nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Korxonada malaka oshirish va yо‘riqnomadan utmagan xodimlarni mustaqil

B) korxonadagi har bir ishchi mehnatni muhofaza qilish va ishlash usullarini о‘rganadi
C) korxonadagi har bir ishchi xavfsizlikni va mehnat qilish usullarini о‘rganadi
D) korxonada har bir ishchi ichki tartib qoidalarini va ish
samaradorligini oshirish
usullarini о‘rganadi
273. Korxonalarda texnika xavfsizlik bо‘yicha yо‘riqnomalar qanday turi
qо‘llaniladi?
A) kirish va ish joyida
B) birlamchi va
kirish
C) ish joyida va rejali
D) ish joyida va rejadan tashqari
273. Korxonalarda texnika xavfsizligi bо‘yicha ish joyidagi yо‘riqnomalar qanday
turlarga bо‘linadi?
A) dastlabki, davriy va
navbatdan tashqari
B) rejalashtirilgan va favqulodda
C) birlamchi, muntazam va davriy
D) birlamchi, kunlik va ishdan tashqari
274. Korxonadagi texnika xavfsizligi bо‘yicha “Kirish” yо‘riqnomasiga nimalar
kiritiladi?
A) korxona haqida umumiy ma’lumotlar,
xavfsizlik, sanitariya va gigiyena,
shaxsiy
himoya vositalari,birinchi yordam, xavfsizlik kо‘rsatmalarini buzganlik uchun javobgarlik
B)mehnatni muhofaza qilish, xavfsizlik, sanitariya va gigiyena, shaxsiy himoya vositalari,
birinchi yordam, xavfsizlik bо‘yicha kо‘rsatmalar talablarini buzganlik uchun javobgarlik
C) korxona haqida umumiy ma’lumot, xavfsizlik,
maishiy chiqindilar xolati, shaxsiy
himoya vositalari, xavfsizlik kо‘rsatmalari talablarini buzganlik uchun javobgarlik
D) halqaro maydondagi umumiy ma’lumotlar, mehnatni muhofaza qilish, xavfsizlik,
sanitariya va gigiyena, birinchi yordam, xavfsizlik qoidalarini buzganlik uchun javobgarlik
Ma'lumot so‘ralgan joyga taqdim etish uchun berildi

Ma'lumot so‘ralgan joyga taqdim etish uchun berildi
Download
92,18 Kb.
Matnni ko'rish
Sana
14.05.2024
Hajmi
92,18 Kb.
#231527
Download
92,18 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Ma'lumot so‘ralgan joyga taqdim etish uchun berildi
Download
92,18 Kb.
Matnni ko'rish
Ish sharoitlari deganda nima tushuniladi?

B) gigiyenik meyorlardan oshib ketmaydigan va salbiy ta’sir kо‘rsatadigan zararli ishlab
chiqarish omillar mavjudligi bilan tavsiflanadi
C) ish smenasida hayot uchun xavf tug‘dirmaydigan, о‘tkir kasbiy kasallik rivojlanish
xavfi yuqori bо‘lmagan
D) ish joylari uchun belgilangan gigiyena meyorlaridan oshib ketmaydigan va tana
funksional holatida о‘zgarishlar bо‘lmaydigan
Mehnatni muhofaza qilish sohasiga oid davlat siyosati asosiy prinsiplari

D) korxonalarda ishlab chiqarish faoliyati natijalariga
nisbatan ishlab chiqarish
samaradorligi ustivorligi
58. Mehnatni muhofaza qilish sohasidagi davlat siyosati asosiy yо‘nalishlari
nimalardan iborat?
A) korxonalarda ishlab chiqarish faoliyatidagi xodimlar hayoti va sog‘lig‘i ustuvorligini
ta’minlash
B) korxonalarda ishlab chiqarish faoliyati natijalariga nisbatan ishlab chiqarish sifati
ustivorligi
C) korxonalarda ishlab chiqarish faoliyati natijalariga nisbatan ishlab chiqarish miqdoriy
kо‘rsatkichi ustivorligi
D) korxonalarda ishlab chiqarish faoliyati natijalariga nisbatan ishlab chiqarish
samaradorligi ustivorligi
251. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi mehnat muhofazasi sohasidagi
vakolatlari qaysi normativ huquqiy xujjatlarda aks etgan?
A) О‘zbekiston Respublikasi mehnat xavfsizligi tо‘g‘risidagi qonun 7- moddasida
B) О‘zbekiston Respublikasi mehnat kodeksi 7- moddasida
C) О‘zbekiston Respublikasi mehnat xavfsizligi tо‘g‘risidagi qonun 24- moddasida
D) О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi mehnat muhofazasi sohasidagi
vakolatlari
belgilanmagan
252. Mehnatni muhofaza qilish sohasidagi maxsus vakolatli davlat organi qaysi
organ hisoblanadi?
A) О‘zbekiston Respublikasi Mehnat vazirligi
B) “Davsanoatkontexnazorati” agentligi
C) О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi
D) О‘zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi
3 - Mustaqil ta’lim quyidagi shakllarda tashkil etiladi: O`qituvchi rahbarligidagi talaba mustaqil ishi(O`rtmt)

|
Mustaqil ta’lim quyidagi shakllarda tashkil etiladi: O`qituvchi rahbarligidagi talaba mustaqil ishi(O`rtmt)
|
bet | 2/2 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 20,1 Kb. | | #114173 |
Bog'liq Mustaqil ta\'lim (2)2
|
|
3
|
Shaxs haqida tushuncha.
|
esse yozish
Elektron jurnaldan maqola toppish (1 ta)
(3-hafta)
|
2
|
|
4
|
Shaxsning psixik rivojlanishini tabaqalashtirish sxemasi (D.B.Elkonin).
|
2
|
|
5
|
Sezish obrazining paydo bo`lish fazalari.
|
glossariy tuzish
(4-hafta)
|
2
|
|
6
|
Idrokning assotsiativ nazariyasi.
|
esse yozish
(5-hafta)
|
2
|
7
|
Diqqat haqida umumiy tushuncha
|
glossariy tuzish
(6-hafta)
|
2
|
8
|
Xotira haqida tushuncha. (xotira mexanizimlari)
|
glossariy tuzish
(7-hafta)
|
2
|
9
|
Tafakkur bilish jaraѐnlari tizimida
|
esse yozish
(8-hafta)
|
2
|
10
|
Tafakkur psixologiyasi sohasida ishlarning nazariy va amaliy ahamiyati.
|
Elektron jurnaldan maqola toppish (1 ta)
(9-hafta)
|
2
|
11
|
Motivatsiya modellari.
|
Elektron jurnaldan maqola toppish (1 ta)
(10-hafta)
|
2
|
12
|
Emotsional holatlar. (Stress tushunchasi)
|
glossariy tuzish
|
2
|
13
|
Temperament haqida tushuncha.
|
Elektron jurnaldan maqola toppish (1 ta)
(11-hafta)
|
2
|
14
|
Temperament nazariyasi
|
esse yozish
(12-hafta)
|
2
|
15
|
Xarakter shakllanishi
|
glossariy tuzish
(13-hafta)
|
2
|
16
|
II.TMT-talaba mustaqil ta’limi (HEMIS platformasiga yuklanadigan topshiriqlar)
|
taqdimot yaratish
(2-hafta)
|
2
|
Ijtimoiy adaptatsiya
|
17
|
Psixologiya nazariyalari va uning pedagogik psixologiya rivojlanishiga ta’siri.
|
taqdimot yaratish
(4-hafta)
|
2
|
18
|
Pedagogik psixologiya fanining rivojlanish bosqichlari.
|
taqdimot yaratish
(6-hafta)
|
2
|
19
|
Umumiy va maxsus metodlar.
|
taqdimot yaratish
(8-hafta)
|
2
|
20
|
Testlar va boshqa psixodiagnostik metodlarni qo`llash
|
taqdimot yaratish
(10-hafta)
|
2
|
21
|
Turli yosh davrlarida o`zlashtirish xususiyatlari
|
taqdimot yaratish
(12-hafta)
|
2
|
22
|
III.O`RTMI (Kontakt soatlarida taqdim etib boriladi)
|
ogzaki sharh
(7-hafta)
|
2
|
Tarbiyaning nazariy masalalari.
|
23
|
Tarbiyaning sotsiogen nazariyasi.
|
ogzaki sharh
(8-hafta)
|
2
|
24
|
Pedagog shaxsiga qo`yiladigan psixologik talablar.
|
ogzaki sharh
(9-hafta)
|
2
|
25
|
Pedagogik o`zini o`zi boshqarish psixologiyasi.
|
ogzaki sharh
(10-hafta)
|
2
|
26
|
Bilish qobig’ida diagnostik maqsadlar taksonomiyasi (E. Saitbaeva bo`yicha).
|
ogzaki sharh
(11-hafta)
|
2
|
27
|
Pedagogik muloqot.
|
ogzaki sharh
(12-hafta)
|
2
|
28
|
Ta’limning diagnostik maqsadlarini o`rnatish texnologiyalari.
|
ogzaki sharh
(13-hafta)
|
2
|
29
|
Pedagogda o`zini o`zi rivojlantirish va shakllantirish.
|
ogzaki sharh
(14-hafta)
|
2
|
30
|
Pedagoik psixologiyaning yuzaga kelish tarixi
|
ogzaki sharh
(15-hafta)
|
2
|
|
Jami
|
|
60
|
Izoh:1-15 mavzular seminar mashgulotida taqdim etib boriladi va JN turida ball beriladi 16-21 mavzular ON uchun HEMIS dasturiga yuklanadi va ball beriladi, 22-30 mavzular YaNgacha kontakt soatlarida test yoki yozma ish oldidan himoya qilinadi va ball beriladi.
|
| |
Axborot Tizimlarini loyihalashda eng asosiy prinsip?

|
Axborot Tizimlarini loyihalashda eng asosiy prinsip?
|
bet | 18/28 | Sana | 25.06.2024 | Hajmi | 62,42 Kb. | | #265576 |
Bog'liq Test savollari “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Res-fayllar.org121. Axborot Tizimlarini loyihalashda eng asosiy prinsip?
a) tizimli
b) rivojlanish
v) standartlash
g) effektivlik
122. Namunaviy va standart elementlarni avtomatlashtirilgan Axborot Tizimlarda qo‘llash qaysi tamoyilga xos?
a) standartlash
b) rivojlanish
v) tizimli
g) effektivlik
123. Harajatlar va olinadigan daromadlarni taqqoslash orqali avtomatlashtirilgan Axborot Tizimni qo‘llashni tavsiya etish yoki inkor qilish qaysi tamoyilga xos?
a) effektivlik
b) rivojlanish
v) tizimli
g) standartlash
124. Axborotning tashkil topgan bosqichidan boshlab boshqaruv qarorlari ishlab chiqqun qadar hisobotlar olish qaysi tamoyilga xos?
a) hujjatlar aylanmasi
b) rivojlanish
v) tizimli
g) standartlash
125. Rivojlanish prinsipida nimalar e’tiborga olinadi?
a) o‘zgarilish va yangilanish
b) o‘zgarmaslik va yangilanish
v) o‘zgarilish va doimiylik
g) yangilanish va doimiylik
126. AATlarni tashkil qilganda uning doimiy o‘zgarilishi va yangilanishini qaysi tamoyilda aks ettirilgan?
a) rivojlanish prinsipi
b) standartlash va yangilanish prinsipi
v) uzviy bog‘lanish prinsipi
d) effektivlik prinsipi
127. Tizimni kichik bo‘laklarga taqsimlab , uni tahlil qilish va alohida loyihalash. qaysi tamoyilga mos?
a) taqsimlash prinsipiga
b) standartlash va yangilanish prinsipiga
v) uzviy bog‘lanish prinsipiga
d) effektivlik prinsipiga
128. Loyihalar mazmuman ikki xil bo‘ladi. Ular qaysi javobda ko‘rsatilgan?
a) namunaviy va individual
b) namunaviy va nusxalangan
v) individual va ko‘p
g) namunaviy va standartlashgan
129. Texnik loyihaga asosan qanaqa loyihalar ishlab chiqiladi?
a) ishchi loyiha yoki mukammal loyiha
b) ishchi loyiha yoki murakkab loyiha
v) ishchi loyiha yoki oddiy loyiha
g) oddiy loyiha yoki mukammal loyiha
|
| |
Amaldagi mavjud tizimdan yangi avtomatashtirilgan axborot tizimga o‘tish ishlari qaysi bosqichda bajariladi?

|
Amaldagi mavjud tizimdan yangi avtomatashtirilgan axborot tizimga o‘tish ishlari qaysi bosqichda bajariladi?
|
bet | 19/28 | Sana | 25.06.2024 | Hajmi | 62,42 Kb. | | #265576 |
Bog'liq Test savollari “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Res-fayllar.org130. Amaldagi mavjud tizimdan yangi avtomatashtirilgan axborot tizimga o‘tish ishlari qaysi bosqichda bajariladi?
a) Tizimni ishga tushirish bosqichi
b) Loyihalash oldi bosqichi
v) Loyihalar ishlab chiqish bosqichi
g) Barcha bosqichlarda
131. Axborot texnologiyalarini qo‘llab avvaldan shakllantirilgan davlat xizmatlarini fuqarolar, biznes va davlatning boshqa tarmoqlariga axborotlarni taqdim etish nima deb ataladi?
a) Elektron hukumat
b) Elektron tijorat
c) Elektron hujjat almashinuvi
d) Elektron biznes
132.Davlatni boshqarish organlari bilan biznes o‘rtasida samarali munosabatlarni shakllantiruvchi “elektron hukumat” tizimining tashkil etuvchisini ko‘rsating
a) G2B – (Hukumat - Biznes)
b) E-trading
c) В2С- (Biznes Mijoz)
d) B2B- (Biznes –Biznes)
133.Axborot resurslarida saqlanayotgan va ishlov berilayotgan, elektron raqamli imzo bilan tasdiqlangan va qog‘oz ko‘rinishidagi hujjat bilan bir xil yuridik kuchga ega bo‘lgan axborot nima deb ataladi?
a)Elektron hujjat
b)Axborot resursi
c)Elektron raqamli imzo
d)Axborot
134.Davlat organining rasmiy sayti qaysi domen zonasida joylashtirilishi kerak?
a) Uz
b) Gov
c) Com
d) Net
135.Portalni shakllantirish yo‘li bilan internet orqali fuqarolarga barcha davlat xizmatlari majmuini taqdim etuvchi “elektron hukumat” tizimining tashkil etuvchisini ko‘rsating
a) G2C – (Hukumat- Mijoz)
b) G2B – (Hukumat - Biznes)
c) G2G – (Hukumat - Hukumat )
d) G2E – (Hukumat - Ishchi)
136.Davlatni boshqarish organlari bilan biznes o‘rtasida samarali munosabatlarni shakllantiruvchi “elektron hukumat” tizimining tashkil etuvchisini ko‘rsating:
a) G2B – (Hukumat - Biznes)
b) G2C – (Hukumat- Mijoz)
c) G2G – (Hukumat - Hukumat )
d) G2E – (Hukumat - Ishchi)
137.Davlat organlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni shakllantiruvchi “elektron hukumat” tizimining tashkil etuvchisini ko‘rsating
a) G2G – (Hukumat - Hukumat)
b) G2B – (Hukumat - Biznes)
c) G2C – (Hukumat- Mijoz)
d) G2E – (Hukumat - Ishchi)
|
| |
Obyekt – bu ixtiyoriy predmet, xodisa, tushuncha yoki jarayondir

|
Obyekt – bu ixtiyoriy predmet, xodisa, tushuncha yoki jarayondir
|
bet | 2/6 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 2,4 Mb. | | #126279 |
Bog'liq 1-maruzaObyekt – bu ixtiyoriy predmet, xodisa, tushuncha yoki jarayondir. O‘zaro bog‘langan ma’lumotlar ma’lumotlar tizimi deyiladi. Ma’lumotlar bazasi nima uchun kerak. - Hozirgi kunda inson mehnat faoliyatida ma’lumotlar bazasi (MB) kerakli axborotlarni saqlash va undan oqilona foydalanishda juda muhim roli o‘ynamoqda. Sababi: jamiyat taraqqiyotining qaysi jabhasiga nazar solmaylik o‘zimizga kerakli ma’lumotlarni olish uchun, albatta, MBga murojaat qilishga majbur bo‘lamiz. Demak, MBni tashkil qilish axborot almashuv texnologiyasining eng dolzarb hal qilinadigan muammolaridan biriga aylanib borayotgani davr taqozasidir.
*
MB nima uchun kerak.
*
- Informatsion texnologiyalarning rivojlanishi va axborot oqimlarining tobora ortib borishi, ma’lumotlarning tez o‘zgarishi kabi holatlar insoniyatni bu ma’lumotlarni o‘z vaqtida qayta ishlash choralarining yangi usullarini qidirib topishga undamoqda. Ma’lumotlarni saqlash, uzatish va qayta ishlash uchun MBni yaratish, so‘ngra undan keng foydalanish bugungi kunda dolzarb bo‘lib qolmokda. Moliya, ishlab chiqarish, savdo-sotiq va boshqa korxonalar ishlarini ma’lumotlar bazasisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi.
MBni yaratishda muhim bo’lgan birinchi omil. - Ma’lumotlar turi, ko‘rinishi, ularni qo‘llaydigan programmalarga bog‘liq bo‘lmasligi lozim, ya’ni MBga yangi ma’lumotlarni kiritganda yoki ma’lumotlar turini o‘zgartirganda, programmalarni o‘zgartirish talab etilmasligi lozim.
*
MBni yaratishda muhim bo’lgan ikkinchi omil. - T i z i l m a l a sh t i r i sh – bu ma’lumotlarni tasvirlash usullari haqidagi kelishuvni kiritishdir. Agar ma’lumotlarni tasvirlash usuli haqida kelishuv bo‘lmasa, u holda ular tizilmalashtirilmagan deyiladi. Tizilmalashtirilmagan ma’lumotlarga misol sifatida matn fayliga yozilgan ma’lumotlarni ko‘rsatish mumkin.
*
|
| |
Fanning baholanish sistemasi - bet 6

|
Fanning baholanish sistemasi
|
bet | 6/6 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 2,4 Mb. | | #126279 |
Bog'liq 1-maruza Ma’lumotlar bazasi bizga katta miqdordagi ma’lumotlarni ishonchli saqlash va tezkor qayta ishlash imkonini beruvchi vosita. Bugungi kunda ma’lumotlar bazasining ko’p turlari mavjud. Va ular asosan ikki turli bo’ladi. SQL va NoSQL ma’lumot bazalari.
Xulosa:
SQL
|
NoSQL
| - MySql
- PostgreSQL
- MS Acces
- Sybase
- SqlLite
| | 1.Ma'lumotlar bazasi (Sh.Nazirov, A.Ne'matov, R.Qobulov, N.Mardonova) 2.Ma'lumotlar bazasi(X.N.Zayniddinov, J.T.Usmonov)
*
|
| |
MBda tizimlashtirish 
*
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi nima?

|
MBda tizimlashtirish
*
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi nima?
|
bet | 3/6 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 2,4 Mb. | | #126279 |
Bog'liq 1-maruza
*
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi nima? Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi– bu ma’lumotlar bazasini yaratish, ularni dolzarb holatini ta’minlash va undagi zarur axborotni topish ishlarini tashkil etish uchun mo‘ljallangan dasturlar majmui va til vositasidir. Juda ko‘p turdagi MBBT mavjud. Ular o‘z maxsus dasturlash tillariga ham ega bo‘lib, bu tillarga SUBD buyruqli dasturlash tillari deyiladi. MBBTga Oracle, Clipper, Paradox, FoxPro, Access va boshqalarni misol keltirish mumkin. Ma’lumotlar bazasining maqsadi va vazifalari - Ma`lumotlar bazasi – Ma`lum masalaga yoki biror faoliyatga taaluqli o`zaro bog`langan va alohida ko`rinishda tashkil etilgan ma`lumotlar.
- MB ma`lumotlarini xususiyatlari:
- to`liqlik;
- aktuallik;
- qulaylik;
- To`g`ri tashkil etish.
- Ma`lumotlar banki - bir nechta MB, texnik vosita va dastur ta`minotidan iborat avtomatlashtirilgan tizim.
Ma’lumotlar banki(ombori) - Hisoblash tizimi;
- Ma`lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (МBBT);
- Bir yoki bir nechta ma`lumotlar bazasi (МB);
- Dasturlar to`plami (МB dasturlari).
Ma`lumotlar banki (ombori) quyidagilarni o`z ichiga oluvchi axborot tizimlarini zamonaviy ko`rinishi hisoblanadi:
Ma’lumotlar bazasining vazifasi. - Qarama – qarshi bo`lmasligi;
- Xatosiz bo`lishi;
- Yaxlit bo`lishi.
Ma`lumotlar bazasi axborotlarni saqlash, hamda ma`lumotlarga qulay va tezkor murojatni ta`minlab beradi. U ma`lum qoidalar bo`yicha tashkil etilgan har xil xarakterdagi ma`lumotlar to`plamidan iborat
MB dagi axborotlar quyidagicha bo`lishi kerak:
MB ma`lumotlarini qayta ishlash masalalari - MB yaratish;
- MB o`zgartirish;
- MB yangilash;
- МB tartiblash;
- МB ma`lumotlarni qidirish;
- МB fayl ko`rinishda diskda saqlash;
- МB diskdan yuklash;
- Hisobotlar yaratish va bosmaga chiqarish.
|
| |
Fanning baholanish sistemasi - bet 5

|
Fanning baholanish sistemasi
|
bet | 5/6 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 2,4 Mb. | | #126279 |
Bog'liq 1-maruza Avtomatizatsiya qilingan axborot tizimlari o'z ichiga avtomatizatsiya va axborot texnologiyalarini integratsiya qilgan tizimlarni anglatadi. Bu tizimlar, ma'lumotlarni olish, saqlash, tahlil qilish va tarqatish jarayonlarini avtomatlashtirish maqsadida ishlab chiqilgan. Ular biznes va tashkilotlar uchun turli maqsadlarga erishish uchun foydalaniladi. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari bugungi kunda ko'p sohada qo'llanilmoqda, masalan, IoT (Internet of Things) tizimlari, xavfsizlik tizimlari, marketing va tijorat tizimlari, va boshqa sohalar. Bu tizimlar tashkilotlarga va bizneslarga ma'lumotlarni samarali boshqarish imkoniyatini beradi va qarorlar qabul qilishda muvaffaqiyatga erishishda yordam beradi. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari quyidagi vazifalarni bajarish uchun foydalaniladi: Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari quyidagi vazifalarni bajarish uchun foydalaniladi: 1. Ma'lumotlar olish: Tizimlar xavfsizlik kameralaridan, sensorlardan, ma'lumotlar bazasidan yoki boshqa manbaalardan ma'lumotlarni olishadi. 2. Ma'lumotlar saqlash: Olingan ma'lumotlar, maxsus ma'lumotlar bazasida yoki bulut xizmatlarida saqlanadi. 3. Ma'lumotlar tahlili: Tizimlar olingan ma'lumotlarni tahlil qilib, aniq ma'lumotlarni aniqlash, shakllantirish va yo'nalish berish imkoniyatini beradi. 4. Ma'lumotlarni tarqatish: Tahlil qilingan ma'lumotlar ma'lumotlar bazasidan yoki boshqa ma'lumot o'zgartiruvchilardan foydalanilgan holda tashqariga tarqatiladi. 5. Ishga tushirish: Avtomatlashtirilgan tizimlar ma'lumotlarni olish, saqlash, tahlil qilish va tarqatish jarayonlarini avtomatlashtirish orqali ishni oson va samarali qilishda yordam beradi. AAT tizimlar quyidagi kamchiliklarna ega: - ma'lumotlarning takrorlanishi; - fayllarni yuritish murakkabligi; - fayllarning birgalikda ishlashi qiyinligi; - dasturlarning ma'lumotlarga bog`liqligi va boshqalar.
*
Ma’lumotlar bazasi bizga katta miqdordagi ma’lumotlarni ishonchli saqlash va tezkor qayta ishlash imkonini beruvchi vosita. Bugungi kunda ma’lumotlar bazasining ko’p turlari mavjud. Va ular asosan ikki turli bo’ladi. SQL va NoSQL ma’lumot bazalari.
|
| |
Nazorat savollari - Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlar

102
Nazorat savollari:
1. SAP tizimi qanday tizim hisoblanadi?
2. SAP tizimini kelib chiqishi?
3. Billing tizimi qanday tizim?
4. Billing tizimi qaysi sohalarda qo‘llaniladi?
13-Mavzu: Tarmoq axborot texnologiyalari
Reja:
1.
Kompyuter tarmoqlarini tashkil etish tamoyillari.
2.
Tarmoq himoyasini tashkil qilish asoslari.
3.
Kompyutеr tеlеfoniyasidagi himoyalash usullari.
Darsning maqsadi: talabalarga. Kompyuter tarmoqlarini tashkil etish
tamoyillari va tarmoq himoyasini tashkil qilish asoslarini tushuntirish.
Talabalarda kmpyuter tarmoqlarida ishlash ko‘nikmasini hosil qilish.
Tayanch iboralar: Serverlar
, Foydalanuvchilarning mahalliy
kompyuterlari (ish stantsiyalari), Ma’lumotlarni uzatish kanallari,tarmoq
abonenti, stantsiya, fizik uzatish muhiti, Lokal tarmoqlar, Mintaqaviy tarmoqlar,
Global tarmoqlar.
Mashg’ulot vositalari: sinf doskasi, plakatlar, fundamental fan
darsliklari, o‘quv
va
uslubiy
qo‘llanmalar,
informatika
bo‘yicha
atamalar
lug’ati, videoproyektor, ekran va kompyuterdan
samarali foydalanish.
Mashg’ulot usullari: takrorlash, suhbat va savol-javob, munozara
(mavzuni o‘zlashtirishni mustahkamlash) tarzida muloqot o‘tkazish,
(talabalarning mustaqil, erkin fikrlash va so‘zlashga o‘rgatgan holda fikr
mulohazalarini bayon qildirish, buning uchun har bir talabaga, tayanch
iboralardan savollar tashlanadi, ular o‘z fikrlarini bayon qiladilar, hamma talaba
javobni bayon qilib bo‘lgandan so‘ng talaba bilan birgalikda javoblar yakun
qilinadi). Darsning xronologik xaritasi - 80 minut.
Tashkiliy qismi: Auditoriyaning jixozlanishi va sanitar sharoitlari,
talabalar davomati - 2 minut.
Fizik uzatish muhiti - Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlar

106
Ma’lumotlarni tarmoqda uzatish paytida kriptografik himoyalash
usullaridan foydalaniladi, Kayd etish jurnaliga ruxsat etilmagan kirishlar amalga
oshirilganligi haqida ma’lumotlar yozilib turilishi kеrak. Bu jurnalga kirishni
chеgaralash ham himoya vositalari yordamida amalga oshirilishi lozim.
Kompyutеr tarmogida nazoratni olib borish murakkabligining asosiy
sababi
— dasturiy ta’minot ustidan nazorat olib borishning murakkabligidir.
Bundan tashkari kompyutеr viruslarining ko‘pligi ham tarmoqda nazoratni olib
borishni qiyinlashtiradi.
Hozirgi vakttacha muxofazalash dasturiy ta’minoti xilma-xil bulsa ham,
opеratsion tizimlar zaruriy muxofazaning kеrakli darajasini ta’minlamas edi.
Netware 4.1, Windows NT opеratsion tizimlari еtarli darajada muxofazani
ta’minlay olishi mumkin.
MB ni ishlatish afzalliklari

|
MB ni ishlatish afzalliklari
|
bet | 4/6 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 2,4 Mb. | | #126279 |
Bog'liq 1-maruzaMB ni ishlatish afzalliklari:
*
Axborot tizimlari va ma'lumotlar bazasi - Insonning kundalik mеhnat faoliyati tashqi muhit to`g`risidagi axborotlarni qabul qilish va to`plash, turli masalalarni еchish uchun zarur bo`lgan ma'lumotlarni aniqlash, qayta ishlash kabi amallarni bajarish bilan bog`liq bo`ladi.
- Shu sababli, yuqoridagi amallar majmuasi, ularni tatbiq etish usullarini vositalari axborot tizimlarini (AT) yaratish uchun asos bo`lib xizmat qiladi.
*
Strukturalanga masalalar uchun АТ (yechimni avtomatlashtirish)
Qisman strukturalangan yoki strukturalanmagan masalalar uchun АТ
Boshqaruv xisobotlarini yaratish
Alternativ yechimlar ishlab chiqish
Modelli АТ lar
Ekspert АТ lar
Axborot tizimlari
Axborot tizimi va uni ta’minlovchi qism tizimlari. Axborot tizimlarining asosiy maqsadi foydalanuvchilarni tеgishli sohaga taaluqli bo`lgan axborot bilan ta'minlashiga qaratilgan. Axborot tizimlarini maqsadli ishlatilishiga qarab bir qancha kategoriyalarga bo`lish mumkin. - Ma’lumot beruvchi tizim
- Qidiruv tizimi
- Boshqaruv tizimi
- va boshqa tizimlar.
Bularning barchasi avtomatlashtirilgan axborot tizimi bo‘la oladi. Axborot tizimlari - Axborot tizimlari asosida ma`lumotlar bazasi(MB) yotadi. MB deganda ma`lumotlarni shunday o`zaro bog`lanishi tushiniladiki, u mashina xotirasida saqlanib, maxsus ma`lumotlar bazasini boshqarish tizimi dasturtiy vositasi yo`rdamida to`ldirilishi, o`zgartirilishi va takomillashtirilishi mumkin.
*
Avtomatlashtirilgan Axborot tizimlari
|
| |
Bilimlarni baholash - Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlar

103
Mavzuning o‘zlashtirilgan darajasini aniqlash - 10 minut.
Uyga
vazifa - 3 minut.
Kompyuter tarmog’i deb kommunikatsiya vositalari orqali o‘zaro
birlashtirilgan kompyuter va periferiya qurilmalarining (printerlar,
skanerlar,
diskovodlar va boshqa qurilmalar), hamda foydalanuvchilarga tarmoqning barcha
(texnik, dasturiy, axborot) vositalaridan jamoa ko‘rinishida foydalanish
imkoniyatlarini yaratib beruvchi tizimiga aytiladi.
Tarmoqlarning asosiy vazifasi — foydalanuvchining tarmoqdagi
imkoniyatlardan sodda, qulay va ishonchli
ravishda foydalana olishini,
beruxsat kiruvchi chaqirilmagan mehmonlardan himoyalanish, tarmoq
abonentlari
orasida qulay, unumli va ishonchli axborot almashinishni
ta’minlashdir. Tarmoq tarkibiga kiradigan asosiy komponentlarni sanab o‘tamiz:
•
Serverlar — Foydalanuvchilarga taklif etiladigan kuchaytirilgan kompyuter
imkoniyatlarining manbasi, tarmoqdagi kompyuterlarni boshqarib turuvchi bosh
kompyuter;
•
Foydalanuvchilarning mahalliy kompyuterlari (ish stantsiyalari) — Tarmoqqa
ulangan abonent kompyuteri;
•
Ma’lumotlarni uzatish kanallari — kompyuterlarni o‘zaro bog’lab
turuvchi
kommunikatsiya vositalari.
Kichik EHM, mikroEHMlar va nihoyat shaxsny kompyuterlar,
serverlarning dunyoga kelishi, hamda tarmoq texnologiyalarining
rivojlanishi
axborotlarni yig’ish va qayta ishlashning yangi - "Tarmoqlangan qayta ishlash"
texnologiyasini yaratishga asos bo‘ldi.
Axborotlarni qayta ishlash tarmoqlangan tizimi axborot tizimining shunday
bir turiki, unda axborotlarni qayta ishlash mustaqil ravishda alohida-alohida, lekin
o‘zaro axborot kanallari bilan bog’liq bo‘lgan kompyuterlarda amalga oshiriladi.
Ma’lumotlarni tarmoqlangan usulda qayta ishlashni amalga oshirish uchun ko‘p
mashinali birlashmalar tashkil etilib, ular ko‘p mashinali hisoblash majmualari
yoki kompyuter (hisoblash) tarmoqlari ko‘rinishlarida
amalga oshirilishi
mumkin.
Kompyuter tarmog’i- aloqa kanallari yordamida ma’lumotlarni
tarmoqlangan qayta ishlashning yagona tizimiga ulangan kompyuterlar to‘plami
bo‘lib, u ko‘p mashinali birlashmaning eng yuqori shaklidir.
Kompyuter tarmog’i "
Tarmoq abonenti", "stantsiya" va "fizik uzatish
muhiti" kabi tarkibiy qismlardan tashkil topgan.
Tarmoq abonenti- Tarmoqda axborotni yuzaga keltiruvchi yoki uni
iste’mol qiluvchi ob’ektdir (tarmoqning har bir abonenti stantsiyaga ulanadi).
Stantsiya- axborot uzatish va qabul qilish bilan bog’liq: vazifalarni
bajaruvchi ob’ekt. (Abonent va stantsiya birgalikda "Abonent tizimi" deb ataladi.
Abonentlarning o‘zaro aloqasini tashkil etish uchun fizik uzatish muhiti mavjud
bo‘lishi kerak).
Shablonlar oynasi - Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlar

61
ishlatasiz. Fayl I I paramеtrlarini tanlab, faylning optsiyalarini Format faylda
sukutgacha formatga bogliq xolda saqlab turamiz.Masalan, ishning ko‘p qismi
Access 2010da Access 2000 ma’lumotlar bazasida bajarilib, siz 2000 formatni
tanlashingiz kеrak, bu esa ma’lumotni mutanosibligini saqlash uchun zarurdir.
Foydalanuvchilar xaligacha Access 2000da ishlab fayl ochishni bilishmaydi,
Access formatda .accdb. faylni saqlaganda siz eski format tipidagi ma’lumotlar
bazasini ishlatishni tanlasangiz, Access ma’lumotlar bazasining accdb.
formatdagi funktsiyasitni ishlatishingiz mumkin.
Ma’lumotlar bazasi - Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlar

|
Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlarBog'liq 1-МаърузаMa’lumotlar bazasi - biror sohaga oid o‘zaro bog’langan ma’lumotlar
yig’indisining disk tashuvchidagi tashkiliy jamlanmasidir. Boshqacha qilib
aytganda, ma’lumotlar bazasi - bu kompyuter xotirasiga yozilgan ma’lum bir
strukturali, o‘zaro bog’langan va tartiblangan ma’lumotlar majmui bo‘lib, u biror
bir obyektning xususiyatini, holatini yoki obyektlar o‘rtasidagi munosabatni
ma’lum ma’noda tavsiflaydi.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) - bu dasturiy va apparat
vositalarining murakkab majmui bo‘lib, ular yordamida foydalanuvchi
ma’lumotlar bazasini yaratishi va shu bazadagi ma’lumotlar ustida ish yuritishi
mumkin. MBBT o‘z maxsus dasturlash tillariga ham ega bo‘lib, bu tillarga buyruqli
dasturlash tillari deyiladi. MBBTga Oracle, Clipper, Paradox, FoxPro, Access,
Workbench, Navicat, PHP My Admin, dbForge Studio for MySQL, HeidiSQL,
SQL Maestro, EMS SQL Manager, SQLyog, DBTools Manager, MyDB Studio va
boshqalarni misol keltirish mumkin.
MBBT asosiy xususiyatlari - bu nafaqat ma’lumotlarni kiritish va saqlashda
ishlatiladigan protseduralar tarkibi bo‘lmasdan, ularning strukturasini ham
tasvirlaydi. Ma’lumotlarni o‘zida saqlab va MBBT ostida boshqariladigan fayl
oldin ma’lumotlar banki, keyinchalik esa “Ma’lumotlar bazasi” deb yuritila
boshlandi. Ma’lumotlarni boshqarish tizimi quyidagi xossalarga ega:
fayllar to‘plami mantiqiy kelishuvni quvvatlaydi;
ma’lumotlar ustida ish yuritish tili bilan ta’minlaydi;
har xil to‘xtalishlardan keyin ma’lumotlarni qayta tiklaydi;bir necha
foydalanuvchilarning parallel ishlashini ta’minlaydi.
Ma’lumotlarning relyatsion modali konsepsiyasi 1970-yilda A.F.Kodd
tomonidan taklif qilingan. U ma’lumotlarni tavsiflash va tasvirlashning amaliy
dasturlaridan bog’liq bo‘lmasligini ta’minlash masalasini hal qilish uchun xizmat
qilishini o‘z tajribalarida ko‘rsatib o‘tgan.
Ma’lumotlarning relyatsion modeli asosida “munosabat” tushunchasi yotib, u
inglizcha “relation” so‘zidan olingan. Ba’zi bir qoidalarga amal qilgan holda
munosabatlarni ikki o‘lchovli jadval ko‘rinishida tasvirlash mumkin. Jadval har
qanday odamga tushunarli va qulaydir.
|
| |
AutoNumber - Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlar

72
yozuvlarga avtomatik tarzda kiritiladi. AutoNumberning
faqat bir maydoni
jadvalda paydo bo‘ladi.
Yozuvni bеlgilagandan so‘ng maydonning hisoblagichini dasturiy yo‘l
yoki foydalanuvchi tomonidan bilan o‘zgartirishning ilojisi bo‘lmaydi.
Maydon Autonumberi LongInteger ma’lumotlar tipiga tеng va 4 baytni
egallaydi, faqat ular ijobiy natijalarni ko‘rsatadi.
OLE ob’еkti maydoni uchun extimollik diapazoni.
OLE ob’еkti maydonida ma’lumotlarni ikkilama maxsus obеktlarni, ya’ni
MicrosoftWord, Excel jadvallarini, elеktron jadval, ovozli yoki vidеokliplarni,
ko‘rinishlarni saqlash mumkin. OLE obеkti Windows ilovasida OLE sеrvеrini
tanish uchun, asosli ilovalar (roditеlskim prilojеniеm) bilan boqlangan holda
Access jadvalida o‘rnatilgan va boglangan ko‘rinishda yaratiladi. OLE
ob’еktlari faqatgina obеktlarning boglangan frеymlar
faqatgina kirish va
hisobotlar ko‘rinishida bo‘ladi. OLE ob’еktlari 1 Gb va kattaroq razmеrdagi
ko‘rinishda bo‘ladi. OLE maydonlari indеkslanishi mumkin emas.
Ilovalar
ma’lumoti tipi Access 2007ga kiritilgandir. Aslida esa, ilovalar ma’lumoti tipi
faqatgina bir сабабки, унда Microsoft Access fayldagi ma’lumotlarni, fayllarni
o‘zgartirgan.mdb qancha katta bo‘lsa format ilovalarni sigdira olmaydi.
Ma’lumotlar gipеrssilkasi maydoni tipi matn va raqam kombinatsiyasiga
egadir, u gipеrssilkaning saqlanish manzili sifatida ishlatiladi. U uch qismdan
iborat bo‘ladi:
Matn, boshqarish elеmеntida ko‘rinadi (odatda tagiga chizilgan).
Intеrnеtdagi manzil –faylning vеb-saxifaga yo‘li.
Fayl ichidagi yoki saxifadagi gipеrssilka.Masalan
manzil vеb saxifada
ko‘rinishga ega bo‘lsa. Gipеrssilkaning har bir manzili funt (#) bеlgisi bilan
bеlgilanadi.
Ilovada ishlashning boshlanishi

|
Ilovada ishlashning boshlanishiBog'liq 1-Маъруза
Ilovada ishlashning boshlanishi.
Biz Access 2010ni ochganimizda, sukutgacha ekran tashqarisidagi
ko‘rinish dеb nomlanuvchi yuklanish ekrani ochiladi (21-rasmga qarang).
Biz foydalanuvchi intеrfеys komponеntlarining (UI) asosiy tushunchalarini,
Access 2010ning qanday ishga tushirilishini bilishimiz kеrak. Xattoki
tajribali Access ishlab chiqaruvchilari Access 2010ning ilgarigi modеllardan
farqlanishiga qoyil yolishmoqda. Xar safar Accessni ochganingizda, ekran
sizni tanlangan shablon turiga qarab, ekran turlicha qarshi oladi, taklif
etilayotgan Office.com bilan siz uni avtomatik tarzda yangilab turishingiz
mumkin Officeni o‘rnatganda. Yuqori madadga intilib MicrosoftOffice
foydalanuvchilari uchun,Microsoft firmasi xar bir ofis ilovani Microsoft
Websеrvеri bilan tu?ridan to‘g’ri bog’lanish imkoniyati bilan yaratdi,
Office.com.bilan. Ekran markazida Office.com shabloni diminant bo‘lib
turadi. Ekrannin go‘o‘ng tomonida yaqinda ochilgan xujjatlar ro‘yxati, chap
tomonida esa Access bilan ishlashning bir nеcha variantlari qistirmalar
ko‘rinishida bеriladi. Yangi ma’lumotlar bazasini yaratishni ko‘ramiz.
Ko‘rilayotgan ilova ko‘p tadqiqotlarni talab etadi. Access ekrani ochilishi bir
nеcha usullardan iborat bo‘lib, unda Accessda ishlashning usullari bor.
Access yur?izganda intеrnеt-shablonlar toifalari vеb-sayt Office.com
shablonlar ro‘yxati mavjuddir. Agar biz yangi ma’lumotlar bazasini
yaratishni istasak "Sozdaniе bazu danno‘x" bo‘limidan foydalanamiz.
Microsoft Access ma’lumotlar bazasi ko‘pgina foydalanuvchilar uchun
murakkabligidan
bеzovtadir.
Har
kim
qoidalarni,
tushunchalarni,
loyixalashdagi rеgulirovkalarni, jadvallarni qurish, xisobotlarni, makros va
so‘rovnomalarning siru asrorlarini bila olmaydi.
21- rasm. Access dasturining umumiy ko‘rinishi
|
| |
Postanovka ustasi - Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlar

74
intiladi. Buni esa ma’lumotlarni tuzulmaviy tartiblashtirgan holda, ma’lumotlar
bazasini boshqarish tizimlarini (MBBT) qo‘llabgina bajarish mumkin.
Informatsion tizimlarni yaratish bo‘yicha jadal harakatlar va ma’lumotlar
hajmining tez sur’atlar bilan oshib borishi 60-yillar boshida maxsus “Ma’lumotlar
bazasini boshqarish tizimi” (MBBT) deb ataluvchi dasturiy kompleksning
yaratilishiga olib keldi.
Robotlarning ko‘pkoordinatali yuritmalari

Robotlarning ko‘pkoordinatali yuritmalari
Robotlar va robototexnik sistemalarda har bir chiziqli yoki aylanma harakatni olish uchun alohida yuritma ishlatiladi, bu esa robot yoki robototexnik sistemalarning konstruksiyalarini murakkablashuviga va massa - gabarit ko‘rsatkichlarining oshishiga olib keladi [7].
Bunday yuritmalar o‘rniga bir nechta chiqishga ega bo‘lgan bitta ko‘pkoordinatali yuritmani ishlatish robotlarning kinematik sxemalarini soddalashtirish, massa - gabarit ko‘rsatkichlarini yaxshilash va chiqishda bir necha mustaqil chiziqli va burilish harakatlarini olish imkoniyatini beradi.
Ko‘pkoordinatali yuritmaning elektromexanik, gidravlik va pnevmatik turlari mavjud. Bunday yuritmalarning qurish prinsipi pnevmosilindr, gidrosilindr yoki ichki yonish dvigateli porshenining ilgarilama – qaytma harakatini chiziqli yoki burilish harakatiga aylantirishga, mikro – EHM orqali ma’lum qonun asosida muftalar guruhini ketma – ket ulash va uzishga asoslangan. Muftalarning vazifasi porshen harakatini chiqish valiga (o‘qiga) yoki trosslarga uzatishdan iborat.
- rasmda ko‘pkoordinatali chiziqli yuritmaning struktura sxemasi keltirilgan. Bu sxemaning tarkibiy qismlariga quyidagilar kiradi: boshqarish qurilmasi (BQ), silindrlar bloki (SB), muftalar (M), taqsimlagichlar bloki (TB), manba bloki (MB), o‘zgartirgichlar va uzatmalar bloki (O‘UB).
Silindrlar bloki energiya turiga qarab, pnevmosilindr, gidrosilindr yoki ichki yonish dvigateli asosida bajariladi, bunda silindrlar bir yoki ikki kamerali bo‘lishi mumkin. Silindrlar bloki turli xil energiyani ilgarilma – qaytma mexanik siljishlarga aylantirib berishga mo‘ljallangan, boshqariladigan muftalar silindrlar porshenlarining harakatlarini robot yoki robototexnik sistemaning harakatlanuvchi zvenolariga uzatishga xizmat qiladi. O‘zgartirgichlar va uzatmalar bloki chiziqli
harakatni, burilish harakatlarini robot va robototexnik sistemalarning ijro organlariga uzatish vazifasini bajaradi.
Taqsimlagichlar boshqarish qurilmasidan yuboriladigan elektr signallar asosida manbadan keladigan havo (suyuqlik) bosimini silindrlarning u yoki bu qismiga ketma – ket borishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Ko‘pkoordinatali yuritmaning chiqishlar soni robotning harakatlanish darajalari soniga mos bo‘ladi [6-8].
X ni Xi ga (i = 1, n ) o‘zgartirish funksiyalarini U1,U2,...Un boshqarish
signallarining o‘zgarish qonunlari belgilaydi. Bunday yuritmalarda BQ ning signallari ta’sirida porshenlarning ilgarilama - qaytma siljishlari chiqishda robot zvenolarining X1, X2, ...,Xl chiziqli va l+1, l+2,..., n burilish harakatlari to‘plamiga aylantiriladi.
|
“Тип данных” - Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlar

82
2.10. “Вложение” (Ilova) – bu turdagi maydonga, elektron hujjatlarni,
elektron jadvallarni, rasmlarni, diagrammalarni va boshqa obyektlarni umuman bir
nechta fayllarni ilova qilish mumkin. Ilova maydoni, kiritilgan ma’lumotlarni qayta
ko‘rib chiqish va o‘zgartirish imkoniyatini yaratib beradi. Foydalanuvchilarga bu
turdagi maydonga kiritiladigan ma’lumotlarni zichlashtirish tavsiya qilinadi.
Chunki bu turdagi maydon, zichlanmagan holda ma’lumotlarni - 700
Kbaytgacha, zichlangan holda esa – 2 Gbaytgacha ma’lumotlarni qabul qiladi.
2.11. “Вычисляемый” (Hisoblovchi) – bu turdagi maydon, boshqa tur
maydonlari (raqamli, matnli, pul birliklari, sana va mantiqiy)ni hisoblash (qo‘shish,
ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish) uchun mo‘ljallangan.
2.12. “Мастер подстановок” (Qidirish ustasi) –bu turdagi maydon,
foydalanuvchiga kiritilgan ma’lumotlarni ro‘yhat bo‘yicha taqdim qiladi. Agar
ro‘yhat, jadval yoki so‘rov bo‘yicha tuzilgan bo‘lsa, demakki ma’lumotlar jadval
ko‘rinisha taqdim qilinadi, aks holda bir butun ma’no sifatida aks ettiradi. Bundan
tashqari bu turdagi maydon, jadvallarni bir-biriga bog’lashda va ma’lumotlar
butunligini ta’minlashda ham xizmat qiladi.
Avtomatik boshqarish tizimlarning xususiyatlari

|
Avtomatik boshqarish tizimlarning xususiyatlari
|
bet | 32/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar Avtomatik boshqarish tizimlarning xususiyatlari
Turli xil avtomatik boshqarish sistemalarni quyidagi xarakteristikalar asosida qiyoslash mumkin: robot harakati traektoriyasi, boshqarish sikli, boshqarish qonunini sintez qilish uchun informatsiya manbalari, boshqarish algaritmi, boshqarish sistemasini programmalash usuli bo‘yicha (4.1 – jadval).
Robot Xarakati traektoriyasining turi. Siklli boshqrish sistemalari diskret traektoriyani olish imkonini beradi. Har bir diskret nuqta manipulyator zvenolarining bor bo‘lgan chetki holatlarining umumiy sonining biror kombinatsiyasiga mos keladi. Chetki holatlarda pozitsiyalanish odatda mexanik tayanch yordamida olinadi. Traektoriyaning diskretligining asosiy kamchiligi robot ishchi zonasining nuqtalariga to‘liq yetib bo‘lmaydi.
Pozitsion boshqarish sistemalar uzluksizga yaqin troektoriyani olishni ta’minlaydi. Umuman olganda traektoriya bu holda uzluksiz ammo robotning pozitsiyalanishi faqat uzluksiz funksiyaning diskret qiymatlaridagi mumkin. Diskret qiymatlar soni boshqarish qurilmasining imkoniyatlariga bog‘liq bo‘ladi va bir necha yuzdan bir necha minggacha bo‘lishi mumkin.
Kontur, adaptiv va intellektual boshqarish sistemalari uzluksiz harakat traektoriyasini olish imkonini beradi va robot ishchi zonasining istalgan nuqtasida pozitsiyalash imkonini beradi. Undan tashqari harakat parametrlarini (tezlik, tezlanish, tormozlash) traektoriya bo‘yicha Harakat jarayonida o‘zgartirishi mumkin bo‘ladi.
Boshqarish sikli. Siklli boshqarish sistemalari ochiq boshqarish sikliga ega, ya’ni boshqarish signallari programmatordan to‘g‘ridan to‘g‘ri robotning yuritmasiga yuboriladi. Pozitsion sistemalarda sikl pozitsiyalanish nuqtalari bo‘yicha yopiq va pozitsiyalanish nuqtalari orasidagi harakat uchun ochiq bo‘ladi, u esa berilgan qonun bo‘yicha amalga oshadi. Kontur sistemalarda boshqarish siklli robot zvenolarining dinamik holati haqidagi ichki informatsiya bo‘yicha
yopiq bo‘ladi. Adaptiv sistemalarda tashqi muhit haqidagi informatsiya bo‘yicha berk siklni shakllantirish uchun qushimcha konturlarulanadi.
4.1 jadval
|
| |
– rasm. Ko‘pkoordinatali yuritmaning umumlashgan struktura sxemasi

|
– rasm. Ko‘pkoordinatali yuritmaning umumlashgan struktura sxemasi
|
bet | 28/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar – rasm. Ko‘pkoordinatali yuritmaning umumlashgan struktura sxemasi.
–rasmda ko‘pkoordinatali pnevmatik yuritma sxemasi keltirilgan. Bu konstruksiyada silindrlar bloki bir kamerali pnevmosilindrlar asosida qurilgan.
Yuritma quyidagilardan tashkil topgan: pnevmosilindrlar 1, porshen 2, tyaga 3, planka 4. Plankalarda boshqariladigan ishchi mufta 5 o‘rnatilgan, u yordamida porshenning ilgarilama – qaytma harakati shtok 6 ga uzatiladi, undan tashqari korpusga o‘rnatilgan boshqariladigan fiksatsiya muftasi 7 mavjud, u
shtokni fiksatsiya qilishga xizmat qiladi. Bog‘lovchi element 8 fiksatsiya muftasini korpusga mahkamlash uchun ishlatiladi.
3.7 – rasm. Ko‘pkoordinatali pnevmatik yuritma.
Ko‘pkoordinatali pnevmatik yuritma quyidagicha ishlaydi. Pnevmo taqsimlagich 9 yordamida 10 va 11 magistrallar, ketma – ket ishchi muhit bilan ulanadi, natijada porshen ilgarilama – qayta harakat qiladi. Bu harakat ishchi va fiksatsiya boshqariladigan muftalarni ketma – ket ulash va uzish yo‘li bilan shtokka yoki trossga uzatiladi. Mustaqil chiziqli harakatlarni olish uchun muftalar guruhi boshqarish qurilmasidan alohida boshqariladi.
Harakatning ma’lum nuqtasida shtokni fiksatsiya qilish uchun, ishchi muftalar uziladi va bir vaqtning o‘zida fiksatsiya muftalari ulanadi.
Ko‘pkoordinatali yuritmalarni robotlarda qo‘llash robotning konstruksiyasini soddalashtirish, funksional imkoniyatlarini oshirish va dinamik xarakteristikalarini yaxshilashga olib keladi. Turli ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirishda ko‘pkoordinatali yuritma asosida qurilgan sanoat robotlari qo‘llaniladi. 3.8-rasmda keltirilgan sanoat roboti [11] massagabarit ko‘rsatkichlarining afzalligi va harakat darajalaridagi dvigatellarining soni kamligi bilan ajralib turadi. Sanoat roboti quyidagi qismlardan iborat: 1-platfororma, 2-yo‘naltiruvchi, 3-podshibnik, 4-ko’p koordinatali yuritma, 5-tross, 6-9-10-shkiblar, 7-8-roliklar, 11-korpus, 12-koretka, 13-14-15- elektromagnit muftalar.
Sanoat robotlariing barcha zvenolari asosda o‘rnatilgan yagona ko‘pkoordinatali yuritma orqali harakatga keltiriladi va boshqarish programmasi bo‘yicha dekart koordinat sistemasida ishlaydi va koordinatalarni olish imkonini beradi. Ko‘pkoordinatali yuritmaning chiqishidagi harakatlar shikivlar va muftalar orqali robot zvenolariga uzatiladi. Bu sanoat robotining afzalligi asosda joylashtirilgan ko‘pkoordinata yuritma yordamida barcha harakatlar amalga oshiriladi, natijada robotning dinamik xarakteristikalari yaxshilanadi va konstruksiyasi soddalashadi. Ko‘pkoordinatali yuritma asosida silindrik, sferik va angulyar koordinat sistemasida ishlovchi robotlar yaratilgan [11, 12].
|
| |
-rasm. Bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan uchta chiziqli ko‘p koordinatali KMHMning konstruksiyasi

|
-rasm. Bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan uchta chiziqli ko‘p koordinatali KMHMning konstruksiyasi
|
bet | 109/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar 15.4-rasm. Bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan uchta chiziqli ko‘p koordinatali KMHMning konstruksiyasi:
shtok, 2-o’tkazgich, 3-o’ram, 4-qisqich organi, 5-doyimiy magnit, 6 - fiksatsiyalovchi qisqich organi, 7- korpus.
Yelektromagnit chiqishidagi ilgarilama-qaytma harakatni qisqich organlari yordamida robot zvenolarining chiziqli va aylanma harakatlar to‘plamiga aylantirib beradi.
15.4-rasmda bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan uchta chiziqli koordinatali KMHMning konstruksiyasi keltirilgan [7].
KMHM chiqish shtoki 1 dan, magnit o‘tkazgich 2 dan, o‘ram 3 dan, qisqich ishchi organi 4 dan, doimiy magnit 5 dan, fiksatsiyalovchi qisqich organi 6 va korpus 7 dan tashkil topgan.
Mexatron modul to‘rtta silindrik elektromagnitga ega( umumiy holda ularning soni to‘rttadan oshiq bo‘lishi mumkin).
Yelektromagnitning harakatlanuvchi o‘zagi doimiy magnitdan yasalgan. Qisqich ishchi organi 4 harakatlanuvchi doimiy magnitlar 5ga mahkamlangan va harakatlanuvchi qism 5ning ilgarilama-qaytma harakatini chiqish shtoklari 1 ga uzatishchga xizmat qiladi. Ular esa o‘z navbatida robotning zvenolari bilan bog‘langan bo‘ladi va ularni harakatga keltiradi.
Fiksatsiyalovchi qisqich organlari 6 modul korpusiga makhkamlanadi va chiqish shtoklarini kerakli vaqtda to‘xtatish uchun xizmat qiladi.
Modulning chiqish shtoki 1 nomagnit materialdan yasaladi va ularning har biriga ikkita ishchi va fiksatsiyalovchi qisqich to‘g‘ri keladi. Har bir guruhdagi qisqich organlari qattiq mexanik aloqaga ega. Har bir qisqich organiga boshqarish signallari alohida beriladi va natijada shtok 1 lar bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan koordinat harakatlarni bajaradilar.
Koordinat harakatlarining yo‘nalishi kompyuter boshqarish qurilmasidan berilayotgan boshqarish signallarining o‘zgarish qonunlaringa bog‘liq bo‘ladi.
Uch koordinatali mexatron modulning ishlash prinisipini 15.1 – jadval orqali izohlash mumkin.
Har bir shtok uchun turli xil harakat qonunlari berilishi mumkin. Masalan, shtok 1 chapga “chiziqli harakat” – “to‘xtash” – o‘ngga harakat qilish mumkin; 2- shtok – chapga “harakat”; 3-shtok – chapga tezlik bilan harakat qilishi mumkin (15.1 – jadval). Chiqish shtoklarining harakat diapazonlari turli xil bo‘lishi
mumkin. Misol tariqasida quyidagi holni ko‘ramiz, unda harakat diapazoni uch etapdan tashkil topadi va bunda har bir etap 4 qadamdan iborat bo‘ladi.
|
| |
Jarohatlanish sabablarni bartaraf qilish uslublari qanday guruhlanadi?

C) huquqiy-meyoriy; tashkiliy; jismoiy; tibbiy-oldini olish va iqtisodiy
D) karantin; tashkiliy; texnik; tibbiy-oldini olish va iqtisodiy
471. Jarohatlanish sabablarni bartaraf qilish huquqiy-meyoriy usuli nimalardan
iborat?
A) ishlovchilar mehnat muhofazasi sohasidagi huquqiy – meyeriy bazasini yaratish va
unga amal qilish
B) ishlab chiqarish korxonalarida mehnat muhofazasini boshqarish tizimini joriy qilish va
boshqalar
C) monoton, zararli va og‘ir ishlab chiqarish jarayonlarini mexanizatsiyalashtirish,
avtomatlashtirish va robotlashtirish
D)ishga tushishdan oldin va ish vaqtida davriy ravishda tibbiy kо‘riklardan о‘tish; oziq-
ovqati, vitamin, sut, gazli va tuzli suv bilan ta’minlash va boshqalar
472. Jarohatlanish sabablarni bartaraf qilish tashkiliy chora-tadbirlar usuli
nimalardan iborat?
A) ishlab chiqarish korxonalarida mehnat muhofazasini boshqarish tizimini joriy qilish va
boshqalar
B) monoton, zararli va og‘ir ishlab chiqarish jarayonlarini mexanizatsiyalashtirish,
avtomatlashtirish va robotlashtirish
C) ishga tushishdan oldin va ish vaqtida davriy ravishda tibbiy kо‘riklardan о‘tish; oziq-
ovqati, vitamin, sut, gazli va tuzli suv bilan ta’minlash va boshqalar.
D) ishlovchilar mehnat muhofazasi sohasidagi huquqiy – meyeriy bazasini yaratish va
unga amal qilish
473. Jarohatlanish sabablarni bartaraf qilish texnik chora-tadbirlar usuli nimalardan
iborat?
A) monoton, zararli va og‘ir ishlab chiqarish jarayonlarini mexanizatsiyalashtirish,
avtomatlashtirish va robotlashtirish
B) ishga tushishdan oldin va ish vaqtida davriy ravishda tibbiy kо‘riklardan о‘tish; oziq-
ovqati, vitamin, sut, gazli va tuzli suv bilan ta’minlash va boshqalar.
C) ishlovchilar mehnat muhofazasi sohasidagi huquqiy – meyeriy bazasini yaratish va
unga amal qilish
ishlab chiqarish korxonalarida mehnat muhofazasini boshqarish tizimini joriy qilish va
boshqalar
Ishlab chiqarishdagi jarohatlanish va kasallanishlar sanitar-gigiyenik sabablari

|
Ishlab chiqarishdagi jarohatlanish va kasallanishlar sanitar-gigiyenik sabablariBog'liq 65ad91795ee7c MT 4 kurs DAK savollari464. Ishlab chiqarishdagi jarohatlanish va kasallanishlar sanitar-gigiyenik sabablari
nimalardan iborat?
A) ish joyidagi noqulay mikroiqlim havo tozaligi, yoritilganlik va boshqa sanitar meyorlar
talablariga muvofiq kelmasligi
B) xavfsiz ishlash bо‘yicha yо‘riqnoma va о‘qitish ishlari о‘z vaqtida berilmaganligi
C) mashina va mexanizmlar, qurilma, uskuna, asbob va moslamalardagi konstruktiv
kamchiliklar yoki nosozligi
D) jadal va yuklanishli jismoniy mehnat tufayli zо‘riqish; ergonomik xolatlar; va
boshqalar kiradi
465. Ishlab chiqarishdagi jarohatlanish va kasallanishlar ruhiy-fiziologik sabablarga
nimalardan iborat?
A) jadal va yuklanishli jismoniy mehnat tufayli zо‘riqish; ergonomik xolatlar; va
boshqalar kiradi
B) ish joyidagi noqulay mikroiqlim havo tozaligi, yoritilganlik va boshqa sanitar meyorlar
talablariga muvofiq kelmasligi
C) xavfsiz ishlash bо‘yicha yо‘riqnoma va о‘qitish ishlari о‘z vaqtida berilmaganligi
D) mashina va mexanizmlar, qurilma, uskuna, asbob va moslamalardagi konstruktiv
kamchiliklar yoki nosozligi
466. Ishlab chiqarishdagi jarohatlanish va kasallanishlar iqtisodiy sabablarga
nimalardan iborat?
A) oylik maoshlari о‘z vaqtida berilmasligi; ishchilarni moddiy va ma’naviy jihatdan
rag‘batlantirmaslik
B) oylik maoshlari о‘z vaqtida berilmasligi; ishchilarga о‘z vaqtida ta’til bermasligi
C) ishdan tashqari vaqtda ishlatish; uy joy qurib bermaslik
D) oylik maoshlarga qо‘shimcha bermaslik; ishchilarni bilim saviyasini oshirmaslik
467. Ishlab chiqarishdagi jarohatlanish va kasallanishlar subyektiv sabablarga
nimalardan iborat?
A) ishchilar intizomsizligi; mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi bо‘yicha
yо‘riqnomalar talablariga amal qilmasligi
B) jadal va yuklanishli jismoniy mehnat tufayli zо‘riqish; ergonomik xolatlar; va
boshqalar kiradi
C) ish joyidagi noqulay mikroiqlim havo tozaligi, yoritilganlik va boshqa sanitar meyorlar
talablariga muvofiq kelmasligi
D) xavfsiz ishlash bо‘yicha yо‘riqnoma va о‘qitish ishlari о‘z vaqtida berilmaganligi
|
| |