nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ilova 2 - Csp1312-Individual loyiha 1 uchun talablar

Ilova 2
#include
LiquidCrystal lcd(1, 2, 4, 5, 6, 7);
// Creates an LCD object. Parameters: (rs, enable, d4, d5, d6, d7)
const int trigPin = 9;
const int echoPin = 10;
long duration;
int distanceCm, distanceInch;
25
void setup() {
lcd.begin(16,2);
(width and height) of the display
pinMode(trigPin, OUTPUT);
pinMode(echoPin, INPUT);
}
void loop() {
digitalWrite(trigPin, LOW);
delayMicroseconds(2);
digitalWrite(trigPin, HIGH);
delayMicroseconds(10);
digitalWrite(trigPin, LOW);
duration = pulseIn(echoPin, HIGH);
distanceCm= duration*0.034/2;
distanceInch = duration*0.0133/2;
lcd.setCursor(0,0); // Sets the location at which subsequent text written to the LCD will be
displayed
lcd.print("Distance: "); // Prints string "Distance" on the LCD
lcd.print(distanceCm); // Prints the distance value from the sensor
lcd.print(" cm");
delay(10);
lcd.setCursor(0,1);
lcd.print("Distance: ");
lcd.print(distanceInch);
lcd.print(" inch");
delay(10);
}
|
Csp1312-Individual loyiha 1 uchun talablar - bet 3

2.
Tanlangan mavzu nomi Sun’iy intellekt asosida robot mashina modelini ishlab chiqish
3.
Anatasiya Ushbu loyiha ishida Sun’iy intellekt asosida o’zini-o’zi boshqara oladigan robot
mashina modelini ishlab chiqish masalasi ko’rilgan. Ushbu tizim asosan Sun’iy intellekt
asosida o’zini-o’zi boshqara oladigan SUMO o’yinlari uchun mo’ljallangan robot
mashina modelini ishlab chiqishga qaratilgan. Tizimni ishlab chiqishda Arduino
mikrokontroller uchun C/C++ dasturlash tilidan hamda tizimni virtual ko’rinishda
loyihalash uchun Fritzing dasturidan foydalanildi.
4.
4
Loyiha ishini bajarishdan olingan natijalar •
Mikrokontrollerlarga dastur yozish qurilmasi ishlab chiqildi va bunda
Frizing, Arduino uno va Codevision dasturlash texnologiyalaridan foydalanildi.
•
Dasturiy ta'minotni ishlash mexanizmi va funksional imkoniyatlari
tavfsilotlari keltirildi.
•
Yaratilgan dasturiy ta'minotdan foydalanish qo'llanmasi yaratildi va
asosiy kodlar ilovada keltirildi.
5.
Ishni topshirish muddati Ishni bajarib tizimga yuklagan yoki topshirgan muddat yoziladi misol uchun 2021 til 10 yanvar
5
MUNDARIJA KIRISH. …………………………………………………………………....... 5
I. SUN’IY INTELLEKT TUSHUNCHASI VA SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA BOSHQARILADIGAN TIZIMLAR TASNIFI . ………. 7
1.1 Sun'iy intellekt xakida tushuncha. Ma’lumotlar va bilimlarni
tasvirlash modellari.
Csp1312-Individual loyiha 1 uchun talablar - bet 2

3
CSP1312-INDIVIDUAL LOYIHA 1
haqida ma’lumotlar
1.
Loyiha ishini bajargan talaba haqida ma’lumot
Asatov Shohjahon
Erkin o’g’li.
3-kurs. KIF
210-18 Kio’ guruhi talabasi
Ta’lim yo’nalishi: 5330500-Kompyuter
injiniringi (Kompyuter injiniringi)
Yutuqlari:
1. Ingliz tili bo’yicha sertifikat
2. Ma’lumotlar bazasi bo’yicha sertifikat
3. Tanlovlardagi sertifikati
4. Dastur uchun olingan guvohnoma
Setifikatlar yo’q bo’lsa ularni yozish shart
emas. Faqat o’zingiz haqingizda ma’lumot
yozing
Tel nomeri: (+998__) _____________
Talaba rasmi
II. TIZIMGA QO’YILADIGA TALABLAR VA ULARNI ISHLAB

13
II. TIZIMGA QO’YILADIGA TALABLAR VA ULARNI ISHLAB CHIQISH. KERAKLI DASTURIY MAXSULOTLAR, QURULMALAR VA MODULLARNI ISHLAB CHIIQSH 2.1. Sun’iy intellekt asosida o’zini-o’zi boshqara oladigan sumo robot mashina uchun ishlatiladigan texnik vositalar Sun’iy intellekt asosida o’zini-o’zi boshqara oladigan robot mashina modelini
ishlab chiqish uchun kerakli texnik vositalar va ularning tasnifi 2.1-jadvalda
keltirilgan.
2.1 - jadval. Kerakli texnik vositalar
T/r Nomi
Soni
1
Arduino mega
1
2
Tower pro Mg 996r Servo
4
3
HC-SR04 kichik o'lchamdagi ultratovush sensori
2
4
Motor driver – L298N
2
5
Batareyka 2200mAh
1
6
Ky-033-line tracking sensor
5
7
GP2Y0A41 Masofa Sensorlari
2
8
Ulash uchun simlar
-
1.
Arduino—professional
boʻlmagan
robototexnika
ishqibozlari
(foydalanuvchilar) uchun dasturiy va texnik taminotlar yigʻindisi. Arduino mutloq
ochiq arhitektura. Arduinoda barcha loyihalar qismlari (Asosan dasturiy taminot)
ochiq tarqatiladi. U oʻzining platasi va IDE-dasturlash muhiti ga ega. Arduino platasi
- bu mahsus oʻzida microcontroller va boshqa elektronik qurilmalarni
mujassamlashtirgan elektron qurilma. Uning ishlatilish maqsadiga qarab hozirgi
kunda bir-turlari mavjud (2.1 - rasm). Arduino platformasini boshqa
mikrokontrollerlardan farqi dastur yozish uchun maxsus dastur yuklovchi vosita
shart emas, oddiy usb kabel orqali amalga oshiriadi.
14
2.1- rasm. Hozirgi kunda ko’p ishlatiladigan Arduino platalari turlari.
Arduino
-
bu
unchalik
katta
bo'lmagan
plata
bo'lib
o'zining protsessori (mikrokontrolleri) va xotirasiga ega bo’lgan qurilma
hisoblanadi.
Arduino ning ko'plab turlari mavjud bo'lib bularga misol qilib: Arduino
Yun,Arduino Uno, Arduino Duemilanove,Arduino Diecimila,Arduino Nano,
Arduino Mega, Mega 2560, Mega ADK, Arduino Leonardo, Arduino Micro va h.k
larni olishimiz mumkin. Arduino robototexnika va elektronikiga qiziquvchi va
izlanuvchi yoshlarga juda qo’l keladi chunki bu qurilmada kichik va katta bo’lgan
dastur, algoritmlar yaratgan holda xar hil qurilmalar, robotlar va boshqa qiziq
amaliyotlarni bajarsa bo’ladi.
Texnik xususiyatlari:
•
Arduino ning Uno turi texnik ko’rsatkichlari;
•
Mikrokontroller: ATmega328;
•
Ishlash kuchlanishi: 5 V;
•
Kirish kuchlanishi(tavsiya etilgani): 7-12 V;
•
Kirish kuchlanishi(eng yuqori): 6-20 V;
•
Raqamli kirish/chiqish: 14 ta;
•
Analog kirish: 6 ta;
15
•
Kirish/chiqish orqali o'zgarmas tok: 40 mA;
•
3.3 V kiritish uchun o'zgarmas tok: 50 mA;
•
Flesh xotira: 32 KB(ATmega328) undan 0.5 KB yuklovchi sifatida
foydalaniladi;
•
Tezkor xotira: 2 KB(ATmega328);
•
EEPROM: 1 KB(ATmega328);
•
Chastota: 16 MGs.
Sun’iy intellekt asosida o’zini-o’zi boshqara oladigan sumo robot mashina

|
Sun’iy intellekt asosida o’zini-o’zi boshqara oladigan sumo robot mashinaBog'liq Loyiha ishi uchun NAMUNA copy2.2. Sun’iy intellekt asosida o’zini-o’zi boshqara oladigan sumo robot mashina
uchun quyiladigan tizim talablari
SUMO roboti – Bu uziga xos o’lcham va xususiyatlarga ega bo’lgan o'z-
o'zidan boshqariladigan robotdir. "Sumo" nomi oldingi yapon sportidan kelib
chiqqan bo'lib, bu ikkita raqibni ringda jang qilishi, ularning har biri boshqa raqibni
tashqariga chiqarib yuborish uchun harakat qilishadir. Robotlar ham sumo robotika
musobaqalarida ham shug'ullanishadi
SUMO ROBOT – bu aftonom uzini uzi boshqara oladigan robot mashina.
Dunyoda robototexnika sohasida sumo robotlar jangi sport turi mavjud bo’lib unda
sumo robotlari uzro aftonom jang qilishadi. Ushbu o’yin uchun qoidalar ham ishlab
chiqlilgan. Qoidalar asosida sumo robotlar jangi utaqaziladigan maxsus maydoncha
yaratilgan. (2.9-rasm)
Keling, Sumo robotlari bo'yicha tanlov qonunlarini ko'rib chiqaylik:
SUMOni yaratish paytida e'tiborga olishingiz kerak bo'lgan ba'zi muhim
rollarni ko’rib chiqsak, u sizga o'zingizning fikringizni tasavvur qilish va yangilikni
chuqur tafsilotlarsiz ketkazmasdan ham yordam berishi mumkin.
1.
Olchamlari: Maksimal kengligi 20 sm, Maksimal uzunligi 20 sm,
Balandligi ko'rsatilmagan.
16
2.
Shakl: robotning shakli poyga boshlangandan keyin o'zgarishi mumkin,
lekin ajralmas qismlarga bo'lmaganda, bitta markaziy ob'ekt bo'lishni davom
ettiradi.
2.3. Sun’iy intellekt asosida o’zini-o’zi boshqara oladigan sumo robot
mashinaning algoritmi.
O'yin strategiyasi:
•
Dastlabki robot oldidagi masofani o’lchash;
•
Robot har doim aylanish vaqtida masofani doimiy ravishda o'lchab
turadi;
•
Agar raqibning masofa o'lchamlari (masalan, 10 sm) past bo'lsa, bu
raqib bizga robotning oldida;
•
Robot bir xil o'lchagan masofani orqaga qaytaradi;
•
Robot to'xtashni to'xtatib, keyin to'satdan hujumga o'tadi (to'liq quvvat
bilan harakat qilish);
•
Raqobat ulanadigan bo'lsa, robot 45 daraja aylanishiga to'g'ri keladi;
•
Raqamni chegaradan o'tmaganligiga ishonch hosil qilish uchun robot
har doim IQ sensorlaridan o'qishlari kerak;
•
IQ ning oq rangli mavjudligini o'qib chiqsangiz, u robotni sensorning
teskari tomoniga to'g'ridan-to'g'ri yo'naltirishi kerak (masalan, agar robotning oq
rangini ko'rsatuvchi old sensor, orqaga qaytsa)!
Sumo robotini uchta bo'linishga bo'lishimiz mumkin:
1.
Mehanik tizim – tarkibi.
2.
Elektron tizim – tarkibi.
3.
Dastur tizimi - robotning ruhi.
|
| |
-modda. Apellatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish

|
-modda. Apellatsiya shikoyatini (protestini) qaytarishBog'liq MSIYtK210-modda. Apellatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish
Apellatsiya shikoyati (protesti) sudya tomonidan quyidagi hollarda qaytariladi, agar:
1) apellatsiya shikoyati (protesti) imzolanmagan bo‘lsa yoxud uni imzolash huquqiga ega
bo‘lmagan shaxs yoki mansab mavqeyi yoki familiyasi, ism-shariﬁning bosh harﬂari ko‘rsatilmagan
shaxs tomonidan imzolangan bo‘lsa;
2) apellatsiya shikoyatiga (protestiga) uning ko‘chirma nusxalari ishda ishtirok etuvchi
shaxslarga yuborilganligini tasdiqlovchi dalillar ilova qilinmagan bo‘lsa;
3) davlat boji va pochta xarajatlari belgilangan tartibda hamda miqdorda to‘langanligini
tasdiqlovchi hujjat apellatsiya shikoyatiga ilova qilinmagan bo‘lsa, qonunda davlat bojini to‘lash
muddatini kechiktirish, bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati nazarda tutilgan hollarda esa bu haqda
iltimosnoma mavjud bo‘lmasa yoxud iltimosnoma rad etilgan bo‘lsa;
4) apellatsiya shikoyati (protesti) hal qiluv qarorini qabul qilgan sudni chetlab o‘tgan holda
yuborilgan bo‘lsa;
5) apellatsiya shikoyati (protesti) belgilangan muddat o‘tganidan keyin berilgan bo‘lsa va
o‘tkazib yuborilgan muddatni tiklash to‘g‘risida iltimosnoma mavjud bo‘lmasa;
6) apellatsiya shikoyatini (protestini) ish yuritishga qabul qilish to‘g‘risida ajrim chiqarilguniga
qadar shikoyatni (protestni) bergan shaxsdan uni qaytarib olish (chaqirib olish) to‘g‘risida ariza
tushgan bo‘lsa.
Apellatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish to‘g‘risidagi ajrimda apellatsiya shikoyatini
(protestini) qaytarish asoslari ko‘rsatiladi, apellatsiya shikoyatini berish chog‘ida to‘langan davlat
bojini qaytarish haqidagi masala hal etiladi.
Apellatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish to‘g‘risidagi ajrimning ko‘chirma nusxasi
shikoyatni (protestni) bergan shaxsga shikoyat (protest) va unga ilova qilinadigan hujjatlar bilan
birga ushbu Kodeksning
171-moddasida
nazarda tutilgan tartibda yuboriladi.
Apellatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish to‘g‘risidagi ajrim ustidan taftish shikoyati
(protesti) berilishi mumkin.
Apellatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish to‘g‘risidagi ajrim bekor qilingan taqdirda,
apellatsiya shikoyati (protesti) dastlab sudga murojaat qilingan kunda berilgan deb hisoblanadi.
Ushbu moddaning
birinchi qismida
ko‘rsatilgan holatlar bartaraf etilgach, shikoyat (protest)
bergan shaxs apellatsiya shikoyati (protesti) bilan sudga umumiy tartibda yangidan murojaat
qilishga haqli.
|
| |
-modda. Birinchi instansiya sudining qarori ustidan apellatsiya shikoyati (protesti)

|
-modda. Birinchi instansiya sudining qarori ustidan apellatsiya shikoyati (protesti)Bog'liq MSIYtK222-modda. Birinchi instansiya sudining qarori ustidan apellatsiya shikoyati (protesti)
Birinchi instansiya sudining qarori ustidan ushbu Kodeksda belgilangan qoidalar bo‘yicha
berilgan apellatsiya shikoyati (protesti) ushbu bobda sudning hal qiluv qarori ustidan berilgan
apellatsiya shikoyatini (protestini) ko‘rib chiqish uchun nazarda tutilgan tartibda apellatsiya
instansiyasi sudi tomonidan ko‘riladi.
223-modda. Birinchi instansiya sudining ajrimi ustidan apellatsiya shikoyati (protesti)
Birinchi instansiya sudining ajrimi ustidan ushbu Kodeksda nazarda tutilgan hollarda
apellatsiya tartibida shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin.
Birinchi instansiya sudining ajrimi ustidan ushbu Kodeksda belgilangan qoidalar bo‘yicha
berilgan apellatsiya shikoyati (protesti) ushbu bobda sudning hal qiluv qarorlari ustidan berilgan
apellatsiya shikoyatini (protestini) ko‘rish uchun nazarda tutilgan tartibda apellatsiya instansiyasi
sudi tomonidan ko‘riladi.
Apellatsiya instansiyasi sudi birinchi instansiya sudining ajrimi ustidan berilgan shikoyatni
(protestni) ko‘rib chiqish natijalari bo‘yicha quyidagilarga haqli:
1) ajrimni o‘zgarishsiz, shikoyatni (protestni) esa qanoatlantirmasdan qoldirishga;
2) ajrimni to‘liq yoki qisman o‘zgartirishga yoxud bekor qilishga va masalani mazmunan hal
qilishga;
3) arizani (shikoyatni) qabul qilishni rad etish, arizani (shikoyatni) qaytarish, ish yuritishni
to‘xtatib turish, ish yuritishni tugatish, arizani (shikoyatni) ko‘rmasdan qoldirish to‘g‘risidagi ajrimni
bekor qilishga va arizani (shikoyatni), ishni birinchi instansiya sudiga ko‘rib chiqish uchun
yuborishga;
4) ajrimni bekor qilishga va arizani (shikoyatni), ishni ko‘rib chiqish uchun taalluqliligiga ko‘ra
boshqa sudga yuborishga.
27-bob. Kassatsiya instansiyasi sudida ish yuritish
|
| |
Inson tafakkur tizimi - Csp1312-Individual loyiha 1 uchun talablar

12
Ekspert tizimlari
evristikani ishlatishga majbur, chunki bu erda echiladigan
masalalar odatda qiyin bo'ladi va oxirigacha tushunib bo'lmasligi,
matematik
yozuvga tushmasligi mumkin.
1.3. Sun'iy intellekt ustida izlanishlarolib borayotgan jahondagi yirik
kompaniyalar
Sun'iy intellekt har qadamimizda uchraydi.
Hozirda smartfondan tortib
avtomobilgacha sun'iy intellekt bilan ta'minlanmoqda. Ko'plab jahonga taniqli
kompaniyalar “aqlli mashina” yaratish yo'lida izlanayotibdi. Quyida sun'iy intellekt
yaratayotgan o'n kompaniyani e'tiboringizga havola etamiz.
1.
Numenta
2011 yildan beri mavjud, ammo biror yangilik yaratganligi
xususida darak yo'q. Yaqinda IBM kompaniyasi Numenta izlanishlariga homiylik
qilishini e'lon qildi. Kompaniya qishloq xo'jaligi ekinlari
maydonini kosmosdan
turib o'rganadi.
2.
Scaled Inference
Bu jamoa Googlening sobiq hodimlaridan tashkil
topgan. Yaqinda hizmat ko'rsatish va dasturiy ilovalar mavzuidagi sun'iy intellekt
yaratish loyihasi qisqa muddatda 8 mln dollar investisiya to'pladi.
3.
Amazon
Bu kompaniya savdo maqsadida internetdan foydalanishni
boshlab bergan ilk qaldirg'ochlardan. Hozir dunyo miqyosida faoliyat yuritayotgan
onlayn-tijorat markazi sanaladi. Muvaffaqiyatli
tijorat yuritish, savdoni tez tahlil
etish va tushumni oshirish maqsadida korporatsiya injenerlari sun'iy intellekt ishlab
chiqargan.
4.
Nuance
AQShda ancha yillardan beri faoliyat yuritmoqda.
Nutqi va
eshitishida nuqsoni bor kishilar uchun sun'iy intellekt yaratish yo'lida izlanadi.
Uning dasturi inson nutqini anglash va jonli tarzda qayta tiklashga qaratilgan.
Mavzu-8 markazdan qochma kompressorlar. Reja: Markazdan qochma kompressorlar haqida umumiy ma’lumotlar

|
Mavzu-8 markazdan qochma kompressorlar. Reja: Markazdan qochma kompressorlar haqida umumiy ma’lumotlar
|
bet | 1/7 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 428,26 Kb. | | #126164 |
Bog'liq 8-Ma\'ruza (2)
MAVZU-8 MARKAZDAN QOCHMA KOMPRESSORLAR.
Reja:
1. Markazdan qochma kompressorlar haqida umumiy ma’lumotlar.
2. Markazdan qochma kompressorda siquv jarayoni.
3. Markazdan qochma kompressorning asosiy bog‘lanishlari.
4. Markazdan qochma kompressorning asosiy tugunlarini konstruktiv xususiyatlari.
5. Markazdan qochma kompressorlarni tavsifi.
6. Markazdan qochma kompressor ishini rostlash.
7. Markazdan qochma kompressorning bir qancha turlari.
Foydalanilgan adabiyotlar: 1,3,4.
Tayanch iboralar: markazdan qochma, sikish, siquv jarayoni, napor. Uzatish ko‘rsatkichi, asosiy tenglamalar, quvvat, ishchi halqa, diffuzor, yo‘naltiruvchi apparat, bosimli xaydash kamerasi, zichlanmalar, tavsiflari, ishini rostlash, gaz oqimi, surish tizimi, oqimni buralishi, ko‘rak xolati, aylanish chastotasini o‘zgarishi, kompressor turlari.
8.1 Markazdan qochma kompressorlar haqida umumiy ma’lumotlar.
Markazdan qochma kompressorlar neft, kimyo va gaz sanoatida qo‘llanilgan kompressorlarning 70% ni tashkil etadi.
Markazdan qochma kompressorning turlariga xavo purkagich va shamollatgichlar kirib, ularni ishchi parametrlari xar xildir.
Markazdan qochma kompressorlar bo‘linish nisbati bilan harakatlanib, u =2.5-3.0 va bosim usishi 1.2 dan 3.0 MN/m2 gacha.
Gaz purkagich bosimning nisbatlari >1.1 birligi bilan tavsiflanib, markazdan qochma shamollatgichlarni bosimi nisbati <1.1 ga teng. Bu mashinalardagi bosimni usishi 0.015 MN/m2 gacha.
Markazdan qochma kompressorlar bir pag‘onali yoki ko‘p pag‘onali bo‘lishi mumkin. Gazlarni siquv jarayonini bir necha bosqichlarda olib borilishi, qaysiki oraliqli va tugallangan bo‘ladi.
Oraliq pag‘onasida gazlarni sikish jarayoni navbatdagi pag‘onaga sovutilmasdan amalga oshiriladi.
Pag‘onadan, qaysiki gaz oraliqka yoki oxirgi sovutitgichni bosim tizimiga uzatilish oxirgi pag‘ona deyiladi.
36-rasmda oraliqli va oxirgi pag‘onali markazdan qochma kompressorning sxemasi tasvirlangandir.
Gaz ishchi g‘ildirak 1-dan oraliq pag‘onaga diffuzor 2-ga uplanadi, undan teskari yo‘naltiruvchi apparat 3, undan keyin ishchi halqa 5-ga eng oxirgi pag‘ona va diffuzor orqali bosim xonasiga tuplanadi. Ishchi g‘ildirak tuplanmasiga diffuzor-teskari yo‘naltiruvchi apparat va markazdan qochma kompressor pag‘onalari kiradi.
Markazdan qochma kompressorlarda g‘ildirakni aylanuvchi ko‘raklari tasirida bosim xosil kilinadi va gazni sikish jarayoni amalga oshiriladi.
Markazdan qochma kompressorlar gazlarni sikuvchi mashinalar bo‘lib, umumiy qonuniyatlarga buysunadi.
36-rasm. Markazdan qochma kompressorning oraliq va oxirgi pag‘onalari.
|
| |
=0,9...1,0)
118 - Transport vositalarini loyihalash va hisoblash

bu yerda:
М
ишк2
- soshka valiga keltirilgan rul mexanizmining
ishqalanish momenti;
MCB -
boshqariluvchi g'ildiraklardan soshka valiga keltirilgan
momenti.
2) Rul chambaragiga uzatilayotgan zarbalarni kamaytirish
YoMning notekisliklaridan hosil boMadigan zarbalarning rul
chambaragiga keskin uzatilishi boshqariluvchanlikni yo'qotishga olib
keladi. Bu zarbalarni kamaytirishning quyidagi usullari mavjud:
- teskari yo'nalishdagi FIK to‘g‘ri
yo'nalishdagi FIK dagi bir
muncha kichik qilib tayyorlanadi;
- boshqariluvchi g'ildiraklar neytral holatda rul mexanizmining
uzatishlar soni oshiriladi;
- boshqariluvchi g'ildiraklarning obkatka yelkasi kamaytiriladi;
- rul mexanizmining podatlivost oshiriladi;
- rul mexanizmida yoki rul yuritmasida amarotizatsiyalovchi
qurilmalar o'rnatiladi;
- rul boshqarmasida gidrokuchaytirgichlar ishlatiladi;
3) Rul mexanizmidagi tirqishlar:
Rul chambaragini burilish burchagi a oshib borgan sari tirqish ham
oshib borishi kerak. Buning sababi: avtomobil asosan to 'g'ri yo'nalishda
harakatlangani uchun rul mexanizmidagi rul elementlarining neytral
holatdagi qismi tez yeyiladi. Ulardagi tirqishli sozlash uchun bu
elementla bir-biriga yaqinlashtiriladi. Agar chetki holatlarda tirqish
avvaldan katta bo'lmasa, u holda rul mexanizmi tiqilib qolishi mumkin,
chunki chetki holatlarda elementlar kam yeyiladi. Yangi avtomobillar
uchun tirqish 10 -15 ° dan oshmaydi.
Aniq tushunchalar – - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

Nazariya-
Bu kishilar ilmiy faoliyatini umumlashmasidir.Nazariya
tabiat yoki jamiyatning ayrim qismlarini rivojlanish qonunyatlarni aks
etidiradi. Masalan, tabiiy geografik rayonlashtirish nazariyasi iqtisodiy
geografik rayonlashtirish nazariyasi.TTK nazariyasi x.k.
Emprik bilimlar- Tasavvur-
geografik borliqning (ob’ektning) xayoliy
(xissiy) tasviri, shakli. Tasavvurlar hayoliy va aniq turlarga bo’linadi. Aniq
tasavvur voqea va xodisalarni bevosita ko’rish orqali paydo bo’ladi.
Hayoliy tasavvur esa, ma’lum bir xodisalarni va sharoitni bayonini yoki
ta’rifini o’qish orqali paydo bo’ladi.
Transport korxonalarini o’rganish

Transport korxonalarini o’rganish. Transport korxonalarini o’rganish
o’lkashunoslik tadqiqotlarida muhim ahamiyatga ega. chunki turistik
sayohatlarda tadqiqot ishlarining muvaffaqiyatli chiqishi transport
yo’llarini joylanishi va ulardan ekspeditsiya a’zolarini qanday foydalanish
darajasiga bog’liq.
Transport korxonalari quruqlik, suv, havo, quvur turlariga bo’linadi.
Quruqlik transporti o’z navbatida quyidagi guruhlarga bo’linadi:
temir yo’l, avtomobil.
Transport korxonalari o’rganilganda quyidagi holatlarga e’tibor
beriladi.
1. Tabiiy sharoitni transportni turli xillariga ta’siri. Tekislik, tog’lar,
qumlar, daryolar. Botqoqlar, o’rmonlar va boshqa tabiiy sharoitlar
transport korxonalarini rivojlanishiga turlicha ta’sir ko’rsatadi.
2. Transport korxanalariga tarixiy-geografik tavsif berish. Bunda quyi-
dagilarga e’tibor beriladi:
-transport korxonalarining qurilish tarixi va ularning sabablari;
-transport korxonalarini iqtisodiy vazifalari. Mazkur vazifalar xalq
xo’jaligini turli tarmoqlari orasida aloqalarni amalga oshirishda namoyon
bo’ladi. Masalan, yuklarni tashish, yo’lovchilarni tashish;
-transport korxonalarini tashish vazifalari, yuklarni bir transport
turidan ikkinchi transport turiga ortishdan iborat. Masalan, kemalardan
poezdlarga, poezdlardan avtomobillarga va h.k.;
-transport korxonalarining texnik vazifalari harakatdagi transport
vositalarini texnik ta’minotini amalga oshirishdan iborat:
Transport korxonalarini o’rganishni temir yo’l stantsiyalari misolida
ko’rib chiqamiz.
Bajaradigan vazifalariga ko’ra temir yo’l stantsiyalari va tugunlari
quyidagi turlarga bo’linadi:
1. Murakkab tugunlar. Ularning vazifalari turlicha bo’ladi. Har bir
tugun alohida vazifani bajaradigan stantsiyalarga bo’linib ketadi.
2. Iqtisodiy vazifalarni bajaruvchi stantsiyalar va tugunlar. Ular
quyidagi guruhlarga bo’linadi:
-sanoat markazining tugunlari va stantsiyalari;
-tog’-kon sanoatiga xizmat qiluvchi stantsiyalar;
-sanoat va qishloq xo’jaligi bilan bog’langan stantsiyalar;
-asosan qishloq xo’jaligi bilan bog’liq bo’lgan stantsiyalar.
3. Texnik vazifalarni bajaradigan stantsiyalar. Bunga lokomativ va
vagonlar depolari bor stantsiya va tugunlar kiradi.
4. Kurortga xizmat qiluvchi stantsiyalar.
5. Xalqaro savdo va madaniy aloqalarga xizmat qiluvchi stantsiyalar.
6. Shahar atrofida yo’lovchilar tashuvchi stantsiyalar.
Iqtisodiy geografik o’quv sayohatlari

O’quv sayohatini o’tkazish. O’quv sayohati o’tkaziladigan kun
belgilangan vaqtda o’quvchilar yig’ilishganda o’qituvchi yana bir marta
suhbat o’tkazadi. O’quv sayohatining maqsadi, vazifalari, ob’ekti va
sayohat davomida o’quvchilar amal qilishi lozim bo’lgan qoidalar
tushuntiriladi. Shundan so’ng o’quv sayohati boshlanadi.
Ma’lum bir joyning ijtimoiy geografik sharoitini o’rganish quyidagi
tartibda olib boriladi.
Ob’ektni iqtisodiy geografik o’rnini aniqlash. Iqtisodiy geografik
ob’ektlarni geografik o’rnini asosiy davlat axamiyatiga ega bo’lgan
avtomobil, havo va temir yo’llarga nisbatan, tuman, viloyat, markazlar
xamda poytaxtga nisbatan, yirik daryolar va dengizlarga nisbatan
joylanishi.
So’ngra joyning ya’ni ob’ektning tabiiy sharoiti va tabiiy resurslari
o’rganiladi. Tabiiy resurslarni o’rganishda ularni quyidagi guruhlarga
bo’lib o’rganish maqsadga muofiqdir: yer resurslari, suv resurslari, mineral
resurslar, tuproq resurslari, bioligik resurslar, rekreatsion resurslar.
Aholi va mehnat resurslari quyidagi tartibda o’rganiladi: qishloq yoki
maktab joylashgan joy axolisining joylashishi, ularning kasbi, statistik
ma’lumotlar asosida axolining boshqa ko’rsatgichlari xam aniqlanadi.
Ob’ektning xo’jaligi o’rganiladi. Bunda sanoatning asosiy tarmoqlari,
dehqonchilik va chorvachilikning qaysi tarmog’i yaxshi rivojlanganligi
aniqlanadi va aynan shu tarmoqqa ko’proq e’tibor beriladi.
Agar qishloq yoki maktab joylashgan joydan davlat yoki viloyat
axamiyatiga ega bo’lgan yo’l o’tgan bo’lsa ular xaqida ma’lumotlar
aniqlanadi. Bunday yo’llar mavjud bo’lmagan taqdirda tadqiqotlarda
qishloqdagi yoki shahardagi yo’llarni o’rnini tavsifi beriladi.
-VI sinf – materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi (64 soat)

- ‚Ta’lim mazmunining majburiy minimumlari‛;
- ‚Bitiruvchilarning tayyorgarlik darajasiga qo’yiladigan talablar‛;
Ta’lim mazmunining majburiy minimumi 6 yo’nalish bo’yicha ishlab
chiqildi.
1. Geografiyaning nazariy asoslari.
2. Geografiyaning tadqiqot metodlari.
3. Tabiiy va sotsial iqtisodiy ob’ektlar.
4. Xodisalar va jarayonlar
5. Olamni idrok etishning moddiy va ma’naviy madaniyatda
ifodalanishi.
6. Xudud geografik tavsifining tuzilishi.
Bitiruvchilarning tayyorgarlik darajasiga qo’yiladigan minimal talablar
quydagi ko’rsatkich orqali aniqlanadi:
1. Ayta (ko’rsata) olishi
2. Aniqlay (o’lchay) olishi
3. Tasvirlay olishi
4. Tushuntira olishi
5. Bashorat qila olishi.
Maxsus iqtisodiy geografik o’quv sayohatlari

2 Korxonaning iqtisodiy geografik o’rni; tabiiy ob’ektlarga nisbatan
joylashishi (joy relefi, suv havzalari, o’rmonlar, foydali qazilma konlari va
h.k); transport yo’llariga, boshqa aholi manzilgoxlariga va yirik xo’jalik
ob’ektlariga nisbatan joylashishi.
3. Korxonani qaysi vazirlikka bo’yso’nishi: tuzilishi; texnologik
jarayonini o’ziga xos xususiyati; texnologik jihatdan qurollanganligi va
avtomatlashtirish darajasi; korxonani ishlab chiqarish aloqalari; fan texnika
yutuqlarini qo’llanilishi.
4.Korxonani ixtisoslashuvi va uni asoslash; mahsulot turlari;
foydalanilgan xom-ashyo, yoqilg’i va materiallar turlari va ularni tejash;
elektrotexnika ta’minoti; chiqindilardan foydalanish.
5.Korxonadagi ishchilar soni va ularni mehnat kategoriyalari, kasblar
va malakalar bo’yicha tarkibi; ishchilarni ma’lumotlik darajasi; mehnat va
hayot sharoiti va ularni yaxshilash choralari.
6.Mehnat unumdorligi o’sishi; mahsulot sifatini oshirish va tannarxni
pasaytirish.
7.Korxonani rivojlantirish istiqbollari.
Qishloq xo’jalik korxonalari quyidagi tartibda o’rganiladi:
1. Qishloq xo’jalik korxonasining (fermer xo’jaligi) vujudga kelish
vaqti va sabablari. Tabiiy sharoitning o’ziga xos xususiyatlari. Tabiiy va
iqtisodiy ob’ektlarga nisbatan geografik joylashishi; suv ayirg’ichda,
vodiyda, botiqda, terassada, yoyilmada joylashishi; yo’llarga (asosiy,
ikkinchi darajli, temir yo’llar va h.k.) va aholi punktilariga nisbatan
joylanishi.
2. Qishloq xo’jaligi korxonasining o’lchamlari: ekin maydoni, aholisi va
uning zichligi (1m
2
ga)
3. Fermer xo’jaligining yer fondi, ularning o’lchamlari va turlari.
Foydalanilayotgan yerlar; yaxshilangan yerlar (sug’orilish, quritish,
sho’r yuvish, jarlarni tekislash).
4. Fermer xo’jaligining ixtisoslashuvi (don, sabzavot, texnika ekinlari,
bog’dorchilik, uzumchilik).
5. Chorvachilikka ixtisoslashgan fermer xo’jaligi: ixtisoslashuvi (qora-
molchilik, qo’ychilik, echkichilik, yilqichilik, parrandachilik va h.k). yem-
xashak ta’migoti.
……………………………………… - Csp1312-Individual loyiha 1 uchun talablar

6
KIRISH
2018-yil 9-yanvar kuni Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev raisligida
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada rivojlantirish
va xavfsizligini
ta’minlash boʻyicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar natijadorligiga
bag‘ishlangan yig‘ilish boʻlib oʻtdi.
Ushbu yig’ilishda Davlat rahbari bugun mamlakatda axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini
davlat boshqaruvi, iqtisodiyot tarmoqlari,
ijtimoiy soha va kundalik hayotga izchil joriy etish boʻyicha keng koʻlamli ishlar
amalga oshirilayotganligi hamda 2018-yilda va yaqin istiqbolda amalga oshirilishi
zarur boʻlgan ustuvor vazifalar haqida ham aytib oʻtdi.
Shu bilan birgalikda 2018-yilda xalqaro tajribani,
zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlanish tendensiyalarini inobatga olgan
holda, “2018–2021-yillarda ‘Elektron hukumat’ tizimini yanada rivojlantirish
strategiyasi”ni
ishlab chiqish, “Mirzo Ulug‘bek innovatsiya markazi” rezidentlari
tomonidan koʻrsatiladigan ishlar va xizmatlar hajmini kamida 2 barobarga hamda
eksport hajmini 1,8 barobarga oshirish, rezidentlar
uchun chet el kompaniyalari
bilan hamkorlik qilishda va yangi bozorlarga chiqishda koʻmaklashish boʻyicha
tegishli topshiriqlar berildi.
Shuningdek, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot
texnologiyalari universitetini uch yil ichida jahondagi eng obroʻli ming universitet
safiga kiritishni ta’minlash, sohada jahonda yetakchi boʻlgan universitet va
kompaniyalar
bilan hamkorlikni kuchaytirish, professor-oʻqituvchilar va
talabalarning xorijiy stajirovkasi va malaka oshirishini keng tashkil etish kerakligi
ta’kidlandi [1].
Sun’iy intеllеkt nazariyasi - bu, kompyutеrda inson uchun “aqlli” (“ma’noli”)
ko‘rinadigan ishlarni bajarish imkonini bеruvchi kontsеptsiyalar haqidagi
nazariyadir.
7
Lеkin, inson aqli, intеllеkti nimani bildiradi o‘zi? Bu - fikrlash qobiliyatimi?
Yoki, bilimlarga ega bo‘lish va ularni ishlata olish qobiliyatimi? Yoki, g‘oyalar
ustida ishlash, yangi g‘oya topish va ularni boshqalarga еtkaza bilish qobiliyatimi?
Albatta, bularning bari - intеllеkt dеb atalmish qobiliyatning tarkibiy
qismlaridir. Amalda, intеllеktni oddiygina ta’riflash qiyin. Lеkin, asosiysi, intеllеkt
- ma’lumotlarni qayta ishlay olish, tushunish va umumlashtirish qobiliyatidir.
Dеmak, Sun’iy intеllеktning asosiy faoliyati shundan iboratki, u kompyutеrni
yanada foydaliroq va aqlliroq bo‘lishiga, intеllеkt
asosini tashkil etuvchi
printsiplarni aniqroq bilishga harakat qilishdadir. Sun’iy intеllеkt mutaxassislarga,
ayniqsa, murakkab axborotlar tizimlari yaratuvchilari va foydalanuvchilariga
yordam bеradi, qiyin masalalarni еchishda ko‘maklashadi.
Maktab sohasida - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

- ta’lim bo’yicha davlat standartlari ishlab chiqilmagan.
III. Oliy o’quv yurtlaridagi islohotlar yo’nalishi.
-
Oliy o’quv yurtini bitirayotganlar qanday
talablarga javob berish
kerakligini aniqlab olishimiz kerak;
-
iste’dodli bolalarni topish, tanlash va Oliy o’quv
yurtiga qabul
qilishda adolatli tizim va tartib o’rnatish;
-
oliy o’quv yurtlirida qanday va necha xil mutaxassislik bo’yicha
ta’lim berishni aniqlab olishimiz kerak;
-
o’quv yurtlarini shakli,
qiyofasi va tarkibi, moddiy bazasini
yaxshilash kerak;
-
o’quv dasturlarni zamonaviy talablarga
moslashtirib istiqbol va
kelajagimizni ko’zlagan holda tuzib olishimiz va joriy etishimiz darkor;
I.
O’rta va oliy ta’limda erishilgan yutuqlar. Mazkur sohadagi yutuqlar 
quydagilardan iborat: 
1. O’rta maktab sohasida

- 2000 dan ortiq talaba chet elga borib o’qib keldi; 200
dan ortiq
mutaxasis institutlarda ishlash uchun xorijdan chaqirildi;
-Davlat va ijtimoiy qurilish akademiyasi,
bank va moliya
akademiyalari tashkil qilindi;
- turli xil fondlar tashkil qilindi. ‚Mahalla‛, ‚Kamolot‛, ‚Sog’lom
avlod uchun‛, ‚Nuroniy‛, ‚Umid jamg’armasi‛.
II.
Amalga oshirilgan tadbirlarni hozirgi hayot talablariga to’la
javob
bermasligining asosiy sabablari quyidagilardan iborat:
-ta’lim tizimi eski mafkuraviy qarashlardan va sarqitlardan xoli
bo’linganicha yo’q;
-barcha amaldagi o’zgarishlar va tadbirlar yuzaki bo’lib,
uzluksiz
ta’lim-tarbiya tizimimiz rivojlangan demokratik davlatlar talablariga javob
bermaydi.
O’zbekistonda kadrlar tayyorlash milliy dasturi

unda tabiiy geografiya va biologiya va boshqa fanlardagi bilimlar
qaytarilganligi tufayli 1999 yil o’quv dasturidan olib tashlandi.
‚Boshlang’ich tabiiy geografiya‛ kursi, ‚Materik
va okeanlar tabiiy
geografiyasi‛ kursi bilan qo’shib 6-sinfda o’tiladigan bo’lgan edi. Bu xam
o’zini oqlamadi. Yangi dastur (1999) bo’yicha yana 5-sinfda boshlang’ich
‚Tabiiy geografiya‛ kursi o’tiladigan bo’ldi. Bundan tashqari O’zbekiston
va Turkiston xududidan tashqari ilgari sobiq ‚SSR tabiiy geografiyasi‛da
o’rganiladigan tabiiy geografik o’lkalar ‚Materik va okeanlar tabiiy
geografiyasi‛ kursida o’tiladigan bo’ldi.
O’quv dasturiga tamoman yangi ‚Turkiston tabiiy geografiyasi‛ kursi
kiritildi (7-sinflar uchun).
9-sinfda o’tiladigan ‚Jahonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi‛
kursida ham o’zgarishlar sodir bo’ldi. Endi O’zbekiston Respublikasidan
tashqari xamma davlatlar shu kursda o’rganiladi.
Yangi dasturga muofiq tayanch majburiy ta’limga
moslangan
geografiya kurslarining sinflar bo’yicha taqsimoti quyidagicha:
-5-sinfda ‚Tabiiy geografiya‛, boshlang’ich kursi ;
-6-sinfda ‚Materik va okeanlar tabiiy geografiyasi‛ ;
-7-sinfda: birinchi yarim yillikda ‚Turkiston tabiiy geografiyasi‛,
ikkinchi yarim yillikda ‚O’zbekiston tabiiy geografiyasi‛;
-8-sinfda ‚O’zbekiston ijtimoiy va iqtisodiy geografiyasi‛;
- 9- sinfda ‚Jaxon iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi‛.
Har qanday davlatning kelajaini, buyukligini va qudratini yuksak
darajada bilimga ega bo’lgan kadrlar belgilab beradi. Bunday kadrlarning
yetishtirish uchun esa davlatning ta’lim
tizimi yuqori darajada
takomillashgan va xalqaro standartlar talabiga javob beradigan darajada
bo’lishi kerak.
O’zbekiston Respublikasining Prezidenti I.Karimov Oliy Majlisning 9-
sessiyasida (30.08.97) mazkur muammo to’g’risida shunday degan edi
‚Har qaysi millat nafaqat yer osti va yer usti tabiiy boyliklari bilan, xarbiy
qudrati va ishlab
chiqarish salohiyati bilan, balki birinchi navbatda
o’zining yuksak madaniyati va ma’naviyati bilan kuchlidir‛.
1997 yil avgustda Oliy Majlisda ko’rilgan ta’lim qonuni O’zbekiston
ta’lim tizimining takomillashtirish va barkomol avlodni tarbiyalash
soxasidagi qo’ygan qadamlarining eng yirigidir.
Prezidentimiz I.Karimovning ta’lim qonuni bo’yicha O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi 9-sesiyasida so’zlagan
nutqini quyidagi
qismlarga bo’lish mumkin:
1. O’zbekiston mustaqillikka erishgandan so’ng o’rta va oliy ta’limda
erishilgan yutuqlar tahlili.
2. Hozirgi ta’lim tizimining hayot talablariga javob bermasligining
asosiy sabablarini tahlil i.
3. Oliy ta’lim isloxotining asosiy yo’nalishlari.
4. Ta’limdagi isloxotlarni bosqichma – bosqich amalga oshirilishi.
5. Kadrlar tayyorlash tizimini shakllantirish va faoliyat ko’rsati shining
asosiy tamoyillari.
6. Umumta’lim dasturining tuzilishi.
7. Milliy dasturni amalga oshirishdagi murakkabliklar.
Mazkur masalalarni alohida-alohida ko’rib chiqamiz:
-
boshqa 
davlatlardagi 
oliy 
o’quv 
yurtlari 
bilan 
aloqani 
mustahkamlash

- davlat ta’lim standartlarini joriy qilish va ularni faoliyat mexanizmini
ishlab chiqish;
- o’qituvchilar va murabbiylarni qayta tayyorlash;
- davlat va ijtimoiy muassasalarning kasbga yo’naltirish bo’yicha
faoliyatini takomillashtirish;
- o’quvchilarni vatanga sadoqat, yuksak ahloq, mehnatga muhabbat
ruhida tarbiyalash;
- ta’lim muassasalarini davlat tomonidan moddiy texnikaviy
ta’minotini yaxshilash;
- o’quv muassasalarining moddiy va moliyaviy sharoitini aniqlashda
kadrlarni
iste’molchilari bo’lgan
korxonalar
imkoniyatidan
to’la
foydalanish;
- kadrlar tayyorlash va ta’lim sohasiga xalqaro fondlar mablag’ini jalb
qilish;
- Oliy o’quv yurtlariga mustaqillik berish va o’z - o’zini boshqarish
usullarini joriy etish.
-savol - Soxibaxon ped texnologiya doc

144
=
unda katta auditoriyadagi mashg‘ulotlar kichik
guruhlardagi individual
mashg‘ulotlar bilan qo‘shib olib boriladi# a`lo javob
~ unda katta maktabdagi mashg‘ulotlar kichik guruhlardagi individual mashg‘ulotlar
bilan qo‘shib olib boriladi #yana urinib ko`ring
~ unda katta auditoriyadagi mashg‘ulotlar katta guruhlardagi individual mashg‘ulotlar
bilan qo‘shib olib boriladi #yana urinib ko`ring
~ unda kichik auditoriyadagi mashg‘ulotlar kichik guruhlardagi individual
mashg‘ulotlar bilan qo‘shib olib boriladi #yana urinib ko`ring
}
/yordam: ushbu savolga javob olish uchun 2 -adabiyotni 129-saxifani qayta ko`rib
chiqin/
:: 5.20-savol::
Tramp rejasiga ko`ra zamonaviy texnik vositalar yordamida 100-150
kishidan
iborat katta guruhlarda kimlar tomonidan leksiya o‘qiladi.
{
= yuksak malakali o‘qituvchilar, professorlar # a`lo javob
~ yuksak malakali maktab raxbarlar #yana urinib ko`ring
~ yuksak malakali o'qituvchilar #yana urinib ko`ring
~ yuksak malakali pedagog-olimlar #yana urinib ko`ring
}
/yordam: ushbu savolga javob olish uchun 2 -adabiyotni 129-saxifani qayta ko`rib
chiqin/
O’quv ishlari usullarini shakllantirish texnologiyasi

fanlarini o’rganishda qo’llash yaxshi natija beradi. Masalan, Yevropadagi
rivojlangan davlatlar iqtisodiy geografiyasini o’rganishda
har bir guruh
ma’lum bir davlatni o’rganishi mumkin.
O’quvchilarni o’quv faoliyatini shakllantirish texnologiyas
i (Suxov,
Rom, Dronov, Dushina va boshqalar). Bunda o’quv faoliyati o’quvchilarni
faolligini oshirishni maxsus, alohida shakli sifatida ko’riladi. Ushbu
texnologiyada o’quvchilar bilimlarni ma’lum bir o’quv
topshiriqlarni
bajarish orqali olishadi. Ushbu texnologiyani qo’llash quyidagi
bosqichlardan iborat: ma’lum bir mavzu yoki bo’lim bo’yicha topshiriqlar
tizimi tuziladi (masalan, Shimoliy Amerika iqlimi; Xitoyning qishloq
xo’jaligi; Yaponiya transporti va hokazolar); O’qituvchi va o’quvchilar
faoliyatini tashkil qilish
loyihasini ishlab chiqish; mavzu bo’yicha
o’quvchilar bilimini tekshirish uchun test topshiriqlarini tuzish; dars
o’tish, o’quvchilar bilimini baholash. Mazkur texnologiyalarga o’quvchilar
faoliyatini faollashtirish texnologiyasini ham kiritsa bo’ladi. O’quvchilar
faoliyatini faollashtirish va jadallashtirish geografik o’yinlar texnologiyasi,
muammoli o’qitish texnologiyasi, o’quv materiallarini chizmali,
belgili va
kartografik modellardan foydalanish orqali amalga oshiriladi. Geografik
o’yinlar texnologiyasi geografiya ta’limida juda keng qo’llaniladi va
o’zining qiziqarliligi, bilimlarni o’quvchilar tomonidan oson o’zlashti-
rishlari bilan ajralib turadi. Geografik o’yinlar texnologiyasi barcha
geografiya predmetlarini o’rganishda qo’llanishi mumkin.
Muammoli
o’qitish texnologiyasi ham geografiya ta’limida yangi emas. U ilgaritdan
qo’llanilib kelinadi. Bunda asosiy vazifa bo’lib ma’lum bir mavzu bo’yicha
muammoli savollar yoki topshiriqlar tizimini ishlab chiqish va uni
o’quvchilarga tushuntirishdir. Masalan relefni shakllanishi va rivojlanishi;
atmosfera yog’inlarini hosil bo’lishi: qishloq xo’jaligini tabiat zonalari
bo’yicha ixtisoslashuvi, sanoat tarmoqlarining joylashuvi va hokazolar.
Umumiy kimyoviy texnologiya fanidan tayyorlagan - bet 3

|
Umumiy kimyoviy texnologiya fanidan tayyorlagan
|
bet | 3/3 | Sana | 11.07.2024 | Hajmi | 2,82 Mb. | | #267375 |
Bog'liq Davlatova surayyo UKT shisha ishlab chiqarishXitoy manbalarida Oʻzbekiston hududidan Xitoyga borgan ustalarning mil. 424 yilda shu yerli xalqni shishasozlik sirlari bilan tanishtirganliklari, shahridan imperator uchun maxsus taxt yasab berganliklari haqida maʼlumotlar keltirilgan. Amerika olimi E. Sheferni "Samarqandning oltin shaftolilari" nomli kitobida (1881-yil) Xitoyga Tan Imperiyasi davrida (7—10-asrlar) Fargʻonadan (675 va 761 yillar), Toxaristondan (hozirgi Surxondaryo viloyati) (730 va 741 yillar) va Keshdan (hozirgi Shahrisabz) (746 yil) qizil va koʻk, havorang, tiniq va shaffof Shishalar (xitoycha "boli") va qimmatbaho tabiiy toshlar singari nur oʻtkazmaydigan rangli Shishalar (xitoycha "lyuli") olib borilganligi qayd etilgan. Bu maʼlumotlar ilk oʻrta asrlarda shishasozlik Oʻzbekiston hududida yuqori darajada rivojlanganligini qoʻrsatadi. - Xitoy manbalarida Oʻzbekiston hududidan Xitoyga borgan ustalarning mil. 424 yilda shu yerli xalqni shishasozlik sirlari bilan tanishtirganliklari, shahridan imperator uchun maxsus taxt yasab berganliklari haqida maʼlumotlar keltirilgan. Amerika olimi E. Sheferni "Samarqandning oltin shaftolilari" nomli kitobida (1881-yil) Xitoyga Tan Imperiyasi davrida (7—10-asrlar) Fargʻonadan (675 va 761 yillar), Toxaristondan (hozirgi Surxondaryo viloyati) (730 va 741 yillar) va Keshdan (hozirgi Shahrisabz) (746 yil) qizil va koʻk, havorang, tiniq va shaffof Shishalar (xitoycha "boli") va qimmatbaho tabiiy toshlar singari nur oʻtkazmaydigan rangli Shishalar (xitoycha "lyuli") olib borilganligi qayd etilgan. Bu maʼlumotlar ilk oʻrta asrlarda shishasozlik Oʻzbekiston hududida yuqori darajada rivojlanganligini qoʻrsatadi.
- Shisha ishlab chiqarish jarayoni xom ashyo (tabiiy yoki sunʼiy) komponentlarini tayyorlash, aralashtirish (shixta hosil qilish), pishirish, Shisha massasini sovitish, shakl berish, qizdirish va ishlov berish (termik, kimyoviy va mexanik)dan iborat. Asosiy xom ashyo sifatida kvars qumlari, soda, potash, ohaktosh, kaolin, dala shpatlari, turli oksidlar, yordamchi materiallar oʻrnida boʻyagichlar (kobalt, nikel, temir, xrom, mis oksidlari va boshqalar), oksidlovchilar (natriy yoki kaliyli selitra va boshqalar) va qaytaruvchilar (koʻmir, koks, vino toshi, qalay birikmalari) ishlatiladi.
|
| |
Ilmiy natijalarni chop etish

2-ilova
1a-ShAKL
Ilmiy-tadqiqot ishlariga davlat buyurtmasi talablariga muvofiq amaliy va innovatsion
loyihalar tanlovi mavzusini shakllantirish bo‘yicha
ASOSNOMA
1. Davlat buyurtmasi bo‘yicha
e’lon
qilinadigan
ilmiy
loyihalar tanloviga tavsiya
etilayotgan mavzu nomi
Dorivor o‘simliklarning hosildorligi va sifatini oshiruvchi
agrotexnologiyalarni joriy qilish (ZA’FARON –Crocus sativus L.
misolida)
2. Yo‘llanma xat raqami va
sanasi
3. Ilmiy
loyiha
mavzusi
tashabbuskori
(ilmiy
tashkilot nomi)
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
4. Taklif etilayotgan mavzu
doirasida
ilgari
bajarilgan/bajarilayotgan
fundamental,
amaliy
va
innovatsion
loyihalar
natijalari tahlili
- Dorivor za’farondan ertagi va sifatli xom-ashyo yetishtirish
texnologiyasi dala tajribalar sharoitida o‘rganilgan.
- Za’faronning tuproq va o‘g‘itlarga bo‘lgan talabi o‘rganilgan.
- Za’faronning o‘sib rivojlanishiga tuproq xossalarining ta’siri
o‘rganilgan.
5. Qo‘lga
kiritilishi
rejalashtirilayotgan yakuniy
Maktab geografiyasi mazmuning tarkibiy qismlari

Tushuncha bilishning asosiy birligi hisoblanib umumiy va aniq
tushunchalarga bo’linadi.
Umumiy tushunchalar -
deganda alohida voqea va xodisalar
haqida
emas, balki umuiy bir xil nomga ega bo’lgan voqea va xodisalar
tushuniladi. Masalan, daryolar, tog’lar, xalq xo’jaligi tarmog’i,
iqtisodiy
rayon. Umumiy tushunchalarning mohiyatini aniqlanganda, hamma voqea
va xodisalar uchun umuiyy bo’lgan xususiyatlar (belgilar, sifatlar) ochib
beriladi. Masalan: ‚Geosinklinallar‛ deb Yer qobiqg’ining harakatchan
qismlarga aytiladi. Umumiy tushunchalar geografiya
kurslarining ilmiy
asosini tashkil qiladi. Maktab dasturida quyidagi umumiy tushunchalari
ko’rishimiz mumkin: ‚Quyosh radiatsiyasi‛, ‚Havo massasi‛, ‚Mehnat
resruslari‛, ‚Urbanizatsiya‛,
Avtomobil yo’llarini loyihalashning zamonaviy me’yorlari

|
Avtomobil yo’llarini loyihalashning zamonaviy me’yorlari
|
bet | 1/4 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 1,3 Mb. | | #242112 |
Bog'liq optimallashtirish Avtomobil yo’llarini loyihalashning zamonaviy me’yorlari
Talaba: Abdullayev.A
Qabul qildi: Abdullayev.X
REJA:
1. Magistral yo'l dizaynining evolyutsiyasi: o'tmishdan hozirgi kungacha
2. Birinchi navbatda xavfsizlik: avtomobil yo'llarini loyihalashda zamonaviy standartlarning ahamiyati
3. Barqaror avtomagistral infratuzilmasi: zamonaviy standartlar va atrof-muhitga ta'sirni muvozanatlash
4. Insonga yo'naltirilgan dizayn: Zamonaviy standartlar foydalanuvchi tajribasini qanday birinchi o'ringa qo'yadi
5.Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Magistral yo'l dizaynining evolyutsiyasi: o'tmishdan hozirgi kungacha
Magistral yo'l dizaynining evolyutsiyasi rimliklar tomonidan qurilgan qadimiy yo'llardan hozirgi zamonaviy davlatlararo yo'llarni qamrab oladi. Asrlar davomida texnologiya va muhandislik sohasidagi yutuqlar xavfsizroq va samaraliroq yo'llarga olib keldi.
Ilgari avtomobil yoʻllari koʻpincha erning tabiiy konturlari boʻylab tor, aylanma yoʻllar boʻlgan. Bugungi kunda avtomagistrallarning dizayni tobora ko'payib borayotgan transport vositalarini joylashtirishda xavfsizlik, samaradorlik va barqarorlikni maksimal darajada oshirishga qaratilgan.
Magistral yo'llarni loyihalashning zamonaviy standartlari turli omillarni, jumladan, transport hajmi, tezlik chegaralari va atrof-muhitga ta'sirini o'z ichiga oladi. Muhandislar yo'llarning haydovchilar va jamoalarning ehtiyojlarini qondirishini ta'minlash uchun yo'lning kengligidan tortib belgilarni joylashtirishgacha bo'lgan hamma narsani hisobga oladi.
2. Birinchi navbatda xavfsizlik: avtomobil yo'llarini loyihalashda zamonaviy standartlarning ahamiyati
Avtomobil yo'llari dizaynining zamonaviy standartlari xavfsizlikni birinchi o'ringa qo'yadi. Ushbu standartlarni amalga oshirish xavfsizroq yo'llarni ta'minlaydi va baxtsiz hodisalar va jarohatlar xavfini kamaytiradi.
Birinchi navbatda xavfsizlik: Magistral yo'llarni loyihalashda zamonaviy standartlarning ahamiyatini kamaytirib bo'lmaydi. Aniq tabelalar, to'g'ri yoritish va mos to'siqlar kabi to'g'ri dizayn elementlari hayotni saqlab qoladi.
Magistral yo'llarni loyihalashda zamonaviy standartlarga rioya qilgan holda, jamoalar barcha foydalanuvchilar uchun xavfsiz va samarali transportni qo'llab-quvvatlaydigan yo'llarni yaratishi mumkin. Xavfsizlikka ustuvor ahamiyat berish transport oqimining yaxshilanishiga va baxtsiz hodisalarning kamayishiga olib keladi.
|
| |
taklif etilayotgan ilmiy-texnik loyiha

|
taklif etilayotgan ilmiy-texnik loyihaBog'liq Сайтга Joriy etishga tayyor ishlanmalar (2)taklif etilayotgan ilmiy-texnik loyiha
Ilmiy-texnik loyiha mavzusi
Loyiha bajarilishidan kutilayotgan natija
Loyihaning yillik
moliyalashtirish
hajmi
Dorivor
o‘simliklarning
hosildorligi
va
sifatini
oshiruvchi
agrotexnologiyalarni
joriy
qilish
(ZA’FARON
–
CROCUS
SATIVUS
L.
misolida).
Prof.Sh.Xolikulov
Tadqiqot shakli: Amaliy bo‘lib, Za’faron issiqlik va yorug‘likni yaxshi ko‘ruvchi,
tuproq xossalari va unumdorliga nihoyatda talabchan ekin hisoblanadi. Uning gul changi
naychasi asosiy xom-ashyosi hisoblanib jahon bozoridan qimmatbaho (1kg xom ashyosi
500-15000 $) mahsulotdir. Samarqand viloyati tuproq iqlim sharoitida Za’faron
ekiladigan maydonlarni ko‘paytirish, uning xom-ashyosining sifatini yaxshilash,
hosildorligini oshirish va yetishtirish agrotexnologiyasini ishlab chiqarishga joriy etish
bugungi kunda dolzarb muammo hisoblanadi.
Ilmiy-tadqiqot natijalari:
- Dorivor za’farondan ertagi va sifatli xom-ashyo yetishtirish texnologiyasi ishlab
chiqarishga joriy etiladi. Buning natijasida yuqori va sifatli hosil olish fermerlar
amaliyotida o‘z o‘rnini topadi.
- Agrotexnologik tadbirni joriy etish orqali, Samarqand viloyati tuproq iqlim sharoitida
za’faron o‘simliginii yetishtirishda yer, suv va o‘g‘itlardan foydalanish samaradorligi
ortadi va hosil miqddori va xom-ashyo sifati yaxshilanib iqtisodiy samaradorlikka
erishiladi.
- Dorivor o‘simliklar yetishtirishning rentabelligi ortadi, tub aholi ijtimoiy holati
yaxshilanadi.
- Bu usulda za’faron xom-ashyosi sifatini yaxshilash va hosildorlik va daromadni
oshirib, mahsulot eksportinioshiradi va mahsulot sifatini oshirish bilan uning jahon
bozorida raqobatbardoshligini oshiradi. Dorivor za’faron xom-ashyosini ko‘paytiradi
va eksport imkoniyatini oshiradi.
|
| |
organi) bilan kelishilganligi

Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universitetidan innovatsion va amaliy loyihalar tanloviga
taklif etilayotgan ilmiy-texnik loyiha
Ilmiy-texnik loyiha mavzusi
Loyiha bajarilishidan kutilayotgan natija
Loyihaning yillik
moliyalashtirish
hajmi
Dorivor
o‘simliklarning
hosildorligi
va
sifatini
oshiruvchi
agrotexnologiyalarni
joriy
qilish
(Moychechak
-
Matricaria
Chamomilla
L.
misolida).
Dos.T.Ortiqov
Tadqiqot shakli: Amaliy bo‘lib, Dorivor o‘simliklarni o‘stirish uchun Samarqand
viloyatida eng qulay tabiiy sharoit mavjud. Hozirgi paytda O‘zbekistonda xom-ashyo
sifatida Afg‘oniston, Pokiston, Hindiston, Rossiya mamlakatlariga dorivor o‘simlik
mahsulotlari chiqarilmoqda. Dorivor o‘simliklarning maydonini ko‘paytirish, sifatini
yaxshilash, hosildorligini oshirish bugungi kunda dolzarb muammo hisoblanadi. Biz
taklif qilayotgan agrotexnologiya dorivor o‘simliklarni vegetatsiya davrini qisqartiradi,
hosildorligini oshiradi va sifatini yaxshilaydi. Urgut tumanida dorivor o‘simliklar
bo‘yicha yagona klaster faoliyat olib bormoqda, klasterning dorivor o‘simliklarga bo‘lgan
talabini qondirish uchun yuqorida taklif etilayotgan agrotexnologiyasini qo‘llash
nihoyatda dolzarb hisoblanadi.
Mavzu 
doirasida - Innovatsion va amaliy loyihalar

|
Innovatsion va amaliy loyihalar Pdf ko'rish
|
bet | 200/214 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 2,71 Mb. | | #146421 |
Bog'liq Сайтга Joriy etishga tayyor ishlanmalar (2)9. Mavzu
doirasida
bajariladigan
loyihaning
moliyalashtirish
hajmining
asoslanganligi
Ko‘zi ojizlarga ta’lim berishda Brail alifbosiga mo‘ljallangan
telefon qurilmasini yaratish uchun Mehnatga haq to‘lash, asbob-
uskunalar, inventar va texnikalar sotib olish xarajatlari, xom-
ashyo va materiallarni sotib olish bilan bog‘liq hamda boshqa
xarajatlar zarur. Loyiha smetasi ilova qilinadi.
10. Taklif
etilayotgan
mavzuning
manfaatdor
tarmoq (xo‘jalik boshqaruvi
organi) bilan kelishilganligi
Sh.Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
Izoh: tanlovga tavsiya etilayotgan mavzu asosnomasi zarur hollarda ilmiy tashkilot (mavzu
tashabbuskori)ning yuqori turuvchi vazirlik/idorasi tomonidan tashkil etiladigan muvofiqlashtiruvchi
kengash muhokamasi natijalariga ko‘ra ishlab chiqilishi mumkin.
Asosnomani shakllantirishga
mas’ul ekspert – vazirlik(idora)ning
mas’ul xodimi, (FIO, lavozimi)
____________________
(imzo)
Vazirlik(idora)ning mas’ul
tuzilmasi (boshqarmasi) boshlig‘i, (FIO) ____________________
(imzo)
sana
“_____”_______________2022 y.
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universitetidan innovatsion va amaliy loyihalar tanloviga
taklif etilayotgan ilmiy-texnik loyiha
Ilmiy-texnik loyiha
Mavzusi
Loyiha bajarilishidan kutilayotgan natija
Loyihaning yillik
|
| |