish
mumkin:
I. Psixologiya jon, ruh haqidagi fan sifatida. Psixologiyaga bundan 2500 yil
avval shunday ta’rif berilgan. U davrda inson hayotidagi ko’plab tushunarsiz
voqyealarni jon, ruh va uning xususiyatlariga bog’lab tushuntirishga uringanlar.
II. Psixologiya ong haqidagi fan. Tabiiy fanlarning rivojlanishi ta’siri ostida
XVII asrda paydo bo’ldi. Kishining fikrlash, his qilish,
istaklarining namoyon
bo’lishini ong deb atadilar. Psixologiya fanining eng asosiy tadqiqot metodi
o’z-o’zini kuzatish va tahlil qilish hisoblangan.
III. Psixologiya xulq-atvor haqidagi fan sifatida XX asrda shakllangan bo’lib,
psixologiyaning asosiy vazifasi bevosita kuzatish imkoniyati bo’lgan psixik
xodisalar, ya’ni kishining xulq-atvori, harakatlari, reaksiyasi kabilarni
o’rganish hisoblangan. Kishining hatti-harakatlari ostida yotgan motivlar
hisobga olinmagan.
IV.
Psixologiya psixik faktlarni, psixik xodisalarning mexanizmlari va
qonuniyatlarini o’rganuvchi fan sifatida. Hozirgi zamon psixologiya fani
psixologiyaning fan sifatida rivojlanishi, falsafa, tabiiy va tibbiy fanlar, aniq
fanlar sohasidagi ko’plab boy tajribalarga asoslanib shakllangan.
"psixologiya" - bet 180

________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
240
Адади 50 нусха. Буюртма № 1
____
_____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Самарқанд иқтисодиёт ва сервис институти
босмахонаси, Шохрух кучаси, 60 уй
|
va oziq-ovqat ishlab chiqarish sanoati, xuquq va madaniyatshunoslik kabi 
o’nlab fan sohalaridir.
3

|
va oziq-ovqat ishlab chiqarish sanoati, xuquq va madaniyatshunoslik kabi
o’nlab fan sohalaridir.
3Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi11
va oziq-ovqat ishlab chiqarish sanoati, xuquq va madaniyatshunoslik kabi
o’nlab fan sohalaridir.
3
4. Psixologiya fanining metodlari.
Ma’lumki, har qanday fan o’zining predmetining mohiyatini yoritish va
materiallar to’plash uchun maxsus usullar va vositalardan foydalanadi va ular
fanning
metodlari
deb yuritiladi. Psixologiyaning ilmiy tekshirish metodlari
xilma–xildir. Shu bilan birga, ularni klassifikasiya qilish ham turlichadir. Biz
mashhur rus psixologi B. G. Ananyev tomonidan tavsiya qilingan metodlarni
sanab o’tishga harakat qilamiz. U tekshirish metodlarini to’rt guruhga bo’ladi:
Tadqiqot ishlarining birinchi – tashkiliy guruhi o’z ichiga qiyoslash,
longityud (uzluksiz), kompleks (ko’pyoklama) deb atalgan turlarni oladi.
Tadqiqot metodlarining ikkinchi guruhi empirik metodlardan iborat bo’lib,
unga kuzatish, eksperiment, test, anketa, so’rov, sosiometriya, suhbat,
intervyu, faoliyat jarayoni va uning mahsulini tahlil qilish, biografik kabilar
kiradi.
Tadqiqot metodlarining uchinchi guruhiga statistik (miqdor) va psixologik
(sifat) metodlari kirib, ular olingan natijalarni qayta ishlashga mo’ljallangandir.
Ilmiy tadqiqot metodlarining to’rtinchi – sharhlash guruhi genetik va donalash
metodlaridan iboratdir.
Umuman psixologiyaning va uning har bir alohida tarmoqlarining o’ziga xos
metodlari bor. Ular ijtimoiy xulq va alohida individ ichki dunyosini kompleks
tarzda o’rganish imkonini beradi. Gap shundaki, ularni o’z vaqtida va
professional tarzda qo’llay bilish va olingan natijalardan to’g’ri xulosalar
chiqara olishdir.
Mavzu yuzasidan test savollari:
1. Psixologiya fani nimani o‘rganadi?
A) odamlarning ruhiy xususiyatlarini
B) tirik mavjudotlarning o‘z tanasidan va tashqi muhitdan kelayotgan
qo‘zg‘atuvchilarga bergan javoblari
C) kishilar ongini
D) psixikani, psixikaning zohir bo‘lish mexanizmlarini va qonuniyatlarini
|
| |
Yorug‘likning jismlardan elektronni chiqarish hodisasi

Yorug‘likning jismlardan elektronni chiqarish hodisasi … deyiladi.
qutblanish; B) difraksiya; C) dispersiya; D) fotoeffekt.
Tushayotgan yorug‘likning intensivligi 4 marta kamaysa, fotoeffektda chiqayotgan elektronlar soni qanday o‘zgaradi?
4 marta ortadi; B) 2 marta kamayadi;
C) 4 marta kamayadi; D) o‘zgarmaydi.
Fotoeffektda tushayotgan yorug‘likning chastotasi 2 marta ortsa, chiqayotgan fotoelektronlar soni qanday o‘zgaradi?
2 marta kamayadi; B) 2 marta ortadi;
C) 4 marta kamayadi; D) o‘zgarmaydi.
Tushayotgan yorug‘likning oqimi (λ=const da) 4 marta ortsa, fotoelektronlarning tezligi necha marta o‘zgaradi?
o‘zgarmaydi; C) 4 marta kamayadi;
4 marta ortadi; D) 2 marta ortadi.
Agar fotoeffektda chiqayotgan zarralarning tezligi 1,6 · 106 m/s bo‘lsa, tushayotgan yorug‘likning to‘lqin uzunligini hisoblang. Chiqish ishi A = 5,3 eV (m).
A) 10 · 10–6; B) 9,8 · 10–9; C) 6,63 · 10–10; D) 2 · 10–7.
Kaliy uchun fotoeffektning qizil chegarasi 600 nm. Kaliy uchun chiqish ishini hisoblang (Joullarda)
A) 6,6 · 10–26; B) 6,6 · 10–19; C) 2,2 · 10–19; D) 3,5 · 10–19.
Agar fotokatoddan elementlarning chiqish ishi 3 eV bo‘lsa, unga tushayotgan fotonlarning energiyasi 5 eV bo‘lsa, tormozlovchi potensial qanday bo‘lganda foton kuchi nolga teng bo‘ladi (V)?
A) 1.5; B) 2; C) 3; D) 5.
Biror metall uchun fotoeffektning qizil chegarasi 331 nm ga teng. Bu metallda fotoeffektning ro‘y berishi uchun tushayotgan yorug‘lik fotonining energiyasi (eV) qanday bo‘ladi?
A) 2,45; B) 2,60; C) 2,75; D) 3,75.
|
Nikel uchun fotoeffekt qizil chegarasini aniqlang (m). Nikel uchun chiqish ishi 5 eV

Nikel uchun fotoeffekt qizil chegarasini aniqlang (m). Nikel uchun chiqish ishi 5 eV.
A) 5 · 10–7; B) 2,3 · 10–5; C) 2,5 · 10–7; D) 1 · 10–6.
Chiqish ishi 3 eV bo‘lgan metallga 5 eV energiyali fotonlar tushganda undan chiqayotgan fotoelektronlarning maksimal kinetik energiyasini aniqlang (eV).
A) 0,6; B) 2; C) 3; D) 5.
Yorug‘likning to‘lqin uzunligi 10–7 m bo‘lsa, foton energiyasini aniqlang (eV). h =4 ·10–15 eV · s
A) 1; B) 2; C) 4; D) 12.
Yorug‘likning to‘lqin uzunligi 220 nm bo‘lsa, fotonning massasini (kg) aniqlang.
A) 3 · 10-36; B) 1,5 · 10-36; C) 1,6 · 10-36; D) 1 · 10-35.
Yorug‘likning to‘lqin uzunligi 6,63 · 10–8 m bo‘lsa, fotonning impulsini aniqlang (kg · m/s). h = 6,63 · 10–34 J · s
A) 10–26; B) 10–42; C) 10–34; D) 1,6 · 10–35.
Yorug‘likning chastotasi 3 · 1015 Hz bo‘lsa, uning impulsini aniqlang (kg · m/s). h = 6,63 · 10–34 J · s.
A) 2,21 · 10–19; B) 2,21 · 10–27; C) 6,63 · 10–19; D) 6,63 · 10–27
Agar fotonning impulsi 3,315 · 10–27 kg · m/s bo‘lsa, yorug‘likning chastotasni aniqlang (Hz).
A) 3 · 1014; B) 2 · 1015; C) 1,5 · 1015; D) 2 · 1014.
Qizdirgichli lampochka nurlanishining o‘rtacha to‘lqin uzunligi 1,2 μm. 200 W quvvatli lampochkaning 1 sekund nurlanishidagi fotonlar sonini aniqlang. h = 6,63 · 10–34 J · s.
A) 80 · 1021; B) 2,5 · 1021; C) 1,5 · 1020; D) 1,2 · 1021.
Nisbiy sindirish ko‘rsatkichi n bo‘lgan shaffof muhitda fotonning impulsi nimaga teng?
nhv/c; B) nhv; C) hλ/n; D) hv/nc.
Modda uchun fotoeffektning qizil chegarasi 1 · 1015 Hz bo‘lib, unga chastotasi 1 · 1015 Hz bo‘lgan yorug‘lik ta’sirida uchib chiqqan fotoelektronlarning maksimal kinetik energiyasini hisoblang. (J)
A) 6,6 · 10–19; B) 3,3 · 10–19; C) 2,2 · 10–19; D) 1,6 · 10–19.
Metalldan elektronning chiqish ishi 3,3 · 10–19J bo‘lsa, fotoeffektning qizil chegarasi v0 ni toping (Hz).
A) 10–14; B) 2 · 1014; C) 5 · 1014; D) 6,6 · 1015.
|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar - bet 66

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 66/111 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #135922 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar
2 1
Ek = E – E0
m0υ
= mc2 – m c2 =
0
m0c2
− m0c = m0c2
−1. (5–8)
p = va E = formulalardan energiya bilan impuls orasidagi
bog‘lanishni aniqlash mumkin. Bu formulani quyidagi ko‘rinishda yozamiz:
2
υ2
p 2 c2 E 2 1
m c =
υ2 ; m c2 =
. (5–9)
υ
0
1−c2 0
1−c2
0
Bu tenglamalardan E2 = (m c2)2 + (p · c)2 formulani keltirib chiqarish mumkin. Bundan yana bir marta xulosa kelib chiqadi. Agar jism yoki zarra tinch holda bo‘lsa, uning impulsi p = 0 teng va u holda to‘la energiya E2 = E2 = (m c2)2 tinchlikdagi energiyaga teng bo‘ladi.
0 0
Bu formuladan zarra massaga ega bo‘lmasa ham, (m0 = 0) u energiya va impulsga ega bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi, ya’ni E = p · c. Bunday zarralar massasiz zarralar deyiladi.
Bunday zarralarga misol qilib fotonni keltirishimiz mumkin va uning tinchlikdagi massasi nolga teng, lekin u impulsga ham, energiyaga ham ega. Massasiz zarralar tinch holda mavjud emas va ular barcha inersial sanoq sistemalarida chegaraviy tezlik c bilan harakatlanadi.
Dinamikaning asosiy qonuni relyativistik mexanika uchun qanday ifodalanadi?
Massa bilan energiya orasidagi bog‘lanish qonunining relyativistik formulasini yozing va uni ta’riflang.
Tinchlikdagi energiya formulasini yozing va uni tavsiflang,
|
| |
Ichki fotoeffekt - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

Nur ta’sir etish natijasida yarimo‘tkazgichlarda hosil qilingan qo‘shim- cha elektr o‘tkazuvchanlik fotoo‘tkazuvchanlik deyiladi. Bu esa fotoqar- shiliklarni ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Fotoqarshilik – bu o‘tkazuvchanligi yorug‘lik ta’sirida o‘zgaradigan qarshiliklar bo‘lib, uni radiotexnikada fotorezistorlar deb ataladi.
h 2π
deb o‘qiladi.
ħ ning qiymati:
= 2π =1,05 · 10
–34 J·s ga teng bo‘ladi.
Yorug‘likni zarralar – fotonlar oqimidan iborat deb qarash korpuskulyar nazariya bo‘lib, bunda Nyuton mexanikasiga qaytish bo‘ldi, deyish mumkin emas. Uning harakat qonunlari kvant mexanikasining qonunlariga bo‘ysunadi. XX asrning boshiga kelib, yorug‘lik ikki xil tabiatga ega ekanligi ma’lum bo‘ldi. Yorug‘lik tarqalishida uning to‘lqin xossalari (interferensiya, difraksiya, qutblanish) va moddalar bilan ta’sirlashganda (fotoeffekt, yorug‘lik
bosimi va b.) korpuskulyar – zarra xossalari namoyon bo‘ladi.
Bu xossalar
zarra – to‘lqin dualizmi deb atala boshlandi. Keyinchalik fanda elektronlar, protonlar, neytronlar oqimlari ham to‘lqin xossaga ega ekanligi ma’lum bo‘ldi.
Shu asosda moddaning yorug‘likni nurlantirishi va yutishi, chiziqli spektrlar, fotoeffekt hodisasi, yorug‘lik bosimi va boshqa jarayonlar tushuntirib berildi.
Foton nima? Fotonning xususiyatlari nimalardan iborat?
Fotoeffekt qonunini yorug‘likning kvant nazariyasi asosida tushun-
tiring.
Eynshteyn formulasini va uning fizik mohiyatini tushuntiring.
Fotoeffekt ro‘y berish shart-sharoitlari qanday?
Fotoeffektning qizil chegarasini tushuntiring.
Yorug‘lik uchun zarra to‘lqin dualizmi nimadan iborat?
nisbiy tezliklari nimaga teng? - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

nisbiy tezliklari nimaga teng?
A) 0,5 c; B) 0,6 c; C) 0,7 c; D) 0,9 c.
Zarraning tinchlikdagi massasi m. Uning 0,6 c tezlikdagi massasini aniqlang.
A) 1,83 m; B) 1,67 m; C) 1,25 m; D) 2,78 m.
1,8 · 108 m/s tezlik bilan harakatlanayotgan zarraning massasi uning tinchlikdagi massasidan necha foizga ko‘p?
A) 60; B) 54; C) 36; D) 25.
Zarraning qanday tezligida uning harakatdagi massasi uning tinchlikdagi massasidan 40% ga ko‘p bo‘ladi?
A) 0,4 c; B) 0,6 c; C) 0,64 c; D) 0,7 c.
Qaysi biri ko‘p energiyaga ega: 1 kg spirt (E1), 1 kg toshko‘mir (E2) yoki 1 kg kerosin (E3)?
A) E123; B) E1 = E2 = E3; C) E132; D) E12 = E3.
m massali ko‘mir qanday energiyaga ega (c – yorug‘lik tezligi, λ – solishtirma erish issiqligi, q – solishtirma yonish issiqligi).
mc2; B) mq; C) mc2/2; D) mλ.
0,6 c tezlik bilan harakatlanayotgan zarraning kinetik energiyasi uning tinchlikdagi energiyasidan necha marta kichik?
A) 2; B) 3; C) 3,6; D) 4.
Quyoshning nurlanishi 3,78 · 1026 W. 1 s da Quyosh nurlanish natijasida qancha (kg) massa yo‘qotadi?
A) 22·1011 B) 4,3·109; C) 1,7·108; D) 1,5·1010.
|
Fotoeffekt nazariyasi - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

tenglamasiga asosan, 1 s da yuzadan chiqayotgan fotoelektronlar soni shu yuzaga tushuvchi fotonlar soniga proporsional bo‘ladi.
Bu nisbat Plank doimiysini tajribada aniqlashga imkon beradi. Bunday tajriba 1914-yilda R. Milliken tomonidan o‘tkazilib, Plank doimiysi aniqlangan.
Bu tajriba fotoelektronning chiqish ishini ham aniqlashga imkon berdi:
Bu yerda: c – yorug‘lik tezligi, λ0 – fotoeffektning qizil chegarasiga to‘g‘ri
kelgan to‘lqin uzunligi.
Katodlar uchun chiqish ishi eV larda o‘lchanadi (1 eV = 1,6 · 10
–19J). Shuning uchun ham Plank doimiysining amalda
eV larda ifodalangan qiymati qo‘llaniladi:
h = 4,136 · 10
–15 eV · s.
Metallar ichida ishqoriy metallar: Na, K, Cs, Rb kabilar kichik chiqish ishiga ega. Shuning uchun amalda ularning oksidli va boshqa birikmalari katod sirtini qoplashda qo‘llaniladi. Masalan: seziy oksidli katodning chiqish ishi
A =1,2 eV, bunga to‘g‘ri kelgan fotoeffektning qizil chegarasi λ
0 ≈ 10,1 · 10
–7 m. Bu sariq – ko‘zga ko‘rinuvchi yorug‘lik nurini qayd qiluvchi tizimlarda keng qo‘llaniladi.
Masala yechish namunasi - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 67/111 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #135922 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar
1. Ikkita kosmik kema Yerdan qarama-qarshi tomonga harakat qilmoqda va ularning har birining Yerga nisbatan tezligi 0,5 c ga teng. Birinchi kemaning ikkinchi kemaga nisbatan tezligi qanday?
u = υ1−υ2
u = 0,5 c−(−0,5 c) = c
= 0,8 c .
nis
υ1 ⋅ υ2
nis
0,5 c ⋅ (−0,5 c)
1,25
1− c2
1− c2
Javobi: 0,8 c.
5-mashq
Qaysi biri ko‘p energiyaga ega: 1 kg suv (E1), 1 kg ko‘mir (E2) yoki 1 kg benzin (E3)? (Javobi: E1= E2= E3)
m massali ko‘mir qanday energiyaga ega (c – yorug‘lik tezligi, λ – so-
lishtirma erish issiqligi, q – solishtirma yonish issiqligi). (Javobi: mc2)
0,6 c tezlik bilan harakatlanayotgan zarraning kinetik energiyasi uning tinchlikdagi energiyasidan necha marta kichik? (Javobi: 4 marta)
Zarraning tezligi qanday bo‘lganda uning kinetik energiyasi uning
tinchlikdagi energiyasidan 2 marta katta? (Javobi: 2 /3 c)
Elastiklik koeffitsiyenti 20 kN/m bo‘lgan prujina 30 cm ga cho‘zilsa, uning massasi qanchaga ortadi? (Javobi: 1 · 10–14 kg)
1 kg suvning temperaturasi 81 K ga orttirilsa, uning massasi qanchaga ortadi (kg)? (Javobi: 3,78·10–12)
Massasi 20 kg bo‘lgan azot doimiy bosimda 0°C dan 200°C gacha qiz- dirildi. Azotning massasi qanchaga ortgan? Azotning doimiy bosimdagi issiq- lik sig‘imi 1,05 kJ/(kg · K). (Javobi: 4,7 · 10–8 gr)
Quyoshning nurlanishi 3,78 · 1026 W. 1 s da Quyosh nurlanish natijasida qancha (kg) massa yo‘qotadi? (Javobi: 4,3 · 109 kg)
Jism 0,89 c tezlik bilan harakatlanmoqda. Uning zichligi tinch holatiga nisbatan qanday o‘zgaradi? (Javobi: 5 marta ortadi).
Myuon (myu mezon) atmosferaning yuqori qatlamlarida paydo bo‘lib, parchalanishga qadar 5 km ga uchib boradi. Agar uning xususiy yashash vaq- ti 2 μs bo‘lsa, u qanday tezlik bilan harakatlangan? (Javobi: 0,99 c)
Agar kometaning “ko‘rinma” uzunligi uning xususiy uzunligi (l0) dan
marta kam bo‘lsa, kometaning kuzatuvchiga nisbatan tezligini aniqlang.
( Javobi: 2 c ≈0,71 c)
2
Agar proton 240000 km/s tezlik bilan harakatlanayotgan bo‘lsa, uning massasi tinchlikdagi massasidan necha marta katta? c = 300 000 km/s.
m
m
( Javobi: ≈ 1,67 marta)
0
Sterjen u tezlik bilan K – sanoq sistemasiga nisbatan harakat- lanmoqda. Tezlikning qanday qiymatida shu sanoq sistemasida uning uzunligi xususiy uzunligidan 0,5 % ga kam bo‘ladi? (Javobi: u ≈ 3 · 107 m/s)
Agar τ0 = 5 s vaqtda K – sanoq sistemasida harakatlanayotgan soat
∆t = 0,1 s ga kech qolsa, u qanday tezlik bilan harakatlangan? (Javobi: u = 0,2 c)
Zarraning relyativistik impulsi Nyuton (klassik) impulsdan 2 marta
2
katta bo‘lsa, zarraning tezligini aniqlang. (Javobi: u = 3 c)
Zarraning kinetik energiyasi uning tinchlikdagi energiyasiga teng
2
bo‘lgan holdagi tezligi topilsin. (Javobi: u = 3 c)
Tezlatgich elektronga 4,08 · 106 eV energiya beradi. Elektronning tezligi va massasini aniqlang. (Javobi: u ≈ 0,98 c, m = 9 m0)
|
| |
Rais: Marhamat, ikkinchi taqriz yuzasidan fikr-mulohaza uchun so‘z G.N.Davranovaga beriladi.
G.N.Davranova

|
Rais: Marhamat, ikkinchi taqriz yuzasidan fikr-mulohaza uchun so‘z G.N.Davranovaga beriladi.
G.N.Davranova
|
bet | 15/18 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 0,49 Mb. | | #230052 |
Bog'liq Institut bayonnomasidan ko\'chirma G N Davranova Seminar 27 03 2024Bu sahifa navigatsiya:
- Rais
Rais: Marhamat, ikkinchi taqriz yuzasidan fikr-mulohaza uchun so‘z G.N.Davranovaga beriladi.
G.N.Davranova: Dissertatsiyamizga tashqi taqriz bergan Buxoro davlat Pedagogika instituti rahbariyati va “Aniq fanlar” kafedrasi jamoasiga alohida minnatdorchilik bildiramiz. Eng avvalo rasmiy taqrizchimiz Zaripov Nozimbek Naimovichga o‘z vaqtlarini ayamay dissertatsiya ishimizni chuqur tahlil qilib, o‘z fikr mulohazalarini va takliflarini bildirganliklari uchun minnatdorchilik bildiramiz. Taqrizchimiz tomonidan bildirilgan fikr mulohazalarining aksariyatini qabul qilamiz, ruxsat bersangiz, ba’zi birlariga o‘z munosabatimizni bildirsak.
Birinchi, uchinchi, to‘rtinchi hamda beshinchi kamchiliklarni qabul qilamiz va keyingi bosqichgacha tuzatamiz.
Ikkinchi fikrga munosabat bildiradigan bo‘lsak, tadqiqot ishidagi ba’zi bir atamalar 10-ilovada izohi bilan keltirilgan.
Yana bir marta kamtarona tadqiqotimizga tashqi taqriz bergan ustozimizga samimiy minnatdorchilik izhor etamiz.
Rais: Endi, navbat muhokamaga, so‘zga chiqib fikr-mulohaza bildiruvchilar bo‘lsa, marhamat!
So‘zga chiqdilar:
p.f.n., dotsent A.X.Gafforov: Tadqiqot ishi juda dolzarb muammoga bag‘ishlangan. G.N.Davranova tadqiqot oldiga qo‘yilgan barcha vazifalarning yechimi ustida ishlagan. Muhokama davrida berilgan barcha savollarga tadqiqotchi tomonidan to‘liq javoblar olinganligidan ko‘rinib turibdiki, mustaqil izlanuvchi o‘z mavzusiga doir ma’lumotlarni chuqur o‘zlashtirgan. Bu sohada ishlar yetarli darajada olib borilmagan. O‘ylaymanki, ushbu tadqiqot ishi dolzarb ahamiyatga ega va yakunlangan tadqiqot ishidir. Tadqiqotchining tayyorgarligi ham yetarli darajada va ishni Ilmiy kengashga himoyaga tavsiya etish mumkin deb hisoblayman. Lekin shu bilan bir qatorda dissertatsiya natijalarini amaliyotga tatbiq etilganligi to‘g‘risida tajriba-sinov o‘tkazilgan muassasalardan olingan dalolatnomalar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni avtoreferatga kiritishingizni tavsiya beraman.
|
| |
-javob - «tasdiqlayman» Buxoro muhandislik-texnologiya instituti

|
«tasdiqlayman» Buxoro muhandislik-texnologiya instituti
|
bet | 10/18 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 0,49 Mb. | | #230052 |
Bog'liq Institut bayonnomasidan ko\'chirma G N Davranova Seminar 27 03 20242-javob: Dissertatsiya natijalarini amaliyotga tatbiq etilganligi to‘g‘risida tajriba-sinov o‘tkazilgan har bir muassasalardan dalolatnomalar olingan.
Savol: p.f.d. (DSc), professor v.v.b. U.A. O‘rinov:
1. Siz ko‘pgina elektron platformalar haqida ma’lumot berdingiz. Siz tomoningizdan ishlab chiqilgan dasturiy ishlanma haqida ma’lumot berib, ko‘rsatib o‘tsangiz. Ushbu ishlanma uchun intellektual mulk agentligidan guvohnoma olinganmi?
2. Taklif etayotgan baholash mezonlaringiz fanni o‘qitishning qaysi jihatlari asosida ishlab chiqilgan? Tushuntirib bering!
Tadqiqotchi G.N.Davranova:
1-javob: Savolingiz uchun tashakkur! Biz yaratgan dasturiy ishlanma “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida rus tili fanini o‘qitish uchun dasturiy ishlanma” deb nomlanib, intellektual mulk agentligi tomonidan №DGU 31070 raqamli guvohnoma olingan. Ruxsat bersangiz, ushbu dasturiy ishlanmani sizlarga namoyish etaman.
2-javob: Biz 4 ta mezon asosida o‘quvchilarning natijalarini baholashga harakat qildik: Produktiv, reproduktiv, qisman izlanuvchan va kreativ.
Reproduktiv baholash darajasida o‘quvchi rus tili grammatikasi bo‘yicha tasavvurga ega emas hamda mavzu mazmunini to‘liq tushunmaydi, kompyuterda ishlash qobiliyati kam hamda o‘z fikrini bayon eta olmaydi; og‘zaki nutqda ham xatoliklarga yo‘l qo‘yadi; mavzuga doir atama va tushunchalarni noto‘g‘ri talqin qiladi hamda mazmunini tushunmaydi.
Produktiv darajada o‘quvchi rus tili grammatikasi bo‘yicha qisman tasavvurga ega hamda mavzu mazmunini to‘liq tushunmagan; mashqlarni mustaqil bajarganda xatoliklarga yo‘l qo‘yadi; berilgan topshiriqni o‘qituvchi yordami bilan bajara oladi; nazariy ma’lumotlarni tushunadi, lekin o‘z fikrini to‘liq bayon eta olmaydi; o‘qituvchi tushuntirgan namunaga o‘xshash topshiriqlarni bajara oladi, mustaqil bajara olmaydi.
Qisman izlanuvchanda esa rus tili grammatikasi bo‘yicha tasavvurga ega hamda tegishli tushuncha va atamalarni biladi; diktant yozishda xatosiz yozadi, yaxshi natijani ham oladi, lekin ijodiy matn tuzishda xatolikka yo‘l qo‘yadi; o‘ziga yuklatilgan vazifani bajarishda kichik xatolikka yo‘l qo‘yib, o‘qituvchi fikridan tezgina xatolikni tuzata oladi; o‘z fikrini qisman bayon etadi.
Eng yuqori daraja kreativda esa rus tili grammatikasi bo‘yicha to‘liq tasavvurga ega hamda tegishli atama va yangi so‘zlarni tezda o‘zlashtira oladi; AKT vositasida mavzuni tushunib olish ko‘nikmasi rivojlangan va multimediya vositalari yordamida berilgan topshiriqlarni bajara oladi; o‘qituvchi tomonidan belgilangan vazifani axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali mustaqil bajara oladi; mustaqil ta’limga oid topshiriqlarni bajarishda didaktik o‘yinlar, shuningdek, ularning imkoniyatlaridan foydalana oladi; nazorat ishlarini bajarishda xatoliklarga yo‘l qo‘ymaydi hamda ijodiy matnlar tuzishda mantiqiy fikrlay oladi; o‘qituvchi tomonidan berilgan nazariy ma’lumotlarni amalda qo‘llay oladi.
|
| |
p.f.d. (DSc), professor v.v.b. U.A.O‘rinov

|
p.f.d. (DSc), professor v.v.b. U.A.O‘rinov
|
bet | 16/18 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 0,49 Mb. | | #230052 |
Bog'liq Institut bayonnomasidan ko\'chirma G N Davranova Seminar 27 03 2024p.f.d. (DSc), professor v.v.b. U.A.O‘rinov: Ilmiy tadqiqot mavzusi juda dolzarb hisoblanadi. Bugungi kunda uzluksiz ta’limning barcha bo‘g‘inlarida xorijiy tillarni o‘qitishda alohida e’tibor qaratilmoqda. Bugun muhokama qilinayotgan tadqiqot o‘zining aniq maqsadi, vazifalari, obyekti, predmeti va ilmiy yangiligiga ega. Keltirilgan tahlillar va tajriba-sinov ishlari samaradorligining matematik-statistika metodlari vositasida asoslanganligi, xulosa, taklif va tavsiyalarning amaliyotda joriy etilganligi, olingan natijalarning vakolatli tuzilmalar tomonidan tasdiqlangani bilan izohlanadi. Shuni nazarga tutgan holda, men ishni keyingi bosqichga tavsiya etaman.
p.f.f.d. (PhD), dotsent v.v.b. M.Q.To‘raqulova: Tadqiqotchimizning ilmiy ishlari boshlang‘ich sinflarda rus tilini o‘qitishning juda ko‘p jihatlarini qamrab olgan. Dissertant mavzu doirasiga chuqur kirib borgan. Dissertant tadqiqot oldiga qo‘ygan barcha vazifalarning yechimini topgan. Ishning metodika qismidan foydalanib, “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida rus tilini o‘qitishni SMART texnologiyalardan foydalanib takomillashtirish” nomli o‘quv-uslubiy qo‘llanma yaratishni sizga tavsiya beraman. Bu rus tili o‘qituvchilari faoliyati uchun kerakli manba sifatida xizmat qiladi, deb o‘ylayman. Keyingi bosqichlarda sizga ulkan muvaffaqiyatlar tilayman va fikrlaringizni salgina ixchamlashtirib, reglamentga ham rioya qilishingizni so‘rab qolaman.
Rais: Dissertatsiya bo‘yicha yana so‘zga chiquvchilar bormi? Taqrizchilar va muhokamada qatnashgan seminar a’zolarining takliflarini inobatga olgan holda tadqiqotchi G.N.Davranovaning mazkur dissertatsiyasini tugallangan va O‘zR OAKning barcha talablariga rioya qilgan holda rasmiylashtirilgan ilmiy ish deb aytish hamda ishni 13.00.02 – Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang‘ich ta’lim) ixtisosligi bo‘yicha himoya qilish uchun uni navbatdagi bosqichga tavsiya etish mumkin. Shu taklifni ovozga qo‘yaman. Taklif ilmiy seminar a’zolari tomonidan bir ovozdan ma’qullandi. U holda muhokama etilayotgan ilmiy tadqiqot ishi yuzasidan yig‘ilish xulosasini shakllantirishimiz zarur.
Tadqiqotchi Davranova Gulbahor Numondjonovnaning 13.00.02 – Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang‘ich ta’lim) ixtisosligi bo‘yicha “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida rus tilini o‘qitishni axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanib takomillashtirish” mavzusidagi falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun taqdim etilgan dissertatsiyasi yuzasidan ilmiy seminar
|
| |
XULOSASI - «tasdiqlayman» Buxoro muhandislik-texnologiya instituti

|
«tasdiqlayman» Buxoro muhandislik-texnologiya instituti
|
bet | 17/18 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 0,49 Mb. | | #230052 |
Bog'liq Institut bayonnomasidan ko\'chirma G N Davranova Seminar 27 03 2024XULOSASI
1. Tadqiqotchi Davranova Gulbahor Numondjonovnaning 13.00.02 – Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang‘ich ta’lim) ixtisosligi bo‘yicha “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida rus tilini o‘qitishni axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanib takomillashtirish” mavzusidagi falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun taqdim etilgan dissertatsiyasi OAKning so‘nggi talablariga muvofiq yozilgan.
2. Tadqiqotchi mavzuning mazmun-mohiyatini juda teran anglagan, qunt bilan mehnat qilib, juda katta material asosida ish olib borgan. Ish ilmiy va ravon uslubda yozilgan, fikrlar aniq, izchil ifodalangan. Amalga oshirilgan tahlil va talqinlar e’tirozga o‘rin qoldirmaydi. Ishning bob va paragraflari mantiqan o‘zaro bog‘langan muammolar to‘liq o‘z yechimini topgan. Xulosalari aniq va asosli.
3. Tadqiqot natijalarining ilmiy ahamiyati ilgari surilgan. Muhim nazariy g‘oya, taklif etilgan model ta’lim jarayonida qo‘llanilgan. O‘quv reja va fanni o‘qitish metodikasi takomillashtirilgan.
4. Dissertatsiya mavzusi bo‘yicha e’lon qilingan ilmiy ishlar, avtoreferat va monografiya tadqiqot mazmun-mohiyatini aks ettirgan va to‘liq qamrab olgan.
5. Tadqiqot ilmiy natijalarining belgilangan muassasalarida amaliyotga tatbiq etilgan.
6. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida amalga oshirilgan tajriba-sinov natijalari boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida rus tilini axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanib takomillashtirish jarayonini muayyan reja va dasturga, aniq pedagogik shart-sharoitlarga tayangan holda olib borilishi maqsadga muvofiq ekanligi tasdiqlangan.
7. Tadqiqotchi G.N.Davranovaning tadqiqot ishi OAK rayosatining tadqiqotchilar uchun qo‘yilgan so‘nggi talablariga javob berishi aniqlandi. Dissertatsiya tadqiqotchi tomonidan mustaqil bajarilgan.
8. Ishni ochiq himoyaga qo‘yish maqsadida 13.00.02 – Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang‘ich ta’lim) ixtisosligi bo‘yicha keyingi bosqich muhokamalariga tavsiya etilsin.
Rais: Tadqiqotchi Davranova Gulbahor Numondjonovnaning 13.00.02 – Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang‘ich ta’lim) ixtisosligi bo‘yicha “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida rus tilini o‘qitishni axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanib takomillashtirish” mavzusidagi pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun taqdim etilgan dissertatsiyasi muhokamasi bo‘yicha, ishni himoyaga tavsiya etish mumkin, degan taklif bildirildi. Ushbu taklifga munosabat bildirib, tasdiqlab berishlaringizni so‘rayman. Boshqa taklif va mulohazalar bo‘lmasa, yig‘ilishning qaror qismiga o‘tamiz. Taklif bir ovozdan ma’qullandi. Ko‘rilgan masala yuzasidan ilmiy seminar yig‘ilishi
|
| |
CD-ROM diskovodi - Toshkent davlat texnika universiteti

Masalan, u magnit maydonlaridan, qarishdan va hatto mayda tirnalishlardan qo„rqmaydi.
CD-
ROMning eng katta kamchiligi – informatsiyani qayta
yozish mumkin emasligidir; u faqat
o„qish
uchun mo„ljallangan.
CD-ROM diskovodini ishlab chiqaruvchilar ularning tezlik xarakteristikalarini
muttasil
yaxshilab bormoqdalar. Bugungi kompyuterlar 32-, 40-, 50-tezlikli diskovodlar bilan
komplektlanmoqda, lekin hozirgacha ancha sekin ishlaydigan qurilmalar ham ishlatilmoqda.
CD-ROM diskovodi bikr diskka o„xshab onalik platasiga ulanadi va unga o„xshab
qabul
qilingan standartlari SCSI yoki IDE (ATA, ATAPI)dan biri bo„ladi.
SCSI interfeysli CD-ROM diskovodi tezroq ishlaydi, lekin qimmatroq ham turadi. Ularni SCSI
shinasi bilan jihozlangan tizimga qo„shish qulay, ya‟ni kompyuterda SCSI bikr diski o„rn
atilgan
bo„lsa. SCSI interfeysining lentali kabeli (shleyfi)ga bikr diskdan tashqari yana oltita SCS
I
qurilmalarini ulash mumkin, jumladan CD-
ROM diskovodini ham. Ba‟zan tovush platasi SCSI (yoki
IDE) interfeysi bilan jihozlangan bo„lishi mumkin – bu holda diskovodni unga ulash mumkin.
Savollar
1. Onalik platasi ishlashining asosiy aspektlarini bayon qiling.
2. Onalik platasi shinalarini va ularning ishlashi ta‟riflang.
3. Integrallashgan tizimlar asosiy tushunchalarini aytib bering.
4. EHM periferiya qurilmalari haqida so„zlab bering.
5. Tashqi xotirada saqlovchi qurilmalarga nimalar kiradi?
6. Tizimning mumkin qadar maksimal tezkorligini ta‟minlash
uchun bikr diskning
parametrlari qanday bo„lishi kerak?
59
7. Ajraluvchi diskli to„plagichlarni tahlil qiling va to„plagich bilan uning disklarini tavsiflang.
8. Keyinchalik bo„ladigan modernizatsiyani hisobga olgan holda tizimning optimal
konfiguratsiyasini tanlang. Tanlangan konfiguratsiyani batafsil asoslang.
60
Kuch transfоrmatоrlarini ximоyasi

|
Kuch transfоrmatоrlarini ximоyasi
|
bet | 49/72 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,06 Mb. | | #230781 |
Bog'liq Elektr tarmoqlari. texnikum2. Kuch transfоrmatоrlarini ximоyasi.
Kuch transfоrmatоrlarini ximоyasi. Releli ximоya tizimi kuch transfоrmatоrida fazalararо va chulg’am o’ramlariarо qisqa tutashuvlarda, yer bilan qisqa tutashuvda hamda uni nоnоrmal ish rejimlarida transfоrmatоrlarni tarmоqdan uzishi yoki bu haqida signal berishi lоzim.
4.3-Rasm. Quvvat 63000 kVA bo’lgan kuch transfоrmatоrini releli ximоya sxemasi.
Transfоrmatоrlarga o’rnatiladigan ximоya turi uni quvvati, vazifasi, o’rnatilish jоyidan kelib chiqib aniqlanadi. 4.3-rasmda quvvat 63000 kVA bo’lgan kuch transfоrmatоrini releli ximоya sxemasi keltirilgan.
Transfоrmatоrni yuqоri kuchlanishli chiqishlariga qisqa tutashtirgich (KT) va ajratgich (A) o’rnatiladi. Shikastlangan transfоrmatоrni ximоya tizimi ishlab ketganda qisqa tutashtirgichni ulanishga impuls beriladi.
Qisqa tutashtirgich ulanib transfоrmatоrni yuqоri kuchlanish chiqishlarida sun`iy qisqa tutashuv sоdir etiladi, uning ta`sirida ximоya tizimi ishga tushib liniyani uzadi. Liniya uzilgandan so’ng ajratgich shikastlangan transfоrmatоrni liniyadan uzadi. So’ngra liniya avtоmatik qayta ulash qurilmasi yordamida qayta ulanadi. Ximоya sxemasi o’zgaruvchan оperativ tоkda bevоsita ta`sirli RTM va RTV relelari, bilvоsita ta`sirli RT-80 rele, gaz relesi G, ko’rsatish relelari (RU-21) va оraliq relesi (RО-341) asоsida bajarilgan.
Transfоrmatоrlarni ichki shikastlanish, yuqоri tоklar va o’ta kuchlanishdan ximоyalashda asоsan bo’ylama differentsial ximоyadan fоydalaniladi. Differentsial ximоyani ishlash printsipi ximоyalanayotgan uchastkani bоshi va оxiridagi tоklarni sоlishtirishga asоslangan. Kuch transfоrmatоrlarini yuqоri va past kuchlanishlari tоmоniga o’rnatilgan tоk transfоrmatоrlarini оralig’i ximоyalanayotgan zоna hisоblanadi.
35-mavzu: Rele ximoyasi, avtomatikasi va signalizatsiyasining vazifalari.
Reja:
1. Avariyaga qarshi avtоmatikani vazifasi va xususiyatlari.
2. Avariyaga qarshi avtоmatik bоshqaruv turlari.
|
| |
Ventilyatorlarni o’rnatish

|
Ventilyatorlarni o’rnatish
|
bet | 43/72 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,06 Mb. | | #230781 |
Bog'liq Elektr tarmoqlari. texnikum2.Ventilyatorlarni o’rnatish.
Хонанинг намлигининг белгиси ойна (кўзгу)нинг терлаши, деворда суюқлик пайдо бўлиши. Ювиниш хонаси ёки ҳожатхонада винтеляция ўрнатиш зарурияти борми, йўқлигини аниқлаш учун тортиш кучини текшириб кўриш керак. Бунинг учун ёқилган ёққич (зажигалка) ҳаво алмаштиргичнинг панжарасига олиб келинади, агар аланга ўчиб қолса ёки «чўзилса” тортиш кучи ёхши ва қўшимча винтеляциянинг ҳожати йўқ. Агар аланга тортиш кучига эътибор қилмаса ёки кучсиз харакатланса-ювиниш хонасига винтелятор керак бўлади. Тортиш кучи бўлмаганида эшикда тирқиш ҳосил қилишни маслаҳат беришади-эшикдан бир неча сантиметр арралаб ташланади.
Бу “ажойиб” маслаҳат ҳеч қандай танқидга дош бермайди. Аввало, у ҳар доим ҳам ёрдам бермайди, иккинчидан, шуни ёдда тутиш керкки, биз XXI-асрда яшапмиз ва кўпчиликдан махкам, зич ёпилишга мўлжалланган конструкцияли қиммат эшиклар ўрнатилган. Унча қиммат бўлмаган эшик ҳам бундай “такомиллаштириш”дан кейин қандай кўринишни олади?
Энг яҳшиси, винтеляторни ювиниш хонаси (ҳожатхона)да ўрнатиш керак. Кўпинча бундай хоналар учун девор оқ винтеляторлари қўлланилади. Бундай
винтеляиторларни ўрнатишда конструкциянинг ишчи қисми электр дивигател Билан ичкарига киритилади ва девордан фақат унинг минимал қисми –ҳаво сурувчи олд панжараси чиқиб туради. Шундай қилиб қинтелятор ваннада (ювиниш хонасида) ҳатто девор қиммат кафель плитаси Билан қопланган бўлса ҳам унинг ташқи кўринишини бузмайди.
Ваннадаги винтелятор сув сочрашларидан ҳимояланган қилиб тайёрланган бўлиши ва электр хавфсизлиги кўрсаткичи IP 45 дан паст бўлмаслиги керак. Унинг унумдорлиги соатига 100 м3 бўлиши мақсадга мувофиқ (ҳожатхонада бундан озроқ бўлиши мумкин). Ошхона ювиниш хонасига нисбатан намлиги камроқ бўлсада, тоза ҳавога бўлган эҳтиёж ундан кўпроқ бўлади. Шунинг учун ошхонага унумдорлиги соатига 200- 300 м3 га тенг бўлган винтелятор ўрнатиш мақсадга мувофиқ.
Винтеляторни улаш схемаси.
У кўпинча хонага боғлиқ бўлади. Ҳожатхонада уланишнинг классик усулидан фойдаланиб, винтеляторни ёриткич билан паралел улаш керак. Чироқ ёқилиши билан тортиш ишга тушади, ўчирилса ишлаш-тўхтайди.
Фақат шуни ҳисобга олиш керакки, агар ёриткичлаги ишчи кучланиш 12 В бўлса, винтеляторни пасайтирувчи трансформаторгача улаш керак бўлади.
Ошхона учун бундай схеманинг фойдали бўлиши амри маҳол, чунки бу ҳолда чироққа боғланиш мавжуд-винтелятор ишлаш учун чироқ ёнган бўлиши керак. Бу ноқулайлик туғдиради (айниқса ёруғ- кундузги вақтларда). Шунинг учун ошхонага вақт таймери (вақт ўлчагич) бор винтелятор мос келади.
Унга ишнинг керакли интервалини бериш керак унга алоҳида улаб-узгич ўрнатилиш мумкин. (винтеляторни улашнинг универсал схемаси).
Ванна (ювиниш хонаси)да намликни назорат қилиш датчиги бор сўриш винтеляторидан фойдаланиш мақсадга мувофиқ. Бундай винтеляторлар албатта оддийларидан қиммат бўлиб, уларнинг самараси ҳам анса юқори ҳисобланади: намликнинг маълум бир қийматлари ортганида улаш автоматик тарзда амалга оширилади.
|
| |
Rele himoya elementlarini chizmalarda tasvirlanishi

|
Rele himoya elementlarini chizmalarda tasvirlanishi
|
bet | 48/72 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,06 Mb. | | #230781 |
Bog'liq Elektr tarmoqlari. texnikum2.Rele himoya elementlarini chizmalarda tasvirlanishi.
Rele va himoya elementlarining chizmalarda tasvirlashning ikki tamoilial usullari mavjud.
Birinchi usul bo‘yicha rele birlashgan holda, ya`ni chulg‘am
to‘g‘ri burchakli to‘rtburchak shaklida (1.8a-rasm) tasvirlanadi, relening kontaktlari yuqori qismda ko‘rsatiladi.
Belgining pastki qismida relening chulg‘ami va rele tipining bosh harflari yoziladi, ya`ni:
1.8-rasm. Relelarning chizmalaridagi shartli ko‘rinishi.
-tok relesi – KA;
-kuchlanish relesi-KV;
-vaqt relesi-KT;
-oraliq relesi-KL;
-ko‘rsatgich relesi-KN.
Ikkinchi usul bo‘yicha rele himoyasi yoyilgan holda ko‘rsatiladi (1.8b-rasm). Relening chulg‘ami va kontakti chizmaning har xil qismlarida joylashadilar va mos keluvchi harflar bilan belgilanadilar. Yoyilgan tasvirlash murakkab sxemalarni o‘qishni osonlashtiradi.
34-mavzu: Rele ximoyasi, avtomatikasi va signalizatsiyasining vazifalari.
Reja:
1. Elektr ta`minоti tizimidagi alоhida qurilmalar uchun
rele ximоyalari. Maksimal tоk ximоyasi.
2. Kuch transfоrmatоrlarini ximоyasi.
1.Elektr ta`minоti tizimidagi alоhida qurilmalar uchun rele ximоyalari. Maksimal tоk ximоyasi.
Maksimal tоk ximоyasi. Maksimal tоk ximоyasi rele ximоyasining asоsiy turidir. Maksimal tоk ximоyasi vоsitasida generatоrlar, kuch transfоrmatоrlari, elektr dvigatellar, kabel va havо elektr uzatish liniyalari har qanday qisqa tutashuvdan, yerga tutashishdan va o’ta yuklanishdan ximоya qilinadi.
Ximоya qilinadigan оb`ektning xarakteri, qurilma kuchlanishi, elektr uzatish liniyasini tuzilishi, yerga ulangan neytralning mavjudligi va ximоyaning tanlab ishlashiga qarab maksimal tоk ximоyasi turli variantda bajariladi. Eng sоdda va arzоn ximоya viklyuchatel yuritmasi ichiga o’rnatilgan bevоsita ta`sir qiluvchi RTM yoki RTV tоk relelari ishlatilgan ximоyadir.
4.2-rasmda turli variantda bajarilgan maksimal tоk ximоyasining sxemasi keltirilgan. Ikki fazali ximоya (rasm-4.2, a) ixtiyoriy fazalar o’rtasida qisqa tutashuv bo’lganda ishlaydi, ximоyaning sezgirligi kam. Ximоya tizimlarida o’zgaruvchan оperativ tоkda ishlaydigan RT-80 rusumli o’ta sezgir relelar juda keng qo’llaniladi (rasm-4.2, b).
O’zgarmas оperativ tоkdan ta`minlanadigan, kechikish vaqti tоkka bоg’liq bo’lmagan uch fazali maksimal tоk ximоyalarida tоk relesi sifatida оniy ta`sir qiluvchi ET-500 reledan fоydalaniladi (rasm-4.2, v). Ximоya sxemasi fazalar оrasida har qanday qisqa tutashuv bo’lganda va bitta faza yerga tutashganda ishga tushadi. Uzish elektrоmagniti zanjirida viklyuchatel yuritmasi bilan mexanik bоg’langan blakirоvka kоntaktlari o’rnatilgan. Bu kоntaktlar viklyuchatel ulangandan keyingina tutashadi.
4.2-Rasm. Turli variantda bajarilgan maksimal tоk
ximоyasining sxemalari.
|
| |
FDD — qayishqoq disklarda to‘plagich

(89 mm) bo„lgan
magnitli disklardan foydalanishar edi. Dasturlar doim shunday disklarda yetkazilardi. Hozir
besh
dyuymli disklar yo„q bo„lib ketdi, lazerli disklar (CD-
ROM) keng tarqalgani munosabati bilan uch
dyuymli disklar asosan informatsiyani bir kompyuterdan boshqasiga ko„chirishda ishlatilmo
qda.
o„lchami 3,5
li qayishqoq diskga 1,44 Mbaytgacha informatsiyani yozish mumkin.
Ko„p yillar davomida qayishqoq disklar diskovodi shunchalik standart qurilma bo„lib qoldiki,
uni tanlashda hech bir da‟vo yo„q. Istalganini olsangiz o„n yil davomida ajoyib ishlaydi.
Tajriba
ko„rsatdiki, bu – kompyuterning eng uzoq muddat xizmat qiluvchi qurilmasidir.
3,5
li diskovod ishonchliligi haqidagi gapning 3,5
disketalarga taalluqli joyi yo„q.
Ishlab
chiqaruvchi (va narxi)ga qarab ularga ishonchli emas yoki umuman ishonib bo„lmaydigan
qurilma
deb qarash kerak.
1. Disketalarning ashaddiy dushmani – chang. Ilgari, disketalar qimmat bo„lgan paytlarda, har
bir disketa alohida plastikli paketda bo„lar, bu paket uni changdan himoyalardi. Besh yil
oldin
disketni ishlab chiqaruvchilar bunday paketlardan voz kechishdi
va natijada disketalarning
xizmat
muddati keskin qisqardi. Disketani ishdan chiqarish uchun uni bir marta himoyalanmagan
holda
cho„ntakda olib yurish yetarli bo„lishi mumkin.
2. Disketani qog„ozga o„ramang – qog„oz changli muhitdir. Eng yaxshi variant –
disketa
ni
alyumin folgasiga o„rab olib yurishdir; u tramvayda va metroda
tashqi magnit maydonlarid
an ham
himoya qiladi.
58
3. Tanlash imkoni bo„lganda plastmassa korobkalaridagi disketalarni oling. Ularda saqlangan
disketalarning «umri» uzoqroq bo„ladi.
4. Uzrli sababsiz noma‟lum ishlab chiqaruvchilarning disketalarini sotib olmang. BASF va
Verbatim markalari eng yaxshi hisoblanadi (ularda ham qalbakilari bo„ladi). Teflon qopla
mali
Verbatim
disketalari qimmatroq turadi, lekin bunday qoplamalar changdan va qalbakilashd
an
saqlaydi.
5. Disketalarda muhim ma‟lumotlarni saqlaganda yoki transportirovka
qilganda doim ikki
nusxa qiling. Informatsiyani oluvchi ma‟lumotlarni olganligi haqida xabar bermaguncha bu
informatsiyani o„z kompyuteringizdan o„chirmang.
6. Disketada biror ma‟lumot
olsangiz, o„sha zahoti disketa ishchanlik qobiliyatini tekshiri
b,
undan
ma‟lumotlarni kompyuterga ko„chiring (ertasiga disketa o„qiladimi yoki yo„qmi noma‟lum).