Metrologiya sohasida xalqaro hamkorlik

|
Metrologiya sohasida xalqaro hamkorlik
|
Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 16,88 Kb. | | #247367 |
Bog'liq Metrologiya sohasida xalqaro hamkorlik
Metrologiya sohasida xalqaro hamkorlik
Iqtisodiyot va savdoning globallashuvi munosabati bilan global o‘lchov tizimini yaratishda metrologiya bilan shug‘ullanuvchi xalqaro va mintaqaviy tashkilotlarning roli keskin oshdi. Metrologiya sohasidagi yetakchi xalqaro tashkilotlar BIPM - Xalqaro vaznlar va o'lchovlar byurosi; OIML – Xalqaro yuridik metrologiya tashkiloti; IMECO - Xalqaro o'lchovlar konferentsiyasi; ILAC - Akkreditatsiyalangan laboratoriyalarning xalqaro hamkorligi. Ushbu xalqaro tashkilotlardan tashqari metrologiya sohasida boshqalar ishlaydi: ISO - Xalqaro standartlashtirish tashkiloti; IEC – Xalqaro elektrotexnika komissiyasi; MAGATE – Xalqaro atom energiyasi agentligi; XQXK – Radioaloqa bo‘yicha xalqaro maslahat qo‘mitasi; CCITT - Xalqaro telefoniya va telegraf maslahat qo'mitasi; COSPAR - Kosmik tadqiqotlar qo'mitasi va boshqalar.
Metrologiya boʻyicha yetakchi mintaqaviy tashkilotlar COOMET – Markaziy va Sharqiy Yevropa mamlakatlari metrologik tashkiloti; EUROMET – Yevropa metrologiya tashkiloti; VELMET – G‘arbiy Yevropa yuridik metrologiya assotsiatsiyasi; EAL - G'arbiy Evropa kalibrlash assotsiatsiyasi.
Xalqaro vazn va o'lchovlar tashkiloti. 1875-yil 20-mayda 17 ta davlat tomonidan imzolangan Metr toʻgʻrisidagi konventsiyaga muvofiq, metrologiya boʻyicha hukumatlararo tashkilot boʻlgan Xalqaro vazn va oʻlchovlar tashkiloti tashkil etilgan. Tashkilotning maqsadlari quyidagilardan iborat:
– xalqaro miqyosda o‘lchovlarning metrik tizimini amaliy tarqatish;
– metr va kilogramm etalonlarining xalqaro tajriba namunalarini, shuningdek, boshqa jismoniy miqdor birliklarining etalonlarini saqlash;
– o‘z tadqiqotlarini o‘tkazish va milliy standartlar bilan taqqoslash;
– fundamental va amaliy metrologiya sohasida katta hajmdagi ishlarni bajarish.
Metrik konventsiyaning boshqaruv organi Og'irliklar va o'lchovlar bo'yicha Bosh konferentsiya (GCPM) bo'lib, u o'z ishida
konventsiyaga qo'shilgan barcha 48 davlat vakillarining ishtiroki. CGPM har 4 yilda bir marta yig'iladi. Konferentsiya Bosh konferentsiyalar oralig'ida tashkilotning barcha ishlarini boshqaradigan va har yili chaqiriladigan Xalqaro vaznlar va o'lchovlar qo'mitasini (CIPM) saylaydi. U tashkilot faoliyatining asosiy yo'nalishlarini belgilaydi. CIPM tarkibiga o'lchov turlari bo'yicha 10 ta maslahat qo'mitasi kiradi, ularning a'zolari Meter konventsiyasiga a'zo mamlakatlarning eng yirik metrologik institutlari bo'lib, milliy standartlarni asosiy taqqoslashlarini tanlash va o'tkazish, ularning natijalarini tekshirish va tasdiqlashda asosiy rol o'ynaydi. .
Metrik konventsiyaga muvofiq Sevr shahrida (Parij yaqinida) joylashgan xalqaro tadqiqot markazi - Xalqaro vazn va o'lchovlar byurosi tashkil etilgan va faoliyat yuritmoqda. BIPM jismoniy miqdorlar birliklarining o'lchamlarini ko'paytirish, saqlash va uzatish bo'yicha faoliyatni amalga oshiradi, yanada ilg'or birlamchi standartlarni yaratishga qaratilgan keng qamrovli tadqiqotlarni muvofiqlashtiradi va olib boradi. Byuro homiyligida milliy standartlarning ekvivalentligini aniqlash uchun asosiy taqqoslashlar amalga oshiriladi.
Metrologiyani rivojlantirish kontseptsiyasida belgilangan Belarus Respublikasida metrologiyani rivojlantirishning navbatdagi davri uchun eng muhim vazifa - Xalqaro Meter Konventsiyasi tashkilotiga cheklangan huquqlarga ega a'zo sifatida qo'shilishdir. A'zolikni ro'yxatdan o'tkazish Belarusiya standartlarini maslahat qo'mitalari, BIPM va mintaqaviy metrologiya tashkilotlari tomonidan tashkil etilgan asosiy, qo'shimcha va mintaqaviy taqqoslashlar zanjiriga kiritish imkonini beradi.
Huquqiy metrologiya xalqaro tashkiloti. Xalqaro huquqiy metrologiya tashkiloti SSSR tashabbusi bilan 1955 yilda tuzilgan hukumatlararo tashkilot boʻlib, 96 ta davlatni birlashtirgan boʻlib, ulardan 54 tasi aʼzo davlatlar va 42 tasi muxbir davlatlardir. Tashkilotning asosiy maqsadlari
– tashqi savdo, ishlab chiqarish va ilmiy-texnikaviy aloqalarni amalga oshirishda texnik to‘siqlarni bartaraf etishga qaratilgan OIMLga kiritilgan mamlakatlarning milliy metrologik talablarini muvofiqlashtirish;
– rivojlanayotgan mamlakatlarga uslubiy va texnik yordam ko‘rsatish, o‘lchov vositalari uchun OIML sertifikatlarini o‘zaro tan olish tizimini ishlab chiqish.
OIMLning oliy organi har 4 yilda bir marta chaqiriladigan huquqiy metrologiya xalqaro konferensiyasi hisoblanadi. Konferentsiyalar oralig'ida OIML ishiga Xalqaro yuridik metrologiya qo'mitasi (ICLM) va uning har yili yig'iladigan Prezident kengashi rahbarlik qiladi. OIMLning ishchi organlari huquqiy metrologiyaning umumiy masalalari, talablari va texnik tavsiflari, qonunchilik nazorati ostida bo'lgan o'lchov vositalarini sinovdan o'tkazish va tekshirish usullari bo'yicha xalqaro tavsiyalar (IR) va xalqaro hujjatlarni (ID) ishlab chiqadigan texnik qo'mitalar va quyi qo'mitalardir.
Ma'muriy tartib-qoidalarni soddalashtirish va o'lchov vositalarining xalqaro savdosi ustidan qonunchilik metrologik nazoratini amalga oshirish bilan bog'liq xarajatlarni kamaytirish maqsadida 1991 yilda o'lchov vositalari uchun OIML sertifikatlari tizimi ishlab chiqilgan. OIML sertifikati - bu o'lchov vositasining ma'lum bir Xalqaro OIML tavsiyasiga muvofiqligini tasdiqlovchi hujjat. MRda texnik talablar, sinov tartibining tavsifi va test hisoboti shakli mavjud.
OIML sertifikatlari milliy metrologiya xizmatlari tomonidan ixtiyoriy ravishda tan olinadi. OIML sertifikat tizimi o'lchov vositalarining turini tasdiqlash tartibini soddalashtiradi, chunki takroriy sinovlarni o'tkazish o'rniga, siz OIML sertifikat tizimi bo'yicha berilgan hisobotlarni o'lchov vositalarining turini tasdiqlash uchun asos sifatida ishlatishingiz va shu bilan moliyaviy va vaqt xarajatlaridan qochishingiz mumkin.
2003 yil dekabr holatiga ko'ra, 15 ta OIML tavsiyalari talablariga muvofiqligi sinovdan o'tkazilgan 13 toifadagi o'lchov vositalariga 1156 ta OIML sertifikatlari berildi. Ayni paytda 20 dan ortiq a'zo davlatlarda ushbu sertifikatlarni berishga vakolatli 25 ga yaqin organ mavjud.
Belarus Respublikasi OIMLga 1994 yildan beri qabul qilingan. Kelgusida respublika Sog‘liqni saqlash va inson farovonligini ta’minlash vazirligi tizimidagi ishlarni faollashtirish rejalashtirilgan. ishlab chiqilgan OIML hujjatlarini metrologiya faoliyatida, ayniqsa savdo, sog'liqni saqlash, uyda va ishda xavfsizlik, atrof-muhitni muhofaza qilish, rasmiy nazorat (bojxona, pochta, transport va boshqalar) kabi sohalarda bevosita qo'llanilishi.
O'lchovlar bo'yicha xalqaro konferentsiya. IMECO oʻlchov texnologiyasidagi yangi ishlanmalarga bagʻishlangan oʻttizga yaqin aʼzo tashkilotlardan iborat nodavlat federatsiya hisoblanadi. IMECOning vazifalari oʻlchovlar va oʻlchov vositalari sohasida ilmiy va texnik maʼlumotlarning xalqaro almashinuvini rivojlantirish, shuningdek, fan va ishlab chiqarish sohasida olimlar va muhandislar oʻrtasida xalqaro hamkorlikni mustahkamlashdan iborat. Xalqaro konferensiya 1958 yilda tashkil etilgan boʻlib, BMTning Taʼlim, fan va madaniyat masalalari boʻyicha tashkiloti (YUNESKO), Birlashgan Millatlar Tashkilotining Sanoat Tashkiloti (UNIDO) huzuridagi maslahat organi maqomiga ega. IMECO ofisi Budapeshtda (Vengriya) joylashgan.
IMECO faoliyati asosan metrologiyaning turli sohalaridagi masalalar boʻyicha konferentsiyalar, seminarlar, seminarlar va simpoziumlar tashkil etuvchi texnik qoʻmitalar orqali amalga oshiriladi.
Akkreditatsiyalangan laboratoriyalarning xalqaro hamkorligi. ILAC butun dunyo bo'ylab faoliyat yurituvchi turli laboratoriya akkreditatsiya sxemalari o'rtasidagi xalqaro hamkorlikdir. ILAC 1978 yilda tashkil etilgan. O'sha paytda u akkreditatsiyalangan sinov va kalibrlash natijalarini tan olish orqali savdoni osonlashtirish uchun xalqaro hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil etilgan konferentsiya maqomiga ega edi. 1996 yilda ILAC xalqaro hamkorlik forumi maqomini Amsterdamda imzolangan memorandumdan so'ng oldi, unga 44 ta milliy hokimiyat qo'shildi. Anglashuv memorandumi ILACni yanada rivojlantirish va barcha aʼzolar oʻrtasida 2003-yil yanvar oyida imzolangan yakuniy xalqaro oʻzaro tan olish toʻgʻrisidagi bitimni tuzish uchun asos yaratdi.
2003 yil avgust holatiga ko'ra 44 ta laboratoriya akkreditatsiya organi yuqorida qayd etilgan ILAC kelishuvini imzolagan. Ushbu shartnoma xalqaro savdoga muhim texnik yordamdir, chunki u rivojlanishga yordam beradi
ILAC shartnomasini imzolagan akkreditatsiya organlarining xulosasi asosida tegishli baholashdan o'tadigan va tegishli deb topilgan akkreditatsiyalangan sinov va kalibrlash laboratoriyalarining butun dunyo bo'ylab hamkorligi. Shunday qilib, tegishli organ tomonidan akkreditatsiya qilingan laboratoriyada sinovdan o'tgan tovarlar shartnomaning barcha ishtirokchi-davlatlarida tan olinishi kerak.
ILAC laboratoriya akkreditatsiyasi texnologiyalari va protseduralarini ishlab chiqish, shuningdek, laboratoriya akkreditatsiyasini savdoni osonlashtirish vositasi sifatida ilgari surish, akkreditatsiyalangan tizimlarni ishlab chiqishni rag'batlantirish va butun dunyo bo'ylab tegishli sinov vositalarini tan olish uchun asosiy xalqaro forumdir.
Markaziy va Sharqiy Yevropa davlatlarining metrologik tashkiloti. COOMET (“Cooperation Metrologique”) Markaziy va Sharqiy Yevropa davlatlarining davlat metrologiya muassasalari oʻrtasidagi hamkorlik tashkiloti boʻlib, boshqa mintaqalardan metrologiya muassasalarining assotsiatsiya aʼzolari sifatida qoʻshilishi uchun ochiq. COOMET 1991 yil iyun oyida Varshavada 5 mamlakatning metrologiya muassasalari vakillari tomonidan imzolangan memorandum asosida yaratilgan. 1999 yil boshida COOMET tarkibiga Belarus, Bolgariya, Germaniya, Qozog'iston, Kuba, Litva, Moldova, Polsha, Rossiya, Ruminiya, Slovakiya va Ukrainaning metrologik tashkilotlari kirdi. COOMET doirasidagi hamkorlik miqdor birliklari standartlari, huquqiy metrologiya va kalibrlash xizmatlari sohasida amalga oshiriladi.
Ushbu tashkilotning maqsadlari:
– chora-tadbirlarning bir xilligi, bir xillik va o‘lchovlarning aniqligi talablari masalalarini samarali hal etishga ko‘maklashish;
– milliy iqtisodiyotda hamkorlikni rivojlantirish va xalqaro savdodagi texnik to‘siqlarni bartaraf etishga ko‘maklashish;
– Yevropa davlatlarining metrologiya xizmatlari faoliyatini birlashtirish.
Belarus Respublikasi 1992 yil dekabridan beri COOMET a'zosi. Respublikamizning mazkur hududiy tashkilot bilan hamkorligi quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshirilmoqda:
– standartlar va kalibrlash sertifikatlarini o‘zaro tan olish bo‘yicha ko‘p tomonlama shartnomalarni amalga oshirish; – metrologiya qoidalari va qonunchilik me’yorlarini uyg‘unlashtirish;
– milliy metrologiya institutlari, sinov va kalibrlash laboratoriyalari va ularni sertifikatlash va akkreditatsiya qilish uchun sifat tizimlarini ishlab chiqish;
– kalibrlash laboratoriyalarining texnik malakasini baholash va ularning faoliyatini o‘zaro tan olish; standartlarni solishtirish va laboratoriyalararo taqqoslash sinovlarini o'tkazish;
– standart namunalarni birgalikda ishlab chiqish yoki tan olish.
MDHda metrologiya sohasida hamkorlik. MDHga aʼzo davlatlar oʻrtasida “Standartlashtirish, metrologiya, sertifikatlashtirish va akkreditatsiya sohasida kelishilgan siyosat yuritish toʻgʻrisida”gi hukumatlararo bitim imzolandi. Ushbu hujjatga muvofiq, o'lchovlar birligi fizik miqdorlar birliklarining mavjud standartlari, standart ma'lumotnoma ma'lumotlari, moddalar va materiallarning tarkibi va xususiyatlarining standart namunalaridan foydalanish asosida saqlanadi.
Shartnomada o'lchov vositalarining sinov natijalarini o'zaro tan olish, ularni tekshirish va kalibrlash to'g'risidagi nizom mavjud.
Metrologiya bo‘yicha ishlarni muvofiqlashtirish uchun Davlatlararo ilmiy-texnik komissiya tuzildi.
Yuqoridagi kelishuvni ishlab chiqish uchun boshqa hujjatlar ham qabul qilindi.
MDHda ushbu kelishuvlarni amalga oshirish bo‘yicha hamkorlik quyidagi yo‘nalishlarda rivojlantirilmoqda:
– solishtirishni tashkil etish va o‘tkazish; davlat sinovlarini o‘zaro tan olish va o‘lchov vositalarining turini tasdiqlash, shuningdek tekshirish va kalibrlash;
– sinov, tekshirish va kalibrlash laboratoriyalarining akkreditatsiyasini o‘zaro tan olish;
– davlatlararo standartlar va standartlar boʻyicha uslubiy hujjatlarni, tekshirish sxemalarini (izlanish sxemalarini), oʻlchash vositalarini, oʻlchash texnikasini, noaniqlikni (xatoni) hisoblash va boshqa masalalarni ishlab chiqilsin
Foydalanilgan manbalar:
1. www.lex.uz -O‘zRAdliyavazirligisayti. 221 Mundarija:
2. www.ziyonet.uz –O‘zR Oliy vao‘rtamaxsus ta’limvazirligisayti.
3. www.bilim.uz - O‘zR Oliy va o‘rtamaxsus ta’limvazirligi sayti.
4. www.unicon.uz
5. www.metrolog.ru
6. www.metrology.light.com
|
| |