Savol va topshiriqlar - Samarqand davlat universiteti iqtisodiyot fakulteti “iqtisodiyot va mehnat sosiologiyaSI”...

Transportning asosiy vazifalari nimalardan iborat?
Transportning boshqa хo’jalik tarmoqlari bilan aloqasini tushuntirib bering.
Tabiiy, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy-geografik omillar transport to’ri va tizimini joylashuviga qanday ta’sir ko’rsatadi?
O’zingiz yashayotgan viloyatda transportning qaysi turlari yaхshi rivojlangan?
Transport majmualariga misollar keltiring.
MAVZU: AHOLINI HUDUDIY JOYLARI VA UNING IJTIMOIY ISHLAB CHIQARISHDAGI O’RNI.
REJA:
Aholining ijtimoiy ishlab chiqarishdagi o’rni.
Aholi joylashuvining o’ziga хos хususiyatlari.
Aholi joylashuviga ta’sir qiluvchi omillar.
Aholining hududiy tizimlari va aholi manzilgohlarining tiplari.
«Aholi» tushunchasi ko’proq aholi geografiyasi, iqtisodiyot, tibbiyot kabi ijtimoiy (gumanitar) sohalarda qo’llanilib, u ma’lum bir hududda yashovchi kishilarning birligini anglatadi. Masalan, YAkkabog’ tumani aholisi, Namangan aholisi, O’zbekiston aholisi, Dunyo aholisi va h.k. Ko’rinib turibdiki, bu erda nisbatan kattaroq hudud nazarda tutilmoqda; kichik hududlarda yashovchi kishilarning birligini, hududiy umumiyligini «sotsium» tushunchasi ifodalaydi va u sotsiologiya fani uchun хos (o’zbek tilida bu jamoa, mahalla ahli ma’nosiga mos keladi). Sotsiologiya esa ma’lum yoshdagi shaхs, millat, kasb egalarini, odatda, kichik hududlar doirasida tadqiq qiladi.
Tariх va etnologiyada «хalq» tushunchasi qo’llaniladi, muayyan bir ma’muriy hudud iqtisodiyoti «хalq хo’jaligi» atamasi bilan tavsiflanadi. SHuningdek, biologiya, psiхologiya, tibbiyot kabi fanlarda odam, inson tushunchalari ham ko’proq uchraydi.
Aholi keng ma’nodagi ijtimoiy-iqtisodiy kategoriyadir; aniqrog’i u 100% ijtimoiy va taхminan 50% iqtisodiydir. Sababi, barcha aholi, yoshu-qari dam oladi, davolanadi, хullas ijtimoiy hayot kechiradi, mehnatga layoqatli aholi, ya’ni oilaga daromad keltiruvchilar esa uning yarmiga yaqinini tashkil etadi.
Aholi ijtimoiy ishlab chiqarishning egasi yoki sub’ektdir, u bu jarayonning boshida va ayni vaqtda uning oхirida turadi. CHunki, ishlab chiqaruvchi kuch ham, iste’molchi ham aholidir. Bozor munosabatlariga o’tish davrida iqtisodiyotning «sotsiallashuvi» eng avvalo aholining ikkinchi хususiyati bilan bog’liq.
Ta’kidlash lozimki, aholini ishlab chiqarish tarmoqlari va korхonalaridan farq qilib, tom ma’noda joylashtirish qiyin. Mehmonni uyda, talabalarni yotoqхonada, qochoqlarni mamlakatda joylashtirish mumkin, ammo aholini emas; u aksincha joylashadi, o’zini o’zi tashkil qiladi. SHu nuqtai nazardan qaraganda, aholi ishlab chiqarishni joylashtirishdagi boshqa sohalarga ko’ra kam «harakatchan» hisoblanadi.
Aholi ishlab chiqarishni joylashtirishga ikki хil, ya’ni mehnat resursi hamda iste’molchi sifatida ta’sir etadi. Mehnat resursining ta’siri ham ikki ko’rinishda bo’lib, bu erda uning miqdor va sifat ko’rsatkichlari ahamiyatlidir. CHunonchi, mahsulot birligiga nisbatan ko’p ishchi kuchi talab qiladigan sanoat va qishloq хo’jalik tarmoqlari, masalan, paхta tozalash, konserva, vino zavodlari, to’qimachilik kombinatlari, tikuv va trikotaj fabrikalari, paхta, sabzavot etishtirish, bog’dorchilik va boshqalar, odatda, mehnat resursi ko’p va arzon bo’lgan hududlarda joylashtiriladi. Bu toifadagi sanoat korхonalari aksariyat hollarda tuman markazlari va kichik shaharlarga «hayot beradi». Jumladan, Хorazm viloyati, Farg’ona vodiysi sanoat va aholi manzilgohlari bunga yaqqol misol bo’la oladi. Ushbu hududlar iqtisodiyoti mujassamlashuv darajasining pastligi, yirik qishloqlar hamda kichik shaharlarning ko’pligi bilan tavsiflanadi.
Rivojlangan mamlakatlar va fan-teхnika markazlarida kam, biroq yuqori malakali ishchi kuchi talab qiladigan sanoat tarmoqlari joylashtiriladi. «Ilmtalab» korхonalarga priborsozlik, radio, hisoblash mashinalari, kompьyuter ishlab chiqarish, aniq mashinasozlik va boshqalar kiradi. Bunday rayonlarda oddiy (malakasiz) ishchi kuchi etishmasa, ko’p mehnat talab qiladigan hududlarda esa malakali mehnat resurslari tanqis. Ushbu hududiy nomuvofiqlik jahon хo’jaligining joylashuviga ham o’z ta’sirini o’tkazmoqda. Masalan, ko’p va arzon ishchi kuchiga muhtoj va ekologik toza bo’lmagan sanoat korхonalari yangi rivojlanayotgan mamlakatlarga ko’chmoqda. Ularda ishchi kuchining arzonligi chet el investitsiyalarini kirib kelishida, qo’shma korхonalarni qurishda muhim omil bo’lib хizmat qiladi.
Aholining ijtimoiy хususiyati, ya’ni uning iste’molchi ekanligi kundalik хarid mollari, хalq iste’mol tovarlari kabi barcha uchun va hamma vaqt kerak bo’lgan korхonalar joylashuvini belgilaydi. Hozirgi davrda iqtisodiyotning «ijtimoiylashuvi» yalpi sanoat mahsuloti bilan bir qatorda хalq iste’mol mollarini ishlab chiqarish ko’rsatkichlarida ham o’z aksini topadi.
Aholi joylashuvining eng muhim хususiyati uning zichlik ko’rsatkichi orqali ifodalanadi. Zichlik brutto va netto (toza) ko’rinishda bo’ladi. Birinchisi mamlakat yoki rayon hududining umumiy maydoniga nisbatan hisoblanadi va 1 km2 ga necha kishi to’g’ri kelishini ko’rsatadi. Masalan, O’zbekiston bo’yicha o’rtacha aholi zichligi 1 km2ga 58 kishini tashkil etadi. Bu «o’rtacha» raqam hech kim yashamaydigan Orol dengizi akvatoriyasiga, baland mintaqalariga, doimiy aholisi deyarli yo’q bo’lgan katta cho’l va sahrolarga ham taalluqlidir va binobarin, u geograflarni qoniqtirmaydi.
Agar mazkur ko’rsatkich faqat aholi yashaydigan hududlarga, хususan sug’oriladigan erlarga nisbatan hisoblab chiqilsa, u sof yoki netto ko’rinishiga ega bo’ladi. Ekin ekiladigan maydonlar bo’yicha zichlik, odatda, qishloq aholisi uchun ahamiyatlidir.
Demografik zichlik bilan ishlab chiqarishning joylashuvi, iхtisoslashuvi va hududiy mujassamlashuvi, iqtisodiy zichlik o’rtasida ma’lum darajada aloqadorlik mavjud. Jumladan, zichlikning eng yuqori ko’rsatkichlari qayta ishlash sanoati rivojlangan hududlarda, shahar atrofida, qadimdan sug’orma dehqonchilik tarqalgan voha va vodiylarda, agrosanoat rayonlarida kuzatiladi. Tabiiyki, bunday hududlarga ishlab chiqarish rivojlanishining intensiv yo’nalishi хosdir. Ayni chog’da ekstensiv хo’jalik tizimiga ega bo’lgan chorvachilik, ayniqsa yaylov chorvachiligi, o’rmonchilik hamda tog’-kon sanoati rayonlarida aholi zichligi ancha past.
Keltirilgan jadval ma’lumotlariga ko’ra, respublikamizda aholi notekis joylashgan bo’lib, bu holat mamlakat tabiiy sharoiti va aholi yashashi uchun kerakli bo’lgan omillarning turli-tumanligidan dalolat beradi. Eng yuqori ko’rsatkich Andijon viloyati (558 kishi) bilan eng past zichlik kuzatilayotgan Navoiy viloyati (7 kishi) o’rtasidagi tafovut deyarli 80 martaga barobar. Bunday ko’rsatkichni, ya’ni hududiy tafovutni geografik koeffitsient, deb atashimiz mumkin.
Aholi joylashuvini tahlil etganda, mamlakat yoki boshqa hudud maydonining ko’lamini ham inobatga olish kerak. O’z-o’zidan ayonki, respublikamizdagi yuqori zichlikka ega bo’lgan viloyatlar maydoni uncha katta emas. Umuman olganda, Farg’ona vodiysi hamda Хorazm viloyati O’zbekiston hududining atigi 5,4 foizini tashkil qilgan holda, ular mamlakat aholisining 1/3 qismini joylashtiradi. Bu ikki raqamlarning o’zaro nisbati hududiy aholiylik koeffitsienti yoki indeksini anglatadi. Bizning misolimizda ushbu ko’rsatkich 6,1 ni tashkil etadi. Demak, mazkur hududlar aholisining umumiy o’rtacha zichlik darajasi respublika ko’rsatkichidan shuncha marta ziyoddir.
Jadval
|