Intellektual boshqaruv va kampyuter tizimlari fakulteti axborat tizimlari va

ANDIJON MASHINASOZLIK INSTITUTI
INTELLEKTUAL BOSHQARUV VA
KAMPYUTER TIZIMLARI FAKULTETI
AXBORAT TIZIMLARI VA
TEXNOLOGIYALARIYO’NALISHI
30-23
GURUH TALABASI
OTABOYEV
BOBURJON
NING
FIZIKA
FANIDAN
TAYYORLAGAN
MUSTAQIL ISHI
Olamning paydo bo’lishi va
evolyutsiyasi.Katta portlash va infilyatsiya
nazariyalari
REJA:
1. Olamning kelib chiqishi
2. Koinot modelining kengayishi.Katta portlash nazariyasi
3. Evolyutsiyasi
•
Olam astronomiya va falsafaning qat'iy belgilangan tushunchasi emas. U ikkita
tubdan farq qiluvchi ob'ektga bo'lingan: spekulyativ (falsafiy) va moddiy, hozirgi
vaqtda yoki yaqin kelajakda kuzatish mumkin. Agar muallif ushbu mavjudotlarni
ajratib ko'rsatsa, unda an'anaga rioya qilgan holda, birinchisi Koinot, ikkinchisi -
astronomik olam yoki metagalaktika deb ataladi (bu atama yaqinda deyarli
qo'llanilmaydi). Koinot kosmologiyaning o'rganish ob'ektidir.
•
Olamning kelib chiqishi - mavjud koinotning paydo bo'lishining dastlabki
jarayonlari, shu jumladan astronomik ob'ektlarning shakllanishi (kosmogoniya),
hayotning paydo bo'lishi, Yer sayyorasi va insoniyatning har qanday tavsifi yoki
tushuntirishi. Olamning paydo bo'lishi masalasida ilmiy nazariyadan tortib, ko'plab
individual farazlar va falsafiy mulohazalar, diniy e'tiqodlar va folklor elementlari
bilan yakunlangan ko'plab nuqtai nazarlar mavjud.
•
Olam eng katta moddiy tizimdir, ya'ni. materiyadan tashkil topgan jismlar tizimi.
Ba'zan "modda" tushunchasi "materiya" tushunchasi bilan birlashtiriladi. Bunday
identifikatsiya noto'g'ri xulosalarga olib kelishi mumkin. Materiya eng umumiy
tushuncha, substansiya esa uning mavjudligi shakllaridan biri xolos. Zamonaviy
nuqtai nazarga ko'ra, materiyaning uchta o'zaro bog'liq shakli ajratiladi: materiya,
maydon va fizik vakuum. Modda to'lqin xossalarini ko'rsatadigan diskret
zarrachalardan iborat. Mikrozarralar ikki korpuskulyar-to'lqinli tabiat bilan
tavsiflanadi. Jismoniy vakuum, uning xususiyatlari hali ham ko'plab moddiy
tizimlar va tuzilmalardan ko'ra yomonroq ma'lum. Zamonaviy ta'rifga ko'ra,
jismoniy vakuum virtual zarralar bog'langan nol o'zgaruvchan maydonlardir.
Jismoniy vakuum materiya bilan eng chuqur darajadagi o'zaro ta'sirlashganda
namoyon bo'ladi. Vakuum va materiya ajralmas va hech qanday moddiy
zarrachani uning mavjudligi va ta'siridan ajratib bo'lmaydi, deb taxmin qilinadi.
O'z-o'zini tashkil qilish kontseptsiyasiga muvofiq, jismoniy vakuum koinot uchun
tashqi muhit vazifasini bajaradi.
•
Koinotning tuzilishi va evolyutsiyasi kosmologiya tomonidan o'rganiladi.
Kosmologiya tabiatshunoslikning shunday sohalaridan biri bo'lib, o'z mohiyatiga
ko'ra doimo fanlar chorrahasida joylashgan. Kosmologiya fizika, matematika,
falsafa yutuqlari va usullaridan foydalanadi. Kosmologiyaning predmeti - bizni
o'rab turgan butun mega-dunyo, butun "katta olam" va vazifa koinotning eng
umumiy xususiyatlarini, tuzilishini va evolyutsiyasini tasvirlashdir.
Kosmologiyaning xulosalari katta mafkuraviy ahamiyatga ega ekanligi aniq.
Zamonaviy astronomiya nafaqat ulug'vor galaktikalar olamini kashf etdi, balki
noyob hodisalarni ham kashf etdi: Metagalaktikaning kengayishi, kimyoviy
elementlarning kosmik ko'pligi, kosmik mikroto'lqinli fon nurlanishi, bu koinotning
uzluksiz rivojlanishidan dalolat beradi.
•
Olam tuzilishining evolyutsiyasi galaktikalar klasterlarining paydo bo'lishi,
yulduzlar va galaktikalarning ajralishi va shakllanishi, sayyoralar va ularning
yo'ldoshlarining paydo bo'lishi bilan bog'liq. Olamning o'zi taxminan 20 milliard yil
oldin qandaydir zich va issiq protomaterdan paydo bo'lgan. Bugungi kunda
koinotning bu ajdod substansiyasi qanday bo'lganligi, qanday shakllanganligi,
qanday qonunlarga bo'ysunganligi va qanday jarayonlar kengayishiga olib
kelganligini faqat taxmin qilish mumkin. Protomatter boshidanoq ulkan tezlikda
kengayishni boshlagan degan nuqtai nazar mavjud. Dastlabki bosqichda bu zich
modda sochilib, barcha yo'nalishlarda tarqaldi va to'qnashuvlar paytida doimiy
ravishda parchalanib turadigan beqaror zarrachalarning bir hil qaynaydigan
aralashmasi edi. Millionlab yillar davomida sovib, o'zaro ta'sirlashib, kosmosda
tarqalgan barcha bu materiya katta va kichik gaz hosilalariga to'plangan, ular
yuzlab million yillar davomida yaqinlashib, birlashib, ulkan komplekslarga
aylangan. O'z navbatida, ularda zichroq joylar paydo bo'ldi - keyinchalik u erda
yulduzlar va hatto butun galaktikalar paydo bo'ldi.
•
Gravitatsion beqarorlik natijasida hosil bo'lgan galaktikalarning turli zonalarida
massalari Quyosh massasiga yaqin bo'lgan zich "protoyulduzli shakllanishlar"
paydo bo'lishi mumkin. Boshlangan siqilish jarayoni o'zining tortishish maydoni
ta'sirida tezlashadi. Bu jarayon bulut zarralarining uning markaziga erkin tushishi
bilan birga keladi - tortishish siqilishi sodir bo'ladi. Bulutning markazida
molekulyar vodorod va geliydan iborat muhr hosil bo'ladi. Markazdagi zichlik va
haroratning oshishi molekulalarning atomlarga parchalanishiga, atomlarning
ionlanishiga va protoyulduzning zich yadrosining shakllanishiga olib keladi.
Olamning siklik holati haqida gipoteza mavjud. Bir vaqtlar o'ta zich materiyadan
paydo bo'lgan Koinot, ehtimol, birinchi tsiklda, o'z ichida milliardlab yulduz
tizimlari va sayyoralarni tug'dirdi. Ammo keyin, muqarrar ravishda, koinot tsikl
tarixi boshlangan holatga intila boshlaydi, qizil siljish binafsha rangga
almashtiriladi, koinot radiusi asta-sekin kamayadi va oxir-oqibat, koinotning
moddasi qaytadi. uning asl o'ta zich holati, unga boradigan yo'lda butun hayotni
shafqatsizlarcha yo'q qiladi. Va shuning uchun u har safar, har bir tsiklda abadiy
takrorlanadi!
•
1930-yillarning boshlariga kelib, koinotning asosiy tarkibiy qismlari har biri
o'rtacha 100 milliard yulduzdan iborat bo'lgan galaktikalar ekanligiga ishonishdi.
Quyosh sayyoralar tizimi bilan birgalikda bizning galaktikamizga kiradi,
yulduzlarning asosiy qismini biz Somon yo'li shaklida kuzatamiz. Yulduzlar va
sayyoralardan tashqari, Galaktikada juda ko'p miqdorda kam uchraydigan gazlar
va kosmik chang mavjud.
Olam cheklimi yoki cheksizmi, uning geometriyasi qanday - bu va boshqa ko'plab
savollar koinotning evolyutsiyasi, xususan, kuzatilgan kengayishi bilan bog'liq.
Agar hozirda taxmin qilinganidek, galaktikalarning "kengayish" tezligi har million
parsek uchun 75 km / s ga oshsa, o'tmishga ekstrapolyatsiya hayratlanarli natijaga
olib keladi: taxminan 10 - 20 milliard yil oldin, butun Koinot juda kichik hududda
jamlangan. Ko'pgina olimlarning fikricha, o'sha paytda koinotning zichligi atom
yadrosi bilan bir xil edi. Oddiy qilib aytganda, koinot o'sha paytda bitta ulkan
"yadro tomchisi" edi. Negadir bu “tomchi” beqaror holatga kelib, portlab ketdi. Bu
jarayon katta portlash deb ataladi.
•
Koinotning paydo bo'lish vaqtini hisoblash bilan, biz kuzatgan galaktikalarning
kengayishi surati hozir bir xil tezlikda va o'zboshimchalik bilan uzoq o'tmishda
sodir bo'lgan deb taxmin qilingan. Va birlamchi olam gipotezasi aynan shu
taxminga asoslanadi - beqarorlik holatiga kelgan ulkan "yadro tomchisi".
Hozirgi vaqtda kosmologlar koinot "nuqtadan nuqtaga" kengaymagan, balki
zichlikning oxirgi chegaralari orasida pulsatsiyalangan deb taxmin qilmoqdalar. Bu
shuni anglatadiki, o'tmishda galaktikalarning kengayish tezligi hozirgidan kamroq
bo'lgan va hatto ilgari galaktikalar tizimi siqilgan, ya'ni. galaktikalar bir-biriga
qanchalik tez yaqinlashsa, ular orasidagi masofa shunchalik katta bo'ladi.
Zamonaviy kosmologiyada "pulsatsiyalanuvchi olam" surati foydasiga bir qator
dalillar mavjud. Biroq, bunday dalillar faqat matematikdir; ularning eng muhimi -
Olamning amalda mavjud bo'lgan bir xilligini hisobga olish zarurati.
Nihoyat, ikkita gipotezaning qaysi biri to'g'ri ekanligini hal qila olmaymiz - "yadro
tomchisi" yoki "pulsatsiyalanuvchi olam". Kosmologiyaning eng muhim
muammolaridan birini hal qilish uchun ko'proq ish talab etiladi.
•
Koinotning evolyutsiyasi g'oyasi bugungi kunda juda tabiiy ko'rinadi. Har doim
ham shunday emas edi. Har qanday buyuk ilmiy g‘oya kabi o‘zining rivojlanishi,
kurashi va shakllanishida uzoq yo‘lni bosib o‘tdi. Keling, asrimizda koinot fanining
rivojlanishi qanday bosqichlarni o'tganligini ko'rib chiqaylik.
Zamonaviy kosmologiya 20-asrning boshlarida paydo bo'lgan. tortishishning
relativistik nazariyasi yaratilgandan keyin. Yangi tortishish nazariyasiga asoslangan
va butun koinotni tasvirlashga da’vo qiladigan birinchi relyativistik model 1917-
yilda A. Eynshteyn tomonidan qurilgan. Biroq u statik olamni tasvirlagan va
astrofizik kuzatishlar ko‘rsatganidek, noto‘g‘ri bo‘lib chiqdi.
•
1922-1924 yillarda. Sovet matematigi A.A. Fridman vaqt o'tishi bilan o'zgarib
turadigan butun olamni tasvirlash uchun umumiy tenglamalarni taklif qildi.
Yulduzli tizimlar o'rtacha bir-biridan doimiy masofada bo'lolmaydi. Ular
uzoqlashishi yoki yaqinlashishi kerak. Bunday natija kosmik miqyosda hukmronlik
qiluvchi tortishish kuchlari mavjudligining muqarrar natijasidir. Fridmanning
xulosasi koinotning kengayishi yoki qisqarishi kerakligini anglatardi. Bu koinot
haqidagi umumiy g'oyalarni qayta ko'rib chiqishga olib keldi. 1929 yilda amerikalik
astronom E. Xabbl (1889-1953) astrofizik kuzatishlar yordamida Olamning
kengayishini aniqladi va bu Fridman xulosalarining to'g'riligini tasdiqladi.
•
1940-yillarning oxiridan boshlab kosmologik kengayishning turli bosqichlarida
jarayonlar fizikasi kosmologiyada tobora ko'proq e'tiborni tortdi. G.A.da.
Gamovning issiq olam haqidagi nazariyasi yadro reaksiyalarini juda zich moddada
olam kengayishining eng boshida sodir bo'lgan deb hisobladi. Materiyaning
harorati yuqori va koinotning kengayishi bilan pasaygan deb taxmin qilingan.
Nazariya, birinchi yulduzlar va galaktikalar hosil bo'lgan modda asosan vodorod
(75%) va geliydan (25%) iborat bo'lishi kerak, boshqa kimyoviy elementlarning
aralashmasi ahamiyatsiz ekanligini taxmin qildi. Nazariyaning yana bir xulosasi
shundaki, bugungi Koinotda materiyaning yuqori zichlik va yuqori harorat
davridan qolgan zaif elektromagnit nurlanish bo'lishi kerak. Koinotning kengayishi
paytidagi bunday nurlanish relikt nurlanish deb ataldi.
Shu bilan birga, kosmologiyada tubdan yangi kuzatish imkoniyatlari paydo bo'ldi:
radioastronomiya paydo bo'ldi va optik astronomiya imkoniyatlari kengaydi. 1965
yilda eksperimental ravishda relikt nurlanish kuzatildi. Bu kashfiyot issiq koinot
nazariyasining haqiqiyligini tasdiqladi.
•
|