nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Respublikamizda ishlatiladigan va SAE J300e motor moylarining

|
Respublikamizda ishlatiladigan va SAE J300e motor moylariningBog'liq K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda isRespublikamizda ishlatiladigan va SAE J300e motor moylarining
qovushoqligi bo‘yicha o‘zaro almashinuvchanligi
Respub-
likamiz-
da ishla-
tiladigan
moy
klassi
SAE
J300e
bo‘yi-
cha
Respub-
lika-
mizda
ishlati-
ladigan
moy
klassi
SAE
J300e
bo‘yi-
cha
Respub-
lika-
mizda
ishlati-
ladigan
moy
klassi
SAE
J300e
bo‘yi-
cha
Respub-
lika-
mizda
ishlati-
ladigan
moy
klassi
SAE
J300e
bo‘yi-
cha
3
3
5W
10
30
3
3
/8
5W–20
5
3
/12
15W–30
4
3
10W
12
30
4
3
/6
10W–20
5
3
/14
15W–40
5
3
15W
14
40
4
3
/8
10W–20
6
3
/10
20W–30
6
3
20W
16
40
4
3
/10
10W–30
6
3
/14
20W–40
6
20
50
5
3
/10
15W–30
6
3
/16
20W–40
APJ tasnifiga ko‘ra moylar S – servis (Service Station) va C – ti-
jorat (Commercial) toifalariga bo‘linadi. S toifadagi moylar asosan
yengil avtomobillarda ishlatiladi, С toifadagi moylar esa tijorat
yuklarini tashishga mo‘ljallangan tyagachlar, yo‘l qurilish mashi-
nalarida va boshqa avtomobillarda ishlatiladi. Moyning klassi ik-
kita lotin harfi bilan belgilanadi, masalan SE (benzinli dvigatellar
uchun) yoki CD (dizellar uchun). Har ikki toifaga mansub univer-
sal moylar esa SE/CD ko‘rinishida belgilanadi. Respublikamizda
ishlatiladigan moylarning ish sharoitlari bo‘yicha APJ moylari bi-
lan o‘zaro almashinuvchanligi 5. 4- jadvalda keltirilgan.
127
5. 4- jadval
Respublikamizda ishlatiladigan moylarning APJ moylari
bilan o‘zaro almashinuvchanligi
Respub-
likamizda
ishlatiladi-
gan moy
guruhlari
APJ
bo‘yicha
mоу
toifalari
Respub-
likamizda
ishlatiladi-
gan moy
guruhlari
APJ
bo‘yicha
moy
toifalari
Respub-
likamizda
ishlatiladi-
gan moy
guruhlari
APJ
bo‘yicha
moy
toifalari
A
SB
В
SD/CB
Г
1
SE
Б
SC/CA
В
1
SD
Г
2
SF
Б
1
SC
В
2
CB
D
CC
Б
2
С Л
Г
SE/CC
E
CD
Motor moylarining markalanishi. Motor moyining har bir
markasining shartli belgisi harflar va raqamlardan iborat. Ular qabul
qilingan tasnifga muvofiq moyning vazifasini va guruhini, uning
kinematik qovushoqligini, shuningdek, ayni markadagi moyning
boshqa ayrim xususiyatlarini ifodalaydi.
Mavsumiy moylar quyidagicha markalanadi: masalan, М–10Г2
moyi markasidagi M harfi motor moyi ekanligini, 10 raqami un-
ing 100°C dagi qovushoqligi 10 mm
2
/s ga teng ekanligini, Г harfi
yuqori darajada kuchaytirilgan dvigatellarda, 2 raqami esa dizel-
larda ishlatilishini bildiradi. Shuningdek, moy markasida moyning
o‘ziga xos xususiyatlari ham ifodalanadi. Chunonchi, М–8Г2К,
М–10Дм moy markalaridagi K harfi moy КамАЗ dizellari uchun
maxsus tayyorlanganligini, marka oxiridagi м harfi esa kam kul ho-
sil qiladigan moy ekanligini bildiradi.
|
| |
Weak Initialization Vectors

will get an
equal number of heads as tails, but it may take a large number to fully get
to 50%.
Frequency Analysis
A
frequency analysis
is a count of the number of times characters
show up in text. This is sometimes used when trying to crack
ciphertext, because a frequency analysis
of ciphertext will reveal
letters that are used regularly. This allows us to compare that to a
table of letters most commonly used in the language the message is
written in. This can start to break down some of the ciphertext
back to plain text, or at least provide some good guesses as to
which ciphertext letters correspond with which plain-text letters.
To use
aircrack-ng
, we need a packet capture. This can be done using
airodump-ng
, as
we’ve used before. In addition
to just the capture from
airodump-ng
, we need the cap‐
ture to include at least one handshake. Without this,
aircrack-ng
can’t make an
attempt at cracking a WPA password. You will also need a password file. You will find
a collection of such dictionaries to be useful, and you may spend some disk space
accumulating them. You will find that different files will suit you well because pass‐
word cracking can have different requirements depending on the circumstances. Not
all
passwords are created equal, after all. WiFi passwords may be more likely to be
passphrases, meaning they would be longer than a user’s password.
Fortunately, Kali can help us out here, although what Kali has to offer isn’t specifically
directed at WPA passphrases but instead at common passwords. One file that is use‐
ful because of its size and varied collection of passwords is
rockyou.txt
, which is a
word list
provided with Kali in the
/usr/share/wordlists
directory. We will use this file
to check against the packet capture. You can see a run of
aircrack-ng
with
rockyou.txt
as the wordlist/dictionary and then
localnet-01.cap
as the packet capture from
airodump-ng
in
Example 7-8
.
Example 7-8. Running aircrack-ng to crack WPA passwords
root@savagewood:~# aircrack-ng -w rockyou.txt localnet-01.cap
Opening localnet-01.cap
Read
10299
packets.
# BSSID ESSID Encryption
1
70:3A:CB:4A:41:3B CasaChien WPA
(
0
handshake
)
2
70:3A:CB:52:AB:FC CasaChien WPA
(
0
handshake
)
3
18:D6:C7:7D:EE:11 CasaChien WPA
(
1
handshake
)
4
50:C7:BF:82:86:2C TP-Link_862C No data - WEP or WPA
5
70:8B:CD:CD:92:30 Hide_Yo_Kids_Hide_Yo_WiFi WPA
(
0
handshake
)
6
C4:EA:1D:D3:78:39 CenturyLink5191 No data - WEP or WPA
Motor moylarini almashtirish muddatlari

138
tarkibidagi mavjud aktiv qo‘shimchalar ham chiqarib tashlanadi,
vaholanki, ishlatilgan moyning tarkibida 50–60 foiz aktiv qo‘shil-
malar bo‘lib, ular hali ishga yaroqli hisoblanadi.
Ikkinchi texnologiya, asosan, ko‘chma mobil moyini qayta
tiklash qurilmalari uchun mo‘ljallangan bo‘lib, avtotransport kor-
xonalari sharoitida qo‘llash uchun mo‘ljallangan. Moylarni qayta
tiklash ВИМ–25, ВИМЕ–30, УРМ–100, УРИМ–100, СУРМ–250
kabi qurilmalar yordamida amalga oshiriladi. Xorijda «Kavakama»
(Yaponiya), «Rejelyub» (Fransiya) va FIN (Italiya) kabi firmalar
ning moyni qayta tiklash qurilmalari muvaffaqiyatli ishlatilmoqda.
XX asrning 80- yillarida suyuqliklarni tozalash sohasida tub bu-
rilish bo‘lib, murakkab kimyoviy usullar o‘rniga membrana usuli
kirib keldi. Membrana usulining kimyoviy usuldan afzalligi shun-
dan iboratki, moy tarkibidagi iflosliklarning tarkibiga qarab teskari
osmos, ultrafiltratsiya yoki mikrofiltratsiya jarayonlarini qo‘llash
mumkin. Bunda qo‘shilmalarning o‘lchamlariga qarab membrana
filtrining tirqish o‘lchamlarini tanlash mumkin. Bu esa, o‘z navbati-
da, moyning tarkibida aktiv qo‘shilmalarni saqlab qolishga imkon
beradi.
Qayta tiklangan moylarning kukun
miqdori va ishqor soni kam-
ligi ularni dvigatelda ishlatishga imkon bermaydi. Shuning uchun
bu ko‘rsatkichlarni tiklash maqsadida tozalangan moylarga har xil
qo‘shilmalar qo‘shiladi.
Qayta tiklangan moy barcha ko‘rsatkichlari bo‘yicha yangi moy-
ga deyarli yaqin bo‘lib, Davlat standarti talablariga javob beradi.
Yuqorida qayd etilgan usul asosida moy xususiyatlarini kamida
80 foizgacha qayta tiklash mumkin.
Transmission moylar - K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda ishlatiladigan ashyolar

140
tez o‘tishini va ishqalanuvchi juftlarning ishonchli moylanishini
ta’minlashi;
– harorat ta’sirida va vaqt o‘tishi bilan xossalarini kam o‘zgar-
tirishi;
– tarkibidagi abraziv mexanik aralashmalar va suv, shuningdek,
korroziyalovchi aktiv birikmalar bo‘lmasligi (detallarning mexanik
va kimyoviy yeyilishini kamaytirishi);
– rezina zichlamalarni yemirmasligi va ko‘pirishga turg‘un
bo‘lishi.
17479. 2–85 sonli Davlat standartiga binoan, transmission
moylar qovushoqligi va ekspluatatsion xususiyatlari bo‘yicha sinf
va guruhlarga ajratiladi.
Transmission moylar to‘rtta qovushoqlik sinfiga bo‘linadi:
9 qovushoqlik sinfi uchun 100°C dagi kinematik qovushoqligi
70–10,9 mm
2
/s; 12 qovushoqlik sinfi uchun 11,0–13,9 mm
2
/s; 18-
qovushoqlik sinfi uchun 14,0–24,9 mm
2
/s; 31 qovushoqlik sinfi
uchun 25,0–41,0 mm
2
/s.
Tishli uzatmalarning ish jarayonida yuklanishiga yoki moylar-
ning ekspluatatsion xususiyatlariga ko‘ra transmission moylarni
quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:
– qo‘shilmalarsiz yoki yumshoq yeyilishga qarshi qo‘shilma-
lar qo‘shilgan moylar. Bunday moylarning urinish kuchlanishi
1000 MPa gacha va ish harorati 90°C gacha bo‘lgan silindrik,
konussimon va chervyakli uzatmalarda (uzatmalar qutisi), orqa
ko‘prik, bort uzatmalari) ishlatish mumkin;
– o‘rtacha aktivlikdagi tirnalishga qarshi qo‘shilmalar qo‘shil-
gan moylar. Bunday moylarni kuchlanishi 2000 MPa gacha va ish
harorati 12°C gacha bo‘lgan konussimon va boshqa turdagi uzat-
malarda (gipoidli uzatmalardan tashqari) ishlatish mumkin (bunda
moyning aosiy vazifasi uzatma tishlari sirtini yemirilishdan asrash-
dan iborat);
– yuqori aktivlikdagi tirnalishga qarshi qo‘shilmalar qo‘shilgan
moylar. Bunday moylar yengil va yuk avtomobillarining gipoidli
uzatmalarida ishlatiladi;
141
– avtomobillarning gidromexanik va gidrohajmiy uzatmalari
uchun moylar;
– umiversal moylar. Bunday moylar barcha turdagi tishli uzat-
malar va transmissiya agregatlarining boshqa sirpanib ishlaydigan
detallarining normal ishlashini ta’minlaydi.
Iqlim sharoitiga qarab yuqorida keltirilgan barcha guruhdagi
moylarning yozgi, qishki, barcha mavsumlarda ishlatiladigan, shi-
moliy va arktik turlari ishlab chiqariladi.
Umumiy ishlarga mo‘ljallangan moylar

|
Umumiy ishlarga mo‘ljallangan moylarBog'liq K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda isUmumiy ishlarga mo‘ljallangan moylar. Bu moylarn-
ing markasi TC harflari bilan boshlanadi. Masalan, TC–10–OTP
markasidagi harf va raqamlar transmission moyning 100°C dagi
qovu shoqligi 10 mm
2
/s ekanligini, tirnalishga va yeyilishga qarshi
OTP qo‘shilmasi borligini ifodalaydi. TCp–15K moyi markasida-
gi p harfi transmission moy tarkibida qo‘shilma borligini, К harfi
147
esa bu moy КамАЗ avtomobillari transmissiyalarining ko‘p yukla-
nish tushadigan agregatlari uchun ishlab chiqarilganligini bildiradi.
ТСз–9гип moyi markasidagi з harfi moy tarkibida uni quyuqlashti-
ruvchi qo‘shilma borligini, гип harflari esa yuk avtomobillarining
gipoidli uzatmalari uchun mo‘ljallanganligini bildiradi.
Avtomobillar uchun transmission moylar. Bu moylar markasi
ТА harfi bilan boshlanadi. Qo‘shimcha harflar moyning o‘ziga xos
ayrim xossalarini ko‘rsatadi. Masalan, ТАД–17И moyi markasida-
gi Д harfi moy tarkibida faqat qoldiq moygina emas, distillat moyi
ham borligini bildiradi, И harfi moy tarkibida uning yaxshi qovush-
oqlik-harorat, yeyilishga qarshilik ko‘rsatish va ko‘pirishga qarshi
xossalarini ta’minlovchi kompleks qo‘shimchalar borligini bildira-
di. ТАП–15В moyi markasidagi П harfi moy tarkibida qo‘shilma
borligini, В harfi avval ishlab chiqarilgan ТАП–15 moyiga qara-
ganda xossalari yaxshilanganligini bildiradi.
Ishlatilishi. Ko‘pgina transmission moylar transmissiya agre-
gatlarida barcha mavsumlarda ishlatiladi, chunki ularning qovu-
shoqlik-harorat xossalari yaxshi va uzoq ishlatiladi.
Hozirgi paytda quyida keltiriladigan moylar keng qo‘llaniladi.
ТАД–17И moyi universal moy kabi uzatma karterlarida (gi-
poidli uzatmalarda ham), rul mexanizmining qutilarida (BA3ning
barcha modellari, ГАЗ–3102 «Волга»), uzatmalar qutisi va rul
boshqarmasi karterlarida («Москвич»ning barcha modellari, ГАЗ–
24 «Волга») ishlatiladi.
|
| |
Network Security Testing | 45

behavior has caused systems to crash because they just can’t
deal with the conflicting
information they are receiving.
Example 2-3
shows a configuration file that can be
used with
fragroute
to generate potentially problematic traffic.
Example 2-3. fragroute configuration
ip_chaff dup 7
ip_frag
64
new
drop random 33
dup random 40
order random
print
The first line indicates that IP packets should be interleaved with duplicates. The
7
in
that line indicates to set the time to live field at 7 hops.
This can cause packets to be
dropped in transmission. The second line says to fragment IP packets at a packet size
of 64 bytes. The
new
tells
fragroute
to overlap packets by favoring new data rather
than old data. 33% of the time, we are going to drop packets. 40%
of the time we are
going to duplicate random packets.
fragroute
is also going to randomize the order
that packets hit the wire, which means nothing will be in the correct sequence, ideally,
when it hits the endpoint. Finally,
the details are printed, indicating what was done to
the packet that was received. In order to use this, we would use
fragroute -f frag.rules
192.168.5.40
. In this example, the
name of the rules file is
frag.rules
and 192.168.5.40
is the target to which we want to send garbled traffic. These parameters can be
changed to suit your own particular setup.
Using a tool like
fragroute
with a set of rules like this will likely mean nothing useful
will end up at the target. However, that’s not really the point.
The point is to check
your target and see how it’s handling what it is receiving. Are the packets just being
discarded? Is the operating system behaving correctly? This part is essential. Just
knocking things over isn’t helpful. You need to be able to document the behavior so
you can provide some indications of what may need to be done. Documenting your
efforts in as detailed a way as possible is important in order
to be successful and asked
back or retained.
Ethics Warning
You need to ensure that the systems you are working on—espe‐
cially when there could be damage or disruption, and just about
everything we will be talking about has that potential—are either
yours or systems you have permission to be testing. It’s unethical at
a minimum and likely even illegal
to be testing any system you
don’t own or have permission to be testing. Testing, no matter how
simple it may seem to be, always has the potential to cause damage.
Get your permission in writing, always!
| Chapter 2: Network Security Testing Basics

The way IPv6 behaves on the local network has changed. Instead of the Address Res‐
olution Protocol (ARP) being used to identify neighbors on the local network, IPv6
replaces and enhances that functionality through new Internet Control Message Pro‐
tocol (ICMP) messages. Coming with IPv6 is the
Neighbor Discovery Protocol,
which is used to help a system connecting to the network by providing details about
the local network. ICMPv6 has been enhanced with
the Router Solicitation and
Router Advertisement messages as well as the Neighbor Solicitation and Neighbor
Advertisement messages. These four messages help a system to get situated on a net‐
work with all the
relevant information needed, including the local gateway and
domain name servers used on that network.
We will be able to test some of these features to determine how a system might per‐
form under load but also by manipulating the messages
in ways that may cause the
target system to misbehave. The tools
na6
,
ns6
,
ra6
, and
rs6
all focus on sending arbi‐
trary messages to the network by using the different ICMPv6 messages indicated pre‐
viously. Whereas most systems will provide reasonable
information to the network,
to the best of their knowledge and configuration, these tools allow us to inject poten‐
tially broken messages out to the network to see how systems behave with such mes‐
sages.
In addition to those programs, the suite provides
tcp6
, which can be used to
send arbitrary TCP
messages out to the network, allowing the possibility of TCP-
based attacks.
No matter what sort of
stress testing you are doing, it’s important to keep as many
notes as possible so you can provide detailed information as to what was going on
when a failure occurred. Monitoring and logging are important here.
Dizelli dvigatellar uchun asosiy motor moylari va ularning tavsifi

|
Dizelli dvigatellar uchun asosiy motor moylari va ularning tavsifiBog'liq K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda isDizelli dvigatellar uchun asosiy motor moylari va ularning tavsifi
Ko‘rsatkichlar
Moy markasi
M–8Г
2
M–10Г
2
М–8Г
2
к M–10Г
2
к
Kinematik qovushoqligi, mm
2
/s
100°C dagi (ko‘pi bilan)
0°C dagi
8 ± 0,5
1200
11 ± 0,5
–
8 ± 0,5
1200
11 + 0,5
–
Qovushoqlik indeksi (kamida)
90
90
95
90
O‘t olish harorati, °C (kamida)
200
205
200
205
Qolish harorati, °C (ko‘pi bilan)
–25
–15
–30
–15
Ishqor soni, mg KOH/g (kamida)
6,0
6,0
6,0
6,0
Kul hosil qilishi, % (ko‘pi bilan)
1,65
1,65
1,15
1,15
Mexanik aralashmalar miqdori, %
(ko‘pi bilan)
0,015
0,015
0,015
0,015
O‘rtacha kuchaytirilgan avtotraktor dizellarida ishlatiladigan
B
2
guruhidagi moylar: M–8B
2
(qishki) va M–10B
2
(yozgi) moylar-
dan keng foydalaniladi. Bir qator holatlarda M–8B
1
moyidan qishgi
universal moy sifatida foydalanish mumkin.
Yuqori darajada kuchaytirilgan dizel dvigatellarida ish sharoiti
og‘ir bo‘lganligi tufayli ularda ishlatiladigan Г guruhidagi motor
moylariga 14 foizgacha qo‘shilmalar kompozitsiyasi qo‘shiladi.
Qishda М–8Г
2
, yozda esa М–10Г
2
markali moylarni ishlatishga
(ЯМЗ–238М, ЯМЗ–240N va boshqa dvigatellarda) ruxsat etiladi.
131
КамАЗ yuk avtomobillari va «Ikarus» avtobuslarida yuqori sifatli
М–8Г
2
k va M10Г
2
k markali moylardan foydalaniladi. Havo turbi-
na yordamida bosim bilan kiritiladigan yuqori darajada kuchaytiril-
gan dizellarda (БелАЗ–549В, БелАЗ–549В) М–8Дм va М–10Дм
markali moylardan foydalaniladi.
MDH mamlakatlari va xorijda ishlatiladigan motor moylari ning
o‘zaro almashinuvchanligi bo‘yicha tavsiyalar 5. 7- jadvalda kel-
tirilgan.
5. 7- jadval
|
| |
| Chapter 2: Network Security Testing Basics

you don’t want the process restarted, just keeping an eye on the process table to see
whether the process has failed will be an indicator if something has happened to the
process.
Runaway processes can start chewing up processor resources. As a result, looking at
processor utilization and memory utilization is essential. This can be done using
open source monitoring utilities. You can also
use commercial software or, in the case
of Windows or macOS, built-in operating system utilities for the monitoring. One
popular monitoring program is Nagios. On one of my virtual systems, I have Nagios
installed. In
Figure 2-2
, you can see the output of the monitoring of that host.
Without
any additional configuration, Nagios monitors the number of processes,
processor utilization, and service state of both the SSH and HTTP servers.
Figure 2-2. Monitoring resources
If you aren’t getting the cooperation,
for whatever reason, of the operations staff, and
you don’t have direct access to the systems under test, you may need to be able to
track at least the service state remotely. When you are using some of the network test
tools that we’ll
be talking about here, they may stop getting responses from the ser‐
vice being tested. This may or may not be a result of the service failing. It could be a
problem with the monitoring or it could be some security mechanism in place to shut
down network abuses. Manually verifying the service to ensure it is down is impor‐
tant.
Essential to Reporting
When you are testing and you notice that a service has failed, make
sure
you have noted, to the best of your ability, where the failure
occurred. Telling a customer or your employer that a service failed
isn’t very helpful because they won’t know how to fix it. Keeping
detailed notes will help you when you
get to reporting so you can
tell them exactly what you were doing when the service failed if
they need to be able to recreate it in order to resolve the problem.
Manual testing can be done using a tool like
netcat
or even the
telnet
client. When
you connect to a service port by using one of these tools, you will get an indication as
to whether the service is responsive.
Doing this manual verification, especially if it’s
done from a separate system to rule out being blocked or blacklisted, can help to rule
out false positives. Ultimately, a lot of security testing can come down to ruling out
Benzinli dvigatellar uchun asosiy motor moylari va ularning tavsifi

Benzinli dvigatellar uchun asosiy motor moylari va ularning tavsifi Ko‘rsatkichlar Moy markasi M–8B 1 М–ЯГ 1 М–6 3 /10Г 1 М–12Г 1 Kinematik qovushoqligi, mm
2
/s
100°C dagi (ko‘pi bilan)
0°C dagi
8 ± 0,5
1200
8 ± 0,5
–
10 ± 0,5
1000
12 + 0,5
–
Qovushoqlik indeksi (kamida)
90
100
125
95
O‘t olish harorati, °C (kamida)
200
210
210
220
Qotish harorati, °C (ko‘pi bilan)
–25
–30
–30
–20
Ishqor soni, mg KOH/g (kamida)
4,0
8,5
10,5
8,5
Kul hosil qilishi, % (ko‘ pi bilan)
0,95
1,3
1,65
1,3
Mexanik aralashmalar miq dori, %
(ko‘pi bilan)
0,015
0,015
0,015
0,015
Yuqori darajada kuchaytirilgan yengil avtomobillarning benzinli
dvigatellarida ishlatiladigan M–6
3
/10Г
1
markali moyning yeyilish-
ga qarshi xususiyati yetarli emasligi va ko‘p miqdorda kul hosil
qilishi tufayli 1987 yildan boshlab М–5
3
/10Г
1
va M–6
3
/12Г
1
moy-
lari ishlab chiqarilmoqda. М–5
3
/10Г
1
moyini minus 35°C dan 35°C
gacha bo‘lgan haroratlarda, М–5
3
/10Г
1
moyini esa minus 25°C dan
40°C gacha bo‘lgan haroratlarda samarali ishlatish mumkin. Bu
moylar yuqori ekspluatatsion xususiyatlarga ega bo‘lib, ular xorij-
da ishlab chiqariladigan SESF moylarini almashtirishi mumkin.
130
5. 1. 10. Dizellar uchun motor moylari Dizelli avtomobillarda Б, В va Г guruhdagi 100°C dagi nominal
qovushoqligi 8 mm
2
/s (qishki) va 11 mm
2
/s (yozgi) bo‘lgan moylar-
dan foydalaniladi. Bu guruhlarga mansub muhim moylarning qis-
qacha tavsifi 5. 6 jadvalda keltirilgan. Ularning barchasi selektiv
tozalangan moy asosida tayyorlanadi, ular tarkibiga har bir guruh
uchun maxsus tanlab olingan qo‘shilmalar kompozitsiyalari ara-
lashtiriladi.
5. 6- jadval
Axborotni himoyalash - Raqamli qurilmalarda axborotning dasturiy himoyalari

Bog'liq Raqamli qurilmalarda axborotning dasturiy himoyalari qo\'llanma
Axborotni himoyalash deganda axborot butunligi va ishonchliligini
ta’minlash, axborotni saqlash jarayonida elementlarining almashtirilishiga yo‘l
qo‘yilmaslik, maxsus ruxsatga ega bo‘lmagan shaxslar tomonidan axborotlardan
qisman yoki to‘liq foydalanishning oldini olish, umuman olganda axborotni
o‘g‘irlashga, o‘zgartirishga yoki tizimni ishdan chiqarishga bo‘lgan intilishlardan
himoya qilish tushuniladi.
Kompyuter tizimlari va tarmoqlarida axborotni himoyalashning quyidagi
usullari mavjud:
tashkiliy;
texnikaviy;
dasturiy;
huquqiy;
axborotni zaxiralash yoki nusxalash;
kriptografik.
Axborotni himoyalashning tashkiliy usullari sifatida xavfsizlik choralarini
ta’minlash uchun xonalardagi kompyuter, telefon, televizor, radio, signalizatsiya
va shunga o‘xshash axborot chiqishi ehtimoli bo‘lgan barcha vositalar ro‘yxatdan
o‘tkazilishi tushuniladi. Texnikaviy himoyalash usullariga texnik qurilmalar,
komplekslar yoki tizimlar yordamida obyektni himoyalash usullari kiradi.
Axborotning dasturiy himoyalash usullari – axborot xavfsizligi, foydalanuvchilar
shaxsini identifikatsiyalash, kirish nazoratini o‘rnatish, ma’lumotlarni yashirish
kabi vazifalarni bajarishga mo‘ljallangan maxsus dasturiy vositalar tizimidir.
Axborotni himoya qilishning huquqiy usullarida huquqiy xaraktеrli masalalar
ko‘rib chiqiladi:
kompyuter jinoyatchiligi uchun jazolash mе’yorlarini ishlab chiqish;
dasturlovchilarni mualliflik huquqlarini himoya qilish;
jinoiy va fuqarolik qonunchiligini, hamda kompyuter jinoyatchiligi
sohasida sud ishini mukammallashtirish;
kompyuter tizimlari ishlab chiquvchilar ustidan jamoat nazorati masalalari;
bu masalalar bo’yicha mos xalqaro shartnomalarni qabul qilish va h.k.
136
Axborotni zaxiralash yoki nusxalash usullari axborotni tasodifiy xavflardan
himoya qilishning eng samarali usullaridan biri bo‘lib, nusxalash orqali
axborotning yaxlitligi ta’minlanadi.
boshlang‘ich xossalarining o‘zgarishi

136
Shunday qilib, ishlatilgan moyda katta o‘zgarishlar bo‘ladi: moy-
dagi uglevodorodlarning o‘zgarish mahsulotlari to‘planadi, ha vo va
yonilg‘i bilan birga kiradigan begona moddalar hisobiga ifloslanadi,
agressiv birikmalar miqdori ko‘payadi. Agar dvigatel uchun moy
noto‘g‘ri tanlangan bo‘lsa va uning sifati tegishli
standart talab lari-
ga javob bermasa, moyning sifati tezroq yomonlashadi.
Dvigatellarda ishlatilgan moy sifatida katta o‘zgarishlar bo‘lishi-
ga qaramasdan, uning asosiy uglevodorod tarkibi juda kam o‘zga-
radi. Moydan umumiy miqdorda 4–6 foiz dan oshmaydigan barcha
mexanik aralashmalar va oksidlanish mahsulotlarini chiqarib tash-
lab, yana yaxshi sifatli baza moy olish mumkin.
MAVZU. YURIDIK SHAXSLARNING MOL-MULK SOLIG`I VA YER SOLIG`I

25.1. Mol-mulk solig`ini to`lovchilar va soliqqa tortish ob`yekti
25.2. Mol-mulk bo`yicha belgilangan soliq stavkasi
25.3. Mol-mulk solig`i bo`yicha belgilangan soliq imtiyozlari
25.4. Yer solig`ini to`lovchilar, soliq ob`yekti va stavkalari
25.5. Yer solig`I bo`yicha imtiyozlar va soliqni budjetga to`lash tartibi
26 MAVZU. YAGONA YER SOLIG`I
26.1. Yagona yer solig`ining iqtisodiy mohiyati va me`yoriy-xuquqiy asoslari
26.2. Yagona yer solig`ini to`lovchilar va soliqqa tortish ob`yekti
26.3. Yagona yer bo`yicha imtiyozlar va soliqni hisoblash tartibi
26.4. Yagona yer bo`yicha soliq hisob-kitoblarini taqdim etish va soliqni to`lash tartibi
27 MAVZU. JISMONIY SHAXSLARDAN OLINADIGAN DAROMAD SOLIG`I
27.1. Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig`ini to`lovchilar, soliq solish ob`yekti va
soliq solinadigan baza
27.2. Jismoniy shaxslarning jami daromadlari
27.3. Jismoniy saxslardan olinadigan daromad solig`I bo`yicha belgilangan imtiyozlar
27.4. Jismoniy shaxslarning daromadlariga solinadigan soliqni to`lov manbaida hisoblab
chiqarish, ushlab qolish va daromad solig`I bo`yicha belgilangan soliq stavkalari
27.5. Daromadlarga deklaratsiya asosida soliq solish
28 MAVZU. YAGONA SOLIQ TO`LOVI VA IJTIMOIY JAMG`ARMALARIGA
MAJBURIY TO`LOVLAR
28.1.Kichik korxonalar uchun ixchamlashgan soliqqa tortish tizimiga o`tishning ahamiyati va
yagona soliq to`lovchilar
28.2. Yagona soliq ob`yekti va soliq solinadigan bazani aniqlash
28.3. Yagona soliq stavkalari, belgilangan imtiyozlar va soliqni budjetga to`lash tartibi
28.4. Yagona ijtimoiy to`lov va pensiya jamg`armasiga sug`urta badallari
28.5. budjetdan tashqari pensiya jamg`armasiga majburiy ajratmalar
28.6. Respublika yo`l jamg`armasiga majburiy to`lovlar
K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda ishlatiladigan ashyolar - bet 122

246
boshqa detallar tayyorlanadi. Ular yonilg‘i va moyda ko‘pi bilan
1–3 foiz shishadi.
Nairitdan olingan moy, benzinga chidamli rezi-
nalar (xloropren kauchuk) keng tarqalgan. Bu rezina oltingugurt-
siz harorat ta’sirida vulkanizatsiyalanadi. Nairit asosida olingan
rezinalar neft mahsulotlari muhitida 120–130°C
gacha haroratda
ishlay oladi. Ular elastik, tezda eskirmaydi. Butadiyennitril kau-
chuk (CKH)dan tayyorlangan rezinaning ekspluatatsion xossalari
yana-da yaxshiroq. Bundan tashqari, ular suyultirilgan kislota va
ishqorlar ta’siriga chidamli hamdir.
Ko‘pgina hollarda yuqori harorat ta’siriga
yaxshi chidash beradi-
gan rezinalar kerak bo‘ladi. Ular, asosan, minus 60°C dan +300°C
gacha harorat doirasida uzoq muddat ishlay oladigan kremniyor-
ganik kauchuklardan (CKT) olinadi. Yuqori dielektrik xossalarga
ega. Ularning o‘ziga xos xususiyatlari shundan iboratki, sernam
sharoitda ham ekspluatatsion xossalari o‘zgarmaydi. Shuning
uchun ulardan tropik iqlimda ishlatiladigan buyumlar tayyorlana-
di. Ularning neft mahsulotlarida tez erishi katta kamchiligidir. Bu
kamchilikni kauchuk molekulasiga ftor atomini qo‘shib yo‘qotish
mumkin. Bunda СКФ kauchuk olinadi. Bu kauchuk yonmaydi, is-
siqqa chidamli (300°C gacha), gidrotizim shlanglar
birikmalarini
ishonchli, samarali zichlash uchun ishlatiladi. Pnevmatik shlang-
larni ta’mirlashda vulkanizatsiyalanmagan materiallar chiqariladi.
Ularga protektorli profillangan rezinalar kiradi. Ular yurish yo‘li
yoki to‘la profilli protektor hosil qilish uchun mo‘ljallangan. Bu
materiallarga qatlamli jipslovchi kamerabop rezina listlar ham kira-
di. Ular kamerasiz shinalar va kameralarni ta’mirlashda ishlatiladi.
Xom rezinadan elastik rezina olish uchun uni 140–150°C harorat-
gacha qizdirish (yaxshisi, bosim ostida) kifoya.
MAVZU. BUXGALTERIYA HISOBINING MOHIYATI, PREDMETI VA METODI

hamda tegishli ravishda guruhlarga ajratib ro‘yxatga olib borish zarur. Shu tariqa xo‘jalik faoliyatiga baho
berish uchun zarur ma’lumotlarga ega bo‘linadi.
Shunday qilib, hisob yuritish xo‘jalik faoliyatini boshqarish, keng ma'noda esa butun ijtimoiy ishlab
chiqarishni, ya'ni jamiyatni boshqarish uchun zarur ekan. Boshqacha qilib aytganda, hisobot yuritish deb
ijtimoiy takror ishlab chiqarish jarayonlarini nazorat qilish va ularni boshqarishni ta'minlash maqsadida, bu
jarayonlarni miqdor jihatdan aks ettirib, sifat jihatdan tavsiflashga aytiladi. Demak, hisob yuritish
boshqarishning ajralmas qismi ekan.
Kishilik jamiyatining dastlabki bosqichlarida hisob butun jamoaga ishlab chiqarish va iste'mol
uchun qanday mehnat qurollari va mehnat buyumlari zarurligini bilish maqsadida kyerak bo‘lgan bo‘lsa,
jamiyat sinflarga bo‘lingandan keyingi ijtimoiy-iqtisodiy bosqichlarda esa
hukmron sinfning manfaatini
himoya qilib kelgan. Boshqacha qilib aytganda, sinflar mavjud jamiyatda hisob yuritish o‘zgarib,
takomillashib va uning roli oshib borgan. Bozor munosabatlarini rivojlantirish bo‘yicha hukumat qabul
qilgan qarorlarni hayotga tadbiq qilishda, korxonalarni xususiylashtirish va tadbirkorlikni rivojlashtirish
sharoitida hisob va statistikaning roli yana ham oshib bormoqda. Bunday ulkan vazifalarni amalga oshirish
uchun hisob ma’lumotlariga ishlov
berishni kompyutyerlashtirish, hisobning ilg‘or shakl va uslublarini
qo‘llash, hisob ishlariga sarflanadigan mablag‘lar va mehnat sarflarini kamaytirishga yerishish zarur.
Har bir xo‘jalik fakti hisobda korxona faoliyatining ham miqdor, ham sifat jihatlarini tavsiflaydigan
ko‘rsatkichlarga aylanadi. Bular ayrim mahsulot turlarining haqiqiy tannarxi,
korxona faoliyatining
moliyaviy natijalari va boshqalar.
Xo‘jalik hisobi xo‘jalik yurituvchi subektni boshqarishda foydalaniladigan axborot tizimidan iborat
bo‘lib, unda korxona faoliyatida sodir bo‘ladigan barcha jarayonlar va hisob obektlarining holati
to‘g‘risidagi miqdor va sifat ko‘rsatkichlari haqidagi axborotlar ma'lum qoidalar va standartlar bo‘yicha
ularni boshqarish uchun ilmiy asoslangan qoidalarga muvofiq qayd qilinadi, o‘lchanadi, ishlov beriladi,
to‘planadi va guruhlanadi. Xo‘jalik hisobi keng qamrovli va tulaqonli bo‘lishi hamda korxona iqtisodiyotini
boshqarish vazifalari to‘liq va o‘z vaqtida amalga oshirishga yo‘naltirilgan, ya'ni boshqaruv tizimi uchun
foydali bo‘lishi lozim.
Xo‘jalik hisobining mohiyatini uning funksiyalari orqali mufassal ochib berish mumkin (1.1-rasm).
Xo‘jalik hisobi keng ma'noda boshqaruv funksiyasi bo‘lib, kishilik jamiyatining dastlabki
bosqichlaridayoq ijtimoiy foydali mehnatning mustaqil turi sifatida ajralib chiqqan.
Buxgalteriya hisobining mohiyati, turlari va tamoyillari

|
Buxgalteriya hisobining mohiyati, turlari va tamoyillariBog'liq Buxgalteriya1.4. Buxgalteriya hisobining mohiyati, turlari va tamoyillari
Bozor iqtisodiyotining buxgalteriya hisobi oldiga qo‘yadigan talablari rejali-taqsimot iqtisodiyotiga
qaraganda ancha keng. Bu eng avvalo, boshqaruv maqsadlari xo‘jalik yurituvchi subekt faoliyatining
yakuniy natijasi – foyda olishga qaratilganligi bilan bog‘liq. Hozirgi sharoitda buxgalteriya hisobi ushbu
vaziyatdan kelib chiqqan holda uch turga bo‘linadi (1.3-rasm).
1.3-rasm. Buxgalteriya hisobining turlari
Moliyaviy hisob tashqi va ichki axborotdan foydalanuvchilar talabini qondirishga qaratilgan hisob
va hisobot tizimidan iborat. Boshqaruv hisobi faqat ichki axborotdan foydalanuvchilar, ya'ni xo‘jalik
yurituvchi subekt boshqaruv apparatini axborot bilan ta'minlaydi va uning joriy vazifalari (ishlab chiqarish
hisobi) kabi strategik maqsadlariga (strategik hisob) xizmat qiladi. Soliq hisobi soliqlarning alohida turlari
bo‘yicha soliqqa tortiladigan bazani to‘g‘ri hisoblash va budjet bilan hisob-kitoblarni o‘z vaqtidaamalga
oshirishni ta'minlashga qaratilgan. Shunday qilib, boshqaruvning ko‘rib chiqilgan rejalashtirish, nazorat va
qabul qilingan qarorlar bajarilishining samaradorligini baholash kabi funksiyalari buxgalteriya hisobi
tufayli amalga oshiriladi. Uning axborot tizimi ichki va tashqi axborotdan foydalanuvchilarning xo‘jalik
yurituvchi subekt moliya-xo‘jalik faoliyati to‘g‘risida yaqqol tasavvurga ega bo‘lishini ta'minlaydi.
Buxgalteriya hisobi axborotlarini hisobning boshqa turlarida shakllanadigan axborotlar bilan
qiyoslaganda farq qiladigan belgilari uning asosiy tamoyillariga tayanadi. Ularga asoslangan holda har bir
xo‘jalik yurituvchi subekt tomonidan ma'lum mahsulot, ish va xizmatlar bozorida o‘zining moliya-xo‘jalik
strategiyasi ishlab chiqiladi.
Buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonunning 6-moddasiga muvofiq buxgalteriya hisobining asosiy
tamoyillari quyidagilar:
•
buxgalteriya hisobini ikki yoqlama yozuv usulida yuritish;
•
uzluksizlik;
•
xo‘jalik muomalalari, aktivlar va passivlarni pulda baholash;
•
aniqlik;
•
hisoblash;
•
oldindan ko‘ra bilish (ehtiyotkorlik);
•
mazmunning shakldan ustunligi;
•
ko‘rsatkichlarning qiyoslanuvchanligi;
•
moliyaviy hisobotning betarafligi;
•
hisobot davri daromadlari va xarajatlarining muvofiqligi;
•
aktivlar va majburiyatlarning haqiqiy baholanishi.
|
| |
Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \ - bet 45

1.2. Xo‘jalik hisobida qo‘llaniladigan o‘lchovlar
Xo‘jalik yurituvchi subekt faoliyati to‘g‘risidagi axborotlar, agar barcha hisobga olingan resurslar
va xo‘jalik jarayonlari hisob o‘lchovlarida ifodalansa, axborotdan foydalanuvchilar extiyojini qondiradi.
Hisob o‘lchovlari – xo‘jalik resurslari va jarayonlarini o‘lchash va hisoblash asosida xo‘jalik
yurituvchi subektning har xil extiyojlari uchun ko‘rsatkichlarni shakllantiradigan o‘lchov birliklari.
Xo‘jalik mablag‘larini va jarayonlarini hisobda miqdoriy aks ettirish uchun
natural,
mehnat va
pul
o‘lchovlaridan foydalaniladi.
MAVZU. HISOBDOR SHAXSLAR BILAN HISOB-KITOBLAR HISOBI

|
MAVZU. HISOBDOR SHAXSLAR BILAN HISOB-KITOBLAR HISOBIBog'liq Buxgalteriya18 MAVZU. HISOBDOR SHAXSLAR BILAN HISOB-KITOBLAR HISOBI
18.1.Hisobdor shaxslar va xodimlar bilan turli muomalalar bo`yicha hisob-kitoblar hisobi
18.2. Xizmat safari boyicha hisoblashuvlar hisobi
18.3. Xizmat safari xarajatlarini yuritish
19 MAVZU. XUSUSIY KAPITAL HISOBI
19.1. Kapital, rezervlar va taqsimlanmagan foydani hisobga olishning vazifalari
19.2. Turli mulkchilik shaklidagi korxonalarda ustav kapitalini shakllantirish xususiyatlari
19.3. Ustav kapitalining shakllanishi va foydalanilish hisobi
19.4. Qo`shilgan capital hisobi
19.5. Rezerv kapitali hisobi
19.6. taqsimlanmagan foyda va divinendlar hisobi
19.7. Grantlar, subsidiyalar hamda kelgusi davr xarajatlari va to`lovlari rezervini hisobga olish
20 MAVZU.MOLIYAVIY NATIJALAR HISOBI
20.1. Moliyaviy natijalar hisobining ahamiyati va vazifalari, shakllanishi va taqsimlanishi
20.2. Mahsuot sotishdan olingan yalpi foyda ( zarar) hisobi
20.3. Asosiy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar va davr xarajatlari hisobib i
20.4. Moliyaviy faoliyat bo`yicha daromadlar va xarajatlar hisobi
20.5. Favqulodda foyda va zararlar xamda yakuniy moliyaviy natijalar hisobbi
21 MAVZU. BUHGALTERIYA HISOBOTLARI
21.1. Hisobotning mohiyati va ahamiyati
21.2. Hisobotlarning turari, tarkibi va unga qo`yiladigan talablar
21.3. Moliyaviy hisobotga tushuntirish xati
21.4. Moliyaviy hisobotni taqdim etish va uni e`lon qilish
22 MAVZU. SOLIQLARNING IQTISODIY MOHIYATI VA SOLIQ TIZIMI
22.1 Soliq tushunchasi, uning zarurligi va iqtisodiyotda tutgan o`rni
22.2. Soliq elementlari va funksiyalari
22.3. Soliqlarning iqtisodiy va soliqqa tortish ob`yekti bo`yicha guruhlanishi
22.4. O`zbekiston Respublikasining soliq siyosati
23 MAVZU. YURIDIK SHAXSLARDAN OLINADIGAN FOYDA SOLIG`I
23.1. Foyda solig`ini to`lovchilar, soliqqa tortish ob`yekti va jami daromad tarkibi
23.2. Yuridik shaxslarning moliya yilidagi xarajatlari va ularning tarkibi
23.3. Yuridik shaxslar foydasiga imtiyozlar va soliq stavkalari
24 MAVZU. QO`SHILGAN QIYMAT SOLIG`I. AKSIZ SOLIG`I
24.1. Qo`shilgan qiymat solig`I tushunchasi va soliqni to`lovchilar
24.2. Qo`shilgan qiymat solig`ining stavkalari va ularni qo`llash tartibi
24.3. Qoshilgan qiymatdan olinadigan soliq imtiyozlari
24.4. Budjetga to`lanadigan va hisobga olinadigan qo`shilgan qiymat solig`I summasini
aniqlash tartibi
24.5. Aksiz solig`ini to`lovchilar, soliqqa tortish ob`yekti va soliqni hisoblash tartibi
24.6. Aksiz solig`I hisobini taqdim etish tartibi va soliqni to`lash muddatlari
|
| |
Statistik hisob - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

aks ettirib, xo‘jalik jarayonida sodir bo‘ladigan muomalalarni yoppasiga
va uzluksiz kuzatib borish,
kuzatish natijalarini o‘lchash va
hujjatlarda rasmiylashtirish, ularni yagona bir o‘lchovda, ya'ni pul
ifodasida umumlashtirish hamda boshqaruv qarorlarini asoslash
va qabul qilish uchun zarur
ko‘rsatkichlarni
hisoblash va baholash, ularni tegishli axborotdan foydalanuvchilarga
taqdim etish
maqsadida moliya-xo‘jalik faoliyatini nazorat qilish tizimidir.
Rezina buyumlarni armirlash - K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda ishlatiladigan ashyolar

248
Rezina buyumlarga o‘zgarmas kuchlanish ta’sir etishidan bosh-
lab buyumning yaroqsiz bo‘lishigacha (buzilishi) ketgan vaqt uning
shu
vaqt ichidagi mustahkamligi yoki
uzoqqa chidamliligi deyi-
ladi. Kuchlanish miqdori ortib borishi bilan uzoqqa chidamlilik
keskin kamayadi. Rezinaning cho‘zilishdagi mustahkamligini taj-
riba yo‘li bilan aniqlash ko‘p vaqt va mehnat talab qiladi. Shuning
uchun laboratoriya sharoitida cho‘zilishdagi shartli mustahkamlik
(mustahkamlik chegarasi) orqali hisoblab topiladi. Rezina cho‘zil-
gan vaqtda uning o‘z shaklini saqlab qolish
xususiyati deformatsi-
ya tezligi, harorat, rezina tarkibi va uning tuzilishiga bog‘liq.
Cho‘zish tezligi qancha yuqori bo‘lsa, rezina materialni buzish
uchun shunchalik kam kuch talab etiladi. Deformatsiya vaqtida
haroratning o‘zgarishi mustahkamlik ko‘rsatkichiga ta’sir qiladi.
Odatda, harorat ortishi bilan, rezina mustahkamligi kamayadi va
aksincha. Sinash ishlari solishtirish mumkin bo‘lgan
namunalar
olis h uchun Davlat standarti yoki texnik shartlarda keltirilgan
ma’lum tezlik va haroratda o‘tkaziladi.
Rezina mustahkamligi ularning tarkibiga qo‘shiladigan aktiv
to‘ldirgichlar hisobiga ham keskin ortadi. Ammo me’yordan ortiq
miqdorda plastifikator qo‘shish ham rezina mustahkamligini pa
saytirib yuboradi.
Rezina materiallarning mustahkamlik va elastiklik ko‘rsat-
kichlari РМИ–60 markali mashinada aniqlanadi. Bu mashina yor-
damida namunalar o‘zgarmas tezlikda uzilishiga qadar cho‘ziladi
va namunaning uzilish vaqtiga mos keladigan kuch hamda uning
uzayishi topiladi. Cho‘zish vaqtida
rezinaning uzayishiga mos
keluvchi shartli mustahkamligi, uzilish vaqtidagi nisbiy uzayish,
qoldiq uzayish topiladi.
Rezinaning mustahkamligini siqilish detormatsiyasi orqali
УМР–2 turidagi mayatnikli elastiklik o‘lchagichlarda
sinash eng
ko‘p tarqalgan usuldir. Bu ma’lum balandlikdan rezina materia-
li ustiga tushgan mayatnikning yana orqaga qaytish kattaligini
aniqlashga asoslangan.
249
Kauchuklar ichida TK, СКИ–3, xlorprenlarning elastikligi yu qo
ri. CKH, БК, СКФ va akril kauchuklarning elastikligi esa kamroq.
Uzviy aloqa funksiyasi - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

|
Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \Bog'liq Buxgalteriya4. Uzviy aloqa funksiyasi. Buxgalteriya hisobi uzviy aloqa funksiyasini bajarib, busiz boshqaruv
tizimining faoliyati ma'nosiz bo‘lib qoladi, buning ustiga keng ko‘lamda kompyutyerlashtirilgan sharoitda
faoliyat ko‘rsatadigan tizimli buxgalteriya hisobi boshqaruv xodimlarini korxona va uning bo‘linmalarining
ma'lum davr ichidagi faoliyati to‘g‘risida, xo‘jalik mablag‘lari, ularning vujudga kelish manbalari va
korxonaning majburiyatlari haqida, mol yetkazib beruvchilar, xaridorlar, buyurtmachilar, banklar, soliq
inspeksiyasi, investorlar va boshqa xorijiy hamkorlar bilan o‘zaro munosabatlar to‘g‘risida, moliyaviy
natijalarni shakllantirish, foydaning ishlatilishi va jamg‘arilishi to‘g‘risida, mulkdorlar (aksiyadorlar,
paychilar, ta'sischilar va h.k.) bilan munosabatlar to‘g‘risida haqiqiy ma’lumotlar bilan ta'minlaydi.
Ko‘rsatkichlarning haqiqiy miqdorini aks ettiradigan buxgalteriya axborotlari yordamida uzviy
aloqadan foydalangan holda biznes-reja ko‘rsatkichlari, standartlar, norma va normativlar, smetalar
bajarilishi, barcha turdagi resurslardan oqilona foydalanish ustidan nazorat o‘rnatiladi, har xil kamchiliklar
bartaraf etiladi. Ishlab chiqarish imkoniyatlari va ularning safarbar etilish hamda ishlatilish darajasi
aniqlanadi (1.5-rasm).
Buxgalteriya hisobi tizimi boshqaruvni uzviy aloqa orqali har qanday darajada ta'minlay oladi.
Boshqa hech qanday tizim ushbu vazifani bajara olmaydi.
Uzviy aloqa funksiyasi, odatda asosan dastlabki hujjatlardan olinadigan, turli xil tashuvchilardagi
birlamchi axborotni bajaradi. Masalan, mehnatga haq to‘lash to‘g‘risidagi ishbay naryadlarda mavjud
bo‘lgan axborotlar, ham bajarilgan ishlarning haqiqiy hajmini hisobga olish uchun, ham ma'lum davr
ichidagi rejalashtirilgan har bir tadbir bo‘yicha rejadan chetga chiqishlarni aniqlash uchun ishlatiladi.
1.5-rasm. Buxgalteriya hisobining «uzviy aloqa» funksiyasining
|
| |
Qisqartmalar - Islom karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti stansiya va podstansiyalarning elektr jihozlari

|
Islom karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti stansiya va podstansiyalarning elektr jihozlari
|
bet | 2/30 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 246,81 Kb. | | #114565 |
Bog'liq Islom karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti stan-hozir.orgQisqartmalar
OTQ-ochiq taqsimlash qurilmasi
TQ-ochiq taqsimlash qurilmasi
BTQ- bosh taqsimlash qurilmasi
YuK TQ- yuqori kuchlanishli taqsimlash qurilmasi
HL-havo liniyalari
A-ajratgich
B-bo‘lgich
U-uzgich
T-transformator
AT-avtotransformator
QT-qisqa tutashtirgich
ZO‘ET-zaxira o‘z ehtiyoj transformatori
O‘ET- o‘z ehtiyoj transformatori
1.Kurs loyihasining tarkibi
Kurs loyihasi GES va IES larning elektr qismi uchun mo‘ljallangan. Loyiha nazariy va hisob grafik qismdan iborat. Nazariy qism quyidagi bo‘limlardan iborat:
- bosh elektr ulanish sxemalarini turli xil ulanish variantlari asosida tanlab olish;
- tanlangan variant bo‘yicha qisqa tutashuv toklarini hisoblash;
- stansiya tizimga kerakli quvvat yetkazib berishi uchun har bir ochiq taqsimlash qurilmasi (OTQ) uchun elektr uzatish liniyalarining sonini tanlash, “Texnologik loyihalash normalari” ga asosan OTQ sxemasini tanlash;
- elektr apparatlar va tok o‘tkazuvchi qismlarini tanlash.
Qo‘shimcha: Metodik ko‘rsatmada o‘z ehtiyoj masalalari, operativ tok, zaminlash, yashindan himoyalash shuningdek loyihaning alohida bo‘limlarining hisobi uchun texnik ma’lumotlar berilgan.
Nazariy va hisob grafik qismi 30-50 betli qo‘lyozmadan iborat bo‘lib tushintirish sxema va rasmlariga ega bo‘lishi lozim.
Loyiha uchun ikkita chizma bajariladi (chizmalarni zamonaviy kompyuter grafik dasturlari asosida chizilishi tavsiya etiladi):
- stansiyaning bosh elektr bog‘lanishli sxemasi (qabul qilingan variant);
- taqsimlovchi qurilmalarning tuzilishi.
2.Nazariy qismning bajarilish ko‘rsatmalari
Nazariy qism kurs loyihasi uchun topshiriq varag‘idan boshlanishi kerak, undan keyin loyiha vazifasi, mazmuni, asosiy bo‘lim, xulosa.
Nazariy qism “Kirish” qismidan boshlashi lozim.
Nazariy qismida: ishning maqsadi, hisoblash usullari (qisqa tutashuv toklarini hisoblash usuli), olingan natijalar, loyihalashni asosiy yechimlari, OTQ tuzilishi.
“Kirish” da muammoning hozirgi kundagi dolzarbligi ko‘rsatilishi lozim.
Nazariy qism “Xulosa” bilan tugallanadi. “Xulosa” da bajarilgan ishlar natijalari yuzasidan qisqa xulosalar ko‘rsatiladi.
|
| |
Elektr stansiya bosh elektr ulanish sxemasini tanlash

|
Elektr stansiya bosh elektr ulanish sxemasini tanlash
|
bet | 3/30 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 246,81 Kb. | | #114565 |
Bog'liq Islom karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti stan-hozir.org3. Elektr stansiya bosh elektr ulanish sxemasini tanlash
3.1. Elektr stansiya va podstansiyalarning ulanish sxemasi
Sxemalarning turlari va ularning vazifasi. Elektr stansiya (podstansiya)lar elektr ulanishlarining bosh sxemasi - bir-biri bilan o‘zaro ulangan natural ko‘rinishdagi asosiy elektr jihozlari (generator, transformator, liniyalar), yig‘ma shinalar, kommutatsion va boshqa birlamchi apparatlar bilan ular orasida natural ko‘rinishda bajarilgan barcha ulanshilar majmuidir.
Bosh sxemani tanlash elektr stansiya (podstansiya)ning elektr qismini loyihalashda asosiy mezon hisoblanadi, chunki u elementlarning to‘liq tarkibini va ular orasidagi bog‘lanishni aniqlaydi. Tanlangan bosh sxema elektr ulanishlarning prinsipial sxemasi, o‘z ehtiyoji sxemasi, ikkilamchi ulanishlarning sxemasi, montaj va boshqa sxemalarni tuzishda boshlang‘ich ma’lumot hisoblanadi.
rasm. Sxemalar turlari (110/10 kV li podstansiya misolida)
a – struktura; b – bosh soddalashtirilgan; v – to‘liq prinsipial;
g - operativ.
Bosh sxemalar chizmada bir chiziqli qilib tasvirlanib, bunda qurilmaning hamma elementlari uzilgan holatda bo‘ladi. Ayrim hollarda sxemaning ayrim elementlarini ish holatida ko‘rsatishga yo‘l qo‘yiladi.
Sxemaning hamma elementlari bilan ular orasidagi bog‘lanishlar konstruktorlik hujjatlarining yagona sistemasi standartlariga muvofiq ko‘rsatiladi.
Elektr qurilmalarni loyihalashda bosh sxemani tuzishdan oldin elektr energiya (quvvat)ni berishning struktura sxemasi tuzilib, unda elektr qurilmaning asosiy funksional qismi (taqsimlagich qurilma, transformatorlar, generatorlar) va ular orasidagi bog‘lanishni ko‘rsatiladi.
Struktura sxemalar keyinchalik prinsipial sxemalarni yanada to‘laroq va batafsilroq ishlab chiqish, shuningdek elektr qurilmaning ishi bilan umumiy tanishib chiqish uchun xizmat qiladi.
Bu sxemalarning chizmalarida funksional qismlar to‘g‘ri burchaklar yoki shartli grafik tasvirlar ko‘rinishida (1(a) -rasm,) tasvirlanadi. Sxemada apparatlar (uzgichlar, ajratgich, tok transformatori va hokazolar) dan hech qaysisi ko‘rsatilmaydi.
1(b)-rasm, da shu podstansiyaning bosh sxemasi ayrim apparatlarsiz - tok, kuchlanish transformatorlarisiz, razryadniklarsiz ko‘rsatilgan. Bunday sxema elektr ulanishlarning soddalashtirilgan prinsipial sxemasi bo‘ladi. To‘liq prinsipial sxemada (1(v)-rasm) birlamchi zanjirning hamma apparatlari, ajratgich va uzgichlarning yerga ulovchi pichoqlari, shuningdek, qo‘llaniladigan apparatlarning tiplari ko‘rsatiladi. Operativ sxemada (1(g)-rasm,) shartli ravishda ajratkich va yerga ulovchi pichoqlar ko‘rsatilgan. Har bir smenada navbatchilik qiladigan hodim tomonidan shu apparatlarning haqiqiy holati (ulangan, uzilgan) sxemada ko‘rsatiladi.
|
| |