ETUKLIK DAVRI PSIXOLOGIYASI

ETUKLIK DAVRI PSIXOLOGIYASI
YOshlik davri 23-28 yoshlardan iborat bo‘lib, bu darvning o‘ziga xos bo‘lib, bu davrning o‘ziga xos xusuiyatlaridan biri ijtimoiy hayotning barcha jabaxalarida kamolga erishgan shaxs sifatida faol ishtirok qilish va ishlab chiqarishda mexnat faoliyatini amalga oshirishdan iboratdir. YOshlarning mexnat faoliyati quyidagi uchta muhim belgisi bilan boshqa Yosh davrlardan farqlanadi:
Mutaxassislikning moxiyatiga, ishlab chiqarish shart-sharoitiga, mehnat jamoasi a’zolarining xususiyatiga moslashish (ko‘nikma)- mexnat faoliyatining dastlabki yillari (ta’minan1 yildan 3 yilgacha) jamoada o‘z o‘rnini topish va qadr qimmatga erishish;
Mutaxassis sifatida o‘zini takomilashtirish uchun ijodiy izlanishni amalga oshirish yoki kasb-korlik maxoratini egallash;
Maxorat sirlaridan foydalanish, tashabbus ko‘rsatish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda ijtimoiy etuklikni namoyish qilish yoki ijod faoliyatidagi barqaror ijod bosqichida bir tekis 10 yillab ishlab sifatli maxsulot yaratish namunasini ko‘rsatish.
YUqoridagi bosqichlar barcha kasbkor egalariga xos bo‘lsa-da, lekin ishlab chiqarishga ertaroq va kechroq kirib kelgan odamlar o‘rtasida Yosh jixatdan tafovut mavjud bo‘ladi. Masalan, kasb-xunar kollejlarini tamomlagan yigit-qizlar o‘z mexnat faoliyatini oliy ma’lumotli yoshlardan oldin boshlaydilar, biroq ular ham mazkur bosqichlarni bosib o‘tishlari shart.
Xozirgi mutaxassislarning ko‘pchiligi o‘quv yurtlaridagi nazariy bilimlar bilan amaliy ko‘nikmalar o‘rtasida uzilish mavjudligi sababli mustaqil faoliyatning dastlabki kunlaridan boshalab qator qiyinchiliklarga duch keladilar. Bu qiyinchiliklar o‘z moxiyatiga ko‘ra 3 xildir:
a) ijtimoiy qiyinchiliklar: notanish muhitni shart-sharoitlari, shaxslararo munosabatlarlar, mexnat jamoasining saviyasi, undagi kishilarning xarakter xislatlari, ishlab chiqarish jamoasining qadriyatlari, ma’naviyati, anxanalari va xakazo;
b)bilim va bilimga oid qiyinchiliklar: maxsus o‘quv yurtida olgan bilimlaridagi uzilishlar, saviyaning cheklanganligi, ijodiy izlanish faoliyatining zaifligi, tashabbuskorlikning etishmasligi va boshqalar;
v) mutaxassislik bilan bog‘liq o‘ziga xos qiyinchiliklar, ishlab chiqarishning moxiyati, xususiyati, texnologiya, qurilmalar, asboblar, amaliy ko‘nikmaning bo‘shligi yoki ular bilan etarli darajada tanishmaganlik, kasbning iqtisodiy negizini to‘la anglab etmaslik, xavfsizlik texnikasi muammolari oldida lol qolish.
Bu qiyinchiliklarni engish davridagi insonniing ruxiy xolatlari, jarayonlari, va xususiyatlarida miqdor hamda sifat o‘zgarishlari ro‘y beradi.
Psixofiziolog P.P.Lazarevning fikricha, eshitish, ko‘rish, periferik va kinesttetik sezgirlikningo‘zgarishi 20 yoshdan boshlanadi. Bu ma’lumotni chet el psixologlari Ful’ds, Raven, Pako kabilar yanada rivojlantirib aqliy va mantiqiy qobiliyatning mezoni 20 Yosh deb xisobladilar. B.G.Anan’ev o‘zining ilmiy tadqiqotlarida yoshlik davrida yigit va qizlardagi o‘zgarishlarni murakkab shaxs jixatlaridan umumiy ruxiy xolat, verbal va noverbal aqliy (mantiqiy funksiyalar) sodda jarayonlargacha (organizmdan issiqlik paydo bo‘lishdan metobolizm-modda almashinuvigacha), xatto shaxsning xususiyatigacha bo‘lgan xolatlarni o‘z ichiga qamrab olishini matematik usullarga aoslangan ilmiy ma’lumotlar va ularning chuqur sifat tahlili orqali ko‘rsatib o‘tadi. Ko‘zlarning farqlashdagi sezgirligi inson yoshiga qarab o‘zgarishini tadqiq qilgan S.V.Kravkov ko‘rish sezgirligining ortishi 25 yoshgacha davom etishini, barqarorlashuvi esa 25 yoshdan keyin ham davom qilishini ta’kidlaydi. B.G.Anan’ev labaratoriyasidan olingan natijalar inson funksional darajasining 23-27 yoshlaridagi yigit-qizlarda 44%, funksional xolatning barqarorlashuvi 19,8%, funksional darajasining pasayishi 36,2% tengdir. Bu ma’lumotlar kamolot bosqichining turli mikrodavrlarida o‘sish jihatlarining o‘zaro munosabati xar-xil kechishini ko‘rsatib turibdi. YU.N.Kulyutkin katta kishilarning diqqat, xotira, tafakkur, bilish jarayonlarini birgalikda oraliqni tekshirib, 22-25 yoshlarda diqqat va xotira 100,5% tafakkur 102,5%(xotira 97,0 ballga tengligini 26-29 yoshlarda esa diqqat 102,8 xotira 97,0 tafakkur 95,0 ball ekanligini isbotlab berdi. Amerikalik olim V.SHevchuk voyaga etgan odamlarda ijodiy faoliyatning boshlanish nuqtasini tadqiq qilib, 11-20 yoshlar oralig‘ida 12,5%, 21-30 yoshlarda esa 66% ekanini aniqladi. Ziyolilarning ilmiy maxsuli dinamikasini o‘rgangan Z.F.Esarova uning boshlanishi matematiklarda 18-23, fiziklarda 24-27, biologlarda 25-31, psixologlarda 27-30, tarixchilarda 27-32, filologlarda 28-33 yoshlarni tashkil qilishni ko‘rsatib o‘tadi. YOshlarning ijtimoiy hayotda qatnashuvini o‘rgangan V.SHevchuk ijtimoiy faoliyatga kirishni eng yuqori cho‘qqisi 25 Yosh ekanini aniqlab, bu xol odamlarning 45,4% bo‘lishini ma’lum qiladi. Uning fikricha, qolgan Yosh davrlarida insonning jamoatchilik faoliyati nisbatan juda kichik birlikni tashkil qiladi, xatto u 45 yoshda 3% teng bo‘ladi.
Kishilarda ko‘rish maydoni chegarasi xususiyatini o‘rgangan L.N.Kuleshova va M.D. Aleksandrovalar 18-35 yoshlardagi xaydovchilarda uning uch xil: normadan ortiq 11%, normada 47%, qolgalarida etalon bo‘yicha normadan kam bo‘lishini ta’kidlaydilar. 23-28 yoshgacha davrda qator funksiyalar darajasining o‘zgarishi, takomilashuvi: ko‘rish maydonining ko‘lami, ko‘z bilan masofani chamalash, fazoviy tasavvur, bilish darajalari; anglash, diqqat va idrokning yaxlitligi hamda o‘zgarmaslikning o‘sishi boshqa faoliyat va ko‘rish ta’sirchanligi, qisqa muddatli ko‘rish xotirasi yoki mustaxkamlanishi namayon bo‘ladi: 22-25 yoshlarda 2 xil omillar doirasi vujudga keladi va ular mnemologik va attensional majmuasidan iborat bo‘ladi.
YOshlik davrida yigit-qizlar kamolotiga 3 ta muhim psixologik mexanizm; mehnat jamoasi, oila mikro muhiti va norasmiy ulfatlar ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, mexnat jamoasidagi psixologik iqlim, ma’naviyat olami, berqarorlik, ijtimoiy ong, ijtimoiy qadriyatlar, muayyan an’analar va odatlar yangi a’zoning xarakterida ijobiy yoki salbiy o‘zgarishni vujudga keltirish mumkin. Mazkur ta’sir natijasida asta-sekin umuminsoniy fazilatlar tarkib topishi yoki muayyan shaxsiy nuqtai-nazar yo‘qolishi mumkin. Mexnat jamoasiga yangi quyilgan a’zo unda o‘z o‘rni va qadr-qimmatini qaror toptirish uchun bir qator yon berishga, o‘z maslagidan sal bo‘lsa-da chetlashishga majbur bo‘ladi. Bu yo‘l jamoasidagi psixologik iqlimga moslashish maqsadida ichki ruxiy ziddiyatlarga, murakab kechinmalarga, unsiz tug‘yonga qarshi qo‘yilgan qadam xisoblanadi. SHuning uchun yakka shaxs xarakterini shakllantiruvchi yoki uning mustaqil ichki rishtalarini emiruvchi omil mexnat jamoasidagi ijtimoiy fikrdir. Jamoaga bo‘ysunish xar bir a’zoning burchidir. Ayrim xollarda ko‘pchilikning tazyiqiga uchragan shaxsda prinsipiallik, adolatlilik singari xislar, shaxsiy nuqtai-nazar bo‘shashib qoladi., natijada unda ikkilanish tuyg‘usi paydo bo‘ladi. YOshlik gashtini surayotgan yigit va qizlar ota-onasiga, buva-buvisiga, opa-singillariga, aka-ukalariga, turmush o‘rtog‘iga farzandlariga oqilona munosabatda, oila a’zolarining har biri bilan to‘g‘ri muloqotda bo‘lishi, muayyan qoidaga asoslangan muomala qilish shart. Oiladagi shaxslararo munosabatlar ko‘lami kengligi sababli bir nechta bosqichli muloqotga asoslanishi shart. Lekin oila tinchligi, totuvligi va axilligiga xalal bermaslik niyatida Yosh yigit va qizlar vijdon amriga qarshi xatti-xarakat qilishga ham majbur bo‘ladilar. O‘z maslaklari, fikrlari, shaxsiy qarashlariga xilof yo‘l tutadilar. Dilkashlik uchun har bir oila a’zosi bilan umumiy «til» topishga intiladilar. SHunga ko‘ra oila muhiti ham yigit qizlarning ruxiyati hamda ma’naviyatini o‘zgartiradigan omil vazifasini o‘taydi.
Inson uchun psixologik mexanizm rolini bajaruvchi yana bir omil ulfatlar davrasidir. Ulfatlar odatda shaxsiy mayli, qiziqishi, intilishi, orzu-istagi, maqsadi, qarashalri, yoshi va xulqi bir-biriga mos tengdoshlardan iboratdir. Ko‘ngilchanlik, do‘stlar ra’yiga qarshi bormaslik tufayli yoshlar xarakterida xislar, barqaror e’tiqod, ilmiy dunyoqarash, ichki kechinmalar, mustaqillik va tashabbuskorlik tuyg‘ulari namayon bo‘ladi, ya’ni «Do‘sting uchun zaxar yut» qabilida ish tutiladi. Natijada maxsuliyatsizlik, loqaydlik, ikkiyuzlamachilik, bevafolik singari illatlar tarkib topa boshlaydi. SHuni alohida ta’kidlash kerakki, ulfatlar davrasida yangi fazilatlarni ishbilarmonlikni, amaliy ko‘nikmalarni egallash imkoniyati ham yuzaga keladi.
SHu boisdan ulfatchilikka faqat maishat nuqtai-nazaridan yondoshmay, uning mazkur imkoniyatlaridan foydalnish ayni muddaodir.
YOshlik davri insonning kuch-quvvatga orzu havasga, ijodiy rejalariga, izlash va izlanishlariga, imkoniyatlarga boy davridir. Kelajak taqdiri, mo‘lko‘lchilik, farovonlik, madaniyat yoshlarga bog‘liq, shuning uchun ularning istiqbol rejalari, yaratgan loyixalari, shakllanayotgan ma’naviy va ruxiy olami xech kimni befarq qoldirmasligi kerak.
Kamol topishning bu bosqichiga 28-35 yoshlardagi erkak va ayollar kiradilar. Etuklik davrida odam o‘zining barcha kuch-quvvati, qobiliyati, aql-zakovati, ichki imkoniyatlarini o‘z kasbiga ijtimoiy faoliyatiga, jamoat ishlariga to‘la safarbar qila oladi. Erkak va ayollarning bu davrda mehnat va ijtimoiy faoliyatida muayyan tajribaga egaligi ularni istiqbol sari etaklaydi. Etuk shaxsning boshqalarga munosabati, ularni baholashi, dinamik stereotipda sezilarli o‘zgarishni yuzaga keltiradi. U endi faqat o‘zining xatti-xarakati uchun emas, balki boshqa odamlarning qilmishlari, uchun ham javobgarligini anglay boshlaydi, ayniqsa, hayot tajribasiga ega bo‘lmagan yoshlarning o‘z farzandlarining xulq-atvori, yurish-turishi uchun ham kuydiradi, ularga imkoniyat boricha yordam berishga intiladi.
Etuklik, kattalik, donishmandlik, rahnamolik, g‘amxo‘rlik, xomiylik davridir. Boshqa Yosh davrlaridagi kabi mazkur davrda ham muayyan darajada inqiroz bo‘ladi. Bu davrda inson qanday ishlarni amalga oshirishga, qaysi imkoniyatlardan foydalanmagani, ayrim xatolar, tushunmovchiliklar sababli, ko‘ngilsizliklar vujudga kelganini anglay boshlayli. O‘ziga o‘zi xisob berish shu davrning muhim psixolgik xususiyatidir. Organizmdagi ayrim o‘zgarishlar, umrning tez o‘tishi, kishini qattiq tashvishga va iztirobga soladi. U bundan keyingi hayotning har bir daqiqasidan unumli foydalanishga qaror qiladi. Ayrim orzu istaklarini amalga oshirish uchun jismoniy va ruhiy imkoniyatlari etishmasligini anglash uning psixikasida «turg‘unlik» tuyg‘usini vujudga keltiradi. Buning asosiy sababi 33-35 yoshlarda mnemologik-attension majmua tubdan qayta qurilishidir. YAxlit mnemologik markazning mnemik (xotira) va mantiqiy (tafakkur) qismlariga ajralishi ro‘y beradi. Attensional xolatning omilari saqlanib qoladi, lekin katta yoshdagi inson intellektida xotira va taffakur muhim o‘rin tutadi. Biroq o‘zgarishlar uning ruhiy dunyosida, kechinmalarida, his-tuyg‘ularida chuqur iz qoldirmaydi, etuk shaxs xotirasida illyuzion xususiyatga ega bo‘lgan tasavvur obrazlari (yoshlik tuyg‘usi, kayfiyati, orzusi, xom xayoli) saqlanib qoladi. Etuklik bosqichida jismoniy va aqliy imkoniyatlardan to‘laroq foydalanish ko‘nikmasi paydo bo‘ladi. Bu xol butun kuch-quvvat, aqliy, zo‘riqish, iroda kuchi, asab taranglashuvi xisobiga emas, balki muayyan ko‘nikma, malaka va mahorat asosida ro‘y beradi.
Etuklikning turli davrlarida kamol topish jabhalarining o‘zaro munosabatini tadqiq qilgan B.G. Anan’ev labaratoriyasida xodimlari 29-32 yoshlarda funksional darajaning oshishi 46,2 barqarorlashuvi 15,8 funksional darajaning pasayishi 38,,0, 33-35 yoshlarda 11,2, 33,3%, 55,5% tashkil qilishni aniqlashgan
YU.N.Kulyutkin tadqiqotining natijasiga qaraganda, 30-35 yoshlarda diqqat 102,8, xotira 99,5, tafakkur 102,3 birlikka barovardir. Etuklik davri faoliyatining maxsuldorligini o‘rgangan G.Leman uning cho‘qqisi kimyogarlarda 30 yosh, matematiklarda 30-34, geologlarda 30-35 Yosh ekanligini va o‘rtacha maxsuldorlik cho‘qqisi 37 yoshda bo‘lishni qayd qilgan. Psixofiziolog S.V.Kravchkov ko‘zning farqlash sezgirligi yoshga qarab o‘zgarishini 4 yoshdan 80 yoshgacha bo‘lgan odamlarda tekshirib, sezgirlikning ortishi 25 yoshgacha, sezgirlikning barqarorlagshuvi 25-50 yoshgacha davom etishi mumkinlini aniqlagan.
Z.F.Esarova oliy maktab o‘qituvchilari aqliy faoliyatining maxsuldorligi muammosini tadqiq qilib, kandidantlik dissertatsiyasini yoqlashni matematiklar-26, psixologlar-32, filologlar-34, tarixchilar-31, fiziklar-30, biologlar-32 yoshida amalga oshirish mumkinligini aniqlagan.
Kamolotning birinchi bosqichidagi etuk kishilarda ijtimoiy faoliyatida qatnashish istagi 30 yoshda 18,3%, 35 yoshda 6,2% ni tashkil etadi. V.SHevchuk demak, ijtimoiy tashkilotlar faoliyatida qatnashish ko‘lami torayib boradi. Bu davrda erkak va ayollarning tafovutlari namayon bo‘ladi: jismoniy, jinsiy, ruxiy kamoloda ayollar ilgarilab kelgan bo‘lsalar, endi erkaklar oldinga o‘tib oladilar va bu xol inson umrining oxirigacha saqlanib qoladi. Etuklik davrida ijodiy faoliyatning maxsuldorligini Z.F.Esarova quyidagi mezonlar bilan o‘lchashni lozim topadi:
e’lon qilingan ilmiy ishlarning miqdori:
chop qilingan asarlar ichida o‘quv qo‘llanma, darslik va monografiyalarning mavjudligi;
ilmiy tadqiqotda yangi yo‘nalishning ochilishi;
ilmiy muammoni hal qilishda yangi usulning kashf etilishi;
ilmiy maktabning tashkil qilinishi;
boshqa mualliflarning ishlariga murojaat qilish va ilova berish miqdori;
o‘qituvchining ilmiy ma’lumotlaridan talabaning mustaqil ishlaridan foydalanish ko‘lami:
o‘qituvchi raxbarligidagi diplom va dissertatsiya ishlarning miqdori va sifati;
o‘qituvchining ilmiy faoliyatidagi muvaffaqiyat munosabat bilan taqdirlanish;
dotsent va professor degan ilmiy pedagogik unvonlarga sazovor bo‘lish kabilar.
Mazkur yoshda shaxsiy hayotdagi yutuqlar, g‘alabalar yoki muvaffaqiyatsizliklar kishining ruhiy dunyosiga qattiq ta’sir etadi. Natijada unda takaburlik, mag‘rurlik xislari paydo bo‘ladi, o‘zining boshqalardan ustun qo‘ya boshlaydi yoki aksincha, hayot zaxmatlari unda loqaydlik tuyg‘usini vujudga keltiradi. Lekin har ikkala ko‘rinishga ega bo‘lgan ruxiy xolat ham oila a’zolari, tengqurlari , mexnat jamoasi, a’zolarining ta’siri orqali asta-sekin muayyan yo‘nalishga tushib qoladi. Umuman, kamolot bosqichidagi odamlar istiqbol rejasi bilan xarakat qiladi, voqelikka turmush ikir-chikirlariga. Tabiat, jamiyat koinot, xodisalariga befarq qaramaydilar, imkoni boricha xotirjamlik, totuvlik, tinchlik, do‘stlik, dunyo lazzatlaridan oqilona foydalanish tuyg‘usi bilan yashaydilar.
Etuklik davri 36-55 (60) yoshlardagi erkak va ayollarni o‘z ichiga oladi. Mazkur davrda ijodiy faoliyatni qaytadan baholashda o‘z ifodasini topuvchi yangi xislat namayon bo‘ladi. ular shu kungacha mehnat faoliyatida miqdor ketidan quvib yurgan bo‘lsalar, endi mexnat maxsulining sifati ustida bosh qotira boshlaydilar. Oilaviy turmushga ijtimoiy hayotga, yashashning maqsadiga, inson qadr-qimmatiga, tevarak-atrofga, o‘zlariga va boshqa odamlarga yangi mezon bilan qaray boshlaydilar. Turmushning ikir-chikirlari, ijtimoiy-xodisalarga vazmin, sabr-toqat bilan hayot tajribasiga suyangan holda munosabatda bo‘ladilar, har bir narsaning nozik tomoni yoki yomon oqibati xaqida o‘z fikrlarini biladiradilar. Hayotda qo‘ldan boy bergan imkoniyatlari, xato va kamchiliklari ularda etti o‘lchab, bir kes qabilida ish tutish tuyg‘usini vujudga keltiradi. SHuning uchun ular umrining biror daqiqasi bekor o‘tishiga achinadilar. YOshlik yillarida yo‘qotganlarini aql-zakovat, donishmandlik bilan to‘ldirishga intiladilar. Etuklik davrining ikkinchi bosqichida qarilik alomatlari ko‘proq o‘rin egallay boradi, uning boshlanish nuqtasi 45-50 yoshlardir. Lekin odamlarning o‘ziga xos xususiyatlariga ko‘ra bu chegara turlicha, masalan, bu bir kishida 60 yoshda, boshqa birida esa 70 yoshda bo‘lishi mumkin. SHu sababli Yosh davrning chegaralari faqat shartli belgilanadi. Bu omil odamlar yashayotgan oila muhitiga, tarixiy-ijtimoiy shart-sharoitga jo‘g‘rofiy iqlim va xokozolarga ham bog‘liqdir.
Mazkur Yosh davrning o‘zgaruvchanligini insonning biologik,ijtimoiy va tarbiyaviy omillari (irsiy alomat, ijtimoiy muhit, uzluksiz tarbiyaviy ta’sir) belgilaydi. YU.N.Kulyutkin bir xil davrdagi odamlarda har-xil jarayonlar, xolatlar, xossalar, xususiyatlarning o‘sishi, o‘zgarishi baravar emas, balki ularning birovdan oldin xotira, keyin tafakur, boshqa birovda aksincha, rivojlanishni, bir psixik jarayonning zaiflashuvi, ikkinchisini jadal sur’at bilan o‘stirishini o‘qtiradi.
SHaxsning o‘z ichki imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga intilishi faoliyatning barcha turlarida ma’naviy va ruhiy jihatdan o‘zini anglashini yanada takomillashtirdi. Etuklik davridagi erkak va ayollarning o‘zligini anglashdagi «Men» uch xil ko‘rinishdan ifodalanadi: «Men» ko‘pincha «Men-obraz» shaklida o‘zi tomonidan talqin qilinadi. SHaxsning «Men-obrazi»
1.retrospektiv «Men» dan iborat bo‘lib, o‘tmishdagi o‘zligini aks ettiradi;
aktual «Men» sifatida tasavvur etilib, o‘zining hozirgi davrini ifodalaydi;
ideal «Men» obrazi esa yaqin kelajakda o‘zini qanday tasavvur qilish bilan bog‘liq holda yaratiladi.
SHuning uchun o‘z imkoniyatlarini hayotda to‘la safarbar qilish istagi ijtimoiy turmushning barcha jabhalarida o‘zining o‘tmishi obrazini xozirgisi bilan solishtirib, shaxsiy ideal modelini vujudga keltiradi, shaxs mazkur modeliga asoslanib, turmush rejalarini, xatti-xarakat maqsadini, usul va vositalarini tanlay boshlaydi. Insonning o‘tmishdan xozirgi kunda, xozirgi kundan kelajakka intilishi o‘zini anglashning bosh mezoni xisoblanadi. O‘zligini anglashning boshqa mezonlari ham mavjud bo‘lib, o‘zini o‘zi baxolash, nazorat qilish, tekshirish, qo‘lga olish, o‘ziga buyruq berish kabilarda aks etadi. O‘zini anglash ko‘pincha, o‘ziga boshqa kishilar:
A)yoshi ulug‘ odamlar;
B)tengdoshlar;
V)o‘zidan kichik odamlar nuqtai-nazaridan qarashda ko‘rinadi.
Mazkur Yosh davridagi odamlarning ko‘rish maydonini o‘rgangan L.N.Kulenova va M.D.Aleksandrovalar 36-50 yoshli erkaklarda ko‘rish chegarasi quyidagicha ekanini aniqlaganlar:
Normadan ortiq 4%, normada 53%, qolganlari normadan kam. YU.N.Kulyutkin 36-40 yoshli sinaluvchilarda diqqat, xotira, tafakkurning 0-130 gacha shkalada 94,8, 93,7, 99,0 birligiga ega ekanligini isbotlab berdi. B.G.Anan’ev esa mazkur yoshdagilarda shaklni idrok qilishni bipopulyar va mopopulyar yo‘llarida muayyan darajada tafovutlar yuzaga kelishini aytadi.
Qator olimlar (Klapared, Mayle, Bellis, Filipp) mazkur yoshdagilarning tovush va yorug‘likdan ta’sirlanish vaqti o‘zgarishini o‘rganganlar. Olingan ma’lumotlar amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, o‘z qimmatini xozirgacha saqlab kelmoqda. Ful’de, Raven, Pako kabi tadqiqotchilar intelektning qobiliyatini tekshirib, 30 yoshda 96, 40 yoshda 87, 50 yoshda 80, 60 yoshda 75% bo‘lishni aniqlaganlar. Ularning ijtimoiy faoliyatiga kirish xususiyatini faollik nuqtai- nazaridan V.SHevchuk 35 yoshidagi odamlarning 6,2% bu faoliyatda qatnashish istagini bildirsa, 40 yoshda 2,2% qatnashishini xoxlaydi, 2,8% esa undan chiqishga qaror qiladi. Ahvol shunday davom etadi.
Z.F.Esarova oliy maktab o‘qituvchilarining ijodiy faoliyatini xususiyatlarini o‘rganib, doktorlik ishlarini yoqlashni matematiklar 33, psixologlar 46, filologlar 46,tarixchilar 47, fiziklar 37, biologlar 40 yoshda amalga oshirishni aniqlagan. Umuman etuklik davrining ikkinchi bosqichiga mansub kishilar bir tomondan, butun imkoniyatini mehnat va ijtimoiy faoloyatlariga bag‘ishlanadi, ikkinchi tomondan, ijtimoiy faolliklari susayib boradi. CHunki, insonning keksayishi ham quvonchli, ham o‘tinchli damlarga, kechinmalarga, xis-tuyg‘ularga serobligi bilan boshqa Yosh davrdagi odamlardan ajralib turadi. Xotirjam dam olish istagi bilan ijtimoiy faoliyatdan uzoqlashish tuyg‘usi o‘rtasida inqiroz vujudga keladi. Qanday qarorga kelish, ya’ni mehnat jamoasi bilan aloqani uzmaslik yoki mutlaqo ijtimoiy faoliyatdan cheklanish muayyan xolatlardagi motivlar kurashiga bog‘liqdir. Xozirgi zamon kishilarining o‘rtacha umr ko‘rishi XX asr boshlaridagiga nisbatan qariyib 1,5, 2 marta uzayganligini, etuklik davridagi erkak va ayollarning ijtimoiy baquvvatligi, ma’naviyati va ruxiyati tekisligi ijtimoiy faollikni susaytirish xaqida so‘z bo‘lishi mumkin emasligini ko‘rsatmoqda. Demak, ularning ishchanligi, aqliy qobiliyati, kasbiy maxorati, turmush tajribasi, ongining yuksakligi, ma’naviyatining boyligi, ruxiyatining sofligi yangi zafar, mexnat quvonchlari sari dadil qadam tashlashga to‘la kafolat beradi.
PSIXOGERONTOLOGIYA
Psixogerontologiya psixologiya fanining tarkibiy qismi ekanini ilmiy jixatdan S.Xoll asoslagan bo‘lsa-da, lekin bu yo‘nalishning o‘ziga xos xususiyatlari to‘g‘risida Sitseron («Katta Katon yoki keksayish xaqida» asarida), I.I.Mechnikov («Optimizm etyudlari» kitobida), O‘rta Osiyo allomalari donolik, donishmandlik xaqidagi durdonalarida falsafiy fikr va muloxazalarni bildirganlar. Amerikalik psixolog S.Xoll (1846-1924) «Keksayish» monografiyasida amaliy va metodilogik ahamiyatga molik qator g‘oyalarni ilgari surgan.
Yigirmanchi asrning 30-yillaridan boshlab keksalik davriga oid tibbiy biologik tadqiqotlarning ko‘payishi, shuningdek, inson kamolotiga shaxs sifatida yondoshishning paydo bo‘lishi psixogerontologiyaning rivojlanishiga alohida jarayon sifatida yondoshishning paydo bo‘lishi psixogerontologiyaning rivojlanishiga birmuncha ta’sir ko‘rsatadi.
Ana shu tariqa keksayishning tibbiy, ijtimoiy jixatidan yondoshish bilan bir qatorda psixologik jabhasi jihatidan yondoshish ham vujudga keldi va psixogerontologiyaning tadqiqot soxasi kengayib bordi, shu soha bo‘yicha ingliz tilida maxsus jurnallar chiqa boshladi.
Ilmiy izlanishlarning aksariyati keksayish davridagi odamlar shaxsining xususiyatlari, diqqati, xotirasi, tafakkuri, aql-zakovatiga bag‘ishlangan bo‘lib, boshqa psixik xolatlar jarayonlar juda kam tadqiq qilingan. Xozir keksayish psixologiyasi hamda psixogerontologiyani ham Yosh psixologiyasi soxasiga taaluqli degan ikki xil ilmiy nazariya mavjud. Vaholangki, ular o‘zaro bog‘liq bo‘lib bir-birini doimo ilmiy axborot va ma’lumotlar bilan boyitib turadi.
Psixogerontologiya fanida gerontologiya, involyusiya, geriatriya, geregigiena, geteroxronlik kabi ilmiy tushunchalar mavjud.
Geriatriya evolyusiyaning teskarisi bo‘lib, o‘sishdan orqaga qaytishini ifodalaydi. Gerogigiena-keksaygan odamning salomatligini saqlash va mustaxkamlash soxasidir. Gerogigiena keksa odamlarda asab, ruxiy kasalliklarning oldini olish uchun xizmat qiladi. Geteroxronlik-bir xil yoshdagi odamlarda ruxiy jarayonlarning turlicha ( xar-xil vaqt va muddat) namayon bo‘lishidir.
Psixogerontologiya fanida gerontogenezning evolyusion omillari qatorida I.V.Davidovskiy nasliy, ekologik, biologik, ijtimoiy alomatlarini kiritadi. D.Bromley insonni qarishi sikli uchta bosqichdan iborat bo‘lishini ta’kidlaydi:
1) «ishdan xizmatdan uzoqlashish» (istexfo)- 66-70 yosh:
2) keksalik (70va undan katta yosh),
3) munkillagan keksalik (xasta keksalik va o‘lim)- maksimum 110yosh.
SHu bilan birga keksayishning qonuniyatlari ham kashf qilingan, ular qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin:
Geteroxronlik(xar-xil vaqtlilik)qonuni;
O‘ziga xoslik qonuni;
Xilma-xillik qonuni.
I.V.Davidovskiy «Keksayish nima?» nomli asarida ta’kidlaganidek, inson 50-60 yoshga to‘lganda yoki, undan oshgan chog‘ida etuklikning kechikkan davriga kirib keladi. SHu yoshdagi odamlarining o‘limini XVIII asrdagi tengdoshlari bilan taqqoslansa, ularning yashash va mexnat qilish imkoniyati 75 yoshgacha uzayishi mumkin. CHunki xozirgi kunda nafaqani belgilash xaqiqiy biologik qarish yoshidan 15-20 yil ilgarilab ketgan. Bu xol aqliy mehnat bilan shug‘ullangan ziyoli odamlarda yaqqol ko‘zga tashlandi. I.V.Davidovskiy fikricha, uzoq umr ko‘ruvchilar asosan ozgina, faol, xarakatchan odamlar bo‘lib, havodan erkin nafas olishni juda yoqtiradilar, organizm faoliyatiga daxldor tinka quritar kassalliklardan xolis bo‘ladilar.
Tadqiqotchi P.P.Lazerev 1928 yilda umr o‘tishi bilan ko‘ruv apparati markaziy etnologiyasining xiralashuvini aytgan edi.
Keyinchalik, 1967 yilda amerikalik psixolog Gregori bu fikrni tajribadan o‘tkazdi va inson keksayishi bilan retseptor apparatining optik funksiyasi zaiflashadi, ko‘ruv sezgisi va idrokini xirilashtiradi, dedi. Ko‘zning rangni sezishi Yosh ulg‘ayishi bilan o‘zgarib boradi, xatto, rangni ajratish qobiliyati sezilarli darajada pasayadi.
SHuni aloxida ta’kidlash kerakki, rang ajratish, spektr nurlarining yoyilishi Ibn Sino tomonidan tushuntirib berilgan, fan olamida geteroxronik xususiyat kasb etib, spektrning qisqa va to‘kis qismida (ko‘k va qizil rangda) aniqroq aks etadi.
Psixogerontologik nuqtai-nazardan sezish vaqtini tadqiq qilgan E.N.Slkolov, E.I.Boyko, A.R.Luriyalar sezish vaqti yoki davrining informatsion funksiyasidan boshqa narsa emas deya xulosa chiqaradilar.
Ular sezish vaqtining egri chiziqli ko‘rsatkichlarini sxema tarzida ishlab chiqib, keksalik davriga xos ikkita xususiyatni chuqur tahlil qildilar. Xuddi shunga o‘xshash ma’lumotlar D.Birron, D.,Botvinnik tajribalarida ham olingan.
Psixogerontologiyada keksa erkak va ayollarning psixologik xususiyatlarini o‘rganishda ko‘proq test (sinov) dan foydalaniladi. Testlar o‘z maqsadi, moxiyati hamda tizimiga binoan bir necha ko‘rinishga ega:
1)maqsadga yo‘naltirilgan, bilim xajmini aniqlovchi standart testlar; imtixon, sinov varaqasi;
2)insonning aql zakovatini o‘lchashga moslashtirilgan aql testlari; 3)inson shaxsining fazilatlarini tekshirishga mo‘ljallangan testlar;
4) inson iste’dodi, iqtidori hamda qobiliyatining darajasini aniqqlashga qaratilgan testlar.
Keksayish davrida odamlar psixologiyasini o‘rganish testlar yordamida amalga oshishilishining sinaluvchilarda irodaviy kuch quvvat sarflash, aqliy zo‘riqish, asabdan tejamli foydalanish imkoniyatini yaratadi. SHu bilan birga testlar kishilarda (rang-barangligi uchun) qiziqish, tabiiy mayl, shug‘ullanish xis tuyg‘usini uyg‘otadi. Testlar bilan ishlashda vaqt cheklanganligi sababli ayrim nuqsonlarga yo‘l qo‘yiladi, lekin ularni aynan sinaluvchilarda muayyan vaqt o‘tganidan keyin takror o‘tkazilsa, kamchiliklar barham topishi mumkin.
Keksalar psixologiyasini tadqiq qilishga oid tajribalarda psixogerontologiyaning ayrim usullaridan keng foydalanilmoqda. Nafaqa yoshiga to‘lgan kishilarning ishni davom ettirish istagi va ulardan foydalanish extiyoji tibbiyot va ruxiyat ilmi oldida bir qancha talablar qo‘yadi. Bu talablar M.D.Aleksandrova va uning shogirdlari ta’kidlaganidek, 60 yoshdan oshgan odamlarning somatik sixatligi ularning ishlab chiqarishida qatnashishiga qanchalik imkon berishini, insonning ruxiy salomatligi ishlashda qay darajada yordamlashuvini, sog‘ldom keksa odamning psixofiziologik funksiyalari, psixik jarayonlari shaxsiy xususiyatlari va kasb korlik uchun mos kelish-kelmasligini aniqlashdan iboratdir.
SHularning so‘nggi qismini tadqiq qilish bevosita psixologlarning zimmasida bo‘lib, Yosh ulg‘ayib borishiga qarab fiziologik funksiyalarning o‘zgarishini psixometriya ma’lumotlariga tayanib muayyan usulda o‘rganishi lozim. Bu usulda bir qancha elat, jamoa, xududning xuddi shu yoshdagi axolisi bilan solishtiriladi. Tadqiqotning bu usuli ayrim ruxiy jarayonlargnning Yosh dinamikasini aniqlashga xizmat qiladi.
Asab sistemasining qarishini V.D.Mixaylova I.A.Lukasheva, M.M.Aleksandrovskaya kabi olimlarning fiziologik va gistologik tadqiqotlarida keksalarning asab sistemasi, bosh miya tuzilishi o‘zgarishi o‘rganilgan bo‘lib, bu xol makrosopiya ma’lumotlari asosida ifodalangan.
Makrosapiya ma’lumotlariga ko‘ra: a) keksalik darida miyaning og‘irligi 20-30 % yangilashadi:
b) bir davrning o‘zida miya kalla suyagining xajmi o‘rtasida kuchayadi; v) keksayish davrida miya burmalari kamayadi va ariqchalari kengayadi; qo‘zg‘aladi, bular ayniqsa miya qobig‘ining peshona qismida yaqqol ko‘rinadi va etuk odamlarga qaraganda 3-4 ta yo‘l qisqaradi; g) miyaning zichligi ortadi.
Mikrosopiyaning natijalariga binoan: 1)nerv xujayralarining umumiy miqdorni kamayadi, bu o‘zgarish qobig‘ining 3va 4 zonalarida aniq bilinadi;
2)Purkin’e xujayralarining miqdori keskin kamayadi, xujayralarning yo‘qolishi etuk kishilarga nisbatan 25% ko‘p bo‘ladi; 3)nerv tolalari yo‘g‘onlashadi; 4)xabar olib boruvchi yo‘lda mielin tolalari miqdori ozayadi. Sensor-perseptiv funksiyalarining qarishi.
Ko‘rish funksiyasining Yosh davri dinamikasiga bag‘ishlangan qator tadqiqotlar mavjud bo‘lib, amerikalik psixologlar ko‘rish tadqiqotining ma’lumotlariga qaraganda, agar vaqt xech bir cheklanmasa, ko‘ruv stimullarini idrok qilish 20-50yoshli odamlarda bir tekis, aniq va to‘g‘ri amalaga oshishi mumkin. Mabodo vaqt cheklangan bo‘lsa, idrok qilinayotgan jism qisqa vaqt namoyish qilinsa, qo‘zg‘atuvchining kuchi o‘zgarib tursa, yoshlar bilan kattalar o‘rtasida keskin farq vujudga keladi.
Oddiy turmushda bu xol jismlarga uzoq muddat termilish imkoniyatini va sun’iy ko‘rishdan foydalanish ko‘ruv idroki pasayishining oldini oladi va muvaqqat nerv uzilishiga barham beradi. L.E.Birrona, L.Botvinnik, quyidagicha xulosa chiqardilar: sensor informatsiyani qayta ishlash va stimullarni baxolash uchun keksa kishilarga bir necha kun vaqt kerak. Ko‘rish pasayishining ikkita sababi bo‘lib, birinchisi ko‘z gavxarining torayishi, ikkinchisi ko‘z akkomadatsiyasining yomonlashuvidir.
S.Pakoning fikricha idrok qilinayotgan ob’ekt va uning stimullari qanchalik murakkablashib borsa, tajribada Yosh davrining farqlari shunchalik ortib boradi.
Bir gurux psixologlarning o‘qtirishicha, idrok funksiyasidagi Yosh davriga bog‘liq pasayishining asosiy sabablaridan biri miya nuqtasining genostik zonasidagi neyronlar miqdorining kamayishidir. U Mayls va A.Uelford uning pasayishini aytganlar.
Eshitish. Eshitish qobiliyatining eng yuqori darajasini 14-15 yoshlarga to‘g‘ri keladi, undan keyingi kamolot davrlarida biroz pasayish yuz beradi. Ko‘pgina olimlarning fikricha, inson yoshining ulg‘ayishi bilan eshitishning zaiflashuvi mo‘‘tadil xisoblanib, organizmning biologik qarishi bilan uzviy bog‘liq ravishda kechadi.
Ishlab chiqarishdagi kuchli shovqin odamning eshitish qobiliyatini yomonlashtiradi. Eshitish o‘quvini yo‘qotish erkaklarda ayollarga qaraganda ko‘p uchraydi.
Ta’m bilish sezgisida ham Yosh va keksalik tufayli ayrim o‘zgarishlar vujudga keladi. Masalan, nordon, shirin va achchiqni sezish 50 yoshgacha keskin o‘zgarmasada, lekin undan keyingi davrda maza so‘rgichlari miqdorining kamayishi evaziga sezgi chegaralarining kengayishi sodir bo‘ladi. Hid sezgilarining o‘zgarishiga asosiy sabab nerv uchlari va tolalarida karaxtlikning boshlanishidir.
Bundan tashqari, hid bilish sezgirligi kamayishining sabalari xavoning ifloslanishi, zaxarli va qo‘lansa hidli moddalar bilan nafas olish, chekish, oziq-ovqatda A vitamin etishmasligidir. Keksayganda og‘riq va teri –tuyish sezgilari ham pasayadi. Tebranish sezgilari ham Yosh o‘tgan sari yomonlashadi, orqa miyaning orqa qismlaridagi vegetativ o‘zgarish ana shu xolatni keltirib chiqaradi.
Keksayish davriga 61 (56)-74 yoshli erkak va ayollar kiradilar.
Bu davrdagi kishilar xilma-xil xususiyatlari,shaxslararo munosabatlari bilan boshqa davrlardagilardan ajralib turadi.
Mazkur yoshdagilarni shartli ravishda ikkita katta guruxga ajratish mumkin:
a) mutlaqo isxtefoga chiqqan, ijtimoiy faol bo‘lmagan erkak va ayollar;
b) nafaqaxo‘r erkak va ayollar ijtimoiy hayotning u yoki bu jabxalarida faoliyat ko‘rsatayotgan keksalik alomatlari bosayotgan odamlar. Ularning xis-tuyg‘ulari yashash tarziga muvofiq namayon bo‘ladi.
Ularning xis-tuyg‘ulari vujudga kelishi jixatidan ikki xildir: 1)barqaror kayfiyat, xotirjamlik tuyg‘usiga ega bo‘lgan, o‘z qadr -qimmatini saqlayotgan nufuz talab erkak va ayollar:
2) kayfiyati barqaror, osoyishta xulq-atvorli, oila muhitining sardoriga aylangan, tabiat va jamiyat go‘zalliklaridan baxramand bo‘layotgan ijtimoiy faoliyatidan qariyib uzoqlashgan, qarilik gashtini surayotgan kishilar.
Ularning bir guruxi moddiy boylik bilan qanoat xosil qilgan erkak va ayollardan iboratdir.
Mazkur yoshda yuzaga keladigan inqiroz zaiflashuvi psixik jarayonlarning ham o‘zgarishiga olib keladi.
Ruxiy keksayish alomatlari ayollarda ertaroq paydo bo‘ladi.
Erkak va ayollar o‘rtasida farqlar borgan sari yaqqol ko‘zga tashlana boshlaydi.
Bu farqlarni bilish jarayonlari(sezgi, idrok, xotira,tafakkur), axloqqacha (farosatlilik, xushyorlik, xozirjavoblik, topqirlik)va aql zakovat (aql, bilim, ijtimoiy tajriba, maxorat, ijodiy faoliyat, barqaror malaka ) kabi ruxiy xolatlarda o‘z aksini topadi.
Ayollarning zaifa deb nomlanishi ham bejiz emas, chunki jismoniy zaiflikdan tashqari boshqa ruxiy kechinmalarda ham beqarorlik sezilib turadi. Ko‘z yoshi quvonchdan bo‘lsa irodaning zaifligini ko‘rsatadi, g‘am-g‘ussa, o‘kinch, tuyg‘u sababli bo‘lsa xis-tuyg‘uni boshqarish imkoniyati yo‘qligini ko‘rsatadi.
Ayollarning tabiiy azobdan (tug‘ish, bola tarbiyasi) tashqari xizmat, oila tashvishi, yumushi, mexr-muxabbatga otashligi, nozik qalbi tashqi qo‘zg‘atuvchilarga tez javob beruvchanligi jixatdan ertaroq qarishga olib keladi (asab sistemasining buzilishi, irodaviy zo‘riqish, aqliy tanglik xolatlari).
Psixologlar keksayish davridagi erkak va ayollarning ruxiy dunyosini o‘rganish bo‘yicha tadqiqot ishlari olib borganlar.
Amerikalik V.SHevchuk mazkur yoshdagi odamlarning ijtimoiy faoliyatida qatnashishi xususiyatini tekshirib, 65 yoshlilarning 24,1% 70 yoshlililarning 17,4%, 75 yoshlarning 7,7% ijtimoiy faoliyatdan voz kechganligini aniqlagan.
Oliy maktab muallimlarining ilmiy maxsuldorligi M.D.Aleksandrova matematika, fizika, biologiya, psixologiya, va boshqa soxalarning vakillari o‘rtasida keksayishning birinchi bosqichida (61-66 yoshlarda) bir oz mavjud bo‘lsa-da, uning ikkinchi bosqichida (67-72yoshlarda)o‘sha tafovut ham yo‘qolib borishini ta’kidlaydi. L.I.Zaxarova esa keksayish davridagi erkak va ayollarning oliy nerv faoliyatini tekshirib, ularda ranglarni ko‘rish maydonining chegarasi uchun quyidagilar muhim rol o‘ynashini uqtiradi:
Ko‘rish yo‘llari analizatori chekka qismlarining xolati;
Markaziy nerv sistemasining umumiy faolligi;
Insonning yoshi;
Ko‘rish analizatorlariningfaoliyat ko‘rsatish sharoiti;
Insonning jinsi.
Amaerikalik psixolog D.Veksler keksayishida aqlni o‘lchash uchun 1939 yilda maxsus test ishlab chiqqan va «Katta kishilar aqlini o‘lchash va baxolash» nomli kitobida test o‘tkazish uslubiyatini batafsil bayon qilgan.
D.Veksler tavsiya qilgan formulaga binoan har qanday yoshdagi shaxsning aqliy kamolot darajasini mazkur yoshga munosib tarzda ishlab chiqsa bo‘ladi.
Buning uchun muallif aql koeffitsenti atamasidan foydalaniladi:
D.Veksler shkalasi bo‘yicha AD-aqliy ko‘rsatkichini, KD-(keksayish darajasi) esa shaxsning kalendar yoshini anglatib keladi.
«Veksler batareyasi» 11 ta subtestdan iborat bo‘lib, ulardan 7 tasi verbal so‘zlardan tuzilgan, 4tasi noverbal (alomatlardan iborat)dir.
Barcha ko‘rsatkichlar bo‘yicha eng yuqori natijaga 15-25 yoshlilar, boshqa ma’lumotlarga ko‘ra 26-29 yoshlilar erishadilar:keyin 40-45 dan asta-sekin pasayish boshlanadi: 60-65 yoshlarda bu ko‘rsatkich kuyiga tushadi.
D.Veksler keskin o‘zgaruvchan va kam o‘zgaruvchan Yosh davri funksiyalariga aloxida e’tibor beradi.
Birinchisiga qisqa muddatli xotira, o‘xshashlik, simvollar,Koss kubchalari: ikkinchisiga-lug‘at boyligi, umumiy ma’lumotlilik, rasm tuzish (tartibga keltirish ma’nosida), tugallanmagan rasmlarni idrok qilish kiradi.
Mazkur variatsiyalardan foydalanib, eksperimental psixologiyada yangi ko‘rsatkich kiritishni taklif qiladi, u deterioratsiya koeffitsenti deb ataydi, (deterioratsiya-yomonlashuv, buzilish, demakdir): barqaror ko‘rsatkich,
Yosh odamlarda mazkur koeffitsent 5%dan oshmaydi, keksalarda esa 20%ga yaqinlashadi.
Ko‘rinib turibdiki, Yosh ulg‘ayishi bilan nomutanosiblik darajasi o‘sib boradi.
D.Veksler testi to‘g‘risida xar-xil tanqidiy muloxazalar mavjud bo‘lsa-da, lekin muallifning yoshlarga tatbiq qilgan testi ularning aqliy tayyorgarligi darajasini, o‘qishga o‘quvliligini bildirsa, keksalarda u hayotiy tajribalarga asoslangan donishmandlikni angladi, degan fikr to‘g‘ridir.
Keksalik davriga 75-90 yoshdagi erkak va ayollar (buva va buvilar) kiradi va bunday odamlarning boshqa Yosh darlaridagi odamlardan keskin farqlanadigan xususiyatlari yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Keksalarni jismoniy va aqliy faolikka moyil hamda passiv turmush tarziga ko‘nikkan qariyalar guruxlariga ajratish mumkin.
Ijtimoiy faollik faxriylar jamoasida, kasbiy jamoalar faoliyatida qatnashishida o‘z ifodasini topadi.
Keksalik davrida foniy dunyodan umidsizlik tuyg‘usi paydo bo‘ladi va bu xol faollikni, istiqbol rejalarini tuzishga intilishni susaytiradi.
Lekin «O‘g‘limni uylantirsam, dunyodan armonim yo‘q» qabilidagi muloxazalar doimiy odatga aylanib qolgan.
Keksalarning ikkinchi muhim xususiyati betoblikda, vasiyat qilish, qarindosh urug‘lardan rozi-rizolik tilashishdir. Jismoniy xarakat imkoniyatiga ega bo‘lgan qariyalar mexnat qilishga intiladilar, biroq uning maxsulidan ko‘ngillari sira to‘lmaydi. Ular tarixiy voqealarni tipik sifatida batafsil bayon qilib beradilar.
Nutqdagi juz’iy kamchiliklarni xisobga olmaganda (ayrim mantiqiy bog‘lanishdagi nuqson, talaffuzning buzilishi) keng ko‘lamdagi axborotlarni o‘zgalarga uzatish imkoniyatiga ega.
Biologik qarish psixik jarayonlar, xolatlar, xususiyatlar, va xatti-xarakatlarda keskin o‘zgarishlarni vujudga keltiradi. Aksariyat sezgi organlari zaiflashadi, asab sistemasi kuchsizlanadi, ma’lumotlarni qabul qilish (xotira) va ularni qayta ishlash, mohiyatini anglash (tafakkkur),u yoki bu xolatlarga nigohini to‘plash va unda muayyan muddat tutib turish (diqqat) qiyinlashadi.
Irodaning kuchsizlanishi og‘riq sezgilariga nisbatan bardoshlilik tuyg‘usini emira boshlaydi. Natijada tashqi ta’sirni qabul qilishda diqqatni saralash xususiyati o‘z ahamiyatini yo‘qotib borishi sabali qari odam bola tabiat, arazchan, ko‘ngli bo‘sh, xissiyotga beriluvchan xarakterli bo‘lib qoladi.
SHuning uchun ular bilan muloqotga kirishishda mazkur shaxsning sifatlarini xisobga olish maqsadga muvofiqdir. Xotiraning zaiflashuvi qariyalarga xayolparastlik illatini keltirib chiqaradi ko‘pincha esda olib qolish, esda saqlash va esaga tushirish o‘rtasida ko‘pgina sabablarga ko‘ra nomutanosblik tug‘iladi, natijada unutish jarayoni kuchayadi. Diqqatni muayyan ob’ektga to‘play olmaslik oqibatida biron faoliyat turi ustida uzoq mashg‘ul bo‘la ololmaslik vujudga keladi. Narsa va jismlarni noto‘g‘ri idrok qilish, ya’ni illyuziyalar ko‘proq o‘rin egallaydi.
SHuning uchun keksayganda «jon shirin bo‘lib qoladi». «Keksalikda er-xotin munosabati yaanada mustaxkamlanadi, yangi shakl va yangi sifat kasb etadi. Muloqot kezida barcha taxssurotlar, ma’lumotlar, kechinmalar, xis-tuyg‘ular yuzasidan fikr almashadilar. Bir-birlarini qo‘msash, hamdardlik kabi yuksak tuyg‘ular yanada mustaxkamlanadi.
Keksalik davrining yana bir xususiyati boshqa kishilirga, begonalarga ham xayrixoxlik bildirishdir.
Ana shu yuksak insonparvarlik xissi tufayli ular er yuzidagi jamiki inson hayotiga yaxshilik tilaydilar.
Bu so‘nggi yuksak tuyg‘u baynalminalchilikning tabiiy ko‘rinishidir. Qariyalardagi raxmdillik, poklik, orastalik, muloyimlik, samimiylik singari tuyg‘ularning ifodalanishi boshqa Yosh davridagi odamlar tuyg‘usiga aslo o‘xshamaydi. «SHuning uchun qari bilganni-pari bilmas»,-degan naql bor.
Yirik jaxon psixologlari S.Pako, G.Offore, L.Bine, U. Maynot, E.Medavir, A.Kamfort, I.V.Davidovskiy, B.G.Anan’ev, N.V.Nagorniy, E.D.Aleksandrova va boshqalar uzoq umr ko‘rish sirlarini ekologik omillar orqali tushuntirishga xarakat qiladilar.
Aksariyat olimlarning fikricha, ekologik omillar insonning yashash sharoitiga, kamol topishiga, bevosita yoki bilvosita ta’sir qiladigan omillardir.
Insonning ijtiomiy muhiti sharoitlari ichiga kasb mehnati, turmush tarzi, madaniyati va ma’naviyati kabilar kiradi.
Jaxon fani to‘plagan ma’lumolarga ko‘ra ochiq zavodda ortiqcha zo‘riqishsiz jismoniy mehnat bilan shug‘ullangan odamlarda xarakatning tezligi, qad-qomatining tikligi, ma’naviy tetiklik, ruxiy faollik saqlanadi. Mana shu xolat jismoniy tarbiya bilan doimiy shug‘ullanuvchi kishilarda ham bo‘ladi.
«Umrni o‘zaytirish muammolari » nomli (1952)kitobida dog‘istonliklarda uzoq umr ko‘rishning asosiy sabablari quyidagilar ekani ta’kidlangan:
respublikaning tog‘li qismidagi iqlim sharoiti va jo‘g‘rofiy omillar;
Sutkasiga 3-4 marta iste’mol qilinadigan go‘shtli, o‘simlik ,moyli va sutli oziq-ovqatlar, chekishning, ichish va ortiqcha jinsiy aloqaning taqiqlangani;
Avloddan-avlodga asrlar davomida o‘tib kelayotgan madaniy an’analar, o‘ziga xos turmush tarzi va uning xususiyatlari;
Gigienaning barcha qonun va qoidalariga rioya qilinishi va butun umr bo‘yi jismoniy mehnat bilan shug‘ullanish;
Bir maromda ham passiv, ham faol xordiq chiqarish;
Axoli turmush darajasining moddiy-maishiy jixatidan yaqinlashishi va xokozolar.
Umrining uzayishiga, shaxsda ijodiy faollik uzluksiz davom etishiga yordam beradi, aqliy mexnat bilan doimo shug‘ullanuvchi keksa odamlarda mantiqiy xotira saqlanadi.
|