O’qitishning asosiy formasi-dars

O’qitishning asosiy formasi-dars
10-Mavzu: O’qitishning asosiy formasi-dars. Dars turlari va tuzilishlari, yangi materialni o’rganish, bilimni shakllantirish, bilimlarni chuqurlashtirish va umumlashtirish, bilimlarni tekshirish va baholash.
Reja:
O’qitishning asosiy formasi-dars.
Dars turlari va tuzilishi.
Yangi materiallarni o’rganish va bilimlarni chuqurlashtirish.
Fizikadan umumlashtiruvchi dars.
Fizikadan bilim, malaka va ko’nikmalarni nazorat qilish turlari va ahamiyati.
Oliy o’quv yurtlarida umumiy bilim beruvchi predmetlar orasida umumiy fizika alohida o’rin egallaydi. Chunki oliy ma’lumotli mutaxassis ega bo’luvchi ayrim sifatlar (materialistik dunyoqarash, fan va texnikani, rivojlanish qonunlarini tushunish, dialektik fikrlash va boshqalar) fizikani o’qib o’rganish bilan bevosita bog’liqdir.
Fizika barcha texnik, meditsina, qishloq xo’jalik, harbiy muxandislik o’quv yurtlarida va universitetlarda o’qitiladi. Maxsus misolga murojaat qilsak, umumiy fizika kursi universitetlarning fizika fakultetida maxsus asosiy predmet matematika, ximiya, biologiya, geografiya fakultetlarida umumta’lim predmetlari sifatida o’qitiladi.
Albatta, har bir fakultet tayyorlab chiqaradigan mutaxassislarning kvalifikatsiyasiga mos o’quv rejasida, fizikaga ajratilgan soatlar turlichadir.
Universitetlarning fizika fakultetlarida umumiy fizika kursi (UFK) maxsus fizik bilim manbai qatori xizmat qiladi. Ularning elementlari yuqori kurslarda nazariy mexanika, termodinamika, elektrodinamika, elektrotexnika, qattiq jismlar fizikasi, plazma fizikasi, kvant mexanikasi va boshqa predmetlarni o’qishda kengaytiriladi va rivojlantiriladi. UFK roli ayniqsa o’qituvchilar tayyorlash tizimida katta bo’lgani tufayli, uni o’qitishning pedagogik yo’nalishi ham o’ziga xos ahamiyatga ega. Chunki, universitetning fizika fakulteti bakalavrining diplomida «fizik», maxsus mutaxassis diplomida «fizika o’qituvchisi», magistrnikida — «fizik tadqiqotchi, oliy maktab o’qituvchisi» deb yoziladi.
Oliy maktabda fizika o’qitishda, o’qituvchi quyidagicha o’quv — metodik xujjatlar bilan tanishadi, to’playdi va o’zi tayyorlaydi.
1. Berilgan mutaxassislikning davlat standarti, undagi fizikadan bilim berishning o’rni bilan tanishish.
2. Qaralayotgan mutaxassislik uchun UFKning namunaviy o’quv dasturini o’rganish.
3. Kursning ishchi o’quv rejasini tuzish.
4.Turli darsliklarning mazmuni va metodik ko’rsatmalarini o’qib o’rganish.
5. UFK bo’yicha studentlarning mustaqil ish grafigi (unda materialning mazmuni, har bir xaftada bajariluvchi ishning xajmi, muddati va tekshirish shakli ko’rsatilishi kerak).
6.UFKni o’qib o’rganish bo’yicha studentlarga metodik ko’rsatma (lektsiya eshitish, konspekt yozish, uni to’ldirish ishlari; fizik masalalarni ishlash, laboratoriya pratikumlarni bajarish; uy-vazifalarini, nazorat ishlarini bajarish va boshqalar).
7.Talabalarni o’qitishning bosqichli — modul tizimini va bilimini tekshirishning reyting tizimini metodik ko’rsatmalari. SHu maqsadda maxsus tuzilgan vazifalar, baholash mezonlari.
8.UFKni o’qitish vositalarining ro’yxati: lektsiya zali, o’quv laboratoriyasi, asboblar va materiallar, texnik vositalar, kompьyuter va axborot vositalari va boshqalar.
9.Talabalarni UFK bo’yicha o’quv adabiyoti bilan ta’minlanganlik haritasi.
10. O’quv — tadqiqot, kurs va diplom ishlarining mavzusi.
11. O’quv — tadqiqot, kurs va diplom ishlarini bajarishga metodik ko’rsatmalar.
Bu materiallar har bir o’qituvchi tomonidan tuzilib, umumlashtirilib, kerakli kafedrada saqlanadi va.ular bilan o’qituvchilar,
- talabalar xoxlagan paytda tanishishi mumkin. Bu o’qitish jarayonini va talabalarning o’qish sifatini oshirishga sharoit yaratadi.
Oliy maktabda talabalarning o’qishini tashkil qilishning asosiy shakli — ma’ruza hisoblanadi. Ma’ruza — lotinchadan — o’qish — oliy maktabda o’qitishning bir turi; bunda o’qituvchi o’quv materialini og’zaki bayon qilib beradi. Ma’ruzada asosan nazariy materiallar; fizika kursining asosiy g’oyalari, tushunchalari, qonunlari, nazariyalari va amaliy masalalari bayon qilinadi. Demak ma’ruzada muhokama qilinuvchi masalalarni to’g’ri tanlash, ularni tizimli tushuntirish, ularni o’qitishning boshqa shakllari orqali rivojlanishini va mustahkamlanishini ta’minlash, har bir o’qituvchi — ma’ruzachining vazifasidir.
Boshqa o’quv ishlari qatori, ma’ruza, o’qitishning bilim berish, tarbiyalash va rivojlantirish funktsiyalarini ta’minlashi kerak.
Ma’ruzaga tayyorlanish va uni o’tkazish bosqichlari:
1. Nazariy tayyorgarlik: material mazmunining ilmiy darajasini yuqori bo’lishi; ilmiy dalillarga va amaliy masalalarga to’xtash.
2. Metodik tayyorgarlik:
a) ma’ruzaning rejasini va unga mos ma’ruzaning konspektini tuzish;
b) obzor shaklida beriluvchi materiallar, to’la tushunishga tegishli bo’lgan materiallar, yodlashga va yozib olishga tegishli materiallarni ajratib olish;
v) tajribalarni aniqlash va ularning uslubini ishlab chiqish (qachon, qaysi maqsadda va qanday demonstratsiya qilish va boshqalar).
g) fizikadan bilimlarni tarkibiy elementlarini aniqlash va ularni o’zlashtirishning umumiy rejasini ishlab, chiqish;
d) fizika kursini, talabalarning bo’lg’usi mutaxassisligiga bog’lash bo’yicha ishlarni amalga oshirish;
e) predmet ichida va predmetlararo bog’lanishlarni amalga oshirishni rejalashtirish;
j) ma’ruza o’qish, rejada ko’rsatilganlarni to’liq bajarish;
z) ma’ruza paytida talabalarning bilish faoliyatini yanada faollashtirish;
i) o’qitishda teskari bog’lanishni amalga oshirish.
Ma’ruza mazmuni va materialni tushuntirish bo’yicha quyidagicha bo’linadi:
1. Kirish shaklidagi ma’ruza
2. Umumlashtiruvchi ma’ruza.
3. Obzor ma’ruza.
4. Muammoli ma’ruza.
5. «Xatosi» bor (sinov) ma’ruza.
6. Ikkilab o’tkaziluvchi ma’ruza.
7. Ma’ruza — press konferentsiya.
8. Savol — javob turidagi ma’ruza
Ma’ruzaning sifatini qaysi belgilar bo’yicha baholash mumkin?
1. Ma’ruzaning mazmuni, ilmiy darajasi, ilmiy qarashlarining maxsus bo’lishini, metodologik savollarning bo’lishi va ularning to’g’ri muhokama qilinishi va boshqalar.
2. Ma’ruza o’qish uslubi — ma’ruzaning tuzilishini va bayon qilish mantiqining aniqligi, barcha yangi atamalarni tushuntirilishi va talablarga mosligi, asosiy va qo’shimcha adabiyotlarniig berilishi va materiallarni ularga asoslanib tushuntirilishi, asosiy materiallarni ajratib ko’rsatish, ularni asoslab berish, materialni mustahkamlash usullaridan foydalanishi, har bir savolning javobi berilgandan so’ng xulosa chiqarish, ko’rgazma vositalardan, texnik vositalardan foydalanish, ma’ruza materialini muammoli bayon qilish va boshqalar.
3. Talabalarning o’quv ishlarini boshqarish. Ma’ruza paytida yozib olishga o’rgatish, yozib olishni talab qilish va tekshirish. Ma’ruzaning ayrim yerlarini yozib olishga sharoit yaratish. Buning uchun bayon qilish tezligini o’zgartirish, doskaga yozish, grafiklar chizish, pauza qilish, rejalarni takrorlash va boshqalar. Ma’ruza paytida yoki amaliy ish paytida talabalarning daftarlariga nazar solish, tekshirish. Talabalarni diqqat berishini ta’minlovchi usullardan foydalanish — oniy savollar, kuzatish, turli qondosh predmetlarning materialiga ekskursiya qilish, eslatmalar berish. Ma’ruza paytida ma’ruzachiga og’zaki va yozma ravishda savol berishga talabalarga ruxsat berish va sharoit yaratish.
4. Ma’ruzachilar to’g’risida ma’lumotlar. Predmetni bilish, ilmiy ishonchi, emotsiyasi, tovushi, diktsiyasi. Gapining to’g’riligi va aniqligi. Tashqi ko’rinishi. Auditoriyada o’zini tuta bilishi. Auditoriyani nazorat qilishi, kuzatishi, muloqotda bo’lishi.
5. Ma’ruzani yakunlash. Ma’ruzani ma’lumot berish bo’yicha bog’liqligi, tarbiyaviy ahamiyati, rivojlantiruvchanligi, didaktik — metodik maqsadga erishishi.
Ma’ruza paytida demonstratsiyalar. Ular mazmuni va didaktik maqsadi, bo’yicha quyidagicha bo’linadi.
1. Fizikadan fundamental tajribalarni namoyish qilish (yorug’likning bosimi bo’yicha Lebedev, fotoeffekt bo’yicha Stoletov, eletrostatika bo’yicha Kulon va boshqalarning tajribalari).
2. O’qituvchining tushuntirishini kuzatuvchi namoyish tajribalar. Bunday namoyishlar ko’p.
3. Muammoli tajribalar. Bunday tajriba yordamida muammoli vaziyat yaratilib, ma’ruza jarayonida ularning barchasi hal qilinadi.
4. Yakunlovchi tajriba. Bir nechta mavzulardan olingan ma’lumotlardan foydalanishga bag’ishlangan tajriba, masalan, elektron-nur trubkaning ishlash printsipi va tuzilishini namoyish qilish. Bunda uni tushuntirish uchun termoelektron emissiya, elektron nurni yig’ish va boshqarish uchun elektr va magnit maydondan foydalanish, elektron nurining asosiy xossalari va boshqalar esga olinadi va mustahkamlanadi.
5. Samarali tajribalar. Bular talabalarning qiziqishini hosil qilish uchun qo’llaniladi. Jukovskiy kursida impuls momentining saqlanish qonunini namoyish qilish, havo oqimida sharchaning osilib turishi, broun harakati va boshqalar.
6. Ishlab - chiqarish tuzilmalarini ishlashiga asoslangan hodisalarni namoyish qilish. Masalan, elektrostatik saqlagich; metallarni elektr yoyi
bilan ishlash, magnit yurguzgichlar va boshqalar.
Amaliy ishlar - u yoki bu predmetni chuqur o’zlashtirishga qaratilgan o’quv ishi. Bu atama pedagogikada aniq tushuncha bo’lib, o’ziga laboratoriya ishini, masala yechishni, mashqlarni bajarishni, seminarlarni o’z ichiga oladi. Amaliy ishlar, ma’ruzada olingan nazariy materiallarni chuqurlashtirish, mustahkamlash, amaliy ma’nosini tushunish va qo’llanish maqsadini nazarda tutadi.
Seminar — lotincha so’z bo’lib, u talashish — tortishish, debat va baxslarning, bildirishlarning, izoh berishning, o’qituvchining xulosasi va boshqalarning yig’indisi. Birinchi marta seminarlar qadimgi grek va rim maktablarida qo’llanilgan. Seminar oliy o’quv yurtida asosiy o’quv ishlarining biridir. Asosiy didaktik maqsadi: berilgan mavzu bo’yicha materialni chuqur o’zlashtirish; adabiyot bilan ishlashga o’rgatish; kerakli savol bo’yicha tayyorlangan ma’lumotlarni mustaqil aytib berish; berilgan savollarga javob berish, boshqa o’rtoqlarining fikrini eshitish, tahlil qilish va baho berish va boshqalar.
Masala va o’rganish ishlari — UFK o’qitishning ajralmas qismidir. Unda kursning mazmunigina chuqurlashtirilmasdan, talabalarning mantiqiy fikrlashini, sabab va okibat bog’lanishlarni o’zlashtirishni, qonunlarning amaliy ahamiyatidan foydalanish qobiliyatlari ortadi.
Laboratoriya ishlari, fizik praktikum. Bular, fizikadan olgan bilimlarni chuqurlashtirish, maxsus malaka va ko’nikmalarni shakllantirish bilan, bo’lg’usi mutaxassislarning kvalifikatsion tayyorgarlik darajasini ko’tarishga yordam beradi.
Oliy o’quv yurtida UFK bo’yicha o’tkaziluvchi praktikumlar maktabdagidan nimasi bilan farq qiladi:
1. Maktabda laboratoriya ishlari frontal bajarilsa oliy o’quv yurtlarida ayrim ishlarning tizmasi qatori bajariladi.
2. Maktabda laboratoiya ishlari xar bir mavzuni o’tgandan keyin bajarilsa, oliy o’quv yurtlarida ayrim ishlar, ularnin tanishish chog’ida bajariladigan hollar uchraydi.
3. Mazmuni va ilmiy darajasi bo’yicha farq qiladi.
4. Qo’llaniluvchi asboblarning turli — tumanligi, bo’yicha.
1.Birinchi kurs talablarining ko’nikishi (oliy o’quv yurtining sharoitiga ko’nikishi).
2. Fizika laboratoriyasining jihozlanganligi va zamonaviy talabga javob berishi.
3. Laboratoriya praktikumi mavzusini to’g’ri tanlanishi
4.Fizika laboratoriyasining jihozlanishi, tayyorlanishi, kerakli sharoitni yaratilishi, o’quv—axborot materiallarining sifati, laborantlarning kasbiy tayyorgarligi, texnologik malakasi, talabalarga muomilasi, o’qituvchining mahorati, insonparvarliligi va boshqalar.
1. Texnik ahamiyatli ishlar (o’lchov asboblari bilan ishlash, kattaliklarni o’lchash, o’lchash yo’llari bilan tanishish va boshqalar).
2. Takrorlanuvchi ishlar (ishni tayyor ko’rsatma bo’yicha bajarish).
3. Takrorlanuvchi — tadqiqot ahamiyatli ishlar.
4. Izlanishni talab qilinadigan ishlar.
Laboratoriyada talabaning ish bosqichlari.
1. Laboratoriya ishining nazariyasini o’rganish.
2. O’qituvchi bilan suhbatlashish natijasida ishni bajarishga ruxsat olish.
3. Tuzilmalarni yig’ish, tekshirish, eksperiment o’tkazish.
4. O’lchashning yakunini chiqarish.
5. Hisobot tayyorlash va o’qituvchiga topshirish.
Auditoriyada ma’ruza — darslar qanchalik yuqori darajada o’tkazilmasin, talabalarning bilim sifati ularning mustaqil ishlashiga bog’liq. Bu ish o’qituvchi tomonidan aniqlanadi va tegishli ko’rsatmalar berilib, navbat bilan tekshiriladi. Keyingi paytlarda o’qitishning bosqichli — modul tizimi keng qo’llanilib kelinmokda.
Fizikadan talabalarning mustaqil ishlarining maqsadi: konspekt, darslik, qo’shimcha adabiyot bilan ishlash; bilimini kengaytirish va chuqurlashtirish; mustaqil bilim olishga o’rgatish.
Talabalarni bunday ishga o’rgatish oliy o’quv yurtida o’qishning birinchi kunidan boshlanadi. Jumladan, «mutaxassislikka kirish» predmetidan boshlab, o’qitishning barcha shakllarida davom ettiriladi (ma’ruzada, seminarda, amaliy ishlarda, laboratoriyalarda, imtihonga tayyorlanishda va boshqalarda). Bularda talabaning qanday ishlarni bajarishini va ularning sifatini o’qituvchi nazorat qilib turadi.
Talabalarning mustaqil ishining yuqori chegarasi, ularning o’quv—tadqiqot va ilmiy — izlanish ishiga qatnashishi bo’lib hisoblanadi. Uning
quyidagicha turlari mavjud:
1. O’quv — izlanish ishlari (referat yozish, konspektlash);
2. Ilmiy — tadqiqot ishlari (to’garaklarga qatnashish, ilmiy laboratoriyalarda ishlash, konstruktorlik byuroda ishlash, ilmiy seminarlarga, konferentsiyalarga qatnashish, kurs va diplom ishini yozish, himoya qilish).
UFK bo’yicha talabalarning bilimini tekshirish va hisobga olish o’qitish, tekshirish, uyushtirish, tarbiyalash funktsiyalarini bajaradi.
1. Talabalarning bilimini oldindan tekshirish, boshqacha aytganda bir mavzuni yoki bo’limni o’zlashtirishga kerak tayanch bilimlarining sifatini tekshirish.
2. Talabalarning bilimini operativ tekshirish, (ma’ruzaning konspetini tanlab olish bilan tekshirish, konspektni frontal tekshirish, talabalar konspektlarini o’zaro tekshirishi, ayrim mavzuning konspektini taqriz qilish yo’li bilan tekshirish va boshqalar).
3. Vaqti —vaqti bilan tekshirish (kollokvium, attestatsiya, nazorat ishi va boshqalar).
4. Yakuniy nazorat.
5.Talabalar bilimini tekshirishning reyting tizimi.
Fizikadan o’quv mashg’ulotlarini tashkil qilishning asosiy shakli u yoki bu turdagi dars hisoblanadi. Har bir dars tugallangan va biror-bir maqsadga (yangi bilimlarni berish, yangi tushunchalarni shakllantirish, bilimlarni amalda qo’llash malakasini o’rgatish, bilimlarni chuqurlashtirish, mustahkamlash, takrorlash, nazorat qilish) ega bo’lishi kerak.
O’qituvchi darsga tayyorgarlik ko’rayotganda uning asosiy maqsadi va vazifasini belgilaydi, uni optimal hal qilish uchun o’qitish metodlarini (ular bir mashg’ulotning o’zida bir necha bo’lishi mumkin) va o’quv ishini tashkil qilish shakllarini tanlab oladi. Fizikani o’qitish metodlari mashg’ulotlarni tashkil qilish shartlari va dars tuzilishi bilan uzviy bog’liq, qator hollarda fizikani o’qitish metodlari dars tuzilishi va shaklini belgilab beradi.
Dars - o’quv tarbiyaviy jarayonida asosiy qism sifatida pedagogika, psixologiya va didaktika printsiplariga muvofiq quriladi. U o’qituvchi va o’quvchilarni, turli elementlarni o’zida mujassamlashtirgan murakkab va muvofiqlashtirilgan harakatlari majmuasidir.
Darslarning tuzilishi va turkumlari masalasiga qator pedagogik tadqiqotlar bag’ishlangan. Ularda darsni qurishda asos sifatida nima qabul qilinishiga: mazmuni, o’qitish metodlari, o’qitish jarayonining asosiy bosqichlari, o’qitish maqsadlariga bog’liq bo’lgan turli xil yondoshuvlar qarab chiqilgan.
Masalan, I.I Sokolov darslarni ularning asosiy mazmuniga qarab turlarga ajratib beradi, ya’ni:
a) yangi o’quv materialini bayon qilish;
b) laboratoriya ishi;
v) yangi bayon qilingan material bo’yicha bilim va malakalarni mustahkamlash va mashq qilish;
g) o’zlashtirishni tekshirish;
d) kursning alohida qismlarini takrorlash.
B.A. Znamenskiy darsning quyidagi turlarini qarab chiqadi:
a) yangi o’quv materialni o’rganish;
b) yakuniy fizik praktikum;
v) fizik masalalarni yechish;
g) o’quvchilarni ekskursiyaga tayyorlash, ekskursiyani yakunlash;
d) o’tilgan materialni takrorlash va umumlashtirish;
e) o’quvchilarning bilim va ko’nikmalarini hisobga olish.
Bu darslarda olib boriladigan o’quv ishlarining belgilariga qarab turlarga ajratishdir.
Shuningdek, fizika darsining didaktik maqsadiga asoslanib, turlarga ajratish mavjud, ularni quyidagi turlarga ajratish mumkin:
Yangi o’quv materialini o’rganish;
Bilimlarni mustahkamlash va amaliy masalalarni shakllantirish;
Bilimlarni nazorat qilish va hisobga olish;
Bilimlarni umumlashtirish va chuqurlashtirish;
Aralash dars.
Bir turdagi darslar nafaqat asosiy didaktik maqsadi, balki tuzilishi bo’yicha ham o’xshash bo’ladi.
Shuningdek, dars tuzilishi quyidagi elementlarni o’z ichiga oladi;
a) darsda yangi tushunchalarni shakllantirish;
b) olingan bilimlarni qo’llash;
v) uyga vazifa;
g) takrorlash;
d) so’rash va boshqalar bu tuzilishi dars davomida ochib beriladi va aniqlashtiriladi ham o’qituvchi faoliyatini, ham o’quvchilar tomonidan bilimlarni o’zlashtirish jarayonini o’z ichiga oladi.
Dars tuzilishida bilishlikning bosqichlari aks etadi: dastlabki, omillar, muammoni qo’yish, g’oyani ilgari surish, mavxum modelni qurish, tushunchalar, qonunlar va printsiplar tizimini kiritish, natijalarning nazariy xulosasi va ularni eksperimental tekshirish. Bu narsa o’quvchilarda nazariy fikrlashni shakllantirish uchun asos bo’lib, xizmat qiladi.
Har bir turdagi dars tuzilishini alohida-alohida ko’rib chiqamiz:
Yangi o’quv materialini o’rganish. Bu turdagi darsni muvaffaqiyatli o’tkazish uchun nafaqat o’qituvchining, balki o’quvchilarning vazifalarini ham aniqlab olish kerak. shunday qilib, berilgan turdagi, yangi material o’rganiladigan darsning didaktik tuzilishi quyidagilarni o’z ichiga oladi: o’tilganlarni takrorlash, yangi bilimlarni shakllantirish va uy vazifasi.
Bilimlarni mustahkamlash, amaliy malakalarni shakllantirish darsi. Darslarning didaktik tuzilishi: eksperimental malakalarni, masala yechish malakalarini shakllantirish, shuningdek, kitob bilan ishlash, o’rganilgan materialni takrorlashni, egallangan malakalarni rivojlantirish hamda yangilarini shakllantirishni, bilim va malakalarni yangi holatlarda qo’llashni, uy vazifalarini o’z ichiga oladi.
Bilimlarni umumlashtirish va chuqurlashtirish darsi. Bilimlarni umumlashtirish va chuqurlashtirish bilim olish, materialni o’rganish va bilimlarni amalda qo’llash jarayonida yuz beradi. Dars umumiy ma’ruza, suhbat masala yechish shaklida yoki o’quv ishi shakllarining biror ko’rinishidagi majmuasi shaklida o’tkazilishi mumkin. Bu turdagi darsda o’qituvchi o’quvchilarning ma’lum mavzudagi bilimlarini biror tizimga solishga, o’quvchilarga ma’lum bo’lgan va yangi o’rganilgan bilimlar o’rtasida bog’lanish o’rnatishga intiladi.
Umumlashtiruvchi darslar o’quvchilarning bilish va ijodiy layoqatlarini, shuningdek, bilimlarni mustaqil to’ldirish malakalarini rivojlantirish, imkoniyatini beradi. Bunday darslarda umumlashtirish yetakchi mantiqiy usul hisoblanadi. Bu jarayon ikki jihatdan namoyon bo’ladi: fikrlash ko’nikmalarini egallash va yangi materialni o’zlashtirish. Umumlashtirish jarayonida o’quvchilarda fikrlash faoliyatining muhim usullari rivojlanadi va demak, ularning bilish layoqati rivojlanadi. O’rganilgan bo’limlarning oxirida o’tkaziladigan, bilimlarni umumlashtirish va chuqurlashtirish darslari uchun ikki yo’nalish xosdir: bilimlarni takrorlash va mustahkamlash. Ulardan birinchisi – nazariy bilish tsikliga muvofiq bilishlarni sistemalashtirish, shuningdek, sxemadan foydalanish. O’rganiladigan hodisalar, qonunlar va nazariyalarni solishtirish, taqqoslash bu tsikliga xosdir.
Ikkinchi yo’nalish – xalq xo’jaligini rivojlantirishning asosiy yo’llari asosida bilimlarni umumlashtirish va chuqurlashtirish. Bu umumlashtiruvchi darslarda hamma tabiiy fanlarga va texnikaning eng fundamental sohalariga ta’sir ko’rsatuvchi fizikaning ahamiyati ochib beriladi.
Umumlashtiruvchi darslar o’z xususiyatlariga ega ekanligini aytish lozim. Ular avvalo umumlashtirish qanday saviyada olib borilishi bilan aniqlanadi. Odatda, mavzuni o’rganishning oxirida blimlar qonunlar va tushunchalar darajasida umumlashtiriladi, bunda bir vaqtning o’zida umumlashtirish va masala yechish malakalarini shakllantirish amalga oshiriladi, bo’limni o’rganishning oxirida- nazariyalar darajasida, butun fizika kursini o’rganish so’ngida-olamning fizik manzarasi darajasida umumlashtiriladi.
Keyingi yillarda ta’lim tizimini isloh qilish jarayonida yangi pedagogik texnologiyalardan va axborot texnologiyalaridan keng foydalanilmoqda, boshqa fanlar qatori fizikani o’qitishda ham rivojlangan mamlakatlarda sinalgan, samarali natijalar bergan, dars turlari qo’llanmoqda. Bu darslarning muhim jihati shundan iboratki, unda o’quvchilarni ko’proq mustaqil ishlashga, darsni amaliy jihatini kuchaytirishga asosiy e’tibor qaratiladi. Agar, o’quvchi chuqur nazariy bilimga ega bo’lsa-yu, lekin yetarli amaliy ko’nikmani egallamagan bo’lsa, u o’zining bilimni amaliyotda qo’llay olmaydi va bilimni foydali maqsadda qo’llay olmaydi. Shuningdek, o’quvchi mustaqil bilim olish ko’nikmasini egallamagan bo’lsa, u o’z bilimini chuqurlashtirish, rivojlantirish imkoniyatiga ega bo’lmaydi. SHu tufayli yangi turdagi darslarni fizika o’qitish jarayoniga kirib kelishi samarali natija berishi tabiiydir.
Hozirgi paytda fan va texnika shunday tez rivojlanib bormoqdaki, uni o’quv dasturlariga kiritib ulgurish juda qiyin. SHu sababli, har bir fizika o’qituvchisi internet tizimi va boshqa axborot xonalari orqali fan va texnika yangiliklariga tegishli axborotlarni olib o’quv jarayonida qo’llashlari zarur, aks holda o’quvchilarga zamon talabi darajasida bilim bera olmaydi.
Har bir o’qituvchi fizika o’qitish jarayonida qo’llanilayotgan yangi pedagogik va axborot texnologiyalardan foydalanish bilan cheklanmasdan, o’zi ham dars o’tishning samarali usullarini yaratish ustida ishlashi va ijod qilishini davr talab qilmoqda.
Keyingi paytlarda ko’pchilik o’qituvchilar yangi materialni o’rganish darslarida o’quvchilardan so’rash va baholashni asosan dars boshida emas, balki dars davomida va oxirida, o’rganilgan materialni mustahkamlashda amalga oshirmoqda.
Bunda o’tilganni takrorlash yangi material uchun zarur bo’lsa, qisqacha, jonli suhbat shaklida olib boriladi va baholash shart emas. Darsning asosiy qismi yangi bilimlarni shakllantirish va mustahkamlashga qaratiladi.
O’quvchilarning bilimini, malaka va ko’nikmalarini hisobga olish, nazorat qilish va baholash juda katta ahamiyatga ega. Bunda fizika o’qituvchisidan avvalo o’quvchilar har bir sinfda o’qish natijasida qanday bilim va ko’nikmalarni olishlari kerakligini juda aniq tasavvur qilishi talab etiladi. O’quvchilarning nafaqat bilim va malakalarini, balki umumiy o’sishi hali baholanishi ham hisobga olinishi lozim.
Asosan o’quvchilarning bilimi ikki usulda tekshiriladi, og’zaki va yozma. Og’zaki so’rash quyidagi shaklda o’tkaziladi: yakka va umumiy (yoppasiga) so’rash, sinov. Yozma usul nazorat, referat va h.k. shakllarda amalga oshiriladi. O’quvchilarning malaka va ko’nikmalarini esa eksperimental va grafik masalalarni yechish, nazorat va laboratoriya ishlari yordamida tekshiriladi. Qisqa vaqtli yoki bir soatli nazorat ishlari o’tkaziladi.
Bilim, malaka va ko’nikmalarni tekshirishning yangi usullaridan, ya’ni test so’rovlaridan foydalaniladi.
Yakka so’rashda javobning mustaqilligiga, to’g’riligiga, to’liqlik, mantiqiy va adabiy savodxonligiga alohida e’tibor beriladi; mustaqil va nazorat yozma ishlarini baholashda o’quvchilar yo’l qo’ygan xato va kamchiliklarning xususiyati hisobga olinadi, shunga asosan qo’pol va uncha qo’pol bo’lmagan xato va kamchiliklarga ajratiladi.
NAZORAT SAVOLLARI:
O’qitishning asosiy formasi nima?
Dars turlari va tuzilishi aytib bering?
Yangi materiallarni o’rganish va bilimlarni chuqurlashtirish uchun nimalar qilish kerak?
Fizikadan umumlashtiruvchi dars qanday amalga oshiriladi?
Fizikadan bilim, malaka va ko’nikmalarni nazorat qilish turlari va ahamiyati tushuntirib bering?
Oliy maktabda fizika o’qitishda, o’qituvchilar qanday o’quv - metodik xujjatlar bilan tanishadilar, to’playdilar va o’zlari tayyorlaydilar?
Oliy maktabda talabalarning o’qishini tashkil qilishning asosiy shakli nima va uning bosqichlarini aytib bering.
Fizika darsining didaktik maqsadiga asoslanib, qanday turlarga ajratish mavjud, ularning turlarini aytib bering.
O’quvchilarning bilimi, malaka va ko’nikmalarini hisobga olish, nazorat qilish va baholash qanday ahamiyatga ega hamda ularning tekshirish usullarini tushuntiring.
http://fayllar.org
|