nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Kuzatuv kengashi kollegial organ sifatida hisobot berishigina emas

|
Kuzatuv kengashi kollegial organ sifatida hisobot berishigina emas Pdf ko'rish
|
bet | 172/191 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 6,87 Mb. | | #121679 |
Bog'liq Korporativ siyosat pdfKuzatuv kengashi kollegial organ sifatida hisobot berishigina emas,
balki kengashning har bir a ’zosi kengash qabul qilayotgan qarorlar
uchun shaxsan iavobgar b o ‘lishi ham zarur. Xaiqaro amaliyotda
«To‘g ‘ri qarorlar haqidagi yozuvlar»ni qayd etish qabul qilingan bo‘lib,
bu yozuvlar vaqti kelib, kuzatuv kengashi har bir a’zosining butun
faoliyati davomidagi xizmat ro‘yxatining bir qismiga aylanishi mumkin.
Shunda aksiyadorlar kuzatuv kengashiga kimni saylayotganlarini (qayta
saylayotganliklarini) bilishadi. Kuzatuv kengashining kompaniya va
aksiyadorlar oldida hisobot berishi LXRT Koфorativ boshqamv
prinsiplarida kuzatuv kengashining eng muhim vazifasi sifatida alohida
ta ’kidlangan.
Lekin Qonun ham, 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahka-
masining 2003-yil 19-apreldagi qarori bilan tasdiqlangan Aksiyadorlik
jam iyatining kuzatuv kengashi to'g'risidagi namunaviy Nizom ham
ushbu organ zimmasiga aksiyadorlar oldida hisobot berish vazifasini
yuklam aydi.
2003-yilda 0 ‘zbekiston Respublikasi Davlat mulki qo'mitasi
AJlarga aksiyadorlam ing umumiy yig'ilishida kuzatuv kengashining
hisobotini ko‘rib chiqish maqsadga muvofiqligi haqida tavsiyalar
yubordi. 2004-2009-yillarda bir qator AJlarda o‘tkazilgan aksiyador
lam ing umumiy yig‘ilishlari kun tartibini o‘rganish ko‘pgina AJlar
ushbu tavsiyaga amal qilib, kuzatuv kengashining hisobotini tinglay
boshlaganliklarini ko‘rsatdi. Biroq aksiyadorlar tasdig‘iga kuzatuv
kengashining kollegial boshqamv organi sifatidagi hisoboti taqdim
etilgan bo'lsada, uning har bir a’zosi shaxsan hisobot bermagan.
Q o'shim cha bunday hisobot berishning amalda iloji bo‘lmaydi. Chunki
0 ‘zbekiston AJlarida. qoida tariqasida, vazifalar kuzatuv kengashining
a ’zolari o ‘rtasidataqsimlanmaydi.
Kuzatuv kengashi o‘zini saylagan aksiyadorlar umumiy yig‘ilishi
oldida hisobot berishi g'oyat muhimligini hisobga olib, Qonunga
|
| |
moliyaviy natijalari shaffofligini ta’minlash va milliy buxgalteriya

|
moliyaviy natijalari shaffofligini ta’minlash va milliy buxgalteriyaBog'liq Korporativ siyosat pdfmoliyaviy natijalari shaffofligini ta’minlash va milliy buxgalteriya
hisobi
standartlaridagi
ko'rsatkichlami
tushunish
bilan
bog'liq
qiyinchiliklardan ozod qilishga yunaltirilgandir. Shu bilan bir qatorda
1998-yilda investitsiya faoliyatining umumiy (global) standartlari qabul
qilindi. Ushbu standartlar investitsiya instutlari faoliyatiga oid qoidalar
to'plamidan iborat bo'lib, ular tomonidan taklif qilinayotgan xizmatlami
investorlar tomonidan samaradorligini baholashga yordam beradi.
Mamlakatlaming ishbilarmonlar doirasi, ya’ni investor sifatida
ishtirok etadiganlar, korporativ boshqaruv qoidalarini ishlab chiqish
jarayonida asosan o'zlarining hukumatlari va xaiqaro tashkilotlaming
ko'magiga tayanadi. Bunda xaiqaro tashkilotlar dominant rol o'ynaydi.
Masalan, 1998-yilda Jahon Banki korporativ boshqamv holatini
yaxshilashning global programmasini (dasturini) tashabbuskori bo'ldi.
Bu dastur milliy korporativ
boshqamv
tizimining yaxshilanishi va turli
mamlakatlarda kompaniyalar faoliyati to'g'risidagi axborotlarini to'liq
ochilib berilishiga yunaltirilgan bo'lib, IHRT tomonidan 1999-yiida
ishlab chiqilgan tamoyillarga asoslanadi. Ushbu hujjat milliy korporativ
boshqamv standartlari qanday muammolarga qaratilgan bo'lishi va
kompaniyalar boshqaruvida investorlaming roli qanday bo'lishi
lozimligi to'g'risida batafsil tushuntiradi. Bulaming negizida reyting
agentliklari kompaniyalaming кофога^у boshqamv reytingi mezonlari
va baholarini ishlab chiqdilar va hayotga tatbiq qildilar.
Korporativ boshqamv siyosatining umumiy yondashuvlari va
tamoyillarini
shakllantirilishida
|
| |
nafaqat 
mamlakatning - Toshkent moliya instituti huzuridagi moliya-bank xodimlarining malakasini oshirish va ularni...

|
Toshkent moliya instituti huzuridagi moliya-bank xodimlarining malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlashBog'liq Korporativ siyosat pdfnafaqat
mamlakatning
hukumat
tashkiloti ari, balki nodavlat tashkilotlari va tashabbuskorlar guruhlari
ishtirok etadi. Agar davlat tashkilotlarining yo'li eng awalo axborot
oshkoraligi va aksiyadorlar huquqlarini himoya qilishning ayrim
standartlarini majburiyligini mustahkamlash maqsadida qonunchilikni
takomillashtirishga qaratilgan bo'lsa ishbilarmonlar doirasi va boshqa
nodavlat tashkilotlar hamda tashabbuskor guruhlaming faoliyati,
ishbilarmonlar doirasining ko'p qismida ixtiyoriy qabul qilinishi
24
mumkin boigan, xaiqaro tamoyillarga mos keladigan korporativ
boshqaruvning
qoida
va
jarayonlarini
takomillashtirishga
yunaltirilgandir.
Bunday ishlar natijasi sifatida turli mamlakatlarda, shu mamlakat
ichki qoidalariga asoslangan korporativ boshqaruv kodekslarining paydo
bo'lishiga olib keldi. Bunday kodekslar ixtiyoriy ravishda qabul
qilinadigan korporativ munosabatlami belgilovchi va tartiblashtiruvchi
standart va ichki me’yorlar to'plamidan iborat. Bular qatoriga
quyidagilami kiritish mumkin:
- «Kedberi Kodeksi» (Adrian Kedbiri boshchiligidagi qo'mita
boshchiligida moliyaviy axborot bo'yicha Kengash, London fond biijasi
va buxgalteriya xizmatchilari kasaba uyushmasi tomonidan 1991-yil
Buyuk Britanyada tayyorlangan);
- «Korporativ boshqaruvning asosiy yo'nalish va muammolari»
tezislari («Djeneral motors» direktorlar kengashi tomonidan 1994-yiI
tayyorlangan);
- «AQShda korporativ boshqaruvning asosiy tamoyil va
yo'naiishlari» (eng yirik institusionai investor boimish Kaliforniyaning
|
| |
Boltayeva marjona baxrom qizi

Boltayeva marjona baxrom qizi
Download
123,37 Kb.
Matnni ko'rish
Sana
18.12.2023
Hajmi
123,37 Kb.
#122578
Download
123,37 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Boltayeva marjona baxrom qizi
Download
123,37 Kb.
Matnni ko'rish
oshkora qilishini ta’minlashdan iborat. Masalan, London va Toronta

|
oshkora qilishini ta’minlashdan iborat. Masalan, London va TorontaBog'liq Korporativ siyosat pdfoshkora qilishini ta’minlashdan iborat. Masalan, London va Toronta
fond biijalari listingidan aksiyalari o'tgan kompaniyalar Kedberi yoki
Dei (korporativ boshqaruvning namunali Kodeksini Kanada varianti)
Kodekslariga amal qilishlari majburiy emas, ammo yuqoridagi
hujjatlardagi tavsiyalarga amal qilishayotganligi va tavsiya qilinayotgan
standartlarga rioya qilmaslik sabablarini ko'rsatishlari majburiydir.
Ayrim mamlakatlarda (Malayziya, Gonkong, JAR va b.) korporativ
boshqamv kodeksidagi asosiy talablardan biri, bu axboratning
oshkoraligi majburiydir. Boshqa, ayniqsa, aksiyadorlik kapitali yuqori
konsentratsiyali boMgan va bu bilan bogMiq fond bozorining likvidliligi
yuqori boMmagan mamlakatlarda (Braziliya, Meksika, Hindiston va b.)
korporativ boshqamv kodekslari amal qilinishi uchun toMa ixtiyoriy
boMib, ulaming talablari ushbu mamlakatlarda korporativ qimmatli
qog'ozlar bo‘yicha biijalaming listing talablariga kiritilmagan, chunki
fond bozoridagi ko‘p sonli bo'lmagan aksiyalaming doimiy kotirovkasi
bor yoki yo‘q bo'lsa ham ushbu bozor korporativ boshqamv
samaradorligini tashqi
nazorat qilish mexanizmi
funksiyalarini
bajarishida katta rol o'ynamaydi. Shuning uchun ko‘p mamlakatlarda
korporativ boshqaruvning asosiy mexanizmi sifatida direktorlar
kengashida (kuzatuv kengashida) ishtirok etish qaraladi. Buning asosida
aksiyadorlar va kompaniya faoliyatidan manfaatdor boMgan guruhlar
o‘zlarining qonuniy manfaatlarini ta’minlay oladilar. Ammo, fond
bozori yuqori darajada rivojlangan mamlakatlarda ham direktorlar
kengashining faoliyati samaradorligini oshirish yoMlarini qidirish va bu
organ tomonidan kompaniya menejmenti faoliyati ustidan nazoratni
|
| |
Kodekslar direktorlar kengashining tarkibi soni (5 a’zodan - 15

|
Kodekslar direktorlar kengashining tarkibi soni (5 a’zodan - 15Bog'liq Korporativ siyosat pdfKodekslar direktorlar kengashining tarkibi soni (5 a’zodan - 15
a’zogacha) toq bo'lgan holda hamda ichki (ijroiya) va tashqi (noijroiya)
direktorlar, shuningdek, mustaqil (xolis, bo‘lak) direktorlar o'rtasidagi
nisbatlar to'g'risidagi tavsiyalami ham beradi. Bunda shu narsa ham
alohida ta’kidlanganki, «mustaqil» degan tushuncha ikki asosiy jihatga
ega - menejmentdan mustaqil (bo'lak) va yirik aksiyadordan xolis
(bo'lak). Shu munosabat bilan qator kodekslarda mustaqil direktor
tushunchasi va unga mos talablar belgilanadi. Masalan, Kalifomiya
nafaqa fondini korporativ boshqaruv bo'yicha tavsiyalarida «mustaqil
direktor» sifatida direktorlar kengashi a’zosiga quyidagicha qaralishi
tavsiya etilgan:
- oxirgi 5 yil davomida kompaniya menejeri lavozimida
ishlamagan;
- kompaniyaning: maslahatchisi, yuqori menejmenti a’zosi,
konsultanti va affilior (bog'liq) shaxsi bo'lmagan;
- kompaniyaga mahsulot yetkazib bemvchi yoki yirik mijozi bilan
affilior bo'lmagan;
- kompaniyaga xizmatlar ko'rsatish bo'yicha yoki kompaniyaning
yuqori
mavqedagi
menejerlari
bilan
o'zaro
shartnomaviy
munosabatlarga ega emas;
- kompaniyadan katta hayriyalar oluvchi notijorat tashkilot bilan
affilior bo'lmagan;
- oxirgi 5 yil davomida mavjud qoidalarga binoan axborotlami
oshkor qilish majburiyatini olgan bo'lgan kompaniya bilan (uning
direktorlari kengashi a’zoligi holati bundan istisno) hech qanday o'zaro
munosabatda bo'lmagan;
- ochiq kompaniyada ishlamagan bo'lishi, agar uning direktorlari
kengashi a’zosi ushbu kompaniyaning menejerlaridan biri bo'lib
ishlagan bo'lsa;
|
| |
tegishli qo 'shshmcha kiritish - Toshkent moliya instituti huzuridagi moliya-bank xodimlarining malakasini oshirish...

vo'nalishlari b o‘yich a q o‘m itaiam i (strategik rejalashtirish, kadrlar v a
m ukofot pullari, ichJci audit b o ‘yicha) nazarda tutish maqsadga m uvofiq.
4.
AJning samarali
faoliyatida
kuzatuv kengashi a’zolari o‘z bilim
va imkoniyatlarini to‘liq namoyon qilishi uchun m a’lum rag'bablarga
ega bo'lishi lozim. Buning uchun kuzatuv
kengashi va uning har bir
a’zosi faoliyatini baholash mezonlari o‘rnatilishi kerak. Ushbu mezonlar
asosida ularga mukofot puli miqdori va umuman samarasi belgilanishi
mumkin. Bu mezonlarda quyidagi ko'rsatkichlar hisobga olinadi:
kuzatuv kengash majlislarida qatnashishning muntazamliligi, majlislarga
tayyorgarliligi va faolliligi, fikrlarining xolisligi va obyektivliligi,
etika
m e’yorlariga rioya qilishi va h.k. Ushbu mezonlar AJning tegishli ichki
m e’yoriy hujjatlarida keltiriladi va ulaming miqdorlari (kuzatuv
kengashining har bir a’zosi bo'yicha) yillik hisobotlarda aks ettiriladi.
2-qo'shimcha. Xorij mamlakatlarida Kuzatuv kengashi a ’zolari
mehnatiga mukofot haqi to 'lash shakllari:
- Kuzatuv kengashining har bir majlisida ishtirok etganligi uchun
alohida mukofot;
- Kuzatuv kengashining qaysidir qo'mitasida ishtirok etgani uchun
qo‘shimcha to‘lov;
-
Kuzatuv kengashi raisi, uning muovini yoki kotib vazifalarini
bajargani uchun qo‘shimcha toMov;
- muhokama uchun masalani tayyorlab olib chiqish uchun;
- ovoz berishda faollik uchun;
- samarali qaror qabul qilishda ishtirok etgani uchun;
- kompaniyaning foyda olishida ishtirok etgani uchun;
- aksiyaga opsion taqdim etgani uchun.
0
‘zbekiston qonunchiligida kuzatuv kengashi a ’zolari faoliyatini
baholash mezonlari va ularga mukofot
pulini toMash tartibi aniq
ko‘rsatilmagan bo‘lib, buning uchun tegishli qaror qabul qilish
aksiyadorlaming umumiy yigMlishi qaramogMga havola qilingan. Bunda
Kuzatuv kengashi a’zolari bilan mehnat shartnoma tuzish m a’n
etilmaydi, shu munosabat bilan fuqarolik-huquqiy xarakteriga ega
shartnomalar tuzish mumkin (Mehnat va aholini
ijtimoiy himoya qilish
vazirligi
tomonidan
ishlab chiqilgan
va
1997-yil
6
-sentabrda
tasdiqlangan №
6
/l-sonli Tavsiya).
0
‘zbekiston amaliyotida kuzatuv kengashi a’zolariga yillik yoki yil
choraklari bo‘yicha kichik miqdorda mukofot puli toManishiga
qaramasdan ular bilan hech qanday mehnat shartnomasi tuzilmaydi.
Bunda asosiy mezon boMib AJning olgan foydasi hisoblanadi, lekin
179
yuqorida keltirilgan boshqa mezonlar qoMlanilmaydi.
Bunday holat
kuzatuv kengashi faoliyatini rag‘batlantirmaydi.
Ko'pincha, ayniqsa, viloyatlarda joylashgan AJlar mablag* boMgan
taqdirda ham kuzatuv kengashi a ’zolariga haq toMamaydilar va buni haq
toMash tartibini belgilaydigan tasdiqlangan normativ hujjatlar yo‘qligi
bilan asoslaydilar. Ayrim AJlar mehnat huquqi masalaiari bo'yicha
yuqori malakali mutaxassislar yo‘qligi hamda shu munosabat bilan
huquqni muhofaza qiluvchi organlar vakillariga o ‘zlari foydalanayotgan
haq toMash tartibida qonunbuzarlik hollari yo'qligini
asoslab berishda
qiyinchiliklar tugMlishi mumkinligi tufayli haq toMash tartibini mustaqil
ishlab chiqishga qaror qila olmaydilar.
iste’fodagi fuqaro xizmatchilarining nafaqa fondi tomonidan 1993-yil

|
iste’fodagi fuqaro xizmatchilarining nafaqa fondi tomonidan 1993-yilBog'liq Korporativ siyosat pdfiste’fodagi fuqaro xizmatchilarining nafaqa fondi tomonidan 1993-yil
tayyorlangan);
- «Amaliyotning zaruriy Kodeksi» (1999-yilda Braziliyaning
korporativ boshqaruv instituti ishlab chiqqan);
- «Tavsiya qilinadigan korporativ boshqaruv Kodeksi» (1998-yilda
Hindistonning sanoat Konferensiyasi tomonidan ishlab chiqilgan);
- «Korporativ boshqaruv Kodeksi» (1999-yilda Malayziyaning
yuqori moliyaviy Qo'mitasi tomonidan tayyorlangan);
- «Oshkor (ochiq) kompaniyalar direktorlari uchun zaruriy
amaliyot Kodeksi va tavsiyalar» (Gonkong fond biijasi tomonidan 1989-
yilda, kelgusida o'zgartirishlar bilan, tayyorlangan);
- «Namunali amaliyot Kodeksi» (1999-yilda Meksikaning
tadbirkorlik Koordinatsion kengashini korporativ boshqaruv Qo'mitasi
tomonidan tayyorlangan);
- «Korporativ axloq Kodeksi» (Rossiyaning qimmatli qog'ozlar
bo'yicha Federal komissiya qoshidagi korporativ boshqaruv bo'yicha
koordinatsion kengash tomonidan 2001-yilda tayyorlangan) va
boshqalar.
Korporativ boshqaruv kodeksining (yoki uni ko'pincha «Namunali
amaliyot kodeksi»/»Korporativ axioq kodeksi» deb ham atashadi)
huquqiy statusi turli mamlakatlarda bir xil emas. Ayrim davlatlarda u
25
kompaniyalaming
qimmatli
qog'ozlari
birja
listingidan o‘tish uchun
amal qilishi zarur bo'lgan majburiy shartlar umumiy paketining bir
qismi hisoblanadi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, qimmatli qog'oz
emitentiga qo'yiladigan talab mazmunan uni listingdan chiqarib tashlash
tahdidi bilan kodeksga majburiy amal qildirish emas, balki kodeks
qoidalaridagi tavsiyalarga nima sababdan amal qilinmayotganligini
|
| |
quyidagilarga ega boMishini tavsiya qiladi: kompaniya faoliyat

|
quyidagilarga ega boMishini tavsiya qiladi: kompaniya faoliyatBog'liq Korporativ siyosat pdfquyidagilarga ega boMishini tavsiya qiladi: kompaniya faoliyat
yuritayotgan tarmoq to'g'risida bilimga egaligi; kengashda yoki bosh
boshqaruvchi sifatida ish tajribasiga egaligi; moliya, buxgalteriya hisobi,
riskni boshqarish va h.k. sohalarida yetarli bilimga egaligi; kompaniyaga
foydali aloqalarga egaligi. Tailandda qabul qilingan kodeks esa,
direktorlar kengashi a’zosi boMmoqchi boMgan nomzodlarga quyidagi
jihatlami tavsiya qiladi: yoshi 20dan yuqori boMishi; mulk bilan bogMiq
jinoiy ishlarda qamoqda yoki ayblovlarda hech qachon bo'lmaganlik;
davlat hizmatidan nopoklik natijasida haydalgan bo'lmaslik; yaxshi
ta’lim, yuqori bilim va tajribaga ega boMish; kompaniya faoliyatining
axloqiy qoidalariga rioya qilish; kompaniya va uning menejmenti yoki
yirik aksiyadorlar manfaatiari o'rtasidagi konfliktlardan o'zini olib
qochish.
Quyida kompaniyalar direktorlari kengashini umumiy va har bir
direktoming alohida faoliyatlari mezonlarini va ular faoliyatini
baholashning samarali proseduralarini kompaniya tomonidan ishlab
chiqilishida hamda ulaning asosida muntazam ravishda baholab borilishi
bo'yicha tavsiyalar keltirilgan. Kengashning har bir a’zosi ishini
baholashda ulami kengash va uning qo'mitalari majlislaridagi
21
ishtirokiga katta ahamiyat beriladi. Ayrim kodekslar direktorlar kengashi
majlislaridagi kvorumni minimal foiz qilib belgilanishini (75%) tavsiya
qiladi va aksiyadorlaming umumiy yigiiishi tomonidan direktorlar
kengashi majlislarida uning a’zosi 1
yil davomida belgilangan
miqdordan kam qatnashgan bo'lsa, uni kengash a ’zosi qilib yangi
mudatga saylamaslik tavsiya qilinadi.
|
| |
erkinlashtirish, makroiqtisodiy barqarorlashuv va bozorda

|
erkinlashtirish, makroiqtisodiy barqarorlashuv va bozordaBog'liq Korporativ siyosat pdferkinlashtirish, makroiqtisodiy barqarorlashuv va bozorda
narx belgilash
talab
qilinadi.
Ushbu masalalar hal
qilingan taqdirda,
xususiy bozorlar
resurslarni
samarali taqsimlab, iqtisodiy
o'sishni rag‘batlantirishi
nazarda
tutiladi.
Lekin ko'pgina siyosatchilar, iqtisodchilar va
tahlilchilar Vashington konsensusi modelini tanqid qilib, bozorlar
samarali ishlashini ta’minlash uchun bundan ko'ra ko'proq narsa
kerakligini, xususan buning uchun ta’sirchan moliyaviy boshqamv,
raqobatni qoMlab-quwatlashga qaratilgan siyosat, texnologiyalami
topshirishni
rag'badantirish
hamda
bozorlaming
«tiniqligini»
kuchaytirish choralari kerakligini ko'rsatib o‘tdilar. Bular Vashington
konsensusi e’tiboridan chetda qolgan eng muhim qoidalaming ba’zilari
xolos.
1999-
yilda «Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti (IHRT)
korporativ boshqamv tamoyillari»ning imzolanishi IHRT a’zolari
bo‘lgan davlatlaming bu sohadagi tajribasini umumlashtirishdan iborat
boMadi, «Tamoyillar»ning o'zi esa - bozor iqtisodiyotiga o'tayotgan
mamlakatlar uchun ham korporativ boshqamv standartlarining potensial
to‘plamiga aylanadi. Hozirgi vaqtda «Tamoyillar» turli mamlakatlardagi
moliyaviy
tizimlaming
ishonchlilik darajasini
baholash
uchun
qoMlaniladigan 12 ta asosiy standartning biri vazifasini o'tamoqda.
Bundan tashqari, ular IHRT bilan uning tarkibiga kirmaydigan
mamlakatlar o'rtasida keng hamkorlik dasturiga asos bo'ldi. Jahon banki
va Xaiqaro valuta fondining standartlar va kodekslarga rioya etilishi
|
| |
- yuqorida ko'rsatilgan munosabatlaming hech birida ushbu

|
- yuqorida ko'rsatilgan munosabatlaming hech birida ushbuBog'liq Korporativ siyosat pdf- yuqorida ko'rsatilgan munosabatlaming hech birida ushbu
kompaniyaning affilior tuzilmalari bilan bo'lmagan.
Ko'p kodekslarda direktorlar kengashi tarkibida tashkil qilingan
qo'mitalaming soniga, tuzilmasiga va mustaqilligiga (bo'lakligiga)
28
alohida ahamiyat beriladi. Ular tomonidan
qabul
qilinadigan
qarorlaming mustaqilligi
va javobgarliligini
ta’minlovchi aniq
belgilangan qoidalar va proseduraiarga asosan muhim muammolar
bo'yicha doimiy ish olib boradigan qator qo‘mitalarga ega bo'lish
tavsiya etiladi. Odatda, direktorlar kengashi doirasida majburiy ravishda
shakllantiriladigan qo'mitalar sifatida ichki audit, lavozimlarga tayinlash
va mukofotlash qo‘mitalarini ko'rsatish mumkin. Qator kodekslarda
strategik rejalashtirish, direktorlar kengashi va menejerlar faoliyatini
baholash bo'yicha qo'mitalar tuzish zaruriy hisoblanadi. Aksariyat
kodekslar mustaqil direktorlar qo'mitalar tarkibidagi a’zolarining
ko'pchiligini yoki asosiy qismini tashkil qilishini (ayrim kodekslar ichki
audit bo'yicha qo'mita faqat mustaqil direktorlardan iborat bo'lishini)
tavsiya qiladi. Bunda qo'mitaiaming a’zolari kompaniyadan ulami
qiziqtirgan muammolar bo'yicha batafsil ma’lumot olish hamda
kompaniya manbalari hisobidan xolis ekspertlaming xizmatlaridan
foydalana olish imkoniga ega bo'lishlari kerak.
Direktorlar kengashi a’zolari va kompaniya menejeriariga mukofot
(rag'batlantirish) pullarini toiash masalalari ham turli kodekslarda o'z
aksini topgan. Bu masalalar bo'yicha keltirilgan tavsiyalar kompaniya
boshqaruvchilari faoliyatini rag'batlantirishga yunaltirilgan. Bunda
|
| |
Axborotlarni uzatish - Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning...

|
Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning apparat va dasturiy ta’minotiBog'liq Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llaniliAxborotlarni uzatish
. Axborotlarni uzatish turli usullar bilan amalga
oshiriladi, kuryer yordamida, pochta orqali yuborish, transport vositalari bilan
yetkazish, uzoq masofalarga aloqa kanallari orqali uzatish va boshqalar.
Uzoq masofaga axborotni aloqa kanallari orqali uzatish vaqtni va xarajatni
qisqartiradi. Uni amalga oshirish uchun esa turli maxsus texnik vositalar kerak
bo‟ladi. Ba‟zi axborotlarni yig‟ish va ro‟yxatdan o‟tkazishning texnik vositalari ish
joylariga o‟rnatilgan datchiklardan olinayotgan axborotlarni yig‟ib, EHMga
uzatadi. Boshlang‟ich axborot paydo bo‟lgan joyidan uzatilgani kabi natijaviy
axborot xam teskari yo‟nalishda uzoq masofaga (distantsion) uzatilishi mumkin.
Bu xolda natijaviy ma‟lumot xar xil asboblarda aks etadi.
Axborotlarning qayta ishlash markaziga aloqa tarmoqlari orqali yetib kelishi
asosan ikki usulda amalga oshiriladi: 1) ma‟lumot tashuvchilarda 2) bevosita
EHMda maxsus dasturli va apparatli vositalar yordamida amalga oshiriladi.
Axborotni uzoq masofaga uzatish usuli doim o‟sib, rivojlanib bormoqda. Bu
usul ko‟p qirrali tarmoqlararo tizimda katta axamiyatga ega. Chunki distantsion
uzatish
bir boshqaruv bosqichidan ikkinchisiga axborotning o‟tishini tezlashtiradi
va ma‟lumotlarni qayta ishlashga ketadigan umumiy vaqtni tejaydi.
3.
Ma’lumotlarni kodlashtirish
. Ma‟lumotlarni kodlashtirish - bu
ma‟lumotlarni tashuvchilariga axborotni EHMda qabul qilingan kodlarda yozish
jarayonidir.
Bunday axborotlarni kodlashtirish berilgan boshlang‟ich xujjatlarni magnit
disklarga o‟tkazish yo‟li bilan amalga oshiriladi, so‟ngra EHMga qayta ishlash
uchun kiritiladi.
4.
Ma’lumotni saqlash va yi g’ish
. Iqtisodiy axborotlarni saqlash va yi g‟ish
- axborotlardan ko‟p marta foydalanish, axborotlarni doimiy qo‟llash, boshlang‟ich
ma‟lumotni qayta ishlashgacha ularni to‟plash kabi zaruriyatlaridan kelib chiqadi.
Axborotlarni saqlash axborot massivlari ko‟rinishida ma‟lumot tashuvchilari
orqali amalga oshiriladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning apparat va dasturiy ta’minoti
|
iqtisodiy ob’yekt - Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning...

axborotni yig‟ish uchun o‟lchash ishlari, hisob-kitob, material ob‟yektlarini
taqqoslash, aloxida bajaruvchilarning vaqtinchalik va sonli xarakterdagi ishlarini
hisob-kitob qilish kabilar amalga oshiriladi.
Axborotni
yig‟ish uni ro‟yxatdan o‟tkazish bilan birga olib boriladi.
Boshlang‟ich xujjatlarga yozish asosan qo‟lda bajariladi, shuning uchun yig‟ish va
ro‟yxatdan o‟tkazish jarayonlari xozircha mehnat talab etadigan ishligicha
qolmoqda. Korxonani boshqarishning avtomatlashtirilgan sharoitida asosiy e‟tibor
axborotlarni ro‟yxatdan o‟tkazishning texnik asosidan foydalanishga qaratiladi.
Axborotlarni ro‟yxatdan o‟tkazishning texnik asosi uz ichiga quyidagilarni oladi:
sonli o‟lchov operatsiyalarini ro‟yxatdan o‟tkazish, EHM aloqa kanallari orqali
axborotlarni yig‟ish, uzatish va boshqalar.
Iqtisodiy axborotlarni
uzatish xar xil iqtisodiy ob‟yektlarda turlicha amalga
oshiriladi. Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimida axborotni yig‟ish va ro‟yxatdan
o‟tkazish ko‟pincha uni qayta ishlashdan ajratilgan xolda olib boriladi. Ma‟lumki,
axborotlarni yig‟ish va uzatish ish joylarining o‟zida amalga oshiriladi, uni qayta
ishlash esa - hisob-kitob markazida olib boriladi.
2.
Axborotlarni izlash - Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning...

|
Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning apparat va dasturiy ta’minotiBog'liq Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llaniliAxborotlarni izlash
. Bu saqlanayotgan axborotlardan kerakli mahlumotni
tanlashdir. Axborotni izlash jarayoni kerakli axborotga tuzilgan surov (savol)
asosida amalga oshiriladi.
6.
Axborotlarni qayta ishlash, chop etish va axborotdan foydalanish
.
EHMda iqtisodiy axborotlarni qayta ishlash markazlashgan xolatda olib boriladi,
mini va makro EHMlarda esa, boshlang‟ich axborot xosil bo‟lgan joyning o‟zida
(ya‟ni u yoki bu boshqaruv xizmati mutaxassislarning avtomatlashtirilgan ish
joylari (AIJ) ning o‟zida) amalga oshiriladi.
Informatsion jarayonlarning rivojlanish bosqichlari.
Axborot, kompyuterlashtirish, hisoblash texnikasi, axborot texnologiyasi,
modellashtirish, ma‟lumot manbai, dasturlashtirish, shaxsiy kompyuterlar, dastur
bilan
ta‟minlash
va
boshqa
shu
kabi
ilmiy
tushunchalar
jamiyatni
axborotlashtirishning eng muxim xususiyatlarini ifoda etadi.
Axborot - ijtimoiy, tabiiy fanlarning, tafakkur ilmining taraqqiyoti natijasida
yuzaga kelgan bilim va ma‟lumot, kishilarning amaliy faoliyati davomida
to‟plagan tajribalari majmui demak. Inson axborot oqimi ichra yashar ekan, turli-
tuman voqea, xodisalar va jarayonlarning bir - biriga aloqadorligini, o‟zaro
munosabati moxiyatini taxlil etish, mushoxada va muloxaza qilib ko‟rish, tabiat va
jamiyatning rivojlanish qonunlari qanday amal qilayotganligini anglab yetish
maqsadida ko‟pdan ko‟p so‟zlarga, dalil va raqamlarga murojaat qiladi. Axborot
tufayli nazariyot amaliyot bilan birlashadi.
Odamlarni ijtimoiy-iqtisodiy va ma‟naviy muammolarni xal etishga safarbar
qilmoq uchun tegishli axborotlarni o‟z vaqtida to‟plab, qayta ishlab, muayyan bir
tartibga solish va zudlik bilan kishilarga yetkazish kerak bo‟ladi. Buning uchun
jamiyatni axborotlashtirish dasturini amalga oshirish va ilg‟or axborot
texnologiyasini joriy etish zarur.
Axborot texnologiyasi - bu usullar tizimi va axborotlarni yig‟ish, saqlash,
izlash, qayta ishlash, uzatish yo‟lidir. U Informatika va ATning predmeti
hisoblanadi xamda boshqaruv amaliyotini o‟tkazishni, ishlab chiqarishni
boshqarishni, ilmiy izlanishlar va sanoat miqyosida korxonalarning tashkil
topishini, ularning texnik rivojlanishi natijasida xalq xo‟jaligining yangi
tarmoqlarini yuzaga keltiradi.
Axborot texnologiyasi boshqarish jarayonlarini aks ettiruvchi iqtisodiy
axborotlarni o‟lchash, jamlash, saqlash, qayta ishlash kabi amallarni bajaradi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning apparat va dasturiy ta’minoti
|
Axborot o’lchovi - Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning...

bo‟lib, ular
kilobayt(Kb), megobayt(Mb), gigobayt(Gb), eksobayt(Eb)
lardan
iboratdir:
1 Kb = 2
10
= 1024 bayt;
1 Mb = 2
10
= 1024 Kb;
1 Gb = 2
10
= 1024 Mb;
1 Eb = 2
10
= 1024 Gb;
Misol sifatida
Ekonometrika
so‟zi nechta belgidan iborat bo‟lsa kompyuter
xotirasida
shuncha baytni, ya‟ni 12 baytni yoki 12x8 = 96 bitni egallaydi.
3. Zamonaviy kompyuterlarning apparat va dasturiy ta’minoti.
Zamonaviy kompyuterlarning tarixi
Nemis olimi Vilgelm Shikard (1592-1636) tomonidan 1623
yilda ixtiro
qilingan mexanik moslama mexanik hisoblash mashinalar davrini boshladi.
Bleyz Paskal 1642 yilda birinchi jamlovchi (qo‟shish va ayirish)
mashinani
yaratdi. 1673 yilda esa boshqa olim nemis Gotfrid Vilgelm Leybnits 4-arifmetik
amalni bajaruvchi mashinani yaratdi. 1820 yilda
Sharl de Kolmar tomonidan
birinchi kalkulyator - ARIFMOMETR yaratildi.
1885 yilda amerikalik ixtirochi Uvilyam Barrouz klaviatura va qog‟ozga
pechatlash uskunalardan iborat arifmometrni yaratdi.
Universal avtomatik hisoblash mashinani yaratish g‟oyasi
va loyihasi
Kembridj universitetining professori Charlz Beybidjga (1792-1871) mansubdir.
Uning loyihasi bo‟yicha
bu mashina xotira qismi,
hisoblash qismi,
boshqarish
qismi va chiqarish qismiga ega bo‟lishi shart edi.
Charlz Beybidjning analitik mashinasi

hisoblash mashinasi) yaratildi. 1944 yilda AQSHning xarbiylari uchun amerikalik
injener Govard Eyken elektromexanik rele asosida og‟irligi 35 tonnali EXM
yaratdi.
1947 yilda BELL laboratoriya xodimlari V. Shokli, J.Bardin va V. Berteyn
tomonidan birinchi tranzistor kashf etildi. 1948 yildan
esa elektron lampalar
o‟rniga kashf etilgan tranzistorlar qo‟llana boshlandi va shuning uchun 2-avlod
EHMlari tranzistorli deb nomlangan
.
1949 yilda Djey Forrester tomonidan
magnitli xotira uskunalari yaratildi va shu yilda Kembridj
universitetida birinchi
xotiraga ega EHM - EDSAC nomli EHM yaratildi.
1959 yilda Robert Noys bitta plastinada bir nechta tranzistorlarni joylashtirib
integral sxemalar yoki chiplarni yaratgan. 1968 yilda Burroughs firma tomonidan
integral sxemalarda ishlaydigan birinchi kompyuterni chiqardi va shuning uchun
uchinchi EHMlar avlodi integral sxemali
deb nomlanadi.
1970 yildan boshlab INTEL firma xotiraning
integral sxemalarni chiqara
boshladi. Shu firmada ishlagan Marshian Edvard Xoff shu yilda mikroprotsessorni
kashf etgan (bitta kremniy chipda bir nechta integral sxemalarni joylashtirdi). Shu
yildan boshlab
mikroprotsessorlarda ishlovchi to’rtinchi EHMlar avlodi
boshlandi,
ular
katta integral sxemali
avlod deb nomlanadi.
1977 yilda Apple Computer firma tomonidan Apple-II nomli shaxsiy
kompyuterlar ommaviy ravishda chiqarila boshlagan. 1980 yilda Osborne
Computer firma birinchi portativ kompyuterlarni chiqara boshladi. 1981
yildan
boshlab IBM (International Business Machines) firma tomonidan personal
kompyuterlar seriyalab chiqara boshlandi va butun dunyoga sotila boshlandi.
EHMlarning beshinchi avlodi
– (90 yillar) bilimlarni
qayta ishlaydigan
samarali tizimlarni qurishga imkon beradigan ko‟plab o‟nglab parallel ishlaydigan
mikroprotsessorlardagi
SHK;
parallel-vektor
tarkibli
o‟ta
murakkab
mikroprotsessordagi SHK, ular bir vaqtning o‟zida dasturni o‟nglab ketma-ket
ko‟rsatmalarini bajaradi
EHMlarning oltinchi avlodi
– ommaviy parallelizmi va “neyron”
strukturali
optoelektron EHM – neyronli biologik tizimlarni arxitekturasini modellashtiruvchi
ko‟p sonli murakkab bo‟lmagan mikroprotsessorlarni taqsimlangan tarmoqli EHM.
Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning apparat va dasturiy ta’minoti

Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning apparat va dasturiy ta’minoti
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning apparat va dasturiy ta’minoti
|
Nazorat savollari - Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning...

Nazorat savollari.
1.
Аmаliy dаsturiy tа‟minоt tаrkibigа
kiruvchi dаsturlаr qаndаy
tаsniflаnаdi?
2.
Muаmmоgа yo‟nаltirilgаn АDTgа tаrkibigа qаndаy dаsturlаr kirаdi?
3.
Umumiy mаqsаdli АDT tаrkibigа qаndаy dаsturlаr kirаdi?
4.
Оfis АDT tаrkibigа kiruvchi dаsturlаr xаkidа nimаlаrni bilаsiz?
5.
Kichik nаshriyot tizimlаrining vazifalari nimalar?
6.
Sun‟iy intеllеkt tizimining аsоsiy kоmpоnеntlаrini sаnаb bеring?
7.
Dasturlash tеxnologiyasining uskunaviy vositalari
dеganda nimalarni
tushunasiz?
8.
Dasturlash tеxnologiyasining uskunaviy vositalariga nimalar kiradi?
9.
Dasturlar yaratish vositalari qanday ishlarni bajaradi?
Computer science - Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning...

mumkin:
Apparatli texnika vositasi.
Dastur muhiti.
Algoritmlar muhiti.
Informatika va AT keng ma‟noda insoniyat faoliyatining barcha sohalarida
axborotni kompyuter va telekommunikatsiyalar yordamida qayta ishlash, saqlash,
uzatish bilan bog‟liq bo‟lgan sohadir.
Tor ma‟noda Informatika va AT 3 qismdan iborat: texnik vositalar, dasturlar
va algoritmlar. Shuningdek, Informatika va ATni xalq xo‟jaligidagi,
fundamental
va tadbiqiy fanning bir tarmog‟i deb ko‟rish mumkin.
O‟z navbatida insonning ixtiyoriy faoliyati doirasi, shu bilan birga fanning har
bir tarmog‟i, xoh tabiiy, xoh ijtimoiy bo‟lsin, undagi axborot o‟zining maxsus
tomonlari bilan tavsiflanadi.
Masalan, iqtisodiyot, yuridik, filologiya va jurnalistika
axborotlari haqida
aytadigan bo‟lsak, bu shu soha mutaxassislarining xizmat burchlari muvaffaqiyatli
bajarishlari uchun zarur bo‟lgan, doimo yangilanib turuvchi bilim va ma‟lumotlar
to‟plami bo‟lib hisoblanadi.
Xususan, axborotning eng asosiy turlaridan biri - iqtisodiy axborot. Uning
farqli tomoni shundaki, u odamlarning katta jamoalari bilan,
tashkilotlar bilan,
korxonalar va shu singari boshqa iqtisodiy strukturalardagi boshqarish jarayonlari
bilan bog‟liqligidadir.
Ma‟lumot yoki axborot tarixan moddiy va ma‟naviy boyliklar qatoridagi
qadriyatlardan bo‟lib kelgan. Tinch hayot davrida xom ashyoni qayta ishlash,
inshootlarni puxta qilib yaratish, tabiyat injiqliklariga
bardosh bera olishga doir
tajriba xulosalari yozma yoki og‟izdan - og‟izga ko‟chuvchi ma‟lumot, oila, qabila
va millat-elatlarni mavqeini belgilovchi manba va boylik sifatida qadrlangan.
Urush yoki taxlikali kunlarda esa dushman qurolli kuchlari, rejalari, mudofaa
imkoniyatlari haqidagi ma‟lumot hayot-mamot masalasi bo‟lgan.
Shu bois
ma‟lumotga nisbatan har doim uni saqlash, tezkorlikda uzatish va to‟g‟ri taxlil
qilish kabi masalalar dolzarb bo‟lib kelgan. Masalan, ma‟lumotni qulay va
ishonchli saqlash maqsadida qog‟oz
ixtiro qilingan, tezkorlikda va ta‟sirchan
uzatish uchun telegraf, telefon, radio, televidenie ixtiro qilingan. To‟g‟ri va tezkor
tarzda katta hajmdagi ma‟lumotni qayta ishlash maqsadida esa kompyuter ixtiro
qilingan deyish mumkin.
Kompyuterlar imkoniyatlari takomillashuvi hamda ishlab chiqarish va hayotni
turli sohalariga intensiv tarzda kirib borishi mos fan sohasini Informatika va AT
fani predmetini bir necha bor tubdan yangilanishiga olib kelgan. Hozirgi kunda
kompyuter va unga mos dasturiy ta‟minot bazasi imkoniyatlari bu fanni o‟qitishda
har bir soha mutaxassislariga muayyan bilim va ko‟nikmalar majmuasini belgilash
imkonini beradi va taqozo qiladi.
Ma’ruza Zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning qo’llanilishi. Zamonaviy kompyuterlarning apparat va dasturiy ta’minoti - bet 3

2. Jamiyatni axborotlashtirish va il g’or axborot texnologiyasini joriy etish
zaruriyati
O‟zbekistonda yuzaga kelgan vaziyat iqtisodiyotning rivojlanishini intensiv
yo‟lga o‟tkazishni, resurslarning barcha turlaridan
oqilona foydalanishni, ishlab
chiqarishga tobora takomillashgan mexnat qurollarini
joriy etishni juda xam
muxim vazifa qilib qo‟ymoqda.
Korxonalarni texnik jixatdan qayta qurollantirish,
kam chiqitli va chiqitsiz
texnologiyalardan, ilg‟or konstruksiyali materiallardan foydalanish dasturlarini
amalga oshirish asosidagina mehnat unumdorligini o‟stirish,
maxsulot sifatini
yaxshilash, axolining xarid talabini qondirish,
ilm - fan ishlab chiqarish
tarmoqlarni, ayniqsa, elektronika, asbobsozlik, hisoblash texnikasi, aloqa vositalari
ishlab chiqarishlarini rivojlantirish vazifasi kelib chiqadi.
Bularning xammasi
axborotlashtirish
ning ulkan
imkoniyatlaridan samarali
foydalanishni, uning bozor munosabatlariga o‟tish davridagi jarayonlariga ta‟sirini
kuchaytirishning eng dolzarb vazifasiga aylantirmoqda.
Iqtisodiy
axborot
- bu ishlab chiqaradigan va ishlab chiqarmaydigan
sohalardagi, odamlar jamoasidagi ijtimoiy - iqtisodiy jarayonlarni aks ettiruvchi va
ularni boshqarish uchun xizmat qiluvchi ma‟lumotlar to‟plamidir.
Axborotlashtirish
zamonaviy
dunyo
taraqqiyotining
eng
muxim
yo‟nalishlaridan
biri hisoblanib, jaxon fan texnikasining iqtisodiy va ijtimoiy
taraqqiyot yutuqlarini o‟zida mujassamlashtirgandir.
Axborotlar texnologiyasi
iqtisodiy masalalarni xal qilishda quyidagi asosiy
jarayonni o‟z ichiga oladi:
1.
Axborotni yig‟ish va ro‟yxatdan o‟tkazish.
2.
Axborotlarni uzatish.
3.
Ma‟lumotlarni kodlashtirish.
4.
Ma‟lumotlarni saqlash va yig‟ish.
5.
Axborotlarni izlash.
6.
Axborotni qayta ishlash, chop etish va axborotdan foydalanish.
Jarayon tarkibi, ularning shakllanishi va muxim xususiyati ko‟p
jixatdan
konteynerlar, Algoritmlar, iteratorlar

|
konteynerlar, Algoritmlar, iteratorlar
|
bet | 62/71 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 5,63 Mb. | | #122750 |
Bog'liq Test gift and xml-fayllar.org
konteynerlar, Algoritmlar, iteratorlar
parametrli, parametrsiz, nusxalash
private,public, protected
nusxalash
Vektordagi birinchi elementga ishora qiluvchi qaytaruvchini qaytaradi. Qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
begin()
end()
rbegin()
cend()
Vektorning oxirgi elementidan keyin keladigan nazariy elementga ishora qiluvchi doimiy iteratorni qaytaradi. Qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
cend()
begin()
end()
rbegin()
Vektordagi birinchi elementdan oldingi nazariy elementga ishora qiluvchi teskari iteratorni qaytaradi (teskari uchi deb qaraladi). Qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
rend()
rbegin()
end()
begin().
assigned() modifikatorining vazifasini toping/
U eski elementlarni almashtirish orqali vektor elementlariga yangi qiymat beradi
Belgilangan joyga element oldidan yangi elementlarni qo'shadi
Joyiga yangi element qo'shib idishni kengaytiradi
Bu vektor konteyneriga yangi element kiritish uchun ishlatiladi, yangi element vektor oxiriga qo'shiladi
push_back modifikatorining vazifasini toping?
Bu elementlarni orqa tomondan vektorga suradi.
U vektor konteynerining barcha elementlarini olib tashlash uchun ishlatiladi
C. Bir vektor tarkibini boshqa bir xil vektor bilan almashtirish uchun ishlatiladi. O'lchamlari farq qilishi mumkin.
D. Bu vektor konteyneriga yangi element kiritish uchun ishlatiladi, yangi element vektor oxiriga qo'shiladi.
Merosxo’rlik dab foydalanish deganda nimani tushunasiz?
Bir sinfning metod va o’zgaruvchilarini boshqa bir sinf metod va o’zgaruvchisi sifatida foydalanish
|
| |
Algoritmning umumiy sxemasi

|
Algoritmning umumiy sxemasi
|
bet | 18/71 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 5,63 Mb. | | #122750 |
Bog'liq Test gift and xml-fayllar.orgAlgoritmning umumiy sxemasi
Tuzilmadan aniq qiymatga ega biror p element tanlab olish;
Ushbu elementga nisbatan chap tomonga “kichik yoki teng”, o’ng tomonga esa “katta yoki teng” elementlarni ajratib olish;
Natijada ikkita “kichiklar” va “kattalar” qismto’plami hosil bo’ladi;
Agar hosil qilingan qismto’plamlar 2 tadan ortiq elementlarga ega bo’lsa, u holda ushbu jarayon har bir qismto’plam uchun takrorlanadi.
#include
#include
int array[100000];
void tezsaralash (long h,long l)
{ long i,j; int p, temp;
i=l; j=h;
p=array[(l+h)/2];
do
{
while (array[i]
while (array[j]>p) j--;
if (i<=j)
{ temp=array[i];
array[i]=array[j];
array[j]=temp;
i++; j--;
} }
while (i<=j);
if(j>l) tezsaralash(j,l);
if(h>i) tezsaralash(h,i);
}
main()
{
int size; int i;
cin>>size;
for (i=0; i
cin>>array[i];
tezsaralash(size-1,0);
for(i=0; i
cout<
getch();
return 0;
}
37. Aralashtirib saralash usuli algoritmining ishlash printsipi, va uning dasturlash tilidagi funktsiyasi?
Bu saralash usulining asosiy g’oyasi, ikkita alohida saralangan massiv yordamida, ularni aralashtirib yuborish orqali yangi saralangan massiv hosil qilishdan iborat.
Bu algoritm quyidagi prinsip asosida ishlaydi:
1. Berilgan massiv ikkita massivga ajratib olinadi.
2. Qismmassivlarning har biri alohida saralanadi.
3. Saralangan massivlar qayta qo’shiladi.
A(6,5,1,9,3,4,8,7,2) massiv berilgan.
Ushbu massiv elementlarini o’rtacha qiymatining butun qismiga nisbatan ikkiga ajratamiz:
А1(5,1,3,4,2) – birinchi qismmassiv.
А2(6,9,8,7) – ikkinchi qismmassiv.
Har birini alohida saralaymiz:
А1(1,2,3,4,5) –birinchi qismmassiv.
А2(6,7,8,9) – ikkinchi qismmassiv.
A=A1+A2 yangi saralangan massiv hosil qilinadi
viod Sliv(int p,q)
{
int r,i,j,k
r=(p+q) div 2;
i=p; j=r+1;
for (k=p; k<= q; k++)
if (i<=r) and ((j>q) or (a[i]
{
b[k]=a[i]; i=i+1;
} else
{
b[k]=a[j]; j=j+1;
}
for (k=p; k<= q; k++)
a[k]=b[k];
}
void Sort(int p,q)
{
if p
{
Sort(p,(p+q) div 2);
Sort((p+q) div 2 + 1,q);
Sliv(p,q);
}
}
|
| |
Sinfning private qismida qanday jarayon ifodalanadi?

|
Sinfning private qismida qanday jarayon ifodalanadi?
|
bet | 60/71 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 5,63 Mb. | | #122750 |
Bog'liq Test gift and xml-fayllar.org
Sinfning private qismida qanday jarayon ifodalanadi?
private – sinfning yopiq bo’limi. Bu bo’limdagi metod va maydonlarga faqat sinf ichida murojaat qilish mumkin. Bu bo’lim “ichki interfeys”ni tashkil qiladi. Jimlik holatida sinfning barcha maydonlari – private;
private – sinfning maxsus o’lchami. Bunda maydon va metodlarga sinf ichida murojaat qilish mumkin, shuningdek, merosxo’r sifatida “qism” sinfda murojaat o’rnatish mumkin bo’ladi.
private – sinfning ochiq (oshkor) bo’limi. Bu bo’limdagi maydonlar va metodlarga sinfning ichki va bir vaqtning o’zida tashqi maydon va metod sifatida murojaat qilish mumkin. Ushbu bo'lim "tashqi interfeys" ni tashkil qiladi;
private- bu sinfda ishlatiladigan ma'lumotlar maydonlari va usullarini birlashtirishga va foydalanuvchidan ichiki interfeys detallarini yashirishga imkon beruvchi dasturlash mexanizmi.
Sinfning Public qismida qanday jarayon ifodalandi?
public – sinfning ochiq (oshkor) bo’limi. Bu bo’limdagi maydonlar va metodlarga sinfning ichki va bir vaqtning o’zida tashqi maydon va metod sifatida murojaat qilish mumkin. Ushbu bo'lim "tashqi interfeys" ni tashkil qiladi;
public- bu sinfda ishlatiladigan ma'lumotlar maydonlari va usullarini birlashtirishga va foydalanuvchidan ichiki interfeys detallarini yashirishga imkon beruvchi dasturlash mexanizmi.
public – sinfning yopiq bo’limi. Bu bo’limdagi metod va maydonlarga faqat sinf ichida murojaat qilish mumkin. Bu bo’lim “ichki interfeys”ni tashkil qiladi. Jimlik holatida sinfning barcha maydonlari – public;
public – sinfning maxsus o’lchami. Bunda maydon va metodlarga sinf ichida murojaat qilish mumkin, shuningdek, merosxo’r sifatida “qism” sinfda murojaat o’rnatish mumkin bo’ladi.
|
| |
Morse kodlash usuli 1991da "Unicode konsorsiumi" notijorat tashkiloti tomonidan taklif qilingan

|
Morse kodlash usuli 1991da "Unicode konsorsiumi" notijorat tashkiloti tomonidan taklif qilingan
|
bet | 59/71 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 5,63 Mb. | | #122750 |
Bog'liq Test gift and xml-fayllar.org
Morse kodlash usuli 1991da "Unicode konsorsiumi" notijorat tashkiloti tomonidan taklif qilingan.
Sinf uchun berilgan noto’g’ri tasdiqni toping.
bu dasturda ishlatiladigan ma'lumotlar maydonlari va usullarini birlashtirishga va foydalanuvchidan ichiki interfeys detallarini yashirishga imkon beruvchi dasturlash mexanizmi.
Sinf bu yaratilmagan ob’ektning shabloni.
Sinfning barcha ma’lumotlari uning maydonlarida saqlanadi. Sinf maydoni – sinf yaratilayotgan vaqtida dasturchi tomonidan tavsiflanadigan o’zgaruvchi.
Sinfda tatbiq etiladigan funksiya uning metodi deb ataladi.
Noto’g’ri mulohazani toping:
private - sinfning ochiq (oshkor) bo’limi. Bu bo’limdagi maydonlar va metodlarga sinfning ichki va bir vaqtning o’zida tashqi maydon va metod sifatida murojaat qilish mumkin. Ushbu bo'lim "tashqi interfeys" ni tashkil qiladi;
Ichki interfeys – bu faqat ushbu ob'ektning boshqa usullaridan foydalanish mumkin bo'lgan xossalar va usullari, ular "xususiy" deb ham nomlanadi.
Tashqi interfeys – bu ob'ekt tashqarisidan kirish mumkin bo'lgan xossalar va usullar, ular "ommaviy" deb nomlanadi.
Inkapsulyatsiya – bu sinfda ishlatiladigan ma'lumotlar maydonlari va usullarini birlashtirishga va foydalanuvchidan ichiki interfeys detallarini yashirishga imkon beruvchi dasturlash mexanizmi.
|
| |
Sinfning protected qismida qanday jarayon ifodalanadi?

|
Sinfning protected qismida qanday jarayon ifodalanadi?
|
bet | 61/71 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 5,63 Mb. | | #122750 |
Bog'liq Test gift and xml-fayllar.org
Sinfning protected qismida qanday jarayon ifodalanadi?
protected – sinfning maxsus o’lchami. Bunda maydon va metodlarga sinf ichida murojaat qilish mumkin, shuningdek, merosxo’r sifatida “qism” sinfda murojaat o’rnatish mumkin bo’ladi.
protected – sinfning ochiq (oshkor) bo’limi. Bu bo’limdagi maydonlar va metodlarga sinfning ichki va bir vaqtning o’zida tashqi maydon va metod sifatida murojaat qilish mumkin. Ushbu bo'lim "tashqi interfeys" ni tashkil qiladi;
protected- bu sinfda ishlatiladigan ma'lumotlar maydonlari va usullarini birlashtirishga va foydalanuvchidan ichiki interfeys detallarini yashirishga imkon beruvchi dasturlash mexanizmi.
protected – sinfning yopiq bo’limi. Bu bo’limdagi metod va maydonlarga faqat sinf ichida murojaat qilish mumkin. Bu bo’lim “ichki interfeys”ni tashkil qiladi. Jimlik holatida sinfning barcha maydonlari – protected;
Sinfda konstruktorlarning qanday turlari mavjud:
Standart shablonlar kutubxonasi tarkibiy qismlari qaysilar:
|
| |
Rekursiv Bezu koeffitsientlari haqidagi masalani yechish uchun rekursiv triada ishlab chiqing?

|
Rekursiv Bezu koeffitsientlari haqidagi masalani yechish uchun rekursiv triada ishlab chiqing?
|
bet | 20/71 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 5,63 Mb. | | #122750 |
Bog'liq Test gift and xml-fayllar.org40. Rekursiv Bezu koeffitsientlari haqidagi masalani yechish uchun rekursiv triada ishlab chiqing?
Ixtiyoriy n va m natural sonlar uchun Bezu koeffitsientlarini toping, ya’ni bu koeffitsientlar shunday a va b butun sonlar bo’lishi kerakki, EKUB(n,m)=a*n+b*m (bu yerda EKUB(n,m) –n va m butun sonlarning eng katta umumiy bo’luvchisi).
Parametrlarni aniqlash. m, n – berilgan natural sonlar, o’zgarmas parametrlar; d – berilgan sonlarning umumiy bo’luvchisi, o’zgarmas parametr; bm, bn – mos ravishda n va m lar uchun Bezu koeffitsientlari, bu parametrlar rekursiv tarzda funktsiyani navbatdagi chaqirishda o’zgaradi.
Rekursiya tayanchi. Agar berilgan parametrlar bilan funktsiyani navbatdagi chaqirishda d=m*bm–n*bn tenglik bajarilsa, u holda Bezu koeffitsientlari topilgan bo’ladi. Chiziqli kombinatsiya talab qilinadi.
Dekompozitsiya. Agar tenglik bajarilmasa, u holda (n yoki m) sonlardan kichik koeffitsientlarni inkrement ravishda oshirib boring. Rekusiv funktsiya keyingi chaqirishda alohida parametrlar to’plamining o’zgarishi bilan bajariladi. Buning uchun rekursiya tayanchi qayta tekshiriladi va rekursiv algoritm qayta takrorlanadi (yoki tayanchga erishiladi va funktsiya ishi yakunlanadi, yoki dekompozitsiyali o’tishlar bajariladi).
//Bezu koeffitsientlari
#include "stdafx.h"
#include
using namespace std;
int nod(int m, int n);
void bezu(int d, int m, int n, int bm, int bn);
int _tmain(int argc, _TCHAR* argv[]) {
int x,y,del,buf;
printf("Bezu koeffitsientlarini topish masalasi");
printf("\nIkkita natural son kiriting:");
printf("\nX= "); scanf("%d",&x);
printf("Y= "); scanf("%d",&y);
if (x < y) { buf = x; x = y; y = buf; }
del=nod(x,y);
printf("\nChiziqli kombinatsiya:\n");
bezu(del,x,y,1,1); system("pause"); return 0; }
|
| |
Shablonlarning standart kutubxonasi va undan dastur yozishda foydalanishga misollar keltiring?

|
Shablonlarning standart kutubxonasi va undan dastur yozishda foydalanishga misollar keltiring?
|
bet | 24/71 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 5,63 Mb. | | #122750 |
Bog'liq Test gift and xml-fayllar.org47. Shablonlarning standart kutubxonasi va undan dastur yozishda foydalanishga misollar keltiring?
Kompilyatorlar tarkibida shablonlar kutubxonasini taqdim etadi. (Standart Template Library). Bu kutubxona bir qancha funksiya va klass shablonlaridan tashkil topgan.
Masalan, ikki bog’lamli ro’yxat klassi (list), “juft” klassi (pair), ikki o’zgaruvchining o’rnini almashtirish funktsiyasi shabloni (swap), saralash funksiyalari, massivni dinamik kengaytirish funksiyasi (vector) va h.k. Bulardan dasturlashda to’liq foydalanishingiz mumkin.
Misol uchun std::vector ni olamiz:
48. Функция параметрлари асосида шаблон параметрларини аниқлаш.
Umuman olganda, my_swap funksiyasini burchakli qavsda turni ko’rsatmasdan turib chaqirish mumkin. Kompilyator turni o’zi hosil qiladi.
Turni ko’rsatmasdan funksiyani chaqirish:
int a = 5;
int b = 10;
my_swap (a, b);
Bu yerda funksiya o’z parametrlariga mos ma’lumot turini qayta ishlaydi. Bu deducing template arguments (argumentlarni chiqarib tashlash) deb ataladi. Yuqoridagilarga asoslangan holda murakkabroq misol uchun shablon funksiyasini yozamiz. Masalan, massiv elementlarini saralash dasturi uchun (bunda “pufaksimon” saralash usulidan foydalanamiz). Tabiiyki, saralash algoritmi barcha massivlar uchun bir xil, lekin massivdagi elementlar turi farq qiladi. elementlar o’rnini almashtirish uchun yuqoridagi my_swap funksiyasidan foydalanamiz.
#include
|
| |