II.BOB. TEXNOLOGIK TA’LIMI O’QITISH METODIKASI, KASB TANLASHGA YOLLASH FANINING PEDAGOGIK AHAMIYATI

|
II.BOB. TEXNOLOGIK TA’LIMI O’QITISH METODIKASI, KASB TANLASHGA YOLLASH FANINING PEDAGOGIK AHAMIYATI
|
bet | 6/8 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 1,01 Mb. | | #147158 |
Bog'liq Kasb tanlashga yollash bo\'limini o\'qitishda interaktiv metodlarni qo\'llash metodikasi kurs ishiII.BOB. TEXNOLOGIK TA’LIMI O’QITISH METODIKASI, KASB TANLASHGA YOLLASH FANINING PEDAGOGIK AHAMIYATI
2.1. Texnologiya fani o’qituvchisiga qo’yiladigan umumiy talablar
Mehnat ta’limi o‘qituvchisi darslarga puxta tayyorgariik ko'rsagina, bu darslardagi ta’limtarbiya jarayoni muvaffaqiyatli amalga oshirilishi mumkin. 0 ‘quv yili boshlanishi oldidan o‘qituvchi dasturdagi hamma mavzularni o‘rganish vaqtini taqsimlab chiqadi, o‘quv mashg'ulotlarining jadvali va mazkur fanni o'rganishga o‘quv rejasidan ajratilgan haftalik soatlarning miqdorini hisobga oigan holda unga muvofiq bo'lgan taqvimiy muddatlarni o'rnatadi. Mehnat ta’limi, kasb tanlashga yo'llash o'qituvchisining o‘quv yiliga tayyorgarligi o‘quv rejasini, mehnat ta’limi va kasbga yo`llash fanining o‘quv dasturini va taqvimiy mavzuli rejani o'rganishdan boshlanadi. Mehnat ta’limi va kasbga yoilash o'qituvchisi bu hujjatlar bilan tanishar ekan, tegishli sinf o‘quvchilarida umumiy mehnat bilimlari va amaliy ko'nikmalarini qaysi mehnat turlari bo'yicha va qanday hajmda shakllantirish lozimligini aniq tasavvur qiladi. Buning uchun qanday asbob-uskunalar, moslamalar va ish qurollari kerakligi, o'quvchilar mehnat ta’limi va kasbga yoilash dasturi talablarini to liq bajarish uchun darslarda qanday buyumlarni tayyorlashlari kerakligini va shunga binoan ularni tayyorlash uchun qanday materiallar talab qilinishini bilib oladi. Mehnat o‘qituvchisi olingan ma’lumotlar asosida va mehnat ta’limi dasturidan foydalangan holda ancha batafsil rejalashtiruvchi hujjatlarni, ya’ni taqvimiy mavzuli rejani va o‘quv ishlab chiqarish ishlari ro‘yxatini tuzib chiqadi. Shunday tarzda belgilab chiqilgan dastur o‘qituvchi uchun fan yuzasidan ishlarning taqvimiy mavzuli rejasi sifatida xizmat qiladi. 0 ‘quvchilar foydalanishi uchun rejalashtirilgan buyumlarga mehnat ta’limi o‘qituvchisi texnikaviy hujjatlar ishlab chiqadi, zarur ko‘rgazmali qurollar tayyorlaydi, asbob-uskunalarning, o‘quvchilar ish joyi va ish qurollarining texnikaviy holatini, shuningdek, o‘quv ustaxonalari binosining va ulardagi jihozlarning xavfsizlik texnikasi, sanitariya-gigiyena talablariga muvofiq kelishini tekshirib chiqadi. 0 ‘qituvchi mehnat ta’limi dasturidagi mavzularga tayyorlanar ekan, har bir mavzuning maqsadi va vazifalarini belgilaydi, ular bo‘yicha bilim va ko‘nikmalar mazmuni va darajasini aniqlaydi, o'quvchilar bajarishi lozim bo‘lgan amaliy ishlarning xarakteri va miqdorini belgilab chiqadi, mustaqil topshiriqlarning mazmuni va hajmini, ularning tobora murakkablashib borishini hisobga olgan holda o‘ylab ko‘radi, mavzuni muvaffaqiyatli o‘tish uchun moddiy asos tayyorlaydi. Darsga tayyorlanish vaqtida o‘qituvchi o‘tgan mashg‘ulotning mazmuni va natijalarini tahlil qilishi, ularning izchil aloqasini belgilab chiqishi, kelgusi darsning ta’lim va tarbiya maqsadini to‘g‘ri belgilashi, darsning tuzilishini va uning har bir elementiga ajratiladigan vaqtni aniqlashi, mavzuga oid savollar tuzishi va kirish yo‘riqnomasi mazmunini ishlab chiqishi, asosiy mehnat usullarini tanlashi va o'ylab chiqishi kerak.
Texnologik ta’limi o'qituvchisi mashg‘ulotga tayyorlanish jarayonida darsning tashkiliy tomonlariga navbatchilarnivtayinlash, o‘quvchilarga asbob va materiallar tarqatish, o‘quv ustaxonalarida tartib-intizomning qat’iy saqlanishiga, ishlarga baho qo‘yish va ularni tahlil qilishga alohida e’tibor berishi kerak. Zamonaviy darsning tarkibiy tuzilishi o‘qituvchilarning boshqaruvchilik roli va o‘quvchilarning anglash faoliyatlarini tashkil etishning o‘ziga xosligini aks ettira turib, juda ham turli-tuman shakldaligi bilan farq qiladi. Darsning muvaffaqiyatli o‘tishi o‘qituvchi hamda 0‘quvchilarning darsga tayyorlanishlariga bog‘liqdir. Darsga mukammal tayyorlanish, xususan yetarli darajada pedagogik ish tajribasiga ega bo‘lmagan yosh o‘qituvchilar uchun juda zarur. O‘qituvchining darsga bevosita tayyorlanishi har bir darsda qo‘llaniladigan mavzuni rejalashtirishni konkretlashtiradi. Darsning rejasi har bir o‘qituvchi uchun zarurdir. Odatda faqat uning hajmi farq qiladi; endigina o‘zining o‘qituvchilik faoliyatini boshlayotganlar o‘zlarining hamma harakatlari va darsning borishini tasvirlash, kichik bo‘iaklarigacha ko‘rsatilgan mukammal ishlanma yozadilar. Tajribali o‘qituvchilar esa qisqa, ixcham reja tuzadilar.
Darsning rejasi ixtiyoriy shaklda tuziladi, ammo unda quyidagi tarkibiy qismlarning aks etishini ta’minlash zarur:
darsning o‘tkazilish muddati va uning mavzusi bo‘yicha tartib raqami;
o‘tkaziladigan sinfning, dars mavzusining nomi;
ta’limning vazifalari, shakllantiriladigan bilim, iqtidor va ko‘nikmalar;
o‘quvchilarni tarbiyalash va rivojlantirish;
dars bosqichlarining davomiyligi va ushbu bosqichlarda vaqtning taxminiy taqsimlanishini ko‘rsatgan holdagi tarkibiy tuzilishi;
o‘quv materialining mazmuni; darsning har bir qismida o‘qituvchi va o‘quvchining ish usullari hamda metodlari;
ta’limning ko‘rgazmali va texnik vositalarini qo‘shib hisoblaganda darsni o‘tkazish zarur bo‘lgan o‘quv qurollari; darsda bevosita o‘tkaziladigan test sinovlari;
uy vazifalari, topshiriqlar.
Darsning yutug‘i va uning natijalari nafaqat o‘qituvchining tayyorligiga, balki o‘quvchilarning tayyorgarliklariga ham bog‘- liq bo‘ladi.
O‘quvchilarning navbatdagi darsga (yoki darslarga) ma’lum maqsadga yo‘naltirilgan tayyorlanishlari ularda ijobiy psixologik kayfiyatni vujudga keltiradi, anglashga, bilishga bo‘lgan yuqori darajadagi qiziqishni tug‘diradi. 0 ‘quvchilarni oldinda turgan darslarga tayyorlashda quyidagilar nazarda tu tiladi: ularni oldinda turgan darsning dasturiy o‘rganish rejasi bilan tanishtirish; (bu xususan yuqori sinñar bilan o‘quv ishlarida juda ham zarurdir) o‘quvchilarning tushunishi mumkin bo‘lgan darslarning ayrim bo‘limlari bilan tanishish; oldinda turgan darsda ko‘tariladigan masalalar yuzasidan ilmiyommabop adabiyotlarni o‘qish, yangi materialni o‘rganishga ko‘maklashadigan kuzatishlar va uncha murakkab bo‘lmagan tajribalarni o‘tkazish. Dars hozirgi zamon o‘quv tarbiya jarayonida tahsil maqsadlarini amalga oshirishda asosiy ta’lim shakli hisoblanadi. Bir necha asrlar davomida ta’limning dars shaklidan boshqa bir yangi shaklini pedagogika nazariyasi ham, amaliyoti ham taklif etganicha yo‘q. 0 ‘tkaziladigan dars o‘quvchilarni ham, o‘qituvchilarni ham qanoatlantirishi uchun ma’lum darajada umumiy talablarga javob berishi kerak. Ayrim olingan biron-bir dars fanning taqvimiy mavzuli rejasida o‘z o‘rniga ega bo‘lishi, maqsadi aniq belgilangan bo‘lishi kerak. Dars o‘tish jarayonida shakllantirilishi lozim bolgan bilim, iqtidor va ko‘nikmalar alohida aniqlanishi darkor. Shu bilan birga mazkur dars davomida bilim, iqtidor va ko‘nikmalarning erishiladigan darajasi ham belgilanishi ma’qul bo‘ladi. Darsda ishlatiladigan metodlar, vositalar turkumi aniq bo‘lishi oldindan belgilanishi maqsadga muvofiqdir. Darsga qo‘yiladigan didaktik talablardan yana biri shuki, beriladigan o‘quv materiali sistemali ravishda osondan qiyinga, oddiydan murakkabga, o‘quvchilar yosh xususiyatlarini hisobga oigan holda amalga oshirilish kerak. 0 ‘qituvchi darsga tayyorgariik ko‘rar ekan, o‘quvchilar o‘quv faoliyatini aktivlashtiruvchi ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishning muqobil rejalarini amalga oshirishni ko‘zda tutmog‘i lozim. Har bir dars ma’lum darajada g‘oyaviy yo‘nalgan aniq tarbiyaviy vazifalarni bajarishi, olingan ilmiy bilimlar asosida dunyoqarashni, yuqori axloqiy fazilatlarni, estetik didni shakllantirib ta’limni hayot bilan mustaqil aloqalarini ta’minlashi zarur. 0 ‘quvchilarda bilimga qiziqishni, bilimlarni mustaqil egallash ko‘nikmalarini qaror toptirish, ijodiy tashabbuskorlikni qo‘llabquvvatlash, ularning tasavvurlari chuqurligi, rivojlanish darajasini hisobga olish kerakligini o‘qituvchi darsga tayyorgariik ko‘rish jarayonida hisobga olishi kerak. Darsga tayyorgariik ko‘rishda, uni tashkil etishni aniq rejalashtirib olishda kerak bo'lgan talablar: taqvimiy mavzuli reja asosida dars o‘tkazishning ishlab chiqilgan aniq rejasi mavjud bo‘lishi, dars o‘z vaqtida boshlanib, o‘z vaqtida tugashi kerak. Darsning mantiqiy izchilligi, tugallanganligi va darsning boshidan to oxirigacha o‘quvchilar ongli intizomi ta’minlanmog‘i lozim. Darsni tashkil etishda turli-tuman vositalardan, o'quvtexnik, kompyuter, statsionar va dinamik ko‘rgazmali qurollardan foydalanish ko‘zda tutiladi. Darsning tarkibiy tuzilishi o‘rganilayotgan materialning mazmuniga, darsda foydalaniladigan ta’limning usullari va metodlariga, o‘quvchilarning tayyorlanish hamda rivojlanish darajasiga, o‘quv jarayonida darsning o‘rniga bog‘liq bo'ladi. Mehnat ta’limi o‘qituvchisi darsga tayyorlanish jarayonida quyidagilarni hisobga olishi zarur: Darsning maqsadi:
a) darsning ta’limiy maqsadi: o‘quvehilarda yangi atamalarga oid tushunchalarni shakllantirish;
b) darsning tarbiyaviy maqsadi: o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish;
d) darsning rivojlantiruvchi maqsadi: o‘quvchilarning tasavvuri, xotirasi, kuzatuvchanligi, tafakkuri, nutqi, o‘quv jarayonida ko‘nikma, o‘quv malakalarini shakllantirish va ularni rivojlantirish;
e) dars materialining murakkablik darajasini aniqlash: dars materialining amaliyot bilan va oldingi o‘tilgan materiallari bilan bevosita bog‘lanishini aniqlash, o‘quvchilarning mustaqil ishlari uchun vazifa berish dars jihozini tayyorlash, qo‘shimcha beriladigan topshiriqlar hajmini aniqlash;
f) darsning didaktik vazifasini, ya’ni maqsadga olib keluvchi masalalarning ketma-ketligini aniqlash;
g) o'qitish usullarining optimal variantlarni tanlash;
h) darsning tuzilishini aniqlash: darsni samarali boshlash va vaqtni to‘g‘ri taqsimlash, darsning rejasi va yaxlitligini, o‘quvchi va o‘qituvchi faoliyatining o‘zaro uzviyligini ta’minlash.
Darslar juda ham turli-tuman tarkibiy tuzilishlarga ega bo‘lib, darslarni bir marta doimiy ravishda mavjud bo‘ladigan ko‘rinish tarzida rejalashtirish va o‘zgarmaydigan, qotib qolgan namuna asosida o'tkazaverish mumkin emas. Darsning tarkibiy tuzilishiga yuqorida qayd etib o‘tilgan omillar qatorida mazkur sinfda ishlashning haqqoniy shart-sharoitlari, shuningdek, o‘qituvchi ish faoliyatining ijodiy xarakteri katta ta’sir ko‘rsatadi. Har bir dars boshqa darslardan, hatto ular bitta fan, bitta mavzu yuzasidan teng yonma-yon sinflarda o‘tkazilganda ham, o‘zining o‘ziga xos jihatlariga ko‘ra farq qiladi. Darsda har doim o‘qituvchining maxsus «pedagogik yondashuv tarzi»ni ko‘rish mumkin. 2. Asbob-uskunalarni ishga soziash, xomashyo, namuna, ko‘rgazmali qurollar va texnik vositalarni tayyorlash. 0 ‘quv ustaxonalarida mashg‘ulotlarni yaxshi tashkil etish, ularni o‘tkazishning to‘g‘ri metodikasini qo‘llash, o‘quvchilar tomonidan texnikaviy bilimlar, mehnat malakalari va ko‘nikmalari muvaffaqiyatli o‘zlashtirilishi uchun o‘quv ustaxonalarning jihozlanishi texnikaning hozirgi darajasiga, yuksak mehnat madaniyatiga m uvofiq kelishi va ularda mehnat ta’limi dasturining barcha mavzularini o‘rganish uchun shart-sharoitlar yaratilgan bo'lishi lozim. Mehnat ta’limining asosiy darslari nazariy va amaliy mashg‘ulotlardan iborat.
0 ‘quvchilar mehnat ta’limining nazariy asoslarini o‘zlashtirishlari uchun taxminan 20% o‘quv vaqtini sarflashga rejalanadi. Uyda va mehnat kutubxonasida mustaqil ravishda har bir mavzuning nazariy asoslarini o‘zlashtirishIari lozim. Bu holatni ilmiy jihatdan aniqlashda mehnat ta’limi o‘qituvchisi uchun maktab kutubxonasi va tegishli zamonaviy texnik-texnologik, umumiy ta’lim fanlariga, fan-texnikaga oid jurnallar va boshqa manbalar ro‘yxati, internet va qo‘lda tayyorlangan modellar, moslamalar, didaktik materiallar, axborotnomalar, o‘quvchilarga mo‘ljallangan kichik to‘plamIar qo‘shimcha manba bo‘lib xizmat qiladi. 0 ‘qituvchi ustaxonalarda mavjud bo‘lgan stanoklar, asbobuskunalar, dastgohlar, moslamalarni ta’mirlab, amaliy va laboratoriya darslariga tayyorlab qo‘yishi, amaliy ish obyektlari uchun xomashyolar to‘plashi, eskizlar, chizmalar, texnologik xaritalar ishlab chiqishi lozim. 0 ‘quvchilar tayyorlagan buyumlarni, ishlarni yakunlagan holatini nazorat etishga qaratilgan savollar, testlar, namunalarni ishlab chiqish darsga tayyorgarlikni tashkil etadi. So‘nggi yillarda mehnat ta’limi jihozlari ro‘yxati ta’limning yangi vositalari hisobiga sezilarli kengaydi va hozirgi kunda 400 nomdan iborat. Bular 220 tacha har xil turdagi asboblar, moslamalar, stanoklar, 16 xil priborlar, 30 xildan ortiq modellar va ularning qismlari, 14 xil to‘plamdagi jadvallar va plakatlar, 120 dan ortiq ekran vositalari va qo‘llanmalaridan iborat. Buning ham masi mehnat ta’limining politexnik yo‘nalishini kuchaytirish, o‘quvchilarga texnika, texnologiya, iqtisodiyot va hozirgi zamon ishlab chiqarishining tashkiliy asoslarini chuqurroq va to‘liqroq ochib berish, ularda har turli materiallarga mexanik ishlov berishning dastlabki ko‘nikmalarini ertaroq shakllantirish zaruratidan kelib chiqqan. Pedagogik nuqtayi nazardan o‘quv-moddiy ta’minot o‘quvtarbiya jarayoni samaradorligini va sifatini oshirishga, ta’limning politexnik va kasbga yo‘naItiruvchi jihatlarini to‘liq amalga oshirilishini ta’minlashga zamin yaratishi kerak. 0 ‘quvchilarga ta’lim vositalari orqali beriladigan axborot ilmiy jihatdan to‘g‘ri bo‘lishi, o‘quvchilarning tayyorgariik darajasini oshirishga imkon berishi lozim. Iqtisodiy jihatdan o‘quv-moddiy baza maqsadlarini mehnat o‘quv-tarbiya jarayoni sifatiga zarar yetmaydigan holda amalga oshirish imkonini beradigan o‘quv jihozlaridan to‘liq foydalanishga qaratilgan bo‘lishi zarur. 0 ‘quv ko‘rgazmalari va o‘quv jihozlari tarkibida, odatda kamyob va qimmatbaho materiallar bo‘lmasligi, ularni tayyorlash asossiz ravishda ortiqcha xarajatlar talab qilmasligi va ommaviy ravishda maktablar sotib olish imkoniga ega bo‘lishi kerak. Iqtisod nuqtayi nazardan o‘quv jihozlari ustida o‘qituvchilar va o‘quv ustalari ishlashlari lozim. Umumiy ta’lim maktablari sharoitida o‘quvchilarning mehnat va kasb-hunarga yo‘naltirish sifatini yaxshilash hamda takomillashtirish uchun o‘quv ustaxonalari va laboratoriyalarida har bir kiritilgan kasb va ixtisosliklarning asbob-uskunalarini, moslamalarini ishga sozlash, ta’mirlash hamda qayta tayyorlashni tashkil etish va ularning metodikasini hal qilish ahamiyatga ega. Chunki, o‘quvchilarga xuddi ana shular orqali texnik-texnologik operatsiyalarni bajarish asosiy faoliyatlariga yo‘naltirilgan. Shuningdek, mehnat ta’limining har bir yo‘naIishi bo‘yicha asbob-uskunalarni ishga sozlash uchun o‘quvchilar eng avvalo qo‘llaydigan asbobuskunalarining tuzilishini mukammal o‘rganishlari zarur. Asbob-uskunalarni ishlatish va ularni qo‘llashga sozlashni asbob-uskunalar va moslamalar yuzasidan bajariladi; 1) turlari, tuzilishlari, xususiyatlarini o‘rganib mavjud kamchiliklarni bartaraf etish va ishga sozlash; 2) qo‘llanishlari, qo‘llanish usullari va texnologiyasini o‘rganib, mavjud kamchiliklarni bartaraf etish va ishga sozlash; 3) tayyorlash texnologiyasi standartlari, sifat belgilarini o‘rganib, mavjud kamchiliklarni bartaraf etish va stanok mashinada qo‘llash; 4) tayyorlashda qo‘llaniladigan usullar, operatsiyalar, asbobuskunalar, moslamalar, stanoklarni o'rganib, mavjud kamchi liklarni bartaraf etib moslashtirish; ishchi-mutaxassislarni qayta tayyorlasli, malaka oshirish; 5) tayyorlashda ishlatiladigan materiallarning texnologiyasi vasifatlarini yaxshilash. Mehnat ta’limining nazariy hamda amaliy mashg‘ulotlarida o‘quvchilarni qo‘llaniladigan xomashyolar va namunalar bilan tanishtirish hamda foydalaniladigan metodikasini yoritish o‘ziga xos o‘rin egallagan. Mehnat ta’limi yo‘nalishlari bo‘yicha joriy etilayotgan tashkiliy, metodik va boshqa masalalar qatorida moddiy-texnik baza, ayniqsa xomashyo hamda namunalar bilan ta’minlash eng murakkab va dolzarb muammodir. 0 ‘quvchilar buni inobatga olishlari bilan birga mavjud imkoniyatlardan xabardor bo‘hshi maqsadga muvofiqdir. Yog‘ochga ishlov berishda amaliy tashkilot hamda yog‘ochsozlik korxonalaridan olingan mahsulot (eshik, rom, imoratsozlik detallari va boshqa buyurtmalardan ortib qolgan bo‘laklar, qirindilar, bahor va kuz davrlarida daraxtlarni kaltalash holatida paydo bo‘lgan sarjinchalar va ko‘zsiz dumaloq bo‘laklar) yog‘ochsozlik mehnati uchun xomashyo tarzida qo‘llanishi eng ommaviy tajriba hisoblanadi, ulardan mehnat ta’limi jarayonida turli buyumlar (bolg‘a va iskanalar uchun dastalar, sabzavot to‘g‘raydigan taxtalar, yog‘och g‘o‘lasining arralangan namunalari, yelimlangan yog'och vaza va hokazo) tayyorlanib ijtimoiy foydali mehnat mahsulotlariga aylanadi.
|
| |