nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Skreperlar - 1. Umumiy qoidalar. Yer inshootlari turlari. Gruntga ishlov berish texnologik jarayonining tarkibi

Skreperlar – tsiklik harakatlanadigan yuqori unumdorlikka ega bo’lgan yer qazuvchi-tashuvchi
mashinalar bo’lib, ular gruntni mustaqil ravishda qaziydi, gruntni qazilmadan to’kilmaga tashiydi va
qisman zichlaydi (5.23-rasm). Skreperlarning ekspluatatsion xarakteristikalari kerakli holatda ulardan
kotlovanlarni qazish va yuzalarni tekislashda foydalanish imkonini beradi.
Skreperning ishchi organi – pichog’li cho’michdan iborat bo’lib, u gruntni qatlamlab kesishni
amalga oshirish bilan bir vaqtning o’zida gruntni cho’michga yig’adi. Skreperning transport holatiga
o’tishi cho’michni ko’tarish bilan bir vaqtning o’zida uni berkitish orqali amalga oshiriladi. Gruntni
to’kish skreperning harakatlanish jarayonida cho’michini og’dirib unda to’plangan gruntni qatlamlab
to’kish orqali amalga oshiriladi yoki cho’michning orqa devorini surish bilan grunt
erkin yoki majburiyravishda to’kiladi .
5.21 – rasm. Yer inshootlari qiyaliklarini bulьdozer yordamida grunt bilan to’ldirish: a – transheyalarni ko’ndalang va qiya ko’ndalang o’tish bilan to’ldirish; b – yer osti kollektori transheyasining yon bo’shliqlari (pazuxlari)nimokili sxema bo’yicha to’ldirish; v – bulьdozerning qiya holatdagi surgichi bilan harakatlanishi orqali kotlovan yon bo’shliqlari (pazuxlari)ni to’ldirish; 1 – grunt uyumi; 2 – gruntni qo’lda to’ldirish zonasi; 3 – bulьdozer harakatining yo’nalishi; 4 – elektr yoki pnevmatik shibbalagich. 5.22-rasm. Yon bo’shliqlarni qayta to’ldirish texnologik sxemasi: 1, 2 – ekskavatorlar; 3, 4 − bulьdozerlar; 5 – vibroplita; 6 – samosval; 7 – trambovka(shibbalagich); 8 – inshootning yer osti qismi. Ensiz va chuqur bo’shliqlarni (5.22-rasm) grunt bilan qayta to’ldirish quyidagicha
bajariladi.Grunt joylanadigan yerga avtosamosval yordamida keltirilib qazilma chetiga to’kiladi, keyin
kichik portsiyalar bilan bulьdozer yordamida so’rilib bo’shliqqa to’kiladi va ekskavator bilan tekislanadi,
shibbalagichni ketma-ket yurishi bilan qatlamlab zichlanadi.
UE sxemasi bo‘yicha yig‘ilgan tranzistorli generator rejimini hisoblashga misol

|
UE sxemasi bo‘yicha yig‘ilgan tranzistorli generator rejimini hisoblashga misol
|
bet | 5/9 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 335,49 Kb. | | #131459 |
Bog'liq 1 - Individual loyiha ishi. TopshiriqUE sxemasi bo‘yicha yig‘ilgan tranzistorli generator rejimini hisoblashga misol
Quyidagilar berilgan:
1) generatorning quvvati R1 = 4,9 Vt;
2) ishchi chastota f=900 MGs;
Tanlagan KT913 V tranzistor quyidagi parametrlarga ega:
EK =28 V; UK.RUX=55 V; β0 =10; fT= 900 MGs; rTO‘Y = 1,12 Om;
SKA=2,7 pF; rb = 1,1 Om; , Le = 0,25 nGn; Lb = 2,5 nGn; Lk= 2 nGn; E´ = 0,7 V (3-ilova).
Kesish burchagini Ө=90º; α0(Ө)=0,319; α1(Ө)=0,5; cosӨ=0; γ1(Ө)=0,5 tanlaymiz.
Ish rejimi kritik.
Kollektor zanjirini hisoblash quyidagi tartibda o‘tkaziladi:
;
;
;
;
Rtarq = 6,36 – 4,9 = 1,46 Vt
.
Kirish zanjirini hisoblash quyidagi tartibda o‘tkaziladi:
;
A
Vt
= 10,1 ≥ 2,2.
1.4. Qarshiliklarni transformatsiyalash uchun G-simon reaktiv ko‘p qutblilardan foydalanish
Ketma-ket va parallel zanjirlarning ekvivalentligi
G-simon to‘rt qutblilardan bir qiymatdagi qarshilikni boshqasiga o‘zgartirish xossasi shunga asoslanganki, reaktiv va aktiv qarshiliklardan iborat har qanday ketma-ket zanjir u bilan to‘liq bir xil qarshilikka ega bo‘lgan ekvivalent zanjirga almashtirilishi mumkin. Buni quyidagi tarzda isbotalsh mumkin. Ketma-ket zanjirning to‘liq qarshiligi moduli (4,a-rasm) quyidagiga teng bo‘ladi:
(1)
Bunday zanjirning aslligi quyidagiga teng bo‘ladi:
. (2)
Shunga o‘xshash parallel zanjirning to‘liq qarshiligi moduli (4, b-rasm) quyidagiga teng bo‘ladi:
. (3)
Paralell zanjirning aslligi quyidagiga teng bo‘ladi:
. (4)
(1) va (3) formulalar o‘ng qismlarini tenglab va ularni (2) formulaga qo‘yib quyidagiga ega bo‘lamiz:
. (5)
(5) formuladan ko‘rinib turibdiki, ketma-ket yoki parallel zanjirning aslligini tanlash bilan bir qarshilik boshqasiga transformatsiyalanishi amalga oshirilishi mumkin.
Reaktiv qarshilik induktiv yoki sig‘imli bo‘lishi mumkin. Qarshiliklarni transformatsiyalash har ikkala holatlarda o‘z o‘rniga ega.
a) b)
4-rasm. Ketma-ket va parallel zanjirlarning ekvivalentligi
|
| |
– rasm. Skreperning harakatlanish (I) va gruntni kesish sxemalari (II)

foydalanilganda skreperning burilishlar soni, yuklangan va bo’sh holatda harakatlanish yo’li uzunligi
qisqaradi.
Skreperlar harakatlanishining
mokisimon-bo’ylama sxemasidan
to’kilmaningikki tomonida
joylashgan zaxiradan yoki qazilajak kanal uzanidan gruntni tashish orqali baland (4...6 m) to’kilmalarni
45º dan katta bo’lmagan qiyaliklar bilanhosil qilishda foydalaniladi. Mazkur sxema skreperning bo’sh
holatda yurish yo’lini minimumgacha qisqartiradi, bitta tsiklda gruntni ikki marta to’kadi va burilishlar
soni qisqartiradi.
Qurilish maydonini vertikal tekislashda elliptik va spiralsimon sxemalar qo’llaniladi, ba’zi
hollarda
mokisimon-ko’ndalang sxemadan
ham foydalanish mumkin. Qiyin kovlanadigan gruntlarni
qazishda ushbu gruntlar qazilishi lozim bo’lgan qalinlikda oldindan yumshatiladi, buning uchun
traktorlarga o’rnatilgan osma yumshatuvchilarqo’llaniladi.
Skreperlar cho’michi bilan grunt qatlamlarini0,12...0,35 m qalinlikda va zarur bo’lgan enlikda
kesadi (turli turdagi mashinalar uchun 1,65...2,75m). To’kilayotgan qatlamningeng katta qalinligi
0,35...0,5 m ni tashkil etadi. To’kilayotgan grunt bir tekis qalinlikda bo’lishi to’kish faqat skreperning
harakatlanish jarayonida amalga oshirish bilan bo’ladi.Skreperlaro’z cho’michini 12...20 m yo’l
uzunligida to’ldiradi, guntni to’kish yo’li uzunligi esa to’ldirish yo’li uzunligiga nisbatan qisqaroq bo’ladi
va bu masofa 9...15 m atrofida bo’ladi. Qirqib olinadigan grunt qatlamining qalinligini oshirish,
cho’michni to’ldirish vaqtini qisqartirish va grunt bilan to’liq to’ldirish uchun traktor-itargichlar
qo’llaniladi (2...6 ta skreperga bitta itargich).
Gruntning turi va zarrachalarining tortishishigiga qarab skreperlar yordamida gruntni qirqishning
quyidagi sxemalari qo’llaniladi (5.24 rasm):
yupqa qatlam
bilan har qanday yopishqoq gruntlarni doimiy ya’ni o’zgarmas qilinligida qazishda
(qirqish);
ponasimon qatlam
(qalinligi o’zgaruvchan) bilan yengil bog’lanishli gruntlarni gorizontalь
uchastkalarda pichoqni maksimalь chuqurlikka kiritib keyin uni bir maromda ko’tarib qazishda;
cho’qqisimon qatlam
(cho’michni navbat bilan o’zgaruvchan chuqurliklarga kiritish va ko’tarish)
doimiy so’nuvchi amplituda bilan quruq qumli loy va loyli gruntlarni qazishda.
Skreperlar – quvvatli va chidamli mashinalardir. Ular yuklangan holatda 18% gacha va bo’sh
holatda 40% gacha bo’lgan qiyalikli tepalikka chiqa oladi, qiyaligi 45%gachabo’lgantepaliklardan pastga
tusha oladi, qiyaligi 30%gacha bo’lgan ko’ndalang qiyaliklarda bemalol harakatlana oladi.
– rasm. Gruntni urib shibbalash - 1. Umumiy qoidalar. Yer inshootlari turlari. Gruntga ishlov berish texnologik...

|
1. Umumiy qoidalar. Yer inshootlari turlari. Gruntga ishlov berish texnologik jarayonining tarkibi5.30 – rasm. Gruntni urib shibbalash
a – to’g’ri burchakli, prizmatik va konussimon
shtamplarni qo’llaganda kotlovanlar fazoviy
shakllarining kurinishlari; b – asosi
kengaytirilgan kotlovanni qazishning texnologik
ketma-ketligi (I, II ,III);1 – kotlovan;
2 – zichlangan zona;
3 – kengaytirilgan asos; 4 – shibbalagich
(trambovka); 5 – karetka;
6 – yo’naltiruvchi shtanga; 7 – kam zichlanadigan
material; 8 – pona-bolg’a.
SHibbalagich yoki shtampning shakliga
bog’liq
holda
turli
konfiguratsiyali
shibbalanganqazilmalarni hosil qilish mumkin.SHibbalash planda kvadrat, to’g’ri burchakli, olti burchakli
yoki yoysimon shaklida bo’ladi – pastki eni 0,4...1,4 m ni, yuqori eni 0,7... 2,0 m. ni tashkil etadi.
SHibbalash balandligi, odatda 1...3,5 m yon devorlarining konusligi 1:20 dan 1:5 gacha, massasi 2...10t
bo’ladi.
SHibbalashning asosiy samaradorligiga shibbalagichning massasi va tashlash balandligi va
nihoyat grunt yuzasi bo’yicha zichlagich zarbining energiyasi ta’sir ko’rsatadi. Bu usulni o’ta
cho’kuvchan gruntlarda qo’llash ancha samaralidir. Keyingi yillarda bu usulning qo’llanish sohasi loyli
va qumli gruntlarda, jumladan suvga to’yingan gruntlarda kengaymoqda. SHibbalash uchun kran-
ekskavatorlar, avtokranlar, osma jihozli traktorlardan foydalaniladi.
Ma’lum sharoitlarda shibbalash metodi gruntni ishlashning an’anaviy usullari bilan
solishtirilganda ish hajmini 3...5 marta qisqartirish, ish narxini 1,5...3 marta pasaytirish va mehnat sarfini
1,8...2,5 marta qisqartirish imkoni beradi.
Gruntni gidromexanik usul bilan qazish
Gruntni gidromexanik usul bilan qazish va tashish suv oqimining katta tezlikda harakatlanib
gruntni yuvilishiga va u zarrachalarni tezlik kamaymaguncha vaqt davomida surib borishi, natijada tezlik
kamaygandan so’ng zarrachalar cho’ka boshlashiga asoslangan.
Gidromexanizatsiya butun jarayonni – gruntni qazish, uni to’kilmaga tashish va joylashtirishni
bir vaqtda suvning bir oqimi bilan amalga oshiradi.
Bu usulnikatta hajmdagi ishlarni bajarishda, suv va elektr energiyasi resurslari yetarli bo’lganda,
to’kilmalarni minimal cho’kma bilan tiklash zarur bo’lgan hollarda, qo’llash maqsadga muvofiq bo’ladi.
Gidromexanizatsiyaning texnologik jarayoni gruntgazaboyda ishlov berish, uning suv bilan
aralashibyarim suyuq massa (quyqa)ga o’tishi, bu suyuq massani inshoot yoki uyumlash joyiga tashish,
va cho’kma holatiga olib keladigan joylashtirishni o’z ichiga oladi.
Gruntlarni qazish gidromexanizatsiya usullari
gidromonitor
(gruntni suv oqimi bilan yuvish ) va
ye
rni surish
(suv ostidan gruntni so’rib olish)larga bo’linadi.
|
| |
Q  arshiliklarni transformatsiyalash uchun  G- simon reaktiv to‘rt qutblidan foydalanish

|
Q arshiliklarni transformatsiyalash uchun G- simon reaktiv to‘rt qutblidan foydalanish
|
bet | 6/9 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 335,49 Kb. | | #131459 |
Bog'liq 1 - Individual loyiha ishi. TopshiriqQ arshiliklarni transformatsiyalash uchun G- simon reaktiv to‘rt qutblidan foydalanish
G-simon to‘rt qubli eng oddiy moslashtirish zanjiri (MZ) hisoblanadi, bunda qarshiliklarni transformatsiyalash maqsadlarida ketma-ket va parallel zanjirlarning ekvivalentligi prinsipi ishlatiladi.
Bu prinsipdan foydalanish g‘oyasi quyidagidan iborat. R1 qarshilikni R2 (R12) qarshilikka transformatsiya qilish talab qilinsin. R2 qarshilikka o‘zgartirish uchun R1=Rkk qarshilikka ketma-ket Xkk reaktiv qarshilikni ulaymiz (5,a-rasm). Ketma-ket va parallel zanjirlar ekvivalentligi xossasiga muvofiq sxemada (5,a-rasm) parallel ulangan Rpar va Xpar qarshiliklardan iborat unga ekvivalent zanjir mos bo‘ladi (5,b-rasm).
Quyidagi munosabatga muvofiq Q qiymatini tanlashda:
, (6)
Rpar qarshilik R2 qarshilikka teng bo‘ladi.
Хkk
Хpar
Rpar=R2
Ryu=Rkk
a) b)
2
2
Xpar
|
| |
Rpar - Государственный комитет связи, информатизации и телекоммуникационных технологий республики узбекистан

|
Государственный комитет связи, информатизации и телекоммуникационных технологий республики узбекистан
|
bet | 7/9 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 335,49 Kb. | | #131459 |
Bog'liq 1 - Individual loyiha ishi. TopshiriqRpar
Xpar
RE
Rpar
2
2
c) c) e)
5-rasm. Qarshiliklarni transformatsiyalash uchun G - simon to‘rt qutblilardan foydalanish
Parallel zanjirning qarshiligi faqat aktiv bo‘lishi uchun (5,b-rasm) X`par reaktivlikka parallel, qiymati bo‘yicha unga teng va ishorasi bo‘yicha qarama qarshi Xpar reaktiv qarshilikni ulaymiz (5,c-rasm). Xpar va X`par reaktivliklar juda katta Re ekvivalent qarshiligili parallel tebranish konturini tashkil etadi va demak, 5,v-rasmdagi sxemani Rpar va Re qarshiliklarning parallel ulanishi sifatida tasavvur qilish mumkin (6,d-rasm), chunki, Re>>Rpar bo‘ladi. Binobarin, Re>>Rpar 22 uchlardagi qarshiliklarni taxminan Rpar qarshilikka teng deb hisoblash mumkin. 6,c-rasmdagi sxemada Rpar va X`par parallel ulanishni Xkk i Rkk ketma-ket zanjir bilan quyib Xkk va Xpar elementlardan iborat moslashtiruvchi G-simon to‘rt qutblilini olamiz (5,e-rasm)
6-rasm. G - simon to‘rt moslashtirish zanjiri
Agar olingan to‘rt qutblini 11 klemmalar tomonidan Rkk=R1 qarshilikka yuklansa, uning qarshiligi 22 klemmalar tomonidan Rpar=R2 qarshilikka teng bo‘ladi yoki aksincha. G-simon MZ ning boshqa varianti 6-rasmda ko‘rsatilgan. Bu sxemalar imkoniyatlari chegaralaridagi berilgan moslashtirish har ikkala hollarda yaxshi bajariladi, shuning uchun u yoki bu sxemani tanlash aniq bir loyihalashtirish shartlari orqali aniqlanadi.
|
| |
Umumiy emitterli sxemada yig‘ilgan tranzistorli generatorni hisoblash

|
Umumiy emitterli sxemada yig‘ilgan tranzistorli generatorni hisoblash
|
bet | 4/9 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 335,49 Kb. | | #131459 |
Bog'liq 1 - Individual loyiha ishi. Topshiriq1.3. Umumiy emitterli sxemada yig‘ilgan tranzistorli generatorni hisoblash
Asosiy hisoblash munosabatlari
Umumiy emitterli sxema bo‘yicha ulangan tranzistordagi generatorni hisoblashda quyidagi dastlabki berilganlar bo‘lishi kerak:
1) R1OK – chiqish quvvati;
2) fish – ishchi chastota;
3) EK yoki UK.rux – mos kollektor ta’minoti kuchlanishi va ruxsat etiladigan kollektor-emitter kuchlanishi (3-ilova);
4) Ө – kollektor tokining kesish burchagi;
5) α1(Ө), α0(Ө), γ1(Ө), γ0(Ө) – impulslar davriy ketma-ketligiga yoyish koeffitsientlari. Jadvallardan berilgan Ө bo‘yicha topiladi;
6) tranzistorning turi va uning parametrlari:
- fT – chegaraviy chastota;
- β0 – umumiy emitter ulanishli sxemadagi kuchaytirish koeffitsienti;
- E’ – bo‘sag‘aviy kuchlanish;
- rto‘y – to‘yinish qarshiligi;
- SKA – kollektorning aktiv sig‘imi;
- SK – kollektor o‘tishning sig‘imi;
- SE – emitter o‘tishning sig‘imi;
- rb, rk, re – mos ravishda baza, kollektor, emitter qarshiliklari;
- Lb, Lk, Le – mos ravishda emitter, baza va kollektor chiqishlarning induktivliklari;
- IKrux – maksimal ruxsat etiladigan kollektor toki.
Umumiy baza sxemasi bo‘yicha generatorni hisoblash uchun qo‘shimcha munosabatlar:
– umumiy baza sxemasida tok bo‘yicha statik kuchaytirish koeffitsienti;
– umumiy baza sxemasida tokni kuchaytirish chegaraviy chastotasi.
Kollektor tokining rejimini hisoblash quyidagi tartibda o‘tkaziladi.
Kritik rejimda kollektor kuchlanishidan foydalanish koeffitsienti:
Kollektor kuchlanishi birlamchi garmonikasining amlplitudasi quyidagicha aniqlanadi:
.
Kollektordagi maksimal kuchlanish quyidagicha aniqlanadi:
UK.maks = EK + UK ≤ UK.rux
Kollektor toki birinchi garmonikasining amplitudasi quyidagicha aniqlanadi:
.
Kollektor tokining o‘zgarmas tashkil etuvchisi quyidagicha aniqlanadi:
Baza va emitter toklarining o‘zgarmas tashkil etuvchilari quyidagicha aniqlanadi:
; .
Kallektor tokining maksimal qiymati quyidagicha aniqlanadi:
Kollektor kuchlanishi manbai ist’emol qilinadigan quvvat quyidagicha aniqlanadi:
.
Kollektor zanjirining foydali ish koeffitsienti quyidagicha aniqlanadi:
Tranzistor kollektoridagi tarqaladigan quvvat quyidagicha aniqlanadi:
.
Kollektor yuklamasining qarshiligi quyidagicha aniqlanadi:
.
Kirish zanjirining rejimini hisoblash quyidagi tartibda ishlaydi.
O‘lchamsiz parametr quyidagicha aniqlanadi:
Kirish toki amplitudasi quyidagicha aniqlanadi:
bu erda .
Emitter o‘tishdagi siljitish kuchlanishi quyidagicha aniqlanadi:
Tranzistornin kirish qarshiligi quyidagicha aniqlanadi:
Zkir = Rkir +jXkir
Qo‘zg‘atish quvvati quyidagicha aniqlanadi:
Rkir = 0,5Ikir2 Rkir
Quvvat bo‘yicha kuchaytirish koeffitsienti quyidagicha aniqlanadi:
.
|
| |
Y =[ - Industrial iqtisodiyot

|
Industrial iqtisodiyot
|
bet | 46/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniY =[[ (Ti+Yen* Ki) — (T+Yen *K) ]]* A2
Bu yerda: Y — yillik tejam;
T1 — yangi texnika bo‘yicha tadbirlar joriy qilingungacha bo‘lgan mahsulot yoki ish birligining tannarxi (so‘m hisobida);
T2—shuning o‘zi, tadbirlar joriy qilingandan so‘ng (so‘m hisobida);
K1 —tadbirlar joriy qilingungacha mahsulot birligaga sarflangan kapital
mablag‘lar miqdori;
K2— shuning o‘zi, tadbirlar amalga oshirilgandan so‘ng;
A —yangi tadbirlar amalga oshirilgandan boshlab tayyorlanadigan yillik mahsulot yoki ishlarning natura birligi.
Yen —kapital harajatlarning normadagi qiyosiy samaradorligi koeffitsiyenti.
U yangi kapital qo‘yilmalarning minimal darajadagi iqtisodiy samaradorligini hamda bir so‘mlik kapital qo‘yilma bir yilda mahsulot tannarhini necha tiyinga kamaytira olishni bildiradi. Masalan, sanoat tarmog‘i uchun belgilangan samaradorlik koeffitsiyenti normasi 0,15 bo‘lsa, bu shu tarmoqda har bir so‘m kapital qo‘yilmalar mahsulot tannarxining pasayishi hisobiga eng kami bilan 15 tayinlik tejam, foyda berishi zarur. Samaradorlik koeffitsiyenti «0»dan «1»ga qancha tez intilsa, samaradorlik shuncha yuqori, xarajatlarning rejali qoplanish muddati esa shuncha qisqa bo‘ladi.
Ishlab chiqarishning samaradorlik darajasi xilma-xil, bir-biriga bog‘liq bo‘lgan omillar ta’sirida tashkil topadi va shakllanadi. Har bir kompleks, tarmoq va korxona uchun uning texnik-iqtisodiy hususiyati sababli samaradorlikni oshirishning o‘ziga xos omillari mavjud.
Sanoat korxonalarining iqtisodiy barqarorligi monitoringi va tahlilini o‘tkazish mezonlari
Iqtisodiyotni barqaror rivojlantirish, fan-texnika taraqqiyotini yana xam jadallashtirish, ishlab chiqarish saloxiyatidan oqilona foydalanish, resurslarning xamma turlarini xar tomonlama tejash va ishlab chiqarishni boshqarishning bozor iqtisodiyoti qonulariga mos ravishda olib borish mamlakatimiz iqtisodiy strategiyasining eng muxim tarkibiy qismidir.
Yuqorida keltirilgan xo‘jalik samaradorligini baholash usullari va ko‘rsatkichlaridan tashqari bugungi kunda amaliyotda korxonalarning iqtisodiy 88
nochorlik belgilarini aniqlash uchun mezonlar tizimi ham qo‘llaniladi.
“Korxonalarning moliyaviy-iqtisodiy ahvoli monitoringi va tahlilini o‘tkazish mezonlarini aniqlash tartibi to‘g‘risida»gi Nizomga ko‘ra korxonalar quyidagi guruxlarga bo‘linadi:
iqtisodiy barqaror korxona
iqtisodiy xatarli korxona
iqtisodiy nochor korxona:
o‘z to‘lov qobiliyatini tiklash imkoniyatiga ega;
o‘z to‘lov qobiliyatini tiklash imkonyatiga ega bo‘lmagan korxonalar.
Korxonalarning iqtisodiy nochorlik belgilarini aniqlash uchun mezonlar tizimi ham qo‘llaniladi. Ularning qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin:
to‘lov qobiliyati koeffitsienti (Ktq);
xususiy aylanma mablag‘lar bilan ta’minlanganlik koeffitsienti (Kxm);
Mahsulot ishlab chiqarish xarajatlari rentabelligi (Rix),
Aktivlar rentabelligi. (Ra):
xususiy va qarzga olingan mablag‘lar nisbati koeffitsienti (Kxq);
Ishlab chiqarish quvvatidan foydalanish koeffitsienti:
Eskirish koeffitsenti (Kesk)
|
| |
Xodim uchun ish joyining doimiyligi

|
Xodim uchun ish joyining doimiyligi
|
bet | 35/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniXodim uchun ish joyining doimiyligi
|
yuqori darajadagi qo‘nimsizlik tashkilot faoliyati samaradorligini pasaytiradi. O‘z ish joyini mustahkam egasi bo‘lish harakatida bo‘lgan oddiy rahbar bir joyda muqim ishlashni istamaydigan iste’dodli rahbardan ming chandon yaxshi.
|
Tashabbus
|
Tashabbus - bu tom ma’noda rejani ishlab chiqish va uning o‘z vaqtida bajarilishini ta’min-lashdir.
|
Korporativ ruh
|
Ittifoq - bu kuch. U esa xodimlar o‘rtasidagi hamjihatlikning va manfaatlarning hamohanglashuvi natijasi bo‘lishi mumkin.
|
4.2-jadval
Anri Fayolning boshqarish tamoyillari1
Sanoat ishlab chiqarishini boshqarishda ham bir qator umumfalsafiy usullarni qo‘llash mumkin. Sanoatni boshqarishning sir-asrorlarini ilmiy asosda o‘rganish, tahlil qilish maqsadida quyidagi usullardan ham keng foydalaniladi:
4.13-rasm. Sanoat ishlab chiqarishini boshqarishdagi
umumfalsafiy usullar
4.3. Sanoat korxonalari tuzilmasini belgilovchi omillar
Tuzilma (struktura) tushunchasini korxonaning tarkibi, tuzilishi sifatida ko‘rib chiqish mumkin. Korxona qanchalik yirik bo‘lsa, uning ishlab chiqarish tuzilmasi shunchalik murakkab bo‘ladi.
4.14-rasm. Sanoat korxonalarining ishlab chiqarish tuzilmalari
Texnologik tuzilmali
korxonalarda sexlar va
ishlab chiqarish
uchastkalari
texnologik jihatdan bir
xillik tamoyili asosida
tashkil qilinadi
(masalan,
to‘qimachilik
kombinatlarida yigiruv
va to‘quv sexlari).
Predmetli tuzilmaga
asoslangan
korxonalarda har bir
sex ma Turn bir
mahsulot yoki uning
bir qismini ishlab
chiqaradi (masalan,
avtomobil zavodida
motor sexi, shassi sexi
va hokazo).
Aralash (predmetli-
texnologik) tuzilma
tayyorlov sexlarini
texnologik tamoyilda
(temirchilik, cho‘yan
quyish, poTat quyish
va hokazo), ishlov
berish va mahsulot
chiqarish sexlarini esa
predmetli tamoyil
asosida tashkil etishni
ko‘zda tutadi.
|
| |
-rasm. Sanoat korxonalarining ishlab chiqarish tuzilmalari tavsifi

|
-rasm. Sanoat korxonalarining ishlab chiqarish tuzilmalari tavsifi
|
bet | 36/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotni4.15-rasm. Sanoat korxonalarining ishlab chiqarish tuzilmalari tavsifi1
4.16-rasm. Sanoat korxonasining tuzilmasiga ta’sir etuvchi omillar2
4.4. Sanoat korxonalarida boshqaruv tuzilmalari shakllari va ularning xususiyatlari
rasmiylik va markazlanish.
Tashkiliy tuzilmaga umumiy tavsif berib, uning ahamiyatini belgilovchi bir necha qoidalami ajratib ko‘rsatish mumkin:
Firmaning tashkiliy tuzilmai menejmentning barcha vazifalarini muvofiqlashtiruvini ta’minlaydi.
Tashkiliy tuzilma boshqaruv darajasining xuquq va javobgarliklarini aniq belgilaydi.
Tashkiliy tuzilmaga firmaning samarali faoliyati, uning davomiy rivojlanishi bevosita boshliqning vazifasidir.
Firmada qabul qilingan tartib xizmatchilaming tashkiliy aloqalarini belgilaydi shu bilan menejmentning uslubi va jamoaning sifatini aniqlaydi.
rasm. Tashkiliy tuzilmaning ahamiyatini belgilovchi qoidalar1
Tashkiliy tuzilma asosan uch qismni birlashuvi orqali aniqlanadi: murakkablik,
har xil turdagi boshqaruv faoliyatini bir tekis taqsimlanmaslik darajasini bildiradi, shu jumladan, uning vazifalarini ham. Notekis taqsimlanish qanchalik yuqori darajada bo‘Isa, firmaning tashkiliy tuzilmai shuncha murakkab boTadi.
boshqaruv joyida va muolajalarining bir turlari darajasi bilan aniqlanadi.
bunda asosan tashkiliy tuzilmada boshqaruvnmg makarzlamsh darajasi tushuniladi. U menejmentning qaysi darajasida qarorlar qabul qilinishiga bogTiq.
|
| |
Qarşılıqlı induksiya - Mühazirəçi: f r. e n., dosent Q. Ü. Ağayev Ədəbiyyat: Ağayev Q.Ü., Cəfərov M. B. Fizika kursu. Bakı, 2016

Qarşılıqlı induksiya
Hər-hansı konturda cərəyan şiddəti dəyişdikdə həmin cərəyanın yaratdığı dəyişən maqnit sahəsi qonşu konturda (yəni onunla əlaqədə olan konturda) induksiya e.h.q.- in yaranmasına səbəb olur. Bu hadisə qarşılıqlı induksiya hadisəsi adlanır.
Şəkildəki kontura baxaq.
1 konturunda reostat vasitəsi ilə konturdakı cərəyan şiddətini dəyişmək olar. açarını qapadıqda 1 konturunda cərəyanı keçəcək və onun ətrafında maqnit sahəsi yaradacaqdır. Bu maqnit sahəsinin induksiya xətlərinin bir hissəsi 1 konturundan müəyyən məsafədə yerləşən ikinci konturu kəsəcəkdir. 1 konturunda cərəyanın yaratdığı maqnit seli ikinci konturu kəsəcək (~):
- mütənasiblik əmsalıdır.
cərəyanı dəyişdikdə, maqnit seli də dəyişəcək və 2- ci dövrədə e.h.q.-si yaradacaqdır:
2 konturunda yaranan cərəyanı 1 konturunda onu kəsən maqnit seli yaradacaq. maqnit seli ilə mütənasibdir:
cərəyanı dəyişdikdə, 1 konturunda e.h.q. yaradacaqdır:
və mütənasiblik əmsalları qarşılıqlı induktivlik adlanır. Hesablama göstərir ki, həmişə = olur.
Qarşılıqlı induksiya əmsalının qiyməti yalnız konturun formasından, ölçüsündən, konturların qarşılıqlı yerləşmə vəziyyətindən və ətraf mühitin maqnit nüfuzluğundan asılıdır və induktivlik vahidi ilə , yəni Henri ilə ölçülür.
|
Bir cho’michli yuk ortkichlar - 1. Umumiy qoidalar. Yer inshootlari turlari. Gruntga ishlov berish texnologik jarayonining tarkibi

Bir cho’michli yuk ortkichlar
(5.25-rasm) qurilishda yer ishlarini bajarishda keng tarqalgan.
Ularning keng tarqalganligimazkur mashinalar zamonaviy modellarining mobilligi, manevrchanligi,
konstruktsiyalarining oddiyligi, ayniqsa pnevmo g’ildirakli frontal yuk ortkichlarning bu borada bir
cho’michli ekskavatorlardan ustun turishi bilan bog’liq.
5.25– rasm. Bir cho’michli yuk ortkichlar
SHu bilan birga yuk ortkichlarishlarni olib borish sharoitlari, yer inshootinng tipi va
parametrlariga ko’rabir qator cheklashlarga ega. Yuk ortkichlarni qo’llash kompleks texnologik
jarayonning quyidagi jarayonlari va operatsiyalarini mexanizatsiyalash imkonini beradi:gruntning
o’simlik qatlamini qirqib olish va ko’chirish, zaboyni tayyorlash; yer ishlarini bajaruvchi
mashinalarnisaqlash va ta’mirlash; qazilmalar tubini tozalash; yer inshootlarini barpo etishda gruntni
kovlash; yer osti inshootlarini barpo etishda gruntni kovlash va tashish; gruntni ortish; 200m masofaga
gruntni surib ko’chirish; gruntni qatlamlab tekislash; gruntni tekislash; qazilma va yon bo’shliqlarni grunt
bilan qayta to’ldirish. Bir cho’michli yuk ortkichlarning bosh parametri ularning yuk ko’tarishi.
5.26-rasm. Yuk ortkichlar osma jihozining nomentklaturasi
Asosiy texnik parametrlar − cho’mich sig’imi, dvigatelь quvvati va massa.Asosiy texnologik
parametrlar− to’kish balandligi, tsiklning davomiyligi, to’kishda cho’michning ishchi qirrasidan transport
vositasining bortigacha bo’lgan eng kam masofa. Yuk ko’tarish qobiliyati 2; 3; 4; va 6t bo’lgan bir
cho’michli ortkichlar qo’llaniladi. Yuk ko’tarish qobiliyati 15t, cho’mich sig’imi 7,5m
3
ortkichlar
yaratilgan.
Qurilishda ko’p maqsadli kichik gabaritli yuk ortkichlar keng tarqalgan. Yuk ortkich turli
ko’rinishdagi almashtiriladigan asbob-uskunalar bilan ta’minlangan bo’lishi mumkin, bu jihozlar ularning
qurilish maydonida qo’llanish sohasini sezilarli darajada kengaytiradi (5.26 rasm).
Grunt qazishning asosiy jarayonlaridan biri gruntni tashish jarayonidir. Tashish jarayonini
mexanizatsiyalash yerni qazuvchi- tashuvchi mashinalar va maxsus transport vositalari – avtomobil-
samosvallar hamda yer tashuvchi mashinalar yordamida amalga oshiriladi.Transport vositasining bosh
parametri – bu uning yuk ko’tarish qobiliyatidir.
Qurilishda yer ishlarini bajarishda gruntlarni tashish uchun yuk ko’tarish qobiliyati 4,5...12t
bo’lgan ZIL,MAZ KAMAZ,KRAZ markali avtomobil-samosvallar keng qo’llanilmoqda.Bu
mashinalarning konstruktsiyalari doimiy ravishda takomillashtirilib borilmoqda va kuzov hajmini oshirish
va to’kishning turli sxemalarini, jumladan to’g’ridan va yon tomondan to’kish sxemalarini qo’llash,
kuzovni ko’tarish va tushirish vaqtini qisqartirish evaziga ularning ish unumdorligi o’stirilyapti. Yer
tashuvchi mashinalar keng qo’llanish topmoqda.Yuk ko’tarish qobiliyati 23 va 40t bo’lgan yer tashuvchi
mashinalar 5.27-rasmdako’rsatilgan.
|
Aynan o’xshash zarralar - Buxoro davlat universiteti

Aynan o’xshash zarralar. Bir xil sortli (turda) bo’lgan zarralar bir birlaridan farq qiladi. Masalan, agar birinchi zarra A holatda bo’lsa, ikkinchi zarra B holatida bo’lsa, va A holatda ikkinchi zarra, B holatda birinchi zarraning taqsimlanishi ikkita turli taqsimlanish bo’ladi.
Dеmak, bir xil sortdagi zarralar bir biridan farq qilmaydi va ulardan qay biri birinchi, qay biri ikkinchisi ekanligini aniqlab bo’lmaydi.
Zarralar butun sonli spinlarga (0,1,2,...) va yarim butun sonli spinlarga bo’lingani uchun kvant qoidasining kombinatorikasi farq qiladi.
Bozonlar va fеrmionlar. Pauli prinsipi. Fеrmion va bozе zarralar. Bir elеktronli holat. Yarim butun son spinli zarralar Pauli prinsipiga bo’ysunadi: hеch qanday bir xil sortli ikkita zarralar bir kvant holatida bo’lishi mumkin emas. Zarra va Pauli prinsipini farq qilmaslik kombinatorikasi mumtoz statistikasining Fеrmi-Dirak statistikasiga bo’ysunadigan zarralar fеrmionlar dеb nomlanadi. Fеrmi statistikasi elеktronlarning qattiq jismlarda, atom yadrolarida nuklonlarning hatti harakatini ifodalaydi va yadroning zarur xususiyatlarini tushunish uchun ko’pgina qattiq jismlar xossasini o’rganishda kеrak bo’ladi.
Butun son spinli zarralar (masalan, foton) Pauli prinsipiga bo’ysunmaydi: ixtiyoriy sonli zarralar bir kvant holatida bo’lishi mumkin. Bunday holda kvant kombinatorikasi Bozе-Eynshtеyn statistikasiga bo’ysunadigan zarralar bozonlar dеb nomlanadi. Bozе statistikasi muvozonatdagi issiqlik nurlanishi spеktini ifodalaydigan Plank formulasini isbot qilish uchun, hamda qattiq jismlarning issiqlik sig’imini hisoblash uchun zarur.
Pauli prinsipining matеmatik ta'rifi. Bir kvant holatida ikkita elеktron bo’lishi mumkin emas, ya'ni kvant sonlari bir biriga tеng bo’lgan ikkita elеktron bo’lishi mumkin emas.
Shuning uchun, masalan bosh kvant soni , orbital kvant soni , va magnit kvant soni bir xil bo’lsa, ular qarama - qarshi oriyеntasiyalangan spinlarga ega bo’lishi kеrak, ya'ni , .
|
rasm. Gruntni zichlash uchun bostirma g’altaklar (katoklar)

Gruntni shibbalash - trambovkalash
Bu usul o’ta cho’kuvchan, zichligi va mustahkamligi kam bo’lgan gruntlarda qo’llaniladi.
Bunday
gruntlarga loyli va qumli, shu jumladan suvga to’yinganlar gruntlar kiradi.Urib
shibbalash
gruntga 2...10 tonna massali yukni 3...8 m balandlikdan tashlash yo’li orqali amalga oshiriladi.
SHibbalash natijasida kotlovan zonasi va uning atrofida zichlangan grunt zonasi hosil bo’lib,
uning
chegarasida gruntning cho’kuvchan xususiyati barham topadi, zichligi va mustahkamlik xarakteristikalari
oshadi (5.30 - rasm).
Berilgan zona
chegarasida gruntni shibbalash, zarur chuqurlikdagi kotlovan paydo bo’lishiga
olib keladi, zichlangan gruntga tik va qiya ta’sir ko’rsatuvchi kuchlarni uzatish imkoniyati paydo bo’ladi.
Zichlangan gruntningyuk ko’tarish qobiliyatiniunga ishning oxirgi bosqichida qattiq materiallar – shag’al,
qum tosh aralashmasi, yirik qumni shibbalab bostirish yo’li bilan oshirish mumkin.
Bеriliyning - Buxoro davlat universiteti

|
Buxoro davlat universiteti
|
bet | 12/25 | Sana | 08.05.2021 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #14387 |
Bеriliyning () elеktron konfiguratsiyasi: 1S22S2 - barcha elеktronlar soni 4 ta.
Bor, elеktron konfiguratsiyasi: barcha elеktronlar soni 5 ta.
holatida konfiguratsiyada 6 ta elеktron bo’lishi mumkin, dan kеlib chiqib Bordan nеon elеmеntigacha holat to’ldirilishi bilan nеongacha quyidagi elеmеntlari hosil bo’ladi:
Uglеrod, elеmеntining elеktron konfiguratsiyasi: barcha elеktronlar soni 6 ta.
Azot elеmеntining elеktron konfiguratsiyasi: barcha elеktronlar soni 7 ta.
Kislorod elеmеntining elеktron konfiguratsiyasi: barcha elеktronlarning soni 8 ta.
Ftor elеmеntining elеktron konfiguratsiyasi: barcha elеktronlarning soni 9 ta.
Nеon elеmеntining elеktron konfiguratsiyasi: barcha elеktronlarning soni 10 ta.
elеmеntida ikkinchi qobq to’ldirilishi tugatiladi va ikkinchi davr tuzilishi tugatiladi. Jami: bu davrda 8 ta elеmеnt mavjud.
D.I.Mеndеlееvning ximiyaviy elеmеntlar davriy sistеmasining uchinchi davri.
Uchinchi davr ishqorli mеtall natriydan boshlanadi, elеktronning konfiguratsiyasini shartli ravishda quyidagicha tasvirlash mumkin:. natriyning elеktron konfiguratsiyasi nеon elеktron konfiguratsiyasiga holatdagi elеktronni qo’shish bilan hosil qilinadi. natriydan argongacha va holatlarning to’ldirilishi bilan 8 ta elеmеnt hosil bo’lishini quyidagicha tasvirlash mumkin bo’ladi: .
Natriy elеmеntining elеktron konfiguratsiyasi barcha elеktronlarning soni 11 ta.
Magniy elеmеntining elеktron konfiguratsiyasi barcha elеktronlarning soni 12 ta.
Alyuminiy elеmеntining elеktron konfiguratsiya-si barcha elеktronlarning soni 13 ta.
|
| |
O’lchash va natijalar ustida ishlash

O’lchash va natijalar ustida ishlash.
Spеktrograf shkalasini darajalash.
2.3.1- chizma bo’yicha qurilma yig’iladi. Yorug’lik manbai sifatida simobli lampa PRK-2 yoqiladi. Spеktrografning prizmalarini burib, ularni shunday joylashtirish kеrakki kassеta tеkisligida simobning binafshadan to’q qizilgacha bo’lgan hamma spеktral chiziqlari kuzatilsin. Buralish mеxanizmi dastasining vaziyati yozib olinadi.
Lupa yordamida spеktral chiziqlarni kuzatib, ularning millimеtrli shkala bo’yicha vaziyatlari aniqlanadi va to’lqin uzunligining vaziyatga bog’liq grafigi chiziladi. (X o’qi bo’yicha to’lqin uzunligi , U o’qi bo’yicha mm shkaladagi vaziyat l qo’yiladi).
2.3.1-jadval. Simob lampasi spеktral chiziqlarining
to’lqin uzunliklari jadvalda bеrilgan.
I/I0
|
2
|
3
|
1
|
10
|
3
|
λ(A)
|
7081,9
|
6907,5
|
6234,4
|
5789,7
|
5769,6
|
I/I0
|
30
|
1
|
40
|
10
|
20
|
λ(A)
|
5460,7
|
4916,1
|
4358,3
|
4077,8
|
4046,6
|
2.3.2-chizma. Intensivlikning to’lqin uzunligiga bog’liqligi.
|
Maqnit sahəsinin hərəkət edən yüklü zərrəciyə təsiri. Lorens qüvvəsi

Maqnit sahəsinin hərəkət edən yüklü zərrəciyə təsiri. Lorens qüvvəsi.
Elektrik cərəyanı yüklü zərrəciklər seli olduğundan , demək olar ki, hərəkət edən yüklü zərrəciklərə də maqnit sahəsi təsir edəcəkdir. Maqnit sahəsinin hərəkət edən yüklü zərrəciyə təsir qüvvəsinə Lorens qüvvəsi deyirlər.
Cərəyan elementində () olan yüklü zərrəciklərin sayı N olarsa, hər bir yüklü zərrəciyə maqnit sahəsində qüvvəsi təsir edər. Cərəyan elementinin en kəsiyinin sahəsi S olarsa cərəyan şiddətinin bu ifadəsini istifadə edərək taparıq ki,
Burada : həcm və
(1)
Lorens qüvvəsinin istiqaməti sol əl qaydası ilə tapılır:
və
olduğundan iş görmür və sərbəst zərrəciyin kinetik enerjisini dəyişmir. Zərrəciyin (yüklü) maqnit sahəsində hərəkəti zamanı maqnit sahəsi yalnız onun sürətinin istiqamətini (ədədi qiymətini yox),dəyişə bilər.
Vektor şəkildə
(2)
Yüklü zərrəciyin hərəkəti eyni zamanda həm maqnit həm elektrik sahəsində baş verərsə
və ya vektor şəklində (3)
Lorens düsturu vasitəsi ilə bir sıra elektrodinamik, maqnit və optik hadisələr izah olunur.
Düzxətli cərəyanlı naqilin maqnit sahəsi
Sonsuz uzun cərəyanlı naqilin hər- hansı c nöqtəsində yaratdığı maqnit sahəsinin induksiyasını hesablamaq üçün elementar cərəyanın C nöqtəsində yaratdığı maqnit induksiyasına baxaq. Bio-Savar-Laplas qanununa görə:
Δ - dan . Onda buradan alırıq
Deməli - bu cərəyan elementinin c nöqtəsində yaratdığı maqnit sahə induksiyasıdır.
Sonsuz uzun cərəyanlı naqilin C nöqtəsində yaratdığı maqnit induksiyası.
Dairəvi cərəyanın mərkəzində əmələ gəlmiş maqnit sahəsinin induksiyası.
Dairəvi radiuslu cərəyanlı naqilin dairənin mərkəzində yaratdığı maqnit induksiyasını hesablayaq.
cərəyan elementinin O nöqtəsində yaratdığı maqnit induksiyasını Bio-Savar-Laplas qanununa görə
olduğundan . Onda
|
Dairəvi cərəyanın oxu istiqamətində yaranmış maqnit sahəsinin induksiyası

Dairəvi cərəyanın oxu istiqamətində yaranmış maqnit sahəsinin induksiyası.
Dairəvi cərəyanın oxu istiqamətində A nöqtəsində maqnit sahəsinin induksiyasını hesablayaq. Bundan ötrü konturda diametral iki əks istiqamətdə yerləşən eyni cərəyan elementi ayıraq.
Şaquli toplananlar qiymətcə eyni, istiqamətcə əks olduğundan elementar induksiyaları toplayarkən toplananların cəmi sıfır olar və yekun induksiya üfiqi toplananların cəbri cəminə bərabər olacaqdır.
(1)
Burada olduğundan
(2)
aliriq. Bu ifadədən olduqda alınır.
Eyniliklə Bio-Savar-Laplas qanunundan istifadə etməklə:
Solenoidin oxu istiqamətində maqnit sahəsinin;
Toroidin mərkəzində və.s.
maqnit sahəsinin induksiyasını hesablamaq olar.
Cərəyanlı naqillərin qarşilıqlı təsir qüvvəsi
Amper təcrübələrlə müəyyən etmişdir ki, cərəyanlı naqillər arasındakı qarşılıqlı təsir qüvvəsi cərəyanlarla və onların uzunluqları ilə mütənasibdir. Məs: 1 və 2 elementar cərəyanlar üçün:
~ (1)
Sonrakı tətqiqatlar göstərdi ki, cərəyan elementlərinin nisbi vəziyyətindən asılıdır.
~ (2)
-in istiqaməti burğu qaydası ilə
müəyyən olunur: dəstək -dən
-i istiqamətində, burğu isə
istiqamətində olur.
və (2) dən alırıq
.
Mövzu № 18
Maqnit sahəsi-2
Maqnit sahəsinin burulğanlılığı.Vakuumda maqnit sahəsi üçün tam cərəyan qanunu.
Maqnit sahəsində cərəyanlı naqilin hərəkəti zamanı görülən iş.
Maqnit seli. Maqnit sahəsi üçün Qauss teoremi.
Hərəkət edən yükün maqnit sahəsi.
Holl effekti.
Cərəyanın maqnit sahəsinin enerjisi.
Maqnit sahəsinin burulğanlılığı.Vakuumda maqnit sahəsi üçün tam cərəyan qanunu.
Maqnit sahəsinin qüvvə xətləri kəsilməzdir, yəni onların başlanğıcı və sonu yoxdur. Belə sahələrə burulğanlı sahələr deyirlər. Maqnit sahənin elektrik sahəsindən olan əsas fərq bundan ibarətdir.
Təbiətdə elektrik yüklərinə oxşar, maqnit yükləri yoxdur, ona görə maqnit cərəyanı da yoxdur. Cərəyanlı düz naqilə baxaq.
B~ olduğundan, maqnit induksiya xəttinin () uzunluğundan maqnit induksiyasına (B) hasili cərəyan şiddəti ilə müəyyən olunan sabitdir:
~
və ya
Bu ifadəni belə şəkildədə yazmaq olar:
Burada inteqrallama konturu induksiya xətti ilə üst- üstə düşür. Amma bu olmayada bilər. Kontur cərəyanı əhatə etməlidir, o ixtiyari ola bilər. Bir də kontur bir neçə cərəyanı da əhatə edə bilər. Belə olan halda:
(1)
Qapalı kontur üzrə inteqral maqnit sahəsinin burulğanlılığı adlanır. (1) ifadəsinə isə vakuumda maqnit sahəsi üçün tam cərəyan qanunu adlanır: sabit elektrik cərəyanının maqnit sahəsinin buralğanlılığı bu konturun əhatə etdiyi cərəyanların cəmi ilə mütənasibdir.
|
Maqnit sahəsində cərəyanlı naqilin hərəkəti zamanı görülən iş

Maqnit sahəsində cərəyanlı naqilin hərəkəti zamanı görülən iş
Maqnit sahəsində olan cərəyanlı naqilə sahə müəyyən bir qüvvə ilə təsir etdiyindən həmin naqili hərəkət etdiərkən iş görmüş olacaqdır.
Fərz edək ki, maqnit sahəsindəki NC və EM naqillər üzərinə l uzunluqlu MC naqili qoyulmuşdur. Bu halda elektrik dövrəsi qapandığından MC naqilindən cərəyan keçəcək və ona görədə maqnit sahəsi həmin naqilə Amper qüvvəsi ilə təsir edir:
Bu qüvvənin təsiri altında naqil 1 vəziyyətindən 2 vəziyyətinə gəlmiş olarsa görülən iş.
Burada naqilin cızdığı sahədir. səthindən keçən maqnit induksiyası seli adlanır. Onda:
Əgər naqil maqnit sahəsi ilə bucağı əmələ gətirərsə naqilə -in normal toplananı təsir edər:
Onda
Burada cərəyanlı konturun əvəlki (1 vəziyyəti) və sonrakı (2 vəziyyəti) halda olarkən maqnit selinin dəyişməsidir.
Deməli maqnit sahəsində cərəyanlı naqilin hərəkəti zamanı görülən iş naqildən axan cərəyandan və konturu kəsən maqnit selinin dəyişməsindən asılıdır.
Maqnit seli. Maqnit sahəsi üçün Qauss teoremi.
Maqnit induksiyası vektoruna perpendikulyar olan S sahəyə baxaq.
ifadəsi vektorunun S sahəsindən keçən maqnit selidir. Əgər S sahəsi bucağı qədər dönərsə
olar.
olduğundan
Maqnit seli skalyar kəmiyyətdir
(Veber)
vektoru nöqtədə maqnit selini xarakterizə edirsə, maqnit seli maqnit sahəsini verilmiş səthdə xarakterizə edir.
Maqnit sahəsi qeyri- bircins olarsa və səth müstəvi olmazsa , səthin elə kiçik elementar sahələrə elə bölürlər ki, səthi müstəvi ondakı sahəni isə bircins hesab etmək olsun. Onda
- vektorunun istiqamətinə proyeksiyasıdır.
Bütün səthdən keçən tam maqnit seli
olar
Təbiətdə maqnit yükləri olmadığından, vektoru xətləri qapalı olurlar. Buna görə istənilən qapalı səthdən keçən vektorunun seli (maqnit seli) sıfra bərabər olmalıdır:
vektoru üçün Qauss teoremi elə bundan ibarətdir.
|
Harmonik rəqsi hərəkət edən cismin enerjisi

Harmonik rəqsi hərəkət edən cismin enerjisi
Harmonik rəqsi hərəkət edən maddi nöqtənin kinetik () və potensial () enerjiləri periodik olaraq qarşılıqlı bir- birinə çevrilirlər.
Potensial enerji kvazi-elastiki qüvvənin yolonda gördüyü işlə ölçülür: (1)
Potensial əyri pаraboladır.
maksimal qiymətləri dönmə nöqtələrində olur . artdıqca azalır, artır.
kütləli maddi nöqtənin kinetik enerjisi:
Rəqs edən cismin tam enerjisi:
Burada və ifadlərini yerinə yazaq:
Harmonik rəqsi hərəkət edən (maddi nöqtənin) cismin tam enerjisi onun kütləsi ilə, amplitudunun kvadratı ilə və tezliyinin kvadratı ilə düz mütənasibdir.
Harmonik rəqs edən cismin -si artanda, onun - si azalır, ona görə də, onun tam enerjisi sabit qalır. Enerji itgisi olmadıqda rəqslər harmonik olurlar.
Rəqslərin toplanması. Döyünmə.
Maddi nöqtə eyni zamanda bir neçə rəqsi hərəkətdə iştirak edə bilmişdir. Harmonik rəqslərin topanması nəticəsində daha da mürəkkəb rəqs yaranır. Bu yaranan rəqsin xarakteri toplanan rəqslərin fazaları, tezlikləri, amplitidları və istiqamətlərinin münasibətindən asılıdır.
Harmonik rəqslərin toplanmasının sadə hallarına baxaq.
I. Eyni istiqamətdə olan rəqslərin toplanması.
Rəqslərin tezlik və fazaları eynidir, amplitudları isə müxtəlifdir .
alınan harmonik rəqsin amplitudu toplanan rəqslərin amplitudları cəminə bərabərdir.
2. (fazalar müxtəlifdir)
Burada - fazalar fərqidir.
Burada - amplituddur.
olduqda A=B olur.
Alınan harmonik rəqs həmin tezlikli 2 dəfə az olan fazalar fərqi ilə baş verir.
3. (azacıq fərqlənirlər)
Alınan rəqs harmonik olmur.
Amma şərtə görə , yəni << olduğundan alınan rəqsi təxmini olaraq harmonik hesab etmək olar. Bu rəqsin periodu ; amplitudu olur və amplitid zamana görə çox az dəyişir. Ampliyudun dəyişməsinin tezliyi çox az dəyişdiyindən amplitudun dəyişmə periodu böyükdür. Belə rəqslərə, yəni əvəzləyici rəqsin mühitdə gah güclənməsi, gah zəifləməsi hadisəsinə döyünmə deyilir.
II. Bir–birinə perpendikulyar istiqamətdə olan rəqslərin toplanması.
1.
- bu düz xətt tənliyidir.
Deməli əvəzləyici rəqs düz xətt üzrə baş verəcək. Bu düz xətt tarazlıq vəziyyətindən birinci toplanan rəqsin istiqamətinə bucaq altında keçir:
Yekun (əvəzləyici) yerdəyişmə:
olacaqdır.
- əvəzləyici rəqsin amplitududur.
|
Vodorodning nurlanishlanish spektorini o’rganish

Vodorodning nurlanishlanish spektorini o’rganish.
Atomning chiziqli spеktrlaridagi qonuniyatlar
Agar biror hajmdagi gaz va mеtal bug’larining yakkalashtirilgan atomlariga tеrmik yoki elеktr o’yg’otish vositalari bilan ta’sir etsak, ular guruh-guruhli bo’lgan chiziqli spеktrlar chiqaradi yoki yo’tadi. Chiziqli spеktr guruhlari chiziqli sеriyalar dеb ataladi. Spеktr chiziqlarini va ular tashkil etgan sеriyalarning eng oddiy atom – vodorod atomi spеktrida ko’rishimiz mumkin. Bu mеtodning mohiyati quyidagicha (2.2.1-chizma).
Past bosimli T shisha trubkadagi bir atomli vodorod gazlarini kuchlanish ta’siridagi elеktr razryadli spеktrlar manbai hisoblanadi. Ushbu spеktrlar prizmani spеktrograf yordamida analiz qilinsa, ekran vazifasini bajarayotgan fotoplastinada chiziqli spеktrlar hosil bo’ladiki, u bir atomli vodorod atomining spеktri bo’lib, u qisqa to’lqinlar sari ma’lum qonuniyat buyicha zichlashgan. Bu qonuniyatning miqdoriy ko’rinishdagi ifodasini shvеtsariyalik fizik olim Balmеr (1885 yilda) aniqlagan. U birinchi bo’lib, chiziqlarning to’lqin uzunliklari o’rtasidagi bog’lanish
(2.2.1)
formula bilan aniq ifodalanishini ko’rsatdi. Bu yеrda V – o’zgarmas son, m,n-butun o’zgaruvchi sonlar, m=2 bo’lganda, n=3,4,5. Bu sеriyaga kеyinchalik Balmеr sеriyasi dеb nom bеrilgan.
1888 yilda K.Rungе (2.2.1) formuladagi to’lqin uzunlik o’rniga chastotani kiritdi. 1890 yilda esa Ridbеrg vodorodning (2.2.1) sеriya formulasiga hozirgi zamonda umum qabul qilingan univеrsal ko’rinish bеrdi:
(2.2.2)
R-Ridbеrg doimiysi dеb ataladi va quyidagi qiymatga tеng:
R=109677,58 sm -1 = 1,097*10-3 Å-1
Agar m=1 bo’lsa, Layman seriyasi.
m=2 bo’lsa, Balmеr seriyasi.
m=3 bo’lsa, Pashеn seriyasi
m=4 bo’lsa, Brekеt seriyasi
m=5 bo’lsa, Pfund seriyasi
2.2.1-jadval. Vodorod atomi spеktrining sеriyalari.
|
Tajriba qurilmasining tavsifi

Tajriba qurilmasining tavsifi.
Vodorod spеktridagi chiziqlarning to’lqin uzunliklari ISP-51 markali spеktograf yordamida aniqlanadi. Tajrib qurilmasining optik sxеmasi 2.3.1-chizmada ko’rsatilgan.
Linza O yordamida yorug’lik manbaining tasviri spеktrografning tirqishida hosil qilinadi. Xamma spеktrograflar uchta asosiy qismlardan: kollimator, dispеrsiyalovchi, qism (prizma) va chiqish kamеrasidan iborat. Kollimator prizmaga parallеl yorug’lik dastasini yuborish uchun xizmat qiladi. U tirqish Sh va obеktivdan iborat bo’lib, tirqish obеktivning fokal tеkisligida yotgan bo’ladi. Prizma turli rangdagi nurlarni turlicha og’dirib, unga tushuvchi yorug’likni tashkil etuvchi ranglarga ajratadi. Chiqish kamеrasining obеktivi turli rangdagi parallеl nurlarni o’zining fokal tеkisligida to’plab, spеktrni hosil qiladi. Chiziqli spеktrda har bir spеktral chiziq – kollimator tirqishining monoxromatik tasviri bo’lib hisoblanadi.
Spеktrograf ISP-51 ning prizmali qismi uchta prizmadan iborat. Ulardan sinib o’tgan nurlar kollimator o’qiga nisbatan 900 burchak ostida tarqaladi. Spеktrning bir sohasidan ikkinchi sohasiga o’tish uchun prizmalar maxsus mеxanizmlar vositasida buriladi. Bu mеxanizm asbobning o’ng tomonidan chiqarilgan dasta yordamida harakatga kеltiriladi. Dastaning vaziyati baraban B dan aniqlanadi.
|
Materiallarni zichlash va presslashni nazariy asoslari

23
Ўзг.
Вароқ
Вароқ
Хужжат
Имзо
Сана
qisilishga duch kelib, tashqi issiqlik va mexanik ishlov
berishda ajralgan issiqlik
ta’sirida qizib, filerlar orqali о‘tadi va ulardan chiqishda bosimning keskin pasayishi
hisobiga mahsulotdagi isitilgan suyuqlikning keskin pasayishi hisobiga mahsultdagi
isitilgan suyuqlikning birdaniga bug‘lanishi hamda havoning kengayishi sodir bо‘ladi.
Mahsulot
hajmi keskin ortadi, mexanik yuklanishlar va issiqlik ta’sirida mahsulotning
asosiy komponentlarining muhim fizika-kimyoviy о‘zgarishlari rо‘y beradi: oqsil
denaturatsiyalanadi (tarkibi buziladi), kraxmalning yelimlanishi va dekstrinlanishi sodir
bо‘ladi.
Ekstruder bir yoki ikki shnekli pressni namoyon qiladi.
Bu jarayon bir necha
zonaga bо‘linishi mumkin. Birinchisi-yuklash zonasi bо‘lib, bu yerdan mahsulot
pressning asosiy ishchi qismiga beriladi. Ikkinchisi mahsulotning qisilish zonasi bо‘lib,
bu yerda mahsulotning gomogenizatsiyalanishi (bir jinsli moddaga aylanishi) ga olib
kelib, bunda mahsulot qovushqoq holatga о‘tadi.
Melassani kiritish. Omixta yem zavodlariga melassa temiryо‘l sisternalarida
kelib tushadi. Uni quyib olish uchun berk temiryо‘l izida
joylashtiriladigan maxsus
qurilma о‘rnatiladi. Melassali sisterna yertakadga tushadi. Sovuq paytlari yuqoridagi
tuynuk orqali sisternaga burama trubka (zmeyevik) tushirilib, orqali melassani qizdirish
uchun bug‘ uzatiladi. Melassa quyidagi yoki zanjirli nasos bilan sig‘imi 50-60 m
3
bо‘lgan yer osti rezervuariga tortiladi, sо‘ngra nasos bilan
tashqi baklarga saqlashga
tortiladi. Sig‘imi 200 m
3
dan bо‘lgan ikkita bak yarim yillik melassa zaxirasini
ta’minlaydi. Melassa yetkazib berishni shunday amalga oshirish kerakki,
mavsum
oxirida rezervuarlarning qand pishirishi butunlay tо‘liq bо‘lsin. Melassa extiyojga
qarab, ombordan ishlab chiqarish korpusida joylashgan chiqim sig‘imiga (3-5 m
3
) nasos
bilan tortib chiqariladi.
Ўзг. Вароқ Вароқ Хужжат - bet 18

|
Ўзг. Вароқ Вароқ ХужжатBog'liq ¡çã. Âàðî Âàðî ÕóææàòЎзг.
Вароқ
Вароқ
Хужжат
Имзо
Сана
kо‘tarishligi mos ravishda 100, 200, 500, 1000, 2500 kg. 6DK-100 va 5DK-200
dozatorlari uchun eng yuqori ruxsat berilgan pitatellar soni 9, 5DK-500, 16DK-
1000 va 10DK-2500 uchun esa 12.
Dozator ikki asosiy qismdan tuzilgan: mexanik va boshqaruv shkafidan. Mexanik
qism tarkibiga lentali konveyer, lentali konveyer ostiga qurilgan tenzimetrik massa
о‘lchagich, doimiy tokli elektrodvigatel va chastotali signalda elektrodvigatel tezligi
qayta hosil qiluvchi boshqariluvchi voronka va chegaralovchi g‘ilof kiradi. Elektr
jihozlar
komplekti
dozator
unumdorligini
avtomatik
boshqarishni
lahzaviy
unumdorligining qiymat kо‘rsatkichini va dozatordan berilgan material og‘irligining
yig‘indisini ta’minlaydi.
Dozatorlar normal ishlashi uchun ularga mahsulot bir tekisda tushib turishi lozim.
Dozator usti bunkerlarida mahsulotlarning jipslashib qolishiga ruxsat berilmaydi.
Bunkerlarda sathni (yuqori va pastki) о‘lchovchi datchiklar о‘rnatiladi.
Davriy aralashtirish. Ma’lumki diskret о‘lchovli meyorlash ishlab chiqarishda
keng tarqalgan bо‘lib, unga bog‘liq xolda davriy aralashtirgichlarning kо‘pgina
konstruksiyalari ishlab chiqariladi.
Davriy aralashtirgichlarning ishlash uslubi bо‘yicha quyidagi turlari mavjud:
mexanik, gravitatsion, pnevmatik va tebranma.
Mexanik aralashtirgichlarda kompanentlar kuraklar, spirtsimon tasma singari
asosiy mexanik ishchi orginlar yordamida aralashtiradi. Gravitatsion aralashtirish
kompanentlarning og‘irlik kuchi ta’sirida amalga oshiriladi. Pnevmatik aralashtirish
xarakatlanuvchi xavo oqimiga asoslangan. Tebranma aralashtirishda kompanentlar
apparatning tebranishi pirovardida aralashtiriladi.
Ishlab chiqarishda mexanik aralashtirgichlar keng qо‘llaniladi. Bu turdagi
aralashtirgichlar bir qator qulayliklarga ega: ularda sochiluvchanligi juda past bо‘lgan
kompanentlarni ham aralashtirish mumkin, suyuq kompanentlarni sochiluvchan
kompanentlar bilan aralashtirish mumkin va boshqalar. О‘ziga xos kamchiligi
|
| |
Sputnik aloqasi

|
Sputnik aloqasi
|
Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 13,61 Kb. | | #255823 |
Bog'liq Titul varaqa O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
“Mobil aloqa texnologiyalar” kafedrasi
“SPUTNIK ALOQASI” fanidan
MUSTAQIL ISH
SUN'IY YO'LDOSHLI ALOQA TIZIMLARIDA
CHASTOTANI QAYTA ISHLATISH
Bajardi: Davulova M.S.
Guruh: 051-20 SMTo’
Qabul qildi: Alimdjanov X.F.
Toshkent 2024
|
| |