Ko'rsatkichlar, xavf toifalari

|
Ko'rsatkichlar, xavf toifalari
|
bet | 4/18 | Sana | 26.11.2023 | Hajmi | 220,18 Kb. | | #105994 |
Bog'liq 00000000 (1)1.2. Ko'rsatkichlar, xavf toifalari
Iqtisodiy hayot va bilimlarning turli sohalaridagi riskning o'ziga xosligi va xilma-xilligi xavf ko'rsatkichlarini, uni belgilovchi omillarni va tavakkalchilik bo'yicha qarorlar qabul qilinadigan mezonlarni aniqlashni talab qiladi.
Xavfli vaziyatning axborot bazasi xavf ko'rsatkichlari bilan belgilanadi, ular mutlaq va nisbiy bo'linadi. Ya'ni, bir tomondan, ko'rsatkichlar xavf ko'rsatkichlari bo'lsa, ikkinchi tomondan, ular zararni oldini olish yoki minimallashtirish choralari tizimini aks ettiradi.
Quyidagi xavf ko'rsatkichlari hisobga olinishi mumkin:
1. Potentsial yo'qotishlar. Ushbu yo'qotishlarni tahlil qilishda ikkita holat mumkin:
a) chora-tadbirlar natijasida vaziyat avvalgidan ham yomonlashadi;
b) natija mohiyatan kutilgan natijadan farq qilmaydi.
2. Tasodifiy yo'qotishlar. Ushbu yo'qotishlarni o'lchash juda qiyin, chunki ular ma'lum bir nuqtaga qadar aniq emas. Tasodifiy yo'qotishlar xavf holatini butunlay o'zgartirishi mumkin: xavfni bartaraf etish yoki aksincha, uning ta'sirini kuchaytirish,
3. Ishonchlilik. Bu ko'rsatkichning ta'rifi B.A.Rayzberg tomonidan tuzilgan.Ishonchlilik ishlab chiqarish va tadbirkorlik faoliyati bilan bog'liq bo'lib, kelajakka ishonchni belgilaydi. U "ma'lum darajadagi yo'qotishlar ehtimolini emas, balki yo'qotishlarning ma'lum darajadan oshmasligi ehtimolini" ko'rsatadi. qabul qilingan qarorlar.
Xavfning asosiy ko'rsatkichlarini ko'rib chiqish natijasida xavfga nisbatan quyidagi ob'ektiv pozitsiyalar aniqlanadi: xavfga ijobiy munosabat xavf ), xavfga dushmanlik munosabati ( salbiy xavf ) va neytral xavf. Bu tushunchalar talab va iste’molchi tanlovi nazariyasini risk nazariyasi bilan bog‘laydi. Shuning uchun biz marjinal foydalilik tamoyiliga e'tibor qaratishimiz kerak.
Har bir insonning xavf-xatarga munosabati ko'plab shartlarga qarab farq qiladi: ma'lum bir shaxsning tabiati, tashqi sharoitlar va boshqalar.
Xavfli qarorlar qabul qilish nazariyasi iste'molchi tanlash nazariyasi bilan bog'liq. Mikroiqtisodiyotda foydalilik iste'molchilar uchun mavjud bo'lgan imkoniyatlar to'plamiga qarab iste'mol maqsadi sifatida qaraladi. Xavf sharoitida, shuningdek, iste'molchi tanlash sharoitida, ma'lum ma'lumotlarga ega bo'lgan odamlar, ma'lum bir hodisa yoki vaziyatning har bir mumkin bo'lgan natijalarining ehtimolini ifodalaydi.
Doimiy foydalilik bilan bog'liq vaziyat aniq bo'lsa, xavfga nisbatan neytral munosabat bo'ladi. Xavfdan voz kechgan taqdirda, marjinal foydaning pasayishi sodir bo'ladi va shuning uchun xavfli alternativ tanlanmaydi. Marjinal foydalilikning oshishi bilan, omad bo'lsa, katta daromad olish mumkin va shuning uchun xavfga ijobiy munosabat va xavfli alternativani tanlash mumkin.
Shunday qilib, foydalilik atamasi risk tushunchasiga yangi xususiyatni kiritadi, u ham sub'ektiv omillar bilan tavsiflanadi.
Yuqorida aytilganlarning barchasi natijasida xulosa kelib chiqadiki, xavf birinchi navbatda muvaffaqiyatga erishish istagi bilan bog'liq. Mumkin bo'lgan natija to'liq ma'lum bo'lmagan har qanday vaziyat xavfli hisoblanadi. "Tavakkal operatsiyalari kontragentlar tomonidan bajarilishi to'liq noma'lum bo'lgan voqea yoki sodir bo'lmasligi yoki muqarrar hodisaga bog'liq bo'lgan shartnomalardir, ammo uning sodir bo'lish momentini aniq aniqlash mumkin emas". Zamonaviy sharoitda Rossiya korxonalari o'z faoliyatining samaradorligi aniqlanmagan holatda.
Mavjud vaziyatni tahlil qilish va qaror qabul qilish uchun ushbu vaziyat haqida ma'lum bo'lgan narsalarni aniqlash kerak.
Buning uchun "xavf" toifasidan tashqari "ishonch" va "noaniqlik" kabi toifalarni kiritish kerak.
1.1-rasmda qaror qabul qilish darajalari va ular o'rtasidagi munosabatlar tasvirlangan.
Etarli ma'lumot.
To'liq tafsilot XAVFLI JAHON
Ishonch bilim etishmasligi Noaniqlik
Shakl 1.1- Qaror qabul qilish darajalari
To'liq ma'lumot asosida qabul qilingan qarorlar ma'lum xususiyatga ega. Ushbu qarorlar yakuniy natijaga ishonch bilan qabul qilinadi. Yakuniy natijani haqiqiy aniqlik bilan bashorat qilib bo'lmaydigan bunday vaziyatlar tabiatan deterministikdir. Rejalashtirishda bunday vaziyatlar yaqin kelajakdagi muammolarni hal qilishda (operativ qaror) mumkin.
Boshqa tomondan, noaniqlik ma'lum bir voqea, vaziyat yoki ma'noning o'tmishi, hozirgi va kelajagi haqida ma'lumot etishmasligini o'z ichiga oladi. Bu voqea sodir bo'lish ehtimolini baholashda ishonchsizlikni anglatadi. Bundan tashqari, noaniqlik barcha mumkin bo'lgan natijalar to'g'risida bilimni nazarda tutadi, ammo voqea sodir bo'lish ehtimolini aniqlash yoki baholash mumkin emas.
Rejalashtirishning qiyinligini belgilaydigan noaniqlik omiliga e'tibor qaratish, ayniqsa, istalmagan hodisalarni, yangi loyiha yoki yechim uchun muammolarni aniqlash qiyin. Bu, birinchi navbatda, korxonaning dinamik tizim ekanligi va dinamik muhit bilan o'ralganligi bilan bog'liq. Ushbu korxona tomonidan ishlab chiqilgan har qanday loyiha atrof-muhitning bezovta qiluvchi ta'siriga duchor bo'ladi, bu esa loyihaning individual tafsilotlarini tuzatadi. Korxonaning o'zi loyihani operativ boshqarish jarayonida uning mazmuniga ham o'zgartirishlar kiritadi. Loyihani ishlab chiqarish, moliyaviy yoki ijtimoiy sohada amalga oshirishda loyihaning asl maqsadiga erishmaslik xavfi mavjud.
Noaniqlik nuqtai nazaridan “xavf” atamasining ta’rifi birinchi marta 1993 yilda Chikago universiteti professori F.Knixt tomonidan taklif qilingan: “...agar biz har bir tabiiy hodisaning natijasi ma’lum deb hisoblasak, u holda xavfli vaziyatda qaror qabul qilish, biz noaniqlik haqida gapiramiz.
Shunday qilib, "ishonch" nuqtai nazaridan qaror qabul qilish jarayoni quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi:
1). Muqobil harakat yo'nalishlarini aniqlash.
2). Har bir variant bo'yicha xarajatlarni hisoblash va ularning qoplanishi (qoplanishi).
3). Iqtisodiy va matematik usullardan foydalangan holda yoki variantlarni sanab o'tish orqali eng yaxshi variantni tanlash.
Keyinchalik, "noaniqlik" nuqtai nazaridan xavfli vaziyatda qaror qabul qilish jarayoni quyidagi fikrlarni o'z ichiga olishi kerak:
1). Xavfni hisobga olgan holda kutilayotgan xarajatlarni qoplash mezonidan foydalanish qaror kontseptsiyasini murakkablashtiradi.
2).Kutilayotgan qoplash qiymati tasodifiy hodisaning yuzaga kelishi ehtimoliga ta'sir qiluvchi individual qiymatlar yig'indisidir.
3).Boshqa tanlov mezonlari, ayniqsa, takrorlanmaydigan holatlarda, masalan, yo'qotishlarni cheklashda ham qo'llanilishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, xavfning uchta jihati mavjud:
1. Risk bilan bog'liq yo'qotishlar.
2. Noaniqlik.
3. Ba'zi tanlovning mavjudligi (alternativlik).
Mumkin bo'lgan yo'qotishlarni tavsiflash uchun ularning kattaligi, ehtimoli va oldini olish yoki kamaytirish yo'llarini aniqlash kerak. Ushbu komponentlarning har biri vaziyat xavfini baholashda muhimdir.
Yo'qotishlarning kattaligi va ehtimolini hisoblash mumkinligini hisobga olish kerak, ammo, o'z navbatida, bu ikki tushuncha, masalan, vaqt omiliga bog'liq.
Vaziyatlarni tahlil qilishni soddalashtirish uchun har doim ham hodisalarni alohida, ko'p va uzluksiz bo'lish shart emas. Ammo shuni ta'kidlash kerakki, bitta hodisani baholashda olingan natijalar ko'p yo'qotishlar mumkin bo'lganlarga (siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy) qaraganda pastroq xavf darajasiga ega.
|
| |