IV. Mavzuni mustahkamlash

Topshiriqlarga tayyorgarlik, taqdimot qilishdagi gurux ishi uchun (5 daqiqa) vaqt ajratiladi.
Prezentatsiya (lot. praesentatio - taqdim etish), taqdimot - yangidan yaratilgan, tuzilgan muayyan narsaning rasmiy taqdim etilishi (mas, yangi jurnalning P.si).
Curuxlarning ishlash jarayonida o’quvchilarning ishtiroki kuzatib boriladi va kerak bo’lgan joylarda ko’rsatmalar beriladi.
Curuxlarning taqdimoti tinglanadi. (5 daqiqa).
Curuxlarning taqdimot qilish jarayonini o’quvchilar tinglaydilar va savol berishlarii aytiladi.
O’qituvchi tomonidan mavzuga umumlashtirilgan holda qisqacha yakun yasaladi. O‘quvchilarning dars davomidagi egallagan bilim, ko‘nikma va malakalari test savollarini yechish orqali tekshiriladi(5 daqiqa)
1. Quyidagilarning qaysi birida faqat davlat soliqlari aks ettirilgan?
a) mulk solig‘i,daromad solig‘i, yer solig‘i
b) yer solig‘i, mol-mulk solig‘i
c) qo‘shimcha qiymat solig‘i , aksiz solig‘i, fuqorolarning daromad solig‘i va bojxona solig‘i
d) bojxona soliqlari, aksiz solig‘i
2. Quyidagilarning qaysi birida faqat mahalliy soliqlar aks ettirilgan ?
a) bojxona soliqlari, aksiz solig‘i
b) yer solig‘i, mol-mulk solig‘I, mahalliy yig`imlar
c) mulk solig‘i,daromad solig‘i, yer solig‘i
d) qo‘shimcha qiymat solig‘i ,aksiz solig‘i,fuqorolarning daromad solig‘i va bojxona solig‘i
5.To‘g‘ri soliqlarni kimlar to‘laydi ?
a) aholi va korxonalar
b) iste'molchilar
c) savdo tashkilotlari
d) ta'minotchilar
6.
Aholi - Yer yuzida yoki uning muayyan hududi, qitʼa, mamlakat, tuman, shaharida istiqomat qiluvchi odam (inson) lar majmui. Aholini tadqiq etish bilan maxsus fan - Demografiya shugʻullanadi.aholi oʻrtasida sodir boʻlayotgan jarayonlar biologik, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar taʼsirining natijasidir.
Aksiz solig‘i qaysi mahsulotlardan olinadi
a) spirtli ichimlik va tamaki mahsulotlaridan
b) oziq-ovqat mahsulotlaridan
c) kiyim-kechak mahsulotlaridan
d) non mahsulotlari
V. O’quvchilar bilimini baholash.Darsda faol ishtirok etgan guruh aniqlanadi har bir guruhdan eng faol o`quvchilar ragbatlantiriladi
VI. Uyga vazifa:
1.O’quvchilarga uyda mustaqil izlanish uchun muammoli vaziyat ko`rsatilgan jadval beriladi.
Tamaki - tomatdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik o't oʻsimliklar turkumi, narkotik oʻsimlik. Tamakining 60 dan ortiq turi maʼlum.
Yovvoyi holda tropiklarda, Amerika va Avstraliyada yovvoyi turlaridan N.
Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir.
Muammoning turi
|
Buning natijasida kelib chiqadigan oqibatlar
|
Muammoni yechish yo’llari va sizning harakatlaringiz .
|
1. Soliqlar o`z vaqtida to`lanmadi.
|
|
|
2. Har bir o’quvchi o’zining oilasida to`lanadigan soliq turlarini bilib kelish.
3.Bilimingizni sinab ko`ring bandidagi savollarga javob topish
Foydalanish uchun matnlar..
Davlat jamiyat oldidagi qator ijtimoiy vazifalarni o’z zimmasiga olar ekan, unga katta miqdordagi pul mablag’lari zarur bo’ladi. Shu bois, davlat ko’rsatiladigan xizmatlar uchun o’z fuqarolari, firma va korxonalardan soliq ko’rinishidagi to’lov undiradi. Demak, mamlakat fuqarosi sifatida har birimiz bizga ko’rsatilayotgan tibbiy xizmat, ta’lim, mudofaa xizmati, jamoat tartibini saqlash kabi xizmatlar uchun davlatga soliq ko’rinishida haq to’lar ekanmiz.
Tibbiyot, meditsina, tabobat - kishilar sogʻligʻini saqlash va mustahkamlash, umrni uzaytirish, kasalliklarning oldini olish, davolash haqidagi bilimlar va shu sohadagi amaliy tadbirlar majmui.
Ikkinchi tomonidan, davlat muayyan sohada faoliyat ko’rsatayotgan firma va korxonalar to’laydigan soliqlar miqdorini kamaytirib, ularga ma’lum soliq imtiyozlari berishi mumkin. Bu esa korxonalar faoliyatini rag’batlantirib, ishlab chiqarilayotgan mahsulot hajmining oshishiga olib kelishi mumkin. Demak, soliqlar yordamoda davlat korxonalar iqtisodiy faoliyatini rag’batlantirib turishi mumkin ekan.
Respublikamiz qonunlariga muvofiq tashkil etilgan korxonalar, firmalar,ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish muassasalari yuridik shaxslar hisoblanadi.
Soliq-Jismoniy va yuridik shaxslardan davlat xazinasiga undiriladigan qonunda belgilangan majburiy to`lov.
Soliqlarning quyidagi turlari mavjud:
-
Korxona foydasi (daromadi)dan olinadigan soliq;
-
yer solig’i;
-
qo’shilgan qiymat solig’i;
-
aksiz solig’i.
-
jismoniy shaxslarning daromad solig’i;
-
tabiiy boyliklardan foydalanganlik uchun soliq.
Soliqlar to’g’ri va egri soliq turlariga bo’linadi. Fuqaro va korxonalardan bevosita davlat xazinasiga undiriladigan soliqlar to’g’ri soliqlar deb ataladi. Korxona foydasi (daromadi)dan olinadigan soliq, yer solig’i, daromad solig’i kabilar to’g’ri soliqlar jumlasiga kiradi.
Fuqarolar tomonidan to’g’ridan-to’g’ri davlatga emas, balki avvaliga muayyan tovarlarni sotuvchi korxonalarga to’lanadigan, soliq esa korxona tomonidan davlatga o’tkaziladigan soliqlar egri soliqlar deb ataladi. Egri soliqlarga qo’shilgan qiymat solig’i, aksiz solig’i kabilar kiradi. Ba’zi soliqlar to’g’ridan to’g’ri davlat xazinasiga kelib tushadi. Bunday soliqlar davlat soliqlari deb ataladi. Davlat soliqlariga qo’shilgan qiymat solig’i, aksiz solig’i, korxonalar foydasi (daromadi)dan olinadigan soliqlar, fuqarolardan olinadigan daromad solig’i kabilar kiradi.
Mahalliy hokimiyat, viloyat, tuman boshqaruv organlari ixtiyoriga beriladigan soliq turlari mahalliy soliqlar deb yuritiladi.
Hukumat - davlatning oliy kollegial ijroiya organi. H. turli mamlakatlarda turlicha nom bilan ataladi: Vazirlar Kengashi (Fransiya, Italiya, Polsha), Vazirlar Mahkamasi (Buyuk Britaniya, Oʻzbekiston), davlat kengashi (XXR) va h.k. H.
Viloyat - maʼmuriy-hududiy birlik. Oʻrta asrlardan maʼlum. Sharqning ayrim mamlakatlari (Afgʻoniston, Turkiya va boshqa), shuningdek Oʻrta Osiyo xonliklari viloyatlarga boʻlingan. 1924-yil shoʻrolar oʻtkazgan milliy-davlat chegaralanishi arafasida Turkiston ASSR 6 V.
Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilish - q. Mansabdorlik jinoyatlari, Xizmat mansabini suiisteʼmol qilish.
Bunday soliq turlariga yer solig’i, mol-mulk solig’i kabi soliqlar va qator mahalliy yig’imlar hamda soliqdan tashqari ba’zi majburiy to’lovlar kiradi.
“Iqtisodiy bilim asoslari” fanidan “Iqtisodiy tizimlar” mavzusi buyicha dars ishlanmasi.(Darsning texnologik xaritasi).
6- Mavzu
|
Iqtisodiy tizimlar.(8- sinf)
|
Maqsad, vazifalar
|
Maqsad:
a) ta’limiy: Iqtisodiy tizim va uning turlari to’g’risida tuhuncha berish;
b) tarbiyaviy: o’quvchilarning iqtisod fani orqali hayotni to’g’ri tasavvur eta olish malakasini o’stirish, hunarga mehr ko’zi bilan qarashga o’rgatish, xalq og’zaki ijodidan foydalanish orqali ta’lim –tarbiya berish.
c) rivojlantiruvchi: Dars jarayonida o’quvchilarning faolligini oshirish, og’zaki va yozma fikrlashni rivojlantirish, mavzu asosida bilim va ko’nikmalarini shakllantirish, mavzuga oid tarqatilgan materiallarni o’quvchilar guruh holida o’zlashtirib olishlari va suhbat- munozara orqali tarqatma materiallardagi matnlar qay darajada o’zlashtirilganligini nazorat qilish, ularning bilimini baholash.
|
O’quv jarayonining mazmuni
|
Dars jarayonida faollahtiruvchi savol va tophiriqlardan foydalaniladi, Iqtisodiy tizimlar, an’anaviy, markazlashgan rejali buyruqbozlikkka asoslangan iqtisod bozor iqtisodiyoti, aralash iqtisod tushunchalari yoritiladi.
|
O’quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi
|
Darsturi: Yangi materialni o’rganuvchi dars.
Metod: Aqliy hujum
Vosita: Tarqatma materiallar: matn va rasmlar, doska.
Nazorat: Og’zaki nazorat, savol-javoblar, kuzatish, o’z-o’zini nazorat qilish.
Baholash: rag’batlantirish, 5 balli tizimda
|
Kutiladigannatijalar
|
Mavzuni qisqa vaqt ichida barcha o’quvchilar tomonidan o’zlashtirilishiga erishiladi. O’quvchi faolligi oshadi, darsga nisbatan qiziqish iuyg’onadi, barcha o’quvchilar baholanadi, o’quvchi tomonidan yozma axborotni mustaqil o’rganish, uni xotirada saqlash, boshqalarga yetkazish, savol berish va javob berishga o’rganadi
|
Kelgusirejalar (tahlil, o’zgarishlar)
|
O’qituvchi: Yangi pedagogik texnologiyalarni o’zlashtirish va darsda tadbiq etish, takomillashtirish. O’z ustida ishlash. Mavzuni hayotiy voqealar bilan bog’lash. Pedagogik mahoratni oshirish.
O’quvchi: Matn bilan mustaqil ishlashni o’rganadi. O’z fikrini ravon bayon qila oladi, shu mavzu asosida qo’shimcha materiallar topadi, ularni o’rganadi. O’z fikri va guruh fikrini tahlil qilib, bir yechimga kelish malakasini oshiradi.
|
Fan: " Iqtisodiy bilim asoslari"
8- sinf
6- mavzu Iqtisodiy tizimlar
1.Dars maqsadi :
-
Iqtisodiy tizim mohiyatini tushuntirib berish ;
-
Iqtisodiy tizim turlarini sanab bera olish;
-
Eng maqbul iqtisodiy tizim haqida xulosa chiqara olish.
II.Darsda yoritilishi lozim bo’lgan asosiy atama va tushunchalar:
-
Iqtisodiy tizim;
-
An’anaviy iqtisodiyot;
-
Bozor iqtisodiyoti:
-
Markazlashgan rejali iqtisodiyot;
-
Aralash iqtisodiy tizim.
III. Dars uchun zarur jihozlar va ma’lumot manbalari:Ko`rsatmalar,tarqatma materiallar,8-sinf darsligi
IV.Darsning bosqichlari va vaqt taqsimoti:
1
|
Tashkiliy qism
|
2 daqiqa
|
2.
|
Yangi mavzuni boshlashga xozirlik
|
3 daqiqa
|
3.
|
Yangi mavzuni yoritish:
Mavzuni tushuntirish;
Mashq ishlash
xulosa;
|
8 daqiqa
5 daqiqa
5 daqiqa
|
4.
|
Yangi mavzuni mustahkamlash
|
16 daqiqa
|
5.
|
Baholash
|
3 daqiqa
|
6.
|
Uyga vazifa
|
3 daqiqa
|
Darsning tafsilotlari:
1.Tashkiliy qism.
Oquvchilar bilan salomlashib, davomat aniqlanadi. Oquvchilarni guruhlarga ajratish.
2.Uyga berilgan vazifalar boyicha savol –javob o`tkazish
Mehnat taqsimoti nima? Mahsuldorlik mazmunini ayting. Mehnat unumdorligi deganda nimani tushunasiz? Ixtisoslashuv nima? Mehnat taqsimotining ijobiy va salbiy tomonlarini ayting. Mehnat taqsimotidan ko`zlangan asosiy maqsad nima?
Yangi mavzuni boshlashga hozirlik. O`quvchilar guruhlarga bo`linadi.
3. Yangi mavzuni tushuntirish:Iqtisodiy tizim mohiyati tushuntirilib beriladi Iqtisodiyotning uch savoli mazmuni tushuntiriladi.
Iqtisodiy tizim-mamlakat iqtisodiy hayotini boshqarish shakli.
Har bir guruh uchun iqtisodiy tizim turlari bo`yicha topshiriq beriladi. Guruhlar javoblari tinglanadi. Guruhlar javoblari umumlashtirilib iqtisodiy tizimlar mazmuni tushuntirilib beriladi.
An’anaviy iqtisodiyot- iqtisodiyotning asosiy savollariga jamiyatdagi an’analarga asoslanib javob beradigan iqtisodiy tizim.
Aralash iqtisodiyot- bozor iqtisodiyoti va markazlashgan rejali iqtisodiyotning maqbul tomonlarini o`zida mujassamlashtirgan zamonaviy iqtisodiy tizim.
Bozor iqtisodiyoti- xususiy mulkchilikka asoslangan, barcha iqtisodiy yechimlar bozor mehanizmi yordamida aniqlanadigan iqtisodiy tizim.
Markazlashgan rejali iqtisodiyot - deyarli barcha ishlab chiqarish vositalari davlat tasarrufida bo’lib, iqtisodiy yechimlar markazlashgan holda davlat tomonidan qabul qilinadigan va rejaga ko’ra amalgam oshiriladigan iqtisodiy tizim.
4. O`tilgan mavzuni mustahkamlash uchun o`quvchilarga mosini toping jadvali beriladi
4.1. Quyidagi jadvalda berilgan atamalarga mos talqinlarni topib katakchaga belgilang (d,e,a,b,c to`g`ri javob)
Atama nomi
|
javobi
|
talqini
|
Iqtisodiy tizim
|
|
a)xususiy mulkchilikka asoslangan, barcha iqtisodiy yechimlar bozor mehanizmi yordamida aniqlanadigan iqtisodiy tizim.
|
An’anaviy iqtisodiyot
|
|
b)deyarli barcha ishlab chiqarish vositalari davlat tasarrufida bo’lib, iqtisodiy yechimlar markazlashgan holda davlat tomonidan qabul qilinadigan va rejaga ko’ra amalgam oshiriladigan iqtisodiy tizim.
|
Bozor iqtisodiyoti
|
|
c)bozor iqtisodiyoti va markazlashgan rejali iqtisodiyotning maqbul tomonlarini o`zida mujassamlashtirgan zamonaviy iqtisodiy tizim.
|
Markazlashgan rejali iqtisodiyt
|
|
d)jamiyat( mamlakat) iqtisodiy hayotini tashkil qilish shakli.
|
Aralash iqtisodiy tizim
|
|
e)iqtisodiyotning asosiy savollariga jamiyatdagi an’analarga asoslanib javob beradigan iqtisodiy tizim.
|
4.2. Quyida berilgan iqtisodiyotning uch savoli qanday muammolarni o`z ichiga qamrab oladi?
Nima?
Kim uchun?
Qanday?
Ishlab chiqarish kerak
Qaysi tovar qanday hajmda ishlab chiqariladi?
Ishlab chiqarilgan tovarlar kim tomonidan sotib olinadi va daromad qanday taqsimlanadi?
Tovarlar kimlar tomonidan,qanday resurslar va texnologiyalar asosida ishlab chiqariladi?
4.3. Eng maqbul iqtisodiy tizim qaysi deb o`ylaysiz? Ayni paytda mamlakatimizda qaysi iqtisodiy tizim amal qilmoqda? (Bozor iqtisodiyoti)
5. Darsni yakunlab darsda faol ishtirok etgan o`quvchilarni baholsh.
6. Uyga vazifa.
Bilimingizni sinab ko`ring bandidagi savollarga og`zaki javob topish;
Mashqni bajarish; Har qanday mamlakat uchun asosiy iqtisodiy muammo bu: a) aholining ko’payib ketishi; b) resurslarning yetishmasligi; d) ishsizlik; e) inflatsiya; f) soliqlarni yig’ish/
Buni yodda tuting bandidagilarni yodlash.
Mavzu uchun ma’ruza matni
IQTISODIYOTNING UCH ASOSIY SAVOLI.
Malumki, har qanday davlatda, jamiyatda iqtisodiyotning asosiy vazifasi resurslarning taqchilligi sharoitida mavjud resurslardan foydalanishning eng samarali va oqilona yo’llarini tanlab, mamlakat fuqarolarining ehtiyojlarini to’laroq qondirishdan iborat. Bu maqsadda iqtisodiyotning quyidagi uchta asosiy savoliga javob topish muammosiga duch kelinadi: Nima? Qanday? Kim uchun?
Bu uchta savol har qanday iqtisodiy tizim –mamlakatdagi(jamiyatdagi) xo`jalik yuritish tizimi uchun umumiy bo`lib,unihar bir tizim ozicha,turlicha hal qiladi.Tizimlar bu muammoni qanday hal qilishiga qarab an’anaviy iqtisodiyot,bozor iqtisodiyoti,markazlashgan rejali iqtisodiyot va aralash iqtisodiyot kabi turlarga bo`linadi.
AN’ANAVIY IQTISODIYOT
An’anaviy iqtisodiyot tizimi-Nima? qanday? Kim uchun? Degan savollarga jamiyatda saqlanib kelayotgan yuz yillik an’analarga muvofiq javob beradi.Mahsulot ota-bobolardan meros bo`lib kelayotgan usullar yordamida ishlab chiqariladi,eski urf odatlarga ko`ra taqsimlanadi. Bunday iqtisodiyot turi juda qadimgi bo`lib, natural xo`jalik paydo bo`lishi bilan boshlangan.Hozirda esa qoloq,butun dunyodan ajralib yashayotgan, tashqi dunyo bilan aloqa qilish va boorish qiyin bo`lgan tundra, Afrika va Amazonka chakalakzorlari, Sibir taygalari, okeanlardagi kichik orolchalarda va baland tog`larda istiqomat qilayotgan jamoa va qabilalarda uchratish mumkin.
Afrika - kattaligi va aholi soni boʻyicha dunyoning ikkinchi qitʼasi.
BOZOR IQTISODIYOTI
Bu iqtisodiy tizimda deyarli barcha ishlab chiqarish vositalari xususiy korxonalar,shaxslar qo`lida bo`lib,barcha iqtisodiy yechuimlar iste’molchi va ishlab chiqaruvchi sifatida qatnashuvchi shaxslar tomonidan erkin qabul qilinadi. Nimadan ,qancha miqdorda ishlab chiqarish masalasi talab va taklifga asoslangan bozor mexanizmi yordamida aniqlanadi.(Bu mexanizm haqida keyinroq batafsil toxtalamiz). Masalan iste’molchilarda tamakini sotib olishga bo`lgan hohish, ya’ni talab bo`lmasa, fermer xo`jaliklari tamaki ekmay qo`yishadi, chunki uni hech kim sotib olmaydi va undan foyda yo`q.Uning o`rniga esa foydaliroq bo`lgan don ekinlari ekishadi va hokazo.
MARKAZLASHGAN REJALI IQTISODIYOT.
Bu iqtisodiy tizimda deyarli barcha ishlab chiqarish vositalari davlat tassarufida bo`lib, barcha iqtisodiy yechimlar, nimani qancha miqdorda ishlab chiqarish masalasi hukumat tomonidan markazlashgan holda yechiladi.Shuningdek, bu mahsulotlarni qay tariqa ishlab chiqarish ham oldindan rejalashtirilib , markazda o’tirgan bir guruh mutahassislar tomonidan hal qilinadi. Ishlab chiqarilgan mahsulot hukumat tomonidan taqsimlanadi. Ishlab chiqarishdan olingan foyda davlat ihtiyorida qoldiriladi va u ham rejaga asosan taqsimlanadi.Markazlashgan rejali iqtisodiyot tizimi sobiq ittifoq va qator sotsialistik davlatlarda mavjud edi.
ARALASH IQTISODIYOT
Bu iqtisodiy tizimda ishlab chiqarish resurslarining bir qismi davlat tasarrufida , qolganlari esa xususiy korxonalar va shaxslar qo’lida bo’ladi. Ba’zi turdagi tovar va mahsulotlar davlat tomonidan ishlab chiqarilsa , qolganlari xususiy korxonalar tomonidan ishlab chiqariladi. Shuningdek, aralash iqtisodiyotda davlat iqtisodiyotni tartibga solib turuvchi kuch sifatida qatnashadi va shu bilan bir qatorda ishlab chiqaruvchilarning iqtisodiy erkinligi ham ta’minlanadi. Shu bois aralash iqtisodiyotni bozor iqtisodiyoti va markazlashgan rejali iqtisodiyotning qorishmasidan biorat iqtisodiyot deb atash mumkin. Hozirda dunyoning ko’plab davlatlarida aralash iqtisodiyot tizimi hokum surmoqda . Bunga misol qilib , Germaniya, Shvetsiya, Norvegiya, Finlandiya, Kanada kabi qator davlatlarni keltirish mumkin.
Kanada poytaxti - Ottava shahri. BMT va NATO aʼzosi hamda AQSh bilan „Erkin iqtisodiy savdo aylanmasi toʻgʻrisida“gi shartnomasi tuzgan. Birlashgan qirollik dominioni. 1931-yilda suveren huquqi berilgan.
Shvetsiya (Sverige), Shvetsiya Qirolligi (Konungariket Sverige) - Shim. Yevropada, Skandinaviya ya.o. ning sharqiy qismidagi davlat. Maydoni 450 ming km². Aholisi 9, 517 mln. kishi (2012). Poytaxti - Stokgolm shahri.
Norvegiya, Norvegiya Qirolligi (bukmolcha: Kongeriket Norge, nyunorskcha: Kongeriket Noreg) - Shimoliy Yevropadagi davlat. BMT aʼzosi. Skandinaviya yarim orolining gʻarbiy va shimoliy qismida. Maydoni 387 ming km2.
Germaniya (nem. Deutschland), Germaniya Federativ Respublikasi (nem. Bundesrepublik Deutschland) - Markaziy Yevropadagi davlat. Shimoliy Boltiq dengizlari sohilida joylashadi. Maydoni 357 ming km2. Aholisi 81,084 million kishi (30. Sentyabr 2014)
Finlandiya (fincha Suomi, shvedcha Finland), Finlandiya Respublikasi (fincha Suomen Tasavalta, shvedcha Republiken Finland) - Shim. Yevropada joylashgan davlat. Maydoni 337 ming km². Aholisi 5,414 mln.
Shunisi qiziqki bu davlatlarda davlatning iqtisodiyotga aralashuvi brogan sari takomillashib bormoqda .