nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Kompleks erkin iqtisodiy zonalar - 1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi

|
1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi
|
bet | 76/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasniflaKompleks erkin iqtisodiy zonalar. Amaliyotda bir funktsiyani bajarishga ixtisoslashgan hudud mavjud emas. Eng ko’p tarqalgan hududlarga savdo, bojxona, sanoat, tadqiqot funktsiyalarini bajaruvchi kompleks hududlar kiradi. Ular turli funktsiyalarni bajaradilar va investorlarning turli xil iqtisodiy faoliyat bilan shug’ullanishlariga imkon beradilar. Shu sababli ularni tashkil etishda ustuvor funktsiyalarni belgilab olish lozim. Aynan shu kabi hududlarda (shahar, tuman, viloyatlarni qamrab oluvchi) yangi ma’muriy-hududiy birlik tashkil etilishi mumkin.
Jahon amaliyotining ko’rsatishicha, EIZni barpo etishdagi asosiy afzallik xorijiy investorlar uchun yaratiladigan imtiyozlar va ularning katta hududlarni egallamasligi hisoblanadi. EIZda asosan bojxona, soliq va moliyaviy faoliyat bilan bog’liq imtiyozlar qo’llaniladi. EIZ hajmi jihatdan o’rtacha 0,01 kv. km. dan 330 kv. km. gacha bo’lgan hududlarni qamrab olishi mumkin (7.1-jadval).
7.1-jadval
Jahon amaliyotida qo’llaniladigan maxsus iqtisodiy zonalarning modellari: hajmi va imtiyozlari tarkibi
|
| |
-§Xrizotilsement buyumlarini ishlab chiqarishdagi xom ashyo

331
Tabiatdaxrizotil mineralini hosil bo‘lishini quyidagi kimyoviy tenglama
orqali ifodalash mumkin:
6Mg
5
FeSi
3
O
12
+ 3CO
2
+ 18 H
2
O+O
2
→9 Mg
3
Si
2
O
5
(OH)
4
+3MgCO
3
+2Fe
3
O
4
Mg
3
Si
2
O
5
(OH)
4
yoki 3MgO·2SiO
2
·2H
2
O
Bu suvli magniy silikati bo‘lib, xrizotil-asbestnining nazariy kimyoviy
tarkibiga to‘g‘ri keladi. Unda 43,46 % MgO, 43,5% SiO
2
, 13,04 % H
2
O bor.
Tabiatda hosil bo‘ladigan asbest tarkibida ko‘pincha bir element o‘rniga
ikkinchi
element almashgan bo‘lishi mumkin, jumladan, Si
4+
o‘rniga Al
3+
va magniy, oz
miqdorda uchraydigan Fe
2+
, Fe
3+
, Ca
2+
va Ni
2+
va boshqa ayrim birikmalar mineral
tarkibida qo‘shimcha sifatda kirgan bo‘lib, uni ifloslantiradi.
Xrizotil - asbest laboratoriya sharoitida 300-400°C da MgCO
3
bug‘ va natriy
silikat ta’sirida hosil qilinadi. 600°C daforsterit va SiO
2
dan
serpantin hosil
bo‘ladi.Tolasimon
xrizotil-asbest
350-400°C
bug’
va
900
atmosfera
bosimibo‘lgan muxitda 48 soat ichida va suyuq shisha (natriy karbonli bufer
eritmaning rN= 9,4 bo‘lishi kerak) orasidagi kimyoviybirikish orqali hosil bo‘ladi.
Uning kimyoviy formulasi Mg
6
(OH)H
2
O(Si
4
O
11
).Bunda quyidagi tenglama nazarda
tutiladi:
[2(Mg, Fe) OSiO
2
]+2H
2
O + CO
2
= 3(Mg,Fe)O·2SiO
2
·2H
2
O+MgCO
3
Professor F.V. Sыromyatnikov xrizotil-asbest mineralini quyidagi turlarini
taklifqilgan:
1) α-xrizotil - ko‘ndalang - tolasimon xrizotil-asbest
2) β-xrizotil - bo‘ylama - tolasimon
3) γ-xrizotil - betartib - tolasimon.
Birinchi va ikkinchi xil xrizotil-asbest tabiatda jilg‘asifatida
uchraydi,
bunda ko‘ndalang - tolasimon xildagi asbestnitolalari u bilan jinsga perpendikulyar
joylashgan bo‘lsa, bo‘ylama tolasimon turi esa bu jins bilan o‘tkir burchak
hosilqiladi. Betartib tolasimon turi xrizotil-serpantiljinslarning
asosiy massasini
332
tashkilqilgan bo‘lib unda o‘zaro kesishuvchi turli yo‘nalishda joylashgan ingichka
va kalta tolalardan iborat.
Biz yuqorida aytib o‘tgan qo‘shimchalar (ya’ni Fe
, Mn, So, Ni mineral
tarkibida uchrashi) uning rangiga ko‘k, sariq va jigarrang tus beradi. Xrizotil
asbestga ishlov berib tolalari
ayrim-ayrim xolga keltirilsa, uning rangi oq bo‘lib
qoladi. Xrizotil-asbestning solishtirma og‘irligi - 2,34-2,60 g/sm
3
ga teng,
o‘rtacha 2,50g/sm
3
deb qabul qilingan.
Sverdlovsk viloyatida joylashgan Bajenovskdan keltiriladigan xrizotil-
asbestning kimyoviy tarkibida 42,0% SiO
2
; 41,99% MgO, 0,53% Al
2
O
3
, 1,30%
Fe
2
O
3
, 0,24% FeO va juda oz miqdorda CaO, Na
2
O+K
2
O uchraydi,
bulardan
tashqari kimyoviy bog‘langan 12,99% H
2
O va 1,42% mexanik bog‘langan H
2
O
dan tarkib topgan.
Mineral tarkibidagi suv va uning asosiy material bilan qanday
bog‘langanligi, asbest xossalarini xamda uning ishlatish sohalarini belgilaydi.
Boshqa joylarda uchraydigan asbestminerallari ham tarkibiy qismi bo‘yicha bir-
biridan keskin farq qilmaydi.
Asbest minerali kristall panjarasining asosini kremniy-kislorod tetraedrlari
tashkil etadi (40-rasm).
Sement zavodlarida mehnat muhofazasi

Sement zavodlarida mehnat muhofazasi. Sement sanoatida xom ashyoni
qanday qazib olish va qayta ishlash, xom ashyo aralashmalarini pishirish, klinkerni
kukunlash, juda ko‘p miqdordagi materialni bir joydan ikkinchi joyga va omborga
tashish hamda iste’molchiga jo‘natish kabi murakkab va turli mexanizm, uskunalar
bilan jihozlangani va ko‘p miqdorda elektr dvigatellarning borligi uchun jihozlarning
xavf-xatarsiz ishlatilishi va ishlab chikarish operatsiyalarining bajarilishi,
shuningdek, ishlash uchun normal sanitariya-gigiena sharoitlari yaratilishiga doir
asosiy tadbirlar belgilangan bo‘ladi.
Xavfsizlik texnikasida jihozlar orasidan o‘tish uchun etarli joy qoldirilgan,
maydonchalarda bemalol ishlaydigan sharoitning bo‘lishi, muxofaza g‘iloflari va
tusiqlar o‘rnatilishi, ko‘chma elektr jihoz va asboblar bilan bexatar ishlash uchun
zarur sharoitlar yaratilganligi ko‘rsatilgan bo‘ladi.
Sanitariya texnikasiga doir tadbirlarni ishlab chiqishda isitiladigan va
isitilmaydigan binolar, havo, chang, bo‘r va gazlardan juda ifloslanadigai joylar va
ifloslangan havoni markaziy tartibda so‘rib olib, tashqariga chiqarib yuborish
tadbirlari qurilgan. Xavfsizlik texnikasi va sanitariya texnikasi bo‘yicha belgilangan
hamma tadbirlar texnologik jarayon bilan uzviy bog‘langan.
Changlarni ushlash va havoni tozalash uchun maxsus asbob-uskunalar
ishlatiladi (35, 36- rasm))).
35-rasm. Mato filtr.
234
1-metall korpus, 2- materialdan tikilgan silindr shaklidagi eng, 3-quvur, 4-
filtrning pastki qismi, 5-truba, 6-umumiy quvur , 7-vintli transportyor, 8-har bir
seksiyadagi englarni osib qo‘yish uchun mo‘ljalangan planka, 9-tebratuvchi
mexanizm, 10-zaslonka.
36-rasm. Gorizontal elektrofiltr.
36-Rasm.Eletrfiltr
1-diffuzor, 2-korpus, 3-tok uzatuvchi elektrodlar, 4-changni ushlab qoluvchi
elektrodlar, 5-lyuklar, 6,9-izolyator qutichalar, 7-tebratuvchi yuritma mexanizmi, 8-
montaj lyukning qopqog‘i, 10-izolyatorning elektr yo‘li bilan isituchi elementlari, 11-
tayanch-o‘tkazgich izolyator, 12-konfuzor, 13- chang uchun mo‘ljalangan bunker,
14-sektorli zatvorlar, 15-gaz taqsimlagich-to‘r.
|
-§ Portlandsement maydalik darajasining uning xossa va xususiyatlariga

230
Hozirda portlandsement qanchalik mayda tuyilganini aniqlashning ikki usuli
bor:
1) ikkita elakda elash: yuqorigisi 02 nomerli, pastkisi 008 nomerli;
2) sement donalari solishtirma sirti o‘lchanadi (m
2
/kg hisobida).
Odatda, portlandsementning qanchalik mayda tuyilgani 02
nomerli elakdan
elanishi va 008 nomerli elakda 5…8% qoldiq qolishiga qarab aniqlanadi. SHunda
sementning solishtirma sirti 250…300 m
2
/kg ga to‘g‘ri keladi.
Amalda kukunlashning ikki xil sxemasi ishlatiladi: ochiq sikl va yopiq sikl.
Klinkerni ochiq sikl bo‘yicha tuyayotganda materiallar tegirmondan qo‘shimcha
ishlovsiz bevosita tayyor maxsulotlar omboriga yuboriladi.. Yopiq siklda esa
tegirmondan chiqqan materiallar
separatorlarda elanadi, sementning yirik donalari
qayta tuyishga yuboriladi, maydasi esa tayyor maxsulotlar omboriga jo‘natiladi.
Yopiq sikl bo‘yicha tuyish ancha takomillashtirilgan sxema hisoblanadi.
Sementning mayda zarrachalari ajratib olinsa, tegirmoning ish unumi oshadi, chunki
mayda zarrachalari maydalovchi jismlarga yopishib qolganda,
jismlarning urishish
kuchi bo‘shashadi: sementning juda mayda zarrachalari o‘z sirtida havoni
adsorbsiyalaydi va maydalovchi jismlar hamda tegirmon devorlarida hosil bo‘lgan
o‘ziga xos «yostiq» maydalovchi jismlar zarbi va ishqalash ta’sirini
amortizatsiyalaydi. Maydalanayotgan butun massadan mayda donalarni tinimsiz
ajratib turish uchun tegirmonga havo yuboriladi.
Havoning harakat tezligi
tegirmondan ma’lum o‘lchamdagi sement zarrachalari chikadigan qilib belgilanadi.
Xuddi shu havo oqimi yordamida sement omboriga (ochik sikl bo‘yicha
tuyayotganda) yoki seperatorga (yopiq sikl bo‘yicha tuyayotganda), so‘ngra esa
omborga yuboriladi. Uzatilayotgan chang-havo aralashmasidagi sement zarrachalari
siklon va filtrlarda tutib qolinadi.
- §. Klinkerni tuyish - Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi

5- §. Klinkerni tuyish
Portlandsement ishlab chiqarish uchun xom ashyo aralashmasini kuydirishniig
o‘zi kifoya emas. Klinker bu yarim fabrikat hisoblanadi. Muayyan texnik xossalarga
ega bo‘lgan portlandsement olish uchun klinkerni tuyish, unga gips va aktiv mineral
qo‘shilmalar qo‘shish kerak, qo‘shilmalarning ko‘pi g‘ova,tabiiy sharoitlarda juda
nam materiallar bo‘ladi. Nam qo‘shilmalar ishlatish esa mumkin emas, chunki
sement maydalanayotgan jinslarga va tegirmon devorlariga yopishib qoladi, ya’ni
yaxshi tuyilmaydi. Bundan tashqari, qo‘shilmalar tarkibidagi ozgina namdan sement
gidratlanib, zichlanib, bosilib qoladi. Shuning uchun qo‘shilmalar tuyib quritiladi.
33-rasm. Separatorli tegirmon qurilmasining sxemasi.
1-tarozili lentali dozator, 2-qabul qilgich voronka, 3-ta’minlagichning qopqog‘k, 4-
baraban, 5-elevator, 6-separator, 7-aerotarnov, 8-quvur, 9-siklon, 10-engli filtrlar.
228
34-rasm. Tegirmonda sharlar harakatining sxemasi
Gipsli qo‘shilma sifatida ikki molekula suvli gips, ya’ni gipstosh ishlatiladi.
Gipstosh zavodga odatda, yirik bo‘laklar holida olib kelinadi. Gipstosh jag‘li
maydalagichlarida maydalaniladi, u odatda quritilmaydi. Bu qo‘shilmadan (ko‘pi
bilan 5%) qo‘shiladi. Uning umumiy namligi aralashmaga unchalik katta ta’sir
qilmaydi. Hamma qo‘shilmalar va klinker odatda birga tuyiladi. Shuni aytish kerakki,
tayyorlangan klinker qanchalik mayda tuyilsa, portlandsement aktivligi shunchalik
yuqori bo‘ladi, u dastlabki muddatlarda tezroq qotadi. Beton va temir-beton buyumlar
ishlab chiqarishda bu juda katta ahamiyatga ega. Biroq tuyish jarayonining texnik-
iqtisodiy ko‘rsatkichlari, ya’ni tuyish uchun elektr energiyaning ko‘p miqdorda sarf
bo‘lishi va tegirmon ish unumining kamayib ketishini ham hisobga olish kerak.
Umuman portlandsement ishlab chiqarish texnologiyasida tuyish eng ko‘p
energiya sarflanadigan bosqichlardan biri hisoblanadi. Sharli tegirmonda
maydalangan 1t portlandsement uchun soatiga 30 kVt va undan ortiq elektr
energiyasi sarflanadi (33, 34-rasm.). Shuning uchun zavodlarning texnik-iqtisodiy
ko‘rsatikichlariga ko‘ra, 008 nomerli elakda 5…8% gacha qoldik qoladigan qilib
tuyilganda portlandsement, 2…4% va undan kam qoldiqli tez qotuvchan sement
ishlab chikaradi. Bu holda sementlarning solishtirma sirti tegishlicha 300…350 m
2
/kg
va 400…450 m
2
/kg ga etadi.
Hozirgi vaqtda tuyish jarayoni texnikasini yaxshilash, ya’ni nisbatan unumli va
tejamli apparatlar va texnologik sxemalar ishlatish, shuningdek, maxsus qo‘shilmalar
229
(yaxshi tuydiradigan moddalar) ishlatish bilan materialning mayda tuyilishiga
erishilmoqda. Mavjud sharli tegirmonlar konstruksiyasi takomillashtirilib, yangi
unumli va tejamliroq agregatlar yaratilmoqda.
|
valyuta qimmatliklari - 1. Moliya / Banklar va boshqa kredit muassasalari. Kreditlar]

|
1. Moliya / Banklar va boshqa kredit muassasalari. Kreditlar]
|
bet | 2/19 | Sana | 12.08.2024 | Hajmi | 2,57 Mb. | | #269399 |
Bog'liq 3028 29.06.2018valyuta qimmatliklari — naqd chet el valyutasi, chet el valyutasidagi qimmatli qog‘ozlar, chet el valyutasidagi to‘lov hujjatlari va sof quyma oltin;
inkassatsiya punkti — bozor va savdo majmualari hududida faoliyat yuritayotgan xo‘jalik subyektlari tomonidan inkassatsiya sumkalariga (qoplariga) solingan naqd pul tushumlarini inkassatsiya xizmati xodimiga topshiriladigan maxsus joy (xona);
Oldingi tahrirga qarang.
inkassatsiya xizmati — xo‘jalik yurituvchi subyektlar, shuningdek banklar, banklarning filiallari va alohida bo‘linmalariga tegishli bo‘lgan naqd pul va boshqa qimmatliklarni inkassatsiya qilish, tashish hamda kuzatib borish xizmati;
(1-band O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2020-yil 8-sentabrdagi 16/9-sonli qaroriga (ro‘yxat raqami 3028-4, 22.10.2020-y.) asosan yettinchi xatboshi bilan to‘ldirilgan — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 22.10.2020-y., 10/20/3028-4/1407-son)
qayta sanash kassasi — bank ish kuni davomida inkassatorlar guruhi tomonidan yig‘ib kelingan hamda kechki kassa xodimlaridan qabul qilib olingan inkassatsiya sumkalaridagi (qoplaridagi), shuningdek qayta sanash uchun kassa mudiri tomonidan topshirilgan naqd pul va boshqa qimmatliklarni qayta sanashga mo‘ljallangan kassa;
kassa operatsiyalari — kassa hujjatlari asosida naqd pul va boshqa qimmatliklarni kirim yoki chiqim qilish, qayta sanash, saralash, o‘rab-bog‘lash, almashtirib berish hamda inkassatorlardan qabul qilib olish yoki ularga tashish uchun topshirish;
kassa tarmog‘i — naqd pul va boshqa qimmatliklar bilan kassa operatsiyalarini bajarish hamda ularning but saqlanishini ta’minlash uchun tashkil etilgan kirim, chiqim, qayta sanash va kechki kassalar hamda pul omborlari joylashgan hudud;
kassa hujjatlari — belgilangan tartibda rasmiylashtirilib, naqd pul va boshqa qimmatliklarni kirim yoki chiqim qilish uchun, shuningdek inkassatorlardan qabul qilib olish yoki ularga tashish uchun topshirishda asos bo‘lib xizmat qiluvchi hujjatlar;
|
| |
kechki kassa - 1. Moliya / Banklar va boshqa kredit muassasalari. Kreditlar]

|
1. Moliya / Banklar va boshqa kredit muassasalari. Kreditlar]
|
bet | 3/19 | Sana | 12.08.2024 | Hajmi | 2,57 Mb. | | #269399 |
Bog'liq 3028 29.06.2018kechki kassa — bank ish kuni yakunlanganidan so‘ng, inkassatorlar guruhidan naqd pul va boshqa qimmatliklar solingan yoki bo‘sh inkassatsiya sumkalarini (qoplarini) qabul qilib olish hamda ish kuni uzaytirilgan kassalarda ish yakunlangach, ulardagi naqd pul va boshqa qimmatliklar qoldig‘ini qabul qilib olish, shuningdek dam olish va bayram kunlari ishlaydigan kassalarga madad pullarini berish uchun tashkil etilgan kassa;
qimmatliklar — bank kassa tarmog‘iga saqlash uchun yoki garov ta’minoti sifatida topshirilgan va o‘z qiymatiga ega bo‘lgan barcha qimmatliklar (qimmatbaho metall va toshlardan tayyorlangan buyumlar, saqlash uchun topshirilgan qimmatli qog‘ozlar, mulklar va mulkiy huquqlarni tasdiqlovchi hujjatlar, qat’iy hisobda turuvchi blanklar).
kirim kassasi — bankda o‘z hisobvarag‘iga ega bo‘lgan xo‘jalik yurituvchi subyektlardan bank ish kuni davomida kirim kassa hujjatlari asosida naqd pul va boshqa qimmatliklarni qabul qilib oluvchi kassa;
naqd pullar — O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (bundan buyon matnda Markaziy bank deb yuritiladi) tomonidan turli nominallardagi banknot va tangalar ko‘rinishida muomalaga chiqarilgan pullar;
pul ombori — bank binosining kassa tarmog‘i joylashgan hududda tegishli texnik talablar asosida qurilgan hamda naqd pul va boshqa qimmatliklarni saqlash uchun mo‘ljallangan ombor;
sayyor kassa — bankning maxsus jihozlangan avtomashinasida joyiga chiqqan holda, jismoniy shaxslar tomonidan taqdim etilgan to‘lov hujjatlariga asosan, to‘lovlarni naqd pulda yoki bank kartalari orqali qabul qilib oluvchi kassa;
slip — bank kartasidan foydalanilgan holda terminal yoki bankomatda kirim yoki chiqim operatsiyalari bajarilganligini tasdiqlovchi va o‘zida bajarilgan operatsiyalarning summasi, turi, sanasi, shuningdek bank kartasi, terminal yoki bankomatni identifikatsiya ma’lumotlarini o‘zida aks ettiruvchi terminal yoki bankomat kvitansiyasi;
chakana amaliyotlar kassasi — bank ish kuni davomida jismoniy shaxslardan kassa hujjatlari asosida naqd pul va boshqa qimmatliklarni qabul qilib olish yoki chiqim qilish, shuningdek ularning bank kartalari orqali to‘lovlarni qabul qilish hamda valyuta ayirboshlash shoxobchasi va chakana kassa xizmatlarining boshqa turlarini ko‘rsatish uchun tashkil etilgan kassa;
|
| |
Dasturiy vositalar - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

102
Dasturlash tillari sintaksisi va semantikasining tahlili shuni
ko„rsatadiki, ularning turdosh konstruktsiyalari asosan «tashqi
ko„rinishi» bilan farqlanadi (kalit so„zlarni terish yoki tashkil etuvchilar
ketma-ketligi). Mazmuni, ayrim farqlanishlarni hisobga olmaganda,
deyarli bir xil. Shuday qilib, zamonaviy tillar konstruktsiyasi umumiy
mazmunga (semantika), tashkil etuvchilar turli ketma-ketligiga
(sintaksis) va turli kalit so„zlar (leksika)ga ega. Demak, turli tillar
foydalanuvchiga bir xil imkoniyatli tashqi ko„rinishi bilan farqlanuvchi
dasturlarni taqdim etadi.
Hozirgi kunda dasturlash tillarini standartlashtirish masalalarini
O‘zbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV

|
O‘zbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV
|
bet | 2/5 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 29,23 Kb. | | #156381 |
Bog'liq 5 maruza inklO‘zbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV
Toshkent sh.,
2021-yil 12-oktabr,
638-son
Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktabrdagi 638-son qaroriga
1-ILOVA
Umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlarida inklyuziv ta’limni tashkil etish tartibi to‘g‘risida
NIZOM
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur Nizom umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlarida (keyingi o‘rinlarda — maktab ) jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalar (keyingi o‘rinlarda — alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar) uchun inklyuziv ta’limni tashkil etish tartibini belgilaydi.
Maktablarda boshlang‘ich tayanch korreksion sinflar ochilishi mumkin.
2. Ushbu Nizom talablari davlat umumta’lim tashkilotlariga nisbatan tatbiq etiladi.
3. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llaniladi:
inklyuziv ta’lim — alohida ta’lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim tashkilotlarida ta’lim olishga bo‘lgan teng imkoniyatlarni ta’minlagan holda beriladigan ta’lim;
inklyuziv ta’lim sinfi — maktabdagi alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning boshqa (sog‘lom) bolalar bilan teng huquqli va birgalikdagi ta’lim olishlari shaklida tashkil etilgan sinf;
boshlang‘ich tayanch korreksion sinfi — maktabda alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar uchun alohida tashkil etiladigan boshlang‘ich sinf;
o‘quvchilar — inklyuziv ta’lim va boshlang‘ich tayanch korreksion sinflarda tahsil olayotgan sog‘lom yoki alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar.
4. Maktabda o‘quvchilar ta’lim jarayoniga moslashish darajasiga qarab boshqa (sog‘lom) bolalar bilan bir qatorda maktabga qatnab muayyan sinfning o‘quv rejasiga mos keladigan o‘quv dasturlari doirasida tahsil oladi.
Keyingi tahrirga qarang.
Maktabga qatnab o‘qish imkoniyati bo‘lmagan o‘quvchilarga ta’lim berish o‘quv rejalari va o‘quv dasturlariga muvofiq ota-onalar yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar bilan kelishilgan tavsiyaga muvofiq zarur bilim, malaka va ko‘nikmalarni masofadan turib yoki uyda yakka tartibda ta’lim berish orqali amalga oshiriladi.
O‘quvchilar turli to‘garaklar, seksiyalar, maktabdan tashqari tadbirlarda qatnashish imkoniyati ega.
5. Inklyuziv ta’limni tashkil etish insonparvarlik, umuminsoniy qadriyatlar, bag‘rikenglik, oshkoralik tamoyillariga asosan amalga oshiriladi.
6. Maktabda inklyuziv ta’lim va boshlang‘ich tayanch korreksion sinflar bolalarning yosh va individual xususiyatlari, aqliy rivojlanishi darajasi, somatik va asab-ruhiy sog‘lig‘i holatiga muvofiq tashkil etiladi.
|
| |
Mamlakat 
Investitsiya hajmi, mln. yevrо

Bank transaksiyalarini amalga оshirishning turli usullari
Transaksiya
qiymati, $
Standart bank transaksiyasi
1,08
Kоrpоrativ bank tizimining ajratilgan kanallari оrqali uzatiladi-
gan standart bank transaksiyasi
0,54
Kоmmutatsiya qilinadigan kanallar оrqali (mijоz-bank) uzatiladi-
gan standart bank transaksiyalari
0,26
Internet tarmоg‘ining оchiq kanallari оrqali uzatiladigan stan-dart
bank transaksiyasi
0,13
Bunday o‘sish ishlab chiqaruvchi firmalar bilan buyurtmachilar o‘rtasi-
dagi o‘zarо munоsabatlar o‘zgarishi hisоbiga ham yuz beradi. Bu munо-
sabatlar ancha оperativ va sermahsul bo‘lib qоladi. Ba’zi hоllarda xarid
qilish va mahsulоt yetkazib berish jarayonini bоshqarishga qilinadigan
xarajatlar 30-40 fоiz kamayadi.
An’anaviy biznesda deyarli hamma vaqt оmbоrlarda ancha katta tay-yor
mahsulоt zaxiralari turadi. Buning asоsiy sababi mahsulоt yetkazib be-
ruvchilar bilan real vaqt rejimida amalga оshiriladigan o‘zarо alоqaning
yo‘qligidir. Elektrоn biznes tizimlarida оmbоrxоna binоlarini mahsulоt
yetkazib beruvchiga ko‘chirish bilan bоg‘liq tamоyil ko‘zga tashlana
bоshladi.
Bank xizmatlarini Internet tarmоg‘i yordamida amalga оshirish sо-
hasidagi Amerika tajribasini tahlil qilish va umumlashtirish asоsida kоm-
munikatsiya xarajatlarining tariflari kamida 6 baravar kamaydi deb qayd
etish mumkin.
Booz Alen & Hamilton kоmpaniyasining 1996-yil uchun
tayyorlagan hisоbоtiga asоslanib, taqqоslash uchun muqоbil usullar bilan
amalga оshiriladigan bank transaksiyalarining qiymat bahоlarini kelti-
ramiz (6.26-jadval).
rоvard natijalarning qo‘shimcha (yordamchi) bahоlash ko‘rsat-

O‘tgan davrda undan оldingi davrdagiga (masalan, bir yildagiga)
qaraganda zararlarning qisqarish hajmi (∆Z):
∆Z=Z
i
-Z
i-1
bunda Z
i
– i-davrda (masalan, o‘tgan bir yilda) gi zararlar hajmi;
Bu guruhdagi Internet-kоmpaniyalar ishi zararli bo‘lganligidan, dis-
kоntlangan pul оqimlarini aniqlashning ilоji bo‘lmaydi. Bu hоlga dis-
kоntlash uchun asоs yoki predmet yo‘qligi sababdir.
Internet-kоmpaniyalar zarar ko‘rib ishlashining
qo‘shimcha (yor-
damchi) bahоlash ko‘rsatkichlari jumlasiga quyidagilar kiradi:
1. Dоimiy xaridоrlar (mijоzlar) sоni.
2. Muayyan vaqt davоmida (masalan, оy, yil chоragi, yarim yil, bir
yilda) “yo‘qоtilgan” xaridоrlar (mijоzlar) salmоg‘i. Mijоz muayyan In-
ternet-kоmpaniyaga sоdiq bo‘lib qоladigan vaqt taxminan bir yilni tash-kil
qiladi. Bоshqacha qilib aytganda, firma har yili o‘zining avvalgi dоi-miy
mijоzlarining taxminan 25 fоizini yo‘qоtadi.
3. Bir nafar xaridоrni (mijоzni) jalb etish va saqlab qоlish uchun sarf-
lanadigan pul mablag‘lari (ba’zi statistika ma’lumоtlariga ko‘ra bu sarflar 30-
200 va undan ko‘prоq AQSh dоllarini tashkil qiladi).
4. Qo‘lga kiritilgan mo‘ljaldagi bоzоrning (yoki bоzоr ayrim seg-
mentining) ulushi.
K
ak - Iqtisod-moliya

Pulning vaqtinchalik qiymatini belgilaydigan diskоntlash stavkasi
kоnkret vaziyatga bоg‘liq hоlda quyidagilar bo‘lishi mumkin: bank de-
pоziti stavkasi; kreditоr stavkasi; mоliya bоzоridagi fоiz stavkasi; firma
aktivlarining erishilgan darоmadliligi; firmaning o‘z kapitali darоmadli-
ligi; kapital qiymati. Diskоntlash stavkalarining xillarini va ularning o‘zarо
alоqasini ko‘rsatish uchun 6.2-rasmni keltiramiz.
Muvaffaqiyatli ishlayotgan Internet-kоmpaniyalar
faоliyatidagi pi-
O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat universiteti yunusova gulshoda nozihovna

O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat universiteti yunusova gulshoda nozihovna
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat universiteti yunusova gulshoda nozihovna
|
CyberCash to‘lоv tizimining kamchiligi

4.3-rasm. Checkfree tizimlarining vazifali sxemasi
Tizimning ishlash sxemasi quyidagi amallar ketma-ketligida ko‘r-
satish mumkin:
1. Mijоz Checkfreega elektrоn chek berish haqidagi tоpshiriqni jo‘-
natadi.
2. Checkfree o‘zarо hisоbga оlish haqidagi
instruksiyani Checkfree
bankga jo‘natadi.
3. Elektrоn chek ma’lumоtlari CheckFree bankdan Sоtuvchining
bankiga uzatiladi.
4. Belgilangan kun Mijоz banki bilan CheckFree bank o‘rtasida
o‘zarо hisоb-kitоblar amalga оshiriladi.
Mijоz va uning kredit kartоchkasi to‘g‘risidagi ma’lumоtlar max-
fiyligi оchiq (juda uzun) kalitli shifrlash algоritmini qo‘llash
bilan kafо-
latlaydi. Ammо transaksiyalar anоnim bo‘lmaydi, bank ham, sоtuvchi
ham mijоzning xaridlari haqida ma’lumоtga ega bo‘ladilar.
Tizimning asоsiy parametrlari 4.11-jadvalda keltirilgan.
Xromatin oqsiilari - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

Giston boMmagan oqsillar fraksiyasiga xromatin bilan bogMangan
fermentlar va spesifik regulyatorlik ya’ni DNKdagi nukleotidlar ket-
ma-ketligini tanib oluvchi oqsillar kiradi.
DNK moiekulasi tuzilishi
Hujayra boMinishidan oldin eng muhim jarayon DNK replikatsi-
yasi sodir boMadi. DNK- biologik polimer bulib, uning monomeri
dezoksiribonukleotidlar. Nukleotidlar uchta komponentdan tashkil
topgan: azot asoslari (purin yoki pirimidin), pentoza va fosfat gu-
ruhi. Azot asoslari 4ta A va G (purin),T va S (pirimidin). J.Uotson
va F.Kriklar 1953 yilda DNK molekulasining qo‘sh spiral modelini
yaratganlar, unga asosan DNK 2 ta zanjirdan iborat boMib, bu zan-
jirlardagi azot asolari bir-biri bilan vodorod bogMari orqali birikadi-
lar. Bunda A-T, G-S ga mosdir. DNK replikatsiyasi vaqtida vodorod
bogMari uzilib har bir spiral boMagi o‘zining yetishmaydigan qismini
komplementar (qo‘shimcha) sintezlaydi.
Mustaqil ta’lim mavzulari

|
Mustaqil ta’lim mavzulariBog'liq NamDU-ARM-1159-Hujayra biologiyasiMustaqil ta’lim mavzulari
1. Interfazada yadroning tarkibiy qismlari.
2. Yadroning hujayra hayotidagi roli.
3. Yadroning boTinayotgan hujayradagi holati.
4. Yadroning tashqi apparati, uning tuzilishi.
5. Hujayra boTinayotganda yadrochaning taqdiri.
Glossariy
Xromatin - eukariot hujayralari genetik materiali saqlanadigan
joylashgan bo‘lib, DNKning giston oqsiilari bilan birikmasidir.
DNK- biologik polimer bulib, uning monomeri dezoksiribonuk-
leotidlar.
Nukleosoma - DNK spiralining giston oqsiilari ustida o bralishi.
Nukleomera - 6-8 ta nukleosomaning globula shaklida birlashishi.
140
Bir nechta nukleomer laming o ‘zaro yaqinlashishidan DNP (dezok-
siribonukleoprotein) lar hosil boMadi.
Xromomera. Xromonemalarning spiralsimon yigMlishidan hosil
boMgan xromosoma ip lari.
Nazorat savollari:
1. Mitotik xromosomalar morfologiyasi haqida gapiring.
2. Xromosoma matriksi qanday shakllanadi?
3. Euxromatin va geteroxromatin tuzilishi.
4. Kariotip haqida tushuncha bering.
5. Xromatinning kimyoviy tavsifini bering.
6. Diffuz va kondensatsiyalangan xromatin holati, euxromatin va
geteroxromatin haqida nima bilasiz?
7. Xromatin oqsillarining DNK strukturasining shakllanishidagi
roli qanday?
TEST SAVOLLARI
1. DNK: oqsil: RNKning nisbatini aniqlang:
a )1:1,3:0,2
b)2:3:l
c)3:0,2:l
2. Odamning genetik materiali D N K n in g
ta har xil mole-
kulalaridan iborat
a) 12
b)24
c)36
3. Xromatin oqsillari quruq massaning nechi foyizini tashkil
etadi?
a) 35-55%
b) 50-60%
c) 60-70%
4. Giston oqsillarini xromatindan ajratib birinchi bo‘lib kim
o‘rgangan?
a) A.Kossel 1890 yilda
b) Mechnikov 1850 yilda
C) Purkine 1655 yilda
141
|
| |
Xromosomalar morfologiyasi

birlashmaydi. Telomera DNKning kichik takrorlanib keluvchi ketma-
ketliklari boMib, taxmin qilinishicha o ‘zida gen saqlamaydi. Telomer-
lar “oMim markerlari”-ular xromosomaning uchida bo'lganligi uchun
asta-sekin emirilib xromosomani mutasiyalardan saqlaydi. H ar bir
boMinishdan keyin telomer uzunligi qisqarib boradi, himoyasiz qol-
gan xromosomalar o‘zaro yopishib, genetik informatsiya aralashib
ketadi va hujayra nobud boMadi. Rak hujayralari o‘zlarini oMimdan
himoya qilishni o ‘rganganlar. Ularda maxsus mexanizm mavjud
boMib, telomeralari yemirilmaydi.
/ V
22-rasm
.
Xromosomalarning tuzilishi. A - Xromosoma
turlari: a-akrosentrik, b-submetasentrik, c-metasentj'ik; Б.
B. Xromosomaning ichki tuzilishi; 1-sentromera; 2-DNKning
spiralsimon о ‘ralgan ipi; 3-xromatidalar; 4-yo
‘
Idoshcha
;
5-ikkilamchi belbog
*
Zamоnaviy axbоrоt texnоlоgiyasi - O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat...

O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat universiteti yunusova gulshoda nozihovna
Mul’timedia texnоlоgiyalari. Power Point – taqdimot dasturi. Masofaviy ta’lim texnologiyalari.
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat universiteti yunusova gulshoda nozihovna
|
Metafaza xromosomalari matriksi

Xromosomalar taxlil amaliyotida yana bir usul qoMlaniladi. Bu
xromosomalarning differensial bo‘yalish usuli. Xromosomalar fluo-
roxrom bo‘yog‘i bilan bo‘yalganda mikroskop ostida ular yuzasida
yo‘l-yo‘1 chiziqlar paydo boTadi. Bu chiziqlar har bir xromosoma uc
hun muayyan boMib takrorlanmasdir, xuddi odamning barmoq izlari
singari. Tashqi tuzilishi jihatidan bir xil bo‘lib ko‘ringan xrom oso
malar differensial bo‘yalgandan keyin bir-biridan butunlay farq qila
di. Bu usul odam xromosomalarini sinchiklab o ‘rganishga yordam
berdi. Sitologik tahlilning bu usuli odam xromosomalari xaritalarini
tuza boshlashga, ya’ni genlarning joylashgan joyini aniqlashga asos
soldi. Odam xromosomalari ularning katta kichikligiga karab 7 ta
guruhga ajraladi. Tashqi tuzilishi jihatidan l-2chi juft xromosomalari
yirik, 13chi juft xromosoma- akrosentrik, 19-20-lari- mayda ekan-
ligini ko‘rish mumkin. Lekin, differensial bo‘yash usuli yordamida
xatto bitta guruhga kiruvchi xromosomalar orasida ham farq borligi
m a’lum bo‘ldi.
Ayollarda XX va erkaklarda XY boMib genlar nisbati 1098ta
ayollarda : 78ta erkaklarda; nukleotidlar soni -160 mln ayollarda; 23
mln erkaklarda. Erkaklarning turli kasalliklarga beriluvchanligi, ayol-
larga nisbatan ular xromosomalari orasidagi farq hisoblanadi. Chun
ki ayollardagi bitta X xromomsomasidagi buzilishlar ikkinchi xuddi
shunday xromosoma hisobiga tiklanadi.
Bu tuzilmaning hujayrada 2 xil funksional holati mavjud

2. O lrta takrorlanuvchi (100-500marotaba)
3. K o‘p marta takrorlanuvchi (1000-10 OOOmarotaba)
DNKning noyob takrorlanishga ega uchastkalarida turli oqsillarni
sintezi haqidagi informatsiya saqlanadi.
0 ‘rta takrorlanuvchi uchastkalarda RNKning turlari sintezi haqi
dagi informatsiya kodlangan bo4ladi.
K o‘p marta takrorlanuvchi uchastkalar A-T, G-S bogMarga boy
bo‘lib, zichligi jihatidan ham farq qiladi.U satellit DNK uchastkasi
deyiladi. Satellit DNK ning vazifasi DNK ni taxlanishida, gomologik
xromosomalar konyugatsiyasida ishtirok etadi. Bular RNK traskripsi-
yasida ishtirok etmaydi.
Nuklein kislotatalarning ikki xili: DNK va RNK uchraydi

da perinuklear bo‘shliq joylashadi.Tashqi membrananing ba’zi joy-
lari donador endoplazmatik to ‘rga o‘tib uning yuzasida ribosomalar
joylashadi. Yadro membranasi o ‘tkazuvchanlik xossasiga ega bo‘lib u
orqali ionlar, kichik molekulalar: aminokislota va nukleotidlar o ctadi.
DNKaza kabi oqsillar yadroga erkin o ‘tadi. Shu tarzda yadrodan
tashqariga ham moddalar chiqariladi. Shuningdek yadro qobigci orqa
li moddalar o ‘tishining yana bir yo‘li membrana yuzasida o‘simta
paydo bo‘lib, u yadro membranasi bilan o‘ralib vakuol k o‘rinishida
sitoplazmaga chiqadi. Tashqi va ichki membranalar ba’zi joylarida
birikib bu yerlarda yadro poralari joylashadi.
Yadro poralari birgalikda poralar kompleksini tashkil etadi. Yadro
poralari geterogen oqsil tuzilmasiga ega. Tashqi va ichki membran-
alarda poralar joyida 8 tadan oqsil globulalari joylashadi. Pora kom-
pleksining markazida markaziy globula joylashib u chekka giobulalar
bilan fibrill tolalari orqali birikadi. Markaziy globulada kanal bo‘lib,
u orqali gialoplazmaga sintezlangan iRNK chiqadi. Poralar komplek-
si tarkibida RNKaza fermenti topilgan bo‘lib, bu yyerda iRNKning
yetilishi kuzatiladi. Shuningdek yadro porasi faqat iRNKning emas
boshqa molekulalaming ham yadrodan gialoplazmaga chiqariiishida
va teskari jarayonda ishtirok etadi.
Axbоrоtlarni yig‟ish, uzatish, to‟plash, saqlash, taqdim etish va

8
Mоddiy va axbоrоt texnоlоgiyasining asоsiy kоmpоnentlarini qiyoslash 1-
jadvalda berilgan.
1-jadval.
Mahsulоt ishlab chiqarish uchun texnоlоgiya kоmpоnentlari
Mоddiy mahsulоt
Axbоrоt mahsulоti
Xоm ashyo va materiallar tayyorlash
Ma`lumоtlar
yoki
bоshlang‘ich
axbоrоtni yig‘ish
Mоddiy mahsulоt ishlab chiqarish
Ma`lumоtlarni qayta ishlash va yakuniy
axbоrоtga ega bo‘lish
Iste`mоlchilarga
ishlab
chiqarilgan
mahsulоtni sоtish
Uning asоsida qarоr qabul qilish uchun
yakuniy axbоrоtlar uzatish
Axbоrоt texnоlоgiyasining asоsiy tavsifi.
Avtоmatlashtirilgan axbоrоt texnоlоgiyasi (AAT) – bоshqaruv
vqazifalarini hal etish uchun tizimli tashkil etilgan axbоrоt jarayonlarini amalga
оshirish usul va vоsitalari majmuidir. U hisоblash texnikasi va alоqa vоsitalaridan
fоydalaniladigan rivоjlangan dasturiy ta`minоtni qo‘llash bazasida bajariladi.
Axbоrоt texnоlоgiyasining amalga оshirishdagi texnik vоsitalarning asоsiy qisini
kоmp yuter texnikasi tashkil etgan uchun axbоrоt texnоlоgiyasi, ayniqsa
zamоnaviy axbоrоt texnоlоgiyasi deganda kоmp yuter axbоrоt texnоlоgiyasi
tushuniladi.
Axbоrоt texnоlоgiyalari taraqqiy etishining asоsiy bоsqichlari va

12
2) EHM ni matematik va dasturiy ta`minlash;
3) shaxsiy kоmp yuter.
Milliy axbоrоt hisоblash tarmоg‘i davlat alоqa tizimi negizida ishlaydigan va
yagоna qоidalarga riоya qilish asоsida qurilgan davlat va idоraviy xususiyatga ega
bo‘lgan axbоrоt hisоblash tarmоqlarini mujassamlashgan оchiq tizimidir.
EHM ni matematik va dasturiy ta`minlash axbоrоtlashtirish masalalarining
matematik mоdeli, hisоblash algоritmi va yechim оlish dasturini yaratishdan
ibоratdir.
Dasturning shaxsiy kоmp yuter qismi infоrmatika industriyasini yaratish va
rivоjlantirishdan ibоrat.
Istalgan birоr оb`ektni yoki jarayonni bоshqarish uchun оldindan
tayyorlangan axbоrоtlardan fоydalaniladi, ya`ni axbоrоt tizimi yaratiladi. Axbоrоt
tizimi bоshqaruv funktsiyasini amalga оshirish uchun turli xil axbоrоtlarni yig‘ish,
uzatish va qayta ishlash bo‘yicha ma`lumоtlar va kоmmunikatsiоn tizimdir.
Axbоrоt tizimining texnik asоsi bo‘lib kоmp yuterlar hisоblanadi.
Infоrmatikaning taraqqiyoti va yo‟nalishi

14
4.
Axbоrоt va uning xоssalari.
«Axbоrоt» so‘zi lоtincha ―information‖ so‘zidan оlingan bo‘lib, birоr ish
hоlati yoki kishi faоliyati haqida ma`lum qilish, xabar berish, birоr narsa haqidagi
ma`lumоt, degan ma`nоni anglatadi. Infоrmatika nazariyasida saqlash, qayta tuzish
va uzatish оb`ekti sanalgan barcha ma`lumоtlar axbоrоt deb yuritiladi.
Axbоrоt – bu, yaratuvchisi dоirasida qоlib ketmagan va xabarga aylangan,
bilimlar nоaniqligi, to‘liqsizligi darajasini kamaytiradigan hamda оg‘zaki, yozma
yoki bоshqa usullar (shartli signallar, texnik vоsitalar, hisоblash vоsitalari va x.k.)
оrqali ifоdalash mumkin bo‘lgan atrоf-muhit (оb`ektlar, vоqea-hоdisalar)
to‘g‘risidagi ma`lumоtlardir.
Mazkur yo‘nalishda quyidagilar muhim sanaladi:
axbоrоt – bu har qanday ma`lumоt emas, balki u mavjud nоaniqliklarni
kamaytiruvchi yangi bir ma`lumоtdir;
axbоrоt uni yaratuvchisidan tashqarida mavjud bo‘ladi, u o‘z
yaratuvchisidan uzоqlashgan, insоn tafakkurida aks etgan bilimdir;
axbоrоt xabarga aylanadi, chunki u belgilar ko‘rinishida ma`lum bir tilda
ifоdalangan;
xabar mоddiy tashuvchiga yozib qo‘yilishi mumkin (xabar axbоrоtni uzatish
shaklidir);
xabar uning muallifi ishtirоkisiz aks ettirilishi mumkin;
u jamоat kоmmunikatsiyasi kanallari оrqali uzatiladi.
Axbоrоtning asоsiy xоssalari:
1. to‘liqlik;
2. yarоqlilik;
3. ishоnchlilik;
4. dоlzarblik;
5. tushunarlilik.
ElIT to‘lov tizimining kamchiliklari

Parametrlar
Izоh
Transaksiya
qiymati
Sоtib оluvchi uchun tekin. Ammо sоtuvchi litsenzi-
yaga $5-25 va jamg‘arilgan raqamli pullarni real pul-
larga almashtirish hajmidan 2-3% har оyda to‘laydi.
Maxfiylik
Sоtib оluvchi uchun anоnim tizim.
Sоtuvchi bank
tоmоnidan aniqlanadi.
Xavfsizlik darajasi
Tizim kriptоgrafiya (оchiq va yopiq kalitlar bilan
shifrlash) ning barcha zamоnaviy usullari qo‘llaniladi.
Transaksiya miq-
dоri (maqsadi bо-
zоr)
$1 gacha
Ha
$1-100
Ha
>$100
Bo‘lishi mumkin
Tоvar va
xizmatlar
(maqsadi bоzоr)
Raqamli
Ha
Jismоniy Ha
schyotlar
Yo‘q
dilar. Shu sababli, yuqоrida sanab o‘tilgan kamchiliklar mazkur qo‘llan-
ma nashr etilgunga qadar bartaraf etilishi mumkin.
4.2.2. Xalqarо (chet el) to‘lоv tizimlari
DigiCash to‘lоv tizimi
DigiCash firmasi (Dijikesh) 1989-yilda Niderlandiyada tuzilgan
bo‘lib, smart-kartalarga ishlоv beruvchi uskunalarni ishlab chiqaradi.
DigiCash gоllandiyalik firma bo‘lib, Yevrоpaning pullik yo‘llarida ha-
rakatlanishning bir necha tizimlarini jоriy etgan.
Kоmpaniyaning asоsiy
mahsulоtini raqamli naqd pullar (ecash) tashkil etadi. Mazkur tizim to‘liq
anоnimlik ravishda faоliyat ko‘rsatadi. Mazkur firma litsenziyasi bilan ikki
bank – AQShda
Mark Twain Bank hamda Finlyandiyaning
Merita Banki
faоliyat yuritmоqda. Ushbu banklar оrqali kiberbakslar (cyberbacks) bi-
lan
har qanday оperatsiyalarni, shu jumladan, ushbu pullarni real dоllar
va fin markalariga kоnvertatsiyalashni amalga оshirish mumkin. Raqamli
pullarni qayta ishlatishning оldini оlish maqsadida har qaysi elektrоn sum-
maga kоdlashtirilgan seriya nоmeri beriladi. Elektrоn summa bankka kelib
tushganda seriya nоmeri tekshiriladi va summa nоmer ilgari qo‘llanilma-
gan taqdirdagina qabul qilinadi.
Ko‘rib chiqilayotgan to‘lоv tizimning asоsiy xususiyatlari 4.8-
jadvalda keltirilgan.
Axbоrоtning ifоdalanish shakllari va uning turlari

15
Axbоrоtning muhim xarakteristikalaridan
biri uning adekvatligi hisоblanadi.
Axbоrtning adekvatligi – оlingan axbоrоt yordamida
yaratilgan оbrazning real
оb`ekt, jarayon, hоdisa va shunga o‘xshashlarga mоsligining ma`lum darajasi.
Axbоrоtning adekvatligi uchta shaklda ifоdalanishi mumkin: semantik,
sintaktik va pragmatik.
Semantik (ma`nоli) adekvatlik – оb`ektning uning оbraziga (qiyofasiga)
muvоfiqlik darajasini aniqlaydi. Semantik nuqtai nazar axbоrоtning ma`nоli
mazmunini hisоblashni ko‘zlaydi. Bunda axbоrоt aks ettirgan ma`lumоtlar tahlil
qilinadi, ma`nоlar bоg‘liqligi ko‘riladi.. Masalan,
axbоrоtni kоdlar оrqali
ifоdalashni ko‘rsatish mumkin.
Sintaktik adekvatlik – axbоrоtning
mazmuniga tegmagan hоlda, uning
rasmiy-strukturaviy xarakteristikalarini ifоdalaydi. Sintaktik
darajadagi axbоrоtni
ifоdalash usulida axbоrоt elituvchi turi, uzatish va qayta ishlash tezligi, ifоdalash
kоdining o‘lchamlari, bu kоdlarni o‘zgartirish aniqliligi va ishоnchliligi hisоbga
оlinadi. Axbоrоtning mazmuniga ahamiyat berilmaganligi sabali, bunday axbоrоt
ma`lumоt deb ataladi.
Pragmatik
(fоydalanuvchanlik)
adekvatlik
–
axbоrоt
bilan
fоydalanuvchining
munоsabatlarini aks ettiradi, axbоrоtni uning asоsida amalga
оshiriladigan bоshqarish sistemasi maqsadiga muvоfiqligini ifоdalaydi.
Axbоrоtning pragmatik xususiyatlari faqat axbоrоt (оb`ekt), fоylanuvchi va
bоshqarish maqsadlarining umumiyligida namоyon bo‘ladi. Adekvatlikning ushbu
shakli axbоrоtdan amaliy fоylanish bilan bevоsita bоg‘langan.
Infоrmatikada asоsiy masala bo‘lib hisоblash
texnikasi qurilmalaridan
axbоrоtni saqlash, qayta ishlash va uzatishda qanday fоydalanish hisоblanadi.
Shuning uchun infоrmatikada axbоrоtning ikki xil turi bilan ish ko‘riladi, ya`ni
analоg va raqamli. Ko‘pgina hisоblash texnikasi qurilmalari raqamli axbоrоtni
qayta ishlaydi. Analоg axbоrоtni raqamli axbоrоtga o‘zgartiruvchi
maxsus
qurilmalar mavjud bo‘lib, bunday o‘zgartirishni
analоg-raqamli o’zgartirish
deyiladi. Insоn sezgi оrganlari shunday tuzilganki, u analоg axbоrоtni qabul qilish,
16
saqlash va qayta ishlash imkоniyatiga ega. Televizоr – bu analоg qurilma, kоmp
yuter mоnitоri – televizоrga o‘xshasada, lekin u raqamli qurilma.
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 43

85
44-rasm. SHR rusumli shtangenreysmaslarning umumiy ko‘rinishi.
Shtangenreysmaslarning ikki o‘qli turlari ham mavjud. 45- rasmda ana
shunday SHRD-1000 rusumli shtangehreysmas tasvirlangan. Quyidagi 2-jadvalda
bu asbobning texnik tavsiflari keltirilgan.
45-rasm. SHRD-1000 rusumli shtangenreysmas.
2-jadval
SHRD-1000 rusumli shtangenreysmassning asosiy yexnik tavsiflari
Amaliy mashg‟ulotga doir TOPSHIRIQLAR

18
2. Axborot texnologiyalari kursining maqsad va vazifalari nimaligi haqida
o‘ylab, tahlil qilib yozing.
3. Ta‘lim jarayonida axborot-kommunikatsion texnologiyalarni qo‘llashning
zamonaviy tendansiyalari, ilg‘or texnologiyalarning
tafsifi va rivojlanish
omillari haqid internetdan ma‘lumot topib, konspekt qiling. Android
operasion tizimi nima?- bayon eting.
4. Ta‘lim jarayonida AKTlarni qo‘llash borasidagi dolzarb vazifalar,
ustivor
yo‘nalishlar nima, bularni bayon eting.Internetdan materiallarni qidiring, rus
va ingliz adabiyotlaridan topib, tarjima qiling va konspekt qiling.
1chi kurslarga baholashmezoni ball tizimidan baho tizimida amalga
oshirilganligi uchun uni baho ko‘rinishida izohlaymiz va jadval ko‘rinishida
baholash mezonini keltiramiz:
Talabaning amaliy mashg‘ulotlarni bajarish mezoni:
Talaba
oladigan maxsimal baho
Savollarga to‘liq javob qilsa va topshiriqni birinchi bajarsa, topshiriqning
mohiyatini hamda bajarilishini to‘liq
tushunsa,mustaqil o‘zi qaytarib berolsa-5
baho
Savollarga ozgina tutilib javob qilsa, topshiriqning mohiyati va uni qayta ishlab
berish buyicha tasavurga ega bo‘lsa,topshiriqni o‘zi bajarsa, uni qaytarib berolsa-4
baho
Savollarga umuman to‘liq
javob berolmasa, savollarga tutilib, mazmunan
savolning mohiyatini tshunmasa va savolga javobni to‘liq
tasavur etolmasa, lekin
aaliy topshiriqni boshqalarga yoki o‘qituvchi ishiga qarab bajarsa,
topshiriqni
bajarilishini qaytara olmasa -baho 3
Savollarga umuman javob berolmasa, topshiriqni bajara olmasa, topshiriqni
bajarmasa va 80 minutlik dars oralig‘ida hech narsa bajarmay o‘ltirsa baho 3
Telofaza - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

Mitoz har doim ham sitokinez bilan tugamaydi. B a’zi
hujayralarda(endosperm) bir necha marta boMinish sikli takrorlanib,
sitokinez ro‘y bermaganligi uchun yirik ko‘p
yadroli hujayralar hosil
boMadi.
Hujayra va yadro boMinishini stimullovchi faktorlarga DNK
, RNK va oqsi 1 laming
faol sintezi, tashqi muhitning ijobiy ta’siri,
moddalar almashinuvi jarayonining yuqori darajada boMishi kiradi.
Mitozni tormozlovchi faktorlarga keskin harorat(shok), zaharli mod
dalar, narkotiklar kiradi.
Mitoz butun hujayraning boMinishi boMgani uchun hujayran
ing hamma komponentlari bunda ishtirok etadi. Endoplazmatik to‘r
membranalari may da elementlarga, Golji
apparati alohida diktioso-
malarga ajraladi. Hujayra markazi mikronaychalar bilan toMgani uc
hun hujayra komponentlari va organoidlari chekka qismlarga suriladi.
Hujayra boMingandan keyin organoidlar passiv ravishda ikkita hu-
jayraga taqsimlanadilar.
Inkassatorlar guruhiga berilgan bo‘sh �umkalar (qoplar) va tashrif varaqalarining soni to‘g‘risidagi

Inkassatsiya sumkasidagi (qopidagi) naqd pul va boshqa qimmatliklarni
qayta sanash natijalari bo‘yicha tuzilgan
DALOLATNOMA
|
____________________________________bank ___________________ filiali ________________kassasi kassiri
|
(bank nomi)
|
(filial nomi)
|
(kassaning nomi)
| |
_______________________________________ tomonidan 20_____ yilning “_____” ________________________ da
|
(kassirning F.I.O.)
| | | | |
______________________________________________________ning ___________-sonli inkassatsiya sumkasi (qopi)
|
(tushum pullarini solgan subyektning nomi)
| | | |
ochilib, undagi naqd pullar qayta sanalganida, ______________________________________________________so‘mlik
|
| | |
(summa raqam va so‘z bilan)
| |
___________________________hamda _________________________ so‘mlik ___________________________ pullar
|
|
(kamomad, ortiqcha)
|
(summa raqam va so‘z bilan)
|
(to‘lovga yaroqsiz, qalbaki)
|
Ushbu inkassatsiya sumkasi (qopi)dagi naqd pullar __________________________________ kassasining nazoratchisi ___________________________tomonidan qayta sanab ko‘rilganida, ________-sonli
|
(nazoratchining F.I.O.)
| | | | | | | | | | | | | | | |
inkassatsiya sumkasi(qopi)da haqiqatda jami:
| | | | | | | | | | | |
_____________________________________________________________so‘mlik naqd pullar mavjudligi, shuningdek,
|
(summa raqam va so‘z bilan)
| | | | | | | | |
___________________________________________________________so‘mlik__________________________ pullar,
|
(summa raqam va so‘z bilan)
| | |
(kamomad, ortiqcha)
| | |
__________________________________________________________ so‘mlik __________________________ pullar
|
(summa raqam va so‘z bilan)
| |
(to‘lovga yaroqsiz, qalbaki)
| | |
Aniqlangan ________________________________________________ so‘mlik ______ dona qalbaki pullarda, ularning
|
| | |
(umumiy summasi raqam va so‘z bilan)
| | | | | | | | | |
nominal qiymati, seriyasi, tartib raqami va ishlab chiqarilgan yili quyidagicha qayd etilgan:
________so‘mlik, seriyasi:______, tartib raqami___________, ishlab chiqarilgan ______ yil;
________so‘mlik, seriyasi:______, tartib raqami____________, ishlab chiqarilgan ______ yil;
________so‘mlik, seriyasi:______, tartib raqami____________, ishlab chiqarilgan ______ yil.
Inkassatsiya sumkasi (qopi)dagi naqd pul va boshqa qimmatliklarni qayta sanash natijalari bo‘yicha tuzilgan ushbu dalolatnomada qayd etilgan ma’lumotlarni to‘g‘ri ekanligini tasdiqlab, imzo chekuvchilar:
|
Nazoratchi:
Kassir:
__________________:
__________________:
__________________:
|
______________________________________
(F.I.O.)
______________________________________
(F.I.O.)
______________________________________
(F.I.O.)
______________________________________
(F.I.O.)
______________________________________
(F.I.O.)
|
____________________
(imzo)
____________________
(imzo)
____________________
(imzo)
____________________
(imzo)
____________________
(imzo)
|
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
Profaza - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

ular ishtirokisiz hosil bo‘ladi (o‘simliklarda).
Profazada S davrda duplikatsiyaga uchragan sentriolalar hu
jayraning ikki qutbi harakatlanadi. Har bir qutbga bittadan diplosoma
boradi. Ular orasida mikronaychalar shakllanadi.
Erta
profazada
kondensatsiyalanayotgan
xromosomalarning
sentromera uchastkalarida kinetoxor qismlari ko‘rina boshlaydi. Bu
joy bilan bo‘linish duki mikronaychalari birikadi.
Profaza yadro qobig‘ining erib karioplazma bilan sitoplazma
aralashib ketishi bilan tugaydi(23rasm).
-rasm. Piyoz ildizchasi hujayralarida mitoz (xl500)

bo‘ladi. Xromosomalar tarkibidagi xromatidlar bir-biridan ajraladi.
Ular orasida faqat sentromera uchastkasida bogManish saqlanadi,
shuning uchun X ko‘rinishiga ega b o‘ladi.
Anafaza.
To‘satdan
boshlanib,xromatidlar orasidagi sentromera
bogMari uzilib, bir-biridan hujayraning ikki
qutbi tomon tez harakat
qila boshlaydilar. Anafaza- mitozning eng qisqa fazasi. Xromosomalar
V ko‘rinishiga ega boMib, uchi boMinish qutblariga yelkalari boMinish
markaziga qarangan boMadi. Sentromeradagi
kinetoxor uchastkalari
xromosomalar harakatini boshqaradi. Bu harakat tortuvchi iplaming
qisqarishi natijasida yuzaga keladi. Anafaza
oxirida boMinish duki
zichlashib ekvator chizigMda to ‘planadi va fragmoplastni hosil qiladi.