Махсус ихтисослашган маслаҳатчилар

|
Махсус ихтисослашган маслаҳатчилар
|
bet | 2/3 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 252,59 Kb. | | #148683 |
Bog'liq O’ZBEKISTONDA SUG’URTA XIZMATLARI BOZORI RIVOJLANISHINI DAVLAT TOMONIDAN QO’LLAB-QUVVATLANISHI VA UNING HUQUQIY ASOSLARIМахсус ихтисослашган маслаҳатчилар
Суғуртани амалга ошириш юзасидан консалтинг, аудиторлик, баҳоловчи фирмалар ва бошқа маслаҳат берувчи идоралар
Су ғу р та а уд и то р и
Суғурта ташкилотининг иқтисодий ва молиявий ҳолати ва зиммасига олган мажбуриятлари бажарилганлиги юзасидан текширув хулосасини берувчи субъект
Су ғу р та в о си та чи лар и
Суғурта бозорида воситачилик фаолиятини амалга оширувчи суғурта агенти, суғурта ва қайта суғурта брокери каби субъектлар
Суғуртачилар уюшмаси
Суғуртачилар фаолиятини мувофиқлаштириш ҳамда уларнинг манфаатларига хизмат қилиш мақсадида демократик тамойиллар асосида ташкил этилган
Суғурта бозори инфратузилмасининг субъектлари
ko’lami va sabablarini aniqlaydi hamda avariya sertifikatini tuzadi. Ba’zi mamlakatlarda
O’zbekiston sug’urta bozorida o’ziga xos o’ringa egadir. Masalan, aktuariy sug’urta xizmatlari narxini aniqlashda qatnashuvchi sub’ekt sanaladi. Bunda, u katta sonlar va ehtimollik qonunlari, shuningdek, statistik ma’lumotlardan foydalanadi. Rivojlangan mamlakatlarda sug’urta tashkilotlari aktuariy faoliyatisiz sug’urta xizmatlariga iqtisodiy asoslangan narxlarning belgilanishini ta’minlay olmaydi. Aktuariy sug’urta faoliyatini strategik rejalashtirish, sug’urta sohalari, klass(tur)lari, shuningdek, kompaniya bo’yicha sug’urta portfeli tarkibi va sifatining tahlili kabi jarayonlarda ishtirok etadi. Ayrim davlatlarda sug’urta tashkilotining hisoboti uning vakolatli shaxslaridan tashqari aktuariy tomonidan ham tasdiqlanishi talab etiladi.
Sug’urta bozori infratuzilmasining yana bir asosiy sub’ekti bu avariya komissaridir. U sug’urta hodisasi yuz berganidan so’ng shartnoma shartlariga muvofiq amalga oshiriladigan faoliyatda ishtirok etadi. Ta’kidlash mumkinki, avariya komissari sug’urta tashkiloti bilan tuzgan shartnomasi asosida faoliyat yuritadi. U sug’urta tashkilotining vakili sifatida sug’urta hodisasi oqibatida zarar ko’rgan mulkni ko’rikdan o’tkazadi, uning
o’ziga xos farqli tomonlari ham mavjud.
sug’urta tashkiloti tomonidan avariya komissariga ma’lum limit doirasida yo’qolgan mulkni qidirish xarajatlarini amalga oshirish huquqi ham berilishi mumkin.
Mamlakatimizda aksariyat hollarda sug’urta tashkilotining o’zi yoki hodisaning turiga qarab tegishli tashkilot (yo’l patrul xizmati, baholovchi tashkilot va boshqa)lar tomonidan avariya komissarining vazifasi bajarilmoqda. Bu holat, albatta sug’urta xizmatining sifatiga o’z ta’sirini o’tkazmoqda.
Keyingi yillarda O’zbekiston sug’urta bozori jadal sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Mazkur jarayonda avariya komissari faoliyatining yo’lga qo’yilishi va rivojlantirilishi turli sub’ektlarning sug’urtaga bo’lgan ishonchlari ortishiga omil bo’ladi.
Sug’urta bozori infratuzilmasida avariya komissari bilan «yonma-yon» syurveyer va dispasherlar kabi sub’ektlar ham faoliyat ko’rsatadi. Syurveyer - bu maxsus ekspert bo’lib, u sug’urta ob’ektlarini sug’urta tashkiloti so’roviga asosan ko’rikdan o’tkazuvchi sub’ekt sanaladi. U sug’urtalanuvchi tomonidan ob’ektni ko’rikdan o’tkazish uchun jalb etilishi ham mumkin. Ta’kidlash lozimki, uning avariya komissari bilan o’zaro o’xshash hamda
sifatida
o’ziga
xos
o’rinni
egallaydi.
Ular
sug’urtachi
va
sug’urtalanuvchi
o’rtasida
darajasi odatda avariya komissariga nisbatan yuqori sanaladi. Shuning uchun avariya komissari ham ba’zan syurveyer xizmatidan foydalanadi.
Sug’urta bozorida avariya komissari va syurveyer bilan birgalikda dispasher ham faoliyat ko’rsatishi mumkin. Mazkur faoliyat dengiz sug’urtasi bilan bog’liqligi sababli asosan dengiz bo’yi davlatlarida rivojlangan. Mol-mulk yoki boshqa ob’ektlar dengiz orqali manzilga etkazilish jarayonida yuz berishi ehtimol bo’lgan, turli risklardan sug’urtalanadi. Ma’lumki, dengiz transportida bir necha sub’ektlarning mol-mulki yuklangan hamda ular sug’urtalangan bo’lishi mumkin. Dengizda sug’urta xodisasi yuz berishi oqibatida mulklarning zararlanishi umumiy avariya deb nomlanadi.
Umumiy avariya holatida har bir mulk egasi qancha zarar ko’rganligini aniqlash lozim bo’ladi. Aynan shunday faoliyatni dispasher amalga oshiradi, hamda u ko’rilgan zararni hisoblash va uni xolisona taqsimlash bilan shug’ullanuvchi mutaxassis hisoblanadi. Zararning hisobi bo’yicha tuzilgan xujjat dispasha deb nomlanadi.
Sug’urta bozori infratuzilmasida sug’urta vositachilari professional ishtirokchilar
ma’lumotlarni nashr etish kabi yo’nalishlarda faoliyat ko’rsatadi.
vositachilik faoliyatini amalga oshirish borasida muhim sub’ektlar hisoblanadi. Sug’urta vositachilarining tarkibiga sug’urta agentlari, sug’urta va qayta sug’urta brokerlari kabi sub’ektlar kiradi. Xususan, sug’urta agenti bu sug’urta tashkilotining nomidan yoki uning topshirig’iga binoan sug’urta shartnomasining tuzilishi va uning ijro etilishini tashkil etuvchi yuridik yoki jismoniy shaxsdir. Sug’urta brokeri esa sug’urtalanuvchining nomidan yoki uning topshirig’iga asosan shartnomani tuzish va uning amal qilishi bilan bog’liq faoliyatni amalga oshiruvchi yuridik shaxs hisoblanadi. Sug’urta vositachilari sug’urta mahsulotini sotish bo’yicha maxsus tizimga ega bo’lib, sug’urta bozorining o’ziga xos infrastrukturasini tashkil etadi.
Sug’urtachilar uyushmasi unga a’zo bo’lgan sub’ektlarning manfaatlariga xizmat qilish maqsadida (masalan, 1985 yildan boshlab faoliyat ko’rsatayotgan Britaniya sug’urtachilar assotsiatsiyasi singari) tashkil etilishi mumkin bo’lgan sug’urta bozori infratuzilmasining muhim tarkibiy qismi sanaladi. Mazkur uyushma(assotsiatsiya)ning vazifasi keng ko’lamli bo’lib, u sug’urta sohasiga oid bilimlarni ommalashtirish, maxsus bukletlar, statistik
Sug’urta bozori infratuzilmasida auditorlik tashkilotlari ham o’ziga xos o’ringa ega. O’zbekiston Respublikasining 2000 yil 26 mayda qabul qilingan «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi Qonuniga muvofiq sug’urta tashkilotlari ham auditorlik tekshiruvidan o’tishlari majburiy qilib belgilab qo’yilgan. Auditorlik tekshiruvi sug’urta tashkilotining so’roviga asosan amalga oshiriladi. Uning natijasiga ko’ra, auditor sug’urta tashkilotining moliyaviy ahvoli yuzasidan o’z xulosasini beradi. Mazkur xulosada sug’urta tashkilotining moliyaviy holati aks ettiriladi. Sug’urta tashkiloti auditor taqdim etgan xulosadan kelib chiqib, o’zining moliyaviy holatini yaxshilash strategiyasini ishlab chiqadi hamda uni amalga oshiradi.
Sug’urta faoliyati o’ziga xos xususiyatlarga ham ega bo’lib, maxsus (masalan, tijorat banklari buxgalteriyasi kabi) buxgalteriya hisobini yuritish tartibini ishlab chiqishni talab etadi.
Shuni qayd etish lozimki, sug’urta faoliyatini tekshiruvchi auditor bu soha yuzasidan maxsus bilimga ega bo’lmasa, tomonlar o’rtasida kelishmovchilik yuzaga kelishi mumkin.
Shu sababdan, sug’urta faoliyatini rivojlantirishda uning o’ziga xos bo’lgan buxgalteriya hisobini yuritish muhim ahamiyat kasb etadi.
Yuqoridagilardan tashqari maxsus ixtisoslashgan maslahatchilar ham sug’urta bozori
infratuzilmasining sub’ekti sifatida jumlasiga ixtisoslashgan va keng
faoliyat yuritishlari mumkin. Mazkur sub’ektlar qamrovli maslahat byurolari, advokatlik hamda
baholovchi firmalarni kiritish mumkin. Shu o’rinda ta’kidlash mumkinki, mamlakatimizda maslahatchilik xizmatining rivojlanganlik darajasi hozirda yuqori emas va mazkur mutaxassislar sug’urta faoliyatida deyarli ishtirok etishmayapti.
O’zbekistonda 2004 yilning yakuniga ko’ra, sug’urta mukofotlari 32,9 mlrd. so’mga yaqin summani tashkil etdi. 2005 yil bu ko’rsatkichning yanada ortishi kutilmoqda. Bu
ko’rsatkichlar O’zbekiston sug’urta bozorining jadal sur’atlar bilan rivojlanib borayotganidan dalolat beradi. Mamlakatimizda sug’urta bozorini yanada rivojlantirish
uning xizmatlari ko’lamini kengaytirishni hamda ularning sifatini oshirishni taqozo etadi.
mumkin.
Xalqaro tajribani o’rganish shuni ko’rsatmoqdaki, bozor infratuzilmasi sug’urta bozori infratuzilmasini shakllantirish bilan bir butunlikda kechadigan jarayondir. O’zbekistonda sug’urta bozori infratuzilmasining shakllantirilishi birmuncha o’zgacha tarzda kechmoqda.
Sug’urta bozori infratuzilmasida alohida mustaqil faoliyat ko’rsatishi lozim bo’lgan sug’urta vositachilari, auditorlari, sug’urta ob’ektlarini baholovchi(ekspert)lar hamda
boshqa sub’ektlar, xorijiy amaliyotdagidan farqli ravishda, mamlakatimizda yuritayotgan sug’urta tashkilotlarining o’ziga biriktirilgan. Garchi, sug’urta
faoliyat bozori
infratuzilmasining rivojlanishi sust kechayotgan bo’lsada, sug’urta tashkilotlarining o’z infratuzilmasini rivojlantirishga bo’lgan harakatlari ko’zga tashlanmoqda. Xususan, bu borada «O’zbekinvest» EIMSKning etakchi bo’layotganini, uning qoshida «Sug’urta olami» nomli sug’urta biznesini o’qitish va «Innovatsiya va sug’urta xizmatlarini rivojlantirish» markazlari, «O’zbekinvest Eksiminform» marketing hamda «O’zbekinvest Assistans» servis agentliklari «O’zbekinvest Sarmoyalari» investitsion kompaniya shuningdek, boshqa sho’’ba korxonalar samarali faoliyat ko’rsatayotganligini qayd etish
qarang).
Sug’urta bozori infratuzilasini shakllantirish va uning sub’ektlari faoliyatining me’yoriy-xuquqiy bazasini takomillashtirish O’zbekistonda sug’urta bozori taraqqiyotini yangi rivojlanish bosqichiga olib chiqadi. Xususan, mamlakatimizda sug’urtachilar uyushmasini tashkil etish, aktuariy, syurveyer kabi sub’ektlarning faoliyatini yo’lga qo’yish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ta’kidlash joizki, bu jarayon sug’urta bozori infratuzilmasi sub’ektlarining alohida ixtisoslashuvini hamda ularning faoliyatini o’zaro muvofiqlashtirishni taqozo etadi.
4. Sug’urta tashkilotlarining faoliyati boshqa turdagi xujalik sub’ektlari faoliyatidan keskin farq qiladi. Chunki, ular ishlab chiqarish uzluksizligini ta’minlashda
va sug’urta hodisalari ro’y berganda etkazilgan zararni qoplash uchun xizmat qiladilar. Bu holat, sug’urtachilar zimmasiga alohida mas’uliyat yuklaydi va shuning uchun, ular davlat
tomonidan nazorat ostiga olinmog’i zarurdir.
Sug’urta faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish shakllari. Sugurta faoliyatini davlat tomonidan nazoratga olishni shartli ravishda uchga bulish mumkin (1-chizmaga
Xorijiy mamlakatlar tajribasining
ko’rsatishicha, iqtisodiy
jihatdan idoralari
rivojlangan tomonidan
mamlakatlarning barchasida tartibga solib boriladi.
sug’urta bozori davlatning vakolatli
britaniyada
sug’urta
ishini
Savdo va sanoat
departamenti,
vazirligining sug’urta bulimi, AQShda esa maxsus sug’urta
komissariatlari nazorat qilib boradi. Davlat, bunday nazorat ishini olib borar ekan, avvalo,
3-chizma
|
| |