Tashabbus tarzidagi (ixtiyoriy) auditorlik tekshiruvi

|
Tashabbus tarzidagi (ixtiyoriy) auditorlik tekshiruvi
|
bet | 2/2 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 28,83 Kb. | | #231627 | Turi | Referat |
Bog'liq Auditorlik tekshiruvlari ish sifatni nazorat qilish yo’llari1.2. Tashabbus tarzidagi (ixtiyoriy) auditorlik tekshiruvi.
«Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi qonunning 11-moddasiga muvofiq:
«Tashabbus tarzidagi auditorlik tekshiruvi xo’jalik yurituvchi sub’ektning yoki boshqa auditorlik tekshiruvi buyurtmachilarining qaroriga binoan, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda o’tkazilishi mumkin.
Tashabbus tarzidagi auditorlik tekshiruvining predmeti, muddatlari va boshqa shartlari auditorlik tekshiruvining buyurtmachisi bilan auditorlik tashkilotlari o’rtasida tuziladigan auditorlik tekshiruvini o’tkazish to’g’risidagi shartnomada belgilab qo’yiladi».
Tashabbus tarzidagi (ixtiyoriy) auditorlik tekshiruvi odatda xo’jalik yurituvchi sub’ektning qaroriga ko’ra o’tkaziladi. Tashabbus tarzidagi auditorlik tekshiruvi o’tkazishda xo’jalik yurituvchi sub’ekt o’z oldiga asosan quyidagilarni maqsad qilib qo’yishi mumkin:
buxgalteriya hisobini tashkil etishning amaldagi qonunchilikka muvofiqligini aniqlash;
butun buxgalteriya hisobi tizimini yoki uning ayrim bo’limlarining ahvolini nazorat va tahlil qilish;
buxgalteriya hisobi bo’yicha ish yuritishni tashkil etish;
buxgalteriya hisobini tashkil etish, yuritish va hisobot tuzish ishlarining me’yoriy ta’minlanganligini aniqlash;
hisobni kompyuterlashtirishda qo’llaniladigan vosita va uslublarni baholash;
soliq qonunchiligiga rioya qilinishi va soliqqa tortishga doir hisob-kitoblar ahvolini tekshirish va h. k.
Tashabbus tarzidagi auditorlik tekshiruvi har xil sabablarga ko’ra o’tkazilishi mumkin. Birinchidan, bozor iqtisodiyotiga o’tish munosabati bilan
xususiylashtirilgan va aktsiyadorlik jamiyatlariga aylantirilgan ko’plab sobiq davlat korxonalari maxsus idoraviy davlat nazorat organlari tomonidan tekshirilishi barham topdi. Shuningdek, mulkchilik va munosabatlarning yangi turlari hisob obe’ktlariga aylandi. Ikkinchidan, mulk egalari, investorlar va aktsiyadorlarning korxona moliya-xo’jalik faoliyatining ahvoli to’g’risidagi xolis axborotlarni talab qilishlari. Shuningdek, buxgalter xodimlarining o’zgarib (almashlanib) turishi, ular malakasining pastligi va boshqalar. Uchinchidan, iqtisodiyotning erkinlashtirilishi va islohotlarning chuqurlashtirilishi munosabati bilan me’yoriy hujjatlarning tez-tez o’zgarib turishi va yangilarining qabul qilinishi va h. k.
Bunday muammolar bilan to’qnashayotgan korxonalarda malakali auditorlik xizmatlariga ehtiyoj kuchayib, ularning rahbarlari mustaqil auditorlik tashkilotlariga yordam so’rab murojaat qilmoqdalar. Yuqorida ta’kidlanganidek, majburiy auditorlik tekshiruvi to’liq (kompleks) o’tkaziladi. Tashabbus tarzidagi ya’ni ixtiyoriy audit esa to’liq yoki qisman o’tkazilishi mumkin. Shuningdek, tashabbus tarzidagi auditda tekshiruvlar chuqurligi ham har xil bo’lishi mumkin. Masalan: hisob ma’lumotlarini dastlabki hujjatlardan boshlab to’la va yoppasiga tekshirish; dastlabki hisob ma’lumotlarini yoki faqat hisob registrlari va hisobotlardagi ma’lumotlarni tanlab tekshirish.
Auditorlik tashkiloti topshirgan ariza va boshqa zarur hujjatlar litsenziyalovchi organ tomonidan 15 kun ichida ko’rib chiqilib, litsenziya berish yoki litsenziya berishni rad etish to’g’risida qaror qabul qilinishi lozim. Hujjatlar litsenziyalovchi organlar tomonidan ko’rib chiqilganligi uchun auditorlik tashkiloti eng kam ish haqining (to’lov kunidagi) ikki baravari miqdorida yigim to’lanadi.
Litsenziyalovchi organ litsenziya berish yoki litsenziya berishni rad etish to’g’risida qaror qabul qilingandan so’ng uch kun mobaynida bu haqda auditorlik tashkilotiga bildirish xati yuborishi kerak.
Litsenziya berish to’g’risidagi bildirish xati litsenziya bitimi loyihasi ilova qilingan holda yozma shaklda auditorlik tashkilotiga yuborilib (topshirilib), unda davlat boji to’lanadigan bank rekvizitlari va to’lash muddati ko’rsatiladi. Litsenziya uchun davlat boji eng kam ish haqining to’rt baravari miqdorida undiriladi va respublika byudjetiga o’tkaziladi.
Litsenziya berish auditorlik tashkiloti tomonidan davlat boji to’langanligini tasdiqlovchi hujjat taqdim etilgan taqdirda va litsenziya bitimi imzolanganidan so’ng amalga oshiriladi.
Litsenziyaning asli auditorlik tashkilotiga beriladi, nusxasi belgilangan tartibda litsenziyalovchi organda saqlanadi.
Auditorlik tashkilotiga litsenziya berish litsenziyalovchi organ tomonidan quyidagi hollarda rad etilishi mumkin:
- auditorlik tashkiloti tomonidan zarur darajada rasmiylashtirilmagan hujjatlar taqdim etilganda;
- taqdim etilgan hujjatlarda ishonchsiz yoki chalkash ma’lumotlar bo’lganda;
- auditorlik tashkilotining litsenziya talablari va shartlariga nomuvofiqligi.
Litsenziya berishni rad etish uchun asos bo’lgan sabablarni bartaraf qilish uchun auditorlik tashkilotiga ko’pi bilan 15 kun muddat beriladi.
Kamchiliklar bartaraf qilinganidan so’ng hujjatlar qayta ko’rib chiqilishi mumkin. Hujjatlarni qayta ko’rib chiqish litsenziyalovchi organ tomonidan auditorlik tashkilotining arizasi va unga ilova qilgan barcha zarur hujjatlari olingan kundan boshlab 10 kun mobaynida amalga oshiriladi. Hujjatlarni qayta ko’rib chiqish uchun yig’im undirilmaydi.
Auditorlik tashkiloti litsenziyaning amal qilish muddati tugashidan ikki oy oldin litsenziyalovchi organga litsenziyaning amal qilish muddatini uzaytirish to’g’risida ariza taqdim etadi. Arizaga quyidagi hujjatlar ilova qilinishi lozim:
-ta’sis hujjatlarining notarial idora tomonidan tasdiqlangan nusxalari (litsenziyaning amal qilish muddatini uzaytirish to’g’risida ariza berilgan sanada ularga o’zgartirishlar kiritilgan taqdirda);
-auditorlik tashkiloti tarkibidagi auditorlik tekshiruvlarini amalga oshiruvchi auditorlar to’g’risidagi ma’lumotlar;
-moliyaviy holati to’g’risida belgilangan shakldagi ma’lumotnoma;
-arizani qayta ko’rib chiqish uchun yigim to’langanligini tasdiqlovchi hujjat;
Auditorlik tashkiloti tomonidan litsenziya bitimining talablari va shartlariga rioya qilinganda litsenziyaning amal qilish muddatini uzaytirish oldingi berilgan litsenziya blankasiga maxsus belgi qo’yish yo’li bilan amalga oshiriladi. Agar litsenziyaning amal qilishi ariza berilgan sanada yoki ariza ko’rib chiqilayotgan davrda qonun hujjatlariga muvofiq to’xtatib qo’yilgan bo’lsa, litsenziyaning amal qilish muddati uzaytirilmaydi.
Auditorlik tashkiloti qayta tuzilgan, uning nomi yoki o’rni o’zgargan hollarda, auditorlik tashkiloti, yoxud uning huquqiy vorisi, qayta ro’yxatdan o’tkazilgandan so’ng bir hafta muddatda litsenziyalovchi organga qayta rasmiylashtiriladigan litsenziyani va tegishli o’zgartirishlarni tasdiqlovchi hujjatlarni ilova qilgan holda litsenziyani qayta rasmiylashtirish to’g’risida ariza berishlari lozim.
Hujjat litsenziyalovchi organga auditorlik tashkiloti tomonidan bevosita, yoxud hujjatlar olinganligini bildirib qo’yish sharti bilan pochta aloqasi vositasi orqali etkazib beriladi.
Litsenziyani qayta rasmiylashtirish to’g’risidagi qaror tegishli ariza olingan kundan boshlab besh kun muddatda litsenziyalovchi organ tomonidan qabul qilinadi. Bunda litsenziyalovchi organ litsenziyalar reestriga tegishli tarzda o’zgartirishlar kiritadi.
1-jadval.
Auditorlik tekshiruvlari turiga qarab tabaqalashtirilishi
Nom
|
Ustav kapitali xajmi
|
Shtatdagi
Auditor
|
Xalqaro buxgalterlik
sertifikatiga ega bo’lish
|
1. Faqat tashabbus tarzidagi auditorlik tekshiruvini o’tkazuvchi auditorlik auditorlik tashkilotlari
|
kamida 1500 EKIH
|
kamida 2 ta auditor
|
shart emas
|
2. Xo’jalik yurituvchi sub’ektlarda (ustav kapitali 500 mln so’mdan ortiq bo’lgan ochiq turdagi aktsiyadorlik
kompaniyalari, banklar va sug’urta tashkilotlaridan tashqari) tashabbus va majburiy auditorlik tekshiruvini o’tkazuvchi auditorlik tashkilotlari,.
|
kamida 3000 EKIH
|
kamida 4 ta auditor
|
kamida 1 ta
auditorda
|
3. Barcha turdagi xo’jalik yurituvchi sub’ektlarda auditorlik tekshiruvini
o’tkazuvchi auditorlik tashkilotlari.
|
kamida 5000 EKIH
|
kamida 6 ta auditor
|
kamida 2 ta
auditorda
|
Amal qilish muddati tugamagan yo’qotib qo’yilgan yoki yaroqsiz holga kelib qolgan litsenziya o’rniga, auditorlik tashkilotining arizasiga ko’ra, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda dublikat berilishi mumkin.
Bunday hollarda auditorlik tashkiloti yo’qotib qo’yilgan yoki yaroqsiz holga kelib qolgan litsenziyaning haqiqiy emasligi to’g’risida ommaviy axborot vositalarida e’lon qilishi, shuningdek, e’lonni litsenziyalovchi organga taqdim etishi lozim.
Litsenziya qayta rasmiylashtirilganligi yoki dublikat berilganligi uchun eng kam ish haqining bir baravari miqdorida yig’im litsenziyalovchi organning maxsus hisob raqamiga o’tkaziladi. Ushbu to’lovni o’tkazilganligini tasdiqlovchi hujjat nusxasi litsenziyani qayta rasmiylashtirish uchun berilgan arizaga ilova qilinadi.
Litsenziya qayta rasmiylashtirilgunga qadar auditorlik tashkilotiga auditorlik tekshiruvini o’tkazish ta’qiqlanadi.
Auditorlik faoliyatini amalga oshirishda auditorlik tashkilotiga nisbatan quyidagi litsenziya talablari va shartlari qo’yiladi:
«Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi Qonuniga, auditorlik faoliyatining milliy standartlari, shuningdek, boshqa qonun hujjatlari talablariga rioya qilish;
shtatida kamida ikki nafar auditor bo’lishi;
auditorlik tekshiruvi o’tkazish chog’ida olingan axborotning maxfiyligini ta’minlash;
auditorlik tekshiruvlari o’tkazish bo’yicha shartnoma majburiyatlarini o’z vaqtida va sifatli bajarish;
auditorlik tashkiloti rahbari lavozimiga faqat auditorni tayinlash;
auditorlik faoliyatini amalga oshirish chog’ida mustaqillikni ta’minlash;
ishonchli auditorlik hisoboti tuzish va auditorlik xulosasi berish;
faqat auditorlik faoliyatini amalga oshirish;
qonun hujjatlarida nazarda tutilgan ustav kapitaliga ega bo’lish;
fuqarolik mas’uliyatini sug’urta qilish polisiga ega bo’lish;
o’z pochta manzil o’zgartirilganligi to’g’risida 10 kun muddatda litsenziyalovchi organga bildirish xati yuborish;
auditorlik faoliyatini amalga oshirish bilan bog’liq bo’lgan boshqa axborotni litsenziyalovchi organ talabiga ko’ra taqdim etish.
Litsenziyalovchi organ auditorlik tashkilotlari tomonidan litsenziya shartnomasida nazarda tutilgan litsenziya talablari va shartlariga rioya qilinishi ustidan nazoratni amalga oshiradi.
Auditorlik tashkiloti tomonidan litsenziya talablari va shartlari buzilgan hollarda litsenziyalovchi organ litsenziyaning amal qilishini to’xtatib turishga yoki butunlay to’xtatishga haqlidir.
Auditorlik tashkiloti tomonidan litsenziya talablari va shartlari buzilgan, shuningdek auditorlik tashkiloti tomonidan litsenziyalovchi organning aniqlangan buzilishlarni bartaraf etish to’g’risidagi qarori bajarilmagan hollarda litsenziyalovchi organ litsenziyaning amal qilishini to’xtatib qo’yishi mumkin.
Litsenziyalovchi organ litsenziyaning amal qilishini to’xtatib qo’yish to’g’risida qaror qabul qilinganligi haqida qaror qabul qilinganidan so’ng uch kun mobaynida auditorlik tashkilotiga bildirish xati yuborish shart.
Litsenziyalovchi organ auditorlik tashkilotiga litsenziyaning amal qilishini to’xtatib qo’yishga olib kelgan holatlarni bartaraf etish muddatini belgilaydi. Bu muddat olti oydan oshib ketishi mumkin emas.
Litsenziyaning amal qilishi to’xtatib qo’yilgan davrda auditorlik tashkiloti tomonidan faoliyat amalga oshirilganda qonun hujjatlariga muvofiq javobgarlikka tortiladi.
Litsenziyaning amal qilishini to’xtatib qo’yishga olib kelgan holatlar auditorlik tashkiloti tomonidan bartaraf etilgan taqdirda litsenziyalovchi organ ushbu holatlar bartaraf etilganligi to’g’risida tasdiqnoma olingan paytdan boshlab 10 kun muddatda litsenziyaning amal qilishini tiklash to’g’risida qaror qabul qiladi.
Basharti auditorlik tashkiloti ko’rsatib o’tilgan holatlarni belgilangan muddatda bartaraf etmagan bo’lsa, litsenziyalovchi organ litsenziyaning amal qilishini butunlay to’xtatadi.
Auditorlik faoliyatini amalga oshirish uchun berilgan litsenziyaning amal qilishi quyidagi hollarda ham to’xtatiladi:
auditorlik tashkiloti litsenziyaning amal qilishini to’xtatish to’g’risida ariza bilan murojat qilganda;
auditorlik tashkiloti tugatilganda;
auditorlik tashkilotini qayta tashkil etish natijasida uning faoliyati to’xtatilgan taqdirda, qayta o’zgartirish bundan mustasno;
auditorlik tashkiloti tomonidan litsenziya talablari va shartlari muntazam ravishda buzib kelinganda yoki bir marta qo’pol ravishda buzilganda.
Litsenziyalovchi organ litsenziyaning amal qilishini butunlay to’xtatish to’g’risidagi sabablari asoslangan holda qaror qabul qilinganligi haqida u qabul qilingandan keyin uch kun mobaynida auditorlik tashkilotiga bildirish xati yuboradi. Ushbu qarorni auditorlik tashkiloti olgan kundan boshlab litsenziya o’n kun mobaynida litsenziyalovchi organga qaytarilishi va yo’q qilinishi lozim. Qaror qabul qilingan sanadan boshlab litsenziyaning amal qilishi to’xtatilgan hisoblanadi.
Litsenziyaning amal qilishini to’xtatish uchun asos bo’lib hisoblanadigan litsenziya talablari va shartlarini bir marta qo’pol ravishda buzishga quyidagilar kiradi:
faoliyatning auditorlik faoliyati bilan bog’liq bo’lmagan boshqa turlarini amalga oshirish;
auditorlik faoliyatini amalga oshirishda mustaqillikni ta’minlamaslik;
ishonchsiz yoxud butunlay yolg’on auditorlik xulosasi tuzish;
auditorlik tekshiruvi o’tkazish chog’ida olingan maxfiy axborotni auditorlik tekshiruvi buyurtmachisining ruxsatisiz oshkor qilish, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.
Auditorlik faoliyatini amalga oshirish uchun berilgan litsenziya quyidagi hollarda yuridik kuchini yo’qotgan va bekor qilingan hisoblanadi:
auditorlik tashkiloti litsenziyani bekor qilish to’g’risida ariza bilan murojaat qilganda;
litsenziya qalbaki hujjatlardan foydalangan holda olinganligi fakti aniqlanganda;
maxsus vakolatli davlat organining litsenziya berish to’g’risidagi qarori noqonuniyligi aniqlanganda;
agar auditorlik tashkiloti litsenziya berish uchun qaror qabul qilinganligi to’g’risida bildirish xati yuborilgan (topshirilgan) paytdan boshlab uch oy davomida litsenziyalovchi organga davlat boji to’langanligini tasdiqlovchi hujjat taqdim etmagan bo’lsa, yoxud litsenziya bitimini tasdiqlamagan bo’lsa.
Litsenziya sud qaroriga ko’ra ham bekor qilinishi mumkin.
Litsenziyalovchi organ litsenziyaning amal qilishini bekor qilish to’g’risida qaror qabul qilinganligi haqida auditorlik tashkilotiga qaror qabul qilingandan so’ng uch kun mobaynida bildirish xati yuborishi lozim. Ushbu qaror auditorlik tashkiloti tomonidan olingan kundan boshlab litsenziya o’n kun davomida litsenziyalovchi organga qaytarilishi va yo’q qilinishi kerak. Bekor qilish to’g’risidagi qaror litsenziya berilgan sanadan boshlab amal qiladi.
Litsenziyaning amal qilishini to’xtatib qo’yish, yangilash, to’xtatish to’g’risidagi, shuningdek, litsenziyani bekor qilish haqida litsenziyalovchi organ tomonidan chiqarilgan qarorlar ommaviy axborot vositalarida e’lon qilinishi kerak.
Litsenziyalovchi organ auditorlik faoliyatini amalga oshirish uchun litsenziyaga ega bo’lgan auditorlik tashkilotlarining reestrini yuritadi, unda quyidagilar ko’rsatib o’tilgan bo’lishi kerak:
auditorlik tashkilotining nomi va uning joylashgan o’rni (pochta manzili);
telefon (faks) raqami;
hisob-kitob schyoti;
soliq to’lovchining identifikatsiya raqami;
ta’sischilarning ustav kapitalidagi ulushlari
to’g’risidagi axborot;
tashkilot rahbarining familiyasi, ismi va otasining ismi hamda auditor malaka sertifikatining sanasi, uning tartib raqami, shuningdek, auditor tashkilotida ishlovchilarning malaka sertifikatlarining tartib raqamlari va sanalari;
litsenziya berilgan sana, uning tartib raqami va amal qilish muddati;
litsenziyalarning amalda bo’lishini uzaytirish, to’xtatib turish, to’xtatish, tiklash va bekor qilish asoslari va sanalari;
litsenziyalarni qayta rasmiylashtirish va dublikatlar berish asoslari va sanalari.
Reestrdagi axborot manfaatdor shaxslarning u bilan tanishib chiqishlari uchun ochiq hisoblanadi va yozma holdagi so’rovga ko’ra reestrdan ko’chirma tariqasida beriladi.
Bir auditorlik tashkilotiga nisbatan reestrdan olingan axborotni berganlik uchun eng kam ish haqining (axborot taqdim etish to’g’risida ariza berilgan sanadagi) yarmi miqdorida haq undiriladi.
Davlat hoqimiyati va boshqaruvi organlariga reestrdan olingan axborot bepul taqdim etiladi.
Reestrdan olingan axborotni taqdim etganlik uchun to’lov summasi litsenziyalovchi organning maxsus hisob raqamiga o’tkaziladi.
Reestrdan olingan axborotni taqdim etish muddati tegishli ariza berilgan sanadan boshlab (uni taqdim etganlik uchun haq to’langanligi to’g’risida hujjat taqdim etilgan taqdirda) uch kundan oshib ketishi mumkin emas.
Litsenziyalovchi organ chiqargan qaror ustidan auditorlik tashkiloti belgilangan tartibda sudga shikoyat qilishi mumkin.
|
| |