Bosh va orqa miya anatomiyasi

|
Bosh va orqa miya anatomiyasi
|
bet | 1/4 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 166,14 Kb. | | #137669 |
Bog'liq Mavzu Bosh miyya yarimsharining anatomiyasi va fiziologiyasi
BOSH VA ORQA MIYA ANATOMIYASI
Bosh miya yarim sharlari va ularning po’slog’i markaziy nerv sistemasining yuqori qismi bo’lib xisoblanadi. Odamning xulqi, idroqi, fikrlashi, ongi va barcha ruxiy xususiyatlari oliy nerv faoliyati bo’lib, u bosh miya yarim sharlari va ular po’slog’ida joylashgan nerv markazlarining normal funktsiyasiga bog’lik. Odamning oliy nerv faoliyati murakkab reflekslar orqali namoyon bo’ladi. Bu reflekslar odamning tashqi muhit bilan bog’lanishini, uning xar xil sharoitga moslashuvini ta`minlaydi. Odamning barcha ixtiyoriy harakatlari , fikrlashi va ruhiy xolatlari reflekslar orqali sodir bo’lishini mashhur rus fiziologi I.M.Sechenov 1863 yilda yozgan “Bosh miya reflekslari” deb nomlangan kitobida birinchi bo’lib ko’rsatdi . Uning reflekslar haqidagi fikrini taniqli olim I.P.Pavlov yanada rivojlantirib, shartli reflekslar haqidagi taminotni yaratdi . U odamning oliy nerv faoliyati shartli reflekslar orqali namayon bo’lishini isbotlab berdi. Bosh miya katta yarim sharlari. Bosh miya katta yarim sharlari ikkita yarim sharlardan iborat bo’lib, bosh miyaning eng rivojlangan qismidir. Ikkita yarim shar o’zaro qadoqsimon tana yordamida birikadi. Yarim sharlarning yuzasida juda ko’p pushtalar va egatchalar bor. Miya yarim sharlari katta egatchalarining peshona, tepa, engsa va orolcha kabi bo’laqlari bor. Miya yarim sharlari muhim egatchalaridan biri Sil`viyev egatchasi, ikkinchisi Roland, ya`ni markaziy egatcha hisoblanadi. Miya yarim sharlarida qurish, eshitish, teri, sezish, xid bilish va ta`m bilish, nuprsh eshitish, Nutq harakati va nutq—qurish analizatorlarining oxirgi nerv markazlari, markazga intiluvchi harakat nervlari markazlari joylashgan. Bosh miyaning egat va pushtalari bir vaqtda rivojlanmaydi. Bola turilgandan keyin yarim sharlarning egat va pushtalari kattalarnikiga O’xshasada, chuqur bo’lmaydi. Bola to’tilgandan so’ng peshona bulagi kattalashadi. Bola hayoti davomida miya yarim sharlarining massasi va satxi bosh miyaga nisbatan o’zgarib boradi. Bosh miya katta yarim sharlarining vazni odam bosh miyasi vazning 78 — 80% tashkil qiladi. U ikki qavatdan iborat: 1) kulrang moddadan tashkil topgan tashqi po’stloq qavat; 2) oq moddadan tashkil topgan ichki qavat.
Bosh miya katta yarimsharlarining normal shakllanishida moddalar almashinuvining ahamiyati katta. Umuman olganda biz moddalar, o’zga jismlar organizmning o’z moddalariga aylanadigan jarayonlarni organizmning assimilyativ energiya iste`mol qiluvchi (anabolik) jarayonlar deb ataymiz. O’simliklarda assimilyatsiya (fotosintez) quyosh nurini singdirib olishni o’z ichiga oladi, uning yordamida energetik past anorganik moddalar energiyaga boy organik moddalarga aylanadi (avtotrof organizmlar).
Energiya-o’zgartiruvchi metabolizm (katabolizm) energiyaga boy moddalarning (jumladan Yog’lar, uglevodlar, oqsillar), menshe energiya ajralgan holda tarkibida energiya kamroq bo’lgan moddalarga parchalanishini o’z ichiga oladi (= dissimilyatsiya).
Energetik talablari Inson tanasining energiya ehtiyojlari va energiyani o’zgartirishi uning yoshi, jinsi, vazni, atrof muhitning harorati va jismoniy faolligi kabi ko’pgina omillarga bog’liq bo’ladi, hamda to’liq tinch bo’lgan holatida ham ancha farqlanadi (bazal metabolizm). Demak, moddalar almashinuvini standart sharoitda o’lchangan asosiy almashinuvga (ertalab, och qoringa, tinch dam olib turganda, tananing harorati normal bo’lib, atrof muhitning harorati maqbul bo’lganda) va turli sharoitlarda o’lchangan mashqlar paytidagi ortiqcha metabolizmga ajratish mumkin.
Ozuqa moddalarining energetik miqdori Metabolik jarayonlardan olingan energiya, boshqa jihatlardan tashqari, metabolizlanadigan moddalarning (oqsillar, yog’lar va uglevodlar) tabiatiga bog’liq bo’ladi. Agar, masalan, biz tanadan tashqari ayrim ozuqa moddalarining energiya miqdorini o’lchamoqchi bo’lsak, biz ularni yondirish kamerasida (kalorimetr) yondirib, ozod etiladigan issiqlik yoki energiyani o’lchashimiz mumkin (kaloriyalikning fizikaviy kattaligi). Natijalari kaloriyalarda (kal) yoki Joullarda (J) ko’rsatilishi mumkin, lekin amalda eng ko’p ishlatiladigan kaloriyalilikning birligi: 1 kal 4.185 J ga mos keladi.
Bosh miya yarim sharlari po’stloq qavat qalinligi 4-44,5 mm, yuzasi 220000 kv. mm. Bosh miya yarim sharlar pustlori filogenezda eng so’nggi, demak eng yosh miya bo’laklaridan hisoblanib sut emizuvchilarda, ayniqsa odamlarda juda yaxshi rivojlangan bo’ladi. Miya po’slog’i mikroskopda tekshirilganda undagi nerv hujayralari olti qavat bo’lib joylashganligi aniqlangan:
1 — qavatda nerv xujairalarining kalta usimtalari;
2 —qavatda donasimon nerv hujayrali joylashgan;
3 —qavatda piramidasimon hujayralar bo’ladi;
4 —qavatda yuldo’zsimon to’zilgan nerv hujayralari;
5 —qavatda yirik piramidasimon hujayralari;
6 —qavatda duksimon nerv hujayralari joylashgan.
Miya po’stlog’ining turli qismlarida joylashgan nerv xujairalarining funktsiyasiga ko’ra po’stloq satxi uchta zonaga bo’linadi: sezish, harakat va assotsiativ zonalar. Sezish zonalarida joylashgan nerv hujayralari to’plami odam tanasining barcha sezish organlarining oliy markazi hisoblanib, bular teri, ko’rish, eshitish, xid va ta`m bilish kabi sezish organlarining retseptorlaridan impul`slarni qabul qiladi. Miya pustloBining harakat zonalaridagi nerv hujayralari to’plami muskullar, paylar, bo’g’imlar, suyaklarning retseptorlaridan impul`s qabul qilib, harakatni boshqaruvchi oliy nerv markazi vazifasini bajaradi . Assotsiativ zonalar sezish va harakatlanish organlaridan kelgan ta`sirni analiz va sintez qiladi. Bosh miya yarim sharlari po’stloq qismi odam oliy nerv faoliyatining fiziologik asosi, psixik faoliyatimizning moddiy negizidir. Odamning fikrlash, ong, o’zlashtirish, eslab kolish, muomalasi, madaniyati, bilim olish, xunar o’rganish, murakkab harakatlarni bajarish qobiliyati miya po’slog’i faoliyatidir.
Agar bolalar sog’lom ovqatlanish tartibiga amal qilmay, kerakli ozuqa moddalarini qabul qilmasalar bu ularning ruhiy va jismoniy faolligiga ta’sir qiladi va kattalardagi ayrim kasalliklarga masalan yurakning ishamik kasaligiga chalinadilar.agarda boshqa tomondan uy sharoitining ta’siri va natijalari o’rganiladi qaysiki ularning rivojlanishjiga va hayot tarziga ijobiy ta’sirlarini o’rganadi. Boshqa so’z bilan aytganda hayotni bohlanishi yomon boshlansa ularning rivojlanishidagi pasayish va salomatligini pasayish hayotining ijtimoiy iqtisodiy ahvolini tubanlashishiga ta’sir qiladi.(Pillas, Suhrcke 2009). Qiyin vaziyatlarda ilk yosh davrida salomatlik holatining farqlari holati keyingi yosh davrlarida yanada farqlarnig oshishiga olib keladi.(Poulton va boshqalar 2002).
Miya po’slog’ining turli qismlarida xar xil funktsiyalarni boshqaruvchi nerv markazlari joylashgan. po’stloqning ensa qismida qurish, chakkada eshitish, peshanada, ichkari sohasida xid sezish, tepa qismida harakat markazlari joylashgan. Ya`ni, shuni ta`kidlash kerakki, xar bir organ ish faoliyatining muhimligiga karab uning markazining miya po’slog’ida egallagan o’rni har xil bo’ladi. Masalan qo’l panjasi odamning kundalik hayotida juda kup vazifani bajaradi, shuning uchun uning harakatini boshqaruvchi nerv markazi boshqa harakat markazlarining miya po’slog’idagi egallagan o’rniga nisbatan kattadir. Bundan tashqari, yarim sharlar po’slog’idagi nerv hujayralarini orqa miya bilan to’tashtiruvchi nerv yo’llari bosh miyaning quyi qismida kesishadi. Buning natijasida chap yarim sharlardagi nerv markazlari odam tanasining o’ng tomonidagi, o’ng yarim shardagi nerv markazlari tananing chap tomonidagi to’qima va organlar ishini boshqaradi. Shunday qilib, bosh miya yarim sharlarining po’stloq qismida joylashgan oliy nerv markazlari odam tanasining barcha to’zima va organlari ishini boshqaradi.
Bosh miya yarim sharlari po’slog’ining vazifalari quyidagi usullarda tekshiriladi: 1 ) shartli reflekslar usuli; 2) bosh miya biotoqlarini yozib olish usuli; 3) Bosh miyada kon aylanishi va moddalar almashinuvini tekshirish usuli; 4) bosh miyani bevosita kuchsiz elektr toqi yoki kimyoviy moddalar bilan ta`sirlash usuli; 5) miyaning turli qismlarini olib tashlash usuli.
Shartli reflekslar usulidan foydalanilganda quyidagi shart — sharoitlar bo’lishi kerak: 1) shartli ta`sirlovchi 2) shartli ta`sir shartsiz tasirdan oldin kelishi kerak 3) shartli va shartsiz ta`sirlar birga qo’llanilishi kerak (masalan chiroq va ovqat). Shartli ta`sirlovchi bilan shartsiz ta`sirlovchi bir necha marta ta`sir ettirilsa, odamning bosh miyasida ikkita markaz o’rtasida vaqtinchalik bog’lanish vujudga keladi.
Bosh miya biotoqlarini yozib olishda elektroentsefalograf asbobidan foydalaniladi. o’zgarish vaqtida tirik to’qimalarda sodir bo’ladigan elektrik o’zgarishlar, bioelektrik o’zgarishlar yoki xodisalar deb ataladi. Bosh miya biotoqlari nixoyatda kuchsiz bo’lgani uchun uni maxsus asboblarda 100 000, ba`zida 10 mln marta orttirib yozib olinadi.
Miyaning turli qismlarini olib tashlash usulida, miya bo’laklarini jarroxlik usulida olib tashlab, organizmda kechadigan fiziologik o’zgarishlar ko’zatiladi.
|
| |