Interfaol usullardan foydalanib dars o'tishda

Interfaol usullardan foydalanib dars o'tishda:
O'quvchilar ishni bajarish uchun bilim, malaka, ko'nikmaga ega ekanligiga
ishonch hosil qiling.
Guruhlarga bo'lishda o'quvchilarga "tazyiq" ko'rsatmang.
Har qanday sharoitda ham guruhlar bilan iliq munosabatda bo'ling. guruh
26
a'zolarini kuzating.
Jamoa bo'lib o'rganish yoki muhokama vaqtidagi shovqinga ko'nikish uchun
tayyorgarlik ko'ring. Baholash va mukofotlash tizimingiz guruhlar ishlariga qanday
ta'sir ko'rsatishi haqida o'ylab ko'ring. Muvaffaqiyatli guruh ish uchun guruhga
mukofat tayyorlang (imkon darajasida). Guruhlar uchun berilgan vazifaning
bajarilishiga yetarlicha vaqt bering. Boshqa guruhlarda nisbatan vazifasini ertaroq
bergan guruhni band qilish yo'llarini o'ylab ko'rig. Mustaqil fikr va g'oyni
olqishlang.
Interfaol metodidan foydalanishning maqsadi: o'quvchilarda hozirjavoblik,
hissini rivojlantirish, bahs-munozara, erkin fikrlashga «Asoslangan tafakkur tarzini
shakllantirishdan iboratdir. Hozirda keng qo'llanib kelayotgan, metodlardan biri bu
"Klaster" metodi ham o'quvchilarga ixtiyoriy mavzular xususida erkin, ochiq
o'ylash va shaxsiy fikrlarni bemalol bayon etish uchun sharoit yaratishga yordam
beradi. Bunda o'quvchilar bilan yakka tartibda yoki guruh asosida tashkil etiladigan
mashg'ulotlar jarayonida foydalanish mumkin.
Masalan doskaga O’zbekiston so’zi yoziladi va doira ichiga olinadi. Bolalar
turli fikrlar bildiradi va doira atrofiga yozishadi
Kim – qayerda usuli barcha fanlarda qo’llanilishi mumkin. Bunda o’quvchilar
30 – 40 nafarni tashkil etsa – o’tirgan joylarida 20 – 25 nafarni tashkil qilsa doska
oldida doira shaklida turib olib bajarsa ham bo’ladi. Buning uchun hamma
o’quvchilar ko’zlarini yumib turadilar, o’qituvchi o’quvchilarning har birini
orqasiga ma’lum bir sozni aks ettiruvchi doirach yoki to’rtburchak shaldagi qizil,
ko’k ranglardagi qog’ozlar yopishtirib qo’yadi. Ushbu ranglar asosida o’quvchilar
so’zlar hosil qiladilar so’zlarni aks ettiruvchi rasmlar devorlariga ilib qo’yiladi.
Ko’zlarini ochishga ruhsat berilgandan so’ng, gapirish ta’qiqlanadi. Ana endi
o’quvchilar gapirmasdan, o’zlarining orqalariga qanday yozuv ilinganligini
bilmasdan xonaning qaysidir tomonidan o’ziga joy topishi kerak bo’ladi.
O’quvchilar gapirmasdan bir – biriga yordam berib joylarini topishadi.
Quyidagicha misol keltirishimiz mumkin:
1 sinf yozuv darslarida tovushlardan so’z tuzish quyidagicha o'tkazish mumkin:
27
Buning uchun doiracha va to’rtburchak shakllar qizil va ko’k ranglarda alohida qilib
kesib olinadi va konvertga solib har bir guruhga beriladi. Guruh qatnashchilari
konvert ichidagi shakllarni partaga yoyib, so'ng bir chekkadan tartib bilan yig'ishlari
kerak. Boshqa guruhlarga nisbatan ishni oldinroq yakunlagan guruhga quyidagi
qo'shimcha vazifalarni berish mumkin.
Qo'shimcha topshiriqlar:
1. Unli tovushlarni alohida yig'ing.
2. Undosh tovushlarni alohida yig'ing.
3. Ismingizni yig'ishga harakat qiling.
4. Yig'ilgan so'zlarni bo'g'inga ajrating.
Berilgan barcha topshiriqlar daftarga doiracha yoki to’rtburchak qilib chizilib,
ichini rangli qalam bilan bo’yab tovushlarni unli va undoshlarga ajratib yozilishi
kerak. Hamma vazifalar bajarib bo'linganidan so'ng guruhlar nima ish bilan
shug'ullanganliklari va nimalarni bilib olganliklari so'raladi va umumlashtiriladi.
So'ng uyga vazifa beriladi. Unli va undosh doirachalar chizib, bo’yab hosil
qilingan so’zlarning talaffuzini mashq qilib kelish. Uyda shu so'zlar aks ettirilgan
shakllarni yozib kelishadi, keyingi darsda esa bu varaqlar doskada yopishtiriladi va
muhokama qilinadi.
Yangi pedagogik texnologiyalar o’quvchilar bilimlarni oson va to’la
o’zlashtirishlarida o’yinlarga alohida e’tibor qaratadi. Bugungi kunda
qo’llanilayotgan o’yinlar pedagogik texnologiyalarning bir qismi sifatida darslarni
yanada qiziqarli va samarali bo’lishini ta’minlaydi.
Ta’limiy o’yinlarni savod o’rgatish davrida maqsadga muvofiq ravishda va
uyushtirish endigina o’qishni, yozishni o’rganayotgan bolalarga diqqatlarini asosiy
maqsadga qaratgan holda qiziqarli ish bilan band bo’lishlarini ta’minlaydi. Shuning
uchun ham savod o’rgatish jarayonida ta’limiy o’yinlardan foydalanishning
ahamiyati kattadir.
O’yinlar oddiy jismoniy harakatdangina iborat bo’lmay ma’lum ohang, ritm,
badiiy so’z, syujet, kompozitsiyalarga ega bo’lgan bolalarning moddiy
mashg’ulotidir”
28
Bolalar yoshligidan o’yinlarga ko’nikma hosil qiladilar va bundan o’zlariga
estetik zavq oladilar, uni yordamida aqliy va jismoniy kamolotga erishadilar. Bu
borada xalq og’zaki ijodi, salmoqli hissa qo’shadi. Bolalar o’yinlarining ruhi,
tabiati, haraktiri, noetikasi, ishtirokchilarning hatti-haraklari shu xalqning mehnat va
milliy tradissiyalai bilan, turmush kechirish sharoitlari, geografik yashash o’rni,
iqtisodiy va siyosiy talablardan rivojlanadi. Sinchiklab qaralsa, bola o’yinida
kattalarning xulqi odatlari, mehnat qilish usullari, turmushda ko’zda tutgan
maqsadlarning harakteri belgilari ko’rinib turadi. Cho’pon bolasining o’yinlari
ma’lum ma’noda cho’ponning kasbini eslatadi desak, xato bo’lmaydi. Qizlar esa
aksariyat onalarning uydagi mashg’ulotlarini takrorlaydilar.
Bugungi bolaning orzusi;
Injiner bo’lish, osmono’par binolar, havo kemalari qurish, dengiz-
okeanlarning sirini bilish, ularning ixtiyorida turli hil kitoblar, konstruktorlik
o’yinchoqlari, o’yinlar gimnastika, futbol, hokkey, tennis,boks, shahmat-
shashka,turist bo’lib tog’larga, vodiylarga, uzoq shaharlarga borish va shunga
o’xshaganlari, bularning hammasi bolaning ertangi taqdirida, tanlaydigan kasb va
hunarida ijobiy iz qoldirishi turgan gap.
O’zbeklar va ular bilan birga yashagan xalqlar va qabilalarning milliy o’yinlari
haqidagi dastlabki ma’lumotlar bizgacha XI-asrning buyuk lingvisti, tarixchisi,
etnagrafik Mahmud Qoshg’ariyning “Devoni lug’atu turk “ kitobi orqali yetib keldi.
Devon muallifi O’rta Osiyo hududida yashaydigan qabila va xalqlarning milliy
tillariga, ayrim so’zlariga izoh berish orqali kishilarning mashg’ulotlarini va hatto
bolalarining o’yinlarigacha tilga olgan, ularning qoidalariga ta’rif beradi.
Devondan bir misol keltiraman; Mo’ko’z-mo’ko’z bir xil bolalar o’yini
shunday” bolalar tiz cho’kib, dengiz labida o’tiradilar. Sonlari orasida ho’l qum
solib to’ldiradilar. Ulardan biri ona boshisi moko’z-moko’z deydi. Qolganlari
namoko’z nimaning mo’ngusi (shoxi) deb so’raydilar. U birin-ketin shoxli
hayvonlarni sanab ketadi. Uning ketidan ular ham takrorlaydilar. So’ng onaboshi
shu nomlar orasidan tuya, eshak kabi shoxi yo’q hayvonlar ismini aytib chalg’itadi.
Bolalarning o’yin tanlashdagi didi o’zgarmoqda. Endi bolalarimiz jamoa bo’lib,
29
ahillik, bir-birini qo’llab-quvvatlash, bilan g’alabani qo’lga kiritib bo’ladigan
chaqqonlik, dovyuraklikni talab qiladigan o’yinlarni o’ynashmoqda. O’yinlarda
vatanparvarlik ruhi yaqqol ko’rina boshladi. O’yin shartlarida boshlash, tomomlash,
jazo, mukofot ham o’zgarishiga uchradi. Bu o’zgarishlari bilan, bolalar o’yin
terminalogiyasi, milliy so’zlar hisobiga boyimoqda.
O’yinlar xalq bilim va tajribasining bitmas-tuganmas xazinasidir. Bu xazinani
saqlovchilari esa xalqi bolalar o’yinlari materiallarini asosida shu o’yinlaridagi
folklor elementlarini tutgan o’rnini aniqlash muhimdir, jumladan, o’yinlar savod
o’rgatish davri o’qish darslarida amalga oshirishda muhim ta’limiy ahmiyatga ega
savod o’rgatish o’qish darslarida amalgam ashirish bolani ortiqcha jismoniy
zo’riqishdan saqlaydi, ulardan o’z kuchiga ishonch tuyg’usini uyg’otadi. Savod
o’rgatishda bajariladigan analitik va sintetik mashqlarni ham o’yin tarzida amalga
oshirish
lozim. Buning zarur o’quv materiallari bor ularning
ayrimlarini o’qituvchining o’zi ota onalar bilan birgalikda tayyorlaydi.
Savod o’rgatish davrida o’quvchilar nutq tovushlari, harflar bilan amaliy
tanishibgina qolmay bo’g’inlardan so’z tuzish, so’z va qisqa gaplarni o’qish hamda
yozishni o’rganadilar. O’quvchilarda birinchi sinfdayoq unli va undosh tovushlarni
bir-biridan ajratish, o’xshash undoshlar va ularning harfiy aniqlash yondoshgan
unlilarni shuningdek, tovush va bo’g’in tahlili gap tuzish bilan aloqador bo’lgan
lug’at imloga doir ishlar, talaffuzdan tushib qoladigan undoshlar, qator keladigan
unli va undosh oid imlo ko’nikmalarini o’stirib boriladi. O’quvchilarning nutq
tovushlarini to’g’ri talaffuz etishga, so’zni o’rinli va to’g’ri ishlatishga gap va
bog’lanishli nutqqa to’g’ri tuzishga, ular orasida erishish uchun o’qituvchi dars
davomida qiziqarli o’yinlarining xilma-xil usullaridan foydalanish zarur.
Savod o’rgatishning tayyorlov davrida o’quvchilarni asosan dars jarayonida
daftarqanday qo’yish, ruchkani qanday ushlash va dars jarayonida o’zini qanday
tutish malakalari hosil qilinadi. Bu davrda o’quvchilar tez charchab va zerikishlari
kuzatiladi. Shu o’rinda qiziqarli o’yinlardan foydalanish o’quvchilarni maktabga,
o’qishga bo’lgan qiziqishlarini oshirishga katta yordam beradi. Shu o’rinda aytib
o’tish joizki, savod o’rgatishning tayyorlov davrida yozuv darslari uchun 4
30
soat vaqt ajratilgan. Bu vaqt ichida o’quvchilat bilan o’yinlar orqali darslarni tashkil
etish maqsadga muvofiq bo’ladi.
|