Oila tizimining ko’rinishlari - 1. Oila tizim sifatida. Bouen oilaviy tizimlari va Minuxin tarkibiy terapiya yondashuvi

|
1. Oila tizim sifatida. Bouen oilaviy tizimlari va Minuxin tarkibiy terapiya yondashuvi
|
bet | 2/4 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 18,01 Kb. | | #125096 |
Bog'liq 1. Oila tizim sifatida. Bouen oilaviy tizimlari va Minuxin tarki-fayllar.orgOila tizimining ko’rinishlari:
1.Shaxsiy tizim alohida oila a’zosi tomonidan ifodalanadi. Oila terapiyasi doirasida u har doim boshqa tizimlar bilan birgalikda ko’rib chiqiladi, ya’ni alohida oila a’zosining faoliyati uning ko’plab oilaviy aloqalari tahlil qilinadi.
2.Nikoh tizimi oilaning asosi bo’lib, uning faoliyatini belgilaydi. U turmush o’rtoqlarni o’z ichiga oladi, ularning o’zaro munosabatlari ushbu quyi tizimning asosiy vazifasi - turmush o’rtoqlarning shaxsiy ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan.
3. Ota-ona quyi tizimi oila a’zolarini birlashtiradi, ularning o’zaro ta’siri ota-ona funksiyalarini bajarish, shu jumladan bolalarga g’amxo’rlik qilish, ularni tarbiyalash, rivojlantirish, ijtimoiylashtirish va boshqalar bilan bog’liq.
4.Qardosh quyi tizimi yadro oilasining aka-uka va opa-singillaridan iborat. Bunga asrab olingan va asrab olingan bolalar ham kiradi. Qardoshlar quyi tizimidagi xatti-harakatlar qoidalari “aka – opa” tipidagi o’zaro ta’sirlar bilan belgilanadi. Ushbu quyi tizimning asosiy vazifasi bolaning tengdoshlari bilan muloqot qilish qobiliyatini rivojlantirishga yordam berishdir.
5.Bola-ota-ona quyi tizimi turli avlodlarga mansub oila a’zolari, ya’ni ota-onalar va ularning hali voyaga yetmagan bolalari tomonidan ifodalanadi. Ushbu quyi tizimdagi xatti-harakatlar qoidalari bolalarning o’zini o’zi boshqarish ko’nikmalarini rivojlantirish, ierarxik ijtimoiy tizimda me’yorlar, qadriyatlar va munosabatlar modellarini o’zlashtirish vazifasini amalga oshirishga qaratilgan “ota-ona-bola” tipidagi o’zaro ta’sirlar bilan belgilanadi. Aynan shu munosabatlar doirasida bola hayotiy qadriyatlar tizimini quradi, qoidalar va qonunlarga rioya qilish, majburiyatlarni bajarish, an’analarga rioya qilish va hokazolarda tajriba orttiradi.
2. Bouen oilaviy tizimlari.
XX asrning eng ko’zga ko’ringan tizimli oilaviy psixoterapevtlaridan biri, oilaviy tizimlar nazariyasining asosi bo’lgan amerikalik psixiatr Myurrey Bouendir.
M. Bouen (31.01.1913-09.11.1990) Veverlida (Tennessi) tug’ilgan.
Ikkinchi jahon urushi davomida to’plangan tajriba uning qiziqish sohasi jarrohlikdan psixiatriyaga ko’proq o’tishiga yordam berdi. Harbiy xizmatni tugatgandan so’ng, u Mayo klinikasiga amaliyotchi jarroh sifatida taklif qilinganida, Bouen psixiatriya bo’yicha ixtisoslashishga qaror qildi.
1954 yilda Milliy ruhiy salomatlik instituti bazasida u shizofreniya kasalligi bo’lgan oilalarni o’rganish bo’yicha besh yillik noyob tadqiqot ishini boshladi.
1959 yilda Bouen Jorjtaun universiteti tibbiyot fakultetiga o’tdi va u yerda klinik professor va oilaviy ruhiy salomatlik dasturlari rahbari bo’ldi.
1975 yilda Myurrey Bouen Jorjtaun oilaviy markaziga asos soldi va vafotigacha uning doimiy direktori bo’lib qoldi. Myurrey Bowen Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi, Amerika Ontopsixologiya Assotsiatsiyasi va Psixiatriya Advancement Group a’zosi bo’lib, professional tashkilotlarda faol ishlagan. Ikki muddat davomida u Amerika Oila Psixoterapiya Assotsiatsiyasiga raislik qildi.
Bouen oila tizimlari nazariyasini ishlab chiqdi, chunki u oila hissiyotlar va shaxsiyatning asosiy manbai ekanligiga ishongan. Bouen shizofreniya mijozlari bilan ishlash jarayonida bolalar va ularning onalari o’rtasidagi simbiyotik munosabatlarni o’rgangan. Uning ta’kidlashicha, shizofreniya bir necha avlodlar faoliyatining buzilishi natijasidir, chunki har bir avlod ko’proq funktsiyani boshdan kechiradi, oxir-oqibat bolada shizofreniya rivojlanadi. Bouenning oilaviy tizimlar nazariyasi uning shizofreniya kasallari bilan ishlashining rivoji bo’lsa-da, u nazariyani yanada rivojlantirishga kirishdi.
Bouen ta’kidlashicha, o’zlikni farqlash har bir oila a’zosi, xususan bolalar uchun muhim maqsaddir. Differentsiatsiya odamlarni o’zlarini oilalaridan mustaqil deb bilishini talab qiladi. Yomon farqlangan odamlar oilaviy nizolarni ichki holatga keltirib, hissiyotlarga qarshi kurashish ehtimoli ko’proq. Masalan, o’zlarini oilasidan farq qilmagan bolalar, ota-onalarining ajrashishi, aka-ukalarining hissiy muammolari yoki boshqa oilaviy mojarolarda o’zlarini ko’proq ayblashlari mumkin. O’zini yuqori darajada farqlaydigan odamlar, aksincha, hissiy notinchlik paytida tinchroq va barqaror turishadi va impulsiv emotsional qarorlarni qabul qilishlari ehtimoldan yiroq.
Bouen har bir oila a’zosining xulq-atvoriga uning tug’ilish tartibi va oila qurilishidagi mavqei ta’sir qilgan degan fikr bilan oilaviy tizim nazariyasini yanada kengaytirdi. U oilaviy dinamikaning psixologik tubiga chuqurroq kirib borganida, Bouen oila a’zolari juda emotsional vaziyatni tarqatish uchun turli xil strategiyalarga ega ekanligini angladilar. Ba’zi a’zolar xonadan chiqib ketishadi, boshqalari esa boshqa tomonga qarab yoki jim bo’lib qolishardi. Ushbu xatti-harakatlarning har biri mojaro va og’riqni oldini olish uchun masofani ko’paytiradigan “hissiy uzilish” shaklidir. Hissiy uzilish og’riqni minimallashtiradigan vaqtinchalik strategiyadir, ammo asosiy muammoga duch kelmaydi. Ochiq oilaviy munosabatlar, aksincha, bu kurashish ko’nikmalarini talab qilmaydi va har bir oila a’zosi shaxs bo’lishiga imkon beradigan ushbu yaqin munosabatlar oilaviy tizim terapiyasining maqsadidir.
Myurrey Bouen tomonidan oilaviy tizimlar nazariyasi orqali hissiy tizim tushunchasini kiritdi. Hissiy tizimda ovqatlanish va juftlashish, avlodni tarbiyalash, odamlarda ham, hayvonlarda ham ijtimoiy guruhdagi xatti-harakatlar bilan belgiladi. Xulq-atvorni hissiy jihatdan tartibga solish irsiy omillarni, atrof-muhitga moslashish mexanizmlarini o’z ichiga oladi, individual tajribada va boshqalarda mustahkamlanadi.
Inson oilasini hissiy soha deb ta’riflash mumkin. Oila tizimlari nazariyasida “maydon” atamasi turli darajadagi o’zaro ta’sirlarda oila a’zolari tomonidan uzatiladigan va idrok etiladigan hissiy stimullarning murakkabligini ko’rsatadi. “Oila a’zolarining hissiy jihatdan aniqlangan faoliyati hissiy muhitni yoki maydonni yaratadi, bu esa o’z navbatida barchaga ta’sir qiladi. Hissiy tizim oilaviy tizimlar nazariyasida, ikkita qarama-qarshi yo’naltirilgan kuchlar bilan tartibga solinadi: moslashish va individuallikka intilish.
Myurrey Bowen nazariyasi quydagi tushunchalarni o’z ichiga oladi:
1. Bu yerda shaxsning emotsional-intellektual tizimi tavsifi beriladi, differensiatsiya (farqlash jarayonlari) tushunchasi ishlab chiqiladi va farqlash shkalasi tuziladi.
2. Triangulyatsiya. Bu ikki kishi yoki guruh o'rtasidagi hissiy jarayonga ishora qiladi, bu esa, xavotirning kuchayishi sharoitida, uchinchi shaxsni munosabatlarga jalb qilishga moyildir.
3. Yadro oilasining emotsional jarayonlari. Inson oilasini hissiy yaxlit tizim sifatida ko’rish mumkin. Ushbu sohaga singib ketgan odam munosabatlar muvozanatidagi nozik o’zgarishlarga javob berib, uning qonunlari bo’yicha yashaydi.
4. Munosabatlarning oila ichidagi namunalarini meros qilib olish, buning natijasida turli darajadagi farqlanishlar nafaqat ota-onalardan bolalarga o’tadi, balki oilada avloddan avlodga takrorlanadi. Ona, ota va bola o'rtasidagi munosabatlarning ma'lum bir asosiy usullari o’tmishdagi avlodlar munosabatlari tarixini takrorlaydi va keyingi avlodlarda ham takrorlanadi.
5. Hissiy bo’shliq.
6. Opa-singillarning pozitsiyasi. Har qanday oilaning hissiy tizimi muayyan odamlar tomonidan bajariladigan o’ziga xos funksiyalarni yaratadi.
7. Ijtimoiy regressiya(muommolar).
M. Bouen nazariyasi rivojlanmoqda. Uning izdoshlarining professional uyushmalari va o’quv markazlari mavjud. Eng yirik ta’lim o’quv dasturlaridan ba’zilari G’arbiy Pensilvaniya oilaviy markazi va Massachusets nazariy Bouen markazidir.
|
| |