Suvda chiniqish - O‘rta maxsus kasb xunar kollej talabalari o‘rasida ma’naviy va jismoniy sog'lom muhitni shakllantirish yo‘llari

|
O‘rta maxsus kasb xunar kollej talabalari o‘rasida ma’naviy va jismoniy sog'lom muhitni shakllantirish yo‘llari
|
bet | 14/24 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 267,86 Kb. | | #156459 |
Bog'liq O‘rta maxsus kasb xunar kollej talabalari o‘rasida ma’naviy va jismoniy sog\'lom muhitni shakllantirish yo‘llariSuvda chiniqish. Suv muolajalari-chiniqishning eng intensiv tadbirlaridan bo‘lib, bunga sabab suvning havoga qaraganda issiqlik o‘tkazuvchanligi 28 marta ko‘proq ekanligidadir.
Suvning harorati chiniqishning asosiy omili hisoblanadi. Buning ustiga suv sepish, ustidan suv quyish, dushga tushish va cho‘milish singari suv tadbirlari odamga mexanik ta’sir ham ko‘rsatadi. Suvdagi mineral tuzlar, gaz va boshqa suyuqliklarning erishi hisobiga ham suv organizmga muayyan ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Suvning chiniqish vositasi sifatidagi afzalliklari asosida bir qator tadbirlarni o‘tkazish mumkin. Suvning boshqa tadbirlaridan afzalligi, negizida harorat omili yotadi. Shuningdek, suvda o‘tkaziladigan chiniqish tadbirlarini tanlash imkoniyati va bunda aniq me’yorga rioya qilinishi ham zarur omillardan sanaladi.
Suv tadbirlarini to‘g‘ri o‘tkazish uchun sovuq organizmga qanday ta’sir o‘tkazishini bilish kerak. Odamning badaniga sovuq suv tegishi bilan organizm bunga darxol qattiq reaksiya bilan javob beradi. Dastlab tomirlar keskin qisqarib ketishi natijasida teri tomirlaridan qon ichki organlarga qarab qoladi. Mana shu vaqtda kishi sovuqni his qiladi. Birinchi bosqichdan keyin ikkinchi bosqich keladi-organizm bor kuchi bilan, zo‘r berib issiqlik ishlab chiqara boshlaydi.
Natijada terining qon tomirlari kengayib, qon tomirlariga oqib kela boshlaydi,oqibatda sovuqsirab turgan badanga yoqimli iliq harorat yugura boshlaydi. Sovitish davom ettiriladigan bo‘lsa va bu tadbir xaddan tashqari cho‘zilib ketsa, unda uchinchi bosqich boshlanadi: terining qon tomirlari kengayganicha qolaveradi, ulardagi qonning xarakati sekinlashadi, so‘ng qon yurishdan to‘xtay boshlaydi va shu paytda ikkinchi sovuq qotish boshlanadi. Bu xodisalarning hammasida organizm juda ko‘p miqdorda issiqlik yo‘qotadi. Shuning uchun suv bilan chiniqish vaqtida albatta teri reaksiyasining ikkinchi bosqichigagina erishish zarur, ya’ni qon tomirlarining kengayishi va yoqimli iliq haroratini sezish tuyg‘usi paydo bo‘lishi bilan chiniqishni to‘xtatish zarur. Uchinchi bosqichning boshlanishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak.
Tomir reaksiyasi kechikib boshlangan hollarda badanni sochiq bilan artish hamda keskin harakatli jismoniy mashqlarni bajarish tadbiri amalga oshiriladi.
Shuningdek, suv muolajallarini oldindan isinib olish yo‘li bilan o‘tkazish ham maqsadga muvofiqdir; sovib qolgan teri zarur reaksiyani bera olmaydi. Teri qizarib qizish o‘rniga yana ham ko‘proq sovish holati sodir bo‘ladi.
Yoz kunlaridagi va kuz kunlaridagi suvda chiniqish, chiniqishni boshlash uchun eng qulay payt hisoblanadi. Bu tadbirni ertlabki soatlarda uyqudan turgan zahoti yoki ertalabki badan tarbiyani bajarib bo‘lgan zahoti o‘tkazish yaxshi natija beradi. Dastlabki vaqtlarda suv muolajalarini havoning harorati 17-20 bo‘lgan vaqtda o‘tkazish tavsiya etiladi. Keyin esa chiniqishning rivojlana borish darajasiga qarab bundan pastroq haroratga o‘tish mumkin. Dastlab suvning haroratini 33-34 ga keltirib, chiniqishga kirishiladi. Keyin ancha kuchli chiniqish tadbirlariga o‘tib, har 3-4 kunda suvning haroratini bir gradusdan pasayib boriladi. 1,5-2 oy mobaynida asta-sekin suvning haroratini kishi o‘zini qanday his qilish va salomatligiga qarab turib 20-18 va undan ham pastroqqa tushirish mumkin. Suvda chiniqish tadbirlari amalga oshirilayotgan vaqtda noqulay va noxush hislar sovuq qotish holatlari bo‘lmasligi kerak. Suvning harorati asosiy chiniqtiruvchi omil hisoblanadi. Suvda uzoq muddat turish bilan chiniqish muolajalarini ijobiy hal qilish mumkin emas. Suv qancha sovuq bo‘lsa, uning tanaga tegish vaqti shuncha qisqa bo‘lishi kerak.
Suv bilan chiniqish vaqtida quyidagi suv muolajalarini qo‘llash tavsiya etiladi; ho‘l sochiq bilan artinish, ustidan suv quyish, dushga tushish, cho‘milish. Artinishsuvda chiniqishning dastlabki bosqichidir. Ertalab badan ho‘l sochiq bilan artiladi. Suv harorati borgan sari sovutib borilishi kerak.
Ustidan suv quyishda suvning past harorati ko‘rsatgan ta’sirga suv oqimining uncha katta bo‘lmagan bosimi ham qo‘shiladi. Ustidan suv quygan vaqtida qandaydir bir qattiq idishdan yoki shlangdan foydalaniladi. Bu tadbir bilan shug‘ullanilgan dastlabki vaqtlarda suvning harorati 30 ga yaqin, undan keyin esa 15 gacha tushirilishi lozim va shu tariqa harorat yanada pasaytirib boriladi. Ustidan suv qo‘yilgach, badanni sochiq bilan tez harkat qilib artib qizdiriladi. Butun jarayon 3-4 minutdan oshmasligi kerak.
Dush-bu suv muolajalarning yana ham ta’sirliroq ko‘rinishidir. Chiniqish uchun suvni o‘rtacha kuch bilan bir me’yorda yoki yomg‘irga o‘xshatib sachratib beriladigan dushlardan foydalaniladi. Bunda ham sovuq suv ta’siri, ham dushning mexanik ta’siri birga qo‘shilib, organizmga juda yaxshi chiniquvchan omil sifatida ta’sir ko‘rsatadi. Dastlabki vaqtlarda suvning harorati 30-35 bo‘lishi kerak. Butun muolaja uchun ketadigan vaqt 1 minutdan oshmasligi lozim. So‘ngra suvning haroratini asta-sekin pasaytirib, dushda turiladigan muddatni esa 2 minutga qadar oshirib boriladi. Bu tadbir albatta badanni sochiqda tez harkat qilib artish orqali qizdirish bilan yakunlanishi zarur. Odatda dush qabul qilgandan keyin kishida tetik va yaxshi kayfiyat paydo bo‘ladi.
Ochiq suv havzalarida cho‘milish-bu chiniqishning eng yaxshi usullaridan biridir. Bunda organizmga bir yo‘la havo, suv va quyosh nurining ta’siri seziladi. Cho‘milishni suvning harorati 18-20 gradusga yetgandan keyin boshlash mumkin. Havoning harorati 14-15 gradus va suvning harorati 11-13 gradusga tushgach, cho‘milish batamom to‘xtatiladi. Ertalab va kechqurungi salqinda cho‘milish maqsadga muvofiqdir.
Suvga tushgach, ko‘proq harakat qilish va suzish lozim. Suv qancha sovuq bo‘lsa harakat shuncha tezroq bo‘lishi kerak. Cho‘milish vaqtining davom etishi asosan, suvning haroratiga, ob-havoga hamda kishi o‘zini qanday xis etayotganligiga bog‘liqdir. Suvda qaltirab, ko‘karib ketguncha qolish zararlidir.
Yosh ulg‘aya borgach, cho‘milish miqdori ham, vaqti ham qisqartirili lozim.
qishki cho‘milishga kirishmoqchi bo‘lgan kishilar salomatligi yaxshi bo‘lishi va ular oddiy chiniqish vositalari orqali ko‘p yillar mobaynida shug‘ullangan bo‘lishi kerak. Mashg‘ulotni boshlashdan oldin har tomonlama shifokor ko‘rigidan o‘tish lozim. Ayniqsa, 40 yoshdan oshgan kishilarning salomatligini sinchiklab tekshirib ko‘rish kerak. Har xil qishki cho‘milishga zid bo‘lgan holatlar ayniqsa mana shu yoshdan keyin uchrab turishi xarakterli holdir. 18 yoshdan kichik bo‘lgan yosh bolalar va o‘smirlar qishki cho‘milish tadbirlariga jalb qilinmaydi.
Chiniqayotgan kishilar muntazam ravishda shifokordan maslahat olib turishlari kerak va o‘zlarini qanday xis qilayotganlarida har doim e’tibor berib turishlari lozim. O‘zini lohas xis qilish ish qobiliyatining pasayishi, notinch uxlashbular bari noto‘g‘ri chiniqishning dastlabki belgilaridir. Bunday belgilar paydo bo‘lganda chiniqish tadbirlarini to‘xtatish va darhol shifokorga murojaat etish kerak.
Chiniqish uchun umumiy muolajalardan tashqari yana xususiy suv muolajalar ham o‘tkaziladi. Ularning ichida eng ko‘p tarqalgan oyoqni yuvish va tomoqni sovuq suv bilan g‘ar-g‘ara qilish hisoblanadi. Bu tadbirlar organizmni turli shamollash kasalliklariga chidamliligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Shunday qilganda organizmning shamollashga moyil bo‘lgan eng nozik a’zolari chiniqtirilgan bo‘ladi.
Oyoqlarni yuvish tadbiri butun yil davomida har kuni kechqurun yotishdan oldin o‘tkaziladi. Bu tadbirlarni boshlaganda suvning harorati dastlab 26-28 gradus bo‘lishi va asta-sekin oradan bir hafta o‘tkazib haroratni 1-2 gradusga pasaytirish kerak. Shu tariqa suvning harorati 12-15 gradusga yetguncha asta-sekin pasaytirib boriladi. Shuningdek oyoqlarni issiq-sovuq vanna qilib chiniqtirish tavsiya etiladi.
Buning uchun bir tog‘oraga qaynoq suv, ikkinchi tosga sovuq suv solinadi. Dastlab oyoqlarni 2-3 minut issiq suvga tiqib turiladi, so‘ngra esa 30 sekund sovuq suvga solinadi. Shunday almashinish 2-3 marotaba takrorlanadi. Bu tadbir o‘tkazilgach, oyoqlar to qizarib ketguncha yaxshilab artiladi.
Tomoqni g‘ar-g‘ara qilib suvga chayish tadbirini har kuni ertalab va kechqurun o‘tkazish kerak. Bunda suvning dastlabki harorati 23-24 gradus bo‘ladi. Har xaftada uni 1-2 gradusdan pasaytirib, 5-10 gradusgacha yetkaziladi.
Gigienik omillar mehnat, dam olish, ovqatlanish, atrof muhitning va ijtimoiy hamda shaxsiy gigienasi tadbirlardan iborat. Gigienik sharoitlarni ta’minlashda moddiy texnika bazasi sport jihozlari, anjomlar, va kiyimlar holati katta ahamiyatga ega. Jamoat gigenasi jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari, musobaqalari hamda madaniy hordiq chiqarish muassasalarining tozaligi, toza havo, suv bilan ta’minlanishi, ventilyatsiya, yoritilishi, xizmatchi xonalar (tualet, kiyinish va yuvinish xonalari) holati, sport jihozlari va sport zallari, maydonlarini sozligi, jamoat joylarini obodonlashtirilganligini kiritish mumkin. Shaxsiy gigienaga sportchilarni o‘z tanasini toza tutishi, parvarish qilishi, suv muolajalarini qabul qilishi, saranjom kiyinishi, sport kiyimlarini toza tutishi, to‘g‘ri dam olish, o‘z vaqtida va sifatli ovqatlanish, madaniy hordiq chiqarish shakllari kiradi. Shunindek alkogol ichimliklar ichish, chekish va salbiy odatlar bilan mashg‘ul bo‘lmaslik.
Shaxsiy gigiena ratsional kun tartibi bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘pgina masalalarni o‘z ichiga oladi: gavdani va og‘iz bo‘shlig‘ini o‘z vaqtida yuvib, tozalab turish:salomatlik va mashq qilinganlikka putur yetkazadigan yomon odatlarni tashlash: sportchilar hayotida jinsiy alohalar gigienasi va boshqalar shular jumlasidandir.
Shaxsiy gigiena qoidalarini har bir kishi bilishi kerak. Bu ayniqsa sportchilar uchun muhimdir, chunki bu qoidalarga qat’iy rioya qilish sog‘liqni mustahkamlaydi, trenirovka mashg‘ulotlari samaradorligini oshirishga yordam beradi va yuksak sport ko‘rsatkichlariga erishish uchun hizmat qiladi. Shaxsiy gigiena talablarining bajarilishi faqat individual ahamiyatga ega bo‘lib qolmay, balki sotsial ahamiyatga ham egadir,chunki bu qoidalarni nazar pisand qilmaslik jamoada kasallik tarqalib ketishiga olib kelishi mumkin.
|
| |