Ammiakli nitritning parchalanishI

|
Ammiakli nitritning parchalanishI
|
bet | 3/3 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 22,66 Kb. | | #124859 |
Bog'liq Azot va uning birikmalarini olinish va xossalariAmmiakli nitritning parchalanishI
Laboratoriyalarda uni ammoniy nitritning parchalanish reaktsiyasi bilan olish mumkin:
NH4NO2 → 2 H2O + N2
Reaksiya ekzotermik bo’lib, u 80 kkal (335 kJ) ajralib chiqishi bilan davom etadi, shuning uchun idish o’z vaqtida sovutilishi kerak (ammo reaktsiyani boshlash uchun ammoniy nitritni qizdirish kerak).
Azidlarning parchalanishi
Eng toza azotni metall azidlarni parchalash yo’li bilan olish mumkin:
2 NaN3 → 3 N2 + 2 Na
Havoni distillash
Sanoatdagi molekulyar azot suyuq havoni fraksiyonel distillash bilan olinadi.
Azot va uning birikmalari toksikologiyasi
Atmosferadagi azot inson va sutemizuvchilarga bevosita ta’sir etishi uchun juda inertdir. Biroq, bosimning oshishi bilan u behushlik , intoksikatsiya yoki bo’g’ishni keltirib chiqaradi (kislorod etishmasligi bilan); bosimning tez pasayishi bilan azot dekompressiya kasalligini keltirib chiqaradi.
Ko’pgina azotli birikmalar juda faol va ko’pincha toksikdir.
Azot nima
Azot atmosferaning taxminan 78 foizini tashkil qiladi. U atmosferadagi 21 foiz kislorod tashkil qiladi.
Barcha tirik to’qimalarda azot miqdori bor. Tirik mavjudotlar tarkibidagi oqsillar, vitaminlar va nuklein kislotalarning 15 foizida azot bor.
Hayvonlarning chiqindilari (karbamid yoki siydik kislotasi) tarkibida ko’p miqdorda azot mavjud.
Oy, Saturn va Titan kabi sayyoralarning atmosferasida molekulyar azotning katta qismi mavjud. Marsdagi azot darajasi 3 foiz atrofida.
Bu Quyosh tizimi va galaktikada eng ko’p tarqalgan ettinchi element.
Atmosferadagi azot miqdori kisloroddan to’rt baravar ko’p. Biroq, Yerdagi azot miqdori kislorodning o’ndan bir qismidir. Buning bir sababi; bu Yerning qattiq markazida emas, balki gazli atmosferada gaz holida azotning to’planishi.
Quyosh nurlari azot molekulalarini parchalay olmaydi.
Suyuq azot eng yaxshi muzlatgich sifatida tanilgan va teriga tegsa, to’satdan sovuqni keltirib chiqaradi. Sovutish va muzlatish qisqa vaqt ichida -50 va -170 daraja haroratda amalga oshirilishi mumkin.
Azot oqsillarni hosil bo’lishi uchun kerak. Tirik mavjudotlar ham oqsilsiz yashay olmaydi. Boshqacha qilib aytganda, azot hayotning davomi uchun talab qilinadi.
«Azot (I) oksidi» yoki «kuldiruvchi gaz» deb nomlanuvchi, bu gaz behushlik xususiyatini beradi. U tug’ilish va stomatologiyada og’riq qoldiruvchi vosita sifatida ishlatiladi.
Azot odam va sutemizuvchilar siydigida karbamid sifatida uchraydi.
Chaqmoq chaqishi paytida hosil bo’lgan azot oksidlari yomg’ir bilan tuproqqa tushadi.
Azotning ishlatilishi
Sanoatda azot tabiiy gaz bilan ammiakka aylantiriladi va o’g’itlar va portlovchi moddalar ishlab chiqarishda ishlatiladi. Ammoniy nitrat, azotli tuz, o’g’itlarning muhim xom ashyosi hisoblanadi. Kaliy nitrat kabi azotli tuzlar poroxda ham qo’llaniladi. Azot, shuningdek, nitrat kislota ishlab chiqarishning boshlang’ich materialidir. Azot va uning birikmalari aviatsiyada ham qo’llaniladi. Samolyot shinalari yuqori haroratda yonish xavfini olish uchun bazot bilan puflanadi.
Molekulyar azotning foydalanish maydoni ham juda keng. U zanglamaydigan po’latda, qadoqlangan oziq-ovqat mahsulotlarini himoya qilishda, suyuq portlovchi moddalarda qopqoq sifatida va elektron komponentlar ishlab chiqarishda ishlatilishi mumkin.
Suyuq azot esa supero’tkazish xususiyati tufayli oziq-ovqat mahsulotlarini muzlashdan biologik va tibbiy namunalarni muzlatishgacha bo’lgan ko’plab sohalarda qo’llaniladi. Azot kompyuter uskunalarini sovutish uchun ham ishlatiladi. Suyuq azot to’satdan muzlashni ta’minlaganligi sababli, oziq-ovqat mahsulotlarining hujayra tuzilishi buzilmaydi. Shu sababli, oziq-ovqat mahsulotlarida suv yo’qotishining oldi olinadi, ozuqa moddalari va vitamin qiymatlari saqlanib qoladi. Sovutgichning muzlatish bo’limida saqlanadigan oziq-ovqat mahsulotlarini uzoq vaqtdan keyin ham ularning ta’mini buzmasdan iste’mol qilish mumkin. Ba’zi bir bardoshli materiallar mo’rt va qayta ishlashni osonlashtirish uchun suyuq azot bilan muzlatilishi ham mumkin.
Azotli birikmalar va tuzlar ishlatiladigan ba’zi mahsulotlar va sohalar quyidagilar: Raketalar, raketa yoqilg’ilari, samolyotlar va quruqlikdagi g’ildiraklar havosi, sezgir sensorlar, portlovchi moddalar, dorilar, metallurgiya dasturlari, elektron qurilmalar, havo va kosmik kemalardagi oksidlovchi vosita sifatida , kimyoviy mahsulotlarning muzlashi, ombor va silos atmosferalari, oziq-ovqat mahsulotlarini qadoqlash jarayonlari, yuqori haroratli termometrlar va boshqalar.
Azotga boy oziq-ovqatlar
Oziq-ovqat tarkibidagi azotli birikmalar oqsillar yoki proteidlar deb ataladi. Azot – tirik mavjudotlar tanasi uchun oqsil va energiya manbai. Oqsil va DNKning muhim tarkibiy qismi bo’lgan azot yosh hujayralar va to’qimalarni rivojlanishi va qariyalar to’qimalarini tiklash uchun muhim element hisoblanadi. Shunday qilib, kislorod va karbonat angidrid nafas olish uchun bo’lgani kabi, azot ham o’sish uchun muhimdir. Xulosa qilib aytganda, ushbu moddalar o’z vazifalarini bir-biri bilan birgalikda bajaradilar.
Tanada kuygan oqsillardan iborat azot siydik bilan ajralib chiqadi. Tana, oqsilni yo’qotadigan terlash, axlat, soch va tirnoqlarni kesish, ayollarning hayz ko’rish holatlari va emizish kabi holatlarda tana azotni yo’qotadi. Shu sababli, emizikli ayollar, juda ko’p ishlaydiganlar va doimo oqsilni yo’qotadiganlar azotli ovqatlarni ko’proq iste’mol qilishlari kerak.
Azotga boy oziq-ovqatlar orasida yasmiq azot darajasi 26 foiz bilan birinchi o’rinni egallaydi. Undan keyin 25 foiz stavka bilan quruq loviya va sut kukuni keladi. 25-15 foiz azot o’z ichiga olgan boshqa ovqatlar quyidagicha; quritilgan keng loviya, sidr pishlog’i, bodom, quyon go’shti, tovuq go’shti, quritilgan no’xat, yovvoyi o’rdak go’shti, yog’li baliq go’shti, mol go’shti, tuxum sarig’i, qo’y go’shti, qo’zichoq, omar, jigar, findiq, yong’oq, g’oz go’shti, shokolad, kakao.
Azot sikli
Azot tabiatdagi eng muhim hayot tsikllaridan birini bajaradi. Bu oqsil hosil bo’lishining asosiy tarkibiy qismlaridan biri bo’lgan element. Tirik hayotning asosini tashkil etuvchi aminoaistlar, oqsillar, nuklein kislotalar, gormonlar va vitaminlardagi azot hayot uchun muhim moddalardir. Azot aylanishi; Uni azotning havo, hayvonlar va o’simliklar orasida tarqalishi bilan izohlash mumkin. Azotli birikmalar biosferaning yupqa qatlamida bir-biriga aylanib, siklni yakunlaydi. Azot tugamasligi uchun uni havodan tuproqqa, tuproqdan o’simliklarga, o’simliklardan tirik narsalarga va tirik narsalardan havoga o’tkazish kerak. Xo’sh, azot qaysi fazalar orqali siklni ta’minlaydi?
Tirik mavjudotlar va o’simliklar havodagi azot (N2) molekulasini hazm qila olmaydi. Shu sababli o’simliklar oqsil ishlab chiqarish uchun zarur bo’lgan azotni tuproqdagi birikmalardan oladi. Boshqa so’zlar bilan aytganda; Tuproqda noorganik azotli birikmalarni oladigan o’simliklar nuklein kislotalar va ba’zi elementlar bilan o’simlik oqsillarini hosil qiladi.
Yomg’ir va chaqmoq tufayli azot o’zgarishda quyidagicha qatnashadi: Havodagi azot yomg’ir, chaqmoq tufayli azot kislotasiga aylanib, erga tushadi. Tuproqqa singib ketgan azot kislotasi xemosintetik bakteriyalar tomonidan azot tuzlariga yoki nitratlarga aylanadi. Azotli tuzlar o’simliklar tomonidan ham so’riladi va oqsilga aylanadi.
Biologik nuqtai nazardan, azot aylanishi quyidagicha amalga oshiriladi: Tuproqdagi bakteriyalar havodagi azotni to’g’ridan-to’g’ri tuproqqa tortadi va uni azot tuzlariga aylantiradi. Suvda eriydigan azotli tuzlar o’simliklar tomonidan so’riladi. O’simliklar fotosintezi natijasida so’rilgan azot oqsilga aylanadi. Oqsillarni olish uchun hayvonlar bu o’simliklarni iste’mol qiladilar. Odamlar bu oqsillarni hayvonot ovqatlaridan va to’g’ridan-to’g’ri azotli oziq-ovqat iste’mol qilish orqali oladi. Sabzavotli oqsillar hayvonlar va odamlarda hayvon oqsiliga aylanadi.
Havodan tashqari, o’simliklar uchun eng muhim azot manbai azotli o’g’itlardir. Dukkaklilar va beda elementar azotdan foydalanadi. Dalalarga ekilgan beda tuproqni azot bilan boyitishga imkon beradi.
Ushbu ma’lumot asosida azot aylanishini quyidagicha xulosa qilishimiz mumkin: Azotning tabiatdagi holati turli yo’llar bilan bog’lanib birikmaga aylanib ketadigan hodisalar «fiksatsiya» deb nomlanadi. Bu biologik, fizik-kimyoviy va sun’iy fiksatsiya kabi uchta usulda uchraydi.
Biologik fiksatsiya; Bu tabiiy ravishda bakteriyalar orqali noorganik shaklda sodir bo’ladigan tlsikl.
Fizik-kimyoviy fiksatsiya yomg’ir, chaqmoq, chaqmoq va vulqon harakatlari kabi hodisalardan kelib chiqadigan transformatsiya deyiladi.
Sun’iy fiksatsiya sanoat tarkibida ishlab chiqarilgan azotli o’g’itlar orqali amalga oshiriladi. Biologik va sun’iy fiksatsiya azot aylanishining asosiy harakatlantiruvchisi hisoblanadi.
Oddiy sharoitlarda azot toksik emas, ammo atmosfera bosimining ko’tarilishi bilan azot bilan zaharlanishni keltirib chiqarishi mumkin . Ko’pgina azotli birikmalar sog’liq uchun jiddiy xavf tug’diradi. Azot ikkinchi xavfli sinfga tegishli.
|
| |