Nazorat savollari va topshiriqlari

Nazorat savollari va topshiriqlari
1. Axborotlarning xayotiylik sikli deganda nima tushuniladi
2. Kaskad modeli bu qanday model va uning bosqichlari
3. Loyihalash nima uchun kerak
4. Spiral modeli bu qanday model va uning yutuqlari
Mustaqil ish topshiriqlari
1. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining xayotiylik tsikli
2. Axborot tizimlarini loyihalashtirish
3. Axborot tizimlari hayotiylik tsiklining kaskadli modeli
4. Axborot tizimlari hayotiylik tsiklining spiralli modeli
2.5. Arxivlash tushunchasi. Arxivator dasturlar.
Tayanch soʻzlar. Arxivator dasturlar, arxivlash, himoyalash, arxiv fayllar,
Uzluksiz (Solid) arxivlar, tashqi arxivlash va h.k.
Kompyuterlar bilan ishlash paytida informatsiya (fayl, dastur) yoʻqotilishi
mumkin. Chunki tasodifiy yoʻq qilish, virusdan zararlanishi (yuqtirish), disklarni
yaroqsizlanishida uchraydi. Axborotni himoyalash uchun uning zahira nusxalari
arxiv holda boʻlishi lozim. Arxivlash saqlanayotgan axborotni ixchamlashga
imkon yaratadi. Boshqa tomondan, axborotning kompyuterlar orasida disket orqali
koʻchirilishi doimo qulay, ayniqsa, ixcham yoki zichlangan holda.
Fayllarni arxivlash natijasida nafaqat fayllarning oʻchirilib ketilishi oldi
olinadi, balki disklarda boʻsh joy koʻpayadi. Fayllarni arxivlash natijasida
disklarda matnli fayllar uchun 60 – 70 foiz, bajariluvchi fayllar uchun 20 – 30 foiz
boʻsh joy tejaladi.
103
Arxivlash deganda, fayl yoki fayllar guruhining siqilgan holda bitta faylga
joylashishi tushuniladi. Arxivli fayllarda asosan kompyuter xotirasida uzoq
muddatli saqlanuvchi va muhim boʻlgan dasturlar saqlanadi.
Kompyuterda fayllarni arxivlash uchun maxsus arxivlovchi dasturlar
mavjud. Hozirgi kunda MS-DOS operatsion tizimida foydalaniladigan arxivlovchi
dasturlar doirasiga quyidagilar kiradi: ARJ, RAR, PKZIP, PKUNZIP, PAK, LHA
va hokazo. Bu arxivlovchi dasturlar bir-biridan siqish darajasi, tezligi, umuman
olganda imkoniyatlari bilan farqlanadi. Keng tarqalgan arxivlovchi dasturlar
deyarli bir xil imkoniyatga ega, ya‘ni biri ikkinchisidan barcha parametrlari
boʻyicha ustunlik qilolmaydi. Bir dastur tez ishlasa, boshqasi fayllarni yaxshi
siqish darajasini ta‘minlaydi. Arxivli fayllarni nomlash ham xuddi oddiy fayllar
kabi amalga oshiriladi va qaysi arxivlovchi dastur ishlatilganiga qarab, maxsus
kengaytmaga ega boʻladi. Masalan, ARJ dasturi ishlatilsa, arxiv fayl kengaytmasi
.arj, PKZIP dasturida .zip boʻladi. Arxivli fayl mundarijaga ega, unda qanday
fayllar saqlanayotganligi koʻrsatiladi. Arxiv mundarijasida quyidagi ma‘lumotlar
saqlanadi:
- fayl nomi;
- fayl saqlanuvchi katalog toʻgʻrisida ma‘lumot;
- faylning oxirgi marta qayta ishlangan sanasi va vaqti;
- faylning diskdagi va arxivdagi oʻlchami;
- arxivning toʻliqligini tekshirishda ishlatiladigan har bir faylning tsiklik tekshirish
kodi.
Biz quyida eng koʻp ishlatiladigan PKZIPGʻPKUNZIP(2.04g versiyasi) va
ARJ(2.30 versiyasi) arxivlovchi dasturlari bilan batafsil tanishib chiqamiz. Bu
dasturlar yuqori tezlik va katta siqish darajasini ta‘minlaydi. ARJ dasturi koʻp
tomli arxiv, ya‘ni arxivli fayllar ketma-ketligini tuzish imkoniyatini beradi. ARJ
dasturi fayllarni arxivga joylash, qayta tiklash va hokazo ishlarning barchasini oʻzi
bajaradi. Zip tipidagi fayllar uchun bu funktsiyalarni bajarish uchun turli dasturlar
ishlatiladi, ya‘ni:
PKZIP
arxivga fayllarni joylashtiradi;
104
PKUNZIP
arxivdan fayllarni tiklaydi;
PKZIPFIX
buzilgan arxivli fayllarni tiklaydi;
PKZIP va ARJ dasturlari fayllarni arxivlashda uchta asosiy rejimga ega:
Add
arxivga barcha fayllarni qoʻshadi:
Update
arxivga yangi fayllarni qoʻshadi;
Freshen
arxivga unda mavjud boʻlgan fayllarning yangi versiyalarini qoʻshadi.
Arxivlar (fayllar tahlami) yaratilishi uchun maxsus dasturlar – arxivatorlar
koʻllaniladi. Arxivatorlar axborotni maxsus ixchamlashtirish usullarini qoʻllash
yordamida fayllarni kichik oʻlchamli nusxalarini yaratadi va bir necha fayllar
nusxalarini yagona arxiv faylga jamlashi mumkin.
Arxivator dasturlar. Arxiv fayl yaratishda quyidagi dasturlar qoʻllaniladi,
ularni ikki sinfga boʻlish mumkin:
1. Ixchamlovchi, tahlovchi dasturlar, arxivatorlar;
2. Zahira nusxa olish dasturlari.
Tahlovchi dasturlar axborotni ixchamlashning maxsus usullarini qoʻllash
yordamida fayllarning kichik oʻlchamli nusxalarini yaratadi va bir necha fayllar
nusxalarini yagona arxiv faylga jamlashi mumkin. Zahira nusxa olish dasturlari
qattiq diskdagi axborotni stimer kassetalari yoki disketaga nusxasini olish uchun
moʻljallangan.
Arxiv fayl ixcham holda joylashtirilgan bir yoki bir necha fayllar
yigʻindisidan iborat boʻlib, yaxlit fayldan ularning zarurat tugʻilishida dastlabki
koʻrinishda chiqarib olish mumkin. Arxiv fayl oʻzida mundarijani aks ettiradi va
unda quyidagi axborot mavjud:
Fayl nomi, papka haqida ma‘lumot, faylni aniqlash sanasi va vaqti, diskdagi
fayl oʻlchami, arxivdagi oʻlchami, arxiv butunligini tekshirish uchun har bir faylni
tsiklik nazorati, Arj, Pkzip, JHA, Pkpak, Jce.
Qisqacha tavsifi. RAR 1.33 ning Pkzip 2.04 e, Arj 2.41, JHA 2.11 ga
solishtirma asosiy tavsifini beramiz:
Ixchamlash darajasi. EXE, COM, ZIR, OBY, OVR xildagi fayllarda va
ularga oʻxshash RAR boshka arxivatorga solishtirganda maksimal siqish darajasini
105
ta‘minlaydi, bu bilan PKZIP VA ARJ dan 0,5-3% ga oʻtadi (EXE va COM fayllar,
LZEXE, PKZITE, DIET tipdagi dasturlar tomonidan ixchamlashtirilgan). Ayrim
fayllar yutugʻi oʻlchamning 5-7% ga etishi mumkin. Ixchamlash usuli natijaga
unchalik ta‘sir qilmaydi. Matnli axborot PKZIP va ARJ kabi ixchamlanadi.
Ixchamlash uslubiga bogʻliq, odatda 32 kilobayt oʻlchamli fayllarda. Katta
matnli fayllarda RAR odatda boshqa arxivatorlardan ancha ustun. Ma‘lumotlar
bazasi fayllari qayta ishlanganda RAR, PKZIP arxivatorlari bir muncha yon beradi
(ayrim xollarda ARJ), bunda ish oʻlchami va vaqtiga ixchamlash metodi (uslubi)
ta‘sir etishi mumkin (m0-m5). Grafik axborotni zichlashish darajasi fayllar turiga
bogʻliq. Katta miqdordagi kichik fayllarni tahlashda (RAR) ARJ va PKZIP dan
fayllar nomlari hisobiga yutishi mumkin. Uzluksiz (solid) arxiv yaratishda, ular
tarkibida bir xil fayllar boʻlsa, ixchamlash (kisish) darajasi 10-40% va undan ortiq
oddiy arxivga tahlashdan ustun keladi.
Ixchamlash tezligi RAR tahlash tezligi PKZIP tezligidan 15 % kam. Boshqa
arxivatorlar sekinroq ishlaydi.
Ochish tezligi. Fayllarni ochish tezligi boʻyicha RAR faqat PKZIPdan keyin
turadi.
Talab qilinuvchi resurslar: RAR ishlashi uchun MS.DOS 3.0 yoki soʻngi
boshqa versiyalari zarur. Boʻsh operativ xotiraning kiritishi uchun minimal
oʻlchami 380 kilobayt, bu koʻrsatkichning oshirishini tahlash va ochish tezligini
oshirishini, disk operatsiyalarini buferlash hisobiga toʻla ekranli qoplashda ishni
tezlatish mumkin.
Qoʻshimcha imkonyatlar. Standart vazifalardan tashqari RAR quydagalarni
taminlaydi:
1. Toʻla ekranli interfeys bogʻlanish:
a) ochiluvchi va yopiluvchi fayillarni tanlash;
b) arxivdagi kichik kataloglar strukturasi emulyatsiyasi;
v) ―sichqon‖ bilan ishlash;
g) konfiguratsiya (shakl) fayilida parametrlarni saqlanishi;
d) oddiy va taxlangan fayillarni matnli yoki 16-li shaklda qurish.
106
2. Maxsus vazifalar:
a) arxiv faylni disketlarga koʻchirish uchun qismlarga boʻlish (volumes);
b) oʻz-oʻzidan ochiluvchi arxivlarni yaratish va modifikatsiya (IFX) qilish;
v) oʻzi ochiluvchi (taxi ochiluvchi) arxiv tomlarini yaratish;
g) oʻnta zichlashishi va qisilishi darajali uzluksiz arxivlar(solid) yaratish;
d) parol (shartli suz)lar asosida axborot himoyasi;
e) arxivlarni modifikatsiyadan himoyalash;
j) zararlangan arxivlar tuzilishini tiklash;
z) arxiv va alohida fayllarga izohlarni qoʻshish.
3. Toʻla ekranli tartibda ZIP, ARJ, LZH arxivlari bilan ishlarni qoʻllash.
a) tahlanuvchi va ochiluvchi fayllarni tanlash.
b) arxivdagi kichik kataloglar strukturasini emulyatsiya qilish.
v) arxivlar ustida asosiy operatsiyalarni bajarish.
4. Uzluksiz (solid) arxivlar
Bir xildagi katta sonli fayllarni tahlashda ixchamlashishi darajasining
sezilarli darajada oshishi uchun oddiy emas, uzluksiz arxiv yaratish kerak.
Uzluksiz arxivda har bir faylni tahlashda (birinchisidan tashqari) oldingi
fayllardagi axborot qoʻllaniladi. Shu sababga koʻra bu turdagi arxivlarni
modifikatsiyalash mumkin emas. Oddiy arxivlarga nisbatan siqilish darajasida
yutish faylning oʻrtacha ulchami qanchalik kichik va uning soni qancha katta
boʻlishiga bogʻliq. Katta paketlarda yutish 2-15%, ayrim hollarda arxiv oʻlchamini
kichrayishi 1,5-2 marta kuzatiladi. Shuningdek, uzluksiz arxiv tomlari va uzluksiz
oʻzi ochiluvchi arxiv tomlari yaratish mumkin. Arxiv tomlari birinchi paketdan
ketma - ketlikka rioya qilib boshlash kerak. Taklif qilinayotgan uslubning asosiy
kamchiligi shundaki, bir faylni ochish uchun arxivator barcha fayllarni ishlashi
kerak (bunda xabar beriladi): Skipped ―fayl nomi‖. Shuning uchun uzluksiz arxiv
tomlarini butun arxivni ochish taklif qilingan hollarda programmalarning katta
paketlarini etkazish uchun (bu holda uzluksiz oʻzi ochiluvchi arxiv tomlari qulay)
qoʻllanilishi mumkin.
107
Fayllardan biri zararlanganda uzluksiz arxivda, undan keyin keluvchi
fayllardagi axborot xam yaroqsiz boʻlib qoladi. Agar uzluksiz arxiv tuzilishida
(shuningdek arxiv tomlarini yaratishdagi kabi) fayli ixchamlash kerakli natija
bermasa (taxlangan ulchami dastlabkidan katta), u holda faylni qayta yodlash
amalga oshmaydi. Bunday arxivlarda fayl oʻlchami dastlabkisidan oshik bolishi
mumkin. Bunday holat fayllar arxivatori (zichlangan) tahlanganda yuzaga keladi.
Tahlanish (zichlashish) darajasini oshirish uchun fayllar uzluksiz arxivga
qoʻshilishida fayllar kengayish boʻyicha sortlanadi (navlanadi).
5. Tashqi arxivlar bilan ishlash.
Toʻla ekranli tartibda RAR, ZIP, ARJ, LZH formatlarda ishlash imkoniyatini
beradi.
Bu arxivlar uchun quyidagi operatsiyalar amal qiladi:
ZIP:
— kichik kataloglar tuzish uchun ochish;
— joriy kichik kataloglash uchun ochish;
— arxivni testlash;
— arxivdan fayllarni chiqarish;
— arxivdagi fayllarni turganda koʻrib chiqish;
— arxivga izoќlarni qoʻshish;
— arxiv fayllariga izohlarni qoʻshish;
LZH:
— kichik kataloglar tuzish uchun ochish;
— joriy katalogga ochish;
— arxivni testlash;
— fayllarni arxivdan chiqarish;
— arxivdagi fayllarni tula ekranli tomoshaqkilish;
— SFX arxivlar tuzish;
Bunday arxivlar uchun oddiy shaklda shartli soʻz (parol) belgilash (ALT-P) va
vaqtinchalik fayllar kichik katalogi (ALT-W) berilishi kerak. ZIP, Arj, LZH
arxivlarni oddiy koʻrinish uchun bir dona RAR arxivatori etarli, lekin tegishli
108
dasturlar (PKUNZIP va PKZIP,ARJ, ZHA) arxiv operatsiyalarini bajarish uchun
PATH da qayd qilinishi kerak.
RAR NC foydalanuvchilariga RAR, ZIP, ARJ, LZH arxivlari bilan samarali
ishlash imkonini beradi. Buning uchun Exebition File (NC Exi) ga:
RAR: rar en!.
ZIP: rar en !.
ARJ: rar en !.
LZH: rar en !.
larni qoʻshish va tegishli arxivlarni qayta ishlash Enter
tugmachasini bosish bilan amalga oshiriladi.
Izoh:
LZH turidagi arxivlar uchun RAR, shuningdek ICE kengayishini ta‘minlaydi.
Boshqa arxivatorlar tomonidan yaratilgan SFX arxivlari bilan ishlash qoʻllab-
quvvatlanmaydi.
LZH arxiv bilan ishlashda faqat standart nom qoʻllaniladi (kalitgn2).
Yakunlash kodlari:
0 - succes - muvaffaqiyatli yakun;
1 - wasning- ish paytida nofatal xatolar yuzaga kelgan;
2 - fatal error- fatal xato;
3 - CRC error- nazorat summaning xatolarini ochishda yuzaga kelgan;
4 - locked Arhive- k komandasi (buyruGi) bilan himoyalangan arxivni
modifikatsiyaga urinish;
5 - write error- diskka yozish xatosi;
6 - open error - faylni ochish xatosi;
7 - user error - kiritish buyrugʻining sintaksis xatosi;
8 - memory error - testlashda xotira uzilishlari yoki xotira kamligi;
9 - user break - foydalanuvchi talabi bilan chiqish.
ARJ, PKZIP, LHA, PKPAK tahlovchi (yigʻuvchi) dasturlar.
ARJ arxivatori arxiv fayllari ketma-ketligidan iborat koʻp bobli arxivlar
yaratishda qoʻl keladi. Ular disketadagi fayllar katta majmuini (komplekslarini)
arxivlashga moʻljallangan. Dasturlar tartibi:
109
Add yoki A - arxivga fayl qoʻshilishi.
T - testlash;
E - chiqarish;
M - arxivga chiqarish;
V, J - arxivni boblanganligini koʻrib chiqish.
Arj koʻp bobli arxivlar. Birinchi bob Arj kengaytmasi, qolganlari A01, A02 kalit
va h.k.
V - keyingi bob qoʻshilishida tovush signali beradi;
W - fayllar parchalanmasin;
|