Nazorat savollari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti...

Nazorat savollari.
1.Ta’limining asosiy didaktik tamoyillari nimalardan iborat?
2.Matematik ta’lim berishda qaysi usullar asosiy o‘rin egallaydi?
3.Usulni tanlashga qanady pedagogik talablar qo‘yiladi?
Topshiriqlar:
1.
Maktabgacha yoshdlagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish
ta’limining asosiy didaktik tamoyillarinini tahlil qiling.
2.
”Nima uchun”texnologiyasi asosida mavzuni yoriting va taqdimot
tayyorlang.
Adabiyotlar:
1. Hasanboyeva. O.U. va boshqalar. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. –T.:
Ilm ziyo, 2006.
2. Бикбаева Н.У., Ибрагимова З.И., Қосимова Х.И. Мактабгача тарбия
ёшидаги болаларда элементар математик тасаввурларни шакллантириш. – Т.:
Ўқитувчи, 1995 й.
3. Jumayev M. Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni
shakllantirish metodikasi va nazariyasi. – T., 2007.
4. Михайлова А., Носова Э. Д., Столяр А. А., Полякова М. Н.,
42
Вербенец А. М.Теории и технологии математического развития детей
дошкольного возраста. – Издателство «Детсво-пресс». Санкт-петербург,
2008.
HAYOTINING UCHINCHI VA TO‘RTINCHI YILIDA BOLALARDA
MIQDORIY TASAVVURLARNI RIVOJLANTIRISH
Tayanch so‘z va iboralar:
maktabgacha ta’lim, uzluksiz ta’lim, ko‘plik, son,
hisob, kattalik, fazo, geometrik shakl, geometrik figura, induktiv va deduktiv tafakkur,
aqliy operatsiyalar, o‘yin faoliyati, malaka.
Ko‘plik, son, hisob, kattalik, fazo, geometrik shakl va figuralar haqidagi
tasavvurlarni shakllantirish.
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni o‘qitish
o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Maktabgacha ta`lim yoshida yechilishi kerak
bo‘lgan vazifalar hal qilinmasa, maktabda o‘qitish muvaffaqiyatli bo‘lmaydi. Bu
vazifalardan biri aniq bilimlar va tafakkur usullaridan abstrakt bilim va usullarga
o‘tishdan iborat. Bu xil o‘tish saviyasi, ayniqsa, matematika o‘qitish uchun
zarurdir. Bunday saviyaning bo‘lmasligi yoki yetarli bo‘lmasligi ikki tomonlama
qiyinchilikka olib keladi. Bir tomondan, maktabgacha ta`lim yoshidagi bolalar
ko‘pincha maktabga mavhum matematik usullarni egallagan holda keladilar,
bularni bartaraf qilish juda qiyin bo‘ladi. Ikkinchi tomondan, bolalar maktabda
abstakt bilimlarni egallar ekanlar, ko‘pincha ularning asl mazmunini tushunib
yetmagan holda o‘zlashtiradilar. Shuning uchun ham aniq shart-sharoitlarda
matematik bilimlarning qo‘llanish imkoniyati juda cheklangan bo‘ladi. Shu sababli
maktabgacha ta`lim yoshidagi bolalarni o‘qitishning muhim vazifasi matematik
abstraktlashlar bilan konkret borliq orasidagi bog‘lanishni ta’minlaydigan bilim va
harakatlarning oraliq saviyasini shakllantirishdan iborat bo‘lishi kerak.
Tekshirishlar shuni ko‘rsatmoqdaki, maktabgacha yoshdagi bolalarga matematika
o‘qitishda o‘tish saviyasi mazmuni quyidagilardan iborat:
Birinchidan, shunday faoliyat va masalalarni o‘zlashtirish kerakki, ularda
matematik operatsiyalarni qo‘llashning zarurligi bolalarga yaqqol ko‘rinib turadi.
Bu, bir tomondan, bolaning amaliy faoliyati bilan bevosita bog‘liq (tenglashtirish,
43
taqqoslashga oid) masalalar, ikkinchi tomondan, ularga shunday shartlar
kiritiladiki, bunda mazkur masalalarni matematik vositalardan foydalanmay turib
(masalan, fazoda ajratib qo‘yilgan ikki to‘plamni amalda tenglashtirish) amalga
oshirish mumkin bo‘lmaydi.
Ikkinchidan, muhitning shunday munosabatlarini ajratish kiradiki, bu
munosabatlarning qo‘llanishi bolaga konkret buyumlardan matematik obyektlarga
o‘tish (masalan, buyumlarni ma’lum belgilari bo‘yicha guruhga kiritish va shu
asosda to‘plam munosabatlarini, qism- butun munosabatlarni hosil qilish) imkonini
beradi. Tekshirish natijalari shuni ko‘rsatadiki, matematik operatsiyalar
maktabgacha yoshda o‘zlashtirilgan shunday masalalar va munosabatlar asosida
kiritilsa va karta ishlansa, matematikani egallash samarali bo‘ladi. Masalan:
1. Bir necha o‘yinchoq ichidan shunga (namunaga) o‘xshashini tanlab olish.
Pedagog stol ustiga matryoshkani, qo‘g‘irchoqni, quyonchani qo‘yadi. So‘ngra
«sehrli qopcha» ichidan bitta o‘yinchoqni oladi va stol ustiga huddi shunga
o‘xshash o‘yinchoqni topishni taklif qiladi.
2. Rangi, o‘lchami yoki shakli bir xil bo‘lgan 2-3 ta predmetlar
(matryoshkalar, kubiklar, shariklar, koptoklar) orasidan huddi shu rang, o‘lcham,
shakldagi predmetni tanlab oladi. Bola toshpiriqni bajargach, tanlab olgan
o‘yinchog‘ining nomini va har ikkala o‘yinchoq uchun umumiy (mushtarak)
bo‘lgan belgini aytishi kerak.
Agar kichkintoy xato qilsa, pedagog unga savollar beradi: “Bu nima?”, “Sen
shu o‘lchamdagi (rangdagi) kubikni (matryoshkani) oldingmi?”, “Kubiklarni
ustma-ust qo‘y!”
Pedagog olinishi lozim bo‘lgan predmetni ko‘rsatishi mumkin:
«Mana bu kubikni olish kerak. Ko‘rdingmi, u xuddi mana shu rangda».
Namunaga o‘xshash bir necha predmetni topish. «Shu (ko‘k) rangdagi
hamma kubiklarni mana bu qutichaga sol!» Hamma kichkina matryoshkalarni
mana bu qutichaga sol! Tarbiyachi ta`limiy faoliyat oxirida: «Sen qutichaga
qanday matryoshkalarni solding?» - savolini beradi.
44
Bolalarga predmetlarni guruhlarga qarab ajratish topshiriladi. Predmetning
quyidagi belgilari aytiladi: predmetning nimaga kerakligi (bu qurilish materiali,
undan qurish mumkin; bu mo‘yqalam, u bilan rasm solinadi va hokazo), rangi,
o‘lchami.
Pedagog kundalik hayotiy vaziyatni tashkil qiladi yoki undan foydalanadi,
bunda bitta bola yoki bir necha bola predmetlarni tanlab oladi yoki guruhlarga
ajratadi. Masalan: qurishda ishlatilishi mumkin bo‘lgan hamma materiallarni
yashikka solish, qo‘g‘irchoqlarni esa tokchaga terib qo‘yish, rasm soladigan barcha
mo‘yqalamlarini yig‘ib stakanchalarga, lattachalarni esa qutichaga solish, bitta
setkaga hamma katta koptoklarni, boshqasiga esa kichkina koptoklarni solib
qo‘yish. Oldin bolalar predmetlarni bitta belgisiga qarab, keyinroq esa ikkita
belgisiga qarab tanlab olalilar. («Barcha qizil g‘ishtchalarni tanlab ol!»).
Hap gal kichkintoylardan biri predmetlar qanday umumiy belgi asosida
guruhga birlashtirilganligini, o‘zi nima qilganligi va nima uchun shunday
qilganligini aytish muhimdir. Bunday qilish bolalarni ongli harakat qilishga
o‘rgatadi. Bunday mashqlar natijasida bolalar hatto bitta umumiy belgisi bo‘lgan
turli xil predmetlarini ham bir guruhga birlashtirish mumkinligini tushuna
boshlaydilar. Endi ular mazkur guruhga mansub predmetlarning 12 ta umumiy
belgisini ajratib ko‘rsata oladilar.
Mavzuga doir o’yin texnologiyasi:
|