Axloqiy kategoriyalar va ularning shaxslararo munosabatlarda namoyon

75.Axloqiy kategoriyalar va ularning shaxslararo munosabatlarda namoyon
bo’lishi
Etikaning an'anaviy vazifasi - "amaliy falsafa" bo'lish - me'yoriy etika tomonidan amalga oshiriladi, u axloqni eng umumiy tushunchalarni (toifalarni) ishlab chiqishda, axloqiy qadriyatlarni asoslash va baholashda, ularga bo'ysunishni o'rnatishda "yordam beradi". Normativ etika nazariy etika va amaliy axloq o'rtasidagi bog'liqlikning o'ziga xos shakli, ya'ni. Muayyan vaziyatlar va ijtimoiy amaliyot sohalarida axloqiy nizolarni hal qiladigan nazariy va amaliy etikadan "o'tkazish mexanizmi" bo'lib xizmat qiladi.
Kategoriya - bu ma'lum bir fan tomonidan uning predmetini o'rganishda foydalanadigan asosiy tushuncha. Axloqiy kategoriyalar axloqning muhim jihatlari va elementlarini aks ettiruvchi etikaning ilmiy apparatlarining asosiy tushunchalari. Etika rivojlanishining uzoq tarixi, u o'rganadigan hodisalar xilma-xilligi, shuningdek nazariy rivojlanish chuqurligi - bularning barchasi boy kategoriya apparati paydo bo'lishi va rivojlanishiga yordam berdi.
Axloqiy kategoriyalarning o'ziga xos xususiyati shundaki, ularning aksariyati oddiy tilning so'zlari, masalan, "yaxshi", "baxt", "erkinlik" va boshqalar. Sababi, axloqshunoslik mavzusi bevosita odamlar hayoti bilan bog'liq bo'lib, ularning ma'nolari va yo'nalishlari, ular bilan kundalik hayotda qo'llanma.
Muhim va aslida axloqning asosiy tushunchasi yaxshilik toifasidir. Uning yordami bilan ma'lum bir hodisaning ijobiy axloqiy tavsifi ko'rsatiladi. Aksincha, salbiy axloqiy bahoni ifoda etgan yovuzlik tushunchasi. Tabiiyki, ijobiy yoki salbiy xususiyatlar muayyan axloqiy g'oyalar asosida beriladi.
Zamonaviy axloqda yaxshilik va yomonlik bu yoki boshqa hodisaga axloqiy baho berishdir. Ular insonning ijtimoiy amaliyotiga bog'liq. Biroq, ilgari yaxshilik va yomonlik odamlar sub'ekt yoki shaxsiyat (Xudo, shayton) shaklini olgan real mavjudotlar sifatida qabul qilingan.
Axloq tushunchasi axloqiy ideal tushunchasiga juda yaqin. Barkamol bu ma'lum bir yuksak model, axloqiy faoliyatning pirovard maqsadi. Axloqiy idealni mukammal shaxs sifatida tasavvur qilish mumkin, unga ergashish uchun namuna. Shuningdek, u to'g'ri jamiyat, uyg'un ijtimoiy tuzilma to'g'risidagi g'oyalarni aks ettirishi mumkin. Bunday holda, adolat tushunchasi inson faoliyati va uni boshqa odamlar, jamiyat tomonidan baholanish o'rtasidagi muvofiqlik o'lchovini tavsiflovchi muhim rol o'ynaydi. Kategoriya - bu ma'lum bir fan tomonidan uning predmetini o'rganishda foydalanadigan asosiy tushuncha. Axloqiy kategoriyalar axloqning muhim jihatlari va elementlarini aks ettiruvchi etikaning ilmiy apparatlarining asosiy tushunchalari
Axloqiy kategoriyalar nafaqat nazariy tuzilishlardir. Nazariyaning rasmiy apparatini tashkil etadigan narsa, shu bilan birga, jamiyatning ongida o'z-o'zidan shakllanadigan narsalarda mavjud. Masalan, Aristotel tomonidan sharhlangan adolat kategoriyasi har bir inson ongida, har qanday jamiyat, ijtimoiy guruh ongida mavjud.
Axloqiy kategoriyalar tizimini aniqlashga har xil yondashuvlar bilan umumiy tan olingan, eng muhimi nazariy va amaliy jihatdan toifalarni ajratish mumkin:
- yaxshi va yomon;
- adolat;
- vijdon;
- javobgarlik;
- qadr-qimmat va sharaf.
Axloqiy me'yorlar hamma yaxshilikni muhim shaxsiy va ijtimoiy tarkibiy qism sifatida belgilaydi. Yorug'lik namoyon bo'lishi odamlarning shaxslararo munosabatlarda birlikni saqlash istagi bilan bog'liq. Bularning barchasini axloqiy jihatdan mukammallikka erishish uchun batafsil tushunish kerak.
Axloq me'yorlari va tamoyillari odamlar o'zaro munosabatlarni boshlashganda uyg'unlik va yaxlitlikka erishishni ta'minlaydi. Bundan tashqari, o'z qalbida qulay muhit yaratish uchun ko'proq imkoniyat mavjud. Agar yaxshilik ijodiy rolni bersa, yomonlik barbod qiladi. Yomon niyatlar shaxslararo munosabatlarga zarar etkazadi, ular shaxsning ichki dunyosini parchalanish bilan shug'ullanadilar.
Insonning axloqiy me'yorlari ham muhimdir, chunki ularning maqsadi insonda mehr-oqibatning yaxlitligi va uning salbiy ko'rinishlarini cheklashdir. Bu ruh yaxshi ichki muhitni saqlab turishi, o'zini yaxshi ma'noga ega bo'lish vazifasini qo'yishi kerakligini anglash kerak.
Axloqiy me'yorlar har bir odamning o'ziga va atrofidagilarga nisbatan gunohli xatti-harakatlardan voz kechish majburiyatini ta'kidlaydi. Jamiyat oldidagi majburiyatni bajarish kerak, ammo bu bizning hayotimizni murakkablashtirmaydi, aksincha, uni yaxshilaydi. Insonning axloqiy va axloqiy me'yorlarni hurmat qilish darajasi tashqi dunyo tomonidan boshqariladi. Jamoatchilik fikrini hisobga olgan holda tuzatish mavjud. Vijdon ichkaridan ko'rinadi va bu bizni to'g'ri yo'l tutishga undaydi. Bunga duch kelgan har bir kishi o'z burchini biladi.
KLONLASHTIRISH Klonlashtirish atamasi ingliz tilidagi “slone”, “cloning” so‘zlaridan kelib chiqqan va hozirgi kunga kelib o‘z yozilishi, o‘qilishini biroz o‘zgartirgan. Ingliz tilida bu so‘z biologik termin sifatida yuz yillar oldin qo‘llana boshlagan. Biroq shu qisqa vaqt ichida o‘z ma’nosini bir necha marta o‘zgartirishga ulgurgan . Dastlab klon so‘zi vegetativ yo‘l bilan, ya’ni bir o‘simlik urug‘idan olingan o‘simliklar guruhiga nisbatan qo‘llangan. Oradan bir muncha vaqto‘tib, ushbu atama bakteriyalar turkumini etishtirishga nisbatan ishlatilgan. TRANSPLANTATSIYA Transplantatsiya–odam va xayvonlarda potologik jarayon natijasida shikastlangan yoki olib tashlangan to‘qimalar va organlar o‘rniga sog‘lomini ko‘chirib o‘tkazish.Xirurgiya usuli sifatida qadimdan ma’lum. Teri, muskul, nervla , ko‘zning muguz pardasi , yog‘, va suyak to‘qimasi , yurak , buyrak va boshqa organlar ko‘chirib o‘tkaziladi. Qon quyishtransplantatsiyaning alohida turidir. Ko‘chirib o‘tkaziladigan to‘qima yoki organ kimdan olinganiga qarab quyidagicha farqlanadi. Ksenotransplantatsiya: K senotransplantatsiya Transpantalogiya- yashashga umid qolmagan, dori darmonlar foyda bermagan insonlarning so‘ngi chorasi va yashash uchun so‘nggi umidi bo‘lib qolmoqda. Lekin ushbu muammo bugungi kunda ko‘pgina jinoiy holatlarga ya’ni, inson organlarini sotish jarayonlariga olib kelmoqda. Ushbu muammolarni echimining bugungi kundagi yangi yo‘llardanbiri hioblangan, insonga xayvonning organi yoki to‘qimasini ko‘chirib o‘tish – ya’ni ksenotransplantatsiyadir. ABORT Amaliy etikaning anchadan buyon ko‘pchilikka ma’lum muammosi, bu – abort. To‘rtinchi haftaning oxirida homilada dastlabki yurak urishi paydo bo‘ladi . Sakkizinchi haftaningoxirida esa miya tanasining elektrofiziologik faolligini kuzatish mumkin. Demak , har qanday abort, xalq ta’biri bilan aytganda, jonlini jonsiz qilish, tirik organizmni tiriklikka bo‘lgan huquqdanmahrum etishdir. Xo‘sh, abortni axloqsizlik tarzida baholash kerakmi yo yo‘qmi ? O‘lim jazosi: O‘lim jazosi O‘lim, ma’lumki, axloqiy nuqtai nazardan eng ulkan yovuzlik hisoblanadi. Ayniqsa majburiy o‘lim. Shunga ko‘ra, o‘lim jazosining huquqiy jihatdan qo‘llanilishi mohiyatan jamiyattomonidan yovuzlikka qarshi yovuzlik bilan javob berishdir. Payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalom islom dinining uch asosi borligini aytib, ularning birinchisi odam o‘ldirmaslik ekanini ta’kidlaydilar. Buni imom Gʻazzoliy «Mukoshafaat ul – qulub»da shunday keltiradi: «Termiziy va boshqa hadischilar rivoyat qiladilar: Rasulluloh buyurdilarki: … Islomning uch dasturi bor. Dinning tamoyili shular ustiga qurilgan. Kim shu asoslardan tashqari chiqsa, bu bilanu kofirlikka qarab ketgan bo‘ladi: 1 – Qonni (odam o‘ldirishni) halol hisoblasa; 2 – Ollohdan boshqa iloh yo‘qligiga guvohlik (shahodat) bermasa; 3 – Farz bo‘lgan namozni va ro‘zani inkoretsa»
|