Ta’lim oluvchilar bilimini nazorat qilish va natijalarini

Ta’lim oluvchilar bilimini nazorat qilish va natijalarini
baholash.
O‘quvchilarning ta’lim natijalarini tekshirish va baholashga
qo‘yiladigan pedagog talablar (buni pedagog olim N.A.Sorokin ta’rifida
berishni ma’qul deb topdik) ta’lim nazariyasi va amaliyotida
quyidagicha belgilangan:
1)
har bir o‘quvchining o‘quv faoliyatini nazorat qilishni talab
etadigan, sinf yoki guruhning o‘quv ishi natijalari o‘quvchining shaxsiy
natijalarining o‘rnini almashtirishga yo‘l bermaydigan nazoratning
individual tavsifi;
2)
nazoratni ta’lim jarayonining barcha bosqichlarida: boshlang‘ich
idrok etishdan to bilimlarni amalda qo‘llashgacha bo‘lgan bosqichlarida
o‘quvchilarning o‘quv faoliyatlarining boshqa tomonlari bilan birgalikda
olib borishning tizimliligi;
3)
nazoratning o‘qitish, tarbiyalash va rivojlantirish vazifalarini hal
etadigan, uni olib borishga o‘quvchilarni qiziqtiradigan turli shakllari;
4)
o‘quv
dasturining
barcha
qismlarini
qamrab
olgan,
o‘quvchilarning nazariy bilimlari, intellektual hamda amaliy ko‘nikma
va malakalarini tekshirishdan iborat nazoratning keng ko‘lamliligi;
5)
o‘quvchilarni har jihatdan bilib olmasdan turib, o‘qituvchining
xato xulosalar chiharish, sub’ektiv munosabatda bo‘lishiga yo‘l
qo‘ymasligi, shuningdek, o‘zlashtirish natijalarini baholashda baho
mezonlariga qat’iy rioya qilishni talab etadigan nazoratning xolisligi
(ob’ektivligi);
96
6)
har bir fan, uning bo‘limlarining maxsus xususiyatlari,
shuningdek, o‘quvchilarning shaxsiy qobiliyatlarini hisobga olgan holda
turli nazorat metodlarini tanlashning tabaqalashganligi;
7)
muayyan sinf (guruh) o‘quvchilarining o‘quv ishlarini nazorat
qilishda barcha o‘qituvchilar tomonidan qo‘yiladigan talablarning bir xil
bo‘lishi.
Yuqorida ko‘rsatilgan talablarga rioya qilish orqali nazoratning
ishonchliligi ortadi va yoquv jarayonida o‘z vazifalarini hal qilishga
imkon yaratiladi.
Pedagogi - psixologik fani bilimlarni o‘z vaqtida nazorat qilish va
baholashning uchta vazifasi borligini alohida uqtiradi:
1.
O‘zlashtirishni nazorat qilish va baholash natijalariga qarab davlat
ta’lim standartlari qanday bajarilayotganligi nazorat qilinadi va vazifalar
belgilanadi.
2.
Bilimlarni nazorat qilish va baholash natijasida o‘quvchilarda
bilimlar yanada kengayadi. Bu bilan ta’lim muassasalari oldida turgan
ta’limiy maqsad bajariladi.
3.
Ta’lim sohasida yaxshi natijalar yoshlar tarbiyasiga ham ta’sir
ko‘rsatadi, ularda ko‘tarinki ruh, o‘z kuchiga bo‘lgan ishonch va
qiziqish paydo bo‘ladi. Shuning uchun ham ta’lim natijalarini nazorat
qilish va baholash ta’lim tizimining ajralmas qismidir.
Ana shu vazifalardan kelib chiqib o‘quvchilar o‘quv faoliyatini
hisobga olishning bir qator shakl va metodlari asoslangan.
Har bir fan bo‘yicha o‘quvchining o‘quv faoliyatini nazorat qilish
va baholash chorak yoki yarim yillik davomida muntazam ravishda olib
boriladi va quyidagi nazorat turlari orqali baholanadi:
– joriy nazorat;
– oraliq nazorat;
– yakuniy nazorat.
Joriy nazorat – bu ta’lim jarayonida o‘quvchilar tomonidan o‘quv
dasturida belgilangan muayyan mavzularni o‘zlashtirilish bo‘yicha
bilim, ko‘nikma va malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli. Bu
nazorat o‘qituvchi tomonidan o‘tkazilib, o‘quvchilarning bilim
darajasini aniqlash fanning har bir mavzusi bo‘yicha kundalik ballar
qo‘yib borishni nazarda tutadi.
Oraliq nazorat o‘quvchilar tomonidan o‘quv materialining muayyan
bob yoki bo‘limlari bo‘yicha o‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va
malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli.
97
Yakuniy nazorat – ta’lim oluvchilarning chorak yoki yarim yillik
uchun belgilangan o‘quv materiallari bo‘yicha o‘zlashtirilgan bilim,
ko‘nikma va malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli bo‘lib,
o‘rganilgan mavzular bo‘yicha yozma, og‘zaki, test shaklida o‘tkaziladi.
O‘quvchilarning faoliyatini hisobga olish metodlari og‘zaki, yozma,
test hamda amaliy topshiriqlarni bajarishga asoslangan bo‘lishi mumkin.
Og‘zaki tekshirish. Bu metod bilimlarni nazorat qilish va
baholashning ancha keng tarqalgan an’anaviy usullaridan biridir.
Og‘zaki tekshirishning mohiyati shunda ko‘rinadiki, o‘qituvchi
o‘quvchilarga o‘rganilgan mavzuning mazmunidan kelib chiqib,
ularning
o‘zlashtirish darajasini aniqlaydi. Og‘zaki tekshirish
o‘quvchilarning bilimlarini tekshirishni savol- javob usuli asosida
amalga oshiriladi. Ushbu usul ayrim hollarda suhbat usuli deb ham
atashadi.
Og‘zaki tekshirishda o‘qituvchi o‘rganilayotgan mavzuni alohida
qismlarga ajratadi va ularni har biridan o‘quvchilarga savollar beradi.
Biroq, o‘quvchilarning nutqini o‘stirish hamda ularning chuqur va
mustahkam bilimga ega bo‘lishlari uchun ulardan shu yoki oldingi
mavzuni butunlay esga tushirishni talab qilish mumkin. Ko‘pgina
fanlarda og‘zaki tekshirish o‘quvchilarning javoblarini yozma
mashqlarni
tashkil
etish
asosida
to‘ldirib
boriladi.
Masalan,
o‘quvchilarning
«Qo‘shma
gaplar»
mavzusini
qanday
o‘zlashtirganliklarini tekshirishda ana shunday yo‘l tutish mumkin. Ular
o‘z javoblarini isbotlash uchun misol keltiradilar. Bu misollarni doskaga
yozib, sintaktik va grammatik jihatdan tahlil qiladilar. Matematika,
fizika va ximiyadan og‘zaki tekshirish qoidaga muvofiq misol va
toptiriqlarni amaliy ko‘nikma va malakalar baholash maqsadidan kelib
chiqib hal etiladi. Keng tarqalganligi va samarali ekanligiga qaramay
o‘quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholashda og‘zaki
tekshirish ayrim kamchiliklarga ham ega. Chunonchi, uni qo‘llash
jarayonida:
-
nisbatan ko‘p mehnat sarflanadi;
-
dars mobaynida 3- 4 nafar o‘quvchinigina bilimini tekshirish
mumkin.
Shu bois o‘quvchilarning bilimlarini nazorat qilish va baholashning
muvaffaqiyatini ta’minlash uchun turli shakllardan foydalaniladi.
Og‘zaki ommaviy tekshirish o‘quvchilardan og‘zaki so‘rash bo‘lib,
ular guruhga haratilgan savollarga javob beradilar. Bunday tekshirishda
javoblar qisqa bo‘ladi. Mazkur so‘rash ko‘pchilik o‘quvchilarni nazorat
98
qilishni ta’minlaydi va butun guruhni faollashtiradi, ammo
o‘quvchilarning nutqini o‘stirmaydi. Bunday nuqsonlar individual
so‘rashda ko‘zga tashlanmaydi. Ammo so‘rashning bu shaklida
guruhdagi boshqa o‘quvchilarning to‘laqonli ishlashlariga erishish juda
qiyin.
Kombinatsiyalangan (tezlashtirilgan) tekshirishda o‘qituvchi bir
necha o‘quvchini bir vaqtda doskaga chaqiradi, biri og‘zaki javob
beradi, 3- 4 nafar o‘quvchi esa kartochkalar bo‘yicha yozma ishni
bajarishadi va hokazolar. Bu tekshirishning murakkab usuli bo‘lib,
o‘qituvchidan yetarlicha tajriba va diqqatlarini guruhdagi hamma
o‘quvchilarga taqsimlay bilishni talab qiladi.
Yozma tekshirish – o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va
malakalarini nazorat qilish va baholashning eng samarali usullaridan biri
bo‘lib, ularning ijodiy qobiliyatlarini baholash imkonini beradi. Mazkur
usulning mohiyati shundaki, o‘qituvchi alohida mavzu yoki o‘quv
dasturining ma’lum bo‘limini o‘tib bo‘lganidan so‘ng o‘quvchilarning
bilimlarini nazorat qilish va baholashni tashkil etadi. Yozma tekshirish
topshiriq, ya’ni, insho yozish hamda turli nazorat va mustaqil ishlarni
bajarishni uyda ham amalga oshirishga imkon beradi. Ushbu jarayonda
o‘qituvchining bajarilgan ish bilan tanishib chiqishi, uning sifatini
tekshirishi uchun ko‘p mehnat va vaqt sarflanadi.
Amaliy
topshiriqlarni
bajarishga
asoslangan
tekshirish.
Bajarilayotgan amaliy
harakatlar (sport, mehnat harakatlari)ning to‘g‘riligini kuzatish yoki
olingan natijalarga tayanishdan iborat bo‘lishi mumkin.
O‘quvchining butun dars davomidagi barcha faoliyatlarini nazorat
qilish tekshirishning maxsus turi bo‘lib, u o‘quvchining darsdagi
ishtiroki uchun ball qo‘yish bilan yakunlanadi. Bu o‘quvchini doimo
harakat qilishga va faollikka undaydi.
Ma’lumki, bugun ta’lim tizimida reyting nazoratidan keng
foydalanilmoqda. Reyting deganda baholash, tartibga keltirish,
klassifikatsiyalash, bironta hodisani oldindan belgilangan shkala
bo‘yicha baholash tushuniladi.
Shkalalash – aniq jarayonlarni raqamlar tizimi yordamida
modellashtirish. Uning turli uslublari sifat tavsiflarini miqdoriy
o‘zgarishlarga aylantirishga yordam beradi. Reyting nazorati asosida
o‘quvchilarning o‘quv faoliyatini hisobga olishning yuqorida keltirilgan
metodlari bilan birga test usulidan ham samarali foydalanilmoqda. Test
so‘rovidan nafaqat o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalari
99
darajasini
aniqlash,
balki
1993
yildan
boshlab
O‘zbekiston
Respublikasida abituriyentlarni oliy o‘quv yurtlariga tanlov asosida
qabul qilish jarayonida ham samarali foydalanib kelinmoqda.
Test – aniq maqsad asosida muayyan holat darajasini sifat va
miqdoriy ko‘rsatkichlarda belgilashga imkon beruvchi sinov vositasi.
Pedagogik amaliyotda testning bir qator afzalliklari ko‘zga
tashlanadi. Ular quyidagilardir:
1)
nazorat uchun vaqtning kam sarflanishi;
2)
nazariy va amaliy bilim darajasini ob’ektiv sharoitda aniqlash
imkonining mavjudligi;
3)
bir vaqtning o‘zida ko‘p sonli o‘quvchilar bilan nazoratni tashkil
etish mumkinligi;
4)
bilim natijalarining o‘qituvchi tomonidan qisqa muddatda
tekshirilishi;
5)
barcha o‘quvchilarga bir xil murakkablikdagi savollar berilib,
ular uchun bir xil sharoitning yaratilishi.
Ta’lim tizimi uzluksiz ravishda islohotlarni amalga oshirishni talab
etadigan sohadir.
Ta’lim tizimida islohotlarni amalga oshirish jarayonida
o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini nazorat qilish va
baholash ham yangicha mazmun kasb etdi. Davlat ta’lim
standartlarining ishlab chiqilganligi, yangi o‘quv dasturining amaliyotga
joriy etilganligi, erkin va mustaqil fikrlovchi shaxsni tarbiyalashga
nisbatan yuqori talabning qo‘yilayotganligi, ta’lim amaliyotiga
pedagogik texnologiyalar olib kirilayotganligi, o‘quvchilarni kasbga
muvaffaqiyatli yo‘llash maqsadida psixologik va pedagogik diagnostika
barcha turdagi ta’lim muassasalarida keng ko‘lamda amalga
oshirilayotganligi kabi holatlar ko‘zga tashlanayotgan bir vaqtda
o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini eng samarali shakl,
metod va vositalar yordamida nazorat qilish hamda baholash muhim
ahamiyatga ega.
O‘quvchilar bilimini baholashning besh balli tizimining
eskirganligi, zamon talablariga javob bera olmagani uni reyting tizimi
asosida baholash uslubi bilan almashtirishni taqozo etdi. Shu o‘rinda
«Qanday sabablarga ko‘ra besh balli baholash mezoni o‘zini oqlamadiq»
degan savolga javob berish o‘rinlidir:
Birinchidan, O‘zbekiston Respublikasining «Kadrlar tayyorlash
Milliy dasturi» ta’limni dekmokratik va insonparvarlik tamoyillari
asosida rivojlantirishni nazarda tutadi. Besh balli baholash tizimi
100
qattiqqo‘llik, o‘qituvchining mustabidligi hamda uning ta’lim jarayonida
yakka hukmronligini ta’minlashga xizmat qilib kelgan.
Demak, ushbu jarayonda talab va amaldagi holat bir - biriga
muvofiq kelmaydi. Ikkinchidan, baholash mezoni o‘qituvchi va
o‘quvchi o‘rtasida ixtiloflarni keltirib chiharishga emas, aksincha, o‘zaro
faol hamkorlik, bir- birini tushuna olishlari uchun xizmat qilishi lozim.
Uchinchidan, baholash mezoni faqatgina o‘quvchilar tomonidan
bilim, ko‘nikma va malakalarning o‘zlashtirilish darajasini nazorat qilish
uchungina emas, balki ta’limni tashhis etishning faol ko‘makchisiga
aylanishi zarur.
Baholashning besh balli tizimi birdan beshgacha farqlanuvchi
dastlabki baholar qo‘yish tartibini bildirib, mohiyatan baholar o‘rtasida
yig‘indisining o‘rtacha arifmetik qiymati asosida choraklik (yillik)
bahoni belgilashdan iborat.
Masalan, o‘quvchi biror o‘quv fanidan uchta nazorat ishini 3, 4 va 5
ga bajargan, joriy nazorat bo‘yicha ham shunday natijalarni qayd etgan
bo‘lsa, unga chorak uchun «4» baho qo‘yiladi. Bu esa o‘quvchi joriy,
oraliq va yakuniy nazorat paytida yaxshi tayyorgarlik ko‘rib, ijobiy
baholanishiga, chorak oxirida muayyan mavzudan olgan «5» bahoga
berilgan javoblarining mutlaqo inobatga olmasligiga sharoit yaratadi.
«Reyting»
(inglizcha
baholash,
tartibga
keltirish,
klassifikatsiyalash) muayyan hodisani oldindan belgilangan shkala
bo‘yicha baholash. Reyting tizimi o‘quvchilarning bilim sifatini nazorat
qilish turi, metodi va shakli sifatida e’tirof etilib, uning yordamida
o‘quvchilarning o‘quv fanlari bo‘yicha ta’lim standartida belgilangan
barcha talablar bo‘yicha o‘zlashtirilgan bilimlari sifati baholanadi.
Reyting tizimida o‘zlashtirish natijasi nazoratning ko‘rsatilgan
barcha shakllardan o‘tish jarayonida to‘plangan ballarni qo‘shish yo‘li
bilan aniqlanadi. Har bir nazorat turi uchun 10 balldan taqsimlanganda
(o‘quv fani uchun 100 ball hisobida) unga 7, 5, 8, 7 ball qo‘yilsa,
o‘quvchining chorak yoki yarim yillik uchun to‘plagan bali 27 ballni
tashkil etadi, bu esa 55 foizdan kam, shuning uchun u yetarlicha reyting
ballini to‘plamaguncha va barcha nazorat shaklidan o‘tmagancha
attestatsiya qilinmaydi. Demak, reyting tizimi olingan baho bilan
egallangan bilim o‘rtasida tafovut kelib chiqishining oldini oladi.
Reyting tizimi yana bir qator afzalliklarga ega, chunonchi: - ta’lim
jarayonida baholash tizimi imkoniyatlarini kengaytirish;
-
o‘quvchi bilimini eng adolatli mezonlar yordamida aniqlash;
101
-
ta’limni standartlashtirish jarayoni uchun zarur imkoniyatlarni
ochib berish;
-
ta’lim standartlarida ko‘zda tutilgan o‘quv dasturiga kirgan
majburiy ixtiyoriy mavzularning to‘laligicha o‘zlashtirilishi;
-
o‘quvchilarda o‘z ustida mustaqil ishlash intilish, erkin fikr
yuritish, bilimlarni egallashga nisbatan izchil yondashuv yuzaga keladi;
-
o‘quvchilarda yomon baho olishga bo‘lgan qo‘rquv yo‘qolib,
uning o‘rniga bilimlarni ixtiyoriy o‘zlashtirish, mavjud kamchilik va
nuqsonlarni bartaraf etish yo‘lida mustaqil ishlash imkoniyati yaratiladi.
Boshqacha aytganda, qo‘rquv o‘rniga intilish, rejalashtirish, harakat
qilishga ehtiyoj tug‘iladi, o‘rganishga nisbatan qiziqish ortadi.
Biroq, bugungi kunda ham maktab amaliyotida besh balli baholash
tizimidan foydalanilayotganligi bois pedagoglar mazkur tizimning
rag‘batlantiruvchi rolini oshirish yo‘llarini izlamoqdalar. Bu borada bir
necha usullardan foydalanishmoqda. Xususan:
1)
baholarni qo‘shish va ayrish alomatlari bilan ifodalash. Sinf
jurnallarini yuritishning amaldagi qoidalari ifodaviy belgili baholarni
qo‘llashga imkon bermaydi. Shu bois pedagog murosa qilib, sinf
jurnaliga aniq baholarni qo‘yadi, plyus- minuslarni esa shaxsiy yon
daftarchasida qayd etib boradi;
2)
raqamni balli baho (qo‘shimcha baho) bilan to‘ldirishi. Bu usul
instruktiv ta’qiqlarga ega emas, biroq pedagoglar tomonidan kam
qo‘llaniladi, zero, bu usul dars davomida shusiz ham tanqisligi
seziladigan vaqtni ko‘proq sarflashni talab etadi;
3)
o‘qituvchining kundalik daftarga baho qo‘yish bilan birga ota -
onalar uchun qaydlarni yozishi. Bu usul o‘quvchining oila oldidagi
mas’uliyatini kuchaytirishga asoslanadi. Quyidagi holat inobatga
olinmasa, bunda biror g‘ayri oddiylik yo‘q. Kundalikda qayd etilgan
yozuvlar mazmuni bilan tanishish ularning asosan salbiy mazmunda
ekanligini ko‘rsatadi. Ma’lumki, salbiy fikrlar o‘quvchilarda ta’lim
olishga bo‘lgan rag‘batni barbod qiladi. Tadqiqot natijalarining
ko‘rsatishicha, 5- 6- sinf o‘quvchilarida ta’lim olishga bo‘lgan
rag‘batning pasayishini ta’minlovchi omil – aynan kundalikdagi salbiy
mazmundagi qaydlardir.
4)
kommunikativ motiv – tengdoshlarining munosabati, fikri.
O‘quvchilar tengdoshlarining munosabati, fikrlariga nisbatan e’tiborsiz
bo‘la olmaydilar. Pedagog ana omildan foydalana olishi zarur, biroq uni
suiste’mol qilish yaramaydi, zero, bunday yondashuv ham o‘quvchilarda
ta’lim olishga bo‘lgan rag‘batni susaytiradi. XIX- XX asr boshlarida
102
gimnaziyalarda shunday qoida ustun bo‘lgan: o‘quvchini jamoa oldida
maqtash mumkin, lekin koyish mumkin emas. Bugun ham ta’lim
amaliyotida ana shu qoidaga amal qilish foydadan holi emas.
5)
kommunikativ ta’sirni kuchaytirish, bu o‘rinda o‘quvchilarni o‘z
sinfdoshlarining muvaffaqiyatlari va muvaffaqiyatsizliklarini his qilish,
unga yordam ko‘rsatishga o‘rgatishdan iborat;
6)
o‘zlashtirish ekranlaridan foydalanish. Sinfda ekran osib
qo‘yilib, unda o‘quvchilarning barcha baho ko‘rsatkichlari qayd etib
boriladi.
Buning
kamchiligi
a’lochilarda
kibrlanish,
past
o‘zlashtiruvchilarda esa befarqlik yuzaga keladi. Bunday holatning
oldini olish uchun o‘quvchilarni axborotni to‘g‘ri qabul qilishga o‘rgatib
borish zarur.
7)
o‘z - o‘zi bilan musobaqa tashkil etish, har hafta oxirida
o‘quvchi o‘z faolitini tahlil etadi. Yakunlangan haftada o‘zlashtirish
pasaysa, garchi u a’lochi bo‘lib qolaversa ham o‘quvchi musobaqada
boy beradi. Aksincha, kuchsiz o‘quvchi yakunlangan haftada samarali
ishlasa, g‘olib chiqqan hisoblanadi. O‘z- o‘zi bilan musobaqada barcha
o‘quvchilar teng sharoitda bo‘ladilar, ya’ni, past o‘zlashtiruvchi
o‘quvchi bitta past bahoni kam olsa, yutgan, a’lochi o‘quvchi esa bitta
a’lo bahoni kam olgan bo‘lsa yutqazadi. Anglanganidek, bu usul
o‘zlashtirish uchun emas, balki o‘zlashtirishni yaxshilash uchun xizmat
qiladi.
|