nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Nazorat savollari - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 35/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Nazorat savollari:
1.Quyidagi alkinlarning tuzilish formulalarini yozing: izopropilatsetilen, etil-tret-butilatsetilen, 2,6-dimetil-5-etil-3-propilnonin-1.
2. Quyidagi birikmalarni nomlang:
3. Tarkibi C7H12 alkinning asosiy zanjirida 5 ta uglerod atomi tutgan izomerlari-ni tuzilish formulalarini yozing va nomlang.
4. Butin-1 natriy amid va etil yodiddan qanday alkin olish mumkin.
5. 3,3-dixlorpentan, 2,2-dibrom-3,3-dimetilbutandan ishqorning spirtdagi eritma-sini ta'sir ettirib, qanday alkinlar olish mumkin.
Nazorat savollari:
1.Nima uchun atsetilen va metilatsetilen kislotali xossaga ega.
2.Dimetilatsetilen bromlansa asosan qanday birikma hosil bo`ladi.
3.Dimetilatsetilen va butin-1 larni bir-biridan qanday reaksiyalar yordamida ajra-tish mumkin.
4.Atsetilendan foydalanib, metilatsetilen, 4-metilpentin-1 va 5-metilgeksin-2 lar-ni sintez qiling.
5.Etilatsetilenning vodorod bromid bilan bilan reaksiyasi benzoil peroksidi ishtirokida olib borilsa, qanday monobromalken hosil bo`ladi.
6.Tarkibi C4H6 bo`lgan uglevodorod ikki molekula bromni biriktiradi, mis oksidi-ning ammiakli eritmasi bilan reaksiyaga kirishmaydi. Bu uglevodorod suv bilan sul'fat kislotasi ishtirokida qaynatilsa, metiletilketon hosil bo`ladi. C4H6 ning tuzilish formulasini aniqlang.
8 – ma`ruza. Dien uglevodorodlar (diolefinlar, ya`ni alkadienlar) Cn H2n-2 Gomologik qatori, nomenklaturasi, tuzilishi, izomeriyasi, olinishi, xossalari. Tabiiy va sintetik kauchuklar. Sopolimerlanish reakciyalari.
Reja
1. Dien uglevodorodlarning gamologik qatori, nomenklaturasi, tuzilishi.
2. Alkadienlarniing olinishi.
3. Alkadienlarning xossalari.
4. Tabiiy va sintetik kauchuklar. Sopolimerlanish reakciyalari.
Molekulasida ikkita qo`sh bog` to`yinmagan qator uglevodorodlari dien uglevodorodlar (diolefinlar, ya`ni alkadienlar) deyiladi. Dien uglevodorodlar molekulasida vodorod atomlarining umumiy soni tegishli to`yingan uglevodorodlardagidan 4 ta kam bo`ladi. Shu sababli diolefinlarning tarkibi umumiy CnH2n-2 formula bilan ifodalanidi.
|
| |
Fizikaviy xossalari - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 40/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Fizikaviy xossalari. Ciklopropanva ciklobutan odatdagi temperaturada gazlar, ciklopentan va ciklogeksan–suyuqliklar, yuqori vakillari esa qattiq moddalardir. Suyuq cikloalkanlar suvda erimaydi. Ko`p qutbsiz erituvchilarda yahshi eriydi.
Cikloalkanlarning qaynash va suyuqlanish temperaturasi, shuningdek, zichligi tegishli alkanlarnikidan yuqori bo`ladi.
Ximiyaviy xossalari. Cikloalkanlar ciklining barqarorligi bilan bir-biridan keskin farq qiladi. Uch a`zoli cikllar eng beqaror, besh va olti a`zoli cikllar eng barqarordir.
Ciklobutan, ayniqsa, ciklopropan birikish reakciyalariga kirishishga moyilligi bilan to`yinmagan alifatik uglevodorodlarga o`xshaydi. Qolgan cikloalkanlar esa ximiyaviy xossalari jihatidan parafin uglevodorodlarga o`xshash bo`lib, o`rin olish reakciyalariga kirishadi.
Cikloalkanlarning reakciyaga kirishish xususiyatini misollarda ko`rib chiqamiz
1. Katalitik gidrogenlanganda uch, to`rt va besh a`zoli cikloalkanlarning halqalari uzilib, tegishli parafin uglevodorodlar hosil bo`ladi. Ciklopropan juda oson (800C da), ciklobutan qiyinroq (180-2000C da), ciklopentan eng qiyin (3000C da) gidrogenlanadi:
Ciklogeksan yuqori temperaturada katalizator ishtirokida gidrogenlanganda uning halqasi uzilmaydi, balki u degidrogenlanib benzolga aylanadi:
Gidrogenlanish reakciyalari ciklopropan halqasi eng beqaror, ciklogeksan esa eng barqarorligini yaqqol ko`rsatadi.
2. Cikloalkanlarning galogen biriktirish reakciyalari ciklning katta-kichikligiga qarab har xil yo`nalishda boradi. Ciklopropan va uning hosilalari galogenlanganda cikllari uzilib osonlik bilan galogenni biriktirib oladi:
Ciklobutan ciklopropanga karaganda birmuncha barkaror bulgani uchun bromni fakat yukori temperaturadagina biriktiradi:
Ciklopentan, ciklogeksan va yuqori cikloalkanlarga galogenlar ta`sir ettirilaganda ularning halqasi uzilmasdan, balki vodorod atomi galogenga almashinadi:
Bromsiklogeksan
|
| |
Mas’ul muharrir - Vazirligi odilxo‘jayev А. E., Amirov S. F., Jumaboyev S. X., Badretdinov T. N. Temir yo‘llar elektr ta’minoti

5
SO‘ZBOSHI
Elektrlashgan temir yo‘llar elektr ta’minoti tizimlari ularga qo‘yiladigan
talablar,
ularning ishlash sharoitlari, foydalaniladigan elektroenergetik va
elektrotexnik qurilma va jihozlar, hal qilinishi lozim bo‘lgan masalalar bo‘yicha
sanoat korxonalari elektr ta’minoti tizimlaridan keskin farq qiladi.
“Elektrlashgan temir yo‘llar elektr ta’minoti” fani 5310200 – elektr
energetikasi (temir yo‘l transporti) bakalavriat ta’lim yo‘nalishi o‘quv rejasidagi
asosiy ixtisoslik fanlaridan biri hisoblanadi. Ushbu fanni talab darajasida
o‘zlashtirish uchun talaba o‘quv rejadagi “Oliy matematika”, “Fizika”,
“Elektrotexnikaning nazariy asoslari”, “Elektronika asoslari”, “Elektrotexnika
materiallari”, “Elektromexanika”, “Metrologiya va elektr o‘lchashlar”,
“Avtomatika va mikroprotsessorli qurilmalar asoslari”, “Energetikaning
matematik masalalari”, “Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash
va ularni avtomatlashtirish” fanlari bo‘yicha yetarlicha bilimga ega bo‘lishi
lozim. Shuning bilan birga ushbu fan o‘quv rejadagi “Elektr tarmoqlari va
tizimlari”, “Kontakt tarmog‘i”, “Tortuvchi nimstansiyalar”, “Yuqori kuchlanish
texnikasi va izolatsiya”, “Elektr ta’minoti qurilmalarini qurish va montaj qilish”
va “Notortuvchi iste’molchilar elektr ta’minoti” kabi umumkasbiy hamda
ixtisoslik fanlari bilan chambarchas bog‘langan.
Ushbu fan bo‘yicha darslik 2016-yilda chop etilgan bo‘lsa-da, uning hajmi
cheklanganligi bois unda elektrlashgan temir yo‘llar elektr ta’minoti tizimida
foydalaniladigan qurilmalar,
uskunalar, apparaturalar va sxemalarga oid texnik
ma’lumotlar cheklangan hajmda keltirilgan yoki umuman keltirilmagan.
“Elektrlashgan temir yo‘llar elektr ta’minoti” fanini o‘zlashtirishga oid
Germaniya, Yaponiya, Fransiya, Amerika Qo‘shma
Shtatlari, Rossiya
Federatsiyasi va boshqa chet el davlatlaridagi oliy temir yo‘l o‘quv yurtlari olim
va pedagoglari tomonidan ko‘plab darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar va
ma’lumotnoma(spravochnik)lar chop etilgan. Qo‘lingizdagi kitob ana shu
manbalar hamda so‘nggi yillarda ushbu sohani ilmiy va amaliy rivojlantirishga
bag‘ishlangan
monografiyalar, dissertatsiyalar, ilmiy maqolalar, xorij va
respublikamizda o‘tkazilayotgan ilmiy va amaliy anjumanlar hamda xorijda va
respublikamizda ishlab
chiqilgan Davlat standartlari, sohaga oid qabul qilingan
qoidalar, tavsiyalar, ensiklopedik materiallardan foydalanilgan holda yozilgan.
O‘quv qo‘llanmada elektrlashgan temir yo‘llar va notortuvchi iste’molchilar
elektr ta’minoti, kontakt tarmog‘i va tortuvchi nimstansiyalarga oid atama va
Nazorat savollari - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 41/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Nazorat savollari:
1. Alitsiklik uglevodorodlarning umumiy formulasi qanday va u o`zgarishi mumkin-mi.
2. Alitsiklik uglevodorodlar tuzilishidagi Bayer nazariyasining mohiyati nimadan iborat.
3. Alitsiklik uglevodorodlarni olishning umumiy usullari qanday. Misollar keltiring.
4. Siklopropan va siklopentanning bir-biridan farq qiluvchi reaksiyalariga misollar keltiring.
5. Siklobutan va siklopentanning turli konformatsiyalarini yozing.
6. 1,2,3-trimetilsiklopropanni olish reaksiya tenglamalarini yozing.
7. Siklogeksanni Konovalov usuli bo`yicha nitrolash reaksiya tenglamasi va mexaniz-mini yozing.
10-ma`ruza. Aromatik uglevodorodlar. Gomologik qatori. Benzol halqasining tuzilishi. Aromatiklik haqida tushuncha. Hyukkelь qoidasi. Izomeriyasi.
Reja:
1. Aromatik uglevodorodlar
2. Benzol va uning gomologlari
3. Benzolning tuzilishi va izomeriyasi
4. E. Hyukkelning aromatiklik qoidasi
Tayanch tushunchalar: aromatik uglevodorodlar, benzol, toluol, ksilol, stirol, E.Hyukkelning qoidasi.
Dastlab tabiiy mahsulotlardan (smola va balzamlardan) olingan xushbo`y hidli moddalar aromatik birikmalar deb yuritilgan. Hozirgi vaqtda esa aromatik birikmalar deb benzol va ma`lum darajada benzol harakteriga ega bo`lgan karbociklik birikmalarga aytiladi. Benzol aromatik birikmalarning tipik vakili bo`lib, uni 1825yilda Faradey koks gazidan ajratib olgan. Benzol o`ziga xos hidli, harakatchan suyuqlik. Empirik formulasi C6H6. Benzol molekulasi 6 atom uglerod va 6 atom vodoroddan iborat. Benzoldagi 6 ta uglerod atomi ham undagi vodorod atomlari kabi teng qiymatlidir. Bu esa uning faqat yopiq zanjirli tuzilishiga ega ekanligini ko`rsatadi. Benzoldagi qaysi vodorod atomi o`rinbosarga almashtirilishidan qat`i nazar bir xil monoalmashingan izomer hosil bo`ladi.
Avgust Kekule (1865 y.) benzol uchun quyidagi tuzilish formulasini taklif qildi:
Agar Kekulening ushbu formulasi tug`ri bo`ladigan bo`lsa, uning dialmashingan hosilalarini izomerlari to`rtta bo`lishi kerak:
0 – Izomer II M – Izomer III p – Izomer
H–lar qo`shni uglerod atomlarida joylashgan bo`lsa 0-izomer, bitta uglerod atomidan keyin joylashsa m-izomer, ikkita uglerod atomidan keyin joylashsa n-izomer deb yuritiladi.
Molekulasi tarkibida benzol yoki uning gomologlarini saqlay-digan karbosiklik birikmalarga aromatik uglevodorodlar deb aytiladi. Ularning birinchi vakili benzol bo'lib, uni 1825-yilda ingliz kimyogari va fizigi M. Faradey koks gazidan ajratib olgan. Empirik formulasi C6H6. Benzol +80,l°C da qaynaydigan o'ziga xos hidga ega bo'lgan harakatchan rangsiz suyuqlik. Bu qator uglevodorodlar umumiy formulaga ega. Umumiy formuladan foydalanib, aromatik uglevodorodlar gomologik qatorini hosil qilish mumkin.
|
| |
Kitobxon.Com - Vazirligi odilxo‘jayev А. E., Amirov S. F., Jumaboyev S. X., Badretdinov T. N. Temir yo‘llar elektr ta’minoti

6
tushunchalarning
qisqacha mohiyati, ularda qo‘llaniladigan qurilmalar,
uskunalar va
apparaturalar konstruksiyalari, ulanish sxemalari, qo‘llanish
xususiyatlari, asosiy texnik xarakteristikalari ushbu sohadagi chet el tajribasidan
ma’lum darajada foydalangan holda keltirilgan. Bundan tashqari, kitobda temir
yo‘llar elektr ta’minotida foydalaniladigan temir yo‘llar, nazariy elektrotexnika,
elektr
transporti, metrologiya va elektr o‘lchashlarga oid atama va
tushunchalarning qisqacha izohli lug‘ati ham berilgan.
Ushbu o‘quv qo‘llanmani sinchiklab o‘rganib,
uning sifatini oshirish va
yanada boyitish borasida foydali maslahatlarini ayamagan “O‘zbekenergo”
aksiyadorlik jamiyati ilmiy-texnika markazi direktori,
texnika fanlari doktori,
professor X.M. Muratovga, Toshkent davlat texnika universiteti “Elektr
stansiyalari, tarmoqlari va tizimlari”
kafedrasi mudiri, texnika fanlari doktori,
professor T.Sh. G‘oyibovga, “O‘zbekiston temir yo‘llari”
aksiyadorlik jamiyati
“Elektr ta’minoti” boshqarmasi boshlig‘i o‘rinbosari S.A. Norjigitovga,
Toshkent temir yo‘l muhandislari instituti qoshidagi “Xodimlar
malakasini
oshirish, tayyorlash va qayta tayyorlash yo‘l markazi” katta o‘qituvchisi G‘.T.
Sagatovga mualliflar chuqur minnatdorlik bildiradi.
Mualliflar
Kitobxon.Com
7
MUNDARIJA
SO‘ZBOSHI………………….................................................................. 5
KIRISH…………………………............................................................. 34
1-BOB. TEMIR YO‘LLAR
1.1. Ajratish punkti……………………………………………………… 36
1.2. Blok-uchastka…………………………………………………….... 36
1.3. Bosh yo‘llar……………………………………………………..... 36
1.4. Elektrlashgan temir yo‘l tez yurar uchasatkasi………..……….. 36
1.5. Elektrlashgan temir yo‘lyuqori tezlikli uchasatkasi……………. 36
1.6. Harakatni to‘xtatilish davri (“Okno”) ………………………...... 36
1.7. Kam faoliyatli uchastka………………………………………...... 36
1.8. Limitlovchi peregon……………………………………………….. 36
1.9. Lokomotiv……………………………………………………….… 36
1.10. Og‘ir vaznli yuk poyezdi……………………………………...... 37
1.11. Og‘irligi oshirilgan yuk poyezdi………………………………. 37
1.12.Peregon…………………………………………………………… 37
1.13. Poyezd…………………………………………………………..... 37
1.14. Poyezlar harakat grafigi…………………………………………... 37
1.15. Poyezdlarning jadal harakati……………………………………... 37
1.16. Poyezdlarning maxsus jadal harakati…………………………….. 37
1.17. Raz’yed(tarqatish stansiyasi) …………………………………...... 37
1.18. Stansion yo‘llar…………………………………………………… 37
1.19. Stansiya (temir yo‘l) ……………………………………………... 37
1.20. Temir yo‘l liniyasining tashish qobiliyati ………………………... 38
1.21. Temir yo‘l liniyasining o‘tkazish qobiliyati ……………………... 38
1.22. Temir yo‘l tuguni(uzeli) ………………………………………..... 38
1.23. Yonbosh yo‘l……………………………………………………. 38
1.24. Yuk miqdori(aylanmasi) …………………………………………. 38
1.25. Yuk tashish ko‘lami………………………………………………. 39
1.26. Yuqori tezlikli harakat……………………………………………. 39
1.27. Shartli peregon……………………………………………………. 39
Nazorat savollari - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 46/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Nazorat savollari:
1 Naftalinning tuzilishi qanday.
2.Naftalinning qanday olinish usullarini bilasiz.
3.Ko`p halqali birikmalarning fizikaviy va ximiyaviy xossalari qanday.
4. Ko`p halqali birikmalarning ishlatilishi.
13 ma`ruza. Alkanlarning galogenli hosilalari
Reja
1. Galogenalkanlarning nomenklaturasi va izomeriyasi.
2. Galogenalkanlarning olinishi.
3. Galogenalkanlarning fizikaviy va ximiyaviy xossalari.
4. Poligalogenalknlarning xossalari va ishlatilishi.
To`yingan uglevodorodlardagi bir yoki bir necha vodorod atomlarining galoid atomlariga almashinishidan hosil bo`ladigan organik birikmalarga to`yingan uglevodorodlarning galogenli hosilalari deyiladi.
Alkanlarning galogenli hosilalari molekulasidagi galogen atomlarining soniga qarab bir-, ikki- va ko`p galogenli hosilalarga bo`linadi.
G a l o g e n a l k i l l a r tarkibini Cn H2n+1X yoki R—X
(bunda X=F, Cl, Br, J) umumiy formula bilan ifodalash mumkin. Galoidalkillar uglevodorodlar singari ximiyaviy xossalari bir-biriga o`xshash, tarkibi o`zaro bir yoki bir necha metilen gruppasiga farq qiladigan moddalarning gomologik qatorini tashkil qiladi.
Nomenklaturasi va izomeriyasi. Tarixiy nomenklaturaga ko`ra galoidalkillarning nomi tegishli bir valentli uglevodorod radikallarining nomiga galoid nomini qo`shish bilan hosil qilinadi.
Sistematik nomenklaturaga asosan monogaloidli hosilalarni nomlash uchun oldin galogen atomi boђlangan uglerod atomining zanjirdagi nomeri, so`ngra esa galogen va uglevodorodning nomi aytiladi:
Metan va etandan boshqa galoidalkidlarda uglerod skeletining izomeriyasi va galogen holatining izomeriyasi uchraydi.
Propanning izomeri bo`lmagani holda xlorpropanning 2 ta izomeri, butanning 2 ta izomeri bo`lgani holda xlorbutanning 4 ta izomeri ma`lum. Uglerod zanjirining uzayishi va tarmoqlanishi bilan galoidli hosilalarning izomerlar soni uglevodorodlarning izomerlari soniga nisbatan juda tez ortib boradi. Buni butil xlorid (C4H9Cl) misolida ko`rib chiqamiz:
Galogen atomining birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi uglerod atomi bilan bog`langanligiga qarab galogenli hosilalar ham birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi bo`ladi.
|
| |
Laboratoriya ishi №2 - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 83/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Laboratoriya ishi №2
SUYUQ ARALASHMALARNI AJRATISH VA TOZALASH
Haydash- suyuqliklarni bir-biridan ajratish va tozalashning eng qulay usuli hisoblanadi. Oddiy haydash usulida suyuqlik qaynash tеmpеraturasigacha qizdiriladi, natijada hosil bo’lgan suyuqlik bug'lari sovutkichda qayta suyuklikka aylantiriladi va boshqa idishga yig'ib olinadi. Bu usulda suyuqlik bug'ga aylanadi, u esa sovutkich yordamida yana suyuklikka aylanadi. Buni to’gri oqimli haydash dеyiladi. Agar suyuqlik bug'larining sovugan qismi yangi hosil bo’layotgan suyuqlik bug'lari bilan uchrashib, haydash kolbasiga tushib tursa, bu jarayon qarama - qarshi oqimli haydash dеyiladi. Bu usul rеktifikatsiya kolonkalarida amalga oshiriladi. Haydash usulidan suyuq moddani erituvchidan, xar xil qaynash tеmpеraturasiga ega bo’lgan reaksiya maxsulotlarini bir-biridan xamda qo’shimchalardan ajratishda foydalaniladi. Haydashni amalga oshirish usuliga qarab 4 turga bo’lish mumkin:
1. Oddiy sharoitda haydash
2. Fraktsiyalarga bo’lib haydash
3. Vakuumda haydash
4. Suv bug'i bilan haydash
Oddiy sharoitda haydash
Agar biror suyuklik o’zining qaynash xaroratida parchalanmasa atmosfеra bosimida oddiy haydashusulidan foydalaniladi. Biror suyuklikni oddiy sharoitda haydashuchun, tеrmomеtr bilan jixozlangan Vyurs kolbasini shtativga o’rnatib, probka yordamida sovutkichga ulanadi (13 - rasm).
Past haroratda qaynaydigan suyuqliklarni haydash uchun Libix sovutkichi ishlatiladi. Bunda kolbaning naychasi sovutkichning ichiga 4-5 sm kirib turishi kеrak. Qaynash harorati yuqori (1300C dan yuqori) bo’lgan suyuqliklar xaydalayotganda Libix sovutkichidan foydalanish tavsiya etilmaydi, chunki haroratning kеskin o'zgarishi natijasida u darz kеtishi mumkin. Bu xolda ichki diamеtri 12-16 mm li shisha naydan iborat xavoli sovutkichdan foydalaniladi. Haydalayotgan suyuqlikning qaynash haroratiga qarab suv xammomida (agar modda 800C gacha qaynasa), asbеst sеtkasida - gaz alangasida yoki elеktr plitkalarida (800C dan yuqori xaroratda qaynaydigan moddalar) qizdiriladi. Ba'zan yuqori haroratda qaynaydigan moddalar qum yoki moy hammomi yordamida xam haydaladi. Oddiy haydashusuli bilan qaynash harorati bir nеcha o’n gradusga farq qiladigan moddalarnigina bir-biridan ajratib olish mumkin.
13-rasm. Suyuqliklarni oddiy haydash qurilmasi.
1 - haydash kolbasi, 2-sovutkich, 3-allonj, 4-yig’gich kolba
|
| |
Qayta kristallantirish - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 81/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Qayta kristallantirish
Qayta kristallantirish - qattiq moddalarni tozalashning muhim usulidir. Buning uchun boshqa qo'shimchalar bilan ifloslangan moddani qizdirganda eriydigan erituvchidan to'yingan eritmasi tayyorlanib, eritmani isitganda filtrlab, erimaydigan qo'shimchalardan ajratiladi. Natijada moddaning toza kristallari cho'kmasi hosil bo'ladi, so'ngra u filtrlanadi va quritiladi.
Laboratoriya ishi №5
SUBLIMATLASH
Qattiq organik moddalarni tozalashda sublimatlash usulidan foydalaniladi.
Qattiq moddaning suyuqlanmay turib bug' xolatiga o’tishi va sovitilganda yana qaytadan kristallanishi - sublimatlanish (vozgonka) dеyiladi. Bug'ining bosimi odatdagi haroratda ancha yuqori bo’lgan moddalar (xinon, bеnzoy kislota, naftalin) sublimatlanadi. Qayta kristallantirish yo’li bilan tozalanishi qiyin bo’lgan moddalarni, odatda sublimatlash yo’li bilan tozalanadi. Ko’p xollarda uchuvchan moddalarni, ulardagi uchishi qiyin bo’lgan aralashmalardan tozalash uchun, qiyin va uzoq davom etadigan qayta kristallantirish o’rniga sublimatlantirish usuli qo’llaniladi. Bunda tozalanayotgan moddaning miqdori xam qayta kristallantirish usulidagiga qaraganda ko’proq bo’ladi. Yana shuni aytish kеrakki sublimatlash usuli bilan olingan modda juda toza bo’ladi. Qattiq moddalarni sublimatlash asbobi 18 - rasmda ko’rsatilgan.
Naftalinni sublimatsiya usuli bilan tozalash
Kеrakli asboblar: chinni kosacha, voronka, filtr qog'oz, naftalin va rеaktiv.
Chinni kosachaga 1gr tеxnik naftalin solinib, uning ustiga tеshikli filtr qog'oz joylashtiriladi. Filtr qog'ozni uchi paxta bilan bеrkitilgan voronka bilan yopib qum xammomida sеkin qizdiriladi. Qizdirish natijasida naftalin sublimatlanib, voronkaning yuqori sovuq qismida kristallar xolida kondеnsatlanadi. Sublimatlash protsеssi tugagandan so’ng kosacha sovitiladi va voronkaning ichki sirtidagi naftalin kristallari skalpеl yordamida kichkina idishga solinadi. So’ngra moddaning suyuqlanish tеmpеraturasi aniqlanadi. Toza naftalinning suyuqlanish tеmpеraturasi 800C.
18-rasm. Qattiq moddalarni sublimatlash qurilmasi
1- paxta tiqin, sublimatlanadigan modda, 3-alanganing yuqori qismidan kosaning tubigacha bo’lgan masofa, 4- konus voronka, 5- chinni kosacha, 6- filtr qog’oz, uning diametri kosacha diametridan bir necha millimetrga kattadir
|
| |
Ildizmevali sabzavotlarni saqlash

|
Ildizmevali sabzavotlarni saqlashBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishIldizmevali sabzavotlarni saqlash.
Ildizmevalar
dalada handaq va maxsus omborlarda, harorat 0° dan
2°S gacha, havoning nisbiy namligi 85-95% bo‟lgan
sharoitda saqlanadi.
Sholg‟om saqlash uchun eni 50-60 sm va chuqurligi
70-80sm, lavlagi va turplar uchun esa sig‟imi kattaroq:
eni hamda chuqurligi 70-80 sm keladigan handaq
qaziladi (rasm).
Ildizmevalar
handaqlarda
aprelgacha
saqlanadi,
bahorda esa ularni sabzavot omborlariga olinadi.
Ildizmevalarni
xandaqlarda
yashiklarga joylanib
ham saqlanadi. Faqat bunda xandaq kattaroq qilinadi:
eni 3-3,5 m, balandligi 1,5 m ga etkaziladi
4-rasm. Ildizmevali sabzavotlarni o‟ralarda
saqlash tartibi:
1-yog‟ingarchilik suvlar uchun ariqcha; 2-er
sathi; 3-ildizmevalar; 4-boshlang‟ich tuproq
qoplamasi;
5-poxol;
6-yakuniy
tuproq
qoplamasi; 7-harorat o‟lchagich
Karamni saqlash.
Karam handaq yoki uyumda ham saqlanadi. Karam saqlanadigan handaqning
chuqurligi 40-50 sm, eni esa 60-70 sm bo‟ladi. Unga tozalangan karam 2-3 qator qilib teriladn va har
qatori ustidan nam tuproq tashlanadi. Qandaqning usti 30-40 sm tuproq bilan berkitiladi. Karamni
chuqurligi 20 sm, eni 150-200 sm li uyumda ham saqlash mumkii. Karam qator terilib, har qator orasiga
nam tuproq tashlanib, 80-100 sm gacha ko‟tariladi va uning ustiga 30-40 sm tuproq tashlanadi. Bunday
xandaqlarda karam xatto oddiy ombordagidan ko‟ra yaxshiroq saqlanadi (8-jadval)
8-jadval
Karamni turli xil usullarda saqlaganda tabiiy kamayishi, %
Oylar
Tabiiy
kamayish
me‟yorlari
Saqlash usullari bo‟yicha tabiiy kamayish
omborda
uyumlarda
xandaqlarda
Oktyabr
4,0
-
-
-
Noyabr
3,8
3,0
2,6
0,6
Dekabr
2,0
2,2
2,1
0,7
Yanvar
1,4
2,2
1,3
0,7
Fevral
1,4
2,5
1,5
0,9
Mart
2,1
-
4,3
3,2
|
| |
Nazorat savollari - Rangli va nodir metallar rudalarini boyitish texnologiyasi

137
tuprоqqа bоtib turishi vа Shu shаkldа mustахkаmligini tа’minlаgаnligi
uchun
yasаlgаn. Koʻzаgа sirti turli- tumаn oʻyiq nаqshlаr bilаn bеzаtilgаn. Idish
mаtеriаli hаm mахsus gil- lоydаn boʻlgаn.
Rudаlаrdаn simоbni kuydirib,
bugʻlаrni tutib sоvutib аjrаtib оlishni hаm yurtimiz хаlqlаri yaхshi bilgаnlаr.
Simоb koʻzаchаlаr Х-Х1аsrlаrdа yashnаgаn Tunkеt, Tukkеnt, Dахiеt,
Munchоqli kаbi shахаr хаrоbаlаridаn аrхеоlоgiya-qidiruv ishlаridа koʻplаb
tоpilgаn. Simоb оltin vа kumush zаrrаlаrini toʻplаy
оlаdigаn jаmlоvchi
(kоllеktоr) vаzifаsini o`tаydi. U mаydа mеtаll zаrrаlаrini bir-birigа qoʻshib
yirik
dоnаlаr(аgrеgаtlаr)
hosil
qilib
bоyitish аmаli bаjаrilаyotgаn
idish(dаstgоh) tаrnоv-shlyuzlаr tаgigа toʻplаydi.
Vаqti-vаqti bilаn bu
аmаlgаmа yigʻib оlinаdi. Nоdir mеtаllаrning аmаlgаmаgа oʻtishi, uningtеzrоk
аjrаtib оlishini tа’minlаb, tаshlаndiq-хvоstlаr bilаn yo`qоlishini kаmаytirаdi.
Аmаlgаmаning аsоsiy оmili, nоdir mеtаll sirtining аlbаttа simоb bilаn хoʻllаnа
оlish хususiyatidir. Mеtаll sirti tоzа boʻlmаsа, uning аmаlgаmаlаnishi,
simоbning
mеtаll yuzаsidаn, uning ichigа difundirlаnishi- singishi buzilаdi.
Хаr kаndаy mеtаll sirti kislоrоdli pаrdа bilаn qоplаngаn.
Bu pаrdа оltindаn yupqа,
Shu bоisdаn оltin judа tеz, kumush , plаtinа,
mis, ruх, nikеl, tеmir esа bir-biridаn оgʻirrоk, kеyinrоk аmаlgаmаlаnаdi. Аgаr
mеtаll sirti yangi оchilgаn boʻlsа, хаli kislоrоdli pаrdа hosil boʻlishgа
ulgurmаsа, u tеzrоq аmаlgаmаlаnishi-аmаlgаmаli mеtаllurgiya jаrаyonidа
e’tibоrgа оlinаdi.
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
Картины родной природы раскрываются в стихо творениях С. А. Есенина с поразитель-
ным мастерст вом. Здесь необычайно богатая палитра красок, точ ные, неожиданные сравне-
ния. Чувствуется единство поэта с природой. Все в есенинской поэзии многоцвет но и кра-
сочно. Поэт жадно всматривается в картины обновляющегося весной мира, ощущая себя его
части цей. Долго и внимательно всматривается он в блестя щие краски утренней и вечерней
зари, на небо, по крытое грозовыми тучами, на леса и поля, покрытые цветами и зеленью:
Край любимый! Сердцу снятся
Скирды солнца в водах лонных.
Я хотел бы затеряться
В зеленях твоих стозвенных.
Природа в творчестве С. А. Есенина живет своей жизнью, она действует, реагирует на
судьбы людей и исторические события. Она является любимым геро ем поэта. Нежно и за-
ботливо природа лечит людские души, снимает напряжение. Стихи о ней звучат, как музы-
ка, которая успокаивает, утешает:
Несказанное, синее, нежное...
Тих мой край после бурь, после гроз,
И душа моя — поле безбрежное -
Дышит запахом меда и роз.
Поэт не только восхищается красотой природы, но и видит в ней одушевленное суще-
ство.
Я готов рассказать тебе поле, Про волнистую рожь при луне... Как бы ни был красив Ши-
раз, Он не лучше рязанских раздолий... Сам себя С. А. Есенин называет «поэтом золотой
бревенчатой избы», ощущая себя «последним поэтом деревни». Вторжение цивилизации
в деревню застав ляет поэта задуматься над будущим русской деревни, над судьбой кре-
стьянской Руси. Время жизни Есени на — время крупных поворотов в истории России. Поэт
переживает вместе со страной все исторические перемены. После революции 1917 года его
лирика на полняется новым смыслом:
Равнодушен я стал к лачугам,
И очажный огонь мне не мил,
Даже яблонь весеннюю вьюгу
Я за бедность полей разлюбил.
Стихи поэта призывают нас любить и оберегать родную природу. Наша природа полна
прелести, трогает и волнует каждого из нас. У писателя К. Г. Паустовского есть такие
прекрасные слова: “В природе есть своё волшебство, своя чарующая прелесть, которая
лечит душу. Природа в картинах талантливых художников, поэтов, писателей открывает
нам новый мир, волнует своей неповторимостью, своим напоминанием – не губите красоту
вокруг себя”.
|
| |
| 
0 ‘zingizni sinang! - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Rossiya imperiyasi tom onidan 0 4rta Osiyoni im pe
riyaning ajralmas bir qism iga aylantirish va oMkada
doim iy hukm ron boMib qolish m aqsadida Sibir va
K avkaz hududlaridagidek m ustam lakachilik siyosati
olib borildi. Bu borada asosiy am alga oshirilgan choralardan biri bu im pe
riyaning m arkaziy gubem iya aholisini oMkaga k o 4 chi rib keltirish hisoblangan.
1886-yildagi «Nizom »da hukum at tasarrufida qolayotgan b o 4sh turgan davlat
yerlariga rus aholisini joylashtirish muhim ekanligi q at’iy belgilab q o 4yildi.
K o4chirish siyosati bilan shug4ullanish o 4lka m a’muriyati zim m asiga
yuklatilgan. K o 4chib kelganlarga katta im tiyozlar berilgan. Jumladan, ular
m ablag4, turarjoy, yer maydonlari, kreditlar bilan ta ’minlangan. K o 4chib
kelganlar 5 yil davom ida soliqlardan ozod etilgan, keyingi 5 yil davom ida
soliqlarning yarm ini to 4lagan. Rossiyadan k o 4chib kelganlar, asosan, qishloq
aholisi boMgan. U lar uchun oMka m a ’muriyati m aktab va cherkovlar qurishga
m ablag4 ajratgan. Turkiston oMkasida harbiy xizm atchilar yashab qolishlari
va tom orqa yer olishlari m um kin boMgan. Bunday imkoniyatlar Rossiyaning
m arkaziy rayonlaridan k o 4plab aholining k o 4chib kelishiga sabab boMgan.
1875-yilda A vliyootada Rossiyadan kelgan dehqonlam ing birinchi manzil-
gohi paydo boMdi. 15 yil davom ida (1875—1890) Turkiston oMkasiga 1300 oila
k o 4chib kelib joylashib, 19 ta rus qishlogM tashkil topdi. Faqat 1891-1892-
yillardagina k o 4chib kelganlam ing 25 ta manzilgohi paydo b o 4ldi. Vaqt o 4ti-
shi bilan nafaqat k o 4chib kelgan shaxslar, balki yirik korxonalar ham darom ad
olish m aqsadida oMkadan yerlar sotib ola boshladi. Rossiya imperiyasining
k o 4chirib keltirish siyosati Turkiston oMkasidagi m ustam laka tizim ini mus-
tahkam lash m aqsadida am alga oshirilgan edi. K o 4chib kelganlarga yaratilgan
im koniyatlar oMkaga k o 4chib keluvchilar sonining haddan ziyod k o 4payishiga
olib keldi.
K o4chirib keltirib joylashtirilgan aholining k o 4payishi, ularga unum dor
yerlam ing berilishi m ahalliy aholi vakillarining jiddiy noroziligiga sabab
boMgan. Toshkent shahri va oMkaning Yangi MargMlon, Samarqand, Andijon
kabi shaharlarida ham k o 4chib kelganlam ing po-
syolkalari paydo b o 4ldi. 0 4lkadagi yirik shahar-
lar ikkiga: yangi — m a’m uriyat, harbiy qism lar
joylashgan va k o 4chirib keltirilganlar yashay
digan qism ham da eski — m ahalliy aholi vakil-
lari yashaydigan qism larga ajratildi. Jumladan,
Toshkentdagi B o 4zsuv anhori shaham i ikki
qism ga ajratgan chegara boMgan.
XIX asr oxirida Turkiston o‘lkasiga chegaradosh hududlar

14-§. TURKISTON 0 ‘LK ASIDA ROSSIYA IM PERIYASINING
Y E R -SU V SIYOSATI
0 ‘rta Osiyo iqtisodiyotida qishloq x o ‘jaligi yetakchi
o ‘rin tutgan. Rossiya imperiyasi agrar hudud hisob
langan Turkiston oMkasida yer-suvdan foydalanishni
toMiq o ‘z nazoratiga olish va ulardan olinadigan soliqlam ing o ‘z vaqtida
to ‘planishidan m anfaatdor edi. Jumladan, yerga egalik qilish va undan foy-
dalanish tartiblariga e ’tibor qaratilgan. A grar m asala nafaqat iqtisodiy, balki
siyosiy aham iyatga ham ega boMgan. Yerga egalik qilish tartiblarini nazorat
qilish podsho hukum atiga aholi ustidan hukmronligini ta ’m inlashda ju d a
m uhim edi. M ahalliy aholining asosiy tirikchilik manbayi yer boMgani bois
unga egalik qilish zarur edi.
1886-yildagi «Nizom »ning «Turkiston oMkasining yer tuzilishi» degan
boMimida oMkada tarixan shakllanib kelgan an ’anaviy yerga egalik qilish
m unosabatlari o ‘zgartirib yuborildi. U n g a k o ‘ra Turkiston yerlari, o ‘rmonlari
va yerosti qazilm a boyliklari davlat mulki deb eMon qilindi. B u bilan ular
R ossiya imperiyasi m ulkiga aylandi. N izom b o ‘yicha oMkada yirik yer
egaligi ham tugatildi.
V aqf yerlari (masjid, m adrasa va boshqa diniy m uassasalarga tegishli
yerlar) ayni vaqtda yashab va yerga ishlov berayotgan kishilarga ijaraga
berilar edi. Yangi v aq f hujjatlarini tasdiqlash faqat general-gubernator ro-
ziligi bilan bu yerlam i davlat soliqlari va m ajburiyatlaridan ozod qilmasdan
amalga oshirilgan. M asjid tasarrufidan tashqarida, xususiy shaxs ixtiyorida
boMgan yerlar ham davlat soligMga tortiladigan boMdi. V aqf hujjatlarini
e ’tiro f etish, v aq f darom adlarining to ‘g ‘ri ishlatilishi ustidan nazorat qilish
va ulam i taftish qilish huquqi viloyat m a’muriyati ixtiyoriga oMkazildi.
Bu vaqtgacha v aq f mulkidan olingan daromadlar maktablar, m adrasalar
va m asjid binolarini ta ’m irlashga, xodim larini m oddiy ta ’minlashga, diniy
m arosim lam i bajarishga, kerakli buyum lar olishga (gilam, joynam oz, diniy
kitob) va boshqa tadbirlarga sarflanar edi.
V aqf mulklarini nazorat qilish m ustam lakachi hukum at vakillari qoMiga
oMishi bilan m asjidlar va m aktablam ing m oddiy ahvoli yomonlashdi. M us
tamlakachi hukum at bu bilan m ahalliy din peshvolari, ulam olar va diniy
m uassasalarga zarba berishga harakat qildi.
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
menshikli adam atları» dep atalǵan monografiyasında, sonday-aq bir qatar maqalalarında [3]
qaraqalpaqsha menshikli atlardıń tariyxı, shıǵısı, quramı hám qurılısı, semantikalıq, etimologiyalıq
ózgeshelikleri úyrenilgen. Al, bul waqıtqa kelip qaraqalpaqsha adam atlarınıń sózligi de járiyalandı
[4]. O.Sayımbetov, O.Dospanov hám N.Sayımbetovalardıń [5] avtorlıǵında baspadan járiyalanǵan
«Qaraqalpaq ádebiyatı klassik shayırları shıǵarmaları tilindegi antroponimler sózligi» dep atalǵan
sózlik túrindegi miynetinde qaraqalpaq ádebiyatı klassik shayırları shıǵarmaları tilindegi barlıq
antroponimlik materiallar sistemalı túrde toplanıp túsindirmeleri berilgen. Antroponimler leksikası
sonı kórsetedi, olardıń bir qatarı jámiyetlik dúzim menen baylanıslı júzege kelse, ayırımları xalıqtıń
dúnya tanımı, kún kórisi, isenimi, diniy dástúrleri menen baylanıslı payda bolǵan. Álbette, olardı
úyreniw nátiyjesinde xalıqtıń tariyxı, tili sıyaqlı máselelerin biliw múmkinshiligi payda boladı.
Demek, qaraqalpaq tilindegi antroponimlerdi úyreniw arqalı olardıń tariyxın, rawajlanıw
basqıshların, nızamlılıqların anıqlaw imkaniyatı payda boladı.
Ádebiyatlar
1. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. I т. M., 1951; Баскаков.Н.А. Элемент «гул,
роза, cветок» в составе каракалпакских женских имен. В кн. Ономастика Средней Азии.
I. М., 1978.
2. Шәмшетов Ж. Қарақалпақ тилиндеги араб антропонимлеринен // ӨзРИАҚФ Хабар-
шысы. Н., 1974. №1.; Шәмшетов Ж. Исмиңиздиң мәнисин билесиз бе?
3. Сайымбетов.О.Т Антропоними арабского пресхождения в каракалпакском языке.
Вестник. ККФАНУзР. Н., 1982. №4; Сайымбетов.О.Т. Қарақалпақ адам атларының қойылыў
өзгешеликлери. Қарақалпақ тил билиминиң гейпара маселелери. Н.,1994.
4. Доспанов.О., авторлар менен. Қарақалпақ исимлери. Н., Билим, 1994.; Әлниязова
Г. Қарақалпақ исимлери. Н., Қарақалпақстан. 2003.
5. Сайымбетов О., Доспанов О., Сайымбетова Н. Қарақалпақ әдебияты классик шай-
ырлары шығармалары тилиндеги антропонимлер сөзлиги. Нөкис, Билим, 2013
|
| |
Sud organlarining - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Turkiston oTkasida yashaydigan rossiyalik aholi uchun imperiya qonun-
lari asosidagi sudlar faoliyat olib borgan. Dastlab tashkil qilingan vaqtinchalik
harbiy sud komissiyalari bu aholining jinoiy ishlarini ko‘rish bilan birga m a
halliy aholi tomonidan sodir etilgan siyosiy jinoyatlar va hokimiyatga qarshi
jinoyatlam i ko ‘rib chiqqan. Viloyat va oTka sudlari vazifalari general-guber-
natorlik devoni va boshqarmalari zimmasiga yuklangan edi. General-guber
nator oTkaning bosh prokurori va oliy sudyasi vazifasini ham bajargan.
0 ‘rta Osiyo mustamlakaga aylantirilgandan so‘ng
boshqa sohalar singari sud tizimi ham bosqichma-
bosqich o‘zgartirib borilgan. Qozi va biy sudlariga
bo Tib o ‘tadigan saylovlarda mustamlakachi huku-
matning aralashuvi, saylov natijalarini tasdiqlashdagi noto‘g‘ri ishlar ko‘plab
janjallam i, mahalliy aholi o ‘rtasida o‘zaro nizolar, m a’muriyatga nisbatan
ishonchsizlik va norozilik harakatlarini keltirib chiqargan.
Sudlarga joriy etilgan saylovlar mustamlakachi hukumat ixtiyorida boTib,
saylovda kimning g ‘olib chiqishi saylovchilarga qaraganda m a’muriyat xo-
hishiga bogTiq boTib qoldi. Kim mustamlakachi m a’muriyatga yoqsa va
unga sodiqligiga ishonch hosil qila olsa, o‘sha qozi va biy boTa olardi. Say
lovlarda turli xil nayranglar, poraxo‘rliklar avj olgan. Buning natijasida say
langan qozi va biylar o ‘z faoliyati davomida saylov vaqtidagi xarajatlarini
turli yoTlar bilan, ayniqsa, poralar hisobiga qaytarib olishga harakat qilish-
gan. Bu bilan qozilik va biylik serdaromad mansabga aylandi. Qozilar va
biylar lavozim egallashi va uni saqlab qolishi uchun mustamlakachi hukumat
vakillarining sodiq xizmatkorlariga aylandi.
1886-yilgi «Nizom»da ham Turkiston oTkasida qozilar sudi saqlanib qol
di. Uyezd sudlari bekor qilinib, ulam ing o ‘m iga shahar va zemstvo boshliqlari
tomonidan tayinlanadigan
uchastka mirovoy sudyalari
(sudlari) tuzildi. Vilo
yat boshqamvining sud boTimlari viloyat sudlari bilan almashtirildi. Sud ter-
govchilari, viloyat prokurori va ulam ing yordamchisi lavozimlari joriy etildi.
1898-yilda Turkiston oTkasida sud nizomlarini qoTlash qoidalariga mu-
vofiq viloyat sudlari tugatildi, ulam ing o ‘m iga okm g sudlari va Toshkent sud
palatasi tuzildi. Toshkent sud palatasi faqat imperiyaning oliy sudi - hukumat
senatiga bo‘ysunar edi. O km g sudlari Turkiston oTkasining barcha viloyatla-
rida joriy etildi. Ulam ing tarkibi sud raisi, uning o ‘rinbosari va sud a’zolaridan
iborat boTgan. Jazo chorasini sudyalar va ikki sud a’zosi tayinlardi. Ular
ning qarori ustidan berilgan apellatsiyani imperiyada oliy sud boTgan huku
mat senati ko‘rib chiqardi. Shunday qilib, Turkiston oTkasidagi sud tizimi
mustamlakachi hukumat vakillari va oTka m a’muriyati nazorati ostiga o ‘tdi.
Qayta kristallantirishga erituvchi tanlash

|
Qayta kristallantirishga erituvchi tanlash
|
bet | 82/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Qayta kristallantirishga erituvchi tanlash
1. Erituvchi erigan moddalar bilan kimyoviy ta'sirlashmasligi kеrak.
2. Modda tanlangan erituvchida sovitilganda yomon eriydigan, qizdirganda esa yaxshi eriydigan bo’lishi kеrak. Moddaga aralashgan qo'shimchalar esa erituvchida yana xam yaxshi erishi kеrak.
Noma'lum moddani qayta kristallantirish uchun, dastlab oz miqdor modda bilan probirkada erituvchi tanlash kеrak. Erituvchi tanlashda erituvchiga moddaning sinfi, tuzilishi hamda kimyoviy yaqinligi muximdir, chunki modda shunday erituvchilarda qayta kristallanadi.
Bunda quyidagi sxеmadan foydalanish kеrak:
Birikmalar sinfi
|
Gidrofoblik xossasi
|
Quyidagi erituvchilarda yaxshi eriydi
|
Uglеvodorodlar
|
|
Uglеvodorodlarda, efirda,
uglеvodorodlarni galogеnli xosilalarida
|
Uglеvodorodlarni galogеnli xosilalari
|
|
Oddiy efirlar
|
|
Aminlar
|
|
Murakkab efirlarda
|
Murakkab efirlar
|
|
Nitrobirikmalar
|
|
Nitrillar
|
|
Spirtda, dioksanda, sirka
kislotada
|
Kеtonlar
|
|
Aldеgidlar
|
|
Fеnollar
|
|
Spirtda, suvda
|
Aminlar
|
|
Spirtlar
|
|
Karbon kislotalar
|
|
Sulfokislotalar
|
|
Tuzlar
|
|
Suvda
|
Gidrofillik xossasi
Ba'zi hollarda qayta kristallantirish uchun eritmalar aralashmasi (masalan, suv - spirt, suv - dioksan, xloroform - pеtrolеy efiri) ishlatiladi, buning uchun ularning o’zaro nisbati oldindan tanlab olinadi.
Bеnzoy kislotani qayta kristallash usuli bilan tozalash
100 ml sig'imli stakan yoki kolbaga 1g bеnzoy kislota 40 ml suv va 0,05-0,1g kukun xoldagi aktivlangan ko’mir solib, suv hammomida qizdiriladi. Aralashma 10-15 minut davomida qaynagandan so’ng eritma tеzda burma filtr orqali filtrlanadi. Filtrat (muz solingan xolda) suvda sovutilib, idish dеvorlari shisha tayoqcha bilan ishqalanganda bеnzoy kislotaning kristallari ajrala boshlaydi. Hosil bo’lgan kristallarni Byuxnеr voronkasi yordamida ajratib olinadi va filtr qog'ozi olib siqiladi. So’ngra idishga solinib, quritish shkafida quritiladi. Kristallar qurigach, uning suyuqlanish tеmpеraturasi aniqlanadi.
ts=121-1220C. Agar bеnzoy kislotasi juda toza bo’lmasa, suvda yana bir marta qayta kristallanadi.
|
| |
Toshkentdagi harbiy cherkov

shu erkak aholiga harbiy xizm at majburiyatini yuklash m asalasiga to ‘xtalgan
podsho amaldori (F. Girs) bu qaltis siyosiy tadbir ekanligiga ishora qilib,
Turkiston aholisini armiyaga chaqirmaslik siyosatini yoqlab chiqdi. Podsho
hukumati mahalliy aholini muntazam armiyada xizmat qilishidan, jangovar
harbiy malakalarini oshirishidan, qo ‘shinlarni yevropachasiga takomillashti-
rishga o ‘rgatishdan va zamonaviy qurol-yarogTardan foydalanish mahoratini
egallab olishlaridan cho‘chir edi. Shuning uchun m ahalliy aholi qulay fur-
sat kelganda ana shunday harbiy m ahorat va zamonaviy qurollardan pod
sho hukumati o ‘ziga qarshi foydalanishidan hadiksirar edi. M ahalliy aholini
qurolsizlantirish, unda qurolli kurash uchun har qanday umidni y o ‘qotish,
jangarilik unsurlarini bostirish va qadimiy jangovar an ’analarni tag-tomiri
bilan tugatish — Turkiston oMkasidagi podsho hukumati harbiy siyosatining
asosini tashkil etar edi.
Yodda tuting!
Yakunlarni chiqaramiz!
► Turkistonda harbiy va politsiya tartiblari asosida boshqaruv va nazorat ti
zimi o‘matildi.
► Milliy-ozodlik harakatlariga qarshi kurash maqsadida maxsus bo‘lim
tuzildi.
► Mahalliy aholi armiyada xizmat qilishdan mahrum etilgan.
Atamalar izohi
Politsiya
(hemischa — m a ’muriyat)
— jamoat xavfsizligini saqlovchi tash-
kilot.
Ispravnik
— uyezd politsiyasi boshlig‘i.
A pellatsiya
(lotincha - shikoyat, norozilik bildirish) —
sud hukmidan
norozi bo‘lgach, uning ustidan shikoyat arizasi berilishining bir
shakli.
Turkiston o ‘lkasining - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

qiluvchi shaxs general-gubernator tavsiyasi bilan
harbiy vazir tom onidan
tasdiqlangan.
1886-yil 12-iyulda im perator A leksandr III tom onidan yangi «Turkiston
oMkasini idora qilish to ‘g ‘risidagi Nizom » tasdiqlandi. M azkur Nizom ning
asosiy m aqsadi oMkada m a’m uriy boshqaruvni
m ustahkam lash va yer-
dan foydalanish tartiblarini o'zgartirishdan iborat boMgan. N izom ga mu-
vofiq Zarafshon okrugi Samarqand viloyati ga aylantirildi. Xo jand, Jizzax,
K attaqo‘rg ‘on, Samarqand uyezdlari uning tarkibiga kiritildi.
Quram a uyez-
dining nomi Toshkent uyezdi deb o ‘zgartirildi.
1886-yilda Turkiston general-gubernatorligining um um iy hududi 1,7
m illion kv. km boMib, aholisining soni 5,2 m illion kishidan iborat boMgan.
0 ‘zbeklar va boshqa tub xalqlar 1897-yilda 5
millionga, 1911-yilda esa
qariyb 6 m illionga yetgan. Rus aholisining um um iy soni ukrainlar va be-
loruslarni ham qo‘shib hisoblaganda 1897-yilda 197
m ing kishini, 1911-
yilda esa 400 m ing kishini tashkil qildi. Podsho hukum ati ham isha k o 4 chi rib
keltirilganlar sonining ortib borishiga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga
oshirib bordi. U lar m ustam laka siyosatini amalga
oshirishda tayanch boMib
xizm at qilishi lozim edi.
1886-yildagi «Nizom »ga muvofiq Turkiston general-gubernatorligining
m a’m uriy boshqaruvi yangi idora — Turkiston general-gubernatori Kengashi
bilan toMdirilgan.
Viloyat harbiy gubernatorlari, general-gubernator devoni
boshqaruvchisi, Turkiston harbiy okrugi shtabi
boshligM bu Kengashning
doimiy a ’zolari boMishgan. Buxoroda esa Rossiya im peratorining siyosiy
agentligi ta ’sis etildi. Uning ruxsatisiz Buxoro amiri tashqi
va ichki siyosat-
da m ustaqil ish olib bora olmagan.
FILTRLASH
Oddiy bosim ostida filtrlash

|
FILTRLASH
Oddiy bosim ostida filtrlash
|
bet | 80/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”FILTRLASH
Oddiy bosim ostida filtrlash
Oddiy bosim ostida filtrlash uchun filtr qog'oz voronkaga to'gri kеladigan doira shaklida qirqiladi. Oddiy doira shaklidagi filtr ikkiga, kеyin to'rtga buklanadi. Bunday tayyorlangan filtr voronkaning chеtiga bir oz yеtmaydigan qilib qo'yiladi. Filtrlashdan oldin filtr filtrlanayotgan suyuqlik yoki toza erituvchi bilan namlab voronkaga zich qilib yopishtiriladi. Filtrlashda aralashmaning satxi filtrning chеtidan bir oz pastroqda bo'lishi kеrak. Filtrlashni tеzlatish maqsadida ayrim xollarda burma filtrlardan foydalaniladi. Bunday filtrlardan xam doira shaklidagi filtrning oldin ikkiga, kеyin to'rtga buklab yasaladi. Uni yana to’rtga buklab, kеyin yеlpigichga o'xshatib ochilsa, unda 16 ta buklam xosil bo'ladi. Qaynoq eritmalarni filtrlashda filtrli voronka maxsus elеktroplitka bilan isitiladi yoki issiq filtrlash voronkasidan foydalaniladi (11-rasm).
11-rasm. Oddiy filtrlash usuli
Past bosim ostida filtrlash
Ko'pincha aralashmaning qattiq fazasini suyuq fazadan ajratish uchun kichik bosim ostida filtrlash - so'rib chiqarish usulidan foydalaniladi. Bundan so'rib chiqarish tеzligi filtrning ikkala tomonidagi bosimining farqiga to'gri proportsional bo'ladi. So'rib chiqarish uchun ishlatiladigan asbob voronka va suv nasosiga ulangan qalin dеvorli maxsus kolbadan Bunzеn kolbasidan iborat. Filtrlash uchun tagi tеshikchalardan iborat chinni voronkalar - Byuxnеr voronkasi yoki g'ovak shisha voronkalar- Shotta voronkalar xamda Bunzеn kolbasi hamda o'rnatiladigan rеzina probka ishlatiladi.
Byuxnеr voronkasining tubiga voronkaning diamеtridan kichik diamеtrli doira shaklida filtr qo'yiladi. Bunda voronka tеshiklarining hammasi filtr bilan bеkitilishi kеrak. Filtr voronka tubiga yopishib turishi uchun filtr bir nеcha tomchi mos erituvchi bilan namlanadi. So'ngra asbob suv nasosiga ulanib filtr voronkaga yopishtiriladi. Agar aralashma qog’oz filtrga ta'sir etadigan bo'lsa, bunday xolda shisha voronkadan foydalaniladi. Kichik bosim ostida filtrlash uchun eritma yig'iladigan idish sifatida Bunzеn kolbasi, yon naychali probirka yoki Vyurs kolbasi ishlatiladi. Voronkalar rеzina probka orqali kolbaga o'rnatiladi. Filtrlash uchun ishlatiladigan kolba qalin dеvorli vakuum-nay orqali suv nasosiga ulanadi. Kolba bilan nasos o'rtasida saqlagich sklyanka ulangan bo'ladi (12rasm).
12-rasm. Vaakumda filtrlash: 1-Bunzen kolbasi, 2- Byuxner voronkasi,
3- himoya idishi, 4-suvli vaakum-nasos
|
| |
Qo‘shimcha ma’lumot uchun

|
Qo‘shimcha ma’lumot uchunBog'liq Davlat va huquq asoslari. 11-sinf (2018, N.Ismatova, O.Karimova)49
Qo‘shimcha ma’lumot uchun
T/r
Afv
Amnistiya
1.
Muayyan shaxslar uchun, ularning
shaxsini tavsiflovchi ma’lumotlarni
(yoshi, sog‘ligining holati, oilaviy
ahvoli) inobatga olib jazodan ozod qilish
hisoblanadi.
Amnistiya aniq shaxslarga emas, umumiy
toifalarga e’lon qilinadi. Bunda amnistiyaga
necha kishi tushishi, kimlar tushishi oldindan
aniq bo‘lmaydi.
2
Afv faqat sud hukmi bilan jazo tayinlan-
gan mahkumlarga e’lon qilinadi
Amnistiya jinoyat jarayonining istalgan bos-
qichida – dastlabki tergov, surishtiruv, tergov-
ga qadar tekshiruv va hattoki jinoyat ishini
qo‘zg‘atishgacha bo‘lgan bosqichda ham qo‘lla-
nilishi mumkin.
3
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsi-
yasining 93-moddasiga binoan afv faqat
Prezident tomonidan e’lon qilinadi.
Amnistiya akti Prezident taqdimnomasiga
binoan Oliy Majlisning Senati tomonidan e’lon
qilinadi.
4
Afvni qo‘llash uchun odatda jinoyat
sodir etgan shaxslarning iltimosnomasi
asos bo‘ladi.
Afvni qo‘llash masalasini O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti huzuridagi afv
etish masalalari bo‘yicha maxsus komis-
siya hal qiladi.
Amnistiya aktini qo‘llashda hech qanday ilti-
mosnoma talab etilmaydi.
Amnistiya aktlarini qo‘llash masalasi huquq-
ni muhofaza qiluvchi organlar va jazoni ijro
etish muassasalari va sudlar tomonidan ko‘rib
chiqiladi. 2008-yildan boshlab, amnistiya ak-
tini qo‘llashga oid yakuniy qarorni faqat sudlar
chiqarishi belgilab qo‘yilgan.
Xalqaro e’tirof
O‘zbekiston dunyoning eng xavfsiz mamlakatlari ro‘yxatida
2-o‘rinni egalladi. Tahlil davomida 135 ta mamlakat maydoni, xavf-
sizlik holati, qonun ustuvorligi va tartib kabi bir necha toifalar bo‘yi-
cha so‘rovnomalar o‘tkazilib, baholandi. Mamlakatlar 100 ball tizimi-
da baholandi. Ro‘yxatning 1-o‘rnini 97 ball bilan Singapur egalladi.
O‘zbekiston 95 ball bilan 2-o‘rinda joylashdi. Islandiya 92 ball bilan
3-o‘rinda. Dunyoning eng xavfli mamlakati deb esa Venesuela e’lon
qilindi.
|
| |
XIX asrning oxiri- - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

!
0 ‘zingizni sinang!
O krug sudlari — ...
1898-yilda ...
G eneral-gubernator ... vazifalarini ham bajargan.
0 ‘lk a d a h a rb iy
Turkiston o ‘lkasida podsho hukumati m ahalliy aho-
p o litsiy a ta rtib o ti
lining keng koMamli q o 4z g ‘olonlarga aylanib ketadi-
----------------------------- gan norozilik harakatlariga qarshi jazolash tadbirlari
uchun im periya m anfaatlarini toMiq him oyalaydigan huquqiy asoslar yara-
tishga harakat qildi. 1881-yilda «Davlat tartiboti va jam oat osoyishtaligini
q o'riqlashga qaratilgan chora-tadbirlar to"g"risidagi N izom » e ’lon qilindi.
N izom ga muvofiq general-gubernator «kuchaytirilgan» yoki «favqulodda»
q o ‘riqlash holatini o ‘z ixtiyori bilan jo riy etish huquqiga ega boMdi. Bun-
day huquq oMkada q o ‘z g ‘olon, «jam oat osoyishtaligi» buzilgan va «tash-
vishli kayfiyatlar» paydo boMgan taqdirda unga o ‘z ixtiyoriga k o ‘ra kuch va
z o ‘ravonlik ishlatish m um kinligini anglatar edi. 1892-yildan boshlab 1916-
yilga qadar Turkiston «kuchaytirilgan q o ‘riqlov» v a «favqulodda q o ‘riqlov»
holatida boMdi.
Yangi «Nizom » shahar va qishloqlam ing har bir m avzesini nazorat ostida
saqlab turgan a w a lg i politsiya tuzilm alariga q o ‘shim cha tarzda uyezd bosh-
liqlariga
ispravniklar
huquqini ham berdi. Bu narsa ulami uyezd politsiya
boshqarm alari rahbarlariga tenglashtirgan edi. U lar har qanday odamni yetti
kunga qam oqqa olishga yoki jarim aga tortish vakolatiga ega boMdilar. Uchast-
ka pristavlari lavozim i ularga yordam tariqasida ta ’sis etilgan edi. Odatda,
ular soliqlar yigMmiga, joylarda m ajburiyatlar, uyezd boshliqlarining qarorlari
ijro etilishiga rahbarlik qilgan ofitserlar boMib, har qanday o ‘zgarishlar haqi-
da oMka m a’muriyati ga m a ’lum ot
J K
\ yetkazib turgan holda aholi ustidan
kerakli nazoratni am alga oshirar edi-
I lar. 0 ‘z uchastkalari doirasida ular