nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Portlandsement klinkerining ikki kalsiyli silikati va belit fazasi

153
bo‘lishi mumkin. Qaytarilish sharoitlarida Fe
+2
,Ca
+2
o‘rnini almashtirishi mumkin.
Ushbu holda C
2
S ning
β-shakli barqaror bo‘lmaydi va
γ – modifikatsiyaga o‘tadi, bu
klinkerni sochilib ketishi bilan sodir bo‘ladi va uning gidravlik faoliyatini pasayishiga
olib keladi.
Portlandsement klinkerlarida ikki kalsiyli silikat (belit fazasi)
asosidagi qattiq
eritmalar miqdori odatda 20–25 % ni tashkil etadi. Ikki kalsiyli silikat g‘oyatda
murakkab polimorfizm xususiyatiga ega. Xona haroratidan 1500°C gacha bo‘lgan
oraliqda beshta kristall shakllar mavjud bo‘lishi mumkin: C
2
S –
αI
αN I ,
αz I ,
β va
γ
va bularning barqarorlik oralig‘i qizdirish va sovitishda turlicha bo‘ladi.
Xona haroratida
γ– modifikatsiya barqarordir. Ikki kalsiyli silikatning polimorf
o‘zgarishlari ustida Nizel va Tormann tomonidan izlanishlar olib borilgan bo‘lib, ular
ilgari (1950 y) Bredig tomonidan taklif qilingan sxemaga yanada aniqlik kiritdilar.
Ushbu o‘zgarishlar [SiO
4
]–4
tetraedrlarining aylanishi bilan
va kalsiy atomlarining
sezilarli tarzda siljishi bilan belgilanadi. 600 °C dan past haroratlarda kuzatiluvchi
CaO – SiO
2 - Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi

151
Bulardan faqat oldingi ikki birikma bog‘lovchilik xususiyatiga ega.
Hozirgi
vaqtda qabul qilingan CaO
· SiO
2
sistemasining holat diagrammada ko‘rsatilgan (19-
rasm ).
19-Rasm.CaO-SiO
2
cistemaning yuqori asosli soxasi
Diagrammada yuqori haroratlarda C
3
S birikmasining holatini aniqlovchi va C
3
S
ning inkongruent tarzda 2150°C haroratda erishini ko‘rsatuvchi
Uelche va
Gattlarning ma’lumotlari berilgan. Uch kalsiyli
silikat bir necha polimorf
modifikatsiyalar ko‘rinishida mavjud bo‘la oladi.
Amaliy nuqtai nazardan
klinkerhosil bo‘lish haroratida barqaror bo‘lgan,
trigonal shakldagi C
3
S
aralashmaning erish masalasi juda muhimdir, chunki aynan shu shakl portlandsement
klinkerining «alitli» fazasini hosil qiladi. Sovush
jarayonida alit polimorf
o‘zgarishlarni boshidan kechirishi va klinkerlarda past simmetrik modifikatsiyalarni
hosil qilishi mumkin. CaO – SiO
2
– Al
2
O
3
sistemasida uch kalsiyli silikat o‘zida
Al
2
O
3
va CaO tutuvchi qattiq eritma ko‘rinishida mavjud bo‘ladi, Bunda Al
2
O
3
ning
har
bir molekulasiga C
3
S qattiq eritmasida 4,5 CaO molekulasi to‘g‘ri keladi. 1475
°C dan past haroratda (C
3
S – CaO – C
3
A invariant nuqtasining harorati) C
3
S
qattiq
eritma C
3
A va CaO bilan muvozanatda bo‘ladi; 1475 °C
dan ortiq haroratda u CaO
va
suyuqlik
bilan
birgalikda
mavjud
bo‘ladi.
Klinkerdagi
alitning
makrorentgenospektr tahlili uning tarkibida 0,2 dan 1,2 %
gacha Al
2
O
3
borligini
ko‘rsatadi. C
3
S ning parchalanishi sababli qattiq eritmalar 1250°
C dan past bo‘lgan
haroratlarda metastabildir
Jadvallar - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

51
(
boshqaruv elementlari
deb nomlanuvchi). Har bir boshqaruv elementi
axborotni chiqarish bilan birga uning jihozlanishini va hisobotda
joylashishini ko„rsatish uchun xizmat qiladi.
So‘rovlar
.
So„rovlar berilganlar bazasining eng asosiy obyekti
hisoblanadi. Uning yordamida berilganlar bazasidan ma‟lum bir
axborotni tanlash va hisobotda foydalanish, ekranda forma yoki jadval
ko„rinishida ko„rish uchun tartiblash mumkin. So„rovlar
so‘rovlar
konstruktori
rejimida yaratiladi va berilganlar bazasi ma‟lumotlari
haqida savollar hisoblanadi. Javoblar jadval rejimida tasvirlanadi.
Har bir so„rov bir yoki bir hecha chegaralardan tashkil topadi va shu
asosda shablon yaratiladi. Masalan,
Narxi
maydonida <30 chegara
ko„rsatilsa, so„rovga faqat
Narxi
maydonida qiymatlari 30 dan kichik
bo„lganlari kiritiladi.
Har bir yozuvdagi ma‟lumotlar so„rov chegarasi bilan taqqoslanadi.
Agar yozuvdagi axborot chegarani qanoatlantirsa (masalan, narx qiymati
30 dan kichik bo„lsa), yozuv so„rov jadvaliga qo„shiladi. Har qanday
so„rov birgalikda yoki alternativ foydalaniladigan bir necha chegarani
o„z ichiga olishi mumkin.
30>
- § Klinker va uning kimyoviy hamda mineralogik tarkibi

143
1450°C temperaturada kuydirilgan erkin magniy oksid suv ta’sirida so‘nish
qobiliyatini yuqotmasa ham, u juda sust so‘nadi. Uning so‘nish jarayoni qotib qolgan
sementtoshda ham davom etishi mumkin. Natijasida qorishma va beton yoriladi.
Bunday xavfli holning (sement hajmining notekis o‘zgarishining) oldini olish uchun
portlandsement tarkibidagi erkin magniy oksid
miqdori standart tomonidan
chegaralanadi va 4,5% dan - oshmasligi zarur
1
.
Portlandsementda kaliy va natriy oksidlar bo‘lmasa yaxshi, chunki ular
portlandsementning tishlashish muddatiga ta’sir qiladi.
Bundan tashqari,
ishqorlar
betonda to‘ldirgichlar bilan (to‘ldirgich tarkibida amorf qumtuproq bo‘lsa) o‘zaro
kimyoviy ta’sir etishishi mumkin. Natijada qotgan betonning darz ketishiga sababchi
bo‘ladigan natriy va kaliy silikatlar hosil bo‘ladi. Bu reaksiya atrof-muxitda etarlicha
nam bo‘lsa xam juda tez ketadi. Shu sababli gidrotexnik betonlar uchun sement va
to‘ldirgichlar tanlanayotganda sementda qancha ishqor borligi hisobga olinishi lozim
va to‘ldirgichlar shu jumladan amorf qumtuproq (opal, kremniy, slanets va
boshqalar)dan qancha borligi aniqlanadi. Bundan tashqari, portlandsementda ko‘p
miqdorda ishqoriy metall oksidlar bo‘lsa, beton yuzasida sho‘r dog‘lar hosil bo‘lishi
mumkin.
Standartga ko‘ra, portlandsement tarkibidagi ishqor istalgan miqdorda bo‘lishi
mumkin, ammo gidrotexnik betonlar uchun 0,6% dan, er usti konstruksiyalarini
qurishda ishlatiladigan qorishma va betonlar uchun esa 1% dan ortiq ishqori bo‘lgan
portlansdement ishlatish tavsiya etilmaydi. Sementda 4% gacha titan ikki oksid
bo‘lsa, u sement sifatiga yomon ta’sir qilmaydi.
Ammo TiO
2
juda ko‘payib ketsa,
sementning mustahkamlik ko‘rsatkichlari pasayadi.
Fosfor angidrid 1,5…2% dan ortsa, portlandsementning qotish jarayoni
sekinlashadi (sulfat kislota angidridi portlandsement texnik xossalariga qanday ta’sir
qilishi xakida quyida gapiriladi).
1
Айрим заводларда ишлаб чиқарилаётган портландцемент таркибида магний оксидининг микдори 6%
гача рухсат этилади. Аммо бундай портландцемент автоклавда 2,0 МПа буғ босими остида қотаётган
ҳажмий текис ўзгариши албатта синаб кўрилиши лозим.
Kompyuter va foydalanuvchi o‘rtasida interfeysni boshqarish tizimi

48
va h.k. Foydalanilayotgan interfeys samaradorligining asosiy o„lchami
foydalanuvchi va tizim o„rtasida tanlangan muloqot shakli hisoblanadi.
Hozirgi kunda muloqotning quyidagi shakllari keng tarqalgan:
so„rov- javob rejimi, buyruq rejimi, menyu rejimi, ifodalardagi
kompyuter taklif etayotgan bo„shliqlarni to„ldirish rejimi. Har bir shakl
masala turiga, qabul qilinayotgan qaror va foydalanuvchining
xususiyatlariga qarab bir qator kamchilik va yutuqlarga ega.
Uzoq davr davomida xabarlar tili displey ekraniga chiqarilgan yoki
chop qilingan hisobot yoki xabar bo„lgan. Endi chiqish ma‟lumotlarining
yangi imkoniyati
mashina grafikasi
yuzaga keldi. Mashina grafikasi
ekranda va qog„ozda rangli grafik tasvirlarning uch o„lchamli tasvirini
yaratish imkonini beradi. Ko„rgazmalilikni orttiruvchi mashina
grafikasidan foydalanish qaror qabul qilish tizimlarida ommaviy bo„lib
bormoqda.
So„nggi
bir
necha
yillarda
yangi
yo„nalish,
multiplikatsiya
ning rivojlanishi kuzatilmoqda. Multiplikatsiya, ayniqsa,
fizik tizim va obyektlarni modellashtirish bilan bog„liq bo„lgan qaror
qabul qilish tizimlari chiqish ma‟lumotlarini interpretatsiya qilishda
samara bermoqda.
Yaqin yillarda inson ovozidan xabarlar tili sifatida foydalanish
kutilmoqda. Hozirda bu shakldan moliya sohasining qarorlarini qabul
qilishga mo„ljallangan tizimlarda qo„llanilmoqda.
Foydalanuvchi bilimlari
– bu foydalanuvchi tizim bilan ishlash
jarayonida bilishi lozim bo„lgan ma‟lumotlar. Unga nafaqat
foydalanuvchining
harakat
rejasi,
balki
kompyuter
tomonidan
berilayotgan darsliklar, ko„rsatmalar, boshqaruv ma‟lumotlari ham
kiradi.
Qaror qabul qilish tizimi interfeysining rivojlanishi bu uchta tashkil
etuvchining rivojlanishidagi yutuqlari bilan aniqlanadi va quyidagi
imkoniyatlarga ega bo„lishi lozim:
foydalanuvchi tanlovi bilan qaror qabul qilish jarayonida ularni
o„zgartirgan holda muloqotning turli shakllarini boshqarish;
ma‟lumotlarni tizimga turli usullar bilan uzatish;
tizimning turli qurilmalaridan turli formatdagi ma‟lumotlarni
olish;
foydalanuvchi bilimlarini (so„rov asosida yordam ko„rsatish,
ko„rsatma berish) tekis qo„llab quvvatlash.
Xat kimdan kelayotganini ehtiyotkorlik bilan tekshiring. Agar manzil siz xat 
kutayotgan manzil bilan bir xil boʻlmasa, bu xatni ochmang.
3

Xat kimdan kelayotganini ehtiyotkorlik bilan tekshiring. Agar manzil siz xat kutayotgan manzil bilan bir xil boʻlmasa, bu xatni ochmang. 3
5-sinf informatika (Cambridge )
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Xat kimdan kelayotganini ehtiyotkorlik bilan tekshiring. Agar manzil siz xat kutayotgan manzil bilan bir xil boʻlmasa, bu xatni ochmang. 3
|
6 - Cover ict stb indd

|
Cover ict stb inddBog'liq 5-sinf informatika (Cambridge )107
6
Elektron pochtada ishlashni boshlash
Kirish
Email – elektron pochta.
Elektron xatlarni yuborish va qabul qilish uchun email akkauntingiz boʻlishi kerak.
Email manzilni turli
email provayderlaridan olishingiz mumkin. Masalan, Gmail
yoki Microsot Outlook kabilardan foydalanish mumkin.
Bu modulda Gmail xizmatidan qanday foydalanish haqida ko‘nikmalarga ega
bo‘lasiz. Barcha provayderlarda deyarli bir xil uskunalar mavjud, lekin tugmalar
turli qismlarda joylashishi mumkin.
Email akkauntga ega bo‘lishingiz bilan
email manzilga ham ega bo‘lasiz.
Umuman olganda ikkita bir xil email manzil boʻlmaydi. Ya’ni har bir insonning
e-mail nomi
betakrordir. Agar ikkita bir xil elektron pochta manzili boʻlsa, ular
sizning xatlaringizni olgan, siz esa ularning elektron pochta xabarlarini olgan
boʻlardingiz.
Email: bu
elektron pochtani
bildiradi.
Akkauntingiz
orqali siz
insonlardan
elektron
xabarlarni qabul
qilishingiz va
ularga javob
qaytarishingiz
mumkin.
Email
provayderi: sizga
email manzilingiz
boʻlish imkonini
beruvchi
kompaniya.
Email manzili:
sizning betakror
elektron pochta
manzilingiz,
odamlar sizga
xabar yuborganini
bilish uchun
foydalanasiz.
Insonlar
manzildan
foydalanib xat
yuboradilar.
Betakror:
takrorlanmas
xususiyatga ega
narsa. Hech
qachon ikkita
elektron pochta
manzili bir xil
boʻlmaydi.
Kalit soʻzlar
Email manzilning
birinchi qismi
(qizil shriftda)
qanday boʻlishini
siz tanlay olasiz.
Koʻk @ belgisi “...
da” maʼnosini
bildiradi. Bu belgi
kompyuterga
matn email manzili
ekanligini bildiradi.
Yashil matn siz
foydalanayotgan email
provayderi. Siz uni tanlay
olmaysiz yoki oʻzgartira
olmaysiz. U sizga avtomatik
ravishda beriladi.
Ushbu email manzili namunasiga qarang:
|
| |
Elektron tijoratda axborotlarni himoyalash

139
narsa ta‟kidlanadiki, qo„llab-quvvatlash xizmatiga bo„lgan barcha
murojaatlarning
40%
i hayolparast foydalanuvchilarning parolni tiklash
iltimosi bilan bog„liq. Qo„llab-quvvatlash xizmatining bu yo„nalishdagi
harajatlarni smart-kartalar yordamida sezilarli
darajada kamaytirish
mumkin. Va nihoyat,
Forrester
tadqiqotlarida shu narsa ta‟kidlanadiki,
Fortune 1000
qatoridagi kompaniyalar tarmoqni himoyalash uchun
yiliga kamida bir million dollar mablag„ sarflaydilar.
Bu xarajat katta
ko„ringani bilan buzishdan keladigan zarar bilan taqqoslanganda hech
narsa emas.
Elektron tijoratlar uchun mahsulotlar va raqamli sertifikatlar xizmati
ishlab chiquvchi
VeriSign
kompaniyasining
korporativ marketing
bo„yicha direktori Djina Klyayn Djorashning xabar berishicha
buyurtmachilar raqamli sertifikatlarga
400 – 1000
dollar oralig„ida, bir
Web server sertifikatining to„liq
xizmatlari spektri uchun
200.000 –
1.000.000
dollar harajat qiladilar. Bunday sarflardan tashqari, himoyalash
tizimining ajralmas qismi bo„lgan brandmauerning narxini ham hisobga
olish zarur.
Himoyalash sohasining eng muhim masalalaridan biri standartlar
masalasidir. Elektron himoyalangan tranzaktsiyalar (
Secure Electronic
Transaction, SET
)
CyberCash, Netscape Communications
va
RSA Data
Security
(SET ishlab chiquvchi komplektni taklif etuvchi) kabi
kompaniyalarning xizmatidan foydalanadilar. Ammo, boshqa standartlar
ham mavjud, masalan
Secure/MIME
va
United Nations/Electronic Data
Interchange
for
Administration,
Commerce,
and
Transport
(UN/EDIFACT)
. Universal va yagona usul mavjud bo„lmas ekan,
mahsulotlarni va himoyalashning usullarini tanlash oson bo„lmaydi.
Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o - bet 86

138
pasportini kredit kartochkadagi axborotlar mazmuniga nisbatan
tekshirish kiradi. Pasport mavjud bo„lmaganda operatsiya bekor qilinishi
mumkin. Shu sababli, Internet-magazindan boshqa kredit kartochka
bo„yicha biror narsa sotib olish qiyin. Magazin mijoz imzosi bilan
tasdiqlangan slip kartochkani olmagunga qadar so„nggi bank schotidan
pulni o„tkazmaydi.
Bank va to„lov tizimi kam tavakkal qiladi, chunki zarurat
tug„ilganda mijozga qaytariladigan pullar kartani qabul qilgan savdo
nuqtasidan olinadi. Bu operatsiyada magazin eng ko„p tavakkalchilik
qiladi. Buning sababi, biror narsa yuzaga kelganda u mahsulotsiz va
pulsiz qolishi mumkin. Magazin tavakkalchilikni minimumga keltirish
uchun zarur bo„lgan summani mijoz schotidan tezda olmaydi, faqat uni
zahiralaydi. Keyinchalik xaridor va sotuvchi mahsulotni berishda
uchrashadilar. Shu jarayonda slip (xaridni hujjatli tasdiqlash) yaratiladi
va kartochka egasi uni imzolaydi. Qabul qilingan slip magazin va
jarayon markazi uchun kelishuv amalga oshganligining tasdig„i bo„ladi.
Slipni olish davrida kassir (yoki kuryer) kartochka egasi imzosini
namuna bilan taqqoslaydi va tortishuvli vaziyatlarda pasport talab qilishi
mumkin.
Umuman, savdo tashkilotlari uchun Internet orqali ishlashdagi
tavakkalchilik kredit kartochkalaridan odatdagi foydalanishlardagi
tavakkalchilik bilan mosdir. Rossiyaning ko„plab virtual magazinlari
«Multikarta» jarayonlash markazi bilan ishlaydilar va kredit
kartochkalarini mualliflashtirish bilan bog„liq bo„lgan barcha
masalalarini hal qiladilar.
Turli bosqichlarda to„lov tizimi tarmog„iga fizik ulanish uchun turli
texnologiyalar qo„llanilgan. Avval kirish telefon tarmoqlari orqali
amalga oshirilgan. Bog„lanish o„rnatilishi va mualliflashtirish o„tgunga
qadar foydalanuvchilar ko„p vaqt kutishlariga to„g„ri kelgan. Hozir
ko„plab magazinlar Internetdan
X.25
tarmog„iga o„tish uchun provayder
tomonidan taqdim etilayotgan shlyuzdan foydalanmoqdalar.
MS Access – berilganlar bazasini boshqarish tizimi

49
MS Accessda bunday obyektlar bilan ishlash berilganlar bazasining
oynasida amalga oshiriladi. Berilganlar bazsini yaratish quyidagi
bosqichlardan iborat:
ma‟lumotlarni saqlash uchun jadval loyihalash va yaratish;
ma‟lumotlar kiritish;
axborotni ko„rish, tahrirlash va chiqarish uchun mo„ljallangan
ombor boshqa elementlarini ishlab chiqish.
Microsoft Access
da berilganlar maxsus obyektlar –
jadvallarda
saqlanadi. Masalan, bir jadval talabalar haqida ma‟lumotlarni, ikkinchisi
ular qatnashadigan o„quv kurslari haqida ma‟lumotlarni saqlashi
mumkin.
Bu alohida jadvallarni birlashtirish zarur. Barcha jadvallar va ular
o„rtasidagi o„zaro bog„lanish berilganlar bazasining asosini tashkil etadi.
Jadvalda har bir ustun
maydonni
, ya‟ni axborot toifasini, har bir
satr –
yozuv
, ya‟ni jadvalning bir elementini ifodalaydi. Har bir maydon
faqat bir turga tegishli ma‟lumotlarni oz' ichiga olishi mumkin - matn,
son, vaqt va h.k. Har bir yozuv faqat bir element haqida axborot saqlaydi
(masalan, talaba haqida ma‟lumot yoki o„quv kursi).
Microsoft
Access
turli
xildagi ma‟lumotlarga beriladigan
maydonlarga ega. Turli ko„rinishga ega bo„lgan matnlarni, sonlarni, kun,
vaqt va pul birliklarini kiritish mumkin. Bulardan tashqari
Windows
dasturiga qo„yish mumkin bo„lgan ixtiyoriy obyektni yozish
(animatsiya, ovoz, rasm, videoklip va h.k.) imkonini beruvchi maxsus
tur (
Obyekt OLE
) maydonga ham ega.
Microsoft Access
da berilganlar bazasining har bir jadvali qat'iy
tarkibga ega, undagi barcha axborot o„z joyiga joylashgan bo„lishi kerak.
Agar yozuvda qandaydir maydon bo„sh bo„lsa,
Access
bu joyda,
hech qanday axborot bo„lmasa ham, bo„shliq belgisini ( _ ) tasvirlaydi.
Aniq bir berilganlar bazaiga tegishli bo„lgan barcha obyektlarni
Access
katta bir faylda saqlaydi.
Access
dasturi bilan ishlaganda aynan
shu fayl bilan ishlanadi. Bir berilganlar bazasi bilan bog„langan
obyektlar: axborotlar saqlanuvchi jadvallar, ma‟lumotlarni ifodalash
uchun forma va hisobotlar, turli ma‟lumotlarni so„rash uchun so„rovlar,
ombor bilan ishlashni avtomatlashtirish uchun modul yoki makroslar
bo„lishi mumkin. Omborda barcha obyektlar o„z turiga qarab tartiblanadi
va berilganlar bazasi oynasining mos qo„yilmalarida tasvirlanadi.
Yangi oyna ochiladi.
Unda 
graph

71
3
Diagrammalar bilan ishlashni boshlash
1-mashg‘ulot
Sinfingizdagi har bir o‘quvchining sevimli xobbisi haqida so‘rang (ular faqat bitta
xobbi nomini aytishlari mumkin).
Siz aniqlagan natijalarni koʻrsatuvchi maʼlumotlar jadvalini yarating.
Sinfdoshlaringizning sevimli xobbilarini koʻrsatish uchun doiraviy diagramma
yasang.
Doiraviy diagrammaga nazar soling hamda yuqorida berilgan toʻrt savolga javob
bering.
2-mashg‘ulot
Sinfingizdagi har bir o‘quvchining
barcha xobbilari haqidagi maʼlumotlarni
to‘plang.
Siz aniqlagan natijalarni koʻrsatish uchun maʼlumotlar jadvalini yarating.
Sinfdoshlaringizning xobbilarini koʻrsatish uchun ustunli diagramma yarating.
Kiritilgan maʼlumotlar haqida ayrim savollarni tuzib chiqing. Savollarning javobi
maʼlumotlar asosida axborotlarni yaratadi.
Diagrammaga
qulay nom
berishni
unutmang.
Daftaringizga quyidagi savollarga javob yozing. Darsligingizga yozmang

|
Daftaringizga quyidagi savollarga javob yozing. Darsligingizga yozmangBog'liq 5-sinf informatika (Cambridge )Daftaringizga quyidagi savollarga javob yozing. Darsligingizga yozmang.
1 Eng ko‘p tanlangan fan qaysi bo‘ldi?
2 Eng kam tanlangan fan qaysi bo‘ldi?
3 O‘quvchilarga yoqadigan fanlar ichida bir xil qiymatga ega bo‘lganlari ham
bor ekanmi?
4 Sinfning yarmidan koʻpiga yoqadigan fan qaysi ekan?
68
Ustunli diagramma ustunlari rangini oʻzgartirish
1-mashg‘ulot
Diagrammaning ustunlari (yoki doira boʻlaklari) ranglarini oʻzgartirish imkoniyati
mavjud.
Ustun rangini uning ustiga ikki marta bosish orqali oʻzgartira olasiz (Bitta
bosishda grafik, ikki marta bosilganda esa ustun tanlanadi).
Ustunning har bir burchagida doiracha paydo boʻladi.
Ustunga sichqonchaning oʻng tugmasi bosilganda ham format menyusi
ochiladi.
‘Fill’ – yordamida
fon rangi
oʻzgartiriladi.
‘Outline’ – yordamida
chegara rangi
oʻzgartiriladi.
Masala
69
3
Diagrammalar bilan ishlashni boshlash
Bu amalni har bir ustunda qo‘llang.
Doiraviy diagrammaning bo‘laklari rangini o‘zgartirishda ushbu usuldan
foydalaniladi. Boʻlakning rangini oʻzgartirish uchun unga ikki marta bosasiz.
Oʻq chiziq qiymatlarini oʻzgartirish
2-mashg‘ulot
Ba’zida quyida tasvirlangani kabi maʼlumotlar bir-biriga juda oʻxshash
diagrammaga duch kelishingiz hamda undagi maʼlumotlarni yaxshi anglay
olmasligingiz mumkin.
Siz y-oʻqidagi qiymatlarni xohishga ko‘ra oʻzgartirishingiz mumkin.
Diagrammaning y-oʻqini tanlang (Diagramma yon qismida joylashgan vertikal
raqamlar nazarda tutilyapti). Sichqonchaning oʻng tugmasini bosib, “Format
Axis” buyrug‘ini tanlang.
|
| |
Ko‘rsatma
To‘plang - Cover ict stb indd

73
Dasturlashni boshlash
Bu modulda yakuniy loyiha tayyorlash uchun dasturlash ko‘nikmalaringizni
rivojlantirasiz. Bu loyiha Scratch dasturi imkoniyatlaridan foydalanib Clip Clop
nomli otning hayvonot bogʻiga tashrif buyurish hamda barcha hayvonlarni koʻrish
vazifasidan iborat.
Shuningdek, quyidagilarni ham bilib olasiz:
• algoritm nima ekanligi, uni tuzish va tuzatish(sozlash);
• koʻrsatmalar ketma-ketligi berilganida Sprayt qanday harakatlarni amalga
oshirishini bashorat qilish;
• Scratch dasturida Spraytni harakatlantira olish;
• Scratch dasturida Spraytni aylantira olish;
• Scratch dasturida Spraytni gapirtirish.
Boshlashingizdan avval
Quyidagilarni bilishingiz kerak:
• odamlar va narsalar turli yoʻnalishlarda – yuqori, past, chap va oʻngga
harakatlanishi mumkin;
• burchaklarga burishdan oldin ham foydalangan boʻlishingiz kerak:
• 90 daraja (chorak burilish);
• 180 daraja (yarim aylana burilish);
• 360 daraja (toʻliq aylana burilish).
Bu modulda quyidagilarni oʻrganasiz:
1
Maqsadli qisqa ko‘rsatmalar ketma-ketligini (algoritm) yaratish
2
Koʻrsatmalar ketma-ketligi asosida maqsadli dastur yaratish
3
Koʻrsatmalar ketma-ketligi asosida Spraytning harakatlarini bashorat qila
olish
4
Quyidagilarni o‘z ichiga olgan dastur yaratish:
• Spraytni kamida 5 marta harakatlantirish
• Spraytni 90 va 180 darajadan boshqa burchaklarga burish
5
Kamida bitta xatosi bor dasturni sozlash (Debagging jarayoni)
4
Har safar
kompyuter
tugmasini yoki
klaviaturadagi
harfni
bosganingizda
kompyuterda
saqlanayotgan
koʻrsatmalar
unga nima
qilish kerakligini
aytib turadi. Bu
koʻrsatmalarsiz
kompyuter
shunchaki keraksiz
bir quti boʻlar edi.
Mitoxondriyalaming ultrastrukturasi

hayvonlarnikidek k o‘p boMadi. Mitoxondriyalar adaptatsiya hosil
qilish xususiyatiga ega. Masalan, kalamushlami gipodinamiya (kam
harakatlanish) sharoitiga joylashtirganda, mitoxondriyalardagi krista-
lar va ko‘ndalang targ‘il muskul tolasidagi
mitoxondriyalar soni ke-
skin kamaya borganligi kuzatiladi. Lekin, hayvonlar aktiv harakatga
keltirilganda (suzdirilganda), mitoxondriyalar o ‘z sonini va holatini
tezda tiklaganlar.
Mitoxondriyalarning tashqi va ichki membranari tarkibi va fizik
xususiyatlari bilan farq qiladi. Osmotik
bosimning ortishi yoki ka-
mayishidan ichki membrana burishib yigMIib qoladi, lekin key-
inchalik to ‘gMrlanishi mumkin. Tashqi membrana cho‘zila olmasligi
tufayli uziladi. Tashqi membranada lipidlar
bilipid qatlamni hosil
qilsa, ichki membranada faqat bir qism lipidlar bilipid hosil qilishda
ishtirok etadi. Tashqi membrana endoplazmatik to‘r membranalari
bilan o ‘xshash boMadi. Ichki membrana va mitoxondriya matriksi
oksidlanish va fosforlanish fermentlariga boy boMadi.
Fotofosforlash1 - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

chiziqda xarakatlanishadi. (6 .1 6 rasm). 1950 yilarda Kalifomiyadagi
Berkli Universiteti olimi Deniel Amon shuni aniqladiki izolyayiya
qilingan xloroplastlar faqatgina ADF dan
ATF ni sintez qilibla qol-
maydi ular kerakli miqdordagi S 0 2 yoki NADF siz xam buni bajara
oladilar. Bu tajribalar shuni koTsatdiki xloroplastlarda ATFni fotosin-
tez reaksiyalariz xosil qilish vositasiga ega ekanligini. Amon ixtiro
qilgan qilgan jarayoni keyinchalik davriy fotofosforlash deb ataldi.
Bu jarayon aniqlanganiga 50 yil bo‘lishiga
qaramasdandan bu jarayon xalixam toTaqonli tushunilgani-
cha yo‘q. Oxirgi izlanishlar shuni qo‘rsatiki
davriy elektron trans-
portining ikkita ketma ket yoTi mavjud uning bittasi 6.17 ramsda
koTsatilgan. Elektronlming davriy tashish PSI dan kvant yoruglik
nurlarini so‘rilishi va yuqori energetikalik elektronlami
birlamchi ak-
septorga o‘tkazishidan boshlanadi. Davriy fotofosforlash uglevod sin-
tezi uchun qo'shim cha ATF xosil qilish uchim kerakli xisiblanadi(6.19
rasm). Davriy fotofosforlashga to ‘sqinlik qilish yuksak o ‘simliklami
rivojlanishi va o ‘sishini sekinlashtiradi. Xozirda biz fotosinteznig
yoruglik reaksiyalari uglevod sintezi uchun kerakli boTgan ATF va
NADF xosil qilishini ko‘rdik endi.likda
biz uglevod xosil qiluvchi
reaksiyalarni koTsak xam boTadi.
jamila.a7
@ - Cover ict stb indd

108
Elektron xavfsiz
lik: internetdan,
shuningdek, elek
tron pochtadan
foydalanayotgan-
da xavfsiz qolish.
Ulanish: barcha
elektron pochta
xabarlari internetga
kiriladigan
kompyuterda
saqlanadi. Email
manzilingizga
kirganingizda, bu
kompyuterga xabar
yuborasiz (unga
ulanasiz).
Ilova fayllar:
email bilan birga
yuborilgan hujjat
(yoki fayl).
Nusxasi (cc):
Nusxa qismidagi
email manzillarga
yuborilgan xat
nusxasi. Nusxasini
olganlarning
barchasi xatni
ko‘radi.
Kalit soʻzlar
DIQQAT QILING!
Email manzilni
tanlayotganda
ehtiyot boʻling.
Oʻzingiz
haqingizdagi
yaqqol shaxsiy
maʼlumotlarni
oshkora qilmang.
Internetdan foydalanayotganda xavfsizlik juda muhim. Bunga emaildan
foydalanish ham kiradi. Bu
elektron xavfsizlik (e-safety) deyiladi.
Emaildan foydalanganda xavfsizlikni ta’minlash uchun amal qilishingiz kerak
bo‘lgan quyidagi qoidalar mavjud:
1 Notanish biror odamdan xat kelsa, kattalarga (oʻqituvchingiz yoki ota
onangiz/vasiylarga) ayting va xatni oʻchirib tashlang. Xatni ochmang.
• oʻrningizdan turishingiz;
•

79
4
Dasturlashni boshlash
4.2-mashg‘ulot
Bitta aylana 360 daraja bo‘lib, 0 va 360 darajalari orasida
koʻplab burchaklar mavjud.
90 darajaga burilishning yarmi 45 daraja boʻladi.
Oʻrningizdan turib, 90 darajaning yarmiga buriling
(chorak burilishning yarmi).
4.3-mashg‘ulot
Mana bu yangi labirintga qarang.
END
START
Burchaklari bir-biriga tegib turgan ikkita katak 45 daraja burilishingiz va keyin
oldinga harakatlanishingiz kerakligini bildiradi.
Tasavvur qiling, “START” katagida birinchi kulrang katakka yuzlanib turibsiz.
Quyidagi koʻrsatmalar sizni ikkinchi kulrang katakka olib boradi:
OLDINGA 1 KATAK
CHAPGA 45 DARAJA
OLDINGA 1 KATAK
Labirintni yakunlash uchun ketma-ketlikni yozib chiqing.
45
º
Burchaklar
muhim ahamiyat
kasb etadigan
tushuncha
bo‘lib,ularni
matematika fanida
ham oʻrganasiz.
Bilarmidingiz? - Cover ict stb indd

80
5-amaliy ko‘nikma
Spraytni oldinga harakatlantirish
Labirint boʻylab yurish uchun koʻrsatmalar yozib chiqdingiz.
Endi uni bajarish
uchun
Scratch yordamida kompyuter dasturi yozishingiz mumkin.
Scratch dasturi
Spraytlarni boshqarish imkonini beruvchi dasturdir.
Dastur kodi yordamida Spraytni harakatga keltirishingiz mumkin.
Scratch dasturi ishga tushganda quyidagi koʻrinishda boʻladi:
5.1-mashg‘ulot
Yashil bayroq tanlanganida mushuk Spraytini oldiga harakatlanadigan dastur
kodi yozmoqchisiz. Buning uchun:
1
Mushuk Spraytini belgilang.
2
Yuqoridan
Events
menyusini tanlang.
3
Blokni kod
sahifasiga surib olib kelib joylang.
Scratch:
Spraytlarni
boshqarishda
bloklardan
foydalanib
dasturlar
yaratish
imkonini beruvchi
dasturiy taʼminot.
Sprayt:
boshqarishingiz
va
unga kod
qoʻshishingiz
mumkin
boʻlgan Scratch
dasturidagi
obyekt. Masalan:
Kalit soʻzlar
Dasturingizni
muntazam saqlab
borishingiz kerak.
Menyudagi
File
,
keyin
Save
tugmasini bosing.
Faylingiz uchun
mos nom bering.
Ko‘rsatma
81
4
Dasturlashni boshlash
4
Motion
menyusini tanlang.
5
Kod sahifasiga “Move 10 steps” blokini olib boring. Keyin uni “yashil
bayroq” blokining quyi qismiga joylang. U o‘sha joyga joylanadi.
Yashil bayroq ustiga bosing va nima yuz berishini ko‘ring.
5.2-mashg‘ulot
Qadamlar sonini oʻzgartiring.
20 qiymatini yozsangiz nima boʻladi? Yoki 50? 100 yozsangiz-chi?
Sprayt obyekti
sahnadan
tashqariga
chiqib keta
boshlasa,
uning
ustiga bosish va
sichqoncha
bilan
tortish orqaga
qaytarishingiz
mumkin.
MA’RUZA 5. FOTOSINTEZ VA XLOROPLAST

ichiga oladi, Bu barcha organizmlar fotosintezjarayonini amalga oshi-
radi va bu jarayonda kuyosh nuri energiyasi uglevodlarda va boshqa
organikmolekulalarda saqlanayotgan kimyoviy energiyaga aylanadi.
Fotosintez jarayonida nisbatan past energiyaviy elektronJar birik-
tiruvchi donorlardan chiqarib tashlanadi va energiya yordamida
yuqori eneriyalik elektronlarga aylanadi .
Ushbu yuqori energiyalik
elektronlar keyinchalik kamaygan biologik moleklalar sintezida ish-
latiladi bularga kraxmal va yoglar misol boMa oladi. Shunday exti-
mol xam borki ikki milliard yillar davomida yerda xukmronlik qilgan
dastlabki fototroflar fotosintez umumiy reaksiyasini amalga oshirish
uchun vodorod sulfidan elektron manbai sifatida foydalanishgan
orugclikC 02+2
+H20 +2 S1
C K ,0 bor joyda uglevod birligini namoyon etadi.Xozirda bu
turdagi fotosintezjarayonini amalga oshiruvchi ko‘pgina bakteriyalar
mavjud bularga 6,1 rasmda misolar kursatilgan, Lekin bugungi kunda
vodorod sulfid ko‘p va keng tarkalgan
emas binobarin organizmlar
elektron manba sifatida bu aralshmaga bog‘lik ekanligi sababli yas-
- hash muxitini cheklab quyadi.Bundan 2,7-2,4 milliard yil avval yerda
fotosintetik prokariotlami yangi turi paydo bulgan ular suv deb nom-
lanuvchi kuplab elektron manbaini ishlata olish xususiyatiga ega bul
gan . Bu organizm larga suvdan foydalana olishi yanada kengrok yas-
hash muxitidan foydalana olishga imkon yaratib beradi. U xayotning
barcha shakllari uchun chikindi maxsulotlari ishiab chiqadi. Umumiy
reaksiya natijasida molekulyar qoldiq maxsulot xosil bo‘ladi.
Shunday kilib agar organizm kislorodli
fotosintez amalga oshir-
mokchi bulsa u kuchli oksidlovchidan foydalanishi kerak bu bilan su
vda maxkam yopishgan elektronlami olish mumkin. H2S dan fotosin
tez uchun elektron manbai siffcida N 2 0 ga utkazish uchun fotosintez
mashinasida kapital ta’mirlash lozim
M a’lum vakt mobaynida dastlabki 0 2 ishiab chikaruvchi siano-
bakteriyalar fotosintezjarayonini amalga oshirmaydigan boshlangich
eukariotlaming mitoxondriyasining ichiga joylashib olgan . Evoly-
usiya davomida simbiotik bakteriyalar boshka bir organizmdan xosil
bulgan. Xloraplastlar evolyusiyalanganligi
sababli dastlab simbiotik
sionabakteriyalarda tarkibida mavjud bulgan genlami ko‘pchiligi
1
Gerald Karp. Cell and Molecular Biology. USA, 2013, «Wiley».319-322 p.
85
yokolgan yoki xujayra yadrosiga o ‘tkazilgan. Natijada polipeptidlar
xam yadroni xamda xloroplast genomini kodlay oladigon zamonaviy
xloroplatlar topishdi. Keng mikyosdagi xloroplastlarning genetik tax-
lili natijasida barcha zamonaviy xloroplastlar oldingi kadimiy xloro-
plastlardan tashkil topgan degan taxmin kilinadi. Natijada ulaming
umumiy avlodi xloroplastlar va sianobakteriyalar
kopgina asosiy ma-
teriallami xarakteristikasini ulashadi shu jum ladan o 4xshash fotosin
tez mashinalarini xam, bular kuyidagi saxifalarda batafsil muxokama
qilinadi.
Bilasizmi?
     
74 - Cover ict stb indd

Bilasizmi?
74
• ketma-ketlik nima ekanligini;
• vazifalarni bajarish yoki muammoni yechish uchun ketma-ketlikka amal qila
olishingiz kerak.
Masalan, quyidagi sodda ketma-ketlikni bajaring:
1 Toʻrt marta sakrang va o‘tirib turing.
2 Polga oʻtiring.
3 Uch marta qarsak chaling.
4 Oʻrningizdan turing.
5 Turgan joyingizda aylaning.
Kirish
Kompyuterlar
Software deb ataluvchi dasturlarni ishga tushiradi.
Dasturlar
koʻrsatmalar yoki buyruqlardan tashkil topgan bo‘lib, ular kompyuter
qanday vazifalar bajarishi kerakligini ko‘rsatadi.
Koʻrsatmalar
dastur kodida yozilgan bo‘ladi.
Dastur:
kompyuter
qanday vazifalarni
bajarishini
bildiruvchi
koʻrsatmalar
ketma-ketligi.
Software:
turli vazifalarni
bajarish imkonini
beruvchi
kompyuter dasturi
Ko‘rsatma:
biror harakat
bajarilishiga
qo’yilgan talab.
Buyruq: odatda
dasturda amalga
oshirilishi kerak
boʻlgan vazifa.
Dastur kodi:
kompyuter
qanday vazifa
bajarishi
kerakligini
aytuvchi
buyruqlar
to‘plami.
Kalit soʻzlar
1-amaliy ko‘nikma
Robot bo‘ling
Tasavvur qiling, siz robotsiz. Quyidagilarni bajaring:
• oʻrningizdan turing;
• atrofingizga qarang;
• eshik tomon yurib boring.
Aniq koʻrsatmalar toʻplamidan foydalanib buni qanday amalga oshirganingizni
tushuntiring.
1.1-mashg‘ulot
Eshik oldiga yetib borish uchun koʻrsatmalarni
yozing.
Koʻrsatmalaringiz quyidagicha boʻlishi mumkin:
• xonaning old tomoniga yuzingizni qaratib
buriling;
• oldinga uch qadam tashlang;
• chapga buriling;
• oldinga bir qadam tashlang.
75
4
Dasturlashni boshlash
DIQQAT QILING!
Buni bajarishda
boshqalarni
turtib
yubormaslik
uchun ehtiyot
boʻling!
Hayotda ham
labirint o‘yinlari
mavjud.
• Makkajoʻxori
labirinti barra
makkajoʻxori
(joʻxori)
maydonida
o’tkaziladi.
Odatda ular
turistlarni jalb
qilish uchun
yetishtiriladi.
• Xepton Kort
labirinti
o‘sayotgan
devorguldan
qilingan boʻlib,
u Xepton Kort
saroyi yerlarida
joylashgan.
Bilasizmi?
2-amaliy ko‘nikma
Robotni labirint boʻylab harakatlantirish
Tasavvur qiling, siz labirint orasidan yurish uchun koʻrsatmalarga amal
qilayotgan robotsiz. Mana bu labirintga qarang.
“START” deb yozilgan yashil katakdan boshlashingiz kerak.
END
START
Har bir rangli katak bir boʻshliqni bildiradi. Siz faqat rangli kataklarda (kulrang,
yashil, sariq va qizil) harakatlana olasiz.
Koʻrsatmalarni bajaring: eshik oldigacha yetib bora oldingizmi?
Agar eshik oldiga yetib bormagan boʻlsangiz, koʻrsatmalarni qaytadan
tuzib chiqing va yana urinib ko‘ring. Eshik oldiga yetib borguningizga qadar
bajarishda davom eting.
Barakalla!
Bu siz yaratgan birinchi koʻrsatmalar ketma-ketligin edi.
1.2-mashg‘ulot
Oʻz koʻrsatmalaringizga amal qilish osonroq boʻlishi mumkin, chunki ularni
siz tuzgansiz. Bu safar doʻstingiz bilan o‘rin va ko‘rsatmalaringizni almashing.
Bu koʻrsatmalarga amal qiling va eshik oldiga borishingizni sinab koʻring.
Doʻstingiz ham buni bajara oldimi?
|
O‘ylab ko‘ring - Cover ict stb indd

90
Qidiruv tizimlarida ishlashni boshlash
Bu modulda quyidagilarni oʻrganasiz:
1
Maʼlumotlar topish uchun tugma, menyu va indekslardan foydalanish
2
Maʼlumotlarni qidirish uchun kalit soʻzlardan foydalanish
3
Tadqiqodingiz uchun dalillar to‘plash
4
Mos kalit soʻzlardan foydalnish
5
Kerakli natijalarni tanlash
Bu modulda yakuniy loyiha uchun qidiruv koʻnikmalarini shakllantirasiz. Loyihada –
yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan ikki turdagi hayvonlar: oq ayiqlar va yana biror
hayvon haqida maʼlumot beruvchi ma’lumot jadvalini yaratasiz. Ixtiyoriy hayvon
turini tanlashigiz mumkin! Maʼlumot varagʻi qiziqarli bo‘lishi uchun har ikki hayvon
haqida maʼlumotlarni qidirib topishingiz kerak.
Bundan tashqari quyidagilarni ham oʻrganasiz:
Ko‘rsatma
     
82 - Cover ict stb indd

|
Cover ict stb inddBog'liq 5-sinf informatika (Cambridge )Ko‘rsatma
82
Turn burish
bloklari
Motion
menyusida
joylashgan
bo‘ladi. Blokni
oʻng tomonga
suring va uni
boshqa blok(lar)
tagidan
joylang.
Ko‘rsatma
Sprayt strelka
koʻrsatgan
tomonga buriladi.
Burilish darajasi
qiymati qanchalik
katta bo‘lsa,
burilish ham
shunchalik katta
bo‘ladi.
Ko‘rsatma
6-amaliy ko‘nikma
Spraytni turli yoʻnalishlarda harakatlantirish
Sprayt o‘ngga yoki chapga hamda ixtuyoriy burchakka burilish orqali turli
yo‘nalishlarda harakatlanishi mumkin.
Bu buyruqlar Spraytga oʻngga (birinchisi) yoki chapga (ikkinchisi) burilish
kerakligini aytadi.
Katakdagi raqam siz obyektni burmoqchi bo‘lgan burchak darajasidir.
Agar Spraytni 90 daraja chapga burmoqchi bo‘lsangiz, ikkinchi variantni
tanlang va qiymatni 90 ga oʻzgartiring.
Bu chizmada siz eng koʻp foydalanadigan burchaklar tasvirlangan.
315°
0°
45°
90°
135°
180°
225°
270°
Agar topshiriqni xato bajarsangiz yoki yana boshidan boshlamoqchi bo‘lsangiz,
Sprayt obyektini xohlagan joyingizga olib boring, keyin ko‘rsatilgan
kod blokini yarating.
“Yashil bayroq”ni tanlaganingiz dastur
kodi ishga tushishini anglatadi. “Point in
direction 90” bloki Sprayt yuzini oʻng tomonga
buradi.
Point in
direction
Spraytga qaysi
tomonga qarash
kerakligini
ko‘rsatadi. U
burilishning
boshqa usulidir.
Bu blok
Motion
menyusida
joylashgan, uni
olib oʻng tomonga
suring va boshqa
blok(lar)tagidan
joylang.
Ko‘rsatma
|
| |
Xloroplastning tarkibi va tuzilishi1

Rasm 6.2. B argning funksional
tuzilishi.
Barg tuzilishi bo‘yicha
bir necha sitoplazmada taxsimlangan xloroplstga
ega qatlamlardan
tashkil topgan. Bu xloroplastlar kerakli xomashyolar va kimyoviy
energiya yetkazib berish natijasida fotosintez jarayonini amalga os-
hiradi.
Tilakoidlar Strom a
R asm 6.3 A -X loroplastiarning ichki tuzilishi.
Elektron mikro-
grafika nitrans missiyasi bitta xloroplast yordamida amalga oshadi.
Ichki membrana disksimon shaklda granalarda joylashgan.
Matritsaga uxshab xloroplast stromasi ikkita zanjirli uncha atta
boMmagan DNK molekulasidan va ribosomaga o ‘xshash prokariot-
lardan iborat. YUqorida ta’kidlanagandek Dnk xloroplastlari
kadimgi
bakterial endosimbiontlamig genomini qoldiqlari xisoblanadi. Orga-
nizmga boglik xolda xloroplast DNKasi taxminan 60 dan 200gacha
genlardan iborat bu genlar asosan xar qanday gen ekspressiyasida
yoki fotosintezda katnashadi. 0 ‘simlik xloroplastlarining 2000-3500
polipeptidlari yadro DNK sida kodlanadi va sitozolda sintezlanadi.
87
Mitoxondriyalarni tuzilishi va vazifalari

yasi shunday boTganki ularda kislorod malekulasi
katta foyda bilan
ishlatilgan.
M itoxondriyalami tuzilishi va vazifalari1
Mitoxondriyalar bu kattagina strukturalar ularni bemalol yorugTik
mikroskopda ko‘rsa boTadi (5.1 a rasm).Har xil hujayralarda m itox
ondriyalar har xil shakilda boTishi mumkin (5.1 b rasm).
5.1
— rasm. Mitoxondriya. (a) Tirik fibroblastni faskanfrast mi
kroskopda ко
‘
rinishi. (b) mitoxondriyalar uzun va qoronj 4 tanacha
lar. (c)mitoxondriani ichki membranasini kristallari ко 'r shapalakni
spermasi.
Bir hujayralilarda mitoxondriyalar boTishi mumkin. Dukkaksi-
mon organellalarda shu to ‘qimaning o‘zida lekin boshqa hujayral
arida naysimon turdagi mitoxondriyalar boTishi mumkin.
Eng qizigT
mitoxondriyalar bir biri bilan qo‘shilishi mumkin yoki bir m itoxon
driya ikkiga boTinib ketishi mumkin (5.2 (a) -rasm).
5 .2
—
rasm . (a) sichqonni fib ro b la stin i m ito xo ndriyala r flu o -
retsen t o q sil bilan b o ‘yalga n .(b) achitqi h u ja ya sid a g i m ito xo n
driyalar. (c) m ito xo n d riy a la m i naychalar bilan a T o q si m adeli.
1
Gerald Karp. Cell and Molecular Biology. USA, 20IS, «Wiley>>.286-288 p.
76
5.1- rasm (b) dako‘rsatilganki naychalar mitoxondrialami ilonday
o ‘rab olgan1 boMishi mumkin. Mitoxondriyano qo‘shilish va boMinish
balansi bu mitoxondriyalarni miqdorini omilidir. Sutemizuvchilami
jigaridagi mitoxondriyalarda 15-20 %
gacha hujayra hajmini egal-
laydi.
Mitoxonfriyalar o ‘simlik hujayralarida ham juda
katta rol o ‘ynaydi va ular ATF yyetkazib beradi.
Mitoxondriyalar
sperma harakatida katta rol
o ‘yniydi (5.1 (c) rasm).
Ularning muxim roli kalsiy ionini yutishida va
chiqarishida. Hujayrlarni
nobud boMishida mitoxon-
driyalaming ahamiyati katta.
Nazorat savollari - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

1. Nekroz.
2. Nekrozning kelib chiqish sabablari.
3. Apoptoz - hujayraning “sababsiz” o ‘limi
4. Eliminatsiya hodisasi.
T E S T
1. Nekroz nima?
a. Ichki gomeostazning buzilishi.
b. Hujayra membranasining o ‘tkazuvchanlik xossasining buzili
shi.
c. Ichidagi ionlar kontsentratsiyasini buzilishi.
2. Nekroz qanday ma’noni anglatadi?
a. Yunoncha -“nobud bo‘lish”.
b. Yunoncha ‘Hushib qolish”.
c. Yunoncha “parchalanish” .
3. Nekroz natijasida..........
a. Sitoplazmada Na+ va Ca2+ ionlari kontsentratsiyasi oshadi.
b. Sitoplazmada Na+ va Ca2+ ionlari kontsentratsiyasi kamaya
di.
c. Sitoplazmada Na+ va Ca2+ ionlari
kontsentratsiyasi tengla-
shadi.
4. Nekrozning olziga xos tomoni qanday?
a. Unda katta guruh hujayralar uchraydi.
b. Unda kichik guruh hujayralar uchraydi.
c. Unda har xil guruh hujayralar uchraydi.
5. Apoptoz nima?
a. Bir qism hujayralar hech qanday
fizikaviy yoki kimyoviy
o ‘zgarishlarsiz nobud boMishi.
b. Ontogenezning tugashi.
c. Bir qism hujayralar fizikaviy yoki kimyoviy o ‘zgarishlar bi
lan nobud b o iish i.
6. Apoptoz qanday m a’noni anglatadi?
a. Yunoncha -“nobud boMish”.
b. Yunoncha “tushib qolish”.
M u sta q il ta ’lim m a v zu la ri
178
с. Yunoncha “parchalanish” .
7. Apoptozni hujayraning programmalashtirilgan o ‘limi deb
ham atashadi.
a. Hujayraning programmalashtirilgan o‘limi
b. Hujayraning o'lim i
c. Hujayraning programmalashtirilgan tirilishi
qachon va kim tomonidan topilgan?

M A’RUZA 4. SITOPLAZMANING ПСИ MEMBRANALI
ORGANOn>LARI
Reja:
1. Eukariot hujayralaming ikki membranaii organoidlari.
2. Mitoxondriyalarning ultrastrukturaviy tuzilishi.
3. Plastidalar.
Tayanch iboralar. Ikki qavat membrana, mitoxondriya, plastida
lar.
1. Eukariot hujayralam ing ikki membranaii organoidlari.
M itoxondriyalar hamma hayvon va o‘simlik hujayralari uchun xos,
plastidalar faqat fotosintez jarayoni amalga oshuvchi o ‘simlik hujay
ralarida uchraydi.
Ushbu organoidlar tuzilishidagi umumiylik
belgilardan biri sito-
plazmadan ikkita — tashqi va ichki membrana bilan chegaralanganli-
gidir. Shuning uchun mitoxondriya va plastidalarda ikkita bo'shliqqa:
birinchisi tashqi va ichki membranalar orasidagi, ya’ni membran-
alararo bo‘shliq, ikkinchisi ichki membrana
bilan chegaralangan
asosiy matriksiga ega. Umimiylikni tashkil etuvchi ikkinchi belgi
ichki membranalari burmalar, xaltachalar ichki matriksga yo ‘nalgan
bo‘rtmalami hosil qilishi. Funksional jihatdan ikkalasi ham energetik
jarayonlam i amalga oshiruvchi organoidlardir.
Mitoxondriyalami o ‘rganish tarixi 1850
yilda boshlanib shu yili
Kelliker hasharotlarda ulami ko‘rib sarkosomalar deb nom beradi
(hozirgi kunda bu atama muskul to ‘qimasining mitoxondriyalar uc
hun ishlatiladi), 1890 yilda R.Altman bu tanachalarning fiiksin bi
lan maxsus bo‘yalish usulini ishlab chiqib, ularga bioblastlar deb
nom beradi va ulaming o ‘zidan ko‘payish
xususiyatga ega ekanligi
g ‘oyasini ilgari suradi. 1898 yilda K. Benda ulami mitoxondriyalar
deb nomlaydi, Mixaelis esa mitoxondriyalarning hujayradagi oksid
lanish jarayonlari bilan bog‘liqligini aytadi. 0 ‘simlik hujayralarida
mitoxondriyalami 1904 yilda Meves aniqlaydi.
Hujayradagi mitoxondriyalar yigindisi-xondriom deyiladi. Mi
toxondriyalar shakli jihatidan granulyar va ipsimon tuzilishga ega.
Shakli va oMchami doimiy hisoblanmaydi. 0 ‘rtacha olganda kengligi
71
0.5mkm uzunligi esa ipsimon shakllarida 7-10 mkmni tashkil etadi.
Bitta hujayradagi soni bir nechtadan bir necha yuz va m ingtani tash
kil etadi. Hayvon hujayralariga nisbatan o ‘simlik hujayralarida mi
toxondriyalar
soni kamroq boMadi, chunki ular bajaradigan vazifan-
ing bir qismini o‘simliklarda plastidalar bajaradi.
Anaerob muhitda yashovchi ichak entoamyobalarida va ba’zi
parazit sodda hayvonlarda mitoxondriyalari boMmaydi.
Ba’zi hujayralarda mitoxondriyalar bir-biri bilan qo‘shilib, gigant
mitoxondriyalami- xondriosferalarni hosil qiladi. Masalan, sperm iy-
lar hujayrasida gigant mitoxondriyalar xivchini atrofida joylashadi.
Asosiy vazifasi oziq moddalar tarkibidagi
kimyoviy bogMarni
makroergik fosforli ATF bogMarga aylantirish boMgani uchun hu-
jayrada ATF sarfi bilan bogMiq joylarda uchraydi. Masalan, skelet
mushaklarida miofibrillarda, xivchini va kiprikchalari boMgan hujay
ralarda xivchinlaming birikishi asosida to‘dalanib, ulaming harakati
uchun zarur boMgan energiyani hosil qiladilar.
Nerv hujayralarida
nerv impulsinig uzatilish joyida- sinapslarda joylashadilar.
Internet-magazin - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

136
Internet to„lov tizimining maqsad bozori bo„lgan mikroto„lovlar
uchun tizimning moslanmaganligiga olib keluvchi mijozning
to„lov qobiliyatini va kartochka muallifligini tekshirish zarurati;
anonimlikning mavjud emasligi va buning natijasida savdo
tarkiblari tomonidan majburiy (bog„langan) xizmat;
kredit kartochkalarini qabul qiluvchi magazinlar sonining
chegaralanganligi;
xaridorlar uchun kredit hisobini ochish zarurati va «kartochka
ma‟lumotlarini tarmoq bo„yicha uzatish» kompleksi.
Hozirgi kunda ayrim loyihalar tugallanmagan bo„lsa ham, elektron
tijorat bilan shug„ullanuvchi ko„plab kompaniyalar
SET
protokoli, yangi
ilovalar va boshqalarni qo„llagan holda xizmatlarni taklif qilmoqdalar.
Ko„pgina korxonalar to„lovlarni amalga oshirishda maksimal
konfidensiallik va xavfsizlikni ta‟minlash maqsadida
SET
va boshqa
texnologiyalarni integrallashtirmoqda ya‟ni, birlashtirmoqda. Hozirda
Internetning deyarli barcha katta to„lov tizimlarida
SET
protokolini
qo„llagan holda xizmatlar taklif qilinmoqda. Xavfsiz Internet-to„lovlar
bozorida ishlayotgan, taniqli bo„lgan
Elektron tijoratning ustunliklari

134
xaridlarini to„lash va to„lovlarni qabul qilish imkoniyatiga ega bo„ldilar.
Elektron-raqamli
imzodan
foydalanishga
asoslangan
samarali
himoyalash mexanizmi tizimning yuqori darajada himoyalanishini va
katta to„lovlarni amalga oshirishni ta‟minladi. Amalga oshirilgan
to„lovning mijoz tomonidan bekor qilinishi bankning tijorat-tavakkali
hisoblanadi. Yaqin kunlargacha elektron tijorat ommaviy bo„lgan
«Monopoliya» o„yinini eslatar edi – stol atrofida o„yinchilar soni ko„p
bo„lib, ularning o„yinda qolishini hech kim kafolatlamaydi.
Internet-tijoratning «o„yin maydoni» sezilarli darajada o„zgardi.
Zona Research
tomonidan
500
dan ortiq xodimi bo„lgan
100
dan ortiq
kompaniyalarda o„tkazilgan so„rovlar shuni ko„rsatdiki, ularning 80%i
marketing uchun Internetdan foydalanadilar,
10%
i esa hozirda elektron
tijorat
bilan
shug„ullanmoqdalar.
Kuzatishlarga
ko„ra,
bu
kompaniyalarning deyarli
45%
i yaqin
2–3
yil ichida Internet orqali savdo
dasturini tadbiq qilishni rejalashtirmoqdalar.
Ayrim kompaniyalar, masalan,
Dell Computer
, elektron tijorat
sohasida sezilarli darajada yutuqlarga erishganliklarini e‟tirof
etmoqdalar.
Dell
Web serverdan nafaqat savdoni tashkillashtirish, balki
texnik jihatdan qo„llab-quvvatlashga bo„lgan sarflarni kamaytirish uchun
ham foydalanmoqda. Elektron tijorat bilan samarali shug„ullanayotgan
kompaniyalardan
Federal Express
va
Cisco Systems
ni ham aytish
mumkin. «Monopoliya» o„yini kabi, elektron tijoratning ham o„z
qoidalari mavjud.
aniqlash usullari - Iqtisod-moliya

masi o‘rtasidagi farq. U sоf kapital, sоf qiymat va aksiyadоrlik kapitali
tushunchalarining sinоnimidir.
Asоslangan bоzоr qiymati – ehtimоlga eng yaqin narx bo‘lib, ik-kala
taraf ham bitimdan manfaatdоr bo‘lgan, ixtiyoriy ravishda harakat qilgan,
bitim shartlari haqida yetarli darajada to‘liq axbоrоtga ega bo‘l-gan va bu
shartlarni adоlatli deb hisоblaydigan vaqtda kоmpaniyani оlish-sоtish ishi
ana shu narx bo‘yicha amalga оshiriladi.
Gudvill (goodwill) – kоmpaniyaning nоmоddiy aktivlari bo‘lib, ular kоrxоnaning
imijidan, uning amaliy оbro‘sidan, mijоzlar bilan o‘za-rо
munоsabatlari xarakteridan, jоylashgan yeridan, ishlab chiqarayotgan
mahsulоtining nоmenklaturasidan va bоshqalardan tarkib tоpadi. Gud-vill
(yaxshi nоm), оdatda, alоhida bahоlanmaydi, balki biznesning umu-miy
bahоsiga kiradi. U biznes qiymatini kоmpleks bahоlash tarkibida fоyda
оlishning muhim manbayi bo‘lib xizmat qiladi.
Internet – butunjahon tarmog‘i

Xaridorlar pullarining saqlanishini ta’-
minlash muammosining yo‘qligi
Foydalanishga
qabul qilingan naqd pul-
siz to‘lov tizimining ishonchliligi bilan
bog‘liq bo‘lgan xaridorlarning elektron
pullarini saqlash muammosining mav-
judligi
Potensial xaridorlarning turli magazin-
lardagi ma’lum bir turdagi mahsulotlar
nomenklaturasi bilan
tanishib chiqishi-
ning ko‘p vaqt talab qilgani uchun (shu
hisobda transportda) qiyinligi
Potensial xaridorlar tomonidan bir turli
elektron magazinlardagi turdagi mahsu-
lotlar ko‘rsatkichlariga qiyosiy baho be-
rish va ularni tanlash
yengillashadi
O‘z o‘rnida, elektron biznes modeli ham savdoning an’anaviy mo-
delidan farq qiladi. Elektron biznes modelining an’anaviy ko‘rinishdagi
savdo modelidan farqlovchi asosiy belgilari quyidagilardir:
1. Biznes faoliyatining bevosita maxsus muhit hisoblangan Inter-
net tarmog‘ida amalga oshirilishi;
2. Mahsulotlar sotish va xizmatlar ko‘rsatishning
onlayn usulidan
(ya’ni real vaqt jarayonida) foydalanish;
3. Ko‘rsatilgan xizmatlar uchun hisob-kitoblarni maxsus naqd pul-
siz to‘lov tizimlari (jumladan aralash tizimlardan ham) orqali amalga
oshirish;
4. Sotib olingan mahsulot yoki xizmatlar uchun to‘lovlarda
alohida
pul ko‘rinishi – elektron pullardan foydalanish;
5. Biznes ishtirokchilarining turli qallobliklardan (maxfiy ma’lu-
motlarni o‘qish, uni o‘zgartirish) himoya qilish maqsadida maxsus das-
turlardan foydalanish;
6. Zamonaviy Internet texnologiyalaridan foydalanish;
7. Internet tarmog‘ida xaridorlar uchun zarur bo‘lgan
tovar va xiz-
mat turlarini qidirishni yengillashtirish va tezlashtirishda maxsus navi-
gatorlarni qo‘llash;
8. Elektron biznes bozorining xalqaro toifaga ega ekanligi.