Fond qaytimi - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc

Fond qaytimi (F
q
) asosiy ishlab chiqarish fondlarining har so‘mi
(100, 1000 so‘mi)ga to‘g‘ri keladigan mahsulot (Q) hajmini ifodalaydi.
.
q
f
Q
F
A
=
Masalan, ishlab chiqarish hajmi – 10,0 mln so‘m, asosiy ishlab
chiqarish fondlarining o‘rtacha yillik qiymati – 5 mln so‘m
10,0
2 ‘ .
5,0
q
F
so m
=
=
Demak, asosiy ishlab chiqarish fondlarining har so‘miga to‘g‘ri
keladigan mahsulot hajmi 2 so‘mni tashkil etgan. Fond qaytimi barcha
asosiy vositalar, shu jumladan, uning aktiv qismi bo‘yicha ham
aniqlanadi. Ko‘rsatkichlarni bir necha yillar bo‘yicha dinamikasini tahlil
etishda mahsulot hajmi (ish, xizmat) hamda asosiy ishlab chiqarish
fondlarini taqqoslash holatiga keltirish kerak. Mahsulot hajmi (ish,
xizmat) o‘zgarmas solishtirma bahoda, asosiy ishlab chiqarish fondlari
esa qayta baholangan (qayta baholash koeffitsiyentini qo‘llash)
qiymatda ifodalanishi lozim.
Fond sig‘imi (F
s
) fond qaytimining aksidir. F
s
– mahsulot
qiymatining har so‘mi (100, 1000)ga to‘g‘ri keladigan asosiy ishlab
chiqarish fondlarini ifodalaydi.
.
f
s
A
F
Q
=
464
Asosiy ishlab chiqarish fondlaridan nisbiy iqtisod (ortiqcha sarf)
quyidagicha aniqlanadi:
1
0
(
) (
)
,
nisb
f
s
s
E
A
F
F
Q
=
-
× ¢
bunda: A
f
– asosiy ishlab chiqarish fondlari;
1
0
,
s
s
F
F
– hisobot davri, bazis davrlarining fond sig‘imi;
Q¢
- hisobot davridagi mahsulot ishlab chiqarish hajmi.
Asosiy vositalar va mahsulot hajmining o‘sish sur’atlari nisbati
orqali fond sig‘imining chegarasi, ya’ni mahsulot hajmi o‘sishining har
bir foiziga asosiy vositalarning o‘sish sur’ati aniqlanadi. Masalan,
mahsulot hajmi (Q) ning bazis davriga nisbatan o‘sish sur’ati – 108 %.
Asosiy ishlab chiqarish fondlari (A
f
) ning o‘sish sur’ati 105 %. Mahsulot
hajmi o‘sishining har bir foiziga asosiy ishlab chiqarish fondlarining
o‘sishi 0,97 (105:108)ni tashkil etadi. Fond sig‘imining chegara
ko‘rsatkichi «1» dan kichik bo‘lsa, asosiy vositalardan samarali
foydalanilganlikni ifodalaydi. Fond qaytimining ortishi ishlab chiqilgan
mahsulotning har so‘miga to‘g‘ri keladigan amortizatsiya ajratmalari
summasi yoki amortizatsiya sig‘imining pasayishiga va mahsulot
bahosidagi foyda hissasining ortishiga olib keladi.
Asosiy vositalardan foydalanish va ularning samaradorligiga baho
berish moliyaviy tahlilning zarur shartlaridan biri hisoblanadi.
Bozor munosabatlari sharoitida korxonalarning asosiy vositalaring
bilan yetarli darajada ta’minlanganligini o‘rganish bilan bir qatorda
ularning samaradorlik ko‘rsatkichlarini o‘rganish asosiy o‘rinda turadi.
Chunki, asosiy vositalar bilan yetarli darajada ta’minlangan bo‘lsa-yu,
lekin ulardan samarali foydalanmasak, u holda korxonaning samarador-
ligi pasayib ketadi.
Asosiy vositalarning samaradorlik ko‘rsatkichlari korxona xo‘jalik
faoliyatiga baho berishning muhim ko‘rsatkichlaridan biri sifatida
olinadi.
Ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanish va uning holatiga baho
berishga iqtisodiy tahlilda a’lohida ahamiyat beriladi. Korxona ishlab
chiqarish quvvati, deganda uning to‘la ish bilan bandlik holatiga
aytiladi. Bu holat nafaqat mahsulot ishlab chiqarish darajasiga, balki
uning xarajatlar tarkibiga, moliyaviy natijaviyligiga ham ta’sir etuvchi
birlik sifatida qaraladi. Ishlab chiqarish quvvatlari va uning foydalanish
darajalariga baho berish asosida korxonaning joriy davrdagi iqtisodiy
potensiali hamda uni maqsadli boshqaruvi belgilanadi.
|