PHP: gipermatn protsessori - O'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi urganch davlat universiteti...

PHP: gipermatn protsessori
Php –vebserverda HTML-sahifalarini ma`lumotlar bazasi bilan birgalikda hosil qilish uchun yaratilgan dasturlash tili. Hozirgi vaqtda xosting provayderlarninig asosiy qismi tomonidan quvvatlanadi. LAMP-veb-saytlarni yaratish uchun standart to`plam (Linix,Apache,MySQL,PHP) tarkibiga kiradi.
PHP nomi “PHP: Hypertext Preprocessor”so`zlarining qisqartmasidan iborat. Ilgari“ Personal home page tools”so`zlarining qisqartmasi hisoblanar edi. Dastlab PHP veb-sahifalarni yaratishda yengillik yaratish uchun Perl ga qo`shimcha sifatida yaratilgan.
Tarmoqda dasturlash sohasida PHP-eng ommalashgan skrept tillardan biri hisoblanadi. PHP o`zining oddiyligi bajarilish tezligi,boy funksionalligi,dastur kodini PHP litsenziyasi asosida tarqatishga ko`ra ISP, Perl tillari bilan bir qatorda ommaviy hisoblanadi. PHP yadrosining mavjudligi va kengaytirish uchun ulanadigan modullar: ma`lumotlar bazasi soket dinamik grafika, kriptogirafik kutubxonalar PDF formatli hujjatlar bilan ishlash uchun mo`ljallangan qo`shimchalari bilan boshqalaridan farq qiladi. Shuningdek, har bir foydalanuvchi o`z kengaytmasini yaratib unga ulay olishi mumkin. Yuzdan ortiq kengaytirishlari mavjud bo`lib, standart to`plamga yaxshi sinovdan o`tgan bir necha o`ntasigina kiritilgan xolos. PHP interpretatori Web- serverga bu server uchun maxsus yozilgan modul orqali yoki SGI dastur ko`rinishida ulanadi. Bundan tashqari, PHP – Unix, GNU/Linux, Mikrosoft Windows, MacOS X va Amiga OS operatsoin sistemalarida administrativ masalalarini yechish uchun qo`llaniladi, Biroq, bu sohada u ommaviy hisoblanmaydi. Chunki bu sohada Perl, Python,VB Script dasturlari juda ham ommalashgan:
Hozirgi vaqtda 20 mln dan ortiq veb-saytlar, ya`ni internetdagi domellarning 1/5 qismi PHP ishlaydi .
1994 yil Daniyalik dasturchi Rasmus Lerdorf HTML hujjatlarini shablonlarini qayta ishlovchi, saytga tashrif buyuruvchilarning sonini Internet sahifasiga chiqarishga imkon beradigan skriptlar to`plamini Perl/CGI ga yozadi. Lerdorf bu skriptlar to`plamini Personal Home Page (shaxsiy uy sahifasi) deb ataydi. Shundan so`ng, bunday skriptlar yozish uchun Perl scriptlar interpretatorining imkoniyatlari yetishmay qoldi va Lerdorf C tilida yangi shablonlar interpretatori PHP/FI (Personal home Page/Forms Interpreter)-“SHUS (shakllar yaratuvchisi) dasturini yozdi. PHP/FI hozirgi PHP ning bazaviy imkoniyatlari: perl uslubida o`zgaruvchilarni e`lon qilish, shakllarni avtomatik qayta ishlash va HTML- matnga joylashtirish va boshqa ko`plab imkoniyatlarga ega bo`lgan yangi til o`zining ajdodlaridan sodda chekli sintaksisi bilan farq qiladi.1997 yilda C tilida yozilgan PHP/FI 2.0 chiqarildi. Undan dunyodagi internet domenlarining 1% foydalandi. PHP 3.0 versiyasining ko`rinishi hozir biz ishlayotgan PHP versiyasi ko`rinishini oldi. 1997 yilda ikki Isroillik dasturchi- Andi Gutmans va Ziv Suraski Isroil texnologiyalar instituti dasturchilari PHP dasturini boshidan qayta tuzib chiqishdi.Ular PHP/FI ni merosxo`ri deb atashdi. PHP 3.0 ning kuchli tarafdorlaridan biri yadroni kengaytirish imkoniyati mavjudligidir.Kengaytirish imkoniyatlarining mavjudligi PHP ga ko`plab chetki dasturchilarni jalb qildi. Bu dasturchilar o`zlarining modullarini yarata boshlashdi. Bu esa PHP ga katta miqdordagi Mb protokollar,ko`plab API lar bilan ishlash imkonini berdi. Mana shu narsa PHP ning muvaffaqiyatiga sababchi bo`ldi. Shu bilan bir qatorda yangi ob`ektga yo`naltirilgan dasturlashni quvvatlovchi to`liq sintaksisning yaratilishi ham katta ahamiyat kasb etdi. Absolyut yangi dasturlash tili yangi nomga ega bo`ldi, ya`ni oddiygina PHP deb ataldi. 1998 yilga kelib 10000 dan ortiq foydalanuvchi PHP dan foydalana boshladi. 100000 dan ortiq veb-sayt bu tildan foydalanib tuzildi. Internet Web- serverlarining 10% iga o`rnatildi.PHP 3.0 rasmiy ravishda 1998 yil iyunida chiqarildi.1998 yil oxiriga kelib Andi va Ziv PHP yadrosini qayta ishlashni boshladi. Bunga sabab murakkab dasturlarning samaradorligini oshirishdan va PHP boshlang`ich kodini modulliligini oshirishdan iborat edi. Kengaytirishlar PHP 3.0 ga MB bilan ishlash va katta miqdordagi turli API va protokollarni quvvatlar edi. Biroq, PHP 3.0 modullarini sifatli quvvatlay olmas edi va ilovalar samarasiz ishlar edi. Zend Engine deb nomlangan yangi modul qo`yilgan masalalarni osonlik bilan hal eta oladi va 1999 yil o`rtalariga kelib ommaviy foydalanishga chiqarildi. Bu nom Zend technologies asoschilari Ziv va Endi nomlaridan kelib chiqqan. Bu dasturga asoslangan PHP 4.0 2000 yil mayida chiqarildi. Samaradorlikni oshirish maqsadida PHP 4.0 versiyalarni quvvatlash, chiqarishni buferlashtirish, foydalanuvchi tomonidan kiritilayotgan axborotni qayta ishlashni xavfsiz usullari va bir nechta yangi til konstruksiyalariga ega edi. PHP 4.0 uchun yangilashlar 2007 yil oxiriga ishlab chiqildi.PHP 4.0 2007 yil 9 avgustdan boshlab foydalanishda chiqarildi.PHP 5.0 2004 yil 13 uyulidan ishlab chiqildi. Bu versiyaga zend yadrosi yangilandi va shu sababli internet samaradorligi keskin oshirdi. XMl tilini quvvatlash imkoniyati paydo bo`ldi. Gavada qo`llaniladigan modelga o`xshatilgan holda ob`ektga yo`naltirilgan dasturlash to`liq qayta ishlab chiqildi. Xususan,destruktor,ochiq,yopiq va himoyalangan a`zolar va metodlar,tugallangan a`zolar va metodlar va interfeyslar va ob`ektlarni klonlashtirish kiritildi. Biroq yangiliklar tilning oldingi versiyalari kodi bilan moslikni ta`minlash maqsadida qilingan edi. Hozirgi vaqtda PHP 6 dev-versiyasi bo`lishiga qaramasdan 5.xx versiyalari ishonarli va ko`p ishlatiladigan hisoblanadi. PHP 6 ustuda 2006-yil oktoyabrdan boshlab ishlanmoqda. Unda ko`plab yangiliklar, masalan, yadrodan doimiy POSIX ifodalarini va uzun superglobal massivlarni chiqarib tashlandi`, Php.ini konfiguratsion faylidan sate_mode,php_magic_quotes va register_globals direktvalari o`chirildi. Unicod ni quvvatlash vositasi qo`shildi. Bu versiyani GNU/Linux/BSD uchun dastur kodini va MS Windows uchun kompilyatsiyalangan versiyasini PHP Snapshots rasmiy saytidan topish mumkin.
PHP o`zgaruvchilarni e`lon qilishda tipini ko`rsatmasdan ham ishlash imkonini beruvchi dinamik tiplashtirishga ega dasturlash dasturlash tili hisoblanadi. Skalyar tiplarni almashtirish qo`shimcha ishlarni amalga oshirmasdan ham bajarish mumkin bo`ladi.
Massivlar sonli va satrli kalitlar bilan ishlay oladi. Massivlar istalgan tipdagi jumladan, boshqa massivlardan ham tashkil topishi mumkin. PHP keng miqyosda ob`ektlar bilan ishlashga yo`naltirilgan imkoniyatlarini quvvatlaydi. PHP ga sinflar class kalit so`zi bilan boshlanadi. Sinfning metodalari va maydonlar umumiy foydalanish uchun (public), himoyalangan (protected) va yashirin (private) bo`lishi mumkin. PHP vorislikni va interfeyslarni quvvatlaydi. Yakuniy, mavhum metod va sinflarni e`lon qilish mumkin. Sinflarda to`plam vorisligi quvvatlanmaydi, biroq sinf bir necha intefeysni hosil qilish mumkin.
Tilning oldingi versiyalarida yaratilgan kod keyinroq chiqarilgan versiyasida eski versiyadagi konstruklar, metodikalar, funksiyalar ishlatilmaydi. Natijada bir necha yil oldin yaratilgan yangi versiyada ishlamaydi. Shuning uchun unga o`zgartirish kiritiladi.
Web- server mijozlarning HTTP-so`rovlarini qabul qiluvchi server. Odatda mijozlar sifatida veb-brauzerlar qo`llaniladi va ularga HTTP-javoblar bilan birgalikda HTML-sahifalar, tasvirlar, fayllar, media-oqimlar yoki boshqa ma`lumotlar uzatiladi. Web- serverlar veb-saytning asosini tashkil qiladi.
Web- server deb yuqorida qayd etilgan amallarni ta`minlovchi dasturiy ta`minotni ham bu dasturiy ta`minot ishlayotgan kompyuter ham tushuniladi. Mijozlar Web- serverga yagona resurs ko`rsatuvchisi-URl-adres bo`yicha kerakli veb-sahifaga yoki serverda joylashgan boshqa resursga kirish huquqini oladi.
Yagona resurslar ko`rsatuvchisi (inglizcha URL-Uniform Resourse locator)-bu veb-resursning yagona lokatori (joylashuvini aniqlovchisi) dir. URL 1990-yil Tim Bernesli tomonidan Svetsariyaning Jenera shahridagi yadro tadqiqotlari bo`yicha Evropa kengashi tashkilotida yaratilgan. URL internetda fundamental yangilik bo`lib qoldi. Dastlab URL internetdagi resurslar (qo`shimcha fayllar) ni joylashuvini belgilash uchun mo`ljallangan[7].
Hozir URL internetda qariyb barcha resurslarini belgilash uchun qo`laniladi. URL standarti RFC 1738 hujjatida qayd etilgan. Hozir URL terminini URI terminiga joy bo`shatib bermoqda. Semantik o`rgumchak to`rining ko`plab yangi texnologiyalari URI standarticha asoslanadi. Hozir URI ning taraqqiy etishida asosiy rol jahon o`rgimchak to`ri konsorsiumiga tegishli.
Internet olamida hozirgi vaqtda 390 milliondan ortiq Web- serverlar faoliyat yuritmoqda. Ular ichida Apache kompaniyasining Apache http–serveri va MS ning IIS keng ommalashgan.
Apache HTTP-serverining paydo bo`lishi internet tarmog`ining taraqqiyotining stumillashtirib turishi asosiy vosita hisoblanadi. Apache Netspage Communications ( hozirgi vaqtda SUN JAVA system veb server) firmasining veb serveriga muqobil bepul birinchi Web- server hisoblanadi. Dastur ko`plab platformalar: Unix, FreeBSD, Linux, Solaris, Novell Netware, MacOSX, MS windows va boshqalarda ishlaydi. Apache ochiq dastur kodi bilan bepul tarqatiladigan dasturiy ta`minot bo`lib, jahonning turli burchaklaridagi dastur tuzuvchilarning dasturni yaxshilash jarayonida qatnashishini va qo`shimcha ustkurma ishlab chiqaruvchilar va ular yordamida aniq bir maqsad uchun mo`ljallangan maxsus funksiyani bajarish imkonini beradi.
“TASDIQLAYMAN”
O’quv va tarbiyaviy ishlari
bo’yicha direktor o’rinbosari ________________M.Yo’ldasheva
“___”______2021 yil
NAZARIY O’QUV MASHG’ULOTNING O’QITISH TEXNOLOGIYASI №19
Guruhlar
|
|
|
|
Dars o’tiladigan sana
|
|
|
|
Mavzu(nomi): Web shaklga kod qo`shish
|