nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Foydalanilgan adabiyotlar

|
Foydalanilgan adabiyotlar
|
bet | 9/9 | Sana | 04.10.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #273551 |
Bog'liq 18. Mashinali o`qitishFoydalanilgan adabiyotlar
Aurelian Geron, Hands on Machine Learning with Scikit-Learn Keras&Tensorflow // Second edition Concepts, Tools, and Techniques to Build Intelligent Systems, 2019, 510 pages
А.В. Гаврилов. Системы искусственного интеллекта: Учеб. пособие: в 2-х ч. - Новосибирск: Изд-во НГТУ, 2001. - Ч. 1. - 67 с.
А.В. Гаврилов. Лабораторный практикум по нейронным сетям. Ч. 1. - Новосибирск:Изд-во НГТУ, 1999.
Т.А. Гаврилова, В.Ф. Хорошевский. Базы знаний интеллектуальных систем.-СпБ,Питер,2000.
Павлов С. Н. Системы искусственного интеллекта : учеб. пособие. В 2-х частях. / С. Н. Павлов. - Томск: Эль Контент, 2011. - Ч. 1. - 176 c. ISBN 978-5-4332-0013-5.
Russell S. L. Artificial intelligence: a modern approach / S. L. Russell, P. Norvig. - Upper Saddle River, New Jersey: Prentice- Hall Inc., 1995. -905 p.
[15] Allen J. AI Growing up / J. Allen // AI MAGAZINE. - 1998. - V. 19. - №4. - Р. 13–23.
Искусственный интеллект : справочник: в трех кн. / под ред. Э. В. Попова. - М. : Радио и связь, 1990.
Гаскаров Д. В. Интеллектуальные информационные системы: учебник для вузов / Д. В. Гаскаров.- М. : Высш. шк., 2003. - 431 с.
|
| |
Ekstraktsiya (Extraction)

|
Ekstraktsiya (Extraction)
|
bet | 5/9 | Sana | 04.10.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #273551 |
Bog'liq 18. Mashinali o`qitish8. Ekstraktsiya (Extraction)
Informatsion ekstratsiya (Information Extraction IE) - bu mashinalarni o'qitishning yana bir qo'llanmasi. Bu struktura qilinmagan ma'lumotlardan tarkibiy ma'lumotlarni olish jarayoni. Masalan veb-sahifalar, maqolalar, bloglar, biznes hisobotlari va elektron pochta xabarlari. Nisbatan ma'lumotlar bazasi ma'lumot olish natijasida hosil bo'lgan ma'lumotlarni saqlab turadi. Ekstraksiya jarayoni hujjatlar to'plami sifatida kiritishni talab qiladi va tarkibiy ma'lumotlarni ishlab chiqaradi. Ushbu natija relelatsion ma'lumotlar bazasidagi Excel jadvali va jadval kabi umumlashtirilgan shaklda mavjud. Hozirgi vaqtda ekstraktsiya katta ma'lumot sanoatida muhim kalitga aylanmoqda. Ma'lumki, katta hajmdagi ma'lumotlar ishlab chiqarilmoqda, ularning aksariyati struktura qilinmagan. Birinchi muhim vazifa - bu tuzilmagan ma'lumotlarga ishlov berish. Endilikda RDBMS-da saqlanishi mumkin bo'lgan tuzilishga ega bo'lmagan ma'lumotlarni ma'lum bir naqsh asosida tuzilgan shaklga o'tkazish.Bundan tashqari, hozirgi kunlarda ma'lumotlarni yig'ish mexanizmi ham o'zgarmoqda. Ilgari biz ma'lumotni End-of-Day (EOD) kabi to'plamlarda yig'ardik, ammo endi biznes ma'lumotni u yaratilishi bilanoq, ya'ni real vaqtda istaydi.
9. Regresiya (Regression)
Mashinasozlikni o'rganishni regressiyaga ham qo'llashimiz mumkin. Faraz qilaylik, x = x1, x2, x3, ... xn kirish o'zgaruvchisi, y esa natija o'zgaruvchisi. Bunday holda, kirish parametrlari (x) asosida mahsulotni (y) ishlab chiqarish uchun biz mashinaviy o’qitish texnologiyasidan foydalanishimiz mumkin. Quyidagi kabi turli xil parametrlar o'rtasidagi munosabatni ifodalash uchun siz modeldan foydalanishingiz mumkin:
Y = g (x) bu erda g - modelning o'ziga xos xususiyatlariga bog'liq bo'lgan funktsiya.
Regressiyada biz parametrlarni optimallashtirish uchun mashinaviy o’qitish printsipidan foydalanishimiz mumkin. Taxminiy xatoni qisqartirish va eng yaqin natijani hisoblash uchun.
Shuningdek, biz funktsiyani optimallashtirish uchun Machine learning-dan foydalanishimiz mumkin. Biz yaxshiroq modelga ega bo'lish uchun kirishlarni o'zgartirishni tanlashimiz mumkin. Bu yangi va takomillashtirilgan model bilan ishlashga imkon beradi. Bu javob sirtining dizayni sifatida tanilgan.
|
| |
Mashinali o’qitishning o’qituvchisiz(unsupervised) o’qitish algoritmlari

|
Mashinali o’qitishning o’qituvchisiz(unsupervised) o’qitish algoritmlari
|
bet | 8/9 | Sana | 04.10.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #273551 |
Bog'liq 18. Mashinali o`qitish3. Mashinali o’qitishning o’qituvchisiz(unsupervised) o’qitish algoritmlari.
O’qituvchisiz o’qitish (unsupervised learning) – bu mashinani o’qitish usulidan biri bo’lib, bunda modelni oldindan aniq bo’lgan ma’lumotlar bilan o’qitish amalga oshirilmaydi, aksincha obyekt parametrlarini (ma'lumotlarni) topish uchun modelga o'z ustida ishlashga imkon yaratib beriladi. Supervised learning usuliga qaraganda murakkab usul hisoblanadi va bashoratlash jarayoni avtomatik lekin noaniqroq bo’lishi mumkin. Unsupervised learning usulida asosan “klasterlash” masalasi yechiladi.
6-rasm. O’qituvchisiz o’qitish.
O’qituvchisiz o’qitishning maqsadi ma’lumotlarhaqida ko’proq ma’lumot olish uchun ma’lumotlar tarkibidagi asosiy tuzilmani yoki taqsimotni modellashtirishdir. Bular o’qituvchisiz o’qitish deb nomlanadi, chunki yuqoridagi o’qituvchili o’qitishdan farqli ravishda to’g’ri ma’lumotlar yo’q va nazoratga oluvchi yo’q.
O’qituvchisiz o’qitishda muommolarni klasterlash va assotsiatsiya masalalariga bo’lib o’rganiladi.
Klasterlash ma’lumotlar tarkibidagi guruhlarni topish va ularni saralashdan iborat
Assotsiatsiya – bu ma’lumotlarning kata qismlarni tavfsiflovchi belgilarni toppish, Misol uchun X ni soyib olganlar Y ni ham soyib olishadi.
O’qituvchisiz o’qitish algoritmlari quyidagilardan iborat:
k-metodili algoritm klasterlash muommolari uchun;
Aprior algoritmi asosiatsiya qoidalari bo’yicha masalalarni yechish uchun.
Mashinali o’qitishda o’qituvchili va o’qituvchisiz o’qitishning afzalliklari va kamchiliklari.
Nazorat ostidagi ta'lim jarayonida siz mashinani yaxshi "belgilangan" ma'lumotlardan foydalangan holda o'rgatasiz.
Nazorat qilinmagan o'rganish - bu mashinani o'rganish texnikasi, bu erda siz modelni nazorat qilishingiz shart emas.
Nazorat ostidagi o'rganish ma'lumotlarni to'plash yoki oldingi tajribadan olingan ma'lumotlarni ishlab chiqarish imkonini beradi.
Nazorat qilinmagan mashinalarni o'rganish ma'lumotlardan har qanday noma'lum naqshlarni topishga yordam beradi.
Masalan, siz ob-havo sharoiti, kunning vaqti va ta'tiliga qarab qaytib kelish uchun vaqtni aniqlay olasiz.
Masalan, Baby boshqa itlarni o'tmishda kuzatilgan ta'lim asosida aniqlashi mumkin.
Regressiya va tasniflash - bu nazorat qilinadigan mashinalarni o'rganish texnikasining ikki turi.
Klasterlash va assotsiatsiya - bu nazoratsiz o'rganishning ikki turi.
Nazorat qilinmagan o'quv modelida kirish va chiqish o'zgaruvchilari beriladi, nazoratsiz o'qitish modeli bilan faqat kirish ma'lumotlari beriladi
|
| |
Strelkani tanlash - Z. M. Bobur nomidagi andijon davlat universiteti

|
Z. M. Bobur nomidagi andijon davlat universiteti
|
bet | 39/64 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 30,58 Mb. | | #131540 |
Bog'liq Kompuyter ta\'minoti(lob-ya) 2 kurs
|
Qalamni qalinlashtirish
|
|
Varaqni masshtabini o’zgartirish
|
|
qalam vazifasini bajaradi
|
|
Tыrtburchak chizish uchun
|
|
Aylana chizish uchun
|
|
Ko’p burchakni xar-xil kыrinishga o’tkazish
|
|
Shakllar tanlash
|
|
Matn kiritish
|
|
Shakllarni har-xil ko’rinishga o’tkazish
|
|
Rangni o’zgartirish
|
|
Hoshiyani qalinlashtirish va hoshiya rangini o’zgartish
|
|
Ramka ichidagi rangni o’zgartirish
|
|
Ramkani bo’laklarga bo’lib rangini o’zgartirish
|
Shuni eslatib o’tishimiz kerakki kыpburchaklarning bog`lamlar sonini berganda minimum 3 tadan kam bo’lmasligi kerak, maksimum 500 tadan katta bo’lmasligi kerak bo’ladi.
Agar biz ellips shaklini bersak uni ko’pburchak shakliga keltirish uchun maxsus uskunada 3tadan kam bыlmagan bog`lamlar sonini kiritsak kompyuter ыzi avtomatik tarzda o’zgartirib qo’yadi.
1-topshiriqlar:
1. Kompyutеr grafikasi haqida tushuncha
2. Corel Draw grafik muharriri va uning menyu bo‘limlari bilan tanishish
3. Corel Draw grafik muharririda asboblar-uskunalar paneli bilan ishlash
2-topshiriqlar:
Ushbu chizmalarni Corel Draw grafik dasturlarida bajaring va farqini aniqlang.
1. Biror kitob tasvirini chizing.
2. Tеlеvizor tasvirini chizing.
3. Yеngil avtomobil tasvirini chizing.
4. O‘zbеkiston bayrog‘i tasvirini chizing.
5. Samolyot tasvirini chizing.
6. Kompyutеr tasivirini chizing.
7. Ko‘p qavatli uy tasvirini chizing.
8. Daraxt tasvirini chizing.
9. Stol va stul tasvirini chizing.
10. Futbol maydonini tasvirini chizing
11. Biror qushni tasvirlang
12. Biror oshxona buyumlarini tasvirlang.
13. Biror uy anjomini tasvirlang.
14. Biror faslni tasvirlang.
15. Biror manzarani tasvirlang.
|
| |
Механика кириш - bet 18

p p0*exp(- ). (3.57)
Yerdan h balandlikda molekulaning potensial energiyasi
Ep mgh. (3.58)
bo’ladi. SHu sababli (3.14) ni quyidagicha ifodalash mumkin:
p p0*exp(- ). (3.59)
Bu formulani barometrik formula deyiladi, bunda r0 - yer sathidagi gaz bosimi. Gaz molekulalari betartib issiqlik harakati sababli bir — birlari bilan to’qnashib turadilar. Bu to’qnashishlar orasida molekulalar biror yo’lni bosadilar. SHu sababli molekulalarning o’rtacha yugurish yo’li tushunchasi kiritilgan. Uni < > bilan belgilanadi. Hisobga ko’ra < > quyidagiga teng:
< > . (3.60)
bu yerda — molekulaning effektiv diametri, p — hajm birligidagi molekulalar soni.
5-Mavzu: Ichki energiya. Termodinamika qonunlari. Adiabatik jarayon. Entropiya haqida tushuncha. Qattiq jism. Ideal kristall panjaradagi atomlarning joylashishida uzoq tartib. Kristaldagi atom bog’lanish turlari.
Jismning ichki energiyasi deb undagi zarrachalarning harakat va o’zaro ta’sir energiyasini hamda jism ichida issiqlik muvozanatini ta’minlovchi nurlanish energiyasini tushunamiz. Termodinamik usulga asosan jism bir holatdan ikkinchi holatga o’tganida ichki energiyasining o’zgarishi jismni bir holatdan ikkinchi holatga o’tkazish uchun berilishi zarur bo’lgan issiqlik va sarflanishi zarur bo’lgan ish yig’indisi bilan o’lchanadi.
Termodinamikaning birinchi qonuni shunday deydi: sistemaga berilgan issiqlik miqdori sistemaning ichki energiyasini o’zgarishiga va sistemaning tashqi jismlar ustida ish bajarishga sarflaydi.
Q U2-U1 A, (3.61)
Q — sistemaga berilgan issiqlik miqdori, U1 va U2 - sistema ichki energiyasining oldingi va keyingi qiymatlari, A — sistemaning tashqi jismlar ustida bajargan ishi.
Q va A algebraik kattaliklar va ular holat funksiyalari emas. (3.61) dan ko’rinadiki Q ning birligi ish yoki energiya birligidan kelib chiqadi, XBS da issiqlik miqdorining o’lchovi — Joul.
Termodinamikaning 1-qonuni izoxorik protsess uchun:
Q U, (3.62)
ko’rinishda yoziladi. YA’ni gazga berilgan issiqlik miqdorining hammasi ichki energiyaga aylanadi.
Agar pqconst bo’lsa, u holda hajm V1 dan V2 ga o’zgarganda gazning bajargan ishi
|
Механика кириш - bet 20

|
Механика кириш
|
bet | 20/37 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #251834 |
Bog'liq umumiy fizikaCv . (3.68)
Demak,
cV , (3.69)
yoki
CP –SV R, (3.70)
kelib chiqadi.
Issiqlik sig’imining nazariyasi kvant nazariyasi asosida tushuntiriladi.
Termodinamikada muvozanatli va qaytuvchan jarayonlar katta rol o’ynaydi. SHu sababli bunday jarayonlar bilan tanishamiz. Agar 1 - holatdan 2 - holatga o’tgan sistema uchun 2 - holatdan 1 - holatga shunday o’tish jarayoni mavjud bo’lsa-ki, bunda sistema birinchi jarayonning barcha holatlari orqali teskari tartibda o’tib dastlabki holatiga qaytsa va bunda sistemada ham, atrof muhitda ham, hech qanday o’zgarish alomati qolmasa, sistemaning bunday o’tish jarayoni qaytar jarayon bo’ladi. Aks holda yshbu jarayon qaytmas jarayon bo’lib qoladi. Umuman, tabiatda qaytar jarayonlar yo’q. Real jarayonlarning hammasi qaytmas bo’ladi. Qaytar jarayon — bu ideallashgan tushunchadir. Masalan, matematik mayatnikning ishqalanishsiz tebranadi deb faraz etsak, bu qaytar jarayonga misol bo’la oladi. Har qanday muvozanatli jarayon qaytuvchan bo’ladi. Misol uchun gaz c1 holatdan s2 holatga o’tishi uchun uni kengaytirsak, so’ng uni yana siqib dastlabki holatga qaytarsak, va uni R, V grafigida tasvirlasak, yopiq egri chiziqni olamiz. Bunday jarayonni aylanma jarayon, ya’ni sikl deyiladi. Sikllar to’g’ri va teskari bo’ladi. To’g’ri siklda kengayish va siqish jarayonlari orasidagi issiqlik miqdorining ayirmasi hisobiga gaz tashqi kuchlarga qarshi ish bajaradi. Bunday siklda ishlaydigan mashinalar issiqlik mashinasi deyiladi va ular uchun foydali ish koeffitsienti shunday bo’ladi:
, (3.71)
bu yerda Q1- isitkichdan olingan va Q2 — sovutkichga berilgan issiqlik miqdorlari.
Aks holdagi jarayonni teskari sikl deyiladi. Teskari siklda ishlaydigan mashinalari sovutkich mashinalari deyiladi.
Biz ko’rgan jarayonlar termodinamikaning 2-qonuni bilan tavsiflanadi. Termodinamikaning 2-qonuni ta’rifini har xil olimlar turlicha berganlar, lekin ularning fizik ma’nosi bir xildir. Bu qonun ta’rifi:
|
| |
-topshiriq - Z. M. Bobur nomidagi andijon davlat universiteti

|
Z. M. Bobur nomidagi andijon davlat universiteti
|
bet | 40/64 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 30,58 Mb. | | #131540 |
Bog'liq Kompuyter ta\'minoti(lob-ya) 2 kurs3-topshiriq:
a) Mustaqil ravishda o‘zingiz tahsil olayotgan ta’lim yo‘nalishiga doir biron-bir tasvirni ifodalab bering.
Tekshirish uchun savollar:
Kompyuter grafigi nima?
Kompyuter grafigining qanday turlari mavjud?
Corel Draw grafik muharirining ishlash tamoillari nimalardan iborat?
Corel Draw grafik muharirining tashkil etuvchilari
Corel Draw grafik muharirining menyulari;
Corel Draw grafik muharirining uskunalar paneli nimalardan iborat?
Corel Draw grafik muharirining qo’shimcha imkoniyatlari qanday?
17-18-LABORATORIYA ISHI
Mavzu: Corel Draw dasturida egri chiziqlar yordamida tasvirlar hosil qilish
Maqsad: talabalarni grafik tasvirlar bilan ishlashning axborot texnologiyalari bilan tanishtirish; Corel Draw grafik muharririning funktsional va texnik imkoniyatlarini ko’rsatish
Uskunalar paneli yordamida oddiy chizma shakllarni yaratishni o’rgatish.
Materialar: Corel Draw grafik muharriri klasteri, videoproekt, shaxsiy komp'yuter
1-Topshiriqlar:
1. Adobe Photoshop va Corel Draw dasturini ishga tushiring.
2. Biror bir figurani yoki rasmni chizish uchun belgining qora rangini, fonning esa oq rangini va chiziqni chizish uchun 2 nuqta qalinlikdagi chiziq ko’rinishini tanlab oling.(uskunalar panelining pastki tomonidan chiziq kengligi tanlanadi)
3. Ishchi maydon markazidan boshlab, uy kartasini chizing. Эng soddasi - oldingi devor: bu oddiy to’rtburchak shaklidagi figuradir. So’ng "Shift" tugmasidan foydalanib, to’rtburchakning tepa burchaklaridan ikkita diogonal chiziqlar o’tkazing, ular bir-biri bilan kesishganda, tomning uchburchagи hosil bo’lsin. Keyin chizik uskunasi yordamida tom va yon devorlarini chizing - bunda erkin qiyalik bilan uch chiziqli shakldagi chiziqdan foydalanib vertikal va dioganal chiziqlarni chizing.
4. CHiziqlar bilan ishlash jarayonida, ularni bir-biri bilan kesishtirganda ortiqcha chiziqlar hosil bo’ldi. SHuning uchun bu shakldagi burchaklarda xunuk chiqib turgan chiziqlar hosil bo’lib qoldi. Bu joylardagi chiziqlarni uskunalar panelidagi "o’chiro’ich"(lastik) yordamida tozalang. Ko’rinib turadiki, bu uskuna yordamida tozalangan joylar chala tozalanadi. Lekin keyingi darslarda yaxshi tozalashni ko’rib o’tamiz.
5. Эndi "Mo’yqalam"(Kist') yordamida chizgan shaklning chap o’uyi burchagidan sal pastda yopio’ soha shaklini chizing. Bu chizilgan soha ko’lni bildirsin. SHuning uchun ko’lda suv hosil o’iling. Buning uchun suv rangini ranglar jilosidan to’q ko’k rangni tanlab uskunalar panelidagi "Valik" asbobini foallashtirib, sichqoncha ko’rsatkichini chizgan soha ichiga olib kelib, chap tugmasini bosing. Demak, siz ko’ldagi suvni hosil o’ildingiz.
6. Uyga yo’l ko’rsatuvchi ko’rsatkich yarating. Buning uchun yozuv yoziladigan joyini "Oval" uskunasi yordamida, tirgaklarini "to’o’ri chiziq" asbobidan foydalanib va uy tomon ko’rsatkich chiziqini esa "chiziq" va "Mo’yqalam"(kist) yordamida chizib oling. Keyin esa u erga matn yozib qo’ying.
7. Qilingan ishlarni Uy.BMP fayli sifatida saqlab qo’ying.
|
| |
A P*(V - Механика кириш

|
Механика кириш
|
bet | 19/37 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #251834 |
Bog'liq umumiy fizikaA P*(V2-V1), (3.63)
bo’lganligi uchun termodinamikaning birinchi qonuni bu protsess uchun quyidagicha bo’ladi:
Q U2-U1 P*(V2-V1), (3.64)
Izotermik protsess uchun T const ekanligidan, U1 U2 bo’ladi. Demak sistemaga berilgan issiqlik miqdori gazning kengayish ishi bajarishi uchun sarf bo’ladi:
Q A P*(V2-V1), (3.65)
Ideal gaz molekulalari bir-biri bilan o’zaro ta’sirlashmaydilar. SHu sababli bunday gazning ichki energiyasi ayrim molekulalar energiyalarining yig’indisiga teng bo’ladi. Biz bir mol gaz uchun ichki energiyani shunday yozamiz:
U . (3.66)
U holda ixtiyoriy massali gaz uchun ichki energiya quyidagicha bo’ladi:
U . (3.67)
Ichki energiya bilan issiqlik sig’imi bog’langan. Biror jismning issiqlik sig’imi deb shu jismning temperaturasini bir gradus Kelvinga oshirish uchun kerak bo’ladigan issiqlik miqdoriga aytiladi. Birligi J/K.
Modda massasi birligining issiqlik sig’imi solishtirma issiqlik sig’imi deyiladi. Birligi 1J/(K*kg). Gazlarda issiqlik sig’imini aniqlaganda isitish sharoitiga qaraladi. Agar isitish vaqtida gaz hajmi o’zgarmasa, bunday issiqlik sig’imi o’zgarmas hajmdagi issiqlik sig’imi Sv deyiladi. Agar isitish vaqtida bosim o’zgarmasa, o’zgarmas bosimdagi issiqlik sig’imi Sr deyiladi.
Bir mol gazning issiqlik sig’imi Sv quyidagiga teng:
|
| |
Birdan bar natijasi issiqlikning batamom ishga aylantirishdan

|
Birdan bar natijasi issiqlikning batamom ishga aylantirishdan
|
bet | 21/37 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #251834 |
Bog'liq umumiy fizikaBirdan bar natijasi issiqlikning batamom ishga aylantirishdan iborat bo’lgan jarayonni amalga oshirib bo’lmaydi.
Bu qonunni yana shunday ta’riflari bor:
1) Klaizius: Issiqlik o’z-o’zidan sovuq jismdan issiq jismga o’tavermaydi.
2) Tomson (Kelvin): Biror jismni issiqligini bu jismni sovutishdan boshqa hech qanday ta’sir ko’rsatmasdan ishga aylantirib bo’lmaydi.
3) Ostvald: Ikkinchi jins abadiy dvigatelni amalga oshirib bo’lmaydi, ya’ni issiqlikni to’la ishga aylantiradigan mashinani qo’rib bo’lmaydi.
4) Bolsman: Tabiat ehtimoli kam bo’lgan holatdan ehtimoli ko’proq bo’lgan holatga o’tishga intiladi.
Termodinamikaning 1-va 2-qonunlari empirik qonunlardir. Termodinamikaning 2-qonuni faqat ma’lum chegaragacha to’g’ri bo’ladi. Termodinamikaning asoschilaridan biri Saddi Karno foydali ish koeffitsienti eng katta bo’lgan siklni taklif etgan. Bu siklni Saddi Karno sikli deyiladi. U ikki izoterma va ikki adiabatadan iborat bo’lgan qaytuvchi aylanma jarayondir. Karno siklining foydali ish koeffitsienti:
, (3.72)
ifoda yordamida aniqlanadi, bu yerda T1 – isitkichning va T2 – sovutkichning termodinamik temperaturalari. Ideal gazlar uchun holat tenglamasi quyidagicha edi:
PV RT. (3.73)
Real gazlar bosimi uncha yuqori bo’lmasa va temperatura yetarli yuqori bo’lganda bu tenglama bilan tavsiflanadi. Ammo bosim ortsa va temperatura kamaysa, real gazlar uchun (8.1) tenglamadan ancha chetlanishlar kuzatiladi. Buning sababi shu-ki, (8.1) tenglama chiqarilganda ikki faktor hisobga olinmagan:
molekulalar o’z o’lchamlariga ega;
molekulalararo ta’sir kuchlari mavjud. Van-der-Vaals bu ikki faktorni hisobga olib real gazlar uchun holat tenglamasini chiqardi. Bu tenglama Van—der—Vaals tenglamasi deyiladi va quyidagi ko’rinishga ega:
|
| |
Texnika xavfsizligi - bet 113

155
ularning komponentlarining o`zaro qo`shila olishligini ta`minlovchi asosiy vosita
hisoblanadi. (Internet-uyushmada bu vosita haqiqatdan samarali ishlamoqda).
Standartlar va spetsifikatsiyalarning bir-biridan jiddiy farqlanuvchi ikkita guruhini
ajratish mumkin:
•
axborot tizimlarini va xavfsizlik talablari bo`yicha himoya vositalarini baholash va
turkumlash uchun atalgan baholash standartlari;
•
himoya vositalari va usullarini amalga oshirish va ulardan foydalanishning turli
jihatlarini reglamentlovchi spetsifikatsiyalar.
Bu guruhlar ma`lumki, ixtilofga bormaydilar, balki bir-birini to`ldiradilar. Baholash
standartlari tashkiliy va arxitekturaviy spetsifikatsiyalar vazifasini o`tagan holda
axborot tizimlarining axborot xavfsizligi nuqtai nazaridan muhim bo`lgan
tushunchalari va jihatlarini tavsiflaydi. Spetsifikatsiyalar esa arxitektura belgilagan
axborot tizimini qanday qurish lozimligini va tashkiliy talablarni qanday qondirilishini
aniqlaydi.
Halqaro e`tirofni qozongan va axborot xavfsizligi sohasida keyingi ishlanmalarda juda
kuchli ta`sir ko`rsatgan birinchi baholash standarti AQSH mudofaa vazirligining
«To`q
sariq kitob»
(muqovaning rangi bo`yicha) deb ataluvchi «Ishonchli komp’yuter
tizimlarini baholash mezonlari» (Department of Defeuse Trusted Computer System
Evaliation Criteria, TCSEC) standarti bo`ldi. Mubolag’asiz tasdiqlash mumkinki,
«To`q sariq kitob»i axborot xavfsizligining tushunchalar negizini ifodalaydi. Undagi
tushunchalarning sanab o`tishning o`zi etarli:
baholash ob`ekti - Texnika xavfsizligi

157
hamda xavfsizlikning tugallangan vositalari, xususan virtual xususiy tarmoqlar
quriladi. Albatta, IPsec kriptografik mexanizmlariga va kalit infratuzilmalariga
tayanadi.
Transport sathi xavfsizligi va signallari (Transport Layer Security, TLS) ham shunday
xarakterlanadi. TLS spetsifnkatsiyasi turli vazifalarni bajaruvchi ko`pgina dasturiy
mahsulotlarda ishlatiluvchi ommaviy Secure Socket Layer (SSL) protokolini
rivojlantiradi va oydinlashtiradi.
YUqorida eslatib o`tilgan infratuzilma nuqtai nazaridan X.500
Innovatsiyalar vazirligi jizzax davlat pedagogika universiteti

Innovatsiyalar vazirligi jizzax davlat pedagogika universiteti
Download
0,51 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/8
Sana
21.11.2023
Hajmi
0,51 Mb.
#102871
Download
0,51 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Innovatsiyalar vazirligi jizzax davlat pedagogika universiteti
Download
0,51 Mb.
Matnni ko'rish
xavfsiz va ishonchli tizimlar, xavfsizlik

156
Faraz qilinadiki, avval baholash maqsadi ifodalanadi, so`ngra sertifikatsiyalash organi
bu maqsadga qanchalik to`liq erishilishini, ya`ni, muayyan vaziyatda xavfsizlikning
arxitekturasi va amalga oshirilishi mexanizmlarining qanchalik korrektligini va
samaraliligini aniqlaydi. Baholash maqsadini ifodalashni engillashgirish niyatida
standartda hukumat va tijorat tizimlariga xos funktsionallikning o`nta taxminiy sinflari
tavsiflangan.
Ushbu standartda axborot texnologiyalar tizimlari va mahsulotlari o`rtasidagi farq
ta`kidlanadi, ammo talablarini unifikatsiyalash niyatida yagona -
Texnika xavfsizligi - bet 112

154
hajmi shunchalik oshib ketishi mumkinki, ma`mur ular tarkibini joiz vaqt mobaynida
taxlillay olmaydi.
Tizim zaifligining sababi shundaki, birinchidan, foydalanuvchini autentifikatsiyalash
tizimi foydalanuvchi ismiga va uning paroliga (ko`z turidan foydalanish kabi ekzotik
holllar bundan mustasno), ikkinchidan, foydalanuvchi tizimida tizimni ma`murlash
huquqi berilgan supervizorning (supervisor) mavjudligiga asoslanadi. Supervizor
parolini saqlash rejimining buzilishi butun tizimdan ruxsatsiz foydalanish imkonini
yaratadi.
Undan tashqari, bunday qoidalarga asoslangan tizim-statik, kotib qolgan tizim. U faqat
qat`iy ma`lum hujumlarga qarshi tura olishi mumkin. Oldindan ko`zda tutilmagan
qandaydir yangi tahdidning paydo bo`lishida tarmoq hujumi nafaqat muvaffaqiyatli,
balki tizim uchun ko`rinmaydigan bo`lishi mumkin. SHuning uchun, muassasada
ishlatiluvchi axborotning qaysisi himoyaga muhtoj ekanligini aniq tasavvur qilish
muhim hisoblanadi. Mavjud axborotni tahlillashdan boshlash lozim. Bu muolajalar
axborot himoyasini ta`minlash bo`yicha tadbirlarni differentsiallash imkonini beradi va
natijada, sarf-xarajatlarning qisqarishiga sabab bo`ladi.
Axborot himoyasi tizimini ekspluatatsiya qilish bosqichida xavfsizlik ma`murining
faoliyati foydalanuvchilar vakolatlarini o`z vaqtida o`zgartirishdan hamda tarmoq
komp’yuterlaridagi himoya mexanizmlarini sozlashdan iborat bo`ladi. Foydalanuvchi-
lar vakolatlarini va komp’yuter tarmoqlarida axborotni himoyalash tizimini sozlashni
boshqarish muammosi, masalan, tarmoqdan markazlashtirilgan foydalanish tizimidan
foydalanish asosida hal etilishi mumkin. Bunday tizimni amalga oshirishda tarmoq
asosiy ssrverida ishlovchi maxsus foydalanishni boshqaruvchi serverdan foydalaniladi.
Bu server markaziy himoya ma`lumotlari bazasini lokal himoya ma`lumotlari bazasi
bilan avtomatik tarzda sinxronlaydi. Foydalanishni boshqarishning bu tizimida
foydalanuvchi vakolati vaqti-vaqti bilan o`zgartiriladi va markaziy himoya
ma`lumotlari bazasiga kiritiladi, ularning muayyan komp’yuterlarda o`zgarishi
navbatdagi sinxronlash seansida vaqtida amalga oshiriladi.
Undan tashqari, foydalanuvchi parolini ishchi stantsiyalarining birida o`zgartirsa,
uning yangi paroli markaziy himoya ma`lumotlari bazasida avtomatik tarzda akslanadi
hamda bu foydalanuvchi ishlashiga ruxsat berilgan ishchi stantsiyalarga uzatiladi.
Tahlil usuli - Innovatsiyalar vazirligi jizzax davlat pedagogika universiteti

|
Innovatsiyalar vazirligi jizzax davlat pedagogika universitetiBog'liq 1-amaliy mashg ulot fanining asosiy tushunchalari mohiyati; xavf B.ZaripovTahlil usuli. Xavfsizlikni ko'ngilsiz voqea ro'y berishdan oldin (aprior) yoki keyin
(aposterior) tahlil etish mumkin. Har ikki holda qo'llaniladigan usul bevosita yoki aksincha
bo'ladi.
Aprior tahlilda shu tizimga xos bo'lishi mumkin bo'lgan (yashirin) kungi lsiz voqealar
tanlab olinadi va ularni yaratuvchi bir qancha holatlar to'plami tuziladi. Aposterior tahlil esa
ko'ngilsiz voqea yuz bergandan so'ng kelajakda tadbirlar ishlab chiqishdir. Bu ikki uchul
bir-birini to'ldiradi.
To'g’ri usulda taxrir qilishda oqibatni oldindan kurish uchun sabablar o'rganiladi.
Teskari usulda esa oqibat tahlil kilinib, sabablari aniqlanadi. Bu usullarning asosiy maqsadi
ko'ngilsiz voqealarni oldini olishdir. Voqealarni kelib chiqish ehtimoli va tezligi ma'lum
bo'lsa, vokeaning taxminan qanday natija bilan tamom bo'lishini aniqlash mumkin.
Xavfsizlikning tahlilida tizimning parametrlarini yoki chegarasini aniqlash asosiy
masala hisoblanadi. Agar tizim juda chegaralangan bo'lsa, biror xavfli hollar yoki omillar
etibordan tashqarida qolishi, agar tizimga o'ta keng qaralsa, tahlil natijalari noaniq bo'lishi
mumkin.
Tahlil o'tkazish darajasi aniq maqsadlarga bog’liq. Aniq bir holatda ogohlantirish yo'li
bilan ta'sir qilish mumkin bo'lgan hodisalarni aniqlash umumiy ish uslubi hisoblanadi.
Xavflar identifikatsiyasi. Identifikatsiya - o‘rganish, isbotlash, tasdiqlash ma’nolarini
anglatadi. Masalan, dorishunoslikda birorta doridarmonni to iiq identifikatsiya qiknasdan
turib, uni kasalga tavsiya etib boimaydi. Jumladan, ampitsilin dorisi - uning tarkibi,
kimyoviy tuzilishi va xususiyatlari isboflanishi kerak. Xavflai- identfikatsiyasi biroz
mushkulroq. Bunda har bir xavfning kelib chiqish sabablari, xususiyatlari va oqibatlari
o‘rganiladi. Chunki har bir xavfning yuzaga kelishiga sabab boiuvchi omillar, salbiy
oqibatiari, xavflilik va zarar keltirish darajalari boiadi. Mana shu ko‘rsatkichlar
aniqlangandan keyingina xavfning nomini ayta olamiz. Masalan; termik yoki radiatsiya
xavflari, yoki oqsil va yashur kasalligi, yoki gerbitsid, zahar xavflari va hokazolar.
|
| |
Tavakkalni boshqarish - Innovatsiyalar vazirligi jizzax davlat pedagogika universiteti

|
Innovatsiyalar vazirligi jizzax davlat pedagogika universitetiBog'liq 1-amaliy mashg ulot fanining asosiy tushunchalari mohiyati; xavf B.ZaripovTavakkalni boshqarish. Xavfsizlik darajasini ko'tarish, xavfsizlikning asosiy nazariy
va amaliy masalasidir. Buning uchun mablag’ni 3 yo'nalishda sarflash kerak:
-ishlab chiqarish texnik tizimlari va ish ob' ektlarini takomillashtirish;
-malakali ishchilarni tayyorlashga;
-favqulodda oqibatlarni yo'qotishga;
Sarflarni bular orasida qanday bo'lishini rejalash uchun chuqur tekshirishlar o'tkazish
lozim, unda ham aniq fikrga kelish qiyin. «Tavakkal» boshqarish texnika doirasida
xavfsizlikning oldini olishda yangi imkoniyatlar ochadi. Tavakkalni boshqarishda texnik,
ma'muriy, tashkiliy yo'llarga iqtisodiy usul ham qo'shiladi.
Xavflarni o'rganish tartibi uch bosqichda amalga oshiriladi:
Birinchi bosqich-xavflarni oldindan tahlil etish. Bu bosqich uch qadam bilan bajariladi:
1-qadam-xavf manbalarini aniqlash; 2-qadam-xavflarni vujudga keltiradigan
qismlarni aniqlash; 3-qadam-tahlilni chegaralash, ya'ni, tekshirilmaydigan xavflarni
chiqarib tashlash.
Ikkinchi bosqich-xavfli holatlarni ketma-ketligini aniqlash, hodisa va xavflar daraxtini
tuzish. Xavflar daraxti yuqoridan pastga qarab quriladi hamda sabablari hisobga olingan
holda tamom bo'ladi (2.2.-rasm).
Uchinchi bosqich-oqibatlarni tahlil qilish. Xavfsizlik tizimi, bu-xavfsizlikning
murakkab masalalarini hal qilish yo'llarini tayyorlash va asoslashda foydalaniladigan
metodologik choralar yig’indisidir. O'zaro ta'siri bilan aniq bir maqsadga etishtiradigan
aloqador qismlar yig’indisi tizim deb ataladi.
Tizim deganda birgina moddiy ob'ektdan tashqari aloqalar va bog’lanishlar ham
tushuniladi. Har qanday sozlangan mashina texnik tizimga misol bo'lishi mumkin. Tarkibiga
odam ham kiradigan element tizimi ergonomik tizim deb ataladi. Masalan, «Odam-
mashina», «odam-mashina-atrof-muhit».
|
| |
Adabiyotlar ro‘yxati - Innovatsiyalar vazirligi jizzax davlat pedagogika universiteti

|
Innovatsiyalar vazirligi jizzax davlat pedagogika universitetiBog'liq 1-amaliy mashg ulot fanining asosiy tushunchalari mohiyati; xavf B.ZaripovAdabiyotlar ro‘yxati:
1. Turg’unboyev K., Rizayev A. «Zamonaviy pedagogik texnologiyalar». Andijon 2008.
2. I.Yuldashev, I.Pulatov, M.Qurbonova“Tasviriy san'at asarlarini idrok etishda
zamonaviy pedagogik texnologiyalaridan foydalanish yo'llari”O’quv uslubiy qo'llanma.
3. Nabiev M., Azimova B. «Rasm chizishga o’rgatish metodikasi». T.: O’qituvchi, 1976.
4. Xasanov R. «Tasviriy san’at o’qitishning zamonaviy texnologiyasi» Fan dasturi.
TDPU– 2007.
5. Qo’ziev T., Egamov A., Qanoatov T., Nurqobilov A., «Rangtasvir». «San’at». T.,
2003.
6. Xasanov R. «Maktabda tasviriy san’atni o’qitish metodikasi». T: «FAN», 2004.
7. Mirzahamdamovna, K. B., Erkinovna, A. N., & Jumadillaevich, S. R. (2021). USE
OF INNOVATIVE EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN FINE ARTS CLASSES OF
HIGHER EDUCATION INSTITUTIONS.
8. Mirzahamdamovna, K. B., Erkinovna, A. N., & Jumadillaevich, S. R. (2021). USE
OF INNOVATIVE EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN FINE ARTS CLASSES OF
HIGHER EDUCATION INSTITUTIONS.
9. Sadikovna, S. G., Kurbonova, B., Akhmedova, N., & Sulaymanova, S. (2020).
FUNDAMENTALS OF PROFESSIONALISM DEVELOPMENT ON THE EXAMPLE
OF PRACTICAL EXERCISES ON FORMING THE SKILLS AND
SKILLS OF FUTURE TEACHERS. PalArch's Journal of Archaeology of
Egypt/Egyptology, 17(6), 8894-8903.
10. Barchinoy, K., Sevarakhon, S., & Mukhammadkodir, Y. (2021). EFFECTIVE
METHODS OF TEACHING FINE ARTS AND DRAWING AT SCHOOL.
11. Barchinoy, K. (2019). Problems of Improving Artistic Perception of Future Art
Teachers. Cross-Cultural Communication, 15(4), 79-82.
12. Qurbonova, B. (2021). The history of visual art and it's importance in people life.
ACADEMICIA:
AN
INTERNATIONAL
MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH
JOURNAL, 11(2), 1558-1561.
|
| |
Hayot faoliyat xavfsizligini taminlashni moliyalashtirish

28
Bu avariyalarni oqibatlarini tugatish korxona va davlat iqtisodiga katta zarar keltiradi.
Masalan, Rossiya federatsiyasida yuz beradigan har xil texnogen avariyalarni iqtisodiy
oqibatlarini tugatishga davlat yalpi mahsulotining 1…2 % mablag’i sarflanar va uning
ko`rsatgichini 4…5 % ga o`sish xavfi mavjud ekan. Bu mablag’ soglikni saqlash va
atrof muhitni muhofazasiga ajratilagan umumiy mablag’dan yuqoriligi qayd etilgan.
Buxoro davlat universiteti Axborot texnologiyalar fakulteti Dasturiy injiniring yo’nalishi 1 dik 21-guruh talabasi Zaripov Obodbekning Dasturiy ta’minot sifatini ta’minlash fanidan tayyorlagan

|
Buxoro davlat universiteti Axborot texnologiyalar fakulteti Dasturiy injiniring yo’nalishi 1 dik 21-guruh talabasi Zaripov Obodbekning Dasturiy ta’minot sifatini ta’minlash fanidan tayyorlagan
|
Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 241,19 Kb. | | #238292 |
Bog'liq diagrammalar Buxoro davlat universiteti Axborot texnologiyalar fakulteti Dasturiy injiniring yo’nalishi 1.1 DIK 21-guruh talabasi Zaripov Obodbekning Dasturiy ta’minot sifatini ta’minlash fanidan tayyorlagan TAQDIMOTI IDEF0 DIAGRAMMASI Komponentlik diagrammasi Sinf diagrmmasi Ketma-ketlik diagrammasi
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Buxoro davlat universiteti Axborot texnologiyalar fakulteti Dasturiy injiniring yo’nalishi 1 dik 21-guruh talabasi Zaripov Obodbekning Dasturiy ta’minot sifatini ta’minlash fanidan tayyorlagan
|
Xavflar kvantifikatsiyasi

Xavflar kvantifikatsiyasi hayot faoliyat xavfsizligini taminlashga qaratilgan tadbirlar
uchun etarli darajada kerak bo'lgan miqdoriy, vaqtincha, fazoviy va boshqa xususiyatlarni
aniqlab amalga oshirish jarayonidir. Tenglashtirish jarayonida aniq bir masalani hal qilishda
xavflar ruyxati, zarar va boshqa omillar aniqlanadi.
Sabab va oqibatlar. YAshirin xavflarni amalga oshishiga olib keladigan sharoit-sabab
deb ataladi. Sabablar, jarohatlar, yuqumli kasalliklarni keng tarqalishi (epidemiya), atrof-
muhitga zarar va boshqa xil oqibatlarni keltirib chiqaradi.
Xavf, sabab, oqibat uchligi-bu yashirin xavflarni va zararlarni amalga oshiruvchi
mantiqiy jarayondir. Masalan: Zahar (xavf)- dori tayyorlashning xatosi (sabab)- zaharlanish
( kungi lsiz oqibatlar). Mutloqa xavfsiz bo'lgan ish (faoliyat) bo'lishi mumkin emas. Demak,
faoliyat qanday bo'lmasin, unda yashirin xavf bo'ladi. Bu aksioma hayot faoliyat
xavfsizligida metodologik ahamiyatga ega.
Tavakkal nazariyasi.1950-yil senyabr’ oyida Germaniyaning Kyoln shahrida bo'lib
o'tgan birinchi jahon kongresida hayot faoliyat xavfsizligi fan deb qabul qilindi. Olimlar o'z
ma'ruzalarida «tavakkal» tushunchasini qo'lladilar va bu tushunchani har bir olim o'zicha
talkin kildi. Masalan, V.Marshal’ «tavakkal, bu xavfning miqdoriy bahosidir» dedi.
Miqdoriy baho kungi lsiz hodisalarni aniq bir davr ichida bo'lib o'tgan sonining bo'lishi
mumkin bo'lgan soniga nisbatidir. «Tavakkal»ni aniqlashda nimani «tavakkali» deyish
mumkin savoliga javob berish kerak.
Tavakkalning turlari.Tavakkal ikki xil bo'ladi: shaxsiy «tavakkal»- ayrim shaxs
uchun aniq xavf turi; ijtimoiy yoki ko'pchilik «tavakkali»- takroriy hodisalar natijasida
jarohatlangan insonlar orasidagi bog’liqlik. Bizda hozircha ijtimoy «tavakkal» bo'yicha
hech qanday ma'lumot yo'q. Xorijda esa alohida ishlab chiqarish korxonalari, sanoat
tarmoqlari, xavf turlari bo'yicha to'liq ma'lumotlar mavjud.
Jamoat «tavakkali» xavfni sub'ektiv (boshqacha) ravishda qabul etadi. Odatda
ko'pchilik kam uchraydigan va ko'p qurbon bo'lgan voqealarga keskin ravishda ahamiyat
beradi. Masalan, ishlab chiqarishda har yili o'rta hisobda 200-250 kishi halok bo'ladi. Ammo
bir halokatda 5-10 kishi qurbon bo'lgani oldingi ma'lumotlardan ko'ra odamlarga ko'proq
ta'sir qiladi. Kishilarning bu ruhiy holatini qabul qilishi mumkin bo'lgan «tavakkal» masalasi
kurilganda hisobga olish lozim.
Xavflarni baholashda tavakkal («Т») usulini qo'llash boshqa usullarga qaraganda
ko'proq to'g’ri keladi, deb hisoblanadi. Masalan, har xil sabablar natijasida halokatli (o'lim
bilan) tugagan ayrim shaxsiy «tavakkal» (AKSH ning umumiy aholisiga nisbatan)
qiymatlari quyidagichadir:
1. Yo'l transporti hodisasidan-3
x 
10
-4
. 
2. Zaharlanishdan - 2 
x

1.-rasm. Tavakkalning yo'l qo'ysa bo'ladigan mintaqasi aniqlash sxemasi.
Tavakkalning YQB mintaqasi tushunchalari bizda hali qabul qilinmagan va to'liq
amalga oshirilmagan. Bunday tashqari ayrim mutaxassislar
bunga tanqidiy nazar bilan
qaraydilar. Ularning fikricha, xavfsizlikni bunday baholash insonparvarlik nuqtai nazaridan
yiroqdir. Haqiqatda esa, hozirgi mavjud usullardan, tavakkalning YQB mintaqasi usuli 2-3
daraja jiddiy sanaladi.
Mehnat sharoiti - Texnika xavfsizligi

25
Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi
korxonalarda xavfsiz ishlash,
texnika xavfsizligi bo`yicha me`yyor qoidalariga, sanoat sanitariyasi va mehnat
gigienasiga hamda mehnat qonunchiligiga rioya qilish masalalarini nazorat qiladi. Har
bir tarmoq o`z texnik inspektoriga ega.
N-1 shaklidagi dalolatnomani

35
3. II-bulim baxtsiz hodisalarni tekshirish va hisobga olish tartibi.
1. Ishlab chiqarishdagi har bir baxtsiz hodisani jabrlanuvchi yoki guvoh tsex rahbariga
xabar berishi, u esa;
-jabrlanuvchiga birinchi yordam ko`rsatib davolash muassasasiga yuborishi;
-tekshirish komissiyasi kelguncha ish joyidagi vaziyatni, shundayligicha (atrofga xavf
tug’dirmasa) saqlab qolishi;
-baxtsiz hodisa to`g’risida korxona rahbariga, kasaba uyushmasiga va xodimlarning
boshqa vakillik organlariga xabar qilishi shart.
2. Davolash muassasasi bir kun ichida ish beruvchiga va kasaba uyushmasiga
jabrlanuvchining ahvoli haqida xolisona xabar beradi.
3. Korxona tuzilgan komissiya a`zolari:
-uch kunda guvohlarni, xavfsizlik qoidalarini buzgan shaxslarni so`roq qilishi va
jabrlanuvchidan tushuntirish xati olishi;
4. Tekshirish tugagach uch kun ichida, N-1 shakldagi dalolatnomalarni:
-jabrlanuvchiga, xavfsizlik muhandisiga, davlat mehnat texnika nazoratchisiga
korxonaning yuqori tashkilotiga va davlat kon nazoratiga (ob`ektlarga yuz bersa)
yuboriladi.
5. Agar korxona tugatilsa, yuqori turuvchi organga, bulmasa N-1 shakldagi
dalolatnoma pensiya jamg’armasiga topshiriladi.
6. Jabrlanuvchi ish qobiliyatini darhol yo`qolmaganligi haqidagi arizasi bir oy
muddatda tekshirilishi shart
7. Boshqa tashkilot tomonidan jo`natilgan xodim jabrlansa, hodisa yuz bergan korxona
tomonidan, jabrlanuvchi ishlaydigan tashkilot vakili ishtirokida tekshiriladi.
8. O`rindoshlik buyicha ishlayotgan xodim bilan baxtsiz hodisa yuz bersa, u shu
tashkilotda tekshiriladi va hisobga olinadi.
9. Boshqa korxonaning ajratilgan uchastkasida, ish olib borayotgan xodimi bilan
baxtsiz hodisa yuz bersa, ish olib borayotgan korxona tomonidan tekshiriladi va
hisobga olinadi.
10. Korxona xodimi rahbarligida ishlab chiqarish amaliyoti o`tayotgan yoki ish
bajarayotgan umum ta`lim maktabi, o`rta maxsus va oliy o`quv yurtlari talabalari bilan
yuz bergan baxtsiz hodisa, korxona tomonidan o`quv yurti vakili ishtirokida
tekshiriladi va korxona tomonidan hisobga olinadi.
- Korxona tomonidan ishlab chiqarish amaliyoti uchun ajratilgan uchastkada,
o`qituvchilari rahbarligida, ishlab chiqarish amaliyoti o`tayotgan yoki ish bajarayotgan
talabalar bilan yuz bergan baxtsiz hodisalar.
O`quv yurtlari tomonidan korxona vakili ishtirokida tekshiriladi va o`quv yurti
tomonidan hisobga olinadi.
11. N-1 shakldagi dalolatnoma jabrlanuvchining ish, xizmat, o`qish joyiga yuboriladi.
Ishlab chiqarish mikroiqlimining gigienik me`yorlari

|
Ishlab chiqarish mikroiqlimining gigienik me`yorlariBog'liq 5b27936d716433. Ishlab chiqarish mikroiqlimining gigienik me`yorlari.
Ishlab chiqarish mikroiqlimi me`yorlari mehnat xavfsizligi. Standartlari tizimi
“Ish mintaqalari mikroiqlimi” (GOST 12.1005-76)
ga asosan belgilangan. Ular
gigienik, texnik va iqtisodiy negizlarga asoslangan. Ishlab chiqarish korxonalardagi
binolar, yil fasllari va ish toifalariga qarab, ulardagi harorat, nisbiy namlik va havo
harakatining ish joylari uchun ruxsat etilgan me`yorlari belgilangan
Ish toifalari quyidagicha belgilanadi:
a) Engil jismoniy ishlar (1-toifa) o`tirib, tik turib yoki yurib bajariladigan, biroq
muntazam jismoniy, zo`riqish yoki yuklarni ko`tarishni talab qilmaydigan ishlar,
energiya sarfi soatiga 150 kkal (172 J.s ) ni tashkil etadi. Bunga tikuvchilik, aniq
asbob-sozlik va shu kabi korxonalar kiradi.
b) O`rta og’irlikdagi ishlarga (2 toifa) soatiga 150-250 kkal (172-293 J.s) energiya
sarflanadigan faoliyat turlari kiradi. Bunga, og’ir bulmagan (10kg.gacha) yuklarni
tashish bilan bog’liq ishlar (yigiruv-to`qish ishlari, mexanik-yig’uv, payvandlash
ishlari) shular jumlasidandir.
v) Og’ir jismoniy ishlar (3 toifa) muntazam jismoniy zo`riqish, (10 kg dan ortiq)
muttasil yukni bir joydan ikkinchi joyga ko`chirish va ko`tarish bilan bog’liq ishlar
kiradi. Bunda energiya sarfi soatiga 250kkal (293 J.s) dan yuqori buladi. Bunday
ishlarga temirchilik, quyuv korxonalari kiradi.
Ishlab chiqarish xonalar, ish joylaridagi havoning harorati, nisbiy namligi va
harakat tezligining me`yorlari.
Yil fasli
Ish toifalari
Havoning
harorati,
0
S
Nisbiy
namligi, %
Harakat
tezligi M/s
Sovuq
I -
engil
20-23
60-30
0,2
I a -
o`rtacha
og’irlikdagi
18-20
60-40
0,2
|
| |
Сиёсий барқарорлик - Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar

|
Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar
|
bet | 39/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar1. Сиёсий барқарорлик. Давлат томонидан барча ижтимоий-иқтисодий соҳаларда олиб борилаётган тизимли ислоҳотлар ва Ўзбекистонда истиқомат қилаётган 100 дан ортиқ миллат ва элат вакиллари учун яратиб берилаётган тенг имкониятлар, ҳар бир шахс, ҳар қайси хўжалик юритувчи субъектга ўз имкониятларини тўлақонли намойиш этиши учун барча шароитларнинг мавжудлиги.
2. Миллий иқтисодиётнинг барқарор суръатларда ривожланиб бораётгани. Айни пайтда жаҳонни ларзага солган, кўплаб мамлакатлар иқтисодиётига катта талофатлар етказиб, издан чиқарган глобал молиявий-иқтисодий инқироз жараёнларининг мураккаб ва оғир синовларидан ўтаётган мамлакатимизнинг ўзига хос тараққиёт йўли ислoҳoтларни давoм эттириш ва чуқурлаштириш орқали янада самарали ва мустаҳкам бўлиб бормоқда.
3. Географик ва геосиёсий жойлашуви. Ўзбекистон Марказий Осиёнинг чорраҳасида жойлашган бўлиб, самарали минтақавий ҳамкорлик алоқаларини ўрнатиш, минтақавий ва трансмиллий лойиҳаларда иштирок этиш учун қулай транспорт коридорларига эга мамлакатдир46.
4. Ривожланган инфратузилманинг мавжудлиги. Мамлакатимизда транспорт инфратузилмасининг муҳим таркибий қисми бўлмиш темир йўлларавтомобиль йўллар ҳамда ҳаво йўллари яхши ривожланган. Темир йўлларимизнинг узунлиги 6,5 минг километр, автомобиль йўлларимизнинг узунлиги 43,5 минг километрга тенг. Миллий авиакомпаниямиз томонидан мунтазам равишда дунёнинг 40 дан ошиқ шаҳарларига тўғридан-тўғри рейслар амалга оширилади, шунингдек, жаҳоннинг 24 та давлатида унинг 43 дан ошиқ ваколатхонаси бор. Республикамизда йилига 48 миллиард киловатт саот электр энергияси ва 10 миллион килокаллория иссиқлик энергияси ишлаб чиқарилади. Бу нафақат ички эҳтиёжимизни тўла таъминлаш, балки хорижга экспорт қилишимиз учун ҳам имкон яратади.
5. Қулай солиқ ва божхона сиёсати. Ўзбекистон иқтисодиётига киритилаётган хорижий инвестициялар учун инвесторларга қатор имтиёз ва преференциялар яратилган ва уларнинг кафолати қонун билан мустаҳкамлаб қўйилган. Хусусан, улар мулк солиғидан, тадбиркорлик фаолиятидан олинаётган даромад солиғидан ҳамда бир қатор божхона божларини тўлашдан озод этилган.
|
| |
- jadval - Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar

Bosqichlar
|
Tadbirlar
|
Muddatlar
|
Ma’sullar
|
1 - bosqich
|
Iqtisodiyot vazirligi uch yillik davrga O’zbekiston Respublikasi investitsiya dasturiga kiritish uchun takliflarni tayyorlashga oid metodik ko’rsatmalarni tarmoq vazirliklari va idoralari, Qoraqalpog’iston Respublika, viloyat va Toshkent shahar xokimliklariga (keyingi o’rinlarda buyurtmachilar deb ataladi) xar yili etkaziladi.
|
Aprel
|
Iqtisodiyot vazirligi
|
2 - bosqich
|
Buyurtmachilar loyihalar bo’yicha dastlabki axborotni tayyorlaydi, ularni uch yillik davrda amalga oshirish uchun tanlab oladilar va takliflarni iqtisodiyot vazirligiga taqdim etiladi.
|
May - Iyun
|
Buyurtmachilar
|
3-bosqich
|
Iqtisodiyot Vazirligi takliflarni ko’rib chiqiladi va o’rtacha muddatli davrda aniq tarmoqni rivojlantirish ustuvorliklariga muvofiq tarmoqlarni tanlab oladilar.
|
Iyun-Iyul
|
Iqtisodiyot vaziriligining tarmoq bo’limlari.
|
4 - bosqich
|
Iqtisodiyot vazirligi, Moliya vazirligi, Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligi, (Davarxitektqurilish) ko’mitasi va vakolatli banklar bilan birgalikda investitsiya dasturiga kiritiladigan loyihalarni uzil-kesil tanlab oladi.
|
Avgust - Sentyabr
|
Iqtisodiyot vazirligi, Moliya vazirligi, Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligi, “Davarxitektqurilish” qo’mitasi, vakolatli banklar
|
5 - bosqich
|
Investitsiya dasturining loyixasi iqtisodiyot vazirligi huzuridagi birlashgan hay’at tomonidan ko’rib chiqiladi va uning qaroriga ko’ra ishlab chiqish va Vazirligi Mahkamasining komplekslari bilan kelishish uchun tashqi iqtisodiy aloqalar va xorijiy investitsiyalar departamentiga taqdim etiladi.
|
Sentyabr
|
Iqtisodiyot vazirligi xuzuridagi birlashgan xay’at, Vazirlar Maxkamasining kompleklari
|
6 – bosqich
|
Investitsiya dasturining loyihasi batafsil ko’rib chiqiladi
|
Sentyabr - Oktyabr
|
Iqtisodiyot vazirligi
|
7 – bosqich
|
Investitsiya dasturining loyixasi tasdiqlash uchun yuboriladi.
|
Oktyabr
|
Prezident devoni, Vazirlar maxkamasining tegishli departamentlari va komplekslar
|
8 – bosqich
|
Investitsiya dasturining amalga oshirishning birinchi yiliga kiritiladigan yangidan boshlanadigan ob’ektlar bo’yicha tanlov savdolari o’tkaziladi.
|
Oktyabr - Noyabr
|
“Davarxitektqurilish” ko’mitasi, buyurtmachilar
|
9 – bosqich
|
Tasdiqlangan investitsiya dasturiga va o’tkazilgan tanlov savdolariga muvofiq belgilangan tartibda shartnomalar tuziladi, qurilishlar-ning aniq va titul ro’yxatlari, kelgu-si yillar loyihalash ishlarining aniq ro’yxatlari tasdiqlanadi.
|
Dekabr
|
Buyurtmachilar, pudratchilar
|
-jadval
Loyihalashtirish ishlarini bosqichlar bo’yicha

|
-jadval
Loyihalashtirish ishlarini bosqichlar bo’yicha
|
bet | 28/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar9.1-jadval
Loyihalashtirish ishlarini bosqichlar bo’yicha
tashkil etish sxemasi
Ishlar bosqichi
|
Asos
|
Ijrochilar
|
1-bosqich. Loyiha oldi ishlari
|
1.1. Texnik-iqtisodiy asosnoma ishlab chiqish
|
Kapital qo’yilmalarning rejasi. Qaror (qurilishni amalga oshiruvchi tashkilotning buyruqlari)
|
Buyurtmachi yoki uning topshirig’iga ko’ra loyihaviy yoki ilmiy-tadqiqot tashkiloti
|
1.2. Loyihalashtirish uchun shartnomalar tuzish
|
Buyurtmachining taklifi
|
Buyurtmachi yoki loyihaviy tashkilot
|
2-bosqich. Loyihaviy ishlar
|
2.1. Qidiruv-izlanish
|
Buyurtma va shartnoma
|
Loyihaviy tashkilot
|
2.2. Bosqichlar bo’yicha loyihani ishlab chiqish
|
Loyihalashtirish uchun belgilangan vazifalar (buyurtma), loyihani ishlab chiqish va shartnoma tuzish uchun yo’riqnoma
|
Loyihaviy tashkilot
|
3-bosqich. Loyihani ekspertizadan o’tkazish va tasdiqlash
|
3.1. Loyihani ekspertizasi
|
Loyihani ishlab chiqish tartibi bo’yicha yo’riqnoma va loyihani ekspertiza qilish bo’yicha yo’riqnoma
|
Loyihaviy tashkilot,
loyihalar ekspertizasi bo’limi
|
3.2. Loyihani tasdiqlash
|
Loyihani ishlab chiqish tartibi bo’yicha yo’riqnoma
|
Loyihaviy tashkilot,
tegishli muassasa tomonidan loyihaning tasdiqlanishi
|
Amaldagi qonunchilikka ko’ra, qurilishning amalga oshirilishi tegishli tartibda tasdiqlangan loyihaviy hujjatlarsiz ta’qiqlanadi.
Kapital qurilishni loyihalashtirishda loyiha oldi hujjatlari, loyiha hujjatlari, dastlabki TIA yoki dastlabki texnik-iqtisodiy hisoblash, yakuniy TIA yoki texnik-iqtisodiy hisoblash, ishchi loyiha, smeta, ish hujjatlari, loyihalovchi, etkazib beruvchi (ishlab chiqaruvchi), qurilishlarning aniq ro’yxati, qurilishlarning titul ro’yxati, mablag’ bilan ta’minlovchi organ, ijro hujjatlari, qurilish maydoni, vaqtinchalik inshootlar, biriktiriladigan ishlar, shartnoma narxini bo’lib chiqish kabi tushunchalar qo’llaniladi.
Shuni ta’kidlash joizki, kapital qurilishda loyihalashtirishning markaziy qismini loyihaning TIA egallaydi.
Taniqli xorijlik iqtisodchi-olimlardan V.Berens, P.Xavraneklar fikricha: «texnik-iqtisodiy asoslash – bu salohiyatli investorlar, loyiha quruvchilari va moliyachilarni investitsiyalash va moliyalash usullari bo’yicha qaror qabul qilish uchun zarur bo’lgan ma’lumotlar bilan ta’minlovchi vosita»43. Rossiyalik olim V.Zolotogorov: «texnik-iqtisodiy asoslash – bu investitsiya loyihasining samaradorligi va maqsadliligini ko’rib chiqishga imkon beruvchi texnik va tashkiliy qarorlar, hisob-smeta, baholash va boshqa ko’rsatkichlarni aks ettiruvchi hisob-analitik hujjatlar to’plami»44, deya tavsiflaydi.
Loyiha strategiyasi va marketing kontseptsiyasi (1-bo’lim)
Loyihaning joylashuv joyi, maydoni va atrof-muhit (4-bo’lim)
Sotish dasturi
(2-bo’lim)
Ishlatiluvchi moddiy resurslar (3-bo’lim)
|
| |
Umumiy qoidalar - Texnika xavfsizligi

31
8. N-1 shakldagi dalolatnoma tuzilmaganligi yoki noto`g’ri
tuzilganligi aniqlangan
hollarda, davlat mehnat texnika nazoratchisi ish beruvchidan, N-1 shakldagi
dalolatnomani tuzishni yoki boshqatdan tuzishni talab qilish huquqiga egadir. Ish
beruvchi davlat mehnat texnika nazoratchisi xulosa-sini bajarishga majburdir.
9.
Ish
beruvchi
bilan
davlat
mehnat
texnik
nazoratchisi
o`rtasidagi
anglashilmovchilikni bosh davlat mehnat texnika nazoratchisi hal qiladi.
H-1 uch nusxada to’ldiriladi