nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Elektrodinamik tizimdagi o‘lchash asboblari

Elektrodinamik tizimdagi o‘lchash asboblari
Elektrodinamik tizimdagi o‘lchash asboblari asboblar o‘lchanadigan tok va ikkita g‘altakdagi magnit maydonlarini o‘zaro ta’sirlashuvlari prinsipiga asoslangan.
Ushbu tizimning o‘lchash mexanizmlari (1.3-rasm) harakatlanmaydigan B va harakatlanuvchi V g‘altaklardan tarkib topgan.
1.3-rasm. Elektrdinamik tizimidagi o‘lchash
mexanizmining qurilmasi.
Agar g‘altaklar bo‘yicha toklar o‘tsa, unda g‘altaklarni magnit maydonlari orasida o‘zaro ta’sir kuchi vujudga keladi. Bu kuch aylanuvchi xolatni yaratadi, ushbu xolat V xarakatdagi g‘altakni g‘altaklarning magnit maydonidagi energiyasini eng katta bo‘lishini ta’minlovchi darjada o‘rnatishga intiladi. Bunga shunday xolatda erishiladiki, agar xarakatdagi g‘altak tekisligi orqali maksimal magnit oqimi o‘tsa va ikkala g‘altak magnit maydonlarining yo‘nalishlari ular ichida mos tushsa.
Xarakatlanuvchi g‘altakning burilish burchagi, B va V g‘altaklar bo‘ylab oqib o‘tuvchi tok hosil qiluvchiga proporsionaldir
Bunda k —g‘altak kalavalarisoni va ularni o‘zaro joylashishlariga bog‘liq bo‘lgan koeffitsient.
Elektrdinamik asboblardagi g‘altaklar, ularni mo‘ljallanishlariga qarab ketma-ket va parallel xolda ulanadi.
Ketma-ket ulashda (1.4-rasm) g‘altaklar bo‘ylab bitta o‘sha o‘lchanadigan tok o‘tadi. Binobarin, o‘lchash mexanizmining xarakatlanuvchi qismini burilish burchagi
bo‘ladi
SHuning uchun bunday tizimdagi ampermetrlarni shkalasi kvadratik ko‘rinishda bo‘ladi.
1.4-rasm. Asbobni ampermetr sifatida qo‘shish.
Agar elektrodinamik asbobdan vattmetr sifatida foydalanilsa (1.5-rasm) unda asbobning harakatlanmaydigan g‘altagi ketma-ketlikda iste’molchi (tokli g‘altak) bilan ulanadi va u orqali iste’molchini barcha toki I o‘tadi. Xarakatlanuvchi g‘altak (kuchlanish g‘altagi), parallel ravishda iste’molchiga qo‘shib ulanadi. Ushbu g‘altak bo‘ylab iste’molchiga qo‘yilgan kuchlanishga proporsional bo‘lgan tok oqib o‘tadi
bunda, —xarakatlanuvchi g‘altakning qarshiligi
1.5-rasm. Asbobni vattmetr sifatida ulash
SHunday qilib, o‘lchash mehanizmining harakatlanuvchi qismi burilish burchagi
bunda —proporsionallik koeffitsienti. Bundan kelib chiqadiki, burilish burchagi quvvatga poporsional, hamda elektrodinamik voltmetr shkala – bir tekisda.
Asbobning afzalliklari bo‘lib, doimiy va o‘zgaruvchan toklarni, kuchlanish va quvvatlarni o‘lchash imkoniyatlarining mavjudligi, aniqlikning yuqori darajadaligi xizmat qiladi.
Kamchiliklari: ko‘rsatkichlarni tashqi magnit maydonlarga bog‘liqligi, qayta yuklanishlarga sezuvchanligi, konstruksiyasini murakkabligi, xatoliklarini o‘lchanadigan o‘zgaruvchan tokning chastotasi o‘sib borishi bilan, ko‘payib borishi sanaladi.
|
Asboblarni xatoliklari - 1- laboratoriya ishi texnik voltmetrlarni qiyoslash ishdan maqsad

|
1- laboratoriya ishi texnik voltmetrlarni qiyoslash ishdan maqsad
|
bet | 4/5 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 431,73 Kb. | | #109846 |
Bog'liq 1-lab metrologiyaAsboblarni xatoliklari
Istalgan o‘lchash asbobini ko‘rsatkichlari o‘lchash mexanizmlarini takomillashtirilmagani va o‘lchash zanjiri parametrlarini doimiy emasligi tufayli, doimiy ravishda, o‘lchanadigan kattalikni xaqiqiy qiymatidan bir qancha farqlanadi, ya’ni har qanday asbob xatolikka yo‘l qo‘yadi.
Ushbu xatolikning kattaliklariga qarab o‘lchash asboblari namunaviy va ishchi o‘lchash asboblariga bo‘linadi.
Namunaviy asboblar ancha aniq, ularni ko‘rsatkichlari o‘lchanadigan kattaliklarni haqiqiy qiymatiga yaqin. Namunaviy asboblarni o‘lchash mexanizmlari judda diqqat-e’tibor bilan bajarilgan bo‘lib, sex hamda laboratoriya sharoitlaridagi amaliy o‘lchashlarda qo‘llash mumkin emas.Ular tekshirishlar, darajalashtirishlar uchun xizmat qiladilar va ulardan ishchi asboblarning xatoliklarini aniqlashda foydalaniladi.
Ishchi va namunaviy asboblar ko‘rsatkichlar orasidagi farqlar, ishchi asbobni absolyut xatoliklarini aniqlab beradi:
O‘lchash aniqliklari nisbiy xatoliklar bilan baholanadi. Nisbiy xatolik deb, mutlaq xatoliklarni o‘lchanadigan kattalikning o‘lchangan qiymatiga nisbati orqali aniqlanadigan kattalikka aytiladi va u foizlarda ifodalanadi
Mili bo‘lgan o‘lchash asboblarining aniqligini baholash uchun keltirilgan xatoliklar xizmat qiladi. Keltirilgan xatoliklar deb, foizlarda ifodalangan mutlaq xatoliklarni asbob shkalasini nominal qiymatiga (o‘lchash asbobining maksimal o‘lchash chegarasiga) nisbatiga aytiladi va u foizlarda ifodalanadi:
Nominal qiymat deganda asbobning o‘lchamini yuqori bo‘lgan chegarlari tushuniladi. Keltirilgan xatoliklarning kattaliklari asbobning o‘lchash qismining tayyorlanish sifatiga bog‘liq. Yo‘l qo‘yiladigan, keltirilgan xatolik o‘lchash asbobining aniqlik sinfini belgilab beradi. GOST 13600—68 ga muvofiq elektr o‘lchash asboblari aniqlikning to‘qqizta sinfiga bo‘linadi: ва quyidagi aniqlik sinfida қуйидаги аниқлик классларида элекВыпускают приборы таких классов точности: 0,05; 0,1; 0,2; 0,5; 1,0; 1,5; 2,5; 4,0. В счетчиках электроэнергии классы точности следующие: 0,5; 1,0; 2,0; 2,5.0,02; 0,05; 0,1; 0,2; 0,5; 1,0; 1,5; 2,5; 4,0. SHkalalarni bo‘linishlari, asosan hisoblashni asbobning aniqlik sinfidan past bo‘lmagan aniqlikda hisoblash imkonini ta’minlashi lozim. Asbob shkalalarida aniqlik sinfini ko‘rsatuvchi raqam doira bilan o‘rab ko‘rsatiladi.
ni yo‘l qo‘yiladigan keltirilgan xatoliklar (aniqlik sinfi) orqali ifodalagan xolda, quyidagilarni olamiz;
Binobarin, o‘lchash xatoliklari asbob xatoliklarini asbob shkalasining nominal qiymati o‘lchanilayotgan kattaligini o‘lchangan qiymati nisbatiga bo‘lgan ko‘paytmasiga teng.
Biron berilgan asbob bilan qandaydir bir kattaliklarni o‘lchashlardagi xatoliklar, asbob shkalasidagi nominal qiymatga qaraganda yaqinroq o‘lchanadigan kattalikdan kamroq. Bundan kelib chiqadiki, asbob aniqligidan yaxshi foydalanish uchun ularga kattaliklarni asbob shkalasini ikkinchi yarmiga mos keluvchi qiymatlarda o‘lchashlari lozim.
|
| |
Elektronika va avtomatika

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
ISLOM KARIMOV NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT TEXNIKA
UNIVERSITETI
“ELEKTRONIKA VA AVTOMATIKA"FAKULTETI
“ELEKTRON APPARATLARINI ISHLAB CHIQARISH
TEXNOLOGIYASI” KAFEDRASI
“ O’lchov texnikasi asoslari ” fanidan
Mavzu: ‘‘Noelektrik kattaliklarni elektrik kattaliklarga o’zgartirish.
Induksion o’zgartgichlar.’’
Guruh: 129-19 EA
Talabasi: Elmurodov S.
Qabul qildi: Xaydarov A.X.
TOSHKENT – 2022
Article · February 021 citations reads 34,563 authors

See
discussions, stats, and author profiles for this publication at:
https://www.researchgate.net/publication/349297972
SIMSIZ ALOQA TARMOQLAR WLAN(WI-FI) FOYDALANISH KO'NIKMALARI
Article
· February 2021
CITATIONS
0
READS
34,563
2 authors:
Nurmuxamad Duisenov
Chirchik
state pedagogical Institute
188
PUBLICATIONS
313
CITATIONS
SEE PROFILE
Bekjan Akhmedov
Chirchik
state pedagogical institute
121
PUBLICATIONS
952
CITATIONS
SEE PROFILE
All content following
this page was uploaded by
Nurmuxamad Duisenov
on 14 February 2021.
The user has requested enhancement of the downloaded file.
1
SIMSIZ ALOQA TARMOQLAR WLAN(WI-FI) FOYDALANISH
KO’NIKMALARI
N. E. DUISENOV
ABSTRACT: Hozirgi kunda axborot texnologiyalari jadal tarzda rivojlanib
borayotgan
bir vaqtda aloqa, axborot almashinuvi ham juda katta tezlik bilan
rivojlanib bormoqda. Aloqalarning qulayligi oshirishda
aloqa vositalarini ham
o’rni beqiyosdir. Chunki aloqaning sifatliligi aloqa vositalariga chambarchas
bog’liq. Dastlab aloqalarni faqat sim ulagichlar orqali amalga oshirilar edi.
Ushbu simlar foydalanuvchilarni aloqa markazlari orqali bir-biri bilan bo’glagan
va
shu tariqa shaxarlar, davlatlar orasida aloqa o’rnatilgan. Hozirgi kunda
bunday simlarni zamonaviy ko’rishdagi maxsulotlaridan foydalaniladi. Bularga
misol qilib optik tolali simlarni keltiramiz. Bu bir qancha qulayliklarga ega.
Lekin shunday tolali aloqalar ham zamon talablariga javob bera olmayapti.
Chunki bu sim orqali aloqasining o’ziga bog’liq bir qancha noqulayliklari bor.
Bularga misol keltirsak, bu simlarni qandaydir aloqa markazlarigacha tortib olib
borish, simlarni joylashtirishdagi noqulayliklar va hokazo.
2
Bundan tashqari simlarni tayyorlash uchun ham xom ashyolar sarf bo’lishi
kabi moliyaviy noqulayliklari mavjud. Shunday
noqulayliklar va moliyaviy
zararlardan qochgan holda yangi zamonaviy aloqa simsiz aloqalar ishlab
chiqildi.
Bunga misollar keltirsak, birinchi navbatda mobil aloqa va eng qulay
aloqalardan biri hisoblanayotgan simsiz aloqa tizimidir.
Simsiz aloqaga Wi-Fi,
Wi-MAX, Wi-Bro va shunga o’xshash bir qator aloqa texnologiyalar kiradi.
Nazorat uchun savollar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi m. M. Nishonova elektronikaning...

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi m. M. Nishonova elektronikaning fizik asoslari o‘quv qo
|
bet | 26/52 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 1,96 Mb. | | #158642 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi mNazorat uchun savollar:
1. Zonalarni elektron bilan to‘ldirilishi deganda nimani tushunasiz?
2. Tamomila to‘ldirilgan zona nima?
3. Kristall dielektrik haqida ma’lumot bering.
4 Qattiq jism haqida nimalarni bilasiz?
5. Erkin elektronlarning harakati nima?
6. Eksitonlar haqida umumiy ma’lumot bering.
7. Shridenger tenglamasini tushuntirib bering.
8. Fononlar deb nimaga aytiladi?
9. Tenzor harakat deb nimaga aytiladi?
10. Effektiv massa nima?
11. Kovaklar tushunchasiga ta’rif bering.
12. Kiritmali elektr o‘tkazuvchanlik deb nimaga aytiladi?
13. Donorli satxlar deb nimaga aytiladi?
14. Akseptorli satxlar deb nimaga aytiladi?
15. Harakatchan teshik nima?
16. Yarim o‘tkazgichlardagi aralashmalarning energetik satxi qanday bo‘ladi?
17. Maksvell—Bolsman taqsimoti qanday bo‘ladi?
18. Paul prinsipi va holatlar soni qanday bo‘ladi?
19. Fermi —Dirak taqsimoti tushintirib bering.
20. Toza yarim o‘tkazgichlar deganda nimani tushunasiz?
21. Legirlangan yarim o‘tkazgichlar nima?
22. Epitaksial qatlam nima?
23. Yarim o‘tkazgichli toza kremniyni olish texnologiyasini tushuntiring.
24. Zaryad tashuvchilar konsentratsiyasiga ta’rif bering.
25. Xususiy yarim o‘tkazgichlardagi zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi qanday bo‘ladi.
26. Maksvell — Bolsman taqsimotini yozing.
27. Effektiv massaga ta’rif bering.
28. Yashash davri deb nimaga aytiladi?
29.Generatsiya nima?
30. O‘rtacha yashash vaqtlari deganda nimalarni tushunasiz?
31. Rekombinatsiya deb nimaga aytiladi?
32. Rekombinatsiya mexanizmlari nechchiga bo‘linadi?
33. Sirtiy rekombinatsiya haqida nimalarni bilasiz?
34. Zonalararo rekombinatsiya nima?
35. Xoll effekti deganda nimani tushunasiz?
36. Xoll kuchlanganligi nima?
37. Xoll koeffitsientini hisoblab bering?
38. Omik tok nima?
39. Diffuzion tok ifodasini yozing
40. Eynshteyn formulasi qanday bo‘ladi?
41. Eynshteyn munosabati nima?
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi m. M. Nishonova elektronikaning fizik asoslari o‘quv qo
|
Metall va yarim o‘tkazgich sirtidan termoelektron emissiya hodisasi. Elektron-kovak o‘tishi

|
Metall va yarim o‘tkazgich sirtidan termoelektron emissiya hodisasi. Elektron-kovak o‘tishi
|
bet | 29/52 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 1,96 Mb. | | #158642 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi m 3.2. Metall va yarim o‘tkazgich sirtidan termoelektron emissiya hodisasi. Elektron-kovak o‘tishi.
Metall bilan yarim o‘tkazgichni bir-biriga yaqinlashtirsak, ular orasida elektron almashuvi yuz beradi.Umumiy fizika kursidan ma’lumki, termoelektron emissiya hodisasiga asosan issiqlik energiyasi hisobiga qattiq jismning birlik yuzidan 1 sek da chiqayotgan elektronlar soni:
(3.10)
ifoda orqali aniqlanadi. Bu yerda — elektronning chiqish ishi deb yuritiladi. Chiqish ishi har hil qattiq jismlarda turlicha qiymatga ega bo‘lib, miqdor jihatdan Fermi energetik satxida turgan elektronni cheksizlikka uzatish uchun zarur bo‘lgan energiyaga teng bo‘ladi(20-rasm.)
20-rasm. Metall va yarim o‘tkazgichning energetik sxemasi.
Demak, (3.10) ifodaga asosan yarim o‘tkazgichning birlik yuzidan bir sekundda
chiqayotgan elektronlar soni
(3.11)
Metallning birlik yuzidan 1 sek da chiqayotgan elektronlar esa
(3.12)
ga teng bo‘ladi. Bu yerda — yarim o‘tkazgichda elektronning chiqish ishi, — metallda elektronning chiqish ishi. Metall bilan yarim o‘tkazgich bir-birlariga yaqin tursa, metallda chiqayotgan elektronlar yarim o‘tkazgichga, yarim o‘tkazgichdan chiqayotgan elektronlar esa metallga tushishi mumkin. (3.10) dan ko‘rinadiki, qattiq jismdan chiqayotgan elektronlar soni chiqish ishiga eksponensial bog’langandir. Qattiq jismlarda chiqish ishi har hil qiymatlarni qabul qilganligi uchun bir xil haroratlarda har xil qattiq jismlardan teng vaqtlardagi chiqayotgan elektronlarning soni ham bir-biridan farqli bo‘ladi. Demak, metall bilan yarim o‘tkazgichning qaysi birida kichik bo‘lsa, undan chiqayotgan elektronlarga qaraganda unga kelib tushayotgan elektronlar soni kam bo‘ladi. Lekin bu farq muvozanatlash unga qadar davom etib, muvozanat yuz berganda ikkala oqim tenglashib qoladi. Tushuntirish oson bo‘lishi uchun bo‘lgan holni ko‘rib chiqaylik. Bunday holda yarim o‘tkazgichdan chiqayotgan elektronlar oqimi, metalldan chiqayotgan elektronlar oqimiga qaraganda katta bo‘ladi, natijada metall manfiy, yarim o‘tkazgich esa musbat zaryadlanib qoladi. Muvozanat holatda bular orasida ma’lum
|
| |
Asosiy bo‘lmagan zaryad tashuvchilarning injeksiyasi va ekstraksiyasi

|
Asosiy bo‘lmagan zaryad tashuvchilarning injeksiyasi va ekstraksiyasi
|
bet | 32/52 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 1,96 Mb. | | #158642 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi m 3.3. Asosiy bo‘lmagan zaryad tashuvchilarning injeksiyasi va ekstraksiyasi
Elektron va kovakning o‘rtacha issiqlik energiyasi yarim o‘tkazgich haroratsi bilan belgilanadi va kT ga teng, k— Bolsman doimiysi, T — absolyut harorat. Yarim o‘tkazgichdagi har bir zarra energiyasi o‘rtacha energiyadan farq qiladi. Aynimagan n —yarim o‘tkazgichda energiyasi dan kichik bo‘lmagan elektronlar konsentratsiyasi Bolsman taqsimotiga binoan quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:
(3.29)
Undan yuqori energiyali zarrachalar soni eksponensial ravishda keskin kamayishi ko‘rinib turibdi. Bu yerda, — asosiy zaryad tashuvchilarning konsentratsiyasi. Shunga o‘xshash ifoda kovaklarni energiyalar bo‘yicha taqsimlanishini belgilaydi.
p — va n — yarim o‘tkazgichlar kontaktga keltirilganda energiyasi yuqori bo‘lgan zaryad tashuvchilar ( ≥ / q ) p-n o‘tish orqali qo‘shni sohalarga diffuziyalanish hisobiga p-n o‘tishning elektr maydoniga teskari yo‘nalishda siljiydilar. Natijada, diffuziya toki hosil bo‘ladi. Asosiy zaryad tashuvchilarning p-n o‘tish orqali diffuziyalanishi bilan bir vaqtda noasosiy zaryad tashuvchilarning p-n o‘tish maydoni yo‘nalishida siljishi boshlanadi. Bu maydon noasosiy zaryad tashuvchilarga tezlatuvchi ta’sir ko‘rsatib, dreyf tokini hosil qiladi. p-n o‘tishga elektr kuchlanish berilmaganda termodinamik muvozanat yuzaga keladi, ya’ni diffuziya va dreyf toklari absolut qiymatlari teng bo‘ladi. Diffuziya va dreyf toklari qarama-qarshi tomonlarga yo‘nalgan bo‘lgani sababli p-n o‘tish orqali tok oqmaydi, ya’ni makroskopik zaryad tashish amalga oshmaydi.
p-n o‘tishning to‘g‘ri ulanishi. Agar p-n o‘tishga tashqi kuchlanish berilsa muvozanat buziladi va undan tok oqib o‘ta boshlaydi. Kuchlanish manbayining musbat qutbi p — sohaga, manfiy qutbi esa, n — sohaga ulansa, p-n o‘tish to‘g‘ri ulangan, yoki to‘g‘ri siljitilgan deb ataladi (23-rasm).
23-rasm. P-n o‘tishning to‘g’ri ulanishi.
Bunda, kuchlanish manbayi hosil qilayotgan elektr maydon yo‘nalishi p-n o‘tish ichki elektr maydoni yo‘nalishiga teskari bo‘lgani uchun natijaviy maydon kuchlanganligi kamayadi. Bu o‘z navbatida p-n o‘tishdagi potensial to‘siq balandligini ga kamayishiga olib keladi. Natijada p-n o‘tish kengligi ham kichikiashadi.
Potensial to‘siqning kamayishi natijasida asosiy zaryad tashuvchilaming p-n o‘tish orqali o‘tishi ortadi, diffuziya toki qiymati kattalashadi. p — va n — sohalarda nomuvozanat noasosiy zaryad tashuvchilar (p — sohada elektronlar, n — sohada esa p kovaklar) hosil bo‘ladi. Yarim o‘tkazgich hajmiga noasosiy zaryad tashuvchilarni “purkash” (kiritish) hodisasi injeksiya deb ataladi.
|
| |
Sintillatsion hisoblagich - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 91/111 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #135922 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarSintillatsion hisoblagich. Ish prinsipi tez zarralarning fluoressiyalanuvchi ekranga tushishida ro‘y beradigan chaqnash – sintillatsiyaning kuzatilishiga asoslangan. Hosil bo‘lgan kuchsiz yorug‘lik chaqnashi elektr impulslariga aylantiriladi va kuchaytirilib, maxsus apparatlar yordamida qayd qilinadi. α – zarra birinchi marta aynan shunday hisoblagich yordamida (1903-yil) qayd qilingan edi.
Vilson kamerasi zarralarning iziga qarab (trek – inglizcha – iz) qayd qiladi.
Kamera 1911-yilda ingliz fizigi Ch. Vilson tomonidan yaratilgan. U tez uchib kelayotgan zarralarning bug‘simon holatdagi moddadan o‘tganida, shu modda molekulalarini ionlashtirishiga asoslangan.
Vilson kamerasining sxemasi 7.9-rasmda tasvirlangan. Kameraning ishchi hajmi (1) suvning yoki spirtning to‘yingan bug‘i bo‘lgan havo yoki gaz bilan to‘ldirilgan. Porshen (2) pastga qarab tez harakatlanganda 1 hajmdagi gaz adiabatik ravishda kengayadi va soviydi. Natijada gaz o‘ta to‘yingan holatga keladi. Kameradan uchib o‘tgan zarra o‘z yo‘lida ionlarni vujudga keltiradi va hajm kengayganda kondensatsiyalangan bug‘lardan tomchilar hosil bo‘ladi. Shunday qilib, zarra orqasida ingichka tuman yo‘l ko‘rinishidagi iz qoladi. Bu izni kuzatish yoki rasmga tushirish mumkin.
Alfa-zarra gazni kuchli ionlashtiradi va shuning uchun Vilson kamerasida qalin iz qoldiradi (7.10-rasm). Beta-zarra – juda ingichka iz qoldiradi. Gamma-nurlanish esa Vilson kamerasidagi gaz molekulalaridan urib chiqargan fotoelektronlari yordamidagina qayd etilishi mumkin.
1
2
7.9-rasm. 7.10-rasm.
Fotoemulsiya usuli. 1927-yilda rus fizigi L. Misovskiy zaryadlangan zarralar izini qayd qilishning oddiy usulini taklif qildi. Zaryadlangan zarralar fotoemulsiya orqali o‘tganda, unda tasvir hosil qiluvchi ionizatsiyani vujudga keltiradi. Surat ochilgandan keyin zaryadlangan zarralarning izlari ko‘rinib qoladi. Emulsiya juda qalin bo‘lganligi uchun ham zarraning unda qoldirgan izi juda ham qisqa bo‘ladi. Shuning uchun, fotoemulsiya usuli juda katta energiyali tezlatkichlardan chiqayotgan zarralar va kosmik nurlar vujudga keltiradigan reaksiyalarni o‘rganish maqsadida ishlatiladi.
Zarralarni qayd qilishning asosiy usullari ularning qanday ta’sir- lariga asoslangan?
Gaz razryadli hisoblagichning ish prinsipi qanday?
Geyger – Myuller hisoblagichining ish prinsipi va unumdorligi qanday?
Fotoemulsiya usuli nimadan iborat?
|
| |
Tunnel teshilish - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi m. M. Nishonova elektronikaning...

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi m. M. Nishonova elektronikaning fizik asoslari o‘quv qo
|
bet | 36/52 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 1,96 Mb. | | #158642 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi mTunnel teshilish. Teskari tok hosil bo‘lishida termogeneratsiya natijasida hosil bo‘lgan elektr zaryad tashuvchilardan tashqari, p — sohaning valent zonasidan n — sohaning o‘tkazuvchanlik zonasiga tunnel o ‘tuvchi elektronlar ham qatnashishi mumkin. Elektronlarning o‘z energiyasini o‘zgartirmasdan (izoenergetik) potensial to‘siq orqali sizib o ‘tishi tunnel o‘tish deb ataladi. Tunnel o ‘tish bo‘lishi uchun ikkita shart bajarilishi zarur:
a) potensial to‘siq kengligi d≤ 10 nm bo ‘lishi, ya’ni p-n —sohalarda kiritmalar konsentratsiyasi 5 * dan yuqori bo‘lmog‘i lozim;
b) teskari kuchlanish ta'sirida energetik zonalar shunday surilsinki, p — sohaning to‘ldirilgan valent zonasi qarshisida n — sohaning o‘tkazuvchanlik zonasi to‘ldirilmagan satxlari yotsin.
27-rasm. Ko‘chkili teshilishda M va larning ga bog’liqligi.
Teskari kuchlanish bo‘sag‘aviy kuchlanishdan katta bo‘lgan ( > ) holda p-n —o ‘tishning energetik diagrammasi 28- rasmda keltirilgan. Bunda, elektronning 1 nuqtadan 2 nuqtaga tunnel o ‘tishi strelka bilan ko‘rsatilgan. p — yarim o‘tkazgichning valent zonasidagi elektron elektron zaryad tashuvchilar emas ekanligini ta’kidlab o‘tamiz. U n —yarim o‘tkazgichning o‘tkazuvchanlik zonasiga o‘tgandan keyingina o‘zini electron zaryad tashuvchidek tutadi. Shunday qilib, valent elektronning p — sohadan n - sohaga tunnel o‘tishi natijasida teskari tok qiymatiga ulush qo‘shuvchi elektron-kovak juftligi generatsiyalanadi.
28-rasm. Teskari kuchlanish berilganda — o‘tishning energetik diagrammasi.
O‘tkazuvchanlik elektronlarining n - yarim o‘tkazgichdan p - yarim o‘tkazgich valent zonasi vakant (bo‘sh) satxlariga tunnel o‘tishi elektron-kovak juftliklaming rekombinatsiyalanishiga va o‘z navbatida, teskari tokning kamayishiga olib keladi. Elektron-kovak juftliklarining generatsiyalanish jadalligi rekombinatsiyalanish jadalligiga nisbatan ancha yuqori.
Teskari kuchlanish ortishi bilan tunnellashuv intervali (oralig‘i) va undagi elektronlar soni ortishi hisobiga tunnel tok keskin ortadi. Tunnel teshilish teskari tokining teskari kuchlanish ga bog‘liqligi ko‘chkili teshilishdagiga o‘xshash bo‘lib , tikligi kichikroqdir.
p-n o ‘tishning issiqlik teshilishi undan teskari tok oqqanida issiqlik yetarlicha sochilmasligi natijasida p-n o ‘tish qizib ketishi hisobiga yuz beradi. Qizish teskari tok qiymatini oshiradi, natijada p-n o‘tish yanada ko‘proq qiziydi, oqibatda p-n o‘tish ishdan chiqadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi m. M. Nishonova elektronikaning fizik asoslari o‘quv qo
|
EHMlarning asosiy texnikaviy parametrlari

EHMlarning asosiy texnikaviy parametrlari. EHMlarning asosiy texnikaviy parametrlariga
unumdorlik, operativ xotirada saqlash qurilmasi (OXQ)ning sig„imi, informatsiyani kiritish-
chiqarish
nimtizimining o„tkazuvchanlik qobiliyati, ishini bajarish ishonchliligi kiradi.
Unumdorlik
(тактовая частота)
– EHMning eng ahamiyatli ko„rsatkichlaridan biri; vaqt
birligida odatda bir sekundda bajariladigan operatsiyalar soni bilan o„lchanadi. Zamonaviy
EHMlarda balki ishlanayotgan informatsiyalar xususiyatlariga (ishlov berilayotgan so„zlar
razryadligi, sonlarning taqdim qilinayotgan shakli – suzuvchi yoki muayyan belgilangan n
uqtali,
bajarilayotgan dasturlarning umumiy oqimida turli operatsiyalarning qaytalanish chastotasi
va
boshqalar) ham bog„liq.
OXQ sig‘imi katta hajmli informatsiyaga ishlov beriladigan murakkab dasturlarni bajarish
bo„yicha EHM imkoniyatini aniqlaydi. OXQ sig„imi bitlarda, baytlarda, kilobaytlarda,
megabaytlarda va sh.k.larda ifodalanishi mumkin. OXQ sig„imi baytlarda, kilobaytlarda (1 Kba
yt =
210 bayt =1024 bayt), megabaytlarda (1 Mbayt = 1024 Kbayt), gigabaytlarda (1 Gbayt =
1024
Mbayt) baholash mumkin.
EHM kiritish-chiqarish nimtizimining o‘tkazuvchanlik qobiliyati EHMning turli periferiya
qurilmalari (PQ) yoki boshqa EHMlar bilan informatsiya almashishdagi imkoniyatini aniql
ash
imkonini beradi. U vaqt birligida kiritish-chiqarish nimtizimi orqali uzatilgan informatsiya
birligining maksimal miqdori bilan o„lchanadi. Ko„pincha o„tkazuvchanlik qobiliyati bir s
ekundda
uzatilgan baytlar, kilobaytlar, megabaytlar bilan o„lchanadi va bir sekundda yuzlab baytda
n to bir
sekundda o„nlab va yuzlab megabaytlargacha o„zgaradi.
Izoh. Ma‟lumotnoma adabiyotlarida informatsiyani kiritib-
chiqarish nimtizimning o„tkazuvchanlik
qobiliyati ko„pincha kiritish-
chiqarish kanallarining soni va har bir kanalning ishlash tezligi bilan tavsiflanadi.
Kiritish-
chiqarish nimtizimining maksimal o„tkazuvchanlik qobiliyati bo„yicha baholash ishonchliro
q bo„ladi,
chunki kanallar parallel ishlashi mumkinligiga qaramasdan, odatda, o„tkazuvchanlik qobiliy
ati EHM hamma
kanallari ishlashi tezliklari yig„indisidan kam bo„ladi.
EHM ishlashining ishonchliligi ehtimollik tavsifiga ega bo„lgan bir qator ko„rsatkichlar bil
an
baholanadi, masalan:
- berilgan vaqt oralig„ida (
)da EHMning to„xtamasdan (buzilmasdan) ishlashi ehtimoli P (
);
- to„xtaguncha (buzilguncha) ishlashi – buzilmasdan ishlashining o„rtacha vaqti T
b
;
- EHM ishchanlik qobiliyatini qayta tiklash o„rtacha vaqti T
v
;
- tayyorlik koeffitsienti K
g
= T
b
/( T
b
+ T
v
) va h.k.
|
Loyihalash aspektlari - Toshkent davlat texnika universiteti

Bog'liq Toshkent davlat texnika universiteti-fayllar.org
Loyihalash aspektlari. Ierarxik darajalarni tug„diruvchi ob‟yekt xossalari aks ettirilishinin
g
mufassalligi darajasi bo„yicha bayonlarni ajratishdan tashqari turli aspektlar bo„yicha bayo
nlar
dekompozitsiyasidan ham foydalanishadi. Funktsional, konstruktorlik va texnologik aspektla
r yirik
aspektlarga kiradi. Ushbu aspektlarga taalluqli bayonnomalarni o„zgartirish yoki olish bilan bog„
liq
masalalarni yechish mos ravishda funktsional, konstruktorlik va texnologik loyihalash
deb ataladi.
F u n k t s i o n a l a s p e k t ob‟yektda ro„y beradigan fizikaviy va informatsion jarayonlarnin
g
xarakteri va ishlashining asosiy printsiplarini aks ettiradi va printsipial, funktsional, struktu
raviy,
kinematik sxemalarda va ularga ilova qilinadigan hujjatlarda o„z ifodasini topadi.
K o n s t r u k t o r l i k a s p e k t funktsional loyihalash natijalarini amalga oshiradi, ya‟ni
ob‟yektlarning geometrik shakllarini va ularning fazoda o„zaro joylashishini ta‟minlaydi.
T e x n o l o g i k a s p e k t konstruktorlik loyihalash natijalarini amalga oshirish bilan, ya‟
ni
ob‟yektlarni tayyorlash metodlari va vositalarini bayon qilish bilan bog„liq.
Ob‟yekt xossalarini differentsiyalabroq (tabaqalashtiribroq), ya‟ni undan bir qator nimtizimlar
va shunga mos aspektlar sonini ajratib bayon qilish mumkin. Masalan, funktsional aspektn
i bayon
qilinayotgan hodisalarning fizikaviy asoslariga ko„ra elektrik, mexanik, gidravlik, kimyoviy va s
h.k.
aspektlarga bo„lish mumkin. Bunda elektromexanik tizim bayonida elektrik va mexanik
nimtizimlarning bayonlari, yadroviy reaktor bayonlarida – gazodinamik, issiqlik, fizika-
neyronli
nimtizimlarning, optika – elektron pribori bayonlarida – elektrik va optik nimtizimlarning bayonl
ari
paydo bo„ladi.
Qanday operatsion tizimlar bo‘ladi?

istaymiz, ikkinchi tarafdan esa, kompyuterimiz informatsiya bilan birga, virus olishi mumkinligi
dan
qo„rqamiz. Xullas kalom, biz maksimal qulayliklarga ega bo„lishni xohlaymiz, lekin buni
ng uchun
ko„ngilsizlikka ega bo„lishni hech ham istamaymiz.
Xulosa bitta: har xil ishlar uchun turli operatsion tizimlarni qo„llashimiz kerak.
MS-DOS
MS-DOS tizimi eng ishonchli tizim hisoblanadi, lekin uni na qulay va na do„stona deb
bo„lmaydi. U bilan ishlashni osonlashtirish va uni «shaffof» qilish uchun maxsus dasturla
rni
qo„llashadi. Ularni «qobiq» («оболочка») deb atashadi. Shunday qobiqlardan biri – Norto
n
Commander dasturi – siz, balki, u bilan tanishdirsiz.
MS-DOS yuqori ishonchliligi tufayli ko„pincha maxsus texnikaviy operatsiyalarni bajarish
uchun foydalaniladi. Masalan, umidni uzsa ham bo„ladigan darajada ishdan chiqqan kompyuterl
arni
reanimatsiya qilishni, uni MS-
DOS vositalari yordamida tiriltirishdan boshlashadi. Ko„p hollarda
MS-DOS yordamida hech ham ishlashni istamayotgan
dasturlarni ishga tushirishga harakat qilishadi.
Loyihalash jarayoniga blokli-ierarxik yondoshuv

Loyihalash jarayoniga blokli-ierarxik yondoshuv. Loyihalanayotgan tizim ierarxik
darajalarga bo„linadi. Yuqori darajada loyihalanayotgan tizimning faqat umumiy xislat va
xususiyatlarini aks ettiruvchi kam detallashtirilgan tushunchalardan foydalaniladi. Keyingi
bosqichlarda ko„rish batafsilligi darajasi ortib boradi; bunda tizim bir butunicha emas, balki aloh
ida
bloklarga bo„linib ko„riladi. Bu har bir darajada inson anglab va tushunib oladigan va m
avjud
loyihalash vositalari yordamida yechiladigan darajadagi murakkab masalalarni shakllantirish
va
yechish imkonini beradi. Bloklarga bo„lish shunday bo„lsinki, istalgan darajadagi blok
hujjatnomasini bir odam ko„rsin va qabul qila olsin.
Loyihalashga blokli-ierarxik yondoshuvda katta hajm murakkab masala ketma-ket
yechiladigan kichik hajmli masalalar guruhlariga bo„linadi; bunda guruh ichidagi turli mas
alalar
parallel yechilishi mumkin. Har bir darajada tizim va elementlar haqida o„zining tushunch
asi bor.
Yuqori i-darajada element deyilgan narsa, keyingi (i-1)-
darajada tizim hisoblanadi. Ko„pincha eng
quyi daraja elementlari bazaviy elementlar yoki komponentlar deb ataladi. Loyihalashda is
htirok
etayotgan muhandislarning ko„pchiligi qandaydir darajadagi tizimlar va elementlar bilan is
hlaydi;
ular loyihalayotgan ob‟yektlar doim ham murakkab tizimlar bo„lavermaydi, garchi ularnin
g
ko„pchiligi murakkab tizimlar tarkibiga kirsa ham.
23
Murakkab tizimlarni loyihalashda ba‟zan baravariga ikki ierarxik daraja, masalan i va (i+
1),
ishtirok etgan bayonnomalar bilan ishlashga to„g„ri keladi. Bu holda tizim, nimtizim va el
ementlar
atamalarini qo„llashadi, ularni (mos ravishda) i-darajadagi tizim, tizimlar va (i+1)-
darajadagi
elementlar deb qarashadi.
Shunday qilib, ierarxik darajalar ob‟yekti xossalari aks ettirilishining mufassalligi darajasi
bilan farqlanadigan ob‟yektlar bayoni darajasini ifodalaydi. Boshqachasiga ularni gorizonta
l
darajalar yoki abstraktsiyalash darajalari deb atashadi. Qandaydir daraja bayonlarining m
ajmui
masalalarning qo„yilishi va ularning bayonlarini olish metodlari bilan bilan loyihalashning ierar
xik
darajasi deb ataladi.
Gorizontal darajalarda sxemalar, konstruktsiyalar va texnologiyalarni loyihalash bilan bog„liq
bo„lgan masalalar guruhlari ularni yechish uchun foydalaniladigan modellar, metodlar, hujj
atlash
shakllari bilan birga loyihalash aspektlari (loyihalash aspektlari ba‟zan loyihalashning vert
ikal
|
Loyihalanayotgan ob’yektlar parametrlariga misollar

Loyihalanayotgan ob’yektlar parametrlariga misollar.
P o r s h e n l i k o m p r e s s o r l a r u c h u n :
chiquvchi parametrlar – kompressor unumdorligi, dvigatel quvvati, yonishning maksimal b
osimi, sikllar
soni, yonilg„i sarfi;
ichki parametrlar – klapanlardan oqib o„tish koeffitsienti, ishqalanish koeffitsientlari, ichki
bo„shliqlarning
geometrik o„lchamlari;
tashqi parametrlar – atrof-
muhit harorati, so„rishning birinchi bosqichida gaz bosimi, chiqarish tizimidagi
qarshilik.
E l e k t r o n k u c h a y t i r g i c h l a r u c h u n :
chiquvchi parametrlar – o„rta chastotalarda kirish qarshiligi, yoyilib ketish quvvati;
ichki parametrlar – rezistorlar qarshiligi, kondensatorlar sig„imi, tranzistorlar parametrlari;
tashqi parametrlar – yuk sig„imi va qarshiligi, ta‟minlash manbalari kuchlanishlari.
O p t i k p r i b o r u c h u n :
chiquvchi parametrlar – sferik abberatsiya, koma, asttimatizm, tizimning fokus masofasi;
ichki parametrlar – linzalar sirtlarining radiuslari va ular orasidagi masofa;
tashqi parametrlar – atrof-muhit harorati va sh.k.
Chiquvchi, ichki va tashqi parametrlar sonini m, n, l orqali, bu parametrlarning vektorlarini esa
mos ravishda Y=(y
1
, y
2
, ..., y
m
), H=(h
1
, h
2
, ..., h
n
), Q=(q
1
, q
2
, ..., q
l
) deb belgilaymiz. Tizimning
xossalari ichki va tashqi parametrlarga bog„liq, ya‟ni
Y = F (H, Q). (1.1)
(1.1) bog„lanishlar tizimi ob‟yektning matematik modeliga misol bo„ladi. Bunday MM
mavjudligi X va Q vektorlarning ma‟lum qiymatlari bo„yicha chiquvchi parametrlarni osonlik bi
lan
baholash imkonini beradi. Lekin (1.1) bog„lanishning mavjudligi uning ishlab chiquvchiga
ma‟lumligini va V vektorga nisbatan xuddi shunday ochiq ko„rinishda taqdim qilinishi mumkinli
gini
bildirmaydi. Odatda, (1.1) ko„rinishdagi matematik modelni faqat juda sodda ob‟yektlar uchung
ina
olish mumkin bo„ladi. Loyihalanayotgan ob‟yektdagi jarayonlarning matematik bayonining faz
aviy
o„zgarishlar vektori V ishtirok etadigan tenglamalar tizimining modeli beriladigan holat tipik
bo„ladi:
LV(Z)=
(Z). (1.2)
bu erda: L – qandaydir operator,
Z – mustaqil o„zgaruvchilar vektori; umumiy vektori; umumiy holda vaqt va fazaviy
koordinatalarni o„z ichiga oladi;
(Z) – mustaqil o„zgaruvchilarning berilgan funktsiyasi.
Fazoviy o‘zgaruvchilar ob‟yektning fizikaviy yoki informatsion holatini tavsiflaydi, ularnin
g
vaqtda o„zgarishi esa ob‟yektdagi o„zgaruvchi jarayonlarni ifodalaydi.
|
Windows Millenium - Toshkent davlat texnika universiteti

foydalanuvchi ishida maksimal qulayliklarga erishishdir. Lekin EHMning shunday qo„llani
shlari
mavjudki, masalan ASUda, u erda OTlar boshqacha talablarni qoniqtirish kerak. Bundan t
ashqari,
muayyan foydalanuvchi ishi sharoitida vazifasi umumiy bo„lgan OTdan foydalanish ko„pincha k
o„p
tizimiy vositalarning ortiqcha ekanligini bildiradi. Bunday hollarda maxsus vazifali OTlard
an
foydalanishadi.
Fazoviy o‘zgaruvchilarga misollar

TT larda chiquvchi parametrlarga mos keladigan ishchanlik qobiliyatiga misollar:
(1.3) ko„rinishda – elektron qurilmada yoyilib ketish quvvati, truboprovodda bosim yo„qolishi,
dvigatelda yonilg„i sarfi;
(1.4) ko„rinishda – FIK, dvigatel quvvati, kuchaytirgichning kuchaytirish koeffitsienti;
(1.5) ko„rinishda – optik tizimning fokus masofasi, tanlash xususiyatiga asoslangan
kuchaytirgichning rezonans chastotasi.
Toshkent davlat texnika universiteti - bet 65

ekspluatatsiya qilish qiyinligi; hisoblash resurslarining sezilarli qismini foydalanuvchi masa
lalarini
yechish uchun emas, balki operatsion tizim talablarini qondirishga sarflash kabi salbiy tar
aflarni
tug„diradi.
Hamma resurslarni ratsional taqsimlash va hisoblash tizimining o„tkazuvchi qobiliyatini
yashirishdan tashqari operatsion tizim foydalanuvchiga turli servis xizmatlari: kirish (досту
п)ning
standart metodlari, utilitlar, rostlash (отладка), teledostup vositalari va masala o„tishining
hamma
bosqichlarini batafsil diagnostika qilish, avariyali damplarni olish imkoniyati va sh.k.larni
taqdim
qiladi.
Toshkent-2023 Maydon tranzistori asosida kuchaytirgichlar - bet 3

|
Toshkent-2023 Maydon tranzistori asosida kuchaytirgichlar
|
bet | 3/3 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 12,28 Kb. | | #126862 |
Bog'liq Toshkent-2023 Maydon tranzistori asosida kuchaytirgichlar-fayllar.orgАдабиётлар:
Демирчян К.С. Теорическая электро техника. Москва, 1985 г. «Энергия», 1-2 часть.
Матханов И.Н. Основы анализа электрических церей. Москва, 1985 г., «Энергия».
Федоров А.А. Электроснабжения пром.предприятия. Москва, 1976 г. «Энергия».
Веников В.А. Математические задачи энергетики. Москва, «Высшая школа», 1980 г.
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/energetika/
Адабиётлар:
Демирчян К.С. Теорическая электро техника. Москва, 1985 г. «Энергия», 1-2 часть.
Матханов И.Н. Основы анализа электрических церей. Москва, 1985 г., «Энергия».
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/energetika/
http://fayllar.org
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

|
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
|
bet | 9/9 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #259968 |
Bog'liq DAVLAT BYUDJETINING IJTIMOIY-IQTISODIY MOHIYATI VA FUNKSIYALARI...Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1 . Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.T.: «Oʻzbekiston», 2003 y.
2. Oʻzbekiston Respublikasining Budjet kodeksi, 2013 yil 26 dekabr
3. Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. Oʻzbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari toʻplami. 2019 yil
4. “Oʻzbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boʻyicha harakatlar strategiyasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli Farmoni
5. Mirziyoyev Sh. “Erkin va farovon, demokratik Oʻzbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.” Toshkent: "Oʻzbekiston" 2016 y.-56 b.
6. Mirziyoyev Sh. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini taʻminlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi” Toshkent: "Oʻzbekiston" 2016 y.- 48 b.
7. O‟zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. http://www.uza.uz. 28.12.2018 y.
8. Alimardonov M. I., Qozieva N. R..Soliqlar va soliqqa tortish. Oʻquvuslubiy qoʻllanma. - T.: "IQTISOD-MOLIYA", 2007. - 214 b.
9. Vahobov A.V., Malikov T.S. “Moliya” Darslik. – T.: “Sharq” nashriyoti, 2010. – 804 bet.
10. Vahobov A.A., Qosimova G.A., Jamolov X.N., Budjet-soliq siyosati yaxlitligi.Oʻquv qoʻllanma. - T., «Moliya-iqtisod». 2004. 296 b.
11. Vaxobov A., Malikov T. Moliya: umumnazariy masalalar. – T.: Iqtisod-moliya. 2008. 316bet.
12. Vahobov A., Jumaev N., Burxanov U. Xalqaro moliya munosabatlari. –T.: Sharq, 2003. – 400 b.
13. Vahobov A., Srojiddinova Z. Oʻzbekiston Respublikasining Davlat Budjeti. T.: “Iqtisod-moliya”, 2002 y., 264 b.
14. Joʻraev A.S. Davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishning samarali yoʻllari. Monografiya. “Fan” nashriyoti. 2004 y.
15. Malikov T.S., Haydarov N.H. “Davlat budjeti”. Oʻquv qoʻllanma. “IQTISOD-MOLIYA” - Toshkent. TMI. 2007 y.
16. Malikov T.S., Haydarov N.H. “Budjet daromadlari va xarajatlari”. Oʻquv qoʻllanma. “IQTISOD-MOLIYA” - Toshkent. TMI. 2007 y.
17. Malikov T., Jalilov P., Budjet-soliq siyosati. Mongrafiya. T.: Akademnashr, 2011. 472 b.
18. Malikov T., Vahobov D., Moliya: chizmalarda. Oʻquv qoʻllanma. T.: Iqtisod-moliya, 2010, 660 b.
19. Musaev B, Srojiddinova Z.X. Kontrolno-ekonomicheskaya rabota finansovix organov. T.: “Moliya-Iqtisod”, 2006 g. 342 str.
20. Nuritdinova V., Sharapova M. Moliyaviy nazorat. O„quv qo„llanma.T.:“IQTISOD-MOLIYA” 2014 y. 360 b.
21. Ostonaqulov M. Byudjet hisobi va byudjet ijrosining nazorati. – T.: Iqtisod-moliya, TMI-2005. 360 b.
22. http://www.gov.uz
23. http://www.press-service.uz
24. http://www.stat.uz
25. http: www.lex.uz
26. http: www.mf.uz
|
| |
Nyutonning sovutish qonuni

Nyutonning sovutish qonuni
Konveksiya yo‘li bilan almashinilgan issiqlik miqdori Nyutonning sovitish qonuni orqali aniqlanadi. Bu qonunga ko‘ra, qattiq jism yuzasidan suyuqlik va gaz muhitiga (yoki, aksincha suyuq yoki gazsimon muhitdan qattiq jism yuzasiga) berilgan issiqlik miqdori dQ issiqlik almashinish yuzasiga (dF), yuza va muhit temperaturalarining farqiga (td-tm) hamda jarayonning davomiyligiga (d ) to‘g‘ri proporsionaldir, ya’ni:
dQ= (5.27)
bu yerda: - issiqlik berish koeffitsienti, Vt/(m2 grad).
Uzluksiz issiqlik almashinish jarayoni uchun (15.1) tenglama quyidagi kurinishda buladi:
Q= F(td-tm) (17.2)
Issiqlik berish koeffitsienti
dQ=dFd(tg-tm)
bu erda - issiqlik berish koeffitsienti deb yuritiladi, Vt/m2k
Issiqlik berish koeffitsienti devorning 1 m2 yuzasidan suyuqlikka (yoki muhitdan 1 m2 yuzali devorga) 1 sek vaqt davomida devor va suyuqlik orasidagi temperaturalar farqi 10C bo‘lganda berilgan issiqlik miqdorini bildiradi. ning qiymati ko‘p kattaliklarga bog‘liq, ya’ni,
=f(,,,s,,φ,l,d,)
To‘yingan suv bug‘i uchun: =1000015000 vt/m2K, issiq suv uchun: =30005000 vt/m2K, havo uchun: =510 vt/m2K,
t1 - issiq muhitning temperaturasi;
t2 - sovuq muhitning temperaturasi.
Issiq va sovuq muhitlar orasidagi devor orqali o‘tgan issiqlik miqdorini 3 fazaga bo‘lib aniqlash mumkin.
1. Avval issiqlik, issiq muhitdan devorga beriladi. Nyuton qonuniga asosan:
dQ=1dFd(t1-tg1)
yoki bo‘lgani uchun
q=1(t1-tg1)
2. Issiqlik, devorning issiqlik o‘tkazuvchanligi va uning qalinligi orqali o‘tadi. Fure qonuniga asosan:
3. Issiqlik devordan sovuq muhitga beriladi. Nyuton qonuniga asosan:
dQ=2dFd(tg2-t2)
yoki q=2(tg2-t2)
Bu tenglamalardagi q ning ifodalarini bir-biriga qo‘shib, to‘liq temperaturalar farqini aniqlash mumkin, ya’ni
K kattaligi issiqlik uzatish koeffitsientii deb yuritiladi, ya’ni
U holda q=K(t1-t2)
yoki Q=KF(t1-t2)
bundan
|
- Mavzu: Bino bo’yicha nobalanslik sabablarini aniqlash

|
- Mavzu: Bino bo’yicha nobalanslik sabablarini aniqlash
|
bet | 16/72 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,06 Mb. | | #230781 |
Bog'liq Elektr tarmoqlari. texnikum14 - Mavzu: Bino bo’yicha nobalanslik sabablarini aniqlash.
Reja:
1.Axborot-kommunikatsion texnologiyalar iqtisodiyotning modernizatsiyalash negizi.
2. ENHAT axborot-kommunikatsion texnologiyalar.
Iqtisodiyotni modemizatsiyalash, ya’ni islilab chiqarishning barcha sohalarida bozor iqtisodiyoti asosida innovatsion texnologiyalami joriy etish, awalo, olcliamlar aniqligini oshirish ni talab etsa, ikk inchi tomondan uzluksiz nazorat asosida mahsulotni sotuvchi va iste’mol qiluvchi tomonlarning o‘zaro munosabatlarini oyd i nlasht irishiii ta’minlaydi. Gaz, suyiiq yoqil- g‘i, elektr energiyasining iste’mol va isrofining uzluksiz nazorati, albatta, energetik yoqilg‘ini tejash imkoniyatlarining ener- gotejash tadbirlarini aniqlab, iqtisodiy samaradorligini oshhadi.
Uzluksiz nazoratni ta’minlash, bu demak, katta hududda joylashgan gaz, neft koulari va iste’molchilari, elektr energiya ishlab chiqarish va iste’mol qilish obyektlaridan axborot uzluksiz ravishda bir joyda to‘planishi, bu axborot asosida tijorat toiovlari amalga oshirilishi, tahlil qilinishi va tahlil natijalari asosida energotejash tadbirlari islilab chiqilib, tezkor amalga oshirilishi kerak. Demak, ikki tomonlama aloqa ta’minlanishi zarur, bir tomonlama axborot, ya’ni qazib cliiqarilgan gaz, neft, ishlab cliiqarilgan elektr energiya miqdori to‘g‘risida axborot to‘plab, hisoblab, tahlil etib, kerakli ko‘rsatmalar, ya’ni energotejash chora-tadbirlari aniqlanib, ikkinchi tomondan bu ko‘rsatmalar katta hududda joylashgan gaz va neft koulari, elektr stansiyalar va iste’molchilarga yetkazilishi hamda ko‘rsat- malar bajarilishi ning nazorati ta’minlanishi darkor. Shu bilan birga bu faoliyat avtomatik ravishda tezkor bajarilishi kerak. Bu talablarga faqat raqamli tii/il malar asosida yaratilgan tizim javob beradi. O’tgan asrning so'nggi yillarida avtomatik nazorat - o‘lchov tizimi yaratildi va bu tizim barcha mamlakatlarda, shu jumladan, O’zbekistonda ham elektr energetikasida, gaz sanoati va boshqa barcha sohalarda qo‘Uaiiilyapti. Bu tizim energiya nazorati va hisoblash avtomatik tizimi (ENHAT) (ACKY — aBTOMaTH^ecKaa cncrc\ia Kompojia h VMcra) deb ataladi. Hozirgi vaqtda avtomatik nazorat va hisoblash tizimlarmmg ikki turi qoilaniladi. Birinchi turdagi tizim faqat gaz, suyuqliklami qazib chiqaruvchi yoki elektr energiyani ishlab chiqaruvchi, qisqa qilib aytganda sotuvchi va iste’molchi orasidagi tovar-pul munosabatlari uchun qo‘llaniladi.
O’zbekistonda «Alfa» va «Alfa-Plyus» savdo tamg‘asi bilan ishlab cliiqarilgan nazorat-o'lchov avtomatik tizimi, gaz va elektr taqsimlash tarmoqlarida, sanoat korxonalarida va hokazolarda qoTlanilyapti.
|
| |
Pasayuvchi va ko‘tariluvchi loyihalash

mavjud. Pasayuvchi loyihalashda tizim uning elementlari hali
aniqlanmagan sharoitda ishla
nadi,
ya‟ni uning imkoniyatlari va xossalari haqidagi ma‟lumot taxminiy tavsifga ega. Ko„tarilu
vchi
loyihalashda aksincha elementlar tizimdan oldin loyihalanadi, natijada elementlarga bo„lgan tala
blar
taxminiy tavsifga ega bo„ladi. Ikkala holda ham to„liq boshlang„ich informatsiya yo„qligi
tufayli
optimal texnikaviy natijalarga erishishning potentsial imkoniyatidan chetga og„ish bo„ladi.
Lekin
loyihalashga blokli-
ierarxik yondoshuvda bunday og„ishliklarning bo„lishi
muqarrar va murakkab
ob‟yektlarni loyihalashda blokli-
ierarxik yondoshuvga boshqa muqobil yondoshuv mavjud emas.
Shu sababli, blokli-ierarxik loyihalash natijalarining optimalligini texnikaviy-
iqtisodiy ko„rsatkichlar
(ular, xususan, o„z ichiga loyihalashga ketadigan moddiy va vaqt sarflarni oladi)
nuqtai-
nazaridan
ko„rish lozim.
Tashqi va ichki loyihalash. Pasayuvchi loyihalashda
k-ierarxik
darajadagi elementlarni
ishlash uchun TT ta‟rifi ushbu darajadagi loyihaviy protseduralarga kiradi. Yuqori ierarxik
darajadagi tizim yoki ko„p qo„llanishlarga mo„ljallangan unifikatsiyalashgan elementlar tizimi u
chun
TT ishlash boshqacha bo„ladi. Bu erda TT ishlash loyihalashning mustaqil bosqichi bo„la
di va
ko„pincha
tashqi loyihalash deb ataladi. TTning ta‟riflari bo„yicha ob‟yektni loyihalash bosqich
lari,
undan farqli ravishda,
ichki loyihalash deyiladi.
Tashqi loyihalashning asosi – texnikaning zamonaviy holatini, texnologiyaning imkoniyatlarini
to„g„ri hisobga olish hamda ob‟yektning hayotiy siklidan kam bo„lmagan
vaqt davomida
ularning
rivojlanishini to„g„ri prognoz (bashorat) qilishdir. Texnologik omillar bilan bir qatorda iqti
sodiy
ko„rsatkichlarni loyihalash va tayyorlashning narxi va muddatlarini
ham hisobga olish zar
ur.
Masalaning holati va ilmiy-
texnikaviy progress istiqbollarini o„rganish (tadqiqot qilish)
asosida
ekspertlar guruhi tizimga TTning birlamchi variantini shakllantirishadi. Shakllantirilgan TT bajar
ila
olishini baholash va uni tuzatish bo„yicha tavsiyalar ichki loyihalash protseduralari yorda
mida
olinadi.
Maxhinasozlik va metallarni qayta ishlashda elektr energiya sarfi

|
Maxhinasozlik va metallarni qayta ishlashda elektr energiya sarfi
|
bet | 10/72 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,06 Mb. | | #230781 |
Bog'liq Elektr tarmoqlari. texnikumMaxhinasozlik va metallarni qayta ishlashda elektr energiya sarfi. Metallarni qirquvchi yirik stanoklarning bosh yuritmalarining quvvati 300kVt atrofida bo‘lganda, ularning elektryuritmalarining umumiy quvvati 1000kVt dan ortadi. Umumiy mashinasozlik stanok-larining o‘rtacha quvvati 510 kVt atrofida o‘zgaradi, kuchlanishi380 V, f=50 Gs. Og‘ir mashinasozlik sexlarida 660 V kuchlanish qabul qilish maqsadga muvofiq.
Ishlash tartibi har xil. Elektr ta'minotidagi ishonchlilik darajasi bo‘yicha iste'molchilar ikkinchi toifaga tegishli.
Temirni shtampalovchi mashinalar va presslar. Ishlash sharoiti-ga qarab, krivoship presslarining quvvati 500 kVt gacha yetishi mumkin. Gidropresslar, nasos stansiyasining motorlari quvvati2501500kVt ni tashki letib, nasos stansiyasining umumiy quvvati esa 1012MVt va undan ortiqbo‘lishi mumkin. Bu uskunalarni o‘zgaruvchan tok yuritmasi f=50Gs va U=380,660,6000,
10000 V ishlaydi. Ishonchlilik darajasi bo‘yicha asosan ikkinchi toifaga tegishlidir.
Shtampalovchi mashinalar va presslar ishlash holati bu salt ishlash keskin ko‘payuvchi bo‘ladi
Elektr asbob. Nominal quvvati 0,2 dan 2 kVt gacha. Kuchla-nish 1236 V. Elektr asbobni ishlatish uchun yuqori chastotadan foydalaniladi(200Gs).
Ishlash tartibi qisqa vaqtli va qaytariluvchi qisqa vaqtli, ikkinchi toifaga tegishli bo‘ladi.
Bu guruhdagi iste'molchilarga turli xil qo‘l mexanizatsiyalangan asboblar: drellar, shilifovalkalar, arralar, gayka buraydigan kalitlar kiradi. Ayrim asboblarning nominal quvvati uncha kata emas 0,21 dan 1,520kVt gacha. Elektr asbo bilan ishlash juda xavfli. Shuning uchun ishchi kuchlanish 36V dan ortmaydi. O‘ta xavfli xonalarda esa 12 V dan ortmaydi. Ish rejimi qisqa vaqtli vatakroriyqisqavaqtli.Ishonchliligidarajasibo‘yichaikkinchitoifagategishli.
Tekstil va yengilxanoatda elektr energiya sarfi.
Tekstilvayengilsanoatiningelektriste'molchilari, asosan, juda katta miqdordagi, kichik quvvatlielektr iste'molchilari bilan xarakterlanadi. Paxtani ip qiluvchiuskunalarningquvvatiP=0,630kVt,motornibo‘yovchiuskunalarnikiP=0,25150kVt,junnitituvchiuskunalarnikiP=0,2744kVtvaboshqalar.
Yuqorichastotadaishlovchi,kattatezlikdagimexanizmlarkengko‘lamdaishlatiladi.Ishlashtartibi,asosan,uzluksiz.Ishonchlilikdarajasibo‘yichaikkinchitoifa.Bo‘yashfabrikasibirinchitoifaliiste'molchihisoblanadi.
Qurilixhmateriallariniixhlabchiqarixhxanoati.Bungasement,oyna, temir-beton buyumlari, g‘isht va boshqa ishlab chiqaruvchizavodlar kiradi. Asosiy iste'molchilarning quvvati: aralashtiruv-chilar uchun 55 kVt gacha, sement tegirmonlariniki 1800 kVtgacha, ventilyatorlar, maydalovchi, kompressorlarniki 3001600kVtoraliqdabo‘ladi.
Iste'molchilarningkuchlanishi380V.Kattaquvvatliyuritma-larniki610kV.
Ko‘pchilikmexanizmlardoimiytartibdaishlaydi.Birinchitoifaliiste'molchilar:sementzavodlari,pechlarininguzatmalari,kompressor,ventilyatorlar,nasoslar,oynatayyorlashmexa-nizmlari.
|
| |