Stratosfera - Namangan muhandislik-qurilish instituti rizaev bahodir shamsiddinovich, qosimov ilhom ma

Stratosfera
yuqori
qatlam bo‘lib, qalinligi 80-90 km ga teng. Uning pastroq 30-33 km
qismida esa, ozon qatlami uchraydi va unda harorat
50
0
S ga yetadi,
ammo 80-90 km balandlikda harorat yana pasayib 60-90
0
S ga tushib
qoladi.
Bosim juda kichik va haroratning haddan tashqari pastligi tufayli
atmosferaning
yuqori
qatlamlarini
o‘rganish
juda
ham
murakkablashadi(1.1-jadval). Keyingi qatlam-ionosfera-atmosferaning
eng yuqori qatlami bo‘lib, bu sferada zichlik kichik bo‘lib, gazlar
ionlashgan, 220 km yuqorida harorat minus bir necha 100
0
S ga yetadi.
Katta meteoritlar atmosferaning zichroq qismlarida 100-160 km
balandlikda yonib, yop-yorug‘ bo‘lib ko‘rinadi, 80-83 km balandlikda
pat-pat bulutlar ko‘rinadi, ular suvning to‘yingan bug‘i bo‘lsa kerak. 80-
100 km da yorug‘ shafaq qutblari ko‘rinadi, 3000 km dan so‘ng
planetalar aro fazoga o‘tib ketadi.
Butun atmosferani kimyoviy tarkibi jihatidan 4 ta qatlamga bo‘lish
mumkin. Yer yuzasiga yaqin turgan quyi qatlam azot- kislorod qatlami
10
deyiladi. Le-Dyuk hisobiga ko‘ra, bu qatlamda quyidagi miqdorda gazlar
hosil bo‘ladi (massa jihatidan): -azot (N)-75,5%, kislorod (O)-23,3%,
inyert va boshqa gazlar-1,3%. Yuqorida 70 km dan yuqorirokda kislorod
bo‘lmaydi, bu qatlam sof azot qatlamidir. Uning qalinligi 110 km gacha
boradi, o‘sha joydan boshlab geliy qatlami boshlanadi va u 220 km gacha
boradi, undan yuqoriroqda esa vodorod qatlami boshlanadi.
Ikkinchi qatlam-suv qobig‘i-gidrosfera bo‘lib, u suv havzalaridir.
Gidrosferaning umumiy hajmi 1370,3 mln. km
3
. Asosiy suv hajmi 98%,
okean va dengiz suvlariga to‘g‘ri keladi. Yer yuzasining 70,8% suv, 20,2
% ni quruqlik tashkil etadi. Xozirgi vaqtda Atlantika okeaniing o‘rtacha
chuqurligi 3,32 km ga teng, Hind okeanining o‘rtacha chuqurligi-3,89
km va Tinch okeanining o‘rtacha chuqurligi-4,03 km deb qabul qilingan.
Ammo Tinch okeanining eng chuqur joyi-11 km dan ortiqdir.
Gidrosferaning asosiy kimyoviy tarkibi quyidagichadir: Kislorod
(O)-85% , vodorod (N)-10,7%, xlor (Cl)-0-2,0%, natriy (Na)-1,0%.
Yerning qattiq qismi litosfera deb atalib, ba’zan uni yer po‘stlog‘i
deb atashadi. Litosfera yerning qattiq qobig‘i bo‘lib, planetamizning sial
va sima xududlarini o‘z ichiga oladi. Litosfera yuzasidagi notekisliklar
uning rel’efini tashkil qiladi, okean cho‘kmalari va matyeriklar massalari
litosfera rel’efining asosiy elementlaridir. SHokal’skiy hisoblariga ko‘ra,
quruqlikning dengiz sathidan balandligi 900 m tashkil qiladi.
Litosferaaning kimyoviy tarkibini o‘rganish sohasidagi barcha ishlar
A.P.Vinogradovning 1950 yilda qilgan hisobiga ko‘ra 16 km chuqurlik
uchungina olib borilmoqda. Bunda litosferadagi minerallar tarkibida
kislorod-46,8%, natriy-2,6%, kremniy- 27,3%, kaliy-2,6%, alyuminiy-
8,7%, magniy-2,1%, temir-5,1%, kal’tsiy-3,6% ekanligi aniqlandi.
Matyeriklarning sathida pastliklar va balandliklar, yassi tog‘lar, tog‘
tizmalari, tog‘lar, tepaliklar bor. Litosferada 3 xil qatlam joylashgan. Eng
ustki qatlam cho‘kindi jinslar, o‘rtada granit va eng ostida bazal’t qatlami
joylashgandir.
CHo‘kindi jinslar qatlami-magmatik yo‘l bilan hosil bo‘lgan tog‘
jinslarining yemirilishi va qayta yotqizilishi mahsulotidir. Uning qalinligi-
quruqlikda 0 dan 10-15 km gacha, okeanda esa o‘rtacha 0,3-0,5 km,
ba’zan 1 km gacha boradi. Jinslarning o‘rtacha zichligi 1,8-2,5 g
sm
3
ga
teng.
11
Granit qatlami-quruqlikda uning qalinligi 30-40 km ga yetadi.
Okeanlarda esa bu qatlam bo‘lmasligi ham mumkin yoki bo‘lsada,
qirg‘oq oldi yerlarda 0,4-0,5 km ba’zan 1-2 km ga yetadi. Bu qatlam
jinslari qumtuproq va alyuminiyga to‘yingan bo‘lib, granit, granodiorit,
gneys va boshqa magmatik va metamorfik tog‘ jinslari ko‘rinishida
uchraydi. Jinslarning o‘rtacha zichliklari 2,7 g
sm
3
ga teng.
Bazal’t qatlami. Bazal’t qatlamining quruqlikdagi qalinligi 30-35
km, okeanda esa 5-6 km ga teng. Uning zichligi 2,7-2,9 g
sm
3
gacha ortib
boradi. Tarkibida qumtuproq kamroq bo‘ladi. Bazal’t, gabbro kabi tog‘
jinslari ushbu turkumlardandir.
Yer qobig‘i, litosferaning o‘rtacha zichligi 2,7 g
sm
3
ga teng. Uni
tashkil etuvchi elementlardan asosiylari: kislorod, kremniy, alyuminiy,
temir, kaliy, natriy, kal’tsiy, va magniydir. Yer ichiga kirib borgan sari
kislorod, kremniy, alyuminiy ishqorli metallar kamayib boradi, temir,
magniy va og‘ir metallar: jumladan, nikel’ miqdori oshib boradi.
Mantiya qismining jinslari tarkibida temir, magniy, xrom, kobal’tlar
bo‘ladi. Mantiya moddalarining tarkibi o‘ta asosliligi bilan ajralib turadi:
dunit, pyeridodit, zichliklari 3-3,3 g
sm
3
dan (yuqori mantiya) 5,9 g
sm
3
gacha (quyi mantiya).
Mantiya qismida yuqori bosim va harorat bo‘lib, uni holati qattiq
moddaga yaqindir.
Yadro (o‘zak)-3500 km radiusda joylashgan. U ichki va tashqi
sferalarga bo‘linib, zichligi 9-11 g
sm
3
ga yaqin. Hozirda uning tarkibi
to‘g‘risida aniq fikr aytilmagan. Ba’zi bir taxminlarga ko‘ra, yadro zich
joylashgan temir, nikel va boshqa og‘ir metallardan tashkil topgandir.
Uning harorati 2000-2500
0
S, bosimi esa 3,5 mln atmosfera bosimiga
yaqin deb taxmin qilinmoqda.
|