Monopolist mahsulotiga talab - Mavzu: raqobatlashmagan bozor sharoitida monopol narx belgilash va bozor hokimiyati

|
Mavzu: raqobatlashmagan bozor sharoitida monopol narx belgilash va bozor hokimiyati
|
bet | 3/8 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 262,65 Kb. | | #248550 |
Bog'liq Mavzu raqobatlashmagan bozor sharoitida monopol narx belgilash Monopolist mahsulotiga talab. Raqobatlashgan bozorda firma maksimal foyda oladi, agar u chekli daromad chekli xarajatga teng holatni ta’minlaydigan hajmda mahsulot ishlab chiqarsa,
Bunday mahsulot hajmi optimal bo‘ladi. Monopolist ham shu optimal ishlab chiqarish shartiga amal qilishi kerak bo‘ladi. Sof monopolist tovariga bo‘lgan talab ham bozor talabi hisoblanadi. Monopolist o‘z tovari narxini oshirsa unga talab kamayadi va aksincha, monopolist tovar narxini tushirsa unga talab ortadi.
Xuddi shunday sof monopolist taklifi ham bozor taklifi hisoblanadi. Masalan tovar ishlab chiqarishning o‘zgaruvchan xarajatlari oshsa, monopolist maksimal foyda olish uchun tovar hajmini qisqartiradi. Taklif hajmining qisqarishi va xaridorlar o‘rtasida raqobatning mavjudligi tovar narxini oshiradi.
Raqobatlashgan bozorda firmaning chekli daromadi mahsulot narxiga teng va talab chiziQi gorizontal bo‘lsa, monopol bozorda monopolist mahsulotiga bo‘lgan talab chiziQi pastga yotiqroq va monopolistning chekli daromadi har doim narxdan kichik bo‘ladi.
.
Monopol firmaning mahsulotiga talab bilan uning chekli va umumiy daromadi o‘rtasidagi boQliqliklarni quyidagi rasmda ko‘rish mumkin.
Talab chiziQining elastik qismida chekli daromad bo‘lgani uchun monopolist mahsulot hajmini noldan, miqdorgacha oshirganda uning umumiy daromadi oshadi. Talab chiziqining elastik bo‘lmagan qismida chekli daromad manfiy, ya’ni bo‘lgani uchun, talab chiziQining ushbu qismida ishlab chiqarilgan mahsulot umumiy daromadni kamaytiradi. SHuning uchun ham monopolist talab chiziqining elastik bo‘lmagan qismidan qochishga harakat qiladi.
Agar monopolistning talab chiziqi raqobatlashgan bozordagiday gorizontal bo‘lganda edi, u tovar hajmini o‘zgartirishi bilan narxga ta’sir qila olmas edi. Monopollashgan bozorda taklif chiziqi ma’noga ega emas. Nima uchun deganda, ishlab chiqariladigan mahsulot (taklif) miqdori bilan narx o‘rtasida proporsional boQliqlik yo‘q. Monopolistning qancha miqdorda mahsulot ishlab chiqarishi nafaqat chekli xarajatga boQliq, balki talab chiziQining shakliga ham boQliq bo‘ladi.
Monopol bozorda talabning o‘zgarishi narxning va taklifning raqobatlashgan bozordagiday proporsional o‘zgarishiga olib kelmaydi. Monopolist, talab o‘zgarganda mahsulot hajmini o‘zgartirmasdan narxni o‘zgartirishi yoki narxni o‘zgartirmasdan mahsulot hajmini o‘zgartirishi yoki bir vaqtning o‘zida narxni hamda mahsulot miqdorini o‘zgartirish mumkin.
Monopolistning maqsadi maksimal foyda olish bo‘lsa, u tovar narxini xohlagancha oshira olmaydi. Narx oshishi bilan mahsulotga talab kamayib boradi, narx oshishi ma’lum darajaga etganda umumiy daromad umumiy xarajatni qoplamaydi. Monopolist qanday narx strategiyasini tutishini bilish uchun daromadning narxga ko‘ra talab elastikligi bilan qanday boQliqligini eslash zarur bo‘ladi. Talab chiziQining elastik bo‘lgan qismida narxning pasayishi umumiy daromadni o‘sishiga olib keladi , elastiklik birga teng bo‘lganda umumiy daromad maksimumga erishadi , elastik bo‘lmagan qismida narxning pasayishi umumiy daromadni pasayishiga olib keladi . SHuni tushungan monopolist talab chiziQining elastik bo‘lmagan qismida harakat qilmaydi.
Biz ko‘rsatamiz monopolist ham raqobatlashgan bozordagi firma kabi chekli harakat bilan chekli daromadni tengligini ta’minlaydigan hajmda mahsulot ishlab chiqarsagina maksimal foyda olishi mumkin (10.2-rasm).
Grafikdan ko‘rinib turibdiki, ishlab chiqarish hajmi ga teng bo‘lganda chekli xarajat chekli daromadga teng bo‘ladi. Talab chiziQidan foydalanib mahsulot hajmi ga mos bo‘lgan bir birlik mahsulotning monopol narxi ni aniqlaymiz. Ushbu ga teng bo‘lgan mahsulot hajmida foyda maksimal bo‘lishini ko‘rsatamiz. Ma’lumki, raqobatlashgan bozorda muvozanatlik nuqtada erishiladi. Grafikda nuqta muvozanat nuqta va unga mos keladigan ishlab chiqarish hajmi va narx .
Faraz qilaylik, monopolist ishlab chiqargan mahsulot miqdori bo‘lsin va u dan kichik , bu holatga mos keladigan narx ham dan yuqori va chekli daromad chekli xarajatdan katta .
Monopolist mahsulot hajmini dan oshirsa, u har bir birlik qo‘shimcha ishlab chiqargan mahsuloti uchun ga teng bo‘lgan qo‘shimcha foyda olishi mumkin, ya’ni u o‘zining umumiy daromadini oshirishi mumkin. Monopolist mahsulot hajmini oshirib, umumiy foydani oshirishi mumkin to mahsulot hajmi ga teng bo‘lgunga qadar, mahsulot hajmi ga teng bo‘lganda, keyingi qo‘shimcha bir birlik ishlab chiqarilgan mahsulotdan tushadigan daromad nolga teng, nima uchun deganda bo‘ladi. Shuning uchun ham ishlab chiqarish hajmi ga teng bo‘lganda monopolistning umumiy foydasi rasmdagi shtrixlangan sohaga teng bo‘lgan miqdorga kamayadi. Monopolist uchun miqdorda mahsulot ishlab chiqarish ham uning umumiy foydasini kamaytiradi. hajmda chekli xarajatlar chekli daromadlardan yuqori . Agar monopolist ishlab chiqarish hajmini ga nisbatan kamaytirsa, u o‘zining umumiy foydasini miqdorga oshirgan bo‘lardi. Monopolist mahsulot hajmini dan ga qadar qisqartirishi natijasida umumiy foydani shtrixlangan soha miqdorida oshirishi mumkin. hajmdan keyin mahsulot hajmini qo‘shimcha birlikka qisqartirilishi umumiy foydani oshirmaydi ( bo‘ladi). Rasmda bilan va hamda chiziqlar oraliQidagi soha monopolistik tomonidan kam miqdorda mahsulot ishlab chiqarib o‘ta yuqori narxda sotish munosabati bilan yo‘qotiladigan foydani ifodalasa, mahsulot hajmi dan katta bo‘lgandagi va bilan oraliQidagi soha nihoyatda ko‘p mahsulot ishlab chiqarib , past narxlarda sotilishi natijasida yo‘qotiladigan foydani ifodalaydi.
Mahsulot ishlab chiqarish hajmi foydani maksimal qiladigan hajm ekanligini matematik nuqtai nazardan ham ko‘rsatish mumkin. Umumiy foydani bilan belgilasak
,
va bu munosabatdan bo‘yicha hosila olib, uni nolga tenglashtirib echamiz:
Bu erda va bo‘lgani uchun ham foydani maksimallashtirish sharti yoki bo‘ladi.
Misol 1. Quyidagi ko‘rinishdagi xarajatlar funksiyasi berilgan bo‘lsin
,
o‘zgarmas xarajat so‘m, o‘rtacha xarajat bo‘ladi.
Talab funksiyasi quyidagicha berilgan bo‘lsin:
yoki
U holda daromad ko‘rinishda aniqlanadi.
CHekli daromad
.
CHekli xarajat
.
Maksimallik shartiga ko‘ra dan bu tenglikdan aniqlash mumkinki, bo‘lganda foyda maksimal miqdorga ega bo‘ladi. Mahsulot narxi da so‘mga teng. Umumiy foyda
so‘m.
Faraz qilaylik, monopolist birlik mahsulot o‘rniga birlik ishlab chiqardi deylik. Hisob-kitoblar natijasida quyidagilarni aniqlaymiz.
Foyda so‘m.
Demak, monopolist mahsulot hajmini maksimal foyda beradigan hajm 15 birlikdan oshirsa, ya’ni 16 birlik ishlab chiqarsa uning foydasi 2 so‘mga kamayadi.
Xuddi shunday monopolist ishlab chiqarish hajmini 15 birlikdan 14 birlikka kamaytirsa, narx ko‘tarilib 46 so‘m bo‘ladi va umumiy foyda 370 so‘mdan 368 so‘mga kamayadi. Demak, bunday holni tushungan monopolist mahsulot ishlab chiqarishda bu qoidaga amal qiladi.
|
| |