Razvedka (fikrlash jarayonlari) va boshqaruv faoliyati samaradorligi

3. Razvedka (fikrlash jarayonlari) va boshqaruv faoliyati samaradorligi.
Razvedka (lotin tilidan. intellectus-bilim, tushunish) keng ma'noda insonning
barcha bilim xususiyatlariga ega bo'lib, his — tuyg'u va his-tuyg'ulardan tortib,
fikrlash va sezgi bilan yakunlanadi. Shuning uchun, aniq aytganda, hislar, xotira
va fikrlash va boshqa bilim jarayonlari haqida aytilgan hamma narsa aqlning
alohida tomonlarining xarakteristikasi hisoblanadi. Biroq, bilim jarayonlari bir-
biridan mustaqil emas, ular bir-biri bilan chambarchas bog'liq bo'lib, yaxlit tizimni
hosil qiladi. O'zaro muloqot qilib, ular bir-birini o'zaro qo'llab-quvvatlaydi,
shuning uchun alohida bilim jarayonlariga ega bo'lmagan yangi xususiyatlar
mavjud bo'lib, ular ijodkorlikning rivojlanishiga hissa qo'shadi. 60-yillarning
boshida boshqaruv faoliyati va razvedka samaradorligini bog'laydigan asosiy va
boshlang'ich naqsh o'rnatildi. Amerikalik psixolog E.Gizelli ular orasida
to'g'ridan-to'g'ri bog'liqlik yo'qligini aniqladi( uzoq vaqt davomida ishonilganidek,
bu sohada tadqiqotlarni to'sib qo'ygan), lekin egri. Eng muvaffaqiyatli faoliyat
juda yuqori aql-zakovatga ega bo'lmagan rahbarlar bilan tavsiflanadi, ammo uning
zo'ravonligining maqbul darajasi. Ushbu natijalarning ajablantirishi yangi
tadqiqotlarni rag'batlantirdibu sohada. Ular bugungi kunda darslik bo'lib kelgan
156
giyohvandlikni tasdiqladilardan, "yaxshi rahbar juda aqlli rahbar"degan oddiy
fikrga mos kelmaydi. Ilmiy va ampirik ma'lumotlarga qarama-qarshilik sabablarini
aniqlash aqlning boshqaruv faoliyati samaradorligi, ularning o'zaro ta'sirining
murakkabligi bilan aloqaning mohiyatini ochib beradi. F. Fidler va A. Leister
tomonidan "oraliq omillar" tushunchasi ushbu sabablarning ayrimlarini tasvirlaydi.
U aqlning boshqaruv faoliyatining muvaffaqiyati bilan aloqasi to'g'ridan-to'g'ri
emas, balki bir nechta vositachilikka asoslangan. Faoliyatning samaradorligi
ko'pgina oraliq o'zgaruvchilar orqali unga ta'sir qiladigan aql emas, balki ko'pgina
sabablarga ta'sir qiladi: menejerning motivatsiyasi darajasi, uning tajribasi,
boshliqlar bilan bo'lgan munosabatlar va guruh tomonidan boshqariladi.
Intellektual qobiliyatlarga tashxis qo'yilgan deyarli barcha testlar nazariy, mavhum
aqlga emas, balki uning amaliy komponentiga qaratilgan. Menejerning aqlli
funktsiyalari uchun talablar ko'pincha mavjud testlar qurilgan talablarga mos
kelmaydi. Shuning uchun natijalar ziddiyatli.
Boshqaruv faoliyatining razvedka darajasiga bo'lgan samaradorligining egri
bog'liqligi so'nggi paytlarda yuzaga kelgan boshqa sabablar bilan izohlanadi:
1) zakovat darajasi va boshqaruv tajribasi o'rtasidagi fikr-mulohaza mavjudligi;
2) nisbatan kam boshqaruv tajribasi bo'lgan odamlarda yuqori razvedka
mavjudligi.
Tajribaning ortishi bilan intellektual ko'rsatkichlarning pasayishi ikkita
asosiy sababga ega: psixofizyologik funktsiyalarning tabiiy yoshi, shu jumladan
aql-zakovat va intellektual testlarning ko'pchiligiga asoslangan ilmiy bilim va
ko'nikmalarni "unutish". Rahbarning aql-zakovati nazariy jihatdan ko'proq amaliy
bo'ladi. Boshqaruv faoliyatining umumiy samaradorligi tajriba va undan olingan
professional va hayot tajribasi, aql-zakovat emas, balki ko'proq ta'sir ko'rsatadi.
Boshqaruv faoliyatida fikrlash jarayonlari.
Yaxshi rahbar-bu aqlli rahbar,
ya'ni fikrlashning etakchilik muvaffaqiyati bilan aloqasining o'ziga xos xususiyati
yo'q. Ushbu aloqa to'g'ridan-to'g'ri va aniqdir. Xuddi shu soddalashtirilgan
tushuncha
boshqa
jarayon
— xotira uchun qayd etilgan. Fikrlash
psixologiyasining barcha qonunlari bevosita menejerning fikrlash xususiyatlariga
o'tkazilishi mumkin va kerak. Fikrlash muammosi cheksizdir.
Umuman olganda, amaliy fikrlash va ayniqsa, rahbar nazariy jihatdan
boshqacha faoliyat bilan bog'liq, chunki butun fikrlash jarayoni muayyan amaliy
muammolarni hal qilish uchun amalga oshiriladi va boshning boshqa
funktsiyalarini bajarish bilan parallel ravishda amalga oshiriladi. Shuning uchun
157
amaliy fikrlash vazifalari nazariya emas, balki amaliy faoliyatni o'z ichiga oladi.
Amaliy fikrlashning o'ziga xos xususiyati-vazifalar va muammolarni to'g'ri
shakllantirish va shakllantirish qobiliyati.
Nazariy aql muammoni hal qilishda uning haqiqiy, yagona echimini izlaydi
va amaliy fikrlashda vaziyat boshqacha: rahbar ko'pincha eng samarali echimga
emas, balki maqbul, qoniqarli ("satisfacing", G. Simon).
Rahbarning amaliy fikrlashning keyingi o'ziga xos xususiyati boshqaruv
faoliyatining mazmuni va shartlari bilan bog'liq. Kontent bilan, boshqaruv odamlar
haqida ma'lumot, "ijtimoiy obyektlar" bilan aql-idrok bilan ishlashni talab qiladi,
bu to'g'ridan-to'g'ri idrokdan katta murakkablik va maxfiylik bilan tavsiflanadi,
shuning uchun "dekodlash" va sharhning o'ziga xosligi.
Boshning aqliy vazifalarining noaniqligi ba'zi psixologik sabablarga ko'ra
paydo bo'lishi mumkin: axborotning etishmasligi yoki ortiqcha bo'lishi, uning
murakkabligi yuqori.
Menejerning fikrlash obyekt sifatida har qanday boshqaruv vazifasi
axborotning murakkabligi xususiyatiga ega, chunki tashkilot ijtimoiy muhandislik
tizimi (odamlar va ishlab chiqarish).
Menejerning eng muhim professional talabi-uning analitik tomonlarini
etarlicha rivojlanishi bilan tizimli fikrlashning yuqori darajasini birlashtirish.
Boshqaruv sharoitlari o'zgaruvchanlik — dinamizm xususiyati bilan
tavsiflanadi. Vaziyatlarning o'zgaruvchanligi faol samarali fikrlash ishini talab
qiladi va ularning o'zgarish tezligi boshqaruv faoliyatiga boshqa o'ziga xos
xususiyatni beradi — "vaqtinchalik" (surunkali vaqt tanqisligi) rejimi. Bu yuqori
tezlikda amaliy fikrlashni, vaziyatga qo'shilishning tezkorligini, harakatlardan
tushunish uchun tezkor o'tishni talab qiladi. Boshqaruv qarori ikki asosiy mezon
bo'yicha baholanadi: etarlilik (sifat) va o'z vaqtida. Fikrlash tezligi xotira tashkiloti
va professional tajribaning xususiyatlariga bog'liq. Fikrlashning dinamikligi,
shuningdek, xotiradan axborotni yangilash tezligiga va bilim tizimining
foydalanishga tayyorligiga bog'liq.
Rahbarning qarorlari aniq bo'lishi kerak-ular boshqalarga tushunarli. Oddiy
rejalar tuzish qobiliyati intellektual kuchning natijasidir.
Bir vaqtning o'zida unga bo'lgan muhim professional talab bo'lgan
rahbarning bu aqliy xususiyati "aniq sintez" ning psixologik mexanizmiga
asoslanadi. Bu umumiy va o'ziga xos, lekin oldindan umumlashtirish (sintez)
158
duchor — umumiy va maxsus, lekin ko'p original uchastkalari alohida, xususiy
olib tashlash uchun umumiy o'tish emas, balki faqat.
Oddiy va o'ziga xos rejalarni ishlab chiqish qobiliyati psixologik jihatdan
turli mexanizmlarga asoslangan: ko'proq turli xil va original rejalarni ishlab
chiqarish qobiliyati, rejalar tuzish tezligi va qulayligi, bir vaqtning o'zida bir
nechta rejalar mavjudligi va vaziyat o'zgarishlari, qat'iylik, o'z rejasini amalga
oshirishda Iroda. Bu xususiyatlar uni "rejani ishlab chiqaruvchi" (faeseur de plan)
deb belgilaydigan menejerning o'ziga xos sifatini tashkil etadi.
Yetakchilik samaradorligining eng muhim sharti-mashhur "kvadrat
formulasi"da aks ettirilgan aql va irodaning mutanosib kombinatsiyasi. Uning
asosi-Iroda, balandlik-aql, maydon-faoliyatning muvaffaqiyati. To'liq muvozanat
juda kam.
Rahbarning faoliyatida Iroda uning o'ziga xos xususiyatlarini shakllantiradi:
tashabbuskorlik, qat'iyatlilik, mas'uliyatni o'z zimmasiga olish qobiliyati,
"ehtiyotkorlik bilan jasorat". Bularning barchasi maxsus umumlashtiruvchi
xususiyat - "aql-idrok".
Boshning amaliy fikrlashning muhim xususiyati stressga chidamlilikdir.
Odatda shlar fikrlash jarayonlarini bostiradi, ammo katta farqlar mavjud. Noqulay
sharoitlar aqliy faoliyatni rag'batlantirishi mumkin bo'lgan shaxsning mulki
aniqlandi.
Boshqaruv faoliyatining yuqori keskinligining omili uning poliproblemik
tabiati, eng o'ziga xos xususiyati — Fikrlash vazifalarining aralashuvi — ularning
bir-biriga salbiy ta'siri mavjud. Shu bilan birga, rahbarning amaliy fikrlash
jarayoni ko'p qirrali bo'lib, bir vaqtning o'zida bir nechta yo'nalishlarda
joylashtiriladi. Bu ba'zi vazifalardan boshqalarga juda tez va tez-tez o'tish.
Menejerning amaliy fikrlashning yana bir o'ziga xos sifati-fikrlash
predmetining mulki — mavjud axborotni va tushuncha ma'lumotlarini hisobga
olish qobiliyati. Bu boshqariladigan tizimning kelajakdagi holatini oldindan aks
ettiruvchi mahsulotdir.
Boshqarishdagi
prognostik
muammolarni
hal
qilishning
asosiy
qiyinchiliklari shundaki, ular boshqa odamlarning xatti-harakatlarini hisobga
olishni talab qiladi, ko'pincha ziddiyatli. Shuning uchun, boshning fikrlashning
prognozi refleksivlik (boshqasining pozitsiyasida turish va uning xatti-harakati
asosida oldindan bilish qobiliyati) kabi muhim fikrlash sifatidan ajralib turadi.
159
Ziddiyatli vaziyatlarda va vaziyatlarda aks etuvchi mexanizmlarning roli ayniqsa
muhimdir.
|