Qisqacha biografik ma'lumot

|
Qisqacha biografik ma'lumot
|
bet | 5/6 | Sana | 02.10.2024 | Hajmi | 268,29 Kb. | | #273197 |
Bog'liq Axborotni-olchash-axborot-olchovi-birliklariQisqacha biografik ma'lumot. O‘zbekiston informatika o‘qituvchilari va mutaxassislarining «Istiqbol» uyushmasining raisi Vosil Qobilov (1921-yilda tug`ilgan) taniqli matematik, O‘zbekistonda kibernetika maktabining asoschisi, fizika-matematika fanlari doktori, professor, 1966-yildan O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arbobi.
1949-yilda u Toshkent Temir yo‘llar muhandislari institutini tugatgan. 1949-50–yillarda Chorjo‘y – Qo‘ng`irot temir yel qurilishida ishlagan. 1950-52–yillarda O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Inshootlar institutida aspirant, 1952-57-yillarda O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Matematika institutining hisoblash texnikasi laboratoriyasi mudiri, 1963-1966-yillarda O‘zFAning hisoblash markazi Mexanika instituti direktori lavozimlarida ishladi.
1966-1977-yillarda O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Kibernetika instituti direktori, 1978-yilda institut O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining «Kibernetika» ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasiga aylantirgach, uning bosh direktori lavozimlarida ishladi.
Vosil Qobilov doktorlik dissertasiyasini «Elastiklik va plastiklik dinamik nazariyaning bir va ikki o‘lchovli ba'zi masalalari» mavzusida yoqlagan. Ilmiy faoliyati hisoblash texnikasini fan, texnika va xalq xo‘jaligining turli sohalariga joriy etish bilan bog`liq. Xususan, ilmiy ishlari yaxlit muhit mexanikasini algoritmlash, avtomatik boshqarish sistemalarini yaratish, iqtisodiy kibernetika va boshqa masalalarga oiddir.
U bir qancha xalqaro tashkilotlar a'zosi, Beruniy nomidagi Davlat mukofoti laureati. 1998-yili O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Farmoniga ko‘ra Vosil Qobilov «El-yurt hurmati» ordeni bilan mukofotlandi.
Hisoblash texnikasi yaratilishining qisqacha tarixi, avlodlari, sinflari va xalq xo`jaligidagi roli
Universal avtomatik hisoblash mashinasini yaratish g`oyasi va loyihasi Kembrij universitetining professori Charlz Bebbijga (1792—1871) mansubdir. Bu mashinani u analitik mashina deb atagan. Bebbij mashinasida shoir Jorj Gordon Bayronning qizi Ada Lavlays (1816—1852) ishlagan. Uni haqli ravishda birinchi programmachi-dasturlovchi deb atashadi. Programmalashtirishning zamonaviy tillaridan biri Ada uning nomi bilan atalgan. CH. Bebbij g`oyasi EHM ning yaratilishiga bevosita turtki bermagan bo`lsa ham bu g`oyadan arifmometrlar, ya'ni stol ustiga qo‘yib ishlatiladigan hisoblash, yechish qurilmalarini yaratuvchilar foydalandilar.
CH. Bebbij ma'lumotlarni teshilgan andozalar yordamida tasvirlashdek o`ziga ma'lum bo`lgan prinsiplardan foydalangan. Qizig`i shundaki, zamonaviy perfokartalarning namunasi XIX asr boshlarida to`quv dastgohlarida iplarni yotqizishni boshqarish uchun ishlab chiqilgan. Teshilgan andozalar uzoq vaqt ixtirochilarning e'tiboridan chetda qoldi, holbuki ulardan, o`ylaymizki, turli qurilma va mashinalarda foydalanish mumkin edi. EHM ga ma'lumotlarni kiritish usullarini izlashganda ularni eslab qolishdi. Teshilgan andozalar (perfokartalar, perfolentalar va hokazo) ning mohiyati sodda: teshikning borligi «1»ni, yo`qligi esa «0»ni anglatadi. Ulardan foydalanish uchun boshlang`ich ma'lumotni 0 va 1 raqamlaridan tashkil topadigan kod orqali yozish lozim.
Televizor EHM bilan muloqotda bo`lish vositasi sifatida, foydalanuvchilarning unga o`rganib qolganidan tashqari, elektron nur tezligi bilan aniqlanadigan yuqori tezkorlik xarakteristikalariga ega. Televizor hisoblash texnikasiga katta yordam qildi, shu bilan birga undan o`ziga foydali jihatlarni oldi. Masalan, ana shu o`zaro yordam tufayli televizordan avtonom tarzda foydalanish, birinchi navbatda informatsiyani diskret usulda tasvirlash (raqamli televizorlar) mumkin bo`lib qoldi, bu hol televizordagi tasvir sifatini anchagina oshirdi. Televizorga kassetali magnitofon ko`rinishida uncha katta bo`lmagan xotira blokini o`rnatib, yoqib qolgan eshittirishlarni qayta ko`rish (videomagnitofon) yoki raqs o`rganishda televizordan sherik sifatida foydalanish mumkin.
Shunday qilib, EHM tarkibida bizga yaxshi ma'lum bo`lgan ko`pgina element va qurilmalar bor, biroq ularning birontasi ham alohida EHM uchun ixtiro qilinmagan. Birinchi xisoblash mashinasining yaratilishi davriga kelib, uning barcha tarkibiy qismlari amalda ishlatilar edi. Hisoblash texnikasining rivojlanishi bilan bu elementlarning takomillashishi butunlay boshqa gap. Eng zo`r texnologik takomillashuv, shubhasiz, EHM xotira elementlarining va arifmetik-logik qurilmalarning jadallashtirilishi bilan, shuningdek, elektron harakat hisobiga mexanik harakatning kamayishi bilan bog`langan. Natijada tezkorlikni va xotira hajmini bir necha marta oshirish mumkin bo`ldi, bu esa, o`z navbatida, EHM ni yordamchi asbobdan avtomatlashtirilgan sxemalarning markaziy tarkibiy qismiga aylantirdi. Arifmetik-logik qurilmalarni yaratishga qilingan urinishlardan qat’iy nazar, hisoblashlarni bajarish muammosi olimlarga allaqachondan beri tinchlik bermas edi. Umumiy tarzda bu muammoning mohiyati amallarning biror ketma-ketligini bajarish bilan yechimga kelish mumkinmi, degan savoldan iborat.
Ana shu muammoning hal qilinishiga amerikalik logikachi E. Post (1879—1954), ingliz matematigi Alan Tyuring (1912—1954) hamda sovet olimi A. A. Markov (1903—1979) eng ko`p hissa qo`shdilar.
Axborot texnologiyalarining rivojlanish tarixi asrimizning 40-yillariga borib taqaladi. Chunki 40-yillarda kibernetika faniga nazariy asos solindi. Hozirgi zamon kibernetikasining paydo bo`lishi amerikalik olim Nobert Viner nomi bilan bog`liq bo`lib, 1948 yilda N.Vinerning «Kibernetika yoki jonivorlar hamda mashinada bog`liqlik va boshqarish» degan kitobi bosmadan chiqishi bilan boshlangan. Kibernetika boshqarish haqidagi fandir. Ehtimollar nazariyasi, axborot tizimi, sun'iy tafakkur kabi fundamental yo`nalishlar ishlab chiqildi hamda biologiya, tibbiyot, iqtisod va boshqa sohalarda kibernetika yo`nalishlari paydo bo`ldi.
XX asrning o`rtalarida EHM ning yaratilishi tamoman qonuniy voqeadir. Shunga qaramasdan, aftidan u yangi asbobni elektron hisoblash mashinasi deb ataganlarni hayratda qoldirdi. Bu qanaqasiga elektron mashina bo`ladi, axir boshqa texnologik yechimlar ham borku? Nima uchun hisoblash mashinasi, axir faqat informatsiyani yoki boshqarishni izlaydigan mashinalar mavjudku? Har qalay, elektron hisoblash mashinasi nomida mashina so`zining bo`lishi, garchi u mashinalar klassining kengligi va turli-tumanligi sababli biron-bir narsani anglatmasa ham, shak-shubhasiz. Ingliz tilida EHM ularni hisoblash qurilmalari — kalkulyatorlardan farq qilish uchun oddiy qilib «hisoblovchi» (computer-kompyuter) deb ataladi, fransuz tilida esa funksional vazifasi emas, programmalariga diqqatni qaratish maqsadida «tartiblashtiruvchi» (1'ordinateur) deb nomlanadi. Nomlardagi bu turli-tumanlik avvalo EHM ni qo`llash imkoniyatining kengligi hamda texnik mujassamlashtirishning xilma-xilligidan dalolat beradi.
1925 yilda V. Bush elektr releda yig`ilgan birinchi hisoblash mashinasini yaratdi. Bu avtomatlashtirishda emas, balki texnologiyada yangi qadam edi. Hisoblash jarayonini boshqarish hali ham odam zimmasida edi. 1944 yilda hisoblashlarni boshqarish avtomatik amalga oshiriladigan «Mark-1» tipidagi releli mashina yaratildi. Bu mashinaning yangi elementi boshqarish qurilmasidir. Uning rolini boshqarish lentasini qayta o`raydigan tishli g`ildirak o`ynardi. Biroq, har qanday mexanik qurilma kabi, «Mark-1» mashinasi ham hisoblash texnologiyasida sifat o`zgarishiga olib kela oladigan tezkorlikka ega emas edi.
1943-45 yillarda Pensilvaniya universitetida amerika mutaxassislari yaratgan birinchi tezkor elektron hisoblash mashinasi ENIAK tarkibida 18 ming elektron lampa bo`lib, 100 kVt elektr energiyasini iste'mol qilar, og`irligi 70 tonnaga yetar va uzunligi 30 m keladigan xonani egallar edi.
Qo`shish va ayirish 200 mks ichida («Mark-1» dagiga qaraganda 1000 marta tezroq, ko`paytirish esa 2300 mks ichida amalga oshirilardi) ENIAK trayektoriyalarni hisoblash masalalaridagi differensial tenglamalarni yechishga mo`ljallangan, ya'ni maxsus mashina edi. (1948 yildan boshlab IBM (International business mashines) firmasi universal EHMlarni seriyalab ishlab chiqara boshladi. Bu firma hozir ham hisoblash mashinalari ishlab chiqaradigan eng yirik korxonalardan hisoblanadi.)
ENIAK mashinasi hisoblashlarning konkret ketma-ketligini bajarishga mo`ljallangan. Agar boshqacha ketma-ketlik talab etilsa, sxemani deyarli batamom o`zgartirib chiqishga to`g`ri kelardi. Birinchi EHM ning loyihasi taniqli matematik Jon Fon Neymanni (1903-1957) qiziqtirib qoldi. U shunday logik sxemani ishlab chiqish bilan shug`ullandiki, bu sxema mashinaning xotirasida saqlanadigan programmadan foydalana olar edi. Ushbu programmani o`zgartirish uchun mashinaning butun sxemasini qayta sozlash shart emas edi. Bu haqda J. Fon Neymanning 1946 yilda bergan xabariga ko`ra, u birinchi marta EHMning to`rtta blokini ajratdi, hamda ularni arifmetik-logik qurilma, ma'lumotlar va komandalar uchun xotira, boshqarish qurilmasi va kiritish-chiqarish qurilmasi deb atadi. Keyinchalik ana shunday konfigurasiyali EHM Neyman tipidagi mashinalar deb nom oldi. Neyman o`zining prinsiplarini konkret EHM da 1952 yildagina amalga oshirdi. Uning asosiy xizmati shundan iboratki, hisoblash programmasi bo`lgan, ketma-ket o`rnatilgan mashinalarda moslashuvchan programma asosida boshqarish prinsipini ishlab chiqdi.
Sobiq Sovet Ittifoqida hisoblash texnikasiga Sergey Alekseevich Lebedev asos solgan. Uning rahbarligida 1950 yillarda Kiyevda MESM (Kichik elektron hisoblash mashinasi) va 1952 yilda Moskvada BESM (tezkor elektron mashinasi) yaratildi. BESM bilan birgalikda M-2, Minsk-1, Ural-1, -2 va Strela nomli EHMlar ishlab chiqildi.
EHMlarning birinchi avlodiga 40-50 yillarda yaratilgan hisoblash mashinalari kiradi. Bu EHMlar elektron lampalar yordamida ishlagan bo`lib, bajaradigan amallar tezligi sekundiga bir necha 10 mingni tashkil etgan.
Ikkinchi avlod EHMlariga 50-65 yillarda yaratilgan Mins-22,-32, M-200, M-220,-222, Ural- 11,-14,-16, VM-1401, -7030 va shu kabi hisoblash mashinalari kiradi. Bu EHMlar ham yarim o`tkazgichlar asosida yaratilgan bo`lib, bajaradigan jarayonlar tezligi (sekundiga 100 ming) bilan birinchi avloddan farq qiladi. Elementlar bazasi tranzistorlar (yarim o`tkazgichlar)dan iborat. Uchinchi avlod (65-75 yillar) EHMlari jumlasiga sobiq SSSR, Germaniya, Chexoslovakiya, Bolgariya, Vengriya va boshqa mamlakatlar hamkorligida yaratilgan ES ( yagona EHM sistemasi) tipidagi, shuningdek IBM PC (AQSH) EHMlar kiradi. Bu mashinalar sekundiga million va undan ortiq jarayonni bajarish imkoniyatiga ega. Elementlar bazasi integral sxemalar (IS)dan iborat, bu EHMlarga ko`plab obyektlarni ulash mumkin.
Integral sxema bu bir kristalda o`nlab, yuzlab, minglab element(yarim o`tkazgich, tranzistor, kondensator va boshqa) qismlarning joylashishi demakdir. 1 sm kub hajmda 100 dan 100 minggacha elementni birlashtirgan mikrosxemalar yuqori va o`rta yuqori integral sxemalar deb nomlanadi.
To`rtinchi avlod EHMlari 75-yillardan boshlab vujudga kelib, katta integral sxemalar (KIS) asosida yaratilgan. EHMlarni avlodlarga ajratishda ularning qanday elementlardan yasalganligiga qarab emas, balki ularning ishi qanday tashkil etilganligiga va qanday dasturlar asosida ishlashiga ham e'tibor berishimiz kerak.
Hozirgi kunda joriy etilayotgan PENTUM-I-II-III va boshqalar ham to`rtinchi avlod kompyuterlari hisoblanadi.
|
| |