nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-bob. QUYOSH SISTEMASI VA KOINOT

7-bob. GEOGRAFIK XARITALAR
41-mavzu. Geograﬁ k xaritalar .........................91
Amaliy mashg‘ulot.
42-mavzu. Masshtablar bilan ishlash ..............94
43-mavzu. Geograﬁ k koordinatalarni
aniqlash ...........................................................96
44-mavzu. Joy balandligini o‘lchash ...............99
Amaliy mashg‘ulot.
45-mavzu. Relyefning xaritalarda gorizontallar
bilan tasvirlanishi .............................................101
Bob yuzasidan mantiqiy
ﬁ krlashga yo‘naltiruvchi topshiriqlar .................103
8-bob. YER QOBIQLARI
46-mavzu. Litosfera plitalari ............................104
Amaliy mashg‘ulot.
47-mavzu. Vulqon maketini yasash ................107
48-mavzu. Gidrosfera va uning qismlari .........108
49-mavzu. Atmosfera tuzilishi .........................110
50-mavzu. Havo bosimi ..................................112
51-mavzu. Havo harorati.................................114
Amaliy mashg‘ulot.
52-mavzu. Havo haroratining sutkalik
va yillik amplitudasini aniqlash.........................116
53-mavzu. Biosfera .........................................117
Bob yuzasidan mantiqiy ﬁ krlashga
yo‘naltiruvchi topshiriqlar .................................120
“Suzuvchi” asboblar paneli

bogiashlar bilan ishlash paneli,
Snaps (Bog‘lashlar) Turli kocrinishdagi
murojaat),
Render Shortcuts (Render sozlashlariga tez
X Y Z i xv ^
. i Axis Constraints ( 0 ‘qlarda cheklashlar) Belgilan
gan o‘qlarda chegaralash paneli,
I' db 5 ^ I
Extras (Qo‘shimchalar) obyektlami turli ko‘rinishdagi
taqsimlashlar panelini ynklaydi.
Bmsh Presets (Mo‘yqalam sozlashlari)
undan tashqari turli fizik holatlami imitatsiya qilishga moijallangan.
j XL _
Tf
л
|
j
lizE JLlb^LJiJReactor (reaktor) va boshqa panellar mavjud.
20-§.
Viewports
(Proyeksiya oynalari)
Dastuming asosiy katta qismini proyeksiya oynalari egallaydi, 43-
rasm. Sahnaning barcha amallari mana shu oynalarda o z aksini topadi.
Dastur oynasi odatda to r t qismga bo‘lingan bo‘lib, uch ortogonal ko‘-
rinish va perspektiva ko‘rinishidagi oynalardan iborat. Mazkur oynalami
foydalanuvchi o‘z xohishiga ko‘ra turli ko‘rinishga moslashi mumkin.
Oynalami o‘zgartirish uchun Viewport Configuration (Proyeksiya
oynalari konfiguratsiyasi) buyrug‘ini yuklash, buning uchun:
Customize/Viewport Confi-guration(Sozlash)/Proyeksiya oynalari
konfiguratsiyasiga kirish lozim (43-rasm).
Reeton*
SttMw
U e N tn g A n d Sh a d o w s
J
V fe w C u b *
j
Sue rtntfvA ioe l»
I n y n i *
ft/itr, P i. - w w
A fa f t k in
r.ngt.-vfntinn
rrra
C fc k n v w w u u l
niMtmiuwkMtva
»VHW
Г -tR-- it Cnurf
Rendering (namoyish) menyusi

va tashqi muhit effektlarini tasvirlashga
mo‘ljallangan, Light Tracer (Nurlar tras-
sirovkasi), Exposure Control (ekspozitsiya
nazorati) va Lighting Analysis (Yoritishni
analiz qilish), Render to Texture (Teksturani
render qilish), Material Editor (Materiallar
muharriri), Material/ Map Browser (Material
va kartalami ko‘rish brauzeri),
turli ef-
fektlami montaj etishga mo‘ljallangan.
Show Last Rendering (Oxirgi qilingan
render), tasvimi chop etish va uni nazorat
etishga moijallangan.
Print Size Wizard
(Chop etish ustasi) va turli formatdagi tasvir
yoki animatsiyalami ko‘rishga mo‘ljallan-
gan RAM Player (RAM-pleer) va x.k bo‘-
limlardan iborat.
F.erder
shft+Q
P.erder Setup...
-10
Rerdered Frme Window ..
Cackwfcy...
Light Iracer...
Exposure С опЫ ..
Emfronnert...
3
Effects.
,
Kaytracer SsttHxs,..
P.aytraceQAal Ixljde/bteude...
Rarder
To Tenure..
3
■
' "4 Л
Material Edtor..
Metorfcl/Map Browser.
Video Рой .
Panorama E*port3
r „ .
Eatch =te^der, .
Frirt 3ze Assistant..
РЛМЙа>«г.,.
38— rasm.
18.9. Customize (Sozlashlar) menyusi
Customize (Sozlashlar) menyusi dastuming foydalanuvchilar
uchun
qulay holga keltirish, ulami saqlash, o‘lcham birliklarini tartibga
keltirish, plaginlar menejeri va x.k. bo‘limlardan iborat, 39- rasm.
Dastur foydalanuvchilari
uchun Customize
C5l0(rin
User Interface (Foydalanuvchi interfeysini soz- ,
lash), Save Custom UI Scheme (Foydalanuvchi | s*ecst«ru:sdene...
interfeysi sxemasini saqlash), Load Custom UI
Scheme (Foydalanuvchi interfeysini yuklash),
Dasturda turli asboblar panelini o‘chirib yoqishga
mo‘ljallangan Show UI (Foydalanuvchi inter
feysini ko‘rsatish) bo‘limida
Command Panel
(Buymqlar paneli), Floating Toolbars (“Suzuv
chi” asboblar paneli), Main Toolbar (Asosiy as
boblar paneli) va Track Bar (Treklar qatori) chi
qarish mumkin. Menyu davomida Lock UI
Layout (Foydalanuvchi interfeysini blokirovka
qilish) buyraqlaridan iborat.
Ulardan tashqari Custom UI and Defaults Switcher (Mavjud yoki
Foydalanuvchi interfeysi sxemalari), dastuming turli yordamchi va aso-
»Uc
Й:+0
Shew J
-MAVZU. 
TABIIY FANLARNING

7
1-bob. TABIATNI O RGANISH
Tadqiqot obyekti – tadqiq etilayotgan jonsiz va jonli tabiatdagi jarayon va hodisalar.
Obyekt muammoli holatni keltirib chiqaradi va u oʻrganish uchun tanlanadi. Tadqiqot obyekti
“Nimani tadqiq etmoqchisiz?” degan savolga javob beradi.
Tabiat obyektlari, hodisa va jarayonlarni o‘rganishda tabiiy fanlar muhim o‘rin tutadi. Ta-
biiy fanlarga ﬁ zika, kimyo, biologiya, geograﬁ ya, astronomiya kabi fanlar kiradi.
Tabiiy fanlarning vazifasi tabiat qonunlarini
o‘rganish, shuningdek, ulardan inson manfaatlari
yo‘lida oqilona foydalanish va tabiatni muhofa-
za qilishga yordam berishdan iborat. Tabiiy-ilmiy
bilimlar insonning amaliy faoliyatidagi kuzatishi,
tajriba o‘tkazishi, g‘oyalarni ilgari surishi natijasida
vujudga keladi.
Tabiiy fanlarning matematika, informatika, tarix kabi fanlar bilan bog‘liqligini guruhda
muhokama qiling.
O‘z tadqiqotingiz uchun tadqiqot obyekti va predmetini aniqlang. Ular haqida so‘zlab
bering.
-bob. MENING VATANIM - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

|
2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). inddBog'liq 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd9-bob. MENING VATANIM
54-mavzu. O‘zbekiston dunyo xaritasida ........121
Amaliy mashg‘ulot.
55-mavzu. O‘zbekistonning ma’muriy-hududiy
bo‘linishi va chegaradosh davlatlari
mozaikasini yasash .........................................124
56-mavzu. Mamlakatimizdagi
mashhur tabiiy obyektlar..................................125
57-mavzu. Vatanimizning muhofaza
etiladigan tabiiy obyektlari ...............................127
58-mavzu. O‘zbekiston iqlimining
o‘ziga xos jihatlari ............................................129
Bob yuzasidan mantiqiy ﬁ krlashga
yo‘naltiruvchi topshiriqlar .................................131
10-bob. HARAKAT VA KUCH
59-mavzu. Harakat turlari................................132
60-mavzu. Kuch ..............................................134
61- Mavzu. Oddiy mexanizmlar.......................136
62-mavzu. Odamning
tayanch-harakat sistemasi ...............................138
Amaliy mashg‘ulot.
63-mavzu. Richagni muvozanatga keltirish ....140
64-mavzu. Suyuqlik va gazlarda bosim ..........142
65-mavzu. Bosim tirik organizmlar hayotida. ....144
Amaliy mashg‘ulot.
66-mavzu. Suyuqliklarda bosim ......................146
67-mavzu. Tutash idishlar ..............................148
Amaliy mashg‘ulot.
68-mavzu. Tutash idishlarda
suyuqliklarning joylashuvi ................................150
69-mavzu. Nima uchun
kemalar cho‘kmaydi? .......................................152
Amaliy mashg‘ulot.
70-mavzu. Jismlarning suzish shartlari ...........154
Bob yuzasidan mantiqiy ﬁ krlashga
yo‘naltiruvchi topshiriqlar .................................156
11-bob. ENERGIYA
71-mavzu. Yorug‘lik hodisalari ........................157
|
| |
-bob. TABIATNI O‘RGANISH - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

|
2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). inddBog'liq 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd1-bob. TABIATNI O‘RGANISH
1-mavzu. Tabiiy fanlarning
tadqiqot obyekti ...............................................6
2-mavzu. Ilmiy tadqiqotni rejalashtirish ...........8
Amaliy mashg‘ulot.
3-mavzu. Ma’lumotlarni graﬁ kda tasvirlash .....11
Loyiha ishi.
4-mavzu. Ekosistema modelini yasash ...........13
Bob yuzasidan mantiqiy ﬁ krlashga
yo‘naltiruvchi topshiriqlar .................................14
2-bob. MODDA VA UNING XOSSALARI
5-mavzu. Modda tuzilishi ................................15
Amaliy mashgʻulot.
6-mavzu. Moddaning uch holatini kuzatish .....17
7-mavzu. Gazlar..............................................19
8-mavzu. Suyuqliklar.......................................21
Amaliy mashg‘ulot.
9-mavzu. Diﬀ uziya hodisasini o‘rganish ..........23
10-mavzu. Qattiq moddalar.............................25
11-mavzu. Moddaning zichligi .........................27
Amaliy mashg‘ulot.
12-mavzu. Turli shaklga ega
bo‘lgan jismlarning zichligini aniqlash .............29
13-mavzu. Bug‘lanish, qaynash,
va kondensatsiya ............................................31
Amaliy mashg‘ulot.
14-mavzu. Sun’iy yomg‘ir hosil qilish ..............33
Loyiha ishi.
15-mavzu. Novvot tayyorlash texnologiyasi ....35
Bob yuzasidan mantiqiy ﬁ krlashga
yo‘naltiruvchi topshiriqlar .................................36
3-bob. TIRIK ORGANIZMLARNING
XILMAXILLIGI
16-mavzu. Tirik organizmlar
klassiﬁ katsiyasi ................................................37
17-mavzu. O‘simliklar dunyosi ........................39
18-mavzu. Hayvonot dunyosi..........................41
Amaliy mashg‘ulot.
|
| |
Kuzatish - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

10
1-bob. TABIATNI O RGANISH
Modellashtirish – obyekt yoki hodisani ularning modellari yordamida o‘rganishdir.
Siz modellarni ko‘p uchratgansiz. Masalan, globus –
Yerning modeli, akvarium – suv
havzasining modeli.
Quyidagi modellar haqida ﬁ kr yuriting.
1. O‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishiga doir o‘tkazilgan tajriba davomida qanday
metodlar qo‘llangan?
2. Siz hayvonlarning xatti-harakatlarini o‘rganmoqchisiz. Buning uchun qanday
metodlarni qo‘llaysiz?
Tajriba – eksperiment (lotincha
eksperimentum – “sinov”, “tajriba”) ku-
zatishga qaraganda ancha murakkab
amaliy metod hisoblanadi. Tajriba o‘tkaz-
ganda tadqiqotchi o‘rganilayotgan tabiiy
obyekt va jarayonlarga ta’sir ko‘rsatadi.
Sug‘orish jarayoni o‘simlikning o‘sishi
va rivojlanishiga qanday ta’sir ko‘rsatishi-
ni tajribada
aniqlash yuzasidan quyidagi-
cha tadqiqot o‘tkazish mumkin. Bu ning
uchun bir turga mansub bir xil o‘lcham-
dagi uchta o‘simlik parvarish qilinadi.
Birinchi va ikkinchi o‘simlikdan
tajri-
ba guruhi sifatida tadqiqot uchun, uchinchi o‘simlikdan nazorat guru hi sifatida taqqoslash
uchun foydalaniladi. Tajriba guruhidagi birinchi o‘simlik ko‘p, ikkinchi o‘simlik esa kam,
nazorat guruhidagi o‘simlik esa odatdagidek yetarli miqdorda sug‘oriladi.
Barcha guruhdagi o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi bir oy davomida kuzatiladi. Shu
bilan birga, o‘simlikning bo‘yi o‘lchanib, yangi hosil bo‘lgan barglar soni hisoblab boriladi.
Barcha ko‘rsatkichlar tadqiqot kundaligiga batafsil qayd etiladi. Olingan ma’lumotlar taq-
qoslanib, tajriba davomida namlik miqdorining o‘simliklar o‘sishi va rivojlanishiga qanday
ta’sir qilishi haqida xulosa chiqariladi.
-mavzu. Linzalar..........................................159
Amaliy mashg‘ulot

5
K I R I S H
Aziz o‘quvchi! Bu o‘quv
yilida siz tabiiy fanlarni
o‘rganishda davom etasiz. Sizni tabiat haqidagi
bilimlarning maftunkor olami bo‘ylab qiziq sayohatga
taklif etamiz. Tabiat haqidagi bilimlar sizga hayotda
zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam
beradi. Siz 1–5-sinﬂ arda o‘qish
mobaynida tabiat
haqidagi ko‘plab tushuncha va atama, qonuniyatlar
bilan tanishdingiz. Oldingi sinﬂ arda egallagan bilim,
malaka va ko‘nikmala ringiz yangi bilimlar uchun
asos bo‘ladi.
Darslikda berilgan o‘quv tadqiqotlarini o‘tka-
zish, tajribalarni amalda bajarish, loyihalashtirishga
yo‘nal tirilgan topshiriqlar tabiiy va ijtimoiy muhit ho-
latini tushunish, atrof-muhit va inson muammolarini
anglash, ularning yechimini topishda qaror qabul
qilish ko‘nikmalaringiz shakllanishiga yordam bera-
di. Siz 6-sinfda
ilmiy tadqiqot apparati, uni qanday
rejalashtirishni o‘rganasiz.
“Tabiiy fanlar” keyingi sinﬂ arda biologiya, geog-
raﬁ ya, ﬁ zika, kimyo, astronomiya
fanlarini chuqur
o‘rganishingizga zamin yaratadi.
Siz tirik organizmlar, tabiat hodisalari va ﬁ zik-
kimyoviy jarayonlar haqida juda ko‘p qiziqarli bilim-
larga ega bo‘lasiz. Inson va tabiat o‘rtasida ajralmas
bog‘liqlik mavjudligini, tabiatdagi bir komponentning
o‘zgarishi, albatta, boshqa tarkibiy qismlarning o‘z-
garishiga olib kelishini tushunasiz.
Siz biologik, ﬁ zik, geograﬁ k va kimyoviy qonunlar
olamiga kirib borasiz va tanangizning ba’zi sirlarini
kashf etasiz, zamonaviy texnologiyalar bilan tani-
shasiz.
Mavzu matnlarini diqqat bilan o‘qing
va tahlil
qiling. Yodda tutilishi kerak bo‘lgan asosiy tushun-
chalar qalin harﬂ ar bilan belgilangan. Ajratib yozil-
gan so‘zlarga, rasmlar va diagrammalarga e’tibor
bering. Ular o‘quv materialini yaxshiroq tushu nishga
ko‘maklashadi.
Savollarga javob bering, tajriba va
kuzatishlar o‘tkazing hamda ularning natijalarini gu-
ruhda muhokama qiling. Har bir bob so‘ngida o‘rgan-
ganlaringizni mustahkamlashga yordam beradigan
topshiriqlar keltirilgan. Kitoblarga ehtiyotkorlik bilan
munosabatda bo‘lish qoidalariga rioya qiling.
Mavzuni diqqat bilan o‘qib chiqib, unda foydala-
nilgan shartli belgilar asosida berilgan topshiriqlar-
ni bekam-ko‘st bajarishingiz kelgusida shaxs sifa-
tida shakllanish, ilmiy dunyoqarashni kengay tirish
va ekologik tafakkurga ega bo‘lishingiz ga yordam
beradi.
Tadqiqot predmeti - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

8
1-bob. TABIATNI O RGANISH
2-MAVZU.
ILMIY TADQIQOTNI
REJALASHTIRISH
1. Tadqiqot qanday tartibda olib bo-
riladi?
2. Tadqiqotni olib borishda qanday
metodlardan foydalaniladi?
Tadqiqot rejasi
Yuqoridagi kabi savollar barchamizni
qiziqtirishi tabiiy.
Muammoning yechimini tayyor shakl-
da o‘zlashtirishimiz
yoki mustaqil tad-
qiq etishimiz mumkin. Tadqiqot yangi
bilimlarni kashf etish, ya’ni ilmiy bilish ja-
rayonidir. Masalan, astronom-olimlar olib
borgan tadqiqotlar natijasida yulduzlar
yorugʻlik va issiqlik hosil qiluvchi ulkan
samoviy jismlar ekanligi aniqlangan.
Olimlar tomonidan
olib borilgan ilmiy
tadqiqotlar natijasida rentgen va ultrato-
vush apparatlari, universal lazer sistemalari yaratilgan.
Tadqiqot olib borish uchun bajariladigan ishlar rejasi tuziladi. Tadqiqot rejasi tadqiqot-
chining o‘z oldiga qo‘ygan maqsadiga erishishga yordam beradigan faoliyat izchilligini aks
ettiradi, shuningdek, muam molarni hal qilish usullarini ham ko‘rsatadi.
1. Tadqiqot mavzusini tanlash.
2. Tadqiqot maqsadi va vazifalarini aniqlash. Tadqiqot maqsadi – tad-
qiqotchi oʻz ishi yakunida erishishi zarur bo‘lgan natija. Tadqiqot
vazifalari maqsadga erishish yoʻllari va usullarini belgilaydi.
3. Tadqiqot obyekti va predmetini belgilash.
4. Tadqiqot metodlarini belgilash. Tadqiqotni olib bo-
rish, qoʻyilgan vazifalarni hal etish usullari, ya’ni
tadqiqot metodlarini aniqlab olish zarur.
5. Ma’lumotlar toʻplash, kuzatish, tajribalar
oʻtkazish.
6. Tadqiqotdan kutilgan natijalarni baho-
lash, xulosa qilish.
Tadqiqotning aniq rejasini tuzib
olish sizga tabiatni o‘rganishning il-
miy usullarini amalda qo‘llash, ma’lu-
motlar to‘plash,
tadqiqot yuzasidan
xulosalar chiqarishga yordam beradi.
Zebralar
uchun yo‘l-yo‘l
chiziqlarning
qanday
ahamiyati bor?
Yulduzlar nima
uchun nur sochadi?
Zilzila
qanday
sodir
bo‘ladi?
alar
o‘l-yo‘l
rning
ay
ti bor?
qlash. Tadqiqot maqsadi – tad-
zarur bo‘lgan natija. Tadqiqot
va usullarini belgilaydi.
lash.
qiqotni olib bo-
usullari, ya’ni
rur.
balar
o-
-
n
i.
9
1-bob. TABIATNI O RGANISH
-topshiriq - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

8-topshiriq. Har bir qatordagi jumlalarning toʻgʻri yoki notoʻgʻri ekanini belgilang.
Jumla
To‘g‘ri/ Noto‘g‘ri
Sun’iy magnit
tabiiy magnitdan kuchliroq
Magnit qutblari har doim juft bo‘ladi
Magnit markazida tortish kuchi katta bo‘ladi
Kompas magnit yo‘nalishini aniqlash uchun ishlatiladi
Kuchli magnit yog‘och qirindisini o‘ziga tortishi mumkin
Magnit temir kukuni va mixlarni ajratib beradi
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining
6-sinfi uchun darslik
Bosishga 30.06.2022-yilda ruxsat etildi. Bichimi 60x84
1
/
8
.
Arial garniturasi. Kegli 12. Ofset bosma.
Shartli bosma tabog‘i 22,32. Nashriyot-hisob tabog‘i 22,20.
Adadi ______nusxa. Buyurtma № ___.
O‘quv nashri
TA B I I Y FA N L A R
Muharrir
Xurshidbek Ibrohimov
Badiiy
muharrir Sarvar Farmonov
Texnik muharrir
Akmal Sulaymonov
Rassom
Dilmurod Mulla-Axunov
Sahifalovchi-dizayner
Alimardon Aqilov
Musahhih
Orifjon Madvaliyev
Ijaraga beriladigan darslik holatini ko‘rsatuvchi jadval
№
O‘quvch n ng
sm va
fam l yas
O‘quv
y l
Darsl kn ng
ol ngandag
holat
S nf
rahbar -
n ng
mzos
Darsl kn ng
topsh r l-
gandag
holat
S nf
rahbar -
n ng
mzos
1
2
3
4
5
6
Darslik ijaraga berilib, o‘quv yili yakunida qaytarib olinganda
yuqoridagi jadval sinf rahbarlari tomonidan quyidagi
baholash mezonlariga asosan to‘ldiriladi:
Yang
Darsl kn ng b r nch marta foydalan shga ber lgandag holat .
Yaxsh
Muqova butun, darsl kn ng asos y q sm dan ajralmagan.
Barcha varaqlar bor, y rt lmagan, ko‘chmagan, betlar da
yozuv va ch z qlar yo‘q.
Qon qarl
Muqova ez lgan, b rmuncha ch z l b,
chetlar yed r lgan, darsl k-
n ng asos y q sm dan ajral sh holat bor, lek n qon qarl ta’m r-
langan. Ko‘chgan varaqlar qayta joylangan,
ayr m betlar ga
ch z lgan.
Qon qars z Muqova y rt lgan, ust ga ch z lgan, asos y q sm dan ajralgan
yok butunlay yo‘q, qon qars z ta’m rlangan.
Betlar y rt lgan,
varaqlar yet shmayd , ch z b, bo‘yab tashlangan. Darsl kn
t klab bo‘lmayd .
-mavzu. O‘simliklar
sistematikasini o‘rganish..................................43
Amaliy mashg‘ulot

|
-mavzu. O‘simliklar
sistematikasini o‘rganish..................................43
Amaliy mashg‘ulotBog'liq 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd19-mavzu. O‘simliklar
sistematikasini o‘rganish..................................43
Amaliy mashg‘ulot.
20-mavzu. Hayvonlar sistematikasini
o‘rganish ..........................................................45
Bob yuzasidan mantiqiy ﬁ krlashga
yo‘naltiruvchi topshiriqlar .................................46
4-bob. TIRIK ORGANIZMLARNING TUZILISHI
21-mavzu. Tirik organizmlarning tuzilishi ........47
22-mavzu. Tirik organizmlarning oziqlanishi ...50
23-mavzu. Odamning ovqat hazm
qilish sistemasi ................................................53
Amaliy mashg‘ulot.
24-mavzu. Ratsional ovqatlanish, kunlik
ovqat ratsionini tuzish ......................................55
25-mavzu. Tirik organizmlarning
nafas olishi.......................................................57
26-mavzu. Tirik organizmlarda
oziq moddalar transporti ..................................59
27-mavzu. Tirik organizmlarning ayirishi .........61
28-mavzu. Tirik organizmlarning ta’sirlanishi 63
Amaliy mashg‘ulot.
29-mavzu. Tirik organizm – yaxlit sistema ......65
Bob yuzasidan mantiqiy ﬁ krlashga
yo‘naltiruvchi topshiriqlar .................................66
5-bob. EKOLOGIYA VA BARQAROR
RIVOJLANISH
30-mavzu. Iqlim ..............................................67
31-mavzu. Iqlimga ta’sir etuvchi omillar ..........69
32-mavzu. Iqlim o‘zgarishining
Yer tabiatiga ta’siri ...........................................71
33-mavzu. Ekosistemalardagi
o‘zaro munosabatlar ........................................73
34-mavzu. Ekosistemalarda energiya oqimi ...75
Loyiha ishi.
35-mavzu. Toza ichimlik suvni olish ...............77
Bob yuzasidan mantiqiy ﬁ krlashga
yo‘naltiruvchi topshiriqlar .................................79
|
| |
ЖЗ
* Use Transform Coordinate Center (Koordinata tizimi boshini 
qoilash) - kabi obyekt tayanch tizimlarini qoilashga moijallangan.
Je*

fef J
1
Mirror (Belgilangan obyektlar aks tasviri)
- Belgilangan
obyektlar aks nusxasini yaratadi.
Align (To‘g‘irlash) (Alt+A),
Quick Align (Tez to‘g ‘irlash),
Nonnal Align (Belgilangan noimalga to‘g‘irlash) (Alt+N),
Place Highlight (Shu‘la o‘rnatish) (Ctrl+H),
Align Camera (Kamerani tekislash),
Align to View (Proyeksiya oynalariga to‘g ‘irlash) - Belgilan
gan
obyektlar, normallarga, kameraga va proyeksiya oynalariga to‘g ‘ir-
lashning muloqot oynasini ochadi.
Layer Manager (Qatlamlami boshqarish)
- Qatlamlar bilan
ishlash menejeri oynasini yuklaydi.
® Curve Editor (Open) (egrilar muharririni ochish) -
Funksional
egrilar muharririni yuklaydi.
Schematic View (Open) (Sxematik muharrinii ochish) - Sah
na sxematik muharrimi oynasini ochish.
Material Editor (Materiallar muharriri) (M) -
Materiallar mu-
harriri oynasini ochadi.
^ Render Scene Dialog (Render qilishning muloqot oynasi)
(F10) - Render qilish va sozlashning muloqot oynasini ochadi.
® Rendered Farme Window (Render qilish oynasi)
^•Render Type (Render usuli ari) - Sahna render usullaiini o‘rnatadi.
С star IE and - • Coreldraw • pho to s h o p

siy elementlariga murojaat etish uchun Configure Paths (Y oilar konfi-
guratsiyasi), Configure User Paths (Foydalanuvchi yo‘llari konfi-
guratsiyasi), Configure System Paths (Tizim yo‘llari konfiguratsiyasi)
boiimlari, o‘lcham birliklarini o‘matish, sozlashga moijallangan Units
Setup (Oicham birliklarini o‘matish) dastur to‘rlari va bogiashlar
sozlashlarini amalga oshirish uchun Grid and Snap Settings (To‘r va
bogiashni sozlash), Plug-in Manager (Qo‘shimcha o‘matiladigan mo-
dullar menejeri), Preferences (Parametrlar) va x.k. lard an iborat.
18.10. MAXScript menyusi
MAXScript
menyusi dastuming ichki
dasturlash tili va ulami sozlash menyusi boiib,
turli dasturda
mavjud boigan imkoniyatlami
kengaytiradi, 40- rasm.
New Script (Ssenariy yaratish) buy’rag‘i
Untitled - MAXScript oynasini ochib unda turli
ko‘rinishdagi
dastur ssenariylarini yozish, soz
lash mumkin.
Menyuda Open Script (Ssenariyni ochish),
Run Script (Scenariyni bajarish), makrobuy-
mqlami ko‘rish
va nazorat qilish uchun
MAXScript Listener (MAXScript interpretato-
ri), dastur interfeysining
elementlarini makro-
buymqlar bilan sozlash uchun Visual MAX
Script Editor (MAXScript grafik muharriri) va
makrobuyruqlami to‘la osonlik bilan bajarish
uchun Debugger Dialog (Sozlash oynasi)laridan
iborat.
18.11. Help (Ma‘lumot) menyusi
Help (Maiumot)
menyusi dastur va u
to‘g‘risidagi maiumotlar joylashgan menyu
hisoblanadi, 41-rasm.
Bu menyu yordamida 3D Max;
dasturida
nimalami bajarish mumkin,
dastur buyruqlari
yordamida qanday vazifalar bajariladi va h.k.
lar to‘g ‘risida to iiq m aium ot olish mumkin.
Vtulka (Po‘lat) - • Coreldraw • pho to s h o p

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. www.info-baz.narod.ru, I V-боб «Свойства». 1-qism.
2. www.info-baz.narod.ru
3. Федоренко. Кимаев. AutoCAD 2002. - М., 2001 г.
4. Т.Союолова. AutoCAD 2008. Учебный курс. Издательский дом
«Питер», 2007 г. 560стр.
5. MB.Shah, B.C.Rana. Engeneering drawing. 2011y. 474-511 p.
6. T.Rixsiboyev. Kompyuter grafikasi. “0 ‘zbekiston yozuvchilar uyush-
masinig Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti” , -Т., 2006-yil, 168 bet.
7. F.Alimov, X.Shodimetov, A.Ibragimov Kompyuter grafi~kasi va
asoslari. “O'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati”. - Т., 2012 у. 180 bet.
8. S.Q.Tursunov va boshqalar. Kompyuter grafikasi va web-dizayn.
Pedagogika OTMlari talabalari uchun darslik. -T. Choipon. 2013 y. 377-
bet.
9. T.Rixsiboyev va boshqalar. Kompyuter grafikasi. “Tafakkur qanoti”,
-Т., 2012 у. 136 b.t
10. X.Rixsibayeva va b. Chizmachilik (detal sirtlarining o‘tish
chiziqlarini AutoCAD dasturidan foydalanib samarali qurish metodikasi).
Nizomiy nomidagi TDPU. 2014, 48 bet.
11. X.Rixsibayeva va b. Chizmachilik (Buyum yig‘ish chizmalarini
bajarish). Nizomiy nomidagi TDPU. 2014, 56 bet.
12. X.Rixsibayeva va b. Chizmachilik (Yig‘ish chizmasini detallarga
ajratish). Nizomiy nomidagi TDPU. 2014, 72 bet.
13. X.Rixsibayeva va b. Chizmachilik darslarida Auto CAD dasturi
yordamida chizmalami bajarish. T. Nizomiy nomidagi TDPU. 2015, 115
bet.
14. Rixsiboyev va b. «AutoCAD dasturida ba’zi grafik primitivlami
kompyuterda loyihalash». 1- maqola (Ilmiy maqola). «Pedagogik ta’lim»
2008/2. 73-82 bet.
15. Rixsiboyev va b. «AutoCAD dasturida ba’zi grafik primitivlami
kompyuterda loyihalash». 2 - maqola (Ilmiy maqola). «Pedagogik ta’lim»
2008/4. 85-94 bet.
Motion (Harakat) vkladkasi

oynasidagi biror tranformatsiyani o‘zgartirish mmnkin. Keyingi asosiy
tugma
Trajectories
(Tpaektoriya) boiib, biror sahna obyektiga harakat
yo‘nalishini tayinlash (y o i izi sifatida ihtiyoriy chizilgan splaynlami
ko‘rsatish mumkin) va uning parametrlarini sozlash mumkin.
21.4. Display (Tasvirlash) vkladkasi
Mazkur vkladka (51-rasm) tugmalari sahna obyektlarining ko‘ri-
nishini nazorat qilib unda obyektlarni ---- ----------------1 muzlatib, ya‘ni
harakatsiz holatga keltirish,----- —J o‘chirib qo‘yish va turli
xil ko‘rinishlarda tasvirlash imkoniyatini beradi.
Undan tashqari turli sahna obyektlarini nomi va turlari bo‘yicha
tanlash, masalan yoritkichlar, kamera, zarralar tizimi va h.k.lar va ularga
tegishli koiinishni tayinlash mumkin.
Bu vkladkaning ko‘pgina buyruqlarini obyektning xususiyatlari
oynasidan nazorat qilish mumkin.
21.5. Utilities (Utilitlar) vkladkasi
Buyruqlar panelining oxirgi vkladkasi
New Script - • Coreldraw • pho to s h o p

New Features Guide (Yangi imkoniyatiar to‘g ‘risida maiumot) va User
Reference (Foydalanuvchi maiumotnomasi), MAXScript Reference
(MAXScript maiumotnomasi) dastuming so‘nggi versiyasida paydo
bo‘lgan yangi imkoniyat va buyruqlar to‘g‘risida m aium ot beradi.
Jumladan mazkur menyuda quyidagi boiim lar mavjud: Tutorials
(Darslar), HotKey Map (Klavishlar birligi xaritasi), Additional Help
(Qo‘shimcha maiumot), 3DS Max on the Web (3DS Max Intemetda),
Activate 3DS Max (3DS Maxni ro‘yhatga olish), About 3DS Max (3DS
Max maiumoti) va boshqa boiimlami ko‘rish mumkin.
Asboblar paneli asosiy menyuning pastida joylashgan boiib, u
dastuming asosiy va eng ko‘p ishlatiladigan buyruq tugmalari bilan
ta‘minlangan, 42-rasm.
Mazkur buyruqlardan birini ishlatish uchun kursor yordamida maz
kur buyruq tugmasini bosish kifoya qiladi. Odatda mazkur panelning bar
cha tugmalari ekranga sig‘maydi (17y va undan kichik diagonalli mo-
nitorlar uchun) bu panelning barcha buyruqlami ko‘rish va ishlatish uchun
panelni surish darkor. Buning uchun kursomi mazkur panelga olib boriladi
va kursor panja shaklini olganda sichqonchani chap tarafga suriladi.
Bu panelning tugmalari odatda katta ko‘rinishda boiib, odatdagi
ko‘rinishdagi tugmalami hosil qilish uchun asosiy menyudan Customize
• Preferences (Sozlash • Parametrlar), Preference Settings ( 0 ‘matish
parametrlari), UI Display (Foydalanuvchi interfeysi) qismidagi Use
Large Toolbar Buttons (Katta tugmalami ishlatish) belgini olib tashlash
va buyruqni tasdiqlab chiqish darkor. Mazkur interfeys ko‘rinishi
dastumi qayta yuklaganda kuchga kiradi.
Mazkur panel “suzuvchi” .panellar qatoriga kirib, dastur inter-
feysining ixtiyoriy tomoniga joylashtirish mumkin. Bu panelga sich
qoncha tugmasini ikki marta tez bosish mazkur panelni o‘z joyiga qo‘ya-
di. Sichqonchani mazkur panelning istalgan tugmasiga olib borilsa, u
to‘g iisida maium ot paydo boiadi. Ba‘zi tugmalar chetidagi uchbur-
84
3 — r a s m - • Coreldraw • pho to s h o p

Undan tashqari mazkur ko‘rinishlami tez o‘zgartirish uchun pro
yeksiya oynalarini
birini faollashtirib, klavish orqali V ni bosish va
tegishli ko‘rinishni tanlash lozim boiadi.
Yana bir altemativ usul
proyeksiya oynalari nomini ustiga kursomi olib borib, so‘ng sichqoncha
o‘ng
tugmasini bosish, paydo boigan kontekst menyudagi View qato-
ridan tegishli ko'rinishni chiqarish mumkin.
Undan tashqari proyeksiya oynalaiiga Schematic View (Sxematik
ko‘rinish), Track View (Treklar muharriri), Asset Manager (Resurslar
dispecheri) yoki MAXScript Listener (MAXScript inpretatori)
joylashtirish mumkin.
Proyeksiya oynalarida ishlash,
ulami kattalashtirish, ko'rinishlarni
aylantirish va h.k. amallami bajarish uchun dastur oynasining o‘ng past
qismida joylashgan proyeksiya oynalari bilan ishlash tugmalarini ko‘rib
chiqamiz:
^ Zoom (Masshtab) (Alt+Z) - Tasvir ko‘rinishi masshtabini o‘z-
gartirish.
^ Zoom All (Masshtab vsex okon) - Hamma proyeksiya oynala
rida tasvir masshtabini o'zgartirish.
Л Zoom Extents (Yaxlit sahna) (Ctrl+Alt+Z),
Zoom Extents Selected (Ajratilgan obyektlarni ko‘rsatish) -
Sahnaning hamma yoki belgilangan obyektlarni belgilangan proyeksiya
oynasiga to iiq joylashtiradi.
№
°"*Zoom Extents All Selected (Belgilangan obyektlarni hamma
oynalarda ko‘rsatish) (Z)
^ Zoom Extents Ail (Hamma oynalarda sahnani to iiq ko‘rsatish)
(Ctrl+Shift+Z), Belgilangan yoki hamma
obyektlarni proyeksiya
oynalarida ko‘rsatish.
^Field-of-View (Ko‘rish maydoni) - Faqat faol proyeksiya
oynasiga tailuqli. Perspektiva ko‘rish maydonini masshtablaydi.
lQ-1
Zoom Region (Maydonni masshtablash) (Ctrl+W) - Belgilan
gan maydonni masshtablaydi.
jJLPan View (Ko‘rinishni siljitish) (Ctrl+P) - Belgilangan proyek
siya oynasidagi ko‘rinishni siljitadi.
88. Walk Through ( 0 ‘tish) - Videoo ‘y inlardagi
kabi kamera va
perspektiva navigatsiyasi.
(korpus tanasi stakan va tor-halqa boigan va cho‘yandan quyilgan)

|
(korpus tanasi stakan va tor-halqa boigan va cho‘yandan quyilgan) Pdf ko'rish
|
bet | 184/218 | Sana | 27.06.2024 | Hajmi | 10,66 Mb. | | #266045 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslik(korpus tanasi stakan va tor-halqa boigan va cho‘yandan quyilgan)
Vazifa variantlari
36
37
38
39
40
41
42
Korpusga
o‘yilgan truba
rezba oichami
GVi
GV
a
G1
G1 Vi
Tashqi diametri
20,9
56
26,442
33,250
41,912
Shartli ichki
diametri
15
20
25
32
Oicham
koeffitsienti k^
1
1,25
1,4
1,5
1,6
2
2Д
1. Korpusning oichamlari 29 - rasmdagidek boigan ichki tor-hal-
qa teshigi loyihalanadi va uning stakani va ikki chetdagi olti yoqli
prizma chizib olinadi.
2. Korpusdagi tor-halqa qismining ichki va chetki ocherki-chega-
ralovchi kontur yoylari, radiuslari tegishlicha 15 mm va 20 mm boiadi.
45° burchak ostida o‘ng tomondagi silindrik gorizontal teshikdan
stakanga o‘tuvchi, kesimi o‘zgarib boruvchi teshikning o‘qi va ichki
hamda tashqi konturlari o‘tkaziladi. Qolgan tarkibiy elementlaming
tasviri va kesishuv chiziqlari chizmada, 30- rasmda tasvirlanganidek
bajariladi. Konstruksiyalash jarayonida oichamlar qo‘yib boriladi.
280
3.
Korpusning ustdan va chapdan ko4rinishlari quriladi. Bunday
korpuslami eskizini bajarish qolgan armatura korpuslaridan murakkab-
roq bo'lgani uchun uning ustdan va chapdan ko‘rinishlari talabalarga
metodik yordam sifatida keltirildi, 31- rasm.
Yuqorida ishlab chiqilgan buyumning yig‘ish chizmalarini baja
rishga oid shaxsiy vazifa variantlarining interfaol ishlanmasi va ulami
bajarish bo‘yicha keltirilgan metodik ko‘rsatmalar hamda tavsiyalar har
bir professor-o'qituvchi tomonidan ijodiy yondoshish asosida, ulami
ayrim detallari konstruksiyasini va ulami o‘zaro birikish usullarini o‘z-
gartirishlari, ya’ni modemizatsiya qilishlari ham mumkin.
281
Masalan, suyuqlik kranlariiiing korpusi yoki ustama gaykasini 32-
rasmdagi kabi, korpusning chap tononini jo ‘mrakli va salnik qurilmasini
ikki detali, ustama gayka bilan siquvchi vtulka o‘mida, ulaming vazifa-
sini bajaruvchi bitta siquvchi qopqoq-gaykaga almashtirib o ‘zgartirishlar
kiritish mumkin.
Korpusi cho‘yandan quyilgan tanasi stakan halqa-tordan iborat
bo‘lgan, ya’ni 36-42- vazifa variantlari uchun uning tarkibiga kiruvchi
detallaming namunaviy eskizi va yig‘ish chizmasi hamda spetsifikat-
siyasi 33-41- rasmlarda keltirilgan.
Buyumning yig‘ish chizmasini aw al uning bosh ko‘rinishini ho-
maki bajarib (26- rasm), so‘ngra uning to‘g i i qurilganligi o ‘qituvchi to-
monidan tekshirib berilgach, ustdan va chapdan ko‘rinishlarini pro-
yeksion bogianishda chizish tavsiya etiladi.
Ventil chambaraklari standart bo‘yicha ishlab chiqilganligi uchun
ulaming eskizi tuzilmagan. Shuningdek, yig‘ish chizmasini yuqoridan
ko‘rinishini bajarishda, chambarak yoki dastalar bunday tasvirlarni to‘-
sib qo‘yadi. Shu sababli o'quv qoilanmada ventilning yig‘ish chizma-
sida ular tasvirlanmagan.
282
|
| |
Vazifa variantlari - • Coreldraw • pho to s h o p

va vertikal silindrlaming chetki yasovchilarini kesishgan nuqtasi
(l)gacha boigan masofaga teng bo‘lgan shar o ‘tkaziladi, 7 1 - rasm.
'!V f
m
Ф27
(Г777Т'
\
:;E ^ jJ f
M*
_ ......
J
_________
27- rasm.
MIL
2.
Korpusning olddan-bosh ko‘rinish
eskizini silindr, stakan va
sharlaming ustma-ust tushib qolgan qismlari
tahrirlanadi va frontal
qirqimiga tushgan yuzalari birlashtirilib shtrixlanadi va o ‘lchamlari
qo‘yilib pardozlanadi, 28- rasm. So‘ngra korpusning ustdan va chapdan
ko‘rinishlari bosh ko‘rinishdan foydalanib quriladi.
Yumoloqlash radiuslari 2-3 mm
28- rasm.
279
-14- vazifa variantlari “Kran”

8-14- vazifa variantlari “Kran”
(Gaz-havo uchun, 1 9 -rasm)
Vazifa variantlari
8
9
10
11
12
13
14
Korpusga
o‘yilgan truba
rezba o‘lchami
G 14
G
3/4
G1
G1
‘/4
Tashqi diametri
20,956
26,442
33,250
41,912
Shartli ichki
diametri
15
20
25
32
0 ‘lcham
koeffitsienti
1
1,25
1,4
1,5
1,6
2
2,1
274
15 -2 1 - vazifa variantlari “V entil”
(korpus tanasi stakan va silindr bo‘lgan va bronzadan quyilgan)
Vazifa
variantlari
15
16
17
18
19
20
21
Korpusga
o‘yilgan truba
rezba o ‘lchami
G l/2
G3/4
G1
G i l /4
Tashqi
diametri
20,956
26,442
33,250
41,912
Shartli ichki
diametri
15
20
25
32
0 ‘lcham
koeffitsienti k„‘
1
1,25
1,4
1,5
1,6
2
2,1
1. Korpus tanasining silindr qismini eskizi bajariladi, 20- rasm.
2. Korpus tanasining stakan qismini eskizi bajariladi, 2 1 - rasm.
Gorizontal teshikni to‘suvchi devor og‘ma boiishi ham mumkin,
2 2 - rasm.
21- rasm.
275
22— rasm.
Korpusning olddan-bosh ko‘rinishi eskizini yasash uchun uning
silindrik qismiga stakan qismi joylashtiriladi. Bunda ulaming markaz
chiziqlarini kesishuv nuqtasi tayanch nuqta bo‘ladi, 23— rasm. Ulaming
frontal qirqimiga tushgan yuzalari tahrir qilinadi - birlashtiriladi va
shtixlanadi. Uning bosh ko'rinishi pardozlanadi, ya’ni chiziq turlariga
mos yo‘g ‘onlikda to‘qartiriladi, o‘lchamlari qo‘yiladi, 68- rasm. Qolgan
ko‘rinishlari mustaqil bajariladi.
Yumaloqlash radiuslari 2 mm
24- rasm.
276
2 2 -2 8 - vazifa variantlari “V entii”
(korpus tanasi stakan va ellipsoid bo‘lgan va bronzadan quyilgan)
Vazifa variantlari
22
23
24
25
226
27
28
Korpusga
o ‘yilgan truba
rezba o‘lchami
G Va
G 3A
G1
G1
’/4
Tashqi diametri
20,956
26,442
33,250
41,912
Shartli ichki
diametri
15
20
25
32
0 ‘lcham
koeffitsienti ko<
1
1,25
1,4
1,5
1,6
2
2,1
1. Ellipsoid chapdan ko'rinishda aylana boiib tasvirlanadi. Bu
aylananing diametrini d, tanasi ellipsiod bo‘lgan ventillami o‘lchab,
uning qiymatini olti yoqli prizmasining olti burchakka tashqi chizilgan
aylana diametri bilan qiyoslab, aylana diametri chizmadagi 32 mmdan
l,lg a katta bo‘lishini ko‘rsatdi. Shu bois diametri 36(d=l,l*32)mm ga
teng va markazi gorizontal va frontal o‘q chiziqlarining kesishgan
nuqtasida bo'lgan aylana chiziladi.
2. Ellipsoidning olddan ko‘rinishdagi ocherkini-tashqi chegarasini,
uchta nuqta orqali (1 va 3 - nuqta silindrdan olti qirrali prizmaga o‘tish
nuqtasi, 2 - nuqta o'tkazilgan aylananing kvadranti-aylana bilan vertikal
o‘qning kesishgan nuqtalari) o‘tuvchi aylana yoyi yordamida yasaladi,
25- rasm.
277
3.
Korpusning olddan-bosh ko‘rinishini yasash uchun uning
ellipsiod qismiga stakan qismi joylashtiriladi. Bunda ulaming markaz
chiziqlarini kesishuv nuqtasi tayanch nuqta boiadi. Ulaming ustma-ust
tushib qolgan qismlari tahrirlanadi va frontal qirqimiga tushgan yuzalari
birlashtirilib shtrixlanadi, 26-rasm. So‘ngra korpusning ustdan va
chapdan ko‘rinishlari quriladi.
26- rasm.
29-35- vazifa variantlari “Ventil”
(korpus tanasi stakan va shar boigan va cho‘yandan quyilgan)
|
XORIJIY MANBALAR - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 102/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)XORIJIY MANBALAR
1. Реутов О.А., Курц А.Л., Бутин К.П. Органическая химия. Учебник для студентов химических специальностей и аспирантов М.:, МГУ. 1999, 1985 с.
2. Артеменко А.И. Органическая химия. М.: «Химия». 2002, 848с.
3. Робертс Дж., Кассерио М. Основы органической химии. Т.1. 842с. Т.2. 888с. Перевод с англ. под редак. академ. А.Н.Несмянова. М.: «Мир». 1988 г.
4. Терней А. Современная органическая химия. В 2-х т. М.: «Мир». 1981г. Т.1,2.
5. Марч Дж. Органическая химия: в 4-х т. М.: «Мир». 1985г. Т.1-4.
6. Несмеянов А.Н., Несмеянов Н.А. Начала органической химии. В 2-х т.
М.: 1974. Т.1,2.
7. Гауптман З., Грефе Ю., Ремане Х. Органическая химия. М.: «Мир». 1979. 838с.
8. Моррисон Р., Бойд Р. Органическая химия. М.: «Мир». 1974г. 1132с.
9. Нейланд О.Я. Органическая химия. М.: «Высшая школа», 1990г. 750с.
10. Шабаров Ю.С. Органическая химия. М.: «Химия». 2000. 848с.
11. Вацуро К.В., Мищенко Г. Л. Именные реакции в органической химии.
М.: Химия. 1976г. 526с.
12. Березин Б.Д, Березин Д.Б. Курс современной органической химии. М. : Высшая школа. 2003. 768 с.
13. Травень В.Ф. Органическая химия в 2-х т. М.: ИКЦ «Академкнига» 2004 г. Т.1. 727 с., Т.2. 582 с.
14. Бочков А.Ф., Смит В.Н., Кейпл Р. «Органический синтез», «Наука и искусство» пер. с англ М.: «Мир», 2001. -573 с. URL: http://www.mir-pubs.dol.ru
|
| |
ГАЛОГЕНКАРБОН КИСЛОТАЛАР - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

ГАЛОГЕНКАРБОН КИСЛОТАЛАР
Олиниши. α-Галогенкарбон кислоталар карбон кислоталарни галогенлаш йўли билан олинади. Фторлаш натижасида перфторкарбон кислоталар ҳосил бўлади. Саноатда фторлаш реакцияси HF эритмасида электрокимёвий усул билан олиб борилади. Реакция натижасида ацилфторидлар ҳосил бўлади.
Карбон кислотларни хлорлаш қиздирилганда ва ёруғлик таъсирида боради. Сирка кислотаси хлоранганда уч хил хлорсирка кислота ҳосил бўлиши мумкин.
Бошқа карбон кислоталар хлорланганда α-, β- ва бошқа алмашинган хлоркарбон кислоталар ҳосил бўлади. PCl3 иштирокида хлорлаш ўтказилганда асосан α-хлоркарбон кислоталар чиқади.
Карбон кислоталарни бромлаш реакцияси қизил фосфор ёки PBr3 иштирокида олиб борилади. Реакция натижасида ацилбромидлар, кейин α-бромацилбромидлар ҳосил бўлади.
Карбон кислоталарни қизил фосфор иштирокида хлорлаш ва бромлаш реакцияларини биринчи марта К.Хелл (1881), Я.Фолгард (1887) ва Н.Зелинский (1887) ўрганганлар.
α-Фтор ва α-иодкарбон кислоталар хлор ёки бром атомларини нуклеофил ўрин олиш реакцияси орқали олинади.
Кимёвий хоссалари. Галогенкарбон кислоталар карбон кислоталарга хос барча реакцияларга киришади, жумладан, ацилхлоридлар, мураккаб эфирлар, амидар ҳосил қилади.
α-Галогенкарбон кислоталар ва уларнинг ҳосилалалри ҳар хил нуклеофил реагентлар билан осон реакцияга киришади. Реакция тезлиги галогеналканларга қараганда каттароқ бўлиб, бу карбоксил гуруҳнинг индуктив эффектив таъсири билан боғлиқ.
α-Галогенкарбон кислоталарнинг карбоксилат-ионлари нуклеофиллар билан таъсирлашганда карбокатионнинг ички молекуляр стабиллашуви содир бўлади. Реакция одатда SN1 механизм бўйича, бироқ конфигурациянинг сақланиши билан боради.
α-Галогенкарбон кислоталар гидрокси- ва аминокислоталар олишда дастлабки моддалар ҳисобланади.
Шунга ўхшаш реакциялар β-, γ-, δ- ва ω-аминокислоталарда ҳам кузатилади. β-Галогенкарбон кислоталар нуклеофил ўрин олиш реакциялари билан бир вақтда борадиган парчаланиш реакциясига ҳам киришади.
α-Галогенкарбон кислоталар, айниқса, α-тригалогенкарбон кислоталар қиздирилганда осон декарбоксилланади.
Муҳим вакиллари
Хлорсирка кислотаси-61 oC да суюқланадиган рангсиз кристалл модда, сувда ва органик эритувчиларда яхши эрийди.
Саноатда хлорсирка кислотаси сирка кислотасини фосфор хлоридлар ёки олтингугурт хлоридлар иштирокида хлорлаб олинади. Шунингдек, трихлорэтиленни 180 oC да, 90 % ли сулфат кислотдаги эритмада гидратлаш ва гидролиз қилиш усули ҳам қўлланилади.
Хлорсирка кислотаси бўёқ моддалар, гербицидлар, комплексонлар ионитлар ва моддалар олишда қўлланилади.
Трифторсирка кислотаси-72,4 oC да қайнайдиган, ўткир ҳидли рангсиз суюқлик, ҳавода тутайди, терини шикастлайди. Сув ва органик эритувчиларда яхши эрийди.
Трифторсирка кислотаси саноатда сирка кислотаси ёки сирка ангидриддан электро-кимёвий усул билан олинади.
Трифторсирка кислотаси органик синтезда эритувчи, ҳамда самарали кислота катализатори сифатида қўлланилади. Трифторсирка кислотасининг ангидриди 38,5 oC да қайнайдиган суюқлик бўлиб, ациллаш реакцияларида катализатор сифатида ва сув тортиб олувчи восита сифатида ишлатилади.
13-маъруза
|
Гидрид-ион манфий зарядланган водород иони, сув молекулалари электронлар билан бомбардимон килинганда хосил бўлади.  
Гидридлаш

|
Гидрид-ион манфий зарядланган водород иони, сув молекулалари электронлар билан бомбардимон килинганда хосил бўлади.
Гидридлаш
|
bet | 100/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Гидрид-ион манфий зарядланган водород иони, сув молекулалари электронлар билан бомбардимон килинганда хосил бўлади.
Гидридлаш (гидрогенлаш)-органик бирикмаларга водород молекуласини бириктириш.
Гидрогалогенлаш-органик бирикмаларнинг каррали богъларига водород галогенидларнинг бириктириш.
Галогенводородларнинг реаксион кобилияти куйидаги тартибда оъзгариб боради: ХФ<ХCл<ХБр<ХИ.
Гидрокрекинг-нефтнинг юкори кайнаш температурали фраксияларига, хамда паст кайнаш температурали ва тўғридан-тўғри олинган ўртача дистиллят фраксияларга бензин, реактив ва дизел ёкилгъиси, сурков мойлари, суюлтирилган газ ва бошкалар олиш максадида катализаторлар иштирокида водород таъсир эттириш жараёни.
Гидрофоб оъзаро таъсир-сув мухитида кутбсиз заррачаларни оъзаро бир-бирига кучли тортилиши. Гидрофоб ўзаро таъсирнинг сабаби шуки, сув молекулаларининг ўзаро таъсири энергияси сув молекулаларини кутбсиз молекулалар билан таъсирлашув энергиясидан катта бўлади.
Гидроформинг-юкори октан сонли бензинлар ва ароматик углеводородлар олиш максадида нефт фраксияларини каталитик кайта ишлаш. Хозирги пайтда каталитик риформингга алмаштирилган.
Гликолиз (юнонча глйкос-ширин ва лйсис-парчалаш, эритиш) углеводларни ферментлар таъсирида анаероб ногидролитик парчаланиши. Реаксия натижасида АТФ хосил боълади ва сут кислотаси хосил бўлиши билан тугайди. Гомологик катор-бир хил функсионал гурухли ва бир типдаги тузилишга эга бўлган органик бирикмалар катори.
Қаторнинг хар бир вакили кейингисидан ва олдингисидан доимий структура бирлигига фарк килади. Гудрон-нефтни атомосфера босимида ва вакуум остида 450-600 оC гача хайдаладиган фраксиялардан колган колдик. Гудрон ёпишкок суюклик ёки асфалтсимон модда. Дегидрогалогенлаш-органик бирикма молекуласидан галогенводороднинг ажралиши. Реаксия натижасида каррали боғ ёки сиклик бирикма хосил боълади.
Дезаминлаш-органик бирикма молекуласидан НХ2 гурухни ажратиб чикариш. Реаксия натижасида аминогурух бошқа гурухга алмашади ёки коъшбогъ хосил бўлади.
Десикантлар-хосилни тез пишиб етилиши ва йиғим-теримни осонлаштиришмаксадида хосил йиғиб олинишдан олдин ўсимликларнинг ер устки қисмларини қуритиш учун қўлланиладиган пестицидлар. Дефолиантлар-ўсимликларнинг баргларини тўкилиши тезлаштирувчи пестицидлар.
Дистиллятсия (лотинча-томчилаб окиш маъносини билдиради)-суюқ аралашмаларни хар хил таркибли фраксияларга ажратиш.
Суюқликлар ва улар ҳосил қилган буғларнинг таркибидаги тафовутга асосланган. Карбокатионлар-жуфт сондаги электрон тутувчи органик катионлар. Уларнинг тузилиши шартли равишда вакант электрон орбиталга эга бўлган углерод атомининг структураси сифатида каралади.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Гидрид-ион манфий зарядланган водород иони, сув молекулалари электронлар билан бомбардимон килинганда хосил бўлади.
Гидридлаш
|
ADABIYOTLAR RO`YXATI - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 101/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Реутов О.А., Курц А.Л., Бутин К.П. Органическая химия. Учебник для студентов химических специальностей и аспирантов М.:, МГУ. 1999, 1985 с.
2. Артеменко А.И. Органическая химия. М.: «Химия». 2002, 848с.
3. Робертс Дж., Кассерио М. Основы органической химии. Т.1. 842с. Т.2. 888с. Перевод с англ. под редак. академ. А.Н.Несмянова. М.: «Мир». 1988 г.
4. Терней А. Современная органическая химия. В 2-х т. М.: «Мир». 1981г. Т.1,2.
5. Марч Дж. Органическая химия: в 4-х т. М.: «Мир». 1985г. Т.1-4.
6. Несмеянов А.Н., Несмеянов Н.А. Начала органической химии. В 2-х т.
М.: 1974. Т.1,2.
7. Гауптман З., Грефе Ю., Ремане Х. Органическая химия. М.: «Мир». 1979. 838с.
8. Моррисон Р., Бойд Р. Органическая химия. М.: «Мир». 1974г. 1132с.
9. Нейланд О.Я. Органическая химия. М.: «Высшая школа», 1990г. 750с.
10. Шабаров Ю.С. Органическая химия. М.: «Химия». 2000. 848с.
11. Вацуро К.В., Мищенко Г. Л. Именные реакции в органической химии.
М.: Химия. 1976г. 526с.
12. Березин Б.Д, Березин Д.Б. Курс современной органической химии.
М.: Высшая школа. 2003г. 768 с.
13. Травень В.Ф. Органическая химия в 2-х т. М.: ИКЦ «Академкнига» 2004. Т.1. 727 с., Т.2. 582 с.
14. Ахмедов Қ.Н., Йўлдошев Ҳ.Й. Органик кимё усуллари. Т.: «Университет». 1998, 2003 й 1 ва 2-қисм.
15. Ахмедов Қ.Н., Абдушукуров А.К., Тожимухамедов Х.С., Йўлдошев А.М. Органик кимё умумий курсидан маърузалар матни. Т.: «Университет».
2000 й. 122 б.
16. I.R.Asqarov va b. Organik kimyo. Toshkent. G`ofur G`ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi. 2022. 750 b.
17. Содиқов О.С. Органик химия. Тошкент. Ўқитувчи. 1971.
18. С.Искандаров, И.Шоймардонов. Органик химия. Тошкент. Ўқитувчи. 1978.
18. С.Искандаров, И.Шоймардонов. Органик химиядан практикум. Тошкент. Ўқитувчи. 1984.
19. Органик синтездан практикум. Муаллифлар коллективи. Тошкент. 1978.
20. Бочков А.Ф., Смит В.Н., Кейпл Р. «Органический синтез», «Наука и искусство» пер. с англ М.: «Мир», 2001. -573 с. URL: http://www.mir-pubs.dol.ru
21. Химическая энциклопедия. В 5 томах. Москва. Советская энциклопедия. 1988-1998 г.
22. Qirg’izov Sh.M. Organik kimyo fsanidan laboratoriya ishlari. Andijon. “Step by step print”. 2021. 310 b.
|
| |
Алициклик бирикмалар - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 99/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Алициклик бирикмалар-молекуласида битта ёки бир нечта халка тутувчи карботсиклик (ароматик бирикмалардан ташкари) бирикмалар.
Алкид смолалар-кўп асосли карбон кислоталар, кўп аомли спиртлар ва бир асосли юқори спиртларнинг ўзаро таъсири натижасида ҳосил бўлган бирикмалар. Фтал ангидрид ва глитсериндан олинган алкид смолалар (глифтал смолалар) кўпроқ ишлатилади. Асосан лак-бўёк ишлаб чикаришда кўлланилади.
Аминокислоталар-бир ёки бир нечта аминогурух тутувчи органик кислоталар. Таркибидаги карбоксил ва аминогурухлар сонига қараб моноаминомонокарбон кислоталарга, моноаминодикарбон кислоталарга, диаминомонокарбон кислоталарга бўлинади. Аминогурухнинг углерод занжиридаги жойлашувига караб ва х.к. аминокислоталарга хам бўлинади.
Ацеталлар ва кеталлар-бекарор геминал диолларнинг оддий эфирлари, гидратланган алдегидлар ёки кетонларнинг эфирлари.
Флотореагентлар, пластификаторлар, синтетик ювувчи воситалар, гербитсидлар ва бошка моддалар сифатида ишлатилади.
Ациклик бирикмалар-очик углерод занжирли органик бирикмалар. Энг содда вакили алифатик углеводородлар хисобланади.
Винилогия-туташ кўшбоғлар системаси бўйича атомлар ва атомлар гурухларининг оъзаро таъсири ўтказилиши ходисаси.
Винилоглар, яъни Х-(C=C)н-Й типидаги бирикмалар оъхшаш кимёвий хоссаларга эга бўлади. Масалан, хлорангидридлардаги хлор атомининг харакатчанлиги 7-хлор-винилкетонларда хам сакланиб колади.
Йўлдош газлар-нефт билан бирга чиқадиган газсимон углеводородлар. Ушбу газлар нефт таркибида эриган холатда боълади ва нефтни казиб олишда босим пасайиши натижасида ажралиб чикади. Газ-нефт онларида 1 тонна нефтга 30-300 м3 газ тўғри келади. Нефтни кайта ишлаш газлари- нефтни кайта ишлашда хосил боъладиган газлар. Бундай газлар икки турга бўлинади:
1) тўйинган углеводоролар ва водородга бой бўлган газлар; 2) тўйинмаган углеводородларга бой бўлган газлар.
Табиий ёнувчи газлар-тоғ жинсларининг ёриклари ва бўшликларини тўлдирувчи, тупрокларда таркалган, нефт ва қатлам сувларида эриган углеводородларнинг табиий аралашмаси. Табиий газлар куйидаги турларга бўлинади:
1) соф газ қудуқларидан олинадиган табиий газлар, асосий таркибий кисми - метан (99 % гача);
2) йўлдош нефт газлари;
3) газ-конденсат конларининг газлари;
4) каттик газ гидратлари, метан ва унинг гомологларидан ташкари парафинлар, нафтенлар ва ароматик углеводородлар хам бўлади.
|
| |