nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Didaktik o‘yinlar - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 57/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22 Didaktik o‘yinlar
O‘yinli texnologiyalardan foydalanishning asosini talabalarning faollashtiruvchi va jadallashtiruvchi faoliyati tashkil etadi.
O‘yin olimlar tadqiqotlariga ko‘ra mehnat va o‘qish bilan birgalikda faoliyatning asosiy turlaridan biri hisoblanadi.
Psixologlarning ta’kidlashlaricha, o‘yinli faoliyatning psixologik mexanizm lari shaxsning o‘zini namoyon qilish, hayotda o‘z o‘rnini barqaror qilish,
o‘zini o‘zi boshqarish, o‘z imkoniyatlarini amalga oshirishning fundamental ehtiyojlariga tayanadi.
O‘yin ijtimoiy tajribalarni o‘zlashtirish va qayta yaratishga yo‘nalgan vaziyatlarda, faoliyat turi sifatida belgilanadi va unda shaxsning o‘z xulqini boshqarishi shakllanadi va takomillashadi.
«Ilmiy - tadqiqot ishlarida ma’ruza» o‘yini.
Bu o‘yindagi asosiy rollar quyidagicha bo‘lishi mumkin:
«boshlovchilar» - o‘qituvchi, ishlab chiqarish mutaxassisi;
«peshqadamlar» - muhokama qilinadigan muammoning muayyan masalasi bo‘yicha vaziyatni tasavvur qila oladigan ma’ruzachilar;
«bezakchilar» - peshqadamlarning ma’ruzalari va chiqishlarini ko‘rgazmali tasavvur etishlari va tushuntirishlarini ta’minlovchi o‘yin ishtirokchilari.
«assistentlar» peshqadamlar yordamchilari bo‘lib, ular peshqadamlarga va opponentlarga ko‘rgazmali chiqishlariga yordam beruvchi o‘yin ishtirokchilari;
«rasmiy opponentlar» - peshqadamlarning ma’ruzasi va boshqa materiallar bo‘yicha rasmiy tanqidiy ruhda chiqish qiluvchilar;
«norasmiy opponentlar» - muammo bo‘yicha guruh bo‘lib yoki mustaqil ilmiy-tadqiqot olib boruvchi barcha boshqa talabalar – O‘yin ishtirokchilari;
«chalg‘ituvchilar» - korxona yoki ilmiy muassasada qo‘shimcha salbiy hodisa, faktlarni bayon qilish asosida o‘yin ishtirokchilarining faolligiga sabab bo‘ladigan savollar qo‘yishi lozim bo‘lgan o‘yin ishtirokchilari. Korxona yoki ilmiy muassasa mutaxassislari, oliy o‘quv yurti o‘qituvchilari, ilmiy xodimlari, aspirant, talabalari bu «vazifa»ni bajarishlari mumkin.
|
| |
Izohli lug‘at - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 48/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Izohli lug‘at – so‘zlarning mazmunini izohlaydigan, har bir so‘zning grammatik, etimologik va stilistik tavsifi berilgan, ularni qo‘llashga oid misollar va boshqa ma’lumotlar keltirilgan, qo‘shimcha adabiyot sifatida foydalaniladigan nashr.
Ma’lumotlar to‘plami – foydalanishga qulay shaklda yaratilgan muayyan fanni yoki ta’lim yo‘nalishini o‘zlashtirish uchun zarur bo‘lgan, isbot talab qilmaydigan ma’lumotlar, ilmiy ko‘rsatkich va o‘lchamlar, turli belgi va raqamlardan, ilmiy, ijtimoiy-siyosiy, amaliy, iqtisodiy, madaniy va boshqa sohalardagi qisqa ma’lumotlardan tashkil topgan nashr.
Ma’lumotlar to‘plamida bir qator muhim ilmiy-amaliy masalalarni yechish namunalari keltirilishi lozim.
Leksiyalar kursi – fanning o‘quv dasturi bo‘yicha undagi barcha mavzularning asosiy mazmuni qisqa yoritilgan, birlamchi yangi bilimlarni olishga qaratilgan, foydalaniladigan asosiy va qo‘shimcha o‘quv adabiyotlar ko‘rsatilgan, o‘z-o‘zini nazorat qilishga oid savollar turkumi, mavzuga tegishli tayanch atama va iboralar keltirilgan nashr, lektsiyalar kursining nomi tegishli fan nomi bilan ataladi.
Leksiyalar to‘plami – muayyan fanning o‘quv dasturi bo‘yicha undagi ayim mavzularning asosiy mazmuni qisqa yoritilgan, birlamchi yangi bilimlarni olishga qaratilgan, foydalaniladigan asosiy va qo‘shimcha o‘quv adabiyotlar ko‘rsatilgan, o‘z-o‘zini nazorat qilishga oid savollar turkumi, mavzuga tegishli tayanch atama va iboralar keltirilgan, davriy ravishda ilmiy-tadqiqot izlanishlar asosida yangilanib turiladigan, ta’lim muassasalarining ilmiy (pedagogik) kengashi tavsiyasi bo‘yicha chiqariladigan kichik adadli tarqatma material.
Metodik (uslubiy) ko‘rsatma – muayyan fanning o‘quv dasturi bo‘yicha kurs ishlari (loyihalari), laboratoriya va amaliy ishlarni bajarish tartibi aniq va batafsil ifodalangan hamda ushbu fan bo‘yicha talabalarda zarur amaliy ko‘nikmalar hosil qilishga mo‘ljallangan, ta’lim muassasalarining ilmiy (pedagogik) kengashi tavsiyasi asosida nashr etiladigan kichik adadli tarqatma material.
|
| |
Ma’lumot - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 52/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Ma’lumot – ta’lim-tarbiya natijasida o‘zlashtirilgan va tizimlashtirilgan bilim, hosil kilingan ko‘nikma va malakalar hamda tarkib topgan dunyoqarash majmui.
Ma’ruza – yirik hajmdagi o‘quv materialini ogzaki bayon kilish shakli.42
Ta’lim turlari
Uzluksiz ta’lim tizimining faoliyat olib borishi davlat ta’lim standartlari asosida, turli darajalardagi ta’lim dasturlarining izchilligi asosida ta’minlanadi va quyidagi ta’lim turlarini o‘z ichiga oladi:
maktabgacha ta’lim va tarbiya; umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim; professional ta’lim;
oliy ta’lim;
oliy ta’limdan keyingi ta’lim;
kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish; maktabdan tashqari ta’lim.
Umumiy ta’lim dasturlari: maktabgacha ta’lim, boshlang‘ich ta’lim (I-IV sinflar), umumiy o‘rta ta’lim (I-XI sinflar), o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limini qamrab oladi.
Ta’limni tashkil etishning shakllari: asosiy, qo‘shimcha va yordamchi: frontal, individual, guruhiy. Zamonaviy didaktikada ta’limni tashkil etish turlari 3 ga bo‘linadi: frontal, guruhiy va individual.
Frontal ta’limda o‘qituvchi butun sinfdagi o‘quv-bilish faoliyatini boshqaradi. Ular biror bir vazifa ustida ish olib boradi.
Guruhli shaklda o‘qituvchi sinfdagi o‘quvchilarning guruhlardagi o‘quv- bilish faoliyatini boshqaradi. Ularni bo‘g‘inli, brigadali, kooperirovan (ko‘chma) va differensiyalli guruhli shaklga bo‘lish mumkin.
Individual ta’lim o‘quvchilar boshqa o‘quvchilar bilan bog‘liqlikda o‘quv- bilish faoliyatini amalga oshiradi. Ya’ni, butun sinf butun topshiriqni, har bir o‘quvchi alohida mustaqil bajaradi.
Ta’limni tashkil etish shakllarini asosiy, qo‘shimcha va yordamchi.
42 Xasanboev J, To’raqulov X., Xaydarov M., Hasanboeva O. Pedagogika fanidan izohli lug‘at. – T.: Fan va texnologiya, 2008.
|
| |
Maktabgacha ta’lim pedagogikasining predmeti

Pedagogik xodisa bo‘lib, yosh avlodga ilmiy bilimlar sistemasini, malaka va ko‘nikmalarni maxsus metod va vositalar orqali rejali ravishda singdirib bori shva uning natijasida har tomonlama shakllangan kishini tarbiyalashni maqsad qilib qo‘yadi.
|
Ijtimoiy zarur bilimlar, muayyan ko‘nikma va malakalarni o‘quvchilarga singdirish,ularning ongiga bu xulqiga ta’sir etish, dunyoqarashi va bilish faolligini rivojlantirishdir. U insonni mehnatga. hayotga tayyorlashning asosiy vositasi hisoblanadi. Ta’lim berish jarayonida tarbiya va ma’lumotning maqsadi amaga oshiriladi. Ta’lim ikki tomonlama jarayon - o‘qitish va o‘qishni o‘z ichikga oladi.
|
Asosiy pedagogik tushuncha bo‘lib, uning ijtimoiy hayot voqealarini ob’ektiv aks ettirishdir. Ma’lumot kishini bilishga bo‘lgan talabini ta’minlab, undagi qobiliyatlarni ma’lum darajaga ko‘taradi va amaliyo faoliyatga tayyorlaydi. Ma’lumot ta’limning natijasi bo‘lib, u kishi tomonidan bilim, malaka va ko‘nikmalarni mustaqil egalashdir.
|
Termik oksidlash - Ims tayyorlash texnologiyasi. Ims aktiv va passiv elementlari

|
Ims tayyorlash texnologiyasi. Ims aktiv va passiv elementlari
|
bet | 2/7 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 136,5 Kb. | | #155712 |
Bog'liq 2-ma\'ruzaTermik oksidlash. Termik oksidlash – kremniy sirtida oksid (SiO2) qatlam (parda) hosil qilish maqsadida sun’iy yo‘l bilan oksidlashdan iborat jarayon. U yuqori (1000÷1200) 0S temperaturalarda kechadi.
IMSlar tayyorlashda SiO2 qatlam bir necha muhim funksiyalarni bajaradi: sirtni himoyalovchi qatlam; niqob vazifasini bajarib, undagi tirqishdan zarur kiritmalar kiritiladi; MDYA – tranzistorlarda zatvor ostidagi yupqa dielektrik qatlam sifatida ishlaydi.
Legirlash. YArimo‘tkazgich hajmiga kiritmalarni kiritish jarayoni legirlash deb ataladi. IMSlar tayyorlashda legirlash sxemaning aktiv va passiv elementlarini hosil qilish uchun, zarur o‘tkazuvchanlikni ta’minlash uchun kerak. Legirlashning asosiy usullari yuqori temeraturalarda kiritmalar atomlarini diffuziyalash va yuqori energiyali ionlar bilan bombardimon qilish (ionlarni kristall panjaraga kiritish) dan iborat.
Diffuziya yordamida legirlash butun kristall yuzasi bo‘ylab yoki niqobdagi tirqishlar orqali ma’lum sohalarda (lokal) amalga oshiriladi.
Ion legirlash etarli energiyagacha tezlatilgan kiritma ionlarini niqobdagi tirqishlar orqali kristalga kiritish bilan amalga oshiriladi. Ion legirlash universalligi va oson amalga oshirilishi bilan xarakterlanadi. Ionlar tokini o‘zgartirib legirlovchi kiritmalar konsentratsiyasini, energiyasini o‘zgartirib esa – legirlash chuqurligini boshqarish mumkin.
Emirish. YArimo‘tkazgich, uning sirtidagi oksidlar va boshqa birikmalarni kimyoviy moddalar hamda ularning aralashmalari yordamida eritib tozalash jarayoniga emirish deyiladi. Emirish yarimo‘tkazgich sirtini tozalash, oksid qatlamda “darcha”lar ochish va turli ko‘rinishga ega bo‘lgan “chuqurchalar” hosil qilish uchun qo‘llaniladi. YArimo‘tkazgich sirtini tozalash va “darcha”lar hosil qilish uchun izotrop emirishdan foydalaniladi, bunda yarimo‘tkazgich barcha kristallografik yo‘nalishlar bo‘ylab bir xil tezlikda eritiladi. Ba’zan yarimo‘tkazgichni turli kristallografik yo‘nalishlar bo‘ylab turli tezlikda eritish va natijada turli ko‘rinishga ega bo‘lgan “chuqurcha”lar hosil qilish zarur bo‘ladi. Anizotrop emirish bilan, masalan, mikrosxemalar tayyorlashda (elementlarni bir – biridan dielektrik bilan izolyasiyalashda) dielektrik qatlam o‘stiriluvchi “chuqurcha”lar hosil qilinadi.
|
| |
Yil  
  
1999 - Ims tayyorlash texnologiyasi. Ims aktiv va passiv elementlari

|
Ims tayyorlash texnologiyasi. Ims aktiv va passiv elementlari
|
bet | 7/7 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 136,5 Kb. | | #155712 |
Bog'liq 2-ma\'ruzaYil
|
1999
|
2001
|
2003
|
2005
|
2007
|
2009
|
Δ, nm
|
180
|
130
|
90
|
65
|
45
|
32
|
Xotira qurilmalarida elementlar joylashuv zichligi har ikki yilda ikki marta ortib borayotganini 1965 yilda Gordon Mur bashorat qilgan edi. 2.2 – jadval ushbuni tasdiqlaydi.
Funksional vazifasiga ko‘ra ISlar analog va raqamlilarga bo‘linadi. Analog ISlarda signal uzluksiz funksiya sifatida o‘zgaradi. Eng keng tarqalgan analog IS – operatsion kuchaytirgichdir. Raqamli ISlar diskret ko‘rinishda berilgan signallarni o‘zgartirishga va qayta ishlashga xizmat qiladi.
Nazorat savollari
1. Integral mikrosxema (IMS) nima ?
2. IMSlarning asosiy xususiyatlari nimada ?
3. IMS elementi va komponenti deb nimaga aytiladi ?
4. Pardali, gibrid va yarimo‘tkazgich IMSlar farqini tushuntiring.
5. Nima sababdan tranzistor tuzilmasi IMS turli elementlarini tayyorlash asosi bo‘lib xizmat qiladi ?
6. IMS elementlari qanday qilib bir – biridan izolyasiyalanadi ?
7. Planar va planar – epitaksial usullari bilan tayyorlangan tranzistorlar nimasi bilan bir – biridan farqlanadi ?
8. Raqamli va analog IMSlar murakkablik darajasi qanday aniqlanadi ?
9. Analog va raqamli IMSlarda qanday signallar o‘zgartiriladi ?
10. IMSlar sinflanishini aytib bering.
11. Yarimo‘tkazgich IMSlar ishlatilganda qanday noqulayliklar yuzaga keladi ?
12. MDYA IMSlarga ta’rif bering.
13. Gibrid IMSlarga ta’rif bering.
14. Guruhlab IMSlar ishlab chiqarish ma’nosi nimada ?
|
| |
an’anaviy (bosma) o‘quv adabiyotlar

|
an’anaviy (bosma) o‘quv adabiyotlar
|
bet | 47/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22an’anaviy (bosma) o‘quv adabiyotlar – ta’lim oluvchilarning yoshi va psixofiziologik hususiyatlari, ma’lumotlar hajmi, shriftlari, qog‘oz sifati, muqova turi va boshqa ko‘rsatkichlarni hisobga olgan holda qog‘ozda chop etiladigan manba;
elektron o‘quv adabiyotlar – zamonaviy axborot texnologiyalari asosida ma’lumotlarni jamlash, tasvirlash, yangilash, saqlash, bilimlarni interaktiv usulda taqdim etish va nazorat qilish imkoniyatlariga ega bo‘lgan manba.
Uzluksiz ta’lim tizimi o‘quv tarbiyaviy jarayonida o‘quv adabiyotlarining quyidagi turlari qo‘llaniladi: darslik, o‘quv qo‘llanma, lug‘at, izohli lug‘at, ma’lumotlar to‘plami, lektsiyalar kursi, leksiyalar to‘plami, metodik ko‘rsatmalar, metodik qo‘llanmalar, ma’lumotlar banki, dayjest, sharh va boshqalar.
Darslik – davlat ta’lim standarti, o‘quv dasturi uslubiyati va didaktik talablari asosida belgilangan, milliy istiqlol g‘oyasi singdirilgan, muayyan o‘quv fanining mavzulari to‘liq yoritilgan, tegishli fan asoslarini mukammal o‘zlashtirilishiga qaratilgan hamda turdosh ta’lim yo‘nalishlarida foydalanish imkoniyatlari hisobga olingan nashr.
U yoki bu ta’lim turining maqsad va vazifalarini qamrab olgan, bilim oluvchilarning yoshi va boshqa hususiyatlarini hisobga olgan o‘z darsliklari bo‘ladi. Darslikda nazariy ma’lumotlardan tashqari, amaliy-tajriba va sinov mashqlari bo‘yicha zarur ko‘rstamalar beriladi.
O‘quv qo‘llanma – dasrlikni qisman to‘ldiruvchi, muayyan fan dasturi bo‘yicha tuzilgan va asoslarining chuqur o‘zlashtirilishini ta’minlovchi, ayrim bob va bo‘limlarni keng tarzda yoritishga yoki amaliy mashq va mashg‘ulotlar echimiga mo‘ljallangan nashr.
O‘quv qo‘llanmada muayyan mavzular darslikka nisbatan kengroq yoritiladi. Masalan, «Mexanika»- fizika fanining mexanika qismiga bag‘ishlangan o‘quv qo‘llanma. «Fizikadan masalalar to‘plami»- fizika fani bo‘yicha masala va mashqlar yechishga mo‘ljallangan o‘quv qo‘llanma va hokazo.
Lug‘at – aniq bir tartibda joylashgan so‘zlar (yoki so‘z birikmasi, idiomalar va hokazo) to‘plami, ularning mazmuni, ishlatilishi, kelib chiqishi, boshqa tildagi tarjimasi to‘g‘risida ma’lumot beruvchi yoki so‘zning tushunchasi, u bilan belgilanuvchi predmetlar haqida axborot beruvchi nashr.
|
| |
Integratsiya koeffitsienti

|
Integratsiya koeffitsienti
|
bet | 6/7 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 136,5 Kb. | | #155712 |
Bog'liq 2-ma\'ruzaIntegratsiya koeffitsienti
|
K qiymati
|
Elementlar soni
|
IMS nomi
|
1
|
< 1
|
10 tagacha
|
oddiy
|
2
|
1 < K ≤ 2
|
11÷100
|
o‘rtacha (O‘IS)
|
3
|
2 < K ≤ 4
|
101÷10 000
|
katta (KIS)
|
4-5
|
≥ 4
|
> 10 000
|
o‘ta katta (O‘KIS)
|
Oddiy IMSlarga misol sifatida mantiq elementlarni ko‘rsatish mumkin. O‘ISlarga jamlash qurilmasi, schetchiklar, operativ xotira qurilmalari (OXQ), sig‘imi 256-1024 bit bo‘lgan doimiy xotira qurilmalari (DXQ) misol bo‘la oladi. KISlarga mantiqiy – arifmetik va boshqaruvchi qurilmalar kiradi. O‘KIS larga 1,9 milliard MDYA – tranzistorlardan tashkil topgan, sig‘imi 294 MB bo‘lgan xotira mikrosxemalari misol bo‘la oladi.
Kristalldagi elementlar joylashuvining zichligi – birlik yuzaga to‘g‘ri keluvchi elementlar soni IS konstruksiyasi va texnologiyasi sifatining muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi. Texnologiya darajasi minimal texnologik o‘lcham, ya’ni erishish mumkin bo‘lgan eng kichik o‘lcham bilan ifodalanadi, masalan, emitter kengligi, o‘tkazgichlar kengligi, ular orasidagi masofa bilan xarakterlanadi.
IMSlar ishlab chiqarish texnologiyasini mukammallashtirish jarayonida minimal texnologik o‘lcham Δ ning yillar bo‘yicha o‘zgarishi 2.2 – jadvalda keltirilgan.
2.2 – jadval
|
| |
Identifikatsiya qilish - D. I. Mukumova, R. X. Fayzullaev, A. A. Jumanov, S. B. Yarova Boshqaruv psixologiyasi

228
O'zaro kelishuv
-
tomonlarning o'zaro kelishuvlariga
asoslangan ijtimoiy
nizolarni hal qilish usuli.
Muvofiqlik
-
bu shaxsning ziddiyatli vaziyatga nisbatan hissiy munosabati.
Raqobat
-
foyda olish, kam ta'minlanganlik va boshqa imtiyozlarga ega
bo'lishni maqsad qilgan ijtimoiy ziddiyatlarning turlaridan biri ( kurashning o'ziga
xos turi).
Konsensus
-
bu muammoni birgalikda hal
etishga qaratilgan ijtimoiy
nizolarni hal qilish usuli.
Ichki shaxslararo ziddiyat
-
bu shaxsning tashqi muhit bilan qarama-qarshi
munosabatlarini va tanlov noaniqligini aks ettiruvchi o'tkir tajriba.
Shaxslararo ziddiyat
-
ularning o'zaro
munosabatlari jarayonida
shaxslarning to'qnashuvi, ularning sababi mos kelmaydigan (o'zaro mutlaqo)
ehtiyojlar, manfaatlar, qadriyatlar, maqsadlar yoki shaxsiy antipatiyalar.
Interrolevaning to'qnashuvi
-
shaxs tomonidan bajariladigan turli ijtimoiy
rollarning talablari o'rtasidagi ziddiyat holati.
GLOSSARIY 
Mutlaq nizolar - D. I. Mukumova, R. X. Fayzullaev, A. A. Jumanov, S. B. Yarova Boshqaruv psixologiyasi

|
D. I. Mukumova, R. X. Fayzullaev, A. A. Jumanov, S. B. Yarova Boshqaruv psixologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 102/136 | Sana | 14.09.2024 | Hajmi | 3,19 Mb. | | #271049 |
Bog'liq BfOG5FkZfEu2CaRNVB0aktfln53aL8IpYYWOsbc3GLOSSARIY
Mutlaq nizolar
-
bir yoki ikkala raqibni butunlay yo'q qilish uchun kurash
olib boriladigan nizolar.
Agressiya
-
jismoniy yoki psixologik zarar etkazish, zarar etkazish yoki
boshqa shaxsni, bir guruh odamlarni va katta ijtimoiy jamoalarni yo'q qilishga
qaratilgan individual yoki jamoaviy xatti-harakatlar.
Vertikal siyosiy ziddiyat
-
qarama-qarshilik "hokimiyat-jamiyat".
Quvvat
-
hokimiyat, kuch yoki kuch ishlatish tahdidi va boshqalar
yordamida odamlarga hal qiluvchi ta'sir ko'rsatish qobiliyati va qobiliyati.
Rasmiy bo'lmagan tashkilot
-
o'z-o'zidan paydo bo'ladigan aloqalar,
munosabatlar, faoliyatlar tizimi, tashkiliy muammolarni belgilangan usullardan
farqli ravishda hal qilishga qaratilgan.
Dushmanlik
-
psixologik munosabat, ziddiyatli xatti-harakatlarga tayyorlik.
Mojaroning kelib chiqishi
-
mojaroning kelib chiqishi, paydo bo'lishi va
keyingi rivojlanish jarayoni.
Gorizontal siyosiy mojaro
-
hokimiyat va hokimiyat uchun kurash mavjud
rejim doirasida sodir bo'lgan ziddiyat.
Desocialization
-
bir shaxsning yoki ijtimoiy guruhning o'z madaniyatidan
"repressiya".
Markazsizlashtirish
-
mavzuning boshqa shaxsning rolini qabul qilish
qobiliyatiga asoslangan shaxsning egosentrizmini engib o'tish mexanizmi.
Hukmronlik
-
ijtimoiy munosabatlarning boshlanishi, ustuvor pozitsiyalar
uchun kurashni nazarda tutadi.
Qoralash
-
xodimlarning iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va boshqa manfaatlarini
himoya qilish maqsadida tashkil etilgan ishlarni jamoaviy to'xtatish yoki tartibga
solingan mehnat faoliyatida ishtirok etishdan bosh tortish.
|
| |
SQL tili yordamida so‘rovlar yaratish. Agregat (jamlovchi)

4.
Biror mutaxassislikdagi har bir guruhlarning talabalar sonini
aniqlang;
5.
Quyida keltirilgan variantlarni ishlab chiqing:
6.
“SQL tili yordamida so‘rovlar yaratish. Agregat (jamlovchi)
funksiyalardan foydalanish. “Guruhlash” nomli hisobot tayyorlang.
7.
Nazorat savollariga javob berib, laboratoriya ishini himoya qiling;
1-variant
1.
Berilgan fakultetning talabalar sonini aniqlang;
2.
Eng katta ball olingan fan nomini aniqlang;
2-variant
1.
72 soatdan ko‘p o‘qitiladigan fanlarning jami sonini aniqlang;
2.
“Informatika” fanidan eng ko‘p ball to‘plagan talaba familiyasini
aniqlang;
3-variant
1.
Biror fakultetning barcha guruhlari sonini aniqlang;
2.
Eng ko‘p besh baho olingan fan nomini aniqlang;
4-variant
1.
“Qoniqarsiz” baho olgan talabalar umumiy sonini aniqlang;
2.
O‘rtacha bali eng ko‘p bo‘lgan talaba familiyasini aniqlang;
5-variant
1.
Biror shaharning talabalar sonini aniqlang;
2.
Eng ko‘p ikki baho olingan fan nomini aniqlang;
6-variant
1.
Biror fandan “a’lo” baho olgan talabalar sonini aniqlang;
2.
Qoniqarli baholari qoniqarsiz baholaridan kam talabalar familiyalarini
aniqlang;
7-variant
1.
Biror kursning barcha talabalari umumiy sonini aniqlang;
2.
Qoniqarsiz baholari al’o baholardan ko‘p fan nomini aniqlang;
8-variant
1.
Biror mutaxassislikdagi barcha guruhlari sonini aniqlang;
2.
“Chet tilidan” eng kam ball to‘plagan talaba familiyasini aniqlang;
-variant 
1. 
A’lochi talabalarning umumiy sonini aniqlang; 
2. 
Eng kam ball top’langan fan nomini aniqlang; 
10-variant

Nazariy ma’lumotlar
Аgregаt funksiyalаr qo‘llаnishi
Аgregаt (yoki STАTIK) funksiyalаr, sоnli yoki hisoblаnuvchi
maydonlаr bilan ishlаydi. Аgregаt funksiya аrgumenti butun sonli
maydon bo‘lib, bittа qiymаt qаytаrаdi.
Bu funksiyalаrni ko‘rib chiqаmiz:
SUM() – Maydondаgi hamma qiymаtlаr summаsini hisoblаydi.
AVG() – Maydondаgi hamma qiymаtlаr o‘rtаcha qiymаtini
hisoblаydi.
MIN() – Maydondаgi eng kichik qiymatni аniqlаydi.
MAX() – Maydondаgi eng kаttа qiymatni аniqlаydi.
COUNT() – Maydondаgi qiymаtlаr sоnini hisoblаydi.
COUNT(*) – So‘rоv nаtijаlаri jаdvаlidаgi yozuv sоnini
hisoblаydi.
Аgregаtlаsh аrgumenti – maydon nоmidаn tаshqаri iхtiyoriy
mаtemаtik ifоdа bo‘lib хizmаt qilishi mumkin.
Misоl: Sizni kоmpаniyangizdа rejа bаjаrilishining o‘rtаchа foizi
qanday?
SELECT AVG(100 * (SALES/QUOTA))
FROM SALESREPS
Yanа bir misol: Sizning kоmpаniyangizdа rejа bаjаrilishining
o‘rtаchа foizi qаnchа?
SELECT AVG(100 * (SALES/QUOTA)) AS PROCENT
FROM SALESREPS
Bu holda Maydon nоmi mа’nоlirоq, lekin bu аsоsiysi emаs.
Maydonlаr summаsini hisoblаb ko‘rаmiz. SUM() funksiyasini
qo‘llаymiz, Maydon sоnli bo‘lishi kerаk. Mаsаlаn, quyidаgichа:
Kоmpаniya хizmаtchilаri sоtuvlаr hajmi rejаdаgi vа haqiqiy o‘rtа
qiymаti qаnchаgа teng?
SELECT SUM(QUOTA), SUM(SALES)
DECLARE u_ISM VARCHAR2(250)

DECLARE u_ISM VARCHAR2(250); BEGIN SELECT ABONENT INTO u_ISM FROM TELEFONLAR WHERE TEL = 935321524;
DBMS_OUTPUT.PUT_LINE('5321524 telefon raqami egasi – '||u_ISM); END; Natija:
5321524 telefon raqami egasi – NORMATOV R
Nazorat savollari 1. PL / SQL dasturida bloklar qanday bo‘limlardan tashkil topgan?
2. Ma’lumotlar bir qatorga yoki bir nechta qatorlarga qanday chop
etiladi?
3. WHEN EXIT ifodasidan qanday foydalaniladi?
4. Shartli operator sintaksisi qanday?
5. PL/SQL da qanday takrorlanish operatorlari bor?
11-LABORATORIYA ISHI PL/SQL. Saqlanuvchi funksiya va protseduralar yaratish, kursorlar bilan ishlash Ishdan maqsad: PL/SQLda kursor, protsedura va funksiyalar yaratishni
o‘rganish.
Topshiriqlar: 1. Student jadvali uchun parametrli kursor yarating. Adress qiymati
kiritilsin;
2. 10 nafardan ko‘p talaba o‘qiydigan guruh nomlarini aniqlovchi kursor
yarating;
3. Kursordan foydalanib, eng ko‘p talaba o‘qiydigan protsedura yarating;
4. Talaba Familiyasi, ismi, sharifi maydonlaridagi ma’lumotlarni bitta
maydonda initsial ko‘rinishiga o‘giruvchi funksiya yarating (Azimov Botir
Xakimovish – Azimov B.X);
5. Funksiyaga uzatilgan sonli qiymatdan katta yoshli talabalarni
aniqlang;
6. 20 yoshdan katta talabalar haqidagi ma’lumotlarni chiqaruvchi
protsedurani yarating;
7. Kiritilgan sonli qiymatga mos keluvchi soatli fanlarni aniqlash (±10
soat atrofida farq qilishi mumkin);
8. “PL/SQL da kursor, funksiya va protseduralar yaratish” hisobotini
tayyorlang;
9. Laboratoriya ishini nazorat savollariga javob berib, himoya qiling.
BEGIN kalit so‘z bilan boshlanib, xatoliklarni tuzatish bo‘limining 
EXCEPTION

BEGIN kalit so‘z bilan boshlanib, xatoliklarni tuzatish bo‘limining
EXCEPTION kalit so‘z bilan tugaydi, agar xatoliklarni tuzatish bo‘limi
bo‘lmasa, blok END so‘zi bilan tugallanadi.
Xatoliklarni tuzatish bo‘limi Mazkur bo‘lim blokda yuzaga kelgan xatoliklarni qayta ishlash va
tuzatish protseduralaridan tashkil topadi. Agar dasturning tana qismida
biron-bir operatorning bajarilishida xatolik paydo bo‘lsa, dasturni
boshqarish xatoliklarni tuzatish bo‘limidagi ko‘zda tutilgan xatolikni qayta
ishlovchi xos protseduraga o‘tadi. Agar dasturda xatolikni qayta ishlovchi
protseduralar bo‘lmasa, bu bo‘limni kiritmasa ham bo‘ladi.
Izohlar Izohlar ikki ko‘rinishda bo‘lishi mumkin: “–” simvollari orqali satr izoh
holatiga keladi; “/*” bilan boshlanib “*/” tugovchi bir necha satrlardan
iborat bo‘lishi mumkin.
O‘zgaruvchilar Barcha protsedurali oriyentirlashtirilgan dasturlash tillari odatda bir yoki
bir necha o‘zgaruvchilardan dasturda ishlashi zarur ma’lumotlarni
vaqtinchalik saqlash uchun foydalanishadi. O‘zgaruvchi yoki konstantalar
quyidagicha e’lon qilinadi [CONSTANT] turi> [NOT NULL] DEFAULT | := ]; O‘zgaruvchining qiymati uni e’lon qilish vaqtida yoki dasturning tana
qismida kiritiladi.
O‘zgaruvchilar va konstantalarni e’lon qilish va qiymat kiritishga misol:
DECLARE str VARCHAR2(25):='Salom!'; day DATE; pi CONSTANT NUMBER:=3.14159265359; BEGIN day :=SYSDATE;
PL/SQL da takrorlanish operatorlari

FOR operatorining qo‘llanilishi
DECLARE
son INTEGER:=0;
BEGIN FOR son IN 0 .. 10 LOOP
DBMS_OUTPUT.PUT(son | |’ ’);
END LOOP;
DBMS_OUTPUT.PUT_LINE(‘Sikl tugadi!’);
END;
Natija: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9
Sikl tugadi!
Statement processed.
IF ..ELSIF ..ELSE shartli operatorining qo‘llanilishi
PL/SQL dasturlash tilida shartli mantiqiy amal bajarishda IF
operatoridan foydalaniladi.
Umumiy sintaksisi quyidagicha:
IF THEN
; ;
ELSIF THEN ; ; ELSE ;
;
END IF;
Misol.
DECLARE
Son INTEGER:=0;
BEGIN
FOR son IN 1 ..20 LOOP
IF ((son MOD 3 = 0) AND (son MOD 5 = 0))
THEN DBMS_OUTPUT.PUT(’Ikkalasiga karrali ’);
ELSIF (son MOD 3 = 0) THEN DBMS_OUTPUT.PUT(’3ga karrali

1 2 3ga karrali 4 5ga karrali 3ga karrali 7 8 3ga karrali 5ga karrali 11
3ga karrali 14 Ikkalasiga karrali 16 17 3ga karrali 19 5ga karrali
PL/SQL ning ma’lumotlar bazasi bilan aloqasi
Avvalgi misollarda PL/SQL tilining umumiy
tarkiblarini tushuntirish
uchun oddiy chiqarish buyruqlaridan foydalanilgan edi. Lekin PL/SQL tilini
ishlatishning asosiy maqsadi ma’lumotlar
bazasi bilan aloqa qiluvchi
dasturlar yaratish hisoblanadi. PL/SQL tili ma’lumotlar
bazasi bilan faqat
SQL tili yordamida aloqa qiladi. PL/SQL dasturi o‘zining
ichida
ma’lumotlar bazasi jadvalining yozuvini o‘zgartirish
uchun INSERT,
UPDATE yoki DELETE buyruqlarini ishlatishi mumkin.
Quyidagi misolda PL/SQL anonim bloki jadvalga yangi yozuv kiritadi.
DECLARE
u_newID NUMBER:=555;
u_newNOMI VARCHAR2(250):='ToshTYMI';
BEGIN
INSERT INTO KORXONALAR (ID, NOMI)
VALUES (u_newID, u_newNOMI);
END;
Natija: 1 row(s) inserted.
PL/SQLblokining o‘zgaruvchisi yoki konstantasi DML buyrug‘ida
operant sifatida kelishi mumkin. Yangi yozuvni ko‘rish uchun so‘rov
kiritamiz:
SELECT * FROM KORXONALAR WHERE ID=555
Natija: ID NOMI 555 ToshTYMI
So‘rov qiymatini o‘zgaruvchiga kiritish
Ma’lumotlar bazasidagi yoki ma’lumotlar
hisobi asosidagi qiymatni
o‘zgaruvchiga kiritish uchun PL/SQL
dasturlarida SELECT buyrug‘idan
keyin
INTO bloki ishlatiladi. ORACLE da
SELECT … INTO buyrug‘ini
faqat PL/SQL dasturlarida ishlatish mumkin.
Misol:
Elektromagnitli ijrochi qurilmalar

|
Elektromagnitli ijrochi qurilmalar
|
bet | 21/82 | Sana | 23.09.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #272089 |
Bog'liq avtomatik rostlagich Elektromagnitli ijrochi qurilmalar
Elektromagnitli ijrochi qurilmalarni vazifasi mexaniq, pnevmatik va gidravlik sistemalarda energiya yoki massa oqimini boshqarishdir. Ular 2 xil bo‘ladi: suriluvchi elektromagnitli klapan va elektromagnitli sirpanuvchi mufta. Elektromagnitli yuritmalar elektrodvigatellarga qaraganda ancha arzon, ishlashi ishonchli va ishga tushish tezligi yuqoridir. Tortuvchi elektrmagnit (3.1.3.a-rasm) ga yoki suyuqlik oqayotgan quvurdagi rostlovchi organni boshqaruvchi organni signaliga muvofiq ochib-yopib turish vazifasini bajaradi.
b)
3.1.3.-rasm. Elektromagnitli ijrochi qurilmalar. a-elektromagnitli klapan-to`siq; b-elektro-magnitli mufta.
Elektromagnitli mufta (3.1.3.b-rasm) ishchi mexanizmlarni ishga tushirish, to`xtatish va ularni tezligini o‘zgartirish uchun xizmat qiladi. Muftaning etakchi valida elektromagnit maydon hosil qiladigan cho`lgam joylashgan. Cho`lgamga xalqa va cho`tkalar orqali kuchlanish beriladi. Muftaning etaklanadigan tomoni yakor ishchi mexanizm valiga mexaniq ulangan. U val o‘ki yo`nalishida o`nga yoki chapga surilishi mumkin. Elektromagnit chulg‘amida tok bo‘lmasa, yakorni prujina chap tomondan suradi, natijada ishchi mexanizminingvali aylanmayqoladi.Elektromagnit chulgamidan tok o‘tganda, hosil bo‘lgan magnit maydon kuchi prujinani elastiklik kuchini engadi va yakor muftaning etakchi yarim pallasiga kelib yopishadi, texnologik mashina vali etak chi val bilan birga aylana boshlaydi. Chulg‘amdan o‘tadigan tok miqdoriga qarab ishchi mexanizm tezligini rostlash mumkin bo‘ladi. Bunday muftalar seriyasi sanoatda ko‘plab ishlab chiqarilmokda. Ular 24va 100voltli o‘zgarmas tok manbaiga ulanadi va 5-22 Vtquvvat oladi. Ulanish vaqti 20-40 ms, uzilish vaqti esa 15...30 ms ni tashkil qiladi.
|
| |
«YOKI» - mantiqiy qo‟shish, «dizyunksiya» elementi

X va Y kirishlarga bir vaqtda ―0‖ signali berilsa (ya‘ni ulagichlar bir vaqtda ulanmagan holda bo‘lsa), Z chiqishda ―0‖ signali hosil bo‘ladi (ya‘ni lampa o‘chiq holda bo‘ladi). Kirishlardan birortasiga yoki bir vaqtda ikkalasiga «1» signali berilsa (ya‘ni ulagichlardan biri yoki bir vaqtda ikkalasi ulansa), chiqishda «1» signali hosil bo‘ladi (ya‘ni lampa yorishadi).
«YOKI» elementi mantiqiy funksiya sifatida
Z = X+Y ham da
Z = X v
Y
kurinishlarda tasvirlanadi
«INKOR» - mantiqiy inkor qilish («EMAS») elementi
X
Y
0 1
1 0
Схематик белгиланиши Мантиқий инкор X
«INKOR» elementining chiqishidagi son uning kirishidagi songa nisbatan teskari kodga ega bo‘ladi.
X va Y kirishlarga bir vaqtda ―1‖ signali berilsa, Z chiqishda ―0‖ signali hosil bo‘ladi. Kirishlardan birortasiga yoki bir vaqtda ikkalasiga «0» signali berilsa, chiqishda «1» signali hosil bo‘ladi.
Nazorat savollari - Hozirgi kunda inson faoliyatida ma’lumotlar bazasi (MB) kerakli

2. Object Browser sahifasida Faculty2, Special2 (spec2) va Group2
(groups2) jadvallarini yarating;
3. Jadvalni yaratish SQL buyrug‘ini ko‘rish uchun SQL tugmasini bosing.
Daftaringizga natijalarni yozib boring;
4. Skript yordamida student2 (student2) jadvalini yarating. Ma’lumotlar
bazasi bosh sahifasida skript yaratish uchun
Utilities – Data Load|Unload
– Unload – Unload TO Text tugmasini bosing hamda dastur taklif
etayotgan buyruqlar ketma-ketligini bajaring;
5. Jadvallarga yangi satr qo‘shishda foydalaniladigan “trigger” yarating;
6. faculty2 va spec2 jadvallarini to‘ldiring;
7. group2 va student2 jadvallarini to‘ldiring. Bo‘sh jadvallarni to‘ldirish
uchun
avval
to‘ldirilgan
jadvallardagi
(guruhlar
va
talabalar)
ma’lumotlardan foydalanish mumkin (ma’lumotlarni yuklash usulidan
foydalaning);
8. Yuqoridagi topshiriqlarni bajarib, “Oracle Application Express”
dasturidan foydalanib, “Oracle XE da ishlash” hisobotini tayyorlang;
9. Laboratoriya ishini nazorat savollariga javob berish orqali himoya qiling.
Ko‘rinishlarni yaratish - Hozirgi kunda inson faoliyatida ma’lumotlar bazasi (MB) kerakli

SELECT * FROM V_STUD;
Yangilanuvchi ko‘rinishlarni yaratish
Yuqorida ta’kidlanganidek, yangilanuvchi ko‘rinishlar yordamida
bazaviy jadvallarga o‘zgartirishlar kiritish mumkin. Yuqorida yaratilgan
v_stud “faqat o‘qish uchun” ko‘rinishini quyidagi amallar yordamida
yangilanuvchi ko‘rinishga keltiramiz:
1. “Oracle Express” ning bosh sahifasidan “Object Brouzer” ni tanlang;
2. Obyektlar panelining Views bo‘limidan
v_stud ko‘rinishini tanlang;
3. Code tugmasini bosing;
4. Edit tugmasini bosing;
5.
WITH READ ONLY yozuvini
WITH CHECK OPTION yozuviga
almashtiring;
6.
Compile tugmasini bosing;
PL/SQL code successfully compiled kompilyatiya muvafaqqiyatli
o‘tganligidan darak beradi.
Yaratilgan ko‘rinishga
INSERT, UPDATE, DELETE operatorlarini
qo‘llash mumkin.
Quyidagi kodni tekshirib ko‘ring:
FROM SALESREPS - Hozirgi kunda inson faoliyatida ma’lumotlar bazasi (MB) kerakli

FROM SALESREPS
AVG() аgregаtlаsh funksiyasigа yanа bir nechа sоddа misоllаrni
ko‘rаmiz. Mаsаlаn: “ACI” ishlаb chiqаruvchi mоllаrining o‘rtаchа
nаrхini hisoblаng.
SELECT AVG(PRICE)
FROM PRODUCTS
WHERE MFR_ID = 'ACI'
Ekstremumlаrni tоpish funksiyalаri ya’ni MIN(), MAX() funksiyalаrini
ko‘rаmiz. Bu funksiyalаr sоnli maydonlаr, sаnаlаr vа sаtrli o‘zgаruvchilаr
bilan ishlаydi.
Mаsаlаn quyidаgi so‘rоv berаmiz: Eng ko‘p vа kаm sоtuvlаrning
rejаdаgi hajmi qanday?
SELECT MIN(QUOTA), MAX(QUOTA)
FROM SALESREPS
Bu sоnlаrni o‘z ichigа оlgаn maydonlаrdir. Yanа bir so‘rоv berаmiz:
Bаzаdаgi eng birinchi berilgan buyurtmа?
SELECT MIN(ORDER_DATE)
FROM ORDERS
Yozuvlаr sоnini aniqlash uchun COUNT() funksiyasidan foydalaniladi.
Bu funksiya sоn qiymаt qаytаrаdi.
Mаsаlаn: Kоmpаniyamiz mijоzlаrining sоni nechtа?
SELECT COUNT(CUST_NUM)
FROM CUSTOMERS
Yanа bir so‘rоv: Qаnchа хizmаtchi rejаni оrtig‘i bilan bаjаrdi?
SELECT COUNT(NAME)
FROM SALESREPS
WHERE SALES > QUOTA
COUNT(*) funksiyasi qiymаtlаr sоnini emаs, yozuv sоnini hisoblаydi.
Quyidаgichа yozish mumkin:
SELECT COUNT(*)
FROM ORDERS
WHERE AMOUNT > 250
NULL qiymаt vа аgregаt funksiyalаr
Maydon qiymаti NULL bo‘lsа AVG(), MIN(), MAX(), SUM(),
COUNT() funksiyalаri qаndаy qiymаt qаytаrаdi? ANSI/ISO qоidаlаrigа
ko‘rа “аgregаt funksiyalаr NULL qiymаtni e’tibоrgа оlmаydi”.
Quyidаgi so‘rоvni ko‘rаmiz:
SELECT COUNT(*), COUNT(SALES), COUNT(QUOTA)
FROM SALESREPS
Jаdvаl bitta, lekin so‘rоvdаgi qiymаtlаr har хil. Chunki QUOTA
mаydоni – NULL qiymаtni o‘z ichigа оlаdi. COUNT funksiyasi
COUNT(mаydоn) ko‘rinishdа bo‘lsа, NULL qiymаtni e’tibоrgа
оlmаydi, COUNT(*) bo‘lsа yozuv umumiy sоnini hisoblаydi. MIN(),
MAX() funksiyalаri ham NULL qiymаtni e’tibоrgа оlmаydi, lekin
AVG(), SUM() – NULL qiymаt mаvjud bo‘lsа chаlkаshtirаdi. Mаsаlаn,
quyidаgi so‘rоv:
|
Vaqt relesi - O‟zbekiston respublikasi oliy

|
O‟zbekiston respublikasi oliy
|
bet | 19/82 | Sana | 23.09.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #272089 |
Bog'liq avtomatik rostlagich Vaqt relesi
Elektron vaqt relesioddiy rele bo‘lib uni kirish zanjiriga parallel qilib aktivqarshilik R ham da sigim S ulangan (3.2.4.-rasm). Kontakt K ulanganda kondensator S manfiy kuchlanishga zaryadlanib, lampa yopiq holda bo‘ladi va anodzanjirida tok bo‘lmaydi. Mobodo bu kontakt ajratilsa, kondensator qarshilik Rorqali razryadlanadi, va setkani manfiypotentsiali kamayib anodzanjiridagi tok ortib boradi va elektromagnit releni ishga tushishiga olib keladi. Quyida 3.2.4.- rasmda vakt relesini sxemasi keltirilgan.
3.2.4.-rasm. Elektron vaqt relesi sxemasi. L-elektron lampa (triod), P-elektromagnit rele,S- kondensator, R-qarshilik, K-kalit.
Natijada kontakt ulangandan boshlab toelektromagnit rele ishga tushganga qadar ma‘lum vaqt o‘tadi. Odatda vaqt aktivqarshilikni o‘zgartirish orqali sozlanadi. Rele o‘zgaruvchan qarshiligi dastagidagi strelka shkaladagi vaqtni sekundlarda ko‘rsatiladi. Masalan kondensator sigimi 6 MkFva qarshilik 2 mOm bo‘lganda RSkonturini vaqt doimiysi =RC=2∙105∙6∙10-6=12 s, ishga tushish vaqti esa t=4
=48s bo‘ladi.Dasturli vaqt relelari texnologik jarayonlarini avtomatlashtirish uchun qo‘llaniladigan engzarur elementlardan xisoblanadi. Bu relelar shuningdek, komanda opparatlari va dasturli qurilmalari texnologik jarayon davomida operatsiyalarni boshlash va to‘xtatishni, ularni ma‘lum vaqt, ya‘ni optimal tsikl oraligida o‘zaro boglangan holda o‘tishini ta‘minlaydi. Vakt relelarining turlari juda ko‘p, ishlash printsiplari ham turlicha, signal kechiktirish vaqti 0,5sdan boshlab bir necha soatlar, sutkalarni tashkil qilishi ham mumkin.Elektromexaniq vaqt relelarini tayorlashda sinxron dvigatellar, ham da soat mexanizmlaridan foydalaniladi. Xozirgi kunda sanoatjarayonlarini avtomatlashtirishda VS-10 ham da
MKP rusumli dasturli qurilmalar ko‘proq uchrab turadi.Gerkonlar avtomatik
boshqarish qurilmalarida ishlatiladigan asosiyelementlar xisoblanadi 3.2.5-rasm). Gerkon – bu shisha idish bo‘lib ichiga vodorod, inert gazi yoki izolyatsion suyuqlik kiritilgan kontaktdan iborat. Kontaktni ochish yoki yopish uchun tashqi magnit maydonidan foydalaniladi. Ularning ishlash muddati kontaktli qurilmalarga nisbatan sezilarli ko‘p.
3.2.5.-rasm. Gerkonning sxemasi.
|
| |
O‟zbekiston respublikasi oliy - bet 30

q=Q/Qmax - modda yoki energiyaning nisbiy sarfi;
Q va Qmax- modda yoki energiyaning o‘tayotgan va maksimal sarf miqdorlari;
S=Y/Ymax- rostlovchi organning nisbiy surilishi va uning surilishi mumkin bo‘lgan maksimal qiymati.
Rostlovchi organlar quyidagi kattaliklarga asosan baholanadi:
Rostlash diapazoni, rostlovchi organ zatvorining ikki eng chetki holatlariga surilganda modda nisbiy sarfining o‘zgarishiga ko‘ra;
Surish kuchi – rostlovchi organni bir holatdan ikkinchi holatga o‘tkazish (surish) uchun kerak bo‘ladigan kuchiga ko‘ra baholanadi.Misol
5.1.1-rasm. Lentali ta’minlagichning texnologik sxemasi tariqasida lentali ta‘minlagichning ishini texnologik avtomatlashtirish ob‘ektida rostlovchi organ sifatida ko‘rib chiqish mumkin (5.1.1-rasm).Bu holda maxsulot oqimini rostlovchi qopqoqni ko‘tarilish balandligini o‘zgarishi natijasida rostlash mumkin (oqim qalinligi –h). Qopqoqning surilishi va oqimning xajmini ortishi bir vaqtning o‘zida tez amalga oshadi. SHuning uchun bu rostlovchi organ inersiyaga ega emas. Lekin boshqarish organigacha rostlovchi ta‘sir ma‘lum kechikish bilan etib boradi.
r l /
l - Maxsulotning ta‘minlagichda o‘tgan yo‘li;
- maxsulot harakat i tezligi
W p.o( p) kp.oep
(5.1.3)
(5.1.4)
Oqimlarni klapan, surgich qopqoqlar yordamida rostlashda chiqish kattaligi (rostlovchi organ) ularning ochilish darajasiga qarab o‘zgaradi (rostlovchi organning chiqish koordinatasi):
Qp=f( l p.o)
5.1.2-rasm.
Bu erda Lp.o - rostlovchi organning ochilish koordinatasi rostlovchi organning ochilish darajasini har akterlovchi kattalik.
lp.o
Sт Sш.н
, lp.o
т ,
ш.н
(5.1.4)
Lp.o kattaligi St - to‘sqichning ishchi holati qiymatini yoki to‘sqichni aylanish burchagi qiymatini ularning shartli nominal qiymati- Ssh.n yoki sh.n ga nisbati bilan aniqlanadi.Rostlanuvchi oqim Qp ning Qn nominal qiymatga nisbati shartli o‘tish qp.o kattaligi xisoblanadi.
qp.o Qp / Qн , qp.o Qp / Qш
Bu holda uzatish koeffitsienti
kp.o
qp.o
lp.o
5.1.3-rasm. Rostlanuvchan va rostlanmaydigan klapanga ega bo’lgan murakkab rostlovchi organ.
Agar tizimda rostlanuvchan va rostlanmaydigan qurilma mavjud bo‘lsa, bu holda har bir element alohida funksional va algoritmik bo`g`inko‘rinishida berilishi lozim. Rostlovchi organning uzatish funksiyasi sistemaning ekvivalent
uzatish funksiyasidan olinadi. Klapanli rostlash organlar uchun
Wpo ( p) k , chunki
ular inersiyasiz elementlar xisoblanadi.Rostlovchi ventillar va to‘sqichlar shtokning surilishi ochilish va yopilishlari uchun, ma‘lum vaqt talab qiladi.
5.1.4-rasm Murakkab rostlash organning
funksional sxemasi
|
5.1.5-rasm Murakkab rostlash organning
algoritmik struktur sxemasi
|
Bu rostlovchi organlar murakkab rostlash organlar tarkibiga kiradi va ularning uzatish funksiyasi yuqorida ko‘rsatilgan klapanli rostlash organlar uchun aniqlangan K va unga ketma-ket bo‘lgan integral bo`g`in(maxovikli vintli shtok) xisoblanadi:
Bu erda T –integrallash vaqti Demak, umumiy holda
W ( p) m 1/ T ( p)
W ( p) p.o k / T ( p)
(5.1.5)
(5.1.6)
Avtomatik rostlagichlar. Rostlash qonunlari
|
«YOKI - INKOR» - mantiqiy qo‟shishning inkori elementi

|
«YOKI - INKOR» - mantiqiy qo‟shishning inkori elementi
|
bet | 24/82 | Sana | 23.09.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #272089 |
Bog'liq avtomatik rostlagich «YOKI - INKOR» - mantiqiy qo‟shishning inkori elementi
X va Y kirishlar bir vaqtda ―0‖ signali berilsa, Z chiqishda ―1‖ signali hosil bo‘ladi. Kirishlardan birortasiga yoki bir vaqtda ikkalasiga «1» signali berilsa, chiqishda «0» signali hosil bo‘ladi.
Схематик белгиланиши Мантиқий функцияси Ишлаш жадвали
X Z X Y ,
Y Z
Raqamli avtomatika. Avtomatikaning funksional elementlari.Raqamli elementlarni asosiy komponentlari, qo‟llanilishi va qo‟yiladigan talablari
Raqamli xisoblash texnikasining asosiy qurilmalaridan biri – summatordir. Bir razryadli ikkilik sonlarni qo‘shish uchun qo‘llaniladigan «YArim summator» sxemasini loyixalash jarayonini ko‘rib chiqamiz:
Berilgan ―a‖ ham da ―b‖ bir razryadli ikkilik sonlarni qo‘shish natijasida
―s‖ - yig‘indi razryadi va ―r‖- o‘tish razryadi hosil bo‘ladi.
―a‖ va ―b‖ bir razryadli qo‘shiluvchilardan faqat bittasi «1» ga teng bo‘lsa, yig‘indi razryadi s=1 bo‘ladi va ―a‖ va ―b‖ bir vaqtda «1» ga teng bo‘lgandagina p=1 bo‘ladi. SHu holatlar uchun mantiqiy funksiyalar quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:
s a & b a & b, p a & b
Bir razyadli yarim summator sxemasini shu ifodalarga mos ravishda mantiqiy elementlar asosida qurish mumkin. (4.1.1.-rasm)
Ikkita 2 razryadli ikkilik sonlarni solishtirish vazifasini bajaruvchi qurilmani yaratish bilan bog‘liq masalani ko‘rib chiqamiz:
A = a1a2 va B = b1b2 – ikki razryadli sonlar. SHunday solishtirish sxemasi(SS)ni yaratish kerakki u 4 ta kirishga (a1, a2, b1, b2), ham da 3 ta chiqishga (Y1, Y2, Y3) ega bo‘lsin.
4.1.1-rasm. Bir razryadli yarim summatorning sxemasi.
Bu sxemaning chiqishlari quyidagi shartlarni qanoatlantirsin: Y1=1 bo‘lsin, agar A>V bo‘lsa, U2 =1 bo‘lsin, agar A=V bo‘lsa va U3 =1 bo‘lsin, agar A
4.1.2-rasm. Ikkita ikki razryadli ikkilik(binar) sonlarni solishtirish sxemasi.
|
| |
SELECT rep, avg(amount) - Hozirgi kunda inson faoliyatida ma’lumotlar bazasi (MB) kerakli

SELECT rep, avg(amount) FROM orders GROUP BY rep REP mаydоni bu holda guruhlаsh mаydоnidir, ya’ni REP
mаydоnning hamma qiymаtlаri guruhlаrgа аjrаtilаdi vа har bir guruh
uchun AVG(AMOUNT) ifоdаsi hisoblаnаdi. Bunda quyidаgilаr
bаjаrilаdi:
1. So‘rоvlаr har bir хizmаtchigа bittаdаn guruhgа аjrаtilаdi. Har bir
guruhdа REP mаydоni bir хil qiymаtgа egа.
2. Har bir guruh uchun guruhgа kiruvchi hamma yozuv bo‘yichа
AMOUNT maydonining o‘rtа qiymаti hisoblаnаdi vа bitta nаtijаviy sаtr
hоsil qilinаdi. Shundаy qilib, GROUP BY ifоdаsi qo‘llаnilgаn so‘rоv,
“GURUHLАNISHLI SO‘RОV” deb аtаlаdi. Shu ifоdаdаn keyin kelgаn
maydon “guruhlаsh maydoni” deyilаdi. Yanа bir nechа guruhlаnishli
so‘rоvlаrni ko‘rib chiqаmiz.
Har bir оfis uchun sоtuvlаrning rejаlаshtirilgаn hajmining diаpаzоni
qаnchа?
SELECT rep_office, min(quota), max(quota) FROM salesreps GROUP BY rep_office Yanа bir so‘rоv: Har bir оfisdа qаnchа хizmаtchi ishlаydi?
SELECT rep_office, count(*) FROM salesreps GROUP BY rep_office Yanа bir guruhlаnishli qiziqаrli so‘rоv: Har bir хizmаtchi nechtа
mijоzgа хizmаt ko‘rsаtаdi?
SELECT count(distinct(cust_num)) AS 'customers for salesreps', cust_rep FROM customers GROUP BY cust_rep Bu yerdа 'CUSTOMERS FOR SALESREPS' psevdоmаydоnning
ishlаtilishigа e’tibоr bering. So‘rоv nаtijаlаrini bir nechtа maydon
bo‘yichа guruhlаsh mumkin. Mаsаlаn, quyidаgichа:
Har bir хizmаtchi uchun har bir mijoz bo‘yichа buyurtmаlаr umumiy
sоnini hisoblаsh.
SELECT rep, cust, sum(amount) FROM orders GROUP BY rep, cust
Quyidаgi so‘rоvni ko‘rаmiz: Har bir хizmаtchi uchun har bir mijoz
bo‘yichа buyurtmаlаrning umumiy sоnini hisoblаsh; so‘rоv nаtijаlаrini
mijozlаr vа хizmаtchilаr bo‘yichа tаrtiblаsh.
Xotira elementlari – triggerlar

Xotira elementlari – triggerlar
Ikkita «VA-INKOR» yoki ikkita «YOKI-INKOR» elementlarini o‘zaro teskari aloqa sxemasi bo‘yicha ulash orqali xotira elementi - triggerni hosil qilish mumkin. Trigger - bir razryadli ikkilik axborot (“0”yoki‖1‖)ni saqlaydigan xotira elementi. Mantiqiy elementlardan farqli ravishda trigger ichki holatga - xotiraga ega.
Triggerlar ikkita chiqishga: 1) Q- to‘g‘ri chiqish. 2) Q -inkorli chiqishga ega.
4.2.1.-rasm. Trigger
Triggerlarning «1» holatiga to‘g‘ri chiqishdagi (Q) signalning yuqori holati
«1», inkorli chiqishidagi ( Q ) signalning past holati «0» to‘g‘ri keladi. Trigger qurilmasining kirishlari informatsion va yordamchi (boshqaruvchi) kirishlarga bo‘linadi. Informatsion kirishlaridagi signallar trigger holatini boshqaradi, yordamchi kirishlardagi signallar esa tirggerni talab qilingan holatga oldindan o‘rnatish uchun, ham da ularni sinxrosignal bilan ta‘minlash uchun hizmat qiladi. Trigger kirishlarining soni uning strukturasiga va boshqariladigan vazifalariga bog‘liq. Triggerning informatsion kirishlari S, R, J, K, D, T simvollari orqali belgilanishi qabul qilingan, boshqaruvchi kirishlar esa C, V simvollar bilan belgilanadi.
Triggerning sxematik belgisi 4.2.1-rasmda ko‘rsatilgan. Bu erda S, R- informatsion kirishlarni, Q va Q - chiqishlarni belgilaydi.
Triggerning mantiqiy elementlar asosidagi sxemasi 4.2.2-rasmda keltirilgan.
4.2.2- rasm 4.2.3- rasm
Aytaylik trigger «0» holatda (Q=0, Q =1) va R, S kirishlarda nol signali berilgan bo‘lsin. Bunda triggerning holati o‘zgarishsiz qoladi. Xaqiqatdan ham Q chiqishdagi «1» signal birinchi YOKI elementining kirishiga ulangan. Ushbu element chiqishi R=0 ni e‘tiborga olgan holda «1» signalga ega bo‘ladi va ikkinchi element INKOR kirishiga ulangan, natijada bu elementning chiqishida va Q chiqishda avvalgidek «0» signal bo‘ladi. Ikkinchi INKOR elementining chiqishidan «0» signal uchinchi element YOKI kirishlaridan biriga ulangan, uning ikkinchi S kirishiga «0» signal beriladi natijada uchinchi element YOKI chiqishida ham «0» signal hosil bo‘ladi. Bu signal to‘rtinchi element INKOR chiqishida «1» signal hosil bo‘ladi. Natijada triggerning ―0‖ holati tasdiqlanadi (Q=0, Q =1).
|
Elektromagnit relesi - O‟zbekiston respublikasi oliy

|
O‟zbekiston respublikasi oliy
|
bet | 18/82 | Sana | 23.09.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #272089 |
Bog'liq avtomatik rostlagich Elektromagnit relesi
Elektromagnit releni ishlashi ferromagnit yakorni boshqaruvchi tok hosil qilgan magnit maydoni bilan uzaro ta‘siriga asoslangan.
Boshqarish zanjiridagi tok turiga qarab elektromagnit relelar ikki xil bo‘ladi: 1) o‘zgarmas tok relelari; 2) o‘zgaruvchan tok relelari.
Elektromagnit releni printspial sxemasi 3.2.2.-rasmda ko‘rsatilgan.
3.2.2.-rasm. Elektromagnit releni printsiripal sxemasi.
Elektromagnit releni T tugmachasi bosilganda RLgaltak orqali tok o‘tadi. Natijada magnit maydoni hosil bo‘lib u yakororqali prujina kuchini engib K kontaktni yopadi, ya‘ni rele chiqishida signal X chik hosil bo‘ladi.Avtomatik boshqariladigan tizimlarda T tugmachali kontaktni uzib – ulash datchik yoki kuchaytirgichdan keladigan signal ta‘sirida amalga oshiriladi.
Elektron va fotorele
Elektron rele elektron kuchaytirgich ham da elektromagnit reledan iborat. Kuchaytirgich lampali yoki tranzistorli bo‘lishi mumkin. Kuchaytirish natijasida releni sezgirligi sezilarli ko‘payadi, ya‘ni ishga tushish quvvati kamayib 10-8-10-12 Vt ga tushib qolishi mumkin.Elektron lampalarni inertsionligi yo‘q, shuning uchun ularni ishga tushish vaqti elektromagnit reledan tezkorligi bilan aniqlanadi. 36- rasmda kuchaytirgich sifatida tranzistor ishlatilgan elektron releni printspial sxemasi ko‘rsatilgan.
3.2.3.-rasm. Elektron rele (a) va tranzistorli fotorele (b) ni printsipial sxemalari.
Kuchaytirgich kirishida (3.2.3.-a-rasm) kuchlanish bo‘lganda (Ukir=0) baza zanjiridagi tok Ib nolga teng, tranzistor T yopiqva rele ishlamaydi. Kirish kuchlanishi Ukir berilganda baza zanjirida tok Ik hosil bo‘ladi, tranzistor T ochiladi va rele R chulg‘amida tok Ikoqadi. Natijada rele ishga tushib, uni normal ochiq kontakti R1qo‘shiladi, normal yopiq kontakti R2esa ochiladi.
Fotorele.Fotoelektron relelarda chiqish relesi kontaktlarini ochilishi va qo‘shilishi fotoelementlardagi yoruglikni o‘zgarganida amalga oshadi. 3.2.3..b-rasmda tranzistorli fotoreleni engoddiysxemasi ko‘rsatilgan bo‘lib, bunda sezgir element sifatida fotorezistor FR xizmat qiladi.
Fotorezistor yoritilmaganda uni qarshiligi ko‘pva rele zanjiridagi tok ozligidan uni ishlashiga etarli emas. Yoritilganlik ko‘payganda qarshilik Rkeskin kamayib tranzistor bazasidagi tok ortadi, natijada kollektordagi tok ortib rele R ishga tushadi.
|
| |
Bo`lim bo`yicha nazorat savollari

|
Bo`lim bo`yicha nazorat savollari
|
bet | 71/82 | Sana | 23.09.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #272089 |
Bog'liq avtomatik rostlagich Bo`lim bo`yicha nazorat savollari
Avtomatlashtirilgan boshqaruv va markazlashgan nazorat tizimlari taribiga qanday elementlar kiradi?
TJABTlari bajaradigan vazifalariga ko‘ra qanday guruxlarga ajratiladi?
TJABTlarining qanday boshqarish tizimlarini bilasiz?
TJABTlarining funksional tarkibini ayting?
TJABTning algoritmik ta‘minlash tarkibi qanday funksional masalalarni o‘z ichiga oladi?
ILOVA
O`TILGAN MAVZULAR YUZASIDAN UMUMLASHTIRILGAN TEST SINOV SAVOLLARI
BOB. Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari bobi bo`yicha
Boshqarish nima?
*oldindan tanlab olingan maqsadga erishishga yo‗naltirilgan munosabatlarni ishlab chiqish va ro‗yobga chiqarish
tanlangan ob‘ekt uchun mos keladigan signal yoki ta‘sirlarni ishlab chiqish signal ko‗rinishidagi informatsiyani (axborotni) boshqarish ob‘ektiga uzatish variantni o‗rganib chiqqan holda buyruqlar tayorlash va chiqarish
Qanday avtomatik tizimlarni bilasiz?
*programmalashtirilgan, kuzatiladigan, adaptive
kuzatiladigan, programmalashtirilgan, signalizatsiyalashtirilgan, nazorat kilinadigan
programmalashtirilgan, ximoyalangan, nazorat kilinadigan, adaptiv. stabillashtirilgan, nazorat kilinadigan, programmalashtirilgan, kuzatiladigan.
Avtomatik nazorat qilinadigan fizikaviy ko„rsatgichlarga qanday kattaliklar kiradi?
namlik, zichlik, yoritilganlik, elektr o‗tkazuvchanlik tok, kuchlanish, quvvat, quvvat koeffitsienti
burchak tezlanish, defarmatsiya, kuch, moment harorat, bosim, sath, sarf
Avtomatikaning tarkibiy tuzilish sxemasi nimani ko„rsatadi?
*avtomatlashtirish tizimlarining dinamik xususiyatlarni har akterlaydi va asosiy kismlarining bog‗likligini ko‗rsatadi
avtomatikaning tarkibiy tuzilish sxemasi kurilmaning avtomatik bloklari va elementlarning bog‗lanishini ko‗rsatadi;
sxemada har bir apparat shartli belgi bilan va ular orasidagi bog‗lanish chiziklari bilan kursatiladi;
alohida kurilmalarning bir-biri bilan bog‗likligini kursatuvchi sxema xisoblanadi;
|
| |