nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
MISSIONERLIKKA QARSHI KURASHNING HUQUQIY-

186
kerak. Yoshlarimizning missionerlikning mohiyati haqida xolis va yetarli bilimga
ega bo‘lishlari unga qarshi immunitetni shakllantirishning asosiy shartlaridan biri
hisoblanadi.
Tahlillar hech bir mintaqa, hech bir davlat bunday tahdiddan xoli emasligini
ko‘rsatadi. Bunday holatlarning oldini olish uchun esa missionerlikning mohiyatini
to‘g‘ri va chuqurroq anglash, uni bartaraf etish yo‘lida maqsadli, tizimli va tadrijiy
faoliyat olib borish zarur bo‘ladi. Egallangan bilimlar qanchalik xolis va chuqur
bo‘lsa, uning zamirida yuzaga keladigan baholar, qadriyatlar ham shunchalik
mustahkam bo‘ladi. Shakllangan qadriyatlar tizimi esa turli tahdidlarning oldini
olishga xizmat qiladi.
O‘tilgan mavzu bo‘yicha savollar

O‘tilgan mavzu bo‘yicha savollar
1. Fiqh ilmi deganda nimani tushunasiz?
2. Mazhab tushunchasini ta’riflab bering?
3. Abu Hanifa fiqh ilmi rivojiga qo‘shgan hissasi haqida so‘zlab bering!
4. Abu Hanifaning fiqhiy uslublarini sanab bering!
5. Hanafiy mazhabi qanday mazhab?
6. O‘rta Osiyoda hanafiy mazhabining o‘rni qanday?
Adabiyotlar:
1. Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri / Tarjima va izohlar muallifi
Abdulaziz Mansur. – T.: Toshkent islom universiteti, 2007. – 517 b.
134
2. Mo‘minov A., Yo‘ldoshxo‘jayev H., Rahimjonov D., Komilov – M.,
Abdusattorov A., Oripov A. Dinshunoslik. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta
maxsus ta’lim vazirligi tomonidan darslik sifatida tavsiya etilgan. – T.: Mehnat,
2004. – 315 b.
3. Hasanov A., Komilov N., Uvatov U., Azimov A., Rahimjonov D., Zohidov
Q. Islom tarixi. – T.: «Toshkent islom universiteti» nashriyot-matbaa birlashmasi,
2008. – 256 b.
4. Muratov D., Alimova M., Karimov J. Dinshunoslik, darslik.– Toshkent,
«Navro‘z» nashriyoti, 2019. – 264 b.
5. Raximdjanov D., Ernazarov O. Dinshunoslikka kirish. O‘quv qo‘llanma. –
T.: «O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati» nashriyoti, 2018. – 304 b.
6. Isoqjonov R. Qiyosiy dinshunoslik. O‘quv qo‘llanma. – T.: OOO
«Complex print», 2020. – 198 b.
7. Kamilov D. Dinshunoslik. O‘quv qo‘llanma. – T.: Lesson Press, 2021. –
128 b.
8. Shermuxamedova N.A.Diniy fanatizm fenomeni//Inson falsafasi. – T.:
Noshir, 2016. B.314-499.
135
9 – MAVZU. O‘ZBEKISTONDA FAOLIYAT YURITUVCHI DINIY
TASHKILOTLAR
REJA:
1.
Diniy bag‘rikenglik tushunchasi.
|
Iqtisodiy sistemologiyada axborot tizimlarining o„rni va uning

83
Bizning fikrimizcha, korxonada MAT joriy qilishdan
iqtisodiy samara uchta
tarkibiy qismdan iborat: tashkiliy (Е
t
) – tanlab olish va ishlab chiqish bosqichlari
uchun, еkspluatatsion (Е
е
) –joriy qilish va еkspluatatsiya bosqichlari uchun va
marketing (Е
m
) — kelgusida marketing qarorlarini
ishlab chiqishda MATdan
foydalanish bosqichlari uchun.
Korxonada marketingni boshqarish nuqtai nazaridan marketing
tarkibiy
qismini baholash еng katta qiziqish uyg‗otadi. Korxonada MAT joriy qilishdan
iqtisodiy samarani baholashning uslubiy asosi yuqorida sanab o‗tilgan tarkibiy
qismlarni atroflicha tavsiflovchi ko‗rsatkichlar tizimi asosida shakllanadi. Korxonada
MAT joriy qilishdan iqtisodiy samarasi quyidagi formula asosida hisoblanadi:
Е = Е
t
+ Е
е
+ Е
m
- (Z
L
+ Z
o
+ Z
ad
+ Z
n
),
bunda
Е
t
– MAT joriy qilishdan iqtisodiy samaraning tashkiliy tarkibiy qismi;
Е
е
-MAT joriy qilishdan iqtisodiy samaraning еkspluatatsion tarkibiy qismi;
Е
m
— MAT joriy qilishdan iqtisodiy samaraning marketing tarkibiy qismi;
Z
L
– MAT joriy qilish bahosi;
Z
o
–korxona xodimlarini MAT еkspluatatsiyasiga o‗qitish xarajatlari;
Z
ad
- tizimni moslashtirish va MAT oxirigacha ishlash imkoniyati;
Z
n
– MAT dasturiy ta‘minoti versiyalarini yangilash xarajatlari.
Tashkiliy tarkibiy qismni hisoblashda MAT joriy qilishdan iqtisodiy samarani
aniqlash uchun muhim bo‗lgan quyidagi omillar ajratiladi:
1. Еlektron hujjat aylanmasiga o‗tish.
2. Ishlab chiqarish funksiyalarini tugatish va qayta taqsimlash.
3. Korxona mutaxassislarining tizimni ishlab chiqish, moslashtirish va joriy
qilishda ishtirok еtishi.
MAT joriy qilishdan umumiy iqtisodiy samara

86
Sotuv hajmini korporativ nufuzni shakllantirish hisobiga oshirish Q
vbr
quyidagi
formula bo‗yicha aniqlanadi:
Q
vbr
= Q
vs
x (A
p
: A
n
)
bunda
A
p
- korporativ nufuzning haqiqiy ball bahosi
;
A
n
- korporativ nufuzning pozitiv ball bahosi.
1
1
(
)
m
n
p
ij
i
j
I
A
m
n
b
)
bunda
t – ko‗rib chiqilayotgan ko‗rsatkichlar soni;
p – еkspertlar soni;
b
ij
– j-ko‗rsatkichning pozitiv nufuzga moslik darajasini
i-еkspert baholashi.
MAT ni joriy qilishning maqsadga muvofiqligini aniqlash uchun taqlif еtilgan
uslubiyat bo‗yicha hisob-kitob qilib chiqamiz (7. 1 - jadval).
7. 2 - jadval
Tovar sifatini oshirish hisobiga sotuv hajmini oshirish
Ko„rsatkichlar
Shartli belgi
Qiymati
1. Mahsulot sotish hajmi, 2007 yilda, dona
Q
ij
c
3790
2. Reklamatsiya bo‗yicha jarima to‗langan sifatsiz mahsulot
qiymati, mln. so‗m
S
d
4, 7
3. Ishlab chiqarish jarayonida brak qilingan mahsulot qiymati,
mln. so‗m
S
b
3, 4
4. Hisobot davrida sotilgan mahsulot hajmi, mln. so‗m
S
F
270, 9
5. Sifat koеffitsiyenti
K
k
0, 0299
6. Sifat koеffitsiyentini hisobga olgan holda sotish hajmi (yangi
texnologiyalarni joriy qilishni hisobga olmasdan), dona
Q
ij
n
3903
7. Sifatni oshirish hisobiga sotuv hajmini oshirish, mln. so‗m
Q
ij
8, 1
O‗rtacha qiymat asosida korxona haqiqiy nufuzining
pozitiv nufuziga moslik
darajasi haqida xulosa chiqariladi.
Sotuv hajmining Q
vr
reklama
samaradorligini
oshirish hisobiga ortishini reklama ta‘siri ostida qo‗shimcha
tovar aylanmasini
aniqlash yordamida hisoblab chiqish mumkin:
87
T
c
x P x D
Q
vr
= ---------------------
100
bunda
T
D
– reklama ta‘siri ostida qo‗shimcha tovar aylanmasi;
T
s
– reklama o‗tkazmasdan avval o‗rtacha kunlik tovar aylanmasi;
P – reklama o‗tkazilgan payt va undan keyingi davr uchun o‗rtacha
kunlik
tovar aylanmasining o‗sishi;
D – reklama o‗tkazilgan payt va undan keyingi
davrda tovar aylanmasi
hisobga olingan kunlar.
Mu’taziliylar - Andijon davlat universiteti falsafa kafedrasi dinshunoslik

110
Jabariylar esa insonning barcha qiladigan ishlari Alloh tomonidan avvaldan
belgilab qo‘yiladi degan aqidani mutlaqlashtirdilar. Bu yo‘nalish qadariylardan
ko‘ra kamroq tanqidga uchradi. Chunki ular taqdirni inkor etmadilar. Ammo bu
insoniyatni taraqqiyotga intilishdan to‘xtatib qo‘yadigan aqida bo‘lgani sababli
ulamolar bu fikrni ham to‘liq qo‘llab-quvvatlamadilar.
Mushabbiha (o‘xshatuvchilar) yoxud ahlu-t-tashbih (o‘xshatish ahli)
Allohning Qur’oni karimda kelgan sifatlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘z aqllari bilan
talqin qila boshladilar. «Allohning «qo‘li» ularning qo‘llari uzradir» (Fath surasi,
10), «Uning Kursiysi osmonlar va Yerni (ham) o‘z ichiga sig‘dira olur» (Baqra
surasi, 255) kabi oyatlardagi «qo‘li», «kursiysi» so‘zlaridan Allohning ham inson
kabi badan va a’zolari bor ekan, u ham inson kabi o‘tirish uchun kursiyga muhtoj
ekan, deya xulosa chiqardilar.
Yuqorida ko‘rib chiqilgan ma’lumotlardan xulosa qilib aytish mumkinki,
islomning ilk davridagi bo‘linishlarning kelib chiqish sabablariga ko‘ra 5 ta yirik
yo‘nalishga bo‘lish mumkin:
1.
Siyosiy masaladagi bo‘linish (xorijiylar, shialar, sunniylar).
2.
Imon masalasida (moturidiy, ash’ariy, mu’taziliy).
3.
Taqdir va iroda erkinligi (qadariylar va jabariylar).
4.
Allohning zoti va sifatlari masalasida (mu’taziliylar, tashbehiylar,
sifatiylar).
5.
Fiqhiy masalalardagi bo‘linish (hanafiylar, molikiylar, shofiiylar,
hanbaliylar, zaydiylar, ja’fariylar va h.k.z.).
Aqidaviy ta’limotlar - Andijon davlat universiteti falsafa kafedrasi dinshunoslik

107
mutakallimlarni «moturidiya» degan umumiy nom bilan ataydi. Garchi ma’lum
sabablarga ko‘ra, ash’ariylar kabi ko‘p sonli tarafdorlariga ega bo‘lmasada, ahli
sunna val jamoaning eng kuchli va o‘ziga xos jabhasini tashkil qilgan moturidiya
ta’limoti kelajakda ko‘p tadqiq qilinishi kerak bo‘lgan ta’limotdir.
Shu bilan bir qatorda aytish lozimki, hozirgi davr sharqshunoslarining qator
vakillari Moturidiy ta’limotiga nisbatan «Hanafiy-Moturidiy» atamasini qo‘llagani
e’tiborni tortadi. Bundan ko‘rinib turibdiki, ular moturidiya kalom maktabini
mustaqil kalom maktabidan ko‘ra, ko‘proq, hanafiya maktabining bir bo‘lagi sifatida
baholaganlar. Ammo yuqoridagi fikrlardan qat’iy nazar, moturidiya ta’limotini
alohida kalom maktabi sifatida e’tirof etgan olimlarni ham uchratamiz.
Ash’ariya ta’limoti - Andijon davlat universiteti falsafa kafedrasi dinshunoslik

108
tafsil», «al-Muqaddama», «an-Naqs alal Jubboiy», «an-Naqs alal Balxiy», «Maqolot
al-mulhidin», «Tafsir Abil Hasan», «Izoh al-burhon fir radd ala ahli az-zayg‘ vat-
tug‘yon». Ash’ariyning yuqoridagi asarlari bizgacha yetib kelmagan. Lekin uning
qalamiga mansub beshta, «Maqolotul islomiyin va ixtiloful musollin» («Islomdagi
firqalar va namoz o‘quvchilarning ixtiloflari»), «Risola istihson al-havz fi ilm al-
kalom», «al-Luma’ fir radd ala ahli az-zayg‘ val bida’», «Risola ila ahlis sag‘r bi-
bobil abvob», «al-Ibona an usul ad-diyana» nomli asarlarining ilmiy-tahliliy
nashrlari amalga oshirilgan.
Abul Hasan al-Ash’ariyning vafot etgan sanasi haqida ham turli ixtiloflar
mavjud. Ba’zi manbalarda 330/941 yil deb ko‘rsatilsa, ba’zilarida 330/941 yillardan
keyin vafot etgani aytib o‘tilgan. Lekin aksariyat manbalarda Ash’ariy 324/936 yil
vafot etgani va Bag‘dodda dafn qilingani haqida ma’lumotlar mavjud. Islom olamida
«ahli sunna val jamoa» e’tiqodida ko‘plab ulamolar mavjud bo‘lsada, uning aqidaviy
qarashlari «Ash’ariya» nomi bilan alohida ta’limot sifatida e’tirof etilgan. Abu
Mansur al-Moturidiy va Abul Hasan al-Ash’ariylarning ta’limotlari o‘rtasida
faqatgina juz’iy farqlar bo‘lgan va ular asosan bir-birini to‘ldirib kelgan. Shuning
uchun ham ushbu ikki ta’limot islom ilohiyotida to‘g‘ri ta’limot sifatida e’tirof
etilgan.
Yuqorida zikr etilganidek, Ash’ariy va Moturidiy ta’limoti asosan o‘sha
davrda keng tarqalgan va ulamolar tomonidan «adashgan guruhlar» deb e’lon
qilingan mu’taziliya, qadariylar, jabariylar, mushabbiha ta’limotlariga raddiyalar
berishga qaratilgan.
Mavzu bo‘yicha savollar - Andijon davlat universiteti falsafa kafedrasi dinshunoslik

188
III. Mustaqil ta’lim va mustaqil ishlar
Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan topshiriqlar:
1. Din, dinshunoslik, din falsafasi, teologiya, teosofiya, xudojoʻylik, diniy eʼtiqod,
aqida, ilohiyot tushunchalarining mohiyati.
2. Dinshunoslikning fan sifatida shakllanishi, predmeti, funksiyalari, kategoriyalari.
3. Dinlarni tadqiq etish metodologiyasi: tipologik, qiyosiy, tarkibiy-funksional,
genetik tahlil. Qiyosiy dinshunosliklikning metodlari.
4. Yahudiylik ta'limoti, an'ana va marosimlari.
5. Konfutsiylik ta'limotida ijtimoiy-axloqiy masalalar.
6. Zardushtiylikning teologik tizimi va diniy marosimlari.
7. Zardushtiylikda tabiatning ulug’lanishi.
8. Zardushtiylikning diniy iyerarxiyasi.
9. Buddaviylik dinining paydo bo‘lish tarixi, asosiy ta'limotlari, oqimlari va
manbalari.
10. O‘zbekistonda buddaviylik dinining tarixiy ildizlari (Qaratepa, Fayoztepa,
Dalvarzintepa) va hozirgi zamon.
11. Xristianlikning paydo bo‘lishi, aqidalari, asosiy yo‘nalishlari, taʼlimotlari va
manbalari.
12. Islom dinining paydo bo‘lishidagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy sharoitlar.
13. Roshid xalifalar hukumronligi davridagi islohotlarning mohiyati. Ummaviylar
va abbosiylar hukumronligi davrida dinga munosabat.
14. Movarounnahrda islom dinining tarqalishi va madrasa ta`limi
shakllanishining ijtimoiy madaniy hayotga ta`siri.
15. Esxatologiyaning mohgiyati: qiyomat va oxirat dunyosi.
16. Islom oqimlari va yo‘nalishlarining paydo bo‘lishi sabablari, eʼtiqodidagi
bo‘linishlarning sabablari va oqibatlari.
17. Hanafiy mazhabi rivojida Markaziy Osiyo faqihlarining roli va hissasi.
va 2
o‘z- 
garmas 
r - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

matida,
3 va 4
tavsiflar esa toklaming shu qiymatlarida qarshi-
liklaming qiymatini o‘zgartirib
r22 > r2I
olingan.
Taqqoslash uchun
dvigatel rejimida ishlayotgan mashinaning mexanik tavsifi kelti
rilgan.
Agar rotor zanjiridagi aktiv qarshilikni o‘zgartirish mumkin
bo'lsa, u holda taxminan moment o‘zgarmas bo‘lib qolgandagi
tavsifni yuritma tezligi keng diapazonda o‘zgarganda olish mum
kin.
Magnitlovchi kontuming reaktiv
qarshiligi magnit zanjiri
to‘yinmagan holat uchun quyidagi formula orqali aniqlanadi:
х,, = UJI0
sin ф0,
(4.29)
bu yerda:
Um I0
- mashinaning salt yurishdagi faza kuchlanishi va
toki.
4.11-rasm. Assinxron dvigatelni qo‘zg‘atish tokining turli
qiymatlarida o ‘zgartirib yoki rotor zanjirida turli qo‘shimcha qarshilik
kiritib olingan dinamik tormozlashdagi mexanik tavsiflari.
4.6. ASSINXRON DVIGATELLARNING
TEZLIG IN I ROSTLASH
Assinxron dvigatellaming tezligini rostlash uch xil usulda
amalga oshirilishi mumkin. Birinchi
usul - parametrik rostlash
bo‘lib, u dvigatelning ayrim parametrlarini o ‘zgartirish bilan
bog‘liq. Bunda stator zanjirining aktiv yoki aktiv-induktiv qarshi
liklarini; rotor zanjirining aktiv yoki aktiv-induktiv qarshiliklarini;
mashinaning qutblar sonini o ‘zgartirish mumkin.
Ikkinchi usul rotor zanjiriga qo‘shimcha EYK kiritib yoki
qo‘shimcha EYK hosil qilish maqsadida maxsus qo‘shimcha
chulg‘am qoMlash orqali bajariladi (o‘zgaruvchan
tok kollektorli
mashinalar).
Tezlikni rostlashning uchinchi usuli dvigatel ta’minot man
bayi qiymatlarini o ‘zgartirish bilan bog‘liq. Bu esa dvigatel kuch-
lanishini; dvigatel ta’minot
manbayi chastotasini; dvigatel ta’mi-
notirii impuls ravishda o ‘zgartish orqali amalga oshiriladi. Hozirda
assinxron mashina tezligini rostlashning quyidagi: chastota orqali
rostlash, bunda chastota boshqariladi
va statordagi kuchlanish
shakllantiriladi; chastota-tokli boshqarish, bunda chastota boshqa
riladi
va tok shakllantiriladi; vektorli boshqarish, bunda mashi
naning asosiy magnit ilashishi
vektori shakllantiriladi; momentni
bevosita boshqarish usullari mavjud.
Assinxron mashina uchun
tarmoqdan berilgan quvvat
quyidagi ko‘rinishga keltiriladi:
WAP)W.(P)WAP) - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

w ,( P ) =
w ^ P )
(6.80)
W.
(
P)W6 (P) - Wyo (P)W,
(
P)W6 (P)
w 3(p)
w ,(P )- fv^(P W ,(P )
(6.81)
Bo‘ysunilgan rostlash tizimini modul (texnik)
optimum
bo‘yicha optimallash. Maqbul uzatish funksiyasini tanlash uchun
texnik optimum (modul bo‘yicha optimum) deb nomlangan
optimallashtirish taklif etiladi va u tebranuvchi guruh uzatish
funksiyasiga mos keladi.
Bu
dempferlash
koeffitsiyenti-1
/ ^
ga teng bo‘lgan
tebranuvchi guruhing uzatish funksiyasi.
Birlik
kirish
signali
berilganda guruhning chiqishida signal 6.12-rasmda 1-egri
chiziqda ko‘rsatilganidek o‘zgaradi.
6.12- rasm. Optimallashgan tizimning o‘tkinchi jarayonlari: 1 - modul
(texnik) optimum bo‘yicha; 2 - simmetrik optimum bo‘yicha.
0 ‘ta rostlanish - 4,3% ni, o‘tkinchi jarayon boshlangandan
so‘ng birinchi maksimum nuqtasiga erishish 4,6
ni tashkil
(6.82)
etadi. Tebranuvchi guruh (6.82) guruhning
kirish va chiqishini
quyidagi uzatish funksiyasi bilan birlashtirilganda hosil bo‘ladi.
Ochiq tizimning (6.83) uzatish funksiyasining asimptotik
logarifmik amplituda - chastota tavsifi (LACHT) 6.13-rasmda
keltirilgan.
w °
°
Adabiyotlar ro'yhati - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 47/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiAdabiyotlar ro'yhati:
1.N.Mallayev. «O`zbek adabiyoti tarixi», « O`qituvchi» Toshkent 1976 yil.
2.«O`zbek adabiyoti tarixi». Besh jidlik, ikkinchi jild, «Fan» Toshkent 1974 yil.
3.Aziz Qayumov «Xayrat ul-abror» talqini Gafur Gulom nomidagi adabiyot va san`at nashriyoti, Toshkent. 1976 y.
4.Abdurashid Abdugafurov «Besh buyuk xayrat».
5.To`xtasin Jalolov «Xamsa» talqinlari, Toshkent. 1970.
6.“Lison ut-tayr” asari.
Internet saytlari:
http://WWW. ziyonet.uz//-
http://WWW. guldu.uz//-
http://WWW. gduportal.uz//-
Mavzu: XV – XIX asrlar (I – yarimi) adabiyoti
№
|
Bajariladigan ish mazmuni
|
Amalga oshiruvchi mas’ul
|
Izoh
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1-bosqich
|
Dars maqsadi: Davrga umumiy tavsif berish orqali talabalarda ushbu davr adabiyoti haqida tasavvur hosil qilish
Identiv o’quv maqsadlari:
1. XV – XIX asrlar 1 - yarmi madaniyatini o’rganadi.
2. XV – XIX asrlar 1- yarmida adabiyotni rivojlantira oladi.
3. XV – XIX asrlar 1- yarmida adabiyotni o’rni.
4. XV – XIX asrlar 1 - yarmi ilmiy xayotni o’rgatadi.
|
O’qituvchi
|
|
2-bosqich
|
Asosiy tushunchalar:
Sarbadorlar, Taskira, Adabiyot, Sanat, Munis, Lerika, Bayt, Misra, Gadoiy, Atoiy, Mo’g’uliston, Movarounnahr, Shayboniyxon.
Dars shakli: ma’ruza.
Metod va usullari: og’zaki bayon,savol-javob, aqliy hujum.
Vositalar: kompyuter, videoproektor, taqdimot, ishlanmalar.
|
O’qituvchi
|
|
3-bosqich
|
Guruhda ishlash.
Topshiriqlarning maqsad va vazifalari tushuntiriladi.
Mavzuga oid atama va ifodalar izohlanadi
|
Talaba
|
|
4-bosqich
|
Mustahkamlash va baholash uchun savollar:
1. Bu davrda qaysi lirik janrlar rivojlandi?
2.Dostonchilik rivojlanishining asosiy omillari nimada?
3. Epik janrlar taraqqiyotini qanday izohlaysiz?
|
O’qituvchi-
Talaba
|
|
5-bosqich
|
Umumiy yakuniy xulosalar chiqariladi.
Maqsad va vazifalarning bajarilganligi tahlil qilinadi, zaruriy maslahatlar beriladi, mustaqil ish topshiriqlari tarqatiladi, xulosalar chiqariladi.
|
O’qituvchi
|
|
Asosiy masalalar:
1.XV – XIX asrlar I – yarimida ijtimoiy, madaniy va ilmiy xayot.
2.XV – XIX asrlar I – yarimida adabiy xayot.
|
| |
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti - bet 49

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 49/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiChun siflalar nasibi bo’lubdur Hiroti Tun chun,
Kel xirka kiy Atoiy ravon bo’l Hirottin.
Uning faqirona hayot tarzi shoirning talay baytlaridan yaqqol seziladi:
Ayb etma agar qilsa ko’ngil nolayu zori,
Vasling havasinda chu mening zo’ru zarim yo’q.
Atoiy g’azallarining asosiy qismi ikki ma’noda oshiqonadir. Dunyoviy adabiyotning ajoyib namunalari bo’lgan shoir she’riyatida haqiqiy oshiqona tarannumlar jaranglaydi. Muhabbat sheryurak yigitni ham ojizu notavon qiladi:
Buyun so’nsam g’amingga ayb emaskim,
Zabun aylar muhabbat sheri narni.
Sevgifurush maxbubalar Atoiy idealiga yot:
Oshiq emas ul maxvash, kim zar birla vasl tilar,
Oshiq uldur, kim visoling naqdin istar zoridin.
Muhabbat mol-davlat va mansab martabaga qaramaydi. Shunga ko’raoshiq shoir deydiki:
Gadomen vaslingga ne chora aylay,
Ki sultonlar bu ish bechorasidur.
Yor samoviy parilardan ham, jannat hurlaridan ham ko’rkliroqdir. Uning xulq-atvori undan ham go’zal. U tabiat va hayotning husniga husn qo’shadi.
Kel ey sanam, ki bo’ldi yana navbahoru iyd,
Kim xush turur kishiga visolu nigori iyd.
Bir lahza ol niqobyuzingdan quyosh bikin,
Jam ayla anjumanda gulu lolazoru iyd.
Muhabbatda asosiy narsa vafo va sadoqatdir:
Vafosiz dilrabodin tangri bezor,
Agar xusn ichra jannat huri bo’lsa.
Yo yor jafosi manga, yo g’ussai ag’yor.
Yor rubobiy timsol talqinicha qadimiy hamdam, u hayot ekan, oshiq yordan ko’ngil uzolmaydi:
“Yor g’amin tark et, Atoiy!”-dersan, ey nosix, vale
Tark etarmu odami hargiz qadimiy hamdamidin?!
Tubi daraxti “jannat daraxti” orzu bobdir. Rubobiy timsol tilidan so’z borar ekan, u maxbubasiqomatini undanda yuqori qo’yadi :
Tubi yig’ochi eski yig’ochtur tuman illik
O’xshatmam oni, kim senga navbar etilibsen.
Navbar-navnihol, yosh niholdur.
Uchmoqda yuz qatla qiyomat bo’lur erdi,
Tubida agar bo’lsa, bu qomat ila raftor.
|
| |
Nazorat topshiriqlari - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 54/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiNazorat topshiriqlari:
1.Boburni ulug’ imperatorligini izoxlang.
2.Boburning podshoxlik xaqidagi farmonini bilasizmi?
3.G’arib shox istiroblarini tasavvur eta olasizmi?
4.Bobur chin ma’noda Xindiston podshoxi edimi yo’qmi?
5.Xind olimlari Bobur saltanati xaqida nimalar degan?
6.Boburni bunyodkor shox sifatida talqin eting.
7.Bobur o’z o’g’liga fido bo’ldimi?
Adabiyotlar ro’yxati:
1.S.Azimjonova «Boburning Xind devoni» Toshkent Fan 1974 y.
2.«O’zbek adabiyoti» besh jildlik, uchinchi jildli. «Fan» Toshkent 1977 yil.
3.Bobur «Asarlar» uch jildlik, Toshkent 1965 – 1966 yillar.
4.X.Xasanov «Sayyox olimlar» «Fan» Toshkent 1970 yil.
5.N.Mallayev «O’zbek adabiyoti» «O’qituvchi» Toshkent 1976 yil.
6.“Shox va shoir Bobur” Sharq 1995 yil.
Mavzu: “Boburnoma”- qomusiy asar
№
|
Bajariladigan ish mazmuni
|
Amalga oshiruvchi mas’ul
|
Izoh
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1-bosqich
|
Dars maqsadi: “Boburnoma” ham tarixiy, ham badiiy asar sifatida o’rganish.
Identiv o’quv maqsadlari:
1. Asarning badiiylik xususiyati haqida talabaga ma’lumot bera oladi.
2.”Boburnoma”ning tarixiy asar sifatidagi o’rni haqida talabaga to’liq ma’lumot bera oladi.
|
O’qituvchi
|
|
2-bosqich
|
Asosiy tushunchalar:
Gulbadanbegim «Humoyunnoma», Mirzo Haydar «Tarixi Rashidiy», Hasanxo’ja Nisoriy «Muzakkirul ahbob», Rashid Rahmati Arad, Abdurauf Fitrat, Yahyo g’ulomov,Vohid Zohidov,Homil Yoqubov, Aziz Qayumov, Hamid Sulaymon, Said Aliyev, B.Valiyxo'jayev S.Hasanov, Muni La'l, Flora Anna Stil «Boburxon», Fernand Grenand «Bobur» , Harold Lemb «Bobur - sher», Vamber Gaskoni «Bobur va uning avlodlari yoki buyuk Mo‘g’ullar», Pirimqul Qodirov, Xayriddin Sultonov, Umarshayx Mirzo, Sulton Ahmad Mirzo, Sulton Mahmudxon, Ali Do’st tog’oy, Uzun Hasan. Jahongir Mirzo. Xoja Yahyo. Xoja Mavlono Abdullo qozi. Oysha Sultonbegim, Shayboniyxon, Boysung’ur Mirzo Sulton Ali Mirzo, Xusravshoh, Xonmirzo, Shoh Ismoil, Ibrohim Lo’di, Rano Sango.
Dars shakli: ma’ruza.
Metod va usullari: og’zaki bayon,savol-javob, aqliy hujum.
Vositalar: kompyuter, videoproektor, taqdimot, ishlanmalar.
|
O’qituvchi
|
|
3-bosqich
|
Guruhda ishlash.
Topshiriqlarning maqsad va vazifalari tushuntiriladi.
Mavzuga oid atama va ifodalar izohlanadi
|
Talaba
|
|
4-bosqich
|
Mustahkamlash va baholash uchun savollar:
1. Boburnoma” – qomusiy asar ekanligini izohlay olasizmi?
2. Ushbu memuar asarda qaysi davr va qaysi mamlakatlar haqida ma’lumot olish mumkin?
3. “Boburnoma”da qaysi tarixiy shaxslar obrazlari keltiriladi?
|
O’qituvchi-
Talaba
|
|
5-bosqich
|
Umumiy yakuniy xulosalar chiqariladi.
Maqsad va vazifalarning bajarilganligi tahlil qilinadi, zaruriy maslahatlar beriladi, mustaqil ish topshiriqlari tarqatiladi, xulosalar chiqariladi.
|
O’qituvchi
|
|
|
| |
O‘tilgan mavzu bo‘yicha savollar

O‘tilgan mavzu bo‘yicha savollar
1. Islom dinidagi ilk bo‘linishlarning yuzaga kelishiga qanday omillar ta’sir
ko‘rsatdi?
2. «Siffin» jangi qachon va nima sababdan bo‘lib o‘tdi?
3. Xorijiylarning ilk amiri kim edi?
4. Xorijiylarning boshqa oqimlardan farqi nimada?
5. Shialikning asosiy mohiyati nimadan iborat?
6. Shialikning imomiylar va ismoiliylarga bo‘linib ketish sabablari nimada edi?
7. «Ahli sunna val jamoa» nechta fiqhiy mazhabdan iborat?
8. Ilk islom davridagi bo‘linishlar asosan qaysi mezonlar bo‘yicha ro‘y bergan?
Adabiyotlar
1. Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri / Tarjima va izohlar muallifi
Abdulaziz Mansur. – T.: Toshkent islom universiteti, 2007. – 517 b.
2. Mo‘minov A., Yo‘ldoshxo‘jayev H., Rahimjonov D., Komilov – M.,
Abdusattorov A., Oripov A. Dinshunoslik. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta
maxsus ta’lim vazirligi tomonidan darslik sifatida tavsiya etilgan. – T.: Mehnat,
2004. – 315 b.
111
3. Hasanov A., Komilov N., Uvatov U., Azimov A., Rahimjonov D., Zohidov Q.
Islom tarixi. – T.: «Toshkent islom universiteti» nashriyot-matbaa birlashmasi,
2008. – 256 b.
4. Muratov D., Alimova M., Karimov J. Dinshunoslik, darslik.– Toshkent,
«Navro‘z» nashriyoti, 2019. – 264 b.
5. Raximdjanov D., Ernazarov O. Dinshunoslikka kirish. O‘quv qo‘llanma. – T.:
«O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati» nashriyoti, 2018. – 304 b.
6. Isoqjonov R. Qiyosiy dinshunoslik. O‘quv qo‘llanma. – T.: OOO «Complex
print», 2020. – 198 b.
7. Kamilov D. Dinshunoslik. O‘quv qo‘llanma. – T.: Lesson Press, 2021. – 128 b.
8. Shermuxamedova N.A.Diniy fanatizm fenomeni//Inson falsafasi. – T.: Noshir,
2016. B.314-499.
|
Tavallo (1883-1937), Sirojiddin Sidqiy (1884-1934) va

|
Tavallo (1883-1937), Sirojiddin Sidqiy (1884-1934) va
|
bet | 132/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiTavallo (1883-1937), Sirojiddin Sidqiy (1884-1934) va
So’fizoda (1880-1937)
Tavallo hayoti sahifalari. Vaqtli matbuotdagi ishtiroki. Ijodi. “Ravnaq ul-islom” to’plami. Tavallo va Munavvarqori, Behbudiy munosabatlari. She’rlarining badiiyati. Hajviyoti va publitsistikasi. Tavallo va tatar adabiyoti.
Sirojiddin Sidqiy (1884-1934). Shoir merosining o’rganilishi. Hayoti va ijodiy faoliyati. Ilk bosma kitoblari. Birinchi jahon urushi va shoirning unga munosabati. She’rlarida mardikorlik voqealari talqini. 1917 yil va Sidqiy. "Rabo(t)chilar namoyishi", "Rabo(t)chilar kelishi", "Toza hurriyat", "Rusiya inqilobi" asarlarining yozilishi. 1917 yildan keyingi hayoti va ijodi.
So’fizoda. Ijodining o’rganilishi tarixi. Tarjimai holi. Hajviyalari. So’fizoda va ozarboyjon mutafakkirlari. So’fizodaning “usuli savtiya” maktablari ochishi. Matbuotdagi ishtiroki. Ma’rifatparvarlik yo’nalishidagi she’rlari. Lirikasi.
Abdurauf Fitrat (1886-1938)
Hayoti va ijodining o’rganilishi tarixi, manbalari. Tarjimai holi. Ijodiy merosi. She’riyati. Nasriy asarlari. Dramalari. Tilshunoslik merosi. Adabiyot nazariyasiga oid ishlari. Qadimgi turkiy yodgorliklarga doir tadqiqotlari. Sharq mumtoz adabiyoti namoyandalari merosiga oid ilmiy ishlari. Tarixiy asarlari.
Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889-1929)
Ijodining yangicha talqini. Tarjimai holi. Adabiy merosi. “devoni Nihoniy”da mumtoz she’riyat an’analari va novatorlik. She’rlarida milliy uyg’onish g’oyasi. Hamza nasri va jadidchilik. “Yangi saodat” milliy romani. Dramalari.
Abdulla Qodiriy (1894-1938)
Hayoti sahifalari. Ijodiy merosi. “Baxtsiz kuyov” pesasi. Jadidchilik va Abdulla Qodiriy hikoyalari. Hajviy asarlari. Birinchi roman – “O’tkan kunlar”ning yaratilishi. “Mehrobdan chayon” romani. Bu romanlarning turkiy xalqlar adabiyotiga ta’siri. Abdulla Qodiriyning 30-yillardagi ijodida zamonasozlik mayllari, buning sabablari.
Cho’lpon (1897-1938)
Tarjimai holi. Jadidchilik va Cho’lpon she’riyati. Shoirning o’zbek she’r tizimidagi islohotlari. Hikoyalari. Dramalari. “Kecha va kunduz” romani. Romanning o’zbek realistik nasri shakllanishi va taraqqiyotidagi ahamiyati.
|
| |
O‘ZBEKISTONDA DAVLAT VA DIN MUNOSABATLARI

139
teng bo'ladilar. Fuqarolarning dinga qanday munosabatda bo'lishiga qarab, ular
huquqlarining biron-bir tarzda cheklanishiga yo'l qo'yilmaydi. Shuningdek, har bir
fuqaroga diniy e'tiqodini ro'kach qilib, davlat qonunida unga nisbatan belgilab
qo'yilgan majburiyatlarni baja-rishdan bosh tortishiga ham yo'l qo'yilmaydi.
Dunyoviy davlat — bu, biror dinga imtiyoz berilmasligini, barcha diniy
tashkilotlarning qonun oldida tengligini e'lon qil-gan va uni amalda ham
ta'minlaydigan davlatdir.
Dunyoviy davlat dinning davlatga, amaldagi qonunlarga qarshi targ'ibotiga yo'l
qo'ymaydi, diniy qarama-qarshiliklar, toqatsiz liklarning yuzaga kelishiga ruxsat
bermaydi.
Dunyoviy davlat — bu, o'z ta'lim tizimini dindan ajratgan, o'quv dasturlari
diniy fanlardan xoli bo'lgan hamda ta'lim mazmuniga din singdirilmaydigan davlatdir.
Ayni paytda, dunyoviy davlat — o'z fuqarolariga qonunlarda belgilangan
tartibda diniy ta'lim olishni ham kafolatlaydigan davlatdir.
Dunyoviy davlatda diniy tashkilotlarning faoliyati davlat hisobidan mablag'
bilan ta'minlanmaydi.
Dunyoviy davlat — bu, inson yaratgan qonunlar bilan boshqa riladigan
davlatdir.
Shuni alohida ta'kidlash zarurki, dunyoviy davlatda din davlatdan ajratilsada,
jamiyatdan ajratilmaydi. Binobarin, davlat Konstitutsiyasi va qonunlari asosida
uning amal qilish tartiblari belgilab beriladi.
Amaliy mashg’ulotlarni tashkil etish bo’yicha

|
Amaliy mashg’ulotlarni tashkil etish bo’yicha
|
bet | 133/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiBu sahifa navigatsiya:
- Izoh
Amaliy mashg’ulotlarni tashkil etish bo’yicha
ko’rsatma va tavsiyalar
Amaliy mashg’ulotlarda talabalar ilk mustamlakachilik davriga oid tarixiy, ilmiy, badiiy adabiyotlarni o’rganish va ularni o’zlashtirishlari ko’zda tutiladi.
Amaliy mashg’ulotlarni o’tkazish bo’yicha tavsiya etiladigan taxminiy mavzular:
1. Komil Xorazmiy hayoti va ijodiga oid ilmiy asarlar, shoir she’rlari tahlili. Muhammad Rahimxon Feruzning “Elga shohu ishqqa qul” to’plamini o’rganish.
2. Ahmad Tabibiy lirikasi, dostonnavislik va tazkiranavislik faoliyati.
3. Karimbek Kamiy she’riyati va ijodiga oid ilmiy asarlar tahlili.
4. Muqimiy adabiy merosi va muqimiyshunoslik.
5. Furqat asarlari tahlili, furqatshunoslik tadriji.
6. Ishoqxon Ibrat va uning asarlari tahlili.
7. Ismoilbek Gasprinskiyning Turkistonga oid asarlari. Mahmudxo’ja Behbudiy – o’zbek jadidchilik harakatining karvonboshisi.
8. Abdulla Avloniyning jadid adabiyotida tutgan o’rni. Tavallo va she’riyatdagi yangilanishlar.
9. Fitratning she’riy, nasriy va dramatik asarlari tahlili.
10. Hamza ijodining mustaqillik davrida o’rganilishi.
11. “Qodiriy – o’zbek romanchilik maktabining asoschisi” mavzuida suhbat-munozara. Cho’lpon she’rlari tahlili.
Izoh: Mazkur ro’yxatdagi mavzulardan amaliy mashg’ulotlar uchun ajratilgan soatlar hajmiga mos holda foydalanish tavsiya etiladi.
Seminar mashg’ulotlarini uyushtirish bo’yicha
ko’rsatma va tavsiyalar
Talabalar seminar mashg’ulotlarida milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti namoyandalari va ilk mustamlakachilik davridagi ijtimoiy-siyosiy hamda adabiy-madaniy hayot bilan bog’liq masalalarga aniqlik kiritishga xizmat qiladigan ilmiy adabiyotlar bilan tanishadilar. Ulardagi etakchi qarashlarni aniqlab, berilgan mavzuni qanchalik o’zlashtirgani va bilimlarini mustaqil ravishda qay yo’sinda qo’llamoqchi ekanligi borasida ko’nikmalarga ega bo’lishi ko’zda tutiladi.
Seminar mashg’ulotlarini uyushtirish bo’yicha tavsiya qilinadigan taxminiy mavzular:
1. Ilk mustamlakachilik davri: ijtimoiy-siyosiy, madaniy-adabiy hayot.
2. Komil Xorazmiy – yangicha ma’rifatparvarlik namoyandasi.
3. Feruz – ilm-fan, madaniyat va adabiyot, ma’rifat homiysi.
4. Muqimiy va milliy uyg’onish davri Qo’qon adabiy muhiti.
5. Furqat hayoti va ijodini o’rganishning dolzarb masalalari.
6. Sharif Yusupovning mustamlakachilik davri ilk bosqichiga oid asarlari tahlili.
7. Hamza ijodining yangicha talqini.
8. Ma’rifatparvarlik va milliy uyg’onish.
9. Jadidchilik va milliy matbuot.
10. Jadidchilik va milliy teatr.
11. Jadid adabiyotidagi janriy yangilanishlar.
12. Jadidchilik va milliy istiqlol g’oyasi.
Izoh: Mazkur ro’yxatdagi mavzulardan seminar mashg’ulotlari uchun ajratilgan soatlar hajmiga mos holda foydalanish tavsiya etiladi.
|
| |
“p”
tipli (pozitiv-sözündən), 
elektron keçiriciliyi çox olanlara isə 
“n”

118
olmasıdır. Bu isə, öz növbəsində, cərəyan sıxlığının
p-n
keçidinin hər yerində eyni olmasını tələb edir. Yarımkeçirici
materiallarda makroqeyribircinsliyin və defektlərin mövcud-
luğu keçidin deşilmə gərginliyinin kiçilməsinə səbəb olur.
Yarımkeçiricilərdə elektrik cərəyanı metallarda olduğu
kimi, yükdaşıyıcıların hərəkəti (dreyf) ilə əlaqədardır. Lakin
metallarda sərbəst elektronların olması metal rabitəsinin təbiəti
ilə
əlaqədardırsa,
yarımkeçiricilərdə
yükdaşıyıcıların
yaranması bir sıra amillərə, başlıcası isə materialın kimyəvi
təmizliyi və temperaturu ilə əlaqədardır. Təmizlik
dərəcəsindən asılı olaraq yarımkeçiricilər məxsusi və aşqarlı
yarımkeçiricilərə bölünür.
Mustaqil ishni tashkil etishning shakli va mazmuni

|
Mustaqil ishni tashkil etishning shakli va mazmuni
|
bet | 134/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiMustaqil ishni tashkil etishning shakli va mazmuni
Talaba mustaqil ishni tayyorlashda “Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti” fanining o’ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda quyidagi vazifalarni bajarishi maqsadga muvofiq bo’ladi:
amaliy mashg’ulotlarga tayyorgarlik;
seminar mashg’ulotlariga tayyorgarlik;
mavjud darslik va o’quv qo’llanmalari bo’yicha fanning asosiy bob va mavzularini o’rganib chiqish;
qo’shimcha adabiyotlarga tayanib, milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti fanining ayrim bo’lim va mavzularini mustaqil o’zlashtirish;
milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti bo’yicha yangi chop etilgan asarlar bilan tanishib, uni o’z pedagogik amaliyotiga tatbiq etishni loyihalashtirish;
texnologiyalashgan pedagogika va o’qitishning interfaol usullari to’g’risida so’nggi ilmiy adabiyotlar bilan tanishib, ularni o’zlashtirish.
Tavsiya qilinayotgan mustaqil ish mavzulari:
Muhammad Yusuf Bayoniy.
Zavqiy. Hayoti va ijodi. Satiralari.
Muqimiy. Lirikasi. Sayohatnomalari.
Furqat ijodining o’rganilishi.
Dilshodi Barno. Hayoti va ijodi.
Anbar Otin. Hayoti va ijodi. “Qarolar falsafasi” asari.
Yusuf Saryomiy va tasavvuf adabiyoti.
Avaz O’tar ijodida yangicha ma’rifatparvarlik g’oyalari.
Haziniy. Lirikasi.
Xislat. Ijodi. Bayozlari.
To’lagan Xo’jamyorov – Tavallo.
Sidqiy Xondayliqiy. Ishqiy va ijtimoiy lirikasi.
Siddiqiy – Ajziy.
So’fizoda – o’zbek adabiyotining zabardast vakili
Gasprinskiyning badiiy asarlari.
Behbudiyning tanqidiy qarashlari.
Munavvarqori Abdurashidxonov.
Vasliy Samarqandiy.
Kamiy ijodi.
Hoji Muin-Mehriy.
Miskin. Hayoti va ijodi.
Mirmuhsin Shermuhamedov-Fikriy Mirmulla Shermuhamedov.
Avloniy darsliklari.
Fitratning ilmiy merosi.
Qodiriy –o’zbek romanchiligi asoschisi.
Cho’lpon adabiy merosi.
|
| |
Yarımkeçiricilərin tipinin və parametrlərinin təyini

120
Yarımkeçirici cihazların əksəriyyətinin işi məxsusi
elektrik
keçiriciliyi
yarandıqda
pozulur.
Məxsusi
yarımkeçiricilərdə verilmiş temperaturda onda olan aşqarların
təsiri nəzərə alınmır.
Şəkil 3.8.
Məxsusi yarımkeçiricilərin keçiricilik sxemi
Məxsusi keçiricilərin ən yaxşı xüsusiyyəti, elektronların
tarazlıq sıxlığının deşiklərin tarazlıq sıxlığına bərabər
olmasıdır.
Fazlulloh Almaiy - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 131/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiFazlulloh Almaiy ijodiy merosi. Lirikasi. Tarjimalari (“Kalila va Dimna”). Hikoyalaridan namunalar. Almaiyning o’zbek tarjima adabiyotida tutgan o’rni.
Karimbek Kamiy. Shoir ijodiga munosabat masalasi. Tarjimai holi. Kamiy va Toshkent adabiy muhiti. Ma’rifat mavzuidagi she’rlari. Hajviyoti. Tarjimalari. Kamiy dunyoqarashi. Shoir ijodida tasavvufiy unsurlar. Diniy mavzu. Jadidcha va qadimcha qarashlari.
Milliy va ijtimoiy kurashlar davri adabiyoti. XX asr boshlari Turkistonda ijtimoiy-siyosiy, madaniy hayot. Jadidchilik. Turkistonda jadidchilikning rivojlanish bosqichlari. Davrlashtirish tamoyillari. Ma’rifiy islohotlar davri. Ijtimoiy-siyosiy va mafkuraviy kurashlar davri.
Madaniy-adabiy hayot (1905-1917). “Usuli jadid” maktablari. Milliy matbuot. Xayriya jamiyatlari va boshqa turli ma’rifiy tashkilotlar. Yangi milliy teatr. Badiiy adabiyot. Adabiy tanqid. Badiiy tarjimachilik.
Ijtimoiy-tarixiy voqealar. 1917 yil fevral inqilobi va uning Turkistondagi aks-sadosi. Milliy ozodlik va mustaqillik uchun kurash g’oyalari. “Turkiston muxtoriyati”. Mafkuraviy buhronlar. Adabiy-madaniy harakatchilik. 20-yillar matbuoti va adabiyoti. O’zbek romanchilik maktabi. Milliy dramaturgiya. Teatr va adabiy tanqidchilik. Sho’rolarning adabiyotni mafkuraviy kurashlar vositasiga aylantirish siyosati.
Ismoilbek Gasprinskiy hayoti va faoliyati. Jadid maktablarining ta’sischisi. Gasprinskiy va Turkiston. "Tarjimon" gazetasida Turkiston hayotining yoritilishi. Badiiy asarlarida Turkiston mavzusi. Adabiy-estetik qarashlari.
Mahmudxo’ja Behbudiy hayoti va faoliyatining o’rganilish tarixi. Tarjimai holi. Turkistonda jadid maktablarining targ’ibotchisi va tashabbuskorlaridan biri. Behbudiy va Turkiston milliy matbuoti. Ijodiy merosi. “Padarkush” pesasi. Publitsistikasi. Adabiy-estetik qarashlari. “Sayohat xotiralari”.
Abdulla Avloniy. Avloniyshunoslik. Hayoti sahifalari. “Shuhrat” gazetasini chiqarishi. Yangi maktablar tashkil etishi. Ijtimoiy faoliyati. Avloniy - aktyor, rejissyor, xormeystr, teatr badiiy rahbari, dramaturg, tarjimon. Ijodiy merosi. Pedagogik asarlari, she’riyati, dramalari, publitsistikasi. Til, adabiyot, san’at, matbuot, maorif muammolariga oid maqolalari. “Afg’on kundaliklari” - o’zbek publitsistikasi va memuar adabiyoti namunasi.
|
| |
Tushunchali tafakkur - O`zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalari vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi...

|
O`zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalari vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali
|
bet | 2/14 | Sana | 31.01.2024 | Hajmi | 93,83 Kb. | | #149405 |
Bog'liq PED amaliy ish no4Tushunchali tafakkur – bu ma’lum tushunchalar qo‘llaniladigan tafakkur. U yoki bu aqliy masalalarni echishda boshqa odamlar tomonidan aniqlangan va tushunchalar, mulohazalar, xulosalar shaklida ifodalangan tayyor bilimlardan foydalanamiz.
Obrazli tafakkur – bu obrazlar yordamida mulohaza yuritish jarayonining bir turi. Ular xotiradan olinadi yoki tasavvurda hosil qilinadi. Ko‘pincha tafakkurning bu turi badiiy ijodkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi odamlarda ustun bo‘ladi.
Tushunchali tafakkur voqelikni aniq va umumlashtirgan holda aks ettiradi, lekin bunday aks ettirish mavhumdir. O‘z navbatida, obrazli tafakkur atrofimizdagi olamni aniq va sub’ektiv aks ettirish imkonini beradi. Shunday qilib, tushunchali va obrazli tafakkurlar bir-birini to‘ldiradi.
Ko‘rgazmali-obrazli tafakkur obrazlarni qo‘llash bilan bog‘liq. Bu tafakkur odam biror masalani echishda turli obrazlarni, hodisalar va jismlar haqidagi tasavvurlarni tahlil qilishida, qiyoslashtirishida, umumlashtirishida namoyon bo‘ladi.
Ko‘rgazmali-harakatli tafakkur – mohiyati real jismlar bilan amalga oshiriladigan amaliy o‘zgartiruvchi faoliyatdan iborat bo‘lgan tafakkurning alohida turi. Tafakkurning bu turi biror-bir moddiy mahsulot ishlab chiqarish maqsadidagi mehnat bilan mashg‘ul bo‘lgan odamlarda kengroq ifodalanadi.
Yana til vositalari asosida vazifa bajaruvchi so‘z-mantiqiy tafakkur mavjud bo‘lib, u tafakkur tarixiy rivojlanishining so‘nggi bosqichidir. Unga tushunchalar va mantiqiy hosilalarni qo‘llash xosdir.
Amaliy tafakkur tajriba, amaliy harakatlar asosida amalga oshiriladi va aniq vazifalarni bajarishga qaratilgan, nazariy – tajriba bilan ish ko‘rmasdan tushunchalardan foydalanadi. Diskursiv tafakkur – kengaytirilgan tafakkur, ichki sezgi kechishining tezligi, aniq ifodalangan bosqichlarning mavjud emasligi, oz darajada anglanganligi bilan xaraterlanadi. Reproduktiv, ishlab chiqaruvchi tafakkur – bu namuna bo‘yicha tafakkur, ijodkorlik esa – yangi kashfiyotlar, yangi natijalarga olib boruvchi tafakkur. Realistik tafakkur voqelikni to‘g‘ri aks ettiradi, odam o‘z hulq-atvorini anglaydi, autistik tafakkur esa, asosan, ob’ektga emas, affektga mos bo‘lganlarni ifodalaydi, ehtiyojni qondirishga, kelib chiqqan hissiy zo‘riqishni kamaytirishga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O`zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalari vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali
|
Deduksiya - O`zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalari vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot...

|
O`zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalari vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali
|
bet | 4/14 | Sana | 31.01.2024 | Hajmi | 93,83 Kb. | | #149405 |
Bog'liq PED amaliy ish no4Deduksiya – bu umumiy mulohazalardan xususiy mulohazalar keltirib chiqarish, umumiy qonunlar va qoidalar asosida ayrim dalillar va hodisalarni bilish.
f ikrlash jarayonida inson atrof-olamni o‘ziga xos aqliy opersiyalar vositasida o‘rganadi. Asosiy fikrlash operatsiyalariga analiz va sintez, taqqoslash, abstraksiya va umumlashtirish, aniqlashtirish, tasniflash va tizimlashtirish kiradi.
Analiz – bu yaxlitlikni fikran qismlarga yoki yaxlitlikni tomonlar, harakatlar, munosabatlarga ajratish. Stolni, masalan, qopqog‘i, tirgaklari, g‘aladonlari va boshqalarga bo‘lish mumkin. Fikrlash jarayoni bevosita nutqiy faoliyatga kiritilganida analiz amaliy, va nazariy holatda aqliy bo‘ladi.
Sintez – bu qismlar, xossalar, harakatlarni fikran yaxlitlikka birlashtirish. Xuddi shunday, o‘quvchi biror mavzuni o‘rganishda matnning hammasini o‘qib chiqadi, so‘ngra esa alohida ma’noga ega bo‘lgan qismlarni ajratadi, ya’ni matnni tahlil qiladi. Keyin eslab qolish uchun reja tuzadi – bu sintez operatsiyasi bo‘ladi.
Taqqoslash – bu jism va hodisalar, yoki ularning alohida belgilari o‘rtasidagi o‘xshashlik yoki farqlarni aniqlash. Taqqoslash bir tomonlama (chala) va ko‘p tomonlama (to‘liq); yuzaki va chuqur; bevosita va vositali bo‘lishi mumkin.
Umumlashtirish – jism va hodisalarni ularning umumiy va ahamiyatli belgilari bo‘yicha fikran birlashtirish. Masalan, olma, nok, olxo‘ri, o‘rik va h.k.lardagi o‘xshash belgilar «mevalar» so‘zi bilan ifodalanadigan yagona tushunchada namoyon bo‘ladi. Sodda umumlashtirishlar ob’ektlarni alohida, tasodifiy belgilar asosida birlashtirishdan iborat, majmuiy umumlashtirish murakkab bo‘lib hisoblanadi, bunda ob’ektlar turli asoslarga ko‘ra birlashtiriladi.
Abstraksiya – bu jism va hodisalarning muhim bo‘lgan xossa va belgilarini fikran ajratib, bir vaqtning o‘zida ahamiyatsiz belgilar va xossalardan ayro holatda ko‘rsatish. Xuddi shunday, mas’uliyatlilik hissi haqida so‘z yuritganimizda, biror-bir ishchi, muhandis, talabaning emas, balki har bir insonning muhim xususiyati sifatida gapiramiz. Abstraklashtirish odatda tahlil natijasida amalga oshiriladi. Aynan, abstraktlashtirish vositasida uzunlik, kenglik, miqdor, narx va boshqa tushunchalar yuzaga kelgan.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O`zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalari vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali
|
Maktabgacha yoshda asosiy oddiy matematik qonuniyatlari haqida

47
Matematik bilim berishdan kuzatilgan amaliy maqsadlar qatoriga
bolalarning nazariyani amaliyotga bog‘lay olishi, ya’ni olingan bilimlarni amaliy
masalalarni hal qilishga qo‘llay bilishi, to‘plam va son haqida, kattalik (miqdor)
larning bir-biriga nisbati haqida, eng oddiy geometrik shakllar haqida boshlang‘ich
tasavvurga ega bo‘lishi, joy va vaqtni bilishi kiritiladi. Bolalarda olgan bilimlarini
o‘zlarining kundalik mehnat va o‘yin faoliyatida, maishiy hayotida uchraydigan
matematikaga doir savol va masalalarni hal qilishda tatbiq eta bilish malakalarini
hosil qilish kerak.
foydalanib - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti asqarova...

foydalanib,
bolalar bog’chasi «tarbiyachilariga» turli
guruh
predmetlarini
solishtirishni,
bolalarda «ko’p», «kam», «bitta»
tushunchalarini shakllantirishni qanday texnologiyalar asosida o’rgatish maqsadga
muvofiqligini tushuntiring. Bu jarayonda qanday ko‘rgazmali qurollardan
foydalanish yaxshi samara beradi?
Adabiyotlar:
1. Бикбаева Н.У., Ибрагимова З.И., Қосимова Х.И. Мактабгача тарбия
ёшидаги болаларда элементар математик тасаввурларни шакллантириш. – Т.:
Ўқитувчи, 1995 й.
2. Jumayev M. Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni
shakllantirish metodikasi va nazariyasi. – T., 2007.
3. Михайлова А., Носова Э. Д., Столяр А. А., Полякова М. Н.,
Вербенец А. М.Теории и технологии математического развития детей
дошкольного возраста. – Издателство «Детсво-пресс». Санкт-петербург,
2008.
49
ILK VA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA PREDMETLAR
MIQDORINI IDROK QILISH, ESDA OLIB QOLISH VA
TAQQOSLASHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Tayanch so‘z va iboralar:
o‘yin mashqlari, passiv nutq, to‘plam elementlari,
taqqoslash.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda predmetlar miqdorini idrok qilish, esda
olib qolish va taqqoslashning o‘ziga xos xususiyatlari.
O‘yinlar va o‘yin
mashqlaridan ilk yoshdayoq bolalarning bir xil turdagi predmetlar haqidagi
tasavvurlari kengayib boradi: «ko‘p qo‘g‘irchoqlar», «uchta kubik», «qo‘lda beshta
barmoq» kabilar. Bu birinchi tasavvurlar bolaning passiv nutqida namoyon bo‘ladi.
Tajribaning ko‘rsatishicha, 1 yoshu 3 oylik bola berilgan topshiriqlarni, ya’ni
«kichik uy», yoki «katta uylar» qurishi, «vagon» «vagonchalarni olib kelishi»,
«gul» yoki «gullarni» ekishi mumkin ( Kalinina, V.V. Danilova va boshqalar).
1 yoshu 6 oylik go‘dak faol nutqni egallaydi, otning birlik va ko‘plik
shakllaridan foydalangan holda, alohida predmetlarni ajrata oladi: «By kubik, bu
kubiklar», «uy – uylar», “qo‘g‘irchoq – qo‘g‘irchoqlar”. Bu yoshdagi bolalarni
ko‘proq bir xil turdagi predmetlar qiziqtiradi, (shar, tugmacha, halqa). Ular bu
narsalarni sochadilar, yana yig‘ib oladilar, stol ustiga gorizontal bo‘yicha teradilar.
Bolalarda birdaniga predmetlarni qo‘llariga olib, barmoqlari bilan qisib uning
sochilishini kuzatishni yaxshi ko‘radilar (masalan, tugmachalar). Predmetlarning
turli xilligini bola turli xil sezgi a’zolari yordamida qabul qiladi: eshitish, ko‘rish
va boshqalar. U o‘zi bir xil turdagi harakatlarni bajargan: maketdan 1 ta
o‘yinchoqni bir necha marta tashlagan, koshik bilan stolini taqillatgan. Ko‘plik
haqidagi birinchi tasavvurlar va ularnnng alohidaligi birlik va ko‘plikni ajrata
olishga yordam beradi. Matematikada ko‘plik tushunchasiga quyidagicha ta’rif
beriladi. «Ko‘plik bu bir butun qilib quriladigan obyektlarning yig‘indisidir».
Ko‘plikni tugallangan va tugallanmagan holda quriladi. Kichik yoshdagi bolalar
tugallangan ko‘plik bilan ish ko‘radilar. Go‘dak bolada ko‘plik haqidagi eng
birinchi tasavvurlarning rivojlanishi diffuzion: ya’ni u hali aniq chegaraga ega
50
bo‘lmaydi va element ketidan element qabul qilinadi. Bunday qabul qilish noaniq
ko‘plikni xarakterlaydi.
|
Bolalar bilimini mustahkamlash uchun o‘yinlar

63
Bolalar sanoq tartibiga muvofiq kerakli sonni qo‘yishi kerak.
Tarbiyachi:
Bolajonlar, bu erda har bir son o‘zining uychasida yashaydi.
E`tibor bergan bo‘lsangiz ba’zi bir uychalar bo‘sh. Ulardagi sonlar qochib ketgan.
Bular qaysi sonlar? O‘ylab ko‘ring va qochib ketgan sonlarni o‘z uylariga
qaytaring.
Bolalar sonlarni topib to‘g‘ri tartibda qo‘yib chiqadilar.
Bolalar bilimini mustahkamlash uchun o‘yin.
1.
“Teskari sanoq”
Bolalar doira bo‘lib turadilar. Ular navbatma-navbat sonlarni teskari
aytishlari kerak. Birinchi o‘yinchi, masalan, 5 raqamini aytganda, ikkinchi 4,
uchinchi 3 va boshqa bolalar shu tariqa davom etadi. Bu o‘yinda barcha bolalar
ishtirok etadilar. Bolalar tarbiyachi bilan birgalikda bir vaqtning o‘zida oddiy yo‘l
bilan 5 dan 1 gacha sanashni o‘rganib oladilar.
2.
-4 yoshli bolalar bilan ishlashda matematik mazmunga ega bo‘lgan

48
Nazorat savollari:
1. 3-4 yoshli bolalarda miqdor haqidagi bilimlarni shakllantirishning
xususiyatlari nimalardan iborat?
2. 3-4 yoshli bolalar bilan ishlashda matematik mazmunga ega bo‘lgan
didaktik o‘yinlar va o‘yin mashqlari qatoriga nimalar kiradi?
3. Qanday didaktik o‘yinlar xatolarni bartaraf etishda yordam beradi?
Topshiriqlar:
O’yin vaziyatini tahlil qilish: bir talaba «katta tarbiyachi»
rolida, qolganlar esa «tarbiyachi» rolida qatnashadilar. Vazifa: Mavjud
ko’rgazmali materiallardan
II bo‘lim. Chizma geometriya asoslari. Proyeksion chizmachilik

|
II bo‘lim. Chizma geometriya asoslari. Proyeksion chizmachilik
|
bet | 4/108 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,6 Mb. | | #135443 |
Bog'liq 30711401 - Avtomobil dvigatellarini tashxislashII bo‘lim. Chizma geometriya asoslari. Proyeksion chizmachilik
4
|
Nuqta, to‘g‘ri chiziq va tekisliklar. Ortogonal proyeksiyalarni qayta tuzish usullari.
|
Nuqta, to‘g‘ri chiziq va tekisliklar xaqida. To‘g‘ri chiziqlarning o‘zaro vaziyatlari. Tekisliklarning xosil bo‘lishi va nomlanishi. Nuqtaning ikki va uchta proyeksiyalar teksligiga proyeksiyalash. Tekislikdagi proyeksiyalarning belgilanishi.
Proyeksiyalovchi tekisliklar. Tekislikda joylashgan nuqta va to‘g‘ri chiziqning proyeksiyalari. To‘g‘ri chiziqning tekislik bilan kesishishi. Tekisliklarni o‘zaro kesishuvi. Proyeksiyalarni o‘zgartirish usullari. Aylantirish usuli. To‘g‘ri chiziq kesmasini xaqiqiy uzunligini aylantirish usuli bilan topish. Jipslashtirish usuli. Proyeksiyalar tekisligini almashtirish usuli. To‘g‘ri chiziq va tekis geometrik shakllarni proyeksiyalarini o‘zgartirish usullari bilan xaqiqiy kattaligini topish.
|
2
|
N,A
|
1
|
5
|
Aksonometrik proyeksiyalar.
|
Aksonometrik proyeksiyalar xaqida umumiy tushunchalar. Aksonometrik proyeksiya turlari: to‘g‘ri burchakli va qiyshiq burchakli aksonometrik o‘zgarish koyeffitsentlari tekis shakllari va geometrik jismlarning aksonometrik proyeksiyalarini tasvirlash. Aksonometrik o‘qni chizish.
|
2
|
N,A
|
1
|
6
|
Modellarning kompleks chizmasi
|
Modellarning kompleks chizmasi xaqida tushuncha. O‘quv modellarining kompleks chizmasini chizib, oddiy qirqimda ifodalash. Ikki proyeksiyasiga qarab modelning uchinchi proyeksiyasini topish. Oddiy qirqimlar xaqida tushuncha. Tegishli qirqimni qo‘llab modellarning kompleks chizmalarini chizish, o‘lchamlar qo‘yib uning aksonometriyasini chorak qirqimda tasvirlash.
|
2
|
N,A
|
1
|
|
|
| |