-BOB. ISH HAQI FONDINI SHAKILLANTIRISH VA UNDAN FOYDALANISH HISOBI HAMDA ULARNI TAKOMILLASHTIRISH

|
-BOB. ISH HAQI FONDINI SHAKILLANTIRISH VA UNDAN FOYDALANISH HISOBI HAMDA ULARNI TAKOMILLASHTIRISH
|
bet | 6/14 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #133442 |
Bog'liq MALAKALI VA MALAKAGA EGA BO`LMAGAN ISHCHI KUCHI O`RTASIDA ISH HAQI DARAJASINING DIFFERENTSIATSIYASI 2-BOB. ISH HAQI FONDINI SHAKILLANTIRISH VA UNDAN FOYDALANISH HISOBI HAMDA ULARNI TAKOMILLASHTIRISH 2.1. Ish haqi fondini shakillantirish va uni hisobini takomillashtirish
Ishchilarni ishga qabul qilish mehnat shartnomasi va u imzolanganidan eyin orxona raxbarining ishchini ishga qabul qilish to'g’risida imzolagan buyrug’i chiqarilishi bilan rasmiylashtiriladi.
Korxona bo'yicha hodimlar jadvali ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi, u barcha hodimlarning ro'yhati bo'lib, ular maoshining miqdori ko'rsatiladi.
Hodimlar bo'limida har bir hodimga shahsiy varaqa to'ldiriladi, raxbar hodimlar va mutahassislarga, bundan tashqari, shahsiy varaqa yuritiladi. Har bir hodimga ishga qabul qilish paytida tabel raqami beriladi, keyinchalik ish hajmi va ish haqini hisobga olishga doir barcha hujjatlarga ushbu raqam qo'yiladi. Korxonaning buxgalteriya hizmati tomonidan har bir hodimga shahsiy schyot ochiladi, unda hodimning ish haqi to'g’risidagi ma'lumotlar oyma-oy jamlanib boriladi.
Korxona va tash ilotlarda mehnat haqi hisobini to'g’ri tash il qilish uchun, eng avvalo, shahsiy tar ib hisobini to'g’ri yuritish lozim.
Hodimlarni ishga qabul qilish, ishdan bo'shatish, boshqa ishga o'tkazish, ularga ta'til berilgani, tunda, ish vaqtidan tashqari vaqtda, bayram kunlarida ishlaganligi haqida ishonchli ma'lumot bo'lgandagina korxona hodimlari bilan o'z vaqtida hisob-kitob qilishi mumkin.Ana shu maqsadda korxona kadrlar bo'limi shahsiy tarkib hisobini hamda boshqa hizmatlar bilan birgalikda ish vaqtidan foydalanish hisobini olib boradi.
Shahsiy tarkibni hisobga olish uchun quyidagi hujjatlardan foydalaniladi:
-T-1 shakli. Ishga qabul qilish haqida buyruq -T-2 shakli. Shahsiy varaqa.
-T-3 shakli. Shtat jadvali.
-T-5 shakli. Boshqa ishga o'tkazish haqida buyruq.
-T-6 shakli. Ta'til berish haqida qayd.
-T-8 shakli. Mehnat shartnomasini bekor qilish haqida buyruq.
-T-13 shakli. Tabel.
-T-49 shakli. To'lov vedomosti.
-T-51 shakli. Hisob-kitob vedomosti.
-T-53 shakli. To'lov vedomosti.
Ish vaqtini hisobga olish uchun T-12 shaklidagi mahsus tabeldan foydalaniladi.Tabel-bo'lim, brigada, sex hodimlarining noma-nom ro'yhati bo'lib, undan ish vaqtini hisobga olish uchun foydalaniladi.
Har bir hodimga tabel raqami biriktiriladi va u mehnat, ish haqi bo'yicha ramiylashtiriladigan barcha hujjatlarda ko'rsatilib boradi.
Ishga chiqish va ish vaqtidan foydalanish hisobi tabelda ikki hil usulda amalga oshiriladi. Birinchi usulda barcha ishga chiqqan, kechikkan va ishga chiqmagan hodimlar to'liq ruyhat qilib boriladi. Ikkinchi usulda esa tabelda faqat kechikkanlar, ishga chikmaganlar, ya'ni ma'lum me'yordan chetga chiqqan hodimlar ro'yhat qilib boriladi. Bularni barchasi orxonalarda, xo’ ali yurituvchi subektlarda, tashkilotlarda, budjet tashkilotlarida ish haqi fondini sha illantirish bilan bevosita bog’liq hisoblanadi va ish haqi fondini takomillashtirish oldimizda turgan muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
Bugungi unda yurtimizda mehnatga haq to’lashni o’ziga hos yo’llarini ishlab chiqish va bundan ishlovchilar to’laligicha qoniqish hosil qilishlari lozimligi oldimizda turgan muhim vazifalardan biri hisoblanadi, ya’ni mehnat haqini qaysi shaklda, turda, hajmda to'lashdan qat'iy nazar to'lovlarning shunday tartibini joriy etish lozimki, bu tartib ish beruvchi va ishlovchining qiziqishlariga ustunlik bermaydigan, shu jumladan ijtimoiy jihatdan maqbul tizimni shakllantirsin. Shuningdek, mehnat haqi va undan ajratmalar, ushlanmalar darajasini belgilashda ishsizlikka qarshi hukumat siyosatini ham uzviy bog’liqligini ta'minlamoq lozim.
Mehnat haqi hisob-kitoblaridagi muammoli jihatlardan yana biri ularning o'z vaqtida to'lanmasligi muammosidir. Odatda mehnat haqidan ajratmalar va ushlanmalar ish haqi to'lovlarini kechiktirishdagi bosh omil hisoblanadi.
Shuningdek, hodimlarga mehnat haqini berish biz uchun ularni jilovlashning bosh omiliga aylangan. Ish haqini bermay tursak hodimlar barcha talablarimizga rozi bo'lishadi, ya’ni, ommunal to'lovlarni amalga oshirish va qarzdorli ning yo'qligi haqida ma'lumotnomalarni yig’ib elish, metallom, ma alatura yig’ish, obuna bo'lish, shahsni tasdiqlovchi hu atlarni yangilash, hu atlar yig’ma jildidagi kamchiliklarni to'ldirish, raxbarning turli ko'rsatmalarini bajarish va h.k. Mehnat haqi to'lovlaridagi sun'iy to'siqlar qo'shtirnoq ichidagi muammoli jarayonlar hisoblanadi. Negaki qonunchiligimizda bunday jihatlarning birontasi belgilanmagan.qonunda belgilanmagan narsani bajarish hissi bo'lmagan holda amalda ularga belgilangan qoidalardanda kuchli amal etiladi.
Mehnat haqini berishda kechikishning sabablarini bazan korxona va tash ilotlar moliyaviy ahvolidagi tangli lar bilan izohlashadi. To'g’ri moliyaviy resurslarning yo'qligi tanglikning bosh sababi. Lekin bazan sabab moliyaviy resurslarning yetarligi yoki yetishmovchiligi bilan emas balki umuman boshqa omillarga borib taqaladi va afsuski ularning aybdori bo'lishi hech kimga yoqmaydi.
Afsuski, mehnat haqining minimal darajadan past belgilanmasligi, ish o'rinlarini ochishda turli normalarning joriy etilishi, mehnat haqi to'lovlaridagi uzilishlarga yo'l qo'yilmaslik yuzasidan turli qoidalarning belgilanishi hamda ularning davlat nazorat va huquq organlari tomonidan doimiy kuzatuvga olinishiga qaramay mehnat haqi va unga tenglashtirilgan to'lovlarda doimo mummoli jihatlar kuzatilmoqda. Shu sababli mehnat haqi hisobi va to'lovlarida shunday bir tizim va mehanizmini yaratish lozimki ushbu tartib har uchala tomon ishchi, ish beruvchi va davlat manfaatlar mushtarakligini ta'minlasin. Kichik biznes sub'ektlarida ish haqini hisoblashning amaldagi tartiblarida bazan shunday hollar ham kuzatiladiki ishchilarga qo'yiladigan asosiy talab ish haqini kelishilgan to'lovidan tashqari to'lovlariga, kasallik nafaqasini tayinlash, tug’uruqqacha ta'til va tug’ishdan eyingi ta'tillar, mehnat ta'tiliga chiqish kabi ijtimoiy harakterdagi to'lovlarga amal etilmaydi. Kasaba uyushmalari faoliyati haqidagi masala esa ochiq qoldiriladi.
Mehnat haqi hisobining muammoli jihatlaridan yana bittasi bu Respublikamizning korxona va tashkilotlarida o'rtacha ish haqi darjasini oshirish va uni asta sekin rivojlangan davlatlar darajasiga etkazish orqali ijtimoiy jihatdan farovon hayotni yo'lga qo'yish masalasidir.
Dunyo amaliyotida mehnat haqining minimal darajasini belgilashda ikkita yondashuvga tayaniladi:
ish haqining oylik, kunlik va soatlik normalariga nisbatan normativini belgilash orqali hisoblanadigan minimal ish haqi;
mamlakat bo'yicha o'rtacha oylik ish haqining darajasidan kelib chiqib belgilanadigan mehnat haqi.
Birinchi usulda ishchining va uning oilasining fiziologik talablari bo'yicha hayotiy zaruriy hisoblangan elementlarning ya’ni, oziq-ovqat, kiyim-kechak, uyjoy, ta'lim, medetsina hizmati, alohida tur hizmatlarni minimal normalardagi qiymati baza sifatida olinadi. Ushbu usul ko'proq rivojlanayotgan va rivojlanishi suratlari past bo'lgan dunyo davlatlari amaliyoti uchun ko'proq hos bo'lgan usul hisoblanadi.
Ikkinchi usul bo'yicha minimal ish haqi mamlakat bo'yicha o'rtacha ish haqiga nisbatan belgilanadi.Halqaro mehnat tashkiloti tomonidan uning taklif etilgan normativ darajasi 50 foiz, Еvropa ittifoqi davlatlari uchun 60 foiz qilib belgilangan.Shuningdek, Еvropa Kegashining ijtimoiy huquqlar bo'yicha Qo'mitasi tomonidan ushbu ko'rsatkichning eng quyi darajasini 50 foizdan tushirmaslik shartlari belgilangan.8
Ushbu qiymatni respublika bo'yicha o'rtacha ish haqiga nisbatan olganimizda iqtisodiyotning barcha sektorlari bo'yicha ham kam salmoqni tashkil etishini ko'rishimiz mumkin.Bugun kunda Respublikamiz hukumati
uning darajasini kelgusida rivojlangan davlatlar qatoriga ko'tarishdek murakkab
vazifani oldimizga qo'yganligini boisi ham shunda 3-jadval
O'zbekistonda mehnat haqining minimal darajasining o'zgarish dinamikasi (2018-2021 yillar oralig’ida)9
|
| |