Sanoat tarmoqlari va ularning rivojlanishi

|
Sanoat tarmoqlari va ularning rivojlanishi
|
bet | 4/11 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 57,02 Kb. | | #247394 |
Bog'liq Doniyorov MadatSanoat tarmoqlari va ularning rivojlanishi.
Sanoat ishlab chiqarishining tarixiy rivojlanishi va uning asosiy yakunlari to’g’risida so’z yuritilganda shuni ta’kidlash kerakki, hozirgi Uzbekiston hududida ,,uy sanoati`` ning rivoji bundan 12-15 ming yil muqaddam-meozolit davrida boshlangan. Bu davrda juda oddiy mehnat qurollari va buyumlari tayyorlangan.
Yangi tosh asri (neolit, miloddan avvalgi 5-ming yillikning boshi) davrida kemachilik, tukimachilik vujudga kelgan. Neolit davrining oxirida metalldan kurol yasash boshlangan.
Arxeologik topilmalardan ma’lum bulishicha,miloddan avvalgi 3- ming yillikning oxiridayok Hozirgi Uzbekiston hududida yashagan aholi misdan kurol yasashni bilgan.
Quldorlik tizimi (miloddan avvalgi 1-ming yillik urtalari, V asr) davrida mehnat qurollari yasash jarayonining tarakkiy etishi, metallga ishlov berishning takomillashuvi hunarmandchilik yuksalishiga, ayirboshlash va savdo-sotiq kuchayishiga olib keladi.
Feodalizm tuzumining boshlarida (VII-VIII asrlarda) Farg’ona bilan Sug’da oltin, mis, temir, Iloqda ko’rg’oshin, kumush, oltin, Shaxrisabzda toshtuz qazib chiqarilgan.
asrda Samarqand sifatli qog’ozi va lampa shishasi bilan mashxur bo’lgan, shosh viloyati konchilik mahsulotlari bilan dong taratgan. Usha davirda o’rta Osiyodan sharqiy Yevropa, Xitoy va boshqa yurtlarga Buyuk Ipak yo’li orqali charm, mato, ipak, jun, kiyem-kechak chiqarilgan.
– XIII asrlarda yuz bergan feodal tarqoqlik, qabila va elatlar o’rtasidagi nizolarning avjiga chiqishi tufayli hunarmandchilikda yirik o’zgarishlar ro’y bermagan.
XIV asirning 2- yarmida Amit Temur Samarqandda hokimiyatni qo’lga kiritib, markazlashgan davlatga asos soldi. Natijada davlatning iqtisodiy va ijtimoiy ravnaqiga yo’l ochildi. 15- asrning oxiriga kelib Movaraunnaxrda yuzaga kelgan ziddiyatlar tufayli Temuriylar davlatining iqtisodiy negiziga putr yetadi va rivojlanish tuxtab qoldi.
XVI-XVIII asrlarda Buxoro, Xiva, Qo’qon xonliklarning vujudga kelishi iqtisodiyotning, shu jumladan, sanoat ishlab chiqarishining rivojlanishiga ijobiy tax’sir kursatdi. XIX-asrga kelib Turkistonda xunarmandchilikda yogoch va metall uymakorligi, idishga naksh solish, matolarga gul bosish, kurollarni badiiiy bezash rivojlandi. Bu asrning ikkinchi yarmida Uzbekiston hududiga tarakkiyot tezlashdi sanoat, ayniksa ip gazlama sanoati rivoj topdi.
XX asr boshlarida kuplab paxta tozalash, yog-moy zavodlar kurilib ishga tushirildi. 1925-1926 yillarda elektro stansiyalar kurila boshladi. Birinchi
bo’lib Toshkent yakinida kurilgan Buzsuv gidroelektrstansiyasi 1926 yil 1- mayda ishga tushirildi.
Samarqand, Buxoro, Qo’qon, Termiz va Asaka shaxarlarida issiqlik sitansiyalari va kurila boshlandi. Bunday elektirastansiyalar soni 1930 yilda 30 ga yetdi. Usib borayotgan energitka bazasi bir kancha yangi sanoat korxonalari kurishga imkoniyat yaratd.
Ikkinchi jaxon urushigacha Bu yerda: 500 dan ortik sanoat korxonalari, jumladan, « Tashselmash», Toshkent tukimachilek kombenati, Chirchik elektrokimyo kombenati, Kattakurgon yog zavodi, Bekobod va Kuvasoy sement korxonalari kurildi. Neft va rangli nodir metallar kazib chiqarish, kurilish sanoat mahsulotlarini tayorlash rivoj topdi.
Urush boshlanishi bilan Respublika xalk xujaligi, jumladan, sanoat ishlab chiqarishi xarbiy maqsadlarga karatildi. Buerda nemis fashistlari egallb olgan hududlardan 100 ga yakin sanoat korxonalari kuchirib keltirildi va ular kiska vakt ichida tula kuvvat bilan ishlay boshladi. 1941- 1945 yillar davomida Respublikang industrial tarakkiyoti GIS lar kurush bilan energitika bazasini kuchaytirish, qishloq xujaligi, aholii va front extiyojlarini kondiradigan zavod va fabrikalarni kurish yulidan bordi. Bu davirda 280ta yirik, urta va kichik korxonalar kurilib, ishga tushirildi. Natijada Uzbekiston armiyaning sanoat asloxaxonalaridan biriga aylandi.
Urushdan keyingi yillarda ham sanoat tarakiyotiga e’tibor karatilgani sababli uning bir kancha yangi tarmoqlari va korxonalar vujudga keldi. Traktorsozlik, leftsozlik, elektrotexnika sanoati, gaz ishlab chiqarish, uy-ruzgor buyumlari tayyorlash, yigma temir-beton va keramika sanoati vujudga keldi. Engil sanoatning trikataj, chini ishlab chiqarish soxalari shakllandi. Ozik-ovkat sanoatining tarkibiy kisimlarida
anchagina uzgarishlar ruy berdi. Utgan asrning 90-yillariga kelib, bu tarmoqdagi yirik va urta korxonalari 300 dan ortdi.
Qurilish materillari sanoati. Respublika qurilish materillari ishlab chiqaradigan ko`p tarmoqli sanoatga ega. Sement, asbest-sement, devorbop materillar, yumshoq yopqish va gidroizolyatsiya materillari, tabiiy toshlardan qoplama material (plita)lar, noruda qurilish materiallari, qurilish keramikasi, issiqlik izolyatsiyasi materiallari, ohak, gips, bog`lovchi materillari va ulardan buyumlar, sanitariya-gigiena jihozlari, polimer xomashyodan qurilish materiallari va buyumlari, temirbeton konstruksiyalari va boshqa ishlab chiqarish tarmoqlari mavjud.
O`zbekistonda tabiiy xomashyodan qurilish materillari sifatida foydalanish tarixi uzoq o`tmishga borib taqaladi.
|
| |