nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mavzuning qisqacha ta`rifi

|
Mavzuning qisqacha ta`rifi
|
bet | 37/252 | Sana | 11.06.2021 | Hajmi | 9,26 Mb. | | #14923 |
Mavzuning qisqacha ta`rifi:
O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” , “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: Siyosiy xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.
|
Darsning maqsadi
|
Maqsadlar:
Ta`limiy maqsad:-o`quvchilarga Muqaddas Rim imperyasining tashkil etilishi va german imperatorlari bilan cherkovning munosabatlari haqida ma`lumot berish;
|
|
| |
IV.Mustahkamash - Sana: Fan: Jahon tarixi Sinfi: 7 Mavzu: Kirish

|
Sana: Fan: Jahon tarixi Sinfi: 7 Mavzu: Kirish
|
bet | 233/252 | Sana | 11.06.2021 | Hajmi | 9,26 Mb. | | #14923 |
IV.Mustahkamash:Yangi mavzuni mustahkamlash uchun o`quvchilar jadval to`ldiradilar.
Koreyadagi qirolliklar hukmronligi davriga baho bering.
Choson qirolligi davri
|
Parxe qirolligi davri
|
Silla qirolligi davri
|
Koryo qirolligi davri
|
|
|
|
|
Mustaqil jadval to`ldirgan o`quvchilar baholanadi.
V.Baholash: Darsda faol qatnashgan,uyga vazifa bajargan,o`tilgan va yangi mavzuni mustah- kamlashda ishtirok etgan o`quvchilar baholanadi.
VI.Uyga vazifa: O’tilgan mavzuni mustahkamlab kelish.
Tarix fani o’qituvchisi: Sh. Allamuratov.
O’.T.I.B.D.O’: _____________
Sana: ______________
Fan: Jahon tarixi
Sinfi: 7
Mavzu: Hindiston
Mavzu: Hindiston
|
Mavzuga oid tayanch tushunchalar: Dehli sultonligi. Ijtimoiy hayot. Sultonlikning keyingi taqdiri.
Soatlar soni: 1 soat
|
Mavzuning qisqacha ta`rifi:
|
O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: Yangi bilim beruvchi
Metod: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Jadval texnologiyasi” , “Tadqiqotlar yoki loyixa texnologiyasi”,“Rasmlarda aks etgan tarix”
Shakl: jamoa, guruhda ishlash
Jihoz: Siyosiy xarita,tarqatma,rasmli ko`rgazma,slayd,kompyuter.
Nazorat: o`quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga olib boriladi.
Baholash: O`quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib, dars oxirida e`lon qilinadi.
|
|
|
| |
IV.Mustahkamlash - Sana: Fan: Jahon tarixi Sinfi: 7 Mavzu: Kirish

IV.Mustahkamlash:
1. Britaniyaga qaysi german qabilalari kelib o‘rnashadi?
2. Amvrosiy Avrelian haqida nimalarni bilib oldingiz?
3. German qabilalari istilolari qanday oqibatlarga olib keldi?
4. Siz qirol Alfred faoliyatiga qanday baho berasiz?
V. Baholash: O’quvchilarni ma’naviy rag’batlantirish:
VI. Uyga vazifa: Mavzuni o’qib o’rganib kelish.
Tarix fani o’qituvchisi: Sh. Allamuratov.
O’.T.I.B.D.O’: ____________
Sana: ______________
Fan: Jahon tarixi
Sinfi: 7
Mavzu: Muqaddas Rim imperiyasi.
|
Belgilangan vaqt - Sana: Fan: Jahon tarixi Sinfi: 7 Mavzu: Kirish

Belgilangan vaqt.
1.
|
Tashkiliy qism
|
3 daqiqa
|
2.
|
O`tilgan mavzuni takrorlash
|
12 daqiqa
|
3.
|
Yangi mavzu bayoni
|
14 daqiqa
|
4.
|
Mustahkamlash
|
12 daqiqa
|
5.
|
Baholash
|
2 daqiqa
|
6.
|
Uyga vazifa
|
2 daqiqa
|
I.Tashkiliyqism: Salomlashish, davomat aniqlanadi ,sinf tozaligi kuzatiladi, o`quvchilar bugunning Jahonda va O`zbekistondagi siyosiy yangiliklari bilan tanishtiriladi.
II.O`tilgan mavzuni takrorlash
1. Britaniyaga qaysi german qabilalari kelib o‘rnashadi?
2. Amvrosiy Avrelian haqida nimalarni bilib oldingiz?
3. German qabilalari istilolari qanday oqibatlarga olib keldi?
4. Siz qirol Alfred faoliyatiga qanday baho berasiz?
III.Yangi mavzu bayoni:
919- yilda Germaniya feodallari Saksoniya gersogi Genrix I ni qirollik taxtiga o`tqazganlar. Shu tariqa Germaniyada saksoniyaliklar sulolasi hukmronligi davri boshlangan.
Genrix I hukmronligi davrida qirol hokimiyati kuchaydi. Bunga uzluksiz istilochilik urushlari olib borilganligi sabab bo`ldi. Bu urushlar feodallarni o`z kuchlarini birlashtirishga majbur etardi. Qirol feodallar uchun qo`shin sarkardasi sifatida zarur edi. Bu hol ularni istasa-istamasa qirol hokimiyatiga bo`ysunishga majbur etardi.
Qolaversa, Germaniyada qirol hokimiyati ko`p sonli, uyushgan ritsarlarga tayanardi. Genrix I ning bosqinchilik urushlari natijasida qirollik hududlari yanada kengaygan.
936- yilda Germaniya taxtiga Otton I o`tirdi. U Genrix I ning o`g`li edi. Otton I davrida qirol hokimiyati yanada kuchaydi. Hokimiyat bunga cherkov bilan do`stona aloqa o`rnatish, qarindosh-urug`chilik munosabatlarini yo`lga qo`yish vositalari orqali erishdi. Yepiskoplarga immunitet huquqini berdi. Ularga ko`plab yer taqdim etdi.
Yangi imperiуаraga “Muqaddas Rim imperiyasi” degan nom berildi. 962- yilda Germaniya imperiyasi tashkll topdi. U ,,Muqaddas Rim imperiyasi" deb ataldi. Imperiya asoschisi Otton I edi.
Imperatorlar va Rim papalari o`rtasidagi kurash 1122yilda Vorms konkordati imzolanishi bilan tugadi. Ungako`ra, imperator yoki uning vakillari faqat Germaniyadagina yepiskop saylashda qatnashadigan bo`lganlar. Ko`p yillik kurashlar davrida cherkovdan tortib olingan yerlar yana cherkovga qaytarib berilgan. Yepiskoplikka saylangan ruhoniyning saylanganligi haqidagi belgi ikki qismga bo`lingan. Birinchisi uzuk va hassa bo`lib, u Papa tomonidan berilgan. Ikkinchisi imperiya hassasi bo`lib, uni imperator taqdim etgan. Imperiya hassasi yepiskoplarning imperator vassali ekanligini anglatib turuvchi ramziy ma'noni bildirgan. Bundan tashqari, imperator Rim Papasining ruhoniylar saylashi tartibini ham tan olgan.
|
Fanga oid kompetensiyalar

|
Fanga oid kompetensiyalar
|
bet | 46/252 | Sana | 11.06.2021 | Hajmi | 9,26 Mb. | | #14923 |
Fanga oid kompetensiyalar:
Tarixiy voqeilikni tushunishvauni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi.
tarixiy davrlar va -yillarni ajrata oladi, tarixiy hisobini tushuntira oladi; mazkur davrni o‘rganish orqali o‘quvchilar tarix fanining o‘rganilayot- gan davriga oid tarixiy atamalar mazmunini biladi;
Tarixiy shaxslar haqida ma’lumot bera oladi,tarixiy sanalarda ro‘y bergan voqealar haqida ma’lumot bera oladi
Tarixiy manba va adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi.
Tarixiy illustrasiyalar asosida kichik hikoyalar tuza oladi, tarixiy joylarni xaritadan ko‘rsata oladi
Darsning blok sxemasi:
|
| |
III.Yangi mavzu bayoni: Reja

III.Yangi mavzu bayoni: Reja:1.”Tongi tarovat ”mamlakati. 2.Silla qirolligi. 3.Koryo qirolligi. 4.Choson qirolligi.
«Tonggi tarovat» mamlakati. Choson (koreyscha, «Tonggi tarovat») ilk koreys davlatidir. Mazkur davlatning asoschisi afsonaviy Tangun hisoblanadi. Tang un Pxenyanda Choson qirolligiga asos solgan. Koreyslar Tangun davrini koreys xalqining tashkil topish davri deb hisoblashadi.O‘zaro kurashlar va xitoyliklar bilan bo‘lgan janglar mil. avv. I asrda Qadimgi Chosonni uch qirollikka – Pek che, Silla va Koguryoga bo‘linib ketishiga olib keldi. Uch qirollik davri. Koguryo davlatining tashkil topgan davri haqida tarixchi olimlar yagona fikrga kela olishmagan. Lekin u IV–V asrlarda Koreya yarimorolining shimoliy qis mi, qo‘shni Lyaodun yarimorolini egallagan yirik davlat bo’lgan. Koguryo qirolligining qo‘shini o‘zining jangovarligi bilan ajralib turgan. Ular birin-ketin qo‘shni hududlarni zabt etgan. O‘rta asrlarda pekchelik tabib, hunarmand va olimlar hozirgi Yaponiyaning ijtimoiy va mad aniy hayoti asoslari shakllan ishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Hattoki, pekchelik olim Van In Yaponiya taxt vorisi bo‘lgan shahzodaga ustozlik qilgan. Pekche sulolasi hukmdorlari orqali Koreyaga xitoy yozuv va iyerogliflari hamda buddizm kirib keladi.Silla qirolligi Koreya yarimorolining janubi-sharqida joylashgan. Dastlab Uch qirollik ichida Silla qirolligi eng zaifi va kam taraqqiy etgani edi. Silla qirolligi 668-yilda Xitoydagi Tan sulolasi bilan ittifoq tuzib, Koreya yarimorolini o‘z hok imiyati ostida birlashtirdi. Lekin Koreya Xitoyga boj-yasoq to‘lab turgan. Mamlakatning birlashuvi Koreyada yer egaligi munosabatlarining uzil-kesil shakllanishida katta ahamiyat kasb etadi. O‘zaro urushlarga chek qo‘yilishi, qo‘shni davlatlar bilan tinchlik o’rnatilishi mamlakatda ishlab chiqarish kuchlari rivojiga yo‘l ochadi.VIII asr o‘rtalarida Silla qirolligin ing oltin davri boshlandi. Ushbu davrda davlat o‘z taraqqiyoti va qudr atining
cho‘qqisiga erishadi.Koryo qirolligi. Lashkarboshi Van Gon tomonidan Koryo sulolasi (918–1392)ga asos solingan. Ushbu davlat poytaxti Sonak shahri (hozirgi Shimoliy Koreyadagi Keson) bo‘lgan. Koreya nomi Koryo nomidan kelib chiqqan. Van Gon o‘z oldiga Koguryo qirolligining shimoli-sharqiy Xitoyda yo‘qotgan hududlarini qaytarib olish vazifasi ni qo‘yadi. Biroq ushbu vazifa amalga oshirilmay qoladi.
|
Mo‘l alar chehrasin qilib gul-gul

Mo‘l alar chehrasin qilib gul-gul.
Dedi donoki, ulki, derlar zol,
Zoldek men yasabmen ul timsol.(HA)
Radd ul-qofiyа (arabcha – qofiyaning takrorlanishi) – g‘azal yoki qasida matla'idagi qofiyaning undan keyingi baytlardan birida yoki maqta'da takrorlanishiga asoslangan badiiy san'at. XVI asrgacha yaratilgan poetikaga doir manbalarda “iyto” deb yuritilgan. Sakkokiyning “Miftoh ul-ulum”, Shams Qays Roziyning “Al-mo‘jam” (1218-1233), Nasiriddin Tusiyning “Me’yor ul-ash’or”, Husayn Voiz Koshifiyning “Badoyi' ul-afkor fi-sanoyi' ul-ash'or”, Abdurahmon Jomiyning “Risolai qofiya”, Atoulloh Husayniyning “Risolayi vofiy dar qavoyidi ilmi qavofiy” asarlarida mazkur san'at haqida ma'lumotlar keltiriladi. Ushbu asarlarning deyarli barchasida iyto qofiya nuqsonlaridan biri sifatida e'tirof etilib, agar takrorlanuvchi qofiyalar orasida muayyan masofa bo‘lsa (g‘azal va qit'ada 7 baytdan keyin, qasidada esa 14-20 baytdan keyin) yoki she'r ikki matla'ga ega bo‘lsa (she'r o‘rtasida yana bir qo‘sh qofiyalanuvchi bayt kelsa), iytodan foydalanish mumkin degan umumiy xulosa aytiladi. Shayx Ahmad Taroziyning “Funun ul-balog‘a” asarida radd ul-qofiya san'ati radd ul-matla' tarkibida tahlil qilinib, risolada keltirilgan radd ul-matla'ning ikkinchi va uchinchi turlari aynan radd ul-qofiya san'atiga mos keladi: “Ikkinchi nav'i ulkim, avvalgi misra'ning qofiyasini maqta'ning oxirinda radd qilurlar... Uchinchi nav'i ulkim, avvalgi misra'ning qofiyasini ikkinchi bayt yo uchinchi baytta radd qilurlar”. Bunda muallif san'atining matla'dagi qofiyaning maqta'da yoki ikkinchi va uchinchi baytlardan birida takrorlanishiga asoslanishini ta'kidlayapti. Alisher Navoiy g‘azaliyotida ushbu san'at ancha faol qo‘llanilgan bo‘lib, “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotida uning turli ko‘rinishdagi 450 dan ortiq namunalarini uchratish mumkin24. Radd ul-qofiya qofiya bilan bog‘liq san’at bo‘lishiga qaramay, uni dostonlar tarkibida o‘rganib bo‘lmaydi. Buning sababi bu san’atni hosil qilish uchun, aytib o‘tilganidek, matla’ bo‘lishi talab etiladi.
Qofiya va she’riy san’atlar haqida juda ko’p bahs va munozaralar bayon etilgan, o’nlab ilmiy asarlar yaratilgan. Mumtoz adabiyotimizda yuzdan ziyod ma’naviy, lafziy va mushtarak хаrakterdagi badiiy san’atlar mavjud. Ular asosan she’riy asarlar tarkibida ko’proq qo’llaniladi.
Qofiya va she’riy san’atlar haqida juda ko’p bahs va munozaralar bayon etilgan, o’nlab ilmiy asarlar yaratilgan. Mumtoz adabiyotimizda yuzdan ziyod ma’naviy, lafziy va mushtarak хаrakterdagi badiiy san’atlar mavjud. Ular asosan she’riy asarlar tarkibida ko’proq qo’llaniladi.
|
Muqayyad qofiya - I bob orif ardabiy va alisher navoiy dostonlarning kompazatsion qurilishi va syujet xususiyatlari

|
I bob orif ardabiy va alisher navoiy dostonlarning kompazatsion qurilishi va syujet xususiyatlari
|
bet | 10/25 | Sana | 03.07.2024 | Hajmi | 149,64 Kb. | | #266440 |
Bog'liq alisherMuqayyad qofiya. Qofiyaning o‘zak tarkibiga ko‘ra turi to‘rtta bo‘lib, oxirgi ko‘rib o‘tadigan qofiya turi muqayyad qofiyadir. “Arab tilida “bog‘langan”, “kishanlangan” kabi ma’nolarni bildiruvchi qofiyaning o‘zak tarkibiga ko‘ra farqlanuvchi bu turi qaydli qofiya deb ham nomlanadi. Ma’lumki, “qayd” so‘zi arab tilida “kishan” degan ma’noni bildiradi. Bunday qofiya turida o‘zak tarkibida qisqa unlidan so‘ng qator undosh keladi. Shuni esda saqlash kerakki, qator undoshdan oldin faqat qisqa unli kelishi shart, agar cho‘ziq unlilardan birortasi kelsa, demak bunday qofiya murdaf qofiyaning ridfi zoyid turiga kiradi. Qaydli qofiyada qisqa unli hazv, raviydan oldin turgan undosh qayd deb ataladi”16.
La’li mayi aqlni mast aylasa,
Mast nekim, bodaparast aylasa.
Ushbu baytda mast-bodaparast so‘zlari o‘zaro qofiyadoshlikni hosil qilgan. Qofiya bo‘lib kelgan har ikkala so‘zda “t” undoshi raviy, undan oldin turgan “s” undoshi esa qayddir. Qayddan oldin joylashgan qisqa “a” unlisi hazv hisoblanadi.
Qaydli qofiyaning ham raviydan so‘ng qo‘shimcha harflar kelish yoki kelmasligiga ko‘ra muqayyad va mutlaq turlari bor. Biz yuqorida ko‘rib o‘tgan bayt qaydli muqayyad qofiya edi. “Hayrat ul-abror”da muqayyad qofiyaning ham bir necha turidan unumli foydalanilgan.
Qaydli mutlaq – vasl:
Qaysi quyosh, bazmfuruzanda o‘t,
Dema furuzandaki, so‘zanda o‘t.
Shart bukim, yetsa gazande sanga,
Solsa falak hilasi bande sanga. (HA 150)
Qaydli mutlaq – xuruj:
Mehr eliga javrmu erdi ekin?
Qoida bu tavrmu erdi ekin?
Qaydli mutlaq – mazid:
Chun tushubon nayza aduv farqig‘a,
O‘xshabon ul lahza balo barqig‘a (HA 53)
Charx kibi yetsa zabardastliq,
Yer quyisida tilamak pastliq. (HA 117)
Muqayyad qofiya dostonda murdaf qofiya va mujarrad qofiya kabi ko‘p qo‘llanilmagan bo‘lsa-da, shoirning badiiy maqsadini amalga oshirishda qo‘llagan qofiyalar ohangining go‘zal bo‘lishini ta’minlagan. Shuni e’tiborga olish lozimki, “Hayrat ul-abror” dostonida muqayyad qofiya murdaf qofiyaning ridfi zoyid turidan ko‘ra ko‘proq qo‘llanilgan.
|
| |
Takrir - - I bob orif ardabiy va alisher navoiy dostonlarning kompazatsion qurilishi va syujet xususiyatlari

Takrir - “takrorlash” ma'nosini ifodalovchi lafziy san'at bo`lib, she'rda u yoki bu so`zni takror qo`llashni nazarda tutadi. Takrorlash vositasida so'z ma'nosini, uning mohiyatini ta'kidlab ko`rsatish ushbu san'atning asosiy xususiyati sanaladi.
Kufr boshin kesting etib qahr fosh,
Boshig‘a far qolmadi jismig‘a bosh.
Eski amomaki bo‘lub pech-pech,
Pechdin o‘zga nima yo‘q anda hech.(HA)
“Mukarrar” so'zi “qayta-qayta”, “ust-ustiga” ma'nolarini ifodalaydi. Shu nom bilan ataluvchi lafziy san'at esa baytning har ikki misrasida juft so`z qo`llashni nazarda tutadi. Atoulloh Husayniy o`zining “Badoyi'us-sanoyi’” asarida “Rashidi Vatvot depturkim, shuaro mukarrar deb andoq she’rni ayturkim, bir baytta bir lafzni keltirurlar va o`zga baytta aning ta'sirida o`shul lafzni yana keltirurlar”, – deb ta'kidlaydi va Asjadiy she'ridan misol keltiradi. Demak, allomaning yozishicha, ushbu san'atda bir baytning ikki misrasida keltirilgan ikki juft so`z keyingi bayt misralarida ham takrorlanishi kerak. Ammo she'riyatimizda mukarrarning boshqa bir ko`rinishi, ya'ni bir baytning har ikki misrasida juft so`z qo‘llash san’atidan ko`proq foydalanilgan.
Din chekibon motamig‘a hoy-hoy,
Piri xirad tifldek angusht xoy.
Dashtda otlig‘ ko‘runub xayl-xayl,
Zohir etib borchasi javlong‘a mayl.
Eski amomaki bo‘lub pech-pech,
Pechdin o‘zga nima yo‘q anda hech.(HA)
Qaytarilishga asoslangan badiiy san’atlardan yana biri bu tasbig‘ san’atidir. Bu san’at ilmiy manbalarda “tashobih ul-atrof” nomi bilan ham uchraydi. Bu san’atda oldingi gap, misra yoxud baytda qaytarilib, mazmuniy va fikriy izchillik ta’minlanadi. Ushbu san’atda misra va baytlarda zanjir hosil qilinadi.
Chunki nabiy mujdai jonon topib,
Mujdai jonon chu topib jon topib.
Ham Hamalu Savr berib jon anga,
Jon etibon ikkisi qurbon anga.
Shoh ila no‘sh qildi gulgun mo‘l,
|
Ham uchurib zuhdu vara’ xirmanin - I bob orif ardabiy va alisher navoiy dostonlarning kompazatsion qurilishi va...

|
I bob orif ardabiy va alisher navoiy dostonlarning kompazatsion qurilishi va syujet xususiyatlari
|
bet | 15/25 | Sana | 03.07.2024 | Hajmi | 149,64 Kb. | | #266440 |
Bog'liq alisherHam uchurib zuhdu vara’ xirmanin,
Ham sovurub sabru sukun maskanin.
Ham to‘quz aflokni chekting rafe’,
Ham kurai xokni yoyding vase’.
Keltirilgan baytlarda qofiya bo‘lib kelayotgan so‘zlar misralarning turli o‘rinlarida joylashgan. Bu hodisa mahjubi zulqavofiy deb nomlanadi.
Alisher Navoiy “Hayrat ul-abror” dostonida qofiya san’atlaridan unumli foydalanganligi bilan bir qatorda qofiyadoshlikni hosil qilishda ham mazmun va shaklning uyg‘un bo‘lishiga katta e’tibor qaratgani sir emas. Shu o‘rinda qofiyadoshlik yuzaga kelishi uchun qanday usullardan foydalanish mumkinligiga ham to‘xtalib o‘tsak. Qofiya hosil bo‘lishi uchun misra oxiridagi yoki radifdan oldingi so‘zlar qofiyadosh bo‘lishi kerak. Qofiyadoshlik quyidagi turlarga bo‘linadi:
o‘zak + o‘zak
Kimki g‘animat uchun aylar g‘azo
Man’i shahodat anga basdur jazo.
Borcha jahon ahlig‘a zoti nihon,
Mazhari asmou sifoti jahon.
Birinchi misrada kelayotgan g‘azo-jazo yoki ikkinchi misrada kelayotgan zoti nihon-sifoti jahon so‘zlari o‘zagida qofiyadoshlik yuzaga kelgan.
o‘zak + qo‘shimcha
Amr bo‘lub tavba desa chin durur
Gar oni hifz etmasalar sindurur.
Lillah esa yaxshiroq eldin qiroq,
Haq chu bilur, bilmasa el yaxshiroq.
Ikkinchi usulda o‘zak va qo‘shimcha o‘rtasida qofyadishlik shakllangan bo‘lishi kerak, xuddi keltirilgan baytlardagi kabi: durur-sindurur, qiroq-yaxshiroq.
qo‘shimcha + qo‘shimcha
Shod ani bil dahrda kim g‘am yemas
Dah rishi chun g‘am yegali arzimas.
Bir-birig‘a bo‘yla tuzub marhala,
Silsilag‘a bog‘lanibon silsila.
Uchinchi usulda qofiyadoshlik har ikkala so‘zning o‘zagida emas, balki qo‘shimchalarida bo‘lishi kerak. Birinchi baytdagi yemas-arzimas qofiyalarida qo‘shimchalar o‘rtasida qofiyadoshlik mavjud. Ikkinchi baytda bir-birig‘a-silsilag‘a so‘zlarida ham qo‘shimchalar qofiyadosh bo‘lib kelmoqda.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, qofiya san’atlari doston yoki she’riy asarlarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlarini ochishda va mazmun va shaklning uyg‘unligida katta ahamiyat kasb etadi. Qofiyadoshlik turlaridan unumli foydalanish va qofiya san’atlarini qo‘llash ijodkor asarining yanada ohangdor va ulug‘vor bo‘lishiga xizmat qiladi.
|
| |
Pedagog respublika ilmiy jurnali

Pedagog respublika ilmiy jurnali
Download
315,22 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/4
Sana
14.06.2024
Hajmi
315,22 Kb.
#263794
Download
315,22 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Pedagog respublika ilmiy jurnali
Download
315,22 Kb.
Matnni ko'rish
PEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALI

PEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALI
5 – SON / 2023 - YIL / 15 - YANVAR
www.bestpublication.org
499
Bu turdagi o`yinlar hamma yoshdagi o`quvchilar, o`quvchilarga ingliz tili so`z
boyliklarini oshirishga yordam beradi. Ingliz tili o`qituvchilari ingliz tili
o`rganuvchilarining yosh xususiyatlari va bilim darajalarini hisobga olgan holda o`yin
shartlarini oson yoki murakkablashtirishlari mumkin.
Xulosa qilib shuni aytish joizki bu o`yinlarni bolalarning saviyasi yoki yoshiga
qarab osonlashtirish yoki qiyinlashtirishimiz ham mumkin. Ushbu interfaol o`yinlarning
maqsadi turlicha bo`lib bu o`yinlar orqali diqqatni jamlash, so`z boyligini oshirish,
tezkorlik, aqlilik, ziyrak asosiysi esa darsni qiziqarli tarzda o`zlashtirib,yodda saqlab
qolishimiz mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1.
Mahmudova
―
Pedagogika o`quv darsligi.
2.
www.englishclub.com/esl-activities
3.
www.eslgamesworld.com/ClassroomGames.html
|
PEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALI

|
PEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALIBog'liq Shirinova Venera Gafurovna (1)PEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALI
5 – SON / 2023 - YIL / 15 - YANVAR
www.bestpublication.org
498
O`yin oxirida o`quvchilar o`zlari xuddi shunday harakatlar topib, aytishlari va ijro
qilishlari mumkin.
6.
Maslahat zanjiri o`yini (Suggestion chain) Bu o`yinda o`quvchilar bo`sh
vaqtini o`tkazish uchun taklif kiritishadi. Buning uchun ularning har biri bugun
kechqurun yoki ertaga tushdan keyin yoki bo`lmasa dam olish kunlarini qog`ozga yozib
oladilar, keyin birortasi o`yinni boshlashadi boshqa o`quvchilar ham o`z fikrlarini
bildirishadi:
1-o`quvchi: Let‘s go to the football match.
2-o`quvchi: No, not football. What about going to the concert?
3-o`quvchi: We could go to the concert.
4-o`quvchi: No, not to the concert.
Why don‘t we visit to the country? O`yin shu tartibda davom ettiriladi. Hamma
o`quvchilar o`z takliflarini aytib bo`lishlari shart. Kim taklifini to`g`ri ayta olmasa yoki
gapda oldin aytilgan fe`l takrorlansa uyindan chiqadi.
7.
Ogohlantirish, bildirish iboralariga oid o`yin (Notices and warming
practices) O`qituvchi ikki turdagi kartochkalarni tayyorlaydi. Birinchi turdagi
kartochkalarda ba`zi joylarda aytiladigan iboralar va gaplar yoziladi. Ikkinchi tur -
kartochkalarda esa shu gaplar va iboralar aytish mumkin bo`lgan joylar ko`rsatiladi.
Masalan:
1-o`quvchi: Many students are reading books.
2-o`quvchi: In the library.
3-o`quvchi: Tickets are sold out.
4-o`quvchi: Out side the theatre.
5-o`quvchi: Queue for currency exchange.
6-o`quvchi: Inside a bank.
8.
Mantiqni kuchaytirish uchun ishlatiladigan o`yin (Exaggerate) Bu usul
o`quvchilarga turli sifatlarni tanlash imkonini beradi. Buning uchun o`qituvchi har xil
tipdagi savollar yozilgan kartochkalarni tayyorlab qo`yadi: It isn‘t very iterestiny, is it?
She is very pretty, isn‘t she? Did you have a good day? Kartochkalar stol ustiga
qo`yiladi. O`qituvchi o`quvchilardan birini chaqirib, kartochkalarning birini olib,
savolini o`qishini buyuradi. Bu o`quvchi boshqa o`quvchidan sifatlarni ishlatgan holda
savolga javob berishini so`raydi.
1-o`quvchi: She cooked nice meals, didn‘t she? Azim?
2-o`quvchi: (Azim) Nice? She cooked delicious. Kim sifatlardan o`rinli foydalana
olmasa yoki xatoga yo`l qo`ysa yutqazgan hisoblanadi.
9.
Gaplarni kengaytirish uchun ishlatiladigan o`yin (Expand the sentences)
Bu o`yin ham sifatlarga taalluqli bo`lib, gaplarda bir necha sifatlar ishlatilishi lozim:
O`qituvchi: He ate an apple.
1-o`quvchi: He ate a red apple.
2-o`quvchi: He ate a red big apple.
|
| |
Zulqofiyatayn va zulqavofe’ san’atlari

|
Zulqofiyatayn va zulqavofe’ san’atlari
|
bet | 13/25 | Sana | 03.07.2024 | Hajmi | 149,64 Kb. | | #266440 |
Bog'liq alisher2.2. Zulqofiyatayn va zulqavofe’ san’atlari
“She’riy san’atlar, avvalo, qadimiy va bezavol she’riyatimizning yuksak badiiyatidan, ijodkorlarimizning beqiyos san’atkorlik dahosidan dalolat beradi. Shoirlarimiz …o‘z asarlarining faqat g‘oyaviy jihatdan emas, ayni vaqtda, badiiyat nuqtayi nazaridan va shakliy jihatdan ham barkamol bo‘lishiga alohida diqqat qilib, xilma-xil she’riy san’atlardan barakali foydalanib, nafis va serjilo obidalar yozib qoldirganlar”.18
“Hayrat ul-abror” dostonida qo‘llangan yana bir qofiya san’ati zulqofiyatayndir. Zulqofiyatayn istilohi “qo‘sh qofiya” degan ma’noni bildirib, misrada bir emas ikkita so‘z qofiya bo‘lib keladi.
Shavqida ko‘ksumni shikof ayladim,
Jildig‘a ko‘nglumni g‘ilof ayladim.
Bu baytni ko‘zdan kechiradigan bo‘lsak, Navoiy unda ikkita so‘zni qofiyadosh qilib keltirgan : ko‘ksumni-ko‘nglumni, shikof-g‘ilof va natijada zulqofiyatayn san’ati yuzaga kelgan.
Zulqofiyatayn san’ati ikki turli bo‘ladi. Birinchisi, mutakarrin qofiya- misradagi har ikkila qofiya bo‘lib kelayotgan so‘z ketma-ket keladi.
Masjidi qandili sipehri asir
Shu’la bu qandil aro mehri munir
baytida sipehri-mehri, asir-munir so‘zlari o‘zaro qofiyadosh bo‘lib kelgani holda sipehri asir hamda mehri munir so‘zlari ketma-ket joylashgan.
Borcha jahon ahlig‘a zoti nihon,
Mazhari asmou sifoti jahon.
Bu baytda ham zoti nihon va sifoti jahon birikmalari zulqofiyataynni ifodalaydi.
Mutakarrin qofiya faqat misralarning oxirida emas, balki misra o‘rtasida ham kelishi mumkin:
To‘rt sadaf gavharining durji ul,
Yetti falak axtarining burji ul.
Keltirilgan baytda gavharining durji qofiyalari va axtarining burji qofiyalari ketma-ket joylashgan. Har ikkala misrada ham qofiya bo‘lib kelayotgan so‘zlardan keyin ul-ul radifi kelgan va qofiya bo‘lib kelayotgan so‘zlardan oldin ham To‘rt sadaf va Yetti falak so‘zlari kelgan. Demak, bu yerda zulqofiyatayn misralarning o‘rtasida joylashgan.
Zulqofiyataynning ikkinchi turida qofiyadosh ikki so‘z misralarda yonma-yon emas, balki ikki o‘rinda keladi, ular mahjub qofiya deyiladi.
|
| |
Pedagog respublika ilmiy jurnali

PEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALI
5 – SON / 2023 - YIL / 15 - YANVAR
www.bestpublication.org
496
INGLIZ TILI DARSLARIDA O`QUVCHILARNING LUG`AT BOYLIGINI OSHIRISH
NAZARIYASI
Shirinova Venera Gafurovna
Toshkent shahar Yashnobod tumani 145-son umumta’lim maktabi
Ingliz tili fani o’qituvchisi
Annotatsiya
.
Mazkur maqolada ingliz tili darslarida qo’llaniladigan interfaol usullar,
o`quvchilarning lug`at boyligini oshirishda qo`llaniladigan metodlar haqida so`z borgan.
Ingliz tili darslarida o`quvchilarni mustaqil fikrlashga o
‟
rgatish oldimizda turgan muhim
vazifadir. Biz bilamizki, hozirgi ta’lim jarayonida o
‟
quvchi subyekt bo
‟
lishi lozim.
Darslarga qo’yilgan eng muhim talablardan biri o
‟
quvchini mustaqil fikrlashga orgatishdir.
Kalit so`zlar
:
Ingliz tili, dars, interfaol usullar, o`quvchi, lug`at boyligi, metodlar, so`z,
ta`lim tizimi.
Yurtimiz mustaqillik yillarida buyuk o`zgarishlar tomon yuz tutdi.
Bu ayniqsa
ta`lim tizimida yaqqol ko`rinadi. Chunki ta`lim tizimi o`z oldiga erkin fikrlovchi,
barkamol, yetuk shaxsni tarbiyalashni vazifa qilib qo`yadi. Buning uchun biz
o`qituvchilar dars davomida yangicha usullardan samarali foydalanishimiz lozim.
Jahondagi rivojlangan davlatlarning tajribasi ilg‘or
pedagogik texnologiyalarga
asoslangan holda o‘quvchi yoshlarning bilim olishiga bo‘lgan qiziqish va ehtiyojlarini
qondiribgina qolmasdan, yuqori malakali mutaxassislar
yetishtirishtirib berish
vazifalarini ham hal qilmoqda.
Kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati insonni intelektual va ma‘naviy -
ahloqiy jihatdan tarbiyalash bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan uzluksiz ta‘lim tizimi orqali har
tomonlama barkamol shahs – fuqaroni shakillantirishni nazarda tutadi. Shu tarzda
fuqaroning eng asosiy konstitutsiyaviy huquqlaridan bilim olish,
ijodiy qobiliyatini
namoyon etishdir.
―
Ta‘lim to‘g‘risidagi Qonun va kadrlar tayyorlash milliy dasturi
talablariga binoan darslarni an‘anaviy tarzda emas, noan‘anaviy
tarzda tashkil
etishimiz lozim bo‘ladi. Buning uchun biz o‘qituvchilar ko‘p izlanishimiz kerak Jahon
tillari orasida ingliz tili o`ziga xos mavqega ega. Ushbu xalqaro til Dunyo miqyosida
muloqot vositasiga aylangan, hozirda yer yuzining barcha mintaqalarida inglizcha nutq
yangramoqda. U rivojlangan
mamlakatlar - Buyuk Britaniya, AQSh, Kanada,
Avstraliya kabi mamlakatlarda davlat tili maqomini olgan. Vatanimizda ham ingliz
tilini o`rganishga alohida e'tibor berilmoqda. Bizning bobokalonlarimiz chet tillarni
puxta bilganlar
va ilm-fan, madaniyat tarixida olamshumul kashfiyotlar yaratishgan.
Biz yoshlarni avlodlarimiz ruhiga munosib bo`lgan holda, chet tillarni puxta
egallashga o'rgatishimiz lozim.
-
ngliz tilida erkin so`zlashish uchun o`quvchining lug`at
boyligini oshirish lozim. Bu vazifani hal qilishda har xil o`yinlardan foydalanish ijobiy
natija beradi. O`yinlar orqali so`zlar o`rgatilsa o`quvchilar yangi so`zlarni tez ilg`ab
-
ish jihozining 
ko‘ priklari orasidagi masofa (baza uzunligi), m; kishj - ish jihozini 
joylashishi (kish) = 1,00-1,64).
a.-

X IX bob. SUG'ORISH USKUNA VA MASHINALARINI
HISOBLASH
Maydonlarni sug'orishda, unga sarflanadigatt suvni tejash maqsadi-
da zamonaviy usullar (yomg‘ irfatib.
tomchilatib, yer ostidan namlatib),
hamda ularni amalga oshiruvchi uskuna va mashinalar isblab chiqilgan.
19.1. Yom g‘ irlatib sug‘ orish mashinalarini hisoblash
Yom g‘ irlatib sug‘ orishda tomchilarning diametri 1-2 mm dan
oshmasligi lozim, chunki yirik zarrachalar ekinga mexanik zarar
keltirishi,
tuproqni zichlashi, suv tuproqqa shimilib ulgurmasdan,
ko‘ lmak suvlar hosil qilishi mumkin.
Yom g‘ irlatib
sug‘ orishning
asosiy
ko‘ rsatkichlaridan
biri,
yomg‘ irlatish jadalligi hisoblanib, u
tuproqni suvni shimib olish
xususiyatiga bogiiq. Qumloq yerlarda yomg‘ irlatish jadalligi 0,5-0,8
mm/min, o ‘ rta tuproqlarda 0,2-0,3 mm/min, og‘ ir tuproqlarda esa 0,1—
0,2 mm/min dan oshmasligi kerak, aks holda ko‘ lmaklanib qoladi.
Haqiqiy yomg‘ irlatish jadalligi deb, tuproq yuzasining ma’ lum bir
nuqtasiga tushgan suv qalinligi
PEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALI

|
PEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALIBog'liq Shirinova Venera Gafurovna (1)PEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALI
5 – SON / 2023 - YIL / 15 - YANVAR
www.bestpublication.org
497
olishadi va bu so`zlar ularning xotirasida bir umrga qoladi. Bunday o`yinlar butun sinf
bilan, yoki kichik-kichik guruhlarga bo`lingan holda o`rgatilishi mumkin. Keling,
o`qituvchilar yangi so`zlarni o`rgatayotganlarida qanday uyinlardan foydalanishlari
mumkinligini ko`rib chiqaylik:
1.
Xotirani mustahkamlovchi o`yin (Memory game) Bir o`quvchi bitta gap
aytadi boshqa o`quvchi shu gapga bir so`z yoki gap qo`shadi:
1-o`quvchi: My friend came.
2-o`quvchi: My friend and his mother came.
3-o`quvchi: My friend and his mother came by train.
Qaysi o`quvchi so`z qo`sha olmasa yoki xatoga yo`l qo`ysa o`yinni tark etadi.
2.
So‘z bog‘liqligi o`yini (Word association) Bir sinf turkumiga oid so`zlar
olinadi. Masalan:
Uy jihozlari jihozlariga oid so`zlar.
1-o`quvchi: a Sofa.
2-o`quvchi: a table.
3-o`quvchi: a chair.
4-o`quvchi: the piano.
Qaysi o`quvchi tezda so`z topa olmasa o`yinni tark etadi.
3.
Mimika (Miming) Bu o`yin yuqori sinf o‘quvchilari uchun mo`ljallangan
bo`lib, o`quvchilar ko`p so`zlarni bilishlari ya`ni lug`atlari boy bo`lishi kerak. Bu uyin
kasbga oid bo`lishi mumkin. Boshlovchi biror kasb egasiga doir harakat qilib ko`rsatadi,
qolganlar bu so`z qaysi kasbga oid ekanligini topishlari kerak, aks holda ular savol
berishlari mumkin:
Dou you work with children? Do you work in the evening?
4.
Kasbga oid ish qurollari haqidagi o`yin (Guess the tool) O`qituvchi
o`quvchilarni juftlikka ajratadi. Ikki o`quvchini yuzma yuz qilib ularga so`zlar yozilgan
kartochkalarni beradi.
Masalan: Knife and cook, pen and pupil. Bu o`quvchilar yozuvni bir biriga
ko`rsatmasligi kerak. O`quvchilar kartochkadagi ish qurolining nomini aytmasdan,
o`sha so`zni tasvirlashlari shart. Boshqasi o`sha ish qurolini topishi kerak:
1-o`quvchi: It is used for cutting things (bread, vegetables).
2-o`quvchi: It is a knife. We use it to prepare meals.
5.
Kishilar ovozlari orqali so`z topish (Human sounds) Bu uyinda o`quvchilar
kishilar xursand bo`lganda, xafa bo`lganda, kasal bo`lganda qanaqa ovoz chiqarishini
o`rganadilar. O`qituvchi: You are at the concert, at the stage.
O`quvchi: Sings and says I am singing.
O`qituvchi: Someone is here… O`quvchi: Whispers some thing and says I am
whispering.
O`qituvchi: You hurt your leg.
O`quvchi: Screams and says I am screaming.
|
| |
-Mavzu: Web brauzerlari - Hyperlink Example

|
Hyperlink Example
|
bet | 27/45 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 73,67 Kb. | | #235341 |
Bog'liq 1-45 mavzu mustaqil ta\'lim27-Mavzu: Web brauzerlari.
Web brauzerlari, veb-sahifalarni yuklash va ko'rsatish, veb-saytlarda gezinish va foydalanuvchi interfeysini boshqarish uchun ishlatiladigan dasturlardir. Foydalanuvchilar brauzerlarda URL manzillarini kiritinganida, veb-sahifalarni olishadi va ularni sahifalar orqali ko'rib chiqadi.
Quyidagi mashhur web brauzerlari mavjud:
Google Chrome: Google tomonidan ishlab chiqilgan, yangi va tezkor brauzer. Chrome, xususiyatlari, ilovalari, xavfsizlik tizimi va boshqa imkoniyatlari bilan tan olingan.
Mozilla Firefox: Mozilla Foundation tomonidan ishlab chiqilgan ochiq manbali brauzer. Firefox yorqin xavfsizlikni taqdim etadi va ilovachi bo'lgan jamaat tomonidan ishlab chiqiladi.
Microsoft Edge: Microsoft tomonidan ishlab chiqilgan, Chromium brauzerini asosan ishlatadi. Windows 10 uchun integratsiya qilingan va tezkorlashgan versiyasini taqdim etadi.
Safari: Apple tomonidan ishlab chiqilgan brauzer, asosan macOS va iOS qurilmalarida ishlatiladi. Safari, tez ishlash va xavfsizlik tizimi bilan ajralib turadi.
Opera: Chromium brauzeri asosida ishlaydigan va qo'shimcha funksiyalarga ega bo'lgan Opera. U, tezlik va yaxshi foydalanish tajribasi bilan mashhur.
Brave: Ochiladigan manbali brauzer, reklamalar va trekkerialardan himoya qilish va foydalanuvchilar uchun maxsus muhit yaratish uchun ma'lumotlarning himoyalangan versiyasini taqdim etadi.
Har bir brauzerning o'z xususiyatlari, interfeysi, tezliklari va ilovalari mavjud. Foydalanuvchilar o'z ehtiyojlari va tanishuvlari bo'yicha eng mos brauzerni tanlashadi.
Web brauzerlari vaqt o'tishi bilan yangilanishlarga uchramoqda va yangi brauzerlar chiqmoqda. Odatda, brauzerlar tezkorlik, xavfsizlik, qo'shimcha funksiyalar, ilovachi kompatibiliteti va foydalanuvchi interfeysi muhim qilib olinadi.
Boshqa brauzerlar va ularning xususiyatlari ham mavjud:
Vivaldi: Shaxsiylikni qo'llab-quvvatlaydigan brauzer. Vivaldi, o'z foydalanuvchilariga qo'shimcha funksiyalarni boshqarish imkonini beradi.
Yandex Browser: Yandex kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan brauzer. Qulay va intuitiv foydalanishga ega va Yandex xizmatlariga integratsiya qilgan.
Tor Browser: Maxfiylikni yuqori darajada ta'minlaydigan brauzer. U, foydalanuvchilarga internetda anonimlik va maxfiylikni ta'minlash uchun ma'lumotlarni to'la o'chirish va xavfsizlik protokollarini ishlatish imkonini beradi.
Pale Moon: Mozilla Firefox brauzerining fork'i bo'lib, o'z foydalanuvchilari uchun tezlik va iste'molni taqdim etadi.
Midori: Hafif va oddiy brauzer, Linux operatsion tizimlari uchun mo'ljallangan.
Brauzerlarning eng muhim vazifalari tezkor sahifa yuklash, internet saytlarida qarash, fayllar bilan ishlash va xavfsizlikni ta'minlashdir. Foydalanuvchilar tanlangan brauzerdan qanday foydalanishlarini va uning imkoniyatlarini o'rganishlari muhimdir.
|
| |
-kengaytirilgan buraluvchi cho'm ich; 2-tayanch; 3-tirsak; 4 ,6 ,9 ,10-gidrotsi-

|
-kengaytirilgan buraluvchi cho'm ich; 2-tayanch; 3-tirsak; 4 ,6 ,9 ,10-gidrotsi- Pdf ko'rish
|
bet | 39/189 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 10,96 Mb. | | #142869 |
Bog'liq Melioratsiya mashinalari1-kengaytirilgan buraluvchi cho'm ich; 2-tayanch; 3-tirsak; 4 ,6 ,9 ,10-gidrotsi-
lindrlar; 5-xartum; 7-boshqaruv joyi; 8-harakat manbai; 1 1-platformani
aylantiruvchi mexanizm; 12-traktor.
ЭО-4121 rusumli bir cho‘michli ekskavatorning gidravlik sxemasi
5.8-rasmda keltirilgan.
5.6-rasm. Traktor bazasidagi bir
cho ‘michli ekskavator:
5 .7-rasm. Gidravlik
ekskavator
64
5.8-rasm. ЭО-4121 rusumli bir cho ‘michli ekskavatorning gidravlik
sxemasi
»
Ishchi suyuqlik (moy), moy idishi 1 dan korpus 33 joylashgan
so‘ruvchi nasoslar sistemasi orqali so‘rilib, gidrotaqsimlagich 5, 27 larga
uzatiladi. Taqsimlagich 5 da joylashgan, moy o ‘tkazgich 6 ni qo‘shish
orqali, bosim ostidagi moy gidromotor 13 ga yuboriladi va u orqali
yurish uskunasi harakatga keitiriladi. Bunda, moy o ‘tkaz-gich 7
platformani aylantiruvchi gidromotor 14 ni, moy o ‘tkazgich 8 esa
tirsakni harakatga keltiruvchi gidrotsilindr 20 ni harakatga keltiradi.
Taqsimlagich 27 da joylashgan moy o ‘tkazgich 17 xartumni harakatga
keltiruvchi gidrotsilindr 19 ni, moy o ‘tkazgich 24 yurish uskunasini
harakatga keltiruvchi gidromotor 22 ni, moy o ‘tkazgich 25 cho‘michni
buruvchi gidrotsilindr 21 ni moy o ‘tkazgich 26 esa tirsakni harakatga
keltiruvchi gidrotsilindr 20 ni harakatga keltiradi.
Moy o ‘tkazgichlar muallaq holatida boMganda moy qarshiliksiz
moy tozalagich 30 va sovutgich 31 orqali moy idishi 1 ga qaytib keladi.
Sistemadagi moy bosimini nazorat qilish 4, 32, 34, manometrlar
orqali amaiga oshiriladi. Meyoridagi bosimni ushlab turish uchun 9, 16,
35 ehtiyot klapanlari joylashtirilgan. Moy idishini moy bilan to‘ldirish,
nasos 28 va moy tozalagich 29 orqali amaiga oshiriladi.
Bir cho‘michli kanal va kollektorlarni tozalovchi ekskavatorlarning
texnik ko‘rsatkichlari 5.1-jadvalda keltirilgan.
65
|
| |
-Mavzu: Gipermatn, gipermedia. HTML tili

|
-Mavzu: Gipermatn, gipermedia. HTML tili
|
bet | 26/45 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 73,67 Kb. | | #235341 |
Bog'liq 1-45 mavzu mustaqil ta\'lim26-Mavzu: Gipermatn, gipermedia. HTML tili
Gipermatn va Gipermedia:
Gipermatn (Hypertext): Gipermatn, matnning gipertekst, ya'ni matn ichida bo'lishilgan havolalarni (linklar) o'z ichiga olgan ma'lumot turi. Havolalar, boshqa sahifalarga, veb-saytlarga yoki boshqa resurslarga yo'naltirish uchun ishlatiladi. Gipermatnning asosiy xususiyati, foydalanuvchilarga boshqa ma'lumotlarga o'zaro o'tishlarni taqdim etish imkonini berishi.
Gipermedia (Hypertext + Multimedia): Gipermedia, gipermatnning o'zgartirilgan shakli bo'lib, matn, tasvir, tinglovchilar, video, animatsiyalar va boshqa multimediya elementlarni o'z ichiga olgan muhitdir. Gipermedia, foydalanuvchilarga matn, tasvir va boshqa multimediya elementlari orqali o'zaro o'tish va axborotni boshqa shakllarda ko'rish va boshqarish imkonini beradi.
HTML (HyperText Markup Language): HTML, gipermatn tuzilishi uchun ishlatiladigan bir matn markazi tilidir. HTML, veb-sahifalarni tuzish va boshqarish uchun ishlatiladi. Bu til orqali veb-brauzerlar, veb-sahifalarni tuzish va foydalanuvchilar bilan ma'lumot almashishni osonlashtirish uchun gipermatn tuzilishini taqdim etadi.
HTML-dagi gipermatnning asosiy qismi havolalar (linklar) bo'lib, ular a tegi orqali ifodalangan. Quyidagi misol HTML-dagi gipermatnni ko'rsatadi:
Hyperlink Example
Salom, Bu HTML Gipermatn Misoli
Ushbu matnda bir nechta havolalar mavjud.
Boshqa bir havola bilan ham tanishing.
Salom, HTML!
Ushbu veb-sahifa HTML tili orqali yaratilgan.
: Sahifaning asosiy matni va elementlarni o'z ichiga oladi.
va
: Matnning sarlavhasi va paragrafi.
HTML-da elementlar taglar orqali ifodalangan va bir-biriga bog'liq. Elementlar ichida matn, rasmlar, linklar, ro'yxatlar, jadval va boshqa turli xil ma'lumot turlari bo'lishi mumkin. Taglar ko'rsatilgan tartibda interpretatsiya qilinadi va brauzerda korsatiladi.
|
| |
Ish jihozini asosiy ko‘rsatkichlarini aniqlash

|
Ish jihozini asosiy ko‘rsatkichlarini aniqlash Pdf ko'rish
|
bet | 171/189 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 10,96 Mb. | | #142869 |
Bog'liq Melioratsiya mashinalariIsh jihozini asosiy ko‘rsatkichlarini aniqlash.
A g‘ dargichning
ishchi balandligi, traktor dvigatelining quvvatiga qarab, (18,5) formula
orqali aniqlanadi. A g‘ dargichning egrilik radiusi (18.1) formula
yordamida aniqlanadi. A g‘ darish burchagi (
18.1-rasm
)
= 15-30°,
gruntni qirqish burchagi
a
= 28-35° oraliqda bo‘ lishi kerak. A g‘ dargich
egrilik balandligining egrilik radiusiga nisbati hx / R = 1,1-1,3 oraliqda
bo'iishi kerak. Bunda katta qiymat qattiq gruntlar uchun, kichik qiymat
esa yumshoq gruntlar uchun.
Ag'dargich (cho‘ mich) ning uzunligi quyidagi formula orqali
aniqlanadi:
bu yerda U,shch - ishlab chiqarishdagi ish unumdlorligi, ga/soat; n -
bir joydan o ‘ tish soni, (n = 1-3); Cmu - ishlov beriladigan maydonning
uzunligi, m; tkt - ish jihozini ko‘ tarib, tushirishga ketgan vaqt, s; t>jSi,t -
mashinaning ishchi tezligi, m/s (uisht= 0,8-2,2); kvf - vaqtdan foy-
dalanish koeffitsiyenti (kvf = 0,8-0,9); bq0 - qamrash oralig‘ i (bqo= 0,5
m).
Tortish kuchi va quvvatini aniqlash.
Mashinaning ish holatidagi
chizmasi, masshtab bilan chizilib, unga barcha ta’ sir etuvchi tashqi
kuchlar ko‘ rsatiladi
(18.3, a, b ,d
-
rasmlar).
Reaksiya kuchlari 2M = 0
va SZ = 0 shartlar asosida aniqlanadi.
Gruntni qirqishda, cho'mich oldidagi gruntni surishdagi kuch
iarning gorizontal Rog va vertikal Rov tashkil etuvchilari quyidagicha
aniqlanadi.
Cho‘ michning pichog‘ i va yon quloqlari yordamida gruntni qir-
qishdagi gorizontal tashkil etuvchi kuch, quyidagi formula yordamida
aniqlanadi:
Rog =kJ10l,'7Cz3,'35(l + 2,6(?o)(l + 0,017a) + 10-3(kqs4Sqg+qYsrtg9)], kN
(18.20)
bu yerda
kyo - cho‘ mich yon quloqlari koeffitsiyenti (qattiq
gruntlarda 1,06, yumshatilgan gruntlarda 1,03); 8 - qirqiladigan
gruntning o ‘ rtacha qalinligi, m, u (18.21) formula yordamida aniqlanadi;
Cz - ДорНИИ pribori bo‘yicha zarblar soni; C0 - ag‘ -dargichning
uzunligi, m; a - qirqish burchagi, grad; kqsq- gruntni qirqishdagi solish
tirma siqish koeffitsiyenti, MPa; Sqg - qirqiladigan gruntni ko‘ ndalang
kesim yuzasi, nr; q - cho‘ michni hajmi, m3; y' - yumshatilgan
266
gruntning hajmiy og‘ irligi, N/m3; ф - gruntni grunt bilan ichki
ishqalanish burchagi, grad.
Qirqiladigan gruntning o ‘ rtacha qalinligini E.A.Stepanovning
formulasi yordamida aniqlash mumkin:
8 - « k.„k,.,
( I S - !')
,|J
bu yerda
k,Ki, - notekislikning ehuqurlik koeffitsiyenti, m, knol,-=
0,01hnb; h„b - notekislikning balandligi (chuqurligi), in, hllb ~
0,05+0,G025£nu; Cnu - notekislikning uzunfiga, m; 4
|
| |
-novariq; 2- xartum; 3-qamrash moslamasi; 4-qamragich; 5-kran-ekskavator

Novariqlar bir-biriga maxsus moslamalar orqali bog‘lanab, m a’lum
tizimni hosil qiladi uni umumiy ko‘rinishi 4.15-rasmda keltirilgan.
4.15-rastn. Novariqlar bilan s u g ‘orish iarmog'i. 4.7. Kanallarda suv shimilishiga qarshi qoplamlar o ‘rnatuvchi mashinalarni rivojlantirish yo‘llari Mamlakatimizdagi yerlarning asosiy qismi sug‘oriladiganligini
hamda suv tanqisligini inobatga olib, sug‘orishga sarflanadigan suvni
tejash talab qilinadi. Buning uchun sug‘orishning zamonaviy usullaridan
foydalanish bilan birga, suvni tashuvchi kanallardan oqadigan suvni
ham, kam isrof bilan sug‘orish maydonlariga yetkazish usullarini
takomillashtirish zarur.
Hozirda
qurilgan
va
ishlatilayotgan
kanallardan
samarali
foydalanish uchun ularni ta’mirlash va qayta ta’mirlashni taqozo etadi.
Bunda ayniqsa suvni yerga shimilishini oldini oluvchi asosiy
vositalardan biri bo‘lmish, kanal sirtiga beton yoki tayyor temir beton
qoplamlari yotqizish zarur.
Kanal sirtiga beton yoki tayyor temir beton qoplamlari yotqizuvchi
mashinalarni zamonaviylarini qo‘llash, mavjudlarini takomillashtirish
talab qilinadi. Bunda quyidagilarga e ’tibor berish zarur:
-zanjirli yorish uskunasiga ega bo‘lgan, imkoniyat darajasida beton
yotqizish uni zichlash va silliqlash hamda qirqish, shuningdek, choklarni
berkituvchi ishlarini bir vaqtda bajaradigan, yuqori ish unumdorli
mashinalarni yaratish;
-beton qalinligi, uni zichlash va silliqlash hamda qirqish
jarayonlarni avtomatlashtirish;
-qorishma betonni tashish maxsus mashinalarda uzoq masofalardan
tashilishida uni sifatini yo‘qotishni hisobga olib, avtomobil bazasidagi
o ‘ziyurar beton qorishma tayyorlovchi mashinalarni qo‘llash;
56
-iqtisodiy jihatdan kam xarajatli bo‘lgan kanal sirtiga tayyor temir
beton plitaiarini yotqizuvchi mashinalarni takomillashtirib. ularni
hayotga qo'llash;
-kerakli joylarda kanal sirtiga maxsus o ‘tlarni qirqib joylashtirish
yoki ekish mashinalarini qo‘llash;
-kichik kanaliarni 0 ‘miga yuqori samara beruvchi novariqlarni
qurishni qo‘ilash.
-rasm. Aralash ish jihozli kanal tozalagich mashinasi

Otval frezali ish jihozlari bilan kanal tozalash jarayoni 5.17-rasmda
ko‘rsatilgan. Bunda freza 4 va otval 1 yordamida cho‘kindilar qirqilib,
uning kuraklari orqali cho‘kindi yo'naltirgich 2 ga yo'naltiriladi va
bunda markazdan qochma kuch hisobiga cho‘kindi
tashqariga chiqarib
tashlanadi.
5.17-rasm. Aralash ish jihozli kanal tozalagichning ishlash sxemasi:
1-kanal otkoslarini tozalovchi otval; 2- ch o‘kindini y o ‘naltiruvchi moslama; 3-ish
jihozining korpusi; 4-freza yoki rotor.
Pichoqli kuraklar fiezaga o‘matilgan bo‘lib,
ular harakatni gidro-
motordan oladi. Qazilgan cho‘kindini uzoq yoki yaqin masofaga otish,
yo‘naltiruvchining burish burchagini o‘zgartirish orqali amaiga oshiriladi.
Shnekli ish jihoziga ega boMgan kanal tozalagichlarda
(5.18-rasm),
shnek 1 cho‘kindilami qirqib, ko‘taradi va uning oxiriga o ‘rnatilgan
otkich 3
ga beradi, otkich cho‘kindini markazdan qochma kuch hisobiga
maMum masofaga otadi. Shnekli ish jihozining qobigM 2, cho‘kindini
yigMb, otkichga yo‘naltirishga yordam beradi.
1-shnekli ish jihozi; 2-shnekning qobigM; 3-kurakli otkich.
74
Faol
ish jihozli
kanal
tozalovchi
mashinalarning
texnik
ko‘rsatkichlari 5.2-jadvalda keltirilgan.
Bir cho‘mich!i kanal tozalovchi mashinalar

Maxsus bir cho‘michIi dragiayn-ekskavaforining umumiy ko‘ri-
nishi 5.2-rasmda keltirilgan. Bunda ekskavator tozalanishi kerak boigan
kanal yoki kollektor qirg‘og‘iga keitiriladi. Agar kanal yoki kollektor
qir’g ‘o « i buS'dozer yoki boshqa texmkalar yordamida tekislanmagan
bo‘lsa (odatda texnologik sxema
bo'yicha tekislanishi
lozim),
ekskavatorning o ‘zi o'ziga qirg‘oqda yurish uchun yn'l tayyorlaydi. Bu
isli bar sikl (davr) da, y a’ni tozalash oralig'ida qayta lakrorlanadi. Bir
d aw
oraiigiga
ekskavatorning
tmg4m
holatdagi
kana!
yoki
kollektornmg tozalash jarayonining uzunligi 3-5 m ni tashkil qiladi.
S 4
I
f
9
1^ - / /
1 _ J
1 1 0 /
' r y r m
-rasm. Teleskopik ish jihozli ekskavator

to‘kilishiga imkoniyat bermaydi. Cho‘mich ichidagi cho‘kindim
majburan to‘kuvciii moslamaga ega bo‘lgan ish jihozlari yaratilgan
bo"lib, ular shunisi bilan qurilish mashinalarinikidan farq qiladi.
Bunday cho‘michning umumiy ko‘rinishi
5.10-rasmda keltirilgan,
Ikki qatorli zanjirlar oraJig4ming m a’lum oraliqlariga maxsus cho‘mich-
lar o'm atiladi, C ho'm idm ing orqa devori vazifasini bajaruvchi qoszg‘a-
iuvehan kurak. eho'm iehning yon devorlarining yuqori qismiga qo‘z-
g ‘aluvchan qilib o ‘rnatiladi, Kurakning yuqori qismi til shaklida yasal-
gan bo"lib, u qo'zg'alm as rolik 15 ga tiralganda kurakni uning o 'qi 7
atrofida burishi hisobiga cho‘michni tozaiaydi va prujina 12 yordamida
kurak yana oldingi holatga qaytadi. Q o‘zg‘almas rolik 15 ko‘p
cho‘miehli ish jihozi ramasining yuqori qismida o ‘rnatilgan b o iad i.
5.10-rasm. Maxsus cho'michli ish
V bob. KANAL, KOLLEKTOR VA SUV HAVZALARINI

Suv havzalari bo‘lmish, magistral kanal, daryo, ko‘l va suv
omborlaridagi cho‘kindilami tozalaydigan maxsus mashinalarning, bir
joyda turib va suvda suzib yurib, cho*kindini suvga qorishtirib, tortib
olish va uni chiqarib tashlaydigan turlari ham ishlatiladi.
Kanal tozalovchi mashinalarga qosyiladigan asosiy talab: ishlash
sharoitiga iloji boricha faol ish jihozli uzluksiz ishlovchi boclishi; kam
xarajatli, yuqori ish uiiumdorligiga ega bo*Ushi; ishlatiladigan joylarda
o ctuvchanligini ta’mmlash; kanalni tozalashda iloji boricha uning
loyihadagi o ‘lehamlarmi tiklash; qo‘l kuchini ishlatmasdfttt turli
oMchamdagi k^nallami tozalash imkoniyatiga ega hoii.shi; kanaldan
chiqarilgan cho‘kindilarni uni qirg‘og‘iga tushishini bir tekisligini
ta’minlash; suvli kanallarda mavjud boMgan o ‘t va cho‘kindilarni
tozalash imkoniyatiga ega bo‘lishi; mashinalarni bir ish joyidan boshqa
ish joyiga qo‘shimcha vositalarsiz, o ‘zi yurib o‘tish, talablari qo‘yiladi.
Kanaldagi o ‘t va qamishlarni o ‘ruvchi mashinalarga quyidagi: o‘t
va
qamishlarni
o‘ruvchi
ish jihozi,
kanalning
sirtiga
ziyon
yetkazmasligi; o'rilgan o ‘t va qamishlarni yig‘ishtirib olish; kanal sirtida
o ‘suvchi boshqa yo‘g‘on poyali o ‘tlar va o ‘simliklarni o ‘rib, yig‘ishtirib
olish talablari qo‘yiladi.
Shuni ta’kidlab o ‘tish lozimki, yuqoridagi qo‘yilgan talablami bir
ish jihozi yoki bir mashina yordamida amalga oshirib boim aydi. Kanal
va kollektorlarni tozalash va ulardagi o ‘tlarni o ‘rish uchun turli ish
jihoziga ega bo‘lgan mashinalar kerak bo‘ladi. Shunga ko‘ra kanal va
kollektorlarni tozalovchi va ulardagi o ‘t hamda qamishlarni o ‘ruvchi
mashinalarni davriy va uzluksiz ishlaydigan turlari mavjud.
Davriy ishlaydigan turiga asosan bir cho‘michli draglayn va
gidravlik ekskavatorlar kiradi. Uzluksiz ishlaydigan turlariga esa ko‘p
cho‘michli, frezali, rotorli va aralash ish jihozli, shuningdek, o ‘t va
o ‘simliklarni olov bilan yondiruvchi mashinalar kiradi.
Bu ish jihozlari mashinaga tirkama yoki osma ravishda o ‘matiladi.
Mashinalar yurish uskunasi bo‘yicha; zanjirli, g ‘ildirakli, chang‘ida va
suvda suzib yuruvchi turlari ishlatiladi.