nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
TELEVIDENIE 
fani bo‘yicha

|
TELEVIDENIE
fani bo‘yicha
|
bet | 12/13 | Sana | 06.12.2023 | Hajmi | 69,44 Kb. | | #112555 |
Bog'liq Axborot xavfsizligi ta’lim yo‘nalishi negizidagi-hozir.orgTELEVIDENIE
fani bo‘yicha
Televidenie tizimining rivojlanishi. Televidenie tizimining umumiy tuzilishi. TV
texnikani boshqa sohalarda qo‘llanishi. Insonni ko‘rish tizimini tuzilishi va xususiyatlari.
Ob’ektning yorug‘lik texnik ko‘rsatgichlari. Kolorimetriya. RGB, XYZ kolorimetrik
tizimlar. Ranglarni qo‘shish qoidalari. TV tasviring parametrlari (koordinatali, vaqtli,
yorqinlik parametrlar). TV signalning shakllanishi. TV signalning shakli va tarkibi. TV
signalning spektri. Oq- qora televideniyaning kineskoplari. Rangli delta kineskop.
Komplanar rangli kineskop. TV tasvirini yoyish. Kadr yoyish. Satr yoyish. Optoelektron
o‘zgartirishlar. Optoelektron o‘zgartirishlarning asosiy ko‘rsatkichlari. Fotoeffekt
qoidalari va turlari. TV tasvirini buzilishi. Geometrik, yarim tonli buzilishlar. Doimiy
tashkil etuvchilarni tiklash. Sinxronlash jarayoni va qurilmalari. Sinxronlash
generatorlari. Rangli tasvirni qabul qilish usullari. TVda rangni sezish xususiyatlari.
Rangli TV signallarini kodlash. Ayirma rang va yorqinlik signallar. Oq-qora va rangli TV
tizimida moslashtirishni ta’minlab berish jarayoni. NTSC tizimli rangli televideniyaning
uzatuvchi qismi. NTSC tizimida ranglilik signalini uzatish uslubi. NTSC rangli televizion
tizimini qabul qiluvchi qismi. SECAM tizimli rangli televideniyaning uzatuvchi trakti.
SECAM tizimida ranglilik signalini uzatish uslubi. Rangli televidenie SECAM tizimini
qabul qiluvchi trakti. PAL tizimli rangli televideniyaning uzatuvchi qismi. PAL tizimida
ranglilik signalini uzatish usuli. PAL rangli televizion tizimini qabul qiluvchi qism.
Telemarkaz tuzilishi va televizion dasturlarni tayyorlash. TV markazning jixozlari va
asosiy ko‘rsatkichlari. Uzatuvchi TV kameraning tuzilish jarayoni va kuchaytirgich
trakti. Uzatuvchi rangli TV kameraning ishlash jarayoni. Kuchaytirgich traktining
strukturasi. Oq-qora va rangli televizorlarni tuzilish xususiyatlari. Rangli TV qabul
qilgichning konstruksiyasi. Magnit videoyozuv xususiyatlari. Magnit videoyozuv
xususiyatlari. Ko‘ndalang satr video yozish usuli. Videoyozuv magnit standartlari. S-
VHS, Video8, Hi8. Kompakt diskning fizik xarakteristikalari. DVD diskning
konstruksiyasi. Bir tomonli ikki qatlamli DSSL. Ikki qatlamli ikki tomonli SSDL.
|
| |
-Telekommunikatsiya texnologiyalari ("Telekommunikatsiyalar"

KIRISH
5350100-Telekommunikatsiya
texnologiyalari
(“Telekommunikatsiyalar”,
“Teleradioeshittirish”, “Mobil tizimlar”) bakalavriat ta’lim yo‘nalishi – fan, texnika,
ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohasidagi yo‘nalish bo‘lib,
u kasbiy faoliyatining
sohalari davlat va nodavlat korxonalar, tashkilotlar,
muassasalar, davlat boshqaruv
organlarida telekommunikatsiya, teleradioeshittirish va
mobil tarmoqlarni loyihalash,
boshqarish, optik va simsiz ma’lumot uzatish tarmoqlarini ekspluatatsiya qilish, optik va
radiotarmoq strukturasini, topologiyasini tuzish va takomillashtirish bilan bog‘liq
kompleks masalalarni yechish, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
akademiyasi va tarmoq
ilmiy-tadqiqot
institutlari,
ilmiy-tadqiqot
markazlari,
ilmiy-ishlab
chiqarish
birlashmalarida ilmiy-tadqiqot ishlarida ishtirok etishni o‘z ichiga oladi.
Ta’lim yo‘nalishi negizidagi mutaxassisliklarning vazifasi - bozor iqtisodiyoti
sharoitida qaror qabul qilishning zamonaviy usullaridan foydalana olishini;
zamonaviy
telekommunikatsiya tizimlar va tarmoqlarida axborot xavfsizligi bilan ishlashini;
mutaxassislikni ilmiy muammolarini yechishda qaror qabul qilish yoki shu bilan birga
bilimlar bazasini yaratish va uni o‘z kasbiy faoliyatida qo‘llashini; zamonaviy
telekommunikatsiya tizimlari va tarmoq protokollarini qo‘llashni;
telekommunikatsiya
tizimlar va tarmoqlarida axborot xavfsizligi muammolarini to‘liq tasavvur qila olishni,
telekommunikatsiya tizimlar va tarmoqlarida axborot xavfsizligini himoyalash usul va
vositalarini ishlab chiqishini va ularni tadbiq eta olish muammolarni, telekommunikatsiya
tizimlar
va
tarmoqlarida
axborot
xavfsizligi
xuquqiy-me’yoriy
bazasini;
telekommunikatsiya tizimlar va tarmoqlarida axborot xavfsizligiga bo‘ladigan
tahdidlarning klassifikatsiyasi
va tahlilini bilishi; telekommunikatsiya tizimlar va
tarmoqlarida axborot xavfsizligi jihozlarini buzishdan himoyalash prinsiplarini bilishi va
ulardan foydalana olishi; ilm
fanning zamonaviy yutuqlari, texnika va texnologiyalarini
amaliyotda qo‘llay olishini aniqlab berishdan iboratdir.
5350100-Telekommunikatsiya
texnologiyalari
(“Telekommunikatsiyalar”,
“Teleradioeshittirish”, “Mobil tizimlar”) bakalavriat ta’lim yo‘nalishi negizidagi
5A350101
-
Telekommunikatsiya
injiniringi
("Axborot
uzatish
tizimlari",
Telekommunikatsiya tarmoklari", "Teleradioeshittirish")
magistratura mutaxassisligi
kiruvchi talabalar uchun ta’lim yo‘nalishi o‘quv rejasiga asosan 3 ta ixtisoslik fanlari
bo‘yicha: “Axborot va kodlash nazariyalari”, “Telekommunikatsiya tarmoqlari”,
“TELEVIDENIE” fanlari bo‘yicha imtihon savollari shakillantirilgan. Bu fanlar o‘z
ichiga qamrab olingan ma’lumotlar quyida batafsil keltirilgan.
TELEKOMMUNIKATSIYA TARMOQLARI FANI BO‘YICHA

Aloqa operatorlari tarmoqlari. Tarmoqlarning turlari. Internet tarmog‘ining
strukturasi. IEEE 802.x standartlarining tuzilishi va tarkibi. Birgalikda foydalaniladigan
muhitga ega lokal telekommunikatsiya tarmoqlari texnologiyalari.
Ethernet va FDDI
texnologiyasi. Simsiz lokal tarmoqlar - IEEE 802.11 standarti. IEEE 802.11 lokal
tarmoqlarining topologiyalari va protokollari steki. Kommutatsiyalanadigan Ethernet
tarmoqlari. Fast Ethernet va Gigabit Ethernet. Lokal telekommunikatsiya
tarmoqlarini
strukturalash. Ko‘prik va kommutatorlarning ishlash tamoillari.
Kommutatorlar. Arxitekturalari va qo‘llanish chizmalari. Virtual lokal tarmoqlar.
Marshrutizatorlar. Asosiy vazifalari va klassifikatsiyasi. Global telekommunikatsiya
tarmoqlari va ularda ko‘rsatiladigan transport xizmatlari. Global telekommunikatsiya
tarmoqlari. Frame Relay va ATM texnologiyalari. Tarmoq xizmatlari. MAC sathi. MAC
sathining asosiy vazifalari. LLS sathi. LLS sathining asosiy vazifalari. Komp’yuter
tarmoqlarini qurishning yetti sathli modeli. IP adresining formati. Adreslarning sinflari.
IP adreslash. IP adreslashda maskalardan foydalanish.
Sinfsiz adreslash. Telekommunikatsiya tarmoqlarida VLAN texnologiyasi. Wi-Fi
texnologiyasi simsiz lokal tarmoqlarning spesifikatsiyalari.
Lokal tarmoqlarni mantiqiy
strukturalash. Lokal tarmoqlarni mantiqiy strukturalashda ishlatiladigan qurilmalar
Signalizatsiya protokollarining klassifikatsiyasi Raqamli kommutatsiya tizimlarini
kullanilishi. SIP protokolining tuzilishi.
“Axborot va kodlash nazariyalari” maxsus fani bo‘yicha:
Zamonaviy jahon infrastrukturasida axborot va
kodlash nazariyasi asoslari
ahamiyati. Fanning asosiy tushunchalari (axborot, xabar, signal). Zamonaviy
infokommunikatsiya tarmog‘ining konseptual modeli. Ma’lumotlar uzatish tizimlarining
sifat ko‘rsatkichlari va ularga qo‘yiladigan talablar. Diskret
xabar manbalarini axborot
tavsiflari. Axborot hajmi. Entropiya. Shartli va o‘zaro bog‘liq axborotlar va ularning
xususiyatlari.
Axborotni kodlash usullari. Shennon – Fano, Xaffman teoremalari. Samarali
kodlash usullaridan foydalanish. Ma’lumot (matn, audio, video) larni siqish. Yo‘qotishli
va yo‘qotishsiz siqish usullari. Zamonaviy modemlarda siqish algoritmlari.
Telekommunikatsiya tizimlarida ishonchlilikni oshirish choralari va usullari.
Shovqinli diskret kanallarda kodlash. Ishonchlilikni oshirish usullarining tasnifi va ularga
qo‘yiladigan talablar. Xatolar modellari. Shovqinbardosh kodlash. tasnifi va parametrlari.
Chiziqli va blokli kodlar. Xemming, Siklik, Goley, Fayra, BChX,
Rid-Solomon,
Kaskadli, Birlashgan va takomillashgan, O‘rama va Turbo kodlar. Kod spektrining
og‘irligi. Shovqinbardosh kodlarni telekommunikatsiyada qo‘llanishi.
Zamonaviy shovqinbardosh kodeklarda sinxronizatsiya.
Axborot va kodlash
nazariyasida sinxronizatsiya.
Abonent kirish tarmog‘ining qurishni umumiy tamoyillari. Zamonaviy
modemlarning tasnifi va imk oniyatlari. Zamonaviy modemlarni tuzilish chizmasi,
protokollari va interfeyslari. Zamonaviy modemlarda modulyatsiya
va demodulyatsiya
usullari. Abonent kirish tarmog‘ining simli va simsiz texnologiyalari.
? - Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi

Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi
Geometriya 7 uzb 2022
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi
|
Maktabgacha ta'lim-tarbiyani tashkil etish fanining predmeti va asosiy vazifalari

|
Maktabgacha ta'lim-tarbiyani tashkil etish fanining predmeti va asosiy vazifalari
|
Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 8,79 Kb. | | #114756 |
Bog'liq Tavsif
Maktabgacha ta'lim-tarbiyani tashkil etish fanining predmeti va asosiy vazifalari
Insonni har tomonlama barkamol qilib tarbiyalash, xalqimizning azaliy orzusi bo‘lib, ajdodlarimiz ma’rifat, ma’naviyat va madaniyatni qanday qilib yosh avlodga o‘rgatish, ularni komillikka yetaklash yo‘llari, qonun-qoidalarini muttasil izlaganlar. Bu esa pedagogika fanining maydonga kelishiga sabab bo‘lgan. Chunki insonning ma’rifatli va ma’naviy komillikka erishishi pedagogika fanining yetakchiligida amalga oshiriladi. Pedagogika yunoncha so‘z bo'lib, «bola yetaklovchi» ma’nosini bildiradi. Insonning ma’rifiy va ma’naviy barkamollikka munosabatini o‘zgartirib borishi natijasida pedagogika fani xalq orasida o‘z mavqeyiga ega bo‘ldi. Shu tariqa insonni tarbiyalovchi fan sifatida pedagogika dunyoviy fanlar tizimi qatoridan alohida o‘rin egalladi.
Bu fanning predmeti quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
• maktabgacha yoshdagi bolalar ta’lim-tarbiyasi rivojlanishiga qo‘yiladigan davlat talablariga suyangan holda faoliyat yuritish.
Maktabgacha ta’lim pedagogikasining vazifasi
Maktabgacha ta’lim pedagogikasining ta’lim-tarbiya mazmunini takomillashtirish;
• ta’lim-tarbiya jarayonida qo‘llaniladigan metod va usullarni axborot texnologiyalari asosida tashkil qilish;
• bolalarni jismoniy, aqliy, ruhiy sog'ligini ta’miniashda o‘qituvchi-tarbiyachi mahorati. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi nazariyasi va amaliyotming maktabgacha yoshdagi bolalarga har tomonlama tarbiya berishda bolaning imkoniyatlari va uni ilk yoshdan boshlab tarbiyalashning roli, maktabgacha tarbiyani hayot, zamon bilan bog‘lab olib bo- rishning zarurligi bola shaxsining shakllanishida ijtimoiy muhit- ning hal qiluvchi ahamiyatga egaligiga asoslanadi. Maktabgacha pedagogikaning vazifalari:
• maktabgacha ta’lim sohasidagi pedagogik muammolarni hal qilish;
• maktabgacha yoshdagi bolalarda ta’lim olish ehtiyojini, o‘qishga qiziqish, kitob o‘qish, maktabga borish hissiyotini shakllantirish;
• bolalar tarbiyasida mustaqil va erkin fikrlashga o‘rgatuvchi ilg‘or metodlarni qo‘llash;
• bolalarga yuksak odob, ma’naviy-axloqiy tushunchalarni mentalitetimiz asosida o‘rgatish.
Maktabgacha ta’lim pedagogikasi ijtimoiy tarbiya tajribasini o'rganadi. Bu esa maktabgacha ta’lim muassasalari ishini takomil- lashtirishga yordam beradi. Pedagogika fani tarbiyani pedagogik hodisa sifatida o‘rganib, bir qator tushunchalarni o‘z ichiga oladi. Pedagogikada tarbiya, ta’lim, ma’lumot asosiy tushunchalar hisoblanadi.
|
| |
J'ihoz 
va 
materiallar

Keyin kolbani olib unga cho'kma hosil bo‘lguncha qo'yib turiladi va
ustidan issiq suv eritmani olib stakan yoki tagi teshik va paxta
to‘shalgan tigelga qocyiladi. Tigel tagiga uzun shisha tolalar, keyingi
qavatga esa mayda tolalar solinadi. Cho‘kma hosil bo‘lgan kolbaga
ikkinchi marta 50 ml spirt ara- lashmasi va azot kislotasi qo‘shiladi va
30 daqiqa qaynatiladi. Yana ehtiyotlik bilan issiq eritmani filtrdan
o‘tkazib olinadi, shundan keyin qolgan cho‘kmani konsentratsiyasi
spirt bilan yuviladi va yana o'sha filtrdan o ‘tkaziladi.
Keyingi kolbadagi cho‘kmaga 50 ml 1,25% li ishqor eritmasi
quyiladi vayana sovutgich bilan birlashtirilib qaynatiladi.
Kolbani elektr plitada ham qaynatsa bo‘ladi. Ishqorli eritmada
ishlov berish vaqti 30 daqiqa. Issiq ishqorli eritmani shisha filtrdan
o‘tkaziladi, uning ustiga erimagan cho‘kma solib qo‘yiladi. Keyin
kolbani 2-3 marta issiq suv bilan yuviladi. Shundan keyin stakan yoki
tigel shisha filtr va kletchatkani cho‘kmasi bilan quritish javonida (105
°S) quritiladi va tortiladi.
Ho‘l meva yoki sabzavot tarkibidagi kletchatka miqdori quyidagi
formula asosida topiladi:
X -
C
*3 —
^)xl00
H
bu yerda: a - quruq kletchatkani vazni (stakan bilan kletchatka), gr;
b - bo'sh stakanning og‘irligi, gr;
N - ho‘l mahsulotdan olingan namunacha, gr.
Mazkur formula asosida yechish uchun talabalarga alohida-
alohida vazifalar topshiriladi.
Mevalarni joylashtirish uchun zarur qutilar miqdorini

Mevalarni joylashtirish uchun zarur qutilar miqdorini hisoblash Yashik va
materiallar nomi
Biryashikka
sarflanadigan miqdor
Joylashtiriladigan
yashiklar miqdori, dona
Materiailaming
шпшшу sarfi
Yashik luijmi 25 kg
-
Meva payraxasi, g
200
O'rash qog'ozi, g
300
Mix, g
100
Yorliq, dona
1
Meva va uzumiar tez buziladigan mahsulotlar bo‘lib, uzoq tuiib
qolganda hosilning ta’mi buziladi. Mevalarning biologik xususiyatlari
ulami qisqa vaqt ichida yig‘ib olishni talab qiladi. Shuning uchun,
mevalarni yig‘ishdan oldin puxta tayyorgarlik ko‘rish zarur.
Hosil qo‘lda teriladi. Daraxtlami silkitib, qoqib tushirish qat’iy
man etiladi, Bandi bilan birga teriladi. U rag‘li mevalarni terishda
mevaning pastki tomonidan ko‘rsatgich barmoq bilan meva bandining
shoxchasiga tutashgan joyini uslilab, so‘ngra ikkinchi qo‘l bilan
shoxcha mahkam ushlanadi va bandini barmoq bilan salgina bosib,
hosil shoxchadan yengil ajraladi.
Danaklilami terishda bir qo‘l bilan meva uziladi, Hosilni aw al
yerga to'kilganlari, so‘ngra pastki shoxdagilar teriladi. Terish asta-
sekin daraxtoing yuqori shoxlariga qarab ko‘chadi.
Hosilni joylash.
Mevalar
o‘z
idishiga to ‘g‘ri
qatorlab,
to‘rtburchak usulida, diagonal shaklida va to‘kma holda joylanadi (6-
rasm).
6-rasm. Mevalarni idishiarga iovlash usullari Saralash va joylash. Вц
VASERViSINSTITUTl AXBOROT RESURS MARKA1
№: s o m 17
keltirishdagi asosiy ishlar hisoblanadi. Ular dalada - ochiq yerda,
bostirma ostida yoki omborxona hovlisi va maxsus ajratilgan
xonalarda amalga oshiriladi. Saralash va joylash mas’uhyatli ishlardan
biri bo‘lib, mevalaming uzoq va sifatli saqlanishi bevosita mana shu
tadbirga bogiiqdir.
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

1. Meva-sabzavotlaming asosiy tovar ko‘rsatkichlariga nima
kiradi?
2. Meva-sabzavotlami katta-kichikligi, og‘irligi, hajmi va boshqa
ko'rsatkichlami o ‘lchash nima uchun kerak?
3. Mevalarning hajmi oddiy sharoitda qanday aniqlanadi?
4. Mevalarning tashqi ko‘rinishi nima uchun murakkab belgi
hisoblanadi?
7-ish. Kartoshka, meva va sabzavotlarning kimyoviy
ko‘rsatkichlarini aniqlash
Darsning maqsadi: Kartoshka, meva va sabzavotlarning
kimyoviy tarkibi bilan tanishish. Malisulotlar kimyoviy tarkibidan
ayrim asosiy moddalami laboratoriya sharoitida
aniqlash usullarini
talabalarga o‘rgatish.
M a’lumki, sabzavot va mevalar asosan suv, qand, kraxmal, kislota
va vitaminlarga boy hisoblanadi. Shuning uchun bu mahsulotlar tez
buziluvchan bo‘ladi, undan tashqari ular qayta ishlanayotganda va
saqlanayotganda bu moddalar juda katta o ‘rin tutadi. Ya’ni, ulami bor
miqdoriga qarab ular sifati haqida ma’lum m a’lumotga
ega boiinadi,
masalan meva-sabzavotlami quritishda yoki sharbat ishlab chiqarishda
tayyor mahsulotlar chiqimini aniqlashda va h.k.
1-vazifa. Qumq modda miqdorini quritish javonida mutlaq
og‘irligiga qarab aniqlash.
Ishlash
tartibi: analitik tarozida ikkita byuks idish tortiladi, ular
eksikator ostiga ish boshlashga qadar qo‘yiladi.
Keyin ikkala byuks
xdishiga maydalangan meva yoki sabzavot taxminan yarmigacha
solinadi (namunaga, asosan, 1,5-3 grammgacha olinadi), tahlilga
olinishdan oldin namuna yaxshilab maydalanadi. Buning uchun
zanglamaydigan pichoq bilan maxsus taxtalarda kesiladi.
Har bir
maydalangan mahsulot bo‘lagi 3-5 mm dan katta bo'lmasligi kerak.
Qurigan kartoshka esa 1 mm dan oshmasligi, sabzi va lavlagi
qirg‘ichdan o ‘tkazilishi kerak.
Suvli meva va sabzavotlar maxsus chinni idishlarda ezilib
maydalanadi. Byuks ichidagi kvars qumga
solingan namuna aralash
tortiladi (aniqligi 0,0001 grammgacha) va quritish javoniga qo‘yiladi
(10-rasm).
10-rasm. Quritish shkafi va fear xil o‘lchamli alyumin byuks
idishlar
Quritish javonidagi harorat 105 °S darajaga keltiriladi va dastlabki
20-30 daqiqada qurish harorati 100-105 °S dan oshmasligi kerak
(fennentlar ta’sirini to ‘xtatish uchun), asosiy quritish vaqtida 80-90 °S
atrofida bo‘lishi shart. Keyin narnuna mutlaq og‘irlikka kelganda
harorat 105 °S b o lad i. Umumiy quritish vaqti 3-5 soatga yetadi,
shuning uchun qolgan hisob-kitob va o'lchovlar
keyingi darsga
qoldiriladi. Quritish javonidan chiqarilgan byukslar eksikator ostiga
20-30 daqiqaga qo‘yib sovutiladi. Eksikator tagida odatda oltingugurt
kislotasi bo‘lishi kerak. Sovutilgan byukslar yana tortiladi, agar
namuna mutlaq og‘irlikka yetmagan bo‘lsa,u
holda yana quritiladi
(105 °S da). Talabalarga o ‘tilayotgan darsda bir marta tortish bilan
kifoyalansa bo‘ladi.
Olingan natijalar quyidagi 8-jadval bo‘vicha yoziladi va qimiq
modda miqdori aniqlanadi.
8~jadval
Tashqi ko‘rinish - S. Y. Is kamov

masalan, kartoshkaning tuganaklari,
ayrim ildizmevalar, piyoz, anjir,
patisson, baqlajon, nok va boshqalar.
Rangi. Meva va sabzavotlaming rangi bu ulami sifatini eng asosiy
ko‘rsatkichlaridan biridir. Bu ko‘rsatkichga qarab, mahsulotning
pishgan-pi shmagan ligini, tashqi qiyofasi oftobda kuygan-kuymaganligi
aniqlanadi. Lekin rangni' aniq
bilish qiyin, masalan birgina oq rangni
o ‘zi DASTda bir necha xilga bo‘linadi, Shuning uchun hozir rangni
aniq ajralishi uchun fotometrik usul yoki
maxsus Bondarsev jadvali
aniqlashda yordam beradi.
Mahsulot hajmini aniqlash. Buni aniqlash uchun menzurkalar
yoki shisha idishlar kerak bo‘ladi. Mahsulotga to ‘lib turadigan
miqdorda
suv solinadi, keyin unga mahsulotning o ‘rtacba namunasi
joylanadi, m a’lumki suvni sathi ma’lum belgigacha ko‘tariladi, mana
shu ko‘tarilgan bo‘lim meva hajmi deb hisoblanadi, y a ’ni meva
solingandan
keyingi
shkala ko‘rsatgichidan
dastlabki
shkala
ko‘rsatkichi ayirib tashlanadi (9-rasm).
Og‘irligini aniqlash. Meva-sabzavot va uzumlaming og‘irhgini
aniqlash uchun albatta tarozi kerak bo‘ladi.
Amaliy ot shuni
ko‘rsatadiki, buning eng yaxshisi pochta tarozisidir. Unda faqatgina
kilogramm emas, garmmlar ham yaqqol ko‘rinib turadi. Shuni aytish
kerakki, meva og'irligini aniq bilish uchun qanchalik ko‘p
miqdorda
meva yoki sabzavot bo‘lsa, shunchalik aniq ko‘rsatkichga ega
bo‘lamiz. Undan tashqari shu ko'rsatkichga ega bo‘lish uchun bir
tortish variant! 3 marta qaytarilishi kerak.
9-rasm. Meva hajmini ko‘tarilgan suv sathi bo‘yicha aniqlash
Meva va sabzavotlami taxminiy organoleptik baholash

kerakki, texnik shartlar o'zgarib turadi.
Shuning uchun talabalarga
beriladigan topshiriqda yuqoridagi mahsulotlarga belgilangan texnik
talablarga e’tibor
qaratilib, har bir texnik shart ko'rsatkichlarini
sinchiklab qaralishi kerak.
Jihoz va materiallar: penetrometr, qalam, xalqaro standartlar,
torozi, meva namunalari, cliizg‘ich, degustatsiya varag‘i.
G ‘zlashtirish uchun savollar
1. Meva-sabzavotlami tovar sifatiga nima kiradi?
2. Meva-sabzavotlami
katta-kichikligi, og‘irligi, hajmi va boshqa
ko‘rsatkichlarini o ‘lchash nima uchun kerak?
3. Keltirilgan mahsulot to ‘plamidan namuna qanday olinadi?
4. Organoleptik usulda baholash boshqa baholash usulidan qanday
farq qiladi?
6-ish. Meva-sabzavotlami tovar sifatining asosiy
ko‘rsatkichlarini aniqlash
Darsning maqsadi: tovar tushunchasi bilan tanishish. Talabalami
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining iste’molboplik
va texnologik
jarayonda qoilaniladigan sifat ko‘rsatkichlari bilan tanishtirish.
Tovar sifati deganda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining iste’mol
qilinishi
uchun
va
texnologik
ahamiyatini
aniqlash
uchun
qo ilaniladigan ko'rsatkichlari yig'indisiga aytiladi.
Ishlash tartibi: meva-sabzavotlami katta-kichikligi chizg‘ich,
shtangensirlaxl, shar shaklidagi mahsulotlar maxsus shablonlar
yordamida, juda mayda mahsulotlar esa har xil
diametrli elaklar bilan
o ‘lchanadi. Meva-sabzavotlami shakli yapaloq bc/lsa, u holda bu
mahsulotning balandligi va diametri ikki marta o ‘lchanadi. Enining
eng katta diametri va eng kichik diametri.
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

Jihoz va materiallar:
kolbalar, stakanlar, reaktivlar, elektr plita,
lakmus qog'ozi, pipetka, kalkulyator.
0 ‘zlashtirish uchun savollar
1.
Reduksiyalangan shakar deganda nimani tushunasiz?
2. Meva-sabzavotlar tarkibida qanday qand turlari bo‘ladi?
3.
Qandlami sianid usulida aniqlaslmi qaysi olim birinchi bor
qollagan?
12-ish. Kislota miqdorini aniqlash (titrlanadigan)
D arsning
m aqsadi:
meva-sabzavotlar tarkibidagi
organik
kislotalar bilan tanishish. Talabalarga meva-sabzavotlar tarkibidagi
organik kislotalar miqdorini aniqlashni o'rgatish.
Kislota juda muhim ko'rsatkich b o ‘lib, uning shakarga b o lg a n
nisbati meva-sabzavotlaming sifatini (ta’mini) aniqlab beradi. Povidlo,
jem, jele va marmelad olinayotganda xomashyoda albatta 0,9-1%
kislota bo'lislii shart, bo'lmasa tayyor mahsulot quyuqlashmaydi.
Vinochilik sanoatida ham, albatta uzum yoki mevalarda kisloia
miqdori 0,7-0,9% dan kam bo‘lsa, sifatli mahsulot olib bo‘lmaydi.
Tuzlangan mahsulotda kislota miqdori standartlaming texnik
ko‘rsatkichlariga kiritilgan.
Kislotaning miqdorini aniqlash uchun ulaming neytrallanish va
ishqorli eritmada titrlanishiga asoslangan. Neytrallanish nuqtasini
indikator yordamida aniqlanadi.
Vazifa.
Kislota miqdorini titrlash yo‘li bilan aniqlash.
Ishlash tartibi:
maydalangan va ezilgan o ‘rtacha namunadan 20
yoki 25 ml stakanga olinadi. Olingan namuna 200 yoki 250 mtli kol
baga olinadi. Stakandagi proba qoldiqlarini suv bilan yuviladi, bu
qoldiqlar voronkada va kolbaning bo'yinlarida ham bo'lishi mumkin.
Kolba 0,5-0,75 hajmida toldiriladi. Kolba hammomga qo'yiladi va
80° haroratda 30 daqiqa ushlanadi. Bu esa termometr yordamida
nazorat qilinadi. Keyin kolba vodoprovod suvida sovutiladi.
Distillangan suv kolba chizig‘igacha ohb kelinadi, aralashtiriladi va
quruq kolbaga filtrdan o ‘tkaziladi.
Mana shu olingan filtratda umumiy kislota miqdori aniqlanadi.
Buning uchun filtrdan 20-25 mlli kichik kolbaga eritma olinadi, keyin
unga indikator sifatida 2-3 tomchi fenolftalein eritmasi tomiziladi va
01 ishqori eritmada titrlanadi. Titrlash eritma pushti rang bo'lguncha
davom etadi.
Neytrallanishni aniqlash uchun bo‘yalgan eritmalar qizil lakmus
qog‘ozda aniqlanadi. Ishqor eritmasi qo‘shilganda, eritmadan bir
tomchi olib lakmus qog‘oziga tomiziladi. Ya’ni neytrallash bo'lganda
lakmus qog'ozi ko'karib ketadi.
Sho‘r suv yoki marinadlardagi kislota miqdorini aniqlash uchun
avval ulami paxta filtrdan o'tkaziladi keyin pipetkada 10-25 ml proba
olinib, yuqorida aytilgandek titrlanadi. Hisoblash uchun formula
quyidagicha bo‘ladi:
a - T - C K -
100%
.
H e
buyerda:
a - 0,1 ishqorli eritmani Utrlashga ketgan miqdori
(ml);
T - 0,1 ishqori eritmani titrdagi to ‘g ‘rilanishi;
S - namunaning umumiy hajmi (ml);
N — namuna (g);
ye - litrlash uchun olingan namuna hajmi
К — 0,1 ishqorli eritmani kislota koeffitsiyenti. Masalan, olma
kislota uchun - 0,0067. Limo'n kislotasi - 0,0069, vino kislotasi -
0,0075, sirka kislotasi - 0,006, sut kislotasi -0,009.
|
Mahsulotdagi quruq modda miqdorini aniqlash

(%) ko‘rsatadi.
2-vazifa. Eruvchan quruq moddalar miqdorini refraktometr
yordamida aniqlash.
Suvda qanchalik ko‘p kimyoviy moddalar erigan b o ‘lsa,
shunchalik ko‘p nur sinishi m a’lum. Masalan,
qand miqdori olinsa,
qanchalik bu modda m o‘l bo‘lsa, shunchalik yorug'lik sinishi k o ‘proq
bo‘ladi. Yorug‘likni sinish ko'rsatkichi refraktometr asbobida
olchanadi. Lekin bu moddalar albatta suvda erigan bo'lishi kerak,
chunki qishloq xo‘jaligi mahsulotlarida
suvda erimaydigan moddalar
ham bo Madi. Shuning uchun refraktometr erimagan moddalar
miqdorini aniqlamaydi.
Meva-sabzavotlaming kimyoviy tarkibida ko‘proq
qand va suvda
eriydigan boshqa quruq moddalar bo'lgani uchun bu soha mutaxas-
sislariga refraktometr bilan ishlash juda qulay hisoblanadi.
Laboratoriya refraktometri tuzilishi quyidagicha (11-rasm);
11- asm. Refraktom etr:
1-asosi; 2-korpus; i-q u yi linzaning
oynasi; 4-yoritgich; S-termometr; 6-
yuqori linza oynasi; 7-limb; 8-twl-
punkt o ’rnatish kaiiti tirqishi; <)-
shkala; 10-okulyar; 11-okui-yami
bunxh ushlagichi; 12-shtepsel; 13-
nol-punktni tuzatish kalitL
13
Shtativga
buralgan yapaloq korpus, tagida juda og‘ir oyoqli
shtativ. Koфusning tepa qismida asosiy ikkita yerida prizmalar turadi.
Prizmaning pastki qismi mustahkam o‘rnatilib,
tepa qismi shamikda
ochilib yopilishi mumkin, ular orasidagi bo'shliq 5-8 daqiqa davomida
quritiladi. Bu bo‘shliqqa quruq moddasi aniqlanadigan suyuqlik
quyiladi.
Qtiritislming birinchi daqiqalarida harorat ko‘tarilib
mahsulotning
namlik miqdori ko‘pligidan xaltachalar yorilib ketmasligi uchun
uskunani yuqori plitasi ozgina ko'tarilib (1,5 sm) turiladi.
Mahsulot
turiga qarab quritish harorati va vaqti quyidagicha bo‘ladi (9-jadval).
Yorug‘lik oyna orqali prizmalardan o ‘tayotganida suyuqlikdagi
qiiruq modda miqdoriga qarab sinadi va okulyarga tushadi.
Laboratoriya refraktometri bilan ishlayotganda avval 20 °S
haroratda ikki tomchi distillangan suv okulyarga quyiladi va uskuna 0
raqamini ko‘rsatsa ishgatayyor hisoblanadi.
9-jadval
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

9-ish. Kartoshka tarkibidagi kraxmal miqdorini tugmakiarnmg
solishtirma og‘irligi bo‘yicha aniqlash
Darsning maqsadi:
kartoshka tarkibidagi kraxmal miqdoxini
tugunaklaming solishtirma og‘irligi bo'yicha aniqlashni o‘rganish.
Qayta ishlanadigan texnik kartoshka navlari uchun kraxmal
miqdori hal qiluvchi omil b o ‘lib xizmat qiladi, chunki bu yerda
faqatgina hosildorilikni emas, balki gektaridan qancha kraxmal
yig‘ilishini ham aniq bilish kerak.
Ishlash tartibi:
kraxmal miqdorini aniq bilish uchun uni gidroliz
yo‘li bilan invert shakarga aylantiriladi, shakami esa kimyoviy yo‘l
bilan miqdori aniqlanadi.
Dala sharotida esa kraxmal miqdorini tuganaklaming solishtirma
og'irligi b o ‘yicha aniqlanadi. Bu usul juda qulay va aniq hisoblanadi.
Buning uchun kartoshka tuganaklari avval havoda, so‘ng suvda
tortiladi (Andmed qonuni bo‘yicha).
Bizga ma’lumki, kartoshka tugunagining asosiy qismini, y a’ni
5,7-5,9% kraxmal tashkil qiladi, shundan shakar qismi 1,5%.
Bimi aniqlash uchun olim Zaarening maxsus jadvaliga qarab,
Xarbakov usuli ishlab chiqilgan. Buning uchun stolning bir burcha-
giga taxta qo'yiladi, u stol chetidan chiqib turishi kerak. Stolga torozi
qo'yilib, unga sim bog‘lanadi va savat osiladi. Savat temirdan
yasalgan bo‘lib, suvli idish ichiga tushiriladi va tarozi shu holatda
muvozanatga keltiriladi. Tarozining ikkinchi pallasiga 5,2 yoki 1 kg
tosh qo'yiladi ulami kartoshka tugunaklari bilan tenglashtiriladi.
Tugunaklar mayda bo‘Isa, shunchalik kam namuna olinadi. Masalan,
juda yirik kartoshka bo‘lsa 5 kg, o ‘rta hoi tugunaklarda 2 kg va mayda
tugunaklardan 1 kg namuna olinadi. Key in savat suvdan olinadi va
unga tortilgan kartoshka joylanadi va suvga yana botiriladi.
Tarozi muvozanatini yo‘qotadi, buni to‘g‘rilash uchun albatta
ortiqcha toslilar olib tashlanadi, chunki suvda kartoshka tugunagi
yengillashadi. Kraxmal miqdori Zaare jadvaUga qarab aniqlanadi.
Tajribada qo‘llaniladigan suvning harorati 17,5°S atrofida b o lish i
kerak. Yuqori haroratli yoki sovuq suvda tajriba xatohgi ortib ketadi.
Ishlash tartibi - S. Y. Is kamov

5-rasm. Mcvalarni terib olishila foydalaniladigan narvon (a)
va savat (b) turiari
Kuzgi va qishki navlami terish uchun
ishchi va yordamchilami
aniqlash ham yuqoridagi misol singari yechiladi.
2-vazifa. 350 t yozgi,
600 t kuzgi va
1200 t qishki
nav olmalami
terib olish uchun zarur boMgan inventar va idishlar (quti) lar miqdorini
aniqlang.
Bir terimchiga 2 chelak yoki savat zarur. Bir qutiga 25
kg olma
ketadi. Bir terimchiga 2 ta narvon zarur. Bir terimchiga 1 ta merdven,
2 ta ilgak va 2 m arqon ajratiladi.
Vazifa quyidagicha bajarilib, 2-jadvalga yozib boriladi.
Yozgi navlar:
1. Hamma terimchilarga nechta chelak kerak?
29 terimchi x 2 = 58 dona
2. Har terimchiga bir kunda nechta quti kerak?
350 kg : 25 kg = 14 dona
3. Hamma terimchiga nechta quti kerak?
14 dona x 29 terimchi = 406 ta
4. Hamma terimchilarga nechta narvon kerak?
29 terimchi x 2 = 58 ta
5. Hamma terimchilarga nechta merdven zarur?
29 terimchi x 1 = 29 ta
6. Nechta ilgak kerak? 29 terimchi x 2 ta = 58 ta
7. Necha metr arqon kerak? 29 terimchi x 2 m = 58 m
Yuqoridagi tartibda kuzgi va qishki
navlami terib olish uchun
ham inventar va oborot qutilar miqdori
aniqlanadi va javoblar
jamlanib 2-jadvalning oxiriga to ‘ldiriladi. Shu bilan xo‘jalik
uchun
zarur bo‘lgan inventar va oborot
yashiklar miqdori oldindan
aniqlanadi.
2-jadval
Noma’lum burchakni toping 
(1-rasm)
.
2

149
Amaliy topshiriq
Uchburchakning ichki burchaklari yig‘indisini vizuallashtirish
Uchburchakning ichki burchaklari yig‘indisini vizuallashtirish uchun quyidagi vositalar
kerak bo‘ladi.
Kerakli komponentlar:
• GeoGebra
da yangi oyna oching.
• GeoGebra
interfeysini
“Настройки”
–
“Геометрия”
ko‘rinishiga
o‘tkazing.
•
“Вид”
menyusi orqali
“Строка ввода”
(Kiritish satri) maydonini faollashtiring.
•
“Настройки”
menyusidan
“Oкругление – 0 разрядов”,
ya’ni sonning o‘nli
kasr qismini yaxlitlashni belgilang.
Uchburchakning ichki burchaklari yig‘indisini vizuallashtirish algoritmi
1
Ixtiyoriy
ABC
uchburchakni sichqonchani soat strelkasiga qarshi
yo‘nalishda harakatlantirish orqali yasang.
2
ABC
uchburchakning
α, β
va
γ
burchaklarini belgilang.
Пересечение
150
3
δ
burchak uchun 0⁰ dan 180⁰ oraliqda 10⁰ qadam bilan siljitgich
(ползунок) hosil qiling.
4
ε
burchak uchun 0⁰ dan 180⁰ oraliqda 10⁰ qadam bilan siljitgich
(ползунок) hosil qiling.
5
AC
kesmaning o‘rtasi –
D
va
AB
kesmaning o‘rtasi –
E
nuqtalarni
hosil qiling.
6
Uchburchakni
D
nuqta atrofida
δ
burchakka buring (soat strelkasi
yo‘nalishida).
7
Uchburchakni E nuqta atrofida
ε
burchakka buring (soat strelkasi
yo‘nalishiga qarshi)
8
Ikkala
δ
va
ε
bilan siljitgich (ползунок)larni 180⁰ ga o‘zgartiring.
9
A' C' B'
burchakni
ζ
hosil qiling.
10
C'
1
B'
1
A'
1
burchakni η hosil qiling.
11
Obyekt ustida sichqonchaning o‘ng tugmasini bosing va kontekst
menyudan
“Свойства”
buyrug‘ini tanlang. Obyekt rangi,
ko‘rinishi, chiziq qalinligi kabilarni o‘zgartiring.
12
Uchburchakning ichki burchaklarini tasvirlovchi
dinamik matnni
hosil qiling. Masalan,
α
=
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

0 ‘zlashtirish uchun savollar
1. Kartoshkadan tashqari yana qaysi ekinlardan kraxmal olish
mumkin?
2. Kartoshkadan kraxmal olish qanday afzaffiklarga ega?
3. Zaare jadvali bilan qanday ishlanadi?
4. Nima ucliun tajribada suvning harorati 17,5°S b o lish i kerak?
10-ish. Qand moddasini aniqlash
Darsning maqsadi: qand tarkibiga
kiruvchi moddalar bilan
tanishish. Talabalarga meva va sabzavotlar tarkibidagi umumiy qand
moddasini aniqlashni o'rgatish.
Meva va sabzavodaming kimyoviy
tarkibining asosiy qismini
qand moddalari (saxaroza, fruktoza, glyukoza va h.k.)
tashkil etadi
(10-jadval). Xomashyodagi qand miqdoriga qarab,
qayta ishlash mah-
suloti sifatini oldindan taxminiy belgilasa b o ‘Iadi (tuzlangan boddng,
tomat va karam).
10-jadval
0 ‘zbekistonda yetishtiriiadigan meva va uzumlarning
tarkibidagi shakarning miqdori, %
Mevalar turi
Shakar
miqdori
Mevalar turi
Shakar
miqdori
Olma
9,6-14,8
Gilos
12,2-14,5
Nok
10,8-12,7
Obco‘ri
9,5-15,0
Bexi
9,7-13,7
Anor
(shirasida)
14,0-21,0
0 ‘rik
8,4-19,0
Anjir
9,0-30,0
Shaftoli
7,3-12,0
qoqi
qilinganida
73,0-75,0
Olcha
8,1-17.5
Qulupnay
5,5-8,5
Uzum
(soiiganida)
40 0-50,0
Xo‘jag ‘at
5,6-107
Qand moddasi bu hujayralar nafas olishi uchun asosiy material,
shuning uchun qand miqdorini
bilish saqlashda modda ahna-
shinuvining ta ’rifi va boshqa jarayonlami bilishga yordam beradi.
Ishlash tartibi: ayrim vaqtlarda reduksiyalangan qand moddasini
aniqlash maqsadga muvofiq bo ladi. Masalan,
u meva-sabzavotiami
saqlashda gidroliz jarayonlarini ta’nflash uchun zarur. Buning uchun
barfed reaktividan foydalaniladi va u quyidagicha amalga oshiriladi. 1
g neytral uksus kislota misi 15 ml suvda (6,6% li eritma)
aralashtiriladi. 200 ml shu eritmaga 5 ml 38% li uksus kislota qo‘shilib
aralashtiri ladi.
Probirkaga 2 ml reaktiv solinib 1
ml meva yoki sabzavot
sharbatidan qo‘shiladi. Bu eritma sekin qaynatish darajasiga olib
kelinadi va Suo cho'kma holiga keladi. Cho‘kmaning hajmi bo‘yicha
taxminan reduksiyalangan qand miqdori haqida fikr yuritish mumkin.
Mazkur miqdor texnik talablarda berilgan me’yor bilan qiyoslanadi va
mevalarning qandlihgi bo‘yicha sifatiga baho beriladi.
Unutmaslik kerakki, bu qand
mahsulot tarkibidagi umumiy
qanddir. Uning tarkibiy qismlari ulushini (masalan saxarozani)
aniqlash uchun yanada murakkb kimyoviy reaksiyalar talab etiladi.
Bunday reaksiyalar bilan talabalar o‘simliklar biokimyosi fanida
tanishadilar.
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

3. Oynirtg 21 kunidagi mahsulotning og'irligi.
4. Keyingi oyning birinchi sanasidagi mahsulotning
1/2
og‘iriigmi ham qo‘shib 3 gaboiinadi.
O'rtaeha topilgan og‘irlikdan oylik kamayish foizga asosan
mahsulotni tabiiy kamayishi topiladi. Sabzavot va mevalarni
saqlashda
ularning tabiiy kamayishi o‘rtacha m e’yorlari 5-jadvaldakeltirilgan.
Masalan. Omborda 1 mayga kelib 300 tonna kartoshka bor edi. 11
may da - 200 tonna, 21 mayda 100 tonna, 1 iyunga kelib 0 tonna
mahsulot qoldi, may oyi bo‘yicha kartoshkani o'rtacha og'irligi
quyidagiga teng:
(300-5-2) + 20 + 100 + 0 _ 450 _ 15o ^
3
3
May oyida tabiiy kamayish fo izil,l% b oig an i uchun
150 t : 100x1,1=1,65 tonna
2-vazif'a. 1. Tabiiy shamollatiladigan omborda saqlanayotgan
olmaning qishki navlarining may oyidagi tabiiy kamayishini
hisoblang: 1 mayda 800 t olma bo'lgan, 10 mayga kelib 290 t sotuvga
chiqarilgan va 21 mayga kelib yana 385 t sotilgan. Ushbu olmalar-
ning sovutiladigan ombordagi tabiiy kamayishini ham hisoblang.
2.
Doimiy omborda saqlanayotgan nokning tabiiy kamayishini
hisoblang: a) Tabiiy sbamollatiladigan; b) Sovutgichlarda.
Bunda omborda 1-dekabrda 150 tonna nok bo‘lgan, Ю-
dekabrgacha 65 tonna sotuvga chiqarilgan, 21-dekabrga kelib esa
qo‘shimcha yana 42 tonna chiqarilgan. Tabiiy kamayishi qancha?
Tabiiy kamayish olcham lari barcha mahsulotlar uchun hisob-
laixadi. Agar omborda mahsulot chirish, m og‘orlash, kemiruvchilar,
qushlar va hasharotlar tomonidan yeyilishi va boshqa sabablarga ko‘ra
kamaysa, u tabiiy kamayishga kiritilmaydi.
Ta’kidlasli joizki, tabiiy kamayish oichamlari yuqoridagi
5-
jadvalda ko‘rmib turganidek, saqlash sharoitlariga yuqori darajada
bogiiqdii'. Omborda salash tartiblari, ya’ni sovutish va
Mevalarni yig‘ib terib olish uchun zarur inventarlar

3-jadval
Mevalarni joylash uchun zarur ishchilar sonini hisoblash
Hajariladigai! ishlar
Kundalik ishlanadigan
mahsulot miqdori, s
B irkunlik ishlab
chiqarish
miadori, s
Zurur ishcliilar niiqdori
kiuidalik
odam
jam i ish
muddatiga odam
Tokchalarga terish
1000
20
50
50
Navlarga ajratish
1000
5
Yiriklikka ajratish
1000
7
Joylashtirish
1000
5
Yashiklami yopisli
1000
20
Taxlash
1000
30
Belgilash
1000
30
..........
2.
Birinchi ishlar bo‘yicha ishchilar aniqlangandan keyin, ular
jamlanib umumiy ishchilar miqdori aniqlanadi. Shularga yaaa
qo'shimcha joylashtirish bostirmasi mudiri, katta joylashtiruvchi,
tarozibon, farrosh va qorovul k o ‘ shiladi.
4-vazifa. 1000 tonna olmani joylashtirish uchun zarur miqdordagi
quti va boshqa materiallami aniqlang. Buning uchun quyidagi 4-
jadvalda bir yashik uchun sarflanadigan materiallar berilgah bo‘lib,
talabalar 1000 t yoki o‘qituvchi ko‘rsatmasi bo‘yicha boshqa
miqdordagi mevaga zarur materiallar va yashiklar sonini hisoblab
jadvalning keyingi ustunlarini to'ldiradi:
Xo jaliklarda islmi rejaga binoan olib borishga asoslangan.
Kerakli idish va materiallami keltirish, asbob-uskunalarni hisoblab
qo‘yish, meva tashish uchun transport vositalarini belgilash, hosilni
yig‘ib olish va sotish uchun ishchi kuchi va mutaxassislarga bo‘lgan
talabni aniqlash uchun yetishtirilgan hosilni oldindan chamalab
chiqish ham taqazo etiladi.
4-jadval
Sharobni baholash bo‘yicha degustatsion varaqasi

undan keyin keladigan sovuq havolar tuzlash uchun yaxshi keladi.
Karam tuzlashning texnologik jarayoni quyidagilardan
2
bora t
bo‘ladi: karamni tozalash, maydalash, o'zakni olib tashlash, mayda
langan karamni doshnik yoki bochkalarga joylash va tuz, sabzi solish,
eng yuqori qismiga karamni suvi chiqishi uchun yuk qo‘yish,
tuzlangan mahsulotda kuzatuv ishlarini olib borish (13-rasm).
Karam boshining iflos yoki chirigan bargi ari olib tashlash q o ld a
bajariladi. Tozalanganda cliiqadigan chiqim miqdori 8,5%. Karamni
bandi olib tashlansa tayyor mahsulotning sifati ancha yaxshilanaidi.
Tozalangan karam maydalaydigan mashina oldiga tran sporty or
yoki qo‘lda olib kelinadi. Maydalangan karamning katta-kichikligi 5-7
sm uzunlikda, 5 mm kenglikda boMishi kerak.
Bochka yoki doshniklarga solingan karam ustiga 2-2,5% osh tuzi
va 3-5% sabzi qo'shiladi. Sabzini tozalab dumaloq shaklda qalinligi 3
mm yoki 5x5 mm kubik qilib yoki uzun-uzun qilib 40 mm uzunlikda
to‘g ‘raladi.
1
Karamni tuzlashda asosan sabzi va tuz solinadi, lekin mazasi
undan ham yaxshi bo‘lishi uchun olma 4-10%, brusnika, klyukva 2-
5% va 5% law bargi solsa bo‘ladi (13-jadval).
13-jadval
Omuxta yem ishlab chiqarish tizimi

ostida joylashgan qorishtirgich shnekka tushadi.
Omixta yemlarni qorishlirish.
Ingredientiari tekis taqsimlangan
bir jinsli sochiluvchi massa hosil qilishi
uchun uni qorishtirgichda
yaxshilab aralashtiriladi, so'ngra tayyor omixta yem xandaqga tushadi
va u yerda saqlanadi. Omixta yem zavodlarida doimiy harakatda
bolgan gorizontal qorishtirgichlar qollaniladi.
Bu zavodlarda
ozuqalami ortish va tayyor mahsulotlami chiqarish uzluksiz olib
boriladi.
Omixta yemni briketlash. Sochiluvchan omixta yemlaming gigro-
skopligini va o‘z-o‘zidan navlarga bolinib
ketishini kamaytirish
maqsadida ular shibbalanadi. T o la ratsionh omixta yemlar ham
konsentratlar ham aralashtirilib bolingandan keyin briket qilinadi.
O lchab ohngan barcha tarkibiy qismlar (ular orasida, albatta,
yopishtiruvchi modda bo‘lishi shart)
aralashtirilgandan keyin, omixta
yem mexanik (o‘qli) shibbalagichga yuboriladi.
Omixta yemSarni granulaiash.
Omixta yem bir jinsli sochi
luvchan massa shaklida bo‘lib, tayyor
bolgandan keyin granulala-
nadi. Bunda biriktirish uchun melassa moddasi talab qilinmaydi (52-
rasm).
52-rasm.
,
2 - S. Y. Is kamov

В unda kvitansiyaga 24,7 kg yoziladi, namlik yuqori bolganligi
uchun 0,3 kg ayirib qolinadi. Tamaki xomashyosining namligi qabul
qilish paytida
12
foizdan kam bo‘Isa, u qabul qilinmaydi.
Tamaki xom ashyosishshg ifloslanganligi yuqori bolsa, unda
cliiqitning miqdori quyidagi formula bilan aniqlanadi:
K _
rri^
X
7П
-,
lOO
bu yerda:
tj
— toyning oglrligi, kg;
zy -ifloslanganligi, %.
Masalan, tamaki toyining oglrligi 23,7 kg bo‘lib, uning
ifloslanganligi bazis ifloslanganligidan
2
,% yuqori bolsa, unda
quyidagicha hisob qilinadi:
Demak, har bir toy dan 0,545 kg chiqit chiqariladi.
Agar xo‘jaliklar oxirgi uch yilning o‘rtachasiga k o la , yuqori
navlar salmog‘ini oshirsa, unda tamaki sotish bahosiga
20
% qo‘shib
beriladi. Formatura (barg parchalari) va sovuq urgan tamakilarga IV
navga belgalangan bahoning 60 foizi bilan haq tolanadi.
Xomashyoni saqlash - S. Y. Is kamov

bir terimi alobida qilib zichlashtirib osish kerak. Unda 1 m joyga
4-5
to£plam tamaki osiladi. Sifatli tamakilarni xonaning o lta qisiniga
joylashtirilgani ma’qul. Tamakini to'plam qilib zichlashtirib dsish
ulami haddan tashqari nam bolishi yoki qurib ketishi hamda
mog‘orlashdan saqlaydi. Aksincha, tamaki to‘plamlari siyrak qilib
osilsa,
ular
haddan tashqari qurib ketishi natijasida xomashyo sifati
pasayadi. Tamaki saqlanadigan joylarda harorat 15-17°S va nisbiy
namlik 60-70% bo‘lishi qulay hisoblanadi.
Havoning nisbiy namligi 75 foizdan ortib ketsa, tamaki
mog'orlab, buzila boshlaydi. Natijada, xomashyo tarkibidagi oqsil
miqdori ko£payib, uglevodlar miqdori keskin kamayib ketadi. Agar
havoning nisbiy namligi 60% dan kamayib ketsa, tamaki haddan
tashqari qurib ketadi.
Tamaki saqlanadigan joylar toza bolishi lozim. Tamaki saq
lanadigan xonalarda o‘g‘it, turli kimyoviy moddalar va boshqa mah
sulotlar bolishi mumkin emas. “Gruzgiproselstroy” loyihalash
instituti tomonidan xo‘jaliklarda tamakini saqlash uchun maxsus
ombor loyibasi ishlab chiqilgan. Ombor 15 t tamakiga moljallangan
bolib, balandligi 4,22 m, olcham i 18x24 m to‘g‘ri toltburchak
shaklida. U tamakini to‘plam holda saqlashga moljallangan.
Turli xil texnologiya asosida ishlangan sheluxaning

|
Turli xil texnologiya asosida ishlangan sheluxaningBog'liq kitob 00617a84a6c9428Turli xil texnologiya asosida ishlangan sheluxaning
Sheluxani qayta
ishlash
texnologiyasi
Xo
m
pr
ote
in
O
q
sil
Moy
Bio
lo
gik
faol
modd
ala
r
K
ie
tc
hat
ka
й
Kal
siy
Fosfo
r
Delinterlanmagan
sheluxa
5,5
5,1
1,9
33.8
44,7
2,3
Delinterlangan
-
-
sheluxa
4,4
3,9
1,5
40,9
36,1
2 , 1
Oddiy sheluxa
6 , 0 1
4,93
2,04
43.60
45,11
3,24
0,31
1 , 1 0
Boyitilib
briketlangan
sheluxa
25,91
24,65
625
33,50
30,05
5,29
0,52
0 , 6 8
Boyitilib
shibbalangan
sheluxa
29,44
-
8,72
31,12
25,81
4,91
0,84
0,69
53-rasm.
Omixta yemlarni granulaiash va brikctlash uskunasi
Boyitilib briketlangan sheluxaning oziqlik qimmati oddiy
sheluxaraikidan 2,5-3,0 barobar ortiq bo‘Hb, bunga sheluxa tarkibida
moy, stearin, tokoferol va boshqa biologik faol moddalar miqdorini
oshirish yo‘li bilan erishiladi. Sheluxani briketlash va sliibbalashning
yangi texnologiyasi uning tarkibida qimmatli ozuqa moddalar anchagina
(xom protein 3,4 barobar) ko‘payishiga, uncha to'yimli bo‘lmagan
azotsiz ekstraktiv moddalar 9-10 va kletchatkaning esa 14-15%
kamayishiga yordam beradi.
Varifa, Talabalar omixta yem zavodlariga ekskursiya paytida
omixta yem tayyorlanish texnologiyasi bilan amaliy tanishadilar va
shu asosda qisqacha referat tayyorlashadi.
Jihoz va materiallar:
adabiyotlar, omixta yem namunalari.
|
| |
Granulalangan - S. Y. Is kamov

Granulalangan
omixta
yemning ко‘
r
i nis
h i
Omixta yemlarni galet shaklida tayyorlash.
Bunda ma’lum
kolsatmada tayyorlangan omixta yem xamirturush qo‘shib yoki
achitqi ko‘shib aralashtiriladi. Xamir yoyilib, uni ma’lum shaklga
solinadi, galet qilib yopib pishiriladi, sovitilib joylashtiriladi.
O'zbekiston xocjaliklarining ozuqa balansida chigit shrotlari katta
o'rin egallaydi. Chigit shrotlari asosan lipidlar va soapstok bilan
boyitiladi. Shrotni soapstok bilan boyitish uning tarkibidagi moy
miqdorini ancha ko‘paytiiish imkonini beradi, shu bilan. birga shrotda
gossipol kam qoladi va tuzda eruvchan oqsil miqdori ortadi.
G‘zbekistonda yalpi paxta hosili oshgan sayin turli ozuqa, shu
jumladan, chigit sheluxasi yetishtirish ham tobora ko‘paymoqda.
Chigitni qayta ishlaganda uning 30% dan ko‘prog‘i po‘st — sheluxa
tarzida chiqitga chiqadi. Uning tarkibida 3-6% protein, 1-1,5% moy
va 40-44% dan ko‘proq kletchatka bo'ladi.
Chigit sheluxasini lipidlar va shrot changi bilan boyitish va
briketlash y o li bilan uning oziqlik va fizikaviy xossalarini oshirish
asosida tamomila yangi xil ozuqa tayyorlash mumkin (41, 42-jadval).
Briketlashda soapstokdan foydalanish uning ilashimli bo‘lishini, shrot
ham qo'shilishi esa briketlaming yirik bo'lisliini ta’minlaydi.
Sheluxani «В-82-30 А» va boshqa turli markadagi shibbalovchi
mashinada briketlash mumkin (53-rasm).
4 1-jadval
Lipidlar bilaii boyitilgan chigit shrotining
__________kimyoviy t a r k i b i ________________
Ko‘rsatkichlar
Soapstok bilan
boyitilmagan
sochilma shrot
15% soapstok bilan
boyitil-gan shrot
3% soapstok bilan
boyitil-gan shrot
Namligi
6 , 0 0
6,60
6,97
Umumiy
moydorligi
0,65
1,17
1 , 1 2
Qoldiq
moydorligi
1,08
1,78
0,74
Erkin gossipol
0 , 0 0 1
0 , 0 0 1 2
0 , 0 0 2
Bogiangan
gossipol
0,89
0,80
0,70
Umumiy kul
miqdori
6,62
6 , 1 2
6,19
Chigit po'sti
miqdori
24,01
24,37
24,06
Erkin
fosfatidlar
1 , 1 1
1 , 1 2
1 , 2 2
Xom klechatka
13,23
14,13
14,03
Xom protein
40,10
39,88
7,85
Oqsil
38,41
35,19
33,56
|
‘t unini turli usulda saqlashda karotinning yo‘qolishi, %

mumkin.
Omborlarda havoning namligi 70-75% bo‘lishi tavsiya etiladi.
Qoplarga solingan omixta yemlami tax
qilib joylanadi va uning
saqlashdagi talablarga muvofiq saqlanadi.
Bunda qoplaming
balandligi 10-12 tadan, sovuq kunlarda esa 13-14
ta dan oshmasligi
lozim. Omixta yemlami saqlashda ulaming holati muntazam nazorat
qilib turiladi. Omborda havoning namligi
va harorati doim olchab
turilishi kerak.
Davlat standartida ko'rsatilishicha, omixta yemlami ko‘p
holatlarda ishlab chiqilganidan boshlab bir-ikki oy saqlash tavsiya
etiladi. Hozirgi vaqtda omixta yemlami
maxsus omborlarda gaz
muhitini o‘zgartmb saqlash keng qo‘llanilmoqda. Bunda atmos-
feradagi azot, karbonat angidrid va uglerod
oksidlaridan iborat muhit
eng qulay hisoblanadi.
t -
н S
Fеnibut gidroxlorid ( - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 480 —
2. Gopantеn kislotasi (pantogam, gopantam) – sеdativ xususi-
yatga ega nootrop dori.
Farmakologik ta’siri. Pantogamning kimyoviy
tuzilishi uning tarkibida pantotеn hamda gamma-amin-yog‘ kislotasi
mavjudligi bilan izohlanadi. Dorining nootrop, sеdativ va antikonvul-
siv xususiyatlari uning GAYoK rеsеptorlariga bеvosita ta’sir ko‘rsatishi
bilan bog‘liq. Pantogam sеrеbral mеtabolizmni yaxshilaydi, nеyronlar-
ning gipoksiyaga chidamligini oshiradi va ortiqcha qo‘zg‘aluvchanli-
gini pasaytiradi. Dorining sеdativ xusu siyati birmuncha stimullovchi
ta’siri bilan birgalikda namoyon bo‘ladi. Shu bois bu dori aqliy zo‘ri-
qishlar bilan ishlaydigan vaziyatlarda ruhiy va jismoniy faollikni ush-
lab turadi.
Ko‘rsatmalari: bolalar va kattalarda diqqat va xotira bu-
zilishlari, oligofrеniya, dеmеnsiya, epilеpsiya, gipеraktiv sind rom,
gipеrkinеzlar, duduqlanish, nеyrolеptik sindrom, enurеz.
Nojo‘ya
ta’sirlari: uyquchanlik yoki uyqu qochishi, ortiqcha bеzovtalik, mus-
kullar holsizligi, bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi, allеrgik rеaksiyalar.
Monе
lik qiluvchi holatlar: homiladorlik (I trimеst), jigar va buyrak
yеtishmovchiligi.
Tavsiya qili nishi: Dori dozasi bеmorning yoshi va ka-
sallik darajasiga qarab bеlgilanadi. Kattalar uchun bir kunlik tеrapеv-
tik dozasi 500 mg dan 3-4 mahal. Qabul qilish davomiyligi – 3-6 oy.
Ovqatdan yarim soatdan so‘ng ichish ga buyuriladi.
Ishlab chiqarilishi:
250 va 500 mg li tablеtka, 100 ml flakon idishlar.
Eslatma: fеnibut va
pantogam bir-biriga sinonim emas.
Bromidlar – - 1-18 cambria 0112. indd

— 477 —
xiv bob. psixotеrapiya va psixofarmakotеrapiya
flakon. Dorini uzoq muddat qabul qilsa, “bromizm” rivojlanadi. Uning bеl-
gilari: burun bitishi, konyunktivit, yo‘tal, tеriga toshma toshishi va umumiy
holsizlik. Bunday paytda 0,9 % li 1000 ml natriy xlorid vеnadan tomchila-
tib yuboriladi, kam-kamdan ko‘p miqdorda suv ichiladi.
2. Kaliy bromid. Ko‘rsatmalari, ta’sir qilishi va tavsiya etiladigan dozasi
xuddi natriy bromid kabi. Ishlab chiqarilishi 0,5 g li kukun va tablеtkalar.
3. Bromkamfora. Ko‘rsatmalari, ta’sir qilishi va tavsiya etiladigan doza-
si xuddi boshqa bromidlar kabi. Ishlab chiqarilishi: 0,25 g li tablеtkalar.
Giyohli o‘simliklardan tayyorlangan sеdativ dorilar
1. Valеrian dorilari.
Turli ko‘rinishlarda ishlab chiqariladi.
1) Valеrian
nastoykasi. Kattalarga
20-30 tomchidan ¼ stakan suvga qo‘shib kuniga
3 mahal ichishga buyuriladi. Ovqat dan yarim soat oldin ichiladi. Bu dori
12 yoshgacha bo‘lgan bolalarga hamda homiladorlik va laktatsiya davrida
buyurilmaydi. Ishlab chiqarilishi: 30 ml li flakonlar.
2) Valеrian ekstrakti.
Bu dori 2 tablеtka (40 mg) kuniga 3-4 mahal ichishga buyuriladi. Ovqatdan
yarim soat oldin ichiladi. Vaziyatga qarab dorining dozasi oshirilishi mum-
kin. Ishlab chiqarilishi: 20 mg – tablеtka. Homiladorlik va laktatsiya davri-
da bеrilmaydi. Shuningdеk, 12 yoshgacha bo‘lgan bolalarga mumkin emas.