Insonlar o'simliklarning tashqi tuzilishiga ko'ra farqlarni foydali va zararli o'simliklarni taqqoslash davomida bilganlar

O'simliklar morfologiyasi (yunoncha - morfo- shakl, logos - ta'limot ma'nosida) fani tuban va yuksak o'simliklarning tashqi tuzilishini, ularni tashqi muhit ta'sirida ontog'enez va filogenezda o'zgarib borishini o'rganadi. [8-9]
Insonlar o'simliklarning tashqi tuzilishiga ko'ra farqlarni foydali va zararli o'simliklarni taqqoslash davomida bilganlar. O'simliklar morfologiyasi ham o'simliklar sistematikasi singari botanikaning qadimiy bo'limlaridan biri hisoblanadi.
O'simliklar morfologiyasi, fitomorfologiya - botanikaning bo'limi; o'simliklarning tuzilishi va forma hosil bo'lishi jarayonlaridagi qonuniyatlarni o'rganadigan fan. O'simliklar morfologiyasining tarixiy taraqqiyoti davomida undan o'simliklar anatomiyasi, o'simliklar embriologiyasi, sitologiya mustaqil fan sifatida ajralib chiqdi. Tabiatdagi o'simliklarning morfologik jihatdan turlitumanligini aniqlash; tuzilishi, organlar va organlar sistemasining o'zaro joylashuvi qonuniyatlarini o'rganish; o'simliklarning umumiy tuzulishi va ayrim organlarining individual rivojlanishida (ontomorfogenez) o'zgarishini tadqiq etish; o'simlik dunyosining evolyutsion rivojlanishida organlarning paydo bo'lishini izohlash (filomorfogenez); forma hosil bo'lishida turli xil tashqi va ichki omillar ta'sirini o'rganish O'simliklar morfologiyasining asosiy muammolaridan hisoblanadi. Morfologik tadqiqotlarning asosiy metodlari - tasvirlash, chog'ishtirma va eksperimental metodlardir. Birinchisi o'simlik organlari va organlar sistemasini tasvirlaydi (organografiya), ikkinchi metodda tasvirlangan material tavsiflanadi. Eksperimental metodda nazorat etiladigan tashqi muhit kompleksi sun'iy hosil qilinadi hamda bu sharoitda o'simliklarning morfologik reaksiyasi va boshqalar o'rganiladi. O'simliklar morfologiyasi botanikaning boshqa bo'limlari: o'simliklar paleobotanikasi, o'simliklar sistematikasi va filogeniyasi, o'simliklar fiziologiyasi, o'simliklar ekologiyasi, o'simliklar geografiyasi va geobotanika, genetika va o'simlikshunoslik bilan chambarchas bog'liq.
Qadimgi yunon tabiatshunosi Aristotelning shog'irdi Teofrast (eramizdan avval IV - VII asr) o'zining "O'simliklar to'g'risimda ilmiy ishlar" asarida 480 tur o'simlikning ildizi, poyasi, bargi va gul tuzilishini ko'rsatib bergan edi. Sharq fanining taraqqiyotida o'simliklarning qiyosiy morfologiyasini yaratilishida Ibn Sino (Avitsena) (980 - 7037) xizmatlari cheksizdir. U o'zining 280 ilmiy ishlarining 30 tasini tabiatshunoslikka bag'ishlagan. Jumladan "Tibbiyot fanining qonunlari", "Tirik organizmlarning klassifikatsiyasi to'g'risida" kabi asarlarida ko'pchilik foydali o'simlikning tarkibi, harakterli xususiyatlarini, davolashda foydalanish yo'larini ko'rsatib bergan.
O'simliklar morfologiyasi sohasidagi tadqiqotlar o'rmonchilik va o'tloqchilikning biologik asoslarini yaratishda hamda manzarali o'simliklar yetishtirish usullarini ishlab chiqishda ahamiyatga ega. Botanika bog'laridagi introduksiyalash ishlarida ontogenetik va ekologik O'simliklar morfologiyasi ma'lumotlariga asoslaniladi va ayni vaqtda bu ishlar yangi nazariy xulosalar uchun material beradi. O'zbekistonda "Botanika" ilmiy ishlab chiqarish markazida ham O'simliklar morfologiyasining turli sohalarida tadqiqot ishlari olib boriladi.
O'simlilkar morfologiyasida vegetativ organlarining tuzilishidagi asosiy qonuniyatlardan biri ularning qutibliligidir. Qutiblilikning mohiyati shundaki, o'simlikning yuqorisi (uchi) bilan asosi morfologik va fiziologik jihatdan bir- biridan farq qiladi [1-5] masalan: Daraxtlarning qalamchasi yerga albatta yuqorigi uchi bilan emas, balki pastki uchi bilan o'tkaziladi.
Yuksak o'simliklarning turli organlari har xil funksiya bajarganligidan ko'pincha shaklini o'zgartiradi va evalyutsiya jarayonida shunchalik metamorfozlanib kyetadiki, ba'zan, ularning ilgarigi holat ini aniqlash juda qiyin bo'ladi. Masalan: gulning toj barglari, no'xotning gajaklari o'zgargan barglardir. Tokning gajaklari o'zgargan novdadir. Zirkning tikanlari bargdan, dulananiki novdadan hosil bo'lgan. Shuning uchun o'simliklarning ba'zi organlari tashqi belgilari bilan bir- biridan juda katta farq qilishiga qaramay, kelib chiqishi bir xil bo'ladi va ular gomologik organlar deb ataladi. Masalan: gulning toj barglari,
no'xotning gajaklari, zirkning tikanlari kelib chiqishi umumiy bo'lganidan gomologik organlaridir.
O'simliklarning ba'zi organlari tashqi tomonidan bir- biriga o'xshash bo'lishi va bir xil vazifani bajarishi, lekin kelib chiqishi har xil bo'lishi mumkin. Bunday organlar anologik organlar deb ataladi. Masalan: zirk va do'lananing tikanlari analogik organdir, chunki ular tashqi tomonidan bir- biriga o'xshaydi va bir xil funksiya (himoya vazifasini) bajaradi, lekin kelib chiqishi har xil (zirkning tikanlari o'zgargan barg, do'lananiki o'zgargan novdadir). Sistematik holat i jihatidan har xil bo'lgan o'simlikning bir- biriga yaqin sharoitda yashashi [10-11] natijasida hosil qilgan o'xshash belgilari, ya'ni tashqi o'xshashlik hodisasi konvergensiya deb ataladi. Masalan: quruq iqlim sharoitida o'sadigan Amerika kaktuslari va Afrika sutlamaguli morfologik jihatidan bir-biriga o'xshaydi.
Shuningdek, O'rta Osiyo saxrolarida o'sadigan kandim (toronguldoshlar oilasidan) va butaning (shurodoshlar oilasidan) juda ko'p tashqi belgilari bir-birinikiga o'xshash bo'ladi.
7
. O’simlikning asosiy organlari morfologiyasi
Oʻsimlikning asosiy organlariga poya, barg va ildiz kiradi. Ular asosiy deb ataladi, chunki ular urug'ning rudimentida mavjud bo'lib, urug'ning unib chiqishi paytida birinchi bo'lib paydo bo'ladi. Oʻsimliklarda asosiy organlardan tashqari oʻsimlik evolyutsiyasi natijasida hosil boʻlgan oʻzgartirilgan yoki metamorfozlangan organlar ham rivojlanadi. Ko'payishda ishtirok etuvchi o'simlik organlari deyiladi generativ organlar.
O'simlikning asosiy organlarining tuzilishi va funktsiyalari quyidagilardan iborat:
1. Poya barglar, gullar va mevalarni hosil qiladi va beradi. Poya suvni tuproqdan yuqoriga qarab barglarga, pastga qarab esa barglardan ildiz tizimlariga olib boradi. Evolyutsiya jarayonida poyada xarakterli xususiyatlar paydo bo'ldi:
a) poyasi yuqoriga qarab o'sadi, ya'ni salbiy geotropizmga ega;
b) poya kurtakdan o'sadi, uning tepasida o'sish nuqtasi bor;
v) poyaning tashqi shoxlanishi xarakterlidir.
Daraxt turlarida poya poya deb ataladi, poyaning shoxlangan qismi esa toj deb ataladi. Toj quyidagi xususiyatlar bilan ajralib turadi:
Barglarning zichligi,
tirishqoqlik,
Proyektiv qoplama maydoni va boshqa xususiyatlar.
Barglari va kurtaklari bo'lgan yosh poya deyiladi qochish. Yugurishda ular quyidagilarni ajratib ko'rsatishadi:
Tugun (bargning kurtaklar nish bilan bog'langan joyi),
Internode (ikki tugun orasidagi otishmaning bir qismi),
Barg chandig'i (barg petiolesining poyaga yopishgan joyi),
Barg qoʻltigʻi (poya va poyadan hosil boʻlgan burchak).
O'simliklardagi kurtaklar quyidagicha joylashishi mumkin:
1) Noaniq shoxlanish. Bunday holda, surgun o'sishi apikal kurtakning o'sishi tufayli sodir bo'ladi. Misol uchun, ko'k archa, oddiy qarag'ay.
2) Muayyan shoxlanish. Bunday holda, apikal kurtak erta o'sishni to'xtatadi va qish uchun o'ladi. Masalan, momiq qayin, silliq qarag'ay.
3) Soxta vilkalar shoxlanishi ularga xosdir. O'sish lateral buyraklarga bog'liq. Masalan, yozgi eman, mayda bargli jo'ka.
Asirlarning shakllanishiga atrof-muhit omillari ta'sir qiladi:
Qishda muzlagan kurtaklar,
Qattiq sovuqdan sovuq yoriqlar,
Erta kuzgi sovuqlar.
2. Ildiz zavodda quyidagi funktsiyalarni bajaradi:
a) tuproqdan suv va ozuqa moddalarini o'zlashtiradi;
b) o'simlikni tik holatda ushlab turadi.
Evolyutsiya jarayonida xarakterli xususiyatlar ildizda rivojlandi:
Ildiz o'sishi ildizlarning uchlarida joylashgan ildiz tuklari tufayli sodir bo'ladi;
Ildiz shoxlanishi va ildiz tizimining bir nechta tartibini shakllantirishga qodir.
O'simlikdagi ildizlar to'plami deyiladi ildiz tizimi. Ildiz tizimining turi tuproq sharoiti va turning biologiyasi bilan belgilanadi. Misol uchun, qarag'ay chuqur ildiz tizimiga ega, qoraqarag'ay esa sayoz ildiz tizimiga ega.
Ildiz vertikal ravishda pastga qarab o'sadi, ya'ni ijobiy geotropizmga ega.
O'simlikning har bir ildiz tizimi uchta zonaga bo'linadi:
1) O'sish zonasi ildiz uchida joylashgan kichik ildizlar bilan ifodalanadi.
2) Shlangi zonasi uzunligi 3 mm gacha bo'lgan kichik ildizlar bilan ifodalanadi, maydonning 1 sm 2 maydonida yuzga yaqin tuklar joylashgan.
3) Supero'tkazuvchilar zona poya va so'rish zonasi o'rtasida joylashgan.
Ildizning poyaga tutashgan joyi deyiladi o'simlik ildiz bo'yni.
Ildizning rudimentlari urug'ning urug'ida mavjud. Ildiz birinchi bo'lib chiqadi va asosiy ildizni hosil qiladi. Asosiy ildizda lateral ildizlar hosil bo'ladi. Ba'zi o'simliklarda ildizlar poyada yoki hatto barglarda hosil bo'ladi. Bunday ildizlar deyiladi adneksal.
Tashqi ko'rinishida ildiz tizimlari quyidagilarga bo'linadi:
1) Yadro tizimi tuproqqa bir necha metr chuqurlikka kiradigan yaxshi rivojlangan asosiy ildizning mavjudligi bilan tavsiflanadi, undan mayda lateral ildizlar chiqadi. Ildiz tizimiga ega bo'lgan o'simliklar misollari cho'ponning sumkasi, yozgi emandir.
2) Tolali ildiz tizimi boshoqli o’simliklarga xosdir. Asosiy ildiz o'sishni to'xtatadi va lateral yoki qo'shimcha ildizlar yaxshi rivojlanadi. Bunday ildiz tizimi bilan o'simlik tuproqdan qo'shimcha organik moddalar oladi. Tolali ildiz tizimiga ega bo'lgan o'simliklarga o'rmon qamish o'ti, botqoq pike misol bo'ladi.
Ba'zi o'simlik turlarida ildiz qo'shimcha funktsiyalarni bajaradi:
a) ozuqa moddalarini saqlaydi
b) o'simliklarning vegetativ ko'payishiga yordam beradi (qulupnay, qulupnay),
c) o'simliklarning sovuq mavsumda qishlashiga yordam beradi (pion lampochkasi).
Ildiz shuningdek yangi funktsiyalarga ega:
Ildizlarning shakllanishi
So'rg'ichlarning shakllanishi
Qaytib olinadigan ildizlarning shakllanishi,
Ildiz avlodining shakllanishi (o'simliklarning vegetativ ko'payishida ishtirok etish).
3. Varaq ikkita funktsiyani bajaradi:
a) fotosintezda ishtirok etadi, bunda karbonat angidrid havodan so'riladi va kislorod atmosferaga chiqariladi;
b) barg o'simlik tomonidan suvning transpiratsiyasida (bug'lanishida) ishtirok etadi.
Plitalar quyidagi xususiyatlar bilan ajralib turadi:
Kurtakdan barg hosil bo'ladi
Barg poyada joylashgan,
Dastlab, barg tepada, keyin esa tagida o'sadi.
Barglarning o'sishi faqat bir necha kun davomida amalga oshiriladi, kelajakda barglarning hajmi butun vegetatsiya davrida doimiy bo'lib qoladi,
Bargning umr ko'rish muddati bargli o'simliklar uchun 1 yilgacha, ignabargli daraxtlar uchun 7 yilgacha;
Bargning shakli har bir o'simlik turiga xos xususiyat bo'lib, barglar o'simliklarning turlarini, avlodlarini va hatto oilalarini belgilaydi.
Varaq quyidagilardan iborat:
a) bargning o'sib chiqqan qismi bo'lgan barg plastinkasi;
b) bargni plastinkaga va poyaga yopishtirish uchun xizmat qiluvchi kesma.
Agar bargning sopi bo'lsa, unda u deyiladi petiolate. Agar dastani yo'q bo'lsa, unda barg chaqiriladi harakatsiz.
Ba'zi o'simlik turlarida petiole tagida plitalar hosil bo'ladi, deyiladi shartlar. Stipullar plyonkalar, tuklar, tikanlar va boshqalar shaklida bo'lishi mumkin.
Tomirlar barg plastinkasi bo'ylab petioledan o'tadi. Har bir o'simlik turi o'ziga xos tomir naqshiga ega. Venatsiyaning quyidagi usullari mavjud:
1) Pinnate - asosiy tomir plastinkaning o'rtasidan o'tadi va yon tomirlar undan chiqib ketadi.
2) Palmat - barg bo'ylab bir nechta tomirlar o'tadi va ikkilamchi tomirlar unga tutashadi.
3) Parallel - barcha tomirlar bir xil o'lchamda va parallel ravishda joylashgan.
Venatsiyaning boshqa turlari mavjud, ammo ular asosan tropik turlar uchun xosdir, masalan, yoysimon, tuxumsimon va boshqalar.
Barg pichoqlarining shakllari quyidagicha tavsiflanadi:
keng tuxumsimon,
tepalik,
ishora,
yumaloq va boshqalar.
Barg barg plastinkasining ustki qirrasi boʻylab ham boʻlinadi: butun, tishli, tishli, krenatsimon, tishli va boshqalar.
Barg plastinkasining parchalanish darajasiga ko'ra, barglar lobli, alohida va ajratilgan bo'linadi.
Kurtaklar ustida barglar qarama-qarshi yoki aylana shaklida yoki navbatma-navbat joylashgan.
Ignabargli o'simlikning bargi deyiladi ignalar yoki igna. Ignalilar fotosintezda ham ishtirok etadi, lekin o'simlikda barglarga qaraganda kamroq o'zgaradi - har 4-7 yilda bir marta. Ignalilar tarkibida bakteriya va zamburug'larning o'simlikka kirishiga to'sqinlik qiluvchi qatronli moddalar mavjud.
3. O‘simliklarning generativ organlarining morfologiyasi.
O'simlikning generativ organlariga quyidagilar kiradi:
1. Bud- oddiy qochish. U ibtidoiy barglar bilan o'ralgan. Tashqi barglar kurtakni qoplaydigan tarozi hosil qiladi. Tarozi buyrakni quritishdan va past harorat o'zgarishidan himoya qiladi. Tarozilarning soni va ularning shakli har bir o'simlik turi uchun xarakterlidir, masalan, qayinda 6 ta, emanda 4 ta, tolda 1 ta.
Buyraklarning otishmadagi holatiga ko'ra ular quyidagilarga bo'linadi:
Apikal kurtaklar (kurtakning tepasida joylashgan),
qo'ltiq osti kurtaklari (barg qo'ltig'ida)
kurtaklari o'simlik o'sishi jarayonida qo'yiladi, yozda ular hosil bo'ladi
Dam oluvchi, harakatsiz va o'sib borayotgan buyraklarga bo'lingan adneksal buyraklar.
a) Barg kurtaklari - keyinchalik ulardan kurtaklar hosil bo'ladi,
b) gul kurtaklari - ulardan keyin gullar va to'pgullar hosil bo'ladi;
v) aralash kurtaklar - ulardan kurtaklar yoki to'pgullar hosil bo'lishi mumkin.
Otishmada buyraklar quyidagicha joylashishi mumkin:
buyraklarning o'ralgan joylashishi,
Buyraklarning qarama-qarshi pozitsiyasi
Buyraklarning ketma-ket joylashishi.
2. Gul o'simliklarning urug'lik ko'payishini ta'minlaydi. Gul- Bu qisqartirilgan metamorflangan otishma. Poyaning gul bo‘lgan qismi deyiladi pedikel. Pedikelning yuqori kengaytirilgan va qalinlashgan qismi deyiladi idish. Idishning yuzasida sepals, gulbarglar, stamens va gulning boshqa qismlari rivojlanadi.
Agar gulning qismlari idish ustidagi doiralarda joylashgan bo'lsa, unda bunday gullar deyiladi tsiklik. Va agar spiralda bo'lsa, unda gullar chaqiriladi spiral. Gullar bo'lishi mumkin aralashgan, keyin stamenslar spiral shaklida, pistillar esa aylanalarda joylashgan.
Gulda ikki-oltita sepal bo'lishi mumkin. Agar sepals birga o'smasa va guldan alohida tushib qolsa, bu holda kosacha deyiladi ozod. Agar sepals birga o'ssa, u holda gul deyiladi birlashtirilgan.
Guldagi gulbarglarning to'plami deyiladi ko'pirtirish. Korolla gulni salbiy atrof-muhit omillaridan himoya qiladi.
Kosa va korolla birgalikda periantni hosil qiladi. Agar gulda ham kosa, ham gul toji bo'lsa, u holda perianth deyiladi ikki barobar. Agar kosa yoki toj bo'lsa, perianth deyiladi oddiy.
Hasharotxo'r o'simliklarda perianth yaxshi rivojlangan va har doim yorqin rangga ega. Shamol bilan changlanadigan o'simliklarda perianth yomon rivojlangan va chaqiriladi yalang'och.
Gulning anterlarida gulchanglar hosil bo'lib, o'sib, tuxumdonni hosil qiladi. U tuxumdonlarni ishlab chiqaradi. Tuxumdon quyidagilardan iborat:
a) yadro
b) gulchanglarning kirishi,
c) embrion qopchasi
d) tuxum apparati;
e) hujayralar.
Urug'lantirilgandan so'ng, tuxumdonda urug' hosil bo'ladi.
Ba'zi o'simlik turlari bir novdada bir nechta gul hosil qiladi. Ular inflorescences deyiladi. Gullash shakliga ko'ra:
aniq,
cheksiz,
Aralashgan.
Gulning rivojlanishi bilan changlanish sodir bo'ladi. Tabiatda changlanishning quyidagi turlari uchraydi:
1) O'z-o'zini changlatish - xuddi shu o'simlikning gulchanglari pistilning stigmasiga tushadi.
2) Oʻzaro changlanish – gulga bir xil turdagi, lekin boshqa individning changlari tushadi.
3) qo'shni changlatish - gulchanglar bir xil turdagi o'simliklardan olib kelinadi, lekin ancha masofada joylashgan.
Changlanish shamol yordamida yoki hasharotlar yordamida yoki suv yordamida sodir bo'ladi. Hasharotlar bilan changlanadigan o'simliklarning gullari hasharotlarni o'ziga tortadigan shakarli moddalarni o'z ichiga oladi.
3. Urug'
Gulli o'simliklar har doim ham yuqori urug'lik hosilini ta'minlamaydi. Urug'larning hosildorligiga quyidagi omillar ta'sir qiladi:
Turlarning kelib chiqishi genetikasi,
Atrof-muhit omillari, ayniqsa issiqlik va suv sharoitlari,
Urug'lik zararkunandalarining mavjudligi.
O'rim-yig'im yillari 2-7 yil ichida sodir bo'ladi. Masalan, olma 2-3 yildan keyin, qarag'ay 4 yildan keyin, archa 5 yildan keyin, eman 6 yildan keyin mo'l meva beradi.
Gullashdan keyin guldan urug' hosil bo'ladi, uning asosiy qismi embriondir. Ba'zi o'simlik turlarida, embriondan tashqari, urug'da endosperm mavjud.
Embrion primordiya, ildiz, poya va barglardan iborat. Embrionning birinchi barglari deyiladi kotiledonlar. O'sib chiqqan embrionda ildiz bo'yni va bo'g'im ustki va pastki bo'g'imli tizzalar farqlanadi.
Urug'lar pishganidan keyin ular butun hudud bo'ylab tarqaladi. Urug'lar suv, shamol va hayvonlar tomonidan tarqaladi.
Tuproqqa tushgan barcha urug'lar unib chiqmaydi. Unib chiqqan urug'larning foizi tuproqning unib chiqishi deyiladi. Shimoli-g'arbiy mintaqaning ko'plab turlari uchun past va 10 dan 25% gacha.
Urug'larning unib chiqishi uchun namlik, issiqlik va kislorod kerak. O'simliklar o'sishining dastlabki davrida ular yorug'lik energiyasini talab qilmaydi va kelajakda o'simliklar fotosintez jarayoni uchun yorug'likka muhtoj.
Urug'larning 70-80% ga yaqini noqulay sharoitlar, suv rejimining buzilishi, edafik sharoitlar va boshqalar tufayli nobud bo'ladi. O'rmonda urug'larning unib chiqishiga tirik er qoplami, tuproq chim, o'rmon axlati va boshqalar ham ta'sir qiladi.
O'rmon sharoitida urug'larning tuproq unib chiqishini oshirish uchun tuproqni yumshatish qo'lda yoki mexanizatsiyalashgan holda amalga oshiriladi.
Sod o'tloq fitotsenozlarida urug'larning unib chiqishini oldini oladi. Dernina- Bu donli o'simliklarning o'sib chiqqan qismidir. O'tloqli fitotsenozlarda tuproq qoplami mexanizmlar bilan yirtilgan. Minerallashgan tuproqning ulushi umumiy o'tloq maydonining 15-30% ni tashkil qilishi kerak.
4. O’simliklarning hayot shakllari.
Barcha o'simliklar bir xil tuzilishga ega, ammo ularning hajmi va shakli sezilarli darajada farq qiladi.
Poyaning tuzilishi va o'simliklarning umr ko'rish davomiyligiga ko'ra ular quyidagilarga bo'linadi:
1. Daraxtlar - lignli poyali va shoxlangan tojli o'simliklar.
Daraxtning balandligiga qarab, ular quyidagilarga bo'linadi:
2. Butalar - erta shoxlana boshlaydigan poyasi lignli o'simliklar. Butalar balandligi 6 m dan oshmaydi, masalan, sariq akatsiya, findiq.
3. Oʻrmalovchilar – poyasi koʻtariluvchi yoki koʻtariluvchi oʻsimliklar. Magistralning diametri 15 sm gacha, uzunligi esa 30 sm gacha. Masalan, aktinidiya, hops.
4. Butalar - balandligi 1 m dan oshmaydigan o'simliklar. Bu o'simliklarning tuproqli kurtaklari uxlab yotgan kurtaklardan hosil bo'ladi va poyasi yog'ochdir. Misol uchun, ko'k, lingonberries, heather.
5. Yarim butalar - tuproq kurtaklari to'liq lignifikatsiya qilinmagan o'simliklar va kurtaklarning yuqori qismi qish uchun o'ladi. Misol uchun, malina, shuvoq.
6. Ko'p yillik o'tlar - poyasi yog'ochsiz, tuproq qismlari har yili nobud bo'ladigan o'simliklar. Misol uchun, karahindiba, gut, kızılcık.
7. Ikki yillik o'tlar - hayot aylanishi ikki yil ichida sodir bo'ladigan o'simliklar. Masalan, turp, karam, lavlagi, sabzi va boshqalar.
8. Bir yillik o'tlar - butun hayot aylanishi bir vegetatsiya davrida sodir bo'ladigan o'simliklar. Yormalar yillik o'simliklarga misol bo'la oladi: qamish o'ti, pike.
9. Sukkulentlar - og'ir iqlim sharoitida o'sadigan o'simliklar va o'simlikning ba'zi organi farqlanadi yoki reduksiyalanadi. Masalan, kaktus.
10. Suv o'simliklari - suv muhitida yashovchi organizmlar. Ular ikki xil:
a) suzuvchi o'simliklar (nilufar, qamish),
b) suvga botgan o'simliklar (o'rdak o'ti).
Meva (fruct) — yottiq urugʻli oʻsimliklarning urugʻli organi; odatda, urugʻlanish natijasida hosil boʻladi. Ammo, partenogenez yoʻli bilan koʻpayadigan oʻsimliklar mevasi (partenokarp meva) urugʻlanishsiz yuzaga keladi va urugʻsiz boʻladi. Mevalarning shakli, kattaligi va rangi har xil. Meva bitta tu-gunchadan hosil boʻlsa (oʻrik, gilos, olcha, mosh, jagʻjagʻ va boshqalar) oddiy yoki asl meva, bir guldagi bir necha tugunchadan yuzaga kelsa (malina, maymunjon, ayiqtovon va boshqalar) murakkab meva, tuguncha va guldagi boshqa qismlarning ishtirokida shakllanadigan boʻlsa (qulupnay, tut, olma va boshqalar) soxta meva deb ataladi.
Meva 3 qismdan — sirtqi qism yoki poʻst (ekzokarp)dan, poʻstsimon yoki yogʻochlangan qism (endokarp) va ular oʻrtasiga joylashgan oraliq qism (mezokarp) — meva etidan iborat. Hoʻl (etli, sersuv) va quruq (yupqa, quruq) mevalar bor. Hoʻl mevalar danakli (oʻrik, shaftoli, olcha va boshqalar) va urugʻli (olma, qovun, bodring va boshqalar) mevalarga boʻlinadi. Ular pishganda ochiladigan va ochilmaydigan boʻladi. Quruq meva tuzilishiga qarab bir nechtaga boʻlinadi: yongʻoq mevalar — poʻsti qattiq yogʻochsimon (yongʻoq, oʻrmon yongʻogʻi va boshqalar); pista mevalar — poʻsti dagʻal (kungaboqar, maxsar va boshqalar); doncha mevalar — poʻsti yupqa, urugʻga yopishgan (arpa, bugʻdoy. sholi, tariq va boshqalar) va qanotchali mevalar — urugʻida qanotchasimon parda boʻladi (qayragʻoch, shumtol, zarang va boshqalarda). Ochiladigan mevalar, odatda, koʻp urugʻli boʻlib, ochilish usuli va xonalarining soniga qarab bir necha xilga ajratiladi. Bargak meva — sallagul, isparak, tasmachoʻp; qoʻzok meva — turp, sholgʻom, indov; qoʻzoqcha meva — oʻsma, jagʻjagʻ, qatron; koʻsak meva — gʻoʻza, koʻknor, lolaqizgʻaldoq oʻsimliklarida uchraydi. Boʻlinadigan mevalar ikki va koʻp xonali tugunchadan hosil boʻlib, pishganda ayrim mevachalarga ajraladi (kashnich, ukrop, kovrak, kampir-chopon, tuyaqorin va boshqalarning mevalari). Meva tiplarini sistemaga soluvchi har xil tasniflar taklif qilingan, lekin ularning hammasini ham mukammal deb boʻlmaydi. Arman olimi A. L. Taxtajyan mevani tutashmagan mevabarglardan hosil boʻlgan apokarp meva va tutashgan meva barglardan tuzilgan senokarp mevaga ajratadi. Senokarp mevani sinkarp, parakarp valizikarpga ajratdi. Apokarp meva eng soddasi hisoblanadi. Mevaning biologik ahamiyati urugʻlarni himoyalash va tarqatishdir. Mevaqat urugʻlarni pishib yetilmasdan qurib qolish, shikastlanish va hayvonlarga yem boʻlishdan saqlaydi. Meva shamol, suv, odam va hayvonlar yordamida tarqaladi. Meva qimmatbaho oziq moddalar (oqsil, moy, uglevod va vitaminlar)ga boy. Koʻp oʻsimliklarning mevalarini odam va hayvonlar isteʼmol qiladi, ulardan dori va boʻyoqlar tayyorlanadi. Begona va zaharli oʻsimlikla
Meva (lot. fructus) - qoʻsh urugʻlanish natijasida oʻzgartirilgan gul. U bitta guldan hosil bo'lib, angiospermlarni ko'paytirish uchun mo'ljallangan, shuningdek, undagi urug'larning shakllanishi, xavfsizligi va tarqalishini ta'minlash uchun xizmat qiladi. Ko'pgina mevalar qimmatbaho oziq-ovqat mahsulotlari, bo'yoqlar, dori-darmonlar va boshqalar ishlab chiqarish uchun xom ashyo hisoblanadi. Mevalarni o‘rganuvchi fan karpologiya, meva va urug‘larning tarqalishini o‘rganuvchi sohasi esa karpoekologiya deb ataladi. Farmakologiyada mevalar har qanday meva, ularning bo'laklari, shuningdek, infructescence hisoblanadi.
|