Disproporsiya - I. N. Ismanov, J. X. Kambarov, M. M. Turdaliyeva korxonalarda inqirozga qarshi boshqaruvni tashkil etish

Bankrotlik – bu korxonalarni o‘z qarz majburiyatlarini aktivlari bilan qoplay olmaganliklarida vujudga keladi. Bankrotlik tushunchasi juda ham keng tushunchalardan biri bo‘lib, butun dunyoda iqtisodiy nochor korxonalarga nisbatan ishlatiladi.
Inqirozga qarshi boshqaruvda korxonadagi inqirozni yuzaga kelishiga sababni topmasdan va uni turini aniqlamasdan turib u bilan kurashish samara bermaydi. Demak, inqirozga qarshi boshqaruvning eng birinchi sharti uni vujudga keltirgan sababni o‘rganishdan boshlanadi.
Ko‘plab iqtisodchilar korxona miqyosidagi inqirozlarning sababi marketing sohasidagi kamchiliklardan paydo bo‘lishini ta’kidlaganlar. Korxonaning ishlab chiqarish va bozor faoliyati o‘rtasidagi ma’lumot almashinuvining buzilishi yoki uzilishlar u yoki bu darajadagi muammolarni paydo bo‘lishiga olib keladi. Bu muammolar ishlab chiqarilgan mahsulotlarning turib qolishi, aylanma mablag‘larning aylanuvchanligini pasayishi, pul oqimining yetarli emasligi kabilarda hosil bo‘ladi. Natijada korxona faoliyatiga inqiroz havf sola boshlaydi.
Inqirozni vaqtida oldi olinmasa, o‘zidan keyin boshqa inqirozlarni ham multiplikatsiya ko‘rinishida shakllantiradi. Shu nuqtai nazardan olib qaraganda, inqirozni vujudga keltiruvchi sabablar ko‘p bo‘lib, eng katta sabab inqirozni o‘zi hisoblanadi. Inqirozga olib keluvchi sabablarni turkumlansa, xususiylarini aniqlash mumkin.
Lekin olimlar o‘rtasida inqirozga olib keluvchi sababalar turkumini belgilab olishda yagona nuqtai nazar keltirilmagan. Chunki, inqirozlarning sababi bir xil bo‘lmaydi. Inqirozlar to‘planib qolgan xato va kamchiliklar hisobiga paydo bo‘ladi. Shuning uchun bitta tan olingan sbabalar tizimi keltirilmagan. Bu fikrni Rossiyalik iqtisodchi olimlar1 o‘z ilmiy ishlarida tasdiqlab o‘tishgan. Shuningdek, inqirozga olib kelgan sabab oqibatini tahlil qilishda aniqlanadi. To‘g‘ri ba’zi inqirozlarni iqtisodiy jarayonlarning borishiga qarab oldinidan taxmin qilish mumkindir, lekin inson omili bilan bog‘liq inqirozlarni bu kabi bashoratlab bo‘lmaydi. Ularni faqatgina oqibati natijasida aniqlanadi.
Inqiroz sabablarini o‘rganishda ba’zi olimlar2 uni to‘lovga qobiliyatsizlikning kelib chiqishi deb ta’riflaydilar. U holda, uning sababi ishlab chiqarish va bozor o‘rtasidagi nomutanosiblik emas, balki majburiyatlarni aktivlardan ortib ketishida namoyon bo‘ladi. Unda e’tibor korxona moliyasini izdan chiqishiga qaratilib moliyaviy jarayonlarning tuzilmasi o‘rganiladi. To‘lovga noqobillik yoki inqiroz sabablari deb ajratish to‘g‘riligi haqida mushohada yuritib aytish mumkinki, korxonaning to‘lovga layoqatsizlikka tushib qolishi inqiroz hisoblanadi. Bu inqirozning dastlabki bosqichidir. Negaki, korxonalarning iqtisodiy-moliyaviy faoliyati tashxislanayotganda asosan to‘lovga layoqatsizlik tahlil qilinadi. Balki shu sababdan ham to‘lovga layoqatsizlik sababi deyilar. Unda sabablarni o‘zini ikki turkumga bo‘lib o‘rganish zarurati vujudga keladi: to‘lovga layoqatsizlik sababi; inqiroz sababi. Agarda korxona to‘lovga layoqatliligi tiklanmasagina inqiroz sabablari o‘rganiladi. Inqiroz yoqasidagi korxona o‘zini tiklab olsa, u holda to‘lovga layoqatsizlik sabablari o‘rganilgan bo‘ladi. Lekin bunday tushunish o‘zak tushunchadan fikrni uzoqlashtiradi. Masalani tub mohiyatiga etish uchun ishlab chiqarishni turib qolishi foydani kamaytiradi va oqibatda majburiyatlar to‘lovini kechiktiradi deb izohlasa bo‘ladi. Ammo inqirozni boshqa sabablari ham borki, ular faqatgina ishlab chiqarish bilan bog‘liq emas. Ular ham majburiyatlarni vaqtida bajarilishiga to‘sqinlik qiladi va barcha sabab to‘lov layoqatini pasayishi va oqibatda inqirozni vujudga keltiradi. SHu sababdan ham, menejment nuqtai nazaridan inqiroz sabablari, tahlil nuqtai nazaridan to‘lovga layoqatsizlik sabablari deb atash maqsadga muvofiqdir.
Korxonalarni inqirozga olib keluvchi sabablar shaxslarning ta’siriga bog‘liq holda obyektiv va subyektiv turlarga bo‘linadi. Obyektiv sabablar ko‘proq tabiiy holatda yuz beradigan inqirozlarni shakllantiradi. Masalan, korxona tomonidan ishlab chiqilgan mahsulotni urfdan qolishi, fan texnika taraqqiyotida orqada qolish va sh.k. Subyektiv sabablar insonning ta’siri natijasida ataylab yoki sun’iy ravishda inqirozni uyushtirish tushuniladi.
Inqirozga olib keluvchi sababalarni korxona ta’sir doirasidaligiga qarab tashqi va ichki turlarga ham bo‘lish mumkin. Ichki sabablar korxonaning qaror qabul qilish qamrovi bilan o‘lchansa, tashqi sabablar korxona ta’sir doirasidan tashqarida bo‘lib ularni boshqarib bo‘lmaydi.
Inqirozga olib keluvchi ichki sabablarga quyidagilarni kiritish mumkin:
Birinchidan, kadrlar malakasini pastligi. Bu omil korxonani kadrlari bilan bog‘liq muammolarni vujudga keltiradi. Xozirgi kunda juda ko‘plab Farg‘ona viloyatidagi engil sanoat korxonalarida marketing tadqiqotlari, amaliyotga asoslangan biznes-rejalar tuzish, boshqaruv faoliyatini samarali yo‘lga qo‘yish, ishlab chiqarish jarayonini rekonstruksiya qilish yoki bozor talablariga mos qayta qurollantirish va shu kabi ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq tadbirlarni amalga oshirishda mavjud korxonalardagi kadrlar malakasini va kvalifikatsiyasini pastligi to‘sqinlik qilmoqda. Natijada, investitsiya yangi kiritilgan korxonalar ham ichki boshqaruvda malakaning etishmasligi oqibatida inqirzga yuz tutmoqda;
Ikkinchidan, mehnat intizomining yomonligi. Korxona ishlab chiqarish jarayonida eng katta va ahamiyatli ulushni asosiy ishlab chiqarish bilan shug‘ullanuvchi mehnat jamoasi egallaydi. Bu jamoa – asosiy vosita va hom-ashyoni o‘zaro harakatga keltirib mahsulot ishlab chiqaradi. Shu sababli ham korxonalarda mehnat jamoasidagi tartib buzarliklar va ishga layoqatsizlik bilan yondoshish, guruhbozlik, ishga vaqtida kelmaslik va erta ketish kabi illatlar jamoadagi ijobiy ruhiy muhitni buzadi va natijada ishchilar o‘rtasida ishga bo‘lgan qiziqish yomonlashadi. Bu kabi omillar korxonadagi mehnat intizomini buzilishiga yaqqol misol bo‘la oladi. Bu hol faqatgina mahsulot ishlab chiqaruvchi ishchilar o‘rtasidagina emas, balki, ma’muriyat hodimlari o‘rtasida ham sodir bo‘ladi va vaqtida oldini olmaslik keyinchalik korxonani talon-taroj bo‘lib ketishiga ham sabab bo‘ladi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, bugungi kunda engil sanoat korxonalarida ma’muriyat hodimlari o‘rtasida mehnat intizomi ko‘proq guruhbozlik natijasida buzilsa, ishchilar o‘rtasidagi intizom ularni orasida yosh ishchilarni ko‘p bo‘lishi sababidan buzilmoqda;
Uchinchidan, mahsulot sifatining yomonligi. Korxona bozorda va raqobatchilar ichida muvaffaqiyatli faoliyat ko‘rsatishi ishlab chiqarilayotgan mahsulotni haridorgirligi va sifatiga bog‘liq. Agarda mahsulot sifati yomon bo‘lsa, korxona mahsulotiga bo‘lgan talab pasayadi, natijada aylanma mablag‘larning aylanuvchanligi susayib bu keyinchalik korxonaga naqd pul mablag‘larnini etishmasaligiga sabab bo‘ladi. So‘ng korxonada tayyor mahsulotni ushlab turish bilan bog‘liq xarajatlar ko‘payadi, majburiyatlar summasi ortib boradi va korxonani to‘lov qobilligi pasayib bankrotlik alomatlari vujudga keladi. Bu holat ham xozirda Farg‘ona viloyatidagi engil sanoat korxonalarida, ayniqsa payafzal ishlab chiqaruvchi korxonalarda ko‘zga tashlanmoqda. Texnka-texnologiyaning eskiligi, mahsulot sifatining yomonlashishiga sabab bo‘lmoqda va korxonalarimizni raqobatda chet davlatlarining mahsulotlarga bozorni boy berib qo‘yishlariga olib kelmoqda;
To‘rtinchidan, ishlab chiqarishda braklarni va chiqindilarni ko‘payib ketishi. Ishlab chiqarishda brak va chiqindilar ko‘proq ishlab chiqarish texnologiyasi noto‘g‘ri tanlanganda va ishchilarning malakasi past bo‘lganda vujudga keladi. Bu holat ishlab chiqarish xarajatlarini ortishiga, korxonaning pirovard natijasi bo‘lgan sof foydani kamayishiga rentabellikni tushib ketishiga sabab bo‘ladi;
Beshinchidan, ishlab chiqarish texnika-texnologiyasining eskiligi. Ishlab chiqarish quvvatlarining eskiligi va ularni yangilash muammosi xozirgi kunda sobiq ittifoqdan ajralib chiqqan davlatlarda kuzatilmoqda. Boshqa bozor iqtisodiyotiga erta qadam qo‘ygan davlatlarda esa ishlab chiqarishini yanada o‘stirish maqsadida inson ongiga ruhiy ta’sir masalalariga e’tibor qaratilmoqda. Bizda ham eng katta muammolardan biri – texnika-texnologiyaning eskiligi muammosi bo‘lib u boshqa salbiy holatlarni ham vujudga keltirmoqda;
Oltinchidan, norentabel ishlab chiqarish darajasining o‘sishi. Norentabel ishlab chiqarish darajasini o‘sishi o‘z navbatida rentabellikni va ishlab chiqarishning samaradorligini pasaytiradi. Bu holat ham yuqoridagi omillar natijasida sodir bo‘ladi;
Ettinchidan, kreditorlik qarzdorlikni ortib ketishi va ularni qaytarish imkoniyatining mavjud emasligi. Bu ichki sababni korxona moliyasini o‘quvsiz boshqarish deb atasa bo‘laveradi. Mahsulotning bozorda sotilmasligi korxona aylanma mablag‘larini aylanuvchanligini pasaytirishi haqida so‘z yuritilgan edi. Ayni shu jarayon, korxonada naqd pul muammosini vujudga keltiradi va qarzdorlik massasini ortib ketishiga sabab bo‘ladi. Bundan tashqari qarzdorlik massasini ortib ketishiga tashqi sabablar ham mavjud bo‘lib, ulardan biri davlatning valyuta-kredit siyosatini natijasida milliy valyuta kursini chet el valyuta kursiga nisbatan pasayib ketishidir.
Inqirozga olib keladigan tashqi sabablar korxonaning boshqaruv muhiti va imkoniyatidan tashqarida sodir bo‘lib, ularni boshqarishni deyarli imkoniyati yo‘q. Faqatgina korxona ichki imkoniyatlarini ishga solib ularga nisbatan immunitet hosil qilishi mumkin. SHu sababli ham, korxona tashqi muhitni esdan chiqarmasdan uni doimo kuzatib borishi va har qanday holatga tayyor turish maqadga muvofiqdir. Inqirozga olib keluvchi tashqi sabablarga quyidagilar kiradi:
Birinchidan, bozordagi raqobat. Bozorda raqobatning kuchayishi korxona faoliyatini passivlashtiradi va aylanma mablag‘larni aylanuvchanligini susaytiradi. Korxona boshqa raqobatchilarini boshqara olmaydi, bozorda mag‘lub bo‘lmasligi uchun esa ichki imkoniyatlarni ishga solishga to‘g‘ri keladi;
Ikkinchidan, bozor narxlarini tannarxdan pasayib ketishi. mahsulot narxini bozorda tannarxdan pasayib ketishi raqobatchilar tomonidan demping qo‘llanilayotganligini bildiradi. Bu esa korxonani ma’lum davr zararga faoliyat ko‘rsatishga majbur qiladi.
Uchinchidan, haridorlarni e’tiboridan chetda qolish. haridorlarni e’tiboridan chetda qolishni sabablari ko‘p ulardan biri reklama faoliyatini mukammal yo‘lga qo‘yilmaganligi bo‘lsa, ikkinchisi, mahsulot sifatini yomonlashuvi. Bu holat haridorlarga ta’sir yuzasidan tashqi sabab, lekin korxona sifati va reklama faoliyatini boshqarish yuzasidan ichki sababdir;
To‘rtinchidan, korxona faoliyatiga qarshi qonunchilikning shakllanishi. Bunday holat kamdan kam uchraydi. Qachonki korxona aholi va davlat manfaatlariga zid bo‘lgan mahsulot ishlab chiqarsa yoki xizmat ko‘rsatsa, unga nisbatan davlat tomonidan qarshi qonunchilik joriy etilishi mumkin va (yoki) monopoliyaga qarshi qonunchilik;
Beshinchidan, davlat pul-kredit siyosatini yomonlashuvi va valyuta kursidagi salbiy farqni o‘sib ketishi. Pul-kredit siyosatini yomonlashuvi xorijiy valyutada kredit olgan yoki xorijiy davlatlardan mahsulot sotib oladigan korxonalarni faoliyatiga jiddiy moliyaviy havfni soladi. Chunki ular valyuta kursini pasayshi va xorijiy valyutani kursini ortishi hisobiga valyuta kursidan katta zarar ko‘radilar. Bunday holatda korxonani jami aktivlari majburiyatlarni qoplash evaziga emirilib ketish havfi ostida qoladi;
Oltinchidan, hom-ashyoning sifatsizligi. Hom-ashyoni sifatsizligi hamkor korxonalarni faoliyati bilan bog‘liq holda bo‘lib korxona buni boshqara olmasada bundan qutilishi mumkin. Chunki, sifatsiz hom-ashyo mahsulot sifatini pasaytiradi va ishlab chiqarishda braklarni ko‘payib ketishiga ta’sir qiladi;
Ettinchidan, eng kam ish haqini ko‘tarilishi. Minimal ish haqini ham ko‘tarilishi korxonaning borshqaruv jarayonidan tashqarida bo‘lib, uni davlat miqyosida ko‘tarilishi korxona xarajatlarini oshirishiga majbur qiladi. To‘g‘ri, eng kam ish haqi faqat davlat byudjetidan moliyalashtiriladigan tashkilotlarning ishchilariga belgilansada, boshqa korxonalar ham majburiy ravishda uni oshiradilar. Chunki, oshirmasalar ishchilar tomonidan turli xil noroziliklar va ish tashlashlar bo‘lishi va keyinchalik ham baribir oshirishga majbur bo‘lishlari mumkin;
Sakkizinchidan, transport xarajatlarini ko‘tarilishi. Transport xarajatlari soliqlar, to‘lovlar yoki yoqilg‘i narxlari ko‘tarilganda ortadi. Bu korxonani mahsulot tannarxini ortishiga yoki boshqa xarajatlarni ortishiga sababchi bo‘ladi va natijada korxona yo narxni ko‘taradi yoki xarajatlarni sof foydani ma’lum qismini kechishi evaziga qoplaydi;
To‘qqizinchidan, iqlimni yomon kelishi va korxona mavsumiyligi ritmini buzilishi. Agar korxona mavsumiy mahsulot ishlab chiqarsa unga yillik iqlimni qanday kelishi juda ham muhim. CHunki, iqlimni yomon kelishi ayniqsa agrosanoat majmuasi tarkibiga kiruvchi korxonalarga yoki shu kabi faoliyat ko‘rsatuvchi boshqa tarmoqdagi korxonalarga juda jiddiy ta’sir qilishi mumkin;
O‘ninchidan, debitorlik qarzdorlikni kutilmaganda o‘sib ketishi va qaytishini kechikishi. Ko‘p korxonalarning rivojlanishi o‘zaro zanjir sifatida bir-biriga bog‘liq bo‘ladi. Chunki, hech qaysi korxona oldindan to‘lov evaziga bozorda samarali faoliyat ko‘rsata olmaydi. ba’zida korxonalar turib qolgan yoki boshqa tovarlarini o‘z hamkorlariga tavakkal bo‘lsada, kreditorlik qarzi hisobyuiga sotishga majburlar. chunki ba’zi tovarlar turgani sari o‘z sifatini yo‘qotadi va korxonaga katta zarar keltirish mumkin. Qarzga tovar sotish korxona aktivlarini aylanuvchanligini oshiradi, agarda o‘z vaqtida qarzlar to‘lansa, aks holda korxonaning to‘lov qobiliyati pasayishi va u ham bankrotlik yoqasiga kelib qolishi mumkin.
Inqirozlarning bo’lishi mumkin bo’lgan oqibatlari
Tashkilotni yangilash
Tashkilotning buzilishi
Inqirozning qarshiligi
Inqirozning kuchayishi
Tashkilotni tarkibiy tuzish
Tashkilotni saqlab qolish
Sifatiy o’zgarishlar
Miqdoriy o’zgarishlar
Tashkilotni sog’lomlashtirish
Yangi inqirozni paydo bo’lishi
Keskin o’zgarishlar
Yumshoq chiqish
Uzoq muddatli o’zgarishlar
Qisqa muddatli o’zgarishlar
Qaytmaydigan inqirozlar
Qaytadigan inqirozlar
Sanoat korxonalarini inqirozga olib keluvchi sanab o‘tilgan sabablar korxona umumiqtisodiy muvozanatini buzadi. Moliyaviy qiyinchilik sifatida korxona xo‘jalik faoliyatida vujudga keladi. Oqibatlarni quyidagicha guruhlashtirish mumkin (1.7-rasm).
1.6-rasm. Inqirozlarning bo‘lishi mumkin bo‘lgan oqibatlari
Rasmdan ko‘rinadiki, inqiroz oqibati korxona darajasida ko‘p hollarda salbiy ta’sirlar qoldiradi. Ba’zi hollardagina, undan yumshoq chiqish mumkin.
Iqtisodiy-moliyaviy inqiroz oqibatlarini korxona miqyosida ixtisoslashtirilganda quyidagi oqibatlarga olib kelishi mumkin:
-
Aylanma mablag‘lar debitor va tayyor mahsulot sifatida turib qolishi;
-
Debitorlik va kreditorlik qarzdorligini proporsional oshib ketishi;
-
To‘lov muddati 3 oydan o‘tib ketgan kreditorlik qarzlarini ortishi;
-
Operatsion va moliyaviy faoliyatdan sof pul oqimlarini kamayishi;
-
Moliyaviy ta’minotning sustlashuvi;
-
Korxona byudjeti rejasini xarajatlar ko‘payib ketishi hisobiga bajarilmasligi;
-
Majburiyatlarni joriy aktivlardan ortib ketishi;
-
Korxona majburiyatlarini o‘z mablag‘lari hisobiga qoplay olmasligi;
-
Investitsion faollikni pasayishi;
-
Asosiy vositalarning eskirgan qismini ko‘payishi;
-
Tartibsizliklar va talon-tarojning vujudga kelishi va sh.k.
Sanoat korxonalari faoliyatiga havf solyotgan inqirozni o‘z vaqtida oldi olinmasa, uning oqibatlari ijtimoiy darajadagi muammolarni ham olib keladi.
O‘tkazilgan tadqiqotlar va olib borilgan ishlardan ko‘rinadiki, korxona faoliyatini bir qadar insonning korxonadagi harakatiga bog‘lash mumkin. Korxona faoliyati bevosita inson hayoti bilan o‘xshash tomonlari ham mavjud. Bu bo‘yicha tadqiqot olib borgan olimlardan E.P. Jarkovskiy va B.E. Brodskiylarni fikricha1 inson hayoti va korxona faoliyati o‘rtasida ma’lum tomondan bog‘lanish mavjud. Bu bog‘lanish 10 ta bosqichga bo‘lib ko‘rsatilgan. Uni quyidagi jadval yordamida ifodalash mumkin (1.1-jadval).
1.1-jadval
Inson hayoti va korxona faoliyatining bosqichlari
Inson hayoti va korxona faoliyatining bosqichlari
|
№
|
Inson hayoti bosqichlari
|
Korxona faoliyati bosqichlari
|
1.
|
Insonni dunyoga kelishi
|
Korxonani ro‘yhatdan o‘tkazish
|
2.
|
Insonni o‘sib ulg‘ayishi, rivojlanishi
|
Korxonani rivojlanishi va o‘sishi
|
3.
|
Ota-ona sifatida farzand ko‘rishi
|
SHo‘‘ba korxonasini tashkil etilishi
|
4.
|
Insonda turli xil kasalliklarni paydo bo‘lishi
|
To‘lovga noqodirlik va moliyaviy nobarqarorlik alomatlarini paydo bo‘lishi
|
5.
|
Kasalligi bo‘yicha insonni tahlil qilish va tashxis qo‘yish hamda uni davolash uchun dori-darmonlar ro‘yhatini tuzib chiqish
|
Korxona faoliyatini biznes diagnostikasini amalga oshirish va uni barqarorligini tiklash uchun tadbirlar ishlab chiqish
|
6.
|
Dori-darmonlarni qabul qilish asosida insonni sog‘ayishi
|
Diagnoz natijasida belgilab berilgan tadbirlarni molyaviy sog‘lomlashtirishni amalga oshirish uchun tatbiq etish
|
7.
|
Inson sog‘ligini yomonlashuvi, davolash tadbirlarini yordam bermaligi
|
Doimiy takrorlanib turuvchi moliyaviy nobarqarorlikni yomonlashuvi
|
8.
|
Insonni saqlab qolish uchun jarrohlik operatsiyasini o‘tkazish
|
Norentabel ishlab chiqarishni qisqartirish
|
9.
|
Qayta jonlantirish bo‘limida saqlash
|
Inqirozli holatni paydo bo‘lishi
|
10.
|
Insonnig vafoti
|
Tugatishga doir ish yuritish
|
1.1-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, inson hayoti singari korxona faoliyatida ham murakkab vaziyatlar ko‘plab uchrab turadi. Bu holatlarni bartaraf etish uchun esa oldindan tayyorgarlik qilib borish muhimdir.
Makroiqtisodiy va global inqirozlarning asl sababi insonlarning boshqaruvni bilmasligida emas, balki tabiiy iqtisodiy qonuniyatlarni amaliyotga tatbiq etilishidagi to‘planib qolgan kamchiliklardadir. Buni hamma ham tushunmasligi mumkin. Ya’ni har qanday iqtisodiy qonuniyat real hayotda huddi nazariyadek amal qilmaydi. Uning amalga oshirish jarayonidagi kamchiliklar esa to‘planib borib kuchayadi va inqiroz sifatida chiqib ketadi. Buni huddi vaqtga o‘xshatish mumkin. Ya’ni bir yil 365.25 kundan iborat. Har to‘rt yilda esa u vaqtdagi bir kunlik hatoga aylanadi. SHu hatoni bartaraf etish uchun esa kabisa yiliga asos solingan. To‘rtinchi yil 366 kun sifatida belgilanadi va vaqtning hatoligi tuzatiladi.
Shunday ekan, inqirozning mohiyatini tushunish uni butunlay insoniyatning lug‘atidan chiqarib yuborish uchun emas, balki u vujudga kelgan davrda unga qarshi tura olish va uni tezkorlik bilan bartaraf etish uchungina kerakdir. Inqirozni hech qachon butunlay yo‘q qilib bo‘lmaydi, uni profilaktika qilish mumkin. Inqiroz bo‘lmagan vaqtlarda uni o‘rganmaslik va inqiroz yuzaga kelishi bilan hamma uni o‘rganishga intilishi tabiiy holdir.
Sanoat korxonalarida inqirozga qarshi immunitetni joriy etish uchun esa doimiy ravishda korxona faoliyatini nazorat qilib borish va mavjud muammolarni o‘z vaqtida hal etib borish lozim. Korxona hodimlarida qabul qilinayotgan qarorlarning barchasi inqirozga qarshi kurashishning ko‘rinishi degan tasavvurni ham shakllantirish maqsadga muvofiqdir.
Tayanch so‘zlar: inqiroz, inqiroz turlari, uzun inqiroz, buyuk inqiroz, energetika inqirozi, makro inqiroz, mikro inqiroz, siyosiy inqiroz, ijtimoiy inqiroz, tabiiy inqiroz, iqtisodiy inqiroz, moliyaviy inqiroz, disporsiya, retsessiya, to’lovga noqobillik, bankrotlik, inqirozga qarshi imunitet
Mustahkamlash uchun savollar
-
Inqiroz nima ?
-
Inqiroz turlari va bosqichlarini sanab bering.
-
Iqtisodiy va moliyaviy inqirozlarning sabablari aytib bering.
-
Inqirozlar miqyosiga ko’ra necha turga bo’linadi?
-
Iqtisodiy inqirozlar tarkibiga kiruvchi sohalarni sanab bering.
-
Inqirozga olib keluvchi sabablarni korxona ta’sir doirasiga ko’ra turkumlang.
-
Inson hayoti va korxona faoliyati o’rtasidagi farqlarni tushuntirib bering.
-
KORXONA TO‘LOV QOBILIYATI TUSHUNCHASI VA TO‘LOVGA NOQOBILLIKNI KELIB CHIQISH SABABLARI
2.1.Korxonaning to‘lov qobiliyati haqida tushuncha
Milliy iqtisodiyotning barcha tarmoqlaridagi ishlab chiqarish korxonalari o‘zlarining tijorat faoliyatlari davomida soliq organlari, tijorat banklari, sug‘urta tashkilotlari, mol etkazib beruvchilar, ishlab chiqarishga yaqindan yordam beruvchi infratuzilma subyeklari va boshqa shu kabi korxona va tashkilotlar bilan iqtisodiy munosabatlarga kirishadi. Huddi shuningdek, mazkur xo‘jalik subyektlari ishlab chiqarish korxonasi bilan hamkorlikka kirishadi. Bunday iqtisodiy hamkorlik aloqalari tomonlardan to‘lovga layoqatli bo‘lishni, shartnomada keltirilgan etkazib berish shartlari va to‘lov majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish talabini qo‘yadi. Aks holda, hamkorlikka ishonchsizlik aralashib iqtisodiy munosabatlarga putur etadi. SHu o‘rinda savol tug‘iladi. Tomonlar shartnoma tuzishdan avval nimalarga e’tibor qaratishlari zarur?
Darhaqiqat, shartnoma shartlari bajarilish sharoitida buzilmasligi va har ikkala tomonning ham o‘zaro aloqalariga putur etmasligi uchun tomon (hamkor)lar o‘zaro shartnomani bajarish qobiliyatilarini oldindan o‘rganib tahlil qilib chiqishlari zarur. Shartnoma shartlarining o‘z vaqtida bajarilmasligi ishlab chiqarish sohasida inqiroz hatarini vujudga keltiruvchi asosiy omillardan biridir.
Har qanday hamkorlik ortida iqtisodiy manfaat va iqtisodiy qiziqishlar yotadi. Buni pul qiymatida ifodalaganda, shartnoma yoki sherikchilikning qiymatini ko‘rish mumkin. Mazkur qiymatni to‘lov majburiyati bir tomonga va uni qiymati darajasidagi xizmat ko‘rsatish va (yoki) mahsulot etkazib berish mas’uliyati ikkinchi tomonga tushadi. Bunday vaziyatda, aksariyat hollarda to‘lov majburiyatini o‘z bo‘yniga olgan tomonga mas’uliyat va talab ko‘proq bo‘ladi. Chunki, hamkorlik qilishni istagan har qanday yuridik shaxs avvalo bo‘lajak sherigini to‘lov qobiliyatini shuningdek, aktivlari va majburiyatlari o‘rtasidagi o‘zaro nisbatlarni o‘rganishga intiladi. Sababi keyingi hamkorlikdagi aloqalarda sherikchilik bilan bog‘liq to‘lov munosabatlari yuzaga keladi. Bu sharoitda to‘lov xatari yuzaga kelmasligi va muammolarni oldindan bartaraf etish maqsadida ham hamkorning to‘lov qobiliyati tubdan o‘rganiladi.
Bunday aloqalar natijasida hamkor tashkilotlar o‘rtasida haqdorlik va qarzdorlik munosabatlari yuzaga kelishi tabiiy hol hisoblanadi. Xar bir korxona oddiy mahsulot etkazib berish sharoitida o‘z vaqtida to‘lovlar to‘lanishini istaydi. Chunki, boshqa korxonaga etkazib berilayotgan tayyor mahsulot ishlab chiqarish jarayoniga xomashyo sifatida olib kelingan va unga qo‘shilgan qiymatni qo‘shilishi natijasida tayyor ko‘rinishga kelitirlgan. Qo‘shilgan qyimat ham o‘zida boshqa tashkilotlar bilan bog‘liq to‘lovli munosabatlarni vujudga keltirganligi sababli, o‘z vaqtida majburiyatlarni bajarishi uchun tovar sotayotgan korxona ham sotib olayotgan korxonadan to‘lov intizomiga rioya qilishini talab etadi. Aks holda, to‘lov muddati etib kelib to‘lanishi kechikkan debitorlik va kreditorlik qarzlari vujudga keladiki, bu holat bitta to‘lov tizimida qatnashayotgan korxona va tashkilotlarni to‘lov qobiliyatini tushib ketishiga olib keladi. Bunda qatnashayotgan shaxslar bozor munosabatlari tilida mol etkazib beruvchi, xizmat ko‘rsatuvchi, haridor, to‘lovni kechiktirib to‘lashda qarzdor va kreditor deb nomlanadi.
Xizmat ko‘rsatish yoki mahsulot etkazib berish mas’uliyatini bo‘yniga olgan korxona va tashkilotlar uni shartnoma doirasida bajarishga harakat qiladi va ko‘p hollarda bunga erishadi. SHu sababdan, asosiy e’tiborni to‘lov mas’uliyati tushgan shaxsga qaratiladi.
To‘lov mas’uliyati ko‘p hollarda shartnomalar asosida vujudga keladi. Ya’ni, ishchi va korxona o‘rtasida tuzilgan shartnoma asosida ish haqini o‘z vaqtida to‘lash mas’uliyati, ko‘rsatilgan xizmat, bijarilgan ish va etkazib berilgan xomashyo va materiallar uchun to‘lov majburiyati. To‘lov majburiyati shartnomasiz vujudga kelishi ham mumkin. Bu byudjet va byudjetdan tashqari amalga oshirilishi zarur bo‘lgan to‘lovlar mas’uliyatida o‘z aksini topadi.
Korxonada soliq organi bilan hech qanday shartnoma tuzmagan holda, davriy qarzdorlik vujudga keladi. Xozirda ko‘plab korxonalarda byudjet va byudjetdan tashqari jamg‘armalarga to‘lovlarni o‘z vaqtida to‘lamasligi oqibatida bankrotlik alomatlari sezilmoqda. Bunga sabab, inqirozga qarshi boshqaruvni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilmaganligidir. Bunday holatlarning keskin ko‘payib ketishi to‘lov qobiliyati o‘zi nima ekanligi haqida nazariy va amaliy bilimlarni talab qiladi.
Inqirozga qarshi boshqaruv jarayonida korxona to‘lov qobiliyati nima va uni aniqlash qanday usullar bilan amalga oshirilishini bilish hamkorlikni amalga oshirayotgan korxonalarning o‘z vaqtida to‘lovlarni to‘lab qobiliyatsizlik riskini kamaytirish imkonini beradi. Chunki, to‘lov qobiliyatini to‘g‘ri aniqlay bilish to‘lov mas’uliyati tushgan korxona uchun shartnomani qiymati maksimum qancha bo‘lganida to‘lash imkoniyati mavjud ekanligini anglatsa, ikkinchi tomon uchun debitorlik riskini oldini oladi.
To‘lov qobiliyati – bu korxona majburiyatlarini o‘z vaqtida bajara olish imkoniyati. To‘lov qobiliyati korxonaning bozordagi mavqeiga eng katta ta’sir qiluvchi moliyaviy holat bo‘lib, korxonada to‘lov qobiliyati mavjud bo‘lgandagina, bozor munosabatlarining faol qatnashuvchisiga aylanadi. Aks holda, korxonaga nisbatan ishonchsizlik hosil bo‘ladi va boshqa iqtisodiy inqirozni vujudga keltiruvchi muammolarni yuzaga keltiradi.
Korxonaning to‘lovga qobilligini ifodalovchi mashhur ko‘rsatkichlarga to‘lov layoqati va likvidligi kabi tushunchalar kiradi. Likvidlik tushunchasi korxona majburiyatlarini aktivlar bilan qoplay olish darajasi sifatida aks etadi. Likvidlikni boshqacha tushunchasi ham mavjud bo‘lib, bu korxona aktivlarini pulga aylanish tezligini aks ettiradi.
Odatda korxona to‘lov qobiliyatini aniqlashda joriy aktivlar va joriy majburiyatlarning o‘zaro nisbatidan foydalaniladi. Natijada, joriy majburiyatlarni joriy aktivlar orqali qancha qismini qoplay olish mumkinligi aniqlanadi. SHu orqali korxonaning joriy davrdagi to‘lovga qobilligi o‘rganiladi. Bundan tashqari, korxona to‘lov layoqatining mavjudligi haqida aniq xulosa qilish uchun quyidagilarga ham e’tibor qaratish talab qilinadi:
-
korxona aylanma mablag‘lari aylanuvchanligining tezligi;
-
debitorlik qarzlarini undirish tezligi;
-
korxonaning bozordagi imidji;
-
jami aktivlar tarkibida joriy aktivlarning ulushi (tarmoq xususiyatiga e’tibor beriladi);
-
joriy aktivlarning tarkibida debitorlik qarzlarining ulushi;
-
joriy aktivlar tarkibida pul mablag‘lari va tovar moddiy zahiralarining ulushi;
-
to‘lov intizomiga rioya qilish tarixi;
-
korxona mahsulotiga bozorda bo‘lgan ehtiyoj holati.
Keltirilganlardan ko‘rinib turibdiki, korxona to‘lov qobiliyati haqida birgina ko‘rsatkich bilan aniq xulosa berish qiyin. Uni batafsil o‘rganish uchun esa yuqorida aytib o‘tilgan xususiyatlarni ham muntazam o‘rganib borish zarur.