O’ZBEKISTONDA KO’MIR KONLARI VA UNING ATROF- MUHITGA TA’SIRINING GEOGRAFIK JIHATLARI

|
O’ZBEKISTONDA KO’MIR KONLARI VA UNING ATROF- MUHITGA TA’SIRINING GEOGRAFIK JIHATLARI
|
bet | 10/19 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 120,85 Kb. | | #158967 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazi-www.fayllar.org1.4. O’ZBEKISTONDA KO’MIR KONLARI VA UNING ATROF- MUHITGA TA’SIRINING GEOGRAFIK JIHATLARI
Inson tabiat bilan hamisha uzviy aloqadorlikda yashaydi.Uning hayotini tabiatdan, tabiiy boyliklardan ayrilgan holda tasavvur etish mumkin emas. Nafas olinadigan havo, ichiladigan suv, sanoat va qishloq xo‘jaligi uchun zarur bo‘lgan tabiiy zaxiralar-neft, gaz, ko’mir, yoqilg‘i, har xil ma’danlar bo‘lmasa, inson yashay olmaydi. Jumladan, Respublikamiz zaminining geologik jihatdan qadimdan juda murakkab paleogeografik rivojlanish jarayonlarni boshdan kechirganligi murakkab burmalanish hodisalari dengiz havzalarining vaqt-vaqti bilan quruqlikka bostirib kirganligi nurashning kuchli tarzda ro`y berganligi vulqon harakatlari va boshqalar natijasida xilma-xil tabiiy boyliklar tarkib topgan. Hozirgi kunga kelib, O`zbekistonda 2700 dan ortiq qazilma boyliklar konlari va istiqbolda ochilishi mumkin bo`lgan yangi konlar aniqlangan. Ularning 60 xilidan xalq xo`jaligida foydalanilmoqda. Shundan ko`mir xomashyo zaxirasi 2 mlrd tonnani tashkil qiladi. O`zbekistonda 20 dan ortiq ko`mir konlari va ko`mirli havzalar aniqlangan.
Mamlakatimizda yiliga 3,5mln tonna ko`mir qazib olinmoqda. Ko`mir sanoatining geografiyasi neft yoki gaz sanoatiga nisbatan keng emas, u faqat Toshkent (Angren) va Surxondaryo (Sharg`un va Boysun) viloyatlarida birmuncha rivojlangan xolos. Shu o`rinda ta`kidlash joizki, qo`ng`ir ko`mirning iqtisodiy ahamiyati toshko`mirga nisbatan ancha past. Turli sabablarga ko`ra, bu ko`mir turidan qora metallurgiyada foydalanib bo`lmaydi; boz ustiga, qo`ng`ir ko`mirni, odatda ko`p saqlab bo`lmaydi. Binobarin, Angren qo`ng`ir ko`miridan asosan IESlarda foydalaniladi.[2] Mutaxassislarning fikriga ko`ra, bu yerdagi mahalliy jigarrang ko`mir boshqa konlarning xomashyosiga o`xshamaydi. Uning afzalligi ko`mirdan tashqari, boshqa foydali qazilmalar, jumladan kaolin (oq gil) ham qazib olinishidadir. Birlamchi kaolin esa ko`mir qatlamlarining ustki qismida joylashgan. Hozirda bu kondan yiliga o`rtacha 1 mln tonna kaolin qazib olinib, bu mamlakatning ushbu cho`kindi mineralga bo`lgan ehtiyojini qoplaydi. Qalinligi 60 m, chuqurligi 130-150 m gacha bo`lgan ko`mir konining ko`mir qatlamlariga yetish uchun esa barcha xavfsizlik choralariga rioya etgan holda to`g`ri harakatlanish kerak. Angren ko`mirini qazib olish, uni gazga aylantirish jarayoni bilan bog`liq bo`lgan ishlar natijasida ham Qurama tog` etaklaridagi konlar atrofida ko`plab surilmalar paydo bo`lgan. Ularning ichida eng kattasi Atchi surilmasidir. Uning hajmi 700 mln m3, sathi 12 km2 bo`lib, 80-170 m qalinlikdagi tog` jinslari qatlamlarining surilishi 1975 yildan beri davom etmoqda. Bunday surilmalar atrofidagi inshootlarni shikastlab, konga ham xavf tug`dirmoqda. Angren ko`mir koni- Toshkent viloyati Ohangaron vodiysidagi qo`ng`ir ko`mir koni.Qurama va Chotqol tog` etaklarida joylashgan bo’lib 1940 yilga ishga tushirilgan. Havza maydoni qariyb 70 km2.Aniqlangan zaxirasi 860 ming, chuqurlikkacha 1,9 mlrd tonna. Ko`mir yura davri yotqiziqlari orasida.Yonish issiqligi 13,9 mj/ kg. Boysun toshko`mir koni- Boysun tog`ining janubi-g`arbiy tarmog`i bo`lgan Ketmonchopti tizmasining janubiy yonbag`rida 1940-yildan o`zlashtirila boshlagan. Ko`mir qatlamlari assimetrik ko`tarilgan Ketmonchopti tog’ida taxminan 25 km² maydonni egallagan.Kon geomorfologik va tektonik jihatdan 3 qismdan iborat. Quyi, o`rta yura jinslari orasidan 22 ta ko`mir qatlami topilgan, shuning ikkitasidan ko`mir qazib olinadi.
Sharg`un ko`mir koni - Hisor tog`tizmasining janubi-g`arbiy tarmog`ida joylashgan bo’lib, 1941- yilda ochilgan Surxondaryo viloyatidagi kon. Sharg`un ko`mir koni quyi va o`rta yura davriga mansub ko`mirli yotqiziqlar ichida topilgan. Ko`mir yotqiziqlarining umumiy qalinligi 26 m. Ko`mir qatlami Guliob soyidan Obizarang soyigacha – g`arbdan sharqqa 10 km ga cho`zilgan. Sharg`un ko`mir koni eng yirik qatlamining qalinligi 12,5 m;qatlamlarning o`rtacha qalinligi 4,6 m Sharg`un ko`miri – toshko`mir bo`lsa ham maydaroq va yumshoqroq, yengil tozalanadi, fabrikada briketlanib, iste`molchilarga yuboriladi. Sharg`un ko`mir koninining zaxirasi 36 mln. t. yiliga 50 ming t ko`mir qazib olinadi. Sharg`un ko`miri karbid olish uchun xomashyo hisoblanadi.“Sharg`un ko`mir” konining yillik quvvati 100 ming tonnani tashkil etadi. Hozirgi vaqtda foydali qazilmalarni (ko`mir, temir va marganets rudalari, metall bo`lmagan xomashyo, torf va boshqalarni) qazib olish paytida kon chiqindilari egallagan yerlarning umumiy maydoni 2 million gektardan oshadi. Tuproq qazib olish, ayniqsa, ochiq usulda qazib olishda, yer yuzasi va yer osti qatlamlariga eng katta ta'sir ko'rsatadi.Yuqorida ta'kidlab o`tilganidek, ushbu usul bilan yerning muhim maydonlari tortib olinadi, atrof-muhit har xil toksikantlar (ayniqsa og`ir metallar) bilan ifloslangan. Bilvosita ta`sirlar yer osti suvlari rejimining o`zgarishi, havo havzasi, yer usti suv oqimlari va yer osti suvlarining ifloslanishida namoyon bo'ladi, shuningdek suv toshqini va botqoqlanishni keltirib chiqaradi, bu esa oxir-oqibat mahalliy aholi kasalliklari bilan kasallanishning ko`payishiga olib keladi.Havoni ifloslantiruvchi moddalar orasida eng ko`zga ko`ringanlari chang va gaz bilan ifloslanishdir. Hisob-kitoblarga ko'ra, har yili konlar va konlarning yer osti qazib olish ishlaridan taxminan 200 ming tonna chang olinadi; dunyoning turli mamlakatlaridagi 4000 ga yaqin konlardan yiliga 2 milliard tonna ko`mir qazib olish atmosferaga 27 milliard m3 metan va 17 milliard m3 karbonat angidridning chiqishi bilan birga keladi.
Mamlakatimizda ko`mir konlarini yer osti usuli bilan o`zlashtirish jarayonida havo havzasiga tushgan metan va karbonat angdrid miqdori ham har yili qayd etiladi:har yili Donbass (364 kon) va Kuzbass (78 kon) da 3870 va 680 million m3 metan va karbonat angidrid chiqariladi.Qazib olish mexanik aralashmalar va mineral tuzlar bilan juda ifloslangan yer usti suv oqimlari va yer osti suvlariga salbiy ta'sir ko`rsatadi. Har yili ko`mir konlaridan taxminan 2,5 milliard m3 ifloslangan kon suvlari yer yuziga quyiladi. Ochiq usulda qazib olish, birinchi navbatda, yuqori sifatli toza suv resurslarini kamaytiradi.Sanoat korxonalari, ijtimoiy va kommunal xo`jalik sohasi, aholi ham qattiq yonilg`iga talabni yuzaga keltiradi.Ichki bozorda elektr energiyani ishlab chiqarishda foydalaniladigan tabiiy gaz va neft mahsulotlari kabi energetik resurslar o`rniga ishlatish maqsadga muvofiqligi, O`zbekiston energetik balansi tarkibida ko`mir ulushining oshirilishi ko`mir sanoati ustuvor rivojlanishining asosiy omili hisoblanadi. Ko`mir sanoati korxonalarining iqtisodiy faolligi shuni ko`rsatadiki, konlarda va ochiq konlarda asosiy ifloslantiruvchi moddalar ko`mir-tosh zarralari bo`lib, ular suv havzalariga chiqindi suv bilan kirib, suvning shaffofligini pasaytiradi, tubini va qirg`oqlarini suv bosadi. Botqoqlanish, suv omborlari hajmining kamayishi va ulardagi biologik muvozanatning buzilishiga olib keladi. Natijada baliqlar va barcha tirik mavjudotlar asta-sekin yo`q bo`lib ketmoqda. Bu turdagi ifloslanish ayniqsa Qarag`anda ko`mir havzasi uchun xosdir.
Ko`mir korxonalarining chiqindi suvlari, shuningdek, konlar, ochiq konlar va qayta ishlash zavodlari, transport kommunikatsiyalari va boshqa kon ob`ektlarining yer usti oqimi suvlarini o`z ichiga oladi. Ko`mir qazib oluvchi korxonalar faoliyati tahlili shuni ko`rsatadiki, ularning suv havzalariga zararli ta`sirini cheklashning samarali chorasi - bu konlarning va konlarning kon ishlariga suv oqimini kamaytirish choralarini ko`rishdir, bu nafaqat hajmini kamaytiradi. oqova suvlar va tashish va tozalash xarajatlari, shuningdek, tabiiy zaxiralar va yer osti suvlarining sifat tarkibini saqlab qolish.Tog`- kon sanoati foydali qazilmalarni olishning 3 asosiy usulini o'z ichiga oladi: shaxtali, ochiq usulda, quduq.Ularning har birining o`ziga xos ekologik muammolari bor. Katta hajmli karerlar va ochiq konlar, bu kuchli yer usti uskunalari paydo bo`lishi bilan mumkin bo`ldi. Ochiq yo`l u yanada progressive hisoblanadi, chunki u sharoitni sezilarli darajada yaxshilaydi va mehnat unumdorligini oshiradi va foydali qazilmalarni qazib olishga imkon beradi.Ochiq konlar ko`mirning 38%, temir rudasining 88%, xromitning 96% va qurilish materiallarining deyarli 100% ni tashkil qiladi. Ko`mir konlarida atmosfera ifloslanishi muammosi ko`pincha chiqindilarga tushadigan sanoat bo`lmagan qatlamlardan ma`lum turdagi ko`mirning qobiliyati tufayli og`irlashadi. Katta ochiq konlar yaqinida havo mavjud bo`lganda, o`z –o`zidan yonish uchun, chuqurlik voronkalari hosil bo`ladi, ularning ichida yer osti suvlari sathining sezilarli pasayishi kuzatiladi, bu esa buloq va quduqlarning drenajlanishiga olib keladi. Qattiq foydali qazilmalarni kon va ochiq usulda qazib olishning ekologik muammolari melioratsiya yordamida hal qilinadi - buzilgan yerlarning hosildorligi va iqtisodiy qiymatini tiklash, shuningdek, ekologik sharoitni yaxshilashga qaratilgan ishlar majmui. Tabiiy resurslarni iste`mol qilishning tez o`sishi nafaqat antropogen ta`sirning miqdoriy ko`lamining o`zgarishi, balki tabiatga ta`siri ilgari ahamiyatsiz bo`lgan yangi omillarning paydo bo`lishi bilan hamroh bo`ladi. Tabiiy komponentlarga yetkazilgan zarar aniq oqibatlarga olib keladi va "zamonaviy ekologik vaziyat" tushunchasi bilan umumlashtirilgan bu ta`sirning (jamiyat uchun salbiy) teskari reaktsiyasini aks ettiradi. Mamlakatimizda tog`-kon ishlarining atrof-muhitga salbiy ta`sirini oldini olish maqsadida keng ko`lamli tadqiqotlar olib borilmoqda.
Xulosa o`rnida aytish joizki, tabiatni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish har qanday davlatning kelajakda iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanishining ustuvor yo`nalishlaridan hisoblanadi.Atrof-muhit tarkibiy qismlarining sifatini saqlab qolish va yaxshilash inson salomatligini muhofaza qilish uchun atrof-muhitni boshqarish samaradorligini oshirish imkoniyatlarni aniqlash atrof-muhitni boshqarish tizimini doimiy ravishda tahlil qilib, baholab borish lozim[53-54].
|
| |