Informatika, Informatika o’qitish metodikasi fanlarining rivojlanishi yo’lidagi ilmiy izlanishlar olib borgan olimlar

|
Informatika, Informatika o’qitish metodikasi fanlarining rivojlanishi yo’lidagi ilmiy izlanishlar olib borgan olimlar
|
bet | 23/225 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 1,49 Mb. | | #105226 |
Bog'liq 3 02 Informatika fanini o\'qitish metodikasi(1) (2)Informatika, Informatika o’qitish metodikasi fanlarining rivojlanishi yo’lidagi ilmiy izlanishlar olib borgan olimlar:
Qardosh mamlakatlar olimlari: A.I. Bochkina, M.P. Lapchika, V.V. Malyeva, N.Vinyera, K.SHyennon, Fon Nyeyman, A.P. Yershov, Ye.A. Rakitina va boshqalar.
O’zbekiston olimlari: akadyemiklar V.Qobulov, M.Kamilov, T.Byekmurodov, profyessorlar M.Ziyoxo’jayev, A.Abduqodirov, M.Aripov, U.Yuldoshyev, M.Byegalov, dotsyentlar T.Azlarov, R. Boqiyev, F. Zokirova va boshqalar.
Informatika fanini o’qitishni tashkillashdagi didaktik printsiplar va usullar.
Informatika didaktikasi va o’qitish metodikasida o’qitishning tashkiliy shakllari markaziy o’rinlaridan birini egallaydi.
O’qitishning tashkiliy shakllari deganda o’qituvchi va o’quvchining o’zaro munosabatlarini tashkil etish yo’llari tushuniladi.
O’qitishning tashkiliy shakllari bir qator mezonlar bo’yicha tasniflanadi: o’quvchilar soni, o’qish joyi va boshqalar. Birinchi mezon bo’yicha tasnifni ko’rib chiqamiz.
O’quvchi faoliyati ta’lim jarayoni qatnashchilari orasidagi o’zaro munosabatlarning bir bo’lagidir. O’quvchilarning individual faoliyatini nazarda tutuvchi shakllar ham mavjuddir.
Boshqa shakllar esa, masalan EHMda amaliy mashg’ulot, guruhda ishlashni talab etadi.
O’qitishning tashkiliy shakllarining ko’pchiligi frontaldir.
O’qitishning guruhli shakli.
«AQSHda ta’lim bo’yicha instrukturalar guruhli ish olib borishni tavsiya etadilar. Zamonaviy tadqiqotlar, o’qitishning ushbu shakli o’quvchilar orasidagi dushmanlik munosabatlarining oldini olishning samarali taktikasi ekanligini ko’rsatmoqda. Guruhda ishlash tajribasi tafakkur uslubini «biz va ular» «dan» «biz» ko’rinishiga o’zgartiradi.
Guruhda ishlaganda avvalo sinfning o’quv makoniga e’tibor berish lozim. Kichik guruhlarda ishlash yuzma-yuz ishlashni taqozo etadi. Shu sababli o’tirish joylarini an’anaviy, ya’ni o’quvchilar o’zidan oldingi o’quvchi boshining orqa tomonini va o’qituvchining yuzini ko’radigan holatda joylashtirish maqsadga muvofiq emas. O’tirish joylarining o’rnini o’zgartirish, guruhda muamola qilish imkonini beradigan kichik zonalar tashkil etish kerak bo’ladi. Bunda kichik guruhlar va har bir guruhdagi o’quvchilar sonini hisobiga olish lozim (uch, to’rt, yetti va xokazo).
Guruh bilan ishlash usuliga bog’liq holda o’tirish joylarini joylashtirishning quyidagi variantlari mavjud:
E’tibor berilishi lozim bo’lgan navbatdagi masala kichik guruhlarni shakllantirish jarayonini yaxshilab o’rganib chiqishdan iborat. O’quvchilar guruhlarda nafaqat o’quv masalasini yechishi, balki kommunikativ ko’nikmalarni ko’rsata olishi va mustahkamlashlari ham kerakligini yodda saqlash lozim. Shuning uchun avval boshdan bir-birining boshlagan ishini qo’llab quvvatlashga xoxishi borligi va tayyor ekanligida o’z aksini topadigan guruhning emotsional ilimi to’g’risida ham qayg’urish kerak bo’ladi.
Kichik guruhlarga birlashishda o’quvchilarning o’z istaklariga qarash mumkin. Bunda yondashishning ijobiy tomoni o’quvchilarning o’zaro shaxsiy xayrixoxliklarini hisobga olinishidir. Lekin salbiy tomonlari ham bor. Natijada kuch bo’yicha bir-biriga teng bo’lmagan guruhlar tashkil qilinishi mumkin va hamkorlikda olib borilgan faoliyat natijalari ham keskin farq qilishi mumkin. Bundan tashqari, guruhda do’stona, lekin o’zibo’larlikka asoslangan muxit yuzaga kelib, o’zaro muloqotda bo’lishga qiziqish, o’quv masalasini yechish jarayonini siqib chiqarishi mumkin.
Guruhlarni shakllantirganda yechiladigan masalaning mazmunini ham e’tiborga olish lozim. Masalan, o’qituvchi har bir guruhga masalaga qarama-qarshi nutai nazarda bo’lgan o’quvchilarni kiritishi mumkin. Natijada masalani yechish jarayonidagi muxokama jonli va qiziqarli chiqadi. YOki aksincha, a’zolari bir soxaga qiziqishlari bo’lgan tavsirlanuvchi gamogen guruhlarni tuzish ham mumkin. Quyida sinf o’quvchilarni tez va qiziqarli tarzda kichik guruhlarga bo’lish yo’llaridan bir nechtasini keltirib o’tamiz. Ushbu usullar sinfni har birida 6 tadan o’quvchi bo’lgan 6 ta kichik guruhlarga bo’lishga imkon beradi. Guruhdagi o’quvchilar sinfini 5, 7 yoki 8 taga o’zgartirib, sinfni 5, 7 yoki 8 ta guruhga ajratish ham mumkin:
qog’ozning kichik bo’laklariga A1, A2, A3, A4, A5, A6, B1, B2, B3, … va xokozo belgilarni yozing. Stollarni A, B, V, G, D, Ye deb belgilang. SHundan so’ng qog’ozlarni ishtirokchilarga (o’quvchilarga) tarqating va unda yozilgan harfli stol atrofiga o’tirishni tavsiya eting. 6 ta rasm tayyorlang va har birini 6 ta bo’lakka bo’ling. Bo’lakchalarni aralashtirib stol ustiga qo’ying va ishtirokchidan (o’quvchidan) bittadan bo’lakchani tanlab olishni iltimos qiling. Shundan so’ng o’quvchilar bo’lakchalarni birlashtirib, yaxlit rasmni xosil qilishlari va bitta stol atrofiga o’tirishlari kerak bo’ladi.
Oltita ranglardan 6ta qizil, 6ta oq, 6ta qora, 6ta sariq, 6ta ko’k, 6ta yashil jami 36 ta kartochka tayyorlang. Sinfdagi o’quvchilarning har biri o’ziga yoqan rangli kartochkani tanlab oladi va bir xil rangli kartochkani olgan o’quvchilar bitta stol atrofiga o’tirishadi.
Barcha o’quvchilar 1, 2, 3, 4, 5, 6 raqamlar bo’yicha tartib bilan sanalishadi. SHundan so’ng 1 raqamlilar bitta guruhga, 2 raqamlilar ikkinchi guruhga va xokazo birlashishadi.
O’qituvchi biror bir belgi bo’yicha jamlangan predmetlar nomi yozilgan yoki rasmlari tushirilgan kartochkalarni oldindan tayyorlaydi. Masalan:
daraxtlar - olma, olcha, o’rik, nok, xurmo, shaftoli; gullar – lola, atirgul, nartsiss, gladiolus, chinnigul, boychechak; idish-tovolar – qozon, choynak, piyola, likopcha, qoshiq, cho’mich va xokazo.
O’quvchilar kartochkalarni tanlaydilar va belgilar bo’yicha (daraxtlar, gullar, idish-tovolar va xokazo) buyrularga birlashadilar.
Informatika fanini o’qitishda asosiy quyidagi o’qish shakllari foydalanaladi:
ma’ruza;
amaliy mashg’ulot; laboratoriya mashg’ulot.
Informatika fanidan ma’ruza mashg’ulotlarida o’qituvchi asosiy nazariy bilimlarni o’quvchilarga beradi. Amaliy mashg’ulotlarda esa berilgan nazariy bilimlarni mustahkamlashtiriladi. Informatika fanidan laboratoriya mashg’ulotlari individual shaklida o’tkaziladi. har bir mavzu bo’yicha o’qituvchi laboratoriya ishlarini qiladi.
Informatikani o’qitishda didaktik printsiplar. Informatika kursining mazmuni va tuzilishini aniqlashda, shuningdek, uni o’qitish jarayonida umumiy didaktika(o’qitish nazariyasi) tomonidan ko’rsatilgan asosiy tamoyillarga rioya qilish zarur:
ilmiylik;
sistemali va izchil bayon qilishdir.
tushunarlilik;
ko’rgazmalilik;
nazariyaning amaliyot bilan bog’lanishi; faollik.
bilimlarni mustahkam o’zlashtirish
Ilmiylik. Ilmiylik o’rganilayotgan masalalarni yuzaki qarash yoki unga oid ma’lumotlar soni bilan emas, balki masalaning moxiyatiga chuqur kirib borish bilan belgilanadi. O’quvchilarga yetkazilayotgan barcha bilimlar, ma’lumotlar to’g’ri bo’lib, zamonaviy fan nazariyasiga muvofiq kelishi lozim. Informatika – tez rivojlanib borayotgan fan. Keyingi o’n yil ichida informatikada juda ko’p yangi tushunchalar, yangi nazariyalar paydo bo’ldi, yangi EHMlar va ularning qurilmalari yaratildi. Shuning uchun o’quv kursining mazmuni va tuzilishi doimo yangilanib turishi kerak. Informatika kursi qanchalik elementar bo’lmasin, u har doimo ilmiy bo’lishi lozim. Progressiv didaktik sistemalar amaliyoti ilmiylik tamoyilini amalga oshirishning bir qator qoidalarini ishlab chiqdi.
o’quvchilarni informatikadagi yangiliklar bilan sistemali ravishda xabardor qilib borish; zamonaviy ilmiy atamalarni qo’llash.
o’quvchilarni kibernetika va informatika soxasidagi omillarning tarjimai holi, ularning fan rivojiga qo’shgan xissalari bilan tanishtirish imkoniyatlaridan keng foydalanish (N.Viner,
A.Lebedev, P.Ershev, V.Qobulov va boshqalar.)
Tarixiy material yaxshi eslab qolinadi. Demak, uning yordamida informatikaning rivojlanish tarixi, uning asosiy g’oya va usullarini shakllantirish jarayonlari eslab qolinadi.
Natijada informatika o’quvchilar ko’z o’ngida qotib qolgan va shakllanib bo’lgan fan sifatida emas, balki dinamikada ijodiy yaratuvchanlik jarayonida namoyon bo’ladi. Fan tarixi uning harakatlantiruvchi kuchini ko’rish, ilmiy bilim va insonning amaliy faoliyati bir-biriga bog’liligi va o’zaro harakatda kuzatish imkonini beradi. Bu esa o’quvchilarda dialektika – materialistik dunyoqarashni va ilmiy tafakkurni shakllantirishga yordam beradi.
Informatika mashg’ulotlarida tarixiy materiallardan foydalanishning bir necha turlarini keltirib o’tamiz:
Informatika tarixiga epizodik ekskurs. Masalan, «EHM avlodlari» mavzusini o’tganda o’qituvchi O’zbekistondagi «algoritm» zavodida EHMning 4- avlodini yig’ish tarixi xaqida o’quvchilarga gapirib berishi foydadan holi bo’lmoqda.
Akademiklar V.Qobulov, F.Abutaliev, M.Komilov, professorlar M.Ziyoxo’jaev, M.Aripov, M.Begalov va A.Abduqodirovlar misolida Vatanimizdagi kibernetika va informatika soxasiga katta xizmat qilgan olimlarning hayoti va ijodi xaqida ma’lumotlar berib borish.
Ma’lum davrlarda olingan, kashf qilingan tarixiy natijalar sharxi (komp’yuterlarning yangi turini paydo bo’lishi, u yoki bu dasturlash atamasining paydo bo’lishi va boshqalar). Masalan, biror dasturlash tilini o’rganishda ayol Ada Lavleys xaqida so’zlab berish mumkin.
Ma’lum bir tarixiy mavzuni o’rganish. Masalan, sanoq sistemalari tarixini o’rganish (qadimiy bobilliklardan to EHM larigacha).
Buyuk olimlar va allomalarning (mutafakkirlarning) kibernetika, informatika va dasturlash xaqidagi so’zlari. O’quvchilarda vatanparvarlik xislatlarini shakllantirish maqsadida o’quvchilarni qadimiy Sharqdagi al-Xorazmiy, Beruniy kabi buyuk olimlarning ilmiy natijalari xaqidagi materiallar bilan tanishtirib borish nixoyatda foydalidir.
Sistemali va izchil bayon qilish. Mavzuni ilmiy bayon qilish masalasi bilan uzviy bog’lilikda turgan masala – bu mavzuni sistemali va izchil bayon qilishdir. Informatika o’quv predmeti bir-biriga bog’liq bo’lmagan faktlar va ta’riflar yig’indisidan emas, balki o’quvchilar oldida aniq ketma-ketlikda ochib beriladigan bilimlar majmuasidan iborat bo’lishi lozim. Ushbu tamoyil amaliyotda quyidagi asosiy qoidalar yordamida amalga oshiriladi:
Informatika kursining turli mavzularining o’zaro aloqalarini ko’rsatuvchi sxemalar, planlar, klasterlardan foydalanish. Oldin o’zlashtirilganlarni takrorlash va takomillashtirish.
Oldingi o’tilgan materialni shu darajada esga olish lozimki, u yangi materialni tushuntirish uchun yetarli bo’lsin.
Yangi materialni tushuntirishda u bilan yengil, sodda va tabiiy aloqada bo’ladigan ma’lumotlardan boshqa ma’lumotlarnigina qo’shish lozim.
O’quvchilarning o’z fikrini bayon qilish usul va shakllarini doimo kuzatib borish.
Har bir bo’lim so’ngida umumlashtiruvchi va sistemalashtiruvchi darslarni o’tkazish.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Informatika, Informatika o’qitish metodikasi fanlarining rivojlanishi yo’lidagi ilmiy izlanishlar olib borgan olimlar
|