nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Kishining hayoti va faoliyatida ovqatlanish

67
Hozirgi vaqtda juda ko‘p tadqiqot ishlari borki, ular ishonarli qilib isbot qilinganki,
kishilar semirib ketishidan azob chekayotganlar, umrining uzoqligi qisqa bo‘ladi. Ular
o‘rtasida yurak qon tomiri, rak va boshqa kasalliklar bilan vafot qiluvchilarni foiz darajasi
yuqoridir. Butun johon sog‘liqni saqlash tashkiloti statistik ma’lumotlariga ko‘ra, 60
yoshgacha bo‘lgan semiz kishilarni 69 %, normal og‘irlikdagi kishilarni 90% yashaydi.
50dan 59 yoshgacha bo‘lgan kishilar o‘rtasida, ularni og‘irligi normada 15-24% oshib
ketgan o‘rtasida o‘lim o‘rtacha yuqornisi 17% ni tashkil etadi. Agarda og‘irlikni oshib
ketishi 25-34% ni tashkil etsa-unda o‘lim soni 41% ga oshadi.
Ayrim mualliflarning hisobiga ko‘ra, ya’ni yoshni o‘sishi bilan og‘irlik ortib boradi,
hatto og‘irlik normativlari jadvaliga tegishli o‘zgartirishlar kiritilib boriladi. O‘ylaymizki,
bu noto‘g‘ri. Optimal og‘irlikni quyidagilarga moslamoq kerak-bu sizning og‘irligingiz 18-
20 yoshda. Bu yillarda organizmning shakllanishi tugallanadi va kishining hayoti va
faoliyati normal bo‘lishi uchun kam kaloriya talab qilinadi.
Biroq tez-tez shunday bo‘lib turadiki, ya’ni yosh o‘tib borishi bilan turmush hayot
tarzi bir muncha o‘zgaradi, faollik kamyib boradi. Agarda siz, aytaylik ishingizni engil
ishga almashtirdingiz yoki jismoniy tarbiya va sport bilan shu qullanmay qoldingiz,
shuning uchun sizga buni barchasini o‘zingizni bajarishga majburlash qiyinlashib boradi.
Lekin siz o‘sha to‘lagingizcha, qolish uchun kundan-kunga ortiqcha og‘irlikni to‘play
boshlaysiz. Shundan so‘ng o‘zingizni-o‘zingiz tinchlantirasiz, semizlik sizga yarashadi, siz
chiroyli va salobatli bo‘lib turasiz. Bu va qtda esa qonda juda ko‘p miqdorda xolesterin
aylanib yuradi; qon tomirlari qattiq bo‘lib qoladi, skleroz “zang kasali” uni devorchalarini
kemiradi.
Sentrifugalash - 1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuni

Sentrifugalarning ish unumdorligi ajratilish koeffisiyentiga bog‘liq. Ajratish koeffisiyenti
sentrifugalarda markazdan qochma kuchlar maydonida xosil bo‘lgan
kuchlanish bilan
xarakterlanadi. Sentrifugada xosil bo‘layotgan markazdan qochma kuchlar miqdorining og‘irlik
kuchi tezlanishdan necha marta ko‘pligini ko‘rsatuvchi kattalik
ajratish koeffisiyenti deyiladi.
k
a
= w
2
/ r g
bu yerda:
r - baraban radiusi;
w - aylanayotgan barabanning burchak tezligi;
g - erkin tushish tezlanishi.
Ajratish koeffisiyentiga ko‘ra xamma sentrifugalar ikki guruxga bo‘linadi:
1. Normal sentrifugalar (k
a
< 3500). Bunday sentrifugalar suspenziyalardan katta, o‘rtacha va
maydaroq zarrachalarni ajratish uchun ishlatiladi.
2. O‘rta sentrifugalar (k
a
> 3500). Bunday sentrifugalar mayda zarrachali suspenziyalarni va
emulьsiyalarni ajratish uchun ishlatiladi.
Ultrafiltrlashning asosiy mazmuni eritmalarni yarim o‘tkazuvchan
membranalar orqali
bosim bilan o‘tkazishdan iborat. Maxsus tayyorlangan g‘ovakli membranalar quyidagi
talablarga javob berishi kerak:
1) kerakli komponentni o‘tkazish, kolganlarini o‘tkazmaslik;
2) yuqori ajratishga ega bo‘lish;
3) mexaniq
chidamlilik;
4) unumdorligi katta;
5) ishlatish jarayonida o‘zgarmasligi;
6) ajratilayotgan muxit ta’siriga qarshilik ko‘rsatishi;
7) tarkibida zaxarli moddalar bo‘lmasligi;
8) narxi arzon.
Ultrafiltrlash va teskari osmos tushunchalari o‘rtasida farq juda kam. Agar ultrafiltrlash
yuqori molekulali moddalarni qo‘yiqlashtirish va bir vaqtning o‘zida ularni kichik molekulali
moddalardan tozalash usuli xisoblansa, teskari osmos esa berilgan eritmani kuyiklashtirish yoki
toza erituvchini eritmadan ajratib olish usulini tashkil etadi.
Ne = f / m w - 1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuni

Re’=
l
(19)
D
Bu yerda - modda berish koeffisenti, m/s;
D- diffuziya koeffisiyenti m
2
/s; Dk-
qattiq jismdagi diffuziya koeffisiyenti, m
2
/s
Modellashtirish mavjud yoki tashqil qilinishi lozim bo‘lgan oboyekt
(original)ning shunday o‘rganish usuli bo‘lib, bunda asl oboyekt model o‘rniga
uning
o‘rnini bosish mumkin bo‘lgan boshqa oboyekt — model o‘rganiladi, olingan natijalar esa
originalni xisoblashda foydalaniladi. Modellashtirishning asosiy maqsadi modelda o‘lchab
olingan parametrlar asosida ishlab chiqarish sharoitdagi originalda yuz berish mumkin
bo‘lgan xolatni oldindan aniqlab berishga karatilgan.
Filtrlash tezligi - 1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuni

|
1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuniFiltrlash tezligi. Filtrlash tezligi vaqt birligi ichidagi filtratning xajmini ko‘rsatadi.
Filtrlash tezligi ajratilayotgan suspenziyaning fizik-kimyoviy xossalaricha, xosil bo‘layotgan
cho‘kmaning xarakteri, filtrashning xossasi, filtrlash rejimi va boshqa kattaliklarga bog‘liq.
Shuni aytib o‘tish kerakki, filtrlash jarayoni laminar rejimda boradi. Filtrlash tezligi quyidagi
differensial ifoda bilan aniqlanadi
W = dV
f
/F
f
d
f
(7.2)
bu yerda dV
f
- filtratning xajmi, m
3
; F
f
- filtrlash yuzasi, m
2
;
d
f
- filtrlash vaqti, S
2 FILTRLASH TENGLAMASI.
Filtrlash jarayonida vaqt o‘tishi bilan bosimlarning farqi va cho‘kmaning gidravlik qarshiligi
o‘zgarib boradi. Shu sababli filtrlash tezligi diffrensial ko‘rinishida quyidagicha yoziladi:
DV
f
R
6.
W = ---------- = --------------------- (7.3)
F
f
d
f
(R
2
+ R
f
)
bu yerda
R - bosimlar farqi, MPa;
- suspenziyaning qovushoqligi, Pa s;
Filtrlarning turlari. Kimyo va Kimyo sanoatida ishlatiladigan filtrlar tozalanishi kerak
bo‘lgan muxitning kimyoviy ishlash prinsiplari, filtr to‘siqlarining turiga va ish bosimlarning
miqdoriga qarab bir necha turlarga bo‘linadi. Texnologiya maqsadlariga ko‘ra filtrlash
qurilmalari ikki turga bo‘linadi:
1) suyuqliklarni tozalash filtrlari;
2) gazlarni tozalash filtrlari.
Bundan tashqari filtrlar ishlash rejimiga ko‘ra davriy va uzluksiz ishlaydigan bo‘ladi.
Patronli filtr. Bu filtrlarda silindrsimon korpusdagi maxsus metall to‘siqga metall yoki
keramik trubalardan tayyorlangan yuqori tomoni ochiq bo‘lgan g‘ovaksimon patronlar
joylashtiriladi. Patronlarning diametri 15-25 mm bo‘lib, ularga filtrlovchi gazlamalar kiydiriladi.
Filtrga suspenziya bosim ostida beriladi, filtrat patronlardan o‘tib, qurilmaning yuqorigi qismida
yig‘iladi va shtuser orqali qurilmalardan chiqariladi. Xosil bo‘lgan cho‘kma patronlarning tashqi
qismidan siqilgan xavo yoki suv bug‘i yordamida ajratiladi va qurilmaning pastki qismidan
chiqariladi.
|
| |
Mavxum qaynash haqida umumiy tushuncha

91. Mavxum qaynash haqida umumiy tushuncha.
Adsorbsiya, absorbsiya, ekstraksiya,bir o‘lcham, ko‘p o‘lcham, qarshilik, Reynolds, mavxum
qaynash, bo‘sh xajm, turlari, tezlik, xolatlari, tolali, tenglama.
92. Gazlarni siqish va uzatish.
Kompressor, siqish, darajasi, turlari, tenglama, gazlarni siqish, quvvat, porshenli, plastinali,
suv xalkachali, gazoduvka.
93. Bir korpusli Bug‘latish qurilmalari xisobi.
Ekstra bug` erituvchi, bug‘ bosimi, qaynash xarorati, depressiya, tenglama, issiqlik berish,
issiqlik uzatish, issiqlik miqdori, isitish yuzasi, qurilmalarni tanlash.
94. Kimyoviy texnologiyaning asosiy qonun – qoidalari.
Issiqlik balansi, muvozanat, Le-Shatelye, Gibbs, faza, komponent, kinetik tenglama, ish unumi,
samaradorlik. Usullar, talablar, tayyorlash, markalar, birliklar.
95. Suyuqliklar muxitlarida aralashtirish.
Aralashtirish, mexanik, pnevmatik, aralashtirgich, parakli, propellerli, trubinali, kattalik,
quvvat, tenglama.
96. Gazlarni va siquvchi va uzatuvchi mashinalar.
Ventilyator, bosim, g‘ildirak, quvvat, turbokompressor, turbogazoduvka, vakum nasos,
porshenli, rotorli, nasoslarni tanlash, afzalligi, kompressorlarni tanlash.
97. Maxsus nasoslar.
Propellerli,so‘rish, xaydash, porshen, ikki tomonlama, unumdorlik, rotorli, plastinali, vintli,
oqimli, montajyu, gazlift, erlift.
98. Issiqlik tarqalishi.
Konveksiya, erkin va majburiy konveksiya,agentlar, suv bug‘i, o‘tkir bug‘, issiq suv, mineral
moylar, organik suyuqlik, gaz, suyuq metallar, havo, suv, muz, kondensasiya.
99. Mavxum qaynash.
Qarshilik, Reynolds, mavxum qaynash, bo‘sh xajm, turlari, tezlik, xolatlari, tolali,
tenglamaDarsi-Veysbaxtenglamasi.
|
Bosimlar farqi - Vazifasi: a texnologik jarayondagi parametrlarning o`zgarishi haqida nazorat signallarini qabul qilish

|
Vazifasi: a texnologik jarayondagi parametrlarning o`zgarishi haqida nazorat signallarini qabul qilish
|
bet | 31/96 | Sana | 25.06.2024 | Hajmi | 7,31 Mb. | | #265543 |
Bog'liq Avtomatlashtirishning texnik vositalari faninig maqsadi va vazifBosimlar farqi.
Ijro etuvchi qurilmani normal ishlashini belgilovchi rostlanilayotgan muhitdagi bosimlar farqi uni asosiy parametrlaridan hisoblanadi. Ushbu kattalikni cheklovchi ba’zi sabablarni kо‘rib chiqamiz.
Rostlash organi yuqori bosimlar farqiga ega bо‘lgan muhitda ishlasa drossellovchi juftlikni drossellovchi va ishqalanuvchi yuzalari shuningdek korpus keskin erroziyaga (yemirilishga) uchraydi. Bu holatda rostlash organini konstruksiyasida zararlangan qismlarni tezlik bilan almashtirish nazarda tutilishi kerak.
Rostlash organini yuqori bosimlar farqida ishlashi ijro etuvchi qurilmalarda tebranish va g‘uvullash hosil qiladi, bu о‘z navbatida uni normal ishlash vaqtini kamaytiradi.
Rostlash organini yuqori bosimlar farqida ishlashi rostlash organidan о‘tayotgan muhitni zatvorga statik va dinamik ta’siri boshqarish uchun amalga oshiriladigan siljituvchi kuchni ta’sirini va ijro mexanizmni gabarit о‘lchovlarini kattalashtiradi. Kо‘pchilik holatlarda pnevmatik ijro mexanizmlarni siljituvchi kuchlarni yetarli bо‘lmay qoladi, shunda elektr va gidravlik ijro mexanizmlaridan foydalanish maqsadga muvofiq bо‘ladi
Ba’zi bir konstruksiyadagi rostlash organlarida bosimlar farqini oshib ketishi ijro etuvchi qurilmani beqaror ishlashiga olib keladi, chunki zatvorga ta’sir etadigan statik va dinamik ta’sirlar hisobiga. Bu hol, asosan, muhitni zatvorga tug‘ridan-tо‘g‘ri bir egarli va ikki egarli burchakli rostlash organlarida uchraydi
Yuqori bosimlar farqiga ega bо‘linganda suyuqliklarni drosselash (yuzasini keskin torytirish) hisobiga truboprovoda kavitatsiyalanish effekti bо‘ladi. Kavitatsiyalanish jarayoni bu suyuqliklarni drossellanish paytida gazsimron fazaga о‘tishi va yana suyuqlik holiga о‘tishidir. Kavitatsiyalanish jarayoni drossellovchi paralarni, rostlash organlarini korpuslarini tez yemirilishiga olib keladi. Uni yо‘qotish maqsadida maxsus materiallar va konstruksiyalardan foydalaniladi.
|
| |
Membranali prujinasiz ijro mexanizmlari

|
Membranali prujinasiz ijro mexanizmlari
|
bet | 38/96 | Sana | 25.06.2024 | Hajmi | 7,31 Mb. | | #265543 |
Bog'liq Avtomatlashtirishning texnik vositalari faninig maqsadi va vazifMembranali prujinasiz ijro mexanizmlari
Membranali prujinasiz ijro mexanizmlarini ikkita ishchi bo‘shliqlari bor bo‘ladi. Ikkala yo‘nalish bo‘yicha ham siljituvchi kuchlar bosimni effektiv yuzaga ta’siri bilan amalga oshiriladi. Prujinasiz ijro mexanizmlarida asosan ikki turdagi boshqarish qo‘llaniladi.
1. Reversiv pozitsioner yordamida siqilgan havo bosimi ishchi bo‘shliqlar orasida taqsimlanadi (ikki tomonlama ta’sir etadigan ijro mexanizmlari).
2. Pozitsioner bitta ishchi bo‘shliqqa berilayotgan siqilgan havoni sarfini boshqaradi, ikkinchi ishchi bo‘shliqqa esa ruduktor yordamida doimiy bir xil bosim beriladi, (bufer bo‘shliqli ijro mexanizmi deyiladi).
Membranali prujinasiz ijro mexanizmlari asosan ikkita membranadan iborat bo‘lib, ularni orasi havo atmosferasi bilan bog‘langan bo‘ladi. Bunday konstruksiyali membranali mexanizmlarda har ikkala membranalar ham shtokni yo‘nalishini o‘zgarganida kamroq deformatsiyalanadi, shuning uchun ham ularni ishlash vaqti o‘zoqroq bo‘ladi. Prujinasiz ijro mexanizmlarida siljituvchi kuch siqilgan havo bosimi hisobiga hosil bo‘ladigan kuchlarning ayirmasiga tengdir
Siljituvchi kuch quyidagi tenglama yordamida topiladi.
To‘g‘ri siljishda:
Teskari siljishda:
Рб bufer bo‘shliqdagi bosim.
NAZORAT SAVOLLARI:
Pnevmatik ijro mexanizmlar haqida ma’lumot bering?
Pnevmatik ijro etuvchi mexnizmlarni qanday hollar ishlatib bo`lmaydi?
Membranali-purjinali ijro mexanizmlarini?
Membranali-purjinasiz ijro mexanizmlarini ishlash pinsipi?
To‘g‘ri ta’sir etuvchi va teskari ta’sir etuvchi purjinali ijro mexanizmlari farqi tushuntirib bering?
Mavzu: Pnevmatik porshenli va silfonli ijro mexanizmlarini hisoblash va tanlash.
Reja:
Pnevmatik porshenli ijro mexanizmlarini hisoblash va tanlash.
|
| |
Asinxron dvigatelning tuzilishi - Vazifasi: a texnologik jarayondagi parametrlarning o`zgarishi haqida nazorat signallarini...

|
Vazifasi: a texnologik jarayondagi parametrlarning o`zgarishi haqida nazorat signallarini qabul qilish
|
bet | 27/96 | Sana | 25.06.2024 | Hajmi | 7,31 Mb. | | #265543 |
Bog'liq Avtomatlashtirishning texnik vositalari faninig maqsadi va vazifAsinxron dvigatelning tuzilishi.
Asinxron dvigatel ikkita asosiy qismdan: stator ... va rotor.. . dan iborat. Elektr dvigatelining statori ayrim po`lat listlardan yigiladi. Statorning ichki sirtidagi pazlarda stator chulg`amlari joylashgan bo`ladi.
Elektr dvigatelining rotori ham po`lat listlardan yigilib bu listlar valga mahkamlangandir.
Rotorning pazlarida mis sterjinlar joylashgan bo`lib ularning uchlari bir-biri bilan mis xalqalar yordamida ulangan va «беличе колесо»( olmaxon gildiragi) deb atalgan chulg`amni hosil qiladi.
Rotorida bunday chulg`am bo`lgan asinxron dvigatel qisqa tutashtirilgan rotorli dvigatel deb yuritiladi.
Uch fazali asinxron elektr dvigatelning stator chulg`ami sodda holda bir-biriga nisbatan 120 gradus burchakka siljitilgan uchta g`altakdan tuzilgan. Bu g`altak lar yulduz yoki uchburchak shaklida ulanadi va uch fazali tok tarmog`iga qushiladi. Uch fazali tok stator chulg`amlaridan o`ta turib, dvigatelning magnit maydonida aylanuvchi magnit oqimini vujudga keltiradi.
3-rasm. Asinxron elektrodvigatelning tuzilish sxemasi.
1 – val, 2,6 – podshipniklar, 3,8 – podshipnik shitlari, 4 –oyoqlar, 5 – ventilyator qoplamasi,
7 – ventilyator krilchatkasi, 9 – qisqa tutashtirilgan rotor, 10 – stator, 11 – chiqishlar korobkasi.
Sinxron dvigatеllarni rotor chulgamiga o‘zgarmas tok bеriladi. Bu elеktrodvigatеllarni stator chulqamlarida esa o‘zgaruvchan, EYuK induktsiyalanadi va o‘zgaruvchan tok oqadi. Dеmak stator va rotor ariqchalarida chulgamlar joylashgan bo‘ladi. Dvigatеlni stator chulqamlari uch fazali tarmokka ulang anda aylanuvchi magnit maydoni hosil bo‘ladi.
Stator chulqamlaridan oqqan tok hosil qilgan aylanuvchi magnit maydon rotor chulqamlarini kеsib o‘tib ularda EYuK induktsiyalaydi, natijada ulardan tok oqadi.
Sinxron elеktr mashinalari asosan ikki xil bo‘ladi.
1.Noayon qutbli, 2.Ayon qutbli.
Aniq namoyon qutbli – ayon qutbli gеnеratorlarning daigatеli sifatida ko‘pincha gidravlik turbina ishlatiladi. Shuning uchun bunday gеnеratorlar gidrogеnеratorlar – dеb ataladi. Ularning aylanishlar tеzligi 60 dan 750 ayl/min gacha oraliqda bo‘ladi. Tеzlikning bunday katta farqda o‘zgarishi gidrostantsiyalarda suvning bosimi va isrofining turlicha bo‘lishi bilan boqliqdir.
|
| |
Reja: Asinxron dvigatellar Mavzu  Asinxron dvigatellar va ularning qo’llanilish soxalari. R-hozir.org

|
Reja: Asinxron dvigatellar
|
bet | 1/4 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 13 Kb. | | #108073 |
Bog'liq Mavzu Asinxron dvigatellar va ularning qo’llanilish soxalari. R-hozir.org
Mavzu: Asinxron dvigatellar va ularning qo’llanilish soxalari. Reja: Asinxron dvigatellar
Mavzu: Asinxron dvigatellar va ularning qo’llanilish soxalari. Reja: Asinxron dvigatellar
Mavzu: Asinxron dvigatellar va ularning qo’llanilish soxalari.
Reja:
1.Asinxron dvigatellar.
2.Aylanuvchi magnit oqimini hosil qilish.
3.Asinxron dvigatеlning ishlash prinsipi.
1.Asinxron dvigatellar.
Hozirgi vaqtda eng ko‘p tarqalgan asinxron elеktr dvigatеllarining paydo bo‘lishiga aylanuvchan magnit oqimini hosil qiluvchi qurilmalarni yaratish imkonini bеrgan uch fazali o‘zgaruvchan tok sistеmasi sabab bo‘ldi. Ularning asinxron dеb atalishining sababi mashinaning aylanuvchi qismi-rotor hamma vaqt magnit oqimi tеzligiga tеng bo‘lmagan, ya’ni u bilan sinxron bo‘lmagan holda aylanadi. 127V, 220V, 380V, 500V, 600V, 3000V, 6000V va 10000 V kuchlanishlarda vattning ulushlaridan to minglab kilovatt quvvatga mo‘ljallab yasaladigan bu elеktr dvigatеlining konstruksiyasi sodda, boshqa elеktr dvigatеllarga qaraganda ishlatishga ishonchli va arzondir. Uni aylanish tеzligini doimiy saqlash zarur bo‘lmagan har qanday ishlarda, shuningdеk, bir fazali qilib kichik quvvatlarda turmushda ham ishlatilishi mumkin. Hozirgi vaqtda asinxron mashinalar asosan dvigatеl rеjimida ishlatiladi. Quvvati 0,5 kVt dan ortiq mashinalar odatda uch fazali, kichik quvvatlilari bir fazali qilib tayyorlanadi. Asinxron mashinaning birinchi konstruksiyasi 1889-91 yillarda rus injеnеri Dolivo-Dobrovolskiy tomonidan yaratildi.
O‘tgan davr mobaynida asinxron dvigatеllar sanoat va qishloq xo‘jaligining turli sohalarida foydalanildi. Ulardan mеtal kеsish stanoklarining elеktr yuritmalarida, kutarish transport mashinalarida, transportyorlarda, nasoslar va shamollatgichlarda foydalanilmoqda. Kichik quvvatli dvigatеllardan avtomatika qurilmalarida foydalaniladi.
Asinxron dvigatеllardan kеng foydalanilishiga asosiy sabab boshqa tur mashinalarga qaraganda ishonchliligi, o‘zgaruvchan tok manbaiga tug‘ridan-tug‘ri ulash mumkinligi, xizmat kursatishning oddiyligidir.
|
| |
Xotira elementlari – triggerlar - Vazifasi: a texnologik jarayondagi parametrlarning o`zgarishi haqida nazorat signallarini...

|
Vazifasi: a texnologik jarayondagi parametrlarning o`zgarishi haqida nazorat signallarini qabul qilish
|
bet | 81/96 | Sana | 25.06.2024 | Hajmi | 7,31 Mb. | | #265543 |
Bog'liq Avtomatlashtirishning texnik vositalari faninig maqsadi va vazifXotira elementlari – triggerlar
Ikkita «VA» yoki ikkita «YoKI» elementlarini o'zaro teskari aloqa sxemasi bo'yicha ulash orqali xotira elementi triggerni hosil qilish mumkin.
1rasm. Trigger
Trigger bir razryadli ikkilik axborot (“0”yoki”1”)ni saqlaydigan xotira elementi. Mantiqiy elementlardan farqli ravishda trigger ichki holatga - xotiraga ega.
Triggerlar ikkita chiqishga: 1) Q- to'g'ri chiqish. 2) -inkorli chiqishga ega.
Triggerlarning «1» holatiga to'g'ri chiqishdagi (Q) signalning yuqori holati «1», inkorli chiqishidagi ( ) signalning past holati «0» to'g'ri keladi. Trigger qurilmasining kirishlari informasion va yordamchi (boshqaruvchi) kirishlarga bo'linadi. Informatsion kirishlaridagi signallar trigger holatini boshqaradi, yordamchi kirishlardagi signallar esa tirggerni talab qilingan holatga oldindan o'rnatish uchun, hamda ularni sinxrosignal bilan ta'minlash uchun hizmat qiladi. Trigger kirishlarining soni uning strukturasiga va boshqariladigan vazifalariga bog'liq. Triggerning informasion kirishlari S, R, J, K, D, T simvollari orqali belgilanishi qabul qilingan, boshqaruvchi kirishlar esa C, V simvollar bilan belgilanadi.
Triggerning sxematik belgisi 2-rasmda ko'rsatilgan. Bu erda S, R- informasion kirishlarni, Q va - chiqishlarni belgilaydi.
Triggerning mantiqiy elementlar asosidagi sxemasi 3-rasmda keltirilgan.
2 – rasm. 3 – rasm.
Aytaylik trigger «0» holatda (Q=0, =1) va R, S kirishlarda nol signali berilgan bo'lsin. Bunda triggerning holati o'zgarishsiz qoladi. Xaqiqatdan ham chiqishdagi «1» signal birinchi YoKI elementining kirishiga ulangan. Ushbu element chiqishi R=0 ni e'tiborga olgan holda «1» signalga ega bo'ladi va ikkinchi element INKOR kirishiga ulangan, natijada bu elementning chiqishida va Q chiqishda avvalgidek «0» signal bo'ladi. Ikkinchi INKOR elementining chiqishidan «0» signal uchinchi element YoKI kirishlaridan biriga ulangan, uning ikkinchi S kirishiga «0» signal beriladi natijada uchinchi element YoKI chiqishida ham «0» signal hosil bo'ladi. Bu signal to'rtinchi element INKOR chiqishida «1» signal hosil bo'ladi. Natijada triggerning “0” holati tasdiqlanadi (Q=0, =1).
|
| |
Gelmgolsning skalyar tenglamasi yechimi

2.3.1 Gelmgolsning skalyar tenglamasi yechimi
Birinchi navbatda Gelmgolsning skalyar tenglamasini singulyarsiz bir necha sodda masalasini ko’ramiz
(2.3.1.1)
(17)-tenglamaning quyidagi tenglama qanoatlantirishini ko’rsatish mumkin (2.3.1.2)
bu yerda va butun sonlar garmonik sferasida juda yaxshi ma’lum bo’lgan normallashtirishdir: - Besselning sferik funksiyasi. Standart holatlarda biz nurlanish maydonini yassi to’lqinlar uchun kvantlaymiz. Tarqaluvchi to’lqinni yozish uchun Gelmgols tenglamasi yechimini aynan Xankel funksiyasi da cheksizlikda intilganda ko’rish kerak bo’ladi
(2.3.1.3)
bu yerda J – yarim butun tartibli oddiy Bessel funksiyasi. funksiya keyingi asimtotik munosabatlarda bo’ladi
(2.3.1.4)
(2.3.1.5)
bu yerda
(2.3.1.5)
Agar chegaraviy shart qo’yilganda, unda munosabat o’rinli bo’ladi. Bu yerdan talab kelib chiqadi. Bu yerda shart uchun butun musbat sonlar.
funksiyasi bir qator qiziqarli xossalarga egadir.
1) Ular Gelmgols skalyar tenglamasining singulyarsiz yechimida to’liq orthogonal sistemani namoyon etadi. To’liqlik bilan istalgan funksiya da yo’qoluvchi va nollarda asosiy bo’lmay ular ma’lum bir chiziqli kombinatsiyalan-gan funksiya bo’lishi mumkinligidir. Ortogonallik sharti
(2.3.1.6)
Besselning sferik garmonik va sferik funksiya ortogonalligini inobatga olinadi. (22) shartda V-hajm sohasida integrallanadi.
2) Agar harakat miqdori moment operatorini
(2.3.1.7)
funksiya ta’sir ettirsak, unda
(2.3.1.8 a)
(2.3.1.8 b)
munosabat o’rinli bo’ladi, ya’ni - orbital harakat miqdori moment operatorining xususiy funksiyasidir. Bu munosabat harakat miqdori momenti bilan bog’liq zarrachaning to’lqin funksiyasini qanoatlantiruvchi tenglamalar aniqlik bilan mos kelishi kerak, z-M harakat miqdori moment komponentasi bo’lib, spinga bog’liq emas.
3) funksiya
(2.3.1.9)
tenglikni qanoatlantiradi.
Demak, (25) dan kelib chiqib, L ning juft yoki toq bo’lishiga ko’ra, juft (juftligi +1 ga) yoki toq (juftligi -1 ga teng) bo’ladi.
|
Multipol nurlanish maydoni

2.2.1 Multipol nurlanish maydoni
Multipolli nurlanish maydonlarida elektromagnit maydon -nurlanish bo’shliqdagi to’lqin tenglamasini
(2.2.1.1)
qoniqtiruvchi A vektor potensiali topish mumkin.
Agar vaqtga bog’liq skalyar potensial qismini gradient ko’rinishidan foydalanib inobatga olmasak, ya’ni nolga tenglashtirsak, elektromagnit to’lqin divergensiya sharti uchun quyidagini namoyon etadi:
divA=0
Elektr va magnit maydon keying munosabatni beradi:
(2.2.1.2.a)
H=rotA (2.2.1.2.b)
2.2.2 Maydon nurlanishining kvantlanishi
Biz berilgan hajmda xulosa qilamiz va chegaraviy shartlarni qo’yamiz. Bu esa cheksiz chiziqli kombinatsiyalanganko’rinishidagi, ammo sanoqli orthogonal to’lqin sonda chegaraviy shartlarda kiruvchi ixtiyoriy vector potensialni yozishga imkon beradi.
(2.2.2.1)
ni quyidagicha normallashtirish mumkin
(2.2.2.2)
bu yerda butun hajm yopiq hajm V bo’yicha integrallash inobatga olingan. va uning qo’shma-kompleks funksiyasi Gelmgols tenglamasining vektor yechimi hisoblanadi.
(2.2.2.3)
ni xarakterlovchi to’lqin soni (xususiy qiymati) shuningdek, divergensiya shartini qanoatlantiradi.
(2.2.2.4)
(8) va (9) ifodalarni divergensiyasiz Gelmgolsning vektor tenglamasini umumlashtirib yozish mumkin:
(2.2.2.5)
(10) – tenglamaning ixtiyoriy yechimi oldin yozilgan tenglamalarni avtomatik qanoatlantiradi. (10) ifodaning ikki hadlaridan divergensiya olinsa, bunga darhol ishonch hosil qilinadi.
Bu yechimlar chegaraviy shartlarga bog’liq bo’lib, bu haqda quyida ko’rib o’tamiz. Maydon amplitudasi garmonik ossilyator tenglamasini qanoatlantirgan.
+ (2.2.2.6)
bu yerda ω - ga teng chastota.
Doimiylikgacha va vaqt bo’yicha garmonik o’zgaruvchi ko’paytma aniqlik bilan lar o’zi bilan birga kamaytiruvchi va ko’payuvchi munosabatdagi operatorlarni namoyon etadi. Bu kattaliklarni shunday normallashtirish kerakki, ular keyingi qanoatlantiruvchi munosabatlarda ifodalanadi:
(2.2.2.7 a)
(2.2.2.8 b)
(2.2.2.9 c)
va operatorlarning matritsa elementi λ tipidagi kvant sonini ichiga oluvchi boshlang’ich holatdan, λ tipidagi kvant soniga mos keluvchi oxirgi holatda quyidagi munosabatga ega bo’ladi:
(2.2.2.10 a)
(2.2.2.10 b)
Nurlanish maydoni gamiltoni yaxshi ma’lum bo’lgan tenglamani beradi
(2.2.2.11)
(5) – (7) ifodalarni inobatga olganda quyidagi holatga kelishi mumkin
(2.2.2.12)
Energiyaning xususiy yechimi
(2.2.2.13)
munosabatni beradi.
(15) da va maydon amplitudasi tartibi shunday tanlash kerakki, unda energiya kvanti nolga teng bo’lishi inobatga olinadi.
|
Yadrolarda elektromagnit o’tishlar

Yadrolarda elektromagnit o’tishlar
Yadrolarda elektromagnit o’tishlar yadroning tuzilishini o’rganish uchun keng foydalaniladi. Buning natijasida yadroviy reaksiyalar, alfa va betta yemirilishlar uyg’ongan atom yadrolarda sodir bo’ladi. Agar yadroning uyg’onish energiyasi nuklonlarning bog’lanish energiyasidan kichik bo’lsa unda elektromagnit tasirlashishlar (gamma-nurlanish, ichki eleltron konversiyasi, electron-pozitron juftlik ko’rinishi) sabali yadro asosiy holadga o’tadi.
Agar yadroning uyg’onish energiyasi nuklonlarning bog’lanish energiyasidan katta bo’lasa unda nuklonlar uchi chiqishi va elektromagnit o’tishlar o’rtasida raqobatlashish sodir bo’lib, qachonki nuklon uchib chiqishi qiyin bo’lganda, gamma kvant chiqishiga olib keladi. (1).
Biz shuni ta’kidlashimiz kerakki eletromagnit nurlanishlar kvant holatdagi harakat miqdori momenti (ħ birlikda) bilan bog’liq bo’lgan multiollik L (3) tartibi bo’yicha klassifikatsiya qilish qulaydir. Har bir tartibdagi multiollik uchun ikkita mumkin bo’luvchi nurlanish sinfi mavjuddir: juftligi bilan farqlanuvchi -qutbli elektr (E L) va -qutbli magnit( M L) dir. Klassik elektrodinamikada -qutbli elektr yoki magnit tebranishida chiqaruvchi nurlanishlarida E L va M L munosabatda bo’lishadi.
Multipollik termini odatda qanday tipdagi nurlanish bo’lishiga qarab, multipolik tartibini aniqlash uchun ishlatiladi.
Elektromagnit o’tishlar uchun harakat miqdori momenti va juftlik orasidagi munosabatidagi xarakterlovchi qiymatlar aniqlikda tanlash qoidasini topamiz. Tanlash qoidasi, harakat miqdori momentining saqlanish qonuninga asosan quyidagi soda ko’rinishni egallaydi:
L (2.2.1)
Juftlik bo’yicha tanlash qoidasiga asosan olingan ɣ- kvantning fazoviy koordinatadagi proyeksiyasi ishora bilan o’zgarishi vektori yoziladi . ɣ-kvantlari L- momentga nisbatan fazoviy koordinatasi 2 ta sinfga bo’linadi.
a) magnit nurlanish, bunda bo’lib juftligi esa πm=(-1)(-1)ᶩ=(-1)L+1 ga teng.
b) elektr nurlanish, bunda yoki , juftligi πm=(-1)(-1)ᶩ=(-1)L ga teng
Juftlikning saqlanish qonunuga asosan
=1,
shuning uchun juftlikning tanlash qoidasiga asosan quyidagini yozish mumkin:
= elektr nurlanish uchun (2.2.2.a)
= magnit nurlanish uchun (2.2.2.b)
Elektr multipolli o’tishlar, dipolli, kvadrupolli va h.k nurlanishlarga mos kelib, E1, E2, E3 va h.k munosabat bilan belgilanadi, magnit multipolli o’tishlar esa M1, M2, M3 va h.k munosabat bilan belgilanadi.
|
L. E. Ataxanova Urdu magistratura talabasi

L. E. Ataxanova Urdu magistratura talabasi
Download
441,9 Kb.
Matnni ko'rish
Sana
18.05.2024
Hajmi
441,9 Kb.
#242230
Download
441,9 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
L. E. Ataxanova Urdu magistratura talabasi
Download
441,9 Kb.
Matnni ko'rish
Yadrolarda sferik funksiyalarning yechimlari

2.2.3 Yadrolarda sferik funksiyalarning yechimlari
Laplas tenglamasini sferik koordinatalar sistemasida yechish. Laplas tenglamasining koordinatalar sistemasidagi ko’rinishi:
(2.2.3.1)
Furie metodidan foydalanib, bu tenglama yechimini ko’paytma ko’rinishida qidiramiz:
(2.2.3.2)
(2) tenglmani (1) ga qo’yib quyidagini hosil qilamiz:
.
bu tenglikni ga ko’paytirib, quyidagini hosil qilamiz:
(2.2.3.3)
bu yerda - Lejandra operatori deyiladi, u
(2.2.3.4)
gat eng bo’ladi.
(3)-tenglamaning oldidagi koeffitsentni λ deb belgilaymiz (λ-doimiylik), bundan ikkita tenglama kelib chiqadi.
, (2.2.3.5)
. (2.2.3.6)
(6) – tenglamani quyidagi ko’rinishda yozamiz:
=0 ()
Shunday qilib, qaytadan Furie metodiga keltiramiz. ) ni ko’paytma ko’rinishida ifodalaymiz
Y=V() (2.2.3.7)
va bu ifodani () ga qo’yamiz. Bunda
.
ifoda hosil bo’ladi.
Oxirgi tenglamani ga ko’paytiramiz va quyidagini hosil qilamiz
.
Tenglama oldidagi doimiyni bilan belgilaymiz. Bundan 2 ta oddiy differensial tenglama hosil bo’ladi
(2.2.3.8)
) V()=0 (2.2.3.9)
(2.2.3.8)- tenglamani yechib, uni ko’rsatkichli funksiya ko’rinishida yozamiz:
(2.2.3.10)
Shunday qilib, bu odatdagi funksiya davriylik shartini qanoatlantiradi,
,
yuqoridagilardan kelib chiqadiki, ning qiymatlari ixtiyoriy bo’lishi mumkin emas, faqat butun qiymatlarni qabul qiladi.
Shunday qilib, funksiya quyidagi ko’rinishni oladi:
(2.2.3.)
(9) – formulani quyidagi munosabatda bo’ladi
(2.2.3.)
() tenglamaga Lejandraning umumlashgan tenglamasi deyiladi. Agar yangi x= noma’lum o’zgaruvchi kiritsak, (-1 oraliqda) va deb belgilasak, Lejandraning umumlashgan tenglamasi odatdagi ko’rinishni oladi:
(2.2.3.11)
Haqiqatdan ham, shuning uchun
va ni ga qo’ysak (11) – ifoda kelib chiqadi.
.
Modomiki, (9)- tenglamadan alohida o’zgaruvchi orqali (2.2.3.11)– tenglamani hosil qildik. Bundan ko’rinib turibdiki (9) –tenglamaning chekli yechimi faqat holdagina bo’ladi.
Bu tenglama quyidagi ko’rinishni oladi
Bu tenglamaning integral ko’rinishi quyidagicha bo’ladi:
(2.2.3.12)
Shunday qilib, funksiyani
ko’rinishda qidiramiz, tenglamaning o’ng qismining yechimini R(r) radial ko’rinishda qidiramiz (5). (5)-tenglamadagi qavsni ochib chiqamiz va λ ni bilan almashtiramiz
(2.2.3.)
Bu Eylerning tenglama tipiga mansub bo’ladi. Bunga ko’ra bu tenglamaning yechimi quyidagi ko’rinishfda qidiramiz:
(2.2.3.13)
Bundan R bo’yicha hosila olib () ga qo’yamiz va quyidagini hosil qilamiz:
.
Umumiy hadni ga qisqartiramiz va quyidagi munosabat hosil bo’ladi:
bu yerdan
, +1).
() tenglamaning umumiy yechimi quyidagi ko’rinishda kelib chiqadi
.
Shunday qilib, sharning ichki hamma nuqtalari uchun faqat chekli yechim bizni qiziqtiradi, bunda holat bo’lishi kerak. Shunday qilib,
. (2.2.3.14)
Bu munosabatdan (7) tenglik kelib chiqadi, (6)-tenglamaning chekli yechimi sferik funksiya bo’ladi.
Bundan ko’rinib turibdiki, har bir sferik funksiya uchun 2 bo’ladi., m=o, 1, 2, ……. kabi munosabatda bo’ladi.
Radial funksiya istalgan sferik funksiyaga ko’paytmasi (2) – tenglamaning qisman chekli yechimi Laplas tenglamasi bo’ladi:
. (2.2.3.15)
funksiya sharga tegishli (1)-tenglamaning umumiy yechimi quyidagi ko’rinishda bo’ladi:
(2.2.3.16)
|
Triggerlarning sinflanishi - Vazifasi: a texnologik jarayondagi parametrlarning o`zgarishi haqida nazorat signallarini qabul qilish

|
Vazifasi: a texnologik jarayondagi parametrlarning o`zgarishi haqida nazorat signallarini qabul qilish
|
bet | 82/96 | Sana | 25.06.2024 | Hajmi | 7,31 Mb. | | #265543 |
Bog'liq Avtomatlashtirishning texnik vositalari faninig maqsadi va vazifTriggerlarning sinflanishi
Triggerlarni informatsiyani qabul qilish usuli, qurilish prinsipi, hamda funksional imkoniyatlari bo'yicha sinflash mumkin.
Informatsiyani qabul qilishi bo'yicha: asinxron va sinxron triggerlar mavjud. Asinxron triggerlar informatsion kirishlarida signallarning paydo bo'lish momentida o'z reaksiyalarini ko'rsatadi. Sinxron triggerlar esa sinxron signal kirishi S dagi boshqaruvchi impuls signali mavjud bo'lgandagina informatsion kirishlardagi signallarga o'z reaksiyalarini bildiradilar.
Sinxron triggerlar o'z navbatida S kirish orqali boshqariladigan statik va dinamik turlarga bo'linadi. Statik boshqarishli triggerlar informatsion kirishlardagi signallarni S kirishiga «1» yoki «0» signallari berilgandagina qabul qila oladi. Dinamik boshqarishli triggerlar esa informatsion kirishlardagi signallarni S kirishdagi signal «0» dan «1» ga o'zgarganda yoki «1» dan «0» ga o'zgarganda qabul qila oladi.
Statik triggerlar bir bosqichli va ikki bosqichli turlarga bo'linadi. Bir bosqichli triggerlar informasiyani saqlashning bir bosqichi, ikki bosqichli triggerlar esa informasiyani saqlashning ikki bosqichi mavjudligi bilan xarakterlanadi. Dastlab informatsiya birinchi bosqichga yoziladi, keyin ikkinchi bosqichga ko'chirib o'tkaziladi va iformatsiya trigger chiqishida paydo bo'ladi.
Funksional imkoniyatlarga ko'ra triggerlar quyidagi turlarga bo'linadi:
«0» va «1» xolatlarga aloxida-aloxida o'rnatiladigan triggerlar (RS-trigger);
kirish bo'yicha informasiyani qabul qiluvchi triggerlar (D-trigger yoki kechiktirish triggeri);
sanoqli kirishga ega triggerlar (T-trigger);
J va K informasion kirishli universal triggerlar (JK-trigger).
Diskret elementlar asosida qurilgan simmetrik triggerning elektr sxemasi 4-rasmda keltirilgan.
4 – rasm
Q(t)=0 holda: R=1, S=0 bo'lsa Q(t+1)=0 bo'ladi,
Q(t)=1 holda: R=1, S=0 bo'lsa Q(t+1)=0 bo'ladi,
Q(t)=0 holda: R=0, S=1 bo'lsa Q(t+1)=1 bo'ladi.
Q(t)=1 holda: R=0, S=1 bo'lsa Q(t+1)=t bo'ladi.
RS-triggerining quyidagi turlari mavjud: asinxron RS-triggeri, teskari kirishli asinxron RS-triggeri va sinxron RS-triggeri.
Hisoblash texnikasida keng qo'llaniladigan triggerlarning ichki strukturasi, sxematik belgisi va ishlash prinsipi 1-jadvalda keltirilgan.
Ikki bosqichli universal JK-triggerining prinsipial sxemasi 5-rasmda ko'rsatilgan.
5 – rasm.
1-jadval
|
| |
I.3.2-jadval - Buxoro davlat universiteti

|
Buxoro davlat universiteti
|
bet | 15/28 | Sana | 12.04.2021 | Hajmi | 1,81 Mb. | | #14208 |
I.3.2-jadval.
–orbital kvant soni juft bo’lsa holat juftligi juft, l-son toq bo’lsa holat juftligi toq. Har bir holat 2(2l+1) yoki (n+1)(n+2) karralar turlangan (aynigan) xilma-xillik karrasiga ega bo’ladi. I.3.2-jadvaldan ko’rinishicha garmonik ossilyator uchun yadrolarda nuqsonlar soni 2, 8, 20, 70, 112 va 168 bo’lgandagina to’lgan qobiqlar vujudga keladi. Oldingi 3 ta son “sehrli” sonlarga to’g’ri keladi. Bundan “sehrli” sonlarning hammasini bera oladigan yangi potensial shaklini topishimiz zarurligi aniqlandi.
|
| |
Chizma 2.1.3. Nodir yer sohaning yadrolari yoki 220 dan ko’p massali sonidagi yadrolar uchun  deformatsiya parametrining eksperimental ahamiyatining bog’liqligi

Chizma 2.1.3. Nodir yer sohaning yadrolari yoki 220 dan ko’p massali sonidagi yadrolar uchun deformatsiya parametrining eksperimental ahamiyatining bog’liqligi.
-Toq protonlar sonidagi yadrolar; ▲–Toq neytronlar sonidagi yadrolar; ˟–Toq-Toq yadrolar; ▬ – juft-juft yadrolar.
(2.1.3)
ifoda bilan, bu yerda .-sferik funksiya deformatsiya kvadrupolli parametri bilan belgilangan:
(2.1.4)
Kichik deformatsiyalarda:
(2.1.5)
bu yerda e-elementar zaryad. Katta deformatsiya uchun (5) dagi ni
(2.1.6)
almashtirish kerak. Deformatsiyalangan yadrolar (4) va (5) guruhlar uchun (3-rasm), bu esa baholash bilan bir-biriga to’g’ri keladi (A ga () to’ldirilgan qobiqdan tashqari nuklonlar sonining munosabati). Toq A bilan yadrolar va toq-toqli yadrolar taxminan xuddi qo’shni juft-juftli yadrolar kabi muvozanatli deformatsiyaga egadirlar.
U uchun ning har qanday qiymatida kvadrupolli deformatsiyaning parametriga proporsionaldir. va kvadrupol deformatsiya parametri o’rtasidagi o’zaro munosabat quyidagi ko’rinishga egadir:
(2.1.7)
Yuqori tartiblar deformatsiyalar asosiy rolni o’ynaydigan kvadrupolli deformatsiyadan tashqari deformatsiyalangan yadrolar yuqori tartiblarning aksialli deformatsiyalari egallaydi. Kvadrupol va geksadekapolli (4-tartibning) deformatsiyaga ega yadro shakli quyidagi ifoda bilan beriladi:
(2.1.8),
bu yerda -geksadekapolli deformatsiya parametri (4-rasm). hisobga olgan holda keskin chegarali yadro uchun (5) formula bilan ko’rsatib beriladi, unda ni
(2.1.9)
bilan almashtirish zarur. Nodir yer yadrolaruchun gekadekapolli deformatsiyaning parametri 0 dan kichik va 20-30 marta dan kam.
|
Chizma I.1.1. Energetik sathlar

Chizma I.1.1. Energetik sathlar.
Real yadrolar haqiqatdan ham tebranma modelning oldindan tavsiflariga mos spektrga ega. Tomchi modeliga asoslanib, Veytszekker deyarli barcha yadrolar uchun tajribalarga qanoatlanarli ravishda to’g’ri keladigan yadro bog’lanish energiyasining yarim empirik formulasini yaratdi.
Tomchi modeliga ko’ra izobar yadrolarda yemirilishga nisbatan turg’unlik shartini va yemirilish turlarini ko’rsatish mumkin. Bulardan tashqari, bu model asosida yadrolarning bo’linishini tushuntirish oson. Masalan, yadrodagi protonlar Kulon o’zaro ta’sir energiyasining sirt deformatsiyasiga ta’siri Z-ning kata qiymatlarida sezilarli bo’ladi. Agar protonlarning Kulon energiyasi sirt taranglik energiyasidan kata bo’lsa, shartni qanoatlantiradigan yadro sirt deformatsiyalariga nisbatan barqaror bo’lolmay qoladi va o’z-o’zidan ikki bo’lakka parchalanib ketadi. Yadroning bo’linishiga nisbatan barqarorlik sharti ,52 tajriba natijalariga mos keladi.
Shunday qilib, tomchi modeli tebranma holatlar, yemirilishga nisbatan turg’unlik shartlarini, yadro bog’lanish energiyalarini, yadroning bo’linish shartlarini yaxshi tushuntiradi, lekin magik yadrolar yadroning uyg’ongan holat xossalarini tushuntira olmaydi.
Shunday qilib, yadroning suyuq tomchi modeli qo’zg’algan holatlarning sonini va ularning energiyalarini tushuntirib bera olmaydi.
Agar qo’zg’alish energiyasini faqat bir nuklon o’zida to’plab olsa, u yadro tortishish kuchlarini yengib, yadrodan tashqariga uchib chiqishi mumkin. Lekin tomchi model yadrolarning boshqa ko’p muhim xususiyatlarini tushuntirib berolmaydi. Masalan, yadroga uchib kirgan neytronlar va protonlar ko’pincha yadrodan uchib kirish energiyasiga teng energiya bilan chiqib ketishi aniqlandi, ya’ni elastik sochilish ro’y beradi.
Agar yadroga uchib kirgan nuklonning kinetic energiyasi boshqa nuklonlar o’rtasida tezgina taqsimlansa, so’ngra bu energiyaning bir nuklonga qaytadan yig’ilish ehtimolligining bunchalik katta bo’lishini tushunish qiyin. Tajribalarda neytronlar yoki protonlar yadroni kesib o’tayotib yadro nuklonlari bilan ko’p marta noelastik to’qnashuvlarga uchrayvermasligi to’la aniqlandi.
Yadroning tomchi modeli ma’lum neytronlar va protonlar soniga ega bo’lgan yadrolarning alohida barqaror ekanligini tushuntira olmaydi.
|
O’zbekistonda 2020-yil “Ilm ma’rifat va raqamli iqtisodiyot yili” deb nomlanishi va uning kutilayotgan istiqbolli natijalari

“Ilm,ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da amalga oshirishga oid Davlat dasturi to’g’risidagi O’zbekiston Prezidenti farmonida keltirilishicha, Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi tomonidan:
“Raqamli O’zbekiston-2030” dasturi loyihasi ishlab chiqildi;
“Electron hukumat” tizimi takomillashtirildi;
Mahalliy IT-texnologiyalari bozori salohiyati oshiriladi;
Davlat ma’lumotlarini boshqarish tizimi yaratiladi;
2020-yilda pensiyani hisoblash uchun mehnat stajini tasdiqlash va ish haqi miqdorini belgilashda arxiv ma’lumotlarini taqdim etmasdan:
2005-2016 yillar davri uchun jamg’arilib boriladigan pensiya tizimiga majburiy badallar to’g’risidagi ma’lumotlardan;
2016-2018-yillar davri uchun Pensiya jamg’armasiga o’tkazilgan sug’urta badallari yakka tartibda hisobga olishning markazlashtirilgan electron reysteri ma’lumotlaridan;
2019-yil uchun fuqorolar ish haqining yakka tartibdagi hisobini yuritishning markazlashtirilgan elekton reyestri ma’lumotlaridan foydalanish bo’yicha mexanizm joriy etildi.
2020-yildan paxta yetishtirish va majburiy sotish hajmi, uning narxini davlat tomonidan belgilash amaliyotini bekor qilish, g’alla sotish parametrlarini 25 foizga kamaytirish belgilanmoqda.
2020-yil 1-iyunga qadar adliya vazirligi hamda Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi tomonidan FHDYO organlari faoliyatiga:
Xizmatlardan masofadan turib va eksterritorial foydalanish;
Vediokonferensaloqa, “onlayn” navbat va pochta aloqasi xizmatlarini amlaga oshirish imkonini beruvchi axborot-kommunikatsiyalarini keng joriy etish bo’yicha takliflar kiritiladi.
Boshqarishning texnik vositalari

12
Matematik boshqarish vositalari.
Tizimning matematik (MT) yoki
dasturli (DT) ta’minotini tashqi va ichki MT ga bo’lish qabul qilingan.
Tashqi MT - bu boshqariluvchi ob’ektda turli holatlarda boshqarish tartibini
belgilovchi dasturlar to’plamidir. Boshqacha qilib aytganda, tashqi MT tizimning
vazifalarini belgilab beradi, ya’ni uning boshqarish jarayonida qila oladigan
ishlarini va bunda uning ob’ektga nisbatan faoliyat ko’rsatishi qanday ekanini
belgilaydi.
Ichki MT - bu tizim texnik vositalarining ajralmas qismi bo’lib, u
buyurtmachiga tayyorlovchi - zavod tomonidan shu vositalar bilan birgalikda
yetkazib beriladi. Unga tizimning turli qismlarining bir-biri bilan o’zaro
ta’sirlanishini tashkil etish uchun mo’ljallangan dasturlar to’plami kiradi. Bu hol,
uning boshqarish algoritmini kiritish va qayta ishlashni, bu algoritmni BHM da
amalga oshirishni va tizimdan ishchi dasturlarni bajarish natijalarini chiqarishni
ta’minlashni anglatadi. Bundan tashqari, ichki MT tarkibiga, odatda, nazorat
dasturi va texnik vositalar diagnostikasi dasturi, shuningdek, masalan, tizimni
ob’ektda sozlash uchun mo’ljallangan ba’zi yordamchi dasturlar kiradi.
Ko’p portli kompyuterlar yordamida texnologik jarayonlarni boshqarish tizimini loyihalash

Ko’p portli kompyuterlar yordamida texnologik jarayonlarni boshqarish tizimini loyihalash
Download
1,47 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/26
Sana
28.06.2024
Hajmi
1,47 Mb.
#266165
Download
1,47 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Ko’p portli kompyuterlar yordamida texnologik jarayonlarni boshqarish tizimini loyihalash
Download
1,47 Mb.
Matnni ko'rish
)Darslik va o’quv-qo’llanmalar nomlari

2)Darslik va o’quv-qo’llanmalar nomlari:
N.M.Maxmudov, N.R.Avazov, "O'zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda investitsiyalardan samarali foydalanish yo'llari". Ilmiy-ommabop risola.?T.:TDIU, 2019.
B.Mamatov, D.Xujamkulov, O.Nurbekov. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish.?T.:Toshkent, ‹‹Iqtisod-Moliya››, 2014.
www.lex.uz O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami.
www.stat.uz Davlat statistika qo'mitasi rasmiy sayti.
www.tsue.uz Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti rasmiy sayti
Ayupov R.X., Baltabayeva G.R. Raqamli valyutalar bozori: innovatsiyalar va rivojlanish istiqbollari. –T.: Fan va texnologiya, 2018, 172 bet.
Ayupov R.X., Baltabayeva G.R. O‘zbekistonda innovatsion iqtisodiyotni shakllantirish muammolari va yechimlari. –T.: Iqtisod-moliya, 2015, 144 bet.
DIGCOMP: A Framework for Developping and Understanding Digital Competance in Europe. - 2014.
Размывание границ: как компании сегмента финансовых технологий влияют на сектор финансовых услуг. Всемирный обзор сегмента FinTech. Март 2016 года // Pw C.
DIGCOMP: A Framework for Developping and Understanding Digital Competance in Europe. - 2014.
The Internet Economy in the G-20. The $ 4.2 Trillion Growth Opportunity // The Boston Consulting Group.
Sound Practices: Implications of fintech developments for banks and bank supervisors. Consultative Document // Basel Committee on Banking Supervision
2019-yil "Faol investitsiyalar va ijtimoiy rivojlanish yili" ga bag'ishlangan "Fan va ta'lim-tarbiyaning dolzarb masalalari" mavzusidagi Respublika ilmiy- nazariy anjuman materiallari Nukus 2019
Begimkulov U.Sh. Pedagogik ta'limda zamonaviy axborot texnologiylarini joriy etishning ilmiy-nazariy asoslari Monografiya. -T.; Fan, 2007
Qodirov B.G'. Begimkulov U.Sh. Abduqodirov A.A. "Axborot texnologiyalari" Elektron daslik 2002yil
Ishmuxammedov R.J."Innovatsion texnologiyalar yordamida o'qitish samaradorligini oshirish yo'llari" Toshkent 2000 yil
http://fayllar.org
|
-rsam-“Yaqqol misol…” - Iqtisodiyot nazariyasi

|
Iqtisodiyot nazariyasi
|
bet | 3/10 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 401,94 Kb. | | #127089 |
Bog'liq Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti ishlab chiqarishda buxg-fayllar.org1.3-rsam-“Yaqqol misol…”
Raqamli platformalarning rivojlanish sohasidagi yorqin misollardan biri sifatida “Alibaba” electron savdo tizimiga ega bo’lgan Xitoy kompaniyasini keltirib o’tish mumkin. Undan foydalanish tajribasi shuni ko’rsatadiki, ma’lumotlar to’plash jarayonida iqtisodiyotning turli sektorlariga ekspansiya uchun o’ta raqobatli ustunliklar yaratiladi. “Alibaba” bu – oddiygina raqamli platforma emas, balki platformalar ekotizimidir.
Raqamlarni iqtisodiyotni rivojlantirish bizga nima beradi?
Raqamli iqtisodiyot insonlarning turmush darajasini sezilarli darajada oshiradi, bu uning asosiy foydasidir.
Raqamli iqtisodiyot korrupsiya va “qora iqtisodiyot”ning asosiy kushandasidir. Chunki, raqamlar hamma narsani muhrlaydi, xotirasida saqlaydi, kerak paytda ma’lumotlarni tez taqdim etadi. Bunday sharoitda biron ma’lumotlarni yashirish, yashirin bitimlar tuzish, u yoki bu faoliyat haqida to’liq axborot bermaslikning iloji yo’q, kompyuter hammasini namoyon qilib qo’yadi. Ma’lumotlar ko’pligi va tizimliligi yolg’onlar va qing’ir ishlarga yo’l bermaydi, chunki tizimni aldash imkonsiz. Natijada “iflos pullarni” yuvish, mablag’larni o’g’irlash, samarasiz va maqsadsiz sarflash, oshirib yo yashirib ko’rsatish imkoni qolmaydi. Bu esa iqtisodiyotga legal mablag’lar oqimini oshiradi, soliqlar o’z vaqtida va to’g’ri to’lanadi, byudjet taqsimoti ochiq bo’ladi, ijtimoiy sohaga yo’naltirilgan mablag’lar o’g’irlanmaydi, maktablar, kasalxonalar, yo’llarga ajratilgan pullar to’liq yetib boradi va hakozo.
Davlatning raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yo’lini tanlanganligi axborot texnologiyalari sohasida va umuman, electron hujjatlar aylanmasi sohasida yangi yo’nalishlar ochib beradi. “Raqamli texnologiyalar” tomon burilishga butun jahon internet tarmog’I va sifatli aloqaning rivojlanishi sababchi bo’ldi.
Raqamli iqtisodiyot keltirib chiqarishi mumkin bo’lgan xavflar:
Kiber hujum xavfi, shaxsiy ma’lumotlar himoyasi bilan bog’liq muammolar;
“Raqamli qullik” (millionlab insonlar ma’lumotlaridan keyinchalik ularni o’zlarini tutishini boshqarish uchun foydalanish);
Ishsizlikni oshishi, axborot texnologiyalarini rivojlanishi va uni tadbiq qilinishi ortidan bir qancha sohalar va kasblar yo’qbo’lib ketishi mumkin.
|
| |
Raqamli iqtisodiyot haqida tushunchalar va misollar

|
Raqamli iqtisodiyot haqida tushunchalar va misollar
|
bet | 2/10 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 401,94 Kb. | | #127089 |
Bog'liq Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti ishlab chiqarishda buxg-fayllar.org1. Raqamli iqtisodiyot haqida tushunchalar va misollar
Raqamli iqtisodiyot nima?
Raqamli iqtisodiyot- Bu iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy aloqalarni raqamli texnologiyalarni qo’llash asosida amalga oshirish tizimidir. Ba’zida u internet iqtisodiyot yoki veb-iqtisodiyot degan terminlar bilan ham ifodalanadi.
1995-yilda amerikalik dasturchi Nikolas Negroponte “raqamli iqtisodiyot” terminini amaliyotga kiritdi. Hozirda bu islohotni butun dunyodagi siyosatchilar, iqtisodchilar, jurnalistlar, tadbirkorlar – deyarli barcha qo’llamoqda. 2016-yilda Butunjahon banki dunyodagi raqamli iqtisodiyotning ahvoli haqida ilk ma’ruza e’lon qildi (“Raqamli dividendlar”).
1.1-rasm“Digital Economy-Raqamli Iqtisodiyot”
Raqamli iqtisodiyotning oddiy iqtisodiyotdan farqi?
Masalan, xariodorga poyafzal kerak. Uni bozorga tushib o’zi bevosita tanlasa va naqd pulga sotib olsa, bu an’anaviy iqtisod. Telegramdagi biron savdo boti orqali o’ziga ma’qul tovarni tanlab, Tovar egasiga pulni electron to’lov tizimi orqali to’lash va tovarni yetkazib berish xizmati orqali olish – raqamli iqtisodiyot deyiladi. Bu masalani eng soda maishiy misol orqali tushuntirishdir. Aslida, hammamiz allaqachon raqamli iqtisodiyot ichidamiz, uning qulayliklaridan foydalanamiz. Masalan, oyliklarimiz plastik kartalarga tushadi, electron to’lov orqali kommunal xizmatlarga to’lov qilamiz, electron tarzda soliq deklaratsiyasi topshiramiz, kartadan kartaga pul uzatamiz, uyga taom buyurtma qilamiz va hokazo.
1.2-rasm- Sohalar ichida “Raqamli Iqtisodiyot”
Raqamli iqtisodiyot – bu noldan boshlab yaratilishi lozim bo’lgan qandaydir boshqacha iqtisodiyot emas. Bu yangi texnologiyalar, platformalar va biznes
modellari yaratish va ularni kundalik hayotga joriy etish orqali mavjud iqtisodiyotni yangicha tizimga ko’chirish deganidir.
Belgilari:
yuqori darajada avtomatlashtirilganlik;
elektron hujjat almashinuvi;
buxgalterlik va boshqaruv tizimlarining electron integratsiyalashuvi;
ma’lumotlar electron bazalari;
CRM (mijozlar bilan o’zaro munosabat tizimi) mavjudligi;
korporativ tarmoqlar.
Qulayliklari:
1.To’lovlar uchun xarajatlar kamayadi (masalan, bankka boorish uchun yo’lkira va boshqa resurslar tejaladi).
2. Ishlab chiqarishda mehnat samaradorligini oshishi;
3. Ishlab chiqarishdagi harajatlarning kamayishi;
4. Yangi ish o’rinlari yaratilishi;
5. Yangi zamonaviy kasblar paydo bo’lishi;
6. Kambag’allikni yengish va ijtimoiy tengsizlikni yuqolishi;
7. Tovarlar va xizmatlar haqida ko’proq va tezroq ma’lumot olinadi.
8. Raqamli dunyodagi Tovar va xizmatlarning jahon bozoriga chiqish imkoniyatlari katta.
9. Feedback (iste’molchi fikri)ni tez olish hisobiga Tovar va xizmatlar jadal takomillashtiradi.
10. Tezroq, sifatliroq, qulayroq.
|
| |