Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA ERTAK TAHLILNI O’TKAZISH
O‘ktamova Gulbahor Nu’monovna
O‘zbekiston tumani XTB metodisti,
Tel: +99891 688-02-88
Ishanqulova Hanifaxon
O‘zbekiston tumani
23-umumiy o‘rta ta’lim maktabi
boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi
Annotatsiya:
maqolada xalq og‘zaki poetik ijodi janrlaridan biri bo‘lgan ertaklarni boshlang‘ich
sinflarda o‘qitish orqali o‘quvchilarda mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish usullari
yoritilgan.
Kalit so‘zlar
: o‘qish darsi, ertak janri, adabiy ta’lim, ifodali o‘qish, og‘zaki nutqni o‘stirish,
yozma nutqni va savodxonlikni rivojlantirish.
Kichik maktab yoshidagi bolalarning o‘qishlari va xulq-odoblariga ko‘proq e’tibor berish,
ularning ta’lim-tarbiyasi bilan shug‘ullanish asosiy masalalardan hisoblanadi. Shunday ekan,
boshlang‘ich sinflarda o‘tiladigan har bir dars, ayniqsa, o‘qish darslari juda muhim. Boshlang‘ich
sinflarda o‘qish darslarini tashkillash va olib borish o‘qituvchidan yuksak mahorat talab etadi.
Chunki yosh avlodni barkamol shaxs sifatida tarbiyalash, ularda shaxslik sifatlarini shakllantirib
borish, vatanparvarlik, mehnatsevarlik, do‘stlik, mehr-oqibat kabi tuyg‘ularni tarbiyalash bugungi
ta’lim-tarbiya masalasining dolzarb vazifasidir. Shu sababli umumta’lim maktablarida o‘qish
darslariga alohida e’tibor beriladi. O‘qish darslarida asosan, darslikda adabiy matnlar bilan bir
qatorda tarix, geografiya, odobnoma kabi fanlarga oid matnlar ham beriladi. Chunki o‘quvchilarga
adabiy matnlar mazmun-mohiyatini tushuntirishda tasavvurlarini, dunyoqarashlarini kengaytirish,
so‘z boyligini oshirish, yaxshini yomondan ajrata olish ko‘nikmasini shakllantirish, ularning
tuyg‘ularini tarbiyalash zarur. Adabiy ta’limda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining:
a) bexato, ravon, ifodali o‘qishlari;
b) o‘qiganlarini tushunish, tushunganlarini tushuntira olishi;
v) ular asosida og‘zaki nutqni o‘stirish;
g) yozma nutqni va savodxonlikni rivojlantirish asosiy maqsad hisoblanadi. Boshlang‘ich
sinflarda, asosan, o‘qilgan matnlardan didaktik xulosalar chiqarsh muhim sanaladi. Sinf
o‘quvchilarining saviyasi, tayyorgarlik darajasiga ko‘ra 3-4-sinflarda matnlarni didaktik tahliliga
keng o‘rin berish mumkin, shuningdek, estetik tahlil unsurlarini ham kiritsa bo‘ladi. Bu sinflarda
she’rlar qofiyasini topish, qofiyaning she’r musiqiyligini ta’minlashdagi ahamiyatiga e’tibor
berish, so‘z o‘yinlariga diqqat qaratish estetik tahlil chizgilari deyish mumkin.
O‘qish darsligida “Ertaklar – yaxshilikka yetaklar” (2-sinf) rukni ostida berilgan ertaklarda ham
didaktik tahlilga keng o‘rin berish lozim. Masalan, “Tansihatlik – tuman boylik”, “Kenja o‘g‘il”,
“Eng yaxshi sovg‘a”, “Aqlli bola”, “Hakka bilan tulki” (o‘zbk xalq ertaklari), “Tulki va xo‘roz”
(eron xalq ertagi), “Somon, cho‘g‘ va loviya” (Aka-uka Grimmlar) kabi ertak qahramonlari orqali
va ularning qilgan ishlari asosida ibratli xulosalar chiqarishga o‘rgatish zarur. Aslida, ertaklar xalq
og‘zaki ijodi janrlari hisoblanadi. Olim D.Quronovning fikricha, “Ertak – xalq og‘zaki ijodidagi
epik janr, cho‘pchak. Ertak barcha xalqlar og‘zaki ijodida qadimdan shakllangan va faol janrlardan
sanaladi. Ertaklar, asosan, nasrda yaratilib, syujeti asosida sehrli-fantastik, sarguzasht yoki maishiy
xarakterdagi voqealar yotadi, voqealar bayoni va talqinda ijodiy fantaziya, to‘qima salmoqli o‘rin
tutadi”. [1:375] Ko‘rinadiki, xalq og‘zaki poetik ijodidagi eng boy va rang-barang janrlardan biri
ertaklardir. Xalq tomonidan yaratilgan ko‘plab ertaklarda bolalarning o‘ziga xos hayoti chetlab
o‘tilmagan. Hatto turli yoshdagi bolalar uchun juda ko‘p maxsus ertaklar yaratilgan. Ertakning
muhim xususiyatlaridan biri uning hamisha xalq hayoti, kurashi, tarixi, ruhiy olami, dunyoqarashi,
urf-odatlari bilan chambarchas bog‘lanishi, insonlarga axloqiy va ma’naviy yo‘ldosh bo‘lib
kelishidadir. Ertaklar insonning ma’naviy va jismoniy kuchiga ishonch ruhi bilan sug‘orilgan
bo‘lib, ijobiy kuchlar tabiat va ijtimoiy hayotda o‘ziga dushman bo‘lgan kuchlarga qarshi kurashda
doimo g‘olib chiqadi. [2:33]
O‘zbek xalq ertaklaridan biri “Kenja o‘g‘il” ertagida otaning o‘g‘illariga har bir shahardan
do‘st orttirishini o‘sha shaharlarda qo‘rg‘on qurishiga o‘xshatadi. Ha, albatta, bejizga xalqimiz
|
| |