Reja:
  
Bosma nashr: “The Times”

|
Reja:
Bosma nashr: “The Times”
|
bet | 17/73 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 37,34 Mb. | | #248646 |
Bog'liq Media savodxonlik umk 04 09 2023 06Reja:
Bosma nashr: “The Times”, “New times”, “Bloomberg”, “Sabah”
Radio: “Эхо Москвы”, “TRT” va “Amerika ovozi” teleradiokompaniyalarining axborotlari tahlili.
Hozirgi globallashuv integratsiyalashuv, axborotlashuv va ilmiy-texnik taraqqiyot oqibatining inson omiliga ta’siri muammolari.
The Times (ing. The Times; tarjimasi “Times”) — Buyuk Britaniyadagi kundalik gazeta, dunyodagi eng mashhur gazetalardan biri. U 1785 yildan beri chop etilgan. The Times hozirda Times Newspapers Limited tomonidan nashr etiladi va to'liq News Corporation, Rupert Merdok boshchiligidagi media korporatsiyasiga tegishli. Gazetaning yakshanba kungi versiyasi The Sunday Times
“New Times” (sobiq “Новая время”, 2007 yilda oʻzgartirilgan) haftalik ijtimoiy-siyosiy jurnal boʻlib, 1943 yildan 2017 yilgacha bosma nashrlarda chop etilib, internetda chop etilishi davom etmoqda. Jurnalning hajmi 64 bet. Chiqarish chastotasi: haftalik dushanba kunlari.
Ko'pgina gazetalar o'z nomlarini Amerikaning The New York Times, Hindistonning The Times of India va Janubiy Koreyaning The Korea Times kabi The Times gazetasidan olgan.
The Times 1785 yilda Jon Uolter tomonidan The Daily Universal Register sifatida asos solingan, Valterning o'zi esa muharrir. 1788-yil 1-yanvarda 940 ta nashrdan soʻng nom The Timesga oʻzgartirildi.
Kirill Kobrin Timesni asosiy metropoliten (London) gazetalari orasida to'g'ri siyosiy qanot vakili deb ataydi
Bloomberg L.P. moliyaviy bozorlarda professional ishtirokchilar uchun moliyaviy ma'lumotlarning ikki yetakchi amerikalik provayderlaridan biri hisoblanadi.
Asosiy mahsulot Bloomberg Terminal bo'lib, u orqali deyarli barcha jahon birjalari va ko'plab birjadan tashqari bozorlardagi joriy va tarixiy narxlar, Bloomberg yangiliklar tasmasi va boshqa yetakchi ommaviy axborot vositalari, obligatsiyalar va boshqa qimmatli qog'ozlar bo'yicha elektron savdo tizimidan foydalanish mumkin.
Bloomberg Terminaliga qo'shimcha ravishda BloombergTV ixtisoslashgan telekanallar oilasi (barcha yirik bozorlar uchun alohida kanalda), Bloomberg Markets jurnallari, Bloomberg BusinessWeek, Bloomberg.com va BusinessWeek.com veb-saytlari, BloombergRadio mobil ilovalari va radiosi muhim mahsulotdir.
Bloomberg 1981 yilda Maykl Blumberg tomonidan asos solingan. Bu xususiy kompaniya: Maykl Bloomberg 2008 yil iyul oyida Merrill Lynchdan kompaniyaning 20 foizini sotib oldi va hozirda uning asoschisi 88 foiz aktsiyalarga egalik qiladi.
Hozirda uning bosh qarorgohi Nyu-Yorkdagi Bloomberg minorasida joylashgan.
Kompaniya direktorlar kengashi raisi - Piter Graver
Sabah (gastrol. Sabah - “Tong, tong (gazeta)”) Turkiyaning kundalik gazetasi. U 1985-yil 22-aprelda Izmirda turk tadbirkori Dinch Bilgin tomonidan tashkil etilgan. Shiori "Türkiye'nin en iyi gazetesi" (tur. "Turkiyaning eng yaxshi gazetasi").
1997-yil yanvar oyida Internetda veb-sayt ochildi. 2007-yilda Turkiya Bosh vaziri Rajab Toyyib Erdo‘g‘an gazetaning 2001-yilda noqonuniy sotilganini bahona qilib, nashr etilishini to‘xtatib qo‘ygan va “Sabah” gazetasini Turkiya jamg‘arma depozitlarini sug‘urtalash jamg‘armasiga topshirgan.2008 yilda gazetaning bir qator xodimlari ishdan bo'shatilgandan so'ng Ciner Group gazetani 1,1 milliard dollarga Turkuvaz Medya Grubu mediaxoldingi bo'lgan Çalık Holding tarkibiga kiruvchi mediaxoldingga sotdi, uning bosh direktori turkiyalik tadbirkor Berat Albayrak. va Rejep Tayyip Erdo‘g‘anning kuyovi, egasi esa Erdo‘g‘anning yaqin hamkori deb atalgan Ahmet Chaliq. Sabah gazetasining Anqaradagi sobiq byurosi rahbari Asli Aydintashbashning soʻzlariga koʻra, sotilgandan soʻng gazeta “qayta hukumat tarafdori” yoʻnalishini egallagan.
Amerikaning The New York Times gazetasi, The New York Times International Weekly gazetasidan turkchaga tarjima qilingan maqolalarni chop etish uchun Sabah gazetasini tanladi. 2014 yilda maqolalarni nashr etish to'xtatildi.
Sabah gazetasi Germaniyada Sabah Deutsch nomi bilan nemis tilida, Turkiyada Sabah Yevropa nomi bilan, Yevropa Ittifoqida ingliz, nemis va arab tillarida Daily Sabah nomi bilan nashr etiladi.
"Exo Moskvy" - 1990 yildan 2022 yilgacha tunu-kun efirga uzatiladigan sovet va rus axborot va so'zlashuv radiostansiyasi.
"Exo" birinchi marta 1990 yil 22 avgustda Moskvada "Radio-M" ("Radio-FM", "Exo of Moscow") nomi bilan 1206 kHz (SV) chastotasida efirga uzatildi.
Stansiya 1991 yil 19-21 avgust kunlari bo'lib o'tgan avgust to'ntarishi paytida shuhrat qozondi - dastlabki kunlarda Davlat Favqulodda vaziyatlar qo'mitasiga qarshilik ko'rsatgan kam sonlilardan biri edi. Favqulodda vaziyatlar davlat qo‘mitasining 3-sonli radiostansiya faoliyatini to‘xtatish haqidagi qarori “Exo” rahbariyati tomonidan yuksak davlat mukofoti sifatida baholandi. Bosh muharrir Aleksey Venediktovning so‘zlariga ko‘ra, xavfsizlik xizmatlari radiostansiyani efirdan olib tashlashga bir necha bor urinishgan, biroq uning xodimlari studiyani telefon liniyasi orqali uzatuvchiga ulab, eshittirishni davom ettirishga muvaffaq bo‘lgan."Exo Moskvi" o'zining birinchi kunidan boshlab bitta qoidaga amal qildi: "Voqealar bo'yicha barcha muhim nuqtai nazarlar taqdim etilishi kerak". Jurnalistlar hazil bilan "Moskva aks-sadosi" - "Moskva qulog'i", tuhmatchilar - "Moskva exosi"
Moskvadagi radiostansiyaning haftalik auditoriyasi taxminan 2,2 million kishini, umuman Rossiya hududlarida esa 7 millionga yaqin kishini tashkil qiladi. 2012 yil aprel oyidagi Medialogy ma'lumotlariga ko'ra, "Exo Moskvi" eng ko'p iqtibos keltiriladigan radiostansiya bo'lib, barcha telekanallar va barcha jurnallardan oldinda bo'lgan va bir qator gazetalardan keyin ikkinchi o'rinda turadi. Kundalik auditoriya hajmi bo'yicha (Comcon ma'lumotlariga ko'ra, 2012 yil mart oyidagi ma'lumotlarga ko'ra) "Exo Moskvy" Moskvadagi eng mashhur radiostansiya bo'lib, Avtoradio va Rossiya radiosidan oldinda edi.TNS Global ma'lumotlariga ko'ra, 2012 yil fevral-aprel oylari uchun "Exo Moskvy" radiosi Rossiya va Radio Chanson dan oldinda ham yetakchi bo'lgan. O'sha paytda Rossiyadagi sayt auditoriyasi 2,918 million kishini (rus foydalanuvchilarining 8,6%) va Moskvada 898 mingni (15,3%) tashkil etdi.
Rossiya Bosh prokuraturasining talabiga binoan, 2022-yil 1-martda Roskomnadzor radiostansiyaning axborot resurslariga kirishni cheklab qo‘ydi va “Exo Moskvi”ni eshittirishni o‘chirib qo‘ydi. 2022-yil 3-martda “Exo Moskvi” YoAJ direktorlar kengashi “Exo Moskvi” radiokanalini va shu nomdagi elektron jurnalni[15] tugatish to‘g‘risida qaror qabul qildi, ammo minoritar aksiyadorlar ushbu qaror ustidan shikoyat qilish niyatlarini e’lon qilishdi. 4 mart kuni stansiyaning onlayn translyatsiyasi toʻxtatildi, barcha korporativ ijtimoiy tarmoqlardagi akkauntlari oʻchirildi, veb-sayt oʻchirildi, ommaviy axborot vositalari faoliyati toʻxtatildi.
Radiostantsiyaning kelajakdagi taqdiri bilan bog'liq ish bo'lib o'tayotgan paytda, IIV "Rossiya Segodnya" davlat tarkibiga kiruvchi Sputnik radiostansiyasi o'zining Moskva chastotasida efirga uzata boshladi. 2022-yil 22-mart kuni Moskvaning Taganskiy tuman sudi “Exo”ning Bosh prokuratura va Roskomnadzorga axborot resursiga kirish cheklanganligi sababli da’vosi bo‘yicha dastlabki sud majlisi bo‘lib o‘tdi, ishni mohiyatan ko‘rib chiqish belgilandi. 2022 yil 20 aprel uchun.
Ayni paytda sobiq Ekho Moskvy jamoasining asosiy YouTube kanali bu Living Nail. Shuningdek, Apple Podcasts[21] da Ekho Moskvy dasturlarining tanlangan epizodlarini tinglashingiz mumkin.
2022-yil 3-oktabrda radioeshittirish “Echo” nomli onlayn nashr sifatida tiklandi
Turkiya radio va televideniye kompaniyasi yoki Turkiya radio va televideniye fondi (Türkiye Radyo Televizyon Kurumu), TRT nomi bilan ham tanilgan, Turkiya davlat teleradiokompaniyasi.
Turkiyada radioeshittirish boshqa davlatlardagi kabi bir vaqtda, ammo u o'zining dastlabki rivojlanishini 1925 yilda Anqarada yirik radiostansiyani ishga tushirish orqali butun mamlakat bo'ylab radio tarmog'ini qaratishni qaratishni nazarda tutuvchi oldi. 1927-yil 6-mayda Turkiya radiosi tarixida ilk rasmiy eshittirish amalga oshirildi. Bir yil o'tgach, Anqara radiosi o'z ishini boshlagan.
1960-yillardan boshlab Turkiya radio eshittirishlarini texnik va konseptual jihatdan modernizatsiya qilish zarurligi ma’lum bo‘ldi. Shuningdek, davlatning barcha radiostansiyalarini o‘z ichiga olgan va mamlakatda teleko‘rsatuvlar yo‘lga qo‘yadigan, o‘z shtatlari va byudjetiga ega bo‘lgan, siyosiy hokimiyatdan mustaqil yangi apparat yaratish zarurati ham yaqqol ko‘rinib turardi. TRTni tashkil etish qonuni 1964-yil 1-mayda qabul qilingan.
Amerika ovozi —AQSh hukumatining chet ellarga radioeshittirish xizmati. Faoliyatini 1942-yildan boshlagan. „Amerika ovozi“ eshittirishlari qariyb 50 tilda, shu jumladan, oʻzbek tilida ham (soʻnggi xabarlar) beriladi. Qabul qilib, qayta eshittirish radiostansiyalari AQShning oʻzidan tashqari Buyuk Britaniya, GFR, Gretsiya hududida, Osiyo va Afrikaning bir qator mamlakatlarida joylashgan.
“Globallashuv” atamasi dastlab amerikalik olim T.Levitt tomonidan 1983 yili «Garvard biznes rev`yu» jurnalida chop qilgan maqolasida qo`llangan. T.Levitt yirik transmilliy korporatsiyalar ishlab chiqaradigan turli-tuman mahsulot bozorlarining birlashuv jarayonlarini “globallashuv” deb atagan. Mazkur ta`rifda globallashuv jarayonining iqtisodiy tamonlariga e`tibor berilgan. O`z davrida frantsuz faylasufi Rene Dekart “Tushunchalar ma`nosini aniqlashtiring va bu insoniyatning yarmini adashishdan saqlaydi” - deb yozgan edi. Ayni shu ma`noda dastlab biz “globallashuv” tushunchasining istilohiy ma`nosini izohlashga harakat qilamiz. Bu so‘zga quyidagicha tarif berish mumkin: Globallashuv – Jahon xo‘jaligi rivojlanishining ob’ektiv jarayoni bo‘lib, juda ko‘p ijobiy xususiyatlarga egadir: bular asosan turli mamlakatlar xo‘jaligining o‘zaro aloqasi, xorijiy sarmoyalarni jalb qilish, ilm – fan texnika texnalogiya yutuqlari almashuvini tezlashishni hamda davlatlarni ilmiy texnikaviy taraqqiyotiga ko‘maklashuv bilan tasdiqlanadi. Globallashuv — butunjahon iqtisodiy siyosiy, madaniy integratsiya va unifikatsiya (bir birga yaqinlashuv) jarayonidir. Asosiy xususiyatlari xalqaro mehnat taqsimoti, kapital, ishchi kuchi va ishlab chiqarish resurlarining erkin harakati, qonunchilik, iqtisodiy va texnologik jarayonlarni standartlashtirish, shuningdek, turli mamlakatlarning madaniyatining qo‘shilish va yaqinlashuvidir. Bu ob’ektiv jarayon bo‘lib jamiyatning barcha sohalarini qamrab oluvchi tizimli xususiyatga ega.[4] Globallashuvga qarshi harakatlar ham mavjud bo‘lib, ular globallashuv natijasida yuzaga keladigan va kelayotgan muammolarni oqibati salbiy deb e’tirof etishadi. Bunday tashkilot, uyushma, harakatlarga Green, AntiDaos kabi bir necha antiglobilistlarni kiritish mumkin.
Bilimlar taraqqiyoti kelajakda qanday bo`ladi? Globallashuv jarayonlari fan taraqqiyotiga qanday ta`sir qilishi mumkin? Mutaxassislarning fikriga qaraganda, globallashuv jarayonlari fanda ham global o`zgarishlarni keltirib chiqardi. Bular eng avvalo fanning mohiyati, strukturasi, funktsiyalaridagi – transformatsiya jarayonlari, ya`ni chuqur, yangi sifatiy o`zgarishlar bilan xarakterlanadi. Bularni eng avvalo fanning tobora global, internatsional mazmun kasb etib, globallashib borayotganida ko`ramiz. Bu jarayon ikki yo`nalishda rivojlanayotganligi ta`kidlanmoqda. Bulardan birinchisi, fanning notijorat globallashuv yo`nalishi bo`lib, unda olimlar va turli o`quv yurtlari birgalikda ilmiy tadqiqot olib boradilar, o`zaro bilim almashish sodir bo`ladi. Ikkinchisi tijorat yo`nalishidagi fandagi globallashuv hisoblanadi. Bu yo`nalish asosan XX asrdan boshlandi va keyingi o`n yillarda dadil o`sib borayotganligi kuzatilmoqda. Bu yo`nalishdagi fan globallashuvi obyektiv asosga ega bo`lib, uning omillari bo`lib global moliyaviy va fond bozorlarining vujudga kelishi; halqaro raqobatning kuchayib global tus olishi; transmilliy korporatsiyalarning iqtisodiy faoliyat ko`lamining o`sishi; aloqa vositalari, shuningdek global “INTERNET” tarmog`ining rivojlanishi, erning maxsus sun`iy yo`ldoshlarining uchirilishi hizmat qiladi.
Tijorat yo`nalishidagi fan globallashuvida transmilliy korporatsiyalar va davlatlar chet eldagi ilmiy ishlanmalarni moliyalaydi. va bu holat bugungi kunda o`sib bormoqda.
SHuni ham aytib o`tish kerakki, bunday fandagi globallashuv jarayonlari ijobiy tomonlari bilan birga bir qator muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. YA`ni xalqaro al`yanslarning faoliyatida faqatgina iqtisodiy maqsadlarni ko`zlab, ilmiy tadqiqotlarni olib borish keng tus oladi, bu esa fundamental bilimlar taraqqiyotini susaytiradi. SHuningdek, halqaro al`yanslar mahaliy ilmiy xodimlar o`rtasidagi qo`nimsizlik, ilmiy salohiyatning pasayishi, axborotlarning qo`ldan boy berilishi kabi oqibatlarga olib kelishi mumkin. SHunga qaramasdan, fandagi globallashuv ham obyektiv jarayon bo`lib, uning salbiy tomonlarini bartaraf etish uchun ilm - fan va har bir davlat o`rtasida mustahkam hamkorlik talab etiladi.
Demak, aytish mumkinki, globalashuv jamiyat hayotining barcha sohalariga o`z ta`sirini o`tkazuvchi jarayondir. Global jarayonlar insoniyat oldidagi global muammolarni global – evolyutsionizm, sinergetik paradigmaga asoslangan fanni yanada rivojlantirish, bilim va texnologiyalarni innovatsion ishlab chiqarishga joriy etish asosidagina hal qilish mumkinligini ko`rsatmoqda.
Zamonaviy globallashuv postnoklassik fannining mazmuni, funktsiya, strukturasi, obyektiga ta`sir etdi. Murakkab, o`z-o`zini tashkil etadigan, sinergetik xarakterga ega bo`lgan tizimlar zamonaviy jahon fanninig obyektiga aylandi. Fanda integratsiya, differentsiatsiya, globallashuv jarayonlari kuchaydi. Fanning borgan sari qadriyatlar bilan uzviy holda rivojlanishi, uning gumanizatsiyalashuvi, uning ekologik muvozanatni saqlashdagi roli ortdi. SHuningdek, globallashuv paradigmasida “moddiy” resurslar emas, “nomoddiy” resurslar, ya`ni bilim, nou-xau, axborot tizimi va patentlarni,ilmiy axborotni boshqarish ahamiyatli bo`lib borayotganligi sababli kelgusida ham jamiyat taraqqiyoti fan, bilimlar bilan uzviy bog`liqlikda rivojlanishi e`tirof etilmoqda. Ayniqsa, jamiyatning kelajagi asosan genetika, materialshunoslik, energetika, sun`iy intellekt, inson miyasini o`rganish, bilimlar dinamikasi, bilimlarni boshqarish, globallashuv davrida qanday bilimlarni translyatsiya qilish, ekologiya sohalaridagi yutuqlarning amaliyotga qo`llanish darajasiga bog`liq bo`ladi. Natijada olimlarning halqaro ilmiy hamkorligiga talab yanada kuchayadi.
SHu bois, globallashuv davrida ilmiy bilim va fan taraqqiyotining hal qiluvchi ahamiyati har bir davlat doirasida ilmiy siyosat tushunchasining shakllanishiga olib keldi. Bugungi kunda rivojlangan va Yevropa hamkorligiga a`zo davlatlar va O`zbekiston ilmiy siyosatiining asosini butun dunyo ilmiy imkoniyat va salohiyatini integratsiya qilish tashkil etadi. CHunki globallashuv davrida yuzaga kelgan global muammolar faqatgina butun jahon olimlarining birgalikdagi ilmiy izlanishlari natijasidagina o`z echimini topishi mumkin.
Bu o`z navbatida ilm-fanning yanada taraqqiy etishini taqozo etadi. “Globallashuv sharoitida mamlakatning innovatsion rivojlantirish salohiyati raqobatbardoshlikning hal qiluvchi omillaridan biriga aylangan bir paytda aholining yuqori bilim darajasi mamlakatga o`zini jamiyatga daxldor deb hisoblash imkonini beradigan obro` emas, balki yashovchanlik va iqtisodiy ta`minot, pirovardida siysiy mustaqillik omiliga aylanadi”[1][88]. Ma`lumki globallashuvning fundamental omillaridan biri axborotlashuv jarayonlari hisoblanadi[2][89]. SHu bois globallashuv davrida fanning, madaniyat sohasida ham axborotlashuv jarayonlari sodir bo`ladi va bu o`z navbatida fanning ham axbortlashuvini talab etadi.
Har bir ijtimoiy hodisaning ijobiy va salbiy tomoni bo`lgani singari, globallashuv jarayonlari ham bundan mustasno emas. Uning keng qamrovli va g`oyat o`tkir ta`siri natijasida u mafkuraviy ta`sir o`tkazishning quroliga ham aylanib bormoqda. Prezidentimiz ta`kidlaganidek “bugungi zamonda mafkura poligonlari yadro poligonlaridan ham ko`proq kuchga ega.”.[3][90] Bunday vaziyat odamning o`z mustaqil fikriga, bilimga, keng dunyoqarash va boy ma`naviyatga ega bo`lishini talab etadi. Biz istiqbolimizni ma`rifatli dunyo, rivojlangan mamlakat qurmoqchi ekanmiz, xalqimiz, avvalambor yosh avlodimiz ma`naviy olamining daxlsizligini asrash uchun biz nimalarga tayanib-suyanib ish olib borishimiz kerakligi muhimdir. Buning uchun mamlakatimizda fan va bilimlarni translyatsiya qilish vositasi bo`lgan ta`lim tizimini jahon fani va ta`lim tizimi bilan integratsiyasini ta`minlash, globallashuv davrida sodir bo`layotgan fan va ta`limdagi global tendentsiyalarni falsafiy-metodologik tahlil qilish o`zbekiston olimlari oldida turgan dolzarb vazifalardan biridir.
SHu sababli zamonaviy modernizatsiya jarayonlarining muvafaqqiyatini ta`lim tizimini modernizatsiya qilmasdan amalga oshirib bo`lmaydi. Ijtimoiy subyektlarning faol faoliyatining zamirida bilim yotadi. Ta`lim shaxs, davlat va jamiyatning iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy va madaniy ehtiyojlarini qondiruvchi ustivor ijtimoiy taraqqiyot sohasi deb e`tirof etilgan.[4][91] Ta`lim bu tizimlashgan bilim, mahorat, va malakalarni shaxs tomonidan o`zlashtirish jarayoni va natijasi hisoblanar edi. Bugungi kunda ta`lim ijtimoiy institut sifatida tsivilizatsiyaviy (iqtisodiy, gumanitar, madaniy) funktsiyani bajaradi va insoniyat to`plagan ilmiy bilimlarni, malaka, ko`nikmalarni o`zlashtirish va ijodiy shaxsni tarbiyalashi lozim.[5][92].Ma`lumki bilimlarni uzatishning sinxron (kommunikatsiya) va diaxron (ta`lim) turlari farqlanadi. Ta`lim tizimi bilimlarni diaxron uzatish turi bo`lib, eng avvalo bilimlarni avdloddan avlodga uzatish vositasi hisoblanadi. Ta`lim tizimi insonni savodxonlik-ta`lim-kasbiy malaka-madaniyat-mentalitet bilan ta`minlaydi[6][93].
Buni falsafiy izohlaydigan bo`lsak, jamiyat murakkab tizim sifatida yangilanar ekan, o`zini –o`zi tashkil etuvchi tizimning asosiy omili-inson ham yangi muhitga moslashishi, uning talablariga javob berishi uchun majburiy funktsiyalarni bajara olishi lozim.Jamiyatning rivojlanishiga qarab bilim olish usullari va bilmni uzatish vositalari o`zgarib boradi. Adabiyotlarda ta`limning mifologik, sxolastik, dunyoviy va zamonaviy turlari farqlanadi.[7][94] Mifologik ta`lim turi ertak, mif va qo`shiqlar asosida olib borilgan. Sxolastik ta`limda matnlarni o`rganish, ritorika, gramatika, inson mohiyatini anglashga qaratilgan. Dunyoviy ta`lim turi XX asr boshlarida vujudga keldi.Zamonaviy ta`lim insonda nafaqat bilim, balki sifatli bilim va ta`lim, ma`naviy qadriyatlarni shakllantiradi. Bundan tashqari, bilim olishning agrar, industrial, axborot jamiyatidagi hisoblash texnikasini qo`llashga asoslangan bilim olish turlarini tasniflash mumkin[8][95]. Rivojlanishning agrar usulida kuzatuv bilim manbai hisoblangan va u asosida mehnatga oid samarali hatti-harakatlar va tabiiy resurslarning o`sishi ta`minlangan. Industrial rivojlanish usulida esa kuzatuv, eksperiment, nazariyalar bilim manbai edi. Axborotlashgan jamiyatda yangi bilimni olish usuli hisoblash texnikasini qo`llashga asoslanadi. Har bir fan taraqqiyotining ma`lum davrida yangi ta`lim paradigmasi vujudga keladi. Masalan, klassik fanda ta`lim insonning hayot va mehnatga zarur bo`lgan bilim, malaka, ko`nikmalarni o`zlashtirish jarayoni va natijasi sifatida e`tirof etilgan edi. Bu davrda ta`lim klassik ratsionalizmga asoslangan bo`lib, ta`lim natijasida shaxsda mexanistik va deteterministik olam manzarasi shakllanar edi.Ta`lim jarayonida bilimlar va muammolarni echish usullari to`g`ridan - to`g`ri uzatilar edi.Murakkab tizimlarni o`rganish, o`zini-o`zi tashkil etuvchi, o`zini-o`zi rivojlantiruvchi tabiatni o`rganishga o`tilishi tizimlarning yopiqligi to`g`risidagi mexanistik tasavvurlarning radikal transformatsiyasiga olib keldi.[9][96] Postnoklassik fanning vujudga kelishi natijasida ta`lim tizimida ham modernizatsiya jarayonlari yuz bermoqda.
Ta`limdagi modernizatsiya jarayonlari serqirra jarayondir. U taraqqiyotning bir bosqichidan ikkinchisiga o`tayotgan mamlakatimiz ijtimoiy o`zgarishlarning tarkibiy qismi, mustabid tuzum mafkuraviy asoratlaridan xalos bo`lish jarayoni hamdir. SHu sababli XXI asrda jahon hamjamiyati ta`lim roli va ahamiyatini qayta ko`rib chiqa boshladi. Dastlab ta`limni isloh qilish ilmiy texnik inqilobning “ijtimoiy natijalari”dan biri sifatida ko`rila boshlandi. Ammo keyinchalik ta`lim iqtisodiy va ilmiy –texnik taraqqiyotning hal qiluvchi omili va muhim sharti jamiyat ijtimoiy tuzilmalarini shakllantirishning, unda ijtimoiy maqomlarni taqsimlash mexanizmi sifatida tan olindi. Prezidentimiz ta`kidlaganlaridek, ta`lim-tarbiya tizimidagi islohotlarni «muvafaqiyatli ravishda amalga oshira olsak, tez orada hayotimizda ijobiy ma`nodagi «portlash effekti»ga, ya`ni yangi ta`lim modelining kuchli samarasiga erishamiz …»[10][97]. Respublikamizda ham ta`limni modernizatsiya qilish maqsadida “Ta`lim to`g`risidagi Qonun”, “Kadrlar tayyorlash Milliy Dasturi” qabul qilindi va ular asosida taa`lim tizimida tub islohotlar olib borilmoqda. Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov “O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: Havfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va tarraqqiyot kafolatlari” asarida inson salohiyatini eng faol, eng bunyodkor, mamlakatimizdagi islohot va tub o`zgarishlarning muvafaqqiyatini ta`minlovchi muhim omil sifatida e`tirof etgan edi[11][98].
Bilimlardagi transformatsiya jarayonlariga ijtimoiy-madaniy omillar katta ta`sir etadi. Buni islohotlar natijasida respublikamiz fani va ta`lim tizimidagi o`zgarishlarda ko`rishimiz mumkin. Mustaqillikka qadar O`zbekiston ta`lim tizimi qat`iy markazlashtirilgan dasturlar, darsliklar, o`qitish uslublari asosida faoliyat olib borar edi.
Ta`lim jarayoni bilim darajasi o`rtacha bo`lganlarga mo`ljallangan bo`lib, qobiliyatli va iste`dodli bolalar uchun mo`ljallangan individual ta`lim dasturlari bo`yicha o`qitish mexanizmlaridan etarlicha foydalanilmas CHunki bunday tafakkur uslubi tizimda bo`ladigan beqarorlik va xaotik holatlarni inkor etadi. Vaholanki bilim ilmiy ijod mahsuli bo`lib, u o`zida ratsional va irratsional holatlarni mujassam etadi. Ta`lim jarayoni asosan monoloka asoslangan edi. Ta`limdagi chiziqli tafakkurning ustunligi postnoklassik fan asoslariga muvofiq kelmay qoldi. Natijada bilimlarni uzatish jarayoni, bilimlarni generatsiya qilish samaradorligi, bilish subyektlari ijodkorligining susayishiga sodir bo`ldi.Bu ta`lim falsafasida “ta`limning inqirozi” sifatida baholandi.
1997 yili qabul qilingan va sobitqadamlik bilan amalga oshirilatgan Kadrlar tayyorlash milliy Dasturi, “Ta`lim to`g`risidagi” Qonun mamlakatimiz ilmiy salohiyatini yuksaltirish, jahon andozalariga javob bera oladigan mutaxassis- kadrlar tayyorlash vazifasini qo`ydi.
“Hozirda respublikamiz aholisining yalpi savodxonlik muammosi to`la hal qilingan.Zero, aholining savodxonligi 1991 yildagi 97,7 % dan 2003 yilda 99,3% ga etdi. O`rta maxsus, kasb- hunar yoki oliy ma`lumotga ega katta yoshli aholi hissasi 75% dan oshadi. Boshlang`ich va o`rta ta`lim darajasida qamrab olingan qiz va o`g`il bolalar soni orasida amalda farq yo`q.”[12][99] SHuningdek, O`zbekiston umumiy boshlang`ich ta`limni ta`minlab, global Mingyillik Rivojlanish Maqsadlaridan birini muvaffaqiyat bilan ro`yobga chiqarganini qayd etish lozim. Kadrlar tayyorlash milliy dasturiga muvofiq nisbatan qisqa davr ichida o`rta kasb- hunar o`quv yurtlarining yangi tiplari tarmog`i yaratildi, ta`lim dasturlarining rangbarangligini ta`minlashga, ta`lim tizimini moliyalashtirish ko`p tomonlama bo`lishiga erishildi. 2004 yil may oyida Prezident Farmoni bilan maktablar moddiy-texnika bazasini rivojlantirish va uzluksiz ta`limning yagona yaxlit tizimini shakllantirish bilan bog`liq maktab ta`limini rivojlantirishning davlat umummilliy dasturi qabul qilindi. Mustaqillik tufayli xalqimizning ko`p asrlik tarixga ega bo`lgan ma`naviy- intelllektual merosini o`rganish imkoniyati yaratildi.Mamlakatimiz ta`lim tizimida jahon ta`lim tizimining ilg`or tajribasini qo`llash, ta`limni axborotlashtirish, gumanizatsiyalashtirish, elektron darsliklar bilan ta`minlash, masofaviy ta`limni rivojlantirish keng ko`lamda olib borilmoqda.
Respublikamizda aalga oshirilayotgan ta`lim sohasidagi islohotlar xalq ma`naviyatining yuksalishi, asrlar davomida yaratilgan qadriyatlarni tiklash, asrab-avaylash, kelajak avlodga etkazish, umuminsoniy merosdan bahramand bo`lish, global o`zgarishlar sodir bo`layotgan jamiyatda faol, ma`naviy etuk insonlarni shakllantirishning asosidir.
Ta`lim tizimining ijtimoiy taraqqiyotdagi, jamiyatni modernizatsiya qilishdagi roli mutaxassislar tomonidan keng yoritilmoqda. Masalan, Fukuyama o`zining “Velikiy razriv” asarida zamonaviy jamiyatlarda ijtimoiy kapitalning asosiy manbalaridan biri- ijtimoiy qadriyat sifatida ta`minlanadigan-ta`lim tizimidir”-deb yozadi. Subetto esa jamiyat progressiv evolyutsiyasining assosiy omili “tizim intelektinining” sifati, moslashuvchanligi, kelajakni yaratuvchanligi va kelajakni boshqara olish qobiliyatlarining o`sishida deb ta`kidlaydi. Uning fikricha, har qanday progressiv evolyutsiya doirasida bu qonun amal qiladi. Har qanday ijtimoiy taraqqiyot, umumjahon tarixiy qonuniyati ijtimoiy intellekt bilan bog`liq. bo`lib, olim fikriga ko`ra u quyidagi funktsiyalarni bajaradi: ijod, loyihalashtirish, bashorat qilish, rejalashtirish, dasturlash. Olim XX va XXI asrda insoniyatning Ulkan Portlash davriga qadam qo`yganligini, bu davr noosfera evolyutsiyasidagi sakrash bo`lib, bu jamiyat intellekt va ta`lim jamiyati asosida boshqarilishini e`tirof etadi. Olim ijtimoiy intellekning substantsiyasi bilim, ta`lim esa – ijtimoiy va individual intellektni qayta ishlab chiqarishning asosiy mexanizmi deb hisoblaydi.Ammo bu jarayonlarning amalga oshishi uchun ta`lim tizimini intellektuallashtirish lozimligini ta`kidlaydi. Zamonaviy ta`limni modernizatsiya qilish butun XXI asrni o`z ichiga olishini va ta`limni fundamentallashtirish, noosferizatsiyalash, gumanizatsiyalashtirish, kreativlashtirish, intellektullashtirish, axborotlashtirish, ta`lim va tadqiqot jarayonlarini birlashtirishni nazarda tutadi.
Bugungi kundagi modernizatsiya jarayonlari davrida ta`limni modernizatsiya qilish jamiyatdagi integrativ mexanizm bo`lib, modernizatsiya jarayonlarining kuchaytirishga olib keladi. Bugungi kunda dunyo hamjamiyati tomonidan ta`limni rivojlantirish, uni tubdan qayta o`zgartirishda aniq yo`nalishlar belgilandi. Ularning birinchisi - ta`limni tubdan demokratlashtirishdir. Ikkinchisi - uzluksiz ta`lim g`oyasi, so`ngra esa “ta`lim bir umrga”g`oyasini “ta`lim butun umr davomida” g`oyasiga almashtirishdir. Uchinchisi - bu nafaqat mutaxassislarni tayyorlash vositasi, balki balki jamiyatga ongli, insonlarni etkazib berishdir[15][102]. Uchinchisi ta`limni globallashuviga erishish.To`rtinchisi-ta`limni axborotlashtirish. Ta`limni modernizatsiya qilishni ta`lim zamonaviy jamiyatda asosiy ishlab chiqarish va rivojlanish, raqobatbardoshlik asosi va jahon hamjamiyatining rivojlanish kabi omillar ta`qazo etadi.
Zamonaviy ijtimoiy o`zgarishlarning murakkabligi ta`limga ham sinergetik yondoshuv zarurligini talab etadi. Bunda zamonaviy ta`lim paradigmasi yopiq tizimlarni o`rganishdan, evolyutsion ochiq tizimlarni o`rganishga o`tish zarurligini e`tirof etadi.[16][103] Ta`lim tizimi ochiq tizim sifatida tasniflanmoqda. Ochiq ta`lim[17][104] – bu o`z-o`zini tashkillashtiruvchi tizim bo`lib, ijodiy shaxsni rivojlantirish jarayonidir.Bu zamonaviy axborotlashgan jamiyat ta`lim tizimi falsafasining asosiy jihatidir. Sinergetik yondoshuvda o`qitish, o`quvchi va o`qituvchi o`rtasidagi munosabat - bilimlarni to`g`ridan-to`g`ri uzatish emas, balki bilimlarni uzatishdagi ochiq dialog, hamkorlikdagi ta`lim maydoniga asoslanadi. Ochiq ta`lim tizimi uzluksiz, innovatsion, masofaviy o`qitish orqali moslashuvchan, faol, ijodiy shaxsni tarbiyalashga qaratilgandir.Bunda bilimlar subyekt keyinchalik ulardan yangi bilimlarni hosil qila olish qobiliyatini shakllantirish uchun uzatiladi.Bunda o`quvchidagi yashirin qobiliyatlarni uyg`otish, o`zini namoyon etishga, imkon yaratiladi. Bilish yangi mazmun kasb etadi. Bilish subyekti faol bo`lib, ta`limda uzatilayotgan bilimlar absolyut haqiqat sifatida e`tirof etilmaydi. Ta`lim jarayonining nochiziqli tafakkurga asoslanishi e`tirof etiladi. Nochiziqli tafakkur rivojlanishning ko`p variantliligini, bilish jarayonida tizim tabiatini yagona qonunlarda aks ettirib bo`lmasligini. e`tirof etadi. Nochiziqli tafakkur tadrijiy (evolyutsion) yo`nalishlarning ko`p variantliligi va muqobilliligi g`oyasi hamda bu muqobillardan birining tanlanishi, muhitdagi jarayonlarning taraqqiyot (darajasida) sur`ati, tadrijiylikning orqaga qaytarilmasligi g`oyalari sifatida tushuniladi[18][105]. Bunday tafakkur tamoyillariga ko`ra ta`lim rivojlanishining ko`p variantliligini tan olinmoqda. Bu ta`lim jarayonida bir yoqlama yo`nalganlik, tafakkur jarayonining inertsiyasiga barham beradi. Bilish jarayonida “subyekt-subyekt” munosabatlari amal qiladi. Bilish jarayonining beqaror, xaotik holatlarga ega ekanligi e`tirof etiladi.Natijada shaxs faolligining o`sishiga, bilimlar generatsiyasining samaradorligining ortishiga erishiladi.
Sinergetik tamoyillarni ta`limning barcha pog`onalariga kiritish uchun olamning yaxlitligini anglatuvchi integrativ kurslarni tashkil etish, har bir fan sohasiga sinergetika tamoyillarini yorituvchi materiallarni kiritish zarurdir Sinergetikaning ta`lim tizimida amal qilishi fanlararo dialogni ta`minlash imkonini beradi, natijada fan va madaniyat birligiga erishish mumkin bo`ladi.
Bolon`ya jarayoni bir tomondan yaqinlashuv va muvofiqlashtiruv orqali raqobatbardoshlikni oshirishga qaratilgan bo`lsa, boshqa tomondan Yevropa madaniyati va ma`naviyatini asrab qolishga qaratilgan. Bular Bolon`ya bayonotining asosiy tamoyillarida aks ettirilgan: ishga joylashish imkoniyati bilan grajdanlar mobilligining asosiy yo`nalishi sifatida oliy ta`lim Yevropa zonasini qo`rish; Yevropaning intellektual, madaniy, ijtimoiy va ilmiy va texnikaviy salohiyatini mustahkamlash, Yevropa oliy ta`limining dunyodagi obro`ini oshirish; talabalar, mablag`, ta`sir borasidagi Yevropa oliy o`quv yurtlarining raqobatbardoshligini ta`minlash; universitetlar Yevropa ongining tashuvchilari sifatida qaraladigan Yevropa madaniy qadriyatlarini rivojlantirishda universitetlarning markaziy o`rnini oshirish; oliy ta`limda Yevropacha qarashlarga ko`maklashish, ta`lim va tadqiqot sohalarida hamkorlikni rag`batlantirish. Bolon`ya tamoyillari metodologik ahamiyat kasb etadi: Mamlakatlar orasidagi tavofutlarga qaramay, Yevropa tashki dunyo qarshisida yagonalikka intiladi.
Globallashuv, ta`bir joiz bo`lsa, davr talabi bilan uzluksiz ta`lim, masofadan ta`lim g`oyalari Markaziy Osiyo, xususan O`zbekistonda ham rivojlana boshladi. Davlat tomonidan AKT rivojiga e`tibor berilib huquqiy zamin yaratildi. Boshqa tomondan Yevropa Ittifoqi dasturlari asosida Markaziy Osiyoda oliy ta`lim sohasida AKTni qo`llash ko`lami oshirib borildi.[20][137] Bunday rivojlanish natijasida, umuman olganda, O`zbekiston grajdanlari masofadan ta`lim orqali chet el universitetlarida tahsil olishlari mumkin.
SHu o`rinda muayyan masalalarni ko`rib chiqish kerak bo`lur. Birinchidan, ta`lim tili masalasi. Bolon`ya jarayonida til masalalari ochiq ko`rib chiqilmagan. Implitsit ravishda jarayon G`arbiy Yevropaning yirik millatlari tili foydasiga amal qiladi. Markaziy Osiyolik talabalar shunda asosan ingliz tili orqari ta`lim oladilar. CHet el universitetlar ta`lim mundarijasida Markaziy Osiyo xalqlari qadriyatlari aks ettirilmagan. YA`ni, milliy qadriyatlarga zarar etadi.
Taqiq yo`li bilan bu imkoniyatni bekor qilib bo`lmaydi. Ta`lim globallashuvining salbiy oqibatlariga qarish turish uchun Markaziy Osiyo “bolon`ya” jarayonini yo`lga qo`yish lozim, Markaziy Osiyo ongini shakllantirish va rivojlantirish kerak. Universitetlar esa bu jarayonda, Yevropada mo`ljallangandek, markaziy o`rinda turishi kerak. Ta`lim sifati orqali raqobatbardoshlikni ta`minlash mumkin.
Paradoksdek tuyulsa ham, yuqoridagi maqsadga erishish uchun axborot kommunikatsiya texnologiyalarini yanada rivojlantirish va elektron o`quv muhitini Markaziy Osiyo miqyosida rivojlantirib, ta`lim tizimlarini yaqinlashtirib borish zarur. Elektron o`quv muhitini to`la ko`lamda rivojlantirish kerak. YA`ni Internetdan referatlar izlash, elektron shakldagi darsliklardan foydalanish va shu kabilardan to`la ko`lamli interaktiv usullar va bilimni tekshishish tizimiga o`tish lozim.
Globallashuv atamasi o`tgan asrning 80 yillaridan keng qo`llanila boshlandi. Ammo, uning salohiyati, mazmuni, oqibatlari to`g`risida xilma- xil fikrlar shunchalik ko`pki, natijada har bir muallif o`zining mafkuraviy qarashlariga ko`ra va o`z fanining predmetidan kelib chiqib, o`z qarashini, tushunchasini ifoda qiladi. Globallashuv tushunchasiga berilgan ta`riflarni umumlashtirib, muhim xususiyatlarini ajratib ko`rsatsak uning, qonuniy, obektiv jarayon ekanligi hozirgi davrda sifat jihatidan yangi belgilar kasb etganligi, yangi transport, kommunikatsiya, axborot vositalari va texnologiyalarini qo`llash natijasida mamlakatlarning u yoki bu faoliyatlarini, ma`lum maqsadlarini amalga oshirish uchun jug`rofiy makonning minimal darajaga qisqarganligini, ijtimoiy vaqtning kechishini esa benixoyat tezlashganligini qayd qilish zarur. Globallashuv jarayonining afzalliklari bilan bir qatorda insoniyatga tahdidlari ham mavjudligi umum e`tirof etilgan fikrdir. Bu tahdidlar iqtisodiy va siyosiy munosabatlar sohasida keskin, yaqqol namoyon bo`lmoqda. Ammo iqtisodiy globallashuvning tahdidlari va uni xal qilish yo`llari to`g`risida o`zaro tafovutli, hatto qarama-qarshi fikrlar talaygina.
Texnikaviy, texnologik kommunikatsiya axborot va boshqa sohalardagi global jarayonlardan rivojlangan mamlakatlar asosan o`z iqtisodiy manfaatlari yo`lida foydalanmoqdalar. Hozirgi davrda jahon miqyosida qaror topgan iqtisodiy tartibot rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o`rtasidagi tafovutni, nomutanosiblikni kuchaytirib bormoqda. SHu munosabat bilan istiqbolda jamiyatni, tsivilizatsiyalarni nima kutayotganligi xaqida turli farazlar aytilmoqda. TSivilizatsiyalar to`qnashuvi, iqtisodiy, texnologik va axborot neokolonealizmi, diniy va etnik konfliktlar xaqidagi taxminlar shular jumlasidandir.
O`zbekiston 1-Prezidenti I.Karimov o`zining “YUksak ma`naviyat-engilmas kuch” asarida globallashuv jarayonining mohiyati, oqibatlari haqida to`xtalar ekan, uni “...hayot jarayonlarining beqiyos darajada tezlashuvi demakdir”[21][138] deb baho bergan edi. SHunday ekan, o`zgarib borayotgan hayot talablariga moslashish, shu bilan bir qatorda har bir inson, millat o`zligini saqlab qolish uchun o`zining mustahkam e`tiqodiga, nuqtai nazariga ega bo`lmog`i, boshqalarning e`tiqodi va nuqtai nazarini hurmat qilmog`i lozim. Mabodo turli e`tiqodlar va nuqtai nazarlar birdek qadrlanmas ekan, birini kuchsizlantirish hisobiga ikkinchisi kuchayadi, hayotning mohiyati, go`zalligining o`ziga xos ifoda shakli bo`lgan rang-baranglik, takrorlanmaslik inkor qilinishga olib keladi. Rivojlangan g`arb davlatlari tomonidan dunyoni ekspansiya qilish boshlanganidan beri ana shunday nuqtai nazar, tamoyil ustuvor bo`lib kelgan. Buning qanday oqibatlarga olib kelganligini jamiyatning barcha sohalarida yaqqol ko`rishimiz mumkin.
Bugun biz yashayotgan asr fan, texnika, axborot rivojlanganligi va shu bilan birga globallashuv jarayonlari o`sayotgan davr hisoblanadi. XXI asrda insoniyat katta yutuqlarga erishdi va erishmoqda ham. Ammo shu bilan birga bugungi kunda insoniyatning er yuzida uzoq yashashi va faoliyatini chegaralayotgan muammolar doirasi ham borgan sari ko`payib bormoqda.
Bugun insoniyat va atrof muhitga havf solayotgan bir nechta muammolarni global muammolar deyish mumkin. Ekologiyaning buzilishi, SPID, narkobiznes, yadroviy qurollar, va odam savdosi hamda ochlik kabi muammolar hozirda faqatgina bir davlat bir millat doirasidagina emas, balki er yuzida mavjud bo`lgan barcha millatlar qolaversa, butun insoniyatga havf solmoqda. Umuman globalizatsiya va global jarayonlar XX asr oxiri XXI asr boshlariga kelib kuchaya boshladi. Globalizm atamasi oxirgi yuz yillikda tobora katta ahamiyat kasb eta boshladi. Xususan «global» tushunchasining lug`aviy ma`nosiga e`tibor qaratadigan bo`lsak «umumiy», «globus», «er shari» kabi tushunchalarga duch kelamiz. Demak, globalizm tushunchasi ana shu har ikki ma`noda ham bevosita insoniyat hayoti va taqdiri bilan bog`liq bo`lgan katta muammolarni, «sayyoraviy», «umumsayyoraviy», «umuminsoniy», «dunyoviy» muammolarni, «umumplanetar ahamiyatga ega bo`lgan masalalar» va global taraqqiyot istiqbollarini o`ziga qamrab oladi. Ijtimoiy fanlarda ushbu masalalarni yoritish va tadqiq etish esa afsuski ancha kech boshlandi. CHunki yuqorida aytib o`tilgan muammolar faqatgina ayrim millat va davlatlarga tegishli degan dunyoqarash mavjud edi. Va shuning uchun ham bu kabi masalalar hammani qiziqtirmas edi. Keyinchalik esa global muammolar echimi dolzarb va butun dunyo uchun havfli ekanligi anglana boshlandi. Hozirgi zamonda mutaffakkirlar va olimlar er sayyorasi miqyosida yagona tsivilizatsiya qaror topayotganligi xususida tobora ko`proq gapirmoqdalar. Fan va amaliyotda bu g`oyaning mustahkam o`rin olishi bilan «globalizatsiya» atamasi qo`llanila boshlandi. Globalizatsiya sotsiumning barcha sohalarini qamrab olib, ijobiy jihatlari bilan birga qator jiddiy muammolarni ham tug`dirdi[22][139]. Hozirda ularning muayyan qismini «hozirgi davrning global muammolari» deb atash mumkin.
Er yuzida tinchlikni saqlash, termoyadro urushining oldini olish va adolatli xalqaro iqtisodiy tartibot o`rnatish; atrof muhitni samarali muhofaza qilish (ekologik muammo); aholi soni va tarkibi bilan moddiy va ma`naviy qadriyatlar yaratilishi mutanosibligiga erishish (demografik muammo); ochlik, qashshoqlik hamda qoloqlikni tugatish uchun yuksak rivojlangan va ulardan keyinda qolgan mamlakatlar o`rtasidagi keskin farqni bartaraf etish; xavfli kasalliklarni tugatish; inson ma`naviy muhiti sofligini ta`minlash (etikologiya muammosi) va hokozolar.SHuningdek global muammolarni kelib chiqishi mavjudligi va hal etilishiga ko`ra quyidagi guruhlarga bo`lish mumkin: birinchisi – bu kishilar uyushgan jamiyatning tabiati turli mintaqalar davlatlarining (masalan SHarq, G`arb, Janub–SHimol rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar) xilma-xil manfaatlari majmui bilan bog`langan, boshqacha aytganda, baynal ijtimoiy jarayonlar ijtimoiy o`zaro munosabatlar tug`dirgan muammolardir. Ikkinchi guruxga inson va u mansub bo`lgan jamiyat tizimida yuzaga kelgan munosabatlarni ifodalaydigan muammolar kiradi.Uchinchisi o`z ichiga «jamiyat – tabiat» tizimi doirasidagi munosabatlar tug`dirgan muammolarni oladi.
Global muammolarning bu guruhlari o`zaro bir-biridan farq qilsa-da, inson, uning hayoti, shart-sharoitlari va kelgusi rivoji jihatidan yaxlitlik, umumiylik kasb etadi.Ikkinchi umumiylik u yoki bu darajada hozirgi davrning bosh omili – fan-texnika taraqqiyoti bilan aloqadorlikda ko`rinadi.Fanda erishilgan kashfiyotlar tezda yangi texnologiya yaratishni ta`minlasa, o`z navbatida texnika rivojlanishi ham fanda yangi o`zgarishlarni sodir etishga jiddiy turtki bermoqda. Eng achinarlisi shuki erishilgan kashfiyotlarni kim qanday maqsadlarni ko`zlasa, o`shalarga tatbiq etilmoqda. SHuning bilan birga hozirgi paytda insoniyat ma`naviyati, uning sofligini asrash ijtimoiy rivojlanishning ichki jarayonlari tug`dirgan yana bir global muammo sifatida maydonga chiqmoqda. Bunga misol qilib zo`ravonlik va nafratning kishilar o`rtasidagi munosabatlarda chuqur ildiz otib, ma`naviy muhitni zaharlayotgani hamda insoniyatni axloqiy falokat sari etaklayotganligini keltirish mumkin. Ma`naviy muhitini bulg`ashda keyingi vaqtlarda ayniqsa ichkilikbozlik va bangilikning o`rni katta bo`lmoqda.Ko`pgina mamlakatlar bu xil moddalarni tarqatganlik uchun og`ir jazo belgilanganligiga qaramay, er yuzi aholisining muayyan qismida bangilikka ruju qo`yish avj olgan. SHuningdek bugun rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda sil, bezgak kabi kasalliklar keng tarqalib, bularning qatoriga hozirda insoniyat va uning hayotiga nuqta qo`yayotgan SPID ham qo`shilmoqda. Kasalliklarning global muammo bo`lib qolganligi yana shunda ko`rinadiki, canoati yuksak rivojlangan mamlakatlarda yurak-tomir, asab-ruhiy, rak va boshqa xastaliklar ko`payib bormoqda. Demak global muammolarni yuzaga kelishida inson va uning ehtiyojlari asosiy sabab bo`lib qolmoqda. Global muammolarning eng asosiylari tafsiflaridan ham ko`rinib turibdiki,bunday bo`hronlarni bartaraf etish nafaqat murakkab, balki bir xil echimga ham ega emas. SHu bilan birga insoniyat bularni hal etish choralarini tinimsiz izlamog`i lozim. SHuningdek insoniyat global bo`hronlarni bartaraf etish uchun avvalo yuqori darajadagi tafakkurga ega bo`lishi shartdir. YA`ni, ma`naviy yuksaklik va chuqur gumanizmga ega bo`lish. Zamonaviy insonparvarlik esa eng kamida uchta asosga: globallashuvni anglashga, zo`ravonlikdan voz kechishga hamda adolatlilikka tayanadi.
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki globalizatsiya va global muammolar kabi jarayonlarning yechimi butun insoniyatning hamjihatlik bilan faoliyat yuritishiga bog`liqdir. Zero global muammolarga echim topish har bir davlatning vazifasi bo`lib, dunyo davlatlarining o`zaro hamkorlikda ish tutishini taqozo etadi.
Ta’riflardan birida globallashuv Er kurrasi bo‘ylab yoyilayotgan kommunikatsiya va ayirboshlash tarmoqlar orqali va ular tufayli mintaqaviy xo‘jaliklar, jamiyatlar va madaniyatlar bir biri bilan yaqinlashib, bir biriga singib ketganligini ifoda etadi, deyiladi. F.Tolipovning “global taraqqiyot deganda biz kishilar hamjamiyatlarining hayotiy faoliyati natijasida jahon miqyosida sodir bo‘layotgan va butun insoniyat taraqqiyoti uchun tizimiy ahamiyatga ega siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, ekologik, psixologik o‘zgarishlar majmuini tushunamiz”[24], degan ta’rifi globallashuvning asosiy jihatlarini qamrab oladi, deb hisoblaymiz.
Globallashuv alomatlari qadim zamonlardan beri kuzatiladi. Qadimgi va o‘rta asrlar imperiyalari tarix qatlarida qolib qetgan bo‘lsa-da, o‘sha davrlardagi globallashuv tamoniga bo‘lgan siljishlar saqlanib qoldi. Bunga bir misol Ipak yo‘li bo‘lsa, boshqa misol sifatida CHingizxon imperiyasida barpo etgan pochta xizmatini ko‘rsatish mumkin. Ammo xususiy, tor ma’noda globallashuv, deb eng oxirgi davr yuritiladi.
Globalizatsiya 19-asrining 60-yilaridan boshlab yonqin namoyon bo‘ldi. Boshqa fikrlarga ko‘ra globalizatsiya 19-asrning oxirida boshlanib, o‘tgan asrning oxirgi choragida jadallashdi.[25] Globallashuv transmamlakat korporatsiyalarining tez sur’atlar bilan kengayishi ortidan xo‘jaliklarning “o‘sish-yo-o‘lish” dinamikasini ifoda etuvchi sistemik tendensiyaning natijasidir, degan fikr bildirilgan. O‘z navbatida bu tendensiya trasmamlakat korporatsiyalarning jadal o‘sib borishi bilan bog‘liqdir. Iqtisodiy kontekstda globallashuv tovarlar, sarmoya, xizmatlar va ishchi kuchi oqimini osonlashritish maqsadida davlatlar chegaralaridagi to‘siqlarni bartaraf qilish yoki sezilarli darajada pasaytirishni anglatadi. Tor ma’nodagi globallashuv savdo-sodiq, bevosita chet el investitsiyalari, kapital oqimi, migratsiya orqali mamlakatlar xo‘jaligining bir internatsional xo‘jalikka intregrallashuvni anglatadi. Keng ma’nodagi globallashuvga g‘oyalar, tillar va ommabop madaniyatning mamlakatlararo almashinuvi hamroh bo‘ladi.
O‘zbekiston globallashuv jarayonidan chetda qolmadi. Ipak yo‘lining bir necha marshruti hozirgi O‘zbekiston eridan o‘tgan, Samarqand va Buxoro Ipak yo‘lidagi yirik savdo markazlari sifatida jahonga tanildi. Hozirgi O‘zbekiston eri xalqaro tijorat yo‘llarining chorrahasi sifatida o‘z ahamiyatini kech o‘rta aslargacha saqlab keldi. Ushbu globallashuv natijasi o‘laroq Markaziy Osiyo erlarida ma’naviy sohada diniy tolerantlik, ilm-fanga charqoqlik vujudga kelgan, islom diniy tafakkuri va grek falsafasi kirib kelgan bo‘lsa, xo‘jalikda ipakchilik va paxtachilik rivojlandi, muayyan mahsulot ekport qilindi. Salbiy oqibatlar ham yo‘q emas edi – “miyalar sizib ketishining” ilk ko‘rinishlari, yalpi ichki mahsulotning bir qismi markazga to‘lov sifatida olib ketilishi, masalan.
Rossiya istilosi bilan globallashuv jadallalashdi va boshqa yo‘nalish oldi. Turkiston oykumenasi deformatsiyaga uchradi. Iqtisodda paxtachilik va ipakchilik ko‘lami oshgan, temir yo‘llar va shular asosida paxtaga dastlabki ishlov berish, mexanik ishlab chiqarish paydo bo‘lgan bo‘lsa, turmush tarziga evropacha unsurlar kira boshladi va ko‘payib bordi. Ma’naviy sohada ta’lim tizimini isloh qilish g‘oyalari, yangi usul maktablari, dramaturgiya janri, teatr yuzaga keldi. Siyosiy sohada konstitutsiyaviy monarxiya, imperiya tabaalarining millati, dinidan qat’i nazar tenghuquqligi g‘oyalari muhokama qilina boshladi.[27] Mustaqillik O‘zbekiston uchun oykumenani kengaytirib xalqaro munosabatlarning to‘laqonli qatnashchisiga aylanishga imkon yaratdi, respublika BMTga, ko‘pchilik xalqaro shartnoma, konvensiya, ularga qo‘shimcha protokollar va hokazolarga a’zo bo‘ldi.
Barcha globallashuv jarayonlarida iqtisodiy globallashuv etakchi ahamiyatga ega. U ta’lim sohasidagi globallashuvni ham belgilaydi. Bir tomondan ishlab chiqarish va boshqaruv sohalarida bir xil bilim, qo‘nikma va usullar talab qilinadi. Boshqa tomondan ta’lim sohasining o‘zi ham global bozor va raqobat sharoitida faoliyat ko‘rsatishi kerak. YUzaga kelgan muammolarga javoban masofadan ta’lim, umr davomida ta’lim va Bolonya jarayoni, deb yuritiladigan choralar vujudga keldi. Globallashgan xo‘jalik va transmamlakat korporatsiyalar bir mamlakatda ta’lim olib boshqa mamlakatda, undan yana uchinchisiga o‘tib ishlay oladigan mutaxassislarni talab qiladi. YUqoridagilarda axborot kommunikatsiya texnologiyalari turli miqyosda bo‘lsa-da, katta ahamiyat qasb etadi.[28]
Bolonya jarayoni bir tomondan yaqinlashuv va muvofiqlashtiruv orqali raqobatbardoshlikni oshirishga qaratilgan bo‘lsa, boshqa tomondan Evropa madaniyati va ma’naviyatini asrab qolishga qaratilgan. Bular Bolonya bayonotining asosiy tamoyillarida aks ettirilgan: ishga joylashish imkoniyati bilan grajdanlar mobilligining asosiy yo‘nalishi sifatida oliy ta’lim Evropa zonasini qo‘rish; Evropaning intellektual, madaniy, ijtimoiy va ilmiy va texnikaviy salohiyatini mustahkamlash, Evropa oliy ta’limining dunyodagi obro‘ini oshirish; talabalar, mablag‘, ta’sir borasidagi Evropa oliy o‘quv yurtlarining raqobatbardoshligini ta’minlash; universitetlar Evropa ongining tashuvchilari sifatida qaraladigan Evropa madaniy qadriyatlarini rivojlantirishda universitetlarning markaziy o‘rnini oshirish; oliy ta’limda Evropacha qarashlarga ko‘maklashish, ta’lim va tadqiqot sohalarida hamkorlikni rag‘batlantirish.[29] Bolonya tamoyillari metodologik ahamiyat kasb etadi: Mamlakatlar orasidagi tavofutlarga qaramay, Evropa tashki dunyo qarshisida yagonalikka intiladi.
Globallashuv, ta’bir joiz bo‘lsa, davr talabi bilan uzluksiz ta’lim, masofadan ta’lim g‘oyalari Markaziy Osiyo, xususan O‘zbekistonda ham rivojlana boshladi. Davlat tomonidan AKT rivojiga e’tibor berilib huquqiy zamin yaratildi. Boshqa tomondan Evropa Ittifoqi dasturlari asosida Markaziy Osiyoda oliy ta’lim sohasida AKTni qo‘llash ko‘lami oshirib borildi.[30] Bunday rivojlanish natijasida, umuman olganda, O‘zbekiston grajdanlari masofadan ta’lim orqali chet el universitetlarida tahsil olishlari mumkin.
SHu o‘rinda muayyan masalalarni ko‘rib chiqish kerak bo‘lur. Birinchidan, ta’lim tili masalasi. Bolonya jarayonida til masalalari ochiq ko‘rib chiqilmagan. Implitsit ravishda jarayon G‘arbiy Evropaning yirik millatlari tili foydasiga amal qiladi. Markaziy Osiyolik talabalar shunda asosan ingliz tili orqari ta’lim oladilar. CHet el universitetlar ta’lim mundarijasida Markaziy Osiyo xalqlari qadriyatlari aks ettirilmagan. YA’ni, milliy qadriyatlarga zarar etadi.
Taqiq yo‘li bilan bu imkoniyatni bekor qilib bo‘lmaydi. Ta’lim globallashuvining salbiy oqibatlariga qarish turish uchun Markaziy Osiyo “bolonya” jarayonini yo‘lga qo‘yish lozim, Markaziy Osiyo ongini shakllantirish va rivojlantirish kerak. Universitetlar esa bu jarayonda, Evropada mo‘ljallangandek, markaziy o‘rinda turishi kerak. Ta’lim sifati orqali raqobatbardoshlikni ta’minlash mumkin.
Paradoksdek tuyulsa ham, yuqoridagi maqsadga erishish uchun axborot kommunikatsiya texnologiyalarini yanada rivojlantirish va elektron o‘quv muhitini Markaziy Osiyo miqyosida rivojlantirib, ta’lim tizimlarini yaqinlashtirib borish zarur. Elektron o‘quv muhitini to‘la ko‘lamda rivojlantirish kerak. YA’ni Internetdan referatlar izlash, elektron shakldagi darsliklardan foydalanish va shu kabilardan to‘la ko‘lamli interaktiv usullar va bilimni tekshishish tizimiga o‘tish lozim.
Globallashuv atamasi o‘tgan asrning 80 yillaridan keng qo‘llanila boshlandi. Ammo, uning salohiyati, mazmuni, oqibatlari to‘g‘risida xilma- xil fikrlar shunchalik ko‘pki, natijada har bir muallif o‘zining mafkuraviy qarashlariga ko‘ra va o‘z fanining predmetidan kelib chiqib, o‘z qarashini, tushunchasini ifoda qiladi. Globallashuv tushunchasiga berilgan ta’riflarni umumlashtirib, muhim xususiyatlarini ajratib ko‘rsatsak uning, qonuniy, obektiv jarayon ekanligi hozirgi davrda sifat jihatidan yangi belgilar kasb etganligi, yangi transport, kommunikatsiya, axborot vositalari va texnologiyalarini qo‘llash natijasida mamlakatlarning u yoki bu faoliyatlarini, ma’lum maqsadlarini amalga oshirish uchun jug‘rofiy makonning minimal darajaga qisqarganligini, ijtimoiy vaqtning kechishini esa benixoyat tezlashganligini qayd qilish zarur. Globallashuv jarayonining afzalliklari bilan bir qatorda insoniyatga tahdidlari ham mavjudligi umum e’tirof etilgan fikrdir. Bu tahdidlar iqtisodiy va siyosiy munosabatlar sohasida keskin, yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Ammo iqtisodiy globallashuvning tahdidlari va uni xal qilish yo‘llari to‘g‘risida o‘zaro tafovutli, hatto qarama-qarshi fikrlar talaygina.
Texnikaviy, texnologik kommunikatsiya axborot va boshqa sohalardagi global jarayonlardan rivojlangan mamlakatlar asosan o‘z iqtisodiy manfaatlari yo‘lida foydalanmoqdalar. Hozirgi davrda jahon miqyosida qaror topgan iqtisodiy tartibot rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasidagi tafovutni, nomutanosiblikni kuchaytirib bormoqda. SHu munosabat bilan istiqbolda jamiyatni, sivilizatsiyalarni nima kutayotganligi xaqida turli farazlar aytilmoqda. Sivilizatsiyalar to‘qnashuvi, iqtisodiy, texnologik va axborot neokolonealizmi, diniy va etnik konfliktlar xaqidagi taxminlar shular jumlasidandir.
O‘zbekiston Prezidenti I.Karimov o‘zining “YUksak ma’naviyat-engilmas kuch” asarida globallashuv jarayonining mohiyati, oqibatlari haqida to‘xtalar ekan, uni “...hayot jarayonlarining beqiyos darajada tezlashuvi demakdir”[31] deb baho bergan edi. SHunday ekan, o‘zgarib borayotgan hayot talablariga moslashish, shu bilan bir qatorda har bir inson, millat o‘zligini saqlab qolish uchun o‘zining mustahkam e’tiqodiga, nuqtai nazariga ega bo‘lmog‘i, boshqalarning e’tiqodi va nuqtai nazarini hurmat qilmog‘i lozim. Mabodo turli e’tiqodlar va nuqtai nazarlar birdek qadrlanmas ekan, birini kuchsizlantirish hisobiga ikkinchisi kuchayadi, hayotning mohiyati, go‘zalligining o‘ziga xos ifoda shakli bo‘lgan rang-baranglik, takrorlanmaslik inkor qilinishga olib keladi. Rivojlangan g‘arb davlatlari tomonidan dunyoni ekspansiya qilish boshlanganidan beri ana shunday nuqtai nazar, tamoyil ustuvor bo‘lib kelgan. Buning qanday oqibatlarga olib kelganligini jamiyatning barcha sohalarida yaqqol ko‘rishimiz mumkin.
Bugun biz yashayotgan asr fan, texnika, axborot rivojlanganligi va shu bilan birga globallashuv jarayonlari o‘sayotgan davr hisoblanadi. XXI asrda insoniyat katta yutuqlarga erishdi va erishmoqda ham. Ammo shu bilan birga bugungi kunda insoniyatning er yuzida uzoq yashashi va faoliyatini chegaralayotgan muammolar doirasi ham borgan sari ko‘payib bormoqda.
Bugun insoniyat va atrof muhitga havf solayotgan bir nechta muammolarni global muammolar deyish mumkin. Ekologiyaning buzilishi, SPID, narkobiznes, yadroviy qurollar, va odam savdosi hamda ochlik kabi muammolar hozirda faqatgina bir davlat bir millat doirasidagina emas, balki er yuzida mavjud bo‘lgan barcha millatlar qolaversa, butun insoniyatga havf solmoqda. Umuman globalizatsiya va global jarayonlar XX asr oxiri XXI asr boshlariga kelib kuchaya boshladi. Globalizm atamasi oxirgi yuz yillikda tobora katta ahamiyat kasb eta boshladi. Xususan «global» tushunchasining lug‘aviy ma’nosiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak «umumiy», «globus», «er shari» kabi tushunchalarga duch kelamiz. Demak, globalizm tushunchasi ana shu har ikki ma’noda ham bevosita insoniyat hayoti va taqdiri bilan bog‘liq bo‘lgan katta muammolarni, «sayyoraviy», «umumsayyoraviy», «umuminsoniy», «dunyoviy» muammolarni, «umumplanetar ahamiyatga ega bo‘lgan masalalar» va global taraqqiyot istiqbollarini o‘ziga qamrab oladi. Ijtimoiy fanlarda ushbu masalalarni yoritish va tadqiq etish esa afsuski ancha kech boshlandi. CHunki yuqorida aytib o‘tilgan muammolar faqatgina ayrim millat va davlatlarga tegishli degan dunyoqarash mavjud edi. Va shuning uchun ham bu kabi masalalar hammani qiziqtirmas edi. Keyinchalik esa global muammolar echimi dolzarb va butun dunyo uchun havfli ekanligi anglana boshlandi. Hozirgi zamonda mutaffakkirlar va olimlar er sayyorasi miqyosida yagona sivilizatsiya qaror topayotganligi xususida tobora ko‘proq gapirmoqdalar. Fan va amaliyotda bu g‘oyaning mustahkam o‘rin olishi bilan «globalizatsiya» atamasi qo‘llanila boshlandi. Globalizatsiya sotsiumning barcha sohalarini qamrab olib, ijobiy jihatlari bilan birga qator jiddiy muammolarni ham tug‘dirdi[32]. Hozirda ularning muayyan qismini «hozirgi davrning global muammolari» deb atash mumkin.
Yer yuzida tinchlikni saqlash, termoyadro urushining oldini olish va adolatli xalqaro iqtisodiy tartibot o‘rnatish; atrof muhitni samarali muhofaza qilish (ekologik muammo); aholi soni va tarkibi bilan moddiy va ma’naviy qadriyatlar yaratilishi mutanosibligiga erishish (demografik muammo); ochlik, qashshoqlik hamda qoloqlikni tugatish uchun yuksak rivojlangan va ulardan keyinda qolgan mamlakatlar o‘rtasidagi keskin farqni bartaraf etish; xavfli kasalliklarni tugatish; inson ma’naviy muhiti sofligini ta’minlash (etikologiya muammosi) va hokozolar.SHuningdek global muammolarni kelib chiqishi mavjudligi va hal etilishiga ko‘ra quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin: birinchisi – bu kishilar uyushgan jamiyatning tabiati turli mintaqalar davlatlarining (masalan SHarq, G‘arb, Janub–SHimol rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar) xilma-xil manfaatlari majmui bilan bog‘langan, boshqacha aytganda, baynal ijtimoiy jarayonlar ijtimoiy o‘zaro munosabatlar tug‘dirgan muammolardir. Ikkinchi guruxga inson va u mansub bo‘lgan jamiyat tizimida yuzaga kelgan munosabatlarni ifodalaydigan muammolar kiradi.Uchinchisi o‘z ichiga «jamiyat – tabiat» tizimi doirasidagi munosabatlar tug‘dirgan muammolarni oladi.
Global muammolarning bu guruhlari o‘zaro bir-biridan farq qilsa-da, inson, uning hayoti, shart-sharoitlari va kelgusi rivoji jihatidan yaxlitlik, umumiylik kasb etadi.Ikkinchi umumiylik u yoki bu darajada hozirgi davrning bosh omili – fan-texnika taraqqiyoti bilan aloqadorlikda ko‘rinadi.Fanda erishilgan kashfiyotlar tezda yangi texnologiya yaratishni ta’minlasa, o‘z navbatida texnika rivojlanishi ham fanda yangi o‘zgarishlarni sodir etishga jiddiy turtki bermoqda. Eng achinarlisi shuki erishilgan kashfiyotlarni kim qanday maqsadlarni ko‘zlasa, o‘shalarga tatbiq etilmoqda. SHuning bilan birga hozirgi paytda insoniyat ma’naviyati, uning sofligini asrash ijtimoiy rivojlanishning ichki jarayonlari tug‘dirgan yana bir global muammo sifatida maydonga chiqmoqda. Bunga misol qilib zo‘ravonlik va nafratning kishilar o‘rtasidagi munosabatlarda chuqur ildiz otib, ma’naviy muhitni zaharlayotgani hamda insoniyatni axloqiy falokat sari etaklayotganligini keltirish mumkin. Ma’naviy muhitini bulg‘ashda keyingi vaqtlarda ayniqsa ichkilikbozlik va bangilikning o‘rni katta bo‘lmoqda.Ko‘pgina mamlakatlar bu xil moddalarni tarqatganlik uchun og‘ir jazo belgilanganligiga qaramay, er yuzi aholisining muayyan qismida bangilikka ruju qo‘yish avj olgan. SHuningdek bugun rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda sil, bezgak kabi kasalliklar keng tarqalib, bularning qatoriga hozirda insoniyat va uning hayotiga nuqta qo‘yayotgan SPID ham qo‘shilmoqda. Kasalliklarning global muammo bo‘lib qolganligi yana shunda ko‘rinadiki, canoati yuksak rivojlangan mamlakatlarda yurak-tomir, asab-ruhiy, rak va boshqa xastaliklar ko‘payib bormoqda. Demak global muammolarni yuzaga kelishida inson va uning ehtiyojlari asosiy sabab bo‘lib qolmoqda. Global muammolarning eng asosiylari tafsiflaridan ham ko‘rinib turibdiki,bunday bo‘hronlarni bartaraf etish nafaqat murakkab, balki bir xil echimga ham ega emas. SHu bilan birga insoniyat bularni hal etish choralarini tinimsiz izlamog‘i lozim. SHuningdek insoniyat global bo‘hronlarni bartaraf etish uchun avvalo yuqori darajadagi tafakkurga ega bo‘lishi shartdir. YAni, ma’naviy yuksaklik va chuqur gumanizmga ega bo‘lish. Zamonaviy insonparvarlik esa eng kamida uchta asosga: globallashuvni anglashga, zo‘ravonlikdan voz kechishga hamda adolatlilikka tayanadi.
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki globalizatsiya va global muammolar kabi jarayonlarning echimi butun insoniyatning hamjihatlik bilan faoliyat yuritishiga bog‘liqdir. Zero global muammolarga echim topish har bir davlatning vazifasi bo‘lib, dunyo davlatlarining o‘zaro hamkorlikda ish tutishini taqozo etadi.
|
| |