nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Bog‘lovchi 
chaqirdi 
boshlang'ich

diszyunksiyaning kommutativlik, idempotentlik va assotsiativlik xossalarini
qo`llash zarur.
Mantiqiy algebraning istalgan formulasini , &, amallari yordamida ifodalash
mumkinligi qat’iy isbotlangan. Intuitiv ravishda, bu haqiqat aniq, keling, haqiqat
jadvaliga ko'ra formulani tuzish algoritmini eslaylik. Biroq, biz
faqat ushbu
operatsiyalardan foydalanamiz. Belgilanishning bu shakli deyiladi
disjunktiv
normal shakl
(DNF). Bu mantiqiy algebra formulalarini normallashtirish
mexanizmining bir turi.
Ta'rifi:
DNF
Har xil elementar qo‘shma gaplarning diszyunksiyasi (ya’ni, har bir
qo‘shma gap elementar gaplardan yoki ularning inkorlaridan iborat).
CNF xuddi shunday aniqlanadi - kon'yunktiv normal shakl.
Ta'rifi: Agar DNFda barcha elementar birikmalar DNF bog'liq bo'lgan
o'zgaruvchilar soniga teng bir xil darajaga ega bo'lsa, u deyiladi.
mukammal
(SDNF).
Teorema. Xuddi shunday noto'g'ri bo'lmagan har qanday funktsiya uchun noyob
SDNF ham mavjud.
Natija ... Xuddi shunday noto'g'ri bo'lmagan har
qanday mantiqiy funktsiya
superpozitsiya sifatida taqdim etilishi mumkin &, , va inkor faqat
o'zgaruvchilarga tegishli.
Ta'rifi: Mantiqiy amallar tizimi, agar ushbu amallar
va ushbu tizimning
konstantalaridan foydalanib, mantiqiy algebraning istalgan funksiyasini ifodalash
mumkin bo'lsa, funktsional tugallangan deb ataladi.
Tizimlar (&, , ); (, ); (&, ), (/) - funksional jihatdan tugallangan
(&, ) - funktsional jihatdan to'liq emas.
Biz bu faktlarni isbotsiz qabul qilamiz va masalalarni yechishda istalgan formulani
(&, , ) yordamida ifodalashga harakat qilamiz. Keyinchalik operatsiyalar
tizimining funktsional to'liqligi va to'liq emasligi masalasini batafsilroq ko'rib
chiqamiz.
1.7-mavzu. Mantiqiy ifodalarni soddalashtirish usullari. Mantiqiy masalalarni
yechish usullari.
Keling, mantiqiy masalani yechish misolini ko'rib chiqaylik.
Misol :
Ekspeditsiya ishtirokchilari tarkibini muhokama qilib, ikkita shart bajarilishi kerak
degan qarorga keldi.
Agar
Arbuzov ketsa, Bryukvin yoki Vishnevskiy ketishi kerak
Agar Arbuzov va Vishnevskiy ketsa, Bryukvin ketadi
Ramziy shaklda qaror qabul qilishning mantiqiy formulasini tuzing, natijada
olingan formulani soddalashtiring va undan foydalangan holda ekspeditsiyani
shakllantirishning yangi shartini tuzing.
Keling, o'zgaruvchilar va ularga mos keladigan elementar bayonotlarni kiritamiz.
- Arbuzov ketadi
Mantiqiy algebra qonunlari va o'ziga
xosliklaridan foydalanib, siz mantiqiy
ifodalarni soddalashtirishingiz mumkin.
Xizmat maqsadi... Onlayn kalkulyator uchun mo'ljallangan
Add title text - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texologiyalari universiteti

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texologiyalari universiteti
|
bet | 6/6 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 367,92 Kb. | | #145193 |
Bog'liq ZafarjonmalbazAdd title text
CLICK TO ADD CAPTION TEXT
Add title text
NoSQL qisqartmasi 1998-yilda yaratilgan. Ko'p odamlar NoSQL-ni SQLda siqib chiqarish uchun yaratilgan kamsitish atamasi deb hisoblashadi. Aslida, atama faqat SQL emas. Ushbu g'oya shundan iboratki, har ikkala texnologiya ham birlashishi mumkin va ularning har biri o'z o'rnini egallaydi. NoSQL-harakati so'nggi bir necha yil ichida yangiliklar bo'ldi, chunki Web 2.0 rahbarlarining ko'pchiligi NoSQL texnologiyasini qabul qildilar. Facebook, Twitter, Digg, Amazon, LinkedIn va Google kabi kompaniyalar hech qanday tarzda NoSQL-dan foydalana olmaydi.
XMLning paydo bo‘lgan yilini 1996 yil deb hisoblasa ham bo‘ladi. Hammasi 1986 yilda paydo bo‘lgan SGML tilidan boshlanadi. SGML (Standard Generalized Markup Language — umulashgan standart belgilash tili) belgilash tillarini xosil qiluvchi meta-til sifatida paydo bo‘lgan. SGML boshqa belgilash tillarini yaratishda keng qo‘llaniladi. Aynan shu til yordamida gipertekst hujjatlarni belgilash tili – HTML ni yaratishda ishlatilgan. XML (eXtensible Markup Language — kengaytirilgan belgilash tili) — Butun dunyo o‘rgimchak to‘ri Konsorsiumi tomonidan tavsiya etilgan, strukturalangan ma’lumotlarni saqlashda, matn hujjatlarni shakllantiruvchi til. Shuningdek dasturlar aro ma’lumot almashishda ham ishlatilishi mumkin.
Add title text
CLICK TO ADD CAPTION TEXT
xulosa
SQL ma’lumotlar bazasi butun dunyo uchun foydali til hisoblanadi. Hozirgi kunda ham bu tildan foydalanib kelinmoqda. SQL tilini XML tiliga o’zgartirmoqchi bo’lishgan . Lekin bu ikki til ham ma’lumotlari uzatishga hizmat qiladi . Albatta bu ikki tilni bir biridan farqli tomonlari bor . Men mustaqil ish qilish jarayonida bu ikki til varqlarini va tafovudlarini o’rgandim. Meni fikrimcha bu ikki tilni birlashtirish kerak . Hozirgi kunfda ham NOSQL WEB dasturlar qabul qiladi. SQL ma’lumotlar bazasida bir loiha qilishimizda o’ta aniqlik bilan ishlashimiz kerak bo’ladi. Chumki bir ma’lumotni ikimchi ma’lumotga ulashda hato qilmashligimkiz kerak.
THANK YOU
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. “Введение в систему баз даннўх” Джеффри Д.Ульман, Дженнифер Уидом изд. «Лори» 2000 год.
2. «Базў Даннўх в экономике» Л.С. Спанкулова изд. КазНУ. 2003 год
3. “Системў управления базами даннўх для компьютеров” СправочникҒ Под ред. В.М. Савинкова –М.: Финансў и статистика 1999
4. Структурў и управления даннўми Ғ Перевод. с англ. В.И. Будзко. Финансў и статистика 1998 г.
5. A. Sattorov. “Ma`lumotlar bazasini boshqarish sistemasi” (Access Windows-9XҒ2000 uchun) Toshkent-2006 Fan va tehnologiyalar nashriyoti
6. www.ziyonet.uz
7. www.uzedu.uz
8.www.tuit.uz
|
| |
Add title text - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texologiyalari universiteti

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texologiyalari universiteti
|
bet | 3/6 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 367,92 Kb. | | #145193 |
Bog'liq ZafarjonmalbazAdd title text
CLICK TO ADD CAPTION TEXT
01
02
03
04
MORE THEN TEMPLATE
Click here to add you to the center
of the narrative thought
MORE THEN TEMPLATE
Click here to add you to the center
of the narrative thought
MORE THEN TEMPLATE
Click here to add you to the center
of the narrative thought
MORE THEN TEMPLATE
Click here to add you to the center
of the narrative thought
Add title text
CLICK TO ADD CAPTION TEXT
Munosabat ustunlari atributlar deb ataladi va ularga nomlar beriladi. Munosabat atributlarining nomlaridan iborat ro‘yxatini munosabatlar sxemasi deyiladi. Bizning misolimizdagi TALABA munosabatining sxemasi quyidagicha yoziladi: TALABA (Familiyasi I.O., Tug‘ilgan sana, Bosqich, Mutaxassisligi)
Ma’lumotlarning relyasion bazasi - bu o‘zaro bog‘langan munosabatlar , ya’ni jadvallar to‘plamidir. Har qanday munosabat (jadval) kompьyuterlarning xotirasida fayl ko‘rinishda joylashtiriladi. Ularning orasida quyidagi moslik mavjud:
Add title text
CLICK TO ADD CAPTION TEXT
529
12.3W
82%
Click here to add you to the
center of the narrative thought
Click here to add you to the
center of the narrative thought
Click here to add you to the
center of the narrative thought
Click here to add you to the
center of the narrative thought
Click here to add you to the
center of the narrative thought
Click here to add you to the
center of the narrative thought
Click here to add you to the
center of the narrative thought
Click here to add you to the
center of the narrative thought
Click here to add you to the
center of the narrative thought
Click here to add you to the
center of the narrative thought
Click here to add you to the
center of the narrative thought
Click here to add you to the
center of the narrative thought
|
| |
Tətbiqi proqramlar və sənədlər pəncərələri

|
Tətbiqi proqramlar və sənədlər pəncərələri
|
bet | 39/54 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 1,95 Mb. | | #110636 | Turi | Mühazirə |
Bog'liq Əməliyyat sistemləri muhazire konspekti (1)Tətbiqi proqramlar və sənədlər pəncərələri. Istənilən tətbiqi proqram pəncərəsinin standart elementləri bunlardır:
Işçi sahə. Burada yaradılan sənəd yerləşir.
Ondan aşağıdakı menyuların adlarını göstərən idarə (əsas) menyu.
Funksional təyinatına görə birləşdirilmiş qrup əmrlərindən ibarət əsas menyudan aşağıda yerləşən menyu.
Alətlər paneli. Bu tez-tez istifadə olunan əmrləri daha tez seçmək üçün əmrlər düymələrindən təşkil olunur.
Tətbiqi proqramın adını göstərən pəncərənin sərlövhəsi.
Sistem menyusunun düyməsi. Bunun vasitəsilə pəncərələrin ölçüsünü və onun yerini dəyişdirən əmrləri çağırmaq olar.
<Свернуть>, <Развернуть>, <Восстановить>, <Закрыть> düymələrinin funksiyaları əlavə pəncərəsində olan funksiyalar kimidir. Əgər bir neçə sənədlər pəncərələri açılmışsa, istifadəçi yalnız onlardan biri ilə işləyə bilər.
Dialoq pəncərəsi. Dialoq pəncərəsi vasitəsilə əməliyyat sistemi və ya tətbiqi proqramların parametrləri sazlanır,həmçinin iş prosesi zamanı lazım olan məlumatlar ekrana çıxarılır. İstifadəçi öz seçdiyi əməliyyatları dəqiqləşdirmək istədikdə, bu məlumat ya tətbiqi proqram vasitəsilə ,ya da WINDOWS əməliyyat sistemi vasitəsilə ekrana çıxarılır.
Dialoq pəncərəsi idarəetmə məqsədilə istifadə edilən tipik obyektlərin (elementlırin) toplusundan ibarətdir. Bunlara aşağıdakıları aid etmək olar:
- Əmrlər düymələri. Bunlar düzbucaq formasında olub, onlar üzərində yazılan əmrləri yerinə yetirmək üçündür. Bunun üçün həmin əmrin düyməsi üzərində mausun düyməsini basmaq lazımdır:
- Seçmə düyməsi. Bu dairə formasında olur və onun vasitəsilə mümkün olan variantlardan biri seçilir. Bunun üçün həmin düymənin üzərində mausun düyməsini basmaq lazımdır.
- Çeviricilər (bayraqlar). Bunlar kvadrat formada olub, istənilən rejimi qoşmaq və ya qoşmamaq üçündür. Həmin çeviricinin üzərində mausun düyməsini basdıqda onun sahəsində xüsusi işarə ya əmələ gəlir, ya da tamamilə yox olur.
- Siyahılar sahəsi. Verilmiş siyahıdan müəyyən bir variantı seçməyə imkan verir. Siyahı oxu üzərində mausun düyməsini basmaqla, siyahının elementlərini pəncərədə görmək olar.
- Mətn sahələri. Buraya mətn və ya rəqəm verilənləri daxildir.
- Əvvəlcədən baxış keçirmək pəncərəsi. Burada obyekt-sənəd təsvir edilir.
|
| |
O ʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi toshkent davlat transport universiteti

|
O ʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi toshkent davlat transport universiteti
|
bet | 1/13 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 8,47 Mb. | | #157836 |
Bog'liq Humoyun
O ʻZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA OʻRTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
TOSHKENT DAVLAT TRANSPORT UNIVERSITETI
“Elektr harakat tarkibi”
|
kafedrasi
|
Hisobot
Bajardi:
|
TVE-2 guruh talabasi
To`lanboyev.H
|
Qabul qildi:
|
Kamalov I
|
Toshkent – 2024
Mundarija
Kirish
Korxona haqida malumot.………………………………………………………….2
Biriktrilgan sex haqida malumot (JT-1 sexi)………………………………………5
Diplom ishi mavzusi: O`Z-Y elektravozining JT-1 hajmida ta’mirlash texnologiyasi jarayonini ishlab chiqish………………………………………………..9
Mehnat muhofazasi va texnika xavfziszligi qoidalari …………………………..17
Korxonada mehnatga xaq to’lash tizimi ………...………………………………22
Xulosa ………………………………………………………………….…..........…....26
Adabiyotlar ro’yxati …………………………………………………….…………...27
Kirish
“O’zbekiston temir yo`llari” AJ ning sanoat korxonasi “O’zbekiston” lokomotiv deposida diplom oldi(ishlab chiqarish) amaliyotini o’tash uchun birinchi kuni 15 - yanvar sanasida yetib keldik bu paytda amaliyotga kirishishdan avval qabul qilish, ro’yxatga olish, mehnat muxofazasi va texnika xavfsizligi qoidalari tushuntrldi.
Biz amaliyot dasturini universitet o`qituvchisi va ishlab chiqarish korxonasi vakili rahbarligi ostida bajardik:
- korxonaning tarixi va faoliyati;
- korxonaning ishlab chiqarish strukturasi;
- korxona tomonidan modernizatsiya qilinadigan yoki ta’mirlanadigan elektr transporti haqida ma’lumotlar;
- korxonadagi asosiy va yordamchi sex va uchastkalarning tarkibi va ularni o‘zaro aloqasi;
- elektr transporti va uning qismlarini ta’mirlashda qo‘llaniluvchi uskunalar va ishchi- xodimlarga tegishli ma’lumotlar.
- elektr mashinalarni ta’mirlash sexida amal qilinadigan asosiy texnika xavfsizligi qoidalari va sex bo‘yicha dastlabki ma’lumotlar bilan tanishuv; elektr mashinalarni ta’mirlash sexi: vazifasi, uskunalar joylashuvi, ishchilar haqida ma’lumotlar bilan tanishuv; elektr mashinalarni texnologik jarayoni va unga doir texnik xujjatlar bilan ishlash va hisobotga kiritish; tortuv transformatorlarni ta’mirlash uchastkasi: vazifasi, uskunalar joylashuvi, ishchilar haqida ma’lumotlar bilan tanishuv; tortuv transformatorlarni texnologik jarayoni va unga doir texnik xujjatlar bilan ishlash va hisobotga kiritish bo’yicha tushunchalar oldik. Amaliyotimiz 26-yanvar sanasida o’z nihoyasiga yetdi.
|
| |
Ўзг. Вароқ Вароқ Хужжат

1
Ўзг.
Вароқ
Вароқ
Хужжат
Имзо
Сана
О‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA О‘RTA
MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
QARSHI MUHANDISLIK-IQTISODIYOT INSTITUTI
“Texnologiya” fakulteti
“Kimyo” kafedrasi
5321000- Oziq ovqat texnologiyasi (don mahsulotlari) bakalavriat ta’lim
yo’nalishi talabasi
Do’smurodov Baxriddin Do’smurod o’g’lining
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
Mavzu: Quvvati 150 t/sutka bo’lgan KC-1 retsept asosida baliqlar
uchun granulali omixta yem ishlab chiqarish texnologiyasini tashkil etish
Bajardi:
Do’smurodov B
Rahbar:
Xolmurodova Z
Himoyaga ruxsat etildi:
Texnologiya fakulteti
dekani
_________Sh.Axmedov
«____»
________2018yil
“Kimyo” kafedrasi mudiri
_______A.Axmedov
«____» _______2018 yil
Qarshi – 2018
2
Ўзг.
Вароқ
Вароқ
Хужжат
Имзо
Сана
Kirish
Respublikamizda don mahsulotlari ishlab chiqarish tarmog‘i 30 dan ortiq omixta
yem korxonalari faoliyat yurgizmoqda. Hozirgi kunda omixta yem ishlab chiqarish
tarmoqlarida texnologik jarayonlarni takomillashtirish, omixta yemlar assortimentini
kengaytirish, ularni sifatini va oziqaviyligini oshirish dolzarb masalalardan biri
hsoblanadi.(3)
Omixta yem sanoatining о‘ziga xos xususiyati xilma-xil komponentlaridan, turli
xil retseptlardan foydalanib, jonivorlarning turi va yoshini hisobga olgan holda tayyor
omixta yem mahsulotlarini ishlab chiqarishdir. Omixta yem-bu jonivorlarni tо‘liq
oziqlanishini ta’minlaydigan, ilmiy asoslangan retseptlar bо‘yicha chiqarilgan bir xil
tarkibli murakkab aralashmadir. Qishloq xо‘jaligida chorvachilik, yilqichilik,
qoramolchilik, parrandachilik, quyon boqish, mо‘ynachilik va baliqchilik sohalarini
rivojlantirishda omixta yem sanoatining о‘rni va ahamiyati beqiyosdir. Omixta yem
mahsuloti jonivorlar uchun nihoyatda zarur bо‘lgan uglevodlar, oqsillar, moylar,
vitaminlar, mineral moddalar bilan ta’minlaydi hamda yetishtirilayotgan gо‘sht-sut,
tuxum va boshqa turdagi muhim oziq-ovqat mahsulotlarining sifatiga bevosita ta’sir
etadi.(1)
Bugungi kunning asosiy talablaridan biri-eng zamonaviy ilg‘or texnologiya va
jixozlardan foydalanib, korxonaga kelayotgan turli-tuman xom ashyolarni (oziq-ovqat,
qand, kraxmal, patoka, spirt, pivo, gо‘sht va baliq sanoatining chiqindilarini) oqilona
qayta ishlash orqali belgilangan retseplar asosida sifatli omixta yem mahsulotlarini
ishlab chiqarish hisoblanadi. Omixta yem mahsulotini oziqaviyligini oshiruvchi oqsil-
vitaminli qо‘shimchalar va mineral moddalar jonivorlarning mahsuldorligini keskin
oshishiga hizmat qiladi. Shuning uchun omixta yem korxonalarining о‘zida bunday
biologik faol moddalarni ishlab chiqarish maqsadga muvofiqdir.(4)
Mamlakatimiz rahbari mustaqilligiga erishish, don mahsulotlariga bо‘lgan talab-
ehtiyojni respulikaning о‘zida yetishtirilgan hosil hisobiga qondirish masalasini muhim
strategik vazifa qilib qо‘ydilar. Bu esa donni qayta ishlash
3
|
2 - Atom elektron qobiqlarning tuzilishi. Kvant sonlar reja

|
Atom elektron qobiqlarning tuzilishi. Kvant sonlar reja
|
bet | 5/8 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 18,3 Kb. | | #104110 |
Bog'liq Atom elektron qobiqlarning tuzilishi. Kvant sonlar reja-fayllar.org
- l-elektronning pogonachadagi energetik xolatini, elektron bulut shaklini xarakterlaydi. U elektronning kanday orbita buylab xarakat kilayotganligini kursatadi.
Kvant kavatlarda kavatchalarning soni bosh kvant soninig nomeriga teng. Orbital kvant soni noldan n-1 gacha bulgan barcha butun sonlar kiymatiga ega buladi. Masalan, bosh kvant soni nq4 bulsa, lq0.1.2.3 kiymatga ega buladi. Demak, turtinchi kvant kavatda turtta kavatcha buladi. Bu kavatchalar s,p,d,f xarflari bilan belgilanadi.
l ning son qiymati 0,1,2,3,4,5....
xarf belgisi s,p,d,f,g,h,...
Kavatchadagi elektronlar s,p,d,f elektronlar deyiladi.
Orbital kvant soni l=0.1.2.3. ya'ni tegishlicha s,p,d,f bulganda davriy sistemadagi barcha elementlarning elektron formulasini yozish mumkin.
Birinchi energetik pogonada bitta pogonacha (n=1,l=0)
Ikkinchi energetik pogonada ikkita pogonacha (n=2,l=0.1)
Uchinchi energetik pogonada uchta pogonacha (n=3,l=0.1.2)
Turtinchi energetik pogonada ikkita pogonacha (n=4,l=0.1.2.3)
|
| |
Elektronlarning kvant sonlari

|
Elektronlarning kvant sonlari
|
bet | 4/8 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 18,3 Kb. | | #104110 |
Bog'liq Atom elektron qobiqlarning tuzilishi. Kvant sonlar reja-fayllar.org
Elektronning xolatini asosan uning energiyasi xarakterlaydi. Elektron energiyasi, nur okimi zarrachalarining energiyasi kabi, fakat diskret, ya'ni kvantlangan kiymatlarga ega buladi. Elektronning atomda bulishi tulkin funksiyasi kvadrati (2) bilan ifodalanganligi uchun, bu funksiyaning kiymati uz navbatida uch kattalikka (n, l, m) boglik. Bundan tashkari elektron ya'na bitta kushimcha erkinlik darajasiga, ya'ni spin-kvant soniga ega. Demak, atomda elektron xolatini tulik ifodalash uchun turtta parametr kerak ekan. Bu parametrlar kvant sonlari deyiladi. Kvant sonlari xam, elektron energiyasi kabi istalgan kiymat kabul kilmasdan, fakat ma'lum kiymatlarga ega buladi.
Elektronning xolati
Elektronning xolatini asosan uning energiyasi xarakterlaydi. Elektron energiyasi, nur okimi zarrachalarining energiyasi kabi, fakat diskret, ya'ni kvantlangan kiymatlarga ega buladi. Elektronning atomda bulishi tulkin funksiyasi kvadrati (2) bilan ifodalanganligi uchun, bu funksiyaning kiymati uz navbatida uch kattalikka (n, l, m) boglik. Bundan tashkari elektron ya'na bitta kushimcha erkinlik darajasiga, ya'ni spin-kvant soniga ega. Demak, atomda elektron xolatini tulik ifodalash uchun turtta parametr kerak ekan. Bu parametrlar kvant sonlari deyiladi. Kvant sonlari xam, elektron energiyasi kabi istalgan kiymat kabul kilmasdan, fakat ma'lum kiymatlarga ega buladi.
Bosh kvant son
n-elektronning umumiy energiya zapasini yoki uning energetik darajasini ifodalaydi. Bosh kvant son 1 dan + gacha bo`lgan barcha butun sonlar kiymatiga ega bulishi mumkin. Agar elektron yadro maydonida bulsa, bosh kvant soni birdan yettigacha bulga kiymatni qabul qiladi. Energetik daraja sonlar bilan yoki bosh kvant soniga tugri keladigan xarflar bilan belgilanadi.
|
| |
Har qaysi energetik pogonadagi elektronlar soni 2n2 bilan pogonachadagi elektronlarning maksimal kiymati esa (2L+1)*2 bilan aniklanadi. U vaktda elektronlarning maksimal kiymatlari: s=2: p=6: d=10: f=

|
Har qaysi energetik pogonadagi elektronlar soni 2n2 bilan pogonachadagi elektronlarning maksimal kiymati esa (2L+1)*2 bilan aniklanadi. U vaktda elektronlarning maksimal kiymatlari: s=2: p=6: d=10: f=
|
bet | 6/8 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 18,3 Kb. | | #104110 |
Bog'liq Atom elektron qobiqlarning tuzilishi. Kvant sonlar reja-fayllar.orgHar qaysi energetik pogonadagi elektronlar soni 2n2 bilan pogonachadagi elektronlarning maksimal kiymati esa (2L+1)*2 bilan aniklanadi. U vaktda elektronlarning maksimal kiymatlari: s=2: p=6: d=10: f=14 ga teng.
Har qaysi energetik pogonadagi elektronlar soni 2n2 bilan pogonachadagi elektronlarning maksimal kiymati esa (2L+1)*2 bilan aniklanadi. U vaktda elektronlarning maksimal kiymatlari: s=2: p=6: d=10: f=14 ga teng.
3. Magnit kvant son - m-elektronlarning magnit momentini xarakterlaydi va eelektron bulutning magnit maydoniga nisbatan yunalishini kursatadi. Magnit kvant soni butun sonlarni musbat va manfiy kiymatlarini xamda nolni, ya'ni orbital kvant sonining xam musbat xam manfiy kiymatlarini kabul kiladi. Masalan,
L=0 m=0 bitta qiymat
L=1 m=+1, 0,-1 uchta qiymat
L=2 m=+2,+1, 0,-1,-2 beshta qiymat
L=3 m=3,+2,+1, 0, -1,-2,-3 yettita qiymat
Magnit kvant soni
Magnit kvant sonining kiymati, bu ayni elektron pogonachaga tugri keladigan energetik xolatlar soni bulib u (2l+1) kiymatga ega. Demak, s-pogonachadagi bitta, r-pogonachadagi uchta, d pogonachada 5 ta, f-pogonachada 7 ta energetik xolat buladi. Energetik xolatni energetik yacheyka bilan, elektronlarni yacheykadagi strelkalar () bilan ifodalash kabul kilingan. Energetik yacheyka sxematik tugri turtburchak orkali kursatiladi
Spin kvant son
- s-elektroning ichki kavatini xarakterlaydi. Spin kvant son elektron uz uki atrofida aylanishidagi magnit momenti bilan boglik, u ikki kiymatga, elektronni yadro atrofida magnit maydonga paralel yoki antiparallel xarakatiga karab +1/2 va -1/2 kiymatga ega buladi. Demak, eng kupi bilan 14 kiymatga ega bulishi mumkin.
Ikki elektroni uchta kvant soni (n, l, m) bir xil, lekin qarama-qarshi () spinli bulsa juftlashmagan, agar tuyingan spinli bulsa () juftlashmagan elektronlar deyiladi.
Pauli prinsipi.
Yukorida kup elektronli atomlarning elektron kavatlarini tuzilishi kurilgan edi. Xamma elementlardagi atom orbitallar vodorod atomi kabi tuzilgan. Shuning uchun xam kup elektronli atomlarda elektron xolatlarini kvant sonlar: n, l, m, s bilan kursatish mumkin.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Har qaysi energetik pogonadagi elektronlar soni 2n2 bilan pogonachadagi elektronlarning maksimal kiymati esa (2L+1)*2 bilan aniklanadi. U vaktda elektronlarning maksimal kiymatlari: s=2: p=6: d=10: f=
|
Ilmiy tadqiqot ishlarini tashkil etish

|
Ilmiy tadqiqot ishlarini tashkil etish
|
bet | 1/3 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 18,89 Kb. | | #119987 |
Bog'liq ilmiy tadqiqot ishlarini tashkil eti
ILMIY TADQIQOT ISHLARINI TASHKIL ETISH
1.Ilmiy tadqiqot ishlarini tashkil etish
2. Ilmiy – texnik potensialni tashkil etish
3.Ilmiy va ilmiy –pedagogik kadrlarni tayyorlash.
Fundamental (nazariy), amaliy tadqiqotlar va ishlanmalar. Mavzuning dolzarbligi, tadqiqotning maqsad va vazifalari. Ilmiy tadqiqotlarni tahlil qilish. Ilmiy mahsulotni joriy etish. Iqtisodiy samaradorlik.
Ilmiy tadqiqot yoki ilmiy tadqiqiy ishlar (ITI) maqsadiga, tabiat yoki sanoat bilan bog’liqlik darajasi va ilmiy chuqurligiga ko’ra uch asosiy turga ajraladi: fundamental (nazariy), amaliy va ishlanma.
Fundamental (nazariy) tadqiqotlar atrof borliqdagi yangi qonunlarni ochishga, hodisalararo aloqalarni aniqlashga, yangi nazariy va tamoyillar yaratishga yo’naltiriladi. Ular ijtimoiy bilimni kengaytirishga, tabiat qonunlarini yanada chuqurroq anglashga imkoniyat beradi. Bu tadqiqotlar ham fanning ichida, ham ijtimoiy ishlab chiqarishda asos (fundament) hisoblanadi.
Amaliy tadqiqotlar ilmiy negiz (baza) ishlab chiqishga yo’naltiriladi. Mazkur negiz ishlab chiqarishning yangi vositalari (uskunalar, mashinalar, materiallar, ishlab chiqarish vositalari, ishni tashkil etish va boshqalarni yoki mavjudlarini takomillashtirish zarurdir. Bu tadqiqotlar jamiyatning ishlab chiqarish muayyan tarmoqlarini rivojlantirishga bo’lgan talablarini qondirishi lozim.
Ishlanmalardan maqsad amaliy (yoki fundamental) tadqiqotlarning natijalaridan texnika, ishlab chiqarish texnologiyasining yangi xillarini barpo qilish va o’zlashtirish yoki mavjud namunalarini takomillashtirish maqsadida foydalaniladi. Fundamental va amaliy ITIlarni bajarish jarayoni bir qator asosiy bosqichlarni o’z ichiga oladi. Bular muayyan mantiqiy ketma-ketlikda joylashadi.
1-bosqich. Tanlangan mavzuning dolzarbligini asoslash va ifoda etish:
muammolar bo’yicha tadqiqotlarning yo’nalishlarini belgilash va tasniflash;
ITI umumiy kalendar rejasini tuzish;
kutilayotgan iqtisodiy yoki boshqa foydali samarani oldindan belgilash.
|
| |
Atom orbitallarni elektron bilan tulish tartibi oldin kichik pogonalarda buladi. (10-rasm)

|
Atom orbitallarni elektron bilan tulish tartibi oldin kichik pogonalarda buladi. (10-rasm)
|
bet | 7/8 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 18,3 Kb. | | #104110 |
Bog'liq Atom elektron qobiqlarning tuzilishi. Kvant sonlar reja-fayllar.orgAtom orbitallarni elektron bilan tulish tartibi oldin kichik pogonalarda buladi. (10-rasm)
Kvant pogonalardagi atom orbital (pogonacha)lar.Atom orbitallarni elektronlar bilan tulishi Pauli prinsipiga buysenadi: atomda turttala kvant sonlari bir xil bulgan ikki elektronning bulihi mumkin emas. Demak, atomda bitta energetik xolatda ikki elektron bulmaydi. Masalan, ikki elektron uchun uchta (n,l va m) kvant sonlari bir xil bulsa, fakat ikki kiymatga ega bulgan spin kvant soni xar xildir.
Demak, xar kanday atom orbitalda karama-karshi spinli ikkitadan ortik elektron bulmaydi. Pauli prinsipi pogonachada maksimal bulishi mumkin bulgan elektronlar sonini aniklab beradi, ya'ni bitta s-orbitalda ikkita elektron (s2), uchta p-orbitalda oltita elektron (p6), beshta d va yettita f orbitallarda tegishlicha unta va un turtta (d10 va f14) elektronlar buladi.
Demak, xar kanday atom orbitalda karama-karshi spinli ikkitadan ortik elektron bulmaydi. Pauli prinsipi pogonachada maksimal bulishi mumkin bulgan elektronlar sonini aniklab beradi, ya'ni bitta s-orbitalda ikkita elektron (s2), uchta p-orbitalda oltita elektron (p6), beshta d va yettita f orbitallarda tegishlicha unta va un turtta (d10 va f14) elektronlar buladi.
Atomning elektron konfugurasiyasini yozish uning tulik xolatini ifoda etmaydi. Masalan, uglerod atomining elektron konfigurasiyasidagi 1s22s22p2 ikkita p-elektronlar bir xil magnit kvant soniga egami yoki yukmi degan savolga javob berolmaydi. Chunki ikkinchi pogonaning p-orbitallarida elektronning joylanishi ikki xil bulishi mumkin:
Birinchi (a) xolatda r-elektronlar juftlashgan, ikkinchi (b) kurinishda xar xil elektron bittadan r- orbitallarga joylashgan. Bu xolatlarni kaysinisi tugri ekanligini Xund koidasi tushuntirib beradi. Bu koidaga binoan biror pogonachadagi elektronlar oldin shu pogonachadagi energetik yacheykani tuldirishga xarakat kiladi, keyin esa karama-karshi spinga ega bulganlari elektron jufti xosil kiladi, ya'ni biror pogonachadagi elektronlar spin kvant son yigindisi maksimal kiymatga ega bulishga intiladi.
Birinchi (a) xolatda r-elektronlar juftlashgan, ikkinchi (b) kurinishda xar xil elektron bittadan r- orbitallarga joylashgan. Bu xolatlarni kaysinisi tugri ekanligini Xund koidasi tushuntirib beradi. Bu koidaga binoan biror pogonachadagi elektronlar oldin shu pogonachadagi energetik yacheykani tuldirishga xarakat kiladi, keyin esa karama-karshi spinga ega bulganlari elektron jufti xosil kiladi, ya'ni biror pogonachadagi elektronlar spin kvant son yigindisi maksimal kiymatga ega bulishga intiladi.
|
| |
s-orbital atom yadroga utuvchi, shuning uchun u ichki elektronlar bilan kam utuvchan 3d-orbitalga karaganda kam darajada ekranlashgan buladi

|
s-orbital atom yadroga utuvchi, shuning uchun u ichki elektronlar bilan kam utuvchan 3d-orbitalga karaganda kam darajada ekranlashgan buladi
|
bet | 3/8 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 18,3 Kb. | | #104110 |
Bog'liq Atom elektron qobiqlarning tuzilishi. Kvant sonlar reja-fayllar.org4s-orbital atom yadroga utuvchi, shuning uchun u ichki elektronlar bilan kam utuvchan 3d-orbitalga karaganda kam darajada ekranlashgan buladi.
4s-orbital atom yadroga utuvchi, shuning uchun u ichki elektronlar bilan kam utuvchan 3d-orbitalga karaganda kam darajada ekranlashgan buladi.
4s-elektronlarni kam ekranlanishi ularning yadro bilan mustaxkam boglanishda bulishini, 3d-elektronlarning ekranlanishining kuchayishi, ularning stabilligini kamaytiradi. Natijada 4s-elektronlar 3d pogonachadagi elektronlarga nisbatan kam energiya zapasiga (energetik kulay sharoitga) ega buladi. Birok ular energetik pogonada bir-biridan kam fark kiladi. Elekron energiyasi kam fark kiladigan pogonachalar orbitallarini konkurent pogonachalar deyiladi (yukoridagi formulada kavs ichida berilgan).
Xar bir pogona orbitallari bosh va orbital kvant sonlari yigindisining (nQ1) ortib borishi tartibida tulib boradi. (V.M.Klechkovskiy koidasi). Agar bosh va orbital kvant sonlar yigindisi bir xil bulgan turli pogonachalar bulsa, oldin bosh kvant soni kichik bulgan pogonacha, keyin orbital kvant soni katta bulgan pogonacha tuladi.
Xar bir pogona orbitallari bosh va orbital kvant sonlari yigindisining (nQ1) ortib borishi tartibida tulib boradi. (V.M.Klechkovskiy koidasi). Agar bosh va orbital kvant sonlar yigindisi bir xil bulgan turli pogonachalar bulsa, oldin bosh kvant soni kichik bulgan pogonacha, keyin orbital kvant soni katta bulgan pogonacha tuladi.
Yukorida aytib utilganidek, D.I.Mendeleyev davriy sistemasining xar bir davr elementlarining tashki kavati ns2 yoki ns2np6 elektronlar bilan tuladi. Kup elektronli atomlarning elektron kavatlari Klechkovskiy koidasiga muvofik ravishda tulib boradi. Demak, ayrim pogonadagi elektronlarning maksimal soni kuyidagi ifoda bilan aniklanadi:
Nmak = 2Nn = 2n2
bu yerda: Nmak -pogonadagi mumkin bulgan elektronlarni maksimal soni,
Nn-orbitalning umumiy soni, n-bosh kvant soni.
Shunday kilib, birinchi kvant pogona K -kavatda (nq1) 2 ta, L-kavatda (nq2) 8 ta, M-kavatda (nq3) 18 ta va N-kavatda (nq4) 32 ta elektron buladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
s-orbital atom yadroga utuvchi, shuning uchun u ichki elektronlar bilan kam utuvchan 3d-orbitalga karaganda kam darajada ekranlashgan buladi
|
Atomlarda elektron bulutlarning strukturasi. Energiyaning minimumga intilish (afzallik) prinsipi

|
Atomlarda elektron bulutlarning strukturasi. Energiyaning minimumga intilish (afzallik) prinsipi
|
bet | 2/8 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 18,3 Kb. | | #104110 |
Bog'liq Atom elektron qobiqlarning tuzilishi. Kvant sonlar reja-fayllar.orgAtomlarda elektron bulutlarning strukturasi. Energiyaning minimumga intilish (afzallik) prinsipi.
Energetik pogonachalari yacheykalarining elektronlar bilan tulishi ideal tartibda, ya'ni yadroga yakin orbital oldin, yadrodan uzokdagi orbital keyin tulganday bulib kurinadi. Masalan:
1s2s2p3s3p3d4s4p4d4f va xokazo.
Lekin, amalda, spektroskopik analiz, ximiyaviy va rentgenoskopik ma'lumotlarga kura boshkacha tartibda joylashishi aniklangan, ya'ni elektronlar minimal energiya zapasiga ega bulishga, yadro bilan maksimal boglanishda bulishga intiladi, buni energiyaning minimumga intilish (afzallik) prinsipi deyiladi.
Bu prinsipga kura agar pastki pogonadagi (yadroga yakin) energiyasi kichik bulgan energetik yacheyka bush bulsa, energiya zapasi kichik bulgan elektronga yukori energetik pogonada urin yuk, ya'ni ular yacheykalarda kuyidagi tartibda tulib boradi:
Bu pogonachalar gruppalari D.I.Mendeleyevning elementlar davriy sistemasiga tugri keladigan davr ichidagi orbitallarni elektron bilan tulishish tartibini ifodalaydi. Pastidagi sonlar (2, 8, 18, 32) esa shu davrdagi element atomi orbitallarini tulishidagi elektronlar sonining yigindisidir.
Bu pogonachalar gruppalari D.I.Mendeleyevning elementlar davriy sistemasiga tugri keladigan davr ichidagi orbitallarni elektron bilan tulishish tartibini ifodalaydi. Pastidagi sonlar (2, 8, 18, 32) esa shu davrdagi element atomi orbitallarini tulishidagi elektronlar sonining yigindisidir.
Yukoridagi formuladan va kuyidagi rasmdan kurinib turibdiki, 3r pogonachadan keyin orbitallarda elektronlarning tartibsiz joylashishi kuzatiladi, ya'ni 3r pogonachadan keyin 3d-orbital tulmasdan 4s-orbital tuladi. Buning sababi shundaki, argonning elektron konfigurasiyasiga ega bulgan 4s- va 3d- elektronlarni atom yadrosida bir xilda ekranlashmaganligidir.
|
| |
Atom elektron qobiqlarning tuzilishi. Kvant sonlar reja - bet 8

|
Atom elektron qobiqlarning tuzilishi. Kvant sonlar reja
|
bet | 8/8 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 18,3 Kb. | | #104110 |
Bog'liq Atom elektron qobiqlarning tuzilishi. Kvant sonlar reja-fayllar.orgUglerod atomi uchun "a" xolda r-elektronlarning spin kvant son yigindisi (+1/2, -1/2) nolga teng, "b" xolda esa (+1/2,+1/2) birga teng. Demak, Xund koidasiga kura uglerod atomida orbitallarning elektron bilan tulishi "b" xol buyicha sodir buladi.
Uglerod atomi uchun "a" xolda r-elektronlarning spin kvant son yigindisi (+1/2, -1/2) nolga teng, "b" xolda esa (+1/2,+1/2) birga teng. Demak, Xund koidasiga kura uglerod atomida orbitallarning elektron bilan tulishi "b" xol buyicha sodir buladi.
Geytler va London yaratgan spin nazariyaga muvofik kimyoviy bog xosil bulishida juftlashmagan elektronlar ishtirok etadi va ularni valent elektronlar deyiladi. Juftlashgan elektronlar valentli emas, lekin, potensial nisbatda ular xam valentlidir. Masalan, fosfor elementining elektron formulasi 1s22s22p23s23p3. Bu elektronlar kvant yacheykada Xund koidasi buyicha kuyidagicha joylashadi:
Bu yerda fosfor uch valentli, chunki uchta juftlashmagan (tok) elektroni bor. Aslida fosfor kimyoviy birikmalarining kupchiligida besh valentli. Fosfor besh valentli namoyon kilishi uchun tashkaridan energiya sarf kilib, uni galayonlangan xolatga utkazish kerak. Bu vaktda uchinchi pogonadagi bitta s elektron energiya darajasi yukori bulgan d-orbitalga utadi.
Kupincha grafik sxemada tashkaridan oldingi elektron kavatlar kursatilmaydi. Galayonlangan xolatdagi fosfor atomi kuyidagicha yoziladi:
Kupincha grafik sxemada tashkaridan oldingi elektron kavatlar kursatilmaydi. Galayonlangan xolatdagi fosfor atomi kuyidagicha yoziladi:
Pogonachalari butunlay tulgan va s, p, d, f elektron konfigurasiyaga ega bulgan atomlarda galayonlanmagan xolatda juftlashmagan elektron yuk, shuning uchun xam ularning valentliklari nolga teng. Bunga ikkinchi gruppaning bosh va yonaki gruppacha elementlari xamda inert gazlar misol buladi.
Masalan, kalsiy (Z=20) elementining galayonlangan va galayonlanmagan xolatdagi elektron formulasi va ularni energetik yacheykalarga joylanishi quyidagicha bo`ladi:
Agar biror kavatda elektronlar orbitallarni tulik egallamagan bulsa, bunday atomni galayonlantirish mumkin. Bush orbitallari bulmagan atomni (masalan, kislorod, azot, ftor) galayonlantirib bulmaydi. Masalan, kislorod atomi uchun 2d pogonacha bulmagani uchun juftlashmagan elektronlar soni (n) doimo ikkita buladi:
http://fayllar.org
|
| |
Mövzu 12. Radioaktiv tullantıların etibarlı saxlanması və basdırılması

Mövzu 12. Radioaktiv tullantıların etibarlı saxlanması və basdırılması
Radioaktiv tullantılarla davranma üsulu seçiləndə ətraf mühitin əsas xarakterik cəhətləri, coğrafi mövqe, seysmiklik dərəcəsi, hidrogeologiyası, mineralogiyası, fauna və florası, iqlimi nəzərə alınmalıdır. Nüvə yanacağının çıxarılması, emalı və tullantılara qarşı münasibətdə iqlim şəraiti böyük rol oynayır.
Yağışların tez-tez yağması, onların miqdarı və mövsümə görə bölünməsi, küləyin sürəti və istiqaməti, sutka və mövsüm ərzində temperaturun dəyişməsi və s. tullantıların etibarlı saxlanılması və basdırılması üsullarına böyük təsir edir. Məsələn, yağışların tez-tez yağması radioaktiv madələrin boş süxurlardan yuyulub aparılmasına və toz halda radioaktiv tullantıların yerə çökməsinə səbəb olur.
Atom energetikasında AES-lərin fəaliyyətinin radioaktiv tullantılarının saxlanması və təkrar işlənməsi həll olunmamış problem kimi qalır. İlk elektrik stansiyalarının (Rusiyada və başqa ölkələrdə) işləmə müddəti qurtardığına baxmayaraq hələ də istismar olunur. Bu stansiyalar konservasiya olunmalıdır, bu işi təhlükəsiz və effektli həyata keçirmək üçün hələ məsələ yaxşı həll olunmamış qalır.
Radioaktiv maye tullantıları basdırarkən əvvəlcə onları sementləşdirməklə bərk hala keçirir, sonra isə bitumlaşdırırlar. Sementləşmə ilə bərkitmə ən geniş yayılmış effektli üsuldur. Bu proses sadəcə olaraq sementlə radioaktiv mayenin qarışdırılması yolu ilə aparılır.
|
Şəkil 14.5. Məlum generator üsulu ilə işçi güclənmənin ölçülmə sxemi

|
Şəkil 14.5. Məlum generator üsulu ilə işçi güclənmənin ölçülmə sxemi
|
bet | 45/59 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 1,11 Mb. | | #255270 | Turi | Mühazirə |
Bog'liq V vasiT L R f nnind n m hazir l r toplusu hazirladi qaim c F rŞəkil 14.5. Məlum generator üsulu ilə işçi güclənmənin ölçülmə sxemi
Sönmə və güclənməni ölçmək üçün istehsalatda İQ – 200, MZ – 600, İRZU cihazlarından istifadə olunur.
Dördqütblünün xüsusi ( xarakteristik ) sönməsinin ölçülməsi
Dördqütblünün xüsusi və ya xarakteristik sönməsi dedikdə hər iki tərəfdən razılaşdırılmış müqavimətlərlə yüklənmiş dördqütblünün giriş və çıxış güclərinin nisbətinin loqarifması nəzərdə tutulur. Dördqütblünün xarakteristik müqavimətinin tezlikdən asılılığı məlum olmadığı üçün xüsusi sönmənin ölçülməsi zamanı əlavə ölçmələr tələb olunur. Razılaşdırılmış müqavimətlərin alınması çətin olduğundan xüsusi sönmənin təyin edilməsi çətinlik törədir. Rabitə avadanlıqlarının bloklarının xüsusi sönməsi istehsal şəraitində ölçülüb təyin edilir və nəticədə rabitə kompleksinin və xəttinin ümumi xüsusi sönməsi məlum olur. Dördqütblünün xüsusi sönməsinin qiyməti 2 – 3 – dB – dən çox olduqda səviyyələr fərqi, müqayisə, qısa qapanma üsulu ilə ölçülür. Xüsusi sönmə 2 dB - dən az olduqda ölçmənin nəticəsinə müxtəlif faktorların təsirindən xətalara yol verməmək üçün birbaşa ölçmə, xarakteristik və giriş müqavimətlərini ölçüb sönməni hesablamaq və voltmetr üsulu ilə ölçmə aparılır.
Dördqütblünün xüsusi sönməsi müvafiq olaraq Zxüs1 = Zgir və Zxüs2 = Zçıx üzərində ayrılmış Pgir və Pçıx gücləri əsasında hesablanır. Zxüs1 – dördqütblünün xarakteristik
( xüsusi ) müqavimətinin girişdəki, Zxüs2 – çıxışdakı qiymətidir. Xüsusi sönmə
axüs = dB
axüs= Np ( 14.18 )
Burada Pgir – dördqütblünün girişindəki gücü, Pçıx - onun çıxışına qoşulmuş razılaşdırılmış Zyük yük müqavimətində ayrılan çıxış gücüdür. Xüsusi sönməni Ugir və Uçıx gərginliyinə və ya pgir və pçıx gərginlik səviyyəsinə nəzarət etməklə aşağıdakı kimi təyin etmək olar:
axüs = ( 14.19 )
axüs = ( 14.20 )
Bir çox hallarda Zyük = Zxüs2 şərti sadələşdirilir. Bunun üçün │Zyük│=│Zxüs2│götürülür və Zyük yük müqaviməti xarakteristik müqavimətin modulunun orta qiymətinə Zxüs2 ( 600, 135, 75 Om ) bərabər qəbul edilir ( tezlikdən asılı olmayaraq ). Belə sadələşmə zamanı yaranan xətaları nəzərə almamaq olar. Həmin yükdə əvvəlcədən məlum olan axüs sönmənin qiymətini aydınlaşdırmaq üçün buna yol verilə bilər.
A və B stansiyaları arasında xüsusi sönmənin ölçülməsi üçün şəkil 14.6 sxemini misal göstərmək olar.
|
| |
Şəkil 14.6. Xüsusi sönmənin ölçülmə sxemi

Şəkil 14.6. Xüsusi sönmənin ölçülmə sxemi
Belə ki, rabitə xəttinə simmetrik dördqütblü kimi baxmaq və Zxüs1 = Zxüs2 = Zxüs götürmək olar . Bu zaman (14.19) və (14.20) düsturlarındakı loqarifmik toplanan sıfra bərabər olacaqdır. Sxemdə hər iki stansiyada yüksək omlu səviyyə göstəriciləri ( SG1 və SG2 ) vasitəsilə p1 səviyyəsinin qiymətinə girişdə, p2 səviyyəsinin qiymətinə isə çıxışda nəzarət olunur. Bu zaman axüs = p1 – p2 olacaqdır.
Dövrələr arası keçid sönməsinin ölçülməsi
Rabitə sistemlərində ölçmələr zamanı təkcə ötürülən siqnalların gücünün dəyişməsinə deyil, eyni zamanda maneələrin gücünə də nəzarət olunur. Dövrələr arasında qarşılıqlı əlaqə zamanı meydana çıxan keçid maneə cərəyanı, təsir edən və təsirə uğrayan dövrələr arasında keçid sönməsi ilə xarakterizə olunur. Əgər dövrələr hər iki tərəfdən razılaşdırılaraq yüklənərsə, təsir edən dövrənin girişindəki siqnalın P1 gücü və təsirə uğrayan dövrənin girişindəki keçid cərəyanının P2 gücü arasındakı münasibət 10 lg P1 / P2 kimi göstərilir. Bu kəmiyyət xəttin əvvəlində
( verici hissədə ) keçid sönməsi adlanır. Analoji olaraq xəttin sonunda keçid sönməsini də təyin etmək mümkündür. P1 və P2 kəmiyyətləri xəttin sonunda ( qəbuledici hissədə ) müvafiq olaraq təsir edən və təsirə uğrayan dövrənin giriş siqnalının güclərinin qiymətidir. Keçid sönməsinin qiyməti böyük olduqda maneə keçid cərəyanının qiyməti bir o qədər kiçik olacaqdır. Keçid sönməsinin ölçülmə sxemləri şəkil 14.7 – də göstərilmişdir:
Şəkil 14.7. Keçid sönməsinin ölçülmə sxemləri
Keçid sönməsinin norma qiyməti 50 ÷ 139 dB – dir. Bu səbəbdən təsirə uğrayan dövrədə keçid sönməsinin səviyyəsinə nəzarət etmək lazımdır. Təsir edən dövrədə giriş gərginliyinin qiymətinin yüksək olması yol verilməzdir. Çünki, bu gərginlik dövrənin normal iş rejiminə mənfi təsir edərək qonşu dövrələr üçün maneə yarada bilər. Keçid sönməsi şəkil 14.7 sxemində göstərilmiş müqayisə üsulu ilə ölçüldükdə, açarın hər iki vəziyyətində yüksək omlu göstərici qurğunun göstərişləri eyni olarsa, sönmə mağazalarının qiymətləri qeyd olunur.
Xəttin əvvəlində keçid sönməsi ( şəkil 14.7 a ) aşağıdakı kimi təyin edilir:
axə = ( 14.21 )
Xəttin sonunda keçid sönməsinin ( şəkil 14.7 b ) qiyməti
( 14.22 )
düsturu ilə hesablanır.
Zxüs1 – təsir edən dövrənin xarakteristik müqaviməti, Z xüs2 - təsirə uğrayan dövrənin xarakteristik müqaviməti, am - kanalda p1 = p2 olduqda sönmənin qiyməti, axüs1 – təsir edən dövrənin xarakteristik ( xüsusi ) sönməsidir.
Paralel dövrələrin bir – birinə təsirini azaltmaq üçün qorunmanı artırmaq lazımdır.
|
Elementar zarralar. Zarralar va

Elementar zarralar. Zarralar va anti zarralar
Mazmuni: elementar zarralar; elektron; foton; proton; pozitron; neytron; myuonlar; k- mezonlar; K- mezonlar; giperon-lar; rezonanslar; antizarralar; modda va maydonning bir-biriga aylanishi; antimodda.
Elementar zarralar.
O'z ma'nosiga ko'ra «elementar» so'zi «engsodda» ma'nosini anglatadi. Garchibugungikungacha ma'lum zarralarni elementar deb atash uncha to'g'ri boimasa-da, dastlabki paytlarda kiritilgan bu iboradan hamon foydalaniladi.
umuman olganda, zarralar endigina kashf qilina boshlanganda materiyaning eng kichik bo'lakchasi sifatida qabul qilingan va chindan ham elementar deb hisoblangan.
Lekin ularning ba'zilarining (jumladan, nuklonlarning) murakkab tuzilishga ega ekanligi keyinroq ma'lum boiib qolgan. Hozirgi paytda 200 dan ortiq elementar zarralar mavjud. Ularning ko'pchiligi nostabil bo'lib, asta-sekin yengilzarralarga aylanadi.
Elektron.
Birinchi kashf qilingan elementar zarra elektron hisoblanadi. Katod nurlarining xossalarini olrganayotgan
Tomson, bu manfiy zaryadlangan zarra elektronlar oqimidan iborat ekan-ligini aniqladi. Bu voqea 1897- yil 29- aprelda ro'y bergan edi va shu sana birinchi elementar zarra kashf qilingan kun hisoblanadi.
Foton.
1900- yilda M.Plank yorugiikning
foton deb ataluvchi zarralar oqimidan iborat ekanligini ko'rsatdi. Foton eleklr zaryadiga ega emas, tinchlikdagi massasi nolga teng, ya'ni foton yorugiik tezligiga teng tezlik bilan harakat holatidagina mavjud boiishi mumkin.
proton.
1919-yilda E.Rezerford tajriba-larida, azotning a- zarralar bilan bombardimon qilinishi natijasida, vodorod atomining yadrosi proton kashf qilingan. U zaryadining miqdori P.DIRAK elektronning zaryadiga teng bo'lgan, musbat (1902-1961) zaryadlangan zarradir. Massasi elektronning
|
Elektr rezonansi (L) - O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi

|
O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi
|
bet | 2/5 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 0,88 Mb. | | #104722 |
Bog'liq 23-variantElektr rezonansi (L): Elektr rezonans (induktivlik) o'zgarmas tok zanjirining induktivlikni ifodalaydi. Ular o'rtasida 1 henri (H) dastlabki o'lchov birligidir.
Elektr rezistentlik (R): Rezistentlik elektr qurilmalarda energiya yo'qotishini ta'minlaydi. Uni ohirgi o'lchovda o'lchash uchun ohirgi ohm (Ω) birligi ishlatiladi.
Elektr emkoniya (C): Elektr emkoniya, o'zgarmas tok zanjiri ichidagi elektr yuklarning o'zaro o'zgaruvchanligini ifodalaydi. Farad (F) birligidir.
Elektr kuch (P): Elektr kuch, o'zgarmas tok zanjirining elektr energiyasini ifodalaydi. Vatt (W) birligidir.
Chastotasi (f): O'zgarmas tok zanjiri yoki elektr qurilmaning ishlab chiqarilgan energiya chastotasini ifodalaydi. Hertz (Hz) birligidir.Bu parametrlar o'zgarmas tok zanjiri tavsif qilishda asosiy parametrlardir. O'zgarmas tok zanjiri elektr texnikada, radiosanoatda, kompyuterlarda va boshqa sohalarda foydalaniladi. Har bir parametrni o'lchash uchun ma'lumot olish uchun ma'lumotlar tizimi yoki mos keladigan elektr texnika ishlatiladi.
Uch fazali zanjirlarda quvvat va uni o’lchanishi.
Uch fazali tizimlarda quvvat barcha fazalardagi quvvatlarning yig’indisiga teng bo’ladi. kVt.
Simmetrik yuklamali zanjirda aktiv quvvat.
Nosimmetrik yuklamali zanjirda aktiv quvvat.
Reaktiv quvvat esa quyidagicha aniqlanadi
U xolatda to’la quvvat quyidagicha aniqlanadi.
Uch fazali tizimlarda quvvat barcha fazalardagi quvvatlarning yig’indisiga teng bo’ladi. kVt.
Uch fazali tizimni aktiv quvvati (kVt) PA=IAUA sosA
PB=IB UB sosB
PS=IS US sosS
|
| |
Ko'rsatkich quvvat (S) - O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi

|
O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi
|
bet | 5/5 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 0,88 Mb. | | #104722 |
Bog'liq 23-variantKo'rsatkich quvvat (S): Ko'rsatkich quvvat, tarqalgan elektr energiyasining umumiy miqdorini ifodalaydi. Bu, aktiv quvvat va reaktiv quvvatning kvadrat ildizini olish orqali topiladi: S2=P2+Q2.
Guruch quvvati faktori (PF): Guruch quvvati faktori, aktiv quvvatni ko'rsatkich quvvatiga nisbatini bildiradi. Aktiv quvvat va ko'rsatkich quvvat orasidagi nisbat, PF = P / S formulasidan topiladi.
Elektr ta'minot tarmoqlaridagi quvvat faktori (PF): Elektr ta'minot tarmoqlaridagi quvvat faktori, tarmoqda tashuvchi (kapasitiv) yoki tashuvchimaydigan (induktiv) qurilmalar tufayli guruch quvvati faktorini belgilaydi.
Elektr ta'sir darajasi (Voltage Regulation): Elektr ta'sir darajasi, elektr energiyasining ta'minoti va tarqalishi o'rtasidagi voltajning o'zgarish darajasini bildiradi. Yaxshi ta'sir darajasi, iste'moli o'rtasida voltajning barqaror bo'lishini ta'minlaydi.Bu o'lchovlar elektr energiyasi tizimini samarali va samimiy boshqarishda yordam beradi va tizimning ishlab chiqarilishi, o'zgaruvchanliklarga qarshi tartibat, va iste'molni nazorat qilishda muhim rol o'ynaydi.
Xulosa Men bu musatqil ishda olchash voasitalari haqida toliq malumotga ega boldim O‘zgarmas tok zanjirida elektr parametrlarini o‘lchash.
Uch fazali zanjirlarda aktiv va reaktiv quvvatni o‘lchash.
Tok va kuchlanishni o‘lchash haqida tushunchaga ega boldim
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
A.S.Karimov va boshqalar. “Elektrotexnika va elektronika asoslari”, T.: O’qituvchi, 1995 y. 464 b.
F.E.Evdokimov “Umumiy elektrotexnika”, T.: O’qituvchi, 1995 y. 388 b.
A.I.Xonboboev, N.A.Halilov “Umumiy elektrotexnika va elektronika asoslari”, T.: O’zbekiston, 2000 y. 445 b.
S.Tursunov, J.Kamolov “Umumiy fizika kursi” (Elektr va magnetizm), T.: O’qituvchi, 1996 y. 280 b.
N.A.Muslimov, YU.K.Jo’raev, SH.A.SHaripov, U.A.Bozorov “Maishiy xizmat ko’rsatish asboblari va mashinalarini ishga tushirish, himoya va boshqarish elektr apparatlari”, T.: IQTISOD-MOLIYA, 2007 y.
|
| |
Kuchlanishni o‘lchash usullari va vositalari

|
Kuchlanishni o‘lchash usullari va vositalari
|
bet | 4/5 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 0,88 Mb. | | #104722 |
Bog'liq 23-variantKuchlanishni o‘lchash usullari va vositalari
Kuchlanishni o‘lchash uchun zanjirning istalgan (kuchlanishi o‘lchanuvchi) qismiga voltmetr parallel qilib ulanadi. Voltmetr deganda shkalasi voltlarda darajalangan katta qo‘shimcha ichki qarshiligi nisbatan katta millivoltmetr tushuniladi. O‘zgarmas tok zanjirlarida kuchlanishni o‘lchash uchun, odatda, yuqori aniqlikdagi magnitoelektrik mexanizmli voltmetrlar ishlatiladi.
Shu bilan birga, o‘zgarmas tok zanjirlaridagi kuchlanishni o‘lchash uchun elektromagnit, elektrodinamik, aylantirgich va issiqlik sistemasidagi voltmetrlardan ham foydalansa bo‘ladi, ammo bunda o‘lchash aniqligi nisbatan pastroq bo‘ladi. O‘zgaruvchan tok zanjiridagi kuchlanishni o‘lchash uchun magnitoelektrik sistemadan boshqa barcha sistemadagi voltmetrlardan foydalansa bo‘ladi. Bunda albatta, voltmetr chastotasiga katta ahamiyat berish kerak, aks holda chastota bo‘yicha qo‘shimcha o‘lchash xatoligi vujudga kelishi mumkin. Yuqori chastotali (100 mGs) o‘zgaruvchan tok kuchlanishi issiqlik, aylantirgichli sistemalardagi voltmetrlar va elektron voltmetrlar yordamida o‘lchanadi.
Kichik o‘zgaruvchan kuchlanishlar (milli va mikrovoltlar) to‘g‘rilagichli va elektron millivoltmetrlar yordamida o‘lchanadi. Kichik o‘zgaruvchan kuchlanishlar (milli va mikrovoltlar) to‘g‘rilagichli va elektron millivoltmetrlar yordamida o‘lchanadi. Voltmetr zanjirga ulanishi bilan zanjirning qarshiligini o‘zgartirib, o‘lchash usulidagi xatolikni hosil qiladi. O‘lchash usulidagi xatolikni nolga teng yoki juda kichik (asbobning xatoligidan 5-10 marta kichik) bo‘lishi uchun voltmetr qarshiligi cheksiz yoki juda katta (bir necha o‘n, yuz kiloOm) bo‘lishi kerak.
Aktiv quvvat (P) va reaktiv quvvat (Q): Yuklar yoki tarmoqlar faoliyat ko'rsatkichlari, aktiv quvvat (vaqtincha) va reaktiv quvvat (o'zgaruvchan) tarqalishini ifodalaydi. Aktiv quvvat vatt (W) birligida, reaktiv quvvat esa volt-amper reaktivi (VAR) yoki volt-amper (VA) birligidirida ifodalangan.
|
| |