nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Himoyalovchi o‘chirish vositalarining ahamiyati va unga qo‘yilgan talablar

YUqorida keltirilgan elektr himoya vositalaridan tashqari, elektr uskunalarida ish
olib borilganda himoya ko‘zoynagi va kaskalar, protivogazlar, qo‘lqoplar, montyoming
himoya belbog‘lari va xavfsizlik arqonlari kabi shaxsiy himoya vositalarini qo‘llash
mumkin –deb ko‘rsatilgan.
3.1.35 - bandida 1000 V gacha bo‘lgan kuchlanish ko‘rsatgichlarini qabul qilish-
topshirish va ishlatish sinovlari izolatsiyani yuqori kuchlanishda sinash, sxemani yuqori
kuchlanishda tekshirish, yonish kuchlanishini aniqlash va eng katta ishchi kuchlanishga
mo‘ljallangan kuchlanish ko‘rsatgichidan o‘tadigan tokni o‘lchashdan iboratdir. 3.1.36 –
bandida
ikki
qutbli
kuchlanish
ko‘rsatgichi izolatsiyasini tekshirish uchun
izolatsiyalangan qar ikki korpus butun uzunligi bo‘yicha ajratgich halqaga folga bilan
o‘raladi va korpuslarni ulovchi sim suvli vannaga, dastakka 5 — 10 mm qolguncha, to‘la
ko‘milguncha tushiriladi. Sinov uskunasining bir simi kontakt-uchliklarga ulanib,
ikkinchisi erga ulangani esa, folgaga ulanib suvga tushiriladi – deb ko‘rsatilgan. Buning
asosiy mohiyati shundan iboratki, ishlatilayotgan elektr tokining umumiy kuchlanishi, tok
kuchi kabilari dastgoh korpusiga ta’sir etishi va u ishlayotgan kishining jarohatlanishiga
olib kelishi mumkinligi nazarda tutiladi.
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;} - bet 71

|
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;}Bog'liq cd883c79-a213-43a7-8439-ed35aa505978YUqori kuchlanishli, masalan 110 kV va undan yuqori kuchlanishli havo
elektr uzatish tarmoqlarida elektromontyoming bevosita tok o‘tkazuvchi qismlarga
tegib ishlashi uchun mo‘ljallangan izolatsiyalovchi qurilma va moslamalar
avtouzgich to‘liq ishlagan taqdirda ham Qoidalarning
3.2.6 bandiga ko‘ra Qabul
qilish-topshirish va ishlatish sinovlarni boshlashdan avval, oldindan tozalangan va
quritilgan izolatsiyalovchi qurilma va moslamalar kamida 24 soat davomida namligi 70
foizdan ko‘p bo‘lmagan, 20° S ± 5° S haroratda saqlanishi lozim. Ulardan foydalanish
uchun albatta o‘z vaqtida sinovdan izolyasiya darajasi bo‘yicha tekshiriladi.
Tayanch so‘z va iboralar:
Himoya o‘chirgichi, avtomatik o‘chirish, qobiq, rele, cho‘lg‘am,kontakt, sinov,
qisqa tutashuv,erlrshtirish, nollashtirish,tok kuchi , kuchlanish, qarshilik.
Sinov savollari:
1.Himoyalovchi avtomatik o‘chirish tizimining vazifasi nimalardan iborat?
2. Himoyalovchi o‘chirish o‘z himoyalovchi funksiyalarni bajarish uchun qanday
xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak?
3.Elektr tarmog‘ini rubilnik orqali o‘chirishda qanday extiyot choralari
ko‘riladi?
4. Himoyalovchi avtomatik o‘chirish tizimining ishlash tarzi qanday?
15-mavzu. YUQORI KUCHLANISH TARMOQDAN PAST
KUCHLANISHGA O‘TISHNING HIMOYASI
1.YUqori kuchlanishdan past kuchlanishga o‘tishni ta’minoti. YUqori kuchlanish
tarmoqdan o‘tish vositalari
2.Insonlarni
elektr
tokidan
himoyalash
usullariga
qarab,
elektrotexnik
mahsulotlarini sinflanishi
3.Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash qoidalarini tasdiqlash
|
| |
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;} - bet 164

|
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;} Pdf ko'rish
|
bet | 164/199 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 6,08 Mb. | | #236514 |
Bog'liq cd883c79-a213-43a7-8439-ed35aa5059784-mavzu. Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda tezkor xizmat
koʼrsatish va ishlarni bajarish tartibi.
1000 V dan yuqori kuchlanishli elektr qurilmalari (YOTQning xonalari va
kameralari, komplekt taqsimlovchi qurilmalar, OTQ) hamda 1000 V dan yuqori
bo‘lgan elektr qurilmalaridan tashqarida joylashgan 1000 V gacha kuchlanishli
taqsimlovchi shchitlar va yig‘malarning kalitlari navbatchi xodim hisobida turishi
shart. Mahalliy navbatchi xodimlar bo‘lmagan elektr qurilmalarida kalitlar
ma’muriy-texnik xodimlar hisobida turishi mumkin.
Har bir kalit raqamlangan bo‘lishi shart. Kalitlarning bir jamlanmasi
zaxirada bo‘lishi shart.
Quyidagi xodimlarga:
bir o‘zi ko‘rib chiqish huquqiga ega bo‘lgan xodimlarga — barcha
xonalarning kalitlari;
ishga qo‘yishda tezkor ta’mirlovchi xodimlarni ishga qo‘yuvchiga, ish
rahbariga va ish bajaruvchiga, kuzatuvchiga — ish olib boriladigan xonalarning
kalitlari tilxat bilan berilishi kerak.
Har kuni ko‘rikdan yoki ish tugagandan keyin kalitlar qaytarib topshirilishi
shart. Mahalliy navbatchi bo‘lmagan elektr qurilmalarida ish olib borilganda
kalitlar ko‘rikdan yoki ish batamom tugagandan so‘ng, uzog‘i bilan keyingi ish
kunidan kechiktirmasdan qaytarilishi shart.
Kalitlarni uzoq muddatga elektr tarmog‘i korxonasining taqsimlovchi elektr
qurilmalarida tezkor almashlab ulash huquqiga ega bo‘lgan iste’molchilar
xodimiga, shuningdek, navbatchiga, tezkor-ta’mirlash va bir o‘zi ko‘rib chiqish
huquqiga ega bo‘lgan ma’muriy-texnik xodimga berish zaruriyati korxona bosh
muhandisi tomonidan belgilanadi.
Kalitlarni olish va qaytarish jarayoni ixtiyoriy shakldagi jurnalda yoki
tezkor-dispetcherlik jurnalida qayd etilishi shart.
Baxtsiz hodisa sodir bo‘lganda jarohatlangan shaxsni elektr toki ta’siridan
qutqarish uchun kuchlanish zudlik bilan oldindan ruxsatsiz olinishi shart.
Nazorat savollari:
1.
Qaysi kalitlari navbatchi xodim hisobida turishi shart?
2.
Kalitlarni olish va qaytarish jarayoni qanday qayd etilishi shart?
3.
Ishlar xavfsiz bajarilishi uchun quyidagi tashkiliy tadbirlar amalga
oshirilishi kerak?
4.
Kim ishlarni xavfsiz bajarish imkoniyatini belgilaydi?
|
| |
Mavzuga
kirish - Касбий психология

113
tavsiyalar;
2.1.
Jihoz konstruksiyasini butlash;
2.2.
Garaj jihozlarining uzel va bo’laklarini loyixalash
bo’yicha ko’rsatmalar;
2.3.
Chizmalarni ishlab chiqish va tushuntirish yozuvi
to’g’risida tushuncha beradi.
2.6. Talabalar bilimlarini faollashtirish va mustahkamlash
maqsadida quyidagi savollarni beradi:
Ø
Texnikaviy topshiriq niam?
Ø
Qaysi hujjat loyixaga qo’yiladigan talablarni aniq
belgilaydi?
Ø
Texnologik jixozlarni loyixalashda qanday
bosqichlar bajariladi?
Ø
Texnikaviy taklif nima?
Ø
Xomaki (eskiz) loyixa nima?
Ø
Texnikaviy loyixadan maqsad nima?
Ø
Texnik shartlar nima?
Ø
Konstruksiyani loyixalashda bajarilishi zarur bosqich
qaysi hujjatda yoritiladi?
Ø
Qaysi xujjat loyixaning shakli va to’liqligini
ifodalaydi?
Ø
Qaysi xujjatda jixozni tayyorlagan korxonaning
kafolati ko’rsatiladi?
Ø
Sxemalar qanday ko’rinishlarga bo’linadi?
Ø
Sxemalar qanday turlarga bo’linadi?
Ø
Ichki unifikatsiya nima?
Ø
Tashqi unifikatsiya nima?
Ø
Konstruksiyani to’g’ri butjamlashning asosiy
shartlari nima?
Ø
Agregatlash nima?
Talabalar berilgan
savollarga javob
beradilar.
3.1. Mavzu bo’yicha talabalarda yuzaga kelgan savollarga
javob beradi, yakunlovchi xulosa qiladi.
Savollar beradilar.
Cervis korxonalarida texnologik jihozlarning

110
2-mavzu
Tehnalogik jihozlarning turlanishi
1.2.
Ta’lim berish texnologiyasining modeli
Mashg’ulotlar vaqti-2 soat
Talabalar soni 40 - 80
Mashg’ulotlar shakli
Axborotli ma’ruza
Ma’ruza rejasi
1. Texnologik jihozlarning tasnifi.
2. Garaj jihozlariga quyiladigan asosiy talablar.
O’quv mashg’ulotining maqsadi: Texnologik jixozlarning funksional ahamiyati bo’yicha
turlari. Avtotransport vositalarini diagnostikalash, TXK va JT ishlarida qo’llaniladigan jixozlar
to’g’risida bilim berishni ko’zda tutadi.
Pedagogik vazifalar:
· Texnologik jixozlarning funksional
ahamiyati bo’yicha turlari;
· Avtotransport vositalarini
diagnostikalash, TXK va JT ishlarida
qo’llaniladigan jixozlar to’g’risida
bilim berishni ko’zda tutadi.
O’quv faoliyati natijalari:
· Texnologik jixozlarning funksional
ahamiyati bo’yicha turlari;
· Avtotransport vositalarini
diagnostikalash, TXK va JT ishlarida
qo’llaniladigan jixozlarning turlarini
yoritib beradi.
Ta’lim berish usullari
Ko’rgazmali ma’ruza, suhbat
Ta’lim berish shakllari
Ommaviy, jamoaviy
Ta’lim berish vositalari
Ma’ruza matni, proektor
Ta’lim berish sharoiti
O’TV bilan ishlashga moslashtirilgan
auditoriya
Monitoring va baholash
Og’zaki nazorat: savol-javob
Ishni bajarish tartibi - Касбий психология

|
Касбий психология Pdf ko'rish
|
bet | 154/201 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 6,46 Mb. | | #125447 |
Bog'liq avtomabillar texnik ekspluatasiyasi5. Ishni bajarish tartibi
5.1. GBA dagi ta’minnot tizimining germetikligini tekshirish
GBA larga texnik xizmat ko’rsatish ishlaridan eng asosiy operastiyalardan biri ta’minnot
tizimini ichki va tashqi zichligini tekshirishdir. Bosimda ishlaydigan tizimni tashqi zichligini
tekshirishni eng ko’p qo’llaniladigan usuli ko’pikli aralashma bilan birikmalarni surkab aniqlash
usulidir (suvli ko’pik). Tashqarida sovuq harorat bo’lsa bu ko’pikka osh tuzi yahni xlorlangan natriy
yoki xlorlangan kalstiy qo’shiladi.
Tizimdagi tekshiriladigan birikmalar yoki uchastkalar changlardan tozalanib cho’tka
yordamida u erga ko’pik aralashmasi surtiladi. Tekshirilayotgan birikmalar 2 marta ko’zdan
kechiriladi: ko’pik surtish paytida va ko’pikni surtib bo’lgandan keyin, chunki kichik, mayda
nozichliklar bor joyda mayda ko’pikchalar hosil bo’ladi (yig’iladi). Buni esa faqat qaytalab ko’zdan
kechirganda aniqlash mumkin. Jihozlarni zich biriktirilmaganligi nozichlik koeffistienti bilan
baholanadi. Bu ko’rsatkich vaqt birligida jihozdagi bosimni pasayishini aniqlaydi. 1-jadvalda
nozichlik koeffistientining chegaraviy qiymatlari hamda mos ravishda gaz ta’minnot tizimini havo
yordamida zichligini sinashda ruxsat etilgan bosimni pasayish qiymatlari keltirilgan.
1-jadval
Ko’rsatkichlar
ZIL - 138
ZIL MMZ 45023
GAZ-5307
Nozichlik koeffistienti
0,010
0,013
0.008
Bosimni ruhsat etilgan pasayishi, R,
MPa/soat
0,016
0,02
0,013
Avtomobilni gaz ta’minnot tizimining zichligi havo yoki azot gazlari, yahni zaharsiz va
yonuvchan bo’lmagan gazlar bilan tekshiriladi.
Avtomobil lonjeroniga joylashgan maxsus uchlama (troynik) shtusteri orqali tizimga 1,6
MPa bosimda havo yuboriladi. Agarda 15 minut davomida gaz ta’minnot tizimidagi havo bosimi
0,01 MPa dan kam miqdorda pasaysa tizim germetik hisoblanadi.
|
| |
Yaku - Касбий психология

|
Касбий психологияBog'liq avtomabillar texnik ekspluatasiyasi3.
Yaku
niy bosqich
(10
daqiqa)
3.2. Mustaqil ishlash uchun “Servis korxonalari
texnologik jihozlari” mavzusini taqdim etadi va Insert
texnikasi asosida mazkur o’quv materialini o’rganib kelish
vazifasini beradi (6-ilova).
Vazifani yozib
oladilar.
2-ilova
Har bir ma’ruza va amaliy mashg’ulot uchun 0,5 dan 2 ballgacha qo’yiladi. Reyting
bo’yicha natijalar bahosi:
2,0 ball - «a’lo»
1,5 ball - «yaxshi»
1,0 ball - «koniqarli»
0,5 ball - «qoniqarsiz»
3-ilova
4-ilova
1.1. Fanning bakalavr tayyorlashdagi o’rni, maqsad va vazifalari
TAYI oliy o’quv yurtida “Cervis” ta’lim yo’nalish bo’yicha tayyorlanayotgan mutaxassis,
zamonaviy avtomobillar, yuqori texnologik jixozlar, yuqori malakali ishchilar, intensiv texnologik
jarayonli zamonaviy avtoservis korxonasi korxonalarida ishlab chiqarishni o’qitish ustasi
lavozimida ishlashi ko’zda tutilgan. Shu sababli avtoservis korxonasi ishlab chiqarish texnologik
jarayonining bevosita ishtirokchisi – malakali ishchining ish funksiyalarini bilish, o’rganish, ya’ni
avtochilangarday texnik fikrlashni, xatti – xarakatni shakllantirish asosiy maqsad xisoblanadi.
Ma’lumki, texnologik jarayonda bevosita ishtirok etuvchi ishchining xatti – xarakatlari
avtomatizm shaklda, ritmik, engil amalga oshirilishida asosan o’zlashtirilgan bilim, ko’nikma va
malaka katta o’rin egallaydi. Shu sababli bo’lajak ishchiga bilim berish, texnologik jarayondagi
asosiy xatti-xarakatlar bo’yicha ko’nikma va malakaga erishtirish asosiy vazifa xisoblanadi.
Avtomobillarga texnik xizmat ko’rsatish va ularni tamirlash ishlarini bajaruvchi
avtochilangarning qo’l mehnatini engillatish, texnik xizmat ko’rsatish va ta’mirlash ishlarida
avtomobilga turli tomonlardan ta’sir ko’rsatishda qulaylik yaratish, o’girligi katta bo’lgan
agregatlarni avtomobildan echib olish, ularni ta’mirlash uchun ustaxonaga etkazish va
avtomobildagi o’rniga qaytadan o’rnatish, avtomobil kuzovlarini yuvish, kuzovlarni ta’mirlash,
avtomobil agregat va tizimlarini diagnostikalash va boshqa xizmat turlarini ko’rsatish maqsadida
avtoservis korxonalarida texnologik jihozlardan foydalaniladi.
5-ilova
|
| |
Nollashtirishda nazorat ishlari

|
Nollashtirishda nazorat ishlariBog'liq cd883c79-a213-43a7-8439-ed35aa505978Nollashtirishda nazorat ishlari
Nollashtirishda doim nazorat o‘rnatilishi talab etiladi. CHunki har qanday
nollashtirish xato bajariladigan bo‘lsa:
-birinchidan – tarmoqda elektr toki me’yoridan ortib ketganida dastgohning
elektrga ishlaydigan qismlari kuyishi mumkin;
-ikkinchidan – elektr qurilmada ishlayotgan kishi elektr jarohatini olishi mumkin.
SHunga ko‘ra doimiy ravishda nollashtirish ishlari nazoratga olinadi. Byning ustidan
korxonaning mehnat muhofazasi muhandisi, elektromexanigi, qolaversa, ishlovchidan
hushyorlik talab etiladi.
Nazorat ishida dastgohdagi nol simi va tarmoqdan keladigan nol, ya’ni neytral sim
tekshiriladi. Bunda , agar ushbu tarmoqning uzunligi 200 metrdan katta bo‘lsa, uning
o‘rtacha har 200 metrida erga ulash bajariladi. Elektr xavfsizligi talabiga ko‘ra erlantirish
simining maksimal qarshiligi 4 Om dan oshmasligi lozim.
Nazorat ishida nol simining butunligi, izolyasiyasining yaroqliligi, erga ulangan
simlar korroziyalari tekshiriladi va yaroqsiz holatga kelganlari yangisiga almashtirib,
talab darajasida montaj qilib qo‘yiladi.
Nazorat ishida tegishli ogohlantiruvchi, ta’qiqlovchi belgilardan foydalanish talab
etiladi.
Tayanch so‘z va iboralar:
Nollashtirish, elektr jihozlari, nol sim , elektr qurilmalari, indikator, aniqlik
sinfi,ogohlantiruvchi belgi.
Sinov savollari:
1. Elektr jihozlarini nollashtirish deganda nimani tushunasiz?
2. O‘lchash deganda nimani tushunasiz?
3. Qanday o‘lchash turlari mavjud
4. O‘lchash xatoligi nima?
5. O‘lchash xatoliklarining kelib chiqish sabablari va qanday xatoliklarini
bilasiz?
6. Aniqlik sinfi nima?
7.Nima uchn nollashtirish ishlarini doim nazorat qilish talab etiladi?
8.Elektr xavfsizligi talabiga ko‘ra erlantirish simining maksimal qarshiligi necha
Om dan oshmasligi lozim?
|
| |
Gaz ballonlarga texnikaviy xizmat ko’rsatish va ularni shahodatlash

5.3. Gaz ballonlarga texnikaviy xizmat ko’rsatish va ularni shahodatlash Gaz ballonlarni ekspluatastiya davrida xavfsizligini ta’minnlash va ularni ishlatish
muddatini uzaytirish uchun ularni tashqi yuzasini vaqti-vaqti bilan qizil rangga bo’yab turiladi.
Avtomobil gaz ballonlari vaqti-vaqti bilan shahodatlash ishlari bajariladi: suyuq neft gazlari
uchun mo’ljallangan gaz ballonlar 2 yilda bir marta; siqilgan gaz uchun mo’ljallangan gaz ballonlar
esa uglerodli po’latdan tayyorlangan bo’lsa, har 3 yilda martaba, agarda u legerlangan po’latdan
tayyorlangan bo’lsa har 5 yilda 1 martaba sinovdan o’tkaziladi.
Ballonlarni shaxodatlash (osvidetelstvovanie) ishlari maxsus punktlarda bajariladi.
Shahodatlashdan avval ballon ichidagi gaz chiqarib yuboriladi, azot yoki neft gazi bilan
degazastiyalanadi. Avtomobillardan ballonlar armatura va perexadniklar bilan birga echib olinadi
va sinash punktiga yuboriladi. Ballonlarni shaxodatlash quyidagi operastiyalarni o’z ichiga oladi:
- ballonlarni tashqi va ichki yuzalarini ko’rikdan o’tkazish;
- ballonlarni massasi va hajmini tekshirish (siqilgan tabiiy gaz ballonlari uchun);
- ishchi bosimdan 1,5 baravar va undan ko’p bosimda gidravlik sinab ko’rish;
- ballon bo’g’izi bilan gaz armaturasining germetikligini tekshirish.
№ 2.3. “Gaz ballonli avtomobillarni gaz taminot tizimiga TXK texnologiyasi” mavzusidagi laboratoriya ishi bo’yicha Hisobot 1. Ishdan maqsad: 2. Ish mazmuni: 3. Ishchi postidagi jihozlar: 4. Gaz ta’minnot tizimi nosozliklari:
192
5. Gaz ta’minnot tizimining germetikligini tekshirish tartibi: Avtomobil turi
ZIL - 138
GAZ-5307
Ko’rsatkichlar
Me’yoriy Haqiyqiy
Me’yoriy Haqiyqiy
1
Tizimda bosimning pasayishi,
MPa / soat
0,016
0,013
) kutiluvchi texnik-iqtisodiy ko’rsatkichlar.
mavzu
AVTOMOBILLARNI KO’TARISH-QARASH QURILMALARI

|
) kutiluvchi texnik-iqtisodiy ko’rsatkichlar.
mavzu
AVTOMOBILLARNI KO’TARISH-QARASH QURILMALARIBog'liq avtomabillar texnik ekspluatasiyasi6) kutiluvchi texnik-iqtisodiy ko’rsatkichlar.
mavzu
AVTOMOBILLARNI KO’TARISH-QARASH QURILMALARI
6.1.
Ta’lim berish texnologiyasining modeli
Mashg’ulotlar vaqti-2 soat
Talabalar soni 40 - 80
Mashg’ulotlar shakli
Axborotli ma’ruza
Ma’ruza rejasi
1.
Ko’tarish-qarash qurilmalarining
turlari.
2.
Ko’rish chuquri.
3.
Estakadalar.
4.
Ko’targich va a’gdargichlar.
5.
Garaj domkratlari.
O’quv mashg’ulotining maqsadi: Ko’rish chuqurlari, domkratlar, ko’targichlar va
ag’dargichlar, estakadalar to’g’risida ko’nikma va bilim berishni maqsad qilib qo’yadi.
Pedagogik vazifalar:
· ko’rish chuqurlari;
· domkratlar;
· ko’targichlar va ag’dargichlar;
estakadalarning maqsadi va tuzilish
to’g’risida bilim va ko’nikma berish.
O’quv faoliyati natijalari:
· ko’rish chuqurlari;
· domkratlar;
· ko’targichlar va ag’dargichlar;
estakadalarning maqsadi va tuzilish to’g’risida
olgan bilim va ko’nikmalarini namoish etish.
Ta’lim berish usullari
Ko’rgazmali ma’ruza, suhbat
Ta’lim berish shakllari
Ommaviy, jamoaviy
Ta’lim berish vositalari
Ma’ruza matni, proektor
Ta’lim berish sharoiti
O’TV bilan ishlashga moslashtirilgan
auditoriya
Monitoring va baholash
Og’zaki nazorat: savol-javob
6.2. Avtomobillarni ko’tarish-qarash qurilmalari
ma’ruza mashg’ulotining texnologik kartasi
Faoliyat mazmuni
Ish
bosqichlari
va vaqti
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
Tay-yorgar
lik bosqichi
1. Mavzu bo’yicha o’quv mazmunini tayyorlash.
2. Ma’ruza uchun taqdimot slaydalarini tayyorash.
3. Talabalar o’quv faoliyatini baholash mezonlarini
ishlab chiqish.
1.1. Avvalgi ma’ruza bo’yicha talabalar o’quv faoliyatini
baholash.
Talabalar berilgan
savollarga javob
beradilar.
|
| |
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;} - bet 73

Insonlarni elektr tokidan himoyalash usullariga qarab, elektrotexnik mahsulotlarini sinflanishi Insonlarni elektr tokidan himoyalash usullariga qarab, elektrotexnik mahsulotlar beshta sinfga bo‘linadi: -
0 sinfi – kamida ish izolyasiyasiga ega bo‘lgan mahsulotlar va erga ulash
elementlari bo‘lmagan xolda va agar shu mahsulotlar II yoki III sinfiga oid bo‘lmasa;
-
01 sinfi – kamida ish izolyasiyasi va bitta erga ulash elementiga ega bo‘lgan
mahsulotlar, oziqa manbaiga ulash uchun simi bo‘lmaydi.
-
I sinf – kamida ish izolyasiyasiga va erga ulash elementiga ega bo‘lgan mahsulot
I sinfli ozuqa manbai bilan erga ulanuvchi vilkasi bo‘lishi kerak.
-
II sinf – ikki qavatli yoki quvvatlantirilgan izolyasiya bo‘lgan va erga ulash
elemetnlari bo‘lmagan mahsulotlar.
-
III sinf – ichki va tashqi elektr zanjirini kuchlanishi 42 V dan oshmagan
maqsulotlar, III sinfiga oid maqsulotlarni to‘qridan to‘qri ulanadigan tashqi ozuqa
manbaini kuchlanishi 42 V dan katta bo‘lmasligi shart.
Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash qoidalarini tasdiqlash to‘g‘risidaElektr energetikada nazorat bo‘yicha davlat inspeksiyasi «o‘zdavenergonazorat» boshlig‘ining buyrug‘i Elektr toki doimiy bir xil va zaruriy kattalikda bo‘lmaydi. Ular transformatorlarda
transformatsiya qilib ishlatiladi. CHunki iste’mol uchun ishlatiladigan elektr toki ishlab
chiqarish korxonasi va aholi uchun zaruriy kuchlanish va tok kuchi kattaligiga qarab ular
sozlanadi.
Aholi uchun asosan o‘zgaruvchan – chatotasi 50 Gs, kuchlanishi aholi
xonadonlarida 220 V, ishlab chiqarish uchun o‘rtacha 380 V elektr toki ishlatiladi(zaruriy
elektr qurilmalari o‘zining texnik pasportiga qarab tanlanadi). Elektr energiyasidan
foydalanishda uning ishlab chiqarish bir necha MV bo‘lishi undan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
foydalanish imkoniyatini bermaydi. Om qonuni bo‘yicha, qolaversa elektr uzatish
qoidalari kuchlanish yuqori bo‘lgan holda uning isrof bo‘lishini kamaytirishini
ko‘rsatadi. Demak, ishlab chiqarilgan elektr energiyasi u Gidroelektr stansiyasidami,
Issiqlik yoki Atom elektr stansiyasidami iste’molchi hududiga etkazilishida kulanish
yuqoriga ko‘tariladi, iste’molchiga etib borgan joyida zaruriy kuchlanishni beradigan
pasaytiruvchi
transformatorlar
orqali
zaruriy
kuchlanishga
aylantiriladi.
Bu
transformatsiya ishlari o‘z navbatida tegishli elektr xavfsizlikni talab etadi.
Elektr tokini ishlab chiqarish, iste’molchiga etkazib berish maqsadida uzatish va
zaruriy joylarga taqsimlash bo‘yicha elektr energetikada nazorat bo‘yicha davlat
inspeksiyasi «O‘zdavenergonazorat» boshlig‘ining buyrug‘i chiqarilgan. Ushbu buyruq
har taraflama – ya’ni elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash bo‘yicha
tegishli chora-tadbirlar to‘g‘risida bo‘lib, ular qisqacha quyidagicha bayon etilgan:
ELEKTR ENERGETIKADA NAZORAT BO‘YICHA DAVLAT INSPEKSIYASI
«O‘ZDAVENERGONAZORAT» BOSHLIG‘INING
BUYRUG‘I
to‘g‘risidaElektr - Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;}

o‘tishida (ko‘pincha kichik kuchlanishga) himoyalanish uchun past kuchlanish
cho‘lg‘amining bitta simini yoki o‘rta nuqtasini erga ulanadi yoki nollanadi, yoki erga
ulangan ekran qo‘llaniladi, yoki transformatorining yuqori va past kuchlanish
chulg‘amlarini orasiga ekranli chulg‘am o‘rnatiladi. Agar erga ulangan ekran yoki ekranli
chulg‘am bo‘lsa baland kuchlanishdan past kuchlanish tarmoqqa o‘tib ketish mumkin
emas.
YUqori kuchlanish tarmoqdan o‘tish transformatorlar yordamida amalga
oshiriladi.
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;} - bet 166

Ishga qo‘yuvchiga va ish bajaruvchiga (kuzatuvchiga)
navbatma-navbat
ishga qo‘yish va ular bo‘yicha ishlash uchun birdaniga bir nechta naryad va
farmoyishlar berilishi mumkin.
Naryadni ish boshlangan kundan boshlab 15 kalendar kundan ko‘p
bo‘lmagan muddatga berishga ruxsat etiladi. Naryadni 1 marta, uzaytirilgan
kundan boshlab 15 kalendar kundan ko‘p bo‘lmagan muddatgacha uzaytirish
mumkin. Ish jarayonidagi tanaffuslarda naryad o‘z kuchini saqlab qoladi.
Naryad muddatini faqat ushbu naryadni bergan yoki ushbu elektr
qurilmasida ishlashga naryad berish huquqiga ega bo‘lgan xodim uzaytirishi
mumkin.
Naryad muddatini uzaytirish to‘g‘risidagi ruxsat telefon,
radioaloqa yoki
kurer orqali ishga qo‘yuvchiga, ish rahbariga yoki ishni bajaruvchiga topshirilishi
mumkin, bunday holda ushbu xodim o‘z imzosi bilan naryad muddatini uzaytirgan
xodimning ismi va familiyasini naryadda ko‘rsatadi.
Naryadlar bo‘yicha ishlar to‘liq tugagandan so‘ng ular 30 sutka davomida
saqlanishi shart, keyin esa yo‘q qilib yuborilishi mumkin.
Farmoyish bir martalik xususiyatga ega bo‘lib, uning muddati ijrochilar ish
kunining davomiyligi bilan belgilanadi.
Ishlashga farmoyish ish bajaruvchiga va ishga qo‘yuvchiga yoki ish joyini
tayyorlashga va ishga qo‘yishga ijozat beruvchiga beriladi.
Mahalliy navbatchisi bo‘lmagan elektr qurilmalarida, ish joyida ishga
qo‘yish talab qilinmaganda, farmoyish to‘g‘ridan-to‘g‘ri ish bajaruvchiga berilishi
mumkin.
Farmoyish bo‘yicha bajarilishi mo‘ljallangan ishlar naryad beruvchi xodim
ixtiyoriga qarab naryad bo‘yicha bajarilishi mumkin. Naryadlar va farmoyishlar
bo‘yicha
bajariladigan
ishlarni
hisobga
olish
ushbu
Qoidalarga
5-
ilovada
keltirilgan tartib bo‘yicha amalga oshiriladi.
Nazorat savollari:
1.
Naryad necha nusxada yoziladi?
2.
Bir ish rahbariga beriladigan naryadlar sonini kim belgilaydi?
3.
Naryadni qancha muddatga berishga ruxsat etiladi?
4.
Naryadlar bo‘yicha ishlar to‘liq tugagandan so‘ng qancha muddat
saqlanadi?
Gaz apparaturasini tekshirish va rostlash

|
Gaz apparaturasini tekshirish va rostlash Pdf ko'rish
|
bet | 155/201 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 6,46 Mb. | | #125447 |
Bog'liq avtomabillar texnik ekspluatasiyasi5.2. Gaz apparaturasini tekshirish va rostlash.
Ikki bosqichli past bosimli gaz reduktorida (3a-rasm) ikkinchi bosqichdagi bosim qiymati
dvigatelni yurg’izmasdan aniqlanadi, bir yo’la engillatish (ruzgruzochno’y) va ekonomayzer
qurilmalaridagi zichlik tekshiriladi. Reduktorning 1-bosqichidagi bosimni rostlash sozlovchi
stakanni burash orqali amalga oshiriladi (burab mahkamlansa bosim ko’payadi, bo’shatilganda esa
bosim pasayadi). Bosim qiymati 0,15-0,20 MPa bo’lishi kerak, buni reduktor manometridan
ko’riladi. Bosim rostlangandan keyin stakan holati kontrgayka bilan stoporlanadi.
Tekshirishning keyingi etapida 2-bosqich klapanini yopilish germetikligi tekshiriladi.
Buning uchun reduktorning shtokini barmoq bilan bosiladi. II-boskichdagi gaz chiqarib yuboriladi.
II-bosqich klapani yopilganda manometr strelkasi bosim qiymatini ko’rsatadi. Bu bosim sekin asta
0,20 MPa gacha ko’tarilishi mumkin va bu qiymat 2 minutgacha saqlanib turishi kerak.
Reduktorning 2-bosqichdagi klapani uni maksimal ochilishiga sozlanadi. Lekin bu holatda
uni zich yopilishi saqlanib qolishi zarur. Uni sozlash uchun lyuk kopqog’i echib olinib kontrgayka
bo’shatilib vint 1/3-1/2 aylanishga buraladi va konturgayka qotiriladi. Klapanni zich yopilganligi
quloq bilan eshitib aniqlanadi. Shtok yo’li reduktor shtokini siljish masofasiga qarab aniqlanadi.
Buning uchun reduktordagi havo chiqarib yuboriladi va shtokni ohirigacha bosib uni siljish
masofasi o’lchanadi. Bu masofa 8 mm dan kam bo’lmasligi kerak.
Reduktorning 2-bosqichidagi bosimini sozlash ishlari sozlovchi stakan yordamida bajariladi.
Bosim qiymati esa suvli pezometrdan nazorat qilinadi. Pezometr uchlama (troynik) orqali salt
ishlash tizimiga biriktiriladi. Stakan qotirilsa bosim ko’payadi, stakan bo’shatilsa 2-bosqichdagi
bosim kamayadi. Rostlash ishlari dvigatelni 500-600 ayl/min. rejimida ishlab turgan vaqtida
bajariladi. Yaxshi to’o’ri rostlangan reduktor dvigatelni shu ishlash rejimida 2-bosqichidan
chiqishda 7-8 mm suv ustuni bosimi hosil qilishi kerak.
Chiqindi gazlarda uglerod oksidini (SO) me’yoriy qiymati GOST 17.2.2.03.87 talabiga
javob berishi kerak. Bu standartga ko’ra 1.01.80 yildan keyin ishlab chiqarilgan avtomobillar uchun
salt ishlash rejimida eng kam tirsakli valni aylanishlar sonida SO miqdori 1,5 % dan, tirsakli valni
0,8 nom yoki 2000 ayl/min chastotasida SO miqdori - 2,0 % dan ko’p bo’lmasligi kerak.
|
| |
Avtomobil kuzovi va kabinasini tozalash va yuvish jihozlari

|
Avtomobil kuzovi va kabinasini tozalash va yuvish jihozlari Pdf ko'rish
|
bet | 102/201 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 6,46 Mb. | | #125447 |
Bog'liq avtomabillar texnik ekspluatasiyasiAvtomobil kuzovi va kabinasini tozalash va yuvish jihozlari
8.1.
Ta’lim berish texnologiyasining modeli
Mashg’ulotlar vaqti-2 soat
Talabalar soni 40 - 80
Mashg’ulotlar shakli
Axborotli ma’ruza
Ma’ruza rejasi
1.Avtomobil saloni va kabinasini supirish va
tozalash jihozlari.
Changso’rgichlar.
2.Avtomobillarni yuvish jixozlari.
3.Agreget va detallarni yuvish qurilmalari.
4.Ishlatilgan suvdan qayta foydalanish uchun
qo’shimcha jihozlar
O’quv mashg’ulotining maqsadi: Avtomobil saloni va kabinasini supirish va tozalash
jihozlari. Changso’rgichlar. Yuvish jihozlarining turlari. Avtomobilni qo’lda yuvish jihozlari.
Cho’tkali yuvish jihozlari. Avtomatik yuvish qurilmalari. Kontaksiz yuvish qurilmalari va
ularning afzalliklari. Agreget va detallarni yuvish qurilmalari. Quritish va jilvirlash jihozlari
yuvish postlarining yordamchi qurilmalari to’g’risida ko’nikma xosil qilish.
Pedagogik vazifalar:
· Avtomobil saloni va kabinasini supirish
va tozalash jihozlari. Changso’rgichlar;
· Yuvish jihozlarining turlari;
· Avtomobilni qo’lda yuvish jihozlari.
Cho’tkali yuvish jihozlari. Avtomatik
yuvish qurilmalari. Kontaksiz yuvish
qurilmalari va ularning afzalliklari;
· Agreget va detallarni yuvish
qurilmalari
· Quritish va jilvirlash jihozlari yuvish
postlarining yordamchi qurilmalari
to’g’risida bilim berish.
O’quv faoliyati natijalari:
· Avtomobil saloni va kabinasini supirish
va tozalash jihozlari. Changso’rgichlar;
· Yuvish jihozlarining turlari;
· Avtomobilni qo’lda yuvish jihozlari.
Cho’tkali yuvish jihozlari. Avtomatik
yuvish qurilmalari. Kontaksiz yuvish
qurilmalari va ularning afzalliklari;
· Agreget va detallarni yuvish
qurilmalari
· Quritish va jilvirlash jihozlari yuvish
postlarining yordamchi qurilmalari to’g’risida
olgan ko’nikma va bilimlarini namoyon eta
bilish.
Ta’lim berish usullari
Ko’rgazmali ma’ruza, suhbat
Ta’lim berish shakllari
Ommaviy, jamoaviy
Ta’lim berish vositalari
Ma’ruza matni, proektor
Ta’lim berish sharoiti
O’TV bilan ishlashga moslashtirilgan
auditoriya
Monitoring va baholash
Og’zaki nazorat: savol-javob
|
| |
YO’RIQNOMALI TEXNOLOGIK XARITA - I. A. Karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi angren kon...

|
I. A. Karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi angren kon metallurgiya texnikumi foydali qazilmaqlarni boyitish ishlari o
|
bet | 46/241 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 4,83 Mb. | | #145433 |
Bog'liq UMK FQB amaliyotYO’RIQNOMALI TEXNOLOGIK XARITA
Kasbi kodi va nomi: 5530302- Foydali qazilmalarni boyituvchi
O’quv amaliyoti nomi: Foydali qazilmalarni boyitish ishlari
Mavzu So’ndiruvchi reagentlar
Maqsad: O’quvchilarga So’ndiruvchi reagentlar haqida umumiy ma’lumot berish va tushuntirish
№
|
Bajariladigan ishlar mazmuni
|
Moslamalar asboblar va xom ashyolar
|
Bajariladigan amaliy ish ko’rinishi . Eskizlar
|
Bajaradigan ishning ketma ketligi
|
1
|
So’ndiruvchi reagentlar
|
Baner, chizmalar ,sxemalar, video roliklar
|
|
So’ndiruvchi reagentlar
|
2
|
Depressorlar
|
Baner, chizmalar ,sxemalar, video roliklar
|
|
Depressorlar
|
3
|
So’ndiruvchi reagentlarga misollsr
|
Baner, chizmalar ,sxemalar, video roliklar
|
|
So’ndiruvchi reagentlarga misollsr
|
O`quv amaliyoti mashg`ulotining o`qitish texnologiyasi
Mavzu nomi: Faollashtiruvchi reagentlar
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
I. A. Karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi angren kon metallurgiya texnikumi foydali qazilmaqlarni boyitish ishlari o
|
Yakuniy - Касбий психология

|
Касбий психологияBog'liq avtomabillar texnik ekspluatasiyasi3.
Yakuniy
bosqich
(10 daqiqa)
Mustaqil ishlash uchun “Garaj jihozlariga quyiladigan asosiy
talablar” mavzusini taqdim etadi va Insert texnikasi asosida
mazkur o’quv materialini o’rganib kelish vazifasini beradi.
Vazifani yozib
oladilar.
3-ilova
4-ilova
Avtomobillarga TXK va JT ishlari turlari, texnologiyasi va ularni amalga oshirishni tashkil
etish texnologik jihozlarni funksional ahamiyati bo’yicha turlashni taqozo etadi. Shu sababli
texnologik jihozlar quyidagi turlarga bo’linadi va ularning ulushlari foizda ko’rsatilgan:
1. Mehnat unumdorligini oshirishga xizmat qiluvchi jihozlar (gaykaburagich, konveyer) –
37%;
2. Ish sifatini oshiruvchi jihozlar (ko’targich, diagnostika jihozlari, domkratlar) – 16%;
3. Ishchilarning ishtirokisiz bajarib bo’lmaydigan jihozlar – (maxsus asboblar (kalit),
kompressor, vannalar, tokar-jilvirlash stanoklari va boshqalar) – 34%;
4. Ko’p toifali jihozlar – (yuvish qurilmalari, diagnostika stendlari va boshqalar) – 13%.
5-ilova
2. Garaj jihozlariga quyiladigan asosiy talablar
Garaj jihozlari quyidagi xususiyatlarga ega bo’lishlari zarur:
· ishlatilishi oddiy va ishonchli bo’lishi;
· ishlatilishi xavfsiz bo’lishi;
· ishlatilishi arzon va tejamli bo’lishi;
· uzoq muddat xizmat qilishi;
· yasalishi texnologik jarayonga mos bo’lishi;
· unifikatsiyalashgan qismlardan maksimal foydalanish imkoni mavjudligi;
· ishtatilishi qulay bo’lishi;
· ajratish-yi’gilishi qulay bo’lishi; zamonaviy xususiyatlarga ega ekanligi.
Jonlantirish uchun savollar:
1. Servis korxonasini mexanizatsiyalashda qo’llaniladigan
jihozlarning assiy turlari qanday?
2. Texnologik jihozlarni funksional ahamiyati bo’yicha turlari
qanday?
3. Avtotransport vositalarini diagnostikalash, TXK va JT ishlarida
ishlatiladigan garaj jihozlarining tasnifini keltiring?.
4. Nazorat – diagnostika jihozlarining tasnifini keltiring?
5.
Garaj jihozlariga qanday asosiy talablar quyiladi?
|
| |
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;} - bet 78

bilan aniqlanadi. Magistral elektr tarmoqlari bo‘ylab elektr energiyasini uzatishga ketgan
uning sarfi, magistral elektr tarmoqlari korxonalari tomonidan elektr energiyasining
yagona xarid qiluvchisidan elektr energiyasining sotib olinishi hisobiga qoplanadi.
Elektr energiyasini elektr tarmoqlari bo‘ylab uzatish va taqsimlashda uning
texnologik yo‘qotishlarini hisoblash Elektr energiyasini elektr tarmoqlari bo‘ylab uzatish
va
taqsimlashda
texnologik
yo‘qotishlarning normativlarini hisoblash tartibi
to‘g‘risidagi
yo‘riqnomaga
(ro‘yxat raqami 2871, 2017 yil 31 mart) muvofiq amalga
oshiriladi.
23. Elektr energiyasini ishlab chiqarish korxonasidan va blok-stansiyalardan
elektr energiyasini sotib olish, elektr energiyasini hududiy elektr tarmoqlari
korxonalariga sotish, shuningdek elektr energiyasini uzatish va elektr energiyasini
uzatishda uning sarflari uchun magistral elektr tarmoqlari korxonalariga to‘lov tariflari
qonunchilikka muvofiq tasdiqlanadi.
24. O‘tgan hisob-kitob davridagi elektr energiyasini sotib olish, sotish va
uzatishning noto‘g‘ri aniqlangan hajmi aniqlanganda joriy hisob-kitob davrida
yuritilayotgan tarif bo‘yicha tegishli korrektirovka kiritiladi.
25. Elektr tarmoqlari «O‘zdavenergonazorat» inspeksiyasi tomonidan nazorat
qilinishi lozim.
qora maydonli tasvir - M t normuradov, B. E umirzaqov, A. Q tashatov nanotexnologiya asoslari

145
Chunki yorug‘lik linzalaridan farqli ravishda elektron linzalarda aberratsiyalar,
difraksiya bilan birgalikda ajrata olish qobiliyatini chegaralaydi.
Agar geometrik aberratsiyalar haqida gapiradigan bo‘lsak, kichik apertura va
kichik o‘lchamli obyektlardan foydalaniladigan elektron mikroskoplarda
sferik
aberratsiya
muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Bunda nuqtaviy obyektning tasviri
(yuzaga tushayotgan dastaning diametri) apertura kubiga proporsionaldir, ya’ni
3
С
d
сф
(6.1)
Manba kuchlanishining nostabilligi, katoddan chiqayotgan elektronlarning
boshlang‘ich tezliklari bir – biridan farq qilishi va obyektdan o‘tganda elektronlar
o‘z energiyasini yo‘qotishi sababli, hosil bo‘ladigan
xromatik aberratsiya
yuqori
tezlashtiruvchi kuchlanishlarda, yaxshi stabillangan manbada va obyektning
qalinligi kichik bo‘lganda katta ahamiyatga ega emas.
Shuni ta’kidlab o‘tish kerakki, elektron mikroskoplarda asosiy buzilishlarni
obyektivda ya’ni, birinchi linzada hosil bo‘lgan
aberratsiyalar
keltirib chiqaradi.
Chunki proyeksion linza uchun obyekt vazifasini obyektiv tomonidan
kattalashtirilgan dastlabki tasvir bajaradi. Shunday qilib, ajrata olish qobiliyatiga
asosiy ta’sirni
astigmatizimining - M t normuradov, B. E umirzaqov, A. Q tashatov nanotexnologiya asoslari

149
Shuning uchun obyektiv linzadagi qutbli nakonechniklarning shakli
simmetrik emas (6.5 b – rasm). Shuni aytib o‘tish lozimki qutbli nakonechniklarni
qanchalik katta aniqlikda yasalsa ham, ular orasidagi tirqishda hosil bo‘ladigan
maydon to‘liq aksial-simmetrik bo‘lmaydi. Shuning uchun maksimal ajrata olishga
erishish qiyinlashadi.
Maydonning bunday buzilishlariga materialning bir jinsli emasligi,
mikroyoriqlar va boshqa defektlar sabab bo‘lishi mumkin.
M t normuradov, B. E umirzaqov, A. Q tashatov nanotexnologiya asoslari - bet 74

137
Krеmniyni suv bug’idа tеrmik оksidlаsh.
Krеmniydа himоyalоvchi dielеktrik
yupqа qаtlаmini hоsil qilish uchun yuqоri tоzаlikdаgi suv bug’idа (10-20 MОm
sm
аtrоfidа) tеrmik оksidlаshdаn fоydаlаnilаdi. Аgаr bug’ miqdоri rеаktsiya tеzligini
chеklаmаsа, krеmniyning suv bug’i bilаn yuqоri tеmpеrаturаli rеаksiyasidаn
fоydаlаnilаdi.
Krеmniy plаstinkаsi sirtidа suv bug’ining kеrаkli pаrtsiаl bоsimini ushlаb
turish uchun suv isitilаdi.
Оksid yupqа qаtlаmining strukturаviy shаkllаnishi оksid qаtlаmi оrqаli
krеmniy sirtigа suvning diffuziyali uzаtilishi hisоbigа ro’y bеrаdi. Оksid yupqа
qаtlаmining strukturаviy shаkllаnishigа оksidlаsh rеаksiyasi jаrаyonidа hоsil
bo’lаdigаn vа plаstinkаning ichkаrisigа diffuziyalаnаdigаn vоdоrоd tа’sir
ko’rsаtаdi. Vоdоrоdning diffuziya kоeffisiyеntining (2
10
-6
sm
-2
/s, 1050
0
C dа) suv
diffuziya kоeffisiyеntidаn (2
10
-10
sm
-2
/s, 1050
0
C dа) аnchа kаttа ekаnligidаn
krеmniy – оksid bo’linish chеgаrаsidа gidrоksid guruhining hоsil bo’lishi fаqаt suv
mоlеkulаsi bоrligi bilаn emаs, bаlki vоdоrоdning hаm bоrligi bilаn tushuntirilаdi.
Parallel uyg‘otishli generator

|
Parallel uyg‘otishli generator
|
bet | 71/105 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 3,87 Mb. | | #230695 | Turi | Реферат |
Bog'liq ElektrotexnikaParallel uyg‘otishli generator. Parallel uyg‘otishli generatorning ishlashi uchun yordamchi tok manbai talab etilmaydi. (6.6 -rasm). Bunday generatorning uyg‘otish cho‘lg‘amida tok o‘z-o‘zidan uyg‘otilish protsessida paydo bo‘ladi.
6.6- rasm. Parallel uyg‘otishli o‘zgarmas tok generatorining‘ sxemasi
Parallel uyg‘otishli o‘zgarmas tok generatorida uyg‘otilish protsessi qanday hosil bo‘ladi. Mashina zavodda tayyorlangandan keyin uning magnit zanjiri magnitlab qo‘yiladi. Buning uchun uyg‘otish cho‘lg‘ami o‘zgarmas tok manbaiga ulanadi. Uyg‘otish cho‘lg‘ami o‘zgarmas tok manbaidan - ajratilganda stator qutblari o‘zaklarida va yakor o‘zagida kuchsiz magnit maydon qoladi. Mashinaning magnit zanjirida qoladigan kuchsiz magnit maydon qoldiq magnitlanish maydoni deb ataladi. Agar yakor aylantirilsa Fq qoldiq magnitlanish oqimi yakor cho‘lg‘amining parallel tarmoqlarida juda kuchsiz Yek elektr yurituvchi kuch hosil qiladi. Hosil bo‘lgan elektr yurituvchi kuchning o‘zi yakorga ulangan uyg‘otish cho‘lg‘ami zanjirida boshlang‘ich tok hosil qilish uchun yetadi. Boshlang‘ich uyg‘otish toki qutblarni magnitlaydi. Uyg‘otish oqimi Fu oshadi, shu bilan birga yakor cho‘lg‘amining elektr yurituvchi kuchi ham oshadi. Bundan keyin uyg‘otish toki yana ko‘payadi, magnit oqimi va elektr yurituvchi kuch unga bog‘liq holda oshib boradi. Shu tariqa parallel uyg‘otishli generatorda uyg‘otish protsessi hosil bo‘ladi.
6.7-rasm. Uyg‘otish cho‘lg‘amini yakorga parallel ulash.
Generator hosil qilayotgan elektr yurituvchi kuch uyg‘otish cho‘lg‘ami va yakor cho‘lg‘amining Ry = gya qarshilikka ega bo‘lgan zanjiridagi kuchlanish pasayishiga teng bo‘lishi bilan, ya’ni:
E = Iy ( Ry + gya )
Uyg‘otish tokining va yakor cho‘lg‘ami E elektr yurituvchi kuchining oshishi to‘xtaydi. Uyg‘otilish protsessi shu tariqa to’xtaydi, ya’ni uyg‘otish cho‘lg‘amidagi tok miqdori o‘zining‘ nominal qiymatiga erishadi.
6.8-rasmda parallel zgyg‘otishli generatorning tashki xarakteristikasi tasvirlangan.
6.8-rasm. Parallel uyg‘otishli generatorning
tashqi xarakteristikasi.
Ўзгармас ток mашиналарининг конструкцияси. Уларни халқ хўжалигида ва саноатда ишлатилиши.
|
| |
боб. Ўзгармас ток машиналари

|
боб. Ўзгармас ток машиналари
|
bet | 69/105 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 3,87 Mb. | | #230695 | Turi | Реферат |
Bog'liq Elektrotexnika6 боб. Ўзгармас ток машиналари
Ўзгармас ток машиналарининг тузилиши ва ишлаш принципи
O’zgarmas tok mashinasining asosiy qismlari. O’zgarmas tok mashinasi, har qanday mashina kabi, ikkita asosiy qismdan: qo‘zg‘almas qism — stator, aylanuvchan qism rotordan iboratdir. Stator magnit maydon hosil qilishga mo’ljallangan bo‘lib, mashinaning mexaniq asosi hisoblanadi. O’zgarmas tok mashinasining rotori yakor deb ataladi ( 6.1-rasm). O’zgarmas tok mashinasining asosiy vazifasi aylanma harakatning mexanik energiyasini yakor yordamida o‘zgarmas tok elektr
energiyasiga yoki elektr energiyasini mexanik energiyaga
aylantirib berishdan iboratdir.
6.1. -rasm. Generator tipida ishlaydigan o’zgarmas
tok mashinasining umumiy ko’rinishi.
6.2.- rasm. Generator tipida ishlaydigan o’zgarmas
tok mashinasining umumiy ko’rinishi.
O’zgarmas tok mashinalarida magnit maydonni doimiy magnitlar yoki o‘zgarmas tok elektromagnitlari uyg‘otadi. Bular statorga ulangan bo‘lib, uyg‘otish qutblari deb ataladi.
6.3-rasm. O’zgarmas tok mashinasining
eng oddiy modeli:
1—stator, 2 —rotor yoki yakor, 3 —uyg‘otish qutblari.
Uyg‘otish qutblari. Statorida doimiy magnitlari bo‘lgan o‘zgarmas tok mashinalarining quvvati kam bo’ladi, chunki doimiy magnitlar hosil qiladigan magnit maydon ancha zaif bo‘ladi. Hozirgi zamon mashinalarining ko‘pchiligida magnit maydonni o‘zgarmas tokning mahsus elektromagnitlari, ya’ni uyg‘otish qutblari hosil qiladi.
O’zgarmas tok mashinasining uyg‘otish qutblari (2.2.2-rasm ) magnitlovchi g‘altakdan 1 va ikkita uchlari 2 bo‘lgan po‘lat o‘zakdan 3 iboratdir. Uncha katta bo‘lmagan mashinalar qutblarining o‘zaklari po‘latdan yasaladi, yirik mashinalarniki esa po‘lat plastinkalardan yig‘iladi. Uyg‘otish qutblari cho‘yan yoki po‘latdan yasalgan 4 staninaning ichki sirtiga maxkamlanadi. Stanina ichi g‘ovak silindr shaklida bo‘ladi. Staniiaga uyg‘otish qutblaridan tashqari podshipnikli shchitlar ham maxkamlanadi. Bu shchitlardan birida cho’tka tutqich turadi.
Mashina qutblarining magnitlovchi g‘altaklari odatda bir-biriga ketma-ket ulanib uyg‘otish cho‘lg‘amini hosil qiladi.
6.4 - rasm.Uyg‘otish qutblarining magnitlovchi g‘altaklari:
1-magnitlovchi g‘altak, 2 -po‘lat o‘zak, 3-o‘zakniig uchlari,
4- stanina
|
| |
Mustaqil tayyorlanish uchun savollar

|
Mustaqil tayyorlanish uchun savollar
|
bet | 68/105 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 3,87 Mb. | | #230695 | Turi | Реферат |
Bog'liq ElektrotexnikaMustaqil tayyorlanish uchun savollar
1. Transformator nima va u qanday qismlardan tuzilgan?
2. Transformatorning tuzilishi qanday elеktromagnit hodisaga asoslangan?
3. Transformatorning qaysi chulgami birlamchi va qaysinisi ikkilamchi chulgam dеyiladi?
4. Transformatorning transformatsiyalash koeffitsiеnti qanchaga tеng?
5. Birlamchi chulgam tomonidan elеktr muvozanat tеnglamasi nimadan iborat?
6. Nagruzkali transformatorlarda qanday fizik protsеsslar sodir bo’ladi?
7. Nagruzkali transformatorda birlamchi tok qanday kattaliklardan tarkib topadi?
8. Transformatorda enеrgiya uzatilishida qanday isroflar bo’ladi?
9. Birlamchi va ikkilamchi kuchlanish hamda toklar orasidagi taqribiy nisbatlarni aytib bеring.
10. Nominal quvvatlari yig’indisi uch fazali transformatorning quvvatiga tеng bo’lgan uchta bir fazali transformatorga qaraganda nima uchun bitta uch fazali transformatorga matеriallar ancha kam sarflanadi?
11. Quvvati bir xil va bir xil kuchlanishga mo’ljallangan transformatorga nisbatan avtotransformator gabaritining kichikligi nima hisobiga bo’ladi?
12. Qanday sharoitlarda transformator o’rniga avtotransformator ishlatgan ma'qul?
6– ma'ruza
O’zgarmas tok mashinalari
O’zgarmas tok gеnеratorlari
Rеja:
1. O’zgarmas tok mashinalari xaqida.
2. O’zgarmas tok mashinalarining tuzilishi va ishlash printsipi.
3. O’zgarmas tok gеnеratorlarining tuzilishi va ishlash printsipi.
4. Uygotish qutblari.
5. Mustaqil uygotishli va parallеl uygotishli O’zgarmas tok gеnеratorlari
ADABIYOTLAR:
1. Kasatkin A. S. “Elеktrotеxnika asoslari” Toshkеnt 1989 y.
2. Еvdakimov “Umumiy elеktrotеxnika” Toshkеnt, 1995 y.
3. Inog’omov S. “Elеktrotеxnika asoslari” fanidan ma'ruzalar matni. ToshFarmi, kutubxona, Ma'ruzalar matnining elеktron varianti
|
| |
VI BOB. ELEKTRON OPTIK VA ZAMONAVIY MIKRASKOPLAR

|
VI BOB. ELEKTRON OPTIK VA ZAMONAVIY MIKRASKOPLARBog'liq NANOTEXNOLOGIYA ASOSLARI (UMUMIY) 22.06.2020 (1)VI BOB. ELEKTRON OPTIK VA ZAMONAVIY MIKRASKOPLAR
YORDAMIDA NANOPLYONKALARNI O’RGANISH USULLARI
Hozirgi kunda qattiq jism yuzalarini, nanomateriallar tuzilishini o‘rganish
uchun elektron mikroskoplar keng qo‘llanilmoqda. Jismni elektronlar dastasi bilan
yoritish usuli yorug‘lik dastasi jism orqali o‘tuvchi va shundan so‘ng optik tizimga
tushuvchi oddiy yorug‘lik mikroskopni eslatadi. Amalda esa elektronoptik tasvirni
hosil bo‘lishiga olib keluvchi jismning elektronlar to‘plam bilan ta’sirlashish
harakteri, yorug‘lik mikroskopda jismning yorug‘lik to‘plami bilan ta’sirlashish
mexanizimidan mutloq farq qiladi. Mikroskoplarning turlari juda ko‘p bo‘lishiga
qaramasdan ularni shartli ravishda ikki turga ajratish mumkin: yorug‘lik (optik)
mikroskoplari va elektron mikroskoplardir. Mikroskoplar asosan uchta tizimdan
iborat bo‘ladi: elektronlar (yorug‘lik) manbai, nurlarni boshqarish tizimi va
tekshirilayotgan jism. Jismning o‘lchami va qo‘yilgan vazifaga qarab mikroskoplar
ikki xil rejimda ishlashi mumkin: o‘tuvchi nurlar va qaytgan nurlar
mikroskopiyasi. Nurlarning o‘lchami 5 – 10 mkm dan 100 mkm gacha bo‘lishi
mumkin. Yuzani to‘liq tekshirish uchun rastrli mikroskoplar ishlatiladi. Elektron
to‘p qabul qilgichda iloji boricha kichik o‘lchamga ega bo‘lgan fokuslangan
elektron dastani hosil qilish uchun xizmat qiladi. Bunday to‘plar quyidagi
shartlarni qanoatlantirishi lozim:
-qabul qilgichda ko‘ndalang kesimi eng kichik qiymatga ega bo‘lgan
elektron dastani hosil qilish;
-ekran tekisligida dastadagi tok zichligining kerakli qiymatlarini ta’minlashi;
-dastadagi tok kattaligi kerakli oraliqda oson o‘zgartirilishi lozim.
Hozirgi kunda kattalashtirish koeffitsiyenti 10
6
ga teng bo‘lgan mikroskoplar
mavjud.
6.1. Elektron mikroskopda tasvirlar hosil qilish
Yorug‘lik mikroskopida jism orqali o‘tuvchi yorug‘lik to‘plami jismdagi
yorug‘likni turlicha
|
| |
– rasm. Akslanuvchi mikroskop yordamida olingan tasvir
. 
6.5. Rastrli elektron mikroskopi

162
REM – oddiy bo‘lmagan elektron mikroskop bo‘lib, unda tasvir obyekt
orqali o‘tgan elektronlar yordamida elektronlar linzalar tomonidan hosil qilinadi.
REM da tasvirni hosil qilish va uning o‘lchamlarini o‘zgartirish uchun elektron-
optik tizimlar ishlatilmaydi.Unda tasvir nuqta bo‘yicha quriladi va u elektron
to‘plamining namuna sirti bilan ta’sirlashish natijasidir. Kuzatilayotgan soxa
mikroskop elektron to‘pi bilan siljitib nurlantiriladi, mos keluvchi tasvir sinxron va
sinfoz quriladi. Elektron linzalar REMning elektron-optik usulda muhim qismini
tashkil qilib, biroq ular elektron to‘plamni hosil qilish uchun ishlatiladi.
Rastr elektron mikroskopda ishlatiladigan elektronlar oqimi, nurlarga
qo‘yilgan barcha talablarni qanoatlantiradi:
-elektronlar oqimini elektr yoki magnit maydoni yordamida og‘dirish
mumkin. Biroq bittasini ishlatishni afzal ko‘riladi ham mikroskopni elektron
zondida, hamda tasvirni kuzatish va sifatga olish uchun mo‘ljallangan elektron-nur
trubkalarda. Hozirda elektromagnit og‘diruvchi tizimlardan foydalaniladi, chunki
ularni vakuumdan tashqariga joylashtirish mumkin. Elektr maydon orqali
elektronlarni og‘dirish uchun plastinkani kalonna ichiga joylashtirish kerak bo‘ladi.
Ularni ifloslanishi tasvirni buzilishiga olib keladi.
-to‘plam diametri namuna sirtida ma’lum bir o‘lchamga keltirish mumkin.
Elektronlar oqimini elektrostatik yoki elektromagnit linzalar yordamida fokuslash
mumkin.
-nurlanish namuna tizimida ta’sirlashish samaradorligi va kuzatilayotgan
namuna tarkibi va topografiyasi haqida ma’lumotlarni olib boruvchi sirt
xususiyatlari orasidagi bog‘liqlikni mavjudligi.
sferik aberratsiyalar va mikroskop obyektividagi difraksiyalar

146
3
61
,
0
сф
cф
диф
С
d
d
d
(6.4)
Bu tenglikning hosilasini nolga tenglab, optimal apertur burchakni
aniqlaymiz:
4
2
,
0
сф
опт
С
(6.5)
Α
opt
qiymatini (6.4) ga qo‘yib eng kichik ruxsat etilgan masofani quyidagi formula
yordamida hisoblash mumkin.
4
12
ñô
p
C
d
(6.6)
Elektronlarni tezlashtiruvchi kuchlanish 100 kV va magnit linza hosil
qilayotgan maydonning maksimumidagi qiymati 10000 erg ga mos keluvchi
to‘lqin uzunligi uchun nazariy ravishda hisoblab chiqilgan eng kichik ruxsat
etilgan masofa 2 Å ga tengligi aniqlandi va bu qiymat elektron mikroskoplarni
modifikatsiya qilishda oriyentir vazifasini bajardi. Bunda foydali kattalashtirishlar
2
10
5
va undan yuqori qiymatlarga erishishi mumkin. Uzoq vaqt davomida ajrata
olish qobilyatini chegaralanib qolishiga yuqorida keltirilgan shartlar emas, balki
texnologik va konstruktiv xususiyatga ega bo‘lgan sabablar olib kelgan. Bu
sabablarga, birinchi navbatda mikroskop linzasi maydoni aksial simmetriyasining
buzilishi, magnit o‘tkazgich materiallarining bir jinsli bo‘lmasligi kiradi. Bundan
tashqari elektron mikroskoplarda hamma elementlarning yuqori darajadagi
yustirovkasini amalga oshirish lozim. Oz miqdordagi og‘ishlar ham simmetriya
o‘qi