Zamonaviy axloq - O’zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikasiyalarini rivojlantirish vazirligi...

Zamonaviy axloq
Zamonaviy jamiyatning axloqiy hayotining o'ziga xos xususiyatlari eb quyidagilar keltirilgan, ular to'g'risida ko'pgina tadqiqotchilar rozi.
1. Axloqiy plyuralizm, kasbiy va korporativ kodlar tizimini rivojlantirish, madaniyatlarning xilma-xilligini aks ettirish, axloqni etnik belgilar bo'yicha taqsimlash.
2. Axloq va qonunning yaqinlashishi, axloqning institutsionalizatsiyasi (talablarni rasmiylashtirish va sanktsiyalarni kuchaytirish).
3. Axloqiy qoidalarni me'yorga yo'naltirish, bu xristian ma'nosida cheksiz takomillashtirish talabiga qarshi turish (samoviy otangiz kabi mukammal bo'ling).
4. Kollektiv qarorlar va jamoaviy javobgarlik.
5. Kamroq yovuzlik mantig'iga asoslangan qarorlar qabul qilishni nazarda tutadigan utilitar yondashuv (bu har doim ham mukammal emas, chunki bu ba'zi odamlar guruhlarini yoki shaxslarni vosita sifatida ishlatishni o'z ichiga oladi).
70-yillarning rus etikasida. odob-axloq an'anaviy ravishda shaxsning o'zini tutish tartibini "institutsional bo'lmagan" tartibga solish sifatida ko'rib chiqilgan. Ammo ba'zida axloq ba'zi bir nodavlat muassasalari faoliyati bilan, masalan, cherkov bilan bog'liq bo'lishi mumkinligi qayd etildi, ammo bu uning tabiatiga mos kelmay, tarixan o'tkinchi deb hisoblangan. An'anaviy axloqiy imperativlar shaxs ongiga qaratilgan edi. Shaxsning qobiliyatiga bog'liq bo'lgan xususiyatlar axloqning o'ziga xos xususiyatlari, tanlash erkinligi (axloqiy majburiyatlarni ixtiyoriy qabul qilish) bilan bog'liq edi; fazilatli turmush tarzi (yaxshilikka intilish); fidoyilikka tayyorlik (jamiyatning manfaati shaxsning manfaatlariga nisbatan eng yuqori deb printsipial bayon qilinishi); odamlar o'rtasidagi tenglik (boshqalarga o'zlari kabi muomala qilishga tayyorlik, shu sababli axloqiy talablarni ifoda etishning universalligi); o'zini takomillashtirish g'oyasi (demak, mavjudlik va mavjudlik o'rtasidagi ziddiyat). Zamonaviy jamiyatning holati yuqoridagi bir qator qoidalarni rad etadi. Shunday qilib, kasbiy etika rivojlanishida axloqiy me'yorlarni ommaviy kodlash jarayoni boshlandi. Ba'zi tashkilotlar normalarning bajarilishini nazorat qiladi: universitetlarda etika yoki apellyatsiya komissiyalari; qo'shimcha ma'naviy-axloqiy funktsiyalarni o'z zimmasiga olgan shifokorlarning kasbiy yig'ilishlari; Axloqiy nuqtai nazardan, deputatlarning xatti-harakatlariga yo'l qo'yiladigan yoki yo'l qo'yilmasligini baholaydigan parlamentning axloqiy qo'mitalari; ishbilarmon doiralarning professional tashkilotlari yoki jamoatchilik bilan aloqalar xodimlari tashkilotlari; jurnalistlar axloqi bo'yicha kengashlar. individual korporatsiyalar va umuman ijtimoiy hayot. Bundan ayonki, axloq qisman institutsional bo'ladi. Shu bilan birga, kasbiy etika qoidalari Kantning fikriga ko'ra, er yuzidagi barcha odamlarga yoki aqlga ega bo'lgan barcha mavjudotlarga emas, balki ushbu kasb vakillariga ham tegishli.
Axloqni kasbiy asosda bo'lish bilan bir qatorda, uning bo'linishi korporativ bog'liqlik asosida vujudga keldi. Ko'pgina zamonaviy korporatsiyalar o'zlarining axloqiy kodlarini ishlab chiqdilar, o'zlarining axloqiy missiyalarini e'lon qildilar, ularda ushbu korporatsiyaning faoliyati umuman jamiyat farovonligini oshirishga qanday hissa qo'shayotgani, biznesning ushbu turi odamlarning ehtiyojlarini qondirishga qanday hissa qo'shayotgani aks etgan.
S huni qo'shimcha qilish kerakki, an'anaviy ravishda har bir kishiga, masalan, o'z qo'shnisiga bo'lgan e'tiborga qaratilgan ma'naviy talablar zamonaviy jamiyatda ko'pincha maxsus davlat organlari faoliyatining predmetiga aylanadi. Bunday organlarda ishlaydigan odamlar, aslida, butun jamiyat uchun xizmat qiladigan maxsus axloqiy funktsiyalarni bajaradilar. Yuqorida aytilganlarning barchasi haqiqatan ham axloq muayyan darajada u shunday bo'lib kelgan deb tasdiqlashga asos beradi. R. G. Apresyan zamonaviy jamiyatni postmodern deb ataydi. Uning ta'kidlashicha, axloqiy plyuralizm bu jamiyatning o'ziga xos xususiyati.
J amiyat axloqi muammolarini u yoki bu tarzda aks ettiradigan mavjud adabiyotlarni tahlil qilar ekan, R. G. Apresyan yaxshilanish individual etikasi va jamoat, yoki ijtimoiy, axloqiy farqni ajratib ko'rsatish kerak degan xulosaga keladi. G'arb manbalarida biroz boshqacha echimlar taklif etiladi: jamoat axloqi va individual axloq (T. Nagel), ijtimoiy va individual etika (A. Rich), institutsional etika va institutsional dizayn (R. Hardin).
" Jamiyat axloqi" atamasi bizga yanada aniqroq ko'rinadi, chunki barcha axloq mohiyati ommaviydir. Shaxsiy axloqda, inson, avvalambor, yaqin kishilari, qo'shnilari bilan ziddiyatsiz mavjud bo'la oladigan, shuningdek, u yoki bu tarzda shaxsiy aloqaga kirishga majbur bo'lgan kishilar bilan o'zaro o'zaro yordam beradigan shaxsiy xususiyatlarga e'tibor beradi. Jamoat axloqida, odam turli xil davlat funktsiyalarini bajarish bilan, odamlarning katta guruhlari bilan, shaxsiy bo'lmagan aloqalar bilan shug'ullanadi. Jamoat axloqining imperativlari xristian axloqining taniqli talablari singari universal bo'la olmaydi, chunki jamoat funktsiyalari bir-biridan farq qiladi va ularni bajarish ko'pincha turli odamlarga tanlangan munosabatda bo'lishni o'z ichiga oladi.
Shaxsiy axloqiy majburiyatlar jinsiy munosabatlarni qanday qilib to'g'ri tashkil etish kerakligi, oilangiz a'zolariga qanday munosabatda bo'lish, baxtli bo'lish uchun qanday yashash kerakligi kabi savollarni hal qilish usuliga o'xshashi mumkin. Jamoatchilik axloqida odamlar guruhlari ma'lum bir o'ziga xoslikka ega ekanligi aniqlanadi. boshqa guruhlardan farq qiladi. Shuning uchun, "o'zingizga qanday munosabatda bo'lishni istasangiz, xuddi shunday muomala qiling" degan tamoyil bu erda to'liq qo'llanilmaydi. Jamoatchilik axloqining shartlari "irqchilikka yo'l qo'ymaslik", "saylovlarda qatnashish" kabi qoidalar bo'lishi mumkin, agar siz biron bir umumiy jamoat vazifasini bajarsangiz, o'z vazifangizni vijdonan bajaring, shaxsiy xohishlaringiz va yoqtirmaydigan narsalaringizga ko'ra hech kimga ustunlik bermang. va boshq.
Ko'plab davlat funktsiyalarini bajarishda, boshqasiga xuddi o'zi kabi munosabatda bo'lishning iloji yo'qligi aniq. Biror kishi majburiy ravishda boshqasiga qarshi harakat qilishga majburdir. O'zining "Raqiblar uchun etika" asarida A. Appelbaum: "Professionallar va siyosatchilar ko'pincha ularni qarama-qarshi niyatlar asosida harakat qilishga majbur qiladigan, nomuvofiq maqsadlarga erishishga harakat qiladigan va boshqalarning rejalarini buzadigan rollarni o'ynaydilar. Prokuratura va mudofaa advokatlari, demokratlar va respublikachilar, davlat va milliy xavfsizlik maslahatchilari, sanoat korxonalari va ekologlar, tergov jurnalistlari va rasmiy manbalar, shifokorlar va sug'urta kompaniyalari o'zlarining vazifalari, ishlari va faoliyati natijasida ko'pincha bir-biri bilan to'qnash kelishadi. tashviqot ". Bu adolatli o'yin qoidalariga asoslangan, dushmanga hurmat va jamoat manfaatlarini hisobga olgan holda maxsus axloqni rivojlantirishni talab qilishi aniq. Davlat vazifalarini bajarishda muqarrar ravishda yuzaga keladigan, maxsus axloqiy majburiyatlarni yuklaydigan va ba'zi hollarda boshqa odamlarning taqdirini hal qilish huquqini beradigan bo'ysinish munosabatlarini ham hisobga olish kerak.
Aytaylik, ofitser halokatli topshiriqni kimga yuborishni va kimni zaxirada saqlashni hal qilishi mumkin. Ushbu qarorlar, eng kattasini yo'q qilish uchun, eng kichik yomonlikni tanlash mantig'iga asoslanadi. Ular, shuningdek, an'anaviy etika qat'iyan taqiqlagan narsani tan olishadi, ya'ni boshqalarning hisobidan boshqalarning hayotini saqlab qolish. Shu bilan birga, bunday qarorlarni faqat rasman tan olingan favqulodda vaziyatlarda (rasmiy ravishda e'lon qilingan urush, tabiiy ofat, global ekologik ofat va boshqalar) ma'naviy jihatdan oqlash mumkinligini ta'kidlash kerak.
Zamonaviy axloq yana plyuralizmga aylanar ekan, faylasuflar universal imperativlarni shakllantirishga, xatti-harakatlarni har qanday istisnolarga yo'l qo'ymaydigan yagona qoidalarga bo'ysundirishga harakat qilgan davr o'tdi.
Ushbu talablarning mantiqiyligi shubha ostiga olinmoqda. G. Simmel zamonaviy axloqshunoslikda bu burilishni birinchilardan bo'lib ko'rgan. U Kantning kategoriy imperativini tanqid qiladi, chunki u shaxsni, uning qarama-qarshi hissiyotlarini, nizoli vaziyatlarni va boshqalarni hisobga olmaydi.
" Kant axloqining qaytarib bo'lmaydigan qat'iyligi uning hayotini matematik jihatdan aniq shakl berishga intilayotgan uning mantiqiy fanatizmi bilan bog'liq. Ta'lim berish manbai faqat axloqiy baholardan iborat bo'lgan buyuk axloqshunos ustozlar bunday qat'iylik bilan ajralib turmagan - na Budda, na Iso, na Marcus Aurelius, na Sankt-Frensis ... Bu Kant uchun axloqiy qiziqish nazariy qiziqishdan sezilarli darajada oshib ketgan. , faqatgina har kungi muammolarni, va axloqiy hayotning dahshatli voqealarini keltirib chiqaradi. Axloqiy ma'lumotlarda umumiy tushunchalarga ega bo'lgan hamma narsani u misli ko'rilmagan ulug'vorlik va aniqlik bilan ko'rib chiqadi. Biroq, axloqiy jihatdan tobora chuqurroq va nozik mavzular, mojarolarning kuchayishi, hissiyotlarimizning murakkabligi, qorong'u kuchlar, biz ko'pincha u qadar ojiz bo'lganimiz - bularning barchasi unga noma'lum bo'lib tuyuladi - unga chuqur, nozik va ravshan funktsiyalarga kirgan unga. aqliyinson faoliyati. Bir tomondan, axloqiy muammolarni tug'dirishda xayoliylik va ibtidoiylik yo'qligi, ikkinchi tomondan, nazariy jihatdan murakkablik va uchish ko'lami, u o'zining falsafiy tafakkuriga faqat mantiqiy fikrlash orqali kirishga imkon beradigan narsalarni kiritganligini isbotlaydi ”(Simmel 1996: 12–13).
Simmel, Kant va boshqa ma'rifat faylasuflari, printsipial jihatdan, hamma odamlar o'z mohiyatida bir xil ekanliklaridan kelib chiqqan deb hisoblashadi. Demak, ularga universal qoidalarni qo'llash mumkin va jamiyatning o'zi shunday bo'lishi kerakki, bunda ushbu universal qoidalarni qo'llash mumkin bo'ladi, ya'ni kelajakda - barchaga tenglik jamiyati. Bu yolg'on g'oyaga asoslangan inqiloblarni keltirib chiqardi.
"... Hisob-kitoblar, gildiya va cherkov aloqalari odamlar o'rtasida tengsizlikning ko'p sonli namoyishini yaratdi. shu sababli, ushbu teng huquqli taqsimot yo'q bo'lib ketadigan ushbu institutlarning yo'q qilinishi bilan dunyoda umuman tengsizlik bo'lmaydi degan xulosaga kelishdi. Mavjud ma'nosiz tafovutlar umuman tengsizlik bilan chalkashib ketgan va ularni yo'q qiladigan erkinlik umumiy va doimiy tenglikka olib keladi degan ishonch mavjud. Va bu 18-asrning ratsionalizmi bilan uyg'unlashdi, bu uchun qiziqish mavzusi o'ziga xosligi bilan teng kelmaydigan alohida shaxs emas, balki umuman bunday odam bo'lgan shaxsdir ”[Simmel 1996: 149].
Umuman olganda, ta'limni bunday baholash qanchalik to'g'ri ekanligini muhokama qilish mumkin, ammo umumiy imperativlar odamlar hayotini umumiy qoidalar darajasida jamiyatni saqlash niyatlaridan farq qiladigan barcha sabablar axloqiy me'yorlardan olib tashlangan taqdirdagina boshqarishi mumkinligiga shubha yo'q. Fazilatlar odob-axloq qoidalariga amal qilingan va zamonaviy jamiyat uchun qo'llanilgan, menimcha, bu noto'g'ri. Va Simmel, menimcha, u hayotning davomiyligi va umumiy qonunlarga emas, balki shu doimiylik haqida yozadigan qoidalar haqida to'g'ri yozgan. "O'zgaruvchan va hamma narsada, o'z ma'nosida, yagona chegara bilmaydigan hayot davomiyligidagi suyuqlik, oldindan mavjud bo'lgan qonunga, shuningdek universal qonunga mavhum sublimatsiyaga bo'ysunmaydi - bularning barchasi endi o'z zimmasiga majburiyat oladi, chunki bu hayotning o'zi. uning uzluksiz shakli ”[2006: 60].
Ushbu mulohazada keltirilgan subyektivlikka qaramay, oqilona yadro ham mavjud. Biror kishini nafaqat mavhum umuminsoniy burch, balki o'z xohishi, maqsadlarni tanlash, fazilatlar etikasiga mos hayot dasturi tanlash bilan harakatga chorlaydi. Bu axloqiy harakatlar va axloqiy narsalarni individuallashtirishga mos keladi fazilatlar axloqini baholash.
XIX asr. - bu, shuningdek, axloqni utilitar holda tushunishda kuchli siljishni keltirib chiqaradigan davr. Utilitarizm axloqiy jihatdan ijobiy deb hisoblaydi va bu imkon qadar ko'proq odamlarning baxt-saodati oshishiga olib keladi. Ushbu nazariya ishlab chiqarilgan moddiy mahsulotlarning umumiy hajmini keskin oshirib, iste'molni yangi sifat darajasiga ko'targan kapitalistik jamiyat rivojlanishi bilan vujudga keladi. Moddiy boylik utilitarianizmda baxtning asosiy shartlaridan biri sifatida qaraladi. Utilitarizm an'anaviy gdonistik nazariyalardan farq qiladi, chunki u jamoat farovonligi haqida, jumladan ijtimoiy institutlar uni oshirish uchun qanday ishlashi kerakligi haqida gapiradi, klassik geydonizm asosan baxtni hayot tarzini afzal ko'rish nuqtai nazaridan ko'rib chiqadi.
Utilityitarizmning muhim tanqidlaridan biri shundaki, ko'pchilikning baxtini ozchilik hisobiga yanada samarali ta'minlash mumkin. Agar biz ushbu e'tiroz bilan bog'liq bo'lgan barcha cheklovlarni hisobga olsak ham, masalan, utilitar printsip bilan bir qatorda, boshqa qoidalar ham bajarilishi kerak, barcha taklif qilingan xatti-harakatlar normalari universalizatsiya tartibidan o'tib, barchaga ular rozi bo'lishi kerak. qabul qiling (qoidaning utilitarizmi), bu izoh to'liq olib tashlanmaydi. Hamma ijtimoiy hayot qoidalarga moslasha olmaydi. Bunga qo'shimcha ravishda, agar ular qabul qilinsa, har kim ham uning manfaati uchun qurbon qilish kerak bo'lganda, bunday tanqidiy vaziyatga tushib qolishlarini kutmaydi.
Zamonaviy axloqiy munozaralarda, utilitar yondashuv ko'pincha jamoat axloqi muammolarini hal qilish uchun maqbul deb qaraladi. ko'pincha shaxsiy takomillashtirish etikasi sifatida tavsiflanadigan an'anaviy etikadan farqli o'laroq. Utilityitar yondashuv ko'pchilikning manfaatlariga mos keladigan masalalarni hal qilishni ta'minlaydi va bunday qarorlar, asosan, ba'zi bir minimal yovuzliklarga yo'l qo'yishni nazarda tutadi.
Albatta, masalan, siyosatning vazifasi aniq ijtimoiy farovonlikni oshirishdir. Shu bilan birga, barchaning manfaatlarini bir xil darajada hisobga olib bo'lmaydi. Masalan, iqtisodiyotni modernizatsiya qilish ba'zi ijtimoiy guruhlarning an'anaviy turmush tarzini buzishni talab qiladi. Ammo, kelajakda bu guruh a'zolari o'zlari uchun asosli bo'lib chiqadi, garchi ular bunday siyosatni qo'llab-quvvatlamasalar ham.
Ammo, utilitar nazariyani ijtimoiy sohada hayotni tashkil qilishning barcha jihatlariga qo'llash mumkin emas. Aksariyat odamlar ba'zi bir insonning asosiy huquqlari mutlaq ma'noda ijtimoiy farovonlik masalasiga bevosita bog'liq bo'lmagan qadriyatlar sifatida tushunilishi kerakligini tushunadilar. U jamoat tovarlarining ko'payishiga olib kelmasa ham, ularni hurmat qilish kerak.
Biroq, umumiy tushunchadan kelib chiqadigan ba'zi aniq printsiplarga qaramay, bizning ma'naviy intuitivligimiz, ushbu printsiplarga rioya qilgan guruhlarning omon qolish ma'nosida jamiyatning uzoq muddatli amaliyoti, nazariy nuqtai nazardan, biz utilitar printsiplarga aniq rioya qilishimiz mumkin bo'lgan savol har doim dolzarb bo'lib qoladi va qachon - yo'q.
Zamonaviy axloqning katta masalasi, agar axloq, agar xulq-atvor bo'lsa, axloqning o'zi buziladimi yoki yo'qmi degan savol ma'lum bir standartga e'tibor qaratadi, Aytish kerakki, professional axloq kodeksi. Zamonaviy axloq muammosini o'rganar ekan, A. A. Guseinov an'anaviy axloqqa nisbatan sezilarli o'zgarishlarga duch kelganligini ta'kidlaydi. Ushbu o'zgarishlarning mohiyati, axloq va tsivilizatsiya o'rtasidagi munosabatlar o'zgarib turganday tuyuladi degan qisqa tezisda ifodalangan. Agar ilgari tsivilizatsiya axloq nuqtai nazaridan tanqid qilingan bo'lsa, endi, aksincha, tsivilizatsiya tanqidchi sifatida ishlaydi. Darhaqiqat, axloqiy nima va nima yo'qligi, bizning xatti-harakatlarimizda maqbul bo'lgan va aybdor deb hisoblanadigan narsalar haqidagi tushunchamizdagi o'zgarishlar juda tez sodir bo'lmoqda. Ko'p axloqshunos tadqiqotchilar bunga e'tibor berishadi. Bunday holda savol tug'iladi: axloqda umuman barqaror narsa bormi, axloqiy hukmlarimizning haqiqatini tasdiqlash uchun qanday axloqiy kontseptsiyani qabul qilishimiz mumkin?
A . A. Guseinov ta'kidlashicha, zamonaviy axloqning o'ziga xos xususiyati axloqiy neytral zonaning kengayishi, o'zini mafkuraviy asoslardan xalos etish istagi va ko'p jihatdan rivojlangan motivatsiya bilan bog'liq kompleksdan, individual echimlarni izlashdan iboratdir. Buning o'rniga institutsional etika rivojlanmoqda, ya'ni muayyan ijtimoiy tizimlar uchun ishlab chiqilgan qoidalar etikasi. "Ijtimoiy amaliyotlarning har biri samaraliroq bo'lib chiqadi, bu shaxsiy aloqalarga va kam paradoksal tuyuladi, individual axloqiy motivatsiyaga bog'liq bo'ladi" (Xuseynov 2002: 119). Bu axloq bunday ma'noni yo'qotadi degani emas. Shunchaki "axloq - bu xulq-atvor motivlari darajasidan ongli ravishda tashkil etilgan va birgalikda ishlab chiqilgan umumiy tizim va qoidalar darajasiga, unga muvofiq tegishli faoliyat amalga oshiriladigan darajaga o'tish" (Husaynov 2002: 121). Ushbu jarayon post-an'anaviy jamiyatni xarakterlovchi institutsional etikaning rivojlanishini ham anglatadi. A. A. Guseinov institutsional axloq rivojlangan individual motivatsiya bilan bog'liq bo'lgan fazilatlar axloqini to'liq ta'minlaydi va shaxsni takomillashtirishga qaratilgan deb aytmaydi. U faqatgina odob-axloq va oldingi tarkibiy qismlarning o'zaro nisbati zamonaviy jamiyatda tutgan o'rni ma'nosida sezilarli darajada o'zgarishiga e'tibor qaratmoqda. “Fazilatlar axloqi, asosan xatti-harakatlarning motivlari bilan bog'liq bo'lib, shaxsiy munosabatlar sohasida va har qanday vaziyatda shaxsiy, individual xarakterga ega bo'lgan, ya'ni umuman aytganda, shaxsiy ishtirok zonalarida muhim ahamiyatga ega bo'ladi. Tizimli (ijtimoiy funktsional, professional darajada qat'iy) xulq-atvor institutsional axloq bilan to'ldiriladi ”. (Ibid: 123]. Qayd etilishicha, qayd etilgan o'zgarishlar A. A. Guseinov tomonidan ajratilgan axloqiy tarkibiy qismlar ulushining o'zgarishi bilan bog'liq. Jamiyatning ijtimoiy hayotidagi ahamiyatining kengayishi va ijtimoiy munosabatlarning murakkablashishi, shubhasiz, axloqni kodlash va kodekslarning rasmiy ma'noda bajarilishini nazorat qiluvchi maxsus institutlarni yaratish zaruriyatiga olib keladi.
B iroq, zamonaviy jamiyatda axloqiy neytral sohasi kengayib bormoqda, deb o'ylamayman. Masalan, hattoki an'anaviy ravishda axloqdan uzoqroq bo'lgan sohada xususiy qiziqishni himoya qilish istagi ustun bo'lgan iqtisodiyotda (A. Smit iqtisodiy munosabatlarni shunday ko'rib chiqmoqda) zamonaviy jamiyat axloqi tobora tobora kengayib bormoqda.
F.Fukuyama ishonch masalalariga bag'ishlangan tadqiqotida tarixan yuqori darajadagi ishonchga ega bo'lgan jamiyatlarda, ya'ni AQSh, Yaponiya va Germaniyada yirik korporatsiyalar paydo bo'lganligini ko'rsatdi. Keyinchalik ularga Janubiy Koreya ham qo'shildi, bu erda yirik korporatsiyalar asosan davlatning iqtisodiyotga aralashuvi tufayli vujudga keldi, ammo ular ham milliy o'ziga xoslik bilan bog'liq edi. Biroq, nafaqat yirik korporatsiyalarning rivojlanishi, bunda odamlarning o'ziga xos aloqalari o'rtasidagi ishlab chiqarish aloqalarida o'zini namoyon qilishi shartnoma munosabatlarini qonuniylashtirish xarajatlarining kamayishiga olib kelmaydi, balki axborot jamiyatiga javob beradigan tarmoq tuzilmalarining rivojlanishi ham ishonchga asoslangan. "19-asr oxiri - 20-asrning boshlarida zamonaviy korporatsiyani yaratgan birinchi amerikaliklar va ijtimoiy xulq-atvorga moyilliklari bilan 20-asrda tarmoq tashkilotini yaratgan yaponiyaliklar" [Fukuyama 2006: 55]. Iqtisodiyotda axloqning rolini qanday rad etish mumkin?
Standart - bu kasbiy malakaga bo'lgan talab, ushbu standartga mos keladigan shaxsiy mukammallik darajasiga talab. Ammo bunday kamolotga erishish yo'lining o'zi har bir kishi uchun o'ziga xos xususiyatga ega, bu uning irodasi sa'y-harakatlari bilan bog'liq bo'lib, uni tegishli kasbiy rivojlanishdan chalg'itadigan har qanday narsani engib o'tish, axloq esa hech qachon bu jarayondan olib tashlanmaydi. Ba'zi hollarda, o'z xatti-harakatlarining standartga bo'ysunishi, shuningdek, o'ziga xoslikning haddan tashqari namoyon bo'lishini cheklashga qaratilgan maxsus motivatsiyani talab qiladi, ayniqsa bu takabburlik, ish tavsiflarini buzish chegaralari, yo'l harakati qoidalari va hk. Zamonaviy etika, albatta, juda ko'p qiyin vaziyatga duch keldi, unda ko'plab an'anaviy axloqiy qadriyatlar qayta ko'rib chiqildi. Ilgari axloqiy me'yorlarning poydevorini ko'rgan an'analar ko'pincha yo'q qilingan.
Xulosa
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, zamonaviy axloqiy pozitsiyalarning xilma-xilligi uning kamchiliklari emas, faqat ma'naviy motivatsiya, axloqiy majburiyatlar masalasini hal qilishda turli printsiplarni uyg'unlashtirish zarurligini anglatadi. Buni qanday amalga oshirish - bu ijtimoiy amaliyot masalasidir. Bu asosan siyosat sohasi, ijtimoiy boshqaruv sohasidir. Axloqiy masalalarga kelsak, uning vazifasi u yoki boshqa printsip asosida qurilgan fikrlashning afzalliklari va kamchiliklarini ko'rsatish, boshqa sohaga o'tishda uning qo'llanilish doirasini va zarur cheklashlarni aniqlashdir.
Muomala madaniyati – axloqiy madaniyatning tarkibiy qismi va uning ijtimoiy-tarixiy ahamiyati. Asosiy axloqiy qadriyatlar. Kasbiy odobning axloqiy madaniyat bilan uyg‘unligi. Tibbiy va ekologik tarbiyaning axloqiy asoslari. Sog‘lom turmush tarzining barkamol avlod axloqiy tarbiyasidagi ahamiyati. San’atning shaxs axloqiy tarbiyasiga ta’siri. Zamonaviy axloqiy tarbiyaning yutuqlari va kamchiliklari. “Ommaviy madaniyat”ning yoshlar dunyoqarashiga ta’siri. Zamonaviy axloqiy tarbiyada kosmopolitizmga moyillik. Yuksak axloqni tarbiyalashda texnologiyaning ijobiy va salbiy ta’siri. Bioetika – amaliy etikaning nazariy asosi.
|