nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-rasm - Chizmachiligi pedagogik innovatsiyalar, professional

41
Simmetrik detellarning ko‘rinishi yoki biror elementining kesimi to‘la
chizmasidan simmetriya o‘qigacha chizilgan bo‘lsa, o‘lcham chiziqlarini o‘q chizigidan
bir ozy o‘tkazib uzib qo‘yiladi.
Strelkalarni qo‘yish uchun joy etarli bo‘lmasa, o‘lcham chiziqiga ko‘rinadigan nuqta yoki
45° ostida o‘tkaziladigan shtrihlar bilan qo‘yiladi.
Umumiy bazadan ko‘plab o‘lcham ko‘yiladigan bulsa,
chiziqli va burchak
o‘lchamlari ko‘rsatilgandek qo‘yilishi mumkin.
O‘lcham chizig‘i ustidagi o‘lcham sonlarini yozish hamda strelkalar qo‘yish
uchun joy etarli bulmasada, o‘lchamlar 8 va 9 shaklda ko‘ rsatilgandek bo‘ladi. o‘lcham
sonlarini o‘lcham qo‘yish uchun kontur chizig‘ni uzulmaydigan va o‘lchaM sonlarini
o‘lcham
chiziqlari, o‘q va markaziy chiziqlarni o‘zaro kesishish joyiga qo‘yilmaydi.
O‘lcham soni qo‘yilgan joyda markaz chiziqlari uzib son yoziladigan joy shtrihlanmaydi.
18-rasm.
Chizmada o‘ziga (o‘yiq, teshik va shunga o‘hshagan joylarga) tegishli
o‘lchamlarni shu chizmani bir eriga to‘g‘rilab qo‘yish mumkin.
Tashqi va ichki yumaloqlash radiuslarining o‘lchamlari ko‘rsatilib, olcham
soni oldiga R
bosh harfi qo‘yib yoziladi.
Markazdan bir necha radiusda olcham qo‘yish kerak bo‘lsa, bu bitta to‘g‘ri chizikda
bo‘lmaydi.Aylana
yoyi markazi vaziyatini
aniqlovchi o‘lchamlarni ko‘rsatish talab
kilinmasa,
u holda radiusning o lcham
chiziqini markazgacha etkazmasdan va
markazdan siljitib
hamda siniq chiziq bilan
chiziladi.
19-rasm.
Sferani belgilash uchun diametr yoki radius
olcham sonlarining oldiga "sfera" qo‘shib
yozmasdan bajarish mumkin.
20-rasm.
42
Kvadrat yoki kvadrat
shakllarini ifodalovchi sonlar o‘lchamlar
oldiga belgisi
yoziladi.
21-rasm.
Ko‘rsatilgan konuslikni ifodalovchi o‘lchov soni oldiga uchi konus uchiga tomon
haratilgan ">" belgi qo‘ yish kerak.
45° burchak bilan ishlangan faska o‘ lchamlari ko‘rsatilib, 1 mm dan kichik va shunga
teng bitta burchakli o‘lcham
IV. Elektron manbalar - Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining 2023-yil 15-dekabrdagi

Maktabgacha va maktab ta’limi
vazirining 2023-yil 15-dekabrdagi
70-XDFU-son buyrug‘i bilan
tasdiqlangan
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI
MAKTABGACHA VA MAKTAB TAʼLIMI VAZIRLIGI
A. AVLONIY NOMIDAGI PEDAGOGLARNI KASBIY
RIVOJLANTIRISH VA YANGI METODIKALARGA OʻRGATISH
MILLIY-TADQIQOT INSTITUTI
IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR UCHUN
IXTISOSLASHTIRILGAN MAXSUS MAKTAB VA MAKTAB-
INTERNATLARI TEXNOLOGIYA FANI OʻQITUVCHILARINI
Axborotni o`zlashtirish usullari. Axborot tizimlarining turlari va

49
Tadqiqotchi uchun bunda asosiy yo`l - axborotni o`qish orqali o`zlashtirishdir,
bu jarayon juda chuqur individuallashgan bo`lib,
psixologik jihatdan keng
o`rganilmagan.
Tajribali tadqiqotchilar bunda quyidagilarni tavsiya etadilar:
1. Materialni o`rganishdan oldin, uning darajasini tushunib olish va shunga mos
ravishda ko`proq yoki ozroq vaqt ajratish kerak.
2. Birinchi o`qishdagi tushunarsiz joylarga katta e`tibor bermaslik, ya`ni
ularning ilmiy mazmunini tezda fikrlashga harakat qilmaslik lozim. Tushuntirishlar
keyingi qatorlarda bo`lishi mumkin. Shuning uchun materialni o`zlashtirishdan
oldin, butun tekst bilan umumiy holda tanishib chiqish maqsadga muvofiq bo`lib,
tushunilmagan joylarga maxsus belgilar qo`yib boriladi.
3. Materialni haqiqiy o`zlashtirish, o`rganilayotgan tekstni qayta, ba`zida esa
bir necha marta qaytalab o`qish bilan boshlanadi.
Materialni tushunishning
formallashgan ko`rsatkichlari yo`q. Tushinish - oldin olingan bilimlar, solishtirishni
bilish, gipoteza va taxminlarni ilgari surish,
umuman mantiqiy fikrlashga
asoslangan.
4. Yangi, qiyin ifodalangan natijalarni o`rganishda rahbarga yoki tajribali
tadqiqotchiga murojat qilishi mumkin. Ammo bu holatdan me`yorida
foydalanish
zarurdir, chunki bunda ishning ushbu bosqichda vaqt tejalsa ham, mustaqil fikrlashni
rivojlanishiga yo`l qo`yilmaydi.
5. Materialni o`rganishni faqat qo`lda qalam va toza varaq bilan amalga
oshirish kerak. Qog’ozda yozib
qoldirish nafaqat tushunishga, balki esda saqlab
qolishga ham foydali bo`ladi.
6. Ko`p o`zgaruvchilarga ega murakkab tenglamalarni va ularning xossalarini
tushunish va esda saqlab qolish, odatda 1-2 o`zgaruvchilar orqali amalga oshirilib,
qolganlarini vaqtincha o`zgarmas deb qabul qilinadi.
7. Yangi olingan axborotni oldin ma`lum bo`lganiga keltirishga intilish kerak.
Chunki yangi axborot oldin ma`lum bo`lganining umumlashtirilgan
yoki xususiy
holdagisi bo`lishi mumkin.
8. O`zlashtirishda nafaqat mantiqiy ketma-ketlikga va isbotlarga ahamiyat
beribgina qolmasdan, balki axborotni oddiy misollar orqali ham ko`rib chiqish kerak
bo`ladi.
9. Yangi material o`rganilayotganda, quyidagi shior ostida ishlash zarur:
«G’oyalar (ideyalar) har qachon oddiydir, faqat ularning ifodalanishi murakkab
bo`lishi mumkin».
Ikkinchi bosqich - axborot manbalari bilan tanishish

48
Shuni ta`kidlash joizki, ishlanayotgan axborotni eslab qolishning universal
usuli yo`q. Amalda, ko`pincha, usullar majmuidan axborotning u yoki bu qismi
tavsifiga bog’liq holda foydalaniladi.
Ishlanayotgan axborotni tahlil qilish - ilmiy tadqiqotning muhim vazifalaridan
biri.
Tahlil jarayonida ham axborot manbaini, ham ulardagi axborotni tasniflash va
sistemalashtirish zarur. Manbalarni ikki xil sistemalashtirish mumkin
: xronologik
tartibda va mavzu bo`yicha.
Birinchi holda barcha axborot mavzu bo`yicha ilmiy bosqichga ko`ra
sistemalashtiriladi, bular uchun sifat sakrashlari xosdir. Keyin har bir bosqichda
tegishli manbalar (bosqichlar) e`tibor bilan tanqidiy tahlil qilinadi. Buning uchun
yuqori darajada eruditsiya va bilmga ega bo`lish zarurdir.
Ikkinchi holda (mavzuli tahlil)da axborotning butun hajmi ishlab chiqilayotgan
mavzu masalalari bo`yicha sistemalashtiriladi. Bunda katta e`tibor ilmiy-texnikaviy
informatsiyaning so`nggi nashriga qaratiladi, ularda mazkur masala tadqiqoti yakuni
keltirilgan bo`lishi mumkin. Keyinchalik tanlov asosida alohida qiziqish tug’dirgan
boshqa manbalar tahlil etiladi.
Axborotni tahlil etishning ikkinchi talqini sodda va kam vaqt talab qiladi. Shu
bilan birga mazkur talqin bo`yicha mavzu bo`yicha to`liq bo`lmagan axborot hajmi
tahlil etiladi.
Ishlab chiqish (o`rganish, eslab qolish va tahlil) natijalari bo`yicha ilmiy-
texnikaviy axborot belgilanadi:
- dolzarblik va mavzuning yangiligi;
- mavzu bo`yicha nazariy va eksperimental tadqiqotlar sohasidagi so`nggi
yutuqlar;
- ilmiy tadqiqotning maqsad va vazifalari;
- mavzu bo`yicha ishlab chiqarish tavsiyalari;
- ilmiy ishlanmalarning texnikaviy, iqtisodiy va ekologik maqsadga
muvofiqligi.
-rasm - Chizmachiligi pedagogik innovatsiyalar, professional

37
Berilgan aylana bilan to‘g‘ri chizig‘ni tutashmasini ko‘rib o‘tamiz. to‘g‘ri chiziq aylana
bilan kesishmagan holati bo‘lgani uchun, tashqi tutashmalar turkumiga kiradi.
Birinchidan berilgan to‘g‘ri chiziqqa R1 masofada parallel chiziq o‘tkaziladi. Ikkinchidan
O aylana markazidan (R + R
1
) masofada yoy chiziladi. To‘g‘ri chiziq bilan yoy o‘zaro
kesishib O1 tutashish markazi xosil boladi. O1 dan berilgan to‘g‘ri
chiziqqa
perpendnkulyar tushirib T nuqtani, O1 bilan O ni birlashtirib aylanadagi T
1
nuqtani
topamiz. Shakldagi chizmani ham huddi yuqoridagi usul bilan chiziladi.
Bu ichki
tutashma bo‘lgani uchun qo‘shimcha R 2- R radiusda aylana chiziladi.
Radiusi R va markazi O nuqtada bo‘lgan aylana va bu aylanani kesib o‘tuvchi AB
to‘g‘ri chiziq R
3
radius bilan tutashtirilsin bunda tutashma chiziqlarga tashqi tomondan,
aylana esa tutashmaga ichki tomondan urinsin. Aylana radiusi R dan tutashma radiusi R
3ni ayrib, shu R- R 3 ayirma bilan aylana markazi O dan yoy chizamiz So‘ngra AB to‘gri
chiziqqa parallel qilib R 3 masofada to‘g‘ri chiziq o‘tkazamiz va uning yoy bilan
kesishgan Oi nuqtasini topamiz. Bu O nuqta tutashish markazi bo ladi. 3ndi O va Oi
nuqtalarni o‘zaro
birlashtirib, OO
1
to‘g‘ri chizig‘ni ng aylana bilan
kesishib T nuqtasini tonamiz. Yana O
1
nujtadan
AB
to‘g‘ri
chiziqqa
perpendikulyar tushirib T1 nuqta
aniqlanadi. O1 nuqta orqali T va T1
nuqtalarni R3 radius bilan tutashtirilsa
bu izlanayotgan tutashma boladi.
ll.Radiuslari
R va Ri hamda
marazlari O va Oi nuqtalarda bo‘lgan
aylanalar berilgan R
2
radius bilan
tutashtirilsin
bunda O markazdan R-
R
2
radius bilan, O
1
markazdan esa
R
1
+R
2
chiziladi, ular ozaro kesishib
tutashish markazi 0
2
nuqtani beradi.
12-rasm.
Bu 0
2
nuqta bilan Oi va O markazlarni tutashtiruvchi to‘gri chiziqlar aylana va yoy
bilan tegishli ravishda kesishib tutashиш nuqtalari T va T
1
nuqtalarni beradi.
12.
Radiuslari tegishlicha bo‘lgan
uchta aylanani, radiusi berilgan yoy bilan
tutashishini ko‘rib o‘tilgan. Bu chizmani bajarish oldingi chizmani bajarishni
o‘zginasi bo‘lib,
ichki tutashmada O
4
ni topish uchun radiuslar farqi olinadi. O
4
-
tutashmani markazi bulib tashqiy tutashmada radiuslar yig‘indisidir.
13-rasm.
38
Podveskani
kontur
chizmasini
o‘rsatilgan.Kontur
chizmani
bajarishdan oldin Podveskani to‘la
chizmasini chizish talab qilinib, bu
erdagi tutashmalar markazi, tashqiy
va ichki tutashmalar va alohida
elementlarni
o‘lchamlari
ko‘rsatilishi
shart.
Berilgan
o‘lchamlar va kattaliklar bo‘yicha
aylanalarni o‘zaro
joylashishi va
markazini aniqlaymiz markazni
topishni tahlil qilingan bo‘lib 80-
30-50 mm.
-rasm. Tizimlarning kelib chiqishi bo`yicha tasnifi

57
Misol tariqasida meva danagi mag’zidan yog’ olish texnologik tizimida
joylashgan danak mag’zini issiqlik ishlov berish jarayonini ko`rib chiqamiz (4.1-
jadval). Bu jarayonni mukamallashtirish va issiqlik ishlov berishda danak mag’zida
kechagidan issiqlikmoddaalmashinuv va biokimyoviy hodisalarni o`rganish hamda
har xil faktorlarning yog’ning chiqishi va sifatiga ta`sirini aniqlash maqsadida
jarayonni tahlil qilib, texnologik jarayonning ieraraxik strukturasini tuzamiz.
Iyerarxik
ifodalash
atom-mokulekulyar
bosqichdan
butun
qurilma
masshtabidagi ishlov berilayotgan mahsulot qatlamigacha bo`lgan bosqichlarda
biokimyoviy va fizik jarayonlar amalga oshirilishi natijasida bo`ladigan fizik-
kimyoviy effekt va hodisalar orasidagi o`zaro aloqalarni ochib berishga imkon
beradi.
O`z navbatida har bir bosqichda ma`lum funktsiyalarni bajaruvchi, shu
bosqichga tegishli effekt va hodisalarni ichiga olgan o`zining tizimlarini ajratish
mumkin. Bizning misolimizda danak mag’ziga issiqlik ishlov berish jarayonini
ettiga o`zaro bog’lik iyerarxik bosqich bilan ko`rsatish maqsadga muvofiq bo`ladi.
Jadvalda iyerarxiya bosqichlari funktsiyalari bilan hamda bu bosqichlarda boradigan
hodisalar bilan ko`rsatilgan.
Iyerarxiyaning birinchi bosqichida oqsil, lipid, kletchatka va boshqalardan
tarkib topgan murakkab molekulalar strukturasi elementlari ko`rib chiqiladi.
Fermentlar, ingibitorlar, energiya tashuvchilarning funktsiyalari va danak mag’zini
infraqizil nurlar bilan ishlov berilganda kechadigan fizik-kimyoviy hodisalar
o`rganiladi.
Bu bosqich alohida hujayralarning faoliyati shartlari bilan xarakterlanadi.
Inkorni inkor qonuni - Shahrisabz davlat pedagogika instituti matematika va informatika kafedrasi media savodxonlik...

|
Shahrisabz davlat pedagogika instituti matematika va informatika kafedrasi media savodxonlik va axborot madaniyati
|
bet | 55/73 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 37,34 Mb. | | #248646 |
Bog'liq Media savodxonlik umk 04 09 2023 06Inkorni inkor qonuni - dialektikannnt asosiy qonunlaridan biri. Tabiat, jamiyat va tafakkur taraqqiyoti jarayonining yoʻnalishini, shaklini va natijasini ifodalaydi. Birinchi boʻlib Gegel rivojlanish qonuni sifatida taʼriflab bergan. Inkor har qanday taraqqiyotda muqar-rar va qonuniyatli ravishda sodir boʻladigan jarayon (moment)dir. Hech bir sohada oʻzining ilgarigi mavjudlik shakllarini inkor qilmaydigan taraq-qiyot boʻlmaydi. Gegel fikricha, "ichki inkor" taraqqiyotning harakatlanti-ruvchi kuchidir. Dialektik inkorning obʼyektiv harakteri shundaki, u har bir narsa va hodisaning oʻz ichida, ularning ichki zaruriyatidan kelib chiqadi va har qanday yemirilish va yoʻq boʻlish (inkor)ni ifodalamay, balki taraq-qiyot uchun zamin boʻlib xizmat qiladigan inkorni ifodalaydi. Bu qonunning ikki marta takrorlanuvchi inkorda (inkorni inkor) ifodalanishi narsa va hodisalarning doimiy ravishda oʻzgarib, bir holatdan ikkinchi holatga oʻtishi va oqibatda rivojlanishi uzluksiz ekanligidan kelib chiqadi. Har bir mavjud boʻlgan narsa va hodi-sa oʻzigacha boʻlgan narsa va hodisaning inkor etilishining mahsuli, ayni vaktda shu narsa va hodisalarning oʻzi ham sharoitning oʻzgarishi va vaqtning oʻtishi bilan dialektik inkor etilishga mahkumdir. Har bir narsa va hodisaning oʻzgarishi qoʻshaloq, yaʼni hami-sha ikki yoki undan koʻproq inkor etishlar bilan amalga oshadi.
Inkorni inkorning yana bir muhim belgisi shuki, taraqqiyotdagi davriylikning tugallovchi halqasida, ikkinchi inkor bosqichida uning oldingi bosqichidagi baʼzi belgilari qayta tiklanadi (don — oʻsimlik va yana don). Boshlangʻich shaklni inkor qilgan narsa yana inkor etilganligi sababli qoʻshaloq inkor mazkur boshlangʻich shakldagi baʼzi tomonlarga xos belgilarning qayta tiklanishiga olib keladi.
Inkorni inkorning mohiyatini ilgarilama harakat va vorislikning uzviy birligidan iborat, deb taʼriflash mumkin. Inkorni inkor tufayli taraqqiyot toʻgʻri chiziq shakliga emas, balki doira shakliga ega boʻlib, bu doirada oxirgi nuqta boshlangʻich nuq-taga yaqinlashadi. Lekin bu yaqinlashuv yuqori asosda sodir boʻlishi tufayli taraqqiyot burama (spiral) shaklga ega boʻladi. Bu buramaning har bir doira-si, aylanmasi yuqoriroq taraqqiyot holatini bildiradi, shu maʼnoda ta-raqqiyotning dialektik nazariyasida "buramasimon" soʻzi ishlatiladi.
Koʻpincha inkorni inkor jarayonini "tezis" (taraqqiyotning boshlangʻich nuqtasi), "antitezis" (birinchi inkor) va "sintez" (inkorni inkor) shaklida ifodalab, taraqqiyotning mohiyatini ana shu uchlikda deb tushuntiradilar.
Inkorni inkor jarayonida oddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga qarab boruvchi rivojlanish sodir boʻladi
|
| |
-rasm. Qoldiq yog’ miqdorining ta`sir etuvchi faktorlar: bosim va temperaturadan

117
Loyihalashning bu shakli
qo`lda namunaviy loyihalash deb e`tirof etildi
. Qo`lda
namunaviy loyihalash davri 40-60 yillar oralig’ida jadal rivojlandi va u o`z
tarkibiga
guruhli loyihalash, agregatlash va unifikatsiyalash usullarini joriy etdi.
Guruhli loyihalash usulida aniq bir buyum loyihalanmasdan bir-biriga tuzilishi
jihatidan o`xshash bo`lgan buyumlarning mavjud hamda bashoratlanayotgan davrda
nazarda tutilayotgan shart-sharoitlarni qanoatlantiruvchi bir butun turkumning bir
qator parametrlari loyihalanadi.
Alohida buyumlarni yakka tartibli loyihalashdan ko`ra ob`ekt va loyihalash
jarayonlarini bir-biriga o`xshashligi tufayli buyumlarning bir qator parametrlarini
guruhli loyihalash samaradorligi ancha yuqori bo`ladi.
Agregatlash
45
va unifikatsiyalash
46
usullarining mohiyati avval detal va qismlarning
namunaviy konstruktsiyalarini minimal miqdorini ishlab chiqib, keyin har xil
buyumlarni loyihalashda ko`p martalab foydalanish uchun ishlab chiqishda
namoyon bo`ladi. Keyinchalik unifikatsiyalash loyihalashning hamma sohasini, shu
jumladan tashkiliy sohasini loyihalashda, ya`ni buyumning tarkibiy qismlarini
maxsus ishlab chiqarishni tashkil etishda hal etuvchi ta`sir ko`rsatadi.
Agregatlash
va unifikatsiyalash usuli orqali nafaqat loyihalovchilarning ish samaradorligi oshdi,
balki buyumlarning tarkibiy qismlarini funktsional printsiplari va montajiga ko`ra
o`zaro almashuvini amalga oshirish yo`li bilan uning ishonchliligi va barqarorligini
oshirishning yangi imkoniyatlari yuzaga keldi.
XX asrning 50 yillariga kelib konstruktorlik hujjatlarini rasmiylashtirish hamda
unga murojaat etishni muvofiqlashtiruvchi
konstruktorlik hujjatlarini yagona
f) Fan va texnikaning yutuqlari - fan va texnikaning turli sohalaridagi eng 
keyingi yutuqlar obzori beriladi; 
 g)

46
bo’ladi. Bunda bir yo’la ikki maqsadga erishiladi: birinchidan tadqiqot
muammosiga zamonaviy nuqtai nazar hamda tadqiqot uslubiyoti va unga erishish
yo`llari
bilan tanishish, va ikkinchidan asosiy adabiyotlar bilan tanishish,
chunki
monografiyalar yetarli darajadagi to`la bibliografik ko`rsatkichga ega bo`ladi.
Adabiy manbalarini tanlashdagi keyingi ketma-ketlik quyidagicha bo’lishi
mumkin:
- bibliografiyada ko`rsatilgan adabiyotlar bilan tanishish,
bular kitob,
broshyura, jurnallardagi maqolalar, dissertatsiyalar va boshqalar;
- fan va texnikaning yo`nalishiga mos keladigan referativ jurnallar va axborotli
nashrlarni (ekspress axborot, signal axborot va boshqalar) ko`rib chiqish;
- yo`nalish bo`yicha maxsuslashtirilgan jurnallarni o`rganish;
-ilmiy-tadqiqot
institutlarining
to`plamlari,
konferentsiyalardagi
ma`ruzalarning tezislari, dissertatsiya avtoreferatlarini o`rganish.
Barcha tanlangan axborotlar kartochkalarga kiritilgan
va kartoteka sifatida
yig’ilgan bo`lishi kerak. Bunday kartoteka kerakli materiallarni zarur paytda
qidirishni yengillashtiradi.
Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining 2023-yil 15-dekabrdagi - bet 62

Kirish
Ushbu namunaviy oʻquv dasturi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining
2020-yil 6-noyabrdagi “Oʻzbekistonning yangi taraqqiyot davrida taʼlim-tarbiya va
ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF-6108-son
farmoni,
2020-yil
6-noyabrdagi
“Taʼlim-tarbiya
tizimini
yanada
takomillashtirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PQ-4884-son va
2021-yil 25-yanvardagi “Xalq taʼlimi sohasidagi ilmiy-tadqiqot faoliyatini qoʻllab-
quvvatlash hamda uzluksiz kasbiy rivojlantirish tizimini joriy qilish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-4963-son qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2022-yil 17-yanvardagi “Xalq taʼlimi xodimlarini uzluksiz kasbiy
rivojlantirish tizimini tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi
25-son qarori hamda Xalq taʼlimi vazirining 2022-yil 20-apreldagi “Davlat taʼlim
talablarini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 121-son buyrugʻi ijrosini taʼminlash
maqsadida, shuningdek, pedagog kadrlar malakasini oshirishning ilgʻor va shaffof
tashkiliy-huquqiy mexanizmlarini tatbiq etish yoʻli bilan maktabgacha va maktab
taʼlimi tizimida rahbar kadrlarni tanlash, tayyorlash, qayta tayyorlash va
malakasini oshirishning ilgʻor va shaffof tashkiliy-huquqiy mexanizmlarini tatbiq
etish yoʻli bilan umumiy oʻrta taʼlim tizimida kadrlar siyosatini shakllantirishning
zamonaviy tamoyillarini joriy etish boʻyicha belgilangan ustuvor vazifalar
mazmunidan kelib chiqqan holda tuzilgan boʻlib, zamonaviy talablar asosida
pedagoglarni yangi metodikalarga oʻrgatish milliy markazlarning professor-
oʻqituvchilari malakasini oshirish jarayonlarining mazmunini takomillashtirish
hamda ularning kasbiy kompetentligini muntazam oshirishni nazarda tutadi.
Dastur mazmuni Oʻzbekiston Respublikasining taʼlim sohasidagi Davlat
siyosati, toʻgarak rahbarining kommunikativ koʻnikmalarini rivojlantirish, axborot
kommunikatsiya texnologiyalari va mediasavodxonlik, oʻzini oʻzi rivojlantirish,
uzluksiz kasbiy rivojlanish, toʻgarak rahbari masʼuliyati va moslashuvchanligi,
inklyuziv taʼlimni joriy etish masalalari, tarbiyaviy ishlar metodikasi,
oʻqituvchining kasbiy kompetensiyalarini baholashlarni oʻz ichiga olib, ular
boʻyicha tegishli yangi bilim, koʻnikma, malaka va kompetensiyalarni
shakllantirishga yoʻnaltirilgan.
Mazkur dastur doirasida oʻquv modullarining taqdim etilayotgan mazmuni
tinglovchilarning zamonaviy bilim va innovatsiyalar, ilgʻor xorijiy tajribalardan
samarali foydalanish, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini oʻquv jarayoniga
keng tatbiq etish darajasini oshirish hisobiga ularning kasb mahoratini muntazam
yuksaltirishni nazarda tutadi.
-MAVZU BO'YIChA TEST SAVOLLARI

|
-MAVZU BO'YIChA TEST SAVOLLARI |
bet | 90/122 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | | | #252621 |
Bog'liq T. T. Jum aqulov iqtisod fanlari doktori, professor13-MAVZU BO'YIChA TEST SAVOLLARI
1. Mamlakatda ish haqining umumiy darajasiga qanday om illar ta’sir
ko’rsatadi?
a) foydalanilgan umumiy kapital miqdori;
b) foydalanilgan tabiiy resurslar miqdori;
v) texnologiya;
g) mehnat unumdorligi;
d) yuqoridagilarning barchasi.
2. Qaysi nazariya ish haqini yashash uchun zarur bo’lgan hayotiy
vositalarning eng kam jism oniy miqdori bilan bir xil deb hisoblaydi?
a) ish haqini tovar bo'lgan ishchi kuchi qiymatining o'zgargan
shakli deb hisoblovchi nazariya;
b) ish haqini «yashash uchun vosita minimumi» deb hisoblovchi
klassik nazariya;
v) ish haqini mehnat bahosi deb hisoblovchi hozirgi zamon G'arb
iqtisodiy nazariya;
g) a) va b) to'g'ri;
.
d) yuqoridagilarning barchasi to'g'ri.
3. Ish haqining mohiyatini quyidagi tasdiqlardan qaysi biri to’laroq ochib
beradi?
a) ish haqi belgilangan vaqt davomida m a’lum bir topshiriqni, ish
hajm ini yoki xizm at vazifasini bajarganlik uchun ishchi kuchi
egasiga to'lanadigan, ular sarflagan mehnatning pul ekvivalenti;
b) ish haqi iqtisodiy resurs hisoblangan mehnatning bahosi;
v) ish haqi ishchi kuchi egasining hayot va m ehnat faoliyatini
ta ’minlash vositasi;
g) yuqoridagilarning barchasi;
d) to'g'ri javob yo'q.
4. Ish haqining vazifasi nimadan iborat?
a) ishchi va uning oilasining hayot faoliyati uchun sharoitni
ta ’minlash;
b) ishlovchining mehnat faoliyati uchun sharoit ta’minlash;
v) sarflangan mehnatning miqdori va sifatini hisobga olish;
g) iqtisodiy faoliyatni rag'batlantirish;
d) yuqoridagilarning barchasi.
5. Ish haqining qaysi tizimida normadan ortiqcha bajarilgan ish yoki ishlab
chiqarilgan mahsulotga o’sib boruvchi ratsenka bo’yicha haq to’lanadi?
Download |
| |
“PEDAGOGS” 
 international research journal ISSN

|
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN Pdf ko'rish
|
bet | 164/194 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 5,34 Mb. | | #121843 |
Bog'liq 98-71-PB“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-26, Issue-2, January - 2023
165
3. Qoʻsh superfosfat Ca(H2PO4)2
Bu oʻgʻit konsentrlangan mineral oʻgʻit hisoblanadi. Suvda yaxshi eriydi.
Ca3(PO4)2 + 4H3PO4 = 3Ca(H2PO4)2
Qoʻsh superfosfatda 40 – 50 % P2O5 boʻladi.
4. Pretsipitat CaHPO4×2H2O.
Pretsipitat ham konsentrlangan mineral oʻgʻit boʻlib, suvda oz eriydi.
Ca(OH)2 + 2H2O = CaHPO4 + 2H2O
CaCO3 + 2H2O = CaHPO4 + 2H2O + 2CO2
Pretsipitatlarda 30 – 35 % P2O5 boʻladi.
5. Ammofos Ca(H2PO4)2, (NH4)2HPO4 va NH4H2PO4 lar aralashmasi.
Bu oʻgʻit kompleks oʻgʻitlarga kirib, tarkibida azot va fosfor tutadi. Suvda yaxshi
eriydi. Fosforli mineral oʻgʻitlar ichida eng koʻp ishlatiladi.
Fosforli oʻgʻitlar tarkibidagi ozuqa elementi P2O5 koʻrinishida boʻladi.
6. Fosforbakterin – bakterial oʻgʻit.[4]
Tarkibida fosfor organik birikmalarni oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan shaklga
oʻtkazish qobiliyatiga ega boʻlgan mikroorganizmlar sporasi bor. Fosforbakterin
yuqtirilgan urugʻlik bilan tuproqqa kirgan bakteriyalar oʻsimliklarning ildiz atrofida
rivojlanadi. Fosforbakterin suyuq yoki quruq holda boʻladi. Ekish oldidan bir gektar
yerga ekiladigan urugʻlikka 100 ml suyuq yoki 250 gramm kukunli fosforbakterin
sarflanadi.Fosfororganik birikmalar tarkibidagi fosfor atomi uglerod atomiga bevosita
yoki geteratom – kislorod, azot, oltingugurt orqali birikkan organik birikmalar
sinfi.Fosfordan P2O5, H3PO4 olishda, organik sintezlarda, gugurt ishlab chiqarishda
foydalaniladi. Qizil fosfor, surma (III)-sulfid, temir surigi (kvars aralashgan tabiiy
temir (III)-oksid va yelimdan aralashma tayyorlab, gugurt qutisining yon sirtlariga
surtiladi. Gugurt kallagi asosan bertole tuzi, maydalangan shisha, oltingugurt va
yelimdan tarkib topgan boʻladi. P, As, Sb, Bi qotishmalar tarkibiga kiradi.Fosfor
birikmalari yuvuvchi vositalar (fosfatlar va polifos-fatlar), biologik faollikka ega
boʻlgan elementorganik birikmalar sintez qilish uchun (PCl3, PCl5, POCl3, PH3),
fosforli oʻgʻitlar: fosforit talqoni - Ca3(PO4)2 (tabiiy), bu suyaklarni kuydirib ham
olinadi, oddiy superfosfat - Ca(H2PO4)2 + 2CaSO4, qoʻsh superfosfat Ca(H2PO4)2,
presipitat - CaHPO4×2H2O, ammofos - NH4H2PO4 + (NH4)2HPO4. Soʻngi yillarda
Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Umumiy va noorganik kimyo instituti olimlari
tomonidan fosfor organik birikmalar asosida yangi murakkab oʻgʻitlar, defoliantlar va
oʻstiruvchi moddalar sintez qilindi. Fosfat kislota bilan monoetanolamin suvdagi
eritmasining oʻzaro kimyoviy ta’siri natijasida olingan yangi modda etanolamin fosfat
stimulyatori shular jumlasidandir.Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqarish tarmogʻi kimyo
sanoatining asosiy sohalaridan biri hisoblanadi. Respublikamiz paxta yetishtiruvchi
asosiy mintaqa boʻlgani sababli, mineral oʻgʻitlarning paxtachilikdagi roli juda katta.
|
| |
Hozirgi zamon axborot jamiyati

|
Hozirgi zamon axborot jamiyatiBog'liq Ilmiy tadqiqot metodologiyasiHozirgi zamon axborot jamiyati - bu negizini alohida substantsiya -
insonning moddiy va ma`naviy olami bilan o`zaro ta`sirga kirishadigan axborot
tashkil etuvchi sivilizatsiyadir. Axborot yangi texnologiyalar, kompyuter dasturlari,
telekommunikatsion protokollar rolini bajarib, hozirgi zamon odamining moddiy
muhitini shakllantiradi, muttasil vujudga kelib, bir odamdan boshqa odamga
o`tishda shaklini o`zgartirib, shaxslar o`rtasidagi munosabatlarning asosiy vositasi
bo`lib xizmat qiladi. Hozirgi zamon jamiyatida axborot oqimlari jamiyat hayotining
barcha sohalarini, uning ma`naviy, ijtimoiy-madaniy hayotini, moddiy hayoti:
iqtisod, moddiy ishlab chiqarish, ijtimoiy boshqarish va hokazolarni qamrab oladi.
Hozirgi zamon O`zbekiston jamiyati o`zining original, ijodiy ishlab chiqilgan
demokratik islohotlarni amalga oshirish va fuqarolik jamiyati qurishning «O`zbek
modeli»ni bosqichma-bosqich amalga oshirish jarayonida axborot tsivilizatsiyasiga
qo`shilar ekan, birinchi Prezidentimiz I. Karimovning quyidagi g’oyasiga
tayanmoqda: «Demokratik jamiyat qurish ijtimoiy hayotning barcha sohalarida
amalga oshirilayotgan islohotlarga o`zining erkinlik, baxt-saodat, farovonlik
haqidagi orzu-umidlarini bog’layotgan ko`p millatli O`zbekiston xalqining
manfaatlariga to`la javob beradi. Biz bu umidlarni oqlashimiz, chinakam erkin
odamlar davlatini qurishga intilishimiz kerak»
23
.
3.Jarayonlarni o`rganishda tizimli tahlil
Tizim (qad. yunon.σύστημα - sistema) — muayyan yaxlit tuzilma, birlikdan
iborat, bir-biri bilan qonuniyat asosida boglangan unsurlar (narsalar, hodisalar,
qarashlar, bilimlar va h.k.) majmuidir.
Tizim belgilari:
Birinchidan, yaxlitlik mavjudlikning umumiy sharti;
Ikkinchidan, ma`lum struktura, tizimosti va elementlarning mavjudligi;
|
| |
Olingan natijalarni tushuntirish va foydalanish uchun tavsiyalarni ishlab

Olingan natijalarni tushuntirish va foydalanish uchun tavsiyalarni ishlab chiqish, eksperiment o’tkazish uslubini aniqlashtirish. Eksperimental avtomatik
komplekslardan foydalanganda ish hajmini kamaytirish va sinov o`tkazish vaqtini qisqartirishgaerishiladi. Bunday komplekslar (majmua) avtomatlashtirilgan
ravishda rejimlarni o`zgartiradigan sinov o`tkazish ko`rgazmali uskunalaridan,
natijalarni avtomatik ravishda ishlov berish, statistik tahlil etib va ularni
hujjatlashtiradi. Ammo eng yuqori javobgarlik tadqiqotchi mutaxasisga, chunki:
aniq qo`yilgan sinov maqsadini va to`g’ri qaror qabul etishni, unda mahsulotning
eng salbiy tamonini topib, aniq echimni berish, xarajatlarni kamaytirish , iteratsion
(ko`plab mezonlar bilan optimallashtirish va baholash) loyihalash jarayonida katta
ma`suliyatni talab etadi.
Eksperiment natijalariga statistik ishlov berish misoli ilovada keltirilgan. Takrorlash va mustaqil ishlash uchun savollar 1. Esperiment natijalarini “silliqlashtirish”.
2. Esperiment natijalarini grafik usulda tasvirlash.
3. Eksperiment natijalarini matematik formulalar bilan tasvirlash.
4. Empirik formula va approksimatsiyalash tushunchasi.
112
Ilova 41 Tajribada qabul qilingan 2 ta kirish faktorlarining o’zgartirish darajalari quyidagicha:
Yuqori daraja (+):
• bosim 8 MPa,
• temperatura 40
0
C.
Pastgi daraja (-):
• bosim 7 MPa,
• temperatura 30
0
C.
1-jadval. Kodlashtirish jadvali Faktor- lar Yuqori daraja x + Pastgi
Ona tili darslarida gap va uning turlarini o‘rgatishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish orqali darslarni tashkil etish

|
Ona tili darslarida gap va uning turlarini o‘rgatishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish orqali darslarni tashkil etish
|
bet | 4/5 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 1,64 Mb. | | #252042 |
Bog'liq Gap turiOna tili darslarida gap va uning turlarini o‘rgatishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish orqali darslarni tashkil etish.
Boshlang`ich sinf ona tili darslarini bugungi kun talablaridan kelib chiqib, eng samarali ilg`or pedagogik texnologiyalar asosida tashkil qilish eng muhim vazifalardan biridir. Buning uchun esa, avvalo, pedagogik texnologiyaning mohiyatini bilish va anglash zarur.
An’anaviy dars shaklini saqlab qolgan holda, unga turli-tuman ta’lim oluvchilar faoliyatini faollashtiradigan metodlar bilan boyitish ta’lim oluvchilarning o‘zlashtirish darajasining ko‘tarilishiga olib keladi. Buning uchun dars jarayoni oqilona tashkil qilinishi, ta’lim beruvchi tomonidan ta’lim oluvchilarning qiziqishini orttirib, ularning ta’lim jarayonida faolligi muttasil rag‘batlantirilib turilishi, o‘quv materialini kichik-kichik bo‘laklarga bo‘lib, ularning mazmunini ochishda aqliy hujum, kichik guruhlarda ishlash, bahs-munozara, muammoli vaziyat, yo‘naltiruvchi matn, loyiha, rolli o‘yinlar kabi metodlarni qo‘llash va ta’lim oluvchilarni amaliy mashqlarni mustaqil bajarishga undash talab etiladi.
Bu metodlarni interfaol yoki interaktiv metodlar deb ham atashadi. Interfaol metodlar deganda-ta’lim oluvchilarni faollashtiruvchi va mustaqil fikrlashga undovchi, ta’lim jarayonining markazida ta’lim oluvchi bo‘lgan metodlar tushuniladi. Bu metodlar qo‘llanilganda ta’lim beruvchi ta’lim oluvchini faol ishtirok etishga chorlaydi. Ta’lim oluvchi butun jarayon davomida ishtirok etadi. Ta’lim oluvchi markazda bo‘lgan yondoshuvning foydali jihatlari quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
Pedagogik texnologiyaning asosiy maqsadi va vazifasi yangi metodik mahoratni o‘rganish, umumlashtirish va ommalashtirishga qaratilgan bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, bilim va qobiliyatining yuzaga chiqishi o‘qituvchining ijodkorligi, yangi pedagogik texnologiyasini kasb-mahorati asosida amalga tatbiq etishdir.Buning uchun o‘qituvchi o‘z ustida ishlashi, tinimsiz izlanishi ta’limning yangi usullaridan foydalanishi, dars berish jarayonida ko‘rsatmali qurollardan, texnika vositalaridan, tarqatma materiallardan, test savollaridan unumli foydalanishi kerak.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ona tili darslarida gap va uning turlarini o‘rgatishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish orqali darslarni tashkil etish
|
Bajardi. Jòrayeva Ruqshona. Qabul qildi. Eshonqulov Ravshan - bet 5

|
Bajardi. Jòrayeva Ruqshona. Qabul qildi. Eshonqulov Ravshan
|
bet | 5/5 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 1,64 Mb. | | #252042 |
Bog'liq Gap turiDarslarni DTS lari talablari, pedagogik texnologiya usullari asosida tashkil qilib dars – sahna, dars –suhbat, dars – sayr ko‘rinishida o‘quvchilarga bilim berishga erishish kerak. Darslarni milliylik asosida tashkil qilish noan‘anaviy darslar, hamda andozasiz darslar tashkil qilish o‘qituvchining qobiliyatiga va mahoratiga bog‘liq. O‘qituvchining innovatsion faoliyati turli xildagi qarashlarning to’qnashuvi va o’zaro boyitilgan faoliyatini samarali amalga oshirish bir qator shart-sharoitlarga bog‘liq.
Pedagogik texnologiya – bu o’z oldiga ta’lim shakllarini optimallashtirish vazifasini qo’yuvchi, butun o’qitish va bilimlarni o’zlashtirish jarayonini texnik resurslar va odamlarning o’zaro munosabatlarini hisobga olgan holda yaratish, qo’llash va aniqlashning tizimli metodidir.
Xulosa
Xulosa, o‘rnida shuni ta’kidlash mumkinki, ta’lim mazmunini boyitishga oid ishlarni muntazam ravishda olib borish lozim. O‘quvchilar ma’naviyatini shakllantirishda pedagogik omillarni ham ko‘plab topsa bo‘ladi. Ular ta’lim mazmunini yangi sifat bosqichiga ko‘tarishga mustahkam didaktik asos bo‘la oladi va ularni ta’lim mazmuniga ustalik bilan kiritish esa, o‘ziga xos innovatsion jarayon bo‘lib, bunda o‘qituvchidan yuksak pedagogik mahorat talab etiladi.
O’quvchilarni gapning hosil bo’lish jarayoni, gap bo’laklari tushunchalari bilan tanishtirish boshlang’ich sinflarda sintaksis yuzasidan beriladigan bilimlar amaliy o’rganiladigan, nazariy o’rganiladigan bilimlarga bo’linadi. Sintaksisga oid bilimlarni amaliy o’rgatish savod o’rgatish davridayoq boshlanadi va 3-4-sinflarda ham davom ettiriladi. 3-sinfda”Gap”, ”Darak gap”, ”So’roq gap”, ”Buyruq gap”, ”His-hayajon gap”, ”Sodda gap”mavzulari nazariy o’rganiladi. Bu mavzular yuzasidan turli mashqlar bajariladi. Foydalanilgan Adabiyotlar - Umumiy oʻrta ta’limning Davlat Ta’lim Standarti va oʻquv dasturi (Boshlangich ta’lim).- Toshkent, 2017.
2. Qosimova K., Matchonov S., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Sariyev Sh. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent, “Nosir”, 2009.
3. Fuzailov S., Xudayberganova M., Yo‘ldosheva Sh. Ona tili. 3-sinf uchun darslik. – Toshkent: “O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2019..
4. Ikromova R., G‘ulomova X. va b. Ona tili. 4-sinf uchun darslik. – Toshkent: “O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2020.
5. I.A.Karimov ‘’ O’zbekiston buyuk kelajak sari”. – Toshkent:O’zbekiston, 1998. –B. 19. 6. I.A.Karimov. “Barkamol avlod orzusi”. Toshkent 2002 yil. 7. I.A.Karimov. “Yuksak ma’naviyat engilmas kuch”. Toshkent 2008. 8. I.A.Karimov. “Barkamol avlod O’zbekiston poydevori”. Toshkent 2004
|
| |
Bajardi. Jòrayeva Ruqshona. Qabul qildi. Eshonqulov Ravshan - bet 2

|
Bajardi. Jòrayeva Ruqshona. Qabul qildi. Eshonqulov Ravshan
|
bet | 2/5 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 1,64 Mb. | | #252042 |
Bog'liq Gap turiMasalan: Tinchlik uchun kurashaylik. Gapda bayon qilinayotgan fikrga so’zlovchining munosabati ham ifodalanadi. Bunday munosabat modallik deb yuritiladi. Anglashiladiki, gapning asosiy belgilaridan biri modallik hisoblanadi. Modallik (tasdiq, inkor, gumon, shubha kabilar) mayl kategoriyasi, modal so’zlar, yuklamalar kabi vositalar orqali ifolanadi.
Gap ifoda maqsadiga kòr quyigalarga bòlinadi.
Buyruq gap
Darak gap
Sòroq gap
Masalan: Yoz kechasining yoqimli salqini. Ko’kda, daraxtlar ustida g’ij-g’ij yulduzlar yonadi.
Borliq hodisalarini tasdiq yoki inkor yo’li bilan xabar qiluvchi gap darak gap deyiladi. Darak gap nutqda gapning boshqa turlariga qaraganda ko’p qo’llanadi
Masalan: Akmalxon, nega bizga qatnamay qo’ydingiz? (F.Musajonov).Nega o’rtoqlaringizga qaramaysizlar? Bu qanaqa tartibsizlik? So’roq intonatsiyasi. Bunda savol mazmuni bilan bog’liq bo’lgan so’zda intonatsiya (ohang) ko’tariladi.
So’roq gaplar ko’proq dialogik nutqda qo’llanadiSo’roq olmoshlari (kim, nima, qanday, qaysi, qachon, qayerda, nega va
boshqalar).
Boshlanĝich talim gap ustida ishlash vazifa va bosqichlari
Bоshlang‘ich ta’lim jarayоni bоlaning mantiqiy tafakkur qila оlish salоhiyati, aqliy rivоjlanishi, dunyоqarashi, kоmmunikativ savоdхоnligi va о‘z-о‘zini anglash salоhiyatini shakllantirishga, jismоnan sоg‘lоm bо‘lishga, mоddiy bоrliq gо‘zalliklarini his eta оlishga, gо‘zallik va nafоsatdan zavqlana оlish, milliy urfоdatlarni о‘zida singdirish va ardоqlash, ularga riоya qilishga о‘rgatadi.
О‘zbеkistоn Rеsрublikasidagi bоshlang‘ich ta’lim tayanch о‘quv rеjasi dоirasiga оna tili, matеmatika, tabiat hamda insоn va jamiyat ta’limi sоhalari kiritilgan. Оna tili ta’limi bоlalarning tafakkur qilish faоliyatlarini kеngaytirishga, erkin fikrlay оlishi, о‘zgalar fikrini anglashi, о‘z fikrlarini оg‘zaki va yоzma ravishda ravоn bayоn qila оlishi, jamiyat a’zоlari bilan erkin mulоqоtda bо‘la оlish kо‘nikma va malakalarini rivоjlantirishga хizmat qiladi.
|
| |
Uchinchidan - Instituti

Uchinchidan, tizimda elementlar o`rtasida aloqa va munosabatlar
kommunikatsiyasining mavjudligi;
To`rtinchidan, tizimning o`zaro aloqadorligi va boshqa tizimlar bilan aloqasi;
Beshinchidan, boshqa tizimlardan ajratib turish imkoniyat va sifat belgilari.
23
И.А.Каримов. Ўзбекистон: иqтисодий ислохотларни янада чуqурлаштириш йўлидан. Т., «Ўзбекистон»,
1995. с. 226-227.
54
Tizimlarning kelib chiqish bo`yicha barcha rang-barangliklari uch sinfga
bo`linadi (4.2-rasm):
• tabiiy;
• sun`iy;
• aralash tizimlar.
Bular ham o`z navbatida kichik sinflarga bo`linadi. Barcha sinflar uchun kichik
sinflar darajasida to`liq emaslik xos, bu tizimlarning etarlicha o`rganilmaganligi
yoki ular rivojining takomilga etmaganligi bilan bog’liq. Xususan, sun`iy tizimlar
sinfining to`liq emasligi sun`iy tafakkur tizimining rivojlanishi hali takomiliga
etmaganligi bilan bog’liqdir. Shuni ta`kidlash joizki, aralash tizimlar quyi sinfining
zaruriy unsurlari bo`lib tirik organizmlar yoki insonlar hisoblanadi. Masalan,
ergonomik tizimlarga inson-operator kiradi, biotexnikaviyga - tirik organizmlar,
tashkiliyga - insonlar jamoasi va h.k. kiradi.
Tizimiylik – moddaning umumiy xossasi, uning mavjud bo`lish shakli, demak,
tafakkur bilan birgalikda inson amaliyotining ajralmas xossasi.
Tizimiylikning asosiy belgilari quyidagilar hisoblanadi:
▪ tizimviylikning strukturalanganligi;
▪ uning tarkibiy qismlarini o`zaro bog’liqligi;
▪ tashkil etilgan butun tizimning muayyan maqsadga bo`ysunganligi.
Mazkur belgilar insonning ongli va amaliy faoliyatiga mos keladi. Har qanday
inson faoliyatida muyayyan maqsadni ko`zlaydi. Shu bilan birga har qanday harakat
yanada maydaroq harakatlarga bo`linadi (strukturalanadi). Bular muayyan
muntazamlikda, muayyan algoritm bo`yicha amalga oshadi.
▪ Struktura (lot. structūra) tushunchasini keng ma`noda elementlar va ular
o`zaro bog’lanishlari majmui deb ishlatiladi. Struktura- bu sistemaning
tartiblanganligi, tashkillashganlik darajasidir.
▪ Tizim strukturasi - butun sistemaning ichki tashkillanishi, tashkil qilgan
komponentlarning o`zaro bog’lanishi, ta`sirining o`ziga xos usulidir.
▪ Tizim chegarasini aniqlash uning modelini ishlab chiqish va tizimviy
tahlilda muhim vazifa hisoblanadi. Tizim chegarasi hal etilayotgan masalaga bog’liq
bo`ladi. Hal etilayotgan masala kengayishi bilan tizim chegarasi ham kengayadi.
fazodagi tavsifiy sathi.
Tizimli yondashuv fan metodologiyasida katta evristik, ijodiy-kreativ
ahamiyatga ega. Uning asosiy vazifasi murakkab ob`ektlar - har xil tip va turkumga
mansub tizimlarni o`rganish va tuzish metodlarini ishlab chiqishdan iborat.
Biologiya, psixologiya, ijtimoiy va texnik fanlardagi ko`p pog’onali, ierarxik, o`zini
o`zi uyushtiruvchi ob`ektlarni bilish, o`rganishda mazkur metoddan ayniqsa keng va
samarali foydalaniladi.
Tizimli yondashuvning muhim vazifalari quyidagilardan iborat:
─ bilish ob`ektini yaxlit, murakkab uyushgan tizim sifatida ko`rib chiqish;
55
─ tizimning umumlashtirilgan modelini, uning alohida qismlari va
jihatlarining modellarini tuzish;
─ tizimlar nazariyalari hamda har xil tizim nazariyalari va ishlovlarining
tuzilishini va samaradorligini o`rganish.
|
- rasm. Eksperimental natijalarini “silliqlash”

111
tekshirish. Shu sabab bilan tanlangan eksperiment rejasi va natijalarni ishlov berish
uslubi, tanlangan matematik model to`g’riligi tasdiqlanadi.
Tadqiq qilayotgan natijalarda, o`zaro bog’langan kirish va chikish
parametrlari mikdoriy tavsiflarni olish kerak bo`lsa, u holda
matematik modelni
tuzish bajariladi. Bu-masala approksimatsiya, demak tanlangan matematik model
eng yaqin eksperimental natijalarga mos kelishi. Bu maqsadlarga ko`pincha
regression model qo`llaniladi, bunda izlanayotgan funktsiya to`g’ri chizik
bog’lanishi, regressiya chizigi yoki bir nechata nochiziq bog’lanishlar (Fur’ye,
Teylor qatorlari) a`zolarga bo`linib foydaliniladi. Chiziqli regressiyani tanlash
uslubining eng keng tarqalgani
eng kichik kvadratlar uslubi.
Ta`sir etuvchi omillarning yoki chikish parametrlarning o`zaro bog’liqlik
darajasini baholash uchun sinov natijalarini korrelyatsiya tahlili o`tkaziladi. O`zaro
bog’lanish sifatida korrelatsyalash koeffitsientidan foydaliniladi. Agar
bog’lanmagan yoki chiziksiz ravishda bog’langan hollarda koeffitsient
korrelatsiyasi nolga yaqinlashadi, agar kattaligi birga yaqinlashsa, unda bog’liqlik
to`liq oshib boradi. eksperiment natijalarini jadval shaklida keltirilgan bo`lsa, unda
ishlov berish yoki ulardan foydalanish uchun, ularning orasida qo`shimcha natijalar
olishni talab etadi. Buning uchun chiziqli va chiziqsiz uslubdan foydalanib
(polinomli) interpolyatsiyalash (o`zaro orasidagi qiymatni aniqlash) va
ekstrapolyatsiyalash (interval chegarasidan tashqaridagi nuqtalar qiymatini
aniqlash) talab etiladi.
“PEDAGOGS” 
 international research journal ISSN

|
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN Pdf ko'rish
|
bet | 163/194 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 5,34 Mb. | | #121843 |
Bog'liq 98-71-PB“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-26, Issue-2, January - 2023
164
Survoha tuproklarda fosforli oʻgʻitlar tarkibidagi fosfor, azot va kaliy nisbatlari
1:0,7:0,3; oʻtloqi voha tuproqlarda 1:0,8:0,5 qilib qoʻllanganda yaxshi samara beradi.
Fosfor suvda kam eriganligi sababli yuvilib ketmay tuproqning yuqori qatlamida
toʻplanadi. Tuproqqa solingan fosforli oʻgʻitlar tarkibidagi fosforning 20—25%
solingan yili, 40— 60% 2—3 yil oʻsimliklar tomonidan oʻzlashtiriladi. Fosforli
oʻgʻitlar oʻsimlik rivojlanishi uchun zarur oʻgʻitdir. Fosforli oʻgʻitlar ta’sirida hosil
pishishi tezlashadi, hosildorlik ortadi, mahsulot sifati yaxshilanadi, kartoshkada
kraxmal, qand lavlagi tarkibidagi qand miqdori koʻpayadi fosfor yetishmaganda
oʻsimlik barglarining cheti qorayib quriydi, oʻsimlik nimjon boʻlib oʻsadi.Fosfor hayot
uchun eng muhim element boʻlganidan, azot va kaliy singari katta ahamiyatga egadir.
Fosfor hujayralar protoplazmasi tarkibiga, xromosoma, va fermentlar tarkibiga kiradi,
oʻsimlik va hayvonlar organizmida fosfor boʻladi. Fosfor – hayot va tafakkur elementi
deb yuritiladi.Fosfor elementi noma’lum boʻlgan vaqtlarda yer goʻng va kul bilan
oʻgʻitlangan, oʻsimlikning fosforga boʻlgan ehtiyoji shu yoʻl bilan bir qadar ta’min
etilgan. Fosforli oʻgʻitlar masalasini rus olimlari A.N.Engelgardt, V.V. Dokuchayev
P.A.Kostichev, D.N.Pryanishnikov hal qildilar va bu oʻgʻitlar mamlakatimizda keng
ishlatila boshladi.
Qishloq xoʻjaligida quyidagi fosforli oʻgʻitlar ishlatiladi:
1. Fosforit talqoni Ca3(PO4)2
Fosforning tabiiy birikmasi fosforitning boyitilgan kukuni. Fosforit talqoni suvda
juda oz eriydi. Shuning uchun kislotali muhitdagi tuproqlarga solinadi. Bu oʻgʻit eng
arzon fosforli mineral oʻgʻit boʻlganligi uchungina boʻz va torfli tuproqlarda oʻsadigan
oʻsimliklarga solish uchun ishlatiladi.
2. Oddiy superfosfat Ca(H2PO4)2CaSO4×2H2O
Appatit yoki fosforitga sulfat kislota taʻsir ettirish yoʻli bilan olinadi:
Ca3(PO4)2 + 2H2SO4 = Ca(H2PO4)2 + CaSO4
Bu fosforli mineral oʻgʻit suvda eriydi, shuning uchun ham har qanday muhitdagi
tuproqlarda oʻsadigan oʻsimliklar uchun qoʻllash mumkin.Oddiy superfosfatni
tayyorlash uchun bir necha boʻlak hayvon suyagini olib, organik moddalari kuyub
ketgunicha kuydiring. Kuygan, tozalangan suyakni bolgʻa bilan mayda – mayda
boʻlaklarga boʻling va bu boʻlaklarni xovonchada kukunga aylanguncha maydalang.50
gramm suyak kukuniga 3 – 5 gramm bor talqonini aralashtiring. Aralashmani kimyoviy
stakanga solib, ustiga 20 gramm 70 % li sulfat kislotani sekin – asta qoʻshing.
Aralashmani shisha tayoqcha bilan aralashtirib turing. Sodir boʻlgan kimyoviy jarayon
natijasida aralashma isib ketadi. Aralashma sovuganda hosil boʻlgan kukun oddiy
superfosfat ya’ni, CaSO4 aralashgan Ca(H2PO4)2 dir.
Oddiy superfosfat nam taʻsirida qotib qolmasligi uchun hozirgi kunda grammlar,
yaʻni, donador holda ishlab chiqarilmoqda. Oddiy superfosfatda 14 – 20 % P2O5
boʻladi.
|
| |
“PEDAGOGS” 
 international research journal ISSN

|
“PEDAGOGS”
international research journal ISSNBog'liq 98-71-PB“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-26, Issue-2, January - 2023
68
Президентимиз Ш.Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожатномасида
таъкидлаганидек, “Иқтисодиётимиз ривожини, аҳоли бандлигини ва
даромадлари ўсишини таъминлайдиган энг муҳим соҳалардан бири бўлган
қишлоқ хўжалигини стратегик ёндашувлар асосида тараққий эттириш зарур”[3].
Асосий қисм. Давлатимиз томонидан яратиб берилаётган шарт-шароитлар
туфайли тадбиркорлик фаолияти билан шугулланиш истагини билдираётган
оилалар сони тобора ортиб бормоқда.
Уларнинг асосий қисми тадбиркорликнинг у ёки бу тури, хусусан,
боғдорчилик, мева –сабзавотчилик, полизчилик, асаларичилик, чорвачилик,
балиқчилик, ҳудудлар хусусиятидан келиб чиқиб ҳунармандчилик, хизмат
кўрсатиш, сервис ва бошқа соҳалар билан шуғулланмоқдалар. Бундан кўриниб
турибдики, оилавий тадбиркорликни, жумладан, қишлоқ жойларида томорқа
хўжаликларини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Томорқа хўжаликларини ривожлантириш аҳоли бандлигини ва шу
асосида оилани қўшимча даромад олишини таъминлайди. Шунингдек, томорқа
хўжаликларида етиштирилган махсулотлар оилани ўз эхтиёжларини қондириш
билан бирга мамлакат бозорларини қишлоқ хўжалик махсулотлари билан
тўлдириб нархлар барқарорлиги таъминлашга хизмат қилади. Энг муҳими унинг,
маънавий аҳамияти катта бўлиб, оилани боқимандалик кайфиятидан қутқаради,
ташаббускорликни, ишбилармонлик ва яратувчанлик туйғусини уйготади.
Мамлакатимизда барча ҳудудлари каби Наманган вилоятида ҳам томорқа
хўжаликларини
ривожлантириш
бўйича
истиқболли
чора-тадбирлар
белгиланганлиги туфайли оилалар тасарруфидаги ерлардан фойдаланиш
имкониятлари кенгайиб бормоқда.
Наманган вилояти 252,0 минг гектар суғориладигон ер майдонлари бўлиб,
шундан 31,9 минг гектари аҳоли томорқаларини ташкил этади. Бугунги кунда
асосий эътибор томорқа ерларидан самарали фойдаланишга қаратилган.
Томорқа хўжаликларини ривожлантириш ҳар бир ҳудудни ўзига хос
хусусиятларидан келиб чиқади. Шу нуқтаи назардан қараганда Наманаган
вилояти аҳолисининг 60% га якини қишлоқ жойларида яшайди. Шу туфайли
қишлоқ аҳолисини асосий қисми томорқа хўжалигини ривожлантиришга
алоҳида эътибор қаратилган. Вилоятнинг кўплаб туманларида намунали томорқа
хўжаликлари ташкил этилган оилалар сони тобора кўпайиб бормоқда.
Жумладан, Норин туманида 28414 та хонадонда жами 2221 гектар шахсий ва
дала томорқа ер майдони бўлиб, ўтган йили ана шу майдонларнинг 150 гектарига
картошка, 580 гектарига сабзавот (шундан 100 гектари плёнка остида), 26
гектарига полиз, 43 гектарига ғалла ва 1422 гектарига бошқа экинлар экилган.
Шунингдек, туманнинг 196 та хонадонида иссиқхоналар мавжуд бўлиб, уларда
|
| |