Menejerlikning xususiyatlari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi muhammad al-xorazmiy...

2.1.3. Menejerlikning xususiyatlari
Rahbarning sifat xislatlarini belgilovchi mezonlar ko’p. Biroq, quyidagi ijobiy xislatlar ular orasida a’lohida mavqega ega:
Dovyuraklik - bunday rahbarda mardonavorlik, botirlik, dadillik mavjud bo’ladi. Ular omadsizlikdan qo’rqmaydi. Qo’rquv ularni jasoratga chorlaydi va zafarlarga olib keladi. Har bir yangi harakatni taraqqiyotga va hayotiy tajribalarga erishtiradi.
Sabrlilik - bunday rahbar muvafaqiyatga birdaniga erishishi mumkin emasligini yaxshi tushinadi. Unga faqat bardosh va sabr-toqatli bo’lib, sabot-matonat bilan qiyinchiliklarni engish orqali erishish mumkinligini biladi. Chidam, sabr to’g’risida Abdullo Avloniy shunday degan edi:
Sabr shunday bir kuchli narsadirki,
g’azabni shijoatga,
kattalikni tavoze’ga(kamtarlikka)
yomonlikni yaxshilikka
aylantirmakka quvvati etar.
|
Bir hakimdan so’radilar: “Odamlarni o’zingdan uzoqlatirmaslikning chorasi nima?”. U dedi: “Chidam va muloyimlik”. Yana undan: ”Mushkul narsalarni qanday hal qilsa bo’ladi ?” deb suradilar. U yana “Chidam va muloyimlik bilan !”deb javob berdi.
Yaxshi niyatlik – bunday rahbar xayrihoh va iltifotli bo’ladi, kishilarga nisbatan doimo yaxshi niyatda bo’ladi. O’zidagi kanoatsizlikni g’irrom raqobatchilik yo’li bilan emas balki xayrihohlik yo’li bilan bartaraf qilishga harakat qiladi. Uning hayotidagi shiori hasad emas, balki:
“Birni ko’rib shukur qil, birni ko’rib fikr qil” - degan shiordir.
|
Shu o’rinda qo’yidagi hikmatli so’zlarni ta’kidlash o’rinlidir. Uch dardga davo yo’qdir:
dangasalikdan kelgan kambag’alikka;
hasaddan tug’ilgan dushmanlikka;
xo’jayinlikdan kelib chiqqan kasallikka.
Sog’lom shubhalilik – bunday rahbar ko’pincha “har narsada shubhada bo’l” degan shiorga amal qilsa-da, biroq nosog’lom shubha – bu xoin, u kishilarni urinib ko’rishdan qo’rqitib, erishishlari mumkin bo’lgan yaxshi narsalardan ko’p hollarda mahrum etilishni yaxshi biladi. Shu bilan bir qatorda ular o’z kuchiga ishonish, unga sog’lom shubha bilan qarash ishchan mas’uliyatli qarorlarni qabul qilishga chorlashini, ularni bajarish yo’lida kishi kuchiga kuch qo’shishni yaxshi tushunishadi.
Kamtarinlilik – bunday rahbar kamtarlikning deyarli har doim ist’edodga to’g’ri proportsional ekanligini, kamtarlikning etishmasligi esa nodonlikning darakchisi ekanligini yaxshi tushunadi. Ular:
“Kamtarlik - jasorat toji”;
“Kamtarga kamol, manmanga – zavol”;
“Kamtarlik ko’kka ko’tarar, manmanlik erga kiritar”;
“Kamtar kerilmaydi, mol-dunyoga berilmaydi”;
“Kamtarlik a’lodir, mag’rurlik balodir”
|
kabi halq maqollariga rioya qilishadi.
Ular kamtarin rahbarning;
o’zini boshqalardan ustun qo’ymasligini;
ilmu fan yoki mehnat sohasidagi yutug’i bilan mag’rurlanmasligini;
katta-kichikni birdek hurmat qilishini;
odamlar og’irini engil qilishini;
xushmuomala bo’lishini;
qanday davrada bo’lmasin doimo o’zini oddiy tutishini;
shonu shuhratga uchmasligini yahshi anglashadi.
Samimiy xushmuomalalilik – bunday rahbar sofdil, ochiq ko’ngil bo’ladi, chin yurakdan gapiradi. Qo’l ostidagilarga sadoqat bilan ixlos qo’yib xizmat qiladi. Ular samimiylikning og’ir va juda nozik masala, u aql va chuqur ma’naviy odobni talab etishini, shuningdek, kimki o’zgalar bilan nosamimiy munosabatda bo’lishga odatlangan ekan, u pirovard natijada o’zi-o’ziga ham samimiy bo’lolmay qolishni yahshi tushunishadi.
Donolarning aytishlaricha xushmuomalakning o’nta belgisi bor. Ular quyidagilar: insof, aql, ilm, hilm (muloyim), oliyjanoblik, ko’rkam fe’l, yaxshilik, sabr va muloyimlik.
Rahmdillik - bunday rahbar barchaga rahm- shavqtli bo’ladi. Ular boshqalarni ko’p narsada kechirishadi, ammo o’zlarini esa hech narsada kechirishmaydi. Ular rahm-shavqat insonlarning eng oliy fazilatlaridan biri ekanligini, rahm-shavqatli kishi doimo odamlarga yordam qo’lini cho’zishini, ojiz va notavon kishilardan xabar olib turish lozimligini yaxshi tushunadilar.
Xushxulqlilik - bunday rahbar inson go’zalligining asosi uning chiroyli xulqida ekanligini, aynan xushxulqlik insonni ulug’likka olib borishni, yoqimli xulq egasidan barcha katta-kichik xursand bo’lishini, bunday xulq egasi boshqalarni xursand qilishdan tashqari, ham o’zi doimo xursand yurishini, boshqalardan esa o’ziga muhabbat va muloyimlik qaytishini yaxshi tushunadi.
Donolarning fikricha, xushxulqlikning o’nta nishonasi bor:
1. Yaxshi ishlarda odamlar bilan hamisha birga bo’lish;
2. Nafs ko’yiga kirmaslik;
3. O’zgalar ayibini qidirmaslik;
4. Birovda biror ayb sodir bo’lsa, uni yaxshilikka yo’yish;
5. Aybdor uzr surasa, aybni kechirish;
“Kechira olishlik-mardlik, kechira bilmaslik
nomardlik sanaladi” (Amir Temur o’gitlaridan.)
6. Muhtojlar hojatini chiqarish;
7. O’zi haqida o’ylayvermay, boshqalar haqida ham qayg’urish;
8. O’z aybiga iqror bo’lish;
9. Ochiq yuzli bo’lish;
10. Xushmuomala bo’lish.
Qanoatlilik - bunday rahbar qanoatsizlikdan keladigan ofatlarni, ya’ni nafs balosi, hasad, xudbinlik, baxillik, tamagirlik kabilarni yaxshi anglaydi. Ular nafs balosi odamni har kuyga solishini, nafsini tiygan hurmat- izzat topishini va bexavotir yashashni, qanoatning esa, izzatning asosi, o’lmaydigan boqiy xazina, qurimaydigan daraxt, zavol topmaydigan mulk ekanligini yaxshi tushunishadi.
Obro’-bu hamma tomonidan tan olingan hamda mehnat evaziga orttirilgan, rahbar uchun zarur ishonch va qalqondir. Ayni paytda har bir rahbar o’zidan yuqori tuzuvchi rahbarlar oldida ham, o’ziga bo’ysinuvchi xodimlar oldida ham, o’zi bilan huquqi teng boshqa rahbarlar oldida ham obro’ga ega bo’lishi lozim.
Obro’ halol mehnat, tashabbuskorlik va o’z vazifasiga mas’uliyat bilan munosabatda bo’lish, jamaoa a’zolariga talabchanlik va g’amxo’r bo’lish, o’z ishini chuqur bilish bilan ortiriladi.
Shuni esda tutish lozimki, xizmat mavqei o’z-o’zidan obro’ keltiravermaydi. Rahbar xizmat mavqeiga faqat muayyan ne’matlardan foydalanish usuli deb qaramasligi zarur. U shuni yoddan chiqarmasligi kerakki, rahbarlik mansabiga saylab qo’yilgan yoki tayinlangan ekan, endi faqat bitta afzallikka ega bo’ladi, u ham bo’lsa:
O’z jamoasi, umuman xalq manfaati uchun bor kuchi bilan ishlashi, elim deb, yurtim deb yonib yashash kerak.
Rahbar shu talablarga rioya qilmas ekan u o’z rahbarlik usulida quyidagi salbiy hodisalarga yo’l qo’yishi, pirovardda esa o’z obro’yini ketkizishi va el nazaridan qolishiga sabab bo’lishi mumkin.
|