nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mavzu7\3: YaKKADIR TOSHKENT - Toshkеnt-2018 O’zbеkiston rеspublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim vazirligi nizomiy...

|
Toshkеnt-2018 O’zbеkiston rеspublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim vazirligi nizomiy nomidagi toshkеnt davlat pеdagogika univеrsitеti
|
bet | 58/89 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 284,02 Kb. | | #140009 |
Bog'liq Majmua toshkеnt-2018-fayllar.orgMavzu7\3: YaKKADIR TOSHKENT
Talabalar soni
|
Gurux
|
Vaqti
|
2 soat
|
Dars shakli
|
Amaliy
|
Mashg’ulot rejasi
|
1.Ovozni sozlash ( garmonik va xromatik).
2. Asar haqida tushuncha berish.
3. Bastakor ijodiyoti bilan tanishish. Asari ovozlarini alohida o’rganish.
4. Ansambl va intonatsiya ustida ishlash.
|
Mashg’ulot maqsadi
|
1.Ovozlar bo’yicha kuylash va partiyalarning hamohangligigaga erishish.
2.Ansamblda partiyalarni to’g’ri intonatsiya bilan kuylashga erishish.
3. Matn so’zlarini to’g’ri talaffuziga ahamiyat berish.
|
O’qituvchi vazifasi:
1.Asar ovozlarini o’rgatish.
2. Ansambl sofligi ustida ishlash.
3. Xor partiyalarini fortepianoda ijro etish.
|
O’quv faoliyatidan ko’tilayotgan natijasi:
1.Ovozlarni mukammal o’rganish.
2.So’zlarni to’g’ri talaffuz qilish.
3.Ansambl ijrosining sofligiga erishish.
|
O’qitishning usul va texnikasi
|
Amaliy , namunaviy ijro , suhbat, tarmoqlanish .
|
O’qitish vositalari
|
DVD musiqa disklari, MR3, musiqa cholg’u asbobi, fortepiano.
|
O’qitish shakli
|
Amaliy ijro, asarni kontsermeyster ijrosida tinglash.
|
| |
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Toshkеnt-2018 O’zbеkiston rеspublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim vazirligi nizomiy nomidagi toshkеnt davlat pеdagogika univеrsitеti
|
Ma’lumotlar xotirasini tashkil etish

Stek davriy bufer kabi ishlaydi. Shuning uchun stek sakkiz marta yuklangandan
keyin, to’qqizinchi yuklanishda birinchi qiymatni qayta yozadi va h.k. Agar stek
t
o’qqiz marta yuklansa komandalar sanagichi birinchi (dastlabki) yuklangan holati
bilan bir xil bo’ladi.
Boshqaruvchi qurilma (BQ)

shinal
i interfeysni parallel ravishda ishlash qobiliyati buyruqlar tanlash fazosi va qo’yilgan
operatsiyalarni ya’ni bir buyruq operatsion qurilmada bajarilayotgan paytda shinali interfeys
keyingi buyruq tanlovini amalga oshiradi. Shunday qilib, shina yuklanishini yuqori zichligi va
programma bajarilishini tezligini oshirilishiga erishiladi. 1.12-rasmda konveyerli prinsipini
ishlatilishi ko’rsatilgan. Unda T1 buyruqlar navbati to’lganda shina ishining bo’sh taktini bildiradi,
operatsion qurilma esa joriy buyruq b
ajarilishi bilan band bo’lib, shinalar davrini bajarishini
so’ramaydi.
Shinali interfeys keyingi buyruq so’zini avtomatik ravishda navbatda ikkita bayt ozod bo’lishi
bilan tanlaydi. Quyidaga ko’ra, navbatda minimum 1 bayt buyruqlar oqimi borligi uchun
oper
atsion qurilma buyruq tanlovini kutmaydi. Oldinga o’tgan buyruqlar tanlash buyruqlarni
bajarilishining tabiiy tartibidagina vaqt tejalishiga olib keladi. Operatsion qurilma programmada
boshqaruvni uzatish
(o’tkazish) buyruqini bajarganda shinali interfeys navbatini olib tashlaydi,
buyruqni yangi adres bo’yicha tanlaydi, uni operatsion qurilmaga o’tkazadi va xotiraning keyingi
yacheykalaridan to’ldirishni boshlaydi. Ushbu amallar shartli va shartsiz o’tkazishlarda qism
programmasini chaqirishda, qism program
masidan qaytishda va to’xtalishlarni ishlab chiqishda
bajariladi.
1.12-rasm. Buyruqlarni konveyerli bajarilishiga misol.
Zarurat bo’lganda operasion qurilma navbatdan baytni o’qib chiqadi va buyruq bilan tanlangan
operatsiyani bajaradi. Ko’p baytli buyruqlarda navbatdan boshqa buyruqlar ham o’qiladi. Agar
navbat bo’yicha buyruq xotira yoki kiritish-chiqarish portlariga murojaat qilishini talab qilsa,
operatsion qurilma shinali interfeysni zaru
riy shina davrini ma’lumotlar berish uchun talab qiladi.
Shin
ali interfeys buyruq tanlash bilan band bo’lmagan holda, so’rovga tezkor javob beradi, aks
holda operatsion qurilma joriy shina sikli ishi yakunlanishini kutadi. Operatsion qurilma, xotira
yoki kiritish-
chiqarish portlari orqali ma’lumot almashinuvi paytida shinali interfeys tomonidan
buyruqlar tanlashi to’xtatiladi.
Rivojlangan MP sistemasini logik tuzilishi

magistralida boshqaru
vchi ma’lumotlar
miqdori keskin kamayadi, bu uzatilayotgan
qiymatlarning tezligini oshirishga olib keladi.
2.3-rasm. Rivojlangan MPli sistemaning mantiqiy tuzilishi
SBPK
– sistemali boshqaruvchi pultning kontrolleri;
SPB
– sistemali boshqaruvchi pul’t;
KCHA
– kirituvchi-chiqaruvchi apparat;
GrKCHK
– guruhli kirituvchi-chiqaruvchi
kontroller;
OXQK
– operativ xotira qurilmasining kontrolleri;
DXQK
– doimiy
xotira qurilmasini kontrolleri;
KCHA
– kirituvchi/chiqaruvchi apparatura;
TXQ
– tashqi
xotira qurilmasi;
GrKCHTXK
– guruhli kirituvchi-chiqaruvchi tashqi xotira kontrolleri.
Katta integral sxemasining (KIS) arzon narxi va yuqori mustahkamligi istalgan
kattaliklarga yozish uchun, hamma hisoblash sistemalarining podsistemalarida
taqsimlangan
boshqarishni va taqsimlangan qayta ishlash jarayonini kiritishga imkon beradi. Bu esa
detsentralizatsiyalangan boshqaruvchi va ma’lumotlarni qayta ishlovchi
sistemalarda hisoblash
jarayonlarining yangi usullarini aniqlab tashkil etib beradi.
Adres-
ma’lumotlar shina buferi

uni
tartibini buyruq, adresi CS registri tartibi majmuasi bilan aniqlanishidir: CS nollar bilan
to’lganda, o’xshashi ham to’liq bo’ladi. IP ning modifikatsiyasi
shinali intrefeys tomonidan
shunday bo’ladiki, oddiy ish vaqtida IP tarkibi shinali interfeys xotiradan tanlagan buyruq
so’zining siljishidan iborat. U operatsion qurilma bajaradigan keyingi buyruq (buyruqlar
navbatining ch
iqishida turgan) siljishiga to’g’ri kelmaydi.
Shuning uchun IP
ning stekda saqlanish paytida, masalan qism programma chaqirilganda, u
avtomatik
ravishda bajariladigan
keyingi buyruqni adreslash uchun to’g’irlanadi. Bu xususiyat,
VM86 da ishlatilgan buyruqlarni oldindan tanlash natijasida hosil qilingan. Boshqaruvni uzatish
buyruqlari buyruqla
rni ko’rsatkichga (IP) bevosita kirishiga vakolati bor.
-MAVZU: SEKSIYALI MIKROPROTSESSORLAR

Qiymatlarni kirituvchi qurilma (UVV)
– bu qurilmalar, vositalar, MP ning registriga yoki
xotiraga qiymatlarni tashqaridan (klaviaturadan, boshqaruvchi pultdan, perfolentadan,
perfokartadan, magnit lentalaridan, kasseta, diska, dispetcherlardan) uzatish vazifasini bajaradi.
Qiymatlarni uzatuvchi qurilmalar (UVV)
– bu qurilmalar, vositalar MP ning registrlaridan
yoki xotira yacheykasidan (displey, pechatlaydigan qurilma, tashqi xotira qurilmasi, boshqaruvchi
qurilma va sh. o’xsh.) qiymatlarni o’qish vazifasini bajaradi.
Kiritish-
chiqarish uchun ishlatiladigan har xil qurilmalarni, ularni hamma bog’lanishlarini
va xabarlarini standart ko’rinishga keltirish zarur, ya’ni interfeyslarni moslash kerak. Buning
uchun ma’lumotli kontroller (informasion kontroller – IK) degan maxsus apparat blokidan
foydalaniladi. Bu ma’lumotli kontroller MP ning ma’lumotli magistraliga ulanish tomonida
standart interfeysga ega, kiritish-
chiqarish qurilmalari tomonidan esa standart bo’lmagan
interfeysga ega (interfeys
– bog’lanishning o’zgartirgich vazifasini o’taydigan qurilmadir).
Mikroprotsessor O’XQ, DXQ, kiritish-chiqarish qurilmalari bilan birgalikda mikroEHM ni
tashkil etadi.
REJA 
 1 - Kompyuterlashgan loyihalash tizimlari fakulteti

|
Kompyuterlashgan loyihalash tizimlari fakultetiBog'liq AMV majmuaREJA
1.
Mikroprotsessorlarni bloklari orasida ma’lumotlarni almashinuvini tashkil etish
prinsipi.
2. Qiymatlarni
xotira registrlariga yozish va o’qish jarayonini tashkil etish prinsipi.
3.
Ma’lumotlar magistrali, interfeyslarni o’zgartirgichlari.
4
.1. Mikroprotsessorlarni bloklari orasida ma’lumotlarni almashinuvini tashkil etish
prinsipi.
Mikroprotsessorning interfeyslari mikroprotsessorni har qanday MP li sistemaga ulash
uchun sistemaning
boshqa qurilmalari bilan yagona negizlar va uning bog’lanish vositasini ishlab
chiqish yoki belgilash kerak, ya’ni uni – unifikasiyalangan interfeys bo’lishi kerak.
Unifikasiyalan
gan interfeys bu MP sistemasining qurilmalarini o’zaro bog’lanishining yagona
negizini belgilaydigan qoidalar to’plamidir.
Interfeysning tarkibiga interfeyslar xabarlarining tavsiflarini va ularning vaqt diagrammasini
hamda xabarlarning elektrofizik kattliklarini tushintiradigan, qurilmalarning apparatli vositalarini
ulanishi, aloqani xarakterlari kiritiladi [2,8].
3.1-rasmda MP sistemada MP ni
– O’XQ va kiritish-chiqarish qurilmasi bilan umumiy
bog’lanish sistemasi keltirilgan.
MP korpusi orqali MP KCHQ bi
lan beshta guruhli bog’lanishga ega. Birinchi guruhli
bog’lanishda shinalar orqali qurilmaning adresini tanlaydigan kod uzatiladi.
Ikkinchi guruhli bog’lanishda shinadan o’qish va yozishni boshqaruvchi xabar uzatiladi.
Uchinchi guruhli bog’lanishda shinadan MP ni vaqtincha to’xtatish uchun xabar uzatiladi.
3.1-rasm.
Mikroprotsessorning interfeysli bog’lanish sxemasi.
To’rtinchi va beshinchi guruhli bog’lanishda shinalar orqali protsessordan KCHQ ga va
KCHQ dan MP ga qiymatlar uzatiladi.
MP OXQ bilan ham
MP ni korpusidagi chiqishlari orqali beshta guruhli bog’lanishni tashkil
etadi.
Oltinchi guruhli shina bo’yicha OXQ ga adres uzatiladi. Yettinchi shina o’qish, yozishni
boshqarish uchun, sakkizinchi shinadagi xabarlar bo’yicha protsessor buyruqlarni qabul qiladi.
To’qqizinchi va o’ninchi shinalar OXQ dan MP ga va MP dan OXQ ga qiymatlarni uzatishni
tashkil etadi.
|
| |
Kompyuterlashgan loyihalash tizimlari fakulteti - bet 54

1. Ma
’lumotlar magistrali nima va uning tarkibiga kiruvchi magistrallarni (shinalarni) turlarini,
vazifalarini, razryadligini keltiring.
2. Interfeysni aritekturasi deganda nimani tushunasiz? Uni tarkibiga kiruvchi vositalarni
keltiring.
3. Interfeys qanday vazifalarni bajaradi?
4. Interfeysning turlarini keltiring.
5. Universal interfeys qanday tuzulishi kerakligini ayting.
6. Mikroprotsessorlarda necha xil interfeys ishlatilishini tushuntirib bering.
7. Mikroprotsesor va kirituvchi-chiqaruvchi quri
lmalar orasida qanday guruhli bog’lanishlar
borligini tushuntiring.
8. Mikroprotsessor va xotira quri
lmalari orasida qanday guruhli bog’lanishlar borligini
keltiring.
9. Triggerni vazifasi, tuzulishi va ishlash prinsipini keltiring.
10. Registrni vazifasi, tuzulishi va ishlash prinsipini keltiring.
11. Mul
’tipleksorni vazifasi, tuzulishi va ishlash prinsipini keliring.
12. Umumiy qiymatlar shinasiga ulangan registrlarni sxemasini keltiring.
13. Umumiy qiymatlar shinasiga ulangan registrlarga ma
’lumotlarni bir-biriga bog’liqsiz yozish
prinsipini tushuntiring.
14. Umumiy qiymatlar ulangan registrlarga ma
’lumotlarni bir-biriga bog’liqsiz o’qish prinsipini
tushuntiring.
15. Xotira registrlarini kirish va chiqishlari qanday h
olatlarga ega bo’lishi kerak va nima uchun?
16. Registrlarga qiymatlarni yozish uchun qanday boshqaruvchi signallar berilishi kerakligini va
ularni ketma-ketligini keltiring.
17.
Registrlardan qiymatlarni o’qish uchun qanday boshqaruvchi signallar berilishi kerakligini
va ularni ketma-ketligini keltiring.
18. Registrlarni qiymatlari qanday qilib nolga keltiriladi?
19. Registrlarni kirishiga sinxrosignallar qachon beriladi va nima uchun?
20. Mikroprotsesso
rli boshqarish sistemalarida necha xil interfeys qo’llaniladi?
21. Programmalashtiriladigan ketma-ket interfeysni ishlash rejimlarini tushuntirib bering.
22.
Sinxron rejimda ishlovchi interfeysning formatlar so’zini ko’rinishini keltiring va bayon
eting.
23.
Sinxron rejimda ishlovchi interfeysning formatlar so’zini ko’rinishini keltiring va bayon
eting.
24. Elektron bloklar orasida ma
’lumotlar qanday ko’rinishdagi kodlar asosida almashinadi?
25. Unifikasiyalangan interfeysga ta
’rif bering.
26.
Ma’lumotlar magistrali deganda nimani tushunasiz?
27. Qiymatlar magistralini vazifasi, razryadligi nima?
28. Adresslar magistralini vazifasi, razryadligi nima?
29. Boshqaruvchi magistralini vazifasi, razryadligi nima?
30. Sinxronizatsiyalaydigan signalni qaysi blok tashkil etadi?
31.
Interfeyslarning o’zgartirgichlar (kontrollerlarni) vazifasini tushuntirib bering.
32.
Xotira registridan ma’lumotlarni o’qish uchun boshqarish signallarni berilishini vaqt
diagrammasini keltiring.
nodeValue - Microsoft Word Applied xml a toolkit for Programmers Wiley doc

|
Microsoft Word Applied xml a toolkit for Programmers Wiley doc Pdf ko'rish
|
bet | 108/131 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,96 Mb. | | #232039 |
Bog'liq Ceponkus, Hoodbhoy - Applied XML - Toolkit for Programmers
nodeValue
Type
: String
Description
: This string property represents the data that is contained within a node.
Depending on the type of node that this property is used on, the results will vary. Table
5.2 describes behavior for nodeValue.
Comments
: Notice that Element is not included in the list in Table 5.2. Element has been
omitted because an Element node contains a Text node to hold the data. It might seem
annoying to have to dig one level deeper in the tree to get at the elements contents, but
this behavior occurs because multiple Text nodes can exist under an Element. To make
matters more complicated, an EntityReference node might exist between two Text nodes,
and all three nodes will be children of an Element node. This behavior exists for all nodes
that can have Text nodes as children, please refer to Figures 4.13 through 4.19 (The Big
Picture) to see which nodes have Text nodes as children. Also, if the nodeValue property
is written to, then all the previous nodes under the Attribute node are deleted and one
text node is created with the new contents.
Table 5.2: nodeValue Behavior for Different Node Types
Node type
nodename property
Attribute
attribute value
ProcessingInstruction
text (typical processing instruction: )
Comment
comment text
Text
text
CDATASection
text
Other node types
null
|
| |
Microsoft Word Applied xml a toolkit for Programmers Wiley doc - bet 109

- 120 -
Element
1
Attribute
2
Text
3
CDATASection
4
EntityReference
5
Entity
6
ProcessingInstruction
7
Comment
8
Document
9
DocumentType
10
DocumentFragment
11
Notation
12
The following six properties—parentNode, childNodes, firstChild, lastChild,
previousSibling, nextSibling—refer to other nodes in the same tree. Figure 5.5 shows
their relationship to a node picked out at random called CURRENT NODE. Also, nodes
that have their description in parentheses are not directly accessible from CURRENT
NODE, but are still accessible indirectly through another node.
W3C Recommendation: Synchronized Multimedia Integration

- 45 -
Figure 2.17:
A hypothetical SMIL page.
Similarly, imagine a SMIL page from an entertainment perspective. Imagine watching a
football game and being able to get statistics of a player by clicking on that player with a
picture-in-picture type of view. Imagine further that while watching the game, you can
video conference with your friend on the same screen and exchange expert comments
on how the game’s going.
These aren’t bleary-eyed fantasies anymore: They’re real live applications that can be
enabled through a standards-based language, SMIL.
SMIL’s backing has teeth (pun intended). The members of the W3C working group who
worked on the SMIL recommendation include members from RealNetworks (as in
RealPlayer), Apple (as in QuickTime), Netscape, Philips, and other top-of-the-line
multimedia players. The recommendation was passed in June 1998, and since then
several SMIL players have been released, including RealNetwork’s G2 player.
As cool as this technology is, it is slightly ahead of the market. Let’s face it, only a select
few of us have T1 or higher access to the Net (blessed be our universities for they are our
providers of high bandwidth). We think it will go through several revisions before
mainstream users are able to reap benefits from it.
Figure 2.13 - Microsoft Word Applied xml a toolkit for Programmers Wiley doc

- 38 -
Figure 2.14:
An XML solution approach.
This example is purely minimalist in its approach, and we’ve intentionally left it a little
vague.
Parts II
and
III
of this book provide you with the hands-on syntax you need to create
such applications yourselves.
Industry Support: XML Vehicles
“The proof of the pudding is in the eating” or so the old saying goes. We’ve talked a lot
about scenarios in which you use XML, but a key issue remains: What is the XML target
platform? That is, how do your users interface with your XML solutions? Succinctly put:
any way computers are used by computers; we do not mean only standard PCs.
For the most part, however, your users will use three classes of vehicles to access your
XML solutions: the Internet, standalone, and “other” ways. The issue of your user’s
vehicle is important, so let’s spend a little time talking about it.
Figure 5.5:
Node property hierarchy.
childNodes

- 121 -
Type
:
NodeList node
Description
: This property is a NodeList collection that holds all the children of this node.
A NodeList is still returned, even if the node doesn’t
have any children; the length
property on childNodes will just be set to 0. The reader is
encouraged to take a quick
peek at the NodeList description found in this chapter.
attributes
Type
: NamedNodeMap node
Description
: This property is a NamedNodeMap collection that holds
all the attributes of a
node. The attributes property is set to null for all nodes that aren’t Elements,
Entities, or
Notation, because only these nodes can have attributes. A NamedNodeMap is still
returned, even if the node doesn’t have any attributes. The NamedNodeMap is described
in detail further in this chapter.
parentNode
Type
: Node
Description
: This property is a pointer to the parent of the node. Figures 4.13 through
4.19 show the relationships between the parents and children of nodes.
Note that, in the
figure, a NodeList collection
is often directly above a node, but parentNode points to the
node above the collection. The following example illustrates this behavior.
Example
:
Both alerts in this example return element1, because the parentNode
property allows a
programmer to walk up a tree in addition to moving down. Figure 5.6 gives further insight
by showing what the DOM exposes for the above example.
“Other” Internet XML Vehicles

- 40 -
Not too long ago, the entire Internet community was buzzing with the news of a new
Microsoft Word macro-based virus called Melissa. One of the primary reasons this virus
proliferated so much was because the data format (the Microsoft Word file) relied on
executable content. Though a lot of argument has gone on in the recent past about this,
the fundamental flaw lay in the fact that the document contained its own executable content
and therefore took control of system resources in order to operate. You can make several
arguments in favor of such a document model, but you cannot argue that XML presents
users with meaningful data that does not seize system resources—all processing is left in
the browser. That adds a lot of system security to XML documents. You are virtually
assured that they will not grab hold of your system resources.
Industry Support: XML Applications

- 41 -
fun of shopping is finding out all the details about the product before you buy it. You talk
with a salesperson about the product and find out whether it works in certain conditions
or what products are complementary to it. That richer information experience is currently
not entertained in most e-commerce experiences. By melding information from all parts of
an organization with XML, online shoppers get all the information they want about the
product before they purchase it. This makes the online shopping experience that much
more comprehensive. Figure 2.15 summarizes our understanding of BizTalk.
Internet Vehicles - Microsoft Word Applied xml a toolkit for Programmers Wiley doc

- 39 -
Netscape Navigator 5
Netscape’s support of XML comes in its browser engine called Gecko. Strictly standards
speaking, Gecko has the tightest conformance, however, because of the current status of
the standards, that doesn’t mean you can do a lot. Certainly everyone (including us)
believes that Netscape will provide developers with the most standards-compliant
browser in the market. Unfortunately, seeing is believing to us, and we haven’t yet seen
much beyond hype.
At the time of writing this, Navigator 5’s beta version had not been released while Internet
Explorer 5’s release version had. As a result, we spent more time playing with Internet
Explorer 5 because it is much less likely to change than the pre-pre-prerelease versions
of Navigator 5 to which we had access. We’re not trying to knock Netscape here: They
are a great company and produce the most standards-compliant browsers in the market.
However, until the Navigator 5 preview comes out, there’s not a lot we can write about,
though we’re pretty sure that once Navigator 5 comes out, it will be a great browser and
have tons of XML support.
IBM Speech Markup Language: SpeechML

- 43 -
The spin-offs of voice markup languages are really cool. Once approved as a standard
(we don’t see any reason for it not to be—if not SpeechML, some similar standard will be
approved), the implementations of its interpreters will extend far beyond the formal PC
browser per se. Imagine doing things such as browsing the Web through your telephone,
or having driving instructions read to you as you drive in your car, or having your
refrigerator and other home appliances talk to you—granted, now we’re bordering on
being really being geeky, but it certainly is a possibility. The possibilities are extremely
exciting.
To be fair, we should mention that at least two other similar voice applications of XML
that we know about are in the pipeline: Motorola’s VoXML and AT&T’s VXML. All of these
have similar intentions and all are XML-based. Our one fear is that a standards war may
emerge. But even if there is one, after the dust settles, one standard will emerge and
developers will be dreaming of hundreds of thousands of applications to use it with.
Figure 2.16 shows what voice markup languages look like from a systems-level
perspective.
Node Properties - Microsoft Word Applied xml a toolkit for Programmers Wiley doc

Node Properties nodeName Type : String
Description : This string property represents the name of the node. Depending on the type
of node that this property is used on, the results will vary.
Comments : Table 5.1 shows that the only node types that have nontrivial usage of
nodeName are Element and Attribute. It is not recommended to use nodeName to find
out what kind of node you have a hold of. The property nodeType provides that
functionality and is described later in this section. If nodeName is called on an element
with a namespace, such as , then nodeName will be foo:root, whereas
the baseName (described later) will be root.
Example :
The first alert produces
someElement, and the second alert produces someAttribute. The
documentElement property is described in the
Document section
later in this chapter.
Briefly, this property points to the topmost element, in this case the someElement
element. The nodeName property is then called on this topmost element, returning the
string someElement to the alert method, which in turn displays the tag name in a dialog
box.
Table 5.1: nodeName Behavior for Different Node Types Node type nodename property Document
#document
Element
tag name
Attribute
attribute name
Text
#text
CDATASection
#cdata-section
Comment
#comment
- 118 -
Entity
entity name
Notation
notation name
EntityReference
name of entity referenced
ProcessingInstruction
target (the first word following the
<
? )
DocumentType
document type name (also the name of the topmost
element)
#document-fragment
Chapter 3:
 Details, Details

- 49 -
and-egg situations; this chapter has some forward referencing to concepts. As a result, you
may want to skim through the whole chapter once before reading it in detail.
What Makes Up an XML System?
Every XML system is primarily concerned with processing information that is stored in a
standardized format. It doesn’t matter what the objective of the system is per se. We
talked extensively about the applications of XML in
Chapter 2
and throughout all of the
applications, the underlying assumption for each has been that it is based on an XML
system.
An XML system is composed of three generic parts and one unique part. In nontechnical
terms, they can be expressed as content, structural definition, conformity checking, and
customized application. The first three are the generic parts while the last, customized
application is unique to the objective of the system.
Though we cannot anticipate the entire gamut of unique objectives that your XML system
will achieve, we can help you generate the first three parts of your system, which makes
the construction of the last part of your system less code intensive. Bringing things back
into technical terms, an XML system typically consists of the following:
•
XML Document (content)
•
XML Document Type Definition—DTD (structural definition; this is an optional part)
•
XML Parser (conformity checker)
•
XML Application (uses the output of the Parser to achieve your unique objectives)
Figure 3.1 shows how these interrelate.
Figure 2.16 - Microsoft Word Applied xml a toolkit for Programmers Wiley doc

- 44 -
As
much as we may deny it, we need math. The more intricate details there are in the
business world, the greater the desire and need for math becomes. Complex financial
analysis using statistical processing, matrices,
differential equations, and everything you
never wanted to know that existed in Calculus III is necessary in today’s business world.
From an engineering perspective, converting a Fast Fourier Transform for a signal
processing application from a simple gif to code is extremely tedious.
Though a computer vocabulary for performing complex math has been important in
academia
for years, it is the market that drives development. MathML will be used to
facilitate the use of mathematical and scientific content on the Web. Its other uses include
applications such as computer algebra systems, print typesetting, and voice synthesis.
Currently, there is no inherent browser support of MathML
in popular browsers such as
Internet Explorer or Netscape; however, plug-ins are available to both render MathML
data and applications like it. A standalone browser for both HTML and MathML, called the
Amaya browser, is available from the W3C.
Necessity
being the mother of invention, this application has succeeded by virtue of
existing.
UPDATE Universitety SET RATING=200

|
UPDATE Universitety SET RATING=200
|
bet | 51/80 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 281,59 Kb. | | #130407 |
Bog'liq 1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari-fayllar.orgUPDATE Universitety SET RATING=200;
Jadvaldagi maydon qiymatlarini o‘zgartirish kerak bo‘lgan aniq satrlarni ko‘rsatish uchun, UPDATE komandasi WHERE parametrida predikat ishlatish mumkin.
UPDATE Universitety
SET RATING=200 WHERE CITY= ‘Moskva‘;
Bu so‘rov bajarilganda, faqat Moskvada joylashgan universitetlarning reytingi o‘zgartiriladi. UPDATE komandasi faqat 1ta ustun emas balki ustunlar to‘plamini o‘zgartirish imkonini beradi. Qiymatlari, modifikatsiya (takomillashtirilgan) qilinishi zarur bo‘lgan aniq ustunlarni ko‘rsatish uchun, SET parametri ishlatidi.
Masalan: o‘qitilayotgan fan nomi “MATEMATIKA” (uning uchun subj_ID =43) “Oliy matematika” nomiga o‘zgartirish talab etilsa va bunday indetifikatsion nomeri saqlab o‘zgarish qoldirish kerak bo‘lib, lekin shu bilan birga jadvaldagi mos satr maydonlariga o‘qitiladigan fan haqida yangi ma‘lumotlar kiritish uchun so‘rov quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi.
UPDATE Subject1
SET subj_name= ‘Visshaya matematika‘, hour=36, semestr=1
WHERE subj_ID=43;
UPDATE komandasini SET parametrida skalyar ifodalarni ishlatish mumkin. Skalyar ifodada maydon sifatida o‘zgartirilayotgan va boshqa maydonlar kiritilib, u maydon qiymatini o‘zgarish usulini ko‘rsatadi.
UPDATE Universitety1 SET rating=rating*2;
Masalan: Student1 jadvaldagi stipend maydon qiymatini Moskva shahri talablari uchun 2 marta oshirish uchun quyidagi so‘rov ishlatiladi.
UPDATE Student1
SET stipend = stipend *2 WHERE city= ‘Moskva‘;
SET predikat hisoblanmaydi, shuning uchun unda qiymatniko‘rsatish mumkin.
UPDATE Student1 SET stipend =NULL
WHERE city= ‘Moskva‘;
INSERTda qism so‘rovlarini ishlatish. INSERT operatorini qism so‘rovi bilan ishlatish 1 ta jadvalga birdaniga bir nechta satr yuklash imkonini beradi. VALUES ishlatuvchi INSERT operatori 1ta satr qo‘shsa INSERTli qism so‘rov jadvalga, qism so‘rov boshqa jadvaldan qancha satr ajratsa shuncha satr jadvalga qo‘shadi. Bu holda qism so‘rov bilan olinayotgan ustunlar soni va toifasi bo‘yicha, ma‘lumotlari qo‘shilayotgan jadvaldagi ustun soni va toifasiga mos kelishi kerak.
Masalan: faraz qilaylik Student1 jadvalini strukturasi(tuzunlikilmasi), Student jadval strukturasiga to‘la mos bo‘lsin. Student jadvalidan Moskva shahri talabalari barchasi haqida yozuvlari bilan Student1 jadvalni to‘ldirish imkonini beradigan so‘rov ko‘rinishi quyidagicha bo‘ladi.
|
| |
Agar birorta maydonga qiymati qo‘shish zarur bo‘lsa u oddiy qiymat kabi kiritiladi

|
Agar birorta maydonga qiymati qo‘shish zarur bo‘lsa u oddiy qiymat kabi kiritiladi
|
bet | 50/80 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 281,59 Kb. | | #130407 |
Bog'liq 1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari-fayllar.orgAgar birorta maydonga qiymati qo‘shish zarur bo‘lsa u oddiy qiymat kabi kiritiladi.
VALUES (101, ‘Ivanov’, NULL, 200,3, ‘Moskva‘, ‘6/10/1979’ , 15);
Ba‘zi hollarda maydonlarning qiymatini CREATE TABLE komandasida berilgan tartibdan boshqa tartibda kiritish zaruriyati paydo bo‘lsa yoki qiymatlarni ba‘zi bir ustunlarga kiritish talab etilmasa, INSERT komandasining quyidagi ko‘rinishi ishlatiladi.
INSERT INTO Student (student_ID, city, surname, name) VALUES (101, ‘Moskva‘, ‘Ivanov’, ‘Casha‘ );
Qavs ichidagi ro‘yxatda nomi keltirilmagan ustunlarga avtomatik ravishda sukut bilan jadval tavsiflashda (CREATE TABLE komandasida) tayinlangan qiymat yoki qiymat tayinlanadi. INSERT
komandasi yordamida, bir jadvaldan qiymat tanlab olib uni boshqajadvalga joylashtirish mumkin. Masalan: quyidagi so‘rov
INSERT INTO Student1 SELECT *
FROM Student
WHERE CITY=‘Moskva‘;
Bunda Student1 jadvali CREATE TABLE komandasi yordamida yaratilgan bo‘lishi kerak va Student jadvali strukturaga o‘xshash bo‘lishi kerak.
Jadvaldagi satrlarni olib tashlash uchun DELETE komandasi ishlatiladi. Quyidagi ifoda Exam_marks1 jadvalidan barcha satrlarni olib tashlaydi.
DELETE FROM Exam_marks1;
Buning natijasida jadval bo‘sh bo‘lib qoladi(bundan so‘ng, uni DROP TABLE komandasi bilan olib tashlash mumkin). Jadval bir yo‘la birorta shartni qanoatlantiradigan bir nechta satrni olib tashlash uchun WHERE parametridan foydalanish mumkin.
Masalan:
DELETE FROM Exam_marks WHERE student_ID =103;
Satrlar guruhini olib tashlash ham mumkin :
DELETE FROM Student1 WHERE CITY= ‘Moskva‘;
UPDATE komandasi jadval satrlari yoki mavjud satrni ba‘zi bir yoki barcha maydonlarini qiymatini tiklash, ya‘ni o‘zgartirish imkonini beradi. Masalan: Universitety jadvalidagi, barcha universitetlarini reytingini 200 qiymatga o‘zgartirish uchun quyidagi konstruksiyani ishlatish mumkin:
|
| |
Funksiya COUNT(*) satrlar sonini hisoblaydi va ustunda NULL qiymat bor yo‘qligiga bog‘liq emas. Agar ustunda satrlar bo‘lmasa, bu funksiya nol qaytaradi

|
Funksiya COUNT(*) satrlar sonini hisoblaydi va ustunda NULL qiymat bor yo‘qligiga bog‘liq emas. Agar ustunda satrlar bo‘lmasa, bu funksiya nol qaytaradi
|
bet | 55/80 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 281,59 Kb. | | #130407 |
Bog'liq 1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari-fayllar.org
Funksiya COUNT(*) satrlar sonini hisoblaydi va ustunda NULL qiymat bor yo‘qligiga bog‘liq emas. Agar ustunda satrlar bo‘lmasa, bu funksiya nol qaytaradi.
DISTINCT funksiyasini agregat funksiyalar bilan birga ishlatish mumkin.
Masalan quyidagi so‘rovlarda: kompaniyamizda qancha har xil raportlar nomlari mavjud?
SELECT COUNT(DISTINCT TITLE) FROM SALESREPS
DISTINCT va agregatlar ishlashda quyidagi qoidalar mavjud. Agar siz DISTINCT va agregat funksiyani ishlatsangiz uning argumenti faqat ustun nomi bo‘lishi mumkin, ifoda argument bo‘lolmaydi. MIN(), MAX() funksiyalarida DISTINCT ishlatish ma‘nosi yo‘q. COUNT() funksiyasida DISTINCT ishlatiladi, lekin kam hollarda COUNT(*) funksiyasiga umuman DISTINCT qo‘llab bo‘lmaydi, chunki u satrlar sonini hisoblaydi. Bita so‘rovda DISTINCT faqat bir marta qo‘llanishi mumkin. Agarda u agregat funksiya argumenti sifatida qo‘llanilsa,boshqa argument Bilan qo‘llash mumkin emas.
Agregatlar va ma‘lumotlarni guruhlash.Agregat funksiyalar jadval uchun natijaviy satr hosil qiladi.
Masalan: Buyurtma o‘rtacha narxi qancha?
SELECT AVG(AMOUNT) FROM ORDERS
Masalan, oraliq natijani topish lozim bo‘lsin. Bu holda guruhlanishli so‘rov yordam beradi. Ya‘ni SELECT operatorining GROUP BY ifodasi.
Avval GROUP BY ifodasi qatnashgan quyidagi so‘rovni ko‘ramiz: Har bir xizmatchi uchun buyurtma o‘rtacha narxi qancha?
SELECT REP, AVG(AMOUNT) FROM ORDERS
GROUP BY REP
REP maydoni bu holda guruhlash maydonidir, ya‘ni REP maydonning hamma qiymatlari guruhlarga ajratiladi va har bir guruh
uchun AVG(AMOUNT) ifodasi hisoblanadi. Ya‘ni quyidagilar bajariladi: so‘rovlar har bir xizmatchaga bittadan guruhga ajratiladi. Har bir guruhda REP maydoni bir xil qiymatga ega.Har bir guruh uchun guruhga kiruvchi hamma satrlar bo‘yicha AMOUNT ustuni o‘rta qiymati hisoblanadi va bita natijaviy satr hosil qilinadi. Bu qator guruh uchun REP ustuni qiymati vash u guruh uchun so‘rov o‘rta qiymatini o‘z ichiga oladi.
Shunday qilib, GROUP BY ifodasi qo‘llanilgan so‘rov, "GURUHLANISHLI SO‘ROV " deb ataladi. Shu ifodadan keyin kelgan ustun "guruhlash ustuni " deyiladi. Yana bir necha guruhlanishli so‘rovlarni ko‘rib chiqamiz.
Har bir ofis uchun sotuvlarning rejalashtirilgan hajmi diapazoni qancha?
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Funksiya COUNT(*) satrlar sonini hisoblaydi va ustunda NULL qiymat bor yo‘qligiga bog‘liq emas. Agar ustunda satrlar bo‘lmasa, bu funksiya nol qaytaradi
|
INSERT INTO Student1 SELECT *

|
INSERT INTO Student1 SELECT *
|
bet | 52/80 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 281,59 Kb. | | #130407 |
Bog'liq 1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari-fayllar.orgINSERT INTO Student1 SELECT *
FROM Student
WHERE city= ‘Moskva‘;
Student1 jadvaliga Moskvada o‘qiyotgan barcha talabalar haqidagi ma‘lumotlarni qo‘shish uchun WHERE parametrida mos qism so‘rov ishlatish mumkin.
Masalan:
INSERT INTO Student1 SELECT *
FROM Student WHERE univ_ID IN ( SELECT univ_ID FROM University
WHERE city = ‘Moskva‘);
Nazorat savollari
SQL tilining jadval yaratish operatori sintaksisi qanday?
Indeks operatorini ko‘rinishi va uning vazifasi?
SQL tilining jadvalga yozish va takomillashtirish komandalarini tavsiflang.
Insert opretori haqoda ma`lumot bering.
IN predikati nima vazifa bajaradi?
Drop va Delete operatorlarining farqi nimada?
Update operatori sintaksisi qanday yoziladi?
Agregat funksiyalar qo‘llanishi.Agregat (yoki STATIK) funksiyalar, sonli yoki hisoblanuvchi ustunlar Bilan ishlaydi. Agregat funksiya argumenti butun ustun bo‘lib, bita qiymat qaytaradi. Bu funksiyalarni ko‘rib chiqamiz:
SUM() – Ustundagi hamma qiymatlar summasini hisoblaydi.
AVG() – Ustundagi hamma qiymatlar o‘rtasi qiymatini hisoblaydi.
MIN() – Ustundagi hamma qiymatlar eng kichigini aniqlaydi.
MAX() – Ustundagi hamma qiymatlar eng kattasini aniqlaydi.
COUNT() – Ustundagi qiymatlar sonini hisoblaydi.
|
| |
COUNT(*) – So‘rov natijalari jadvalidagi satrlar sonini hisoblaydi

|
COUNT(*) – So‘rov natijalari jadvalidagi satrlar sonini hisoblaydi
|
bet | 53/80 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 281,59 Kb. | | #130407 |
Bog'liq 1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari-fayllar.org
COUNT(*) – So‘rov natijalari jadvalidagi satrlar sonini hisoblaydi.
Agregatlash argumenti bo‘lib, ustun nomidan tashqari ixtiyoriy matematik ifoda xizmat qilishi mumkin. Misol uchun quyidagi so‘rovda: sizni kompaniyangizda reja bajarilishi o‘rtacha protsenti qancha?
SELECT AVG(100 * (SALES/QUOTA)) FROM SALESREPS
Yana bir shakl: Sizni kompaniyangizda reja bajarilishi o‘rtacha protsenti qancha?
Bu holda ustun nomi ma‘noliroq, lekin bu asosiysi emas. Ustunlar summasini hisoblab ko‘ramiz. SUM() funksiyasini qo‘llaymiz, ustun sonli bo‘lishi kerak.
Masalan, quyidagicha: kompaniya xizmatchilari sotuvlar hajmi rejadagi va xaqiqiy o‘rta qiymati qanchaga teng?
SELECT SUM(QUOTA), SUM(SALES) FROM SALESREPS
AVG() agregatlash funksiyasiga yana bir necha sodda misollarni ko‘ramiz.
Masalan: "ACI" ishlab chiqaruvchi mollari o‘rtacha narxini hisoblang.
SELECT AVG(PRICE) FROM PRODUCTS WHERE MFR_ID = 'ACI'
Ekstremumlarni topish funksiyalari yani MIN(), MAX() funksiyalarini ko‘ramiz.Bu funksiyalar sonli ustunlar, sanalar va satrli o‘zgaruvchilar bilan ishlaydi. Eng soda qo‘llanishi sonlar bilan ishlash.
Masalan quyidagi so‘rov beramiz: eng ko‘p va kam sotuvlar rejadagi hajmi?
SELECT MIN(QUOTA), MAX(QUOTA) FROM SALESREPS
Bu sonlarni o‘z ichiga olgan ustunlardir. Yana bir so‘rov beramiz: bazadagi buyurtmalarning ichida eng oldin berilgan so‘rov sanasi?
SELECT MIN(ORDER_DATE) FROM ORDERS
Satrlar bilan ishlaganda har xil SQL serverlardagi kodirovkalar har xil natija berishi mumkin. Yozuvlar sonini sanash uchun COUNT() qo‘llanadi. Bu funksiya son qiymat qaytaradi.
Masalan: Kompaniyamiz mijozlari soni nechta?
|
| |
Hujjatlar to'plami - Mundarija kirish mavzu

124
chiqayotganda, ehtimol so'rovlar tili sizning ehtiyojlaringizga mos
kelishini tekshirishingiz kerak, chunki bu to'liq
matnli qidiruvlardan
tortib bir nechta hujjatlardan parchalarni qayta to'plash ehtiyojlariga
qadar bo'lishi mumkin.
Kelajakda ko'pgina mahalliy XML ma'lumotlar bazalari W3C-dan
XQuery-ni qo'llab-quvvatlaydi.
Ilova dasturlash interfeysi (API)
Deyarli barcha mahalliy XML ma'lumotlar bazalari dasturiy API-larni
taklif qiladi. Bular odatda ODBC-ga o'xshash interfeys shaklida bo'lib,
ma'lumotlar bazasiga ulanish, metadata o'rganish, so'rovlarni bajarish va
natijalarni olish usullari mavjud. Odatda natijalar XML satr, DOM
daraxti yoki SAX tahlil qiluvchi yoki XMLReader
sifatida qaytarilgan
hujjat sifatida qaytariladi. Agar so'rovlar bir nechta hujjatlarni qaytarishi
mumkin bo'lsa, natijalar to'plami orqali iteratsiya usullari ham
mavjud. Ko'pgina mahalliy XML ma'lumotlar bazalari mulkiy API-larni
taklif qilishsa-da, ikkita sotuvchi neytral XML ma'lumotlar bazasi API-
lari ishlab chiqilgan.
XML : DB API dan XML: DB.org til-neytral
dasturlash, uning
so'rovlar tili sifatida XPath'i foydalanadi va XQuery qo'llab-
quvvatlash uchun kengaytirilgan qilinmoqda hisoblanadi. Bu bir
qator mahalliy XML ma'lumotlar bazalari tomonidan amalga
oshirilgan va mahalliy bo'lmagan ma'lumotlar
bazalarida ham
bajarilgan bo'lishi mumkin.
JSR 225: Java uchun XQuery API (XQJ) JDBC-ga asoslangan va
so'rov tili sifatida XQuery-dan foydalanadi. Ushbu dastur Sun Java
Jamiyat jarayoni (JCP) orqali ishlab chiqilmoqda va qoralama
versiyasi mavjud. Ko'pgina XML ma'lumotlar bazalari so'rovlarni
bajarish va HTTP orqali natijalarni qaytarish imkoniyatini taklif
etadi.
Xususiyatlar(atributlar) kategoriyasi

25
Har bir ob‟ektning kaliti mavjud.
Har bir xususiyat domen(nom) ga ega bo`ladi.
Asosiy cheklovlar
Xodimlar ko`plab bo`limlarda ishlashlari mumkin;
Bo`limlarda ko`plab xodimlar bo`lishi mumkin.
lot
name
dname
budget
did
since
name
dname
budget
did
since
Manages
since
Departments
Employees
ssn
Works_In
3.6-rasm ER bog‟lanish
Aksincha, boshqaruvchiga ko`ra har bir bo`linma ko`pi bilan bitta
boshqaruvchiga ega bo‟lishi mumkin.
Qo`shimcha cheklovlari
Har bir bo‟limda boshqaruvchi bormi?
Agar shunday bo`lsa, bu ishtirokchi cheklovidir: “Manages”da
bo'linmalarining ishtiroki umumiy deb hisoblanadi (qisman bo'lsada).
Ma’lumotlar bazasini uch bosqichli arxitеkturasi

15
2.2-rasm. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimini uch bosqichli
modеli
Tashqi modеllar – eng yuqori bosqich, bunda har bir modеl o„zini
ma‟lumotlar tasviri qabul qiladi.
Har bir ilova, o„ziga kеrakli zarur
bo„lgan ma‟lumotlarni ko„radi va qayta ishlaydi. Masalan, ishchilarni
malakasi bo„yicha taqsimlash tizimi
xizmatchi malakasi haqidagi
ma‟lumotlarni ishlatadi. Uni oklad, manzili, tеlеfoni haqidagi axborotlar
qiziqtirmaydi va aksincha, oxirgi ma‟lumotlar xodimlar bo„limi qism
tizimida ishlatiladi.
Konsеptual bosqich – markaziy boshqarish zvеnosi bo„lib, bunda
MB eng ko`p
umumiy holda tasvirlanib, u shu MB bilan ishlaydigan
barcha ilovalar ishlatiladigan ma‟lumotlarni qamrab oladi. Umuman
konsеptual bosqich MB yaratilgan
prеdmеt sohani umumlashgan
modеlini akslantiradi. Bu modеl ob‟еktlarning muhim xossalarini
shakllantirish uchun xizmat qiladi.
Fizik bosqich – fayllarda joylashgan ma‟lumotlarni tashqi axborot
saqlovchilarida joylashishini bеlgilaydi. Bu arxitеktura ma‟lumotlar
bilan ishlaganda mantiqiy va fizik mustaqillikni ta‟minlab bеradi.
Mantiqiy mustaqiliylik bitta ilovani o„zgartirishni,
shu baza bilan
ishlaydigan boshqa ilovani o„zgartirmasdan amalga oshirishni bildiradi.
Ma`lumotlarning infologik mantiqiy modeli
Ma`lumotlarning datalogik mantiqiy modeli
Ma`lumotlarning fizologik modeli
Predmet soha
administratori
Alohida
foydalanuvchilar
Ma`lumotlar
bazasi
16
Fizik mustaqiliylik, saqlanuvchi ma‟lumotlarni bir qattiq diskdan
boshqasiga ko„chirganda uni ishlash qobiliyatini
saqlab qolgan holda
o„tkazishni bildiradi.
2.2-rasmda ko„rsatilgan boshqa modеllar kompyutеr uchun
yo„naltirilgan hisoblanadi. Ular yordamida MBBT dasturlar va
foydalanuvchilarga saqlanayotgan ma‟lumotlardan
foydalanish uchun
imkoniyat yaratadi. Bu imkoniyat ma‟lumotlarni fizik joylashishini
hisobga olmasdan, balki dasturlar va foydalanuvchilar nomlari bo„yicha
amalga oshiriladi. MBBT kеrakli ma‟lumotlarni
tashqi eslab qolish
qurilmasidan ma‟lumotlarning fizik modеli bo„yicha izlaydi.
Dеmak, kеrakli ma‟lumotlardan foydalanishga ruxsat aniq bir MBBT
yordamida bajariladi. Shuning uchun, ma‟lumotlar modеli ushbu MBBT
ma‟lumotlarni
tavsiflash
tilida
tavsiflanishi
kеrak
bo„ladi.
Ma‟lumotlarning infologik modеli bo„yicha yaratiladigan bunday
tafsiviga ma‟lumotlarning datalogik modеli dеyiladi.
Uch bosqichli arxitеktura (infologik, datalogik va fizik bosqich)
ma‟lumotlarning
saqlanishi
unga
ishlatiladigan
dasturga
bog„liqmasligini
ta‟minlaydi.
Kerak
bo„lganda
saqlanayotgan
ma‟lumotlarni boshqa ma‟lumot tashuvchilarga yozib qo„yish va (yoki)
ma‟lumotlarning fizik modеlini o„zgartirish bilan uning fizik
strukturasini qayta tashkil etish mumkin.
Tizimga istalgan yangi
foydalanuvchilarni (yangi ilovalarni) qo„shish mumkin. Agar datalogik
modеl kеrak bo„lsa, uni qo„shish mumkin.
lot
name - Mundarija kirish mavzu

26
Contract_Emps
name
ssn
Employees
lot
hourly_wages
ISA
Hourly_Emps
contractid
hours_worked
3.8-rasm ER to‟plam
Ierarxiyalar
2 ta cheklov turlari mavjud:
Overlap cheklov
Covering cheklov
ISAdan foydalanish uchun sabablar:
budget
did
pid
started_on
pbudget
dname
until
Departments
Projects
Sponsors
Employees
Employees
Monitors
lot
name
ssn
since
3.9-rasm ISA modeli
Quyi sinfga xos tavsiflovchi atributlarni kiritish.
Munosabatda ishtirok etuvchi ob‟ektlarni aniqlash.
Birlashtirish
Ob’ektlar majmuini va
munosabat majmuini o'z ichiga olgan
munosabatlarni modellashtirishimiz zarur.
Birlashtirish: aloqalar boshqa munosabatlar majmuasida ishtirok
etayotganligini ko'rsatadi.
Birlashtirish bizga boshqa munosabatlarda qatnashish uchun
belgilangan ob’ekt sifatida belgilangan munosabatlarni ko'rib
chiqishga imkon beradi.
Birlashtirish va uch tomonlama munosabatlar
tavsiflovchi atribut bilan alohida munosabatlarni nazorat qiladi
27
bundan tashqari, har bir homiylikning ko'pchiligi kamida bitta
xodim tomonidan nazorat qilinishini mumkin.
Masofaviy ma'lumotlar - Mundarija kirish mavzu

125
aks etadimi - bu mahalliy XML ma'lumotlar bazasiga bog'liq. Oxir
oqibat, ko'pgina mahalliy XML ma'lumotlar
bazalari jonli masofaviy
ma'lumotlarni qo'llab-quvvatlaydi.
Ko'rsatkichlar(Index): Barcha mahalliy XML ma'lumotlar bazalari
so'rovlar tezligini oshirish uchun indekslarni qo'llab-quvvatlaydi. Bular
indekslarning
uch
turi.
Qiymat
indekslari matn
va
atributlarning
ko'rsatkichlarini indekslaydi va "Santa Cruz"
qiymati
bo'lgan barcha elementlarni yoki atributlarni toping "kabi savollarni hal
qilish uchun ishlatiladi.
Tuzilmaviy
indekslar elementlar
va
atributlarning
joylashuvini
indekslaydi va "Manzilning barcha elementlarini topish"
kabi savollarni hal qilish uchun ishlatiladi. Qiymati va tarkibiy
ko'rsatkichlari "Santa Cruz" bo'lgan shaharning
barcha elementlarini
toping "kabi savollarni hal qilish uchun birlashtirilgan. Va nihoyat,
to'liq
matnli indekslar indikatorlarni
va atributlar qiymatlarini indekslaydi va
"Santa Cruz" so'zlarini o'z ichiga olgan barcha hujjatlarni topish ", yoki
tarkibiy indekslar bilan birgalikda" Barcha hujjatlarni toping "kabi
savollarni hal qilish uchun ishlatiladi. unda manzil elementidagi "Santa
Cruz" so'zlari mavjud. "
Ko'pgina mahalliy XML ma'lumotlar bazalari ham qiymat, ham
tarkibiy
indekslarni
qo'llab-quvvatlaydi. Ba'zi
mahalliy
XML
ma'lumotlar bazalari to'liq matnli indekslarni qo'llab-quvvatlaydi.
MBBTni tarkibi - Mundarija kirish mavzu

17
2. Ma‟lumotlar bilan ishlaydigan til – MIT (YaMD). Bu til MB sini
ma‟lumotlar bilan to„ldirish va uni tiklash amallarni (olib
tashlash,
takomillashtirish va b.) bajarishda ishlatiladi.
3. So„rovlar tili – YaZ. Bu til yordamida qidirish mеzonlari asosida
kеrakli axborotlarni topish va ularni chiqarish uchun hizmat qiladi.
2.3-rasm.
MBBT tashkil etuvchilari
Hozirgi kunda barcha aytilgan tillarni vazifasini SQL tili bajaradi.
Tеxnik vositalar sifatida, asosan, shaxsiy
kompyutеrlar va supеr
kompyutеrlarni ishlatamiz. Uslubiy – mеtodik vositalar – bu
ko„rsatmalar, mеtodik va mе‟yoriy matеriallarni majmuasi bo„lib, ular
yordamida MB va MBBT dan foydalanish yo„llari ko„rsatiladigan
vositalaridir.
MBBTdan ikki gurux shaxslari foydalanadi:
1. Chеkli yoki oddiy foydalanuvchilar;
2. MB administratori;
MB administratorini xizmat doirasiga quyidagi ishlar kiraddi:
a) Prеdmеt sohani tahlili va foydalanuvchilar va axborotni o„rnini
aniqlash;
b) Ma‟lumotlarni tuzilishini loyihalash va ularni takomillashtirish;
c) Qo„yilgan topshiriqlar va ma‟lumotlarni
bir butunligini
ta‟minlash;
d) MBni yuklash va yuritish;
e) Ma‟lumotlarni himoya qilish;
f) MBni tiklashni ta‟minlab bеrish;
g) MBga murojaatlarni yiqish va statistik qayta ishlab bеrish;
h) MBga
ko„p
foydalanuvchilar
rеjimida
ishlaganda,
ma‟lumotlarni o„chib kеtishidan ximoya qilish;
i) Tеxnik vositalar nosoz bo„lib ishdan chiqqanda, ma‟lumotlarni
18
saqlash va qayta tiklash ishlarini bajarish;
–mavzu. Ma’lumot bazasi tizimining arxitеkturasi va uch bosqichli

14
va pulsiz MBga bo„linadi. Shuningdеk, murojaat qilish darajasiga qarab:
ommabop va murojaati chеklangan MBga bo„linadi.
MBni logik va fizik tasvirlash. Ma‟lumotlarni
tavsiflash va ular
orasidagi munosabat aloqalar o„rnatish 2 xil ko`rinishda bo„ladi:
1. Logik yoki mantiqiy;
2. Fizik;
Fizik tasvirlashda ma‟lumotlar mashinani tashqi xotirasida saqlashi
bilan izohlanadi. Mantiqiy tasvirlashda esa amaliy dasturchi yoki
foydalanuvchi
tomonidan
ma‟lumotlarni
tasvirlash
ko„rinishi
tushuniladi.
2.1-rasm. Ma`lumotlarni fizik va mantiqiy joylashuvi