-jadval16 - 1-mavzu: risk nazariyasi va uning sug’urtadagi roli ma’ruza rejasi

1-jadval16
T/r
|
Transport vositasining turi
|
Yillik bazaviy stavka, Tb1
|
1.
|
Engil avtomobillar
|
0,2046
|
2.
|
Mikroavtobuslar
|
0,0606
|
3.
|
Avtobuslar
|
0,0151
|
4.
|
Trolleybuslar
|
0,0102
|
5.
|
Tramvaylar
|
0,0102
|
6.
|
Metropoliten
|
0,0018
|
7.
|
Temir yo‘l transporti
|
0,0091
|
8.
|
Havo transporti
|
0,2513
|
9.
|
1 — 8-bandlarda nazarda tutilmagan boshqa transport vositalari
|
0,0909
|
Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish shartnomasini ikkinchi va kelgusi yillarda tuzishda sug‘urta tariflarining yillik bazaviy stavkasi miqdoriga sug‘urtaning o‘tgan yildagi zararlilik darajasidan kelib chiqqan holda tuzatish kiritiladi va u quyidagi formulaga muvofiq hisoblanadi:
Tb(n+1) = Tbn x Kn, (2)
bunda: Tb(n+1) — tuzatish kiritilgan sug‘urta tariflarining yillik bazaviy stavkasi miqdori;
Tbn — o‘tgan yilda belgilangan sug‘urta tariflarining yillik bazaviy stavkasi miqdori;
Kn — sug‘urtaning o‘tgan yildagi zararlilik darajasidan kelib chiqqan holda sug‘urta tariflari koeffitsienti.
3. Sug‘urtaning o‘tgan yildagi zararlilik darajasidan kelib chiqqan holda sug‘urta tariflari koeffitsienti (n-yil uchun sug‘urta tovoni summasining (Un) n-yil uchun sug‘urta mukofoti summasiga (Ppn) nisbati).
2-jadval17
T/r
|
Zararlilik darajasi
|
Koeffitsient Kn
|
1.
|
Agar Un / Ppn = 0
|
0,95
|
2.
|
Agar 0 <>n / Ppn ≤ 0,3
|
1,00
|
3.
|
Agar 0,3 <>n / Ppn ≤ 0,5
|
1,50
|
4.
|
Agar 0,5 <>n / Ppn
|
2,00
|
Navbatdagi n-yil uchun tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish shartnomasi bo‘yicha sug‘urta mukofoti tashuvchi transport vositalarining har bir turi bo‘yicha quyidagi formulaga muvofiq alohida hisoblab chiqarilgan sug‘urta mukofotlarini qo‘shish yo‘li bilan aniqlanadi:
Prni = Sp x Tbni x Vi, (3)
bunda: Prni — i-turdagi transport vositalari bo‘yicha n-yil uchun hisoblab chiqarilgan sug‘urta mukofoti;
Sp — bitta yo‘lovchiga belgilangan sug‘urta puli;
Tbni — i-turdagi transport vositasi bo‘yicha n-yil uchun sug‘urta tariflarining yillik bazaviy stavkasi miqdori;
Vi — tashuvchi tomonidan foydalanilayotgan i-turdagi barcha transport vositalarining ishlab chiqaruvchi zavod pasportlari bo‘yicha yo‘lovchi sig‘imi, O‘zbekiston Respublikasi hududi bo‘yicha umumiy foydalanishdagi temir yo‘llarda qatnovchi, boshqa davlatlar temir yo‘l tashuvchilariga tegishli bo‘lgan vagonlar bundan mustasno.
3-jadval18
Sug‘urta tariflarining tuzilishi
Ko‘rsatkichlar
|
%
|
Sug‘urta mukofotining brutto-stavkasi
|
100
|
Netto-stavka (majburiy sug‘urta shartnomalari bo‘yicha joriy sug‘urta to‘lovlarini ta’minlashga mo‘ljallangan brutto-stavkaning bir qismi)
|
70
|
Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilishni amalga oshirish xarajatlari:
|
30
|
SHu jumladan sug‘urta hodisalari sodir bo‘lishining oldini olish va ogohlantirish bo‘yicha oldini olish chora-tadbirlari zaxirasiga ajratmalar
|
5
|
Respublika sug‘urta bozorida 01.01.2016-31.03.2016y davr mobaynida "Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish" sug‘urta turi bo‘yicha statistik ma’lumot19
|
4-jadval20
|
№
|
Sug‘urta kompaniyasi
|
shartnomalar soni
|
sug‘urta mukofoti
|
javobgarlik summasi
|
1
|
"Uzagrosugurta"
|
943
|
972 703 210,14
|
909 695 916 715,0
|
2
|
"Kafolat"
|
467
|
645 495 659,94
|
2 487 588 657 400,0
|
3
|
«Alfa Invest».
|
56
|
195 082 666,98
|
235 641 483 530,0
|
4
|
"Uzbekinvest"
|
136
|
131 041 604,30
|
205 088 803 698,5
|
5
|
«Universal Sug‘urta»
|
72
|
122 689 781,26
|
270 359 918 510,0
|
6
|
«Alskom»;
|
75
|
82 159 262,26
|
45 486 287 305,0
|
7
|
"Kapital Sugurta"
|
61
|
70 082 156,00
|
59 854 773 590,0
|
8
|
"Ishonch"
|
57
|
66 906 295,31
|
48 738 459 979,0
|
9
|
«Asia Inshurans»;
|
52
|
58 546 715,33
|
68 907 752 620,0
|
Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish shartnomasining amal qilishi davrida sug‘urta tovoni to‘langanda qo‘shimcha ravishda to‘lanadigan sug‘urta mukofoti (Prd) quyidagi formulaga muvofiq hisoblanadi:
Prd = Pr x (Sv / Ss) x (Op / Ps), (4)
bunda: Pr — sug‘urta mukofoti summasi;
Sv — to‘langan sug‘urta tovoni summasi;
Ss — sug‘urta puli;
Op — sug‘urtalovchi tomonidan sug‘urta tovonini to‘lash to‘g‘risida qaror qabul qilingan kundan boshlab kunlar hisobidagi qolgan sug‘urta davri;
Ps — tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish bo‘yicha sug‘urta polisida nazarda tutilgan kunlar hisobidagi sug‘urta davri.
Tashuvchilarning javobgarligini majburiy sug‘urtalash turining yaqindagina amaliyotga tadbiq etilganligiga qaramasdan mazkur sug‘urta turi buyicha sug‘urta kompaniyalari tomonidan sug‘urta mukofotlarining yig‘ilishi va shunga asosan sug‘urta qoplamalarining amalga oshirilishi faol ta’minlanmoqda.
11- MAVZU. SHAXSIY SUG’URTA
REJA:
Baxtsiz xodisalardan sug‘urtalash turlari va ularning o‘ziga xos xususiyatlari
Baxtsiz xodisalardan sug‘urtalashni amalga oshirish tartibi va taxlili
3. Tibbiy sug‘urtaning umumiy tavsifi va nazariy asoslari.
4. T ibbiy sug‘urtaning ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati.
1.Baxtsiz xodisalardan sug‘urtalash turlari va ularning o‘ziga xos xususiyatlari
Fuqarolarni baxtsiz hodisalardan ixtiyoriy sug‘urtalash bo‘yicha shartnoma qonunga ko‘ra yuridik va jismoniy shaxslarni yozma arizasi asosida tuziladi. Shartnoma tuzishdan oldin sug‘urta tashkiloti o‘z mijozlariga sug‘urta xizmatini taklif etadi. Yuridik va jismoniy shaxslar sug‘urta shartnomasi tuzishdan oldin albatta sug‘urtalovchining moliyaviy holati, litsenziyasi mavjudligi bilan qiziqishi lozim.
Sug‘urta shartnomasi tuzishdan oldin sug‘urta tashkiloti vakili sug‘urtalayotgan shaxslarni fuqarolarni baxtsiz hodisalardan sug‘urtalash qoidalar bilan tanishtirishi lozim. Mazkur sug‘urta turi bo‘yicha fuqarolarni baxtsiz hodisa ro‘y berish natijasida sog‘lig‘i va hayotini saqlash bilan bog‘liq manfaat sug‘urta ob’ekti hisoblanadi. Sug‘urtalovchi, odatda, asab va ruxiy kasallikka duchor bo‘lgan, falaj, ko‘zi ojiz shaxslar, eshitish qobiliyati zaif bo‘lgan va nogiron shaxslar bilan sug‘urta shartnomasini tuzmaydi.
Sug‘urtalangan shaxsning hayotiga va sog‘lig‘iga quyidagi baxtsiz hodisalarni ro‘y berishi natijasida shikast etganda va tasdiqlanganda sug‘urta summalari berilishi mumkin:
- jarohat olganda;
- suyaklarni sinishi, chiqishi;
- ichki organlarni zararlanishi;
- kuyishi;
- teri qatlamlarini sovuq urishi;
- elekt toki ta’sirida jarohatlanishi;
- kimyoviy moddalar va zararli o‘simlik ta’sirida zararlanishi;
- tish sinishi.
Bundan tashqari yuqorida qayd etilgan holatlar natijasida o‘lim xolati yuz berganda xam sug‘urta summasi to‘lanadi.
Quyidagi hodisalarni ro‘y berishi oqibatida sug‘urtalangan shaxsning hayoti va sog‘lig‘iga shikast etkazilsa yoxud o‘limga olib kelsa sug‘urta summasi to‘lanmaydi:
- yadro portlashi;
- radiatsiya va nurlanish;
- sug‘urtalangan shaxsning atayin hatti-harakati natijasida baxtsiz hodisalar yuz berganda, o‘z joniga qasd qilganda va jinoiy harakatlar natijasida ro‘y berishi.
Fuqarolarni baxtsiz hodisalardan sug‘urtalashda sug‘urta summasi tomonlar kelishuviga asosan ixtiyoriy tarzda belgilanadi. Bunda sug‘urta summasini belgilashning ikki xil usulini ko‘rish mumkin. Biri – individual, ikkinchisi jamoa sug‘urtasi. Agar sug‘urtalanuvchi bir necha kishilarga nisbatan sug‘urta shartnomasi tuzadigan bo‘lsa, umumiy sug‘urta summasi bitta sug‘urtalangan shaxsning sug‘urtalanishi kerak bo‘lgan kishilar soniga ko‘paytirilishi yo‘li bilan aniqlanadi.
Baxtsiz hodisalardan sug‘urtalashga oid sug‘urta mukofotini belgilashda sug‘urta davri, sug‘urtalanuvchining yoshi, faoliyat sohasi, kasbi, ishlab chiqarish xarakteri va mehnat sharoiti, shuningdek, sug‘urta hodisasiga olib kelishi mumkin bo‘lgan qator boshqa omillar hisobga olinadi.
Ta’kidlash kerakki, sug‘urtaning mazkur turida individual yondoshuv talab etiladi. Albatta, salomatlik muhim omillardan biri hisoblanadi. SHuning uchun baxstalab vaziyatlar yuzaga kelganda, avvaldan tibbiy ko‘rikdan o‘tiladi. Mijozning kasbi ham katta ahamiyatga ega. Har bir sug‘urta kompaniyasida baxtsiz xodisaga uchrash ehtimoli ko‘p bo‘lgan kasblar ro‘yxati mavjud. SHuning uchun mijoz anketa to‘ldirayotgan paytda o‘zining faoliyat turini, uning o‘ziga xos tomonlarini batafsil ko‘rsatishi lozim bo‘ladi. Bundan tashqari, shuni nazarda tutish kerakki, bir xilda nomlanadigan kasblar turli xil darajadagi xatarga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, neft qazib oluvchi korxonada ishlayotgan kon ishchisi bilan shu korxona direktori yoki buxgalteri uchun xos bo‘lgan xatarlar o‘rtasida farq bor.
Baxtsiz xodisalardan sug‘urtalanish uchun tuziladigan sug‘urta shartnomasida jismoniy shaxslar ham, yuridik shaxslar ham, shu jumladan, sportchilar ham sug‘urta sub’ekti bo‘lishi mumkin. Sug‘urta shartnomasi tuzilayotganda yuqorida sanab o‘tilgan omillar hisobga olinadi. Bundan tashqari, sug‘urtalovchi sportning mazkur turiga oid xatarlarni aniqlash uchun alohida qoida va tartiblarni qabul qiladi. Sug‘urtalovchi alohida shartlar, masalan, sportchining musobaqalardagi yoki mashg‘ulotlardagi ishtiroki bo‘yicha majburiyatlarni zimmasiga olishi mumkin.
Baxtsiz hodislardan sug‘urtalash bo‘yicha sug‘urta tariflari xatarlarni sug‘urtalash turlari bo‘yicha tariflarni tuzish usulida aniqlanadi. Baxtsiz hodislardan sug‘urtalash zararni sug‘urtalash toifasiga mansub, shu sababli tariflashtirishda sug‘urta xatarini barcha sug‘urtalanuvchilar o‘rtasida taqsimlash tamoyili asos qilib olinadi. Baxtsiz hodislardan sug‘urtlashning netto-stavkasi uchun sug‘urta summasining mazkur sug‘urta turi bo‘yicha o‘rtacha zarar ko‘rsatkichi hisobidan amalga oshiriladi.
Baxtsiz hodislardan sug‘urtalash bo‘yicha sug‘urta tariflari odatda sug‘urtalanuvchilarning jinsi va yoshiga bog‘liq bo‘ladi. Ammo sug‘urta mukofotlarini maksimal darajada differensiatsiyalash sug‘urta summasining miqdoriga va sug‘urtalanuvchi amalga oshirayotgan faoliyatning, birinchi galda kasb-korining xatarlilik darajasi bilan belgilanadi. Sug‘urta summasi oshib borgani sari, shuningdek sug‘urtalanuvchilarning kasb-kor va ijtimoiy vaziflarining xatarlilik darajasiga bog‘liq holda sug‘urta tariflari ham o‘sadi. Sug‘urtalovchilar tariflarning va sug‘urta summasining mutanosibligiga, shuningdek kasblarni xatarlilik ehtimoliga ko‘ra gurulashtirishga oid o‘z o‘lcham yondashuvlaridan foydalanadilar. An’anaga ko‘ra baxtsiz hodisa bo‘yicha yuqori darajadagi xatarlilikka qo‘l mehnati va mexanizmlarni ishlatish bilan bog‘liq kasblar, tarnsport, kimyo sanoati, qishloq xo‘jaligi xodimlari, quruvchilar kiritiladi. Aqliy mehnat vakillari, xizmat ko‘rsatish sohasida ishlovchilar, boshqaruv xodimlari baxtsiz hodisa xatariga kamroq doxil hisoblanadi. Sportchilar, akterlar, qutqaruvchilar va ayrim turdagi boshqa kasb vakillari uchun sug‘urta mukofotlarining xususiy hisob-kitoblari qo‘llanadi.
Fuqarolarni baxtsiz hodislardan sug‘urtalashning namunaviy qoidalarida sug‘urta summasini va sug‘urta mukofotini aniqlash va ularni to‘lash bo‘yicha quyidagi tavsiyalar beriladi. Sug‘urta summasi sug‘urtalovchi va sug‘urtalanuvchi o‘rtasida har bir sug‘urta holati bo‘yicha alohida aniqlashtiriladi va tanlab olingan sug‘urta hodisalari uchun bir xil yoki turlicha bo‘lishi mumkin.
Agar sug‘utalovchi bir necha shaxslarga nisbatan shartnoma tuzayotgan bo‘lsa, shartnomada xamma sug‘urtalanuvchilar uchun umumiy sug‘urta summasi har bir sug‘urta turi bo‘yicha alohida ko‘rsatiladi. Xususiy sug‘urta summalari teng bo‘lgan holatda umumiy sug‘urta summasi bitta sug‘urtalanuvchi shaxs uchun belgilangan sug‘urta summasini shartnomada sanab o‘tilgan barcha sug‘urtalanuvchilarning soniga ko‘paytirish orqali topiladi. Agar xususiy sug‘urta summalari turlicha bo‘lsa, shartnoma bo‘yicha umumiy sug‘urta summasini har bir sug‘urtalanuvchi shakxsga oid sug‘urta summasini qo‘shish orqali aniqlanadi.
|