Tayanch suz va iboralar - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

Tayanch suz va iboralar:
Tizim; ob’ektlar, xususiyat; aloqalar; axborot tizimlari; axbo-rot tizimlarining sifat jihatlari; tizimning bo‘linishi; tizimlar tasnifi; avtomatlashtirilgan va avtomatlashtirilmagan tizimlar.
Takrorlash uchun savollar.
1. Tizim deganda nimani tushunasiz?
2. Ob’ekt, xususiyat va aloqalarning ta’rifini keltiring.
3. Tizimlar qanday omillar asosida tasniflanadi?
4. Tizimning bulinishi deganda nimani tushunasiz?
5. Qanday turdagi tizimlarni bilasiz?
1.2 - §. BOSHQARUV TIZIMI
Ishlab chiqarish va iqtisodiy ob’ektlarning mavjudligi jamiyatning u yoki bu ehtiyojlarini qondirish bilan belgilanadi. Har bir bunday ob’ekt o‘zgaruvchan muhit (davlat boshqaruv organlari, boshqa ob’ektlar) bilan muayyan munosabatlarda bo‘ladi va o‘zaro ta’sirning mavjudligini hamda o‘z vazifasining bajarili-shini ta’minlaydigan ko‘plab turli elementlardan tashkil topadi.
Qo‘llanmada bundan keyin, hajm, mulkchilik shakli, tashkiliy-huquqiy maqomidan qatiy nazar, istalgan ob’ekt tashkilot deb yuritiladi.
Tashkilot – bu yon-atrofdan zahiralar oladigan va ularni o‘z faoliyati mahsulotlariga aylantiradigan barqaror rasmiy ijtimoiy tuzilmadir. Barcha tashkilotlarda bir qator umumiy xususiyatlar, shuningdek ko‘plab individual o‘ziga xosliklar mavjud.
Tashkilotning muhit bilan o‘zaro ta’siri natijasida turli xil o‘zgarish-lar yuz beradi. Bu o‘zgarishlar bir-biriga o‘ta qarama-qarshi ikki shaklga ega bo‘lishi mumkin. Bular: degradatsiya (tashkilotning murakkablashuvi, axborotning jamlanishi), ya’ni tashkilotning yemirilishi hamda rivojlanishi. Bundan tashqari, tashkilot va muhit o‘rtasida vaqtinchalik muvozanat ham bo‘lishi mumkin, shu tufayli tashkilot bir qancha muddat o‘zgarmay qoladi yoki faqat teskari o‘zgarishlarga uchraydi. Tashkilotda bu o‘zgarishlar boshqarish zururiyatini yuzaga keltiradi. Boshqacha qilib aytganda, maqsadga yo‘naltirilgan ta’sir ko‘rsatadi.
Boshqarish – bu o‘ta muhim funksiya, usiz hech bir tashkilot maqsadga yo‘naltirilgan faoliyat yurita olmaydi. Boshqarishning maqsadi raqobat ko‘rashida omon qolish, ko‘proq foyda olish, muayyan bozorlarga chiqish va hokazolardir.
Boshqarish aniq bir tashkilotlarning o‘ziga xosligi va boshqarish maqsadlariga bog‘liq, holda ularni barqarorlashtirish, sifat belgilarini saqlash, muhit bilan iqtisodiy muvozanatni ushlash, tashkilotni takomillashtirishni va u yoki bu foydali samaraga erishishni ta’minlashga imkon beradi.
Boshqarishni amalga oshirish alohida vazifa sanaladi. Uni bajarish uchun tashkilotning ayrim elementlari ixtisoslashadi. Shu bois ham tashkilot doirasida boshqariladigan jarayon (boshqarish ob’ekta) va boshqaruvchi qism (boshqaruv organi)ni ajratib kursa-tish mumkin. Ularning yig‘indisi boshqaruv tizimi sifatida belgilanadi.
Boshqariladigan ob’ekt kirish oqimlarini (masalan, xom-ashyo, materiallar) chiqish mahsulotlariga (tayyor mahsulot) aylantirish bo‘yicha operatsiyalar yig‘indisini bajaradi.
Boshqaruvchi qism oldiga qo‘yilgan maqsadga erishish jarayonida boshqariluvchi ob’ektni tashkil etish uchun zarur bo‘lgan operatsiyalar yig‘indisini bajaradi.
Axborot konturi. Boshqaruvchi qism boshqariluvchi jarayonga muayyan ta’sir ko‘rsatadi. Boshqaruvchi qism boshqaruvni amalga oshirishi uchun unga boshqariladigan jarayonni boshqarish maqsadida aniq holatini qiyoslash talab etiladi, chunki shu bois boshqariladi-gan jarayon boshqaruvchi qismga ta’sir ko‘rsatadi. Ikkala qismning bir-biriga o‘zaro ta’siri axborotni uzatish shaklida amalga oshiriladi. Shu tariqa boshqaruv tizimida doimo yopiq axborot konturi mavjud bo‘ladi (1.2-rasm).
|