Toshkent tibbiyot akademiyasi - bet 28

-bemorningmaishiy imkoniyatlarini, ya'ni yurish, o‘ziga-o‘zi xizmat qilish va murakkab bo‘lmagan uy ishlarini bajarish qobiliyatlarinitiklash;
-mehnat qobiliyatini, ya'ni harakat apparatining funksional imkoniyatlaridan foydalanish va rivojlantirish yo‘li bilan nogironning yo‘qotgan kasbiy ko‘nikmalarini tiklash;
-mehnat qobiliyatini vaqtincha yoki uzoq vaqtga yo‘qotishga olib keluvchi patologik jarayonlarning rivojlanishini oldini olish, ya'ni ikkilamchi profilaktika tadbirlarini amalga oshirish.
Reabilitatsiya maqsadi –organizmning yo‘qotgan imkoniyatlarini imkon darajasida to‘liq tiklash, buning imkoniyati bo‘lmasa, qisman tiklash, buzilgan yoki yo‘qotilgan funksiyani kompensatsiyalash vazifasi qo‘yiladi va qanday bo‘lmasin kasallikning avj olishi sekinlashtiriladi. Buni amalga oshirish uchun davolovchi-tiklovchi vositalardan foydalaniladi.Ular orasida ko‘proq reabilitatsion samara beruvchilar bo‘lib quyidagilar hisoblanadi : jismoniy mashqlar, tabiat omillari, turli massajlar, trenajerlarda shug‘ullanish, ortopedik moslamalar, mehnat bilan davolash, psixoterapiya va autotrening.
Tibbiy reabilitatsiyada jismoniy ta'sir usullari muhim o‘rin egallaydi va reabilitatsiya qancha davom etsa jismoniy ta'sirning ahamiyati shuncha oshib boradi.
Jismoniy reabilitatsiya– bu tibbiy, ijtimoiy va kasbiy reabilitatsiyaning asosiy qismi bo‘lib hisoblanadi. Jismoniy imkoniyat va aqliy qobiliyatini tiklash yoki kompensatsiyalash, organizmning funksional holatini oshirish va yaxshilash, jismoniy tarbiya vositalari va usullari, sport elementlari, sport bo‘yicha tayyorgarligi, massaj, fizioterapiya va tabiat omillari yordamida odam organizmining jismoniy qobiliyatini, ruhiy emotsional mustaxkamligini va moslashuvchi zahiralariniyaxshilash bo‘yicha tadbirlar tizimidir. Jismoniy reabilitatsiyaning asosiy vositasi bo‘lib jismoniy mashqlar va sport elementlari hisoblanadi, ularning qo‘llanilishi pedagogik ta'lim jarayonidir.
Jismoniy mashqlar quyidagi holatlarda ijobiy samara beradi : bemor yoki nogironlarning imkoniyatlariga adekvat yoki mos bo‘lganda; chiniqtiruvchi ta'sir ko‘rsatganda va moslashuv imkoniyatlarini oshirganda.
Mashg‘ulotlar odam organizmida ijobiy funksional, xattoki strukturaviy o‘zgarishlarni chaqirishi mumkin. Mashg‘ulotlar natijasida regulyasiya mexanizmlari normallashadi, bu esa dinamik o‘zgarayotgan muhit sharoitida bemor organizmining moslashuv imkoniyatlarini oshiradi. Bir tomondan harakat ko‘nikmalari takomillashtiriladi yoki yangilari shakllantiriladi va mustaxkamlanadi, ikkinchi tomondan esa organizmning jismoniy ishbajarish qobiliyatini aniqlovchi turli jismoniy xususiyatlarni (kuch, chidamlilik, tezlik, egiluvchanlik, chaqqonlik va boshqalar) rivojlantiradi va takomillashtiradi.
Ko‘rinib turibdiki, reabilitatsiyaning boshqa vosita va usullari jismoniy mashqlarning o‘rnini bosa olmaydi. Faqatgina ularning ta'siri natijasida patologik jarayonda bemorning pasaygan jismoniy ish bajarish qobiliyatini tiklash va takomillashtirishmumkin.
Davolovchi-tiklovchi chiniqtirish mashg‘ulotlari jarayonida quyidagi fiziologik asoslangan pedagogik prinsiplarga rioya qilish kerak :
1.Bemorga individual yondoshish. Reabilitatsiya dasturi ishlab chiqishda bemorning yoshi, jinsi va kasbi, uning harakat tajribasi, patologik jarayonning xarakteri va darajasi, bemorning funksional imkoniyatlari inobatga olinishi lozim.
2.Bemorning reabilitatsiya jarayoniga ongli ravishda to‘g‘ri yondoshishi va faol qatnashishi zaruriy ruhiy emotsional holatini va shaxsning ruhiy yondoshishini ta'minlaydi, bu esa qo‘llanilayotgan reabilitatsiya tadbirlarining effektivligini oshiradi.
3.Asta-sekinlik prinsipijismoniy yuklamalarning har xil ko‘rsatkichlarini oshirishda : hajmi, intensivligi, mashqlar soni, qaytarilish soni, bir mashg‘ulot davomida yoki butun reabilitatsiya jarayonida mashqlarning murakkabligialohida ahamiyat kasb etadi.
4.Tartiblilikbutun reabilitatsiya jarayonining asosidir, u bir necha oy va yil davom etishi mumkin. Faqatgina reabilitatsiyaning har xil vositalarini tizimli qo‘llanilishi har bir bemorga yetarli, optimal ta'sirini ta'minlash mumkin, bu esa bemor organizmining funksional holatini oshirishga imkon beradi.
5.Davriylik- optimal tanaffusga rioya qilish bilan ishlash va dam olishni ketma-ketligini to‘g‘ri qo‘llash (dam olish yoki ikki mashq oralig‘ida, yoki ikki mashg‘ulot oralig‘ida).
6.Ta'sirning galma-galligi, ya'ni turli mushaklar uchun mashqlar va dastlabki holatlarni ketma-ket almashtirish.
7.Jismoniy mashqlarni tanlashda va qo‘llashda yangilik va har xillik prinsipini, ya'ni jismoniy mashqlarning 10-15 % yangilanib turilishi, qolgan 85-90 % jismoniy mashqlar davolashda erishilgan yutuqlarni mustahkamlash uchun qaytarilishi lozim.
8.Ta'sirning me'yorligi - qo‘llanilayotgan jismoniy yuklama me'yorli uzoq muddatga yoki yuklama bo‘linib-bo‘linib berilib, bemor holatiga yuklamaning mosligini ta'minlaydi.
Organizm sistemalarining funksional holatini oshirish uchun jismoniy yuklamalarni ketma-ket tartibli va bevosita hamma parametrlari bo‘yicha kattalashtirib borish kerak.
Reabilitatsiya jarayonida quyidagi ta'sirlar amalga oshiriladi :
-umumiy mashg‘ulotda – organizmni umumiy sog‘lomlashtirish, kasallik jarayonlarida organ va sistemalarning buzilgan funksiyasini yaxshilash, harakat (motor) ko‘nikmalari va iroda xususiyatlarini rivojlantirish va mustaxkamlashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi;
-maxsus mashg‘ulotda – kasallik yoki jarohat bilan bog‘liq buzilgan funksiyalarni rivojlantirish, bemorlar uchun maishiy va mehnat faoliyatida zarur bo‘lgan ma'lum aniq harakatlarni tiklash maqsad qilib qo‘yiladi.
Tibbiy va jismoniy reabilitatsiyaning asosiy prinsiplari bo‘lib hisoblanadi :
-reabilitatsiya tadbirlarini (RT) erta boshlash;
RTlarini erta qo‘llash to‘qimalarda degenerativ o‘zgarishlarni oldini olish imkoniyatini beradi. Davolash jarayoniga RTlarining erta kiritilishi kasallikning yaxshi kechishini ta'minlaydi va yaxshi natijaga olib keladi, bu nogironlikning oldini olish imkonini beradi (ikkilamchi profilaktika). RTlari bemornirning og‘ir holatida, tananing yuqori haroratida, kuchli intoksikatsiya (zaxarlanish)da, bemorda kuzatiladigan yurak-qon tomir va o‘pka yetishmovchiligida, moslashuv va kompensator mexanizmlarning keskin pasaygan holatlarida qo‘llanilmaydi.
-zaruriy RTlaridan kompleks foydalanish;
Tibbiy reabilitatsiya ko‘pgina mutaxassislarning hamkorlikda faoliyat ko‘rsatishini talab qiladi : terapevtlar, jarrohlar, travmatologlar, fizioterapevtlar, ShJT va jismoniy reabilitatsiya shifokorlari va metodistlari, massajistlar, psixologlar, psixiatrlar va boshqalar;
Bemorlarga RTlarini qo‘llashga olib kelgan sabablaridan kelib chiqqan holda mutaxassislar tarkibi va qo‘llaniladigan vosita va usullar har xil bo‘ladi.
-reabilitatsiya dasturini individuallashtirish;
Bemor yoki nogironlarning holatiga,ularning funksional imkoniyatlaridan, harakat tajribasidan, yoshidan, jinsidan kelib chiqqan holda qo‘llaniladigan RTlariga reaksiyalarini hisobga olish bilan bemorlarga individual yondoshishi talab qilinadi.
-reabilitatsiyaning davriyligi;
Tibbiy reabilitatsiyada 3 yoki 4 davr farqlanadi.
3 davrli reabilitatsiyada :
-maxsuslashtirilgan shifoxona;
-maxsuslashtirilgan reabilitatsiya markazi yoki sanatoriy;
-poliklinikaning reabilitatsiya bo‘limi.
Travmatologiyada qo‘llaniladigan 4 davrli reabilitatsiyada :
-tez yordamning maxsuslashtirilgan brigadasi;
-maxsuslashtirilgan travmatologiya shifoxonasi;
-maxsuslashtirilgan reabilitatsiya markazi;
-poliklinikaning reabilitatsiya bo‘limi.
Reabilitatsiya jarayoni yana quyidagicha davrlanishi mumkin :
1-davr – tiklanish terapiyasi.Bu davrning vazifasi : faol davolanish va RTni o‘tkazishga bemorni ruhiy va funksional tayyorlash; funksiya defektining va nogironlikning rivojlanishini oldini olish.
2-davr – readaptatsiya.Vazifasi – tashqi muhit sharoitiga bemorning moslashishi, bu RT hajmining ortishi bilan harakterlanadi.
3-davr – reabilitatsiya.Vazifasi – o‘zgalarga muxtojligini rad etish bilan maishiy hayotga moslashish, kasallanguncha bo‘lgan ijtimoiy va mehnat statusini (qobiliyatini) tiklash.
-reabilitatsiyaning hamma davrida bevositaligi (uzluksizligi va ketma-ketligi);
Bir davr ichida, shuningdek bir davrdan boshqa davrga o‘tishda muhim ahamiyat kasb etadi. Organizmning har xil sistemalarining funksional holati yaxshilanadi, chiniqish ortadi, lekin RT larining qo‘llanilishida uzoq va yaqin muddat ichida bajarilmasa bemorning ahvoli yomonlashishiga olib keladi, bu RTlarining boshqatdan boshlashga olib keladi. Bir davrdan keyingisiga, bir tibbiy muassasadan boshqasiga o‘tishda reabilitatsiyaning asosiy prinsipi bo‘lib ketma-ketlik hisoblanadi. Bunda har bir davrdagi reabilitatsiya kartasida qo‘llanilgan davolash va reabilitatsiya vosita va usullarini, bemorning funksional holatini ko‘rsatish muhim ahamiyatga ega.
-RTlarini ijtimoiy yo‘naltirish;
Reabilitatsiyaning asosiy maqsadi bemor va nogironlarni maishiy va mehnat faoliyatiga, oila va jamiyatga erta va effektiv qaytarish, insonning shaxsiy xususiyatlarini tiklash bo‘lib hisoblanadi. Tibbiy reabilitatsiyaning yakuniy optimal natijasi bo‘lib sog‘liqni tiklash va o‘rgangan kasbiy mehnatiga qaytarish hisoblanadi. Shunday hollar bo‘ladiki, RTlarining to‘g‘ri o‘tkazilishiga qaramasdan sog‘liqni tiklash va mehnat qobiliyatini qaytarish imkoni bo‘lmaydi. Bunday holatlarda hayot faoliyatida o‘ziga-o‘zi xizmat qilishni ta'minlovchi usullarni qo‘llash bilan chegaralanadi. Bunda kasbni o‘zgartirish, mehnat qobiliyati chegaralangan shaxslarni ishga joylashtirish, ruhiy holatini tiklash katta ahamiyatga ega.
Ijtimoiy-mehnat reabilitatsiya bilan ijtimoiy ta'minot organlari shug‘ullanadilar. Bunda vrach-mehnat ekspert komissiyasi (VTEK) katta ahamiyat kasb etadi. Ular mehnatga qobiliyatni yo‘qotish darajasini aniqlaydilar, kasbiy yo‘nalishni ta'minlaydilar, ular nazoratida nogironlar yangi kasbga qayta o‘qiydilar. Mehnat reabilitatsiyasi shaxsning mehnat qobiliyatini oshirishga va uning ruhiy va jismoniy imkoniyatlarini optimal darajada saqlashga qaratilishi zarur. Bu muammo RTlari kursini ma'lum vaqtlarda qayta o‘tkazish bilan xal etiladi va u sog‘liq ko‘rsatkichlarini va nogironlarning funksional holatini yaxshilashga yo‘naltiriladi.
-reabilitatsiyaning samaradorligini va yuklamalarning mosligini nazorat qiluvchi usullarini qo‘llash;
Kasallik natijasida buzilgan funksiyalarning tiklanish xarakteri va xususiyatini hisobga olgandagina reabilitatsiya jarayoni muvaffaqiyatli bo‘ladi. Tiklovchi davolashni tavsiya etish uchun bemorning holatini bir qator ko‘rsatkichlarini to‘g‘ri baholash zarurdir. Bu maqsadda reabilitatsiya jarayonida bemorning holatini nazorat usullari va maxsus diagnostika qo‘llaniladi. Ular quyidagi turlarga bo‘linadi:
1.Tibbiy diagnostika
Tibbiy diagnostika savollari shifokor tomonidan xal etiladi va quyidagilardan iborat, ya'ni so‘rov, analiz, ko‘rikdan o‘tkazish, palpatsiya, perkussiya, auskultatsiya, shuningdek klinik usullar, laboratoriya analizlari natijalari.
2.Funksional diagnostika
Organizm sistema va organlarining funksional holatini tekshirish instrumental usullar yordami bilan (EKG, fonokardiografiya, spirografiya, elektromiografiya va x.z.), turli funksional sinamalar bilan amalga oshiriladi.
3.Motodiagnostika
Reabilitatsiyada muhim ahamiyat kasb etadi, ya'ni bemorning harakat imkoniyatlari aniqlanadi, maishiy va mehnat faoliyatiga qobiliyatini aniqlash uchun turli sinamalar, mushakli testlardan foydalaniladi.
4.Psixodiagnostika
Bemorning klinik o‘rganilishi psixolog tomonidan o‘tkaziladigan eksperimental-ruhiy tekshirishlar bilan mustahkamlanadi. Psixolog ruhiy funksiyaning o‘zgarish darajasini va tuzilishini, xotiraning, e'tiborning, fikrlashning o‘zgarishini aniqlaydi.
Jismoniy reabilitatsiya vositalari quyidagilarga bo‘linadi :
1.Faol vosita – ShJTning hamma shakllari taalluqlidir : turli jismoniy mashqlar, sport elementlari va sport tayyorgarligi, yurish, yugurish va boshqa siklik mashqlar va sport turlari, trenajerlarda ishlash, xoreoterapiya, mehnat bilan davolash va x.z.
2.Passiv vosita – massaj, manual terapiya, fizioterapiya, tabiatning tabiiy va sun'iy omillari.
3.Ruhiy boshqaruv vositasi – autogen shug‘ullanish, mushak relaksatsiyasi va x.z.
Reabilitatsiya dasturini tuzishda hamma o‘zgarishlar (morfologik, fi-ziologik, ruhiy) inobatga olinadi va quyidagi qoidalarga amal qilinadi :
-shifokor, reabilitolog va bemorning hamkorligi;
-bemorning reabilitatsion imkoniyatini aniqlash, ayniqsa harakat imkoniyatlarini;
-ta'sirning har tarafligi, ya'ni har bir bemor uchun reabilitatsiyaning hamma tomonlarini hisobga olish;
-davolovchi-tiklovchi tadbirlar kompleksi;
-o‘tkaziladigan ta'sirning pog‘onasimonligi (bemorning funksional holatini hisobga olish bilan tiklovchi tadbirlarni bosqichma-bosqich tavsiya etish).
Bemorlarning reabilitatsion imkoniyatlarini aniqlash quyidagi bir qator vazifalarni xal etishni talab qiladi :
1.Harakatning buzilishi xarakterini va harakat funksiyasining chegaralanish darajasini hal etish.
2.Bemor tayanch-harakat apparatining jarohatlangan qismining yoki jarohatlangan organ yoki sistemaning buzilgan funksiyasining to‘liq yoki qisman morfologik va funksional tiklanish imkoniyatlarini aniqlash.
3.Kasallikda bemor organizmining adaptatsion-moslashuv va kompensator imkoniyatlarining rivojlanishining keyingi natijalari ma'lumoti.
4.Reabilitatsiya jarayonida turli jismoniy yuklamalarning xarakteri, hajmi va intensivligi bo‘yicha ko‘tara olishini aniqlashni hisobga olish bilan alohida organ va sistemalarning funksional qobiliyatini va butun organizmning jismoniy ish bajarish qobiliyatini baholash.
Reabilitatsion imkoniyatni baholash natijalarini dinamikada kuzatish zarur, bu reabilitatsion dasturning va ma'lum mashg‘ulotlarning effektivligini aniqlashga imkon beradi.
To‘rt ballik shkala bo‘yicha tiklanish darajasini baholash mumkin : to‘liq tiklanish; qisman tiklanish; dastlabki holatiga nisbatan o‘zgarishsiz; yomonlashish.
Mehnat savollari bo‘yicha Xalqaro bo‘lim quyidagi shkalani taklif qiladi :
1.U yoki bu darajada funksional qobiliyatning tiklanishi.
1.1.To‘liq tiklanish.
1.2.Qisman tiklanish.
1.3.Funksiyaning chegaralanishli tiklanishida kompensatsiya va tiklanishning yo‘qligi.
1.4.Tiklanish yo‘qligida uni almashtirish (ortopedik yoki jarrohlik).
2.Kundalik va kasbiy hayotga moslashishni tiklash.
2.1.Mehnat va maishiy faoliyatga tayyorgarlikni tarbiyalash.
2.2.Mehnat bilan davolash.
3.Mehnat jarayoniga jalb etish – mehnat faoliyatiga layoqatligini aniqlash, qayta tayyorlash.
4.Reabilitatsiya o‘tuvchilarga dispanser xizmatini o‘tkazish.
Reabilitatsiya tadbirlarining yaqin va uzoq natijalarini o‘rganib borish reabilitatsiya jarayonini rejali va samaradorli olib borishga imkon beradi, har bir bosqichga asosiy vazifalarni aniqlab beradi, ijobiy natijaga erishish uchun mos va effektli vositalar kompleksini tanlab olishga imkon beradi.
Bugungi kunda fizik omillar va jismoniy mashqlar yordamida tezroq tuzalib ketmaydigan kasalliklar yo‘q desa bo‘ladi. Salomatlikni mustahkamlashga va turli xil kasalliklarni oldini olishda ulardan keng foydalaniladi. Uy sharoitida fizioterapevtik va davolovchi jismoniy tarbiya vositalarini qo‘llash ham mumkin va bu yaxshi samara beradi. Butun dunyo mamlakatlarida bu yo‘nalish yana rivojlanib bormoqda.
Fizioterapevtik usullarning afzalliklari va e'tiborga
loyiq taraflari
1.Fizikaviy usul davolash vositasi sifatida barcha uchun qulay, hatto uy sharoitida ham qo‘llanilishi mumkin.
2.Fizioterapevtik usullar ancha arzon.Samaradorlik jihatidan boshqa davolash vositalaridan yuqori turadi.
3.Fizioterapevtik usullarni qariyalar va bolalarda qo‘llash mumkin, chunki ularni qo‘llashda og‘riq sezilmaydi, aksincha yoqimli ta'sir ko‘rsatadi.
4.Dori-darmonlar va boshqa davolash vositalaridan farqi, fizioterapevtik usullardan faqatgina davolash vositasi sifatida emas, balki turli kasalliklarning oldini olish, organizmni sog‘lomlashtirish va chiniqtirish uchun ham foydalaniladi.
5.Organizmning barcha sistemalariga fizik omillar faol ta'sir ko‘rsatadi. Shuning uchun fizioterapevtik apparatlardan bir necha xili bo‘lsa ham, ularning ishlatilish uslubini yaxshi bilgan holda turli xil kasalliklarni samarali davolash mumkin.
6.Fizik omillar – bu fiziologik davolash vositalari bo‘lib, organizmga yumshoq ta'sir beruvchi, og‘riq bermaydigan, asta-sekin kompensator-moslashuv reaksiyasini chaqiruvchi vositasidir. Buni quyidagicha tushuntirish mumkin : fizik omillar – inson organizmi uchun kerakli va unga xos bo‘lgan tashqi ta'sir qo‘zg‘atuvchilaridir, inson ular bilan birga tug‘iladi, yashaydi va rivojlanadi.
7.Fizik omillarni shifobaxsh ta'siri ma'lum muddatgacha saqlanib qoladi, ko‘pincha uzoq muddatga (2 oygacha).
8.Fizik omillarning eng muhim fazilati – ikkilamchi salbiy ta'sirlarni chaqirmaydi. Dorivor preparatlarga organizm tez o‘rganib qolishi va ular albatta ikkilamchi salbiy ta'sirlarga ega ekanligini nazarda tutish lozim, shuni ham hisobga olish kerakki, fizioterapevtik usul dorivor preparatlar keltirib chiqargan har xil asoratlarni davolashda ham qo‘llaniladi.
9.Yana bir afzallik tarafi – fizik omillar organizmning turli dori-darmonlarga bo‘lgan sezgirligini oshiradi, bu esa dori dozasini bir necha barabar kamaytirib, oz miqdorda ko‘proq terapevtik samara berishga olib keladi.
10.Fizioterapevtik usullar bilan davolash inson psixikasining emotsional doirasiga ham ijobiy ta'sir ko‘rsatadi, bu esa kasallikni tezroq yengishga yordam beradi. Og‘riq sindromini tezda yo‘qotish, uyquni tiklash, mehnat qilish qobiliyatini qayta tiklash va oshirish, shunga o‘xshash amallar organizm uchun juda foydali va keraklidir.
Fizioterapiya vositalari
Tibbiyot amaliyotida tabiiy (tabiat qo‘ynida dam olish maskanlarida) va sun'iy (shakllantirilgan) fizik omillardan keng foydalaniladigan fizioterapiyaning ma'lum bir bo‘limi kurortologiya deb atalib, tabiiy ikkinchi bo‘limi fizioterapiya deb ataladi. Fizioterapiya turli guruhlarga ajratib kvalifikatsiyalash mumkin. Bizning qarashimiz bo‘yicha quyidagi kvalifikatsiya tushunishga oson bo‘lsa kerak.
1-guruh – past kuchlanishli doimiy va impulsli elektr toki (galvanizatsiya, elektroforez, elektruyqu, diadinamoterapiya, amplipulsterapiya, elektrostimulyasiya, elektrodiagnostika).
2-guruh – yuqori kuchlanishli elektr toki (diatermiya, ultratokterapiya, ma'lum bir joyga darsonvalizatsiya).
3-guruh – turli tavsifdagi elektr, magnit va elektromagnit maydonlari (franklinizatsiya, magnitoterapiya, induktotermiya, UVCh- va SVCh-terapiya).
4-guruh – optik-yorug‘lik diapazonidagi elektr magnit tebranishlar (infraqizil, ko‘rinuvchi, ultrabinafsha va lazer nurlari).
5-guruh – mexanik tebranish bilan ta'sir ko‘rsatish (massaj, ultratovushterapiya, ultrafonoforez, vibroterapiya).
6-guruh – maxsus yoki o‘zgartirilgan havo muhitida davolash (aerozolterapiya –purlatgich yordamida dorivor moddalar bilan davolash, baroterapiya – bosim yordamida davolash, aeroterapiya – toza havo yordamida davolash, klimatoterapiya – tashqi muhitni o‘zgartirish,ya'ni dam olish maskanlarida davolanish).
7-guruh – suv yordamida davolash, ichimlik chuchuk va tabiiy ma'dan mineral suvlaridan sog‘lomlashtirish va davolashda foydalaniladi.
8-guruh – tezlik uslublar bilan davolash issiqlik yordamida va sovuqlik yordamida (krioterapiya, gipotermiya) davolashga asoslangan (shifobaxsh loy, parafin, ozokerit, naftalan, qum, muz va boshqalar).
Fizik omillar organizmda bir necha xil fiziologik reaksiyalar chaqirib, ularning bir qismi bir guruh omillar uchun umumiy hisoblanadi, bu esa ularni davolash ta'siriga ko‘ra klassifikatsiya qilishni qiyinlashtiradi. Shu sababga ko‘ra fizik omillar organizmga fizik ta'sir ko‘rsatish xarakteriga va energiya turiga qarab bo‘linadi. Ishlatilish uslubiga qarab davolash quyidagilarga bo‘linadi :
1.Past kuchlanishli o‘zgarmas tok.
2.Impulsli toklar (elektruyqu, qisqa impulsli elektroanalgeziya, diadinamoterapiya, interferensterapiya, amplipulsterapiya, elektrostimullash, flyuktuorizatsiya).
3.Yuqori chastotali tok (darsonvalizatsiya, nadtonal tok bilan davolash)
4.Elektr maydonli : franklinizatsiya va ultra yuqori chastotali tok bilan davolash.
5.Magnit maydonli : magnitoterapiya va induktoterapiya.
6.O‘ta yuqori chastotali elektromagnit maydoni santimetr to‘lqinli va detsimetr to‘lqinli elektr toki bilan davolash.
7.Optik diapazonda elektromagnit tebranishlar : infraqizil, ko‘rinuvchi, ultrabinafsha va lazer nurlari bilan davolash.
8.Mexanik tebranishlar : vibratsiya va ultratovush bilan davolash.
9.Chuchuk ichimlik suvi, turli dorivor moddalar, mikroelementlar qo‘shilgan suv, ma'dan suvlari va radioaktiv suvlar bilan davolash.
10.Issiqlik ta'siri bilan davolash omillari shifobaxsh loy torf, parafin, ozokerit.
11.O‘zgaruvchan havo bosimi va elektr purlatgich yordamida davolash.
Fizik omillarining inson organizmiga
ta'sir mexanizmi
Fizik omillar turli xil ko‘rinishda bo‘lgani bilan ularning organizmga ta'sir mexanizmi natijasida ko‘plab umumiy holatlar yuzaga keladi.Buning sababi, organizm ichki muhitini bir xilda ushlab turishga qaratilgan reaksiyalar shakllanishining umumiy bir xil qonunga asoslanganligidir. Organizm ichki muhitini bir xilligi, doimiyligi uning barcha sistemalarini normal-me'yorda ishlashi uchun zarur.
Organizm ichki muhitining doimiyligini saqlab turuvchi reaksiyalar mazmuni quyidagilardan iborat : fizik omillar tashqi muhitda o‘zgarish chaqirgani kabi, organizm ichki muhitida ham o‘zgarish chaqiradi. Tashqi va ichki muhit o‘zgarishlariga har bir tirik organizm umumiy (sistemali) moslashuv reaksiyasi bilan javob beradi.Bu reaksiyalar gumoral boshqaruvning ko‘p bo‘limlar va nerv sistemasining barcha bo‘limlari ishtirokida boshqariladigan reflektor mexanizm natijasida rivojlanib boradi. Shunisi muhimki, bu reaksiyalar organizmda muvozanatni saqlash yoki tiklashga, kompensator holatni rivojlantirishiga, kasallik natijasida hosil bo‘lgan asoratlarni yo‘qotishga, organizmni chiniqtirishiga qaratilgan.
Fizik omillar organizmga turli yo‘llar, teri orqali, tana bo‘shlig‘i, shilliq pardalar orqali kasallangan joyning o‘ziga hamda ichki organlarga ta'sir ko‘rsatadi.
Bunda ta'sir etuvchi omil energiyasi so‘riladi, to‘qimalarda birlamchi fizikaviy va kimyoviy o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Fizik omillar qo‘llanilganda hosil bo‘lgan energiya to‘qimalarda yaxshi so‘rilgandagina davolash ta'siri yuqori bo‘ladi. Organizmga so‘rilmay qolgan energiya esa hyech qanday ta'sir ko‘rsata olmaydi.
Fizik omillar qo‘llanilganda quyidagi birlamchi samaradorlik belgilari namayon bo‘ladi : issiqlik hosil bo‘ladi, to‘qimalarda ionlar almashinuvi va holati o‘zgaradi, biologik faol moddalar va bo‘sh radikallar paydo bo‘ladi. Hayotiy muhim jarayonlarning eng muhim ishtirokchisi bo‘lgan suvning fizikaviy va kimyoviy xususiyatlari o‘zgaradi va boshqa jarayonlar sodir bo‘ladi. Bu jarayonlar oxirida to‘qimalardagi qo‘zg‘alishlar mahalliy immuno-biologik jarayonlarda regional qon aylanishi va mikrotsirkulyasiyada moddalar almashinuvi bilan davom etadi. Bu esa davolash jarayonini tezlashtiradi, og‘riqlar kamayadi, shishlarning so‘rilishi osonlashadi. Bakteriyalar aktivligi yo‘qoladi, yallig‘lanish jarayonlari tezda tuzala boshlaydi.
Bu birlamchi o‘zgarishlar to‘qima va organlarda retseptorlarni qo‘zg‘atadi. Bu retseptorlar bosh miyaga impuls yuborib, hayotiy jarayonlarni boshqaruvchi nerv markazlarining funksional holatini o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Markaziy nerv tuzilmalariga kelgan impulslarga javoban efferent pastga yo‘naluvchi impulslar hosil bo‘lib, ular ichki organlardagi patologik o‘choqlarga yetib boradi, organizmning moslashuv reaksiyasini tezlashtiradi.
Moslashuv reaksiyasining shakllanishida markaziy nerv sistemasi bilan birga ichki sekretsiya bezlari sistemasi, ya'ni endokrin sistema ham ishtirok etadi.
Kasallik davrida bu o‘zgarishlar fiziologik jarayonlarni qayta tiklashga, umumiy immun himoya reaksiyasini oshirishga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Shuning uchun ko‘plab avtorlar haqqoniy ravishda fizikaviy omillar klassifikatsiyasining faqat energiya turi hamda generatsiya bo‘lmay, balki farmakoterapevtik ta'siriga ko‘ra guruhlarga bo‘ladi.
I.Yallig‘lanishga qarshi ta'sir :
O‘tkir (yiringsiz) O‘tkir bo‘lmagan Surunkali
SMT, DDT SMT, DDT Galanik element yorda-
Aeroionoterpiya Aeroionoterapiya mida elektroforez
UVCh, SVCh (DMV) UVCh, SVCh, indukto- SMT, DDT
N2 PeMP, Infra qizil termiya, N2 PeMP Aeroionoterapiya
nurlash, UBN, lazer Shifobaxsh loy, ultra UVCh, SVCh, induktoter-
bilan davolash, refleks tovush, infra qizil miya, N2 PeMP, shifo-
usuli bilan davolash nurlanish, UBN, lazer baxsh loy, parafin,
va refleks usuli bilan ultratovush
davolash
II.So‘rilish (moddalar almashinuvi jarayonlari)
Galvanizatsiya, elektroforez, SMT, DDT, UVCh, SVCh, induktotermiya,
N2PeMP, infraqizil nurlanish, UBN, ultratovush, shifobaxsh loy,
lazer bilan davolash, parafin-ozokerit, ma'dan suvlari bilan davolash,
reflektor.
III.Asabni tinchlantiruvchi (sedativ)
Galvanizatsiya, elektroforez, elektrouyqu, franklinizatsiya, aeroionoterpiya (GAI), vanna qabul qilish (igna bargli ekstrakt solingan vanna, marvaridli vanna, issiq haroratda o‘rab qo‘yish), reflektor.
IV.Spazmatik (mushaklar taranglashuvini yo‘qotish uchun)
Galvanizatsiya, elektroforez, SMT, DDT, franklinizatsiya, UVCh, SVCh, induktotermiya, infra qizil nurlanish, UBN, baroterapiya, ultratovush bilan davolash, N2 PeMP, aerozolterapiya, ma'dan suvlari bilan davolash, issiqlik bilan davolash, refleks yo‘li bilan davolash.
V.Og‘riq qoldiruvchi
Elektroforez, elektrouyqu, DDT, SMT, darsonvalizatsiya, UVCh, induktotermiya, ultrafonoforez, infra qizil nurlanish, UBN, oltingugurt-vodorod birikmali va azot birikmali vannalar qabul qilish, issiqlik bilan davolash, refleksator.
VI.Desensibillash uchun
Elektroforez, elektrouyqu, franklinizatsiya, aeroionoterapiya (GAI), aerozolterapiya, N2 PeMP, SVCh, UBN, ultratovushterapiya, rodonli, oltingugurt-vodorodli vannalar, shifobaxsh loy, refleksator.
VII.Umumiy tonusni ko‘tarish uchun
Havo va quyosh vannalari, dengiz va daryo suvlarida cho‘milish, nam artinish, cho‘milish, sovuq suvda chiniqish, karbonat angidrid va azotli vannalar, sirkulyar dush, Sharko dushi, Shotland dushi, suv osti dushi, umumiy UBN, refleks zonalariga issiq paxtali ko‘rpacha o‘rash bilan ta'sir etish.
Fizioterapiya muolajalarini qabul qilishda qo‘llaniladigan
umumiy tavsiyanomalar
Fizioterapevtik usul bilan davolash samaradorligi davolashni to‘g‘ri va ratsional olib borishga, muolajalarni bajarish uslubi va texnikasiga bog‘liq.
Quyidagi qoidalarga rioya qilish zarur :
1.Fizik omillar ta'sirida organizmning sezgi organlari yoqimli taassurot olishi, bemorning muolajalar ta'siri ijobiy natija berishiga ishonishi va ularda noto‘g‘ri tushuncha hosil bo‘lmasligi doimiy nazorat ostida bo‘lishi kerak.
2.Organizm sezgirligiga ta'sir etadigan omillar haqida tushunchaga ega bo‘lish va bu haqda doim eslab turish lozim.
Miokradning o‘tkir infarkti, tonzilit, yuqumli kasalliklarda fizioterapevtik muolajalar qo‘llanilmaydi.
Turli asabiylashish holatlari, jismoniy va aqliy jihatdan ortiqcha kuchlanish, alkogol iste'mol qilish , turli dorilar – ganglioblokatorlar, qon tomiriga ta'sir etuvchi, psixo-nevrologik dori vositalari qabul qilingan paytlarda fizioterapevtik muolajalar o‘tkazilmaydi.
Antibiotiklar, sulfanilamid preparatlari va qon preparatlari UBNga sezgirlikni oshiradi, hatto teri kuyishi ham mumkin yoki aksincha, insulin va kalsiy preparatlari qabul qilgan bemorlarda UBNga sezgirlik kam bo‘ladi.
3.Insonning yoshiga qarab organizm reaksiyasi o‘zgarishi mumkin. Bola organizmi ko‘proq ta'sirchan bo‘ladi, katta yoshdagilar va qariyalar og‘ir muolajalarni ko‘tara olmaydilar, shuning uchun muolaja vaqti va kuchi 1/3 qismga kamaytiriladi.
4.Muolaja paytida va uni qabul qilingandan so‘ng, yoqimsiz holatlar sezilishi kerak emas.
Ba'zida organizmning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olinmasa, qo‘llanilish uslubiga rioya qilinmasa, umumiy yoki bir joyda patologik reaksiyalar bo‘lishi mumkin.
Umumiy reaksiya belgilari – kayfiyatning buzilishi, bosh og‘rig‘i, yurak atrofida og‘riq paydo bo‘lishi, uyquning buzilishi, ishtaxaning buzilishi, harakatchanlikning kamayishi, tezda charchab qolish va boshqlar.
Ma'lum bir joydagi reaksiya-patologik o‘zgarish bo‘lgan joyda yallig‘lanish jarayonlarining ko‘payishi, og‘riqning kuchayishi, qo‘zg‘almay yotgan infeksiyalarining faollashuvi va boshqalar.
Bu reaksiyalar qisqa davrda o‘tib ketsa, muolajalarni qo‘llash mumkin, faqat muolajalar o‘rtasidagi tafovutni ko‘paytirish va ortiqcha bosimni kamaytirish lozim.
5.Davolanish muolajalarining faqatgina bir kursi to‘liq qabul qilingandagina samarali natija olish mumkin, sistematik ravishda qabul qilingan muolajalar kutilgan natija bermaydi.
6.Ko‘plab kasalliklarni davolash samaradorligini oshirish uchun fizik omillar kompleks qo‘llaniladi. Kompleksga faqat 2 yoki 3ta muolajani kiritish, shulardan faqat bittasi umumiy bo‘lishi, oraliq vaqti 1 soatdan 3 soatgacha bo‘lishi lozim. Oldin ma'lum belgilangan joyga muolaja qilinadi, keyin 1 soatdan so‘ng umumiy muolaja o‘tkaziladi.
7.Ba'zan uchrab turadigan surunkali xastaliklarda ma'lum muddat vaqtdan so‘ng fizioterapevtik davolash kursi qayta qo‘llaniladi.
8.Fizik omillar faqat ma'lum yoshdan boshlab qo‘llaniladi.
9.Muolajalar ta'sirida organizmda bo‘ladigan o‘zgaruvchanlikni hisobga olish lozim. Bir xil tipda qaytariluvchi ta'sirlarga organizmning o‘rganib qolishini hisobga olish zarur. Muolajalar o‘tkazish tezligi va vaqtini o‘zgartirish, ularning ta'sir kuchi va ta'sir etish muddatini ko‘paytiradi.
10.Ayollar uchun xayz siklini hisobga olish zarur, optimal vaqt xayz boshlangandan 5-7 kun hisoblanadi.
11.Muolaja o‘tkaziladigan vaqtni hisobga olish zarur : och qoringa yoki ovqatlangan zahoti mumkin emas, yaxshisi ovqatlangandan 1 – 1,5 soat so‘ng.
12.Kunning ikkinchi yarmida, uyqudan oldin tetiklik beruvchi muolajalar o‘tkazilmaydi.
13.Kundalik bioritmlarni hisobga olish nazariyasi ustida olimlar ish olib borishmoqda. Masalan : balneoterapiyani o‘z vaqtida to‘g‘ri o‘tkazilsa, uning samaradorligi 15 – 20%ga ko‘tariladi.
14.Tashxis uchun rentgenologik, duodenal tekshiruvlar olib borilgan kunlarda fizik omillar qo‘llanilmaydi.
15.Bir kunda ikkita umumiy ta'sir etuvchi muolaja o‘tkazish mumkin emas, masalan : ikki marta umumiy vanna qabul qilish, umumiy vanna va suv osti dushi massaj, umumiy vanna va ko‘p miqdorda loyli applikatsiya, umumiy vanna va umumiy galvanizatsiya va boshqalar.
16.Bir kunda ma'lum bir refleks zonasiga qayta ta'sir o‘tkazib bo‘lmaydi (burun shilliq pardasiga, bo‘yin qismiga, qorin pastki qismiga).
17.Bir kunda ta'sir etish doirasi bir-biriga yaqin bo‘lgan fizik omillar qo‘llanilishi maqsadga muvofiq emas.Masalan : DMV va SMT, DDT va SMT.
Yoki bir-biriga qarama-qarshi yo‘nalishdagi muolajalarni baravar ketma-ket qo‘llash mumkin emas, masalan : shifobaxsh balchiqdan so‘ng sovuq muolaja qabul qilish. Maxsus kontrast muolajalar yuqoridagilardan istisno ravishda qo‘llaniladi.
18.Ma'lum bir joyga ham fizik omillar, ham rentgen nurlarini qo‘llash mumkin emas.
19.Agar o‘xshash muolajalarni bir vaqtda o‘tkazishga to‘g‘ri kelib qolsa, ular galma-galdan o‘tkaziladi.
20.Bir kunda kompleks muolajalar o‘tkaziladigan bo‘lsa, oldin ma'lum bir joyga ta'sir etuvchi, keyin umumiy muolaja o‘tkaziladi, faqat ularning oraliq vaqti 2 soatdan kam bo‘lmasligi kerak.
Fizioterapiya uslublarini qo‘llashda hisobga olish lozim bo‘lgan asosiy qoidalar ana shulardir, lekin organizm holatining o‘zgarib turishi va kasallikning kechishiga qarab, bir bemorga qo‘llanilishi mumkin bo‘lmagan omillar boshqa bir bemor uchun foydalidir.
Fizik omillar diapozonining kengligi va ularning organizmga ko‘p taraflama ta'sir etishi tufayli, birorta kasallik yo‘qki, davolashning ma'lum bosqichida fizioterapiya usullari qo‘llanilmagan bo‘lsa. Umuman olganda, organizm ta'sirlanish komponentlari maxsus yoki maxsus bo‘lmagan bo‘ladi.
Maxsus bo‘lmagan reaksiyalar umumiy xarakterdagi reaksiyalar bo‘lib, unda qon aylanishi va oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari kuchayadi, organizmning ko‘p sistemalarining ishi faollashadi. Organizmga katta dozada va hajmda ta'sir etuvchi fizik omillar bu reaksiyalarni namoyon qiladi.
Masalan: ilgari yurak surunkali koronar yetishmovchiligida, miya qon aylanishi buzilganda fizik omillar qo‘llanilmas edi, hozirgi paytda esa 1-2 FS stenokardiyada ham elektrouyqu, turli dori eritmalari bilan elektroforez va SMT tavsiya etiladi, hatto 3-4 FS (stabil, turg‘un) stenokardiyada karbonat angidridli-bug‘li vannalar tavsiya etiladi.
Bunday misollarni ko‘plab keltirish mumkin. Shunday qilib, fizik omillarning qo‘llanilishi davolashning yangi uslublarini targ‘ibot qilingan sari kengayib bormoqda.
Fizioterapevtik omillar qo‘llanilishi mumkin bo‘lmagan kasalliklar:
1.Onkologik kasalliklar, o‘smalar va havfli o‘smalar rivojlanishiga taxmin qilinishi.
2.Qonning sistemali kasalliklari.
3.Qon ketish yoki unga moillik.
4.Sil kasalligining faol shakli.
5.Yurak-qon tomir yetishmasligining 2-darajadan yuqori darajalari.
6.Bemorning umumiy og‘ir holati.
7.Tana haroratining ko‘tarilishi (37,5 gradus va undan baland).
8.O‘tkir kaxeksiya.
9.O‘tkir va yuqumli kasalliklar.
10.Asab sistemasining organik kasalliklari.
11.Yirik qon tomirlarining (aorta) anevrizmi.
12.Yallig‘lanish jarayonining kuchayib ketishi.
13.Fizik omilni ko‘tara olmaslik.
Bu ro‘yxat faqat namuna bo‘lishi mumkin, bu orqali shifokor biror fizik omilni qo‘llash maqsadga muvofiqmi yoki yo‘qmi, shuni aniqlaydi.
Fizioterapevtik usullarni qo‘llash mumkin bo‘lgan asosiy ko‘rsatmalar.
1.Galvanizatsiya va elektroforez.
Periferik asab sistemasi kasalliklari, bosh va orqa miya va ularning qobig‘i jarohatlanishi asoratlari, MNSning funksional kasalliklari, uyquning buzilishi va vegetativ o‘zgarishlar, I- va II-darajali gipertoniya kasalligi, gipotoniya, vazamotor va trofik o‘zgarishlar, kelib chiqishi turlicha bo‘lgan bo‘g‘im kasalliklari, ovqat hazm qilish organlari faoliyatining o‘zgarishi.
2.Past va o‘rta chastotali impulsli va uzluksiz toklar.
Periferik qon aylanishining funksional va aterosklerotik o‘zgarishi, harakat va sezish qobiliyatining buzilishi, trofik o‘zgarishlar bilan kechuvchi periferik nerv sistemasi kasalliklari, ayollar jinsiy organlari, ovqat hazm qilish organlari, nafas olish organlarining surunkali yallig‘lanish kasalliklari, periferik kelib chiquvchi og‘rilar.
3.Elektruyqu.
MNSning funksional kasalliklari, homilador ayollar toksikozi, og‘riq beruvchi periferik nerv sistemasi kasalliklari, paresteziya, vegetotrofik o‘zgarishlar, venalarning varikoz kengayishi, tungi siydik tutolmaslik holati, paradontopatiya, teri trofikasining o‘zgarishi.
4.Qisqa impulsli elektroanalgatsiya (KEA), ko‘pincha teri orqali deb ataladi (ChES).
Radikulit. travmatik nevrit, nevralgiya, fantom og‘riqlar, bo‘g‘imlarning cho‘zilishi, sport jarohatlari, artrit, bursit, suyak sinishi va chiqishi.
5.Flyutuorizatsiya – past kuchlanishli, kichik kuchli sinusoidal o‘zgaruvchan tok.
Nevralgiya, nevrit, pulpit, artralgiya mialgiya flegmona, alvilit, periodontit, paradontoz.
6.Franklin usuli bilan davolash.
Asab sistemasining funksional o‘zgarishlari (uyqusizlik, asabiylashish, tez hafa bo‘lish), astenik holatlar, vegetativ o‘zgarishlar, kech bituvchi jarohatlar va yaralar.
7.UVCh – terapiya.
O‘tkir yiringli yallig‘lanish jarayonlari (albatta yiringning chiqib ketishi yo‘li bo‘lishi kerak). angiospazmlar va unga o‘xshash jarayonlar, periferik qon aylanishini yaxshilash, turli jarohatlar, og‘riq bilan kechuvchi tayanch-harakat sistemasining kasalliklari, ayollar jinsiy organlarining yallig‘lanishi, nafas va hazm qilish organlarining kasalliklari, osteomielit.
8.Induktotermiya.
Turli joylarda joylashgan o‘tkir va surunkali yallig‘lanishlar, moddalar almashinuvi jarayoni buzilishida distrofik o‘zgarishlar chaqirgan tayanch-harakat apparatining kasalliklari, osteoxondroz, spastik holatlar, mushak kontrakturasi, angiospazm holati.
9.Nch PeMP.
Serebro-vaskulyar yetishmovchiligining boshlang‘ich ko‘rinishlari, ishemik insult asoratlari, simpatoganglionitlar, oshqozon va 12barmoq ichak yarasi kasalligining remissiya darida, suyaklar jarohati, ortopedik operatsiyalardan so‘ng qolgan asoratlar.
10.SVCh-terapiya.
Surunkali va o‘tkir bo‘lmagan yallig‘lanish, distrofik o‘zgarishlar, tayanch-harakat apparati jarohatidan qolgan asoratlar, revmatoid artrit, periartrit, umurtqa pog‘onasi osteoxondrozining nevrologik ko‘rinishi, nafas organlarining o‘tkir osti va surunkali yallig‘lanish kasalliklari, tos organlarining yallig‘lanish kasalliklari, ko‘zning yallig‘lnishi.
11.Infraqizil va ko‘rinuvchi nurlar.
Surunkali va o‘tkir bo‘lmagan yiringsiz yallig‘lanish jarayonlari, bo‘g‘imlar jarohati, mushak-bo‘g‘im apparati jarohatlari.
12.UBN lari bilan davolash.
A.Mahalliy : periferik nerv sistemasi kasalliklarining og‘ri bilan kechishi, kelib chiqishi turlicha bo‘lgan bo‘g‘im kasalliklari, nafas olish organlarining kasalliklari, allergik xarakterdagi kasalliklari, ginekologik kasalliklar, trofik yaralar, teri kasalliklari, soch kasalliklari.
B.Umumiy : raxitning profilaktikasi uchun, quyosh nurining yetishmasligi, o‘pkadan tashqari joylashgan sil kasalligi, fosfor-kaliy almashinuvining buzilishi.
13.Ultratovush bilan davolash.Vibrioterapiya.
Bo‘g‘imning yallig‘lanishi (o‘tkir ekssudativ jarayonsiz), periferik nerv sistemasi kasalligining og‘riq bilan kechishi, trofik o‘zgarishlar, mushak-bog‘lam sistemasining jarohatlari, singan suyakning tez bitishi, ovqat hazm qilish sistemasining kasalliklari, teri kasalliklari.
14.Suv muolajalari.
A.Sovuq suv muolajalari : umumiy tonusni ko‘tarish, yurak-qon tomir va asab sistemasi funksiyalarini kuchaytirish, modda almashinuvini stimullash, organizmning chidamliligini oshirish.
B.Issiq suv muolajalari.
Surunkali yallig‘lanish, tayanch-harakat apparatining degenerativ-distrofik kasalliklari, markaziy va periferik nerv sistemalarining kasalliklari, surunkali intoksikatsiya, podagra.
V.Qaynoq suv muolajalari.
Terlatish va modda almashinuvini tezlashtirish, yallig‘lanishning boshlang‘ich bosqichida vannochkalar o‘tkazish maqsadida.
15.Mineral gazli va rodonli vannalar.
Yurak kasalliklari, surunkali yurak ishemik kasalliklari, 1-2 FSli stabil stenokardiya, miokard o‘tkir infarktidan so‘ng tiklash maqsadida, markaziy va periferik nerv sistemalarining kasalliklari, jarohati va asoratlari, tayanch-harakat apparati kasalliklari va jarohatlari, ayollar jinsiy organlarining, nafas olish yo‘llarining va ovqat hazm qilish organlarining surunkali yallig‘lanish kasalliklari, operatsiyadan so‘ng tiklash maqsadida.
16.Issiq bilan davolash.
Umurtqa pog’onasiva bo‘g‘imlarning degenerativ-distrofik kasalliklari, surunkali yallig‘lanish kasalliklari, mushak-bog‘lam apparatining yallig‘lanishi, ovqat hazm qilish organlarining surunkali yallig‘lanishi, surunkali ginekologik kasalliklar, osteoxondrozning nevrologik ko‘rinishlari, osteomielit, trofik yaralar.
Keltirilgan umumiy ko‘rsatkichlardan ko‘rinib turibdiki, bir xil fizik omillar bir necha xil kasalliklarda ishlatilishi mumkin va aksincha, bir xil kasallikda bir necha turdagi fizik omillar qo‘llanilishi mumkin.
Ko‘p fizik omillar organizmga maxsus ijobiy ta'sir etsa, ba'zilarining ta'siri kutilgan natija bermaydi. Shuning uchun shifokor shunday fizioterapevtik usulni yoki kompleksni qo‘llashi kerakki, faqatgina asosiy kasallikni emas, balki yondosh boshqa kasalliklarni ham imkon darajasida davolash mumkin bo‘lsin. Turli nohush holatlar ta'siri bo‘lmasa, shundagina berilgan muolajalar o‘z ta'sirini ko‘rsatadi. Har bir kasallikning kelib chiqishi, ularni davolashda fizioterapevtik omillarning ta'sir mexanizmini chuqur o‘rgangan holda bunday masalalarni xal etish mumkin.
Bemorlarni tezroq sog‘ayishida buzilgan funksiyalarni yaxshilash va tiklash, ish qobiliyatini tiklash maqsadida fizioterapevtik muolajalar bilan bir qatorda shifobaxsh jismoniy tarbiyani qo‘llash yaxshi samara beradi.
Davolash jarayonida shifobaxsh jismoniy tarbiya shifokori bir qator vaziflarni amalga oshirishi kerak. Birinchi navbatda bemorga DJT tavsiya etish mumkinmi? yoki yo‘qmi? savolini xal etish zarur. Buning uchun bemorning kasallik tarixi bilan tanishib, umumiy va xususiy, ya'ni shu kasallikka xos qarshi ko‘rsatmalar qaraladi. Agar qarshi ko‘rsatmalar bo‘lmasa, keyingi vazifa harakati amalga oshiriladi. Bunda bemorning umumiy holatidan, diagnozidan kelib chiqqan holda DJTning harakat tartiboti aniqlanadi (to‘shak, yarim to‘shak va erkin harakat tartibotlari). DJTning harakat tartiboti aniqlanganidan so‘ng, ularga xarakterli umumiy va xususiy vazifalar qo‘yiladi. DJTning harakat tartiboti va ularga qo‘yilgan vazifalardan kelib chiqqan holda DJTning shakl va vositalari aniqlanadi. DJTning shakllari katta 2 ta guruhga (shifoxonada va shifoxonadan tashqarida qo‘llaniladigan shakllar) bo‘linib o‘rganiladi. Shifoxonada qo‘llaniladigan shakllarga taalluqli : ertalabki badan tarbiya; davolovchi gimnastika muolajasi; me'yorli yurish; bemorlarga beriladigan individual vazifalar. Shifoxonadan tashqarida qo‘llaniladigan shakllarga taalluqli : terrenkur; sayr qilish; yaqin turizm; sog‘lomlashtiruvchi yugurish; o‘yinli mashg‘ulotlar; ommaviy-jismoniy tarbiyaviy chiqishlar. DJT 4 ta asosiy vositalardan iborat : jismoniy mashqlar; tabiatning tabiiy omillari; shifobaxsh massaj; mehnat bilan davolash. Jismoniy mashqlarni gimnastik (nafas va umumiy rivojlantiruvchi) mashqlari, amaliy-sport mashqlari va o‘yinlar tashkil etadi. Demak vazifani bajrish uchun avval DJTning shakli, so‘ngra vositalari aniqlanadi. Shularga asosan kasallikni ma'lum harakat tartiboti uchun gimnastik mashqlar kompleksi tuziladi. Shifokorning oxirgi vazifa harakati bu qo‘llanilayotgan DJTning samaradorligini tekshirib borishdir.
Shifokor – fizioterapevtning zamonaviy deontologik fazilatlari.
Deontologiya va tibbiyot etikasi (adabi, hulqi) tibbiyot xodimlarini yuqori insonparvarlik va estetika tamoillari ruhida tarbiyalashning asosi hisoblanadi, hamda shifokordan kasbiy mahoratni doimo takomillash-tirishni talab qiladi. A.F.Bilibin shifokor deontologiyasini “shifokorlikning asl mag‘izi, yuragi, yuqori cho‘qqisi” deb ta'riflagan. Fizioterapiyaning deontologik muammolariga e'tibor kam ajratilgan va faqat bir nechta maqolalarda yoritilgan (B.M.Broderzon, 1979y.; V.V.Orjeskovskiy, 1986 y.; V.S.Ulaщik, 1991 y.).
Tibbiyot xodimlari o‘zlarining kasbiy vazifalarini bajarishlari-dagi adab me'yorlari yig‘indisini o‘z ichiga oladigan tibbiyot deontologiyasining umumiy tamoillari fizioterapiyaga ham taalluqli. Lekin fizioterapevt faoliyati o‘ziga xos maxsus kasbiy sharoitda o‘tadi, bu holat fizioterapiyada ba'zi bir deontologik tamoillarning o‘ziga hosligiga sabab bo‘ladi.
Hozirgi davrda bemorlarni davolashda yangi-yangi fizioterapiya usullarining qo‘llanilishi, muolaja xonalarining texnik asbob-uskunalar bilan mukammal ta'minlanishi, hamda ba'zi bir dori preparatlariga o‘ta sezuvchanlikning ortishi bilan bog‘liq holda allergik kasalliklarning ko‘payishi sababli fizioterapevtik muolajalarni qo‘llash yildan-yilga kengaymoqda. Ilm yutuqlari, ilmiy-texnik taraqqiyot natijalarining sog‘liqni saqlash amaliyotiga tadbiq qilinishi yangi davolash apparatlarining yaratilishiga imkon tug‘diradi, hamda fizioterapevt faoliyatiga va deontologiya asoslariga chuqurroq ahamiyat berishni talab qiladi. Fizioterapiya muolajalari boshqa mutaxassisliklar ahamiyatini kamsitmagan holda ma'suliyatli va o‘ziga xos mutaxassislik bo‘lib, boshqalarni to‘ldiradi. Fizik omillar ham dori-darmonlar singari yetarli darajada ijobiy ta'sirga ega, lekin farqi-amaliy zararsiz va fiziologik xususiyatga ega, bemor organizmida nohush holatni yuzaga keltirmaydi. Ammo noto‘g‘ri qo‘llanilsa shikast yetkazishi mumkin, havfli yatrogeniya holatini keltirishi mumkin. Shuning uchun muolajani qo‘llaydigan tibbiyot xodimidan apparat ta'sirini mukammal o‘zlashtirib, qo‘llashni to‘g‘ri bilishlik talab qilinadi. Fizik omillarni maqsadga muvofiq ravishda qo‘llash uyg‘unlashgan davo natijasini va salomatlikni tiklashni kuchaytiradi, vaqtincha ishga yaroqsiz muddatni qisqartiradi, nogironlikni kamaytiradi, bemorlarni faol hayotga qaytishlarini tezlashtiradi.
Fizioterapiyaning ulkan ijtimoiy rolini tushunish yangi uslublar yaratilishini va amaliyotda tadbiq qilishlikni rag‘batlantirdi. Shu munosabat bilan keng ko‘lamda shifokorlarni zamonaviy fizioterapiya yutuqlari bilan muntazam ravishda tanishtirib borish juda ahamiyatlidir.
Fizioterapiya bo‘limida ish qiziqarli va yuqori ma'suliyatli, jiddiy bilimni va mahoratni talab qiladi, bularning hammasini o‘zlashtirish yuqori malakali mutaxassis bo‘lishlikka zamin yaratadi.
Fizioterapevtning vazifalari ko‘p qirrali bo‘lib, ularga quyidagilar kiradi :
-fizioterapevt ham boshqa ko‘p mutaxassislar singari obro‘li, bilimdon, juda mohir, me'yorni o‘ta sezuvchan shaxs qiyofasida nazariy tayyorgarlik va katta amaliy tajriba, ishni yaxshi tashkil qilish, davolashning hamma bosqichlarida bemorda sog‘ayishga ishonch tuyg‘usini uyg‘otish qobiliyatiga ega bo‘lishi darkor;
-bemor hayotini ta'minlaydigan asosiy sistemalarning faoliyat qobiliyatini, uning tashqi muhitga moslashish tizimi, ayniqsa ruhiy kechinmalar sohasi va vegetativ nerv sistemasi holatini, uning reaktivligini shu qatorda ob-havo va tashqi atmosfera xodisalar ta'siriga beqarorlik darajasini bilishi lozim;
-fizioterapevt klinitsist sifatida har bir bemorni o‘ziga xos holda (individual tarzda) davolashga yondoshishi va har qanday kasallik tashxisini klinika va poliklinika shifokoridan kam bilmasligi kerak;
-fizioterapevt bemor bilan muloqat davrida xush muomilaligi, hatti-harakati bilan bemorni o‘ziga moyil (jalb) qilishi, notiqlik madaniyati va bemor bilan muloqatda bo‘lish san'atini egallashi katta ahmiyatga ega;
-muloqat davrida shifokor bemor aytganlariga butun zehni bilan o‘z munosabatini bildirishi va uni kuzatishi lozim. Muloqat o‘rnatishda va davolashda vrach shaxsi muhim rol o‘ynaydi. Shifokor shaxsining uyg‘unligi, xushmuomaligi, yuqori madaniyatliligi bemorga nisbatan davolashdagi ta'sir omilidir. Yaxshi munosabatda, tabiiyki, davolash ham samarali bo‘ladi. Yaxshi davo, davolanishning ijobiy natijalari o‘z navbatida shifokor bilan bemor munosabatini yana ham mustahkamlaydi;
-fizioterapiyaning muhim omillaridan biri – davoning izchilligi-dir. Fizioterapevt muloqat davrida bemor ilgari qanday fizioterapevtik muolajalar olganligi, ularni qanday o‘tkazganligi va ular qanday natijalar berganligini aniqlashi maqsadga muvofiqdir;
-klinik tafakkurga ega bo‘lish, a'zolar faoliyatining buzilish dara-jasini aniqlash, davolash taktikasini belgilash va qo‘llash, hamda ta'siri-ni nazorat qilish, oqibatini baholash fizioterapevtga ham taalluqli;
-bilimdon fizioterapevt faqatgina o‘zining sohasi bilan cheklanmasdan doimo tibbiyot nazariyasi va amaliyotdagi yangiliklar bilan tanishib borishi, fizika, kimyo, fiziologiya asoslarini chuqur egallashi, ob-havoning organizmga ta'siri va ma'dan suvlarining davo xususiyatlarini mukammal bilishi, tibbiyotda qo‘llanilayotgan turli davolash texnologiya-sidan xabardor bo‘lishi kerak.
Shifokorning tashqi ko‘rinishi, yurish-turishi, nutq fazilati zamona talabiga binoan bo‘lishi, kiyimi oddiygina va kamtarona, toza, dazmollangan, sochlari taralgan, tirnoqlari kalta olingan, erkak bo‘lsa soqollari olingan ulug‘-sifat ko‘rinishida bo‘lishi shart.
Bemorni davolashda psixoterapiya, ya'ni shofokor o‘z shaxsi va hulqi orqali bemor ruhiyatiga ijobiy ta'sir ko‘rsatishi muhim qurol hisoblanadi. Haqiqiy fizioterapevtdan faqatgina hastalangan a'zoni davolashgina emas, bemorga yana realistik tavsiyalar berib, uni o‘rab olgan kasallik muhitini ham sog‘lomlashtirishlik talab qilinadi. Shifokorning bemor bilan muloqati ishontiradigan, bemorga dadillik bag‘ishlaydigan bo‘lishi kerak. Mashhur klinitsist M.V.Chernorutskiy (1946 y.) “Har bir shifokor o‘zining mo‘tabar burchini muvaffaqiyatli bajarishi uchun ma'lum darajada psixolog va psixoterapevt bo‘lishi kerak, shifokorning bemor bilan muloqati san'atdir”-deb bekorga aytmagan.
-bilimdon fizioterapevt muloqat davrida davo choralarini tavsiya qilayotganda xushmuomali, bemor dardini yengillashtirishga tayyor ekanligini ko‘rsatabilishi lozim, beparvolik, e'tiborsizlik esa zarar yetkazadi;
-fizioterapevt muolajalarni tavsiya qilishda bemor ko‘nglini to‘q qilib, tinchlantirish choralarini ko‘rishi, davo muolajalari ahamiyatini tushuntirib, uning foyda berish xususiyatlarini asoslab berishi, muolajalarni qabul qilayotgan vaqtda yoki undan keyin bemorda vujudga keladigan sezgilarni tushuntirishi lozim;
-fizioterapiya muolajalarini tavsiya qilishda bemor istagini e'tiborga olishlik fizioterapevt uchun ahamiyatli deontologik tamoil hisoblanadi. Bemor talab qilgan muolaja amaliyotda deyarli kuchli ta'sirga ega bo‘lmasa ham, bemor tasavvurida davolashda keng qo‘llaniladigan muolajalarga nisbatan ko‘proq ijobiy ta'sirga ega;
-fizioterapevt fizioterapiya bo‘yicha ixtisoslikning yuqori toifasiga o‘tishi shart, bo‘limda u muolajalarni to‘g‘ri berilishini tekshirishi, muolaja olayotgan bemorlar ahvolidan va apparat ishidan xabar olishi, bo‘limda yoki xonada tozalikni ta'minlashi lozim;
-madaniyatli shifokor keksa yoshdagi bemorlarni sabr-toqat, rahm- shavqat bilan insonparvarlik ruhida shikoyatlarini tushungan holda o‘z qarindoshidek e'tibor bilan tinglashi, bemor dardi bilan hamdardla-shadiganligini ko‘rsata bilishi, qarilik muammolarini tushunishi kerak;
-keksa yoshdagi bemorlar ishonqiramaydigan, ko‘ngli juda nozik, salga ruhan iztirob chekadigan bo‘ladilar, ular ko‘pincha e'tiborga muxtoj. Shuning uchun keksa bemorlar bilan munosabatda bo‘linganda madaniyatli shifokor sabr-toqat, rahm-shavqat bilan insonparvarlik ruhida bemor shikoyatlarini tushungan holda o‘z qarindoshidek e'tibor bilan tinglashi, ularda shifokorga nisbatan ishonch tuyg‘usini uyg‘otishi kerak. Kasallikni sodir bo‘lishida qarichilik sababchi emasligini yoki davo muolajalarini qo‘llashda g‘ov bo‘lmasligini tushuntirishi kerak.
Shifokorning bemor bilan takror uchrashuvi o‘ziga xos deontologik xususiyatga ega. Mazkur holat tavsiya qilingan davo muolajalarining mosligini va ular ta'sirini bemor organizmi singdiraolishligini baholash uchun zarur.
Tinglovchilar bilan o‘zaro aloqani o‘rnatish uchun savollar
1.Fizioterapevtik usullarning afzalligi nimada?
2.Fizioterapiyaning qaysi vositalarini bilasiz?
3.Fizik omillarning inson organizmiga ta'sir mexanizmi qanday?
4.Fizioterapevtik muolajalarni qo‘llash uchun qanday tavsiyanomalarni bilasiz ?
5.Fizioterapevtik omillarni qo‘llashga ko‘rsatma va qarshi ko‘rsatmalar.
6.Kasalliklarni davolash, oldini olish va tiklashda davolovchi jismoniy tarbiyaning tutgan o‘rni qanday ?
7.Fizioterapevtning deontologik fazilatlari deganda nimani tushunasiz?
Qo‘llanilgan adabiyotlar
-
Meditsinskaya reabilitatsiya./Pod red. V.M. Bogolyubova. Kniga 1. –Izd.3-ye, ispr. i dop.- M.: Izdatelstvo BINOM, 2010.-416 s., il.
-
Bogolyubov V.M., Ponomarenko G.N. «Obщaya fizioterapiya», 1996.
-
Kuzmishin L.ye., Bankovskaya M.P., Zamyatina O.V. Prinsipы opredeleniya reabilitatsionnogo potensiala i reabilitatsionnogo prognoza u invalidov vsledstvie bolezney vnutrennix organov. /Mediko-sotsialnaya ekspertiza i reabilitatsiya, 2004, №2.
-
yepifanov V.A. Lechebnaya fizicheskaya kultura. Uchebnoe posobie. M.: GEOTAR-Media, 2006. - 568 s.: il.
-
Ponomarenko G.N. «Chastnaya fizioterapiya»: Uchebnoe posobie, M.: «Meditsina», 2005 − 744s.
|