Hujjat
lotincha “documentum” soʻzidan olingan boʻlib, isbot, guvohnoma 
maʼnolarini bildiradi. 
Hujjatlashtirish

Hujjat
lotincha “documentum” soʻzidan olingan boʻlib, isbot, guvohnoma
maʼnolarini bildiradi.
Hujjatlashtirish
- hujjatlar to'plamini, hujjatlashtirish -
tegishli hujjatlar shakllari (shakllari) bo'yicha xo'jalik operatsiyalarini ro'yxatga
olishni anglatadi.
Korxona ishida hujjatlarning ahamiyati faqat buxgalteriya hisobi uchun asos bo'lib
xizmat qilishi bilan cheklanmaydi. Bundan tashqari, u katta tahliliy ahamiyatga
ega. Buxgalteriya hujjatlari buyruqlarni komandirlardan ijrochilarga o'tkazish,
ya'ni tadbirkorlik faoliyatini boshqarish uchun ishlatiladi.
Hujjatlar bitimlarning to'g'riligini nazorat qiladi, bajarilgan ishlarning joyida
4
tahlilini o'tkazadi yoki xulq-atvor qoidalarining boshqa buzilishini aniqlaydi. Bu
shuni anglatadiki, hujjatlar nazorati analitik funktsiyalarni bajaradi.
Mulkni himoya qilish hujjatlari alohida ahamiyatga ega. Hujjatlar yordamida
moliyaviy javobgar shaxslarning harakatlarining to'g'riligi nazorat qilinadi (ular
boyliklarni olish va topshirish, xo'jalik operatsiyalarini amalga oshirish bo'yicha
qonun hujjatlariga rioya etilishini tekshiradi). Hujjatlar o'g'irlik va turli xil
suiiste'mollik holatlarini aniqlaydi, ba'zi hollarda esa ularning oldini oladi.
Hujjatlarning huquqiy ahamiyati juda yuqori. Hisobotda qayd etilgan voqealarning
to'g'riligini tasdiqlash bilan bir vaqtda, hujjatlar kompaniya va boshqa tashkilotlar
va shaxslar o'rtasidagi nizolarda inkor etilmaydigan harakatdir. Ulardan sud va
prokuratura organlari tomonidan turli da‟volar bo„yicha nizolarni hal etish,
shartnomalar va boshqa majburiyatlarni bajarishda huquqbuzarlik holatlarini
tekshirish uchun foydalaniladi. Biroq, hujjatlar ular uchun barcha talablarga rioya
qilgan holda tuzilgan va rasmiylashtirilgan taqdirdagina yuridik kuchga ega
bo'ladi.
Boshqaruv hisobi tizimida ishlab chiqarishning normal holatida materiallar,
mehnat va boshqalarni ishlab chiqarish xarajatlarining belgilangan me'yorlaridan
(standartlaridan) chetga chiqishni rasmiylashtirishga mo'ljallangan bildirishnoma
(signal) hujjatlari alohida ahamiyatga ega.
Buxgalteriya hisobi usullaridan biri hujjatlashtirish bo„lib,ahamiyati xo„jalikni
yuritishda, boshqaruvni oqilona tashkil etishda, shuningdek, hisob ishlarini yuritish
oldiga qo„yilgan vazifa hamda talablarga javob berishda zaruriydir.Buxgalteriya
hisobida sodir bo„layotgan jarayonlar o„sha vaqtning o„zidayoq maxsus hujjatlarda
rasmiylashtiriladi. Bu hujjatlar buxgalteriya hisobi hujjatlari deb ataladi.
Buxgalteriya hisobining eng muhim xususiyatlaridan biri unda barcha xo„jalik
operatsiyalari yoppasiga qayd qilinadi. Bu narsa barcha xo„jalik jarayonlarinmg
to„la tavsifini olish uchun zarur.
Buxgalteriya hisobining yana bir xususiyati unda xo„jalik jarayonlarining
hujjatlashtirilishidir. Buxgalteriya hisobi tizimidaqayd qilinadigan har bir
operatsiya dastlab hujjatlashtirishi kerak.Hujjat buxgalteriya hisobi m
5
a‟lumotlarining yagona manbai hisoblanadi. Shu sababli buxgalteriya hisobida
hujjatsiz malumotlar axborot sifatida tan olinmaydi. Buxgalteriya hisobi hujjatlari
bo„lib o„tgan voqea-hodisalar to„g „risidagi yozma guvohdir, ya‟ni hujjatlar o„tgan
davr to„g„risida m a‟lumot beradi.Barcha operatsiyalami qamrab oladigan
hujjatlaming mavjudligi buxgalteriya hisobi m a‟lumotlaridan moddiy javobgar
shaxslar faoliyati ustidan nazorat qilish uchun foydalanish va boshqarish uchun
asoslangan m a‟lumotlar olish imkonini beradi.
Buxgalteriya hisobida yig„ma yakunlangan ko„rsatkichlarni olish uchun yig„ilgan
malumotlami ilmiy ishlashning maxsus usullaridan foydalaniladi. Bu usuliaming
muhim xususiyatlari shundan iboratki, ular alohida ajratib olingan korxona,
tashkilot va muassasalarning butun xo„jalik faoliyatini uzluksiz va o„zaro
boglangan holda aks ettirilishini ta‟minlaydi.
Buxgalteriya hisobining malumotlari ayrim korxona, tashkilot va muassasalar
hamda m a‟lum bir kompaniya tarkibiga kiradigan korxonalar guruhi bo„yicha
boshqaruv qarorlarini qabul qilish va ularning ishini audit qilish uchun audit
manbai sifatida xizmat qiladi. Buxgalteriya hisobining qator hisob ko„rsatkichlari
umumlashtirilgan ko„rinishda korxonaning moliyaviy holatini baholashda
ishlatiladi. Umumlashgan ko„rsatkichlaming bir guruhi faoliyatni baholashda
buxgalteriya hisobining m a‟lumotlariga asoslanadigan statistik hisob yordamida
olinadi. Hisobi hujjatiari 0„zbekiston Respublikasi Statistika Qo„mitasi ishlab
chiqqan va tasdiqlagan maxsusblankalarga ro„y bergan yoki sodir etilishi kerak
bolgan xo„jalik jarayonlarining hamma rekvizitlarini aks ettirilgan holda tuziladi.
Bundan tashqari, korxona maxsuslashtirib ishlab chiqqan blanka shakllari ham
qo„llaniladi, ushbu hollarda ishlab chiqilgan blankalar shakli moliya tashkilotlari
tomonidan tasdiqlanishi kerak.
Rekvizitlar - bu hujjat nomi, mazmuni, to„ldirish sanasi, tasdiqlovchi belgilar kabi
ko„rsatkichlami ifodalovchi yozuvlar. Rekvizitlarni noto„g„ri yoki buzib ko„rsatish
ham buxgalteriya hisobi tartib va tamoyillarinmg buzilishiga olib keladi. Shuning
uchun buxgalteriya hisobida hujjatlaming rekvizitlarini aniq va to„g„ri
rasmiylashtirish talab qilinali. Blankalaming eskirganlarini va andozaga javob
6
bermaydigan shakllarini ishlatish ta‟qiqlanadi. Hozirgi davrda korxonalar o„z
buxgalteriya hisobini yuritishda zamonaviy texnika vositalaridan keng
foydalanmoqdalar. Bunda korxonalarga birlamchi hujjatlami hamma standartlar
talabiga rioya etgan holda, hisoblash texnikalari orqali ishlab chiqarishga
ruxsat etilgan.
O „zbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan hollarda ba‟zi hujjatlar
qat‟iy hisobda olib boriladi. Bunday blankalardan foydalanish va ular asosida hisob
yuritish tartibi hamda ulardan fbydalanuvchi korxonalar doirasi moliya vazirligi va
tegishli boshqarmalar tomonidan belgilanadi.Qat‟iy hisobda turgan blankalar
o„matilgan tartibda tartib raqami bilan belgilanadi, albatta korxona muhri, mas‟ul
xodimning arizasi bilan ham tasdiqlanishi zarur. Blankalarda m a‟lumotlar aks
ettirilishining ahamiyati shundaki, almashgan bor xo'jalik jarayoni ro'y
berganligining isbotini bersa, ikkinchidan mulkchilik saqlanishini ta‟minlaydi va
yana korxona ichki boshqaruvi uchun hamda yuqori boshqaruvi, audit nazorati,
tekshiruvi uchun ham xizmat qiladi. Hujjatdagi m a‟lumotlardan foydalanib
korxona, muassasa,tashkilotlar faoliyati o„rganiladi, tahlil qilinadi, baho beriladi va
tegishli xulosalar chiqarilib, ular asosida chora-tadbirlar belgilanadi, tegishli qonun
qoidalar qabul qilinadi va hayotga tatbiq etiladi.
|