Atrof tabiy muxitni ifloslantiruvchi manbalarning turlari va ularni nazorat qilish usullari

Atrof tabiy muxitni ifloslantiruvchi manbalarning turlari va ularni nazorat qilish usullari.
Reja:
1 .A.T.M.ni ifloslantiruvchi manbalar, ifloslanishni turlari. 2.A.T.M.NI ifloslanishni nazorat kdlish usllari va bop:aruvi 3.A.T.M.ni kuzatish yullari.
4.Ifloslantiruvchi moddalarni analitik-o'lchami priborlarida Indikasiya va taxlil kilish usullari.
Tayanch iboralar: Ifloslantiruvchi manbalar, fizik omilar, kimyoviy omillar, a.t.m. Kimyo, ximiya - moddalarning tuzilishi va oʻzgarishini oʻrganadigan fan. Kimyo boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy ehtiyojlarni qondirish, zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish, biridan ikkinchisini xrsil qilish va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini bilish maqsadida roʻyobga chiqdi. boshkdruvi, tizimi kuzatish.
Atrof tabiiy muxitning (ATM) ifloslanishi manbaalari.
Ifloslanish manbaalari ikki guruxga bulish mumkin: tabiiy va antropogen.
Tabiiy manbaalar:
-tog jinslarini nurashi, ishkorlanishi;
-er ostidan chikadigan gaz, suv va neft maxsulotlari (radan va metan);
-impul'sli manbaalar (vulkrnlarni otilishi, er kimmrlashlarp, sug. toshkinlari, er kuchishi); Antropogen manbaalari:
-foydagi kazilmalarni kazib olish va tashish; sanoat va transportning xamma turlari; -kishlok xujaligi;
-maishiy sektorlar; -urushlar;
-favkulotda vaziyatlar;
Tabiiy ifloslanishlar umuman olganda intensivrek., ammo aitropogei ifloslanishlar uzining zararli va faol komponsntlarn xisobiga xavflidir.
Tabiiy ifloslanishlarni turlari
1 .Kimyoviy - kurib chpkdlayotgan davr (vakt) ichida kimenei mpddalarnn tabiiy muxitda kup yillik uzgarishlar urtacha mikdoripi oapyu ketishi va garkibini uzgarishi.(okenlar, urmonlar O2 -SO2) Xavfliligi buyicha sinflanadi (1 sinf eng xavfli)
2.Fizik - atrof muxitni fizik kursatkichlarini uzgarishi xnsobsha xrsil buladigan ifloslanishlar. Fizik ifloslaiishlar kUrpnshplari kuyidagilar:
Mexanik -fizik - -kimyoviy okibatsiz atrof mukitga fak;at mexanik ta`siri xisobiga ifloslanish. Amalda fizi.k -kimyoviy omillar bilan kuzatib bor iladi.
Radiasiyali - radiaktiv moddalarni tabiiy tarknb Anrsokasidan oshib ketishi.
YOruglik - sun`iy yoruglik manbaalari ta`siri patnjasidn joylarning tabiiy yorituvchanligini buzilishi, unga karama -karshi usimdik va xayvonot olamiga anomal ta`sir kursatish mumkigt bulgap k,orongulik. Bunga lazer nurlanishi xam kiradi.
Issiklik (termal) - sanoat ishlab chikarish chik;indilari kpzdirilgan x,avo, chik;arilayotgan gazlar va issik;Gaz - 1) uzunlik va masofani oʻlchash uchun moʻljallangan qad. oʻlchov birligi; arshin. Oʻrta Osiyo, shu jumladan Oʻzbekistonning baʼzi joylarida zar deb ham yuritilgan. Qiymati 0,71 m deb qabul qilingan. suvlar xisobiga atrof pux,it xaroratini kugarilishi;
Shovkin (akustik) - shovkdn intensivligini tabiiy darajasidnch oshib ketishp xpsobiga sodir buladi.
Elektromagnit - atrof muxit elektromagnit xususiyatlarshsh sharshpp xpsobiga sodir buladi (yukrri kuchlattishli elektruzatkichlar, rnlpo va televidenie uzatkichlari stanpiyalari, be '.zi sanoat ishlab chikarish dastgoxlari va boshkalar). 1 -3 ilovalarda fizik ifloslanishlarni uslublarini bir necha turlari keltirilgan.
Ahborot (infarmasion) insonni psixofiziologiya xolatiga ta`siri.Asbsiy manbaalari bo’lib, ommaviy axborot vositalari (televidenie,gazetalar, jurnallar, juda siyqasi chiqqan kitoblar) va turlipndividual va jamoa tarhibot vositalari va "missionerlik"ta`sirlar (turli sentalar va shaytoniy hamda ekstrasensorlifaoliyatlar ham kiradi) xisoblanadi. Bunga odamki turli "Zambillashtirish" lar ham kiradi. Insonlarni bunday axborotifloslanishlar ta`sirlariga reaksiyasi qo’ykdagi ko’rinishlardashizofreniya, o’z -o’zini o’ldirish, odamlarni o’ldirish, hamda biotalarni (biota - umumiy tarqalish xududlardagi o’simlik, xaivonot va mikroorganizmlarni) yo’q qilish. 4. ilovada axborot ifloslanishlarni ba`zi ko’rinishlari kreltirilgan.
Biologik - ekologik tizimga floraga, faunaga va xosildor tuproq qatlamiga salbiy ta`sir ko’rsatadigan bakteriya, viruslar va boshqa biologik tarkiblar.
Ifloslanishlarni nazorat usullari
Hamma nazorat usullarini ikki guruhga ajratish gtumkin – bevosita muhitda va masofada turib nazoart qilish usullari. ¡z navbatida bu usullar kuzatuv va instrumental (o’lchov asboblari) turlariga bo’lingak
Masofada turib nazorat usuliga hamma er yuzidan 2m balandlikdan yuqorida o’lchov asboblari kiradi. Oxirgi yillarda masofadan gurttb nazorat olib borish, ayniqsa katta maydonlarni ekologik nazoratni (viloyat, respublikada) olib borishda keng qo’dlanilmoqda; o´rtacha o’lchamli maydonlarda (shahar, tumanlarda) ekologik xolatinp. ko’zdan kechirish va o’lchov asboblari bilan maxsus xarakat1i avtolaboratoriyalar yordamida olib boriladi. Bu laboratoriya-xar qatorida havo muhitini, suv sifatini aniqlash va agro kimevki laboratoriyalar va boshqalar. Atrof tabiiy muhitni ifloslaniipptp nazorati tabiiy atrof muhitni boshqaruvini asosiy tarkibiy qismi xisoblanadi.
Atrof tabiiy muhitni boshqaruv usullari.
Atrof tabiiy muhitni boshqaruvi xozirgi zamon usullariga qo’ yida gilar kiradi:
-qoiuniy (me`yoriy qonunchiliklarga asoslangan, me`yorlar yo’li bilan);
-axborot - informasion (monitoring, kartetlashtirish, kadastrlar.ni
olib borish, geoaxborot tizimlari);
-ma`muriy (atrof muhitga ta`sirini baxolash, ekomAAik ekspertiza, ekologik audit, lisenziyalash va sertifikatlash);
-iqtisodiy;
Atrof muhitni xolatini kompleks tizimli kuzatish asosidagi:
-ekologik monitoring asos xisoblanadi. Bir marotabali kuzatuvlap ob`ektlarni xolatini "bir daqiqali" kuzatuv olib boritp zarurati tug´ilganda tashkil etiladi, hamda kam ishlatiladi.
A.T.M.ni kuzatishda
Quydagi usullar ishlatiladi:
- organetik: ko’rish, eshitish, sejish, hidlab bo’lish,ta`m sezish;
- hayvonotva o’simliklarni holati va hulqini kuzatish;
- ko’chma hamda turg'un er usti kantaktli va masofadan turib
foydalaniladigan kerakliy ko’rsatkichlarni hisoblovchi jihozlarni
ishlatish;
- ko’chma hamda turg'un er usti kontaktli va masofadan turib
foydalaniladigan hamda (fizikaviy yoki aloqa yo’nalishlari yordamida) oraliq ahborotlarni kameral o’zlashtirishlar;
- kamunallarni kameral tahlil qilish uchun yig'ish;
- har hil uzatkichlar o’rnatilgan masofadan turib aniqlash jihozlarini ishlatish hisobiga uzliksiz ko’rsatkichlarnihisobini olib borish;
- har hil uzatkichlar o’rnatilgan masofadanturib foydalaniladigan (fizikaviy yoki aloqa yo’nalishlari yordamida) oraliq axborotlarni cameral o’zlashtirish;
- qidirilayotkan ko’rsatkichlarni aniqlash maqsadida matematik
madellashtirish usulllarini ishlab qator ko’rsatkichlarni to’g'ridan to’hri yoki ma`lum vaqtda o’lchash.
Kimyoviy ifloslanishni quydagi usullar bilan aniqlash mumkun:
- fotometrik-nazoratdagi va o’lchangan eritmalarning optik zigmegini farqini o’lchami;
- spektroskopiya usul-nurlanish spektirlarini ul`trabikafila, infira qizil va ko’rinuvchi nurlarspektirlari yordamida nazorat qilishga asoslangan turg'un va ko’chma asboblar ishlatiladi;
- fluoressent usul- turhun yoki majburiy lyumininsent nurlanishlar spektormol inteksiflikni yoki o’lchash davrida o’lchashga asoslashgan nurlantirish manbai sifatida u`tira binafsha nurlari hisoblanadi. Turg'un asboblar ishlatiladi.
4.1.Kimyoviy ifloslanishni quydagi usullar bilan aniqlash mumkun:
Fatametrik, spektroskopik, fluoresent, interferametrik, elektrokiviy,medarli, xromotografiya, atomli-absorbsiya,mass-spektrometrik.
4.2.Radiasion ifloslanishlarni quydagi usullarda aniqlanadi:
Ionizasiya, kimyoviy, fotagrafik, isintillyayiya.
4.3. Issiqlik (haroratli) ifloslanish quydagi usullarda aniqlanishi
mumkun:
Infraqizil termametirlar, parametrik termametirlar, simobli va spirtli termometirlar, biletalik termometirlar (met. Bug'lar. kengay).
4.4. Shovqinli ifloslanishlarni aniqlash uchun spektirlar va integral o’lcham usullari ishlatiladi (16-20000 gi li tovish bosimini o’z turg'un er ustirishini o’lchash)
4.5. Titrameli (tebranish) ifloslanishlarni quydagi usullarda aniqlanadi:
P`ezoelektrik (elektirsignalo’lch), tebranish akustik (elektirmagnit
signalt o’lch).
4.6. YOrug'lik ifloslanishlarni quydagiusullar bilan aniqlanadi:
Fotometrik (yarim. o’tkaz. qabul. o’zgar).
Optakustik usul -har hil muhitlarda tovushlarni tarqalishi tezligini o’lchashga asoslangan.Turg'un asboblar ishlatiladi;
- interferomentlar usul- muhitlarning spektral chiziqli to’lqinlarni
uzunligini, ularning tuzilishini, tiniqlik koeffisientini o’lchashga
asoslangan. Asosan turg'un asboblar ishlatiladi.
- elektirakimyoviy usul- eritmalaridagi xarakatchan shakillarning
miqdorini o’lchashga asoslangan. Turg'un va labaratoriya asboblari ishlatiladi;
- medarli usul- ko’rinuvchi yoki infiraqizil nurlar spektirda lazerni faol
cho’g'lantirish g'isobiga gaz aralashmalardagi (havo muhitidagi) ifloslanishlar
tarkibini spektirlarini qaytarilishini o’lchashka asoslangan.
Nurlanish manbayi sifatida gazli yoki qattiq tanali lazer bo’lishi mumkun. Turg'un va ko’chma dasgohlar ishlatiladi.
- xromatografik usul- aralashmalar kompanentlarni ikki xarakatchan va xarakatsiz fazolarga silistiv ajratishga asoslangan. Usullarning afzalligi kam miqdordagi va maxsus raksiyalarga kirmaydigan moddalarni aniqlaydi.
Kamchiligi 100% ifloslantiruvchi zararli moddalarni yutish qobilyatiga ega bo’lgan yangi sarbentlarni ishlashidir. Bu usulda uglevadaraodlar, organic kislatalar, pestisidlar va boshqalar aniqlanadi. Turg'un asboblar ishlatiladi.
- atomli- absorbsiya usuli elementlar atomlarning rezonansli
nurlanishlarini selektiv yutish xususiyatidan faydalaniladi. Masalan bu usulda havodagi og'ir metallar tarkibi aniqlanadi. Metallar (yun. metalleuo - qaziyman, yerdan qazib olaman) - oddiy sharoitda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi, issiq oʻtkazuvchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, elektr magnit toʻlqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan oddiy moddalar. M. Turg'un asboblar
ishlatiladi.
- moes- spektrometrik usul- moddalar tarkibidagi qisimlarning spektir massalarining aniqlashga asoslangan; Turg'un asboblarishlatiladi.
Radiasion ifloslanishlarni quydagi usullarda aniqlanadi:
- ionizasiya usuli- tashqi radiasiya manbai g'isobiga kameradagi gazlarni ionlanishini o’lchashka asoslangan;
- kimyoviy usul- ionli turlanish ta`sirida moddalardagi radiiosion-kimyoviy o’zgarishlarnisonini o’lchashga asoslangan.
- fotagrafik usul moddalarda paydo bbo’ladigan sonli nurlanmshni ro’yxatga oluvchi sezgir fotomatiral qatlami;
- ssiktilyasiya usuli- yuqori inergiyali nurlanish ta`sirida ko’rnuvchi nurlarni ro’yxatga olishga asoslanadi.Bu usullarda turhun va ko’chma asboblar ishlatiladi.
- Issiqlik (xarakatli) iflos, quyuq usullarda aniqlanish mumkun infira qizil termometirlar -8-14 mkm spektirlada nurlanish oqimini inteksivligini kattaligini o’lchashga asoslangan , (1000 S dan yuqori), (ko’chma asboblar).
- simobli va spirtli (suyuqlik) termositlarmoddalarning harakat
ta`sirida o’zining hajminio’zgartirishga asoslangan.
-termometir- metal bug'larining har xil harakat chijiq kengayishiga asoslangan. Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi. Ko’chmaasboblar ishlatiladi.
Shovqinli ifloslanishlarni o’lchash uchun spektral va integral o’lchash usullari aniqlanadi. Bu usul tovush bosimini (16... 2000 Gs) tovush chegaralaridagi yoki aloxida o’zgarishini o’lchashga asoslangan.
Titrashli (tebranish) ifloslanishlar quyidagi usullarda aniqlanadi:
- p'ezoelektrik usul - ya`ni mexanik tebranishlarni elektr
signallarga o’zgartirishlarga asoslashga.
- Tebranish akustik - mexanik past chastotali tebranishlarni
elektromagnit signallarga o’zgartirishga asoslangan.
Yorug'lik ifloslanishlari quyidagi usullar bilan aniqlanadi: - fotometrik usul - yorug'lik ta`sirida xar xil yarim o’tkazgichlar o’tkazish kobiliyatini.
4.7. Elektiramagnit ifloslanishlari aniqlash uchun ishlatiladi.Bu usul ejlektiramagnit energiya oqimini har xil chastatalar chegarasida sanoat chastatalari (50...60Gs)dan o’ta yuqori chastatalargacha o’lchamga asoslashgan.
4.8. Biologik ifloslanishlar-biomindikasiya usulida aniqlanadi.
Bu usul "trik" asboblar ya`ni "biomidikatorlar" - bakteriyalar, suv sh,tlari va boshqalarning ATM ifloslanishi darajasiga qarab xolatlarni va rivojlanishini kuzatishga asoslangan.
Indikasiya va tahlil usullarini tashlashda ahamiyati ularning sezgirligi va ishlab chiqarilishini hamda namunani olishi va o’lchamga tayorlash texnik va texnologiyaning e’tiborga olish kerak.
Ekоlogik monitoring fanining mazmuni, maksadi, vazifalari va tuzilishi.
Reja:
1. Kirish. Umumiy tushinchalar.
2. Ekоlogik monitoring mazmuni.
3. Ekоlogik monitoring vazifalari va tizimlari.
4. Atrof tabiiy muxitning boshkarish tizimi.
Tayanch iboralar: monitoring, atrof muxit monitoringi, ekalogik monitoring, kuzatish, nazorat,bashorat, boshkarish tizimi, axborot portreti, ob`ekt darajasi.
1.Monitoring deb, ma`lum vakt oraligida, kandaydir parametirni
uzgarishini kup marotaba ulchab kuzatishga aytiladi.
Monitoring - bu ob`ektni xolatini va uzgarishini uzok, muddatli kuzatishlar, baxolashlar, nazorat va bashorat kilish tizimidir.
Atrof muxit monitoringi deb, berilgan dastur asosida, tabiy muxitni, tabiy resurslarni, usimik va xayvonot dun¸sini, tabiy va astrologik faoliyat ta`sirida vujudga kelgan xolatlarni aniklash imkonini beruvchi, bir maromdagi kuzatishlarni bajarishga aytiladi. Dastur - 1) biron-bir faoliyat, ishning mazmuni va rejasi; 2) siyosiy partiyalar, tashkilotlar, alohida arboblar faoliyatining asosiy qoidalari va maqsadlari bayoni; 3) oʻquv fani mazmunining qisqacha izohi; 4) teatr, konsertlar va b.
Ekologik monitoring deganda, inson va biologik ob`ektlarni yashash muxitining ekologik xolatini (mikroorganizmlar, usimliklar va b.) doimiy baxolashni ta`minlovchi, ekotizimlarni xolatini va bir butunligin baxolashni, xamda talabdagi ekologik shartlar bajarilma¸tgan bulsa, ularni uzgartirish zaruratini aniklab beruvchi atrof tabiy muxiti tashkil etilgan monitoringi tushuniladi.
Ekologik monitoringni tuzilishi kuyidagicha:
- atrof tabiiy muxitdagi (a.t.m) fizik, kim¸viy va biologik
jara¸nlarni borishini atmosfera xavosini, tuprokni,
suvlar va boshka ob`ektlarni ifloslanish darajasini, xamda
buning okibatida xayvonot va usimlik dun¸siga bulgan
ta`sirlarni kuzatish;
- axolini a.t.m tugrisidagi kunlik va tezkoraxborot ta`minlashni tashkil etishi;
- a.t.m xolatini bashorat kilishi va ogox bulishi;
Ekalogik monitoringi (EM) asosiy maksadi kuydagilar:
- inson yashash muxiti va ekotizimlarni xolatini va yaxlitligini belgilovchi kursatkichlarni uzgarishlarini va uning okibatlarini anikdash;
- ekalogik shartlarbajarmasi, bu kursatkichlarni muvokdashtirish yullarini aniklash;
- yuzaga kelgan noxish xolatlarni tuzatish choralarini aniklash;
Ekologik monitoring ekotizimlar xolatini nazorat kdlishga, diagnostika va xoxish xodisalarni oldini olishga muljalangan.
1-rasm. ATMning EM ma`lumotlari ¸rdamidagi boshkarish tizimi. EM tizimi kuyidagi cheraraxar darajada kuriladi: ob`ekt (sanoat va b.) shaxar, tuman, viloyat, ulka, respublika, mintaka, davlat, kontinent, er shari. Viloyat - maʼmuriy-hududiy birlik. Oʻrta asrlardan maʼlum. Sharqning ayrim mamlakatlari (Afgʻoniston, Turkiya va boshqa), shuningdek Oʻrta Osiyo xonliklari viloyatlarga boʻlingan. 1924-yil shoʻrolar oʻtkazgan milliy-davlat chegaralanishi arafasida Turkiston ASSR 6 V. Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar.
Ob`ekt darajasiga o'arab, EM boshkarish tizimi xam uzgaradi. Masalan global EM maxsus tashkilot BMTning YuNEP orkali, Evropa kontinentida Evropa Ittifoqi direksiyasi orkali, Uzbekistonda esa tabiatni muxofaza kilishi kumitasi tomonidan boshkdriladi. Yevropa (yun. Yeigore, osuriy tilida „ereb“ - gʻarb) - qitʼa, Yevrosiyo materigining gʻarbiy qismi. Maydoni 10507 ming km2; 730 ming km2 ni orollar tashkil etadi. Qitʼa Shimoliy yarim sharda joylashgan, Osiyo bilan chegarasi shartli ravishda Ural togʻlarining sharqiy etagi, Emba daryosi, Kaspiy dengizi, Kumamanich botigʻi orqali va Don daryosining quyilish joyidan oʻtkazilgan. Birlashgan millatlar tashkiloti (BMT) - yer yuzida tinchlikni mustahkamlash va xavfsizlikni taʼminlash, davlatlarning o‘zaro hamkorligini rivojlantirish maqsadida tashkil etilgan xalqaro tashkilot. 1945 yilda tuzilgan.
Boskichlarni bajarishni ketma-ketligi:
o'zgartirishga zarurat bulmasa monitoring k;ismlarining qaytarilishi; bitta uzgartirish bilan monitoring kismlarining k,aytarilishi.
2-rasm. EM tashkil etish va utkazish sxemasi.
Ob`ektni darajasiga karab, bu ob`ektdagi axborotlarin jamlash xarakteri va mexanizmi xam uzgaradi, ya`ni ekologik xolatni axborot portreti xam uzgaradi.
Ekologik xolatning axborot portreti, ma`lum xududning ekologik xolatini uning joyidagi kartografiyasi asosida xarakterlovchi ma`lum kenglikdagi ma`lumotlarning grafik tarzdagi ifodalarining
3. EMning asosiy vazifalari quydagilar;
- antropologik ta`sirlarining manbalari va omillarning kuzatishi;
- tabiy muxit xrlatini va undagi astralogik ta`sir natijasida ruy
berayotgan jarayonlarni kuzatish;
- tabiy muxitni bor xrlatini kuzatish;
- tabiy muxitni antralogik ta`sir natijasida uzgarishini bashorat
kilish;
- iste`molchini tabiatini muxrfaza k,mlish fvoliyati va ekalogik
xavfsizligi uchun uz vaktida axborot bilan ta`minlash va echimlarni qabul.
1 va 2 rasimlarda EM o'tkazilgandagi ma`lumotlar yordamida a.t.m. boshkarish tizimi, xdmda EM ni tashkil etish sxemasi kursatilgan. EM tizimida kuydagi ishlar amalga oshiriladi:
- kuzatish ob`ektami ajratib (anikdab) olish;
- ajratib olingan ob`ektni tekshirish;
- kuzatish ob`ektini tekshirish;
- kuzatish ob`ektini axborot modelini tuzish;
- ulchamlarini rejalashtirish;
- kuzatish ob`ektini xolatini baxolash va uni axborot modeliga
kiritish;
- kuzatish ob`ektinixrlatini uzgarishini bashorat kilish;
- axborotni iste`molchiga kulay shaklda etkazish.
yigindisiga aytiladi. Umuman olganda axborot portreti - bu berilgan ob`ekt yoki xududning ekologik geoaxborot tizimidir. Axborot portretining ishlash effekti unda yigilgan tizimni xarakterlovchi ichki va tashki parametrining soniga boglik buladi.
4.Atrof muxitning monitoring tizimiga kuyidagilar kiradi:
- Davlat EM tizimi (DEMT);
Radiosion xavfsizlikni nazorat kiladigan Davlat tizimi (RXNDT);
- Uzini ekologik komponentlarining uz ichiga oluvchi
tarmoklardagi EM;
- Urmon fondi va suv ob`ekti Davlat EM.
- Agrokimyoviy kuzatishlar xizmati va kishlok; xujalik
erlarini ifloslanishi EM.
- Inson yashash muxiti va uning salomatligi sanitar-gigiena
M. Davlat tizimi.
- Geologik muxit Davlat M. Geologiya (geo... va ...logiya) - Yer poʻsti va Yerning tuzilishi, tarkibi, harakatlari va rivojlanish tarixi haqidagi fanlar majmui. G.ning dastlabki davri uzoq oʻtmishdan boshlanib togʻ jinslari, minerallar, rudalar haqidagi maʼlumotlar bilan bogʻliq. G.
- Er kadayri Davlat tizimi.
- Favkulotda xodisa axborot-boshkaruv tizimi.
Bu tarmoqlar M lari atrof muxitning aloxida komponentlari xolatini kuzatish va baxolashga karatilgan. (tabiiy resurslar). Ular ma`lum dasturlarga asosan amalga oshiriladi.
EM butun biosferani kamrab oladi.Ya`ni er planetasidagi atmasferani, gidrosfera va mitosferani yukrri kismini uz ichiga oladi.
Nazorat savollari:
1 .Monitoring nima?
2.Ekalogik monitoring deb nimaga aytiladih
3.EMning tizimi va maksadi.
4.EMning vazifalari.
5.A.T.M. boshkarish tizimi.
6.EMni tashki l etish va utkazish.
7.A.T.M. monitoring tizimining tarkibi.
Adabiyotlar: 1.
1.N.N.Krupenio.Ekalogigikiy monitoring. Ucheb.posobi.Izd."Mashrut", M.2005Y
2.Uzb.R.da atrof tabiy muxit muxofazasi va tabiy resurslardan foydalanishning xrlati tugrisida milliy ma`ruza.T.2006y.
|