-rasm. Tovar harakati va taqsimot kanallarining turlari

11.2-rasm. Tovar harakati va taqsimot kanallarining turlari
1. Nol bosqichli kanal yoki bevosita marketing kanali ishlab chiqaruvchi va
iste‘molchidan iborat. Ishlab chiqaruvchi iste‘molchilarga o‗z tovarlarini joyma -
Ishlab chiqaruvchi
Iste'molchi
Ishlab chiqaruvchi
Chakana savdo
Iste'molchi
Ishlab chiqaruvchi
ulgurji savdo
chakana savdo
Iste'molchi
Ishlab chiqaruvchi
Ulgurji savdo
Kichik ulgurji
savdo
Chakana savdo
Iste'molchi
226
joy tashib yurib (ko‗chma savdo), jo‗natish yo‗li bilan yoki o‗z firma do‗konlari
orqali sotadi.
2. Bir bosqichli kanal o‗ziga ishlab chiqaruvchi, vositachi va iste‘molchini
qamrab oladi. Iste‘mol bozorida, odatda, bu vositachi chakana savdogar, sanoat
mahsulotiga oid tovarlar bozorida esa savdo agenti yoki broker hisoblanadi.
3. Ikki bosqichli kanal o‗ziga ishlab chiqaruvchi, ikki vositachi, iste‘molchini
qamrab oladi. Iste‘mol tovarlari bozorida ulgurji va chakana savdogarlar shunday
vositachilar hisoblanadi. Sanoat mahsulotlari bozorida ular sanoat distribyuteri va
dilerlar deb ataladi.
4. Uch bosqichli kanali o‗ziga ishlab chiqaruvchi, uchta vositachi va
iste‘molchini qamrab, ko‗p hollarda ulgurji va chakana savdogarlar o‗rtasida
mayda ulgurji faoliyat ko‗rsatadi.
Bosqichlari ko‗p bo‗lgan kanallar juda kam. Ishlab chiqaruvchi ko‗zi bilan
qaraganda, taqsimot kanalida bosqichlar qanchalik ko‗p bo‗lsa, ularni nazorat
qilish imkoniyati shu qadar torayadi.
Taqsimot kanallarini nazorat qilish va bu kanaldagi o‗z maqsadinigina
o‗ylaydigan uning ayrim a‘zolari o‗rtasidagi mojarolarning oldini olish uchun
keyingi paytda vertikal marketing tizimi (VMT) paydo bo‗ldi. VMT bir yoki bir
necha vositachi va ular bilan hamjihat, yagona tizim tarzida ishlaydigan ishlab
chiqaruvchidan tashkil topadi. Bunday holda kanal a‘zolaridan biri qolgan boshqa
sheriklariga egalik qiladi yoki ularga savdo imtiyozlari beradi, yoxud ularning
hamkorligini ta‘minlaydigan ustunlikka ega bo‗ladi. Masalan, korporativ VMT
doirasida ishlab chiqarish yoki taqsimotning ketma-ket bosqichlari yagona
egalikda bo‗ladi.
Shartnoma asosida VMT shartnoma munosabatlari bilan bog‗langan mustaqil
firmalardan iboratdir. Umumiy ishda muvaffaqiyatni ta‘minlash uchun faoliyat
dasturlarini hamkorlikda o‗zaro muvofiqlashtiradi.
Shartnoma asosidagi VMT uch tipdan iborat:
1. Ulgurji rahbarlik qiladigan chakana sotuvchilarning ko‗ngilli birlashmalari.
Ulgurji mustaqil chakana sotuvchilar faoliyati uchun yagona dastur esa ularning
227
yirik taqsimot tarmoqlari bilan raqobat kurashida o‗z kuchlarini birlashtirishga
yordam beradi.
2. Chakana sotuvchilar shirkati. Chakana sotuvchilar hamkorlikda yangi
mustaqil xo‗jalik birlashmasi tuzishlari mumkin, bu birlashma ulgurji savdo ishlari
bilan, ayrim hollarda ishlab, birlashma ishtirokchilari o‗zlarining asosiy xaridini
shirkat orqali o‗tkazadi, reklama ishlari ham birgalikda tashkil etadi.
3. Shartnoma asosida VMTning uch informatsion tipi imtiyoz huquqiga ega
bo‗lganlarning tashkilotidir. Imtiyozlar egasi deb nomlanadigan a‘zo ishlab
chiqarish va taqsimot jarayonlarining qator ketma - ket bosqichlarini o‗z qo‗lida
to‗plashi mumkin. O‗z navbatida bunday tashkilotlarning uch ko‗rinishi bor.
Birinchisi - ishlab chiqaruvchi homiyligida chakana imtiyoz egalari tizimi.
Masalan, Amerikada «Ford» firmasi mustaqil dilerlarga o‗z avtomillari bilan savdo
qilish huquqi uchun litsenziya beradi, ular esa sotishda muayyan shartlarga rioya
qilish va xizmat ko‗rsatishni tashkil etish ishlariga rozi bo‗ladilar.
Ikkinchisi - ishlab chiqaruvchi homiylarning ulgurji imtiyoz egalari tizimi.
Masalan, «Koka - kola» firmasi ichimlik qo‗yish zavodlari egalariga (ulgurjilarga)
turli bozorlarda savdo qilish huquqi uchun litsenziyalar beradi. Bu zavodlar
firmadan ichimlik konsentrati sotib oladi, so‗ngra unga gaz bilan qo‗shimcha
ishlov beradi, ichimlikni shishalarga quyadi va mahalliy chakana sotuvchilarga
sotadi.
Uchinchi - xizmat ko‗rsatadigan firma homiyligida chakana imtiyoz egalari
tizimi. Bu holda xizmat ko‗rsatish firmalari iste‘molchilarga xizmatini eng
samarali usullarda etkazib berish maqsadida kompleks tizim tashkil etadi. Masalan,
«Makdonalds» firmasining faoliyati.
Vertikal marketing tizimining gorizontal ko‗rinishi mahsulotning bir necha
vositachilar o‗rtasida taqsimlanishi bilan ajralib turadi. Firmalar moliyaviy
mablag‗, ishlab chiqarish quvvatini tejash, texnikaviy bilim yoki marketing
resurslarini jamlash maqsadida yangi ochilayotgan bozorlarni hamkorlikda
o‗zlashtirish yo‗lida harakatlarni birlashtirishni ustunroq ko‗radi. Firmalar birgina
yoki har xil sotish bozorlarini egallash uchun ko‗p yo‗lli marketing tizimlaridan
228
foydalanadilar. Aslida esa, har bir mahsulot taqsimotining turli yo‗llari mavjud.
Masalan, firma o‗z mahsulotini bir vaqtning o‗zida firma do‗koni, chakana
sotuvchilar, boshqa vositachilar orqali sotishi mumkin. SHu sababli taqsimot
kanalini tanlashda vositachi tipni, savdo - vositachilik amallari va vositachi
firmalarni tashkil etish shaklini belgilash nihoyatda muhim masala hisoblanadi.
Tovarlarning to‗g‗ridan - to‗g‗ri ishlab chiqaruvchi tomonidan sotishining
yaxshi tomonlari va kamchiliklari ham bor. Firma o‗z mahsuloti savdosini to‗la
nazorat qiladi. Bunday usul bilan oddiy assortimentli tovarlardan ko‗mir, o‗tin, neft
mahsulotlari, tez buziluvchi non, sut, go‗sht va hokazolar sotilishi ustunroq
hisoblanadi. Ammo qolgan tovarlarni sotishda mustaqil ulgurji va chakana savdo
firmalarining qatnashishi jahon tajribasida sinalgan samarali yo‗ldir.
Firma tovar harakatini «Marketing miks» jarayonida rejalashtirishda
quyidagilarga ahamiyat beradi:
sotish siyosatini tovar harakatiga bog‗langan holda aniqlash;
tovar harakati usullaridan va turlaridan barcha tovarlar va bozor
segmentlariga mosini tanlash;
tovar harakati bo‗g‗inlari va umumiy masofani topish;
tovar harakati zanjirida qatnashuvchilar - mustaqil vositachilarni aniqlash;
tovar harakati rahbarlik tizimini yaratish;
tovar harakatini tashkil etuvchi bosh bo‗g‗inni topish;
tovar harakati turlaridan eng samaralisini tanlashda turli xilini bog‗lab, bir -
birini to‗ldirishni ko‗zda tutish.
Mahsulotning yuk sifatida ishlab chiqarish jarayonida iste‘molchiga etib
kelishigacha - tashish, saqlash va qo‗shimcha (qadoqlash, o‗rash, tamg‗alash kabi)
ishlarini bajarish bilan bog‗liq bo‗lgan jarayon tovar harakati deyiladi. Uni tashkil
etishda firmaning asosiy maqsadi, birinchidan, mahsulotni tezda, yaqin masofa
orqali va samarali usul bilan o‗z xaridoriga etkazish; ikkinchidan, tovarning
xaridori bilan» uchrashishga eng qulay sharoit yaratishdan iborat bo‗lishi shart».
Tovar harakatini rejalashtirishda, korxona tanlagan tovar sotish uslublariga
asoslaniladi. Ular quyidagi uch uslubdan biri bo‗lishi mumkin:
229
tovar ishlab chiqaruvchi vositachilarsiz, to‗g‗ridan - to‗g‗ri o‗zining
iste‘molchisi bilan bog‗lanishi;
tovarlarni mustaqil vositachi(firmalar) orqali sotish;
aralash usul, ishlab chiqaruvchi firma va vositachi savdo tashkiloti
sarmoyalari qatnashishi orqali.
Tovar harakatini qatnashuvchilari quyidagi vazifalarni bajaradi. Ishlab
chiqarilgan mahsulotni taqsimlash va sotish; ishlab chiqarishga kerakli xom ashyo
va materiallar tayyorlash; marketing tadqiqotlari o‗tkazish; tovarlar iste‘molchilari
bilan to‗g‗ridan - to‗g‗ri aloqa o‗rnatish; oldi - sotdi qilish uchun shartnomalar
tuzish
jarayonini
tayyorlash;
tovarning
iste‘molchiga
etib
borishini
rag‗batlantiruvchi siyosat yurg‗izish; tovar assortimentini rejalashtirishda
qatnashish va yordamlashish, tovar harakatini moliyaviy ta‘minlash; sotilgan
tovarlarga qo‗shimcha xizmat uyushtirish; tovarlarni tashish; tovarlarni omborlarga
joylash va saqlash; tovarlarni navlarga ajratish, kichik o‗ramlarda qadoqlash, o‗z
savdo bitimini tuzatishga tavakkal qilish, sotilgan tovar bahosini aniqlashda
qatnashish va boshqalar. Ana shu ko‗p qirrali vazifalarni maxsus savdo
firmalarining bajarishi, tovar harakatidagi sarf - xarajatlarining ancha yuqori
samara berishini ta‘minlaydi.
|