Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 2

h
e
o
S
K
S
=
(1)
bu yerda: S
h
ið kondalang kesimining haqiqiy yuzasi; S
o
kontur
boyicha hisoblangan kesim yuzi.
9-rasmda iðning kondalang kesimi korsatilgan. Unda haqiqiy kesim yuzasi
S
h
kesimdagi alohida tolalar yuzasining umumiy yigindisi va olchami yoki
iðdagi tola bir xil kesimda bolsa, hisoblash yoli bilan topilishi mumkin.
9-rasm. Iðning kondalang
kesimi yuzasi.
a
b
32
Kontur boyicha iðning hisoblangan kesimi yuzasi quyidagi formula
yordamida hisoblanadi:
0
S
a b
π
= ⋅ ⋅
(2)
Yassilik koeffitsienti esa quyidagi nisbat boyicha aniqlanadi:
ya
b
K
a
=
(3)
Hozirda elementlarning bir-biriga
bilvosita bogliqlik korsatkichlari
pishitish intensivligining korsatkichi boyicha aniqlanadi.
10-rasm. Paxta iði kondalang kesimidagi tolalarning joylashish
holati (V.K.Peysaxov boyicha).
11-rasm. Paxta iðida uzunligi
boyicha tolalarning
joylashishi.
Uzunligi boyicha iðlar nisbatan parallel togrilangan tolalardan tashkil
topgan bolib, kondalang kesimidagi tolalarning soni tola va iðlarning
yogonligiga bogliq. Iðlarning kondalang kesimi notogri oval shaklida
boladi. Shuningdek, iðdagi tolalarning joylashishi muhim ahamiyatga ega.
Qayta taralgan iðda tolalar togrilangan bolib, unchalik katta bolmagan
yogonlikda pishiqligi va silliqligini taminlaydi.
Qol mikrotomi yordamida har 0,2 mm da iðning kondalang kesim
yuzi tayyorlanadi. Bu esa har bir tolaning ið oqiga va konturiga nisbatan
holatining ozgarishini aniqlab beradi.
18,5 teksli iðning 32 ketma-ketlikda
qirqilgandagi tolaning holati 10-rasmda
korsatilgan.
11-rasmda uzunligi boyicha tolalarning
joylashish shakli keltirilgan bolib, bunda
iðdagi tolaning ozgaruvchan qadam va
radiusli chiziq boyicha joylashganligi korinib
turibdi.
Iðlarning asosiy xususiyatlaridan biri,
ularni tashkil etuvchi tanho tolalarning
joylashishidir. Iðlarni tashkil etuvchi tolalar
siqilgan holatda boladi. Shu sababli, iðlardagi
33
tolalarni mikroskop orqali kuzatish juda
murakkab bolgani uchun iðlarda
joylashgan tolalarni belgilangan usul
orqali korish mumkin. Ið tolalarini
tekshirishda qoshimcha qora rangga
boyalgan 0,51%gacha ishlangan iðlar
yuzasining tuzilishini mikroskop ostida
korish mumkin. Belgilangan tolali
iðlarga immersiyali suyuqlik quyiladi,
sindirish korsatkichining koeffitsienti
boyalmagan tolalarning sindirish
korsatkichi koeffitsientiga teng boladi.
Asosiy boyalgan tolalarda yaltiroq va toq
rangli tolalar mikroskop ostida yaxshi
korinadi. Ularni chizish va rasmga olish
mumkin.
Iðlarning yogonligi va uzunligi
boyicha tashkil etgan tanho tolalarning
baholi korinishi uchun V.Morton
migratsiya koeffitsientini qollashni
taklif etgan. 12-rasmda iðning belgilangan tartibdagi korinishi tasvirlangan.
Migratsiya koeffitsienti quyidagi formula yordamida aniqlanadi:
1 1
2 2
...
i i
n n
i S
i S
i S
i S
Ñ
RL
RL
RL
RL
=
+
+ +
=
∑
(4)
bu yerda: R iðning radiusi; L
ið kesimining uzunligi.
Kondalang kesimda turli tola-
larning taqsimlanishi va turli yogon-
likdagi tola, iðning toldirilishi, uning
kesim shakli boyicha iðdagi tolalarning
ozaro joylanishini organish zarur.
Buning uchun avtomatlashtirilgan op-
tik analizatorlar qollaniladi. Reyxart
(Avstriya) firmasining MOA-AM/3
optik analizatori bilan qurilmaning
blok sxemasi 13-rasmda berilgan.
Tasvirlovchi mikroskop Vizapon
magnitli ekran (2)da ið kondalang
kesimining kattalashtirilgan qismini
tasvirlaydi. Asbob optoelektron datchik
(3)dan, hisoblash bloki (4), elektron
tablo (5) va yozish qurilmasi (6)dan
Magnitli
ekran-2
→
→
→
→
Tasvirlovchi
mikroskop-1
Optoelektron
datchik-3
Hisoblash
bloki-4
Elekton
tablo-5
Yozish
qurilmasi-6
13-rasm.
Reyxart
firmasining
MOA-AM/3
optik analizatori
bilan
qurilmaning
blok-sxemasi.
↓
12-rasm. Paxta iðida (a) va
turli eshilgan iðlarda (b)
tolalarning iðning geometrik
oqiga nisbatan joylashishi.
b
a
3 Gazlamashunoslik
34
tashkil topgan. Yuzaga keladigan impulslar hisoblash blokining qurilmasidagi
olchash quvuri orqali yonaltiriladi. Olchashning statistik natijalari elektron
tabloda yoki yozish qurilmasining tasmasida hisoblanadi.
14-rasmda pishitilgan iðlar uchun iðlarning ozaro joylashishi
korsatilgan. Bunday tuzilish todaning pishitilgan iðlari uchun ham
taalluqlidir.
2-jadval
Toda iðlaridagi tanho iðlarning soni
14-rasm. Pishitilgan iðlarning tuzilishi:
aquvurli; bsterjenli; dparmali.
a
b
d
Toqimachilik iðlarining atama va tariflari GOST 13784-70 standartiga
binoan belgilangan.
Toqimachilik iði egiluvchan, malum mustahkamlikka ega, kondalang
kesim yuzasi kichik va uzluksiz uzunlikdagi toqimachilik materiallari ishlab
chiqarish uchun zarur jism.
Tanho ið boylamasiga shikastlanmasdan bolinmaydigan toqima-
chilik iði.
Toda (kompleks) iði ikki yoki undan ortiq tanho iðlarning boylama-
siga qoshilishidan hosil bolgan toqimachilik iði.
Yigirilgan ið toqimachilik tolalarining yelimlanishi yoki eshilishidan
hosil bolgan toqimachilik iði.
Pishitilgan toqimachilik iði ikki yoki undan ortiq toda iðlarini yoki
yigirilgan iðlarini birgalikda eshish yoli bilan olingan ið.
Todali toqimachilik pishitilgan ið bir yoki undan ortiq todali
toqimachilik iðlarini eshish yoli bilan hosil bolgan ið.
Pishitilgan yigirilgan ið ikki yoki undan ortiq yigirilgan iðlarining
eshilishidan hosil bolgan toqimachilik iði.
Ið
Atsetat
Uchlanma
atsetat
Sintetik
Har xil chiziqli zichlikdagi (teks) toda iðlaridagi
tanho iðlarning soni
22,2
-
-
6,8
-
-
12
14, 16
15
12
16
15, 19
-
26
22, 25
-
26
26
-
25,3
35
-
33, 38
32, 38,
40
-
3,3
5
6,7
8,4
11
13,3
16,6
35
Qurama ið kimyoviy xossalari, tola tarkibi turlicha bolgan, turli
tuzilishga ega yigirilgan iðlarining bir-biridan farqlanishi boyicha hosil
qilingan va yigirilgan todali toqimachilik iði.
Qoshilgan toqimachilik iði ikki yoki undan ortiq boylamasiga
qoshilgan iðlar.
Tabiiy ið tabiiy tola yoki iðakdan hosil qilingan toqimachilik iði.
Kimyoviy ið tabiiy yoki sintetik yuqori molekulali modda eritmalaridan
shakllantirish yoli bilan olinadigan toqimachilik iði.
Suniy ið tabiiy yuqori molekulali birikma moddalardan hosil qilingan
kimyoviy ið.
Sintetik ið sintetik yuqori molekulali birikmali moddalardan hosil
qilingan kimyoviy ið.
Issiq ishlov berilgan ið belgilangan xossalari boyicha issiqlik yoki
namlik tasirida qayta ishlangan toqimachilik iði.
Ishlov berish usuli boyicha oqartirilmagan, oqartirilgan, boyalgan,
chiðor, mulinali iðlar ajratiladi.
Shakldor ið takrorlanuvchi tugun va halqalardan iborat tuzilishga
ega toqimachilik iði.
Chirmovuqli ið iðning uzunligi boyicha tola yoki boshqa ið bilan
chirmovlangan turi.
Teksturlangan ið nisbiy hajmini yoki choziluvchanligini oshirish
uchun qoshimcha qayta ishlangan ið.
Katta hajmli ið pishitilish jarayo-
nida issiqlik bilan qoshimcha ishlov
berish asosida nisbiy hajmi kattalash-
tirilgan toqimachilik iði.
Bir jinsli ið bir xil moddalardan
hosil qilingan toqimachilik iði.
Aralash ið har xil jinsli, ikki yoki
undan ortiq tolalar aralashmasidan olin-
gan toqimachilik iði.
Turlangan ið qoshimcha kim-
yoviy yoki fizik ishlov berish yoli bilan
olingan toqimachilik iði.
Shakldor va teksturlangan iðlarning
tuzilishi turlicha boladi. Teksturlangan
iðlarga kopincha maxsus tasirlarga jalb
etilgan sintetik iðlar kiradi, natijada
ularning tuzilishi va xossalari malum
miqdorda ozgaradi (15-rasm).
Kimyoviy tanho tolalarni pishitib,
suniy va sintetik toda iðlari olinadi. Kam
pishitilgan, kop pishitilgan (muslin), juda
kop pishitilgan (krep), shakldor suniy
va sintetik iðlar; tuguncha-tugunchali,
15-rasm. Tuzilishi va olinish
usuli turlicha bolgan
teksturlangan iðlar:
aelastik; bmeron; dgofron;
eburamali, trikotaj matoga issiq
ishlov berib olingan;
fburamali, tishli gildiraklar
orqali otgan; gozgaruvchan
yonalishdagi buramalar bilan;
hbitta halqali; iaralash halqali;
jshakldor halqali.
a
b
d
e
f
g
h
j
i
36
burama, tolqinsimon, murak-
kab, eponj, pilik effektli, tashqi
oramli, sinel; maxsus pishitilgan
iðlar; mosskreplar, teksturlangan
iðlar ishlab chiqariladi (16-rasm).
Teksturlangan iðlar gazlama-
ning mayinligini, hajmdorligini
oshiradi, issiqni saqlash xossalarini
yaxshilaydi. Kimyoviy tolalardan
olingan teksturlangan iðlar yuqori
elastik, aralash (komelan, okelan),
buramador (gofron) va halqasimon
(taslan) bolishi mumkin. Yuqori
elastik iðlarni tashkil etuvchi tolalar
juda buramador boladi. Elastik iðlar
400 %gacha choziluvchan va juda
qayishqoqdir. Elastik iðlar maxsus
pishitilib va termik ishlov berilib,
termofiksatsiya qilinadi. Burami
boshatilganda oramlar iðdan
qochadi va ið bosh va hajmdor
bolib qoladi.
Komelan Kome mashina-
sida olinadi. Mashinaning oziga xos
xususiyati shundaki, unda qayish-
qoq tasmadan iborat burash
mexa-nizmi bolib, ið aylanib
turgan tasma sirtiga tegib buraladi. Hosil bolgan burmani qotirish uchun
iðlar termofiksatsiyali jarayondan otkaziladi.
Okelan iðlari ozak va orama iðlardan iborat bolib, ozak iðlar sifatida
Kome mashinasida tayyorlangan atsetat iðlar, orama iðlar sifatida kapron
iðlar ishlatiladi. Okelan iðlar qayishqoq, hajmdor, tashqi korinishidan jun
iðlariga oxshaydi. Yuqori elastik iðlar sof holda ham, boshqa tolalarga
aralashtirilgan holda ham gazlamalar va ichki trikotaj matolarini tayyorlashda
ishlatiladi.
Buramador gofron iðlardan gazlamalar, trikotaj, galtak iðlar tayyor-
lashda foydalaniladi. Gofron iðlar olish uchun silliq elementar ið burmalovchi
qurilmadan otadi, u yerda maxsus roliklar yordamida burmalanadi, songra
qizigan naychali kamera orqali otib, buramadorligini saqlaydigan holga
keltiriladi. Gofron iðlardan tayyorlangan buyumlar yengil, qayishqoq,
tozishga juda chidamli boladi.
Halqasimon iðlar teksturlangan iðlar ichida zichligi eng yuqorisi hisoblanadi.
Ularning sirtida ayrim tolalar halqalar hosil qiladi. Halqalar hosil qilish uchun
toda iðga qisilgan havo oqimi tasir ettiriladi. Halqasimon iðlar jun iðlarga
oxshaydi va gazlamalar, trikotaj hamda suniy moyna tayyorlashda ishlatiladi.
16-rasm. Shakldor iðlar:
1buramador; 2tuguncha-
tugun-chali; 3halqasimon;
4burama-simon; 5tolqinsimon;
6murakkab; 7eponj; 8pilik
effektli; 9tashqi oramli; 10sinel.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
37
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Iðlarning asosiy xususiyatlari haqida malumot bering.
2. Toqimachilik va tanho toqimachilik iðlariga tarif bering.
3. Toda va yigirilgan iðlarni tariflang.
4. Pishitilgan va qurama iðlarni tushuntiring.
5. Teksturlangan va chirmovuqli iðlar deganda nimani tushunasiz?
Eslab qoling!
Toqimachilik iði, tanho ið, toda iði, yigirilgan ið, pishitilgan ið, todali
toqimachilik pishitilgan ið, qurama ið, qoshilgan ið, tabiiy ið, issiqlik ishlov
berilgan ið, shakldor ið, chirmovuqli ið, turlangan ið, bir jinsli ið, katta
hajmli ið, teksturlangan ið.
3-§.Toqimachilik iðlarining chiziqli zichligini aniqlash
Toqimachilik sanoatida turli xil tuzilishdagi va yogonlikdagi iðlar
ishlab chiqariladi. Shu sababli, toqimachilik iðlarining yogonligi
kondalang kesimi yuzasi, chiziqli olchovi yoki chiziqli zichligi deb
ataluvchi uzunlik birligiga togri kelgan massa bilan tariflanadi. Iðlarning
yogonligini bevosita olchash bilan togri natija olib bolmaydi. Chunki
ularning kondalang kesimi notogri geometrik shaklga ega, yani silindr
shaklda emas. Bunday iðlarning diametri bir xil bolsa ham, kondalang
yuzasi har xil boladi. Iðlarning yogonligini aniqroq qilib ularning
kondalang kesimi yuzasi orqali aniqlash mumkin. Lekin, bu usul murakkab
va kop vaqt talab qiladi. Shuning uchun, iðlarning yogonligi uzunlik
birligiga togri kelgan massa bilan ifodalanadi. Bu korsatkich iðlarning
chiziqli zichligi deb ataladi. Uning formulasi:
|