O`zbekiston Respublikasi Xalq Ta`limi Vazirligi Samarqand shahar

O`zbekiston Respublikasi
Xalq Ta`limi Vazirligi
Samarqand shahar
64-umumiy o`rta ta`lim maktabi
mehnat ta’limi fani o’qituvchisi
Dusiyorova Vaziraning
mavzusidagi 1 soatlik
Mashg`ulotning texnologik xaritasi va o`tkazilish ishlanmasi
Mavzu
|
Kashtachilik san’ati tarixi.Kashtachilikda ishlatiladigan naqshlar , naqsh elementlarini chizish.Kashtachilikda ishlatiladigan chok namunalarini tikish.
|
Maqsad va vazifalar
|
Maqsad: o`quvchilarga kashtachilik haqida tushuncha berish. Ularni amalda qo`llash, ko`nikma va malakalarini shakllantirish.
Vazifalari :
- o`quvchilarni kashtachilik san’ati bilan tanishtirish;
- naqsh elementlarini chizishni o’rgatish;
- kashtachilik ranglari va tayyorlanishi haqida ma`lumot berish;
- kashtachilikda ishlatiladigan choklarni tikishni o’rgatish.
|
O`quv jarayonining mazmuni
|
O`quvchilarga yangi mavzu yuzasidan tushunchalar berilib, kashtachilik tarixi, naqshlar va ularning ramziy ma’nosi,kashtachilikda ishlatiladigan choklar haqida ma`lumot berish va ularni tikishni o`rgatish
|
O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyalari
|
Usullar:og`zaki bayon qilish, suhbat o`tkazish, klaster, bahs – munozara
Shakl: nazariy va amaliy mashg`ulot, kichik guruh yoki individual tartibda ishlash
Vosita: kitob, kompyuter, slaydlar, tarqatma materiallar, ko`rgazmali qurollar
Nazorat: og`zaki nazorat, savol-javob va test
Baholash , rag`batlantirish yoki jarima berish
|
Kutilayotgan natija
|
O`qituvchi kashtachilikda ishlatiladigan choklar turlari haqidagi ma`lumotlar va ularni tikish malakasining ortishi,
qisqa vaqt ichida barcha o`quvchilar tomonidan o`zlashtirishga erishadi. O`quvchilarning mashg`ulot davomidagi faolligini oshira oladi. Ularda darsga, mavzuga, kasb-hunarga nisbatan qiziqish uyg`otadi. Nazariy va amaliy mashg`ulotlar jarayonida barcha o`quvchilarni baholashga erishiladi.
O`quvchi kashtachilikda ishlatiladigan choklar turlari haqidagi ma`lumotlarni egallaydi. Ularning kashtachilikda ishlatiladigan choklarni tikish malakasini oshiradi. Yakka va guruh bo`lib ishlashni o`rganadi. Mustaqil holatda ishlash ko`nikmasi rivojlanadi. Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir. O`z-o`zini nazorat qilishni o`rganadi. Qisqa vaqt ichida ko`p ma`lumotga ega bo`ladi va baholanadi.
|
Uyga vazifa
|
O`qituvchi: kashtachilikda ishlatiladigan choklar mavzusi bo`yicha qo`shimcha yangi ma`lumotlar topish. Mavzuga oid test , tarqatma materiallar, krossvord va ko`rgazmali qurollarni tayyorlash. Kelgusi dars jarayonida tadbiq etish
O`quvchi: kashtachilikda ishlatiladigan choklar mavzusi bo`yicha olgan bilim, ko`nikma va malakalarini amaliy mashgu`lot jarayonida qo`llash
|
Kelgusi rejalar
|
O`qituvchi: yangi pedagogik texnologiyalarni o`zlashtirish, dars jarayoniga tadbiq etish , takomillashtirish, o`z ustida ishlash, pedagogik mahoratni oshirish.
O`quvchi: texnologik xarita bilan mustaqil ishlashni o`rganadi. Mavzuga oid qo`shimcha ma`lumotlar bilan tanishib, ijodiy qobiliyatini rivojlantiradi. O`zining va guruh fikrini tahlil qilib, bir yechimga kelish malakasini hosil qiladi.
|
Mashgu`lot bosqichlari
|
Bosqichlar
|
Mazmuni
|
Metodlar
|
Ajratilgan vaqt
|
1-bosqich
|
Tashkiliy qism salomlashish, davomatni aniqlash, o`quvchilarning darsga tayyorligini tekshirish, mashg`ulotning borishi haqida tushuncha berish
|
Suhbat o`tkazish
|
3
|
2-bosqich
|
O`tilgan mavzuni mustahkamlash o`quvchilar o`rtasida ,,Fartuklar tikish’’ mavzusi bo`yicha bahs-munozara tashkil qiladi. Mavzuga oid muammoli savollarni tarqatma material sifatida o`quvchilarga tarqatiladi. O`quvchilarga berilgan topshiriqlarni tekshiradi va baholaydi
|
Bahs-munozara, savol-javob, tarqatma materiallar
|
10
|
3-bosqich
|
Yangi mavzu bayoni:
mavzuning maqsadi, asosiy ma`no-mazmuni, qo`llaniladigan ish usullarini o`quchilarga tushuntirib berish
|
Suhbat, ko`rsatmalilik, klaster
|
20
|
4-bosqich
|
Yangi mavzu yuzasidan o`quvchilar bilimini mustahkamlash: mavzu bo`yicha sinov testi, bahs – munozara va “Moychechak guli” usulini o`tkazish va o`quvchilar bilimini mustahkamlash
|
Test, bahs – munozara, “Moychechak guli” usuli
|
10
|
5-bosqich
|
Amaliy mashg`ulot: o`quvchilarning mavzuga oid bilimlarini mustahkamlash, kashtachilikda ishlatiladigan choklarini tikishni tashkil etish
|
Suhbat, ko`rsatmalilik, savol-javob
|
45
|
6-bosqich
|
Uyga vazifa berish, darsni yakunlash: “Kashtachilikda ishlatiladigan chok namunalarini tikish” mavzusi yuzasidan qo`shimcha adabiyotlardan foydalanib, mavzuni mustahkamlab, tayyorlanib kelish va mavzuga oid ma`lumotlarni to`plash.
O’quvchilarni baholash.
|
Og`zaki muloqot
|
2
|
Darsning maqsadi:
a)ta’limiy: o’quvchilarga kashtachiliksan’ati tarixi haqida umumiy ma’lumot berish, hunarmandchilik turlari haqida bilim,ko’nikma vamalakalarini shakllantirish. Hunarmandchilik, hunarmandlik - milliy-anʼanaviy mayda tovar ishlab chiqarish, oddiy mehnat qurollari yordamida yakka tartibda va qoʻl mehnatiga asoslangan sanoat turi; shunday mahsulotlar tayyorlanadigan kasblarning umumiy nomi.
b) tarbiyaviy:o’quvchilarni kashtachilik san’ati orqali milliy an’analarimizni hurmat qilishga o’rgatish ruhida tarbiyalash.
v) rivojlantiruvchi: o’quvchilarga mashg’ulot davomida kashta- buyumlari,qo’lda yoki mashinada tikilgan belbog’, do’ppi, gulko’rpa, zardevor,kirpech, palak, so’zana, ko’ylaklar haqida ma’lumot berish.
d)kasbga yo’naltirish:kashtado’z,tikuvchi,dizayner.
Darsning turi:nazariy va amaliy.
Darsda qo’llaniladigan o’qitish metodlari:taqdimot, bahs-munozara, savol-javob,klaster.
Darsga oid jihozlar:
Kashta buyumlari va ularning rasmlari, gazlama, qalam ,rangli iplar, kerakli anjomlar, kashta naqshlari.
DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
-
o’quvchilar bilan salomlashish, davomatni aniqlash va sinf jurnaliga qayd qilish;
-
b) o’quvchilarning darsga tayyorgarliklarini tekshirish;
c) o’quvchilarni darsga jalb qilish, ularga darsning maqsadini tushuntirib o’tish.
O’tilgan mavzuni so’rash:o’tilgan mavzu “Mahsulot ishlab chiqarish texnologiyasidan” fartukni tikib tamomlash va dazmollash bo’lib,o’quvchilar ikki guruhga ajratilib,ularga tarqatma materiallar asosida savol-javob o’tkaziladi.Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch.
Savollar.
1.Fartuk uchun nechta o’lcham olinadi?
2.Fartukning andozasi qanday tayyorlanadi?
3.Fartukni bichishda nima uchun gazlamaning bo’ylama ipi ,o’ngi aniqlanadi?
4.Fartukning etak qismini qaysi chokda tikiladi?
5.Fartukning qaysi qismlariga bir xil ishlov beriladi?
Yangi mavzu bayoni:
1.Kashtachilik san’ati tarixi.
2. Kashta buyumlari.
2.Kashtachilikda ishlatiladigan naqshlar.
3.Kashtachilikda ishlatiladigan choklardan namunalar tikish.
O’zbek milliy kashtachiligi amaliy sa’natining eng qadimiy turlaridan bo’lib, u xalqning o’z turmushini go’zal qilish istagi natijasida paydo bo’lib, kashtachilik san’ ati nafaqat mamlakatimizda, balki chet ellarda ham shuhrat qozongan. O’zbek xalq ustalari tomonidan tikilgan kirpech, so’zana, zardevor, gulko’rpa, choyshab kabi buyumlar Germaniya Federativ Respublikasi, Belgiya, Amerika Qo`shma Shtatlari, Hindiston, Afg’oniston kabi Xorijiy, shuningdek, mamlakatimizning barcha viloyatlarida faqat xonadonlarda emas, balki muzeylarda doimiy eksponatga aylanib qolgan. Xalq - bu odamlar jamoasi boʻlib, ularning tili, madaniyati, sanʼati, dini boshqa jihatlarini birgalikda aks ettiradi. Xalq tushunchasi keng boʻlib jihatlari bilan birlashtiriladigan odamlar yigʻindisiga aytiladi. Belgiya, Belgiya Qirolligi (flamandcha: Koninkrijk België; frans.: Royaume de Belgique) - Gʻarbiy Yevropadagi davlat. Shim. dengiz sohilida joylashgan. Maʼmuriy jihatdan 3 regionga, regionlar viloyat (provinsiya)larga, viloyatlar kommunalarga boʻlingan. Amerika Qoʻshma Shtatlari (AQSh, ingl. United States of America) - Shimoliy Amerikadagi mamlakat. Poytaxti - Vashington shahri, BMT aʼzosi. Amerika Qoʻshma Shtatlari Sharqdan Atlantika, gʻarbdan Tinch okeani, janubi-sharqdan Meksika qoʻltigʻi bilan oʻralgan. Germaniya (nem. Deutschland), Germaniya Federativ Respublikasi (nem. Bundesrepublik Deutschland) - Markaziy Yevropadagi davlat. Shimoliy Boltiq dengizlari sohilida joylashadi. Maydoni 357 ming km2. Aholisi 81,084 million kishi (30. Sentyabr 2014) Hindiston (hindcha Bharat), Hindiston Respublikasi - Jan. Osiyolagi davlat. Hududi shim.dan jan.ga 3214 km, garbdan sharqqa 2933 km ga choʻzilgan. Shim.da Himolay togʻlari, garbda Arabiston dengizi, sharqda Bengaliya qoʻltig'i bilan oʻralgan. H. Hozirgacha buyumlar o’ziga xos go’zallik, nafis bezaklarning rang-barangligi bilan kishilarni hayratga solib kelmoqda. Badiiy kashtachilik uzoq tarixga ega,buni arxeologik topilmalar va yozma manbalar isbotlab bermoqda. O’zbek kashtachiligi iqlim, tabiiy sharoit, muhit bilan bog’liq holda barcha kasb-hunarlari bilan birgalikda rivoj topgan. Kashtachilik san’atining eng qadimiysi saqlanmagan, XIV-XV asrlarga mansub miniatyuralar orqali kashtachilikning juda qadimdan rivojlanganliginibilish mumkin.
Ispan elchisi Rui Gonzales de Klavixo Amir Temur saroyida o’zbek milliy kashta bezaklarini ko`rganini kundaligida yozib qoldirgan. 1467 yili Kamoliddin Behzod «Zafarnoma»ga ishlagan. «Temur taxti» miniatyurasida chodirga ishlangan kashtani ham aks ettirgan.
XX asrning II yarmida kashta tikish mashinasining ixtiro etilishi kashtachilik korxonalarining vujudga kelishiga asos soldi. Mashinada kashta buyumlarining ko`p ishlab chiqarilishi ularning badiiyligiga putur yetkazdi. Qo’l kashtalari unutila boshlandi. Lekin ayrim xillarigina saqlanib qoldi. O’zbek kashtachiligi qo’shni xalqlar kashtachiligi ta’sirida boyidi va rivojlandi. O’zbek kashtalariga nazar solsak, unda Hind, Xitoy, Rus, Afg`on, Qozoq, Qirg’iz va Tojik kashtachiliklarining usul va uslublarini uchratamiz.
Kashta buyumlari.
So’zana- forscha so’zdan olingan bo’lib, igna bilan tikilgan degan ma’noni bildiradi. Fors tili, forsiy - xindevropa tillari oilasidagi eroniy tillar guruhining jan.gʻarbiy tarmogʻiga mansub til; asosan, Eronda (Eron Islom Respublikasining rasmiy tili hamda millatlararo aloqa tili), shuningdek, Afgʻoniston, Pokiston, Hindiston, Iroq, Birlashgan Arab Amirliklari, AQShda, Kavkazorti va Oʻrta Osiyo respublikalarida ("eroniy" deb ataladi) tarqalgan.
Palak- devorga osiladigan bezak buyumi bo’lib, naqshlari oy ko’rinishida aylanasimon bo’ladi.
Zardevor-uyning tepa qismiga osiladigan kashta buyumi bo’lib, balandligi 60 sm,uzunligi uyning o’lchamiga mos qilib olinadi.
Choyshab- forscha so’z bo’lib ,tun chodiri degan ma’noni bildiradi.
Joynamoz- bir tomoniga mehrob shakli kashtada tikilgan bo’ladi.
Yostiqqosh- eni 30sm ,uzunligi 60sm gazlamaga naqsh tushurilib tikiladigan bezak buyumi.
Qiyiqcha- belbog’ erkaklar beliga bog’lanadigan ro’mol.
Kashta tikish asboblari va moslamalari
Qo`lda kashta tikish uchun o`ziga xos asboblar bo`ladi. Kashtachilikda ignalar, angishvona, qaychi, santimetr lenta, ilmoqli va ilmoqsiz bigizlar hamda chambarak ishlatiladi. Bigiz - nina uchli metall qurol; sifatli poʻlatdan yasaladi; odatda, dastasi yo’goch va plastmassadan qilinadi. Yoʻgʻoningichkaligi bilan bir-biridan farq qiladi. Asosan poyabzaldoʻzlar, yamoqchilar ishlatishadi.
Kashtachilikda oq, kulrang, och sariq, och mallarangli surp, bo`z, shoyi, baxmal, chit yoki satin kabi matolar ishlatiladi. Baxmal, ola baxmal, duxoba - mayin, silliq, patli gazlama. Patlari tabiiy yoki sunʼiy ipakdan, zamini ip yoki kanopdan toʻqiladi. B. toʻqishda ikkita oʻrish ipi ishlatiladi: biri zamin, ikkinchisi esa pat hosil qiladi. Bunday matolarda naqshlar chizilganda yaxshi ko`rinadi, rangli iplarning aksariyati unga mos tushadi.
Gul, rasm, naqshlar chizish uchun chizg`ichlar, yumshoq va qattiq qalamlar, daftar, al’bom, o`chirg`ich, millimetrlangan qog`oz, nusxa ko`chiradigan qog`oz va shaffof qog`ozlarkerak bo`ladi.
Chambarak gazlamani tarang tortib turish uchun ishlatiladi. 20-40 smli ikkita gardishdan iborat bo`lib, bir- birini ichiga tushib turadi. Agar kichik gardish katta gardish ichiga qiyin tushadigan bo`lsa, katta gardishning ichki tomonini jilvir bilan tozalash kerak.
U juda kichik bo`lib, katta gardishdan tushib ketadigan bo`lsa, atrofiga yupqa gazlama o`rab qo`yish mumkin.
Kashta tikish chambaraklari
Kashta tikish uchun cho`ziqroq ko`zli kalta (1 va 2 tartibli) ignalar tanlanadi. Ignaning ko`zi katta bo`lsa, bir necha qavat ipni o`tkazish oson bo`ladi. Bunday ignalar sanama va oddiy choklarni tikishda, hamda ipni sanash va ajratib olish uchun qulay. Jun ipni ignaga o`tkazish qiyin. Bu ipni o`tkazish uchun ignalar komplektidagi ip o`tkazgichdan foydalanish mumkin. Uni bir qatim ipak yoki ingichka g`altak ip bilan o`tkazsa ham bo`ladi.
Ipakni ikki qavat qilib, hosil bo`lgan petlya ichiga jun ipi uchun kiritiladi, ipakning ikkala uchini igna ko`zidan o`tkazib, jun ip bilan birga tortib olinadi. Zich va yupqa (markizet, shoyi, batis, shifon) gazlamaga kashta tikishda, ko`zi kichik, ingichka igna kerak bo`ladi. Yo`g`on igna sanchilgan joylarda teshik qoladi. Katta ko`zda esa ingichka ipni yaxshi tutib bo`lmaydi. Buyumlarni biriktirib ko`klash uchun 1 va 3 tartibli ignalar ishlatish qulayroq.
Kashtani chambaraksiz tikishda, bir necha qavat gazlamaga igna sanchishda, buyumlar chetini buklab tikishda ignani gazlamadan o`tkazish uchun angishvona kerak bo`ladi. Angishvona- forscha angusht, ya'ni barmoq, vona, bona saqlovchi degan ma'noni bildiradi. Qo`lga igna kirib ketmasligi uchun barmoqqa qo`yiladigan metall g`ilof. Metallar (yun. metalleuo - qaziyman, yerdan qazib olaman) - oddiy sharoitda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi, issiq oʻtkazuvchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, elektr magnit toʻlqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan oddiy moddalar. M. Angishvonaning usti va yoni ignani qadashda toyib ketmasligi uchun chuqurchalar qilib tayyorlanadi. Angishvona o`ng qo`lning o`rta barmog`iga taqiladi, uni barmoqning yo`g`onligiga qarab tanlanadi, lekin u barmoqni siqib yoki undan tushib qoladigan bo`lmasligi kerak. Naqshlar uchun o`tkir uchi 10-12 sm uzunlikdagi qaychilar ishlatiladi. Ishlash uchun uch xil uchi ingichka kichkina qaychi gazlamadagi ipni qirqish va tortib olib tashlash uchun; uchi qayrilgan o`rtacha kattalikdagi qaychi-kashta tikayotganda ip uchini qirqish uchun; katta qaychi gazlama kalava iplarini qirqish uchun. Qaychilar yaxshi charxlangan, tig`larining uchi to`la yopiladigan bo`lishi kerak.
Santimetrli lenta tikish ishlarida buyum o`lchamlarini aniqlash, gazlamaga bezakni rejalash, tikish ishlarini bajarishda foydalaniladi. Kashtachilikda yog`och dastali ikki xil, ya'ni ilmoqli- ilmoqsiz bigizlar ishlatiladi. Kashta tikishda ilmoqli bigiz ayrim materiallarga, masalan, charm, kartonga ninani qiynalmay o`tkazish uchun, oldin ilmoqsiz bigiz bilan teshib olinadi, so`ngra kashta tikiladi. Millimetrli qog`oz-naqshlar, ayniqsa geometrik, sanama naqshlar tuzish kerak bo`ladi.
Kashta gulni gazlamaga ko`chirishga tayyorlashda shaffof qog`oz ishlatiladi. Naqsh avval shaffof qog`ozga ko`chiriladi, keyin qog`ozdan gazlamaga ko`chiriladi. Kashta gulni gazlamaga ko`chirish uchun nusxa ko`chiradigan (kopirovka) qog`ozi ishlatiladi.
Kashtachilikda ishlatiladigan naqshlar.
Naqsh- arabcha tasvir, gul degan ma'noni anglatadi. Kashtado`zlik san'atida har bir millatning o`ziga xos eng ko`p qo`llaydigan naqshlari bo`ladi. O`zbek kashtalarida o`simliksimon, geometrik hamda gul naqshlari ko`p bo`lsa, rus kashtachiligida geometrik, o`simliksimon shakllar, gullar, qush va mevalar ko`p tasvirlanadi, qozoq va qirg`iz kashtachiligida esa ko`proq hayvonlar, shox va tuyoqlarni eslatuvchi elementlar tasvirlanadi. Qushlar - umurtqali hayvonlar sinfi. Trias davrida yashagan sud-ralib yuruvchilarning psevdozuxlar turkumidan kelib chiqqanligi taxmin qilinadi. Q.ning qazilma qoldiqlari juda kam; dastlabki qazilma qoldiq - arxeopteriksnshk toshdagi izi va suyaklari yura davriga tegishli. Kashta gulini yaratishda naturaga qarab rasmni chizib oladi, keyin uni naqshga va turli naqshdor kompozitsiyaga aylantiriladi. Naqsh bilan amaliy san'at buyumlari bezatiladi, shuning uchun u buyumning ajralmas qismi bo`lib, o`sha buyumning shakliga, vazifasiga va qanday materialdan tikilishiga butunlay bog`liq bo`ladi. Rasmni naqshga aylantirishda uning (guli va hokazo) xarakterli belgilari tanlanadi. O`simlik, qush motivlarini aniq ko`rsatishga intilmay, faqat asosiy chiziqlarnigina bo`rttirib kontur qilib chiziladi.
Biror buyumni tikishdan oldin uning badiiy yechimini o`ylab ko`rish, bezakning undagi ayrim bo`laklarining buyum yuzasiga qanday joylashtirishni, elementlarning nisbatlarini, qanday rangda tikishni, ya'ni kompozitsiya tushunchasiga kiradigan hamma narsani aniqlab olish kerak. Kompozitsiya xarakteri ko`proq ritmga-naqshdagi alohida elementlarga bog`liq bo`lib, bu kompozitsiyaning ifodali bo`lishiga aniq idrok etilishiga yordam beradi.
Kompozitsiya (mujassamot) - lotincha "Kompositio" so`zidan olingan bo`lib, to`qish, tuzish, bir-biriga solishtirish, naqshni g`oyasi, xarakteri va vazifasiga muvofiq uyg`un hamda mutanosib joylashtirish degan ma'noni anglatadi. Lotin tili - hind-yevropa tillari oilasining italiy tillari guruhiga mansub; Italiyaning oʻrta qismidagi Latsiy viloyatida miloddan avvalgi 8-asrda yashagan lotin kabilasining tili. Lotin tilining asta-sekin Rim hududidan tashqariga tarqalishi va qad. Ritm-naqsh kompozitsiyasining ma'lum bir qismi ma'lum bir masofada doimiy ravishda bir tekisda takrorlanib kelishi bo`lib, naqshdagi harakatning uzluksiz va go`zal ko`rinishini ta'minlaydi. Simmetriya-grekcha so`zdan olingan bo`lib, o`lchovlarning bir-biriga munosibligi tushuniladi.
Bezakning simmetrik tuzilishi. Assimetriya-kompozitsiyada simmetrik qonun-qoidalarining muvozanatini buzilishidir.
Stilizatsiya-tabiatdagi o`simlik va boshqalarning tasviri, rangi, shakli va uzilishini badiiy usulda umumlashtirishdir. Naqshni tuzishda geometrik shakllar (uchburchak, kvadrat, yulduzcha, aylana va hokazolar) dan shuningdek, to`lqinsimon, siniq chiziqlar, spirallardan, o`simliklar (barglar, shoxlar, daraxtlar) dan, jonivorlar dunyosi (hasharotlar, qushlar, baliqlar, hayvonlar) tasviridan foydalanish mumkin. Baliqlar (Pisces) - umurtqalilar kenja tipining katta sinfi, juda keng tarqalgan. Tuzilishi, hayot kechirishi va ekologik xususiyati suv muhitiga juda yaxshi moslangan. Suvda tez suzadigan B.ning tanasi choʻziq suyri shaklda boʻlganidan suvning qarshiligiga kamroq uchraydi. Naqshda geometrik shakllar bilan tabiatdagi o`simliklar qo`shilgan bo`ladi.
Kashta bezaklariga simmetrik, ya'ni asosiy chiziqlar, shakllar, ranglarning gorizontal yoki vertikal simmetriya o`qiga nisbatan qonuniy joylanishi xarakterlidir. Gul bitta, shuningdek, ikkita yoki bir necha simmetriya o`qiga nisbatan tuzilishi mumkin.Bezakning summetrik tuzilishi
Kashtada gul ko`pincha yopiq yuzada, ya'ni qandaydir geometrik shakl bilan chegaralangan yuzada tuziladi. Bu kvadrat yoki to`g`ri to`rtburchak shaklidagi dasturxon, so`zana, palak, zardevor, kirpech, choyshab, belbog`, yostiq ustiga yopiladigan jildi, dastro`mol va hokazolar bo`lishi mumkin. Buyum shakliga va kashtado`zning mo`ljaliga qarab kashta gulning shakli va joy o`zgarishi, masalan, dasturxon, dastro`mollarning burchaklariga yoki o`rtasiga kashta tikilishi mumkin. Burchakdagi kashta gullarining tuzilishi har xil bo`ladi. Bezakda bargli va gulli novdalar burchakdan chap va o`ng tomonga yo`nalgan. Hamma bezaklarda aytilgan o`simliklarga o`xshashlik saqlanib, gul va barglari yangi shaklga kiradi.
Kashta uchun xalq orasida tarqalgan bezaklar va rassomlar yaratgan rasmlardan foydalanish tavsiya etiladi.
Rasmlarning ba'zi qismlarini ixtiyoriy ravishda kompozitsiyalash ham mumkin, lekin tabiatni kuzatib, bezaklarni buyum yuzasiga joylashtirishni ham o`ylab topish yanada qiziqarliroqdir.
Naqsh turlari:
1.Islimiy naqshlar-egri chiziq elementlaridan tashkil topgan bo’lib, barglar,gullar, novda,jingala va boshqa naqshlar kiradi.
2.Geometrik naqshlar- to’rtburchak ,aylana va boshqa shakllar.
3.Qush va hayvon tasvirlari.
4.Murakkab naqshlar, masalan , novdada qush tasviri.
Kashta tikishda ranglar tanlash
Kashta tikish rang bilan chambarchas bog`liq. Iplarni tanlashda ranglarning yo`g`onlashuvini, ular bir-biriga qanday ta'sir etishini bilish zarur. O`zaro mos ranglarni tanlashda berk spektr qatori ranglaridan iborat ranglar doirasi asos qilib olinadi.
Tabiatda ranglarning bunday qo`shilishini ko`pincha kamalakda, quyosh nuri shudring zarralaridan o`tishida ko`rish mumkin. Ko`zga ko`rinadigan spektr uzluksiz o`zgara boradigan qizil, to`q sariq, sariq, yashil, zangori, ko`k, binafsha ranglar qatoridan iborat. Bu ranglar bir-biridan oraliq tuslar gammasi bilan ajralgan bo`ladi.
Rang tusiga qarab bir rangni ikkinchisidan (yashilni ko`kdan, ko`kni zangoridan) farqlanadi. Ochiqlik-oq rangga yaqinlik darajasi. Sirti oq bo`lgan narsalar atrofimizdagi hamma narsalar ichida eng ko`p nur qaytaradigan bo`ladi. Shuning uchun oqqa yaqin (och pushti, och-sariq va boshqa) ranglar eng ochiq (eng yorqin) ranglar bo`ladi. Rangning to`qligini quyuqlik darajasiga, eng ko`p rangdorligiga qarab belgilanadi. Masalan, ko`k rangni bundan ham ortiq ko`kartirib bo`lmasa, u to`q hisoblanadi.
Rang tanlashda uning yana bir xususiyatini esda tutish kerak. Rang buyumning shaklini yoki katta kichikligini o`zgartirib ko`rsatishi mumkin. Agar qizil va ko`k dog`lar bilan qoplangan yuzaga qaralsa, bunda qizil dog`lar ko`k dog`larga nisbatan yaqinroq bo`lib, aldab ko`rinishi mumkin. Och va iliq ranglar to`q va sovuq ranglarga qaraganda yaqinroq ko`rinadi. Shuning uchun ranglar buyumlarni kattalashgandek, sovuq ranglar esa kichiklashgandek ko`rsatadi.
Ranglarning bu xususiyatidan kiyimning ayrim bo`laklarini bo`rttiribroq, turtib turgan joylarini silliqroq qilib ko`rsatish uchun foydalansa bo`ladi. Uzoqdan ko`rinadigan buyumlar kashtasini to`q rangdagi iplar bilan tikiladi. Kashta tikish uchun iplarni tanlash, ular rangini xillash buyumning nimaga mo`ljallanganiga, gulning kattaligi va qanday joylanishiga bog`liq bo`ladi.
Odatda, kashta guliga asosiy o`rin berilib, gazlama rangiga qo`shimcha o`rin beriladi. Shuning uchun gazlama rangi naqsh rangidan ochiq bo`lib ajralib turmasligi kerak. Kashta gulining rangini tanlashni bajarish sanama chok, tekis chok va hokazolarga ham bog`liq bo`ladi.
Gazlama va ip tanlash.
Kashta tikish uchun gazlama bilan ip buyumning nimaga mo`ljallanganiga, bezakning xarakteriga va tikish usuliga muvofiq tanlanadi. Kashta tikiladigan materialga muvofiq rangdagi ip tanlash kashtado`zlikda katta ahamiyatga ega. Bu kashtado`zdan katta mahorat va did talab qiladi. Kashtada foydalaniladigan iplar rangining o`zaro muvofiqligi ham kashtaning jozibador chiqishiga sabab bo`ladi. O`tmishda turli-tuman rangdagi matolarning kamligi sababli ko`pgina bezak kashtalari bugun mato sathini kashta bilan qoplab tikilgan. Hozirda so`zana, choyshab, zardevor kabi bezak buyumlari baxmal, shoyi, satin, shuningdek turli-tuman iplar ham ko`p. Bu kashtani jozibador chiqarishda rangdan keng foydalanish imkonini beradi. Kashtado`z kashta tikmoqchi bo`lgan kiyim shakliga, matosi rangiga qarab kashta nusxasini tanlashi kerak. Kashta iplari paxta tolasidan to`rt qavatli qilib, turli ranglarda tayyorlanadi, xira bo`ladi va 50 metrli kalava tarzida savdoga chiqariladi.
Mo’lina-yuqori sifatli paxta tolasidan tayyorlanadi. 12 qatli, maxsus ishlov berib sifati oshirilgan, chidamli bo`ladi. O`n yoki yigirma metrlik kalava tarzida chiqariladi. Ipak iplar-tabiiy va kimyoviy tolalardan tayyorlanadi. Kimyo, ximiya - moddalarning tuzilishi va oʻzgarishini oʻrganadigan fan. Kimyo boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy ehtiyojlarni qondirish, zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish, biridan ikkinchisini xrsil qilish va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini bilish maqsadida roʻyobga chiqdi. Pishitib-yigirilgan turli razmerdagi oq bo`yalgan bo`lib, kalava qilingan (40g li), g`altak va qog`oz patronlarga o`ralgan (50, 100, 200m uzunlikda) bo`ladi. 13-18-nomerli ipak iplar jun, zig`ir poyasidan, sun'iy tolalardan tayyorlangan iplar, mayin sim, zar ip, charmdan ensiz qilib tayyorlangan tasmalar bilan tikiladi.
Naqshni gazlamaga ko`chirish.
Naqsh nusxasini har xil gazlamalarda har xil yo`llar bilan tushiriladi. Masalan, nusxa ko`chiradigan qog`ozlar axta yorug`lik yordamida, naqsh chizilgan qog`ozni gazlama ustidan ko`klab chiqiladi keyin bu qog`ozlar yirtib olinadi. Hamma hollarda ham oldin bezakni originaldan shaffof yoki millimetrli qog`ozga uchi yaxshi ochilgan qalamda ko`chirib olinadi. Shundan keyin uni gazlamaga o`tkaziladi.
Bezakni (naqsh) nusxa ko`chiradigan (kopirovka) yordamida ko`chirish.
Gazlamani oldin dazmollab, tekis yuza (stol, taxta) ustiga yozib qo`yiladi, bunda gazlamaning asos va arqoq iplari qiyshayib qolmasligiga qarash kerak. Naqsh (tekis chok, suv chok, ustki chok va hokazo bilan tikiladigan) chizilgan shaffof qog`ozni gazlama ustiga qo`yib, to`g`nog`ich bilan qadab qo`yiladi. Nusxa ko`chiradigan qog`ozini to`q tomonini gazlamaga qaratib shaffof qog`oz tagiga qo`yiladi, uchi yaxshi ochilgan qalam bilan bezak ustidan chizib chiqiladi. Turli rangdagi nusxa ko`chiradigan qog`ozlar bo`lgani ma'qul, shunda och rangdagi gazlamaga to`q rangli (qora, ko`k, yashil), to`q rangli gazlamaga och rangli (oq, sariq) nusxa ko`chiradigan qog`oz ishlatiladi. Bezakni ko`chirib bo`lingach nusxa kopirovka) qog`ozi olinib, bir tomondagi to`g`nog`ichlar chiqariladi va bezagi tekshiriladi. Shundan keyingina shaffof qog`oz olib tashlanadi. Naqshni nusxa ko`chiradigan qog`oz bilan ko`chirishda bezakning chiziqlari qalin bo`lmasligini yodda tutish kerak, aks holda kashta tikayotganda gazlama va ip kir bo`lib qoladi. Shuning uchun ishlatiladigan kopirovka qog`ozidan foydalanish yaxshiroq, yangisini esa ishlatishdan oldin quruq paxta yoki latta bilan artish kerak.
Bezakni yoruqqa tutib ko`chirish
Yupqa shaffof gazlamalarga kashta gulni gazlama tagidan yoritish yo`li bilan ko`chirish mumkin. Tagiga lampa qo`yilgan oyna ustiga yaxshi ko`rinadigan kashta gulni qo`yib,uning ustiga yaxshi tortilgan chambarakka (kergiga) o`rnatilgan gazlama qo`yiladi. Gazlama tagida ko`rinib turgan kashta gulni uchi yaxshi ochilgan qalam bilan gazlamaga chizib olinadi.
Bezakni shaffof qog`oz yordamida ko`chirish
Movut baxmal va yaltiroq gazlamalar ustiga kashta gulni shaffof qog`oz ustidan ko`klash yo`li bilan ko`chiriladi. Buning uchun bezakni shaffof qog`ozga ko`chirib olib, uni gazlama ustiga qo`yiladigan, butun chizig`i bo`ylab mayda zich qaviqlar bilan ninani oldinga yo`naltirib tikib chiqiladi. Keyin qog`oz yirtib tashlanadi.
Bezakni axta (andaza) yordamida ko`chirish. Axta naqsh yoki biror rasmni shaffof qog`ozga chizib, chiziq yo`llarini igna bilan teshib, buyum yuziga tushirish uchun tayyorlangan andoza.
Axtani tayyorlash uchun shaffof qog`ozga naqsh kompozitsiyaga moslab simmetriya o`qi bo`yicha qog`ozni ikkiga, to`rtga va hokazo buklanadi. Buklamaning bir qismiga naqsh chiziladi.
Naqshli shaffof qog`ozni yumshoq gazlama yoki bir necha qavat gazeta qog`ozi ustiga qo`yib, naqsh chiziqlari ustidan 2-3 mm oraliqda igna bilan teshib chiqiladi. Naqsh nusxasi igna bilan teshib bo`lingandan keyin, shaffof qog`oz yopib yuboriladi, natijada axta hosil bo`ladi. Tayyor bo`lgan axtani ish yuzasiga qo`yib, ustidan xoka urib va bosib yurgazib chiqiladi. Geometrik shakldagi bezakni teshma ko`chirishda uning kataklari vertikal va gorizontal chiziqlar kesishgan nuqtalarda teshib hosil qilinadi.
Shu maqsadda hech narsa bilan aralashmagan tish pastasini ishlatish ham mumkin. Teshib ko`chirishda kashta gulning gazlamasidagi tasviri aniqroq, buzilmay chiqadi, bu ayniqsa kashta gulning bitta bo`lagini bir necha marta tikish kerak bo`lganda, mehnatni osonlashtiradi va tezlashtiradi. Andozalarni bir necha marta ishlatish mumkin. Bu axtalar (andoza) alohida paketda saqlangani tuzuk. Naqsh chizilgan gazlama parchasiga tikiladigan, uni dumaloq chambarakka tortish qiyin bo`lsa, bu gazlama parchasining chetlariga ish tugagandan keyin so`kib tashlanadigan, xohlagan boshqa gazlama parchasini ulab qo`yish mumkin.
Matoda gullarning o`rni-o`rnini topib qo`yish, xususan buyumlardagi gullarni joylashtirib chizish g`oyatda murakkab va mas'uliyat talab ishdir. Kashtado`zlik san'atida nusxachi va chizmakash hunari ustalarining o`rni beqiyos. Chevar har qancha mohir bo`lmasin, naqshlarni nusxachi, chizmakashlar asosan atroflicha o`ylab ko`rib, o`z kasb-hunarlarining an'analari va spetsifik xususiyatlari asosida chizib beradilar.
Kashtado`zning ish o`rni
Kashta tikish qulay bo`lishi, charchatmasligi uchun, ish o`rnini to`g`ri tashkil etish, mehnat qilishning muayyan qoidalariga rioya etish kerak.
Asbob va moslamalar qo`yiladigan stol ustidagi ishga yorug`lik chap tomondan tushadigan holatda turishi kerak. Agar stolda yashikcha bo`lsa, unda ip maxsus xaltada, asboblar qutichada, kashta gulli shaffof qog`ozi paketda saqlanishi kerak;
-gavda holatiga ahamiyat berib, bukchaymay, boshni juda past egmasdan o`tirish kerak;
-ish vaqtida gavda biroz oldinga engashgan bo`lishi, ko`z bilan ish o`rtasidagi oraliq 25-30 sm dan oshmasligi lozim.
Shu maqsadda ba'zi chambarakni tagiga taxtacha, kitob va hokazolarni qo`yib balandroq o`rnatiladi;
-stulni suyanchig`iga suyanish mumkin bo`ladigan qilib, stolga yaqinroq surib qo`yiladi;
-ish vaqtida qo`lni to`g`ri qo`yish katta ahamiyatga ega;
-chap qo`l chambarak tagida bo`lib, o`ng qo`l chambarak ustida bo`lishi kerak.
Siyrak gazlamaga va to`rga baxyasimon suv chokli kashta tikishda o`ng qo`lda ignani uning uch tomoni bilan kashtaning teskari tomonidan o`tkaziladi. Ignaning uchli tomonini chap qo`lda tutib, uning ko`z tomoni bilan kashtaning o`ng tomoniga chiqariladi. O`ng qo`l bilan ip tortib qo`yiladi. Zich gazlamalarga kashta tikishda, kashtaning o`ngiga ignani uning ustki tomoni bilan chiqariladi.
Kashtado`zlikda xavfsizlik texnikasi va sanitariya-gigiyena qoidalari.
1. Ish o`rniga yorug`lik old yoki chap tomonidan tushishi;
2. Kashta tikayotganda to`g`ri va boshni sal oldinga egib o`tirish;
3. Kashta tikishdan oldin, ish o`rnini ko`rib, ortiqcha narsalar bo`lsa yig`ishtirib so`ngra tikishni boshlash;
4. Tikish tugagach, ya'ni hamma asboblarni joy-joyiga qo`yish;
5. Kashta tikayotganda nina, to`g`nog`ich, qaychi va angishvona bilan ishlaganda ehtiyot bo`lishi kerak.
6. Qaychining og`zi ochiq qolmasligi, biror kishiga uzatganda uning uchidan ushlab uzatish lozim.
7. Ninani og`ziga olib borish, ko`ylakka qadab qo`yish, har yerga tashlash, ipsiz qoldirish eng yomon odat. Ninani biroz ipi bilan nina qadag`ichga qadab qo`yish kerak.
Kashta tikish texnologiyasi
Qo`lda kashta tikishning ikki turi mavjud: birinchisi matoning arqoq hamda o`rim iplarini sanab kashta tikish; ikkinchisi esa matoga naqsh-gul, tasvir konturini chizib, erkin kashta tikish turlari. Arqoq va o`rish iplari kesishtirib to`qilgan mato polotno, bo`z shaklida to`qilgan matoga tikiladi. Chunki bunday mato ishlarini sanab tikish qulay. Bunday kashta gullari geometrik shakllar, uzun-qisqa to`g`ri chiziqlardan iborat. O`zbekistonda sanama kashtaning iroqi turi tarqalgan. Erkin kashta esa har qanday matoga tikilaveradi, tanlamaydi, tushirilgan tasvir chiziqlari asosida tikiladi. Kashta tikishni boshlaganda naqshlar cheti (konturi) oldin tikib chiqilib, keyin ichi to`ldiriladi. Kashta tikayotganda popop mashinasidan murakkab kashtalar yo`llarini, gullarning o`zaklarini, gul atroflarini tikishda foydalaniladi. Oqlanganda bosma chokida igna bilan buyumning yuza qismida ish bajariladi. Unda ipning uchi bog`lanib matoning tagidan ustiga igna sanchilib ip tortiladi, tugun kashtaning orqa tomonida qoladi. Ip tugagach yana shunday qilinadi. Bu ish kandaxayol, do`ro`ya, xamdo`zi, ilmoq choklarida ham amalga oshiriladi. Kashta tikilayotgan buyum tizza ustiga erkin tashlab qo`yilib tikiladi. Yirik buyumlar (so`zana, takiyapo`sh, gulko`rpa, choyshab, palak va boshqalar) kompozitsiya va naqsh chizilgach bir necha paxtaga ajratilib, kashtado`zlik qilingach, qaytib birlashtirib tikiladi. Bunda har bir bo`lak boshqa-boshqa chevar tomonidan tikilishi mumkin, ammo ip-ranglar, uslub chizmada belgilab olinadi va umumiy ranglar gammasi saqlangan bo`ladi.
O`zbek kashtachiligida iroqi, ilma, bo`rma, bosma, xamdo`zi, chamak, chinda xayol, baxya choklari keng tarqalgan. Turli joylardagi badiiy kashtalarda choklar turlicha tikiladi. Chunonchi, Toshkentda ko`proq bosma choki, Shaxrisabzda yo`rma, kandaxayol, iroqi, Buxoro, Samarqand, Nurotada yo`rma choki bilan tikiladi. Toshkent - Markaziy Osiyoning eng yirik qadimiy shaharlaridan biri - O‘zbekiston Respublikasining poytaxtidir. Oʻrta Osiyoning yirik sanoat-transport chorraxasi va madaniyat markazlaridan biri. Mamlakatning shimoli-sharqiy qismida, Tyanshan togʻlari etaklarida, 440–480 m teppalikda, Chirchiq daryosi vodiysida joylashgan. Samarqand - Samarqand viloyatidagi shahar. Viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi (1938 yildan). 1925-30 yillarda Respublika poytaxti. Oʻzbekistonning jan.gʻarbida, Zarafshon vodiysining oʻrta qismida (Dargʻom va Siyob kanallari orasida) joylashgan.
Kashtachilikda quyidagi chok turlari ishlatiladi.
Qaytma chok .Bu chok bir xil yiriklikdagi qavariqlarning uzluksiz qatoridan iborat bo`ladi. Ignani o`ngdan chapga yuritib, birinchi qaviq bilan shu qaviq yirikligidagi oraliq hosil bo`ladi. Ikkinchi qaviqni tushirish uchun ip chapdan o`ngga yotqizib birinchi qaviq tutashgan joyidagi nuqtaga igna sanchiladi-da, qaviq yirikligida o`ngiga chiqariladi. Uchinchi va undan keyingi qaviqlarni tushirishda, ularning o`zidan oldingi qaviq tugagan joyga igna sanchiladi. Qaytma chokni qaviqlar orasida ochiq joy qoldirib tiksa ham bo`ladi.
Suv chok . bir-biriga zich joylashgan qator qiya qaviqlarlardan iborat bo`ladi. Bu chokni chapdan o`ngga tomon yoki o`zidan oldinga qaratib yo`naltirib tikish mumkin. Suv chokni tikayotganda ip doimo bir tomonda – chapda yoki o`ngda bo`lishi kerak. Tikayotganda ip yo`nalishini o`zgartirib bo`lmaydi, chunki chokning strukturasi buzilib qoladi.
Iroqsimon chok. Gazlamadan sug`urib chiqariladigan ikkita ip izi bo`ylab yoki ixtiyoriy konturli kashta gulining motividan tikiladi. Bunda kashta gulining goh u, goh bu tomoniga navbatma-navbat igna sanchib, qaviqlar chapdan o`ngga tomon joylashtirib boriladi. Gazlamaga igna sanchilgan joylar oralig`i bir xil bo`lishi kerak. Y`olning o`rtasi bo`ylab qaviqlar chalishib boradi, har bir yangi qaviq oldingi qaviq ustiga tushadi.
Yo`rma chok . ba`zan ziy chok ham deyiladi, chunki burchak bilan gazlamaning chetlari tikilad. Gazlamani teskari tomoniga 3-4 sm bukib, gazlama rangidagi ip bilan ko`klab chiqiladi. Petlya chok qaviqlari chapdan o`ngga tomon gazlama ziyaga perpendikulyar joylashtirib tikiladi. Bu choklar gardishsiz tikiladi. Chok qaviqlarining yirikligi bir xil bo`lishi kerak.
Popop chok-chok bir-birining ichidan chiqib keladigan uzluksiz qator petlyalardan iborat bo`ladi. Bu chokni gardishda va gardishsiz tikish mumkin. Ikkala holda ham ignani o`zi tomon yuritib qaviq tushiriladi. Kashtani gardishsiz tikayotganda gazlama tortilibqolmasligini, chok petlyalari yumaloq shaklda bo`lishini kuzatib borish kerak. Popop chokni siniq chiziq tarzida tikish ham mumkin. Bunday chok o`rta chizig`idan navbatma-navbat bir chapga, bir o`ngga joylashgan bo`ladi.
Kuppa choki turli yo`nalishda, ya'ni chapdan o`ngga, o`ngdan chapga, yuqoridan pastga, pastdan yuqoriga sidirg`a tikib hosil qilinadi. Bunda yonma-yon tikiladigan choklar bir tekis yoki gul shakliga qarab kichikdan kattalashib, kattadan kichiklashib borishi mumkin. Bu chok sanama, do`ro`ya, piltado`zi nomlari bilan ataladi. Turli-tuman kashtalarda, do`ppido`zlikda keng foydalaniladi. "Ignani oldinga yo`naltirib" sanchiladigan chokni tikishda gazlama ipidan 2-3 tasi igna uchiga terib olinib, o`ngdan chapga tomon tikiladi. Undan kashta guli chiziqlarini aylantirib tikishda va gazlama yuzasini to`ldirib badiiy kashtalar tikishda foydalaniladi.
.
Chinda xayol-do`ro`ya choki, matoga igna qadalib bir me'yorida tikib chiqiladi. Teskari o`girib ya'na tikib chiqiladi. Shu tariqa matoning oldi va orqa tomonida bir xilda gul hosil qilinadi. Bu chok bilan ikki tomoni ham ko`zga tashlanadigan buyumlar, yani sochiq, ro`mol va boshqalarni bezashda ishlatiladi. Hamdo`zi choki ikki yoqlama tekis tikiladigan bo`lib, ip tik yoki sal qiyaroq qilib tikiladi. Xom ipak bilan tikilganidan shu nom bilan atalgan. Do`ppi gullarida belboqqa nozik geometrik naqshlar tikish va shu kabilarda bu chokdan ko`p foydalaniladi. Farg`ona vodiysida, Samarqandda keng tarqalgan . Vodiy - relefning uzunasiga choʻzilgan botiq shakli. Hosil boʻlishiga koʻra erozion va tektonik V. boʻladi. V.larning dastlabki shakli, asosan eroziya natijasida, vaqtincha oqar suvlar hosil qilgan jarliklardir.
Kanda xayol chokida ip to`shama tik yoki yotiq bo`ladi. Bu chokning ikki xili mavjud. Bir xilida to`shama ip ustidan chatiladigan chok qiyalatib ustma-ust tushadi, kashta tayyor bo`lganda novdadan to`qilgan savatga o`xshab ko`rinadi .Ikkinchi xilida kashtado`z birinchi qatorni oldingi kashta xili tarzida tikib chiqqach, ikkinchi qatorni tikayotganda oldingi qator ostki qismidan o`tkazib tikiladi, shunday qilib, choklar to`shami ip ustiga dioganal yo`nalishdagi ilon izi chiziqlar hosil qilib tushadi. Ilma chokining ikki turi mavjud: ilma bir taraflama, ilma ikki taraflama. Ilma bir taraflama choki gorizontal yo`nalishida chapdan o`ngga yoki yuqoridan pastga tomon tikiladi. Ip o`tkazilgan igna avval o`ng tarafdan, ipni chap qo`l bosh barmog`i bilan ushlab turib, igna yuqori tomondan pastga tikkasiga sanchiladi. Igna sug`urib olinayotgan paytda ip qo`yib yuboriladi, bunda ip igna ostida qolishi lozim. Shu tarzda halqa hosil bo`ladi
Aylanasimon tikish ham mumkin. Ilma ikki taraflima chokining ikki xil bajarish usuli bor:
1 usul. Bir tomoni chapdan o`nga halqa qilib tikib chiqilgach, keyin kashtani o`girib qolgan tomoni ham shu tarzda tikib chiqiladi.
2 usul. Ip o`tkazilgan igna gazlamaning o`ng tomonidan qadab, yotiq chiziq bo`ylab chap tomondan sug`urib olinadi. Chap qo`l bosh barmog`i bilan ilib orqaga surilgan ip igna ostida qolishi kerak.
Shu tarzda bir yoqlama halqa hosil bo`ladi, so`ngra o`ng tomondan yana igna qadab, chapdan yotiq holatda sug`urib olinadi. Lekin bu ikkinchi va undan keyin o`ng tomonga uriladigan ignalarni salqiroq tutuvchi vertikal ipdan yuqoriga avvalgi halqa chokning ichkarisiga qadaladi, shu tarzda o`ng tomon halqasi hosil bo`ladi.
Ilma choklari, odatda bosma choki bilan tikilgan kashtalarni hoshiyalashda ishlatiladi.
Iroqi choki ikki xil bo`lib, kashta butun va yarim xechlar tizmasidan tashkil topadi.
Chokning ikki turi mavjud: ular terma iroqi va iroqi deb ataladi. Terma iroqi bir-biri bilan ko`ndalang kesishadigan qiya chiziqlardan iborat bo`lib, kashtado`zlar odatda bu chokni pastdan yuqoriga qarata tikadilar.
Terma iroqning ham ikki xili mavjud:
1. Iroq (Iroq Respublikasi) poytaxti - Bogʻdod shahri. BMT aʼzosi Sanama iroqi. Bu chokda ishlatiladigan to`r (kanva)ga yoki arqoq va o`rishidan ip tortib olinib, to`r shakliga keltirilgan matoga kesma chiziqlar sanab gul tikiladi.
2. Chizma iroqi xili esa matoga qadam bilan chizilgan naqsh-gul ustidan tikiladi.
Iroqining boshqa turida esa mato ustiga ip to`shalib, u mayda choklar bilan bir tekisda kesib chiqiladi, keyin uning yoniga yana ip to`shalib, shu tarzda kesib tikib chiqiladi.
Amaliy mashg’ulot:
Kerakli asboblar: gazlama bo’lakchasi, rangli iplar, naqshlar, igna ,angishvona , qaychi,ish qutichasi.
O’quvchilar gazlamaga naqsh tushirib, naqshga mos rang tanlab kashta choklaridan tikadilar, tikishni bajarish vaqtida musiqadan foydalanish mumkin,masalan ,,Kashtachi qiz ’’ qo’shig’i.
Mavzuni mustahkamlash:”Moychechak guli” usuli .Bunda o’quvchilar:
1-guruh moychechak yaproqchalariga hunarmandchilik turlarini,
2-guruh moychechak yaproqchalariga kashta buyumlari nomlarini,
1-guruh moychechak yaproqchalariga kashta choklari nomlarini yozib chiqadilar.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar.
1. “Kashtachilik“ deganda nimani tushundingiz?
2. “Kashtachilik“ buyumlaridan nimalarni bilasiz?
3. Kashtado`zlikda qanday gazlamalar ishlatiladi ?
4. Kashta tikishda qanday asboblardan foydalaniladi?
5. Qanday chambarak shakllari bor ?
6. Kashta tikishda qanday ignalar tanlanadi?
7. Kashtachilikda qanday naqshlar va uning turlari bor ?
8. Simmetriya nima?
9. Kashta tikishda qanday ranglar tanlanadi?
10.Kashta tikishda qanday XTQ ga rioya qilish kerak?
Uyga vazifa: “Kashtachilikda ishlatiladigan chok namunalarini tikish” mavzusi yuzasidan qo`shimcha adabiyotlardan foydalanib, mavzuni mustahkamlab, tayyorlanib kelish .
Darsni yakunlash:kelgusi mavzu uchun kerakli narsalarni aytish.
Ish o’rnini yi’gishtirish.
O’quvchilarni baholash.
|