Basa ayilim emdi munu yanluqug` Ag'irliqi boldi bilig og uqug`. Mazmuni: Ushbu yanglig` (narsalar) haqida ko`p gapirdim, Bu bilim, aql va idrok karomati tufayli edi

|
Basa ayilim emdi munu yanluqug` Ag'irliqi boldi bilig og uqug`. Mazmuni: Ushbu yanglig` (narsalar) haqida ko`p gapirdim, Bu bilim, aql va idrok karomati tufayli edi
|
bet | 8/10 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 143,5 Kb. | | #138952 |
Bog'liq Falsafaning funksiyalari, falsafa pedagokka, ilmiy tadqiqotchiga, biologga, muhandisga, umuman har bir insonga nima uchun kerakligining tahlili.Basa ayilim emdi munu yanluqug` Ag'irliqi boldi bilig og uqug`. Mazmuni: Ushbu yanglig` (narsalar) haqida ko`p gapirdim, Bu bilim, aql va idrok karomati tufayli edi.
Dostonda olim va donishmand kishilarni saroyga da'vat etish g'oyasi singdirib boriladiki, bu ham ijodkorning ilm-ma'rifati nihoyat qadrlanganini dalillaydi. Kuntug`dining taklifi bilan qnrindoshi oldiga borgan O'gdulmishga qarata ofiyat va qanoat timsoli O`zg`urmish uning o'z ilmi bilan elga nafi tegayotganini so'zlaydi. To'g`ri, garchi saroyda u biror rasmiy xizmatni bajarishga kirishmagan bo'lsa-da, O'zg'urmish o'zining manfaatli o'gitlari bilan Kuntug'di elikka ko'maklashib turadi. "Qutadg'u bilig" axloqiy-ta'limiy yo'nalishga ega doston bo'lib, unda kishilar o'rtasidagi muomala-munosabat madaniyatining eng oddiy ko'rinishidan eng yuksak insoniy fazilatlari haqida fikr yuritiladi. Dostonning bir necha bobi odob va axloq masalalariga bag'ishlangan. ,,Til ardami’‘ (Til odobi) nomli 7-bob ham shular jumlasidandir. Unda shoir tilning, ya'ni so'zlashuvning fazilatlari va qusurlari haqida fikr yuritadi. Ijodkor o'z asarida tilni o'qish, bilim olish vositasi sifatida sharhlaydi. Til bilan inson ro'shnolikka chiqadi. Ko'p va behuda so'zlash esa inson uchun ziynat emas. Ilohiy ne'mat bo'lgan so'zni har bir inson qadrlamog'i kerak. ,,Qutadg'u bilig’‘da yaxshi xislat va fazilatlarni ezgulik, salbiy illatlarni esa esizlik (yomonlik) deb atagan muallif jamiyat taraqqiyoti uchun komil inson, barkamol shaxs nihoyatda muhimligini teran idrok etadi. Shu bois shoir o'z asarida uylanish, bola tarbiyasi kabi mavzularga ham jiddiy e'tiborini qaratadi.
Asarda keltirilgan O'gdulmish bilan O'zg'urmish orasidagi munozara buning yorqin dalilidir. O'gdulmishning aqidasicha, dunyodan toq o'tish insonni bezamaydi. Jismoniy sog'lom unson (erkak va ayol) turmush qurib, farzand ko'rishi shart. Zero, bu o'z navbatida islomiy shariatning ham qat'iy talabidir. Dostonda O'zg'urmish uylanish, yaxshi farzand ko'rish afzalliklarini e'tirof etib, o'g'il-qizning fe'l-u matlabi yomon bo'lsa, buning oqibati yaxshilikdan darak bermasligini ta'kidlaydi.
Asarning boshqa o'rnida O'zg'urmish uylangan kishini kema minguvchiga o'xshatadi. O'g'il-qiz tug'ilsa, kema sinib, unga minguvchi halokatga uchrashi tayin degan xulosaga keladi. Asardagi bunday ziddiyatli fikrlar kitobxonni mulohazaga chorlaydi. Doston xotimasida O'zg'urmish o'lim bilan olisha turib, uni ko'rishga kelgan qarindoshi O'gdulmishni tezda saroyga qaytishi, u o'sha yerda bo'lsa, xalqqa nafi ko'p tegishini aytishi kitobxonning bu qahramonga bo'lgan fikrini charxlaydi. Yusuf Xos Hojib bola tug'ilishi bilanoq uning tarbiyasi bilan shug'ullanilsa, farzandning odobi, axloqi, ta'lim-tarbiyasi risoladagidek bo'ladi, degan xulosaga keladi.
Go`zal va nafis nutq sezgisi hamda unga azaliy ixlosu e`tiqod an`anasining ibtidosi, ayniqsa, ko`hna Sharqda juda qadim zamonlarga borib taqaladi. Donishmand Sharq bag`rida bundan besh ming yillar burun barpo bo`lgan eng ,,keksa’‘ muassasalardan bo`lmish ilk maktablarning bosh vazifalaridan biri ham bolani to`g`ri, aniq gapirish va yozishga o`rgatishdan iborat bo`lganligi, ayni vazifaning bizning kunlarimizga qadar ham o`sha mohiyatini yo`qotmay kelayotganligi har qanday jamiyat hayotida til va nutq nufuzining ne chog`li muhtasham o`rin tutishining shahodatidir.
Yusuf Xos Hojib arab va fors-tojik adabiyotidan ham yaxshigina xabardor bo'lgan ijodkordir. "Qutadg'u bilig"da buyuk fois-tojik shoiri Firdavsiyning "Shohnoma" asari qahramonlaridan Faridun, Nushiravon, Afrosiyob, Zahhok, Rustam kabilar nomlarining uchrashi, shoirning bu doston bilan yaqindan tanishligi va undan ijodiy ta'sirlanganligini dalillaydi. Yana har ikkala asarning ham mutaqorib bahrida bitilganligi fikrimizni yanada quvvatlantiradi.
"Qutadg'u bilig" yuksak badiiy ahamiyatga ega bo'lgan yirik hajmli ilk turkiy doston bo'lishi bilan bir qatorda, qoraxoniylar davri tarixi, etnografiyasi, madaniyati, tili va adabiyotini o'rganish uchun ham qimmatli adabiy manba hisoblanadi.
Yusuf Xos Hojib zamonasining ulug' mutafakkiri sifatida davrining dolzarb ijtimoiysiyosiy muammolarini qalamga oladi. Buni dostonning qisqacha mazmunidan ham ilg'ash mumkin. Kuntug'di ismli hukmdorning, shon shavkati, shuhrati yaqin va uzoq mamlakatlarga yetib boradi. Uning adolatli siyosatidan el mamnun edi. Oyto'ldi ismli g'oyatda barkamol donishmand, tadbirkor bir kishi Kuntug'di xizmatiga kirish istagi bilan uning poytaxtiga yo'l oladi.
U musofirchilikda juda ko'p azob-uqubatlar chekadi, ayni choqda ko'ngliga yaqin yor-do'stlar orttiradi. Oyto'ldi Ko'samish (Istanilgan) ismli do'stining uyiga mehmon bo'lib, Kuntug'di saroyiga borishining sababini hikoya qiladi. Ko'samish do'stining bu istagiga hayrixohlik ko'rsatadi va uni Kuntug'dining xos hojibi bilan tanishtiradi. Shu tariqa, Oyto'ldi Kuntug'di bilan uchrashadi. Podsho Oyto'ldining suhbatini, fikrlarini yoqtirib qoladi, uni saroyida saqlashga qaror qiladi. Kuntug'di Oyto'ldini har taraflama sinab ko'radi va nihoyat uning saroydagi faoliyatidan qoniqish hosil qiladi. Uzoq yillar podsho saroyida xizmat qilayotgan Oyto'ldining mansab-martabasi oshib boradi. Shu bois podsho uni vazir etib tayinlaydi hamda butun davlat ishlarini unga ishonib topshiradi: Oyto'ldi vazirligida el-yurt yashnaydi. Biroq o'z yurti, oilasini sog'ingan Oyto'ldi hukmdordan ruxsat olib, ona vataniga qaytadi va birmuncha vaqtdan keyin o'sha yerda vafot etadi.
Oyto'ldining O'gdulmish ismli o'g'li bor edi. Ota xastalanib qolgan kunlarida, yosh O'gdulmishga juda ko'p nasihatlar qiladi. Oyto'ldi pandiga, nasihatiga amal qilgan O'gdulmish Kuntug'di saroyiga yo'l oladi va podsho xizmatiga kiradi. O'gdulmish o'z aqli, zakovati hamda tadbirkorligi bilan otasi singari hukmdorning yaqin kishisiga aylanadi. Kuntug'di uni otasi o'rniga vazir etib tayinlaydi, davlatni idora qilish ishlari O'gdulmishga havola etiladi. O'gdulmish otasidan ham zakovatliroq, omilkor bo'lganligi bois el-yurtni yashnatadi, boyitadi. Kuntug'di vaziridan juda mamnun bo'ladi. Kuntug'di va O'gdulmish o'rtasida turli mavzularga doir suhbat, munozaralar bo'lib o'tadi. Oqil kishilarning davlat ishlariga katta foydasi tegishiga amin bo'lgan Kuntug'di davlat ishlari tobora ortib borganligi bois O'gdulmishni huzuriga chorlab, unga ko'maklashadigan yetuk kishi zarurligini aytadi. O'gdulmish ishga munosib O'zg'urmish ismli qarindoshi bo'lib, nihoyatda komil va layoqatliligi, biroq dunyo ishlarida uzlatga chekinib, toqqa chiqib ketganligini bayon qiladi. Hukmdor qanday qilib bo'lmasin, O'zg'urmishni saroyga olib kelishni O'gdulmishga topshiradi O'gdulmish O'zg'urmishning oldiga podshoning talabi bilan uch marta boradi.
Ikki marta O'zg'urmish tanlagan yo'lidan qaytmasligi Podshoning davlati uchun naf keltiradigan biror fazilati yo'qligini aytib, Kuntug'dining taklifini rad etadi. Uchinchi marta podsho O'zg'urmishni xizmatiga emas, uni bir ko'rish, suhbati, o'gitlaridan bahramand bo'lish uchun saroyga chaqirayotganini, agar kelmasa o'zi uning oldiga borishini O'gdulmish orqali yetkazadi. O'zg'urmish shu choqqacha O'gdulmish o'z manfaatini ko'zlab uni saroyga taklif etganini, so'nggi da'vat esa bundan mustasno ekanligini so'zlaydi va saroyga borishga rozilik beradi. Podsho ularni yaxshi kutib oladi. Kuntug'di bilan O'zg'urmish o'rtasida turli mavzularda savol-javob, munozaralar bo'lib o'tadi. O'zg'urmish yana tog' tomon yo'l oladi... Vaqt o'tishi bilan O'gdulmish ham keksayib qoladi. Uning ham qo'liga hassa oladigan fursat keladi.
Endi qolgan umrini toat-ibodat hilan o'tkazib, oxiratni o'ylash ma'qulmi, yoki davlat ishlarini davom ettirish zarurmikin, -deya o'ylab, maslahatlashish uchun O'zg'urmishga uchrashadi. O'zg'urmish umrni toat-ibodat bilan o'tkazish xayrli ekanligini so'zlab, unga davlat ishlarini davom ettirishni maslahat beradi. Oradan bir qancha vaqt o'tgach, O'zg'urmish xastalanib qoladi va vazirga xabar yuboradi. O'gdulmish qarindoshining oldiga keladi. Uning og`ir ahvoliga qayg'uradi. O'zg'urmish shunday ayanchli vaziyatda bo`lishiga qaramay, O'gdulmishni o'z ishini davom ettirish uchun saroyga qaytishini talab qiladi. O'gdulmish saroyga qaytadi... O'zg'urmish og'ir kasallikdan keyin dunyodan o'tadi. O'gdulmish esa o'z faoliyatini davom ettiradi. Doston shu tarzda nihoyasiga yetadi. Dostonga murojaat qiladigan bo'lsak Oyto'ldining elikka (mansab, martaba ma'nosida) davlat sifatining ko'rsatishi, Kuntug'di elik Oyto'ldiga adl sifatini qanday ekanini aytish haqidagi boblarda xuddi shunday hodisani kuzatish mumkin. Bunda doston muallifning asardagi ramziy obrazlarni nomlashdan ko'zlagan asosiy maqsadi, o'z ilg'or g'oyalarini targ'ib etishda ulardan foydalanishning mohiyatini to'g'ri ilg'aganligi sezilib turadi:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Basa ayilim emdi munu yanluqug` Ag'irliqi boldi bilig og uqug`. Mazmuni: Ushbu yanglig` (narsalar) haqida ko`p gapirdim, Bu bilim, aql va idrok karomati tufayli edi
|