- bob. BOZOR KONYUNKTURASINI TATBIQ ETISH

7- bob. BOZOR KONYUNKTURASINI TATBIQ ETISH ....
92
7.1.
Bozor konyunkturasi haqida tushuncha..........................
92
7.2.
Bozor konyunkturasi holati va kelgusida rivojlanish ko‘rsatkichlari hamda baholash
uslublari.........................
93
7.3.
Konyunktura
va
bozor
konyunkturasini
bashorat
qilish
uslublari............................................................................
95
8- bob. MAQSADLI SEGMENTNI TANLASH....................
100
8.1.
Bozorni
segmentlashning
mohiyati,
ahamiyati
va
xususiyatlari......................................................................
100
8.2.
Bozorni segmentlash turlari..............................................
105
8.3.
Bozorni segmentlashning asosiy tamoyillari....................
106
8.4.
Maqsadli bozor segmentlarini tanlash va tovarni
bozordagi mavqei .............................................................
107
9- bob. TOVAR VA TOVAR SIYOSATI..................................
114
5
6
KIRISH
Mamlakatni modernizatsiyalash, demokratik bozor islohotlarini va
iqtisodiyotni liberallashtirishni yanada chuqurlashtirish sharoitida marketing
sohasidagi xalqaro andozalarni mamlakatimiz ta’lim tizimida qo‘llash
bo‘yicha ishlarni olib borish hozirgi kunning eng dolzarb masalasi bo‘lib
hisoblanadi.
Marketing - bozorda vujudga keladigan iqtisodiy munosabatlarni
faollashtirish uslublarini, tovarlarni ishlab chiqarish hamda sotish
muammolarini kompleks, tizimli echish uslublarini, bozorda vujudga
keladigan o‘zgarishlarga tezda moslashish, iste’molchilarga tabaqali
yondashish, raqobatbardosh yangi tovarlarni vujudga keltirish va ularni ishlab
chiqarishni tashkil etish, konyunkturani o‘rganish va prognoz qilish hamda
ta’sirchan reklamani rivojlantirish masalalarini o‘rganishni o‘z oldiga maqsad
qilib qo‘ygan. Shuni ta’kidlash lozimki, mustaqillik yillarida amaliyotda
marketingni qo‘llash va uning tamoyillaridan maqsadli foydalanish
muammolariga O‘zbekistonda ham katta ahamiyat berilmoqda. Ayniqsa, bu
borada mamlakatimiz Prezidenti Islom Karimovning “... marketing
tadqiqotlarini tashkil etishni, ... ichki va tashqi bozorlarning taraqqiyot
tamoyillarini yaxshi bilmaslik natijasida korxonalar ... katta zarar
ko‘rmoqda”
1
, -deb bu tizimdan samarali foydalanish zarurligi haqida
ta’kidladi.
Mamlakatimizda yaratilayotgan qulay shart-sharoitlar tadbirkorlik
subyektlari
faoliyatini
yanada
rivojlantirish
imkonini
bermoqda.
Mamlakatimiz Prezidenti bu borada “... kichik biznes korxonalariga... o‘z
mahsulotlarini sotishga ko‘maklashadigan, marketing o‘tkazish, sertifikat va
ruxsatnomalar olishni ta’minlaydigan yaratish uchun barcha zarur ishlarni
amalga oshirish darkor”
2
, – deb ta’kidlab o‘tganlar. Bu esa o‘z o‘rnida
marketingning bozor iqtisodiyoti sharoitidagi ahamiyati beqiyos ekanligini
anglatadi.
Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tubdan yaxshilash, sotuvchilar
va xaridorlar uchun eng qulay shart-sharoitlarni yaratish, shu orqali aholining
talab-ehtiyojini qondirib, ularning turmushi darajasini yanada yuksaltirish,
marketing faoliyatini amalda keng qo‘llash bilan bog‘liq bo‘lib, bu esa
«Marketing» fanining hozirgi davrda dolzarbligidan dalolat beradi.
1
Karimоv I.А. Kelajakni jasoratli odamlar quradi. - Т.: 7-t. O‘zbekiston, 1999, - 321 bet.
2
Barcha rеja va dasturlarimiz vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish, хalqimiz farоvоnligini оshirishga хizmat qiladi. Prеzidеnt
Islоm Karimоvning 2010-yilda mamlakatimizni ijtimоiy-iqtisоdiy rivоjlantirish yakunlari va 2011-yilga mo‘ljallangan eng
muhim ustuvоr yo‘nalashlarga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi.// Хalq so‘zi, 2011- yil 22-
yanvar.
7
Marketingning ta’rifi turlicha bo‘lib, ulardan ko‘pchiligi marketing-
xaridorlarning aniq guruhlari ehtiyojlarini qondirish, bozor muammolarini
yechishga har tomonlama yondashish, ehtiyojlarni ayirboshlash yordamida
qondirishga qaratilgan faoliyat turi ekanligini ifodalaydi, shuningdek, boshqa
bir qancha umumiy qoidalarni qamrab oladi.
Yuqoridagilardan xulosa qilib shuni aytish mumkinki, marketing
haqidagi barcha ta’riflar mazmuni, umuman olganda, xaridor va iste’mol
sohasini yaxlit tadqiq qilishga borib taqaladi. Bu esa, bozor iqtisodiyotidagi
raqobat kurashi sharoitida, korxona ishi sifati bo‘yicha o‘z raqobatchilariga
nisbatan, iste’molchilarning ehtiyojini qondirishga yo‘naltirilgan faoliyatda,
doimo ustunlikka erishishni taqozo etadi.
Marketing - bozorda vujudga keladigan iqtisodiy munosabatlarni
faollashtirish uslublarini, tovarlarni ishlab chiqarish hamda sotish
muammolarini yaxlit, tizimli yechish uslublarini, bozorda vujudga keladigan
o‘zgarishlarga tezkorlikda moslashish, iste’molchilarga tabaqali yondashish,
raqobatbardosh yangi tovarlarni vujudga keltirish va ularni ishlab chiqarishni
tashkil etish, konyunkturani o‘rganish va bashorat qilish hamda ta’sirchan
reklamani rivojlantirish masalalarini o‘rganishni o‘z oldiga maqsad qilib
qo‘ygan. «Marketing» fani korxonalar (firmalar)ni bozorda iqtisodiy
maqsadlarga erishish quroli (ya’ni, foyda oladigan bozorlar hissasiga erishish)
sifatida qarashga alohida e’tibor beradi.
Mamlakatimizda marketing haqidagi dastlabki maqolalar o‘tgan asrning
oltmishinchi yillari o‘rtalarida paydo bo‘ldi. To‘g‘ri, u paytdagi barcha
maqolalar tanqidiy ruhda yozilgan edi. Lekin marketingni fan tariqasida
o‘rganish XX-asrning saksoninchi yillari oxirida boshlandi. Bozor hamda
tovar-pul munosabatlari asta-sekin rivojlanishi, ayniqsa, oliy ta’lim
muassasalarining professor-o‘qituvchilaridan bu yo‘nalishda faol harakat
qilishni talab etdi. Shu sababli, iqtisodiyot yo‘nalishlari uchun
mutaxassisliklar tayyorlaydigan oliy o‘quv yurtlari birinchilar qatorida
«Marketing» fanini o‘rganishga kirishdilar.
«Marketing»ni o‘rganish hamda o‘qitish imkoniyatlarini ko‘rib chiqish
bilanoq, biz bir qancha muammolarga duch kelamiz. Jumladan, «Marketing»
fani rivojlangan mamlakatlarda qay darajada o‘rganilayotgan bo‘lsa, shunday
qabul qilishga urinib ko‘ramiz. Tabiiyki u holda, biz turli to‘siqlarga duch
kelamiz. Darhaqiqat, iqtisodiyotimiz, salohiyatimiz hamda sharoitlarimiz hali
marketingni u darajada qabul qila olmaydi. Chunki, O‘zbekistonda bozor
munosabatlari so‘nggi davrlarda rivojlana boshladi. Shuning uchun ham biz
«Marketing» fani rivojlanishining boshlang‘ich bosqichlariga ko‘proq e’tibor
qaratib, uning shunday bosqichlarini topishimiz kerakki, ular mamlakatimiz
iqtisodiy faoliyati darjasiga ko‘proq javob bersin.
8
Yurtdoshlarimiz, shu jumladan, ko‘pgina mutaxassislar marketingdan
faqat bozor tovarlarga mo‘l-ko‘l bo‘lgandagina unumli foydalanish mumkin,
deb hisoblaydilar. Tabiiyki u, bozor normal sharoitda bo‘lganda samaralidir.
Lekin, «Marketing» fanining bozor munosabatlari endigina rivojlanayotgan
paytdagi ahamiyati juda katta.
Iqtisodiyot, biznes va tijorat sohasi bo‘yicha tayyorlanayotgan
mutaxassisliklar uchun «Marketing» - bozor faoliyatining uslubiy asoslarini
o‘rgatadigan asosiy fan. Marketing, avvalo, uni o‘rganuvchilarni bozor
faoliyati tizimi sifatida jalb etadi. U korxonalarning bozordagi harakati va
holatini o‘rganadi. Marketing - faol assortiment siyosatini, narx, oldi-sotdi,
reklama, iste’molchilarni o‘rganish, tomonlar bilan munosabatlarga kirishish,
tijorat tavakkalchiligi va raqobatchilarni o‘rganadigan fandir.
«Marketing» fani shu bilan bir qatorda iste’molchi xulqini
modellashtirish, tovar sifatini, uning raqobatbardoshligini, rag‘batlantirishni,
reklama va bozorni chuqur o‘rganadi.
«Marketing» fani bozorning xo‘jalik faoliyati sohasi, tashqi muhiti, ya’ni
ularni u yerda namoyon bo‘lib, harakat qiladigan joyi sifatida ko‘radi. Shu
tufayli barchamiz bozorni xo‘jalik faoliyatimizning hal qiluvchi sohasi
sifatida qabul qilib, u yerda harakat qila olish qobiliyatiga ega bo‘lishimiz
kerak.
Shuni qayd etish lozimki, «Marketing» bo‘yicha xorijiy tajribani
korxonalarimiz va tashkilotlarimiz amaliyotiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tatbiq etish
biroz cheklangan. Korxonalarimizda marketing funksiyalarini to‘liq, ya’ni
korxonalarimiz va rivojlangan xorijiy mamlakatlar firmalari faoliyati
o‘rtasidagi farqlar bo‘yicha tatbiq etish mumkin emas, balki bu boradagi
masalaga iqtisodiyotimizning o‘ziga xos xususiyatlari, mahalliy shar-
sharoitlarni hisobga olgan holda yondashish zarur.
Mazkur darslik “Marketing” fanining o‘quv dasturi asosida yozildi.
Undagi nazariy xulosalarni bevosita amaliyot bilan bog‘liq holda yoritishga
harakat qilindi. «Marketing» fani keng qirrali oliy ma’lumotli zamonaviy
raqobatbardosh iqtisodchilarni shakllantiradigan asosiy mutaxassislik
fanlaridan biri hisoblanadi. Marketingning bosh vazifasi iste’molchilarning
talab-istaklariga mos holda marketingning asosiy uslub va tamoyillarini
o‘rgatishdan iborat.
|