Elektromagnit induksiya hodisasining Faradey-Maksvell talqini

Elektromagnit induksiya hodisasining Faradey-Maksvell talqini.
Faradey tajribasidan ma’lumki, o’tkazuvchan berk kontur o’rab turgan yuza orqali magnit oqimining har qanday o’zgarishi, shu kontur bo’ylab ta’sir etuvchi elektr yurituvchi kuch (E.Yu.K.) ni vujudga keltiradi. Induksiya E.Yu.K. vujudga kelishini o’zgaruvchan magnit maydoniga joylashtirilgan qo’zg’almas berk zanjirda ham kuzatish mumkin.
Ma’lumki, tok faqat noelektrostatik xarakterdagi tashqi kuchlar tufayli vujudga keladi. Qo’zg’almas zanjirda o’zgaruvchan magnit maydoni tufayli vujudga kelgan bu tashqi kuchlar tabiatini nafaqat issiqlik yoki kimyoviy hodisalar asosida, hatto Lorens kuchlari tufayli ham izohlab bo’lmaydi. Maksvell o’zgaruvchan magnit maydoni fazoning ixtiyoriy nuqtasida moddaning bor yoki yo’qligidan qat`iy nazar uyurmali elektr maydoni hosil qiladi degan gipotezani ilgari surdi. (Modda faqat maydonni qayd qiluvchi vosita vazifasini bajaradi xolos).
Uyurmali elektr maydon kuchlanganligi vektorining sirkulyatsiyasi noldan farqli bo’lib, hisoblashlar ko’rsatishicha, u magnit oqimining o’zgarish tezligini ifodalaydi:
(12.1)
Bunda
(12.2)
(12.1) va (12.2) lardan,
(12.3)
Kontur qo’zg’almas bo’lganligi tufayli differensial va integral belgilarning o’rinlarini almashtirib:
(12.4)
(12.4) elektrodinamikaning birinchi asosiy qonuni bo’lib, magnit maydoni o’zgarishi tufayli vujudga kelgan elektr maydonini uyurmali xarakterga ega ekanligidan darak beradi.
Siljish toki
Elektromagnit maydonni xarakterlashda Maksvell siljish toki tushunchasidan foydalandi. Ma’lumki, magnit maydonini hosil qila oladigan uyurmali elektr maydonini Maksvell siljish toki deb atadi. Siljish tokining vujudga kelishi uchun zarrachalarning tartibli ko’chishi emas, balki o’zgaruvchan elektr maydoni bo’lishi kifoyadir.
O’zgaruvchan tok manbaiga ulangan kondensatordan iborat zanjirni kuzatamiz. (96-rasm)
12.1-rasm
Kondensator zaryadlanib, razryadlanib turishi tufayli qoplamalar orasidagi elektr maydoni ham davriy o’zgarib turadi. Siljish toki o’tkazuvchanlik toki chiziqlarini o’tkazgich – dielektrik chegarasida uzmay, balki uni nafaqat dielektrik ichida, hatto vakuumda ham tutashtirib yuboradi. Siljish toki ham o’tkazuvchanlik toki kabi magnit maydoni hosil qiladi. Siljish tokining magnit maydoni hosil qilishini Eyxenvold (1901 y.) tajribada aniqlagan. Maksvell nazariyasiga ko’ra o’tkazuvchanlik toki zichligini siljish toki zichligiga teng deya olamiz:
(12.5)
(12.6)
bu yerda ds – kondensator qoplamasining yuzi.
- zaryadning sirt zichligi.
Gauss teoremasiga muvofiq, elektr siljish vektori -ni, zaryadning sirt zichligi - ga tengligini isbotlash mumkin.
; (12.7)
(12.7) ni hisobga olib, siljish toki zichligi uchun:
(12.8)
Bundan, siljish toki va u hosil qilgan magnit maydon faqat elektr siljish vektori -ning o’zgarish tezligiga proporsionaldir degan xulosa kelib chiqadi. Endi siljish tokining yo’nalishini aniqlaymiz. Kondensator zaryadlanishida tok o’ngdan chapga oqadi.
Induksiya vektori -ortadi, bunda >0 bo’lishi kuzatiladi hamda siljish vektori bilan mos tushadi. Siljish toki zichligining vektori o’tkazuvchanlik toki vektori bilan bir tomonga yo’nalgan bo’ladi. (12.2-rasm)
Kondensator razryadlanishida tok chapdan o’ng tomonga oqib, elektr siljish vektori kamayadi, < 0 bo’ladi. Siljish vektorining o’zgarish tezligi -ga qarama-qarshi yo’nalgan bo’ladi. Siljish toki zichligi vektori o’tkazuvchanlik tok zichligi -vektori bilan mos tushadi.
12.2-rasm
Agar qoplamalar orasida dielektrik modda joylashtirilgan bo’lsa, elektr siljish vektori:
(12.9)
bu yerda E-elektr maydon kuchlanganligi
P-qutblanish vektori
(12.9) ni (12.8) ga qo’yib, tok zichligi uchun:
(12.10)
(12.10) ning birinchi hadi vakuumda siljish toki zichligini ifodalaydi, ikkinchi hadi esa dielektrikdagi zaryadlarning siljishi tufayli vujudga kelgan qutblanish toki zichligini bildiradi. Shunday qilib, o’tkazuvchanlik toki va siljish toki bir-biridan ajralmagan holda bir butunlikni tashkil etadi. Shu tufayli to’la tok zichligi-o’tkazuvchanlik va siljish toklarining yig’indisidan iborat bo’ladi:
(12.11)
Buni hisobga olib, Gauss teoremasi magnit maydon kuchlanganlik vektori uchun:
(12.12)
(12.13) elektrodinamikaning ikkinchi asosiy tenglamasi hisoblanadi va to’la toklar qonuni deb ham yuritiladi. Maksvell tomonidan uyurmali elektr maydon, siljish toki kabi tushunchalarning kiritilishi elektromagnit maydon nazariyasini yaratilishiga olib keldi. Magnit maydonning o’zgarishi elektr maydonini vujudga keltirishi va aksincha o’zgaruvchan elektr maydoni magnit maydonini vujudga keltirishi elektromagnit maydon deyiladi. (12.3-rasm)
Elektromagnit maydon statsionar bo’lmay fazoda ma’lum chekli tezlik bilan tarqaladi.
12.3-rasm
Elektromagnit maydon materiyaning o’ziga xos yashash formasi bo’lib, u ob’yektiv reallikdir. Elektromagnit jarayonlar qanday sanoq sistemasida kuzatilishiga qarab, elektr maydoni tarzida, yoki elektromagnit maydon tarzida namoyon bo’ladi. Qo’zg’almas sanoq sistemasiga nisbatan kuzatganda, elektr zaryadi atrofida faqat elektr maydoni, harakatdagi sanoq sistemasiga nisbatan kuzatganda esa har ikkalasi elektr va magnit maydoni tarzida namoyon bo’ladi. (12.4-rasm)
12.4-rasm
|