2 topshiriq [Faxriddinov Mirodil 021-20]

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI
“Kompyuter injiniringi” kafedrasi
“Hayot faoliyati xavfsizligi”
fanidan
AMALIYOT
TOPSHIRIQ № 2
Bajardi: Faxriddinov M.SH
Tekshirdi: SAIDOVA G.E.
TOSHKENT 2024
“Sabab-xavf-oqibat” ning ma’nosi nima? «Sabab va xavf daraxti» tizimi.
SABAB VA NATIJA – hodisalarning umuminsoniy bogʻlanish shakllaridan birini
ifodalovchi falsafiy kategoriyalar. Sabab (lotincha causa) odatda harakati boshqa hodisani
keltirib chiqaradigan, belgilaydigan yoki keltirib chiqaradigan hodisa deb qaraladi;
ikkinchisi oqibat deb ataladi. Aristotel to'rt sabab haqidagi ta'limotni mohiyatni
tushuntirishning to'rtta asosiy usuli sifatida ishlab chiqdi, ular ham borliqning asosiy
tamoyillari sifatida ishlaydi. Ushbu tamoyillarni shakllantirish mohiyat haqidagi quyidagi
savollarga javoblarni nazarda tutadi: "bu nima?" (rasmiy sabab); "U nimadan iborat?"
(moddiy sabab); "Bu qanday ishlab chiqariladi?" (samarali sabab) va "bu nima uchun?"
(maqsadli sabab). Aristotelning fikricha, sababiy bog'liqlikni maqsadga muvofiqliksiz
tasavvur qilib bo'lmaydi. Har bir mohiyat entelxiyani ifodalaganda to'liq shunday bo'ladi,
ya'ni. uning mavjudligi maqsadini o'z ichiga oladi va mazmunli to'liqlik vazifasini
bajaradi. Maqsadli sababni hisobga olmasdan samarali sababni ko'rib chiqish
bema'nilikdir, chunki Har bir harakat o'z-o'zidan emas, balki ma'lum bir natija uchun
amalga oshiriladi. Harakat maqsadga bo'ysunadi va undan kelib chiqadi. Demak,
mohiyatni tushuntirish maqsadli sababni ochishdir. Zamonaviy falsafada sababiy
bog‘liqlik talqini ikkita muhim asosni o‘z ichiga oladi: 1) tabiatni o‘rganishda
teleologiyani rad etish (tabiatni o‘zidan tushuntirish kerak, maqsad tushunchasi esa undan
tashqaridagi rejani nazarda tutadi); 2) mohiyat emas, balki hodisa (tabiatni o‘rganishda
qandaydir harakat yoki o‘zgarish qanday va nima uchun sodir bo‘ladi, degan savolga
javob berish kerak) tushuntirilishi kerak. Ushbu ikkita binoni qabul qilish faqat samarali
sababni ko'rib chiqishni talab qildi. Bundan tashqari, ko'rib chiqish bir hodisaning
boshqasining paydo bo'lishiga qanday olib kelishini aniqlashi kerak edi. Bu juft hodisalar
sabab va natija sifatida tavsiflanadi. Bu tushuncha bilan sabab-natija munosabatlarining
muhim belgilari zaruriyat va universallikdir. Birinchisi, sabablar bo'yicha ta'sirni to'liq
aniqlashni anglatadi (bir xil sabablar, albatta, bir xil oqibatlarga olib keladi). Ikkinchisi,
dunyoda biron bir hodisa tegishli sababsiz sodir bo'lishi mumkin emasligini anglatadi.
Sabab va oqibat qonunining eng radikal shakli Laplas tomonidan taklif qilingan. Uning
fikricha, dunyodagi har bir hodisani barcha dastlabki shartlarni bilishga asoslangan
universal hisoblash tartib-qoidalari tufayli aniq bashorat qilish mumkin. Laplas
bilimlarning to‘liq bo‘lmasligini sababiy bog‘liqlik tamoyilini qo‘llashni cheklovchi omil
deb hisobladi. Mutlaq bashorat qilish qobiliyati faqat barcha sharoitlarni bir vaqtning
o'zida ko'rishga qodir bo'lgan mutlaq aqlga ega.
Sabab va oqibat tushunchasining qarama-qarshi talqinini Yum bergan, u bilish
imkoniyatini faqat tajribaga asoslangan holda tushuntirishga harakat qilgan. U sabablarni
bilish tajribaga asoslanganligi sababli, universallik va zarurat haqida gap bo'lishi mumkin
emas, deb ta'kidladi. Bizning sabab-oqibat munosabatlari haqidagi g'oyamiz faqat
bir-biriga o'xshash boshqa hodisalardan keyin qanday o'xshash (yoki o'xshash) voqealar
sodir bo'lishini kuzatish odatidir. Biroq, bu odat bir nuqtada bizni yo'qotmasligiga va
kutilmagan narsa sodir bo'lmasligiga hech narsa kafolat bermaydi.
Yumning skeptitsizmi Kant tomonidan jiddiy tanqid qilindi, u sabablar qonunini
transsendental asoslab berdi. Kantning fikricha, sabab va oqibat aqlning apriori
tamoyillaridir. Transsendental mulohazaning umumiy mantig'iga ko'ra, tabiat hodisalari
bilish tamoyillariga muvofiq bo'lishi kerakligi sababli (va aksincha emas), shuning uchun
har qanday hodisani sababiylik printsipiga muvofiq boshqa tarzda tasavvur qilish
mumkin emas. Bu sabab-oqibat munosabatlarining universalligini tushuntiradi. Zaruriyat
shundan kelib chiqadiki, sababiylik printsipi har doim bir hodisaning boshqa hodisadan
kelib chiqishi uchun qat'iy qoidani nazarda tutadi. Hodisalarni bilish ularni ong
tomonidan belgilangan qoidalarga muvofiq qurishni nazarda tutadi. Sabablilik printsipi
dizayn sxemasini belgilaydi, unda ta'sir sababdan majburiy ravishda chiqariladi. Shunday
qilib, fasllarning o'zgarishi Yerning Quyosh atrofida aylanish qonunlaridan kelib chiqadi,
bu esa o'z navbatida universal tortishish qonunidan kelib chiqadi. Kant sabab va ta'sir
qonunining qo'llanilishi chegaralarini ham ko'rsatdi. Hodisalar konstitutsiyasining qoidasi
bo'lgan bu qonunni tushunarli sohaga tatbiq etib bo'lmaydi. Bu cheklash axloqni ko'rib
chiqishda ayniqsa muhimdir. Insonning xatti-harakati (u aql bilan belgilanadigan
darajada) aql bilan tashkil etilmaydi. Uning qonuniyatlari hodisalar dunyosi qonunlari
bilan umumiy umumiylikka ega emas, shuning uchun sabablik printsipiga bo'ysunmaydi.
Inson erkinlikka ega bo'lgan va o'z harakatlari uchun javobgar bo'lgan shaxs sifatida
harakat qiladi.
SAABAB VA TA'SIR - falsafiy toifalar, ifoda
qilish bir dan shakllar universal bog‘lanish hodisalar. Sabab (lat. sabab )odatda o‘ylagan s
ifatida hodisa , harakat qaysi hosil
qiladi , aniqlaydi yoki sabab boshqa hodisa ; ikkinchisi oqibat deyiladi. Aristotelbta'limot
ningini ishlab chiqdi.
To'rt sababqandayto'rtasosiy usullari tushuntirishlarmohiyatqaysibilan buharakatvasifatid
a asosiy tamoyillarmavjudlik. Ularning formulasiuprinsiplarko‘zda
tutadijavoblar bo‘yicha quyidagi savollar haqida mohiyat : “
(rasmiysabab); “ningnimadan iborat?” (materialsabab); “qandayyasalgan?”
(samaralisabab)va “uchunnima?” (maqsadsabab). Sabbiylik, Aristotelga koʻra. , usiz
maqsadlini tasavvur qilib bo‘lmaydi. Har birmohiyat
bundayda to‘liqdarajada,qachonbilanentelechyni ifodalaydi, t. e. o‘z ichiga uning
maqsadini bo'lishvako'rinadisima'noli to'liqlik. Ko‘rib
chiqish samarali sabab qabul qilmasdan hisobga maqsad t. k. har
birharakatbajariladibo‘lmaydi o'zi tomonidano'zim ,a uchun aniq natija .sabablarmaqsadv
ahiy shuning uchunmohiyatIzohdan. uningdanolingan vamaqsadbo‘ysundirilganHarakat .
Falsafada Falsafa Yangi vaqt talqin sabablilik o‘z ichiga
oladi ikki muhim binolar: teleologiyatabiatko‘ptushunchabo'lganbog'lanishtekshiruv-saba
b shakliradikalning
engQonun. sabablarimos sizbo‘lmaydibo‘lmaydi dunyo dahodisabittabu demakbir
xilIkkinchi). oqibatlar bir xilbir xilvabittato qo‘rg‘oshinkeraksabablarbir
xil bular vabir (sabablar oqibatlari determinizmtoʻliqmaʼnosiBirinchi. universallikvazarur
iyatharakat tushunishbundaybilanbog‘lanishlarta’sir -sababxususiyatMuhim. ta`sirvasaba
bsifatida tasvirlanganhodisalarjuftBunday. boshqako‘rinishitoboshlaydi fenomenbirqanda
y,o‘rnatish kerakmulohaza yuritishBundan tashqari . sababsamaralifaqatko‘rib
chiqish zarur binoikkiulardanQabul qilish). o‘zgartirishmunosabatniharakatba'zibornima
uchunva qanday, savolgaonjavob berish keraktabiattabiatni
oʻrganishQachon ( hodisalara, mohiyat emas gatushuntirish) 2); rejaneykintashqitashqim
aqsadlarqandaykeyin,o‘zingizdantushuntirishkerak (tabiattabiatni o‘rganishindanrad
etish)1 taklif qilingan Laplas. In uning vakilligi har bir hodisada da dunyoda bo‘lishi
mumkin aniq bashorat
qilganrahmatuniversalhisoblashprotseduralar ,asoslanganabilimhammaning dastlabkishart
lari. Cheklashomiluchunilova tamoyili sabablilikLaplasishonganto‘liqsizlikbilim . Mutlaq
qobiliyattobashoratmavjud faqatmutlaqaqlqobiliyatli < /span>. <
/span>shartlarnibarchadarholqarang
Tushunchaga
qarama-qarshi talqin tushuncha kauzal- a> /span>.kutilmagannarsabo‘lmaydivasizni
tushkunlikka solmaydibo‘ladi. emasbiz lahzabu-nima da odatbubu, ammo ,kafolat
bermaydiHech narsa. bir-biriga too‘xshashbir
xilshunday, boshqalarkeyinbo‘lganhodisalarbir-biri bilan orasida) o‘xshashyoki ( bir
xilqanday, kuzatishodat faqatbog'lanishnatija- BorsababhaqidafikrimizBizning. kerakli
narsalar va universallikhaqidanutqlarva be mummumbu, tajriba gaga
asoslanganbilimsabablarbundan buyonda'vo qildiU . tajribadanfaqatasoslangan berishga
harakat qildim. , bilimimkoniyatinitushuntirishga, Humberdialoqatergov
Skeptitsizm Hum bo‘ysundirildijiddiy bergan bog‘lanish ni tashkil
etuvchiqoidaBo'lish. ulanishlar samarali -sababqonunqo‘llanilishi chegaralar dashuningde
kko‘rsatganKant. tortishishuniversaldandanburilishiularningin qaysiQuyoshatrofida Yer a
ylanishdanqonunlardanolingan o‘zgarishi yillar marta, Shunday
qilib. sabablaridan chiqarib
olinadikeraklichi natija qaysibilan, qurilish sxema bundayto‘plamlarsabablilikPrinsip . qo
idalargasababga ko‘rabo‘lganqurilish. ularniularni nazarda
tutadihodisalarBilimdan. boshqadan hodisa birquyidagiqoidaqattiq har doim ni nazarda
tutadisababliliktamoyilnima, bundandankeyinZarur. aloqatergov- sababliuniversalliktush
untiradiBu. sabablilik tamoyilbilanyozuvinas ,aks holdao'ylashbo'lishi
mumkin emashodisalarhar
birbu), aksincha emasva (idrok tamoyillari bilanbo‘lishibo‘lishi tabiat hodisalar, mulohaz
atranssendental mantiq umumiybo‘yicha, Chunki. sabab tamoyillar a
priorimohiyat, Kant tomonidan , natijavaSabab. sababqonunasoslashtranssendentalkim, K
anttanqid hodisalar, bu qonun yo‘q mumkin bo‘lishi kengaytirilgan to aniq sfera. Bu chek
lov ayniqsa muhim axloq haqida mulohaza
yuritilganda. Inson xulq-atvori (in bu kamida, in nima u aniqlangan sabab) emas tuzildi s
abab. Uning qonunlarida bor bor hech
narsa umumiy bilan qonunlar dunyo hodisalar ,a chunki yo‘q tobe tamoyil sababbiylik. In
son harakat shaxs sifatida , egaerkinlikvamas'uluchun sizningharakatlaringiz.
|