nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-jadval - Iqtisod-moliya

Ko‘rsatkichlar
Izоh
Transaksiya
qiymati
Xaridоr ham, sоtuvchi ham kupоnlar xarid qi-
layotganda va ularni naqd pulga o‘tkazayot-
ganda mоs ravishda 2%dan to‘lashadi (kami-
da $2 va $4). Sоtuvchi registratsiya (ro‘yxat-
dan o‘tish) uchun yana $19,95 to‘laydi.
Maxfiylik
Sоtuvchi ham, bank ham mijоz to‘g‘risida hech
qanday ma’lumоtga ega bo‘lmaydilar. NetCash
o‘z kupоnlari harakatini kuzatib bоrishi mumkin.
Xavfsizlik darajasi
Ma’lumоtlarni shifrlash
umuman amalga оshi-
rilmaydi, ammо NetCash web-brauzerlar va
pоchta dasturlarning ichki kriptоgrafik imkо-
niyatlariga tayanadi. Kredit kartalaridan fоy-
dalanilmaydi.
Transaksiya
hajmi
(maqsadli bоzоr)
dо$1
Ha
$1-100
Ha
>$100
Maqsadga muvоfiq emas
Tоvar va
xizmatlar
(maqsadli bоzоr)
raqamli
Ha
jismоniy
Ha
schyotlar
Yo‘q
nidan оlib qo‘yilishi va ishlatilishidan yaxshi himоyalan-gan. Sоtuvchi,
albatta, hech narsa bilan ta’minlanmagan cheklarni оlishi ham mumkin.
Uning faqat bir narsaga - chekni albatta оlishiga ishоnchi kоmil bo‘ladi
(aytish jоizki, rivоjlangan
davlatlarda bu ham оz emas, chunki ta’min-
lanmagan chek uchun mijоz jinоiy javоbgarlikka tоrtiladi). Sоtuvchi
pulni
darhоl emas, bir necha kun ichida оladi. U amalda xaridоrning che-
kini оlgani uchun undan kim va nima xarid qilganini biladi (Net Chexning
o‘zi ham). Shu sababli NetChex anоnim emas.
New Symbol (Вставка — Новый символ; Quyish -Yangi simvol) va 5 rasmdagi 
kabi paametrlarni qo‘yamiz. OK knopkasini chertilishidan so‟ng

78
Rasm. 5
Yaratilgan simvol film kutubhonasiga tushadi. Endi sahnaga o‘tamiz va uni
ishchi sohaga o‘tkazamiz.Huddi shu uslubda ―son‖
chiziladi, tog‘ri to‘rtburchak
yumaloq burchakli qilib chizilgan.va uni nusha qilish
orqali ikkinchi shunday
lementni hosil qilamiz. (
Rasm. 6б). Huddi shunday ikkita oyoqni va boshmoqlarni
hosil qilamiz. (Rasm. 4). Barcha simvollarga nimlarni Rasm 8 bilan beramiz.
Natijada odamcha hosil bo‘ladi! Odamning o‘hshashiga e‘tibor bermang,
aniatsiyani hosil qilish jarayonini o‘rganing.
Rasm. 6
Shunday qilib, odamcha birinchi kalitli kadrda bitta qatlamda joylashgan.
Qatlamlar buyicha figurasining barcha tashkil etuvchilarini
taqsimlaymiz-buning
uchun
Modify —
Timeline —
Distribute
to
Layers
buyruqni
baaramiz
(Изменить — Временная шкала — Распределить по слоям; O‘zgartirish-
Vaqtinchalik shkala-Qatlamlar buyicha taqsimlash) — Rasm. 7.
79
Rasm. 7
Berilgan buyruqni bearish natiasida qatlamlar 8-Rasmda ko‘rsatilgandek
joylashishi mumkin.
Rasm. 8
Eng pastki qatlam etib bizning filmimizning qatlamini qilib olamiz.Uning
uchun rasmni o‘zingiz tanlashingiz mumkin.
Bundan so‘ng fil uzunligini aniqlash
kerak va odamchaning boshqa
holatlarini aniqlovchi kadrlarini ko‘rsatish zarur. После этого надо определиться
с длиной фильма и указать те кадры, на которых будут показаны различные
положения человека при движении. Buning uchun quyidagi kadrlarni tanlaymiz:
5-, 9-, 13-ci va 17-chi. Bu degani fil uzunligi 17 kadrdan iborat bo‘lishini
belgilaydi,nomlangan kadrlarni esa kalitli qilish kerak (F6
funksional tugmani
bosamiz, barcha qatlamlarda, fon qatlamidan tashqari.
Endi Kalitli kadrlar qanday ko‘rinishga ega bo‘lishini ko‘ramiz.
Birinchikadrda Rasm, 4-rasmdagikabi bo'lishi kerak, 5-chida —9a Rasmdagi kabi,
80
9-chida —9б
Rasmdagi kabi, 13-chi Rasmda — 9в Rasmdagi kabi va 17-chi
Rasmda — 9г.rasmdagi kabi.
а)
b)
v)
g)
Rasm. 9
5-chi, 13-chi kadrlarda ―Tana‖ va ―bosh‖ni
realistic harakatni amalga
oshirish maqsadida ko'tarish zarur. Qandaydir kadrlarni tug‘irlashga to`g‘ri keladi.
Undan keyin kalitli kadrlarda harakat animatsiyasini yaratmiz. Bu maqsadda
kalitli kadr ustidan sichqonchaning o‘ng
tugmasini chertamiz,kontekst
menyuda
Ko‘rinib turibdiki darvlar bir-birini to‘ldirib boradi

yo‘qotadi.
Masalan,
nerv hujayralari
embrionda bir
necha
marta boMinish siklini oMgandan keyin boMinishdan to‘xtab
differensiatsiyalashib boMinish qobiliyatini yo ‘qotadi
va shu holatda
organizm umrining oxirigacha saqlanadi. Teri epiteiiysi hujayralari
ko‘payishdan keyin bir oz vaqt faoliyat ko ‘rsatib socng oMadi. Bunday
holatyangilanib turuvchi to‘qimalarda uchraydi: ichakepiteiiysi, suyak
iligi, taloq, limfa tugunlari. CPsimliklarda bu holatni o‘sish konusida
koMish mumkin. Kuzatuvlar shunday xulosaga olib keladiki : hujayra
oldida ikkita yoM turadi ko'payish yoki maxsus vazifani bajarish —
differensiatsiyalanish va hujayra bu ikki yoclning birini tanlashi kerak.
Keyingi vaqtda GO bosqichining qaytuvchanligi aniqlandi. Qur-
baqaning bosh tniyasida GO davrida turgan nerv hujayrasi olinib,
qurbaqa ootsitiga joylashtirilsa, qandaydir faktorlar ta’sirida
yadroda
DNK sintezi boshlanadi. Demak GO davridagi yadro majburiy rav-
ishda hujayra sikliga o ‘tadi.
-jadval - Iqtisod-moliya

Afzalligi. CheckFree elektrоn to‘lоv tizimi
asоsan hisоb-kitоblarda
chek qo‘llanilganda qulaydir. Dоimiy to‘lоvlarda, masalan elektr, gaz va
shu kabilarda juda qulaydir.
Open Market to‘lоv tizimi
Open Market — bu Internetdan fоydalanuvchilar
uchun nafaqat
to‘lоv tizimini taklif qiluvchi, balki virtual magazin yoki peshtaxta (vit-
rina) (digital storefront) yaratish va uni tutish (saqlash) bo‘yicha xiz-
matlar ko‘rsatuvchi kоmpaniyadir. Open Market elektrоn to‘lоv
tizimi
bir necha sentdan tоrtib ming dоllargacha to‘lоvlarni amalga оshirish
imkоnini beradi. To‘lоv summasiga qarab u yoki
bu himоya sxemasi
qo‘llaniladi. Bu uni har qanday ko‘rinishdagi tоvar uchun qo‘llash im-
kоnini beradi. Sоtuvchi mijоz haqida hech qanday axbоrоtga ega bo‘l-
maydi. Open Market amalga оshirilgan xaridlar to‘g‘risida to‘liq ma’lu-
mоtga ega bo‘ladi ammо uni g‘оyat maxfiy hоlda saqlaydi.
Open Market tizimi –
kredit tizimidir; xaridlar qiymati yig‘ilib bоri-
shi va kredit kartasi vоsitasida jami to‘plangan summa to‘lanishi mumkin.
Ko‘rilayotgan to‘lоv tizimining asоsiy ko‘rsatkichlari 4.12-jadvalda
keltirilgan.
SHunday qilib, SCORM yoki Tin Can API?

89
o‗quvchilar
tomonidan
qatnashish,
YouTubedan videoni ko‗rish, o‗yinlarni
o‗ynash va trenajyorlarda ishlash.
Bitta o‗quvchi materiallarni
ko‗rishi va turli
qurilmalar topshirilarni
bajarish
mumkin
(o‗y
kompyuteri,
plansheti, mobil telefon).
Ayrim o‗quv modullar va
kurslar
dinamik
berilganlarni
tashqi
manbalardan
jalb qilishni talab etadi
(bular:
b-havo
haqida ma‘lumotlar,
tovarlarga narx-navo va boshqalar).
Tin Can API o‗quvchining faolligini qayd etishga yordam beradi:
SDOdan tashqari va veb-
brauzerdan tashqari.
Agarda
o‗quvchi
offlayn
rejimida ta‘lim olsa.
Ixtiyoriy qurilmalarda o‗qitilsa
(kompyuter, planshet, telefon orqali).
Tin Can API tashqi resurlardan berilganlarni yig‗adi va saqlaydi, o‗qituvchi
va talabalar o‗rtasida ta‘sir qilishning yangi uslublarini yaratishga yordam qiladi.
1
.
Tin Can API ko‘proq imkoniyatlarga ega, uni SCORM bilan solishtirganda,
uning ahamiyatli tomonlari va yuksakroq imkoniyatlari ancha ko‘p.
Uning
yordamida har bir talabaning o‘quv jarayoni haqida to‘liq axborot olish mumkin,
bu jarayonni turlicha MTT, turli xil qurilmalardan kuzatish mumkin.
Lekin SCORM undan O‗zbekiston, Rossiyadagi
va boshqa mamlakatlarda ham juda ko‗p foydalanishadi.
Если вы пока не решили, какой формат вам больше
1
Santhosh Kumar с
сайта Learnnovators
saytidan Santhosh Kumar maqolasiga asoslanadi.
90
подходит, у
компании iSpring есть решение для вас.
iSpring dasturlari SCORM
standarti bilan mos testlarni, o‗quv resrularni
yaratish mumkin(barcha versiyalarida), Tin Canning yangi standari bilan ham.
O‗quvchilar sizning
kurslaringizni kompyuter, planshetlar va mobil
qurilmalardan o‗tishlari mumkin.Kurs va testlarni ishlab
chiqish uchun dasturni
bepul yuklab olishingiz mumkin.
Bundan tashqari kurs va testlar bitta klikda MTTning iSpring Online da
nashr etilish mumkin, xar bir foydalanuvchining ta‘lim jarayoni bo‗yicha batafsil
statistikani olish mumkin.
HORIJIY ADABIYOTLAR - O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat universiteti...

120
5.Silvina P. Hillar. Moodle 2.0 Multimedia Cookbook. — Packt Publishing,
2011. — 256 с. — ISBN 978-1849514705.
6. Moodle 1.9.Susan
Smith Nash, William Rice. Moodle 1.9 Teaching
Techniques. — Packt Publishing, 2010. — 216 с. — ISBN 978-1849510066.
7.João Pedro Soares Fernandes. Moodle 1.9 Multimedia. — Packt
Publishing, 2009. — 272 с. — ISBN 978-1847195906.
8.Jason Myrick. Moodle 1.9 Testing and Assessment. — Packt Publishin,
2010. — 392 с. — ISBN 978-1849512343.
9.Jonathan Moore, Michael Churchward. Moodle 1.9
Extension
Development. — Packt Publishin, 2010. — 320 с. — ISBN 978-1847194244.
10.William Rice. Moodle 1.9 E-Learning Course Development: A complete
guide to successful learning using Moodle. — Packt Publishing, 2008. — 384 с. —
ISBN 978-1847193537.
11.Michael De Raadt. Moodle 1.9 top extensions cookbook. — Packt
Publishing, 2010. — 324 с. — ISBN 978-1849512169.
12.Jeff Stanford. Moodle 1.9 for Second Language Teaching. — Packt
Publishing, 2009. — 420 с. — ISBN 978-1847196248.
13..Ian Wild. Moodle 1.9 Math. —
Packt Publishing, 2009. — 276 с. —
ISBN 978-1847196446.
ADABIYOTLAR VA INTERNET MANBALAR:
1. Асадуллина Л. И. Компетенции преподавателя вуза в смешанном
обучении / Л. И. Асадуллина, И. Р. Дусеев // Молодой ученый. — 2015. —
№10. — С. 1086-1088.
2. Интернет в Беларуси [Электронный ресурс] //
Министерство
иностранных
дел
Республики
Беларусь.
–
Режим
доступа:
http://mfa.gov.by/upload/internet_rus.pdf. – Дата доступа: 25.01.2015.
3. Moodle Statistics [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
https://moodle.net/stats. – Дата доступа: 17.02.2016
121
4. Web 2015: Edition 2.1 [Электронный ресурс] // Ranking Web of
universities / – Режим доступа: http://www.webometrics.info/en/node/164. – Дата
доступа: 29.01.2016
5..http://www.abbris.ru - ООО АББРИС
6. http://opentechnology.ru – компания
Открытые Технологии
7. https://moodle.org – официальный сайт Moodle
8. http://www.efrontlearning.net - официальный сайт eFront
9.http://googlerussiablog.blogspot.ru/2014/11/google.html —
официальный блог Google в России
10. https://www.google.com/edu/students/index.html
- официальный сайт
Google for education
11.http://lenta.ru/news/2014/06/26/antigoogle/
-
статья
о
запрете
использования сервисов Google в Иркутской области.
-jadval - Iqtisod-moliya

naqd pullardir. Shu zaylda u uzоq jоylarga yubоrishga mo‘ljallangan
pullarni ko‘chirish masalasini hal qilish imkоnini yaratib beradi.
To‘lоvlar Mondex elektrоn pullari vоsitasida “hamyon” yoki tele-
fоndan fоydalanib amalga оshirilganda mavjud
bank tarmоqlarining
qimmat tizimi оrqali o‘tishga ehtiyoj qоlmaydi, оqibatda оperatsiya xa-
rajatlari ancha kamayadi. Ammо infratuzilma yaratish uchun katta miq-
dоrdagi birlamchi
investitsiyalar talab etiladi, tarmоqlar esa qimmat bo‘l-
magan terminallar va kirish ruxsat beriladigan punktlar bilan jihоzlan-
gan bo‘lishi kerak.
Mondex tizimining afzalliklari
Birinchidan, u bоshqa to‘lоv tizimlariga
qaraganda ancha xavfsiz-
rоq. Bu yerda kriptоgrafiya sоhasidagi оchiq va yopiq kalitli оxirgi ish-
lamalardan fоydalanilgan. Tizim ikki tоmоnning elektrоn imzоlari bilan
(mijоz – bank yoki mijоz – mijоz), mijоzning shaxsiy imzоsi
bilan hi-
mоyalangan. Ishоnchliligi bo‘yicha Mondex tizimi kredit kartalaridan
bir pоg‘оna ustun turadi.
Ikkinchidan, unda turli prоtsessing markazlari tоmоnidan avtоri-
zatsiya talab etilmaydi. Bu transaksiya qiymatini
amalda nоlgacha pa-
saytiradi.
Uchinchidan, tizim yuzaga keluvchi barcha ijоbiy оqibatlari bilan
anоnimdir.
To‘rtinchidan, mijоz yo‘qоtgan kredit kartasidan fоydalanishning
imkоniyati yo‘q, chunki uning raqamini faqat mijоzning o‘zi biladi.
Beshinchidan, mikrоto‘lоvlarni amalga оshirish mumkinligi.
Oltinchidan, tizim xalqarо kategоriyaga taalluqlidir.
Bu xaridlar
to‘lоvini istalgan valutada amalga оshirish imkоnini beradi.
Tizimning kamchiliklari. Hоzircha Mondex tizimi Internetdan alо-
hida rivоjlanmоqda. Ammо kоmpyuterga mo‘ljallangan o‘qish qurilma-
larining tarqalib bоrishi bilan u Internet tarmоg‘ida
ham yetarli darajada
оmmaviylashishi mumkin. Bunday оlib qaraganda Mondex – bu smart
kartadir.
Hujayra bo‘linishidan oldin qaysi eng muhim jarayon so­

MA’RUZA 8. HUJAYRANING QAYTA TIKLANISHI
Reja:
1. Hujayralai*ning bo‘linishi
2. Mitoz
3. Profaza va
Metafaza
4. Anafaza va Teleofaza
M.Shleyden va T.Shvannlar yaratgan
hujayra nazariyasini
R.Virxov to‘ldirib “har bir hujayra faqat hujayradan” deb aytadi.
1879 yilda T.Boveri va V.Flemminglar hujayrada yangi hujay-
ralarning hosil boMishiga olib keladigan jarayonlarni ta’riflaydilar.
1887yilda A.Veysman gametalar hosil bo‘lishida hujayra boMinishning
boshqa turi (meyoz) kechishini aniqlaydi.
Hujayra boMinishining har qanday shaklida DNK replikatsiyasi
kuzatiladi.
Hujayraning bir boMinishidan ikkinchi bo‘linishigacha boMgan
vaqt o ra lig i
hujayra sikli
deyiladi. Turli
hujayralar uchun uning
davomiyligi har xil. Bakteriya hujayrasi har 20 minutda bir marta
bo‘linadi.
K o‘p hujayrali organizmlar hujayralari har xil bo‘linish xususi-
yatiga ega. Erta embriogenezda hujayralar tez-tez bo'linsa, yetuk
organizmda bu xususiyatini yo ‘qotadilar. K o‘p hollarda xattoki
boMinish xususiyatini y o‘qotadilar: mahsuslashgan, differensiatsiyaga
uchragan hujayralar (nerv).
Organizmda doimiy yangilanib turuvchi to ‘qimalar (epiteliy,
qon, biriktiruvchi ) bo4lib, ulaming hujayralari doim bo‘linib turadi.
0 ‘simlik organizmida bunday to‘qima kambiydir.
Hujayra sikli uchta bosqichdan iborat: 1. interfaza. 2. mitoz 3.
sitokinez.1
Hujayra siklining turli davrlari bir-biridan DNK, RNK, oqsil m iq
dori bilan ajraladi.
Interfaza uchta davrdan iborat:
sintezdan aw alg i G l, sintez S,
sintezdan keyingi G2 davri.
Sintezdan aw alg i davr hujayra hajmining ortishi va DNK sinteziga
1
Gerald Karp. Cell and Molecular Biology. USA, 2013, «Wiley».286-288p.
143
tayyorgarlik davri. Bu davrdagi hujayra hajmining ortishi sintez
davridagi DNK sintezi uchun sharoit hisoblanadi. G1 davrda DNK va
RNK metabolizmi fermentlari sintezlanadi.
Sintetik davr hujayra siklining asosiy davri. Uning blokadasi
(qurshovi)
siklni to ;xtatib qo'yadi. DNK sintezisiz hujayralar mi
totik bo‘linmaydi. Bundan ikkita boMinish orasida replikatsiyaning
bo‘lmasligi mustasnodir. S davming davomiyligi DNK replikalsiyas-
ining o ‘tish tezligiga bog4liq, har xil hujayralarda turlicha 30 rninut-
dan 7 soatgacha.
S davming o ‘tishi uchun zarur RNK va oqsillar sintezi G1 davrda
boshlangan bo‘lib, bu yyerda davom etadi.
DNK sinteziga parallel
ravishda sitoplazmada gistonlaming sintezi va ulam ing yadroga mi-
gratsiyasi (o‘tishi), ulaming DNK bilan bog‘lanishi amalga oshadi.
Bu darvda rRNK sintezlanib, u G2 davrda mitozning borishi uchun
ishlatiladi.
Postsintetik yoki premitotik davr G2. Interfazaning boshqa davr-
lariga nisbatan qisqa. B a’zi hollarda boMmasligi mumkin. Ayrim hu
jayralar esa bu darvda uzoq qolib ketadi.
Bu davrda hujayra RNK lari va oqsilari sintezi davom etadi. M i
tozning borishi uchun kerak bo‘lgan iRNK sintezi boradi.
Undan av-
val hujayra bo4inishini belgilab beruvchi oqsillar sintezida ishtirok
etadigan ribosomalarning rRNK si sintezlanadi. Mitotik bo‘linish du-
kining oqsili tubulin ham shu davrda sintezlanadi. Bu davrda keyingi
G1 davming kechishi uchun kerak bo‘lgan RNK sintezlanadi.
Baholash jadvali - O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat universiteti yunusova...

|
O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat universiteti yunusova gulshoda nozihovnaBog'liq Mul’timedia texnоlоgiyalari. Power Point – taqdimot dasturi. Masofaviy ta’lim texnologiyalari.Baholash jadvali:
Max baho
5 baho
1-Topshiriq
2-Topshiriq
3-Topshiriq
4-Topshiriq
Talabaning
bahosi
Talabaning
imzosi
O‘qituvchining
imzosi
AMALIY MASHG‟ULOT №2
Mavzu: Zamonaviy o‟quv-tehnik vositalar.
Amaliy mashg‘ulotning tehnik ta‘minoti: videoproektor, kompyuter
Pentium-4, audio-video tasvirlar, plakatlar, video-lavhalar. Video-roliklar,
ko‘rgazmali qurollar va kartochkalar.
Amaliy mashg‘ulotninng maqsadi: Talabalarni zamonaviy o‘quv-tehnik
vositalar: videoproektor, multiproektor, electron doska, zamonaviy kompyuter va
uning asosiy hamda qushimcha qurilmalari, modem, scanner, planshet, notebook,
kolonka, rezograph, nurli pero, video-ekran, video-blaster, on-line konferensiya
o‘tkazishga oid tehnik vositalar, grafoqurilma(grafopostritel) va boshqalar haqida
tushuncha berish va tushunchalarini internetda o‘qib-o‘rganish orqali tuldirish.
Amaliy mashg‘ulotning nazariy bayoni:
Zamonaviy o‗quv texnik vositalarga multiproektor, videoproektor, elektron
doska, kompyuter sinfidagi texnik vositalar, kolonkalar, videoglaz, mikrofon,
dasturlar, elektron doska, Smart mobil telefonlar kiradi. Ularning xar birining
tasnifi va ishlatish prinsipi, qoidasi bo‗ladi. Videoproektor-protsessor bilan o‗zini
ulab, ekranda fleshdagi ma‘lumotlarni chiqarishga mo‗ljallangan qurilma.
Videoproektorlar ham sensorli bo‗ladi. Kompyuterlar ham sensorli bo‗ladi.
Sichqoncha ham sensorli. Bu zamonaviy texnik qurilmalar. Zamonaviy
klaviaturalar ham sensorli. Kompyuter sinflari kompyuterlar bilan jihozlangan,
kolonkalar, videoglaz, sensornыy televizor, printer, skaner, modem va boshqa
qurilmalar bilan jihozlangan. Zamonaviy o‗quv texnik vositalarga kompyuterlar
ham kiradi. Ularning sensorli ekranli ko‗inishlari, sensorli sichqonli va sensorli
20
klaviaturali kompyuterlar mavjud. Shunday ekan, uning ham asosiy va qushimcha
qurilmalarini bilishimiz zarur:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat universiteti yunusova gulshoda nozihovna
|
O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat universiteti yunusova gulshoda nozihovna - bet 15

32
Lazer printerlar. Lazer printerlar ham sifati, ham tezligi
jihatidan eng yaxshi printer hisoblanadi.
Ular rangli va rangsiz
bo‘ladi.
Bunday printerlarning andozasi sifatida HEWLETT-PACKARD (hP)
firmasi chiqaradigan hP LaserJet rusmli printerlar qabul qilingan. Lazer
printerlarda chop etish juda qulay bo‘lib, u tez (minutiga 8-15 hatto 40 varaqqacha)
chop etishi mumkin. Ammo tabiiyki, bunday printerlarning
narxlari nisbatan
balandroqdir. Uning bir kamchiligi - unda ishlatiladigan toner rang va kortrijning
tez almashtirib turilishidadir. Uning bir toneri taxminan 1500-2500 varaqqa yetadi.
Albatta bu raqam tejab ishlatishga bog‘liq albatta. Shuning uchun lazer printerda
chiqarilgan nusxani kseroks orqali ko‘paytirish maqsadga muvofiqdir.
Modem. Modem modulyatsiya, demodulyatsiya so‘zlaridan olingan bo‘lib,
uzluksiz signallarni raqamli (modulyatsiya) va raqamli ma‘lumotlarni
uzluksiz
(demodulyatsiya) signalga almashtirib beradigan qurilmadir. Uning asosiy vazifasi
kompyuterlararo aloqani o‘rnatishdir. U o‘zining kommunikatsion dasturlariga ega
bo‘lib, bu dasturlar yordamida uzoq masofalarga ma‘lumotlarni uzatishi va qabul
qilishi mumkin. Modem ichki va tashqi bo‘lishi mumkin. hozirda ko‘p
kompyuterlar modem bilan birga sotilmoqda.
Skaner. Skaner-matn, grafika, tasvirlarni kompyuterga
kiritishni avtomatlashtirish uchun xizmat qiluvchi qurilma. U
hozir asosan rangli ko‘rinishda chiqarilayapti.
Uning andozasi
sifatida hP (hewlett packard) firmasi ishlab chiqaradigan hP Scanjet rusumli
skanerlar qabul qilingan. Uning asosiy tavsifi ma‘lumotlarni aniq, tiniq, lozim
bo‘lgan rangda (xususan qora rangli) ko‘rinishda chiqarish qobiliyatidir.
Ushbu
tasvirlash qobiliyati gorizontal va vertikal chiziqlardagi nuqtalar (piksellar) soni
orqali belgilanadi.
Skaner dastur boshqaruvida ishlaydi. Matnlarni yaxshi tanish uchun maxsus
obrazlarni tanuvchi dastur vositalaridan foydalaniladi. Bunday dasturlar hatto
qo‘lyozmani ham tanish qobiliyatiga ega. Shunday dasturlar Fine Reader va Cunei
Form nomlari bilan ataladi.
33
Strimer. Ma‘lumotlarni kasetali tasma ko‘rinishidagi xotira
qurilmasiga yozish va undan o‘qish uchun ishlatiladigan
moslama.
Proektor. Kompyuterdagi ma‘lumotlarni proektsion
ekranda kattalashtirib
ko‘rsatish uchun xizmat qiladi.
-rasm. Savdo markalariga bog„liq bo„lgan asosiy qarorlar

208
yig‗indisi iste‘molchida tovar, xizmat, firma haqida ijobiy taassurot shakllantiradi
va tovarni boshqa tovarlar qatorida ajratgan holda uni xarid qilish istagini yuzaga
keltiradi. Shunday qilib, brend bu:
ma‘lum bo‗lgan elementlardan iborat bo‗lgan belgi, markadan vaqt
bo‗yicha xaridorlar aniq idrok qiladigan, tovarning o‗zi bilan umumiy bo‗lgan
emotsional va funksional elementlargacha rivojlanadigan mohiyat;
tovar, xizmat va ularning tavsifnomalarini, savdo markasi va uning
iste‘molchilar ongidagi obrazini, shuningdek, o‗z tovari, xizmati, savdo markasi,
iste‘molchilarga nisbatan ishlab chiqaruvchi (sotuvchi) konsepsiyasini bir qilib
bog‗laydigan tizim.
Savdo markasini brendga aylantirish jarayoni eng umumiy ko‗rinishda 9.4-
rasmda aks ettirilgan.
Bob bo„yicha xulosalar - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

221
- narxlashtirish masalasi qo‗yiladi;
- talabi aniqlanadi;
- xarajatlari baholanadi;
- raqobatchilar va narx tahlil qilinadi;
- narxlashtirish uslubi tanlanadi;
- oxirgi natijaviy narx o‗rnatiladi.
Narx belgilashning qiyinligi, muayyan darajada mahsulotning yangiligi
darajasiga ham bog‗liq , bu daraja esa uchga bo‗linadi:
- eng yangi mahsulot
- texnikaviy ilg‗or mahsulot
- original bo‗lmagan (yangi taqlidiy) va o‗rinbosar mahsulotlar.
Nazorat va mulohaza uchun savollar
1. Narx deganda nimani tushunasiz?
2. Narxga ta‘sir etuvchi omillar nimalardan iborat?
3. Narxlashtirishni maqsadlari nimalardan iborat?
4. YUqori narx strategiyasi qanday o‗rnatiladi?
5. Past narx strategiyasi deganda nimani tushunasiz?
6. Tovarni hayotiylik sikli davomida mahsulot narxi qanday o‗rnatiladi?
7. Narx qanday o‗rnatiladi?
8. Narxni belgilash omillari nimalardan iborat?
9. Narxni qanday funksiyalari mavjud?
10. Narxni qanday turlarini bilasiz?
Ichki o‘lchamlarni o‘lchash vositalari

105
Soqqali ich o‘lchagichlari o‘lchamlarning
kichkina ko‘lamini qamrab oladi. Masalan, K.Seys
korxonasi 2 mm dan 11 mm gacha bo‘lgan ko‘lam
uchun soqqali ich o‘lchagichlarini chiqaradi. Asbob
13 ta har xil o‘lchamli kallaklar bilan jihozlanadi. Har
bir kallak 0,15-0,17 mm ga teng o‘lchash ko‘lamini
ta’minlaydi.
O‘lchash chuqurligi (20) 50 mm ko‘lamida
bo‘lib, ko‘chma tayanch (6) yordami bilan joriy
qilinadi. Bu yerda faqat eng ko‘p tarqalgan ich
o‘lchagichlari ko‘rildi, lekin boshqa ko‘p, shu
jumladan, sangali, ko‘p nuqtali mikrometrik, optik va
hokazo turlari ham mavjud. Ular asosan, o‘lchovchi
uzelining
sxemasi
va
konstruksiyalari
bilan
farqlanadi.
62-rasm. Soqqali ich
o‘lchagichi.
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 52

111
Vertikal interferometr konstruksiyasini (65b-rasm) og‘ir ustunga o‘rnatilgan
interferometr naychasidek tasavvur qilish mumkin. Joriy va tekshiriluvchi
o‘lchovlar stol (14) da joylashtiriladi. Operatordan chiqqan issiqlikni chegaralash
uchun ekran (13) o‘rnatilgan. Gorizontal interferometrlar ham mavjud, lekin ular
kam tarqalgan. Interferometr naychasi bo‘linmalarining qiymati 0,05 mkm dan 0,2
mkm gacha o‘zgartirilishi mumkin. Shkala bo‘linmalarining soni 100 (±50); bu
ko‘rsatish ko‘lamini joriy qiladi. Vertikal interferometrning o‘lchash ko‘lami 150
mm gacha, gorizontalniki - 500 mm gacha bo‘ladi.
Informatika xonasida o‘quv- tarbiya ishlarining tashkil etish

362
- avtomatlashtirilgan loyihalash sistemasi;
- dasturlash sistemasi;
- geoinformatsion sistema;
- web- sahifa redaktori.
Informatikava axborot texnologiyalari xonasining kutubxona
fondini doimo quyidagi nashr mahsulotlari bilan yangilab turish zarur:
- normativ xujjatlar (Uzbekiston Respublikasi ta’lim to‘g‘risidagi
me’yoriy xujjatlar (“Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni, “Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi, DTS va fan dastrulari) Xalq ta’lim Vazirligining me’yoriy
xujjatlari, informatika va axborot texnologiyalari bo‘yicha dasturlar
to‘plami va b.);
- o‘quv - metodik adabiyotlar (darsliklar, ish daftarlari, metodik
qo‘llanmalar, masalalar to‘plami va praktikumlar, tematik va yakuniy
nazorat ishlar uchun test topshiriqlari va boshqalar);
- «Informatika va axborot texnologiyalari» fani bo‘yicha ilmiy
adabiyotlar (so‘rovnomalar, ensiklopediyalar va b.);
- davriy nashriyot materiallari.
Devoriy ko‘rgazma qo‘llanmalar komplekti qatorida «Ish joyini
tashkil etish va texnika xavfsizligi» plakati ham bo‘lishi shart.
Sinf xonasining eshikdan chap tomonidagi devoriga “Kompyuter
qurilmalari”, “Xavfsizlik texnikasi qoidalari”, “Algoritm asoslari”
stendlarini joylashtirish tavsiya etiladi. Ushbu stendlar eshikdan 70 sm.
Texnika xavfsizlikligi talablari - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

360
•
Xonaga kislotali, tarkibida xlori bor bo‘lgan moddalarni,
umuman qurilmaning ichki elementlari ishiga salbiy ta’sir qiluvchi
moddalarni olib kirish ta’qiqlanadi.
•
Kompyuter va uning boshqa qurilmalari ustiga turli buyumlarni
qo‘yish ta’qiqlanadi.
•
Qurilmalarga ho‘l qo‘l bilan tegish, ushlash va tugmachalarni
kuch ishlatib bosish ta’qiqlanadi.
•
Ishlab turgan qurilmalarni qarovsiz qoldirish, elektr manbaiga
ulangan holatda kompyuterga qo‘shimcha moslamalarni ulash va ularni
tozalash mumkin emas.
•
Xonadagi havo harorati 20- 24 °S atrofida bo‘lishi lozim.
•
Foydalanuvchilarning shaxsiy kompyuter bilan uzluksiz ishlash
vaqti bir kun davomida 4 soatdan (har 10- 15 daqiqada ko‘zni dam
oldirish kerak) oshmasligi tavsiya etiladi, 8- 9 sinf o‘quvchilari
kompyuter bilan uzluksiz ishlash vaqti 30- 35 minutdan, bir kun
davomida esa 180 minutdan oshmasligi lozim.
•
Foydalanuvchi kompyuterdan eng kamida 60- 70 sm uzoqlikda
va ko‘zlarning ko‘rish burchagi 20 gradus pastda joylashishi kerak.
Tovarning yashash davri va uning bosqichlari

198
Mahsulotni etuklik bosqichida marketingni asosiy strategiyalari bozorni
modifikatsiyalash,
tovarni
modifikatsiyalash
va
marketing-miksni
modifikatsiyalash bo‗lib hisoblanadi.
To‗yinish davrida bozor va narxlar barqarorlashadi.
Sifatsiz va raqobatga bardosh bermaydigan mahsulotlar bozordan siqib
chiqariladi. Tovar sotish sur‘atlari tobora pasayadi. To‗yinish davrida firmaning
umumiy maqsadi, mahsulotni barcha turlari bo‗yicha to‗liq sotishni tobora oshirib
borishni ta‘minlashga qaratiladi.
Inkiroz davrida mahsulotning o‗tishi qiyinlashadi, foyda kamayadi, raqiblar
maydondan ketadi. Bu bosqich davomida firmaning maqsadi «mahsulot
tayyorlashni davom ettirishdan iborat» bo‗ladi, mahsulotni bozorga etkazib
berishni to‗xtatish haqida qat‘iy qarorga kelgunga qadar undan olish mumkin
bo‗lgan jami foydani sikib olish uchun shunday qilinadi.
Tovarni yashash davri konsepsiyasi mahsulot assortimentini rejalashtirishda
katta ahamiyatga egadir.
Impulsiv tarzda sotib olinadigan tovarlarga quyidagilardan qaysi

317
C) dizayn va reklama chora tadbirlari tovarni siljitish shakli va
iste‘molchilarga xizmat ko‘rsatishi
D) tovarning ekologik tozaligi tannarxi va uning narxi.
137. Tovar nomenklaturasi – bu:
A) bozorga firma tomonidan taklif etilayotgan tovar yig‘indisi (assortiment
guruhi va tovar birligi)
B) tovarlarning xilma xilligi
C) tovarning turlari va nomlari
D) tovarning kengligi
138. Iste‟mol tovarlarini bozorida segmentlashda qaysi mezonlardan
foydalaniladi?
A) geografik; demografik; psixografik; xulq atvor
B) ijtimoiy, madaniy, xulq atvor
C) ijtimoiy- madaniy, ijtimoiy -iqtisodiy
D) psixografik, ijtimoiy -iqtisodiy
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 55

117
Tarozilarni qo‘llanilish sohasi bo‘yicha quyidagi turlarga ajratish mumkin:
etalon tarozilar (tarozi toshlarini qiyoslash uchun ishlatiladi); laboratoriya tarozilari
(shu jumladan analitik tarozilar); umumiy qo‘llaniluvchi tarozilar (fan, texnika va
xalq xo‘jaligining turli sohalarida qo‘laniladigan tarozilar).
Ishlah prinsipiga ko‘ra esa quyidagi turlarga bo‘linadi: richagli tarozilar;
prujinali tarozilar; elektrotenzometrik tarozilar; gidrostatik tarozilar va gidravlik
tarozilar.
69-rasm. Qadimgi Misr richagli tarozisi.
70-rasm. Teng yelkali richagli tarozi sxemasi: О —
tarozi shayini (AB) ning tayanch nuqtasi; С va P
0
—
strelkali shayinning tortilish markazi va og‘irligi; ОС
= с — shayinning tayanch nuqtasi bilan tortilish
markazi orasidagi masofa; Р —jism og‘irligi; р —
shayinning tortilish markazining siljishini
muvozanatlashtiruvchi ortiqcha yuk; l — shayin
yelkasi; r — strelka uzunligi; h — strelkaning
og‘ishi.
71-rasm. Yelkalari teng bo‘lmagan richagli tarozining sxemasi: P – doimiy o‘zgarmas yuk; N –
-jadval - Iqtisod-moliya

NetChex debetli tizim. Har bir to‘lоv amalda mijоzning uning nоmi-
dan NetChex yozib bergan hisоb-kitоb cheklari оrqali amalga оshiriladi.
Ko‘rilayotgan to‘lоv tizimining asоsiy ko‘rsatkichlari 4.14-jadvalda
keltirilgan.
NetChex tizimi afzalligi uning an’anaviy to‘lоv shakllaridan fоy-
dalanishidadir. Bu mijоzlar dоirasini kengaytirish imkоniyatini beradi.
Bundan
tashqari, u sоtuvchidan qandaydir maxsus dasturiy ta’minоtni
o‘rnatishni talab etmaydi. Oddiy pоchta оrqali yubоrishni talab etadigan
axbоrоt, xizmatlar va jismga ega
tоvarlarni sоtishdan tashqari, tizim
оlingan schyotlarni to‘lash uchun juda mоs keladi.
4.14-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, NetChex
tizimi xaridоr uchun be-
pul, sоtuvchi esa оyiga 10 $ plyus transaksiya summasidan 3-5% to‘-
laydi. Bu anchagina yuqоri fоiz (kredit kartalari bilan bajariladigan оpe-
ratsiyalar fоiziga qaraganda yuqоrirоq) bo‘lib, tizimning sezilarli kam-
chiliklaridan hisоblanadi.
NetBill to‘lоv tizimi
NetBill — bu Carnegie Mellon (AQSh) universitetida
ishlab chiqil-
gan nisbatan yangi debetli elektrоn to‘lоv tizimidir. NetBill o‘z serveri-
ning ishini G‘arbiy Amerika vaqti bilan faqat sоat 8 dan 20 gacha kafо-
latlaydi. Shanba va yakshanba kunlari esa umuman ishlamaydi.
NetBill
tizimi debetli tizim; xaridlar to‘lоvi avvaldan depоnirlangan
NetBill summalari оrqali amalga оshiriladi.
Ko‘rib chiqilayotgan to‘lоv tizimining asоsiy ko‘rsatkichlari 4.15-
jadvalda keltirilgan.
Mazkur to‘lоv tizimining asоsiy kamchiligi sutka (G‘arbiy Amerika
vaqti bilan faqat sоat 8 dan 20 gacha) va hafta davоmida (shanba va yakshan-
ba kunlaridan tashqari) uning ish vaqtining cheklanganligidir.
Tovar siyosatining vazifalariga nimalar kiradi?

128. Tovar siyosatining vazifalariga nimalar kiradi? A) tovarning yashash davrini boshqarish,tovarning raqobatbardoshligini
boshqarish, assortimentni boshqarish
B) tovarni nomenklaturasini o‘rganish, yangi tovar ishlab chiqarish
C) tovarni eng ilg‘or shakllari orqali sotishni tashkil etish
D) tovarning raqobatbardoshligini oshirish
129. Tovarni rivojlanishini aniqlovchi tovar strategiyalariga nimalar kiradi? A) mahsulotni variatsiyasi, differentsiatsiyalash, mahsulot diversifikatsiyasi
B) tovarni takomillashtirish, bozorga chuqurroq kirish
C) mahsulot variatsiyasi, diversifikatsiya
D) innovatsiya, tovarni takomillashtirish
130. Tovarning raqobatbardoshlik omillariga nimalar kiradi? A) tovarning sifati va uning talabga mosligi; tovarning ekologik tozaligi;
tannarxi va uning narxi; dizayn va reklama chora tadbirlari; tovarni siljitish shakli
va iste‘molchilarga xizmat ko‘rsatishi
B) mahsulot tannarxi va uning narxi; dizayn va reklama chora tadbirlari;
tovarni siljitish shakli va iste‘molchilarga xizmat ko‘rsatishi
C) dizayn va reklama chora tadbirlari; tovarni siljitish shakli va
iste‘molchilarga xizmat ko‘rsatishi
D) tovarning ekologik tozaligi; tannarxi va uning narxi
131. Dastlabki tanlov asosida olinadigan tovarlarga quyidagilardan qaysi biri misol bo‟la oladi? A) mebellar, kiyim-kechaklar, elektr jihozlari
B) zont, televizor, non mahsulotlari
C) shakolod,oziq-ovqat mahsulotlari
D) gilam,televizor, shokolad
316
132. Favqulotda vaziyatlar uchun xarid qilinadigan mahsulotlarga quyidagilardan qaysi biri kiradi? A) dori-darmon,uy hashorotlariga qarshi dorilar
B) mebellar, kiyim-kechaklar, elekt jihozlari
C) shokolod,oziq-ovqat mahsulotlari
D) gilam,televizor, shokolad
kalendar- tematik ish rejani - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

162
(darsga qo‘yilgan maqsad 45 daqiqa davomida
bajariladigan (erishiladigan), aniq hayotiy (real) va dars yakunida
baholanadigan (o‘lchamli) bo‘lishi maqsadga muvofiq).
a) Ta’limiy maqsad – dars jarayonida o‘quvchilarda
shakllantiriladigan bilim, ko‘nikma va malakalar asosida belgilanadi.
b) Tarbiyaviy maqsad – dars jarayonida o‘quvchilarda qaysi
axloqiy sifatlar shakllantirilishi asosida belgilanadi.
s) Rivojlantiruvchi maqsad – dars natijasida o‘quvchilarda qaysi
bilimlar va axloqiy fazilatlar rivojlantirilishi asosida belgilanadi.
4- DARS.
Mavzu___________________________________________________
Darsning maqsadi.
_________________________________________.
Tayanch so‘zlar:
___________________________________________.
O‘quvchilar bilimini baholash - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

168
Dars kuzatuvchi har bir rahbar darsning ilmiy tahlilida asosan
quyidagilarga e’tibor berishi maqsadga muvofiq bo‘ladi:
1.
O‘qituvchining ilmiy jihatdan (o‘zi mutaxassis bo‘lgan fanni
ilmiy asosda chuqur bilishi ) qurollanganligi.
2.
Shu kungi darsga ilmiy jihatdan tayyorgarlik holati.
3.
O‘z mutaxassisligiga oid eng yangi ilmiy – nazariy axborotlar
bilan qurollanib borishi.
4.
Dars jarayonida ilmiy qoida va ta’riflarning to‘g‘ri bayon etilishi
hamda ilmiy atamalarning o‘quvchilarga singdirib borilishi.
5.
Darsda ta’limning o‘ziga xos xususiyatlarining hisobga olinishi.
6.
Darslik materiallarining qo‘shimcha adabiyot materiallari bilan
boyitilishi.
7.
O‘quvchi bajarayotgan laboratoriya, amaliy hamda mustaqil
ishlarning ilmiy yo‘nalish bo‘yicha maqsadga muvofiqligi.
8.
O‘quvchilar xulosasining ilmiy jihatdan to‘g‘ri, qisqa va
mukammal bayon etilishi hamda uni o‘qituvchi tomonidan nazorat
qilinishi.
9.
Dars davomida, yangi mavzuni bayon etish jarayonida ta’lim-
tarbiya bilan bog‘lanishi.
10.
O‘qituvchi va o‘quvchilarning ilmiy nutq madaniyati.
O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat universiteti yunusova gulshoda nozihovna - bet 17

38
7. Mоnitоrlar qanday xоlatlarda ishlashi mumkin?
8. Disklarning qanday turlari bоr?
Adabiyotlar.
1.
M.Aripоv, A. Xaydarоv, N. Muxitdinоva.
Algоritm asоslari va
algоritmik tillar (ma`ruzalar matni). Tоshkent,2000.
2.
M.Aripоv . Infоrmatika va xisоblash texnikasi asоslari buyicha
inglizcha
kiskartmalarning
inglizcha-ruscha-uzbekcha
lugati.Universitet
nashriyoti., 2001.
3.
M.Payk, D.Gibbоns,D.Fоks,A.Vestenburg ,D. Kreven.
Internet
(entsiklоpediya, rus tilida),S.-Peterburg, 1996,635b
4. A.Sh. Daliev, B.J. Bоltaev, M. Maxkamоv. Infоrmatika va xisоblash
texnikasi asоslari. 11- sinf uchun kullanma. Tоshkent 1999.
Amaliy mashg‟ulotga doir TOPSHIRIQLAR:
1.Quyidagi zamonaviy axborot texnologiyalari o‘quv
vositalari haqida
internetdan ma‘lumotlarni olib, konspekt yozing: kompyuter sinflari,multimediali-
proektor, electron doska, Smart mobil qurilmalari hamda ular bilan ishlash usul va
vositalari.Quyidagi saytlarga kirib, Smart
Board electron doska haqida
ma‘lumotlarni o‘rganing:
1. http://smartboard.com.ua/ru/main.htm - SMART Board boshlovchilar
uchun.
2. SMART Board начинающим –Interaktive texnologiyalar.
3. http://www.smartboard.ru/view.pl?mid=1125315109 – SMART namunali
o‘qituvchi ko‘rigidagi bir necha draslar ko‘rsatilgan.
4. SMARTinteraktive doskaga bir necha darslar - http://edcommunity.ru/.
2.Turli tizimli va boshqa kurinishdagi ilovalar tasnifi va tavsifi, foydalanish
tartibi haqida ma‘lumotlarni internetdan o‘rganing va konspekt qiling. Ruscha va
inglizcha ma‘lumotlarni buhaqida
internetdan topib, o‘zbek tiliga o‘girib yozing.
O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat universiteti yunusova gulshoda nozihovna - bet 12

24
Ixtiyoriy kompyuterning ishlash printsipini birinchi bo‘lib
ingliz olimi
Charlg‘z Bebich va uning g‘oyasini mukammallashgan ko‘rinishini Djon Fon
Neyman taklif qilgan. Uning printsipi dastur asosida
boshqariladigan avtomatik
ravishda ketma-ket ishlash g‘oyasidan iborat. hozirda ko‘p rusumli kompyuterlar
shu g‘oya asosida ishlaydi. Lekin keyingi paytlarda ko‘p
protsessorli
kompyuterlar, yahni bir vaqtda dasturning bo‘laklarini ketma-ket emas,
parallel
bajaradigan kompyuterlar ham yaratilganligini eslatib o‘tish joizdir. shunday qilib,
kompyuter avvaldan tuzilgan dastur asosida ishlaydi. O‘z navbatida dastur
qo‘yilgan masalani kompyuterda yechish uchun
qandaydir dasturlash tilida
yozilgan buyruqlar (operatorlar) ketma-ketligidir. dasturlash tilida tuzilgan
dasturlar maxsus tarjimon dasturlar yordamida kompyuter tiliga o‘tkaziladi.
Kompyuter tili 0 va 1 lardan tashkil topgan, mahlum qoidalar asosida yoziladigan
ketma-ketliklardan iborat. Djon Fon Neyman printsipi bo‘yicha avtomatik ravishda
bajariladigan dastur avval kompyuterning xotirasiga kiritiladi (yuklanadi).
Xotirada turgan dastur asosida dasturni tashkil etuvchi har bir operator ketma-ket
bajariladi.
Boshqaruv qurilmasi deb ataluvchi maxsus qurilma
hozir qanday operator
bajarilishi va undan keyin qaysi operator bajarilishi ustidan nazorat o‘rnatadi va
uni bajarilishini tahminlaydi. Amal (arifmetik-mantiqiy) esa protsessor deb
ataluvchi qurilmada bajariladi. Dastur ishlash natijasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ekranda
yoki tashqi qurilma (chop qiluvchi mexanizm,
grafik chizuvchi qurilma, video
qurilma va boshqalar) deb ataluvchi qurilmada ko‘rilishi mumkin.
Odatda
kompyuter ikki qismdan: hardware (kompyuterni tashkil etuvchilari -
kompyuterning qattiq qismlari) va Software (kompyuterning dasturiy tahminoti -
kompyuterning yumshoq qismlaridan) tashkil topgan deyiladi.
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 62

134
termometrlar ilmiy izlanishlarda qо‘llaniladi va tо‘la botirilish bо‘yicha
darajalanadi. Ularning quyi о‘lchash chegarasi -30 dan 300 °C gacha bо‘lgan
diapazon ichida, yuqori chegarasi 20 dan 600 °C gacha bо‘lgan diapazon ichida
yotadi. Bо‘limlarining qiymati 0.1 dan 2 °C gacha bо‘lgan oraliqda yotadi. Xatolik
chegarasi bо‘lim qiymati va о‘lchash diapazoniga bog‘liq bо‘lib, 0,3 dan 4 °C
gacha bо‘ladi (bu bо‘lim qiymatini oshirib yuborishi mumkin).
Texnik termometrlar faqatgina quyi tо‘g‘ri yoki burchak ostida egilgan (90
yoki 120° burchak ostida, 85-rasm) qismi botirilgan holatda darajalanadi. Ular
maxsus vazifa (medisina, metrologiya va boshqalar uchun) yoki maxsus texnik
xarakteristika (titrashga chidamli, elektrkontaktli) ga ega bо‘lishi mumkin.
Dars tahlilining maqsad va vazifalari. Dars tahlilini o‘tkazish

165
Buning uchun, eng avvalo, darsga kirishdan maqsad nimadan iborat
ekanligini aniqlab olish zarur. Dars quyidagi maqsadda kuzatiladi va
tahlil qilinadi:
•
ta’lim va tarbiya jarayoni sifatini aniqlash;
•
o‘qituvchining pedagogik mahoratini oshirishga yordam berish;
•
ilg‘or ish usullari va metodlarini o‘rganish va ommalashtirish;
•
o‘qituvchilarning o‘zaro tajriba almashishi;
•
o‘quvchilarning bilimi va tarbiyalanganlik darajasini aniqlash;
•
ilmiy- tadqiqot ishlarini amalga oshirish;
•
o‘quvchilarning bilish faoliyatini o‘rganish;
•
dars jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xato va
kamchiliklarning oldini olish, o‘qituvchiga amaliy va metodik yordam
ko‘rsatish;
•
ta’lim- tarbiya jarayonida o‘quvchilar psixologik xususiyatlarini
o‘ziga xosligini e’tiborga olish;
•
darsda o‘quvchilarni faollashtirish va mavzuni o‘zlashtirishlarini
e’tiborga olinganligi.
Dars - o‘quv jarayonining juda ko‘p ta’lim- tarbiya qirralarini hal
qiluvchi asos hisoblanadi. Shunga ko‘ra darsni kuzatuvchi va tahlil
qiluvchilardan maxsus tayyorgarlik ko‘rish talab etiladi.
Darsni tahlil qilish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi.
1.Darsni kuzatishga tayyorgarlik.
2.Darsning borishini kuzatish.
3.O‘z- o‘zini tahlil qilishni ta’minlash.
4.Dars tahlili va takliflar berish.
Universal o‘lchash mikroskoplari

113
mm) va ko‘ndalang (75 mm) shkalalarga ega. Stol (2) bo‘ylama va ko‘ndalang
yo‘nalishlarda erkin harakatlanadi, bu dastlabki o‘rnatish uchun qo‘llaniladi. Stolni
aniq o‘rnatilishi mikrouzatma mexanizmlari (1) va (9) orqali amalga oshiriladi.
Shisha shkalalar qo‘llanilgani tufayli stolni bunday harakatlanish tizimi o‘lchashga
sarflanadigan vaqtni sezilarli darajada qisqartiradi. Mikroskop tubusini balandlik
bo‘yicha dastlabki va aniq o‘rnatish maxovikchalar (7) o‘qlari bajariladi, bu
mikroskop moslanishini osonlashtiradi. Tubusning vertikal bo‘yicha siljishini
bo‘linmalarning qiymati 0,1 mm ga teng bo‘lgan nonius shkala (5) dan sanasa
bo‘ladi. Mikroskop stoykasini maxovikcha (11) yordamida +15° ga engashtirish
mumkin, bunda engashish burchagi tuynukcha (12) da ko‘rinadi.
Stoykaning vertikal holati esa rangli chiroqcha (13) yonganda muayyan
mahkamlanadi. Mikroskop ikkala ko‘z bilan kuzatish uchun binokulyar tubus (3)
bilan jihozlangan, bu nazoratchi uchun katta qulayliklar yaratadi va uning ish
unumdorligini oshiradi. Tubus ustida doimiy ekran (4) o‘rnatilgan. Vizual
kuzatishdan proyeksion kuzatishga o‘tish dasta (6) ni burish bilan amalga
oshiriladi. Rezbalar profili, aylana yoylari va hokazo tasvirlari bor okulyar turlari
(8) mikroskopga bir necha sekund ichida o‘rnatiladigan yassi chorcho‘plar shaklida
bajarilgan.
Darsni tahlil qilishda quyidagilarga e’tibor qaratish tavsiya

166
•
o‘quvchilarning tayyorgarligi, o‘rganilayotgan mavzu bo‘yicha
darslar tizimidagi aynan shu darsning o‘rnini hisobga olgan holda
maqsad qo‘yilishining to‘g‘riligi va asoslanganligi;
•
dars asosiy g‘oyasining to‘g‘ri qo‘yilishi va o‘quvchilarga
maqsadning yetkazilishi, maqsadga erishish darajasi.
3.Dars tuzilmasi va darsning tashkil qilinishini tahlil qilishda:
•
dars tuzilmasining dars maqsadlariga mosligi;.
•
darsning turi, strukturasining puxta o‘ylanganligi;
•
dars bosqichlarining mantiqiy ketma- ketliligi va bir- biri bilan
bog‘liqligi;
•
dars bosqichlari uchun vaqtning to‘g‘ri taqsimlanganligi;
•
o‘qitish shakllarining to‘g‘ri tanlanganligi;
•
dars rejasining mavjudligi va uning o‘qituvchi tomonidan
bajarilishini tashkil qilish;
•
dars jihozlari. o‘qituvchi va o‘quvchilarning mehnatini unumli
tashkil qilish.
4.Dars mazmunini tahlil qilishda.
•
dars mazmunining Davlat ta’lim standarti talablariga mosligi;
•
materiallarning ishonchliligi, to‘liqligi, tushunarliligi;
•
bayon qilinayotgan materialning ilmiy darajasi;
•
darsning tarbiyaviy yo‘nalishi, ta’limiy ta’sir darajasi;
•
darsni hayot, mehnat tarbiyasi va kasbga yo‘naltirish bilan
bog‘lash;
•
o‘quvchilar tomonidan yangi bilimlarni qabul qilishdagi
qiyinchiliklarni bartaraf etish;
•
yangi materialning asosiy g‘oyasini ajratish. Yangi tushunchalarni
shakllantirish. Tayanch bilimlarning muhimligini ko‘rsatish.
Moddalarni tarkibi va fizik xossalarini o‘lchash vositalari

187
xossalariga ta’sir qiladi, qolgan komponentlar esa, ularning tarkibi va
konsentratsiyasidan qat’i nazar, ularning xossalariga ta’sir qilmaydi va
aralashmaning ikkinchi komponenti hisoblanadi. Ko‘p komponentli gaz
aralashmalarining tashkil etuvchilarini tahlil qilish uchun mo‘ljallangan gaz
analizatorlari ham mavjud.
Gaz analizatorlari ishlash prinsipi (tahlil qilish usuli), tahlil qilinayotgan
muhitning xossalari, aniqlanayotgan komponentlar soni, ishlanish turi, chiqish
signalini unifikatsiyalash usuli va o‘lchash natijalarini berish usuli kabi belgilariga
ko‘ra tasniflanishi mumkin.
Namunani o‘zgartirmasdan tahlil qilishda, tahlil qilinayotgan aralashma
tarkibi to‘g‘risida o‘lchanayotgan parametrga qarab bevosita xulosa chiqariladi.
Tahlil qilishda namunani o‘zgartirish analitik o‘lchash tanlanuvchanligini oshirish
imkonini beradi. Namunani o‘zgartirish uchun fizik usullardan ham, kimyoviy
usullardan ham foydalanish mumkin. Agar namunaga ta’sir qilish uning fizik
xossalarini tubdan o‘zgartirib yuborsa, bunday o‘zgartirish
iSping Sute paketi dasturlari - O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat...

48
iSping Sute paketi dasturlari.
Zamonaviy kompyuter dasturlar yordamida ta‘lim resurslari: videoli
taqdimotlar,
interaktiv kitoblar, kataloglar,bilimlarni nazorat qiluvchi testlar
yaratish uchun quyidagi dasturlardan foydalanamiz:
iSpring Sute paketi dasturlari: iSpring
Kinetics, iSpring PRO, iSpring Quiz
Maker, iSpring Sute.
iSpring Sute-dasturlarni kombinatsion holda qo‘llashga, Youtube, masofaviy
dasturlarga resurslarni quyishga qo‘llaniladi,iSping Kinetics-interaktiv kitoblarni,
kataloglarni yaratishga mo‘ljallangan dastur, iSpring Quiz Maker-test yaratuvchi
dastur.
iSpring Kinetics dasturi. Dasturda interaktiv kitob yaratish.
iSpring
Sute dasturida kitob, k‘op beriluvchi savollar, Vaqtinchalik shkala,
ko‘proq interaktivlik sohalari bo‘lib ularda interfaol resurslarni yaratamiz.
iSpring Kinetics-o‘z nomi bilan ―kinetika‖-harakat demakdir, yani harakatga
keltiruvchi interfaol dastur.
iSpring Kinetics dasturida interactive kitob yaratish bosqichlari:
Avval KNIGA –КНИГА bulimini tanlab, uni faollashtiramiz,
ekranda
interaktiv kitobning bosh muqovasi va ohirgi muqovasi turibdi. Ularga matn
yozish uchun avval T-text sohasiga kirib,
uni tanlaymiz, yani piktogrammaga
bosamiz, va kursorni muqova ustiga olib kelib, matnni yozishni boshlaymz.
Natijada ekranda matn paydo bo‘ladi.
49
iSpring Kinetics dasturida Kitob yaratish:
T-piktogrammani bosib,
muqovaga kursorni olib kelib, u erdan ajratilgan
sohaga matn teramiz. Rasm quyish uchun esa ―Изображение‖ sohasini bosib, u
sohaga tasvirni qo‘yamiz. Rasmlarni jpg holatiga o‘tkazib,
ularni Paint dasturida
belgilashni ―Выделить‖, bulimi orqali ajratib chiqib, keyin tasvir o‘lchamini
―Изменить‖ o‘zgartirish orqali amalga oshirib, ―Обрезать‖
orqali rasmning
ortiqcha qismini kesib tashlash mumkin. Keyin rasmni nushalab iSpring Kinetics
dasturidagi ―kitob sahifangizda‖ bulimi orqali ajratilgan sohaga quyish mumkin.
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 78

179
125 – rasm. Pezometrik sath o‘lchagichning prinsipial sxemasi
Idishdagi suyuqlik sathining berilgan N balandligida pezometrik naychadan
suyuqlik orqali chiqadigan havo pufakchalarining har sekundda bittadan chiqishi
ta’minlangan bo‘lishi kerak.
Suyuqlik sathi ortsa, naychadagi bosim ortadi, undan chiqadigan pufakchalar
soni kamayadi, suyuqlik sathi kamaysa, naychadan chiqadigan pufakchalar soni
ortadi. Bosimning bunday o‘zgarishini manometr 4 o‘lchaydi, manometr shkalasi
suyuqlik sathiga muvofiq darajalangan bo‘ladi.
Sochiluvchan moddalar sathini o‘lchash

184
sathning
balandligiga mutanosib emas, chunki sochiluvchan materiallarga Paskal
qonuni ta’sir etmaydi. Ko‘pchilik sochiluvchan materiallar (ayniqsa sement, qum,
selitra, shakar, un, tuz va shularga o‘xshash) saqlashda sochiluvchanligini
yo‘qotadi, ya’ni yopishuvchanlik xossasiga ega bo‘ladi.
Bulardan tashqari, ular
idishlarning sirtiga va sath o‘zgartkichlari sezgir elementlariga yopishishi mumkin,
bu esa yopishqoqlik bilan birga materialning qiya va ba’zi hollarda vertikal
tekisliklarda osilib turishiga olib keladi. Ba’zi
sochiluvchan moddalarning
(bug‘doy, tuz va boshqalar) abrazivligi bunkerlarda o‘rnatiladigan sath
datchiklarini tez ishdan chiqaradi, uyumli
moddalar esa ularni mexanik
shikastlantirishi mumkin.
Bir qator sochiluvchan moddalar (tuz, un, konsentrlangan ozuqalar,
oltingugurt va boshqalar)
idishlarda muvozanatli, oson alangalanuvchan, ma’lum
sharoitlarda esa portlash xavfi bo‘lgan changni hosil qiladi. Shuning uchun elektr
sath o‘lchagichlar, faqat portlash xavfi bo‘lmaydigan hollarda qo‘llanilishi
mumkin.
Sochiluvchan muhitlarni o‘lchash sharoitlarining va tavsiflarining turlichaligi
sochiluvchan materiallar sathini o‘lchaydigan asboblarning katta nomenklaturasini
belgilaydi: mexanik, kontaktli-mexanik, vaznli, qalqovichli, elektrik, radioizotopli,
ultratovushli va boshq. Shuni ta’kidlab o‘tish kerakki,
suyuk muhitlarning sathni
o‘lchovchi yuqorida qarab chiqilgan bir qator asboblardan sochiluvchan
moddalarning sathini o‘lchash uchun foydalanish mumkin.
Biroq sochiluvchan
moddalar sathini nazorat qiluvchi ommaviy chiqarilgan asboblar sanoatda TJABT
ni joriy qilishda vujudga keladigan barcha xilma-xil vazifalarni hal qila olmaydi.
Membranali sath o‘lchagichlar sochiluvchan yopishmaydigan moddalarning
chegaraviy sathlarini o‘lchash va signal berishda keng tarqalgan. Bunker devoriga
mahkamlanadigan sochiluvchan modda sathini membranali signallovchida (129-
rasm) sochiluvchan moddalarning bosim kuchi qattiq metall disk 2 li rezinalangan
matodan qilingan egiluvchan membrana 1 ga ta’sir qiladi va prujina 3 ning kuchini
yengib, uni siljitadi. Bu siljish korpus 5 ning ichida
joylashgan mitti almashlab
ulagich 4 ning elektr kontaktlarining ulanishiga olib keladi. Kontaktlar membrana
185
ustidagi sochiluvchan kontaktli yoki kontaktsiz ulagichga ta’siri
prinsipida
ishlaydi.
129–rasm. Membranali sath signalizatorining sxemasi.