Axborot texnologiyalarini rivojlantirishning olti ustivor yoʻnalishi

Axborot texnologiyalarini rivojlantirishning olti ustivor yoʻnalishi
quyidagilardan iborat:
1. Davlat statistika tizimi, kredit-moliya va bank tizimlari.
2. Elektron ma‘lumotlar bazasi.
3. Fan-texnika axborot (FTA) tarmogʻi.
4. Ta‘lim, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash, ijtimoiy muxofaza va
sogʻliqni saqlash sohalari axborot tizimlari.
5. Ma‘lumotlarni uzatish va aloqa tizimlari.
6. Favqulotda holatlarning oldini olish va xabar berishning axborot tizimlarini
yaratish.
Hukumatimiz tomonidan soʻnggi yillarda axborotlashtirishga oid quyidagi
qonunlar ishlab chiqildi:
1. Telekommunikatsiyalar toʻgʻrisida.
2. Axborotlashtirish toʻgʻrisida.
3. Aloqalar toʻgʻrisida.
4. Radiochastotalar spektori toʻgʻrisida.
5. Pochta aloqasi toʻgʻrisida.
6. Elektron hujjat aylanish toʻgʻrisida.
7. Elektron toʻlovlar toʻgʻrisida.
52
8. Elektron raqamli imzo toʻgʻrisida.
9. Elektrok tijorat toʻgʻrisida.
10. Kompyuter jinoyatchiligi toʻgʻrisida.
11. Elektron hisoblash mashinalari va ma‘lumotlar bazasi dasturlarini
huquqiy himoyasi.
12. Topologiya va integral sxemalarni huquqiy himoyasi.
13. Axborotga kirishni kafolatlash va erkinliklari toʻgʻrisida.
14. Standartlashtirish toʻgʻrisida.
15. Kashfiyotlar, foydali modellar va sanoat namunalari toʻgʻrisida.
16. Alohida olingan faoliyat turlarini litsenziyalash toʻgʻrisida.
17. Mualliflik huquqi toʻgʻrisida.
18. Ilmiy-texnik axborot tizimi toʻgʻrisida.
19. Shaxsiy ma‘lumotlarni himoyalash toʻgʻrisida.
20. Axborot xavfsizligi toʻgʻrisida.
Yaqindagina Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining sessiyasi tomonidan
qabul qilingan «Elektron raqamli imzo toʻgʻrisida», «Elektron hujjat aylanishi
toʻgʻrisida» va «Elektron tijorat toʻgʻrisida»gi Oʻzbekiston Respublikasi
Qonunlarining loyihalari birinchi oʻqishda qabul qilindi. Nazarimizda bu qonunlar
Respublikamizdagi tadbirkorlik faoliyatini axborot bilan ta‘minlanish huquqiy
bazasini yaratishga xizmat qiluvchi asosiy vositalardan hisoblanadi.
Respublikamizda yagona iqtisodiy axborot tizimini yaratish bu milliy
iqtisodiyot axborotlashtirish makonini tashkil qiluvchi asosiy omillardan
hisoblanadi. Yagona iqtisodiy axborot tizimini yaratishdan asosiy maqsad hozirgi
sharoitda vazirliklar, idoralar va bank tizimini bir-birlari bilan aloqalarini zamon
talablaridan kelib chiqqan holda tashkil qilishdan iborat boʻlib, bunda axborotni
yigʻish, jamgʻarish, saqlash va tahlil qilish jarayonlarini shakllantirish hisoblanadi.
Oʻzbekiston Respublikasida yagona iqtisodiy axborot tizimini yaratishning
asosiy shart-sharoitlari va zaruriyati shundan iboratki, mavjud vazirlik idoralar va
moliyaviy sohalar ishonchli axborot bilan ta‘minlanib iqtisodiy oʻsishni
ta‘minlashi zarur. Bu oʻz navbatida yagona keng koʻlamli toʻlov balansi bazasini
53
amalga oshirishni ta‘minlab beradi. Oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki
Oʻzbekiston Respublikasi toʻlov balansining tashkil qiluvchi axborot bazasini
asosan quyidagi vazirlik, tashkilot va idoralar ta‘minlab beradi. Buni Oʻzbekiston
Respublikasi toʻlov balansining axborot bazasi yaqqol koʻrsatib turibdi
Axborotlashtirish milliy tizimini yaratishning asosiy maqsadi va vazifasi
yagona iqtisodiy axborot tizimini bosqichma-bosqich iqtisodiyotga joriy qilishdan
iborat. Yagona iqtisodiy axborot tizimini qurish barcha qatnashuvchilar uchun
quyidagilarni nazarda tutadi:
· axborotni qayta ishlashning avtomatlashgan tizimini tashkil qilish;
· axborotni olish va uzatish jarayonlarini avtomatlashtirish;
· olinadigan va uzatiladigan axborotni oʻz vaqtida qayta ishlash;
· hisobotlarni uzatish va olishda insonlar ishtirokini kamaytirishni.
Qurilayotgn yagona iqtisodiy axborot tizimiga turli xildagi talablar qoʻyiladi
va bu talablarni eng muhim shartlaridan biri tizimni tashkil qilishda
boshqaruvchilar tomonidan toʻgʻri echim qabul qilishdir. Tizim uchun shunchaki
dasturlar kerak emas, balki amaliy dasturlar, kompyuterlar, kommunikatsiya
uskunalari, aloqa kanallaridan iborat boʻlgan yaxlit texnologiya kerak. Tizim
axborot ta‘minoti toʻgʻrisida soʻz yuritadigan boʻlsak, bu tizim ma‘lumotlar bazasi
quyidagilardan tashkil topishi kerak:
· tijorat banklari hisobotlari ma‘lumotlar bazasi (MB);
· tijort banklari (TB);
· tilla va valyuta zahiralari boʻyicha ma‘lumotlar bazasi;
· bank tizimini kadrlar bilan ta‘minlash ma‘lumotlar bazasi;
· Markaziy bank hujjat aylanishi tezkor ma‘lumotlar bazasi;
· tizim administratori ma‘lumotlar bazasi;
· soliq tashkilotlarida xoʻjalik yurituvchi sub‘ektlarni roʻyxatga oluvchi
ma‘lumotlar baza;
· xoʻjalik yurituvchi sub‘ektlari byudjet va nobyudjet fondlari bilan oʻzaro
munosabatlari ma‘lumotlar bazasi;
· yagona ma‘lumotnoma;
54
· import va eksport boʻyicha Davlat soliq qoʻmitasi bitimlari ma‘lumotlar bazasi;
· avtomobil vositalarini davlat roʻyxatiga oluvchi ichki ishlar vazirligi
ma‘lumotlar bazasi;
· ichki ishlar vazirligining fuqarolar pasportlari boʻyicha ma‘lumotlar bazasi;
· xoʻjalik yurituvchi sub‘ektlarni roʻyxatga olish boʻyicha adliya vazirligi
ma‘lumotlar bazasi;
· mahalliy ijro etuvchi hukumat tashkilotlaridagi xoʻjalik yurituvchi
sub‘ektlarning roʻyxatga oluvchi ma‘lumotlar bazasi va boshqalar.
Bundan tashqari boshqa vazirliklar va idoralar ham yagona iqtisodiy axborot
tizimiga ulanish uchun oʻz ma‘lumotlar bazasini yaratishlari lozim.
Respublika yagona iqtisodiy axborot tizimining toʻlaqonli faoliyati uchun
quyidagi asosiy talablar bajarilishi lozim:
· axborot harakatini tarkibiy qismlariga qoʻyiladigan tlablar;
· axborot harakati qoʻshma tizimlariga talablar;
· tizimdagi axborotni yigʻish va qayta ishlash texnologiyalariga talablar;
· tizimni tashkil qiluvchilar oʻrtasida ma‘lumotlar bazasini uzatishga boʻlgan
talablar;
· texnik va dasturiy ta‘minotga boʻlgan talab;
· texnik va dasturiy vositalarning nosozlik jarayonlari;
· ma‘lumotlar bazasining yaxlitligini tiklashga talablar.
Yagona iqtisodiy axborot tizimi uchun hozirgi kunda lokal hisoblash tizimi
va telekommunikatsiya ta‘minoti juda muhim hisoblanib, quyidagilarni amalga
oshirishni talab qiladi:
·respublika apparatida 200 dan kam boʻlmagan kompyuterlarni birdaniga ulanishi
va 10 dan kam boʻlmagan foydalanuvchilarning quyi tizimlarda mavjud boʻlishi;
· tarmoq uskunalari sifatida zamonaviy yuqori tezlikdagi tarmoq
texnologiyalaridan foydalanishning tashkil qilinishi;
· virtual tarmoqlar boʻyicha trafiklarni uzatish holati;
· lokal hisoblash tarmogʻi ishtirokchilarini global tarmoqqa 64 Kbt/s. dan 2 Mbt/s.
gacha tezlikda ulanish imkoniyati;
55
·hududiy taqsimlangan tarmoq va lokal hisoblash tarmogʻi yordamida
ma‘lumotlarni sifatli uzatishni ta‘mmnlanishi.
Shunday qilib, yagona iqtisodiy axborot tizimini bosqichma-bosqich
iqtisodiyotga joriy qilish – milliy axborot tizimini yaratishga olib keladi.
Soʻnggi yigirma yil davomida rivojlangan mamlakatlar axborot faoliyatining
koʻp qismi bozor infratuzilmasining asosiy elementlaridan boʻlib, bozor
munosabatlari tarkibiga singib ketgan. Axborot-kommunikatsiyalar bozorining
bozor infratuzilmasi sifatida shakllanishi oʻtgan asr 50 yillarining ikkinchi
yarmidan boshlandi. Hozirgi kunda bozorning ushbu tarmogʻi har bir mamlakat
milliy iqtisodining asosiy negizi boʻlib hisoblanmoqda. Chunki global iqtisodiyotni
tarkib toptirish uchun zamonaviy axborot-kommunikatsiyalar infratuzilmasi talab
etilmoqda. Ishbilarmonlik faoliyatining maqbul muhitini shakllantirishda zarur
boʻlgan turli axborot, tahliliy materiallar va ularni tezkor usulda olish axborot-
kommunikatsiyalar
texnologiyalarining
rivojlanib
borayotganligi
evaziga
erishilmoqda.
Axborot-kommunikatsiyalar
bozorida
asosiy
tovar
boʻlib
axborot
mahsulotlari
va xizmatlari sanaladi. Ya‘ni axborot-kommunikatsiyalar
texnologiyasi yordamida foydalanuvchilarga koʻproq axborot xizmatini koʻrsatish
lozim. Axborot mahsulotlari mutaxassislar tomonidan turlicha talqin qilinadi.
Axborot xizmatlari - bu foydalanuvchilarning talablariga mos ravishda
qaerda boʻlishlaridan qatiiy nazar axborot mahsulotlariga kirish, zarurlarini qidirish
va taqdim etishni ta‘minlash demakdir.
Axborot xizmati turlarining vujudga kelishi axborot mahsulotlariga boʻlgan
talabni yuksaltirib yubordi. Chunki ular foydalanuvchilarning shaxsiy talabidan
kelib chiqqan holda ma‘lumotlarni taklif qila boshlashdi va bu bilan ishlab
chiqaruvchilar hamda foydalanuvchilarning axborot modellarini yaqinlashtirishga
imkon yaratdi. Shunday qilib, axborot xizmatlari axborot mahsulotlar qatorida
zamonaviy axborot-kommunikatsiyalari texnologiyasi asosiy tavsiflovchilaridan
boʻlib hisoblanadi.
56
Telekommunikatsiya vositalari asosida ma‘lumotlar bazasiga tezkor
kirishning amalga oshganligi, interaktiv xizmatlar industriyasining jadal
rivojlanishiga va axborot iste‘molchilariga yangi imkoniyatlarni yaratib berdi.
Axborotlashtirish jarayonlari rivojlangan mamlakatlarning iqtisodiyotiga faol ta‘sir
eta boshlagan 1970 yillar boshida bu sohada tub oʻzgarishlar yuz berdi. Dunyoda
1990 yillar boshida ma‘lumotlar bazasiga kirishga imkon beruvchi yuzdan ortiq
interaktiv xizmatlar mavjud edi.
AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya, Frantsiya va Yaponiyada oxirgi
yillarda «on-line» (real vaqt birligida ishlash) xizmatlari industriyasi
iqtisodiyotning axborot tarmogʻidan mustahkam oʻrin egalladi. Ommaviy
foydalanuvchilar uchun moʻljallangan «on-line» tarkibiga kiradigan ma‘lumotlar
bazasi 1979-1988 yillar oraligʻida 40 tadan 4000 tagacha etdi. Hozirgi kunda
ularning soni 5000 dan ortib ketgan.
Bozor munosabatlari axborot mahsulotlarining yangiligi, ishonchliligi va
toʻliqligi darajalariga yuqori talablar qoʻymoqda, chunki busiz samarali marketing,
moliya-kredit va investitsiya faoliyatini yuritish mumkin emas.
Shunday
qilib,
jamiyatimizning
barcha
jabhalarida
axborot-
kommunikatsiyalar
texnologiyalarini
qoʻllash
iqtisodiy
oʻsish, mehnat
unumdorligini yuksaltirish va aholi bandligini ta‘minlash borasida katta
imkoniyatlar tugʻdiradi. Shuningdek, mamlakatni axborotlashtirish darajasi uning
iqtisod borasidagi raqobatbardoshligini va qudratini baholashning oʻlchovi boʻlib
xizmat qiladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Kompyuterlashtirishni yanada
rivojlantirish
va
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini
joriy
etish
toʻgʻrisida»gi 2002 yil 30 may PF-3080-sonli Farmoni, Vazirlar Mahkamasining
«Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi 2002 yil 6 iyun 200-
sonli qarori, ―Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada joriy
etish va rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida‖ - 2012 yil 21 mart, PQ-1730-son
qarori, Iqtisodiyotning turli tarmoqlari, boshqaruv, biznes, fan va ta‘lim sohalariga
57
axborot texnologiyalarini keng joriy etish hamda aholining turli qatlamlariga
zamonaviy kompyuter va axborot tizimlaridan keng foydalanishlari uchun qulay
shart-sharoit yaratib berishda asosiy qadam boʻldi.
Ushbu qaror bilan quyidagi ishlar amalga oshirildi:
– AKTni rivojlantirish va joriy etish masalalari belgilangan;
– Oʻzbekiston
Respublikasi
Vazirlar
Mahkamasi
huzuridagi
Kompyuterlashtirish va AKTni rivojlantirish boʻyicha Muvofiqlashtiruvchi
Kengash tashkil etildi;
– Sohada tashkiliy oʻzgartirishlar amalga oshirildi (OʻzAATQ, AKTni
rivojlantirish Jamgʻarmasi, TATU tashkil etildi;
– tadbirkorlikni qoʻllab-quvvvatlash boʻyicha bojxona va soliq imtiyozlari
belgilandi;
– Kompyuterlashtirish va axborot texnologiyalarini joriy etish Markazi
UZINFOCOM tashkil etildi.
OʻzR Prezidentining ―Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada
rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida‖ 2005 yil 8 iyuldagi PQ-
117 son qarori.
Ushbu qarorga asosan:
-
2010
yilgacha
telekommunikatsiya
tarmoqlarini
rivojlantirish,
ma‘lumotlarni uzatish va AKTni qoʻllashning maqsadli yoʻnalishlari;
- 2010 yilgacha mahalliy davlat boshqaruvi va davlat hokimiyati organlari
faoliyatida AKTni qoʻllash dasturi;
- Milliy axborot-qidiruv tizimini shakllantirish va rivojlantirish dasturlari
tasdiqlandi.
- Davlat organlarining veb-saytlarini va Hukumat portalini yanada
rivojlantirish boʻyicha chora-tadbirlar belgilandi.
AKTni davlat boshqaruviga joriy etish:
• Davlat xodimlarini kompyuter texnikasi bilan ta‘minlash - 90 % (2010 yil
boshida 88,5%);
58
• Markaziy apparatlarda lokal tarmoqlarni yaratish - 98,3% yaratilgan (2010
yil boshida 90,2%);.
• Xodimlarning kompyuterda ishlash koʻnikmalarini egallash darajasi - 68,3%
(2010 yil boshida 65%);
• Idora ichida qogʻozsiz hujjat almashish ulushi 53%ni tashkil qiladi
(2010 yil boshida 52%);
• ―.uz‖ domeni zonasida roʻyxatga olish narxi 15 AQSh dollaridan milliy
valyutaga – soʻmga oʻtkazilib qiymati 6 ming soʻmga ( 35%ga) tushirildi;
• 2010 yilda qoʻshimcha 1,5 ming veb-sayt roʻyxatdan oʻtib jami domen
nomlari soni 11 mingtani tashkil etdi (oʻsish 16%).
Axborot kommunikatsion texnologiyani quyidagi jarayonlarda samarali
foydalanishga erishmogʻimiz lozim:
4. Oʻquv jarayonida.
5. Boshqaruvda.
6. Rahbariyat ish faoliyatida.
7. Oʻqituvchining ish faoliyatida
8. Darsdan tashqari oʻquv jarayonida
9. Kutubxonada
Oʻzbekistonda AKT ni rivojlanishini quyidagi misollarda keltirishimiz
mumkin. Masalan.
1. Internetdan foydalanuvchilarning umumiy soni 10,2 mln. kishini tashkil
etishi.
2. Mobil internet foydalanuvchilari soni kundan-kunga ortib bormoqda.
3.«.UZ» Milliy domen zonasidagi faol domen nomlari soni kundan-kunga ortib
bormoqda va h.k.
|