Plazma oqimini olish - Plazma oqimining moddalarga ta’siri

3. Plazma oqimini olish.
Plazma va ionli plazma tehnologiyasi ma’lum parametrdagi plazma oqimlaridan foydalanishga asoslangan. Plazma oqimining asosiy harakteristikalari zarrachalar tezligi va zichligi, energiyasi va terkibi hisoblanadi.
Ko’plab plazma tehnologiyalarida zarrachalarning energiyasi va plazma oqimining tezligi hosil qilingan plazmani tezlatish bilan amalga oshiriladi.
Ionli plazmani tezlatish elektr maydoni yoki boshqa neytral zarrachalar bilan bir marta to’qnashish bilan amalga oshiriladi.
To’qnashish mehanizmi bilan tezlatish gazodinamik metod hisoblanadi.
Plazmani elektromagnit tezlatish faqat ionli plazmalar uchun qo’llaniladi. Qurilmaning masshtabi erkin yugurish yo’lidan ko’p marta kichik bo’lib, to’qnashishlar chastotasi esa plazmaning dinamik chastotalaridan juda kichik bo’lganda Boltsman tenglamasiga asosan Vlasov tenglamasiga mos holda (𝜐≪𝑤0/2𝜋𝑐)
Bu yerda ionlar va elektronlarning taqsimot funksiyasi. Soddalik uchun ionlar bir xil zaryadli deb olinadi. To’qnashishlar hisobga olinmaganligi uchun tenglamaning o’ng tomoni 0 ga tenglangan.
To’qnashishsiz plazma oqimi plazmaning gidrodinamik modeli deyiladi. Bunda plazmaoqimini bir komponentli suyuqlik deb qarash mumkin. Bunda asosiy tezlatuvchi kuch Ampar kuchi hisoblanadi. Plazmadagi bir zaryad ionlari va elektronlarning harakat tenglamasi quyidagi ko’rinishda bo’ladi.
tenglamani electron va ionlar bosimi gradientini va ishqalanish kuchini hisobga olgan holda elektronli hamda ionli plazmalar uchun me<
Bu yerda Tei - elektron ion to’qnashishlarining o’rtacha vaqti.
Vi- ionlar tezligi
Ve- elektronlar tezligi.
Pi=nikTi Pe=nekTe E va B elektr va magnit maydonlarining zarracha joylashgan nuqtadagi qiymatlari.
Yuqorida tenglamada asosan 3 ta kuch mavjuq bo’lib, ular yordamida plazma zarrachasining tezlanishi aniqlanadi. Tenglamaning o’ng tomonidagi birinchi had ionli yoki elektronli bosim ta’sirida hosil bo’lgan gazodinamik tezlanishni ifodalab plazma zarrachasining xaotik harakatini ifodalaydi.
Tenglamadagi ikkinchi had elektr maydon tomonidan ta’sir qiluvchi tezlanishni ifodalaydi. Lorens kuchi esa zarracha tezligiga perpendikulyar yo’nalgan bo’lib u ish bajarmaydi. 3-had plazmadagi ishqalanish kuchini ifodalaydi.
Ma’lum bir shartlar bajarilganda plazmani bir jinsli suyuqlik sifatida qarash mumkin. Uning teshkil etuvchi zichliklari o’zaro teng bo’lganda ne=ni=n plazmadagi zarrachalar zichligi quyidagicha ifodalanadi.
(1.12) formulaga asosan (1.11) formulani quyidagicha ifodalash mumkin.
Bu formula ikkinchisi tok jichligi va elektr maydon kuchlanganligi orasidagi bog’lanishni ifodalab umumlashgan Om qonuni ro’lini o’ynaydi. Birinchisi esa asosiy hisoblanib tezlanish mehanizmini ifodalaydi.
Shunday qilib plazma oqimini tezlatishda gazodinamik kuchlar va amper kuchi ish bajaradi. Bu qarama qarshilik magnit maydoni harakatlanuvchi zarrachalar ustida ish bajarmasligi orqali tushuntiriladi. (1.11) formulaga asosan elektr maydoni, ishqalanish kuchi, elektronlar va ionlar to’qnashishi natijasida ish bajaradi. (1.14) tenglamadagi magnit maydoni tashqi manbalardan hosil bo’lib, Maksvell tenglamasiga asosan
Bunda D X - sirt elementlari. S- kontur yuzi, j-tok kuchi (1.16) formula yordamida razryad sistemalari uchun magnit maydonni hisoblash mumkin.
Jumladan I tok o’tayotgan n va r2 radiusli silindrlar uchun
I - tok kuchi. r- o’zgaruvchan radius(r123)
Magnit maydoni induksiyasi ma’lum bo’lsa (1.14) formulaga asosan plazmaga ta’sir qiluvchi amper kuchini aniqlash mumkin.
Bu yerda integral tok kuchi va magnit maydon energiyasi 0 dan farqli bo’lgan tezlanayotgan hajm bo’yicha olinadi. Plazmani tezlatishda ion va elektronli to’qnashsishlar muhim ro’l o’ynaydi. j=103 A/sm2 va Te=1eV bo’lganda electron (shamolining) kuchlanganligi 100 V/sm bo’ladi.
Yuqorida ko’rib o’tilgan plazmadagi ionlarni tezlatish mehanizmlari ayrim hollarda to’g’ri bo’lib, tok zichligining katta qiymatlarida yuqoridagi shartlar bajarilmasdan plazmada turli hil tebranishlar hosil bo’ladi. (1.13) tenglamadagi turbulent ishqalanish kuchlari plazmadagi ion va elektronlarga ta’sir qiladi.
Bu kuchlar ta’sirida ionlarning qo’shimcha tezlanishlari hosil bo’ladi. Bunday tezlatkichlar mehanizmi quyidagicha bo’lishi mumkin.
Plazmada electron oqimlarining tormozlanishi hamda ionlarning tezlanishi.
Turli xil massali M1 va M2 ionlarning o’zaro ta’sir energiya va impulsni saqlanish qonuniga asosan og’ir ionlarning (M12) energiyasi (M2/M1)1/2 marta eU energiyadan ortiq bo’ladi.
Turbulent zonalarda neytral atomlarning ionlanishi yoki ionlarda zaryadlarning qayta taqsimlanishi natijasida tez harakatlanuvchi ionlar oqimi hosil bo’ladi.
|