О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti - bet 62

Kartel - bu, qoidaga kо‗ra, bitta soha firmalarini birlashishi , ular kо‗proq
birgalikdagi tijorat faoliyati- sotishni tartibga solishga tegishli bо‗lgan bitimga
kiradilar. Amalda kartel odatda tovarlarning navlari, ularni ishlab chiqarish hajmlarini
belgilagan holda, bu faoliyat doirasidan tashqariga chiqadi. Kartel uchun
ishtirokchilarning о‗z tashkilotlaridagi mulkchilik huquqlarini saqlanib qolishi va
shuning bilan ta‘minlanadigan xо‗jalik va yuridik mustaqillik, mahsulotlarni sotish
156
bо‗yicha birgalikdagi faoliyat xosdir, keyingisi ularning ishlab chiqarishlariga ham
cheklangan darajada tarqalishi mumkin.
Kartelning ichidagi raqobatni cheklanishi yirik ishtirokchilarga kichik
firmalarga о‗z shartlarini о‗tkazishga va shuning bilan bir vaqtda keyingilarni
tashqaridan bо‗ladigan raqobatdan himoyalashga imkon beradi. Ammo kartelda
о‗rnatilgan muvozanat, qoidaga kо‗ra, uzoq muddatli va mustahkam bо‗lmaydi.
Raqobatning ta‘siri ostida kartellar biroz vaqtdan keyin yangitdan, kо‗pincha kengroq
xalqaro asosda vujudga kelish uchun tarqalib ketadilar.
Sindikat - bu kartel bitimining turli-tumanligi bо‗lib, tadbirkorlar- ning
byurtmalarni kelishilgan holda taqsimlash, xomashyoni xarid qilish yoki
ishtirokchilar tomonidan ishlab chiqarilayotgan barcha mahsulotni yoki uni bir
qismini (yagona sotish tarmog‗i yoki ishtirokchilardan bittasi orqa- li) sotish
maqsadida tashkil qilingan birlashmasidir. Sindikat ishtirok- chilari о‗zlarining
yuridik va ishlab chiqarish mustaqilliklarini, ba‘zida esa sindikatning sotish idorasi
yoki jamiyat bilan bog‗lik shaxsiy sotish tarmoqlarini ham saqlab qoladilar .Bunda
tijorat mustaqilligi qisman yо‗qoladi. Sindikat, qoidaga kо‗ra, ommaviy talab
tovarlari, xususan kо‗mir, pо‗lat, neft, spirt, shakar, paxta kalavasi va h.k ni sotish
bilan shug‗ullana- di. Sindiqat raqobot, hamda bozorni xududiy taqsimlanishini
vaqtinchalik yumshatish yoki bartaraf qilish vositasi bо‗ladi. Sindikat bitimining
asosiy bandlari quyidagilardan iborat: ishlab chiqarish hajmi, narxlarni belgilash,
mahsulotning sifati va navlari.
Trest - bu birlashmada har xil korxonalar, о‗zlarining yuridik va xо‗jalik
mustaqilliklarini yо‗kotgan holda, yagona ishlab chiqarish majmuasiga birlashadilar.
Trestda korxonalar xо‗jalik faoliyatining barcha tomonlari birlashtiriladi. Trest ishlab
chiqarish faoliyatining nisbatan bir turdaligi bilan ajralib turadi. Bu shakl
kombinatsiyalashgan ishlab chiqarish, masalan, xomashyoni izchil ishlab chiqarishni
tashkil qilish uchun qulaydir. Trestga kiruvchi barcha korxonalar yagona operativ
boshqaruvni amalga oshiruvchi bitta bosh kompaniyaga bо‗ysunadilar.
Konsern - bu mustaqil korxonalarning (odatda ishlab chiqarish xarakteridagi)
birlashmasi, ular ishtirok etish, shaxsiy ittifoqlar, bitimlar, moliyalashtirish, ishlab
157
chiqarishdagi yaqindan hamkorlik tizimi vasitasida bog‗lanadilar. Birlashgan
korxonalar aksiyadorlik jamiyati yoki о‗rtoklik shaklidagi yuridik shaxs bо‗lib
qoladi. Konsern о‗ziga kiruvchi kompaniyalar faoliyatini tо‗liq nazorat qiladi.
Konsorsium - bu bir necha banklar yoki sanoat tashkilotlari о‗rtasidagi
qarzlarni birgalikda joylashtirish, yirik moliyaviy yoki tijorat operatsiyalari,
investitsion loyihalarni amalga oshirish uchun vaqtincha bitimdir.
Sanoat xoldinglari ishlab chiqarish faoliyati bilan shug‗ullanmaydilar. Ular
о‗zlariga kiruvchi korxonalar faoliyati ustidan nazoratni amalga oshiradilar.
Xoldingga kiruvi kompaniyalar yuridik va xо‗jalik mastaqilligini saqlab qoladilar va
о‗z nomlaridan tijorat bitimlarini tuzadilar.
Moliya-sanoat guruhlari (MSG) о‗z tarkibiga sanoat korxonalari, tadqiqot
tashkilotlari,
savdo
firmalari,
banklar,
investitsion
fondlar
va
sug‗urta
kompaniyalarini birlashtiradilar.
Guruhning boshida bir yoki bir necha banklar turadi, ular unga kiruvchi
kompaniyalarning pul sarmoyalarini boshqaradilar, hamda ularning faoliyatini
muvofiqlashtiradilar. Boshqa birlashmalarga nisbatan moliya-sanoat guruhi tashkiliy
rasmiyatchilikni kamaytirishi bilan farqlanadi. Unga kiruvchi har bir firma savdo
bitimlarida mustaqil qatnashadi. Ammo bosh kompaniya, aslida , muhimroq qarorlar
qabul qilishda markaz bо‗ladi.
Bunday integratsiyalashishning asosiy maqsadlari quyidagilar:
- investitsion resurslarni iqtisodiyotni rivojlanishining ustivor yо‗nalishlarida
jamlash;
- ilmiy-texnik taraqqiyotni jadallashtirish;
-
mamlakat
korxonalari
mahsulotlarining
eksport
salohiyati
va
raqobotbardishligini oshirish;
- mamlakat sanoatida ilg‗or tarkibiy о‗zgarishlarini amalga oshirish;
- bozor iqtisodiyoti, raqobatli iqtisodiy muhit sharoitlarida ratsional texnoligik
va kooperatsion aloqalarni shakllantirish.
Tadbirkorlar uyushmalari har xil о‗lchamlar va mulkchilik shakl- laridagi
kompaniyalarni birlashtiruvchi ixtiyoriy kooperatsion bitimlar asosida tashkil
158
qilinadilar. Bu yetarlicha egiluvchan tuzilma bо‗lib, unga kiruvchi tashkilotlarga о‗z
harakatlarini muvofiqlashtirish, yangi sheriklarni jalb qilish, hatto bir birlari bilan
raqobat qilish imkoniyatini beradi.
Virtual korporatsiya - eng yangi tashkiliy shakllardan biri bо‗lib, vaqtinchalik
asosida tashkil qilinadigan, zamonaviy axborot tizimlari tomonidan resurslardan
о‗zaro foydalanish, xarajatlarni kamaytirish va bozor imkoniyatlarini kengaytirish
maqsadida
birlashtirilgan
mustaqil
kompaniyalar(yetkazib
beruvchilar,
buyurtmachilar va hattoki sobiq raqiblar)ning tarmog‗idan iborat bо‗ladi. Virtual
korporatsiyaning texnologik poydevorini axborot tarmoqlari tashkil qiladilar, ular
―elektron‖ aloqalarda birlashish va epchil shakllikni amalga oshirishga yordam
beradi.
Xо‗jalik tashkilotlari bо‗lmagan yuridik shaxslar xо‗jalik faoliyati bilan faqat
о‗zlarining nizom vazifalarini bajarilishini ta‘minlash uchungina shug‗ulanishlari
mumkin. Ular xо‗jalik ijtimoiy tashkilotlari, notijorat tashkilotlar, matlubot
kooperativlari, hayriya yoki qonunchilikda kо‗zga tutilgan boshqa jamg‗armalar
shaklida mavjud bо‗ladilar.
Bunday yuridik shaxs bо‗lgan institusional birliklarga hammadan avval
korporatsiyalar va kvazikorporatsiyalar kiradilar. Korporatsiyalarning asosiy
alomatlari quyidagilar:
- qonunga muvofiq boshqa institusional birliklardan mustaqil bо‗lgan
korxonalar yoki tashkilotlar sifatida tashkil qilinadilar;
- mustaqil yuridik shaxs bо‗ladi, u korxonalar va tashkilotlarning yagona davlat
registri (YADR) da rо‗yxatdan о‗tkaziladi;
- faoliyatining maqsadi daromadlar olishdan iborat;
- aksiyalar egalarining jamoaviy mulkida bо‗ladi;
- xо‗jalik faoliyat nitijasida olingan foyda (daromad) aksiyadorlarga tegishli
bо‗ladi va ular tomonidan xarid qilingan qog‗ozlar qiymatiga mutonosib ravishda
taqsimlanadi;
- tugatilish holida aksiyadorlar mulkning qarzlar tо‗lagandan keyin qolgan
ulushini olish huquqiga egalar;
159
- rahbarlik Direktorlar kengashi tomonidan amalga oshiriladi;
- aksiyalarni muommalaga chiqarishi mumkin;
- oraliq emas, balki yakuniy iste‘molchi sifatida bо‗ladi;
- shartnomalar va majburiyatlarni bajarish, shu jumladan soliqlarni tо‗lash
uchun qonun oldida javobgarlikka ega bо‗ladi;
- korporatsiya tomonidan xalq iste‘moli tovarlarini xarid qilinishi natura
shaklidagi ish haqi sifatida bо‗ladi.
Korporatsiyalar oilasi (aksiyalarga birgalikda egalik qilish) konglomerat
korporatsiyalar tashkil qiladi. Ular bitta emas, balki kо‗pgina institusional
birliklardan iborat bо‗ladilar.
Konglomerat-korporatsiyalar tarkibida aksiyadorlarning nazorat paketlariga
egalik qiluvchi yoki bosh siyosatga ta‘sir qilishning mutloq huquqlariga ega ona
korporatsiyalar ajralib turadilar.
|