Bоbur, ibrаt, so‘zi, bir, hikmаt аytqоn

Bоbur, ibrаt, so‘zi, bir, hikmаt аytqоn.
O‗quvchilаr so‗zlаrni jоylаshtirib qоfiyalаydilаr. Quyidаgi bаyt yuzаgа
kеlаdi:
Bоburning hаr bir so‘zi hikmаtdurur,
Аytqоnlаrin bаrchаsi ibrаturur.
O‘qituvchi: Dаrhаqiqаt, quyosh kаbi so‗ngmаs, оltin kаbi qоrаymаs, mo‗jizаkоr,
nаfis, hаyrаtоmuz go‗zаl, rаng – bаrаng vа sеhrli bаdiiyat Bоburning shoh sаtrlаri
nаqаdаr zаvqli, ilhоmbахsh, shаvqli vа ibrаtlidur. Buyuk sоhibi kаlоmlаr o‗z
аsаridа shе‘riy sаn‘аtlаrni o‗rni vа mе‘yori bilаn qo‗llаgаnlаr. Chunki hаr qаysi
shе‘riy sаn‘аt g‗оyani bаdiiy ifоdаlаsh, timsоllаrni yorqin gаvdаlаntirish, аsаrgа
jоzibа, jilо vа tа‘sirchаnlik bаg‗ishlаsh vаzifаsini bаjаrаdi.
Аziz o‗quvchilаr! Bоbur ijоdi ummоn bo‗lsа, dаrsimizdа bir qаtrаsining jilvаsidаn
bаhrаmаnd bo‗lish bахtigа muyassаr bo‗ldik.
Uyga vazifa: “Z.M. Boburning hayoti va faoliyati‖ yoki ―Z.M.Boburning
tariximizda tutgan o‗rni‖ ―Z.M.Bobur va boburiylar‖ mavzularida referatlar
tayyorlash har bir o‗quvchi shu uchala mavzudan bittasiga referat tayyorlaydi.
69
XULOSA
Jahon madaniyatiga o‗zining boy merosi bilan katta hissa qo‗shgan buyuk
bobokalon shoirimiz Zahiriddin Muhammad Bobur fanning turli sohalarini yaxshi
bilibgina qolmay, uni rivojlantirishga ham munosib hissasini qo‗shgan. ―Har
qanday odamga uning qilgan ishlariga qarab baho berish kerak‖ (Servantes).
21
Shu
jihatdan olib qaraganda, biz Boburni buyuk inson deb ayta olishimiz mumkin.
Uning ijodini o‗rganish shoir haqida kengroq tasavvur hosil qilishga yordam
beradi. Bobur ziddiyatli va tahlikali bir zamonda yashaganligiga qaramay, o‗zidan
boy meros qoldirdi. Uning asarlari nafaqat o‗zbek adabiyotida, balki chet
mamalakatlarda ham sevib o‗rganiladi
22
. O‗zbek adabiyotida Bobur haqida juda
ko‗p ilmiy ishlar olib borilgan bo‗lsa-da, metodika sohasida yetarli tadqiqotlar olib
borilmaganligi sababli biz o‗z bitiruv malakaviy ishimizda mana shu jihatlarni
yoritib berishga harakat qildik.
Ishning dastlabki bobi ―Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va ijodining
o‗rganilishi‖ deb nomlangan bo‗lib, bobning birinchi qismida Bobur faoliyatining
darsliklarda berilishi haqida fikr yuritildi. Ko‗rib o‗tilganidek, umumiy o‗rta
ta‘limning 5- va 9-sinf adabiyoti darsliklarida hamda o‗rta maxsus ta‘limning II
bosqich talabalari uchun mo‗ljallangan adabiyot darsligida shoir hayoti va faoliyati
haqida ma‘lumot beriladi. Aynan shu qismda dars samaradorligini oshirishga
xizmat qiluvchi metodlardan namunalar keltiriladi. Jumladan, ―Zanjir‖, ―Raqamlar
so‗zlaganda‖, ―Besh panja‖, ―Qarorlar shajarasi‖ kabi metodlar. Bobur hayoti va
ijodini o‗rganishga yo‗naltirildi.
II bob ―Zahiriddin Muhammad Bobur ijodini o‗rganishda zamonaviy
pedagogik texnologiyalar‖ deb nomlanadi. Ma‘lumki, mutafakkirning eng yetuk
va uni dunyoga tanitgan asari bu – ―Boburnoma‖. Bu asarda 1494-1529-yillarda
Markaziy Osiyo, Afg‗oniston va Hindistonda sodir bo‗lgan tarixiy, siyosiy
voqealar yilma-yil o‗ta aniqlik bilan bayon qilingan bo‗lib, ular muallif hayoti va
21
Каримов И.А.Баркамол авлод орзуси. – Т.: Узбекистон миллий энциклопедияси, 1999-йил, 187-бет.
22
Abdug‗afurov Abdurashid. ―Boshimni olib, ey Bobur…‖//O‗zbek tili va adabiyoti. 2004. № 6, 18-bet.
70
siyosiy faoliyatiga bevosita aloqadordir. Hozirda amalda bo‗lgan darsliklarda
―Boburnoma‖dagi Farg‗ona, Andijon, Samarqand, Kobul, G‗azna va Hindiston
bilan bog‗liq parchalar keltirilgan. Keyingi uch joy nomi umumta‘lim maktablari
uchun yaratilgan darslikda uchramaydi. Avvalgi uch shahar esa har ikkala
darslikdan o‗rin olgan. O‗rta maxsus ta‘limda tarixiy shaxslardan Husayn Boyqaro
va Alisher Navoiy ta‘rifi keltirilgan. Buning asl sababi har ikki shaxs ijodkor
bo‗lib, darslikda Bobur hayotidan oldingi darslarda o‗quvchilar ular haqida
ma‘lumotga ega bo‗ladilar. Aynan shu ma‘lumotlarni o‗quvchilarga noananaviy
tarzda yetkazish, darsni qiziqarli tashkil etish va ta‘lim samaradorligini oshirish
maqsadida ―Tanlab topaman‖, ―Zinama-zina‖, ―Ikki tomonlama kundalik‖,
―Davom ettiring‖, ―Qiyosiy tahlil‖metodlari tavsiya etildi. ―Boburnoma‖ni o‗qish
davomida esa o‗quvchilarning bilimlari mustahkamlanadi va shoirlar haqida
kengroq tushuncha hosil qiladilar.
Ikkinchi bobning ikkinchi qismida Bobur she‘rlarining darliklarda berilishi
va ularning mavzu ko‗lami haqida so‗z yuritiladi. O‗zbek va fors tillarida ijod
qilgan zullisonayn shoir ona tilida yozgan she‘rlarini to‗plab, 1519-yilda Kobulda,
1928 – 1529-yillarda Hindistonda devonlar tuzgan. Bu ikki to‗plam o‗sha joylar
nomi bilan ―Kobul devoni‖, ―Hind devoni‖ deb ataladi. Kobul devoni topilgan
emas. Yuqorida nomlari tilga olingan har uchala darslikda ham Bobur she‘rlaridan
namunalar keltirilgan. Beshinchi sinfda shoirning ruboiylari bilan tanishgan
o‗quvchilar to‗qqizinchi sinfda ―Mening ko‗nglumki, gulning g‗unchasidek tah-
badah qondur‖ va ―Mushkuldur‖ radifli g‗azallari bilan tanishadilar. Biz bitiruv
malakaviy ishimizda namuna sifatida ―G‗urbatda ul oy…‖ g‗azalini tahlil qildik.
Mumtoz adabiyotdagi bosh mavzu ishq edi. Bunday mavzuda yozilgan she‘rlar sof
intim lirikaning mahsuli hisoblanadi. Ularni tahlil qilishda har bir so‗zning ma‘no
qirrasi e‘tiborga olinadi. G‗azalning shu qirrasiga e‘tibor berish uchun ―Tadqiqod‖
va ―Tafakkur‖ metodini keltirib o‗tdik. Qanday metodlarni qo‗llash esa
o‗qituvchining mahoratiga bog‗liq. U dars o‗tish mobaynida bitta g‗azalni tahlil
qilib berib, qolganlarini o‗quvchilar hukmiga havola etishi lozim. Dars jarayonida
71
o‗quvchilar shoir sheriyati bilan tanishish bilan birga nazariy bilimlarga ham ega
bo‗lishlari kerak. Aynan shuning uchun ―Anglash‖ va ―Fikriy hujum‖ metodini
kiritdik. Bundan tashqari dars jarayonida ―Ijod qil‖ va ―Tinglab top‖ metodlarini
qo‗llanilishi o‗quvchilarda ijodkorlik mahoratini shakllanishiga va adabiyotga
qiziqishni ortishiga xizmat qiladi. Dars jarayonida o‗qituvchilar shogirdlari
adashgan o‗rinlarda o‗zi tuzatishlar kiritib, ularning fikrini to‗ldirsa, ta‘limning
samarasi uchun xizmat qiladi.
5- va 9-sinflarda keltirilgan she‘rlarning o‗rta maxsus ta‘limda takrorlanishi
ham maqvadga muvofiq. Chunki umumiy o‗rta ta‘limga Boburning sanoqli
she‘rlari kiritilgan bo‗lib, o‗quvchilar bu she‘rlar bilan tanishib, yod olib ulgurgan
bo‗lishadi lekin tahlil qilish ko‗nikmasi to‗liq shakllanmagan bo‗ladi.
Bitiruv malakaviy ishimizning III bobi ―Ishning amaliyotga tatbiqi‖ deb
nomlanib, birinchi qismida davlat ta‘lim standartidagi adabiyot ta‘limining
maqsad va vazifalari keng yoritib berilgan. Umumiy o‗rta ta‘lim maktablaridagi
adabiy ta‘lim asosan sof ilmiy maqsadlarni emas, balki ma‘naviy-axloqiy
yo‗nalishlar ustuvorligini ko‗zda tutadi. Davlat ta‘lim standartlarida adabiyot
ta‘limining maqsad va vazifalarining eng muhimlari sifatida quyidagilar
ko‗rsatiladi:
- o‗quvchilarning yosh xususiyatlarini e‘tiborga olgan holda, milliy va jahon
adabiyotining eng munosib namunalari bilan tanishtirish asosida ularning qalbida
vatanparvarlik, ezgulik, insonparvarlik singari yuksak insoniy fazilatlarga nisbatan
rag‗bat, mehr va muhabbat uyg‗otish;
- ularni fuqarolik va vatanparvarlik ruhida, adabiyotga, milliy, madaniy-
ma‘rifiy qadriyatlarga nisbatan hurmat ruhida tarbiyalash;
- ularning boy ma‘naviy dunyosini shakllantirish;
- badiiy asar va uning poetik xususiyatlarini o‗rganish asosida o‗quvchida
tanqidiy fikrlashga oid ko‗nikma va malakalarni hosil qilish;
72
- ulardagi mustaqil fikrlash, ijodkorlik qobiliyatlarining shakllanishi va rivoji
uchun imkoniyat yaratish;
- ularda har qanday ma‘naviy xurujlarga nisbatan sog‗lom va baquvvat
e‘tiqodga tayanadigan immunitetni shakllantirish;
- so‗z san‘ati vositasida o‗quvchining individual va shaxslik fazilatlarini
rivojlantirish
Biz darsliklarda o‗quvchilarning yosh xususiyatlari e‘tiborga olinganligini
darsliklarning yutug‗i deb baholaymiz. Chunki 5-sinf darsligida berilgan ma‘lumot
keyingi darsliklarda takrorlanmaydi, balki to‗ldiriladi. 5-sinf o‗quvchilarini
zeriktirib qo‗ymaslik uchun berilmagan tarixiy sanalar va asarlarining nomlari
yuqori sinflar uchun mo‗ljallangan darslikda beriladi. Buning asosiy sababi esa
o‗quvchilarning eslab qolish qobiliyati shakllanib bo‗lganligida. Agar Zahiriddin
Muhammad Bobur hayoti haqida so‗z yuritganda shunchaki hikoya tarzidagi
ma‘lumot berishdan cheklanib, uning zamondoshlari, shogirdlari yoki yozuvchi va
shoirlar tomonidan berilgan fikrlar ham darsliklardan o‗rin olganda edi,maqvadga
muvofiq bo‗lar edi. Bobning yakunida bir soatlik ochiq dars islanmasi namuna
sifatida berildi.
Xullas, badiiy adabiyot qaysi janr va mavzularda yozilmasin, undan kutilgan
asosiy maqsad insonni tarbiyalashdir. Shu jihatdan qaraganda, Zahiriddin
Muhammad Bobur ijodi o‗ziga xos axloqiy-ta‘limiy, ma‘naviy ma‘rifiy
ahamiyatga ega. Bu asarlarning umumiy ruhi insonni komillik ruhida
tarbiyalashga qaratilgan.
|