Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 19

t a
t a
t a
Ò
Å
À Z
= ⋅
⋅
(76)
bu yerda: A matoning tolali tarkibiga bogliq koeffitsient; Z
t,a
tanda va arqoq yonalishidagi haqiqiy zichlik; T
t,a
tanda yoki arqoq
iðlarining chiziqli zichligi.
Matoning sirti iðlar bilan tolganlik darajasi E
s
(foiz) ularning yuza
toldirilishini korsatadi. Bu korsatkich quyidagi formula yordamida
hisoblanadi:
89
E
s
= E
t
+ E
a
0,01·E
t
·E
a
(77)
bu yerda: E
t
va E
a
matoning tanda va arqoq yonalishidagi chiziqli
toldirilishi.
Matoning iðlar hajmi bilan tolganlik darajasi E
hajm
(foiz) esa ularning
hajmiy toldirilishini korsatadi:
100
gaz
hajm
ip
Å
δ
δ
=
⋅
(78)
bu yerda:
δ
gaz
matoning zichigligi mg/mm
3
;
δ
ið
iðning zichligi, mg/mm
3
.
Matolarning orilishi deb, tanda va arqoq iðlarining malum tartibda
ozaro boglanishiga aytiladi. Tanda va arqoq iðlarining orilishini
korsatuvchi shaklga orilish naqshi deyiladi.
Orilish jarayonida hosil boluvchi naqshning takrorlanishi rapport
(R) deb ataladi. Tanda iði matoning sirtiga chiqib arqoq iðining ustini
qoplashi tanda qoplanishi deyiladi. Arqoq iði matoning sirtiga chiqib tanda
iðining ustini qoplashi arqoq qoplanishi deyiladi.
Matolar orilishlari katak qogozga chiziladi. Bunda har qaysi
kondalang qator arqoq iðlari deb, har qaysi boylama qator tanda iðlari
deb qabul qilingan. Har bir katak tanda va arqoq iðining kesishuvidan
iborat. Bu joyda tanda qoplanishi bolsa, orilish naqshni chizish paytida
katak boyab qoyiladi. Agar arqoq qoplanishi boisa katak oqligicha
qoldiriladi.
Matolar orilishi boyicha quyidagicha sinflarga ajratiladi:
1. Oddiy yoki bosh orilishlar.
2. Mayda gulli orilishlar.
3. Murakkab orilishlar.
4. Yirik gulli (jakkard) orilishlar.
Oddiy yoki bosh orilishlar. Oddiy orilishlar sinfiga polotno, sarja va
satin (atlas) orilishlari kiradi.
Barcha oddiy orilishlarga xos umumiy xususiyatlar shundaki, tanda
boyicha rapport arqoq boyicha rapportga teng boladi, bitta rapport ichida
har bir tanda iði har bir arqoq iði bilan faqat bir martagina orilishadi.
Polotno orilishi toquvchilik matolari ichida eng oddiy va kop
tarqalgan bolib, tanda va arqoq boyicha rapporti
ikki iðga teng. Rapportda tanda va arqoq iðlari
navbatma-navbat matoning ong tomoniga
chiqadi (34-rasm).
Masalan, toq tanda iðlari toq arqoq iðlari
ustidan qoplab otsa, juft tanda iðlari juft arqoq
iðlari ustidan qoplab otadi. Polotno orilishda
tanda iðlari arqoq iðlari bilan juda yaxshi
boglanadi, natijada matolar mustahkam, ong
va teskarisi bir xil, tekis va sutrang boladi.
34-rasm. Polotno
orilishi.
90
Agar polotno orilishda tanda iðlari arqoqqa qaraganda ingichka bolsa,
matoda kondalang yollar hosil boladi (poplin, tafta va boshqa matolar).
Bunday orilish soxta reps deb ataladi.
Polotno orilishi ið matolar (chit, batist, polotno va boshqalar),
zigir tolali matolar (bortovka, polotno, parusina va boshqalar), iðak
matolar (krepdeshin, krepshifon, krepjorjet, polotno va boshqalar), jun
matolar (bazi koylaklik va kostumlik matolar) toqilishida ishlatiladi.
Sarja orilishli matolarning oziga xos tomoni shundaki, ularning ong
tomonida diagonal boylab ketgan yollar boladi. Bu diagonal yollari
35-rasm. Sarja orilishlari: a sarja 1/2; b sarja 2/1.
matolarning ongida, odatda, chapdan ong tomonga, pastdan yuqoriga
(ong sarja), bazan esa ongdan chapga qarab ketadi (chap sarja). Ong sarja
orilishi koproq ishlatiladi. Sarja rapportidagi iðlar soniga hamda tanda va
arqoq zichligiga qarab sarja orilishidagi yollarning qiyalik burchagi har xil
bolishi mumkin. Agar tanda va arqoq iðlarining zichligi va yogonligi bir xil
bolsa, sarja yollarining qiyalik burchagi 45
0
ni tashkil qiladi (35-rasm).
Sarja orilishining tuzilishi quyidagilarga bogliq:
1. Rapportdagi iðlarning soni uchtadan kam bolmaydi: R
min
= 3
2. Har bir tanda yoki arqoq qoplanish har mahal bitta iðga siljiydi:
Z = 1. Ana shu siljish tufayli gazlama yuzasida diagonallar paydo boladi.
Sarja orilishlari kasr bilan belgilanadi. Uning suratida rapportning har
qaysi qatoridagi tanda qoplanishlarning soni, maxrajda arqoq
qoplanishlarning soni korsatiladi. Orilishning rapportdagi iðlar miqdori
shu sonlarning yigindisiga teng. Agar matoning ongida tanda iðlari kop
bolsa, bu orilish tandali sarja orilishi, agar matoning ongida arqoq
iðlari kop bolsa, bu orilish arqoqli sarja orilishi deb ataladi. Tandali
sarjalar 2/1, 3/1, 4/1 va arqoqli sarjalar esa 1/2, 1/3, 1/4 va hokazo deb
belgilanadi. Odatda, iðak tandali va ið arqoqli, yarim iðak matolar tandali
sarja orilishda toqiladi. Tandasi paxta ið, arqogini jun ið tashkil qilgan
yarim jun matolar arqoqli sarja orilishda toqiladi.
Sarjali orilish bilan toqilgan ið matolardan jinsi, bumazeya,
sarja, kashemir; jun matolaridan triko, kashemir va yana bir qator
koylaklik va kostumlik matolarni; paxta matolaridan astarbop sarja,
koylaklik matolarni eslab otsa boladi. Sarja orilishli matolar yumshoq,
91
mayin, lekin polotno orilishli matolarga qaraganda mustahkamligi pastroq
va diagonal yonalishida choziluvchan boladi.
Satin va atlas orilishdagi matolarning ong tomoni silliq boladi va
tovlanib turadi, chunki bu orilishlarda tanda (atlas) yoki arqoq (satin)
iðlari choziq qoplanishlar hosil qiladi. Satinning ongini arqoq
qoplanishlar, atlasning ongini tanda qoplanishlari tashkil qiladi (36-rasm).
Satin (atlas) orilishining tuzilishi quyidagicha boladi:
1. Rapportdagi iðlarning soni beshtadan kam bolmaydi: R
min
= 5.
2. Qoplanishlarning siljishi birdan katta va (R 1) kichik boladi:
1 < Z < R 1.
3. Rapport va siljishini korsatuvchi sonlar bir-biriga bolinmasligi kerak.
Keng tarqalgan satinlarning rapportlari 5,8 va 10 ga teng. Bu holda
siljish sonlari quyidagicha:
R = 5 bolsa, Z = 2 yoki Z = 3;
R = 8 bolsa, Z = 3 yoki Z = 5;
R = 10 bolsa, Z = 3 yoki Z = 7 boladi.
Satin (atlas) orilishlari kasr bilan belgilanadi. Suratda orilish
rapportining miqdori, maxrajda siljish soni korsatiladi. Demak, satin
(atlas)lar 5/2, 5/3, 8/3, 10/7 va hokazo deb belgilanadi.
Satin orilishi keng tarqalgan satin nomli paxta matosini ishlab
chiqarishda qollaniladi. Atlas orilishi lastik, tik-lastik paxta matolari, satin-
dubl, xonatlas va boshqa iðak matolar, kopgina astarlik iðak va yarim iðak
matolarni ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Mayda gulli orilishlar. Mayda gulli orilishlar sinfi ikki guruhga
bolinadi:
1. Oddiy orilishlarni ozgartirish va murakkablashtirish yoli bilan
hosil qilingan hosila orilishlar guruhi.
2. Oddiy orilishlarni aralashtirish yoli bilan hosil qilingan aralash
orilishlar guruhi.
Hosila orilishlar. Polotno orilishdan olingan hosila orilish jumlasiga
reps va rogojkalar kiradi.
Reps orilishi tanda yoki arqoq qoplanishlarni uzaytirish yoli bilan
hosil qilinadi. Bu orilishda har qaysi tanda yoki arqoq iði ikki, uch va
Satin 7/3
Atlas 7/2
36-rasm. Satin va atlas orilishlari.
R
n
= R
a
= 7; Z = 3 R
t
= R
a
= 7; Z = 2
92
undan kop arqoq yoki tanda iði tagidan otishi mumkin. Natijada, tandali
yoki arqoqli reps orilishi yuzaga keladi. Agar iðlar turkumidan biri
ikkinchisiga nasbatan yogon bolsa, reps orilishda mato sirti silliq chiqadi.
Reps orilishda reps degan ið va iðak matolari, flanel ið matosi va
boshqalar ishlab chiqariladi.
Rogojka orilishi ikki yoki uchtalik polotno orilishi bolib, tanda va
arqoq qoplanishlari birdaniga kuchaytirilganidan hosil boladi. Rogojka
orilishdagi matolar polotno orilishdagi matolarga nisbatan yumshoqroq
va zichligi kattaroq boladi. Paxta va zigir iðlaridan rogojka orilishida rogojka
nomli matolar, jun va iðak iðlaridan bazi koylaklik va kostumlik matolar
ishlab chiqariladi.
Hosila sarja orilishlari kuchaytirilgan sarja, murakkab sarja, teskari
sarja, siniq sarja va boshqalardan iborat. Kuchaytiriligan sarja oddiy sarjadagi
yakka qoplanishlarni kuchaytirib olinadi. Natijada, mato sirtidagi diagonal
yollar enliroq va yaqqolroq boladi. Mato ongida qaysi ið turkumi kopligiga
qarab, kuchaytirilgan sarjalar tandali, arqoqli va teng tomonli boladi.
Kuchaytirilgan sarja orilishida shotlandka, boston, sheviot, kashemir
kabi jun va boshqa matolar toqiladi.
Murakkab sarja bir necha oddiy yoki kuchaytirilgan sarjalarni bitta
rapportga joylashtirganda hosil boladi. Bu orilishda toqilgan matolar sirtida
turli kenglikdagi diagonal yollar boladi. Bu orilish koylaklik matolar
toqishda qollaniladi.
Oddiy, kuchaytirilgan va murakkab sarjalar asosida siniq sarja hosil
boladi. Bu yerda diagonal yollarining yonalishi ozgaradi. Bu orilishdagi
matolarning sirti chiziqsimon shaklda korinib turadi.
Siniq sarjaga oxshash yana bitta orilish bor. U teskari sarja deyiladi.
Teskari sarjaning siniq sarjadan farqi shuki, diagonal sinish joyida uning
yoli boylama boyicha suriladi. Natijada arqoq qoplanishlari boladi va aksincha.
Siniq va teskari sarja orilishda bazi paltolik va kostumlik matolar toqiladi.
Hosila satin (hosila atlas) orilish kuchaytirilgan satin (atlas) deb
ataladi. U oddiy satin (atlas)da yagona bolgan qoplanishlarni kuchaytirib
tuziladi. Rapport va siljish miqdori ozgarmaydi. Bu orilishda ið matolardan
moleskin, zamsha, velveton, movut, iðak matolardan yuqori sifatli
astarbop satin-dubl degan matolar toqiladi.
Aralash orilishlar jumlasiga jilvali, bortmali, boylamasiga yoki eni
boyicha yol-yolli orilishlar kiradi.
Jilvali orilishning oziga xos tomoni shundaki, mato ongida choziq
qoplanishlar betartib tarqalgan bolib, ular matoda mayda donli sirt hosil
qiladi. Jilvali orilishlarni rapportlari teng bolgan ikki orilishni ustma-ust
qoyish yoki rapportlari teng bolmagan bir necha orilishlarni qoshish
yoli bilan hosil qilish mumkin. Bu orilishlar xilma-xil paxta, zigir, jun
va iðak tolali koylaklik matolarni toqishda qollaniladi.
Murakkab orilishlar. Oz tuzilishiga kora ikkitadan ortiq ið turkumini
talab qiluvchi orilishlar murakkab orilishlar sinfiga kiradi. Ular tukli,
ikki tomonli, ikki qavatli, qopsimon va pike orilish turlariga bolinadi.
93
Tukli orilishda toqilgan matolarning ongida qirqma yoki halqali tik
tuklar boladi. Ular yaxlit yoki kengligi har xil yollar tarzida naqshdor
boladi. Tukli orilishlarni hosil qilish uchun uchta ið turkumi ishlatiladi:
bittasi tuk hosil qilish uchun, ikkitasi matoning asosini hosil qilish
uchun. Tuk hosil qiluvchi ið turkumiga kora tukli orilishlar ikki turga
bolinadi. Tukni hosil qilish uchun tanda iðlari ishlatilsa, tanda tukli
orilish, arqoq iðlari ishlatilsa arqoq tukli orilish deb ataladi. Tanda
tukli orilish iðak matolari baxmal, duxoba toqishda ishlatiladi. Arqoq
tukli orilish ið matolari yarim baxmal, velvet, ið duxoba ishlab
chiqarishda qollaniladi. Tukli orilishning yana bitta turi halqali tukli
orilish. Bu orilishda tuklar halqalar tarzida boladi. Sochiqlar,
choyshablar, xalatlar uchun matolar, bazi bezak matolar shunday
orilishda toqiladi.
Ikki tomonli orilishlar uchta ið turkumi ikkita tanda va bitta arqoq
yoki bitta tanda va ikkita arqoq iðlaridan hosil boladi. Bu orilishlar, asosan,
paltolik drap matolarni toqishda ishlatiladi. Toqishda qollanilgan
qoshimcha iðlar turkumi draplarning qalinligi, zichligi va issiqni saqlash
xossalarini yaxshilaydi. Undan tashqari, qoshimcha ið turkumi sifati pastroq
bolgan iðlarni ishlatish imkoniyati borligi tufayli matolarning narxi ham
arzonroq boladi.
Bazi draplarni toqish uchun ikki qatlamli orilishlar qollaniladi. Ularni
hosil qilishda tort yoki beshta ið turkumi ishlatiladi. Bunday orilishda toqilgan
matolar ikki alohida matodan iborat bolib, bu matolar ozaro tort ið
turkumidan biri bilan yoki qoshimcha beshinchi turkum bilan biriktiriladi. Ikki
qatlamli orilishda toqilgan matolarning ongi va teskarisi sifati va tola tarkibi har
xil iðlardan bolishi, ongi sidirga, teskarisi esa katak-katak yoki yol-yol guldor
bolishi yoki ikkala tomoni sidirga, lekin turli rangda bolishi mumkin.
Yirik gulli orilishlar. Yirik gulli orilishdagi matolar toquv dastgohlardagi
jakkard mashinalari yordamida ishlab chiqariladi. Bunday orilishlarning rapporti
bir necha yuz ming iðdan iborat bolishi mumkin, yani har bir iðlar guruhi
malum tartibda boshqa iðlar bilan orilishadi. Bunday orilishlardagi
naqshlarning shakli; osimliklarning rasmi, gul dastgohlari, geometrik naqshlar
turlicha boladi. Turli matolar, gilamlar, gobelenlar, dasturxon va boshqa
buyumlar yirik gulli orilishda toqiladi. Yirik gulli orilishlar oddiy va murakkab
xillarga bolinadi. Oddiylari ikki, murakkablari esa uch va undan kop ið
turkumlaridan iborat boladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Gazlamaning zichligi tuchunchasiga tarif keltiring.
2. Toquvchilik orilishlari haqida malumot bering.
3. Oddiy orilishlar deganda nimani tushunasiz?
4. Yirik gulli orilishlar va ularga misollar keltiring.
5. Murakkab orilishlarni misollar bilan tushuntiring.
6. Qanday mayda gulli orilishlarni bilasiz?
94
Eslab qoling!
Tanda, arqoq, zichlik, haqiqiy zichlik, nisbiy zichlik, rapport, polotno, sarja,
satin, atlas.
3-§. Trikotaj matolarning tuzilishi va tarkibi
Trikotaj deb, iðli halqalardan tashkil topgan mato yoki mahsulotga
aytiladi. Halqa esa trikotaj mato yoki mahsulotlarning asosiy elementi bolib,
iðning egilishi tufayli yuzaga keladigan shakl.
Trikotaj elementlarning hosil
bolish ketma-ketligi va tutashishiga
mos tarzda kondalangiga va boy-
lamasiga toqilgan (orilgan) bolishi
mumkin. Trikotajda mato yoki
mahsulot eni, yani kondalangiga
halqalarning joylashuvi, odatda,
halqa qatori, aksincha boyiga, yani
boylamasiga joylashuvi esa halqa
ustuni deb yuritiladi.
Elementlari ozaro ketma-ket
kondalang, yani halqa qatori boylab
hosil bolgan toqima kondalangiga
toqilgan (kulir) trikotaj deb atadi (37-
a rasm).
Boylamasiga toqilgan (tanda) trikotaj deb, elementlari ozaro ketma-
ket boylama, yani halqa ustuni boylab tutashgan toqimaga aytiladi (37-
b rasm). Bunda halqa qatori bir vaqtda parallel joylashgan tanda iðlaridan
hosil boladi.
Kondalangiga toqilgan trikotaj mato bir yoki ikki qavatli toqima
bolib, yengsimon korinishda shakllantiriladi.
Boylamasiga toqilgan trikotaj mato esa, bir yoki ikki qavatli tanda
toqima asosidagi rulon yoki kitobcha tarzida taxlangan boladi. Har ikki tur
mato ham toqimachilik sanoati trikotaj tarmogining yarim tayyor
mahsulotidir. Yakunlangan trikotaj mahsulotlari trikotaj matoga maxsus ishlov
berish, bichish, tikish jarayonlaridan song, ayrim ustki kiyimlar, paypoq
mahsulotlari esa bir vaqtning ozida tegishli shakldagi mahsulot qismi yoki
mahsulotni toqish bilan olinadi.
37-a rasmda kondalangiga toqilgan trikotaj: halqa asosi (12); halqa
tayoqchalari (34), igna yoyi (23) hamda platina yoylari (45)dan tuzilgan.
Boylamasiga toqilgan trikotaj esa (37-b rasm) halqa ustunchalari boylab
joylashgan halqa asoslari va deyarli togri korinishdagi ularni biriktiruvchi
kesma «protyajka»laridan 1
1
2
2
tashkil topgan. Bir qavatli trikotajning old
tomonida doimo halqa tayoqchalari, orqa tomonida esa, igna va platina yoylari
yoki protyajkalar korinadi.
a)
b)
37-rasm. Trikotaj halqasining
tuzilishi:
akondalangiga toqilgan trikotaj;
bboylamasiga toqilgan trikotaj.
A
A
3
2
B
1
4
5
B
1
1
2
2
95
Kondalangiga va boylamasiga toqilgan trikotaj bir yoki ikki qavatli
bolishi mumkin. Bir qavatli trikotaj bir ignadonli yoki ikki ignadonli
mashinalarning bir ignadonidan, ikki qavatli trikotaj faqat ikki ignadonli
mashinalarda olinadi.
Tashqi korinishi, tuzilishi, fizik-mexanik xususiyatlari turlicha bolgan
bir va ikki qavatli trikotaj toqimalarni quyidagicha tasniflash mumkin:
bosh toqimalar halqa hosil qilish jarayonini ozgartirmay,
qoshimcha moslamalarsiz olingan, olchamlari bir xil halqalardan tashkil
topgan turli tuzilishga ega bolgan oddiy toqimalar. Bir qavatli kondalangiga
toqilgan bosh toqima glad, boylamasiga toqilgan bosh toqimalar esa,
zanjirli, triko va atlasdir. Ikki qavatli kondalangiga toqilgan bosh toqima
lastik, teskari toqima, boylamasiga toqilgan bosh toqimalar esa, lastikli
zanjirli, lastikli triko va lastikli atlasdir;
hosilali toqimalar bu bosh toqima asosida olingan, bir xil ikki bosh
toqimaning ozaro aralashib toqilishi bilan hosil bolgan hosilaviy toqima.
Bir qavatli kondalangiga toqilgan hosilali toqima hosilali glad, boylamasiga
toqilgan hosilali toqimalar esa, sukno, sharmedir. Ikki qavatli kondalangiga
toqilgan hosilali toqimaga interlok va hosilali teskari toqima, boylamasiga
toqilgan hosilali toqimalarga esa, interlok trikosi va interlok atlasi kiradi;
naqshli trikotaj bu bosh va hosilali toqimalar asosida olingan,
tarkibida qoshimcha elementlari (protyajka, rasm, turi, rangi yoki chiziqli
zichligi har xil ið yoki kalava iðlar) bor toqimalar. Ushbu toqimalarga
kondalangiga va boylamasiga birikkan, ajur (ananas), notekis, toliqmas,
filey (kiðer), yopqichli, plush (tukli), press, jakkard, arqoqli, futerli,
shap-rostni misol qilish mumkin. Sanab otilgan har bir guruh mos tarzda
bir necha guruhchalarga bolinadi;
aralash toqima bu bosh, hosilali va naqshli toqimalar qatorlari
yoki elementlarining aralashuvidan hosil bolgan toqima.
Trikotaj mahsulotlari shakllanishiga mos tarzda ustki, ichki kiyimlar,
paypoq, qolqop mahsulotlari, bosh kiyimlar va sharf-romol mahsulot-
lariga bolinadi. Sanab otilgan har bir guruh mavsumiy kiyimlar va sport
kiyimlari kabi kichik guruhlarni oz ichiga oladi.
Trikotaj mahsulotlari ishlab chiqarishning bichish, yarim muntazam,
muntazam usullari mavjud. Ayrim hollarda bichish va muntazam usullarni
qamrab oluvchi aralash usuldan ham foydalaniladi.
Bichish usulida trikotaj matodan mahsulot detallari bichib olinadi,
songra malum tikish ketma-ketligida mahsulot tayyorlanadi.
Yarim muntazam usulda trikotaj mahsuloti kupondan yarim bichish
yoli bilan tayyorlanadi.
Muntazam usulda tayyor holatda toqilgan mahsulot detallari tikish
jarayonida biriktiriladi yoki ayrim tikish jarayonlaridan foydalanib tayyor
toqilgan mahsulot yakunlanadi.
Aralash usulning oziga xosligi shundaki, unda bichish usulidagi
mahsulot detallarini tikishda muntazam usulda olingan ayrim detallardan
foydalaniladi.
96
Tolalari tarkibiga qarab trikotaj mahsulotlar uch A, B, D guruhga
bolinadi. Shu orinda A guruhiga tabiiy tolalar yoki tabiiy tolalar va kimyoviy
tolalar aralashmasidan olingan kalava iðlaridan toqilgan trikotaj matolar
kiradi. Korsatilgan kalava iðlar va kimyoviy iðlardan toqilgan matolar
ham shu guruh tarkibida.
B guruhini suniy ið va kalava iðlar, ular bilan sintetik ið va kalava
iðlarning qoshilishidan toqilgan trikotaj matolar tashkil etadi.
D guruhga esa sintetik ið va kalava iðlar, aralash kalava iðlar (tarkibida
30 %gacha sintetik tolalari bolgan) va ularning boshqa iðlar aralashmasidan
toqilgan trikotaj matolar kiradi.
A va B guruh tarkibidagi sintetik iðlar miqdori 30 %dan oshmasligi
lozim. Tarkibi 95 % jun bolgan matolar toza jun mato, 45 %dan kam
bolmagan mato esa yarim jun mato hisoblanadi.
Ishlov berish va pardozlash turiga mos tarzda trikotaj matolar qaynatilgan,
oqartirilgan, boyalgan, naqsh bosilgan, siqib yoki zamshbop ishlangan,
tarab tekislangan va boshqa maxsus ishlov berilgan bolishi mumkin.
Preyskurantlarda keltirilgan har bir trikotaj mato artikuli oltita raqamni
oz ichiga oladi. Bulardan dastlabki ikkitasi (01 dan 66 gacha) narx guruhi
jadvali raqamlaridir. Uchinchi va tortinchi raqamlar (01 dan 28 gacha)
xomashyo narxi guruhini, beshinchi va oltinchi raqam (01 dan 10 gacha)
yuza zichligi (metr kv) olchamiga asoslangan guruh raqamini korsatadi.
Trikotaj toqimalarining turlari va xususiyatlari
Respublikamizning bir qator toqimachilik korxonalarida ishlab chiqa-
rilayotgan trikotaj toqimalari tuzilishi, tarkibi va xususiyatlari ustida toxta-
lamiz.
Glad toqimasi. Shakli va olchamlari bir xil bolgan halqalardan tashkil
topgan bir qavatli, bosh, kondalangiga toqilgan trikotaj toqimasiga glad
deyiladi (38-rasm).
Eshiluvchanlik. Glad toqimasi juda eshiluvchandir, bu esa uning asosiy
kamchiligi, chunki bu xususiyat trikotaj toqimasining pishiqliligiga teskari
tasir qiladi. Trikotaj toqimasi halqa ustunlarining eshiluvchanligi, taranglik
darajasiga, iðlar orasidagi ishqalanish koeffitsienti va trikotaj zichligiga
bogliq.
Buraluvchanlik. Glad toqimasining
buraluvchanligi deb, uning chetlaridan
buralish xususiyatiga aytiladi. Glad toqi-
masining old tomonidan, orqa tomoniga
buralishi halqalar ustunining boylama
chizigi boyicha, orqa tomonidan old
tomoniga buralishi esa, kondalang, yani
halqalar qatori chizigi boyicha sodir
boladi. Trikotajning buraluvchanlik
darajasi trikotaj zichligi va iðining elastik-
ligiga bogliq.
38-rasm. Glad toqimasi tuzilishi.
97
Choziluvchanlik. Bu xususiyat, tashqi
kuch tasirida trikotajning chozi-lishi
bilan belgilanadi. Bu glad toqimasining
ijobiy xususiyatlaridan biri. Glad
toqimasining choziluvchanlik darajasi
iðning yogonligiga teskari va halqa iðining
uzunligiga togri mutanosibdir, yani ið
qancha ingichka bolsa va halqa iði uzunligi
qanchalik uzun bolsa, glad toqimasining
choziluvchanligi shuncha katta boladi.
Hosilali glad toqimasi. Hosilali glad
toqimasi ikkita glad toqimasining igna
oralab joylashishidan tashkil topgan, odatda, qosh glad deb ham ataluvchi,
bir qavatli, hosilali, kondalangiga toqilgan toqimadir (39-rasm). Hosilali
glad halqalari toqimada shaxmat tartibida joylashgan bolib, har bir halqa
qadamiga teng bolgan protyajkalari mavjud.
Choziluvchanlik. Hosilali glad toqimasining boyiga choziluvchanligi,
halqa ustunlarining bir-biriga yaqin joylashganligi sababli, glad toqimasining
choziluvchanligiga nisbatan kamroq. Uning tarkibida halqa qator boylab
joylashgan uzun protyajkalarning mavjudligi trikotajning eniga choziluv-
chanligiga ham qisman tosqinlik qiladi.
Pishiqlik. Hosilali glad toqimasining eni va boyi boylab pishiqligi glad
toqimasi pishiqligiga qaraganda kattadir.
Lastik toqimasi. Tarkibi old va orqa halqa ustunchalarining almashib
joylashuvi bilan tuzilgan, ikki qavatli,
bosh, kondalangiga toqilgan ikki yuzli
toqimaga lastik deyiladi (40-rasm).
Bitta old va bitta orqa halqa ustunchalari
ozaro almashib joylashgan lastik
toqimasining rapporti ikkiga teng bolib,
u Lastik 1+1, agar ikkita old va ikkita
orqa halqa ustunchalari bir-biri bilan
almashib kelsa, u holda lastik
toqimasining rapporti tortga teng bolib,
«Lastik 2+2" deyiladi. Lastikning turli
takrorlanishdagi tuzilishlari, yani «Lastik
A+B» ham mavjud.
Elastiklik. Elastiklik trikotaj toqimalarga xos bolib, bunda elastik
deformatsiya miqdori tushuniladi. Agar lastik toqimasi eniga tarang qilib
chozib, song qoyib yuborilsa, lastik ozining boshlangich holiga qaytadi.
Lastik elastikligini oshirish uchun halqa iðining uzunligini kamaytirish
va iðning elastikligini oshirish kerak, shuningdek, ishlatilayotgan ið yoki
kalava ið bir vaqtda bir nechta bolishi ham maqsadga muvofiqdir.
Buraluvchanlik. Old va orqa halqa ustunlarining bir xil takrorlanishidan
(1+1, 2+2) hosil bolgan lastik buralmaydi, chunki bir tomon halqalari-
39-rasm. Hosilali glad
toqimasi tuzilishi.
40-rasm. Lastik toqimasi tuzilishi.
7 Gazlamashunoslik
98
ning bir tomonga buralishga intilishi, ikkinchi tomon halqalarining ikkinchi
tomonga buralishga intilishi bilan neytrallashtiriladi.
Eshiluvchanlik. Lastik 1+1 faqat toquv yonalishiga teskari eshiladi.
Lastik 2+2 va uning boshqa
takrorlanishlari glad kabi eshiladi.
Pishiqlik. Lastikning eni boyicha
pishiqligiga nisbatan boyiga pishiqligi
koproqdir. Lastik eniga chozilganda
uzilishga har bir qatorda bitta ið
qalinligi, boyiga esa tortta ið qalinligi
qarshilik korsatadi.
Interlok toqimasi. Interlok yoki
qosh lastik toqimasi bir lastik ustun-
chalarining ikkinchi lastik ustun-
chalari orasida joylashuvidan tashkil
topgan ikki qavatli, hosilali, konda-
langiga toqilgan toqimadir (41-rasm).
Ushbu toqima halqa protyajkalari ozaro krest shaklida kesishganligi
uchun ham u «Interlok», yani krest shaklida kesishuvchi deb ataladi.
Eshiluvchanlik. Interlok lastik singari toquv yoliga teskari yonalishda
eshiladi. Interlok lastik toqimasiga nisbatan kamroq eshiluvchanlikka ega,
bu interlok toqimasi tuzilishining oziga xosligi bilan izohlanadi.
Choziluvchanlik. Interlok xuddi lastik toqimasiga oxshab yoylar moduli
hisobiga choziladi, lekin ikki lastikning ozaro joylashuvidan tashkil topganligi
sababli elastikligi kamroqdir.
Jakkard toqimasi. Jakkard toqimasi bosh va hosilali toqimalar asosida
ignalarni tanlash yoli bilan olinadigan, tarkibida protyajkalari va jakkard
halqalari bolgan (42-rasm) naqshli toqima. Unda bazi ignalar yangi iðni
olmaydi va eski halqalarini tashlamaydi.
Jakkard toqimasining bir qancha turlari mavjud: kondalangiga va
boylamasiga toqilgan, bir va ikki qavatli, muntazam va nomuntazam, bir va
kop bosqichli, notekis yuzali, qoplama
(nakladnoy) va boshqalar.
Press toqimasi. Press toqimasi deb
tarkibida chizma (rasm)lari mavjud
bolgan naqshli trikotaj toqimalarga
aytiladi. Press toqmasida rasm tushirishda
jakkard toqimasidan farqli tarzda, bazi
ignalar eski halqalarini tashlamaydi,
yangi iðni esa oladi. Ushbu toqima-
larning kondalangiga va boylamasiga
toqilgan, bir va ikki qavatli, notekis
yuzali va boshqa turlari mavjud.
Bir qavatli fang rasmli halqalardan tashkil topadi, yarim fangda esa
rasmli halqa ustunchalari glad halqa ustunchalari bilan almashinib keladi (43-
42-rasm. Jakkard toqimasi
tuzilishi.
41-rasm. Interlok toqimasi
tuzilishi.
99
a rasm). Ikki qavatli fang toqimasining har ikkala
tomoni ham rasmli halqalardan tashkil topadi
(43-b rasm). Yarim fang toqimasi bir tomoni
halqalardan, ikkinchi tomoni esa rasmli
halqalardan iborat. Lastik asosida olingan fang va
yarim fang toqimalari lastik toqimasi singari
toquv yoliga teskari yonalishda eshiladi. Shuni
etiborga olish kerakki, fang va yarim fang 1+1,
2+2 va h.k. Shunday tuzilishdagi lastik toqima
kabi ayrim halqa ustunlari toqilish yonalishi
boyicha eshilishi mumkin. Fang va yarim fang
halqa ustunlarida yarim halqa (rasm) bolgani
tufayli ularning eshilishi lastikka nisbatan
kamroq.
Plush toqimasi. Plush toqimasi shunday
yopqichli toqimaki, bunda plush iði platina
egriliklarining chozilishi evaziga toqima sirtida
tuk hosil qiladi (44-rasm). Yopqichli toqima
halqalari kamida ikki iðdan tashkil topgan, bir
iðning doim toqima oldiga, ikkinchisining
orqasiga chiqishi bilan olinadi.
Plush toqimasi kondalangiga yoki boylamasiga toqilgan, sidirga,
naqshli, bir va ikki tomonlama, tuki kesilgan va kesilmagan bolishi mumkin.
U issiqlik saqlash xususiyati bilan ajralib turadi.
Qalinligi. Plush toqimasi qalinligi bevosita asos, plush iðlari chiziqli
zichligi va tuk uzunligi bilan belgilanadi.
Tuk mustahkamligi. Ushbu toqima tukining mustahkamligi uning hosil
bolish usuliga (yopqichli, futerli, arqoqli) va toqima zichligiga bogliq.
Yopqichli plush tuki plush iðining asos iði bilan birgalikda halqa hosil
qilishi tufayli nisbatan mustahkam boladi.
Plush toqimasining issiqlik saqlash
xususiyati yuqori bolganligi uchun, u
issiq kiyimlar ishlab chiqa-rishda keng
qollaniladi.
Futer toqimasi. Tarkibiy toqima asosiga
qoshimcha (futer) iðni ignalarga tanlab
berib, halqa hosil qilmasdan
shakllantirilgan toqimaga futer toqimasi
deyiladi (45-rasm). Halqa qatorida bitta futer
iði bolgan toqimaga birlamchi, ikkita
futer iði bolgan toqimaga esa ikkilamchi
futer toqimasi deyiladi. Futer toqimasi
oddiy yoki yopqichli bolishi mumkin.
Futer toqimasi issiqlik saqlash xususiyati yuqoriligi bilan ajralib turadi
va undan issiq kiyimlar ishlab chiqarishda foydalaniladi. Aynan taralgan futer
43-rasm. Press toqimasi
tuzilishi:
abir qavatli yarim fang;
bbir qavatli fang.
a
b
44-rasm. Plush toqimasi
tuzilishi.
100
iði tufayli toqimaning issiqlik saqlash
xususiyati 50 %ga oshadi. Ushbu toqima
futer iðining mavjudligi tufayli tarkibiy
toqimaga nisbatan kam choziladi,
eshiluvchanligi ozgarmaydi. Halqa qator
boylab old tomonga buraladi, halqa
ustunchalari boyicha esa buralmaydi.
Aralash toqimalar. Trikotaj
toqimalari tasnifidagi bosh, hosilali,
naqshli toqimalar guruhining hech biriga
taalluqli bolmagan, oz vaqtida shu
toqima elementlarining qoshilishi bilan shakllangan trikotajga aralash
toqimalar deyiladi. Aralash trikotaj odatda turli guruh toqima qatorlari yoki
alohida elementlarining malum tartibda takrorlanib kelishi bilan hosil boladi.
Shuning uchun ham aralash trikotaj toqimalar turli-tuman bolib, juda keng
tarqalgan. Ikki yoki undan ortiq toqima qatori yoki elementlarining
qoshilishidan har xil xususiyatga ega yangi toqima kelib chiqadi. Masalan,
lastik toqimasining boshqa toqimalar bilan qoshilishi uning eniga
choziluvchanligini kamaytiradi. Bunday aralash toqimalar, asosan, shakl
saqlash xususiyatiga ega ustki trikotaj mahsulotlari ishlab chiqarishda ishlatiladi.
«Reps» (46-a rasm) yoki valikli lastik deb ataluvchi lastik 1+1 va bir
ignadonda olingan glad qatorining ketma-ket kelishi bilan hamda «Milan
lastigi» (46-b rasm), yani lastik 1+1 va har ikki ignadonda alohida olingan
glad qatorlarining ketma-ket kelishi bilan
shakllantirilgan oddiy kondalangiga toqilgan
aralash toqimalar tarkibidagi glad qatorlari
ularning shakl saqlash xususiyatlarini oshi-
radi.
Sifatli, kam choziluvchan, shakl saqlash
xususiyatlari yuqori ustki trikotaj mahsulotlari
ishlab chiqarishda halqa ið uzunliklari va har
ikki tomoni korinishi bir xil, tarkibiy muta-
nosib, buralmaydigan «Milan lastigi», ayniqsa,
katta ahamiyat kasb etadi.
Trikotaj tuzilishining korsatkichlari quyi-
dagilardan iborat.
Kondalang boyicha trikotaj matosining
zichligi 50 mm ga togri keladigan halqa
ustunlarining soniga aytiladi va Z
k
deb
belgilanadi.
Boylama boyicha zichlik 50 mm ga
togri keladigan halqa qatorlarining soniga
aytiladi va Z
b
deb belgilanadi.
Ikki qoshni ustunchalar orasidagi
masofa halqa qadami A (mm) deb ataladi:
46-rasm. Aralash toqima
tuzilishi:
areps; bmilan lastigi.
a
b
45-rasm. Futer toqimasi
tuzilishi.
|