‘q bo‘ylab yo‘nalgan yuklanishlar (yuk avtomobillarida 
20

5. Kardanli uzatmani loyihalashda
qaysi parametrlar tanlab
olinadi?
6
. Kardanli uzatmani loyihalashda qaysi parametrlar hisoblab
topiladi?
7. Sinxron kardan sharnirida qanaqa kuchlanishlar hosil boMadi?
8
. Asinxron kardan sharnirida qana'qa kuchlanishlar hosil boMadi?
9. Kardan valinining eguvchi kuchi qanday aniqlanadi?
10. Kardan valini burovchi kuchi qanday aniqlanadi?
11. Kardan valida o ‘q bo‘ylab yo‘nalgan kuch qanday aniqlanadi?
12. Kardan valining buralish burchagi qanday aniqlanadi?„
13. Kardan valining kritik aylanishlar chastotasi qanday aniq-
lanadi?
83
VIII. ASOSIY UZATMA
VIII.l. Asosiy uzatmaning vazifasi, talablar, tasnifl, qoMlanilishi
Ichki yonuv dvigatelining burovchi momentini yetarli darajada
oshirish vazifasini
faqat uzatmalar qutisi bajarsa, uning o ‘lchamIari va
massasi oshib ketadi. Uzatmalar qutisini ixcham qilish uchun uning
vazifasining bir qismini boshqa agregatga yuklash zarurati paydo
bo‘ladi. Bu vazifani asosiy uzatma bajaradi.
Asosiy uzatma burovchi momentli muntazam oshirib berish va ba’zi
avtomobillarda uning yo‘nalishini 90° ga o‘zgartirib berish uchun xizmat
qiladi. Asosiy uzatmaning uzatishlar soni avtomobilning
optimal tortish-
tezlik va yonilg‘i tejamkorlik xususiyatini ta’minlab berishi kerak.
Asosiy uzatma o ‘z vazifasini samarali va ishonchli bajarishi uchun
unga quyidagi talablar qo‘yi!adi:
- asosiy uzatma va yo‘I orasidagi masofa iloji boricha katta bo‘lishi
uchun asosiy uzatmaning o ‘lchamlari kichik bo‘lishi kerak.
- shovqinsiz ishlashi kerak.
- umumiy talablar.
Asosiy uzatma konstruksiyasi bo‘yicha tasniflanadi:
- yakka (chervyakii, silindirsimon, konussimon, gipoid)
- qo‘shaloq (markazda joylashgan, ajratilgan)
Chervyaki asosiy uzatmalar hozirgi vaqtda kam qoilaniladi. Ular
ba’zi ko‘p o ‘qli avtomobillarda ishlatilgan. Polni pasaytirish imkonini
kamligi, avtobuslarda chervyakii uzatmani qo‘llanilishini chekladi.
Chervyakii asosiy uzatma GAZ-3A va ZIS
-6
avtomobillarida qo‘llanil-
gan. Silindrik asosiy uzatmalar dvigateli ko‘ndalang joylashgan oldi
yetachi bo‘lgan avtomobillarda keng qo‘llaniladi.
To‘g ‘ri tishli konussimon asosiy uzatmalar
zamonaviy avtomobil-
larga o‘rnatilmaydi. Ular ottizinchi yillardagi Yaroslav zavodida
chiqarilgan avtomobillarga o‘matilgan.To‘g‘ri tishli konussimon asosiy
uzatmani o ‘miga ishlatilayotgan spiral (aylanali) tishli asosiy uzatmalar
hozirgi vaqtda asosan (KAZ-4540)
yuk avtomobillarida va (ZIL-
431410, KamAZ, MAZ, KrAZ, Ural
avtomobillarining hamma
modellarida) qo‘shaloq asosiy uzatmasida konussimon jufitligida
ishlatiladi. Sovet davrida ishlab chiqarilgan ZAZ-968, LuAZ, UAZ
rusumli yengil avtomobillarda konussimon asosiy uzatma qo‘llanilgan.
Shevron tishli konussimon asosiy uzatmalar tayyorlashi qimmat bo‘lgani
uchun juda kam ishlatiladi.
84
I
Gipoidli asosiy uzatmalar hozirda keng foydalanilmoqda. Ayni
hqtda
bu turdagi asosiy uzatmalar klassik kompanovkali yengil
pftomobillarga yuk avtomobillariga o ‘matilmoqda.
I
Markaziy qo‘shaloq asosiy uzatmada bitta karterda konussimon
gipoid juftlik bilan silindrsimon shestemyalar juftligi
joylashgan
|p>4ladi.
Bu turdagi asosiy uzatmalarni o‘rta va katta yuk ko‘taruv-
ihanlikka ega bo‘lgan yuk avtomobillarda va avtobuslarda ishlatiladi.
[Jeh
o ‘qli avtombillaming oraliq ko‘prigidan o ‘tuvchi yetakchi val orqa
b'prikdagi asosiy uzatmaga harakat uzatadi (KamAZ, «Ural» avtomo-
Hllari).
“
Ikki qismga ajratilgan qo‘shaloq asosiy uzatma markaziy reduktor
W g‘ildirakli uzatmadan (ba’zida bortli) tashkil topgan bo‘lib,
katta yuk
EO'taruvchanlikka ega boMgan avtomobillarda va o‘tag‘onligi yuqori