Xodimning mehnat muhofazasiga doir huquqlari va uni ro`yobga chiqarishdagi kafolatlar

|
Xodimning mehnat muhofazasiga doir huquqlari va uni ro`yobga chiqarishdagi kafolatlar
|
bet | 25/44 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 468,94 Kb. | | #104380 |
Bog'liq xayot faliyatiXodimning mehnat muhofazasiga doir huquqlari va uni ro`yobga chiqarishdagi kafolatlar
O`zbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish to`g`risida” 1993 yil 6 maydagi qonuniga muvofiq, O`zbekiston Respublikasi fuqarolari, chet el fuqarolari va fuqaroligi bo`lmagan shaxslar mehnati muhofaza qilinish huquqiga egadirlar.
Mehnat muhofazasi, eng avvalo, insonning mehnat jarayonidagi xavfsizligi, sihat-salomatligi va mehnat qobiliyati saqlanishini ta`minlashga qaratilgandir.
Xodimlarning mehnat muhofazasi sohasidagi qator huquqlari mazkur qonunning 16-21-moddalarida, shuningdek Mehnat kodeksining tegishli normalarida aks ettirilgan bo`lib, mehnat muhofazasi talablari xodim ishga qabul qilingan vaqtdan boshlanadi.
O`zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 16-moddasida ko`rsatilganidek, mehnat shartnomasi (kontrakt)ning shartlari mehnat muhofazasiga oid qonunlar va boshqa normativ hujjatlarning talablariga muvofiq bo`lishi shart.
Fuqarolarni ularning salomatligiga zid bo`lgan ishga qabul qilish man etiladi.
Ish beruvchi xodim kasb kasalligining paydo bo`lish ehtimoli yuqori darajada ekanligi oldindan ayon bo`lgan ishga qabul qilayotganda uni bu haqda ogohlantirishi shart.
O`zbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish to`g`risida”gi qonunining 17-moddasiga binoan ish beruvchi sog`liqni saqlash idoralari tomonidan belgilangan tartibga muvofiq ravishda bir qator kasblar va ishlab chiqarishning xodimlarini mehnat shartnomasini imzolash paytida-dastlabki tarzda va mehnat shartnomasi amal qiladigan davrda vaqti-vaqti bilan tibbiy ko`rikdan o`tkazishni tashkil qilishi shart. Xodimlar tibbiy ko`rikdan o`tishdan bosh tortishga haqli emaslar.
214-modda tibbiy ko`rik.
Ish beruvchi quyidagi xodimlarni tibbiy ko`rikdan o`tkazishni tashkil qilishi shart:
18 yoshga to`lmaganlar;
60 yoshga to`lgan erkaklar, 55 yoshga to`lgan ayollar;
nogironlar;
mehnat sharoitini noqulay ishlarda, tungi ishlarda, shuningdek transport harakati bilan bog`liq ishlarda band bo`lganlar;
oziq-ovqat sanoatida, savdo va bevosita, aholiga xizmat ko`rsatish bilan bog`liq bo`lgan boshqa tarmoqlardagi ishlarda band bo`lganlar;
umumta`lim maktablari, maktabgacha tarbiya va boshqa muassasalarning bevosita bolalarga ta`lim yoki tarbiya berish bilan mashg`ul bo`lgan pedagog va boshqa xodimlari.
Ma`lumki, O`zbekiston Respublikasi Sog`liqni saqlash vazirligi tomonidan O`zbekiston Respublikasi Mehnat va holini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi hamda O`zbekiston Respublikasi Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi bilan kelishib, “Xodimlarni ishga kirishdan oldin dastlabki va davriy ko`rikdan o`tkazish tizimini takomillashtirish to`g`risida” 2000 yil 6 iyundagi 300-sonli buyrug`i chiqarilgan va ushbu buyruq O`zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2000 yi 23 iyunda 937-son raqam bilan ro`yhatga olingan.
Ta`kidlanishicha, 2005 yilga qadar aholini salomatligini muhofaza etishning asosiy yo`nalishlari va O`zbekiston Respublikasida sog`liqni saqlashni isloh qilish, sog`liqni saqlashning asosiy yo`nalishi hisoblangan profilaktika samaradorligini oshirishdir, u aholi salomatligini muhofaza etishning asosiy negizi bo`lib qoladi.
Umumiy va kasb kasalligini muhofaza qilish va uni kamaytirishga qaratilgan sog`lomlashtiruvchi tadbirlarni ishlab chiqish va xastaliklarning ilk shakllarini aniqlash, ishlab chiqarishda baxtsiz xodisalarning oldini olish, yo`l-transport xodisalari sonini kamaytirish, yuqumli va parazitar kasalliklarga yo`l qo`ymaslik, xavfli zararli moddalar va noxush ishlab chiqarish omillarga aloqador ishga kirishdan oldin xodimlarni zarur dastlabki, shuningdek davriy tibbiy ko`riklardan o`tkazish ishlarini olib borish maqsadida quyidagi hujjatlar tasdiqlangan:
ishga kirishdan oldin dastlabki va kasb kasalliklarining oldini olish maqsadida davriy ko`riklar o`tkazilishi zarur bo`lgan ishlarda zararli moddalar va noxush ishlab chiqarish omillari, ana shu ko`riklarni va zarur laboratoriya hamda funktsional tadqiqotlar o`tkazishda qatnashadiganlar, ish jarayonida muayyan etiologik omillar bo`yicha (vrach-mutaxassislar) bo`lgan xavfli, zararli va noxush ishlab chiqarish omillariga aloqador mehnat sharoitlarida ishlashga ruhsat etishga tibbiy moneliklar ro`yhati (1-ilova eslatmasi bilan);
kasalliklar, baxtsiz xodisalarning oldini olish, mehnat xavfsizligi, aholi salomatligini muhofaza qilish, yuqumli va parazitar kasalliklarning tarqalishiga yo`l qo`ymaslikni ta`minlash, ana shu tibbiy ko`riklarni ish turlari bo`yicha zarur laboratoriya va funktsional tekshiruvlar o`tkazishda ishtirok etuvchi vrach-mutaxassislar, kasalliklar, baxtsiz xodisalarga yo`l qo`ymaslik va eslatmalari bo`lgan mehnat xavfsizligini ta`minlash maqsadida mazkur ishlarni bajarish uchun xodimlarni zarur dastlabki va davriy ko`riklardan o`tkaziladigan ishlar ro`yhati (2-son ilova eslatmasi bilan);
xavfli, zararli moddalar, noxush omillarga aloqador umumiy tibbiy moneliklar ro`yhati (3-ilova);
ishga kirishdan oldin dastlabki va xodimlarni davriy tibbiy ko`riklardan o`tkazish bo`yicha yo`riqnoma (4-ilova);
kasb kasalligida gumon qilingan xodimning ish sharoitlari sanitariya-gigiena tavsifnomasini tuzish uchun yo`riqnoma (5-ilova);
korxonada xodimlarni davriy ko`rikdan o`tkazish natijalari bo`yicha yakunlovchi dalolatnomaning numunasi (6-son ilova);
o`zgartirilmagan matndan keyinchalik foydalanish zarur deb topilgan birlamchi tibbiy hujjatlar shakllari (7-ilova);
kasb kasalliklari ro`yhati (8-ilova);
kasb kasalliklariga chalingan bemorlar dispanserizatsiyasini o`tkazish tartibi haqidagi nizom (9-ilova);
kasb kasalliklarini xabar qilish, tekshirish, qayd qilish va hisobga olish tartibi haqidagi yo`riqnoma (10-ilova).
O`zbekiston Respublikasi Sog`liqni saqlash vazirligining yuqorida qayd etilgan buyrug`i bilan tasdiqlangan 1-ilovaning bo`limida sanab o`tilmagan ishlarda mashg`ul bo`lgan, lekin xavfli, zararli moddalar, shuningdek xalq xo`jaligida birinchi bor qo`llanilgan moddalar, noxush ishlab chiqarish omillariga duch keladigan xodimlarni ko`riklardan o`tkazish zararligi haqidagi masala sanitariya-epidemiologik xizmati (sanitariya-epideitologik stantsiyalari) tomonidan hal qilinadi.
Ishlab chiqarishda xavfli, zararli moddalar va noxush ishlab chiqarish omillari ta`siriga duch kelish ehtimoli bo`lgan shaxslar ishga qabul qilinganida dastlabki va davriy tibbiy ko`riklardan o`tishlari zarur. Laboratoriya ishlarini olib borishda davriy tibbiy ko`riklardan o`tkazish zararligi haqidagi masala bevosita mehnat sharoitlarini hisobga olgan holda sanitariya-epidemitologiya stantsiyalari tomonidan hal qilinadi. Tibbiy ko`riklar xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari majmui mavjud bo`lganda, barcha omillar ta`siri xisobga olingan holda o`tkazilishi lozim.
Sanitariya-epidemitologiya xizmati idoralari va muassasalari tibbiy ko`riklar 2-3 yilda o`tkaziladigan ishlab chiqarish turlari bilan mashg`ul bo`lgan shaxslarni qo`shimcha tibbiy ko`riklardan o`tkazish masalasini hal qiladi.
Ma`lumki, O`zbekiston Respublikasi Sog`liqni saqlash vazirligining 2000 yil 6 iyundagi 300-sonli buyrug`i bilan “Xodimlarni ishga qabul qilishda dastlabki va davriy tibbiy ko`riklarni o`tkazishga doir yo`riqnoma” tasdiqlangan.
Ishga qabul qilishda dastlabki tibbiy ko`rikdan o`tkazishdan maqsad-xodimlarning ularga topshiriladigan ishga muvofiqligi (yaroqliligi)ni aniqlash, baxtsiz xodisalar, umumiy va aholi salomatligini muhofaza qilish, yuqumli va parazitar kasalliklarning tarqalishiga yo`l qo`ymaslikdir.
Davriy tibbiy ko`riklar o`tkazilishi kasbga aloqador zararli va omillar va noxush mehnat sharoitlaridagi xodimlar salomatligini muntazam kuzatib borishni, kasb kasalliklarining ilk belgilarini o`z vaqtida aniqlash va ularni muhofaza qilish hamda zararli sharoitlarda ishni davom ettirishga xalaqit beradigan umumiy xaslaliklarni aniqlash, shuningdek baxtsiz xodisalarga yo`l qo`ymaslik va ish xavfsizligini ta`minlash, aholi sog`lig`ini muhofaza qilish, yuqumli paratitar kasalliklar tarqalishining oldini olish maqsadida o`tkaziladigan tadbirlarni aniqlashni ta`minlaydi.
Bu ko`riklar tibbiy-sanitariya qismlari tomonidan o`tkaziladi.
Vaxta usulida ishlashga yuboriladigan shaxslarni ishga qubul qilishda dastlabki tibbiy ko`rikdan o`tkazish xodim turar joyidagi davolash-muhofaza muassasalarida amalga oshirilishi mumkin. Istisno tariqasida, davriy tibbiy ko`riklardan vaxta joylashgan yordam davolash-muhofaza muassasalari tomonidan mahalliy sog`liqni saqlash idoralari bilan kelishilgan holda o`tkazilishi mumkin. qoidaga ko`ra, O`zbekiston Respublikasi Kasaba uyushmalari Federatsiyatsiya Kengashi bilan kelishgan holda O`zbekiston Respublikasi Sog`liqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan ro`yhatda ko`zda tutilgan zararli moddalar va noxush ishlab chiqarish omillari bilan ishga yangidan kiradigan shaxslar, shu jumladan jamoat ovqatlanish korxonalarining xodimlari dastlabki tibbiy ko`rikdan o`tadilar. Xodimlar muayyan zararli moddalar va noxush ishlab chiqarish omillari mavjud bo`lgan ishlarga birinchi marotaba qabul qilinganlarida (o`tkazilganlarida) dastlabki tibbiy ko`riklardan o`tkaziladi.
Zararli moddalar va noxush ishlab chiqarish omillari bilan ishlovchi xodimlar, shuningdek jamoat ovqatlanish, oziq-ovqat sanoati, maishiy xizmat ko`rsatish korxonalari xodimlari, ilgari dastlabki tibbiy ko`riklardan o`tganlar davriy tibbiy ko`riklardan o`tishlari lozim. Ko`riklardan o`tish muddatlari (davrlari) yuqorida eslatilgan buyruqning tegishli ilovalarida belgilab qo`yilgan.
Ish beruvchi dastlabki va davriy ko`riklardan o`tmagan shaxslarning ishlashiga ruhsat bergani, shuningdek tibbiy ko`rsatmalarga zid holda ishga qo`ygani uchun javob beradi. Davriy tibbiy ko`riklar o`tkazishda xodimning ishga yaroqliligi masalasi har bir alohida shaxsiy tarzda, tananing funkional holati, patologik jarayon xarakteri va qanday ifodalangani, yoshi, kasb tayyorgarligi, ish staji va mehnat sharoitlari hisobga olingan holda hal qilinadi. Kasbga yaroqlilik, salomatligiga qarab vaqtincha yoki doimiy boshqa ishga o`tkazish haqidagi xulosa ish beruvchi tomonidan bajarilishi zarur.
Tibbiy ko`rikdan o`tkazilayotganda kasb kasalliklari alomatlari aniqlansa, xodimlar tashxis va kasallikning kasbga aloqadorligini oydinlashtirish maqsadida maxsus tekshiruvga tegishli tibbiyot muassasalariga, jumladan sanitariya-gigiena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutlari va boshqa tibbiyot oliy o`quv klinikalariga yuboriladilar.
Kasb kasalligi klinikasida tekshiruv davri ichida tekshiriluvchiga kasallik varaqasi berilmasdan, amaldagi qonunchilikka binoan uning ish haqi saqlanadi.
O`zbekiston Respublikasi Sog`liqni saqlash vazirligining yuqorida qayd tilgan buyrug`i bilan (5-ilova) kasb kasalligida gumon qilingan xodimning ish haroitlari sanitariya-gigiena tavsifnomasini tuzish haqida Yo`riqnoma tasdiqlangan. Bunday tavsifnoma xodimning kasalligi uning kasbi bilan bog`liqligini hal etish uchun zarur bo`lgan hujjatlardan biri bo`lib hisoblanadi.
O`zbekiston Respublikasi Sog`liqni saqlash vazirligining 2000 yil 6 iyundagi 300-sonli buyrug`i bilan kasb kasalliklarini xabar qilish, tekshirish, qayd qilish, va hisobga olish tartibi haqida yo`riqnoma ham tasdiqlangan. Mazkur yo`riqnoma barcha davolash profilaktika muassasalari uchun zarur va asosiy hujjat bo`lib hisoblanadi.
O`zbekiston Respublikasida kasb kasalliklarini hisobga olish tizimi quyidagilar uchun mo`ljallangan:
-kasb kasalliklarini nazorat qiluvchi sanepidstantsiyalarga zudlik bilan xabar qilish;
-kasb kasalliklari xodisalarining maxsus tekshiruvini o`tkazish;
-zararli ishlab chiqarish omillarining odam salomatligiga ta`sirini bartaraf etish va ularning oldini olish yuzasidan chora-tadbirlar o`tkazish;
-O`zbekiston Respublikasi kasb kasalligiga chalinish holatini tahlil etish va kasb kasalliklarini profilaktika qilishning mukammal dasturlarini va nazorat etish usullarini amaliyotga joriy etish;
-aholi salomatligi haqidagi ma`lumotlarning umumiy tizimida ayrim xastaliklar to`g`risida ma`lumotlar bilan ta`minlash.
Xulosa, Mazkur yo`riqnoma xodimlar va holini kontingentlari orasida kasb kasalliklarini tekshirish, qayd qilish va hisobga olishning umumiy tartiini belgilab beradi.
Bugun O`zbekiston hududida kasb kasalliklari hodisalari mazsus ravishda hisobga olinadi va tekshiriladi. Bu xastaliklar ro`yhati yuqorida ta`kidlanganidek, O`zbekiston Respublikasi Slg`liqni saqlash vazirligining 2000 yil 6 iyundagi 300-sonli buyrug`i bilan tasdiqlangan.
O`zbekiston Respublikasining “Aholini sil kasalligidan muhofaza qilish to`g`risida” 2001 yil 11 maydagi 216-11-son qonuniga binoan, aholiga sil kasalligiga qargi yordam ko`rsatishda ishtirok etayotgan tibbiyot xodimlari va boshqa xodimlar mehnat sharoiti noqulay va o`ziga xos ishlarda band bo`lgan shaxslar jumlasiga kiritiladi va ularga qonun hujjatlarida nazarda tutilgan imtiyozlar beriladi.
Tibbiyot xodimlari va boshqa xodimlar ular xizmati vazifalarini bajarish chog`ida sil kasalligi yuqsa, bu-kasb kasalliklari toifasiga kiritiladi.
O`zbekiston Respublikasining “Aholini sil kasalligidan muhofaza qilish to`g`risida” 2001 yil 11 maydagi 215-11-son qonunida ta`kidlanishicha, O`zbekiston Respublikasi Sog`liqni saqlash vazirligi majburiy tibbiy ko`rikdan o`tmagan yoxud atrofdagilarga sil kasalligini yuqtirish xavfi bo`lgan shaxslarning bajarishi ijozat etilmaydigan ishlar ro`yhatini qonun hujjatlarida belgilangan tartibda tasdiqlaydi.
YUqorida eslatilgan Sog`liqni saqlash vazirligining buyrug`i bilan kasb kasalliklari ro`yhatini qo`llashga doir yo`riqnoma ham tasdiqlangan.
Kasb kasalligiga tashxis qo`yishda, bajariladigan ishlar yoki uning kasbga aloqadorligida, mehnat qobiliyatini aniqlash ekspertizasida, tibbiy va mehnat salomatlikni tiklash masalalarini hal etishda, shuningdek xodimlar sog`lig`iga etkazilgan zararni korxonalar va tashkilotlar (ish beruvchi) tomonidan qoplashga aloqador masalalarni ko`rib chiqishda ushbu ro`yhat asosiy hujjat bo`lib hisoblanadi. Mazkur ro`yhatga noxush ishlab chiqarish omillari (pnevmokneozlar) tebranish kasalligi, zaharlashnish va boshqalar) ta`sir ko`rsatishi tuayli kelib chiqadigan kasb kasalliklari, shuningdek muayyan noxush ishlab chiqarish omili-kasb omili ta`mir ko`rsatishiga aloqador ekanligi va organizmda huddi shunday o`zgarishlar (bronxit, allergik kasalliklar, katarakta va boshqalar)ning rostmana ta`siri keltirib chiqargan boshqa xastaliklar kiritilgan. Mazkur xastalik kasbga aloqador ekanligi to`g`risidagi masalani hal etishda tegishli hujjatlar bilan tasdiqlangan kasallik klinik kechishi shaklining tavsifi, etilogik omil va bajariladigan ishlar turi, mehnat staji, muayyan ishlab chiqarish sohasidagi konkret mehnat sanitariya-gigiena garoitlari hisobga olinishi zarur.
O`zbekiston Respublikasi Sog`liqni saqlash vazirligining 2000 yil 6 iyundagi 300-sonli buyrug`i bilan (9-ilova) kasb kasalliklariga chalingan bemolar dispanserizatsiyasini o`tkazish tartibi haqida nizom tasdiqlangan (9-ilova). Mazkur Nizom bemorlarni amaliy sog`lom va kasallanishga moyil no`qsonlarni ambulatoriya-poliklinika muassasalarida dispanseriatsiya o`tkazishning bir qismi hisoblanadi. Dispanser hisobiga kasb kasalliklari, jumladan, kasallikning boshlang`ich va klinik belgilari ham ifodalangan (kam ifodalangan) shakllari bilan kasallangan bemorlarning dispanserzatsiyasi tizimida ularni mehnatga to`g`ri joylashtirish muhim ahamiyatga ega bo`lib, bemorlarning sog`lig`ini qayta tiklashning asosiy shartlaridan biridir.
Kasb kasalliklarining zo`rayishi va asoratlarining oldini olish maqsadida kasb kasalliklari ifodalangan turli bilan kasallangan barcha bemorlar kas’ kasalliklari klinikalarida har yili davolanadilar va ular butun umri davomida dispanser nazorati ostida bo`lishlari lozim.
Ushbu Nizomda ko`rsatilgan mutaxassislarning nazorati asosida bo`ladigan bemorlar amaldagi ko`rsatmalarga muvofiq holda doim ko`zatuvda bo`ladilar.
qonunga binoan, mehnat faoliyati jarayonida mehnatni muhofaza qilish huquqi kafolatlanadi. Buning mazmuni shundan iboratki, ish beruvchi mehnatni muhofaza qilishning zamonaviy vositalarini joriy etishi va ishlab chiqarishda jarohatlanish hamda kasb kasalliklarining oldini olishga qaratilgan sanitariya-gigiena sharoitlarini ta`minlashi shart.
Xodimning salomatligi yoki hayoti uchun xavfli vaziyat paydo bo`lganda u haqda zudlik bilan ish beruvchiga habar qiladi, bu hol nazorat organlari tomonidan tasdiqlangan taqdirda, ish to`xtatilishi va xavfni bartara etish chorasi ko`rilishi shart. Ish beruvchi tomonidan zarur choralar ko`rilmagan taqdirda, xodim xavf bartaraf etilgunga qadar ishni to`xtatib turishga haqlidir va unga hch qanday intizomiy jazo qo`llash mumkin emas va xodimga ishto`xtatib turilgan butun davr uchun barcha moddiy ziyon to`lanishi shart.
Xodimga kasb kasalligi belgilari aniqlangan taqdirda ma`muriyat tibbiy xulosa asosida uni ixtisosini o`zgartirgunga qadar o`rtacha oylik ish haqi saqlangan holda boshqa ishga o`tkazishi lozim.
|
| |