Oila tarbiyasi metodlari, oila tarbiyasi shakllari. Reja

Oila tarbiyasi metodlari , oila tarbiyasi shakllari.
Reja:
Kirish
Tarbiya metodlari va oila.
Oilada bolalarni tarbiyalash metodlari.
Ota-onalarning tarbiya metodlarini tanlash va qo‘llash shart-sharoitlari.
Tarbiya shakllari va oila.
Oilada bolalarni tarbiyalash shakllari.
Xulosa
Test savollari
Foydalanilgan adabiyotlar
Tayanch tushunchalar: oila, oila tarbiyasi, tarbiya metodlari, tanlash, ota- onalar , shart-sharoitlar. oila, tarbiya shakllari, bola tarbiyasi, ota-onalar tarbiyalash shakllari, shart-sharoitlar. oila, tarbiya vositasi, vatanparvarlik, xalq og‘zaki ijodi, milliy meros, an’analar
Kirish.
Inson kamolotining ko'rinishlaridan biri - obro'-e'tiborga ega bo'lishdir.
Obro‘ bir kun yoki bir yil mobaynida hosil bo‘ladigan jarayon emas. Obro‘ni inson hayot mazmunidagi faoliyati jarayonida asta-sekin shakllanib boradi. Ota- onaning oiladagi obro‘si tarbiya vositasi sifatida xizmatqiladi. Obro‘ oilaviy munosabatlar jarayonida shakllanadi.Ma’naviy axloqiy hislatlarni, zamon ruhiga moc tushadigan fazilatlarni shakllantirishgaqaratiladi. Mazkur toifadagi oila a’zolari davrasidagi suhbatlar, munozaralar, baxslar mulohazalar o‘zaro tenglik, hurmat ruhiga bo‘ysundiriladi. Oilaviy munosabatlarining ushbu ko‘rinishda turli yoshdagi, jinsdagi bolalarga maqsadga muvofiqtarbiyaviy ta’sir o‘tkazish imkoniyati mavjuddir.
Shu boisdan tasodifiy voqea va xodisalarning sodir bo‘lish turli tarzda baxolanadi va ularga bevosita aloqador oila a’zolari turmush tajribasidan kelib chiqqan xolda yo rag‘batlantiriladi yoki tanbeh beriladi, jazolanadi. Bunday odilona amalga oshirilgan muloqot ta’sirida o‘gil-qizlar ruhiy dunyosida ota-onaga nisbatan dilkashlik, xushmuomalalik, o‘z faoliyati uchun javobgarlik, o‘z-o‘zini boshqarish kabi muhim insoniy fazilatlar paydo bo‘ladi.
Oilada munosabatning yana bir turi «avtoritar» -- yoki «obro‘talab» munosabat deb atalib, bunda ota-onaning obro‘si shaxslararo muloqotda xalqiluvchi, etakchi rol o‘ynaydi. SHaxslararo teng huquqlilik, erkin hatti- harakatqilish, tashabbuskorlik bunda o‘z ahamiyatini yuqota boshlaydi. Oila a’olarining yurish-turishi, hatti- harakati ko‘pincha kattalar tomonidan cheklab qo‘yiladi. Ota-ona tomonidan tarbiyaviy ta’sir o‘tkazishning asosiy usuli bu jazolash hisoblanadi, biroq, onda-sonda rag‘batlantirish usulidan foydalanilganda ham ma’naviy rag‘batlantirish imkoniyatiga ega bo‘lmaydi, munosabatdagi bunday noxushlik ota-ona ko‘zlagan tarbiyaviy maqsadni amalga oshirmaydi va past samara beradi. Buning oqibati natijasida oila a’zolari o‘rtasida, mehr-oqibat hissi pasayadi. Ushbu paydo bo‘lgan salbiy nuqtai nazar ota-onaga nisbatan qo‘llaniladi.
Farzandlarda ota-onaga yaqinlik mehr-muxabbat hissi bir oz bo‘lsada kamayadi, keyinchalik bu tuyg‘u uzoqlashishi «begonalashish» tomoniga o‘sib o‘tadi.Oilaviy turmush munosabati ichida «liberal» (murosasozlik) toifasi ham ko‘zga tashlanib turadi. Oila davrasida ota yoki ona murosasoz, ko‘ngilchang bo‘lishlik tashqi ko‘rinishidan iliqruhiy iqlimini o‘ziga aks ettirganday bo‘lib tuyulsa ham, aslida unda hamjihatlik, o‘zaro tushunish etishmaydi. Murosozlik tasirida farzandlar fe’l-atvorida munofiqlik, ikkiyuzlamachilik, kelishuvchilik kabi illatlar tarkib topishi mumkin. Ota-ona obro‘si oiladagi axloqiy tarbiyaning garovi hisoblanadi.
Buyuk allomalarning mulohazalariga ko‘ra, tarbiyada hazilga
yo‘lqo‘yuvchi jiddiylik hukm surishi lozim, lekin hamma ish hazilga, ermakka, sertakalluflikka, adovat, tirnoq orasidan Kir izlashga aylanib ketmasligi kerak.
Shu boisdan muayyan pedagogik-ruhiyatqonun-qoidalariga rioyaqilingan holda ota-onalar tarbiya tamoyillari, usullari, vositalari bilanqurollangandagina haqiqiy nazokatga va odobga erishish mumkin. Bu narsa ulardan chuqur izlanishlarni talabqiladi. Oilada farzandlarga tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatishining iltimos, maslahat, ishontirishi, talabqilish, buyruqva tanbeh berish, jazolash, rag‘batlantirish singariqator usullaridan o‘z o‘rnida va me’yorida foydalanilmasa, ko‘zlangan maqsadga erishib bulmaydi.Mezon tuyg‘usi va me’yor hissiga amalqilish ota-ona ruhiy dunyosiga, ma’naviyatiga singib borsa, u holda farzandlaridan uzoqlashishi, begonalashish, bordi-keldiga borish, anglashilmov-chilik g‘ovining vujudga kelishi, bachkanalashish, badjaxllik, asabbuzarlik hulq-atvori namoyon bo‘lmaydi.
Tarbiyaning muhim roli nutq hisoblanadi, shuning uchun ota-ona o‘z nutqida yoqimsiz ohang bilan, mantiqsiz va qaytariq so‘zlarini ishlatish vaqo‘llash bilan farzandlarni ranjitmaslik, ularda ishonch hissini so‘ndiradigan, hazil-mutoyiba, samimiy bo‘lmagan fikr va mulohazalardan saqlanish kerak.
Hayotda muloyimlikka, shirinsuxanlikka, samimiylikka, sof vijdonligi, dilkashlik va hotamtoylikka hamdardlikka nima etsin!Odatda, ota-ona nazokatli bo‘lgandagina haqiqiy obro‘-e’tiborga erishadi. Bundan tashqari obro‘li bo‘lmoquchun ishonch har tomonlama rivojlangan bo‘lishi, shuningdek aqliy, axloqiy estetik jihatdan muayyan cho‘qqiga erishgan bo‘lishi darkor. Bularning barchasi ota-onadan aql-zakovatli, milliy udum va urf-odatlarni mukammal egallagan shaxs bo‘lishni talab qiladi.
Oilaviy turmushda farzand kamol topishini to‘g‘ri yulgaqo‘yishning asosiy vositasi bolada e’tiqodni shakllantirishdir. Buni bolani faqat ishontirish yo‘li bilan amalga oshirsa bo‘ladi. Shuning uchun ota-ona o‘g‘il -qizlarni voyaga etkazishda ularni ko‘r qilishga yoki asosiz buyruqberishga tayanmasligi kerak. Xo‘sh, ota-ona obro‘si farzandlarda qachon paydo bo‘ladi? Oilaviy turmush tajribalaridan shu narsa ma’lumki, ota-onaning obro‘si davlat va oila a’zolari oldida javobgarlikni his qilishdan boshlanadi. Mabodo ota-ona o‘z ishi, o‘z burchi uchun javobgar ekanligini tasavvurqila olsa va unga amaliyotda rioya qilsa, mana shu narsa ularning obro‘-e’tibor kozonishi uchun asosiy zamin hisoblanadi. Ularning ruhiy dunyosi, ma’naviyati oilaviy iliq muhit uchun etarli va ta’mirchan bo‘lsa, o‘z-o‘zidan obro‘ qozonilaveradi, oila a’zolari o‘rtasida mehr- muhabbatga erishadi.
Agarda ota-onalar o‘zlarining hulq-odob hislatlari, his-tuyg‘ulari, hatti- harakatlarida bularga rioya qilsalar, oila a’zolari hamda jamoatchilik o‘rtasida etarli darajada obro‘ qozona oladilar. Lekin, obro‘qozonish shaxsning tezkorlik bilan amalga oshiriladigan sifati emas. Ota-ona obro‘si butun h.ayot davomida kundalik ibratli hulqi, axloqi, intizomi, aql-zakovati, kamtarinligi, ishbilarmonligi bilangina qo‘lga kiritishadi. Ibrat, namuna, chekilgan zahmat, zakovat, chin ezgu niyat, hayrli ish, samimiylik evaziga yuzaga kelgan obro‘ haqiqiy obro‘ bo‘ladi.
Bunday obro‘ farzanddar hayrixohligi va hamdardligiga sazovor bo‘ladi. Natijada oila a’zolari totuv, osoyishta, inoq, ahil, xotirjam, hamjixat turmush kechiradilar. Oiladagi farzanddar yuksak his-tuyg‘uli, ma’naviyatli, madaniyatli inson sifatida ruhiy ozuqa oladilar, ular ota-onalari bilan bexad faxrlanadilar, his- hayajonga to‘ladilar va shu bilan yashaydilar, asta- sekin eng zarur shaxsiy fazilatlarini egallab boradilar.
Oilaviy turmushda ayrim ota-onalar faqat tazyiq o‘tkazish yo‘li bilan farzandlari hamda boshqa oila a’zolari davrasida obro‘ orttirishni xohlaydilar, bu narsani yashashning asosiy vositasi deb hisoblaydilar. Bunda ular qo‘rqitish, buyruqberish, ruhan ezish, tahqirlash, u tazyiq o‘tkazish usullarini qo‘llaydilar. Goho ular zaxarxandalik va badjaxllikni bola tarbiyasining eng muhim usuli deb biladilar. Qo’rqinch asosida bolada vujudga kelgan «tobelikni», «bo‘ysunishni» ular o‘zlaricha farzandlari davrasida erishgan obro‘si deb o‘ylaydilar, tarbiyaning bu usuli yuqorida aytib o‘tilganidek avtoritar deb aytiladi.
Ayrim ota-onalar esa o‘z farzandlari bilan kamroqmuloqotda bo‘lishni, o‘zlarini ulardan uzoqroq olib yurishni shu yo‘l bilan obro‘ orttirishni ham hayolqilishadi. Ularning nazarida go‘yo farzand bilanqancha kam uchrashishsa, ma’lum masofadan muomalaqilishsa, shuncha ko‘proqobro‘qozonish mumkin emish. Bu noto‘g‘ri tushuncha, yuzakiqarorga kelish hisoblanadi. Aksincha ota- ona o‘z farzandi bilanqancha kam muloqotda bo‘lishsa, ularning ruhiyati bilan yaqindan tanishmasa, o‘z ta’sirini o‘tkazmasada, ular o‘rtasida begonalashish, befarqbo‘lish, his-tuyg‘ulari, ishonishlari, xohishlari kelib chiqadi.
Hozirgi paytda shunday ota-onalar ham uchraydiki, ular bolaga faqat rasmiyatchilik bilan munosabatda bo‘lish orqali obro‘ orttirishga harakatqilishadi.
O‘z maqsadlarini amalga oshirish uchun ularqildanqiyiqqidirishadi, xatti- harakatlarni keltirib chiqargan asl sababdan ko‘z yumishadi. Bolaga hadeb tanbeh berishadi, begonalar davrasida kalakaqilishadi. Uning yurish-turishlarini cheklabqo‘yishadi, bo‘lar-bo‘lmasga tanbeh berishadiyu, arzimas harakat uchun jerkib, siltab tashlashadi. Farzandlariga ko‘p pand-nasihatqilaverish ham shaxslararo munosabatda noxush kechinmalarni vujudga keltiradi. Ota-onalar arzimagan mayda- chuyda muammo, mulohaza, ko‘mak uchun ham uzundan- uzoqo‘git- nasihatqiladilar. Farzand erkini poymol etib, mustaqil fikr yuritishi, intilishini oyoqostiqilishgacha borib etadilar. Ular o‘zlarining nasihatgo‘yliklarini ota-onalik burchi deb baholaydilar. Mayda gaplik, ezmalik bilan o‘g‘il-qizlar o‘rtasida haqiqiy obro‘ qozonib bo‘lmaydi. Turmushda soxta yaxshilikqilish orqali farzandlari oldida obro‘ orttirishmoqchi bo‘ladigan ota-onalar ham bor. Bunday ota-onalar o‘zlarining yumshoqmuomalaligi, beozorligi, kechiruvchanligi, yon beruvchanligi, kam talabchanligi bilan farzandlarini o‘zlariga romqilib olishni istaydilar. Ularning fe’l-atvorida, na ma’naviyatida qat’iyatlilik, na talabchanlik, na barqarorlik mavjud. Tilyog‘lamachilik, soxtalik, sun’iylik bilan bolada yuksak insoniy hislatlarni, olijanob his-tuyg‘ularni, irodaviy sifatlarni tarkib toptirib bo‘lmaydi.
Ota-onalar farzandlari davrasida obro' orttirish uchun ularning ruhiy dunyosiga kirib borishlari ayni muddaodir. Chinki obro‘ga ega bo‘lmoqchi bo‘lgan har bir ota-ona qimmat vaqtlarini o‘z norasidalaridan x.ech mahal ayamasliklari kerak.
Oila davrasida ota-onalarning kuzatuvchanligi, ziyrakligi, sezgirligi, fahmliligi, hozirjavobliligi, samimiyligi muhim ahamiyat kasb etadi.
Ota-onalarning o‘z farzandlariga va oilaning boshqa a’zolariga (buva, buvi, kelin va boshqalar)ga mehribonligi obro‘ orttirishning eng muhim yo‘lidan biridir.
Farzandlarining kuchiga,qobilyatiga, aql-zakovatiga xotirasiga, diqqat-e’tiboriga, irodaviy hislatiga,qiziqish-lariga, ko‘nikma va malakalariga qarab aqliy va jismoniy topshiriqlar berilishi va o‘z vaqtida, uzluksiz ravishda ularning natijasini tekshirish va oqilona baho berish, rag‘batlantirish bolalarda qat’iylik va dadillik fazilatini vujudga keltiradi, mustaqil intimini, tashabbus ko‘rsatish sari chorlaydi, kattalarga nisbatan ixlosi ortadi.ixlos, hurmat, intilish, tirishqoqlik obro‘ning uzviy zanjirlari hisoblanadi. ota-onalarning ijtimoiy muhitda, jamoatchilik urtasida va oila davrasidagi samimiyligi va g‘amxo‘rligi ularga katta obro‘keltirishi mumkin.
Ulardagi samimiylik, g‘amxo‘rlik fazilatlari farzandlar ruhiy dunyosiga katta ta’sir etadi, ruhlanish, to‘lqinlanishi, shijoat, ehtirosni vujudga keltiradi. Ularning ibratli hislatlari, shaxsiy fazilatlari, irodaviy sifatlari, o‘z-o‘ziniqo‘lga olish kabi jihatlari yigit vaqizlarqalbida o‘chmas izqoldiradi. Ota-onaga nisbatan ishonch, intilishi moyillik hamdardlik sifatlari shakllana boradi. Oilada ruhiy muhit, totuvlik mavjud bo‘lishi uchun ota-onalarda haqiqiy ma’nodagi nazokat hamda obro‘ mustahkam shakllangan bo‘lishi kerak.
|