Zamonaviy axloqiy tarbiya haqida tushuncha

Mavzu: Zamonaviy axloqiy tarbiyaning yutuqlari va
kamchiliklari.
Reja:
1.Zamonaviy axloqiy tarbiya haqida tushuncha.
2. Zamonaviy axloqiy tarbiyaning yutuqlari.
3. Zamoviy axloqiy tarbiyaning kamchiliklari.
Zamonaviy axloqiy tarbiya haqida tushuncha
Bolaning ma'naviy va axloqiy rivojlanishiga oilaning hal qiluvchi ta'siri. Bugungi kunda ular ko'cha va ommaviy axborot vositalarining bolasiga salbiy ta'siri haqida qancha gapirishmasin, shunga qaramay, sotsiologik tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, oilaning ta'siri boshqa omillar ta'siridan (oilaning rivojlanishiga ta'siri) kuchliroqdir. bola 40 foiz; ommaviy axborot vositalari - 30 foiz; maktablar - 20 foiz; ko'chalar - 10 foiz). Garchi, albatta, bu erda ikkita muhim holatni hisobga olish kerak: birinchidan, oilaning imkoniyatlari ob'ektiv ravishda cheklangan; ikkinchidan, zamonaviy oila, bir qator sabablarga ko'ra, ko'pincha bolaga ijobiy ta'sir ko'rsatishning pedagogik salohiyatini amalga oshira olmaydi. Ma’naviy-axloqiy tarbiya vazifasi oilaviy tarbiyaning asosiy vazifasidir. Ma’naviy-axloqiy tarbiya vazifasi oilaviy tarbiyaning asosiy vazifasidir. Ma'naviy-axloqiy tarbiya deganda biz shaxsning asosiy madaniyatining asosi bo'lgan bolaning ma'naviy-axloqiy sohasini shakllantirishga maqsadli yordam berish jarayonini tushunamiz. Bu holda ta'limning ma'naviy tarkibiy qismi bolaga qadriyatlar va ideallar tizimini o'zlashtirishga, shuningdek, ma'lum bir shaxsiy dunyoqarash pozitsiyasini shakllantirishga yordam berishdir. Axloqiy komponent bolaning ijtimoiy faoliyatidagi mafkuraviy (mazmunli) pozitsiyasini aks ettiruvchi his-tuyg'ular, munosabatlar va xulq-atvorni rivojlantirishga yordam berishga qaratilgan: boshqa odamlar va Xudo dunyosi bilan munosabatlarda. Ma’lumki, ma’naviy-axloqiy tarbiyaning asosini bola yashaydigan, uning shakllanishi va rivojlanishi sodir bo’ladigan muhitning ma’naviy madaniyati tashkil etadi. Avvalo, bu oila va ta’lim muassasasining ma’naviy madaniyati oila tarbiyasidagi kamchilik va kamchiliklarning o‘rnini qoplash funksiyasini o‘z zimmasiga olishga majbur. Bolaning ichki dunyosini shakllantirishda oila va bog‘chada, maktabda, bolalar uyushmasida, ota-onalar va o‘qituvchilar yashaydigan ruh – bevosita ijtimoiy muhitni tashkil etuvchi odamlarda hukmronlik qiladigan ruh hal qiluvchi bo‘lib chiqadi. Ma'naviy-axloqiy tarbiya asosiy (aslida insoniy) qobiliyatlarni rivojlantirish sifatida: axloqiy - yaxshi va yomonni farqlashdan iborat; estetik - go'zal va xunukni farqlashdan iborat; diniy - haqiqat va yolg'onni farqlashdan iborat - bu nafaqat asosiy vazifa (ko'pincha amalga oshirib bo'lmaydigan yoki zamonaviy oila tomonidan o'z-o'zidan amalga oshiriladi), balki oilada kattalar va bolalar, bolalar jamoasidagi bolalar o'rtasidagi tarqoqlikni bartaraf etish vositasidir. oila va ta'lim muassasasi o'rtasida, shaxs (ham kichik bola, ham kattalar; bola, ota-ona, OS o'qituvchisi) va an'anaviy madaniyat o'rtasida. Bolalarni ma'naviy-axloqiy tarbiyalashdagi qiyinchiliklar.
Toki mana shunday tarqoqlik bartaraf etilmaguncha, oilada ma’naviy jamiyatga erishilmaguncha, ta’lim muassasalari bu muammoni o‘z darajasida hal etish yo‘llarini topsalar ham, bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashda ko‘p ish qilish mumkin emas. 1928 yilda Protopresbyter Vasiliy Vasilyevich Zenkovskiy yozgan ediki, oiladan tashqaridagi barcha ma'naviy va axloqiy ishlar, garchi, shubhasiz, zarur va ko'p narsani anglatsa ham, hech qachon oilada imkon qadar keng va chuqur ruhlarni qamrab ololmaydi ... Oiladan tashqari va o'tmishda oilaviy diniy uyg'onish tarixiy ta'sir ko'rsata olmaydi. Bu Rossiyaning ma'naviy va axloqiy tiklanishi uchun haqiqiy va to'liq asos yaratishi mumkin bo'lgan oila. Yana bir savol shundaki, bugungi kunda na oila, na ta’lim muassasasi ularning ma’naviy o‘sishi, farzandlarining ma’naviy-axloqiy tarbiyasi va bu jarayonda o‘zaro munosabatlarini maqsadli, tizimli va maqbul tarzda hal etishga to‘liq (va ko‘pincha hatto parcha-parcha) qodir emas. Ushbu nochorlikning sabablari ma'lum, ammo ular chuqurroq qo'shimcha tahlilni talab qiladi. Bu: Pravoslav madaniyati uchun an'anaviy bo'lgan (birinchi navbatda, oilaviy tarbiya) ixtiyoriy o'zaro bog'liqlik, qurbonlik sevgisi, mehnat va bolalar bilan ruhiy hamjamiyat munosabatlarini o'rnatishga qaratilgan sa'y-harakatlarni tushunishni yo'qotish; Ota-onalarning ma'naviy hayot qonunlari va shaxsning ma'naviy-axloqiy rivojlanishi qonunlari to'g'risida ma'lumot yo'qligi (yoki buzilganligi); Bolalikning turli davrlarida rivojlanish va tarbiya ustuvorliklari masalalarida zamonaviy ota-onalarning hayratlanarli savodsizligi; Zamonaviy ijtimoiy-madaniy muhit; Pravoslav ta'lim an'analarini o'zlashtirishda jamoat tajribasining kamligi; Ota-onalar va o'qituvchilarning shaxsiy hayotiy ma'naviy tajribasining etishmasligi;
Ma'naviy-axloqiy tarbiya mazmunini shakllantirish va shakllarini tanlashda zamonaviy ijtimoiy-madaniy sharoitda idrok etishning o'ziga xos xususiyatlariga har doim ham mos kelmaydigan arxaiklikka yo'naltirilganlik; Zamonaviy bolalarni ma'naviy-axloqiy tarbiyalashda birinchi navbatda qanday vazifalarni hal qilish kerakligi, bu vazifalarni muvaffaqiyatli hal qilish uchun qanday sharoitlar zarurligi haqida aniq tasavvurlarning yo'qligi; Bolalarning ma'naviy sohasini shakllantirish jarayonining o'qituvchilar va ota-onalarning ichki ma'naviy hayotiga bevosita bog'liqligi, ta'lim muassasasi va oilaning ma'naviy-axloqiy shakllanishiga yordam beradigan muhitni shakllantirish haqida g'oyalarning etishmasligi; Hozirgi bolalar, ota-onalar va o'qituvchilarning ma'naviy zaifligi. Va ideali muvaffaqiyat va farovonlik bo'lgan jamiyatda har qanday zaiflik asabiylashishni, og'ir muammodan imkon qadar tezroq xalos bo'lish istagini keltirib chiqaradi. Shuning uchun zamonaviy ota-onalar katta qiyinchilik bilan shaxsiy tajribadan otalik va onalik haqida muhim tushunchaga ega bo'lishlari, ma'naviy madaniyat tashuvchilari bo'lishlari, Xudoga va qo'shniga sabrli va rahm-shafqatli xizmat sifatida ota-onalikni egallashlari, yuzaga keladigan muammolarga javob berishni o'rganishlari kerak. bolaning rivojlanishi va xulq-atvori tirnash xususiyati va faol rad etish bilan emas, balki, aksincha, sabr-toqat va sevgining kuchayishi. Qotib qolgan bola qalbining ma’naviy qashshoqligini faqat ota-onaning mehribon va samimiy sevgisi bilan to‘ldirish mumkin. Stereotiplarni qabul qilmaydigan bunday jonli va ijodiy sevgini bugungi kunda barchamiz o'rganishimiz kerak. Bolalarni ma'naviy-axloqiy tarbiyalash masalalarida "Oilani pedagogik qo'llab-quvvatlash". Ko'rinib turibdiki, zamonaviy ta'limning eng aniq qarama-qarshiliklaridan biri ijtimoiy-pedagogik darajada amalga oshiriladigan ehtiyojning mavjudligi, oila va ta'lim muassasalarining sa'y-harakatlarini rivojlantirish uchun yagona ta'lim va ta'lim maydonini yaratishda birlashtirishdir. Agar oila ham, ta'lim tizimi ham bu ehtiyojni qondirishga tayyor bo'lmasa, bolaning shaxsiyati. . Ilmiy nuqtai nazardan, ko'rsatilgan qarama-qarshilikni bartaraf etishga yordam berish uchun quyidagilar zarur: "Ijtimoiy-pedagogik qo'llab-quvvatlash va bolalarni tarbiyalashda oilaga hamrohlik qilish", "Oila va oila o'rtasidagi o'zaro munosabatlar" hodisalarini nazariy tahlil qilish. ta’lim muassasasi”; har xil turdagi oilalar bilan ta'lim muassasalarining kompleks ishining o'ziga xos xususiyatlarini tavsiflash; ta'lim, ma'naviy va axloqiy masalalarda ta'lim muassasasi va oilaning samarali o'zaro hamkorligini ta'minlash uchun tashkiliy-pedagogik asoslarni (ya'ni maqsad va vazifalar, mazmun, shakllar, usullar, vositalar va shartlarning muvofiqligini belgilaydigan asosiy qoidalar) ishlab chiqish. ta'lim, xususan; ta'lim muassasasi va oila o'rtasidagi pedagogik o'zaro hamkorlik modelini yaratish, oilaviy ta'limni pedagogik qo'llab-quvvatlashning o'zgaruvchan dasturlari va texnologiyalarini ishlab chiqish; shuningdek, ishlab chiqilgan materiallarni ta’lim muassasalarining real amaliyotida qo‘llash bo‘yicha uslubiy tavsiyalar ishlab chiqish.
Bolalarni tarbiyalash masalalarida ta'lim muassasasi va oilaning sa'y-harakatlarini birlashtirish muammolariga bag'ishlangan ilmiy-pedagogik adabiyotlarda ushbu jarayon uchun quyidagi sinonimik nomlar turkumi qo'llaniladi: "oila bilan ishlash", "qo'shma ish", “hamkorlik”, “qo‘shma faoliyat”, “pedagogik yordam”, “oilani ijtimoiy-pedagogik qo‘llab-quvvatlash”. Mening fikrimcha, ta'lim muassasasi va oilaning bir-biriga ta'sir qilish jarayoni, ularning ta'lim imkoniyatlarini yanada muvaffaqiyatli amalga oshirishga hissa qo'shish "o'zaro ta'sir" va "pedagogik yordam" toifalarida eng to'liq aks etadi. Men “Oilani pedagogik qo‘llab-quvvatlash” tushunchasining talqiniga to‘xtalib o‘taman, “davlat va jamiyatning oilaga ilg‘or, profilaktik va tezkor yordam ko‘rsatish bo‘yicha faoliyati tizimi (professional o‘qituvchilar, psixologlar va psixologlar orqali amalga oshiriladi)”. boshqa mutaxassislar) bolalarni tarbiyalashda, oila va bola rivojlanishining turli bosqichlarida yuzaga keladigan umumiy va individual pedagogik muammolarni hal qilishda. Oilani pedagogik qo‘llab-quvvatlash borasidagi barcha ishlarning asosi, albatta, tizimli yondashuvga asoslanishi kerak. Tizimli yondashuv mantig'ida oilani qo'llab-quvvatlash jarayoni davlat va jamiyatning oila bilan o'zaro munosabatlarining turli darajalarida, xususan, umumiy ta'lim muassasasi darajasida amalga oshirilishi mumkin. Ta'lim muassasasi darajasida oilani pedagogik qo'llab-quvvatlash muammosiga tizimli va kompleks yondashuv mantig'i ushbu muammoni hal qilish bo'yicha faoliyatni tuzadigan bir qator yo'nalishlarni aniqlashga imkon beradi.
Oilani pedagogik qo'llab-quvvatlash bo'yicha ish tizimining ettita yo'nalishi mavjud: II. Ijtimoiy-pedagogik yo'nalish - turli toifadagi oilalarga qaratilgan ta'lim va pedagogik faoliyat tizimini amalga oshirishni o'z ichiga oladi: 1. Turli rivojlanish davrlarini boshidan kechirayotgan oilalar: yosh turmush o'rtoqlar, maktabgacha yoshdagi bolalarning ota-onalari; kichik yoshdagi o'quvchilarning ota-onalari; o'smirlarning ota-onalari; bobo va buvilar. 2. Ko'proq e'tibor talab qiladigan va alohida yordamga muhtoj oilalar: ko'p bolali, kam ta'minlangan, to'liq bo'lmagan oilalar, nogiron bolalari bo'lganlar. 3. Xavfli oilalar, disfunktsiyali, asotsial oilalar. III. Dasturiy-tarkibiy yo'nalish - ketma-ket bosqichlar doirasida oilaviy ta'limni pedagogik qo'llab-quvvatlash mazmunini ishlab chiqishni o'z ichiga oladi: 1) ota-onalarning ta'limi (bu bosqich, birinchi navbatda, ota-onalarning umumiy ta'limini rivojlantirish va tarbiyalashda amalga oshirishni o'z ichiga oladi. bolalar); 2) oilalarning birgalikdagi faoliyatini tashkil etish; 3) oilalarning birgalikdagi cherkovi.
IV. Tizimni kadrlar bilan ta'minlash yo'nalishi - ota-onalarning pedagogik ta'limini tashkil etish, oilaviy ta'limni psixologik-pedagogik qo'llab-quvvatlash bo'yicha ishlar uchun mutaxassislarni tayyorlash, malakasini oshirish va qayta tayyorlashni ishlab chiqish va amalga oshirishni belgilash. V. Tashkiliy-siyosiy yo‘nalish – viloyat, shahar va maktab miqyosida mavjud va yangi yaratilgan turli dasturlarga ota-onalarni o‘qitish va oilaviy ta’limni qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlarini kiritish imkoniyatlarini baholash va amalga oshirish. VI. Iqtisodiy yo'nalish - ota-onalarni pedagogik tarbiyalash va oilani har tomonlama qo'llab-quvvatlash bo'yicha tadbirlarni moddiy rag'batlantirish va moliyalashtirish hajmlari va manbalarini belgilashni o'z ichiga oladi. VII. Boshqaruv yo'nalishi - bu ishni tizimli tashkil etish doirasida umumiy ta'lim muassasasida faoliyat yurituvchi xizmatlar yoki oilalar bilan ishlaydigan alohida mutaxassislarning oilaviy ta'lim inqirozini engib o'tishga samarali hissa qo'shishga qodir emasligini qoplash imkonini beradi. Tizimni boshqarish oilaviy ta'lim madaniyatini tiklashga ko'maklashish bo'yicha umumiy vazifalarni hal qilishda, barcha xizmatlar va ota-onalar (va butun oila) bilan muayyan ta'lim sohasida ishlaydigan alohida mutaxassislarni tayyorlash, ishga jalb qilish va birlashtirish imkonini beradi. muassasalar, sog'liqni saqlash, madaniyat, aholini ijtimoiy muhofaza qilish muassasalari ishtirokida. Oilani pedagogik qo'llab-quvvatlash bo'yicha ta'lim muassasasi faoliyatining maqsadlari sifatida men quyidagilarni belgilayman: pedagogik kompetentsiya darajasini oshirish va ota-onalarning pedagogik va ma'naviy madaniyatini rivojlantirishga ko'maklashish, maktabning yagona nuqtai nazarini rivojlantirish. va oilada tarbiya jarayonining mohiyati haqida bola shaxsini rivojlantirish uchun maqbul shart-sharoitlarni yaratish. Ma'naviy-axloqiy tarbiyada, umuman ta'limda bo'lgani kabi, bugungi kunda stereotip endi ishlamaydi, unga ko'ra oilaning mavqeini faollashtirish faqat ota-onalarni bolaning muvaffaqiyatlari va muammolari to'g'risida xabardor qilish orqali amalga oshiriladi.
Insonning aхloqiy hayoti uning aхloqiy tarbiyasi bilan chambarchas bog’liq. Zero aхloqiy tarbiya insonning shaxs bo’lib etishuvini ta’minlaydigan uzluksiz jarayonlaridan biri. Unda individ aхloqiy qadriyatlarni anglab etadi, o’zida aхloqiy fazilatlarni barqaror etadi, aхloqiy tamoyillar va me’yorlar asosida yashashga o’rganadi. Aхloqiy tarbiya insoniyat tarixi mobaynida ikki muhim masalaga javob izlaydi: bulardan biri - qanday yashamoq kerak, ikkinchisi – nima qilmog’ - u, nima qilmaslik lozim. Ana shu savollarga javob izlash jarayoni aхloqiy tarbiyaning amaliy ko’rinishidir.
Tarbiya ona qornidan boshlanadi degan gap bor. Uning asl ma’nosi, avvalo, ota - onaning o’zi aхloqiy tarbiya ko’rgan bo’lishi kerak degani. Zero qush inida ko’rganini qiladi: ota - ona oilada yuksak aхloq namunasini ko’rsatishi lozim.
Shuni ham alohida ta’kidlash lozimki, aхloqiylik insonda faqat aхloqiy tarbiya vositasidagina vujudga keladi, degan moddiyatchilik qarashlari ko’p yillar mobaynida hukmronlik qilib keldi. To’g’ri, aхloqiy tarbiyaning ahamiyati nihoyatda katta. Lekin aхloqiylik insonga uning insoniylik belgilaridan eng muhimi sifatida ato etilgan ilohiy ne’mat. Shu ma’naviy ne’mat – asosni aхloqiy tarbiya yordamida takomillashtiramiz. Aks holda maymun va itlardan ham aхloqiy mavjudot tarbiyalab etkazishimiz mumkin bo’lur edi.
Shunday qilib, aхloqiy tarbiya inson farzandini takomilga, komillikka etkazish yo’llaridan biri. Uning vositalari ko’p. Ularning bir qismi an’anaviy tarbiya vositalari bo’lsa, yana bir qismi zamonaviy vositalar. Odatda, har ikki turdagi vositalardan foydalaniladi. Chunonchi, maktabgacha bo’lgan aхloqiy tarbiyada ertak va rivoyatlar vositasidagi an’anaviy tarbiya bilan o’yinchoqlar va o’yinlar vositasidagi zamonaviy tarbiya muvaffaqiyatli qo’llaniladi; bunda bolaning qizg’anchiqlik, g’irromlik qilmaslikka, halol bo’lishga o’yinlar yordamida da’vat etiladi. Bolalar aхloqiy tarbiyasida televidenie, radio, qo’g’irchoq teatri, kino san’ati katta rol o’ynaydi.
Umuman, aхloqiy tarbiyaning eng kuchli vositasi san’at. Bu vosita aholining barcha tabaqasini, turli yoshdagi shaxslarni qamrab oladi. Ayniqsa, san’atning badiiy adabiyot turi keng qamrovli. Ertakdan tortib, romangacha bo’lgan janrlarda chop etilgan asarlar shaxsning aхloqiy shakllanishida ulkan xizmat ko’rsatadilar. Ular orqali kitobhon tarbiyalanuvchi sifatida ezgulik va yovuzlik nimaligini badiiy idrok etadi; ideal tanlashda ham ularning ahamiyati katta. Bundan tashqari, badiiy adabiyotning bevosita aхloqiy tarbiyaga mo’ljallangan hikoyatlar, rivoyatlar va nasihatlar majmualari borki, biz ularni, yuqorida ko’rganimizdek, pandnomalar deb ataymiz: «Kalila va Dimna», «Qobusnoma», «Guliston», «Zarbulmasal» singari bunday mumtoz asarlar an’anaviy aхloqiy tarbiya vositasi sifatida necha asrlardan buyon qanchadan - qancha avlodlarga xizmat qilib keldi, bundan buyon ham shunday bo’lib qolajak.
Aхloqiy tarbiyaning barcha zamonlar uchun dolzarb bo’lgan yo’li bu – namunaviylik tamoyili. Oilada, avvalo, yuqorida aytilganidek, ota - ona bolaga aхloqiy namuna bo’lishi kerak. Maktabda va oliy o’quv yurtida muallimlarning ta’lim berish usullaridan tortib, to «mayda - chuyda» hatti - harakatlarigacha o’z shogirdlari tomonidan shaxsiy namuna tarzida qabul qilinishini nazardan qochirmaslik lozim. Ustoz - shogirdlik munosabatlaridagi muomala odobi, halollik, rostgo’ylik yoshlar aхloqiy tarbiyasining shakllanishini ta’minlovchi omillardandir.
Xulosa
Hozirgi paytda aхloqiy tarbiyaning eng kuchli zamonaviy vositasi sifatida televidenieni keltirish mumkin. U deyarli barcha san’at turlarida yaratilgan asarlarni ekranlashtirish va ekranda ko’rsatish imkoniga ega. Bundan tashqari, unda maxsus aхloqiy tarbiyaga bag’ishlangan muntazam ko’rsatuvlar ham berib boriladi. O’zbek tilidagi «Otalar so’zi - aqlning ko’zi», «Rivoyat», «Oqshom ertaklari» singari ko’rsatuvlar bunga misol bo’la oladi. Shu bois televidenie hech qachon engiltaklikni targ’ib etuvchi qo’shiqlar, salkam pornografik reklamalar, inson qalbini qatttiqlashtiradigan «o’ldir - o’ldir»lardan iborat videofilmlar korxonasi bo’lib qolmasligi kerak.
Aхloqiy tarbiyaning aqliy - ma’naviy va jismoniy tarbiya bilan qo’shib olib borilishi maqsadga muvofiq. O’shanda jamiyatimiz har jihatdan kamol topgan fuqarolik jamiyatiga aylanadi. Mamlakatimizda buning uchun barcha huquqiy - ijtimoiy shart - sharoitlar yaratilgan.
Adabiyotlar.
1.«Qur'oni karim». (A.Mansur taijima va izohlari). «Cho'lpon». Tosheknt,
1992.
2. A.Gxosh. Chelovecheskiy sikl. Kazan. 1992
3. A.Navoiy. Lisonut-tayr. Т., 1984.
4. A.Sh.Juzjoniy. Tasavvuf va inson. Т., «Adolat», 2001
5. A.Shimmel. Jononmeningjonimda. Т., «Sharq», 1999.
6. Abdulhay Abdurahmonov. Saodatga eltuvchi bilim. I-II kitob. Т.,
«Movaraunnahr», 2005.
7. Abdurahmon Jomiy. O'zFA X.S.Sulaymonov nomidagi qo'lyozmalar instituti. Т., 1997.
8. Абу Али Ибн Сина. Избранные произведения. Т., 1,2.
9. Abu Ali Ibn Sino. Falsafiy qissalar. (A.Irisov taijimasi. Т., 1980).
|