nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
ADAPTATSIYA (lot.) - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 7/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)ADAPTATSIYA (lot.) – o‘zgarib turadigan muhitga moslanish tizimi jarayoni. Adaptatsiya darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, sistema shunchalik ishonchli bo‘ladi va uning yashashi shunchalik yuqori bo‘ladi.
ADAPTIV TUZILMA (lot.) – atrof- muhitdagi o‘zgarishlarga uddaburonlik bilan munosabat bildirish va mexanik (yoki byurokratik) strukturadan prinsipial farq qilishga imkon beruvchi tashkil etilgan struktura. Uzviy tuzilma ham deb ataladi.
ADDENDUM – shartnomaning u yoki bu shartlarini o‘zgartirish yoki aniqlashtirishga qaratilgan qo‘shimcha.
ADEKVAT (lot.) – teng, o‘xshash, butunlay mos kelishi.
ADLIBITUM (lot.) – xohishi bo‘yicha, o‘z ixtiyori bo‘yicha, o‘zboshimchaligi bo‘yicha (muallifning, nashriyotchining va h.k.)
ADOLATLI DAROMADLAR - iqtisodiy faoliyatdan keladigan ish haqi, tadbirkorlik foydasi, mulkdan keladigan foyda (foiz, renta, dividend), ehtiyojga yarasha taqsimot natijasida olinadigan nafaqa, stipendiya, shuningdek turli mukofotlar, sovg‘alar, yutuqlar va hokazolar.
ADOLATSIZ DAROMADLAR - mehnatga layoqati bo‘lgan kishilarning mehnat qilmay (broker va dilerlarning narx o‘zgarishi tufayli, aholi, firma va davlatning firibgarlik, qalloblik, o‘g‘irliq, ta’magirlik, poraxo‘rlik, reketchilik kabi usullar bilan topayotgan daromadlari.
ADREFERENDUM (lot.) – shartnomani imzolash turlaridan biri – “adreferendum”ni imzolashga nisbatan xalqaro huquqda qo‘llaniladigan lotincha termin.
ADRESANT (nem.) — 1. Jo‘natuvchi; korrespondentsiyani, yukni jo‘natuvchi shaxs; 2. Nomiga veksel yozilgan shaxs.
ADRESAT (nem.) – 1. Oluvchi; korrespondentsiyani yukni oluvchi shaxs; 2. O‘tkazma vekselini beruvchi shaxs.
ADVALOR (lot.) – qiymat; tovarning, bitimning (soliq, komission mukofot, bojxona va h.k.) umumiy qiymatidan qayd etilgan foiz shaklida hisoblangan.
ADVALOREM (ingl. ad valorem) — qimmatli yuklarni tashish to‘lovini hisoblash usuli yoki bojxona to‘lovi, ya’ni hisoblash yuk birligi uchun emas, balki yuk bahosiga nisbatan foizlarda hisoblanishi tushuniladi.
|
| |
ADVAYZER (nem.) - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 8/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)ADVAYZER (nem.) – maslahatchi, konsultant.
ADVOKAT (nem, lot.) – advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi shaxslarning ixtiyoriy birlashmasi. Ta`sischi guruhlar arizasi bo‘yicha tashkil etiluvchi advokatlar kollegiyasi A. tashkiliy shakli hisoblanadi.
ADVOKATURA (nem., lot.) — advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi shaxslarning ihtiyoriy birlashmasi, Ta’sischi guruhlar arizasi bo‘yicha tashkil etiluvchi advokatlar kollegiyasi A. tashkiliy shakli hisoblanadi.
ADVOLOR SOLIQ – mahsulot qiymatiga nisbatan qatiy foiz ustamasida o‘rnatilgan to‘lov. Inflyatsiya sharoitida o‘zining flmksiyalarini avtomatik ravishda saqlab qoladi. Bu soliqning tarkibiga savdo soliqlari, importga nisbatan ko‘pgina bojlar va boshqalar kiritilishi mumkin. Mahsulotlarni (jumladan, import mahsulotlarini ham), jismoniy va yuridik shaxslarning mulklarini soliqqa tortishda qo‘llaniladi.
AERODROM TUSHUMI (ing.) — aeroportdan xalqaro yo‘nalishlar bo‘yicha uchuvchi yo‘lovchilardan olinadigan tushum.
A-FORFE – o‘tkazma veksellarni qaytarish huquqisiz hisobga olish asosida xalqaro savdoni mablag‘ bilan ta’minlash. Bunda veksellar xaridori veksel to‘lovi bo‘yicha barcha tavakkalchiliklarni o‘z zimmasiga oladi veksel to‘lanmay qolgan taqdirda uning avvalgi egasiga hech qanday da’vo qila olmaydi.
AFFILIATSIYA – bosh kompaniyaga filial yoki bo‘lim sifatida qo‘shilish.
AFFILIROVANLASH KOMPANIYASI – nazoratdan past (odatda 5-50%) aksiyalar paketiga ega bo‘lgan kompaniya.
AFFINAJ – soflik darajasi yuqori bo‘lgan mahsulot olish maqsadida metallar (oltin, platina, kumush)ni aralashmalardan ajratib olish jarayoni.
AFFIRMATSIYA — to‘lovnomalar va hujjatlarni tasdiqdash.
AFINA KODEKSI (grek.) — Pavlik Pileyshnz Xalqaro assotsiatsiyasining har bir a’zosi rioya qilishi zarur bo‘lgan etikaga oid qoidalar majmuasi. 1965 yil may oyida qabul qilingan va 1968 yil aprel oyida to‘ldirilgan.
AFRIKA MODELI — ushbu model mulkchilikning turli xil shakllariga va bozor munosabatlariga asoslanadi.
|
| |
ABSOLYUT USTUNLIK - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 5/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)ABSOLYUT USTUNLIK – o‘z mamlakati uchun tovarni boshqa savdo sherikdoshlariga qaraganda kam xarajat bilan ishlab chiqarish imkoniyati.
ABSOLYUTSIYA (lot.) – sudlanuvchini jazolash, ma`suliyat, qarzlar va h.k.dan ozod etuvchi sud qarori.
ABSORBATSIYA – muayyan mamlakatda yalpi ichki mahsulotning mamlakat ichidagi uy xo‘jaliklari, firmalar va davlatga realizatsiya qilinishi.
ABSORBSION NARX TAYINLASH (ingl. Abcorption pricing) — ma’lum bir mahsulot marketingida ana shu mahsulot real narxini aniqlashtirib olish uchun butun sarf- xarajatlarni kalkulyatsiya qilish. Ushbu metod mahsulot yoki xizmat marketingi to‘liq qiymatini inobatga oladi, ayni mahalda aynan shu tovar narxi jami sarf-xarajatlarni ham qoplaydi.
ABSORBSIYA—boshqa mamlakatdan kelgan muhojirlarning muayyan mamlakatda doimiy turishiga ruxsat berish va ularni mazkur mamlakatning iqtisodiy turmushiga jalb etish.
ABSTRAKT MEHNAT — 1) tovar qiymatini yaratadi (“abstract” so‘zi o‘zbek tilida mavhum degan ma’noni bildiradi). Mehnat aniq shaklidan qat’iy nazar umuman sarflangan ish kuchidir, jami ijtimoiy mehnatning qismidir. Shuning uchun gohida “abstract mehnat” deganda insoning nima ishlab chiqarishidan qat’iy nazar aqliy va jismoniy quvvatini sarf qilishi tushuniladi; 2) har bir tovar ishlab chiqaruvchining uning aniq shakllaridan qat’iy nazar, butun ijtimoiy mehnatning bir zarrasi, umuman, odam ish kuchining sarflanishidir. Mehnatning bu turi abstrakt mehnat deb ataladi va tovar qiymatini yaratadi.
“ABC” HISOB TIZIMI (“ACTIVITY- BASED COSTING”) – mahsulot (ish va xizmat)lar tannarxini javobgarlik markazlari bo‘yicha doimiy va o‘zgaruvchan xarajatlarga bo‘lib hisobga olish, ammo asosiy e’tiborni faoliyat turlari va funksional xizmatlarga qaratishga mo‘ljallangan hisob tizimi.
AD INTERIM — xalqaro huquqda hozir ham qandaydir hujjatni imzolayotgan mansabdor shaxs nomlanishi oldidan “a.i.” yoki “p.i.” shaklida yozib qo‘yiladigan “vazifasini vaqtincha bajaruvchi” ma’nosini anglatuvchi qadimiy lotincha termin.
AD XOK (lot.) – ma’lum funksiyalarni bajarish uchun (odatda vaqtinchalik) tuzilgan organlarga nisbatan xalqaro huquqda iste’mol qilinadigan lotincha termin. A.x. termini BMT Xalqaro Sudidagi o‘zgaruvchan a’zolariga nisbatan ham qo‘laniladi.
|
| |
LOYIHA SMETA QIYMATINING OSHISH RISKI -

LOYIHA SMETA QIYMATINING OSHISH RISKI - loyiha smeta qiymatining oshish riskiga quyidagilar sabab bo‘lishi mumkin: loyihalash
jarayonidagi xatolar, pudratchilarning resurslardan samarali foydalanishni ta’minlay
olmasligi, loyihani amalga oshirish shartlarini o‘zgarishi va boshqalar.
LUIDOR (frans. louis d’or - oltin lui, Louis - Lyudovik) - Lyudovik XIII sharafiga uning nomi bilan 1640 yilda ispan pistoli namunasi asosida birinchi marta zarb etilgan fransuz qadimgi oltin tangasi. U 1803 - yilda “napoleondor” deb ataluvchi o‘n ikki franklik oltin tanga bilan almashtirilgan.
LUKRATIVNIY —
foyda beruvchi, foydali.
LYUKOVAYA ZAPISKA — kemaning har bir yuk xonasida joylashgan yuklarni ro‘yxatga olish.
LYUMPSUM (ing.) — tashiladigan yukning haqiqiy miqdoridan qat`iy nazar barcha kema uchun akkord shaklida undirib olinadigan yuk tashish haqi.
AFRIKA RIVOJLANISH BANKI (AFRB) - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 9/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)AFRIKA RIVOJLANISH BANKI (AFRB) — xalqaro regional bank. Afrika uchun Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqtisodiy komissiyasi yordamida 23 Afrika davlatlari tomonidan AFRB tuzish to‘g‘risida 1963 yilda bitim imzolangan, 1964 yilda kuchga kirgan. AFRB 1966 yilda o‘z faoliyatini boshlagan. Hozirgi vaqtda 50 Afrika davlati (Janubiy Afrika Respublikasidan tashqari) uning a’zolari hisoblanadi, uning yana 26 noregional a’zolari mavjud. 1983 yilgacha AFRB faqat Afrika tashkiloti sifatida faoliyat qilgan, ammo resurslar yetishmasligi sababli bankka uchdan bir qismidan ko‘p bo‘lmagan o‘lchov kapitalga va shuncha ovozlar soniga ega bo‘lgan nokontinental a’zolarga ruxsat berish to‘g‘risida qaror qabul qilingan. Har bir a’zo - mamlakat 625 asosiy ovozga va bank kapitalidagi bitta aksiyaga bittadan ovoz hisobidan qo‘shimcha ovozga ega. Bankning maqsadi regional rivojlanish dasturini moliyalash yo‘li bilan Afrika mamlakatlari - a’zolarining iqtisodiy rivojlanishi va ijtimoiy taraqqiyotiga yordam qilishdan iboratdir. Kreditlar faqat Afrika kontinentlari mamlakatlariga jo‘natiladi, kreditlarning uchdan ikki qismi Birlashgan Millatlar Tashkilotining hisobidagi kambag‘al mamlakatlarga jo‘natiladi. Kreditlarning katta qismi infratuzilma va transportni rivojlantirish loyihalarini moliyalashga foydalaniladi. Bank prezidenti faqat afrikalik bo‘lishi kerak.
AGENT (lot.) 1) – boshqa shaxs hisobidan va uning manfaatlari yo‘lida yuridik xatti – harakatlarni amalga oshiruvchi yuridik yoki jismoniy shaxs. Agent va boshqalar o‘rtasidagi munosabatlar maxsus shartnomaga muvofiq tartibga solinadi. Moliya bozorida agent vazifasini fond birjalaridagi brokerlar amalga oshiradi; 2) tashkilot, muassasa va h.k.ning ma’lum vazifani bajarish uchun tayinlangan vakili; 3) topshiriqqa binoan va boshqa shaxslarning manfaatini ko‘zlab olingan vakolat doirasida savdoda, kemasozlikda va boshqa sohalarda faoliyat qiluvchi ishonchli shaxs (yuridik yoki jismoniy). Vakolatlar bir martalik xususiyatga ega bo‘lishi mumkin yoki agentlik shartnomasiga mos ravishda amalga oshiriladi. Ma’lum mukofot xizmatlar taqdim etiladi. Mukofot hajmi agent va prinsipal (boshliq) o‘rtasidagi bitim bo‘yicha belgilanadi (eng yuqori belgilangan narxlar sotilgan mahsulotning qiymatiga qarab 2 foizdan 10 foizgacha bo‘ladi).
|
| |
Garancija na vozilo - Javno naročilo za nakup regionalnega avtobusa 15 m le z nizkimi emisijami

Garancija na vozilo
Poleg splošne garancijske dobe mora ponudnik zagotavljati še:
5 letno garancijo proti prerjavenju od dneva prve registracije,
10 letno garancijo za nosilnost nosilne konstrukcije avtobusa pri statičnih in dinamičnih obremenitvah, ki nastopajo pri obratovanju na progah kupca od dneva prve registracije ter
15 letno dobavo originalnih rezervnih delov od dokončnega prevzema avtobusov.
Izvedba in upravljanje posegov v sklopu garancije
Ponudnik mora imenovati organizacijo ali subjekt, ki je odgovoren za izvajanje servisnih posegov v sklopu garancije, zato mora zagotavljati servisno mrežo, t.j. 3 pooblaščene servisne delavnice na območju Slovenije, in sicer:
ena delavnica mora biti manj kot 30 km oddaljena od Meljske ceste 97 v Mariboru,
druga delavnica mora biti manj kot 30 km oddaljena od Ulice Mirka Vadnova 8 v Kranju,
tretja delavnica ima lahko poljubno lokacijo
Pri vsaki delavnici mora navesti naziv in lokacijo ter kontaktno osebo.
|
Pregled ob prevzemu vozila - Javno naročilo za nakup regionalnega avtobusa 15 m le z nizkimi emisijami

|
Javno naročilo za nakup regionalnega avtobusa 15 m le z nizkimi emisijami
|
bet | 23/33 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 134,38 Kb. | | #15777 |
Pregled ob prevzemu vozila: prevzem vozila je zaključen, ko so izpolnjene naslednje zahteve:
vsi prejšnji pregledi (če so potrebni) so zaključeni in so ugotovitve naročnika ugodne brez zadržkov;
za vsak avtobus je na voljo ločen dokument o prevzemu (dobavnica);
vsa tehnična dokumentacija je priložena;
vozila so popolna z vsemi deli ter opremo in dodatki.
Pozitiven rezultat vseh zgoraj navedenih pregledov prodjalaca ne razrešuje polne odgovornosti za skladnost vozila s funkcionalnimi in tehničnimi specifikacijami.
Vse stroške pregledov vozila nosi prodajalec, razen tistih v zvezi z naročnikovim osebjem za prisotnost pri pregledih. Če zgoraj navedeni pregledi vozila niso izvedeni, lahko naročnik zahteva dokumente o notranjih pregledih, ki potrjujejo izvedbo pregledov pri podizvajalcih ob dobavi komponent in med montažo vozil. Ti dokumenti so za prodajalca zavezujoči. Poročila o pregledih vozil morajo pripraviti odgovorne osebe kupca in prodajalca.
|
| |
Vzdrževalna dela v garancijski dobi, ki jih izvajajo družbe skupine Arriva

|
Vzdrževalna dela v garancijski dobi, ki jih izvajajo družbe skupine Arriva
|
bet | 19/33 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 134,38 Kb. | | #15777 |
Vzdrževalna dela v garancijski dobi, ki jih izvajajo družbe skupine Arriva
Ne glede na predlagano tehnično strukturo, si naročniki / kupci pridržujejo pravico, da neposredno odpravijo manjše okvare ali nepravilnosti in jih je mogoče odpraviti v kratkem času (do 3 delovnih ur) z lastnim osebjem, materiali in opremo, da zagotovijo neprekinjeno uporabo.
V takšnem primeru naročnik / kupec o tem takoj o tem obvestijo ponudnika/ prodajalca. Le-ta mora zagotoviti takojšnjo nadomestitev uporabljenih materialov ter plačilo neposrednih in posrednih stroškov, vključno s stroški dela, ki so nastali kupcu.
|
| |
Kazni za neizpolnjevanje garancijskih obveznosti

|
Kazni za neizpolnjevanje garancijskih obveznosti
|
bet | 20/33 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 134,38 Kb. | | #15777 |
Kazni za neizpolnjevanje garancijskih obveznosti
Prodajalec jamči, da je posamezni avtobus v času splošne garancijske dobe zaradi okvar in servisov lahko neoperativen (odsoten) največ 6 delovnih dni vsako leto (dnevi zaradi poškodb in okvar po krivdi kupca ne štejejo). Za vsak dodatni dan neoperativnosti, plača prodajalec kupcu pavšalno odškodnino v višini 200,00 € brez DDV.
Čas neoperativnosti začne teči od trenutka dostave avtobusa na lokacijo pooblaščenega servisa od trenutka prijave nevoznega oz. nevarnega vozila. V primeru nevoznega oz. nevarnega vozila, za dostavo na lokacijo servisa poskrbi na svoje stroške prodajalec. Čas neoperativnosti preneha teči s trenutkom prevzema popravljenega vozila na lokaciji pooblaščenega servisa. Dan neoperativnosti je vsak delovni dan, ko je posamezen avtobus, v času med 07:00 in 17:00 neoperativen več kot 6 ur.
|
| |
Funkcionalne in tehnične specifikacije

Funkcionalne in tehnične specifikacije
Vozila v ponudbi morajo izpolnjevati minimalne funkcionalne zahteve in zagotavljati zahtevane tehnične lastnosti, ki morajo biti skladne z Direktivo ES/2001/85 in vso veljavno lokalno zakonodajo. Za vse neizpolnjene zahteve mora dobavitelj izbrati najustreznejšo tehnično rešitev, pri tem pa upoštevati stroške razvoja, proizvodnje in delovanja.
Podroben opis funkcionalnih in tehničnih specifikacij je na voljo v prilogah – Tehnične specifikacije.
Poprodajne storitve
Vzdrževalna dokumentacija
Prodajalec mora zagotoviti vso dokumentacijo o vozilu, ki je podrobno opisana v točki 4.1.
Nadomestni deli
Prodajalec mora zagotavljati razpoložljivost in zamenljivost nadomestnih delov za vozila iz tega naročila v življenjski dobi vozila, najmanj 15 let.
Prodajalec mora imeti lasno organizacijo, komercialne pogodbe in vse potrebno za dobavo nadomestnih delov in se tako zavezuje, da bo tudi po poteku obdobja splošne garancijske dobe neposredno ali prek pooblaščene distribucijske mreže zagotavljal nadomestne dele, ki jih bo zahteval kupec.
|
Pregledi vozil in postopek prevzema

|
Pregledi vozil in postopek prevzema
|
bet | 21/33 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 134,38 Kb. | | #15777 |
Pregledi vozil in postopek prevzema
Kupec si pridržuje pravico do preizkusa in pregleda vozil, ki lahko potekata na naslednji način:
Pregled med postopkom izdelave: potrditev tehnične kakovosti materiala in komponent, stanja proizvodnje in skladnosti vozil z opredeljenimi tehničnimi specifikacijami. Naročnik si pridržuje pravico, da ekipo za pregledovanje pošlje v proizvodni obrat dobavitelja s predhodnim obvestilom 3 dni pred obiskom, pri čemer ta ekipa ne sme ovirati proizvodnje. Ekipa lahko preveri lastnosti materialov, stanje del ter ustreznost vozil in njihovih delov s specifikacijami in zahtevami, opredeljenimi v tem dokumentu.
|
| |
Molekulyar orbital metod - Kovalеnt bog‘‘lanish. Ion bog‘‘lanish. Metal bog‘‘lanish

|
Kovalеnt bog‘‘lanish. Ion bog‘‘lanish. Metal bog‘‘lanish
|
bet | 5/6 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 0,63 Mb. | | #144908 |
Bog'liq kimyoviy bog\'lanish referatMolekulyar orbital metod. Molekulyar orbital nazariyasi 1932 yili Gund va Malliken tomonidan yaratilgan.Bu nazariya molekula hosil bo‘lishida toq elektronlar rolini qo‘rsatadi.
Molekulyar orbital nazariyasini yaratishda atomning orbital tuzilishi haqidagi qvant-mehaniq nazariyani molekula tuzilishi uchun ham qo‘llash zarur deb topildi, farqi Shundaqi, atom bir marqazli yadroli sistema bo‘lsin. Molekula ko‘p marqazli sistemadir demaq bu nazariyaga ko‘ra har qaysi elektronmolekuladagi barcha yadro va ko‘p marqazli orbitalar ta'sirida bo‘lishini e'tiborga olinadi. Molekulalar orbital metodini aniq misolda ko‘rib chiqamiz.
1=c1 a + c2 v c1c2c3c4 - koeffisientlar
2=c3 a + c4 v a v - ayni elektronning birinchi va ikkinchi yadroga oid funksiyalari.
1- simmetrik funksiya, 2 esa antisimmetrik funksiya deb ataladi.
Antisimmetrikfunksiya bilan ifodalangian orbital-himiyaviy bog‘lanishni keltirmaydi, balqi molekulani beqaror qilishga intiladi. Bunday orbital bo‘shashtiruvchi orbital deb ataladi. Agar elektron harorati simmetrikfunksiya bilan ifodalansa, elektron buluti yadrolar orasidagi joyda zich holatni egallaydi, bunday yadrolar bir-biriga tortiladi. Kimyoviy bog‘lanishni yo‘zaga qeltiradi. Bunday orbital bog‘lovchi orbital deb ataladi.
Vodorod molekulasi ionini N2+ hosil bo‘lishini qo‘rayliq.
H+H+ H2+
H(1S)+H+ H2+(3BOG‟ 1S)
Vodorod molekulasini hosil bo‘lishi
Shuni ta'kidlab o‘tish kеrakki, kimyoga oid turli kitoblarda kеltiriladigan nisbiy elеktromanfiylik kattaliklari bir-biridan qisman farq qiladi. Bunga sabab shuki, ular muayyan taxmin va istisnolarga asoslanib, turli usullar bilan hisoblab chiqarilgan.
3-jadval
-
|
| |
Ionli bog‟lanish - Kovalеnt bog‘‘lanish. Ion bog‘‘lanish. Metal bog‘‘lanish

|
Kovalеnt bog‘‘lanish. Ion bog‘‘lanish. Metal bog‘‘lanish
|
bet | 2/6 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 0,63 Mb. | | #144908 |
Bog'liq kimyoviy bog\'lanish referatIonli bog‟lanish. Molekulalarning tuzilishi atomlar orasidagi kimyoviy bog‘lanishlar haqidagi tasavvurlarni rus olimi A.M. Butlerov isbotladi.
Butlerov atom va molekulalar haqiqatdan ham mavjud, modda zarrachalarining ichqi tuzilishini to‘la bilsa bo‘ladi degan hulosani eqsperimental va nazariy ma'lumotlarga asoslanib kimyoviy tuzilish nazariyasini yaratdi 1861 yilda.
Bu nazariyaga muvofiq moddalarning hossalari faqatgina ularning miqdoriy va sifat tarkibiga qarabgina emas, atomlarning bir biri bilan birikish tartibi hamda o‘zaro ta'siriga qarab aniqlanadi.
1915 yilda Qossel' ionli yoki elektrovalent bog‘lanish nazariyasini yaratdi.
Bu nazariyaga asosan atomning tashqi qavatida saqqiztadan qam elektron bo‘lgan elementning atomlari tashqi qavatidagi elektronlar soni o‘ziga eng yaqin turgan inert gaz atomniqiga tenglashguncha elektron biriktiriladi yoki elektron beradi.
Davriy sistemadagi neon elementini qurish Q va M qavatdagi elektronlar sonini qo‘rsaq quyidagicha bo‘ladi.
O(2,6), F(2,7), Ne(2,8), Na(2,8,1), Mg(2,8,2), Al(2,8,3)
Natriy atomi bitta elektron berib neonning barqaror elektronkonfigurasiyasini qabul qilishi mumkin.
Na(2,8,1) Na+(2,8)-e-
Natriy atomi bitta elektron berishi natijasida yadrodagi protonlar soni birga ortib qetadi, natijada musbat zaryadli ionga aylanadi. Osh to‘zi hosil bo‘lishda bu elektronni hlor atomiga Sl (2,8,7 )berib, hlor atomi Ar ( 2.8.8) elektron qavatini hosil qiladi.
Cl(2,8,7) Cl-(2,8,8)+e-
Hlor atomining yadrosida protonlar soni elektronlar soniga nisbatan 1 taga qamayadi, natijada manfiy zaryadli ionga aylanadi.
Bu qarama-qarshi ionlar orasida elektrostatiq tortilish vujudga qeladi. Tortilish natijasida bog‘ vujudga qeladi, bunday bog‘lanish ionli yoki elektrovalent bog‘lanish deb ataladi. Ionli bog‘lanish hosil bo‘lishida qatnashgan elementlar musbat valentining kattaligi, shu atom bergan elektronlar soniga manfiy valentining kattaligi esa atom biriktirib olgan elektronlar soniga qarab aniqlanadi.
Na1 1Сl : Na : Cl :
Mg(2,8,2) Mg+2(2,8)+2e-
Al(2,8,3) Al+3(2,8)+3e-
O(2,6)+2e- O-2(2,8)
Ionli bog‘lanish atomlari o‘zaro reaksiyaga kirishadigan elementlarning ionlanish energiyasining qiymatlari va elektronga moyilligi bir-biridan qesqin farq qilsagina hosil bo‘ladi. Ionlanish energiyasi atomning musbat zaryadi ionga aylana olish imqoniyatini belgilaydi.
Elektronga moyilliq atomning manfiy zaryadi ionga aylana olish imqonini belgilaydi.
|
| |
Koordinatsion bog‟lanish - Kovalеnt bog‘‘lanish. Ion bog‘‘lanish. Metal bog‘‘lanish

|
Kovalеnt bog‘‘lanish. Ion bog‘‘lanish. Metal bog‘‘lanish
|
bet | 4/6 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 0,63 Mb. | | #144908 |
Bog'liq kimyoviy bog\'lanish referatKoordinatsion bog‟lanish. Koordinatsion bog‘lanish, kovalentbog‘lanishning bir turidir, bu bog‘lanishni ba'zan donor-aktseptor bog‘lanish ham deb ataladi. Kovalentbog‘ hosil qilishda bo‘linmagan juft elektronlar hisobiga bo‘ladi. Masalan: H H
11 11
H : N : [H : N : H]
11 11
H H
yoki disul'fid ionini hosil bo‘lishi
11 11 11 11
[:S :]2 S : [:S : S :]2
11 11 11 11
Gidroksoniy ionini hosil bo‘lishi quyidagicha tushuntiriladi.
H H
1111
H :О : H [H :O : H]natijada gidroksoniy ioni hosil bo‘ladi.
1111
Koordinatsion bog‘lar orqali kompleks birikmalar hosil bo‘ladi.
11
:Cl :
11 11 11 11
4:C : Cu2 (c) [Cl :Cu :Cl :]2
11 11 11 11
:Cl :
11
Mis atomi o‘z valent orbitasida sakkizta elektroni bo‘ladi.
Vodorod bog‟lanish. Musbat zaryadlangian vodorod ionida elektron qavat yo‘q, Shuning uchun u boshqa atom va ionlarning elektron qavatidan itarilmay balqi bularga tortiladi va bog‘lanish vujudga qeladi bunday bog‘lanish vodorod bog‘lanish deb ataladi. Vodorod bog‘lanish gaz, suyuqlik va qattiq jismlarda namoyon bo‘ladi. Uning vujudga kelishi assosiasiyasiga ya'ni, har bir moddaning ikki yoki bir necha molekulasi bir-biriga ta'sir etib agregatlar hosil qilishiga sabab bo‘ladi. masalan:
Suyuq vodorod qatorida vodorod bog‘lanish
F F F
H H H H H
F F
Ikkita vodorod bog‘lanish vujudga kelishi natijasida mustahkam qo‘sh molekula hosil bo‘lgan hollar ham bo‘lishi mumkin.
Suyuqsuvningassosiasiyasi
OННO
ННOНН
Suv muzlaganda o‘zining hajmini 9 % ga oshiradi.
|
| |
Andijon Mashinasozlik Instituti Intellektual boshqaruv va kampyuter tizimlari fakulteti Axborat tizimlari va texnologiyalari yo’nalishi 30-23 guruh talabasi Otaboyev Boburjonning Algaritmik tillar va dasturlash fanidan tayyorlagan mustaqil - bet 4

|
Andijon Mashinasozlik Instituti Intellektual boshqaruv va kampyuter tizimlari fakulteti Axborat tizimlari va texnologiyalari yo’nalishi 30-23 guruh talabasi Otaboyev Boburjonning Algaritmik tillar va dasturlash fanidan tayyorlagan mustaqil
|
bet | 4/5 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 257,11 Kb. | | #99380 |
Bog'liq Boburjon 30-23American Standard Code nafaqat matn kirish klaviatura talab qiladi. Bundan tashqari, Diagrammaning ichida ishlatiladi. Xususan, ASCII Art Maker dasturi tasvirlar, turli kengaytmalari spektri ASCII belgilar kodlashtirishni vakili. - American Standard Code nafaqat matn kirish klaviatura talab qiladi. Bundan tashqari, Diagrammaning ichida ishlatiladi. Xususan, ASCII Art Maker dasturi tasvirlar, turli kengaytmalari spektri ASCII belgilar kodlashtirishni vakili.
- Bu mahsulotlar ikki turga kelib: grafik muharrirlari matniga tasvirni aylantirish tomonidan vazifasini amalga va ASCII-grafika »Olami» aylantiradi. Misol uchun, ma'lum ramzi kodlash bir bosh misol Smiley hisoblanadi.
- Hujjat HTML yaratishda ASCII foydalanish mumkin. Bu holda, siz belgilar majmuini va ekrandagi sahifani ko'rish paytida paydo bo'ladi, bu kod uchun mos keladigan, bir ramzi kiritishingiz mumkin.
ASCII ASCII-kodlar bilan almashtirildi, muayyan milliy jadvalga tegishli emas oyatlari, deb, ko'p tilli saytlar yaratish uchun talab qilinadi. - ASCII ASCII-kodlar bilan almashtirildi, muayyan milliy jadvalga tegishli emas oyatlari, deb, ko'p tilli saytlar yaratish uchun talab qilinadi.
ASCII matn ma'lumotlarni shifrlash uchun dastlab 7 bitni (bir bo'sh qolgan) ishlatilgan, lekin bugungi kunda u 8-bitli bo'lib ishlaydi. - ASCII matn ma'lumotlarni shifrlash uchun dastlab 7 bitni (bir bo'sh qolgan) ishlatilgan, lekin bugungi kunda u 8-bitli bo'lib ishlaydi.
- ustunlar joylashgan harflar, yuqorida va quyida faqat bitta oz bilan bir-biridan farq qiladi. Bu juda sinov murakkabligi pasaytiradi.
- Zarur bo'lsa, kodlash matn bunday ma'lumotlarning Masalan, Notepad va Office Word kabi Microsoft tomonidan matn muharrirlari, foydalanish mumkin. bu holatda yozib Ammo, siz ba'zi vazifalarni foydalana olmaysiz. ASCII belgilar umumiy shaklini va ariza e'tiborsizlik, axborot faqat ma'nosini saqlab qoladi Misol uchun, siz qalin amalga oshirish imkoniga ega bo'lmaydi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Andijon Mashinasozlik Instituti Intellektual boshqaruv va kampyuter tizimlari fakulteti Axborat tizimlari va texnologiyalari yo’nalishi 30-23 guruh talabasi Otaboyev Boburjonning Algaritmik tillar va dasturlash fanidan tayyorlagan mustaqil
|
STANDARTLASHTIRISH - Andijon Mashinasozlik Instituti Intellektual boshqaruv va kampyuter tizimlari fakulteti Axborat...

|
Andijon Mashinasozlik Instituti Intellektual boshqaruv va kampyuter tizimlari fakulteti Axborat tizimlari va texnologiyalari yo’nalishi 30-23 guruh talabasi Otaboyev Boburjonning Algaritmik tillar va dasturlash fanidan tayyorlagan mustaqil
|
bet | 5/5 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 257,11 Kb. | | #99380 |
Bog'liq Boburjon 30-23STANDARTLASHTIRISH - STANDARTLASHTIRISH
- Tashkilot Bu guruh turli til guruhlari uchun sakkiz-bit kodlash belgilaydi 8859. ISO standart ISO qabul qilindi. Jumladan, ISO 8859-1 - AQSh va G'arbiy Yevropa uchun jadval kengaytirilgan ASCII, deb. A ISO 8859-5 - rus tilida, shu jumladan, kirill alifbosida uchun ishlatiladigan jadval, deb.
- ISO 8859-5 uchun tarixiy sabablarga ko'ra, u qisqa vaqt uchun ishlatiladi.
- on aslida kodlamasından da rus tili uchun:
- ko'pincha muqobil kodlash GOST deb ataladi CP866 (Code sahifa 866), yoki DOS,. Bu faol o'tgan asrning o'rtalarida 90-yillarida qadar ishlatilgan. Ayni paytda, ishlatiladigan deyarli hech qachon.
- KOI-8. Kodlash 1970-80s ishlab chiqilgan va ayni paytda u RuNet yilda e-mail xabarlari uchun umumiy standart hisoblanadi. Bu keng Linux, shu jumladan, OS oila Unix, ishlatiladi. KOI-8 "Rossiya" versiyasi, KOI-8R chaqirdi. Bundan tashqari, bunday Ukraina kabi boshqa kirill tillar uchun versiyalari mavjud.
Kod sahifa 1251 (cp 1251, Windows - 1251). Windows muhitida rus tili uchun qo'llab-quvvatlash uchun Microsoft tomonidan ishlab chiqilgan. - Kod sahifa 1251 (cp 1251, Windows - 1251). Windows muhitida rus tili uchun qo'llab-quvvatlash uchun Microsoft tomonidan ishlab chiqilgan.
- CP866 birinchi standarti asosiy afzalligi kengaytirilgan ASCII bilan bir xil lavozimlarda psevdo-grafik belgilar saqlab qolish edi. Bu sizga bunday mashhur Norton Commander dasturning o'zgarishsiz matnni xorijiy ishlab chiqarish, ishlatish uchun imkon beradi. Bu nuqtada CP866 Far Manager, shu jumladan, to'liq ekran matn ko'rinishida yoki matn qutilari faoliyat Windows uchun mo'ljallangan dasturlar uchun ishlatiladi.
- yaqinda, CP866 shifrlashda yozilgan Kompyuter matnlar juda kam uchraydi, lekin u "Vindous" Rossiya fayl nomlari uchun ishlatiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Andijon Mashinasozlik Instituti Intellektual boshqaruv va kampyuter tizimlari fakulteti Axborat tizimlari va texnologiyalari yo’nalishi 30-23 guruh talabasi Otaboyev Boburjonning Algaritmik tillar va dasturlash fanidan tayyorlagan mustaqil
|
2 - Kovalеnt bog‘‘lanish. Ion bog‘‘lanish. Metal bog‘‘lanish

Sc 1,20 Ti 1,32 V 1,45 Cr 1,56Сu 1,75 Zn 1,66 Ga 1,82 GeFr 0,86 Ra 0,97 Ac** 1,00 Ku |
Kovalеnt bog‘‘lanish. Ion bog‘‘lanish. Metal bog‘‘lanish
|
bet | 6/6 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 0,63 Mb. | | #144908 |
Bog'liq kimyoviy bog\'lanish referatBu sahifa navigatsiya:
- Sc 1,20 Ti 1,32 V 1,45 Cr 1,56
- Сu 1,75 Zn 1,66 Ga 1,82 Ge
- Fr 0,86 Ra 0,97 Ac** 1,00 Ku
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
|
H 2,1
|
|
|
|
|
|
|
|
He
-
|
Li 0,97
|
Be
1,47
|
B
2,01
|
C
2,50
|
N
3,07
|
O
3,50
|
F
4,10
|
|
Ne
-
|
Na
1,01
|
Mg
1,23
|
Al 1,47
|
Si 1,74
|
P
2,10
|
S
2,60
|
Cl 2,83
|
|
Ar
-
|
K 0,91
|
Ca
1,04
|
Sc 1,20
|
Ti 1,32
|
V
1,45
|
Cr
1,56
|
Mn
1,60
|
Fe 1,64
|
Co
1,7
|
Ni 1,75
|
|
Сu 1,75
|
Zn
1,66
|
Ga
1,82
|
Ge
2,02
|
As
2,20
|
Se 2,48
|
Br
2,74
|
|
Kr
-
|
Rb
0,89
|
Sr 0,99
|
Y
1,11
|
Zr 1,22
|
Nb
1,23
|
Mo
1,30
|
Tc
1,36
|
Ru
1,42
|
Rh
1,45
|
Pd
1,35
|
|
Ag
1,42
|
Cd
1,46
|
In 1,49
|
Sn
1,72
|
Sb
1,82
|
Te
2,01
|
J 2,21
|
|
Xe
-
|
Cs
0,86
|
Ba
0,97
|
La*
1,08
|
Hf
1,23
|
Ta
1,33
|
W
1,40
|
Re
1,46
|
Os
1,52
|
Zr 1,55
|
Pt 1,44
|
|
Au
1,42
|
Hg
1,44
|
Ti 1,44
|
Pr 1,55
|
Bi 1,67
|
Po
1,76
|
At 1,90
|
|
Rn
-
|
Fr 0,86
|
Ra
0,97
|
Ac** 1,00
|
Ku
|
Ns
|
*Лантаноидлар 1,08-1,14
**Актиноидлар 1,11-1,2
|
|
Adabiyotlar:
Н. А. Парпиев , Ҳ. Р. Раҳимов Муфтахов, А.Г. «Анорганик киме назарий асослари »,Т., Ўзбекистон, 2000й.
Қ.Aхмеров, А.Жалилов, Р. Сайфуддинов «Умумий ва анорганик кимё». Т., Ўзбекистон, 2003й.
Q. Ahmerov, A. Jalilov, R. Sayfuddinov, « Umumiy va anorganik kimyo». T. O‗zb, 2006.
Угай Я. А. «Общая и неоргнаническая химия», -М: «Высшая школа», -
1998.
X.X. Muhiddinov. «Kimyo». T. TDTU, 2005
Х.Х. Мухиддинов. Кимё, Маърузалар матни. Т. ТДТУ, 2004.
Н.Г. Коржуков ―общая и неорганическая химия‖, М., МиСиС/, 2004.
Н.Л.Глинка «Умумий кимёдан масала ва машқлар тўплами»,Т.,Ўқитувчи.
Н. В. Коровин, Э. И. Мингулин, Н. Г. Рыжова «Лабораторные работы по химии», М., Высшая школа». -1998.
|
| |
Adabiyotlar ro'yxati - Mavzu: Zamonaviy iqtisodiy tafakkur yo'lboshchilari Reja

Abalkin L.A. O`zbekiston strategiyasi: ertangi kunga qarash / L.A. Abalkin // Iqtisodchi. - 2003 yil - 24 oktyabr. - No 7. - B. 3.
Aganbegyan A.G. O`zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi / A.G. Aganbegyan / Yozgan N.V. Gladkix // EKO. - 2004. - 11 iyun. - No 1. - B. 2.
Belousov A.R. O`zbekiston iqtisodiyotining rivojlanishi va uning istiqbollari / A.R. Belousov // Prognozlash muammolari. - 2003. - 9. - No 6. - B.16.
Belousov A.R. O'rta muddatli istiqbolda O`zbekiston iqtisodiyoti: rivojlanish stsenariylari / A.R. Belousov // Prognozlash muammolari. - 2004. - 14 avgust. - No 14. - B. 3.
Berezin I.S. Iqtisodiyot nazariyasi tarixi: darslik / I.S. Berezin. - M .: Rus biznes adabiyoti, 2003. - 460 b.
Berezin I.S. Iqtisodiy rivojlanishning qisqacha tarixi: darslik / I.S. Berezin. - M. : Mart, 2005. - 223 b.
Andijon Mashinasozlik Instituti Intellektual boshqaruv va kampyuter tizimlari fakulteti Axborat tizimlari va texnologiyalari yo’nalishi 30-23 guruh talabasi Otaboyev Boburjonning Algaritmik tillar va dasturlash fanidan tayyorlagan mustaqil - bet 2

|
Andijon Mashinasozlik Instituti Intellektual boshqaruv va kampyuter tizimlari fakulteti Axborat tizimlari va texnologiyalari yo’nalishi 30-23 guruh talabasi Otaboyev Boburjonning Algaritmik tillar va dasturlash fanidan tayyorlagan mustaqil
|
bet | 2/5 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 257,11 Kb. | | #99380 |
Bog'liq Boburjon 30-23Har qanday elektron kompyuter matn jihatidan individual belgilar yig'indisi hisoblanadi. Ular orasida nafaqat poytaxt, shu jumladan, xat, balki tinish belgilari, raqamlari bor. Bundan tashqari, maxsus belgilar "=", "&", "(" va joylar ishlatiladi. - Har qanday elektron kompyuter matn jihatidan individual belgilar yig'indisi hisoblanadi. Ular orasida nafaqat poytaxt, shu jumladan, xat, balki tinish belgilari, raqamlari bor. Bundan tashqari, maxsus belgilar "=", "&", "(" va joylar ishlatiladi.
Klaviatura tugmalari orqali Kompyuter xotirasiga kiritilgan har qanday matn, qaysi yozilgan raqamlar, harflar, tinish belgilari va boshqa belgilar. xotirada ular uzatiladi ikkilik kodi, 00000000 boshlab 11111111 uchun .. - ya'ni, har bir belgi, bir tomonlama kod mos keladi 0 dan 255 uchun bir kishi uchun tanish o'nlik kodi eşlenir. - Klaviatura tugmalari orqali Kompyuter xotirasiga kiritilgan har qanday matn, qaysi yozilgan raqamlar, harflar, tinish belgilari va boshqa belgilar. xotirada ular uzatiladi ikkilik kodi, 00000000 boshlab 11111111 uchun .. - ya'ni, har bir belgi, bir tomonlama kod mos keladi 0 dan 255 uchun bir kishi uchun tanish o'nlik kodi eşlenir.
- Baytli kodlash protsessor alohida har bir belgi uchun qarang matni ishlash bajaradi beradi. Shu bilan birga, 256 belgi har qanday belgi ma'lumotlarni vakili qilish uchun etarli emas.
Bu qisqartmasi axborot almashinuvi uchun Ingliz Amerika standart kodi turibdi. - Bu qisqartmasi axborot almashinuvi uchun Ingliz Amerika standart kodi turibdi.
- Hatto Kompyuterlashtirish bo'sag'asidagi, u ma'lumotlarni shifrlash turli yo'llar bilan kelish mumkinligini aniq bo'ldi. boshqa bitta standartini ishlab chiqish uchun zarur bo'lgan edi Biroq, bir kompyuterdan ma'lumotlarni uzatish uchun. Shunday qilib, 1963 yilda AQShda bir ASCII-jadval bor edi. Bu har qanday belgi kompyuter alifbosi ikkilik vakillik bir qatorda raqami beriladi. Dastlab, ASCII kodi faqat Qo'shma Shtatlarda ishlatiladi, va keyinchalik kompyuter uchun xalqaro standart bo'ldi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Andijon Mashinasozlik Instituti Intellektual boshqaruv va kampyuter tizimlari fakulteti Axborat tizimlari va texnologiyalari yo’nalishi 30-23 guruh talabasi Otaboyev Boburjonning Algaritmik tillar va dasturlash fanidan tayyorlagan mustaqil
|
ASCII kodlari 2 qismga bo'linadi. Xalqaro standart stol faqat birinchi yarmi hisoblanadi. Bu 127 (kodi 01111111) uchun (00000000 sifatida kodlangan) 0 natija soni kodni o'z ichiga oladi

|
ASCII kodlari 2 qismga bo'linadi. Xalqaro standart stol faqat birinchi yarmi hisoblanadi. Bu 127 (kodi 01111111) uchun (00000000 sifatida kodlangan) 0 natija soni kodni o'z ichiga oladi
|
bet | 3/5 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 257,11 Kb. | | #99380 |
Bog'liq Boburjon 30-23ASCII kodlari 2 qismga bo'linadi. Xalqaro standart stol faqat birinchi yarmi hisoblanadi. Bu 127 (kodi 01111111) uchun (00000000 sifatida kodlangan) 0 natija soni kodni o'z ichiga oladi. - ASCII kodlari 2 qismga bo'linadi. Xalqaro standart stol faqat birinchi yarmi hisoblanadi. Bu 127 (kodi 01111111) uchun (00000000 sifatida kodlangan) 0 natija soni kodni o'z ichiga oladi.
0 - 31
|
1111 0001 - 0000 0000
|
0 31 dan N harflar rahbarlari deyiladi. Ularning vazifasi bir monitor yoki bosma qurilmasi, bir ovozli signal ohangini, boshqalar uchun "hidoyat" matn chiqishi jarayonini iborat
| 32 – 127
128 - 255
|
1111 1111 - 1000 0000
|
128 255 dan N (stol yoki kodi sahifaning muqobil qismi) bilan ramzlari o'z raqami bor har biri turli xil variantlar, bo'lishi mumkin. kodi sahifa lotin farq qiladi milliy alifbo, belgilash uchun ishlatiladi. Jumladan, u rossiyalik belgilar ASCII kodi yordamida amalga oshiriladi.
| ASCII kodlash stol dastlab teletayp kabi qurilma tomonidan endi ishlatiladi qabul va bu haqida ma'lumot uzatish uchun mo'ljallangan edi. Shu munosabat bilan, jumladan, belgilar majmui qurilmani nazorat qilish uchun buyruqlar sifatida ishlatiladi nonashr. Bunday buyruqlar hokazolar Mors kodi kabi oldindan kompyuter xabar texnikasi ishlatiladigan, va. - ASCII kodlash stol dastlab teletayp kabi qurilma tomonidan endi ishlatiladi qabul va bu haqida ma'lumot uzatish uchun mo'ljallangan edi. Shu munosabat bilan, jumladan, belgilar majmui qurilmani nazorat qilish uchun buyruqlar sifatida ishlatiladi nonashr. Bunday buyruqlar hokazolar Mors kodi kabi oldindan kompyuter xabar texnikasi ishlatiladigan, va.
- eng keng tarqalgan "teletayp" ramzi NUL (00 "nol") hisoblanadi. U hali ham Xatning oxirida belgisini ko'rsatib, eng dasturlash tillarida ishlatiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
ASCII kodlari 2 qismga bo'linadi. Xalqaro standart stol faqat birinchi yarmi hisoblanadi. Bu 127 (kodi 01111111) uchun (00000000 sifatida kodlangan) 0 natija soni kodni o'z ichiga oladi
|
O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)
Download
6,21 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/142
Sana
16.02.2024
Hajmi
6,21 Mb.
#157847
Download
6,21 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)
Download
6,21 Mb.
Matnni ko'rish
Yakunlarni chiqaramiz! - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

3
Vatan – bu biz tug‘ilib o‘sgan zamin, kindik qoni-
miz to‘kilgan tuproq,
bobolarimiz izlari qolgan,
ajdodlarimiz merosi
avlodlarimizga qoladigan
yurtdir.
Dunyoda Vatanga muhabbatdan qudratliroq biron-bir tuyg‘u va unin g
sog‘inchidan kuchliroq his yo‘q. Vatan millatni
yuksaltirguv chi milliy
g‘ururdek jozibador sehrli bir tuyg‘uni uyg‘otadi. Xalq qanchalik or-no-
musli, g‘ururli bo‘lsa, undagi Vatan hissi va milliy ong ham shunchalik
yuqori bo‘ladi. Ona yurt – bir umrlik makon, diyor tabiati, el urf-odatlari,
an’analari, ertak va afsonalaridir. Vatan hamisha navqiron va suyuklidir.
Vatan millatning ma’naviy-madaniy zaminini
yaratib beradi va har bir
avlod bobolarining yurtga bo‘lgan muhabbatlarini o‘zida tashigan holda
so‘nmas Vatan mehri bilan bu dunyoga qadam qo‘yadi.
Har qaysi xalq milliy qadriyatlarini o‘z
maqsad-muddaolari, shu
bilan birga, umumbashariy taraqqiyot yutuqlari
asosida rivojlantirib,
ma’naviy dun yosini yuk saltirib
borishga intilar ekan,
bu borada tarixiy
xotira masalasi alohida ahamiyat kasb etadi. Ya’ni tarixiy xotira tuyg‘usi
to‘laqonli ra vishda tiklangan, xalq bosib o‘tgan yo‘l o‘zining barcha mu-
vaffaqiyat va zafarlari, yo‘qotish va qurbonlari, quvonch va iztiroblari bi-
lan xolis va haqqoniy o‘rganilgan taqdirdagina chinakam tarix bo‘ladi.
Qo‘lingizdagi O‘zbekiston tarixi darsligi XIX asrning ikkinchi yarmi
va XX asr boshlarida sodir bo‘lgan voqealarni o‘z ichiga oladi. Bu davr
Vatanimiz tarixining eng murakkab va ziddiyatli yillaridir. Bu,
bir to-
O‘rta Osiyo dav- - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

6
bilan chegaradosh bo‘lgan. Xonlik ning ma’muriy markazi Xiva shahri
hisoblangan. Xonlikda Xiva, Kat, Yangi Urganch, Hazorasp, Qo‘ng‘irot,
Xo‘jayli kabi bekliklarning markazlari bor edi. Xiva xonligi 18 ta beklik,
2 ta noiblikka bo‘lingan va ularni xon tomonidan tayinlangan beklar va
to‘ralar boshqargan.
XVIII asrning boshlarida, asosan, Farg‘ona vodiysi va Sirdaryo ning
quyi qismigacha bo‘lgan hududlar Buxoro amirligidan ajrab, mustaqil
davlat – Qo‘qon xonligi tashkil topadi. Xonlik sharqda Sharqiy Turkiston,
g‘arbda Buxoro amirligi va Xiva xonligi, shimolda Qozoq xonliklari yer-
lari bilan chegaradosh bo‘lgan. Xonlikning janubiy chegaralari Qorate-
gin, Ko‘lob, Darvoz, Sho‘g‘non singari tog‘li o‘lkalarni o‘z ichiga olib,
bu hududlar uchun Buxoro amirligi bilan tez-tez to‘qnashuvlar bo‘lib
turgan. Xonlikda Qo‘qon, Toshkent, Andijon, Marg‘ilon, Namangan,
O‘zgan, O‘sh, Pishpak, Turkiston, Chimkent kabi ma’muriy, savdo-sotiq
va madaniy markazga aylangan shaharlar bo‘lgan. Xon likning hududi
Buxoro amirligi va Xiva xonliklaridan farqli o‘laroq, sersuv daryolar,
so‘lim vodiylar, serhosil yerlarga boy bo‘lgan. Xonlik 15 ta beklikka
bo‘linib, ularni, asosan, xon tomonidan o‘z qarindoshlari va yaqinlaridan
tayinlangan kishilar boshqargan.
XIX asr o‘rtalarida O‘rta Osiyo davlatlari xaritasi
X I V A
X O N l I G I
KIchIK
O‘RDA
KASPI
y
DENGIZI
TURK
mANlAR
QORAQALPOQLAR
O ‘ R T A O ‘ R D A
Q O
Z O Q
l A R
K A
T T
A O
‘ R D
A
A F G ‘ O N I S T O N
Savol va topshiriqlar - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

5
I B O‘ l I m
XIX ASR O‘RTAlARIDA O‘ZBEK XONlIKlARINING
SIyOSIy, IQTISODIy VA mADANIy hAyOTI
Bo‘limni o‘rganish natijasida:
►
O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli;
►
qishloq xo‘jalik, savdo-sotiq va hunarmandchilikning rivojlanishi;
►
yer egaligi shakllari, soliq va majburiyatlar;
►
XIX asr o‘rtalarida Turkiston aholisi madaniy hayoti haqida bilib
olasiz.
1-§. XIX ASR O‘RTAlARIDA O‘RTA OSIyO
DAVlATlARINING hUDUDI VA AhOlISI
XIX asrda O‘rta Osiyoda uchta mustaqil davlat mav-
jud bo‘lib, bular Buxoro amirligi, Xiva va Qo‘qon
xonliklaridir. Bu davlatlarda ishlab chiqa rish, ijtimo-
iy-iqtisodiy munosabatlar, savdo-sotiq va boshqa sohalar rivojlangan bo‘lsa-
da, biroq ularning taraqqiyoti ilg‘or Yevropa davlatlari dara jasidan past edi.
Amirlik poytaxti islom dini markazlaridan biri bo‘lib, «Buxo-
roi Sharif», ya’ni «Muqaddas Buxoro» nomiga ega bo‘lgan. Amirlik
chega ralari janubda Amudaryoning chap qirg‘og‘idan boshlanib shi-
molda Sirdaryogacha, sharqda Pomir tog‘laridan g‘arbda Xiva xonligi
yerlarigacha cho‘zilgan. Davlat hududi XIX asrning o‘rtalarida Eron,
Afg‘oniston, Qo‘qon va Xiva xonliklari, qozoq juz lari yerlari bilan che -
garadosh bo‘lgan. Amirlikning markaziy qismi Buxoro va Samarqand
shaharlari joylashgan Zarafshon vodiysi hisoblangan. Amirlikda Buxoro,
Samarqand, Shahrisabz, Qarshi, Kitob, G‘uzor, Termiz, Sherobod, Hi-
sor, Ko‘lob kabi yirik savdo-sotiq, hunarmandchilik va madaniy markaz-
lar hisoblangan shaharlar ham mavjud edi. Unga hozirgi Tojikis tondagi
Vaxsh, Kofarnihon, Panj daryolari vodiysidagi yerlar, Turkmanistondagi
Murg‘ob daryosi vohalaridagi joylar qarashli bo‘lgan. Shu bilan birga
hududiy jihatdan beklik va tumanlarga bo‘linib, ularni amir tomonidan
tayinlangan beklar boshqargan. Amirlikda 40 ta beklik bo‘lgan.
Xiva xonligi XIX asrning ikkinchi yarmida janubda Eron, sharqda
Buxoro amirligi, g‘arbda Kaspiy dengizi, shimolda qozoq juzlari yer lari
Xalq ijodiyoti - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

15
gan. Chorshanba, payshanba va juma kunlari ta’til bo‘lgan. Talabalar ta’til
kunlari o‘tilgan mavzular yuzasidan mustaqil ishlashga berilgan topshiriq-
larni bajargan. Juma musulmonlarning an’anaviy bayram kuni bo‘lgan va
barcha shu kungi ibodatga tayyorgarlik ko‘rgan. Talabalarga esa olayotgan
ilmini mustahkamlaydigan amaliy mashg‘ulot kuni sifatida qaralgan.
Ta’lim olish muddati ko‘p hollarda cheklanmagan. Ma’lumki, mad-
rasalar o‘rta va oliy o‘quv yurtlari sifatida shakllangan bo‘lib, maktablar
uchun mullalar, masjidlar uchun imomlar, hukumat idoralari uchun qozi-
lar, mirzalar, moliyaviy ishlarni olib boruvchilar, yer-suvni taqsimlovchi-
lar singari amaldorlarni tayyorlar edi.
Bu davrda Xiva va Qo‘qon xonliklari, Buxoro amir-
ligida ilm-fan ma’lum darajada rivojlangan. Xiva
xonligida Eltuzar (1804–1806) farmoyishi
bilan Shermuhammad Munis
Xorazm ning 1812-yilga qadar bo‘lgan tarixini yozgan. Uning asl ismi Sher-
mu hammad Amir Avazbiy o‘g‘li bo‘lib, tarixchi, ayni paytda shoir, tarjimon,
xattot, ma’rifatparvar bo‘lgan. U 1819-yilda Mirxondning «Ravzat us-safo»
(«Soflik bog‘i») tarixiy asarini o‘zbek tiliga tarjima qilishni boshladi va asar-
ning 1-jildini tarjima qilishga ulgurdi. Uning «Firdavs ul-iqbol» («Baxt lar
bog‘i») asarini va «Ravzat us-safo» tarjimasini shogirdi va jiyani Ogahiy ni-
hoyasiga yetkazdi. Ogahiyning asl ismi Muhammad Rizo Ernazar biy o‘g‘li
bo‘lib, 1809–1874-yillarda yashagan. 16 ta tarixiy, ma’rifiy, tarjima asarlar
muallifi. U arab, fors, turk tillarini puxta bilgan va Xorazmning 1812–1872-
yillardagi tarixi ga bag‘ishlangan asar yozgan.
Xiva xonligi tari xiga oid
«Riyoz ud-davla», «Zubdat ut-tavorix», «Gulshani davlat», «Shohidi iq-
bol» nomli asarlar yozgan. Ogahiyning xalqparvarligi va xalq holiga befarq
emasligi uning «Qish» g‘azalida o‘zining yorqin ifodasini topgan. Ogahiy
she’riyati, tarixnavislik va tar jimonlik faoliyati O‘rta Osiyo hududidagina
emas, balki XIX asr Sharq dunyosi madaniy hayotida chuqur iz qoldirdi.
Buxoro amirligida
ham bir qator ilm-fan namo-
yandalari yetishib chiqdi. Ulardan biri yozuvchi, faylasuf,
musavvir, ma’rifatparvar Ahmad Donish edi. U Bu xoro
amiri Nasrulloning elchilari bilan 1857-yilda Moskva,
Peterburg va boshqa Rossiya shaharlari bo‘ylab
sayohat
qilgan. U «Buxorodan Peterburgga sayohat», «Buxoroi
sharif mang‘it amirlari muxtasar tarixi», «Navodir ul-
vaqoe’» («Nodir vo qealar») asarla rining muallifidir. Ah-
mad Donish 1865-yilda amir Muzaffar taklifi bilan «Ma-
mondan, 
Rossiya imperiyasi istilosi tufayli og‘ir kulfatlar, yo‘qotishlar 
keltirgan bo‘lsa, ikkinchidan

4
Aziz o‘quvchilar! Siz ushbu darslikni o‘qish jarayonida yaqin o‘t-
mi shimizdagi turli-tuman tarixiy hodisalar tafsilotiga duch kelasiz. Bu
hodisalar ga teran baho berish nihoyatda mushkul. Mustaqil davlatchiligi-
miz mohiyatini to‘la anglab yetish uchun mustamlakachilik sharoitida shu
hududda yashagan xalqlarning
boshidan kechirganlari,
jabr-zulm,
turli
sitam larga qaramay, o‘z e’tiqodi, qadriyatlari va ezgulik yo‘lidagi sobitqa-
damligini saqlab qolganligi haqidagi tarixiy voqeliklarni bilish muhimdir.
Bundan tashqari darslik bilan tanishishda quyidagi masalalar bo‘yicha
atroflicha ma’lumotlarga ega bo‘lasiz:
– Rossiya imperiyasi istilosi arafasida O‘rta Osiyo xonliklari (Buxoro
amirligi, Xiva va Qo‘qon xonliklari)dagi
mavjud madaniy,
ijtimoiy-iqti-
sodiy va siyosiy holat;
– O‘rta Osiyo xonliklarining Rossiya imperiyasi
tomonidan istilo eti-
lishi;
– O‘rta Osiyoda yangi ma’muriy tuzilma – Turkiston general-guberna-
torligining tashkil etilishi va boshqaruv tartiblari;
– Rossiya imperiyasining Turkistonni ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, mada-
niy-ma’rifiy jihatdan mustamlakaga aylantirish
uchun tutgan siyosati va
unin g oqibatlari;
– Turkiston o‘lkasida milliy davlatchilikni tiklash va istiqlolga erishish
uchun olib borilgan kurashlar, jadidchilik harakatlari va ularning dastlabki
qadamlari.
X O N l I G I - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

7
?
?
XIX asrning o‘rtalariga
kelib Buxoro amirligi,
Xiva va Qo‘qon xonliklari aholisining etnik tarki-
bi bir-biriga yaqin bo‘lib, ularda, asosan, o‘zbeklar
yashagan. Shu bilan birga uchala
xonlik hududlarida tojiklar,
qozoq lar,
qoraqalpoqlar, turkmanlar, qirg‘izlar ham istiqomat qilgan. Jumladan, bu
davrda Buxoro amirligining aholisi soni 2 million atrofida bo‘lib, aholi-
ning etnik tarkibi, asosan, o‘zbeklar, tojiklar, turkmanlar, qoraqalpoqlar,
qozoq lardan tashkil topgan. Aholining asosiy
qismi sersuv vohalarda
yashagan. Amirlikda mang‘it, saroy, qo‘ng‘irot, kenagas, qarluq, qalmoq,
nayman, qipchoq kabi o‘zbek urug‘lari ko‘pchilikni tashkil qilgan.
Xiva xonligida aholi soni 800 ming kishidan ortiq bo‘lgan.
Xonlik
aholi sining etnik tarkibi, asosan, o‘zbeklardan, bundan tashqari turkman-
lar, qora qal poqlar, qozoqlar va boshqalardan tashkil topgan.
Qo‘qon xonligida aholi soni 3 millionga yaqin bo‘lib, asosan, o‘z-
beklardan iborat bo‘lgan. Shu bilan birga u yerda qirg‘izlar, tojiklar, qozoq-
lar, uyg‘urlar, yahudiylar, hindlar va boshqa elat vakillari ham yashagan.
Bu davrda uchala davlatda ham aholining asosiy qismini tashkil qil-
gan o‘zbeklar o‘troq
turmush tarzida hayot kechirib,
dehqonchilik, hu-
narmandchilik va savdo-sotiq bilan, qozoqlar, qoraqalpoqlar, turkmanlar
va qirg‘izlar esa ko‘chmanchi turmush kechirib, asosan, chorvachilik bi-
lan shug‘ullangan.