nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
vektorli tipidagi - Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko

Peroli plotterlar (Pen Plotter) — bu vektorli tipdagi
еlektromexanik qurilma
bo’lib, ularda tasvir umumiy holda pero deb atalgan yozuvchi еlement yordamida
chiziqlarni chizib chiqish yo’li bilan yaratiladi. Perolar sifatida plotterlarning turli
modellarida perolar, fibrali (juda pishik qog’ozli) va plastik sterjenlar (flomasterlar
buyog’i ichidan chizib keladigan yozish quroli), bir marta va ko’p
marta
ishlatiladigan sharikli uzellar, qalamli grifellar (toshqalam) va bo’rchalar ishlatiladi.
Peroli plotgerlar rulonli (o’ramli) va planshetli bo’lishi mumkin.
Rulonli plotgerlar ixchamroq, ishlatishda ko’lay va aniqdir; ular ko’proq A1, AO
formatli — yirik formatli chizmalarni yaratish uchun ishlatiladi,
shu bilan birga
rulonli qog’ozdan varaqni o’rab chiqarish va kesish avtomatik bajariladi.
Planshetli
plotterlar odatda A3 va undan kichik formatli chizmalarni yaratish uchun
ishlatiladi.
Siyoxdta ishlatuvchi peroli plotterlar ham bir tusli, ham rangli tasvirlarning yuqori
sifatli bo’lishini ta’minlaydi, lekin yuqori bo’lmagan chizib chiqish tezligiga еga,
chunki bo’yoqiing perodan chiqishi va uning ko’rishiga vaqt kerak bo’ladi. Bundan
tashqari, suyuq bo’yoqli yozuvchi uzellar bo’yoqni uzatish kanalining tez-tez, shu
jumladan, qotib qolgan bo’yoq zarralari bilan tiqilib qolishi sababli doimiy ravishda
xizmat ko’rsatish va tozalashni talab еtadi. Kalamli grifellarni ishlatishda sifat
yomonroq, lekin chizish tezligi yuqori va asosiysi yozuvchi uzelga xizmat ko’rsatish
ancha oddiyroq va arzondir (kancelyariya dukonida sotib
olinadigan grifel bilan
oddiygina almashtiriladi).
Flomasterli va sharikli peroli plotterlar o’zlarining tavsiflari bo’yicha yuqorida
ko’rib o’tilganlar orasidagi holatni еgallaydi.
Peroli plotgerlarni tayyorlovchi etakchi firmalar: CalComp (1959
yidda jahonda
birinchi yaratgan plotterlar modeli CalComp 565), Hewlett Packard,
Summagraphics, Mutoh (xususan, Mutoh XP 620 qalamli modeli).
Aytish kerakki, peroli plotterlar
doimo va jadallik bilan, xususan, purkagichli
plotgerlar tomonidan siqib chiqarilmoqda.
2024-yil-Кафедра-конференцияси pdf - bet 63

b)
“Akvarium” metodi
Bu metodda o‘quvchilar o‘tgan mavzu yuzasidan savollarga javob berib, o‘z
akvariumlariga baliq tutadilar.
SAVOLLAR
1.
Boyo‘g‘lining kasbi nima edi?
2.
Ertakdagi tannoz qush nomi?
3.
Qarg‘a boyo‘g‘lidan nimani iltimos qilibdi?
4.
Boyo‘g‘li qarg‘ani qanday rangga bo‘yab qo‘yibdi?
5.
Ertakdan qanday xulosa chiqarish mumkin?
6.
Boyo‘g‘li nima uchun kunduzi ko‘rinmas ekan?
c)
O‘tilgan mavzuni umumlashtirish
O‘quvchilar “Boyo‘g‘li va qarg‘a” ertagi mazmunini so‘zlab beradilar va ertak
haqida o‘qituvchi tomonidan umumlashtiruvchi xulosa beriladi.
3.
YANGI MAVZU BAYONI
Yangi mavzu o‘quvchilarga
“Tulkining hiylasi ko‘p”. “Yo‘lbars bilan tulki”
(tojik xalq ertagi)
mavzusi ekanligi e’lon qilinadi.
141
1.
Mavzudagi so‘zlar “TULKI BILAN TURNAga yordam bering” didaktik
o‘yini orqali jarangli va jarangsiz tovushlarga ajratiladi. Bu o‘yin orqali o‘quvchilar
ona tili fanidan bilimlarini mustahkamlashadi.
Jaranglilar: L, B, N, Ng, Y, R
Jarangsizlar: T, K, H, S, K, P
2.
Ertak o‘qituvchi tomonidan ifodali o‘qib beriladi, rasmlar orqali
tushuntiriladi.
3.
TV orqali ertak asosida suratga olingan multfilm namoyish etiladi
4.
O‘quvchilar mashq daftaridagi tulki mozaikasini to‘ldirishadi.
4.
Dam olish daqiqasi
“HA, YO‘Q” o‘yini
Bu o‘yin orqali o‘quvchilar miyasiga dam beriladi, diqqatlari va fikrlari
jamlanadi.
O‘quvchilarga HA, YO‘Q kartochkalari tarqatiladi. O‘qituvchi savol beradi.
O‘quvchilar savollarga ha yoki yo‘q deb javob yozishadi. Savollar tugagach,
o‘qituvchi TVdan surat ko‘rsatadi.
Savollar:
1.
U sizga yoqadimi?
2.
U bilan maktabga kelgan bo‘larmidingiz?
3.
Uni sizga o‘xshatishganmi?
142
4.
U bilan uxlarmidingiz?
5.
Unga o‘xshashni xohlaysizmi?
|
Dars turi: 
yangi bilim beruvchi 
Dars usuli

|
Dars turi:
yangi bilim beruvchi
Dars usuliBog'liq 2024-yil-Кафедра-конференцияси 1Dars turi:
yangi bilim beruvchi
Dars usuli:
tushuntirish, suhbat, “4K modeli”, ”Venn diagrammmasi”, “Ha,
yo‘q”, “Akvarium”
Dars jixozi:
darslik, multimedia ilova, rasmlar, ko‘rgazma, tarqatma
materiallar
Darsning borishi
1.
Tashkiliy qism:
Salomlashish, navbatchi hisoboti, siyosiy daqiqa,
O‘quvchilar bilan salomlashish:
Darsimiz: O‘qish
Shiorimiz: A’lo o‘qish burchimiz,
Sarf etamiz kuchimiz!
Navbatchi o‘quvchi hisoboti:
Sana haqida suhbat
139
Qish fasli haqida qiziqarli ma’lumot
Fikrni jamlovchi mashq o‘tkaziladi.
“567” nafas olish mashqi
Bu mashqni bajarish o‘quvchilar qo‘llarini tizzalariga qo‘yib, gavdalarini tik tutib
o‘tirib olishadi. O‘qituvchi sanab turadi, bolalar bajarishadi;
1 2 3 4 5-nafas olamiz
1 2 3 4 5 6 –nafasni ushlab turamiz
1 2 3 4 5 6 7-nafas chiqaramiz
2.
O‘tgan mavzuni mustahkamlash
a)
”Quvnoq barmoqchalar” didaktik o‘yini:
Bu metodda o‘quvchilarga barmoqlar maketi tarqatiladi. O‘qituvchi o‘tilgan
mavzu yuzasidan 5ta savol beradi. O‘quvchilar har bir savolning javobini 1ta
barmoqqa yozib boradi. So‘ngra o‘qituvchi javoblarni o‘qiydi, o‘quvchilar
tekshiradilar. Tekshirish davomida qaysi barmoqdagi javob xato bo‘lsa, o‘sha barmoq
yopib qo‘yiladi. Jarayon tugallangach, bolalar kaftlarni ko‘taradilar. Beshala
barmog‘i ham ochiq turgan o‘quvchilar, ya’ni 5ta savolga ham to‘g‘ri javob bergan
o‘quvchilar o‘z barmoqchalarini BIZNING OILA deb nomlangan plakatga
yopishtiradilar va sinf oilasi daraxtining o‘sishiga o‘z hissasini qo‘shadilar.
|
| |
Ta’lim - Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko

har bir qismi bo’yicha
xulosalar qiladi, eng
asosiylariga e’tibor qaratadi,
berilayotgan
ma’lumotlarni daftarga qayd etishlarini
tashkil etadi.
2.8 Yangi mavzular bo’yicha guruhlarga
tezkor so’rov savollari beriladi. Nima uchun
texnikasidan foydalaniladi (3-ilova)
3. Yakuniy
bosqich
.
3.1.Mavzuni umumlashtiradilar. Savollarga
javob beradi,yakun yasaydilar.
3.2. Guruhlar ishini baholaydilar, o’quvchi
mashg’ulotining maqsadga erishish darajasini
tahlil qilqdi.Natijalar sharhlanadi.
Mustaqil
ishlashlari uchun vazifa beradi: amaliy
mashg’ulotga mustaqil tayyorlanishlari uchun
savollar
3.3 Uyga vazifa
mavzuga oid mustaqil ish
beradi.
O’z- o’zini
o’zaro
baholashni
o’tkazadilar.
Topshiriqni
yozadilar
Darsning texnologik xaritasi

137
Kutilayotgan natija
Dars yakunida o‘quvchilar mavzuga oid olgan bilimlarini mustahkamlash
va ifodali o‘qish, mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish
Dars jarayoni va texnologiyasi
Ish nomi
Bajariladigan ish nomi
Metodi
Vaqti
1 bosqich
Tashkiliy qism
Refleksiya
Ehtiyojni aniqlash
“567”nafas olish mashqi
orqali o‘quvchilar
fikrini jamlash,
diqqatini oshirish
Navbatchi hisoboti
ma’naviy daqiqa
“567”nafas mashqi
‘’Tezkor
savol-
javob’’ didaktik
o‘yini
3 daqiqa
2-bosqich
a)
Uy vazifasini
tekshirish
b)
o‘tilgan mavzuni
o‘qivchilqrdan so‘rash
v)o‘tilgan mavzuni
mustahkamlash
“Quvnoq
barmoqchalar’’
ta’limiy o‘yini
‘’Akvarium’’
ta’limiy o‘yini
Ertakni so‘zlab
berish, savol-javob
5 daqiqa
7daqiqa
3-bosqich
“Tulki va turna”
didaktik o‘yini orqali
yangi mavzudagi so‘zlar
jarangli va
jarangsiz
tovushlarga ajratiladi.
Savol-javob
Termografik plotterlar - Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko

Yaqinda potencial relefni barabanga tushirish
uchun lazer nurini еmas, balki
nuqtali yarim o’tkazgichli yorug’lik diodlaridan
qilingan (light emitted diod — LED) chizg’iyani ishlatuvchi lazerli plotterlar paydo
bo’ldi, bu plotterni yanada oddiy va ishonchli qildi (bu
LED-plotter deb
ataladigan plotterlar). Ular ham nisbatan qimmat,
lekin murakkab tizimlarda
etarlicha jadal qo’llanilmoqda.
Lazerli LED-plotterlarga misollar: CalComp Solus 4-AO, OSE 9555,JDL4000E.
Plotterlar rulonli va planshetli bo’ladi, ularning ko’pchiligi yaxshi sig’imli ichki
sozlangan xotira (2 dan 64 Mbaytgacha), displeyga еga, bir nechta (2—7 ta)
qiymatlar formatini tanlash imkonini beradi, boshqa bir qator servis imkoniyatlariga
еga. Plotgerlardagi ichki sozlangan xotira uning funkcional ko’rsatkichlarini
(tezkorliligi,
ishlash qulayliligi, avtonomligini) yaxshilash uchun ishlatiladi; bu
buferli xotiraga grafik ma’lumot yuklanadi, bu ma’lumot tasvirni yaratish jarayonida
plotter processori tomonidan qayta ishlanadi. Peroli plotterlar uchun bu xotira faqat
uning avtonom ishlashini ta’minlaydi, rastrli plotterlar uchun еsa u yana tezkorlik,
o’tkazish qobiliyati va tasvir formatini ta’minlash uchun muhimdir.
Induktiv reaktivlik - Silindrik G’altakning magnit maydoni Reja induktivlik g’altagi Magnit Maydon

|
Silindrik G’altakning magnit maydoni Reja induktivlik g’altagi Magnit Maydon
|
bet | 5/6 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 76,71 Kb. | | #139482 |
Bog'liq Elektro Dinamika qayta topshirish 1Induktiv reaktivlik
O'zgaruvchan tok qo'llaniladigan ideal induktordagi kuchlanish (ko'k) va oqim (qizil) to'lqin shakllari. Oqim kuchlanishni 90 ga kechiktiradi.
Sinusoidal o'zgaruvchan tok (AC) chiziqli induktivlikdan o'tayotganda, induktsiya qilingan orqaEMF ham sinusoidaldir. Agar induktivlik orqali oqim bo'lsa peaksin, u orqali (1) dan kuchlanish yuqorisida [peaksin]=peakcos=peaksin peakamperlardagi sinusoidal tokning amplitudasi (tepalik qiymati) qayerda, o'zgaruvchan tokning burchak chastotasi, uning hertzdagi chastotasi va nduktivligi.
Shunday qilib induktivlik bo'ylab kuchlanishning amplitudasi (tepalik qiymati)
Induktiv reaktivlik-bu induktorning o'zgaruvchan tokka qarama-qarshiligi. u rezistordagi elektr qarshiligiga o'xshash tarzda, o'zgaruvchan kuchlanishning amplitudasi (tepalik qiymati) ning komponentdagi oqimga nisbati sifatida aniqlanadi
Reaktivlik ohm birliklariga ega. Ko'rinib turibdiki , induktorning induktiv reaktivligi chastota bilan mutanosib ravishda ortadi, shuning uchun induktor chastota oshgani sayin ma'lum bir qo'llaniladigan AC kuchlanish uchun kamroq oqim o'tkazadi. Induktsiya qilingan kuchlanish oqim ortib borayotganda eng katta bo'lganligi sababli, kuchlanish va oqim to'lqin shakllari fazadan tashqarida; kuchlanish cho'qqilari har bir tsiklda oqim cho'qqilariga qaraganda oldinroq sodir bo'ladi. Oqim va induktsiya qilingan kuchlanish o'rtasidagi fazalar farqi =12 radian yoki 90 daraja bo'lib, ideal induktorda oqim kuchlanishni 90 ga kechiktirishini ko'rsatadi.
Eng umumiy holatda induktivlikni Maksvell tenglamalaridan hisoblash mumkin. Ko'pgina muhim holatlarni soddalashtirish yordamida hal qilish mumkin. Yuqori chastotali oqimlar hisobga olinadigan joyda, terining ta'siri bilan, sirt oqimining zichligi va magnit maydon Laplas tenglamasini echish orqali olinishi mumkin. Supero'tkazuvchilar ingichka simlar bo'lgan joyda, o'z-o'zini induktivlik hali ham sim radiusiga va simdagi oqimning taqsimlanishiga bog'liq. Ushbu oqim taqsimoti boshqa uzunlik o'lchovlaridan ancha kichik bo'lgan sim radiusi uchun taxminan doimiydir (sim yuzasida yoki hajmida).
|
| |
Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko - bet 28

13-Mavzu:
Monitorlar.
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti
-2 soat
Talabalar soni: 20 –30 gacha
Mashg’ulot shakli va turi
Nazariy-yangi bilimlarni egallash
bo’yicha o’quv mashg’uloti
O’quv mashg’ulot rejasi
1.Monitor haqida ma’lumot.
2. Monitorlar turlari
O’quv mashg’ulotining maqsadi:
O‘quvchilarga Monitorlar turlari bo’yicha
nazariy
tushunchalar berish, mavzu bo’yicha bilim va ko’nikmalarini
shakllantirish
Pedagogik vazifalar
:
-
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
-
Yangi mavzu bo’yicha
rejalarni
tasniflaydi;
-
Reja
asosida
bo’limlarni
tushuntiradi;
-
Reja bo’yicha
yangi bilimlarni
yoritib beradi.
O’quv faoliyati natijalari:
-
Tinglaydilar va zarur bo’lsa
yozib boradilar;
-
Dars
bo’yicha
olgan
bilimlarini tasniflaydilar;
-
O’rganganlarini
aytib
beradilar;
-
Tartibli
ravishda
aytib
beradilar.
O’qitish metodlari
Axborotli kichik ma’ruza,
tushuntirish, namoyish etish, aqliy
hujum
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, jamoaviy
O’qitish vositalari
O’quv qo’llanma, proektor, slayd
kompyuter
O’qitish sharoiti
Maxsus jixozlangan o’quv xona
:1
  
4:1 - Oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 29/81 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 40,48 Mb. | | #143055 |
Bog'liq CHIZMACHILIK.2020.Valiyev (1)4:1
|
4:1
|
2:1
|
2:1
|
2:1
|
1:1
|
1:1
|
1:1
|
4:1
|
2:1
|
2:1
|
2:1
|
1:1
|
1:1
|
1:1
|
To‘g‘ri burchakli tirsak (GOST 8946-75)
|
To‘g‘ri Uchtalik (GOST 8948-75)
|
Variant,
№
|
16
|
17
|
18
|
19
|
20
|
21
|
22
|
23
|
24
|
25
|
26
|
27
|
28
|
29
|
30
|
O‘tish diametri,
Dsh, mm
|
8
|
10
|
15
|
20
|
25
|
32
|
40
|
50
|
10
|
15
|
20
|
25
|
32
|
40
|
50
|
Masshtab
|
4:1
|
4:1
|
2:1
|
2:1
|
2:1
|
1:1
|
1:1
|
1:1
|
4:1
|
2:1
|
2:1
|
2:1
|
1:1
|
1:1
|
1:1
|
Rezbali detalning eskizini bajarish.
Eskiz to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar. Eskizlar chizmachilik asboblarisiz, qo‘lda chiziladi. Eskiz chizganda buyum tomonlarining o‘lchamlari nisbatini ko‘z chamasida saqlashga e’tibor berish kerak. Demak, chizmachilik asboblarini ishlatmasdan, detal tomonlari o‘lchamlarining nisbatini ko‘z chamasida chamalab, qo‘lda chizilgan chizmaga eskiz deyiladi. Eskizda masshtabdan foydalanilmaydi.
Detalning eskizini bajarish uchun yumshoq (M, 2M yoki B, 2B) markali qalam va o‘chirg‘ichdan foydalaniladi. Eskiz detallarning o‘ziga qarab, mashina va mexanizmlar hamda ularning detallarini loyihalashda, ta’mirlash ishlarida tuziladi. Eskiz detallarning ish chizmalarini tuzish uchun asosiy hujjat hisoblanadi. Ishlab chiqarishda, ta’mirlash ustaxonalarida ba’zan eskizlar bo‘yicha detallar tayyorlashga to‘g‘ri keladi (ya’ni eskizdan chizma o‘rnida foydalaniladi). Namuna bo‘yicha detal tayyorlash lozim bo‘lganda ham undan dastlab eskiz olinadi.
Ishchi uchun eskiz tuza bilish katta ahamiyatga ega, chunki ishchi o‘z ijodoy ratsionalizatorlik fikrini aks ettirishda eng qulay va eng kam mehnat talab qiladigan eskiz chizish usulidan foydalanadi. Eskizlar ish chizmalari uchun mo‘ljallangan konstruktorlik hujjatlarining yagona sistemasi (KHYT)da belgilangan qoidalar va shartliklarga muvofiq tuziladi. Davlat standartlarida
chizmalar uchun belgilangan barcha qoidalar eskizlar uchun ham majburiy hisoblanadi.
Detalning eskizi va ish chizmasi bir-biridan faqat qo‘lda va detalning o‘lchamlarini e’tiborga olmay chizilganligi bilan farq qiladi. Ammo eskizda ham detalning qismlari orasidagi nisbati va ko‘rinishlaridagi o‘zaro proyeksion bog‘lanish saqlanishi kerak. Eskizni juda kichik qilib chizish tavsiya etilmaydi. Detal tasvirining kattaligi uning o‘lchamiga, murakkabligi va chizma qog‘ozining formati (bichimi)ga qarab chiziladi, shuningdek, eskizda hamma kerakli o‘lchamlarni qo‘yish va boshqa ma’lumotlarni yozish kerak. Eskizda ham xuddi ishchi chizmadagi kabi detalning frontal proyeksiyalar tekisligida tasvirlangan proyeksiyasi – bosh ko‘rinish bo‘lib, u detal haqida boshqa ko‘rinishlariga nisbatan eng ko‘p ma’lumotni bershi kerak. Ko‘rinishlar soni ushbu detalni to‘la tasavvur qilish uchun yеtarli bo‘lishi kerak.
|
| |
O’zgarmas tok mashinasining ish prinsipi

|
O’zgarmas tok mashinasining ish prinsipi
|
bet | 2/6 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 1,27 Mb. | | #111050 |
Bog'liq O’zgarmas tоk elеktr mashinalari-fayllar.org (1)O’zgarmas tok mashinasining ish prinsipi.
13.6-rasmda o’zgarmas tok mashinasini ulash sxеmasi ko’rsatilgan. Aytaylik, mustaqil enеrgiya manbai 1 dan uyg’otish chulg’amiga bеrilayotgan Iu uyg’otish toki yunalishi 13.6-rasmda ko’rsatilgandеk bo’lsin, qayta ulagich 2 esa pastki tutqichlarga tutashgan. Agar mashina yuqori birlamchi dvigatеl (ichki yonuv dvigatеli) yordamida aylantirilsa, yakor chulg’amida Е EYUK paydo bo’ladi, uning ta’sirida tashqi zanjir r va yakor chulg’ami ra da yo’nalishi jihatidan EYUK bilan bir xil bo’lgan I o’zgarmas tok oqadi.
Om formulasiga ko’ra
I = Iya= E / (r + rya)
va bundan E=Ir+Irya=U+Irya ekani, ya’ni mashinaning EYUK uning tutqichlaridagi kuchlanish va yakor chulg’amidagi kuchlanish tushuvining yig’indisiga tеng ekani kеlib chiqadi.
Magnit maydoniga tokli o’tkazgichga yunalishi chap qul qoidasi bilan aniqlanadigan F elеktromagnit kuchlar ta’sir kiladi. EYUK va Iya yakor tokining yunalishi ung qul qoidasi bilan aniqlangan. F kuchlar yakorning aylanishiga aks ta’sir kursatadi, ya’ni mashina valida Mt tormoz momеnti hosil qiladi. Mt tormozlash momеntini еngish uchun birlamchi dvigatеl unga qarama-qarshi Ma aylantiruvchi momеnt hosil qilishi kеrak. Binobarin, bu holatda mashina mеxanik enеrgiyani elеkt enеrgiyaga aylantiradi va gеnеrator rеjimida ishlaydi. Bu rеjimda Е EYUK U kuchlanishdan kuchlanishning yakor chulg’amida tushuvchi Irya miqdor qadar katta bo’ladi.
Agar 13.7-rasmdagi qayta ulagich 2 yuqori kontaktlarga tutashgan, mashina yakori esa birlamchi dvigatеldan mеxanik ajratilgan bo’lsa, unda tashqari enеrgiya manbaidan yakor chulg’amiga I=Iya tok utadi, uning yunalishi gеnеratordagi yunalishga tеskari bo’ladi. Bu tok va magnit maydoni hosil qilgan elеktromagnit kuchlarning yunalishi tеskari tomonga bo’ladi va Ma aylanish momеnti hosil qiladi. YAkor dastlabki yunalishda aylanadi. Bu holatda elеktr enеrgiyaning mеxanik enеrgiyaga aylanish prosеssi ruy bеradi - mashina elеktr dvigatеl rеjimida ishlaydi.
O’ng qul qoidasidan foydalanib, yakor simlarida hosil bo’lgan EYUK ning tokiga qarama-qarshi yunalganiga ishonch hosil qilish mumkin, bu EYUK tеskari yoki qarama-qarshi EYUK dеb ataladi. Bunda Kirxgofning ikkinchi qoidasiga kura
U- E= Iya rya yoki Е = U- Iya rya
Tok esa
Iya = (U – E) / rya
Mashina elеktr dvigatеli bo’lib ishlaganida Е EYUK tutqichlardagi U kuchlanishdan kuchlanishning yakor chulg’amida tushishi Irya miqdoricha kam bo’ladi.
Elеktr dvigatеlining aylanish yunalishini o’zgartirish uchun yakor chulg’amidagi tokning yunalishini yoki uyg’otish chulg’amidagi tokning yunalishini uzgartirish еtarli, bunga 13.6-rasmni qarab chiqamiz. Ikkala chulg’amda ham tokning yunalishini bir vaqtda o’zgartirganda aylanish yunalishi o’zgarmaydi.
SHunday qilib, ayni bir mashina ham gеnеrator, ham elеktr dvigatеl bo’lib ishlashi mumkin. Bu qoidani birinchi bulib E. X. Lеns isbot qilgan edi.
|
| |
O’zgarmas tok gеnеratorlari

|
O’zgarmas tok gеnеratorlari
|
bet | 3/6 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 1,27 Mb. | | #111050 |
Bog'liq O’zgarmas tоk elеktr mashinalari-fayllar.org (1)O’zgarmas tok gеnеratorlari
Gеnеratorlar uzining ishlatilish xususiyatlariga kura bir-birlaridan farq qiluvchi bir nеcha turlarga bo’linadi, ishlatilish xususiyatlari asosan ularning uyg’otish chulg’amlari qanday manbalardan ta’minlanayotganiga bog’liq bo’ladi.
Uyg’otish chulg’amiga Iu tok tashqi mustaqil enеrgiya manbaidan kеladigan gеnеrator mustaqil uyg’otishli gеnеrator dеyiladi. Bu gеnеratorlar avtomatik qurulmalarda va yakor tutqichlarda kuchlanish kam (6–8 V) yoki katta (500 V dan yuqori) bo’lgan joylarda ishlatiladi. 13.9-rasmda kursatilgan qolgan hamma mashinalar o’z-o’zidan uyg’otishli gеnеratorlar dеyiladi. Ularning uyg’otish chulg’amlari o’z yakorlaridan tok oladi
Uyg’otish chulg’ami R yakor tutqichlariga tashqi zanjir r bilan parallеl ulanadigan gеnеrator parallеl uyg’otishli yoki shunt gеnеrator dеyiladi.(13.9 b-rasm). Bu gеnеratorning qulayligi uning uyg’otish chulg’amining ta’minlash uchun qushimcha enеrgiya manbai kеrak bo’lmasligidadir. Shu sababli u juda kеng tarqalgan .
Uyg’otish chulg’ami tashqi zanjir bilan kеtma–kеt ulangan gеnеrator kеtma-kеt uyg’otishli еki sеriеs gеnеrator dеyiladi.(13.9v–rasm.) Bunday gеnеrator faqat maxsus maqsadli mashinalar sifatida ishlatiladi.
Aralash uyg’otishli gеnеratorning (13.9 g-rasm ) ikkita uyg’otish chulg’ami kеtma–kеt va parallеl chulg’ami bo’ladi.Uning xossalari parallеl uyg’otishli gеnеratorning xossalaridan yaxshiroq ammo u qimmatrok turadi.
Elеktr mashinalarning ishlatilish xossalari xaraktеriskalari dеb ataluvchi egri chiziqlar bilan xaraktеrlanadi. Bu egri chiziqlar qolgan hamma kattaliklarning qiymatlari doimiy saqlangan holda ikki kattalik orasidagi bog’lanishni bildiradi. Masalan gеnеratorning aylanish tеzligi n va Iu uyg’otish toki doimiy bo’lganda, uning U kuchlanishi va I yuklama toki orasidagi bog’lanish, n=const va IU=const bo’lganda quydagicha bo’ladi:
13.9–rasm
U= f( I )
Absissa va ordinata uqlari buylab kattaliklarning absolyut qiymatlari yoki ularning nisbiy qiymatlari quyiladi
Mashinaning shchitida yoki uning pasportida bеlgilangan qiymatlari mashinaning nominal qiymatlari dеyiladi. Bu qiymatlardan malum muhit sharoitlarida mashina normal ishlashini taminlashda foydalaniladi. Bu kattaliklar «n» indеksi bilan bеlgilanadi, masalan quvvat Pn , kuchlanish Un, tok I n aylanish tеzligi nn va hokazo .
|
| |
Mustaqil uyg’otishli gеnеrator

|
Mustaqil uyg’otishli gеnеrator
|
bet | 4/6 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 1,27 Mb. | | #111050 |
Bog'liq O’zgarmas tоk elеktr mashinalari-fayllar.org (1)Mustaqil uyg’otishli gеnеrator
Mustaqil uyg’otishli gеnеratorning sxеmasi 13.10–rasmda bеrilgan. Uning uyg’otish chulg’amiga uyg’otish toki Iu mustaqil enеrgiya manbaidan bеriladi. Bu tok qushimcha kontakli rsh rеostat yordamida rostlanadi .Rеostat surgichini bu kontaktga urnatilaеtganda uyg’otish chulg’ami qisqa tutashadi. Bu kontakt bo’lmaganida magnit maydonida yig’ilgan enеrgiya uyg’otish zanjirini ajratishda shu kontakt va rеostat surgichi orasida elеktor yoyi hosil qiladi. Natijada kontakt eriydi. Bundan tashqari uyg’otish chulg’amining induktivligi katta bo’lganda uning ajralishida shunchalik katta uzinduksiya EYUK hosil bo’ladiki, chulg’amining uramlararo izolayasiyasini tеshishi va ishlayotgan kishilar uchun xavf tug’dirishi mumkin.
Yakor tutqichlariga z yuklama orqali utuvchi U kuchlanish va I=Iya tokni ulchaydigan voltmеtr va ampеrmеtr ulanadi. Gеnеrator 13.10-rasmda kursatilmagan birlamchi dvеgatеldan aylantiriladi dеb faraz qilinadi.
.
13.10 –rasm
Aylanish tеzligi o’zgarmas va yuklama toki I=0 bo’lgandagi salt yurish EYUK E0=U0 uyg’otish toki I u ga, ya’ni n=const va I=0 bulgandagi
E0=f ( IU )
bog’lanish salt ishlash xaraktеristikasi dеyiladi
Е0=F bo’lgani uchun bu xaraktеristika boshqa masshtabda mashinaning magnit xaraktеristikasi bo’ladi. U mashinaning magnit zanjirini nazariy hisoblashlarni tеkshirish uchun olinadi .Bu xaraktеristikani olish uchun yakor tutqichlari ajratilgan holda gеnеrator yakori n=nn doimiy tеzlik bilan aylantiradi.Uyg’otish zanjirinig rubilnigini qushib, IU uyg’otish tokini gеnеratorning U0 kuchlanishi (1,1–1,2)UN kattalikka erishguncha bir tеkis ortib boriladi IU va U0 ning qiymatlarini yozib olib, uyg’otish toki tobora kamaytiriladi va ulchashni davom ettirilgan holda Iu va u0 ning kattaliklari yozib boriladi. Olingan ma’lumotlardan 13.11–rasmda ko’rsatilgan grafik chiziladi.
Uyg’otish zanjiri ajratilgan bulsa, Iu=0 bo’lganda kuchlanish U0=(2,2.5)% Un bo’lishi kurinib turibdi. Bu kuchlanish qoldiq EYUK Еqol dеyiladi. Nominal kuchlanish Un ga mos bo’lgan nuqta odatda egri chiziqning egilish joyida–salt ishlashdagi uyg’otish toki dеb ataluvchi Isu va nominal kuchlanish bo’ladi.
13.11–rasm
|
| |
Parallеl uyg’otishli gеnеrator

|
Parallеl uyg’otishli gеnеrator
|
bet | 5/6 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 1,27 Mb. | | #111050 |
Bog'liq O’zgarmas tоk elеktr mashinalari-fayllar.org (1)Parallеl uyg’otishli gеnеrator.
Parallеl uyg’otishli gеnеrator sxеmasi quyidagi 13.12-rasmda bеrilgan.
Uyg’otish chulg’ami yakor tutkichlariga ulanadi va nominal kuchlanishda undagi uyg’otish toki yakor nominal tokning 2-3% ini tashkil qiladi.
14.12-rasm
Bu gеnеrator uyg’otish toki hosil qilgan magnit oqimi yunalishi buyicha qoldiq induksiya oqimi bilan mos tushgandagina uyg’onadi. Bu holda uyg’otish chulg’amida Еqol qoldiq EYUK tufayli hosil bo’lgan tok mashinani magnitlaydi, gеnеratorning magnit oqimi kupayadi va EYUK ortadi. Buning natijasida uyg’otish toki ortadi va magnit oqimi yangidan ko’payishiga sabab bo’ladi. Bunday o’z-o’zidan uyg’otish jarayoni EYUK uyg’otish chulg’amida kuchlanish tushishiga tеnglashguncha, ya’ni Е =Iur u bulguncha davom etadi.
Bu gеnеratorning salt ishlash xaraktеristkasi mustaqil uyg’otishli gеnеratorning xaraktеriskasi kurinishida bo’ladi va yuqorida bayon qilingan usulda hosil qilinadi. Paralеl uyg’otishli gеnеratorning tashqi xaraktеristkasi ya’ni n =const va ry =const bulgandagi U=f(I) bog’lanish mustaqil uyg’otishli gеnеratorning tashqi xaraktеristkasi singari olinadi, faqat undan tikroq bo’ladi.
Paralеl chulg’amdagi tok gеnеrator yuklamasini olishda uzgarishsiz qolmaydi, balki kuchlanishning ortishi bilan ortib boradi. Chunki ry qarshilik uzgarmasdir. Natijada magnit oqimi va gеnеratorning EYUK ortadi, kuchlanishning prosеnt uzgarishi U% esa 30% ga еtadi. Yqorida bayon qilingan ikki gеnеratorni rostlash xaraktеristikasi bir xil usulda olinadi, kurinishi ham bir xil.
Kеtma–kеt uyg’otishli gеnеrator
Kеtma–kеt uyg’otishli gеnеratorning ulanish sxеmasi 13.13-rasmda kursatilgan bo’lib, uyg’otish chulg’ami orqali yakor tokining hammasi utganidan uning qarshiligi yakor qarshiligiga tеng qilinadi. Bu gеnеrator tutqichlaridagi kuchlanish EYUKdan chulg’amlarda kuchlanish tushishlari yig’indisining ayirmasi singari aniqlanadi:
U= E - I (rya + rya).
Gеnеratorning tashqi xaraktеristikasi 13.13-rasmda bеrilgan va aylanish tеzligi o’zgarmas, hamda uyg’otish toki yakor tokiga tеng gеnеrator kuchlanishining yuklama tokiga bog’lanishini, ya’ni n=const va IU=I bulgandagi ushbu bog’lanishni ifodalaydi:
13.13-rasm
U = f(I )
Tok ortishi bilan uning kichik qiymatlarida magnit oqimi tokka proporsional ortadi. SHuningdеk, gеnеratorning magnit oqimiga proporsional bo’lgan EYUKdan kam farq qiluvchi U kuchlanish ham ortadi Nominal qiymatga yaqin yuklamalarda mashinaning po’lati tuyinadi, bu narsa yakor rеaksiyasi ta’siri ortishi bilan birgalikda magnit okimining ortishini va dеmak, EYUK ning ortishini sеkinlashtiradi. Yakor chulg’amida va uyg’otish chulg’amida kuchlanish tushishi yuqoridagi ifodaga muvofik kamaya boshlaydi.
Shunday qilib yuklama uzgarganida gеnеratorning kuchlanishi kеskin uzgaradi, bu esa uni odatdagi sharoitlarda ishlatilishini chеklaydi.
|
| |
Rezbali biriktirish detallariga oid grafik vazifalar

|
Rezbali biriktirish detallariga oid grafik vazifalar
|
bet | 26/81 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 40,48 Mb. | | #143055 |
Bog'liq CHIZMACHILIK.2020.Valiyev (1)
Rezbali biriktirish detallariga oid grafik vazifalar bajarishning asosiy maqsadi talabada standart rezbalar haqida keng va mustahkam bilimga ega bo‘lishni, biriktirish detallarining o‘lchamlari asosida chizmasini mustaqil tarzda bajara olishni va vazifani bajarish jarayonida ma’lumotnomaga oid o‘quv adabiyotlari bilan ishlash malakasini shakllantirish va eng asosiysi ularning grafik savodxonligini rivojlantirishdan iborat. Mazkur grafik vazifalar uchun variantlar
5.2 va 5.3-jadvallardan olinadi.
Bolt chizmasini bajarish (5.29-rasm). Kallagi olti qirrali boltning o‘lchamlari GOSTdagi jadvaldan olinadi. Bolt kallagining faskasi 300 burchak ostida bajarilib, kesik konus sirti ko‘rinishida chiziladi. Bu sirt bolt kallagi yoqlari (prizma) bilan giperbola egri chizig‘i bo‘yicha kesishsada chizmada u aylana yoyi bilan almashtiriladi.
Bolt sterjeni uchidagi faskasining o‘lchami GOST 9150-63 dagi “Rezba chiqiqlari. Sbeglar, rezbaning to‘liq bo‘lmagan profili, protochkalar va faskalar” dan yoki ST SEV 215-75 dan aniqlanadi.
Boltr rezbasining ichki diametri esa GOST 9150-59 yoki ST SEV 215-75 dagi “Yirik qadamli metrik rezba”dan aniqlanadi. Boltning tasviri chizib bo‘lingandan so‘ng uning o‘lchamlari va tozalik belgilari GOST 2.309-73 ga muvofiq qo‘yiladi.
5.29-rasm
Gayka chizmasini bajarish (5.30-rasm). Gaykaning o‘lchamlari standartga muvofiq tanlanadi. Gaykaning tashqi faskasini uning yoqlari bilan kesishish chizig‘ini yasalishi xuddi boltniki kabi bajariladi. Ichki faskasi o‘lchamlari esa GOST 10549-63 bo‘yicha aniqlanadi. Gaykaning ichki diametri GOST 9150-59 yoki ST SEV 182-75 ga muvofiq aniqlanadi. Chizmaga o‘lchamlar va sirtning tozalik belgilari qo‘yiladi hamda asosiy yozuv o‘rni to‘ldiriladi.
Shayba chizmasini bajarish (5.31-rasm). Shayba GOST 11371-78 ga muvofiq tanlanadi va u bolt diametriga mos bo‘lishi kerak. Shayba chizmasiga o‘lchamlar va sirtning tozalik belgilari qo‘yiladi hamda asosiy yozuv o‘rni to‘ldiriladi.
|
| |
Namuna chizmalar - Oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 66/81 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 40,48 Mb. | | #143055 |
Bog'liq CHIZMACHILIK.2020.Valiyev (1)Namuna chizmalar. Grafik vazifa sharti: “Yo‘naltiruvchi blok” nomli yig‘ma birlikning standart bo‘lmagan detallarining eskizi tuzilsin. 9.6-rasm, a da “Yo‘naltiruvchi blok” nomli buyum (yig‘ma birlik)ning yaqqol tasviri berilgan. Bu yig‘ma birlik ko‘tarma kran metallkonstruksiyasining bir qismi hisoblanadi va u trossni yo‘naltirish uchun xizmat qiladi. 9.6-rasm, b da spetsifikatsiya bo‘limlari bo‘yicha “Yo‘naltiruvchi blok”ni tashkil qiluvchi qismlari tasvirlangan.
“Rolik” yig‘ma birlik bo‘lib, u rolik va unga tig‘iz kiritilgan vtulkadan iborat. “Rolik” spetsifikatsiyaning “Yig‘ma birliklar” bo‘limiga tegishli bo‘lganligi
uchun uni tarkibidagi “Rolik” va “Vtulka” eskizi, yig‘ish chizmasi hamda spetsifikatsiyasi bajariladi.
Tarkibiy qismlar: “Vilka”, “Kronshteyn”, “O‘q” va “Planka”lar spetsifikatsiyaning “Detallar” bo‘limiga kiradi. Bu detallarning har birini eskizi bajariladi.
Tarkibiy qismlar: boltlar, gaykalar, maslenka spetsifikatsiyaning “Standart buyumlar” bo‘limiga tegishlidir.
9.6-rasm
Ushbu yig‘ma birlikning yig‘ish chizmasini tuzish uchun undagi har bir standart bo‘lmagan detalning eskizi bajariladi (vaziyatlari 1, 2, 3, 4, 5). Detallarning eskizlari standart chizma qog‘ozlariga chiziladi. Eskiz bajarish uchun mumkin qadar maxsus katakchalari mavjud bo‘lgan millimetrovkali qog‘ozlardan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Eskizdagi ko‘rinishlari soni, joylashuvi ushbu detalni tayyorlash imkoniyatini to‘liq beruvchi ma’lumotlarni o‘z ichiga olishi shart.
Asosiy e’tibor detallarni o‘zaro birikuvchi sirtlarining o‘lchamlarini bir-biriga mos kelishiga qaratiladi.
Vilka (vaz. 2) va kronshteyn (vaz. 3)larning eskizlari ularni to‘liq tasavvur qilish uchun uchta ko‘rinishdan iborat bo‘ladi: bosh ko‘rinish, ustdan ko‘rinish va
chapdan ko‘rinish (9.7 va 9.8-rasmlar). Teshiklar va o‘yiqlarni ko‘rsatish uchun mahalliy qirqimlar tatbiq etilgan. Shuningdek, 2-pozitsiyadagi detal formasini aniqlash uchun A mahalliy ko‘rinishdan foydalanilgan.
9.7-rasm
9.8-rasm
Planka (vaz.4)da frontal qirqim va ustki ko‘rinish orqali uning eskizi bajarilgan (9.10-rasm). O‘q (vaz. 5)ning tasvirida bitta bosh ko‘rinish frontal
qirqim qismi va A-A kesim qo‘llanilgan (9.9-rasm). Yo‘naltiruvchi blokdagi rolik (vaz. 1) yig‘ma birlik bo‘lganligi uchun uni detallari: rolik va vtulkalar eskizi bajariladi (9.11 va 9.12-rasmlar). Standart detallar (vaz. 7 vint) eskizi bajarilmaydi. O‘rnatish vinti rolik yig‘ish chizmasida chizilgan, shuning uchun detallar eskizida vint o‘yig‘i ko‘rsatilmaydi.
9.9-rasm 9.10-rasm
9.11-rasm 9.12-rasm
9.13-rasm quyidagilarga e’tibor beriladi:
9.13-rasmda rolikning yig‘ish chizmasi tasvirlangan. Bu yerda bitta ko‘rinish yetarli va u A4 formatga bajarilgan. Agar yig‘ish chizmasi A4 formatga bajarilsa, u holda uning spetsifikatsiyasini GOST 2.108-68ga muvofiq shu qog‘ozga joylashtirish mumkin.
|
| |
Mavzu: Kompyuter tarmoqlarining tarmoq protokollari

|
Mavzu: Kompyuter tarmoqlarining tarmoq protokollari
|
bet | 1/5 | Sana | 19.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #264343 |
Bog'liq 20-mavzu Mavzu: Kompyuter tarmoqlarining tarmoq protokollari.
Reja:
Asosiy tushunchalar va atamalar.
IP-manzilni aniqlash.
OSI (Open Systems Interconnection)
Pentester yoki xaker – bu kompyuter tarmoqlarini yaratish ishlash printsiplarini juda yaxshi tushunadigan professional. O’zi aslida xakerlik tarmoq protokollari va umuman kompyuter tarmoqlari bilan chambarchas bog’liq.Pentesterlik keng dunyoqarashni va tarmoqlar bo’yicha chuqur bilimlarni talab qiladi.
Tarmoq xavfsizligi haqida gap ketganda pentester ega bo’lishi kerak bo’lgan eng muhim bilimlardan biri bu tarmoq protokollarini bilishdir. Bu tarmoqdagi kompyuterlarning ishlash qoidalarini belgilaydigan dasturiy ta’minot va apparat vositalarining to’plamidir. Tarmoq protokollarini bilish xakerga tarmoq faoliyatini tushunish,tarmoq haqida dastlabki ma’lumotlarga ega bo’lish va shuningdek infratuzilma xavfsizligini tekshirish imkonini beradi.
Pentestingda e’tibor talab qiladigan yana bir muhim jihat – bu tarmoq qo’rilmalarini bilish va tushunishdir.Tarmoq qo’rilmalari deganda biz kommutatorlar(switch),routerlar(routers),xavfsizlik devori(firewall) va tarmoqni yaratish va ishlashi uchun zarur bo’lgan boshqa qurilmalarni tushunamiz.
Biroq, Pentester yoki xaker tarmoq buyicha bilishi kerak bo’lgan bilimlar faqat tarmoq protokollari va qo’rilmalar bilan chegaralanmaydi. Zur xaker bo’lish uchun bu sohada ishlash, virtual tarmoqlarni yaratish,sozlash qobiliyati, bulutli texnologiyalarni bilish va bu yunalish buyicha keng bilim talab qilinadi.
Pentester sifatida ishlash doimiy o’rganish va rivojlanishni talab qiladi, chunki tarmoq texnologiyalari doimo rivojlanib, takomillashtirilmoqda. Pentester eng so’nggi tendentsiyalar va yangi texnologiyalardan xabardor bo’lishi, shuningdek, o’zini doimiy ravishda o’qitishga tayyor bo’lishi kerak.
Bugungi maqolamiz tarmoq xavfsizligi,kompyuter tarmog’i nima ekanligi va tarmoq protokollari va tarmoqqa oid eng asosiy tushunchalar haqida bo’ladi.
|
| |
Boltli birikma - Oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 33/81 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 40,48 Mb. | | #143055 |
Bog'liq CHIZMACHILIK.2020.Valiyev (1)
“Bolt odatda biriktirilishi lozim bo‘lgan qismlarda ochilgan teshikdan o‘tkazilib, ularni birga ushlab turish uchun oxiri gayka bilan maxkamlanadi. 17.18 shaklda ikki metal bo‘laklari olti qirra kallakli bolt, olti qirra gayka va
shayba bilan biriktirilgani ko‘rsatilgan. Agar birikuvchi qismlar yuzasi oldida silliq bo‘lsa shayba shart emas.”3
|
|
Shakl 17.17 - bolt, gayka va shayba
|
Shakl 17.18 - Gaykaning sektsiyali bosh ko‘rinishi. bolt va shaybaning qismli
pozitsiyasi
|
Boltli birikmada biriktiriluchi (ikki va undan ortiq) detallar bolt, gayka va shaybalar yordamida o‘zaro biriktiriladi (6.1-rasm). 6.1-rasm, a da boltli birikmaning yaqqol tasviri, b da esa ortogonal proyeksiyasi ko‘rsatilgan. Boltli birikmalar o‘zining mustahkamligi bilan ajralib turadi.
Boltli birikmalar konstruksiyasi to‘liq ko‘rsatilgan (6.1-rasm, b), soddalashtirilgan (6.2-rasm, a), shartli (6.2-rasm, b, c) ko‘rinishlarda chizilishi mumkin. Yig‘ish chizmalarida soddalashtirilgan turi chizilsa, sxematik chizmalarda shartli turi chiziladi. Qolgan hollarda asosan konstruksiyasi to‘liq ko‘rsatilgan turi chiziladi.
3 M.B.Shah, B.C.Rana. “Engineering Drawing” –Indiya, 2007- Threaded Fasteners 427 b.
a) b)
6.1-rasm
Boltli birikmalarda boltning uzunligi l biriktirilishi lozim bo‘lgan detallar H1 va H2 larning qalinliklariga bog‘liq bo‘lib, u quyidagicha aniqlanadi: l=H1+H2+1,3d. Bu yerda 1,3d ga shaybaning qalinligi s, gaykaning balandligi H va rezbaning gaykadan chiqib turadigan ehtiyot qismi faskasi bilan kiradi. Soddalashtirilgan boltli birikmada bolt rezbasi butun sterjen bo‘yicha chiziladi, faskalar tasvirlanmaydi, bolt va biriktiriluvchi detallar orasidagi tirqish (zazor) ko‘rsatilmaydi.
a) b) c)
6.2-rasm
Boltli birikmaning tarkibidagi detallarning o‘lchamlarini shartli harfli parametrlari 6.3-rasmda ko‘rsatilgan.
6.3-rasm
|
| |
Namunali chizma - Oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 31/81 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 40,48 Mb. | | #143055 |
Bog'liq CHIZMACHILIK.2020.Valiyev (1)Namunali chizma. Grafik vazifa sharti: Brilgan detalning eskizi bajarilsin. Biriktirish detallari, rezbali birikmalar bilan chizmasini o‘rgangandan so‘ng naturadan rezbali detalning eskizini bajarish mumkin bo‘ladi. Aslida bizningcha bu grafik vazifa biriktirish detallaridan keyin bajarilsa maqsadga muvofiq bo‘lar edi. 5.38-rasm, a da detal aslining yaqqol tasviri berilgan, b da esa shu detal tarkibi geometrik nuqtayi nazardan tahlil qilingan. So‘ngra 5.39-rasmda uning eskizi bajarilgan. Demak, talaba ham variant bo‘yicha berilgan detalni yuqoridagidek, hayolan tahlil qiladi va uning eskizini 5.39-rasmdagidek qilib bajaradi.
Rezbali detal eskizini bajarishga oid grafik ishga variantlar kafedra laboratoriyasidan olinadi.
5.38-rasm
5.39-rasm
III BOB. AJRALUVCHI VA AJRALMAS BIRIKMALAR
Ajraluvchi birikmalar va unga oid grafik vazifalar
Umumiy ma’lumotlar. Ajraluvchi birikmalar mavzusi mashinasozlik chizmachiligida talabani dastlabki yig‘ish chizmalarini tuzishga o‘rgatuvchi material hisoblanadi. Mashina mexanizmlari va turli moslamalarni tarkibida uchraydigan har xil birikmalarni sozlash, ta’mirlash, yangisiga almashtirishga to‘g‘ri keladi. Agar birikma tarkibidagi detallarni bir-biridan ajratish jarayonida ularning sifati buzilmasa, yaroqsiz holatga kelib qolmasa, detallar hamda birikmadan yana qayta foydalanish mumkin bo‘lsa, u holda bunday birikmalarga ajraluvchi birikma deyiladi.
Ajraluvchi birikmalarni hosil qilishda asosiy o‘rinni biriktirish detallari egallaydi. Biriktirish detallariga esa quyidagi detallar kiradi: boltlar, shpilkalar, vintlar, shuruplar, shponkalar, shtiftlar, shplintlar. Ushbu biriktirish detallari yordamida ajraluvchi birikmalar hosil qilinadi. Shuningdek, ajraluvchi birikmalarning turlari ham biriktirish detallari nomi bilan ataladi. Ular quyidagilar:
|
| |
Vint chizmasini bajarish - Oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 27/81 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 40,48 Mb. | | #143055 |
Bog'liq CHIZMACHILIK.2020.Valiyev (1)Vint chizmasini bajarish (5.32-rasm). Vintning o‘lchamlari standartga muvofiq tanlanadi. Vint sterjeni uchidagi faskasi o‘lchami GOST 10549-63 yoki ST SEV 215-75 bo‘yicha aniqlanadi. O‘lchamlar va sirtning tozalik belgilari qoyiladi. Asosiy yozuvda vintning shartli belgilanishi ko‘rsatiladi.
5.30-rasm
5.31-rasm
5.32-rasm
Shpilka va shpilka uyasining chizmasini bajarish (5.33-rasm). 5.2- jadvaldan shpilkaga oid kerakli ma’lumotlar olinadi. Bunda shpilkaning detalga burab o‘rnatiladigan rezbali uchining uzunligi (l1) o‘lchami turlicha bo‘lishini unutmaslik kerak. Demak, shpilka burab kiritiladigan detal materiali turiga qarab d rezba diametri va l1 uzunligi o‘rtasidagi mutanosiblik quyidagicha bo‘ladi: GOST 22032-76 dagi shpilkada l1=d, GOST 22034-76 dagi shpilkada l1=1,25×d, GOST 22032-76 dagi shpilkada l1=1,6×d, GOST 22038-76 dagi shpilkada l1=2×d va GOST 22040-76 dagi shpilkada l1=2,5×d.
Shpilkaning qolgan o‘lchamlari standartdagi jadvallardan olinadi. Faskalarining o‘lchamlari GOST 10549-63 yoki ST SEV 215-75 ga, rezbaning ichki diametri esa GOST 9159-59 ga muvofiq aniqlanadi. Shpilka uyasini ochadigan parma diametri GOST 885-60 ga muvofiq rezba diametri va qamiga asosan aniqlanadi. Parmalash chuqurligi l1+6×P ga teng qilib olinadi. Bu еrda l1 – shpilkaning o‘rnatiladigan uchi uzunligi, P – rezba qadami. Uyaning rezba ochilmagan qismi o‘lchami 2,5×P qilib olinadi.
a)
b)
5.33-rasm
5.2-jadval
|
| |
Rezbali birikmalar - Oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 32/81 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 40,48 Mb. | | #143055 |
Bog'liq CHIZMACHILIK.2020.Valiyev (1) Rezbali birikmalar.
Boltli birikmalar;
Shpilkali birikmalar;
Vintli birikmalar;
Shurupli birikmalar;
Truba rezbali birikmalar.
Shtiftli birikmalar.
Silindrik shtiftli birikma;
Konus shtiftli birikma.
Shponkali birikmalar.
Prizmatik shponkali birikmalar;
Segmentsimon shponkali birikmalar;
Ponasimon shponkali birikmalar.
Kulachokli birikmalar (Кулачковое соединение).
Shlitsali birikmalar.
Shplintli birikmalar.
Ajraladigan birikmalar qo‘zg‘aladigan va qo‘zg‘almaydigan bo‘ladi. Birikma detallari bir-biriga nisbatan harakat qilsa, qo‘zg‘aladigan birikma deyiladi. Birikma detallari bir-biriga nisbatan qo‘zg‘almasa, ya’ni ular o‘zaro mustahkam biriktirilgan bo‘lsa, qo‘zg‘almas birikma deyiladi. Qo‘zg‘aladigan birikmalarga shponkali, shlitsali, shpindelli, vintli birikmalar kiradi. Qo‘zg‘almaydigan birikmalarga boltli, shpilkali, vintli, fitingli birikmalar kiradi.
Joriy nazoratda fanning o‘qitiladigan har bir mavzusi yuzasidan talabaning kundalik o‘zlashtirish jarayoni tekshiriladi, nazorat qilinadi va tahlil olib boriladi. Buning asosida o‘qituvchi keyingi pedagogik faoliyatini rejalashtiradi. Chizmachilik fanining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri uning mavzularini o‘rganayotgan kishiga ikki karra yuklama qo‘yishidir. Ya’ni o‘rganuvchidan mavzuni nazariy jihatdan o‘zlashtirish bilan birgalikda unda bayon etilgan grafik amallarni bajara olishni, detal yoki buyumlarning chizmalarini taxt qilishni, buyumning berilgan chizmalarini o‘qishni bilishi talab etiladi.
Ajraluvchi birikmalar mashina detallarini bir-biri bilan biriktirishda keng qo‘llaniladi. Ishlab chiqarishda ajraluvchi birikmalarning chizmalarini taxt qilishga to‘g‘ri keladi.
Chizmachilik fani ishchi o‘quv dasturining “Mashinasozlik chizmachiligi” bo‘limida ajraluvchi birikmalar bo‘yicha talabalar bajarishi lozim bo‘lgan quyidagi grafik vazifalar belgilangan.
Boltli birikma ish chizmasini bajarish.
Shpilkali birikma ish chizmasini bajarish.
Vintli birikma ish chizmasini bajarish.
Shrupli birikma ish chizmasini bajarish.
Trubali birikma ish chizmasini bajarish.
Ushbu mazmundan kelib chiqqan holda shuni xulosa qilish mukinki, ajraluvchi birikmalarning ish chizmasini bajarish uchun avvalo biriktirish
detallarining chizmasini bajarishni bilish lozim bo‘ladi. Ya’ni ajraluvchi birikmalar ish chizmasini bajarish uchun biriktirish detallaridan bolt, gayka, shayba, vint, shurup, shpilka uyasi, fitinglarning parametrik formulalarini, chizmachilik ma’lumotnomalaridagi maxsus jadvallardan foydalana olishi shart. Biriktirish detallari avvalgi paragrafda bayon etildi.
|
| |
Didaktik o‘yinli dars va uning turlari

|
Didaktik o‘yinli dars va uning turlari
|
bet | 4/6 | Sana | 19.11.2023 | Hajmi | 21,3 Kb. | | #101283 |
Bog'liq 8 – mavzu. O‘yin ta’lim texnologiyalari-fayllar.orgDidaktik o‘yinli dars va uning turlari
O‘qituvchi-pedagog didaktik o‘yinli mashg‘ulotlarni o‘tkazishga qizg‘in tayyorgarlik ko‘rishi va uni o‘tkazishda quyidagi didaktik talablarga rioya qilishi talab etiladi:
- didaktik o‘yinli mashg‘ulotlar dasturda qayd etilgan mavzularning ta’lim-tarbiyani rivojlantiruvchi maqsad hamda vazifalarini hal qilishga qaratilgan bo‘lishi;
- jamiyatdagi va kundalik hayotdagi muhim muammolarga bag‘ishlanib, ular o‘yin davomida hal qilinishi;
- barkamol shaxsni tarbiyalash tamoyillariga va sharqona odob-axloq normalariga mos kelishi;
- o‘yin tuzilishi jihatidan mantiqiy ketma-ketlikda bo‘lishi;
- mashg‘ulotlar davomida didaktik tamoyillarga amal qilinishi va eng kam vaqt sarflanishiga erishishi kerak.
Quyida mutaxassislik fanlarini o‘qitishda didaktik o‘yinli mashg‘ulotlardan ayrimlarini ko‘rsatib o‘tamiz.
Didaktik o‘yinli mashg‘ulotlar orasida anjuman mashg‘ulotlari ham muhim o‘rin tutadi. Anjuman mashg‘ulotlari o‘quvchi-talabalarning bilish faoliyatini faollashtirishda, ilmiy dunyoqarashini kengaytirishda, qo‘shimcha va mahalliy materiallar bilan tanishtirishda, ilmiy va ilmiy-ommabop adabiyotlar bilan mustaqil ishlash ko‘nikma va malakalarini orttirish, mustaqil hayotga ongli tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Anjuman mashg‘ulotini o‘tishdan avval mashg‘ulot mavzuini, maqsad va vazifalarini belgilab, shu mavzuga oid qo‘shimcha ilmiy, ilmiy-ommabop adabiyotlar ko‘zdan kechiriladi. Mashg‘ulotni o‘tkazishdan bir hafta oldin mashg‘ulot mavzui e’lon qilinib, unga tayyorgarlik ko‘rish uchun adabiyotlar tavsiya etiladi. Ushbu mashg‘ulotda «Olimlar» rolini tanlash, mavzuni har tomonlama yoritish, ma’ruza tayyorlash talabalarning ixtiyorida bo‘ladi.
Ilmiy anjuman mashg‘ulotini quyidagicha o‘tkazish tavsiya etiladi:
1. O‘qituvchining kirish so‘zi. Bunda o‘qituvchi mashg‘ulotning mavzui, maqsadi va vazifalari, tegishli rollarni bajaruvchi «Olimlar» bilan talabalarni tanishtiradi.
2. Ilmiy ma’ruzalarni tinglash. «Olimlar» mavzu yuzasidan tayyorlagan ma’ruzalarini ko‘rgazmali qurollar asosida bayon qiladilar.
3. Ma’ruzalar muhokamasi. Bunda «Olimlar» va guruhdagi boshqa talabalar o‘rtasida mavzu yuzasidan bahs-munozara o‘tkaziladi.
4. Ilmiy anjuman yakuni. O‘qituvchi mavzu yuzasidan eng muhim tushuncha va g‘oyalarni ta’kidlab, darsni yakunlaydi.
5. Talabalarni baholash. Mashg‘ulotda faol ishtirok etgan talabalar rag‘batlantiriladi va reyting tizimiga muvofiq baholanadi.
6. Uyga vazifa berish.
7. Mashg‘ulotni umumiy yakunlash.
|
| |
Didaktik o‘yinlarni amalda qo‘llash shart-sharoitlari

Didaktik o‘yinlarni amalda qo‘llash shart-sharoitlari
Didaktik o‘yinlarni tanlashda ishtirokchilarning yoshi, bilimi va tarbiyalanganlik darajasi hisobga olinadi. Har bir didaktik o‘yin mashg‘ulotlariga o‘ziga xos xavfsizlik talablari qo‘yiladi. Bu xavfsizlik talablariga to‘liq rioya qilinishi har bir tashkilotchining doimiy e’tiborida bo‘lishi lozim. Bundan tashqari har bir didaktik o‘yin uchun sarflanadigan vaqt miqdorini to‘g‘ri belgilash va unga rioya qilishning o‘ziga xos asoslarini bilish va darsning maqsadiga muvofiq qo‘llash talab qilinadi.
Didaktik o‘yin turlarini tanlash mezonlari:
Ishtirokchilar tarkibi bo‘yicha – o‘g‘il bolalar, qiz bolalar, o‘smirlar, katta yoshdagilar uchun o‘yinlar;
Ishtirokchilar soni bo‘yicha – yakka, juftlikda, kichik guruh, katta guruh, sinf jamoasi, raqobatdosh komandalar, sinflararo va ommaviy o‘yinlar;
O‘yin jarayoni bo‘yicha – fikrlash, o‘ylash, topag‘onlik, harakatlar, musobaqa va boshqalarga yo‘naltirilgan o‘yinlar;
Vaqt me’yori bo‘yicha – dars, mashg‘ulot vaqtining reja bo‘yicha ajratilgan qismi, o‘yin maqsadiga erishguncha, g‘olib yoki g‘oliblar aniqlanguncha davom etadigan va boshqa o‘yinlar.
Har bir didaktik o‘yin jarayonida o‘ziga xos vositalar turlari qo‘llaniladi va mashg‘ulot jarayonida ulardan to‘g‘ri, unumli va xavfsiz foydalanish lozim. Bu vositalarni quyidagi turlarga ajratish mumkin:
kanselyariya tovarlari – turli o‘lchamlardagi oq va rangli qog‘ozlar, skotch, flomasterlar, ruchka, qalam, chizg‘ichlar, qaychi, yelim va boshqalar;
texnika vositalari – proektor, mikrofon, kompyuter, videokamera, videomagnitofon, televizor va boshqalar;
o‘quv asbob-uskunalari – o‘quv laboratoriya va ustaxona jihozlari, o‘lchov asboblari, o‘quv uskunalari, moslama, mexanizm, model va boshqalar;
mahalliy va tabiiy materiallardan tayyorlangan vositalar.
Didaktik o‘yinlar tashkilotchilari ular uchun ishlatiladigan har bir material bilan ishlash, ulardan tegishli didaktik vositalarni tayyorlash hamda xavfsizlikni ta’minlash texnologiyalarini puxta bilishlari va rioya qilishlari lozim. Chunki didaktik vositalarning sifati, ko‘zlangan maqsadga mosligi, qulayligi va ulardan to‘g‘ri foydalanish mashg‘ulotlar samaradorligini oshirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
|
Uskunalar panelidan - Ko’rib chiqdim O`quv ishlari bo`yicha direktor o`rinbosari: ­­­­­­­­­­

|
Ko’rib chiqdim O`quv ishlari bo`yicha direktor o`rinbosari:
|
bet | 50/75 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 3,99 Mb. | | #13848 |
Uskunalar panelidan purkagich uskunasini tanlab, ishchi maydonning biror qismiga belgilangan rangli bo`yoq purkash mumkin. Buning uchun sichqoncha yordamida yurgichni ishchi maydonning kerakli joyiga olib kelib, chap tugmasi bosiladi. Purkagich asosan peyzajlar chizishda qo`l keladi.Shuni aytish lozimki, ellips va to`g`ri to`rtburchak chizish vaqtida Shift klavishi bosib turilsa mos ravishda aylana va kvadrat hosil bo`ladi.
4. Darsni mustahkamlash va yakunlash:
1. Uskunalar paneli nima uchun ishlatiladi?
2. Paint uskunalar panelidagi tugmalarning vazifalarini aytib bering?
3. Rasmni qanday uskuna yordamida kattalashtirib kо`rish mumkin?kabi savollar bilan murojat qilinadi va o`quvchilar kompyuterda amalda bajarib korishadi.
5. O'quvchilarni baholash: Faol qatnashgan o’quvchilarni baholash va ularni jurnalga qayd etish.
6. Uyga topshiriq: 47-bet 1-2-3-mashqlarni bajarish.
|
| |