nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tahlil natijalarini umumlashtirish va rasmiylashtirish bosqichi

|
Tahlil natijalarini umumlashtirish va rasmiylashtirish bosqichi
|
bet | 47/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49Tahlil natijalarini umumlashtirish va rasmiylashtirish bosqichi. Bu bosqichda o‘rganilayotgan iqtisodiy jarayon yakunlanadi va ma’lum bir o‘zgarishlarga baho beriladi hamda tahlilga yakun yasaladi. Bundan tashqari ushbu bosqichda ham quyidagi ishlar amalga oshirilishi lozim bo‘ladi:
korxona faoliyati natijalarining o‘zgarish sabablarini aniqlash;
korxona faoliyatini yaxshilanish rezervlarini jamlash;
aniqlangan rezervlardan foydalanish tadbirlarini belgilash;
tahlil natijalarini hisoblash va hisobotda ifodalash.
Tahlil natijasida ilg‘or g‘oya va tajribalarni amaliyotda qo‘llash shart-sharoitlarini ko‘rsatib berish hamda ularni amaliyotga tatbiq etish bosqichi. Mazkur bosqichda tahlil natijasida aniqlangan imkoniyatlarni korxona faoliyatiga qo‘llash yo‘llari ko‘rsatib beriladi, tavsiyalar beriladi, aniqlangan ilg‘or g‘oya va tajribalarni amaliyotga tatbiq etishni ko‘rsatib beradi va ularning haqiqatda kelgusida bajarilishi nazorat qilib boriladi.
Iqtisodiy tahlil jarayonida foydalaniladigan axborot manbalari
Korxonalarni to‘g‘ri va oqilona boshqarish uchun turli-tuman ma’lumotlar tizimidan foydalanish zarurki, ular orqali to‘g‘ri boshqaruv qarorlari qabul qilinishi mumkin. Ma’lumotlar deyilganda iqtisodiy hodisalar, voqealar va xo‘jalik jarayonlarini tegishli manbalar orqali aks ettirish, ularni qayta hisoblash va o‘rganish, hamda qiziquvchi tashkilot- larga uzatish tushuniladi.
Tahlil uchun kerakli bo‘lgan ma’lumotlarni mazmuniga qarab quyidagi turlarga ajratish mumkin:
Iqtisodiy ma’lumotlar.
Huquqiy-me’yoriy ma’lumotlar.
Ilmiy- texnikaviy ma’lumotlar.
Tabiiy- ekologik ma’lumotlar.
Tahlil jarayonida foydalaniladigan boshqa ma’lumotlar. Iqtisodiy ma’lumotlarni biznes-reja, turli xil axborot manbalar,
texnologik ma’lumotlar, operativ-texnik, me’yoriy va hisob hujjatlari tashkil etadi. Bu manbalar tahlilda eng ko‘p foydalaniladi.
Huquqiy-me’yoriy ma’lumotlarga esa respublikamizda amal qila-
yotgan barcha qonunlar, me’yoriy hujjatlar va normativ aktlarda rasmiylashtirilgan axborotlardan foydalanish tushuniladi.
Ilmiy-texnikaviy ma’lumotlar, eng yangi taraqqiyot, jahondagi o‘zgarishlar, fan va texnika yutuqlarini o‘zida mujassam etgan axborot- lardir. Bu axborotlar tahlil uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Tabiiy-ekologik ma’lumotlar, tabiat, yer, iqlim va boshqa ekologik omillarni mujassamlashtirgan axborotlarni iqtisodiy tahlilda muhim manba sifatida o‘rganiladi.
Boshqa manbalarga esa, iqtisodiy, huquqiy, ilmiy-texnikaviy, ta- biiy-ekologik manbalarda aks etmagan ma’lumotlar tushunilib, bunga ommaviy axborot vositalari, gazeta va jurnallardagi, radio va televi- deniyadagi keltirilgan axborotlardan foydalanish tahlil uchun muhimdir. Ko‘plab manbalarni tahlil jarayonlarida qo‘llash ularning mazmunini boyitishga, boshqaruv qarorlarini xolisona bo‘lishini va korxonalarni bozor iqtisodiyoti sharoitida faol qatnashishiga imkon yaratadi.
|
| |
Sh. A. Saipnazarov biznes matematika - bet 54

154
holda ham, risk kamayishini ko„ramiz. Yuqorida qaralgan misolda bir turdagi
qog„ozdan to„rt tur qog„ozga o„tganda o„rtacha
kvadratik chetlanish
%
50
%
100
4
1
ga,
Bir tur qog„ozdan sakkiz tur qog„ozga o„tganda esa
%
65
%
100
8
1
ga kamayadi.
O„rtacha kvadratik chetlanish va qog„oz turlarining soni orasidagi
bog„lanish quyidagi rasmda ko„rsatilgan.
14.1.1-rasm
Olingan bu natijalar, ya‟ni o„rtacha kvadratik chetlanishni savatning tashkil
etuvchilariga bog„liq holda o„zgarishi faqat dispersiya o„zgarmas bo„lgan
holda
emas, balki umumiyroq bo„lgan hollarda ham o„rinli bo„lishi ravshandir.
Endi savat tarkibi o„zgarganda daromad va risk qanday o„zgarishini
ko„ramiz. Buning uchun (14.1.2) va (14.1.3) formulalarga qaytamiz va ularni faqat
ikki tur qog„ozlar uchun (
Mustaqil yechish uchun misollar

|
Mustaqil yechish uchun misollarBog'liq Biznes matematikaMustaqil yechish uchun misollar
1. Postnumerando to„lovlari vaqt bo„yicha bir xil oqimni tashkil etib, uning
birinchi hadi 12 mln. so„m. Har bir keyingi to„lovlar har doim 2 mln. so„mga
ortadi. Yillik foiz stavkasi 20%. To„lovlar muddati 5 yil. Shu ma‟lumotlar bo„yicha
joriy va jamg„arilgan pul miqdorlari topilsin.
2. Qazilma boylik chiqaradigan joyni ekspluatasiya qilishdan keladigan
daromad yiliga 2 mlrd. so„m, ekspluatasiya davri 5 yil, qazib olingan mahsulotni
ortish va ularni sotish uzluksiz bo„lsin deb hisoblab, daromadni jamg„arilgan
narxi 10% stavka bo„yicha diskontirlangandagi joriy qiymat topilsin.
3. Daromadning o„sishi yiliga 10%. Agar
2
%,
10
,
100
n
i
R
yil bo„lsa,
u holda joriy va jamg„arma qiymat topilsin.
4. Abadiy postnumerando renta
3
t
R
mln. so„m va 5 yil muddat sharti
bilan 2 yilga renta muddati o„zgarmagan holda qoldirildi. Foiz stavkasi yiliga 20%
bo„lsa, almashuvchi rentaning hadi topilsin.
5.
3
R
mln. so„m,
4
n
yil,
%
10
i
shart bilan renta to„lovlar o„zgarishsiz
qolgan holda 3 yilga qoldirilgan bo„lsa, yangi muddatni toping?
6. 200 mln. so„m pul 5 yilga 20%ga qarzga berilgan. Bu qarzni to„lash
uchun to„lov fondi tashkil etiladi. Investirlanayotgan narsaga 22% stavka
bo„yicha foiz to„lanadi. Agar fond 5 yilga tashkil etilgan bo„lib, badallar har yil
oxirida bir xil pul miqdorida amalga oshiriladigan bo„lsa, zudlik to„lov miqdori
topilsin.
7. To„lov fondiga yillik postnumerando renta bo„yicha 5 yil davomida pul
tushadi. To„lov miqdori har gal 200 ming so„mga ortib boradi. Qarzni qoplash
momentidagi qarz miqdori 5 mln. so„m bo„lib, badallar 10% yillik stavka bo„yicha
ko„payadigan bo„lsa, to„lov fondini tashkil etish uchun birinchi badal miqdori va
yil oxiridagi jamg„arma topilsin.
8. Uchta postnumerando rentalar – abadiy, yillik rentalar bitta qoldirilgan
postnumerando renta bilan uch yilga almashadi. Shartnoma bo„yicha almashadigan
renta qoldirilganligini hisobga olgan holda 10 yil muddatga ega. Almashuvchi
rentalarning xarakteristikalari
200
;
120
;
100
q
R
ming so„m, ularning muddatlari 5;
10; 8 yil. Agar hisobda murakkab foiz stavkasi 20% deb qabul qilinsa, u holda bu
rentaning boshlang„ich (joriy) qiymati hamda almashuvchi rentalar hadlarining
qiymatlari topilsin.
|
| |
O’zgaruvchi foizlarda jamg’arish

109
t
0
1
2
3
4
t
i
)
1
(
1
2
4
8
16
,
2
)
0
(
)
(
t
S
t
S
so„m
3
10
250
5
10
5
6
10
6
10
2
6
10
4
Katta inflyatsiya davrlarida omonatchi bilan kelishgan holda bank o„zining
murakkab foiz bo„yicha stavkalarini tez-tez o„zgartirib turadi.
Bunday holdagi
o„zgarib turuvchi stavkalarni murakkab foizning qalqib turuvchi stavkalari deb
yuritiladi. Bu holda qo„shilgan umumiy pul miqdorini aniq hisoblab bo„lmaydi.
Ba‟zi hollarda ustama haq yozilishining biridan ikkinchisiga o„tishi shartnomada
qarab chiqiladi (oldindan foiz stavkalarini belgilagan holda).
Agar kelishilgan
holdagi foiz stavkalari
k
j
j
j
,...,
,
2
1
va shu stavkalar bo„yicha ustama haq yozilish
davrlari mos ravishda
k
n
n
n
,...,
,
2
1
bo„lsa, u holda
butun davr mobaynidagi
jamg„arma koeffitsiyenti
k
n
k
n
n
j
j
j
)
1
(
...
)
1
(
)
1
(
2
1
2
1
(2.1.12)
formuladan topiladi.
Murakkab o„zgariuvchi foizda jamg„arish.
k
n
k
n
n
j
j
j
P
S
)
1
(
...
)
1
(
)
1
(
2
1
2
1
3-misol
. Birinchi yil kvartalda ssuda bo„yicha foiz stavkasi 30%
va plyus
2% marjinal xarajat (komission xarajatlar uchun to„lov) va ikkinchi yilning
birinchi yarim yilida 40% va plyus marjinal xarajat 3%ni
tashkil etsa, u holda
jamg„arma koeffitsiyenti quyidagiga teng bo„ladi:
208
,
6
045
,
2
036
,
3
45
,
1
32
,
1
2
4
.
Daromad dispersiyasini minimallashtirish

162
Aytaylik, QQSh turli mumkin bo„lgan
m
i
,
,
2
,
1
qarorlarni qarab
chiqayotgan bo„lsin. Holat noaniq, faqat
n
i
,
,
2
,
1
variantlar ma‟lum. Agar
j
–
nchi holat uchun
i
– nchi qaror qabulm qilinsa, u holda QQSh tomonidan
boshqarilayotgan firma
ij
q
daromad oladi.
ij
q
Q
daromadlar matritsasi deb
yuritiladi. QQSh qanday qarorni qabul qilishi kerak, ya‟ni uning riskka munosabati
qanda degan savol tug„iladi. Aytaylik, bizga
i
– nchi qaror olib keluvchi riskni
baholash talab qilinayotgan bo„lsin. Bizga real holat noma‟lum. Agar biz uni
bilsak, u holda biz eng katta daromad olib keluvchi qarorni qabul qilgan bo„lardik.
agar
j
– nchi holat eng katta
ij
j
q
q
max
daromad olib keladigan bo„lsa, u holda
qaror qabul qilingan bo„lardi. Biz
i
– nchi qarorni qabul qilib
j
q
daromadni olishga
risk qilamiz.
ij
r
R
- matritsa riski deb yuritiladi.
ij
j
ij
q
q
r
14.3-misol. Daromad matritsasi
8
2
4
1
10
3
5
8
12
4
3
2
4
8
2
5
Q
berilgan. Risklar matritsasini tuzamiz.
12
;
8
,
5
,
8
max
4
3
2
1
1
q
q
q
q
q
i
i
Bundan risklar matritsani ushbuga tengligi ko„rinadi.
4
6
1
7
2
5
0
0
0
4
2
6
8
0
3
3
R
Noaniqlik sharoitida qaror qabul qilish qoidalarini qarab chiqamiz.
Vald qoidasi.
Bu qoidada
i
–nchi qarorni qabul qilishda eng yomon holatni,
ya‟ni eng kam daromad keltiradigan holat qaraladi
ij
j
i
q
a
min
hamda eng
0
i
a
daromadli
0
i
qarorni qabul qilamiz. Shunday qilib, Vald qoidasi
0
i
qarorni qabul qilib
ij
i
i
i
i
i
q
a
a
min
max
max
0
ni taklif qiladi. 14.3-misolda Vald qoidasi bo„yicha
1
,
3
,
2
,
2
4
3
2
1
a
a
a
a
3
1
,
3
,
2
,
2
max
. Demak, Vald qoidasi bo„yicha 3-nchi qaror qabul qilinadi.
Sh. A. Saipnazarov biznes matematika - bet 53

152
XIV-bob. Daromad dispersiyasi 14.1. Investorning diversifikasiyasi va daromad dispersiyasi Riskni kamaytirish uchun diversifikatsiya nima berishini va bu maqsadga
qanday sharoitda erishishni aniqlaymiz. Buning uchun tahlil obyekti sifatida
qimmatbaho qog„ozlar savatini qabul qilamiz. Biz oldingi mavzuda uzoq muddatli
moliyaviy operatsiyalarda tavakkalchilikning o„lchovi sifatida keng tarqalgan
o„lchov – vaqt bo„yicha daromad dispersiyasi ekanligini ta‟kidlagan edik.
Savatni diversifikatsiyalash har qanday sharoitda to„g„ri tatbiq etilsa, daromad
dispersiyasi albatta kamayadi. Agar savatning har bir komponenti (qaralayotgan
masalada qimmatbaho qog„oz turi) qandaydir daromad dispersiyasi orqali
xarakterlanadigan bo„lsa, u holda savatdan keladigan daromad uning tarkibini
aniqlovchi dispersiyaga ega bo„ladi. Shunday qilib, savat tarkibini o„zgartirib,
daromadning jamg„arma dispersiyasini o„zgartirish, ba‟zi hollarda esa uni
minimum holatga keltirish mumkin.
Faraz qilaylik,
n x il qimmatbaho qog„ozlardan iborat bo„lgan savat mavjud
bo„lsin.
i turdagi bitta qog„ozdan keladigan daromad
i d ni tashkil etsin. Bunday
holda jamg„arilgan
A daromad ushbuga teng:
i i i d a A (14.1.1)
bunda
i a i turdagi qog„ozlar miqdori. Agar
i turdagi qog„ozdan keladigan
daromad
i d o„rtacha daromadni ifoda etsa, u holda
A savatdagi qog„ozlardan
keladigan o„rtacha daromadni ifoda etadi. Aytaylik, turli qog„ozlardan keladigan
daromadlar ko„rsatkichi statistik erkli (boshqacha aytganda, bir-birini
korrelyasiyalamaydigan) kattaliklardan iborat bo„lsin. Savatning daromad
dispersiyasini
D bilan belgilaymiz, u holda
n i i i D a D 1
2
,
(14.1.2)
bunda
i D i
turdagi qog„ozlardan keladigan daromad dispersiyasi,
n qimmatbaho qog„ozlar turlarining soni.
Faraz qilaylik,
i a savatdagi
i turdagi qog„ozning ulushini xarakterlasin,
ya‟ni
1
,
1
0
i i a a Alohida qog„ozlarning statistik nuqtai nazardan bog„liq daromad
ko„rsatkichlari uchun jamg„arilgan daromad dispersiyasini quyidagi formuladan
topamiz:
j i ij j j i i n i i i r a a D a D
2
1
2
(14.1.3)
153
Bu yerda
i D i
turdagi qog„ozlardan keladigan daromad dispersiyasi,
i r ij
va
j turdagi qog„ozlardan keladigan daromadlar korrelyasiyasining koeffitsiyenti,
Baxtsiz hodisalarni maxsus tekshirish

36
Baxtsiz hodisalarni maxsus tekshirish.
1. Quyidagi hodisalar maxsus tekshiriladi:
- bir vaqtning o`zida ikki yoki undan ziyod, guruhiy baxtsiz hodisalar;
- o`lim bilan tugagan baxtsiz hodisalar;
- oqibati og’ir baxtsiz hodisalar;
2. Guruhiy, o`lim bilan tugagan va oqibati og’ir baxtsiz hodisa to`g’risida
ish beruvchi darhol xabar berishi kerak:
- davlat mehnat texnika nazoratchisiga;
- yuqori turuvchi xo`jalik organiga;
- hodisa yuz bergan joydagi prokuraturaga;
- xodimni ishlashga yuborgan tashkilotga;
- “O`zsanoatkontexnazorat”ga (uning nazorati ostidagi korxonada yuz bergan bulsa);
- viloyat kasaba uyushmalari kengashiga;
3. Guruhiy o`lim bilan tugagan va oqibati og’ir baxtsiz hodisani, viloyat
mehnat boshqarmasi buyrug’iga asosan quyidagi tarkibdagi komissiya maxsus
tekshiradi:
Rais - viloyat (bosh) davlat texnika nazoratchisi yoki ”O`zsanoatkontexnazorat”
davlat qo`mitasi vakili;
A`zolar - yuqori turuvchi tashkilot vakili, ish beruvchi, kasaba uyushmasi qo`mitasi
va ularning mehnat texnika nazoratchilari.
“O`zsanoatkontexniknazorat” davlat qo`mitasi organi nazorati ostidagi korxonalarda
yuz bergan guruhiy, o`lim bilan tugagan va oqibati og’ir baxtsiz hodisalarni
tekshiruviga, komissiya raisi qilib shu organ vakili tayinlanadi.
-2 yoki 4 kishining o`limi bilan tugagan baxtsiz hodisalarni maxsus tekshirish mehnat
vazirligi buyrug’iga asosan tuzilgan komissiya tomonidan tekshiriladi:
-Besh yoki undan ziyod kishi o`lgan baxtsiz hodisalar, Vazirlar Mahkamasining qarori
asosida tuzilgan komissiya tomonidan tekshiriladi.
4. Maxsus tekshirish komissiyasi 15 kun mobaynida baxtsiz hodisani tekshirib chiqadi
va maxsus tekshirish dalolatnomasini tuzadi.
|
Korxonalarning yong’in va portlash xavfi bo`yicha darajalari

149
qizdirilgan suyuqliklar va changlar binoda bosim 5 KP. dan ko`proq
miqdorda
to`planib, portlovchi aralashma hosil qilishi mum-kin bo`lgan korxonalar kiradi.
- V darajali korxonalarga yong’inga xavfli bo`lgan, bug’, harorati bo`lgan suyuqliklar,
shuningdek, bir-biri bilan, havodagi kislorod suv bilan
birikkan holda yonuvchi
moddalar va qattiq yonuvchi jismlar bilan ish olib boradigan korxonalar kiradi.
- G darajali korxonalar, yonmaydigan jism va materiallarga, qizdirib, cho`g’lantirib va
eritib ishlov berish jarayonida issiqlik, uchqun va alangalar chiqishi mumkin bo`lgan,
qattiq, suyuq, va gazsimon moddalar yoqilg’i sifatida ishlatiladigan korxonalar kiradi.
- D darajali korxonalarga, yonmaydigan jismlar va
materiallarga sovuq ishlov
beradigan korxonalar kiradi. Mashinasozlik sanoat korxonalari,
qurilish sanoat
korxonalari kiradi. YOng’in va portlash darajasi korxonani loyihalash va ishga
tushirish vaqtida har bir vazirlik tasdiqlagan ro`yxat bo`yicha aniqlanadi.
Qattiq moddalarning yonish va yong’inga xavflilik xususiyatlari

147
Qattiq jismlarning yonish xususiyati deganda uning qizdirish natijasida parchalanib,
yonuvchi gazsimon va bug’simon moddalar hosil qilinishi tushuniladi.
YOnuvchi moddalarning mana shu parchalanish holati ularning uchuvchi qismi deb
ataladi.
Uchuvchi qismning yonish qonuniyatini o`rganishda gazsimon moddalarning yonish
qonuniyatlarini qo`llash mumkin. Masalan, quruq moddalarni qizdirib haydash yo`li
bilan gazga aylantirish mumkin, haydashdan keyin hosil bo`lgan yoki qolgan qoldiq
koks qoldig’i deb yuritiladi.
Koks qoldig’ining yonish jarayoni gazsimon moddalarning yonish jarayonidan
birmuncha farq qilsada, ammo o`z-o`zidan alangalanishning issiqlik nazariyasini bu
koks qoldiqning yonish jarayonini tushuntirish uchun qo`llash mumkin. Qattiq
moddalarning yong’inga xavflilik xususiyati 1 kg qattiq modda yonganda ajralib
chiqadigan issiqlik miqdori, o`z-o`zidan alangalanish, yonib bitish tezligi va material
yuzasida yonishning tarqalishi bilan ifodalanadi.
Qattiq jismlarning yonish harorati yonganda hosil bo`ladigan issiqlik miqdori va
yoyish mintaqasiga kelayotgan havo miqdoriga bog’liq. 1 kg qattiq yoki suyuq
yoqilg’i yonishi uchun kerak bo`ladigan havo miqdorini quyidagicha hisoblash
mumkin. Ma`lumki, har qanday yonuvchi modda tarkibida uglerod, oltingugurt,
vodorod va kislorod bo`ladi.
Mana shu moddalar tarkibidan kelib chiqib, 1 kg jismning yonishi uchun sarflanadigan
havo miqdorini hisoblash mumkin.
Haqiqatda esa yonish va qizish natijasida, qattiq jismlarning yonishi uchun havo
almashish konvektsiya hodisasiga qo`ra yonish mintaqasiga nazariy jihatdan kerak
bo`ladigan havoga nisbatan ko`proq havo oqimi keladi.
Haqiqatda sarflangan havo miqdorining nazariy jihatdan hisoblangan havo miqdoriga
nisbatan ortiqcha havo koeffitsienti deb yuritiladi
YOng’in vaqtida bu koeffitsient, diapazon nihoyatda katta bo`lib, 2-20 gacha
o`zgaradi.
Etarli bo`lmagan havo muhitida yonish to`liq bo`lmaydi.
Bunda hosil bo`lgan yong’in mahsulotlari (SO, qurum, spirtlar) yana yonish
qobiliyatiga ega bo`ladi
Bunday mahsulotlar oz miqdorda bo`lsada tutun tarkibida ham bo`ladi.
Bizning vazifamiz yong’in haqida asosiy tushunchalar berish bilan birga unga qarshi
samarali kurash olib borish, yong’inni o`chirishda qo`llaniladigan birlamchi vositalar,
har xil tadbirlar bilan tanishtirishga qaratilgan
CHanglarning yonish va portlash xususiyatlari, tozalash usullari

148
zichlik 1350 g/m
3
va 2200 g/m
3
) bilan birga bunday changlarni portlatib yuborish
uchun katta quvvatdagi yondiruvchi impul’s zarur.
Portlashning boshlang’ich fazasida havo tarkibidagi eng mayda zarralar alangalanadi
va ularning ajratgan issig’ida kattaroq zarralar alangalanadi, shundan keyin zichligi
etarli bo`lsa, alangalanish hajmiy tus oladi va portlashga olib keladi.
SHunga uchun ham zichlikning quyi chegarasi asosida changlarning yong’inga va
portlashga xavfliligi aniqlanadi.
Portlashga xavfli changlar darajasiga zichligi 65 g/m
3
gacha bo`lgan, alangalanish
quyi chegarasiga to`g’ri kelgan changlar kiritiladi (oltigugurt changi, un changlari va
boshqalar shular jumlasiga kiradi).
Agar alangalanishning quyi chegarasi 65 g/m
3
dan ortiq zichlikka to`g’ri kelsa, ular
yong’inga xavfli changlar toifasiga mansub bo`ladi (tamaki, yog’och changi).
Korxonalarda havoni changdan tozalash uchun har xil chang tutqich qurilmalar
ishlatiladi. Ularning ish uslubi, ko`rinishi, o`lchamlari va changni tutish imkoniyatlari
ham turlicha. SHuning uchun ham changni fizik o`lchamlari va kimyoviy
xususiyatlariga qarab kerakli chang tutqich qurilmalari tanlab olinadi.
Ishlab chiqarishda foydalanish uchun tavsiya qilingan chang tutqich qurilmalarni
tozalash bo`yicha dag’al va mayin tozalagichlarga ajratiladi va quyidagi guruhlari
mavjud:
-Quruq mexanik chang ushlagichlar;
-Ho`l chang ushlagichlar;
-Elektr zaryadlovchi chang tutqichlar, filtr qurilmalar, aralash guruhlari ishlatiladi.
Tuzilish jihatidan juda oddiy va foydalanishi, oson bo`lgan qurilma mavjud bo`lib,
chang tutqich kamera deb nomlanadi.
Binolarga tozalagichlardan unumli foydalanishdan maqsad, bino havosi tozalanadi va
portlash xavfsizliga ta`minlanadi.
Iqlim ko`rsatkichlari va uning inson salomatligiga ta`siri

|
Iqlim ko`rsatkichlari va uning inson salomatligiga ta`siriBog'liq 5b27936d71643
2.Iqlim ko`rsatkichlari va uning inson salomatligiga ta`siri.
Ishlab chiqarish muhitida iqlim sharoitini ifodalovchi ko`rsatkichlar, havoning
harorati, nisbiy namligi, havo bosimi va havoning harakat tezligidan iborat bo`lib,
hammasi birgalikda kishining ish qobiliyatiga, mehnat unumdorligiga va inson
organizmidagi biologik o`zgarishlarga katta ta`sir ko`rsatadi
Inson tanasidagi doimiy mo``tadil harorat, modda almashuv jarayoni tufayli markaziy
nerv a`zosining faoliyati orqali boshqarib turiladi.
Inson uchun orombaxsh, mo``tadil iqlim sharoiti deganda, yuqorida aytilgan havo
o`lchamlarining o`zaro mutanosibligi tushuniladi. Bu mutanosiblik odam tanasida
harorat almashuvi reaktsiyasini hech qanday zo`riqishsiz kechishini hamda o`zida
huzur-halovat sezishi va shu bilan birga ishchanlik qobiliyatini yuqori bulishligini
ta`minlaydi.
Ma`lumki haroratning 18-25
0
S, nisbiy namlikni 40-70% va bosimning 740-760mm.
sm ustunida bulishi, odam tanasi va uni o`rab turgan havo o`rtasidagi harorat
almashinuvi jarayoniga kuchli ta`sir ko`rsata olmaydi, chunki bunday sharoitda
muhitlar o`rtasidagi issiqlik almashinuvi mufassal va qoldiqsiz ko`chadi, ya`ni tanadan
chiqayotgan issiqlik tezligi uning havoga singib ketish tezligiga teng holda
almashinadi. Agar havoning holatida bunday mutanosiblik buzilsa, shu muhitda
ishlayotgan odamning salomatligida ham o`zgarish paydo buladi.
Muhitning harorati 18-25
0
S bulganda odam tanasidan chiqayotgan issiqlik nurlanish
yoki harorat almashinuvi qonuni asosida havoga quruq g’ubor holatiga sekin tarqaladi,
30
0
S dan yuqori haroratda esa bug’lanish sodir buladi, ya`ni tanadagi ortiqcha issiqlik
mushaklardan sizib chiqayotgan quvvat ta`siridan yo`l-yo`lakay to`qimalardagi tuz
eritmalarini yuvib, teri sirtida ter shaklida paydo buladi.
Muhitning harorati oshgan sari tananing issiqlik uzatish qobiliyati susayib boradi,
bug’lanish jarayoni esa to`xtovsiz ortib boradi, natijada organizm tez holsizlana
boshlaydi. Agar havodagi nisbiy namlik 80 foizdan ortib ketsa tanadan ajralib
41
chiqayotgan terning bug’lanishi qiyinlashadi va natijada tana bilan muhit o`rtasidagi
harorat almashuvi buziladi.
Agar havo harakati tezligi oshib ketsa tana bilan havo o`rtasidagi harorat tafovuti
keskin orta boradi, shu sababdan organizm tez soviy boshlaydi, va natijada shamollash
bilan bog’liq xastaliklar kelib chiqadi.
|
| |
Nazorat savollari - Texnika xavfsizligi

151
Rsspublikasi qonunlarida bevosita ko`zda tutilgan.
Har qanday davlatda axborot xavfsizligining huquqiy ta`minoti xalqaro va milliy
huquqiy me`yorlarni o`z ichiga oladi.
Axborot xavfsizligi bo`yicha qonunlarni O`zbekiston Rsspublikasi butun qonunlar
tizimining ajralmas qismi sifatida tasavvur qilish mumkin, xususan:
-
tarkibida axborotlashtirish masalalariga doir me`yorlar bo`lgan konstitutsiya
qonunlari:
-
tarkibida axborotlashtirish masalalariga doir me`yorlar bo`lgan umumiy asosiy
qonunlar (mulk, er osti boyliklari, er, fuqorolar huquqi, fuqarolik, soliq xususida);
-
xo`jalikning alohida tuzilmalariga, iqtisodiyotga, davlat organlari tizimiga tegishli
boshqarish va ularning maqomini aniqlash bo`yicha qonunlar. Bu qonunlar axborot
masalalari bo`yicha alohida me`yorlarni o`z ichiga oladi;
-
munosabatlarning, mutaxassislik sohalarining, jarayonlarning muayyan muhitiga
butunlay tegishli maxsus qonunlar. Bularga axborotlashtirish bo`yicha qonunlar
taalluqli:
-
axborotlashtirish sohasidagi qonun talablarining bajarilishini reglamentlovchi
me`yoriy hujjatlar;
-
qonunlar bilan belgilangan axborotlashtirish sohasidagi me`yoriy hujjatlar;
-
tarkibida axborotlashtirish sohasida qonun buzilishiga javobgarlik me`yorlari
bo`lgan O`zbekistan Respublikasining huquqni muhofaza qilish qonunlari.
Komp’yuter tarmoqlari xavfsizligini ta`minlovchi davlat huquqiy mexanizmining
rivojlanmagan sharoitida korxonaning davlat va xodimlar jamoasi bilan
munosabatlarni huquqiy asosda rostlovchi hujjatlari jiddiy ahamiyatga ega bo`ladi.
Bunday muhim hujjatlar tarkibiga quyidagilarni kiritish mumkin:
-
korxona (firma, bank) ustavi;
-
jamoa shartnomasi;
-
jamoa xodimlari bilan tuzilgan, tijorat siri bo`lgan ma`lumotlar himoyasini
ta`minlash bo`yicha talablarga ega mehnat shartnomalari;
-
ishchi va xizmatchilarning ichki mehnat tartib qoidalari;
-
raxbarlar, mutaxassislar va xizmat ko`rsatuvchi xodimlarning mansab bilan
bog’langan majburiyatlari.
O`smirlar mehnatini muhofazalash

53
tibbiy ko`rikdan o`tgandan keyingina ishga qabul qilinadilar va keyinchalik ular o`n
sakkiz yoshga etganlaridan keyin har yili majburiy tarzda tibbiy ko`rikdan o`tkazib
turilishi kerak. O`smirlarni doimiy ishga 16 yoshdan qabul qilishga ruxsat etiladi,
ayrim hollarda 15 yoshga to`lgan shaxslar ota-onasidan birining yoki ular o`rnini
bosuvchi shaxsning yozma roziligi bilan ishga qabul qilinishi mumkin. YOshlarni
mehnatga tayyorlash maqsadida umumta`lim maktablari, o`rta maxsus kasb-hunar
o`quv yurti o`quvchilarini 14 yoshga to`lganlaridan keyin ota-onasidan birining yoki
ular o`rnini bosuvchi shaxsning roziligi bilan o`smirlarning sog’ligiga va kamol
topishiga ziyon etkazmaydigan va ta`lim olish jarayonini buzmaydigan engil ishlarni
o`qishdan bo`sh vaqtlarida bajarish uchun ishga qabul qilishga yo`l qo`yiladi
(77-
modda).
O`smirlarni ishga qabul qilish
Mehnat kodeksining 241-moddasida
ko`rsatilgan
talablarga rioya etilgan holda bajariladi. 18 yoshga to`lmagan shaxslarni og’ir, zararli
va xavfli mehnat sharoitlarida ishlatish mumkin emas (241-modda).
16 yoshdan 18 yoshgacha bo`lgan o`smirlar uchun bir ish haftasidagi ish soati 36 soat,
15 – 16 yoshda esa 24 soatgacha qisqartiriladi. O`quv yili mobaynida ishlaydigan
o`quvchilar uchun, 14 dan 16 yoshgacha bo`lganlarga 2 soat, 16 dan 18 yoshgacha
bo`lganlarga 3 soat ish soati belgilangan
Bayram va dam olish kunlaridagi ishlar

48
texnika sharoitlari va boshqa sharoitlarga ko`ra ishni to`xtatib turish mumkin
bo`lmagan joylarda, aholiga xizmat ko`rsatish zarurati bo`lgan ishlarda, shuningdek
kechiktirib bo`lmaydigan ta`mirlash va yuk ortish-tushirish ishlarida bayram kunlari
ishlashga ruxsat etiladi (132-modda).
Dam olish va bayram kunlari bajariladigan ishlar uchun kompensatsiya va haq to`lash
Mehnat kodeksining 157-moddasiga muvofiq amalga oshiriladi.
Dam olish vaqti
- xodim mehnat vazifalarini bajarishdan xoli bo`lgan va bunday u o`z
ixtiyoriga ko`ra foydalanishi mumkin bo`lgan vaqtdir.
Xodimga ish kuni davomida dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus berilishi kerak,
bu tanaffus ish vaqtiga kirmaydi. Ishning tugashi bilan keyingi kuni ish boshlanishi
o`rtasidagi kundalik dam olish vaqtining muddati 12 soatdan kam bo`lishi mumkin
emas.
Barcha xodimlarga dam olish kunlari beriladi. 5 kunlik ish haftasida xodimlarga
haftada ikki dam olish kuni, 6 kunlik ish haftasida esa bir dam olish kuni beriladi.
YAkshanba umumiy dam olish kunidir. Xodimlarga 15 ish kunidan kam bo`lmagan
muddatga yillik asosiy ta`til beriladi.
Quyidagi hollarda xodimlar yoshi va sog’ligi hisobga olingan holda yillik uzaytirilgan
asosiy ta`til beriladi:
-18 yoshga to`lmagan shaxslarga - 30 kalendar kun;
-ishlayotgan I va II guruh nogironlariga - 30 kalendar kun.
Ayrim toifadagi xodimlarga ularning mehnat vazifalarining o`ziga xos jihatlari va
xususiyatlarini hamda boshqa holatlarni e`tiborga olib, qonun hujjatlariga muvofiq,
uzaytirilgan ta`tillar belgilanadi.
I b - - Texnika xavfsizligi

I b -
o`rtacha
og’irlikdagi
17-19
60-40
0,3
III
- og’ir
16-18
60-40
0,3
Iliq
I -
engil
20-25
60-40
0,2
I a -
o`rtacha
og’irlikdagi
21-23
60-40
0,3
I b -
o`rtacha
og’irlikdagi
20-22
60-40
0,4
II
- og’ir
18-21
60-40
0,5
Issiq
I -
engil
20-30
60-30
0,3
I a -
o`rtacha
20-30
60-30
0,4-0,5
43
og’irlikdagi
I b -
o`rtacha
og’irlikdagi
20-30
60-30
0,5-0,7
III
- og’ir
20-30
60-30
0,5-1,0
Harorat, nisbiy namlik va havo harakatining tezligi risoladagi va yo`l qo`yilishi
mumkin bulgan miqdorlar ko`rinishida me`yorlanadi va issiqlik holatini saqlanishini
ta`minlaydigan mikroiqlim ko`r-satkichlarining yig’indisi tushurilib, ish qobiliyatini
oshirish uchun shart-sharoit hisoblanadi.
4. Mo`tadil iqlim sharoitini yaratish.
Ishlab chiqarish korxonalaridagi ish joylarida iqlim sharoitlarida me`yor darajasida
ta`minlash uchun uning barcha ko`rsatkichlari o`zaro mutanosib holda bog’langan
bulishi kerak. YA`ni havoning harorati pasayib yoki ko`tarilib ketsa, uning harakat
tezligi ham unga bog’langan holda pasayishi (yoki ko`tarilishi) maqsadga muvofiq
buladi, aksincha, agar havoning harorati past bulsayu, havoning harakat tezligi
me`yoridan oshib ketsa, odam tanasi bilan muhit o`rtasidagi harorat almashish jarayoni
tezlashib ketadi va natijada havoning harorati tez tushadi.
Agar havoning harorati yuqori bulsayu, havoning harakat tezligi past bulsa bu jarayon
sekinlashadi, natijada issiq havoning inson organizmiga ta`siri kuchayadi.
Havoning harorati, nisbiy namligi va tezlik o`lchamlarini inson uchun eng ma`qul
o`zaro munosabatlari, yuqoridagi noxush holatlarni oldini olishga xizmat qiladi va
muhitning mutanosibligi deb yuritiladi.
MXMT mehnat jarayonida ikki ko`rinishdagi mikroiqlim sharoitni tashkil etadi.
a) O`ta mutanosib (eng ma`qul);
b) Ruxsat etsa buladigan (qoniqarli).
Bularning ta`sirida insonning vujudida harorat almashinishi va mehnat qilish
qobiliyatining buzilmasligini ta`minlangan buladi. Bunday sharoitda haroratning
mo``tadilligi to`la ta`minlanadi va mehnat qobiliyati yuqori buladi.
Olimlarimiz, shartli ravishda iqlim mutanosibligini aniqlash uchun effektli va
ekvivalent-effektli haroratlar ko`rinishidagi nisbiy birliklar tavsiya etilganlar.
a) effektli harorat deb, binodagi havoning nisbiy namligi me`yor darajasida bo`lib,
uning tezligi nolga teng bulgan holatini aks etuvchi haroratga aytiladi.
b) ekvivalent-effektli harorat deganda esa, binoda ma`lum nisbiy namlikka va har xil
tezlikka ega bulgan havoning haroratiga aytiladi.
Mikroiqlim ko`satkichlari va omillarining odamga ta`sirini ko`p yillik kuzatuvlar
asosida tahlil qilib eng mo``tadil iqlim o`lchamlarini shartli ravishda aniqlash uchun
nomogramma yaratilgan.
Misol tariqasida temir beton qurilmalar ishlab chiqaradigan zavodning armatura va
qoliplash binolarida psixrometr yodamida aniqlangan mikroiqlim ko`rsatkichlari
44
asosida nomogrammadan foydalanib effektli harorat qiymatlarini aniqlash namoyish
qilingan bo`lib, binodagi ekvivalent-effektli harorat topilgan u 16
0
S ga teng ekan,
qoliplash binosida esa Y 0 , bulgani uchun effektli haroratining shartli miqdori
aniqlangan, u 20,2 S ni tashkil etadi.
|
Nazorat savollari - Texnika xavfsizligi

39
3. Baxtsiz xodisa kursatkichlarini tushuntiring.
4. Baxtsiz xodisalarning xisobotlarini tushuntiring.
5-Ma`ruza.
Ishlab chiqarishning sanitariyasi va gigienasi me`yorlari
Reja.
1. Mehnat gigienasi va ishlab chiqarish sanitariyasi.
2. Iqlim ko`rsatkichlari va uning inson salomatligiga ta`siri.
3. Ishlab chiqarish mikroiqlimining gigienik me`yorlari.
4. Mo`tadil iqlim sharoitini yaratish.
Tayanch iboralar
Sanitariya,
gigiena,
meteorologik
sharoit,
ergonomika,
baxtsiz
hodisalar,
jarohatlanishlar, kasbiy kasalliklar, avariyalar, iqlim, portlashlar, texnik estetika.
1. Mehnat gigienasi va ishlab chiqarish sanitariyasi.
Ishlab chiqarishdagi ish jarayonlari va atrof muhitning ishchilar organizmiga ta`sirini
o`rganadigan fan mehnat gigienasi deyiladi.
Mehnat gigienasi va ishlab chiqarish sanitariyasi tibbiy profilaktika sohasi bo`lib, ish
qobiliyatini yuksak darajada ta`minlash, kasb kasalliklari va odamning mehnat
faoliyati bilan bog’liq boshqa salbiy oqibatlarning oldini olishning ilmiy asoslarini va
amaliy chora-tadbirlarini ishlab chiqish bilan shug’ullanadi.
To`g’ri tashkil etilgan mehnat, kishining jismoniy intellektual va ma`naviy
kamol
topishiga olib keladi.
Jamiyatda u nafaqat moddiy farovonlik, balki odamning tetiklik manbai hamdir. Biroq
mehnatning ijobiy ta`siri bilan birga ba`zi hollarda salbiy oqibatlari ham bulishi
ilgaridan kuzatilgan.
Bu mehnat faoliyati natijalarini kamaytiribgina qolmay, balki
kasb kasalliklarni ham
vujudga keltirilishi mumkin.
Jamiyatning taraqqiy qilishi bilan bir qatorda, ishlab chiqarish va boshqa sohalarda
ko`plab kasblar yuzaga keldi.
Ishlab chiqarish
korxonalarida zararli muhit, u erda ishlayotgan ishchini ish
qobiliyatiga yoki sog’liqqa salbiy ta`sir qila oladigan, hollar ishlab chiqarishda kasbga
doir zararlar borligidan dalolat beradi.
Mehnat gigienasi va ishlab chiqarish sanitariyasining asosiy vazifasi, ish
unumdorligini eng yuqori darajada oshirish va ishlovchilarning sog’ligiga zararli ta`sir
qilmaydigan sharoitlarni ta`minlaydigan tadbirlarni ishlab chiqishdan iborat.
Bunda
mehnat gigienasi va ishlab chiqarish sanitariyasi, yurak-tomir,
onkologik va asab
kasalliklarning oldini olishga muhim ahamiyat kasb etadi.
40
Fan va texnika taraqqiyoti mehnat gigienasi va ishlab chiqarish sanitariyasi oldiga
yangidan-yangi vazifalar qo`ymoqda.
Ishlab chiqarish korxonalariga mavjud bulgan tebranma harakat,
ishlab chiqarish
shovqinlari, elektr va magnit maydonlari, ionlovchi radiatsiya,
lazer nurlanishi va
yangi kimyoviy moddalarning inson organizmiga xavfli va zararli ta`sirini qunt bilan
ilmiy asoslab o`rganish zaruriyati tug’ildi.
YAngi texnologiyalarni ishlab chiqarishga joriy qilishdan oldin, ularni inson sog’ligiga
xavfli va zararli belgilarini chuqur o`rganib, uni aniqlash o`ta muhim ahamiyatga ega
hisoblanadi.Birorta
ham yangi birikma, sog’liqni saqlash vazirligining ruxsatsiz xalq
xo`jaligiga qo`llanishga tavsiya etilmaydi.
Nazorat savollari - Texnika xavfsizligi

47
soatga, ish haftasi muddati ham shunga muvofiq ravishda qisqartiriladi. Soat 22.00 dan
to 6.00 gacha bo`lgan vaqt tungi vaqt hisoblanadi (122-modda).
Har kuni normal ish vaqtining davomiyligiga rioya qilinish imkoniyati bo`lmagan
ishlarda qonunchilik ma`muriyatga kasaba qo`mita bilan kelishilgan holatda
umumlashtirilgan ish vaqtini joriy etishga ruxsat beradi. SHu bilan birga bunda bir
smenadagi ish vaqtining davomiyligi 12 soatdan va ish vaqtining haftadagi o`rtacha
davomiyligi 40 soatdan oshmasligi kerak. YUqori darajadagi his-hayajon, aqliy
zo`riqish, asab tangligi bilan bog’liq, ya`ni alohida tusga ega bo`lgan ishlardagi ayrim
toifadagi xodimlar uchun (tibbiyot xodimlari, pedagoglar va boshqalar) ish vaqtining
muddati haftasiga o`ttiz olti soatdan oshmaydigan qilib belgilanadi.
Ish vaqtidan tashqari olib boriladigan ishlar kasaba uyushmasi qo`mitasining ruxsati
bilan bajariladi.
Mehnat qonunchiligi bo`yicha bir yillik ortiqcha ish vaqti har bir xodim uchun 120
soatdan va ketma-ket ikki kunlik ish kunida ortiqcha ish vaqti 4 soatdan oshmasligi
kerak. Ish vaqtidan tashqari bajariladigan ishlar uchun haq to`lash Mehnat kodeksining
157-moddasiga asosan to`lanadi. Qonunchilik 18 yoshgacha bo`lgan o`smirlar, yosh
bola boqayotgan va homilador ayollarga ortiqcha ish vaqtida ishlashga ruxsat
bermaydi. Homilador ayolning o`n to`rt yoshga to`lmagan bolasi (o`n olti yoshga
to`lmagan nogiron bolasi) bor ayolning shu jumladan homiyligida shunday bolasi bor
ayolning yoki oilaning betob a`zosini parvarish qilish bilan band bo`lgan shaxsning
iltimosiga ko`ra ish beruvchi tibbiy xulosaga muvofiq ularga to`liqsiz ish kuni yoki
to`liqsiz ish haftasi belgilashga burchlidir.
Normadan ortiqcha ishlar mamlakat mudofaasi, baxtsizlikning oldini olish, avariyani
yoki ularning oqibatlarini tugatish uchun yoki jamoat va davlat boyliklarining ishdan
chiqishiga olib keladigan suv, gaz, issiqlik, yorug’lik, kanalizatsiya va shunga
o`xshashlarda va yuklarni tushirish yoki ortish tez amalga oshirilishi kerak bo`lgan
holatlarda bajariladi. I va II guruh nogironlariga mehnatga haq to`lash
kamaytirilmagan holda ish vaqtining haftasiga o`ttiz olti soatdan oshmaydigan
qisqartirilgan muddati belgilanadi. Ushbu guruh nogironlariga 30 kalendar kundan
kam bo`lmagan muddat bilan yillik uzaytirilgan asosiy ta`til beriladi. Nogironlarni
tungi vaqtdagi ishlarga, shuningdek ish vaqtidan tashqari ishlarga va dam olish
kunlaridagi ishlarga jalbga qilish faqat ularning rozligi bilan yo`l qo`yiladi. Bu holda
ham bajariladigan ishlar tibbiy tavsiyalarda taqiqlanmagan bo`lishi kerak.
Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni

38
2. N-1 shaklidagi dalolatnomalar asosida ish beruvchi ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalar chog’ida jabrlanuvchilar to`g’risida statistika organi
tasdiqlagan shakllarda
hisobot tayyorlaydi va tegishli tashkilotlarga belgilangan tartibda taqdim etadi.
Mehnat xavfsizligi buyicha hisobotlar.
Ishlab chiqarishda, ro`y bergan shikastlanishlar
dinamikasini baholash va unga qarshi chora-tadbirlar ko`rishga imkon beradi va tahlil
qilish hamda ma`lumotlarni statik jihatidan asosiy ko`rsatkichlarni aniqlashda zamin
yaratadi.
a)
Baxtsiz hodisalarning
chastota ko`rsatkichi 1000 ishchiga bulgan.
P
r
= N∙1000 / R
N –
shikastlanganlar soni
R
– ishlovchilar soni
b)
Baxtsiz hodisalarning og’irlik koeffitsienti.
P
0
= D / N
D
– yo`qotilgan ish kunlari
N
– shikastlanganlar soni
4. Ish beruvchi ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar sabablarini qilishi,
ularning
mehnat jamoasida ko`rib chiqilishini ta`minlashi va jarohatlanishlarning oldini olishga
oid chora-tadbirlarni amalga oshirishi shartdir.
5. Vazirlik, korporatsiya, uyushma va kontsernlarning barchasi, baxtsiz hodisalarning
hisobini va tahlilini olib boradi, uni o`ziga qarashli korxonalarga ma`lumot
uchun
yuboradi, baxtsiz hodisalarning oldini olishga oid chora-tadbirlar ishlab chiqadi va
ularning bajarilishini nazorat qiladi.
6. O`lim bilan tugagan baxtsiz hodisa yuqori turuvchi kasaba uyushmasi yoki
xodimlarning boshqa vakillik
organi bilan birgalikda, yuqori turuvchi xo`jalik
organlarida va “O`zsanoatkontexnazorat” davlat qo`mitasi hay`atida (agar baxtsiz
hodisa shu organ nazorati ostidagi ob`ektda yuz bergan bulsa), (bosh) davlat mehnat
texnika nazoratchisi ishtirokida mu-hokama qilinadi.
7. Ikki va undan ortiq kishi halok bulgan baxtsiz hodisa Mehnat vazirligi hay`atida,
viloyat
mehnat boshqarmasida, “O`zsanoatkontex-nazorat” davlat qo`mitasi hay`atida
nazoratchilari ishtirokida ko`rib chiqiladi va muhokama qilinadi.
Gaz va gaz konlaridagi ishlatish ob`ektlarni loixalashtirish va ishlatishni amalga
oshiradigan korxonalar xavfizlik texnikasi va engin xavfsizligi buyicha amaldagi
me`riy xujjatlar talablariga rioya kilishlari kerak.
Biznesda qaror qabul qilish uchun ekonometrik modellardan foydalanish

Biznesda qaror qabul qilish uchun ekonometrik modellardan foydalanish
Download
2,26 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/6
Sana
13.02.2024
Hajmi
2,26 Mb.
#155522
Download
2,26 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Biznesda qaror qabul qilish uchun ekonometrik modellardan foydalanish
Download
2,26 Mb.
Matnni ko'rish
"Экономика и социум" №9(112) 2023 www.iupr.ru

|
"Экономика и социум" №9(112) 2023 www.iupr.ruBog'liq biznesda-qaror-qabul-qilish-uchun-ekonometrik-modellardan-foydalanish"Экономика и социум" №9(112) 2023 www.iupr.ru
113
provayderlari yukni bashorat qilish, uskunalarga texnik xizmat ko‘rsatish va
energiya tarmog‘ini boshqarish uchun bashoratli tahlillardan foydalanadilar.
Kaliforniya ISO elektr energiyasiga bo‘lgan talabni bashorat qilish va tarmoq
operatsiyalarini optimallashtirish uchun bashoratli tahlillardan foydalanadi.
Ushbu misollar turli sohalarda prognozli tahlilning turli xil qo‘llanilishini
ko‘rsatib, uning qarorlar qabul qilishni yaxshilash, xarajatlarni kamaytirish va
biznesning turli sohalarida innovatsiyalarni rivojlantirish qobiliyatini ta’kidlaydi.
Biznesda qaror qabul qilish uchun bashoratli tahlillardan foydalanishning
afzalliklari:
Bashoratli modellar prognoz yoki bashorat qilish uchun tarixiy va real vaqt
ma’lumotlaridan foydalanadi. Bu ichki tuyg‘ulari yoki oddiy tarixiy tahlillarga
qaraganda aniqroq tushunchalarga olib keladi. Bashoratli tahlillar ma’lumotlarni
tahlil qilish jarayonini avtomatlashtiradi, bu esa tashkilotlarga tezroq qarorlar
qabul qilish imkonini beradi. Bu samaradorlik tez o‘zgaruvchan bozorlarda hal
qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Kelajakdagi tendentsiyalar va
natijalarni
bashorat qilish orqali korxonalar
resurslarni
taqsimlashni
optimallashtirishi, chiqindilarni kamaytirishi va iqtisodiy jihatdan samaraliroq
qarorlar qabul qilishi mumkin. Bashoratli tahlillardan samarali foydalanadigan
tashkilotlar raqobatbardosh ustunlikka erishadilar. Ular bozor imkoniyatlarini
aniqlashlari va qiyinchiliklarga raqobatchilarga qaraganda tezroq javob berishlari
mumkin.
Xulosa va takliflar
Ushbu real misollar bashoratli tahlillar turli sohalardagi korxonalarga
qanday ijobiy ta’sir ko‘rsatganini ko‘rsatib beradi, bu esa qarorlar qabul qilishni
yaxshilashga, xarajatlarni tejashga va raqobatbardoshlikni oshirishga olib keladi.
Korxonalar ma’lumotlarni to‘plash va tahlil qilishda davom etar ekan,
muvaffaqiyatga erishishda bashoratli tahlillarning roli yanada oshadi.
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar - Biznesda qaror qabul qilish uchun ekonometrik modellardan foydalanish

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Rasulova D.V., Xotamov I., Asatullaev X.S. Biznesni tadqiq etish usullari.
Ma’ruzalar matni – T.: TMI, 2018. - 216 b
2. "Econometric Methods" by Jack Johnston and John Dinardo ISBN 0-07-91-2
3. "Journal of Business & Economic Statistics" and "Journal of Econometrics" for
research articles and studies related to econometric models in business decision-
making.
4. Michael Rosemann and Jan vom Brocke the six
core elements of business
process management 17 page 27 March 2014
5. Mahmudov E.X. Isoqov M.YU. (2006). Biznes-rejalashtirish, TDIU - ISBN
2006
Qurilmani ishlash prinsipi - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

Qurilmani ishlash prinsipi. Ijro etuvchi qurilmalar kerakli chiqish qiymatini
olish uchun boshqaruv ob’ektiga ta’sir etuvchi turli rostlovchi organlarni
aktivlashtirishni ta’minlash uchun ishlatiladi. Suyuqlik yoki gazlarni etkazib berish
uchun mo‘ljallangan turli xil rostlash organlari mavjud. Buning uchun quvurlar
damperlar, klapanlar va boshqalar bilan jihozlangan bo‘lishi kerak. Ko‘tarish va tashish
uskunalarida tezlik variatorlari, tormoz yoki changalzorlardan shu maqsadda
foydalaniladi. Kommutatsiya mexanizmlari esa yoritish va isitish qurilmalarida
qo‘llaniladi.
Rostlovchi organlarga ta’sir etish uchun, o‘ziga xos mexanik ishlarni bajarish,
kerak bo‘ladi, masalan, kontaktlarni yopish, tezkorlikni o‘zgartirish uchun tishli
qutichani siljitish, zaslonkani aylantirish va boshqalar. IM avtomatlashtirilgan
tizimlarda buning uchun kirish signali beriladi, bu kuchlanish yoki elektr toki. Natijada
chiqish signali sifatida kerakli elementni harakatlantirish xizmat qiladi.
Elektr magnit va motorlar elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantirish
uchun ishlatiladi. Elektr magnitning asosiy afzalligi oddiy tuzilishining ijrosidir. Shu
bilan birga, elektr dvigatellarga ko‘proq afzalliklarga ega, u e.f.k yuqoriligi, turli tezlik
va joyidan siljish imkoniyatlaridir.
Biroq, bu afzalliklar murakkab avtomatlashtirilgan tizimlar va uzoq muddatli
operatsiya uchun foydalidir. Agar kichik siljishlar (bir necha mm) va zo‘riqish
zaruriyati bo‘lsa, elektromagnitlarni ishlatmoq zarur, reduktorli dvijok o‘rniga.
Qo‘llanish usullari Ijrochi qurilmalar deyarli barcha sohalarda, jumladan, kundalik hayotda keng
qo‘llaniladi. Muayyan turdagi qurilmaning qo‘llanilishi ularning qanday vazifani
bajarishi kerakligiga bog‘liq. Ular ishonchli va oson ishlashi kerak. Bularga
elektrodvigatellar, gidravlik yurgitkichlar, rele, stanoklar qurishda qo‘llaniladigan,
robototexnika, avtomobil sanoati, iste’mol qurilmalari, masalan: masalan, foto ishlab
chiqarish uchun, videotexnika, muzlatkich va mikro to‘lqinli pechlar va x.k.
106
Ular gaz va neft sanoatida, uy-joy va kommunal xizmatlarda ishlatiladi. Misol
uchun, yoqilg‘i liniyasi nazorat yoki suv boshqarishlarda foydalanish mumkin. Har
qanday murakkab uskunalar ulardan foydalanmasdan ishlay olmaydi. Barcha
zamonaviy mashina va uskunalar ana shu qurilmalarga asoslangan.
§ 7.3. Ijro etuvchi qurilmalarning qo‘llanilishi va xususiyatlari

§ 7.3. Ijro etuvchi qurilmalarning qo‘llanilishi va xususiyatlari
Chiquvchi organ harakat xarakteriga qarab IMlar aylanuvchan va to‘g‘ri
harakatlanuvchan guruhlarga ajratiladi. Aylanuvchan IMlar bir marta aylanuvchan va
98
ko‘p marta aylanuvchan bo‘lishi mumkin. Foydalanilgan elektr yuritma ko‘rinishiga
qarab IMlar elektr yuritmali, elektromagnitli, porshenli va membranali bo‘lishi
mumkin. Chiquvchi organning harakatlanish tezligiga ko‘ra IMlar doimiy tezlikka ega
bo‘lgan hamda chiquvchi organning surilish tezligi chiquvchi signalga proporsional
bo‘lgan IMlarga ajratiladi. Qishloq va suv xo‘jaligi ishlab chiqarishida elektrik IMlar
keng tarqalgan.
Ularni 2 ta asosiy guruhga ajratish mumkin: elektr dvigatelli va elektromagnitli.
Birinchi guruhga
elektr yuritmali IMlar kiradi. Elektr yuritmali IMlar odatda
elektr yuritma, reduktor va tormozdan tashkil topadi (oxirgisi bo‘lmasligi ham
mumkin). Boshqaruv signali bir vaqtning o‘zida yuritma va tormozga beriladi,
mexanizm to‘xtay boshlaydi va yuritma chiquvchi organni harakatga keltiradi. Signal
yo‘qolganda yuritma ishdan to‘xtaydi, tormoz mexanizmni to‘xtatadi.
Ikkinchi guruhga
solenoidli IMlarni kiritish mumkin. Ular turli xil rostlovchi
klapanlar, ventellar, zolotniklar va boshqa elementlarni boshqarish uchun qo‘llanilishi
mumkin. Bu guruhga elektromagnitli muftalarni kiritish mumkin. Solenoidli
mexanizmlar odatda faqat ikki pozitsiyali rostlash tizimlarida qo‘llaniladi. Elektr
yuritmali IMlar odatda elektr yuritma, reduktor va tormozdan tashkil topadi (oxirgisi
bo‘lmasligi ham mumkin). Boshqaruv signali bir vaqtning o‘zida yuritma va tormozga
beriladi, mexanizm to‘xtay boshlaydi va yuritma chiquvchi organni harakatga keltiradi.
Signal yo‘qolganda yuritma ishdan to‘xtaydi, tormoz mexanizmni to‘xtatadi.
Elektrik ijro mexanizmlari
Qishloq va suv xo‘jaligi ishlab chiqarishida statsionar qurilmalar va jarayonlarni
avtomatlashtirishda asosan elektrik ijro mexanizmlari, harakatlanuvchi mashinalarda
esa gidravlik va pnevmatik ijro mexanizmlari qo‘llaniladi.
|
"Экономика и социум" №9(112) 2023 www.iupr.ru

|
"Экономика и социум" №9(112) 2023 www.iupr.ruBog'liq biznesda-qaror-qabul-qilish-uchun-ekonometrik-modellardan-foydalanish"Экономика и социум" №9(112) 2023 www.iupr.ru
110
qilish davri boshlanmoqda, bu erda har bir bayt axborot biznes kelajagini
shakllantirish uchun kuchga ega.
Ma’lumotlar bilan to‘lib toshgan dunyoda uning salohiyatidan foydalanish
qobiliyati turli sohalardagi korxonalar uchun muvaffaqiyatning asosiga aylandi.
Raqamlar sehri va bashoratli tahlilning aniqligi biznesning strategiyasi va
faoliyatida inqilob qilgan maʼlumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish davriga
xush kelibsiz. Ushbu maqolada biz biznes qarorlarini qabul qilish landshaftini
qayta shakllantirishda bashoratli tahlilning muhim rolini o‘rganish uchun
sayohatga chiqamiz.
Ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilishning ortib borayotganligi
ahamiyati:
Ilgari hech qachon ma’lumotlar biznes uchun bunday o‘zgaruvchan
potentsialga ega bo‘lmagan. Bozorlar o‘zgarib turadigan, iste’molchilar rivojlanib
borayotgan va raqobat kuchayib borayotgan bir muhitda faqat his-tuyg‘ular va
tarixiy ma’lumotlarga tayanish o‘tkazib yuborilgan imkoniyatlar va qimmat
noto‘g‘ri qadamlarga olib kelishi mumkin. Ushbu mavzuni o‘rganar ekanmiz,
nima uchun ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish biznes
muvaffaqiyatining asosiga aylanganini aniqlaymiz, bu esa tashkilotlarga nafaqat
o‘zgarishlarga munosabat bildirish, balki o‘z taqdirlarini bashorat qilish va faol
ravishda shakllantirish imkonini beradi.
Markaziy mavzu: Ekonometrik modellardan bashoratli tahlilga o‘tish:
Ekonometrik modellar an’anaviy ravishda biznes qarorlarini qabul qilishda
muhim rol o‘ynagan bo‘lsa-da, ular ma’lumotlar tahlilining doimiy rivojlanib
borayotgan tarixidagi bir bobdir. Bizning asosiy mavzuimiz faqat ekonometrik
modellarga tayanishdan bashoratli tahlil imkoniyatlarini qamrab olishgacha
bo‘lgan evolyutsiya atrofida aylanadi. Biz biznes qarorlarini qabul qilishning
tarixiy manzarasini aylanib o‘tamiz, ekonometrik modellarning afzalliklari va
cheklovlarini o‘rganamiz va bashoratli tahlil aniqlik nuri sifatida porlayotgan
oldinga yo‘lni yoritamiz.
Ushbu maqoladan nimani kutish kerak:
Ushbu maqola davomida biz ko‘p qirrali tadqiqotga kirishamiz. Biz biznes
tarixining yilnomalari bo‘ylab sayohat qilamiz, ekonometrik modellar
mexanikasini tahlil qilamiz va bashoratli tahlilning o‘zgartiruvchi kuchini ochib
beramiz. Haqiqiy misollarni o‘rganish orqali biz korxonalar ushbu o‘tishdan
qanday muvaffaqiyatli o‘tganiga guvoh bo‘lamiz va ma’lumotlarga asoslangan
qarorlar qabul qilish rivojlanishda davom etayotgan kelajakka nazar tashlaymiz.
Shunday ekan, maʼlumotlar taqdirga toʻgʻri keladigan va bashoratli tahlillar ongli,
strategik qarorlar qabul qilish yoʻlini ochadigan sohaga sayohatga
chiqayotganimizda xavfsizlik kamarlaringizni mahkamlang.
Biznesda qaror qabul qilishning an’anaviy usullari:
An’anaga ko‘ra, biznes dunyosida qaror qabul qilish ko‘pincha sezgi va
tarixiy ma’lumotlarning kombinatsiyasiga tayanadi. Ushbu an’anaviy usullarning
umumiy ko‘rinishi:
|
| |
§ 7.6. Elektromagnitli muftalar - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

103
7.7 -rasm. Quruq ishqalanish va qovushoq ishqalanish muftasining konstruktiv
va elektr sxemalari
Qovushoq ishqalanuvchi muftalar ferroparo-shakli yoki magnitli emulsiyali
tarkibiga ega bo‘lib, boshqariluvchi va boshqaruvchi elementlarda bog‘lovchi qatlam
hosil bo‘ladi. Bunday muftalarning xarakterli tomoni shundaki, magnit oqimi ortib
borishi bilan uzatiluvchi aylantiriluvchi moment ortib boradi. Bunday muftalar
yuklamalarga nisbatan chidamli bo‘lib, tez harakatlanuvchan IM lardan hisoblanadi
(vaqt doimiysi T=0,005... 0,008 s), ularning uzatish koeffitsiyenti K=3500. Bu muftalar
konstruktiv tuzilmasiga ko‘ra g‘altaklarning joylashishi, soni, ishchi yuzasining
shakliga, tok o‘tkazgichlarining ko‘rinishi va boshqa belgilariga ko‘ra farqlanadi