Reja: Bitumlar, olinishi, turlari, ularning xossalari

|
Reja: Bitumlar, olinishi, turlari, ularning xossalari
|
bet | 1/2 | Sana | 01.12.2023 | Hajmi | 182,64 Kb. | | #109447 |
Bog'liq Bitumlar, olinishi, turlari, ularning xossalari va qo‘llanish so-fayllar.org
Mavzu: Bitummineral va neftmineral qorishma materiallari.
REJA:
1. Bitumlar, olinishi, turlari, ularning xossalari.
2. Qo'llash usullari (sohasi)
3. Neft kimyosi sanoati
Bitum qurilishning ajralmas qismidir. Bitum o'zining noyob xususiyatlari tufayli qurilish sanoatida ishonchli tarzda o'rnatildi. Uning amaliyligi, chidamliligi va arzonligi muqobil qurilish materiallari uchun hech qanday imkoniyat qoldirmaydi.
Bu nima?
Odamlarning aksariyati bitum haqida asosan yo'l qurilishi va gidroizolyatsiya ishlarida ishlatilishini va neftdan tayyorlanishini bilishadi. Ammo aslida bitum avvaliga qaraganda ancha qiziqroq. Shunday qilib, bu bitta mahsulot emas, balki qattiq yoki qatronga o'xshash mustahkamlik bilan ajralib turadigan mahsulotlarning butun guruhi. Har qanday bitum suvda erimaydi, lekin xloroform, benzol va boshqa bir qator organik erituvchilarda to'liq yoki qisman eritilishi mumkin. Bu ismning o'zi lotincha qatronlar so'zidan kelib chiqqan.Bitumlarning zichligi 1 kubometr uchun 0,95 dan 1,5 grammgacha o'zgarib turadi.sm. aniq xususiyatlar jalb qilingan yog'ning sifati, birinchi navbatda oltingugurt miqdori va oksidlanish darajasi bilan belgilanadi. Bitumning tabiiy zaxiralarining katta qismi past konsentratsiyaga ega va to'liq ishlab chiqarish uchun qiziq emas. Istiqbolli va hozirda ishlatilayotgan bitum konlarining 99 foizi Kanada va Venesuelada joylashgan. Shuni ta'kidlash kerakki, ushbu mahsulot qattiq emas, balki suyuqliklarning xususiyatlarini qisman ko'rsatadigan amorf moddadir.Tabiiy konlar kimyoviy yoki biokimyoviy oksidlanish natijasida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan neft konlari buzilganda paydo bo'ladi. Ammo "tartibni buzuvchi" ba'zan tektonik jarayondir. Asosan, bitumlar er osti boyliklaridan karer yoki kon usulida qazib olinadi. Sun'iy yoki texnik bitum neft, ko'mir yoki yonuvchan slanetsni qayta ishlashda qoldiq hisoblanadi. U bilan tabiiy mahsulotlar o'rtasida kimyoviy tarkibda farq yo'q. Bitumning xususiyatlari bitum-bu sun'iy ravishda ishlab chiqarilgan asfaltga o'xshash material. Bu tabiiy bitumlarni, ko'mir, neft, slanets qatroni va torf ekstraktlarini qayta ishlashdan keyingi qoldiqlarni qayta ishlashning yakuniy mahsulotidir.Komponentlar va xususiyatlarga qarab bitumning bir nechta navlari ajratiladi:Tabiiy / tabiiy bitum-bu turli xil jinslardan neft mahsulotlarini qazib olishda yon materialdir. Ular kislotalar, ishqorlar, suvga yuqori qarshilik bilan ajralib turadi.Qurilish bitumi-neft distillash va turli xil qurilish komponentlari (neft ishlab chiqarish qoldiqlari, asfalt va boshqalar) bilan aralashtirish mahsuloti. Tom yopish materiallari bilan ishlash va yuqori balandlikdagi ishlar uchun odatda bnk 45/180, bnk 45/90, bnk 90/40 yoki bnk 90/30 markali bitum ishlatiladi. Ular namlanishga va yuqori haroratga yuqori qarshilik bilan ajralib turadi. Tom yopish bitumlari bilan taqqoslaganda, qurilish bitumlari yong'inga ko'proq qarshilik ko'rsatadi. Yo'l bitumi-bitumning eng ko'p terilgan turi. Yo'l bitumining asosiy markalari: BND 40/60, BND 60/90, BND 90/130, BND 130/200 va BND 200/300. Bu penetratsiyaning katta koeffitsienti (muhitga kirish) bilan tavsiflanadi. Katta penetratsion ko'rsatkichlarga ega bitumlar Shimoliy hududlar uchun, kichiklari esa Janubiy hududlar uchun dolzarbdir. Bitumning xususiyatlari doimiy ravishda o'zgarib turadi va yaxshilanadi. Shunday qilib, ushbu qurilish materialining sifatini yaxshilash uchun unga turli xil sun'iy qo'shimchalar qo'shiladi, ular ma'lum xususiyatlarni diqqat bilan kuchaytiradi. Qoida tariqasida, bunday kimyoviy tarkibiy qismlar haroratning keskin o'zgarishiga, sovuqqa yoki issiqlikka chidamliligini oshirishi mumkin.
Bitum sifatini baholash mumkin bo'lgan asosiy xususiyatlar:
* kuchlanish,
* mo'rtlik uchun harorat ko'rsatkichlari,
* yumshatish uchun harorat ko'rsatkichlari,
* kirish darajasi.
Shunga ko'ra, bitum uchun kimyoviy qo'shimchalar ushbu xususiyatlarni yaxshilashga qaratilgan. Bitumning narxi to'g'ridan-to'g'ri qurilish materialining sifati va maqsadli ishlatilishiga bog'liq. Yuqori yuklarga chidamli va yaxshi cho'ziluvchanlikka ega optimallashtirilgan brendlar qimmatroq bo'ladi. Qoida tariqasida, barcha kerakli ko'rsatkichlar bitum markirovkasida aks etadi.
Bitumning fizik xususiyatlari:
Parametr nomi: qiymat:
Zichlik, g / sm3 (harorat, bosim va kimyoviy tarkibga bog'liq)
0,965 dan 1,5 gacha Zichlik, kg / m3 (harorat, bosim va kimyoviy tarkibga bog'liq) 965 dan 1500 gacha Agregatsiya holati qattiq yoki qatronga o'xshash modda Rangi qora Issiqlik o'tkazuvchanligi, Vt/(m∙°C) 0,17-0,27 Yumshatish harorati*, ari* 35 (Malta) dan erimaydigangacha (keritlar, antraksolitlar, guminokeritlar)
Maxsus issiqlik, kj / (kg∙K) 1,591-1,968 Dielektrik doimiyligi 2,5-3,3
Maxsus elektr o'tkazuvchanligi, Ohm-1∙sm-1 1∙10-14 Bitumni olish usullari Bitum tabiiy (tabiiy) yoki sun'iy (texnik) bo'lishi mumkin. Tabiiy-bu organik kelib chiqadigan mineral. Bu, ayniqsa, katta miqdordagi neft konlari bo'lgan mintaqalarda juda ko'p miqdorda uchraydi. Tabiiy bitum qattiq shaklga yoki yopishqoq mustahkamlikka ega bo'lishi mumkin. Neft konlarining zichligi buzilganda yuzaga keladigan neftning tabiiy oksidlanishi va polimerizatsiyasi jarayonida hosil bo'ladi. Qazib olish turli usullar bilan amalga oshiriladi:
Tosh qazib olinadigan va bitumni erituvchilar yoki emulsifikatsiya qiluvchi birikmalar qo'shilgan issiq suv yordamida olish uchun ishlatiladigan konni tozalash yoki karer bilan tozalash.
Burg'ulash quduqlaridan tashkil topgan ko'tarilgan drenaj tizimi orqali bitumning tortishish kuchi orqali qazib olishdan iborat bo'lgan drenaj koni. Quduq, unda bitum sirtdan qazilgan quduqlardan olinadi. Usul 100 m dan ortiq chuqurlikda joylashgan suyuq tabiiy bitum (bitumli neft) konlarini o'zlashtirish uchun ishlatiladi.
Karer va konchilik usullari bitum qazib olish koeffitsienti 85-90% ni tashkil qiladi. Usullar 10% dan ortiq to'yingan va chuqurligi 60-90 m bo'lgan tosh konlari uchun qo'llaniladi.
Dastlabki neftning tarkibi va uni qayta ishlash xususiyatlarini hisobga olgan holda bitum turli sinflarga bo'linadi:
antraksolitlar, asfalt, asfaltenlar, guminokeritlar, keritlar, Malta,naftidlar,
naftoidlar, ozokeritlar.
G'ovakli tuzilishga ega jinslarda hosil bo'lgan asfalt bitumlari ayniqsa keng tarqalgan. Ular chang holatiga qadar maydalanadi, shundan so'ng ular yo'l qoplamalarini yotqizishda ishlatiladi.Texnik (sun'iy yoki sintetik) bitum neft, slanets va ko'mirni distillashning qo'shimcha mahsulotidir. Yoqilg'i moyini vakuumli distillash ishlab chiqarishning ma'lum usuli hisoblanadi. Neftni qayta ishlash usuliga qarab bitum sodir bo'ladi:Qoldiq. Yumshoq va kam eriydigan mahsulot.Oksidlovchi. Elastik va termostabil bitum.Kreking. Bitumda ko'p miqdordagi karben va karboidlar mavjud.Bitumni olishda kerosin tarkibiga alohida e'tibor beriladi, chunki ular plastik xususiyatlarga salbiy ta'sir qiladi. Bunga yo'l qo'ymaslik uchun kerosin tarkibiy qismlari soni 5% bilan cheklangan.Qo'llash usullari (sohasi) Bitum neolit \ u200b \ u200bdavrida odamlarga ma'lum bo'lgan eng qadimgi qurilish materialidir. Keyin u idishlarni tayyorlash, qurilishda noyob yog'och turlarini izolyatsiya qilish, yarim qimmatbaho toshlar va chig'anoqlarning mozaikalarida bog'lovchi sifatida ishlatilgan.Tabiiy bitum sotiladigan mahsulot emas. Buni amalga oshirish uchun qo'shimcha texnologik jarayonlar zarur. Shundan so'ng, material turli sohalarda foydalanish uchun mos keladi:Qurilishda. Suvda erimasligi sababli material gidroizolyatsiya ishlarida qo'llaniladi. Binolar va inshootlar, quvurlar, poydevorlarga nisbatan.Yo'l ishlarida. Bitum asfaltbeton ishlab chiqarishda faol ishlatiladi.Tom yopish ishlarida. Bitumdan yumshoq tom yopish materiallari ishlab chiqariladi: rulonli va plitka shaklida. Misollar: rubemast, gidrostekloizol, tom yopish materiallari, mastik, shisha, bitum qog'oz, shisha tolali shisha.Qurilishda ishlatilganda bitum bir nechta kamchiliklarni ko'rsatadi: past elastiklik, quritishga moyillik va yuqori haroratga sezgirlik, bu past haroratda mo'rtlik va yuqori haroratda yumshatish shaklida namoyon bo'ladi. Ushbu kamchiliklarni bartaraf etish uchun modifikatsiyalangan bitum ishlatiladi, unga mahsulot xususiyatlarini yaxshilaydigan modifikatorlar qo'shiladi.Bundan tashqari, bitum elektr sanoatida, yog'och, charm va qog'oz mahsulotlarini bezashda, akkumulyator mastikalarini ishlab chiqarishda, kabel va bo'yoq mahsulotlarini ishlab chiqarishda, aniq quyishda elektr izolyatsiyasi sifatida ishlatiladi.
Turlari Bitumlar bir necha mezonlarga ko'ra tasniflanadi. Birinchi mezon-kelib chiqishi va tarkibi. Tabiiy bitumlar neft minerallarini qazib olish yo'li bilan olinadi. Ularning asosiy tarkibi uglevodorodlar va hosilalar bo'lib, ular er osti boyliklarida neft moddalarining faol oksidlanishi natijasida olinadi. Tabiiy uglevodorod qattiq yoki yopishqoq bo'lishi mumkin. Odatdagidek, modda kerakli fraktsiyalarni ajratib, ishlab chiqarishda olinadi.Asfalt yotqizish uchun bitumlar er qobig'ining tubida joylashgan gözenekli minerallarni qazib olish yo'li bilan olinadi. Tosh uglevodorod moddasi bilan birga maydalanadi, yo'l ishlari uchun material olinadi.Qurilish bitumi-bu neftdan sanoat yo'li bilan olingan sintetik mahsulot. Materiallar tuzilmalarni gidroizolyatsiya qilish va tom yopish materiallari va yumshoq plitkalar ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Qattiq tuzilishga ega sintetik uglevodorod, uni ishlatish uchun u suyuq holatga qadar eritiladi, shundan so'ng u yana o'z shaklini ish yuzasiga o'rnatadi. Belgilash Bitumlarning xilma-xilligi materialni guruhlarga bo'lish zarurligiga olib keldi. Shunday qilib, qurilish moddasining belgilari paydo bo'ldi. Bu materialning kelib chiqishi va maqsadini, uning isitish va penetratsiya haroratini o'z ichiga oladi. Bnk 90/30 misolini ko'rib chiqing:
Bnk-bitum neft tom yopish;
90-eritish uchun qattiq moddalarni isitishning optimal harorati;
30-penetratsiya qiymati, ya'ni penetrometr ignasining bitumga 25°C da mm ga kirib borishi hajmi.
Umumiy maqsadli neft bitumi
Tuzilmalarni qoplama usuli bilan gidroizolyatsiya qilish uchun ishlatiladigan qurilish bitumining markalari – bn 50/50, bn 70/30, bn 90/10. Shuni ta'kidlash kerakki: kasr belgisining numeratori qanchalik baland bo'lsa, ya'ni yumshatish harorati, penetratsiya shunchalik past bo'ladi.
Qurilish bitumining pastki turlari izolyatsiyadir: BNI-IV-3, BNI-IV. Er osti quvurlari ularni korroziyadan himoya qilish uchun shunday ishlov beriladi.
Bitumning o'ziga xos tortishish kuchi 0,95...
Uyingizda bitum rolling materiallari( tom yopish materiallari, rubemast, euroruberoid va boshqalar), shinglas yumshoq plitalari tom yopish bitumidan tayyorlanadi:
90/30 bnk tomni qoplash, tugatish qatlamini tashkil qilish uchun ishlatiladi;
Bnk 40/180 gidroizolyatsiya maqsadida sirtlarni namlash uchun javob beradi;
Bnk 45/190 tom yopish materiallarini ishlab chiqarish uchun material bo'lib xizmat qiladi. Tom yopish materialining bitumining erish nuqtasi kichik, u qoplamaning qattiqligiga mutanosib bo'lishi shart emas. Ushbu turdagi varaqning plastisitivligi muhim ahamiyatga ega, bu mato yumshoq to'qimalarga ega. Yo'l bitumi yo'l bitumlari guruhiga bir nechta turdagi materiallar kiradi. Ularning asosiy farqi iqlim zonasidir, chunki yo'llar mas'uliyatli aloqalardir. Hududlarni hisobga olgan holda, maksimal va minimal harorat aniqlanadi:
Qishda kamdan-20°C dan yuqori bo'lgan past haroratli hududlar uchun BND 90/130, BND 130/200, BND 200/300 markalarining bitumlari tanlanadi.
-20...-10°C mo " tadil qish uchun BND 60/90 markalari va ilgari sanab o'tilgan 90/130, 130/200, 200/300 mos keladi.
-10...-5°C oralig'ida qishda harorat bo'lgan joylarda yo'l BND 40/60, bn 90/130, bn 130/200, bn 200/300 bitum yordamida yotqiziladi.
Qishda o'rtacha harorat +5°C bo'lgan iliq mintaqalar uchun BND 40/60, bn 90/130, bn 130/200, bn 200/300 va ilgari sanab o'tilgan uglevodorodlar ishlatiladi. Tashish va saqlash xususiyatlari
Bitum avtomobil yoki temir yo'l tanklarida tashiladi, u erda mahsulot muhrlangan quyish usuli bilan quyiladi. Ushbu usul neft mahsulotini yuqori isitish harorati tufayli xizmat ko'rsatuvchi xodimlarning shikastlanishining oldini olishni ta'minlaydi.
Tartibga soluvchi hujjatlar (Gost, tu)
Yo'l bitumlari GOST 22245-90 va GOST 33133-2014 ga muvofiq, o'zgartirilgan bitumlar esa GOST R 52056-2003 ga muvofiq ishlab chiqariladi. Tabiiy bitumlarni qazib olish:
Sof tabiiy bitum juda kam uchraydi. U asosan bitumli qumlarning bir qismi sifatida uchraydi. Tabiiy bitum konlarining rivojlanishi xom ashyoning fizik xususiyatlariga, chuqurligi va paydo bo'lish sharoitlariga bog'liq. Bitumli qumlardan tabiiy bitumni qazib olish asosan kon yoki karer usulida amalga oshiriladi. Ushbu usul shundan iboratki, tosh butunlay yuzaga chiqariladi va bitum erituvchi yoki issiq suv yordamida chiqariladi. Bitumni olish koeffitsienti 85-90% ni tashkil qiladi.
100 metrdan ortiq chuqurlikda joylashgan suyuq tabiiy bitumlarning konlari quduq ichi dala usullari bilan ishlab chiqilmoqda. Shu tarzda, bitumlar bitum bilan to'yingan jinslarga termal ta'sir qilish orqali sirtda qazilgan quduqlar orqali olinadi. Bunday holda, bitumni olish koeffitsienti o'rtacha 30% ni tashkil qiladi.Konlardan kesilgan drenaj quduqlari tizimi yordamida konlarda bitum qazib olishning yana bir usuli mavjud. Bu konni drenajlash usuli. Bitum ushbu quduq tizimi orqali tortishish kuchi bilan oqadi.Oqim ushbu ko'rsatkich keng doirada o'zgarishi mumkin. Ammo u har bir dastur uchun alohida hisoblanadi. Qanday bo'lmasin, 1 m2 uchun sarf material turiga va undan foydalanish holatiga qarab belgilanadi. Odatda, iste'mol ko'rsatkichi paketda keltirilgan (qatlam qalinligiga qarab). Shunday qilib,poydevorga gidroizolyatsiyani 2 mm qatlam bilan qo'llashda har bir "kvadrat" (quruq vaznda) uchun 3-3, 9 kg reaktiv sarflash mumkin bo'ladi.Tomni yopishda odatdagi xarajatlar 0,8 kg dan boshlanadi. u (bir qatlamda) 1,8 kg ga etishi mumkin. ko'p narsa quyidagilarga bog'liq:
markalar; havo harorati; sirt tayyorlash.
Qanday qilib eritish kerak? Bitumning qattiq turlari eritilishi kerak. Eritish samaradorligini oshirish uchun bitumni mayda bo'laklarga bo'lish kerak. Ushbu qismlar dizel yoqilg'isi yoki ishlatilgan moy bilan ishlov beriladi (to'liq qoplamali, lekin tepasida qalin qatlamsiz). Bitumning oddiy uy isitgichi odatda olovdir. Eritish po'lat bochkada yoki chelakda past monoton olovda sodir bo'ladi. Aks holda, u notekis sodir bo'ladi.
Eritilgan material ko'pik paydo bo'lguncha yana isinish uchun qoldiriladi. To'ldiruvchi qo'shiladi-puflangan asbest, bo'r, tsement yoki gips. Keyinchalik, hal qiluvchi qo'shing (hech qanday holatda neft mahsulotlarini ishlatmaslik kerak). Suyultirilgan bitumni isitish shart emas. Dastlab u optimal mustahkamlikni hisobga olgan holda tayyorlanadi. Qanday qilib suyultirish mumkin? Qalinlash uchun tinerlar kerak bo'ladi. Ushbu sifatda past oktanli benzin yoki xavfsizroq mineral spirt ishlatiladi. Mastikalar aviatsiya kerosin, oq ruh yoki turpentin bilan suyultiriladi, ba'zida solvent va aseton ishlatiladi. Suyultirish variantini tanlash dastur usuli bilan belgilanadi. U suyuq yoki qalin mustahkamlikka erishish kerakligini aniqlaydi. Bitum-kauchuk mastikalar juda elastik. Shuning uchun ular quvurlar va boshqa er osti kommunal xizmatlarini himoya qilish uchun faol ishlatiladi. Yog ' tarkibiy qismlari tom yopish ishlaridan tashqari turli xil ilovalar uchun javob beradi. Ular yopishqoqlikni oshiradi va moddaning qattiqligini pasaytiradi. Yorilishning oldini oladi. Uzoq vaqt davomida yaxlitlik kafolatlanadi. Yog ' kiradigan mastikalar sovuqqa -50 gacha va +80 darajagacha issiqlikka chidamli. Kauchuk chiplarni kiritish, hatto metall tomlarda ham bardoshli qoplamalar hosil qilish uchun yaxshi tanlovdir. Eritilgan kompozitsion ko'pincha faqat astar sifatida ishlatiladi.
Kiyimdan qanday olib tashlash mumkin?
Uyda mato yuzasidan bitum yoki smolani pichoq yoki boshqa o'tkir asbob bilan olib tashlashingiz mumkin. Mato buzilmasligi uchun ehtiyotkorlik bilan harakat qilish kerak. Ammo siz maxsus tozalash vositasidan ham foydalanishingiz kerak. Aseton va boshqa erituvchilardan foydalanish mumkin emas. Ular, albatta, ifloslanishni yuvadilar, ammo kiyim bilan xayrlashishga to'g'ri keladi. Smola va bitum dog'lariga qarshi kurashish uchun maxsus preparatlar qo'llaniladi. Masalan, ruscha "Eltrans" yoki inglizcha Superb Degreaser. Siz ko'rsatmalarga muvofiq qat'iy ishlashingiz kerak. Qanday bo'lmasin, shaxsiy himoya vositalari va ehtiyot choralarini qo'llash talab qilinadi. Tozalashdan keyin muammoli joyni namlash va yuvish kerak.Kichik bo'laklar va chayqalishlar dizel yoqilg'isi yoki avtomobil shampuni bilan yuvilishi mumkin. Ba'zilar tozalash eritmasini mustaqil ravishda tayyorlaydilar. Uni tayyorlash uchun foydalaning:
turpentin; loy; kraxmal; ammiak.
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR
Kimyoviy entsiklopediya ni "Buyuk rus entsiklopediyasi", M., 1988.
http://fayllar.org
Neft (turkcha: neft; forscha: نفت - naft), qoramoy — suyuq yonuvchi qazilma boylik, organik birikmalarning, asosan, uglevodorodlarning murakkab aralashmasidan iborat modda. Yer yuzasidan, asosan, 1,2—2,0 km chuqurlikdagi yer osti gumbazlarining gʻovak yoki seryoriq togʻ jinslari (qum, qumtosh, ohaktoshlar)da joylashgan. Chiqarilayotgan neft, asosan, burgʻilangan quduqlardan olinadi.
Neft oʻta muhim yonilgʻi-energiya manbai boʻlib, benzin, kerosin dizel yonilgʻisi, mazut,moylash materiallari va bitumlar olishda asosiy xom ashyo sifatida ishlatiladi.
Neft Qora yoki qoʻngʻir, baʼzan och malla rangli boʻlib, oʻziga xos hidi bor. Zichligi 750–970 kg/m³. Zichligi 20° da 850 kg/m³ dan past boʻlgan Neftlar yengil,851 –885 kg/m³ — oʻrtacha ogʻirlikdagi va 885 kg/m³ dan yuqorilari ogʻir Neft hisoblanadi. Qaynash temperaturasi 28° dan yuqori. Qotish temperaturasi —60°dan —26° gacha, 50° dagi qovushoqligi 1,2—55 mm2/s, solishtirma issiqlik sigʻimi 1,7—2,1 kJ/(kg. K), yonish issikligi 43,7—46,2 MJ/kg ga teng. Chaqnash harorati 35— 120°. Organik erituvchilarda eriydi, suvda erimaydi, lekin suv bilan turgʻun emulsiya hosil qiladi.
Neft tarkibida parafin, naften va aromatik uglevodorodlar boʻladi, uglerod 82—87%, vodorod —11,5—14,5%, oltingugurt 0,1—5,5%ni tashkil etadi. Bundan tashqari, vanadiy, nikel, kalsiy, magniy, temir, alyuminiy, kremniy, natriy kabi 20 dan ortiq elementlar, 5% gacha har xil aralashmalar — naften kislotalar, asfalt-smola moddalar, merkaptanlar, vodorod sulfid, tiofen va tiofanlar, disulfidlar, piridin, piperidin va boshqa mavjud. Neft tarkibidagi oltingugurt miqdoriga qarab kam oltingugurtli (0,6% gacha), oltingugurtli (0,6—1,8%) va koʻp oltingugurtli (1,8%dan ortiq) sinflarga boʻlinadi.
Baʼzi olimlar Neft ni tabiatdagi kimyoviy oʻzgarishlar natijasida hosil boʻlgan deb hisoblaganlar. Bu haqda 2 qarama-qarshi fikr — anorganik va organik gipotezalar mavjud. Anorganik gipoteza asoschisi fransuz kimyogari M. Bertlo (1866) Neft yer qaʼrida karbonat kislotaning ishqoriy metallarga taʼsiri natijasida, shunga oʻxshash, D. I. Mendeleyev (1877) yer qaʼriga sinish zonalari orqali tushgan suvning uglerodli metall (karbid) larga taʼsiri natijasida hosil boʻlgan, degan fikrni bildirganlar.
1922 yil
20-asr boshlarida esa Neft hosil boʻlishining organik gipotezasi rivojlanti-rildi va choʻkindi jinslardagi sapropel (organik balchiq) bilan Neft uzviy aloqada deb topildi. Bu gipotezaga koʻra, Neft koʻl va dengiz ostida choʻkindi jinslar bilan birga choʻkadigan har xil yirik hayvonlar (qad. ixtiozavrlar, kitlar va hashalotlar)dan tortib planktonlargacha boʻlgan jonivorlar va oʻsimlik qoldiqlaridan hosil boʻlgan. Dengiz va koʻl tubida yigʻilgan organik moddaning bir qismi dengiz jonivorlariga oziq boʻlsa, bir qismi suvda erigan kislorod bilan oksidlanib yoʻqolgan va organik moddaning juda oz (2—3% gacha) miqdori dengiz tubida loyqaga aralashib, unga qoramtir tuye bergan. Loyka ichida organik modda kislorodsiz muhitda anaerob bakteriyalar taʼsirida oʻzgargan. Choʻkindi jinslar tarkibidagi sapropelning bir necha mln. yillar davomida oʻzgarib Neft hosil boʻlishi labaratoriya sinovlarida amaliy jihatdan oʻrganilgan. Bunda Yer poʻstining 1200–1500 m chuqurligidagi organik moddalarning murakkab molekulalari parchalanib, gazeimon, suyuq va qattiq uglevodorodlar ajralib chiqishi mumkin. Undan ham chuqurroq (3000–4000 m)da jarayon yanada tezlashib, Neft hosil boʻlishining bosh fazasini vujudga keltirgan va uglevodorodlar maksimal miqdorda ajralib chiqqan.
neft zaxiralari
Neftli qatlamlar Yer poʻsti tarixining hamma davrlariga mansub qavatlarida uchraydi, ammo eng koʻp zaxirasi devon, yura, bur va toʻrtlamchi davr yotqiziqlarida joylashgan. Neftli qatlamlar maydoni 1000 km², qalinligi 100 m gacha yetib, bir konda bir necha Neftli katlam mavjud boʻlishi mumkin.
Neft juda qadimdan ishlatib kelingan. Yaqin Sharkda joylashgan qadimiy davlatlarda aholi Neft va bitumdan foydalanganligi haqida maʼlumotlar saqlanib qolgan. Jumladan, tarixiy manbalarda Suriya va Iroqsan oqib utadigan Furot daryosining sohillarida milloddan 4—6 ming yil avval, ikki daryo oraligʻida joylashgan Shumer davlati (hozirgi Iroq)da, Bobilda, Qadimgi Misrda yunon va rimliklar idishlar yasashda, haykallarni bezashda, saroy va yoʻl qurilishlarida, jasadlarni balzamlash va mumiyolashda Neftdan ishlatganliklari qayd etilgan. Neft kuygan joyni, shish, revmatizm va teri kasalliklarini davolashda ishlatilgan. Yunon tabibi Gippokrat Neft bilan tayyorlangan dorilar tarkibini, italiyalik mashhur sayyox. Marko Polo (1254—1324) Kavkazda "yer moyi" borligini, undan yonilgʻi sifatida foydalanish va tuyalarni davolashda ishlatish mumkinligini yozib qoldirganlar. Qadimda sharqda Neftdan harbiy maqsadlarda ham foydalanganlar. Shuningdek, miloddan avvalgi 331 yil Neftdan Genuya (Italiya) koʻchalarini yoritishda foydalanganliklari maʼlum.
Neft chiqarish qadim zamonlardan maʼlum. Miloddan avvalgi Kissiyada Neft quduqlardan chiqarilgan. Midiya, Bobil va Suriyada Neft ochiq suv havzalari yuzidan yigʻib olingan. Oʻsha davrda yerni burgʻilamasdan yer yoki suv yuzasidagi, quduqlardagi tayyor Neftni yigʻib olganlar. 15-asrda Italiyada Neftli qumtosh va ohaktoshlarni qizdirib va siqib Neft olingan. 1868-yilda Qoʻqon xonligida koʻldan ariqlarda oqib chiqadigan suv yuzasidan Neft yigʻib olingan; buning uchun ariqlarga ostidan suv oʻtadigan, yuzida esa Neft yigʻiladigan toʻsiq qilingan. 17-asrda Bokuda quduqlardan Neft chiqarilgan. Bunday quduqlarning chuqurligi 27 m gacha boʻlib, devorlari toshlar yoki yogʻochlar bilan mustah-kamlangan.
Oʻzbekistonda Neft chiqarish 1876-yildan boshlangan. Fargʻonaning Qamishboshi qishlogʻida tadbirkor D. P. Petrov tomonidan 19-asrning 80-yillari boshida 25 metrgacha burgʻilangan 2 ta quduqning har biridan kuniga 10 pud (160 kg) gacha Neft chiqarilgan.
19-asrning 60-yillaridan Neft burgʻi quduqlari orqali chiqarila boshladi. 1865-yilda AQShda birinchi marta Neft mexanik usulda (nasos yordamida) chiqarilgan. Bu usul 1874—95 yillarda Gruziya, Boku va Groz-niydagi konlarda ham joriy etilgan. Neftni burgʻi quduqlari orqali chiqarish usuli, asosan, 20-asrning 30-yillariga kelib ancha takomillashdi.
Neftni chiqarish uchun neft atrofida joylashgan suv yoki gaz bosimini oshirish usuli bilan qatlam gʻovaklaridagi neft quduq zaboyiga yigʻiladi. Suv bosimi, odatda, boshlangʻich neft zaxirasining 50—80% ini, gaz esa atigi 20— 50%ini siqib chiqaradi. Odatda, tashqaridan berilayotgan suv qazib chiqarilayotgan neftning oʻrnini toʻla egallay olmaganligidan bosim kamayib ketadi. Natijada neftning favvora boʻlib tabiiy otilishi tugaydi. Shundan keyin neft kompressor yordamida chikariladi.
Neftni kompressor bilan chiqarishda quduqga neft gazi yoki havo haydaladi; ular neftga aralashib, zichligini kamaytiradi, natijada neft va gaz aralashmasining sathi quduq yuzasigacha koʻtarilib, neftning favvora boʻlib otilishi davom etadi. Neft quduqlardan neft nasosi yordamida ham chiqariladi.
Qatlam bosimining pasaya borishi natijasida quduq debitining tushishi neft chiqarishning iqtisodiy koʻrsatkichlarini yomonlashtiradi. Neft konlarini ishga tushirish nazariyasi, ayniqsa, yer osti gidrogazodinamikasining rivojlanishi natijasida Neft chikarishning yangi usullari ishlab chiqildi. Bularda Neft qatlamlariga suv yoki gaz haydash yoʻli bilan qatlam bosimini butun ekspluatatsiya mobaynida deyarli birday ushlab turish mumkin.
Neft eksport qiladigan davlatlar Neft import qiladigan davlatlar
Neft — yonuvchan moy; tarkibida uglevodorod boʻlgan qizil-jigarrang, baʼzan qora rangli, oʻziga xos hidli Yer qobigʻida mavjud boʻlgan foydali qazilma boylik. Neftning tarkibida uglevodorodlardan tashqari, baʼzan kislarodli, oltingugurtli va azotli birikmalar ham boʻladi. Turli joydan chiqqan neftning tarkibi turlicha boʻlib, uning solishtirma ogʻirligi 0,74 bilan 0,97 g/sm³ orasidadir. Neftning tarkibiga qattiq, suyuq va gazholidagi uglevodorodlar kiradi. Gaz holidagi uglevodorodlar yer tagidan tabiiy gaz yoki yoʻldosh gaz(neft qazib olishda chiqadigan gaz) holida chiqadi. Tarkibida, asosan, suyuq uglevodorodlar boʻladigan neft — parafin asosli, qatiiq uglevodorodlar boʻladigan neft esa asfalt asosli neft deb ataladi.
|
| |