Sanogen tafakkur - Bo’lajak o’qituvchilarda sanogen tafakkurni rivojlantirish texnologiyasi

Motivatsion daraja 19,6 67,2 35,0 20,1 45,4 12,7 18,6 28,7 36,3 43,4 45,1 27,9 Shaxsiy refleksiyaSanogen refleksiya 13,5 45,5 39,3 44,5 47,2 10,0 13,3 18,6 38,9 43,4 47,8 38,0 O‘rtacha ko‘rsatkich3.2.6-jadval Talabalarda fikrlashdagi stereotiplik, ishonchsizlik hamda himoya refleksiyasining namoyon bo‘lishi |
Bo’lajak o’qituvchilarda sanogen tafakkurni rivojlantirish texnologiyasiBog'liq MONOGRAFIYA M.K.Ismailov xorijda nashr etilganBu sahifa navigatsiya:
- Motivatsion daraja 19,6 67,2 35,0 20,1 45,4 12,7 18,6 28,7 36,3 43,4 45,1 27,9 Shaxsiy refleksiya
- Sanogen refleksiya 13,5 45,5 39,3 44,5 47,2 10,0 13,3 18,6 38,9 43,4 47,8 38,0 O‘rtacha ko‘rsatkich
- 3.2.6-jadval Talabalarda fikrlashdagi stereotiplik, ishonchsizlik hamda himoya refleksiyasining namoyon bo‘lishi
Sanogen tafakkur
xususiyatlari
Tajriba guruhi (229 nafar)
Nazorat guruhi (226 nafar)
Foiz hisobida
Foiz hisobida
Yuqori O‘rta Quyi Yuqori O‘rta Quyi
T.a. T.s. T.a. T.s. T.a. T.s. T.a. T.s. T.a. T.s. T.a. T.s.
Motivatsion daraja
19,6 67,2 35,0 20,1 45,4 12,7
18,6
28,7
36,3
43,4
45,1
27,9
Shaxsiy refleksiya
21,0 48,0 35,4 44,5 43,6 7,5
19,0
28,7
35,9
43,0
45,1
28,3
Emotsional barqarorlik
18,3 43,2 36,7 48,5 45,0 8,3
18,1
25,7
35,9
41,1
46,0
33,2
Fikrlarning namoyon bo‘lishi
16,6 49,8 34,9 39,3 48,5 10,9
17,7
27,0
37,2
45,6
45,1
27,4
Sanogen refleksiya
13,5 45,5 39,3 44,5 47,2 10,0
13,3
18,6
38,9
43,4
47,8
38,0
O‘rtacha ko‘rsatkich
17,8 50,7 36,2 39,3 46,0 10,0
17,3
25,7
36,8
43,3
45,8
31,0
Jadvalda dastlabki nazorat hamda yakuniy nazorat kesimi natijalarining
faqatgina foiz ko‘rsatkichlari o‘z ifodasini topgan.
Xuddi shu ko‘rinishda talabalarda patogen fikrlashga xos bo‘lgan xususiyatlar
namoyon bo‘lishining o‘zgarish dinamikasiga oid natijalar taqqoslandi (3.2.6-
jadvalga qarang).
3.2.6-jadval
Talabalarda fikrlashdagi stereotiplik, ishonchsizlik hamda himoya
refleksiyasining namoyon bo‘lishi
(dastlabki va yakuniy nazorat kesimi natijalari)
Patogen fikrlash xususiyatlari
Tajriba guruhi (229 nafar)
Nazorat guruhi (226 nafar)
Foiz hisobida
Foiz hisobida
Yuqori O‘rta Quyi Yuqori O‘rta Quyi
T.a. T.s. T.a. T.s. T.a. T.s. T.a. T.s. T.a. T.s. T.a. T.s.
Fikrlashdagi
stereotiplik
48,5 10,9 34,9 39,3 16,6 49,8 46,0 27,4 35,8 45,6 18,1 27,0
Fikrlashdagi
ishonchsizlik
45,0 8,3 36,7 48,5 18,3 43,2 45,1 33,2 37,2 41,2 17,7 25,6
Himoya
refleksiyasi
45,4 8,7 37,1 44,5 17,5 46,8 46,5 33,2 37,6 43,0 15,9 23,8
O‘rtacha ko‘rsatkich
46,3 9,3 36,2 44,1 17,5 46,6 45,9 31,3 36,9 43,3 17,2 25,4
Patogen tafakkur xususiyatlarining o‘rtacha ko‘rsatkichlarini aniqlash bo‘yicha
tajriba va nazorat guruhlari natijalarini statistik qatorlar ko‘rinishidagi ifodasi (3.2.4 –
jadvaldagi qiymatlar asosida):
133
Qatorlarning o‘rtacha qiymatlari:
(72,49 %)
. (81,06 %)
Qatorlarning dispersiyalari
:
Styudent mezonining empirik qiymati:
Styudent mezonining kritik qiymati:
Styudent mezonining empirik qiymati kritik qiymatidan katta: 6,51>1,96.
Qatorlar o‘rtacha qiymatlarining farqi statistik jihatdan ahamiyatli.
Ma’lumotlarni matematik-statistik qayta tahlil qilish shuni tasdiqladiki,
shakllantiruvchi tajriba-sinov ishlari bosqichida biz tomonimizdan tajriba guruhi
talabalari bilan birgalikda amalga oshirilgan maxsus ta’lim amaliyoti bo‘lajak
o‘qituvchilarning sanogen tafakkurini rivojlanishiga sezilarli darajada ijobiy ta’sir
etgan bo‘lsa, aksincha, ularda patogen fikrlashga xos bo‘lgan xususiyatlarning
namoyon bo‘lish ko‘rsatkichlarini sezilarli darajada pasaytirdi.
Xullas, o‘tkazilgan tajriba-sinov ishlari davomida olingan natijalar va
matematik-statistik tahlil ma’lumotlari tajriba guruhining qariyb 74 foiz talabalarida
sanogen tafakkur ko‘nikmalari sezilarli darajada rivojlandi, degan yakuniy xulosaga
kelishimizga xizmat qildi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarda sanogen tafakkurni rivojlantirish texnologiyasi
bo‘yicha tadqiqot natijalari asosida quyidagi yakuniy qoidalar ishlab chiqildi:
1.
Sanogen tafakkur insonga o‘rganayotgan bilimlarini analiz-sintez qilish
imkonini beradi. Egallangan bilimlar asosida esa mushohada yuritish, yangiliklar,
134
g‘oyalar, yangi bilimlarni o‘zlashtirish va muammolarni hal etishda eng to‘g‘ri, qisqa
va samarali yo‘lni topishga yordam beradi. Shuningdek, qaror qabul qilishda
mustaqillik, javobgarlik, o‘zining g‘oya va fikrlarini shakllantirish, ijtimoiy hayotda
sodir bo‘layotgan voqea-hodisalarga munosabat bildirishida namoyon bo‘ladi.
2.
Sanogen tafakkur – bu inson tabiatining murakkab psixofiziologik va
psixopatologik mexanizmlarini o‘zida aks ettirib, insonning shaxsiy hayotiy faoliyati
va ruhiy olamida vujudga keladigan turli xil muammolar va inqirozlarni hal etishida,
ongda kechadigan hissiy-emotsional-fiziologik reaksiyalar bilan birgalikda patogen
(zararli) omillarning ta’sirini ham hisobga olishni takozo etadi.
3.
Bo‘lajak o‘qituvchilarda sanogen tafakkurni rivojlantirishda ob’ektiv omillar
sifatida oila, ota-ona munosabatlari, oiladagi sog‘lom tarbiya va sog‘lom muhit,
tengdoshlar jamoasi, ijtimoiylashuv jarayoni; sub’ektiv omillar sifatida o‘z-o‘zini
anglay bilishi, ya’ni o‘z-o‘ziga baho berish mayli va istagi kabi ustanovkalar; o‘zini
boshqa shaxslar bilan taqqoslashi; fikrlarini erkin, ochiq, mazmunli ifodalashi;
o‘zgalarning fikrini eshita olishi va murosa qila olish kabi emotsional xususiyatlar,
shaxs motivatsion sohasi rivoji, shaxsning individual psixologik xususiyatlari, yosh
omili muhim o‘rin tutadi.
4.
Bo‘lajak o‘qituvchilarning sanogen tafakkurini rivojlantirish o‘z-o‘zidan
talabalarda sanogen refleksiyaning shakllanganlik darajasi bilan uzviy bog‘liqlikda
kechadi. Ya’ni, bo‘lajak o‘qituvchilar amaliy-kasbiy va hayotiy faoliyat sub’ektlari
sifatida turli xil muammolarga duch keladi, ham ijobiy, ham salbiy kechinmalarni his
etadi va bu orqali o‘z refleksiv imkoniyatlarini rivojlantiradi. Bunday holatda esa,
refleksiya bevosita ilmiy-bilish va amaliy faoliyat usullarini o‘zlashtirish vositasi
sifatida namoyon bo‘ladi.
5.
Refleksiv yondashuvning yaxlitlik, o‘zaro aloqadorlik, sub’ektivlik hamda
o‘z-o‘zini aks ettirish tamoyillariga asoslangan holda bo‘lajak o‘qituvchilarda
sanogen tafakkurni rivojlantirish modeli ishlab chiqildi. Mazkur model o‘zida
maqsadli, mazmunli, tashkiliy-pedagogik, natijaviy-baholovchi komponentlarni aks
ettirib, yuqori darajadagi refleksivlik, muvaffaqiyat uchun motivatsiya, o‘z-o‘zini va
fikrlarini nazorat qilish, hissiy barqarorlik, salbiy ta’sirlardan himoya mexanizmi,
135
o‘z-o‘zini rivojlantirishga nisbatan barqaror munosabatni shakllantirishga xizmat
qiladi.
6.
Auditoriyadan tashqari mashg‘ulotlarda bo‘lajak o‘qituvchilarni sanogen
tafakkurini rivojlantirish jarayoniga tizim sifatida yondashuv tartibli, oldindan
rejalashtirilgan, tashkiliy qismlarning aniq joylashuv o‘rni, tezkor aloqadorlik, doimo
rivojlanib, takomillashib va o‘zgarib borish; ikki tomonlama – tarbiyaviy ish va
tarbiyalanganlik; aniq maqsadga yo‘naltirilganlik; qayta tashkillanish hamda ko‘p
chiziqli tuzilishga ega ekanligi aniqlashtirildi. Mazkur tizimda auditoriyadan tashqari
mashg‘ulotlarda bo‘lajak o‘qituvchilarning sanogen tafakkurini rivojlantirish
masalasi markaziy qismda joylashgan bo‘lib, boshqa barcha tarkibiy qismlar bevosita
ushbu muammoni hal qilishga xizmat qiladi hamda mazkur jarayon uch –
motivatsion, mazmunli, natijaviy-refleksiv bosqichlarga asoslanishni talab etadi.
7.
Bo‘lajak o‘qituvchilarda sanogen tafakkurni rivojlantirishning refleksiv
texnologiyasi motivatsion-diagnostik, axborotli-kognitiv, operatsion-faoliyatli va
natijaviy-refleksiv bosqichlar hamda konseptuallik, tizimlilik, funksionallik,
boshqarish, samaradorlik va takrorlanuvchanlik kabi tamoyillarni hisobga olish
asosida ishlab chiqildi va samaradorlik darajasi empirik jihatdan asoslandi.
Tadqiqot natijalari asosida quyidagi ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqildi:
1)
axborotlarning globallashuvi sharoitida bo‘lajak o‘qituvchilarda sanogen
tafakkurni rivojlantirishga doir ta’limiy muhitni tarkib toptirish lozim;
2)
bo‘lajak o‘qituvchilarda tanqidiy fikrlash, tolerantlik va autopsixologik
qobiliyatlarni rivojlantirishga doir media tadbirlar majmuini ishlab chiqish zarur;
3)
pedagogika ta’lim sohasi malaka talablarida sanogen tafakkurni rivojlantirish
bilan bog‘liq kompetensiyalarning aniq belgilab berilishi maqsadga muvofiq;
4)
bo‘lajak o‘qituvchilarni o‘quvchilarda sog‘lom fikrlashni shakllantirishga
tayyorlashning yaxlit pedagogik tizimini ishlab chiqish lozim.
|
| |