nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Supervayzer - Buxgalteriya hisobi

246
Tadbirkor – iqtisodiy resurslarini bir-biriga qo‘shilishini ta’minlaydigan
tashkilotchi,
yangilikka intiluvchi, tashabbuskor, iqtisodiy va boshqa
xavfdan, javobgarlikdan qo‘rqmaydigan kishilar.
Bunday xislatlar
tadbirkorlik qobiliyati deb yuritiladi.
Talab
– mahsulot narxi bilan sotib olinayotgan tovar miqdori o‘rtasida
bo‘ladigan teskari yoki qarama-qarshi bog‘liqlikning mavjudligi.
Taklif
– narx bilan sotishga chiqarilayotgan tovarlar o‘rtasidagi bevosita ya’ni
to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘liqlik.
Taklif egi- – (elastikligi) narx o‘zgarishiga nisbatan taklifning ortib borishi.
Tarif set-
– ish toifalari nisbatiga qarab ish haqi to‘lash.
Tarif stav- – tegishli ish toifasiga ega bo‘lgan ishchining mehnatiga to‘lanadigan
haq miqdorini belgilab beradi.
Tender
– biror-bir ishni amalga oshirish uchun e’lon qilingan tanlov. Xaridor
yoki buyurtmachi eng avvalo tanlov e’lon qilib, tanlov shartlari bilan
tanishtiradi. Tanlovda ishtirok etish
niyatini bildirgan firmalar,
korxona va tashkilotlar o‘z takliflarini – tenderlarni buyurtmachiga
ko‘rib chiqish uchun yuborishadi.
Tovar
– bozordagi oldi-sotdi orqali ayirboshlanadigan mehnat mahsuli. T.
o‘zini ishlab chiqaruvchilarining emas,
balki bozorda sotish orqali
boshqalarning talab-ehtiyojini qondirish uchun yaratiladi. T. iste’mol
qiymati – bu uning kishilarning biron-bir ehtiyojlarini qondirish
xususiyatidir, almashuv qiymati esa uning boshqa bir tovarga
almashina
olish xususiyati, qiymat xususiyatidir.
Tovar
– muayyan firma tovarlariga qo‘yiladigan belgi. TB (savdo markasi)
faqat ma’lum firmaga tegishli bo‘ladi va uni boshqa firmalar o‘z
tovarlariga qo‘ya olmaydilar.
Tovar
– bir yoki bir necha xil tovar bilan ulgurji savdo-sotiqni amalga
oshiruvchi tijorat korxonasi, bozor iqtisodiyoti infrastrukturasining
ajralmas qismi bo‘lib, korxona va tashkilotlar o‘rtasidagi
oldi-sotdi
aloqalarini olib boradi. TB ikki guruhga bo‘linadi; 1) ochiq birja,
bunda uning a’zolari bilan bir qatorda boshqa tadbirkorlar ham savdo
qila oladi; 2)
yopiq birja, bunda faqat birja a’zolarigina bitimlar
tuzish huquqiga ega bo‘ladilar.
Sandy-Bridge - Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб кетгани, мураккаб...

|
Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб кетгани, мураккаб масалаларни ечишга фанлараро ёндашувнинг заруриятиBog'liq 3.-Z.Z.MiryusupovJ.X.Djumanov.Kompyuterarxitekturasi 2017Sandy-Bridge
arxitekturasi asosida qurilgan. Uning tarkibida
ishlatilgan tranzistorlarning soni 1 160 000 000-taga etdi, tezligi 3,5 GGs-
ni va «qatorining kengligi» esa 32 nanometrni tashkil etdi.
Intel Core i7 64-razryadli kompyuter bo‘lib, unda 80386, 80486,
Pentium, Pentium II, Pentium Pro, Pentium III, va Pentium 4 protsessorlari
asosida qurilgan kompyuterlardagi kabi, ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan
standart arxitektura - ISA (Industry Standard Architecture) dan
foydalanilgan. Ushbu protsessor undan avval ishlab chiqarilgan va nomlari
yuqorida sanab o‘tilgan protsessorlar tarkibida mavjud bo‘lgan IEEE 754
standartiga asoslangan registrlar va buyruqlar to‘plamlariga egadir. Intel
Core i7 buyruqlarining tarkibiga birinchi navbatda
kriptografik amallarni
bajarish uchun mo‘ljallangan yangi buyruqlar qo‘shilgan.
Intel Core i7 protsessori tarkibida 2-tadan 6-tagacha yadro bo‘lgan
holda ishlab chiqarilishi mumkin. Unda ham Pentium 4 protsessoriga
o‘xshab bir nechta apparat oqimlarni bir vaqtda faollashtirib ishlash
mumkin bo‘lgan –
giperoqimli texnologiyadan
foydalanilgan. Core i7
protsessorlarida ham uch sathi kesh xotiradan foydalaniladi. Ularda
ma’lumotlar va buyruqlar uchun mo‘ljallangan alohida-alohida qilib
ishlangan, har biri 32 Kbayt hajmga ega birinchi sath (L1) kesh xotiralari
mavjud. Har bir yadro o‘zining 256 Kbaytli ikkinchi sath (L2) kesh
xotirasiga ega. Hajmi 4 Mbaytdan 15 Mbaytgacha bo‘lishi mumkin
uchinchi sath (L3) kesh xotirasidan barcha yadrolar birgalikda
foydalanadilar.
Intel Core i7 protsessori tomoning uzunligi 37,5 mm bo‘lgan kvadrat
shaklidagi LGA korpusiga joylashtirilgan (3.18-rasm).
Mikrosxema uning past qismida joylashgan
1155
-ta chiqish
oyoqchalariga ega. Bu oyoqchalarning
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб кетгани, мураккаб масалаларни ечишга фанлараро ёндашувнинг зарурияти
|
φ
1 - Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб кетгани, мураккаб...

|
Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб кетгани, мураккаб масалаларни ечишга фанлараро ёндашувнинг заруриятиBog'liq 3.-Z.Z.MiryusupovJ.X.Djumanov.Kompyuterarxitekturasi 2017φ
1
va
φ
2
– taktlovchi impulslar, protsessorga taktlovchi generatordan
doimiy ravishda berib turiladigan va uni taktlashni ta’minlaydigan
impulslar.
-
RESET
– protsessorni boshlang‘ich holatga o‘tkazish signali;
-
READY
– protsessorni xotira yoki tashqi qurilma bilan ma’lumot
almashinishga tayyorligini anglatuvchi signal;
-
INT
– tashqaridan bo‘ladigan uzilishni amalga oshirish uchun ruxsat
so‘rash;
-
HOLD
– tashqi qurilmani xotiraga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qilish
uchun, shinani egallash signali.
Protsessordan chiquvchi boshqarish signallari:
-
READ
– ma’lumotlarni qabul qilishga ruxsat berish signali;
-
WRITE
– ma’lumotlar shinasiga, axborotni chiqarib qo‘yilganligini
anglatuvchi signal;
-
SYNC
– sinxronlash signali, ya’ni mashina siklini boshlanganligini
anglatuvchi signal;
-
WAIT
– protsessorni kutish holatiga o‘tganligini anglatuvchi signal;
-
INTE
– uzilishni amalga oshirishga ruxsat beruvchi signal;
-
HLDA
– shinani egallanganligini tasdiqlash signali, ya’ni tashqi
qurilmaga, ma’lumotlar va adres shinalariga ulanishga ruxsat berish
signali.
Yuqorida keltirilgan boshqarish signallari, nafaqat 8-razryadli, balki
barcha 16, 32 va 64-razryadli kompyuterlar shinalarining tarkibida ham
mavjuddir. Shuning uchun ushbu boshqarish signallarining xillarini va
ularning bajaradigan vazifalarini o‘rganib chiqish muhim hisoblanadi.
Protsessorda har bir buyruqning bajarilishi, avvaldan aniq qilib belgilab
qo‘yilgan ketma-ketlikda taktlovchi generatorning
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб кетгани, мураккаб масалаларни ечишга фанлараро ёндашувнинг зарурияти
|
Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб кетгани, мураккаб масалаларни ечишга фанлараро ёндашувнинг зарурияти - bet 36

77
bir vazifalarni bajarish uchun mo‘ljallangan registralar to‘plamlariga ega
bo‘ladi.
Protsessor ichida joylashgan registrlar to‘plamlari - uning
ichki
xotirasi
deb ataladi. Ichki xotira - dasturlarni bajarilishi davomida hosil
bo‘ladigan oraliq natijalarni va boshqarish buyruqlarini vaqtincha saqlash
vazifalarini bajaradi. Bu xotira har biri ma’lum bir vazifalarni bajarish
uchun mo‘ljallangan, bir-nechta registrlar to‘plamlaridan iboratdir. Odatda
ushbu registrlarning uzunliklari bir xil - 8, 16 yoki 32 razryadga ega
bo‘ladi. Registrlar protsessorning ichida joylashganligi sababli, ularga
ma’lumotlarni yozish (o‘qish) juda tez amalga oshiriladi.
Protsessor tarkibidagi muhim registrlardan biri
chiqishlar soni 
1368 - Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб...

Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб кетгани, мураккаб масалаларни ечишга фанлараро ёндашувнинг зарурияти
3.-Z.Z.MiryusupovJ.X.Djumanov.Kompyuterarxitekturasi 2017
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб кетгани, мураккаб масалаларни ечишга фанлараро ёндашувнинг зарурияти
|
PC 
(Program 
Counter) -
buyruqlar sanagichi
registridir, ushbu registr 
IP

79
mo‘ljallangan, hamda ularni ikki tomonga uzatib bera oladigan oraliq
registrlarining chiqishlari uchta holatdan birida bo‘lishi mumkin. Bular
kuchlanishning yuqori (1) va pastki (0) sathlari, hamda kirish qarshiligi
yuqori bo‘lgan holat. Uchinchi holatda protsessorni tashqi shinadan uzib
quyish mumkin bo‘ladi.
Bunda tashqi qurilmalarni tezkor xotira bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ulanish (
Direct Memory Access
-
DMA
) amalga oshiriladi. Protsessorning
16-razryadli adres shinasi yordamida 64 Kbayt hajmga ega bo‘lgan tezkor
xotirani bevosita adreslash amalga oshiriladi. Quyida keltirilgan УМПК-80
stendining vositalarini ko‘rsatuvchi 3.5-rasmda ham, yuqorida aytib
o‘tilgan shinalarni ko‘rish mumkin.
3.4-rasm. K580ВM80 protsessorining ichki tuzilish chizmasi.
Protsessorning ichki xotirasi sakkizta 8-razryadli - W2, W3, B, C, D,
E, H, L va uchta 16-razryadli –
buyruqlar sanagichi
φ
1 - Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб кетгани, мураккаб...

85
doim – bajarilishi kerak bo‘lgan amal kodidan iborat bo‘ladi. Uch
baytli buyruqning ikkinchi va uchinchi baytlariga ma’lumotlar (adres)
yozilgan bo‘ladi. Bunda ma’lumotlarning (adresning) kichik bayti,
buyruqning ikkinchi baytga, ma’lumotlarning katta bayti esa
buyruqning uchinchi baytiga yoziladi.
Protsessorda xotira yoki registrlarni adreslashning
to‘rtta xili
mavjud:
1.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri adreslash
– buruqning ikkinchi va uchinchi
baytlari xotira adresidan iborat bo‘ladi. Bunda adresning kichik bayti
buyruqning ikkinchi baytiga, katta bayti esa buyruqning uchinchi
baytiga yozilgan bo‘ladi.
2.
Murojaat qilinadigan registrni ko‘rsatib adreslash
. Buyruqning
o‘zida ma’lumot yozilgan registrning yoki bir juft registrlarning
adreslari yozilgan bo‘ladi.
3.
Registrlar yordamida bilvosita adreslash
. Buyruqda, xotira
adresi yoki ma’lumotlar yozilgan bir juft registr ko‘rsatiladi.
4.
Bevosita adreslash
. Ma’lumot buyruqning o‘ziga yozilgan
bo‘ladi.
Uzilishlar, shartli yoki shartsiz o‘tish buyruqlari bo‘lmagan
taqdirda, protsessor buyruqlarni – xotiraning ketma-ket joylashgan
yacheykalaridan o‘qib olish bilan dasturni bajarishni yo‘lga qo‘yadi.
-
tasi protsessorni kuchlanish 
bilan ta’minlash uchun, 
360

101
UltraSPARC III protsessori
. UltraSPARC III protsessori Sun
firmasi tomonidan ishlab chiqarilgan serverlar va ishchi stansiyalarda
o‘rnatilgan 64-razryadli UltraSPARC protsessorlari oilasiga mansub
protsessor hisoblanadi. Ushbu oila tarkibiga
Version 9 SPARC
arxitekturasi
asosida ishlab chiqarilgan - UltraSPARC I, UltraSPARC II va UltraSPARC
III protsessorlari kiradi [2]. Bu protsessorlar barchasining so‘z uzunligi 64-
razryadga tengdir.
SPARC
(Scalable Processor ARCitecture
–
наращиваемая архитектура процессора) – kengaytirilishi yoki
qo‘shimcha protsessorlar ulanishi mumkin bo‘lgan protsessor
arxitekturasi
.
UltraSPARC III protsessori o‘zidan avval ishlab chiqarilgan 32-
razryadli SPARC V8 protsessori bilan mos tushadi. UltraSPARC III
protsessori
VIS 2.0
buyruqlar to‘plami bilan ishlay oladi. VIS 2.0
buyruqlar to‘plami yordamida – uch o‘lchamli grafik ilovalarni ishlab
chiqish, MPEG formatini real vaqt masshtabida dekodlash, ma’lumotlar
hajmini qisqartirish, Java-dasturlarini bajarish va kompyuter tarmoqlarida
ma’lumotlarni uzatish jarayonlarini amalga oshirish mumkin.
VIS
(Visual
Instruction Set - набор команд для работы с визуальными данными) –
vizual ma’lumotlar bilan ishlash uchun mo‘ljallangan buyruqlar to‘plami.
UltraSPARC III protsessorning birinchi modeli 600 MGs chastotaga
ega edi, uning qatorining kengligi 0,18 mkm-ga teng bo‘lib, tarkibida
29 000 000- ta tranzistor bor edi. Keyingi modellarda chastota 1,2 GGs-ga,
qatorining kengligi esa 0,13 mkm-ga ega bo‘lgan. UltraSPARC III
mikrosxemasi
Mikro- 
sxema - Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб кетгани,...

74
chiqamiz. УМПК-80 elektron stendi bu xildagi protsessorlar va ular
asosida qurilgan kompyuterlarning tuzilishini va qanday ishlashini
o‘rganishni ancha osonlashtiradigan ko‘rinishda qilib ishlab chiqarilgan.
Ushbu «o‘quv kompyuteri»ni o‘rganish bilan biz, hozirgi paytda - sanoat,
meditsina, televidenie va boshqa ko‘pgina sohalarda, hamda kundalik
turmush uchun ishlab chiqarilayotgan turli xil maishiy texnika asboblarida,
qo‘llanilayotgan mikrokontrollerlar va ular asosida qurilayotgan
o‘rnatilgan tizimlar qanday tuzilganligi va qanday ishlashi haqida ham
tasavvurlarga ega bo‘lishimiz mumkin. Mikrokontrollerlarning ko‘pgina
ko‘rsatgichlari,
aynan
avvalgi
8-razryadli
kompyuterlarning
ko‘rsatgichlariga ancha yaqindir.
-shakl.
3.62-shakl - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

|
‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi Pdf ko'rish
|
bet | 73/237 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 13,35 Mb. | | #116299 |
Bog'liq Chizmachilik.I.Raxmonov. 20163.61-shakl.
3.62-shakl.
3.63-shakl.
dagi tengla
masi esa ancha murakkab: (х2+}г-2пх) = 4/~(.y2+v2). Kardioi-
da ayni vaqta algebraik va transsendent egri chizig‘iga tegishli bo ‘lgan
yagona chiziqdir. Endi kardioidani yasash uchun misol ko‘ramiz.
Misol. Diametrlari bir-biriga teng bo‘lgan (yasovchi va yo'naltiruvchi)
berilgan ikki aylana orqali kardioida yasalsin (3.64-shakl).
Yechish. Kardioidani yasash uchun yo'naltiruvchi aylanada ixtiyoriy
1, 2, 3, ... nuqtalar tanlab olib, ular aylanalaming o'zaro urinish nuqtasi
О bilan birlashtiriladi. Bu to 'g 'ri chiziqlaming davomiga I, 2, 3, ...
nuqtalardan yasovchilaming barchasiga yo'naltiruvchi aylana diametri
ning qiymatini o'lchab qo'yib,
I, II, III, ... nuqtalar hosil qilinadi, bu
nuqtalar yasovchi
О nuqtaning harakat vaqtidagi vaziyatlarini ifoda qila
di. Agar topilgan
I, II, III, ... nuqtalar o'zaro ravon birlashtirilsa, shaklan
yurak konturiga o'xshash egri chiziq - kardioida hosil bo'ladi. Kar
dioidani yasash uchun normal episikloidani yasashda tatbiq qilingan
usuldan foydalanilsa ham bo'ladi.
Ekssentrik. Ekssentrik mashinaning yoki mexanizmning aylanuvchi
qismi bo'lib, u aylanma harakatni ilgarilanma harakatga o'zgartirib be
radi. Uning konturini chizish uchun uchta markaz bo'lishi kerak. Buni
quyidagi misolda ko'rib chiqamiz.
Misol. Bitta to 'g 'ri chiziqda yotuvchi
А, В va О nuqtalar berilgan
(3.65-shakl). Bu nuqtalar (markazlar) bo'yicha ekssentrik yasalsin.
Yechish. О nuqtadan OA radius bilan aylana chiziladi. Bu aylanani
teng, masalan, sakkiz bo'lakka bo'lib, unda
I, 2, 3, ... nuqtalar hosil qili
nadi. So'ngra bu nuqtalami
О markaz bilan birlashtirib, O l, 0 2 , 03, ...
radiuslami aniqlaymiz.
118
|
| |
Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб кетгани, мураккаб масалаларни ечишга фанлараро ёндашувнинг зарурияти - bet 34

70
3.KOMPYUTERLAR PROTSESSORLARINING
TUZILISHLARI
3.1. Kompyuterlar protsessorlarining tuzilishlari va ularni
qanday ishlashlarini o‘rganish bosqichlari
Kompyuter arxitekturasini o‘rganishda,
kompyuter protsessorining
tuzilishi va uni qanday ishlashini tushunish muhim ahamiyatga ega
jihatlardan biri hisoblanadi. Shuning uchun ushbu bobni kompyuter
protsessorlarining tuzilishlari va ularni qanday
ishlashlarini batafsilroq
ko‘rib chiqishga bag‘ishladik. Ko‘rib chiqish uchun esa
Intel
protsessorlari oilasiga
mansub, so‘z uzunliklari 8, 16 va 32-razryadga teng
bo‘lgan, quyidagi protsessorlarni tanlab oldik:
1.
Intel 8080 (K580ВM80)
– 8-razryadli protsessor;
2.
Intel 8088
– 16-razryadli protsessor;
3.
Pentium 4
– 32 razryadli protsessor.
Zamonaviy kompyuterlar protsessorlarining tuzilishlari va ularni
qanday ishlashlarini o‘rganish anchagina
murakkab jarayon ekanligi
hisobga olgan holda, ushbu mavzuga oid asosiy tushunchalar va jihatlarni
avval, 8-razryadli protsessor va u asosida qurilgan kompyuterning qanday
tuzilganligi va qanday ishlashini batafsil qo‘rib chiqish bilan boshlaymiz.
Tushuntirishlar jarayonida, yuqorida sanab o‘tilgan protsessorlarni
o‘zaro
taqqoslashlar asosida, ularning tuzilishlariga va ishlash
tamoillariga qanday o‘zgartirishlar kiritib borilganligi,
hamda bu
o‘zgartirishlar natijasida nimalarga erishilganligi haqida ham
ma’lumotlar keltirib boriladi.
Hozirda kompyuterning qanday tuzilganligi va qanday ishlashini,
ya’ni kompyuter arxitekturasini o‘rganish uchun mo‘ljallangan bir
nechta o‘quv elektron
stendlari ishlab chiqilgan, bunday stendlarga
misol qilib -
УМПК-80, 8088 trasseri
va
Pep8
kabi
elektron stendlari
keltirish mumkin. Bu o‘quv stendlari yordamida mos holda – 8, 16 va
32-razryadli
protsessorlarning
va
ular
asosida
qurilgan
kompyuterlarning tuzilishlari va qanday ishlashlarini o‘rganish
imkoniyatlari mavjud.
Ko‘pchilik
o‘ylaganidek
kompyuter
arxitekturasi
fanini
o‘rganishni,
hozirda
ishlab
chiqarilayotgan
eng
zamonaviy
71
kompyuterlarning tuzilishlari va ularning qanday ishlashlarini o‘rganish
bilan amalga oshirib bo‘lmaydi. Negaki ushbu kompyuterlar ham,
ularning protsessorlari ham anchagina murakkab tuzilishlarga egadirlar.
Shuning uchun zamonaviy kompyuter arxitekturasini o‘rganishda avval
8 va 16-razryadli kompyuterlarning qanday
tuzilganligi va qanday
ishlashini ko‘rib chiqish kerak bo‘ladi.
Zamonaviy kompyuterlar arxitekturasini o‘rganishda, ushbu o‘quv
qo‘llanmada nima uchun aynan Intel 8080, Intel 8088 va Pentium 4
protsessorlari asosida ishlab chiqilgan kompyuterlar
tanlab olinganligini
3.1-jadvalda Intel protsessorlari oilasiga mansub protsessorlar va ularning
ko‘rsatgichlari asosida ham izohlab o‘tamiz.
3.1-jadval. Intel protsessorlarining oilasi.
W
1 - Elektrotehnika va elektronika

127
10.3 – rasm. Bir fazali transformatorning ishlash tamoyili.
Oddiy turdagi transformatorlarning yuksiz ishlagandagi tarqoq(sochiluvchi)
maydoni asosiy
maydonning 0,25% dan ham kichikdir. Po‘lat isroflari esa nominal quvvatning 1% ga ham bormaydi.
Chulg‘amlardagi (qisqasi – misdagi) quvvat isrofi ham juda kichikdir. Shu sababli yuksiz ishlash rejimini
tahlil qilganimizda, avval soddalashtirilgan
transformatorni, ya’ni unda tarqoq(sochiluvchi) maydon,
misdagi va po‘latdagi quvvat isrofi yo‘q deb faraz qilingan holni ko‘ramiz, ya’ni
0
,
0
,
0
0
1
1
P
r
X
.
Transformator yuksiz ishlaganda tarmoqdan kelayotgan quvvat quyidagicha sarflanadi:
a) birlamchi chulg‘am (mis) dagi quvvat isrofi
1
2
0
1
r
mI
P
m
(chulg‘am alyuminiydan yasalgan bo‘lsa
ham mis isrofi deb nomlash qabul qilingan);
b) magnit o‘zak po‘latidagi asosiy isroflar P
p.o
(po‘lat isrofi); v) yuksiz ishlash qo‘shimcha isroflari
R
q.O
.
Transformatorlarga tarmoqdan kelayotgan quvvatning ma’lum bir qismi isroflarni qoplash uchun
sarflanadi. Shuning uchun
.
.
.
.
1
0
o
k
о
п
m
P
P
P
P
(10.3)
Bu tur quvvat isroflari P
q.o
ning asosiy xillari quyidagilardir:
a) po‘lat tunukalarga mexanik ishlov (mos. shtamplash) berilishi natijasida po‘lat
tuzilishining
(strukturasi) o‘zgarishi sababli hosil bo‘lgan quvvat isrofi;
128
b) o‘zakning qismlari tutashgan joylari va o‘zakni tortuvchi shpilka o‘rnatilgan joylaridagi
induksiyaning har xilligi tufayli vujudga kelgan isrof;
v) o‘zakning mahkamlagichlari va boshqa konstruktiv qismlar – shpilka, to‘sinlarni siquvchi po‘lat
balkalar, transformator idishida va h.k. hosil qiluvchi isroflar; g) yuqori kuchlanishli transformatorlarning
izolyatsiyalaridagi isrof.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, issiq jo‘valangan po‘latli transformatorlarda
yuksiz ishlash
qo‘shimcha isroflarining hamma xillari o‘zakdagi induksiya qiymati 1,5 Tl dan oshganda keskin ortar ekan.
Transformator o‘zaklaridagi induksiyaning qiymati aksariyat uchraydigan 1,15-1,17 Tl qiymatga yaqin
bo‘lganda qo‘shimcha
isrof P
q.o
ulushi asosiy isroflar P
PO
ning 15-20% ni tashkil etar ekan, ya’ni
o
k
no
n
P
P
P
.
(1,15 1,20)P
n.O
(10.4)
Magnitli ishga tushirgichning asosiy elementlarini sanab bering?

201
IV bob. 15-mavzu.
ELEKTR YURITMA ASOSLARI
Reja:
15.1. “Elektr
yuritma”
to‘g‘risida
tushuncha.
Elektr
yuritmaning
tasniflanishi(klassifikatsiyalanishi).
15.2. Elektr yuritma mexanikasi. Elektr yuritmaning asosiy harakat tenglamasi.
15.3. Turli texnologik jarayonlarda qo‘llanilasdigan ish mashinalarining mexanik
tavsiflari.
15.4. Elektr yuritmalarning ish rejimlari.
15.4.1. Uzoq, qisqa va qaytalanuvchi – qisqa ish rejimlari;
15.4.2. O‘tkinchi jarayonlar.
15.4.3. Elektr yuritmalarni tormozlash usullari.
15.1. “Elektr yuritma” to‘g‘risida tushuncha. Elektr yuritmaning tasniflanishi(klassifikatsiyalanishi).
“Elektr yuritma” to‘g‘risida tushuncha. Suv va bug‘ turbinalari hamda shamol, ichki yonuv va
elektr motorlari bilan harakatlanuvchi yuritmalar mexanik yuritmalar deb ataladi. Mexanik yuritmalardan
eng afzali elektr motorli yuritma bo‘lgani uchun statsionar ish mashinasi
va mexanizmlarining asosiy
yuritmasi sifatida elektr motorli yuritmadan foydalaniladi. Elektr motorli yuritma qisqacha elektr
yuritma deb ataladi.
Elektr yuritma texnologik mexanizmlarni ishchi organini harakatga keltirish uchun xizmat qiladi.
Elektr yuritma deb elektr motor, uzatuvchi mexanizm va ishchi
organdan iborat umumlashgan
qurilmaga aytiladi. Avtomatlashgan elektr yuritma tarkibiga yana elektr energiya o’zgartkichi, datchiklar
va elektr yuritmani boshqarish tizimi kiradi. Bundan tashqari elektr yuritma tarkibiga aniqlik va tezlikni
oshiradigan kushimcha elementlar kiritilishi mumkin. Masalan, EHM, raqamli datchiklar,
muvofiqlashtiruvchi elementlar qo’llanilishi mumkin.
Elektr yuritma bilan elektr energiyasini mexanik energiyasiga aylantirib,
bu mexanik harakatni
elektr usulda boshqarish imkoni olinadi. Demak, elektr yuritma asosan elektr motori, uzatma va
motorni boshqaruvchi elektr jihozlardan iborat bo‘ladi.
Respublikamiz suv xo‘jaligi tizimida hozirgi kunda ko’plab nasos stansiyalari va vertikal quduqlardagi
nasos agregatlari ishlab turibdi. Ular yordamida 2100 ming gektardan ziyod maydonlar sug‘oriladi.
202
Ishlab chiqarishning energetik asosini
elektr yuritma tashkil qilib, uning texnikaviy darajasi
texnologik qurilma samaradorligini belgilaydi. Elektr yuritmaning taraqqiyoti,
motorlar, uskuna-jihozlar,
o‘zgartgichlar, analog va raqamli boshqaruv vositalarini yanada takomillashtirish hisobiga uning tejamliligi
va ishonchliligini orttirishni taqozo etadi. Hozirda ushbu jarayonda, mikroprotsessorlarning ko‘plab
qo‘llanilishi, elektr yuritmalarning funktsional imkoniyatlarini sezilarli kengaytiradi
va uning texnikaviy
hamda iqtisodiy tavsiflarini yaxshilaydi. Elektr yuritma bajarayotgan funktsiyalarining kengayishi va
murakkablashishi, unda boshqarishning yangi vositalarini qo‘llanilishi, uning loyihalashtirish, yig‘ish,
sozlash va ishlatish bilan mashg‘ul bo‘lgan mutaxassislar tayyorlashning yuqori darajasini talab qiladi.
Har bir takomillashgan mashina uchta asosiy qismdan, ya’ni motor-mashina, uzatma va ish quroli -
mashinadan iborat bo‘ladi. Bunday takomillashgan mashina
ishlab chiqarish agregati deb, uning
uchinchi qismi ish quroli - mashina esa ish mashinasi yoki ish mexanizmi deyiladi.
Uch fazali transformatorlar

10.3
Uch fazali transformatorlar.
Uch fazali transformatorlarning tuzilishi 10.4-rasmda keltirilgan. Ularning ishlatilishida ko‘pincha bir
fazali iste’molchilarning transformator uchala fazalariga notekis taqsimlanishi, shuningdek, bir fazali va
ikki fazali qisqa tutashuvlar natijasida hosil bo‘luvchi avariya rejimlari yoki biror faza o‘tkazgichining
uzilishi natijasida transformatorning uchala fazasida toklarning notekis taqsimlanishini ko‘rish mumkin.
Buning natijasida transformator ikkilamchi chulg‘ami kuchlanishining nosimmetrik iste’molchilarda
ko‘pgina noqulayliklar tug‘diradi.
10.4 – rasm. Uch fazali kuch transformatorining tuzilishi.
129
Masalan, o‘zgaruvchan tokli uch fazali yuritgichlarni nosimmetrik kuchlanish bilan ishlatilsa, uning
quvvati kamayadi; cho‘g‘lanma lampalar oshirilgan kuchlanishda ishlasa, uning xizmat muddati keskin
qisqaradi, pasaytirilgan kuchlanishlarda esa yorug‘lik kuchi keskin kamayadi. Nosimmetrik yuklanish
transformatorlarning o‘ziga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi: ayrim chulg‘amlarda o‘ta yuklanish vujudga
keladi; faza kuchlanishlar oshib ketadi va magnit o‘tkazgichlarning o‘ta to‘yinishiga olib kelishi mumkin.
Shuning uchun transformatordagi nosimmetrik yuklanish jarayonlarini o‘rganish muhim amaliy
ahamiyatga ega, chunki u yoki bu nosimmetrik yuklanishning natijalarini oldindan bilish, iste’molchi va shu
bilan birga, transformatorning normal ishlash qobiliyatlari, nosimmetrik yuklanishning qanday
qiymatlarigacha saqlanishi haqida takliflarni ishlab chiqishga imkon beradi.
Transformatorning nosimmetrik rejimlarini o‘rganishdan maqsad birlamchi liniya kuchlanishlari
CA
BC
AB
U
U
U
,
,
va yukning nosimmetrik to‘la qarshiliklari berilgan bo‘lsa, transformator ishini
xarakterlovchi hamma boshqa qiymatlarni ikkilamchi faza va liniya toklari va kuchlanishlari, birlamchi faza
va liniya toklari va faza kuchlanishlarini aniqlashdir.
Transformatorning nosimmetrik yuklanishini o‘rganishda simmetrik tashkil etuvchilar usuli keng
qo‘llaniladi.
Transformatorlar ishlashi jarayonida ular shikastlanganda (avariya) yoki ta’mirlash ishlarini olib
borganda iste’molchini elektr energiyasi bilan uzluksiz ta’minlash masalasi turadi. Buni amalga oshirishda
ikki (yoki undan ko‘p) transformatorlarni parallel ulash usuli keng qo‘llaniladi. Undan tashqari, bunday
ulash natijasida parallel ishlayotgan transformatorlarning sonini o‘zgartirib, ularning maksimal FIK lari
bilan, hamda ularning har birini optimal ishlashlarini ta’minlash mumkin.
Transformatorlar parallel ulanganda, ular har birining birlamchi chulg‘amlari ta’minlovchi
tarmoqqa, ikkilamchisi esa iste’molchining tarmog‘iga ulanadi.
Transformatorlarni parallel ulash uchun quyidagi shartlar bajarilishi lozim:
1) parallel ulanayotgan transformatorlarning birlamchi nominal kuchlanishlari o‘zaro va
ikkilamchi nominal kuchlanishlari o‘zaro teng bo‘lishlari kerak,
2)
parallel ulanayotgan transformatorlarning ulanish guruhlari bir xil bo‘lishi shart;
3)
qisqa tutashuv kuchlanishining aktiv va induktiv tashkil etuvchilari o‘zaro teng
bo‘lishlari kerak.
|
Maxsus transformatorlar

131
Havo oralig‘i (δ) katta bo‘lsa, g‘altakning reaktiv qarshiligi kamayadi, zanjirda tok qiymati oshadi va
aksincha. Havo oralig‘ini o‘zgartirib zanjirda payvandlash tokini 70 A dan 300 A gacha o‘zgartirish mumkin.
Payvandlash vaqtida ikkilamchi chulg‘am kuchlanishi 30 V gacha kamayishi mumkin.
10.5-rasm. a – magnit shuntli payvandlash transformatiri, b – reaktiv g’altakli
payvandlash transformatiri, c - payvandlash transformatirining tashqi tavsifi.
Bitta transformator bir nechta payvandlash apparatni ta’minlashi mumkin, lekin har bir apparat
o‘zining alohida reaktiv g‘altagiga ega bo‘lishi kerak. Reaktiv g‘altak payvandlash
qurilmasining tashqi
tavsifni keskin tushuvchi qilib uning egriligini oshiradi (10.5.–rasm, c) Amalda induktiv g‘altak
transformator bilan bir butun qurilma sifatida tayyorlanishi ham mumkin.
Turli sohalarda STE–22, STE–34, STN–500 va boshqa markali payvandlash transformatorlari keng
ishlatiladi. (10.6 – rasm) STE–34 markali payvandlash transformatorining texnik tavsifi quyidagicha:
P
n
=30
kVA;
U
1
/
U
2
= 220/60 V;
I
1
/
I
2
=147/500 A; salt ishlash toki 3,4%; o‘zak markasi E41 = 0,5; FIK 93%; tok
zichligi 3,2 A/mm
2
. Induktiv g‘altakniki: kuchlanishi 50 V, po‘lat markasi 341-0,5; tok zichligi 3,48 A/mm
2
.
132
10.6-rasm. Payvandlash transformatorining tuzilishi.
Internet sаytlаri - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

416
15-MASHG’ULOT. O’SIMLIKCHILIK TARMOQLARI SAMARADORLIGINI
OSHIRISHNING UMUMIY MUAMMOLARI
Reja
:
15.1.O’simlikchilikning xalq xo’jaligidagi ahamiyati
15.2.O’simlikchilik tarmoqlari iqtisodiyotinio’rganish xususiyatlari
15.3.G’allachilikning xalq xo’jaligidagi axamiyati
15.4.G’allachilikning rivojlanishi, hozirgi axvoli va istiqbollari
15.6.G’allachilikning iqtisodiy samaradorligini oshirish imkoniyatlari
15.7.Paxtachilikning xalq xo’jaligidagi ahamiyati
15.8.Paxtachilikning rivojlanishi, hozirgi ahvoli va istiqboli
15.9. G’o’zaning respublikamizda keng tarqalgan turlari:
15.10. Paxtachilikning iqtisodiy samaradorligini oshirish imkoniyatlari
15.11.Kartoshkachilikning xalq xo’jaligidagi ahamiyati
15.12.Kartoshkachilikning rivojlanishi, hozirgi ahvoli va istiqboli
15.13.Kartoshkachilikning iqtisodiy samaradorligini oshirish imkoniyatlari
15.14.Sabzavotchilikning xalq xo’jaligidagi ahamiyati
15.15.Sabzavotchilikning rivojlanishi, hozirgi ahvoli va istiqboli
15.16.Sabzavotchilikning iqtisodiy samaradorligini oshirish imkoniyatlari
15.17.Bog’dorchilikning xalq xo’jaligidagi ahamiyati
15.18.Bog’dorchilikning rivojlanishi, hozirgi ahvoli va istiqboli
15.19.Bog’dorchilikning iqtisodiy samaradorligini oshirish imkoniyatlari
15.20.Uzumchilikning xalq xo’jaligidagi ahamiyati
15.21.Uzumchilikning rivojlanishi, hozirgi ahvoli va istiqboli
15.22.Uzumchilikning iqtisodiy samaradorligini oshirish imkoniyatlari
15.23.Chorvachilik ozuqa resurslarining xalq xo’jaligidagi ahamiyati
15.24. Ozuqa resurslarini ko’paytirish, uning xozirgi axvoli va istiqboli
15.25.Ozuqa bazasi tushunchasi va ozuqa einlarining iqtisodiy bahosi
15.26. Ozuqa resurslarini ishlab chiqarish va ulardan foydalanishning iqtisodiy samaradorligini
oshirish imkoniyatlari
-rasm. O’zbekiston Respublikasida amal qilishi mumkin bo’lgan mulk shakllari

102
2-rasm. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish yo’llari.
2) Mulkni xususiylashtirish tartiblari
3-rasm. Mulkni xususiylashtirish tartiblari.
Respublikada korxona va obyektlarni xususiylashtirish va davlat tasarrufidan chiqarishning
yillar bo’yicha dinamik holatini quyidagi jadval ma’lumotlaridan ko’rish mumkin (1-jadval)
1-jadval
Respublikada korxona va obyektlarni xususiylashtirish va davlat tasarrufidan chiqarishning
borishi (2003-2012 yy.)*
№ Ko’rsatkichlar 2003 2004 2005 2006 2007 2008
2009 2010 2011 2012
1. Xususiylash-
tirilgan korxona
va obyektlar
soni
1519 1228
980
673
631
392
135
96
95
83
2. Xususiylash-
tirishdan
tushgan pul
mablag’lari,
mlrd. so’m
56,1 78,5
80,5
70,4 111,1
130,6
35,7
23,0
39,2
32,1
*
O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi. Yillik statistik to’plammateriallari.
Toshkent 2013 yil
Ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, 2003-2012 yillar mobaynida respublikada xususiylashtirilgan
korxona va obyektlar soni 1519 tadan 83 tagacha kamayib borgan. Bu albatta yildan yilga bu
jarayonning tugallanib borayotganligidan dalolat beradi. Ayni paytda 2003 yildan to 2008 yilgacha
bunday obyektlarni xususiylashtirishdan tushgan pul mablag’lari mos ravishda 56,1 mlrd so’mdan
130,6 mlrd. so’mgacha oshib borgan. 2009 yildan boshlab esa kamayib borish tendensiyasi
mavjudbo’lib, bu mos ravishda 35,7 dan 32,1 mlrd. so’mgachani tashkil etadi. Bu yildan yilga nafaqat
ular sonining kamayishi balki qiymati past korxona va obyektlarning davlat tasarrufidan
chiqarilayotganligini bildiradi.
Mulk tushunchasi va uning bozor iqtisodiyoti sharoitidagi roli. Mulk shakllari va

99
Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishi jarayoni bir tomondan moddiy omillar, ya’ni ishlab chiqarish
vositalariga, ikkinchi tomondan, bu vositalarga mulkyuzasidan odamlarning munosabatlari asosida
amalga oshiriladi. Mulk statusi ko’p jihatdan dehqonning tabiatiga mos keladi. Modomiki, bozor
mulk munosabatlarini iqtisodiy amalga oshirishning vositasi va sharoiti hisoblanar ekan, bozor
iqtisodiyoti sharoitida mulk va uning turli tuman shakllarining roli keskin oshadi. Yerni, boshqa
ishlab chiqarish vositalarini davlat tasarrufidan chiqarmasdan va xususiylashtirmasdan turib, erkin
qishloq xo’jaligi tovar ishlab chiqaruvchilarini shakllantirish, to’laqonli bozor munosabatlarini yo’lga
qo’yish mumkin emas. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish davlat mulkning salmog’iga bog’liq
emas. Muhimi uning sonida emas, balki uning mazmunining o’zgarishida, ya’ni byurokratik
boshqariladigan mulkdan demokratik boshqariladigan mulkka aylantirishdadir.
Gap mulkning shunday sistemasi haqida boradiki, bunda har bir dehqon va mehnat jamoasi
faqat ishlab chiqarish vositalarining emas, balki yaratilgan mahsulotning ham real xo’jayinlariga
aylanishi kerak. Shuningdek, ijtimoiy-iqtisodiy qarorlarni qabul qilishda qatnashishi lozim.
Mulk munosabatlarini har tomonlama o’rganish mulkning obyektlari va subyektlarini
aniqlashga imkon beradi. Mulkning obyekti bo’lib, mulk bo’lgan predmetlar hisoblanadi. Qishloq
xo’jaligida yer, ishchi va mahsuldor hayvonlar, ishlab chiqarish binolari va inshootlari, uy-joy,
mashina va uskunalar, qishloq xo’jaligi mashinalari, transport vositalari va boshqalar mulk
obyektlariga kiradi. Mulkdan xo’jalikda foydalanish natijasi - mahsulot va daromad - shu ishlab
chiqarish vositalarining mulkdoriga tegishli bo’ladi. Mulkning subyekti bo’lib fermerlar, alohida
ijarachilar, hissador, shirkat, kooperativ jamoalari va boshqalar hisoblanadi.
Mulk subyektlari uchta asosiy qonuniy huquqdan foydalanadilar:
Rubilniklar va qayta ulagichlar

194
mumkin. Bunday rubilniklarni uzganda avval bosh kontaktlar ajraydi, lekin ular orasida yoy hosil bo‘lmaydi,
chunki tok yoy so‘ndiruvchi kontakt orqali o‘tadi. So‘ngra yoy so‘ndiruvchi
kontaktlar yoki bir onda
kesadigan pichoqlar ajratiladi. Bir onda uzish quyidagicha bajariladi: bosh pichoq bilan parallel holda
ikkinchi bosh prujina bilan bog‘langan bir onda kesadigan pichoq ulanadi. Uzishda avval kontakt stoykadan
bosh pichoq chiqadi, u prujinani tortadi, prujina o‘z navbatida bir onda kesadigan pichoqni uzadi.
Yoy so‘ndiruvchi kamera bilan jihozlangan o‘zgarmas toknikg 220 V va o‘zgaruvchan tokning 380 V
ga mo‘ljallangan rubilniklari
I
nom
gacha bo‘lgan toklarni uza oladi, kamerasizlari tegishlicha 0,2 va 0,3
I
nom
ni
uzadi.
O‘zgarmas tokning 440 V va o‘zgaruvchan tokning 500 V ga mo‘ljallangan
kamerali rubilniklari
0,5
I
nom
tokni uza oladi, kamerasiz yuklama tokini uzish ruxsat etilmaydi.
Paketli va kulachokli qayta ulagichlar bir vaqtning o‘zida bir necha elektr zanjirlarida murakkab
qayta ulashlar uchun, masalan, boshqarish, o‘lchash va shunga o‘xshash zanjirlarda xizmat qiladi. Dastakni
45° ga burib zanjirlar qayta ulanadi. Nol holatiga o‘zi qaytadigan bir yoki
bir necha holatlarni ushlab
turadigan konstruktsiyalar mavjud. Bunday qayta ulagichdagi kontaktlar soni 2 dan 32 gacha bo‘lishi
mumkin(14.9-rasm. (a)).
Paketli o’chirgichlar asosan yoritish, boshqarish va signal beruvchi
zanjirlar kommutatsiyasida
qo’llaniladi(14.10-rasm. (b)).
14.10– rasm. Paketli o’chirgich (a) va universal qayta ulagich (b).
-rasm. Asixron mashinaning konstruktiv tuzilishi 
3.2.2

141
11.2-rasm. Asixron mashinaning
qicqa tutashtirilgan rotori.
Rotorning o‘zagi elektrotexnik po‘lat tunikalardan yig‘iladi, sirtqi tomoni pazlar hosil qiluvchi
silindirdan iborat bo‘ladi. Uyurma toklardan hosil bo‘luvchi quvvat isrofini kamaytirish maqsadida rotor
o‘zagini tashkil qiluvchi har bir po‘lat tunikanining ikki tomoni izolyatsiyalovchi lak(lok) bilan qoplanadi.
Qisqa tutashtirilgan rotorli motorning rotor o‘zagi pazlariga alyuminiy
yoki mis sterjenlari
(tayoqchalari) joylashtirilib, ularning bosh va oxirlari alyuminiy yoki mis halqa bilan o‘zaro
qisqa
tutashtiriladi rotor (“Olmaxon qafas”) li asinxron motor deyiladi.
11.3-rasm. Asixron mashinaning
faza (kontakt halqali) rotori.
2) faza (kontakt halqali) rotorli dvigatellarga bo‘linadi (11.3 – rasm).
Faza rotorli dvigatelning rotor o‘zagi pazlariga statorniki singari uch fazali chulg‘am o‘rnatiladi.
Dvigatelning ishga tushurish tokini kamaytirish maqsadida rotor chulg‘ami zanjiriga ketma-ket tashqi
qarshilik kiritiladi .
Rotor chulg‘ami “yulduz” sxemasida ulanib, uning har bir fazasiga tashqi
qarshilikni kiritish uchun
aylanuvchi rotor vali(o’qi)ga uchta o‘zaro va valdan izolyatsiyalangan halqa o‘rnatiladi. Rotordagi faza
142
chulg‘amining uchlari
uchta halqaga ulanib, halqalar esa qo‘zg‘almas cho‘tkalar orqali ishga tushirish
rezistoriga ulanadi (11.4 – rasm).
11.4-rasm. Faza rotorli dvigatelga rostlagich reostatini ulanishi.
Katta quvvatli asinxron elektr dvigatellarda va kichik quvvatli maxsus mashinalarda ularning ishga
tushirish va rostlash xususiyatlarini yaxshilash maqsadida faza rotorlardan foydalaniladi. Bunda uch fazali
rotor chulg’amlari (1) valga(o’qga) (2) o’rnatilgan kontakt halqalar (3) ga ulanadi. O’z
navbatida ushbu
halqalarga tegib sirpanib turuvchi cho’tkalar (4) yordamida rostlagich reostatlar (5) ga ulanadi.
Asixron mashinalarning statoriga joylashtiriladigan uch fazali chulg‘amning tuzilishi sinxron
mashinaning chulg‘amidan farq qilmaydi. Stator chulg‘amlarining uchlari dvigatel shchitidagi qismlarga
ulanadi. Bunda birinchi faza chulg‘ami C
1
– C
4
ikkinchisi C
2
– C
5
uchinchisi esa
C
3
– C
6
bilan
belgilanadi.
Chulg‘amni “yulduz” sxemasi bilan ulash uchun uchlari motor shchitining qismlariga 11.5-rasm,
a
da
ko‘rsatilgandek qilib biriktiriladi. 11.5- rasm
b
da motor shichitidagi chulg‘am uchlarini “uchburchk”
sxemalari bilan ulash ko‘rsatilgan.
11.5 – rasm. Asixron mashinalarning stator chulg’amlarini ulanish usullari
143
Asinxron dvigatelning stator chulg‘amiga uch
fazali tok berilganda
Transformatorlarning nominal rejimi

Transformatorlarning nominal rejimi deb ishlab chiqargan korxona tayyorlagan pasportda
ko‘rsatilgan rejimga aytiladi.
Transformatorlarning nominal qiymatlari - quvvat, kuchlanishlar, toklar, chastota va h.k.
transformatorlarning pasportida ko‘rsatilgan bo‘lib, u transformatorlarning nominal rejimini ko‘rsatuvchi
boshqa qiymatlar, masalan, FIK kabilarga ham taalluqlidir.
Transformatorlarning nominal quvvati deb, ikkilamchi chulg‘amda Volt-Amper bilan o‘lchangan
va pasportda ko‘rsatilgan quvvatga aytiladi.
Transformatorlarning nominal birlamchi kuchlanishi deb, pasportda ko‘rsatilgan kuchlanishga
aytiladi; agar birlamchi chulg‘am ulamalari mavjud bo‘lsa, u holda nominal kuchlanish alohida ta’kidlanadi.
Transformatorlarning nominal ikkilamchi kuchlanishi deb birlamchi chulg‘amda nominal
kuchlanish bo‘lib, yuksiz ishlagandagi ikkilamchi kuchlanishga aytiladi; agar ikkilamchi chulg‘am ulamalari
mavjud bo‘lsa, uning nominal kuchlanishi alohida ta’kidlanadi.
Transformator birlamchi va ikkilamchi chulg‘amlari nominal toklari deb transformator
pasportida ko‘rsatiladigan va nominal quvvat va nominal kuchlanishlar bilan ma’lum bog‘lanishda bo‘lgan
birlamchi va ikkilamchi chulg‘amlar toklariga aytiladi. Bunda transformator FIK i 100% ga yaqin deb faraz
qilinib ikkala chulg‘am nominal quvvatlari teng qilib olinadi.
Evropa va Osiyo davlatlaridagi kabi, O‘zbekiston Respublikasida ham kuchlanish chastotasi 50 (Gts)
qabul qilingan.
Bulardan tashqari transformatorlar o‘zgaruvchan tok fazalar soni va chastotasi qiymatini
o‘zgartiradigan qurilmalarda ham qo’llaniladi.
125
O‘zgaruvchan tokni to‘g‘rilovchi (o‘zgarmasga aylantiruvchi) va o‘zgarmas tokni invertorlovchi
(o‘zgaruvchanga aylantiruvchi) yarim o‘tkazgich asboblari bo’lgan sxemalarda ishlatiluvchi
transformatorlar
Bir fazali transformatorlarning konstruktiv tuzilishi va ishlash tamoyili

123
Transformatorlar asosiy va yordamchi qismlardan iborat. Asosiy
qismga transformatorlarning
elektromagnit jarayonlarini vujudga keltiruvchi chulg‘amlar (10.2-rasm. 1) va magnit oqimni kuchaytiruvchi
magnit o‘zak (10.2-rasm. 2) kiradi. Yordamchi qismlar esa transformatorning quvvati, kuchlanishi, turlari
va hakozalarga qarab bir necha o’nlab bo‘laklardan iborat. Ular qatoriga moyli transformatorning baklari,
tarmoqni va chulg‘amlarni bog‘lovchi izolyatorlar va boshqalar kiradi.
Tok turiga qarab transformatorlar bir fazali, uch fazali va ko‘p fazalilarga bo‘linadilar. Ko‘p fazali
transformatorlar chulg‘ami deb ma’lum usulda o‘zaro ulangan hamma fazalarning bir xil kuchlanishli
chulg‘amlari majmuasiga aytiladi.
10.2 – rasm. Bir fazali transformatorning magnit o‘zak va chulg‘amlari.
Transformatorlarning elektr energiyani qabul qiluvchi chulg‘ami
- birlamchi, iste’molchiga
energiyani uzatuvchi chulg‘ami - ikkilamchi chulg‘am deyiladi. Nomlariga o‘xshash, har bir chulg‘amga
qarashli qiymatlar (masalan, tok, kuchlanish, quvvat, qarshilik va h.k) birlamchi va ikkilamchi qiymatlar
deyiladi (birlamchi tok, ikkilamchi induktiv qarshilik, va h.k). Transformatorlarning yuqoriroq kuchlanishli
tarmoqqa ulangan chulg‘ami yuqori kuchlanishli (yu.k.) chulg‘am deyiladi. Kichikroq kuchlanishli tarmoqqa
ulangan chulg‘ami quyi kuchlanishli (q.k.) chulg‘ami va nihoyat, uch chulg‘amli transformatorlarning yu.k.
yoki q.k. chulg‘amlariga taaluqli bo‘lmagani - o‘rta kuchlanishli (o‘.k.) chulg‘am deyiladi. Agar ikkilamchi
chulg‘am kuchlanishi birlamchinikidan kichikroq bo‘lsa transformator pasaytiruvchi,
aks holda
kuchaytiruvchi deyiladi.
Bitta birlamchi va bitta ikkilamchi chulg‘amli transformator ikki chulg‘amli transformator deyiladi.
Har bir fazada uchtadan chulg‘ami bo‘lgan, masalan, bitta yuqori kuchlanishli va ikkita quyi kuchlanishli
yoki teskarisi - bitta quyi kuchlanishli va ikkita yuqori kuchlanishli transformatorlar uch chulg‘amli deb
124
ataladi. Bir fazali yoki uch fazali transformatorlarning bir fazasida uchtadan ko‘proq chulg‘ami bo‘lishi
mumkin. Bunday transformatorlar ko‘p chulg‘amli transformatorlar deyiladi.
Kuch transformatorlari tuzilishi bo‘yicha ikki turga bo‘linadi: moyli va quruq transformatorlar. Moyli
transformatorlarda magnit o‘zak va chulg‘amlar yaxshi izolyator va sovutuvchi modda hisoblangan
transformator moyi to‘ldirilgan idishga joylashtiriladi. Transformator moyi chulg‘am izolyatsiyalarini
havoning zararli ta’siridan ham saqlaydi.
Ulamali transformatorlar deb transformatsiyalash koeffitsientlarini o‘zgartirish
uchun
chulg‘amlarda maxsus ulamalari bo‘lgan transformatorlarga aytiladi.
qiyinchiliklar bilan bogiiqdir - H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov

|
H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. UsmonovBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeqiyinchiliklar bilan bogiiqdir.
Agar ishlab chiqarish qatorida sharbatni isitish yoki sovutish uskunalari bo'lsa
barcha noqulayliklar o'z-o'zidan yo'qolib ketadi. Bunday holatlarda yirik hajmli
rezervuarlar qator ustivorlikka ega bo'ladi. Chunki ulami ishlab chiqarish hajmi
ko'p bo'lsa, oz joyni egallaydi, unga xizmat ko'rsatish kam mehnat talab qiladi.
Sifatli vino tayyorlash uchun sharbatni bochkada bijg'itish kerak degan vino
tayyorlovchilar kiri hozirgi paytda tajriba asosida inkor qilindi. Shuning uchun
yirik vino ishlab chiqaruvchi koixonalami loyihalashtirishda oq sharbatlami
bijg'itish uchun katta hajmli rezervuarlami qo'llash maqsadga muvofiqdir. Bu
korxonalami sovutgich va isitish uskunalari bilan ta’minlash esa yirik
rezervuarlarda hohlagan harorat hosil qilsa boiadi.
Oq sharbatlami bijg'itishda sulfit kislotani qo'llash. Oq vino tayyorlashda
tindirilgan sharbat bijg'ishni boshlaganda haroratga qarab unga 100-200 mg/1 sulfit
angidrid kiritiladi. Tindirish boshlanishida sulfit angidrid kiritilgandan keyin
sharbatda 100 mg/1 erkin sulfit kislota mavjul bo'lsa, sharbat bijg'itish uchun
boshqa rezervuarlarga ko'chirilganda bu ko'rsatkich 20-30 mg/1 ni tashkil qiladi.
Erkin sulfit kislotaning bu miqdorida achitqilar tabiiy achitqilar tomonidan
qarshilikka uchrashadi, ya’ni rivojlanadi. Tabiiy achitqilar esa holsizlanib, faoliyat
ko'rsatolmaydi.
Oq vino tayyorlashda sharbatga sulfit kislotani qo'shish barcha vino ishlab
chiqaruvchi koixonalarda qo'llash majburiy tusga kirgan. Ushbu uslub ustivorligi
oshiq bo'lib, achitqilaming seleksiyalangan rasalari bilan birga ishlatish doimo
yaxshi natija va sog'lom vino hosil boiishiga kafolat beradi. .
93
|
| |
haqiqatdan yirikdir, chunki barcha mikroorganizmlar maium darajada kislorodga

|
haqiqatdan yirikdir, chunki barcha mikroorganizmlar maium darajada kislorodga Pdf ko'rish
|
bet | 317/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbehaqiqatdan yirikdir, chunki barcha mikroorganizmlar maium darajada kislorodga
muhtoj boiadi.
Demak, aerob mikroorganizmlar kislorodni havodan oladi, anaeroblilar esa uni
o'zi yashayotgan muhitdan oladi. Ba’zi mikroorganizmlar, masalan, anaerob hayot
kechiruvchi achitqilar havo mavjud boigan holatda ham yashay oladi. Bunday
mikroorganizmlar fakultativ anaeroblar deb nomlanadi.
Oksidlanish-tiklanish reaksiyalar haqidagi hozirgi zamon tasawuriga muvofiq
mikroorganizmlami anaerob va aeroblarga ajratish o‘z ahamiyatini yo‘qotgan.
Haqiqatan, aerobli mikroorganizm deb hisoblanagan sirka bakteriyalar kislorod
yo‘q bo'lgan sharoitda juda yaxshi rivojlandi. Hozirgi vaqtda bunga o'xshash bir
necha mikroorganizmlar mavjud.
16.2. Aerob mikroorganizmlar chiqaruvchi kasalliklar
Vino sveli
(vino mog'ori). Vino sveli (boshqacha qilib aytganda rang) yertoia
xo'jaliklarida tez-tez uchrab turuvchi kasallikdir. U vino yuzasida pardali achitqilar
hosil qiladigan oq yoki sarg'ish rangli parda boiishi bilan ta’riflanadi. Pardalar
tekis, mayin va yupqa, ba’zida qalin va qattiq bo'lib, vino yuzasini qoplanadi.
Parda ostidagi vino dastlab tiniq holatda boiadi, keyin esa kasallik rivojlanib
pardalar chiqqanda u xiralasha boshlaydi.svel kasalligi paytida vino rangi
o'zgannaydi. Pardalar kuchli rivojlanganda shpunt teshigidan noxush hid kela
boshlaydi.
Kasalliknmg dastlabki bosqichida vino ta’mi sezilarli ravishda o'zgarmaydi.
lekin uzoq vaqt davomida parda ta’siri ostida vino ta’mi va hidi o'zgaradi. Natijada
231
u alkogoli yo‘q boigan suyuqlikni aylanadi.
Bu kasallikni pardali achitqilar (Mycoderma vini) (85-rasm), ganzenula
|
| |
(Hansenua), pixiya (Pichia), zigonixiya (Sigopichia), tortula (Tomla) va boshqa

|
(Hansenua), pixiya (Pichia), zigonixiya (Sigopichia), tortula (Tomla) va boshqa Pdf ko'rish
|
bet | 318/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbe(Hansenua), pixiya (Pichia), zigonixiya (Sigopichia), tortula (Tomla) va boshqa
mikroorganizmlar yuzaga keltiradi.
85-rasm. Mycoderma vini plyonkasi
Ulaming rivojlanishi uchun 24-26° eng qulay harorat deb hisoblanadi. 4° dan
past 34° dan yuqori haroratda pardali achitqilar rivojlanishi umuman to‘xtaydi.
Lekin bu haroratda hujayralar halok bo‘lmaydi.
Barcha pardali achitqilar 60° haroratda kamida 5 minut tursa halok boiadi.
Vinoda 10% alkogol bo'lganda pardali achitqilar rivojlanish qobiliyatini
yo‘qotadi. Amaliyot shuni ko‘rsatdiki, 12% alkogol boigan vinolarda pardali
achitqilar umuman rivojlanmaydi.
Erkin holatdagi sulfit kislota pardali achitqilaming rivojlanishiga yo‘1
qo‘ymaydi. Shu bilan birga ba’zi bir shakllari, masalan, ganzenulani oidirish
uchun 300 ml/1 gacha sulfit kislotasi kerak boiadi. Mikodermaning ba’zi bir
shammlari bundan ham ko‘p dozani talab qiladi.
Ba’zi bir tadqiqotlar maiumotiga qaraganda tanin miqdori ko‘p boigan vinolar
svel kasalliklarga kam uchraydi.
Pardali achitqilar vino achitqilari kabi sharbatga mevalari bilan qarab qoladi.
Vino yuzasi havo bilan uchrashganda ular svel kasalligini yuzaga keltiradi.
Pardali achitqilar vinoda uzoq vaqt yashashi mumkin. 25 yillik vinolarda ham
tirik pardali achitqilar topishgan.
Vinoga yetkazadigan zarar svel kasalligi rivojlanish darajasiga bogiiq. Pardali
achitqilar hayot faoliyati paytida sharbat va vinodagi organik moddalar to ia yo‘q
b oiib ketadi. Masalan, pardali achitqilar nafas olish natijasida pardali achitqilar
dastlab sirka aldegidi va sirka kislotasiga keyin esa uglekislota va suvga boiinadi.
Svel kasalligini oldini olish uchun vinoni izchil ravishda toidirib borish lozim.
Vino kasalligi aniqlanganda uni tezkorlik ravishda davolash kerak boiadi.
|
| |
Rezervuar to'ldirilayotgan velitdan sharbatga 2% so f achitqi solinadi. Achitqi

|
Rezervuar to'ldirilayotgan velitdan sharbatga 2% so f achitqi solinadi. AchitqiBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeRezervuar to'ldirilayotgan velitdan sharbatga 2% so f achitqi solinadi. Achitqi
solingandan keyin rezervuar ichidagi suyuqlik aralashtiriladi.
Bijg'ish davrida qattiq nazorat olib boriladi. Harorat yuqorilay deganda maxsus
92
asboblar yordamida bijg'iyotgan sharbat haroratni pasaytirish kerak.
Katta rezervuardagi bijg'iyotgan sharbatning haroratini pasaytirish imkoniyati
boimagan holatda Semishon (superkatr «to‘rtdan ko‘p”) usulini mualliflar
A.K.Miyenko bilan birgalikda 1934 yilda Annenorevo (hozir Azsovxoztkestga
qarashli «Anni” sovxozi deyiladi) da muvaffaqiyatli amalda qoiladi.
Ushbu usul asosida hajmi 700 gkl bo'lgan butlarda sharbatni bijg'itish
quyidagicha amalga oshirilgan. Butlar 4/5 hajmgacha yangi sharbat bilan toidirib
unga sof achitqi solingan. Dastlabki haroratgacha (bu tajribada harorat 22° bo'lgan)
sharbat bijg'itildi.
Spirt miqdori 8% ga yetganda (harorat 28°) sharbatning yarimini nasos
yordamida yordamida boshqa butga o'tkazaladi. Shundan so'ng har ikki but
hajmining 4/5 qismi yangi sharbat bilan to'ldirildi. (aralashma harorati 25°, spirt
miqdori 4% ga bo'lgan). Bijg'ish jarayonida (ko'p tajriba o'tkazilganda) harorat
30° dan oshmagan edi.
Bijg'ish jarayonida eng qulay haroratni ta’minlash vino tayyorlovchi uchun
asosiy masalalardan biri bo'ladi. Tegishli asbob-uskunalarga ega bo'lmaganligi
sababli vino tayyorlovchilar bijg'ishi uchun yirik idishlar (but, temir sistemalar) ni
qo'llashga shubha bilan qarashadi. Chunki issiq paytida katta hajmli sharbatda
yuqori harorat hosil bo'lib, vino sifatiga ta’sir qiladi. Sovuq paytlarda yirik
rezervuarlar qator noqulayliklar tug'diradi. Katta hajmli sharbatni isitish ko'p
|
| |