Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 9

n
n
T L
⋅
=
⋅
(33)
bu yerda: Tiðning chiziqli zichligi, teks; n 10 m iðdagi nuqsonlar
soni; L=10 m.
Yigirish sanoatida mahsulotlarning nuqsonlarini nazorat qiluvchi bir
qancha usul va uskuna loyihalari yaratilgan. Shuningdek, hozirgi vaqtda bu
maqsadlar uchun vizual, gravimetrik, mexanik, sigimli, fotoelektrik va
boshqa turdagi olchash usullari keng qollanmoqda.
Yigirilgan iðlarning nuqsonlarini aniqlashda qollaniladigan Selveger
(Shveysariya) firmasi usuli va asboblari yuqori orinlardan birini egallaydi.
Yigirish jarayonida yigirilgan iðlarning nuqsonlarini aniqlash uchun eng
kop tarqalgan uskunalardan biri Uster-Testerdir.
Uskunada quyidagi xususiyatlar etiborga olinadi: 1 km yigirilgan iðda kop
uchraydigan nuqsonlar ingichkalashgan ( 20, 40, 50, 80 %);
53
qalinlashgan (+ 35, + 50, + 70, + 100 %), tugunchalar (+ 140, + 200, +
280, + 400 %).
Uskuna yuqori unumdorlikka ega bolib, texnologik jarayondagi
uskunalarning holatini diagnostika qiladi.
Iplarning tozaligini aniqlaydigan yana bir asbob AOPN-5 fotolement
uslub asosida yartilgan asbobdir (26-rasm).
Fotoelement usulida nuqsonlar turli tiðdagi fotoelement (vakuumli,
fototriod, foto kuchaytirgich va boshqalar) va yoruglik manbasi orasidan
otishiga asoslanib aniqlanadi.
Shuningdek, iðlarning tozaligini aniqlash va nazorat qilish uchun sigimli
datchikli asboblar ham ishlatiladi. Sinov iðlari plastinali kondensator
orasidan otkaziladi, natijada uning qarshiligi ozgaradi. Kondensator
qarshiligi uning sigimiga teskari mutanosibdir va iðning massasi qancha
katta bolsa, u shuncha kichik boladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Yigirilgan va kompleks iðlarda qanday nuqsonlar uchraydi?
2. Yigirilgan iðlar sinfi tashqi korinishi boyicha qanday aniqlanadi?
3. Nuqsonlar soni aniqlanadigan formulani keltiring.
Eslab qoling!
Ip nuqsonlari, ifloslangan ið, moy tekkan iðlar, davriy yogon joylari
bor iðlar, domboqlar, yogonlashgan iðlar, kondesator datchigi.
26-rasm. AOPN-5 asbobining blok sxemasi.
A
TB
OB
FD
HB
54
III BOB
TIKUVCHILIK MATERIALLARINING
SIFATINI BAHOLASH
1-§. Tikuvchilik materiallarining sifat korsatkichlari
Mahsulot sifatini olchash va baholashning nazariy va amaliy jihatdan
boglanish masalalari hozirgi kunda mustaqil ilmiy yonalish sifatida shakllanib
bormoqda. Tikuvchilik materiallarining sifat korsatkichlarini standartlashtirishda
«sifat» tushunchasi va uni baholash usullarini korib chiqish lozim.
Mahsulot sifati mahsulotning jami xossalaridan iborat bolib,
ishlatilish davrida istemolchilar talabini toliq qondirish demakdir.
Mahsulot sifatini ishlatilish davrida aniqlash talab darajasiga qarab
ozgarib boradi. Shu sababli, bir yoki boshqa turdagi mahsulotlar uchun,
ayniqsa, kop maqsadlarda ishlatiladigan mahsulotlarning sifatini baholash
doimiy olchamda bolmaydi. Masalan, zigir gazlamasidan yengil
yopingich va maxsus kiyim-kechak tayyorlanadi, lekin ularning sifat
korsatkichlari turlicha boladi.
Kopgina ilmiy ishlar va adabiyotlarda «sifat» tushunchasi kengroq
ishlatiladi va unga berilayotgan tariflar ham turlichadir. Prof. A.N.Solovyov
«sifat» tushunchasini quyidagicha baholaydi:
Material sifati bu talab xossalariga bogliq bolib, materialning qayta
ishlanishi va ishlatilishi uchun yaroqliligi demakdir.
Mahsulotning sifat korsatkichi GOST 15467-70 standartiga binoan
mahsulot xossasining miqdoriy xususiyati bolib, sifat tarkibiga kiradi, yani
uni yaratish va ishlatish hamda istemolchilarga yetkazishdagi talabini qondirish.
Tikuvchilik materiallarining sifat korsatkichlari boyicha talab shartlari
standartlar, texnik shartlar yoki qandaydir bir meyoriy-texnik hujjatlarda
keltiriladi.
Barcha mahsulotlarning sifat korsatkichlari ifodalanishi boyicha
olchamli va olchamsiz (nisbiy yoki balli)ga bolinadi.
Sifatni baholash darajasi bu jarayonlarning jami bolib, sifat
korsatkichlarining nomenklaturasini oz ichiga oladi va mahsulot sifatini
boshqarishda ularning sonli qiymatini, shuningdek, bazali va nisbiy
korsatkichlarini aniqlaydi.
Mahsulot xossasi mahsulotning yaratilishi, ishlatilishi yoki istemolida
yuzaga keluvchi obyektiv imkoniyatlar.
Hozirgi paytda meyoriy-texnik hujjatlarning talablarini hisobga olgan
holda, toqimachilik materiallarining sifat korsatkichlarini baholashda
mahsulotning navi aniqlanadi, attestatsiyalash davrida esa uning sifat
bosqichi belgilanadi.
55
Mahsulot sifatini nazorat qilish tekshirishga bogliq bolgan mahsulot
sifat korsatkichlari talablarida belgilanadi.
Sinov obyektni miqdoriy yoki sifat xossalari boyicha eksperimental
aniqlash demakdir.
Sinov usuli sinov ishlarini otkazish uchun belgilangan tamoyil-
larning qollanilishidagi jami qoidalar.
Mahsulot sifati boshlangich qiymatga ega. Shu sababli, mahsulot sifatini
baholash yoki olchashda quyidagilarni aniqlash va asoslash lozim:
tola-tokis ishonchli baholash usullari material xossalarining
meyoriy shartlariga bogliqligi bolib, bu xossalarni aniqlashda xatoliklar
hisobga olinadi;
sifat korsatkichlarini tanlash materialning ishlatilishga tola-tokis
yaroqliligini korsatadi;
taminlovchi imkoniyatlarini hisobga olgan holda meyoriy
shartlarning ratsional darajasi.
Mahsulot sifat korsatkichini ifoda etgan birligiga kora quyidagilarga
ajratish mumkin:
miqdoriy birliklarda aks etgan;
miqdoriy bolmagan birliklarda aks etgan;
asosga binoan sinash yoli bilan olingan;
birgina xossasini ifoda etuvchi;
barcha xossasini ifoda etuvchi.
Mahsulot sifatini baholashda natijaning qanchalik togri va haqiqatga
yaqin bolishi ham muhim ahamiyatga ega.
Masalan, bir top matoning sifat korsatkichini aniqlashda, odatda, oddiy
standart sinash usulidan fiydalaniladi. Olchash xatoligi 5 %dan oshmaydigan
maxsus asbob-uskunalar yordamida bajariladi. Sinov ishlarini olib borishdan
oldin namuna belgilangan sharoitda saqlanishi lozim. Bunda boshlangich
korsatkichlarni belgilash katta ahamiyatga ega. Boshlangich korsatkichlar oz
navbatida togri yoki notogri, ahamiyatli yoki ahamiyatsiz bolishi mumkin.
Tekshirish orqali aniqlangan olchashlar mahsulot sifat darajasini
mujassamlashtirgan negizli korsatkichlar bilan taqqoslanadi. Natijada, bu daraja
ozgarishi ham, ozgarmasligi ham yoki umuman doimiy qolishi ham mumkin.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Mahsulot sifati haqida malumot bering.
2. Mahsulot sifat korsatkichiga tarif bering.
3. Mahsulot xossasi deganda nimani tushunasiz?
4. Sifatni baholash darajasi tushunchasining tarifini keltiring.
5. Sinov usuli nimani bildiradi?
Eslab qoling!
Mahsulot sifati mahsulotning jami xossalari, mahsulot xossasi
mahsulotning istemolida yuzaga keluvchi obyektiv imkoniyatlar.
56
2-§. Tikuvchilik materiallari sifatini baholash usullari
Tikuvchilik materiallari va boshqa turdagi mahsulotlarning sifatini baholash
uning sifat korsatkichlarini aniqlash va olchash ishlari boyicha olingan
natijalarni hamda standart va meyoriy-hujjatlarga solishtirilgandagi bahosiga
asoslangan boladi. Chunki, mahsulot xossalarini aniqlash usullari, asosan
standartlar va boshqa meyoriy hujjatlarda batafsil keltiriladi.
Tikuvchilik materiallarning sifatini baholashning bir qancha usullari
mavjud:
Eksperimental usul tikuvchilik materiallarining xossalarini olchash
(instrumental usul) yoki nuqsonlarning sonini hisoblash va sanash yoli
bilan olinadi.
Organoleptik usul insoniyat tanasining hislari va sezgirligiga qarab
hamda sinalayotgan toqimachilik materiallarini etalonga solishtirish yoli
bilan aniqlanadi. Bu usul yordamida tikuvchilik materiallarining sifatiga
togri baho berishga hamda mutaxassislarning malakasiga va bilim saviyasiga
koproq bogliq boladi. Chunki, mutaxassislarning xulosasiga qarab
mahsulotning sifat korsatkichi belgilanadi.
Ekspert usulida tikuvchilik materiallari va buyumlarining sifat
korsatkichlari soni 7 tadan 12 tagacha bolgan mutaxassis-ekspertlarning
baholariga asosan aniqlanadi. Baholashda eksperimental va organoleptik
usullardan ham foydalaniladi. Ekspertlar talab subyektining bahosini
kamaytirish ishlarini quyidagi tartibda amalga oshiradilar. Dastlab
ekspertlar bir-biriga bogliq bolmagan ravishda mahsulot sifatini qayd
etadilar, song birgalikda muhokama qilib, har bir ekspert oz xulosasini
bildiradi hamda olingan umumiy ekspert-mutaxassislarning xulosalaridan
keyin mahsulotning sifatiga yangi baho beriladi.
Aniq natija korsatkichlari kamida uchta mutaxassis-ekspertning ovoz
berish natijasiga qarab baholanadi. Sifat bosqichi boyicha tikuvchilik
materiallari attestatsiya qilinadi va mutaxassis-ekspertlarning ozaro ovoz
berish tartibiga binoan xulosa chiqariladi. Agar mahsulot sifatli deb topilsa,
mahsulotga sifat belgisi beriladi.
Sotsiologik usul istemolchilarning taklif va mulohazalaridan kelib
chiqqan holda mahsulotning sifat korsatkichi baholanadi. Bunda asosiy etibor
togri va aniq malumotlarni yigishga qaratiladi hamda sifat korsatkichlarini
baholash boyicha yetarli darajadagi xulosaga ega bolish shart. Aks holda,
mahsulot sifati haqida salbiy tushuncha kelib chiqishi mumkin.
Hisoblash usuli tikuvchilik materiallarining sifat korsatkichlari va tuzilishi
kopgina omillarga, masalan, texnologik jarayonlarning tasiri va boshlangich
material xossalariga bogliqligi hisoblab chiqiladi. Bu usul tikuvchilik
materiallari sifati va texnologik jarayonlarni loyihalashda keng qollaniladi.
Tikuvchilik materiallarining sifat korsatkichlarini baholashda qollanilgan
barcha usullardan har xil yakuniy xulosalar kelib chiqadi, shu sababli
mahsulotning sifat korsatkichlarini baholashda differensial, kompleks va
aralash usullardan foydalaniladi.
57
Sifatni differensial baholash usuli mahsulotning alohida xossalari
hamda buyumlarning nuqsonli qismlarining olchamsiz korsatkichlari
boyicha sifatni baholash ishlari amalga oshiriladi, shuningdek, sifatni
kompleks va aralash baholash usullarini mustaqil ravishda ishlatishga ham
togri keladi. Birinchi holatda, mahsulotning bazi bir sifat korsatkichlari
boyicha alohida olchamli yoki olchamsiz baholash olinadi. Ikkinchi holatda
esa, jami mahsulotning sifat korsatkichlari boyicha navi, sinfi, guruhi va
boshqa sifat korsatkichlari natijalarining oraligi aniqlanadi va umumiy
yigindi indeksi, koeffitsientlar yoki korsatkichlari hisoblanadi.
Sifatni kompleks baholash usuli sifatning alohida korsatkichlari
boyicha materialni birgalikda baholash ishlari bazida materialning bitta
korsatkichida bir qancha kompleks asosiy xossalarini umumiy baholash
kerakligini keltirib chiqaradi. Natijada, bu tikuvchilik materiallarining sifatini
umumiy baholash deyiladi. Masalan, zigir tolali xomashyoning tartib
raqami, bir jinsli junning sifati va boshqalar.
Mahsulot sifat korsatkichlari kompleks baholashning mohiyatiga
bogliqligi haqiqiy va taqribiy kompleks baholashga bolinadi.
Haqiqiy kompleks baholash belgilangan fizik maqsadga ega bolib,
kopincha tolaning yigiriluvchanlik qobiliyati hamda buyumning xizmat
korsatish muddatini ifodalaydi.
Haqiqiy kompleks baholash doimiy taqribiy baholashga nisbatan
afzalroq. Masalan, paxta tolasi tarkibidagi nuqson va chiqindilar miqdori,
uning haqiqiy kompleks xususiyati deyiladi.
Kompleks baholashning afzalligi shundaki, unda bir sonli yakuniy
baholash boyicha xulosa olinadi. Bu baholash kamchiliklardan ham xoli
emas, yani alohida xossalari boyicha toliq malumotga ega bolmaymiz.
Tola qanchalik ingichka bolsa, undan tayyorlanayotgan ipning solishtirma
mustahkamligi shunchalik yuqori va notekisligi kam, tashqi korinishi
silliqroq boladi. Shuni unutmaslik kerakki, u yoki bu sifatni kompleks
baholashda alohida sifat korsatkichlarni turli hisoblashdan olish mumkin.
Bir qancha sifat korsatkichlarning darajasi boyicha ortacha kompleks
baholash ozgarmasligi, ularning bir qismi past, bir qismi yuqori darajaga
ega bolishi mumkin.
Sifatni aralash baholash usuli jami sifat korsatkichlari juda yuqori
bolganda ishlatiladi. Bitta kompleks sifat korsatkich mahsulotning butun
imkoniyatlarini toliq tavsiflab berolmaydi.
Aralash baholash usulida bir qancha kompleks baholash yoki alohida
differensial va kompleks baholash birgalikda ishlatiladi hamda mahsulotning
sifat bosqichini, navini va boshqalarni olishga imkoniyat yaratadi.
Toqimachilik materiallari bazida kompleks sifat korsatkichlaridan eng
yomoni boyicha baholanadi, keyin esa bu baho boshqa korsatkichlarning
qiymatlari boyicha aniqlashtiriladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Eksperimental usulni izohlang.
58
2. Organoleptik usul tushunchasining tarifini keltiring.
3. Ekspert usuli qanday usul?
Eslab qoling!
Eksperimental, organoleptik, ekspert, sotsiologik, hisoblangan, differensial,
kompleks va aralash usullar.
3-§. Tikuvchilik materiallarining sifat korsatkichlarini
tanlash va tasniflash
Sifat korsatkichi materialning korsatkichlari va xossalari bolib,
sifatni baholashda meyoriy talablarga javob beradi. Standart va texnik
shartlarda material sifatini baholashda tuzilishi, tola tarkibi boyicha sifat
korsatkichlari meyorlanadi.
Barcha korsatkichlar birgalikda «standart korsatkichi» deb ataladi.
Tikuvchilik materiallarining sifatini toliq baholash uchun kompleks
sifat korsatkichlarini togri tanlash kerak. Buning uchun biror bir
ahamiyatli korsatkichni tashlab ketmaslik, bir vaqtning ozida kam
ahamiyatli kompleks korsatkichlarni yuklab, kuchaytirmaslik kerak.
Bir qator standartlarda sifat korsatkichlarining tartibi keltirilgan bolib,
turli tikuvchilik materiallari uchun texnik shartlarni yaratishda meyorlashni
taklif etadi.
Sifat korsatkichlarining nomenklaturasi va tasnifi GOST 22851-77
standartida batafsil berilgan, unda mahsulotning qollanilishi, mustahkamligi,
chidamliligi, ishlatilishi, saqlanishi, sozlashga moyilligi, ekologik zararsizligi,
inson sogligi uchun xavfsiz bolishi kerakligi takidlangan.
Sifat korsatkichlarining nomenklaturasi va tasnifida quyidagi
korsatkichlar keltiriladi:
barcha turdagi mahsulotlar uchun majburiy;
maxsuslashtirilgan, bir necha turkum mahsulot uchun umumiy;
maxsuslashtirilgan, lekin mahsulotni ishlatish doirasida majburiy
emas.
Standartdagi nomenklatura jadvalida mavjudligi va katta guruhdagi
mahsulot sifatini attestatsiyalash boyicha korsatilganida, sifat korsatkichi
minimal miqdorini tanlashni birmuncha qiyinlashtiradi. Shu sababli,
guruhlar sonini kamaytirish uchun sifat korsatkichlarining tasnifi
keltirilgan (27-rasm).
Sifat korsatkichlari beshta asosiy guruhga bolinadi:
1. Etiborlilik korsatkichi. Ular tikuvchilik materiallarining etibori va uning
qollanilishini togri va ratsional aniqlaydi. Bu juda muhim korsatkichlar
guruhi bolib, birinchi marta kompleks meyoriy xossalarni tanlashda ayniqsa
har tomonlama tahlil etib beradi. Etiborlilik korsatkichi oz navbatida tortta
guruhga bolinadi: a) estetik korsatkich (rasmi, guli, rang beruvchanligi,
59
oppoqligi, yaltiroqligi, orilish shakli va boshqalar); b) gigiyenik korsatkich
(gigroskopikligi, suv otkazuvchanligi, havo otkazuvchanligi, bug otka-
zuvchanligi, issiqlikka qarshiligi, suvga chidamliligi va b.); d) olchamli
korsatkich (polotno eni, buyum chizigining olchami, qalinligi va boshqalar);
e) texnik korsatkich (mustahkamligi, choziluvchanligi, elastikligi, tovush
yutuvchanligi, elektr qarshiligi, elektrlanuvchanligi va boshqalar).
2. Ishonchlilik korsatkichi. Malum vaqt davomida materialning oz
xossalarini saqlab qolishi bolib, uning meyoriy ishlatilishini taminlaydi.
Bu guruh korsatkichlari ham tortta guruhga ajratiladi: a) estetik korsatkich
(rang va oqlikning chidamligi, gijimlanmasligi va b.); b) gigiyenik korsatkich
(otkazuvchanligi, issiqlik otkazuvchanligining ozgarishi va b.); d) olchamli
korsatkich (shaklan chidamligi, turli tasirlarga kirishishi va b.); e) texnik
korsatkich (normal ishlatilish muddati, chidamliligi, kop marotabalik
deformatsiyaga chidamliligi, turli yemiruvchi omillarga chidamliligi,
mustahkamligining ozgarishi, elastikligi, chokining mustahkamligi va b.).
3. Nuqsonlilik korsatkichi. Sifatning salbiy korsatkichi bolib, ishlatilmagan
materiallarda yangi nuqsonlarning hosil bolishini tavsiflaydi. Sifatning salbiy
27-rasm. Sifat korsatkichlarining tasnifi.
Standart
korsatkichlari
Sifat korsatkichi
Tuzilish korsatkichi,
olchamlari va tola tarkibi
Etiborlilik korsatkichi
Ishonchlilik korsatkichi
Nuqsonlilik korsatkichi
Texnologik korsatkich
Texnik-iqtisodiy
korsatkich
Texnik
Olchamli
Gigiyenik
Estetik
60
korsatkichi tikuvchilik materiallarining navini baholashda foydalanish
mobaynida yuzaga keladigan nuqsonlarni belgilashda keng qollaniladi.
4. Texnologik korsatkich. Tikuvchilik materiallarining qayta ishlanishi
uchun yaroqliligini aniqlaydi. Bu polotnoning qalinligi, eni, bikrligi,
burmadorligi, friksion xossalari, choziluvchanligi, elastikligi va
boshqalardan iborat.
5. Texnik-iqtisodiy korsatkich. Bu guruhdagi korsatkichlar tikuvchilik
materiallarining narxi bilan belgilanadi (material sigimi, polotno eni va
boshqalar).
Bazi bir tasniflashda ergonomik sifat korsatkichlar guruhi maxsus
ajratiladi. GOST 16035-70 standarti boyicha bu guruh buyumning gigiyenik,
antropometrik, fiziologik, psixologik va psixofiziologik sifat korsatkichlarini
birlashtiradi. Bularning barchasi inson faoliyatida boshqa buyumlar bilan
ozaro tasiridagi samarasidir, masalan, «insonbuyumatrof-muhit»
tizimidagi ishlab chiqarish samaradorligi, ishonchliligi, qulayligini belgilaydi.
Bazida ishonchlilik korsatkichi sifat korsatkichlarini qoshmasdan,
alohida korib chiqiladi. Natijada bu korsatkichlarning barchasi materialni
yemirilish kinetikasi egri chizigini aniq ravishda bezab korsatadi (28-rasm).
Kopgina materiallar uchun bu egri chiziq empirik formula korinishida
quyidagicha yoziladi:
0
|