nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Navoiy davlat konchilik instituti ashurova n. B. Atamuradov sh - bet 135

|
Navoiy davlat konchilik instituti ashurova n. B. Atamuradov sh Pdf ko'rish
|
bet | 135/175 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 4,58 Mb. | | #250503 |
Bog'liq Navoiy davlat konchilik instituti ashurova n. B. Atamuradov sh
13.4-rasm
Boshqaruv qarorlarini qabul qiluvchilar
“BOSHLIQ O’RNINI KIM BOSA OLADI?” O’QUV KEYSI
Ikki yil oldin Dilmurod Usmonov bo’lim boshlig’i etib tayinlangan edi. Shu
muddat ichida u birinchi bor betob bo’lib qoldi va ishga chiqa olmadi. Baxtga qarshi
shu kuni boshqaruvchi bilan bir talay muhim ishlarni hal qilishi kerak edi...
Uni xayolida bir qancha fikrlar charx urdi. Bo’limda nima bo’layotgan ekan?
Hamkasblari usiz qanday eplashar ekan? Nima uchun hech kim qo’ng’iroq
qilmayapti yoki maslahatlashmayapti? Тo’g’ri, ta’til vaqtida Fayziyev o’rnimga
uncha muhim bo’lmagan vazifalarni bajargan edi, muhimlarini esa qaytishimga
Iqtisodiy
Texnik va texnologik
Ijtimoiy
Tashkiliy
Harakat doirasi
bo‘yicha
qarorlar
Strategik qarorlar
Taktik qarorlar
Operativ qarorlar
Korxona rahbari,
direktorlar kengashi
O'rta pog'ona
menejerlari
Quyi pog'ona
menejerlari/ishchilar
243
qoldirgandi. Lekin unda yoz vaqti, jim-jitlik edi. Balki o’rinbosar to’g’risida o’ylab
ko’rish kerakdir...
Garchand xush yoqmasada, Usmonov bu haqda ilk bor o’ylanib qoldi va
hayolan vaziyatni tahlil qila boshladi.
Vaqtincha vazifasini bajaruvchi qanday vakolatlarga ega?
U tajribani qayerdan oladi. Shundoq ham o’zining ishlari yetib ortadi,
umuman o’zi bunga rozi bo’larmikan? Agar rozi bo’lganda ham uning ishlarini kim
bajaradi? Vaqtinchalik vazifasini bajaruvchi imzo qo’yish huquqiga egami? Agar
vaqtinchalik vazifasini bajaruvchi xatolikka yo’l qo’ysa, noto’g’ri qaror qabul qilsa,
u holda kim javob beradi.
Fayziyev boshqa xodimlar bilan til topisharmikan? Balki, Rixsiyevdir? U har
xolda jamoa bilan tez chiqishuvchan.
Bu fikridan Usmonovning harorati ko’tarildi...
Agar Rixsiyev bo’lim boshlig’i vazifalarini a’lo darajada uddalasa, nima
bo’ladi? Chunki u yaqindagi malaka oshirishda bo’lgan va murakkab kompyuter
dasturlari bilan ishlashni yaxshi biladi.
Balki, shifokor ko’rsatmalariga rioya qilmasdan, ishga chiqish kerakmikan?
Usmonov o’zini yomon his eta boshladi va hammasini keyinroq o’ylashga
qaror qildi...
Тopshiriq:
1.
Bo’lib o’tgan vaziyatni tahlil qiling va menejment atamalari asosida
tavsiflang.
2.
D.Usmonovda paydo bo’lgan savollarga javob berishga harakat qiling va
javoblaringizni asoslang.
3.
Siz D.Usmonovning rahbarlik uslubini qanday baholaysiz?
4.
Muqobil o’rinbosarlarning (shtat yoki o’rindoshlik bo’yicha vaqtincha
vazifasini bajaruvchilarning) yutuq va kamchiliklarini tahlil eting. Ushbu
variantlarning qaysi biri qanday vaziyatlarda ma’qulroq?
|
| |
Axborot xavfsizligi fani bo‘yicha mavzular

|
Axborot xavfsizligi fani bo‘yicha mavzularBog'liq ¡çáåêèñòîí àëî à âà àõáîðîòëàøòèðèø àãåíòëèãè (2)Axborot xavfsizligi fani bo‘yicha mavzular:
Axborot xavfsizligi tushunchasi va vazifasi. Axborot kommunikatsiya
texnologiyalarida axborot xavfsizligining roli va o‘rni. Axborot xavfsizligi faoliyat
sohalari.
Axborot kommunikatsiya texnologiyalarida axborot xavfsizligi. Axborot
xavfsizligiga tahdidlar va ularning turlari. Himoyaning buzilishi. Himoya mexanizmi.
Himoya xizmati.
Tarmoqdagi axborotga bo‘ladigan namunaviy hujumlar.
Axborotga bo‘ladigan
namunaviy hujumlar, tarmoq trafigini taxlillash, tarmoqning yolg‘on ob’ektini kiritish,
yolg‘on marshrutni kiritish, xizmat kilishdan voz kechishga undaydigan xujum
vositalarining xarakteristikalari.
Axborot xavfsizligi siyosati. Axborotni himoyalashning strategiyasi va
arxitekturasi. Axborot kommunikatsiya tizimlarida xavfsizlik modellari. Axborot
xavfsizligini buzuvchining modeli. Axborot xavfsizligi modellari.Axborot xavfsizligini
buzuvchining modeli, bo‘lishi mumkin bo‘lgan taxdidlarni oldini olish, maqsadlar va
usullarga bog‘liq holda axborot xavfsizligini buzuvchilar kategoriyalari, kompyuter
tizimlari va tarmoqlarida xavfsizlik modellari, Bella va La-Padula modeli, Denning
modeli, Landver modeli.
Axborot xavfsizligining huquqiy va tashkiliy ta’minoti.
Axborot xavfsizligi
soxasida huquqiy boshqarish, axborot xavfsizligining tashkiliy – ma’muriy ta’minoti,
axborot xavfsizligi bo‘yicha standartlar va spesifikatsiyalar, axborot xavfsizligining
huquqiy ta’minoti, axborot xavfsizligining xalqaro va milliy huquqiy me’yorlari,
huquqiy boshqarish predmetlari, axborot himoyasining huquqiy rejimi, axborot
xavfsizligining tashkiliy-ma’muriy ta’minoti, ma’muriy tadbirlar.
Axborot himoyasining kriptografik usullari. Kriptografik himoyalash usullari.
Simmetrik shirflash algoritmlari. Asimmetrik shifrlash algoritmlari. Shifrlash usullari.
Kriptografiyaning asosiy qoidalari va ta’riflari. Elektron raqamli imzo. Elektron raqamli
imzoni shakllantirish va tekshirish jarayonlari. Elektron raqamli imzo algoritmlari.
Tarmoqlararo
ekran
texnologiyasi.
Tarmoqlararo
ekranlarning
ishlash
xususiyatlari, ochiq tashqi tarmoq, himoyalanadigan ichki tarmoq, tarmoqlararo ekranni
ulash sxemasi, OSI modeli sathlarida ishlashi bo‘yicha, trafiklarni filtrlash, tarmoqlararo
ekranlarning
asosiy
komponentlari,
tarmoqlararo
ekranlar
asosidagi
tarmoqhimg‘oyasining sxemalari, tarmoqlararo ekranlarni ulashning asosiy sxemalari,
|
| |
– Axborot xavfsizligi ta’lim yo‘nalishi negizidagi

Kirish
Dasturning maqsadi
5A330302 – Axborot xavfsizligi mutaxassisligi negizidagi
5330500-Kompyuter injiniringi (“Kompyuter injiniringi”, “AT-Servis”, “Multimedia
texnologiyalari”) va 5330300 – Axborot xavfsizligi (sohalar bo‘yicha) bakalavriat ta’lim
yo‘nalishlari bitiruvchilarini magistraturaga kirish uchun tayyorgarlik darajasi va zaruriy
bilimlarini aniqlashdan iboratdir.
Dasturning vazifasi
bozor iqtisodiyoti sharoitida qaror qabul qilishning zamonaviy
usullaridan foydalana olishini; zamonaviy operatsion
tizimlar bilan ishlashini;
mutaxassislikni ilmiy muammolarini yechishda qaror qabul qilish yoki shu bilan birga
bilimlar bazasini yaratish va uni o‘z kasbiy faoliyatida qo‘llashini; zamonaviy kompyuter
tarmoqlari va tarmoq protokollarini qo‘llashni; kiberxavfsizlik muammolarini to‘liq
tasavvur qila olishni, axborotni himoyalash usul va vositalarini ishlab chiqishini va ularni
tadbiq
eta olish muammolarni, axborot xavfsizligi xuquqiy-me’yoriy bazasini;
axborot
xavfsizligiga bo‘ladigan tahdidlarning klassifikatsiyasi va tahlilini bilishi; axborot
tizimlari xavfsizligi jihozlarini buzishdan himoyalash prinsiplarini
bilishi va ulardan
foydalana olishi; ilm fanning zamonaviy yutuqlari, texnika
va texnologiyalarini
amaliyotda qo‘llay olishini aniqlab berishdan iboratdir.
Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi fani bo‘yicha

Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarida xavfsizlik auditini o‘tkazish
xususiyatlari, ma’lumotlar bazasini qayta tiklash, qayta tiklash texnologiyasining asosiy
turlari, ma’lumotlar bazasini boshqarishning zamonaviy tizimlarida replikatsiyani
sinxronlash jarayoni.
Ma’lumotlar bazasida xavfsizlik qism tizimi aritekturasi va ishlash prinsiplarini
ishlab chiqish, ma’lumotlar bazasida axborot xavfsizligini ta’minlash sohasiga oid
standart va spesifikatsiyalar, ma’lumotlar bazasini boshqarish
tizimlarini himoyalash
profillari, ma’lumotlar bazasini ishonchli loyihalash va boshqarish.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Мирзиёв Ш.М. “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича
ҳаракатлар стратегияси тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президентининг
фармони. 2017 йил 7 феврал.
2.
S.K.Ganiev, A.A.Ganiev, Z.T.Xudoyqulov. “Kiberxavfsizlik asoslari” (o’quv
qo’llanma). «IQTISOD-MOLIYA» nashriyoti. Toshkent-2021, – 228b.
3.
S.K.Ganiev, M.M.Karimov, K.A.Tashev. Axborot xavfsizligi. –T.: «Fan va
texnologiya», 2016, 372 bet.
4.
S.K.Ganiev, M.M.Karimov, K.A.Tashev. Axborot xavfsizligi. Axborot-
kommunikatsion tizimlar xavfsizligi. O‘quv qo‘llanma. –T.: «Aloqachi», 2008, 382 bet.
5.
Акбаров Д. Е. “Ахборот хавфсизлигини таъминлашнинг криптографик
усуллари ва уларнинг қўлланилиши” – Тошкент, 2008 – 394 бет.
6.
С.К.Ганиев, А.А.Ганиев, Д.Я.Иргашева. Маълумотлар базаси хавфсизлиги.
Тошкент-“Фан ва технология”-2016.
7.
Stamp Mark. Information security: principles and practice. USA, 2011.
8.
Фергуссион Н., Шнайер Б. Практическая криптография. Пер. с анг. – М.:
Издательский дом “Вильямс”, 2005 - 424 с.
9.
Шнайер Б. Прикладная криптография. Протоколы,
алгоритмы, исходные
тексты на языке Си. – М.: издательство ТРИУМФ, 2003 -816 стр.
10.
Шангин В.Ф. «Информационная безопасность компьютерных систем и
сетей», Учебное пособие. Издательский Дом "ФОРУМ" ИНФРА-М.: 2018 г.
11.
С.К.Ганиев, Д.Я.Иргашева, К.А.Ташев. Безопасность Базы Данных. Т.:
“Aloqachi”, 2017, 224 c.
12.
Бегг К, Бегг К, Коннолли Т, Коннолли Т. Базы данных.
Проектирование,
реализация и сопровождение. Теория и практика.(Database Systems. A Practical
Approach to Design, Implementation, and Management). 2000.
13.
Шустова, Лариса Ивановна, and Олег Владимирович Тараканов. "Базы
данных." (2016): 304-304.
Kriptografiya bo‘yicha boshlang‘ich ma’lumotlar

303
kriptografiya, kriptoanaliz (kriptotahlil) va kompyuterlarga ruhsatsiz
kirishdan saqlash kabi bo‘limlarni o‘z ichiga oladi.
Kriptografiya –
amaliy matematikaning bir bo‘limi bo‘lib,
axborotlarni mazmunini yashirish yoki ruxsatsiz foydalanishdan asrash
maqsadida axborotlarni bir ko‘rinishdan boshqa ko‘rinishga o‘tkazish
uchun mo‘ljallangan modellar, metodlar, algoritm, dasturiy va texnik
vositalarni o‘rganadi.
Kriptosistema
— bu axborotlarni kriptografik almashtirilishini
dasturiy, texnik yoki dasturiy-texnik usullar yodamida amalga
oshiruvchi tizimdir.
Kriptoanaliz (kriptotahlil)
— bu amaliy matematikaning bitta
bo‘limi bo‘lib, kiruvchi yoki chiquvchi signallardan foydalanib maxfiy
parametrlarni aniqlab olish (yashirin matnni ochish) maqsadida
kriptosistemalarni tahlil qilishga qaratilgan usul, model, algoritm,
dasturiy va texnik vositalarni o‘rganadi.
Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, kriptoanaliz
matematik ma’noda kriptografiyaga teskari bo‘lgan masalalar bilan
shug‘ullanadi. Kriptografiya va kriptoanaliz birgalikda yangi fan —
kriptologiyani
tashkil qiladi.Kriptologiya tarixini uch bosqichdan iborat
deb hisoblash mumkin.
Birinchi bosqich -
(eng qadimgi davrlardan to 1949 yilgacha) tor
doiradagi, hususiy xamda sodda hisoblashlardan iborat kriptografik va
kriptotahlil
algoritmlari
bilan
harakterlanadi
va
tabiiyki,
kompyuterlardan foydalanishni nazarda tutmaydi. Bu bosqichni
ko‘pincha kompyuterlargacha bo‘lgan davr deb ataladi.
Korxona tuzilmasining tahlilida sintez nima?

|
Korxona tuzilmasining tahlilida sintez nima?Bog'liq Korxonalar iqtisodiyoti va menejmenti-ASHUROVA N.B8. Korxona tuzilmasining tahlilida sintez nima?
A) bir biri bilan bog’liq qismlar butunligini o’rganish;
B) tizim qonuniyatlarini o’rganish;
C) vazifalarning eng yaxshi sifatlarda namoyon bo’lishini o’rganish;
D) tizim ichki xolatiga baxo berish.
9. Ishlab chiqarish vositalari bozori - bu:
A) mehnat qurollari hamda xom ashyo, yoqilg’i va materiallarning oldi-sotdi bozori;
B) daromad keltiruvchi aksiya, obligatsiya, veksel, chek kabilar oldi-sotdi bozori;
C) ish kuchini oldi-sotdi qilish bozori;
D) aqliy mehnat mahsuli bo’lmish tovarlar va xizmatlar oldi-sotdi bozori.
10. Menejment maqsadlari:
119
A) bir yil ichida, kvartal, bir oy mobaynida va undan ham kamroq muddat ichida
amalga oshiriladigan maqsadlar;
B) besh yillik yoki undan ko’proq davr mobaynida amalga oshiriladigan
maqsadlar;
C) korxonaning asosiy maqsadini aniqlash va xodimlarning vazifalarini ishlab
chiqish
D) biror bir muammoni hal etish zarurati tug’ilgan hollarda paydo bo’ladigan
maqsadlar.
Mavzuga oid ko’rgazmali materiallar
6.1-rasm. Korxonalarni kooperatsiyalashuvini xarakterlovchi ko’rsatkichlar
Ishlab chiqarilgan mahsulot
tannarxida butlovchi
materiallar, yarim fabrikatlar
ulushi
Ushbu korxona qoshida
kooperatsiyalashgan
korxonalar soni
Тashqariga tayyorlanayotgan
mahsulotlar umumiy hajmida
yarim fabrikatlar ulushi
Kooperatsiyalashuv darajasi
Korxonalarni
kooperatsiyalashuvini
xarakterlovchi
ko’rsatkichlar
120
6.2-rasm. Korxonalarni kombinatsiyalashuvi jarayoni
KO
RX
|
| |
- rasm. Wi-Fi tarmog’i tuzilmasi

89
Endi ish tamoyillari haqida. WiMAX ichida ichki IP, zamonaviy
tarmoqlar bilan oddiygina integratsiyalashuvga imkon beradi. Shunday
qilib, ushbu texnologiya Wi-Fi-ga ajoyib qo'shimcha bo'lishi mumkin.
Biroq, so'nggi WiMAXdan farqli o'laroq, yanada barqaror aloqa mavjud.
Masalan, Wi-Fi kirish nuqtasiga ulangan masofa yaqin masofada
joylashgan boshqa nuqtalar mavjud bo'lganda beqaror bo'lishi mumkin.
Agar WiMAX bo'lsa, bitta ulanish uchun bitta ulash ajratilgan va u
boshqa hech kim foydalana olmaydi. Turli WiMAX baza stansiyalari
uning faoliyati uchun javobgar bo'ladi.
WiMAX ham tayanch stantsiyalarga asoslangan. Vazifalarga qarab,
ular juda kichik bo'lishi mumkin (masalan, binolar uchun) yoki uzoq
masofadan ma'lumotlarni uzatish uchun alohida minoralarga o'rnatilgan
bo'lishi mumkin. Dastlab, WiMAXga 10-66 gigagertsli chastota
diapazoni berildi, lekin keyinchalik 2-11 gigagerts past chastotalarda
qo'llab-quvvatlandi.
WiMAXning to'rtta usuli mavjud:
Marshrutlovchilar (Routers)

79
Trаnsivеrlаr (Трансивер – Transceiver)
Trаnsivеrlаr yoki uzаtish vа qаbul qilish qurilmаlаri, ulаr аdаptеr
bilаn tаrmоq kаbеli oʻrtаsidаgi ахbоrоtni uzаtish uchun хizmаt qilаdilаr
yoki tаrmоqning ikki qisimlаri (sеgmеnt) oʻrtаsidаgi ахbоrоt uzаtishni
аmаlgа оshirаdilаr. Trаnsivеr signаlni kuchаytirish, signаl qiymаtlаrini
oʻzgаrtirish yoki signаl koʻrinishini oʻzgаrtirish (mаsаlаn, elеktr
signаlini yorugʻlik signаligа vа tеskаrigа) ishlаrini bаjаrаdi. Koʻpinchа
аdаptеr plаtаsigа oʻrnаtilgаn qаbul qilish vа uzаtish qurilmаsini trаnsivеr
dеb hаm yuritilаdi. (2.2.11-rasm.)
- Kompyuter injiniringi (Kompyuter injiniringi, Multimediya

KIRISH
5330500 – Kompyuter injiniringi (“Kompyuter injiniringi”, “AT-servisi”,
“Multimedia texnologiyalari”) bakalavriat ta’lim yo‘nalishi –
fan va texnika sohasidagi
yo‘nalish bo‘lib, u kasbiy faoliyatining sohalari davlat va nodavlat korxonalar,
tashkilotlar, muassasalar, davlat boshqaruv organlarida
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari sohasida axborot xavfsizligi yo‘nalishi bo‘yicha kompleks masalalarni
yechish, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi va tarmoq ilmiy-tadqiqot
institutlari,
ilmiy-tadqiqot markazlari, ilmiy-ishlab chiqarish birlashmalarida ilmiy-
tadqiqot ishlarida ishtirok etishni o‘z ichiga oladi.
Ushbu ta’lim yo‘nalishi negizidagi mutaxassisliklarning vazifasi-talabalar
bilimlarini chuqurlashtirish va bozor iqtisodiyoti sharoitida
qaror qabul qilishning
zamonaviy usullaridan foydalana olishini; zamonaviy operatsion tizimlar bilan ishlashini;
mutaxassislikni ilmiy muammolarini yechishda qaror qabul qilish yoki shu bilan birga
bilimlar bazasini yaratish va uni o‘z kasbiy faoliyatida qo‘llashini; zamonaviy kompyuter
tarmoqlari va tarmoq protokollarini qo‘llashni; axborot xavfsizligi muammolarini to‘liq
tasavvur qila olishni, axborotlarni himoyalash usul va vositalarini
ishlab chiqishini va
ularni tadbiq eta olish muammolarni, axborot xavfsizligi xuquqiy-me’yoriy bazasini;
axborot xavfsizligiga bo‘ladigan tahdidlarning klassifikatsiyasi
va tahlilini bilishi;
axborot texnologiyalari xavfsizligi jihozlarini buzishdan himoyalash prinsiplarini bilishi
va ulardan foydalana olishi; axborotni himoyalashda kriptografik himoyani o‘rnini va
ularni ishlashini; axborotni kriptografik himoyalashning usul va vositalarini; ilm fanning
zamonaviy
yutuqlari, texnika va texnologiyalarini amaliyotda qo‘llay olishini aniqlab
berishdan iboratdir.
5A330501- Kompyuter injiniringi (Kompyuter tizimlarini loyihalashtirish, Amaliy
dasturiy vositalarni loyihalashtirish, Axborot va multimedia texnologiyalari), 5A330502-
"Elektron xukumat" tizimini boshkarish, 5A330504-Ma’lumotlar ilmi (Data Science),
5A330701- Sun’iy intellekt magistratura mutaxassisliklariga
kiruvchi talabalar uchun
ta’lim yo‘nalishi o‘quv rejasiga asosan 8 ta ixtisoslik fanlari bo‘yicha: “Kompyuter
tarmoqlari”, “Ma’lumotlar bazasi”, “Web ilovalarni yaratish”, “Multimedia injiniringi”
imtihon savollari shakllantirilgan. Bu fanlar o‘z negizida qamrab olingan ma’lumotlar
quyida batafsil keltirilgan.
Axborot xavfsizligi fani bo‘yicha

Ma’lumotlarni
muxofaza
qilish
qoidalarini
buzuvchining
maqsadi.
Kriptotizimlarga qo‘yiladigan talablar. Kerkxofs prinsipi. Kriptografik bardoshlilik.
Shennon tamoiliga ko‘ra kriptografik tizimlarning bardoshligi. So‘zsiz bardoshlik.
Ishonarli, isbotlanarli va faraz bo‘yicha bardoshlilik.
Kriptografiyaning matematik asosi. Modul arifmetikasi.
Galua maydoni va unda
amallarni bajarish. Elliptik egri chiziqlarda nuqtalar ustida amallar. Sonni teskarisini
hisoblashda Evklidning kengaytirilgan algoritmidan foydalanish.
Shifrlash algoritmlarining klassifikatsiyasi. O‘rniga qo‘yish va o‘rin almashtirish
shifrlari. Enigma mashinasi va uning bardoshligi tahlili. Bir va ko‘p alifboli o‘rniga
qo‘yish shifrlari.
Simmetrik shifrlarning turlari. Simmetrik blokli va oqimli shifrlash usullari.
Feystel tarmog‘i, Lai-Messey tarmog‘i va o‘rniga qo‘yish-o‘rin
almashtirish asosida
blokli simmetrik shifrlarni qurish. Simmetrik blokli shifrlarning shifrlash rejimlari. DES,
Camellia, AES, GOST R 28147-89, O‘z DSt 1105-2009 va Blowfish shifrlash
algoritmlari yordamida ma’lumotni shifrlash va ularning matematik asosi.
Oqimli shifrlarni qurish usullari. Psevdotasodifiy va tasodifiy sonlar generatori.
RC4, A5/1 algoritmlari. Oqimli shifrlardan foydalanish sohalari.
Ochiq kalitli shifrlash algoritmlari va ular foydalangan matematik muammo
turlari. RSA algoritmi. El-Gamal algoritmi. Ochiq kalitli shifrlardan ma’lumotlarni
shifrlashdagi afzallik va kamchiliklar.
Gamomorfik shifrlash, shifrlash sxemalari va
uning qo‘llanilishi.
Ma’lumotni butunligini ta’minlash usullari. Xesh funksiyalar va ularning turlari.
Kalitli va kalitsiz xesh funksiyalar. CRC (Cyclic redundancy check) tizimlari. MD5, Sh1,
O‘z DSt 1106:2009 xesh funksiyasi, ularning matematik asosi, ma’lumotga to‘ldiruvchi
bitlarni qo‘shish tartibi. Xesh funksiyalarda kolliziya hodisasi. Ma’lumotlarni butunligi
va maxfiyligini ta’minlash usullari. Ma’lumotlarni autentifikatsiyalash kodlari (MAC).
HMAC algoritmi. Elektron raqamli imzo (ERI) algoritmlari va uning vazifasi. Rad etish,
modifikatsiyalash, soxtalashtirish, niqoblash tahdidlari. ERIni shakllantirish va tekshirish
tartibi. RSA va El-Gamalga asoslangan ERI algoritmlari. DSA, GOST R 34.10-94, EC
DSA, GOST R 34.10-2001 va O‘z DSt 1092:2009 standartlari.
Kriptografik kalitlarni boshqarish. Kalitlarni ochiq taqsimlash protokoli (Diffi-
Xelman). Nidxem-Shryoder, Kerberos protokoli.
Tasodifiy sonlarni generatsiyalash usullari va vositalari.
Tub son va uni
generatsiyalash usullari. Zamonaviy kriptografik protokollar: SSL, IPSec, SSh, ularning
vazifasi, foydalanilgan algoritmlar va bardoshligi.
Windows 2003 Server DE (Datacenter Edition)

94
ega va murakkab xalqaro kompyuter tarmoqlarini boshqarish uchun;
•
Windows 2003 Server WE (Web Edition) –
Web-server
vazifasini bajarish uchun.
•
Windows
Server
2008
— Microsoft tomonidan
yaratilgan,
serverlar uchun kelasi operatsion sistemasining nomidir. Bu operatsion
sistema 2007 yilning 16 mayigacha
Windows Server "Longhorn" kod
nomi bilan ma'lum edi. Bu operasion tizimning keyingi vaqtlarda
quyidagi versiyalari ishlab chiqildi: Windows Server 2012, Windows
Server 2016
•
UNIX operasion tizimi
– ko’p vazifali va bir vaqtning o’zida
ko’plab foydalanuvchilarga xizmat ko’rsata oladigan hamda professional
va server kompyuterlarga mo’ljallangan tizimdir. Ma’lumotlar bazasi
bilan ishlash, lokal tarmoqlardan tortib to global tarmoqlargacha oddiy
modem yordamida ulana olish imkoniyatlarini beradi. Ko’plab ilova-
dasturlari mavjud. Bu operasion tizimning dastlabgi versiyalari o’tgan
asrning
60-yillarida
paydo bo’ldi.
1994 yilda
shvesiyalik talaba
Linus
Torvalds
o’zining diplom loyihasi sifatida UNIX ning yangi versiyasi
Linux
operasion tizimini yaratdi. 2001 yilda esa Linux ning
takomillashtirilgan versiyasi
Lindows
(
Linux+Windows
) ishlab chiqildi.
Nomidan ma’lumki, bu operasion tizim Linux hamda Windows
tizimlarining eng yaxshi xususiyatlarini o’zida jamlagan. Keyingi
yillarda, UNIX operasion tizimi asosida server kompyuterlarga
mo’ljallangan OC FreeBSD, NetBSD va OpenBSD kabi tizimlar
yaratildi.
UWB texnologiyasi - Tarmoq texnologiyalari

85
UWB raqamli qurilmalar orasida katta hajmdagi ma'lumotni uzatish
uchun ishlatilishini taxmin qilish qiyin emas. Ikkinchidan, birinchi
navbatda siz kompyuterlar, uyali telefonlarni (ayniqsa katta hajmdagi
xotira bilan yuqori modellar), printerlarni, raqamli foto va
videokameralarni, audio va video pleyerlarni va shu kabilarni o'z ichiga
olishi mumkin. UWB ning maksimal tezligi biz uchun noma'lum, ammo
o'nlab gigabitlarga erishish mumkin. Zamonaviy me'yorlar bilan emas,
balki yaqin kelajakdagi me'yorlar bilan ham juda ta'sirli ahamiyatga ega.
(2.2.18- rasm)
Simsiz USB
Simsiz USB (WUSB sifatida qisqartirilgan) butunlay yangi emas.
Intel birinchi marta 2004 yil bahorida IDF sessiyasida bu haqida
ma’lumot berdi. 2005 yilda IDF kuzgi sessiyasida Intel birinchi
prototiplarni namoyish qildi [18].
WUSB USB mos keladigan bo'lsa, ushbu simsiz standart tezkor
ishlashi kerak. Aslida, u 3 metrli radiusda tezligi 480 Mbit/s ni tashkil
qiladi va 10 metr radiusda - 110 Mbit/s.
Xabarlar fazosi RT - - Tarmoq texnologiyalari

305
1) faqat shifrlangan matn ma’lum (ciphertext only attack);
2) shifrlangan va shifrlanmagan matnlar ma’lum (known plaintext
attack);
3)
(pt,E
k
(pt))
juftlikni aniqlash imkoniyati mavjud
va bu erda
pt –
kriptoanalitik tomonidan tanlanadi (chosen plaintext attack).
Axborotlarni kriptografik himoya qilishda, ya’ni axborotlarni ochiq
va yopiq usullarda kriptografik shifrlashning turli algoritmlari mavjud
bo‘lib, ularning asosini matematika fanining turli sohalarida ishlab
chiqilgan mexanizmlar tashkil qiladi. Quyidagi 6.2.1-jadvalda ana
shunday algoritmlarning ayrimlarini va ularning matematik asosi
keltirilgan.
6.2.1-jadval
Shifrlash
algoritmi
Algoritmning matematik asosi
GOST-
28147-89
Sanoq sistemalari, bo‘lish munosabatlari, darajaga ko‘tarish,
ikkilik sanoq sistemasida amallar bajarish, mulohazalar
algebrasi, munosabatlar, o‘rin almashtirishlar, sonlar nazariyasi
Ryukzak
Vektorlar algebrasi, qoldiqli bo’lish amali, gruppa, halqa,
maydon, ikkilik sanoq sistemasi, mulohazalar algebrasi,
munosabatlar, o‘rin almashtirishlar, sonlar nazariyasi
El-Gamal
Tub sonlar, logarifm, qoldiqlar nazariyasi, modul bo‘yicha
ko‘paytirish
DES
Sanoq sistemalari, akslantirishlar, o‘rin almashtirishlar,
mulohazalar algebrasi, munosabatlar, o‘rin almashtirishlar,
sonlar nazariyasi
RIJNDAEL Sanoq sistemalari, bo‘lish munosabatlari, darajaga ko‘tarish,
ikkilik sanoq sistemasida amallar bajarish, mulohazalar
algebrasi,
RSA
Tenglamalar yechimlarining mavjudligi. Bo‘lish munosabatlari,
tub sonlar, tub ko‘paytuvchilarga ajratish, xalqa, mulohazalar
algebrasi,
munosabatlar,
o‘rin
almashtirishlar,
sonlar
nazariyasi.
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, axborotlarni kriptografik usul bilan
himoya qilish uchun algebraning mulohazalar algebrasi, munosabatlar,
o‘rin almashtirishlar, sonlar nazariyasiga oid va boshqa ma’lumotlaridan
keng foydalaniladi.
DARSNING MAQSADI - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 166/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
DARSNING MAQSADI:
a) ta’limiy: o‘quvchilarga mustaqillik davri adabiyoti, mustaqillik davri nasrida inson ichki olamining yangicha estetik qamrovda yoritilishi haqida yangi bilim berish;
b) tarbiyaviy: o‘quvchilar nutqining chiroyli, mazmundor bo‘lishiga erishish, xushmuomalalikka o‘rgatish;
d) rivojlantiruvchi: o‘quvchilarni o‘z-o‘zini rivojlantirishga o‘rgatish, mavzu yuzasidan olgan bilimlarini hayotiy vaziyatlarga qo‘llay bilishiga erishish.
Mavzuga oid shakllantiriladigan kompetensiyalar:
a) tayanch kompetensiya(lar): TK1, TK2;
b) fanga oid kompetensiya(lar): FK1.
Dars turi: yangi tushuncha, bilimlarni shakllantiruvchi.
Dars uslubi: an’anaviy.
Dars jihozlari: darslik, adabiyotshunoslik atamalari lug‘ati, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, slaydlar, bukletlar, tarqatma materiallar, ko‘rgazmali qurollar (audio, video, fotolavhalar, jadvallar) jamlanmasi.
|
| |
O‘quvchilarni baholash - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 165/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
O‘quvchilarni baholash: O‘quvchilar darsdagi ishtirokiga ko‘ra belgilangan baholash mezonlari asosida baholanadilar. Baholar o‘quvchilarning kundalik daftarlarida va sinf jurnalida aks ettiriladi. Darsda faol ishtirok etmagan o‘quvchilar bilan ishlanadi.
Uyga vazifa: o‘quvchilarga uyga vazifa sifatida mazkur mavzuni o‘qib-o‘rganish, qo‘shimcha materiallar izlab topish va tushunchalarini boyitish topshiriq qilib beriladi.
O‘TIBDO‘: _______ A.Azizov
Sana: “__” ___________ 201__-yil. Sinflar: 11-“_____”. O‘qituvchi: S.Nuriddinov
MAVZU: Mustaqil o’qish.Hozirgi adabiy jarayon va kitobxon o’rtasidagi munosabatlarning yangicha qirralari.
|
| |
Darsning tarkibiy qismi - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 167/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
Darsning tarkibiy qismi
(bosqichlari)
|
Ajratiladigan vaqt (reglament)
|
1
|
Tashkiliy qism
|
5 daqiqa
|
2
|
Ma’naviyat daqiqasi
|
3
|
O‘tilgan mavzuni takrorlash
|
5 daqiqa
|
4
|
Yangi mavzuni tushuntirish
|
25 daqiqa
|
5
|
Mustahkamlash
|
5 daqiqa
|
6
|
O‘quvchilarni baholash
|
5 daqiqa
|
7
|
Uyga vazifa berish
|
DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism: O‘quvchilar bilan salomlashib, sinf xonasining darsga tayyorlik darajasini tekshirish, davomatni aniqlash.
Ma’naviyat daqiqasi: O‘quvchilar bilan kunning muhim iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy, axloqiy-tarbiyaviy yangiliklari xususida qisqacha suhbat tashkil etish, ularga nisbatan o‘quvchilarning mustaqil yondashuvini tinglash, bahs-munozara uyushtirish.
O‘tilgan mavzuni takrorlash: O‘quvchilar bilan quyi sinflarda olingan bilimlarni og‘zaki yoki tarqatmali materiallar asosida takrorlash – savol-javob o‘tkaziladi. Mustaqil o‘qish uchun berilgan topshiriqlar o‘quvchilardan so‘raladi.
Yangi mavzu bayoni: O‘quvchilarga yangi mavzu yuzasidan quyidagi tushunchalar beriladi.
O’quvchilarga mustaqil o’qish uchun “TANHO QAYIQ” asari beriladi va mavzu yuzasidan savol javoblar o’tkaziladi.
Mustahkamlash: Darsning ushbu qismida o‘quvchilar dars yakunida quyida berilgan topshiriqlar va savollarga javob beradilar:
|
| |
Ikkinchi bosqich - Tarmoq texnologiyalari

304
Bu holatni bank ishida, kompyuter tarmoqlarida (masalan, Internet da)
va boshqa bir qator sohalarda kuzatish mumkin bo‘ldi. Masalan, AQSH
da bir yilda kriptologiyaga 15 mlrd. dollargacha mablag‘ sarf qilinadi.
Kriptologiya informatikaning fanining rivojlanishiga ham katta
ta’sir ko‘rsata boshladi. Zamonaviy kriptologiya matematikaning
ehtimollar
nazariyasi,
matematik
statistika,
algebra,
sonlar
nazariyasi, algoritmlar nazariyasi, hisoblashlarning murakkabligi kabi
sohalari bilan chambarchas bog‘langan. Shifrlash jarayonini
avtomatlashtirish uchun shifrlash qurilmasi deb ataluvchi maxsus va o‘ta
kuchli kompyuterlar ishlab chiqildi. G‘arbiy mamlakatlarda
B-CRYPT,
IBM-4755,
Datacryptor
kabi
shifrlash
qurilmalaridan
keng
foydalaniladi. Kriptologiya tarixiga oid ayrim malumotlarni keltirib
o‘tamiz.
Mesopotamiyada olib borilgan areologik qazish ishlarida eramizdan
avvalgi XX asrga mansub bo‘lgan eng qadimiy shifrlangan matnlardan
biri topildi. U sopol taxtachaga o‘yib yozilgan bo‘lib, sopol idishlarni
bo‘yash uchun ishlatiladigan bo‘yoqning retsepti haqidagi matn bo‘lib
chiqdi. XVII asrda kardinal Rishele tomonidan dunyoda birinchi bo‘lib,
shifrlash xizmati tashkil qilindi. Nyuton, Eyler, Leybnits, Gauss,
Kardano kabi buyuk matematiklar ham bevosita kriptologiya bilan
shug‘ullanganlar. Kriptologiyada quyidagi atamalar qabul qilingan.
RSh-4 markali umumharbiy filtrlovchi gazniqob

|
RSh-4 markali umumharbiy filtrlovchi gazniqob
|
bet | 184/201 | Sana | 20.06.2024 | Hajmi | 7,87 Mb. | | #264582 |
Bog'liq Αquv – uslubiy majmuaning tarkibiRSh-4 markali umumharbiy filtrlovchi gazniqob. Bu gazniqoblar nafas a’zolari, ko‘z va yuzni zaharlovchi, radioaktiv moddalar va bakterial vositalardan muhofaza qilishning asosiy vositasi bo‘lib hisoblanadi. Bu gazniqoblar bilan harbiy qo‘shinlarning harbiy xizmatchilari ta’minlanadi.
Gazniqoblar filtrlovchi - yutuvchi quti, yuz qismi va xaltachadan iborat.
Filtrlovchi - yutuvchi quti nafas olinadigan havoni radioaktiv, zaharlovchi moddalar va bakterial vositalardan tozalash uchun xizmat qiladi. U silindr shaklida bo‘lib, qutining tagida nafas olinadigan havo kirishi uchun teshik bo‘ladi. Tozalangan havo quti qopqog‘iga burab o‘rnatilgan naycha orqali o‘tib keladi. Filtrlovchi - yutuvchi quti mustahkam bo‘lishi uchun unda burama joylar bo‘ladi. Gazniqob uzoq vaqt saqlanishi zarur bo‘lgan vaqtda yoki suvdan o‘tayotgan vaqtda filtrlovchi - yutuvchi qutining pastdagi teshigi rezina tiqin (probka) bilan berkitiladi.
Qutining ichki qismi havo oqimi bo‘ylab tutunga qarshi filtr va maxsus ishlov berib faollashtirilgan ko‘mir solingan yutgich bilan ta’minlangan. Bu yutgich ko‘pincha shixta deb ataladi.
Tutunga qarshi filtr – maxsus ingichka tolali asbest moddasi qo‘shib zichlangan qog‘ozdan iborat bo‘lib, filtrning yuzasini ko‘paytirish maqsadida u qat-qat qilib buklanadi. Shu sababli uning yuzasi 2000 sm2 ni tashkil qiladi. Tutunga qarshi filtr har qanday aerozollar, radioaktiv chang, zaharlovchi moddalarning aerozollari, tumanlari hamda bakterial vositalarning aerozollarini ushlab qoladi. Lekin zaharlovchi moddalarning bug‘lari va gazlari bu yerda ushlab qolinmaydi, ular ikkinchi qavat, faollashgan ko‘mirda ushlanib qoladi.
Faollashtirilgan ko‘mir gazniqob qutida asosiy yutuvchi vosita bo‘lib hisoblanadi. Faollashgan ko‘mirning zaharlovchi moddalarni yutishi uning nechog‘li g‘ovakliligiga bog‘liq. U 0,5 – 1,0 mm li mayda donachalar shaklida bo‘ladi. Faollashtirilgan ko‘mir toshko‘mir, pista ko‘mir, torf va ba’zi organik mahsulotlarga maxsus ishlov berish yo‘li bilan olinadi. Faollashgan ko‘mirda zaharlovchi moddalarning yutilishi sorbsiya yo‘li bilan boradi. Bu to‘rtta fizik-kimyoviy jarayondan iborat.
Adsorbsiya – zaharlovchi moddalarning molekulalari, atomlari, ionlari ko‘mirning g‘ovaklariga yutilishi bilan ta’riflanadi. Bunda ko‘zga ko‘rinmaydigan kimyoviy birikmalar paydo bo‘ladi.
|
| |
Hayot faoliyati - Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта

Hayot faoliyati
Жизнедейaтелност
Витaл acтивитй
|
Insonni yashashi uchun xarakati. Inson о‘zi uchun doim faolligi
|
повседневная деятелност человека и отдих, способ сушествования человека. Для обеспечения своего сушествования человек постоянно преобразуэт среду обитаниЙ.
|
everyday activity of the person and otdyx, way of existence of the person. The ambience obitaniY. will constantly convert For provision of its existence of the person
|
|
Mehnat muhofazasi
Охрана труда
labour
|
Mehnat jarayonida insonni ish qobilyati va sog‘lig‘ini saqlashga, qulay mehnat sharoitini yashilashga qaratilgan chora tadbirlari majmuasidari.
|
система сохранения жизни и здоровя работников в процессе трудовой деятелности, включаюшая в себя правовие, социално-экономические, организасионно-технические, санитарно-гигиенические, реабилитасионние и иние мероприятиЙ.
|
a system soxraneniya lifes and health workman in process of labor activity, comprising of itself legal, social-economic, organizacionno-texnicheskie, sanitary-hygenic,
|
|
Texnosfera xavfsizligini baholash
Критерий безопасности техносфери
The Criterion to safety texnosfery
|
Texnosferadagi energiya almashinuv konsentrasiyalari
|
введение ограничений на концентрасии вешеств и потоков энергии в жизненном пространстве (среде).
|
an entering the restrictions on concentrations material and flow to energy in life space
|
|
|
Mass media kommunikatsiyasi fani bo‘yicha

|
Mass media kommunikatsiyasi fani bo‘yicha Pdf ko'rish
|
bet | 107/122 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 1,66 Mb. | | #233464 |
Bog'liq ¡çáåêèñòîí àëî à âà àõáîðîòëàøòèðèø àãåíòëèãè (2)Mass media kommunikatsiyasi fani bo‘yicha:
Medianing asosiy komponentlari. Media va OAV: o‘xshashliklar va mos kemaslik.
«Mediakonvergensiya» nazariyasi. Medianing uchta bosqichi. Ilmiy texnik taraqiyotning
rivojlanishi
va
muhandislik
qobiliyatlarining
shakllanishida
«Mass
media
kommunikatsiyasi» fanining o‘rni. «Mass media kommunikatsiyasi» san’at sifatida va
texnik instrumentariy sifatida umumiy tushunchalar. Rakamli media haqida
tushunchalar. Otsifrovka (raqamlashtirish) va interaktivlik. Dizaynda uslublash
kompozitsiaoni tasviriy prinsipi sifatida. Dizaynda axborot tizimlari formal kompazitsion
prinsiplari. Shrift va shrift grafikasi rivojlanishi xaqida ma’lumot berish, tipografiyada
ishlatayotgan asosiy asboblar va uskunalarning o‘ziga xos imkoniyatlari. Loyiha
hujjatlarni taqdim etshda grafik madaniyati. Tipografiyada tasviriy vositalar. Rasmga
olish jarayoni hamda fotosurat texnikasi bo‘yicha asosiy tizimli bilimlar, yoritish
prinsiplari va amaliyoti. Tasvirga ishlov berish (rang korreksiyasi, tasvirlarni proffesional
masshtablash, ravshanliq, tiniqlik va h.). Raqamli chop etish oldi jarayoniga kirish.
Asosiy texnologik jarayonlar. Asosiy atamalar. Matn tuzish va kiritish qonunlari. Turli
nashrlar uchun chop etish oldi jarayonlarning o‘ziga xosligi. Adobe InDesign dasturining
ishchi muxiti. Interfaol hujjatlarni yaratish. Chop etish jarayoniga tayyorlash va maketni
chop etish. Turli formatlarga eksport etish. Tasvir uslublanishi va yo‘nalishlari. Tasvir
yaratish usullari va texnikalari. G‘oyalarni vizualizatsiyasi va amalga oshirish jarayoni.
Tasvir uslubi va shakli. Mediaga ishlov berish strategiyalari. Vizual xabarlar
semiologiyasi. Vizual xabarlarni yaratilishida tronlarni o‘rni. Sloganlarni yaratishda
tronlarning o‘rni. Reklamada interteksturalik. Foydalanuvchi nterfeysini turli xil
ko‘rinishi: buyruqlar satridan boshlab ob’ektga yo‘nalgan Internet interfeyslarigacha.
Sodda usullardan foydalanib loyihalash (qog‘oz, ruchka, qaychi). Dizayn yaratishda
foydalanuvchilarni xohishlarini o‘rganish. Infografika yaratishda Adobe Photoshop
grafik redaktoridan foydalanish. Piksel grafika. Saytning Yuzabilitisi. Adobe Creative
Suite paketidan foydalanib mobil interfeysni loyixalashtirish.
|
| |
Axborot xavfsizligi fani bo‘yicha mavzular

|
Axborot xavfsizligi fani bo‘yicha mavzularBog'liq ¡çáåêèñòîí àëî à âà àõáîðîòëàøòèðèø àãåíòëèãè (3)Axborot xavfsizligi fani bo‘yicha mavzular:
Axborot xavfsizligi tushunchasi va vazifasi. Axborot kommunikatsiya
texnologiyalarida axborot xavfsizligining roli va o‘rni. Axborot xavfsizligi faoliyat
sohalari.
Axborot kommunikatsiya texnologiyalarida axborot xavfsizligi. Axborot
xavfsizligiga tahdidlar va ularning turlari. Himoyaning buzilishi. Himoya mexanizmi.
Himoya xizmati.
Tarmoqdagi axborotga bo‘ladigan namunaviy hujumlar.
Axborotga bo‘ladigan
namunaviy hujumlar, tarmoq trafigini taxlillash, tarmoqning yolg‘on ob’ektini kiritish,
yolg‘on marshrutni kiritish, xizmat kilishdan voz kechishga undaydigan xujum
vositalarining xarakteristikalari.
Axborot xavfsizligi siyosati. Axborotni himoyalashning strategiyasi va
arxitekturasi. Axborot kommunikatsiya tizimlarida xavfsizlik modellari. Axborot
xavfsizligini buzuvchining modeli. Axborot xavfsizligi modellari.Axborot xavfsizligini
buzuvchining modeli, bo‘lishi mumkin bo‘lgan taxdidlarni oldini olish, maqsadlar va
usullarga bog‘liq holda axborot xavfsizligini buzuvchilar kategoriyalari, kompyuter
tizimlari va tarmoqlarida xavfsizlik modellari, Bella va La-Padula modeli, Denning
modeli, Landver modeli.
Axborot xavfsizligining huquqiy va tashkiliy ta’minoti.
Axborot xavfsizligi
soxasida huquqiy boshqarish, axborot xavfsizligining tashkiliy – ma’muriy ta’minoti,
axborot xavfsizligi bo‘yicha standartlar va spesifikatsiyalar, axborot xavfsizligining
huquqiy ta’minoti, axborot xavfsizligining xalqaro va milliy huquqiy me’yorlari,
huquqiy boshqarish predmetlari, axborot himoyasining huquqiy rejimi, axborot
xavfsizligining tashkiliy-ma’muriy ta’minoti, ma’muriy tadbirlar.
Axborot himoyasining kriptografik usullari. Kriptografik himoyalash usullari.
Simmetrik shirflash algoritmlari. Asimmetrik shifrlash algoritmlari. Shifrlash usullari.
Kriptografiyaning asosiy qoidalari va ta’riflari. Elektron raqamli imzo. Elektron raqamli
imzoni shakllantirish va tekshirish jarayonlari. Elektron raqamli imzo algoritmlari.
Tarmoqlararo
ekran
texnologiyasi.
Tarmoqlararo
ekranlarning
ishlash
xususiyatlari, ochiq tashqi tarmoq, himoyalanadigan ichki tarmoq, tarmoqlararo ekranni
ulash sxemasi, OSI modeli sathlarida ishlashi bo‘yicha, trafiklarni filtrlash, tarmoqlararo
ekranlarning
asosiy
komponentlari,
tarmoqlararo
ekranlar
asosidagi
tarmoqhimg‘oyasining sxemalari, tarmoqlararo ekranlarni ulashning asosiy sxemalari,
|
| |
- jadval - Tarmoq texnologiyalari

302
Autentifikatsiya - qabul qiluvchi shunga ishonch hosil qilishi
kerakki ma’lumot aniq bir yuboruvchidan bo’lishi shart. Boshqa bir nom
bilan yolg’on ma’lumot yuborilmasligi kerak;
Butunlik - uzatish paytida axborot o‘zgarmasligi;
Inkor qilmaslik (neosporimost) - ma’lumotni yuboruvchi o‘zi
ekanini tasdiqlashi.
XX asrning oxiri va XXI asrning boshlarida kishilik jamiyatida
axborotning ahamiyati keskin ravishda ortib ketdi. Insonning har bir
sohadagi faoliyatini takomillashtirish va osonlashtirishga qaratilgan
zamonaviy jamiyatda axborot mahsulot yoki xom ashyo sifatida borgan
sari katta qiymatga ega bo‘lib bormoqda.
Keyingi yillarda kompyuter sanoatining rivojlanishi va inson
hayotiga tobora chuqurroq kirib borishi natijasida axborotni ishlab
chiqarish, saqlash, qayta ishlash, tahlil qilish, uzatishga bo‘lgan ehtiyoj
ortib bormoqda. Oqibatda ana shu axborotlarning xavfsizligini
ta’minlash informatikaning eng dolzarb muammolaridan biriga aylanib
ulgurdi. Kompyuterning tarmoq texnologiyalarining jadal rivojlanishi
esa bu muammoning ahamiyatini yanada oshirib yubordi.
Axborotlarni kriptografik usulda himoya qilish yuzaga kelgan
muammmolarni hal qilishda muhim o‘rin tutadi. Axborotlarni
kriptografik himoya qilishda ularning mazmunini yashirish yoki
begonalar tomonidan foydalanishning oldini olish maqsadida axborot
maxsus funksional akslantirish yordamida bir ko‘rinishda boshqa
ko‘rinishga o‘tkaziladi. Bu amalning turli usullarini ishlab chiqish uchun
amaliy matematikaning yangi bir yo‘nalishi-kriptografiya yuzaga keldi
va rivojlanib bormoqda.
Kriptografiya
—
bu
axborotlarni
kriptografik
himoya
qilishning turli model va metodlari, algoritmlari, dasturiy va texnik
vositalarini ishlab chiqish hamda bunday himoya samarasini baholashni
o‘rganuvchi fan hisoblanadi[12].
- rasm. UWB raqamli qurilmalar orasida ma'lumotni uzatish

87
Ma'lumki, tegishli tarmoq kartasi kompyuterga o'rnatilishi kerak.
PCI (yoki PCI Express) kengaytirish kartasi yoki nisbatan kichik USB
stik bo'lishi mumkin. Laptoplar uchun PCMCIA (PC Card) va
ExpressCard versiyalari mavjud [8].
Wi-Fi kirish nuqtasi muntazam mahalliy tarmoq yo'riqchining
(router) analogidir. Faqat simli aloqa orqali emas, balki radio uzatish
orqali amalga oshiriladi. Nazariy jihatdan ularning soni cheksizdir,
garchi tezroq va barqaror bo'lsa, bog'langan kompyuterlarni bir nechta
nuqtalar o'rtasida taqsimlash yaxshiroqdir. Bu holda uyali aloqa bilan
o'xshashlik mavjud. Bitta tayanch stantsiya bir vaqtning o'zida bir nechta
abonentga xizmat ko'rsatishi mumkin, ammo agar ular ko'pchilik bo'lsa,
u ortiqcha yuklanadi va kimdir ulana olmay aloqasi uziladi. (2.2.20-
rasm.)
Mexnat resurslarini boshqarishni oldiga qo’ygan asosiy maqsadi

267
Xodim
Ishchi
Rahbar
Mutaxassis
A) ko’proq foyda olish
B) fond birjasiga ko’tarilish
C) xodimlar qobiliyatini oshirish va unumli mehnat qilishga rag’batlantirish
D) mexnat samaradorligini oshirish
Mavzuga oid ko’rgazmali materiallar
”Kadr” klasteri
14.1-rasm Iqtisodiy resurslarning toifalanishi
14.2-rasm Rahbar va xodim klasteri
MEHNAT ELEMENTLARI
Ishchi kuchi
Ishlab chiqarish vositalari
Ish bilan band aholi
Mehnat buyumlari
Yer va yer osti
boyliklari, nabobat va
hayvonot,
xom ashyo va
materiallar, energetika,
axborot oqimlari va h.z.
Mehnat vositalari
Inson
mehnat
buyumlariga ta'sir etishda
foydalanila-digan
ishlab
chiqarish qurollari
(mashina,
asbob-uskunalar
va shunga o‘xshashlar)
268
14.3-rasm. Xodimlarni boshqarish tizimi bosqichlari
14.4-rasm. Xodimlarni
boshqarish usulublari
Korxonada xodimlarni boshqarish
tizimi bosqichlari
1. Tayyorgarlik
bosqichi
Kasbga yo‘naltirish,
kasb tanlash,
dastlabki kasb
tayyorgarligi
2. Taqsimlash
bosqichi
Kadrlarni qabul
qilish
va joy-joyiga
qo‘yish
Ijtimoiy-ruhiy tuzilishni shakllantirish;
shaxslararo aloqa-larni yo‘lga qo‘yish;
ijtimoiy-ruhiy moslashish; ijtimoiy-
iqtisodiy tuzilishni shakllantirish,
kasbiy moslashish
– Kompyuter injiniringi (“Kompyuter injiniringi”, “AT-servisi”

KIRISH
5330500 – Kompyuter injiniringi (“Kompyuter injiniringi”, “AT-servisi”,
“Multimedia texnologiyalari”) bakalavriat ta’lim yo‘nalishi –
fan va texnika sohasidagi
yo‘nalish bo‘lib, u kasbiy faoliyatining sohalari davlat va nodavlat korxonalar,
tashkilotlar, muassasalar, davlat boshqaruv organlarida
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari sohasida axborot xavfsizligi yo‘nalishi bo‘yicha kompleks masalalarni
yechish, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi va tarmoq ilmiy-tadqiqot
institutlari,
ilmiy-tadqiqot markazlari, ilmiy-ishlab chiqarish birlashmalarida ilmiy-
tadqiqot ishlarida ishtirok etishni o‘z ichiga oladi.
Ushbu ta’lim yo‘nalishi negizidagi mutaxassisliklarning vazifasi-talabalar
bilimlarini chuqurlashtirish va bozor iqtisodiyoti sharoitida
qaror qabul qilishning
zamonaviy usullaridan foydalana olishini; zamonaviy operatsion tizimlar bilan ishlashini;
mutaxassislikni ilmiy muammolarini yechishda qaror qabul qilish yoki shu bilan birga
bilimlar bazasini yaratish va uni o‘z kasbiy faoliyatida qo‘llashini; zamonaviy kompyuter
tarmoqlari va tarmoq protokollarini qo‘llashni; axborot xavfsizligi muammolarini to‘liq
tasavvur qila olishni, axborotlarni himoyalash usul va vositalarini
ishlab chiqishini va
ularni tadbiq eta olish muammolarni, axborot xavfsizligi xuquqiy-me’yoriy bazasini;
axborot xavfsizligiga bo‘ladigan tahdidlarning klassifikatsiyasi
va tahlilini bilishi;
axborot texnologiyalari xavfsizligi jihozlarini buzishdan himoyalash prinsiplarini bilishi
va ulardan foydalana olishi; axborotni himoyalashda kriptografik himoyani o‘rnini va
ularni ishlashini; axborotni kriptografik himoyalashning usul va vositalarini; ilm fanning
zamonaviy
yutuqlari, texnika va texnologiyalarini amaliyotda qo‘llay olishini aniqlab
berishdan iboratdir.
5A330502-
"Elektron
xukumat"
tizimini
boshkarish
magistratura
mutaxassisligiga kiruvchi talabalar uchun ta’lim yo‘nalishi o‘quv rejasiga asosan 3 ta
ixtisoslik fanlari bo‘yicha: “Ma’lumotlar bazasi”, “Kompyuter tarmoqlari”, “Web-
ilovalarni yaratish” savollar shakillantirilgan. Bu fanlar o‘z negizida qamrab olingan
ma’lumotlar quyida batafsil keltirilgan.
-rasm. Trаnsivеrlаr - Tarmoq texnologiyalari

80
Bluetoothʻning taʻsir tamoyili radiotoʻlqinlardan foydalanishga
asoslangan. Bluetooth ishga tushirilganda 2,4 GGs atrofidagi cheklangan
chastota diapazonida ishlaydigan radio uzatgich faollashadi. Bu spektor
qismi ISM — Industry deb ataladi, Science and Medicine — turli
maishiy uskunalar va simsiz tarmoqlarda qoʻllaniladi. Faollashuvdan
soʻng radiouzatgich shu diapazondagi barcha signallarni kuzata
boshlaydi. Ikkinchi qurilma ham xuddi shu ishni bajaradi. Qurilmalar
bir-birini topganidan soʻng birinchisi uzatgich rolini oʻz zimmasiga
oladi, ikkinchisi esa priyomnikka aylanadi. Maʻlumotlar keng qamrovli
toʻsiqlarga chidamlilikni taʻminlovchi maxsus FHSS algoritmidan
uzatiladi. Mazkur algoritmga muvofiq, Bluetooth signali chastotasi
soniyasiga 1600 marta oʻzgaradi. Har bir ulanish uchun chastotalar
orasidagi ketma-ketlik tasodifiy hisoblanadi va bu faqat har 625
mikrosoniyada sinxron ravishda bir chastotadan boshqasiga oʻtadigan
uzatgich hamda qabul qilgichga maʻlum. SHunday ekan, agar
yoningizda uzatgich-priyomniklarning bir necha jufti ishlayotgan boʻlsa,
ular bir-biriga xalaqit bermaydi. Bu algoritm shuningdek uzatilayotgan
maʻlumotlar himoya tizimining bir qismi hisoblanadi. Bluetoothdan
yoʻllashdan avval maʻlumotlar maxsus bloklarga ajratiladi. Priyomnik
protsessori paketlarni qayta ishlaydi, ulardan uzatiluvchi faylni yaratadi
va uni qurilmaning doimiy xotirasiga joylaydi. Raqamli maʻlumotlar va
audiosignal uzatishda kodlashning turli tuzilmalari qoʻllaniladi:
audiosignal takrorlanmaydi, raqamli maʻlumotlar esa, maʻlumotlar
paketi yoʻqotilgan taqdirda takroran uzatiladi.
Bluetooth asosini bitta bosh tugun va bir qancha (yettitagacha) tobe
tugunlardan iborat 10 metr radiusli maydonni qamrab olgan pikotarmoq
(
piconet
) tashkil etadi. Vaholanki, ular bir-biri bilan koʻprik moslamasi
(maxsus tugun) bilan ham bogʻlanadilar. (2.2.12-rasm.). Bir nechta
pikosetlarning oʻzaro bogʻlanishi
Ўзбекистон алоқа ва ахборотлаштириш агентлиги - bet 106

5351000 – Audio-video texnologiyalar ta’lim yo‘nalishi negizidagi:
-
5A351002 – Videotexnologiyalar
magistratura mutaxassisligiga kiruvchilar uchun maxsus (ixtisoslik) fanlaridan
D A S T U R
Annotatsiya
Dastur 5A351002 - Videotexnologiyalar magistratura mutaxassisligiga kiruvchilar
uchun 5350200 – Televizion texnologiyalar (“Audiovizual texnologiyalar”, “Telestudiya
tizimlari va ilovalari”) ta’lim yo‘nalishining 2017/2018 o‘quv yilida tasdiqlangan o‘quv
rejasidagi asosiy fanlar asosida tuzilgan.
Tuzuvchilar:
Muxamadiev A.Sh. – TATU “Audiovizual texnologiyalar”
kafedrasi mudiri, f.-
m.f.n., dotsent.
Beknazarova S.S. – TATU “Audiovizual texnologiyalar” kafedrasi professori,
t.f.d., dotsent.
Dastur Televizion texnologiyalar fakultetining 2021 yil 22 iyundagi №10-sonli
kengashi yig‘ilishida muhokama qilingan va tasdiqlashga tavsiya etilgan.
KIRISh
5350200 – Televizion texnologiyalar (“Audiovizual texnologiyalar”, “Telestudiya
tizimlari va ilovalari”) bakalavriat ta’lim yo‘nalishi – fan va texnika sohasidagi yo‘nalish
bo‘lib, u audio, video, kino va televizion
maxsulotlari ishlab chiqarish, kontentlarga
ishlov berish,
sifatini oshirishga, soha istiqbolini belgilashga, kasbiy ko‘nikma,
mutasaddilik qobiliyatiga yo‘naltirilgan
inson faoliyatining vositalari, usullari va
uslublarining majmuasini qamrab oladi.
5351000
– Audio-video texnologiyalar ta’lim yo‘nalishi
negizidagi
videotexnologiyalar mutaxassisligining vazifasi – talabalar bilimini chuqurlashtirish va
raqamli televidenieda va kinoda ovoz va tasvirni yozib olish, qayta ishlash, saqlash, chop
etish, yoritishni loyihalashtirish
va boshqarishga oid dasturlar, ularning matematik,
axborot va dasturiy ta’minotiga oid muhandislik
masalalarini yechish, ilmiy jihatdan
tahlil qilish, algoritmik va dasturiy ta’minotini
yaratish, texnologik yechimlarni ishlab
chiqish bo‘yicha hamda ilg‘or pedagogik texnoligiyalardan foydalangan holda bilimlarni
oshirish va ko‘nikma hosil qilishdan iboratdir.
5351000 – Audio-video texnologiyalar bakalavriat ta’lim yo‘nalishi negizidagi
5A351002 - Videotexnologiyalar magistratura mutaxassisligiga kiruvchi talabalar uchun
ta’lim yo‘nalishi va 5350200 – Televizion texnologiyalar (“Audiovizual texnologiyalar”,
“Telestudiya tizimlari va ilovalari”) yo‘nalishi o‘quv rejasiga asosan 2
ta ixtisoslik
fanlari: “Mass media kommunikatsiyasi”, “Raqamli audio, video va TV texnologiyalari”
va “3D modellashtirish va raqamli animatsiya” fanlari bo‘yicha imtihon savollari
shakllantirilgan. Bu fanlar o‘z ichiga qamrab olgan ma’lumotlar
quyida batafsil
keltirilgan.