e.Yorug‘lik to‘lqinlarining kogerentligi va monoxromatikligi

|
e.Yorug‘lik to‘lqinlarining kogerentligi va monoxromatikligi
|
bet | 7/10 | Sana | 16.07.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #267736 |
Bog'liq Fizika 2 1-mavzu e.Yorug‘lik to‘lqinlarining kogerentligi va monoxromatikligi
To‘lqin interferentsiyasi kuzatilishi sharti ularning kogerentligidadir, ya’ni bir necha tebranma va to‘lqin jarayonlarining vaqt bo‘yicha va fazoda bir–biriga muvofiq ravishda kechishidir:
Amalda, bironbiryorug‘likmanbaiqat’iymonoxramatikyorug‘likto‘lqinlarichiqarmasligisababli, istalganbir-birigabog‘liqbo‘lmaganyorug‘likmanbalarinurlatayotganyorug‘likto‘lqinlaridoimonokogerentdir. Shu sababli, tajribada bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan manbalardan chiqqan yorug‘liq to‘lqinlari bir-birini ustiga tushsa ham interferentsiya hodisasi kuzatilmaydi.
Ikkita bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan yorug‘liq manbalaridan chiqadigan yorug‘lik to‘lqinlarining nokogerentligi va nomonoxromatikligining fizikaviy sababi, atomlarning yorug‘lik chiqarish mexanizmidadir.
Ikkita alohida yorug‘lik manba’ida, nurlanish vaqtida, atomlar bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan holda chiqadilar. Har bir atomda yorug‘lik nurlanish jarayoni chegaralangan va qisqa vaqt (10-8s) davom etadi. Bu vaqtda energetik qo‘zg‘atilgan atom o‘zining asl holiga qaytadi va u yorug‘lik chiqarishini to‘xtatadi. Atom qayta qo‘zg‘alib, yana yangi boshlang‘ich faza bilan yorug‘lik to‘lqinlarini chiqaraboshlaydi.
Har bir yangi nur chiqarish jarayonida ikkita bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan atom nurlanishlari orasidagi fazalar farqi o‘zgargani uchun atomlardan o‘z holicha chiqqan yorug‘lik to‘lqinlari nokogerent bo‘ladilar.
Atomlarning ~ 10-8sek vaqt kengligida chiqaradigan yorug‘lik to‘lqinlari taxminan o‘zgarmas tebranish amplitudasi va fazasiga ega bo‘ladilar. Aksincha, katta vaqt intervalida to‘lqinlarning amplitudalari va fazalari o‘zgarib turadi.
Atomlarning alohida qisqa impulsga o‘xshash uzuq - uzuq yorug‘lik nurlanishi – to‘lqin tizmasi deb ataladi.
Bitta atomning ketma-ket chiqargan tizmalarining boshlang‘ich fazalari bir-biridan farq qiladilar.
Istalgan nomonoxramatik yorug‘lik to‘lqinlarini bir-birini o‘rnini oladigan, bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan garmonik tizimlar majmuasidan iborat, deb hisoblash mumkin. Bir tizimning o‘rtacha davom etadigan vaqti τkog – kogerentlik vaqti deb ataladi.
Demak, kogerentlik faqat bitta tizma davomida saqlanib, kogerentlik vaqti nurlanish vaqtidan ortiq bo‘laolmaydi τkog ≈ τn.
Agarda yorug‘lik to‘lqini birjinsli muhitda tarqalayotgan bo‘lsa, u holda fazoning ma’lum nuqtasidagi to‘lqin fazasi faqat kogerentlik vaqti davomida saqlanib turadi. Bu vaqt ichida, vakuumda, yorug‘lik to‘lqini ℓkog = cτkog masofagacha tarqaladi, bu masofa kogerentlik uzunligi(yoki tizma uzunligi) deb ataladi.
Shunday qilib, kogerentlik uzunligiga teng masofada bir necha to‘lqinlar kogerentligini yo‘qotishga ulgura olmaydilar.
Demak, yorug‘lik to‘lqinlari interferentsiyasini kuzatish uchun optik yo‘llar farqlari kogerentlik uzunligidan kichik bo‘lishi zarur.
Agarda to‘lqinlar monoxramatik bo‘lsalar, chastota spektri kengligi kichik bo‘lib, kogerentlik vaqti τkog - katta bo‘ladi, ℓkog - kogerentlik uzunligi esa uzun bo‘ladi. Fazoning birdan bir nuqtasida kuzatiladigan tebranishlar kogerentligi – vaqtli kogerentlik deb ataladi.
Interferentsiya hodisasini kuzatish imkonini beradigan ikkita yorug‘lik manbaining o‘lchamlari va o‘zaro joylashishi fazoviy kogerentlik deb ataladi.
Fazoviy kogerentlik uzunligi (yoki kogerentlik radiusi) deb, ko‘ndalang yo‘nalishda to‘lqin tarqalishning maksimal masofasiga aytiladi.
τkog ~ λ/φ
bu yerda l – yorug‘lik to‘lqinlari uzunligi, j - manbaning burchakli o‘lchami.
Quyosh nurlarining mumkin bo‘lgan eng kichik kogerentlik radiusi (Yerdan Quyoshning burchak o‘lchami radian va mkm ) »0,05 mm tashkil etadi.
Bunday kichik kogerentlik radiusida, inson ko‘zining aniqlash imkoniyati taxminan 0,1 mm tashkil etganligi uchun, to‘g‘ridan - to‘g‘ri Quyosh nurlarining interferentsiyasini kuzatish mumkin emas.
|
| |