Industrial jamiyat shakli - O’zbеkistоn rеspublikasi хalq ta’limi vazirligi jizzaх davlat pеdagоgika instituti

|
O’zbеkistоn rеspublikasi хalq ta’limi vazirligi jizzaх davlat pеdagоgika instituti
|
bet | 122/311 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 4,4 Mb. | | #125403 |
Bog'liq IJTIMOIY-FALSAFAIndustrial jamiyat shakli – “Industrial jamiyat” atamasi ilk bor XIX asrda sotsiologiyaning yirik namoyandalari O.Kont, G.Spenser, E.Dyurgeymlar tomonidan qo‘llanilgan.
XX asrning 50–60 yillar G‘arbda “industrial jamiyat” nazariyasi shakllandi. Texnologik determinizm tamoyillariga asoslangan bu nazariya avval boshdanoq, ikki variantda shakllandi: birinchisi 1956–1959 yillardan R.Aronning Sarbonnadagi ma’ruzalarida va ikkinchisi– Rostouning “Iqtisodiy o‘sish bosqichlari. Nokommunistik manifest” kitobida.
“Industrial jamiyat” nazariyasining mohiyati shundan iboratki, ijtimoiy taraqqiyot jarayonidagi tub ijtimoiy–iqtisodiy, siyosiy va madaniy o‘zgarishlar “an’anaviy” agrar jamiyatlarning “industrial” jamiyatga transformatsiyasi natijasida yuz beradi. Bunday transformatsiya sanoat revolyusiyasi va u bilan bog‘liq tezkor va keng miqyosda texnikani jamiyatning barcha sohalariga kirib borishi natijasida amalga oshadi.
Aynan texnikaning tez rivojlanishi ijtimoiy–iqtisodiy taraqqiyotining asosiy determinanti, sababi bo‘lib qoladi. Industrial jamiyat shakllanishining asosiy tarkibiy qismlariga uning paydo bo‘lish jarayonida yirik mashina ishlab chiqarishi (Rostou) erkin savdo va umumiy bozorga asoslangan iqtisodiyotning milliy sistemasi (Aron), timsoli korxona, mehnatning korxonalashgan shaklda tashkil etilishi (Toffler) kiradi.
Bellning fikricha, industrial jamiyatning ijtimoiy dinamikasini belgilovchi asosiy o‘zgaruvchan ko‘rsatkichlari - mehnat va kapital bo‘lib qoladi. Bu tezisga asoslanib, Darendorf bunday jamiyatdagi asosiy ijtimoiy konflikt (kelishmovchilik)ning sababi proletariat va kapitalistlar o‘rtasidagi ziddiyatdir, deb hisoblagan.
“An’anaviy” jamiyatlarga xos bo‘lgan qat’iy ijtimoiy chegaralar industrial jamiyatdagi faol ijtimoiy harakatchanlikning oshib borishi bilan buziladi, an’anaviy nasliy imtiyozlarning o‘rnini imkoniyatlarning tengligi egallaydi. Bu esa fuqarolar huquqlarining kengayib va boyib borishiga, ijtimoiy–siyosiy hayotning demokratlashuviga olib keladi.
Industrializm qudratining oshib borishi hamda mutaxassislarning boshqa sohalarni boshqarishdagi mavqei o‘sishi bilan industrial jamiyatda mulkchilikning boshqaruv jarayonidan ajralishi sodir bo‘lib, haqiqiy hokimiyat, “texnostruktura” – olimlar, muhandis va texniklar, savdo, reklama, jamoatchilik bilan aloqalar bo‘yicha mutaxassislardan tashkil topgan maxsus ijtimoiy tashkilot qo‘liga o‘tadi (Gelbreyt). SHunday qilib, industrial jamiyat tarkibiga keyingi taraqqiyot jarayonida barham topgan, xususiy hodisa sifatida “kapitalistik jamiyat” ham kiradigan keng qamrovli ijtimoiy kategoriya sifatida namoyon bo‘ladi. XX asrning 70–90 yillari davomida industrial jamiyatga oid fikrlarda tanqidiy baho ko‘proq o‘rin oldi.
Xususan, hozirgi ijtimoiy–siyosiy taraqqiyot industrial jamiyat qadriyatlarining inkor etilishiga olib kelgani, bu jamiyat hozir inqirozga yuz tutayotgani, insoniyat esa “industrial jamiyatga nisbatan o‘zini o‘zi ko‘proq o‘zgartirish qobiliyati bilan farq qiluvchi”, shartli ravishda “postindustrial jamiyat” (axborotlashgan jamiyat), deb ataladigan ijtimoiy sistemaga qarab rivojlanib bormoqda, deb ko‘rsatiladi.
|
| |