Tadqiqotning ilmiy yangiligi - In this graduation work, the failure of tires and wheels, which are one of the main...

|
In this graduation work, the failure of tires and wheels, which are one of the main parts in the movement mechanism of cars, and the reduction in service time are associated with violations of the rules of technical use
|
bet | 4/29 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 3,88 Mb. | | #267908 |
Bog'liq rezerfTadqiqotning ilmiy yangiligi.
Favqulodda vaziyatlar vazirligi tizimida yong‘in o‘chirish va avariya-qutqaruv avtomobillari shinalarining ekspluatasiyasi bilan bog‘liq muammolarni bartaraf etish va amaliyotga tadbiq qilish bo‘yicha taklif va tavsiyalarni ishlab chiqish hamda, yangi texnologik uskunalardan foydalanish.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati.
Yong‘in o‘chirish avtomobil shinalar davriyligi, yo‘l bosib o‘tish me’yorlarri va xavfsizligini ta’minlash, shinalar bosimini nazorat qilishda innovatsion texnologiyalarini qo‘llash orqali ularning talofatlar hajmini kamaytirishga erishilganligi bilan izohlanadi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi.
Ushbu bitiruv malakaviy ishi annotatsiya, kirish, to‘rtta bob, xulosa
94 varoqdan va foydalanilgan adabiyotlardan iborat holda yoritib berilgan. Bitiruv malakaviy ishida 22 dan ortiq adabiyotlardan foydalanilgan.
Bitiruv malakaviy ishi mavzusining maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi:
1. Favqulodda vaziyatlar vazirligi tizimidagi yon‘g‘in o‘chirish va avariya qutqaruv avtomobillari shinalarini ekspluatatsiyasi qilish davrida mavjud muammo va kamchiliklarni tahlillar orqali o‘rganish.
2. Favqulodda vaziyatlar vazirligi tizimidagi yon‘g‘in o‘chirish va avariya qutqaruv avtomobillar shinalarni tanlash, ularni ekspluatatsiyasi va yo‘l bosib o‘tish meyorlarini belgilash bo‘yicha taklif va tavsiyalarni ishlab chiqish uchun zarur materiallar to‘plash.
3. To‘plangan ma’lumot va materiallar asosida Favqulodda vaziyatlar vazirligi tizimidagi yon‘g‘in o‘chirish va avariya qutqaruv avtomobillar shinalarni tanlash, ularni ekspluatatsiyasi va yo‘l bosib o‘tish meyorlarini belgilash bo‘yicha yangi zamonaviy texnologiya hamda uskunalarni tadbiq qilish.
I-BOB. MUAMMONING HOLATI VA TADQIQOTNING VAZIFALARI
1.1.Tadqiqot mavzusi boʻyicha ilmiy-tadqiqot ishlari tahlili.
Shinalarning rivojlanish tarixi. Avtomobillarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi jahon texnologik taraqqiyotining buyuk yutug‘i, insoniyat taraqqiyotida muhim o‘rin bo‘lib, insoniyatni avtomobilsozlik sanoatining rivojlanishga olib keldi. Avtomobillar paydo bo‘lishining dastlabki yillarida avtomobil shinalarining qulayligi, barqarorligi va quvvatini bir tekisda taqsimlash uchun olimlar doimiy ravishda tadqiqot va innovatsiyalarni o‘tkazibgina qolmay, shinalar sanoatining rivojlanishi va innovatsiyalarini doimiy ravishda targ‘ib qildilar.
1839-yilda Goodyear “Rezina vulkanizatsiya texnologiyasi” ni ishlab chiqdi va qaynash nuqtasidan past haroratda parchalanmaydigan kauchukni muvaffaqiyatli ishlab chiqdi. Gudyer vafotidan 38 yil o‘tib, Amerika kauchuk sanoatiga katta hissa qo‘shgan Charlz Gudyer sharafiga Frenk Kirbi o‘zining shinalar ishlab chiqaruvchi kompaniyasiga “Goodyear” nomini berdi.
1888-yilda Jon Dunlop kauchukdan trubka yasadi. Yog‘och g‘ildiraklarning chetiga o‘ralgan va keyin uni gaz bilan to‘ldirgan. Ushbu turdagi shinalarning elastikligi nafaqat tebranishlarni to‘liq yo‘qotadi, balki avtomobil tanasining mexanik xususiyatlarini ham yaxshi himoya qiladi. Dunyoda birinchi pnevmatik shina paydo bo‘ldi va bu texnologiya birinchi bo‘lib velosipedlarda qo‘llanildi.
Endryu Mishlin 1891-yilda olinadigan velosiped pnevmatik shinalarini ishlab chiqdi va 1895-yil 11-iyunda aka-uka Mishellar avtomobil sanoatida pnevmatik shinalar texnologiyasini qo‘lladilar.
1903-yilda JF janob Palmer mukammal yeyilishga qarshi bo‘lgan va shinalar sohasiga qo‘llanganda shinalarning xizmat qilish muddatini sezilarli darajada uzaytira oladigan shinali to‘qimachilikni ixtiro qildi. Ushbu ixtiro diagonali shinalarning paydo bo‘lishiga olib keldi.
1930-yilda Mishel kompaniyasi shinaning ichki devoriga qalinligi taxminan 2-3 mm bo‘lgan rezina plomba qatlamini qo‘shdi va vakuumli shina bo‘lgan birinchi tubeless shinani muvaffaqiyatli ishlab chiqdi.
1946-yilda Mishel shinaning xizmat muddatini 30-50% ga oshirgan va avtomobil yoqilg‘i sarfini taxminan 8% ga kamaytirgan radial shinani ixtiro qildi. Radial shinalardan foydalanish shinalar sanoatida haqiqiy texnologik inqilobni boshlab berdi.
Radial shinalar paydo bo‘lgandan beri shinalar naqshlari, konstruktiv dizayn, skelet materiallari va kauchuk formulalarini loyihalash va ishlab chiqishda katta yutuqlarga erishildi, bu esa shinalar ish faoliyatini yaxshilashga olib keldi.
Radial shinalarning rivojlanish tarixi.
1.1-rasm. Radial shina (R) Diagonal shina
1946-yilda fransuz Michelin Tire kompaniyasi dunyodagi birinchi radial shinani sinovdan o‘tkazdi. Radial shinalar ixtirosi shinalar sanoatida inqilob bo‘lib, avtomobil shinalari rivojlanishining yangi yo‘nalishi bo‘ldi. Radial shinalar uchun xalqaro kod “R” qilib belgilandi. Bu turdagi shinalarning tuzilishi egilgan shinalardan farqli bo‘lganligi sababli, ba’zi mamlakatlar uni radial shinalar, X shinalari va boshqalar deb atashadi.
Radial shinalar protektor izining joylashishi burchakli shinalarnikidan farq qiladi. Radial shinaning protektor izlari bir-birini kesib o‘tish uchun joylashmagan, lekin yer meridianining joylashuvi kabi shinalar qismiga parallel ravishda yaqin joylashgan. Shnur burchagi kichik, odatda 0 daraja va karkas kordonlar o‘rtasida parvarishlash kesishmasi yo‘q. Shina harakatlanayotganda toj atrofidagi kuchlanish kuchayadi, bu esa shinaning aylana cho‘zilishi va radiusli yoriqlar paydo bo‘lishiga olib keladi. Shu sababli, radial shinaning bufer qatlami deyarli aylana bo‘ylab joylashgan bog‘lovchi shnur qatlamidan foydalanadi, shinaning protektor shnuri bilan 90 graduslik burchak ostida, odatda 70 gradusdan 78 darajagacha kesishadi va mahkamlash uchun zo‘rg‘a cho‘zila oladigan qattiq halqali kamar hosil qiladi.
Ko‘rinib turibdiki, radial shinalar kamar qatlamining dizayni juda muhim va yaxshi qattiqlikka egadir. Radial shinalarni ishlab chiqishda po‘lat sim yoki aramid tolasi kabi katta burchakli, yuqori quvvatli va cho‘zilmaydigan tolali materiallarning bir nechta qatlamlaridan foydalangan holda ishlab chiqariladi.
Shinalar harakat xavfsizligi, yoqilgʻi sarfi va ekologiyaga taʼsir etuvchi avtomobilning eng qimmat elementlaridan hisoblanadi. Shinaning texnik resursini oshirishning ilmiy-amaliy vazifasi avtomobillar harakati xavfsizligini oshirish, yoqilgʻi sarfini pasaytirish va ekologiyaga salbiy taʼsirini kamaytirish, shuningdek, avtotransport korxonasining moddiy-texnik bazasini modernizatsiya qilish uchun amalga oshirilishi mumkin boʻlgan ijobiy iqtisodiy samarani olish imkonini beradi. Shinalarni texnik qoʻllash sohasida koʻpgina tadqiqotlar oʻtkazilgan. Bu tadqiqotlarning barchasi shinalarning texnik resursini oshirishga qaratilgan ilmiy-tadqiqot vazifalarining yechimini topish uchun amalga oshirilgan. Ularning farqi esa ularning yechimini topishdagi yondashuv va usullardan iborat hisoblanadi.
Sitschev A.V.[9] o‘z ishida shinalar bosimining oʻzgarishini, operatsion omillarga bogʻliqligini aniqlashga imkon beradigan shinalar bosimini nazorat qilish usullari koʻrib chiqilgan.
Muallif tashqi omillarning taʼsirini hisobga olmagan holda shinada gaz tarqalishini aniqlashning uch xil usulini batafsil bayon qildi. Dastlabki ikkita usul shinani 90% temir sharchalar bilan toʻldirishdan iborat, qolgan 10% esa gaz bilan toʻldirilgan. Metall gaz uning tuzilishiga kirishiga yoʻl qoʻymaydi va muallifning fikriga koʻra, hajmni aniq hisoblash mumkin, chunki sharchaning kattaligi yetarlicha aniqlik bilan hisoblangan. Bu shinadagi gaz hajmining pasayishiga olib keladi va diffuziya maydoni doimiy boʻlib qoladi. Shuning uchun, diffuziya tufayli shinadan kichik gaz oqishi ham shinadagi bosimni sezilarli darajada kamaytiradi, buning natijasida tajriba tezligi 10 baravarga oshadi, ammo bunday tajriba bilan shinalar yaroqsiz holga keladi.
Ikkinchi usul birinchisidan shinadagi gaz bosimini uning tushishi bilan qoplaydigan gaz nomenklaturasi qurilmasi bilan farq qiladi. Ikkinchi usul shinalar bosimini ushlab turadigan qurilmaning ishlashini modellashtiradi. Diffuziya koeffitsientini aniqlash uchun ushbu usullardan ham foydalanish mumkin.
Uchinchi usulning mazmuni shundaki, avtomobil shinasi yopiq tizimga joylashtiriladi (qoʻshimcha gazning kirib kelishini istisno qiladigan qopqoqli metall qobiq), keyin shinali tizim tajriba sharoitlari uchun zarur boʻlgan haroratda suv bilan toʻldiriladi va kappilyator chiqariladi. Usulning mohiyati shinadan suvga tarqaladigan gaz, qoʻshimcha hajm hosil qiladi va kapillyatordagi suyuqlik darajasini maʼlum miqdorda oshiradi. Kappilyator naychasining diametrini bilib, chiqarilgan havo hajmini aniqlash mumkin. Usulning kamchiligi shundaki, gaz yoʻqotilishi bilan standart bosim darajasining 80% dan ortigʻi ichki kuchlanish kuchlari taʼsirida shinaning hajmli siqilishi sodir boʻladi va natijalar buzilishi mumkin, ammo bu kamchilik unchalik ahamiyatli emas, chunki bosim pasayganda oʻlchovlar yetarli normaning 5-10% tashkil etadi.
Sidelnikov G.V.[8] ish jarayonida shahar avtobusi shinalarining marshrut resursini normallashtirishga uslubiy yondashuvni yaratdi. Avtobus shinalarining marshrut resursini meʼyorlash jarayonida, muallifning fikriga koʻra, funksiyaning maqsadi uchta omil guruhiga bogʻliq boʻlishi mumkin: birinchi guruh (A1...An) avtobusning ishlash sharoitlarini tavsiflaydi, ular shinalarning meʼyoriy manbasini aniqlash jarayonida belgilanadi va oʻzgartirilishi mumkin emas. Birinchi guruhga quyidagilar kiradi:
A1-marshrutdagi texnologik toʻxtashlarning oʻziga xos soni,
A2-marshrutdagi svetoforlarning oʻziga xos soni,
A3-marshrutdagi burilishlarning oʻziga xos soni,
A4-marshrutdagi transport vositalarining harakatlanish zichligi,
A5-toʻxtash joylari orasidagi oʻrtacha masofa,
A6- yoʻlovchilar sigʻimidan foydalanish koeffitsiyenti,
A7-operatsion tezlik,
A8-yoʻnalish tezligi,
A9-yoʻl yuzasining holati,
A10-trassaning uzunligi bo‘yicha qiyaligi burchagi,
A11 – yoʻl sirtining turi,
A12-transport jadalligi.
Ikkinchi guruh (B1...Bm), baʼzan yechim elementlari deb ataladi, boshqaruv paytida oʻzgarishi mumkin, bu maqsad funksiyasiga taʼsir qiladi. Ushbu omillarga quyidagilar kiradi:
B1-tizimlarning asosli standartlarini qoʻllash( muallif misolida-bu tavsiya etilgan bosim va gʻildiraklarning yaqinlashishi);
B2-tizimning tavsiyalari va standartlarining bajarilishini taʼminlash( havo bosimini nazorat qilish, yaqinlashuv va boshqalar);
B3-texnik jarayonlarini, birinchi navbatda shinalarni ishlatish texnologiyasini takomillashtirish, tashkil etish va boshqarish;
B4-ijrochilarning ish joylarini texnologik va boshqa hujjatlar bilan taʼminlash;
B5-avtobuslarning texnik ishlashi paytida buxgalteriya hisobi va hisobotini kompyuterlashtirish va individuallashtirish;
B6-korxonani xodimlar bilan taʼminlash;
B7-xodimlarning malakasini oshirish;
B8-xodimlarni simulyatsiya qilish tizimlarini takomillashtirish;
B9-mehnat jamoalarining barqarorligini taʼminlash;
B10-xizmat koʻrsatadigan avtobuslar zaxirasini yaratish;
B11-harakatlanuvchi tarkib modellarining kerakli turlarini tanlash;
B12-zamonaviy operatsion materiallarni, shu jumladan texnik xizmat koʻrsatish va shinalarni taʼmirlash uchun materiallarni tanlash;
B13-mahsulotlarni, ayniqsa toʻxtatib turish va boshqarish elementlarini tiklash va konustruktiv tuzilish sifatini taʼminlash;
B14-avtobuslar parkining davriylik koʻrsatkichini boshqarish;
B15-avtobuslarning oʻzgaruvchan xizmat muddatlari.
Tadqiqot davomida shartlar-ikkinchi guruh omillari normativ qiymatlarga ega (shinalar bosimi) yoki oʻzgarmaydi.
Uchinchi guruh. Oldindan nomaʼlum shartlar (C1...Ck), ularning tizim samaradorligiga taʼsiri nomaʼlum yoki yetarlicha oʻrganilmagan, ularga quyidagilar kiradi:
C1 – atrof – muhit harorati;
C2-atrof-muhitning keskinligi.
Ushbu parametrlarning xatti-harakatlarini bashorat qilish qiyin boʻlganligi sababli, muallif ularni miqdoriy baholash uchun ekspert usulidan, xususan, omillarning aprior reytingidan foydalangan. Natijada muallif regressiya modellarini oldi, ulardan biri (ABS siz 11/70R22,5 shinalar uchun) quyida keltirilgan
Muallif tomonidan olib borilgan tadqiqot natijalariga koʻra, xizmat koʻrsatish sharoitlari omilidan shinalar resursiga dominant taʼsir ega yonalish tezligi – 12%, undan keyin yoʻlovchilar sigʻimidan foydalanish koeffitsienti – 8%, transport oqimining oʻrtacha zichligi – 4%, oʻrtacha haydash uzunligi – 2% va burilishlarning oʻziga xos soni – 1%. Operatsion omillarning umumiy taʼsiri 27% ni tashkil etdi, qolgan qismi (73%) 11/70R avtobusining resursiga-LiAZ-5256.25 shahar avtobusining ABS siz 22,5-konstruktiv, texnologik, ishlab chiqarish va tabiiy-iqlim omillari taʼsir koʻrsatdi. Muallifning yuqori tonnali regressiya modeli u oʻtkazgan ekspertiza natijalarini tasdiqladi. Muallif tomonidan taklif etilgan usullarni joriy etish natijasida avtobus shinalari resursini 19 foizga oshirish mumkin boʻldi.
Kasatkina E.F.[5] ishda dasturiy taʼminot shaklida shinalar xarajatlarini hisobga olish va boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimi ishlab chiqilgan boʻlib, uni ishlab chiqarishga joriy etish shinalar narxini pasaytiradi va avtomobillarning samaradorligini oshiradi. Avtomatlashtirilgan tizim dastlabki hujjatlarni qayta ishlashda (elektron bazalar, maʼlumotlar bazalarini yaratish va ular bilan ishlash) shinalarni hisobga olishning murakkabligini kamaytirishga moʻljallangan. Avtomatlashtirilgan buxgalteriya tizimining asosi regressiya tenglamalari boʻlib, ular yordamida tizim avtomatlashtirilgan rejimda shinalarning yemirilish intensivligining bogʻliqligini ifodalaydi. W mos ravishda old va orqa gʻildiraklar uchun oʻrganilayotgan parametrlarga mos ravishda ifodalaydi.
Ushbu tenglamalar shinalar yemirilishini kuchayishi bilan muammolarni bartaraf etishni optimallashtirishni taʼminlaydi. Ushbu tizim muallif tomonidan Vladimir PATP-1-da joriy etilgandan soʻng, shinalar narxi 7% ga kamaydi va shinalarni hisobga olish uchun boshqaruv xarajatlari 50% ga kamaydi.
Gudkov D.V.[4] ishda shinalar yemirilish jadalligiga taʼsir qiluvchi asosiy omillar aniqlandi va ular muntazam avtobus yoʻnalishlariga nisbatan ajratildi. Muallifning fikriga koʻra, shinalar yurishiga katta taʼsir qiluvchi omil – bu yoʻlovchilarning foydalanish koeffitsientini hisobga olgan holda avtobusning umumiy ogʻirligi. Ushbu fikr asosida muallif shinalar yukining taxminiy koʻrsatkichini ishlab chiqdi. Koʻrsatkich sifatida avtomobil shinasining qoʻllab-quvvatlash yuzasi bilan aloqa qilish joyida ishlaydigan kuchlarning umumiy ishi qabul qilindi.
R.M. Ustarov[10] oʻz ishida oʻzgaruvchan yuza sharoitida shinalarning yemirilish jadalligi va resurslariga taʼsir qiluvchi bir qator operatsion omillarni aniqladi. Muallif tog‘ yoʻli, avtomobil, haydovchi, atrof-muhit tizimining oʻzaro taʼsiri uchun togʻ yoʻllari sharoitlari modelini ishlab chiqdi, modelda quyidagi omillar koʻrib chiqildi:
haydash texnikasi yoki moment;
yoʻl, iqlim sharoiti va avtomobil dizayni;
shinalarning ortiqcha yuklanishi;
avtomobil tezligi;
shinalardagi havo bosimi;
gʻildiraklarni oʻrnatish burchaklari va kuchlari, shinada harakat qilish;
dizayn nomuvofiqligi va gʻildiraklarning turli xilligi;
avtomobilning old va orqa oʻqlarining qiyshayishi va osmaning texnik holati;
shinalar yemirilishi ularning ishlashiga va avtomobilning tortish-tortish xususiyatlariga taʼsiri.
Ushbu omillarning taʼsir darajasini aniqlash uchun muallif stend sinovlarini oʻtkazdi. Natijada, oʻzgaruvchan relyef sharoitida harakatga qarshilik kuchlarining oʻziga xos ishlashiga qarab avtobus shinalarining yurishini hisoblash imkonini beradigan chiziqli bogʻliqlik paydo boʻldi.
Shuningdek, muallif shinalar yurishini bashorat qilish uchun yuza relyefini hisobga olgan holda koeffitsientni aniqladi. Shunday qilib, avtomobilarning turli xil yoʻl sharoitlariga koʻra, shinalarni yuklash parametrlari va operatsion omillar kvazi-statsionar boʻladigan xarakterli joylarni ajratish mumkin. Ushbu boʻlimlarning oʻziga xos ogʻirligiga qarab, maʼlum bir joyda oʻrtacha yemirilish jadalligini aniqlash mumkin yuza qatlamlari. Shu bilan birga, shinalar protektorining oʻrtacha yemirilish jadalligi quyidagicha boʻladi
Tadqiqotga koʻra, ushbu texnikani yangi yuk avtomillari uchun qoʻllash maqsadga muvofiqdir va marshrut pasportiga oʻrtacha ogʻirlikdagi yengillik koeffitsientining qiymatini kiritish va keyinchalik shinalar yurishini hisoblashda foydalanish tavsiya etiladi.
Lamzin A.M. oʻz ishida [6] shinalarning tasnifi va mislashish darajasi (foydalanish toifasi, oshipatsiya) past haroratli ish sharoitlariga taʼsiri masalasini oʻrganishga yaqinlashdi. Tadqiqotlarga koʻra, shinaning past haroratli sharoitlarga moslashishi va past haroratli sharoitlarning oʻzi aylanma qarshilik koeffitsientiga sezilarli taʼsir qiladi, bu esa oʻz navbatida yoqilgʻi sarfiga taʼsir qiladi. Muallif egiluvchanlik koeffitsientini aniqladi, bu aylanishga qarshilik koeffitsienti bilan tavsiflanadi va unga qarab uchta darajasi aniqlandi: yuqori, oʻrta va past.
Tadqiqotning asosiy gʻoyasi shundaki, ogʻir sharoitlarning avtomobil shinalariga taʼsiri ularning ushbu sharoitlarga moslashish darajasiga bogʻliq. Muallifning tajriba tadqiqotlari shuni koʻrsatdiki, turli xil ishlash va dizayn xususiyatlariga ega avtomobil shinalari past ish harorati sharoitida aylanish qarshiligi koeffitsientining turli darajadagi oʻzgarishiga ega va shuning uchun fitnes parametrining turli qiymatlariga ega. Natijada, tasniflash uchun maʼlumot beruvchi xususiyatlar quyidagilar boʻlishi aniqlandi: foydalanish toifasi va tikanlarning mavjudligi yoki yoʻqligi. Shu asosda muallif shinalarning aylanish qarshiligi koeffitsienti boʻyicha past haroratli ish sharoitlariga moslashuvchanligini hisobga olgan holda yoqilgʻi sarfini differentsial tuzatish usulini taklif qildi. Koeffitsientning qiymati avtomobilning ishlashi sodir boʻladigan haqiqiy havo harorati qiymatiga va shinalarning aylanish qarshiligi koeffitsienti boʻyicha atrof-muhit havosining salbiy haroratiga moslashish darajasiga bogʻliq.
Gechebaev Sh.D. yilda [3] ichki gaz oʻtkazuvchan pnevmatik akkumulyator (GOPA) yordamida transport vositalarining shinalaridagi bosimni bashorat qilish va uning barqarorligini oshirish vazifasini hal qildi (1.2-rasm). GOPA oʻz ichiga olgan shinadan gazni diffuziya qilish jarayonining ishlab chiqilgan matematik modeli va bosim meʼyorlariga rioya qilgan holda shinadagi bosimni tiklash davrining maksimal oʻsishini taʼminlaydigan uning oqilona parametrlarini tanlash usuli. GOPA, muallifning tadqiqotiga koʻra, shinalar bosimini tiklash muddatini oʻrtacha 7 dan 120 kungacha oshirdi, yaʼni, oddiy shinadan 17 baravar koʻp.
1.2-rasm. Ichki pnevmatik akkumulyatorning shina bilan hisob chizmasi (IPA)
1 – tashqi pnevmatik shina; 2 – ichki pnevmatik akkumulyator; 3 – aylana; А – asosiy kamera; В – qoʻshimcha kamera (ichki gaz oʻtkazuvchi pnevmatik akkumulyator)
Murtuzov M.M. [7] havo bosimining oʻzgarishi va uning materiallarining gaz oʻtkazuvchanligi tufayli shinadagi kislorod kontsentratsiyasining matematik modellashtirish asosida meʼyoriy bosimni tiklash intervallarini koʻpaytirish muammosi koʻrib chiqdi. Muallif materiallarning gaz oʻtkazuvchanligi tufayli shinadagi bosim va kislorod kontsentratsiyasining oʻzgarishi uchun ishlab chiqilgan matematik modellardan foydalangan holda quyidagilarni aniqladi: havo, toza azot va texnik azot bilan toʻldirishni hisobga olgan holda vaqt oʻtishi bilan shinalar bosimining oʻzgarishi; shinadagi standart bosimning birinchi tiklanishidan oldingi intervalni aniqlashga imkon beradigan ko‘rinish; shinadagi kislorod kontsentratsiyasining vaqt boʻyich oʻzgarishiga bogʻliqligi. Muallif gazlar aralashmasining oʻtkazuvchanligi jarayonida shinalar bosimining oʻzgarishi uchun matematik modelni oldi. Ushbu model shinadan havo oʻtkazuvchanligi jarayonini tavsiflaydi, agar u vertikal yuk bilan yuklanmagan boʻlsa, yaʼni shinaning hajmi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmaydi va shinadagi bosim faqat gaz oqishidan burishadi.
Ish jarayonida muallif shinani havo bilan toʻldirganda, undagi kislorod kontsentratsiyasi vaqt oʻtishi bilan eksponensial egri chiziq boʻylab kamayishini aniqladi (shinalar 70...350 kun ichida kisloroddan butunlay ozod qilinadi) va pasayishlar orasidagi davr ortadi. Shinalarni azot bilan toʻldirish va keyinchalik havo bilan toʻldirish bosimni tiklash davrini koʻpaytirishga va shinalarga texnik xizmat koʻrsatish xarajatlarini 25% ga kamaytirishga imkon beradi.
Oʻz ishida Yakovlev V.I. mexanika nuqtai nazaridan birinchi marta qattiq gʻildirakning qattiq asosda aylanishini nazariy jihatdan oʻrganib chiqdi.
Elastik gʻildirakni qattiq asosda aylantirish boʻyicha oddiy muhandislik echimini oldi, uning ustuvorligi prokat juftining shartnomaviy oʻzaro taʼsirining asosiy parametrlarini, xususan ishqalanish kuchlari, qattiqlik koeffitsientlari va gʻildirakning tashqi diametrining kattaligini aniqlash uchun yakuniy analitik ifodalardir. Natijada, muallif shinaning resursini oshirish uchun Puasson koeffitsientini va protektor materialining siljish modulini, shinaning radiusini, profilni toʻldirish koeffitsientini va tangens qattiqlik koeffitsientini oshirish, nisbiy elastik sirpanish qiymatlarini, sirpanishda ishqalanish koeffitsientlari va shinaning normal qattiqligi yukni kamaytirish kerakligini aniqladi. Shunday qilib, shinalarning yemirilish mexanizmi tushuntiriladi, ularning yemirilish va ishlamay qolish xususiyatlari koʻrsatiladi. Shinalarning chiziqli yemirilishini hisoblash va bashorat qilish uchun analitik ifoda olingan.
yelka pratektor tashqi ichki notekis
zonasi o‘rtasi zona zona yemirilish
b) c) d) e)
1.3-rasm. Shinalarning yemirilish zonasi va turlari.
Abakumov G.V. [1] chidamlilikni oshirish orqali avtomobil transporti narxini pasaytirishning ilmiy va amaliy muammosi hal qildi. Standartga mos keladigan bosim bilan shinalarning samarali ishlashini taʼminlash orqali shinalar va yoqilgʻi sarfini kamaytirish. Muallif nazorat qilish va uni normal holatga keltirish uchun bosim miqdorini hisoblash uchun matematik model va metodologiyani qishda isitiladigan xona uchun ishlab chiqdi.
Qishda texnik xizmat koʻrsatish paytida shinalardagi havo bosimining meʼyorga yetkazilishini nazorat qilishning ushbu modeli va metodologiyasi shinalar resurslarining yoʻqotilishini qisman kamaytirish va bosimning meʼyordan chetga chiqishi bilan bogʻliq yoqilgʻining ortiqcha sarflanishi tufayli iqtisodiy samara beradi. Ekologik taʼsir shinalar yemirilish mahsulotlarining massasini va chiqindi gazlar bilan zararli moddalar chiqindilarini kamaytirishdan iborat.
Abramov V.N. oʻz ishida [2] shinalarni baholash va hisoblash metodo-logiyasi, konstruktiv takomillashtirish va ishlab chiqarish texnologiyasini takomil-lashtirish, yangi istiqbolli materiallarni ishlab chiqish, kauchuklarni oʻzgartirish usullari va ularni himoya qilish asosida shinalar saqlanishi va chidamliligini taʼminlash orqali avtomobil transportining ishlashi va ishonchliligini oshirish muammosini hal qilish kontseptsiyasini ishlab chiqdi. Natijada shinalar va avtomobillarning taktik-texnik tavsiflari (TTT) ning asosiy koʻrsatkichlari, shinalar ishlash mezonlari ilmiy asoslangan, baholash ishlab chiqilgan va tajriba ravishda oʻtkazilgan:
-toʻliq gʻildirakli avtomashinalarning shinalarining oʻziga xos yuklanishi hajmi, ularning qattiqligi va dizayn parametrlari, tuproq bilan aloqa qilishda uning elementlarining toʻplangan siljishi orqali gʻildirakni aylantirishning aniq matematik modeli ya’ni, sirpanish;
-gʻildiraklarning foydalanishda asosiy mezonlariga muvofiq saqlanishi va xizmat muddatini prognoz qilish;
-gofrirovka qilingan shinalarning kuchlanish-deformatsiyalangan holati;
-shinalar xizmat qilish muddatini 40% gacha oshiradigan kauchuklarni oʻzgartirish, ularning eruvchanligi va ftorparafinlar, efirlar va telomer spirtlari asosida shishishi va ftorgelium reagenti va kimyoviy absorber yordamida ftorid qoʻshimchalari bilan hajmli qattiqlashuvning kombinatsiyalangan usuli yordamida tarkibiy qismlarning tezligini pasaytiradi, zichroq va ozonga chidamli sirt qatlamini hosil qiladi.
Nazariy va tajriba tadqiqotlar hamda, hisob-kitoblar orqali mualliflar shinalar bilan ishlaydigan transport vositalarining ishlash samaradorligini oshirishga imkon berishi, bu ularning avtomobil transportida ishlash xususiyatlarini toʻliq amalga oshirishda namoyon boʻladi, bu quyidagilarga imkon beradi: toʻrt gʻildirakli transport vositalarining asosiy koʻrsatkichlarini yaxshilash, aylanish uchun energiya sarfini kamaytirish, shinalar yurishini 1,7-2,1 baravar oshirish.
O‘z ishida Damzen V.A. shinaning dinamik xususiyatlarini (dinamik qattiqlik va tebranishlarning susayish koeffitsienti) koʻrib chiqish orqali shinalar xavfsizligi va resursini yaxshilash muammosiga urgʻu berdi. Buning uchun muallif avtomobil shinalarining qattiqligini aniqlashning matematik modeli asosida elastik xususiyatlar parametrlari boʻyicha shinalarni diagnostika qilish usulini ishlab chiqdi.
Muallif tomonidan ishlab chiqilgan matematik model va usullar avtomobillarga texnik xizmat koʻrsatishda tashxis qoʻyish orqali avtomobil shinalarining xavfsizligi va resurslarini yaxshilashning muhim ilmiy va amaliy muammosini hal qilishga yordam berdi.
O‘z ishda Volodina T.N. pnevmatik shinalarning xususiyatlarini ularning yemirilish qarshiligini bashorat qilish zarurati nuqtai-nazaridan koʻrib chiqdi. Muallif gʻildirak va protektorning deformatsiyalarini shinaning erkin aylanishi bilan shinaning yoʻl bilan birikish sohasidagi tangensial siljishlar bilan bogʻlaydigan va shinaning strukturaviy parametrlari, strukturaviy materiallarning xususiyatlari va kontaktdagi ishqalanishning oʻziga xos ishlashi oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻrnatishga imkon beradigan aylana va lateral kuchlarni idrok etish bilan bogʻliq belgilar olingan protektorning yemirilish qarshiligini tavsiflaydi. Muallif erkin aylanishda kontaktdagi stresslarning taqsimlanishini tahlil qildi, bu xavfli zonalarni protektorning yemirilish nuqtai-nazaridan oʻrnatishga imkon beradi.
Muallif berilgan tashqi kuchlar taʼsirida ishqalanishning umumiy ishini baholashga imkon beradigan matematik modellarni ishlab chiqdi, bu tarkibiy qismlarning yigʻindisi bilan belgilanadi
Yuqoridagi xususiyatlar shinalarning yemirilish qarshiligi oʻzgarmasligi sharti bilan taqqoslangan shinalar variantlarining oʻrtacha yemirilish qarshiligini baholashga imkon beradi va protektorning yemirilish qarshiligidagi yutuqlar protektor kauchuk modulining koʻpayishi va shinaning dizayn oʻzgarishlari tufayli taxmin qilinadi.
Yusupov A.A. ishida [12] pnevmatik shinaning profilini va umumiy oʻlchamlarini saqlab, uning boʻshligʻida normal atmosfera bosimida ishlashga qodir boʻlgan xavfsiz shinani yaratishda kompleks yondashuvni ishlab chiqdi. Shinaning haddan tashqari ichki bosimisiz ishlash qobiliyati ramka iplarini shinadagi radial yukni sezadigan elastik, maʼlum bir tarzda oʻrnatiladigan qator elementlari bilan almashtirish natijasida olingan. Muallif xavfsiz shinalarning prototiplarini qayta yaratdi, ularning asosiy xususiyatlarini aniqladi va pnevmatik shinalar bilan taqqosladi. Xavfsizlik shinalarining tajriba namunalarining qattiqlik xususiyatlari pnevmatik shinalarning tegishli xususiyatlariga yaqin ekanligi aniqlandi. Shuningdek, muallif nol bosim sharoitida shinalarning ishlashi uchun qiyosiy sinovlarni oʻtkazdi, bu elastik elementlar bilan taklif qilingan tajriba namunalarning ishlashi turli xil xavfsizlik tizimlariga ega boʻlgan xavfsiz pnevmatik shinalarning maʼlum dizaynlariga qaraganda yuqori ekanligini koʻrsatdi.
Slyudikov L.D. [8] texnik talablar ishlab chiqdi, ishlab chiqarish texnologiyasining xususiyatlari va ulardan foydalanish sharoitlariga mos keladigan avtomobil shinalarining yangi modellarini loyihalash va modernizatsiya qilishda resursni oshirish uchun nazariy asoslash va vositalar toʻplamini yaratdi; shinalar resursini oshirishni taʼminlaydigan samarali muvozanatli yechimlarni ishlab chiqdi va amaliyotga tadbiq qildi. Protektor parametrlarining chidamlilikka taʼsirini tizimli oʻrganish asosida muallif shinaning mumkin boʻlgan maksimal manbasini taʼminlaydigan kauchuk xususiyatlari va protektor dizaynining maqbul kombinatsiyasi toʻgʻrisida gʻoyalarni ishlab chiqdi.
Dizayn modelidan foydalangan holda muallif tomonidan shinalarning chidamliligini tahlil qilish shuni koʻrsatadiki, shinalarni takomillashtirish ish sharoitlarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak. Shunday qilib, I va II toifadagi yaxshi yoʻllar uchun protektorning yemirilish qarshiligini oshirish samaraliroq, III – V toifadagi yoʻllar uchun – mexanik shikastlanishga qarshilik, yomon yoʻllar uchun – charchoq va mexanik shikastlanishga qarshiligini oshirish samaraliroq.
O‘z ishida Zaxarov N.S. mavsumiy sharoitlarning avtomobil sifatining oʻzgarishi jarayonlariga taʼsirini koʻrib chiqdi. Ushbu ish bir nechta yoʻnalishlarni oʻz ichiga oladi, ammo ikkita yoʻnalish eng qiziq: mavsumiy sharoitlarning shinalar resursini shakllantirish jarayoniga taʼsiri va mavsumiy sharoitlarning shinalar bosimini shakllantirish jarayoniga taʼsiri.
Nazariy yoʻnalishida muallif amalga oshirilayotgan shinalar sifatini doimiy va diskret jarayonlarga ajratadi. Uzluksiz jarayonlar, birinchi navbatda, eskirishni oʻz ichiga oladi. Bundan tashqari, shinadan diffuzion havo oqishi doimiy ravishda sodir boʻladi. Diskretlarga turli sabablarga koʻra ramkaning buzilishi, protektorning ajralishi, ponksiyonlar va boshqalar kiradi.
Uzluksiz jarayonning intensivligi yemirilish intensivligi bilan tavsiflanadi u, diskret-nosozlik oqimi parametri. Ushbu yoʻnalish doirasida muallif ish sharoitlarining avtomobil shinalarining oʻrtacha yemirilish intensivligiga taʼsirining koʻp omilli matematik modellarini, shuningdek, nosozlik oqimi parametrining atrof-muhit haroratidan bogʻliqligi va vertikal yukning nosozlik oqimi parametriga taʼsirining matematik modellarini ishlab chiqdi.
Ikkinchi yoʻnalishda muallif shinalarning chidamliligini oshirish va standartga mos keladigan bosim bilan shinalarning ishlashini taʼminlash orqali yoqilgʻi sarfini kamaytirish orqali avtomobil transporti xarajatlarini kamaytirishni maqsad qilib qoʻygan. Hozirgi vaqtda barcha shinalarda bosim meʼyoriy darajaga mos kelmaydi. Haqiqiy bosim tasodifiy oʻzgaruvchidir, maʼlum bir matematik p kutish va oʻzgaruvchanlik koeffitsienti taqsimot funktsiyasi bilan tavsiflangan qonunga muvofiq taqsimlanadi.
Bosim bilan shinalarning ishlashi normaga mos kelmasligi sababli, shinalar resursi toʻliq amalga oshirilmaydi, yaʼni yoʻqotishlar mavjud. Bundan tashqari, xuddi shu sababga koʻra, avtomobil tomonidan amalga oshiriladigan oʻziga xos yoqilgʻi sarfi oshadi, yaʼni katta moliyaviy yoʻqotishlar mavjud.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
In this graduation work, the failure of tires and wheels, which are one of the main parts in the movement mechanism of cars, and the reduction in service time are associated with violations of the rules of technical use
|