nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Texnik topshiriq - Termiz davlat universiteti robototexnika asoslari

|
Termiz davlat universiteti robototexnika asoslari
|
bet | 29/64 | Sana | 21.09.2024 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #271854 |
Bog'liq robototexnika ma\'ruza matni toyyorlashTexnik topshiriq. Ishlardan maqsad — TIA ga muvofiq TJABT ni yaratish imkoniyatlarini asoslash va maqsadga muvofiqligini tasdiqlash;
TJABT ni yaratish bo‘yicha ishlarni rejalash; loyiha ishlari uchun zarur
materiallarni tayyorlash. Bularning hammasi ishlab chiqaruvchining ilmiytadqiqot
ishlarini (ITI) o‘tkazish, avanloyihani ishlab chiqish va texnik topshiriqni (TT) ishlab chiqish bilan ta’minlanadi.
ITI jarayonida BTO, informatsion tizmalar va boshqarishning eng qiyin vazifalari boshqaruv mezoni va cheklanishlarni tanlab hamda texnologik jarayonning matematik modellarini va o‘lchash kanallarini tuzish bilan tadqiqotlar olib boriladi. Avanloyihani ishlab chiqishda ishlab chiqaruvchi berilgan TJABT ni har xil ta ’minotlar bo‘yicha yaratish mumkinligini tasdiqlaydi; tizimi eng muhim vazifalari yoki bo‘g‘inlarining ishonchliligi, ta ’sirchanligi va metrologik ko‘rsatkichlarining dastlabki hisob-kitoblarini tez bajaradi; HT vositalarining samarali yuklanishini va zarur hisoblash quwatlarini baholaydi;
texnik vositalar kompleksi (TVK) ni asoslab, dastlabki tanlovni o ‘tkazadi.
Ishlar natijasi TJABTni ishlab chiqishga texnik topshiriq hisoblanadi - bu keyingi barcha ishlar uchun majburiy dastlabki hujjatdir.
Texnik loyiha. Ishdan maqsad — tizim bo‘yicha asosiy texnik yechimlarni (qarorlarni) ishlab chiqish va uning smeta qiymatini aniqlashdir.
Bu bosqichda dastlab tizimni funksional-algoritmik sintez qilish bo‘yicha ishlar olib boriladi, unga pirovard funksional strukturani (tuzilmani) ishlab chiqish; texnika bilan operativ texnologik xodimlar orasida vazifalarni taqsimlash; masalalarni qo‘yish va algoritmlarni ishlab chiqish; inson — mashina tizimi sifatidagi TJABTning ishlashi algoritmini ishlab chiqish;
tizimining tashkiliy tuzilmasini va uning TVK tuzilmasini ishlab chiqish kiradi. Keyin TJABT ta ’minotining hamma turlari bo‘yicha qarorlar oydinlashtiriladi.
Ishlar natijasi texnik loyiha hisoblanib, unga loyihaning funksional qismi hujjatlari; keyingi bosqichda tizimga butunicha ekspluatatsion hujjatlarni chiqarish uchun zarur va yetarli loyihaviy qarorlar (yechimlar);qurilish loyihasining „Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish“ bo‘limi tarkibiga kiruvchi loyihaviy smeta hujjatlari; yangi texnik vositalarni ishlab chiqishga texnik talablari boigan buyurtmalar loyihasi; avtomatlashtirish vositalari kompleksini (majmuasini) yetkazib berishga texnik topshiriq; HT vositalari kompleksini buyurtma qilish uchun zarur hujjatlar
to‘plami; maxsus matematik va informatsion ta’minotlarning hujjatlari (bu dasturlami ishlab chiqishga doir texnik topshiriq ham hisoblanadi) kiradi.
|
| |
-mavzu:Vaqt relisining tuzilishi va ishlash printsipini o’rganish

|
-mavzu:Vaqt relisining tuzilishi va ishlash printsipini o’rganish
|
bet | 38/64 | Sana | 21.09.2024 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #271854 |
Bog'liq robototexnika ma\'ruza matni toyyorlash18-mavzu:Vaqt relisining tuzilishi va ishlash printsipini o’rganish
Vaqt relesining tuzilish sxemasi
Himoya va avtomatika sxemalarida ko‘pincha ikki yoki undan ortiq qurilmaning ishga tushish o‘rasida vaqt kechikishi talab etiladi. Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishda xam, operatsiyalarning ma’lum vaqt ketma-ketligiga ehtiyoj bo‘lishi mumkin. Ushlab turish vaqtini hosil qilish uchun vaqt relesi deb nomlangan elektr qurilmalar ishlatiladi.
Vaqt relesining asosiy tavsifnomasi ushlab turish vaqt diapazoni hisoblanadi. Dvigatelni ikki bosqichda ishga tushirishda doimiy tokli elektr yuritmani sxemasi uchun, vaqt relesining ushlab turish vaqtini, asosiy harakat tenglamasidan aniqlash mumkin:
M– dvigatel momenti, N∙m;
MC–статический момент, N∙m;
J–момент инерции, N∙m2.
Vaqt relesining ushlab turish vaqtini tanlash uchun isga tushirish reostatining har bir bosqishida, dvigatelning ishlash vaqtini bilish kerak. Buning uchun analitik usul yordamida reostatning xar bir bosqichida qarshiligini topamiz.
Nominal yuklamada (Mmax -Mqo’t) dvigatelni effektiv va xavfsiz ishga tushirishda, puskovoy reostatning qayta o‘chirish toklarini bilan beriladi:
I1– максимальный ток
In– ток переключения
Parallel qo‘zg‘alishli doimiy tok dvigatellari uchun ma’lum М=kФIя.. Ta’minlash tarmog‘iningnominal kuchlanishida, parallel qo‘zg‘alishli doimiy tok dvigatelining sxemasi uchun kФ=kФp =const tenglamasida M=In bajariladi.
1 – Amaliy mashg‘uloti
(ajratilgan vaqt – 2 soat)
Mavzu: Boshqarish va ximoya elеktr apparat (tuzilish) larining elеktr sxеmalariga qo’yiladigan shartli bеlgilarni o’rganish.
Mavzuning maqsadi: Boshqarish va ximoya elеktr apparat (tuzilish) larining elеktr sxеmalariga qo’yiladigan shartli bеlgilarni haqida umumiy ma’lumot berish.
|
| |
Ilovaning afzalliklari - Termiz davlat universiteti robototexnika asoslari

|
Termiz davlat universiteti robototexnika asoslari
|
bet | 33/64 | Sana | 21.09.2024 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #271854 |
Bog'liq robototexnika ma\'ruza matni toyyorlash
Fotosuratni qo'llashning afzalligi engish qiyin. Bu nafaqat vaqtni, balki mablag'ni ham tejaydi. Ba'zi binolar kechqurun kechqurun oqshom fazoviy ta'sirni yaratishni talab qiladi. Ko'cha chiroqlari o'z vaqtida yoqilganda hamma yoqadi. Fotorele video kuzatuv tizimlari bilan juftlikda ishlatilishi mumkin. So'nggi talablarning ba'zilari yuqori sifatli rasmlar uchun yaxshi chiroqlarni talab qiladi. Fotorel nafaqat yoritish uchun ishlatiladi. Ba'zi hollarda, foto sensorlar sug'orish tizimlari uchun ishlatiladi. Quyosh yashirishi bilan, sug'orish nasoslari yoqilgan. Bu shuncha amalga oshiriladi, bu kuygan quyoshning barglari tushmaydi.
Agar siz elektr energiyasini doimiy ravishda kuzatib borayotgan bo'lsangiz, unda siz rasm sensori boshlanganidan keyin raqamning pasayishini ko'rasiz. Ishlab chiqaruvchilar yig'ish sxemasini soddalashtirishga harakat qilishadi va yorug'lik sensorini ulaydilar. Bu shuni anglatadiki, uni o'rnatish uchun professionalni jalb qilishning hojati yo'q va hamma narsa o'z-o'zidan amalga oshirilishi mumkin. Fotosurat sensori o'z turar joyining xavfsizligini oshirishga imkon beradi. Hacking uchun kambag'al yoritgichli uylar ko'pincha tanlanadi. Fotorele uyda hech kim bo'lmaganida ham ishlaydi va egalarining mavjudligining ta'sirini yaratadi. Ko'pincha, fotokozlik belgilangan xususiyatlarga mos keladi, shuning uchun kamchiliklar haqida gapirish shart emas. Faqat modellarda farqlar bo'lishi mumkin.
Nima tanlash kerak
Yoritish uchun photelela aniq bir ehtiyoj yoki loyiha qiymatidir. Buning uchun bir nechta omillarni hisobga oling:
Ushbu ro'yxatning har bir elementining yonida kerakli belgilarni amalga oshirish kerak. Bu sizga yuqorida aytib o'tilgan fotestelning xususiyatlarini tezda tahlil qilishga imkon beradi. Ba'zi hollarda, bir nechta yoritgichli sensorlarni o'rnatish talab qilinadi.
|
| |
Mavzu: Boshqarish mezonlarini minimallashtirish va o’tish buyruqlarini bajarishda yuqotishlarini qisqartirish

|
Mavzu: Boshqarish mezonlarini minimallashtirish va o’tish buyruqlarini bajarishda yuqotishlarini qisqartirish
|
bet | 1/3 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 6,56 Kb. | | #137518 |
Bog'liq Mavzu Boshqarish mezonlarini minimallashtirish va o’tish buyruq-fayllar.org
Mavzu: Boshqarish mezonlarini minimallashtirish va o’tish buyruqlarini bajarishda yuqotishlarini qisqartirish
Mavzu: Boshqarish mezonlarini minimallashtirish va o’tish buyruqlarini bajarishda yuqotishlarini qisqartirish Zamonaviy menejmentning asosiy vazifalaridan biri samarali boshqaruvni qurishdir tashkiliy tuzilma boshqaruv. Korxona faoliyati samaradorligini oshirish ko’p jihatdan boshqaruv tizimini tashkil etish bilan belgilanadi, bu korxonaning aniq tuzilmasi va uning barcha elementlarining tanlangan maqsad yo’nalishidagi faoliyatiga bog’liq.
Ko’pchilikning tashkiliy tuzilmasini o’zgartirish zarurati Rossiya korxonalari, boshqaruv tizimini rivojlantirish, yangi boshqaruv standartlariga o’tish maqsadlarga eng samarali erishishga hissa qo’shadigan korxona boshqaruvining tashkiliy tuzilmasini shakllantirish muammosining ahamiyati va dolzarbligini belgilaydi.
Boshqaruvning zamonaviy tashkiliy tuzilmasi boshqaruv ob'ektining maqsadi va faoliyatini belgilovchi strategik maqsadlarni amalga oshirishga yordam berishi kerak. Funktsional ixtisoslashuv va hokimiyat funktsiyalarini markazlashtirishga asoslangan an'anaviy byurokratik tuzilmalar o'ziga xos funktsional ierarxiyaga ega, bunda xodim yuqoridan qaror kutadi, o'zgarishlarga tezda javob bera olmaydi. tashqi omillar va tez o'zgaruvchan sharoitlarga moslashish. Shuning uchun tarkibiy elementlarni o'zgartirish maqsadlari uchun o'zgartirilishi kerak.
Shu munosabat bilan boshqaruv tizimini oqilona tashkil etish va korxona boshqaruvining tashkiliy tuzilmasi bilan bog'liq masalalar alohida ahamiyat kasb etadi. Ularning barchasi asosiy muammoga – boshqaruv samaradorligini oshirish, uning samaradorligi va samaradorligini oshirish yo'llarini tahlil qilish va izlashga qaratilgan. Korxonani boshqarish tizimi va tashkiliy tuzilmasini ratsionalizatsiya qilish muhim masala hisoblanadi.
Shuning uchun korxonaning tashkiliy tuzilmasini takomillashtirish muammosining dolzarbligi shubhasizdir. Korxonaning muvaffaqiyati boshqaruv tuzilmasi qanday tashkil etilganiga, uning tashqi muhit o‘zgarishlariga tez moslasha olishiga bog‘liq.
|
| |
Texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent

|
Texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent
|
bet | 1/8 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 444,65 Kb. | | #236684 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi 1-mustaqil ish
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
SAMARQAND FILIALI
Kompyuter injenering fakulteti
ATS yo’nalishi 21-06 guruh talabasi
Nabiyev Muhammadtoxirning
Hayot faoliyati xafsizligi fanidan bajargan
1-mustaqil ishi.
Topshiriq: Favqulodda vaziyatlarda birinchi yordam ko’rsatish tamoyillari
Yurak-o’pka reanimatsiya
Topshirdi: Nabiyev.M
Tekshirdi: Davronov.B
Birinchi yordam
Birinchi tibbiy yordam - baxtsiz hodisalardan jabrlanganlarga malakali tibbiy xodimlar kelishidan oldin darhol ko'rsatiladigan yordamdir. Uning maqsadi to'xtatish va iloji bo'lsa, zararni qaytarishdir. Bu havo o'tish joyini tozalash, qon oqayotgan yaralarga bosim o'tkazish yoki ko'z yoki teriga kimyoviy kuyishlar qo'llash kabi tez va oddiy choralarni o'z ichiga oladi.
Ish joyida birinchi tibbiy yordam ko'rsatishni shakllantiradigan muhim omillar - bu ish uchun xavf va aniq tibbiy yordamning mavjudligi. Yuqori quvvatli arra jarohatini parvarish qilish, shubhasiz, kimyoviy inhalatsiyadan tubdan farq qiladi.
Birinchi yordam nuqtai nazaridan, jarrohlik shifoxonasi yaqinida paydo bo'lgan og'ir son jarohati to'g'ri tashishdan ko'ra ko'proq narsani talab qiladi; eng yaqin tibbiy muassasadan sakkiz soatlik masofada qishloq joyida sodir bo'lgan bir xil jarohatlar uchun birinchi yordam ko'rsatish, shu jumladan, qonni tozalash, qon ketayotgan tomirlarni bog'lash va qoqshol immunoglobulini va antibiotiklarni yuborishni o'z ichiga oladi.
Birinchi yordam - bu nafaqat nima (qancha vaqt, qanchalik murakkab) qilish kerakligi, balki suyuqlik tushunchasidir kim qila oladi. Garchi juda ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo'lish kerak bo'lsa-da, har bir ishchi besh yoki o'ntalikka o'qitilishi mumkin qilish va qilmaslik birinchi yordam ko'rsatish. Ba'zi hollarda shoshilinch choralar hayotni, oyoq-qo'llarni yoki ko'rishni saqlab qolishi mumkin. Jabrlanganlarning hamkasblari o'qitilgan xodimlar kelishini kutish vaqtida falaj bo'lib qolmasliklari kerak. Bundan tashqari, "birinchi o'nlik" ro'yxati har bir ish joyiga qarab o'zgaradi va shunga mos ravishda o'rgatish kerak.
|
| |
Jihozlarning nosozlik va buzilishlarining foydalanish-texnik sabablari

|
Jihozlarning nosozlik va buzilishlarining foydalanish-texnik sabablari
|
bet | 11/12 | Sana | 15.06.2021 | Hajmi | 85 Kb. | | #15051 |
1.3. Jihozlarning nosozlik va buzilishlarining foydalanish-texnik sabablari
Jihozlarning buzilish va nosozlik sabablaridan asosiylari quyidagilardan iborat:
jihozni yig`ayotganda aylanadigan qismlarini muvozanatlashtirish, chilangarlik-yig`ish, payvandlash va boshqa ishlarning sifatsiz bajarilishi;
jihozni o`rnatish, sozlash-foydalanish va ta`mirlash ishlarining qoniqarsiz bajarilishi;
jihozni ishlatish vaqtida qoniqarsiz texnik xizmat ko`rsatish.
Silliq va pog`onali vallarning xarakterli zarar ko`rishi: charchash, mustahkamlik va qattiqlik etarli bo`lmaganligi sababli valning burilish deformatsiyasiga uchrashi; yeyilish sabablari: podshipniklar, tishli uzatma g`ildiragi, yulduzcha va shkiv qo`nadigan val bo`yinchasi va sapfalarining shakli va holatining o`zgarishi; shponkaning val materialidan qattiqroq materialdan tayyorlanganligi yoki shponkani noto`g`ri qo`ndirish sababli valning shponka ariqchalarining yeyilishi; val rezbalari va markaziy teshiklarining yeyilishi va h.k.
Jihozdagi podshipniklarning isib ketish sabablari:
korpusda keragidan ko`p moylash materiali bo`lishi;
moylash materiali noto`g`ri tanlanishi yoki vaqtida moylanmasligi ;
korpus tirqishlaridan moylovchi moddaning sizib chiqarilishi sababli "quruq" ishqalanishning hosil bo`lishi natijasida;
podshipnik xalqasida darz va xasta paydo bo`lishi;
podshipnik separatorining yeyilishi;
vallar o`qdoshligi noto`g`ri yoki podshipnik valga qiyshiq o`rnatilgan bo`lib, podshipnikka katta yuklama tushishi natijasida;
uzatmalar (tasmali, zanjirli) qattiq tortilgan bo`lsa, ishlash paytida zarba va silkinish paydo bo`lishi natijasida va h.k..
Rezbali birikmalarning susayishi natijasida zarbali yuklama paydo bo`lib, bu jihoz korpusi va detallarida darz ketishi yoki sinishiga sabab bo`ladi.
Tishli uzatmalarda nuqsonlar vallar o`qdoshligining qiyshayishi, ilashma yuzalarining ifloslanib yoki moylash moddasining kamligi tufayli vujudga keladi. Ilashmaning yuqori yuklama ostida ishlashi, tishli g`ildiraklarning valga noto`g`ri qo`ndirilishi natijasida paydo bo`ladigan yon tomon va radial urilish, o`q bo`yicha g`ildirakning ko`chishi yoki qiyshayishi tishlarning sinishiga olib keladi.
Zanjirli va tasmali uzatmalarda bo`ladigan nuqsonlarga sabab: val deformatsiyasi va vallar qiyshiqligi, moylash materialining yo`qligi, shponkani qo’ndirish (посадка) noto`g`riligi, zanjir yoki tasmaning haddan ziyod tortilganligi yoki bo`shligidan iborat bo`ladi.
|
| |
Detal ishlaydigan muhit sharoiti, harorati va boshqalar

5. Detal ishlaydigan muhit sharoiti, harorati va boshqalar. Changli sharoitlarda ishlayotgan jihozlarda chang zarrachalari detallar orasiga kirib, moylash materialining sifatini tushiradi, detallar orasida abraziv zarrachalar paydo qiladi, shuning uchun bunday detallar tez yeyiladi. Yeyilish tezligi yana atrof-muhitning harorati, namligi va xizmat ko`rsatayotgan ishchi-chilangarlarning malakasiga bog`liq.
Detalning yangisiga almashtirilishi yoki ta`mirlash kerakligi yeyilish hajmiga qarab aniqlanadi. Bu uchun detalning nominal, ruxsat etilgan va chegaraviy o`lchamlarini bilish kerak.
Nominal o`lcham - detal tayyorlash chizmasida ko`rsatiladi. Ruxsat etilgan o`lcham (yeyilish) - detalni ta`mirlamasdan mashinani ish qobiliyatini saqlagan holda ishlatish mumkin bo`lgan o`lchami. Chegaraviy o`lchamga ega bo`lgan detalni ta`mirlash kerak, yoki yangisiga almashtirish kerak bo`ladi, chunki bu o`lchamdagi detalni ishlatish mashinani avariya holatiga olib kelishi mumkin.
Misol qilib ba`zi detallarning yeyilish chegaralarini keltiramiz. Shpindel bo`yinchasinining yeyilish chegarasi 0,01 dan 0,05 mm gacha, tebranish podshipnigi valining bo`yinchasi uchun - 0,03-0,04 mm, shlitsa yeyilishi eni bo`yicha 0,01-0,15 mm bo`lishi kerak. Tishli uzatmalar tishining yeyilishi tishning birlamchi qalinligining (o`rta diametri bo`yicha) 10 % ni tashkil qilishi kerak (v = 2 m/s va zarbsiz yuklama ostida ishlaydigan uzatmalar uchun). Reversli yoki zarbli yuklama ostida ishlaydigan tishli uzatmalar uchun bu ko`rsatgich 5 % ni tashkil qilishi kerak.
|
Chastota modulyatori va chastota detektorini tadqiq etish

|
Chastota modulyatori va chastota detektorini tadqiq etish
|
bet | 1/4 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 88,22 Kb. | | #250905 |
Bog'liq Chastota modulyatori va chastota detektorini tadqiq etish
5-AMALIY ISH
CHASTOTA MODULYATORI VA CHASTOTA DETEKTORINI TADQIQ ETISH
Nazariy qism: Chiqishidagi kuchlanish kirishidagi signal chastotasiga mos ravishda o‘zgaruvchi qurilma chastota detektori (ChD) deb ataladi. ChM signallarni chiziqli elektr zanjirlarda detektorlash mumkin emas, chunki uning chiqishida tokning yangi spektr tashkil etuvchilari paydo bo‘lmaydi. ChD inersiyasiz NEZ da ham yaratib bo‘lmaydi, chunki uning chiqishidagi kesish burchagi θ bo‘lgan kosinusoidal impulslar amplitudasi o‘zgarmaydi. Odatda ChM va FM signallar detektorlar kirishiga berilishidan avval amplituda cheklagich qurilmasidan o‘tadilar.
ChM signallarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri detektorlanmaydi. Ularni detektorlashdan oldin modulyatsiya shaklini chiziqli tizim yordamida o‘zgartiriladi va so‘ngra mos detektor yordamida detektorlanadi. Odatda:
ChM signal AM signalga aylantiriladi va AD yordamida detektorlanadi;
ChM signal FM signalga aylantiriladi va FD yordamida detektorlanadi;
v) ChM signal impulslar ketma-ketligi oralig‘i o‘zgaruvchan signalga aylantiriladi va impuls detektori yordamida detektorlanadi.
Odatda detektorlash xarakteristikasi simmetrik shaklga ega bo‘lgan ChD lardan keng foydalaniladi, chunki ular chiziqliga yaqin detektorlash xarakteristikasiga egalar. Natijada ularning chiqish kuchlanishlari Uch(t) kirish signali chastotasi o‘zgarishiga mos keladi.
ACh chiqishidagi tok birinchi garmonikasi I1 amplitudasi o‘zgarmaydi, ammo uning chastotasi ±∆ωd ga o‘zgarishiga LC kontur ekvivalent qarshiligi Ze(ω) ning turli qiymatlari mos keladi, natijada LC konturdagi kuchlanish amplitudasi
∆ωd ga mos ravishda o‘zgaradi. Umuman LC konturdagi kuchlanish chastota va amplitudasi barobariga o‘zgaruvchi ChAM tebranish ko‘rinishida bo‘ladi. Konturdagi kuchlanish Uk AD yordamida detektorlanadi. Detektor xarakteristikasi shakli LC kontur AChX ning ±∆ωd oraliqdagi qismi shaklida bo‘ladi. Bu ChD chiqish kuchlanishi
Shu ifodalar orqali hisoblanadi
|
| |
Ishlab chiqilgan yazilma tuzilmasi uchun yangilanishlar

|
Ishlab chiqilgan yazilma tuzilmasi uchun yangilanishlar
|
bet | 2/4 | Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 29,38 Kb. | | #120105 |
Bog'liq Simsiz aloqa tizimlarida aloqa resurslarini himoyalash uchun quyidagi qadamlarni oIshlab chiqilgan yazilma tuzilmasi uchun yangilanishlar:
Ishlab chiqilgan dasturlar, tizimlar va platformalarda yuzaga chiqishi mumkin bo'lgan yangilanishlarni to'g'rilash uchun yuqori darajada xavfsizligi ta'minlash.
Tashqi ma'lumotlar uchun amal qiluvchilar bilan tanishish:
Tashqi ma'lumot almashuviga ishlov berish uchun ishlov beruvchilar bilan tashkil etilgan shartlar va tartiblar bo'yicha doimiy ravishda tanishish.
Bu qadamlarni bajarish orqali, simsiz aloqa tizimi xavfsiz va ishonchli bo'ladi. Hujumlar va boshqa xavfli hodisalardan himoyalash uchun xavfsizlikni oshirish va tizimni monitoring qilish juda muhimdir.
Routerga Kirish:
WiFi routerining boshqa qurilmalarga nisbatan maxfiyiyati ta'minlash uchun brauzerdan router IP manziliga kirish.
Autentifikatsiya Turi:
Tarmoqni himoyalash uchun WPA 2-ni tanlang.
Autentifikatsiya turi sifatida "WPA2-PSK" (Pre-Shared Key) ni tanlang, agar foydalanuvchilardan xavfsiz kodi olishni istasangiz.
Maxfiy Kodeks (Pre-Shared Key) O'rnatish:
WPA 2-ni faollashtirish uchun maxfiy kodni o'rnatish.
Maxfiy kod, WiFi bog'lanishiga ulanish uchun foydalanuvchilar tomonidan ishlatiladi. Uning uzunligi va murakkabligi, maxfiyiyatni oshirishga yordam bering.
SSID (Service Set Identifier):
Aloqa tizimining nomini, ya'ni SSID ni yaratish va uni maxfiy qilish. Ko'rsatilgan SSID bo'lmagan tarmoqqa qo'shilmaganligini ta'minlash uchun maxfiyiyatni oshirish uchun yordam bering.
Aloqa Shifrlash (Encryption):
Aloqa tarmog'ida ma'lumotlarni shifrlash uchun "AES" (Advanced Encryption Standard) yoki "TKIP" (Temporal Key Integrity Protocol) ni tanlash. "AES" qo'llanilayotgan xavfsiz shifrlash usuli hisoblanadi.
|
| |
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

|
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
|
bet | 7/7 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 50,81 Kb. | | #138605 |
Bog'liq Fizika-texnika fakultetiFOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.Sh.M.Mirziyayev “Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan quramiz”
2.Landsberg G. S. “Optika” T. 1981
3.Вукс М.Ф. Рассеяние света в газах, жидкостях и растворах.-Л.: Изд. ЛГУ, 1977.-С. 318.
4.Вукс М. Ф. Электрические и оптические свойства молекул и конденсированных сред.-Л.: Изд. ЛГУ, 1984.-С. 332.
5.Фабелинский И.Л. Молекулярное рассеяние света.- М.: Наука, 1965.С.511
6.Сущинский М.М. Спектры комбинационного рассеяния молекул и кристаллов.- М.: Наука, 1969.- С.576.
7.Ландсберг Г.С. Оптика.- М.: Наука, 1976.-С. 926.
8.O.Ahmadjonov fizika kursi 3-jild.Toshkent 1945 y
9. A.No’monxo’jav “Optika va kavant fizikasi”.
10.MJ.H. O’lmasova “Fizilka optika va atom fizikasi” 3-kitob cholpon nomidagi nashriyot matbuot ijodit uyi. 2010-yil
11.Koltun M., Fizika olami, Bolalar adabiyoti nashriyoti, 1987 yil.
INTERNET RESURSLARI
www.wikipedia.com
www.ziyonet.uz
www.arxiv.uz
www.farbitis.ru
http://hozir.org
|
| |
Mac-Filterni Sozlash - Shifrlash (Encryption)

|
Shifrlash (Encryption)
|
bet | 3/4 | Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 29,38 Kb. | | #120105 |
Bog'liq Simsiz aloqa tizimlarida aloqa resurslarini himoyalash uchun quyidagi qadamlarni oMac-Filterni Sozlash:
Aloqa tarmog'iga ulanayotgan qurilmalarni filtrlash uchun MAC-manzillarni boshqarish. Bu, faqat maxfiyiyatga ega bo'lgan qurilmalar uchun aloqaga ruxsat berilganini ta'minlash uchun foydalaniladi.
Dastlabki maxfiyiyatni o'rnatish:
Router o'rnatilgandan so'ng, yangi maxfiyiyatni o'rnatishdan oldin, router kirishini maxfiy qilish uchun dastlabki maxfiyiyatni o'rnatish mumkin.
Bu qadamlar WPA 2-ni o'rnatish va maxfiyiyatni ta'minlashda yordam bering. Xavfsizlik uchun routerini maxfiy qilish juda muhimdir, chunki maxfiyiyat yo'qotilganda, xavfsizlikni ta'minlash uchun qo'shimcha tadbirlar yo'qotiladi.
Вы
WPA dasturi qanday.u haqida ma'lumot bering.o'zbek tilida
ChatGPT
ChatGPT
WPA (Wi-Fi Protected Access), Wi-Fi bog'lanishlarni himoyalash uchun ishlatiladigan bir xavfsizlik protokoli hisoblanadi. U, oldingi WEP (Wired Equivalent Privacy) protokolini qo'llaydigan bir ozgarish bo'lib, yuqori darajada xavfsizlikni ta'minlash va hujumlar uchun kamchiliklar yaratish uchun yaratilgan.
Quyidagi qadamlar orqali WPA-ni sozlash mumkin:
Routerga Kirish:
WiFi routerining sozlamalariga kirish uchun brauzerdan router IP manziliga kirishingiz kerak. Bu manzil ba'zi routerlar uchun "192.168.0.1" yoki "192.168.1.1" bo'lishi mumkin.
Autentifikatsiya Turi:
Tarmoqni himoyalash uchun WPA-ni tanlang.
Autentifikatsiya turi sifatida "WPA-PSK" (Pre-Shared Key) yoki "WPA-Personal" ni tanlang, agar foydalanuvchilardan xavfsiz kodi olishni istasangiz.
Maxfiy Kodeks (Pre-Shared Key) O'rnatish:
WPA-ni faollashtirish uchun maxfiy kodni o'rnatish. Maxfiy kod, WiFi bog'lanishiga ulanish uchun foydalanuvchilar tomonidan ishlatiladi. Maxfiy kodni yaratishda uzun va xavfsiz kombinatsiyalarni tanlash muhimdir.
|
| |
To’g’ridan –to’g’ri ulashning kamchiliklari

To’g’ridan –to’g’ri ulashning kamchiliklari
To’gridan- to’g’ri ulash eng tеz va arzon ulash usuli bo’lsada, uning bir qator kamchiliklari mavjud. Ulardan asosiysi bu faqat ikkita kompyuterni ulash mumkinligidir. Keyingisi bu axborot almashishdagi tеzlikning pastligi. Kichik fayllarni jo’natganda bu fakt sеzilmaydi, ammo katta xajmli fayllarni junatayotganda barcha boshqa opеrasiyalar xam sеkinlashib qoladi. Quyidagi jadval to’g’ridan- to’g’ri va 100-mеgabitli tarmoqlarning tеzliklaridagi farqni ko’rsatadi.
2 Mbli fayl junatilishining xar- xil turdagi ulanishlardagi tеzliklari
Kеtma-kеt port
|
Parallеl port
|
100-mеgabitli tarmok
|
14 daqiqa.
|
80 s.
|
0,5s.
|
To’gridan- to’g’ri ulash faqat kichik xajmdagi fayllar almashuvi uchun to’gri kеladi, masalan noutbuk va oddiy kompyutеr o’rtasidagi almashuv.
|
Ma'ruza mavzusi: mmn fanining maqsadi va vazifalari, asosiy tushunchalar

MA'RUZA-1
Xalqning taraqqiyoti va farovonligi ishlab chiqariladigan maxsulot sifatiga, mexnat samaradorligi va ilmu -fanning yutuqlaridan foydalanib yaratilаyotgan texnikaga bog’liqdir. Mehnat unumdorligini oshirishdagi asosiy omillardan biri ishlab chiqarishga yangi mashina va mexanizmlarni joriy qilib, uning texnika darajasini oshirib borishdan iborat. Bunday vazifalarni xal etishda Mexanism va machinalar fanining alohida o’rni bor.
«Mashina va mexanizmlar nazariyasi» fani bo’lajak muxandislarga zamonaviy talablarga javob beruvchi tejamli, ishonchli, aniq mashinalar, qurilmalar, priborlar, avtomatik qurilmalar, manipulyatorlar, robotlar va komplekslarni yaratish uchun zarur bo’lgan mexanizm sxemalarini tuzish va tekshirishning umumiy usullarini va ularni loyihalashni o’rganishni taminlovchi fandir.
Fanning maqsadi
-Yangi mashina va yaratishni ilmiy-nazariy asoslarini yaratish;
-Yuqori samaradorli zamonaviy mashinalar, robotlar va avtomatik komplеkslarni loyixalash;
-Maxsulot sifatini yaxshilash, ish unumdorligini oshirish;
- Mashinalarni talab qilingan ish rеjimlarini ta'minlash, ulchamlarini ixchamlash,foydali ish koeffitsiеntini oshirish.
|
SUN`IY NAFAS BERISH USULLARI

|
SUN`IY NAFAS BERISH USULLARI
|
bet | 3/3 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 13,78 Kb. | | #115842 |
Bog'liq 1 Birinchi yordam ko`rsatish vositalari-fayllar.orgSUN`IY NAFAS BERISH USULLARI
Nafas yo`llari utkazuvchanligini tiklash, nafas - tovush boylamlarininig spazmi, nafas yo`llariga kusuk massasininig tikilishi, intubatsion naychaninig buralib ketishi ,tilning xalqumga ketib qolishi va shu kabilar oqibatida nafas faoliyati tuxtashi mumkin.
Nafas yo`llari tulik yoki qisman bekilishi mumkin. Bexush holatda yotgan odamda nafas yo`llari erkin o`tkazuvchanligini tiklash uchun tez va izchillik bilan qo`yidagi tadbirlarin o`tkaaizsh zarur:
1) Bemorni qattiq yuzaga chalqancha yoyqizish.
2) boshini orqaga engashtirish.
3) Pastki jag`ini oldinga va yuqori surish va og`zini och.
4) Og`iz va tomoqni shilimshiq va boshqalardan tozalash.
5) bemorni og`ziga xavo yuborib, kukrak qafasi ekskursiyasi va nafas chiqarishni kuzatib turish mumkin.
Og`izdan- og`izga yoki og`izdan-burunga nafas berish usuli nafas oldirishninig eng ta`sirchan va oddiy usulidir. bemor boshini orqaga ko`proq engashtirib, chalqancha yotqiziladi. Buning uchun
bemorning kuraklari ostiga bolishga uxshatib yumoloqlangan adyol qo`yiladi. Bemorninig burni barmoqlar bilan qisiladi, Og`ziga doka yoki ro`molcha yopiladi va chuqur nafas olib xavo bemorninig og`ziga puflanadi. Nafas chiqarish susut bo`ladi, bir minutda taxminan 12-16 marta puflanadi. Bemorning jag`lari maxkam qisilgan xollarda og`izdan burunga sun`iy nafas oldirish ususli foydali hisoblanadi. bu maqsadda bir qul bilan bemorninig boshi manglayidan orqaga oqaga engashtiriladi. 2-kul bilan iyagidan ushlanadi va pastki jag`ini yuqoriga kutarilib, og`zi berkitiladi. So`ngra chuqur nafas olib lablar bilan burnini kamrab olib jadallik bilan nafas puflanadi.
Foydalangan adabiyotlar
1. G`.E.G`oipov Mehnat muhofazasi. T., "Mehnat" 2000y
2. O.Qudratov, T.G'aniev Hayotiy faoliyat xavfsizligi T., "Mehnat" 2004
3. Yu.Dodoboev, M.Hamidov. qishloq xo`jaligi ishlab chiqarishda
mehnat mu?hofazasi.T., "Mehnat" 2000y
4. G.I Belyakov Oxrana truda .M., "Agropromizdat" 1990 .
http://fayllar.org
|
| |
II BOB. MANDELSHTAM-BRILLYUEN SOCHILISHI

|
II BOB. MANDELSHTAM-BRILLYUEN SOCHILISHI
|
bet | 4/7 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 50,81 Kb. | | #138605 |
Bog'liq Fizika-texnika fakultetiII BOB. MANDELSHTAM-BRILLYUEN SOCHILISHI.
2.1 Majburiy Mandelshtam-Brillyuen sochilishi.
Chiziqli bo’lmagan muhitga kuchli lazer nuri tushayotgan bo’lsa (damlash to’lqini), tushayotgan va sochilgan nurlarning o’zaro ta’sirlashuvidan tashqari bu nurlarning muhit ichida doimiy mavjud bo’lgan akustik tebranishlar bilan ham ta’sirlashuvi yuz beradi. Aukstik tebranishlarning muhitga tushayotgan kuchsiz yorug’lik nurini modulyatsiya qilishi tufayli Reley chizig’ining nozik strukturasi hosil bo’ladi, ya’ni spontan Mandelshtam-Brillyuen sochilishi kuzatiladi. Tushayotgan yorug’lik intensivligi kuchli bo’lsa uning to’lqinlari akustik tebranishlariga aks ta’sir ham ko’rsatadi.
Tushayotgan kuchli yorug’lik to’lqinining elektr maydonida dielektrik o’z hajmini shunday o’zgartiradiki, natijada elektrostriksion bosim hosil bo’ladi. Bu bosim
(2.1)
Ko’rinishda ifodalanishi mumkin. Bu yerda -muhitning dielektrik singdiruvchanligi, -zichligi, E-yorug’lik to’lqinining elektr maydon kuchlanganligi. Kuchli lazer nurining elektr maydonida bu bosim yuz minglab atmosfera bosimiga yetishi mumkin. Quyosh nurining elektr maydoni E= 10 в/см bo’lsa, uni fokuslash yo’li bilan maydon kuchlanganligini 104 marta oshirganda ham elektrostriksion bosimi P= 5 10-3 kg/sm2 ni tashkil etadi, xolos. Lazer nurini fokuslab E=109 в/см -ga erishish mumkin, uning bosimi P= 5 105 kg/sm2 bo’ladi. Odatdagi yorug’lik maydonida yuz bergan elektrostriksion bosimning optik hodisalariga ta’sirini sezmaymiz, chunki bu ta’sir juda kuchsiz, buni yuqoridagi raqamlarni solishtirishdan ham bilib olish mumkin. Katta intensivlikdagi lazer nuri maydonida paydo bo’lgan elektrostriksiya bosimi esa juda kuchli, bu bosim to’lqini chiziqli bo’lmagan qutblanish to’lqinini vujudga keltiradi. Kuchli lazer nurining elastik, ya’ni akustik to’lqin va qutblanish to’lqini bilan o’zaro ta’siri tufayli yorug’likning majburiy Mandelshtam-Brillyuen sochilishi yuz beradi.
Majburiy Mandelshtam-Brillyuen sochilishini 1964 - yilda kvars va sapfir kristallida Chao, Tauns va Stoychev, suyuqliklarda Garmayr va Taunslar birinchi bo’lib kuzatganlar. Ular tajribada impuls davomiyligi 30 nsek, quvvati 50 Mvt bo’lgan to’lqin uzunlikdagi yoqut lazerining qizil nuridan foydalandilar. Muhitdan orqaga sochilgan nurni tadqiq qilishdi. Nurning quvvati bo’sag’a qiymatidan past bo’lganda sochilgan yorug’likning Fabri-Pero interferometrida hosil qilgan interferension halqalari lazer nurining to’g’ridan-to’g’ri hosil qilgan halqalaridan farq qilmas edi. Ya’ni sochilish spektrida Mandelshtam-Brillyuen komponentalari kuzatilmadi. Lazer nuri quvvati bo’sag’a qiymatidan oshganda interferension halqalarda sochilish spektriga xos nozik struktura paydo bo’ldi. Uni chizmada quydagicha tasvirlash mumkin, ularni interferension halqalardan olingan kesim deb qarash kerak.
|
| |
Chiziqli tenglamalar sistemasini yechishga doir misollar

|
Chiziqli tenglamalar sistemasini yechishga doir misollar
|
bet | 17/20 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 1,98 Mb. | | #108188 |
Bog'liq 4-mavzu (Vek., matr., Ch.algeb)(111-155)Chiziqli tenglamalar sistemasini yechishga doir misollar.
Misol. Chiziqli algebrada oddiy x=A\B chiziqli tenglamani echishning MatLab dasturinida ko'rib chiqamiz (4.11-rasm).
A = [1 2 0; 0 4 3];
b = [8; 18];
x = A\b
4.11-rasm.
Misol. Tenglamalar sistemasini chapdan bo’lish (4.12 - rasm), iterasiyalar usuli va Kramer usulida yeching, topilgan yechimlarni solishtiring.
4.12 - rasm. Chiziqli tenglamalar sistemasini yechish.
Endi xuddi shu tenglamalar sistemasini iterasiya usuli bilan yechamiz va natijalarni solishtiramiz.
Yechimni iterasiyalar usulida topish uchun quyidagi fayl-funksiyani tuzamiz (4.13-rasm):
4.13 - rasm. Chiziqli tenglamalar sistemasini yechish.
4.14 - rasm. Chiziqli tenglamalar sistemasini yechish.
4.15 - rasm. Chiziqli tenglamalar sistemasini yechish.
Natijalardan ko’rinib turibdiki, bu tenglamalar sistemasini yechimini topishga iterasiyalar usulini to’g’ridan-to’g’ri qo’llaganimizda taqribiy yechimni aniqlash jarayoni yaqinlashuvchi emas. Shuning uchun berilgan tenglamalar sistemasida quyidagicha o’zgartirishlar amalga oshiramiz:
e=[0.01 0.01 0.01 0.01; 0.01 0.01 0.01 0.01;
0.01 0.01 0.01 0.01;0.01 0.01 0.01 0.01];
d=inv(a)-e; b1=d*b; a1=a*e; x0=b;
U xolda hosil bo’lgan x=b1+a1x tenglamalar sistemasi yuqorida keltirilgan teorema shartlarini qanoatlantiradi. Iterasiyali algoritmni ishlashini yangi iter2 fayl-funksiya hosil qilib tekshiramiz (4.16-rasm).
4.16-rasm. Chiziqli tenglamalar sistemasini olish.
Xosil qilingan iter2 fayl-funksiyasiga argumentlar a, b, x0, eps, n larning qiymatlarini buyruqlar oynasida hosil qilib, murojat qilamiz va quyidagi natijalarni olamiz (4.17-rasm).
4.17 - rasm. Chiziqli tenglamalar sistemasini yechimi.
|
| |
Matrisalarni ko’paytirish - 4-ma’ruza. Chiziqli algebraga kirish. Vektor va matrisalar bilan ishlash. Reja

|
4-ma’ruza. Chiziqli algebraga kirish. Vektor va matrisalar bilan ishlash. Reja
|
bet | 11/20 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 1,98 Mb. | | #108188 |
Bog'liq 4-mavzu (Vek., matr., Ch.algeb)(111-155)Matrisalarni ko’paytirish. Tartiblari mos ravishda va bo’lgan.
va
to’g’ri burchakli matrisalar berilgan bo’lsin.
Agar A matrisaning ustunlari soni berilgan matrisaning satrlari soni p ga teng bo’lsa, u holda bu matrisalarni ko’paytirish amali ma’noga ega bo’ladi.
13–ta’rif. Berilgan tartibda ( -birinchi), ( -ikkinchi) olingan va matrisalarning ko’paytmasi deb, shunday tartibli
matrisaga aytiladi, matrisaning elementlari
formulalar bilan aniqlanadi.
Agar va lar tartibli kvadrat matrisalar bo’lsa, ularning ko’paytmasi ham tartibli kvadrat matrisa bo’ladi.
Qoida. Ikkita matrisani ko’paytirishdan hosil bo’lgan matrisaning - satri va - ustunidan turuvchi elementni hisoblash uchun birinchi matrisaning - satrida turuvchi elementlarni ikinchi matrisaning - ustunida turuvchi elementlarga mos ravishda ko’paytirib qo’shish kerak.
Misol. Quyidagicha
va
to’g’ri burchakli matrisalar ko’paytmasini topamiz.
Matrisalarning ko’paytmasi quyidagi xossalarga ega:
1. . 2. .
3. . 4. .
5. . 6. . 7. .
Bunda matrisalar, -haqiqiy son.
Ikki matrisaning ko’paytmasi uchun kommutativlik (o’rin almashtirish) xossasi umuman aytganda, o’rinli emas, ya’ni
Misol. Agar va bo’lsa, u holda
,
bo’ladi. Shunday qilib,
.
8. Transponirlangan matrisa
Ushbu
matrisa berilgan bo’lsin.
14–ta’rif. A matrisadagi hamma strlarni qo’yida ko’rsatilgancha ustunlar qilib, (va aksincha, ustunlar satrlar qilib) yozsak, ushbu
ko’rinishdagi yangi matrisaga, transponirlangan matrisa deyiladi.
Misol. Ushbu
matrisani transponirlashdan
hosil bo’ladi.
Transponirlash amali qo’yidagi xossalarga ega:
10 .
20 .
30 .
bunda - haqiqiy son, va matrisalar o’lchovli matrisalardir.
Agar A kvadrat matrisa uchun ya’ni lar uchun tenglik o’rinli bo’lsa, u holda A simmetrik matrisa deyiladi. Masalan, ushbu
simmetrik matrisa bo’ladi.
Agar lar uchun tenglik o’rinli bo’lsa, u holda A matrisa antisimmetrik (nosimmetrik) matrisa deyiladi.
Masalan, ushbu
antisimmmetrik matrisa bo’ladi.
|
| |
Linux ot va uning turlari

|
Linux ot va uning turlari
|
bet | 1/8 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 2,15 Mb. | | #151782 |
Bog'liq Linux OT va uning turlari Atamuradov Jamshid Jalilovich REJA: - Linux operatsion yaratilish tarixi
- Linux operatsion tizimi imkoniyatlari
- LINUX-operatsion sistemasining boshqa OS lardan farqli jihatlari
Linux operatsyon tizimining tarixi - Bu opеratsion tizim 1991 yil Xеlsinkidagi univеrsitеtlardan birida tahsil oluvchi talaba Linus Torvaldsning dissеrtatsiya ishi natijasida, UNIX opеratsion tizimi asosida yangi opеratsion tizimi sifatida yuzaga kеldi. Avvaliga Torvalds yangi operatsion tizimni Freax (inglizcha "free", "freak" so'zlari hamda UNIX oilasiga mansubligini bildiruvchi "X" harflari birlashmasi) deb atamoqchi edi. Biroq kernel birinchi bor joylashtirilgan FTP serverning administratori hamda Torvaldsning do'sti Ari Lemka kernelga tegishli jildni linux deb nomladi. Shu-shu bu operatsion tizim ushbu nom bilan atala boshlandi.
Opеratsion tizim Intеrnеt tarmog'iga joylashtirishi natijasida tеz orada o'z foydalanuvchilari va muxlislariga ega bo'ldi va ko'pgina dasturchi(programmist)larni o'ziga jalb qilishi Linux opеratsion tizimining kеskin rivojlanishi uchun katta omil sifatida xizmat qildi. - Opеratsion tizim Intеrnеt tarmog'iga joylashtirishi natijasida tеz orada o'z foydalanuvchilari va muxlislariga ega bo'ldi va ko'pgina dasturchi(programmist)larni o'ziga jalb qilishi Linux opеratsion tizimining kеskin rivojlanishi uchun katta omil sifatida xizmat qildi.
- 1991 yilda Linux ning 0.01 versiyasi vujudga kelgan. Linux OT turli mamlakatlarning dasturchilari tomonidan yaratilgan bo'lib, ochiq kodli operatsion tizim bo'lib, internet mahsuloti hisoblanadi.
-
Linux operatsyon tizimining tarixi
OT LINUX
OT quyi darajadagi dasturiy ta'minot bo'lib, ma'lumotlarni saqlash va printer, ekran, klaviatura, sichqoncha, printer kabi periferiya qurilmalariga interfeysni ta'minlab beradi. OT ikki qismdan iborat: yadro va tizim dasturlari. Yadro kopmyuterdagi barcha dasturlar uchun CPU, qattiq diskdan, tezkor hotira kabi mashina resurslarini taqsimlab beradi. Tizim dasturlari yuqori darajadagi topshiriqlarni, klient/server qismiga oid vazifalarni bajaradi.
|
| |
Eslatma. Har qanda  matrisani simmetrik va antisimmetrik matrisa ko’rinishda tasvirlash mumkin:
 , ( ).
Elementar almashtirishlar

|
Eslatma. Har qanda matrisani simmetrik va antisimmetrik matrisa ko’rinishda tasvirlash mumkin:
, ( ).
Elementar almashtirishlar
|
bet | 12/20 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 1,98 Mb. | | #108188 |
Bog'liq 4-mavzu (Vek., matr., Ch.algeb)(111-155)Eslatma. Har qanda matrisani simmetrik va antisimmetrik matrisa ko’rinishda tasvirlash mumkin:
, ( ).
Elementar almashtirishlar.
15–ta’rif. Matrisani elementar almashtirishlar deb,
Transponirlashni;
Istalgan ikki satr (ikki ustun) ni o’zaro almashtirishni;
Istalgan satr (ustun) ning elementlarini noldan farqli har qanday songa ko’paytirishni;
Bir satr (ustun) ning elementlarini istalgan songa ( bo’lishi ham mumkin) ko’paytirib, boshqa satr(ustun)ning mos elementlariga qo’shishni aytamiz.
Agar matrisa matrisaning satrlari(yoki ustunlari)ni bir necha marta ketma-ket elementar almashtirishlar yordamida olingan bo’lsa, u holda matrisa matrisaga ekvivalent deyiladi va ko’rinishda yoziladi.
Misol. Ushbu
matrisalar ekvivalentdir. Haqiqatan ham, 2 satrni 1 satrga qo’shamiz:
2 satrni –1 ga ko’paytirib, 1 satrni 2 satrga qo’shamiz:
1 satrni –1 ga ko’paytirib 2 satrni qo’shamiz.
9. Teskari matrisa haqida tushuncha
16–ta’rif. Agar - tartibli va kvadrat matrisalar orasida – birlik matrisa) munosabat o’rinli bo’lsa, u holda matrisani matrisaga (va aksincha) teskari matrisa deyiladi.
matrisa uchun teskari matrisasini orqali belgilanadi. U holda o’zaro teskari matrisalar uchun ushbu munosabat o’rinli:
Berilgan kvadrat matrisaga teskari matrisa har doim ham mavjud bo’lavermaydi. Bunday matrisa mavjud bo’lganda uni topish ko’p masalalarni hal etishda muhim ahamiyat kasb etadi.
17–ta’rif. Agar kvadrat matrisaning determenanti nolga teng bo’lsa, u holda matrisani maxsus, aks holda, maxsusmas matrisa deyiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Eslatma. Har qanda matrisani simmetrik va antisimmetrik matrisa ko’rinishda tasvirlash mumkin:
, ( ).
Elementar almashtirishlar
|
-teorema. Ixtiyoriy maxsusmas matrisa uchun unga teskari matrisa mavjud.
Isboti

|
-teorema. Ixtiyoriy maxsusmas matrisa uchun unga teskari matrisa mavjud.
Isboti
|
bet | 13/20 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 1,98 Mb. | | #108188 |
Bog'liq 4-mavzu (Vek., matr., Ch.algeb)(111-155)5-teorema. Ixtiyoriy maxsusmas matrisa uchun unga teskari matrisa mavjud.
Isboti. Faraz qilaylik, matrisa tartibli kvadrat matrisa bo’lib, bo’lsin. A matrisaning elementlariga mos keluvchi algebraik to’ldiruvchilardan tuzilgan ushbu matrisani qaraymiz:
Agar bu matrisani transponirlasak,
matrisaga ega bo’lamiz. 1 matrisani odatda matrisaga qo’shma matrisa deyiladi.
Qo’shma matrisaning barcha elementlarini matrisaning determinantiga bo’lib, qo’yidagi matrisani hosil qilamiz:
Hosil bo’lgan bu matrisani matrisaga teskari ekanini, ya’ni ekanligini isbot qilamiz. Buning uchun determinantning xossalariga asoslanib, va matrisalarning ko’paytmasini hisoblaymiz:
Demak, . Bundan ekani kelib chiqadi.
Eslatmalar.
Berilgan maxsusmas matrisa uchun uning teskari matrisasi yagonadir.
Maxsus kvadrat matrisa uchun teskari matrisa mavjud emas.
Endi ushbu
matrisa uchun teskari matrisani topaylik. Buning uchun avval determinantni tuzamiz va uni hisoblaymiz.
Demak, maxsusmas matrisa.
Endi qo’shma matrisani tuzamiz. Buning uchun matrisaning satr elementlarining algebraik to’ldiruvchilarini topamiz va ularni mos ravishda ustunlarga joylashtiramiz:
Shunday qilib,
Nihoyat, ning barcha elementlarini ga bo’lamiz, u holda teskari matrisa ushbu ko’rinishga ega bo’ladi:
Tekshirish ko’rsatadiki, . Haqiqatan,
Shu yo’l bilan ekanini isbotlash mumkin.
Teskari matrisa quyidagi xossalarga ega:
Teskari matrisaning determinanti berilgan matrisa determinantining teskari qiymatiga teng, ya’ni
2) Kvadrat matrisalar ko’paytmasi uchun teskari ikkinchi matrisaga teskari matrisaning birinchi matrisaga teskari matrisaga ko’paytmasiga teng, ya’ni
3) Transponirlangan teskari matrisa berilgan transponirlangan matrisaning teskarisiga teng, ya’ni
4) Teskari matrisaning teskarisi berilgan matrisaning o’ziga teng, ya’ni
.
|
| |
Kronyekyer-Kapyelli usuli - 4-ma’ruza. Chiziqli algebraga kirish. Vektor va matrisalar bilan ishlash. Reja

|
4-ma’ruza. Chiziqli algebraga kirish. Vektor va matrisalar bilan ishlash. Reja
|
bet | 16/20 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 1,98 Mb. | | #108188 |
Bog'liq 4-mavzu (Vek., matr., Ch.algeb)(111-155)Kronyekyer-Kapyelli usuli. Etibor qiladigan bo’lsak, sistemani yechishning Gauss usulida sistemani birgalikda ekani oldindan aniqlab olinmaydi. Tenglamalar sistemasini birgalikda bo’lish-bo’lmasligi, uni yechmasdan turib aniqlash usuli bilan tanishamiz.
(14) tenglamalar sistemasini koefitsiyentlaridan tuzilgan m*n tartibli
hamda m(n+1) - tartibli kengaytirilgan
matritsani tuzib olamiz.
Teorema. (Kronyekyer-Kapyelli tyeoryemasi). (14) tenglamalar sistemasi birgalikda bo’ulishi uchun A va A’ matritsalarning ranglari teng bo’lishi, ya’ni
rang A= rang A’ bolish zarur va yetadi.
Keltirilgan teoryemadan quyidagi xulosalar kelib chiqadi:
Agar rang A’ > rang A bo’lsa (14) sistema yechimga ega bo’lmaydi.
Agar rang A = rang A’ = k bo’lsa, sistema yechimga ega bo’lib,
a) k b) k=n bo’lsa, sistema yagona yechimga egabo’ladi.
Misol. Quyidagi ikkita no’malumli uchta tenglamalar sistemasi berilgan bo’lsin:
Yechish. Bu yerda n=2, m=3 ya’ni m>n.
,
rang A =2 , chunki , bo’ulishini etiborga olsak rang A’=2, demak bu sistemani yechimi mavjud. Berilgan sistemani birinchi ikki tenglamasini birgalikda yechsak x1=-5/17; x2=23/17 kelib chiqadi. Bu sonlar uchinchi tenglamani xam qanoatlantiradi:
4x1+9x2=4(-5/17) +923/17=11.
12. MATLABda chiziqli algebraik tenglamalar sistemasini
tadqiq etish va yechish
Chiziqli tenglamalar sistemasini yechishda MATLAB usullari. Chiziqli tenglamalar sistemasini yechish uchun MATLAB funksiyalari (usullari) juda ko’p bo’lib, biz ulardan bir nechtasini keltiramiz. Birinchi usul “chapdan bo’lish” usulidir:
1) x=A\B;
2) x=isqnonneg(A,B)-Ax=B chiziqli tenglamalar sistemasini kichik kvadratlar usuli bilan yechadi. Bunda A-(nxn) o’lchovli, B-(nx1) o’lchovli, xi≥0, i=1,2,…,n. Minimallashtirish kriteriyasi: B - Ax ning ikkinchi normasini minimallashtirish;
3) x=isqnonneg(A,B,x0) - iterasiyalar uchun chiziqli tenglamalar sistemasining aniq berilgan nomanfiy boshlang’ich qiymatlarda yechib beradi;
4) [x,w]=isqnonneg(…) - yechim bilan birga qoldiqlar vektori kvadrati ikkinchi normasini qaytaradi;
5) [x,w,w1]=isqnonneg(…) - xuddi avvalgi buyruq kabi, yana qoldiqlar vektori w1 ni qaytaradi;
6) bicg(A,B)-Ax=B ning x yechimini qaytaradi; A(nxn), B(nx1). Bunda hisoblash iterasiyalar yaqinlashguncha yoki min{20,n} gacha bajariladi;
7) bisc(A,B,tol) - yechimni tol xatolik bilan qaytaradi;
8) bisc(A,B,tol,maxit) - avvalgi buyruq kabi, yechimni undan tashqari maxit-maksimal iteratsiyalar soni bilan qaytaradi.
|
| |
-ma'ruza uchun adabiyotlar - 4-ma’ruza. Chiziqli algebraga kirish. Vektor va matrisalar bilan ishlash. Reja

|
4-ma’ruza. Chiziqli algebraga kirish. Vektor va matrisalar bilan ishlash. Reja
|
bet | 18/20 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 1,98 Mb. | | #108188 |
Bog'liq 4-mavzu (Vek., matr., Ch.algeb)(111-155)4-ma'ruza uchun adabiyotlar
Chiziqli algebradan ma’ruzalar matni.2019 y.
Yaxshiboyev M.U., Narzullayev U.X. va boshqalar. Oliy matematikadan
misol va masalalar to’plami, 1-qism. 2012.
Бугров Я.С., Никольский С.М. Элементы линейной алгебры и
аналитической геометрии. - М.: Наука, 1988.
Клетеник Д.В. Сборник задач по аналитической геометрии. - М-: Наука,
1986.
Данко П.С., Попов А.Г., Кожевникова Т.Я. Высшая математика в
упражнениях задачах. В 2 ч. - М.: Высшая; школа, 1998.
Минорский В.И. Сборник задач по высшей математике. М: Наука, 1987.
Беклемешев Д.В., Петрович А.Ю., Чуберов И.А. Сборник задач по
аналитической геометрии и линейной алгебре. -М.: Наука, 1987.
Slaudio Sanuto, Anita Tabacco “Mathematical Analysis”, Italy, Springer, Ipart, 2008, II-part, 2010.
W W L Chen “Introduction to Fourier Series”, London, Chapter 1-8, 2004, 2013.
W W L Chen “Fundamentales of Analysis”, London, Chapter 1-10, 1983, 2008.
SH.R.Xurramov “Oliy matematika”. 1-2 jild, Toshkent, Tafakkur, 2018.
Soatov YO.U. Oliy matematika. T., O‘qituvchi, 1995. 1- 2 qismlar.
N.M.Jabborov, E. «Oliy matematika». 1-2 qism. Qarshi, 2010.
Latipov X.R., Tadjiyev Sh. Analitik geometriya va chiziqlu algebra. Toshkent, "O’zbekiston". 1995.
4-ma’ruza uchun o’zini-o’zi tekshirish savollari
Matritsaning ta’rifi.
Matritsalarning yig’indisi.
Matritsalar yig’indisi xossalari.
Matritsalarni songa ko’paytirish.
Matritsalarni songa ko’paytirish xossalari.
Matritsalarni ko’paytirish.
Matritsalarni ko’paytirishning xossalari.
Transponirlangan matritsa.
Matritsalarni elementar almashtirishlar.
Ikkinchi tartibli determinantlar ta’riflari.
Uchinchi tartibli determinantlar ta’riflari.
Teskari matritsa va uni topish.
Matritsa rangi va unga doir misollar.
Chiziqli tenglamalar sistemasini yechishning matritsa usuli.
Vektorning ta’rifi, asosiy tushunchlar.
Fazoda bazis.
Ikki vektorning skalyar ko’paytmasi.
Skalyar ko’paytmani vektorning koordinatalari orqali ifodalash.
Ukki vektorning vektor ko’paytmasi.
Vektorli ko’paytmani vektorning koordinatalari orqali ifodalash.
Vektorning aralash ko’paytmasi.
Kordinatalari bilan berilgan vektorning aralash ko’paytmasi.
|
| |
Matrisaning ta’rifi, asosiy tushunchalar

|
Matrisaning ta’rifi, asosiy tushunchalar
|
bet | 10/20 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 1,98 Mb. | | #108188 |
Bog'liq 4-mavzu (Vek., matr., Ch.algeb)(111-155)6. Matrisaning ta’rifi, asosiy tushunchalar
10–ta’rif. ta satr ta ustundan iborat
(12)
jadval to’g’ri burchakli matrisa deyiladi, ba’zan matrisani o’lchamli to’g’ri burchakli matrisa deb ham yuritiladi.
(12) matrisa uchun yozishga qulay bo’lgan ushbu belgilashdan ham foydalanamiz.
Agar matrisaning satrlari soni ustunlar soniga teng (ya’ni ) bo’lsa, matrisani kvadrat matrisa deyiladi. Bunday matrisa ( - tartibli) matrisa deb yuritiladi.
Ushbu
(13)
ko’rinishdagi kvadrat matrisa diagonal matrisa deyiladi va qichqacha quyidagicha yoziladi.
yoki
Agar (13) diagonal matrisa bo’lsa, bu matrisa birlik matrisa deyiladi va harfi orqali belgilanadi, ya’ni
Agar matrisaning barcha elementlari nollardan iborat bo’lsa, u nol matrisa deyiladi va orqali belgilanadi, ya’ni
Agar ta satrli va ta ustunli ikkita va matrisadan birining hamma elementlari ikkinchisining hamma mos elementlariga teng (ya’ni ) bo’lsa, bu matrisalar teng deb hisoblanadi va ko’rinishda yoziladi. Agar bir matrisaning kamida bitta elementi ikkinchisining mos elementiga teng bo’lmasa, bu matrisalar teng emas deyiladi va ko’rinishda yoziladi. Matrisalar uchun kichik va katta tushunchalari ma’noga ega emas.
7. Matrisalar ustida chiziqli amallar
11–ta’rif. Agar bir xil tartibli ikkita va matrisalar berilgan bo’lsa, va matrisalarning yig’indisi deb, shunday matrisaga aytiladiki, bu matrisaning elementlari va matrisalarning mos elementlarining yig’indisiga teng bo’ladi va deb yoziladi.
Ta’rif bo’yicha
Matrisalar yig’indichi tarifidan uning qo’yidagi xossalari kelib chiqadi:
10. .
20. .
30. (bunda berilgan bir xil tartibli kvadrat matrisalar).
Matrisalarning ayirmasi ularning yig’indisiga o’xshash ta’riflanadi va
ko’rinishda yoziladi. Agar matrisalarning tartibi bir xil bo’lmasa, unday matrisalarda qo’shish va ayrish amallari kiritilmagan.
12–ta’rif. matrisani songa ko’paytirish deb, matrisaning hamma elementlarini shu songa ko’paytirishdan hosil bo’lgan matrisaga aytiladi va yoki ko’rinishda yoziladi.
Ta’rifga ko’ra
Matrisani songa ko’paytirish ta’rifidan qo’yidagi xossalar kelib chiqadi:
10. .
20. .
30. .
40. .
50. .
Bu yerda A va V – bir xil tartibli kvadrat matrisalar, - haqiqiy sonlar.
Agar matrisa tartibli kvadrat matrisa bo’lsa, u holda bo’ladi.
Misollar:
1) va berilgan bo’lsa, u holda
bo’ladi.
2) va berilgan bo’lsa, u holda
.
|
| |