Upravlenie - eto nauka i iskusstvo. A. Fayol, G. Emerson, F. Teylor, G. Ford. 
M., 2002

5. Upravlenie - eto nauka i iskusstvo. A. Fayol, G. Emerson, F. Teylor, G. Ford.
M., 2002
6. Upravlenie personalom. YUNITI, 1998
7. Gamilton. YA.S. “CHto takoe psixologiya”.
“Piter”, 2002.
8. Ananev B.G. “CHelovek kak predmet poznaniya”. “Piter”, 2001.
9. Drujinina V. “Psixologiya “. Uchebnik. “Piter”, 2003.
10. Burlachuk F. Psixodiagnostika. “Piter”, 2002.
11. Ayzenk M . Psixologiya dlya nachinayuщix. “Piter”, 2000.
Mavzu yuzasidan internet tarmog‘i bo‘yicha veb-saytlar ro‘yhati:
1. www.expert.psychology.ru
2. www.psycho.all.ru
3. www.psychology.net.ru
4. www.psy.piter.com
66
6-MAVZU: RAHBAR QOBILIYATINING PSIXOLOGIK
KOMPONENTLARI
Aniqlashtirilgan o’quv maqsadlari
. Talaba bu mavzuni to’la
o’zlashtirgandan so’ng:
- Rahbar qobiliyatining psixologik komponentlarini
va xususiyatlarini biladi;
-
Boshqaruvning qonuniyatlarini
,
klassifikasiyasini va ahamiyatini aytib
beradi;
-
Boshqaruv tamoyillari
va funktsiyalarini
sanaydi;
- Menejer
atamasi uchun klaster tuzadi.
Tayanch so’z va iboralar:
Reaktiv boshqaruv, maqsadli boshqaruv,
rahbarlik sifatlari, boshqaruv
qonuniyatlari, boshqaruv tamoyillari, boshqaruv funktsiyalari, menejer,
muomala madaniyati, intellekt, liderlik, superliderlik.
Asosiy savollar:
1. Rahbarlik sifatlari.
2. Boshqaruv qonuniyatlari.
3. Boshqaruv tamoyillari.
4. Boshqaruv funktsiyalari.
5. Menejer faoliyatini tashkil etish.
1. Rahbarlik sifatlari
Yuqorida aytib o’tilganidek rahbarda tug’ma qobiliyat bo’ladi deb ham
aytib bo’lmaydi, ikkinchi tomondan, rahbar vaziyatga qarab stixiyali tarzda
tarbiyalanib ketaveradi, deb ham bo’lmaydi. Minglab shaxs sifatlari ichida
ko’plari rahbarlik uchun qulay va ma’quldir. A.V. Petrovskiy ana shunday ijobiy
sifatlardan bir yarim mingini sanab chiqqan. Lekin ularning barchasini
umumlashtiradigan, albatta bo’lishi lozim bo’lgan ayrim sifat, qobiliyatlar
borki, ular haqida qisqacha to’xtalib o’tmoq lozim.
Avvalo, har qanday rahbarda intellekt — aql-zakovatning ma’lum
normasi bo’lishi kerak. Bu norma yaxshi rahbar uchun o’rtadan yuqori
bo’lmog’i maqsadga muvofiqdir, chunki geniy darajasidagi intellektga ega
bo’lgan rahbar bilan ishlash xodimlar uchun qator noqulayliklarni keltirib
chiqarishini, bunday aql-zakovat qolganlarning ijobiy rivojlanishiga psixologik
to’siq bo’lishini amaliyot va hayot ko’rsatdi. Rahbardagi o’rtadan yuqori
intellektni qoplab ketadigan yana boshqa muhim sifatlar borki, ular boshqarish
ishining samarasiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.
Masalan, rahbarning mustaqil fikrlilik, topqirlik, tashabbuskorlik sifatlari.
Chunki, ayrim hollarda xato qilsa ham, rahbar original fikrlar aytib, yo’l-
yo’riqlar ko’rsata olishi, har bir aytilgan fikr, qilingan ishga mustaqil baho bera
olishi zarur.
Chunki mustaqillik shaxs qiyofasini belgilovchi muhim psixologik
xususiyatdir.
Rahbarda mustaqillik bo’lsa, unda o’ziga ishonch ham bo’ladi, bu esa o’z
67
navbatida rahbardagi sub’ektiv talablar darajasining yuqori bo’lishiga olib
keladi. Ko’pincha, rahbarning boshqalarga talabchanligi haqida gapiriladi, lekin
yaxshi rahbar avvalo o’z-o’ziga nisbatan talabchan bo’lishi kerak. O’z-o’zini
baholash va shu asosda boshqalarga nisbatan munosabatlar tizimini ishlab
chiqishi muhim bir omildir.
Har qanday rahbar uchun universal, kerak bo’lgan hislatlardan yana biri
tom ma’noda ‘‘ziyoli" bo’lish yoki, boshqacha qilib aytganda, madaniyatli
bo’lishdir. Boshliq o’zidagi madaniyatni avvalo muomalada, odamlar bilan
bo’ladigan kundalik muloqotlarda namoyon etmog’i lozim. Muomala
madaniyati — bu o’rinli, aniq, qiska, samimiy gapirish san’ati va ikkinchi
tomondan, suhbatdoshni tinglash qobiliyatidir. Chunki, boshliq bilan xodimlar
o’rtasida kelib chiqadigan shaxsiy ziddiyatlarning asosida yo tinglay olmaslik
yoki gapni to’g’ri yo’sinda gapira olmaslik yotadi. O’zganing o’rniga tura olish,
uning his-kechinmalariga sherik bo’lish, empatiya hissining borligi, dialoglarda
sabr-toqatlilik va boshqalar muloqot madaniyatining muhim tomonlaridir.
Jamoa faoliyatini va o’z faoliyatini rejalashtirish qobiliyati rahbar uchun
muhim
bo’lgan talablardan biridir. Chunki rejalashtirish asosida o’z-o’zini
boshqara olish va boshqalarni tashqi faoliyatini maqsadga muvofiq tarzda
boshqara olishni ta’minlovchi muhim psixologik xususiyat yotadi. Rejalashtirish
— bu o’ziga xos kelajakni ko’ra olish kobiliyati, kelajak obrazi bo’lib, bu narsa
shaxsning qanchalik kamol topganligi va maqsadga intiluvchanligining muhim
belgisidir. Bu juda murakkab psixologik jarayon bo’lib, u shaxsning o’z
diqqatini qanchalik omilona tarzda boshqarishi, uni faqat muhim narsalarga
qarata olishi, vaqtdan tez foydalana olish, ortiqcha ishlardan o’zini
tiyish, qo’l
ostidagilarga, imkoni boricha, ularning qobiliyatlariga qarab ish buyura olish va
nihoyat, buyurgan ishni o’z vaqtida nazorat qilib, so’rab olish imkoniyati bilan
bog’liq. O’z ishini puxta rejalashtirish qobiliyatiga ega bo’lgan rahbar realistik
tafakkurga ega bo’lmog’i, ya’ni har qanday sharoitlarda ham o’sha muammo
yoki ishga taalluqli barcha alternativ variantlardan eng to’g’risi va maqsadga
muvofiqini tanlay oladigan, ishni to’g’ri tashkil eta bilgan, ya’ni eng kam kuch
va vaqt sarflab ishni uddalay olgan, noaniq yoki tasodifiy vaziyatlarda ham ish
taktikasini to’g’ri yo’lga yo’naltira oladigan odam bo’lishi kerak Bundan
tashqari, yaxshi rahbar uchun oldida turgan ishning har bir alohida
detallarigacha tasavvur qilib, uni amalga oshirishning barcha bosqichlari va
vositalarini oldindan ko’ra bilish qobiliyati ham zarur. Shunday taqdirdagina u
ishga dadil kirishishi, o’zgalarni o’z ortidan ergashtirishi va ishlab chiqarishda
yuksak ko’rsatkichlarga erishishi mumkin.
Yuqorida aytib o’tilgan rahbarlik sifatlari ichida eng muhimi, tabiiyki,
psixologik mahoratni talab etgani — odamlar bilan ishlash mahoratidir. Jamoa
a’zolari bilan samarali ishlash uchun esa boshliq ularning psixologiyasini, har
bir a’zo psixologiyasini va guruh psixologiyasini yaxshi bilishi zarur, chunki
‘‘o’zgalar psixologiyasini bilish ular ustidan hukmronlikning yagona yo’lidir",
— deb yozishgan edi ingliz olimlari. Ijtimoiy psixologiyaning bu borada ham
yaxshi vositasi — ijtimoiy psixologik trening uslubi borki, uning yordamida
odamlar
bilan
ishlovchilar
jamoani
boshqarishning
turli
usullariga
68
muvaffaqiyatli tarzda tayyorlanmoqdalar.
|