Dars va dars jadvallariga qo’yilgan gigienik talablar

4.2. Dars va dars jadvallariga qo’yilgan gigienik talablar
Hozirda Oliy, o’rta maxsus va umumiy o’rta maktablarida ta’limning asosiy shakli dars bo’lib, u turlicha olib borilishi mumkin. Aqliy mehnat qobiliyatini optimal darajada saqlash uchun darsning tuzilishi va o’quv kunining tashkil qilinishi muhim ahamiyatga ega. Uning davomiyligi, qiyinligi, zerikarliligi o’quvchilardan har xil faoliyat talab qiladigan mashg’ulot turlarini to’g’ri almashlab tuzishni ko’zda tutadi. Dars o’tishning ko’p yillar davomida shakllangan an’anaviy 4 komponentli shakli (savol-javob, yangi materialni tushuntirish, uni mustahkamlash, uyga vazifa berish) hozirgi rivojlangan zamonaviy o’qitish jarayoni sharoitida qisman ko’rib chiqilmoqda. Zamonaviy darsning shakli nihoyatda mukammal tuzilgan bo’lib, dars oldida turgan vazifalarning konkret talablariga aniq javob berishi kerak.
O’quv mashg’ulotlari maktab o’quvchilarining oldiga qator ancha murakkab (o’qishning boshlang’ich davrlarida) talablar qo’ymoqda. Shu munosabat bilan o’quv muddati bolalarning yoshi, imkoniyatlariga mos keladigan bo’lishi zarur. Kichik yoshdagi bolalarning ish qobiliyati darslar boshlangan vaqtdan hisoblaganda 1,5 soatlardan keyin, o’rta va katta maktab yoshidagilarda esa 2-3 soatdan so’ng pasaya boshlaydi, ayniqsa, 6-soatga kelib keskin pasayib ketadi.
Shu munosabat bilan darslarning qancha davom etishi o’quv jarayonini gigiyenik jihatdan tashkil etishning muhim omili hisoblanadi. Uzoq va yaqin xorijiy mamlakatlarda, shu jumladan, bizning mamlakatimizda o’qitish yuzasidan to’plangan ko’p yillik tajriba 45 daqiqali darsni eng qulay muddat deb e’tirof etadi. Biroq, dars to’g’ri tashkil etilgan taqdirdagina bu muddat samarali natija berishi mumkin. Fiziolog va gigiyenistlarning fikricha birinchi sinf o’quvchilari uchun dars 35-daqiqadan oshmasligi kerak. Endigina maktabga qadam qo’ygan bolalarda maktabgacha davrda paydo bo’lgan va odat tusiga kirgan stereotip buziladi va bola o’ziga notanish bo’lgan maktab sharoitiga moslasha boshlaydi. Shu yoshdagi bolalarning asab jarayonlari miyooridan ortiq tez o’zgaruvchan bo’lib, qo’zg’alish tormozlanishga nisbatan ustun turadi. Bu esa ko’pincha o’quv mashg’ulotlarining yuklamasi ortiqcha bo’lishi natijasida ularning tezda charchab qolishga olib keladi. Boshlang’ich sinf o’quvchisining diqqati uzoq vaqtga bardosh bera olmaydi, dars oxirigacha bola partada tinch o’tira olmaydi, charchash boshlanishi bilan harakatlanib diqqati bo’linadi. O’tirgan holatda dars tinglash o’quvchi uchun katta statik ish hisoblanib, 45 daqiqa davomida tanani ma’lum holatda ushlab turish, ayniqsa birinchi sinf o’quvchisiga juda og’irlik qiladi, u tezda charchab bezovtalanib, harakat qila boshlaydi.
Tajribali o’qituvchilar yuqoridagi holat va kuzatiliщi mumkin bo’lgan o’zgarishlarni hisobga olgan holda bolaning diqqatini o’z vaqtida boshqa mashg’ulotlarni bajarishga, o’qishga, rasm solishga jalb qilishadi yoki fizkultura daqiqalari o’tkazadilar. Ruhshunoslarning ma’lumotlariga qaraganda, 6-10 yoshli bola 20 daqiqa atrofida, 10-12 yoshli bola esa 25 daqiqa atrofida diqqatini bir joyga to’plab o’tirishi mumkin. Mana shu tadqiqotlar darslarni ish turlari almashinib turadigan qilib alohida tuzish zarurligini tasdiqlaydi. Masalan, o’qish darsida mazmunli o’qishni savol-javob bilan, didaktik material ko’rish, qayta so’zlab berish bilan almashtirish, bundan tashqari maktab o’quvchilarida, ayniqsa boshlang’ich sinf o’quvchilarida birinchi signal tizimi yaxshi rivojlanganligi uchun darsda ko’rgazma qurollaridan, didaktik o’quv vositalaridan keng foydalanish mumkin. Bu o’quvchilarning ish qobiliyatini ancha oshiradi, chunki birinchidan, bosh miya po’stlog’ining hali charchamagan joylarini, yangi analizatorlarni ishga jalb etadi, ta’sirotlar xususiyatini o’zgartiradi, ikkinchidan esa bir turdagi faoliyatdan ikkinchi bir turdagi faoliyatga o’tilganida ishda bir oz to’xtalish, go’yo kichik bir tanaffus paydo bo’lishi mumkin. Ba’zi darslarda bu kichik tanaffuslar birmuncha uzoqroq bo’lishi va jismoniy hordiq lahzalari ko’rinishida bo’lishi mumkin. Mana shunday tanaffuslardan keyin bolalarning mashg’ulotlarga yana bajonu dil kirishib ketishlari ko’pdan-ko’p kuzatuvlardan ma’lum.
Maktab ta’limini gigiyenik jihatdan tashkil etishda darslarning soni katta ahamiyatga ega. Amaldagi o’quv rejasiga muvofiq 1,3-sinflarda kuniga 4 tadan, 4-sinfda 4-5 tadan, 5, 9-sinflarda kuniga 5-6 tadan, 10, 11 sinflarda 6 tadan, litseylarda 6-7 tadan dars o’tish ko’zda tutiladi.
Ta’limni to’g’ri tashkil etish uchun kun va hafta davomida darslarni taqsimlash, boshqacha aytganda, dars jadvalini to’g’ri tuzish juda muhim ahamiyatga ega.
O’quvchining ish qobiliyati, fanlarni o’zlashtirishining ijobiy samarali bo’lishi ko’p jihatdan dars jadvalining gigiyenik talablarga muvofiq tuzilishiga bog’liq. O’zlashtirishning oson va qiyinligiga qarab hamma fanlar shartli ravishda juda qiyin, o’rtacha, qiyin va oson fanlarga bo’linadi.
Birinchi juda qiyin darajali fanlarga;- chet tili, matematika, ikkinchi darajali qiyin fanlarga;- fizika, kimyo, o’rtacha qiyin darajali fanlarga - tarix, tabiatshunoslik, ona tili va adabiyot, geografiya, o’zlashtirilishi oson fanlarga jismoniy tarbiya, mehnat, ashula, rasm kabilar kiradi.
O’qish kunining birinchi soatida ertalabki vaqtda yangigina o’qishga o’rgangan o’quvchining miya hujayralarining ish qobiliyati deyarli pastroq bo’ladi. Shuning uchun bu soatga o’zlashtirilishi o’rtacha qiyinlikdagi fanlar qo’yilishi kerak, 2,3-soatlarda, ayniqsa, 2-soatda organizmning ish qobiliyati eng yuqori darajada bo’ladi, shuning uchun bu soatlarga o’zlashtirilishi qiyin fanlar qo’yilishi tavsiya etiladi, 4-soatda esa o’quvchilarda charchash belgilari paydo bo’la boshlaydi. Shuning uchun dars jadvalining 4-soatiga aqliy mehnat, chuqur fikrlash talab qilmaydigan fanlar (jismoniy tarbiya, mehnat, rasm, ashula) qo’yilishi ish qobiliyatining yanada oshishiga imkon beradi va nihoyat 5, 6-soatlarga o’rtacha qiyinlikdagi (tarix, tabiatshunoslik, geografiya, ona tili va adabiyot) fanlari qo’yilsa, ularni o’zlashtirish yaxshi bo’ladi.
Shuni qayd qilish kerakki, ko’p yozish yoki chuqur fikrlash bilan bog’liq bo’lgan fanlarni dars jadvaliga ketma-ket qo’yish mumkin emas. Chunki bir xil mashg’ulotlarni ketma-ket bajarish o’quvchilarni tez charchatadi. Shuning uchun chuqur fikrlash bilan bog’liq fanlar (matematika, fizika, kimyo) harakatlanish bilai bog’liq fanlarga (jismoniy tarbiya, mehnat) almashtirilib, ko’proq yozish bilan bog’liq fanlar (chet tili, rus tili, ona tili, rasm) esa eshitish va ko’rish bilan bog’liq fanlar (tarix, adabiyot, geografiya, jamiyatshunoslik) ga almashtirilib turilsa, o’quvchilarda charchash holatining oldi olinadi, ularning o’zlashtirish qobiliyati yaxshi bo’ladi.
O’quvchilarning o’zlashtirishi hafta davomida ham o’zgarib turadi. Dam olish kunidan keyin birinchi o’qish kunida o’quvchi organizmi hali ishga to’liq safarbar qilinmagan bo’ladi.
Shuning uchun ham, qiyin fanlar iloji boricha birinchi o’qish kuniga qo’yilmasligi kerak.
2, 3 -o’qish kunlarida organizmning ish qobiliyati eng yuqori darajada bo’ladi va qiyin fanlar hamda nazorat ishlar shu kunlarda o’tkazilgani ma’qul.
4 -o’qish kunidan boshlab organizmning ish qobiliyati pasaya boshlaydi, lekin o’qishning 6-kuni ko’rsatkichlarning deyarli pasaygani qayd qilinmaydi. O’quvchilarda chorshanba kuni darsni o’zlashtirish qobiliyati pasayganligi aniqlangan. Lekin keyingi yillarda olib borilgan tadqiqotlarga ko’ra, o’quvchilarda darslarni o’zlashtirish qobiliyatining pasayishi payshanba va juma kunlariga to’g’ri keladi.
Bundan kelib chiqadiki, agar 4-o’qish kuni dars jadvaliga harakatlanish bilan bog’liq bo’lgan yengil fanlar qo’yilsa, tarbiyaviy soat va ekskursiyalar shu kunda o’tkazilsa, o’quvchilar dam oladi, natijada 5, 6-o’qish kunlarida ularning ish qobiliyati anchagina tiklanadi, natijada dars jadvaliga beshinchi va oltinchi o’qish kunlari qiyinroq fanlar qo’yilishiga imkon yaratiladi.
O’qitiladigan fanlar o’quvchilarning qaysi signal tizimini ishga solinishiga, statik va dinamik qismlarning nisbatiga qarab tabiatan har xil faoliyat ko’rsatishni ko’zda tutadi, bu holat o’quvchilardan aqliy jihatdan har xil darajada zo’r berishni talab yetadi. Bir-biriga yaqin bo’lib, markaziy asab tizimining bir xil bo’limlarini ishga soladigan fanlarni ketma-ket qo’yish, masalan, matematikadan keyin fizikani yoki tarixdan keyin geografiyani qo’yish yaramaydi. Juda charchatib qo’yadigan fanlarni ish qobiliyati yuqori bo’lgan davrda o’tkazish kerak. Bu nazorat ishlariga ham taalluqlidir. Bunday ishlarni kuchik sinflarda 2, 3-darslarda, o’rta va yuqori sinflarda 2, 4-darslarda o’tkazish maqsadga muvofiqdir. Ayniqsa, chorak va o’quv yilining oxirlarida bir kunda, bir haftada bir nechtadan nazorat ishi o’tkazish mumkin emas.
Dars jadvalini tuzishda ayniqsa yuqori sinf o’quvchilari uchun uy vazifalari hajmini ham hisobga olish zarur, chunki yuqori sinf o’quvchilari uy vazifalarini bajarishga talaygina vaqt sarflaydilar, natijada ularning uxlashi va ochiq havoda bo’lishi uchun vaqt kam qoladi.
Mehnat va jismoniy tarbiya darslariga ish qobiliyati pasayadigan paytlarni ajratgan ma’qul. Boshlang’ich sinflarda mehnat darsini uchinchi darsda, 5,7-sinf o’quvchilarining ustaxonalardagi amaliy mashg’ulotlarini esa ertalabki o’qishda 3, 4-darslarda, tushlikdan keyingilarda esa 1, 2-darslarda o’tkazish kerak.
|