1-mavzu. “Turizm iqtisodi” fanining predmeti va mazmuni Reja

|
1-mavzu. “Turizm iqtisodi” fanining predmeti va mazmuni Reja
|
bet | 1/69 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 278,35 Kb. | | #152731 |
Bog'liq 1-mavzu. “Turizm iqtisodi” fanining predmeti va mazmuni Reja
1-mavzu. “Turizm iqtisodi” fanining predmeti va mazmuni
Reja:
1. Turizm tushunchasining mohiyati
2. Turizmning rivojlanish tarixi
3. Turizm turlari
4. Turizmning O’zbekistonda rivojlanishi amaliy asoslari
5. Buyuk Ipak yo’li va unda turizmni rivojlantirishning ahamiyati.
Tayanch so’z va iboralar: turizm tushunchasi, rivojlanish tarixi, rivojlanish bosqichlari, ipak yo’li dasturi.
1. Turizm tushunchasining mohiyati
Jahon xalqlarining tilida «turizm» tushunchasi lotin tilidan «tourmus» aylana bo’ylab harakat mazmunini beradi. Ba’zan frantsuzcha «tour» ya’ni ketgan joyga qaytib kelish maqsadida qaytib qilingan sayohat ham deb tushuniladi. Turizm haqidagi tushunchalarni turkumlab hozirgi davrda quyidagicha izohlash mumkin. Turizm kishilarning doimiy yashash joylaridan sog’lomlashtirish, o’rganish yoki kasblari bo’yicha haq to’lanmaydigan faoliyat sifatida vaqtincha mamlakatdan chiqishlaridir.
XIV asrdagi lug’atda qiziqarliroq bo’lgan ma’lumot bor «zavq olish uchun qiladigan ishi bo’lmagani uchun, hattoki keyinchalik maqtanib yurish uchun sayohat qiluvchi g’aroyib odamlar»- degan ta’rif mavjud.
Vebster tuzgan lug’atda «turist» so’ziga «zavq olish yoki qiziquvchanlik yuzasidan sayohat qiluvchi kishi» deb ta’rif berilgan. Sayohat va turizm biznesning bir-biriga aloqador sohalar majmui bo’lib, ular sayohatchilarga u yoki bu tarzda xizmat qiladi. Bu ishda sayohatchilar agentligining muhimligi barchaga birdek ayon. Bevosita bu ishga aviakompaniyalar ham jalb qilinadi. SHuningdek, mashina ijarasi, temir yo’llar, avtobus bosib o’tadigan yo’llari, mehmonxona va restoranlar masalasi ham muhimdir. Ushbu guruhning jami turizm tuzilmasini tashkil qiladi. Boshqa omillar reklama, xukumat siyosati, umumiy iqtisodiy sharoit, valyuta kursi, davlatlarning o’zaro munosabatlari, dam olish joyining xavfsizligi va obro’ e’tibori ham albatta turistik biznes muvaffaqiyatiga ta’sir ko’rsatadi. Turizm tarixi iqtisodiyot, texnologiya va jamiyat tarixi bilan uzviy bog’liq. Sayohat texnologiyasining rivoji sayohatning tezligi qulayligi va bahosini o’zgartiribgina qolmay, balki jamiyat va iqtisodiyotga ham ta’sir o’tkazadi. Sayohat XX asrda avtomobil va reaktiv dvigatelli samolyotlar xisobiga zamonaviy tus oldi. Lekin qadim zamonlarda ham sayohat savdo-sotiq, jangu-jadal va diniy maqsadlarda uyushtirib turilgan.
Vatanimiz va xorij ilmiy adabiyotlarida turizmning ta’riflari miqdori juda ko’p. Bunda ko’plab mualliflar turizmni tanishuv, madaniy va ta’lim jihatidan tariflashadi.
Xorijiy adabiyotlarda turizmning umumiy muammolarini to’g’ri tushunish uchun faqat tizimli yondoshish orqali maqsadga erishish mumkin deya ta’kidlashadi. Frantsuz tadqiqotchisi Kaspar turizmning texnologik, siyosiy, ekologik, ijtimoiy, iqtisodiy o’zaro aloqalarini aniqlab olishni taklif etadi.
Turizm masalalari bo’yicha xalqaro maslahatchi K.Rixter sohaga umumiy ta’rif berib, doimiy yashash va ish joyidan boshqa joyda bo’lish, insonlarning sayohat qilishi bilan bog’liq o’zaro aloqalar va holatlar kompleksi sifatida tavsiflaydi1.
Bunda K.Rixter turizm tadqiqotlarining alohida yo’nalishlarini ajratib ko’rsatadi va u iqtisodiy fan uchun qiziqarli bo’lib, sayyohlar uchun ishlab chiqariladigan o’ziga xos tovar va xizmatlarni ishlab chiqaruvchi sub’ekt faoliyatini o’rgangan. Bu esa sayyohlik talabi tashkil etilishi bilan chambarchas bog’liq.
1975 yilda tashkil etilgan xukumatlararo Butunjahon Turistik Tashkiloti «tashrif buyuruvchi» tushunchasini ishlatganda ikki guruh oqimni ajratishni tavsiya etgan. Bu oqimlar:
sayyoh, ya’ni 24 soat muddatdan kam bo’lmagan muddatda dam olish, davolanish, o’quv yoki diniy faoliyat, ishbilarmonlik uchrashuvi yoki sport musobaqalarida ishtirok etish hamda qarindoshlar bilan uchrashish maqsadida yashash joyini tark etgan kishi;
ekskursant, tashrif buyurgan mamlakatida 24 soatdan kam bo’lmagan muddatda bo’lib turgan vaqtinchalik tashrif buyuruvchi. Bu dunyo bo’ylab sayohatga chiqqan kema yo’lovchisi portga kelgandan so’ng ekskursiya qiluvchi kishidir. Bu toifaga havo yo’lovchilarini kiritmaydilar, huquqiy jihatdan bu yo’lovchilar chegarani kesib o’tmaydi.
Bu holatni P.G.Oldak umumlashtirib quyidagicha ta’riflaydi: «turizm deganda hozirgi zamon tushunchasi bo’yicha yashash va ishlash joyini o’zgartirish bilan bog’liq bo’lmagan aholining barcha harakati turlari tushuniladi…»2.
Turizm — alohida iqtisodiy tarmoq, rivojlanishi iqtisodiy qonunlariga ega bo’lgan xizmat ko’rsatuvchi tarmoq bo’lib, o’ziga ko’p tashkilotlarni biriktirgan faoliyat ko’rsatuvchi sohadir3. 1989 yildagi turizm bo’yicha Gaaga deklaratsiyasida turizm tushunchasi: «bu doimiy yashash va ish joyidan kishilarning har qanday erkin ko’chib yurishi, shuningdek, ushbu ko’chib yurishlar oqibatida vujudga keladigan ehtiyojlarni qondirish uchun xizmat ko’rsatish sohasini yaratishdir» deb talqin etiladi.
Turizmga doir Amerika darsliklarida «turizm — xalqlarning hayotida katta ahamiyatga ega bo’lgan faoliyat; mamlakatlarga valyuta tushumi manbai; xizmat ko’rsatish sohasidagi uchinchi industriya» tarzida ta’rif beriladi. Professor Karolin Kuperning fikriga ko’ra, «turizm — xalqaro miqyosda samarali raqobat kurashi olib borish uchun zarur bo’lgan, valyuta oqimini vujudga keltirishda qo’llanishi mumkin bo’lgan qudratli iqtisodiy quroldir». Amerika professori Jon Voker «turizm - bu fan, san’at va biznes, xursandchilik uchun sayohat qilayotgan va ish yuzasidan kelgan kishilarni jalb qilish, joylashtirish va ko’nglini ochishdir» deb ta’rif beradi. BMT Statistika Komissiyasi «turizm — sayohat qiladigan va dam olish uchun, ish va boshqa maqsadlar bilan bir yo’la bir yildan oshmaydigan davr mobaynida odatdagi muhitdan tashqarida bo’lgan joylarga kelishni amalga oshiradigan shaxslarning faoliyatini qamrab oladi» deb hisoblaydi4. ekspertlarning fikricha, ushbu keng kontseptsiyadan foydalanish turizmni mamlakatlar o’rtasida, shuningdek bir mamlakat doirasida ajratish imkonini beradi. «Turizm» tashrif buyuruvchilar faoliyatining barcha turlariga, jumladan yotib qoluvchi keluvchilarga va bir kunga keluvchilarga ham tegishli bo’ladi. Iqtisodiy adabiyotlarda turizmga turli yondashuvlar mavjud bo’lib, uning mohiyati turlicha talqin etiladi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)ning Sayyohlik va turizm statistikasi bo’yicha Xalqaro konferentsiyasining 1992 yilda Butunjahon Turistik Tashkiloti tasdiqlagan hujjatlarida «Turizm bu — sayohatlar va sayohatchining odatdagi muhit doirasidan tashqarida bo’lgan joylarga uzog’i bilan 12 oy muddatga o’sha erda haq to’lanadigan faoliyat bilan shug’ullanishidan tashqari har qanday maqsadda kelishidir»5, deb ta’rif beriladi. «Rossiya Federatsiyasida turizm faoliyatining asoslari to’g’risida»gi qonuniga (1999 y) muvofiq «turizm — bu... fuqarolarning istiqomat joyidan, sog’lomlashtirish, ma’rifiy, kasbiy-amaliy, sport, diniy va boshqa maqsadlarda vaqtinchalik borilgan mamlakatda (joyda) haq to’lanadigan faoliyat bilan shug’ullanmagan holda vaqtinchalik jo’nab ketishi (sayohat qilishlari)dir»6.
O’zbekiston Respublikasining «Turizm to’g’risida»gi Qonunida, «turizm jismoniy shaxsning doimiy istiqomat joyidan sog’lomlashtirish, ma’rifiy, kasbiy-amaliy yoki boshqa maqsadlarda borilgan joyda (mamlakatda) haq to’lanadigan faoliyat bilan shug’ullanmagan holda bir yildan oshmagan muddatga jo’nab ketishi (sayohat qilishi) dir» deb ta’kidlanadi.
Turizmning ilk maqsadi tabiatni o’rganishdan boshlangan bo’lib, unga frantsuz olimi, tadqiqotchisi Pifiy asos soldi (kelib chiqishi Massallik -hozirgi Marsel). U eramizdan avalgi 320 yilda sayohatni ta’lim manbai sifatida ilk bor isbotladi, o’zi tajriba o’tkazdi va sayohat qilib ko’p bilimlarga erishdi. Turizmning inson bilim darajasini oshirishdagi ilmiy o’rnini asosladi.
Savdogarlarning karvon tuzib boshqa davlatlarga sayohat qilishi ham turizmga mansub bo’lib, ularning maqsadi savdo-sotiq hisoblangan. Arab olimi Ibn Xaldunning (1200—1300 yillar) fikricha, sayohat va turizm - davlat miqyosida tovar savdosini rivojlantirish manbai bo’lib, karvonsaroylar qurish, savdogarlar orqali davlatga qo’shimcha daromad keltirish demakdir. Amerika iqtisodchisi P. Rotou birinchilardan bo’lib turizmga iqtisodiy voqelik sifatida e’tibor berdi, u turizmni mamlakatlar rivojlanishining iqtisodiy bosqichlari va ularda turizm rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlari o’rtasidagi korrelyatsiyani aniqladi.
Hozirgi vaqtda turizmning iqtisodiyotga ta’sir qilish modeli nazariy kontseptsiyalarga va gipoteza (taxmin)larga emas, balki statistik ma’lumotlarga asoslanadi. P. Rotou amalda turizm iqtisodi tarafdorlarining barchasi tomonidan e’tirof qilinadi. Haqiqatan jahon turizmi va iqtisodiyotining tub o’zgarishlariga qaramasdan, 1959 yildan boshlab P. Rotou gipotezasi yangi statistik ma’lumotlar va hozirgi zamon tamoyillari bilan tasdiqlanishi davom etmoqda.
Bugungi kunda xalqaro turizmning asosiy markazlari iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlarda joylashgan, bu erda turizm «o’rta sinf» ravnaqining belgilaridan biri va ommaviy iste’mol mahsuloti bo’lib qoldi. P. Rotou bashorat qilganidek, rivojlanayotgan mamlakatlarda xizmat ko’rsatish sohasida daromadni ko’paytirish vositasi, mahalliy aholi bandligining va infratuzilma rivojlanishining vositasi sifatida ichki turizm tez rivojlanmoqda. CHet el turizmi xorijiy investitsiyalar bo’lgan taqdirda rivojlanmoqda.
Olimlarning turizm to’g’risidagi fikrlarini asosan quyidagi guruhlarga bo’lish mumkin - turizm bu: dunyoni bilish mexanizmi, savdo-sotiq qilish usuli, foyda olish manbai, madaniyatni oshirish yo’li, bilim olish usuli, valyuta ishlash manbai. Turkiya Turizm universitetining professori Orxan Kalkan (1960 y) turizmni inson sog’lig’ini yaxshilash va umrini cho’zish manbai ekanligini e’tirof etgan. Bu nazariya ko’p yillar o’zini oqladi va ko’plab davlatlar o’z mehmonxona industriyalarini rivojlantirishdi. Bu borada ko’pgina yevropa olimlari ham fikr bildirishgan - Maykl Maknalti, SHen Braun, Genri Urbanskiy, Bryus Silner, Robert Doun, Karolin Kuper va Amerika professori Jon Vokerlar.
Turizm to’g’risida iqtisodchi olimlar turlicha ilmiy va nazariy fikrlari bildirishgan.
Arab olimi Ibn Xaldunning (1200—1300 yillar) fikricha, sayohat va turizm - davlat miqyosida tovar savdosini rivojlantirish manbai, karvonsaroylar qurish savdogarlar orqali davlatga qo’shimcha daromadlarni ko’zlash demakdir7.
A. Smitning (1776 y) mutlaq ustunlik nazariyasi - ayrim mamlakatlarning tabiiy resurslari va iqlimiga bog’liq bo’lgan tabiiy ustunligi tufayli turizm bu davlatlarda yuqori sur’atlar bilan rivojlanadi.
Tomas Kuk — turizm daromad manbai ekanligini amaliyotda ilk bor isbotladi. Kuk 1860 yilda Londonda o’zining birinchi turistik korxonasini ochdi va bu korxona Thomas Cook Trawel nomini oldi. Kukning firmasi 20 yil ichida faoliyatini kengaytirib SHimoliy Amerikaga ham sayohat uyushtirdi.
Amerika iqtisodchisi P. Rotou (1950 y) birinchilardan bo’lib, turizmga iqtisodiy voqelik sifatida e’tibor berib, turizm daromadining jamiyat boyligi o’rtasidagi korrelyatsiyani (iqtisodiy bog’lanishni) aniqladi.
Turkiya turizm universitetining professori Orxan Kalkan (1960-y.) turizmni inson sog’lig’ini yaxshilash va umrini cho’zish manbayi ekanligini e’tirof etgan.
Amerika professori Jon Voker va professor Karolin Kuper fikriga ko’ra, turizm - xalqaro darajada valyuta oqimini vujudga keltirishda qo’llanishi mumkin bo’lgan qudratli iqtisodiy quroldir, deya hisoblashgan.
Xeksher-Olin nazariyasi ko’p kapitalga ega bo’lgan mamlakatlar ko’p kapital talab qiladigan tovarlarni eksport qilishi va ko’p mehnat talab qiladigan tovarlarni va turizm xizmatlarini import qilishini isbotlagan.
Hozirgi vaqtda turizmni valyuta boyligi sifatida talqin qilayotgan olimlar monetaristlar guruhi bo’lib, ularning fikricha, turizm albatta, xalqaro biznes bo’lib, iqtisodiy natijasi boshqa davlatdan valyuta olib kelganligi bilan o’lchanishi lozim.
Turizmning rivojlanishini o’rganishda empirik tadqiqotlar bilan qo’llab-quvvatlanadigan tahlilning nazariy usuliga tayanish lozim. Xalqaro savdo va xalqaro moliya nazariyalari juda samarali bo’lib, ular birgalikda jahon xo’jaligi aloqalarining iqtisodiy nazariyasini tashkil etadi.
Iqtisodiy nazariyada turistik almashinuvda mamlakat mavqeini, turistik xizmatlarning xalqaro taqsimotini va rivojlanish yo’nalishlarini tushuntirib beruvchi nazariyalar mavjud bo’lib, ularga quyidagilar kiradi:
- mutlaq ustunlik nazariyasi;
- qiyosiy ustunlik nazariyasi;
- omillar nisbati nazariyasi;
- mahsulotning hayotiylik tsikli nazariyasi;
- mamlakatlarning o’xshashlik nazariyasi.
A. Smitning (1776 y) mutlaq ustunlik nazariyasi — ayrim mamlakatlarning tabiiy resurslari va iqlimiga bog’liq bo’lgan tabiiy ustunligi tufayli turizmning bu davlatlarda yuqori sur’atlar bilan rivojlanish imkoniyati yaratiladi, shuningdek, texnologiyaning rivojlanishi va mehnat resurslarining malakaviy ustunligi asosida vujudga kelgan eksportning monopollashuvi bilan mos keladi. 1776 yili A.Smit «Xalqlar boyligining tabiati va sabablari to’g’risidagi tadqiqot» kitobida mamlakatning boyligi unda mavjud bo’lgan tovarlar va xizmatlariga asoslanadi, deya ta’kidlagan. U shuningdek, agar mamlakatlar o’rtasidagi savdo cheklanmasa, u holda har bir mamlakat o’zi mutlaq ustunlikka ega bo’lgan ishlab chiqarishga ixtisoslasha boshlashini isbot qilib beradi. Bunga Italiyada - keramika mahsulotlari, Frantsiyada - vino, Germaniyada - kimyo sanoati, YAponiyada - elektronika, axborot texnologiyalari, AQSHda - avtomobilsozlik va hokazo sohalardagi eksport yutuqlarini misol qilib keltirish mumkin.
Mutlaq ustunlik nazariyasi xalqaro turizmda ham muhim rol o’ynaydi. Haqiqatan ayrim mamlakatlar, nodir turistik resurslarga, kam uchraydigan tabiiy joylarga ega. Masalan, AQSHda - Niagara sharsharasi, Nepalda -Jomolungma, Misr ehromlari, Hindiston Toj Mahali, Gretsiyada Akropol, Italiyada Kolizey, O’zbekistonda Samarqand, Buxoro, Urganch. Noyob tabiat yodgorliklari va inson tomonidan yaratilgan San’at asarlari u yoki bu mamlakatning monopol holatini belgilaydi hamda chet el turistlarida ularga kelish uchun qiziqish uyg’otadi.
Professor Karolin Kuperning fikriga ko’ra, «turizm - xalqaro darajada samarali raqobat kurashi olib borish uchun zarur bo’lgan valyuta oqimini yaratishni vujudga keltirishda qo’llanishi mumkin bo’lgan qudratli iqtisodiy quroldir»; Amerika professori Jon Voker «turizm - bu fan, san’at va biznes, xursandchilik uchun sayohat qilayotgan va ish yuzasidan kelgan kishilarni jalb qilish, joylashtirish va ko’ngilni ochishdir», deb ta’rif beradi.
Turizm tushunchasiga ta’rif berish uchun avval uning jarayon sifatida belgilarini ajratib olish kerak.
1. Joy o’zgartirilishi. Bu erda mulohaza oddiy muhitdan tashqarida bo’lgan joyga yo’l safari haqida bormoqda (uydan ish joyigacha bo’lgan yo’l safari bundan istisno).
2. Boshqa bir joyga kelib joylashish. Bu erda asosiy joylashish o’rni doimiy yoki uzoq muddatga (joylashish 12 oydan oshmasligi kerak) mo’ljallanmasligidan iborat.
3. Tashrif joyidagi manbadan mehnat to’lovi. Safarning asosiy maqsadi, tashrif joyidagi manbadan to’lanadigan mehnat faoliyatini amalga oshirishdan iborat emas (bunday shaxslar sayyohlar emas, balki migrantlar hisoblanadi).
Demak, turizm bu munosabatlar, aloqalar va voqea-hodisalar bilan birgalikda odamlarning yo’l safari, ularning doimiy yoki uzoq muddatga mo’ljallanmagan joylashuvi va ularning mehnat faoliyatiga bog’liq bo’lmagan majmuadan iborat. «Turizm» so’zi «Grand Tur» (Katta sayohat) iborasidan kelib chiqqan bo’lib, boshqa madaniyatlar bilan tanishuvga mo’ljallangan safar tushuniladi.
Turizm, shu jumladan, turkorxonalar va birinchi navbatda turizm tashkilotchilari hamda vositachilari faoliyatidan iborat. SHunday qilib, turizm bu iqtisodning boshqarilishi kerak bo’lgan va o’z ichiga turizm tashkilotchilari va vositachilarining faoliyatini qamrab oluvchi tarmoqdir.
Sayohat va turizm (travel and tourism) — bir-biri bilan bog’liq tushuncha bo’lib, ular inson hayot faoliyatining ma’lum bir tarzini ifodalaydi. Bu dam olish, faol yoki passiv ko’ngilocharlik, sport, atrof-muhitni anglash, savdo, fan, davolanish va boshqa ko’plab narsani qamrab oladi. Biroq, bunda har safar sayohatni boshqa faoliyat turlaridan ajratib turuvchi o’ziga xos harakat — insonning vaqtinchalik boshqa joyga, mamlakatga, qit’aga borishi, uning doimiy yashash joyidan uzoqlashishi nazarda tutiladi.
Sayohat — umumiy tushuncha ma’nosiga ega atama bo’lib, odamlarning maqsadlaridan qat’i nazar, zamon va makonda ko’chib yurishini anglatadi. Sayohatlar ayrim shaxslar tomonidan alohida, yagona maqsad va qiziqishga ega bo’lgan shaxslar tomonidan ekspeditsiyalar, jumladan, harbiy ekspeditsiyalar tuzgan holda amalga oshirilib, ular tarkibida yuzlab va hatto minglab mutaxassislar, diplomatlar, migrantlar va ko’chib keluvchilar bo’lishi mumkin. Dengiz, havo va boshqa transport vositalari ekipajlari yillab o’z uylarida bo’lmaydilar. SHu tariqa, sayohat turmush tarzi, ish, dam olish bo’lishi mumkin.
Turizm — sayohatlarning bir turi bo’lsada, biroq o’ziga xos jihatlarga, ma’lum bir tavsifga ega bo’lib, unda ishtirok etuvchi shaxs turist deb nomlanadi. Sayohatlardan farqli ravishda, turizm iqtisodiyot va siyosatning kuchli ta’siriga uchraydigan toifa bo’lib, buning ustiga ichki tabiiy hodisa dualizmiga ega8.
|
| |