nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ishlarning qiymatdorlik koeffitsientlari

118
– standartlashtirish bo‗yicha tadbirlarning mohiyati (mahsulotga me‘yoriy
hujjat, kompleks
standartlashtirish dasturi, atrof muhitni
muhofazalashga standart,
birxillashtirish bo‗yicha tadbirlar va h.k);
– ko‗rsatkichlarni qiyoslash uchun asos (ilgari amalda bo‗lgan me‘yoriy
hujjatlar,
chiqariladigan mahsulot, ko‗rsatiladigan xizmatlar)
ning texnik-iqtisodiy
ko‗rsatkichlari;
– Iqtisodiy samaradorlikning namoyon bo‗lish sohalari (ishlab chiqish,
loyihalash, tayyorlash, foydalanish, iste‘mol qilish, tashish, saqlash, ta‘mirlash va b.);
– iqtisodiy samaradorlikni olish manbalari;
– foydalanilgan me‘yoriy va boshqa hujjatlar (davlatlararo, davlatlar, tarmoq va
boshqa me‘yoriy hujjatlari, yo‗rnqnomalar, metodikalar),.
2 Hisoblash uchun boshlang‗ich ma‘lumotlar.
Boshlang‗ich ma‘lumotlar qulaylik va yaqqol ko‗rinishi uchun 4.3.3-jadvalda
keltiriladi.
4.3.3-jadval.
Boshlang„ich ma‟lumotlar
Ko‗rsatki
chning
nomi,
o‗lchov
birligi
Ko‗rsat-
kichning
harfli
belgisi
Ko‗rsatkichning
qiymati
Ko‗rsatkichni olish manbalari
Asos
ko‗rsat-
kichi
Stan-
dartlash-
tirila-
digan
Asos
ko‗rsat-
kichi
Standartlash-
tiriladigan
ko‗rsatkichi
1
2
3
4
5
6
Jadvalning 1 grafasida tannarx, qo‗shimcha kapital mablag‗lar, mahsulot ishlab
chiqarish (ishlar) yillik dasturi (yoki kutilayotgan hajmi);
xizmat muddati,
sarflar
me‘yoriy ko‗rsatkichlari, tayyorlash, ta‘mirlar, xizmat ko‗rsatishda mehnat sarfi va b.
keltiriladi.
2 grafadagi harfli belgilarning umum qabul qilinganlari qo‗llaniladi.
3 va 4 grafalarda asosiy va standartlashtiriladigan ko‗rsatkichlarning qiymatlari
ko‗rsatiladi. 5 va b grafalarda tayyorlovchilar yoki iste‘molchilarning ma‘lumotlari,
hisobiy yo‗l bilan olingan ko‗rsatkichlar,
smeta narxi, me‘yoriy ma‘lumotlar va
boshqa manbalar ko‗rsatiladi.
119
Bu bo‗limning o‗zida ITI, TKI, me‘yoriy hujjatni ishlab chiqish va joriy qilishga
ketgan harajatlar aniqlanadi.
Iqtisodiy samaradorlik ko‗rsatkichlari 4.3.4-jadvalda keltiriladi.
4.3.4-jadval.
ASSIGNATSIYALAR (fr.) - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 60/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)ASSIGNATSIYALAR (fr.) — 1769 yildan 1849 yilgacha Rossiyada chiqarilgan qog‘oz pullar. A. chiqarishning bevosita sabablari Turkiya bilan bo‘lgan urush va xo‘jalik oborotiga beso‘naqay mis hamda kumush tangalar o‘rniga muomalaning qulay vositasini berish zarurligi hisoblanadi. ASSIGNOVKA (lot.) — hujjat, buyruq shu bo‘yicha vazifador shaxsga yoki kredit muassasalariga ochilgan xarajat amalga oshiriladi yoki ma’lum maqsad uchun ma’lum summa beriladi.
ASSIMMETRIK AXBOROT — bitimlarning ayrim ishtirokchilari ega bo‘lgan, boshqa manfaatdor shaxslar shunday axborotga ega bo‘lmagan vaziyat.
ASSORTIMENT (fr.) — nomlari, turlari, sortlari, markalari, hajmlari, artikullari va h.k. bo‘yicha aniqlashtiriladigan bir xil nomli mahsulot (xizmat)ni tanlash.
ASSORTIMENT AYIRBOSHLASH — ichki savdo tashkilotlari (davlat, kooperativ va h.k.), ayniqsa chegara oldi hududlari tomonidan iste’molga mo‘ljallangan tovarlarni balans asosida o‘zaro yetkazib berish. Shunday yetkazib berish hajmlari tomonlarning bittasining ichki chakana baholarida yoki ekvivalent valutaga hisoblangan shartnoma baholarida aniqlanadi. A.a. tashqi savdo bitimlari doirasidan tashqari, birinchi navbatda chegara oldi mamlakatlar territoriyasi o‘rtasidagi realizatsiya qilinadigan keng iste’mol tovarlari komplektini boyitish va kengaytirish imkonini beradi. A.a. univermaglar savdo iqtisodiy hamkorligi hisoblanadi. Ayni paytda A.a. raqiblar hududida ochiladigan ayrim mamlakatlarning firma magazinlari yordamida ham amalga oshiriladi (misol, Moskva shahridagi “Leyptsig”, “Yadron”, “Balaton”, “Kobul” va h.k.). A.a. tashqi iqtisodiy faoliyatda tub o‘zgarishlarni hisobga olgan holda yanada rivojlanish uchun qulay shart- sharoit tug‘diruvchi chegara oldi va qirg‘oq oldi tashqi iqtisodiy ayirboshlashning muhim va istiqbolli shaklidir.
ASSORTIMENT KENGAYTIRILISHI (ingl. Product line stretching) — mavjud tovarlar kategoriyalariga yangi variantlarning qo‘shilishi. Bunga o‘xshash kengaytirishni marketologlar savdo markasi nufuzi barbod bo‘lishi tavakkali bilan bog‘laydilar. Hayotda bunga misollar juda ko‘p.
|
| |
Izogidrik xolati - Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги

Izogidrik xolati
Ko‘z tomchilarga shifokor ko‘rsatmasiga binoan izogidrik bo‘lishi talabi qo‘yiladi. Izogidrik, demak tomchilar ko‘z suyuqligining pH yaqin bo‘lishi kerak, ya’ni pH-5,0-8,5- oralig‘ida. Bunga erishish uchun bufer eritmalar qo‘shiladi (borat va fosfat eritmalari). Ko‘pincha 4,5-9,0 intervallarida bo‘lishi mo‘ta’dil. Chegaradan oshsa og‘riq, achitish xolatlari kuzatiladi.
Ko‘z tomchilarining ta’sir kuchini uzaytirish
KTning kamchiligi, ularni ta’sir vaqti qisqa bo‘lishi. SHunda ularni qayta, qayta tomizish qator salbiy ta’sir ko‘rsatish mumkin, masalan lizotsimni yuvilishiga va uning oqibatida infeksiyaga yo‘l ochilishi.
KT dagi dori moddalarni ta’sirini uzaytirish maqsadida vrach bilan kelishgan xolda prolongatorlar kiritiladi. Ular quyidagi talablarga javob berishi kerak:
Prolongatorlar sifatida YUMB qo‘llash maqsadga muvofiq.Ularning eritmalari qovushqoqligini oshirish xususiyatiga ega, ko‘z suyuqligining qovushqoqligiga yaqin 5-15 SPZ bo‘lgan eritmalar xosil qiladi.
Asosan shu maqsadda:
-natriy karboksimetilsellyuloza 0,5-2%;
metilsellyuloza 0,5-1%;
polivinil spirt 1-2%
poliakrilamid 1-2 %
polivinilpirrolidon;
kollagen 0,5%
mikrob polisaxaridi-aubazidan 0,1-0,3%;
poliglyukin qo‘shish mumkin.
KTga ta’sirni uzaytiruvchi moddalar qo‘shishda oldindan xozirlangan eritmalari tayyorlab qo‘yib, zarur paytda ishlatiladi. Ta’sirni uzaytiruvchi lar esa erituvchining yarim qismida eritiladi.
KT ta’sirini uzaytirish suvsiz erituvchilarni qo‘llash yo‘li bilan xam erishish mumkin. Xozirda maxalliy anestetiklar ( dikain, novokain) KT ta’sirini uzaytirish PEG-400 erituvchisini ishlatish bilan ta’minlanadi.
Misollar: Pilokarpin suvli KT ni ta’siri maksimum 2 soat, sh.u, kuniga 6 marta preparatni qo‘lash zarur. YUMB qo‘shilgan pilokarpin KT ( natriy KMS 2%) kuniga faqat 3 marta tomizishga mo‘ljallangan.
|
O‘qitish maqsadi - Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги

O‘qitish maqsadi: ko’z dori turlarini texnologiyasini takomillashtirishga oid nazariy va amaliy savollarni o1zlashtirish
Tayanch atama va iboralar:
ko‘z o‘rnatmalari (KO‘)- kon’yuktival xatachaga o‘rnatish uchun mo‘ljallangan steril qattiq yoki yumshoq preparatla, ko’z dorivor pardalar, intraokulayr dorivor pardalar, tеrаpеvtik оftalmologik sistemalar, gidrofil kontakt linzalar, ko‘z uchun sepmalar
Tushuntirish matni
Ko‘z dori turlarini zamonaviy tasnifi, qo‘yilgan talablar
Ko‘z dori turlari (KDT) boshqa dori turlari (DT) qatorida aloxida o‘rinni egallaydi - bu ularni, birinchidan, qo‘llash spetsifikasi, ikkinchidan ko‘zning tuzilishi, funksiyasi, o‘ta nozikligi, DM so‘rilish mexanizmi, ularni tarqalishi va ko‘zning to‘qima va suqliklari bilan uzaro ta’siriga va x.q.
Taniqli oftalmolog akad. Filatov V.P. etgan:” Odamning ko‘zlari- sezish a’zolar eng muximligi bilan ajralib turadi. Odam tashqi olam haqidagi informatsiyani -ma’lumotning 90 % ni ko‘rish a’zosi qabul qilar ekan.
Ko‘z shilliq qavatlari boshqa shilliq qavatlardan eng sezuvchan va nozikligi bilan ajralib turadi va tashqi omillarga- mexanik iflosliklar, osmotik bosim, rN bilan ko‘z suyuqligidan farqlanadigan eritmalar, mikroorganizmlar juda xam sezgir. Shuni hisobga olgan xolda ko‘z uchun yaratiladigan DT talablar yuqori bo‘lishi tabiiy.Amaliyotda ko‘z kasalliklarni davolash uchun DM turli dori shakllaridaqo‘llanilish mumkin. Xozirda etakchi mamlakatlarninng farmakopeyalarida keltirilgan ta’rif bo‘yicha KDT bu- ko‘z kon’yuktivasiga yoki ko‘z soqqasiga ( olmasiga) yoki kon’yuktival xaltachaga qo‘llanadigan steril suyuqliklar, yumshoq va qattiq preparatlar.
Zamonaviy tasnif KDT ga:
-ko‘z tomchilari (KT);
-yuvish uchun eritmalar, namlash uchun eritmalar;
-ko‘z spreylari;
-ko‘z uchun yumshoq DT;
- ko‘z uchun qattiq DT;
- ko‘z uchun o‘rnatmalari;
- oftalmologik in’eksiyalar.
|
KS rivojlanishi yangi asoslarni qo‘llash bilan bog‘liq. Xususan gel xosil qiluvchi

KS rivojlanishi yangi asoslarni qo‘llash bilan bog‘liq. Xususan gel xosil qiluvchi. Hozirda ko‘z surtmasini tayyorlashda gidrofil – metilsellyuloza, kollagenli asoslari xam ishlatiladi. 1-5% li oqsil konsentratsiyasiga ega bo‘lgan kollagen eritmasining qovushqoqligi va konsistensiyasi surtma asosi uchun hosdir. Kollagen gidrofob asoslaridan farqli ravishda ko‘zning ichki qavatiga toksik ta’sir ko‘rsatmaydi, shuning uchun kollagen asosidan tayyorlangan surtmalar operatsiyalardan oldingi va keyingi bosqichlarda qo‘llaniladi. 2% kollagen asosidan sulfapiridazin Na 10% va kortizon 0,1% ko‘z surtmalari olinib, tajribada tekshirilganda, shu narsa tasdiqlanganki farmakopeyadagi ko‘z surtmalari uchun mo‘ljallangan asoslarga qaraganda kollagendan tayyorlangan surtmalarda dori moddani ajralib chiqish tezligi yuqoriroq bo‘ladi.
Kollagenning 2% li suvli gelidan tayyorlangan “Sulfakollag” ko‘z surtmasi- rogovitsani yarali qobig‘ini davolashda ishlatiladi.
Tarkibi: 0,1% gidrokortizon atsetat
10% li Na sulfapiridazin
Xozirda akril kislotaning sopolimeri- karbopol geli asosida qator yallig‘lanishga qarshi ( kortizon, deksametazon), antibiotiklar ( tetratsiklin, xlortetratsiklin) vitamin saqlovchi ( B3,B6, B12, A, E, D). Undan tashqari zamonaviy jihoz turlari- ichki yuzasi laklangan metal tubalar va polimerlar asosida tayyorlangan jihozlar. Farmakopeyadagi ko‘z surtmalari uchun mo‘ljallangan asoslarga qaraganda bir qator ustinliklarga ega. (Vazelin: Lanolin 9:1) Vazelin gidrolin absorsion asos.
|
Tasdiqlayman” K. T. I. B. D. O’ M. Xolmurodov “ ” 2023-yil

|
Tasdiqlayman” K. T. I. B. D. O’ M. Xolmurodov “ ” 2023-yil
|
bet | 1/3 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 2,03 Mb. | | #160676 |
Bog'liq 1.O\'quv amliyot tex xaritasi (1)
“TASDIQLAYMAN”
K.T.I.B.D.O’ ___________ M.Xolmurodov
“____”__________ 2023-yil
O’quv amaliyotining dars rejasi
Mashg’ulot o’tkazilgan joy:_____________________________________________________
Guruhlar
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Dars o’tilgan sana
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1.O’quv predmetining nomi: “Shaxsiy kompyuter va ofis qurilmalarini sozlash va ta’mirlash ”
2. Mavzu va uning tartib raqami:№1 Tizimli platadagi kengaytirish slotlariga qurilmalarni o’rnatish.
3. Darsning maqsadlari:
a) Ta’limiy maqsad: O’quvchilarga Tizimli platadagi kengaytirish slotlariga qurilmalarni o’rnatish haqida tushuncha berish.
b) Tarbiyaviy maqsad: O’quvchilarni Vatanparvarlik ruhida tayyorlash
v) Rivojlantirish: O’quvchilarni mustaqil fikirlashini o’stirish.
4. Mashg’ulotlardan kutilayotgan natijalar:
a) O’quvchilarni qilingan ishlar natijalarini tekshirish.
b) Ma’lumotlarni saqlovchi disk hajmiga qarab bo’lish
v) personal kompyuterda disk hajmi
5.O’quvchi bajara olishi kerak:
a) O’quvchilar Ma’lumotlarni saqlovchi disk qurilmalarni urnatish .
b) O’quvchilar qilingan ish natijalarini amaliyotda bajarish
v) O’quvchilarniTizimli plata,OZU modulining tipini ishlatish
6. Moddiy-texnikaviy ta’limot:
a) Texnik vositalar, axborot manbalari, ko’rgazmali qurollar va tarqatma materiallar:
Noetbook , РМП-(Рабочее место преподавателя), Принтер, Перпелётчик
Buklet Kompyuter kurgazmali qurol, Plakat, kartochka
Slayd Kadaskop,Tarqatma material, kartochka
b) Maxsus moslamalar korpular
v) O’lchov –tekshiruv va ishlov beruvchi asboblar:
Стабилизатор, Блок бесперебойного питания
Uyga vazifa:
Mavzu haqida bilim va kunikmalarini amaliyotda urganib kelish
O’qituvchi: Qurbonov Abduhalil Choriyevich __________
(F.I.O) (imzo)
O’quv amaliyotining texnalogik xaritasi
№
|
Mashg’ulot bosqichlari
|
Ajratilgan vaqt
|
Mashg’ulot mazmuni
|
Ta’lim metodlari
|
|
|
| |
Osmolyarlik talabi - Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги

Osmolyarlik talabi
Osmolyarlik ko‘z suyuqligida tuzlarni konsentratsiyasi bilan belgilanadi. Ko‘z suyuqligining osmolyarligiga asosan noorganik ionlar: natriy, kaliy, kalsiy, xloridlar va bikarbonat ta’sir ko‘rsatadi. Ular kon’yunktiva va ko‘zning muguz parda oralig‘idagi suyuqligining osmotik bosimini nazoratida muxim axamiyatga.. Osmolyarlik sog‘lom odamko‘zida o‘rtacha 302 mmol/kg tashkil etadi kunduz kuni.
“Quruq ko‘z” sindromi ko‘pincha giperosmolyarlik xolati vujudga kelganda paydo bo‘ladi.10
Ko‘z tomchilar xozirda ko‘pincha ko‘p komponentli dorivor moddalarni aralashmasidan tashkil topgan. Zamonaviy oftalmalogiyada ko‘zni davolash uchun taxminan 100 ta dorivor moddalar qo‘llaniladi. Oftalmalogiyada qo‘llaniladigan dori moddalarining asosiy guruxlari:
Antibiotiklar (penitsillin, neomitsin)
Vitaminlar (riboflavin, askorbin kislotasi)
Antiseptik moddalar (sulfatsil natriy, rux sulfat, borat kislotasi)
Alkaloidlarning turli tuzlari (pilokarpin gidroxlorid, atorin sulfat)
Gormonal preparatlar (gidrokortizon, kortizon saqlovchi suspenziyalar)
Ko‘z tomchilari oz miqdorda tayyorlanganligi sababli va moddalarning konsentratsiyasi kichik bo‘lgani uchun, ularning dozasini to‘g‘ri saqlash qiyinchilik tug‘diradi. Shuning uchun ko‘z tomchilarini tayyorlashda konsentratlar ishlatish maqsadga muvofiq. Ular bir komponentli va ko‘p komponentli bo‘lishi mumkin. Bir komponentlik konsentratlardan 20% glyukoza, 10% kaliy yod, 10% kalsiy xlorid, 4% borat kislotasi, 2%, askorbin kislotasi,10% natriy xlorid, 10% natriy yodid, 0,02% riboflavin, 1,2% sink sulfat, 0,02% sitral eritmalari qo‘llaniladi. Undan tashkari 0,02% riboflavin eritmasida tayyorlanadigan konsentratlar xam ishlatiladi: 20% glyukoza,10% kaliy yodid, 10% askorbin kislotasi,4% borat kislotasi,10% natriy xlorid.
Ko‘z tomchilarini tayyorlashda konsentratlar va dorixonada oldindan xozirlangan eritmalarni ishlatish juda katta axamiyatga ega, chunki ularning filtrlash,taxlil qilish va sterilizatsiyalash jarayonlari osonlashadi xamda dorixonalardan bemorga berish vaqti ancha qisqaradi. Xar xil muddatga tayyorlanadigan ko‘z tomchilarini tarkiblari №195 buyrug‘ining ilovasida berilgan.
Ko‘z suspenziyalari va emulsiyalari
Ko‘z suspenziyalari bu o‘ta disperslangan DM ning suvli yoki moydi dispersion muxitdagi osilmalari. Dispergirlash yo‘li bilan olinadi.Xozirda suspenziya kurinishida oftalmologiyada steroid gormonlar preparatlari qo‘llaniladi,turg‘unlashtiruvchi vosita sifatida PEG-400 va 0,1-0,15% natriy xlorid eritmasi ishlatiladi.
Ko‘z emulsiyalari- steril suvsiz erituvchilarda DM eritmalari emulgirlangan sistemalar.Emulsiyaning suvli fazasi pN 4,5-7,0 atrofida bo‘ladi.Masalan, glaukoma kasalligini davolash uchun pilokarpin emulsiyasi yaratilgan. Bunda 0, 25% pilokarpin g/x suvli eritmalari 10-80% indifferent moyda( eritmasida) emulgator yordamida emulgirlangan.
|
Uslubiy ta’minot va mashg‘ulot jihozlanishi

Uslubiy ta’minot va mashg‘ulot jihozlanishi: mavzuga oid tarqatma materiallar, MHlar, uslubiy qo‘llanma, adabiyotlar, o`quv-uslubiy majmua, ma’ruza matni, internet ma’lumotlari, mavzu bo‘yicha taqdimot.
Mavzuning o‘zlashtirilishini nazorati
Test nazorat savollarini yechish
1. Fiziologik va qon o‘rnini bosuvchi eritmalar nima uchun glyukoza saqlaydi?
a) kerakli oksidlanish-qaytarilish potensialini saqlash uchun
b) eritmani fizik-kimyoviy hossalari bo‘yicha qon zardobiga yaqinlashtirish uchun
c) to‘qima va xujayralar faoliyatini to‘la ta’minlash uchun
d) organizmni energetik quvvatini ta’minlash uchun
2. Poliglyukin eritmasidagi dekstranning molekulyar massasi:
a) 5500-70000 b) 35000-10000
c) 60000-10000 d) 80000-10000
3. Reopoliglyukin eritmasidagi dekstranning molekulyar massasi:
a) 30000-40000 b) 35000-10000
с) 60000-10000 d) 80000-10000
4. Polivinilpirrolidon qanday infuzion eritmalar tarkibiga kiradi?
a) parenteral oziqlantirish uchun mo‘ljallangan
b) toksinlarni chiqarish uchun mo‘ljallangan
с) shokka qarshi mo‘ljallangan
d) tuz-suv balansini tiklash uchun mo‘ljallangan
5. Infuzion eritmalar sifatini O‘zR SSVning qaysi buyrug‘i asosida nazorat qilinadi?
a) 1026 b) 17 с) 435 d) 582
6. Ringer va Ringer-Lokkning infuzion eritmalarning farqi nimada?
a) glyukoza qo‘shilishi yoki qo‘shilmasligi bilan
b) farqi yo‘q с) sterillash vaqti bilan
d) har xil tuzlar qo‘shilishi bilan
7. Infuzion “Disol” tarkibi nimadan iborat?
a) natriy atsetat, natriy xlorid, kaliy xlorid, in’eksiya suvi
b) natriy va kaliy xlorid, in’eksiya suvi
с) natriy atsetat va in’eksiya suvi
d) natriy gidrokarbonat va in’eksiya suvi
8.Rondeks infuzion eritmasi qanday ta’sir ko‘rsatadi?
a) dezintoksikatsion b) parenteral oziqlantirish uchun
с) gemodinamik d) suv-tuz muvozanatini tiklaydi
9)Gemodez eritmasi qanday ta’sir ko‘rsatadi?
a) dezintoksikatsion b) parenteral oziqlantirish uchun
с) gemodinamik d) suv-tuz muvozanatini tiklaydi
10) Gelenpol eritmasi qanday ta’sir ko‘rsatadi?
a) dezintoksikatsion b) parenteral oziqlantirish uchun
с) gemodinamik d) kislorod tashuvchi
|
Toshkent. Eski shahar - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

68
bo‘lgan. «Nizom» e’lon qilingandan so‘ng unda nazarda tutilgan chora-
tadbirlarni amalga oshirishda mahalliy aholining milliy, diniy va mahal-
liy xususiyatlari inobatga olinmadi.
Mazkur «Nizom» asosida podsho ma’murlari mahalliy xalqqa tegish-
li yer larning katta qismini tortib oldi va ular asosida Rossiyadan ko‘chib
kelganlar uchun yer fondi tashkil etildi. Bunday siyosat yer masalasi juda
nozik bo‘lgan, aholi zich joylashgan, ayniqsa, sug‘oriladigan ekin may-
donlari kam bo‘lgan Farg‘ona vodiysida mahalliy aholining ahvolini yo-
monlashtirib yubo radi. Bundan tash qari Farg‘ona vodiysi, asosan, impe-
riyaning paxta xom ashyosini yetishtirib beruvchi hududga aylantirilgan
edi. Vodiyda paxta yetishtirish ning ko‘paytirilishi sababli g‘alla, ozuqa-
bop ekinlar maydoni va yaylovlarning qisqarishi, oziq-ovqat va boshqa
mahsulotlar narxini keskin oshirib yubordi.
1891-yilda Rossiyadan aholining Farg‘ona viloyatiga ko‘plab ko‘chi-
rib keltirilishi, ularning joylashtirilishi yer taqchil va aholi zich yashay-
digan vodiyning ahvolini nihoyatda yomonlashtirib yubordi. Shubhasiz,
pod sho hukumatining bunday harakatlari mahalliy aholi noroziligining
yanada ortib borishiga sabab bo‘ldi.
Mustamlakachi hukumat Turkiston o‘lkasining barcha joylarida ma-
halliy aholining milliy va diniy qadriyatlarini hisobga olmasdan, ularga
qarshi siyosat olib bordi. Podsho hukumati tomonidan o‘lkadagi vaqf
mulklari qisqartirildi. Vaqf mulklariga tegishli yerlarni tugatishga qara-
tilgan chora-tadbirlar esa vaqf yerlarining katta qismi davlat mulkiga ay-
lantirilishiga olib keldi. Bu o‘lka hayotida, keng xalq ommasi o‘rtasida
yuqori nufuzli din peshvolari, diniy muassasalar va ta’lim maskanlarida
ish olib boradigan mutasaddilar ning keskin noroziligini keltirib chiqardi.
Norozilik harakatlariga o‘lka ma’muriyatining mahalliy xalq man-
faatlaridan imperiya manfaatlarini ustun qo‘yuvchi siyosat olib borishi,
tub aholi yashash sharoitlarining yomonligi , soliqlarning ko‘pligi, amal-
dorlarning pora xo‘rligi va o‘z mansabi-
ni suiiste’mol qi lishlari, to‘lovlar hamda
majburiyatlar ning og‘irligi kabilar sabab
bo‘ldi. Maorif, tibbiy xizmat, obodonchi-
lik ishlari qarovsiz bo‘lib, ularga hukumat
tomonidan mablag‘ ajratilmagan. Bunday
salbiy holatlar mahalliy xalqlar ning mus-
tamlakachilarga nis batan naf ratini oshirib,
ularga qarshi g‘ala yon va qo‘zg‘olonlar
ko‘tarishiga olib keldi.
Qo‘zg‘оlоnning - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

72
!
!
!
tiga yana bir sabab bo‘ldi. Qo‘zg‘olon ko‘targanlarning tarqoqligi, aniq
reja ishlab chiqilmaganligi, hamma bir vaqtda ko‘tarilmaganligi ularga
pand berdi. Xususan, Ketmontepa va Ko‘gartdagi odamlarga boshchilik
qilgan Chibil bo‘lisi Dukchi eshonga zudlik bilan qo‘shilish o‘rniga
atrofida joylashgan mustamlakachilarga qarshi kurash olib borishga
harakat qilib taktik xatoga yo‘l qo‘ydi. Aholining ayrim tabaqalari
qo‘zg‘olonga qo‘rqqanidan, ba’zilar qo‘zg‘olon g‘alaba qozonishiga
ishonmagani uchun qo‘shilmadi.
Dukchi eshonning yetarli darajada tayyorlanmay, harbiy sohadan be-
xabar, yaxshi qurollanmagan muridlari bilan ochiqchasiga qo‘zg‘olon
ko‘ targanligi mustamlakachilarning qo‘zg‘olonni osonlik bilan bostirishi-
ga imkon berdi. O‘lkada hukmron bo‘lib olgan mustamlakachi hukumat
qo‘zg‘olonni bostirishga erishdi. Andijonda ko‘tarilgan qo‘zg‘olon na-
faqat Turkiston o‘lkasi ma’muriyatini, balki Rossiya imperiyasi hukuma-
tini ham qattiq xavotirga solib qo‘yadi. Qo‘zg‘olondan keyin o‘lkaning
har bir hududida norozilik kayfiyatidagi barcha aholini qattiq nazorat-
da ushlab turishga qaratilgan choralar ko‘rildi. Har qanday norozilik
ko‘rinishdagi harakatlarni ayovsiz bostirishga kirishildi.
Qo‘zg‘оlоnning - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

66
!
!
!
dorlar va sudxo‘rlarga, hokimiyatni
suiiste’mol qilish bilan tanilgan shahar
bosh oqsoqoliga qarshi noroziligi bilan
boshlandi. Bu qo‘zg‘olonchilar, asosan,
mardikorlar va hunarmand-kosiblardan
iborat edi.
Bu voqeani o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan-
lardan biri shunday yozgan edi: «Qo‘z-
g‘olonchilarning maqsadi bo‘layot gan
kamsitishlarni to‘xtatishga erishish
edi. Olomon shahar boshlig‘i S. Putin-
sev huzuriga chora ko‘rish to‘g‘risidagi
talab bilan yo‘lga tushadi. Olomonda
o‘qotar yoki zamonaviy qurollar ham yo‘q bo‘lib, ular taxminan 400
kishi atrofida edi».
Eski shahar oqsoqoli Muhammad Yo qub olomondan qo‘rqib shahar
boshlig‘i huzuriga boradi. Xalq S. Putinsevdan oqsoqolni ular ixtiyoriga
berishni talab qildi. S. Putinsev esa muzokara o‘rniga kuch ishlatishni af-
zal ko‘rdi. Kuch ishlatish to‘g‘risidagi buyruqdan keyin sabr kosasi to‘lgan
xalq uzoq o‘ylab o‘tirmay hokimga qarshi hujum boshladi. Uning odam-
larini tor-mor etib, o‘zini kaltaklashdi. Toshkent oqsoqolining uyiga o‘t
qo‘yishdi. S. Putinsev va unin g mirshablarini do‘pposlagan xaloyiq mah-
kamani ham ostin-ustun qildi. Qo‘zg‘olonni bostirish uchun kazaklar polki
va bir rota askar chaqirildi.
O‘zingizni sinang!
muhammad yoqub – … Polkovnik Putinsev – ...
Qo‘zg‘olon sabablari – ... Qo‘zg‘olonchilar ... iborat edi
O‘lka ma’muriyatining norozilik harakatlarini
shafqatsiz usullar bilan bostirishi, qo‘zg‘olon ish-
tirokchila rini ayov siz jazolashi mustamlakachi
hukumatning asl yuzini yaqqol ko‘rsatib berdi.
Toshkentdagi qo‘z g‘olon Turkiston mustamla-
ka ma’muriyatini jiddiy tash vishga soldi. U hukumatga politsiya shtatini
ko‘paytirish va jazo vakolatlarini yanada kengaytirish haqida murojaat qil-
di. Sankt-Peterburg Turkiston general-gubernatorining iltimosini qondirib,
o‘lkada «mirshablik holati»ni joriy etishga ruxsat berdi. Mustamlakachi-
lar uchun keng vakolatlar berildi. Turkiston general-gubernatori «kuchli
Xalq hayotining qashshoqlashishiga qanday omillar sabab bo‘ldi? 
4

65
18-§. TOSHKENTDA «VABO ISYONI»
1892-yilning mart oyida Afg‘onistonda vabo ka-
salligi tar qaldi. Bahor faslining oxirlariga kelib bu
kasallik Samarqand viloyatining Jizzax uyezdida,
7-iyunda esa Toshkentda ham qayd qilindi. Tosh-
kent shahar ma’muriyati kasallikka qarshi tadbirlar qatorida shaharda-
gi 12 ta qabristonni yopib qo‘ydi. Shu kasallikdan vafot etgan ki shilar
uchun shahardan chekka joyda maxsus qabristonlar ochish va’da qilindi.
Lekin amalda shahardan tashqarida faqat bitta qabriston ochildi. Sani-
tariya tadbirlari xalqqa ishonarli qilib tushuntirilmadi. Bundan tashqari
shifokor-feldsherlar yetishmasligi sababli bemorlarni tekshirish ko‘pincha
uchinchi yo to‘rtinchi kuni o‘tkazilar edi. Bu vaqtda aholi o‘rtasida mus-
tamlakachi ma’murlar suvni, shifokorlar esa bemorlarni qasddan zaharla-
yotgani, murdalarning qabrlardan chiqarib tashlanayotgani to‘g‘risidagi
mish-mish gaplar tarqaldi. Turkiston o‘lkasida 1892-yil 18-iyundan kuch-
ga kirgan «Harbiy holatda deb e’lon qilingan joylar
haqida Qoida» joriy etildi. Bunday vaziyat aholi
orasida sarosimalik va norozilik keltirib chiqardi.
Bu vaqtda Toshkentning Eski shahardagi xalqpar-
var oqsoqoli Inog‘omxo‘ja Umriyoxo‘jayev lavo-
zimidan chet lashtirildi. Uning o‘rniga tayinlangan
shaxs pora olish ni kuchaytirish maqsadida bosh-
qa kasallik bilan og‘rib vafot etganlarni ham vabo
uchu n ochilgan shahar chekkasidagi qabristonga
ko‘mishni buyurdi. Xalq bunga keskin norozilik
bildirdi. Bu holat qo‘zg‘olon boshlanishiga sabab
bo‘ldi.
1892-yildagi norozilik harakatlarini keltirib
chi qargan asosiy sabab, bi rinchidan, mahalliy aholiga nisbatan siyosiy,
ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan mustamlakachilik jabr-zulmi ning tobora ku-
chayib borayotganligi; ikkinchidan, xalq ommasining og‘ir ahvoli, hu-
narmand kosiblar va mardikorlarning ayov siz ishlatilishi; uchinchidan,
iste’mol mahsulotlari narxlarining to‘xtovsiz oshib borishi, soliqlarning
ko‘pligi; to‘rtinchidan, amaldorlarning o‘z man sablarini suiiste’mol qi-
lishi, poraxo‘rligi kabi holatlarning ko‘payib ketishi bo‘ldi.
Tarixda «Vabo isyoni» (yoki «Toshotar voqeasi»)
deb nom olgan qo‘zg‘olon 1892-yilning 24-iyunida
boshlandi. Dastlab mahalliy aholining noinsof amal-
Xonlikning 
ijtimoiy-siyosiy - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

122
!
!
!
katini bostirish va davlat yaxlitligini saq lash uchun kurash vositasi edi.
Bu qo‘shin yaxshi uyushmagan, harbiy tartib-intizom bo‘sh, nihoyatda
sodda qurollangandi. Xonning muntazam qo‘shini yasovul boshi boshqa-
radigan 1,5 ming kishidan iborat edi. 1873-yildan boshlab Xiva qo‘shini
faqat ichki tartibni saqlash vazifasinigina bajargan.
Xonlik ma’muriy jihatdan 18 ta beklik va 2 ta noiblikka bo‘lingan
edi. Ulardan eng yi rik lari Hazorasp, Urganch, Qiyot, Ko‘hna Urganch,
Xo‘jayli, Qo‘ng‘irot hisoblangan. Ular ning har biriga xon tomonidan ta-
yinlangan bek yoki hokim rahbarlik qilar edi. Xonlikda ikkita kichik vi-
loyatlar ham bo‘lib, ularni xon noiblari boshqarardi. Xiva shahri va uning
tevaragi bevosita xonning tasarrufida bo‘lgan. Mavjud boshqaruv appa-
ratidagi mansabdor shaxslar dehqon va hunarmandlardan yig‘iladigan
soliqlar hisobidan kun kechirar edi.
Mehtar (bosh vazir) va
devonbegi (devonxona mutasaddisi) xon-
ning oliy amaldorlari va yaqin maslahatchisi bo‘lgan. Xonlikdagi sud-
lov tizimida hokimiyatga qarshi arzimagan qilmish uchun ham o‘lim
jazosi qo‘llanilar edi.
Islom dini ruhoniylari mamlakatdagi ijtimoiy-siyosiy hayotda katta
ta’sirga ega edi. Xiva Buxorodan keyingi islom dini markazlaridan biri
sa nalardi. Shaharda 160 dan ortiq masjid va dindorlarning qadam josiga
aylangan 60 dan ziyod avliyoning daxmasi mavjud bo‘lgan. Mamlakat-
da 1,5 ming ga yaqin maktablar faoliyat yuritardi. Bu maktabni bitirgan
talabalar ning ayrimlari oliy (madrasa) o‘quv yurtida o‘qishni davom etti-
rib, 10 yilgacha ta’lim olishardi. Bunda asosiy fanlar sifatida arab gram-
matikasi, islom huquqi va falsafasi, shuningdek, qo‘shimcha ravishda
elementar arifmetika va geometriya o‘qitilardi. Madrasa talabalari im-
tihon sinovlari topshirganlaridan so‘ng bo‘shab qolgan qozilik, imomlik
yoki boshqa biror nufuzli lavozimlarni egallashlari mumkin edi.
Xiva xonligi qo‘riqchilari. XX asr boshi

|
Xiva xonligi qo‘riqchilari. XX asr boshi Pdf ko'rish
|
bet | 113/142 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 6,21 Mb. | | #157847 |
Bog'liq ozbekiston tarixi 9 uzb (1)Xiva xonligi qo‘riqchilari. XX asr boshi
solg‘ut
– yer solig‘i,
zakot, cho‘p puli – o‘tloqlardan foydalanganlik
uchun soliq, turar joylardan
o‘tov solig‘i kabilarni to‘lashgan.
Bunday soliqlardan tashqari dehqonlar turli-tuman majburiyatlarni
ham bajarishgan. Bu majburiyatlar orasida sug‘orish tizimini ta’minlash,
yangila rini barpo etish eng og‘iri edi. Xiva dehqonlari har yili kanal-
larni tozalashga, ko‘tarmalarni qurish va qayta tiklashga, to‘g‘onlar va
ko‘priklarni ta’mirlashga chiqardi. Bu ishlarga dehqonlar o‘z ish qurollari
va oziq-ovqati bilan kelardi. Majburiy ishga chiqmaganlar esa muayyan
miqdordagi mablag‘ni xazinaga to‘lashlari shart bo‘lgan. Xon farmonla-
rini e’lon qiluv chi jarchi o‘z foydasiga
afanak puli yig‘gan bo‘lsa, ishlar
nazo ratchisi va mutasaddisi ham o‘z ulushini olishga harakat qilgan.
Dehqonlar aholining 90% ga yaqinini tashkil etsalar-da, sug‘oriladigan
yerlarning atigi 5% iga egalik qilishardi. Yersiz va kam yerli dehqonlar
esa yirik zamindorlarning va vaqf yerlarida ijarachi sifatida ishlab beri-
shardi. Deh qonlar ulushbay yoki hosilning teng yarmi hisobiga mehnat
qilishgan. Ishlar yakunlanganidan keyin, odatda, yer egasiga hosilning
40–50% i be rilgan. Teng yarmiga ishlovchilar esa
yarimchilar deb atal-
gan. Yeri ham, asbob-uskuna lari ham, ish hayvoni ham bo‘lmagan deh-
qonlar esa zamin dorlar qo‘lida turli shartlarga ko‘nib ishlashga majbur
edilar. Qarzdor deh qonlar o‘z qarzlarini uzish uchun ma’lum vaqt davo-
mida tekin ishlab be rishlari lozim edi.
Shu zaylda xonlikda yersiz dehqonlar soni yildan yilga o‘sib borardi.
Ular xonlar, beklar va ularning amaldorlariga tobora qaram bo‘lib bori-
shardi. Bu jarayonlarning barchasi Xiva xonligining umumiy iqtisodiy va
ijtimoiy ahvoliga o‘z salbiy ta’sirini o‘tkazdi.
http://eduportal.uz
|
| |
Yodda tuting! - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

|
O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari) Pdf ko'rish
|
bet | 112/142 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 6,21 Mb. | | #157847 |
Bog'liq ozbekiston tarixi 9 uzb (1)Yodda tuting!
Xiva xoni mamlakatni o‘zi mansub bo‘lgan qo‘ng‘irot urug‘i
zodagonlari, saroy a’yonlari va oliy ruhoniylar guruhi ma-
dadiga tayanib boshqargan.
O‘zingizni sinang!
yasovulboshi – ...
mehtar – ... Qo‘ng‘irotlar – ...
http://eduportal.uz
123
Yer egaligi
yerga ishlov berish. XIX asr oxiri
Soliq va
majburiyatlar
Yer davlat boyligining birlamchi omilidir. Bu boylik
dehqonlar mehnati evaziga qo‘lga kiritiladi. Dehqon-
lar mehnati yer unumdorligini oshirish va ishlab chiqarishni rivojlan-
tirishga qaratilgan. Bu borada Xiva xonligi dehqonlari ham mirishkor
edilar. Xonlikda g‘alla yetishtirish qishloq xo‘jaligining asosiy tarmog‘i
bo‘lib, asosan, sholi, jo‘xori hamda suli ko‘p yetishtirilar edi. XIX asr-
ning 90-yillaridan boshlab Rossiya bilan savdo-sotiqning rivojlanishi na -
tijasida paxta yetishtirishga ixtisoslashuv ham jadal kechdi.
Xonlikdagi yerlarning aso siy qismi xon va uning amaldorlariga te-
gishli edi. Amaldor va a’yonlarga haq sifatida Xiva xonlari ularga dav-
lat yerlari hisobidan ehsonlar qilishardi. Bundan tashqari xon va uning
amaldorlari, qarindoshlari soliq lardan ozod etilgandi.
Yer maydonlarining kat ta qismi diniy muassasalar tasarrufida bo‘lib,
xonlikdagi jami sug‘oriladigan yerlarning 40% i masjidlar mulki hisob-
langan. Xususan, 64 ta masjid va madrasa XIX asrning oxirgi choragida
205 ming tanobdan ziyod yerga egalik qilgan. Bu xonlarning dindorlarga
nisbatan hurmat va izzatining ifodasi ham edi. Xususan, vaqf yerlari va
XIX asrning oxi rida qariyb 4 ming ruhoniylar oilasi barcha soliqlardan
ozod etilgandi.
1873-yildan so‘ng hosildor yerlarning katta qis-
mi Rossiya tasarrufiga o‘tishi oqibatida xonlik
ma’ muriyati sarf-xarajatlarga bo‘lgan ehtiyojlari-
ni yangi soliqlarni joriy etish yoki ilgari mavjud bo‘lganlarini oshirish
yo‘li bilan qoplay boshladi. Xiva xonligida turli majburiyatlar, doimiy
yoki favqulodda soliqlarning qariyb 25 turi mavjud bo‘lgan. Dehqonlar
http://eduportal.uz
|
| |
Qo‘zg‘оlоn 
bоstirilgаndаn - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

67
!
!
!
muhofazada» deb e’lon qilingan joylarda majlis-
yig‘inlarni tarqatish, savdo-sanoat korxonalarini yo-
pish, matbuot organlarini taqiq lash, istalgan odam-
ni surgun qilish, jarima solish va boshqa huquqlarni
oldi. «Favqulodda muhofazada» deb e’lon qilingan
joylarda esa butun hokimiyat gene ral-gubernator
yoki u tayinlagan bosh noib qo‘liga o‘tdi.
Ushbu qo‘zg‘olonning bostirilishida mustam-
lakachilar o‘z manfaatlari yo‘lida xalqning urf-
odatlari, diniy e’tiqodi, milliy qadriyatlarini top-
tashdan ham qaytmasligini ko‘rsatdilar. Umuman
olganda, mustamlakachilar har qadamda o‘zlarining o‘lkada hokim va
istilochi ekanliklarini mahalliy aholiga namoyish qildi.
O‘zingizni sinang!
1892-yil 18-iyunda ...
1892-yil 24-iyunda ...
«Kuchli muhofazada»gi hududlar – …
Sаvоl vа tоpshiriqlаr
1.
Mahalliy aholi huquqlarining cheklanishini nimalarda ko‘rasiz?
2.
Toshkent qo‘zg‘olonining boshlanish sabablarini ayting va milliy qadri-
yatlarga nimalar kirishini izohlang.
3.
Qo‘zg‘olon qachon boshlandi? Mustamlakachilar va ularga xizmat
qiluv chilarning qaysi harakati xalqni tug‘yonga keltirdi?
4.
Qo‘zg‘olon bostirilgandan keyin qanday tadbirlar amalga oshirildi?
19-§. ANDIJON QO‘ZG‘OlONI
XIX asrning ikkinchi yarmida Turkistonda Rossi-
ya imperiyasi o‘rnatgan mustamlakachilik tuzumi
mahalliy aholini siyosiy huquqlardan mahrum etdi,
milliy, diniy qadriyatlarini tahqirladi, iqtisodini esa imperiya maqsadla-
riga bo‘ysundirib, xalqning turmushi, moddiy ahvolini yomonlashtirib,
qashshoq lanishiga olib keldi.
1886-yilgi «Turkiston o‘lkasini idora qilish to‘g‘risidagi Nizom»ga
ko‘ra o‘lkada mustamlaka siyosati qonun hujjatlari asosida mustahkam-
lab qo‘yildi. Buning natijasida o‘lka aholisiga nisbatan jabr-zulm yana-
da kuchaydi. Ushbu Nizomning o‘z oldiga qo‘ygan asosiy maqsadi bu
o‘lkada yer masalasini mustamlakachilik manfaatlariga moslashtirish
Nazorat uchun savollar - O’zbеkistоn rеspublikasi хalq ta’limi vazirligi jizzaх davlat pеdagоgika instituti

|
O’zbеkistоn rеspublikasi хalq ta’limi vazirligi jizzaх davlat pеdagоgika instituti
|
bet | 75/311 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 4,4 Mb. | | #125403 |
Bog'liq IJTIMOIY-FALSAFANazorat uchun savollar
1. Ijtimoiy falsafaning predmetiga ta’rif bering.
2. Ijtimoiy falsafaning falsafa fani bilan aloqadorligi nimalarda ko’rinadi?
3. Ijtimoiy falsafaning boshqa ijtimoiy fanlar bilan aloqadorligi va farqli tomonlarini tushuntiring.
4. Ijtimoiy falsafaning dunyoqarashlik funksiyasini tushuntirib bering.
5. Ijtimoiy falsafaning insonparvalik funksiyasining ahamiyatini ko‘rsating.
6. Ijtimoiy falsafaning tamoyillari o‘rtasidagi aloqadorlikni tushuntiring.
Adabiyotlar
Гобозов, И.А. Социальная философия: Учебник для вузов / Иван Аршакович Гобозов. – М.: Акад. проект, 2007.
Социальная философия: Учеб. Пособие / В.А.Коньев; Федеральное агентство по образованию. – Самара: Изд. “Самарский университет”, 2006.
Крапивенский С.Э. Социальная философия: Учеб. для вузов / С.Э. Крапивенский. – 4-е изд., испр. – М.: Владос: ИМПЭ, 2004.
Falsafa. Qomusiy lug‘at. – T., SHarq, 2004.
Соколов С.В. Социальная философия: Учеб. пособие для вузов. - М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2003.
Алексеев П.В. Социальная философия: Учебное пособие. - М.: ООО "ТК Велби", 2003.
Социальная философия: Учебник. Андрущенко В.П., Горлач Н.И.,Общая редакция. Киев-Харьков, 2002.
Кемеров, В.Е. Введение в социальную философию: Учеб. для высш. шк. / В.Е. Кемеров. – 4-е изд., испр. – М.: Академ. проект, 2001.
Туленов Ж.Жамият фалсафаси. Олтинчи бўлим. – Т., 2001.
Основы современной философии / Под ред. Ю. Н. Солонина и др. -СПб., 2001.
Барулин, В.С. Социальная философия: Учеб. для вузов / В.С. Барулин. – 2-е изд., испр. и доп. – М.: Изд.-торговый дом «Гранд»: Фаир-пресс, 2000.
Момджян К.Х. Философия общества // Кузнецов В. Г., Кузнецова И. Д., Миронов В. В., Момджян К. X. Философия. -М., 1999.
Барулин В.С. Социальная философия. Учебник для вузов.- Москва, ФАИР-ПРЕСС, 1999.
Крапивенский С.Э. Социальная философия. Учебник для вузов.- Москва, Гуманитарно-издательский центр “ВЛАДОС”, 1998.
Очерки социальной философии: Учебное пособие / Под ред. К.С. Пигрова. – СПб.: Изд-во С.-Петербургского университета, 1998.
Момджян, К.Х. Введение в социальную философию: Учеб. пособие / К.Х. Момджян. – М.: Кн. дом «Университет»: Высш. шк.,1997.
Франк С. Л. Духовные основы общества. -М., 1992.
Шилз Э. Общество и общества: макросоциологический подход // Американская социология. Перспективы, проблемы, методы. М., 1972.
Сен-Симон А. Избранные сочинения. М.- Л., 1948. Т. II.
|
| |
Insonparvarlik funksiyasi - O’zbеkistоn rеspublikasi хalq ta’limi vazirligi jizzaх davlat pеdagоgika instituti

|
O’zbеkistоn rеspublikasi хalq ta’limi vazirligi jizzaх davlat pеdagоgika instituti
|
bet | 74/311 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 4,4 Mb. | | #125403 |
Bog'liq IJTIMOIY-FALSAFAInsonparvarlik funksiyasi. Ijtimoiy falsafa tomonidan ishlab chiqilgan har qanday ijtimoiy taraqqiyot modeli insonparvarlik mezonidan kelib chiqadi. U tarixiy taraqqiyotning qaysi bir bosqichini o‘rganmasin, qaysi bir ijtimoiy-siyosiy tuzumga baho bermasin, avvalo inson manfaatlariga qanchalik mos ekanligi nuqtai nazaridan yondashadi. Zero, ijtimoiy taraqqiyot - ijtimoiy falsafa nazdida, avvalo insonparvarlik muhitining qaror topib borishi bilan belgilanadi. Bu borada ishlab chiqilgan ijtimoiy-falsafiy nazariyalar va konsepsiyalar jamiyatda insonparvar munosabatlar o‘rnatilishiga hizmat qiladi. Eng qadimiy davrlardan falsafani inson, uning mohiyati, qadr-qimmati qiziqtirib kelgan. Aslida falsafa inson hayotining ma’nosini o‘ylashdan boshlangan. Ijtimoiy falsafa “Inson va olam”, “inson-inson”, “inson-jamiyat” muammolarini hal qilishga yordam beradi.
Ijtimoiy prognozlash funksiyasi. Ijtimoiy falsafa ijtimoiy jarayonlarni ilmiy boshqarishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu borada ishlab chiqilgan futurologik konsepsiyalar ijtimoiy taraqqiyot qonunlariga tayanib, ijtimoiy jarayonlar tendensiyasi va istiqbolini aniqlashda, kelajakni anglash va ilmiy bashorat qilish orqali jamiyatni samarali boshqarish borasida muhim tavsiyalar beradi.
Axloqiy-tarbiyaviy funksiya. Ijtimoiy falsafa axloqiy-tarbiyaviy funksiyani ham bajaradi. Uning bu funksiyasi insonni tarbiyalashga, unda insoniy, ahloqiy xislatlarni jonlantirishga yo‘naltirilgan. Insonni shakllantirish va rivojlantirish unda falsafiy fikrlash madaniyatini qaror toptirishni nazarda tutadi.
Kommunikativ funksiya. Ijtimoiy falsafa barcha ijtimoiy fanlar tomonidan ishlab chiqilgan nazariyalarni integratsiya qilish, bu fanlar o‘rtasida doimiy aloqani ta’minlash bilan kommunikativ funksiyani bajaradi.
Mafkuraviy funksiya. Ijtimoiy falsafiy g‘oyalar umumbashariy muammolarni hal etish, farovon kelajakni barpo etish yo‘lida insoniyatni ezgu maqsadlar sari yetaklovchi, ularni hamjihatlikka, jipslikka chorlovchi mafkura bo‘lib hizmat qiladi.
Umuman olganda, ijtimoiy falsafaning oliy o‘quv yurtlarida o‘qitilishi talaba yoshlarning dunyoqarashini kengayishiga, ijtimoiy voqe’likka ongli munosabatda bo‘lishiga, ularning qaysi bir sohaning mutaxassisi bo‘lishidan qat’iy nazar, ijtimoiy jarayonlarga keng planda yondashishlariga imkon beradi.
|
| |
Urf-оdаtlаri vа - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

78
!
!
!
?
?
Har bir urug‘ning o‘ziga xos dafn marosimlari bo‘lib, ularning qab-
ristonlari ham alohida edi. An’ana bo‘yicha qabristonga ularda shu
urug‘ning mashhur avliyo yoki pir darajasidagi kishilari dafn etilgan.
To‘y marosimlarida urug‘ning barcha a’zolari ishtirok etishi shart
bo‘lgan. Umuman olganda, qoraqalpoqlar ko‘chmanchilikdan o‘troq tur-
mushga o‘tishgacha bo‘lgan uzoq davrda, xalq bo‘lib shakllanish jarayo-
nida o‘ziga xos ma’naviy-moddiy qadriyatlar yaratdi. Mehr-oqibat, inson-
parvarlik g‘oyalari bilan sug‘orilgan turmush tarzi shakllandi. «Qirqqiz»
va boshqa turkiy xalqlarning ma’naviy mulki bo‘lgan turli xil dostonla-
rida mardlik, erksevarlik, Vatanga sadoqat, sof sevgi, or-nomus ustuvor
edi. Bu g‘oyalar qoraqalpoq xalqi hayotidan mustahkam o‘rin oldi.
O‘zingizni sinang!
O‘n to‘rt urug‘ – ...
Bеklаrbеgi – ...
Urf-odatlar – ...
Urug‘ biylari – ...
Savol va topshiriqlar
1.
Qoraqalpoqlar XIX asr o‘rtalarida qaysi hududlarda yashagan?
2.
XIX asrning ikkinchi yarmida qoraqalpoq urug‘larini boshqarish qay
tarzda amalga oshirildi?
3.
Qoraqalpoqlarning asosiy mashg‘ulot turlarini sanab bering.
4.
Qoraqalpoq dostonlarida qanday g‘oyalar ilgari suriladi?
22-§. SOlIQ VA mAJBURIyATlAR.
XAlQ QO‘ZG‘OlONlARI
Qoraqalpoqlar ham Xiva xonligining fuqarolari
singa ri o‘sha davrdagi xonlikda mavjud soliqlarni
to‘lab, majburiyatlarni bajarganlar. Aholidan yer
solig‘i –
solg‘ut, ruhoniylar foydasiga –
ushr solig‘i undirilgan. Urush
payt larida qoraqalpoqlar ham
qozon puli solig‘ini to‘lar edilar.
Chorvachilik bilan shug‘ullanuvchi har bir oila chorva mollarining
qirqdan bir qismini zakot solig‘i tariqasida to‘lagan. XIX asrning ikkin-
chi yarmida aholidan 40 bosh qoramol uchun pul hisobida 9 so‘m, 40
bosh qo‘y va echki uchun 2 so‘m 50 tiyin pul miqdorida zakot olingan.
Soliqlarni to‘lashdan tashqari qora qalpoqlar ko‘pincha soliqlardan
IJTIMOIY FALSAFA TARIXI - O’zbеkistоn rеspublikasi хalq ta’limi vazirligi jizzaх davlat pеdagоgika instituti

|
O’zbеkistоn rеspublikasi хalq ta’limi vazirligi jizzaх davlat pеdagоgika instituti
|
bet | 76/311 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 4,4 Mb. | | #125403 |
Bog'liq IJTIMOIY-FALSAFAIJTIMOIY FALSAFA TARIXI
1-mashg‘ulot
Reja:
1. Qadimgi Sharq va G‘arbda ilk ijtimoiy-falsafiy qarashlar
2. O‘rta asrlar ijtimoiy falsafasi
3. G‘arbiy YYevropa Uyg‘onish davri va Yangi zamon ijtimoiy falsafasi
Tayanch tushunchalar
Zardushtiylik, konfutsiychilik, idealizm, materializm, etuk davlat, ijtimoiy ideal, nemis klassik falsafasi, pozitivizm, neopozitivizm, marksizm, ekzistensializm, psixoanaliz, istiqlol falsafasi.
Qadimgi Sharq va G‘arbda ilk ijtimoiy-falsafiy qarashlar. Ijtimoiy falsafa jamiyat haqidagi falsafasiy bilimlarni o‘zida mujassamlantiradi. Falsafa fanining shakllanishi va taraqqiyot tarixi ayni vaqtda ijtimoiy falsafaga ham bevosita dahldor, zotan falsafiy bilimlar eng qadimiy davrlardan boshlab inson va uning olamga munosabati muammosini o‘z ichiga oladi. Falsafa tarixi ayni vaqtda ijtimoiy falsafa tarixi hamdir.
Ijtimoiy falsafaning tarixi ayrim olimlarning fikricha uch bosqichni o‘z ichiga qamrab oladi13.
1. Ijtimoiy falsafaning shakllanishi va taraqqiyoti. Bu XIX asrgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi.
2. XIX asr ijtimoiy falsafaning maxsus yo‘nalish sifatida ajralib chiqishi.
3. XX asrda ijtimoiy falsafaning taraqqiyoti.
Ijtimoiy-falsafiy bilimlarning shakllanishi va taraqqiyoti antik davr falsafasidan tortib to XIX asrga qadar bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu davrda ilgari surilgan falsafiy qarashlar nafaqat olam, tabiatni, ayni vaqtda jamiyat va inson haqidagi, insonning jamiyatga munosabati haqidagi bilimlarni ham o‘z ichiga qamrab olgan edi. Shundan kelib chiqqan holda ijtimoiy-falsafiy bilimlar eng qadimiy davrlardan boshlab shakllangan, degan xulosaga kelish o‘rinli. Ijtimoiy-falsafiy bilimlar qadimgi Sharq mamlakatlari – Xitoy, Xindiston, Markaziy Osiyoda shakllangan. Eramizdan avvalgi V-VI asrlardan boshlab qadimiy yunoniston falsafasida jamiyat, inson muammolari tahlil qilingan. Aynan qadimgi Yunonistonda ijtimoiy falsafiy bilimlarga asos solingan.
|
| |
O‘zingizni sinang! - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

73
20-§. mIllIy-OZODlIK hARAKATlARINING AhAmIyATI
XIX asrning ikkinchi yarmidagi milliy-ozodlik
ha rakatlari Turkiston o‘lkasining podsho huku-
mati tomonidan istilochilik yo‘li bilan bosib olin-
ganligini yana bir karra isbotladi. Istilo qilingan
hududlar imperiyaning tarkibiga mustamlaka sifatida kiritilib, bu yerlar-
da imperiyaning siyosiy, iqtisodiy va geopolitik manfaatlarini birinchi
o‘ringa qo‘ydi. O‘lka arzon xomashyo bazasiga, Rossiyada tayyorlangan
mahsulotlar uchun tayyor bozorga, uning aholisi esa arzon ishchi kuchi-
ga aylandi.
XIX asrning ikkinchi yarmida Turkiston o‘lkasida olib borilgan milliy-
ozodlik harakatlari mahalliy aholining turli ko‘rinishlardagi chiqishlarida
o‘z aksini topdi. Bularga asosiy sabab soliq va majburiyatlarning og‘irligi,
mahalliy boshqaruv vakillarining sotqinlarcha podsho ma’murlariga xiz-
mat qilishi, Rossiya o‘lkalaridan ko‘chirib keltirilgan aholiga yangi ekin
maydonlarining bo‘lib berilishi, narx-navolarning oshib ketganligi, tur-
mush sharoitlarining yomonligi kabi holatlar tufayli ro‘y berdi. Bundan
tashqari mahalliy aholi uchun tibbiy xizmat ko‘rsatishning yo‘qligi, yan-
gi ishlab chiqarish va texnologiyalarning faqat imperiya manfaatlariga
xizmat qilishi ham tub joy aholi vakillarining ommaviy ravishdagi noro-
zilik chiqishlarida ishtirok etishi ga olib kelgan edi.
XIX asrning o‘rtalaridan boshlangan milliy-ozodlik harakatlari
o‘lkaning turli hududlarida to‘xtovsiz tarzda davom etdi.
Bu davrda bo‘lib o‘tgan milliy-ozodlik harakatlarining aksariyati
ma’lum bir hududlarga tegishli bo‘lsa-da, uning aks sadosi butun o‘lka
bo‘ylab tarqaldi. Har bir qo‘zg‘olon boshqa joylarda ham norozilik chi-
qishlarining ko‘tarilishiga hamda u yerdagi aholini ozodlik uchun mus-
tamlakachilarga qarshi kurash olib borishiga ruhan ta’sir ko‘rsatdi.
Qo‘zg‘olonlar bostirilgani bilan uning ishtirokchilari o‘lkaning turli
hu dudlariga qochib borib, o‘z harakatlarini davom ettirdilar.
XIX asrning ikkinchi yarmida bo‘lgan milliy-
ozodlik hara katlarida o‘lka xalqlarining deyarli
barchasidan vakillar ishtirok etganligi bilan aha-
miyatga ega. Shu bilan birga qo‘zg‘olonlarda aholining turli tabaqa va-
killari, ya’ni dehqonlar, hunarmandlar, din ulamolari, qishloq oqsoqolla-
ri, mingboshilar, qozilar va hatto katta mulk egalari, savdogarlar ishtirok
etganlar.
Qo‘zg‘оlоnning - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

70
!
!
!
22 tasi yarador bo‘ldi. Qo‘zg‘olonchi lar dan 11 tasi
halok bo‘ldi, 8 tasi yaralandi. Sha har da harbiylar bi-
lan qo‘z g‘olonchilar o‘rtasida ro‘y bergan ayovsiz
otishmalar natijasida nafaqat qo‘zg‘olonchilar, balki
ko‘plab tinch aholi va killari ham halok bo‘ldi.
Qo‘zg‘olon boshlanganligi to‘g‘risi dagi xabar
olinishi bilan podsho hukumati zudlik bilan chora
ko‘rishga va uni bostirishga harakat qildi. Qo‘zg‘olon
An dijonda, ayniqsa, ruslar yashaydigan Yangi sha-
harda vahima uyg‘otdi. Mustamlakachi amaldorlardan tortib to oddiy fu-
qarolargacha sarosimaga tushib, uylariga berkinib oldilar. Hatto tuman-
boshi polkovnik Konshevskiy ham ko‘chaga chiqmay, o‘z uyidan telefon
orqali harbiy kuchlarni chaqirdi. Harbiy kuchlar uch soat ichida Andijon-
ga yetib kelib, Yangi shaharda duch kelgan mahalliy aholini o‘qqa tut-
dilar. Buning natijasida umuman qo‘zg‘olonga aloqasi bo‘lmagan yuzlab
odamlar mustamlakachilar o‘qidan nobud bo‘ldi.
O‘zingizni sinang!
muhammad Ali eshon – ...
1898-yil 17-mayda ...
Andijondagi 1898-yil qo‘zg‘olonidan keyin pod-
sho Nikolay II Turkiston general-gubernatori ge-
neral-leytenant A. Vrevskiyni lavozimidan chet-
latib, uning vazifasini vaqtinchalik Sirdaryo viloyati harbiy gubernato-
ri N. Korolkov zimmasiga yukladi. U mustamlakachilik siyosatini o‘ta
qattiqqo‘llik bilan amalga oshirish borasida nafaqat o‘lkada, balki im-
periya hukmron doiralari orasida ham tanilgan edi. Uning zimmasiga
qo‘zg‘olonchilarni batamom yo‘q qilishga qaratilgan jazo ekspeditsiyasi-
ga shaxsan rahbarlik qilish ham topshirildi. N.Ko rolkov 1898-yil 20-may
kuni qo‘zg‘olon ko‘tarilishining oldi olinmaganligi uchun Farg‘ona vilo-
yat harbiy gubernatori va bir qancha amaldorlarni lavozimidan bo‘shatdi.
Mustamlakachi hukumat qo‘zg‘olonni batamom bos tirish uchun unda
ishtirok etganlarni shafqatsiz jazoladi. Qo‘zg‘olon bos tirilgach, ikki ming
kishi hibsga olindi. Xalq ko‘z o‘ngida qo‘zg‘olonchilar namoyishkoro-
na jazolandi. Dukchi eshon va uning yaqin safdoshlari osib o‘ldirildi.
Manbalarga ko‘ra jami 380 kishi o‘lim jazosiga mahkum qilindi. Ammo
xalqning yanada g‘azablanishidan xavfsiragan imperiya ma’muriyati,
55 ta O‘quv mashg‘ulotining shakli Ma’lumotli ma’ruza Mashg‘ulotning rejasi

55 ta O‘quv mashg‘ulotining shakli Ma’lumotli ma’ruza Mashg‘ulotning rejasi
Download
308,15 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/7
Sana
06.12.2023
Hajmi
308,15 Kb.
#112142
Download
308,15 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
55 ta O‘quv mashg‘ulotining shakli Ma’lumotli ma’ruza Mashg‘ulotning rejasi
Download
308,15 Kb.
Matnni ko'rish