1-mavzu. “Turizm iqtisodi” fanining predmeti va mazmuni Reja - bet 39

|
1-mavzu. “Turizm iqtisodi” fanining predmeti va mazmuni Reja
|
bet | 39/69 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 278,35 Kb. | | #152731 |
Bog'liq 1-mavzu. “Turizm iqtisodi” fanining predmeti va mazmuni Reja2-jadval
Kruizning yo’nalishi
|
Jo’nash
vaqti
|
Kayutalarning narxi
|
|
|
GG
|
BB
|
AA
|
Venetsiya-Afina-Muqaddas er
|
Dekabr
|
9500
|
11800
|
19200
|
London-Baltika Respublikalari
|
Avgust
|
10400
|
12600
|
2000
|
London-Britaniya orollari
|
Avgust
|
9000
|
11200
|
18600
|
London-G’arbiy Evropa
|
Iyun-avgust
|
9000
|
11200
|
18600
|
Kruizning muddati – 14 kun. Kruizning qiymati bir kayutada ikki kishini joylashtirish xisobidan olingan. Kayutaga bir kishi joylashsa, AA va VV toifalarda butun kyutaning haqi to’lanadi. GG toifalarda kayuta qiymatining 169 foizi olinadi.
Dengiz kruizi bozorda ko’plab turistik kompaniyalar faol ishlashadi. Kompaniyalar bozorni, o’zlarining va boshqa paroxod kompaniyalarining reyslariga yo’llanmalarning sotilishi, kirish portlarida kema xarajatlarini tahlili, kirish portida tariflar bunker qiymati, suv, havoning harorati, boradigan portlarda diqqatga sazovor joylar, tarixiy obidalarning marketing tadqiqotini amalga oshirishadi. Dengiz kruizlarida yo’llanma narxini tashkil qiluvchi omillar tahlil qilinadi. Kruizning direktsiyasi yig’iladi. Direktsiyaning shtati kemaning kattaligi, bortdagi yo’lovchilar soni, suzish rayoni va maqsadiga qarab belgilanadi.
Kemaga yo’lovchilarni tashish huquqini beruvchi yo’lovchilik guvohnomasi beriladi. ekipajdan tashqari 12 kishigacha yo’lovchini olib yuradigan kema yuk kemasi xisoblanadi va yo’lovchilarni yo’lovchilik guvohnomasisiz olib yurish huquqiga ega bo’ladi. Agar kema 12 kishidan ko’proq yo’lovchi tashisa kemaning klassi o’zgaradi va dengizda suzish xavfsizligi bo’yicha SOLAS-74, hamda degizni ifloslanishini oldini olish bo’yicha MARPOL 74G’78 xalqaro konventsiyalariga muvofiq yo’lovchilik guvohnomasi talab qilinadi.
Oxirgi yillarda maxsus va yordamchi kemalarni yo’lovchi kemalar sifatida ishlatish keng tarqalmoqda. Fanni moliyalashtirish kamayganidan keyin ishsiz qolgan ko’p sonli ilmiy-tekshirish kemalari endilikda shop-turlarda ishtirok etib Qora va Boltiq dengzidagi qisqa liniyalarda, hamda ilmiy turizmning ekzotik liniyalarida ishlamoqdalar.
Argentinada antarktik kruizlar alohida rivoj topdi. Bunaqa tur birinchi bo’lib 1958 yilda tashkil etilgan edi. Grenlandiya, SHpitsbergen, Frants-Iosif yeri qirg’oqlariga dengiz sayohatlari ham katta qiziqish uygotmoqda. 1996 yilda Arktikaga kruiz uyushtirilgan edi. Ammo dunyoda eng qimmat kruiz muzyorar kemalarda SHimoliy kutbga sayohat xisoblanadi. Murmanskdan Rossiyaning «YAmal» atom muzyorar kemasida ikki xaftalik sayohat kishi boshiga 20000 dollardan to’g’ri keldi.
Dengiz kruizlari bozori ishtirokchilarining (kompaniya va kema) munosabatlarining huquqiy asoslari Xalqaro dengiz assotsiatsiyasi assambleyasining 18-sessiyasi qarorlariga muvofiq meyoriy xujjatlar talablariga mos kelishi kerak. Qoidalarga ko’ra kompaniya va kema MKUB talablariga javob berishi kerak. Unga muvofiq kemalarning holati va harakati bo’yicha javobgarlik kemachilik kompaniyalariga yuklatiladi.
Evropa Ittifoqi dvlatlarining transport vazirlari qaroriga muvofiq 1996 yil 1 iyuldan boshlab yevropada yo’lovchi kemalar uchun MKUB kiritildi. Bunga kura yo’lovchi kemalari va paromlarga ega bo’lgan kompaniyalar ko’rsatilgan muddatda tekshirilishi va xujjat olishlari kerak bo’ladi.
1924 yilda qabul qilingan Konosament haqidagi ba’zi qoidalarni unifikatsiya qilish to’g’risidagi Bryussel konventsiyasi dengizda tashish shartnomasi ishtirokchilarining munosabatlarini va konosamentning huquqiy statusini belgilovchi asosiy xalqaro kelishuv hisoblanadi. 1968 yilda Bryussel protokoli orqali ushbu konventsiyaga ba’zi o’zgartirishlar kiritilgan. Hozirgi vaqtda Bryussel konventsiyasiga 70 dan ortiq davlat qo’shilgan. Gaaga qoidalarida asosiy e’tibor dengizda tashuvchining yuk uchun javobgarligi masalalariga qaratilgan. 1924 yilgi Bryussel konventsiyasini turli mamlakatlar, ayniqsa rivojlanayotgan davlatlar yuk tashuvchilari tomonidan tanqid qilinganligi sababli 1978 yilda BMTning Gamburg qoidalari deb nomlangan dengizda yuk tashish bo’yicha konventsiyasi qabul qilindi, bu konventsiya xalqaro dengizda yuk tashish amaliyotiga katta ta’sir ko’rsatadi. YAqin vaqtgacha yo’lovchilar va bagajni dengizda tashish 1961 yilda qabul qilingan taalluqli ba’zi qoidalarni unifikatsiyalash haqidagi xalqaro konventsiya doirasida tartibga solinar edi. 1987 yilda yo’lovchilarni, ularning yukini, transport vositalarini va kuldagi yukini dengizda tashish bo’yicha yangi konventsiya qabul qilindi (Afina konventsiyasi).
Kruizlarning narxi fraxtning kattaligi, kemaning toifasi, kayutalarning qulayligi, ekspluatatsiya xarajatlari, shuningdek kanallardan o’tish uchun yig’imlar, quruqlikdagi xizmatlar narxi, soliqlarga asosan belgilanadi.
1996 yilda Berlin yarmarkasida yilning eng yaxshi kruiz kompaniyasi deb «Royal Caribean Cruise Line» (AQSH) kompaniyasi va eng yaxshi parom kompaniyasi deb La-Mansh orqali yuk tashish bilan mashhur bo’lgan “Stena Line” (Buyuk Britaniya) kompaniyasi tan olingan.
Dengiz turizmining boshlanishini taxminan XIX asrning o’rtalariga taqash mumkin. Bu paytga kelib liniya yo’lovchi kompaniyalari yo’lovchi kemalarni liniyalardagi mavsum oralig’ida ishlatish yo’lini qidira boshladilar.
Transatlantika liniyalari uchun asosiy manba yevropa emmigratsiya xisoblanardi. 1846 yildan 1940 yilgacha yevropadan Amerikaga 60 mln. kishi ko’chib ketgan.
Raqobatning kuchayishi kema egalarini kemada yashash sharoitlarini, kayutalarning jihozlarini, reysda yo’lovchilarga xizmat ko’rsatish tizimini doimiy ravishda yaxshilashga majbur qilardi va bu hol tez orada kemalarni yuqori qulayliklarga ega bo’lgan suzuvchi mehmonxonalarga aylantirdi. Dengiz yo’lovchi kemalarining dam olish maqsadida reysga chiqishlari birinchi marta 1835 yilda sodir bo’ldi. SHu yili Angliyada Britaniyaning shimoliy orollari va Islandiya o’rtasida sayr qilish reyslari tashkil qilinganligi e’lon qilindi. Ikki yildan keyin ushbu g’oyaning mualliflari P&O kemasozlik kompaniyasiga asos soldilar. 1840 yilda kompaniya o’rta yer dengizi bo’ylab guruhli turistik sayohatlar uyushtira boshladilar. 1900 yilda yil bo’yi faqat mintaqalarni o’zgartirgan holda kruiz qiladigan kema qurildi.
Angliya, AQSH va Germaniya yirik sayohatlar bo’yicha ilg’or davlatlarga aylandilar. Ikkinchi jahon urushi kruizlarning rivojlanishini qariyb 10 yilga to’xtatib qo’ydi. Ammo 50-yillarning boshidayoq ko’plab yirik kemalar qurila boshlandi. 50-yillarning o’rtalari va oxirlarida doimiy yo’lovchi, shu jumladan transatlantik avialiniyalarning paydo bo’lishi, aviatsiya tariflarining arzonligi ayniqsa transatlantik yo’nalishlardagi yo’lovchi kemalariga bo’lgan talabni keskin pasaytirib yubordi. Natijada ularning ko’pchiligi sotildi yoki kruiz kemalariga aylantirildi. Bu davrda rivojlangan davlatlar yaqinida joylashgan bir necha kruiz mintaqalari vujudga keldi: O’rta yer dengizi, Boltiq dengizi, SHimoliy yevropa, Tinch okeanining janubiy qismidagi orollar (Avstraliya va YAngi Zelandiya), Alyaska, Meksika, Gavaya orollari va Karib dengizi (AQSH).
Hozirgi paytda dengiz kruizlari ko’tarilish davriga kirgan. Kruiz floti kengaymoqda, yo’lovchi kemalarining konstruktsiyasi yaxshilanmoqda, ularning qulayligi ortmoqda, yangi dengiz va okean yo’nalishlari ishlab chiqilmoqda. Suvda sayohat AQSH va Germaniyada eng ko’p tarqalgan. Ammo vaqtni tejashni yaxshi ko’radigan amerikaliklar bir xaftalik yo’nalishlarni maqullasalar (Karib dengizi, Bermud orollari, Alyaska), nemis firmalari esa, odatda, ko’p kunlik va dunyo bo’ylab sayohatlar tashkil qiladilar. Misol uchun, o’tgan yili yer shari bo’ylab nemis bozorida ishlaydigan «Fyodor Dostoevskiy» kemasi uch oylik kruizni amalga oshirdi.
1970 yilda kruizda 500 ming kishi ishtirok etgan bo’lsa, hozirgi vaqtda bu raham 5 mln. kishini tashkil etadi, ularning asosiy qismini amerikaliklar tashkil etishadi. YAngi ming yillikda kruiz turizmi turizmning AQSH, Buyuk Britaniya va yevropaning boshqa davlatlarida, hamda Osiyoda muhim bozorlarga ega bo’lgan muhim ko’rinishlaridan biriga aylanadi. Yo’lovchilarning umumiy soni yiliga 8 mln.gacha yetishi mumkin.
Kruiz turistlarini yetkazib beruvchi eng yirik bozor AQSH xisoblanadi. AQSHda kruiz turistlari sonining o’sishi 1980 yilda boshlandi va uning sur’atlari umumiy turizmning o’sishidan yuqoriroq bo’lmoqda.
AQSHda kruizlar mijozlarining yoshi pasayib borishi prognoz qilinmoqda. Hozirgi vaqtda kruizga chiqqanlarning o’rtacha yoshi 50 bo’lsa, kelajakda bu 42 yoshga teng bo’ladi. Kruizlarda o’rtacha daromadli turistlar ishtirok etish imkoniyatiga ega bo’lmoqdalar. Muddati bo’yicha eng ommaviy kruiz 6-8 kunlik kruizlar xisoblanadi. 1993 yilda bunday kruizlar xisobiga kruizlar umumiy sonining 53,5 foizi to’g’ri keldi.
Kruiz turistlarini yetkazib beruvchi keyingi yirik bozor Buyuk Britaniyadir. 1994 yilda ularning soni 283 ming kishini tashkil etdi. Kruizlar bozorida uchinchi o’rinni Germaniya egallaydi – turistlar soni 250 mingga yaqin. Buyuk Britaniya kruiz bozori doimiy ravishda o’sib kelayotgan bo’lsa, Germaniya bozori oxirgi yillarda turg’un bo’lib turibdi. Kruizga bo’lgan talab Frantsiya, Italiya, SHveytsariyada oshib bormoqda. Kruizlarning dasturlari xilma-xil. Ayrim kruizlar ma’lum vaqtlarga, mavzularga bag’ishlanadi. Masalan, astronomik kruiz, Kolumb yiliga bag’ishlangan kruiz va h.k.
Oxirgi yillarda kruizning turmaxsulot sifatidagi imiji o’zgarib bormoqda. Teploxod ko’ngilhushlik va bayram nafasi urib turadigan suzuvchi otelga aylandi. Intensiv reklama kompaniyalari amalga oshirilganligi tufayli aholining barcha qatlamlari orasida kruizga qiziqish ortib bormoqda. Oxirgi o’n yillikdagi kruiz bozorini to’rt omil xarakterlaydi:
Taklifning ixtisoslashuvi
Yirik bo’lmagan qulay teploxodlarda suzish
Teploxod kattaligining xizmatlar yig’indisiga mos kelishi
Avtomatlashuv
Birinchi uch omil 80-yillardayoq kruiz-ekspeditsiyalar, yaxta va 2 mingdan ortiq yo’lovchi oluvchi yirik teploxodlarda suzish shaklida rivojlandi. Ammo oxirgi yillarda bu omillar ikkinchi o’ringa tushib, birinchi o’ringa avtomatlashuv omili chiqdi. Kruiz biznesida axborot tizimini boshqaruvini yaratish ehtiyoji paydo bo’ldi.
Bunga Gretsiya portlarida kiritilayotgan kruiz yo’lovchilariga sohilda xizmat ko’rsatishning «Multimedia» tizimli kompyuter dasturi misol bo’ladi. Bu programma tufayli sohilda, kirish portida ko’rsatilishi mumkin bo’lgan xizmatlar (kemalarning turish joyi, kemaga yoqilg’i va suv olishdan boshlab mehmonxonalar, restoranlar, ko’ngil ochish joylari magazinlar, avtomobillarni ijaraga olish va h.k.) haqidagi ma’lumotlar to’g’ridan-to’g’ri yo’lovchilarga bort kompyuteri yoki hatto kayutadagi kompyuter orqali yetkaziladi.
Kruiz kompaniyalarining xalqaro assotsiatsiyasi (KKXA) kruizlar sotishga ixtisoslashgan 33 tur firmani birlashtiradi. Tur agentlarni maxsus tayyorlash va reklama kompaniyasi o’tkazilganligi tufayli KKXA dengiz kruizlarini dam olishning klasik ko’rinishiga aylantirdi. Barcha kruizlarning 95 foizi assotsiatsiyaning turagenliklari tomonidan sotiladi va ushbu tur maxsulotning realizatsiyasi aviabiletlar sotishdan keyin ikkinchi o’rinda turadi.
Dengiz kruizlari – eng qulay va shuning uchun eng qimmat dam olish turlaridan biridir. Rossiya suv sayohatlarining narxi esa kemalar fraxt stavkasining pastligi va servisning arzonligi tufayli jahon narxlaridan uch-besh marta arzondir. SHuning uchun mahalliy kruiz bozoridagi raqobat asosan milliy turfirmalar orasida ruy bermoqda.
Dengiz kruizlarining muddati turlicha bo’lib, yo’nalishiga qarab bir xaftadan bir oygacha chuziladi. Ularning boshlanishi va yakunlanishi bitta portda bo’lishi ham mumkin turli portlarda bo’lishi ham mumkin. Rossiya yoki Ukrainaning yohud xorijiy portlarda bo’lishi ham mumkin.
Dengiz kruizlarini mutaxassislar aviatsiya-teploxod turlari deb ham ataydilar. CHunki turoperatorlar mijozlarni jo’nash portiga olib kelish va ularni sayohatning oxirgi punktidan qaytarib olib kelishni samolyotda amalga oshiradilar.
Demak, kruiz bozori gurkirab rivojlanmoqda va hali to’liq to’yinmagan. Kruizlarning bozorga kirishi ko’p jihatdan tur operatorlarning faoliyatiga bog’liq. Turoperatorlarning faoliyati esa birinchi navbatda reklama va narx siyosatidan iborat.
|
| |