Ishlab chiqarishni tezkor boshqarish (ICHTB)

Ishlab chiqarishni tezkor boshqarish (ICHTB) boshqaruv personali
tomonidan real yuzaga kelgan ishlab chiqarish vaziyatida qarorlar qabul qilinishi
bilan tavsiflanadi va u boshqaruv obyektiga tо‗g‗ridan-tо‗g‗ri boshqaruv ta‘sirlari
orqali amalga oshiriladi. Uning oldinga qо‗yilgan maqsad tomon harakatlanish uchun
resurslarni bilvosita boshqarish orqali amalga oshiriladigan strategik va taktik
boshqaruvdan farqi ana shunda. Bundan tashqari, ICHTB usullari strategik va taktik
boshqaruv usullaridan boshqa о‗ziga xos xususiyatlar bilan ham farq qiladi:
1)
ular boshqaruv obyektining texnik, texnologik va tashkiliy, о‗ziga xos
jihatlarini maksimal darajada hisobga oladi;
2)
ular ishlab chiqarish va boshqaruvni nisbatan barqaror tashkil etish
sharoitida amalga oshiriladi va uning takrorlanmaydigan о‗zgarishlari bilan bog‗liq
emas;
3)
qarorlar qabul qilingan vaqtdan to tashvishlantiruvchi ta‘sirning oldini olish
yoki unga barham berish va uning okibatlarini bartaraf etishgacha bо‗lgan davr
nisbatan qisqa.
ICHTB tizimi tarkibida umuman, boshqaruvga xos bо‗lgan quyidagi asosiy
funksiyalar bajariladi:
- tezkor rejalashtirish;
- ICHTB ishlarini tashkil etish;
- tezkor muvofiqlashtirish;
- tezkor hisobga olish;
- tezkor tahlil qilish;
- tezkor nazorat qilish;
- tezkor tartibga solish.
Tezkor rejalashtirish - korxona ishlab chiqarish dasturining raja topshiriqlarini
vaqtga kо‗ra (muayyan tezkor-rejaviy davr ichida), makonda (korxonaning
173
bо‗linmalari: sexlar, uchastkalar, brigadalar, ish о‗rinlari bо‗yicha) va ishlab
chiqarish texnologiyasi va uni tashkil etishning о‗ziga xos xususiyatlarini hisobga
olgan holda, aniqlik kiritish. Tezkor boshqarish korxona ichida rejalashtirishning
yakuniy bosqichi hisoblanib, u bevosita ish о‗rinlarida ijro etish faoliyatidan oldingi
о‗rinni tutadi.
Ishlab chiqarish dasturlari va topshiriqlarini bajarish ishini tashkil etish
korxona boshqaruv personalining sexlarning ishlashini о‗z vaqtida va sifatli moddiy-
texnik ta‘minlash borasidagi harakatlarini reglamentlash, mavjud resurslarni safarbar
etish hamda ularni ishlab chiqarish dasturlarining sо‗zsiz bajarilishini ta‘minlash
uchun qayta taqsimlash bilan bog‗liq chora-tadbirlar yig‗indisi hisoblanadi.
Korxonaning barcha bо‗linmalari muayyan davrdagi ishlab chiqarish faoliyatining
natijalarini tezkor hisobga olish rejalashtirish, nazorat qilish, tahlil qilish va tartibga
solish ishlarini bajarish uchun asos bо‗ladi. Tezkor hisobga olish qiymatlari
keyinchalik rejalashtirilgan, ya‘ni kutilayotgan qiymetlar bilan solishtiriladigan
kо‗rsatkichlar tо‗plamiga ega bо‗lish uchun mо‗ljallangan. Ishlab chiqarishning
borishini tartibga solish yuzasidan qarorlar qabul qilish va ularni asoslash uchun zarur
bо‗lgan axborotni tayyorlashda asosiy rolni tezkor tahlil qilish о‗ynaydi, bu -
boshqaruv obyektining ishlashini, rejalashtirilgan darajadan chetga chiqish
sabablarini har tomonlama baholash, ishlab chiqarish zaxiralarini aniqlash, targibga
solish chog‗ida amalga oshiriladigan boshqaruv qgforlarining muqobil variantlarini
aniqlashdir.
Ishlab chiqarishning borishini tezkor nazorat qilish ishlab chiqarishning
belgilangan raja topshiriqlari va taqvim grafiklaridan chetga chiqishlarni,
korxonaning turli bо‗linmalari va xizmatlari ishidagi nomuvofiqliklarni aniqlash
maqsadini kо‗zlaydi. Hozirgi vaqtda ICHTBda nazorat qilishning asosiy usuli
berilgan parametrlarning rejalashtirilayotgan qiymatlardan farq qilishini nazorat
qilishdan iborat. Mazkur usulda qarorlar qabul qilishdagi jiddiy kechikish kuzatiladi.
Tezkor tartibga solish - ICHTBning yakuniy boskichi bо‗lib, unda ishlab
chiqarishning borishidagi chetga chiqishlar va tо‗xtalishlarning oldini olish, shunday
holatlar yuz bergan taqdirda esa ularni zudlik bilan bartaraf etish yuzasidan qarorlarni
174
ishlab chiqish va qabul qilish jarayoni amalga oshiriladi. Bu bilan ishlab chiqarish
dasturlari va tezkor raja topshiriqlarining sо‗zsiz bajarilishiga erishiladi.
Tezkor muvofiqlashtirish raja, funksional; va ishlab chiqarish topshiriqlarining
bajarilishi jarayonida ishtirok etuvchilarning kelishib ishlashini ta‘minlash maqsadida
amalga
oshiriladi.
Muvofiqlashtirish
amalda,
asosan,
javobgarlik
va
majburiyatlarning ishlab chiqarishning borishida yuzaga keladigan chetga
chiqishlarni bartaraf etuvchi boshqaruv xodimlari о‗rtasida taqsimlanishiga aniqlik
kiritishdan iborat. Biroq, ularni bir-biriga tenglashtirib bо‗lmaydi. Tezkor tartibga
solish va tashkil etish chegaralari nazorat qilinadigan parametrlar, qо‗llaniladigan
usullar bо‗yicha ham, ijrochilar tarkibi bо‗yicha ham muvofiqlashtirishga qaraganda
kengroq. Korxonaning turidan qat‘i nazar ICHTB asosan ikkita darajada amalga
oshiriladi: umumkorxona bо‗yicha (sexlar о‗rtasida) va sexlar ichida.
Korxonada ICHTB, odatda, ishlab chiqarish-dispetcherlik bо‗limi (ICHDB)
xodimlari va liniya personali (sexlar, smenalar, uchastkalar boshliqlari, ustalar va b.)
tomonidan amalga oshiriladi. ICHDBning tashkiliy tuzilishi korxonaning turiga,
xususiyatiga,tashkiliy tuzilishiga va kо‗lamiga bog‗liq. Yirik korxonada ICHDB
ishlab chiqarish bо‗yicha direktorga (direktor о‗rinbosariga bо‗ysunadi).
Umumkorxona darajasida ICHTB bо‗yicha barcha joriy ishlar ICHDB tarkibidagi
dispetcherlik xizmati, masalan, bosh dispetcher boshchilik qiladigan markaziy
dispetcherlik byurosi
tomonidan
amalga
oshiriladi.
Unga
turli
tarkibiy
bо‗linmalarning ishlab chiqarishning bir maromda borishini ta‘minlash bо‗yicha
о‗zaro hamkorligini amalga oshiruvchi dispetcherlik guruhlari bо‗ysunadi.
Seriyali ishlab chiqarish sexlari uchun detallarni ishlab chiqarish tezkor-taqvim
rejasini tuzish - har bir sexda ishlab chiqarish real sharoitlarining oldindan chuqur
tahlil qilinishini talab qiluvchi murakkab, kо‗p mehnat talab qiladigan ish bо‗lib,
tezkor-taqvim rejani tuzish ishining eng mas‘uliyatli va asosiy bosqichlaridan biri
hisoblanadi. Seriyali ishlab chiqarishda yig‗iladigan birliklar, yetakchi detallar ishlab
chiqarish nomenklaturasi, miqdori va. muddatlari, yarim tayyor mahsulotlar,
detallarning omborxonadagi zaxiralari holati, yig‗ish ishlarining komplekt qilib
ta‘minlanish darajasi nazorat qilinadi. Korxonalarda ITCHTB tizimining ishlashi
175
tajribasi
uning
kamchiliklarini
ochib
tashlash
imkonini
beradi.
Ushbu
kamchiliklarning asosiylari quyidagilardan iborat:
- rejalarga va taqvim-reja normativlariga tezkor tuzatish kiritilmasligi tufayli
rejadagi va hisobga olinadigan ma‘lumotlar о‗rtasida nomuvofiqlik;
- ishlab chiqarish jarayonining haqiqiy kо‗rsatkichlari bilan ushbu axborotni
nazorat qilish va tartibga solish uchun uzatish о‗rtasidagi uzilish tufayli ishlab
chiqarishning holati haqidagi axborot tezkorligi va dolzarbligining yо‗qotilishi;
- hisoblash texnikasi vositalari bilan yetarlicha ta‘minlanmaganlik, bu sex
ichida rejalashtirishning murakkabligini yanada oshiradi, uning aniqligini va sifatini
pasaytiradi.
Ishlab chiqarish jarayonini, mahsulot ishlab chiqarish va sotishni ta‘minlash,
ularga xizmat kо‗rsatish funksiyalarini bajaruvchi barcha vaqtga kо‗ra va makonda
о‗zaro bog‗liq bо‗lgan obyektlarni qamrab olgan holda zamonaviy axborot
texnologiyalarini qо‗llash asosida boshqaruvning avtomatlashtirilishi ICHTB
samaradorligini oshirishning eng muhim yо‗nalishlaridan biri hisoblanadi. AQShda
bunday tizimlar «SIM -Computer Integrated Manufacturing» -integratsiyalashgan
avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish deb nomlanadi. 1980-yillarda Yaponiyada,
sо‗ngra esa AQShda «aniq о‗z vaqtida» («Just-in-time» - LT) boshqaruv
konsepsiyasi paydo bо‗ldi. Tizim samarali ishlashi uchun ishlab chiqarish quyidagi
ta‘riflarga ega bо‗lishi kerak: materiallar bilan bir ma‘romda ta‘minlanish; yakuniy
umumlashtirishning muntazam siklik grafigi; operatsiyalar о‗rtasidagi zaxiralarning
eng yuqori darajasi; oluvchi tomonidan xabar qilishning samarali tizimi; yuqori sifatli
ishonchli ishlab chiqarish jarayoni; asbob-uskunalarning tezda sozlanishi; rejadagidan
ortiqcha mahsulotning istisno etilishi (ya‘ni «yettita nol»). Uni seriyali ishlab
chiqarishga ega bо‗lgan korxonalarda qо‗llashning murakkabligi mahsulotni
partiyalar bilan ishlab chiqarishda uzluksiz oqimning yuqorida keltirilgan ta‘riflarini
takror hosil qilishning qiyinligida. Buning uchun texnologiyalar guruhlaridan
foydalanish mumkin.
Ishlab chiqarishning yagona xiliga ega bо‗lgan korxonalarda zaxiralar
darajasini pasaytirish uchun asbob-uskunalarni sozlash vaqtini qisqartirish va
176
mahsulotlar sifatini oshirish, xomashyo, materiallar va butlovchi mahsulotlar yanada
tez-tez va kichikroq hajmlarda yetkazib berish kabilardan foydalanish mumkin.
Ushbu konsepsiya birinchi marta Yaponiyada korxonalarda naqd zaxiralarni
qisqartirish maqsadida amalga oshirildi va «Kanban» nomini oldi. Tizim ishlab
chiqarishni boshlash muddatlari haqidagi axborotning mavjud bо‗lishini talab
qilmaydi. «Kanban» tizimining ikki xildagi kartochkalaridan (biri ishlab chiqarishni
boshlashga ruxsat olish uchun, ikkinchisi esa DSega bо‗lgan ehtiyojlar haqida xabar
qilish uchun) foydalangan holda har bir ishlab chiqarish uchastkasi detallarni ularga
ehtiyoj paydo bо‗lgan vaqtda talab qiladi.
Materiallar bilan ta‘minlash va ularni qayta ishlash mahsulot ishlab chiqarishda
materiallar zaxiralarining kamayishi hisobidan «Kanban» tizimi bо‗yicha katta
samarani ta‘minlaydi. Masalan, bir yilda 11 mln. dona avtomobil ishlab chiqarish
uchun Yaponiya avtomobil sanoatida materiallar, yarim tayyor mahsulotlar va
detallar zaxiralari 800 mln. dollarlarni, AQShda esa 8,5 mlrd. dollarni tashkil qiladi.
Bunday tizim mahsulotni: ishlab chiqarish sikli uzunligining imkon qadar qisqarishini
ta‘minlaydi, u «Toyota»da AQSH avtoza- vodlaridagiga qaraganda 4-5 marta qisqa.
|