nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
KChAKTU
 ( - Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

30
Masalan, AMPS standartida tizimga ajratiladigan chastotalar resursi
ikkita BTSdan MSga (to‘g‘ri kanal) ma’lumotlarni uzatish uchun
869…894 MGs diapazon va teskari yo‘nalishda (teskari kanal)
ma’lumotlarni uzatish uchun 824…849 MGs diapazoni hisoblanadi.
Shunday qilib, chastota bo‘yicha dupleks ajratish 45 MGsni tashkil
etadi. Har bir chastotalar kanaliga Δf
p
, =30 kGs polosa ajratiladi,
shunday ekan, himoya intervallarini hisobga olganda ajratilgan
diapazon chegaralarida 832 ta kanal joylashadi va 1 dan 799 gacha va
991 dan 1023 gacha nomerlar beriladi.
(a) (b)
1.12- rasm. Kanallar signallari spektrlari (a) va abonentlar orasida
chastota-vaqt resurslarini taqsimlanishi (b)
To‘g‘ri (downlink) va teskari (uplink) kanallar spektral
ajratishga ega bo‘lish bilan kanallarni bir-birlariga ta’sir etishini faqat
nazariy to‘liq yo‘qotadi. Amalda esa kanallararo (ichki tizimli)
halaqitlarning vujudga kelishini qabullagichdagi ajratish filtrlarini
noidealligi tufayli oldini olish mumkin emas, buning natijasida bitta
kanaldan energiyaning qismi qo‘shni kanalga o‘tib ketadi. Kanallararo
halaqitlar ta’sirini kuchsizlantirish mos signallarni manipulyatsiyalash
(“polosadan tashqi” nurlanishlarni kamaytirish) va filtrlarni (qo‘shni
kanalda so‘ndirishni yaxshilash) tanlash orqali bo‘lishi mumkin.
O‘zaro halaqitlar sathini kamaytirishning yana bir usuli chastotalar
U
kir - Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari

17
hisoblanmaydi, chunki yuqori chastotali kuchaytirgichlarning
kirish qarshiligi
50 Omga teng bo‘lishi kerak.
1.6- rasm. Tranzistorni umumiy emitterli sxema bo‘yicha ulanishining funksional
sxemasi
Umumiy bazali sxemaning amplituda-chastotaviy xarakteristikasi barcha
ulanish sxemalari ichida eng keng polosali hisoblanadi,
shuning uchun u yuqori
chastotali radiochastota kuchaytirgichlarida ishlatiladi. Umumiy bazali sxemaning
chastotaviy xarakteristikasi tranzistorning
f
α
(
f
h21b
) chegaraviy kuchaytirish
chastotasi bilan cheklanadi.
Umumiy kollektorli sxema
Umumiy kollektorli sxema odatda yuqori kirish
qarshiligini olish uchun
qo‘llanadi.
Tranzistorning bunday ulanish sxemasining quvvat bo‘yicha
kuchaytirish koeffitsienti umumiy emitterli sxemaning kuchaytirish koeffitsientiga
qaraganda kichik va umumiy bazali sxemaning kuchaytirish koeffitsientiga deyarli
teng bo‘ladi. Bu tranzistorning umumiy bazali ulanish sxemasi kuchlanish
bo‘yicha kuchaytirmasligiga bog‘liq. Bu sxemada kuchaytirish faqat tok bo‘yicha
bo‘lib o‘tadi. Tranzistorning umumiy kollektorli ulanishi funksional sxemasi 1.7-
rasmda keltirilgan.
1.7- rasmda keltirilgan sxemada kollektor va bazaning ta’minoti zanjirlari
ko‘rsatilmagan. Tranzistorning umumiy kollektorli
ulanishi sxemasining kirish
U
kir
U
chiq
VТ1
18
qarshiligi sifatida tranzistor bazasining qarshiligi (umumiy emitterli sxemadagi
kabi) va kirish qayta hisoblangan emitter zanjiridagi rezistorning qarshiligi
yig‘indisi
xizmat qiladi, shuning uchun umumiy kollektorli ulanishi sxemasining
kirish qarshiligi juda katta bo‘ladi. Uning kirish qarshiligi barcha ulanish
sxemalaridan eng kattasi hisoblanadi.
1.7- rasm. Tranzistorning umumiy kollektorli ulanishining funksional sxemasi
Tranzistorning umumiy kollektorli ulanishi
sxemasining amplituda-
chastotaviy
xarakteristikasi
etarlicha
keng
polosali
hisoblanadi.
lekin
kuchaytirgichning o‘tkazish polosasi umumiy kollektorli ulanishi sxemasining
katta kirish qarshiligini parazit sig‘imlar bilan shuntlanish tufayli jiddiy
cheklanishi mumkin,
shuning uchun, asosan, umumiy kollektorli ulanish sxemasi
katta kirish qarshiligili bufer kuchaytirgichi sifatida qo‘llanadi. Ba’zan u yuqori
chastotali generatorlar va chastota sintezatorlarining
xarakteristikalariga
yuklamaning ta’sirini kuchsizlantirish uchun qo‘llanadi.
1.8- rasmda UE, UK va UBli kuchaytirish kaskadlarining ishlatilish
sxemalari keltirilgan.
Δf
п - Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

31
kanallari orasiga himoya intervallarini
kiritish hisoblanadi, bu lekin
aloqa uchun ishlatiladigan chastotalar
polosasini kamayishiga, ya’ni
spektrdan foydalanish samaradorligini kamayishiga olib keladi.
Ta’kidlash kerakki, dupleks aloqada, qat’iy aytganda ikkita Δf
p
polosalar – bittasi to‘g‘ri kanallar uchun, boshqasi
teskari kanallar
uchun ishlatiladi.
KChAKTU
(
FDMA) tizimining
asosiy afzalligi ajratilgan
o‘tkazish polosasini abonent orqali to‘liq ishlatilishi hisoblanadi.
Kamchiligi esa, ravshanki, bitta abonentga
hisoblaganda chastota va
energetik resurslardan foydalanishning past samaradorligi hisoblanadi.
Bundan tashqari, ta’kidlash kerakki, analog standartlarga halaqitlardan
past himoyalanganlik,
atrof landshafti, binolarning ta’siri ostida yoki
abonentlarning harakatlanishi tufayli signallarning so‘nishi
bilan
kurashish samarali usullarining yo‘qligi, shuningdek efirda abonentlar
kanallari yashirincha eshitilishidan past himoyalanganlik (ko‘pincha
ular to‘liq bo‘lmaydi) xos bo‘ladi. Bu yerdan nisbatan yuqori zarur 15
dBgacha signal/shovqin nisbati kelib chiqadi, bu qabullagichning
katta quvvatini ishlatilishini va tizimning
istalgan radiotelefon
kanalini yasalgan UQT-CHM qabullagichda qabul qilish imkoniyatini
shartlaydi. Analog tarmoqlardagi qo‘shimcha xizmatlar to‘plami ham
raqamli tizimlardagiga qaraganda juda yuqori. FDMA tizimini
ishlatadigan ko‘plab
analog standartlardan biri
Fazaviy manipulyatsiyalash - Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

Bog'liq Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari u
Fazaviy manipulyatsiyalash. Zamonaviy raqamli mobil
radioaloqa tizimlarida M-lik fazaviy manipulyatsiyalash (ikkilik,
4-sathli va h.k.) tizimlari qo‘llaniladi.
Fazaviy modulyatsiyalashda radiosignal fazasining oniy
qiymati
modulyatsiyalanmagan
tashuvchi
tebranish
fazasidan
modulyatsiyalovchi signal oniy qiymatiga bog‘liq bo‘lgan qiymatga
og‘adi:
s [
t, u (
t )]
= A∙cos {
2nf 0 t + φ [
u (
t )]}
= Re [
A∙exp {
jφ [
u (
t )]}
exp {
j2nf 0 t }]
(1.4)
Bu ifodadan kelib chiqadiki,
u (
t ) modulyatsiyalovchi signalda bo‘lgan
uzatiladigan ma’lumotlar
s [
t, u (
t )] uzatiladigan signalning kompleks
og‘masiga kodlangan:
Á (
t )
= A∙exp {
jφ [
u (
t )]} (1.5)
Kompleks og‘ma tushunchasi raqamli aloqa ham nazariyasi, ham
texnikasi uchun juda muhim hisoblanadi va sezilarli rolni o‘ynaydi.
Raqamli
fazaviy
modulyatsiyalashda
tashuvchi
modulyatsiyalanmagan tashuvchi tebranish joriy fazasidan turli
qiymatlar yakuniy soniga farq qilishi mumkin. Ikkilik fazaviy
manipulyatsiyalashda (FM-2) bunday qiymtlar sifatida odatda 0° va
180° tanlanadi. Zamonaviy aloqa tizimlarida ko‘pincha bitta kanal
simvolida uzatiladigan ma’lumotlarning birdaniga bir necha bitlarini
taqdim etish uchun fazaviy burchaklarning katta to‘plami ishlatiladi.
Masalan, ikkita bitlardan bo‘lishi mumkin ketma-ketliklar qiymatlarini
taqdim etish uchun to‘rtta turli xil 45°, 135°, – 45°, –135° fazaviy
51
burchaklar ishlatilishi mumkin (FM-4 tizimi). Uch bitli so‘zning
bo‘lishi mumkin qiymatlarini to‘rtta bitli so‘zning sakkizta turli
fazaviy burchaklaridan guruh (FM-8 tizimi) – 16 ta fazaviy
burchaklardan guruh bilan (FM-16 tizimi) va h.k. taqdim etish
mumkin.
Т
0 - Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

34
KSning
shakli
turlicha
bo‘lishi
mumkin,
ko‘pincha
qo‘ng‘iroqsimon impulslar qo‘llaniladi, chunki ularni shakllantirish
oson bo‘ladi. Shunday qilib, FDMAdan asosiy farqlanish –
sinxronlashtirishg zarurati vujudga keladi.
Ideal holda kanallar signallarning vaqt bo‘yicha mos
tushmasligini ularning ortogonalligi ta’minlaydi, demak ularning bir-
birlariga ta’sirini oldini oladi. Real holda tizimning polosasini
cheklanganligi tufayli oldingi kanallardan keyingi kanallarni paydo
bo‘lshini boshlanishiga signallardan o‘tish jarayonlari tugallanmasligi
va oxirgilari bilan qo‘shilib borishi bilan kesishma (kanallararo)
halaqitlarni hosil qilishi mumkin. Qo‘shni kanallarning ta’sirini, ya’ni
kanallararo halaqitlar sathini kamaytirishga himoya vaqt intervallarini
kirtish yo‘li bilan erishiladi, bu o‘z navbatida, ma’lumotlarni uzatilishi
mumkin bo‘lgan diapazonning kamayishiga, ya’ni uzatish tezligini
haqiqiy kamayishiga olib keladi.
Sotali aloqa tizimlarida samaradorlikni oshirish maqsadlarida tor
polosali
TDMA
(
NB TDMA yoki MC/TDMA
) – birlashtirilgan FDMA
va TDMA ishlatiladi. Bunda ajratilgan chastotalar diapazoni
FDMAdagi kabi tashuvchilar alohida polosalarga bo‘linadi. Har bir
chastotalar polosalarida esa abonentlarni vaqt bo‘yicha ajratish amalga
oshiriladi. Bu usul raqamli tizimlarda
(GSM, D-AMPS)
qo‘llaniladi.
1.17- rasmda ajratilgan diapazonni 4 ta nimtashuvchilarga har bir
polosalar chagaralarida maksimum 4 ta abonentlarga bir vaqtda aloqa
taqdim etiladigan ajratish keltirilgan. Shunday qilib, tor polosali
TDMA usulini ishlatish bilan o‘sha bir chastotalar diapazonida
FDMAdagiga qaraganda 4 marta ko‘p abonentlar ishlashi mumkin. Va
shuning uchun TDMAni ishlatadigan tarmoqlarning sig‘imi FDMAga
qaraganda 3-6 martaga ortiq bo‘ladi.
Kirish 
kuchaytirgich - Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari

12
K
P
[dB] = 10 lg (P
2
/P
1
) = 10 lg K
P
(1.2)
Quvvat tok yoki kuchlanishning
kvadratiga proporsional, u holda tok va
kuchlanish bo‘yicha kuchaytirish koeffitsientini mos ravishda quyidagicha yozish
mumkin:
K
I
[dB] = 20 lg (I
2
/I
1
) = 20 lg K
I
,
K
U
[dB] = 20 lg (U
2
/U
1
) = 20 lg K
U
.
Detsibeldan o‘lchamsiz kattalikka o‘tish quyidagi
ifoda orqali amalga
oshiriladi:
K
m
= 10
KdB/N
,
bu yerda
N=10
quvvat bo‘yicha kuchaytirish koeffitsientini hisoblashda va
N=20
tok va kuchlanish bo‘yicha kuchaytirish koeffitsientini hisoblashda olinadi.
Kuchaytirish koeffitsientlarini logarifmik berilishidan keng foydalanish
kuchaytirgichlar qo‘llanadigan ko‘plab yo‘nalishlar insonning sezgilariga ta’sir
etadigan texnikaga bog‘liq bo‘lishi ham sabab bo‘ladi. Insonning qabul qilishi esa
logarifmik bog‘liqliklar orqali tavsiflanadi. Masalan,
ovoz signalining balandligi
insonning sezgilari bo‘yicha uning quvvati 10 martaga oshganida 2 martaga
oshadi.
Agar
K
u
= 1
dB olinsa, u holda kuchlanish bo‘yicha kuchaytirish
koeffitsientini aniqlashda quyidagicha bo‘ladi:
13
K
u
= 10
K,dB/20
=10
1/20
=
1,12
Demak,
agar
kuchaytirgichning
chiqishidagi
kuchlanish kirishdagi
kuchlanishdan 1,12 martaga (12%ga) katta bo‘lsa, kuchaytirish bir detsibelga teng
bo‘ladi.
Logarifmik baholash o‘lchami ko‘p kaskadli kuchaytirgichlarni tahlil
qilishda qulay. Logarifmik birliklarga o‘tishda ko‘p
kaskadli kuchaytirgichning
umumiy kuchaytirish koeffitsienti (1.2) formuladan farqli ravishda alohida
kaskadlar kuchaytirish koeffitsientlarining yig‘indisi orqali aniqlanadi, ya’ni:
K
umum
[dB] = K
1
[dB] + +K
2
[dB] +... + K
n
[dB]
Kuchlanish va tok bo‘yicha kuchaytirish koeffitsientlari kompleks kattaliklar
hisoblanadi, buni kuchaytiriladigan signaldagi fazaviy surilishlarning bo‘lishi aks
ettiradi. Masalan, kuchlanish bo‘yicha kuchaytirish koeffitsienti uchun quyidagiga
ega bo‘lamiz:
)
(
кир
чик
кир
чик
j
кир
чик
j
кир
j
чик
e
U
U
e
U
e
U
K
yoki
j
m
e
K
K
,
bu yerda
K
m
= (U
chik
/ U
kir
)
– kuchaytirish koeffitsientining moduli;
= (
chiq
–
kir
)
– kirish va chiqish kuchlanishlari orasidagi fazalarning
surilishi burchagi.
14
Odatda, kuchaytirish koeffitsienti qaralayotganda
uning moduli nazarda
tutiladi. Fazaviy surilish (kuchaytirish koeffitsientining argumenti) alohida tahlil
qilinadi.
Ham modul, ham fazaning qiymatlari ham kuchaytirish sxemasi
parametrlarining
qiymatlariga, ham kuchaytiriladigan signalning chastotasiga
bog‘liq bo‘ladi. Ularni tavsiflash uchun amplitudaviy-chastotaviy
va fazaviy-
chastotaviy xarakteristikalar deyiladigan xarakteristikalar ishlatiladi.
Dastlabki 
 signal - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov,...

202
5.4- rasm. Atmosfera optik aloqa liniyalari qabullagich-uzatkichi
Qabullagich tezikli r-і-n yoki ko‘chkili fotodiod asosida quriladi.
Ma’lumki, yarim o‘tkazgichli yorug‘lik diodi kogerent nurlantirgich
hisoblanmaydi va bunin natijasida nurlantiriladigan nurlar 20°ga
etadigan burchaka tarqaladi, shuning uchun nurlarni ingichka tutamga
to‘playdigan qurilma zarur bo‘ladi. Kichik tarqalish burchakli nurlarni
fokuslash uchun qabullagich-uzatkichda quvvatli ob’ektivlar ko‘zda
tutilgan.
Ikki tomonlama aloqani tashkil etish uchun qabullagich-
uzatkichlar
uzatkichlardan
qabullagichlarga
qarama-qarshi
yo‘nalilarda tarqaladigan ikkita parallel nurlarni ishlatadi, har bir
qabullagich-uzatkich blokidagi qabul qilishi va uzatish esa bir vaqtda
va mustaqil amalga oshiriladi. Ishlatiladigan nurlanish aniq bir
modelga bog‘liq ravishda 780 dan 950 nmgacha to‘lqinlar diapazonida
yotadi.
OOUTni iste’molchilarga ulash uchun har bir ishlab chiqaruvchi
o‘z interfeysini ishlatadi. Lekin ularning barchasi umumiy ulanish
g‘oyasiga rioya qiladi, u shundan iboratki, atmosfera aloqasi liniyasi
kabel bo‘lagining emulyasiyalanishi hisoblanadi (ikkita o‘rama juftlik
yoki optik kabelning ikkita tolasi). Shunday qilib, masalan,
ob’ektlarni bog‘laydigan kabelli tarmoqda qatnashadigan barcha
qurilmalar uchun OOUT “ko‘rinmas”, ya’ni qurilmalarga hech
qanday cheklashlar qo‘yilmaydi, hech qanday qo‘shimcha aloqa
protokollari yoki ularga o‘zgartirishlar va to‘ldirishlar kiritilmaydi.
OOUTdan foydalaniladigan kompyuter tarmog‘ini qurish
variantlaridan biri 5.5- rasmda keltirilgan.
OOUT tizimlarning ishlashini ko‘rib chiqishda qator muhim
parametrlarni hisobga olish zarur, ular ichki va tashqi toifalarga
bo‘linadi
kognitiv radio ( - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D....

200
simsiz qurilmalar ham litsenziyalanadigan, ham bo‘sh turli
diapazonlarga ulanishni dinamik ola oladi. Masalan, Wi-Fi
chastotalari yuklanishida ular 900 MGs chastotaga o‘tish imkoniyatini
oladi. Bundan tashqari, XG tizimi analog teleuzatishlarni translyasiya
qilish tugashi tufayli yanada ko‘p bo‘ladigan litsenziyalanmaydigan
chastotalar “bo‘sh joylarida” ishlaydigan yangi tarmoqlarning
“sig‘imini” oshirishi mumkin.
Kognitiv
radio yakunda
barcha
simsiz
qurilmalarning
birlashtirilishiga
olib
kelishi
mumin
va
buning
hisobiga
foydalanuvchining murakkabroq qurilmalar bilan o‘zaro ta’sirlashishi
asta-sekin
soddalashadi.
Kognitiv
radioga
o‘z intellektual
imkoniyatlari haqida, shuningdek ular bilan foydalanuvchi bajarishi
mumkin bo‘lgan amallar spektri haqidagi ma’lumotlar qo‘yilgan.
O‘qish joyidan ma’lumotnoma справка с места учебы

O‘qish joyidan ma’lumotnoma справка с места учебы
Download
77,65 Kb.
Matnni ko'rish
Sana
13.12.2023
Hajmi
77,65 Kb.
#117992
Download
77,65 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
O‘qish joyidan ma’lumotnoma справка с места учебы
Download
77,65 Kb.
Matnni ko'rish
┴ - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov,...

17
bajariladi va maydon kuchlanganligini hisoblashni interferension
formulalar bo‘yicha o‘tkazish mumkin bo‘ladi.
UQT diapazonda yer sirti ideal dielektrik sifatida qaralishi
mumkin. Shuning uchun gruntning o‘tkazuvchanlik xossalarining
o‘zgarishi UQTni tarqalishiga deyarli ta’sir ko‘rsatmaydi.
Shu bilan birga, yer sirtining uncha katta bo‘lmagan
notekisliklari UQTni yer sirtidan qaytishi shartini sezilarli
o‘zgartiradi.
To‘g‘ridan to‘g‘ri ko‘rinish chegarasida aniq kichik bo‘lgan
uncha katta bo‘lmagan
l 
< 0,2 - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov,...

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari»Bog'liq Muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari ul
< 0,2
· l
0
masofalarda UQT diapazonda
yerning sferikligini va troposferadagi radioto‘lqinlarning refraksiyasi
ta’sirini hisobga olmaslik mumkin. Bunda UQTni tarqalishining
xarakterli o‘ziga xos xususiyati katta barqarorlik va vaqt bo‘yicha
signal sathining o‘zgarmasligi hisoblanadi.
0,2
l
0
<
l
< 0,8
· l
0
chegaralarda yotadigan sezilarli masofalarda
yerning sferikligini hisobga olish zarur bo‘ladi. Shu bilan birga
refraksiyaning ta’sirini yerning ekvivalent radiusidan foydalanish yo‘li
bilan hisobga olish kerak bo‘ladi.
Bunday masofalarda UQTni tarqalishi uchun metrologik
sharoitlar ta’sir qiladi. Troposferaning sindirish koeffitsientining
o‘zgarishi bilan to‘lqin traektoriyasining egriligi o‘zgaradi, binobarin,
to‘g‘ri va yer sirtidan qaytgan nurlar uchun bu o‘zgarishlar turlicha
bo‘lishi mumkin. Natijada to‘g‘ri va qaytgan nurlar orasidagi fazalar
farqi o‘zgaradi, buning natijasida radioto‘lqinlar maydonlari sathi
o‘zgaradi, signalning so‘nishi ro‘y beradi. Masofaning ortishi bilan
so‘nishlarning halaqit qiluvchi ta’siri ortadi [1-3].
Radioqabul qilishga halaqitlar.
Radioqabul qilish shartlari
signal maydoni kuchlanganligini absolyut qiymatlari orqali emas,
balki
signal
maydoni
kuchlanganligini
shovqin
maydoni
kuchlanganligiga nisbati orqali aniqlanadi.
Turli aloqa turlari – radiotelefon, radiotelegraf, radioeshittirishni
va boshqalarni amalga oshirish uchun ma’lum minimal signal/halaqit
nisbati talab qilinadi. Bu joyda va berilgan to‘lqin diapazonida
halaqitlar sathini aniqlashni bilish katta amaliy ahamiyatga ega.
Binobarin, ma’lum halaqitlar sathi bo‘yicha talab qilinadigan maydon
kuchlanganligini aniqlash mumkin.
18
Biz
faqat
tashqi
halaqitlarni
ko‘rib
chiqamiz,
radioapparaturalarning ichki shovqinlari esa qabullash qurilmalari
fanida ko‘rib chiqiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari»
|
l 
= l - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov,...

Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari»
Muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari u
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari»
|
Ichki parametrlar - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov,...

203
sezgirligi, bitli xatolik (BER), qabul
qilish linzalarining diametri,
qabullagichning ko‘rish burchagini o‘z ichiga oladi. Atmosfera optik
aloqa liniyasining uzunligi, mumkinligi, o‘tkazish qobiliyati va uning
narxi aniq bir ilova uchun OOUT tizimlarning optik konstruksiyasini
aniqlaydi. Shu bilan birga, ilova o‘rnatgan cheklashlarga bog‘liq
bo‘lmagan holda OOUT tizimlarni ishlab chiqishdaqabullagich-
uzatkichlarning konstruksiyasiga ta’sir
qiladigan fundamental
echimlarni
qabul
qilish
arur
bo‘ladi. Bunday echimlarga
uzatkichlarning xarakteristikalari,
avtotrekingning zarurligi, bir yoki
ko‘p aperturali qabullagichlar va uzatkichlarni tanlash,
nurlanishni
muvofiqlashtirish usullari kiradi.
5.5-rasm. Kompyuter tarmoqlarining ulanishi
Tashqi parametrlari
to‘g‘ri ko‘rinish va atmosfera halaqitlari,
aloqa masofasi binolar oynalaridagi yo‘qotishlar va yo‘naltirish
yo‘qotishlari, ya’ni nurlantiriladigan to‘lqin
tarqaladigan muhitga
bog‘liq parametrlarni o‘z ichiga oladi. Umumiy holda bu
parametrlarning ko‘pchiligi o‘zaro bog‘liq va tizimning umumiy
ishlashini aniqlaydi. Masalan, tizimning mumkinligi nafaqat aloqaning
masofasiga,
balki atmosferaning holatiga, yo‘naltirish aniqligiga va
qabullagich-uzatkichning konstruksiyasiga bog‘liq bo‘ladi. Iqlim
sharoitlari va o‘rnatish joyining fizik xarakteristikalari
atrof-muhit
parametrlariga kiradi. To‘g‘ri ko‘rinishga ta’sir qiladigan ob-havo
1-tarmoq
2-tarmoq
3-tarmoq
Bo‘shliqda (ochiq fazoda) radioto‘lqinlarning tarqalishi

Bog'liq Muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari u
Bo‘shliqda (ochiq fazoda) radioto‘lqinlarning tarqalishi. Bo‘shliq deganda molekulalar, atomlar, erkin zaryadlar bo‘lmagan bir
jinsli cheksiz fazo tushuniladi. Bunday bo‘shliq tushunchasini
kiritilishi maydonning radioto‘lqinlarni tarqalishining istalgan
mexanizmiga xarakterli bo‘lgan umumiy xossalarini aniqlashga imkon
beradi.
Agar bo‘shliqning nisbiy dielektrik singdiruvchanligi
ε 0 =1 va
nisbiy magnit singdiruvchanligi
µ=1 ega bo‘lgan A nuqtasiga
yo‘naltirilmagan nurlantirgich joylashtirilsa, u holda nurlantirgichdan
R masofadagi elektr maydon kuchlanganligini
E o quyidagicha tarzda
aniqlash mumkin:
A nuqta atrofida
R radiusli aylanani o‘tkazamiz (1.8-rasm).
1.8- rasm. Elektr maydon kuchlanganligini aniqlashga doir
U holda sfera sirtining birligiga to‘g‘ri keladigan quvvatni, ya’ni
bitta davrda Poyting vektori modulining
| P | o‘rtacha qiymatini
quyidagicha aniqlash mumkin:
| P | = P / 4 π R 2 , bu yerda
R – nurlantirgichga beriladigan quvvat.
16
Poyting vektori bu
E o elektr maydon kuchlanganligini
N o magnit
maydon kuchlanganligiga vektor ko‘paytmasi sifatida hisoblanadi:
P = [ E 0 ; H 0 ] yoki
E
NMT 
va
 AMPS - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D....

32
tizimning har bir abonentiga aloqa
seansi vaqtida oldin aktiv
abonentlarga taqdim etilgan intervallardan hech biri bilan mos
tushmaydigan, tizimning umumiy T
r
vaqt resurslari (tizimning Ti sikli
yoki kadri)
chegaralarida T
0
vaqt intervali (yoki T
k
vaqt kanali)
ajratiladi. Bu bilan har bir kanallar signali boshqalari qoplamasdan,
o‘z individual oynasida (so‘zida) joylashadi (1.14a- rasm).
a) v)
1.14- rasm. Kanallar signallarining vaqt bo‘yicha joylashishi (a),
abonentlar orasida chastota-vaqt resurslarini taqsimlanishi (v) va
KCHAKTU/KVAKTU chastota va vaqt bo‘yicha ajratish
kombinatsiyasi (g)
Shu
bilan birga, abonentlar signallari spektri tizimga ajratilgan
butun Δf
r
chastotalar polosasini egallashi va to‘liq qoplanishi mumkin.
Bunday resurslarni taqsimlanishini ko‘rsatilishiga 1.14v-rasm
xizmat
qiladi, undan ko‘rinib turibdiki, yig‘indi
chastota-vaqt resursi
k
Т
0
Т
р
S
1
(t)
S
k
(t
)
S(t)
t
Sanoat va atmosfera halaqitlari - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r....

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari»Bog'liq Muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari uSanoat va atmosfera halaqitlari.
Sanoat halaqitlari manbalari
birinchidan, ishlashi uchqunlash bilan bog‘liq bo‘ladigan turli xil
elektr qurilmalar, ikkinchidan, qisqaroq to‘lqinli stansiyalarning ishchi
diapazoniga tushadigan asosiy chastotaning yuqori garmonikalarini
nurlantiradigan radiostansiyalar hisoblanadi. Sanoat halaqitlari,
ayniqsa 2000 ÷ 10000 m to‘lqinlar uzunliklarida halaqitlar maydoni
kuchlanganligi 1000 mkV/mga yetadigan katta shaharlarda sezilarli
bo‘ladi. Qisqaroq to‘lqinlarda sanoat halaqitlari kamayadi.
Sanoat halaqitlari har bir holda maxsus o‘lchagichlar yordamida
aniqlanadi.
Sanoat halaqitlarini ularning vujudga kelishi joylarida ham
radioto‘lqinlarni nurlanishiga, ham ularning ta’minot o‘tkazgichlari
bo‘yicha tarqalishiga to‘sqinlik qiladigan filtrlash va ekranlashning
qo‘llanilishi yo‘li bilan so‘ndirish amalga oshiriladi.
Atmosfera halaqitlarining asosiy manbai yashinlar hisoblanadi.
Yashin razryadi vaqtida aperiodik xarakterga yoki so‘nuvchi
tebranishlar xarakteriga va
t
= 0,1 ÷ 3
msek uzunlikka ega bo‘lgan
quvvatli tok impulsi vujudga keladi. Bunday impuls uzluksiz
chastotalar spektrini hosil qiladi, binobarin, spektrning sinusoidal
tashkil etuvchilari amplitudasini chastotaga teskari proporsional
kamaytiradi.
Eng katta amplituda qiymatiga
f
g
= 1
/
t
2
chastotada, ya’ni
300 ÷ 10000 Gs diapazonda erishiladi.
Yashin razryadi vaqtida vujudga keladigan turli uzunliklardagi
radioto‘lqinlar mos diapazonlar to‘lqinlariga o‘xshash tarqaladi va
qabulash qurilmalariga halaqitlar ko‘rinishida ta’sir qiladi.
Atmosfera halaqitlariga o‘rta to‘lqinlar sohalarida va qisman
qisqa to‘lqinlar sohalarida yotadigan diapazonlar eng ko‘p uchraydi.
UQT diapazonida atomsfera halaqitlarining ta’siri sanoat
halaqitlari kabi sezilarli emas.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari»
|
Zararli gazlarni neytralizatsiyalash

23
birikmalar ularning olovlanish (chaqnash) haroratidan yuqori
haroratda yondiriladi. Buning uchun kislorod yetarli darajada bo'lishi
kerak. Ayrim gazlarning ma'lum miqdori oddiy havoda ham yonishi
mumkin. Masalan, uglerod oksidining havo tarkibidagi miqdori 12,5
% va undan ko'p bo'lsa, bu gaz havoda bemalol yonadi.
Karyer atmosferasida bir necha xil gaz bo'lib, havoni ulardan bir
vaqtda tozalash zarur bo'lsa, unda karyer havosini normallashtirish
uchun bir necha gaz tozalash usullari
kombinatsiyasidan foydala-
niladi. Bunda quyidagi kombinatsiyalar bo'lishi mumkin: absorbsion
va katalitik gaz tozalash, termik va katalitik gaz tozalash va boshqa
kombinatsiyalar.
Dielektriklarning singdiruvchanligi

|
Dielektriklarning singdiruvchanligi
|
bet | 1/5 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 469,5 Kb. | | #126876 |
Bog'liq 10-Ma\'ruza
10-MA’RUZA
DIELEKTRIKLARNING SINGDIRUVCHANLIGI
Reja:
Suyuq dielektriklarning teshilishi.
2. Qattiq dielektriklarning teshilishi
Tayanch so‘zlar: dielektriklar, yarim o‘tkazgichlar, o‘tkazgichlar va magnit materiallar , elektr o‘tkazuvchanligi o‘tkazgich materiallardan
1. Suyuq dielektriklarning teshilishi.
Suyuq dielektriklarining elektr mustahkamligi normal sharoitda gazlarnikiga nisbatan ancha yuqori bo’ladi. Suyuqlikda qiymati gazlardagiga nisbatan ancha kichikdir. Shu sababli, toza suyuqlikda Et katta qiymatga (50-70MV/m) erishadi.
Odatda suyuqlik tarkibida doimiy qo’shimchalar sifatida gaz, suv va qattiq jism zarralari ishtirok etadi. Bunday qo’shimchalar suyuqlikning elektr mustahkamligiga (teshilish qonuniyatlariga ham) salbiy ta’sir etib, Et qiymatini keskin pasaytiradi. Elektr maydonida suyuqlikdagi begona zarralar maydon chiziqlari bo’ylab elektrodlar orasida zanjir ko’rinishidagi “bo’sh joylar” ni shakllantiradi1.
Agar suyuqlik tarkibida gaz pufakchalari bo’lsa, teshilish ana shu pufakchalardan boshlanib, suyuqlikda tugaydi. Suyuq dielektrik – neft mahsuloti bo’lgan transformator moyining tarkibidagi oz miqdordagi suv uning elektr mustahkamligini keskin pasaytiradi. Moydagi suv shar shakliga ega bo’ladi, kuchli maydon ta’sirida dipolli ushbu suv tomchilari qutblanish natijasida ellips shakliga o’tadi. Bunda elektrodlar orasida vujudga kelgan o’ta o’tkazuvchan kanal orqali teshilish ro’y beradi.
Toza moylarda Et qiymati 800C bo’lganda moyning yengil funksiyasi qaynab, unda ko’plab pufakchalar hosil bo’lishi natijasida suyuqlikning elektr mustahkamligi keskin pasayadi.
Neft mahsulotlaridan ishlab chiqarilgan izolyasiya mollari o‘zining afzalligi bilan birga ba’zi bir kamchiliklar: eskirish, chaqnash va alangalash xavfi, portlash ham holi emas. Ana shu sababli, yuqori qiymatli dielektrik singdiruvchanlikka erishish maqsadida suyuq sintetik dielektriklar ishlab chikarildi. Bunga misol qilib, keng miqiyosda qo‘llanilayotgan xlorlangan ugluvodorodlarni olish mumkin. Turli xil uglevodorodlar molekulalaridagi vodorod atomi o‘rniga xlor atomini kiritish orqali xlorlangan uglevodorodlar, ya’ni xlorlangan difenil olinadi. Xlorlangan difenil tarkibidagi xlor miqdori 43% dan 67% gacha oshirilsa, quyuq yoki mumsimon modda hosil bo‘ladi. Vodorod atomi o‘rnidagi xlor atomlarining miqdori oshirilishi natijasida modda quyuqlashib, zichligi ortadi va uning qotish harorati pasayadi ( 1-jadval):
O‘rta darajada xlorlangan pentaxlordifenil (sovtol) quyuq modda bo‘lgani sababli, suyultirish maqsadida unga xlorlangan suyuq uglevodorod qo‘shiladi. Kondensator moyini quyuq difenil bilan aralashtirib, hosil bo‘lgan suyuqlik qog‘ozli izolyasiyaga shimdirilsa, kondensatorning reaktiv quvvati ortadi hamda hajmi birmuncha kichrayadi.
1-jadval
Ba’zi sintetik dielektriklarning fizik va kimyoviy xossalari:
|
| |
Qazib-yuklash ishlarida changga qarshi kurashish

34
tufayli qo'shimcha namlik yo'qotilishini hisobga olish koeffitsiyenti;
K
m
- ho'llanadigan massivdagi kukun fraksiyalarini hisobga olish
koeffitsiyenti. Yuqoridagi ifodalarni tashkil qiluvchi ko'rsatkichlar-
ning qiymati har bir ruda rusum va kon jinsi uchun tajriba asosida
aniqlanadi.
Kon massasini ho'llash gidromonitor-nasos
qurilmasi bilan
amalga oshirilsa, qurilmadagi bosim va suv sarfini aniqlash talab
etiladi. Bosimni aniqlashda quyidagi zaruriy shartlar hisobga olini- shi
lozim. Qurilmalar pog'onaning ustiga ham, ostiga ham o'rnatish uchun
qulay bo'lishi kerak. Belgilangan bosim portlatilgan kon massasini
ho'llash uchun gidromonitor jo'mragidan otilib chiqayot- gan suv
oqimini kerakli masofaga yetishini ta'minlay olishi kerak.
Gidromonitor pog'onaosti maydoniga o'rnatilganda uning jo'm-
ragidan chiqayotgan suv oqimi hamda pog'ona parametrlarini hisobga
olgan holda zarur bo'lgan bosimni (Pa) quyidagi ifoda orqali aniqlash
mumkin:
H
Y
_ 0,00025
n
d + 1000d
:
bunda g - erkin tushish tezlanishi, m/s
2
; p
B
- suvning zichligi, kg/m
3
;
h
- pog'ona balandligi, m; h
B
- portlatishda kon massasining qabarish
balandligi, m; h
r
- gidromonitorni ostki maydonga o'rnatish balandligi,
m; C
b
- gidromonitor bilan kon massasi uyumi o'rta- sidagi masofa, m;
В - kirma (заходка) kengligi, m;
a
y
- pog'ona qiyalik burchagi, grad;
Y
n
- suv oqimining qiyalik burchagiga bog'- liq bo'lgan koeffitsiyent,
a
°С;
d- jo'mrak diametri, m.
Havo tarkibida mavjud changni og'irlashtirish usulidan biri -
kavjoyga suv bug'i yuborib, u yerda ajralib chiqadigan chang
zarrachalarini kondensatsiyalashdan iborat.
g •P
B
J (hy + h - К ) + ( ( + B + hy • ctg a y )
H„ = —
•^(hy + K
B
- h
T
) + ( ( + B + hy • ctg a y )
35
Ekskavator qazib oladigan kon massasini ho'llash asosida undan
chang ajralib chiqish intensivligini kamaytirish usuli karyerlarda keng
qo'llanadi. Bu usulning mohiyati kon massasi ho'llanganda
chang
zarrachalari ham ho'llanib bog'lanuvchan (yopishqoq) bo'lib
36
qoladi va havo oqimi bilan to'qnashganda ularning uchib ketishining
oldini olishda namoyon bo'ladi.
Karyerlarda (ayniqsa, ruda karyerlarida) kon massasini gidro-
monitor-nasos qurilmasi yordamida ho'llash keng tarqalgan. Bunda
gidropoyezd, maxsus suv sepish mashinalari va yarimturg'un
gidromonitor qurilmalaridan foydalaniladi.
Portlatilgan kon massasini bitta yoki ikkita suv sepish (ho'llash)
qurilmasi yordamida ho'llash mumkin. O'z-o'zidan ma'lumki, ikkita
suv sepish qurilmasi ishlatilganda kon massasining ho'llanish vaqti
ikki baravar qisqarib, 10-15 minutni tashkil qiladi.
EKG rusumli ekskavator kavjoyini bir marta ho'llash
uchun
sarflanadigan suv 80-100 m
3
ni tashkil qiladi. Portlatilgan kon
massasini ho'llanganda chang ajralib chiqish intensivligi pasayib,
havoning changlanganligi 1,3-2,4 mg/m
3
gacha kamayadi.
Bitta kavjoyni ho'llashga sarflanadigan suv miqdori quyidagi
ifoda orqali aniqlanadi:
Q
=
q
B
• q
m
•
T tonn
a
bunda
q
B
- suvning solishtirma sarfi; T/soat;
q
m
-
yuklash mashina-
sining unumdorligi, T/soat; T - ikki ho'llash orasidagi vaqt, soat.
( ® M M B  

- - 1. karyer atmosferasi

37
= s
GM op
bunda, S
op
- qurilmaning bitta o'rnatilgan joyida turib ho'llaydigan
maydoni, m
2
;
V
in
- ho'llanadigan massivning yuqori qatlamini infil-
tratsiyalanish tezligi, m/s. Infiltratsiya miqdori karyerlarda katta
diapazonda o'zgaradi. Masalan, ko'mir razrezlarida uning miqdori
0,0025 m/s dan 3 m/s gacha o'zgaradi.
Qazib-yuklash ishlarida ko'p cho'michli rotorli ekskavatorlar
qo'llanganda ham karyer atmosferasiga ajralib chiqadigan changni
kamaytirishda bir cho'michli ekskavatorlardagi changga qarshi
kurashish usullaridan foydalaniladi. Shuningdek, bir qator chang-
lantiruvchi manbalar dastlab changni aspiratsiyalab, keyin uni turli
changtutkichlar bilan tutib olish usulini qo'llashga imkon beradi.
Ayrim hollarda rotorli ekskavator bilan massivdan kon jinslarini qazib
olishda havoni filtrlanish koeffitsiyentining kichik bo'lishi tufayli
massivni ho'llash usuli bir cho'michli ekskavator qo'llanilgandagiga
nisbatan boshqacha bo'lishi mumkin.
Shu sababli rotorli ekskavator qo'llanganda massivni ho'llash
uchun maxsus usullardan (massivga suv shimdirish va boshqalar)
foydalaniladi.
Buzilmagan (tegilmagan) massivni oldindan ho'llash usuli ko'mir
konlarini qazib olishda istiqbolli usul hisoblanadi. Ko'mir massivlarini
oldindan ho'llash bo'yicha tajribalar «Ekibastuz» (Qozog'iston),
Angren (O'zbekiston) va Olmaliq (Qirg'iziston) ko'mir razrezlarida
olib borilgan. Bu usulni qo'llash razrezlar atmosferasiga chang ajralib
chiqishini kamaytirish bilan bir qator- da, ma'lum miqdorda unga
sarflanadigan xarajatlarni ham qis- qartirishga imkon beradi. Chunki
bunda qazib olinadigan kon massivida burg'ilab-portlatish ishlari olib
borilmaydi. Rotorli ekskavator qazib oladigan massivda ma'lum
setkada skvajinalar burg'ilangandan so'ng ularga yuqori bosimga ega
bo'lgan quril- malar yordamida suv haydaladi. Bu qurilmalar hosil
qiladigan bosim 18-20 МПа ni, haydaladigan suv miqdori esa 18
m
3
/soat ni tashkil qiladi.
Rotorli ekskavator qo'llanganda oldindan massivni ho'llashning
samaradorlik ko'rsatkichlari 3.2-jadvalda keltirilgan.
Q
V
Suratda ho'llanmagan massivlar uchun; maxrajda ho'llangan mas-
sivlar uchun harakatlanish tezligi, m/s.
Lentali konveyer ishlatilganda o'ramaga kiritiladigan material
hajmi quyidagi ifoda orqali aniqlanadi:
0
M
=C
o
■ (0,95 - 0,05)
2
■
V
t
,
bunda C
o
- lentadagi yukning kesim yuzasi shaklini hisobga olish
koeffitsiyenti;
B - lenta kengligi, m;
V
t
- lentaning harakatlanish
tezligi, m/s.
O'ramadagi materialning so'nggi tezligi quyidagi ifoda orqali
aniqlanadi:
Vk
19,6
H
p
(1
-1,2
f
m
• ctg
a ) + ( •
K
)
2
,
bunda H
p
- materialni yuklash noviga tushish balandligi, m; f
m
-
materialning nov sathiga ishqalanish koeffitsiyenti (qum uchun f= 0,6;
ko'mirda f= 0,5 - 0,58);
a - yuklash novining qiyalik bur- chagi
(gorizontga nisbatan), gradus; V
H
- materialning novga tushishdagi
boshlang'ich tezligi, m/s, K
T
- material harakati yo'na- lishi
o'zgargandagi tezlik kamayishini hisobga olish koeffitsiyenti
(30° bo'lganda K
t
= 0,85, 45° bo'lganda
K
T
=0,69). ERG - 1600
40
31
t
1
10
38
3.2- jadval
yuksalish” - Oʻzbekistonning yangi milliy gʻoyasi

|
Oʻzbekistonning yangi milliy gʻoyasi
|
bet | 2/4 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 8,85 Kb. | | #247568 |
Bog'liq Oʻzbekistonning yangi milliy gʻoyasi Reja-hozir.orgyuksalish”. Bu gʻoya qariyb oʻttiz yildan buyon mustaqil taraqqiyot yoʻlidan borayotgan Oʻzbekiston jamiyatining bugungi kuni, yangi taraqqiyot bosqichining maqsad-muddaolarini yaqqol va yaxlit ifodalaydi. Xorijiy ekspertlar fikriga koʻra, “yuksalish” tushunchasiga “milliy” iborasi qoʻshib ishlatilganida muayyan xalq yoki biror davlatning oʻziga xos xususiyatlari asosida rivojlanayotgani anglashiladi. “Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari” gʻoyasi esa butun mamlakatimiz aholisi, umuman, barcha-barchamizning umumiy maqsad va manfaatlarimizni ifodalaydigan umumxalq harakatdir. Binobanir, yangi Oʻzbekistonning milliy gʻoyasi insonparvarlik, ezgulik, bunyodkorlik gʻoyasi sifatida milliy davlatchiligimizning huquqiy, siyosiy, iqtisodiy va maʼnaviy asoslarini yaratishda bunyodkor manba boʻlib xizmat qiladi.
Mamlakatimiz keyingi yillarda chuqur oʻylangan, oʻzaro manfaatli va amaliy ruhdagi tashqi siyosat yuritish, xorijiy davlatlar bilan doʻstona hamda oʻzaro manfaatli munosabatlarni rivojlantirish borasida muhim natijalarga erishmoqda. Bu jarayonda, ayniqsa, Yevropaning bir qator davlatlari bilan oʻzaro manfaatli hamkorlik sezilarli darajada mustahkamlandi. BMT, YEXHT, SHHT, IHT va boshqa nufuzli xalqaro tashkilotlar bilan sheriklik munosabatlari sifat jihatidan yangi bosqichga koʻtarildi.
Oʻzbekistonda keyingi yillarda inson huquqlari himoyasi, soʻz erkinligini taʼminlash yoʻlida amalga oshirilayotgan islohotlar Yevropa mamlakatlari va xalqaro tashkilotlar tomonidan yuqori baholanmoqda.
Mamlakatimizda xalqaro turizmni rivojlantirish tobora jadal rivojlanmoqda. Oʻzbekistonning bu sohadagi tashabbuslarini Jahon sayyohlik tashkiloti ijobiy darajada qoʻllab-quvvatlamoqda.
Oʻzbekistonning dunyodagi nufuzli xalqaro tashkilotlar, jumladan, BMT, Jahon Sogʻliqni Saqlash Tashkiloti, YUNISEF bilan hamkorlikda olib borayotgan global pandemiyaga qarshi kurashdagi saʼy-harakatlari jahon hamjamiyati tomonidan keng eʼtirof etildi va etilmoqda. Bu kabi misollarni keltirishimizdan muddao shuki, yurtimiz jahon hamjamiyatida naqadar nufuzli oʻringa ega ekanligini taʼkidlashdir.
“Harakatlar strategiyasi”ning beshinchi yoʻnalishi “
|
| |
Karyerdan zararli aralashmalarni chiqarib tashlash

24
2.5. Ish joylarida mikroiqlim hosil qilish
Ochiq usulda konlarni qazib olishning rivojlanishi karyerlarda
bajariladigan barcha jarayonlarni (asosiy va yordamchi) to'la me-
xanizatsiyalash va avtomatlashtirish asosida amalga oshiriladi. Bu
esa, o'z navbatida, kon-transport uskunalarining, burg'ilash stanok-
larining kabinalarida ishlaydigan ishchilar sonining oshib borishiga
olib keladi.
Kabinalarda turli omillar ta'sirida atrof-muhit atmosferasidan farq
qiladigan mikroiqlim hosil bo'ladi. Bu iqlim issiqlik parametr- lariga
nisbatan keskin namoyon bo'ladi. Shu sababli kabinalarda
konditsioner yordamida odamlar uchun qulay (maqbul) havo mu- hiti
- mikroiqlim hosil qilinadi.
Konditsionerlar havoni chang va zarrali gazlardan tozalaydi.
Shuningdek, kabinalarda havoning harorati, namligi va tezligining
maqbul parametrlarini saqlab turadi.
Changlanganlik, mg/m - 1. karyer atmosferasi

39
rusumli rotorli ekskavator markaziy qayta yuklash uzelida qo'llan- gan
aspiratsion qurilmaning sxemasi 4.1- rasmda keltirilgan.
Ushbu sistemani rotorli ekskavator ishlayotganda qayta yuklash
uzeli yaqinida sinab ko'rilganda havo tarkibidagi chang miqdorini 284
mg/m
3
dan 5,9 mg/m
3
gacha kamayganligi aniqlangan.
Chang ajralib chiqishining intensivligini kamaytirishda chang-
tutkichlar kompleksidan foydalanish yaxshi natija beradi.
Bu sxemada ko'mir massivini gravitatsion usulda oldindan qo'l-
lash bilan massivdan ajralib tushgan kon massasi va undagi chang-
larni disperslangan suv yordamida ho'llash
usullari kombinatsiya-
sidan foydalaniladi.
Rotorli ekskavator ishlayotganda, dastlab havoni aspiratsiya qilish
(changni siyraklashtirish), so'ngra kon massasini rotor g'ildi- ragidan
boshlab to qayta yuklash joylarigacha tashish va qayta yuklash
joylarida kon massasini kavjoy konveyeri yoki g'ildirakli
transport
vositalariga yuklash jarayonlarida changni tutish usulidan foydalanish
samarali hisoblanadi. O'ramadagi aspiratsiyalash havo sarfi miqdori
(Q
as
) quyidagi ifoda orqali aniqlanadi:
Q = Q- + Q- ,
as i.n. ej
bunda Q
in
- zich yopilmagan joylar orqali o'ramaga
kiruvchi havo
miqdori, m
3
/s; Q
ej
- o'ramaga tashib kiritiladigan materiallar ejek-
siyasiga sarflanadigan
havo miqdori, m
3
/s.
Q
in.
= 0,65
F
H
I
-L
; Q. = 0,12K, ■ Q
M
■ V
M
,
ej
ej M M
bunda F
H
- zich yopilmagan joylarning ko'ndalang kesim yuzasi, m
2
;
Р
р
- o'ramada havoning siyraklanishi, Pa;
p - havo zichligi, kg/m
3
;
K
ej
= 1,2 - 3,0 - o'rama konstruksiyasi va unga kiritiladigan materialning
kirish sharoitini hisobga olish koeffitsiyenti; Q
M
- o'ramaga
kiritiladigan material miqdori, m
3
/s; V
M
- o'ramadagi materialning
so'nggi harakatlanish tezligi, m/s.
Yangi Oʻzbekistonda erkin va farovon yashaylik!”

|
Yangi Oʻzbekistonda erkin va farovon yashaylik!”
|
bet | 4/4 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 8,85 Kb. | | #247568 |
Bog'liq Oʻzbekistonning yangi milliy gʻoyasi Reja-hozir.orgYangi Oʻzbekistonda erkin va farovon yashaylik!” shiori ostida mamlakatimiz mustaqilligining 30 yillik yubiley bayramini katta tantana, shodu xurramlik bilan nishonlaymiz. Shak-shubhasiz, ushbu shior har bir vatandoshimizning qalbini mehr va iftixorga toʻldirib, Vatanga sadoqat bilan xizmat qilishga, yurtimizni bundanda qudratli boʻlishi uchun hissa qoʻshishga undaydi.
Biz yoshlar Vatan kelajagi uchun mustahkam poydevor boʻladigan munosib farzand boʻlishimiz, oldimizga qoʻygan ezgu maqsadlarimiz sari mardonavor qadam tashlashimiz , ulugʻ ajdodlarimiz merosini chuqur oʻrganmogʻimiz , yurtimizda sodir boʻlayotgan jarayonlarga daxldorlik hissi bilan yashashimiz , eng muhimi, istiqlolni jonu tan bilan asramogʻimiz lozim. Ishonchim komilki, ana shunday noyob insoniy fazilatlarga ega, yuksak maʼnaviyatli , qorachigʻi gʻayrat va shijoatga toʻla farzandlari bor xalq hech kimga qaram boʻlmaydi.
Zero, prezidentimiz aytganlaridek: “Hech shubhasiz, oʻz kuchimiz va imkoniyatlarimizga boʻlgan ishonch bizni kelajak poydevorini yaratishdek ezgu maqsad yoʻlida birlashtirib , yana-da kuchli qilmoqda. Bu ishlar ulkan amaliy ishlarga aylanib, buyuk xalq harakati tobora kengayib bormoqda. Bunday qudratli safda boʻlishning oʻzi katta baxt va sharafdir.”
http://hozir.org
|
| |
KON MASSASINI TASHISH JARAYONLARIDA KARYER

40
4.1. Avtomobil yo'llarida changga qarshi kurashish
Karyerlarda kon jinslari va foydali qazilmalarni tashishda turli xil
transport vositalaridan foydalaniladi. Temir yo'l va avtomobil
transporti karyerlarda keng qo'llanadigan
transport vositasi hi-
soblanadi.
Istiqbolda foydali qazilmalarni ochiq usulda qazib olishda sikl -
potok texnologiyasidan keng foydalaniladi.
Bu texnologiyada temir
yo'l va avtomobil transporti bilan bir qatorda konveyer transportidan
ham foydalaniladi.
Ushbu transport vositalari karyer yo'llarida harakatlanganda
avtomobil transporti karyer havosini boshqalarga nisbatan ko'p- roq
changlantiradi. Karyer havosining changlanishiga qarshi kura- shishda
quyidagi usullardan foydalanish mumkin: avtomobil yo'lla- ri
qoplamalarini
takomillashtirish; yo'llarga suv sepish;
avtomobil
yo'llari polotnosiga yopishqoq eritma bilan ishlov berish va h.k.
Yo'llarni takomillashtirilgan qoplamalar bilan qoplash usuli
magistral yo'llarda, kapital transport yo'llari kabi boshqa yo'llarda ham
qo'llanadi.
Bunday yo'llardan foydalanganda yo'llarni transport vositalaridan
to'kilgan jins bo'laklari va avtomobil g'ildiraklaridan ko'chib tushgan
loylardan tozalab turish lozim bo'ladi.
Bunga suv sepuvchi va temir
cho'tkali yo'lni tozalovchi mashinalardan foydalanib erishish mumkin.
Hozirgi vaqtda karyerlarda shag'al qoplamali avtomobil yo'lla-
rida chang chiqishini kamaytirish uchun suv sepuvchi mashina
yordamida suv sepib yo'l ustini (yuzini) ho'llash keng qo'llaniladi. Suv
sepuvchi mashinalardan birining texnik tavsifi 4.1-
jadvalda
keltirilgan.
41
Suv sepib yuvuvchi mashina nasosining suv yetkazib berishini
(unumdorligi) quyidagi ifoda orqali aniqlanadi:
Q= q ■ B ■ V , m
3
/s,
-^n
J
y-n n.o n
7
7
bunda q
y
n
- yo'l yuzi birligiga bir marta suv sepilgandagi suvning
solishtirima sarfi, m
3
/m
2
; B
no
- suv sepish
kengligi, m; V
n
- suv sepish
mashinasining harakatlanish tezlligi, m/s.
Nasosining bosimi
quyidagicha aniqlanadi:
H =
H ± h +
Y
h , Pa,
n
r ^^ i
5 5
bunda H - jo'mrakdan chiqayotgan suvning bosimi, Pa; h
r
- na- sos o'qi
bilan jo'mrak o'rnatilgan joy orasida vertikal balandlik tufayli hosil
bo'ladigan bosim, Pa;
Y
h - quvurlar tarmoqlarida yo'qotiladigan
bosimlar yig'indisi, Pa.
4.1- jadval
O’qitish usullari - Chilangari kasbi bo’yicha

|
Chilangari kasbi bo’yicha
|
bet | 50/162 | Sana | 12.10.2024 | Hajmi | 5,07 Mb. | | #274795 |
Bog'liq B C toifa tuzil OMT Elmuratov XO’qitish usullari:
|
Tushuntirish, ko’rsatish, “Blits – so’rov”, “Klaster”, “Nima uchun”,Aqliy hujum. VENN diagrammasi
|
O’quv faoliyatini tashkil etish:
|
Guruhiy, guruhlarga bo’lib o’tish
|
O’qitish vositalari:
|
Ko’rgazmali qurollar, proektor, kodoskop. stendlar.
|
O’qitish sharoiti:
|
Kichik guruxlarda, Jihozlangan o’quv honasi.
|
Qayta aloqaning usul va vositalari.
|
Nazorat, bajarilgan ishlarni tekshirish, ogzaki savol - javob va boshqalar.
|
MASHG’ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ish
bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O’qituvchi
|
O’quvchi
|
1-bosqich. Mavzuga kirish
(10 daq)
|
Tashkiliy qism:
1.1. O’quvchilarning davomatini tekshiraman ;
1.2.O’quvchilarning darsga tayyorgarligini nazorat qilaman.
|
Mashg’ulotga
tayyorgarlik ko’radilar
|
Maqsad va vazifani belgilanishi:
1.3. Mashg’ulot nomi, rejasi, maqsad va kutila-yotgan natijalar bilan tanishtiraman. (1-ilova)
1.4. Mashgulotning baholash mezonlari bilan tanishtiraman.
|
Yozadilar. Tinglaydilar.
|
2-bosqich. Asosiy qism
(60 daq)
|
O’quvchilar bilimini faollashtirish
2.1. O’tilgan mavzuni savol-javob orqali takrorlayman.
2.2. Blits savollar bilan o’quvchilar bilimini faollashtiraman.(2-ilova)
Yangi o’quv material bayoni
2.3. Aqliy hujum bilan mavzuni bayon etaman.(3-ilova)
2.4. Klaster, Nima uchun, VENN diagrammasi bilan mavzuni bayon qilaman.
Yangi o’quv materialini mustahkamlash (4-ilova)
2.5. Tarqatma materiallar bilan yangi mavzuni mustahkamlayman.
2.6. Guruhlarga bo’lib savol-javob bilan mavzuni mustahkamlayman..
2.7.Piyodalar to’plangan joylarda avtomobilni boshqarishda YTH sodir bo’lganda qanday choralar ko’rilishini Nima uchun diagrammasi bilan mustahkamlayman.
2.8. O’tilgan yangi mavzu bo’yicha baxs-munozara o’tkazaman.
|
Savollarni eshitib , o’ylab, tahlil qilib javob beradilar.
Tinglaydilar,berilgan ma’lumotlarni yozib boradilar.
Muhokama qiladilar, faol qatnashadilar
O’quvchilar guruh bilan birga topshiriuqlarni bajaradi.
|
3-boskich.
Yakuniy qism (10 daq)
|
Mashg’ulot yakuni
3.1. Mavzuni umumlashtirib, mashg’ulotni yakunlayman. Faol qatnashgan o’quvchilar baholayman.
Uyga vazifa berish
. Uyga vazifa berib reja bo’yicha darsga yakun yasayman..
|
Tinglaydilar.
Vazifani yozib oladilar.
|
O’qituvchi: Sharipova Dilfuza.
|
| |
Temiryo'l transporti qo'llanilganda changga qarshi kurashish

45
Bunda suv sarfi miqdori yuqori qatlamni molekular suv sig'imi
bo'yicha ho'llash shartidan kelib chiqqan holda aniqlanadi.
Yuqori qatlamni mustahkamlash uchun neft, mazut, xlorli kal- siy,
suv va boshqalardan foydalanish
kon massasini uzoq masofaga
tashishda maqsadga muvofiq hisoblanadi.
4.4. Turli transport vositalari kombinatsiyasini qo'llanganda havo
changlanishini kamaytirish
Karyerlarda turli transport vositalari kombinatsiyasidan foyda-
lanilganda materialni bir transport vositasidan ikkinchisiga qayta
yuklash joylari karyer havosini qo'shimcha changlantirish
manbalari
hisoblanadi. Shunga ko'ra manbalarni ikki guruhga ajratish mumkin:
oddiy qayta yuklash punktlari guruhi va kon massasini maydalash va
elash ishlari bajariladigan qayta yuklash punktlari guruhi.
Qayta yuklashda changga qarshi kurashishning quyidagi usul-
laridan foydalanish mumkin: changtutkich qurilmali aspiratsion
o'ramalar (yopqichlar) usuli, materialni ho'llash usuli; ko'pikdan
foydalanish va boshqa usullar. U yoki bu usuldan foydalanish chang
ajralib chiqadigan manbaning ko'rinishi va joyning sharoitini hisobga
olgan holda tanlanadi.
Masalan, temiryo'l avtomobil transporti kombinatsiyasini qo'l-
lashda tashilayotgan materiallarni ho'llashning
turli usullaridan
foydalaniladi. Bunda statsionar gidromonitor qurilmalari va forsunkali
suvsepkichlardan foydalanish samaradorligi yuqori bo'ladi.
Qayta yuklash punktlarida qo'llanadigan gidromonitor qurilma-
sining soni va tipi oraliq omborlari tipi hamda u yerda qo'llanadigan
yuklash uskunasining tipi, soni va o'lchamlarini, shuningdek,
tashilayotgan materialni ho'llash uchun zarur bo'lgan suv hajmini
hisobga olgan holda aniqlanadi.
Bitta tupikda ishlatiladigan gidromonitorlar soni quyidagi ifoda
orqali aniqlanadi:
N
2 = 7Ч L
y
= 2^Z
2
2
-(bb + b
T
)
2
,
46
bunda L
T
- qayta yuklash tupiki uzunligi, m; L
y
- bitta gidromonitor
bilan ho'llanadigan
tupik uchastkasining uzunligi, m;
l
2
- gidro-
monitorning pog'ona ustki va ostki qirralariga nisbatan o'rnatilgan joyi
bo'yicha uning jo'mragidan chiqayotgan suv oqimining uzoqqa otilish
masofasi, m;
b
3
- qayta yuklash punktidagi ekskavatorning kirma
(заходка) kengligi, m; b
T
- omborga joylashtirilayotgan kon massasi
bilan gidromonitor qurilmasi o'rnatilgan joy o'rtasidagi masofa, m.
Gidromonitorning qayta yuklash punktidagi suv sarfining minimal
miqdori quyidagi ifoda bilan aniqlanadi: