nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
texnik dasturlar hamda chora-tadbirlarni rejalashtirish va bajarish

|
texnik dasturlar hamda chora-tadbirlarni rejalashtirish va bajarishBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mtexnik dasturlar hamda chora-tadbirlarni rejalashtirish va bajarish;
- favqulodda vaziyatlar bo‘yicha boshqaruv organlari va FVDT
kuchlarini favqulodda vaziyatlar ch o g ‘idagi harakatlarga tayyorlashni
takomillashtirish, aholini favqulodda vaziyatlar ch og‘ida muhofaza qilish
usullari va harakat qilishga o ‘rgatishni tashkil etish;
- favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish uchun m oliyaviy va moddiy
resurslar zaxiralarini yaratish va to ‘ldirish ;
- sug‘urtaning maqsadli turlarini amalga oshirish;
yuqori tayyorgarlik rejimida:
- favqulodda vaziyatlar yuzaga kelishi xavfi to g ‘risida davlat va
x o ‘jalik boshqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari va
boshqa tashkilotlarga xabar berish hamda aholini xabardor qilish;
- FVDT tegishli quyi tizimlari va b o ‘g ‘inlari faoliyatiga bevosita
rahbarlik qilishni davlat va x o ‘jalik boshqaruvi organlari, mahalliy davlat
hokim iyati organlari va tashkilotlarning o ‘z zim m asiga olishi, zaruriyat
b o ‘lganda vaziyatning yom onlashishi sabablarini aniqlash uchun ofat
yu z berishi mumkin bo‘lgan rayonlarda tezkor guruhlami tashkil etish,
vaziyatni normallashtirish b o ‘yicha takliflami ishlab chiqish;
- doim iy joylashish punktlarida FV D T rahbarlari tarkibining kecha-
kunduz navbatchiligini tashkil etish;
- favqulodda vaziyatlar b o ‘yicha hududiy boshqarmalaming tezkor
guruhlari hamda davlat va xo'jalik boshqaruvi organlari, obyektlar va
tashkilotlarning navbatchilik - dispetchirlik xizmatlari navbatchiligini
tashkil etish;
- atrof tabiiy muhitning holati, potensial xavfli obyektlar va ularga
yondosh hududlardagi vaziyatni kuzatish va nazorat qilishni kuchaytirish,
favqulodda vaziyatlam ing oqibatlarini bashoratlash;
87
|
| |
- favqulodda vaziyatlar sharoitlarida aholi va atrof tabiiy muhitni

|
- favqulodda vaziyatlar sharoitlarida aholi va atrof tabiiy muhitniBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov M- favqulodda vaziyatlar sharoitlarida aholi va atrof tabiiy muhitni
muhofaza qiiish, shuningdek, turar joy binolari, hayot ta ’m inoti tizimlari
obyektlar v a iqtisodiyot tarmoqlarming barqaror faoliyat k o ‘rsatishini
ta’m inlash chora tadbirlarini k o ‘rish;
- kuchlar va vositalam i tayyor holga keltirish, ulami zarur b o ‘lganda
favqulodda vaziyatlar taxm in qilinayotgan rayonga siljitish.
Favqulodda rejimda:
- favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganligi to‘g ‘risida davlat va x o ‘jalik
boshqaruvi organlari, m ahalliy davlat hokimiyati organlariga xabar berish
va aholini xabardor qiiish;
- tezkor guruhlami favqulodda vaziyatlar rayoniga siljitish;
- aholini m uxofaza qilishni tashkil etish;
- favqulodda vaziyatlar zonalari chegaralarini belgilash;
- iqtisodiyot obyektlarining barqaror faoliyat k o ‘rsatishini ta’minlash,
zarar k o ‘rgan aliolining hayot sharoitlarini tashkil etish;
- favqulodda vaziyatlar rayonlaridagi atrof tabiiy m uhitning holati,
avariya obyektlari va ularga yondosh hududlardagi vaziyat ustidan
monitoring olib borish.
,
'
Otrad b o sh iig ‘i
0 ‘rinbosar
Shtab
r>
'
Qutqaruv otradi
B oshqaruv
Tibbiyot punkti
va razvcdka
Guruhlar
l'ibbiy drujina
Z venoiar
T ibbiy /v cn o la r
88
Наг bir korxonaning FM b oshlig‘i, FMni tashkil etilishini, uning
holatini, kuchlarini, texnikasini doim iy tayyor holatda bo'lishligini
nazorat etadi hamda qutqaruv va qayta tiklash ishlariga boshchilik qiladi.
Korxona FM ning b osh lig‘i shu korxona joylashgan hudud FM ga va shu
|
| |
«Sotuvchi bozori» nima?

293
C) Taklifning talabdan ko‘p bo‘lishi
D) Ehtiyojni talabdan kam bo‘lishi
17. «Xaridor bozori» nima?
A) taklifning talabdan ko‘p bo‘lishi
B) Talab hamda taklifni bir xil bo‘lishi
C) Talabning taklifdan ko‘p bo‘lishi
D) Ehtiyojni talabdan kam bo‘lishi
18. Ayirboshlash nima?
A) Biron-bir shaxsdan o‘ziga kerakli bo‘lgan ob‘ektni olish uchun uniig
evaziga biron-bir narsani taklif etish akti(harakati)
B)
Bozordagi tovarlar harakati
C) Iste‘molchilarni bozordan tovar olish bo‘yicha qiladigan harakati
D) Bozordagi xizmatlar harakati
19. Marketing-miks modelining qanday turlarini bilasiz?
A) 4P, 5P, 6P, 10P
B) 4P, 5P
C) 7P, 8P
D) 10P, 6P,8P
20. Marketing kompleksi nima?
A) Bu bozorga tovarni etkazib berish uchun zarur bo‘lgan marketing
elementlarini optimal kombinatsiyasidir
B) Bu marketingni tovar va narx elementlari yig‘indisidir
C) Bu bozordagi taqsimot va kommunikatsiya kanallari yig‘indisidir
D) Marketingni tovar va siljitish elementlari yig‘indisidir
21. Marketing «g‟oyasi» nima?
A) U kishilar miyasida vujudga kelib hayotda
amalga oshiriladigan yangi
narsalar obrazidir
B) U kishilar ongidagi hayotga qo‘llab bo‘lmaydigan xayoldir
C) U kishilar miyasidagi eski, bor narsalar obrazidir
D) Ukishilar miyasidagi abstrakt xayoldir
294
A)
talab pasayganda
B) taklif pasayganda
C) talab kuchayganda
D) taklif kuchayganda
23. Konversion marketingning maqsadi nimadan iborat?
A) mavjud chekinishlar sabablarini tahlil etish va tovarning salbiy tomonlarini
o‘zgartirish, savdoni yanada faol rag‘batlantirish yo‘li bilan salbiy talabni bartaraf
etish bo‘yicha marketing dasturini yaratish
B) iste‘molchi bilan tovar o‘rtasida foydali o‘zaro aloqa o‘rnatish
imkoniyatlarini izlash
C) o‘zgarib turadigan talabni o‘rganish
D) nosog‘lom talabni o‘rganish
Hozirgi zamon kriptografiyasi quyidagi yirik bo'limlami o'z ichiga

|
Hozirgi zamon kriptografiyasi quyidagi yirik bo'limlami o'z ichiga Pdf ko'rish
|
bet | 131/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)Hozirgi zamon kriptografiyasi quyidagi yirik bo'limlami o'z ichiga
oladi:
— Simmetrik kriptografik tizimlar
— Ochiq kalitli kriptografik tizimlar
— Elektron imzo
— Kalitlarni boshqarish
Ma’lumotlarni kriptografik berkitish jarayoni dastur yordamida
ham, apparat yordamida ham amalga oshirilishi mumkin. Apparat
www.ziyouz.com kutubxonasi
yordamida amalga oshirish ancha qimmat turadi, lekin u nisbatan
samarali, sodda bo'lib, axborotni ishonchli himoyalash imkonini
beradi. Dastur yordamida amalga oshirish ham foydalanishda
qulay. Hozirgi axborotni himoya qilish kriptografik tizimlariga
quyidagi umumiy talablar qo'yiladi:
— shifrlangan ma’lumot faqat kalit kiritilgan holdagina o'qilishi
lozim;
— shifrlangan ma’lumotning muayyan qismiga qarab foydalanil-
gan shifrlash kalitini aniqlash uchun zarur amallar mumkin bo'lgan
kalitlar umumiy miqdoridan kam bo'lmasligi kerak;
— shifrlash algoritmini bilish himoyaning ishonchliligiga ta’sir
etmasligi kerak;
— kalitni ozgina o'zgartirish, hatto ayni bir kalit qo'llangan
holda ham, shifrlangan ma’lumot ko'rinishi jiddiy o'zgarishiga olib
kelishi lozim;
— shifrlash algoritmining tarkibiy qismlari o'zgarmas bo'lishi
kerak;
— shifrlash jarayonida ma’lumotga kiritiladigan qo'shimcha bit-
lar shifrlangan matnda to'liq va ishonchli berkitilishi lozim;
— shifrlangan matn uzunligi asosiy matn uzunligiga teng bo'lishi
kerak;
— shifrlash jarayonida ketma-ket qo'llaniladigan kalitlar o'rtasida
sodda va oson aniqlanadigan bog'liqliklar bo'lmasligi kerak;
— mumkin bo'lgan kalitlar to'plamidan istalgan kalit axborotni
|
| |
qutqarish xizm ati (D SQ X ) kiradi. Respublika b o ‘y ich a jam i 7 ta avariya-

|
qutqarish xizm ati (D SQ X ) kiradi. Respublika b o ‘y ich a jam i 7 ta avariya-Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mqutqarish xizm ati (D SQ X ) kiradi. Respublika b o ‘y ich a jam i 7 ta avariya-
qutqaruv b o iim iari mavjud.
Vayronalar ostida qolgaii odamlarni qidirib topishda itlarning xizm a
ti kattaligmi e ’tiborga olib, 1998-yil 5-sentabrda «K inologiya» xizm ati
tashkil etilgan. Hozirgi vaqtda bu xizm at RQQM tarkibiga kiritilgan.
0 ‘zbekiston Respublikasi Davlat suvdan qutqaruv xizm ati (D SQ X )
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri favqulodda
vaziyatlar boshqarmalari tarkibiga kiruvchi boTinm a hisoblanadi. D S Q X
faoliyatiga FV V rahbarlik qiladi. D SQ X ning asosiy vazifalari respublika-
ning shaharlari, aholi yashash manzilgohlari, korxona, m uassasa va tashki-
lotlarda suvda sodir boTadigan favqulodda vaziyatlar oqibatlarini tugatish
ishlarini tashkil etish; favqulodda vaziyatlarda qidiruv-qutqaruv ishlarini
amalga oshirish va odamlarga zarur yordam k o ‘rsatish; respublikada ava-
riya, halokat va tabiiy ofatlar oqibatida suvda sodir boTadigan baxtsiz
hodisalar m iqyosini kamaytirishni ta ’m inlovchi yagona siyosatni amalga
oshirish; bu tizim faoliyatini amalga oshirishda maqsadli va ilm iy-texnik
dasturlar ishlab chiqish; suvda favqulodda vaziyat sodir b o ‘lganda aholi
xavfsizligini ta’m inlash bo‘yicha D SQ X yagona tizim ini ishlab chiqish;
D S Q X kuch va vositalardan kom pleks foydalanish; favqulodda vaziyat
larda qutqaruvchilarning so g ‘lig ‘ini m uhofaza qiiish; qutqaruvchilarni
tayyorlashda, ulami o ‘qitish ishlarida qatnashishdan iborat.
Shulardan kelib chiqib, 2000-yilda Toshken tviloyati Favqulodda
vaziyatlar boshqarmasi huzurida Respublika g ‘avvoslar maktabi ochildi
va hozirda yosh mutaxassislar o ‘qitilmoqda.
D SQ X kuchlari hozirgi kunda respublikaning 36 ta suv havzasini
|
| |
zarur. Ular shaxsiy vosita va qurilmalardan foydalana olishlari kerak

|
zarur. Ular shaxsiy vosita va qurilmalardan foydalana olishlari kerak Pdf ko'rish
|
bet | 203/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mzarur. Ular shaxsiy vosita va qurilmalardan foydalana olishlari kerak.
Mazkur korxonada mavjud kim yoviy moddaning xususiyatlariga qarab,
ulardan zaharlanganlik paytida qanday ehtiyot choralari k o ‘rilishi
mumkinligi to ‘g ‘risida xabardor b o ‘lishlari, zarur vositalar va transport
bilan ta’minlanishlari lozim . Tez tibbiy yordam va «Halokatiar tibbiy
xizm atim in g boshqa xizm at xodimlari kim yoviy moddalardan zaharlanish
patalogiyasini yaxshi bilishlari, tibbiy yordam k o ‘rsatish tartibiga rioya
qilishlari talab qilinadi. Bu paytda asosiy vazifa zarar k o ‘rganlarni
zaharlanish hududidan tezroq olib c'niqib ketish hisoblanadi. Tibbiy
yordam k o ‘rsatayotgan tibbiyot xodimlari yakka tartibdagi muhofaza
vositalaridan foydalanishlari shart.
Radioaktiv m oddalam i saqlash, tashish va qayta ishlash texnologiyasi
buzulgan paytdagi atrof muhitni zarariantiruvchi avariyalarda tibbiy yordam
ko'rsatish ham vaziyatni to ‘g ‘ri baholash paytida o ‘z xususiyatlariga
ega. A trof muhitni ifloslantiruvchi manbalarga hozirgi davrda kim yoviy
sanoatni, turli radioizotop laboratoriyalami, radioaktiv chiqindilarni ishlab
chiqish va k o ‘mib tashlash joylarini, turli yadroviy reaktorlami kiritish
mumkin.
Radioaktiv moddalar bilan atrof muhit zararlanishining eng katta
xavfi atom reaktorlari avariyaga uchragan paytda sodir b o ‘ladi. Atom
elektrostansiyalarida ro‘y bergan avariyalar paytida uzoq yashovchi atom
radioaktiv zarrachalari atrof muhitni zararlantiradi. Bu paytda nurlanish
jarayoni yadro portlashi davridagidan ancha sekin kechadi. Vaqt jihatidan
sekin parchalanish yadro portlashi oqibatlaridan kam zarar yetkazmaydi.
Tuproq. suv, bino va inshootlarning zararlanishi ehtimoli insonlar
|
| |
Lоyihalashtirilgan elektrоn magazin sifatini bahоlash

6.3. Lоyihalashtirilgan elektrоn magazin sifatini bahоlash Lоyihalashtirilgan yoki ishlab turgan elektrоn magazin (bоshqacha
qilib aytganda, yaratilgan web-server, web-sayt) sifatini bahоlash uchun
ko‘pchilik hоllarda quyidagi mezоnlar tarkibidan fоydalaniladi.
1. Web-sahifalar dizayni bilan bоg‘liq muammоlarning yaxshi hal
qilinganligi.
2. Web-sahifalar bo‘ylab ko‘chish (navigatsiya) ning sоddaligi.
3. Xaridоrga ko‘rsatilayotgan e’tibоr.
4. Web-sahifalar bo‘ylab navigatsiyani bajarish (ko‘chish) chоg‘ida
bоshlang‘ich nuqtaga qaytishning оsоnligi.
5. Mijоzlarga servis xizmati ko‘rsatish ko‘lami.
6. Tоvar (xizmat) ning iste’mоl xоssalari xususida yetarli darajada
to‘liq ma’lumоtlar bo‘lishi.
7. Sоtishga taklif qilinayotgan tоvarlar assоrtimentining xilma-xilligi.
8. Taklif qilinayotgan tоvarlar narxining darajasi (raqоbatchilarning
shunday mahsulоtiga belgilangan narxlarga qarab aniqlanadi).
9. Muayyan vaqtda оmbоrda tоvar bоrligining zarur kafоlatlari.
10. Tоvarni xaridоrga tez (o‘z vaqtida) yetkazib berish.
Mutaxassislar yuqоrida sanab o‘tilgan mezоnlarga besh balli shkala
bo‘yicha (0, 1, 2, 3 va 4) raqamli bahо beradilar. Bunda eng yuqоri bahо 4
dir.
Elektrоn magazin tashkil qilish va uning muvaffaqiyatli ishlashini
bahоlash uchun qo‘llaniladigan yuqоridagi оptimallik mezоnlarini real
raqamlar yordamida bahоlash haqida tasavvurga ega bo‘lish uchun Sentry Group firmasiga dоir ma’lumоtlarni keltiramiz. Bu firma po‘lat sandiqlar
va shunga o‘xshash mahsulоt bilan savdо qiladi. Tegishli me-zоnlarning
xaridоrlar tоmоnidan qo‘yilgan balli bahоlari
Enterpriseda keltirilgan (6.1-jadval).
169
Binary Com-pass
Kriteriy nоmi Kriteriyning raqamli bahоsi Web-sahifa tashqi ko‘rinishi
Web-sahifa bo‘yicha navigatsiya
Xaridоrga e’tibоr
Qaytarishning оddiyligi va o‘xshash punkt
Servis yordami
Mahsulоt haqida yetarli ma’lumоtning mavjudligi
Tоvar narxi
Yetkazib berishning o‘z vaqtidaligi
Ombоrda tоvarning mavjudligi
Tоvarlar assоrtimentining xilma-xilligi
Integral raqamli bahоlash
1,65
2,51
2,67
2,82
2,86
2,98
3,05
3,23
3,28
3,30
28,35
tavsiyalarini ishlab chiqish sistemasini tashkillashtirish va hududiy

|
tavsiyalarini ishlab chiqish sistemasini tashkillashtirish va hududiy Pdf ko'rish
|
bet | 130/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)tavsiyalarini ishlab chiqish sistemasini tashkillashtirish va hududiy
huquqiy xujjatlami ishlab chiqishi bilan yordam berishi mumkin.
§9. Axborotni himoya qilishning
kriptografik usullari
Axborotni uning mazmunini begona shaxs o'qishini istisno qil-
adigan tarzda o'zgartirish yo'li bilan himoya qilish muammosi
insonni qadim zamonlardan beri o'ylantirib keladi. So'nggi yillarda
axborot xavfsizligiga qo'yiladigan talablar jiddiy o'zgardi.
Ma’lumotlarga ishlov berishning avtomatlashtirilgan tizimlaridan foy-
dalanishga o'tilgunga qadar axborot xavfsizligi faqat fizik va
ma’muriy chora-tadbirlar yordamida ta’minlanar edi. Kompyuterlar
paydo bo'lishi bilan ma’lumotlar yozilgan fayllarni va dasturlarni
himoya qilishning avtomatik vositalaridan foydalanishga zarurat
tug'ildi. Avtomatik himoya vositalari rivojlanishining keyingi bos-
qichi ma’lumotlarga ishlov berishning taqsimlangan tizimlari va
kompyuter tarmoqlari paydo bo'lishi bilan bog'liq. Mazkur tizim-
larda va tarmoqlarda tarmoq xavfsizligi vositalaridan eng awalo
tarmoqlar orqali uzatiluvchi ma’lumotlarni himoya qilish uchun
foydalaniladi.
Axborotni himoya qilish kriptografik usullari - axborotni shifr
lash, kodlashtirish yoki boshqacha tarzda o'zgartirish maxsus
metodlari. Bunday o'zgartirish natijasida, agar kriptogramma kaliti
kiritilib, axborot asl holatiga qaytarilmasa, uning mazmuni bilan
tanishish mumkin bo'lmaydi. Axborotni himoya qilish kriptografik
usuli eng ishonchli himoya usuli hisoblanadi, chunki ayni holda
axborotga kirish emas, balki axborotning o'zi qo'riqlanadi. Mazkur
himoya usuli dasturlar yoki dasturlar paketi ko'rinishida amalga
oshiriladi.
|
| |
xususiyatlariga ham to ‘xtalib o ‘tish kerak. Bularga quyidagilam i kiritish

|
xususiyatlariga ham to ‘xtalib o ‘tish kerak. Bularga quyidagilam i kiritish Pdf ko'rish
|
bet | 202/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mxususiyatlariga ham to ‘xtalib o ‘tish kerak. Bularga quyidagilam i kiritish
zarur:
- Talafot ko‘rganlarga «Halokatlar tibbiy xizm ati»ning tez tibbiy
yordam ko‘rsatish tizim i hamda obyektning tibbiyot xizmatlari kuchi
bilan tibbiy yordam ko‘rsatilishi. Zaruriy vaziyatlarda tez tibbiy yordam
k o‘rsatish uchun yaqin joylashgan tashkilot, korxona va muassasalarning
sanitar qismlari ham jalb etilishi mumkin.
- Tez tibbiy yordam k o ‘rsatish tizim i kuchlarini jadal v a ommaviy
ravishda jalb etish imkoniyatlarini yaratish.
- Hamma jarohat olganlarga tez tibbiy yordam k o ‘rsatishda (halokatlar
tibbiy xizm ati) birinchi shifokor yordamini, malakaii va ixtisoslashgan
tibbiy yordam ko‘rsatishni tashkil etish.
K im yo sanoati obyektlarida yirik avariyalar ro‘y bergan holda talafot
k o ‘rgan!arga tibbiy yordam k o ‘rsatilishi ham o ‘z xususiyatlariga ega.
Bunday avariyalar paytida faqat avariya ro‘y bergan sex va bo‘linma
ishchilari, rahbarlar, aholi orasida ham zarar k o ‘rganlar b o ‘lishi mumkin.
B u narsa yengil uchuvchan gazlar b o ‘lgan obyektlarda ro‘y bergan
avariyalar oqibatida yuzaga keladi. Bunday avariyalar paytida tibbiy
yordam ko‘rsatilishi uchun kuch va vositalarni avvaldan puxta tayyorlash
kerak. Kuchli ta’sir qiladigan zararli m oddalam ing havo orqali ta’sir
227
o'tkazishini hisobga olib, sham olning y o ‘nalishi, xonalar joylashishi,
zararlashi mumkin b o ‘lgan maydon kattaligini aniqlab, bu hududda
ishlovchi va yashovchi insonlar soni to ‘g ‘risida m a’lumotga ega bo‘lish
talab qilinadi. Talafotlar k o ‘payishining oldini olish uchun qo‘shni
korxonalar xizmatchi va ishchilarini ogohlantirish tartibi belgilanishi
|
| |
korxonaning yuqori tashkiloti FM siga b o ‘ysunadi

|
korxonaning yuqori tashkiloti FM siga b o ‘ysunadiBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mkorxonaning yuqori tashkiloti FM siga b o ‘ysunadi.
Har bir korxonaning FM b oshlig‘iga o ‘rinbosar tayinlanadi (2-rasm).
Katta korxonalarda bir necha o'rinbosarlar tayinlanadi, jumladan:
a) ishchi-xizmatchilarni joylashtirish (yoki evakuatsiya);
b) m uhandis-texnik ishlari bo‘yicha;
d) m oddiy texnika ta’minoti b o ‘yicha.
Joylashtirish
bo 'v ich a
Umummaqsadli im m lar
Fuqurolur muhofazasi
bo sh lig 'i
С '
ГМ bhlabi
M oddiy texnika
ta ’m inoti
X izm atli tizim lar
Um umiy
O trad
!
. , V , '
K olonna
,
' *
'
G uruh
Qutqaruv chilar
K olonna
O trad
Ciunjh
,
- Л -
O trad
K onianda
R azvcdka qilish
A variva texnik
S o g 'liq n i
saqlash
KQva K TQ
om illari
Jam oat
tartibini saqlash
Y ong'inga
qarshi
A loqa
H im oya inshooti
U m um iy
ovqatlanish
B oshqa
tizim lar
89
FMning
ishchi
xizmatchilami
joylashtirish
bo‘yicha
o ‘rinbosari
joylashtirish rejalarini tashkil etadi, ulami oilalarini evakuatsiya qiiish, jamoat
FMning
ishchi
xizmatchilami
joylashtirish
bo‘yicha
o ‘rinbosari
joylashtirish rejalarini tashkil etadi, ulami oilalarini evakuatsiya qiiish, jamoat
tartibini saqlash ishlariga boshchilik qiiish hamda ishchi-xizm atchilam i
bir joydan ikkinchi jo y g a tashish ishlarini tashkillashtirish vazifalarini
bajaradi.
FM ning M uhandis-texnik bo‘lim i o ‘rinbosari korxonaning bosh
|
| |
elektron imzo tizimi deb ataladi. Mazkur tizim matnni boshqa

|
elektron imzo tizimi deb ataladi. Mazkur tizim matnni boshqa Pdf ko'rish
|
bet | 135/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)elektron imzo tizimi deb ataladi. Mazkur tizim matnni boshqa
foydalanuvchi olganida, ma’lumotning muallifi va haqiqiyligini tek-
shirib ko'rish imkonini beradi.
Ma’lumotlarni autentifikatsiya qilish muammosi nimadan iborat?
Autentifikatsiya - axborot qonuniy manbadan olingani va oluv-
chining haqiqiyligini tasdiqlash. Bitta muayyan xabar uzatilgan
holda autentifikatsiya xabarni kerakli odam olganini va xabar
www.ziyouz.com kutubxonasi
belgilangan manbadan olinganini kafolatlashi lozim. Aloqa
bog'lashda ikki jihatni e’tiborga olish kerak. Birinchidan, bog'lanishni
initsializatsiya qilishda servis ikkala ishtirokchi ham talab etilgan
ishtirokchilar bo'lishini kafolatlashi lozim. Ikkinchidan, servis
bog‘lanishga uchinchi tomon niqoblangan holda ta’sir ko'rsata
olmasligini kafolatlashi kerak. Oddiy xat yoki hujjat oxirida ijrochi
yoki mas’ul shaxs odatda o‘z imzosini qo'yadi.
Bundan odatda ikki maqsad ko'zlanadi. Birinchidan, oluvchi
imzoni o'zida mavjud namunaga solishtirib, xatning haqiqiyligiga
ishonch hosil qilish imkoniyatiga ega bo'ladi. Ikkinchidan, shaxsiy
imzo hujjat muallifi haqiqiyligining huquqiy kafili bo'lib xizmat qila
di. So'nggi jihat turli savdo bitimlari, ishonchnomalar, vasiyatnom-
alar tuzish, majburiyatlar olishda ayniqsa muhimdir. Ammo hujjat-
larning elektron shakllari va ularga ishlov berish vositalari keng
tarqalishi bilan qog'ozsiz hujjatlarning haqiqiyligini va ularning
muallifiarini aniqlash muammosi o'ta dolzarb ahamiyat kasb etdi.
Ochiq kalitli kriptografik tizimlar mavjud barcha ustunliklariga qar-
amay, ma’lumotlami autentifikatsiya qilish imkonini bermaydi. Shu
|
| |
dasturiy 
komplekslar ( har

|
dasturiy
komplekslar ( har Pdf ko'rish
|
bet | 177/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)dasturiy
komplekslar ( har
xil
avtomatlashtirilgan
axborot
- qidiruv tizimlari);
dialog rejimida ekspertiza xulosalari matnini tayyorlashga
mo'ljallangan dasturlar.
Portlashlar va yong'inlar bo'yicha quyidagi:
portlashlar va yong'inlar bo'yicha avtomatlashtirilgan axborot —
qidirish tizimlarini ishlab chiqish;
portlashlaming sabablari va portlovchi moddalaming turkumlari
haqidagi axborotlar;
bunday hodisalarni tahlil qilish va taqqoslash usullari;
jamlangan bo'lishligi kerak hamda Istiqbolda integrativ
www.ziyouz.com kutubxonasi
ma’lumotlar bazalarini barpo etish rejalarini ishlab chiqishga qara-
tilsa maqsadga muvofiq bo'lar edi.
Hozirgi kunda jahonning ko'pgina mamlakatlarida avtomatlash
tirilgan monodaktiloskopik ro'yxatdan o'tkazish tizimlaridan foy-
dalanilmoqda. Bu sohaning asoschilaridan biri L.G Ejubov bo'lib,
u daktiloskopik ro'yxatdan o'tkazishning prinsipial jihatdan yangi
yarim avtomatik tizimini taklif qilgan. Eng og'ir vazifa-papillyar
chiziqlami kodlashtirish vazifasi bu tizimda zonal-nuqtali kod yor-
damida hal qilinadi. Optik proyeksiya yordamida kattalashtirilgan,
koordinataning ikki o'qiga nisbatan qat’iy ma’lum tarzda joylash-
tirilgan barmoq izida chiziqlarning detallari nuqtalar bilan belgila-
nadi. Har bir nuqtaning koordinatalari EHM xotirasiga ikki son
ko'rinishida kiritiladi.
Bundan boshqa avtomatlashtirilgan axborot - qidiruv tizimlari
kompleksi ham yaratilgan bo'lib, bu avtomatlashtirilgan axborot -
qidiruv tizimlari kompleksi ichki ishlar organlarida hisobda turgan
|
| |
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 71

usulda yo’lni qayta joylashtirish almashinuvga 500-700m ni tashkil qiladi. Bu
usulning kamchiligi, bu y o ’lning to ’liq qayta yotqizmasligi bilan ekskavator o ’z
ishini boshlay olm aydi. Elektrlashtirilgan yo’llarda yo’llami qayta tashlash
aloqa ustunlari bilan birga am alga oshiriladi. Agar qayta tashlish qadami o ’q
uzunligidan uzun b o ’lsa qayta tashlash ikki martada amalga oshiriladi (4.14-
rasm.).
Katta qayta tashlash hajm iga ega yangi y o ’llarda va bevosita kranli qayta
yuklash mumkin b o ’lm aganda (eski va yangi trassa orasidagi y o ’l bant b o ’lsa)
yo’llami qayta tashlash uchun maxsus mexanizatsiyalangan qayta tashlash
poezdlari q o ’llaniladi, ular lokomotiv va 5-6 ta yig’ilgan qatlamli platformadan
tashkil topgan (6-8 har bir platformada). Y o’llami qayta joylashtirish bu holda
zaxodkani qazib olish tugallangandan keyin amalga oshiriladi.
Y o’llami qatlam larga ajratmasdan amalga oshirish plugsimon ag ’darmalarda
yo’l qatlami
qadami uncha katta b o ’lmaganda amalga oshiriladi (2.5-4 m).
Davriy harakatga ega yo ’l qayta joylashtirgich ikki o ’qli platform aga ega, unda
ichki yonuv dvigateli, rels bosh qismini ushlashga moslashgan ko ’tarish
mexanizmi va boshqaruv pulti o ’matilgan. Y o’llami bunday uskunalar bilan
qayta joylashtirish 10-15m uzunlikdagi uchastkalar bilan ish fronti siljishi
tomonga nisbatan am alga oshiriladi. Y o’llami katta m asofalarga tashish bir
nechta harakatlanishda am alga oshiriladi. Y o’l qayta joylashtirgichlam ing
almashinuv unumdorligi 450-550
muhandisi hisoblanadi. Buning vazifasi ishlab chiqarishni alohida rejim

|
muhandisi hisoblanadi. Buning vazifasi ishlab chiqarishni alohida rejimBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mmuhandisi hisoblanadi. Buning vazifasi ishlab chiqarishni alohida rejim
asosida ishlash rejasini tuzish, tinchlik davrida ishlab chiqarishni muttasil
ishlashini ta’minlash, ekstremal holatlarda avariya-texnika va y o n g ‘inga
qarshi xizm atlam i, qutqarish ishlarini olib boradi.
Bundan tashqari, tabiiy ofatlar, avariya, halokat b o ‘lganda qutqarish
va avariyani to‘sish hamda qayta tiklash ishlariga boshchilik qiladi.
FM ning
m oddiy
texnika ta’minoti
bo‘yicha
o ‘rinbosari
qilib
korxonaning ta’minot bo'yicha boshliq o ‘rinbosari tayinlanadi. Bu
mansabdor shaxs, maxsus jihozlam i, texnika, transport va muhofazaga
taalluqli jihozlar bilan ta’m inlaydi va saqlaydi. Yana u boshpanalami
qurish va o ‘z qo‘l ostidagi ishchi-xizm atchilam i evakuatsiya qilishni
ta’minlaydi hamda inshootlami ta’mirlash ishlarini bajaradi.
Korxonada FM ning shtabi tuziladi. Bu shtabda har xil buyruqlar,
bajariladigan chora-tadbirlar va FM ning yuqori tashkilot talabnomalari,
ish rejalari ishlab chiqiladi, uning bajarilish hisobotlari tuziladi. Korxona
shtab boshlig'i etib, shu korxonaning FM boshlig‘ining birinchi o ‘rinbosari
tayinlanadi. FM shtabi oldida ishchi-xizm atchilam i va korxona xodimlari
oilalarini qirg‘in qurollar ta’siridan, dushmanning bevaqt hujumidan o ‘z
vaqtida ogoh qiiish vazifasi turadi.
FM shtabi asosida quyidagi xizmatli tizimlar tashkil etiladi:
a) aloqa va tashviqot;
b) tibbiyot;
d) radiatsiya va kim yoviy qurollar ta’siriga qarshi;
e) jam oat tartibini saqlash;
f) elektr ta ’minoti;
g) avariya-texnikani ta’mirlash;
h) pana joylarda va qochoqlar maskanida xizm at k o ‘rsatish;
|
| |
chiqish;
— mazkur vositalardan foydalanish metodikasini ishlab chiqish

|
chiqish;
— mazkur vositalardan foydalanish metodikasini ishlab chiqish Pdf ko'rish
|
bet | 137/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)chiqish;
— mazkur vositalardan foydalanish metodikasini ishlab chiqish.
Ko'rib chiqilgan kriptografik usullarning har biridan yo apparat
usulida, yo dasturiy usulda foydalanish mumkin. Dasturiy usulning
o'ziga xosligi shundan iboratki, barcha kriptografik o'zgartirish
usullari formal bo'lib, ulami algoritmik taomil ko'rinishida ifodalash
mumkin. Apparat usulida barcha shifrlash va shifrdan chiqarish
taomillarini maxsus elektron sxemalar bajaradi. Murakkab usullarni
qo'llaydigan modullar ayniqsa ko'p tarqalgan. Chet el shirflash
vositalarining aksariyati AQShda ishlab. chiqilgan DES standartiga
asoslangan. So'nggi yillarda murakkab shifrlash vositalari - das-
turiy-apparat vositalari paydo bo'la boshladi. Bu holda kom-
pyuterda o'ziga xos «kriptografik qo'sh protsessor» — kriptografik
amallami bajarishga mo'ljallangan hisoblash moslamasi qo'llaniladi.
Bunday moslama uchun dasturiy ta’minlash vositalarini o'zgartirish
yo'li bilan muayyan shifrlash usulini tanlash mumkin. Mazkur usul
dasturiy va apparat usullarining barcha ustun jihatlarini o'zida
birlashtiradi.
Shunday qilib, muayyan axborot tizimi uchun kriptografik himoya
usulidan foydalanish turini tanlash uning o'ziga xos xususiyat-
lariga ko'p jihatdan bog'liq va axborotni himoya qilish tizimiga
qo'yiladigan talablarni har tomonlama tahlil qilishga tayanishi
lozim.
www.ziyouz.com kutubxonasi
VII BOB. HUQUQIY INFORMATIKANING
METODOLOGIK ASOSLARI
§1. Inform atika va sun’iy intellekt muammosi
Huquqiy informatikaning metodologiyasi foydalaniladigan vosi-
talarning xilma-xilligi bilan tavsiflanadi. Hozirgi bosqichda sun’iy
|
| |
ishonchli himoya qilishni ta’minlashi lozim

|
ishonchli himoya qilishni ta’minlashi lozim Pdf ko'rish
|
bet | 132/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)ishonchli himoya qilishni ta’minlashi lozim;
— algoritm himoyani dasturda ham, apparatda ham amalga
oshirish imkonini berishi, bunda kalit uzunligining o'zgarishi shifr
lash axboroti sifatining yomonlashuviga olib kelmasligi kerak.
Simmetrik kriptografik tizimlar. Simmetrik shifrlash algoritmlari
bu shunday shifrlash algoritmlariki, ularda shifrlash va shifrdan
chiqarish uchun ayni bir kalitdan foydalaniladi yoki shifrdan chiqar
ish kaliti shifrlash kalitidan oson yasalishi mumkin. (Shifrlash -
o'zgartirish jarayoni: asosiy matn (u ochiq matn deb ham ataladi)
shifrlangan matnga aylantiriladi, shifrdan chiqarish - shifrlashga
teskari jarayon. Kalit yordamida shifrlangan matn asosiy matnga
aylantiriladi.)
Simmetrik kriptografik tizimlarda mavjud kriptografik usullar rang-
barangligini quyidagi o'zgartirish turlariga bog'lash mumkin:
www.ziyouz.com kutubxonasi
— o'rin almashtirish;
— joyini o'zgartirish;
— analitik o'zgartirish;
— murakkab o'zgartirish.
Murakkab o'zgartirish - shifrlanayotgan matn qismiga (blokiga)
nisbatan qo'llaniladigan asosiy o'zgartirish usullarining muayyan
ketma-ketligi. Murakkab o'zgartirish amaliyotda «sof» o'zgartirishning
muayyan turlariga qaraganda ko'proq uchraydi, chunki u axborot
ni ancha ishonchli himoya qilish imkonini beradi.
Ochiq kalitli tizimlar. Ochiq kalitli tizimlarda ikkita kalit — ochiq
va yopiq kalitlar qo'llaniladi. Ular bir-biri bilan matematik bog'liq.
Axborot ochiq kalit yordamida shifrlanadi va faqat ma’lumotni
oluvchiga ma’ium bo'lgan yopiq kalit yordamida shifrdan chiqari-
ladi.
Kriptografik tizimlar qanchalik murakkab va ishonchli bo'lmasin,
|
| |
odamlarning barmoq izlari va jinoyat sodir etilgan joylardan olin-

|
odamlarning barmoq izlari va jinoyat sodir etilgan joylardan olin- Pdf ko'rish
|
bet | 178/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)odamlarning barmoq izlari va jinoyat sodir etilgan joylardan olin-
gan izlarga qarab shaxsni avtomatlashtirilgan identifikatsiya qilish
uchun mo'ljallangan.
Kompleksning imkoniyatlari undan 10 mingdan 10 mln.tagacha
daktilokartalami jamlash va qayta ishlash uchun foydalanish im
konini beradi.
Kompleks ish joyining asosiy imkoniyatlari axborotlami bir sme-
nada 400 kartagacha tezlikda kiritish, shuningdek kartotekadan
sekundiga 10 ming barmoq izigacha tezlikda qidirishdan iborat.
Boshqa bunday tizimlarga kiritib bo'lmaydigan izlardan foydalanish
imkoniyati ham mavjud; ulami daktiloplenkalardan ham, bevosita
yetkazuvchilaming sirtidan ham kiritish mumkin.
Kompyuter ekspertiza tizimi iz va barmoq izini vizual o'rganishdan
voz kechish imkonini beradi, uning tasvirini kattalashtirish, uni
ko'zguli va negativ aks ettirish imkoniyatlari esa ekspertizaning
samaradorligini oshiradi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, avtomatlashtirilgan axborot -
qidiruv tizimining zamonaviy usullari va vositalarini amalda
qo'llashga nisbatan bayon etilgan tizimli yondashuv sud - ek
spertiza tadqiqotlarini avtomatlashtirish sohasidagi normativ negiz-
ni takomillatirish va rivojlantirish muammosini hal qilish imkonini
beradi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
IX B O B . H U Q U Q SOHASIDA
A X B O R O T Q ID IR IS H
§1. Axborot qidirish nazariyasi asoslari
Axborot qidirish muammosi umumiy va huquqiy informatikaning
asosiy vazifalaridan biridir. Insoniyat axborot qidirish (iqtisod, fan,
texnika, harbiy ish va boshqa sohalarda) muammosi bilan
hamisha to'qnash kelgan. Kutubxonalar, arxivlar, adres byurolari,
|
| |
kalitlarning taqsimlanishi muammosi ulardan amalda foydalanish-

|
kalitlarning taqsimlanishi muammosi ulardan amalda foydalanish- Pdf ko'rish
|
bet | 133/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)kalitlarning taqsimlanishi muammosi ulardan amalda foydalanish-
da zaif bo'g'in bo'lib qolayotir. Axborot tizimining ikki subyekti
o'rtasida maxfiy axborot almashish uchun ulardan biri kalitni
muayyan tarzda shakllantirishi va maxfiy usulda ikkinchi subyekt-
ga uzatishi lozim. Ya’ni umumiy holda kalitni uzatish uchun yana
bir kriptografik tizimdan foydalanishga to'g'ri keladi. Mazkur mua-
mmoni hal qilish uchun klassik va zamonaviy algebrada olingan
natijalar asosida ochiq kalitli tizimlar taklif qilindi. Axborot ishonchli
himoya qilinishini ta’minlash uchun ochiq kalitli tizimlarga ikkita
muhim talab qo'yiladi:
1. Asosiy matn shunday o'zgartirilishi kerakki, ochiq kalit yor
damida uni tiklashning iloji bo'lmasin.
2. Ochiq kalit yordamida hozirgi texnologik darajada yopiq
kalitni aniqlashning ham iloji bo'lmasin. Bunda shifr ochilishi
og'irlik darajasining quyi chegarasi aniq belgilanishi lozim.
Ochiq kalitli shifrlash algoritmlari hozirgi axborot tizimlarida
keng qo'llanilmoqda. Chunonchi, RSA algoritmi ochiq tizimlar uchun
jahon miqyosida rasmiy standartga aylandi. Umuman olganda,
hozirda taklif qilinayotgan barcha ochiq kalitli kriptografik tizimlar
qaytmas o'zgartirishlarning quyidagi turlaridan biriga tayanadi:
— katta sonlarni oddiy ko'paytuvchilarga bo'lish;
— pirovard maydondagi logarifmni hisoblash;
— algebraik tenglamalarning ildizlarini hisoblash.
www.ziyouz.com kutubxonasi
An’anaviy kriptografiya ta’minlovchi xavfsizlik bir necha omillar-
ga bog'liq.
Birinchidan, uzatilayotgan shifrlangan axborotni kalitsiz shifrdan
chiqarish mumkin bo'lmasligi uchun kriptografik algoritm ancha
|
| |
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 73

ustahonalar ishlaydi. T og’ jinslarini muzlab qolishini oldini olish maqsadida
avtosamosvallar kuzovi ishlab b o ’lingan gazlar yordam ida kuzovni qizdirish
uskunalari
bilan
uskunalanadi.
Bunaqa
uskunalarga
ega
b o ’lmagan
avtosam osvallarning kuzov ini tozalash kichik m exanizatsiyalash bilan amalga _
oshiriladi (uncha katta bo ’lmagan teskari kurak bilan ta ’m inlangan dizel
ekskavatorlar).
B a ’zida
ramaga
mustahkamlanadigan
tozalagichlardan
foydalaniladi. Tozalash buldozeming oldinga va orqaga harakatida amalga
oshadi. Kuzovga to g ’ jinslarining yopishib qolishi va m uzlab qolishini oldini
olish m aqsadida kuzovga turli profilaktika vositalari bilan ishlov beriladi
(dumpkarlarga ishlov berish bilan bir hilda).
vazifalari zararlarning o ‘choqlari vazaharlanish hududlarida muhandislik

|
vazifalari zararlarning o ‘choqlari vazaharlanish hududlarida muhandislikBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mvazifalari zararlarning o ‘choqlari vazaharlanish hududlarida muhandislik,
radiatsiyaviy, kim yoviy va boshqa qidiruv ishlarini olib borish; qutqaruv
va tiklov ishlarini am alga oshirish; aholini va xalq x o ‘jaligi obyektlarini
evakuatsiya qilishda ishtirok etish; aholi hayot faoliyatini ta’minlash va
boshqa vazifalarni bajarishdan iborat.
Tinchlik davrida yirik k o ‘lamdagi ishlab chiqarish avariyalari, halo-
katlar, tabiiy ofatlar ch o g ‘ida qutqaruv ishlarini hamda boshqa kechik-
tirib boMmaydigan ishlam i am alga oshirish v a m axsus jihozlar, texni-
kalar, asbob-uskunalar va tayyorlangan m utaxassislam i talab etuvchi
favqulodda vaziyatlam i bartaraf etish uchun 0 ‘zbekiston Respublikasi
Prizidenti farm oyishiga k o ‘ra fuqaro m uhofazasi q o ‘shinlari joriy eti-
ladi.
Fuqaro muhofazasi qo‘shinlarining tinchlik davridagi vazifasi: kat-
ta m iqyosdagi ishlab chiqarish avariyalari, halokatlari va tabiiy ofatlar
ch og‘ida avariya-qutqaruv hamda shikastlangan hududlar xususiyatlariga
k o ‘ra tiklov ishlarini amalga oshirishdan iborat.
Favqulodda vaziyatlar vazirligiga to ‘g ‘ridan to ‘g ‘ri b o ‘ysunuvchi
respublika ixtisoslashtirilgan tuzilmalarining vazifalari, favqulodda vazi-
yatda tezkor faoliyat ko‘rsatish, favqulodda vaziyatlam i cbeklash va tu~
gatishda samarali harakatlarga tayyor turish, razvedka o ‘tkazish, vaziyatni
baholash va FV V ga tezkor m a’lumot berish, favqulodda vaziyatlar oqi-
batlarini tugatish, shikastlanganlaming m oddiy va m a’naviy boyliklarini
qidirish va qutqarishdan iborat. Bu tizimda Respublika qidiruv-qutqaruv
markazi (RQQM ), m axsus harbiylashtirilgan qidiruv-qutqaruv qismi
(M HQQQ), 68305-harbiy qism (alohida aloqa bataJyoni) va davlat suvdan
92
|
| |
birinchi tibbiy yordam k o ‘rsatish uchun dori-darmonlar, shikastlangan

|
birinchi tibbiy yordam k o ‘rsatish uchun dori-darmonlar, shikastlanganBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mbirinchi tibbiy yordam k o ‘rsatish uchun dori-darmonlar, shikastlangan
o ‘choqda xizm at k o ‘rsatuvchi tizimlar uchun m uhofaza vositalari (kiyim -
kechak, asbob-uskunalar) hisoblanadi.
Ikkinchi guruhga - tiklov ishlarini bajarish va sanitariya-epidemio-
logik sharoitni saqlab turish uchun zamr bo'lgan qurilish materiallari,
degozatsiya, dezaktivatsiya va deratizatsiya tadbirlarini o ‘tkazish uchun
material va uskunalar, aholi hayot faoliyatini ta’minlash maqsadida 10
kecha-kunduzga yetadigan oziq-ovqat mahsulotlari, fuqaro m uhofazasi
maqsadlarida ishlatiladigan avtotransport, muhandislik texnikasi va m e-
xanizmlar uchun y o q ilg ‘i-m oylash materiallari kiradi.
Mavzuni o‘zlashtirish uchun zarur bo‘lgan
tavanch so‘z va iboralar:
Umum maqsadli tizimlar; xizmatli tizimlar; favqulodda vaziyatlar; har-
biylashgan va harbiylashmagan tizimlar; joylashtirish b o ‘yicha boshliq
o ‘rinbosari, vazifalari; fuqarolar muhofazasi shtabi; obyektii tizimlar; hu-
96
dudiy tizimlar; fuqarolar m uhofazasining vazifalari; FMda fuqarolaming
burchlari; fuqarolar muhofazasining kuch-qudrati.
M ustahkamlash uchun savollar:
1. Fuqarolar muhofazasi fanining o‘qitilishidan maqsad nima?
2. Favqulodda vaziyatlar, ularning turlari va xususiyatlari qanday?
3. Fuqarolar muhofazasining asosiy vazifalari nimalardan iborat?
4. Fuqarolar muhofazasi organlarining tashkiliy tuzilishi qanday?
5. Texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlaming qanday turlarini
bilasiz?
6. Tabiiy ofatlar qanday o ‘zgarishlar natijasida yuzaga keladi?
7. Favqulodda vaziyatlar qanday k o ‘rsatkichlar bo‘yicha tavsif
qilinadi?
8. Fuqaro muhofazasining qanday xizmatli tizimlarini bilasiz?
9. Fuqaro muhofazasi m asalasida fuqarolaming qanday huquqlarini
bilasiz?
10. Fuqaro muhofazasi m asalasida fiiqarolarga qanday majburiyatlar
yuklatilgan?
97
|
| |
Qo‘shimcha misollar - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

233
A) a
2
<0
B) a<0
a>0
D) a<0
a=0
a>0 E) a=a
F)
a+a
2a G) a<0
a>5?
6.
Quyidagi mulohazalar berilgan:
A = “ Yomg‘ir yog‘ayapti.”
B = “ Sayil qoldiriladi.”
D = “ Men uyda qolaman.”
E = “ Men shalabbo bo‘laman”
A)
Bu
mulohazalardan
foydalanib,
quyidagi
murakkab
mulohazalarni algebraik ifodalang:
G = “ Yomg‘ir yog‘ayapti, sayil qoldiriladi yoki qoldirilmaydi, men
uyda qolaman.”
H = “ Agar yomg‘ir yog‘sa, lekin sayil qoldirilmasa yoki men uyda
qolmasam, u holda men shalabbo bo‘laman.”
B) Quyidagi algebraik ifodani mulohazalar ko‘rinishiga o‘tkazing :
K = ( A
E)
D ;
L =
D
A
B.
7. Ulanish qonuni yordamida quyidagilarni soddalashtiring:
A) A
B
C
A
B
C
B) A
B
C
A
B
C
C) A
B
C
A
B
C
D) (A
B
C)
(A
B
C)
E) (A
B
C)
(A
B
C)
8. Yutilish qonuni yordamida quyidagilarni soddalashtiring:
A) A
A
B
A
B
C
A
D
F
B) A
B
A
B
C
A
B
D
D) A
(A
B)
(A
C)
E) A
B
(A
C
A
B)
9. Quyidagi ifodalar uchun rostlik jadvalini tuzing va
soddalashtiring.
a)
A
C
C
(B
C )
(A
B)
C
b)
A
(B
C)
A
B
c)
(A
C )
A
C
(B
C )
B
C
d)
A
C
C
(A
B )
C
(B
C)
e)
A
B
C
A
B
C
A
B
C
D
f)
A
B
B
C
D
B
C
D
B
C
D
g)
A
D
A
B
C
A
B
C
A
B
C
h)
A
B
C
B
(A
B
C
A
B
C)
A
B
236
M
O‘quvchilarga har qanday algoritm mantiqiy tuzilishiga qarab
quyidagi uch asosiy turga bo‘linishi aytib o‘tiladi:
chiziqli (ketma-
ketlik), tarmoqlanuvchi va takrorlanuvchi
.
Algoritmning har bir turi ta’riflanib, misollar bilan mustahkamlab
boriladi. Guruhlarning imkoniyatini hisobga olgan holda misollar
darslikdagi kabi yoki yengilroq tanlanishi mumkin.
Tarmoqlanuvchi algoritmlarni tushuntirish jarayonida masala
mohiyatiga mos tekshirilayotgan shartga ko‘ra ijrochi bir ko‘rsatmani
bajarishi va shu sababli ikkinchi ko‘rsatmani bajarmasligi, ya’ni ba’zi
ko‘rsatmalar ijrochi tomonidan umuman bajarilmasligi alohida ta’kidlab
o‘tiladi.
Tarmoqlanuvchi algoritmlarda sanagichning vazifasiga to‘xtalib
o‘tish, lozim bo‘lsa bir necha misol bilan izohlash juda muhimdir.
AH Sodda masalalarni o‘quvchilarga algoritmlarini turlarini
ajratib, turli usullarda tasvirlash vazifasi qo‘yiladi, masalan darslikdagi
5- misol.
Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:
SJ
Darslikdagi yoki qo‘shimcha savol va topshiriqlar.
K
Algoritmning turlari va misollar: 1) Chiziqli; 2) Tarmoqlanuvchi;
3) Takrorlanuvchi.
MY
Darslikdagi 5- topshiriq, 1- 2- mashqlar.
BST
9- blits- savol- test- 27
Algoritmning turlari
1. VA mantiqiy amaliga mos rostlik jadvalini yozib bering.
2. CD- ROM ning vazifalari haqida soz’lab bering.
3. Algoritmni asosiy turlari aytib bering.
4.
blok qanday ko‘rsatmani bildiradi?
A) Shart tekshiradi
B) Hisoblash bajarishni
D) Boshlanishni
E) Qiymat kiritishni
5. Quyidagilardan qaysi biri algoritm bo‘lmaydi?
A) “Sakrash mumkin” B) “2 karra 3 necha bo‘ladi?”
D) “Turilsin”
E) A va B
0>0>0>0>250>1>60>8>
YO’RIQLI TEXNOLOGIK XARITA (o’quv amaliyoti uchun)

160
4
Mahsulot tannarxi auditi
tekshiruvining vazifalari
Grafikli
organayzerlar,
ruchka, qalam
4-ilova
Chizish
yozish
5
Davr
xarajatlari hamda davr
xarajatlarining hisobvaraqlarda
aks ettirilishi
Grafikli
organayzerlar,
ruchka, qalam
5-ilova
Chizish
yozish
6
Davr
xarajatlari audit
tekshiruvining vazifalari
Grafikli
organayzerlar,
ruchka, qalam
6-ilova
Chizish
yozish
7
Mavzuga
doir masalalar
Grafikli
organayzerlar,
ruchka, qalam
7-ilova
Chizish
yozish
Chaqiruv bo`yicha bog`lanish

449
va quyi tеzlikli NISDN. Hozirgi kunda Toshkеnt shahrida bu tarmoqlar mavjud
va ATS lar istе`molchilarni ISDN bilan ta`minlamoqdalar.
UUCP yordamida bog`lanish
. UNIX opеratsion tizimi UUCP (Unix-to-
Unix CoPy) dеb ataluvchi sеrvisdan foydalanadi va ma`lumotlarni standart tеlеfon
tarmoqlari bo`yicha uzatish imkoniga ega. UUCP faqat fayllarni bir tizimdan
boshqasiga uzata oladi, Internet pochtasi va USENET bilan ishlashga imkon
bеradi. UUCP kеng tarqalgan. Bu bog`lanish uchun tеlеfon tarmog`i va modеm
zarur.
Mustahkamlash uchun savollar.
1.Protokol deganda nimani tushunasiz ?
2.Server kompyuterning vazifasini ayting.
3.Proxy server qanday server ?
4.HTTP ning vazifasi ?
5.FTP ning HTTP dan avzalligi ?
6.Internetga bog`lanishning necha xil usuli bor ?
7.T`o`g`ridan – to`g`ri ulanish haqida gapirib bering.
8.SLIP bo`glanish qanday bog`lanish ?
9.UUCP nima degani ?
10.Dialup va Dialup Access ning farqlarini ayting.
Информатика - bet 259

452
Netscape
Windows
bilan
birgalikda
ishlayotganda
sizning
TCP/IP
protokolingizni bu domеn nomini sizning DNS sеrvеrinigizga uzatadi.
Internetda domenlarning asosan 2 turi uchraydi. Geografik va maqsadli
domenlar. Maqsadli domenlar asosan yirik tashkilotlarning veb – sahifasi uchun
ishlatilsa, geografik domenlar veb-sahifaning geografik manzilini bildirish uchun
foydalaniladi.
9.3-jadval.Maqsadli domenlar.
Domen nomi
Vazifasi
.aero
Havo transport ishlab chqaruvchi kompaniyalar
.asia
Tinch okeni va Osiyo mintaqasining ishlab chiqaruvchi
kompaniyalari
.biz
Tijorat sohasi
.cat
Katalian tili
.com
Tijorat tashkilotlari
.museum
Dunyo muzeylari
.net
Kompyuter tarmoqlari
.org
Nodavlat tashkilotlar
.pro
Kasbiy yo`nalish
.edu
Talim muassasalari (faqat AQSH)
.gov
Davlat tashkilotlari (faqat AQSH)
.mil
Harbiy qismlar (faqat AQSH)
Информатика - bet 258

450
Web browser — inglizcha so‗z bo‗lib, ―vebni ko‗zdan kechiruvchi‖,
―vebni ko‗rib chiquvchi‖ ma‘nolarini beradi. Bizga bu so‗z rus tilidan kirib
kelganligi, rus tilida esa ―браузер‖ kabi aytilishini hisobga olib(hozircha) biz
ham ―brauzer‖ so‗zini ishlata qoldik. Turk tilida ―Ağ tarayıcısı‖ kabi tarjimasi
mavjud. ―web‖ so‗zi esa World Wide Web ning qisqa ma‘nodagi ko‗rinishi.
Veb brauzer butunjahon to‗rida joylashgan sahifani yuklash, tahlil qilish va uni
ko‗rsatish, sahifalararo o‗tishlarni amalga oshirish uchun xizmat qiladi. Veb
brouzer biror sahifani yuklash va sahifaga ma‘lumotlar yuborish uchun HTTP
protokolidan foydalanadi. Ko‗pchilik brouzerlar FTP protokoli bo‗yicha ham
ishlashadi: fayllar ro‗yxatini sahifa ko‗rinishida chop etadi.
Veb brauzer veb-sahifani (butun jahon to‗rida joylashgan sahifa) siz
uchun qulay ko‗rinishda chop etadi — ma‘lum qoidalar bo‗yicha rasmlarni,
matnlarni (ularning ko‗rinishi, rangi, kattaligi), ovoz yoki video ma‘lumotlarini,
turli animatsiyalarni mos tavishda joylashtirib chiqadi. Bundan tashqari,
sahifadagi siz kiritgan ma‘lumotlarni kerak joyga jo‗natish, boshqa sahifaga
o‗tish, JavsScript kodlarini ishlatish kabi vazifalarni ham bajaradi.
Veb brauzerlarning tarixi. Birinchi eng keng tarqalgan brauzer Mosaic
bo‗lgan. Undan so‗ng Netscape Navigator brauzeri yetakchilik qildi. 1995-yili
Microsoft kompaniyasi Windows 95 tarkibida Internet Explorer brauzerini
chiqarish orqali Netscape Navigatorning yetakchiligiga katta xavf sola boshladi
va bir necha yillardan so‗ng Netscape Navigator brauzeri deyarli
foydalanishdan chiqib ketdi. Internet Explorer esa 95% ulush bilan dunyoning
eng keng tarqalgan brauzeriga aylandi. Netscape Navigator kodini ommaga
havola qilingandan so‗ng, u asosida Mozilla va Mozilla Firefox brauzerlari
yaratildi. Hozirda foydalanuvchilar uchun juda ko‗p alternativ brauzerlar
mavjud. Dunyoda 75 ta veb brauzer yaratuvchi kompaniyalar mavjud bo`lib,
ularning ro`yxatini
http://www.webdevelopersnotes.com
veb sahifadan olish
mumkin.
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 105

6
.
Qoplovchi tog’ jinsi ordinatasini foydali qazilma ordinatasiga bo’lib, joriy
qoplovchi tog’ jinsini koeffitsiyenti hosil qilamiz.
Belgilangan usul bilan yusalgan foydali qazilma va qoplovchi tog’ jinsi grafigi
quyidagi xususiyatlarga ega bo ’ladi.
1.
A bsista o ’qining har qanday nuqtasidagi ordinata karyer chuqurligining
oshishida kon massasi maydonining (qoplovchi tog’ jinsi va foydali qazilma)
oshishini k o ’rsatadi.
2.
Ikkita ordinatalar orasidagi maydon va yuqoridan grafik bilan, pastan
absissa o ’qi bilan chegaralangan masofa kon massasi maydonining (qoplovchi
to g ’ jinsi va foydali qazilma) kon ishlarining chuqurlashish holatida mos
keladigan ordinalal balandlik nuqtalari orasidagi kattalikka teng.
3.
Har qanday ordinata va kordinata boshlanishi bilan chegaralangan va
yuqoridan gafik bilan, pastdan absissa o ’qi bilan chegaralangan maydon mos
keladigan ordinata chuqurligi bilan chegaralangan karyer konturidagi kon
massasi (qoplovchi tog’ jinsi va foydali qazilma) maydoniga teng.
Q azib
olinadigan
qazilmalar
grafigi
quyidagicha
hisoblanadigan
m a’lum otlar (jadv. 7.2) b o ’yicha tuziladi.
osilogramma ko'rinishida - Abdujabbor muhammadiyev

|
Abdujabbor muhammadiyev Pdf ko'rish
|
bet | 175/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)osilogramma ko'rinishida;
fonoobyektni tahlil qilishning yetti asosiy shakli: osilogramma,
amplitudali-bosqichli spektr, uyg'unlik va ovozning asosiy toni
indikatori funksiyalari, sonogramma, garmonogramma va intono-
grammani muntazam ko'rib turadi.
“Portref avtomatlashtirilgan axborot-qidiruv tizimi grafik axborotlar
jamlangan ma’lumotlar bazasini tashkil etish imkonini beradi. Bu-
lar raqamli fotokamerada bevosita olingan va skanerda chiqar-
ilgan fotosuratlar yoki videokamera yoki videomagnitofondan olin
gan tasvirlar bo'lishi mumkin.
Qidirish bo'yicha mavjud parametrlar: ism-sharifi, tug'ilgan sa-
nasi, yashash manzili, sodir etgan jinoyatining tarkibi va usuliga
qarab, shuningdek qiyofasining og'zaki tavsifi: yuzi, ko'zlari, burni,
qoshlarining shakli va boshqa shunga o'xshash alomatlariga qar
ab amalga oshiriladi.
Yuklangan rekvizitlar bo'yicha qidirish jarayonida topilgan foto
suratlar vizual tanlab olish uchun ekranga chiqariladi. Tasvirni har
qanday turdagi printerda chiqarish mumkin.
“Fotorobof avtomatlashtirilgan tizimi jinoyat sodir etishda shub-
ha qilingan shaxslaming portretlarini yaratish uchun mo'ljallangan.
Portret alohida elementlardan tarkib toptiriladi. Bu elementlar
jumlasiga soch turmaklari, ko'zlar, burunlar, lablar va boshqa
shunga o'xshash elementlar kiradi. Bundan tashqari, tizimda
mo'ylovlar, ko'zoynaklar, bosh kiyimlar, har xil ajinlar, sirg'alar,
kulonlar va boshqa shunga o'xshash elementlarning tasvirlaridan
iborat elementlar turkumlari ham mavjud. Profilli portret element-
lari jamlangan turkumlardan ham foydalanish mumkin. Ayrim tur-
kumlarda elementlar soni 250 tadan oshadi. Olingan portretlarni
|
| |