FƏSİL 7 
 TRANSFORMATORUN İŞ REJİMLƏRİ

FƏSİL 7
TRANSFORMATORUN İŞ REJİMLƏRİ
7.1. Transformatorun yüksüz işləmə rejimi
Transformatorun ikinci tərəf dolağının ucları açıq ol-
duqda və birinci tərəf dolağı ƒ
1
tezlikli dəyişən cərəyan
mənbəyinə qoşulan haldakı rejimi yüksüz işləmə rejimi
adlanır.
Yüksüz işləmə rejimində baş verən prosesləri öyrənmək
üçün birfazalı transformatorlardan istifadə etmək daha əl-
verişli hesab edilir. Çünki, birfazalı transformatorlarda baş
verən proseslər əsasən üçfazalı transformatorların hər bir
fazasında baş verən proseslərlə eynidir. Şəkil 7.1 birfazalı
transformatorun yüksüz işləmə rejimində elektromaqnit
sxemi verilmişdir.
Aydınlıq üçün sarğılar sayı
W
1
olan birinci tərəf dolağı
və sarğılar sayı
W
2
olan ikinci tərəf dolağı müxtəlif çubuq-
larda yerləşdirilmişdir. Yüksüz işləmə rejimində birinci tə-
rəfdən axan cərəyan (
I
1
=I
0
) yüksüz işləmə cərəyanı adlanır.
Yüksüz işləmə cərəyanın reaktiv mürəkkəbəsi maqnit keçi-
ricisində qapanan
F
əsas maqnit selini yaradır (qeyri-maq-
nit mühitdən keçən
Ф
σ1
səpələnmə maqnit selini nəzərə al-
mırıq, çünki F
Ф
σ1
). Əsas maqnit seli
F
birinci və ikinci
I
0
U
1
Ф
W
1
W
2
E
2
1
Şək. 7.1. Birfazalı transformatorun yüksüz işləmə sxemi
127
tərəf dolaqlarını kəsərək hər iki dolaqda EHQ yaradır. Fərz
edək ki,
Ф
maqnit seli zamana görə sinusoidal qanunla də-
yişir:
Ф
=
Ф
m
sinωt,
burada
m
Ф
– maqnit selinin amplitud qiyməti;
= 2
ƒ
1
– bucaq
sürəti;
t
– vaxtdır.
Maqnit selinin dəyişməsi nəticəsində hər iki dolaqda in-
duksiyanın
EHQ-nin ani qiymətləri:
−
=
−
=
−
=
−
=
−
=
−
=
).
2
/
sin(
2
cos
);
2
/
sin(
2
cos
2
1
2
2
2
2
1
1
1
1
1
1
t
Ф
W
f
t
Ф
W
dt
dФ
W
e
t
Ф
W
f
t
Ф
W
dt
dФ
W
e
m
m
m
m
(7.1)
Dolaqların EHQ-nin amplitud qiymətləri:
=
=
.
2
;
2
2
1
2
1
1
1
m
m
m
m
Ф
W
f
Ф
W
f
(7.2)
onda
−
=
−
=
).
2
/
sin(
);
2
/
sin(
2
2
1
1
t
E
e
t
E
e
m
m
(7.3)
(2.1) və (2.3) ifadələrindən görürük ki, transformatorun
dolaqlarında induksiyalanan EHQ-ri maqnit selindən faza-
ca
/2
bucağı qədər geri qalır. EHQ-nin təsiredici qiy-
mətləri:
128
=
=
=
=
.
44
,
4
2
/
;
44
,
4
2
/
2
1
2
2
1
1
1
1
m
m
m
m
Ф
W
f
E
E
Ф
W
f
E
E
(7.4)
Transformatorun dolaqlarında yaranan EHQ qiymətləri
sarğılar sayı ilə mütənasibdir. Bu kəmiyyətlərin nisbətin-
dən:
t
n
W
W
E
E
=
=
2
1
2
1
/
/
. (7.5)
Transformasiya əmsalı adlanan mücərrəd ədəd alınır.
Transformasiya əmsalı vahiddən həm böyük (alçaldıcı
transformatorlarda), həm də kiçik (yüksəldici transforma-
torlarda) qiymətlər ala bilər. Transformasiya əmsalı trans-
formatoru xarakterizə edən əsas kəmiyyətlərdən biridir.
Transformasiya əmsalını praktikada yüksüz işləmə tə-
crübəsindən birinci və ikinci tərəf dolaqlarının gərginlik-
lərini ölçməklə təyin edirlər. Birinci tərəf dolağından axan
I
0
cərəyanın yaratdığı gərginlik düşküsü çox kiçik oldu-
ğundan, qəbul edə bilərik ki,
U
1
≈
E
1
, yüksüz işləmə ikinci
tərəf gərginliyi
U
2
=
E
2
olduğundan:
t
n
W
W
U
U
=
=
2
1
2
1
/
/
. (7.6)
U
1
,
E
1
,
W
1
– kəmiyyətləri –
YG
dolağına,
U
2
,
E
2
,
W
2
kəmiyyətləri isə
AG
dolağına aiddir.
Praktiki məqsədlər üçün üçfazalı transformatorların
transformasiya əmsalının təyin edilməsində çox vaxt do-
laqların xətt gərginliklərindən istifadə edilir:
2
1
/
x
x
x
U
U
n
=
.
Transformasiya əmsalının təyin edilməsində təkcə sar-
ğılar sayının nisbətini bilməkdən əlavə, həm də dolaqların
birləşmə sxeminidə nəzərə almaq lazımdır.
129
Dolaqları
/
Y
sxemi ilə birləşmiş transformator üçün
).
3
/(
)
3
/(
/
2
1
2
1
2
1
W
W
U
U
U
U
n
x
x
x
=
=
=
Yüksüz işləmə rejimində transformatorun şəbəkədən al-
dığı
P
0
aktiv gücü bütünlüklə transformatorda yaranan əsas
itkilərin ödənilməsinə sərf olunur. Transformatorda yara-
nan əsas itkilərin iki mürəkkəbəsi vardır: dolaqlardakı və
maqnit keçiricisindəki itkilər
P
m
. Transformatorun yüksüz
işləmə rejimində dolaqlardakı itkilər həddindən artıq kiçik
qiymətə mlikdir. Çünki, ikinci tərəf dolağından cərəyan
axmır, birinci tərəf dolağından isə kiçik qiymətli
I
0
cərə-
yanı axır. Ona görə praktikada
P
0
P
m
qəbul edilir. Dəyi-
şən maqnit selinin maqnit keçiricisində yaratdığı itkilər
histeresiz və burulğanlı cərəyanların təsirindən yaranan
itkilərdir. Transformatorun yüksüz işləmədə tələb etdiyi
P
0
aktiv gücünə əsasən yüksüz işləmə
I
0
cərəyanın aktiv mü-
rəkkəbəsini təyin etmək olar:
1
0
0
/
U
P
I
a
=
.
(7.7)
Yüksüz işləmə cərəyanı iki mürəkkəbədən əsas maqnit
selini
yaradan və onunla fazaca üst-üstə düşən maq-
nitləşdirici (reaktiv) cərəyandan
I
0r
və onu fazaca 90
qa-
baqlayan aktiv cərəyandan
I
0a
ibarətdir:
2
0
2
0
0
r
a
I
I
I
+
=
. (7.8)
Üçfazalı transformatorlar üçün
)
3
/(
1
0
0
U
P
I
a
=
,
130
burada
U
1
– birinci tərəf dolağının faz gərginliyidir.
Şəkil 7.2-də yüksüz işləmə rejimində transformatorun
vektor diaqramı göstərilmişdir.
|