Barkamol avlod tarbiyasida badiiy adabiyotning o'rni qanday?

1. Barkamol avlod tarbiyasida badiiy adabiyotning o'rni qanday?
2. Badiiy adabiyotning nashr turlari, kitobxonlarini qanday izohlaysiz?
3. Badiiy adabiyotni o ‘qish sabablari nimalarda nam oyon b o‘ladi?
4. Badiiy adabiyotni targ‘ib qilishning maqsadi, vazifalarini bayon
eting.
5. Badiiy adabiyotni targ'ib qilishning o ‘ziga xos usullari nimalardan
iborat?
6. Adabiy ertaliklar qanday o'tkaziiadi?
7. Sirtqi kitobxonlar konferensiyasi qanday tashkil etiladi?
uchun savollar
236
www.ziyouz.com kutubxonasi
4 -b o ‘lim.
KUTUBXONA ISHINI TASHKIL ETISH,
BOSHQARISH, REJA VA HISOBOTLAR
14-bob.
KUTUBXONA ISHINI TASHKIL ETISH.
ISH VA VAQT ME’YORLARI
Mamlakatimiz kutubxonachilik ishida islohotlar davri bosh-
langandan so‘ng, kutubxonachilik sohasida muassasalar tizimi
qaytadan tashkil topdi. Madaniyat va sport ishlari vazirligi tizimidagi
6000 dan ortiq ommaviy kutubxonalar o‘quv muassasalari tarki-
bidagi maxsus kutubxonalar — maktab, kollej, litsey, oliy o‘quv
yurtlari kutubxonalariga qo‘sliildi va axborot-resurs markazlari
tashkil etildi. Endilikda o‘z-o‘zidan kutubxona muassasalarining
tarkibiy qismlari, shtat jadvallari, boshqaruv tiziinlari ham o‘zgardi.
2011-yil 13-aprelda qabul qilingan 0 ‘zbekiston Respub-
likasining «Axborot-kutubxona faoliyati to ‘g‘risida»gi Qonuni
2-bobi «Axborot-kutubxona faoliyati sohasining davlat tomo
nidan tartibga solinishi» deb ataldi va unda axborot-kutubxona
muassasalari boshqaruvi belgilab berildi.
Qonunning 5-moddasi «Axborot-kutubxona faoliyati so-
hasidagi davlat boshqaruvi»ga bag‘ishlangan. Unga ko‘ra, «Ax
borot-kutubxona faoliyati sohasidagi davlat boshqaruvi» 0 ‘z-
bekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi va u axborot-ku
tubxona faoliyati sohasida maxsus vakolat bergan davlat organi
tomonidan amalga oshiriladi.
Ushbu Qonunning 6-moddasi 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazir
lar Mahkamasining axborot-kutubxona faoliyati sohasidagi vako-
latlari belgilab berilib, ular quyidagilardan iborat:
• axborot-kutubxona faoliyati sohasidagi davlat siyosatining
amalga oshirilishini ta’minlaydi;
• axborot-kutubxona faoliyati sohasidagi davlat dasturlarini
tasdiqlaydi;
• axborot-kutubxona faoliyati sohasidagi normativ-huquqiy
hujjatlarni qabul qiladi;
237
www.ziyouz.com kutubxonasi
• AKMni tashkil etish, qayta tashkil etish va tugatish tartibini
belgilaydi;
• 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qonun huj-
jatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi
mumkin.
Qonunning 7-moddasi hududlardagi va muassasalar tizi-
midagi maxsus vakolatli davlat organlarining vazifalarini aniq-
lashtirib berdi, masalan, oliy o‘quv yurtlari tarkibidagi axborot-
resurs markazlari uchun Oliy va o‘rta maxsus ta ’lim vazirligi —
maxsus vakolatli organ, Mudofaa vazirligi tizimidagi kutubxo
nalar uchun Mudofaa vazirligi maxsus vakolatli organ. Ya’ni:
• axborot-kutubxona faoliyati sohasidagi davlat siyosatining
amalga oshirilishida ishtirok etadi;
• axborot-kutubxona faoliyati sohasidagi davlat dasturlarini
ishlab chiqadi va amalga oshiradi;
• axborot-kutubxona muassasalari faoliyatini muvofiqlashtiradi;
• axborot-kutubxona faoliyati sohasidagi normativ-huquqiy
hujjatlar va normativ hujjatlami ishlab chiqadi hamda qabul qiladi;
• axborot-kutubxona resurslarini noyob va alohida qimmatli
axborot-kutubxona resurslari sirasiga kiritish tartibini, shuningdek,
ularni saqlash va ulardan foydalanish tartibini belgilaydi;
• axborot-kutubxona faoliyati sohasida kadrlarni tayyorlash,
qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etadi;
• axborot-kutubxona muassasalarining hisobini yuritadi;
• yig‘ma elektron katalogni shakllantirish va yuritish tartibini
tasdiqlaydi;
• maxsus vakolatli davlat organi qonun hujjatlariga muvofiq
boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
2006-yil 20-iyunda Prezidentimiz tomonidan qabul qilingan
«Respublika aholisini axborot-kutubxona bilan ta’minlashni tashkil
etish to‘g‘risida»gi Qarorga muvofiq, Vazirlar Mahkamasi huzurida
respublika axborot-kutubxona tizimi faoliyatini muvoflqlashtirish
bo'yicha Idoralararo kengash tashkil topdi va uning nizomi tasdiq-
landi. Nizomga ko‘ra, Idoralararo kengash 0 ‘zbekiston Respub-
likasining axborot-resurs markazlari, axborot-kutubxona markaz
lari va kutubxonalari faoliyatini uning yo‘nalishlariga ko‘ra,
238
www.ziyouz.com kutubxonasi
muvofiqlashtirishni amalga oshiruvchi kollegial organ deb bel-
gilandi. Uning o ‘z faoliyatida 0 ‘zbekiston Respublikasi Konsti-
tutsiyasiga, 0 ‘zbekiston Respublikasi Qonunlariga, Prezident Far-
monlariga, Qarorlari va Farmoyishlariga va Kengash Nizomiga
amal qilishi belgilab berildi. Kengash faoliyatida Qoraqalpog'iston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, viloyatlar va Toshkent sha
har hokimliklari, kutubxona shoxobchalariga ega bo‘lgan vazirliklar
va idoralar bilan hamkorlikda ish olib borishi shartligi ko‘rsatildi.
Idoralararo kengashning vazifalari etib quyidagilar belgilab
beriiadi: mamlakatimizning milliy axborot-kutubxona tizimi va
milliy
axborot-kutubxona fondi faoliyat ko‘rsatishi va rivojlanishi
sohasidagi strategik ustuvor vazifalarni amalga oshirishi, tar-
moqlararo tashkiliy-metodik rahbarlikni amalga oshirishi, axborot-
kutubxona muassasalarini ular faoliyatining barcha yo'nalishlari
bo‘yicha rivojlantirish ishlarini muvofiqlashtirishi, kutubxona-
axborot xizmati ko‘rsatish tizimining maqbul faoliyat ko‘rsatishi
bo‘yicha mamlakatimiz va xorijdagi ilmiy-axborot faoliyati
rivojlanishini hisobga olgan holda tavsiyanomalar ishlab chiqishi
kerak.
Kengashning funksiyalari ana shu vazifalarga hamohang
belgilandi. Bular — axborot-kutubxona muassasalarini yagona
axborot-kutubxona tizimi sifatida rivojlantirishning asosiy yo‘na-
lishlarini belgilash, ularni komplektlashning asosiy yo‘nalishlari,
mamlakatimizdagi adabiyotlar, shu jumladan, hujjatlarning
majburiy nusxalarini, qog‘oz va elektron manbalardagi xorijiy
nashrlar, shu jumladan, xalqaro kitob almashish, ma’lumotlar
bazalari va banklari bilan to‘liq ta’minlash bo‘yicha tavsiyanomalar
ishlab chiqish va ishlarni muvofiqlashtirish, fondlarning fizik
holatini, nashrlarning, ayniqsa, noyob fondlarva madaniy meros
yodgorliklarining saqlanishini ta’minlash bo'yicha chora-tadbirlar
hamda tavsiyanomalar ishlab chiqish yo‘li bilan nazorat qilishni
tashkil etish, AKMlar uchun mamlakatimizdagi va xorijiy
nashrlarga obuna bo‘lishga budjet, shu jumladan, valuta mablag'larim
taqsimlash, shuningdek, kutubxona ishlarini yuritishning ilg‘or
texnologiyalari negizida kutubxona kadrlarini tayyorlash va qayta
tayyorlash bo'yicha takliflami ko‘rib chiqish, Vazirlar Mahkamasiga
239
www.ziyouz.com kutubxonasi
kiritish, AKMlari faoliyatini tartibga soluvchi normativ hujjat-
laming ishlab chiqilishini ta’minlash, ular faoliyatiga yangi axborot
texnologiyalarini joriy etish ishlarini muvoflqlashtirish, istiqbolli
rivojlantirishning kompleks dasturlarini va asosiy yo‘nalishlarini
ishlab chiqish hamda amalga oshirish ishlarini muvoflqlashtirish,
ularning nashriyotlar, kitob savdosi tashkilotlari va ommaviy
axborot vositalari bilan o‘zaro hamkorligini yaxshilash chora-
tadbirlarini ishlab chiqish, AKMlar fondini shakllantirish va
ulardan foydalanish, adabiyotlarni nashr etish va qayta nashr
etish hamda ularning nusxalarini belgilash bo‘yicha takliflar
tayyorlash, mehnat sharoitlarini yaxshilashga va kadrlar bilan
mustahkamlashga yo‘naltirilgan takliflarni tayyorlash, elektron
kataloglar tashkil etish tizimini rivojlantirish, elektron ilmiy-
ta’limiy resurslardan foydalanishning korporativ tizimlarini,
noyob fondlarning raqamlashtirish markazlarini tashkil etish
bo‘yicha ilmiy-texnik loyihalami ishlab chiqish va amalga oshirishda
tashabbus ko‘rsatish, ish tajribalarini o‘rganish, xalqaro kutub-
xonalararo abonementni rivojlantirish, axborotlarni o ‘zaro ayir-
boshlash, xalqaro kutubxona anjumanlarida va tashkilotlarda
qatnashish uchun chet el kutubxonalari, nashriyotlari, axborot
markazlari bilan xalqaro hamkorlikni rivojlantirish bo‘yicha tav-
siyanomalar ishlab chiqish, xalqaro va respublika kutubxona konfe-
rensiyalari, seminarlarini tashkil etish va o‘tkazishda tashabbus
ko‘rsatishdan iborat.
Idoralararo muvoflqlashtirish kengashining ishchi organi etib
Alisher Navoiy nomidagi 0 ‘zbekiston Milliy kutubxonasi
belgilangan. Kengashning mas’ul kotibi sifatida Milliy kutubxona
direktori ish olib boradi.
Axborot-kutubxona muassasalari faoliyatini boshqarishning
vazifasi, afzalliklari yuqorida sanab o‘tilgan vazifalar mazmuni
bilan bir xil. Maqsad — butun bir tizimni maqsadli, samarali va
rejalashtirilgan holda tashkil etish va yuritish.
2012-yil 20-martda Prezidentimiz tomonidan qabul qilingan
«Alisher Navoiy nomidagi 0 ‘zbekiston Milliy kutubxonasi ax-
borot-resurs markazi faoliyatini tashkil etishning chora-tadbirlari
to g risida»gi Qaroridan so‘ng Milliy kutubxona negizida Res-
www.ziyouz.com kutubxonasi
publika uslubiy kengash tuzildi va o‘z faoliyatini olib boradi.
Kengashga barcha maxsus vakolatli organlarning rahbarlari, soha
mutaxassislari kiritildi. Uslubiy kengash Idoralararo muvofiq-
lashtiruvchi kengashning faoliyatini mazmunan va mantiqan da-
vom ettiruvchi tashkilot bo‘lib, mamlakatda axborot-kutubxona
faoliyatini tashkil etish, tartibga solish bo‘yicha davlat siyosatini
amalga oshirish yo‘lida ish olib bordi.
«Axborot-kutubxona faoliyati to‘g‘risida»gi Qonunda va boshqa
hujjatlarda belgilab berilgan vazifalarni amalga oshirishda uslubiy
rahbarlikni amalga oshirish, turli uslubiy, me’yoriy, qonuniy
hujjatlarni ishlab chiqish va tasdiqlash uchun yuqori tashkilotlarga
taqdim etish bilan shug‘ullandi.
Kengash tomonidan elektron kutubxona, elektron katalog,
yig‘ma elektron katalog tashkil etish, elektron ta’lim, majburiy
nusxa haqidagi Qonun, kitobxonlarga masofadan turib xizmat
ko‘rsatish, kutubxona fondi bilan ishlash, fonddan adabiyotlarni
chiqarish, kitobxonlarga xizmat ko‘rsatishning pulli va bepul
ko‘rsatiladigan ish usullari, noyob qo‘lyozmalar bilan ishlash,
aholidan nodir adabiyotlarni jalb etish, kutubxonalarda hisob va
hisobga olish ishlari bo‘yicha qator huquqiy va me’yoriy hujjatlar
tayyorlanib, amaliyotgajoriy etildi. Uslubiy kengash sohaga oid
AKMlar xodimlarining malakasini oshirish, qayta tayyorlash
ishlarini ham tashkil etadi va unga oid hujjatlarni tayyorladi. So
haga oid xalqaro ilmiy anjumanlarni, respublika miqyosidagi
seminarlar va anjumanlarni, axborot-kutubxona haftaligini o‘t-
kazishda ham tashabbus bilan chiqdi va ishtirok etdi.
AKMlarning faoliyatini to ‘g‘ri tashkil etish, belgilangan
vazifalarni to‘g‘ri amalga oshirish, axborot-kutubxona faoliyatidagi
barcha jihatlami maqsadli va aniq bajarish borasida 0 ‘zbekiston
Milliy kutubxonasi tarkibida ilmiy-uslubiy bo‘lim, boshqa
muassasalarning bosh kutubxonalari negizida ham ilmiy-uslubiy
bo'limlar, viloyatlardagi axborot-kutubxona markazlari tarkibida
uslubiy bo‘limlar tashkil topgan. Bu bo‘limlar o‘zlariga mansub
kutubxonalar uchun uslubiy qo‘llanmalar, varaqalar, ko‘rsatmalar
tayyorlaydi, tarqatadi, uslubiy o‘quv seminarian, seminar-tre-
ninglar, o‘quv mashg‘ulotlari tashkil etadi, ilg‘or ish tajribalarini
16 -
403
241
www.ziyouz.com kutubxonasi
o'rganadi, ularni amaliyotga joriy etadi, sohaga oid qonuniy
hujjatlarda belgilab berilgan vazifalarni amalga oshirishda ishtirok
etadi, AKMlar faoliyatiga uslubiy rahbarlik qiladi, o‘zlarining
tizimidagi AKMlaming ish rejalarini va hisobotlarini qabul qiladi,
tahlil qiladi, umumlashtiradi va tegishli ma’lumotlarni tayyorlaydi,
OAVlari bilan hamkorlik qiladi, raqamli hisobotlarni statistik
tashkilotlarga jo‘ natadi.
Mamlakat AKMlarida ish turlarining bir tizimda, yaxlitlikda,
yagona uslubiyot asosida olib borilishini tashkil etadi, nazorat
qiladi. Turli ilg‘or ish tajribalari, yo‘nalishlari, yangi dolzarb
mavzularda ishni yuritish, amalga oshirishga qaratilgan loyihalarni
ishlab chiqadi, boshqaradi. Albatta, bu ishiarning barchasida
Idoralararo kengash tomonidan qo‘yilgan vazifalar, qonuniy
hujjatlarda belgilangan mezonlar, 0 ‘zbekiston Respublikasi
Qonunlari doirasida ish olib boriladi.
Boshqaruv vazifalarining asosiy qismini markazdan viloyat-
larga, viloyatlardan shahar-tumanlardagi davlat va boshqaruv
idoralariga o ‘tishini ta’minlash ishlari tashkil etadi. Kutubxo
nalar ishini tashkil etishda ilmiylik, adolatlilik, kasbiy, nazariy va
amaliy bilim, tashkilotchilik, tadbirkorlik, milliylik, xalqaro taj-
ribalarga va ilg‘or ish tajribalariga amal qilish, xalqchillik tamo-
yillariga suyanish samarali foyda keltiradi.
Axborot-kutubxona markazlarida, respublika maqomiga ega
bo‘lgan barcha yirik ilmiy kutubxonalarda muassasa faoliyatiga
direktor, axborot-resurs markazlarida, tashkilotlarning va muas-
sasalaming tarkibidagi kutubxonalarda mudir boshqaradi. Direktor
respublikada belgilangan tartibga ko‘ra, lavozimga tayinlanadi va
bo‘shatiladi. Direktor yakka boshchilik huquqiga ega, yuqori
tashkilot nomidan guvohnoma bilan vakolatli organga bo‘ysunadi
va davlat boshqaruvining tashkilot va muassasalardagi vakili
hisoblanadi. AKM bajarishi shart bo‘lgan barcha yo‘nalishlarda
o‘z vakolati doirasida buyruq chiqaradi va uning nazoratini
ta’minlaydi.
AKMning direktori kreditlarga, tashkilotning moliyaviy, iqtiso
diy, ma’naviy, tarbiyaviy faoliyatiga rahbarlik qiladi, tovarlar olish,
yetkazib berish va xizmat ko‘rsatishga doir shartnomalar tuzish
242
www.ziyouz.com kutubxonasi
ishlarini bajarish uchun mehnat shartnomalarini tuzadi (bux-
galteriya bosh hisobchisining roziligi bo‘lishi shart); belgilangan
tartibda bo‘laklar olish va o‘z xodimlariga tarqatish uchun ruxsat
beradi. Smetada ko‘zda tutilgan mablag‘ hisobidan xarajatlarni
toMashga ruxsat beradi; belgilangan qoidalarga binoan, muassa-
saning ehtiyojlari uchun materiallar va moddiy boyliklarni ohsh,
to‘plash, sarflash ishlarini olib boradi; hisob beruvchi shaxslar-
ning bo‘lak hisobotlari, inventarizatsiya natijalari, ma’lum bir sa-
bab bilan fonddan chiqariladigan axborot resurslari va boshqa
moddiy boyliklarni hisobdan chiqarish dalolatnomalarini tas-
diqlaydi; moliyaviy-xo‘jalik faoliyatini nazorat qiladi.
Direktor tashkiiotning g‘oyaviy-siyosiy yo‘nahshi, iqtisodiy
hayoti, kadrlarni ishga olish, bo‘shatish, boshqa AKMlar, tash-
kilotlar, OAV bilan hamkorlik uchun, budjetdan tashqarida
mablag1 topish faoliyatini tashkil etish uchun javobgar. Tizimga
qarashli kutubxona xodimlarining malakasini oshirish va qayta
tayyorlash ishlarini, ular uchun seminar va kengashlar faoliyatini
tashkil qiladi. Shuningdek, kutubxona ishini rejalashtirish va tashkil
qilish, kadrlarni tanlash, joylashtirish va tarbiyalash, moliyaviy
mablag‘lar va moddiy boyliklarga boshchilik qiladi.
AKM ish rejasi va hisobotlarini yuqori tashkilotlarga topshi-
radi, ular bilan hamkorlikni yo‘lga qo'yadi, o'z faoliyati haqida
ular oldida hisobot beradi. AKM, ARM va kutubxona binosini
joriy va kapital ta’mirlashga rahbarlik qiladi.
Direktor lavozimiga oliy ma’lumotli va kamida 5 yillik ish sta-
jiga ega bo'lgan kishi tayinlanadi. Fan nojnzodi yoki fan doktori
bo‘lgan taqdirda ham 5 yillik ish stajiga ega bo‘lishi shart.
Direktor kutubxona ishini tashkil etishi bilan birga, uning
mulki va hisobining saqlanishiga javobgardir, kutubxona smetasining
tuzilishida ishtirok etadi, ajratilgan mablag‘larning sarflanishim
boshqaradi. Direktorning kutubxonachilik ishlari bo‘yicha muovini
axborot-kutubxona faoliyatini tashkil etish, nazorat qilish, bosh-
qarish, ilmiy-uslubiy faoliyatni tashkil etish, amalga oshirish,
axborot-kutubxona xizmati ko'rsatish, tegishli bo‘limlar
abone
ment, o ‘quv zallari, axborot-bibliografiya, ilmiy-bibliografiya,
uning tarkibidagi boshqa bo‘limlarning faoliyatini tashkil etish,
243
www.ziyouz.com kutubxonasi
nazorat qilish, kutubxonaning kitob fondini tashkil etish, targ‘ib
qilish va undan foydalanish, kutubxonalararo va xalqaro kitob
almashuv faoliyatini nazorat qilish, kutubxonachilik ishi masala-
lariga oid seminarlar, o‘quv mashg‘ulotlari o ‘tkazish, kitobxon
larning so‘rovlarini to'liq, tezkorlik va samarali qondirish bilan
bogiiq bo'lgan kompleks masalalar uchun javobgardir.
Direktorning umumiy ishlar yoki xo‘jalik ishlari bo‘yicha
muovini texnologik instruksiyalami ishlab chiqishga rahbarlik qiladi,
mehnatni ilmiy asosda tashkil qilish, kutubxonaning moddiy-
texnik negizini mustahkamlash, xo‘jalik ishlar bo‘limi, texnik
ishchilar faoliyatini tashkil etish, nazorat qilish, kutubxonaning
gigiyenik va sanitar holati, xodimlaming ijtimoiy muhofazasi, turli
ijtimoiy mehnat turlarini tashkil etish, bajarish, yong‘inga qarshi
kurash, favqulodda vaziyatlar bo‘limining ishini tashkil etish,
amalga oshirish bilan shug‘ullanadi, xo‘jalik bo‘limiga xodimlarni
ishga olish, ishdan bo‘shatish, turU texnik jihozlarni, kompyuter
texnologiyasini, texnika vositalarini olish, saqlash, ishga tushirish,
zarur bo‘lganda 0 ‘zbekiston Respublikasi Qonunlarida belgilangan
tartibda hisobdan chiqarish ishlarida boshchilik qiladi. AKMning
ta’mirlash, to‘liq ta’mirlash va qayta qurish ishlarini tashkil etadi,
nazorat qiladi.
Yuqorida ko‘rsatilgan yo‘nalishlar bo‘yicha turli darajada
o‘tkaziladigan respublika, viloyat, shahar, tuman va kutubxona
mansub bo‘lgan yuqori tashkilot yig‘ilishlarida rahbariyat nomidan
qatnashib, masalalarni hal etishda ishtirok etish huquqiga ega.
Ko‘rsatilgan vazifalar quyi kutubxonalarda ARM yoki kutubxona
mudiri va mudir o‘rinbosarlari tomonidan bajariladi.
AKM rahbari mamlakatimizning ichki va tashqi siyosatini,
iqtisodiy masalalarini, ma’naviy-madaniy vazifalarni, axborot-
kutubxona faoliyatining yo‘nalishlariga oid davlat siyosatini,
mamlakatda belgilangan vazifalarni anglab yetishi, ishni tashkil
etishning ilmiy asoslarini yaxshi bilishi, kunning sohaga oid dol
zarb masalalaridan xabardor bo‘lishi, bu ishlarni amalga oshi-
rishda ishtirok etishi, tashabbus ko‘rsata olishi zarur. AKM barcha
xodimlari mehnatini tashkil etish, kutubxona kengashi va faollari
faoliyatining hisob va hisobot ishlari, ish rejalari va xo‘jalik ishlarini
244
www.ziyouz.com kutubxonasi
bilishi, nazorat qila olishi, xodimlar bilan ishlash madaniyatini
egallagan bo‘lishi, ichki mehnat shartnomasini, ichki tartib-inti-
zomni tashkil eta bilishi, nazorat qila olishi kerak.
Ug‘°r xodimlami moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish, mehnat
intizomini buzganlarga, mehnat shartnomasida belgilangan
shartlarni bajarishdan bosh tortganlarga, kutubxona hududida
qoidadan tashqari biron-bir nojo‘ya harakat qilganlarga nisbatan
chora-tadbirlarni belgilangan tartibda qo‘llay olishi, mehnatni
muhofaza qilish, texnika xavfsizligini tashkil etish va ta’minlanishi
ustidan nazorat qilish, ish malakalarini oshirishni tashkil qilish,
barcha bo‘limlarning ishlarini bir-biriga muvofiqlashtirib olib bo-
rishi bilan mehnatni to‘g‘ri tashkil etishni tashkil qiladi.
|