topshiriq. Quyidagi maqollardagi texnologiyaga oid so`zlarning ma`nosini va qo`llanishini tahlil qiling

topshiriq. Quyidagi maqollardagi texnologiyaga oid so`zlarning ma`nosini va qo`llanishini tahlil qiling.
topshiriq. Matnni o’qing. Matnga savollar tuzing.
Mavzu bo‘yicha jamlangan faktlar mohiyat e’tibori
bilan har xil bo‘ladi. Ularni zaruriyligiga qarab asosiy yoki yordamchi (qo‘shimcha) fakt, mavzu qamrovi va hajmiga ko‘ra katta yoki kichik, o‘rniga ko‘ra birlamchi yoki ikkilamchi, maqsadiga ko‘ra asosli yoki asossiz, sifatiga qarab ishonchli yoki ishonchsiz, vazifasiga ko‘ra tasdiqlovchi yoki inkor etuvchi, davriyligiga ko‘ra o‘tkinchi yoki davomli, mohiyatiga ko‘ra aniq yoki noaniq, xizmat doirasiga ko‘ra umumiy yoki xususiy, ahamiyatiga ko‘ra ijobiy yoki salbiy, munosabatiga ko‘ra xolis yoki noxolis faktlarga bo‘lish mumkin. Faktlar doimo haqiqatni isbotlashga xizmat qilgan.
Asosiy faktik materialga daxldor bo‘lgan qo‘shimcha, yordamchi faktlarni to‘plash ham yangiliklar yozish jarayonigacha bo‘lgan muhim bosqichni tashkil etadi. Barcha faktlar ichidan eng asosiysini ajratish, ya’ni birinchi va ikkinchi darajali faktlarni farqlash zarur. To‘plangan faktlarning ayrimlari bir-birini to‘ldirishga xizmat qilsa, ayrimlari bir-birini inkor ham etadi. Asosiy fakt bu natija demak,dir. Har qanday natija sababning oqibati, hosilasi.
Faktlarni jamlashda bevosita voqea-hodisaning o‘ziga tegishli
bo‘lgan dalillarga tayanilsa, ikkinchidan o‘sha hodisani ko‘rgan, eshitganlarning fikrlari qayd etiladi. To‘plashda amal qilinishi zarur bo‘lgan holatlar faktik materiallar bilan bog‘liq.Raqamlar, turli nomlar, iqtiboslar, geografik atamalar aniqlik bilan qayd etilishi zarur.Yangi fakt hodisani yoritishda quyidagilarga e’tibor qilinadi:
Birinchidan, qalamga olinayotgan faktning muhim va dolzarbliginibelgilash maqsadida uni shunga o‘xshash faktlar orasidagio‘rninianiqlash lozim.
Ikkinchidan, unga beriladigan iqtisodiy, geografik va tarixiy ta’rif ham faktning mohiyatini atroflicha, to‘laroq ochishga xizmat qiladi.
Uchinchidan, o‘zaro taqqoslash maqsadida statistik jihatdan raqamlar ko‘rsatkichi bilan izoh berilishi ham maqsadga muvofiq bo‘ladi.
To‘rtinchidan, ana shu faktga daxldor bo‘lgan soha mutaxassislarining fikrini keltirish orqali o‘z munosabatini bildirishi ham ayni muddaodir.
Matn tuzuvchi ushbu ikki manbaga tayanishi zarur:
1.Hukumat qarorlari. Chunki, bunda barcha yo‘nalishlar, tendensiyalar, iqtisod, fan, texnika, madaniyat bo‘yicha rejalar barcha-barchaga belgilangan bo‘ladi.
2. Qaysi soha, qaysi yo‘nalish bo‘yicha matn tayyorlash zarurbo‘lsa, shu soha vakillari, mutaxassislari bilan suhbatlashish, sohaga doir adabiyotlar bilan tanishib chiqish.
To‘plangan barcha faktlar yangilik sifatida qog‘ozga tushmasligi mumkin. To‘plangan faktlarning ahamiyatlisini ajratib olish lozim. Matn tuzuvchi mavzu mohiyatiga mos holda faktlarni yig‘adi, saralaydi, tanlaydi, ajratadi, umumlashtiradi, belgilaydi.
Matnshunoslikka oid adabiyotlarda qayd etilishicha, har qanday matn, u ilmiymi, rasmiymi, badiiymi – bundan qat’iу nazar, mantiq qoidalariga asosan shakllanishi lozim. Izchillik ana shu qoidaning birinchi talabidir. Matnda har bir so‘z, har bir gap va abzatslar o‘rtasida mantiqiy bog‘lanish va izchillik bo‘lishi lozim. Agar, shunday bo‘lmasa, matnni tushunish qiyin bo‘ladi.
Matnda ba’zan bir-biriga zid gaplar berilib qoladi.
Masalan: Bozorda xorijdan keltirilgan mahsulotlar juda ko‘p, lekin, ular juda qimmat.
Qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplar mazmunan bir-biriga zid bo‘lsa ham, ular o‘rtasida mantiqiy uzilish yo‘q. Chunki, bozorda mahsulotlarning ko‘pligi ularning arzonlashishga sabab bo‘lsa-da, ammo, mahsulotning xorijdan keltirilganligi, sifati, foyda va Xaridorlarning talabi ularning arzonlashishiga asos bo‘la olmaydi.
Muvaffaqiyatli tuzilmagan gap ham mantiqning buzilishiga olib kelishi mumkin: Ferma jonkuyarlari olti oylik davlatga sut sotish rejasini muddatdan oldin bajardilar (gazetadan).
Tavsifiy matnlardashaxs, narsa, voqea-hodisaning muhim belgilari aniq ma’lumotlar, sifatlovchi ifodalar orqali bayon qilinadi. Tavsiflashda shaxs yoki narsa-voqeani xolisona baholash muhim hisoblanadi. Bunday matnlar tilida Xarakter-xususiyatni ifodalovchi sifatlar, belgining ortiqlik darajasini ifodalovchi leksik-grammatik vositalar, yasama sifatlar faol ishlatiladi. Shuningdek, shaxs harakat-holatining belgisini ifodalovchi ravishlardan o‘rinli foydalanish talab qilinadi.
Shunga ko‘ra, tavsifiy matn yaratish zaruriy til vositalarni to‘g‘ri tanlash va qo‘llashni, sifat va ravish yasalishi me’yorlarini, bunday so‘zlardagi belgi ifodasining darajalashini puxta bilishni taqozo etadi.
Ixtisoslikka oid matn tuzishdaesaquyidagilarga e’tiborni qaratish lozim:
- matnning qaysi nutq uslubida yozilishi kerakligini oldindan bilish;
- ixtisoslikka oid so‘z va shartli belgilarni to‘g‘ri tanlay olish va o‘rinli joylashtirish;
- so‘z va terminlarni imlo me’yorlariga rioya qilgan holda yozish;
- tanish bo‘lmagan yoki faol qo‘llanmaydigan termin, shartli belgi yoki qisqartmalarga qavs ichida izoh berish;
- ixtisoslikka oid terminlarni boshqa tillardan o‘zlashtirish va so‘z yasashda milliy tilning tabiatini nazarda tutish;
-terminlarni o‘rinsiz takrorlanishiga yo‘l qo‘ymaslik, ularninng ta’sirchanligini oshirish maqsadida leksik, morfologik va sintaktik sinonimiya imkoniyatlaridan o‘rinli foydalanish va boshqalar.
Umuman ixtisoslikka oid so‘z va terminlarni to‘g‘ri tanlash hamda qo‘llash
So‘z va termin tanlashda quyidagilarga e’tibor berish zarur:
- so‘zning lug‘aviy ma’nosini bilgan holda tanlash;
- tanlangan terminni aniq talaffuz eta olishni nazarda tutish;
- so‘zning, terminning tushunarli bo‘lishini hisobga olish;
- terminning ma’no xususiyatiga asoslanib, uni maqsadga muvofiq tarzda tanlash;
- baynalmilal terminlarni adabiy tilning leksik me’yoriga muvofiq holda tanlash;
- terminni matn mazmuniga mos tarzda tanlash;
- so‘z va terminni matnning uslubiy xususiyatiga mos ravishda tanlash.
|