Psixologik va pedagogik adabiyotlarda "kommunikativ qobiliyatlar"

1. Psixologik va pedagogik adabiyotlarda "kommunikativ qobiliyatlar"
tushunchasi
Davlat Ta'lim Standartining talablariga muvofiq, ta'lim jarayonining
kommunikativ yo'nalishi etakchi ustuvorliklardan biridir. Bu juda muhim, chunki
shaxslararo o'zaro ta'sirni tashkil etish va aloqa muammolarini hal qilish qobiliyatiga
ega shaxsning shakllanishi uning zamonaviy ijtimoiy-madaniy makonga
muvaffaqiyatli moslashishini ta'minlaydi [31].
Muloqot qobiliyatlari sohasidagi tadqiqotlar turli vaqtlarda mahalliy
psixologlar S.L. Rubinshteyn, A.G. Kovalev, V.N. Myasishchev, K.K. Platonov,
G.S. Vasilev, A.A. Kidron , N.V. Kuzmina, L.M. Mitina, E.A. Golubeva, M.K.
Kabardov , V.V. Burlakov, NI. Karaseva, E.A. Kukuev , T.P. Abakirova , N.A.
Vorobyova
va
boshqalar. "Muloqot
va
aloqadagi
muvaffaqiyat
yoki
muvaffaqiyatsizlik bilan bog'liq psixologik hodisalarni belgilash uchun olimlar turli
atamalardan foydalanadilar: muloqot qobiliyati, kommunikativ kompetentsiya,
ijtimoiy-psixologik kompetentsiya, kommunikativ salohiyat, muloqotchanlik va
boshqalar" [6, s. 4].
"Aloqa qobiliyatlari" tushunchasini ochishda turli xil yondashuvlar mavjud.
Keling, ulardan ba'zilarini ko'rib chiqaylik.
Muloqot qobiliyatlari - bu insonning odamlar bilan samarali aloqalarini
o'rnatishga yordam beradigan ko'nikma va fazilatlari [7].
Har bir inson muloqot qobiliyatiga ega, shunchaki kimdir ulardan samaraliroq
foydalanadi, boshqalari esa unchalik samarali emas.
Muloqot vositalaridan samarali foydalanish ko'plab omillarga bog'liq:
insonning xarakteri, uning tarbiyasi, ota-onasining tajribasi, ijtimoiy mavqei va
boshqalar [ 7].
ensiklopedik lug'atida quyidagi ta'rif berilgan: "Kommunikativ qobiliyatlar -
bu muloqot jarayonida yoki birgalikdagi faoliyatni amalga oshirishda odamlar
o'rtasida samarali o'zaro ta'sir va adekvat o'zaro tushunishni ta'minlaydigan
shaxsning individual psixologik xususiyatlari" [23, p. 564].
7
Gavrilushkina O. quyidagi ta'rifni beradi: "Kommunikativ qobiliyatlar - bu
murakkab ko'p bosqichli shaxsiy ta'lim, shaxsning kommunikativ xususiyatlarining
yig'indisi, shuningdek, uning ijtimoiy-pertseptiv va operatsion-texnik bilim va
ko'nikmalarini tartibga solish va oqimini ta'minlaydi. aloqa faoliyati [5, p. 120].
G.S.ning soʻzlariga koʻra. Vasilev, kommunikativ qobiliyatlarni
kommunikativ faoliyat talablariga javob beradigan va uning muvaffaqiyatli amalga
oshirilishini ta'minlaydigan shaxs tuzilishining bir qismi deb hisoblash mumkin. 21].
faoliyat yondashuviga muvofiq , E.A. kommunikativ qobiliyatlarni har
tomonlama o'rganish bilan shug'ullangan. Golubeva, V.V. Pechenkov , E.P. Guseva,
S.A. Izyumova , I.V. Tixomirova, M.K. Kabardov va boshqa tadqiqotchilar. Ushbu
yondashuvga ko'ra, "muloqot qobiliyatlari sheriklar o'rtasidagi muvaffaqiyatli o'zaro
munosabatlarni va aloqa muammolarini muvaffaqiyatli hal qilishni ta'minlaydigan
odamlarning individual psixologik va psixofiziologik xususiyatlari" [1, p. 9].
R.Adler va N.Thone muloqotni “kamida ikki kishi o‘rtasidagi jarayon, bir
kishi boshqasi bilan muloqot qilishni xohlagan paytda boshlanadi. Muloqot, bu
tasvirlarni boshqa shaxsga o'tkazishni istagan odamning ruhiy tasvirlari sifatida
yuzaga keladi. Aqliy tasvirlar g‘oyalar, fikrlar, fotosuratlar va his-tuyg‘ularni o‘z
ichiga olishi mumkin” [2].
Shunday qilib, "muloqot" va "muloqot" ta'riflari nafaqat umumiy, balki o'ziga
xos xususiyatlarga ham ega. Ushbu tushunchalar signallar ko'rinishidagi fikr va
ma'lumotlar almashinuvini o'z ichiga oladi. Turli fanlarda qo'llanilganligi sababli,
bu tushunchalarning mazmunidan o'ziga xos xususiyatlar paydo bo'ladi. Muloqot
qobiliyatlari muloqotda, insoniy munosabatlar madaniyatini egallashda rivojlanadi.
Keling, S.L tomonidan taklif qilingan ta'rifga to'xtalib o'tamiz. Rubinshteyn
kommunikativ qobiliyatlarni ijodiy asosda sheriklik asosida o'zaro munosabatlarni
o'rnatish va qo'llab-quvvatlash ko'nikmalarini rivojlantirishni ta'minlaydigan,
shuningdek bilim va bilimlarni o'zlashtirish muvaffaqiyatining dinamikasi va
samaradorligini ta'minlaydigan shaxsning individual psixologik xususiyatlari deb
ataydi. ko'nikmalarni rivojlantirish. [4, b. 98]
8
Bu ta'rifda o'quv jarayonida qobiliyatlarning namoyon bo'lishiga alohida
e'tibor beriladi. Birinchidan, qobiliyatlar rivojlanishining dastlabki reproduktiv
darajasi bilimlarni o'zlashtirish va ko'nikmalarni shakllantirish dinamikasi va
samaradorligini belgilaydi. Ikkinchidan, malakalar mavjud bilim va malakalar
asosida shakllanadi.
Bizning fikrimizcha, nafaqat qobiliyatlarning rivojlanishi, balki bevosita
rivojlanish jarayonining o'zi ham o'rganishga bog'liqligi asosida o'quv jarayonining
ahamiyati ham ortadi. S.L. Rubinshteyn ta'kidlaganidek, "... bola ta'lim va tarbiya
orqali rivojlanadi" [4, p. 151]. O'qitish va rivojlanish o'rtasidagi bog'liqlikni,
ayniqsa, L.S. Vygotskiy.
Bolaning rivojlanish darajalarini aniqlashda va "proksimal rivojlanish
zonasini" aniqlashda L.S. Vygotskiy qobiliyatlarni yangicha ko'rib chiqishni taklif
qiladi. Shunday qilib, u tomonidan kiritilgan "proksimal rivojlanish zonasi" atamasi
muallif tomonidan "bolaning ertangi kunini aniqlashga yordam beradigan" inson
qobiliyati sifatida qaraladi. [4, b. 416]. Shu munosabat bilan, B.M.Teplovning
qobiliyatlarni aniqlashga bo'lgan yondashuvi va L.S. Vygotskiy. B.M.ning
so‘zlariga ko‘ra. Teplovning ta'kidlashicha, "qobiliyatni ma'lum bir shaxsda
allaqachon shakllangan bilim, ko'nikma yoki qobiliyatlarga qisqartirish mumkin
emas". L.S.da. Vygotskiy buni "haqiqiy rivojlanish darajasi" deb ataydi. Shunday
qilib, insonning qobiliyati "proksimal rivojlanish zonasi" bilan aniq belgilanadi.
L.S.ning oxirgi pozitsiyasi. Vygotskiy ikki bolani taqqoslash misolida tushuntirib,
bir qarashda, aqliy jihatdan teng rivojlangan bolalar, ularning rivojlanishining
bevosita imkoniyatlari nuqtai nazaridan keskin farq qilishi mumkinligini aytadi. [4,
b. 413].
Muloqot qobiliyatlari umuman olganda turli xil ijtimoiy rollarni o'zlashtirish
qobiliyati, o'zaro tushunishga erishish qobiliyati, yoshi yaqin odamlar bilan ijtimoiy
aloqalarni o'rnatish qobiliyati va boshqalarda namoyon bo'ladi.
Kommunikativ qobiliyatlarning tuzilmalari ma'lum shaxsiy xususiyatlarning
ajralmas majmui sifatida o'rganiladi.
9
Shaxsiy va xulq-atvor darajasini hisobga olgan holda kommunikativ
qobiliyatlarning tuzilishini ko'rib chiqishga urinish Yu.M. Jukova, N.M. Melnikova,
L.A. Petrovskaya va boshqalar kommunikativ qobiliyatlarni tahlil qilishning nazariy
asosi sifatida mualliflar rus psixologiyasida o'rnatilgan ob'ektiv faoliyatning tuzilishi
g'oyasidan foydalanadilar. Kommunikativ qobiliyatlarni fan faoliyatidan tahlil qilish
kommunikativ qobiliyatlarni tizimli o'rganish imkoniyatini ochib beradi [19, p. 29].
Kommunikativ
qobiliyatlarning
tuzilishi
insoniy
muloqotning
samaradorligini belgilaydigan shaxsiy xususiyatlarga asoslanadi.
Kommunikativ qobiliyatlarning tuzilishi o'zaro bog'liq bo'lgan uchta jihatda
namoyon bo'ladi: interaktiv qobiliyatlar; ifoda qobiliyatlari; Gnostik qobiliyatlar.
Muloqot qobiliyatlari tarkibiga quyidagi turlar kiradi:
−
axborot va aloqa: suhbatni boshlash, davom ettirish va yakunlash,
shuningdek suhbatdoshning e'tiborini jalb qilish, og'zaki va og'zaki bo'lmagan aloqa
vositalaridan foydalanish qobiliyati;
−
affektiv-kommunikativ: sherikning hissiy holatini sezish va unga to'g'ri
javob berish, suhbatdoshga hurmat va sezgirlikni ko'rsatish qobiliyati;
−
tartibga solish - kommunikativ: suhbatda sherikga yordam berish va
boshqalarning yordamini qabul qilish qobiliyati, mos keladigan usullardan
foydalangan holda nizolarni hal qilish.
Aloqa qobiliyatlari tarkibi quyidagi tarkibiy qismlarni o'z ichiga oladi:
- ijtimoiy idrok (boshqa odamlarni, o'zlarini, guruhlarni va boshqalarni idrok etish,
tushunish va baholash);
ma'lumotni bilish, tizimlashtirish va uzatish bilan bog'liq gnostik aks ettirish;
kuchli irodali fazilatlar; kognitiv, diqqat, fikrlash va xotira xususiyatlari bilan
bog'liq;
- interaktiv ("o'zingizni taqdim eting", suhbatdoshga e'tibor bering);
- turli xil belgilar tizimlarini idrok etish va etarli darajada tushunish: og'zaki va
og'zaki bo'lmagan, para- va ekstralingvistik (intonatsiya, pauzalar), optik-kinetik
(imo-ishoralar, mimika, pantomima);
10
- kontekst va subtekstni tushunish; muayyan kommunikativ vazifalarni hal qilish
uchun ishora tizimlaridan foydalaning [25].
M.A. Nikiforova aloqa qobiliyatlari tarkibida quyidagi tarkibiy qismlarni o'z
ichiga oladi: empatiya , xayrixohlik, o'z-o'zidan, haqiqiylik, samimiylik, muloqotda
ochiqlik, qarama-qarshilik, tashabbus.
kommunikativ qobiliyatlarni kommunikativ faoliyat va uning muvaffaqiyatli
namoyon bo'lishini ta'minlaydigan shaxs tuzilishining bir qismi sifatida tushunadi .
25].
Muloqot qobiliyatlarining quyidagi darajalari ajralib turadi: kognitiv
(boshqalar bilan muloqot qilishda rioya qilinishi kerak bo'lgan me'yor va qoidalarni
bilish); motivatsion - ehtiyoj (aloqa qilish istagi); faoliyatga asoslangan va
baholovchi (muloqotni tashkil qilish qobiliyati, shu jumladan suhbatdoshni tinglash
qobiliyati, empatiyani his qilish qobiliyati, ziddiyatli vaziyatlarni hal qilish
qobiliyati ).
Muloqot qobiliyatlarini o'rganish masalasi bo'yicha adabiyotlarni tahlil
qilganimizdan so'ng, biz muloqot qobiliyatlari odamlar bilan osongina aloqa qilish
va keyinchalik ular bilan maqbul munosabatlarni saqlab qolish qobiliyati ekanligini
aniqladik.
Yuqorida aytilganlarning barchasidan kelib chiqadiki, har qanday
qobiliyatlar, shu jumladan kommunikativ qobiliyatlar o'quv jarayonida, ya'ni
faoliyatning ma'lum bir turini o'zlashtirishda birlamchi rivojlanishni oladi.
Maktabgacha yoshdagi bolaning faoliyatidan biri bu muloqot va muloqotdir. Shu
sababli, muloqot qobiliyatlari o'quv jarayonida aniq rivojlanadi, deb aytishimiz
mumkin. Bundan tashqari, ushbu jarayonda ushbu qobiliyatlarning dastlabki
tashxisini o'tkazish va ularning rivojlanish dinamikasini kuzatish mumkin (ilovada
biz aloqa qobiliyatlarini diagnostika qilish usullarini taqdim etdik).
Shunday qilib, kommunikativ qobiliyatlar - bu ijodiy asosda sheriklik asosida
o'zaro munosabatlarni o'rnatish va qo'llab-quvvatlash ko'nikmalarini rivojlantirishni
ta'minlaydigan, shuningdek, muvaffaqiyatning dinamikasi va samaradorligini
11
ta'minlaydigan shaxsning individual psixologik xususiyatlari, degan xulosaga
kelishimiz mumkin. bilim va ko'nikmalarni rivojlantirish.
|