Mavzu: Alyuminiy qotishmalari: metallarning xossalari va qayta ishlanishi

Mavzu: Alyuminiy qotishmalari: metallarning xossalari va qayta ishlanishi
REJA
Alyuminiy Ishlab Chiqarish Texnologiyasi
Alyuminiy qotishmalari
ALYUMINIY ISHLAB CHIQARISH TEXNOLOGIYASI. ALYUMINIY QOTISHMALARI
Alyuminiy uni dunyodagi eng ko'p ishlatiladigan materiallardan biriga aylantiradigan ko'plab xususiyatlarga ega. Tabiatda keng tarqalgan bo'lib, metallar orasida birinchi o'rinda turadi. Uni ishlab chiqarish bilan bog'liq hech qanday qiyinchiliklar bo'lmasligi kerak edi. Ammo metalning yuqori kimyoviy faolligi uni sof shaklda topib bo'lmasligiga olib keladi va ishlab chiqarish qiyin, energiya talab qiladigan va qimmatga tushadi.
Daniyalik fizik Ersted 1825 yilda birinchi bo'lib erkin alyuminiyni ajratib oldi. Kimyoviy reaksiya alyuminiy xlorid va kaliy amalgam bilan sodir bo'ldi, buning o'rniga ikki yil o'tib nemis kimyogari Vyuler metall kaliydan foydalandi.
Kaliy juda qimmatbaho materialdir, shuning uchun alyuminiyni sanoat ishlab chiqarishda frantsuz Sent-Kler Devil kaliy o'rniga 1854 yilda natriyni ishlatgan, bu element ancha arzonroq va alyuminiy va natriyning barqaror er-xotin xloridi.
Rus olimi N.N.Beketov alyuminiyni eritilgan kriyolitdan magniy bilan siqib chiqarishga muvaffaq bo'ldi. Xuddi shu asrning saksoninchi yillari oxirida ushbu kimyoviy reaktsiyani nemislar birinchi alyuminiy zavodida qo'llashgan. XVIII asrning ikkinchi yarmida kimyoviy usullar bilan 20 tonnaga yaqin toza metall olingan. Bu juda qimmat alyuminiy edi.
Elektroliz yordamida alyuminiy ishlab chiqarish 1886 yilda boshlangan, o'sha paytda ushbu usul asoschilari amerikalik olim Xol va frantsuz Heru tomonidan deyarli bir xil patent talabnomalari berilgan. Ular alyuminiy oksidini eritilgan kriyolitda eritib, keyin elektroliz bilan alyuminiy ishlab chiqarishni taklif qildilar.
Mashinasozlik sanoatida sof alyuminiydan foydalanilmaydi, chunki uning mexanik xossalari past bo’ladi, lekin alyuminiy qotishmalaridan keng foydalaniladi.
Alyuminiy qotishmalarining ancha puxtaligi, quyma xossalarining yaxshiligi, yaxshi qirsib ishlanishi, korroziyaga chidamliligi kabi o’ziga hos xususiyatlariga ko’ra, ulardan turli quyma detallar, jumladan, dvigatel golovkalari, shatunlar, porshenlar olinadi. Alyuminiy qotishmalarining mexanik xossalari uning ximiyaviy tarkibiga va strukturasiga bog’liqdir.
Alyuminiy zichligi kam, yaxshi presslanadigan, cho’kichlanadigan, shtampovkalanadigan, qirqiladigan va elsktr toki hamda issiqlikni yaxshi o’tkazadigan metalldir. Undan mashinasozlikda, xususan samolstsozlikda, priborsozlik va elektr sanoatida (sof va qotishmalar holida) ksng foydalaniladi. Quymalar olishda foydalaniladigan alyuminiy qotishmalari tarkibiga, fizik va mexanik xossalariga ko’ra tubandagi besh guruhga bo’linadi:
Alyuminiy bilan kremniy qotishmalari. Bu qotishmalar tarkibida kremniy miqdori 6—13% ga etadi, ularda kremniydan boshqa qo’shimchalar ham bo’ladi. Bu qotishmalarda quyilish xossalari yuqori bo’lishi bilan birga, mexanik xossalari ham yaxshidir. Alyuminiy bilan kremniy qotishmalarining AL2, AL4, AL4V, AL9 va AL9V markalari bo’lib, ular siluminlar deb ataladi. Bu qotishmalardan turli shakldagi murakkab quymalar olishda keng foydalaniladi.
Alyuminiy bilan magniy qotishmalari. Bu qotishmalarning tarkibida magniyning miqdori 4% dan ortiqdir, ularda qisman boshqa qo’shimchalar ham bo’ladi. Al — Mg qotishmalari korroziyaga yaxshi qarshilik ko’rsatuvchi, puxta va engil qotishmalardir, lekin ularning suyuq holatda oquvchanligi pastroq, hajmiy qisqaruvchanligi yuqoriroq bo’lib, darzlar hosil qilishi mumkin.
A1 — Mg qotishmalarining AL 8, AL 13 kabi markalari bor.
Alyuminiy bilan mis qotishmalari tarkibida misning miqdori 4% dan ortiqdir, ularda qisman boshsa qo’shimchalar ham bo’ladi. Bu qotishmalar eyilishga yaxshi qarshilik ko’rsatish xususiyatiga ega, lekin qotishmalarning quyilish xossalari va korroziyaga qarshilik ko’rsatish xususiyati yuqorida ko’rib o’tilgan qotishmalarnikiga qaraganda ancha past.Bu gruppa qotishmalariga AL7, AL7V va AL12 markalar kiradi.
Alyuminiyning mis va kremniyli qotishmalari. Bu qotishmalar tarkibida misning miqdori 1—8% gacha, kremniyning miqdori 3—6% gacha bo’lib, ularning suyuq holatda oquvchanligi, korroziyaga chidamliligi yusori bo’lish bilan birga yaxshi payvandlanadi. Bu gruppa qotishmalariga ALZ, ALZV, AL5, AL6, ALYuV va AL15V markalari kiradi.
Alyuminiyning murakkab tarkibli qotishmalari. Bu qotishmalarga AL1 markali qotishma kiradi, uning tarkibi da 3,75-4,5% Si, 1,25-1,75% Mg va 1,75—2,25% № bo’ladi. Bu qotishmalar yuqorida ko’rib o’tilgan boshqa qotishmalardai o’zinnng o’tga chidamliligi, puxtaligi, suyuq holatda oquvchanligining pastligi va hajmiy qisqarishining yuqoriligi bilan farqlanadi.
Alyuminiy - eng egiluvchan va yumshoq oq-kumush rangdagi metall, u nisbatan engil zichligi 2699 kg/m3 va erish temperaturasi past (660 °C). Alyuminiy erda eng ko'p tarqalgan metall (er qobig'i massasidan 7,45 %). Kimiyoviy aktiv bo'lgani uchun bu metall asosan oksid ko'rinishda uchraydi (glinozyom AL203), uni ishlab chiqarish uch esa juda ko'p elektr energiya talab qilinadi. Aluminiy ishlab chiqarish uch etabdan iborat: aluminiy rudasidan glinozyom chiqarish; glinozyomni elekrolizlash; birlamchi aluminiyni rafmasiya qilish. Aluminiyni yuqori elektr va issiq o'tqazuvchanlik xususiyatiga ega, hamda korroziyaga bardoshlik bilan farqlanadi. Undan elektr simlari va uy uchun har xil jihozlar tayyorlanadi. Nisbatan mexanik ko'rsatkichlari past bo'lgani uchun aluminiyni mashinasozlikda uning o'zidan ko'ra uning qotishmalari ishlatiladi. Aluminiy eng ko’p tarqalgan legirlovchi qo’shilmalardan biri. Texnikadagi ko’pchilik metallar alyuminotermiya usulida olinadi. Aluminiyning turli birikmalari ham keng ishlatiladi; masalan, alyuminiyli achchiq tosh qadimdan gazmollarni bo’yashda, teri oshlashda, bo’yoqni mustahkamlashda foydalanilgan.
Alyuminiy konstruksiyalar (alyuminievie konstruksi), qurilishda asosiy materiali alyuminiy qotishmalari yoki texnik alyuminiydan iborat bo’lgan konstruksiya va buyumlar. Afzalligi: engil, mustaxkam, ko’pga chidamli, bezak uchun mosligi; kamchiligi: bir xil mustahkamlikdagi birikmalar (ayniqsa, payvand birikmalar) olishning murakkabligi, alyuminiy qotishmalar elastiklik modulining pastligini (po’latga nisbatan taxminan 3 marta) hisobga olish zarurligi.
Alyuminiy qonstruksiyalari tayyorlashda yupqa (1 mm dan kam) metall list va presslangan yupqa devorli profillar ishlatiladi.
Alyuminiy qotishmalari (alyuminievie splavi)— alyuminiy asosidagi mis, magniy, rux, kremniy, marganes, litiy, kadmiy, sirkoniy, xrom va boshqaqo’shilmali qotishmalar. Mexanik xossalari yuqori, zichligi kichik, elektr va issiqlik o’tkazuvchanligi yuqori, korroziyabardosh.
Mashinasozlikning ko’p sohalarida, qurilishda, ro’zg’or buyumlari ishlab chiqarishda ishlatiladi. Ishlab chiqarish usullariga qarab, alyuminiy qotishmalarini deformasiyalanadigan, quyma va termik ishlanadigan xillarga ajratish mumkin. Ishlab chiqarilish va ishlatilish hajyicha qora metallardan keyin ikkinchi o’rinda turadi. — ko’p qismi alyuminiydan iborat qrtishmalar. Alyuminiy qotishmalari alyuminiyga Si, Si, Mg, Zn, Mn, Ni, Fe, Ti va boshka elementlarni alohida-alohida yoki ma’lum kombinasiyada so’shib suyuqlantirish yo’li bilan tayyorlanadi. A. s.ga legirlovchi elementlar sifatida Ni, Cr, Sa va boshqalar, qotishma xossalarini yaxshilaydigan elementlar sifatida esa oz miqdorda Na, Be, Ti, Ce, Nb ham qo’shiladi.
Bu elementlar fizik, knmyoviy va mexanik xossalari xilma-xil alyuminiy qotishmalari hosil qilishga imkon beradi. Aviasiya sanoatida alyuminiy qotishmalari ayniqsa, keng ishlatiladi, chunki alyuminiy qotishmalari engil bo’lishi bilan birga ancha puxta hamdir. Alyuminiy qotishmalari deformasiyalanadigan va quyiladigan qotishmalar gruppasiga bo’linadi. Deformasiyalanadigan alyuminiy qotishmalari har xil yarim fabrikatlar va buyumlar tayyorlash uchun, quyiladigan alyuminiy qotishmalari esa, xilma-xil detallar quyish uchun ishlatiladi.
Alyuminiylash (alyuminirovanie)— metall buyumlarni korroziyadan saqlash, tashqi ko’rinishini yaxshilash, ularga mahsus fizik-kimyoviy xossa berish maqsadida ular sirtiga alyuminiy yoki ular asosidagi qotishmalarni yugurtirish. Diffuznoy usul (k,. Alitirlash), gazlanganli va plazmali purkash, plakirovkalash, metallni vakuum ostida bug’latish, eritmaga botirish bilan amalga oshiriladi. Samolyot, raketa, avtomobil detallari, k. x. inventarlari, ro’zg’or buyumlari va boshqa alyuminiylanadi.
Alyuminiy qurilishda ham, inson faoliyatining boshqa sohalarida ham juda talab qilinadigan metalldir. Biroq, u kamdan-kam hollarda sof shaklda qo'llaniladi. Eng ko'p ishlatiladigan alyuminiy qotishmalari.
Barcha qotishmalarni quyma va ishlanganga bo'lish mumkin. Birinchi turdagi eritish yo'li bilan amalga oshiriladi va ikkinchi turdagi qotishmalarni ishlab chiqarish uchun bosim qo'llaniladi. Quyma alyuminiy qotishmalari ko'pincha alyuminiy bilan kremniy birikmasi bilan ifodalanadi. Bunday metallar bardoshli, korroziyaga chidamliligi yuqori va yaxshi kesilgan. Soxta qotishmalarga kelsak, ular orasida alyuminiy, magniy va misni o'z ichiga olgan duralumin yaxshi tanilgan. Ushbu metalldan sim, profil, choyshab, lenta ishlab chiqariladi. Taqdim etilgan qotishmani istalgan usulda qayta ishlashingiz mumkin.
Alyuminiy qotishmalarining xossalari fizikaviy, mexanik va kimyoviy boʻlinishi mumkin. Jismoniy xususiyatlar bo'yicha qotishmalar alyuminiyning o'zi bilan deyarli bir xil zichlikka ega. Ular titan va po'lat bilan raqobatlasha oladigan yuqori quvvatga ega. Lekin bu erda haroratni hisobga olish kerakeritish qotishmalari kichik (u taxminan 200 daraja). Shuni ta'kidlash kerakki, alyuminiy qotishmalari yaxshi issiqlik o'tkazuvchanligiga ega, elektr tokini ajoyib tarzda o'tkazadi, yaxshi payvandlanadi va korroziyaga chidamli, ammo bu xususiyatlar sof alyuminiy uchun ancha yuqori.
Mexanik xususiyatlarga kelsak, ular qotishma darajasi oshishi bilan yuqori bo'ladi. Taqdim etilgan alyuminiy qotishmalari past va o'rta yuk konstruktsiyalarini qurish uchun ishlatiladi. Shunisi e'tiborga loyiqki, qotishmalarning xususiyatlari ma'lum bir haroratgacha qizdirilgandan so'ng sezilarli darajada o'zgaradi, bu foydalanishni belgilaydi.
Qotishmalarni ishlatishdan oldin qayta ishlash kerakligi va qotishmalarning elementlari ma'lum tuzilmalarni yaratish uchun payvandlanishi kerakligi sababli, alyuminiy qotishmalarini payvandlash muayyan xususiyatlarga ega ekanligiga e'tibor berish kerak. Jarayonda ba'zi qiyinchiliklar mavjud:
- metall yuzasida paydo bo'ladigan oksid plyonkasi tufayli qotishmalarni payvandlash qiyin (u ko'pincha tikuvni ifloslantiradi, bu metall qirralarining normal birlashishiga to'sqinlik qiladi);
- oksid plyonkasi va qotishmaning o'zi turli erish nuqtalariga ega va farq sezilarli bo'lishi mumkin;
- alyuminiyning quyma kengayishi ancha yuqori bo'lgani uchun metall payvandlashdan keyin jiddiy deformatsiyalanishi mumkin;
- qotishmalar yuqori suyuqlikka ega, shuning uchun payvandlashda metall ustida oqimlar paydo bo'lishi mumkin.
Qotishmalarni payvandlash uchun, uglerod yokimetall elektrodlar. Jarayon teskari polaritning to'g'ridan-to'g'ri oqimi yordamida amalga oshiriladi. Ishni boshlashdan oldin payvandlanadigan sirt aseton yoki benzin bilan ishlov berilishi va po'lat cho'tka bilan tozalanishi kerak. Payvandlash yanada samarali bo'lishi uchun payvandlanadigan qismlarni ma'lum bir haroratga (200 daraja) qizdirish kerak. Payvandlashdan keyin yaxshi tikuv olish uchun uni sekin sovutish kerak.
|