nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Qurilmaning tuzilishi va uni ishga tayyorlash

|
Qurilmaning tuzilishi va uni ishga tayyorlash
|
bet | 95/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniQurilmaning tuzilishi va uni ishga tayyorlash. Misning elеktrоkimyoviy ekvivalеntini aniqlash qurilmasining elektr zanjiri 1-chizmada berilgan.
1-chizma
Usbu chizma asosida tashkil topgan qurilmaning umumiy ko‘rinishi 1-rasmda tasvirlangan. Qurilma labоratоriya univеrsal ta’minlash manbayi, ampеrmеtr, lahza o‘lchagich, mis elеktrоdlar, kalit, silindrik idish (shisha vanna)dan iborat. Labоratоriya univеrsal ta’minlash manbayining iste’molchilarga kuchlanish beruvchi murvatini 4 V holatiga qo‘ying. Ampermetr va lahza o‘lchagichni labоratоriya univеrsal ta’minlash manbayining orqa tarafida joylashgan maхsus ta’minlash tarmog‘iga ulang. Labоratоriya univеrsal ta’minlash manbayini tok tarmog‘iga ulab, ampermetr va lahza o‘lchagichning ishlayotganligini tekshiring. Tajribani bajarish uchun zarur bo‘lgan eritma (mis kuporosining taхminan 15–30% li) alohida boshqa idishga tayyorlanadi.
1-rasm
Ishni bajarish tartibi:
1-chizma asosida elektr zanjiri yig‘iladi
Katоd sifatida fоydalaniladigan elеktrоd yaxshilab tozalanadi, so‘ngra uning massasi (m1) elektron tarоzi yordamida o‘lchanadi.
Massasi o‘lchangan elеktrоd tоk manbayining manfiy qutbiga ulanadi.
Shisha vannaga (200–250) ml mis kupоrоsi eritmasi sоlinadi.
Kalit ulanadi. Lahza o‘lchagich ishga tushiriladi. Eritmadan 15–20 minut davоmida tоk o‘tib turishi lozim.
Elеktr zanjiridan o‘tgan tоk kuchi Iva tоkning o‘tib turish vaqti t aniqlanadi.
Kalit uziladi, katоd sifatida fоydalaniladigan elеktrоd eritmadan оlinadi va quritiladi. (Izoh: Quyoshli kunlari quyosh nurida, quyosh nuri tushmagan vaqtlarda birorta isitish qurilmasining atrofida quritiladi).
8. Quritilgan elektrodning (m2) massasi yana qayta tarоzida tоrtib aniqlanadi.
9 .m=m2-m1 ifоdadan katоdga o‘tirib qolgan mis massasi aniqlanadi.
10. Оlingan natijalarga asоsan (2) ifоdadan misning elеktrоkimyoviy ekvivalеnti hisоblanadi. (Izoh: Hisoblash vaqtida tortilgan massaning qiymati SI sistemasiga o‘tkaziladi).
11. Оlingan natijalar asоsida quyidagi jadval to‘ldiriladi.
№
|
Elektrodning elektrolitga botirilmasdan oldingi massasi
m1(g)
|
Tajriba oxirida quritilgan elektrodning massai
m2(g)
|
Eletrodga o’tirgan mis massasi
m(g)
|
Tok
kuchi
(A)
|
Tokning o’tish vaqti
(s)
|
Misning elektrokimyoviy ekvivalenti
(kg/C)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
Central asian journal of education and innovation

Page 35
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 2, Issue 1, January 2023
www.in-academy.uz
PYTHON DASTURLASH TILIDA KIRITISH, CHIQARISH VA
O’ZLASHTIRISH OPERATORLARI
Alimova Rayhon Abdug’afforovna
Termiz davlat universiteti Axborot texnologiyalari fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.7523751
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 01
st
January 2023
Accepted: 06
th
January 2023
Online: 10
th
January 2023
Ushbu maqolada kiritish, chiqarish va o’zlashtirish
operatorlariga oid misollarning tahlili python dasturlash
tilida ko’rib o’tildi.
KEY WORDS
python, o’zgaruvchilar, izohlar,
kiritish, chiqarish, o’zlashtirish,
dastur, int, float, input, print.
Annotatsiya: Ushbu maqolada kiritish, chiqarish va o’zlashtirish operatorlariga oid
misollarning tahlili python dasturlash tilida ko’rib o’tildi.
Kalit so’zlar: python, o’zgaruvchilar, izohlar, kiritish, chiqarish, o’zlashtirish, dastur, int, float,
input, print.
Python – bu o'rganishga oson va shu bilan birga imkoniyatlari yuqori bo'lgan oz sonlik
zamonaviy dasturlash tillari qatoriga kiradi. Python yuqori darajadagi ma'lumotlar
strukturasi va oddiy lekin samarador obyektga yo'naltirilgan dasturlash uslublarini taqdim
etadi. Oddiy, o'rganishga oson, sodda sintaksisga ega, dasturlashni boshlash uchun qulay,
erkin va ochiq kodlik dasturiy ta'minot hisoblanadi. Dasturni yozish davomida quyi darajadagi
detallarni, misol uchun xotirani boshqarishni hisobga olish shart emas. Matematik va ilmiy
hisoblashlarni dasturlashda juda ham qo’l keladi. Shu kabi yana bir nechta qulayliklarga ega.
Endi misollar tahlilini qaraymiz:
1-misol. Kvadratning tomoni a berilgan. Uning perimetri p va yuzi s aniqlansin. Pythonda
quyidagicha kiritamiz:
a=int(input(" Kvadrat tomonini kiriting = "))
p = 4*a
s = a**2
print(" Kvadrat perimetri quyidagicha = ", p)
print(" Kvadrat yuzi quyidagicha = ", s)
2-misol. Kubning yon tomoni a berilgan. Uning hajmini 𝑣 = 𝑎
3
, to’la sirti s = 6 ∙ 𝑎
2
aniqlansin.
Pythondagi dasturi:
|
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
tushunchalarda til hodisalarining muhim belgilari umumlashtiriladi.Tushunchani o’zlashtirish
ustida ishlash jarayonida o’rganiladigan tushunchaning muhim belgilarini ajratpsh maqsadida
muayyan til materiali analiz qilinadi. Masalan, so’z o’zgartuvchi qo’shimcha uchun quyidagi
ikki muhim belgi xarakterli: 1) so’z o’zgartuvchi qo’shimcha – so’zning o’zgaradigan qismi; 2)
so’z o’zgartuvchi qo’shimcha sintaktik vazifani bajaradi, ya’ni gapda so’zlarni bog’lash uchun
xizmat qiladi. Tushunchani o’zlashtirishga oid ishlarda o’qituvchi muayyan bir tushunchaning
muhim belgilarini aniqlab oladi, dastur talabiga ko’ra, shu sinf o’quvchilarini tushunchaning
qanday belgilari bilan tanishtirishni, foydalanganda yaxshi natija beradigan leksik materiallarni,
metodik usul va vositalarni belgilab oladi. Til materialini analiz qilish jarayonida o’rganiladigan
tushunchaning muhim belgilari ajratiladi (tushuncha ustida ishlashning birinchi bosqichi), so’ng
belgilar o’rtasidagi bog’lanish topiladi, bir tushunchaning xususiyati sifatida ular orasidagi
o’zaro munosabati aniqlanadi, atama beriladi (tushuncha ustida ishlashning ikkinchi bosqichi).
O’quvchilar o’rganilgan tushuncha mohiyatini anglashlari va bilimlarni nutq tajribasiga tatbiq
etishlari uchun tushuncha ta’rifini aniq ifodalash ustida ishlanadi (tushuncha ustida ishlashning
uchinchi bosqichi); to’rtinchi bosqichda o’rganilgan kategoriyani bilib olish uchun mashq
qilinadi; amaliy vazifani hal qilish maqsadida (fikrni aniq ifodalash, so’zni va gapni to’g’ri
yozish uchun) o’quvchilarda tushunchaga asoslanish ko’nikmasi shakllantiriladi. SHunday qilib,
tilga oid tushunchalarni shakllantirish jarayoni shartli ravishda to’rt bosqichga bo’linadi: Birinchi
bosqich – tushunchaning muhim belgilarini ajratish maqsadida til materialini tahlil qilish.
Bu bosqichda ma’lum so’z va gaplarning leksik ma’nosidan kelib chiqib mavhumlashtirish
amalga oshiriladi va shu til hodisasi, til kategoriyasi uchun umumiy hisoblangani ajratiladi.
O’quvchilar tahlil qilish va mavhumlashtirish aqliy amalini bilib oladilar. Ikkinchi bosqich –
tushunchaning belgilarini umumlashtirish, ular orasidagi bog’lanishni aniqlash(tushunchalarning
ichki bog’lanishini aniqlash), atamani berish. O’quvchilar taqqoslash va tarkib amalini bilib
oladilar. Uchinchi bosqich – tushuncha ta’rifini ifodalashni tushunish, belgilar mohiyatini va ular
orasidagi bog’lanishni aniqlash. To’rtinchi bosqich – yangi til materiali asosida o’rganilayotgan
tushunchani aniqlashtirish, bilim tajribaga tatbiq etiladigan mashqlar ishlash, o’rganilayotgan
tushunchaning ilgari o’zlashtirilgan tushunchalar bilan bog’lanishini aniqlash.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1. Bozorov O. «Olmoshlarning qoʼllanilishi». Til va adabiyot taʼlimi.1992 yil
2. Mirzaqulov T. “Grammatikani o’qitishning lingvistik asoslari” Toshkent – 1994 yil
3. www.ziyouz.com
|
| |
Yorug’lik difraksiyasi - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi...

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 151/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniYorug’lik difraksiyasi.Yorug’likning to’lqin tabiatini tasdiqlovchi hodisalaridan biri yorug’lik difraktsiyasidir. Yorug’lik to’lqinlarining to’siqlarni aylanib o’tishi va geometrik soya sohasi tomon og’ishi difraktsiya deb ataladi. Yorug’lik to’lqinlarining difraktsiyasini kuzatish uchun ma’lum bir shart sharoitlar yaratilishi kerak Yorug’likning to’lqin uzunligi to’siq o’lchamiga juda yaqin bo’lganda difraktsiya kuzatiladi.
Kichik diametrli tirqishli AB to’siqqa manba’dan yorug’lik nuri tushayotgan bo’lsin. Agar to’siq orqasiga ekran joylashtirilsa, biz ekranda aniq soya bilan chegaralangan yorug’ dog’ paydo bo’lganligini ko’ramiz (1-a, rasm). Agar tirqish kengligi torayib borilsa soyaning chegarai buziladi. Ekrandagi dog’ almashinib boruvchi yorug’ va qorong’u konsentrik aylanalar (halqalar) ko’rinishiga ega bo’lgan ketma - ket soyalardan iborat bo’ladi (1-b, rasm).
To’siqqa tushayotgan yorug’lik to’lqini monoxramatik bo’lsa (=const), halqalar almashinib boruvchi yorug’ va qorong’i aylanalar ko’rinishiga ega bo’ladi. Agar ekranga tushayotgan yorug’lik nomonoxramatik to’lqin bo’lsa(const),ekranda kamalak rangdagi difraksion manzara kuzatiladi.
Difraksion manzarasining ravshanligini oshirish maqsadida ikki va undan ortiq tirqichli optik asbobdan foydalaniladi. Bu asbobga difraksion panjara deyiladi.
Eng yaxshi difraksion panjarada 1 mm da shtrixlar soni bir necha mingga yetadi. Tirnalgan joylar chuqurchalarga o’xshaydi va uning kengligi bilan belgilanadi. Bu joyga yorug’lik dastalari kelib tushganida nur socxiladi va yorug’lik o’tmaydi. Shuning uchun xam tirnalgan joylar to’siqlar vazifasini bajaradi. Tirnalmagan joylar yorug’likka nisbatan shaffof bo’ladi va yorug’lik nurining dastasi o’tadi(2-rasm).
Bu joylar tirqishlar vazifasini o’taydi. Tirqishning kengligi a bilan to’siq kengligi b ning yig’indisini d bilan belgilaymiz: d=a+b. Bu kattalik difraktsion panjara davri yoki doimiysi deyiladi
2-rasm
|
| |
Ampеr tajribasi - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 102/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniAmpеr tajribasi.Egiluvchanvabir-biridanunchauzоqjоуlashmaganikkitao’tkazgichnivеrtikalravishdao’rnatibtоkmanbalariniqutblargaulaуmiz (3-rasm). Bunda o’tkazgichlarni bir-birini tоrtganligi yoki bir-birini itargani sеzilmaуdi. Agar o’tkazgichlarning yuqоri uchlarini ulasak
ulardan qarama-qarShi уo’nalishda tоk o’ta bоshlaуdi va o’tkazgichlar bir-biridan qоchadi. O`tkazgichlardan bir xil уo’nalishda tоklar o’tkazilganda esa ular bir-biriga tоrtilishi kuzatiladi (4-rasm).
Magnitmaуdоninduktsiyavеktоri
Magnitmaуdоninio`rganishuchunsinоvkоnturidanfоуdalanishmumin. Sinоv kоnturining vaziyati uning sirtiga o`tkazilgan musbat nоrmal ning уo`naliShi ёrdamida aniqlanadi. nоrmalning уo`nalishi kоnturdagi tоkning уo`nalishiga bођliq bo`lib, parma
qоidasi asоsida tоpiladi: Parma dastasining aуlanma harakati уo`nalishi kоnturdagi tоkning уo`nalishi bilan
|
|
mоstushsa, parmauchiningilgarilanmaharakatуo`nalishiesakоnturyuzigao`tkazilganmusbatnоrmalningуo`nalishiniko`rsatadi.
2. Amper qonuni
Magnit maуdоnida jоуlashgan tоkli o`tkazgichga maуdоn tоmоnidan ta’sir etuvchi kuchni frantsuz fizigi A.Ampеr tajribalari asоsida aniqlagan, shu sabalbli bu kuchga Ampеr kuchi dеуiladi. Ampеr kuchini hisоblash imkоnini bеruvchi qоnun quуidagicha ta’riflanadi: Bir jinsli magnit maуdоnidagi tоkli o`tkazgichga ta’sir etuvchi kuch o`tkazgichdan o`tayotgan tоk kuchi I, o`tkazgich uzunligi l, magnit maуdоn induktsiya vеktоri va o`tkazgich bilan magnit induktsiya chiziqlari оrasidagi burchak - ning sinusiga ko`paуtmasiga tеng:
Ampеr kuchi o`tkazgich va magnit maуdоn induktsiyasi vеktоri yotgan tеkislikka pеrpеndikulyar уo`nalgan bo`lib, uning уo`naliShi chap qo`l qоidasi ёrdamida aniqlanadi.
|
| |
Difraksion panjaraga monoxramatik yorug’lik nurlar dastasi tushayotgan bo’lsin (3-rasm). Difraksiya tufayli tirqishdan o’tgan

|
Difraksion panjaraga monoxramatik yorug’lik nurlar dastasi tushayotgan bo’lsin (3-rasm). Difraksiya tufayli tirqishdan o’tgan
|
bet | 152/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniDifraksion panjaraga monoxramatik yorug’lik nurlar dastasi tushayotgan bo’lsin (3-rasm). Difraksiya tufayli tirqishdan o’tgan nurlar dastlabki yo’nalishga nisbatan burchakka og’adi. Bu burchakka difraktsiya burchagi deyiladi. Panjaradan o’tgan kogerent nurlarni linza yordamida ekranga yig’ilsa, u yerda interferetsion manzara vujudga keladi. Markazda (M nuqtada) optik yo’l farqiga ega bo’lmagan nurlar yig’ilib, interferetsion maksimumi hosil qiladi, qolgan nuqtalarda nurlarning yo’l farqi yarim to’lqin uzunliklarining toq yoki juft sonlariga to’g’ri kelgan almashinib boruvchi minimumlar va maksimumlar (qorong’i va yorug’ yo’llar) hosil bo’ladi. Difraktsiya tufayli yorug’lik nurining og’ish burchagini deb belgilasak va optik yo’llar farqi bo’lsin (chizmada ). 3-rasmdagi BDK uchburchadan nurlarning yo’l farqi (1) ga teng bo’ladi.
Panjaraga yorug’lik tik tushganda yo’l farqi bo’lsa difraksiylangan yorug’likning maksimum sharti quyidagi formula yordamida aniqlanadi:
dsin=k (2) Bu yerda - ktartibdagi maksimum yo’nalishini tafsiflaydigan difraktsiya burchagidir. Agar yo’l farqi
(2) bo’lsa, difraktsiya minimum sharti bajariladi. Ya’ni (3)
Nazorat uchun savollar:
Elektromagnit to’lqinning tarqalish tezligi nimaga teng?
Monoxramatik nur deganda qanday nur tushuniladi?
Elektromagnit to’lqinning muhitdagi tezligi qanday aniqlanadi?
Elektromagnit to’lqin bir muhitdan ikkinchi muhitga o’tganda uning qaysi parametri o’zgarmaydi?
To’lqinlar kogerentligining sharlarini izohlang.
Yorug’lik interferensiyasi nima?
Optik yo’llar farqi deganda nimani tushunasiz.
Interferensiyon manzarada yorug’lik intinsivligining maksimum va minimum shartlari qanday hollarda kuzatiladi ?
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Difraksion panjaraga monoxramatik yorug’lik nurlar dastasi tushayotgan bo’lsin (3-rasm). Difraksiya tufayli tirqishdan o’tgan
|
O ‘zingizni sinang! - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

|
Soyibjon tillaboyev, akbar zamonovBog'liq d9ab3e9e-cd07-426e-baf5-8296230174aeO ‘zingizni sinang!
I
Amudai*yo b o‘limi — ...
1873-yilda ...
Ural kazaklari — ...
C him boy R ossiya im periyasini X iva xonligining
asosiy iqtisodiy m arkazlari bilan bogMardi. B u yerda
k o ‘plab d o ‘konlar b o ‘lib, katta bozor yaqinida yirik
karvonsaroy joylashgan edi. D astlabki kasalxona v a m aktablar paydo b o ‘ldi,
am m o ular yetarli emasdi. Jum ladan, 1914-yilda qoraqalpoqlar yashaydigan
joy lard a atigi to ‘rtta um um ta’lim m aktabida 200 nafar o ‘quvchi o ‘qir, ikkita
kasalxona v a feldsherlik punktida uch shifokor ishlar edi.
D ehqonlar v a chorvadorlar orasida m ulkiy tabaqalanish kuchaydi. A y-
rim biylar, yuzboshilar, m ulla va eshonlam ing y er m ulklari 15 m ing tanob-
gacha (1 tanob — 2500 kv. m yer) b o ‘lsa, oddiy xalq tom orqalari 1—2 tanob-
dan oshm as edi.
A holining tabaqalanishi qoraqalpoqlarda chorva mollari soniga qarab
ham belgilangan. 1871—1872-yillar m a ’lum otlariga qaraganda, u ru g ‘ning
aksariyat oddiy a ’zolari chorvaga ega b o ‘lishm agan, ayrim boylar m ing
boshgacha qoram ol v a 1,5 m ing boshgacha q o ‘y -q o ‘ziga ega edi.
Q ashshoqlashib qolgan v a kasodga uchragan dehqonlar katta y er egalari
v a boylarga qaram b o ‘lib qolishdi. Jam oaning boy-badavlat a ’zolari yordam
sifatida o ‘z qarindoshlariga yerni hosilning teng yarm i — «jarm shi» sharti
bilan berishardi. Y ersiz va chorvasiz qolgan dehqonlar esa har qanday o g ‘ir
ishlarni bajarib, badavlat chorvadorlar v a zam indorlam ing mollari v a yer-
laridan foydalanganliklari uchun ham ishlab berishga m ajbur edilar.
-
0 ‘zingizni sinang!
M ash g‘ulotlari — ...
«Jarm shi» — ...
C him boy — ...
Ij tim o iy -iq tiso d iy
o ‘zg a rish la r
Savol va topshiriqlar
1. R o ssiy a im p eriy asi b o sib o lg an id a n s o ‘n g q o raq a lp o q la r h a y o ti v a tu rm u -
sh id a q an d ay o ‘z g a rish la r b o ‘ldi?
2. Q o raq alp o q lard a u ru g ‘chiHk v a q ab ilav iy m u n o sab atlar, b o sh q a ru v tiz im i
q an d ay edi?
3. Q o raq alp o q larn in g to var-pu l m u n o sa b a tla ri h a q id a g a p irib b ering.
|
| |
Davlat moliyaviy faoliyati

|
Davlat moliyaviy faoliyatiBog'liq Davlat va huquq asoslari. 11-sinf (2018, N.Ismatova, O.Karimova)97
Davlat moliyaviy faoliyati
Davlat o‘z oldida turgan vazifalarni bajarish jarayo-
nida ma’lum bir faoliyat turini amalga oshiradi. Mo-
liyaviy faoliyat jarayonida yuzaga keluvchi huquqiy
munosabatlarni moliya huquqi tartibga soladi.
Mazkur munosabatlarni quyidagi guruhlarga taq-
simlash mumkin:
1) davlat va ma’muriy-hududiy tuzilmalarning
byudjet sohasidagi faoliyati;
2) davlat va ma’muriy-hududiy tuzilmalarning so-
liq sohasidagi faoliyati;
3) davlat va ma’muriy-hududiy tuzilmalarning kre-
dit sohasidagi faoliyati;
4) davlat va mahalliy korxonalarning moliyaviy
faoliyati;
5) majburiy sug‘urta sohasidagi davlat faoliyati;
6) davlat va mahalliy organlarning byudjetdan
tashqari jamg‘armalar sohasidagi faoliyati.
Davlatning moliyaviy faoliyati davlat zimmasida-
gi funksiyalarning bajarilishini ta’min etish yo‘lida pul
mablag‘larini to‘plash, taqsimlash (qayta taqsimlash)
sohasidagi tadbirlardan iborat. Bu faoliyat moliyaviy
mablag‘larni to‘plash va sarfl ash orqali amalga oshiri-
ladi.
Moliyaviy mablag‘larni sarflash uchun moliyalashti-
rish va kreditlashtirish usullari qo‘llaniladi.
Moliyalashtirish asosida asosan byudjet tashkilot-
lariga davlat byudjetidan pul mablag‘lari qaytarib ber-
maslik sharti bilan ajratiladi.
Kreditlashtirish asosida ajratilgan pul mablag‘lari
korxona, tashkilot va fuqarolar tomonidan muayyan vaqt-
gacha qaytarilishi lozim. Pul mablag‘i ma’lum muddatga,
ma’lum summada qaytarish sharti bilan ajratiladi.
Markazlashgan
fondlar respub-
lika, viloyat-
lar, tumanlar
fondlaridan
iborat bo‘lib,
ulardan faqat
shu hududlar-
ning ehtiyojlari
uchungina foy-
dalaniladi.
Markazlash-
magan fondlar
korxona va
tashkilotlar pul
fondlari bo‘lib,
ular ishlab chiqa-
rish va boshqa
ijtimoiy maqsad-
larga ishlatiladi.
|
| |
Sanitariyaga oid qonun hujjatlarini yoki

88
Savol va topshiriqlar
1. Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish
qanday huquqiy oqibatlarga olib keladi?
2. Ommaviy kasallanish deganda nimalar nazar-
da tutiladi? Fikringizni tasdiqlash uchun mi-
sollar keltiring.
3. Yong‘in xavfsizligi qoidalarini buzish jinoya-
tining subyektiv tomonlarini tushuntiring.
4. Mehnatni muhofaza qilish, sanitariyaga oid
qonun hujjatlarini, epidemiyaga qarshi ku-
rash, yong‘in xavfsizligi qoidalarini buzish ji-
noyatlari qanday hollarda qasddan sodir etil-
gan hisoblanadi?
Ommaviy ka-
sallanish degan-
da ma’lum bir
hududdagi ko‘p
sonli kishilarning
ma’lum bir vaqt
ichida kasallani-
shini tushunish
zarur.
Yong‘in xavfsiz-
ligi qoidalari –
yong‘inning
oldini olishga
qaratilgan talab-
lar, me’yorlar
va standartlarga
rioya qilish tar-
tibini belgilovchi
muayyan qoida-
lar majmuyi.
Ushbu modda dispozitsiyasi blanketli bo‘lib, har bir
holda sanitariyaga oid qonun hujjatlari yoki epidemiya-
ga qarshi kurash qoidalarining qaysi bandi buzilganligi
alohida aniqlanishi lozim.
Subyektiv tomondan jinoyat qasddan yoki ehtiyot-
sizlik natijasida sodir etiladi.
Elektronlarning texnikada qo'llanilishi

|
Elektronlarning texnikada qo'llanilishi
|
bet | 93/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniElektronlarning texnikada qo'llanilishi
Galvanostegiya Elektroliz yordamida metall buyumlarni boshqa metallning yupqa qatlami bilan
qoplash galvanostegiya deb ataladi. Masalan bityumlarni zanglashdan saqlash yoki ularning
mustahkamligini oshirish va ularga sayqal berish maqsadida ulàrni nikellash, oltin yo kumush suvlai ini
yuritish, xromlash va shunga o'xshashlar galvanostegiya yo'li bilan amalga oshiriladi.
Galvanoplastika buyumlarning shaklini qaytadan tìklash va uning sirtida bir necha millimetr
qalinlikdagi metall qatlamlarìni hosil qilish galvanoplastika deyiladi,
Metallarni rafinlash. Elektroliz yog’i bilan kimiyoviy jihatdan toza metallarni olish metallarni
rafinlash deb ataladi. Elektrotexnikada ko'p hollarda sof mis ishlatishga to'g'ri keladi. Buning uchun
tozalanmagan mis quyidagicha rafinlanadi: massasi 150 dan 200 kg gacha bo’lgan tozalatimagan mis
anod sifatida olinadi, elektrolit sifatida esa mis kuporosining sulfat kislotasidagi eritmasi olinadi Sriti
birozgina moylangan yoki mumlangan yupqa mis plastinkalari katod sifatida olinadi. So'ngra
elektrotdan I~250 A/m2 dan oshmaydigan o'zgarmas tok o'tkaziladi. Sof mis katodda to'planib, anod
esa eriydi, boshqa modda eritmalari esa g'óvak cho'kma hosil qilib, asta-sekin vannaning tubiga
cho’kadi.
Bunday cho'kmada ba'zan nodir metallar, masalan 30% gacha oltin, 30% ga kumush va boshqa metallar bo'ladi. Bu usui bilan oltin, kumush, qalay, nix va bóshqa metallar ham rafinlanadi.
MAVZU : Misning elеktrоkimyoviy ekvivalеntini aniqlash.
Laboratoriya ishi №
Ishning maqsadi: Elеktrоliz hоdisasi bilan tanishish va misning elеktrоkimyoviy ekvivalеntini aniqlash
|
| |
Savol va topshiriqlar - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

98 Savol va topshiriqlar 1. O‘zbekiston Respublikasi moliya tizimi
bo‘g‘inlarini tushuntirib bering.
2. Huquq tizimida moliya huquqining tutgan
o‘rni nimada?
3. Moliya huquqi qanday munosabatlarni tartib-
ga soladi?
4. Davlat o‘zining moliyaviy faoliyatini qanday
amalga oshiradi?
5. Sizning hayotingizda davlatning moliyaviy
faoliyati qanday aks etadi?
6. Ta’lim sohasida davlat qanday moliyaviy fao-
liyatni amalga oshiradi?
7. O‘zbekiston Respublikasi moliyaviy faoliyati
tushunchasi.
8. Pul mablag‘larini to‘plash va uning turlari.
9. Pul mablag‘larini taqsimlash va uning turlari.
«Iqtisodiy bilim
asoslari» fanidan
olgan bilimla-
ringizga taya-
nib, quyidagi
savollarga javob
berishga harakat
qiling.
1. Mam-
lakatimizda
qanday soliqlar
joriy etilgan?
2. Majburiy
to‘lovlar de-
ganda nimani
tushunasiz?
Qanday maj-
buriy to‘lovlarni
bilasiz?
Davlatning moliyaviy faoliyati quyidagi bir necha
prinsiplar asosida amalga oshiriladi:
Î
qonuniylik prinsipi;
Î
demokratik prinsip;
Î
fuqarolarning va mehnat jamoalarining ishtiroki
prinsipi;
Î
milliy siyosat prinsipi.
O‘zbekiston davlatining moliyaviy faoliyati — bu
respublikada ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy sohalardagi
vazifalarni amalga oshirish, davlatning xavfsizligi va
mudofaasini ta’minlash maqsadida pul jamg‘armalarini
rejali tashkil etish, uni taqsimlash va undan maqsadga
muvofq foydalanishdir.
Ijodiy faoliyat
99 Moliyaviy-huquqiy munosabatlar 19-§
Bugun darsda quyidagilar bilan tanishasiz: Î
Moliyaviy-huquqiy munosabatlar tushunchasi va
ularning o‘ziga xos xususiyatlari.
Î
Moliyaviy-huquqiy munosabatlarning turlari.
Î
Moliya huquqi subyektlari tushunchasi va tizimi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining

91
Bilim esa o‘z navbatida, «qanday» degan so‘z bilan
boshlanadigan savollarga javob ko‘rinishida namoyon
bo‘ladi. Demak, axborotdan foydalanish bilim olishning
o‘zgargan shaklidir.
Axborotlashtirish qoidalarini buzish
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi
fuqarolarning axborotga bo‘lgan huquqlarini e’tirof
etgan holda, uning asosiy mazmunini bir qancha nor-
malarda belgilab beradi. Lekin ba’zida berilgan huquq-
dan to‘g‘ri foydalanmaslik oqibatida ham huquqiy
javobgarliklar kelib chiqadi. Masalan, kompyuter ti-
zimidan foydalanishga ruxsati bo‘lgan shaxs tomo-
nidan ushbu tizimdan foydalanish qoidalarining bu-
zilishi oqibatida kompyuterdagi axborot yo‘qolsa,
to‘sib qo‘yilsa, kompyuter uskunasining ishi buzil-
sa, u Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning
155
1
-moddasiga ko‘ra javobgarlikka tortiladi. Xat-yo-
zishmalar, telefonda so‘zlashuv, telegraf xabarlari yoki
boshqa xabarlarning sir saqlanishi tartibini buzish esa
Axborot – bu biz-
ning tashqi dunyo-
ga moslashish
jarayonida undan
oladigan ma’lu-
motlarni o‘zida
ifoda etadigan
tushunchadir.
N. Viner,
Kibernetika
fanining asoschi-
laridan biri
Sir tutiladigan
fan-texnika, ish-
lab chiqarish,
iqtisodiyot,
savdoga oid yoki
boshqa shu kabi
axborotni egasi-
ning roziligisiz
oshkor qilish
yoki undan foy-
dalanish maqsa-
dida har qanday
usulda to‘plash
ham jinoiy javob-
garlikka tortilish
uchun asos bo‘li-
shi mumkin.
Hech kim insonning shaxsiy yoki oilaviy hayotiga
o‘zboshimchalik bilan aralashishi, insonning uy-joyi
daxlsizligiga, uning xatlaridagi sirlarga yoki or-nomu-
si va sha’niga o‘zboshimchalik bilan tajovuz qilishi
mumkin emas. Har bir inson ana shunday arala shish
yoki tajovuzdan qonun yo‘li bilan himoyalanish
huquqiga egadir.
Yong‘in xavfsizligi qoidalarini buzish

90
subyektning o‘zi o‘rganayotgan obyekt bilan o‘zaro
aloqa qilish jarayoni sifatida ham tushunilishi lozim.
XX asrning oxirlariga kelib, axborot jamiyatda ta-
biiy, moliyaviy, mehnat va boshqa resurslarga nisbatan
ham kuchli va sezilarli mustaqil ijtimoiy-siyosiy hodisa
sifatida namoyon bo‘la boshladi.
Axborot «kim», «qachon», «nima», «qayerda»,
«qancha», degan so‘zlar bilan boshlanuvchi savollarga
javob ko‘rinishida ifoda etiladi.
Axborotdan er-
kin foydalanish
huquqi inson-
ning dunyoga
kelishi bilan
unga beri ladigan,
qonun bilan
taqiqlanmagan
har qan day
axborotni olish,
saqlash, tarqa-
tish, yangilash
mumkin bo‘lgan
harakatlarning
fundamental
hamda komp-
leks huquqidir.
Tabiiy ki, bunday
holat boshqa
shaxslar, davlat
va jamiyatning
axborot bo‘yicha
xavfsizligiga
zarar yetkaz-
masligi zarur.
Har kim fkrlash, so‘z va e’tiqod erkinligi huquqiga
ega. Har kim o‘zi istagan axborotni izlash, olish va uni
tarqatish huquqiga ega, amaldagi konstitutsiyaviy tu-
zumga qarshi qaratilgan axborot va qonun bilan belgi-
langan boshqa cheklashlar bundan mustasnodir...
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi

93
1. Quyidagi voqeani o‘qing. Voqea ishtirokchilari-
ning faoliyatiga huquqiy baho bering.
2. Kimning qanday huquqlari buzilgan?
3. Siz ana shunday voqeaga guvoh bo‘lsangiz, qan-
day yo‘l tutardingiz?
Katta tanaffus vaqtida Nodira o‘zining «Adabiyot»
darsligi uyda qolib ketganligi sababli dugonasi Gul-
noradan darsligini berib turishni so‘radi. Gulnora osh-
xonaga ketayotganligini aytib, darslikni sumkasidan
olishga ruxsat berdi. Nodira dugonasining sumkasida-
gi chiroyli bezatilgan daftarni ko‘rib qoldi va uni olib
o‘qidi. Bu daftar dugonasining yon daftarchasi bo‘lib,
unga u o‘zi ning kechinmalari va she’rlarini yozardi.
Gulnora oshxonadan qaytganida, sinfdagi hamma qiz-
lar bir bo‘lib nimanidir o‘qishar, ba’zilari masxaromuz
kulishar, boshqalari esa: «Voy, zo‘r she’r yozar ekan»,
– deb qo‘yishar edi. Gulnora qizlarga yaqinlashar ekan,
ularning qo‘lida o‘zining yon daftarchasini ko‘rdi.
Uning yuzlari qizarib, lovullab yona boshladi, yura-
gi tez-tez urib, oyog‘ida majoli qolmadi. Qo‘li bilan yu-
zini berkitsa, xuddi hammasi o‘tib ketadigandek, qo‘lini
beixtiyor yuziga olib bordi. Gulnora chuqur bir nafas
oldi. Oyoqlariga birdan jon bitib, uni Nodira tomonga
boshladi. Gulnora dugonasining qo‘lidagi darslikni tor-
tib olar ekan, yuziga tarsaki toritib yubordi-da: «Uyat-
siz, men senga ishonibman-a!» – dedi...
jinoiy javobgarlikka tortishga asos bo‘lishi mumkin.
Axir bunday jinoyat faqat qasddan sodir etiladi. Ji-
noyatning sodir etilish motivi va bundan ko‘zlan-
gan maqsad uning kvalifkatsiyasi uchun ahamiyatga
ega emas. Mazkur jinoyatning obyekti fuqarolarning
xat-yozishmalari, telefondagi so‘zlashuvlari, telegraf
Хоссалари - download

| “Коллоид кимё предмети. Дисперс ва коллоид системалар классификацияси. Коллоид системаларнинг молекуляр-кинетик, оптик хоссалари ва элкетрокинетик хоссалари” Peptizatsiya yangi tushgan cho‘kmani qaytadan kolloid eritma xolatiga o‘tkazish 3,05 Mb. 10 | o'qib |
| Mavzu: Яримстатик маълумотлар тузилмаси. Дек, хоссалари. Декни массив шаклида хосил қилинг ва унда 6та амал бажаришга доир дастур тузинг 197,27 Kb. 1 | o'qib |
| Muhammadjonov Komronbek Mavzu: Яримстатик маълумотлар тузилмаси. Дек, хоссалари. Декни массив шаклида хосил қилинг ва унда 6та амал бажаришга доир дастур тузинг 195,06 Kb. 1 | o'qib |
| Muhammad Al-Xorazmiy nomida Mavzu : Яримстатик маълумотлар тузилмаси. Навбат, хоссалари. Навбат хосил қилинг ва унда 4та амал бажаришга доир дастур тузинг 311,89 Kb. 4 | o'qib |
| Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги Mavzu: С++ дастурлаш тилида маълумотлар турлари, уларни эълон қилиш ва тасвирлаш тушунчалари. Массивлар, уларнинг хоссалари. Массивларни қўшиш ва кўпайтириш амалларини бажариш дастурини тузинг 22,82 Kb. 6 | o'qib |
| Эритмалар. Эритмалар назарияси. Эритмаларнинг хоссалари. Электролит эритмалари Eritmalar nazariyasi bilan tanishtirib, gazlarning suyuqlikda erishi qanday omillarga bog’liqligini ko’rsatish va shu bog’liqliklarni ifodalash uchun qanday qonunlarga asoslanish kerakligini tushinib yetish 1,34 Mb. 5 | o'qib |
| 2-Маьруза. Автоматлаштириш объектларининг характеристикаси ва турлари, асосий хоссалари. Бошқарув объектларининг статик ва динамик тавсифлари. Автоматлаштириш объектларини математик ифодалаш Bu esa turli ishlab chiqarishlarda qo’llaniladigan texnologik qurilmalarni avtomatlashtirishda muhim rol o’ynaydi. Ayniqsa, axborot texnologiyalarining yutuqlarini ishlab chiqarishga tadbiq etish va rivojlantirish asosiy o’rinlardan 25,44 Kb. 3 | o'qib |
G a n d im iy on - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

80
G a n d im iy on
sh artn om asid an
s o ‘n g q o ra q a lp o q la r
h a y o tid a g i
o ‘z g a rish la r
Podsho hukum ati qo ‘shinlarining 1873-yil X iva xonligiga bosqinchilik
yurishidan va Gandim iyon shartnomasi im zolanganidan keyin A m udaryo
ning o ‘ng qirg‘og‘ida joylashgan qoraqalpoqlar yashaydigan yerlari R ossi
ya im periyasiga qo‘shib olindi. B u yerda Turkiston general-gubernatorli
gining Sirdaryo viloyati tarkibiga kiruvchi Am udaryo boMimi tashkil etildi.
Qoraqalpoqlarning Amudaryoning chap qirg‘og‘ida yashagan kam roq qismi
X iva xonligi tarkibida qoladi.
Am udaryo boMimida qoraqalpoqlar soni qariyb 70 m ing kishiga yetib,
bu yerdagi jam i aholining 48,6% ini tashkil etar edi. Rossiyadan k o ‘chib
kelgan odam lar qariyb m ing
kishi boMib, Petro-Aleksand-
rovsk (hozirgi T o‘rtko‘l)da,
U ralskiy
posyolkasida
va
Nukus qishlog‘ida yashardi.
U lam ing aksariyati 1875-yilda
podsho hukum ati tom onidan
arm iya xizm ati to ‘g ‘risidagi
yangi nizom ga b o ‘ysunmagani
uchun bu yerga surgun qilib
k o ‘chirilgan U ral kazaklari
edi. Bu kazaklar, asosan, baliq
Orolda baliq ovlash
ovlash bilan sh ug ‘ ul 1 an i sh gan.
Xiva xonligi hududida qoraqalpoqlar soni 3,8% ni, y a ’ni qariyb 25 ming
kishini tashkil etar edi. Qoraqalpoqlar yashab kelgan hududlam ing Rossiya
imperiyasiga qo ‘shib olinishi natijasida podsho hukum atining 0 ‘rta Osiyo
dagi ta ’sir doirasi yanada kengaydi.
Har ikkala hududda yashaydigan qoraqalpoqlarning 70% dan ziyodi
yersiz dehqonlar boMib, ular, asosan, yollanib m ehnat qilishar edi.
Qoraqalpoqlar yashab kelgan hududlarga Rossiya kapitalining kirib
kelishi tovar-pul munosabatlarini o ‘zgartirib yubordi. Paxta tozalash va ba
liqchilik sohasida dastlabki sanoat korxonalari paydo boMdi. Ularda m a
halliy aholi vakillari ham ishlay boshladi.
XIX
asrning 70-yillarida qoraqalpoqlarda savdo-sotiq munosabatlari
rivojlanib bordi. Chim boyda aholi yashaydigan tumanlarni iqtisodiy ji-
hatdan birlashtirgan shahar bozori vujudga keldi. Qoraqalpoq hunarm and
va dehqonlari bozor boMadigan kunlarda o"z m ahsulotlarini sotish uchun
Chim boyga kelishar edi.
|
Q ay si X iv a x o n i d a v rid a « Q o ra q a lp o q u lu si» shakllandi?
82

2 4 -§ . X I X A S R N IN G IK K IN C H I Y A R M I -
X X A S R B O S H L A R ID A Q O R A Q A L P O Q L A R M A D A N IY A T I
Tinch hayot izlab bir jo y dan ikkinchi joyga asrlar
davomida ko‘chib yurgan mehnatsevar qoraqalpoq
xalqi moddiy madaniy at yodgorliklarini to ‘liq saqlab
qolish imkoniyatiga ega bo‘lmagan.
Xalq iste’dodini namoyon etuvchi boy og‘zaki she’riy ijodiyotning janr-
lari ancha ko‘p b o ‘lgan. Ular orasida maqollar, hikmatlar, laparlar, nasihat
qo‘shiqlarda ifoda etilgan «otalar so‘zi» alohida ajralib turar edi. Qoraqalpoq
xalq og‘zaki ijodida kulgi qahramoni bo‘lgan 0 ‘m irbek laqqi obrazi orqa
li razillik, yomonlik, yovuzlik, zolimlik kabi salbiy illatlar hajv y o ‘li bilan
fosh etilib, mehnatsevarlik, ezgulik, qahramonlik ulug‘langan. Qoraqalpoq
xalqining og‘zaki ijodi chuqur mazmunga egaligi va xalqchilligi bilan ajralib
turadi. Xalq m a’naviy madaniyatining yuksak darajasi ajdodlardan avlod-
larga yetkaziladigan xalq dostonlarida, termalarida, shuningdek, musiqali
o ‘lanlarda saqlanib qolgan.
Xalq orasida qoraqalpoq folklorining doston y o ‘llari mashhur edi. Doston
qahramonlik haqida she’riy asarlar b o ‘lib, ularda xalq baxt-saodati va faro-
vonligi uchun kurashgan mard botirlam ing buyuk jasoratlari madh etilgan.
Ancha mashhur bo ‘lgan dostonlar orasida esa qoraqalpoqlarning ozodlik va
mustaqillik uchun fidoyilarcha kurashi tasvirlangan «Qirqqiz» dostoni alohi
da ajralib turadi. Dostonda Sarkub hukmdori Ol-
loyor o‘z qizi Guloyimga Muyeli degan hosildor
yerlam i tortiq qilgani haqida aytiladi. Bu joy da
Guloyim va uning qirq kanizagi mustahkam bir
qal’a barpo etishadi. Dushmanlar Sarkub yerlari-
ga hujum qilib, Guloyimning otasini o ‘ldirishadi.
Sarkub mulklari talanadi, sarkubliklaming ko‘pi
asir olinib hay dab ketiladi. Guloyim va uning
kanizaklari dushmanga qarshi kurashga kirisha-
di, qoraqalpoqlami asirlikdan ozod qiladi va ona
yurtga ozodlikni qaytaradi. Bu ishda Guloyimga
uning oshig‘i xorazmlik bahodir Arslon yordam
beradi. Dostonning bosh g ‘oyasi — yuksak va-
tanparvarlik hissi va ona-Vatanga, xalqqa fido
yilarcha muhabbatdir. «Qirqqiz» dostoni bugun-
gi kunda xalq og‘zaki ijodining durdonalaridan
Qoraqalpoq baxshisi
biri sanaladi.
Huquq tarixidan - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

|
N ismatova, O. Karimova davlat va huquqBog'liq Davlat va huquq asoslari. 11-sinf (2018, N.Ismatova, O.Karimova)Huquq tarixidan
96
Moliya sohasi moliya huquqini butunlay qamrab olsa
ham, moliyaviy tizimning turli pog‘onalarida uning nor-
malari turlicha qo‘llaniladi. Xullas, moliya huquqi pred-
metini davlat va ma’muriy-hududiy tuzilmalarining mo-
liyasi tashkil etadi. Moliya huquqi moliyaviy tizimning
boshqa bo‘g‘inlari bilan chambarchas bog‘liq.
Moliya tushunchasi juda keng bo‘lib, o‘z mohiya-
tiga ko‘ra, iqtisodiy kategoriyalardan biri hisoblanadi.
Bunday kategoriyalarga «pul», «foyda», «tannarx» kabi
boshqa iqtisodiy tushunchalar ham kiradi. Bular kate-
goriyaning mohiyatini va jamiyat rivojlanishidagi rolini
belgilovchi turlicha vazifalarini bajaradi.
Davlat va mahalliy hokimiyat organlari pul jamg‘ar-
malarida mablag‘larni yig‘ish va undan foydalanish bi-
lan bog‘liq bo‘lgan munosabatlar moliya huquqi bilan
tartibga solinadi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi moliyaviy
qonun hujjatlarining negizini tashkil etadi. Davlat mo-
liyaviy munosabatlar va faoliyatini huquqiy tartibga
solishning asoslari Konstitutsiyaning XXV «Moliya va
kredit» bobida mustahkamlangan.
O‘zbekiston Respublikasi moliya tizimi quyidagi
bo‘g‘inlardan tarkib topgan:
a) davlat byudjeti, uning tuzilmasiga kiruvchi
respub
lika byudjeti, Qoraqalpog‘iston Respublikasi
byudjeti va mahalliy byudjetlar;
b) davlat maqsadli jamg‘armalari va byudjetdan
tashqari jamg‘armalar;
d) xo‘jalik yurituvchi subyektlar va iqtisodiyot tar-
moqlari moliyasi;
e) kredit (davlat krediti va bank krediti);
f) mulkni sug‘urta qilish va shaxsiy sug‘urta.
Moliya umum-
davlat ehtiyoj-
larini moliyalash
uchun zarur
bo‘lgan pul
mablag‘lari
jamg‘armalarini
yaratish, taqsim-
lash va ulardan
foydalanish
bilan bog‘liq
bo‘lgan iqtisodiy
munosa batlar
tizimidir.
Davlat moliyaviy
faoliyati deganda
markazlashgan
va markazlash-
magan pul
jamg‘armalar-
ni maqsadga
muvofq va rejali
tashkil etish, uni
taqsimlash va
foydalanishni
tushunamiz.
|
| |
Jadidchilik
harakatining

shilash, ta ’lim sohasini isloh qilish, yoshlarga diniy bilim lar bilan birga dun-
yoviy fanlam i ham o ‘qitish zarur deb bildilar. U lar m usulm on xalqlarining
m aktab v a m adrasalarida yoshlarga diniy ta ’lim , arab, fors v a m s tillari,
tibbiyot, kim yo kabi fanlar o ‘qitilishi zarurligi g ‘oyasini ilgari surdilar.
Turkiston oMkasida m illat istiqbolini o ‘ylovchi taraq-
qiyparvar kuchlar xalqning deyarli barcha tabaqalari —
hunarm and, dehqon, savdogar, m ulkdor, ulam olar
orasida m avjud edi. Jadidchilik g ‘oyalarining keng
yoyilishida «Tarjimon» gazetasi muhim o ‘rin tutdi. Ismoil G ‘aspiralining
1893-yilda Toshkent, Sam arqand v a B uxoroga tashrifi m a’rifatparvarlik
g ‘oyalarining keyingi rivojiga turtki boTdi. 1893-yilda Buxoro amirligida
birinchi yangi usul maktabi faoliyat k o ‘rsata boshladi. Keyinchalik bunday
m aktablar boshqa hududlarda ham keng tarqaldi.
0 ‘rta Osiyo jadidlari m a’rifatparvarlik yoTida qrim
ziyolilari tajribalarini o ‘rganish bilan birga boshqa m am -
lakatlardagi taraqqiyparvarlam ing ilg ‘or g ‘oyalaridan
ham foydalandilar. 0 ‘rta Osiyo taraqqiyparvarlik ha
rakati ishtirokchilarining yoshi boshqa m am lakatlar ja-
did vakillaridan ajralib turgan. 1910-yilda ulam ing eng
yoshi Abdulham id ChoTpon — 13 yoshda, eng kattasi
M ahmudxo j a Behbudiy — 36 yoshda boTgan.
Taraqqiyparvarlik harakatining rivojlanishi ikki bos
qichda boTdi. Birinchi bosqichda m a’rifatparvarlikdan
Ismoil G‘aspirali
boshlangan bu harakat 1917-yilga kelib o ‘zining ikkin
chi bosqichi — siyosiy k o ‘rinishdagi harakatga aylandi.
|
0 ‘zingizni sinang!
ism o il G ‘aspirali — ...
1884-yilda ...
1893-yilda ...
0 ‘rta Osiyodagi m illiy taraqqiyparvarlik harakati hududiy xususiyatlariga
k o ‘ra Turkiston, Buxoro v a X iva jadidlariga boTinadi. Turkiston jadidchiligi-
ning asosiy tarkibini ziyolilar tashkil qilib, ular Rossiya im periyasi m ustam
lakachilik siyosatiga qarshi kurashning oldingi saflarida turdilar. U lar podsho
hukum atining xom ashyo m anbayiga aylantirilgan Turkistonning kelajagini
m ustaqil, rivojlangan davlat sifatida k o ‘rishni orzu qilganlar. XX asrning
boshlarida shakllangan taraqqiyparvarlik kuchlari davlatning boshqam v ti
zimi zam on talablariga javob berm asligini, xalqning turm ush darajasi past
ekanligini v a uni o ‘zgartirish lozim ligini chuqur angladilar.
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

159
Май 2021 10-қисм
Тошкент
BOSHLANG’ICH SINFDA MATEMATIKA DARSI VA O’QITISHNING TURLI
SHAKLLARI.
Xudoyberdiyeva Inobat Toshniyozovna
Navoiy viloyati Xatirchi tumani
XTBga qarashli 34-maktabning
boshlang’ich sinf o’qituvchisi
Annotatsiya.
Maktabda matematika o’qitishni uyushtirishning tarixiy, murakkab, ko’p yillik
tajribada tekshirilgan va hozirgi zamonning asosiy talablariga javob beradigan shakli darsdir.
O’quvchilarning matematik bilimlarni o’zlashtirishi faqat o’quv ishida to’g’ri metod tanlashga
bog’liq bo’lmasdan, balki o’quv jarayonini tashkil qilish formasiga ham bog’liqdir.
X alq o g ‘zak i - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

!
0 ‘zingizni sinang!
0 ‘m irbek laqqi — ...
G uloyim -
«Q irqqiz» — ...
D ostonlar
Ilm -fan
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida qoraqalpoqlarda
bir qancha m adrasalar boMib, ulam ing eng kattalari
Qoraqum eshon va Tosh m adrasalari edi. Qoraqum eshon madrasasi XIX asr
o ‘rtalarida qurilgan. D astlab u m asjid vazifasini bajargan. Tosh m adrasa esa
1841-yil MangMt hokim i Xo janiyoz tom onidan qurdirilgan. M adrasada ta ’lim
ikki bosqichli boMib, birinchi bosqichda arab tili grammatikasi o ‘rganilgan
bo 4Isa, keyingi bosqichda diniy-huquqiy bilim lar o ‘qitilgan.
XIX asr oxirida qoraqalpoqlarning ilk yozm a asarlari paydo boMa bosh
ladi. Qoraqalpoq shoirlari Kunxo ja (1799—1880), Otash Olshinboy (1788—
1875), A jiniyoz (1824—1878) kabilam ing nom lari keng tanildi. U lar bilimdon,
o ‘z taqdirini xalqi taqdiri bilan bogMagan kishilar edi. M asalan, K unxo‘ja o ‘z
ijodiyotini ovullam ing oddiy ahliga, ulam ing kundalik m ehnati va turmushi-
ga bagMshladi. U adolatsiz tartiblam i qattiq qoraladi.
Ajiniyoz Qasiboy o ‘gMi (taxallusi Zevar) M o ‘ynoqdagi eski maktabda,
so‘ngra Xivadagi Sherg‘ozixon m adrasasida o ‘qigan. Qoraqalpoq ziyolilari
orasida birinchilardan boMib oxund (o ‘qimishli, ilmli kishi; xalq dostonlari-
ning mahoratli kuychisi) darajasiga erishgan. 0 ‘zbek, qozoq, turkm an tillarini
yaxshi bilgan. Shoirning «B o‘zatov» dostonida qoraqalpoq xalqining hayoti,
ayniqsa, ulam ing yurtm a-yurt k o ‘chib yurish ja-
rayoni bilan bogMiq voqealar katta mahorat bilan
tasvirlangan. A jiniyoz adabiy m erosidan bizga
100 ga yaqin she’rlar va dostonlar yetib kelgan.
U ning she’rlarida vatanparvarlik, insonparvarlik
g ‘oyalari kuylangan. «Qiz M engesh bilan ayti-
shuv» dostoni esa xalq orasida m ashhur boMgan.
U ning hayoti va ijodi haqida qoraqalpoq yozuv-
chisi K. Sultonov «Ajiniyoz» romanini yozgan.
Berdaq (1827—1900) qoraqalpoqlarning bu-
yuk shoiridir. U qo‘ngMrot umgMga m ansub
boMib, O rolbo‘yida tugMlgan. Ovul maktabida,
so‘ngra Qoraqum eshon m adrasasida o ‘qigan. 20
yoshidan she’rlar yoza boshlagan va yarim asr
Berdaq
davom ida turli m avzularda oManlar to ‘qidi. Ber-
V
‘rta Osiyoda - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Yodda tuting!
XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab T urkistonda
ma’rifatparvarlik harakati vujudga keldi.
_ i
H ar b ir jam iy atd ag i o^zgarishlar o ‘z davrining ta
rixiy sharoitidan kelib chiqib nam oyon boMadi. B u
o ‘zgarishlarda tarixiy shaxslar, ayniqsa, ziyolilam ing
o ‘m i k atta boMib, u lam in g h a r biri o ‘ziga xos ilg ‘or
g ‘oyalam i ilgari suradi. Z iyolilar jam iy atd ag i ijtim oiy-iqtisodiy m uam m o-
lam i hal qilish y o ‘llarini topishga harakat qiladi. X uddi shunday jaray o n
X IX asrning ikkinchi yarm ida R ossiya im periyasi tarkibiga kirgan Q rim ,
K avkazorti, T urkiston, protektoratga aylantirilgan B uxoro am irligi v a X iva
xonligida ham r o ‘y berdi. X IX asrning ikkinchi yarm ida m ustam laka zulm i
ostidagi ziyolilar o ‘z xalqlarini m a ’rifatli qilish v a ulam in g taraqqiyot dara-
jasin i k o ‘tarishga qaratilgan harakatlam i boshladilar.
Q rim -tatar m a ’rifatparvari boMgan
Ism o il G ‘aspirali
(1851—1914) butun
turkiy xalqlar o ‘rtasida yoyilgan jad id ch ilik harakatining asoschisi hisobla-
nadi. U diniy v a dunyoviy b ilim lam i chuqur egallab, ja h o n taraqqiyoti bilan
yaqindan tanishgan, bir nech ta xorijiy tillam i, turli xalqlam ing m adaniyatini
o ‘rgangan edi. O czi egallagan b ilim lar asosida Sharq v a G ‘arb dunyosini
taqqoslab, turkiy x alqlam ing taraqqiyotga erishish y o ‘llarini izlaydi. Ism oil
G ‘ aspirali 1884-yilda Q rim dagi B oqchasaroyda birinchi ja d id m aktabiga
asos soldi. U o ‘zi tuzgan ta ’lim dasturi asosida darslik tayyorladi. Shu das-
tu r b o ‘y ich a 40 kun d a 12 o ‘quvchining savodi chiqarildi. B u usul «usuli
savtiya» — h a rf tovushi usuli, y a ’ni «usuli jad id » nom i bilan keng tarqaldi.
U ning 1888-yilda «R ahbari m uallim in yoki m uallim larga y o ‘ldosh» kitobi
chop etildi. U n d a yangi usul m aktablarining ta ’lim tizim i, dars o ‘tish v a
uning tashkil qilinishi, o ‘quv
xonalarining jihozlanishi, dars
jad v ali, ta ’tillar, im tihonlar ba-
yon etilgan.
«Jadid» so ‘zi arab tilidan
olingan b o ‘lib, «yangi» degan
m a ’noni
anglatadi.
Jadidlar
R ossiya im periyasi m ustam -
lakasi boMgan xalqlam i, eng
avvalo, m a o rif tizim ini yax-
Turkiston jadidchilik - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Turkiston jadidlarini birlashtirishda « 0 ‘rta Osiyo
jadidlarining otasi» deb tan olingan Mahmudxo‘ja Beh-
budiy (1875—1919)ning xizmati katta boTdi. U 1875-
yilning 19-yanvarida Samarqand yaqinidagi Baxshitepa
qishlog‘ida tug‘ilgan. Dastlab Samarqand, so‘ngra Bu
xoro madrasalarida tahsil olib, imom-xatib, qozi, keyin
muftiy darajasiga ko‘tarildi. Behbudiy O crta Osiyo ja
didchilik harakatining asoschisi va yoTboshchisi edi.
Turkistonda m a’rifatparvarlik harakatining rivojlanishi
ga katta hissa qo‘shgan shaxs hisoblanadi. Behbudiy -
ning tashabbusi bilan o ‘z otasi sharafiga «Behbudiya
kutubxonasi» deb atalgan kutubxona tashkil qilingan.
Munavvarqori Abdurashidxonov (1878-1931) -
Turkiston oTkasida ozodlik, millat kelajagi uchun ku-
rashgan m a’rifatparvar siyosiy arbob, jadidchilik ha
rakatining yirik namoyandalaridan biri. 1904-yildan
boshlab oTkadagi ijtimoiy-siyosiy, m a’rifiy harakatlar-
ning faol ishtirokchisi. U jadid maktablari ochilishining
tashabbuskori va amaliyotchisi, milliy gazeta va jurnal-
lar asoschisi, muharriri hamda jadid teatri targ‘ibotchisi
boTgan. Munavvarqori maktablar uchun «Adibi avval»,
«Adibi soniy», «Yer yuzi» kabi darsliklarni yaratdi.
Dastlabki paytlarda madaniy-ma’rifiy, keyinchalik
siyosiy-ijtimoiy xususiyat kasb etgan islohotchilik harakati faol ishtirokchila-
ridan biri Abdulla Avloniy 1878-yil Toshkent shahrida hunarmandlar oilasida
tug‘ildi. U maktab va madrasada taTim olib, o‘z zamonining m a’rifatli va
chuqur bilim sohibiga aylandi. Abdulla Avloniy oTkada taTim, matbuot, teatr
sohalarining rivojlanishiga katta hissa qo‘shib, 1907-yil «Shuhrat» gazetasiga
asos soldi. O czi tashkil qilgan yangi usul maktabi uchun «Birinchi muallim»,
«Ikkinchi muallim», «Turkiy guliston yoxud axloq» kabi darsliklarni yaratdi.
Behbudiy, Munavvarqori, Abdulla Avloniy kabi boshqa milliy taraqqiy-
parvarlar ham m a’rifatparvarlik faoliyatini olib borib, yangi maktablar, xay-
riya jamiyatlari, kutubxona va kitob do‘konlari ochdilar.
0
V I B 0 ‘ L I M - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

|
Soyibjon tillaboyev, akbar zamonovBog'liq d9ab3e9e-cd07-426e-baf5-8296230174aeV I B 0 ‘ L I M
JADIDLAR HARAKATI VA UNING TURKISTON
IJTIM OIY-SIYOSIY VA M ADANIY
HAYOTIDAGI AHAMIYATI
Bo‘limni o‘rganish natijasida:
► ja d id c h ilik h arak atin in g p aydo boMish sabablari;
► ja d id la rn in g m aqsad v a vazifalari;
► T u rk isto n ijtim o iy -siy o siy v a m ad an iy h a y o tid a ja d id c h ilik harak ati
n am o y an d alarin in g o ‘m i;
► T u rk isto n d a m a ’rifatparvarlik h arak atin in g natijalari v a aham iyati
h aq id a b ilib olasiz.
25-§. JADIDCHILIK HARAKATINING
VUJUDGA KELISHI
R o ssiy a im periyasi to m o n id a n 0 ‘rta O siyo x o n lik la
rin in g za b t etilish i u sh b u h u d u d n in g ta n a zzu lg a y uz
tu tish ig a, ja h o n n in g riv o jlan g an d av latlarid an k o ‘p
so h alard a o rq ad a qolib ketish ig a, m illiy qadriyat-
larn in g to p talish ig a olib keldi. M a o rif so h asid a h am
im p eriy a m an faatlarid an k elib chiqib, m ah alliy ah o
lini savodsizlikda, q o lo q lik d a tu tib tu rish g a q aratilg an siyosat olib borildi.
T u rk isto n d a m u stam lak ach ilik k a qarshi m illiy -o zo d lik h arak atlari b i
la n b ir q ato rd a m a h alliy ah o lin in g ak sariy at qism i o ‘zlik n i saqlab qolish,
m illiy m ad an iy atn i asrash v a riv o jlan tirish n i b ir k u n b o T sa h a m unutm adi.
0 ‘rta O siy o g a n isb atan R o ssiy a im p eriy asin in g harb iy jih a td a n ustu n lig i
m ah alliy ah o lin in g o ch iq d a n ochiq k u rash olib b o rish ig a im k o n berm adi.
S huning u ch u n h a m V atan, m illat, x a lq q a y g ‘usini tu sh u n g an k ish ilar, ay
n iqsa, z iy o lila r xalqni o z o d lik k a eltuvchi y o ‘1 b u — x alq n i m a ’rifatli q ilish
deb bildi. U la r x alq n i m a ’rifatli q ilm asd an turib, m u staq illik n i q o T g a kiritib
b oT m ay d i, deb hisoblaganlar. Z iy o lilar x a lq o rasid a ilg ‘o r g ‘o yalarni tarqa-
tish d a m a o rif tiz im in i aso siy v o sita deb bildilar. O T k a m illiy ziy o lilarin in g
ja m iy a tn i y a n g ilash g a v a islo h q ilish g a qaratilgan harak ati ja d id c h ilik no m i
b ila n m ayd o n g a chiqdi.
|
| |