Bozor muvozanati - Mavzu: elastiklik nazariyasini amaliyotda qo’llanilishi

Bozor muvozanati
Muvozanat - bu tizimning shunday bir holatiki, agar unga biror bir tashqi kuch ta’sir qilmasa, u o’zining ushbu holatini saqlab qoladi.
Talab va taklif modelida talab chizig’i bilan taklif chizig’ining kesishgan nuqtasi bozor muvozanatini bildiradi. Demak, bozor muvozanati talab hajmi bilan taklif hajmining tengligini ta’minlaydigan narx darajasi va tovar miqdori bilan aniqlanadi. Talab va taklif qonuniga ko’ra shuni ta’kidlash mumkinki, agar bozor muvozanat holatida bo’lsa, u holda, uning qatnashchilari tovar narxini yoki tovar miqdorini o’zgartirishga hech narsa sabab bo’lmaydi.
Muvozanat narx (2.10-rasm) deb, shunday narxga aytiladiki, agar u bozorda taklif qilinadigan ne’mat miqdori ni unga bo’lgan talab miqdori unga bo’lgan talab miqdori ga tenglashtirsa, ya’ni .
Bozordagi talab va taklifning o’zgarishi, bozor muvozanatini o’zgarishiga olib keladi. Masalan, bozordagi talab oshsa, (talab chizig’i o’ngga siljiganda) muvozanat narx va muvozanat tovar hajmi o’sadi. Agar bozor talabi kamaysa (talab chizig’i chapga siljisa), va lar ham kamayadi. Bozor taklifi oshsa (taklif chizig’i o’ngga siljisa), muvozanat narx kamayadi, muvozanat tovar hajmi o’sadi. Agar bozor taklifi kamaysa (taklif chizig’i chapga siljisa), muvozanat narx o’sadi, muvozanat tovar hajmi kamayadi (2.5, 2.6-rasmlar).
Agar taklif va talab chiziqlari bir vaqtning o’zida siljishsa, muvozanat narx va muvozanat miqdor larning o’zgarishi har xil bo’lishi mumkin.
Yuqorida keltirilgan bozor modeli statik bo’lib, u ma’lum vaqt oralig’ini oladi (masalan, u bir oyga, bir yilga teng bo’lishi mumkin). Bunday bozor modelida o’zgaruvchilar vaqtga bog’liq emas.
Modelda talab, taklif va narxlarning bog’liqliklarini vaqt o’zgarishi bilan bog’lasak, model dinamik modelga aylanadi. Faraz qilaylik, ma’lum vaqt oralig’ida (masalan, bu oraliq bir oy bo’lsin) bir birlik tovarning bozor narxi bo’lsin (ya’ni, tovar narxi bir oy ichida o’zgarmaydi). Tovarning bozor narxi muvozanat narxga teng bo’lishi ham, teng bo’lmasligi ham mumkin.
Agar biz vaqt oralig’ini qarasak, u holda qiymatlarni qabul qiladi. - narx traektoriyasini yoki dinamik model traektoriyasini beradi.
Bitta mahsulot uchun bozorning dinamik modelini qaraymiz.
Modelda talab chizig’ini va taklif chizig’i vaqt o’zgarishi bilan o’zgarmaydi deb faraz qilaylik. Talab funksiyasi va taklif funksiyasi narx ga bog’liq. Bu erda - oraliqdagi narx, - oldingi P - oraliqdagi narx. Talab funksiyasi:
bu erda - o’zgarmas parametrlar.
Taklif funksiyasi:
bu erda - o’zgarmas parametrlar.
Muvozanat narx quyidagi qaytariladigan bosqichlar bo’yicha aniqlanadi:
1. Talab va taklif chiziqlari grafigi chiziladi (gorizontal o’q bo’yicha narx qo’yiladi, vertikal o’q bo’yicha taklif va talab qilingan mahsulot miqdori );
2. Boshlang’ich vaqt oralig’i bo’yicha taklif miqdori , boshlang’ich narx ga ko’ra aniqlanadi, (boshlang’ich narx ) oldindan sotuvchi tomonidan beriladi;
3. oraliq uchun narx muvozanatlik shartidan aniqlanadi.
Narx ma’lum bo’lgani uchun, yuqoridagi tenglikdan aniqlanadi; uchun aniqlanganidan keyin yuqoridagi ikkinchi va uchinchi bosqichlar takrorlanib, aniqlanadi va hokazo. Hisob-kitoblarning to’xtash sharti bo’lib, bu shart barjarilsa, muvozanat narx ko’rinishida aniqlanadi.
Taqribiy baholash: Agar bo’lsa, deb qarash mumkin.
Misol. Quyidagi talab funksiyasi berilgan bo’lsin:
Taklif funksiyasi:
uchun boshlang’ich narx bo’lsin va bu narxda taklif miqdorini aniqlaymiz:
Muvozanatlik shartiga ko’ra ni aniqlaymiz.
dan
,
Endi hol uchun taklif miqdorini aniqlaymiz:
Muvozanatlik shartidan ni aniqlaymiz:
yoki
uchun taklif miqdori aniqlanadi;
Muvozanatlik shartidan ni aniqlaymiz.
, .
Keyingi hisob-kitoblarda
va , .
Agar aniqlik darajasini deb olsak, bo’lgani uchun muvozanat narx sifatida biz aniqlik bilan ni qabul qilishimiz mumkin.
Muvozanat narxni to’g’ridan-to’g’ri muvozanatlik sharti bo’yicha aniqlash ham mumkin:
deb
yoki , .
Muvozanat narx ga teng, muvozanat tovar miqdori .
Umuman olganda bozorning dinamik modelida bozor narxi ning o’zgarishi uch xil variantga olib kelishi mumkin:
1. Vaqt o’tishi bilan bozor narxi ning muvozanat narxdan chetlanishi kamayib boradi;
2. Bozor narxi muvozanat narxdan uzoqlashib boradi;
3. Bozor narxi muvozanat narx atrofida tebranib turadi va bozor muvozanatiga hech vaqt erishilmaydi.
|