Burhoniddin al-Marg'inoniyning “Hidoya” asaridan bolalarga oid ayrim huquqiy

Burhoniddin al-Marg'inoniyning “Hidoya” asaridan bolalarga oid ayrim huquqiy
masalalar bo'yicha lavhalar “Qaysi bir yosh bola o’n marta haj qilsa, shundan so’ng
balog’atga yetsa, unga farz hajini ado etishi shart”. Haj ibodatdir. Ibodatning barchasi yosh
bolalardan soqit qilingan. Taklifning mukammal bo'lishi sharti-aqldir.
“Agar valiy yosh bola va yosh qizni bir-biriga nikohlab qo’ysa, qiz xoh bokira bo’lsin,
xoh sayyiba bo’lsin, valiy asaba bo’lgan holatda nikoh joizdir”.
Imom Molik (rahimahulloh) valiy otadan boshqa kishi bo'lgan holatda biz bilan ixtilof
qilsalar, imom Shofe’iy (rahimahulloh) esa ota va bobodan boshqa kishilar valiy bo’lgan
holatda va qiz sayyib bo'lgan holatda biz bilan ixtilof qiladilar. Molikning so’zlarining
ma’nosi shuki: hur ayolga hojat yuzasidan valiylik qilinadi, yosh qizni yoki yosh bolani
shaxvoniy hirsi bo'lmagani uchun bu o’rinda valiyga hojat yo’q. Otaning valiyligi dalil bilan
sobit bo’lgan, qiyosda esa, bunday emas. Bobo ota ma’nosida emas, shuning uchun uni ota
48
Qoriev O. “Al-Marg'inoniy- mashhur fiqhshunos” Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti
Toshkent-2000
Международный научный журнал № 7 (100), часть 1
«Новости образования: исследование в XXI веке» февраль, 2023 г
884
o’rniga qo’yib bo’lmaydi. Biz aytamizki: “Yo’q, u qiyosga muvofiqdir, chunki nikoh qizning
foydalarini garovlaydi, foyda esa, odat bo’yicha kelin kuyovning oralarida kufu’ bo’lishiga
bog’liq. Lekin hamma vaqt ham kufu’ga erishib bo’lmaydi. Shunday ekan, kufu’ni topish
uchun yosh bolalarning nikohiga valiy bo’lishi lozim. Shofe’iy so’zlarining ma’nosi shuki,
valiylik ota va bobodan boshqa kishilarga topshirilganda, qizning manfaatlariga yetarli
darajada ahamiyat berilmaydi, sababi uning qizga nisbatan shafqati oz bo’ladi hamda
qarindoshligi ota va boboga nisbatan uzoq bo'ladi. Shuning uchun bu kishi qizga nisbatan
eng yaqin rutbada bo’lsa ham uning molidan tasarruf qilishga egalik qila olmas ekan, uning
jonida ham tasarruf qila olmasligi aniqroqdir. Bizning fikrimiz: qarindosh-urug’chilik ota va
bobolarda bo’lgani kabi qizning manfaatlarini ko’zlashga olib keluvchi omildir. Undagi
yetishmovchiliklarni esa, majburlash huquqini yo’q qilish o’rnidagina ko’rsatdik. Moldagi
tasarruf esa, bunday emas. Chunki u takrorlanib turadi, shuning uchun halal beradigan
ishlarni idrok etishning imkoni yo’q. Valiylik faqatgina buyurish huquqiga ega bo’lgan
holdagina foyda beradi, qusurlik bilan esa, majburlash huquqi sobit bo’lmaydi. Shofe’iyning
ikkinchi masaladagi so’zlarining ma’nosi budir: sayyibalik qizning jinsiy aloqa haqida
tushunchaga ega ekanining sababidir, chunki uning jinsiy aloqa bo'yicha tajribasi bor,
shunday ekan, bizlar yengillik bo’lishi uchun hukmni sayyibalik nuqtai nazaridan oldik.
Bizning bu masala bo’yicha fikrimiz ham huddi yuqorida zikr qilib o’tganimizning
o’zginasidir, u ham bo’lsa, ehtiyojning borligi va shafqatning yetarliligidir. Shunday ekan, bu
masalada hukm qizning yoshligi e’tiborga olingan holatda chiqariladi.
Yuqorida aytib o’tgan gaplarimizni Payg'ambar alayhissalomning ushbu hadislari
ham qo’llaydi. “Nikohga valiylik qilish huquqi asobalarga berilgandir”. Hadisda hech qanday
tafsilot keltirilmagan. Asobalarning nikohga valiylik qilish tartibi xuddi meros olish
tartibidekdir. Bunda uzoq qarindosh yaqin qarindosh tufayli to’silib qoladi. (Quduriy)
aytadi: “Yosh bola va yosh qizni otasi yoki bobosi uylantirsa yoki turmushga bersa” balog’at
yoshiga yetganlaridan keyin, ularda ixtiyor huquqi qolmaydi. Chunki, ota va bobo to’la ongli
va farzandlariga nisbatan mehr-shafqatli kishilardir, shunday ekan ularning bevosita
ishtiroki bilan nikoh bog’lanaveradi”. Shuningdek, balog’atga yetganlaridan keyin ham
ularning roziligi bilan nikohga ishtirok etishsa, nikoh bog’lanaveradi. Agar yosh bola va yosh
qizning otasi yoki bobosidan boshqa kishilar nikohlab qo’ysa, ular balog’atga yetganlaridan
keyin har birining ixtiyori o’zida bo'ladi. Agar xohlasa, shu nikohda qolaveradi, xohlamasa
nikohni bekor qiladi”. Abu Hanifa va Muhammad (rahimahulloh) nazdlarida shunday. Abu
Yusuf esa: “Ota va bobolarga e’tiboran qilingan holatda ularning ixtiyorlari o’zlarida
bo’lmaydi”, deydilar. Abu Hanifa bilan Muhammadning fikricha, akaning qarindoshligi
noqisdir. Noqisning shafqati qusurli bo’lishi aniq. Natijada nikohdan ko’zda tutilgan
maqsadlarning amalga oshishiga xalal etadi. Maqsadlarning amalga oshishini ta’minlash
esa, ixtiyor qilish orqaligina mumkindir. Ota va bobodan o’zga valiylar haqidagi berilgan
javobning mutlaq ma’nosi ona bilan qozini ham o’z ichiga oladi. Mana shu rivoyat
ishonchliroqdir. Sababi ularning birlarida fikr to’la bo’lmaydi, ikkinchilarida shafqat
yetishmaydi. Shuning uchun yoshlarga ixtiyor beriladi. (Quduriy) aytadi: “(Kuyov-qalliq
Международный научный журнал № 7 (100), часть 1
«Новости образования: исследование в XXI веке» февраль, 2023 г
885
balog’atga yetganlaridan keyin) nikohni bekor qilishlari uchun qozining xukm chiqarishi
shart qilinadi”. “Agar ulardan (ya’ni, yosh kuyov-qalliqlardan) biri balog’at yoshiga
yetishdan oldin o’lib qolsa, ikkinchisi unga merosxo’r bo’ladi”.
Balog’atga yetgandan keyin ajralishdan oldin o’lsa ham, bir-biriga merosxo'r bo’ladi,
chunki nikohning asli durustdir. Egalik ham nikoh bilan sobitdir. Nikoh ham, egalik ham
o’lim tufayli nihoyasiga yetadi. Lekin fuzuliy valiylar
49
ishtirok etgan nikohda er-xotindan
birlari nikohga ijozat berishdan oldin o’lib qolsa, bunday bo'lmaydi.
50
Chunki, unday
holatdagi nikohning hukmi mavqufdir,
51
bunday nikoh o’lim bilan botil bo’ladi. Yuqoridagi
masalada esa nikoh sobitdir. Shunday ekan, hukm shunga qarab chiqariladi.
(Quduriy) aytadi: “Qul, yosh bola va majnun kishi valiylikka o’tolmaydi”. Chunki, ular
o’zlariga valiy bo’la olmaganlari tufayli ham boshqalarga valiy bo’la olmasliklari aniqroqdir.
Nikohdagi valiylik aslida er-xotinning foydalarini nazorat etish uchun joriy qilinadi. Bu yerda
sanalgan kishilarga valiylik huquqini topshirish esa, nazorat qilinmagan bilan bab-
barobardir.
“Emish muddati Abu Hanifa (rahimahulloh) nazdlarida, o’ttiz oydir. Abu Yusuf va
Muhammad esa, ikki yil deyishgan”. Shofe’iyning gaplari ham shunday. Zufar
(rahimahulloh) esa, uch yil deganlar. Chunki yil go’dakni bir holatdan boshqa holatga o’tishi
(yil to’rt faslni o’z ichiga olgani) uchun yaxshi fursatdir. Ikki yilga qo’shimcha qilish lozim,
buni quyida bayon qilamiz. Qo’shimcha esa, yilga qarab taqdir qilinadi. Abu Yusuf va
Muhammadning dalillari ushbu oyat: “Go’dakning homilalik va sutdan ajralish vaqtining
muddati o’ttiz oydir”.
Homilalik muddatining eng ozi olti oydir, demak, sutdan
ajraladigan vaqtigacha ikki yil qoldi. Payg’ambar alayhissalom ham: “Ikki yildan keyin emish
yo’q”, deganlar. Abu Hanifaning dalillari ham yuqorida keltirilgan oyatdir.
Lekin uning talqini shundayki, Alloh taolo ikki narsani zikr etib, ularga bir muddatni
keltiradi. Shunday ekan, bu muddat u narsalarning har biriga alohida-alohida to’liq taalluqli
bo’lib, xuddi ikkita qarzga bitta vaqt belgilanganga o’xshaydi. Faqatgina, ikkisidan birida
(ya’ni, homilada) muddatni noqis qiluvchi narsa bor
52
.
Ikkinchisida esa, muddat zoxirligicha qolaveradi. Shuningdek, bola sut bilan
o’sishdan to’xtatishi uchun ovqati o’zgarishi shart. Bu esa bolaga boshqa ovqatni yeyishga
odatlanishi uchun kerak bo’lgan muddatni qo’shimcha qilish bilan bo’ladi. Shunday ekan,
bu muddat homilaning eng oz muddati bilan taqdir qilinadi. Chunki, bu muddat bolaning
ovqatini o’zgartirishga kifoya etadiDarhaqiqat, homilaning ovqati emizikli bolaning
ovqatidan o’zgacha, xuddi shuningdek, sutdan ajragan bolaning ovqatidan ham o’zgacha.
Yuqoridagi hadis emishga mustahiq bo’lgan muddatga tegishlidir. Binobarin, Qur’ondagi
ikki yil deb qayd qilingan oyat ham mana shu muddatga taalluqli qilinadi.
53
49
“Fuzuliy valiy” degani kelin yoki kuyovning qarindoshi bo'lmagan begona xolis kishidir.
50
Ya’ni, biri ikkinchisiga merosxo'r bo'lmaydi.
51
Ya’ni, nikohni bog’lanishi er xotinning ijozati bilan bo’ladi. Er va xotinning vafot qilishi bilan nikoh nihoyasiga
yetadi.
52
Noqis qiluvchi narsa Oyisha onamizning (r.a) ushbu hadislaridir: “Bola onasining qornida ikki yildan ortiq turmaydi”.
53
D.Karimova. O'zbekiston hududida bola huquqlari genezisi, evolyutsiyasi va uning istiqbollari. -Toshkent. 2017.
Международный научный журнал № 7 (100), часть 1
«Новости образования: исследование в XXI веке» февраль, 2023 г
886
Xulosa qilib shuni ta`kidlash joizki, Movaraunnahr huquqiy maktabining yetakchi o
limi Burhoniddin Marg`inoniyning siyosiy va huquqiy qarashlari dunyodagi ko’pgina o
limlar tomonidan o’rganib
kelinmoqda. U huquqiy
sohadagi adolatlilik va
qonuniylikning yorqin timsoli sifatida doimo o`rganiladi
.
Ajdodlarimiz
qoldirgan
boy
ma’naviy, huquqiy me’rosni o‘rganmasdan turib biror-bir masalaga yechim topish
amrimahol. Chunki xuquqiy asos jamiyatning boshqa barcha sohalari taraqqiyoti
mezonidir. Zero tarixni bilmasdan turib kelajakni yaratib bo‘lmaydi. Shuningdek,
Burhoniddin Marg’inoniy fiqh bo’yicha asosiy asari «Bidoyat ul-mubtadi’» («Boshlovchilar
uchun qo’llanma»)ni hanafiya nazariyotchisi, shariat asoschilaridan Abul Hasan al-Quduriy
va Muhammad ash-Shayboniy asarlariga tayanib yozganini hamda undan amaliy jihatdan
foydalanish qiyin bo’lganligi sababli alloma 8 jildli sharh — «Kifoyat ul-Muntahiy»
(«Yakunlovchilar uchun tugal ta’limot»)ni yozishga qaror qilganini va keyinchalik bu kitobi
asosida «Kitob al-Hidoya» (qisqacha nomi «Hidoya» - «To’g’ri yo’l»)ni yaratganini bilib
oldik. Bundan tashqari, Burhoniddin Marg’inoniy bu kitobda o’sha zamonlarda mo’min-
musulmonlar duch keladigan dolzarb hayotiy masalalar, jumladan oilaviy va ijtimoiy
munosabatlar, mulkchilik, savdo-sotiq, jinoyat va jazo, insonning burch va mas’uliyatlariga
taalluqli juda ko’p murakkab muammolarni islomiy huquq nuqtai nazaridan hal etib
bergan.
|