Takomillashtirilgan uyum va handaklar

|
Takomillashtirilgan uyum va handaklar
|
bet | 2/9 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 67,74 Kb. | | #249468 |
Bog'liq Meva va sabzavotTakomillashtirilgan uyum va handaklar. Oddiy uyum va xandaklarning kupchiligi ish xajmining yukoriligi saklash rejimini boshkarib turishning kiyinligi xamda xajm yetishmasligi kupincha takomillashtirish yullarini yullashga undadi.
Nisbatan oddiy uyum va xandaklar kuyidagi tuzilishda buladi. Yani uyum va xandaklar doimiy, bir necha yil davomida foydalanish imkonini beradigan usti yopik kilib barpo etiladi. Buning uchun katlovaning urtasidan xar 1,5 – 2 metr oraligida 1,2 – 1,5 metrli, diametri 10 – 15 sm keladigan ustunlar kuyiladi. Ustunlarning pastki tomoniga saki chyoki bitum surtiladi.
Shundan keyin ustunlar taxtachalar bilan uralib kora kogoz bilan yopiladi. Undan sung issiklik utkazmaydigan somon torf yoki kipik solinib tuprok tortiladi. Odatda doimiy yopik uyum va xandaklar bir necha marta kattarok ulchovda barpo kilinadi. Bunda shamollatish tizimi odatdagidek buladi.
6.2. Meva va sabzavotlarni boshqariladigan gaz muhitida saqlash. Sabzavotlarni, shu jumladan sabzi va kartoshkani saklashda ruy beradigan texnologik jarayonlar juda murakkab bulib, ularda kechadigan operasiyalar kupgina tashki va ichki omillarga boglikdir. Anna shunday asosiy omillardan biri saklash usullari va sharoitlari, ya’ni rejimlari xisoblanadi. Shu boisdan xam biz kuyidagi xar ikala maxsulotni aloxida aloxida olgan xolda uzgartiriladigan gazli muxitda boshkarish jarayonida sodir buladigan uzgarishlarni va saklash sharoitlarini uranishni oldimizga asosiy maksad kilib kuydik. Sabzavot va mevalarni uzgartiriladigan gaz muxitida saklash texnologiyasi keyingi yillarda keng joriy kilinmokda. Ular maxsulotlarni saklash muddatini uzaytirish bilan bir vaktda sifatini, ya’ni kimyoviy tarkibi, ta’mi va xushbuyligini dastlabki tovar kursatkichlari darajasida saklash imkoniyatini beradi. Ammo bu texnologiya anchagina texnik murakkabligi va kata mikdordagi xarajatlar talab kilinadi. Shuning uchun kimmatli meva turlari va navlarini xamda ba’zi sabzavotlarni saklashda kullanilmokda.
Uzgartiriladigan gaz muxiti tarkibini yaratish usullarini kuyidagilarga bulish mumkin. Sustlar – gaz muxiti tarkibini uzgartirish uchun yopik xajmli yoki kameralarda saklanayotgan maxsulotning uzini nafas olishdan foydalaniladi.
1. Faollar – yopik xajmli yoki kameralarda saklanish uchun joylangan maxsulotlarga ma’lum tarkibda tayyorlangan gaz aralashmasi maxsus agregat va moslamalr yordamida yuboriladi.
Birinchi xolatda gaz muxitining kerakli tarkibi darxol yuzaga keltirilmaydi, balki sabzavot va mevalarning nafas olishi jadalligiga boglik bulib, taxminan saklashga kuyilganidan 0,5-1 oydan keyin erishiladi. Bu gaz muxitiga tezda yoki kiska muddatga erishish mumkin. Ammo yumush ancha murakkab va kimmat. Eng oddiy uzgartirilgan gaz muxitiga erishish uchun sabzavot va mevalarni polimer plyonkalarga, jumladan polietilen plyonkalarda kadoklash lozim. Bu usulni kullash bilan isrof mikdori kamayadi va maxsulotning yukori tovar sifatligi saklab kolinadi. Plyonkadan foydalanib, maxsulotni muvaffakiyatli saklash uchun kuyidagi shartlarga amal kilish zarur.
saklash obyektlarining nav xususiyatlarini xisobga olish;
tegishli kalinlikdagi va xavoni utkazuvchanligiga karab plyonka xamda shunga munosib mos xajmli idishni tugri tanlash;
zichlab yopilishi darajasi;
idish ichidagi namlik kondensati paydo bulishining oldini olish.
Sabzavot va mevalarni boshkariladigan gaz muxitida konteynerlarda saklash, ortish, joylashtirish xamda tushirish ishlarini tulik mexanizasiyalashtirish imkonini yaratadi. Shuning uchun bu usul ishlab chikarishda, meva sabzavot omborxonalarida keng kullanilmokda. Ammo bunday konteynerlarda maxsulot isrofi yukori buladi. Isrofning asosiy sabablaridan biri omborxonadagi ventilyasiya vositalarining tugri ishlamasligi natijasida salbiy gaz muxiti yuzaga keladi xamda maxsulotlarni ortikcha buglanishi xisobiga namlik ortishi va isrofning kupayishi kuzatiladi.
Maxsulot turlari vkladishli konteynerlarda yaxshi saklanadi. Urugli mevalarni saklashda yashiklar ichiga polietilen plyonkasini yozib joylashtirish xam kullaniladi. Shuningdek sabzavotlarni saklashda polietilen plyonkasidan tayyorlangan zich yopilgan idishlar kul keladi. Polietilen plyonkasiga kadoklangan sabzavot va mevalar orasidagi gaz almashinishi idishning maydon satxiga boglik. Yashil piyoz, pomidor, bodring, rangli karam va boshka sabzavotlarni tashish va saklashda nafas olish jadalligi xamda buglanishisrofga olib keladi. Ochik xavoda, ayniksa yukori xaroratda yashil sabzavotlar uz turgorini tezda yukotadi va sulb koladi. Natijada bir necha soat ichida tarkibidagi asosiy moddalarni keskin kamayishini kuzatib, uning ozik-ovkat va parxez kiymatlari yukoladi. Ogzi zich yopilgan polietilen xaltalarga yashil sabzavotlar joylashgach, ularning ichiga bosim ostida gaz xolidagi azot yoki xavo yuboriladi.
Zich yopilgan xaltachalarda nafas olish tezligi va namning buglanishi pasayadi xamda sabzavot va mevalar texnik shikastlanishidan muxofaza buladi. Egiluvchan deb atalishi xaltachalardan foydalanish juda istikbolli xisoblanadi. Bu usulda ayniksa xaltachalar ichida kondensat yuzaga kelishiga yul kuyilmaslik kerak. Shuning uchun maxsulotni xaltachalarga joylashdan avval albatta sovutilishi lozim. Buning uchun xarorat bir xolatda yoki saklanish davridagi singari patrok bulishi kerak. Yaxshisi, maxsulotni tashish yoki saklashdagi xarorat bulgani ma’kul. Muljallangan gaz tarkibini yuzaga keltirish uchun temir idishlardan sanoat usulida tayyorlangan ballonlardagi kumir isli gazlardan foydalanilsa buladi. Ular bush ballonlarga solinib aralashtiriladi. Buning uchun kuyidagi tenglik kullaniladi: SO2 3%, O2 3%, N2 94% olinadi. Tayyorlangan aralashma kameralarga yuboriladi. Zarur gaz tarkibiva kuvvatiga ega aralashmani kimyo korxonasida tayyorlasa xam buladi.
Sabzavot, mevalarni saklash va tashish uchun suyuk xamda gaz xoldagi azot ishlatiladi. U kameraga kisilgan xolda yuborilsa kislorod mikdorini kerakli konsentrasiyagacha kamaytirish mumkin. Bir necha marta azot yuborilgan kamera muljalidagi gaz aralashmasi tarkibiga ega buladi. Agar kameradagi gaz aralashmasi muljaldan ortib ketsa uni ortikchasi maxsus moslama orkali surib olinadi.
Kartoshka eng avvalo ozik-ovkat sifatida kup ishlatiladi. Xalk xujaligida muxim urin tutganligi sababli xam uni «ikkinchi non» deb ta’riflashadi. Kartoshka ozik-ovkat va texnik xamda chorva uchun yem maksadida uzok saklanadigan maxsulot xisoblanadi. Shu paytgacha saklanishga kuyiladigan kartoshkaning asosiy kismi Rossiya,Polsha, Belorussiya, Gollandiyadan keltirilar edi. Mamlakatimizda kartoshka bilan axolini tulik ta’minlash, yetishtirish texnologiyasini takomillashtirish, saklash tarkatish ishlarini kompleks mexanizasiyalashtirish va boshkalariga oid ilmiy tatkikot ishlarini yildan yilga avj oldirishga e’tibor karatilmokda.
Kartoshka saklash xususiyatlari
Saklash muddatlari va isrof mikdorini belgilaydigan asosiy xususiyat yoki biologik xossasi uning fiziologik tinim davrining utishidir. Tinim davri nav ustirish va saklash sharoitiga boglik bulib, 1-3 oy bulishi mumkin. Tinim davri murakkab fiziologik va biokimyoviy jarayon xisoblanib, u xujayralarning uziga xos uzgarishi va tuganaklari ichida moddalar almashinishiga boglikdir. Saklash mobaynida tuganaklarda xayot faoliyati tezligi turlicha kechadi. Masalan, xarorat pasayib 4O bulgandi, tinim davrida tuganaklar 3-6 mg/kg kumi isli gaz chikaradi. Tinim davrining oxirida tuganaklardagi kurtaklar usa boshlaydi.
Nafas olish tezligi 3-5 va undan kuprok ortadi. Birok usuv nuktalarining tabakalanishi va rivojlanishiga boglik kechadigan jarayonlar, ya’ni ularning kelgusi usuv davridagi tayyorgarlik kurishi tinch xolatida xam davom etaveradi. Xudi shu jarayonlar tinim davrining moxiyati, ya’ni navning biologik xususiyatlarini belgilaydi. Tuganaklarning shikastlangan joyini ximoyalovchi koplagich tukimaning tiklanishi kobiliyati kartoshka saklash muddatiga ta’sir etuvchi asosiy omillardan biridir. Kartoshkani yigishda kombayn va saralash mexanizmlari keng kullanilayotgan vaktda shikastlangan tuganaklar mikdori 15% va undan xam ortishi mumkin. Shikastlanishning bitib ketishi odatda, usayotgan yoki yangi kazib olingan tuganaklarda ayniksa yaxshi kechadi. Bu kobiliyat saklashning dastlabki davrida xam uz kuchini yukotmaydi. Ammo keyinchalik kurtaklar una boshlashi bilan butunlay yukoladi. Periderma tukimasi xosil kilish uchun xarorat 7O S dan past bulmasligi va xavo deyarli sernam bulishi lozim. Kartoshka uz muddatida yigishtirilishi va dastlab 2-3 xafta davomida saklashda xavo xarorati 10-18O S va nisbiy namlik 90-95%, shuningdek yaxshi shamollatib turilganda yangi periderma tukimasi tez xosil buladi. Yaxshi yetilmagan va pusti mustaxkamlanmagan tuganaklarni sovutgichlarga joylashdan avval ularni omborxona yakinidagi maydonchalarda yoyib kuyish tavsiya etiladi.
Oradan 1-3 xafta utgach maxsulot uzok vakt saklash uchun omborxonaga joylanadi. Kraxmal va kand moddalarining uzaro almashinishi muxim texnologik axamiyatga ega. Normal sharoitda saklangan yetilgan tuganaklar tarkibida urtacha 15-18% kraxmal va 0,5-1% kand moddasi buladi. Xarorat 3O S dan past bulganda kraxmalning kandlanishi natijasida kand kupayadi va uning asosiy kismi nafas olishga sarflanadi. Ayni vaktda buning aksi yoki kand moddasidan kraxmal xosil bulishi xam ruy beradi. Tuganaklarni sovuk joyda asralganda kand moddasi tuplanishi kuchaymasada, keyinchalik ilk joyda kandning muayyan kismi yana kraxmalga aylanadi. Bunda kartoshka tuganaklarini fiziologik soglomligi saklanib, ta’mi normal xolga keladi. Sovuk sharoitda saklanganda xarorat past bulib, kartoshka kanchalik uzok saklansa, kraxmalni kandga aylanishi sussayadi. Tuganaklarning normal xolatiga kelishi uchun bir necha kun saralangan xolda maxsus ilik va yorug xonada ushlanib, undan sung idishlarga joylanib, savdo shaxobchalariga chikariladi. Kartoshkaning yana bir muxim xususiyatlaridan biri shundaki, u boshka sabzavotlarga karaganda unchalik kup issiklik va namlik chikarmaydi. Shu sababli sifatli kartoshkani tabiiy shamollatishda 1,5m va faol shamollatishda 3,5-4m gacha uyum xolda saklash mumkin.
Kartoshka tuganaklarini yigish, tashish va saklash sharoitlariga tuxtaladigan bulsak, mamlakatimizning markaziy xududlarida kartoshka xosili asosan sentyabrning 2yarimidan boshlab yigishtiriladi.
Ma’lumki, tuganaklar yetilganda yigishtirish zarur, chunki muddatdan oldin kovlangan kartoshkani ortikcha issik xaroratda salashga tugri keladi. Kechikib kazilganda xar xil kasalliklarga chalinib, sovukka chidamsiz va saklash davrida kuplabchikit chikishiga sabab buladi. Mamlakatimiz sharoitida kechki kartoshka oktyabrning birinchi va ikkinchi uch kunligidan kovlana boshlaydi. Xosil yigish kartoshka yetishtirishdagi eng mashakkatli ishlardan biridir. Kuzgi xosilni yigishda kovlagichlar ishlatiladi. Lekin terish, ortish, saralash, omborxonaga saklash, joylash asosan kul mexnati bilan bajariladi. Natijada xosil uz vaktida yigilmay kolishi va saralanmagan, sifatsiz maxsulot joylanish xollari uchraydi. Kartoshka vaktinchalik omborlarga ertalab joylangani ma’kul, chunki u tun buyi ancha sovigan buladi. Kartoshka joylab bulingach uyum va xandaklarning ustiga dastlab 15-20 sm kalinlikda xashak yoki kamish yopiladi, sungra 30-35sm kalinlikda tuprok tortiladi.
Doimiy kartoshka saklovchi omborlar uyum va xandaklarga karaganda afzaldir. Chunki ularda saklash rejimini ma’lum darajada boshkarib turishga, saklovchi maxsulot xolatini nazorat kilib borish imkoni buladi. Doimiy omborlar asosan 3 xil – yer ustki, yarim chukur va chukur joylashtirilgan omborlardan iborat.
Tashki xarorat 40-42O C gacha va undan yukori kutarilganda baxor va yozda sun’iy sovutiladigan omborlarda mukobil saklash sharoiti yaratilib, kerakli xaroratni yuzaga keltirish mumkin. Sun’iy va tabiiy shamollatiladigan omborlarda kata kutilarda, konteyner va xandaklarda saklanadi. Janubiy viloyatlarda sharoitga karab, xirmon uyumlari uncha kata bulmasligi kerak. Kartoshka yanvar – fevralgacha 1,5m kalinlikda tukilgan bulsa, urinmasdan yaxshi saklanadi. Uyumning balandligi uning govakligiga xam boglik. Govaklar kartoshka tuganaklarining kattaligiga va kisma ifloslanganligi bilan aniklanadi. Mayda tuganakli va tuprok kup aralashgan uyumda govaklik past bulib, xavo almashinuvi yomonlashadi. Shuning uchun mayda va tuprok aralashgan kartoshkani yiriklariga karaganida yana xam yupka yopib kuyiladi.
Faol shamolatish kullanilib sun’iy sovitiladigan omborlarda uyum balandligini 3m gacha yetkazish mumkin. Shuningdek kartoshkani turli xil idishlarda saklash xam nobudgarchilikni kamrok bulishiga sabab buladi.
|
| |