Agressiv xulq-atvorning o‘smir yoshga tasiri

|
Agressiv xulq-atvorning o‘smir yoshga tasiri
|
bet | 3/6 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 39,88 Kb. | | #121788 |
Bog'liq 1 Agressiv xulq va uning namoyon bo’lishi Agressiv xulq atvorni2.Agressiv xulq-atvorning o‘smir yoshga tasiri
Deviant xulq-atvorining etakchi xususiyatlaridan biri uning zararlanishidir (zarar, halokat), bu esa o'z navbatida boshqalarga yoki o'z-o'ziga qarshi qaratilgan tajovuz natijasida hosil bo'ladi. Shubhasiz, har qanday xatti-harakatlardagi xatti-harakatlarning har qanday turdagi xatti-harakatlari kuzatiladi va alohida e'tiborga loyiqdir.
Keng psixologik nuqtai nazardan, agressiya boshqalarni bo'ysundirishga yoki ularni hukmron qilishga qaratilgan haqiqiy xulq-atvorda yoki xayolotda namoyon bo'lgan tendentsiya (aspiratsiya) sifatida tavsiflanadi (9). Bu tendentsiya universaldir va "agressiya" atamasi neytral ma'noga ega. Odatda agressiya tabiatda mudofaa qiladi va omon qolish uchun xizmat qiladi. U shuningdek, shaxsning faoliyat manbai bo'lib xizmat qiladi. Keng ma'noda zo'ravonlik yoki buzg'unchi harakatlar tomonidan qo'llab-quvvatlanmaydigan tajovuz huquqiy me'yorlar bilan tartibga solinmagan, garchi u diniy va axloqiy me'yorlar nuqtai nazaridan tasdiqlanmasa.
Lotin tilidan tarjima qilingan "tajovuz" (aggression) hujumni anglatadi. Ushbu salbiy qiymat keng tarqalgan. Ayni paytda agressiya ko'pincha salbiy his-tuyg'ular (masalan, g'azab), salbiy motivlar (zararli bo'lish istagi), salbiy munosabatlar (masalan, irqiy noto'g'ri xulosalar) va oxirgi marta halokatli harakatlar bilan aniqlanadi.
Ilmiy adabiyotda "tajovuz" atamasi turli xil hislardagi turli mualliflar tomonidan qo'llaniladi, masalan:
boshqa shaxsga, ob'ektga yoki jamiyatga zarar etkazadigan har qanday harakatlar (yoki harakatsizlik) (R. Baron, D. Richardson, X.Del Gado);
instinktiv tarzda shartli, turlarning turlarining namunasi (C. Darvin, S Lorenz);
o'lim haydovchisi namoyishi (Freyd);
reaktsiyalar, natijada boshqa organizmga og'riqli stimul berilsa (A. Basho);
umidsizlikka reaktsiya (D. Dollard, S. Berkovets);
stressni bartaraf qilish va tushirish tartibi (R.Lazarus);
hukmronlik va o'z-o'zini tasdiqlash istagi (A.Adler);
tashqi kuchlarga qarshi ichki kuch (F. Allan, R. May).
Shunday qilib, agressiya hukmronlik qilish istagi sifatida universal dalda. Agressiya ham ijobiy, ham hayotiy manfaatlar, ham omon qolish va salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Agressivlik, aksincha, shaxslarning (guruhlarning) bunday davolanishni istamagan atrofidagilarga zarar etkazadigan harakatlar shaklida tajovuzni ko'rsatishga tayyorligi.
Agressiv xatti-harakatlar (agressiya va tajovuz oqibatida qilingan harakatlar) quyidagilarni o'z ichiga oladi: 1) dushmanona munosabat - vaziyatdan yoki boshqa odamlardan haqiqiy yoki tasavvuriy tahdidni (g'oya, xayolparastlik, ishonchsizlik, shubha); 2) tajovuzkor tuyg'ular - g'azab, nafrat, nafrat; 3) tajovuzkor harakatlar va zo'ravonlik.
Agressiya psixik haqiqat sifatida o'ziga xos xususiyatlarga ega: orientatsiya, namoyon shakllari, intensivlik.
Agressiyaning maqsadi qurbonga zarar yetkazish (zarari) hamda agressiyaning boshqa maqsadga erishish usuli sifatida bo'lishi mumkin. Shu nuqtai nazardan qarama-qarshilikning ikkita asosiy turi mavjud: dushmanlik va asbob.
Agressiya tashqi ob'ektlarga (odamlarga yoki narsalarga) yoki o'z-o'ziga (tanaga yoki shaxsga) yo'naltirilishi mumkin. Jamiyat uchun alohida xavf - bu boshqalarga qaratilgan tashqi tajovuz. A. Bandura, R. Valter "ijtimoiy tajovuz" deb atadi va ijtimoiy buzg'unchi harakatlar bilan bog'liq bo'lib, natijada boshqa shaxs yoki mulk zarar etkazishi mumkin va bu qonunlar qonun bilan jazolanishi shart emas.
Shu bilan birga, bu shakllar aniq ijtimoiy-salbiy baholashga ega. tajovuzkor xatti, "bunday davolanishni istamagan boshqa jonzotga haqorat yoki zarar etkazishga qaratilgan". Bunday tajovuzkor-asosyal harakatlar majburiy ravishda zo'ravonlik, og'riq keltiruvchi og'zaki yoki jismoniy ishlarni o'z ichiga oladi. Odatda tajovuzkorlikning salbiy his-tuyg'ulariga (ochko'zlik, g'azab, sadistic zavq, befarqlik) kelib chiqadi va, o'z navbatida, jabrlanuvchining salbiy tajribalariga (qo'rquv, tahqirlash) sabab bo'ladi. Bunday xatti-harakatlar salbiy sabablarga asoslanadi - yo'q qilish, yo'q qilish, foydalanish, zarar. Kognitiv darajada bunday xulq-atvorning to'g'riligini tasdiqlaydigan munosabatlar (xurofotlar, mitlar va e'tiqodlar) qo'llab-quvvatlanadi.
Shu bilan birga, tajovuzkor harakatlarning turli shakllari ajratiladi: 1) bevosita - bilvosita (to'g'ridan-to'g'ri ob'ektga yo'naltirilgan - boshqa narsalarga ko'chiriladi); 2) og'zaki - jismoniy (og'zaki hujum - jismoniy hujum); 3) aniq - ramziy (masalan, kurash - shartli imo-ishoralar).
Agressiyaning eng keng tarqalgan tashqi namoyonlari: ziddiyat, tuhmat, bosim, majburlash, salbiy baho, tahdidlar, jismoniy kuch ishlatishdir. Yashirin tajovuz shakllari halokatli xayollarda ifodalanadi, aloqalaridan qochib, kimgadir zarar etkazish, o'z-o'zini zarar va o'z joniga qasd qilish uchun harakat qiladi.
Biz aniq bir shaxsning ichki agressiv tendentsiyasini aniq belgilab bera olmaymiz, ammo uning namoyon bo'lish darajasini va tabiatini - tajovuzkor xatti-harakatlarini baholashimiz mumkin.
Eng kuchli va murakkab tajovuzkor ta'sirlardan biri shubhasiz shaxsiy nafosatlilikning eng yorqin va ijtimoiy jihatdan xavfli ko'rinishi sifatida nafratlanishdir. Nafrat bilan qo'lga kiritilgan insonning eng asosiy maqsadi agressiya ob'ektining vayron qilinishi hisoblanadi. (Albatta, nafrat ham jiddiy xavfni bartaraf etishga qaratilgan g'azabning normal munosabati bo'lishi mumkin.) Ayrim hollarda nafrat va qasos olish istagi etarli darajada ortmaydi. Agar ular barqaror xarakteristik xususiyatga ega bo'lsa, siz xarakterdagi psixopatologik darajaga erishish haqida gapirishingiz mumkin.
Nafrat shuningdek, hokimiyatga ega bo'lish, bo'ysunish yoki kamsitilish ehtirosli istaklarida o'zini namoyon qilishi mumkin. Og'ir shakllarda, soddalik moyilligi namoyon bo'ladi - sizning obro'ingizni qurish istagi uning zavqi bilan azoblanadi. Haddan tashqari daraja halokat (qotillik) yoki har bir narsani va har bir narsani tubdan devalvatsiya qilish maqsadida izhor qilinadi. Nafrat, shuningdek, o'z joniga qasd qilishga ham sabab bo'lishi mumkin, masalan, nafratlangan ob'ekt bilan tanishganimda va uni yo'q qilish uni yo'q qilishning yagona usuli bo'lib qoladi.
Odamning tajovuzkorlik tajribasi aniq bir tarzda halokatli harakatlarga olib kelmasligi aniq. Boshqa tomondan, zo'ravonlik qilayotganda, inson haddan tashqari hissiy hissiyot holatida bo'lishi mumkin, shuningdek to'liq xotirjam bo'lishi mumkin. Bundan tashqari, tajovuzkor o'z qurbonidan nafratlanishi shart emas. Ko'pchilik o'z yaqinlariga azob chekishadi - ularga qo'shilganlar va chin yurakdan sevadilar.
Zo'ravonlikni oldini olish va kamaytirish uchun har qanday jamiyat alohida choralar ko'rishga majbur. Zo'ravonlik, tajovuzning boshqa shakllaridan farqli o'laroq, huquqiy me'yorlar bilan eng qattiq tartibga solingan sapishdir. Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksida "Shaxsga qarshi jinoyatlar" bo'limida jismoniy, jinsiy va psixologik zo'ravonlik bilan bevosita bog'liq 33 ta maqola mavjud.
Shu bilan birga, sodir etilgan zo'ravonlik uchun ijtimoiy jazo o'zini o'zi shakllantiradi, buning natijasida zo'ravonlik ustidan ijtimoiy nazorat qilishning eng samarali choralari qonuniy emas, balki muayyan shaxsning ijtimoiy faol maqbul shakllarda agressiv salohiyatini ro'yobga chiqarishiga imkon beruvchi madaniy va ta'lim mexanizmlari va muassasalardir. . Agressiyaning madaniy shakllari orasida milliy an'analar va guruh marosimlari (o'yinlar, bayramlar, marosimlar), sport, biznes tanlovlari mavjud. Jamiyatda etarli miqdordagi ijobiy misollarning mavjudligi, masalan, milliy qahramonlar yoki ruhoniylarning ahamiyati katta ahamiyatga ega. Xalq qahramonlari bilan tanishish orqali odamlar umuminsoniy qadriyatlarni o'rganadilar va yaxshi maqsadlar uchun ularning tajovuzkor energiyasini tarbiyalashni o'rganadilar. Agressiyani faoliyatning konstruktiv shakllariga aylantirishning eng qimmatli shaxsiy usullari sublimatsiya - ijtimoiy ma'qullangan yutuqlarga va badiiy ijodga kiruvchi ichki impulslarning aylanish mexanizmi.
Bunga paradoksal ravishda, lekin taqdimot mantig'i uchun, avvalo, bu fenomeni aniqlash uchun zarur bo'lgan materialni taqdim etishning an'anaviy usulini buzaman va keyin uning turlarini ko'rib chiqamiz. Buning uchun agressiyaning mohiyatini bahslashib, unga tayanadigan narsa bor. Aslida agressiya ta'rifi odatda uning o'ziga xos turi uchun berilgan va tadqiqotchilar bu ta'rif boshqa tajovuzkorlik turlari bilan o'xshash yoki yo'qligi haqida kamroq g'amxo'rlik qiladilar.
|
| |