AİN-ŞAİN-ŞİKŞİRQE - TÜrk xalqlari folkloru IV kitab altay dastanlari və ƏfsanəLƏRİ baki – 2016 Redaktoru: fil. ü....

AİN-ŞAİN-ŞİKŞİRQE
Altaylılardan qeydə alınmış belə bir məzmunda nağıl mənim “Şimal-Qərbi Monqolustan oçerkləri” (IV c., səh. 427) kitabımda çap olunub; əsas qəhrəman İren-Şayndır. İrin-Sayn adı Monqolustanda Xobdodan Ordosadək hər yerdə yayılıb, amma Şikşirqe hissəsinə başqa üzvlər artırılıb. Dürbüt nağılında (Очерки С. З. Монг. IV, 429) bu İrin-Sayn – Qunın-nastay Mikeledir (Qunın-nastay – otuz yaşlı, mikele melekey sözündəndir, qurbağa deməkdir); ordos nağılında (Танг. Тиб. oкраина Китая, II, 131) İrin-Sayn – Altın-Qorqoltaydır (altın-qorqoltay qızıl qırqovul deməkdir). Monqol nağıllarında digər süjetlər bu adla bağlıdır, lakin mənim 1877-ci ildə qeydə aldığım nağılda süjet eynilə cənab Nikiforovun Askat kəndində topladığı nağılda olduğu kimidir. Yalnız onun qeydə aldığı daha yaxşı və tamdır.
Mənim 1877-ci ildə Çuy çölündə qeydə aldığım nağılda İren-Sayn-Çiçirqe Toybon-xanın əmri ilə Erlik-xandan aragçəkən aparat – cirakı alıb gətirir, sonra isə eyni zamanda həm quş, həm də şaman qadın olan qəribə məxluq Kankıre-kuş onu gətirir.
Ain-Şain-Şikşirqe hələlik yalnız altaylılarda tapılıb; nə Monqolustandan, nə də Soyot torpağından belə bir süjet hələlik əldə olunmayıb.
Cənab Nikiforov tərəfindən qeydə alınmış Askat variantında beş hadisə var: 1) Üç qızının qorxmazlığını yoxlayan qoca Olökşin haqqında. 2) Karaqul haqqında. 3) Kör-balık haqqında. 4) Ain-Şaynın Erlikin yanına araqçəkən aparat üçün getməsi. 5) Toybon-xanın sarayına quş-şaman qadın Kan-Keredenin gətirilməsi.
Altaylılardan bu nağılı məndən başqa cənab Palkin də qeydə alıb (Известия Вост.-Сиб. Отд. Геогр. Об-ва, т. I, в I, 140). Həmin qeyddə Olökşinin adı atadan qıza keçib; İrin-Şain adı həmin qeyddə yoxdur; Palkinin qeydə aldığı nağılda yalnız üç hadisə var: 1) qızların sınağa çəkilməsi. 2) Xan sarayına qeyri-adi canlının (Kara-Kulun əvəzinə) gətirilməsi. 3) Erlikin qaranlıq dünyasından arxıtın (dəri qab) gətirilməsi (jarakın əvəzinə).
Bu nağılın daha bir variantı “Tomck Yeparxiya Xəbərləri”ndə (1912, №14-15) verilib; burada da qız bahadırlıq şücaəti göstərir, Olökşinin adını Elemzi (cadu, bəla) əvəz edir; qız döyüşdən qayıdanda bir qarı ona yeni “Yein-yein-Şikşirge” adını verir (Çin mənbələrinin 396-556-cı illər arasında göstərdiyi və mənim də Ordos monqolları arasında izlərinə rast gəldiyim “Juan-Juan” xalqının adı ilə qarşılaşdırmaq olar). Adının dəyişdirildiyi məqamda qız cinsini də dəyişir; burada Toybon-xanın əvəzinə Toymon-xan var; onun doqquz çox yaxşı bahadırı var; bahadır nəhəng bir balığın, sonra isə boz buğanın (həm də qəhrəmanın buğaya çevrilmiş atı buğa ilə birlikdə döyüşə atılır) ürək-ciyərini, Toymon-xana gətirir, həmçinin göydən şaman qarını və üç şiri gətirir.
Cənab Radlovun qeydə aldığı “Tektebey-Merqen” nağılında (Proben. I c., səh. 31-59, 1866) süjetin birinci yarısı, yəni Toybon-xan ilə yeddi zaysanın müharibəyə getməsi haqqında nağıl yer alır; müharibədə köməkçi Tektebey-Merqen olur, amma onun qız olduğu deyilmir. Atanın sınaqları ilə bağlı epizod qeyri-müəyyən izlər şəklində saxlanılıb: ata üç oğlunu yoxlayır ki, görsün onlardan hansı daha yaxşı yuxu görür; ata onları üç iti dağ zirvəsinə göndərir; iki böyük qardaş görür ki, guya onların ailəsi varlanıb, kiçik isə ailənin kasıblaşdığını görür; ata-ana cılız dəvələrin cildində gedirlər; böyük qardaşlar qurda dönüb meşəyə qaçırlar, onun özünün isə sağında günəş parlayır, solunda ay, alnında isə sübh ulduzu(Çolpan) çıxır; kiçik oğulun yuxusu atanın xoşuna gəlmir, tapşırır ki, onu öldürsünlər. Radlovun variantında Toybon-xanın yerində Ay-kan, Kuluzin-kanın yerində isə Kün-kan var.
Rus bılinasında xəlvəti dinləmə bahadır Volxa aid edilir; Kuluzun-xanın yerində hind hökmdarı Saltık-Stavruleviç var. Düşmənin ölkəsinə getməyə mane olan çətinlik göy çay ilə birgə şəhər divarıdır; bahadır qarışqaya dönüb divardakı xırda kəsiklərdən keçir (Кирша Данилов, изд. Суворина. стр. 38).
Üç gənc oğlanın sınağa çəkilməsi motivi ardıcıl olaraq belə qarşıya çıxır: 1) monqolların Qeser haqqında dastanında; göylər tanrısı Xormusten-xan (buryatlarda Türmas-xan) üç oğlunu yoxlayır ki, onlardan hansı yerə enib qəhrəmanlıq göstərə bilər, yalnız kiçik oğlu, yəni Qeser bu qabiliyyətə malik olur (Танг.Тиб. окраина Китая, II, 59). Rusların Smolensk quberniyasından qeydə alınmış bir nağılında ata üç oğlunu sınağa çəkir, şahlığı dolanmağı tapşırır; tapşırığı yalnız kiçik oğul yerinə yetirə bilir (Добровольский «Смоленский Сборник» ч. I, 195); burada tülkünün yerində nəhəng Paluqrim var; Afanasyevdə (Р.Н. ск. изд. 1897 г., т. стр. 347) ata üç oğlunu sınağa çəkir ki, görsün, kim nəyə qadirdir; məlum olur ki, kiçik oğul Borma çox yaxşı oğru imiş.
Olökşin adını monqol nağıllarında rast gəlinən Ulukşin adı ilə müqayisə et. Monqol-buddist əfsanəsində ata çevrilmiş tanrı Ay-bodisatta gəlin gətirir (Очерки С. З. Монг. IV, 317); gəlinin sarayına qaçan at qıza onu tutmasına imkan verir; qız atı minəndə at onu Ay-bodisattın yanına aparır; əmisi Ulakşin (ulakşin monqolca köpəyin yaxud canavarın dişisinə deyilir) onun ardınca qaçır; altay nağılında Çolmon ulduzu at cildinə girib üç bacıdan birini Altay-Buçıya gəlin gətirir; bacılar növbə ilə atın yorğasını yoxlayırlar, kiçik bacı minəndə at onu Altay-Buçıyın yanına qaçırır. Burada da sınaq var, amma digər hallarda bir personaj üç personajın, burada isə üç personaj birinin qabiliyyətini yoxlayır.
Yuxarıda Karaqul haqqında “Altay-Buçıy” nağılına aid şərhə bax.
Ker-balık adlı ikinci üzv tatarca balıq deməkdir. Ker sözünün mənasını söyləyici izah edə bilmədi; bu söz həmçinin Ker-tilan ilana və Ker-cütpa adlı hansısa nəhəngə artırılır. Nağıllar Ker-balık ilə Ker-cütpanın nəhəng cəhəngi olduğunu göstərirlər; bu vəhşinin ağzı açılanda aşağı çənə yerdə qalır, yuxarı çənəsi isə göyə dayanır. Minusin tatarlarından Kiro-palak qeydə alınıb (Radlov Proben, II c., 469).
Kan-karıde quşunu haqqında bütün Monqolustanda rəvayət yayılmış mifik Xan-qaride quşu ilə müqayisə etmək olar. Altay nağılında bu yer quş dərisi şəklində təqdim olunan şaman mantiyası ilə bağlı şaman rəvayətindədir. Yakutların şərhinə görə, mantiyaya tikilən dəmir zolaqlar quş sümüklərini göstərir; bunlardan bəzisi körpücük sümüyün, çiyin sümüyünün, qabırğanın və s. adını daşıyır (Vasilyevin «О шаманской мантии в трудах музее Петра I» məqaləsinə bax); bu rəvayətləri cənab Anoxin altaylılardan da qeydə alıb.
Erke, Erxe yaxud Erxi adına bəzi başqa nağıllarda da rast gəlinir. Şimali Monqolustanda marmotun əvvəllər insan olması ilə bağlı rəvayətlər yayılıb; bu, Yer üzündə bütün canlı məxluqun kökünü kəsmək istəyən mahir oxçu Erxe olub. Onu utandırmaq üçün Tanrı qarşısına çıxıb oxu Yeddiqardaşa atmağı təklif edib. Erkenin əli boşa çıxıb utandığından yerə girib və bahadırdan vəhşi heyvana çevrilib (Танг. Тиб. окраина Китая, II, 345; Очерки С. З. Монг. II, 151, IV, 179). Salnamə yazısında Erke-kara Kirey xanı Vanın qardaşıdır. O, Vana hücum edib onu xan sarayından qovur, çöl-biyabanda sərsəri həyatı yaşamağa məcbur edir yəni salnamənin digər yerində Çingiz xana aid edilənlər ona da şamil olunur (Труды пек. дух. миссии IV, 76, 92). Erke-kara Çingiz xanla eyni şəxs deyilmi? Erke-kara birləşməsi XIII əsrdən əvvəl də Asiyada mövcud olub; çox güman ki, XIII əsrin yazılarındakı həmin qəhrəmanlara Elike-xanın Xəli-xanla rəqabəti haqqında nağıl da aiddir. Çin salnaməsi bunu Monqolustanda tukyue tayfasının hakimiyyəti dövrünə, yəni VII əsrə aid edib (Вост. Сбор. Спб. 1872 г., стр. 159; Танг. Тиб. окраина Китая, II, 346).
Erkenin adı Çində monqol hakimiyyəti dövründə xristianların adı sırasına daxildir; bir çox göstəricilər sübut edir ki, monqol xristianları Arxaun yaxud Erkeun adı ilə tanınırdılar; çinlilər bu adı Elikeun kimi göstərirlər. Çinşünas Palladiy ehtimal edir ki, Erke adı Xristə verilib; bu ada əlavə edilən un şəkilçisi ilə Xristin tərəfdarlarının təliminin qeyd olunması üçün termin yaranmışdır (Вост. Сбор. Спб. 1872 г., т. I. Статья о. Палладия. Старин. Следы христианства в Китае, стр. 27). Xristin doğum tarixinə əsasən, 781-ci ilə aid edilən qədim Si-an-fu xristian abidəsində Xristos E-li-ya adlandırılır. O.Palladiy deyir ki, monqollar Xrist adını Erkeyə çeviriblər və ikinci ad Xristosun, Si-an-fu abidəsində adlandırıldığı kimi, E-li-ya adına uyğundur. E-li-yanın çincə transkripsiyasını Arya-balo formasına paralel olaraq Eri-ya şəklində bərpa etmək olar (Очерки С. З. Монг. IV, 280-283).
Buryat rəvayətində İrxı-Nomonun adı çəkilir; monqolca Erxe və türkcə Erke adları buryatca İrxıdır; İrxı-Nomon, yəqin ki, Erlikin adlarından biridir; bəzi türk tayfaları Erlikə Erlen-Nomon adını verir; Erlen siçovul, Nomon köstəbək deməkdir. İrxı-Nomonun Erliklə eyniliyi onun Molontoy ilə yarışı haqqında buryat nağılı ilə monqolların Balın-Senqe və Erlik haqqında rəvayətinin qarşılaşdırılmasından meydana çıxmışdır.
Kalın kimi Molontoy da Erliki inandırır ki, guya onun buğası gündə üç dəfə Yer üzünü fırlanır; Erlik heyvanları dəyişməyi təklif edir, Molontoyun buğasını minir, buğanı çəkiclə öldürür, bir sözlə, Balın-Senqenin hekayəti tamamilə təkrar olunur (Очерки С.З. Монг. IV, 266).
İrxı-Nomon haqqında buryat rəvayətləri belə bir nəticəyə gəlməyə imkan verir ki, Erke-Kara adı yalnız Erlikin qızına verilməyib, onun özü də belə adlanıb. İndi Erxenin adının Yer üzündə bütün canlıların kökünü kəsməyə and içmiş, əli boşa çıxıb yerə girmiş və marmota çevrilmiş bahadıra verilməsi məsələsi anlaşılmaz qalır; bahadır Erke də Erlik kimi həyatı məhv edəndir. Asiyada dünyanın yaradıcısı ilə mübahisə edən qüdrətli varlıq ilə bağlı təsəvvür yaranıb; yayılmış kultun mərkəzində dayanan bu fiqura Erke-Karanın adı verilib. Yalnız bu kultun mövcudluğu və mərkəzdə dayanma vəziyyəti ilə Erke-Kara adını xristian təliminin əsasını qoyan Erkenin adına əlavə kimi izah etmək olar.
Rus rəvayətlərində də işıqlı obrazın qaranlıq obrazla mübadiləsinə rast gəlinir. Yenisey quberniyasında qeydə alınmış bir nağılda (Записки Краснояр. Подотд. Геогр. Общ., т. I, вар. II, стр. 22) İsanı doğan Müqəddəs Ana (Мать Пресвятая Богородица) var; bu nağılın Afanasyevin qeydə aldığı variantında ( Р.С., М. Изд. 1897 г., стр. 322) İsanı doğan Ananın yerində zalım varlıq olan “xortdan” göstərilir. Rusların dəmirçi haqqında nağılında dəmirçinin yanında gələcəkdən xəbər verən bir insan işləyir. Bir variantda (Афанасьев. Русские легенды. стр. 191) həmin işçinin cildində Xristosun, digərində isə (Легенды Афанасьева. стр. 190) şeytanın gizləndiyi məlum olur. Belə bir əvəzlənmə gizlənən Xristos haqqında rəvayətdə də açıqlanır. Ruslar bəzi ovucşəkilli yarpaqları olan bitkilərə müxtəlif adlar veriblər: “Xristoxoronka” (Xristi qoruyan), “Xristov prikrıt” (Xristin üstünü örtən), “Xristoprodavka” (Xristi ələ verən); əvvəlki iki ad belə bir əfsanə ilə izah olunur ki, Xristos otun altında cuhudlardan gizlənibmiş; cuhudlar ota nizə batırıblar, yarpaqlarını qoparıblar, buna görə də onun adı ovucşəkilli formada qalıb; mərhəmətli bitki fərarini öz yarpaqları altında gizlədib, buna görə də onun adı “Xristoxoronka” (Xristi qoruyan), “Xristov prikrıt” (Xristin üstünü örtən) olaraq qalıb. Başqa otlar Xristin taleyinə biganə qalıblar, onu gizlətmək üçün yarpaqları altına buraxmayıblar, cuhudlar Onu görüb tutublar; bu, “Xristoprodavka” (Xristi ələ verən) bitkisidir. Digər rəvayətdə bitkinin yarpaqları altında Xrist yox, şeytan gizlənir. Avropa Rusiyasında “prostrel” (güləbətin) adlandırılan bitki haqqında belə rəvayət olunur ki, onun yarpaqları altında şeytan gizlənəndə Cəbrayıl ona ox atıb; ox bitkinin çiçəyinə dəyib çiçək saplağı boyunca keçib, bundan da onun içində qanov açılıb (Восточные мотивы. стр. 516); Qərbi Altayda olan rus kəndlərində güləbətin bitkisi “Pulsatilia” “vetrenka” (anemon) adlanır; Boqoroditsa nə üçünsə bu bitkini sevmirdi və onun hələ qışın soyuq küləklərinin kəsilmədiyi erkən vaxtda çiçəkləməsini bəyənmirdi. Onun bu bitkini nə üçün sevməməsi ilə bağlı rəvayət unudulub; “Xristoprodavka” ilə bağlı rəvayəti nEzerə alaraq belə düşünmək olar ki, bitkinin altında şeytan yox, Boqoroditsanın oğlu gizlənib və bitki onu öz yarpaqları altında gizlətməyib. Çətin ki, rus xalqı arasında bu əfsanələrin xristian əsasının buraxılması mümkün olsun. Ehtimal ki, bunlar xristianlığın yayılmasınadək olan dövrdə mövcud imiş və heyvanlar haqqında türk-monqol nağılların mənşəyi ilə əlaqəsi olub. Həmin hağıllarda biz göylər oğlu (monqollarda Ten-qriin-xu, altaylılarda Tenqredınq-ulı) və onun düşməni haqqında rəvayətə rast gəlirik; göylər oğlu yerə enir; burada yatarkən onun boğazı gəmirilib yaxud gözləri cızılıb. Bu cinayət bu və ya digər xırda gəmirici heyvana – burunduka, uçar siçovula yaxud köstəbəyə (Sokor-Nomon) aid edilir (Sokor-Nomon haqqında nağılı, yəqin ki, belə redaktə etmək olar: göylər oğlunun atası Sokor-Nomonun bu hərəkətindən elə qəzəbləndi ki, ondan qisas almaq üçün onu kor etdi) (Очерки С. З. Монг. II, 233-235) və s.
Çox güman ki, ilkin vaxtlarda bu, uçan yarasaya aid edilib; əfsanə, yəqin ki, ibtidai insana heyrətləndirən bu xırda heyvanın həyat tərzini şərh edərkən yaranıb. Bu heyvan gündüz işığında görünmür, qayaların və ağacların çatlarında gizlənir, başını elə hərəkətsiz aşağı salır ki, elə bil mıxlanıb. Belə bir qeyri-təbii hal bunun ölüm cəzası olması fərziyyəsini yaradıb, təxəyyül isə cinayət haqqında nağılı meydana çıxarıb. İndi kütlənin inancına görə, göy cinayətkarla düşmənçilik edib “Şarukana kin bəsləyir” və ona həsəd aparanda ox atır, heyvan isə çatdaqlarda və yuvalarda ondan gizlənir; ehtimal etmək olar ki, bu əfsanələr kateqoriyasına monqolların bahadır Erxe haqqında rəvayəti də aiddir; bahadır Erxe Yaradanla uğursuz rəqabətdən sonra yuvada gizlənir (əvvəlcə baş barmağını kəsir; buryatca erxe baş barmaq deməkdir). Şərqdə bu rəvayətlər xırda heyvana aid olunduğu kimi, güman ki, rus rəvayətləri də heyvanlar haqqında həmin dastanlara aid olub.
Rus əfsanələrində Xristos ilə şeytan gizlənir. Burada başqa adlar ola bilməzmi? Şeytanın yerində slavyanların Kort adı dayanmırdımı? Bununla bağlı təsəvvür onu Erliklə yaxınlaşıdırır.
Ak-Tadi nağılında iki yerdə Erlik üzərində ölüm cəzası icra olunur; bir epizodda onu dörd mıxla yerə mıxlayırlar, digər epizodda onu dörd paya ilə çarmıxa çəkirlər. Yəni onunla monqol rəvayətinin yarasaya qarşı tətbiq olunmasını tövsiyə etdiyi kimi davranırlar – onu dördyol ayrıcında diri-diri dartıb yerə dörd mıxla mıxlayırlar. Gətirilən qarşılaşdırmalar əsasında belə fərziyyələr irəli sürmək olar. İbtidai müşahidəçinin xırda məməlilərin yuvalarda, ağac koğuşlarında, qaya oyuqlarında gizlənmə meylini görməsi bu heyvanlardan gurultulu oxlarla izləyən göyün düşmənləri kimi bəhs olunması ilə bağlı təsəvvür yaradıb; belə bir qorxu gündüz işığında görünməyə qorxan və qaranlıq ağac koğuşunda gününü keçirən yarasanı da təqib edir. Şər qüvvələrin gizləndiyi, günəşin çıxmadığı qaranlıq dünya yaxud Erlikin dünyası haqqında təsəvvür bu müşahidələrdən yaranıb. Marmota çevrilən bahadırın Erxe adı yarasanın türkcə adında olan “cerkanat” yaxud “yarqanat” ilə eyni kökə malikdir. Bu rəvayətin bahadırın öz istəyi ilə yox, göylərin əmri ilə marmota çevrilməsinə aid bir versiyası da mövcud ola bilərdi. Cerkanat əvvəllər şaman olub, yəni o da insan olub, lakin sonradan Yaradanın (göy tanrısı) qəzəbinə tuş gələrək xırda heyvana çevrilib (Очерки С. З. Монг. IV, 169). Cerkanat göylər oğlunu öldürdüyünə görə günahlandırılmır. Amma hər halda onun göy tanrısına biganəliyi cinayət kimi göstərilir, buna görə də o, heyvana çevrilir. Bahadır Erxe də həmin şaman Cerkanatdır; yəqin ki, göylər oğluna düşmənçilik və cinayət törədilməsi onların hər ikisinə aid edilib; bu cinayəti törədən cerkanat gündüz görünməyə cürət etmir, Erxe isə göylərin qəzəbindən qorxub yuvada gizlənir. Belə düşünmək olar ki, Erke-kara xırda heyvanlar kimi yalnız təbiətin qaranlıq yerlərində özünə sığınacaq tapan Erlikin öz adıdır. O, göylər oğluna qarşı cinayətdə günahlandırılmır, amma bahadırların ona verdiyi çarmıxa çəkmə və mıxlanma kimi cəzalar belə bir fikir yaradır ki, bu hərəkət ona da aid edilib. Erlik şimali Asiya mifologiyasında çox mühüm rol oynayıb. Yalnız bu mövqe heyvanlar haqqında dastandan götürülmüş Erke adının Xristə verilməsini oxuduğumuz zaman yaranan anlaşılmazlığı bir qədər yumşaldır; belə ki, Erke adı türk-monqol folklorunda yayılıb, Monqolustanda xristianlığın yaranmasınadək onun adı ilə bağlı bir sıra xalq rəvayətləri yaşayıb. Elikin Xristosla Çin pəltəkliyi ilə təhrif olunan eyniləşdirilmə fərziyyəsi yolverilməzdir. Şərqşünaslar bir məsələyə diqqət etməlidirlər ki, Erke termini, görünür ki, türk-monqol mənşəlidir. Bu, o deməkdir ki, monqol düzəlişlərində də göstərildiyi kimi, xristianlıq Çinə Monqolustandan keçib. Niyə monqolların Erxe adını Xristə aid etməsi müəmmalıdır. Həmçinin bu personaj ilə bağlı rus rəvayətlərinin xırda məməlilər haqqında monqol rəvayətlərinə münasibəti də müəmmalıdır.
Türk-monqol rəvayətlərindən asılı olmayaraq rus rəvayətləri yaranmışdırmı yaxud bunlar bir mənbədən qaynaqlanırmı?
Erlik Yaradanın özü ilə yarışmaq qabiliyyətinə malik olan qüdrətli ruh olub, onun gələcəkdən xəbər verən bilikləri bəzi hallarda Yaradanın qüdrətini üstələyir, Erlik dünyanı yaratmaqda Ona kömək etmişdir; bəzi rəvayətlərdə o Yaradanın oğlu və Yer üzündə ilk insan adlanır. Bu, Yaradanla daim mübarizə aparan demiurq olub. O, Yer üzündə bütün canlıların kökünü kəsməyə and içib və göylər oğlunu məhv edib; buna görə də o, çarmıxa çəkilməyə məhkum olub; yeri gəlmişkən, xalq rəvayətində göylər Oğlu da bu cəzaya məruz qalır; cəhənnəmə düşən şaman Cerkanat orada ağaca mıxlanmış göylər oğlu Temir-Bökönü tapır (Очерки С.З.Монг. IV, 172). Burada xalq rəvayətində mütərəddidlik yaxud ikili fikir özünü göstərir: gah demiurq Yaradanın və yer üzündəki həyatın düşmənidir və Yaradanın sevimli oğlunu öldürür, gah da o özü Yaradanın sevimli oğlu (Qırğız və altaylılarda erke-bala ifadəsi işlənir, əziz bala deməkdir) kimi təqdim olunur və şər qüvvənin işkəncəsinə məruz qalır. Mıxlanma bir halda zalımlığa qarşı haqlı cəzadır, digər halda əzabverici igidlikdir.
Göylərin düşmənini təqib edən göy oxları haqqında rəvayətlərdə qədim bir rus yazılı abidəsində olan cümləyə əlavəni tapmaq olar. Sual-cavabdan ibarət olan “Üç müqəddəsin söhbəti”ndə “Göy gurultusu niyə baş verir?” sualına “İki göy gurultusu mələyi var: qoca Perun və xors Jidovin” cavabı verilir.
Burada Jidovin “yəhudi” mənasında deyil. Bu, sözün mərhum Veselovskinin açdığı mənasındadır, yəni nəhəng mənasında. Həmin Veselovskinin fikrincə, Jidovin “çudovişe” (nəhəng) və “çud” (möcüzə) mənasındadır. Avropa Rusiyasında və Sibirdə “çud” xalqını çud qəbirləri adlanan qədimlərə aid edirlər. Rəvayət olunur ki, “çud” yad tayfanın hücumundan qabaqcadan xəbər tutanda qorxusundan yerə girib. Könüllü yerə girən marmot haqqında monqol rəvayətindəki motiv burda da var: Tobol quberniyasında özünü könüllü yerə basdırmağı “sıvır” xalqına aid edirlər (Танг. Тиб. окраина Китая, 335). Sıvır xalqının adını tatarca surka (marmot) “suvur” adı ilə qarşılaşdır.
Göy oxları haqqında rəvayətlər belə bir cümlə ilə bizi daha çox maraqlandırır: qoca Perun oxları xors Jidovinə atır, o isə oxlardan gizlənməyə tələsir. Jidovinə ata ilə oğulun döyüşünü nəql edən bılinalar silsiləsindən olan “İlya Muromets” bılinasında da rast gəlirik: “qocalardan qoca” İlya Muromets çöldə tanımadığı bahadıra rast gəlib onunla döyüşür. Variantlardan birində gənc bahadırın adı Borisdir: ata ilə oğulun döyüşü mövzusu Eruslan haqqında rus nağılında da var: Eruslan Lazareviç yaxud Uruslan Zalazaroviç çöldə tanımadığı bir oğlanla döyüşür, sonra bilir ki, bu, onun oğlu Uruslan Uruslanoviçdir. Belə bir fikir irəli sürülmüşdü ki, Eruslan Arslan-şir adından əmələ gəlib. Xors forması da zooloji adlardan keçib: Kors, Korsak tülkünün çöldə dolaşan xüsusi növüdür: ola bilər ki, Boris həmin xor formasıdır, lakin başqa inisial ilə; “b” inisialına uyğun vəhşi heyvan adlarında rast gəlinir: bars, borsuk, barsuk. Bu heyvan adlarına maloros xort, ov iti daha yaxındır. Bir cümləyə əsasən, həmin şəkilçi slavyan tanrısının (Boq) “kort” adında da var.
Göylər oğlu “Temir-bökö” yaxud “Temir-bös” haqqında rəvayətlərdən başqa, onun xüsusi ad daşımadığı, yalnız “Göylər oğlu” kimi titul verildiyi rəvayətlər də var. Hələ Monqolustanda göy tanrısının “Xormusten-xan” oğlu haqqında da rəvayət var. Bu rəvayətlərdən birində “Göylər oğlu” Çingiz xan, ikincidə Qeser, üçüncüdə isə Tsoros adlandırılır. Hər üçündə deyilir ki, bu, çölə atılmış südəmər körpə idi. Körpənin tapıldığı şərait (körpəni öz yarpaqlarının şirəsi ilə yedizdirən ağac, ağacda oturan bayquş) xüsusilə Tsorosu Çingiz xanla yaxınlaşdırır; Qeser haqqında dastanda bu təfərrüatlar yoxdur; Çingiz xan monqolların ulu babası sayıldığı kimi, Tsoros da kalmık xanlarının ulu babası hesab olunur. Kalmıklarla teleutlar arasında Tsoros yaxud Çoros nəsli var. Qeserin uşaqlıqda və igidliyə başlayanadək gənclikdə daşıdığı Cöro adında da eyni kök var. Tsoros haqqında rəvayət inkişaf etdirilmir və körpənin tapılması ilə bağlı hekayətlə dayandırılır; əksinə, Çingiz xan ilə Qeser haqqında olan rəvayətlərdə çoxsaylə nağıllar yaddaşlarda qorunub saxlanıb; Qeser haqqında nağıllar bir bütöv povestə çevrilib; Çingiz xan haqqında nağıllar isə ayrı-ayrı nağıllar şəklində qorunub saxlanıb (Сага о Соломоне. Г. Потанин, стр. 153). Mən belə bir fikir irəli sürdüm ki, Qeserin Cöro adlandığı gənclik çağlarına aid Qeseriada nağılları öz növbəsində yarasa haqqında dastandan qurulmuş hiyləgər insan (Balın-Senqe) haqqında nağıllardan götürülüb; Qeser povestində xırda heyvanın boğazını gəmirdiyi göylər oğlu haqqında Şimal-Qərbi Monqolustan rəvayətinə işarə edilir; povestin personajlarından biri dişlərini Dəmir Asının boğazına batırır, çünki yeganə dişbatan yer bahadırın boğazı idi. Belə ki, onun bütün bədəni dəmirdən idi.
Bu barədə daha dəqiq məlumatlar üçün “Şərq motivləri”nə (səh.378) bax. Si-an-fu şəhəri yaxınlığında tapılmış xristianlıq abidəsində Xristos Eli-ya adlandırılıb. Çincə pəltək Eri-yadan azad olmuş bu Eli-ya adını (yuxarıda da deyildiyi kimi) monqol yazılı ədəbiyyatında çox yayılmış Ar-ya termini kimi qəbul etmək olar: bu, Ar-ya-Balo tanrısının adına daxildir. Monqol yazılı ədəbiyyatında bəzi etnik əsərlər belə bir məlumatla müşayiət olunur ki, Arya-Balonun adı başqa cür verilsə də, o nağıl qəhrəmanı olaraq gizlənir: belə bir məlumata biz “Erden-Xaralik” və “Oyo-Çikitu” nağıllarında da rast gəlirik. Ehtimal ki, Ayo-Bodisatt haqqında mənim dürbütlərdən qeydə aldığım (Oyo-Noyon) əfsanə də Arya-Baloya aiddir. Bu, əfsanə Arya-Balo yaxud mərhəmət xatirinə igidlik göstərmək üçün balax ata çevrilən Valokit-şvar haqqında hind əfsanəsi ilə müqayisəsində öz təsdiqini tapır (Этногр. Обозр. кн. IX, стр. 95). Bu əfsanənin məzmunu ondan ibarətdir ki, balax at adamyeyənlər yaşayan adaya uçub oraya düşmüş insanları ölümdən xilas edir. Qeser haqqında dastanda da bu paralelliyi izləmək mümkündür: Qeser Bilikiin-qer atının köməyilə öz anasını cəhənnəmdən xilas edir: həmçinin burada Arya-balo haqqında rəvayəti göstərmək olar; mən bu rəvayətlərə bizim Baykalın o tayında və cənub-şərqi Tibetdə rast gəlmişəm; sanki məhz hiyləgər oğru haqqında nağıl qəhrəmanlarının siması altında Arya-Balo tanrısını təsəvvür etmək olur: bu kateqoriyadan məhz Balık-senqe və onun buğası haqqında olan nağıl bizi Erlik yaxud İrxı-Nomon haqqında rəvayətlərə gətirib çıxarır. Yarya forması buryatların O.Xanqalovun qeydə aldığı “An-Boqdor” nağılında da var (Очерки С.З.Монг. IV, 279). Taba-yarya qovulan şahzadələrin himayə edirdi. Bu, şahzadələrin birinin adı deyildimi, o, hind Vikramaçaritrasında şahzadə Vikramaditin yerində dayanmırdımı?
“Tomsk Yeparxiya Xəbərləri”ndə (1912, № 14) üç Kurbustan haqqında nağıl var. Bu, hələlik Kurbustana bahadırlıq şücaətinin aid edildiyi ilk yeganə nağıldır. Beləliklə, bu hal onun belə fəaliyyəti ilə bağlı faktlara paralellər axtarmaq imkanı yaradır. Üç Kurbustan göydə yaşayır, qızıl taxtda oturur – onlar üç qardaşdır. Onlar kiçik qardaşları Otçi-Kurbustanın toyunda yeyib-içirlər, bu zaman Yer-Boko xəbər gətirir ki, Erlikin yeddi yeeki (qardaşı oğlu) yeddi dövlətlə müharibə edir; Yer-Boko onlara qalib gələ bilməyib. Qardaşlar qızıl kitabı açıb oxudular ki, müharibəyə yalnız kiçik qardaş gedə bilər. Otçi-Kurbustan ilə Yer-Boko Erlikin yeddi yeeki ilə vuruşurlar. Amma onlar düşməni nə qədər çox öldürürlərsə, düşmənlər bir o qədər çox artırlar. Məlum olur ki, göydə bir şaman qadın oturub qayınağacı qabığından olan qavalını döyür və ölən döyüşçülərin yerində daha çox yenilərinin meydana çıxması üçün ovsunlar oxuyur. Bu zaman Otçi-Kurbustan şaman qadını oxla vurub onu iki yerə parçaladı. Otçi-Kurbustan ilə Yer-Boko öz düşmənlərinə qalib gəlirlər. Bu zaman Erlik arabasında çıxır, o, yeddi oğlu ilə birlikdə gəlir: Kara-Sokor, Kara-Müüstü (qara buynuzlu), Uzun-Kara, Çiçke-Kara (nazik qara), Meje-Kara (meje-qara), Yılan-Kara və kiçik oğlu hamıdan güclü Ok-Yılan (guruldayan ilan). Yeddibaşlı ilan ağzını növbə ilə onların hər birinin qarnına salır, bu, onlara ölməzlik verirdi. Otçi-Kurbustan ilanın yeddi başını kəsir, sonra Erlikin altı oğlunu öldürüb kiçik oğlu Ok-Yılanla təkbətək döyüşə başlayır. Doqquz il döyüşürlər, nəhayət, Otçi-Kurbustan Ok-Yılanı şişuclu dağların zirvəsinə atır. Bu zaman Ok-Yılan öz ölümünün sirrini açır: yalnız onun dəmir çəkməsində gizlədilmiş bıçaqla onu öldürmək olar. Bu sirri verən Ok-Yılan Otçi-Kurbustana düşmənin qarnından içalatını çıxarmağı öyrədir. Otçi-Kurbustan belə də edir: çəkmənin içindən bıçağı tapıb Ok-Yılanı öldürür, onun içalatını çıxarıb öz içinə qatmaq istəyəndə göydən səs gəlir: “Dayan, içalatı əvvəlcə daşların üstünə sər, qoy qurusun”. Otçi-Kubustan göylərin əmrini yerinə yetirir: həmin andaca daşlar içalatın altında əriyir, içalat yerin altına düşür. Otçi-Kurbustan bir dağı yerindən qoparıb əmələ gəlmiş deşiyi bağlayır və göyə qayıdır.
Bu Altay nağılı monqol-buryat “Qeseriada”sının giriş epizodundan başqa bir şey deyil. Şmidt tərəfindən alman dilinə tərcümə olunmuş monqol variantı əlimin altında olmasa da, buryat variantından sitat gətirirəm (Танг. Тиб. окраина Китая, II, 44). Monqol nağılındakı Quçin-Qurbu-Xormusten-xanın, yəni buryatlarda göy tanrısının yerində dayanan Xan-Türmas xəbər tutur ki, yerdə zülm baş qaldırıb. O, növbə ilə üç oğlunu yerə göndərir ki, bu zülmə son qoysunlar: yalnız kiçik oğul bu əmri yerinə yetirə bilir və zalım nəhəngi parça-parça edir. Bu epizodun altay və monqol-buryat variant nəşrləri arasında fərq var: monqol-buryat variantında igidliyi Xormusten-xanın oğlu, altay variantında isə Xormusten-xanlardan biri, yəni üç qardaşdan biri göstərir. Tanrı Kurbustan-xan haqqında təsəvvürlərdə, Orion ulduzu ilə bağlı təsəvvürdə olduğu kimi, mütərəddidlik var (Сага о Соломоне. Г. Потанин, стр. 115-116). Uç-Kurbustan adı ilə gah bir, gah da üç şəxs nəzərdə tutulur: monqol-buryat “Qeseriada”sında bu, şübhəsiz, bir şəxsdir: o, üç oğulun atasıdır. Altay nağılında isə Uç-Kurbustan üç şəxs, üç qardaşdır. Altay nağılı mənim qırğızların Kozu-Kurneş nağılının Xormusten-xan haqqında materiallara aid olması ilə bağlı fərziyyəmi dəstəkləyir; qırğızların Kirneşi monqolların Xormustu versiyasıdır. Altay nağılı qəhrəmanların həyatının birinci epizodunda dayanır. Amma biz “Qeeriada”ya əsaslanaraq onun rəvayətini davam etdirə bilərik: “Qeseriada”da Otçi-Kurbustanın yerində nəhəngi öldürüb yerdə təcəssüm edən, yerdəki qadından doğulubbir sıra başqa igidliklər göstərən Qeser dayanır. Belə güman etmək olar ki, altay nağılı birinci epizodla bitməyib, bir az da davam edib və “Qeseriada”nın Qeserə aid etdiyi həmin şücaətlər Otçi-Kurbustana da aiddir.
Biz Otçi-Kurbustanın rəvayətini “Qeseriada”nın materialları ilə zənginləşdirsək, onda biz bu materialda qırğızların Kurpeş nağılı ilə qarşılaşdırmaq üçün məlumatlar tapacağımıza ümid edə bilərik. Qırğız nağılının tam versiyalarında Kurpeşin müvəqqəti ölümündən faydalanan Cedıbayın onun mal-qarasını qovması və anasını özünə çoban etməsi ilə bağlı bir rəvayət var: dirilən Kurpeş Cedıbaydan öz qisasını alıb mal-qarasını geri qaytarır, anasını azad edir.
Qırğız nağılının bu hissəsi “Qeseriada”da Çoton haqqında nağıl ilə paralellik təşkil edir: Çoton Qeserin olmamasından faydalanıb onun mal-qarasını zəbt edir, valideynlərini isə özünə çoban edir. Qeser Çotonu quyuya atır, öz valideynlərini azad edir. Hələ 1893-cü ildə mən “Qeseriada” ilə qırğızların Kurpeş haqqında nağılında özünü göstərən bəzi oxşar təfərrüatlara işarə etmişdim: anasından sirri almaq vasitəsi kimi qızardılmış qaynar darı, məktub gətirən quş (Танг. Тиб. окраина Китая, II, 119). Bu təfərrüatları baş verdiyi yerdən qopub təsadüfən süjetə yapışdırılan, əslində isə içində təfsilatın ilk dəfə yarandığı süjetlə heç bir əlaqəsi olmayan kortəbii motivlər kimi də qəbul etmək olar. Amma “Qeseriada” ilə qırğız nağılı arasında aşkar edilən genetik əlaqə düşünməyə əsas verir ki, bu təfərrüatlar hər iki rəvayətin – həm “Qeseriada”, həm də qırğız nağılının yarandığı qədim nəşrdə artıq varmış. Döyüşdə öz ovsunları ilə itkini artıran şaman qadın da buraya əbəs yerə qarışmış hadisə deyil: tanqut “Qeseriada”sında Qeserin bahadırları ilə üç Xor xanının döyüşçüləri arasında müharibə olur: ikincilərin ordusunda Ai-dursı qarı ölülərin üzərinə su səpir, onlar dirilirlər. Otçi-Kurbustan adı ilə bağlı qeyd etmək lazımdır ki, monqollarda kiçik oğul Ot-xan yaxud Edzen adlanır: sonuncu söz də sahib deməkdir; monqollarda bir adət var: kiçik oğul ata ocağının və yurdun varisi olur; O, ailə ocağının qoruyucusudur (ot türkcə od deməkdir).
Kalmıklarda Tsöros, monqollarda isə Çingiz və Qeserdən başqa monqol rəvayətində göy tanrısının dördüncü oğlu dürbüt nağılındakı İrin-Sayn da məlumdur. Nağıl ona yerdəki ata-anasından başqa göydə də valideynlər verir; nağılın sonrakı mətnində aşkar olunur ki, göy tanrısının üç oğlu olmuşdur: Kitın-Zebi, Kitın-Arslan və İrin-Sayn. İrin-Saynın “Qeseriada” ilə paralelləri mənim kitabımda (Танг. Тиб. окраина Китая, II, 120) göstərilmişdir: bu paralellərdən biri: “Qeseriada” Qeserin öz anasının ruhunu çıxartmaq üçün cəhənnəmə enməsi ilə bitir; İrin-Sayn da cəhənnəmə düşüb orada dustaq saxlanan ruhları xilas edir (Очерки С. З. Монг. IV, 482). Mən altaylı söyləyicidən İrin-Şain-Şikşirge nağılını qeydə almışam; Nikiforovun toplusunda bu nağıl “Ain-Şain-Şikşirge”dir; bunun dürbüt nağılı ilə bir əlaqəsi yoxdur, amma bu nağıl, “Qeseriada”da olduğu kimi, üç sınaqla bağlı epizodla başlayır. Bundan başqa, “Qeseriada” ilə paralel xüsusiyyət bir də ondan ibarətdir ki, əsas qəhrəman bir növ iki personaja bölünür, öz fəaliyyətinin ortasında tamamilə dəyişməyə məruz qalır, nağılın növbəti hissəsində başqa bir adla meydana çıxır: “Qeseriada”da əsas qəhrəman əvvəlcə göy tanrısının oğlu kimi göstərilir, sonra isə ölməyə məhkum insan kimi təcəssüm olunub yerdəki qadından doğulur, Qeser adı ilə igidliklər göstərir; Altay nağılının birinci hissəsində qız təqdim olunur, sonra isə o, kişiyə çevrilir. “Qeseriada”nın nəşrlərindən birində “Qeser” “O kimdir?” sualına belə cavab verir: “Yerdə tapılmış (Olokson), Olcebay”. “Olokson” ifadəsində nəşrin qoca “Olökşin” adına etdiyi cinası görmək mümkün deyilmi?
|