Akrom abbasovich karimov, farxod rashidovich islomov, anvar ziyadullaevich avloqulov - bet 72

Audit
Sharh
Kelishilgan
muolajalar
Kompilyatsiya
Ishonchning
yuqori, lekin
mutlaq bo’lmagan
darajasi
Ishonchning
o’rtacha darajasi
Ishonch
ta’minlanmaydi
Ishonch
ta’minlanmaydi
Ta’kidlash (lar)
bo’yicha ijobiy
ishonch
Ta’kidlash (lar)
bo’yicha
salbiy
ishonch
Bajarilgan
muolajalar
bo’yicha amaldagi
xulosalar
Kompilyatsiya-
lashtirilgan
ma’lumotni
solishtirish
Kasbga doir
xizmatlar
Audit
Xizmat tavsifi
Auditor
tomonidan
ta’minlanadi
gan ishonchning
solishtirma
darajasi
Taqdim
etiladigan
hisobot turi
140
Kelishilgan muolajalar va kompilyatsiyani bajarish bo’yicha kelishuv
auditor tomonidan ishonch bildirishni nazarda tutmaydi.
Xalqaro audit standartlarining kontseptual asosi auditor tomonidan taqdim
etiladigan boshqa xizmatlar, masalan, konsalting, soliqqa tortish, shuningdek
buxgalteriya hisobi va moliyaviy masalalar bo’yicha maslahatlar uchun
qo’llanilmaydi.
Kontseptual asosda ishonchlilik bir tomondan taqdim etilgan va ikkinchi
tomon foydalanish uchun mo’ljallangan ta’kidlashlar ishonchliligi auditorning
qoniqtira olganligi nuqtai-nazaridan qaraladi. Bunday ishonchlilikni ta’minlash
maqsadida auditor amalga oshirilgan muolajalar natijasida to’plangan dalillarni
baholaydi va xulosa chiqaradi. Auditorning qoniqqanligi darajasi va binobarin,
ta’minlanishi mumkin bo’lgan ishonchlilik darajasi amalga oshirilgan muolajalar
va ularning natijalari bilan belgilanadi.
Audit bo’yicha kelishuvlarda auditor audit qilinayotgan ma’lumot
ahamiyatli buzib ko’rsatilmaganligining yuqori, lekin mutlaq bo’lmagan
ishonchlilik darajasini ta’minlaydi. Auditorlik hisobotida bu ijobiy bo’lib, etarli
darajadagi ishonchlilik bilan ifodalanadi.
Sharh bo’yicha kelishuvda auditor sharh qilinayotgan ma’lumot ahamiyatli
buzib ko’rsatilmaganligining o’rtacha ishonchlilik darajasini ta’minlaydi.
Auditorlik hisobotida bu salbiy ishonchlilik bilan aks ettiriladi.
Kelishilgan muolajalarni amalga oshirishda auditor faqat amaldagi xulosalar
bo’yicha hisobot taqdim etadi, ishonchlilik esa ifodalanmaydi. Buning o’rniga
hisobotdan foydalanuvchilarga amalga oshirilgan muolajalarga va auditorlik
hisobotida keltirilgan amaldagi xulosalarga mustaqil baho berish auditor
tomonidan bajarilgan ishlar yuzasidan o’z xulosalarini chiqarish imkoniyatini
beradi.
Kompilyatsiyani amalga oshirishda, kompilyatsiyalashtirilgan ma’lumotdan
foydalanuvchilar buxgalterning ishidan ma’lum miqdorda foyda olganliklariga
qaramasdan, hisobotda hech qanday ishonchlilik bildirilmaydi.
141
Moliyaviy hisobot auditidan maqsad auditorga moliyaviy hisobot barcha
ahamiyatli jabhalari bilan moliyaviy hisobotni taqdim etish bo’yicha belgilangan
kontseptual asosga muvofiq tayyorlanganligi yuzasidan xulosa taqdim etish (fikr
bildirish)ga imkon berishdan iborat. Auditorlik xulosasini tayyorlashda quyidagi
ma’nosi bir-biriga teng jumlalardan foydalaniladi: “to’g’ri va haqqoniy aks
ettiradi” yoki “barcha ahamiyatli jabhalari bo’yicha haqqoniy taqdim etilgan”.
Tegishli mezonlarga muvofiq tayyorlangan moliyaviy yoki boshqa ma’lumotlarni
audit qilishda ham xuddi shunday maqsad qo’yiladi.
Auditorlik xulosasini shakllantirish uchun, auditor ushbu xulosa asosidagi
fikrlarni shakllantirish uchun kerakli bo’lgan etarli darajada tegishli auditorlik
dalillarni to’playdi.
Auditorlik xulosasi yuqori darajadagi, lekin mutlaq bo’lmagan ishonchlilik
yo’li bilan moliyaviy hisobotga bo’lgan ishonchni oshiradi. Audit o’tkazishda
buxgalteriya hisobi va ichki nazoratning har bir tizimlariga xos bo’lgan quyidagi
omillar, ya’ni fikr yuritish zarurati, testlardan foydalanish, cheklashlar mavjud
bo’lganligi, shuningdek, aksariyat qo’llaniladigan dalillar o’z tabiatiga ko’ra
yakuniy emas, balki ishontiruvchan bo’lishi munosabati bilan mutlaq
ishonchlilikka erishib bo’lmaydi
Moliyaviy hisobotni sharhlashdan maqsad auditorga audit o’tkazishda
kerakli bo’lgan barcha dalillar olish uchun amalga oshirilgan muolajalar asosida
auditorning diqqatini jalb qilgan qandaydir boshqa jabhalar mavjudligi va
auditorda ular moliyaviy hisobot barcha ahamiyatli jabhalari bilan moliyaviy
hisobotni taqdim etish bo’yicha belgilangan kontseptual asosiga muvofiq
tayyorlanmagan, deb hisoblashga asos berishdir. Tegishli mezonlarga muvofiq
tayyorlangan moliyaviy va boshqa ma’lumotni sharhlashda ham xuddi shunday
maqsad qo’yiladi.
Sharhlash bir tomondan taqdim etiladigan va ikkinchi tomondan foydalanish
uchun mo’ljallangan ta’kidlashlar ishonchliligini sharhlash uchun so’rov va tahliliy
amallarni amalga oshirishni ko’zda tutadi. Sharhlashni amalga oshirish auditorlik
usullar va ko’nikmalardan foydalanish, shuningdek, dalillarni to’plash bilan
142
bog’liq bo’lganligiga qaramasdan, u buxgalteriya hisobi va ichki nazorat
tizimlarini baholashni, audit o’tkazishda odatda amalga oshiriladigan muolajalar
hisoblangan tekshiruv, kuzatuv, tasdiqlash va qayta hisoblashni o’tkazishda
isbotlovchi dallilarni to’plash yo’li bilan hisob yozuvlarini test sinovdan o’tkazish
va berilgan so’rovnoma bo’yicha javoblarni olishni nazarda tutmaydi.
Sharhlash muolajalarini o’tkazish paytida auditor barcha ahamiyatli jabhalar
bo’yicha tasavvurga ega bo’lishga intilganligi bilan, audit o’tkazishga qaraganda,
bunday maqsadga erishish ehtimoli kamroq.
Kelishilgan muolajalarni amalga oshirish bo’yicha kelishuvda auditor,
sub’ekt va boshqa har qanday uchinchi shaxs o’rtasida kelishilgan auditorlik
muolajalarini bajarish uchun jalb qilinadi va amalda olingan xulosalar bo’yicha
hisobot taqdim etadi. Ushbu hisobotni oluvchilar auditor hisoboti bo’yicha o’z
xulosalarini chiqarishlari lozim. Ushbu hisobot faqat kelishilgan muolajalarni
amalga oshirish bo’yicha kelishuvda ishtirok etayotgan tomonlarga taqdim etiladi,
zero muolajalar o’tkazilishi sabablari bilan xabardor bo’lmagan boshqa tomonlar
uning natijalariga noto’g’ri talqin berishi mumkin
Kompilyatsiyani amalga oshirish bo’yicha kelishuvda buxgalter, auditga oid
bilimlaridan qarama-qarshi holda, moliyaviy hisobotni to’plash, turkumlash va
umumlashtirish uchun o’zining buxgalteriya hisobiga oid bilimlarini qo’llash
maqsadida jalb qilinadi. Odatda kompilyatsiya mufassal ma’lumotlar hajmini
kamaytirishga va ularni boshqariladigan hamda tushunarli shaklga aylantirishga
yordam beradi, bunda ushbu ma’lumotlar asosida yotgan ta’kidlashlarni test
sinovidan o’tkazish shart emas. Qo’llaniladigan muolajalar buxgalterga moliyaviy
hisobot bo’yicha qandaydir ishonch bildirish imkonini bermaydi va buning uchun
mo’ljallanmagan. Lekin kompilyatsiyalashtirilgan ma’lumotdan foydalanuvchilar
kasbiy buxgalter ishidan muayyan foyda oladilar, zero xizmatlar tegishli ravishda
kasbiy mohirlik va sinchkovlik bilan amalga oshiriladi.
Ma’lumotga auditorning hisoboti ilova qilinganda yoki kasbiy aloqalarda
auditor nomini qo’llashga uning roziligi bo’lgan taqdirda, auditor moliyaviy
ma’lumot bilan bog’liq deb hisoblanadi. Yuqorida qayd etilgan shartlar mavjud
143
bo’lmagan holatlarda, uchinchi tomonda auditor moliyaviy hisobot uchun mas’ul
emas degan fikr paydo bo’lishi mumkin. Auditorga uning nomi moliyaviy
hisobotga nisbatan sub’ekt tomonidan nomuvofiq qo’llanayotganlik holatlari
ma’lum bo’lsa, auditor ushbu sub’ekt rahbariyatidan uning nomidan foydalanishga
chek qo’yish va agar lozim bo’lsa, kelgusi harakatlarni ko’rib chiqishni talab
qilishi kerak. Masalan, kayd etilgan ma’lumot yuzasidan uning nomidan
nomuvofiqlik bilan foydalanilganligi to’g’risida har bir ma’lum bo’lgan uchinchi
tomonga tegishli xabar etkazish mumkin.. Auditor, shuningdek, boshqa
harakatlarni qo’llash to’g’risida qaror qabul qilishi, masalan, huquqiy maslahat
olishi mumkin.
Davlat sektori qo’mitasi (DSQ) davlat sektori moliyaviy hisoboti,
buxgalteriya va auditorlik amaliyotini rivojlantirish va uyg’unlashtirishga
qaratilgan maxsus hujjatlarni chop etadi. “Davlat sektori” tarkibiga milliy, hududiy
(ma’muriy-hududiy birliklar), mahalliy (shahar, tuman) boshqaruv idoralari va
boshqa davlat muassasalari (agentliklar, ko’mitalar, boshqarmalar va korxonalar)
kiradi. DSQ Xalqaro auditorlik amaliyoti qo’mitasi tomonidan auditorlik
amaliyotiga oid chop etilgan maxsus hujjatlarni ko’rib chiqadi va ular davlat
sektori auditiga qo’llanilishi mumkin bo’lgan darajada ijro etilishini ta’minlaydi.
Hukumat, davlat tijorat va notijorat korxonalari kelajakda qonunlarni ishlab
chiqarish idoralarida, hukumat muassasalari, tashqi investorlar, xodimlar,
qarzdorlar, jamoat va boshqa foydalanuvchilar tomonidan foydalanish maqsadida,
o’z moliyaviy ahvolini (yoki uning muayyan jabhalarini), moliyaviy-xo’jalik
faoliyati natijalarini va pul mablag’lari harakatini aks ettirish uchun, odatda,
moliyaviy hisobotni tayyorlaydilar. Bunday hisobotni audit qilish mas’uliyati
auditning oliy muassasasiga, amaldagi qonunchilikka muvofiq tayinlangan boshqa
idoralarga yoki amaliyot bilan shug’ullanuvchi auditorlarga yuklanishi mumkin.
Moliyaviy hisobot bo’yicha auditorlik xulosa tayyorlanishini talab qiladigan
har bir holatlarda, sub’ekt faoliyati turidan qat’i nazar, audit o’tkazishning bir xil
tamoyillari qo’llanilishi lozim, zero audit qilingan moliyaviy hisobot
foydalanuvchilari auditorlik ishining yagona sifatini talab qilish huquqiga
144
egadirlar. XAS amaliyot va muolajalar bilan bog’liq bo’lgan auditning umumiy
tamoyillarini belgilashi munosabati bilan, ular hukumat muassasalari va davlat
sektori boshqa sub’ektlarining moliyaviy hisobotini audit qilishda qo’llanilishi
mumkin. Davlat sektori va alohida qonunchilik o’ziga xos tavsifga ega bo’lishi,
xususan, hukumat muassasalari va davlat sektorining boshqa notijorat
korxonalarini auditida muayyan XASlarni qo’llash ma’lum tushuntirishlar yoki
qo’shimchalarni talab qilishi mumkin. Tushuntirishlar va (yoki) qo’shimchalarni
talab qiluvchi o’ziga xos holatlar har bir standartning oxirida “Davlat sektorining
auditi” bo’limida keltirilgan.
Hukumat muassasalari, davlat tijorat korxonalari va davlat sektori boshqa
notijorat sub’ektlarining moliyaviy hisoboti xususiy sektor moliyaviy hisobotidagi
ma’lumotdan farqli yoki unga qo’shimcha ravishda ma’lumotga ega bo’lishi
mumkin (masalan, amaldagi qonunchilik bilan belgilangan cheklashlarni hisobga
olgan holda davr bo’yicha xarajatlarning solishtirma tahlillari). Bunday
vaziyatlarda auditorlik amallarining tavsifi, muddati va hajmiga, shuningdek
auditorlik hisobotiga taalluqli tegishli o’zgartirishlar kiritilishi talab qilinishi
mumkin.
Bundan tashqari, davlat sektorining hukumat va notijorat sub’ektlaridan,
shuningdek ayrim davlat tijorat korxonalaridan moliyaviy natijalarga erishish bilan
bir qatorda xizmatlar ko’rsatish maqsadlariga ham erishish talab qilinadi. Bunday
sub’ektlarning moliyaviy hisobotida sub’ekt faoliyatining barcha jabhalari mos
ravishda aks ettirilishining ehtimoli kam. Shuning uchun davlat sektori
sub’ektlaridan ular o’zlarining yillik hisobotlariga boshqa ko’rsatkichlar, masalan,
unumdorlik darajasi, xizmatlarning sifati va hajmi, shuningdek, u yoki bu
xizmatlarning maqsadiga qay darajada erishilganligi kiritilishi talab qilinishi
mumkin.
XASning
“Davlat sektorining auditi” bo’limida keltirilgan
tushuntirishlarni bunday ma’lumot auditi uchun qo’llab bo’lmaydi.
Shuningdek, davlat sektori auditoridan quyidagilar bo’yicha hisobot taqdim
etish talab qilinishi mumkin:
145
(a) amaldagi qonunchilik va tartibga soluvchi idoralar, shuningdek, hukumat
idoralari talablariga muvofiqligi bo’yicha;
(b) buxgalteriya hisobi va ichki nazorat tizimlari mosligi bo’yicha;
(v) dasturlar, loyihalar va faoliyat tejamkorligi, oqilonaliligi va
samaradorligi bo’yicha.
|