Kuzatish usuli - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent Moliyа instituti R. Umarova...

90
tishi, bo‗layotgan hodisalarga ijobiy yoki salbiy munosabatda bo‗lishi va
bu hol tadqiqot natijalariga, xulosalarning ilmiy va obyektiv bo‗lishiga ta‘-
sir o‗tkazishi mumkin. Shuning uchun ijtimoiy hodisalarni kuzatishga ha-
rakat qilayotgan tadqiqotchi o‗z his-tuyg‗ularini tizginlay olishi, xulosa
chiqarish paytida shu his-tuyg‗ulardan yuqoriroqqa ko‗tarila olish qobili-
yatiga ega bo‗lishi lozim.
Sotsiologik kuzatish olib borishning shart va talablari quyidagilar:
1. Kuzatish kerakli saviyada va darajada tashkil qilinishi kerak. Bu
shart sotsiologik tadqiqotlar taraqqiyoti bilan bog‗liq bo‗lib, natijalarning
obyektivligini ta‘minlashga qaratilgan. Kuzatish olib borilganda shunday
holatlar vujudga keladiki, ularni texnika vositalarida tasvirga tushirilmasa
yoki ovozlar yozib olinmasa, bu holatlarni tabiiy holda qaytarish mumkin
emas. Shuning uchun kuzatishni texnik jihatdan ta‘minlash ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
2. Kuzatishning muntazamliligi. Bu shart ham tadqiqot natijalarining
obyektivligini ta‘minlashga qaratilgan. Kuzatish muntazam olib borilmay,
o‗lda-jo‗lda va ahyon-ahyonda olib borilsa, tadqiqot obyekti uchun xa-
rakterli holatlar kuzatilmay qolishi va oqibatda kuzatish natijalari obyektiv
bo‗lmay qolishi mumkin.
3. Kuzatuvchining xolisligi. Bu shart ta‘minlanmasa, tadqiqot jarayo-
nida kuzatuvchi o‗zi o‗rganayotgan jarayonlarga ijobiy yoki salbiy muno-
sabat bildirishi va buning oqibatida voqealarni subyektiv talqin qilishi
mumkin.
4. Kuzatilayotgan obyekt to‗g‗risida mumkin qadar ko‗proq, ma‘lu-
mot to‗plash. Obyekt qanchalik batafsil kuzatilsa, chiqarilgan xulosalar-
ning haqiqatda shunchalik yaqin bo‗lishi uchun imkoniyat yaratiladi. Xulo-
salar yetarli bo‗lmagan ma‘lumot asosida chiqarilsa, obyektning ma‘lum
xususiyatlari kuzatuvchi e‘tiboriga tushmay qolgan bo‗lishi mumkin. Bu
esa xulosalarning noto‗g‗ri bo‗lishiga olib keladi.
5. Kuzatishning borishini va natijalarini batafsil qayd qilib borish. Agar
shunday qilinmasa, xulosa chiqarish paytida kuzatishning muayyan natija-
lari e‘tibordan chetda qolishi mumkin. Bu esa xulosaning chala yoki no-
to‗g‗ri bo‗lishiga olib keladi. Yuqorida aytilganidek, kuzatish jarayonini
qayd qilib borishda texnika vositalari katta yordam berishi mumkin.
Sotsiologik kuzatishlarni shartli ravishda ikki turga bo‗lish mumkin:
1. Chetdan kuzatish.
2. Ichkaridan kuzatish.
Obyekt chetdan kuzatilganda undagi jarayonlarning ishtirokchilari o‗z-
lari kuzatuv obyekti ekanliklaridan mutlaqo bexabar bo‗ladilar. Masalan,
91
xaridorlar xulqini o‗rganmoqchi bo‗lgan tadqiqotchi sotish zalida yoki
peshtaxta ortida turib, xaridorlarni ko‗proq qaysi buyum qiziqtirayotgani,
ularning belgilangan narxlarga munosabati va boshqalarni kuzatishi mum-
kin. Bunda xaridorlar o‗zlarining kuzatish obyekti bo‗lganliklarini bilmay-
dilar. Agar ular o‗zlari sotsiologik kuzatish obyekti bo‗lganliklarini bilib
qolsalar, ularning xulqida ma‘lum o‗zgarishlar yuz berishi, demak, bu xulq
tabiiy bo‗lmay qolishi mumkin.
Chetdan turib kuzatayotgan tadqiqotchi o‗rganilayotgan obyektga hech
qanday ta‘sir ko‗rsatmaydi va uni tabiiy holda o‗rganadi. Ichkaridan kuza-
tilganda tadqiqotchi ikki xil usuldan foydalanishi mumkin:
1.Ochiq kuzatish.
2.Yashirin yoki xufya kuzatish.
Ilmiy bilishning boshqa usullari singari kuzatish usulining ham afzal-
liklari va kamchiliklari mavjud. Bu usulning eng asosiy afzalliklaridan biri
shuki, u tadqiq qilinayotgan obyektdagi jarayonlarning kechishiga ta‘sir
o‗tkazmay yoki juda kam ta‘sir o‗tkazgan holda o‗rganish imkonini beradi.
Sotsiologik kuzatish ilmiy empirik bilish usuli sifatida va mohiyat e‘tibori
bilan murakkab jarayon bo‗lgani uchun reja asosida olib boriladi. Kuzatish
rejasi usulning xususiyatlari va asosiy bosqichlarini nazarda tutgan holda
tuziladi.