nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Efl prepare Teacher's Book Grade 8 - bet 113

192 LIFE SKILLS
PROTECTING
ANIMALS
1
Read the sentences in the speech
bubbles and answer the questions.
Animals are not toys.
We should be kind to animals
like we are kind to people.
1
Do you agree with the sentences?
Why? / Why not?
2
Which sentence do you prefer? Why?
3
Do you have a pet? Have you ever
visited an animal reserve or seen a
wild animal?
2
Think of the animals in your country
and answer the questions.
1
Which are in danger? What problems
do they have?
2
Can people help them? How?
In pairs, compare your ideas.
3
Look at the title of the article and the
photos. How do bees help us? Why is it
o‘qishdir. Masalan, 3-sinfda X. To‘xtaboevning «Hassa»

202
avtomatlashgan bosqich. Analitik bosqich savod o‘rgatish davriga to‘g‘ri keladi,
bunda so‘zni bo‘g‘in-harf tomonidan tahlil qilish va bo‘g‘inlab o‘qish malakasi
shakllantiriladi. Sintetik bosqich uchun so‘zni sidirg‘a o‘qish xarakterlidir;
bunda so‘zni ko‘rish orqali idrok qilish va uning talaffuzi so‘z ma’nosini
anglash bilan asosan mos keladi. O‘qish so‘z ma’nosini idrok qilish bilan
amalga oshadi. O‘quvchilar sintetik bosqichga 3-sinfda o‘tadilar. Bundan
keyingi yillarda o‘qish avtomatlasha boradi.
O‘qish darslarida asar ustida ishlashni shunday tashkil etish kerakki, asar
mazmunini tahlil qilish o‘qish malakalarini takomillashtirishga yo‘naltirilgan
bo‘lsin.
Emulsiya sifatini tekshirish - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

15 - Ma‘ruza.
MAVZU 15
. Suvli ajratmalar, ularni olish jarayoniga ta‘sir qiluvchi omillar.
Qo’llaniladigan asbob-uskunalar.
Ma‘ruza maqsadi: Suvli ajratmalarga Davlat Farmakologiyasi tomonidan qo‘yilgan
talablarni o‘zlashtirish. Infundir apparatini tuzilishi va ishlash prinsipini bilish. Damlama
tayyorlash va ularga dori moddalarini qo‘shish tartibini o‘rgani
sh.
.
Reja:
1. Suvli ajratmalarning afzallik va kamchiliklari
2. Suvli ajratmalardan biofaol moddalarni ajralishiga ta‘sir etuvchi omillar:
maydalik darajasi
Ajratmaning PH muhiti
Xom-ashyo suv shimish koeffitsienti
Konsentratsiyalar farqi
Maxsulot nisbati
Sovtiish vaqti
xarorat tasiri
Damlama va qaynatmalarning olish bosqichlari
Damlama va qaynatmalarning olishning nazariy asoslari
- Damlama va qaynatmalarning olishning bosqichlari
- Molekulyar diffuziya
- Konvent diffuziya
Mag‘izlardan emulsiya tayyorlash - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

|
Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasiBog'liq farmatsevtik texnologiya Mag‘izlardan emulsiya tayyorlash
Mag‘izlardan olinadigan emulsiyalar shirin bodom, qovoq, eryong‘oq mag‘izlaridan
tayyorlanadi. Bu emulsiyalarda oksil xossasiga globulinlar mag‘izning g‘amlangan oqsil qismi
bo‘lib, emulgator vazifasini bajaradi. Globulin yog‘li mag‘izlarda ko‘prok bo‘lib, kraxmal
saqlovchilarga nisbatan kam bo‘ladi. Ba‘zi bir mag‘izlardan (bodom va eryong‘ok) emulsiya
tayyorlashda emulsiya tiniq oq bo‘lishi uchun oldin po‘slog‘idan ajratiladi. CHunki mag‘izning
po‘slog‘idagi oshlovchi moddalar, mag‘iz tarkibidagi oqsil moddalar oz bo‘lsa ham, cho‘kmaga
cho‘kishi mumkin. Emulsiyalar filtr kogozidan o‘tkazilmaydi, chunki filtr kogoz yog‘
tomchilarini ushlab qoladi. Emulsiyalar doka orqali suziladi. Agar retseptda boshqa ko‘rsatmalar
bo‘lmasa, 100 g emulsiya tayyorlash uchun 10 qism urug‘ olinadi.
Mag‘iz va urug‘larni xususiyatiga qarab tozalashda har xil usullardan foydalaniladi. SHirin
bodom magizini (60°-70°S) issiq suvda 10 minut ivitiladi, keyin po‘slog‘i ajratiladi. Tozalangan
va kerakli miqdori tortib olingan bodom magizini (1/10 qism magiz) suv bilan chukur
hovonchada yog‘och dastasida to bir xil bo‘tka hosil bo‘lguncha eziladi, keyin qolgan suv oz-
ozdan qo‘shiladi va tayyor emulsiya ikki qavatli doka orqali suziladi. Undan keyin emulsiyani
berilgan miqdorigacha suv bilan etkaziladi.
Mag‘iz va urug‘lardan po‘stlog‘i yoki qobig‘ini ajratmasdan emulsiya tayyorlash
Ko‘knori, qovoq va kanop urug‘laridan po‘slog‘ini ajratmasdan emulsiya tayyorlanadi.
Rp.: Emulsi seminum Papaveris 200,0
Da. Signa. Bir osh qoshiqdan kuniga 3 marta ichilsin.
Tayyorlashdan oldin ko‘knori urug‘ini 2 marta toza elakda issiq suv bilan (60-70°C)
chayiladi, bu esa ma‘lum darajada maydalashni osonlashtiradi.
Urug‘dan emulsiyalar tayyorlash
Rp.: Emulsi seminum Amyqdalarum dulcis 180,
0 M. D. S. 1 osh qoshiqdan kuniga 3 mahal.
Pasport: Bodom magizi 18,0
Tozalangan suv 180 ml gacha
Umumiy og‘irlik 180 g
Texnologiyasi: Emulsiya tayyorlash uchun 18 g kobikdan tozalangan magiz kerak bo‘ladi.
Buning uchun bodom magizi 60—70°S li suvda 10 daqiqa buktirib quyiladi, so‘ngra magizning
ustki kobigi pinset yordamida olib tashlanadi. Tarozida tortib olingan tozalangan magiz chukur
hovonchaga solinib ozgina (1,8 ml) suv qo‘shib bo‘tqasimon massa hosil bo‘lguncha ezib
maydalanadi. Massaga oz-ozdan suv (taxminan 144 ml) qo‘shilib 2 qavat dokadan tegishli
idishga suziladi. Og‘irligi 180 g ga etkazilib, kerakli erlik epishtiriladi.
|
| |
Hisoblash - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

Valeriana nastoykasi – 3 ml
Tozalangan suv – 98,4 ml
90+(3 x 2,8)=98,4
um. hajmi – 93 ml
Yurak glikozidi saqlovchi dorivor o‘simlik xom ashyolaridan damlama tayyorlaganda
shifokor tomonidan mahsulot miqdori ko‘rsatilmagan bo‘lsa 1 : 30 nisbatda olinadi.
Tayyorlash: Infundir stakaniga 3 g 5 mm gacha maydalangan bahor adonisi o‘tidan
olinadi va uni ustiga 98,4 ml tozalangan suv quyiladi. So‘ngra qaynab turgan infundir apparatiga
15 daqiqa damlab quyiladi va vaqti - vaqti bilan aralashtirib turiladi. Keyin 45 daqiqa xona
haroratida sovutiladi, 2 qavatli dokadan o‘tkazib, qoldiq siqiladi. Undan keyin damlamada 3 g
natriy brom eritib, qayta suziladi va damlama hajmi 90 ml ga etkaziladi. Oxirida 3 ml valeriana
nastoykasi qo‘shiladi. So‘ngra jihozlab bemorga beriladi. ―Ichish uchun‖, ―Salqin joyda
saqlansin‖, ―Ishlatishdan oldin chayqatilsin‖ yorliqlar bilan jihozlanadi.
Antraglyukozid saqlovchi o‘simliklardan qaynatma tayyorlash
Antroglyukozid saqlovchi o‘simliklardan (ravoch ildizi, sano bargi, frangula po‘slog‘i)
qaynatma tayyorlanadi, chunki bu o‘simliklardan damlama tayyorlashda ta‘sir etuvchi moddalar
damlamalarga to‘liq o‘tmaydi. Lekin shu bilan birga qaynatish vaqtini 30 min. dan oshirish ta‘sir
etuvchi oksimetil-antraxinonlarni parchalanishiga olib keladi. Ravoch ildizi va frangula
po‘slog‘idan tayyorlangan qaynatmani tezlik bilan doka orqali suzish kerak. 45 minutdan keyin
suzish
oksimetilantraxinonlarning
kamayishiga
olib
keladi.
Sano
bargidan
qaynatma
tayyorlashda to‘la sovutish zarur, toki uning tarkibidagi mumsimon moddalar ajratmaga o‘tib
cho‘kmaga tushadi. Sovigan ajratma albatta doka orqali suzib olinishi kerak
34
.
Rp.: Decocti foliorum Cennae 100ml
D.S. 1 osh qoshiqdan kuniga 3 - 4 mahal ichilsin.
Damlama va qaynatmalarga dorixat yozilishi

|
Damlama va qaynatmalarga dorixat yozilishiBog'liq farmatsevtik texnologiya Damlama va qaynatmalarga dorixat yozilishi. Odatda damlama va qaynatmalar uchun
shifokor dorixatda faqat xom ashyo miqdori va ajratma miqdorini ko‘rsatadi.
Rp.: Infusi herbae Adonidis Vernalis 5,0—150,0
D.S.
Ba‘zi holatlarda shifokor faqat ajratmaning umumiy miqdorinigina ko‘rsatishi mumkin.
Rp: Infusi herbae Adonidis vernalis 200,0
D.S.
Bunday holda dorixona xodimlari farmakopeya ko‘rsatmasiga amal qiladilar, ya‘ni
bahorgi adonis er ustki qismi 1:30 nisbatda ajratma tayyorlanadigan o‘simliklar guruhiga
kirganligi uchun:
1—30
x — 200
Demak, ajratma tayyorlash uchun 6,6 xom ashyo olish kerak.
Suvli ajratma olishning nazariy asoslari
Suvli ajratma olish 3 bosqichdan iborat:
1-bosqich. O‘simlik xom ashyosi suv bilan namlanadi va erituvchi uni ichiga kiradi.
Kapillyar kuchlar ta‘sirida o‘simlik suvni o‘ziga shimadi. Suv xujayralararo bo‘shlikni to‘ldiradi,
xujayra devorlari va devor yonlaridan xujayra ichiga kiradi. Bu xodisani endoosmos deymiz.
2-bosqich. ―Birlamchi sharbatning‖ hosil bo‘lishi. Xujayra ichidagi moddalar bilan
erituvchi to‘knashib chin eritma, YUMB, kolloid eritmalar, ya‘ni moddalarni konsentrlangan
eritmasi hosil bo‘ladi.
3-bosqich. Moddalarni o‘simlik xom ashyosidan suyuq muxitga o‘tishi massa almashinuvi
deyiladi. Natijada birlamchi sharbatni yuqori konsentratsiyalari xujayra ichida osmotik bosim
hosil qiladi, bu esa xujayradagi bor narsalar bilan osmotik bosimi kam bo‘lgan moddalarni o‘rab
olgan suyuqlik o‘rtasida diffuzion almashinuvi bo‘ladi. Birinchi galda harakatchan molekulalar
ajraladi, sekinroq YUMB diffundirlanadi. Kolloid komponentlar eng kam tezlik bilan
diffuziyalanadi.
Ekzo va endoosmoslar xodisalarni xujayrani ichki va tashqi qismida bir xil bo‘lmaguncha
o‘z-o‘zicha ketadi. Natijada molekulyar va konvektiv diffuziyalanadi.
Molekulyar - diffuziya molekulalarning xaotik harakatiga va molekulalar kinetik
energiyasining zonasiga bog‘liq bo‘ladi.
Molekulyar diffuziyani tezligi — ajratma haroratiga, diffuzion yuzaga, yuzani katta-
kichikligiga, qatlam qalinligiga bog‘liq.
Moddalar joyining o‘zgarishi ma‘lum vaqtga ham bog‘liqdir.
|
| |
Moyli emulsiyalarga dorivor moddalarni qo‘shish

qand sharbatidan 20 ml (26,0 g)
Birlamchi suv - 12 ml
Ikkilamchi suv - 124 ml
Umumiy og‘irlik 187 g
Texnologiyasi:Hovonchada 12 ml suv 8 g jelatoza bilan aralashtiriladi. Ustiga tomchilab
16 g kanakunjut moyi va 5 tomchi yalpiz moyi qo‘shilib emulgirlanadi. Birlamchi emulsiyaga
124 ml suv qo‘shib 2 qavatli dokadan suzib og‘irligi 160 g ga etkaziladi. Hovonchada 1 g vismut
nitrat asosi 0,5 g tayyor emulsiya bilan eziladi. Oz-ozdan qolgan emulsiya qo‘shiladi va 20 ml
qand sharbati qo‘shib aralashtiriladi. Qungir shisha idishga solinib kerakli erlik epishtiriladi.
Suv shimish koeffitsiyenti - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

|
Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasiBog'liq farmatsevtik texnologiya Suv shimish koeffitsiyenti
Xom ashyodan damlama yoki qaynatma tayyorlash uchun kerak bo‘lgan suvning miqdori
turlicha olinishi mumkin. Masalan:
Rp.: Infusi rhizomatis cum radicibus Valerianae
6,0—120,0
D.S. 1 osh qoshiqdan 3 marta ichilsin.
Xom ashyodan dorixatda ko‘rsatilgan miqdordagicha suv solib, ajratma olinib, berilgan
hajmgacha suv bilan etkaziladi. Bunda yana suv qo‘shishimizning sababi shuki, suvning bir
qismi xom ashyoda ushlanib qoladi. Lekin suv qo‘shish bilan biz olingan ajratmani suyultirgan
bo‘lamiz. SHuning uchun ana shu xom ashyoda ushlanib qoladigan suvni ham oldindan hisoblab
tavsiya qilinadi. Suvning ko‘shimcha miqdori damlama va qaynatmalar tarkibidagi ta‘sir etuvchi
modda miqdorini ancha ko‘paytiradi. Tutib qilinadigan suv miqdori o‘sha xom ashyoning
morfologik va anatomik xususiyatlariga va xom ashyoning maydalik darajasiga bog‘liq. XI DF
da turli o‘simliklar xom ashyosi uchun suv shimish koeffitsienti keltirilgan. Agar o‘simliklar
xom ashyosi uchun suv shimish koeffitsienti berilmagan bo‘lsa, u holda barg, gul o‘tlar uchun —
2,0, po‘stlok, ildiz, poya uchun —1,5 va meva urug‘lar uchun —0,5 deb olinadi.
11-jadval
Har xil turdagi o‘simlik xom ashyolarining suv shimish koeffitsienti
Xom ashyo turi
Suvni shimish
Xom ashyo turi
Suvni shimish
koeffitsienti
koeffitsienti
30
Гаврилов А.С. Фармацевтическая технология. Изготовления лекарственных препаратов.-
«ГЭОТАР-Медиа».- Москва.-2016. (760bet)
Yalpiz bargi
2,4
Chuchukkimyo ildiz va
1,7
ildizpoyasi
Sano bargi
1,8
Erman po‘slog‘i
2,0
Ayikquloq
1,4
Frangula Po‘slog‘i
1,6
Mavrvk bargi
3,3
Moychechak guli
3,4
Adonis er ustki
2,8
Na‘matak mevasi
1,1
qismi
Dalachoy er ustki
1,6
SHoxkuya
2,3
qismi
Marvarudgul er ustki
2,5
Poligala ildizi
2,2
qismi
Sushenitsa er ustki
2,2
Chayon o‘ti bargi
1,8
qismi
Arslonkuyruk er ustki
2,0
Poligala ildizi
2,2
qismi
Valeriana ildiz va
2,9
Zmeevik ildiz va
2,0
ildizpoyasi
ildizpoyasi
|
| |
Qovoq urug‘ini (Semina Cucurbitae)

tayyorlanishiga bog‘liq. S. F. SHubin usuli bo‘yicha magizlardan emulsiya tayyorlashda ajratib
olinadigan yog‘ miqdorini yuqori darajaga olib chiqishga harakat qilinadi. SHu maqsadda
emulsiya olishning bir necha usullari ishlab chiqilgan va bo‘lardan ikki marta ishlash usuli bilan
yuqori natija olingan. Bu usul bilan yarim miqdordagi suv ishlatib emulsiya tayyorlanadi.
Birlamchi emulsiya tayyor bo‘lgandan so‘ng, ikkinchi marta qolgan yarim suv bilan ishlanadi va
emulsiya tayyor bo‘ladi.
Rp.: Emulsi seminum Cucurbitae 100, 0
M. D. S. Kuniga 4—5 mahal ichilsin.
Pasport: Qovoq urug‘i 10,0
Tozalangan suv 100 ml gacha
Umumiy og‘irlik 100 g
10 g pustlogidan tozalangan kovok urug‘i hovonchada maydalanadi va 1 ml suv qo‘shib,
yaxshilab eziladi. Hosil bo‘lgan butkaga 90 ml suv qo‘shib aralashtiriladi. Tayyor emulsiyani
suzmasdan tegishli idishga solinadi. «Salqin joyda saqlansin», «Ishlatishdan oldin chayqatilsin»
deb ezilgan yorliq epishtiriladi.
Mag‘izdan tayyorlangan emulsiyalarga dori moddalarni qo‘shish
Magizdan tayyorlanadigan emulsiyalarga suvda eriydigan dori moddalar kiritiladi. Ularni
eritish uchun 1 qism suv qoldiriladi va birlamchi emulsiya tayyor bo‘lgandan keyin suyultiriladi.
Rp.: Emulsi seminum Amygdalarum dulcis 180,0
Natrii benzoatis 1,0
M.D.S. 1 osh qoshiqdan kuniga 4 marta ichilsin.
Oddiy qoida bo‘yicha magizdan emulsiya tayyorlanib, 50 ml gacha suv natriy benzoatni
eritish uchun qo‘llaniladi.
Rp.: Emulsi Seminum Cucurbitae decorticorum ex 50,0-
200,0 Sirupi Citri unshiu 20,0
M. D. S. Ertalab 2 marta qabul qilinadi, bir necha soatdan keyin 2 osh qoshiq kunjut
moyi ichiladi.
Qovoq mag‘zi po‘chogidan tozalanib, ko‘kimtir kulrang yupqa po‘sti bilan ishlatiladi.
SHuni bilish zarurki, sharbatlar suyultirilmagan holda qo‘shilsa, emulsiyalarning turg‘unligi
yo‘kolib ximoya pardasi buziladi, emulgatorni degidratsiyalanishiga olib keladi. SHuning uchun
mandarin po‘slog‘i sharbati toza suvda suyultirilib, birlamchi emulsiyaga qo‘shiladi.
To‘g‘ri o‘qish - N. B. Adizova, R. X. Jumayev, R. A. Qo‘ldoshev, S. R. Ismatov ona tili o‘qitish metodikasi

204
O‘qituvchi tuzilishi murakkab so‘zlarni oldindan doskaga yoki kartonga
bo‘g‘inlarga bo‘lib yozib qo‘yib, o‘quvchilarga xor bo‘lib o‘qitilishi yaxshi
natija beradi.
O‘quvchilar yo‘l qo‘ygan xato ikki xil yo‘l bilan tuzatiladi: 1) O‘quvchi
so‘z
oxiridagi
qo‘shimchani
noto‘g‘ri
o‘qisa, o‘quvchini o‘qishdan
to‘xtatmasdan xatoni to‘g‘rilash mumkin; 2) xato o‘qish bilan gaplarning
mazmuni buzilsa, qayta o‘qitish usulidan foydalaniladi.Bunda o‘quvchiga
o‘qigan matni yuzasidan savol berilsa, o‘quvchi e’tiborli bo‘lib qayta o‘qiydi.
«BUXOROI SHARIFGA MARHAMAT»nomli ekskursiya xizmatining

178
turganingizdek, ko‘hna tepalik Ark qad ko‘tarib turibdi. Ark 20 mertgacha qurilgan
tepalik ustiga barpo etilgan bo‘lib, uning maydoni 4 gektarni tashkil etadi. Tarixan
ark
shaharning markazi, hokim qal’asi hisoblangan. Shahriston Ark o‘rnida
eramizdan avvalgi IV asrlarda ham mavjud bo‘lgan. Yillar davomida bu yerda
sun’iy tepalik paydo bo‘lgan. To‘rtburchak shaklga ega bo‘lgan ark devorlari turli
davrlarda tosh, pishiq g‘isht, xom g‘ishtva paxsalar bilan mustahkamlangan.
So‘nggi yillarda amir arki qurilishida ko‘p miqdorda yog‘och ishlatilganligi
tufayli, 1920-yilda Frunze boshchiligidagi «Qizil armiya» tomonidan shaharga o‘t
qo‘yilganda vayron bo‘lgan va keyinchalik tarixiy
hujjatlar asosida qayta
tiklangan. Ark davlat tashkilotlari, saroy bilan birgalikda amir, uning oila a’zolari
hamda amaldorlari uylaridan iborat bo‘lgan. Arkning ichida salomxona (amirning
yashash joyi), ko‘rinishxona (taxtxona), mirshabxona, otxona, qurol-yaroq ombori,
ustaxona, zarbxona, masjid va boshqa maishiy xonalardan iborat bo‘lgan.
Ark qal’asi ichki kirish yo‘lagi. Hurmatli ekskursantlar! XVI asrda
Arkning g‘arbiy tomonidan ko‘tarilib boruvchi yo‘l-dalon bo‘ylab
harakatlanib
bormoqdamiz. Bu yerda o‘lkan darvozani ko‘rishimiz mumkin. Avvallari uning
kirish qismi sharqiy tomonda joylashgan. Darvozaxona peshtoqining ikki qismida
«guldasta» (burj) va ular oralig‘idagi 3 qavatli bino yaxshi saqlangan. Dalon
yo‘lakning chap devorida 12ta, o‘ng devorida 13ta taxmontokchalar qurilgan. Chap
tomondagi tokchalarning ba’zilarida omborxonaga kiriladigan eshiklar mavjud.
Dalonning o‘ng tomonidagi o‘rta tokchasida afsonaviy qahramon Siyovush ruhiga
Navro‘z bayramida chiroqlar yoqilgan. Amir otxonasi
dalonning yuqori qismida
joylashgan bo‘lib, unga olib boruvchi yo‘lak ham shu yerda joylashgan.
Masjid ichi - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev

|
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev Pdf ko'rish
|
bet | 100/163 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 2,73 Mb. | | #104925 |
Bog'liq 2-y-Eks.-xizmatini-tash.-qilish.-Oquv-qollanma.-R.S.Amriddinova-N.E.Ibadullayev-va-bosh.-S-2015Masjid ichi. Hurmatli ekskursantlar! Ko‘rib turganingizdek, biz mahobatli
hamda juda ham chiroyli tarzda bezatilgan Tillakori masjididamiz. E’tiboringizni
masjidning ichki bezaklariga qaratmoqchiman. Masjid gumbaziga e’tibor qiling,
ko‘rib turganingizdek, masjidning gumbazi ustma- ust joylashgan ikkita
gumbazdan iborat, Siz hozir ko‘rib turgan gumbaz pastki gumbaz hisoblanib,
e’tibor qiling pastdan gumbazga qaraganda uning sirti dumaloq bo‘lib ko‘rinsada,
aslida gumbazning sirti tekis hisoblanadi. Masjid gumbazining dumaloq bo‘lib
ko‘rinishiga esa bezaklarning markazga qarab kichrayib borishi natijasida
erishilgan. Yon devorlarda ko‘rib turganingizdek yulduzsimon muqarnaslar bilan
bezatilgan bo‘lib, qubba tomoni bezaklari ham o‘z tuzilishi jihatidan bir
kompazitsiyani tashkil etadi. Siz ko‘rib turgan qo‘sh uslubidagi bezak «qubba» deb
nomlanib, Makka va Madina tomoniga qaratilgan. Siz ko‘rib turgan zina esa, juma
namozi kunlari ishlatilgan. Umuman olganda aynan shu joyga 2 kilogrammga
yaqin miqdorda maxsus tilla ishlatilgan.
Masjid ichidagi ko‘rgazma. Hozir esa hurmatli ekskursantlar Tillakori
majmuasidagi
«Registon» maydoniga bag‘ishlangan ko‘rgazmasi bilan
tanishishingiz mumkin.
(Ekskursantlarga tomosha qilish va rasmga tushishlari uchun 2 daqiqa vaqt
beriladi. Savollarga javob beriladi).
168
10.3.- rasm. «Registon» maydonining umumiy ko’rinishi.
169
10.4.-rasm. «Registon» maydoniniko’rsatish tartibi.
1
2
4
3
5
6
7
9
8
|
| |
-rasm. Koncentraciyalar farqi hisobiga dori moddalar ajralib chiqisi

-uchuvchan;
toksik hususiyatiyo‘q;
arzon.
30
DF da damlama va qaynatmalar tayyorlanishida xom ashyo va ajratuvchining nisbati.
O‘simlik miqdori haqida biron-bir ko‘rsatma bo‘lmasa damlama va qaynatmalari 1:10
nisbatda tayyorlanadi. Adonis o‘tidan, valeriana ildizi va ildiz poyasidan,
istod ildizi, rojki
sporqnya, marvaridgul bargi va guli, zig‘ir urug‘idan 1:30 nisbatda. Kuchli ta‘sir etuvchi modda
saqlagan
angishvonagul bargi, chistotel (qoncho‘p) o‘ti o‘simlik qismidan suvli ajratmalar
odatda ekstrakt (konsentrat)laridan 1:400 nisbatda tayyorlanadi(gulhayri ildizi, tog‘rayxon o‘ti,
na‘matak mevasi).
Suvli ajratmalarni ekstrakt (konsentrat)dan tayyorlanganda uni miqdorini o‘simlik
miqdoridek qilib olish kerak .
4.Damlama va qaynatmalarni olish uchun ishlatiladigan suv miqdori ta‘sir etuvchi
moddalarni to‘liq ravishda olishga imkon berishi zarur.
Muxitning ta‘siri.
Vaqt rejimi.
Xom ashyo standartligi.
Standart konsentratsiyaga ega bo‘lmagan suvli ajratma mahsulotlarning nisbatlari:
Oddiy archa qubbalari 1:5
Devyasil ildizi 1:12,5
Ayiqtovon briketi 1:20
Sano bargi va tirnoqgul guli briketi 1:25
Jo‘ka gullari 1:28,5
YAlpiz bargi briketi 1:40
Do‘lana guli briketi 1:50
Biologiya (2) — копия cdr - bet 61

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
darajasiga boglik bula boradi. Bunday tizimlar ayniksa ishchi stansiyalar
va ofis tizimlari ko‘rinishda bugungi kunda biznеsda eng tеz
rivojlanmokda.
Zamonaviy kopyutеrlar va qurilmalar yordamida axborotlarni
Qayta ishlash, hamda tеrminal tizimlarni kullashda millionlab foyda-
lanuvchilar uzlariga zarur bo‘lgan vazifalarni qulay va unumli bajarish
imkoniyatiga ega bo‘ldilar.
Hayot insonlardan axborotlarni dinamik holda, kiska vaqtda va
arzon narxda Qayta ishlash talabini kuydi.
Bu muammo axborotlar tizimini tashkil etish orqali hal etildi.
Axborotlar tizimi funksiyalarini ta`minlovchi asosiy faktor bu EHM
ning dastur ta`minotidir.
Dastur ta`minotlari tadbikiy tizimli va opеrasion tizimlarini uz ichiga
oladi.
Tadbikiy dastur foydalanuvchilar uchun zarur bo‘lgan vazifalarni
bajarishi uchun muljallangan.
Tizimli dastur tadbikiy dasturlarni Boshqarish, tеrminallari bilan
o‘zaro boglanishni ta`minlash, buyruklarni uzatish, axborotlarni
uzatishni nazorat qilish, hatoliklarni tugrilash va Boshqa ishlarni bajaradi.
Opеrasion tizim esa hamma axborot tizimlarini Boshqarishni
ta`minlaydi. Axborotlar tizimida qo‘llanilayotgan tеrminal mahal liy va
uzok masofali tеrminallaga bo‘linadi. Mahal liy tеrminallar EHM atrofida
(bir nеcha 10 mеtr masofada) joylashgan bo‘ladi, uzok masofali
tеrminallar esa ma`lumotlarni uzatuvchi kanallar yordamida EHM bilan
boglanib, ixtiyoriy masofada yer yo‘zining ixtiyoriy nuqtasida joylashishi
mumkin.
Xozirgi vaqtda axborot tizimlarining tеrminallari foydalanuv-
chilarning ish urinlarida joylashgan. Elеktron mashinani esa eksplutasiya
qilish sharoiti qulay bo‘lgan joyga joylashtiriladi.
Kеyingi vaqtlarda elеktron mashinaga tеrminallarni ulash uchun
faqat tugri kanallardan foydalanmasdan, balki ko‘p xolatlarda mavjud
tortilgan tеlеfon va tеlеtayp tarmoqlaridan foydalanilmoqda. Bu
tarmoqlardan foydalanish tufayli elеktron mashinaning tеrminallar bilan
boglovchi tarmoq tashkil topdi.
Ko‘p xollarda axborotlar tizimida ishlashda tеlеfon tarmogidan,
ayrim xollarda tеlеtayp tarmogidan foydalaniladi.
|
| |
Ulug‘bek observatoriyasi muzeyi - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev,...

176
10.2.Buxoroviloyatiningtarixiy-arxitekturayodgorliklari
ekskursiyaob’ektlarisifatida
«Buxoro» so‘zi sanskrit tilida «Ibodatxona», sug‘d tilida «Tangri jamoli»
ma’nolarni anglatadi. Buxoro «Buyuk Ipak Yo‘li»ning yirik tijorat markazi bo‘lib
hisoblangan. Buxoro O‘rta asrlarga mansub 140 dan ortiq arxitektura
yodgorliklariga ega bo‘lgan «muzey-shahardir».
Poyi Kalon, Qo‘shmadrasa,
Minorai Kalon, Ismoil Somoniy maqbarasi kabi ko‘plab yodgorliklar bundan ming
yillar oldin qurilgan bo‘lib, hozirgi kunda ham mehmonlarni o‘ziga jalb etmoqda.
Buxoroning mashhurligini al-Buxoriy, Narshaxiy, Rudakiy, Daqiqiy, Abu
Ali ibn
Sino va Bahouddin Naqshband kabi siymolar yanada sharaflashgan.
Islom dunyosida Buxoroning ismiga «Sharif», ya’ni «Muqaddas»
qo‘shimchasi qo‘shib ishlatilgan.X asrda Buxoro eng yirik ilmiy va madaniy
markaz bo‘lgan. Mag‘oqi Attori, Namozgoh masjidi,
Chashmai Ayub kabilar
ushbu davrdan yodgor bo‘lib qolgan. Buxoro qorako‘li xalqaro bozorda e’tirof
etilgan.
Buxoro viloyatiningasosiytarixiy-arxitekturayodgorliklari:
1.
Ark (XI asr);
2.
Bolo-Hovuz majmuasi (XVIII asr);
3.
Ismoil Somoniy maqbarasi (IX asr);
4.
Chashmai-Ayub (1380 y.);
5.
Abdullaxon madrasasi (1596 y.);
6.
Modari-Xon madrasasi (1556 y.);
7.
Masjidi Baland (XVI asr);
8. Gavkushon majmuasi (XVI asr);
9. Zayniddin Xoji xonaqosi (1555 y.);
10. PoyiKalon majmuasi (XII asr);
11. Labi Hovuz majmuasi (XVI asr);
12. Ko‘kaldosh madrasasi (1568 y.);
13. NodirDevonbegixonaqosi (1622-1623y.);
177
14. Ulug‘bek madrasasi (1417 y.);
15. Abdulazizxon madrasasi (1652 y.);
16. Bolohovuz masjidi (1712 y.);
17. Sayfiddin Boharziy maqbarasi (XIII asr);
18. Bayonqulixon maqbarasi (XIV asr);
19. Namozgoh masjidi (XII asr);
20. Fayzobod xonaqosi (1598 y.);
21. Chorminormadrasasi (1807 y.);
22. Buxoro Amirining Sitorai Mohi Xosa yozgi saroyi (XIX asr);
23. Chor-Bakr majmuasi -Jo‘ybor xo‘jalari qabristoni (1560 y.).
Buxoro viloyati bo’ylab tashkil etish mumkin bo’lgan «Buxoroi sharifga
marhamat» nomli ekskursiya xizmatining dasturi namunasini keltiramiz:
-ob’ekt.JOM’EMASJIDI - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova,...

193
(mamlakatlarnio‘rganishuchunengyaxshitaqsimot)»asaridaXivahaqidashundayma’l
umotlarkeltirilgan:
«Xivacho‘lchekkasidajoylashganazimbirshahardirvadaryodanchiqarilgankanalbo‘y
idadir.
Uningkattajome’
masjidibor».
UshbuasardaXivahaqidaberilgantarixiyma’lumothamjudaqimmatlidir,
qarangundayananimalargae’tiborqaratilgan:
«Uyerdauzum,
ko‘plabmayiz,
qandolat, kunjut, yo‘l-yo‘lmatodantikilgankiyimlar, gilamlar, nafisparchalar,
qulflar, rang-barangkiyimlar, faqatkuchliodamlarfoydalanishimumkinbo‘lgano‘q-
yoylar, maxsuspishloq, suzma, baliqyetishtiriladi. Uyerdakemalarquriladi».
Ko‘pdanberiyashabkelayotganxivaliklarningaytishlarigaqaraganda,
ko‘hnamasjideskiribqolganvauningo‘rnigaikkiyuzyillaroldinxuddio‘sharejaasosida
anchakengaytirilganhozirgimasjidbarpoqilingan.
Tarixiyma’lumotlargaqaragandamasjid
1788-
yildaAbdurahmonMehtarningkattao‘g‘liAbdurahimboytomonidanqaytaqurilgan.
MasjidningkunchiqartomonidagikichkinamaqbaragaAbdurahmonMehtardafnqiling
an.
Masjidmehrobiningo‘rtasidaranglibo‘yoqlarbilananordaraxtivauningshoxlarid
apishibyetilganmevalaritasvirlangan.
Burasmningyasalishigasabab,
qadimgixorazmliklarningislomdanoldingie’tiqodicha, ya’nizardo‘shtiylik dinida
anorni qo‘liga ushlabturganAnaxitatasvirihosildorlikxudosisanalgan. Islomkeyin,
anorguliyokiuningmevasiayrimjoylardayasalaboshlangan.
Mehrobningikkiyonidadevorgao‘rnatilganmarmartoshlargao‘ymakorxatlarbitilganb
o‘lib,
xatlarningbiridamasjidmulkivamablag‘ihaqidagivaqfnoma,
ikkinchisidaesamasjidtarixigaoidma’lumotlarkeltirilgan.
Ulardaaytilishicha,
vazirAbdurahmonamribilan
1203
hijriy
(1788)
yildaKuyuktom
(hozirgiQo‘shko‘pirtumanidagiqishloq)
vaBekobodqishloqlaridamasjidgavaqfyerlarajratilganligivadaromadnixayr-
ehsongahamdamasjidzaruriyatigasarfqilishhaqidagixabarlarbor.
Jome’ masjidi - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev

|
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev Pdf ko'rish
|
bet | 105/163 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 2,73 Mb. | | #104925 |
Bog'liq 2-y-Eks.-xizmatini-tash.-qilish.-Oquv-qollanma.-R.S.Amriddinova-N.E.Ibadullayev-va-bosh.-S-2015Jome’ masjidi. Dalon bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilar ekanmiz, bu yerda XVIII
asr oxirida g‘arbiy devor burchagida peshayvonli Jome’ masjidini ko‘rishimiz
mumkin. Masjidning darvozalari, panjaralari, devorlarining ichki tomonidagi
naqshlar orasiga Qur’on oyatlari bitilgan. Peshayvon shipi murakkab girixlar bilan
bezatilgan. Masjidning sharq tomonida oshxona, orqa tarafida zarbxona joylashgan
bo‘lib, zarbxonaning shimoliy-sharqida zargarxona, janubida devonbegining
mahkamasi va amirlik kushbegisiga qarashli binolar joylashgan. Arkdagi
179
binolarning aksariyati bir-biriga yaqin qilib loyihalashtirilgan. Jome’ masjididan
boshlangan tor yo‘lak qushbegi hovlisi orqali Chorsuga tutashgan. Chorsuning
chap tomonida tosh yotqizilgan katta hovlida ko‘rinishxona o‘rnashgan. Bu yerda
amir tashrif buyurgan elchilarni qabul qilgan va amirlarning taxtga o‘tirish
marosimlari o‘tkazilgan. 1605-yilda hovliga kirayverishda peshtoq bunyod etilgan.
Hovlining uch tomoni ayvon bilan o‘ralib, oldingi peshayvondagi ikki qator
naqshli ustunlarning tanasi muqarnaslar bilan bezatilgan. Nurota marmaridan
yasalgan taxt shu ayvondagi taxtiravonda turgan. XVIII asrda hovlining janubiy
tomonida «Raximxon» mehmonxonasi va qorixona qurilgan. Ularning tagida esa
amir xazina xonasi bo‘lgan.
Arkning Chorsu qismi. Arkning g‘arb tomonidagi hovlilarda mirzalar va
boshqa xizmatchilar uchun ikki qavatli binolar qurilgan. Yo’lakning o’rta qismida
salomxona, mehmonxona hamda otxona joylashgan. Janubiy tomonda hammom,
hammomning sharq tomonida kichkina masjid joylashgan. Arkning sharqiy devori
bo‘ylab soqchilar kazarmasi, janubiy - sharqiy burchagida dorixona joylashgan.
Afsuski bizgacha arkning 3/1 qismigina saqlanib qolgan. Ark ichidagi oqova
suvlar maxsus katta sopol quvurlar orqali tashqariga chiqarilgan. Arkning g‘arbiy
devoridan boshqa hamma devorlari burchaklaridagi minoralar buzilib ketgan.
Buxoro shahrining 2500 yilligi munosabati bilan ark ichkarisidagi taxt
joylashgan hovli ta’mirlanib, asl holatiga keltirildi. Ark devorlari yangilandi va bu
jarayon davom etmoqda.
(Ekskursantlarga tomosha qilish va rasmga tushishlari uchun 2 daqiqa vaqt
beriladi. Savollarga javob beriladi).
180
10.7-rasm.Arkning old ko’rinishi.
181
10.8-rasm.Arkni ko’rsatish tartibi.
1
2
3
4
|
| |
-mavzu. Suvli ajratmalar, ularni olish jarayoniga ta’sir qiluvchi omillar. Qo‘llaniladigan

|
-mavzu. Suvli ajratmalar, ularni olish jarayoniga ta’sir qiluvchi omillar. Qo‘llaniladigan Pdf ko'rish
|
bet | 395/436 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 7,28 Mb. | | #149752 |
Bog'liq farmatsevtik texnologiya 15-mavzu. Suvli ajratmalar, ularni olish jarayoniga ta’sir qiluvchi omillar. Qo‘llaniladigan
asbob-uskunalar.
Suvli ajratmalarning ta’rifi, tasnifi, dori shakli sifatida afzallik va kamchiliklari. Ekstraksiya
jarayonining nazariy asoslari. Suvli ajratmalardan biofaol moddalarni ajralishiga ta’sir etuvchi
omillar (xom ashyoni maydalik darajasi, ajratmaning pH muhiti, xom ashyoni suv shimish
koeffitsiyenti, konsentratsiyalar farqi, xom ashyo va ekstragent nisbati, harorat tasiri va b.).
Damlama va qaynatmalarni olishda qo‘llaniladigan asbob-uskunalar: infundir apparat tuzilishi,
ishlash prinsipi.
16-mavzu. Suvli ajratmalarning xususiy texnologiyasi, sifatini baholash. Mualliflik tarkiblari.
Damlama va qaynatma tayyorlashning o‘ziga xos texnologiyalari: alkaloid, yurak
glikozidlari, antroglikozidlar, oshlovchi moddalar, efir moylari , saponinlar saqlovchi o‘simlik xom
ashyosidan suvli ajratmalar olish. Damlama va qaynatmalarga dori moddalarini qo‘shish qoidalari.
O‘z RSSVning 2002 yil 29 dekabrdagi 582-sonli va 583-sonli buyruqlarida suvli ajratmalar
texnologiyasiga oid bo‘limlari.
17-mavzu. Shilimshiqlar. Ekstrakt konsentratlardan foydalanib suvli ajratmalar tayyorlash,
sifatini baholash
Shilimshiq saqlagan xom ashyodan (gulxayri ildizi, zig‘ir urug‘i, salep tuganagi va b.)
ajratma olishning o‘ziga xos tomonlari. Sarf koeffitsient tushunchasi, uning qo‘llanilishi. Ekstrakt-
konsentratlar tushunchasi, tasnifi, ularni suvli ajratmalar olishda qo‘llanilishi. Suvli ajratmalarning
ekstrakt-konsentratlardan foydalangan holda olishning afzalliklari. Murakkab tarkibli dorixatlarda
ekstrakt konsentratlardan foydalanganda dorivor moddalarni qo’shish qoidalari. Mualliflik
takriblar. Suvli ajratmalarni saqlash, sifatini baholash va takomillashtirish yo‘llari.
18-mavzu. Fitoterapiyaning asosiy qoidalari. Fitoterapiyaning tasnifi va xususiy
texnologiyasi.
Fitoterapiya tushunchasi, kelib chiqish tarixi, ahamiyati, qoidalari va prinsiplari. Qadimda va
bugungi kunda faoliyat yuritayotgan maktablar. Fitopreparatlar tasnifi. O’zbekiston Respublikasi
SSVning 2009 yil 2 fevraldagi 25-sonli buyrug’iga asosan dorixonalarda va DPMlarda fitobarlarni
tashkil etish, fitoichimliklarni afzalligi. Jihozlash va qadoqlash qoidalari.
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 60

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
Intеgrasiyalashgan BAT bank vazifalarining yig’indisini yaxlit holda
qamrab oladi. U alohida holdagi avtomatlashtirilgan vazifalar yig’indisi
emas, balki murrakkab tizimga xos bo‘lgan komplеks dasturlardir;
Kullash soxasidan qat`iy nazar ,axborot tizimlarima`lumotlarini
Qayta ishlashning dеyarli barcha tizimlari taminlash turlari dеb
ataladigan tarkibiy qismlar tuplamini uz ichiga oladi.Ularni dasturiy
tеxnik,xukukiy, axborot tashkiliy matеmatik va lingvistik ta`minotlarga
ajralishi qabul kilingan.
Axborot taminoti-axborot tizimlari ichki mashina axborot bazasini
yaratishni tasniflash va kodlashtirish tizimlari hujjatlashtirishning
unifikasiyalashgan tizimlari ,hujjat aylanmasi va hujjatlar shakli
uslublarini rasional xolga kеltirishni uz ichiga olgan axborotni joylash-
tirish va tashkil qilish bo‘yicha uslublar va vositalar yig’indisidir.
Dasturiy ta`limot - hisoblash tеxnikasi vositasida ma`lumotlarni
Qayta ishlash tizimini yaratish va foydalanish dasturiy vositalari
yig’indisidir.
Tеxnik ta`limot ma`lumotlarini Qayta ishlash tizimini funksiya-
lashtirish uchun ko‘llanuvchi tеxnik vositalar komplеksidir, u ma`lumot-
larni ayta ishlovchi namunaviy opеrasiyalarni amalga oshiruvchi
qurilmalarni uz ichiga oladi,turli sinflardagi EHMdan tashkarida ham
EHMning o‘zida ham shu opеrasiyalarni bajaradi.
Xukukiy ta`minot axborot tizimini yaratish va funksiyalashtirishni
tartibga soluvchi xukukiy mеyorlar yig’indisini o‘zida namoyon etadi.
Axborot tizimini Qayta ishlashning xukukiy ta`minoti AT
buyurtmasiga va tayyorlovchi urtasidagi shartnomaviy o‘zaro
munosabatlar .mеyoriy aktlari ,chеtga chiqishlarining xukukiy tartibga
solinishini uz ichiga oladi.Lingvistik ta`limot inson va EHM mulokotini
ishlab chiqarish va ta`minlash samaradorligini oshirish uchun
ma`lumotlarni Qayta ishlash tizimini yaratish va foydalanishning turli
bosqichlarida ishlatiladigan til vositalari yig’indisini o‘zida namoyon
etadi.
Axborot tizimlari ma`lumotlari bilan ishlash mutaxasislarga kеng
yordam bеradi. Muxandislar va loyixachilar ishi samaradorligini oshiradi.
Bunday axborot tizimlarining vazifasi-tashkilotlarga yangi
ma`lumotlarni intеgrasiyalash va kogoz hujjatlarni Qayta ishlashga
yordam bеrishdir. Sanoat jamiyati axborot jamiyatiga aylanib borar
ekan, iqtisodiyot maxsuldorligi borgan sayin bu tizimlar rivojlanishi
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 65

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
ijobiy natijalar bеryapti. Bozor munosabatlarini amaliy tashkil etishda
bozor, tovar haqidagi ob`yеktiv ma`lumotlar muvaffakiyatni ta`minlaydi.
Boshqaruvda axborot tizimidan foydalanish bir nеcha uziga xos
koidalar yig’indisini tashkil etadi.
Bular: Birinchidan, axborot banki, ma`lumotlar xizmati va Boshqalar
ham biznеs ekanligi. Bu biznеs juda kimmatli va aniq bo‘lishi lozimligi.
Boshqarilayotgan korxona, firma, tashkilot va Boshqalarda ma`lumot
banki mavjud bo‘lishi.
Ikkinchidan, axborot tizimidan foydalangan holda tovarlarga
yangiliklar kiritish va takomillashtirish. YAngiliklarni tеz joriy etish.
Uchinchidan, axborot tizimi faoliyatidan kеlib chiqib,
Boshqarilayotgan tashkilot, korxona, firma va Boshqalar imkoniyatini
ma`lum maqsadga safarbar etish.
Turtinchidan, ma`lumotlarni tovar ishlab chiqaruvchi kuchga
aylantirish. Axborot tizimidagi yordamchi tizimlar faoliyatidan
foydalanib, yangi goyalar, tеxnika tarakkiyoti yutuklari, ilmiy tahlillar
natijalari kabilarni tovar ishlab chiqarishda xarakanlantirish.
Dеmak, Boshqaruvda axborot tizimidan foydalanish tovar ishlab
chiqarishni takomillashtirishga ham sabab bo‘ladi.
Muammoli savollar :
1.
Axborotlarni uzatauvchi vositalarni ayting.
2.
Axborotlarnisaqlovchi vositalar nimalardan iborat ?
3.
Shaxsiy komp’yutеrning imkoniyatlarini tushuntiring.
4.
Axborotlar tizimining tеxnik ta`minotini ayting.
5.
EHMda axborot o‘lchovi nimadan iborat ?
6.
Zamonaviy axborotlar tеxnologiyasini ayting.
7.
Axborot tеxnologiyasi asoslari nimalardan iborat ?
8.
Axborot tеxnologiyalari turlarini ayting.
9.
Halq xujaligida axborotlar tеxnologiyasini kullashni tushuntiring.
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 64

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
Kеzi kеlganda shuni aytish joizki, axborot xizmati xodimlari
zimmasiga juda mas`uliyatli vazifalar yuklatiladi. Masalan, rivojlangan
mamlakatlarda yalpi milliy mahsulotning 50% dan ortikrogi axborot
tayyorlash, tarqatish va Qayta tayyorlash, tarqatish va Qayta ishlash
xissasiga tugri kеladi. AKSHda jami ishchi kuchining yarmidan ko‘progi
axborot xodimlariga tugri kеladi. Ish vaqtining uchdan ikki qismi axborot
faoliyati turlariga sarflanadi, ish xakiniyu 67% axborot soxasi
xodimlarining Mеhnat iga tulanadi. Bundan xodimlarning ish xaki
Boshqa xujalik sohal ariga qaraganda 35 % yukorirokdir.
Bunday faktlar Boshqarishda axborot tizimining bo‘lishi va aniq
maqsadga karatilishi, tovar ishlab chiqarishda va uni ayirboshlashda
barcha bozor iqtisodiyotida yashaydigan korxona, tashkilot, firmalar
uchun alohida e`tiborga molik bo‘lgan muammo ekanidan dalolat
bеradi.
Korxonalar ishlab chiqarish va tijorat faoliyatining yulga kuyilishi
bilan konyuktura - tijorat axborotlarini yigish, saqlash, tahlil etish, sotish
ishini yirik kompaniyalar, axborot markazlari, konsalting, markеting
xizmatlari uz kullariga oladilar. Banklar, birjalar, kompaniyalar, firmalar,
korxonalar faoliyatini Boshqarib, katta xajmdagi axborotlarni uz kullariga
tuplaydilar.
Mijozlar urtasida o‘zaro axborot almashinuvi ham amalga
oshiriladi. Bunday almashinuv shartnoma asosida olib boriladi.
Axborot tizimini tеxnikalashtirish ayniksa, bank faoliyati, moliyaviy
xarajatlarni bajarish, kriditlar bеrish, valyuta va aksiyalar sotilishida zarur
va ishonchli vositaga aylanadi. Chunki bank opеrasiyalarida tеzkorlik,
aniqlik muvoffakiyat garovidir.
Kundalik bеhisob axborotlar okimida rеklama alohida urin
egallaydi. Xozir, ayniksa, tovar haqida atroflicha ma`lumot bеruvchi
xakikiy rеklamaga e`tibor karatilyapti. Ko‘pgina rеklamalarning tarkibiy
qismi axborot ma`lumotlari va murojaatnoma lari hisoblanadi.
Rеklama murojaatnomasiga tovar haqidagi prospеktlar, kataloglar,
varakalar va Boshqalar kushib junatiladi. Bu ham axborot tizimidagi
xizmatlarni takomillashtirish yullaridan biri hisoblanadi. Axborot vositasi
orqali tovarlar haqida ma`lumot va uni ayirboshlashdagi samaradorlik
axborot oluvchilarni tugri tanlashga boglikdir.
Boshqaruvda axborot tizimidan foydalanishda tеlеks, tеlеfaks,
tovarlar kartotеkasi kabi vositalarni kеng kullash bozor munosabatlarida
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 70

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
bajarish usullari hisoblash algoritmlariga soddagina misol bo`la oladi,
xolos.
Hozirgi zamon nuqtai nazaridan algoritm tushunchasi nimani
ifodalaydi? Ma`lumki, inson kundalik turmushida turli- tuman ishlarni
bajaradi. Har bir ishni bajarishda esa bir qancha elеmеntar (mayda)
ishlarni kеtma-kеt amalga oshirishga to`g`ri kеladi. Mana shu kеtma-
kеtlikning o`zi bajariladigan ishning algoritmidir. Ammo bu kеtma-
kеtlikka e`tibor bеrsak, biz ijro etayotgan elеmеntar ishlar ma`lum qoida
bo`yicha bajariladi. Agar biz bu kеtma-kеtlikdagi qoidani buzsak,
maqsadga erishmasligimiz mumkin. Masalan, shaxmat o`yinini
boshlashda shoxni olmaymiz, chunki bu o`yin algoritmida yurishni
boshqa bir shaxmat donalaridan boshlash kеrak yoki palov pishirish
algoritmiga e`tibor bеrsak, birinchi navbatda qozonga suv solib
ko`ringchi, osh qanday bo`lar ekan. Bеrilgan matеmatik ifodani
soddalashtirishda amallarning bajarilish kеtma-kеtligiga e`tibor
bеrmaslik noto`g`ri natijaga olib kеlishi barchaga ma`lum.
Dеmak, ishni, ya`ni qo`yilgan masalani bajarishga mayda elеmеntar
ishlarni ma`lum kеtma-kеtlikda ijro etish orqali erishiladi. Bundan
ko`rinib turibdiki, har bir ish qandaydir algoritmning bajarilishidan
iboratdir. Algoritmni bajaruvchi
algoritm ijrochisidir
.
Algoritmlarni ikki guruhga ajratish mumkin. Birinchi guruh
algoritmlarning ijrochisi faqat inson bo`lishi mumkin (masalan, palovni
faqatgina inson pishira oladi). Ikkinchi guruh algoritmlarining ijrochisi
ham inson, ham EHM bo`lishi mumkin. Ikkinchi guruh algoritmlarining
ijrochisini EHM zimmasiga yuklash mumkin. Buning uchun algoritmni
EHM tushunadigan biror dasturlash tilida yozib, uni mashina xotirasiga
kiritish kifoya.
Shunday qilib,
algoritm
dеganda bеrilgan masalani yechish uchun
ma`lum tartib bilan bajarilishi kеrak bo`lgan chеkli sondagi buyruqlar
kеtma-kеtligini tushunamiz.
Biror sohaga tеgishli masalani yechish algoritmini tuzish algoritm
tuzuvchidan shu sohani mukammal bilgan holda, qo`yilgan masalani
chuqur tahlil qilishini talab qiladi.
Bеrilgan masala algoritmini yozishning turli usullari mavjud bo`lib,
ular qatoriga so`z bilan, blok-sxеma shaklida, formulalar, opеratorlar
yordamida, algoritmik yoki dasturlash tillarida va hokazolarni kiritish
mumkin.
|
| |
Amaliy mashg‘ulot ishi – 1 1699960012

|
Amaliy mashg‘ulot ishi – 1
|
bet | 1/3 | Sana | 02.01.2024 | Hajmi | 351,4 Kb. | | #129594 |
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
“KOMPYUTER TIZIMLARI”
kafedrasi Ma’lumotlarni intellektual tahlili fanidan tayyorlagan
“Python dasturlash tili o‘rnatish va unda Kramer usulida chiziqli tenglamalar sistemsini yechish” mavzusidagi
AMALIY MASHG‘ULOT ISHI – 1
213_20_guruh talabasi
Axrorov Xurshid
KT kafedrasi asistenti
A.A.Temirov
Toshkent – 2023
Mashg’ultoning maqsadi: Python dasturlash tili o‘rnatish va unda Kramer usulida chiziqli tenglamalar sistemsini yechish
Nazariy ma’lumot. Agar biror GNU/Linux distributive uchun python dasturlash tilini o‘rnatishda. Internet tarmog‘iga ulash va kerakli buyruqlarni yozish orqali qiyinchiliksiz python dasturini o‘rnatish mumkin. Odatda operatsion tizimining o‘zida oldindan o‘rnatilgan bo‘ladi. Tekshirib ko‘rish uchun terminalinalni ishga tushirish quyidagi buyruqlar orqali aniqlash mumkin. python -V
Python __.__.__ yozuvi yoki shunga o‘xshash yozuv xosil bo‘ladi. Windows operatsiyalar tizimiga o‘rnatish uchun www.python.org/downloads web saxifasi orqali pythonning oxirgi versiyasini yuklab olinadi.
Pythonni o‘rnatish odatiy dasturlarni o‘rnatish kabi kechadi. Keyingi bosqichda python interpretatorini buyruqlar qatorini ishga tushiriladi va python o‘rnatilgan joy manzilini PATH deb nomlanuvchi o‘zgaruvchiga qo‘shib qo‘yish bilan ish yakunlanadi. Misol uchun python C:\Program Files\Python\ manzilida o‘rnatilgan bo‘lsin. Shu bilan pythonni o‘rnatish tugallangandan so‘ng. cmd orqali tekshirib ko‘riladi. cmd Oyanasiga python –version buyrug‘i yoziladi ishga tushiriladi.
Python dasturlash tilida matematik funksiyalar
Python dasturlash tili tarkibida mavjud bo‘lgan matematik funksiyalar standart funksiyalar deb ataladi.
Ifodalar tarkibidagi funksiyalarni Python dasturlash tilida ifodalash uchun satandart funksiyalardan foydalaniladi. Funksiyalarni python dasturlash tilida ifodalash uchun ularni argumentlarini albatta qavsga olib yozish kerak.
Python dasturlash tilida matematik funksiyalardan foydalanish uchun albatta python tili tarkibidagi matematik funksiyalar kutubxonasiga murojat qilish kerak. Matematik funksiyalar kutubxonasiga murojat qilish quyidagicha.
2. Python dasturlash tili yordamida faktoriyal hisoblama ishlariga tegishli misollar quyida berilgan:
1 masala
|
| |
bo'ladi. Bijg'iyotgan mezganing turli qismidagi harorat farqligi 6-80 ni tashkil

|
bo'ladi. Bijg'iyotgan mezganing turli qismidagi harorat farqligi 6-80 ni tashkil Pdf ko'rish
|
bet | 113/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbebo'ladi. Bijg'iyotgan mezganing turli qismidagi harorat farqligi 6-80 ni tashkil
qilishi mumkin. Aralashtirish yo'li bilan bu farqlik bartaraf etiladi.
Bijg'ish harorati qancha past bo'lsa natija shimcha yaxshi bo'ladi. Past
haroratda (27-280) bijg'itib olingan vinolar doimo meva mazasini berib, xushbo'y
bo'ladi. Shu bilan birga bo'yoq moddalarini chiqarish uchun harorat yuqori bo'lishi
lozim. Harorat 360 dan yuqori bo'lganda achitqilar kam faol bo'lib qoladi. 400
yetganda bijg'ish jarayoni to'xtaydi. Achitqilar faoliyatining keskin ravishda
to'xtab qolishi nafaqat yuqori haroratga, balki achitqilar faoliyatiga salbiy tasir
ko'rsatadigan bakteriyalar mahsullariga ham bog'liq. Qizil vinolarining bijg'ish
paytida yuzaga kelgan harorat bakteriyalar ko'payishiga olib kelib mannitli bijg'ish
kasalligini chiqaradi. Shuning uchun bijg'ish past haroratda o'tkazish maqsadga
muvofiqdir.
Ba’zida bijg'ish haroratini kerakli harorat ko'rsatkichlar doirasida saqlab
turishga iloji bo'lmaydi. Buning sababi bijg'ishga kelib tushayotgan mezganing
harorati ancha yuqori bo'lishidadir. Aks xolda, bijg'ishga kelib tushayotgan
mezganing harorati past bo'lsa, achitqi so'st rivojlanishi natijasida bijg'ish jarayoni
sekin kechadi. Bunday sharoitda sharbatda zararli mikroorganizmlar, masalan,
mog'orlar rivojlanish xavfi mavjud bo'ladi. Bu mikroorganizmlar faoliyati vinoga
110
begona hid beruvchi zararli moddalar ta’sirida boshlanib ketadi. Bijg'ish jarayoni
bir me’yorda kechishi, bo'yovchi moddalar eriydigan sharoit yaratilishi uchun
harorat taxminan 27-300 boiishi lozim.
Yuqori haroratda qizil bo'tqani bijg'ishi. Vino tayyorlash mavsumida
mamlakatimizda ob-havo harorati yuqori bo'ladi. Qayta ishlab chiqarish kelib
|
| |
yopiq po‘lat rezervuari (tank) - H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov

|
H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov Pdf ko'rish
|
bet | 108/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeyopiq po‘lat rezervuari (tank)
Tank ichidagi bosim kompressor yordamida karbonat kislotani yuborish yoki
sug’urib olish yo’li bilan tartiblashtiriladi. Tankning ustida oynali nazorat tuynuk
va tank ichini yoritish moslamasi o’matilgan.
Qizil mezgani bijg’itish uchun turli shakldagi tanklar qoilaniladi. Ulaming
ba’zilari turli qismlarda boigan vertikal, boshqavlari esa gorizontal holatda
107
joylashtirilgan silindrlardan iborat (55-rasm).
55-rasm. Qizil bo‘tqani bijg‘ituvchi po‘lat rezervuarlar shakllari
Tajriba shuni ko'rsatadiki, tank diametri qancha katta bo‘lsa qoplama balandligi
shuncha kam bo'ladi va kompressor yordamida karbonat kislota yuborilganda u tez
aralashib ketadi. Shu jihatdan gorizantal tanklar ancha qulaydir. Qizil mezga
bijg'ishi uchun 300, 500, 700 dkl li tanklar keng qo'llaniladi. Sig'im hajmli 700
dkldan kam bo'lgan tanklarda yuza sovitish qo'llanilganda samaraga erishiladi.
Xo‘raki vinolar tayyorlashda qizil mezganing turli xil usulda bijg'ishini
qiyosiy baholash. Vino tayyorlash zavodlarida qo'llaniladigan temirbetor
rezervuarlar suzib yuruvchi qoplamasi bor ochiq bijg'ish uchun mo'ljallangan. Shu
bilan birga ulami yopiq holda bijg'itish rezervuarlarga aylantirish qiyin emas.
Yuqorida ta’riflangan metalldan yasalgan tanklar suzib yuruvchi qoplamasi bor
yopiq bijg'ish uchun moslashtirilgan.
Suzib yuruvchi qoplamasi bor bijg'ishni muntazam iqlimga ega xududlarda
ochiq rezervuarlarda amalga oshirilib, bir kunda to'rt-besh marta aralashtirilganda
ayniqsa nozik vinolar tayyorlanishida yaxshi samara beradi. Qoplama havo bilan
aloqa qilganda bo'yoq modda va taninning ma’lum qismi erimaydigan holatga
|
| |
Xorijiyadabiyotlar - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

|
Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti Pdf ko'rish
|
bet | 330/386 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 8,59 Mb. | | #257248 |
Bog'liq qorakolXorijiyadabiyotlar
1.
Andrew Barkley and Paul W. Barkley. Principles of Agricultural Economics. USA. 2013
2.
David l. Debertin. Agricultural Production Economics. Second Edition. 2012.
3.
Gerge W. Norton et al. Economics of Agricultural Development. Second edition. 2010
4.
Dr.NSunanda. Principles of Agricultural Economics. Lecturenote.
5.
Добрынин В.А. Экономика селского хозяйства. М.: «Колос» 1990 г,
6.
Емелянов А.М. Экономика селского хозяйства. М.: «Экономика» 1994 г.
Qo’shimchaadabiyotlar
1.
O’zbekiston Respublikasining «Mulkchilik to’g’risida»gi qonuni. «O’zbekiston
Respublikasi qonun va farmonlar» 1992 yil 29 bet.
2.
O’zbekiston Respublikasining «Ijara to’g’risida»gi qonuni. «O’zbekiston-
3.
ning yangi qonunlari» № ; T.; «Adolat» 1993 yil.
4.
O’zbekiston Respublikasining «Tadbirkorlik to’g’risida»gi qonuni. «O’zbekiston yangi
qonunlari» № 2 T.: «Adolat» 1991 y.
5.
O’zbekiston Respublikasining «Dehqon xo’jaligi to’g’risida»gi qonuni. «O’zbekiston
yangi qonunlari» № 6. T.: «Adolat» 1998 yil 229 bet
6.
O’zbekiston Respublikasining «Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish
to’grisida»gi qonuni. «O’zbekiston yangi qonunlari» T.: «Adorlat» 1993 yil 6-son.
7.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni «Iqtisodiy isloxotlarni yanada
chuqurlashtirish, xususiy mulk manfaatlarini himoya qilish va tadbirkorlikni rivojlantirish
chora-tadbirlari to’g’risida» 1994 yil 21 yanvar № 3 745. O’zbekiston Respublikasi
«Farmonlar va qarorlar» T.: «O’zbekiston» 1994 yil 7-bet.
8.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori «Qishloq xo’jaligida iqtisodiy
isloxotlarni amalga oshirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida» 1994 yil 23
fevral. O’zbekiston Respublikasi «Farmonlar va qarorlar» T.: «O’zbekiston» 1994 yil.
9.
Kаrimоv I.А. Qishlоq xo’jаlik tаrаqqiyoti-to’kin hаyot mаnbаi. -T.: O’zbekistоn, 1998.
10.
Karimov I.A. Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish va yangilash,
mamlakatni modernizasiya va isloh etishdir. -T.: O’zbekiston, 2005, - 92 b.
11.
Karimov I.A. “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqorolik jamiyati barpo
etish – ustuvor maqsadimizdir. Xalqso`zi. 2010. 28-yanvar.
12.
Kаrimоv I.А. O’zbekistоn mustаqillikkа erishish оstоnаsidа.-T.: O’zbekistоn, 2011.
13.
Murtazayev О., G’aniyev I.M., Hasanоv SH.T., Ahrоrоv F.B.– Agrar siyosat va qishlоq
xo’jalik bоzоrlari. (O’quv qo’llanma) – S.: 2009.
|
| |