Motivatsiya tushunchasi, turlari va jarayoni. Motivatsiya nazariyalari, mehnat faoliyatini rag`batlantirish

|
Motivatsiya tushunchasi, turlari va jarayoni. Motivatsiya nazariyalari, mehnat faoliyatini rag`batlantirish
|
bet | 4/12 | Sana | 01.12.2023 | Hajmi | 300,5 Kb. | | #109103 |
Bog'liq Xodimlarni rag‘batlantirish va motivatsiyalash usullari2.3. Motivatsiya tushunchasi, turlari va jarayoni. Motivatsiya nazariyalari, mehnat faoliyatini rag`batlantirish
Motivatsiya (grekcha motif, lotincha moveo – “harakatlantiraman” so`zidan yasalgan) – insonni biron-bir maqsadga erishish uchun astoydil intilish, bunga ishtiyoq uyg`otishga qiziqtirish va buning uchun kuch jamlash jarayonidir.
Rahbarlar o`z xodimlari anglashi yoki anglamasligidan qat`iy nazar, ularni doimo maqsadga qiziqtirib keladilar. Qadim zamonlarda buning uchun qamchi va do`q-po`pisa ishlatilgan, ayrimlarga mukofotlar berilgan.
XX asrga qadar agar ko`proq pul ishlash imkoniyati berilsa, odamlar yaxshiroq ishlaydilar, degan fikr hukmron edi, ya`ni motivlash sarflangan kuch-g`ayrat evaziga pul mukofoti taklif qilishdan iborat edi. Ammo keyingi tadqiqotlar bunday yondashuv noto`g`ri ekanini aniqladi va motivatsiya ehtiyojlarning murakkab majmuasidan iborat ekanini ko`rsatdi.
Xodimlarni qiziqtirish uchun rahbar ularning ehtiyojlarini aniqlashi va bu ehtiyojlarni yaxshi ish orqali qondirishi lozim bo`ladi.
Boshqaruvdagi motivatsiya usullarini quyidagicha ta`riflash mumkin:
-iqtisodiy motivlash usullari – ish haqi, mukofot, imtiyozlar, foizlar, foydada qatnashish, aksiyalar paketi, qo`shimcha haq va h.k.
-ijtimoiy motivatsiya usullari – jamoat o`rtasida rag`batlantirish, tashakkur e`lon qilish va ofarinlash, izza qilish va h.k.
-ruhiy motivatsiya usullari – obro`-e`tiborini oshirish, befarqlik, zararli va ortiqcha ekanini sezdirish va h.k.
-lavozim motivatsiyasi usullari – lavozimini ko`tarish, qo`shimcha vakolatlar berish va h.k.
-ijtimoiy-ruhiy usullar – ijtimoiy faollikni oshirish, tajriba almashish, ishdagi boshqaruvdagi va kasb-kordagi ahloq-odob va h.k.
-ma`naviy motivatsiya usullari – shaxsiy uchrashuvda, jamoat o`rtasida tan olish, maqtash yoki tanqid qilish;
-ishlarni loyihalash va qayta loyihalash (boyitish) usullari;
-xodimlarni boshqaruvga jalb qilish usullari.
Motivatsiyani ikkiyoqlama, chunonchi:
-inson va guruhning ehtiyojlari, ruhiyati, odobini hisobga olib, samarali mehnatga undovchi shart-sharoit va sabablarni aniqlash va qondirish vositasi;
-jismoniy yoki ruhiy yetishmovchilik yoki ehtiyojdan boshlanib, hattiharakatlarni kuchaytiradigan yoxud maqsadga erishishga yoki mukofot olishga qiziqtiradigan jarayon tarzida ko`rib chiqish mumkin.
Ayni vaqtda motivatsiya jarayonini ketma-ket keladigan quyidagi bosqichlar tarzida ham tasavvur qilsa bo`ladi:
-ehtiyojning kelib chiqishi;
-ehtiyojni qondirish (bartaraf etish) yo`llarini izlash;
-maqsadni (harakat yo`nalishini) belgilash;
-ehtiyojni qondirish uchun zarur harakatlarni qilish; -harakatlarni amalga oshirganligi uchun mukofot olish;
-ehtiyojni qondirish, bartaraf etish.
Shu munosabat bilan ehtiyoj tushunchasini izohlab o`tish maqsadga muvofiqdir. Ehtiyoj:
-inson ko`nglida vujudga keladigan;
-turli kishilarda bir-biriga o`xshaydigan, ammo har kimda alohida namoyon bo`ladigan;
-inson qutulishga intiladigan tuyg`udir.
Motivlar – insonni harakat qilishga undaydigan, nima qilish va qanday qilishni belgilab beradigan, insonning dilidan ketmaydigan va har kimda har xil tarzda namoyon bo`ladigan xilqat.
Motivlarni:
-faollik turlariga qarab;
-namoyon bo`lish vaqtlariga qarab;
-insonning ehtiyoj turlariga qarab;
-shaxsning muddaolariga qarab;
-tuzilishiga qarab;
-funksiyalariga qarab;
-yetakchi motivatoriga qarab tasniflash mumkin.
Motivlar ko`pgina omillarga bog`liq.
Insonning odob-axloqi bitta motiv bilan emas, balki ko`pgina motivlarning yig`indisi bilan belgilanadi. Bunda motivlar insonning odobiga ta`sir qilishi darajasiga qarab bir-biriga nisbatan muayyan munosabatda bo`ladi. Shu sababli insonning motivatsion tuzilmasini uning muayyan harakatlarni amalga oshirish asosi deb bilmoq kerak. Bu tuzilma muayyan barqarorlikda bo`ladi. Biroq u insonni tarbiyalash, o`qitish jarayonida ongli ravishda o`zgarishi mumkin:
Motivlash – insonda muayyan motivlarni uyg`otish yo`li bilan uni muayyan harakatlarni qilishga undash maqsadida shu insonga ta`sir o`tkazish jarayonidir.
Motivlash qanday maqsadni ko`zlashiga, qanday vazifalarni hal etishiga qarab uning ikki asosiy toifasini alohida ko`rsatib o`tish mumkin.
Birinchi toifa shundan iboratki, insonga tashqi ta`sir o`tkazish yo`li bilan muayyan motivlar harakatga keltiriladi, mazkur motivlar insonni motivlashtiruvchi subyekt uchun maqbul bo`ladigan muayyan harakatlarga undaydi.
Motivlashning ikkinchi toifasi insonning muayyan motivatsion tuzilmasini shakllantirishni asosiy vazifa deb hisoblaydi. Bu vazifani amalga oshirish uchun katta kuch-g`ayrat, bilim va qobiliyat talab qilinadi. Uning natijalari motivlashning birinchi toifasiga nisbatan umuman ancha barakali bo`ladi.
|
| |