Psixologik va pedagogik qo’llab-quvvatlash

2.2. Psixologik va pedagogik qo’llab-quvvatlash Konstruktivistik nuqtai
nazar
Psixoloogik -pedagogik Jean Piagetning rivojlanish nazariyasining
qo'llanilishini o'rganib chiqishdi, unga ko'ra bolalar kognitiv qobiliyatning to'rt
bosqichidan o'tadi. Piaget, bolalar 11 yoshdan katta bo'lmaguncha, mavhum
mantiqiy fikrlashga qodir emaslar, shuning uchun yosh bolalarni aniq narsalar va
misollar yordamida o'rgatish kerak, deb faraz qilgan. Tadqiqotchilar aniqlikdan
mavhum mantiqiy fikrga o'tish kabi barcha sohalarda bir vaqtning o'zida sodir
bo'lmasligini aniqladilar. Psixoloogik -pedagogik - bu ta'lim nazariyasining toifasi
bo'lib, unda o'quvchining faolligi va oldingi bilimlariga, ko'pincha o'quv
jarayonining ijtimoiy va madaniy determinantlariga e'tibor qaratiladi. Ta'lim
psixologlari Psixoloogik -pedagogikning ta'lim nazariyasi bilan aniqlangan
individual (yoki psixologik) konstruktivizmni ijtimoiy konstruktivizmdan ajratib
ko'rsatishadi. Ikkinchi turga asosiy ta'sir - Lev Vigotskiyning ijtimoiy -madaniy
ta'lim bo'yicha ishi bo'lib, u kattalar, qobiliyatli tengdoshlari va kognitiv
26
vositalarning aqliy konstruktsiyalarni shakllantirish uchun qanday o'zaro ta'sirini
tasvirlaydi.
Psixoloogik -pedagogikning konstruktivistik nazariyasi xulq -atvor, ko'nikma,
munosabat va e'tiqod tabiatan joylashgan, ya'ni ma'lum bir ijtimoiy -madaniy muhit
bilan bog'liq degan qarashga olib keldi. Bu nuqtai nazarga ko'ra, o'quvchi amaliyot
doirasidagi ijtimoiy o'zaro ta'sirlar orqali akkulturatsiyalanadi. Vygotskiy
nazariyasini ishlab chiqqach, Jerom Bruner va boshqa pedagogik psixologlar
"o'rgatuvchi iskala" kontseptsiyasini ishlab chiqdilar, bunda ijtimoiy yoki axborot
muhiti o'rganishga yordam beradi, ular asta -sekin o'zlashtiriladi. Psixoloogik -
pedagogik deb nomlanuvchi o'qitish va o'rganishga bo'lgan yondashuv, unda
murakkab ko'nikmalarning sirli komponentlari malaka o'rnatilgan muhitda tajribali
va yangi boshlanuvchilar o'rtasida yuzaga keladigan suhbatlar orqali aniq namoyon
bo'ladi, bu ijtimoiy konstruktivizmning yana bir mahsulidir. yondashuv.
Bolalik, o'smirlik, balog'at va qarilikdagi o'quvchilarning xususiyatlarini tushunish
uchun ta'lim psixologiyasi inson taraqqiyoti nazariyalarini ishlab chiqadi va
qo'llaydi. Odamlar kamolotga etadigan bosqichlarni tez -tez o'tkazadilar, rivojlanish
nazariyalari aqliy qobiliyat (bilim), ijtimoiy rollar, axloqiy fikrlash va bilimning
mohiyati haqidagi e'tiqoddagi o'zgarishlarni tasvirlaydi.
Masalan, Bola matematika haqida mavhum o'ylashi mumkin, lekin insoniy
munosabatlar haqida fikr yuritganda aniq fikr bilan chegaralanib qolishi mumkin.
Piagetning eng doimiy hissasi-bu odamlar o'z tushunchalarini o'z-o'zini tartibga
solish jarayonida faol shakllantirishi haqidagi tushunchasi.
[22]
Rivojlanish nazariyalari ba'zan sifat jihatidan har xil bosqichlar orasidagi siljish
sifatida emas, balki alohida o'lchovlar bo'yicha bosqichma -bosqich o'sish sifatida
taqdim etiladi. Epistemologik e'tiqodlarning rivojlanishi (bilim haqidagi e'tiqodlar)
odamlarning e'tiqodining asta -sekin o'zgarishi nuqtai nazaridan tavsiflanadi:
bilimning aniqligi va doimiyligi, qobiliyatning mustahkamligi va o'qituvchilar va
27
mutaxassislar kabi hokimiyatning ishonchliligi. Odamlar ta'lim va etuklikka
erishgan sari bilimga nisbatan yanada murakkab e'tiqodlarni rivojlantiradilar.
[23]
1980 -yillar oxiridagi miya nevrologiyasini o'rganish natijasida olib borilgan katta
tadqiqotlar homila bosqichidan boshlab hayotning so'nggi yillariga qadar o'rganish
va miya rivojlanishi o'rtasidagi bog'liqlikni yangi tushuncha ochdi. Bu ilgari
noma'lum bo'lgan korrelyatsiya, hayotning dastlabki uch yilida bolaning barcha
o'sish sohalarida, jumladan, motorli ko'nikmalar, ijtimoiy va hissiy ko'nikmalar,
savodxonlik, hisoblash va boshqa bilim qobiliyatlarida muvaffaqiyat qozonishidagi
ahamiyatini oshirdi. Miya kimyosining ta'lim bilan aloqasi ham o'sha paytda paydo
bo'lgan va noto'g'ri ovqatlanish, uy sharoitining yomonligi, xavfsizlik va g'amxo'rlik,
suiiste'mollik va stress tufayli o'qish qobiliyati cheklangan o'quvchilarda yuzaga
kelgan muammolarni yoritib bergan. Tanganing boshqa tarafida, sog'lom o'rganish
va uy sharoitining o'quvchining o'rganish qobiliyatiga foydasi ham ushbu tadqiqotlar
orqali aniqlandi.
O'rganish uslublari va xilma -xillik istiqbollari
Har bir inson o'ziga xos xususiyatlar, qobiliyatlar va qiyinchiliklarga ega bo'lib, ular
ta'lim va rivojlanishdan kelib chiqadi. Bu aql, ijodkorlik, kognitiv uslub, motivatsiya
va axborotni qayta ishlash, muloqot qilish va boshqalar bilan munosabatda bo'lish
qobiliyatidagi individual farqlar sifatida namoyon bo'ladi.
Garchi aql -idrok nazariyalari Aflotun davridan buyon faylasuflar tomonidan
muhokama qilinayotgan bo'lsa -da, intellektual testning ixtirosi ta'lim
psixologiyasining paydo bo'lishi bilan bir vaqtga to'g'ri keladi. Aqlning tabiati
haqida davom etayotgan munozaralar, aqlni bitta omil (umumiy intellekt yoki IQ),
ko'p omillar (Robert Sternbergning "uchlik intellektual nazariyasi" va Xovard
Gardnerning "ko'p aqlli" nazariyasi) bilan tavsiflash mumkinmi yoki yo'qmi degan
savolga bog'liq. umuman o'lchash mumkinmi yoki yo'qmi. Amalda, iqtisodiy
taraqqiy etgan mamlakatlarda Stenford-Binet IQ testi va Wechsler Intelligence Scale
28
for Children (WISC) singari standartlashtirilgan asboblar individual o'qitiladigan
davolanishga muhtoj bolalarni aniqlashda keng qo'llaniladi. Iqtidorli deb
tasniflangan bolalarga tezlashtirilgan yoki boyitilgan dasturlar beriladi.
Kamchiliklari aniqlangan bolalarga maxsus ko'nikmalar yoki maxsus ishlab
chiqilgan o'quv muhitida takomillashtirilgan ta'lim berilishi mumkin. Maktab
yoshidagi bolalar orasida eng ko'p uchraydigan nogironlik-diqqat etishmasligi
giperaktivligi buzilishi (DEHB), o'quv qobiliyatining buzilishi, disleksiya va
nutqning buzilishi. Kam uchraydigan nogironliklarga aqliy zaiflik, autizm, eshitish
buzilishi, miya falaji, epilepsiya va ko'rlik kiradi.
Motivatsion nuqtai nazar
Motivatsiya - bu xatti -harakatni faollashtiradigan, boshqaradigan va qo'llab -
quvvatlaydigan ichki holat. Ta'lim psixologiyasining motivatsiyasi bo'yicha
tadqiqotlari talabalarning irodasi yoki irodasi, qiziqish darajasi va ichki
motivatsiyasi, ularning xatti -harakatlarini boshqaradigan shaxsiy maqsadlari va
muvaffaqiyat yoki muvaffaqiyatsizlik sabablari haqidagi e'tiqodi bilan bog'liq.
Motivatsion nazariyalar o'quvchilarning maqsadlari o'quv vazifalarini bajarishga
qanday ta'sir qilishini tushuntiradi.
[24]
"Ustalik maqsadlari" bo'lganlar o'z
qobiliyatlari va bilimlarini oshirishga intilishadi. "Muvaffaqiyatli yondashuv
maqsadlari" bo'lganlar yuqori darajalarga intilishadi va o'z qobiliyatlarini namoyish
etish imkoniyatlarini izlaydilar. "Ishlashdan qochish" maqsadiga ega bo'lganlar
muvaffaqiyatsizlik qo'rquvi bilan harakat qilishadi va o'z qobiliyatlari oshkor
bo'ladigan vaziyatlardan qochishadi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, o'zlashtirish
maqsadlari muvaffaqiyatsizlikka bardosh berish, qiyin vazifalarni afzal ko'rish,
ijodkorlik va ichki motivatsiya kabi ko'plab ijobiy natijalar bilan bog'liq. Ishlashdan
qochish maqsadlari salbiy natijalar bilan bog'liq, masalan, o'qish paytida
konsentratsiyaning pastligi, o'qishning tartibsizligi, o'zini o'zi tartibga solishning
pastligi, ma'lumotlarning sayoz ishlashi va tashvishlanish testi. Ishlash
29
yondashuvining maqsadlari odatda ijobiy natijalar va ba'zi salbiy natijalar bilan
bog'liq, masalan, yordam so'rashni istamaslik va ma'lumotni sayoz qayta ishlash.
Talabalarning akademik muvaffaqiyat yoki muvaffaqiyatsizlik sabablari haqidagi
e'tiqodi ularning his -tuyg'ulari va motivatsiyasiga ham ta'sir qilishi
mumkin.
[25]
Masalan, o'quvchilar qobiliyatsizlikni qobiliyatsizlik bilan bog'laydilar
va qobiliyatni boshqarib bo'lmaydigan deb qabul qilsalar, ular sharmandalik va
xijolat tuyg'ularini boshdan kechiradilar va natijada harakatlarini kamaytirib, yomon
ishlashini ko'rsatadilar. Aksincha, talabalar muvaffaqiyatsizlikni harakat
etishmasligidan deb bilsalar va harakatni nazorat qilish mumkin deb hisoblasalar,
ular aybdorlik tuyg'usini boshdan kechiradilar va natijada harakatni kuchaytiradilar
va ish faoliyatini yaxshilaydilar.
Tadqiqot metodologiyasi
Ta'lim psixologiyasida qo'llaniladigan tadqiqot usullari, umuman, boshqa ijtimoiy
fanlar singari psixologiyadan ham olinadi. Ta'lim muammolarini o'rganayotgan
psixologlar va psixologlar tomonidan ham muhim metodologik yangiliklar tarixi
mavjud. Tadqiqot usullari tadqiqotni loyihalashda ham, ma'lumotlarni tahlil qilishda
ham muammolarni hal qiladi. Tadqiqot loyihasi eksperimentlar va kuzatuv
tadqiqotlarini rejalashtirishdan, ularning natijalari ichki, tashqi va ekologik asosli
bo'lishini ta'minlaydi. Ma'lumotlarni tahlil qilish tadqiqotning miqdoriy (raqamli) va
sifatli (raqamli bo'lmagan) ma'lumotlarini qayta ishlash usullarini o'z ichiga oladi.
Tarixiy jihatdan, miqdoriy usullardan foydalanish ko'pincha stipendiyaning muhim
belgisi hisoblansa -da, zamonaviy pedagogik psixologik tadqiqotlar miqdoriy va
sifatiy usullardan foydalanadi.
Miqdor usullari
Tarbiyaviy psixologiyaning muhim metodologik yangiliklari orasida Charlz
Spirman omillar tahlilini ishlab chiqish va qo'llash bor edi. Faktor tahlili ko'plab
30
o'zgaruvchilar yoki test savollari o'rtasidagi munosabatlarni umumlashtirish, o'z-
o'zini samaradorlik yoki xavotirlik kabi aqliy tuzilmalar haqidagi nazariyalarni
ishlab chiqish va test ballarining ishonchliligi va asosliligini baholash uchun
ishlatiladi.
[26]
Spearman tomonidan joriy qilinganidan keyin yuz yildan ko'proq vaqt
o'tgach, faktorlar tahlili ta'lim psixologiyasi jurnallarida muhim o'rinni egallagan.
Ta'limni baholash sohadagi ko'p sonli tadqiqotlarning asosi bo'lganligi sababli,
psixologlar psixometriya sohasiga katta hissa qo'shdilar. Masalan, test
ishonchliligining keng qo'llaniladigan "alfa" o'lchovi psixolog Li Kronbax
tomonidan ishlab chiqilgan. Baholarning ishonchliligining bu o'lchovi miqdoriy
ta'lim tadqiqotlarida muntazam ravishda e'lon qilinadi.
"Meta-tahlil"-bu individual tadqiqot natijalarini birlashtirib, miqdoriy adabiyotlar
sharhini yaratish, ta'lim psixologiyasi bilan chambarchas bog'liq bo'lgan yana bir
uslubiy yangilik. Meta-tahlilda, masalan, shunga o'xshash tajribalar majmuasida
davolanish guruhlari orasidagi farqni ifodalovchi ta'sir o'lchovlari, davolash
ta'sirining eng yaxshi bahosini ifodalovchi yagona umumiy qiymatni olish uchun
o'rtacha hisoblanadi.
[27]
Karl Pirson meta-tahlilning dastlabki versiyalari bilan
ishlaganidan bir necha o'n yillar o'tgach, Gen V. Glass
[28]
Zamonaviy meta-analitik
texnikaning birinchi qo'llanmasini nashr etdi va ularni ijtimoiy va biomedikal
fanlarda keng qo'llanishiga turtki berdi.
Sifatli usullar
Nazariy ahamiyatga ega bo'lgan voqealar, jarayonlar va vaziyatlarni tasvirlashdan
iborat bo'lgan ta'lim metodologiyasida sifat usullari qo'llaniladi. Ta'lim
psixologiyasida
qo'llaniladigan
sifat
usullari
ko'pincha
psixolingvistika,
antropologiya yoki sotsiologiyadan kelib chiqadi. Masalan, etnografiyaning
antropologik usuli sinflarda o'qitish va o'qitishni tasvirlash uchun ishlatilgan. Ushbu
turdagi tadqiqotlarda tadqiqotchi ishtirokchi kuzatuvchi yoki passiv kuzatuvchi
31
sifatida batafsil dala yozuvlarini to'plashi mumkin. Case study - bu bitta shaxsga,
tashkilotga, hodisaga yoki boshqa tashkilotga qaratilgan sifatli tadqiqot shakllari.
Sifatli tahlil ko'pincha suhbatlar, intervyular, fokus -guruhlar va shaxsiy jurnallar
kabi manbalardan olingan og'zaki ma'lumotlarga nisbatan qo'llaniladi. Ta'lim
psixologiyasida sifatli tadqiqotlar uchun eng ko'p qo'llaniladigan usullardan biri
"protokolli tahlil" dir.
[29]
Bu usulda tadqiqot ishtirokchisidan vazifani
bajarayotganda "ovoz chiqarib o'ylash" so'raladi, masalan, matematikani yechish.
Protokoli tahlil qilishda og'zaki ma'lumotlar sub'ekt qaysi ma'lumotlarga tegishli
ekanligini ko'rsatadi, lekin aniq xulq -atvorni tushuntirish yoki asoslash sifatida
talqin qilinmaydi. Aksincha, og'zaki tahlil usuli
[30]
o'quvchilarning tushuntirishlarini
ularning aqliy modelini yoki noto'g'ri tasavvurlarini ochish usuli sifatida tan oladi.
Fanni o'rganishning kontseptual o'zgarishi jarayonini baholash uchun suhbatlar
almashinuvi tuzilishiga (masalan, o'qituvchi va talaba o'rtasida) ko'proq e'tibor
qaratiladigan nutqni tahlil qilish va nutqni tahlil qilish, psixolingvistik metodlardan
foydalanilgan.
[31]
Sifatli usullar, shuningdek, o'quvchilarning chizilgan rasmlari va
kontseptsion xaritalari, video yozib olingan o'zaro ta'sirlari va kompyuter jurnallari
yozuvlari kabi turli xil ommaviy axborot vositalaridagi ma'lumotlarni tahlil qilish
uchun ishlatiladi.
Ilovalar
Ta'lim psixologiyasida olib borilgan tadqiqotlar natijalari ta'lim sharoitida juda ko'p
qo'llanmalarga ega. Bu ilovalar o'quv muhitini va materiallarni loyihalashni va o'quv
jarayonining turli sohalarida qo'llanilishini o'z ichiga oladi.
O'quv -uslubiy dizayn
O'quv -uslubiy materiallar - o'quv materiallari, mashg'ulotlar va interaktiv
muhitlarning tizimli dizayni - ta'lim psixologiyasi nazariyalari va tadqiqotlari orqali
keng ma'lumotga ega. Masalan, o'quv maqsadlari yoki vazifalarini belgilashda
32
o'qituvchi -dizaynerlar ko'pincha Benjamin Blum tomonidan yaratilgan ta'lim
maqsadlari taksonomiyasidan foydalanadilar. *
[32]
Shuningdek, Bloom "o'zlashtirishni o'rganish" ni o'rgangan, bu o'quv strategiyasi,
uning maqsadi o'quvchilar oldinga qo'yilgan maqsadlarni o'zlashtirgandan keyingina
yangi o'quv maqsadiga o'tadi. U birma-bir o'qitishni mahorat bilan o'rganishning
kombinatsiyasi juda samarali ekanligini aniqladi, bu o'quv natijalari odatda sinfda
o'qitilganidan ancha yuqori.
[33]
O'qitish
Ta'lim psixologiyasi o'qitishda qo'llaniladigan bir necha sohalarga ega. Bularga
quyidagilar kiradi, lekin ular bilan cheklanmaydi.
O'qituvchilar va talabalarni rag'batlantirish
Fikrlash: kontseptsiyani shakllantirish, fikrlash va muammolarni hal qilish
O'qishga xulq -atvor yondashuvlari
O'qishga kognitiv yondashuvlar
Shaxsiy farqlar: iqtidorli bolalar, maxsus ta'lim
Shaxsiy, jins, ijtimoiy va axloqiy rivojlanish
Sinflarni boshqarish, sinfda o'qitish texnikasi
Sinov va baholash
O'quv dasturini ishlab chiqish
|