Majburiyatlarni - Toshkent davlat yuridik universiteti fuqarolik huquqi darslik I qism

265
to‟rtinchidan, qarzdorning yoki zarar yetkazuvchining aybi mavjud
bo‟lishi.
Shuni ko‟rsatib o‟tish kerakki, shartnomadan yoxud boshqa bir
tomonlama bitimdan kelib chiqadigan majburiyatlarda uning bajarilmasligi
oqibatida boshqa shaxsga g‟ayriqonuniy ravishda zarar yetkazish – barcha
hollarda huquqqa xilof hisoblanadi. Mazkur hollarda qarzdor xatti-
harakatining huquqqa xilof bo‟lishini belgilashda qanday shartlar mavjud
bo‟lganida
majburiyatni
ijro
etmaslik
uchun
fuqarolik-huquqiy
javobgarlikning belgilanishini aniqlash zarur bo‟ladi.
Zarar hamma vaqt ham qarzdorning majburiyatni bajarmaganligi
yoki lozim darajada bajarmaganligidan kelib chiqavermaydi. Ba‟zi
hollarda majburiyatning bajarilmasligi natijasida yuqorida aytganimizdek,
mulkiy zarar bo‟lmasligi ham mumkin. Ammo aksariyat hollarda zarar
javobgarlikni belgilash uchun zarur asos bo‟ladi.
Agar kreditorning talablari zararni undirishga qaratilgan bo‟lsa, u
holda, albatta, quyidagi asoslar:
zararning bo‟lishi, qarzdorning huquqqa
xilof harakati yoki harakatsizligi bilan kreditorning ko‟rgan zarari
o‟rtasida sababiy bog‟lanishlar bo‟lishi va nihoyat, qarzdorning aybi
bo‟lishi talab etiladi. Agar kreditorning talabi faqat
neustoyka, penya,
jarimani undirishga qaratilgan bo‟lsa, qarzdor faqat aybi bo‟lgandagina
mulkiy javobgarlikka tortiladi.
Qarzdorga mulkiy javobgarlikni belgilashdan oldin, ya‟ni kreditorga
yetkazilgan zararning undan undirilishidan oldin sud har bir aniq holatda,
mazkur zararlar qarzdorning o‟z majburiyatlarini buzishidan vujudga
kelgan-kelmaganligini aniqlashi, ya‟ni qarzdorning huquqqa xilof harakati
yoki harakatsizligi bilan kreditorning ko‟rgan zarari o‟rtasida sababiy
bog‟lanishni aniqlashi lozim.
Masalan, agar temir yo‟l transporti korxonasi yuk
oluvchiga zararlangan yukni yetkazib bersa, sud kreditorga bunday zararni kim
yetkazganligini, mahsulot yuboruvchi tashkilotmi yoki temir yo‟l korxonasi
tomonidan
yetkazilganligini,
bunday
zararning
sifatsiz
tovar
yuboruvchi
tashkilotning aybi, huquqqa xilof harakati bilan bo‟lgan-bo‟lmaganligini yoki tashish
uchun qabul qilingan yukning yo‟lda saqlanishini ta‟minlamagan temir yo‟l
korxonasining huquqqa xilof harakatlaridan bo‟lgan-bo‟lmaganligini aniqlashi
lozim.
FKning 324-moddasida ko‟rsatilganidek, qarzdor majburiyatni
bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi tufayli kreditorga
yetkazilgan zararni to‟lashi shart. Bunda shartnoma bilan belgilanadigan
majburiyat munosabatlarida ham sababiy bog‟lanish muammosini qo‟yish
va hal qilish zarurligi kelib chiqadi.
266
Muayyan bir natija qator sabablarning oqibati bo‟lishi mumkinligi
tufayli, kreditorning zarar ko‟rishiga aloqasi bo‟lgan qarzdorning har
qanday harakati ham huquqiy ahamiyatga ega.
Qachonki natija, ya‟ni kreditorga zarar
yetkazilishi qarzdorning
huquqqa xilof harakati yoki harakatsizligidan bevosita vujudga kelganligi
ma‟lum bo‟lsa, ya‟ni to‟g‟ridan-to‟g‟ri sababiy bog‟lanish mavjud bo‟lsa,
u holda masalaning hal etilishi uncha qiyinchilik tug‟dirmaydi.
Qarzdorning huquqqa xilof harakati yoki harakatsizligi bilan sodir
bo‟lgan natija o‟rtasidagi sababiy bog‟lanish qarzdorning majburiyatni
butunlay bajarilmaganligi yoki lozim darajada bajarilmaganligi uchun
javobgarlikka tortilishiga obyektiv asos bo‟ladi. Shu bilan birga, qonun
javobgarlikning subyektiv asosini ham, ya‟ni
qarzdorning aybini ham
nazarda tutadi.
Majburiyat bajarilmaganligi uchun qarzdorning javobgarligini
belgilaydigan shart sifatida ko‟riladigan ayb qonunda nazarda tutilgan.
Jumladan, FKning 333-moddasida ko‟rsatilganidek, qarzdor aybi bo‟lgan
taqdirda
majburiyatni
bajarmaganligi
yoki
uni
lozim
darajada
bajarmaganligi uchun, agar qonun hujjatlarida yoki shartnomada
boshqacha tartib belgilanmagan bo‟lsa, javob beradi.
Qarzdor majburiyatni lozim darajada bajarish uchun o‟ziga bog‟liq
bo‟lgan hamma choralarni ko‟rganligini isbotlasa, u aybsiz hisoblanadi.
Aybning yo‟qligi majburiyatni buzgan shaxs tomonidan isbotlanadi.
Yuqorida yozilgan nazariy asosni quyidagicha izohlash o‟rinlidir
Masalan,
mebel fabrikasiga qarashli yuk kirakash avtopark mashinasida tashilishida yong‟in
bo‟lib, fabrikaga mulkiy zarar yetkaziladi. Da‟vo ishining sudda ko‟rilishida
avtopark yong‟in bo‟lishida aybi yo‟qligini isbotlay olmadi. Binobarin, fabrikaning
mashinadagi yong‟in natijasida ko‟rgan zararini to‟lashga avtopark majbur qilinadi.
Fuqarolik huquqi fanida, ayb qasd yoki ehtiyotsizlik (beparvolik)
shaklida ifodalanadi.
Qasd shaklida ayb bo‟lishida shaxs majburiyatni ongli ravishda,
atayin bajarmaydi yoki lozim darajada bajarmaydi.
Fuqarolik muomalasida majburiyatni
bajarishga nisbatan bunday
munosabatda bo‟lish faqat ayrim hollardagina uchraydi. Umumiy qoida
sifatida tashkilotlar va fuqarolar o‟z zimmalariga olgan majburiyatlarni
bajarishga vijdonan munosabatda bo‟ladilar.
Majburiyatlarning ayrim turlari bo‟yicha qasd shaklida ayb
qonunlarda bevosita nazarda tutiladi.
Tashkilotlar tomonidan majburiyatlarning qasddan bajarilmasligi
ularning fuqarolik-huquqiy (mulkiy) javobgarlikka tortilishiga, ba‟zi
267
hollarda mansabdor shaxslarning jinoiy javobgarlikka ham tortilishiga
sabab bo‟lishi mumkin.
Aybning navbatdagi shakli esa – beparvolikdir. Beparvolikda qarzdor
majburiyatni bajarishga intilmaydi, harakat qilmaydi, buning uchun barcha
kuch va qobiliyatini yetarli darajada safarbar qilmaydi,
ishni bajarishda
diqqatsizlikka, e‟tiborsizlikka yo‟l qo‟yadi. Beparvolik shaklidagi ayb ham
FKning tegishli moddalarida belgilab qo‟yilgan.
Fuqarolik kodeksida qo‟pol ehtiyotsizlik oddiy ehtiyotsizlik, oddiy
beparvolikdan farqlanadi. Qonun ba‟zi hollarda qarzdorga javobgarlik
belgilash uchun oddiy ehtiyotsizlik (beparvolik) emas, balki qo‟pol
ehtiyotsizlik bo‟lishini shart qilib qo‟yadi.
Agar majburiyat har ikki tarafning aybi bilan bajarilmagan bo‟lsa, u
holda sud qarzdorning javobgarligini tegishlicha kamaytiradi.