nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
U
p - Yuqori kuchlanish texnikasi

86
Kontsentratsiyalangan issiqliq ta’siri izolyator sirtini qurita boshlaydi, bu esa
izolyator sirtining quritilgan qismining qarshiligi kattalashishi, kuchlanish
tushishining keskin o’sib ketishiga olib keladi. Bunda yoyning tayanch nuqtasi
suvli plenkaning chetida joylashgan bo’lib sirtning qurishi jarayonida siljib turadi.
Zanjirning tenglamasi ushbu ko’rinishda bo’ladi:
0
U
R
i
l
)
i
(
E
sir
sir
yoy
,
(2.26)
bu erda
)
i
(
E
sir
yoy
- kuchlanish gradienti bo’lib, u yoy orqali oqayotgan
sir
i
tokning
funktsiyasidir;
L – taxminan quritilgan sohaning kengligiga teng bo’lgan yoyning
uzunligi;
)
L
(
f
R
sir
1
- suvli plyonka bilan qoplanmagan qismining aktiv
qarshiligi;
sir
L
- sirg’ish toki oqayotgan yo’lning uzunligi.
Agar
0
dl
di
sir
bo’lsa, quritilayotgan qismning uzunligi ko’payishi bilan
yoydagi tok oshib boradi va izolyatsiyalovchi oraliq to’lik qoplanmaguncha
tayanch nuqta qarama–qarshi tomondagi elektrod tomon siljiy boshlaydi. Agar
Nazorat savollari - Yuqori kuchlanish texnikasi

340
avtomatik qayta ulagich bilan jihozlangan qismida o’rnatish maqsadga muvofiq
bo’ladi.
Himoya oralig’ining ishga tushishlar sonini, ya’ni o’chirishlar sonini
kamaytirish uchun izolyatsiyaning himoya sharti bo’yicha himoya oralig’ining
uzunligini maksimal tanlash maqsadga muvofiq hisoblanadi. Sterjen ko’rinishdagi
himoya oralig’i uzunligining va razryadlanish kuchlanishining eng kam qiymati
8.1-jadvalda keltirilgan.
a)
b)
8.9- rasm. Himoya uskunasining ishlash printsipi: a– uchqun oralig’i (UO)ning sxemasi; b–
himoyalanayotgan element (1) va uchqun oralig’i (UO)ning volt–sekund xarakteristikalarini
moslashtirish.
Kuchlanishi 35 kVgacha bo’lgan elektr qurilmalarida o’rnatiluvchi himoya
oralig’ining uzunligi eng katta bo’ladi. Kuchlanishi 3 – 10 kV bo’lgan elektr
qurilmalarining himoya oralig’ining elektrodlari shox ko’rinishida bajariladi,
chunki issiqliq oqimi va elektrodinamik kuch ta’sirida yoy cho’zilib o’chishi
Osma, tayanch va o’tuvchi izolyatorlarning mexanik

103
va po’lat qo’llaniladi. Farfor izolyator devorining qalinligi oshishi bilan uning
xarakteristikasi xam yomonlashadi, ya’ni uning teshilish elektr maydon
kuchlanganligi gradienti kamayadi. Qalinligi 1,5 mm elektrotexnik chinni
namunaning elektrik mustahkamligi 22
28 kV/mm ga teng. Izolyatorlarda elektr
maydon bir jinsli bo’magan, shuning uchun chinnining o’rtacha elektrik
mustahkamligi yanada pasayadi. Buning tasdig’i sifatida 3.3- rasmda bir jinsli
bo’magan maydonda o’zgaruvchan kuchlanishda chinni namunaning o’rtacha
elektrik mustahkamligining chinining qalinligiga bog’liqligi keltirilgan. Impuls
kuchlanishlarda esa chinnining elektrik mustahkamligi sanoat chastotasidagidan
50-70% ga yuqori bo’ladi.
3.3- rasm. CHinnining 50 Gts chastotali o’zgaruvchan kuchlanishli bir jinsli bo’magan
maydonda hisobiy elektrik mustahkamligi
Chinnining mexanik mustahkamligi deformatsiyaning turiga bog’liq. Chinni
siqilishga yaxshi chidasa, egilishga yomon chidaydi. Sirlangan chinni izolyator
namunasining 2-3 sm qalinlikdagisi 4500 kG/sm
2
siqish kuchiga chidasa ,
cho’zishish va tortishga esa 700 - 300 kg/sm
2
ga chidaydi. Chinni izolyatorning
Yuqori kuchlanish texnikasi - bet 36

75
L
U
5
(2.19)
Uzun havo oraliqlarining razryadlanish kuchlanishini baholash uchun o’yiq
fazaning o’rnatilish paytidagi ionlanish zonasining uzunligi va
E
L
ning qiymatini
bilishimiz kerak.
ZI
l
ning tajriba yo’li bilan topilgan qiymatining elektrodlar
oralig’ining uzunligiga bog’liqligi 2.8- rasmda keltirilgan.
2.8- rasm. O’yiq faza boshlanishidagi strimer zonasi uzunligining «sterjen – tekislik»
elektrodlari orasidagi masofaga bog’liqligi
Bu bog’liqlik quyidagi empirik formula orqali ifodalanishi mumkin
)
a
L
ln
(
a
l
l
c
ZI
0
0
1
,
(2.20)
bu yerda
0
a
- o’zgarmas kattalik;
c
l
- strimer zonasining uzunligi. «Sterjen –
tekislik» oraliq uchun
0
a
=1 m, «o’tkazgich–tekislik» uchun esa
0
a
=1,5 m.
Tajriba yo’li bilan olingan natijalar liderdagi bo’ylama kuchlanganlikni
uning uzunligiga bog’liqligini quyidagicha ifodalash imkonini beradi:
)
a
L
ln
a
L
ln(
l
а
E
E
L
L
L
0
0
0
0
,
(2.21)
bu yerda
c
L
l
L
l
,
5
1
0
,
E
L
kV/sm- lider kanalidagi boshlang’ich kuchlanganlik.
(2.20) va (2.21) ifodalarni (2.18) ifodaga quyib, E. Lemke (Drezden
politexnika universiteti) volt–sekund xarakteristikasining minimal sohasidagi uzun
Yuqori kuchlanish texnikasi - bet 134

336
110 kV va undan yuqori kuchlanishdagi
podstantsiyalarning ochiq
taqsimlash qurilmalarida YaQlar shinalarni osishga mo’ljallangan portallarda
o’rnatiladi, portalning o’zi esa tokni oluvchi vazifasini bajaradi va u
zaminlagichga ulanadi. Temir-beton va yog’ochdan yasalgan ustunlarda bajarilgan
YaQlar arzon hisoblanib, armaturalar tok o’tkazuvchi rolini bajaradi. Tok
o’tkazuvchi qismning kundalang kesimini aniqlash uchun bu qismlarning qizishini
hisoblashda muhitga uzatiluvchi issiqlik hisobga olinmaydi.
Himoyalanayotgan ob’ekt to’liq YaQning himoyalash
sohasida joylashishi
kerak. Shu bilan birga ob’ekt YaQdan ma’lum masofada joylashishi zarur. Agar
bu masofa meyordagidan kichik bo’lsa, yashin urilganda YaQning bir qismidan
himoyalanayotgan ob’ektga razryadlanish sodir bo’lishi mumkin.
YaQ tarkibidagi yashin qabul qilgich, yashin qaytargichni zaminlagich va
ularni bog’lovchi o’tkazgich ma’lum aktiv va induktiv elektr qarshilikka ega.
Aktiv qarshilikning anchagina qismini YaQning zaminlash qarshiligi tashkil etadi.
YaQ orqali yashin toki oqib o’tganda uning tegishli qarshiliklarida kuchlanishning
tushishi (masalan, YaQga o’tkir burchakli tok impulsi ta’sir etganda)
quyidagi
formula bo’yicha aniqlanadi:
r
'
o
Ya
З
Ya
l
)
dt
di
L(
R
I
U
,
(8.7)
bu yerda
Ya
I
- yashin tokining amplituda qiymati;
З
R
- zaminlagichning u orqali
yashin toki oqib o’tgandagi
qarshiligi;
L
- yashin qabul qilgich bilan
zaminlagichni bog’lovchi o’tkazgichning qaralayotgan nuqtagacha bo’lgan
induktivligi;
r
'
o
Ya
)
dt
di
(
- yashin toki frontining o’rtacha qiyalik koeffitsienti.
Yashin qaytargichda paydo bo’ladigan potentsialni hisoblash uchun yashin
toki
Ya
I
= 150 kA (ehtimolligi 0,3%) va
r
'
o
Ya
)
dt
di
(
=32 kA/mksek deb qabul
qilinadi. Panjara ko’rinishidagi temir YaQ va alohida yotqizilgan o’tkazgich
uchun
solishtirma induktivlik
mkGn/m
1,7
L
deb qabul qilinganda hisoblash
shartiga ko’ra
337
50l
R
U
З
i
150
.
(8.8)
Agar himoyalanayotgan ob’ekt izolyatorlar shodasiga osilgan va ikkinchi
uchi bilan machtaga mahkamlangan bo’lsa YaQ uchun quyidagi shart bajarilishi
kerak:
50l
R
U
З
150
,
(8.9)
bu yerda
U
- izolyatorlar shodasining impuls razryadlanish kuchlanishi.
Bu holda ob’ekt
va YaQ uzunligi S bo’lgan havo oralig’i bilan ajratilgan
bo’lsa quyidagi shart bajarilishi zarur:
Э
i
U
S
.
Masalan, elektr maydonning o’rtacha kuchlanganligini 500 kV/m deb qabul
qilganimizda quyidagi bog’lanishni olamiz:
l
,
R
,
S
З
01
0
3
0
.
(8.10)
YaQning zaminlagichidan himoyalanayotgan ob’ektga qoplanishni bartaraf
etish uchun erning sathi bo’ylab ular orasidagi masofa quyidagicha bo’lishi kerak:
Э
З
Ya
E
R
I
S
.
(8.11)
Nazorat savollari - Yuqori kuchlanish texnikasi

71
etuvchi xam statik harakterga ega bo’lib, unga razryadning shakllanish vaqti
deyiladi
ф
t
. U boshlang’ich elektronning paydo bo’lish paytidan oraliqning
teshilish vaqtigacha bo’lgan orliqni o’z ichiga oladi.
Impuls frontning etarlicha
davom etishida salt vaqt
t
ham ma’lum axamiyatga ega, chunki u kuchlanishning
nominal qiymatgacha ko’tarilishi uchun ketgan vaqtni bildiradi. Shunday qilib,
umumiy xolda razryadlanish vaqti quyidagi formula bo’yicha aniqlanadi:
ф
c
х
t
t
t
t
.
Agar oraliqqa qo’yilgan impulsning davom etish vaqti azryadlanish
vaqtidan kichik bo’lsa, u xolda quyilgan kuchlanish etarlicha bo’lsa ham
oraliqning teshilishi ro’y
bermaydi, teshilish faqat qo’yilgan impulsning ta’siri
ma’lum davom etgandagina kuzatilishi mumkin.
Maksimal razryadlanish kuchlanish impulsining ta’sir etish vaqtiga
bog’liqliligini
ko’rsatuvchi
bog’lanish
izolyatsiyaning
volt–sekund
harakteristikasi deyiladi. Ionlanish jarayoni rivojlanishining boshlanishi va tezligi
kuchlanishning qiymatiga va volt–sekund harakteristikasiga muvofiq ta’sir
etayotgan impulsning shakliga bog’liq.
Sinashni unifikatsiyalash va izolyatsiya konstruktsiyalarini solishtirish
maqsadida chaqmoqning standart impuls shakli 1,2/50 o’rnatilgan. Volt–sekund
harakteristikasini tajriba yo’li bilan aniqlash uchun
tekshirilayotgan oraliqqa
standart shakldagi impuls beriladi. Har bir impuls kuchlanishining maksimal
qiymatida tajribalar seriyasi o’tkaziladi. SHuning uchun statik chetlashishlarga
moyillik borligi tufayli volt–sekund harakteristikasi nuqtalar soxasi ko’rinishida
tasvirlanadi, va u uchun o’rtacha egri chiziq va razryadlanish vaqtining chetlashish
chegarasi ko’rsatiladi.
Volt–sekund harakteristikasining ko’rinishi oraliqdagi
elektr maydonining
bir jinsli bo’maganlik darajasiga bog’liq. Bir jinsli va zaif bir jinsli bo’magan
elektr maydoni uchun volt–sekund harakteristikasi abstsissa o’qiga parallel to’g’ri
chiziqni ifoda etadi. (2.7- rasm, egri chiziq 1). Razryadlanish vaqtining 1 mks va
72
undan kam vaqti ichida razryadlanish kuchlanishi ko’payib boradi. Buning sababi
bunday oraliqlarda razryadlanish kuchlanishning boshlang’ich qiymatida juda kam
vaqt ichida shakllanish bilan bog’liq. Volt–sekund harakteristikasining qayd
etilgan xususiyati shar–shar elektrodlar orasidagi masofa ularning radiuslaridan
kichik bo’lganda oraliqni amalda bir jinsli maydon
hosil qiladigan oraliq
ko’rinishida qarash imkonini beradi.
Keskin bir jinsli bo’magan maydonli oraliqning volt–sekund harakteris-
tikasi (2.7- rasm, egri chiziq 2) etarlicha katta egrilikka ega,
chunki bunday
oraliqlarda shakllanish vaqti qo’yilgan kuchlanishga bog’liq holda keskin
o’zgaruvchan bo’ladi. Bunday oraliqlar uchun chaqmoqli impulslarda
razryadlanish
kuchlanishi
U
50 Gts chastotada o’zgaruvchan kuchlanishga
qaraganda juda katta qiymatga ega. Razryadanish kuchlanishning bu kuchlanishga
nisbati impuls koeffitsienti deb yuritiladi:
l
ZI - Yuqori kuchlanish texnikasi

76
havo oraliqlari uchun 50% li razryadlanish kuchlanishini
aniqlash formulasini
hosil qilamiz:
)
a
L
ln
a
L
ln(
E
)
a
L
ln
(
a
E
E
L
c
min
0
0
0
0
0
1
,
(2.22)
bu yerda
с
E
- strimer zonasidagi o’rtacha elektr maydon kuchlanganligi.
2.9- rasm. Havo oralig’ining razryadlanish kuchlanishi. Musbat qutbli
kommutatsiya
impulsi: 1 – “sterjen – tekislik” oralig’i uchun 50% li razryadlanish kuchlanishining eng kam
qiymatida; 2 – “sterjen–tekislik” oralig’i uchun impuls frontining davom etish vaqti
= 250
mks bo’lganda; 3 – “sterjen–sterjen” oralig’i uchun
= 2500 – 3000 mks bo’lganda.
CHaqmoqli impulslar 1,2/50 mks: 4 – sterjen – tekislik musbat qutbli ; 5- sterjen – tekislik
manfiy qutbli; 6 – 50 Gts bilan o’zgaruvchi kuchlanish.
Ionlanish sohasining nisbiy uzunligi (strimer zonasi) oraliqning uzunligi
ko’payishi bilan kamayadi (2.9- rasm), liderdagi o’rtacha kuchlanganlik ionlashish
soxasidagi kuchlanganlikdan sezilarli darajada kam bo’ladi.
Natijada elektrodlar
orasidagi masofaning ko’payishi bilan razryadlanish kuchlanishining nisbiy
o’sishini kamayishi kuzatiladi.
Juda uzun razryadlanish oraliqlarida (10 – 15 m va katta) kommutatsiya
impulsi va 50 Gts chastotali o’zgaruvchi kuchlanishda elektr maydonining
U
p
, mV
77
o’rtacha kuchlanganligi (1,5 – 1,0 kV/ sm gacha) pasayadi.
Bu lider kanali
etarlicha kuchsiz elektr maydonlarida ham rivojlanishi mumkinligini ko’rastadi.
Bunday razryadlar uchun yuqori kuchlanishdagi elektrodda strimerning liderga
aylanishi muhim hisoblanadi.
Tajriba yo’li bilan o’rnatilganki, 1,5 – 2,0
mV kuchlanishlarda elektrod
oldida hosil bulgan strimer amalda doimo liderga aylanadi. YAnada yuqoriroq
kuchlanishda strimerning liderga o’tish ehtimoli sezilarli
darajada pasayadi va
ko’pchilik holatlarda paydo bo’lgan strimer oraliqning teshilishi bilan tugallanadi.
Masalan 2.0 mV kuchlanishda o’tkirlangan uchli shar bilan uzunligi 8 m bo’lgan
tekislik orasidagi izolyatsiya oralig’ida strimerning paydo bo’lish extimoli 0,45 ga
teng, uning liderga aylanish extimoli taxminan 0,05 ga, oraliqning teshilish
ehtimoli esa 2,25% ni tashkil etadi.
Lider kanalining paydo bo’lish imkoniyati strimer zonasining (ionlanish
zonasining) kritik oraliq uzunligi
deb nomlanadigan
крит
,
c
l
uzunligi bilan bog’liq .
Chunki, strimerning
крит
,
c
l
uzunligida lider kanalining asosi orqali uni qizdirish va
undagi kuchlanganlikni pasaytira oladigan, ya’ni strimerni liderga o’zgartiradigan
tok oqib o’tadi.
Bir jinsli elektr maydonida izolyatsiya oralig’ining
elektr mustahkamligi
o’zgarmas va o’zgaruvchan tok kuchlanishlari uchun bir xil bo’ladi va u etarlicha
aniqliqda quyidagi empirik formula bo’yicha aniqlanishi mumkin:
S
,
S
,
U
55
24
66
6
0
,
(2.23)
bu yerda
S- elektrodlar orasidagi masofa, sm;
- havoning nisbiy zichligi.
Formula (2.23) Pashen qonuniga to’la mos keladi, chunki uning tarkibida
va S ko’paytma ko’rinishida qatnashadi. Ammo, tajriba natijalari ayrim hollarda
bu qonuniyatdan chetlashish kuzatilishini ko’rsatadi.
Yuqori kuchlanish texnikasi - bet 132

332
8.4- rasm. Ikkita sterjen ko’rinishidagi YAQning himoya sohasi.
Bir – biriga yaqin joylashgan ikkita sterjen ko’rinishidagi YAQning
himoyalash sohasi ikkita alohida o’rnatilgan YaQlar himoyalash zonasining
yig’indisi-dan katta bo’ladi. Ma’lumki, yashinning 100% YaQga urilish
sohasining radiusi
h
,
R
5
3
ga teng (8.4- rasm). Agar ikkita YaQ
h
R
а
7
2
masofada joylashgan bo’lsa, ular o’rtasidagi nuqtaga yashin tushmaydi. YAQlar
o’rtasida h
o
balandlikda joylashgan nuqtani himoyalash uchun
)
(
7
0
Kompyuterni ko'rish va Raspberry Pi-ga kirish - bet 4

|
Kompyuterni ko'rish va Raspberry Pi-ga kirish
|
bet | 4/19 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 4,74 Mb. | | #248315 |
Bog'liq 1- maruza Sun'iy intellekt, mashinani ko'rish va kompyuterni ko'rish sohalari bir-biriga mos keladi va quyidagi diagrammada ko'rsatilganidek, tasvirni qayta ishlash, timsolni(obraz) aniqlash va mashinani o'rganish kabi ko'plab umumiy mavzularni o’z ichiga oladi: 1-rasm. Turli ilmiy sohalar o’rtasidagi munosabatlar 1-rasm. Turli ilmiy sohalar o’rtasidagi munosabatlar Kompyuterni ko'rish bo'yicha tadqiqotchi sifatida ishlash uchun siz matematikadan yaxshi ma'lumotga va tushunchaga ega bo'lishingiz kerak. Biroq, OpenCV va Python 3 dan foydalangan holda kompyuterni ko'rish dasturlarini yozish uchun ko'p matematikani bilish shart emas. E'tibor bering, ushbu kitobda siz tasvirni qayta ishlash va kompyuterni ko'rishni boshlash uchun zarur bo'lgan barcha matematik va nazariy tushunchalarni o'rganasiz. - Kompyuterni ko'rish bo'yicha tadqiqotchi sifatida ishlash uchun siz matematikadan yaxshi ma'lumotga va tushunchaga ega bo'lishingiz kerak. Biroq, OpenCV va Python 3 dan foydalangan holda kompyuterni ko'rish dasturlarini yozish uchun ko'p matematikani bilish shart emas. E'tibor bering, ushbu kitobda siz tasvirni qayta ishlash va kompyuterni ko'rishni boshlash uchun zarur bo'lgan barcha matematik va nazariy tushunchalarni o'rganasiz.
- Kompyuterni ko'rish tizimining odatiy maqsadlari quyidagilardan biri yoki bir enchase bo'lishi mumkin:
• Ob'ektni aniqlash, vizual aniqlash tasnifi va harakat tahlili. • Tasvirlar yordamida sahnani(сцен) qayta qurish • Shovqinni kamaytirish va tasvirni tiklash Agar siz ushbu asosiy atamalar bilan tanish bo'lmasangiz, tushkunlikka tushmang. Biz darsimiz davomida ushbu tushunchalarning ko'pini o'rganamiz va amalga oshiramiz. OpenCV va bir platali kompyuterlar. Raspberry Pi-da Raspbian-ni sozlash Reja: 1. OpenCV 2.Bir platali kompyuterlar 3. Raspbian OS ni sozlash OpenCV va bir platali kompyuterlar. Raspberry Pi-da Raspbian-ni sozlash Reja: 1. OpenCV 2.Bir platali kompyuterlar 3. Raspbian OS ni sozlash
|
| |
source-directory /etc/network/interfaces.dauto lo iface lo inet loopback

|
source-directory /etc/network/interfaces.dauto lo iface lo inet loopback
|
bet | 9/19 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 4,74 Mb. | | #248315 |
Bog'liq 1- maruzasource-directory /etc/network/interfaces.dauto lo iface lo inet loopback
auto wlan0
allow-hotplug wlan0iface wlan0 inet dhcpwpa-ssid "AshwinIon"
wpa-psk "internet1"
Kiritgandan so'ng, Ctrl + X tugmalarini bosing va keyin Y tugmasini bosing. Oldingi sozlamalarda AshwinIonni SSID va internet1 bilan bir xil parol bilan almashtiring. Keyin buyruq satrida quyidagi buyruqni bajaring:
sudo service networking restart
U tarmoq xizmatini qayta ishga tushiradi va Wi-Fi tarmog'iga ulanadi. Ikkala holatda ham (Ethernet yoki Wi-Fi) RPi-ga noyob IP-manzil tayinlanadi. Buni lxterminal da ifconfig buyrug'ini ishga tushirish orqali bilib olamiz. Buyruqning chiqishida ko'rsatilgan IPv4 manzili inet bo'limida bo’ladi
RPi yangilanishi
Advanced Package Tool (APT) - Debian, Ubuntu, Raspbian va ularning hosilalari uchun paketlarni boshqarish yordam dasturi. APT dasturni o'rnatish, yangilash va o'chirish uchun ishlatiladi.Quyidagi buyruqni bajarish orqali RPi platasida OS va dasturiy ta'minotni yangilash uchun foydalanamiz:
sudo apt-get update
Keyin quyidagi buyruqni bajaring: Bu barcha ilovalar so'nggi yangilanishlarning barcha ro'yxatiga yangilaydi.
sudo apt-get dist-upgrade –fix-missing –y
Nihoyat, quyidagi buyruqni bajarib, dasturiy ta'minotni yangilang:
sudo rpi-update
Shundan so'ng, RPi platasi har tomonlama yangilanadi. Nihoyat, RPi-ni o'chirish uchun quyidagi buyruqni bajarishimiz mumkin:
sudo shutdown -h now
Va quyidagi buyruq uni qayta ishga tushiradi:
sudo reboot
U proshivkani yangilaydi. Shundan so'ng, RPi platasi har tomonlama yangilanadi.
Raspberry Pi-ni kompyuter ko'rish uchun tayyorlash
Ushbu mavzuda biz quyidagilarni ko'rib chiqamiz :
- SSH yordamida RPi-ga masofadan kirish
- Masofaviy ish stoliga kirish
- OpenCV ni RPi platasiga o'rnatish
SSH yordamida RPi-ga masofadan kirishBiz Windows-ning turli dasturlari yordamida RPi platasining buyruq qatoriga masofadan kirishimiz mumkin. Biz GUI-ni o'z ichiga olmaydigan barcha Linux buyruqlarini Windows-dan masofadan turib ishga tushirishimiz mumkin.
|
| |
Kompyuterni ko'rish va Raspberry Pi-ga kirish - bet 5

|
Kompyuterni ko'rish va Raspberry Pi-ga kirish
|
bet | 5/19 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 4,74 Mb. | | #248315 |
Bog'liq 1- maruzaOpenCV (shuningdek, Open Source Computer Vision nomi bilan ham tanilgan) kompyuterni koʻrish va mashinani oʻrganish uchun ochiq manbali kutubxonadir. U tasvirni qayta ishlash va kompyuterni ko'rish uchun ko'plab xususiyatlarga ega. - OpenCV (shuningdek, Open Source Computer Vision nomi bilan ham tanilgan) kompyuterni koʻrish va mashinani oʻrganish uchun ochiq manbali kutubxonadir. U tasvirni qayta ishlash va kompyuterni ko'rish uchun ko'plab xususiyatlarga ega.
- Bu ko'plab dasturlash tillari va operatsion tizimlar bilan ishlaydigan krossplatformali kutubxona. U kompyuterni ko'rish va mashinali o'rganish bilan bog'liq ko'plab funktsiyalarga ega. Shuningdek, u bir nechta grafik foydalanuvchi interfeysi (GUI) va hodisalarni boshqarish xususiyatlariga ega.
- OpenCV akademik va tijorat maqsadlarida foydalanish uchun bepul, chunki u Berkley Sofware Distribution (BSD) ostida litsenziyalangan. U C++ dasturlash tilida yozilgan. U eng mashhur dasturlash tillari, jumladan (lekin ular bilan cheklanmagan) C/C++, Python va Java uchun interfeyslarga ega. U Windows, Android, Linux, macOS va boshqa Unix-ga o'xshash operatsion tizimlarda ishlaydi.
OpenCV kutubxonada mashinali o'rganish va kompyuterni ko'rish vazifalari uchun 2500 dan ortiq optimallashtirilgan algoritmlar mavjud. U 47 000 dan ortiq kompyuterni ko'rish bo'yicha mutaxassislar jamoasiga ega va 18 million marta yuklab olingan.OpenCV akademik taʼlim muassasalarida, tadqiqot tashkilotlarida, davlat tashkilotlarida va sanoatning turli segmentlarida keng qoʻllaniladi. Google, Yahoo, Microsoft, Intel, IBM, Sony, Honda va Toyota kabi taniqli tashkilotlar OpenCVdan foydalanadilar. - OpenCV kutubxonada mashinali o'rganish va kompyuterni ko'rish vazifalari uchun 2500 dan ortiq optimallashtirilgan algoritmlar mavjud. U 47 000 dan ortiq kompyuterni ko'rish bo'yicha mutaxassislar jamoasiga ega va 18 million marta yuklab olingan.OpenCV akademik taʼlim muassasalarida, tadqiqot tashkilotlarida, davlat tashkilotlarida va sanoatning turli segmentlarida keng qoʻllaniladi. Google, Yahoo, Microsoft, Intel, IBM, Sony, Honda va Toyota kabi taniqli tashkilotlar OpenCVdan foydalanadilar.
- Keling, OpenCV tarixini ko'rib chiqaylik. OpenCV dastlab Intel Research kompaniyasining shaxsiy tashabbusi bo'lib, tasvirlar va videolar bilan ishlash uchun uchun foydalanilgan. Bu dastlab Willow Garage(http://www.
- willowgarage.com) tomonidan, keyin esa Itseez tomonidan qo'llab-quvvatlangan.
|
| |
Raspberry Pi uchun operatsion tizim

|
Raspberry Pi uchun operatsion tizim
|
bet | 8/19 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 4,74 Mb. | | #248315 |
Bog'liq 1- maruzaRaspberry Pi uchun operatsion tizim
Ko'pgina operatsion tizimlarda Raspberry Pi platalari uchun maxsus OS distributivlari mavjud. Biroq, dastlabki platali modellari barcha operatsion tizimlarni qo'llab-quvvatlamaydi.
Raspberry Pi 4B so'nggi model platasi https://www.raspberrypi.org/downloads/ saytida keltirilgan barcha operatsion tizimlarni qo'llab-quvvatlaydi.
Raspbian operatsion tizimi barcha Raspberry Pi plata modellarini qo'llab-quvvatlaydi va yangi boshlanuvchilar uchun tavsiya etilgan OT hisoblanadi.
Raspbian - bu mashhur Linux distribyutsiyasi Debian-ga asoslangan bepul OT. Raspbian Raspberry Pi apparati uchun optimallashtirilgan. Raspbian loyihasi haqida batafsil ma'lumotni uning bosh sahifasida topishingiz mumkin (http://raspbian.org/).
Buni qanday o'rnatishni ko'rsatib o’taman.
Raspbian veb-sahifasi http://raspbian.org/RaspbianImages manzilida tavsiya etilgan Raspbian rasmlari ro'yxatini taqdim etadi. OS tasviri SD-kartaga yozilishi mumkin bo'lgan fayldir va bu SD-kartadan keyin Raspberry Pi platasini yuklash uchun foydalanish mumkin. Bu RPi bilan boshlashning eng oson yo'li;
RPi ishga tushirilgandan so'ng, quyida ko'rsatilganidek, Raspbian ish stoli va boshqariladigan sozlash oynasi paydo bo'ladi:
Bu erda biz Linux buyruqlarini kiritishimiz mumkin. Ularni kiritgandan so'ng, buyruqni bajarish uchun Enter tugmasini bosing. Biz uni Raspbian tarmoq interfeysini qo'lda sozlash uchun ochdik. Bu juda oson. Barcha tarmoq ma'lumotlari /etc/network/interfaces faylida saqlanadi.
USB ulangandan keyin Wi-Fi ga ulanish uchun, biz ushbu faylga ba'zi yozuvlarni qo'shishimiz kerak. Birinchidan, quyidagi buyruqni bajarib, asl faylning zaxira nusxasini yarating:
mv /etc/network/interfaces /etc/network/interfaces.bkp
Biz quyidagi buyruqni ishga tushirish orqali interfeyslar faylini noldan yaratishimiz mumkin:
sudo nano /etc/network/interfaces
Oldingi buyruq tarmoq interfeysi faylini nano deb nomlanuvchi oddiy matn muharririda ochadi. Bu oddiy WYSIWYG muharriri. U erda quyidagi qatorlarni kiriting:
|
| |
Kompyuterni ko'rish va Raspberry Pi-ga kirish - bet 19

|
Kompyuterni ko'rish va Raspberry Pi-ga kirish
|
bet | 19/19 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 4,74 Mb. | | #248315 |
Bog'liq 1- maruzaEndi kodga o'tamiz. Buning uchun biz GPIO kutubxonasini o'rnatishimiz kerak. Raspberry Pi OS ning so'nggi versiyasi allaqachon o'rnatilgan GPIO kutubxonasi bilan birga keladi. Ammo, agar u mavjud bo'lmasa, biz uni quyidagi buyruqni ishga tushirish orqali o'rnatishimiz mumkin: - Endi kodga o'tamiz. Buning uchun biz GPIO kutubxonasini o'rnatishimiz kerak. Raspberry Pi OS ning so'nggi versiyasi allaqachon o'rnatilgan GPIO kutubxonasi bilan birga keladi. Ammo, agar u mavjud bo'lmasa, biz uni quyidagi buyruqni ishga tushirish orqali o'rnatishimiz mumkin:
- sudo apt-get install python3-rpi.gpio –y
- Endi xuddi shu katalogda yangi prog05.py faylini yarating va unga quyidagi kodni qo'shing:
- import RPi.GPIO as GPIOfrom time import sleep
- GPIO.setwarnings(False)
- GPIO.setmode(GPIO.BOARD)
- GPIO.setup(8, GPIO.OUT, initial=GPIO.LOW)
- while True:
- GPIO.output(8, GPIO.HIGH)
- sleep(1)
- GPIO.output(8, GPIO.LOW)
- sleep(1)
Savollar: - Raspberry Pi va Arduino: ular o'rtasidagi farq nima va ular nima uchun kerak?
- Arduino va Raspberry Pi-dan foydalanish uchun nima kerak?
- Kompyuter ko'riishi tushunchasi?
4. OpenCV nima? 5. Bir platali kompyuterlarga ta’rif bering? - Raspbian OS qanday sozlanadi?
- SSH yordamida RPi-ga masofadan kirish qanday amalga oshiriladi?
- Masofaviy ish stoliga kirish qanday amalga oshiriladi?
- OpenCV ni RPi platasiga o'rnatish qaysi tartibda bo’ladi?
- Python 3-ni rivojlanish xronologiyasi.
- . SciPy ekotizimlari
- NumPy va Matplotlib qanday o’rnatiladi?
- RPi GPIO dasturlash muhiti
Adabiyotlar - Pajankar E. "Raspberry Pi bilan kompyuter ko'rishni dasturlash", 2-nashr. 2020. (Паджанкар Э. "Программирование компьютерного зрения с Raspberry Pi," 2- изд. 2020)
|
| |
Farq №1. Hosildorlik va ko'p vazifalik

|
Farq №1. Hosildorlik va ko'p vazifalik
|
bet | 2/19 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 4,74 Mb. | | #248315 |
Bog'liq 1- maruzaFarq №1. Hosildorlik va ko'p vazifalik
Arduino 16 MGts chastotada ishlaydigan va 32 KB doimiy xotira va 2 KB operativ xotiraga ega mikrokontroller o’rnatilgan. Arduino ko'p vazifani qo'llab-quvvatlamaydi, garchi ba'zi hollarda ko'p vazifalarni Arduinoda emulatsiya qilsakda.
Raspberry Pi 1,2 gigagertsli chastotada ishlaydigan 64 bitli protsessor va 1 Gb tezkor xotiraga ega. Doimiy xotira hajmi o'rnatilgan microSD karta hajmiga bog'liq. Raspberry Pi ko'p vazifalarni qo'llab-quvvatlaydi.
Farq №2. Ulangan tashqi qurilmalarni qo'llab-quvvatlash
Arduino platadan tashqarida ulangan kompyuterning tashqi qurilmalarini qo'llab-quvvatlamaydi. Platadagi o’rnatilgan USB port faqat dasturni mikrokontrollerga yuklab olish uchun xizmat qiladi.
Raspberry Pi bir nechta USB portlari, HDMI ulagichi va 3,5 mm audio chiqishiga ega va OS darajasida har qanday kompyuterning periferik qurilmalarini ulashni qo'llab-quvvatlaydi.
Farq №3. Tezlik reaktsiyasi
Arduino barcha kiruvchi signallarga real vaqtda hech qanday kechikishlarsiz javob beradi.
Raspberry Pi signallarga javob berishda kechikishlarga imkon beradi - inson uchun bu sezilmaydi, lekin ba'zi kritik jarayonlarda sezilishi mumkin.
Farq №4. Quvvat iste'moli
Arduino-ning quvvat sarfi o'nlab milliamperlarda o'lchanadi, shuning uchun qurilma uzoq vaqt davomida batareya quvvati (tashqi quvvat manbaisiz) ishlay oladi.
Raspberry Pi quvvat iste'moli yuzlab va minglab milliamperlarda o'lchanadi, shuning uchun tashqi quvvatsiz qurilma faqat bir necha soat batareya quvvati bilan ishlashi mumkin.
Farq №5. Video va ovoz bilan ishlash
Arduino-da ishlatiladigan mikrokontrollerlarning kuchi tovush sintezi uchun etarli, ammo qo'shimcha modullarni o'rnatmasdan MP3/OGG/WAV bilan ishlash mumkin emas. Arduino-da video bilan ishlash mikrokontrollerning past quvvati tufayli umuman mumkin emas.
Raspberry Pi hech qanday qo'shimcha modullarni talab qilmasdan video va audioni qo'llab-quvvatlaydi.
|
| |
Arduino va Raspberry Pi-dan foydalanish uchun nima kerak?

|
Arduino va Raspberry Pi-dan foydalanish uchun nima kerak?
|
bet | 3/19 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 4,74 Mb. | | #248315 |
Bog'liq 1- maruzaRaspberry Pi va Arduino o'rtasidagi farqlar
Arduino va Raspberry Pi-dan foydalanish uchun nima kerak? -Arduino va/yoki Raspberry Pi-da loyihalarni amalga oshirishni boshlash uchun qurilmalarning o'ziga ega bo'lishdan tashqari, siz quyidagi bilimlarga ega bo'lishingiz kerak: Unix tizimlarida ishlashni tushunish; algoritmlarni tuzishning asosiy tamoyillarini bilish; Kompyuter ko'rishi tushunchasi - Kompyuter ko'rish sohasi turli sohalarni, jumladan (lekin ular bilan cheklanmagan holda) informatika, matematika va elektrotexnika sohalarini birlashtiradi. U qaror qabul qilishda yordam berish uchun real dunyo tasvirlari va videolarini olish, qayta ishlash va tahlil qilish usullarini o'z ichiga oladi.
- Kompyuter ko'rish biologik (ya'ni inson va inson bo'lmagan) ko'rishni taqlid(imitatsiya) qilishni anglatadi. Ko'pgina kompyuter ko'rish tizimlarining asosiy maqsadi qaror qabul qilish uchun harakatsiz tasvirlar va videolardan (shu jumladan, oldindan yozib olingan videolar va jonli translyatsiyalar) foydali ma'lumotlarni ajratib olishdir.
- Biologik ko'rish tizimlari xuddi shunday ishlaydi. Bundan tashqari, biologik ko'rishdan farqli o'laroq, kompyuter ko'rishi biologik ob'ektlarga ko'rinmaydigan va ko'rinadigan spektrdagi tasvirlarni ham olishi va ishlashi mumkin, masalan:infraqizil va chuqur tasvir.
Kompyuterni ko'rish, shuningdek, olingan tasvirlar va videolardan ma'lumot olish sohasini ham anglatadi. Kompyuterni ko'rish tizimi muhim qarorlar qabul qilish uchun muhim ma'lumotlarni keyingi qayta ishlash, tahlil qilish va olish uchun kirish sifatida tasvirlar, videolar va real vaqtda video oqimlari kabi turli xil ma'lumotlarni olishi mumkin. Kompyuterni ko'rish, shuningdek, olingan tasvirlar va videolardan ma'lumot olish sohasini ham anglatadi. Kompyuterni ko'rish tizimi muhim qarorlar qabul qilish uchun muhim ma'lumotlarni keyingi qayta ishlash, tahlil qilish va olish uchun kirish sifatida tasvirlar, videolar va real vaqtda video oqimlari kabi turli xil ma'lumotlarni olishi mumkin.
|
| |
Beagleboard oilasi - Kompyuterni ko'rish va Raspberry Pi-ga kirish

|
Kompyuterni ko'rish va Raspberry Pi-ga kirish
|
bet | 7/19 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 4,74 Mb. | | #248315 |
Bog'liq 1- maruzaBeagleboard oilasi
BeagleBoard.org fondi AQShda joylashgan tashkilotdir. Bu notijorat tashkilot bo'lib, uning maqsadi o'rnatilgan tizimlar sohasida ochiq manbali apparat va dasturiy ta'minotni loyihalash, ishlab chiqish, sinovdan o'tkazish va ulardan foydalanish bo'yicha ta'lim va hamkorlikni ta'minlashdan iborat. Ular beagl (uy itlarining mashhur zoti) nomi bilan atalgan turli xil SBClarni ishlab chiqdilar. Ular ishlab chiqqan va ishlab chiqarilayotgan joriy SBClar roʻyxatini http://beagleboard.org/boards saytida topishingiz mumkin.
ASUS Tinkerboard ASUS Tinkerboard ASUS (Tayvan transmilliy korporatsiyasi) tomonidan ishlab chiqilgan. Uning o‘lchami, joylashuvi va pinlari ikkinchi va uchinchi avlod Raspberry Pi platalariga mos keladi. ASUS Tinkerboard’ning barcha versiyalari haqida batafsil ma’lumotni https://www.asus.com/us/Single-Board-Computer sahifasida topishingiz mumkin.
NVIDIA Jetson
NVIDIA Jetson - bu kompyuterni ko'rishi, sun'iy intellekt va nutqni qayta ishlash vazifalari uchun ishlatiladigan modullar oilasi(https://developer.nvidia.com/embedded/develop/hardware).
Yangi boshlanuvchilar uchun eng yaxshi variant - Jetson Nano. Boshlash uchun eng yaxshi sahifa - https://developer.nvidia.com/embedded/jetson-nano-developer-kit manzilidagi Jetson Nano Developer Kit veb-sahifasi.
NVIDIA Jetson nano ko'rinishi:
Intel platalari
Intel shuningdek, SBC deb atash mumkin bo'lgan turli xil platalarni ishlab chiqaradi. Ishlab chiqarishdagi modullarning joriy avlodi haqida batafsil ma'lumotni https://software saytida topishingiz mumkin. intel.com/en-us/iot/hardware/all.
IoT uchun eng yaxshi apparat platformalar
Raspberry Pi
Raspberry Pi - Buyuk Britaniyadagi Raspberry Pi jamg'armasi tomonidan ishlab chiqilgan arzon narxlardagi, kredit karta o'lchamidagi SBClar seriyasidir. RaspberryPi-ni ishlab chiqishdan maqsad maktablarda kompyuterning asosiy ko'nikmalari va dasturlashni o'rgatish bo'lib, u juda yaxshi natijalarga erishdi. (https://www.raspberrypi.org/)
Raspberry Pi modeli 4B
Raspberry Pi 4B spetsifikatsiyalarini https://www.raspberrypi.org/products/raspberry-pi-4-model-b/specifications/ saytida topish mumkin.
Quyidagi jadvalda Raspberry Pi modeli 4B texnik xususiyatlari batafsil tavsiflanadi:
|
| |
Kompyuterni ko'rish va Raspberry Pi-ga kirish - bet 6

|
Kompyuterni ko'rish va Raspberry Pi-ga kirish
|
bet | 6/19 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 4,74 Mb. | | #248315 |
Bog'liq 1- maruza2012 yil avgust oyida OpenCV.org mustaqil notijorat tashkiloti OpenCV ni yanada rivojlantirish va qo'llab-quvvatlash uchun mas'uliyatni o'z zimmasiga oldi. U OpenCV uchun veb-saytni yuritadi. 2016 yilning may oyida Intel Itseezni sotib oldi.Quyidagi URL-manzillarda Intel va OpenCV.org saytlarining press-relizi mavjud: - 2012 yil avgust oyida OpenCV.org mustaqil notijorat tashkiloti OpenCV ni yanada rivojlantirish va qo'llab-quvvatlash uchun mas'uliyatni o'z zimmasiga oldi. U OpenCV uchun veb-saytni yuritadi. 2016 yilning may oyida Intel Itseezni sotib oldi.Quyidagi URL-manzillarda Intel va OpenCV.org saytlarining press-relizi mavjud:
- https://newsroom.intel.com/editorials/intel-acquirescomputer-vision-for-iot-automotive/
- https://opencv.org/intel-acquires-itseez/
Mana OpenCV bilan bog'liq rivojlanishining qisqacha xronologiyasi: OpenCV kutubxonasining turli versiyalari va press-relizlarini https://opencv.org/ saytida topishingiz mumkin. Biz platforma sifatida Raspberry Pi bilan kompyuter ko‘rish dasturlarini yozayotganimiz sababli, biz platali taxtali kompyuterlar va Raspberry Pi-ga chuqur kirib boramiz. Biz Raspberry Pi bir platali kompyuter modellarida Raspbian OS ni qanday sozlashni o'rganamiz. - Biz platforma sifatida Raspberry Pi bilan kompyuter ko‘rish dasturlarini yozayotganimiz sababli, biz platali taxtali kompyuterlar va Raspberry Pi-ga chuqur kirib boramiz. Biz Raspberry Pi bir platali kompyuter modellarida Raspbian OS ni qanday sozlashni o'rganamiz.
- Bir platali kompyuterlar
- Bir platali kompyuter (qisqartirilgan SBC) - bu bitta elektron platadagi to'liq kompyuter tizimi. Bir platali kompyuterlarda odatda protsessor(lar), operativ xotira, kirish/chiqish (I/O), tarmoqqa ulanish uchun port va USB qurilmalari bilan aloqa o‘rnatish uchun USB portlari mavjud. Ayrim bir platali kompyuterlarda Wi-Fi va Bluetooth ham mavjud. SBClar Ubuntu, Windows, Debian va boshqalar kabi OS distributivlarini boshqaradi. Tese OS distributivlarida ushbu SBClar bilan foydalanish uchun maxsus moslashtirilgan versiyalari mavjud.
- An'anaviy kompyuterlardan farqli o'laroq, SBC modulli emas va uning texnik qurilmalarini yangilab bo'lmaydi, chunki barcha komponentlar (masalan, protsessor, operativ xotira, GPU va interfeys portlari) bitta elektron plataga birlashtirilgan.
- Xulosa qilib aytganda, SBC ning afzalliklari quyidagilardan iborat:
- Byudjetli(arzon)
- Kichik o'lcham
- Kam quvvat sarfi
- O'rnatilgan tarmoq va kiritish-chiqarishni ta'minlaydi
|
| |
sudo apt-get install idle3 -y

|
sudo apt-get install idle3 -y
|
bet | 14/19 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 4,74 Mb. | | #248315 |
Bog'liq 1- maruzasudo apt-get install idle3 -y O'rnatilgandan so'ng, biz uni quyidagi skrinshotda ko'rsatilganidek, Raspbian menyusidagi "Dasturlash" menyusi ostida topishimiz mumkin:
Uni ochish uchun ustiga bosing. Shu bilan bir qatorda, biz uni quyidagi buyruq yordamida buyruq satridan ishga tushirishimiz mumkin:
Idle
IDLE-da Python 3 interaktiv rejimi
Endi yuqori menyudan File|New File-ga o'ting. Quyida ko'rsatilgandek yangi kod muharriri oynasi ochiladi:
Siz bu oynani yopishingiz yoki svernut qilishingiz mumkin. Shrift kichik o‘lchami tufayli IDLE interpretatori yoki kod muharririda matnni o‘qishda muammoga duch kelsangiz, Options | IDLE-ni sozlash - Parametri | Shrift va matn hajmini o'rnatish uchun menyudan IDLE sozlamalarini sozlashingiz mumkin.
Doimiy Hello world dasturini yozamiz! . Oynaga quyidagi matnni kiriting: print (‘Hello World!')
Keyin menyudan “Ishga tushirish | Ishlash moduli - Run | Modulni ishga tushiring.
U sizdan uni saqlashingizni so'raydi. OK tugmasini bosing va siz Saqlash muloqot oynasiga o‘tib saqlang.
ESLATMA BU SIZNI RASPBERRY PI PYTHON MUXITIDAGI BIRINCHI DASTURINGIZ!!!
Siz pi foydalanuvchining uy katalogida quyidagi buyruqlarni ishga tushirish orqali katalog tuzilmasini yaratishingiz mumkin: Siz pi foydalanuvchining uy katalogida quyidagi buyruqlarni ishga tushirish orqali katalog tuzilmasini yaratishingiz mumkin: mkdir book mkdir book/dataset mkdir book/chapter01 Belgilangan katalog tuzilmasini yaratgandan so'ng, quyidagi buyruqlar ketma-ketligini bajaring: cd booktree
Joriy bobga mos katalog yaratgandan so'ng undagi faylni prog00.py sifatida saqlang.
Bundan tashqari Lxterminal orqali xam quyidagi buyruq orqali chaqirib olishimiz mumkin
python3 prog00.py
SciPy ekotizimlari - SciPy ekotizimlari
SciPy ekotizimi dasturlash, matematika va muhandislik funktsiyalari uchun kutubxonalar to'plamidir.
|
| |
Investitsion siyosat - Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment

273
Inqirozga qarshi mo‘ljallangan choralar dasturi
O‘zbekiston
Respublikasi hukumati tomonidan 2009-2012-yillarga mo‘ljallanib,
inqirozga qarshi ishlab chiqilgan choralar dasturi bo‘lib, mazkur dasturda
talabni rag‘batlantirishga yo‘naltirilgan bir qator moliyaviy imtiyozlar va
barqaror iqtisodiy o‘sish sur’atlarini ta’minlovchi chora– Тabdirlar
majmui o‘z aksini topgan.
Innovatsion texnologiyalar –
iqtisodiyotga yangiliklarni tatbiq etish
bosqichlarida qo‘llaniluvchi usul va vositalar majmui bo‘lib, o‘z ichiga
joriy etish, trening, konsalting, transfert, audit, injiniring kabi turlarini
oladi.
Innovatsiya jarayoni
– yangilik g‘oyasini rivojlantirishdan uning
pirovard iste’molchi tomonidan iste’mol qilinishigacha bo‘lgan mantiqiy
izchillikda harakatlanuvchi jarayon.
Inflatsiya –
pul muomalasi qonunlarining buzilishi natijasida milliy
valyutaning qadrsizlanishi, narxlarning o‘sishi.
Infratuzilma
– tovar ishlab chiqarish shartlarini ta’minlovchi ishlab
chiqarish va noishlab chiqarish tarmoqlari kompleksi: yo‘llar, aloqa,
transport, maorif, sog‘liqni saqlash.
Boshqaruv uslubi - Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment

271
GATT
– Savdo va tariflar bo‘yicha Bosh kelishuv – tashqi savdo
operatsiyalarini o‘tkazishda belgilangan tamoyillarga amal qilishga rozi
bo‘lgan mamlakatlarni birlashtiruvchi savdo va tarif masalalari bo‘yicha
xalqaro akt.
Global moliyaviy-iqtisodiy bozor –
jahon mamlakatlari o‘rtasidagi
moliyaviy-iqtisodiy aloqalarni yagona xo‘jalik tarzida amal qilishiga
asoslangan munosabatlar.
Deflyatsiya
– inflyatsiya davrida muomaladagi qog‘oz pulni
kamaytirish. Davlat tomonidan muomaladagi pul miqdorini kamaytirishga
qaratilgan moliya va pul-kredit tadbirlarini qo‘llash orqali amalga
oshiriladi.
Diversifikatsiya
– (lotinchadan diversus - har xil va facere - qilmoq,
bajarmoq)
–
ishlab chiqarishning samaradorligini oshirish, mahsulot va
xizmatlarni sotish bozorlarini kengaytirish maqsadida tarmoq va
korxonalar faoliyat sohalarini kengaytirish, mahsulot va xizmatlar
assortimentlarini ko‘paytirish.
Dividend
– aksionerlik jamiyati sof foydasidan aktsiya egalariga
to‘lanadigan qismi bo‘lib, u aksionerlarga naqd pul yoki aktsiyalar bilan
to‘lanadi.
Yevro
– universal Yevropa hisob-kitob-to‘lov birligi bo‘lib, YIga a’zo
mamlakatlar hududida EKYu o‘rniga joriy etilgan.
Jahon bahosi
– talab va taklif egri chiziqlari ta’sirini hisobga olgan
holda milliy narx ko‘rsatkichlari ta’sirida xalqaro savdo markazlarida hosil
bo‘ladi.
Jahon bozori
–
moddiylashtirilgan va moddiylashtirilmagan
ko‘rinishidagi ijtimoiy mahsulotni ishlab chiqarish, taqsimlash, ayirboshlash
va iste’mol bosqichlarni o‘z ichiga oluvchi XIM subyektlari (milliy va
hududiy iqtisodiyotlar, xalqaro tashkilotlar va korporatsiyalar)ning o‘zaro
iqtisodiy ta’sirlashish global muhitidir.
Jahon ishchi kuchi bozori - Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment

272
Iqtisodiy va ijtimoiy kengash
(EKOSOS) –
BMTning asosiy
boshqaruv organlaridan biri bo‘lib, uning XIM sohasidagi faoliyatini
muvofiqlashtirib turadi.
Iqtisodiy integratsiya
– hududiy miqyosda
sifat jihatdan yangi
iqtisodiy muhitni yaratish yo‘li orqali milliy xo‘jalik komplekslarini o‘zaro
yaqinlashish va bir-biriga kirib borishi jarayoni.
Ishbilarmonlik etikasi
– firmalarning bir-biri va jamiyat bilan o‘zaro
munosabatlar olib borishning turli ma’naviy jihatlarini o‘rganuvchi
izlanish sohasi.
Iqtisodiyotning raqobatbardoshligi
– mamlakat iqtisodiyotining
xalqaro
savdoda ishtirok etish, jahon bozoridagi o‘z o‘rni va mavqeyini
saqlab qolish va kengaytira olish, jahon
talablariga javob beradigan
mahsulotlar ishlab chiqara olish layoqati.
Iqtisodiyotning real sektori
iqtisodiyotning bevosita moddiy
ne’matlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko‘rsatish bilan bog‘liq
sohasi
bo‘lib, u o‘z ichiga sanoat, qishloq xo‘jaligi, qurilish,
transport, aloqa
tarmoqlarini oladi.
Iqtisodiy o‘sish –
real yalpi ichki mahsulot umumiy hajmining yoki
aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan real yalpi
ichki mahsulotning oldingi
yilga nisbatan o‘sishi.
Import
– mamlakat ichki bozorlarida sotish uchun xorij mollarini,
kapitali, texnologiyasini va xizmatlarni olib kelish. Import xalqaro mehnat
taqsimoti natijasidir. U vaqtni tejashga,
iqtisodiyot, aholi ehtiyojini
qondirish vazifalarini muvaffaqiyat bilan hal qilishga ko‘maklashadi.
-rasm. 2001-2016-yillarda asosiy kapitalning yalpi jamg‘arilishi va yakuniy

32
Qoraqalpog‘iston Respublikasida (3,5 marta), Jizzax (3,9 marta),
Samarqand (3,8 marta), Namangan (3,5 marta), Andijon (3,3 marta),
Surxondaryo (3,3 marta) viloyatlarida YaHMning izchil o‘sish su’atlari
ta’minlandi. Shuningdek, kuzatilayotgan davr uchun YaHMning o‘rtacha
yillik o‘sish sur’ati Toshkent shahrida 109,6 %, Qoraqalpog‘iston
Respublikasida 108,2 %, Jizzax viloyatida 109,0 %, Samarqand viloyatida
108,7 %, Namangan viloyatida 108,1 %, Andijon viloyatida 107,9 %,
Surxondaryo viloyatida 107,8 %ni tashkil qildi.
Manba: stat.uz
Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment - bet 136

270
GLOSSARIY
“Aniq vaqtda” (Just in time)
– tovarlarni yo‘qotishsiz
va tayyor
mahsulotni omborda saqlash xarajatlarini kamaytirishga qaratilgan
operatsion falsafa.
“Aqlli kishilarning ketib qolishi”
– mamlakatdan “intellektual elita”
vakillarini xorijda ishga joylashish maqsadida chiqib ketishi.
Baynalmilallashuv (Internationalization)
–
kompaniyaning milliy
chegaralardan tashqariga o‘sishi.
Bevosita xorijiy investitsiyalar
– bevosita sarmoyador kompaniya va
qabul qiluvchi firma o‘rtasida uzoq muddatli ishga oid munosabatlarga
mo‘ljallangan kapital qo‘yilmalar.
Boston konsalting guruhi matritsasi
(BCG matrix – Boston
Consaltung Group matrix) – marketing ulushi va marketing o‘sishi asosida
mahsulotlar va firmalar klassifikatsiyasi.
Bojxona ittifoqi
– ikki va undan ortiq davlatlarning bir-biriga va
uchinchi mamlakatlarga nisbatan soddalashtirilgan
tarif siyosatini
o‘tkazishidir.
Bojxona tarifi
– tovar oqimlarining chegarani kesib o‘tishida davlat
tomonidan olinadigan soliq miqdori ko‘rsatilgan
tartiblangan tovarlar
ro‘yxati.
Butunjahon savdo tashkiloti
– xalqaro
savdoni institutsional va
huquqiy asosini tashkil etuvchi mustaqil davlatlararo tashkilot.
Bankrotlik
– xo‘jalik sudi tomonidan e’tirof etilgan, qarzdorning pul
majburiyatlari bo‘yicha kreditorlar talablarini to‘la hajmda qondirishga
yoki majburiy to‘lovlar bo‘yicha o‘z majburiyatini
bajarishga qodir
emasligi.
Biznes
– foyda olishga qaratilgan tadbirkorlik faoliyatini.
Bozor kon’yunkturasi
– muayyan vaqt mobaynida tovarlar
bozorining holatini tavsiflovchi vaqtinchalik iqtisodiy vaziyat.
-rasm. YaIM tarkibining o‘zgarish dinamikasi (foizda)

|
-rasm. YaIM tarkibining o‘zgarish dinamikasi (foizda)Bog'liq 150 Xalqaro menejment. Darslik. T 20181.5.3-rasm. YaIM tarkibining o‘zgarish dinamikasi (foizda)
Mustaqillik yillarida sanoat tarmog‘i va xizmatlar sohasining
rivojlanish salohiyatini yanada kengaytirilishi natijasida YaIM tarkibida
qishloq xo‘jaligi ulushining (1995-yilda 32,4 foizdan 2016-yilda 17,6
foizga) bosqichma-bosqich kamayish tendensiyasi saqlanib qoldi. Shu
bilan birga, YaIM tarkibida qishloq xo‘jaligi ulushining kamayishi qishloq
xo‘jaligi mahsulotlarining ijobiy o‘rtacha yillik o‘sish sur’atlari fonida
sodir bo‘ldi.
Sanoat tarmog‘ini diversifikatsiyalash, modernizatsiyalash, texnik va
texnologik yangilash bo‘yicha chora-tadbirlarning qabul qilinishi
natijasida sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish umumiy hajmining o‘sishi
va YaIM tarkibida sanoatning (qurilishni qo‘shgan holda) ulushi 1995-
yildagi 27,8 foizdan 2016-yilda 32,9 foizgacha oshishi ta’minlandi.
Shu bilan birga, xizmatlar sohasining rivojlanishi mamlakat
iqtisodiyoti, bandlik va aholi daromadlari o‘sishining muhim omillaridan
biri hisoblanadi. Xizmat ko‘rsatish va servis sohasini isloh qilish bo‘yicha
chora-tadbirlarning izchil amalga oshirilishi natijasida, mazkur tarmoq
qisqa muddat ichida iqtisodiyotning eng jadal rivojlanayotgan sektoriga
aylandi. Xizmatlar sohasining YaIMdagi ulushi 1995-yildagi 39,8 foizdan
2016-yilda 49,5 foizgacha oshdi.
27
Manba: stat.uz
1.5.4-rasm. Sanoat yalpi qo‘shilgan qiymatining tarkibi, jamiga
nisbatan (foizda)
Ichki halqa – 2010-yil, o‘rta halqa – 2015-yil, tashqi halqa – 2016-yil.
(1.5.4-rasm).
Mustaqillik yillarida YaIM tarkibida mulkchilik shakllari bo‘yicha
tub o‘zgarishlar ro‘y berdi. Nodavlat sektori YaIMni ishlab chiqarishda
asosiy o‘rinni egalladi va uning ulushi 1995-yildagi 58,4 foizdan 2016-
yilda 81,3 foizgacha oshdi.
Iqtisodiy islohotlarning ilk davrlaridayoq kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni rivojlantirish bilan birgalikda ob’ektlarni xususiylashtirish
va davlat tasarrufidan chiqarish ko‘p tarmoqli iqtisodiyotni
shakllantirishdagi asosiy omil hisoblangan.
|
| |
O‘zbekiston Respublikasida xizmatlar sohasining rivojlanishi

|
O‘zbekiston Respublikasida xizmatlar sohasining rivojlanishiBog'liq 150 Xalqaro menejment. Darslik. T 2018
1.5.2. O‘zbekiston Respublikasida xizmatlar sohasining rivojlanishi
Iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlash, aholining turmush
darajasini oshirish va samarali bandligini ta’minlashda xizmatlar
sohasining har tomonlama rivojlanishi muhim masalalardan biri bo‘lib
hisoblanadi.
Tajribalarga ko‘ra, hozirgi kunda rivojlangan va rivojlanayotgan
mamlakatlar iqtisodiy o‘sishni ta’minlash uchun xizmatlar sohasini jadal
rivojlantirishni eng muhim vazifalardan biri sifatida qo‘yishmoqda.
Manba: stat.uz
1.5.19-rasm. Xizmatlar sohasini rivojlantirish dasturi bo‘yicha
xizmatlarning asosiy turlari
Xizmatlar sohasi aholining barcha qatlamlarini qamrab oladi va
jamiyatda sodir bo‘layotgan deyarli barcha ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarga
ta’sir ko‘rsatadi, bu esa mazkur masalaning qanchalik muhim va
ahamiyatli ekanligini ko‘rsatib beradi.
O‘zbekistonda mustaqillik yillarida, iqtisodiyotni diversifikatsiyalash
va tarkibiy o‘zgartirishlarni chuqurlashtirish, mamlakat aholisining
bandligini, daromadlarini va turmush sifatini oshirishning muhim
yo‘nalishlari va omillaridan biri sifatida xizmatlar sohasi va servisni jadal
rivojlantirish bo‘yicha tizimli ishlar amalga oshirildi. Bundan tashqari,
iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta’minlashda mazkur soha muhim
o‘rinni egallamoqda.
42
5-jadval
2010-2016-yillarda O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha xizmatlar
sohasi asosiy ko‘rsatkichlari dinamikasi
2010-y.
2011-
y.
2012-y.
2013-y.
2014-y.
2015-y
2016-y.
I. Xizmatlar
hajmi,
trln. so‘m
26,0
33,7
|
| |
Yalpi jamg‘arilish - Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment

30
foizini tashkil qildi. Yalpi jamg‘arilishning asosiy ulushini asosiy
kapitalning yalpi jamg‘arilishi tashkil qilib, iqtisodiyotda investitsion
faollikni ifodalaydi. Mazkur ko‘rsatkichning ulushi 1991-yildagi 25,1
foizdan 2016-yilda 27,8 foizgacha o‘sdi.
Kuzatilayotgan davr mobaynida tovarlar va xizmatlar sof eksportining
YaIMdagi ulushi o‘rtacha 2 foizni tashkil qildi (eksport 30,5 %, import
28,5 % ). So‘nggi yillarda YaIMning asosiy elementlarida barqaror o‘sish
tendensiyasi kuzatilmoqda.
2001-2016-yillar mobaynida yakuniy iste’mol xarajatlarining o‘rtacha
yillik o‘sishi 9,6 %ni tashkil qildi va kuzatilayotgan davr mobaynida 4,3
baravardan ko‘proqqa oshdi. Bu esa, asosan, uy xo‘jaliklari xarajatlarining
5,3 marta oshishi hisobiga ta’minlandi. Shuningdek, davlat boshqaruv
organlarining yakka tartibdagi va jamoa xizmatlari uchun real xarajatlari
sezilarli darajada 2,3 martaga oshdi. Kuzatilayotgan davr mobaynida
jamoat tashkilotlari (diniy, xayriya va h.k.) faoliyatining faollashishi va
kengayishi UXXKNT real xarajatlarining 2,3 martaga o‘sishiga imkon
berdi (1.5.7-rasm).
Manba: stat.uz