BUNDAN O 'RINLI FOYDALANISH. IBORALARNING OBRAZLILIGI

BUNDAN O 'RINLI FOYDALANISH. IBORALARNING OBRAZLILIGI
VA TA'SIRCHANLIGI.
REJA
-
So’z ma’nolarini ko’chish xodisasi
-
Iboralarning obrazliligi va ta’sirchanligi
-
G’ayritabiy so’zlar
-
Yangi so’zlar
-
Adabiy til nuqtai nazaridan, bunga manusavat
Mavzuga oid tayanch iboralar: Stilistika, fono’ika , morfologik
Kishilar o’zaro fikr almashish jaryonida til vositalrini turlicha tanlaydi. Voqealikka munosavatini turlicha ifodalaydi. Natijada nutqning xilma xil ko’rinishlari paydo bo’ladi.
Nutqdagi o’ziga xoslik yangi til vositalari o’z o’rnida qollsh va ishlatish usullari nutq uslublari hisoblanadi . Nutq uslublari tilshunoslikning uslubshunoslik bo’limida o’rganiladi. Shakl har hil, ma’nolari bir xil yoki bir-biriga yaqin bo’lgan so’zlar sinonim ma’nodagi so’zlar deyiladi. Sinonimlar ma’no bo’yoqlari bilan bir biridan farq qilib turishi mumkin. Tavassum qildi, tirjaydi yoki chehra, jamol, turq, vashara so’zlari bir tushunchani ifodalasa ham, ular o’z bo'yoqlari bilan ajralib turadi. Bunday sinonimlar ma'naviy sinonimlar deyiladi.
Har bir sinonimlik qatorda bitta be’taraf so'z bo'ladi. Masalan: chiroyli, go'zal, varno, suluv, ko'rkam, dilvar, zebo kabi sinonimlik qatorda “chiroyli” so’zi be’taraf sanaladi.
Bunday so'zlar be’taraf sanaladi. Bunday so'zlar dotninanta bosh so'z sanaladi.
Katta — ulkan, azim, yirik, gigant. Aytdi — gapirdi, so’zlari.
Nutq oldiga qo'yiladigan talablar (tovush tanlash, so'z tanlash va gap qurish) (jiza daxosi) uning moxiyatidan, tildek “ajob” mo'jiza daxosidan, uning kuch - qudratidan kelib chiqadi. Chinakam g'o'zallik, so'zlarning aniqligi ravshanligi va oxangdorligi bilan yuzaga keladi. So'zni to'g'ri tanlash va qo'llash, undagi tovushlarni to'g'ri aniq talafiuz qilish, so'zlarni tartib bilan joylashtirish kabilar vositasida flkrni tushunarli bo'lishiga erishamiz. G’oza va paxta o'zaro juda yaqin tushunchani bildiradi, shunga qaramay “g'oza terildi”, “paxta terildi” deyish xatodir.
Aniqlik, to'g'rilik, ravonlik, soddalik, tozalik, joziva (ta'sirli so'z) kuchi har qanday nutqni eng muxim belgilari.
Nutq uslublari yozma va og'zaki ko'rinishga ega so'zlashuv uslubiy hamma uchun umumiy bo'lgan nutqdir. o'ziga xos leksik, fonelik, morfologik, sintaktik va intanasion xussusiyatlarga ega. Bu uslubda og'zaki so'zlashuvga xos bo'lgan iste’moldagi so'zlar tamom bo'ldi, ado bo'ldi, ozgina, zig'irday. Turli xissiyotni bildiruvchi so'zlar va iboralar jonginam, o'rgilay, jonim chiqib ketdi. Xalq maqollari: piching, kinoya, so'z o'rinlari va boshqalar keng qo'llaniladi.
Shunga ko’ra bu uslub juda imkoniyati keng, turli bo'yoqlar so'zlardan topib ishlatish xususiyatiga egadir.
Tilimizda shunday so'zlar uchraydiki, ular bir emas, bir necha ma'no]arni ifodalaydi. Bunday so'zlar (polisemantik) deb ataladi. “O'zbek tilining izoxli lug'ati” da birgina “yo'l” so'zining 16 xil ma'nosi berilgan: yo'l, 1 kishilar yoki mashina qatnaydigan uzun yo’l bo'ladi, 2 yo'nalish, 3 masofa, 4 usul va xakozolar. Yoki “paxta” so'zi “tola” (momiq) ma'nosidan tashqari quyidagi ma'nolarni ham ifodalash mumkin: paxta ekdik (chigit), paxtani sug'or (g'o'za). Leksik ma'noda odatda bir predmet belgi, harakalning nomini boshqa bir predmet, belgi harakatga ko'chirish yo’li bilan rivojlanadi. Bunday ko'chirishning tabiatini, mavqeini har bir tilning o'zidagi semantik qonuniyatlar belgilaydi. Ko'chirishlar asosan quyidagilar. Metafora yoli bilan ko'chirish, funksional ko'chirish, omonimiya yo’li bilan, sinokdoxa yo'li bilan ko'chirish.
Biror narsa, belgi, harakatning nomi boshqasiga o'zaro tashqi (shakli, rangi) o'xshashligi asosida ko'chirilsa. Metafora yo'li bilan ko'chirish deyiladi. (yunoncha, ko'chirish’). Masalan: yo'1 o'tish joyi satr ko'chirish shakily o'xshashlik bor. Og'iz odamning og'zi, og'iz mol yangi tuqqanda qilinadigan og'iz.
Biror narsaga (va'zan harakatga) xos belgining nomi boshqa bir narsadagi belgiga ko'chiriladi: achchiq qalampir, achchiq gap, achchiq qatiq, tez yurmoq, tez qiziqqon odam.
Bir narsaga xos harakatning nomi boshqa bir narsa harakatiga ko'chiriladi: savalamoq urmoq, savalamoq paxtani savalamoq.
Funksional ko'chirish bir narsaning nomi boshqa vazifasiga qarab ko'chiriladi (lotincha “faoliyat”, vazifa).
Masalan: boshi, kishi organizmining yuqori qismi. Boshim og'riyapti. Ich, qorin bo'shlig'idagi a'zolar. Ichim kuyyapti. Til, nutq a’zolari, tili yomon so'z odam.
Fuzuliyni o'qib tugatdim, “Mushtum” ga obuna bo'ldim.
Bir predmetning nomi boshqasiga qism bilan butun munosavati orqali ko'chirilsa shekdoxa yo'li bilan ko’chirish deyiladi. (Yunoncha “nazarda tutish”). U ommonomiyaning bir korinishi. Uning o'ziga xos xususiyatlaridan biri miqdor belgisiga aoslanishdir. Shekdoxa yoli bilan ko’chirish ikki xil:
1. Qism orqali butunni ifodalash: tuyoq qism, tuyoq qo'y, mol echki, tirnoq qism. Tirnoqqa zor bola.
2. Butun orqali qism ifodalanadi: Bosh - butun bosh qismi, do'ppi boshimga tor keldi, boshning bir qismi. Qo'l – butun qol, qo’lni kesib oldi, varmoq qismini. Besh qo’l varovar emas, panja. Osh - palov, besh panjangni og'zinga tiqma, varmoqlar, osh — umumiy ovqat.
Ko'chma ma'noda qo'llaniladigan turg'un birikmalar ibora yoki freziologik birikmalar deyiladi. Iboralarning manosi odatda bir so'zga teng keladi, shuning uchun ularni bir - biridan ajratib bo'lmaydi. Aks holda ma'no chiqmaydi: kapalagi uchib ketdi. Qo'rqdi, tepasochi tikka bo'ldi, achchiqlandi va xakozo.
Iboralar bosh bo'lak hamda ikkinchi darajali bo'laklar vazifasida kelaoladi.
Uning oyoq olishi bizga yoqmadi, ega bo'lib kelayapti. Iboralar asosan so'zlashuv va vadiiy uslublarda qo'llaniladi. Eskirib qolgan so'zlar davrlar o'tishi bilan xayotimiz, tushunchalar o'zgarishi natijasida ishlatilmay qolgan so'zlar: raingboshi, paranji, mirshab, omoch, kanizak. Eskirgan sozlar ikki xil bo'ladi.
1. Tarixiy so'zlar - bugungi kunda mavjud bo'lmagan narsa va tushunchalar nomlari: Kanizak, qul, jallod, malay, halfa, choriq, chorakor, ellikboshi, arrof.
2. Arxank so'zlar bugungi kunda mavjud, ammo ularning eski nomlari: ilik - kul, dudoq - lab, bitik - kitob, ochun - dunyo, butun - xalq, kisva - qiyin, jayb - yoqa, shatranj - shaxmat.
Ammo davr talabi bilan bu so'zlarning ayrimlari iste'mol qilinmoqda.
Nazorat savollari:
-
So'z ma'nosining ko'chishiga misollar keltiring?
-
Iboralar asosan qaysi uslubda qo’llaniladi?
-
Tilshunoslikda so'z ma'nolarining ko'chishi qanday ahamiyatga ega?
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxat
-
A. Rafiyev. N. G’ulomova. Ona tili va adabiyoti. Kasb-hunar kollejlari uchun darslik. “SHARQ” NMAK. 2002 yil.
-
G’.Abdurahmonov. H.Rustamov. Onatili. 10-11 sinflar uchun darslik. Toshkent. “O’qituvchi”1995yil.
-
G’.Abdurahmonov va boshqalar. Hozirgi o'zbek adabiy tili. Oliy o'quv yurtlari studentlari uchun qo'llanma. Toshkent. “O’qituvchi” 1981 yil.
-
A.Nurmonov, H.Mahmudov, A.Sobirov, SH.Yusupova. Hozirgi o'zbek adabiy tili. Akademik litseylarning 3-bosqich talavalari uchun darslik. Toshkent. A.Qodiriy nomifagi xalq merosi nashriyoti. 2003 yil.
-
Yo'ldosh Solijonov. “Nutq va uslub”. Toshkent. “CHO’LPON” nashruyoti.2002yil.
-
O'zbek tili va adabiyoti jurnali 2005 vil. 3-son. 121-bet.
5. Yangi mavzuni mustahkamlash:
Bu bosqichda o’qituvchi o’quvchilarning bilim doirasini kengaytirib, yangi mavzuni mustahkamlash uchun quyidagi savollardan foydalanadi: Frontal savollar:
1. Ibora deb nimaga aytiladi?
2. Soz ma'nosini ko'chishida nimalarga e'tabor berish kerak?
3. So'z ma'nosini ko'chishi va nutqda bundan o'rinli foydalanish?
Darsning yakuni:
o’qituvchi o'tilgan yangi mavzu bo’yicha o’quvchilarning tushunmagan savollariga javob beradi. Darsni mustahkamlashdagi o’quvchilar javobini muhokama qilib, o’quvchilar bilimini vaholaydi vaholarni izohlaydi hamda darsni yakunlaydi.
6.Uyga vazifa:
A. Rafiyev, N. G’ulomova. Ona tili va adabiyoti. Kasb-hunar kollejlari uchun darslik. “SHARQ” NMAK. 2002 yil. 6-14 bet. O'qish va konspektlash.
I. MAVZU: SO 'ZLARNING MA’NODOSHLIGI, SHAKLDOSHLIGI,
ZID MA’NOLILIGI.
2.Dars turi: ________________________
3.Dars vaqti: ____ daqiqa.
4.Dars tipi: Yangi mavzuni o'ztashtirish.
5. Darsda qo'llaniladigan usullar:
- aqliy hujum, muz yorar.
6. Darsda qo'llaniladigan nazorat turlari:
- og 'zaki, yozma.
7. Dars maqsadlari:
A)Talimiy maqsadi:
So'zlarning ma'nodoshligi, shakldoshligi, zid ma'noliligi haqida maluumot berish, mavzu bo’yicha o’quvchilarning bilimini, malakasini oshirish.
B)Tarbiyaviv maqsad:
-
Milliy g'oya va mafkurani o’quvchilar ongida shakillantirish mutaxassislikka qiziqishni, ma'sulyat hissiyotlarini shakillantirish.
-
O’quvchilarda insonparvarlik, mehr shavqat tuyg'ularini shakillantirish.
V)Rivoilantiruvchi maqsad:
-
o’quvchilarni flkrlash qobilyatini o'stirish.
-
mavzuni o'rganish borasida o’quvchilarni jodiy yondoshishga yo'llash.
-
o’quvchilarda mustaqil fikrlashni, mustaqil mulohaza yuritishi shakllantirish
8. Darsni o'tish joyi: _______________________________
-
Mavzuni boshqa fanlar bilan va shu fandagi boshqa mavzular bilan bog’lash, hayot bilan bog’lash.
10. Kerakli bilimlar doirasi:
|
1. Ma’nodosh so’zlarni.
|
2. Shakldosh so‘zlarni.
|
3. Zid ma‘noli so’zlarni.
|
XI. Darsni jihozlash:
|
a) slayd, kodoskop
b) ko’rgazmali qurollar
d) tarqatma test va savollar
e) adabiyotlar.
|
DARSNING XRONOLOGIK XARITASI.
№
|
DARSNING XRONOLOGIK XARITASI
|
VAQTI
|
|
|
|
1
|
Tashqiliy qism
|
daqiqa
|
2
|
o’qituvchining kirish so’zi
|
daqiqa
|
3
|
o’quvchilarning bilimini tekshirish
|
_ daqiqa
|
4
|
Yangi mavzuning bayoni
|
daqiqa
|
5
|
Yangi mavzuni mustahkamlash
|
daqiqa
|
6
|
Darsning yakuni
|
daqiqa
|
7
|
Uyga vazifa
|
daqiqa
|
|
Jami
|
daqiqa
|
12. DARSNING TEXNOLOGIK XARITASI.
№
|
Dars
Bosqich-lari
|
Ta’lim beruvchining
Faoliyati
|
Ta’lim oluvchining
faoliyati
|
Texnologiya
|
Metod
|
Shakl
|
Vosita
|
1
|
Tayyor-lov
__ daqiqa
|
Maqsad va natijalarni belgilash, mantiqiy struktura va texnologik xarita tuzish. Kichik guruhlarni shakllantirish va ularga topshiriqlar berish. Maqsad: o’quvchilar bilimlarini tekshirish yangi mavzuni o’zlashtirish
|
O’quvchilar darsga
kirmasdan oldin maxsus belgili qog’ozlarni olib, o’sha qog’ozchada ko’rsatilgan guruhga
borib o’tiradi.
|
Noan’anaviy
|
Guruh-larni
shakl-lantirish
|
Taqsimlash
qog’ozchalari
|
2
|
Mavzuga
kirish
__ daqiqa
|
Darsni boshlanishidan oldin o’quvchilar bilan tanishadi.
Mavzu nomi, maqsad,natija va baholash mezonlarini e’lon qiladi.Tanishuvda “_____________________________” usulini qo’llash.
|
Mavzu nomi, maqsad, natija va baholash mezonlarini daftariga belgilab oladi.
O’quvchilar o’zining fikrlarini yozadi.
|
Mavzu
_____________________________________________________________________________
|
Guruh-lar
|
Ko’rgazma
doska,
bo’r
|
3
|
O’quvchi-larning oldingi bilimlarini
tekshirish
_____ daqiqa
|
O’quvchilarning oldingi bilimlarini tekshirish maqsadida boshlang’ich nazorat olinadi
(savollar ilova qilinadi)
|
O’quvchilar javoblarni belgilashadi.
Odob axloq bo’yicha qo’shimcha malumotlar olishadi.
|
An’anaviy
nazorat usuli
|
Guruh
|
Savollar
Doska va bo’r,
o’quv
daftarlari
|
4
|
Yangi mavzu-ning
bayoni
_____ daqiqa
|
Yangi mavzu bayon qilinadi. Ko’rgazma yordamida mavzuni tushunturadi.
___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
|
Mavzuga oid ma’lumotlarni yozib olishadi. Ko’rgazmadagi, tarqatma materialdagi ma’Iumotlarni kuzatishadi.
|
Ma’ruza yangi mavzu bayon
qilish davomi-da slayd ko’rgaz- madan foydala niladi.
Hayotdan misollar keltiriladi.
|
Guruh-lar
|
Slayd, mavzu
bo’yicha yozilgan
materiallar
doska va
bo’r
|
5
|
Taqdimot
______ daqiqa
|
Savollar beradi. Kichik guruhlarda bajariladigan ishlarni eshitadi, kamchiliklarni tuzatadi.G’olib guruxni e’lon qiladi.O’quvchilar baholanadi.
|
Frontal savollarga javob berishadi.Qo’ shimcha savollarga javob beradilar. Guruh sardorlari mustaqil ishni taqdim qiladi.
|
Muhokama va mustaqil ishlash
|
Guruh-chalar
|
Daftar, doska va boqa. Baholash mezonini varag’i.
|
6
|
Baholash
____ daqiqa
|
Kichik guruhlarga berilgan topshiriqlar va savollar natijalarini umumlashtiradi. Qaysi guruh g’olib ekanligini e’lon qiladi.
|
Guruhchalar bir-birlarini Baholaydilar. Javoblarning to’grisini yozib oladi
|
Munozara
|
Guruh-chalar
|
Doska, bo’r, ko’rgazmali qurollar, tarqatmalar
|
7
|
Umum-lashtirish
_____ daqiqa
|
Guruhlarning faoliyatlari umumlashtiriladi. Faol o’quvchilar alohida ko’rsatiladi. O’quvchilar baholanadi va baholar izohlanadi.
|
Tinglaydilar. Umumlashtirish bo’yicha, fikrlarini bildiradilar.
|
Sunbat-mulohaza
|
Guruh-chalar
|
Baholash mezonlari varaqasi.
|
8
|
Darsga yakun yasash
____ daqiqa
|
Darsni yakunlaydi.
Uyga vazifa beradi o’quv adabiyoti
________________________________________________________________________________________
|
Tinglaydilar.
Topshiriqlar o’quv adabiyotlar nomini yozib oladilar.
|
Ma’ruza
|
Umumiy
|
Ma’ruza matni o’quv adabiyotlar, daftarlar, doska va bo’r
|
Dars bosqichlarining mazmuni.
1. Tashkiliy qism:
O’qituvchining o’quvchilar bilan salomlashishi, davomatini aniqlash, o'quv xonasining tozaligi va o’quvchilarning mashg'ulotga tayyorganligini tekshirish.
2. O'qituvchinbing kirish so'zi:
Bu bosqishda, o’qituvchi o'tiladigan yangi mavzu nomi, dars o'tish rejasi bilan o’quvchilarni tanishtiradi.
MAVZU: SO’ZLARNING MA'NODOSHLIGI, SHAKLDOSHLIGI,
ZID MA NOLILIGI.
REJA:
1. Mo'nodosh so'zlar.
2. Shakldosh so 'zlar.
3. Zid ma 'noli so 'zlar.
Oqituvchi o’quvchilar diqqatini yangi mavzuga jalb etishi va ularni o'zlashtirishga tayyorlashi kerak.
3. O’quvchilarning bilimini tekshirish:
Bu bosqichda o’qituvchi mashg'ulot mavzusi mazmunidan kelib chiqqan holdayangi pedogogik texnalogiyalar asosida o'tilgan mavzu bo’yicha o’quvchilar o'zlashtirgan bilimlarini quyidagi so'rov usullaridan foydalangan holda aniqlashi kerak.
Yakka savollar.
1. Metafora nima?
2. Qanday hollarda mo’onimiya hodisasi ro’y beradi?
3. Sinekdoxa va vazifadoshli deganda nimani tushunasiz?
4. Yangi mavzuni tushuntirish:
Bu bosqichda o’qituvchi o'quv dasturiga asoslanib, o’quvchilarga kerakli bilim doirasi bo’yicha mavzuni tushuntiradi.
TAYANCH IBORALAR: Bosh so'z, so'z san'ati, so'z o'yinlari, mumtoz she'riyat
Eslab qoling: Nuqta so'z va iboralar o'zaro ma'nodosh, shakldosh va zid ma'noli tarzda qo'llana oladi. Lug'aviy birliklarning bu imkoniyatlaridan foydalanish nutqqa ifodaviylik, ta'sirchanlik vag'ishlaydi.
1. Ma'nodosh so'zlar bir umumlashtiruvchi ma'noga ega, ammo ma'no nozikliklari bilan farqlanuvchi, talaffuzi va yozilishi har xil bo'lgan so'zlardir. Masalan: kasal, bemor, xasta, betob kabi so'zlar ma'no qirralari bilan o'zaro farqlanadi.
2. Shakldosh so'zlar talaffuzi va yozilishi bir xil, ammo anglatgan ma'nolari turlicha bo’lgan so'zlardir. Masalan: 1- soz— puxta, ma'qul, 2- soz — cholg'u asbobi, 3- soz — inoq, o'zaro yaqin. Agar ko'p ma'noli so'zning anglatgan ma'nolari o'rtasida ichki bog'liqlik bo'lsa, shakldosh so'zlarda bunday bog'lanish bo'lmaydi, shakldosh so'zlarning har biri mustaqil lug'aviy ma'noga ega bo'lgan alohida so'zdir.
3.Zid ma'noli so'zlar bir-biriga zid, qarama-qarshi ma'noni bildlruvchi, va'zan umumlashtiruvchi ma'noni ifodalovchi, chiziqcha bilan ajratib yoziladigan so'zlardir.
Masalan: uzoq-yaqin, do'st-dushman, oq-qora, yerga urmoq—ko'kka ko'tarmoq kabi.
1-mashq.
Gaplarni o'qing, sinonim so'zlarning ma'nosi va ma'no nozikliklarini tushuntiring.
1. G’azal ham bo'lurmi buncha dilrabo,
Bunchalar serishva, bunchalar sernoz. (E.V.)
2. Lekin general unga parvo qilmay ochiq yuz, tavassum bilan kapitanni chaqirdi. General (lot. generalis - umumiy, bosh) - qurolli kuchlardagi harbiy unvon (daraja). Dastlab, 16-a.da Fransiyada joriy qilingan. Rossiyada 17-a.ning 2-yarmidan maʼlum. Oʻzbekiston qurolli kuchlarida G. (Sh.)
3. Endilikda boya o'ylamagan o'ylarini, insofij adolat, diyonat, halollik va yaxshilik to'g'risidagi o'ylarini ro'yobga chiqarish lozim edi. (O.Yo.)
4. Hamisha shimday vaxtli, farog'atda yashashimga yuragim bovar qilmaydi.(Sh.)
5. Bechora qizim! Sho'rlik qizim. (U.U.)
6. Kokili gul, ko'ylagi nur vahorning quchog'ida yayra, yashna, qanot qoq. (Yashin.)
7. Unganman qip-qizil vahor qo'ynida, g'am-alam, qayg'uga ulfat emasman. (Yashin)
|