1. Sug'urta jamoat munosabatlarining eng qadimgi kategoriyasi sifatida

|
1. Sug'urta jamoat munosabatlarining eng qadimgi kategoriyasi sifatida
|
Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 285,89 Kb. | | #245116 |
Bog'liq sug\'urta javoblari
1.Sug'urta jamoat munosabatlarining eng qadimgi kategoriyasi sifatida
"суг'урта" tushunuvining shakllanishi sanaaviy ishtirokchilar o'rtasidagi imtiyozlar va turli turdagi xavflardan himoya qilishning jamiyat tomonidan amalga oshirilishi asosida paydo bo'lgan. Bu tushunuv va uning samaradorligi mamlakatlarning iste'mol etgan asosiy usullari va tartibotlari bilan bog'liq bo'lib, ular qonunlar, tartibotlar va soliqqa oidlarga rioya qilishni talab qiladi.
Sug'urta jamoatlari o'z faoliyatlarini ijro etish va mustahkamlashda ahamiyatli huquqiy tartibotlarni qo'llab-quvvatlaydilar. Ular sug'urta polislari yaratish, xavfsizlik risklarini tahlil qilish, xavfni baholash, sug'urta to'lovlarini qabul qilish va muddatli sug'urta risklarini menejment qilish, sug'urta tashkilotlarining xavfsizlikni ta'minlash sohasida xizmatlarni takomillashtirish kabi vazifalarni bajarishadi.
Sug'urta jamoatlari yuridik shaxslar sifatida tartibga solish, xavfsizlik risklaridan himoya qilish va xavfsizlikning uzviy va ma'lumotlarga asoslangan bazalar orqali ta'minlanishi, xavfsizlikning samaradorligini oshirish va mustaqil sug'urta tashkilotlarining tartibot va qoidalariga rioya qilishni ta'minlash jihatidan muhim ahamiyatga ega.
Sug'urta jamoatlari faoliyati xususiy sug'urta polislari yoki xavfsizlikni ta'minlash bo'yicha xizmatlarni takomillashtirish yoki sug'urta polis xizmatlarini takomillashtirish orqali amalga oshirilishi mumkin. Ular sug'urta polislariga xizmat ko'rsatish, xavfsizlikni ta'minlash sohasidagi qoida va tartibotlarga rioya qilish, sug'urta polis xizmatlarini takomillashtirishda yordam berish va moliya-iktisodiy maqsadlarga erishish uchun sug'urta to'lovlarini to'plash, tahlil va baholash, sug'urta xavflarini tahlil qilish, sug'urta menejmenti va boshqaruvini amalga oshirish va sug'urta hujjatlari to'plamini menejment qilish kabi masalalarda ko'rsatadilar.
Shuningdek, sug'urta jamoatlari sug'urta xizmatlarini taqdim etish uchun axborot texnologiyalaridan, moliya vositalaridan va boshqalaridan foydalanishlari mumkin. Bu foydalanishlar sug'urta polislari, moliya hisobotlari, ta'minot hisobotlari, axborot omborlari, sug'urta to'lovlarini qabul qilish va boshqalar kabi texnologiyalar orqali amalga oshirilishi mumkin.
Umumiy holatlarda, sug'urta jamoatlari va ularga bog'liq korporativ tuzilmalar moliya bozoridagi xavflardan himoya qilish uchun qonuniy tartibotlar, sug'urta polislarini qo'llab-quvvatlash va o'zaro hamkorlikning samaradorligini oshirish, moliya bozorida ishtirok etuvchi boshqa tashkilotlar bilan xavfsizlik ma'lumotlarini almashish va bir-biriga xavfsizlik kuchlarini taqdim etish, xavfsizlikni ta'minlash, to'lovlar va boshqa moliya-tashkilotlar bilan hamkorlik qilish va boshqa jarayonlarni amalga oshirish uchun moliya va sug'urta sohasidagi tartibotlarni takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega.
2.Risk sug'urtaning paydo bo'lishining asosi sifatida. Xatarlarni tasniflash.
Risk sug'urtaning paydo bo'lishining asosi, xatarlarni tasniflash va unga qarshi bo'lishning samaradorligini belgilashdan iboratdir. Xatarlar moliyaviy, iqtisodiy, sotsial, tabiiy va boshqalar kabi turli sohalarda yuzaga kelishi mumkin. Quyidagi bir nechta xatar turlari bilan tanishishingiz mumkin:
Moliyaviy xatarlar: Bu xatarning asosiy sabablari moliyaviy tartibotlardagi kamchiliklar, moliyaviy bozorlarning instabiliteti, valyutaviy risklar, ishlab chiqarish va savdo jarayonlari bilan bog'liq xatolar va boshqalar kabi moliyaviy muammolardan kaynaklanishi mumkin.
Iqtisodiy xatarlar: Bu turiy xatarning sabablari iqtisodiy tartibotlarning instabiliteti, makroekonomik faktorlardagi o'zgarishlar, istiqbollarda qondirishlar va qarshiliklar, bozorda rivojlanish va yo'qolishlar, sanoat korxonalari, biznes va tijorat tashkilotlaridagi xatolar va boshqalar kabi iqtisodiy muammolardan kelishi mumkin.
Sotsial xatarlar: Sotsial xatarning asosiy sabablari jamoat, siyosat, ijtimoiy va boshqa tashkilotlarning faoliyati bilan bog'liq xatolar, ommaviy protestlar, ijtimoiy yo'qotishlar, ishtirokchilar va xodimlarning yomon rivojlanishi, mavjud iqtisodiy va sotsial tartibotlarni buzish kabi sabablar bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Tabiiy xatarlar: Tabiiy xatarning asosiy sabablari tabiiy afatlar, qalam va iklim o'zgarishlari, suv va energiya to'g'ridan-tog'ri bog'lanishi, tabiiy resurslarning kuchayishi va yo'qolishi, tabiiy tahdidlar va boshqalar kabi tabiiy muammolardan kelishi mumkin.
Bu xatarning qaysi turi yoki kombinatsiyasi bo'lsa ham, sug'urtalar xatarni identifikatsiya qilish, baholash va ta'qib qilish uchun beriladi. Sug'urtalar o'zaro kelishuvlar, polislar, qarzlar, kreditlar, xavfsizlik tahlilini amalga oshirish, riskni boshqarish strategiyalarini rivojlantirish va boshqalar kabi vositalar orqali xatarlardan himoya qilishga imkon beradi.
3.Sug'urta himoyasi tushunchasi.
Sug'urta himoyasi, xatarga uchrashgan risklarga qarshi himoya ta'minlashni anglatadi. Bu xavfsizlik tizimi, shaxs yoki tashkilotga kelib tushgan zararlarning mablag'ini, xavfni sug'urta kompaniyalari orqali yo'qtirish orqali moliyaviy qo'rg'oshinlarni minimallashtirishga imkon beradi.
Sug'urta himoyasi tushunchasi asosan ikki tomonli shartnoma asosida amalga oshiriladi. Shartnomadagi tomonlar bir tomonda sug'urta oluvchi (mijoz yoki sug'urta oluvchisi) va boshqa tomonda sug'urta beruvchi (sug'urta kompaniyasi) bo'lib, shartnomada belgilangan shart va shartnomada tushirilgan mablag'ga asosan kelishuv tuziladi. Bu shartnoma asosida, sug'urta oluvchisi kelgan xatlarga qarshi himoya ta'minlanadi va moliyaviy xavfsizlikni ta'minlashga yordam beradi.
Sug'urta himoyasi tushunchasi moliyaviy xavfsizlikning boshqa usullari bilan ham bog'liqdir, masalan, riskni boshqarish strategiyalari, sarmoya qilish, sug'urta polislarini olish va boshqalar. Bu himoya usullari sug'urta kompaniyalari tomonidan taklif etiladi va mijozlar o'zlariga mos keluvchi variantni tanlashlari mumkin.
Sug'urta himoyasi, shaxs va tashkilotlar uchun moliyaviy risklarning zararlarini minimalga tushirish, xavfsizlik va barqarorlikni ta'minlash, moliyaviy bog'liqlilikni himoya qilish va istiqbollarda ishtirok etish imkonini beradi. Bu tushuncha, xalqaro va milliy moliya tizimlarida keng qo'llaniladi va sug'urta sohasining muhim qismi hisoblanadi.
4. Sug'urtaning iqtisodiy kategoriya sifatidagi mohiyati
Sug'urta iqtisodiy kategoriya sifatida moliyaviy xavfsizlikni ta'minlash va boshqarishga yo'l qo'ymoqda. Bu moliyaviy xizmatni ko'rsatuvchi tashkilotlar (sug'urta kompaniyalari) mablag'larini mijozlar (sug'urta oluvchilar) xavf va zararlardan himoya qilish maqsadida qabul qiladi.
Sug'urta, iqtisodiy muhitda xavf va zararlarga qarshi himoya va moliyaviy bo'shliqlarni ta'minlash imkonini beradi. Uning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Xavfni sug'urta etish: Sug'urta kompaniyasi mijozning kelgan xatlari yoki xavfli holatlar uchun moliyaviy himoya ta'minlashni o'z zimmalariga oladi. Mijozlarga moliyaviy qo'rg'oshinlarni sug'urta polislarini sotib olish orqali taklif qiladi.
Zarar hisoblanishi: Sug'urta kompaniyasi xavfli holatlarda, xatoliklarda yoki zararli voqealarda sug'urta oluvchiga zararlarni to'lashni ta'minlaydi. Zararlar sug'urta polisi shartnomasiga asosan to'lov qilinadi.
Risk boshqarish: Sug'urta kompaniyasi mijozning moliyaviy xavflarni boshqarishda yordam beradi. Bu riskni boshqarish strategiyalarini, sarmoya tuzishni, moliyaviy tahlil va nazoratlarni o'z ichiga oladi.
Boshqa iqtisodiy bo'shliqlarni ta'sirga olish: Sug'urta tashkilotlari iqtisodiy sohalarda muhim ahamiyatga ega bo'lib, moliyaviy rivojlanish, sarmoya, xususiy banklar va boshqa tashkilotlar uchun xavfsizlik va barqarorlikni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
Sug'urta iqtisodiy kategoriya sifatida moliyaviy risklarni boshqarish, xavflarni sug'urta etish va moliyaviy xavfsizlikni ta'minlashni o'z ichiga oladi. Bu esa iqtisodiy muhitda istiqbolli rivojlanish va biznes faoliyatining barqarorligini ta'minlashga yordam beradi.
5. Sug'urtaning tasnifi. Sug'urta shakllari
Sug'urtalarning tasnifi ko'plab usullar asosida amalga oshirilishi mumkin, lekin umumiy tarzda sug'urtalar quyidagi shakllarda tasniflanadi:
Xavf-sug'urta: Bu shaklda sug'urta kompaniyasi xavf va zararli voqealar uchun moliyaviy himoya ta'minlaydi. Misol uchun, avtomobil sug'urtasi, yonuvchi sug'urta, xavf-sug'urta polislari kabi shakllar bu kategoriyaga kiradi.
Hayot sug'urtasi: Bu shaklda sug'urta kompaniyasi shaxsning hayoti va sog'ligi uchun moliyaviy himoya ta'minlaydi. Misol uchun, hayot sug'urtasi, kasalxonaga sug'urta, sug'urta polislarida hayot sug'urtasi kabi shakllar bu kategoriyaga kiradi.
Sarmoya sug'urtasi: Bu shaklda sug'urta kompaniyasi moliyaviy sarmoyalarni xavf va zararlardan himoya qiladi. Misol uchun, korporativ sug'urtalar, moliyaviy sug'urtalar, iqtisodiy xavfsizlik sug'urtasi kabi shakllar bu kategoriyaga kiradi.
Arzonlik sug'urtasi: Bu shaklda sug'urta kompaniyasi arzonlik sug'urtasi uchun moliyaviy himoya ta'minlaydi. Misol uchun, arzonlik sug'urtasi, transport sug'urtasi, moliyaviy sug'urtalarida arzonlik sug'urtasi kabi shakllar bu kategoriyaga kiradi.
Yuridik shaxslar uchun sug'urtalar: Bu shaklda sug'urta kompaniyasi yuridik shaxslar uchun moliyaviy himoya ta'minlaydi. Misol uchun, korporativ sug'urtalar, xususiy sug'urtalar, sug'urta polislarida kompaniyalarga mahsulot sug'urtasi kabi shakllar bu kategoriyaga kiradi.
Bu faqat bir nechta sug'urta shakllarining umumiy tasnifi hisoblanadi. Sug'urta sohalarida boshqa shakllar ham mavjud bo'lishi mumkin va tasniflar kelib chiqishi mumkin, chunki har bir sug'urta turi o'ziga xos tushunchalar, xususiyatlar va qonun hujjatlari bilan belgilanadi. !
6. Sug'urtaning iqtisodiyotdagi o'rni.
This content may violate our content policy. If you believe this to be in error, please submit your feedback — your input will aid our research in this area.
Sug'urta iqtisodiyotda muhim o'rni bor. Ushbu sohada sug'urta kompaniyalari va tashkilotlar xavf va zararli voqealarga qarshi moliyaviy himoya ta'minlash orqali iqtisodiy faoliyatni himoya qilish, xavf va zararli voqealar bilan bog'liq risklarni ta'sirini pasaytirish imkonini beradi.
Sug'urta tizimlari orqali, kichik va katta biznes tashkilotlari, shaxslar va hodisalar moliyaviy risklardan himoya qilinadi. Bu himoya xavf va zararli voqealardan kaytara, ulardan to'g'ri kelgan xarajatlarni sug'urta kompaniyasi tomonidan to'lanib berilishi orqali bajariladi. Bu sug'urta tizimlari bizneslarga, shaxslarga va iqtisodiy tizimga ishonch va barqarorlik hissiyatini beradi va investitsiyalarni kengaytirishga olib keladi.
Sug'urta tizimlari iqtisodiyotdagi risklarni zararlarini yig'ib olish, bizneslar va iqtisodiy subjektlar orasidagi ishonch va isitishmalarini oshirish, moliyaviy ravishda barqarorlik va iqtisodiy ko'rsatkichlarni yuqori tartibga oshirishga yordam beradi. Bu erda sug'urta kompaniyalarining moliyaviy risklarni qabul qilish, ulardan himoya qilish, risklarga binoan to'lanish shartlarini aniq qilish, moliyaviy ravishlarni optimallashtirish va iqtisodiy faoliyatni barqarorlashtirishda muhim ahamiyati mavjud. Shuningdek, sug'urtalarning iqtisodiyotga investitsiya va innovatsiyalar keltirish, risklarni bajarish, xavf va zararli voqealar bilan bog'liq xarajatlarni kamaytirish, pul mablag'larini iqtisodiy foydaga aylantirish va iqtisodiy rivojlantirishga olib kelishi ham muhim o'rni bor.
8. Sug'urtaning shakllari va turlari
Sug'urta turini tasniflash uchun turli xususiyatlardan foydalanish mumkin. Quyidagi sug'urta shakllari va turlari keng tarqalgan:
Hayot sug'urta: Shaxslar hayotiga oid xavf va zararli voqealardan himoya qilinadi. Misol uchun, hayot sug'urta polislarida oluvchining vafot, kasallik yoki aksident holatida bo'lgan xarajatlari sug'urtalanadi.
Avtomobil sug'urta: Avtomobillarga oid xavf va zararli voqealardan himoya qilish uchun sug'urta polislaridan foydalaniladi. Bu turlar orasida moliyaviy zararlar, yuridik javobgarlik va yaxlitlik (boshqarish, yurish haqidagi xarajatlarning sug'urtalanishi) sug'urtalariga misol qilish mumkin.
Turli xil malakalar sug'urtasi: Bu tur sug'urtalar turli xil malakalarga oid xavf va zararli voqealardan himoya qilish uchun ishlatiladi. Misol uchun, uy, biznes, muzey va boshqalar kabi ob'ektlarning yanishiga, sovutishiga, burg'ulashiga qarshi sug'urtalar.
Moliyaviy sug'urta: Moliyaviy qimmatli narsalarni xavf va zararli voqealardan himoya qilish uchun ishlatiladi. Misol uchun, moliyaviy sug'urta polislarida uy-joy, avtomobil, korxonalar, sanoat qurilmalari va boshqalar kabi ob'ektlarning xavf va zararli voqealardan himoyalanganligi sug'urtalanadi.
Kasallik sug'urtasi: Shaxslarning kasalliklar va tibbi xarajatlari bo'yicha xavf va zararli voqealardan himoya qilinadi. Misol uchun, kasallik sug'urtasi polislarida shaxsning tibbi muayenelar, davolashlar, kasallik sharoitida bo'lgan xarajatlari sug'urtalanadi.
Responsabilnost sug'urtasi: Bu tur sug'urta, shaxsning boshqa shaxslar yoki tashkilotlarga zarar yetkazganligi uchun javobgarligini ta'minlash maqsadida ishlatiladi. Misol uchun, javobgarlik sug'urtasi polislarida huquqiy shaxslarning yuridik javobgarliklari uchun sug'urtalanadi.
Kasbiy (korporativ) sug'urtalar: Korporativ tashkilotlar uchun xavf va zararli voqealardan himoya qilish maqsadida ishlatiladi. Misol uchun, korxonalar uchun moliyaviy zararlar sug'urtasi, korxonaning moliyaviy jarayonlariga qarshi himoya ta'minlaydi.
Xalqaro sug'urta: Mamlakatlarning birlashgan sug'urta tashkilotlarining xizmatlaridan foydalanish orqali xalqaro miqyosdagi xavf va zararli voqealardan himoya qilinadi. Bu tur sug'urtalar qatorda transport, moliyaviy, so'nggi xavf voqealari, kasallik va kasbiy zararlar uchun ishlatiladi.
Ushbu turlar faqat bir nechta misollar bo'lib ko'rsatilgan va sug'urta turlari va shakllari turli xil bo'lishi mumkin. Har bir sug'urta turi o'ziga xos bo'lgan xavf va zararli voqealarni himoya qilish maqsadida ishlatiladi.
7. Sug'urta fondini tashkil etish shakllari
Sug'urta fondini tashkil etish uchun turli shakllar mavjud bo'lishi mumkin. Quyidagi shakllar sug'urta fondini tashkil etishda odatda ishlatiladi:
Jamoatchilik fondi: Bu shaklda sug'urta fondi, bir jamoatchilik tashkiloti, boshqaruv organlari, hamda a'zolari va ahamiyatli miqyosdagi iste'molchilar tomonidan tashkil etiladi. Jamoatchilik fondi, bir yoki bir nechta turdagi xavf va zararli voqealardan hamjihatlanish maqsadida pul mablag'larini jamlab, fond a'zolari uchun sug'urta polislarini ta'minlayadi.
Xalqaro fond: Xalqaro mamlakatlarning hamjihatlikda birgalikda ishlash maqsadida tashkil etilgan sug'urta fondlari. Ular o'rtasida xalqaro moliyaviy tashkilotlar, davlatlar va shaxs-fondlar mavjud bo'lishi mumkin. Xalqaro fondlar, xalqaro miqyosdagi xavf va zararli voqealardan himoya qilish uchun mablag'lar to'plab, a'zolari uchun sug'urta polislarini ta'minlayadi.
Moliyaviy tashkilotlar tomonidan tashkil etilgan fondlar: Bu fondlar, moliyaviy tashkilotlar tomonidan tashkil etilgan va moliyaviy xavf va zararli voqealardan himoya qilish maqsadida xavfsizlik ta'minlash uchun ishlatiladi. Ular, sug'urta tijoratini amalga oshirish, moliyaviy xavflardan himoya qilish va risklarni boshqarish maqsadida ishlaydigan moliyaviy tashkilotlar tomonidan ishlab chiqiladi.
Sug'urta kompaniyasi tomonidan tashkil etilgan fondlar: Sug'urta kompaniyalari, moliyaviy xavflardan himoya qilish va risklarni boshqarish maqsadida fondlar tashkil etishadi. Ular, moliyaviy tashkilotlar bilan hamkorlik qilish, xavf va zararli voqealardan himoyalash uchun mablag'lar to'plab, sug'urta polislarini ta'minlayadi.
Sug'urta fondlarini tashkil etish shakli sug'urta faoliyatining xususiyatlari va o'zining maqsadlari asosida tanlanadi. Shu bilan birga, davlat qonunlariga va regulativlarga ham rioya qilinadi.
9. Sug'urta bozori, uning sub'ektlari va vositachilari
Sug'urta bozori, sug'urta xizmatlarining sotilishi, sotishchilar, sotuvchilar va xaridorlarni o'z ichiga olgan birlikdagi tartibli tizimdir. Bu bozorda turli tashkilotlar va shaxslar faoliyat yuritishadi. Quyidagi sub'ektlar va vositachilar sug'urta bozorida faoliyat ko'rsatadilar:
Sug'urta kompaniyalari: Sug'urta kompaniyalari asosan sug'urta polislari taqdim etadigan tijorat tashkilotlardir. Ular sug'urta xizmatlarini iste'molchilariga sotish va shaxsiy yoki korporativ xavflardan himoya qilish imkoniyatini berish bilan shug'ullanadilar.
Sug'urta agentliklari: Sug'urta agentliklari sug'urta kompaniyalari tomonidan iste'molchilarga xizmat ko'rsatish uchun tashkil etilgan tashkilotlardir. Ular sug'urta polislari sotish va xavf va zararli voqealardan himoya qilish konusida maslahat berish bilan shug'ullanadilar.
Sug'urta brokerlari: Sug'urta brokerlari sug'urta xizmatlarini iste'molchilar uchun topish, tahlil qilish va tashkil etish bilan shug'ullanadigan tashkilotlardir. Ular iste'molchilarning talablari va zaruratlari asosida sug'urta kompaniyalari bilan kelishish va ular bilan sug'urta polislari tuzish jarayonlarini boshqarish bilan shug'ullanadilar.
Sug'urta fondlari: Sug'urta fondlari sug'urta pulining to'planishi va iste'molchilarga sug'urta polislari taqdim etish maqsadida tashkil etilgan tashkilotlardir. Ular moliyaviy xavf va zararli voqealardan himoya qilish uchun mablag'lar to'plab, bu mablag'larni sug'urta polislari sotib olish uchun ishlatishadi.
Davlat tashkilotlari: Davlatlar sug'urta sohasida regulativlarni belgilash, litsenziyalarni taqsimlash va sug'urta bozorini nazorat qilish vazifasini o'zlariga oladigan tashkilotlardir. Ular sug'urta bozoridagi faoliyatni tartibga solish, tashkilotlarni litsenziyalash va sug'urta sohasida qonunlar va nizomlarni amalga oshirish bilan shug'ullanadilar.
Sug'urta bozoridagi sub'ektlar va vositachilar bir-biri bilan hamkorlik qilish, tashkilotlar va shaxslar orasidagi sug'urta munosabatlarini amalga oshirish, xavf va zararli voqealardan himoya qilish imkoniyatini yaratish uchun birlikda ishlaydilar
10. O'zbekiston Respublikasi sug'urta faoliyatining huquqiy bazasi
O'zbekiston Respublikasi sug'urta faoliyatining huquqiy bazasi quyidagilardan iborat:
O'zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi: Sug'urta faoliyati, sug'urta shartnomalari, sug'urta polislari va boshqalar bilan bog'liq normativ-huquqiy muhokama uchun Fuqarolik Kodeksining "Sug'urta" bobiga asoslanadi.
O'zbekiston Respublikasi Sug'urta kodi: Bu qonun sug'urta bozorining o'zgarishlari, sug'urta sohasidagi faoliyat turlari, litsenziyalash, tashkilotlarning faoliyatlarini tartibga solish, sug'urta fondlarini tashkil etish va boshqalar kabi umumiy tartibni belgilaydi.
O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan qabul qilingan nizomlar: Markaziy bank sug'urta faoliyatini tartibga solish, sug'urta kompaniyalarining moliyaviy tizimlari, litsenziyalash, hisobot berish tartibi va boshqalar kabi masalalarga oid nizomlar qabul qiladi.
Boshqa qonunlar: Boshqa huquqiy hujjatlar, masalan, Moliya vazirligi tomonidan qabul qilingan nizomlar, Sug'urta to'g'risidagi qonunlar va boshqalar, sug'urta faoliyati bilan bog'liq tartib va talablarni amalga oshirish uchun muhim bo'lgan boshqa qonunlar hamda nizomlar mavjud.
O'zbekiston Respublikasi sug'urta faoliyatining huquqiy bazasi shaxsiy va korporativ sug'urta tashkilotlarining faoliyatini tartibga solish, xavf va zararli voqealardan himoya qilish, sug'urta shartnomalari va sug'urta polislari tuzish, litsenziyalash, hisobotlash va boshqalar kabi asosiy masalalarni regulativ asosida amalga oshirishga yo'l qo'yadi.
11. Sug'urta stavkasi va uni hisoblash tartibi
Sug'urta stavkasi sug'urta bozori va sug'urta polislari uchun belgilangan foiz miqdoridir, bu miqdor sug'urta kengashining qarori bilan belgilanadi. Sug'urta stavkasi polis miqdorini (sug'urta summasini) aniqlashda, shartnomadagi risk darajasi, sug'urta qiluvchi va sug'urtalanuvchi tomonlarining xavfsizlik vaqtida hisoblanadigan mablag'larini hisobga olish va boshqa o'zgaruvchilarga asoslanganliklarga qarab belgilanadi.
Sug'urta stavkasi hisoblash tartibi esa sug'urta tashkiloti va sug'urtalanuvchi tomonlar orasidagi shartnomalar asosida amalga oshiriladi. Bu tartibda asosan 2 ta usul mavjud:
Tarif sistemasi: Bu usulda sug'urta tashkiloti shartnomalar bo'yicha mavjud risklar va tashkil etgan statistik ma'lumotlarga asoslangan tarif sistemasi yaratadi. Bu tarif sistemasi polis miqdorini, shartnomadagi risk darajasi va boshqa faktorlarga asoslangan hisoblanib, sug'urta stavkasi belgilanadi.
Individual stavka: Bu usulda sug'urta tashkiloti tomonidan barcha tegishli ma'lumotlar (shartnomadagi risk darajasi, sug'urta qiluvchi va sug'urtalanuvchi tomonlarining xavfsizlik darajalari, statistik ma'lumotlar, boshqa faktorlar) asosida tashkil etilgan individual stavka bilan polis miqdorini hisobga oladi.
Sug'urta stavkasi va uni hisoblash tartibi tashkilotning tashkil etgan tarif sistemasi va individual stavkalariga qarab belgilanadi. Bu usullar sug'urta bozori va tashkilotlarning o'ziga xos xususiyatlari va talablari asosida foydalaniladi
12. Mulkni sug'urtalashda sug'urtalash tushunchasi, tamoyillari va manfaatlari
Sug'urtalash, mulkning xavfsizlik va xavfsizlikga oid risklardan himoya qilinishi uchun moliyaviy himoya tizimidir. Bu tizim orqali shaxslar yoki tashkilotlar mulkining yo'qolishiga, zarar yetishiga yoki boshqa risklarga qarshi sug'urta polislarini oladilar.
Sug'urtalash tushunchasi ichida quyidagi tamoyillar va manfaatlar mavjud:
Xavfsizlik: Sug'urtalash, mulkni xavfsizlikdan himoya qilish imkonini beradi. Sug'urta polislari mulkda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan yonmasliklar, yo'qolishlar, zararlar va boshqa risklar haqida xavfsizlik beradi.
Moliyaviy himoya: Sug'urtalash, mulkni moliyaviy risklardan himoya qiladi. Mulk egasi yoki sug'urta qiluvchi mulk uchun sug'urta polisini olish orqali moliyaviy zararlarni sug'urtalashadi. Agar mulkda yo'qolish, zarar yoki boshqa moliyaviy risk yuzaga kelganda, sug'urta tashkiloti tomonidan ta'minot beriladi.
Riskni almashtirish: Sug'urtalash, mulk egasining o'zini risklardan ozod qilish imkonini beradi. Mulk egasi sug'urtalash tizimi orqali xavfsizlikga oid risklarni sug'urta polislariga o'tkazib yoki ularga moliyaviy to'lovlarni o'tkazib berish orqali riskni almashtirishi mumkin.
Kredit olish imkoniyati: Sug'urtalash mulkning xavfsizligini ta'minlash orqali kredit olish imkoniyatini oshiradi. Sug'urta polislari mulkni sug'urtalash uchun moliyaviy ta'minotni ta'minlaydi va bundan ko'ra kredit tashkilotlari uchun mulkning moliyaviy riskini kamaytiradi.
Sug'urtalash tizimi mulk egasiga xavfsizlik, moliyaviy himoya, risklarni almashtirish va kredit olish imkoniyatini beradi. Bu tizim orqali mulk egasi moliyaviy risklarga qarshi himoya qilinadi va xavfsizlikni ta'minlash imkoniyatini oladi.
13. Mulkni sug'urtalashda zararni qoplash usullari, shartlari va variantlari
Mulkni sug'urtalashda zararni qoplash usullari, shartlari va variantlari mavjud. Bu variantlar sug'urta turlariga va shartnomalarga bog'liq bo'lishi mumkin. Quyidagi zarar qoplash usullari keng qo'llaniladi:
To'lovda sifatli zarar qoplash: Sug'urta polisi xususiyatlariga qarab, zarar paydo bo'lgan holatlarda sug'urta tashkiloti to'lov amalga oshiradi. Bu to'lovlar polisdagi mablag'ga, maxsus o'rtacha bajariladi.
Taqsimlash: Taqsimlash usulida zarar egasi (mulk egasi) va sug'urta tashkiloti zararni hamkorlikda qoplanadi. Zarar egasi o'z to'lovlarini qiladi, sug'urta tashkiloti esa qolgan qismini to'lashni o'z zimmaga oladi.
O'rtacha risk o'zlashtirish: O'rtacha risk o'zlashtirish usulida zarar egasi va sug'urta tashkiloti zararni hamkorlikda qoplanadi. Zarar egasi to'lov amalga oshiradi, ammo sug'urta tashkiloti zarar egasiga yillik to'lovni qaytarib beradi.
Noma'lum risk to'lov sharti: Bu variantda zarar paydo bo'lganida, sug'urta tashkiloti noma'lum miqdorda to'lov amalga oshiradi. Zarar egasi shartnoma orqali to'lov miqdorini oldindan bilmaydi.
Zarar egasining pul xavfsizligi: Zarar egasi sug'urta tashkilotiga moliyaviy imkoniyatni ta'minlash uchun pul yig'ib beradi. Zarar paydo bo'lganda, sug'urta tashkiloti zararni to'laydi va zarar egasi o'z yig'ib olingan mablag'ni oladi.
Shartlar va variantlar zarar qoplashning xususiyatlari va shartnomalarga bog'liq bo'lib, har bir sug'urta turi va tashkiloti o'ziga xos bo'lishi mumkin. Sug'urta shartnomalari va variantlari yuridik asoslar asosida amalga oshiriladi va zararni qoplashning boshqa usullari ham mavjud bo'lishi mumkin.
14. Ko'p va ikki tomonlama sug'urta
Ko'p tomonlama sug'urta (hamkorlik sug'urtasi) va ikki tomonlama sug'urta (sug'urta agenti bilan to'lanadigan sug'urta) - bu ikki turdagi sug'urta shakllaridir.
Ko'p tomonlama sug'urta (hamkorlik sug'urtasi): Bu sug'urta turi xususiy shaxslar (jamoat tashkilotlari, tadbirkorlar, xorijiy mamlakatlar kabi) orasida hamkorlik yoki jamoatchilik asosida o'tkaziladi. Sug'urta tashkiloti va sug'urta agentlari ko'p tomonlama sug'urtani taklif etishi mumkin. Shu tariqa bilan, sug'urta agenti tomonidan boshqariladigan polisning xususiyliklari bo'lishi mumkin.
Ikki tomonlama sug'urta (sug'urta agenti bilan to'lanadigan sug'urta): Bu turi esa sug'urta agenti yoki broker orqali yoki sug'urta tashkilotiga tegishli bo'lgan shaxslar tomonidan o'tkaziladi. Sug'urta agenti, xususiy shaxs yoki tadbirkorlar uchun sug'urta polislari taklif etadi va to'lovlarini o'zlashtiradi. Bu tariqada, sug'urta agenti xizmatlari to'lovli bo'lib amalga oshiriladi.
Ko'p tomonlama sug'urta va ikki tomonlama sug'urta o'rtasidagi asosiy farq shartnoma to'lovini qaysi tomon tomonidan amalga oshirishiga qarashdir. Ko'p tomonlama sug'urtada, hamkorlik qiluvchi tomon to'lovni amalga oshiradi, ikki tomonlama sug'urtada esa to'lovni sug'urta oluvchi tomon amalga oshiradi.
15. Ixtiyoriy mulk sug'urtasi
Ixtiyoriy mulk sug'urtasi, shaxsiy yoki korxona mülkini xavfsizlik altida saqlashga yo'naltirilgan sug'urta turi hisoblanadi. Bu sug'urta turi, shaxsning yuridik yoki jismoniy shaxsga tegishli bo'lgan ixtiyoriy mulkini xavfsizlik va zararlariga qarshi himoya qilish maqsadida xizmat qiladi.
Ixtiyoriy mulk sug'urati, mülk egasi yoki sohalarda xavfsizlik qilishni istagan shaxslar tomonidan olinadi. Bunda sug'urta tashkiloti mülk egasi bilan shartnoma imzolaydi va mülkning xavfsizlikni ta'minlashga ta'minotlarni taqdim etadi. Sug'urta polisida qayd etilgan shartlar, mülkning yo'qolishi, xavfsizlik sohasida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan risklar va sug'urta to'lovi mavjud bo'ladi.
Ixtiyoriy mulk sug'urati bilan mülk egasi mülkini turli xavflardan, masalan, hirsizlik, o'g'irlik, hushyorlik, yonimgarchilik, do'zoxlik va boshqa zararli voqeliklaridan himoya qiladi. Shuningdek, sug'urta polisida belgilangan shartlarga muvofiq ravishda sug'urta tashkiloti tomonidan mülkga qo'yilgan zararlar to'lash ta'minotlari ham mavjud bo'ladi.
16. Shaxsiy sug'urtaning mohiyati va turlari
Shaxsiy sug'urta, shaxslarning o'zlarini va ularning oilalarini yuridik va jismoniy xavf-xatarlardan himoya qilish maqsadida olinadigan sug'urta turi hisoblanadi. Shaxsiy sug'urtalar, shaxsning hayotini, sog'ligini, moliyaviy manfaatlarini va boshqalarini himoya qilishga yordam beradi.
Shaxsiy sug'urta turining asosiy turlari quyidagilardir:
Hayot sug'urtasi: Shaxsning o'zini va oilasini o'limga olib kelish, qon bo'shlig'i, kasallik yoki jiddiy jarohat kabi vaziyatlarga qarshi himoya qiladi.
Sog'liq sug'urtasi: Shaxsning kasallik, yaralanish yoki boshqa sog'liq muammo bilan bog'liq xarajatlarni to'lashda yordam beradi.
Moliyaviy sug'urtalar: Moliyaviy sug'urtalar, shaxsning moliyaviy resurslari va manfaatlari bilan bog'liq xavf-xatarlardan himoya qilishga yordam beradi. Bu turdagi sug'urtalar moliyaviy zararlarga, yo'qolishga, qo'zg'alishlarga, xavfsizlikni ta'minlash va boshqa moliyaviy muammo va xavf-xatarlarga qarshi himoya ko'rsatadi.
Transport sug'urtasi: Transport sug'urtasi, shaxsning transport vositalariga qarshi chiqqan zararlarga, yo'qolishga, o'g'irlanishga va boshqa transport xavf-xatarlarga qarshi himoya qiladi. Avtomobil sug'urtasi, to'lovlar sug'urtasi, havo yo'llari sug'urtasi kabi turlari mavjud bo'ladi.
Arzon sug'urtalar: Arzon sug'urtalar, shaxslarning arzon qimmatli qismlarini (masalan, telefon, kompyuter, elektronika buyumlari) yoki shaxsiy zararlanishlarini (masalan, yurtdan kelgan sayohatda yo'qotgan yuklar) yo'qolishga qarshi himoya qiladi.
Shaxsiy sug'urtalar shaxsning xavfsizligini ta'minlashda katta ahamiyatga ega bo'ladi va shaxsning iste'mol qilgan sug'urta turi va shartlariga bog'liq ravishda moliyaviy ta'minotlarni taqdim etadi.
17. Hayotni sug'urtalash tushunchasi va tamoyillari
Hayotni sug'urtalash tushunchasi shaxsning o'zini va oilasini o'g'irliklarga, kasalliklarga, jarohatlarga va o'limga qarshi himoya qilish maqsadida olinadigan sug'urta turi hisoblanadi. Bu turiy sug'urta shaxsning hayoti boyicha katta moliyaviy yuklarni sug'urta kompaniyalari tomonidan o'z zimmasiga oladi.
Hayot sug'urtasi quyidagi tamoyillarga ega bo'lishi mumkin:
O'lim sug'urtasi: Bu tamoyil shaxsning o'zini o'limga olib kelish xavfi bilan bog'liq bo'lgan zararlarga qarshi himoya qilishga asoslangan. O'lim sug'urtasi shaxsning o'limi bilan bog'liq xarajatlarni to'lashda yordam beradi va oilaning maqsadli yashashini ta'minlaydi.
Kasallik sug'urtasi: Shaxsning kasalliklar va davolash jarayonlariga bog'liq tibbiy xarajatlarni sug'urta etishga yordam beradi. Bu sug'urta turi kasalliklarga qarshi moliyaviy himoya ko'rsatadi va tibbiy xizmatlarni to'lashda yordam beradi.
Yo'qolish sug'urtasi: Bu tamoyil shaxsning oilasiga qarab yuqori xavf-xatarli ishga joylashishi bilan bog'liq xarajatlarni sug'urta etishga asoslangan. Misol uchun, yo'qolish sug'urtasi o'zining ish joyidan ish bo'ylab joyni yo'qolishi yoki hayotga ta'sir etuvchi jiddiy jarohat holatida xarajatlarini qoplashga yordam beradi.
Invalidlik sug'urtasi: Bu tamoyil shaxsning ishdan yo'qolishi yoki invalidlik holatiga o'tishi bilan bog'liq xarajatlarni sug'urta etishga asoslangan. Invalidlik sug'urtasi shaxsning yashash va kasbiy faoliyatini ta'minlashga yo'rdam beradi.
Hayotni sug'urtalash tamoyillari shaxsning xavfsizligini ta'minlashda va o'zini va oilasini moliyaviy risklardan himoya qilishda muhim ahamiyatga ega bo'ladi. Shaxsning tanlangan sug'urta turi va shartlari shaxsning hayotidagi muhim vaziyatlarda moliyaviy yuklarini qoplashga yordam beradi
18. Hayotni sug'urtalash shartnomalarining tasnifi
Hayotni sug'urtalash shartnomalari quyidagi asosiy turdagi sug'urta shartnomalari bo'yicha tasnifga ega bo'lishadi:
Hayot sug'urtasi shartnomalari: Bu turdagi shartnomalar shaxsning o'limiga bog'liq xavf-xatarlarga qarshi moliyaviy himoya ko'rsatadi. Shaxsning o'limi bilan bog'liq xarajatlarni sug'urta etadi va oilaning maqsadli yashashini ta'minlaydi. Bu turdagi shartnomalar o'ziga xos kuchli to'lovlar, muddatli sug'urta, o'zaro hamkorlik, moliyaviy yordam berish va boshqalar bilan ajratiladi.
Kasallik sug'urtasi shartnomalari: Bu turdagi shartnomalar shaxsning kasallik va davolash jarayonlariga bog'liq xarajatlarni sug'urta etadi. Shaxsning kasalliklarga qarshi moliyaviy himoyasini ta'minlaydi va tibbiy xizmatlarni to'lashda yordam beradi. Kasallik sug'urtasi shartnomalari o'ziga xos shartlar, davolash muddatlari, kengaytirilgan davolash hizmatlari va boshqalar bilan ajratiladi.
Invalidlik sug'urtasi shartnomalari: Bu turdagi shartnomalar shaxsning ishdan yo'qolishi yoki invalidlik holatiga o'tishi bilan bog'liq xarajatlarni sug'urta etadi. Shaxsning ishdan yo'qolishiga qarshi moliyaviy himoya ko'rsatadi va invalidlik haqidagi xarajatlarni qoplashga yordam beradi. Invalidlik sug'urtasi shartnomalari o'ziga xos shartlar, to'lov rejasi, invalidlik darajasi va boshqalar bilan ajratiladi.
Hayotni sug'urtalash shartnomalari har bir shaxsning xavfsizligini ta'minlashda va moliyaviy yuklarini qoplashda muhim ahamiyatga ega bo'ladi. Ular shaxsning xavfsizligini ta'minlashga va hayotida muhim vaziyatlarda moliyaviy himoya ko'rsatishga yordam beradi. Sug'urta shartnomalari keng qamrovli sug'urta fondlari, kompaniyalar va sug'urta agentliklari tomonidan taqdim etiladi va shaxsning talablari va kerakliliklari asosida ajratib beriladi
19. Davlat xizmatchilarining ayrim toifalari uchun davlat hayoti va sog'lig'ini sug'urtalash
Davlat xizmatchilarining ayrim toifalari uchun davlat hayoti va sog'lig'ini sug'urtalash quyidagi ko'rsatmalarga asoslanadi:
Davlat xizmatchilari uchun hayot sug'urtasi: Bu turdagi sug'urta shartnomalari davlat xizmatchilarining ish faoliyatiga bog'liq xavf-xatarlarga qarshi moliyaviy himoya ko'rsatadi. Ular shaxsning ish jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan xavf-xatarlarga qarshi moliyaviy himoya, kasallik va yaralanmalarga karshi himoya, hujjatli ta'lim, pension yoki ta'lim jarayonlari bilan bog'liq xarajatlarni sug'urta etadi.
Davlat xizmatchilari uchun tibbiy sug'urta: Davlat xizmatchilarining sog'lig'ini ta'minlash maqsadida tibbiy sug'urta shartnomalari taqdim etiladi. Ular davlat xizmatchilarining tibbiy xizmatlarni olishini, tibbiy xizmatlar uchun to'lovlarni qoplashni va davlat xizmatchilarining kasallik, yaralanma yoki operatsiya davomida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan xarajatlarni sug'urta etadi.
Davlat xizmatchilari uchun invalidlik sug'urtasi: Davlat xizmatchilari ishdan yo'qolish yoki invalidlik holatiga o'tishi mumkin bo'lgan hollarda moliyaviy himoya oladigan invalidlik sug'urtasi taqdim etiladi. Ular davlat xizmatchilarining ishdan yo'qolishiga qarshi moliyaviy himoyani ko'rsatadi va invalidlik haqidagi xarajatlarni qoplashga yordam beradi.
Davlat xizmatchilariga taqdim etiladigan sug'urta shartnomalari davlat tomonidan ta'minlanadi va ularning xizmat turlariga va maqsadlari bilan mos keladi. Ular davlat xizmatchilarining moliyaviy himoyasini ta'minlash, xavf-xatarlarga qarshi sug'urta, tibbiy xizmatlarni qoplash va invalidlik holatlarida moliyaviy himoya ko'rsatishga yordam beradi. Bu turdagi sug'urta shartnomalari xizmat ko'rsatuvchilar, sug'urta kompaniyalari yoki sug'urta fondlari tomonidan taqdim etiladi va qonunchilikning talablari asosida amalga oshiriladi.
20. Chet elga chiqayotgan fuqarolar uchun sug'urta shakllari
Chet elga chiqayotgan fuqarolar uchun sug'urta shakllari quyidagi ko'rsatmalarga asoslanadi:
Xavfsizlik sug'urtasi: Chet elda yashovchi fuqarolarga xavf-xatarlarga qarshi moliyaviy himoya ko'rsatish maqsadida xavfsizlik sug'urtasi taqdim etiladi. Ular xavf-xatarli mamlakatlarda turar joylaridagi xavf-xatarlarga qarshi sug'urta etish, kasallik va yaralanmalarga karshi himoya, yo'l harajatlari, sohasiga ko'ra sug'urta shartnomasi qilishlarni o'z ichiga oladi.
Sog'lik sug'urtasi: Chet elda yashovchi fuqarolarga sog'lik xizmatlari va tibbiy xarajatlarini sug'urta etish maqsadida sog'lik sug'urtasi taqdim etiladi. Ular tibbiy xizmatlarni olish, dori-darmonlar uchun to'lovlar, kasallik va yaralanmalarga qarshi himoya va tibbiy xarajatlarni sug'urta etishlarni o'z ichiga oladi.
Yuridik himoya sug'urtasi: Chet elda yashovchi fuqarolar uchun yuridik himoya sug'urtasi taqdim etiladi. Bu sug'urta shakli, chet elda yashovchi fuqarolarning huquqiy maslahatlarini himoya qiladi, ularga yuridik maslahatlar va xizmatlar taqdim etish, hukmiy muammo yuzasidan xarajatlarni sug'urta etish, huquqiy maslahatlarni qoplash va yuridik himoya shartnomasini o'z ichiga oladi.
Chet elga chiqayotgan fuqarolar uchun sug'urta shartnomalari xizmat ko'rsatuvchilar, sug'urta kompaniyalari yoki sug'urta fondlari tomonidan taqdim etiladi. Ular chet elda yashash, xavf-xatarli mamlakatlarda ish qilish, sog'lik xizmatlaridan foydalanish, yuridik himoya va huquqiy maslahatlardan foydalanishga qarshi moliyaviy himoya ko'rsatishga yordam beradi. Sug'urta shartnomalari tashkilotning xizmatlari va shartlari bilan mos keladi va xavf-xatarlar, tibbiy xarajatlar, yuridik muammo va xarajatlarni qoplashga yordam beradi.
21. Ijtimoiy sug'urta tizimi
Ijtimoiy sug'urta tizimi, jamoat a'zolarining ijtimoiy rivojlanishini va xavfsizligini ta'minlash maqsadida o'rganilgan va amalga oshirilgan tizimlardan iboratdir. Bu tizimning asosiy maqsadi, fuqarolarni ijtimoiy rishtalar, so'roq-muloqot va umumiy yashash muhitida yashashda uchraydigan riziklardan himoya qilishdir.
Ijtimoiy sug'urta tizimi turli ko'rsatkichlardan iborat bo'lishi mumkin, shu jumladan:
Pensionerlar sug'urtasi: Bu tizim pensionerlarga yaqin qarindoshlari yoki o'zaro imtiyozi bo'lgan shaxslarga pensiya to'lashni ta'minlaydi. Ular ish faoliyati tugagan yoki ish faoliyati muddati tugagan pensionerlarga moliyaviy himoya ko'rsatadi.
Bemorlar sug'urtasi: Bemorlar sug'urtasi, shaxslarga tibbiy xizmatlarni ta'minlash, kasalliklar va yaralanmalarga qarshi himoya ko'rsatish maqsadida taqdim etiladi. Ular sog'lik xizmatlarini olish, dori-darmonlarni qoplash va tibbiy xarajatlarni sug'urta etishlarni o'z ichiga oladi.
Vafot etganlar sug'urtasi: Vafot etganlar sug'urtasi, shaxslarning o'limiga bog'liq xarajatlarni qoplash maqsadida taqdim etiladi. Ular vafot etgan shaxslarning o'limga bog'liq xarajatlarini o'z ichiga oladi, shuningdek, o'limga bog'liq ravishda xizmatlarni ta'minlaydi.
Balandlik va eng yaxshi ish joylari sug'urtasi: Bu tizim, shaxslarga o'zlashtirilgan ish joylari, maoshlar, ishlab chiqarish darajalari va boshqa afzalliklarni ta'minlash maqsadida taqdim etiladi. Ular yuqori ish joylari, rivojlanayotgan sohalarda ishlab chiqarish, vaqtincha ish joylari, ish haqini sug'urta etish va boshqa afzalliklarni taqdim etishlarni o'z ichiga oladi.
Ijtimoiy sug'urta tizimi, fuqarolarning ijtimoiy muhitda yashashda uchraydigan riziklardan himoya qilishni ta'minlaydi va ularning hayot sifatini va xavfsizligini oshiradi. Bu tizimlar davlat tomonidan tashkil etiladi yoki maxsus sug'urta kompaniyalari yoki fondlari tomonidan boshqariladi
22. Sug'urtada qo'llaniladigan asosiy atamalar va tushunchalar.
Sug'urta sohasida qo'llaniladigan asosiy atamalar va tushunchalar quyidagilardir:
Sug'urtachilik: Sug'urta kompaniyasi yoki tashkiloti tomonidan sug'urta xizmatlari taqdim etish faoliyatini o'z ichiga oladi. Ushbu tashkilot sug'urtachilik faoliyatini amalga oshirish uchun litsenziyaga ega bo'lishi kerak.
Sug'urta polisi: Sug'urta muomalasini belgilovchi yozma hujjatdir. Sug'urta polisi, sug'urta tashkilotining sug'urtalangan obyektni xavfsizligini ta'minlashga kelib chiqadigan shart va shartnomalarni o'z ichiga oladi.
Sug'urta obyekti: Sug'urta tashkiloti yoki kompaniyasi tomonidan xavfsizlikni ta'minlash maqsadida sug'urta polisi orqali sug'urtalangan moliya, moliya ob'ekti yoki boshqa ob'ekt.
Sug'urta qimmatbaho, mablag': Sug'urtalanayotgan obyekt yoki moliyaning sug'urtalanayotgan miqdori yoki qiymati.
Sug'urta to'lovi: Sug'urta polisida belgilangan shart va shartnomalar boyicha beriladigan to'lovlar, mablag'lar.
Sug'urtachining mablag'ini taqdim etish: Sug'urtachining sug'urta polisi shartlariga asosan sug'urta polisidagi zarar va yoki xavf sodir bo'lganda, sug'urtalanayotgan to'lov mablag'ini taqdim etish yoki to'lash yukumliligini o'z ichiga oladi.
Sug'urta muomalasining muddati: Sug'urta polisi to'lov muddati, sug'urta muomalasining amal qilishi uchun belgilangan vaqt davomiyligi.
Sug'urta brokeri: Sug'urta tashkilotlarining xizmatlarini taqdim etish, sug'urta muomalasini o'tkazish va boshqa sug'urta xizmatlarini ko'rsatishda o'zlashtirilgan tashkilot yoki shaxs.
Bu asosiy atamalar va tushunchalar sug'urta sohasidagi amalga oshirilgan muomalalarda qo'llaniladi va sug'urta faoliyatining muvaffaqiyatli amalga oshirilishida muhim ahamiyatga ega
23. Aktuariy, sozlagich va geodeziyachi nima?
Aktuariy, sozlagich va geodeziyachi quyidagi tushunchalarni anglatadi:
Aktuariy: Aktuariy, moliyalarni va risklarni baholash, hisoblash va ta'lim qilish sohasida mutaxassislikka ega bo'lgan shaxsdir. Ular, statistik ma'lumotlardan, matematik modellaridan va risk baholash prinsiplaridan foydalanib, sug'urta kompaniyalari yoki boshqa moliyalash tashkilotlari uchun sug'urta stolchiligi, pensiya rejimlari, investitsiya strategiyalari va boshqa moliyalash bo'limlarida tahlil va baho berish bilan shug'ullanadilar.
Sozlagich: Sozlagich, sug'urta polislarida yoki shartnomalarda aniqlovchi tushuncha bo'lib, shartnomalarda o'rin olib turadigan shartlarni yoki shartlar birligini ifodalaydi. Bu shartnomalarda qo'llaniladigan izohlar, qarorlar, belgilanayotgan amal qilish tartibi va shartnomalardagi asosiy talablarni ta'riflash uchun ishlatiladi.
Geodeziyachi: Geodeziyachi, yeryuzi yuzasini burchakli va masofali nukus bo'yicha o'lchash, kartografiya, kartografik ishlar va yeryuzidagi obyektlarni aniqlash va ulardan ma'lumot olish bilan shug'ullanuvchi mutaxassisdir. Geodeziya, xaritalash, landshaft analizi, infrastruktura loyihalash va boshqa sohalarda ishlatiladi.
Ushbu sohalar moliyalash, sug'urta va yeryuzidagi obyektlarni baho berish va ma'lumotlarini topishga yordam beradigan mutaxassisliklardir.
24. Sug'urta faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish.
Sug'urta faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish odatda sug'urta sohasida qonunchilik va davlat hokimiyati orqali amalga oshiriladi. Har bir mamlakatning sug'urta sohasini tartibga solishda o'ziga xos qonunlar, tartib-nizomlar va institutlar mavjud bo'ladi. Bu qonunlar va tartib-nizomlar sug'urta sohasidagi tashkilotlarni va faoliyatlarini belgilab beradi, ish tartibini va shartnomalarini belgilaydi, sug'urta kompaniyalarining rivojlanishini nazorat qiladi va foydalanuvchilar bilan sug'urta munosabatlari bo'yicha shartnomalar belgilanadi.
Davlat tomonidan sug'urta faoliyatini tartibga solishda quyidagi mas'uliyatlar o'tiladi:
Sug'urta bozori va tashkilotlarini tartibga solish: Davlat sug'urta sohasidagi bozor sharoitlarini belgilaydi va tartibga solish uchun tartib-nizomlar va litsenziyalarni tasdiqlayadi. Sug'urta kompaniyalarining o'zlashtirishiga, litsenziyalar olishiga, moliyalash bo'yicha xizmat ko'rsatishiga va sug'urta fondlarini rivojlantirishiga yo'l qo'yadi.
Sug'urta kompaniyalarining nazorati va lisensiyalash: Davlat, sug'urta kompaniyalarining faoliyatini nazorat qiladi va ularning lisensiyalarini beradi. Bu nazorat orqali, kompaniyalar sug'urta stolchiligi, hisob-kitoblari, sug'urta polislari va muammosizliklarni amalga oshirish tartibini ta'minlayadi.
Sug'urta tizimining rivojlanishi va innovatsiyalar: Davlat, sug'urta sohasidagi rivojlanish va innovatsiya jarayonlarini o'zlashtirishga intiladi. Bu, yangi texnologiyalarni qo'llash, elektron sug'urta xizmatlarini rivojlantirish, sug'urta statistikasini yaxshilash va moliyalash bo'yicha yangiliklarni kengaytirishni o'z ichiga oladi.
Sug'urta tashkilotlarining munosabatlari bilan mas'uliyatlar: Davlat sug'urta kompaniyalarining foydalanuvchilar bilan munosabatlarini nazorat qiladi, tariflarini belgilaydi, shikoyatlarni qabul qiladi va moliyalashda adolatni ta'minlayadi. Shuningdek, sug'urta kompaniyalarining zararni qoplash, shikoyatlar, arizalar va ish tartibiga rioya qilish masalalarida jamiyat a'zolarining huquqlarini himoya qiladi.
Davlat tomonidan sug'urta faoliyatini tartibga solish, jamiyatning iqtisodiy muhitini himoya qilish, moliyalarni sug'urtalash, sug'urta bozorining isloh qilishini ta'minlash va foydalanuvchilarga himoya ko'rsatish maqsadini o'z ichiga oladi. Bu bilan birga, jamiyat a'zolarining sug'urta xizmatlari bilan xalqaro standartlarga mos kelishini ta'minlayadi.
25. Sug'urtada risk tushunchasi.
Sug'urta sohasida risk tushunchasi, sug'urta kompaniyalarining o'zlariga yoki o'zaro kelishilgan shartnomalarga asosan zarar tuzilishining ehtimolini anglatadi. Risk, sug'urta sohasida kutilgan yo'qolishlar, zararlar va boshqa negativ holatlarning sodir bo'lishi ehtimoli bilan bog'liqdir.
Sug'urtada riskning boshqa aspektlari ham mavjud bo'lishi mumkin. Misol uchun, sug'urta kompaniyasi uchun risk, sug'urta polisini to'lash majburiyatini yerine yetirmayish, kliyentlar tomonidan berilgan zarar talablarini bajarish, moliyaviy bajarilishlarni optimallashtirish, sarmoyani maslahatlar va boshqa tegishli faktorlar bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Sug'urtada riskni boshqarishning asosiy yo'llari shu bilan birga riskni tahlil qilish, katta yuridik va statistik ma'lumotlarni o'rganish, qimmatli moliyaviy vositalarni sug'urtalash va zarar qilish riskini sug'urta polislari yordamida qoplashdan iborat bo'lishi mumkin. Sug'urta kompaniyalari riskni boshqarishning turli usullaridan foydalanishadi, shu jumladan riskni qabul qilish, urnatish, transfer qilish va kamaytirish kabi.
Sug'urtada riskni boshqarishning asosiy maqsadi zararlar va yo'qolishlardan himoya ko'rsatish va bu jarayonda iste'molchi va sug'urta kompaniyasi o'rtasidagi muvofiqlikni ta'minlashdir. Risk boshqarish jarayonida statistik tahlillar, model va metodlar ishlatiladi, shuningdek, sug'urta fondlari va rezervlar yaratiladi, zarar to'lanishida o'tkazmalar amalga oshiriladi va boshqa tartib va qoidalar qo'llaniladi
26. Sug'urta faoliyatida vositachilar va ularning vazifalari.
Sug'urta faoliyatida vositachilar, sug'urta kompaniyalari yoki sug'urta agentliklari sifatida xizmat ko'rsatadigan tashkilotlardir. Ular sug'urta polislarini sotish, polislar orqali ma'lumotlarni to'plash, taqdim etish va sug'urta polislari haqidagi ma'lumotlarni tushuntirish, shikoyatlarni qabul qilish, zararlar va to'lovlarni boshqarish va boshqalar kabi ishlar bilan shug'ullanadilar.
Vositachilarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Sug'urta polislari sotish: Vositachilar, kliyentlar bilan muloqot qilish va ularning talablari va ehtiyojlari asosida mos sug'urta polislari taklif etish va sotish jarayonini amalga oshiradilar.
Ma'lumotlarni to'plash va taqdim etish: Vositachilar, kliyentlar tomonidan taqdim etilgan ma'lumotlarni to'plab, sug'urta kompaniyalari tomonidan talab etilgan ma'lumotlarni kiritish va shu ma'lumotlarni sug'urta kompaniyalariga yetkazib berish huquqiga ega bo'ladi.
Shikoyat qabul qilish: Vositachilar, kliyentlardan kelgan shikoyatlarni qabul qilib, ularni yechish va kerakli ishlarni bajarish uchun sug'urta kompaniyalariga yetkazib berish huquqiga ega bo'ladi.
Zarar va to'lov boshqarish: Vositachilar, zarar va to'lovlarni boshqarish jarayonida kliyentlarni yordam beradi. Ular zararlarni hisoblash, zarar bildirish jarayonini boshqarish, to'lovlarni amalga oshirish, hisobotlar va davolashlar tuzish kabi vazifalarni bajaradilar.
Konsultatsiya va maslahatlar: Vositachilar, kliyentlarga sug'urta sohasida maslahat berish, optimal sug'urta chora-tadbirlarini taklif qilish va ularning sohalarda maqsadga muvofiq sug'urta tizimini tuzishda yordam berishadi.
Vositachilar sug'urta sohasida kliyentlar bilan to'g'ridan-to'g'ri aloqalar o'rnatish, ma'lumot almashish va taqdim etish, sug'urta polislari sotish va boshqalar kabi vazifalarni bajarish orqali sug'urta faoliyatining yaxshi amalga oshirilishiga yordam beradilar.
28. Sug'urta kompaniyasining faoliyati to'g'risidagi asosiy hujjatlar.
Sug'urta kompaniyasining faoliyati to'g'risidagi asosiy hujjatlar quyidagilardir:
Sug'urta qonunlari va qoidalar: Har bir mamlakatda sug'urta sohasini tartibga solish uchun qabul qilingan qonunlar va qoidalar mavjud. Bu hujjatlar sug'urta kompaniyasining faoliyatini tartibga solish, sug'urta polislari sotish, zararlar va to'lovlarni boshqarish, moliyalashuv va hisobotlar, shikoyatlar va boshqalar kabi jarayonlarni reglamentlashtirish uchun muhimdir.
Sug'urta polislari: Sug'urta kompaniyalari tomonidan kliyentlarga taqdim etiladigan sug'urta polislari, kompaniyaning asosiy hujjatlari hisoblanadi. Bu hujjatlarda sug'urta muqobil polisning tartibi, sug'urta miqdori, sug'urta shartlari, to'lov muddati va boshqalar kabi asosiy ma'lumotlar va shartlar keltiriladi.
Sug'urta shartnomalari: Sug'urta kompaniyasi va kliyentlar o'rtasida o'tkazilgan sug'urta shartnomalari, faoliyatning asosiy hujjatlaridan biridir. Ular ichida kliyentning yutuqlari, zarar tartibi, polisning shartnomaga binoan bajarishi kerak bo'lgan vazifalari va boshqalar kabi ma'lumotlar keltiriladi.
Moliyalashuv hisobotlari: Sug'urta kompaniyalari moliyalashuv hisobotlarini tuzish va tahlil qilishda ishtirok etadi. Bu hujjatlar moliyalashuvning joriy holatini, daromad va xarajatlarni, soliq to'lovlarini va boshqalar kabi asosiy moliyalashuv ma'lumotlarini o'z ichiga oladi.
Sug'urta hisobotlari: Sug'urta kompaniyalari tomonidan yillik, yarimyillik yoki chorak hisobotlar tuziladi. Bu hisobotlar sug'urta kompaniyasining faoliyati, sug'urta portfeli, zarar va to'lov statistikasi, sug'urta polislari to'g'risidagi ma'lumotlar va boshqalar kabi muhim ma'lumotlarni o'z ichiga oladi.
Bu hujjatlarning to'g'ri va to'liq bo'lishi, qonunlarga va qoidalar bilan muvofiqlikni saqlash, kliyentlar bilan yaxshi aloqalar o'rnatish uchun muhimdir.
27. Sug'urta kompaniyasining foydasi va uni shakllantirish manbalari.
Sug'urta kompaniyalarining foydasi va shakllantirish manbalari quyidagicha bo'lishi mumkin:
Foyda:
Sug'urta kompaniyalari jamiyatning sug'urta bozoridagi xavfsizlik va ishonchini ta'minlashda muhim rol o'ynayadi. Ular risklarni zararlardan himoya qilish, yutuqlarni sug'urta etish va xavfsizlikni ta'minlash orqali ommaviy foydani ko'rsatishga harakat qiladilar.
Sug'urta kompaniyalari bo'lgan riskni yuklash va risklardan himoya qilish tizimini tashkil etish orqali, kliyentlarni xavfsizlik hissiyatiga ega qilish, iqtisodiy faoliyatni kengaytirish va investitsiyalar oqibatlantirishga yordam beradi.
Sug'urta kompaniyalari kliyentlar uchun moliyalashuv vositalarini taqdim etish orqali, xayriya fondlarini shakllantirish va jamoat ishlariga ommaviy qo'llab-quvvatlashda ishtirok etishadi.
Shakllantirish manbalari:
Sug'urta kompaniyalarining asosiy manbasi polis sotish orqali olingan primlardir. Bu polislarning narxlari sug'urta kompaniyasi tomonidan qabul qilingan risklar, boshqaruv xarajatlari, statistik ma'lumotlar, sug'urta kompaniyasining xavfsizlik va xarajatlarini o'z ichiga olgan qurilma va dasturlardan tashkil topadi.
Sug'urta kompaniyalari moliyalashuv va investitsiya jarayonlarini boshqarishda ishtirok etishadi. Ular sug'urta portfelini rivojlantirish, to'lovlar va zararlar bilan bog'liq moliyalashuv muammolarini hal qilish, daromad va xarajatlarni boshqarish, investitsiyalar va moliyalashuv rejalarini tuzish kabi vazifalarni amalga oshiradilar.
Sug'urta kompaniyalari to'lov tizimlarini tashkil etishda va xisob-kitoblarni boshqarishda kompyuterlar va so'nggi texnologiyalardan foydalanishadi. Ular avtomatlashtirilgan tizimlar, ma'lumotlar analiz vositalari va moliyalashuv dasturlarini qo'llash orqali ishlarini samarali va efektiv bajaradilar.
Shu bilan birga, sug'urta kompaniyalarining foydasi jamiyatga xavfsizlik va ishonch hissiyatini ta'minlash, yutuqlarni sug'urta etish, moliyalashuvni boshqarish va xavfsizlikning ommaviy foydalarini ko'rsatishda ko'p yo'nalishlarda kuzatiladi. Ular moliyalashuv, boshqaruv tizimlarini samarali shakllantirish va so'nggi texnologiyalardan foydalanish orqali faolliklarini oshirishga harakat qiladilar
29. Sug'urtalovchining huquq va majburiyatlari.
Sug'urtalovchining huquq va majburiyatlari quyidagicha bo'lishi mumkin:
Huquqlar:
Huquqiy burchlar: Sug'urtalovchi polis shartnomasini imzolash orqali o'zining sug'urta bozorida yoki sug'urta kompaniyasi bilan huquqiy munosabatlarni amalga oshirishi va sug'urta xizmatlaridan foydalanganligini bildirishi mumkin.
Yutuq va zararlar bilan bog'liq huquqlar: Sug'urtalovchi sug'urtalangan xavf va risklarga qarshi himoya ta'minlash orqali, yutuq holatida zararlarini sug'urtalovchi qobiliyatida ta'minlash haqiga ega bo'ladi.
Ma'lumot olish huquqi: Sug'urtalovchiga sug'urtalovchi tomonidan ma'lumot berilishi va uning shaxsiy ma'lumotlari asosida sug'urtalovchi risklari hisoblashi va polisni shartnomaga mos kelganligini bilishi huquqi beriladi.
Majburiyatlari:
Shartnomani bajarish majburiyati: Sug'urtalovchi shartnomada belgilangan shartlar va shartnomaga muvofiqligi doirasida majburiyatlarini bajarishi lozim bo'ladi.
To'lov majburiyati: Sug'urtalovchi shartnomaga muvofiqligi bo'yicha to'lovni amalga oshirishi va belgilangan to'lov shartlarini bajarishi lozim bo'ladi.
Zarar bildirish majburiyati: Sug'urtalovchi yutuq, zarar yoki hujum holatida shartnomada belgilangan muddat ichida sug'urta kompaniyasiga zararni bildirishi majburiyatiga ega bo'ladi.
Shu bilan birga, sug'urtalovchining huquq va majburiyatlari shartnomada belgilangan shartlar va qonunchilik asosida belgilanadi. Sug'urtalovchi tomonidan shartnomaga rioya qilinishi, to'lovlarini amalga oshirishi va zararlarini bildirishi majburiyatiga ega bo'ladi. Bu majburiyatlar sug'urtalovchining sug'urta bozorida hamkorlikning muhim qismi hisoblanadi.
30. Majburiy va ixtiyoriy sug'urta tamoyillari.
Sug'urta tamoyillari ikkita asosiy toifaga bo'linadi: majburiy sug'urta va ixtiyoriy sug'urta.
Majburiy sug'urta tamoyillari yuridik shaxslar uchun amal qiladi. Bu turiy sug'urta tamoyillari davlat tomonidan belgilanadi va shaxsning yuridik majburiyatlarni bajarish uchun ta'limotlarni o'z ichiga oladi. Misol uchun, avtomobil sug'urtasi majburiy sug'urtalarning biri hisoblanadi. Avtomobil egasi uchun davlat tomonidan majburiy sifatida taqiqlangan va avtomobilga sug'urta polisi olish majburiyati mavjud.
Ixtiyoriy sug'urta tamoyillari esa shaxsiy sug'urtalar va iqtisodiy subjektlar uchun amal qiladi. Shaxsiy sug'urta tamoyillari shaxsning o'zining ixtiyoriy bo'lgan sug'urta xavf va risklarini sug'urtalash uchun tanlab olishi asosida amal qiladi. Misol uchun, yashash uchunning mustahkamlash sug'urtasi shaxsning yolg'iz tanloviga asoslangan sug'urta bo'lib, shaxsning o'zining moliyaviy holatiga va xavflariga qarshi himoya ta'minlaydi.
Iqtisodiy subjektlar, masalan, korporativ tashkilotlar, ixtiyoriy sug'urta tamoyillarini tanlab olib, o'zlarining xavf va risklarni sug'urtalash uchun shartnomalar yopishadi. Bu tamoyillar yuridik shaxslar o'rtasidagi shartnomalar asosida tashkil etiladi.
Shu bilan birga, majburiy sug'urta tamoyillari davlat tomonidan belgilanib, yuridik majburiyatlarni bajarish uchun qo'llaniladi. Ixtiyoriy sug'urta tamoyillari esa shaxsiy va iqtisodiy subjektlar tomonidan tanlangan va xavf va risklarni o'zlarining ixtiyoriy bo'lganligi asosida sug'urtalash uchun qo'llaniladi.
31. Sug'urta huquqiy munosabatlari va ularning asosiy ishtirokchilari.
Sug'urta huquqiy munosabatlari sug'urtalovchilar, sug'urta kompaniyalari, sug'urtachilar va davlat organlari orasidagi munosabatlarni o'z ichiga oladi. Ularning asosiy ishtirokchilari quyidagilar bo'lishi mumkin:
Sug'urtalovchilar: Sug'urta xizmatlaridan foydalangan shaxslar yoki tashkilotlar sug'urtalovchilar deyiladi. Ular sug'urta polisini olayotgan va polis to'g'risida to'lovni amalga oshirayotgan tomonlar hisoblanadi. Sug'urtalovchilar sug'urta polisida ko'rsatilgan shartlar va shartnomadagi majburiyatlar bilan bog'liq huquqiy munosabatlarga rioya qilishi talab etiladi.
Sug'urta kompaniyalari: Sug'urta kompaniyalari sug'urta xizmatlarini taklif etuvchi tijorat tashkilotlardir. Ular sug'urtalovchilarning risklarini sug'urtalash uchun polislar berish, polislar to'g'risida yuklab olish va zararlar haqida to'lovlarni amalga oshirish bilan shug'ullanadilar. Sug'urta kompaniyalari sug'urta polislarini tuzish, risk baholash, zarar tushunish va sug'urta xizmatlarini taklif etish bilan shug'ullanadilar.
Sug'urtachilar: Sug'urtachilar davlat organlari yoki boshqaruv tashkilotlari bo'lishi mumkin. Ular sug'urta sohasidagi normativ hujjatlarni ishlab chiqarish, sug'urtalovchilar va sug'urta kompaniyalari faoliyatini nazorat qilish va rivojlantirish bilan shug'ullanadilar. Sug'urtachilar sug'urtalovchilar va sug'urta kompaniyalarining faoliyatini huquqiy tartibga solish bilan mas'ul bo'ladilar.
Davlat organlari: Sug'urta sohasidagi faoliyatni tartibga solish va sug'urta munosabatlari sohasida normativ hujjatlarni ishlab chiqarish, litsenziyalash va nazorat qilish to'g'risidagi vazifalarga davlat organlari to'g'risidagi huquqiy munosabatlarga rioya qilishlari mumkin. Davlat organlari sug'urtalovchilar, sug'urta kompaniyalari va sug'urtachilar faoliyatini tartibga solish, sug'urta bozorini rivojlantirish va xavflarni minimallashtirish bilan shug'ullanadilar.
Shu bilan birga, sug'urta huquqiy munosabatlari davlat organlari, sug'urtalovchilar, sug'urta kompaniyalari va sug'urtachilar o'rtasidagi o'zaro munosabatlarni ifodalaydi. Ular sug'urtalovchilar va sug'urta kompaniyalari o'rtasidagi polislar, to'lov va tushumlar haqida kelishuvlar, zararlar tushunish va to'lovlarni amalga oshirish jarayonlarini o'z ichiga oladi. Davlat organlari sug'urtalovchilar va sug'urta kompaniyalari faoliyatini nazorat qiladi va sug'urta sohasidagi huquqiy regulatsiyalarni amalga oshiradi
32. Sug'urta bozorini zabt etishda tarifning ulushi
Sug'urta bozorini zabt etishda tarifning ulushi, o'zgaruvchanlik va barqarorlikga qarab belgilanadi. Tarif, sug'urtalovchilar uchun to'lov miqdorlarini va shartlarni belgilaydi, shuning bilan birga sug'urta kompaniyalari uchun ham risk baholash va to'lov shartlarini ifodalaydi.
Tarifning ulushi quyidagi asosiy xususiyatlarga ega bo'lishi kerak:
O'zgaruvchanlik: Tarif o'zgaruvchanlikning amalga oshirishiga imkon beruvchi bo'lishi kerak. Sug'urta xizmatlari uchun to'lov miqdorlari va shartlar o'zgarishlarga qaraganda to'g'ri kelishganlikni ta'minlashga yordam berishi lozim. Bu tarifda sug'urta xizmatlari uchun to'lov miqdorlarining o'zgartirilishi, polislar va qo'llanmalar uchun yuklamalar, shartnomalar va boshqa faktorlar asosida amalga oshirilishi mumkin bo'lishi kerak.
Barqarorlik: Tarifning barqaror bo'lishi, sug'urtalovchilar uchun to'lovlarni to'g'ri hisoblash va to'lov qilishga imkon berishi talab etiladi. Tarifda to'lov shartlarining aniqligi, qanday holatda to'lovlar amalga oshirilishi kerakligi, to'lovning muddati va to'lov usullari kabi ma'lumotlar barqarorlikni ta'minlashga yordam beradi.
Oddiylik: Tarifning oddiy bo'lishi, sug'urtalovchilar va sug'urta kompaniyalari uchun tushunadigan va o'zlashtiradigan bo'lishi talab etiladi. Tarif tushunchalari va tafsilotlarining yorliq, aniq va oson bo'lishi, tartibga solishni osonlashtirishi va muomalaga ruxsat etishi kerak.
Tarifning ulushi sug'urta bozorida foydalanuvchilar va tashkilotlar uchun foydali, oddiy va barqarorlikni ta'minlaydigan bo'lishi kerak. Bu ulush faqatgina to'lov miqdorlarini belgilamaydi, balki tarif shartlari va qoidalarini ham ifodalaydi, shuning uchun u sug'urta bozorini zabt etishda muhim ahamiyatga ega.
33. Bonus-malus tizimidan foydalangan holda individual tariflarni yaratish
Bonus-malus tizimi sug'urta bozorida boshqaruv mekanizmini takomillashtirish uchun ishlatiladigan bir usuldir. Bu tizim sug'urtalovchilar uchun boshlang'ich sug'urtalash stavkasini va davomida uni o'zgartirishning asosiy prinsiplarini belgilaydi.
Bonus-malus tizimi asosan haydovchi sug'urtalar (masalan, avtomobil sug'urtalari) uchun amalga oshiriladi. Ushbu tizimda sug'urtalovchining yaxshi haydovchi tarixi (bonus) va yomon haydovchi tarixi (malus) asosida boshlang'ich sug'urtalash stavkasi belgilanadi.
Haydovchi bonusi va malusi, yani boshlang'ich stavkadan qanday o'zgarishlar qilinishini, asosan haydovchi tarixi, qarshiligi shartlanadi. Agar sug'urtalovchi boshqa yurtdan o'zgarishlar bilan yaxshi haydovchi tarixini amalga oshirsa, unga haydovchi bonusi beriladi va bunga bog'liq ravishda sug'urtalash stavkasi kamayadi. Lekin agar sug'urtalovchi yomon haydovchi tarixini amalga oshirsa, unga haydovchi malusi beriladi va stavka oshadi.
Bonus-malus tizimi individual tariflarni yaratishda qo'llaniladi. Sug'urtalovchi shaxsning haydovchi tarixiga qarab belgilangan bonus-malus koeffitsientlari asosida tariflar o'zgaradi. Bu koeffitsientlar sug'urtalovchining tarixiy ma'lumotlariga ko'ra foydalanish darajasi bilan ta'minlanadi. Yaxshi haydovchi tarixi bo'lgan sug'urtalovchilar uchun bonus koeffitsienti taqdim etiladi, shuningdek, yomon haydovchi tarixi bo'lganlar uchun malus koeffitsienti taqdim etiladi.
Shunga asosan, bonus-malus tizimi sug'urtalovchilarga moliyaviy stimul beradi, ularni haydovchi xavfsizligini oshirish va zararlarini kamaytirishga yo'naltiradi. Tariflar individual sug'urtalovchilarning zarar-tashqi va xavfsizlik ko'rsatkichlariga asoslangan holda yaratiladi va bu tarzda sug'urta bozorida odamlarga yaxshi haydovchi tarixi uchun imtiyozlar taqdim etiladi.
34. Qayta sug'urtalash va qo'shma sug'urta operatsiyalarining mohiyati va ahamiyati
Qayta sug'urtalash (reinsurance) va qo'shma sug'urta (co-insurance) operatsiyalari sug'urta bozorida asosiy ahamiyatga ega bo'lgan jarayonlardir. Ular sug'urta kompaniyalari uchun risklarni birlashtirish, tashkil etilgan sug'urtalarni o'zaro taqsimlash va risklarni siyosatlashda muhim vazifalarni bajarishda ishtirok etadi.
Qayta sug'urtalash tizimi sug'urtalovchining o'zining yuklari bilan bog'liq bo'lgan risklarni boshqa sug'urta kompaniyalarga yuborishni ifodalaydi. Bu, sug'urta kompaniyasi uchun zararlarini qisman yoki butunlay sug'urtalash imkoniyatini yaratadi. Qayta sug'urtalash kompaniyalar o'rtasida kelishuvlar (qayta sug'urtalash kontraktlari) yopiladi, va bular orqali risklar va zararlar o'zaro taqsimlanadi.
Qo'shma sug'urta esa bitta sug'urtalovchi tomonidan tashkil etilgan sug'urtada ikkita yoki undan ko'p sug'urtalovchining ishtirok etishini ifodalaydi. Bu operatsiyada barcha ishtirokchilar yuklarni va risklarni o'zaro taqsimlashadi va zararlarini qisman yoki butunlay o'zlarining qo'shma taqsimlagichlarining xavfsizlik fondidan ta'minlashadi.
Qayta sug'urtalash va qo'shma sug'urta operatsiyalari sug'urta kompaniyalariga qudratli sug'urta kapasitetini beradi va risklarni moliyalashtirishga yordam beradi. Ular zararlarni siyosatlash, moliyalashgan risklarni taqsimlash va sug'urta kompaniyalarining moliyalashgan risklarini qisman yoki butunlay sug'urta etish imkoniyatini yaratadi. Bular sug'urta sohasidagi risklarning boshqa institutsiyalar va kompaniyalar tomonidan birlashtirilganlik va taqsimlash tamoyillarini ifodalaydi.
Qayta sug'urtalash va qo'shma sug'urta operatsiyalari sug'urta bozorida risklar va zararlarni tashkil etish, birlashtirish va siyosatlashning asosiy vositalaridan biridir. Ular sug'urta kompaniyalari uchun moliyalashgan risklarni boshqarishning effektiv usullarini ta'minlayadi va sug'urta sohasidagi stabilik va istiqbolni oshiradi.
35. Sug'urta summasi va mukofot.
Sug'urta summasi, sug'urtalovchi va sug'urta tashkiloti (sug'urta kompaniyasi) o'rtasida imzolangan sug'urta polisida belgilangan mablaghdir. Bu mablagh sug'urta tashkiloti tomonidan sug'urtalovchining xavfsizligini ta'minlash uchun qabul qilingan moliyaviy yukdir.
Sug'urta summasi, sug'urtalovchining ehtiyojlariga va shartnomadagi shartlarga bog'liq ravishda belgilanadi. Bu mablagh sug'urta tashkiloti tomonidan tasdiqlangan risklar bo'yicha moliyalashtirilgan va sug'urtalovchining sig'ortasini ta'minlash maqsadida ishlatiladi.
Mukofot (primmiya) esa sug'urtalovchi tomonidan sug'urtalash uchun to'lanadigan mablaghdir. Bu mablagh sug'urtalovchi va sug'urta tashkiloti o'rtasida kelishilgan shartnomaga asosan belgilanadi. Mukofot moliyalashdan oldin to'lanishi kerak bo'lgan mablaghni ifodalaydi.
Sug'urta summasi va mukofot shartnomaning asosiy elementlari hisoblanadi. Sug'urta summasi sug'urtalovchining xavfsizligini ta'minlash uchun taqdim etilgan moliyaviy yukni ifodalaydi, va mukofot shartnomadagi sug'urtalash xizmatlarining narxini bildiradi. Shartnomadagi boshqa shartlar, cheklar va talablar sug'urta summasi va mukofotning belgilanishida muhim rol o'ynayadi.
Sug'urta summasi va mukofot o'rtasidagi munosabatlar sug'urtalovchi, sug'urta tashkiloti va shartnoma asosida belgilanadigan tartibda amalga oshiriladi. Ular sug'urta faoliyati uchun muhim iqtisodiy ko'rsatkichlardir va shartnomadagi moliyaviy muvaffaqiyatning asosiy o'lchovchilari hisoblanadi.
36. Shaxsiy, mulkiy sug'urta shartnomalarining xususiyatlari; sug'urta
Shaxsiy sug'urta shartnomasi, shaxsning shaxsiy xavfsizligini sug'urta qilish maqsadida yopilgan shartnoma bo'lib, shaxsning turli turlardagi xavflarga qarshi sug'urta beriladi. Ushbu shartnomalar shaxsning hayotini, sog'ligini, mulkini va boshqa xavfsizlik muhitlarini sug'urta qilishni ta'minlaydi.
Mulkiy sug'urta shartnomasi esa shaxsning mulkini sug'urta qilish maqsadida yopilgan shartnoma bo'lib, shaxsning xavfli hodisalar yoki yo'qolishlar natijasida yuzaga keladigan moliyaviy zararlarni sug'urta qiladi. Bu zararlar, shaxsning egasi bo'lgan mulkning yo'qolishi, zarar topish yoki uni talab qilish, yaxud zarar ko'payishi va boshqalar kabi hodisalar bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Shaxsiy sug'urta shartnomalari shaxsning yashash maydonida, hayotda sodir bo'ladigan xavflarga qarshi sug'urta beradi. Misol uchun, hayot sug'urta polisi shaxsning o'zini sug'urta qilishni ta'minlaydi va oladigan xavflarga qarshi moliyaviy himoya ko'rsatadi. Shaxsiy sug'urta shartnomalari hayot sug'urtasi, sog'lik sug'urtasi, avtomobil sug'urtasi kabi turli xususiyatlarga ega bo'lishi mumkin.
Mulkiy sug'urta shartnomalari esa shaxsning egasi bo'lgan mulklarni sug'urta qilishni ta'minlaydi. Bu shartnomalar avtomobil sug'urtasi, uy sug'urtasi, ish joyi sug'urtasi kabi turli mulklar uchun beriladigan sug'urtalarni o'z ichiga oladi.
Shaxsiy va mulkiy sug'urta shartnomalari odatda sug'urta kompaniyalari tomonidan taklif etiladi va shartnoma muvaffaqiyatli inkor etildikdan so'ng, sug'urta to'lovlari amalga oshiriladi. Shartnomalarda xavfsizlik talablari, sug'urtalash cheklari, mukofotlarni to'lash tartibi va boshqa shartlar ko'rsatiladi.
38. O'zbekistonda sug'urta xizmatlari bozorining shakllanish xususiyatlari va asosiy rivojlanish bosqichlari.
O'zbekistonda sug'urta xizmatlari bozori o'zining shakllanish xususiyatlari va rivojlanish bosqichlari bilan ajralib turibdi. Quyida O'zbekistonda sug'urta xizmatlari bozorining shakllanish xususiyatlari va asosiy rivojlanish bosqichlari keltirilgan:
Asosiy sug'urta kompaniyalari: O'zbekistonda bir nechta asosiy sug'urta kompaniyalari faoliyat yuritib kelmoqda, ulardan eng mashhur va katta hajmda bo'lganlari O'zbekinvest, Kafolat, Uzagrosug'urta, O'zsug'urta, O'zbekinvesthayot, Kafolat hayot, Kafolat sug'urta va boshqalar.
Tarmoq operatorlari: Tarmoq operatorlari (telekommunikatsiya kompaniyalari) O'zbekistonda sug'urta xizmatlari bozori uchun muhim vositalardan biridir. Ularning xizmatlar orqali sug'urta kompaniyalari sug'urta polislari sotish, to'lovlar qabul qilish va boshqa moliyaviy operatsiyalar uchun tarmoq infrastrukturidan foydalanishadi.
Sug'urta agentliklari: Sug'urta agentliklari xodimlari sug'urta xizmatlarini mijozlarga taklif etish, polislarni sotish va xizmatlarga doir ma'lumotlarni taqdim etish bilan shug'ullanadilar. O'zbekistonda bir nechta sug'urta agentliklari mavjud va ular sug'urta kompaniyalarining vakillari sifatida faoliyat yuritishadi.
Sug'urta brokerlari: Sug'urta brokerlari xodimlari moliyaviy xavfsizlik talablariga asosan sug'urta polislari bilan mijozlarni bog'lashganlik qilishadi. Ular sug'urta kompaniyalari bilan mijozlar orasida xizmat ko'rsatish, polislar oluvchilarga qo'llanma va ma'lumotlar berishda o'rtashtiruvchi rol o'ynashadi.
O'zbekistonda sug'urta xizmatlari bozori rivojlanish bosqichlari o'zgaruvchan bo'lib kelmoqda. O'zgartirilgan sug'urta qonun-qoidalari, sug'urta sohasidagi yangiliklar va texnologiyalar o'zbekistonda sug'urta xizmatlari bozorini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega bo'lib keladi. Sug'urta kompaniyalari xizmatlari bilan mijozlarga qulayliklar ko'rsatish, online sug'urta to'lovlarini o'rnatish va texnologiyalardan samarali foydalanish yo'llari rivojlanmoqda. Bundan tashqari, xavfsizlik va moliyaviy himoya talablarining o'sishi bilan ham, sug'urta xizmatlari bozoridagi tashkilotlar va tarmoq operatorlari orasidagi hamkorliklar kengaymoqda.
O'zbekistonda sug'urta xizmatlari bozori to'g'ri yo'nalishda rivojlanishga davom etmoqda va tizimli o'rganish, xizmat sifatini oshirish va tezkor xizmat ko'rsatishga qaratilgan qadamlar atilmoqda.
37. javobgarlik va biznes xavfi.
Javobgarlik va biznes xavfi moliyaviy sohalarda katta ahamiyatga ega bo'lgan mukammal davlatlararo va tashki tadqiqotlar yordamida boshqariladigan asosiy masalalardir.
Javobgarlik, bir tashkilotning o'z vazifalarini bajarish va kelishilgan natijalar uchun mas'uliyatni o'z zimmalariga olganligini anglatadi. Moliyaviy sohalarda javobgarlik tushunchasi, tashkilotlarning moliyaviy majburiyatlarini o'z zimmalariga olishini, moliyaviy xavflarni tahlil qilishni, xavflarga qarshi harakatni belgilashni va moliyaviy bozorlarda islohotlarni amalga oshirishni o'z ichiga oladi.
Biznes xavfi esa bir tashkilotning moliyaviy turmushini og'zakiy va so'nggi natijalarini ta'sirlovchi xavf va imtiyozlarni tahlil qilish bilan bog'liqdir. Biznes xavfi, tashkilotning iqtisodiy faoliyatida uchrashadigan risklarni aniqlash, shakllantirish va boshqarishga oid moliyaviy qarorlar olishni o'z ichiga oladi. Buning natijasida tashkilotlar o'z xavf darajasini va xavfni boshqarish usullarini belgilayish, xavfni minimalizatsiya qilish yoki mavjud bo'lgan xavflarga qarshi harakat qilish strategiyalarini rivojlantirishadi.
Javobgarlik va biznes xavfi, tashkilotlar uchun moliyaviy turmushni rivojlantirish va saqlashning asosiy aspektlarini tashkil etadi. Ularni samarali boshqarish tashkilotlar uchun moliyaviy barqarorlik, iste'molchilar, sheriklar va jamoatning ishonchini oshirishga yordam beradi. Bu esa uzluksiz biznes muvaffaqiyat va moliyaviy mustahkamlashga olib keladi.
39. O'zbekistonda sug'urta bozorining hozirgi holati va rivojlanish muammolari tahlili.
O'zbekistonda sug'urta bozori hozirgi holatda rivojlanishda muhim o'zgarishlarga mashhur. Davlatning sug'urta sohasiga qo'ygan e'tibor va tashabbuslar natijasida bozor islohotlari amalga oshirilib, sug'urta sohasidagi faoliyatning sifatini oshirishga va yuritishga harakat qilinmoqda.
O'zbekistonda sug'urta bozori hozirgi holatda quyidagi muammolar bilan uchrashmoqda:
Bozor rivojlanishi va raqobat: O'zbekistonda sug'urta bozori rivojlanayotgan bozor hisoblanadi. Shu bilan birga, raqobat ham kuchaymoqda va bu raqobatning o'tishlari bozorni yanada yanada raqobatli qilmoqda.
Tariflarni yuqori darajada tartibga solish: Tariflarning adolatli va yuqori darajada tartibga solinishi bozorning rivojlanishi uchun muhimdir. Bu, qonun va normativ-huquqiy hujjatlar orqali aniqlangan tariflar asosida amalga oshirilishi kerak.
Sug'urta faoliyatining sifatini oshirish: O'zbekiston Respublikasi hukumati tomonidan sug'urta sohasidagi faoliyat sifatini oshirishga qaratilgan bir qator qonun-huquqiy hujjatlar joriy etildi. Bu hujjatlar mamlakatdagi sug'urta tashkilotlarining faoliyatini boshqarish, sug'urta sohasining yuritilishi va sug'urta xizmatlarining sifatini oshirishga yordam berishi maqsadida ishlab chiqilgan.
Sug'urta bozorining tashqi investitsiyalarga ochilishi: O'zbekistonda sug'urta bozori tashqi investitsiyalarni jalb etishga muvaffaqiyatli harakat qilmoqda. Chet el moliyaviy tashkilotlari O'zbekistonda sug'urta bozoridagi imkoniyatlardan foydalanishga qiziqish ko'rsatmoqda.
Sug'urta xizmatlarining ko'plablashtirilishi: O'zbekistonda sug'urta bozori ko'plablashtirilmoqda va xizmatlar spektrini kengaytirishga harakat qilmoqda. Yangi sug'urta turlari va xizmatlari bozorga kirib kelmoqda.
Shu jumladan, O'zbekistonda sug'urta bozori hozirgi kunda rivojlanish davrida bozor islohotlari va tashabbuslar bilan tanishib, moliyaviy barqarorlikni oshirish, bozor iqtisodiyotini rivojlantirish va moliyaviy xavflarni boshqarishga qaratilgan harakatlar amalga oshirilmoqda. Bu holat sug'urta sohasidagi kompaniyalarga rivojlanish, yangi xizmatlar va turli sohalarda investitsiyalarga imkoniyatlar yaratmoqda
40. Kasbiy javobgarlik sug'urtasi.
Kasbiy javobgarlik sug'urtasi, kasbiy faoliyat yurituvchilarni mog'ul qoldiradigan moliyaviy xavflardan himoya qilish maqsadida taqdim etiladigan bir sug'urta turi hisoblanadi. Bu turi kasbiy javobgarlik sug'urtasi quyidagi tashkilotlar va shaxslar uchun taklif etiladi:
Tadbirkorlar va korxonalarga qarshi javobgarlik sug'urtasi: Bu sug'urta turi, tadbirkorlar va korxonalarni muvofiq tartibda mavjud moliyaviy xavflardan himoya qiladi. Ular shaxsiy majburiyatlarini yoki korporativ muvofiqligini buzish, qonunlarga riayat qilmayish, xavfli iqtisodiy muhitda faoliyat yuritish va boshqa moliyaviy risklardan kelib chiqishi mumkin bo'lgan holatlarda himoya qiladi.
Kasbiy faoliyat yurituvchilarga qarshi javobgarlik sug'urtasi: Bu sug'urta turi kasbiy faoliyat yurituvchilarni o'z faoliyatlariga bog'liq moliyaviy xavflardan himoya qiladi. Bu o'zgaruvchan xavflar jismoniy zararlar, moliyaviy zararlar, hujjatlarni yoki axborotni yo'qotish, amaldagi qonunlarga riayat qilmayish, kasbiy yoki amaliy hatoliklar kabi holatlarni o'z ichiga oladi.
Kasbiy javobgarlik sug'urati tizimida sug'urta polislari tuziladi va sug'urta kompaniyasi tomonidan taqdim etiladi. Polisda belgilangan mablag', xavfli holatlar va boshqa shartlar asosida faoliyat yurituvchining moliyaviy xavflardan qanday himoya qilinishi kiritilgan. Kasbiy javobgarlik sug'urati, kasbiy faoliyat yurituvchilar uchun moliyaviy xavflardan himoya qilish, ishga qabul qilingan risklarni qisqartirish va biznesning barqarorligini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega bo'ladi.
41. Sug'urtalovchining moliyasini tashkil etishning umumiy tamoyillari.
Sug'urtalovchining moliyasini tashkil etishning umumiy tamoyillari quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Risklarining tahlili: Sug'urtalovchi, o'z faoliyati yoki ishtirok etayotgan sohasiga xos xavflarni tahlil qiladi. Bu tahlil asosida sug'urtalovchi risklarning turlarini, ularning xavf darajalarini va zararlanishning mumkin variantlarini belgilayadi.
Moliyaviy resurslarni ta'minlash: Sug'urtalovchi moliyaviy ta'minotlarni o'z faoliyatida mukammal shaklda ta'minlashi kerak. Bu moliyaviy ta'minotlar sug'urta fondi, sug'urtalovchining o'z imtiyozlar va mablag'lar bilan ta'minlanishi mumkin.
Sug'urta riskini baholash: Sug'urtalovchi riskning ortiqcha miqdordagi qismini o'z zimmasiga oladi. Uning imtiyozlari va sug'urta polislari orqali risklarni o'z zimmasiga olishi mumkin.
Sug'urtalovchi portfeli va risklarning taqsimlanishi: Sug'urtalovchi o'z portfelida turli xil xavflarni taqsimlayadi va uning risklarni taqsimlash jarayonini amalga oshiradi. Bunda turli xil sug'urtalovchilik turlaridan, xaridorlar toifasidan, faoliyat sohasidan va geografiyadan kelib chiqqan risklar hisobga olinadi.
Moliyaviy hisobotlash va monitoring: Sug'urtalovchi moliyaviy hisobotlar va monitoring tizimini rivojlantirishi kerak. Bu tizimda sug'urta operatsiyalarining to'liq hisob-kitoblari, moliyaviy xodimlar, portfelling to'liqligi va sug'urtalovchilar bilan o'rtacha ishchi tashkilotlar orasidagi aloqalar monitoring qilinishi kerak.
Sug'urta risklaridan himoya talablarini tushuntirish: Sug'urtalovchi o'z xaridorlariga sug'urta polislari va shartnomalar orqali tushuntirish qiladi. Shu bilan birga, xaridorlarga zararlanish holatlari va shartlari haqida ma'lumot beradi.
Zakoniy normativ hujjatlar bilan tanishish: Sug'urtalovchi moliyasini tashkil etishda o'z faoliyatini amalga oshirishda to'g'ridan-to'g'ri qoidalar bilan amal qilish talab qilinadi. Shu sababli, moliyaviy tashkilotlarning zakoniy normativ hujjatlar bilan tanishish va ularga rioya qilish zimmasida bo'lishi zarur.
Umumiy qilib aytganda, sug'urtalovchining moliyasini tashkil etishning tamoyillari risklarni tahlil qilish, moliyaviy resurslarni ta'minlash, risklarning baholanishi, portfel va risklarning taqsimlanishi, moliyaviy hisobotlash va monitoring, sug'urta talablarini tushuntirish, zakoniy normativ hujjatlarga rioya qilishdan iborat. Bu tamoyillar sug'urtalovchining moliyaviy barqarorlik va biznesning ustuvorligini ta'minlash uchun muhimdir
42. Sug'urtalovchi faoliyatining moliyaviy natijalari.
Sug'urtalovchi faoliyatining moliyaviy natijalari bir qancha muhim faktorlar bilan bog'liq bo'ladi. Bu faktorlar quyidagilardir:
Daromadlar: Sug'urtalovchi uchun asosiy moliyaviy natija daromadlardir. Bu daromadlar sug'urtalovchi tomonidan sotilgan polislardan olingan mablag'lar bilan bog'liq bo'ladi. Sug'urtalovchi polislar, shartnomalar yoki boshqa sug'urtalovchi xizmatlarni sotish orqali daromadlarini oshirishi mumkin.
Zararlar va zararni qoplash: Sug'urtalovchi uchun zararlar va zararni qoplash moliyaviy natijalar ham muhimdir. Zararlar sug'urtalovchining ta'minlagan obyektlarga doir yuzaga kelgan ta'sirli hodisalar natijasida yuzaga kelishi mumkin. Zararni qoplash esa sug'urtalovchining zararlarni mablag'lar bilan to'lashi va zararlarini minimal darajada tutishi bilan bog'liq bo'ladi.
Moliyaviy ko'rsatkichlar: Sug'urtalovchi moliyaviy ko'rsatkichlar, jami sotuvlar miqdori, polislar soni, zararlar va zararni qoplash uchun sarflangan mablag'lar, sug'urta portfelining hajmi va boshqalar kabi ko'rsatkichlarni hisobga oladi. Bu ko'rsatkichlar sug'urtalovchi faoliyatining moliyaviy natijalarini o'rganish, baholash va solishtirish uchun muhimdir.
Moliyaviy rivojlanish: Sug'urtalovchi faoliyatining moliyaviy natijalari o'zining rivojlanishi bilan bog'liq bo'ladi. Moliyaviy rivojlanish sug'urtalovchi uchun yangi xaridorlarning jalb etilishi, sotilgan polislar sonining o'sishi, daromadlarning o'sishi va moliyaviy hisobotlashning o'zaro ishonch va kelajak proqnozlari asosida olib borilishi bilan bog'liqdir.
Bozor ulushi: Sug'urtalovchi faoliyatining moliyaviy natijalari bozor ulushi va uning o'zgarishlaridan ham tasir olishi mumkin. Bozor ulushi sug'urtalovchi uchun yangi imkoniyatlar va turli xil mavjudliklarni o'z ichiga oladi.
Umumiy qilib aytganda, sug'urtalovchi faoliyatining moliyaviy natijalari daromadlar, zararlar va zararni qoplash, moliyaviy ko'rsatkichlar, moliyaviy rivojlanish vabozor ulushi asosida tahlil qilinadi. Bu natijalar sug'urtalovchi kompaniyalar uchun moliyaviy barqarorlik va rivojlanishning muhim ko'rsatkichlari hisoblanadi.
44. Baxtsiz hodisalar va kasallik sug'urtasi
Baxtsiz hodisalar va kasallik sug'urtasi (ya'ni, insonlarga kasallik, yaralanish yoki o'lim xavfi bilan bog'liq xavfli hodisalar uchun sug'urta) hayotimizning o'ziga xos bo'lgan jihatlaridan biridir. Bu turiy sug'urta shakli, insonlarni baxtsiz hodisalar, kasalliklar, tibbi xizmatlardan foydalanish, davolash, tibbi uskunalar, kasallik davolashining boshqarilishi, tibbi konsultatsiyalar, davolash va davolanishning boshqa ko'rinishlari va boshqalar kabi xavflardan himoya qilish imkoniyatini beradi.
Baxtsiz hodisalar va kasallik sug'urtasi turlari o'zaro farqlanishi mumkin, ammo ularning asosiy maqsadi insonlarni yomon hodisalar, kasalliklar yoki oliy tibbi xizmatlar to'g'risida kelib tushayotgan moliyaviy xavf va xarajatlardan himoya qilishdir. Bu tur sug'urtalarni sotib olish, sug'urtalovchiga baxtsiz hodisalar, kasalliklar va tibbi xizmatlardan qanday foydalanish haqida to'liq ma'lumot berish lozim. Sug'urta polislari umumiy xavflarni, mablag'larni, shartnomalar va shartnomaviy shartlar va talablarni to'liq tushuntirish bilan bog'liq bo'lishi kerak.
Baxtsiz hodisalar va kasallik sug'urtasi, insonlarga o'zaro xavflardan, moliyaviy xavflardan va psixologik xavflardan himoya qilish uchun muhimdir. Bu sug'urta shakli insonlarning kasallik, yaralanish yoki boshqa tibbi xavfli hodisalar uchun kerak bo'lgan tibbi xizmatlardan samarali foydalanishlarini ta'minlaydi va moliyaviy ziyonlarni qoplashga yordam beradi.
Baxtsiz hodisalar va kasallik sug'urtasi o'zbek sug'urta bozorida ham mavjud bo'lgan va o'ziga xos shartlar va talablarga ega bo'lgan turlardan biridir. Bunda sug'urtalovchi tomonidan taqdim etiladigan mablag'lar, shartlar va xavf turlari kompaniyalar orasida farqlanishi mumkin. Ular sug'urta polisining mablag'larini, davolashga yordam beruvchi xizmatlarni, shartnomalar va shartnomaviy shartlarni ta'qib qilish orqali baholaydi. Bu tartibda, sug'urtalovchi va sug'urtalovchining sug'urta qilayotgan shaxs o'rtasidagi munosabatlar shartnoma asosida aniqlanadi.
43. Sug'urtalovchining daromadlari, xarajatlari va moliyaviy natijalarini rejalashtirish.
Sug'urtalovchining daromadlari, xarajatlari va moliyaviy natijalari sug'urtalovchi kompaniyalar uchun muhim faktorlardir. Bu faktorlar kompaniya faoliyatining natijaliligini o'rganish, daromadlarni optimallashtirish va moliyaviy natijalarini rejalashtirishda muhim rol o'ynayadi.
Sug'urtalovchining daromadlari asosan premiumlar (sug'urta to'lovlari) bilan bog'liq bo'ladi. Sug'urta polislari uchun to'langan premiumlar daromadlarni tashkil etadi. Bu premiumlar sug'urta polisining mablag'larini belgilayadi va sug'urtalovchining daromadlarini bildiradi.
Xarajatlar esa sug'urtalovchining operatsion faoliyatini boshqarish uchun sarflangan mablag'lar hisoblanadi. Xarajatlarning turlari kompaniya xususiyatlari va faoliyatining xususiyatlari bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Xarajatlarning bir qismi sug'urtalovchining markaziy markazlarini boshqarish, xizmat ko'rsatish, xodimlarining maoshlari, reklama va marketing xarajatlari, administrativ xarajatlar kabi maslahatlar uchun sarflangan mablag'larni o'z ichiga oladi.
Sug'urtalovchining moliyaviy natijalari daromadlar va xarajatlarga asoslangan holda hisoblanadi. Moliyaviy natijalar kompaniya daromadlaridan xarajatlarni ayirib olib, to'g'ri moliyaviy hisobotlar va hisob-kitoblarga asoslangan holda tushuntiriladi. Bu natijalar kompaniyaning kiritgan daromadlarning hamda xarajatlarning boshqarilishini, iste'molni, moliyaviy xarajatlar, to'lovlar va boshqa moliyaviy natijalar orqali belgilayadi.
Rejalashtirish ishlari sug'urtalovchining daromadlari va xarajatlari asosida amalga oshiriladi. Bu jarayonda kompaniya daromadlarini oshirish, xarajatlarni kamaytirish, daromad va xarajatlar orasidagi nisbatni optimallashtirish, yangi sug'urtalovchilar olish va mavjud sug'urtalovchilarni saqlash, sug'urta to'lovlarini to'g'ri tartibda qabul qilish va xarajatlarni nazorat qilishga harakat qilinadi. Rejalashtirish jarayonida kompaniya moliyaviy maqsadlari va strategiyalarini qo'llab-quvvatlaydi va kompaniyaning moliyaviy natijalarini yaxshilashga yordam beradi.
45. Ixtiyoriy va majburiy tibbiy sug'urta
Ixtiyoriy va majburiy tibbiy sug'urta, tibbiy xizmatlardan foydalanish va davolash uchun sug'urta bozoridagi ikki asosiy sug'urta shaklidir.
Ixtiyoriy tibbiy sug'urta - shaxsga tibbiy xizmatlar uchun to'lovni ixtiyoriy qiladi. Bunda sug'urtalovchi shaxs xoxlagan sug'urtani tanlab, to'lovni amalga oshiradi va kerakli tibbiy xizmatlardan foydalanish imkonini yaratadi. Bu shaklda sug'urtalovchi o'ziga kerak bo'lgan xizmatlarni tanlash va shifokor yoki tibbiy muassasalarda murojaat qilish huquqiga ega bo'ladi.
Majburiy tibbiy sug'urta - bu shaklda sug'urtalovchining sug'urtalangan tashkilot (masalan, ish joyi) tomonidan tibbiy xizmatlar uchun to'lovni majburiy qiladi. Bu holatda sug'urtalovchi ish joyi yoki tashkilot tomonidan belgilangan tibbiy xizmatlardan faqat o'sha ish joyida yoki tashkilotda xizmat ko'rsatayotgan shaxslar uchun foydalanish huquqiga ega bo'ladi. Majburiy tibbiy sug'urta tadbirlari oftalmologik, gigienik, stomatologik va boshqa tibbiy xizmatlarni o'z ichiga oladi.
Ixtiyoriy va majburiy tibbiy sug'urtalar shaxslar va tashkilotlar uchun moliyaviy himoya va tibbiy xizmatlardan foydalanish imkonini beradi. Shaxslar o'zlariga yoqadi va talab qiladigan sug'urtani tanlash orqali o'zlarining ixtiyoriy tibbiy xizmatlardan foydalanishini ta'minlayishadi. Majburiy tibbiy sug'urtalar esa ish joyi yoki tashkilotlar tomonidan xodimlarni va ularga bog'liq shaxslarni majburiy tibbiy xizmatlardan foydalanishga imkon beradi. Bu shaklda sug'urtalovchilar to'lovni majburiy amalga oshirishadi va majburiy tibbiy xizmatlardan foydalanish imkonini yaratadi.
46. Mas'uliyatni sug'urta qilishning qonunchilik asoslari.
Mas'uliyatni sug'urta qilishning qonunchilik asoslari davlatlar va mamlakatlararo tartibotlarga asoslangan bo'lishi bilan bog'liqdir. Har bir mamlakat o'z sug'urta qonunlarini va qoidalarni ta'lim etadi.
Umumiy tartibot asosida, mas'uliyatni sug'urta qilishning qonunchilik asoslari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
Sug'urta qonunlar va qoidalari: Har bir mamlakatda sug'urta sohasini tartibga solish uchun maxsus qonunlar va qoidalarga ega bo'lgan Sug'urta qonunlari va Tartibotnomalari mavjud. Bu qonunlar sug'urta bozorining asosiy qoidalarini, sug'urtalovchining va sug'urtadorning huquq va majburiyatlarini, to'lov tartibi va boshqa asosiy masalalarni belgilaydi.
Sug'urta to'lov tartibi: Sug'urtalovchilar to'lov qilish jarayonini to'g'ri o'tkazish uchun sug'urta polisida belgilangan to'lov tartibini va shartlarini bajarishlari lozim. Bu tartib sug'urtalovchi va sug'urtadorning o'rtasidagi moliyaviy munosabatlarni belgilaydi.
Sug'urtalovchining va sug'urtadorning huquq va majburiyatlari: Sug'urtalovchi va sug'urtadorning munosabatlari sug'urta polisi tarkibidagi shartlar va qoidalar asosida belgilanadi. Shu bilan birga, sug'urta shartnomasida sug'urtalovchi va sug'urtadorning huquq va majburiyatlari, muddatlari, shikoyat va arizalar, jarayonlarni to'xtatish va boshqalar kabi masalalar ham belgilanadi.
Sug'urta muomalasi tasdiqlovchiligi: Sug'urtalovchi va sug'urtadorning munosabatlari xususiy tartibda tartibga solingan sug'urta muomalasi asosida amalga oshiriladi. Bu muomalani to'liqligi va to'g'ri ekanligini tasdiqlovchi tashkilotlar, masalan sug'urta kompaniyalari, sug'urta fondlari, moliyaviy nazorat tashkilotlari kabi instantsiyalar hisoblanadi.
Sug'urta kompaniyalarining litsenziyalanishi: Sug'urta sohasida faoliyat ko'rsatish uchun sug'urta kompaniyalarining litsenziyalanishi shartdir. Litsenziya berish, litsenziya amal qilish, litsenziya yaxshilanishi, tartibga solish va nazorat asosida tartibga solingan qonun va qoidalar mavjud.
Bu qonunchilik asoslari va tartibotlar sug'urta sohasidagi huquqiy va iqtisodiy munosabatlarni belgilab, sug'urta bozorini tartibga solish, sug'urtalovchilar va sug'urtadorlar uchun adolatli va majburiyatli muhit yaratishga xizmat qiladi
47. Fuqarolik javobgarligini majburiy sug'urta qilish.
Fuqarolik javobgarligini majburiy sug'urta qilish, bir fuqaroning yuridik yoki iqtisodiy holati sababli poytaxt miqdoridagi zararini qoplash uchun qonunlar tomonidan belgilangan sug'urta turlaridan foydalanishni talab etadi. Bu, fuqarolikning majburiy sug'urtasi, ya'ni bir kishi yoki tashkilotning to'lash majburiyati bo'lgan sug'urta polisini olishini anglatadi.
Majburiy sug'urtaning bir nechta turlari mavjud bo'lishi mumkin, misol uchun:
Avtomobil sug'urtasi: Davlatlar ko'pchiligi avtomobil egasi uchun majburiy sug'urta polisi taqiqlaydi, shuningdek, haydovchi vaqti davomida kelgan biron bir zararni qoplashni ta'minlaydi.
Turar joy sug'urtasi: Kiruvchi (ijara, xayriya) turar joyni sug'urtalash majburiy bo'lishi mumkin. Bu turar joyni egasi yoki ishlab chiqaruvchisi majburiy sug'urta polisini olishishni talab qiladi.
Kasallik sug'urtasi: Bazi mamlakatlarda kasalliklar va yashirin kasalliklar uchun sug'urtalovchilar tomonidan sug'urta polisi ta'minlash majburiy bo'lishi mumkin. Bu sug'urta polisi, shaxsiy va umumiy kasalliklar davrida davolashga xizmat qiladi.
Fuqarolik javobgarligini majburiy sug'urta qilish, katta xayriya va iqtisodiy tasarruflarni ta'minlashga yordam beradi va zararlarni minimal darajada sug'urta kompaniyasi tomonidan qoplash imkoniyatini beradi. Bu, fuqarolarning moliyaviy xavfini kuchaytirish, moliyaviy barqarorlikni ta'minlash va umumiy iqtisodiy iste'molni oshirishning bir usuli sifatida qaraladi.
48. Sug'urta kompaniyalarining investitsion faoliyati. Sug'urta tashkilotlarining moliyaviy barqarorligi va to'lov qobiliyati.
Sug'urta kompaniyalarining investitsion faoliyati, moliyaviy barqarorlik va to'lov qobiliyati bilan to'g'ri bog'liqdir. Investitsion faoliyat, sug'urta kompaniyalarining moliyaviy resurslarini ishonchli va barqaror investitsiyalarga o'rnatishni o'z ichiga oladi. Bu, sug'urta kompaniyalarining uzun muddatli kapitalni oshirish, kushish va daromadlarni kengaytirishga yo'naltirilgan strategiyalar bilan bog'liq.
Sug'urta kompaniyalari o'z moliyaviy resurslarini investitsiyalar orqali o'zaro munosabatlarga va bozor imkoniyatlarga o'rnatish orqali daromad yaratishga harakat qiladi. Bu investitsion faoliyat moliyaviy barqarorlikni ta'minlash, uzun muddatli kapitalni oshirish, sug'urta jamoatiga xizmat ko'rsatish va to'lov qobiliyatini ta'minlash maqsadlari bilan amalga oshiriladi.
Moliyaviy barqarorlik, sug'urta kompaniyalarining moliyaviy manbai va imtiyozlari ustida binoan moliyaviy o'rnatishlarni samarali boshqarishga bog'liqdir. Sug'urta kompaniyalarining moliyaviy barqarorligi, moliyaviy natijalar, daromadlilik, aktivalarni samarali ishlatish va moliyaviy risklarni boshqarishga erishish bilan aniqlanadi.
To'lov qobiliyati esa sug'urta kompaniyalarining sug'urta polislari bo'yicha zararlarini to'lash vaqti kelganda moliyaviy resurslarni ta'minlashga bog'liqdir. Sug'urta kompaniyalari polislarga muvofiq to'lovlarini vaqti kelganda amalga oshirish orqali to'lov qobiliyati va moliyaviy barqarorlikni ta'minlashga harakat qiladi.
Sug'urta kompaniyalarining moliyaviy barqarorligi va to'lov qobiliyati, moliyaviy boshqaruvning keng doirasini o'z ichiga oladi. Bu, kompaniyalar uchun uzun muddatli barqarorlik, iste'mol va to'lovlarni ta'minlash imkoniyatlarini yaratishda katta ahamiyatga ega bo'ladi.
49. Jismoniy shaxslarning mulkini sug'urtalash.
Jismoniy shaxslar o'zning mulkini sug'urtalash orqali, xavfsizlik to'lovlarini amalga oshirish orqali zararlardan himoya qilish imkoniyatiga ega bo'ladi. Jismoniy mulk sug'urtasi, avtomobil sug'urtasi, uy sug'urtasi, kasalxonalik sug'urtasi va boshqalar kabi turli turlarda amalga oshirilishi mumkin.
Jismoniy mulk sug'urtasi, jismoniy shaxsning ega bo'lgan transport vositalarini, uy va mulkini, ayollar uchun taklif etiladigan sirtlarini, kasalxonalarni va boshqalarini qamrab oladi. Sug'urta polisining yetkazib berishga qadar yoki sug'urta holatiga bog'liq ravishda, zarar topgan hodisalar, yoniga qo'yilgan shartlarga muvofiq sug'urta to'lovi mablag'ini to'lashga majbur bo'ladi.
Jismoniy shaxslar uchun mulkni sug'urtalashning asosiy manfaati zararlarning ta'siri, yoniga qo'yilgan to'lovlarni minimalizatsiya qilish va xavfsizlik hissiyatini oshirishdir. Bu, shaxslarning moliyaviy risklardan himoya qilish, zarar topish holatida to'lov qilish va o'z mulkini xavfsizlik bilan ta'minlash imkonini beradi.
Jismoniy mulkni sug'urtalash jarayonida sug'urta tashkilotlari bilan shartnoma tuziladi, qaysi holatda zarar topilganligi, to'lov mablag'atlari, to'lov davri va boshqalar kabi shartlar ko'rsatiladi. Shartnomaga muvofiq to'lov mablag'atlari va shartlar ustida kelgan zarar to'lovlarining qaytarilishi amalga oshiriladi. Bu jismoniy shaxslarga mulkning xavfsizligini va moliyaviy barqarorligini ta'minlashga yordam beradi.
50. Banklarning mulkiy manfaatlarini sug'urtalash.
Banklar, mulkiy manfaatlarni sug'urtalash uchun turli xil sug'urtalash turlaridan foydalanishlari mumkin. Ularning mulkiy manfaatlarni sug'urtalashning asosiy maqsadlari quyidagilar bo'lishi mumkin:
Bank hisobvarag'ining sug'urta: Banklarning moliyaviy tushunchalariga va bank hisobvarag'iga bog'liq ma'lumotlar, to'lovlar va boshqa malumotlar, sug'urta tomonidan himoya qilinishi kerak. Bunday sug'urtalar, bank hisobvarag'ining xavfsizligini ta'minlayadi va zarar to'lovlarini qoplashga yordam beradi.
Bank kreditlarining sug'urtalash: Banklar kreditlar berish va kredit portfeli xavfsizligini ta'minlash uchun sug'urta xizmatlaridan foydalanishlari mumkin. Bu sug'urtalar banklarga berilgan kreditlarning xavfsizligini ta'minlayadi va zarar to'lovlarini qoplashga yordam beradi.
Banklarning bino va qurilishlari sug'urtalash: Banklar o'z binalarini, filiallarni va bank tizimlarini sug'urtalashga e'tibor qaraydilar. Bunday sug'urtalar, binolar va qurilishlar yonida yuzaga keladigan xavf va zararlar qarshisida himoya ta'minlaydi.
Bank xodimlarining sug'urtalash: Banklar o'z xodimlarini sug'urtalash uchun xodimlar sug'urtasi xizmatlaridan foydalanishlari mumkin. Bunday sug'urtalar, xodimlarning ishdan ketishiga, kasallanishiga yoki boshqa holatlarda zarar to'lovlarini ta'minlashga yordam beradi.
Bank operatsiyalarining sug'urtalash: Banklar xalqaro operatsiyalarda, to'lov tizimlarida va tijoratda zarar va xavfni kamaytirish maqsadida sug'urtalar bilan hamkorlik qilishadi. Bu tarkibda xalqaro sug'urtalar, to'lov tizimlarini himoya qiluvchi sug'urtalar, xalqaro tijorat sug'urtalari va boshqa sug'urtalar kiradi.
Banklar mulkiy manfaatlarni sug'urtalash uchun turli xil sug'urta kompaniyalaridan xizmatlardan foydalanishlari mumkin. Ularning sug'urtalash strategiyalari bankning maqsadlariga va talablarga mos kelishadi va mulkiy manfaatlarning xavfsizligini ta'minlashga yordam beradi.
51. Mas'uliyatni sug'urtalash: ob'ekt, sub'ektlar, funktsiyalar, maqsadlar. Sug'urtalovchining javobgarligi chegarasi.
Mas'uliyatni sug'urtalash bu, shaxslarning yoki tashkilotlarning zararlarga olib kelishlari mumkin bo'lgan javobgarliklarini sug'urtalashning bir xil turlari orqali himoya qilishni ifodalaydi. Bu jarayon ob'ekt, sub'ektlar, funktsiyalar va maqsadlar bo'yicha bo'lib o'tadi:
Ob'ekt: Sug'urtalovchining javobgarligi chegarasi bo'lgan ob'ekt, mulk, huquqiy munosabat, shaxs yoki tashkilot bo'lishi mumkin. Misol uchun, sug'urtalovchining ob'ekti sug'urta polisida kuzatilgan avtomobil, uy, biznes, shaxs, bank hisobvarag'i va hokazo bo'lishi mumkin.
Sub'ektlar: Sug'urtalovchining javobgarligini chegaralashgan sub'ektlar ob'ektga oid bo'lgan javobgarliklardir. Bu sub'ektlar sug'urta polisida belgilanishi mumkin va sug'urtalovchining muvofiqlashgan shartlariga binoan zarar yuzaga kelganda zarar to'lovlarini o'z ichiga oladi.
Funktsiyalar: Sug'urtalovchining ob'ekt va sub'ektlar bo'yicha o'ziga xos funktsiyalari mavjud bo'ladi. Bu funktsiyalar sug'urtalovchining javobgarligini bajarishga yordam beradi. Masalan, zarar yuzaga kelganda zarar to'lovini amalga oshirish, zarar yuzaga kelmasligini ko'rsatish, sug'urta polisida belgilangan muddatlarda to'lovlar amalga oshirish kabi funktsiyalar mavjud bo'lishi mumkin.
Maqsadlar: Sug'urtalovchining ob'ekt va sub'ektlariga xizmat qilishning asosiy maqsadi, ularning zarar yuzaga kelganda zarar to'lovlarini o'z ichiga olish va javobgarligini sug'urtalashdir. Maqsadlar sug'urta polisida belgilangan shartlar va tartiblarga muvofiq bajariladi.
Sug'urtalovchining javobgarligi chegarasi, sug'urta polisida belgilangan shartlar, muddatlar, to'lov tartibi va boshqa talablar orqali belgilanadi. Sug'urta to'lovi yoki zarar yuzaga kelganda zarar to'lovi sug'urtalovchining javobgarligi chegarasini tashkil etadi. Sug'urtalovchining javobgarligi chegarasi sug'urta polisida belgilangan chegaralar bilan belgilanadi va shartnoma davomida amal qiladi.
52. O'zbekiston Respublikasida mulkni sug'urta qilishning qonunchilik asoslari.
O'zbekiston Respublikasida mulkni sug'urta qilishning qonunchilik asoslari bir nechta asosiy hujjatlar orqali belgilangan. Ulardan ba'zi asosiy hujjatlar quyidagilardir:
O'zbekiston Respublikasi Madaniyat va san'at kodeksi: Bu qonun qonun tuzumining bir qismidir va umumiy sug'urtalash sohasiga oid hujjatlarni o'z ichiga oladi.
Sug'urta kodeksi: Bu qonun qonun tuzumining alohida bo'limi bo'lib, sug'urta sohasiga oid qonunlarni va hujjatlarni tartibga soladi. Uning asosiy maqsadi sug'urtalovchining va sigortalovchining huquqlarini va majburiyatlarni belgilashdir.
Fuqarolik kodeksi: Bu kodeks sug'urta tashkilotlarining faoliyatini tartibga soladigan umumiy qonunchilik asosidir. U fuqarolar va tashkilotlar o'rtasidagi munosabatlarni belgilaydi va sug'urta faoliyati ham shu tartibda amalga oshiriladi.
Davlat sug'urta to'g'risidagi qonunlar: O'zbekiston Respublikasida davlat sug'urtasi sohasida hamda davlat tomonidan amalga oshiriladigan boshqa sug'urtalar sohasida qonunlar va hujjatlar mavjud. Bu qonunlar sug'urta tashkilotlarining rivojlanishini, faoliyatini va maqsadlarini belgilaydi.
Ushbu qonunchilik asoslarining joriy hujjatlari O'zbekiston Respublikasining qonun tuzumida mavjud bo'lib, sug'urta sohasidagi faoliyatni tartibga solishda asosiy ko'rsatuvlar sifatida qabul qilinadi. Ularning mavjudligi va muvaffaqiyatli amalga oshirilishi mulkni sug'urta qilishni joriy etadi va huquqiy muhitni ta'minlaydi. Shuningdek, o'zgaruvchan iqtisodiy va siyosiy sharoitlarga asosan, qonunlar va hujjatlarning takomillashtirilishi ham amalga oshirilishi mumkin.
53. Korxonalar, tashkilotlar, fuqarolarning mol-mulkini sug'urta qilish.
Korxonalar, tashkilotlar va fuqarolar o'zlarining mol-mulkini sug'urta qilish imkoniyatiga ega bo'lishlari mumkin. Ular, turli sug'urta shakllaridan foydalanib, moliyaviy xavfsizliklarini ta'minlash, xavfsizlik risklariga qarshi himoya qilish va muomalaga qarshi keluvchi zararlarini qoplash imkoniyatiga ega bo'ladi.
Korxonalar o'zlarini sug'urta qilish uchun turli turdagi sug'urta polislaridan foydalanishlari mumkin. Bu polislarning misollariga sug'urta polislarini tortish, mal-xizmatlar sug'urtasi polislari, korxona malumotlarining sug'urtalanishi polislari va hokazolar sug'urtasi polislari kiritiladi.
Tashkilotlar ham o'zlarini sug'urta qilish uchun turli sug'urta turlaridan foydalanishlari mumkin. Misol uchun, korxona binosi yoki jihozlarini kasbiy xavfsizlik sug'urtasi bilan sug'urtalash, jismoniy kadrlarni ishdan bo'shatish yoki zarar yetkazgan holatlarda tashkilotning haqiqiy zararlarini qoplash uchun mas'uliyat sug'urtasi bilan sug'urtalash kabi.
Fuqarolar esa shaxsiy sug'urta tizimidan foydalanishlari mumkin. Bu tizim orqali fuqarolar o'zlarining yashash joylarini, avtomobillarini, kasbiy faoliyatlarni, sog'liqni, hayotni sug'urtalaydigan polislardan foydalanishlari mumkin. Shu bilan birga, fuqarolar sug'urta kompaniyalariga moliyaviy ijaraga ajratilgan fondlarga o'zlarini sug'urta qilishni tanlashlari ham mumkin.
Mol-mulkni sug'urta qilishni talab qiluvchi shartlar, sug'urta polislari, muddatlari, to'lov shakllari va boshqa muammolar taraqqiy etayotgan sug'urta sohasidagi yangiliklar va xizmatlar orqali o'rganilishi mumkin. Shu bilan birga, shaxsiy va korporativ moliyalarning sug'urtalanishiga doir huquqiy muhit ham yaxshi tuzilgan bo'lishi lozim, shuningdek, sug'urta tashkilotlarining hamkorligi va ta'lim-tarbiya faoliyatlarining kuchayishi ham muhimdir.
54. Mulkni sug'urtalashning mohiyati.
Mulkni sug'urtalashning mohiyati, shaxsning yoki tashkilotning egasi bo'lgan mulkini xavfsizligini ta'minlash va mulk egasi uchun zararli voqealar va xavfli holatlarning kuzatilish va taqdim etilgan zararlarga qarshi himoya qilishdan iboratdir.
Mulkni sug'urtalashning mohiyati quyidagi asosiy nuqtalardan iborat bo'lishi mumkin:
Xavfsizlik ta'minlash: Mulkni sug'urtalash orqali xavfsizlikni ta'minlash, masalan, hodisalar, hujjatlar yoki qonuniy, tabiiy yoki sirtli xavfli holatlarga qarshi himoya qilishning asosiy vositasi bo'ladi.
Zararlarini qoplash: Sug'urta polislarining imkoniyatlari va shartlari orqali mulk egasining zararlarini qoplashga imkon yaratiladi. Zarar yetkazgan voqealar yoki xavfli holatlar sodir bo'lganda, sug'urta tashkiloti to'lovlar bilan mulk egasini qaytarib, zararni qoplashda yordam berishi mumkin.
Xavfsizlik risklaridan himoya: Sug'urta polislarining shartlari va tariflari asosida, xavfsizlik risklaridan himoya qilinadi. Bu risklar misol uchun hujjat yoki ma'lumotlar yo'qolishi, talon-tartibdan tushirilishi, yo'lovchilar tomonidan zarar yetkazilishi va boshqalar bo'lishi mumkin.
O'zaro ishonch va barqarorlik: Mulkni sug'urtalash, mulk egasiga o'zaro ishonch va barqarorlik hissini beradi. Mulk egasi sug'urta polisiga to'lovni amalga oshirgan holatda, zarar yetkazgan voqealarda yoki xavfsizlik risklari sodir bo'lganda sug'urta tashkilotining yordami va barqarorlik hissini ko'radi.
Mulkni sug'urtalashning mohiyati har bir shaxs va tashkilot uchun muhim bo'lib, mulkni xavfsizlik va xavfli holatlardan himoya qilishga imkon beradi. Ular uchun moliyaviy himoya va ishonch tuzumining bir qismini tashkil etadi.
55. Sug'urta xizmatlari uchun to'lov sifatida yalpi stavka
Yalpi stavka sug'urta xizmatlariga beriladigan to'lovni ifodalaydi. Bu to'lov sug'urta tashkilotining xizmatlarini o'z ichiga olgan umumiy mablag'ni ifodalaydi va mulk egasi yoki sug'urta olayotgan shaxsning mulkiy qiymatiga bog'liq bo'lishi mumkin.
Yalpi stavka, sug'urta polisining muddati, sug'urta to'lovining davri, sug'urta miqdori, mulk egasining xavfsizlik darajasi, mulkning turi va boshqa faktorlarga qarab belgilanadi. Stavka umumiy tarif bo'lib, bir yoki bir nechta faktorlar asosida belgilanadi. Shuningdek, sug'urta tashkilotlari o'zlarining risk analizlari va statistik ma'lumotlari asosida yalpi stavkalarni belgilashlari mumkin.
Yalpi stavka sug'urta xizmatlarining narxini belgilashda muhim ahamiyatga ega. Bu, sug'urta tashkilotining xizmatlari uchun ta'limotlar va mulk egasining mulkiy qiymati asosida belgilanadi. Mulkiy qiymati yuqori bo'lgan ob'ektlar uchun yalpi stavka odatda yuqori bo'lishi mumkin, chunki xavfsizlik darajasi va xavfli holatlar katta mablag'larni sug'urtalashni talab qiladi.
Yalpi stavka sug'urta xizmatlarining narxini belgilashda boshqa faktorlar ham ishlatilishi mumkin, masalan, sug'urta tashkilotining moliyaviy holati, kredit qiymatlari, sug'urta sohasidagi umumiy statistik ma'lumotlar va boshqalar.
Yalpi stavka sug'urta bozorida muxim ahamiyatga ega, chunki u sug'urta xizmatlarining narxini belgilash va mulk egasining to'lovini aniqlashda asosiy ko'rinishdir. Bu bilan birga, yalpi stavka sug'urta tashkilotlari uchun ham daromad manbai sifatida xizmat qiladi.
56. Avtotransport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug'urta qilish.
Avtotransport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug'urta qilish, avtotransport vositalari qo'llab-quvvatlash bo'yicha amalga oshirilgan qonunlar va tartiblarni asoslashga oiddir. Bu turi majburiy sug'urta tizimlari yordamida avtotransport vositalarining egasining va ijtimoiy jamiyatning zararlarini qoplashga yordam beradi.
Majburiy sug'urta avtotransport vositalarining egasining yuqori mablag'li zararlarga qarshi himoya qiladi. Masalan, avtotransport vositasining jiddiy xavfiyat ko'rsatishi, boshqa shaxslarga zarar yetkazishi yoki xavfli holatda bo'lishi mumkinligi kabi sabablarga asoslanadi.
Majburiy sug'urta avtotransport vositalarining xavf darajasi, avto to'lovlari, sug'urta miqdori, sug'urta polisining muddati va boshqa faktorlar asosida belgilanadi. Bunda sug'urta tashkiloti tomonidan belgilangan polis muddati va yalpi stavka asosida avtotransport vositalarining egasining sug'urta miqdori belgilanadi.
Majburiy sug'urta avtotransport vositalari egasining fuqarolik javobgarligini qoplashda muhim ahamiyatga ega. U avtomobil egasini muammo yuzaga kelgan holatlar, yo'qotilganliklar, kasalliklar va boshqa zararli voqealar qarshisida himoya qiladi. Majburiy sug'urta tizimi avtotransportni sug'urtalab, zararlarining to'lovini yoki avtomobil egasining javobgarliklarini boshqarishga yordam beradi.
Majburiy sug'urta avtotransport vositalari egalariga qonunchilik tomonidan talab qilinadi va avtomobilni sug'urtalash davlatning bo'limlari tomonidan nazorat qilinadi. Bu talablar avtotransport sohasidagi jarayonlarning amalga oshirilishiga va avtomobil egasining va ijtimoiy jamiyatning moliyaviy javobgarliklarini himoya qilishga xizmat qiladi.
57. Havo, temir yo'l, ichki suv yo'llari va umumiy foydalanishdagi avtomobil transporti yo'lovchilarini majburiy shaxsiy sug'urta qilish.
Havo, temir yo'l, ichki suv yo'llari va umumiy foydalanishdagi avtomobil transporti yo'lovchilarini majburiy shaxsiy sug'urta qilish, ularning shaxsiy javobgarliklarini va yuzaga kelishi mumkin bo'lgan xavfli voqealarga qarshi himoya qilish maqsadida amalga oshirilgan tizimdir.
Bu majburiy shaxsiy sug'urta tizimi, yo'lovchilarning xavf darajasi va shaxsiy javobgarliklariga bog'liq ravishda belgilanadi. Shaxsiy sug'urta polisining muddati, to'lov miqdori va asosiy shartlari qonunchilik tomonidan belgilanadi.
Majburiy shaxsiy sug'urta tizimi yo'lovchilar uchun muhimdir, chunki avtomobil transportida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan yaralanishlar, zararlar va hattoki hayotni o'ldirishga olib keladigan holatlar bilan bog'liq xavfli voqealar yuzaga kelishi mumkin. Majburiy shaxsiy sug'urta tizimi, yo'lovchilarning bu turi xavfli voqealar qarshisidagi moliyaviy javobgarliklarini sug'urta tashkiloti orqali qoplashga yordam beradi.
Shaxsiy sug'urta tizimida, yo'lovchilar sug'urta polisini to'lash orqali shaxsiy javobgarliklarini sug'urta qilishlari kerak bo'ladi. Bu sug'urta polisi yo'lovchining yaralanishi, vafot etishi, yoki zarar yetkazishi kabi holatlarda moliyaviy himoya ta'minlaydi.
Majburiy shaxsiy sug'urta tizimi qonunchilik asosida belgilangan xususiyatlarga ega bo'lib, avtomobil yo'lovchilari uchun talab qilinadi. Bu tizim orqali yo'lovchilar xavfli voqealarda moliyaviy javobgarliklarini sug'urta qilishlari va shaxsiy zararlarni to'lashlari talab qilinadi.
Majburiy shaxsiy sug'urta tizimi avtomobil yo'lovchilarining fuqarolik javobgarliklarini himoya qilishga xizmat qiladi va ularga zarar yetkazilishi yoki yaralanish holatlarida moliyaviy himoya ta'minlaydi. Bu tizimning mavjudligi yo'lovchilar uchun moliyaviy himoya va xavfli voqealardan kengaytirilgan himoya ta'minlash imkoniyatini beradi.
58. Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug'urta qilish.
Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug'urta qilish, ishlab chiqaruvchining xodimlariga xavfli voqealar yuzaga kelishi va ularning xavf darajasi, shaxsiy javobgarliklari va moliyaviy zararlarga qarshi himoya qilish maqsadida amalga oshirilgan tizimdir.
Bu majburiy sug'urta tizimi, ishlab chiqaruvchining xodimlarining ish jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan xavfli holatlarga qarshi himoya ta'minlaydi. Bu xavfli holatlar o'z ichiga ishdan tortish, yaralanish, kasallik yoki vafot etish kabi jarayonlarni o'z ichiga oladi.
Majburiy sug'urta tizimi, ishlab chiqaruvchining ishdan tortish, yaralanish yoki vafot etish holatlari bo'yicha moliyaviy javobgarliklarni sug'urta tashkiloti orqali qoplashga yordam beradi. Shaxsiy sug'urta polisining muddati, to'lov miqdori va shartlari qonunchilik tomonidan belgilanadi.
Ish beruvchining majburiy sug'urtasi, ishlab chiqaruvchining xodimlari uchun muhimdir, chunki ish jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan yaralanishlar, kasalliklar, vafot etish va boshqalar kabi holatlar bilan bog'liq xavfli voqealar yuzaga kelishi mumkin. Bu sug'urta tizimi, ishlab chiqaruvchining xodimlarining bu turi xavfli voqealar qarshisidagi moliyaviy javobgarliklarini sug'urta tashkiloti orqali qoplashga yordam beradi.
Shaxsiy sug'urta tizimida, ishlab chiqaruvchining xodimlari sug'urta polisini to'lash orqali shaxsiy javobgarliklarini sug'urta qilishlari kerak bo'ladi. Bu sug'urta polisi xodimning ishdan tortish, yaralanish, vafot etish kabi holatlarda moliyaviy himoya ta'minlaydi.
Majburiy sug'urta tizimi qonunchilik asosida belgilangan xususiyatlarga ega bo'lib, ishlab chiqaruvchining xodimlari uchun talab qilinadi. Bu tizim orqali xodimlar xavfli voqealarda moliyaviy javobgarliklarini sug'urta qilishlari va shaxsiy zararlarni to'lashlari talab qilinadi.
Majburiy sug'urta tizimi, ish beruvchining xodimlariga moliyaviy himoya va xavfli voqealardan kengaytirilgan himoya ta'minlash imkoniyatini beradi. Ish beruvchining majburiy sug'urta tizimi, xodimlarining fuqarolik javobgarliklarini himoya qilishga xizmat qiladi va ularga zarar yetkazilishi yoki yaralanish holatlarida moliyaviy himoya ta'minlaydi.
59. O'zbekiston Respublikasida majburiy davlat sug'urtasi.
O'zbekiston Respublikasida majburiy davlat sug'urtasi, davlat tomonidan jismoniy shaxslarga taqdim etiladigan sug'urta xizmatidir. Bu turiy sug'urta, O'zbekiston Fuqarolik Kodeksiga asoslangan va davlat tomonidan ta'minlanadigan majburiy sug'urta turi hisoblanadi.
Majburiy davlat sug'urtasi, shaxslarning hayotiga, sog'lig'iga va mulkiga qarshi yuzaga kelishi mumkin bo'lgan xavfli voqealar uchun moliyaviy himoya ta'minlashni maqsad qiladi. Bu voqealar o'z ichiga yaralanishlar, kasalliklar, vafot etish, daromad yo'qotishi, yutuqlar, transport vositalaridan kelib chiqqan zararlar kabi holatlarni o'z ichiga oladi.
Majburiy davlat sug'urtasi, o'zining asosiyning mazkur xavfli voqealarning qaysi turlari uchun berilishi kerakligini aniqlaydi. Bundan tashqari, sug'urtaning muddati, to'lov miqdori, shartlari va boshqa shartlar belgilanadi.
O'zbekiston Respublikasida majburiy davlat sug'urtasi, jismoniy shaxslarning fuqarolik javobgarliklarini himoya qilishga xizmat qiladi va ularga zarar yetkazilishi yoki yaralanish holatlarida moliyaviy himoya ta'minlaydi. Shaxslar majburiy davlat sug'urtasi tizimi orqali moliyaviy zararlarni to'lashlari talab qilinadi. Bu tizim jismoniy shaxslar uchun moliyaviy himoya va xavfli voqealardan himoya ta'minlaydi.
60. Qayta sug'urtalashning mohiyati va vazifalari
Qayta sug'urtalash (reinsurance) sug'urta sohasidagi bir qo'llanma, moliyaviy xavfli voqealarni sug'urta qilish bo'yicha sug'urtalash kompaniyalarining o'zaro hamkorlik qilishidir. Bu usul orqali, bir sug'urtalash kompaniyasi o'z olgan xavfni boshqa kompaniyaga ko'tarib yuboradi va unga mablag' to'lashi kerak bo'lgan mablag'ni ham o'zaro ulashadi. Buning natijasida, sug'urtalash kompaniyalari o'zlaridagi xavfni qisqartirish, xavfni turli kompaniyalar orasida taqsimlash va xavfni moliyalashtirish imkoniyatlarini oshirishadi.
Qayta sug'urtalashning asosiy vazifalari quyidagilardir:
Xavfni bo'lmasligini ta'minlash: Qayta sug'urtalashning asosiy maqsadi, sug'urta kompaniyasining o'z olgan xavfni boshqa kompaniyaga o'tkazish orqali xavfsizlikni ta'minlashdir. Bu usul orqali, bir sug'urtalash kompaniyasi o'z xavfni boshqa kompaniyaga o'tkazib, xavfni taqsimlab qo'yadi va bundan foydalanib, o'z xavfni qisqartirish va moliyalashtirish imkoniyatini oshiradi.
Xavfni taqsimlash: Qayta sug'urtalash asosida sug'urta kompaniyalari o'z xavflarini qisqartirish va taqsimlash imkoniyatiga ega bo'ladi. Xavflarni taqsimlash orqali, bir kompaniya o'z xavflarini boshqa kompaniyalarga ko'tarib yuboradi va xavflarni bir necha kompaniyalar o'rtasida bo'lishini ta'minlaydi. Bunda, barcha kompaniyalar o'zlaridagi xavfni yagona kompaniya yoki guruhning oldida ta'minlashga harakat qiladilar.
Xavfni moliyalashtirish: Qayta sug'urtalash, sug'urta kompaniyalariga xavfni moliyalashtirish imkonini beradi. Xavflarni boshqa kompaniyalarga o'tkazish orqali, sug'urtalash kompaniyalari xavflarning moliyalashtirishini oshiradi. Bunda, xavfli voqealar yuzaga kelganida, moliyalashtirish jarayoni yordamida zarar kengayishi va sug'urta kompaniyalarining zararlarini to'lash imkoniyati ortadi.
Qayta sug'urtalashning mohiyati va vazifalari, sug'urta sohasidagi risklarni taqsimlab ta'minlash, xavflarni boshqa kompaniyalarga o'tkazish va xavfni moliyalashtirish imkoniyatini oshirishdir. Bu usul sug'urta kompaniyalari uchun xavfni qisqartirish va moliyalashtirish imkoniyatlarini oshiradi va moliyaviy barqarorlikni ta'minlaydi.
61. Qayta sug'urta qilishning huquqiy asoslari
2 / 2
Qayta sug'urta qilishning huquqiy asoslari tarixiy ravishda shakllangan va har bir davlatning o'ziga xos bo'lgan sug'urta qonunlarida belgilanadi. Bu qonunlar sug'urta bozori faoliyatini tartibga solish, qayta sug'urtalash usullarini va tartiblarini belgilash, sug'urta shartnomalari va muvofiqlashuvlarni ta'minlashga oid huquqiy normativ hujjatlar tuzilmasidir.
Huquqiy asoslarga misol qilib quyidagi belgilanishi mumkin:
Sug'urta qonunlari: Har bir davlatda sug'urta faoliyatini tartibga solishga oid qonunlar va qonun hujjatlari mavjud bo'ladi. Bu qonunlar sug'urta bozorining asosiy huquqiy asoslarini va tartiblarini belgilashda xizmat qiladi.
Sug'urta shartnomalari: Qayta sug'urtalash faoliyatida sug'urta shartnomalari hamda ularning tartiblari va shartnomalar yoki sug'urtalash davlatlararo shartnomalari asosan ishlatiladi. Shartnomalar sug'urta taraflari o'rtasida imzolanadi va sug'urtalovchining va sug'urta kompaniyasining huquqlarini, majburiyatlarni va moliyaviy mas'uliyatlarini belgilaydi.
Sug'urta tartiblari: Qayta sug'urtalash faoliyati davlat tomonidan tartibga solinadi va tartibni ta'minlashga oid tartibnomalar, qarorlar va ko'rsatmalar tuziladi. Bu tartibnomalar sug'urta kompaniyalarining qayta sug'urtalash faoliyatini o'rganish, tartibga solish va nazorat qilish jarayonlarini belgilaydi.
Sug'urta organlari va institutlari: Sug'urta faoliyatini nazorat qilish, tartibga solish va huquqiy muammolarini yechish uchun xususiy sug'urta organlari va institutlari tashkil etilgan bo'ladi. Bu organlar va institutlar sug'urta faoliyatida huquqiy asosiy nazoratchi va ko'rsatkich vazifalarni bajarishga oiddir.
Qayta sug'urta qilishning huquqiy asoslari har bir mamlakatda o'ziga xos bo'lganliklarga ega bo'lishi mumkin, shuning uchun har bir mamlakatning o'zining sug'urta qonunlari va tartiblari mavjud bo'ladi. Sug'urta faoliyatida amal qilish uchun ushbu huquqiy asoslarni tushuntirish va amalga oshirish juda muhimdir.
62. Qayta sug'urta shartnomasining mazmuni
Qayta sug'urta shartnomasi, sug'urta taraflari (sug'urtalovchi va sug'urta kompaniyasi) o'rtasida imzolangan shartnoma bo'lib, qayta sug'urtalash faoliyati doirasida yuritiladi. Shartnomada quyidagi muhim nuqtalar mavjud bo'ladi:
Shartnomada taraflarning ma'lumotlari: Shartnomada sug'urtalovchi va sug'urta kompaniyasi haqidagi ma'lumotlar (nomi, manzili, maqsadi, yuridik holati, to'lov muqimi va boshqalar) ko'rsatiladi.
Sug'urtalovchi va sug'urta kompaniyasi majburiyatlari: Shartnomada sug'urtalovchi tomonidan sug'urtalash uchun talab etiladigan shartlar, mablag'lar, to'lov muqimi, to'lov vaqti va boshqalar tasniflanadi. Shuningdek, sug'urta kompaniyasining majburiyatlari, sug'urtalovchining talablarini qondirish, to'lov shartlari, zarar yuzaga kelganda sug'urta haqini to'lash va boshqalar ham shartnomada belgilanadi.
Sug'urtalovchi va sug'urta kompaniyasining huquqlari: Shartnomada sug'urtalovchi va sug'urta kompaniyasi o'rtasidagi huquqiy aloqalarni belgilaydi. Bu aloqalar sug'urtalovchining sug'urtani olish va qayta sug'urtalash huquqlarini, sug'urta kompaniyasining sug'urta haqini olish huquqlarini, shikoyatlarni ko'rsatish tartibi va boshqalarni o'z ichiga oladi.
Sug'urta davri va to'lov muhlati: Shartnomada sug'urtalash davri va to'lov muhlati ko'rsatiladi. Bu davrning oxirida shartnomani yangilash, to'lov muddati, to'lov shartlari va boshqalar haqida ma'lumot beriladi.
Zararni bildirish va tushuntirish tartibi: Shartnomada sug'urtalovchi zarar yuzaga kelganda, uni sug'urta kompaniyasiga tez va aniq bir xildan bildirish majburiyatiga ega bo'ladi. Zararni tushuntirish tartibi, zarar bilan bog'liq hujjatlarni taqdim etish va boshqalar shartnomada ko'rsatiladi.
Shikoyatlar va murojaatlar: Shartnomada shikoyat va murojaatlarni ko'rsatish tartibi, ularning qabul qilinishi va yechilishi jarayonlari, murojaatlarni ko'rib chiqish tartibi va boshqalar tasniflanadi.
Qayta sug'urta shartnomasi sug'urtalovchi va sug'urta kompaniyasi o'rtasidagi munosabatlarni tartibga solish, huquqiy asoslarni belgilash va sug'urta faoliyatini amalga oshirishni ta'minlash maqsadini bajaradi. Shartnomada belgilangan shartlarga amal qilinishi, sug'urta faoliyatining adolatsizliklardan va xavfli holatlardan qochishiga yordam beradi.
63. Qayta sug'urta qilish shartnomalarining turlari
Qayta sug'urta qilish shartnomalari turli xil bo'lishi mumkin, ulardan ba'zi turlar quyidagilar bo'lishi mumkin:
Qayta sug'urta qilish shartnomasi (Individual Reinsurance Treaty): Bu shartnoma, sug'urtalovchi (asosiy sug'urta kompaniyasi) va sug'urta kompaniyalari orasida yuritiladi. Sug'urtalovchi, o'z riskini qayta sug'urta kompaniyalariga tarqatishi uchun shartnoma imzolaydi. Bu shartnomada tariflar, mablag'lar, to'lovlar, zarar tushuntirish va boshqalar haqidagi shartlar belgilanadi.
Qayta sug'urta qilish shartnomasi (Facultative Reinsurance Treaty): Bu shartnoma, asosiy sug'urta kompaniyasi va biron bir konkretdan zimma olgan qayta sug'urta kompaniyasi orasida yuritiladi. Asosiy sug'urta kompaniyasi zararni qayta sug'urta kompaniyasiga o'tkazishi uchun shartnoma imzolaydi. Bu shartnomada zarar tushuntirish jarayoni, mablag'lar, tariflar, to'lovlar va boshqalar haqidagi shartlar belgilanadi.
Qayta sug'urta qilish shartnomasi (Proportional Reinsurance Treaty): Bu shartnoma, sug'urtalovchi (asosiy sug'urta kompaniyasi) va qayta sug'urta kompaniyalari orasida yuritiladi. Shartnoma, zararning bir qismi sug'urtalovchiga, qolgan qismi esa qayta sug'urta kompaniyalariga tarqatiladi. Bu shartnomada zararning qismini qayta sug'urtalovchi o'z zimmasiga oladi va qayta sug'urta kompaniyalari esa o'z zimmasidagi zararni qayta sug'urtalash bilan ta'minlayadi.
Qayta sug'urta qilish shartnomasi (Excess of Loss Reinsurance Treaty): Bu shartnoma, zararning belgilangan miqdordan ortiq kelishlari uchun qayta sug'urtalashni o'z ichiga oladi. Asosiy sug'urta kompaniyasi belgilangan miqdordan ortiq kelgan zararni qayta sug'urtalashga tegishli to'lovni amalga oshiradi.
Ushbu turdagi shartnomalar o'zaro kelishuv va kelishuvlarni amalga oshirish jarayonlari asosida yuritiladi. Ularning mazmuni va shartlari to'g'risidagi tafsilotlar shartnoma turi va taraflar o'rtasidagi kelishuv natijasiga bog'liq bo'ladi.
64. Qayta sug'urtalash va retrosessiya
Qayta sug'urtalash va retrosessiya sug'urta sohasidagi iki turli risk tuzatish usullaridir. Ulardan biri zararni qayta sug'urta etishni, ikkinchisi esa joriy yilning o'tgan muddatidagi zararlarni sug'urta qiluvchi kompaniyaga qaytarishni ifodalaydi. Bu ikkala usulning asosiy maqsadi sug'urta kompaniyalarining zararlarini cheklash va zarar olish riskini boshqarishdir.
Qayta sug'urtalash (Reinsurance) usuli: Bu usulda asosiy sug'urta kompaniyasi zararni boshqa bir yoki bir nechta qayta sug'urta kompaniyalarga yoki qayta sug'urtalovchilarga o'tkazishi uchun shartnoma imzolayadi. Asosiy sug'urta kompaniyasi zararini qayta sug'urta kompaniyalariga tarqatadi, bu esa asosiy sug'urta kompaniyasining zararlarini cheklash va katta zararlarini taqsimlashga yordam beradi. Qayta sug'urtalash usulida zararlar va risklar bo'lsa-da, ularni boshqa sug'urta kompaniyalarga o'tkazish orqali cheklash va riskni taqsimlash mumkin.
Retrosessiya (Retrospective) usuli: Bu usulda asosiy sug'urta kompaniyasi zararlarni joriy yil oxirida bajaradi va o'tgan muddatdagi zararlarni qayta sug'urtalovchi kompaniyaga qaytaradi. Bu usulda asosiy sug'urta kompaniyasi zararlarini joriy yildan keyin hisoblaydi va o'tgan muddatdagi zararlarni qayta sug'urtalovchi kompaniyaga to'laydi. Retrosessiya usuli zararlar bilan bog'liq statistik ma'lumotlar va natijalar asosida hisoblanadi.
Qayta sug'urtalash va retrosessiya usullari sug'urta kompaniyalariga zararlarini cheklash va risklarini boshqarish imkonini beradi. Ularning shartlari, tariflari va boshqa shartlar shartnoma tomonidan belgilanadi. Shu bilan birga, zararlar va risklar to'g'risida ma'lumotlar, hisobotlar va statistikalar asosida kelishuvlar amalga oshiriladi. Bu usullar sug'urta sohasidagi risklarni taqsimlash, cheklash va boshqarishga yordam beradi.
65. Sug'urta kompaniyasining daromadlari va xarajatlari tarkibi.
Sug'urta kompaniyasining daromadlari va xarajatlari, kompaniya faoliyati natijasida yuzaga keladigan moliyaviy olaylardan yuqori va past bo'lishi mumkin. Ularning tarkibi quyidagicha bo'lishi mumkin:
Daromadlar:
Premiya daromadi: Bu daromad, sug'urta polisiga qo'yilgan to'lovni ifodalaydi. Premiya daromadi, polisning muddati va sigortalovning risk darajasiga asoslangan tartibda belgilanadi.
Qayta sug'urta daromadi: Qayta sug'urta kompaniyalari bilan imzolangan qayta sug'urta shartnomalaridan kelib tushadigan daromadlardir. Asosiy sug'urta kompaniyasi, qayta sug'urta daromadini qayta sug'urtalovchiga to'lashi bilan hisoblashadi.
Finansal daromadlar: Sug'urta kompaniyasining investitsiya portfeli yoki moliyaviy operatsiyalardan keladigan daromadlar. Bu daromadlar, investitsiya faoliyati, depozitlar, aktivalar va boshqa moliyaviy vositalardan yuzaga kelishi mumkin.
Xarajatlar:
Zararlar: Sug'urta kompaniyasi tomonidan to'langan zararlarning miqdori va kategoriyasi bo'yicha xarajatlar. Zararlar, polislar asosida yuzaga kelgan mulk, hayot, kasallik, kasbiy yo'qotish va boshqa zararlarni taqdim etish bilan bog'liq bo'ladi.
Asbob-uskunalar va hodisalar bilan bog'liq xarajatlar: Sug'urta kompaniyasi ish faoliyati uchun xizmat qiladigan xonadonlar, texnika, dasturiy ta'minotlar va boshqa asbob-uskunalar xarajatlari. Hodisalar bilan bog'liq xarajatlar esa sug'urta polisida yuzaga kelgan hodisalar, zarar kuzatish, ta'lim va boshqa xizmatlarni o'z ichiga oladi.
Adabiyot, marketing va reklama xarajatlari: Sug'urta kompaniyasining tanitish, reklama va bozorlashtirish faoliyatlariga bag'ishlangan xarajatlar.
Boshqalar: Sug'urta kompaniyasining administrativ xarajatlari, hukumatga to'lovlar, soliq to'lovlari, ishga joylashganlar uchun ish bilan bog'liq xarajatlar va boshqa umumiy xarajatlar.
Daromadlar va xarajatlar sug'urta kompaniyasining moliyaviy natijalarini belgilayadi. Daromadlar, premiya va qayta sug'urta daromadi kabi mablag'lardan keladi, u yerda xarajatlar zararlar, xizmatlarning ta'minoti, administrativ xarajatlar va boshqa xarajatlar bilan qoplangan. Kompaniya uchun muhim bo'lgan moliyaviy natijalar daromadlarning xarajatlardan yuqori bo'lishini ko'rsatishi va ish faoliyatining moliyaviy barqarorligini yoritadi.
66. Sug'urta tashkilotining risklari va ularni qoplashning moliyaviy manbalari.
Sug'urta tashkilotining moliyaviy manbalari risklarni qoplash va moliyaviy barqarorlikni ta'minlash uchun muhimdir. Sug'urta tashkilotlarining moliyaviy manbalari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
Moddiy manbalar: Sug'urta tashkilotlari uchun moddiy manbalar, kompaniya moliyaviy turmushini ta'minlashda katta ahamiyatga ega bo'ladi. Ular ichida o'z mablag'lari, moliyaviy reservlar, investitsiya portfeli, moliyaviy xujjatlar va boshqa moddiy varoqlar bo'ladi.
Kredit manbalar: Sug'urta tashkilotlari kreditlar orqali moliyaviy manbalar olishlari mumkin. Ular bank kreditlari, moliyaviy tijorat kreditlari, moliyaviy tahlil va boshqa kredit manbalarini o'z ichiga oladi.
Sug'urtalovchilarning to'lovlar: Sug'urta tashkilotlarining moliyaviy manbalari sug'urtalovchilardan kelgan to'lovlar orqali ham o'sishi mumkin. Bu to'lovlar, premiyalar, polislar, qayta sug'urta to'lovlari va boshqa to'lovlar bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Hisobvaraq manbalar: Sug'urta tashkilotlarining hisobvaraq manbalariga moliyaviy manbalari kiradi. Ular kompaniyaning moliyaviy hisob-kitoblari, xisob-kitoblarni tashkil etish va hisobvaraq muhasebesi tizimi bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Moliyaviy manbalarning mavjudligi va to'plamligi sug'urta tashkilotining moliyaviy barqarorlik va kengayishiga asosiy ta'sir etadi. Ular moliyaviy risklarga qarshi qo'llaniladigan moliyaviy asbob-uskunalar bo'lib, kompaniya moliyaviy turmushini himoya qilish, zararlarni qoplash va katta darajada sodiqlashga yordam beradi.
67. O'zbekiston Respublikasida sug'urta bozorining rivojlanishi.
O'zbekiston Respublikasida sug'urta bozori rivojlanishi davlat tomonidan katta e'tiborga sazovor qilingan sohalarning biri bo'lib keladi. O'zbekistonda sug'urta sohasining rivojlanishi uchun quyidagi muhim faktorlar o'tkazilmoqda:
Huquqiy muhit va qonunlar: O'zbekistonda sug'urta sohasini rivojlantirish uchun huquqiy muhitning rivojlanishi va to'g'ridan-to'g'ri qonunlar bilan nazorat qilinishi muhimdir. Huquqiy muhitning isloh qilinishi, sug'urta bozori uchun yagona va barqaror qonunlar va qarorlar tuzishga yo'l qo'yish o'ziga xos ahamiyatga ega.
Sug'urta tizimining taraqqiyotiga investitsiyalar: Sug'urta sohasining rivojlanishi uchun moliyaviy investitsiyalar ham muhim ahamiyatga ega. Investitsiyalar sug'urta kompaniyalarining xizmat sifatini oshirish, sohasini kengaytirish va yangi xizmatlarni takomillashtirishga yo'l qo'yadi.
Xalqaro hamkorlik va aloqalar: Xalqaro tajribani o'rganish, xalqaro sug'urta standartlariga rioya qilish va xalqaro sug'urta bozori bilan integratsiya qilish ham rivojlanishga o'tkazilishi lozim bo'lgan jarayonlardir. Xalqaro hamkorliklar va aloqalar yuritilgan holda O'zbekistondagi sug'urta bozori yanada rivojlanishi mumkin.
Tashkilotlar va tashkilotlararo aloqalar: Sug'urta sohasining rivojlanishida tashkilotlararo hamkorlik va aloqalar katta ahamiyatga ega. Shuningdek, yagona sug'urta tizimi, bir qatorda tashkilotlar va sug'urta kompaniyalarining bir-biriga bojxona, xizmatlar, ma'lumot almashinuvi va boshqa asosiy resurslarni taqsimlashi muhimdir.
Moliyaviy tahlil va tizimlar: Moliyaviy tahlil va tizimlar sug'urta bozorining rivojlanishi uchun muhim asbob-uskunalar hisoblanadi. Moliyaviy tahlil va tizimlar, sug'urta kompaniyalariga xususiy mulkni sug'urta qilish, risklarni boshqarish, daromadlarni oshirish va moliyaviy natijalarni baholashda yordam beradi.
O'zbekiston Respublikasida sug'urta bozorining rivojlanishi o'ziga xos usulda olib borilmoqda. Huquqiy muhitning to'g'ridan-to'g'ri isloh qilinishi, moliyaviy investitsiyalar, xalqaro hamkorliklar, tashkilotlararo aloqalar va moliyaviy tahlil va tizimlar bu rivojlanishda katta ahamiyatga ega bo'lgan faktorlardir.
68. Sug'urta mahsulotlarini sotishda bank muassasalarining roli
Bank muassasalarining sug'urta mahsulotlarini sotishda muhim roli va vazifalari mavjud. Quyidagi asosiy mavzular bank muassasalarining sug'urta mahsulotlarini sotishda o'z vazifalari haqida ma'lumot beradi:
Sug'urta mahsulotlarining tarqatish va sotish: Banklar sug'urta kompaniyalari bilan hamkorlik qilib, sug'urta mahsulotlarini tarqatish va sotishni amalga oshirishadi. Bu, bank muassasalari uchun yangi moliyaviy manfaatlar yaratish va xizmatlarni ko'proq mijozlariga taqdim etish imkoniyatini beradi.
Sug'urta polislarini sotish va ijro etish: Banklar sug'urta mahsulotlarini sotish bilan birga, sug'urta polislarini to'lov muddati yetgan holatda ijro etishga ham dastur tuzishadi. Bu bankning sug'urta mahsulotlarini sotish va ularga xizmat ko'rsatishning integral qismi hisoblanadi.
Sug'urta to'lovlarini qabul qilish: Sug'urta polislarining to'lovlarini qabul qilish ham bank muassasalari tomonidan amalga oshiriladi. Bu, banklarning mijozlarga qulaylik va ishonchni ta'minlash uchun xizmat ko'rsatishlarini oshiradi.
Sug'urta to'lovlarini muvofiqlashtirish: Banklar sug'urta mahsulotlarini sotishda to'lov jarayonlarini ham muvofiqlashtirishda katta rol o'ynayadi. Mijozlar bank orqali to'lovlarini amalga oshirishlari, to'lov grafiklarini va muvofiqlashtirishlari bilan tashkil etishlari mumkin.
Sug'urta mahsulotlarining marketingi va reklama: Banklar sug'urta mahsulotlarini o'z mijozlariga taqdim etish uchun marketing va reklama faoliyatlarini ham olib borishadi. Bu, sug'urta mahsulotlarining xavfsizlik, moliyaviy ta'minot va xizmat sifatini ko'rsatishga qaratilgan reklama va marketing kampaniyalarni o'z ichiga oladi.
Bank muassasalarining sug'urta mahsulotlarini sotishda o'z vazifalari va xizmatlari bilan birga, mijozlarga qulaylik va ishonchni ta'minlash, moliyaviy manfaatlar yaratish va sug'urta sohasining rivojlanishiga ham yordam berishadi.
69. Bank sohasida sug'urta faoliyatining paydo bo'lish sabablari.
Bank sohasida sug'urta faoliyatining paydo bo'lishida bir nechta sabablar mavjud:
Rivojlanayotgan sug'urta bozori: Sug'urta sohasi global ravishda rivojlanayotgan bozor hisoblanadi. Banklar, bu rivojlanishdan foydalanish uchun sug'urta mahsulotlarini sotish va sug'urta xizmatlarini taklif etishga yo'naltiriladi.
Mijozlarning moliyaviy ta'minoti va xavfsizligi: Banklar mijozlarni moliyaviy ta'minot va xavfsizlik mavzusida qo'lda tutishga intilishadi. Sug'urta mahsulotlari va xizmatlari orqali banklar, mijozlarni moliyaviy xavfsizliklardan himoya qilish va ularning moliyaviy maqsadlari uchun ta'minotni ta'minlashga imkon beradi.
Risklardan himoya: Banklar, moliyaviy operatsiyalarda yuzaga keladigan risklardan himoya qilish uchun sug'urta mahsulotlarini qo'llaydilar. Bu, kredit operatsiyalari, moliyaviy bozorlarda investitsiyalar, valyuta operatsiyalari va boshqa bank faoliyatlariga bog'liq risklardan himoya ta'minlashga yordam beradi.
Bankning moliyaviy faoliyatini qo'llab-quvvatlash: Sug'urta kompaniyalari orqali sug'urta mahsulotlarini sotish, banklarga moliyaviy daromad olish va ularning moliyaviy faoliyatini qo'llab-quvvatlash imkoniyatini beradi. Banklar, sug'urta mahsulotlarini sotish orqali yangi moliyaviy manba va daromadlar olishadi, shuningdek, sug'urta xizmatlarini sotish orqali moliyaviy risklardan himoya qilishga imkon beradi.
Mijozlar uchun qo'lda tutish va xizmatlarni ko'rsatish: Sug'urta mahsulotlari va xizmatlari orqali banklar, mijozlarga qo'lda tutish, ularning moliyaviy maqsadlari va talablariga javob berish, xavfsizlik va moliyaviy ta'minotni ta'minlash imkoniyatlarini berishga intilishadi.
Bank sohasida sug'urta faoliyatining paydo bo'lish sabablari bu va boshqa asosiy faktorlar bilan bog'liq. Banklar, sug'urta mahsulotlari va xizmatlarini taklif etish orqali moliyaviy bozorga kirishish, mijozlarga xizmat ko'rsatish va moliyaviy xavfsizliklardan himoya qilishga imkon beradi.
70. Banklar va sug'urta tashkilotlari o'rtasidagi o'zaro manfaatli hamkorlik.
Banklar va sug'urta tashkilotlari o'rtasidagi o'zaro manfaatli hamkorliklar bir necha asosiy sabablar bilan bog'liq bo'lishi mumkin:
Risklarni bo'shantirish: Banklar sug'urta tashkilotlariga xizmat ko'rsatish orqali moliyaviy risklardan himoya qilish imkonini beradi. Sug'urta tashkilotlari esa banklarga sug'urta mahsulotlarini sotib olish orqali risklarni bo'shantirishga va moliyaviy ta'minotni ta'minlashga imkon beradi.
Xavfsizlikni ta'minlash: Banklar sug'urta tashkilotlarining xavfsizlik sohasidagi tajribasidan foydalanish orqali xavfsizlikni ta'minlash imkoniyatini oladi. Sug'urta tashkilotlari esa banklarga xavfsizlik xizmatlarini taklif etish orqali bankning xavfsizlikni oshirish, muvaffaqiyatli tahlil va ta'limlarni amalga oshirish imkoniyatiga ega bo'ladi.
Xizmatlarni kengaytirish: Banklar va sug'urta tashkilotlari o'rtasidagi hamkorliklar, xizmatlarni kengaytirish va mijozlarga turli xavfsizlik va moliyaviy mahsulotlarni bir vaqtda taklif etish imkonini yaratadi. Mijozlar banklar orqali sug'urta xizmatlarini sotib olish orqali moliyaviy ta'minotni oshirish va xavfsizlikni ta'minlashlari mumkin bo'ladi.
Ma'lumot almashish: Banklar va sug'urta tashkilotlari o'rtasidagi hamkorliklar, ma'lumot almashish va o'zaro tahlil va ta'lim imkoniyatlarini beradi. Banklar, sug'urta tashkilotlarining statistik ma'lumotlari va risk tahlillaridan foydalanish orqali moliyaviy faoliyatlarini yanada rivojlantirishga imkon beradi. Sug'urta tashkilotlari esa banklar orqali bankning moliyaviy ma'lumotlardan foydalanish imkoniyatiga ega bo'ladi.
Ishbirlikda marketing va reklama: Banklar va sug'urta tashkilotlari o'rtasidagi hamkorliklar, marketing va reklama sohasida hamkorliklarga imkon beradi. Ularning birgalikda marketing kampaniyalarni amalga oshirish, xizmatlarni reklamalash va mijozlarga qulayliklar taqdim etish imkoniyatlarini beradi.
Banklar va sug'urta tashkilotlari o'rtasidagi o'zaro manfaatli hamkorliklar, moliyaviy sohada ko'p tomonlama foydali ishbirliklarni amalga oshirishga imkon beradi. Bu hamkorliklar, iste'molchilarga yaxshi xizmatlar taqdim etish va moliyaviy xavfsizlikni ta'minlashda muvaffaqiyatga erishishda yordam beradi.
71. Sug'urta kompaniyasining umumiy moliyaviy natijasi tushunchasi va uning tarkibiy qismlari.
Sug'urta kompaniyasining umumiy moliyaviy natijasi, kompaniya faoliyatining moliyaviy hisob-kitoblari va o'z mijozlariga xizmat ko'rsatish orqali olishgan daromadlarni ifodalaydi. Moliyaviy natija, kompaniya daromadlari va xarajatlari, pul mablag'larining daromadlardan ko'rsatilgan ishlab chiqarishga qo'shilgan qiymati (sarmoya daromadi), sug'urta haqida yasalgan qarzlar, sug'urta fondidagi omonatlardan tashqari boshqaruv xarajatlari va boshqalar kabi moliyaviy ko'rsatkichlardan iborat bo'ladi.
Sug'urta kompaniyasining moliyaviy natijasi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat bo'ladi:
Daromadlar: Kompaniya faoliyatining asosiy daromadlari, sug'urta polislarini sotish, sug'urtalovchilardan to'lovlar, sug'urta fondidan omonatlar va boshqalar orqali olingan daromadlardan iborat bo'ladi.
Xarajatlar: Kompaniya boshqaruvining o'zgarishi, xodimlar maoshlari, ish joylarining ijara to'lovlari, marketing va reklama xarajatlari, xizmat sotib olish xarajatlari va boshqalar kabi xarajatlardan iborat bo'ladi.
Sarmoya daromadi: Sug'urta kompaniyasi tomonidan sug'urta polislariga olingan mablag'lar, tashqi sarmoya fondlaridan olinadigan daromadlar, sarmoya daromadlari qaytarilgan polislarni hisobga oladi.
Qarzlar: Sug'urta haqida yasalgan qarzlar va to'lov muddatlari, polislar bo'yicha qarzlarning hisobga olinishi.
Sug'urta fondidagi omonatlar: Sug'urta fondiga olingan omonatlar va omonatlarning daromadlari, sug'urta kompaniyasining sug'urta mablag'larini moliyaviy ta'minot uchun saqlashga qo'ygan mablag'lar.
Sug'urta kompaniyasining umumiy moliyaviy natijasi, bu tarkibiy qismlardan olingan daromadlarning xarajatlardan ayirilishi natijasida aniqlanadi va bu natija kompaniya moliyaviy holatining o'zini ko'rsatadi.
72. Tashuvchining javobgarligi sug'urtasi.
Tashuvchining javobgarligi sug'urtasi, tashuvchi tomonidan boshqalar bilan tashuvchi faoliyati jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan xavf va zararlardan qo'liga kelayotgan sug'urta turi. Bu sug'urta turi, tashuvchining tashuvchi faoliyati natijasida kelib chiqishi mumkin bo'lgan moliyaviy yo'qotishlarni qoplashga yordam beradi.
Tashuvchining javobgarligi sug'urtasi, tashuvchi tomonidan kelib chiqishi mumkin bo'lgan xavfli voqealar bilan bog'liq bo'lishi mumkin, misol uchun tovar yo'qotish, xizmatlarni buzish yoki mulkni zarar yetkazish kabi holatlarda tashuvchining moliyaviy javobgarligini sug'urta qiladi. Tashuvchining javobgarligi sug'urtasi tashuvchi va boshqa taraflar o'rtasidagi moliyaviy ta'limotlarni qo'llab-quvvatlaydi va zarar yetkazgan holatlarda tashuvchining yo'qotgan mablag'larini taklif etadi.
Tashuvchining javobgarligi sug'urtasi, turli sohalarda amalga oshirilishi mumkin, misol uchun korxonalar, shaxsiy sug'urtalar, sug'urta tashkilotlari, transport sohasi va boshqa sohalarda tashuvchining javobgarligini sug'urta qilish uchun ishlab chiqilgan maxsus polislardan foydalaniladi. Bu sug'urta turi tashuvchining moliyaviy xavflarga qarshi himoya oladi va tashuvchi uchun moliyaviy oqibatlar ortidan yo'qotish imkonini beradi.
73. Ipoteka qarz oluvchining hayotini sug'urtalash
Ipoteka qarz oluvchining hayotini sug'urtalash uchun bir nechta sug'urta turlari mavjuddir. Bu turlar quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Ipoteka sug'urtasi: Bu turiy sug'urta, qarz oluvchining ipoteka mikdorini to'liq to'lash imkonini beradi, agar u vafot etgan bo'lsa yoki doimiy invalid bo'lsa. Bunda sug'urta kompaniyasi qarz oluvchining qoldig'ini to'lov qilishi mumkin bo'lgan holatlar uchun tashkil etiladi.
Hayot sug'urtasi: Bu turiy sug'urta, qarz oluvchining hayotini sug'urtalaydi. Agar qarz oluvchi vafot etgan bo'lsa, sug'urta tomonidan taqdim etilgan mablag'lar uning yetarliyini to'laydi.
Jarohat sug'urtasi: Bu turiy sug'urta, qarz oluvchining jarohat holatlariga qarshi himoya beradi. Misol uchun, agar qarz oluvchi ishdan chiqarilsa yoki kasal bo'lsa, sug'urta tomonidan qarz to'lovi ajratib olinadi.
Ishsizlik sug'urtasi: Bu turiy sug'urta, qarz oluvchining ishsizlik holatlarida to'lovlari to'lay olmasa ham qarzini to'lashga yordam beradi. Agar qarz oluvchi ishini yo'qotgan bo'lsa, sug'urta tomonidan to'lovlari to'lashga imkon yaratiladi.
Ipoteka qarz oluvchilari o'zlariga mos keladigan sug'urta turini tanlashlari mumkin. Shu bilan birga, banklar tomonidan ishlab chiqilgan ipoteka qarzlarni sug'urtalash shartnomalari mavjud bo'lishi mumkin. Ular foydalanuvchilarga majburiy sug'urta va boshqa sug'urta xizmatlari taklif qilishlari mumkin. Sug'urta shartnomalari, qarz oluvchining hayotini, moliyaviy holatini va ko'plab risklarni sug'urta qilish imkonini beradi.
74. Hayotni sug'urtalash turlari, hayotni sug'urtalash uchun sug'urta hodisalari.
Hayotni sug'urtalashning bir nechta tur va usullari mavjuddir. Ba'zi umumiy hayotni sug'urtalash turlari quyidagilardir:
Umumiy hayot sug'urtasi: Bu turiy sug'urta, sug'urta polisi to'g'risida to'lovni amalga oshirgan bo'lsa, sug'urta tomonidan hayotni sug'urtalaydi. Polisning muddati tugaganida, polisiga ko'ra to'lovlar beriladi.
Hayotdan keyin sug'urta: Bu turiy sug'urta, insonning vafot etishidan so'ng kelib chiqadi. Mijozlar, o'z oilalari uchun moliyaviy o'zaro aloqalarni ta'minlash uchun hayotdan keyin sug'urtalashni tanlashlari mumkin.
Shaxsiy sug'urtasi: Bu turiy sug'urta, insonning o'zini sug'urtalash imkonini beradi. Mijozlar, hayotdagi muhim tashkil etuvchi hodisalar uchun (kasallik, jarohat, ishsizlik kabi) shaxsiy sug'urtani olishlari mumkin.
Hayot sug'urtasi va pul birikmalarini jamlash sug'urtasi: Bu turiy sug'urta, hayot sug'urtasi bilan birga, sug'urta polisi davlat pensiyasiga o'tkazilgan yoki to'lov amalga oshirilgandan so'ng pul birikmalarini jamlashga imkon beradi.
Hayotni sug'urtalash uchun sug'urta hodisalari quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Sug'urta polisi: Sug'urta polisi, sug'urta kompaniyasi va sigortalash tomonidan imzolanadigan rasmiy hujjatdir. U hayotni sug'urtalash shartlarini, to'lovlarini va qo'llashni belgilaydi.
Muddatli va muddatsiz sug'urta polislari: Muddatli sug'urta polisi belgilangan muddatga asoslangan hayotni sug'urtalaydi. Muddatsiz sug'urta polisi esa muddatsiz ravishda sug'urtalash imkonini beradi.
Qo'llanma va adolatli qo'llanma: Sug'urta polisi bilan birga qo'llanma yoki adolatli qo'llanma beriladi. Ular sug'urta kompaniyasining qabul qilish belgisi sifatida xizmat qiladi.
Hayotni sug'urtalash davri: Sug'urta polisi imzolanganidan boshlab to'lov amalga oshirilguncha davom etadi. Bu davr hayotni sug'urtalashni ta'minlaydi.
Hayotni sug'urtalashning tur va usullari mamlakatlarga, sug'urta kompaniyalariga va shaxsiy talablarga qarab farqli bo'lishi mumkin. Shaxsiy talablaringizni va ehtiyojlaringizni ko'rib, siz uchun mos turingan hayotni sug'urtalash turi va usulini tanlashga imkon beradigan sug'urta kompaniyalar bilan muloqot qilish tavsiya etiladi.
75. Sug'urta zahiralari va ularning turlari.
Sug'urta zahiralari, sug'urta tashkilotlarining xizmat ko'rsatish sifatida taqdim etgan sug'urta xizmatlaridir. Bu zahiralarning turli turlari mavjud, ammo ulardan ba'zilari quyidagilardir:
Avtokasko sug'urtasi: Bu sug'urta turi, avtomobillarni yirik haydovchilik, sodir bo'lgan qaynotaqlar, yo'l huquqlarini buzish, qiymatli narsalarning yo'qolish, o'chirish va boshqalar kabi zararlariga qarshi sug'urtalaydi.
Sog'liqni sug'urtalash: Bu sug'urta turi, insonning tibbiy xizmatlarga ega bo'lishini va davolashlarini sug'urtalaydi. Bu turiy sug'urta polislari, kasallik va jarohat kuzatuvchilari, davolanishlar, tibbiy operatsiyalar va boshqalar kabi muhim tibbiy xizmatlar uchun taklif qilinadi.
Mulklarni sug'urtalash: Bu sug'urta turi, insonning mulkini (uy, avtomobil, ijaraga berilgan binolar, jihozlar va boshqalar) qo'lga kiritgan zararlarga qarshi sug'urtalaydi. Zarar qaydalariga, yonma-yonni yonlashgan polislarga asoslangan sug'urtalash turlari mavjud.
Jihozlar va qurilishlar sug'urtasi: Bu sug'urta turi, tashkilotlarning ixtisoslashtirilgan jihozlarini, qurilishlarini va tarkibiy qismalarini sug'urtalaydi. Zararlar, o'chirishlar, yo'l huquqlarini buzishlar, kasallik va jarohatlar kabi xavflariga qarshi sug'urtalashni o'z ichiga oladi.
Kasallik va kasallik jarohati sug'urtasi: Bu sug'urta turi, insonning kasalliklar va jarohatlar bilan bog'liq xavflariga qarshi sug'urtalashni ta'minlaydi. Sug'urtalovchilarning davolanishlarda va kasalliklarda tibbiy xizmatlardan foydalanishi mumkin bo'lishi kerak.
Yuridik shaxslarning majburiy sug'urtasi: Bu sug'urta turi, yuridik shaxslarni (korxonalarni, tashkilotlarni) huquqiy javobgarliklar va majburiyatlar asosida sug'urtalaydi. Zararlar, hukmronlik huquqlarining buzilishi, g'azablanish va boshqalar kabi muammo va xavflarga qarshi sug'urtalashni o'z ichiga oladi.
Bu faqat bir nechta sug'urta zahiralari va ularning turlaridir. Sug'urta sohasida boshqalar ham mavjud, shuningdek yuridik shaxslarning majburiy sug'urtasi, ishchi kadrlarni sug'urtalash, kasalliklar jarayonlarida sug'urta va boshqalar kabi turlar ham mavjud. Sizning xavflaringiz va talablaringizga qarab, mos turingan sug'urta zahiralari va turlarini tanlash uchun sug'urta kompaniyalar bilan muloqot qilishingiz tavsiya etiladi.
76. Sug'urta shartnomasini bekor qilish shartlari.
Sug'urta shartnomasini bekor qilishning asosiy shartlari va tartibi sug'urta kompaniyasining qoidalari va huquqiy talablari asosida belgilanadi. Shartnomani bekor qilishga odatan quyidagilar kiradi:
Beor bo'lish muddati: Sug'urta shartnomasida beor bo'lish muddati belgilanishi mumkin. Agar beor bo'lish muddati tugagan bo'lsa, sug'urta shartnomasi avtomatik ravishda bekor qilingadi.
Sug'urta shartlariga rioya etilmaganligi: Sug'urta shartnomasini to'liq va to'g'ri bajarishga murojaat etilmagan vaqtida yoki shartnomada belgilangan talablarni bajarishga rioya etilmagan holatlarda, sug'urta kompaniyasi shartnomani bekor qilishi mumkin.
Shartnomani bekor qilishga oid xavf-harakatlar: Sug'urta shartnomasining asosida shartnomaga rioya etishga oid xavf-harakatlar sodir bo'lsa, sug'urta kompaniyasi shartnomani bekor qilishga huquqiy haqqa ega bo'ladi. Misol uchun, sug'urta olgan shaxsning xavfli xarakatda bulganligi, g'alati amalga oshirganligi yoki shartnomadagi to'lov majburiyatlarini bajarishda qat'iy qoidalariga rioya etmaganligi kiritilishi mumkin.
Boshqa sug'urta tashkiloti bilan yana bir shartnomaga kelishish: Shartnomani bekor qilish uchun, sug'urta olgan shaxsning boshqa sug'urta tashkiloti bilan yana bir shartnomaga kelishish uchun kelganligi va ushbu shartnomani imzolash orqali, avvalgi sug'urta shartnomasini bekor qilish talab etiladi.
Shartnomani bekor qilishning batafsil shartlari va tartibi har bir sug'urta kompaniyasi o'zining qoidalari va huquqiy talablari bilan aniqlanadi. Shuning uchun, shartnomani bekor qilishni rejalashtirish uchun sug'urta kompaniyasining mavjud qoidalari va o'zining xizmat ko'rsatish shartlari bilan bog'liq murojaatlarni amalga oshirish kerak.
77. Sug'urta shartnomasini tuzish shartlari va tartibi.
Sug'urta shartnomasini tuzishning asosiy shartlari va tartibi sug'urta kompaniyasi va sug'urta oluvchisi o'rtasidagi kelishuv va tartibga bog'liq bo'ladi. Shu sababli, shartnomani tuzishning shartlari va tartibi har bir shartnomada o'ziga xoslik qiladi. Bundan tashqari, davlatning sug'urta sohasidagi huquqiy normativ hujjatlari ham shartnomani tuzishni tartibga solishda o'zining ta'sirini ko'rsatishi mumkin.
Biroq, umumiy tartibda, sug'urta shartnomasini tuzishning asosiy qadamlari quyidagicha bo'lishi mumkin:
Murojaat va ma'lumot to'plash: Sug'urta oluvchisi sug'urta xizmatini olish uchun sug'urta kompaniyasiga murojaat qiladi. Murojaat jarayonida sug'urta oluvchisi shaxsiy va mulkiy ma'lumotlarini taqdim etadi.
Taklif va tartiblash: Sug'urta kompaniyasi sug'urta oluvchisiga taklifni beradi, yani moliyaviy shartnomani, mukofotni va boshqa shartlarni belgilaydi. Taklifga asosan sug'urta oluvchisi tomonidan qabul qilinadi yoki shartlarda kelishilgan o'zgarishlar kiritiladi.
Shartnomani tuzish: Sug'urta shartnomasi tuzish uchun tomonlar o'rtasida yuridik va moliyaviy kelishuvlar amalga oshiriladi. Bu jarayonda shartnomada qo'llanadigan xususiyatlar, muddatlar, to'lovlar, majburiyatlar, davom etish shartlari, tahlilga qo'yilgan holatlar, tartib va boshqa muhim tafsilotlar belgilanadi.
Shartnomani imzolash: Sug'urta shartnomasi imzolanganida, uning qonun hujjatlari, notarial tasdiqlash va boshqa to'lovlarning amalga oshirilishi mumkin. Shartnomani imzolash bilan sug'urta xizmati ta'minlanadi va majburiyatlar bajarilishi kafolatlangan bo'ladi.
Sug'urta shartnomasini tuzishning tartibi sug'urta kompaniyasi va sug'urta oluvchisi o'rtasidagi kelishuv va majburiyatlar asosida amalga oshiriladi. Shartnomani tuzish davomida yuridik va moliyaviy muammo va talablar qondirilishi mumkinligini xotirangizda tuting. Shartnomani to'liq va to'g'ri tuzish uchun huquqiy yordamdan foydalanishingiz yaxshi bo'ladi.
78. Sug'urta zahiralari tushunchasi va mohiyati. Sug'urta tashkilotlarida foydalaniladigan sug'urta zaxiralari.
Sug'urta zahiralari, sug'urta tashkilotlari tomonidan moliyalashtirilgan va sug'urta portfeli bilan bog'liq risklarni boshqarishga yordam beradigan moliyaviy vositalardir. Ular sug'urta tashkilotlarining moliyalashda foydalanishgan moliyaviy resurslarni taksimlab, risklarni sinab ko'rish, tahlil qilish va ularga moslik qiluvchi mukofotlarni qayta sug'urta kompaniyalarga o'tkazishga yordam beradi.
Sug'urta zahiralari quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Reassurans (qayta sug'urta): Sug'urta tashkilotlarining o'zlariga tegishli sug'urta portfelini boshqa sug'urta kompaniyalarga qayta sug'urtalash imkoniyatini ta'minlaydi. Bunda, sug'urta tashkiloti boshqalar bilan yaxshi muvofiqlashish va risklarni bo'shatish uchun qayta sug'urtalash mablag'larini to'lash imkoniyatiga ega bo'ladi.
Retroseksiyalar (qayta sug'urta): Sug'urta tashkiloti o'zining tarixiy portfeliga qayta sug'urtalashni o'rnatish orqali risklarni bo'shatishga yordam beradigan sug'urta zaxiralardir. Retroseksiyalar, sug'urta tashkilotining oldingi yillarda berilgan polislarga tegishli risklarni qayta sug'urtalashni ta'minlaydi.
Kvesiyentli sug'urta (quota share reinsurance): Bu turiy sug'urta zahiralari, sug'urta tashkiloti tomonidan katta risklarni boshqa sug'urta kompaniyalarga ulashishga yordam beradi. Bunda, riskning bir qismini yoki bir necha qismini boshqa sug'urta kompaniyalari qabul qiladi va unga moslik qiluvchi mukofotlarni to'lashlari kerak bo'ladi.
Eskalatsiyali sug'urta (excess of loss reinsurance): Sug'urta tashkilotining belgilangan miqdorda riskni o'tkazishiga qo'llaniladigan sug'urta zahiralardir. Bu turiy sug'urta zahiralari, sug'urta tashkiloti xuddi shu miqdorda risklarni o'tkazishiga qarshi keladigan sug'urta polisini ta'minlashadi.
Sug'urta tashkilotlarida foydalaniladigan sug'urta zaxiralari bir-biridan turlicha bo'lishi mumkin va har biri moliyaviy resurslarni taqsimlab, risklarni boshqarishda imkoniyatlar yaratadi. Bu sug'urta zaxiralari sug'urta tashkilotlarining moliyalash faoliyati va risklarni qo'llab-quvvatlashida katta ahamiyatga ega bo'ladi.
79. Sug'urta tashkiloti xarajatlarining tasnifi.
Sug'urta tashkilotining xarajatlari keng turli bo'lishi mumkin va ulardan ba'zilari quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Sug'urta to'lovlarining mukofotlari: Bu xarajatlar sug'urta polislari asosida o'rtaga qo'yilgan mablag'lar bo'ladi. Sug'urta to'lovlarining mukofotlari sug'urta tashkilotining kiritgan mablag' va ta'limotlarga bog'liq bo'ladi.
Administrativ xarajatlar: Bu xarajatlar sug'urta tashkilotining boshqaruv, xodimlar bilan aloqalar, ofis xarajatlari, elektron tizimlar va xizmatlardan to'lovlar, marketing va reklama, hukuki xizmatlar, moliyalashtirish xizmatlarining xarajatlari kabi faoliyatlar uchun sarflangan mablag'lardan iborat bo'ladi.
Reklamasiya va bozorlash xarajatlari: Sug'urta tashkiloti xizmatlarini bozorlash, reklamasiya, xabar berish va tashkilotning profilini oshirishga qaratilgan tadbirlar uchun sarflangan mablag'lardir.
Risk tahlili va moliyalash tizimining yuritilishi uchun xarajatlar: Bu xarajatlar sug'urta tashkilotining risk tahlili, risk boshqaruvi, statistik analizlar, tahlili va moliyalash tizimining yuritilishi uchun sarflangan mablag'lardan iborat bo'ladi.
Hukuki xizmatlar: Sug'urta tashkilotining hukuki masalalar bilan bog'liq bo'lgan xarajatlari shu jumladan advokat xizmatlari, hukuki konsultatsiyalar, hukuki sudlar va boshqalar uchun sarflangan mablag'lardan iborat bo'ladi.
Sarmoya xarajatlari: Sug'urta tashkiloti sarmoya va moliyalashtirish faoliyatlariga bog'liq sarmoya xarajatlari bu jumladan sarmoya texnikasi, sarmoya platformalari va sarmoya marketingi uchun sarflangan mablag'lardan iborat bo'ladi.
Bu faqat ba'zi asosiy xarajatlar va to'plam xarajatlar ro'yxati bo'lib, har bir sug'urta tashkiloti o'zining faoliyat turlari va hajmi bilan bog'liq xarajat strukturasiga ega bo'ladi.
80. Sug'urta bozorini tashkil etishning zamonaviy jihatlari.
2 / 2
Sug'urta bozorini tashkil etishning zamonaviy jihatlari quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Texnologiyalar va internet platformalari: Internetning o'sish bilan birga, sug'urta sohasida ham yuqori darajada texnologiyalar ishlatilmoqda. Internet platformalari va mobil ilovalar orqali sug'urta polislari sotish, sug'urta to'lovlari amalga oshirish va ma'lumotlarni boshqarishning bir qator imkoniyatlari mavjud.
Big Data va analitika: Sug'urta tashkilotlari ko'plab ma'lumotlarga ega bo'lganlar va bu ma'lumotlardan foydalanish orqali risklarni tahlil qilish, turli prognostik analizlar va yangi sug'urta mahsulotlari yaratish uchun Big Data va analitika texnologiyalaridan foydalanishadi.
Sarmoya: Sarmoya, sug'urta tashkilotlarining moliyalashtirish va investitsiya faoliyatini yanada rivojlantirish uchun muhim aspekt sifatida ko'rinadi. Sarmoya kompaniyalari sug'urta bozorida to'lovlar va moliyalashni kuchaytirish uchun qo'llaniladigan bir vosita bo'lib, yangi moliyalash usullarini va modellarni olib borishda muhim rol o'ynaydi.
Axborot xavfsizligi va siber xavfsizlik: Sug'urta sohasida axborot xavfsizligi va siber xavfsizlik muhim muammo bo'lib, sug'urta tashkilotlari o'zlarini kiber-hujumlar va ma'lumotlar yoritishdan himoya qilish uchun xavfsizlik sohasida harakat qilishlari lozim. Shaxsiy ma'lumotlar himoyasi, tashkilot ichki xavfsizlik tizimi va ma'lumotlarni himoya qilish xizmatlari bu muhim jihatlar hisoblanadi.
Internet of Things (IoT): IoT, qurilmalar orqali bir-biriga ulanuvchi va ma'lumot almashish imkonini beruvchi tizimni ifodalaydi. Sug'urta sohasida IoT texnologiyalari foydalanish, misol uchun avtomobillarning tezkor taqsimlanishi va halokatlarga oid ma'lumotlarni to'plash uchun qo'llaniladi.
Blokcheyn texnologiyasi: Blokcheyn texnologiyasi, o'zida ma'lumotlarning ishonchli va shaffof tarzda saqlanishi va o'zaro aloqalar qurish imkoniyatini beradi. Sug'urta sohasida blokcheyn texnologiyasi ma'lumotlarning integritetini ta'minlash, to'lov jarayonlarini samarali va ishonchli qilish, ta'kidlash va davlat xujjatlari bilan ishlash uchun foydalaniladi.
Zamonaviy jihatlar va texnologiyalar, sug'urta bozorini rivojlantirish, ishlab chiqishning samarali bo'lishi va foydalanuvchilar bilan keng tarqalgan vaqtda aloqalar o'rnatishga imkon beradi. Bu jihatlar sug'urta sohasining rivojlanishini, xizmatlarni samarali tarzda taqdim etishni va sug'urta tashkilotlarining o'zlarini yangilashini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
81. Sug'urta bozorining ichki mazmuni va tashqi muhiti.
Sug'urta bozori ichki mazmuni va tashqi muhitga asoslangan bo'lib, ularning har biri sug'urta tashkilotlarining faoliyati va tashkiliy tuzilmalari bilan bog'liq.
Ichki mazmun sug'urta bozoridagi asosiy subjektlar, maslahatchilar, sug'urta kompaniyalari, sug'urta agentliklari, sug'urta bozorini tartibga solish organlari va boshqalar bilan bog'liq bo'lib, ular sug'urta faoliyatini amalga oshirish, mahsulotlarni sotish va xarid qilish, polislarni tuzish, zararlar bilan bog'liq davolash va boshqalar kabi xizmatlarni taqdim etish bilan shug'ullanadi.
Tashqi muhit esa sug'urta bozori bilan bog'liq bo'lgan davlat qonunlar va boshqaruv organlari, sug'urta xodimlari, sug'urta tashkilotlarining raqamlashgan markazlari, sug'urta uchun xizmat ko'rsatayotgan tashkilotlar, moliyaviy institutlar, axborot tizimlari va boshqalar kabi subjektlardan iborat. Tashqi muhit, sug'urta bozorini tartibga solish, to'lovlar va hisobotlarni amalga oshirish, ma'lumot almashinuvi, moliyaviy hisobotlar, axborot ta'minoti va boshqalar kabi masalalarda muhim rollarni o'ynaydi.
Ichki mazmun va tashqi muhit bilan sug'urta bozori o'rtasidagi munosabatlar, qonunlar, shartnomalar, muomalalar, ma'lumot almashinuvi va tashkilotlar orasidagi tashkiliy tuzilmalar kabi elementlar orqali belgilanadi. Bu mazmun va muhitning samarali hamkorlikka asoslanganligi, sug'urta sohasining rivojlanishida muhim ahamiyatga ega.
82. Sug'urta kompaniyasi daromadlarining tasnifi.
Sug'urta kompaniyalari daromadlari turli usullar bo'yicha tasniflab olishadi. Quyidagi tasniflash usullari sug'urta kompaniyalarining daromadlarini ko'rsatadi:
Sug'urta premiyalari: Bu daromadlar sug'urta polislari sotib oluvchilar tomonidan to'langan summalardir. Sug'urta polislari to'g'risidagi shartnomalar, sug'urta tashkiloti tomonidan belgilangan muddat va shartlar asosida to'langan premiyalar sug'urta kompaniyasining asosiy daromadlari hisoblanadi.
Sug'urta ishlarining to'liq vaqti: Bu daromadlar sug'urta kompaniyasining asosiy faoliyatidan kelib chiqqan ishlar bilan bog'liqdir. Misol uchun, sug'urta kompaniyasi tomonidan amalga oshirilgan ta'minot xizmatlari, zararlar bilan bog'liq davolash, sug'urta polislarining tuzilishi va boshqalar kabi ishlar daromadlar sifatida hisoblanadi.
Sug'urta portfeli daromadlari: Bu daromadlar sug'urta kompaniyasining umumiy sug'urta portfeliga kiritilgan premiyalarning jami hisoblanadi. Sug'urta kompaniyasi tomonidan sotib olingan sug'urta polislari va ularga bog'liq hisob-kitoblarning jami daromadlari sifatida hisoblanadi.
Sug'urta investitsiyalari: Bu daromadlar sug'urta kompaniyasi tomonidan amalga oshirilgan investitsiyalar va ularga bog'liq daromadlar hisoblanadi. Sug'urta kompaniyasi tomonidan sotib olingan aktivlarning daromadlari, sug'urta kompaniyasining xususiy fondlarining daromadlari va boshqalar kabi sug'urta investitsiyalariga bog'liq daromadlar bu toifaga kiradi.
Sug'urta kompaniyalari daromadlari tasnifi, kompaniyalarning moliyaviy hisobotlar va hisob-kitoblarni tuzishda yordam beradi. Bu tasniflar, kompaniyalar uchun daromadlarning mohiyatini va manbalarini tushunish, daromadlarini boshqarish va moliyaviy natijalarni hisobga olishda yordam beradi.
83. Tadbirkorlik tavakkalchiligini sug'urtalash: tushunchasi, sug'urta riski mazmunining xususiyatlari va sug'urta qiymati tushunchasi.
Tadbirkorlik tavakkalchiligini sug'urtalash tushunchasi, tadbirkorlar va tadbirkorlik sub'ektlari uchun amal qiladigan bir sug'urta turi bo'ladi. Ushbu sug'urta turi, tadbirkorlik faoliyati bilan bog'liq sug'urta risklarini qoplash va tadbirkorlik sub'ektlariga moliyaviy himoya ta'minlash maqsadida joriy etiladi.
Tadbirkorlik tavakkalchiligini sug'urtalash, tadbirkorlar uchun tadbirkorlik faoliyati bilan bog'liq imkoniyatli risklarni qoplash imkonini yaratadi. Tadbirkorlar sug'urta tashkilotlari bilan shartnomalar orqali kelishuvga o'tish orqali o'zlarini moliyaviy ravishda himoya qilishlari mumkin bo'ladi.
Sug'urta riski mazmunining xususiyatlari, tadbirkorlik faoliyati bilan bog'liq sug'urta turi bo'yicha o'ziga xos bo'ladi. Tadbirkorlik faoliyati bilan bog'liq risklar mavjud bo'lishi mumkin, masalan, ishlab chiqarish, sotish, transport va boshqa xizmatlar bilan bog'liq risklar. Sug'urta tashkiloti riskni qabul qilib, tadbirkorlik sub'ekti uchun zararni to'lashga yordam beradi.
Sug'urta qiymati tushunchasi, tadbirkorlik faoliyati bilan bog'liq sug'urta turi uchun belgilangan mablag'ni ifodalaydi. Bu mablag' tadbirkorlik sub'ektining sug'urta shartnomasi bo'yicha to'langan mablag', sug'urta polisidagi sug'urta summasi yoki sug'urta polisidagi muddatli to'lovlar hisobiga keladi.
Tadbirkorlik tavakkalchiligini sug'urtalash, tadbirkorlar uchun xavfsizlik va moliyaviy himoya imkoniyatini ta'minlayadi. Bu sug'urta turi, tadbirkorlik sub'ektlari uchun zararli hodisalar va xavfli holatlarda moliyaviy himoya ko'rsatadi va ularga barqarorlik ta'minlayadi.
84. Qayta sug'urtalash: tushunchasi, ishtirokchilari, huquqiy tartibga solish xususiyatlari.
Qayta sug'urtalash (reinsurance), sug'urta kompaniyalari orasida amalga oshiriladigan bir turi bo'ladi. Ushbu turi bilan sug'urta kompaniyalari o'zlarining olgan sug'urta risklarini boshqa sug'urta kompaniyalarga qayta sug'urta qilish orqali qoplashadi. Qayta sug'urtalash usulida bir sug'urta kompaniyasi (asosiy sug'urta kompaniyasi) o'z olgan sug'urta risklarini boshqa sug'urta kompaniyasiga (qayta sug'urtalash kompaniyasi) sug'urtalaydi.
Qayta sug'urtalashning asosiy maqsadi, sug'urta kompaniyasi uchun olgan sug'urta risklarini boshqa kompaniyalarga o'tkazib, riskni bo'linishi va taqsimlashi orqali moliyaviy xavfsizlikni ta'minlashdir. Qayta sug'urtalashning yuritilishi orqali sug'urta kompaniyalari katta miqdordagi risklardan xavfsizlikni ta'minlash, qimmatbaho mulklarni sug'urta qilish va moliyaviy barqarorlikni ta'minlash imkoniyatini topadi.
Qayta sug'urtalash tizimida ishtirok etuvchi taraflar quyidagilardan iborat bo'ladi:
Asosiy sug'urta kompaniyasi: Asosiy sug'urta risklarini o'z ustida olgan va qayta sug'urtalash xizmati sotib olish imkoniga ega bo'lgan kompaniya.
Qayta sug'urtalash kompaniyasi: Sug'urta risklarini qayta sug'urtalash xizmatini taklif qilgan va ularni sug'urta qabul qilgan kompaniya.
Sug'urta polisini olishgan xalqaro sug'urta kompaniyalari: Qayta sug'urtalash kompaniyasi bilan hamkorlik qilib, sug'urta risklarini qabul qilgan va ularni o'z ustida qayta sug'urtalash xizmati taklif qilgan kompaniyalar.
Sug'urta brokerlari: Sug'urta shartnomalarini olish va qayta sug'urtalash xizmatlarini taklif qilishda o'zaro bog'lanishni ta'minlayan intermediatorlar.
Qayta sug'urtalashning huquqiy tartibga solish xususiyatlari davlatlar orasida farqlilik ko'rsatishi mumkin. Bu tartibga solishda davlat tomonidan belgilangan sug'urta qonunlarining, tartibga solish shartnomalarining va ko'rsatilgan sug'urta limitlarining o'rnatilishi va amalga oshirilishi talab etiladi. Qayta sug'urtalashning tartibga solish xususiyatlari sug'urta bozori va davlatlar orasidagi iqtisodiy, moliyaviy va huquqiy munosabatlarga bog'liq bo'ladi.
85. Shaxsiy va mulkiy sug'urtada sug'urtalangan shaxs. Amaldagi sug'urta shartnomasida kontseptsiya, almashtirish tartibi.
Shaxsiy va mulkiy sug'urtalarda sug'urtalangan shaxs (sug'urtalovchi) sug'urta shartnomasi orqali xavfsizlikni ta'minlash maqsadida sug'urta tashkilotiga mablag' yoki mulklarni to'lashni ta'minlash uchun to'lov mablag'larini beruvchi taraflardan biridir. Sug'urtalangan shaxs sug'urta shartnomasiga muvofiq mablag' yoki mulklarini to'lab, bundan kelib chiqqan taqdirda sug'urta tashkiloti shartnomadagi yukumliliklarini bajarish va xavfsizlikni ta'minlashga oid xizmatlarini taklif qilish majburiyati mavjud bo'ladi.
Sug'urtalangan shaxsning amaldagi sug'urta shartnomasida belgilangan kontseptsiya va almashtirish tartibi asosan quyidagilardan iborat bo'ladi:
Kontseptsiya (taqdirlash): Sug'urta shartnomasida sug'urta tashkiloti tomonidan sug'urtalangan ob'ektni (mulk, hayot, avtomobil, tibbiy xizmatlar kabi) qanday holatlar bo'lganda va qaysi xavf va zararlarga qarshi xavfsizlikni ta'minlashga qaratilganligi belgilanadi. Bu kontseptsiya asosida sug'urtalangan ob'ektning tegishli xavf va zararlarga qarshi ta'minot summasi, to'lov muddati, sug'urta mablag'ining chegarasi, xavfsizlik shartlari kabi elementlar aniqlanadi.
Almashtirish tartibi: Sug'urtalangan shaxs tomonidan sug'urta shartnomasida belgilangan to'lov mablag'larini, muddatlarini va to'lov tartibini bajarishi talab etiladi. Almashtirish tartibi sug'urta shartnomasida belgilangan to'lov jadvali, yillik to'lov, bir marta to'lov yoki boshqa tartiblarga muvofiq bo'lishi mumkin.
Sug'urtalangan shaxs sug'urta shartnomasidagi yukumliliklarini amalga oshirgan holda shartnomaga muvofiq to'lov mablag'larini to'lash majburiyati bilan sug'urta tashkiloti bilan muntazam hamkorlikni o'rnatadi. Shartnomadagi yukumliliklar va to'lov tartibi sug'urta shartnomasining chegaralarida qo'yilgan bo'lib, sug'urtalangan shaxs shartnomaga rioya qilish bilan xavfsizlikni ta'minlashga imkoniyatni oladi.
86. Sug'urta va sug'urta polisining qiymati.
Sug'urta va sug'urta polisining qiymati, asosan sug'urta tashkiloti tomonidan belgilanadi va bir nechta faktorlar asosida aniqlanadi. Bu faktorlar sug'urta kompaniyasining qabul qilingan risklar, sug'urta shartnomasida belgilangan xavfsizlik shartlari, sug'urtalangan ob'ektning xususiyatlari, to'lov muddati va summasi, sug'urta mablag'ining chegarasi kabi asosiy ko'rsatkichlardan iborat bo'ladi.
Sug'urta qiymati tahlili qat'iy va aniqlik talab etadigan jarayon bo'lib, shuning uchun har bir sug'urta olayining o'ziga xos qiymati bo'ladi. Sug'urta tashkiloti risk analizi va tahlilini amalga oshiradi va bundan kelib chiqadigan moliyaviy risklar, zararlar va sug'urta polisining qabul qilinadigan qiymati hisobga olinadi.
Sug'urta polisining qiymati, sug'urtalangan ob'ektning xususiyatlari, sug'urta mablag'ining summasi va to'lov muddati, sug'urta shartnomasida belgilangan xavfsizlik shartlari, sug'urtalangan ob'ektning ta'sir etishi mumkin bo'lgan xavf va zararlar kabi faktorlar bilan ta'minlanadi. Qiymatni aniqlashda sug'urta tashkiloti o'z risk hisob-kitoblari va statistik ma'lumotlardan foydalanadi va shartnomadagi shartlar asosida sug'urta polisining qiymatini belgilaydi.
Shuningdek, sug'urta polisining qiymati tahlilida sug'urta bozorining holati, so'rovlar va arzon sug'urtalovchilar uchun ko'rsatkichlar ham e'tibor bilan olingan. Bu faktorlar sug'urta polisining davlat tomonidan belgilangan tartibga solinadigan cheklovlar, rivojlanayotgan sug'urta sohida, konkurentsiya darajasi, sug'urta tashkilotining moliyaviy barqarorligi kabi muhim o'zgaruvchilar bo'lishi mumkin.
Bundan tashqari, sug'urta tashkilotining va sug'urtalangan shaxslarning aloqadorlik darajasiga, tashkilotning yuridik va moliyaviy hisobotlashi, xizmat sifati va sifatini ta'minlash ko'rsatkichlariga qarab sug'urta polisining qiymati belgilanishi mumkin. Shu sababli, sug'urta va sug'urta polisining qiymati har bir olay uchun ajratilgan va belgilangan shartlarga asoslanadi.
87. Sug'urta summasi va sug'urta tovonini aniqlash. Sug'urta to'lovlarining turlari.
Sug'urta summasi, sug'urta shartnomasida belgilangan sug'urtalangan ob'ektning (mulk, hayot, kasbiy faoliyat, transport vositalari kabi) xavfsizlik darajasiga va sigortalovchining talabiga asosan aniqlanadi. Bu summa sug'urta polisida kiritiladi va sug'urtalangan ob'ektga doimiy tarzda zarar kelishi halol bo'lganda, sug'urtalovchiga taqdim etiladi.
Sug'urta to'vonini aniqlash esa sug'urtalangan ob'ektning qiymati va sug'urta summasiga asoslanadi. Sug'urtalangan ob'ektning qiymati, u yoki uni tashkil etgan mulk egasi (shaxs yoki tashkilot) tomonidan tasdiqlangan daromadlar, mulkning iqtisodiy qiymati va boshqa ma'lumotlarga asoslanadi. Sug'urta to'voni esa sug'urtalangan ob'ektning sug'urta summasi bilan bog'liq bo'ladi va sug'urtalovchi tomonidan to'lov qilingan mablag'ni ifodalaydi.
Sug'urta to'lovlarining turli shakllari mavjud bo'lib, ulardan ba'zilari quyidagi ko'rinishlarda bo'ladi:
Yillik sug'urta to'lov: Bu to'lov turi, sug'urtalangan ob'ektga doimiy tarzda sug'urta xizmati taqdim etilganda yillik tarzda amalga oshiriladi. To'lov muddati va summasi sug'urta shartnomasida belgilanadi.
Ta'qiq to'lovi: Ta'qiq to'lovi, sug'urta shartnomasining boshlang'ich muddati davomida bir marta to'lanadigan birikmali to'lovdir. Keyinchalik qolgan sug'urta to'lovlaridan ajratiladi.
Pul muddati bo'yicha to'lov: Bu to'lov turi, sug'urtalangan ob'ektni sug'urtalash uchun berilgan muddat davomida belgilangan vaqt oralig'ida mablag'ni to'lashga asoslanadi.
Sug'urta to'lovlarining turlari va shakllari sug'urta shartnomasida va moliyaviy tartibda belgilanadi. Bu to'lovlar to'lov muddati, to'lov yo'llari (to'lov banki orqali, onlayn to'lov tizimi yoki nazorat qilinadigan boshqa to'lov usullari orqali) va to'lov jadvali asosida amalga oshiriladi. To'lovlar odatda yillik, ta'qiq, oylik yoki boshqa muddatlarda tuzilishi mumkin va sug'urta shartnomasida belgilanadi.
88. Omonatlarni sug'urtalash: tushunchasi, shakllari, sub'ekt tarkibining xususiyatlari va sug'urta shartnomasining muhim shartlarining mazmuni.
Omonatlarni sug'urtalash, shaxslar va tashkilotlar uchun omonatlarning yuzaga kelishi mumkin bo'lgan zararlarni sug'urtalashga asoslanadi. Omonatlar sug'urta xizmati orqali zararlarning moliyaviy ta'sirini qoplashga xizmat qiladi.
Omonatlarni sug'urtalashning turli shakllari mavjud bo'lib, ulardan ba'zilari quyidagilardir:
Mulk sug'urta: Bu shaklda omonatlarning mulkiga zarar kelishi (yo'qotilishi, yo'qotilganligi yoki zarar yetkazishiga oid qimmatbaho vositalarning yo'qotilishi kabi) bo'yicha sug'urta xizmati taqdim etiladi.
Hayot sug'urta: Bu shaklda shaxsning hayotiga (sog'lig'iga, kasbiy faoliyatiga) oid zarar va voqeliklar bo'yicha sug'urta xizmati taqdim etiladi. Misol uchun, yaxshi kasallik, kasalxonalarda davolash, yurish vaqti yuzasidan kasallik, avtomobilda yaxshi hodisalar bo'lishi, jismoniy zararlar, hayotni tasirlovchi voqealar va hokazo.
Kasbiy sug'urta: Bu shaklda kasbiy faoliyat orqali omonat qilingan mulklarga oid zarar va yo'qotilishlarga qarshi sug'urta xizmati taqdim etiladi. Misol uchun, korxona xodimining kasbiy xato tufayli kasallik vaqti ichida ishdan uzoq qolishi, so'nggi kunlarda qimmatbaho zarar yetkazish, avtomobilda hodisalar, yonib olish, korxona xodimlari tomonidan yaratilgan zararlar va hokazo.
Omonatlarni sug'urtalashning muhim shartlari sug'urta shartnomasida belgilanadi va ularga kirishiladigan muhim ma'lumotlar, shartnomada yozilishi lozim bo'lgan zararlar va voqeliklar, sug'urtalangan ob'ektni yaxshilashga oid talablar va boshqalar kiritiladi. Shartnomada sug'urta to'lovining miqdori, to'lov jadvali, zarar haqida xabar berish tartibi, shartnomani bekor qilish tartibi va boshqalar kabi muhim shartlar kiritiladi.
Sub'ekt tarkibining xususiyatlari esa omonatni sug'urtalashda qatnashgan taraflarni (sug'urtalovchini va sigortalangan shaxsni) va ularning huquqiy-huquqiy munosabatlarni tushuntiradi. Sug'urtalovchi omonatning moliyaviy natijalariga javobgarligini yuklatadi va sigortalangan shaxs esa sug'urtalovchiga sug'urta to'lovini amalga oshiradi.
89. Sug'urta funktsiyalari.
Sug'urtaning asosiy funktsiyalari quyidagilardir:
Zararlar to'plamini qoplash: Sug'urtaning boshqa barcha funktsiyalari zararlarni qoplash va ularni sug'urta tashkiloti tomonidan moliyaviy ravishda o'z zimmasiga olishdir. Sug'urta polisidagi shartnomada belgilangan sharoitlar bo'yicha, sug'urta to'lovini amalga oshirgan holatda, sug'urta tashkiloti zararlarni to'lashga majbur bo'ladi.
Riskni nazorat qilish: Sug'urta tashkilotlari o'z mijozlariga rivojlangan sug'urta dasturlari va shartnomalari orqali riskni nazorat qilish imkoniyatini beradi. Ular sug'urta to'lovi mablag'larini kutilgan zarar va voqeliklar soniga ko'ra belgilab, mijozlarning rivojlanishi va zamonaviy talablarga mos ravishda sug'urtalangan bo'lishini ta'minlaydi.
Huquqiy himoya ta'minlash: Sug'urta tashkilotlari sug'urta shartnomalari orqali mijozlarning huquqiy himoyasini ta'minlayadi. Shartnomadagi shartlar asosida, sug'urta to'lovini amalga oshirgan mijozlar zararlarning mablag'larini sug'urta tashkilotidan olishlari uchun huquqiy himoya oladilar.
Moliyaviy kengayishlarni ta'minlash: Sug'urtalovchilar moliyaviy kengayishlarni ta'minlash orqali iqtisodiy faoliyatlarini mustahkamlashadi. Zarar va voqeliklarga qarshi sug'urta tashkilotlari moliyaviy imtiyozlar, mablag'lar, kapitalni kafolatlash va boshqa moliyaviy kengayishlarni ta'minlaydilar.
Risklarni bo'shatarish: Sug'urta tashkilotlari mijozlarni kutilgan risklardan ozod qilish uchun xizmat ko'rsatadi. Zarar va voqeliklar hal qilgandan so'ng, sug'urta tashkiloti zararlarni to'lashga majbur bo'lishi bilan riskni bo'shataradi.
Sug'urtaning bu funktsiyalari sug'urta tashkilotlarini, mijozlarni va iqtisodiyotni kengaytirishda katta ahamiyatga ega bo'lgan muhim asosiy vazifalardir.
90. Sug'urta fondi va uni shakllantirish manbalari.
Sug'urta fondi, sug'urta bozorida xizmat ko'rsatuvchi tashkilotlar, masalan, sug'urta kompaniyalari, sug'urta agentliklari yoki sug'urta brokerliklarining moliyaviy imtiyozlarini ta'minlash va sug'urta to'lovlari mablag'larini jamlash uchun yaratilgan moliyaviy resurslarni ifodalaydi.
Sug'urta fondlari, sug'urta tashkilotlarining moliyaviy barqarorligini ta'minlash, sug'urta polislariga asosan ta'minotning yaxshi tahlilini va sug'urta bozoridagi xalqaro tajribani takomillashtirish maqsadida shakllantiriladi.
Sug'urta fondi manbalari esa quyidagi yo'nalishlardan kelib chiqadi:
Asosiy manbalar: Sug'urta fondining asosiy manbalariga sug'urta to'lovlar, sug'urta bozoridagi moliyaviy imtiyozlarni ta'minlash uchun tuzilgan mablag'lar, sug'urta polislari va shartnomalar to'lovlaridan olingan moliyaviy mablag'lar kirmaydi.
Iqtisodiy manbalar: Sug'urta fondining iqtisodiy manbalariga sug'urta tashkilotlarining sug'urta bozoridagi iqtisodiy faoliyatidan olingan daromadlar, investitsiya daromadlari, moliyaviy operatsiyalardan olingan daromadlar, bank kreditlari va boshqa iqtisodiy manbalar kiradi.
Sug'urta fondlari, bu manbalardan tashkil topgan mablag'lar orqali xizmat ko'rsatuvchilarga sug'urta to'lovlarini mablag'larini berish, zararlar bilan kurashish va sug'urta bozoridagi rivojlanishga yo'l qo'ymoq maqsadida ishlaydilar.
Sug'urta fondlarining moliyaviy manbalari uchun qonun va tartiblar tomonidan belgilangan boshqa shakllar ham mavjud bo'lishi mumkin, lekin asosan yuqoridagi manbalardan foydalaniladi.
91. Sug'urta fondlarini shakllantirish usullari.
Sug'urta fondlarini shakllantirish usullari yuridik va moliyaviy tashkilotlar tomonidan boshqariladi. Quyidagi asosiy usullar sug'urta fondlarini shakllantirishda amalga oshiriladi:
Yuridik shakllantirish: Sug'urta fondi yuridik shaxslar tomonidan tashkil etiladi. Bu shaxslar sug'urta kompaniyalari, sug'urta agentliklari yoki sug'urta brokerliklari bo'lishi mumkin. Tashkilotlar qonunlar va tartiblarga muvofiq sug'urta fondlarini tashkil etish imtiyoziga ega bo'ladi.
Moliyaviy shakllantirish: Sug'urta fondlarini shakllantirish uchun moliyaviy resurslar to'plami ajratiladi. Bu moliyaviy resurslar sug'urta to'lovlari, sug'urta polislariga tuzilgan mablag'lar, sug'urta bozoridagi moliyaviy imtiyozlarni ta'minlash uchun xarid qilingan mablag'lar, sug'urta tashkilotlarining daromadlari va boshqa moliyaviy manbalar bo'lishi mumkin.
Sug'urta fondlarini shakllantirish jarayonida yuridik va moliyaviy shartlar belgilanadi, shartnomalar tuziladi va ruxsatnoma olish talablari bajargan holda tashkilotlar sug'urta fondlarini shakllantirishlari mumkin bo'ladi. Shu bilan birga, davlat tomonidan belgilangan sug'urta tashkilotlari uchun xususiy tartiblar va talablar mavjud bo'lishi mumkin.
92. Bozor iqtisodiyoti sharoitida sug'urtaning o'rni.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida sug'urtaning o'rni juda muhimdir. Sug'urta, iqtisodiy faoliyatning o'zining zarur komponenti sifatida bozor iqtisodiyotida asosiy o'rniga ega bo'ladi. Quyidagi sabablar sug'urtaning o'rni haqida ma'lumot beradi:
Xavfsizlik ta'minlash: Sug'urta, iqtisodiy faoliyatda xavfsizlikni ta'minlash uchun bir vosita sifatida xizmat qiladi. Sug'urta tashkilotlari va kompaniyalari xavfsizlik risqlarini bajarish va ularga qarshi murojaat qilish bilan bog'liq xizmatlarni taklif qiladilar. Bu asosiy o'rinlardan biri sug'urtalovchilar va sug'urta sotuvchilar tomonidan keng qo'llaniladi.
Rivojlanayotgan moliyaviy tizim: Sug'urta tashkilotlari va kompaniyalari xalqaro sug'urta bozori va milliy sug'urta tizimi orqali moliyaviy resurslarni to'plash va ulardan foydalanishda muhim rol o'ynaydi. Ular sug'urta polislari, sug'urta kontraktlari va boshqa sug'urta xizmatlarini taklif qilish bilan moliyaviy mablag'larni to'playdilar.
Xalqaro iqtisodiy aloqalar: Sug'urta bozori o'zida xalqaro iqtisodiy aloqalar va tashkilotlar orasidagi munosabatlarni o'z ichiga oladi. Xalqaro sug'urta tashkilotlari mamlakatlar orasidagi sug'urta aloqalarini rivojlantirishda, xususan, xalqaro sug'urta polislarini, ko'p xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qilish bilan shug'ullanadi.
Sarmoya va xavfsizlik: Sug'urta, sarmoya va xavfsizlikning muhim vositalaridan biridir. Sug'urta orqali sarmoya qiluvchilar moliyaviy xavfsizlikni ta'minlashadi va moliyaviy risklardan himoya qilinadi. Sug'urta tashkilotlari sarmoya va xavfsizlikni oshirish uchun turli sug'urta mahsulotlari va xizmatlarini taklif qiladilar.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida sug'urtaning o'rni moliyaviy iste'molchilar, tashkilotlar, shaxslar va iqtisodiy faoliyatga qatnashuvchilar uchun katta ahamiyatga ega. Ular sug'urta orqali moliyaviy risklardan himoya qilinadi va iqtisodiyodagi barqarorlik va iste'molchilarning ishonchini oshiradi.
92. Bozor iqtisodiyoti sharoitida sug'urtaning o'rni.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida sug'urtaning o'rni juda muhimdir. Sug'urta, iqtisodiy faoliyatning o'zining zarur komponenti sifatida bozor iqtisodiyotida asosiy o'rniga ega bo'ladi. Quyidagi sabablar sug'urtaning o'rni haqida ma'lumot beradi:
Xavfsizlik ta'minlash: Sug'urta, iqtisodiy faoliyatda xavfsizlikni ta'minlash uchun bir vosita sifatida xizmat qiladi. Sug'urta tashkilotlari va kompaniyalari xavfsizlik risqlarini bajarish va ularga qarshi murojaat qilish bilan bog'liq xizmatlarni taklif qiladilar. Bu asosiy o'rinlardan biri sug'urtalovchilar va sug'urta sotuvchilar tomonidan keng qo'llaniladi.
Rivojlanayotgan moliyaviy tizim: Sug'urta tashkilotlari va kompaniyalari xalqaro sug'urta bozori va milliy sug'urta tizimi orqali moliyaviy resurslarni to'plash va ulardan foydalanishda muhim rol o'ynaydi. Ular sug'urta polislari, sug'urta kontraktlari va boshqa sug'urta xizmatlarini taklif qilish bilan moliyaviy mablag'larni to'playdilar.
Xalqaro iqtisodiy aloqalar: Sug'urta bozori o'zida xalqaro iqtisodiy aloqalar va tashkilotlar orasidagi munosabatlarni o'z ichiga oladi. Xalqaro sug'urta tashkilotlari mamlakatlar orasidagi sug'urta aloqalarini rivojlantirishda, xususan, xalqaro sug'urta polislarini, ko'p xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qilish bilan shug'ullanadi.
Sarmoya va xavfsizlik: Sug'urta, sarmoya va xavfsizlikning muhim vositalaridan biridir. Sug'urta orqali sarmoya qiluvchilar moliyaviy xavfsizlikni ta'minlashadi va moliyaviy risklardan himoya qilinadi. Sug'urta tashkilotlari sarmoya va xavfsizlikni oshirish uchun turli sug'urta mahsulotlari va xizmatlarini taklif qiladilar.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida sug'urtaning o'rni moliyaviy iste'molchilar, tashkilotlar, shaxslar va iqtisodiy faoliyatga qatnashuvchilar uchun katta ahamiyatga ega. Ular sug'urta orqali moliyaviy risklardan himoya qilinadi va iqtisodiyodagi barqarorlik va iste'molchilarning ishonchini oshiradi.
93. Risklarni boshqarish tizimida sug'urtaning o'rni va roli.
Sug'urtaning risklarni boshqarish tizimida o'rni va roli muhimdir. Quyidagi sabablar sug'urta tashkilotlarining risklarni boshqarishda o'zlarining o'rni bilan bog'liq:
Xavfsizlik ta'minlash: Sug'urtaning asosiy vazifalardan biri xavfsizlik ta'minlashdir. Sug'urta tashkilotlari risklar bilan bog'liq xavfsizlikni ta'minlash uchun xizmatlar taklif qiladi. Ular moliyaviy, sog'likni saqlash, hayotni sug'urtalash, transport va boshqa sohalarda xavfsizlik risqlarini sug'urta qilish orqali risklarni boshqarishda katta rol o'ynayadi.
Risklarni hisobga olish va tahlil qilish: Sug'urta tashkilotlari risklarni aniqlash, shu jumladan ta'kidlash va tahlil qilishda muhim rol o'ynayadi. Ular risklarni moliyaviy, iqtisodiy, tabiiy va boshqa turlarda tahlil qilish orqali risklarning katta bo'lganligini, ulardan qanday ta'sir ko'rsatishi mumkinligini aniqlaydilar. Bunda statistik ma'lumotlar, tarixiy ma'lumotlar va so'nggi davlat vaqtli bo'lgan voqealar bilan ishlashadi.
Sug'urta polislar va shartnomalar tuzish: Sug'urta tashkilotlari risklarni sug'urta polislari, shartnomalar va boshqa xususiy shartlar orqali boshqarishda katta rol o'ynayadi. Ular risklarni hisobga olgan holda to'lovlar, muddatlari, shartlari va boshqa asosiy ma'lumotlarni ko'rsatuvchi dokumentlarni tuzishda ko'maklashadi. Bu dokumentlar to'lov va tartibni belgilab beradi va sug'urta to'lovlari va shartlarini aniqlaydi.
Kompensatsiya ta'minlash: Sug'urta tashkilotlari risklar sodir bo'lganda, xavfsizlik polislari yoki shartnomalar orqali kompensatsiya ta'minlashda katta rol o'ynayadi. Sug'urta kompaniyasi tomonidan tashkil etilgan polis yoki shartnoma asosida, xavfsizlik holati sodir bo'lgan paytlarda zarar ko'rsatgan tarafdagi to'lovni ta'minlaydi. Bunda zarar ko'rgan tomonga sug'urta to'lovi, mablag'lar, hayotga tegishli taqsimotlar yoki boshqa zararlar to'lanadi.
Sug'urtaning risklarni boshqarish tizimida o'z o'rni va muhimligi, insonlarni xavfsizlik hissiyotiga erishishga va iqtisodiyotni barqarorlik bilan rivojlantirishga yordam beradi.
94. Sug'urta shakllari, ularning o'ziga xos xususiyatlari.
Sug'urta shakllari turli xususiyatlarga ega bo'lgan mukofotlarga ega bo'lishi bilan ajralib turadi. Quyidagi ba'zi asosiy sug'urta shakllari mavjud:
Moliyaviy sug'urta: Moliyaviy sug'urta shakllari moliyaviy xavfsizlikni ta'minlashga yo'naltirilgan. Ular moliyaviy imtiyozlar (masalan, avtomobil, uy, korxonaning barcha moliyalari), moliyaviy mulk (masalan, korxona binosi, maishiy obyekt) va boshqa moliyaviy obyektlar uchun taqdim etiladi.
Sog'lik sug'urta: Sog'lik sug'urta shakllari insonlarning sog'ligi va tibbi xizmatlarga kirishini ta'minlashga yo'naltirilgan. Ular sog'lik xizmatlarini taqdim etish, davolanishlar, dori-darmonlarni taqdim etish va boshqa tibbi xizmatlarni o'z ichiga oladi.
Hayot sug'urta: Hayot sug'urta shakllari shaxslar hayotini sug'urtalashga yo'naltirilgan. Ular shaxsning o'limi, to'lov qobiliyati, kreditlar va boshqa moliyaviy imtiyozlarni ta'minlashda ishlatiladi.
Transport sug'urta: Transport sug'urta shakllari transport vositalarini sug'urtalashga yo'naltirilgan. Ular avtomobillar, tirqovuchlar, suv transporti, havo transporti va boshqa transport vositalari uchun taqdim etiladi.
Kasbiy javobgarlik sug'urtasi: Kasbiy javobgarlik sug'urta shakllari korxonalar va kasbiy ishtirokchilar uchun taqdim etiladi. Ular korxona yoki ishtirokchining kasbiy javobgarliklarni, muvofiqlashmalar, xavfsizlik risklarini sug'urtalash, huquqiy muhofazani ta'minlash va boshqa muammo va risklarga qarshi himoya ta'minlashda ishlatiladi.
Har bir sug'urta shakli o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lishi mumkin va barchasi mavjud bo'lgan risklarni, obyektlarni yoki xavfsizlikni ta'minlashga yo'naltirilgan.
95. Majburiy sug'urtaning asosiy tamoyillari.
Majburiy sug'urta, shaxslar yoki tashkilotlar uchun qonunchilik tomonidan taqiqlangan sug'urta turi hisoblanadi. Ushbu sug'urta turi majburiy bo'lib, shaxs yoki tashkilotga qonun tomonidan qoyilgan yukumlarni bajarish uchun mazkur sug'urta turi olishi majburiydir. Majburiy sug'urta asosan moliyaviy yukumlarni qayta sug'urta qilish, zaminlarni sug'urta qilish, ishlab chiqarishdan yoki faoliyatdan to'xtab qolishdan uzoq muddatli qaytarib berishlar va boshqa majburiy yukumlarni ta'minlash uchun ishlatiladi.
Majburiy sug'urtaning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Majburiylik: Sug'urta oluvchining majburiyliklari qonun, nizom, tartib va normativ-huquqiy hujjatlarda belgilangan yukumlarni bajarishdan iborat bo'ladi.
Muddati: Majburiy sug'urtaning muddati belgilanadi, ya'ni majburiyliklar bajarilishi va sug'urta tashkil etilishi o'rtasidagi muddatlar belgilanadi.
Mablag': Majburiy sug'urtaning mablag'i sug'urta oluvchining majburiyliklarni bajarish uchun to'lashi kerak bo'lgan mablag'ni ifodalaydi.
Ta'sirli joylar: Majburiy sug'urtalovchi tomonidan ta'minlangan majburiyliklar obyektlari, yo'nalishlar va ta'sirli joylar bilan chegaralanadi.
Majburiy sug'urtalar yuridik shaxslar, jismoniy shaxslar, sug'urta kompaniyalari va davlat tomonidan yaratilgan sug'urta tashkilotlari tomonidan taqdim etiladi. Bu sug'urta turi turli sohalarda (masalan, avtomobil sug'urtasi, hayot sug'urtasi, sug'urtalovchining majburiyliklarni bajarishga oid sug'urtalar) foydalaniladi va xizmatlarni ta'minlash uchun majburiyliklar va shartnomalar asosida amalga oshiriladi.
96. Lizing faoliyatida sug'urtaning o'rni.
Lizing faoliyati, biror obyekt (masalan, avtomobil, tekhnika yoki emlak)ga egalarlik haqini sotib olish va o'z vaqti ichida u erda faollashtirish imkoniyatiga ega bo'lishni ta'minlaydigan bir tadbirkorlik turi hisoblanadi. Lizing to'lovi dastlabki to'lov (masalan, avans to'lov) va keyingi muddatli to'lovlar (oylik yoki mashaqqatlar) bilan amalga oshiriladi.
Lizing kontraktida, obyektni egalarlik haqini sotib olayotgan shaxs (lizing berguvchisi) o'z obyektini xavfsizlik va zarar bilan bog'liq risklardan sug'urta qilishni talab qilishi mumkin. Bu holatda, lizing berguvchisi obyektni sug'urta qilish jarayonini o'z boshqarishi, sug'urta polisini tuzishni ta'minlashi yoki sug'urta kompaniyasi bilan hamkorlik qilishi mumkin.
Sug'urta lizing faoliyati uchun quyidagi rivojlanishlarni ta'minlayishi mumkin:
Zarar bilan bog'liq risklarni qoplash: Sug'urta polisini tuzish orqali, lizing berguvchisi obyektini xavfsizlik va zarar bilan bog'liq risklardan sug'urta qilish orqali moliyaviy zararlarni to'lashga tayyor bo'ladi.
Lizing tashkilotlari va sug'urta kompaniyalari hamkorligi: Lizing tashkilotlari va sug'urta kompaniyalari o'rtasidagi hamkorliklar, lizing oluvchilarning obyektini sug'urta qilishda yuqori darajada xavfsizlikni ta'minlashga yordam beradi.
Sug'urta bozori rivojlanishi: Lizingning o'rnatilishi bilan sug'urta bozori ham rivojlanadi, chunki lizing oluvchilari obyektni sug'urta qilish orqali moliyaviy xavfsizlikni ta'minlayishadi.
Lizing faoliyatida sug'urtaning o'rni, lizing berguvchisi va lizing oluvchisi o'rtasidagi kelishuvlar va shartnomalar orqali belgilanadi. Lizing berguvchisi sug'urta qilishni talab qilsa, lizing oluvchi sug'urta polisini tuzishni amalga oshiradi va moliyaviy zararlar to'g'risidagi riskni sug'urta kompaniyasiga o'tkazadi. Bu holatda, lizing oluvchisi o'z xavfsizligini va moliyaviy majburiyatlarini yaxshi talab qiladi.
97. Lizing faoliyatida sug'urta turlari.
Lizing faoliyati davomida, lizing berguvchisi va lizing oluvchisi o'rtasida bir nechta sug'urta turlari mavjud bo'lishi mumkin. Bu sug'urta turlari quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Obyektning xavfsizlik sug'urtasi: Bu turiy sug'urta, lizing berguvchisi tomonidan lizing oluvchisining egalarlik haqini to'lash imkoniyatini ta'minlashga xizmat qiladi. Bu turiy sug'urta, obyektda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan xavfsizlik risklariga qarshi himoya beradi, masalan, hujjatlarni yo'qotish, talablarga javob bermaslik, hujum va boshqa xavfsizlik muammolariga qarshi himoya ta'minlashni o'z ichiga oladi.
Obyektning zarar sug'urtasi: Bu sug'urta turi, obyektni xavfsizlik bilan bog'liq moliyaviy zararlarga qarshi sug'urta qiladi. Agar obyekt zarar topgan bo'lsa, sug'urta polisi zarar to'lovi ta'minlayadi. Zarar sug'urtasi obyektda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan zararlar bilan bog'liq risklarni qoplashga yordam beradi, masalan, yo'qolish, hujum, sovuq to'qish, talabga javob bermaslik va hokazo.
Qo'shimcha sug'urtalar: Lizing faoliyati davomida, boshqa qo'shimcha sug'urtalar ham amalga oshirilishi mumkin. Misol uchun, ishlab chiqaruvchi lizing berguvchisi uchun ishlab chiqarish vaqtida sodir bo'lishi mumkin bo'lgan xavfsizlik risklarini sug'urta qilish amalga oshirilishi mumkin.
Lizing turlari va ularning sug'urta imkoniyatlari lizing shartnomasi va taraflar orasidagi kelishuvlar asosida belgilanadi. Lizing berguvchisi va lizing oluvchisi o'rtasida kelishuvlar va muzokaralar natijasida bir yoki bir nechta sug'urta turlari tanlanishi mumkin, va bu turlar obyekt va faoliyat turlariga bog'liq ravishda taqsimlangan bo'ladi.
98. Risklarni minimallashtirishda sug'urta vositasi.
Sug'urta vositasi risklarni minimallashtirishga yordam beruvchi bir vosita bo'ladi. Ushbu vosita, biror tijorat, mulk yoki boshqa obyektning xavfsizlik va zarar risklariga qarshi himoya ta'minlash uchun moliyaviy imkoniyatlarni ko'rsatadi.
Sug'urta vositasi orqali risklar minimallashtiriladi, chunki:
Xavfsizlik risklariga qarshi himoya: Sug'urta vositasi yordamida obyekt yoki tijorat faoliyati davomida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan hujum, yo'qolish, hujjatlarni yo'qotish, sovuq to'qish kabi xavfsizlik risklariga qarshi himoya ta'minlanadi.
Zarar risklariga qarshi himoya: Sug'urta vositasi yordamida obyektga yuzaga kelishi mumkin bo'lgan moliyaviy zararlar (masalan, kasallik, xavfsizlik va transport zararlari)ga qarshi sug'urta ta'minlanadi. Zarar risklarini sug'urta vositasi qoplashi orqali, obyekt egasining zararini minimalga tushirish mumkin bo'ladi.
Sug'urta vositasi, tijorat, korxona, fuqarolar va boshqalar uchun xavfsizlik va moliyaviy zararlarga qarshi himoya ta'minlashda foydalaniladi. Sug'urta vositalari sug'urta kompaniyalari orqali taqdim etiladi va shartnomalar asosida amalga oshiriladi. Shartnomada belgilangan muddatlar, shartlar va mablag'lar asosida sug'urta to'lovlari amalga oshiriladi.
Sug'urta vositasi orqali risklarni minimallashtirish uchun, boshqa xavfsizlik va moliyaviy himoya tadbirlari bilan birga sug'urta shartnoma shaklida amalga oshiriladi. Bu vosita yordamida obyekt egasining xavfsizlik va zarar risklaridan xolis bo'lishi va moliyaviy zararlarni minimalga tushirishi ta'minlanadi.
99. Sug'urta uchun sug'urta va bank mahsulotlari
Sug'urta tashkilotlari va banklar moliyaviy xizmatlar sohasida faoliyat yuritadigan iki turkiy tashkilot bo'lib, ulardan har birining o'ziga xos mahsulotlari mavjud.
Sug'urta tashkilotlari (sug'urta kompaniyalari) sug'urta sohasida xizmat ko'rsatuvchi tashkilotlar hisoblanadi. Ular sug'urta shartnomalari orqali moliyaviy risklarni yuklab olish, moliyaviy zararlarni to'lash va sug'urta polislari orqali moliyaviy himoya ta'minlash xizmatlarini taklif qilishadi. Sug'urta tashkilotlari xavfsizlik, hayot, mulk, transport, kasallik va boshqa turdagi risklarga qarshi moliyaviy himoya ko'rsatishda xizmat ko'rsatadi.
Banklar esa moliyaviy xizmatlar sohasida faoliyat yuritadigan tashkilotlardir. Ular xavfsizlik, investitsiyalar, kreditlar, pul o'tkazmalari, depozitlar va boshqa moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirishda xizmat ko'rsatishadi. Banklar mablag'larini jamlaydi, kredit berish, kredit olish, hisobvaraq ochish, pul o'tkazmalari amalga oshirish va investitsiya tashkil etish kabi moliyaviy xizmatlarni taklif qilishadi.
Sug'urta va bank mahsulotlari orqali mijozlar moliyaviy himoya va xizmatlardan foydalanish imkoniyatiga ega bo'ladi. Sug'urta tashkilotlari moliyaviy risklarga qarshi himoya ta'minlash uchun sug'urta polislari taklif qiladi, va banklar moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish, investitsiyalar qilish va mablag'larni saqlash uchun xizmatlarni taklif qiladi. Her ikki tashkilot ham mijozlarni moliyaviy xizmatlardan foydalanishda yordam beradi va moliyaviy risklarni minimallashtirishga yordam beradi.
100. Sug'urta mukofoti va sug'urta stavkasi. Sug'urta tarifining tuzilishi, uning tarkibiy qismlari va ularning maqsadi.
Sug'urta mukofoti va sug'urta stavkasi, sug'urta tarifining asosiy komponentlari hisoblanadi.
Sug'urta mukofoti (premium) sug'urta polisining haqiqiyligini ta'minlash uchun sug'urta oluvchining to'lov qilishi kerak bo'lgan mablag' hisoblanadi. Bu mablag' sug'urta tashkiloti tomonidan polisni taklif qilish, ta'qib qilish va moliyaviy risklarni yuklab olish uchun zarur bo'lgan mablag'ni ifodalaydi.
Sug'urta stavkasi (insurance rate) esa sug'urta mukofoti hisoblanishida o'rtacha yillik moliyaviy mablag'ni bildiradi. Sug'urta stavkasi moliyaviy riskning o'lchami bo'lib, sug'urta tashkiloti tomonidan o'rtacha sug'urta to'lovi ko'rsatkichidir. U o'zgartirilishi mumkin bo'lgan yillik mablag'ni bildiradi va barcha faktorlarni hisobga oladi, masalan, sug'urta oluvchining yoshi, jinsi, xolati, sug'urta turini, sug'urta summasini, moliyaviy tarixiy ma'lumotlarni va boshqalarini o'z ichiga oladi.
Sug'urta tarifi tuzilishi esa sug'urta mukofoti va sug'urta stavkasini belgilash va aniqlash jarayonidir. Uning asosiy maqsadi moliyaviy risklarni to'lov tizimiga asoslangan mablag'lar bilan ta'minlash va sug'urta tashkilotining moliyaviy barqarorlikni saqlashdir. Tarifning tuzilishi uchun moliyaviy ma'lumotlar, istatistik ma'lumotlar, risklarni boshqarish usullari, sohalarning xususiyatlari va boshqalarini hisobga olish kerak. Tarifning tuzilishi bilan sug'urta tashkilotlari o'z to'lovlarini ta'minlaydi va sug'urta oluvchilarga moliyaviy himoya ko'rsatishda muvaffaqiyatli bo'ladi.
101. Hayotni sug'urtalash bo'yicha sug'urta tariflarini belgilash tamoyillari.
Hayotni sug'urtalash bo'yicha sug'urta tariflarini belgilashda quyidagi tamoyillar ko'rsatiladi:
Yosh: Sug'urta oluvchining yoshi tarifni ta'sir etadigan muhim faktor bo'lib, o'simlikdagi sug'urta risklari bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Yilga qarab belgilangan yosh guruhlariga asosan tariflar aniqlanadi.
Jins va kasalliklar: Jins va kasalliklar ham sug'urta tariflarini ta'sir etuvchi muhim tamoyillardandir. Ayrim jinssizliklar, kasalliklar yoki xavfsizlik holatlari katta sug'urta mukofotiga olib kelishi mumkin.
Xavfsizlik: Xavfsizlik tadbirlari, masalan, hayotga katta ta'sir qiluvchi xavfsizlik masalalari, hayotni sug'urtalash tariflarini ta'sir etishi mumkin. Xavfsizlik maslahatlari, atrof-muhit va sug'urta oluvchining xavfsizlik tadbirlariga qarshi bo'lgan muommalarni hisobga olish mumkin.
Sohalarning xususiyatlari: Sug'urta tariflari shahar yoki qishloqdagi muhit, sohalarning hisob-kitoblari, transport vositalarining xususiyatlari, hujjatlar va boshqalar kabi faktorlarga asoslanganliklarni hisobga oladi.
Sug'urta miqdori: Sug'urta mablag'ining o'lchov asosidagi miqdori ham tariflarni ta'sir etishi mumkin. Sug'urta miqdori ko'payganida mukofotlar oshishi mumkin.
Ushbu tamoyillar sug'urta tashkilotlari tomonidan sug'urta tariflarini belgilashda ishlatilgan eng umumiy tamoyillardir. Tariflarning belgilanishi va aniqlanishi uchun moliyaviy, demografik va boshqa ma'lumotlar to'plami hisobga olinadi, shuningdek statistik ma'lumotlar va tahlillar qo'llaniladi. Bular asosida to'lov miqdorlari belgilanadi va sug'urta tashkiloti moliyaviy barqarorlikni ta'minlayadi.
102. Sug'urta kompaniyasi institutsional investor sifatida. Sug'urta qo'yilmalarining makro va mikroiqtisodiy ahamiyati.
Sug'urta kompaniyalari institutsional investor sifatida faoliyat yuritishlari mumkin. Ular moliyaviy resurslarni to'plash, sug'urta qo'yilmalariga investitsiya qilish va sug'urta portfeli shakllantirish orqali moliyaviy daromad olish bilan shug'ullanadilar. Sug'urta kompaniyalari institutsional investorlar sifatida quyidagi asosiy vazifalarni bajaradilar:
Sug'urta qo'yilmalariga investitsiya qilish: Sug'urta kompaniyalari moliyaviy resurslarini sug'urta qo'yilmalariga investitsiya qilish orqali uzun muddatli daromad olish maqsadida ishlatadilar. Ular sug'urta qo'yilmalarining faoliyatini kengaytirish va sug'urta sohasidagi risklarni boshqarishga yordam beradilar.
Sug'urta portfeli shakllantirish: Sug'urta kompaniyalari o'zlarining sug'urta portfelini shakllantirish orqali risklarni diversifikatsiya qilishga harakat qiladilar. Bu ularga moliyaviy bozorlarda ko'proq imtiyozli sug'urta qo'yilmalariga kirish imkoniyatini beradi va daromadlarini oshirishga yordam beradi.
Sug'urta kompaniyalari institutsional investorlar sifatida makro va mikroiqtisodiy ahamiyati ham bor. Ularning sug'urta qo'yilmalariga investitsiya qilishlari sug'urta bozorini kuchaytiradi va to'g'ridan-to'g'ri iqtisodiy rivojlanishga ham ta'sir qiladi. Ularning faoliyatlaridagi moliyaviy barqarorlik va ishonchsizlik kompaniyalar va jamiyat uchun muhimdir.
Mikroiqtisodiy aniqlovchi sug'urtalovchilarga, masalan, bizneslar va fuqarolarga sug'urta xizmatlari orqali xavfsizlik va moliyaviy barqarorlik ta'minlanadi. Bu esa iqtisodiyotning to'g'ridan-to'g'ri rivojlanishini, biznes faoliyati va kapital investitsiyalarini rag'batlantiradi. Shuningdek, sug'urta kompaniyalarining faoliyati xavfsizlikning o'sishiga olib keladi, shuningdek, xavfsizlik bilan bog'liq risklarni sug'urta portfelining diversifikatsiyasini ta'minlash orqali boshqarish imkonini beradi.
Diversifikatsiya investitsiya risklarini kamaytirish usulidir va bu usul bilan investorlar, investitsiya portfellari orqali risklarni sazovor holatda boshqarishga harakat qilishadi. Diversifikatsiya, bir nechta turdagi aktivalarning (masalan, hissalar, obligatsiyalar, emtialar) va turli sohalardagi investitsiyalarning kombinatsiyasini o'z ichiga oladi.
Diversifikatsiya bilan investorlar riskni kamaytirishga harakat qiladilar, chunki bir aktivaning (masalan, bir kompaniyaning hissasi) qiymatining o'zgartirilishi yoki zarar ko'rishiga boshlanishi boshqa aktivalarning qiymatini o'zgartirmaydi. Buning natijasida investitsiya portfeli xavfsizlik darajasini oshiradi, chunki turli aktivalar bir xuddi paytda barcha faktorlardan tashqari o'zgartirilmaydi.
Diversifikatsiya quyidagi tamoyillar bilan amalga oshiriladi:
Aktivalarning turli sohalardan tanlanishi: Investorlar turli sohalarda (masalan, hissalar, obligatsiyalar, emtialar) investitsiyalar qilish orqali risklarni kamaytirishga harakat qiladi. Bu, bir sohadagi zarar boshqa sohadagi daromadni to'lashi mumkin bo'lgan holatni to'lashga yordam beradi.
Kompaniya va sektorlar orasidagi turli imtiyozlardan foydalanish: Investorlar bir nechta kompaniyalarga va sektorlarga investitsiyalar qilish orqali risklarni diversifikatsiya qilishadi. Agar bir kompaniyaning faoliyatida yoki sektorida muammo yuzaga kelganda, boshqa kompaniyalar va sektorlar investitsiya portfelidagi risklarni to'lashga yordam berishi mumkin.
Geografik diversifikatsiya: Investorlar geografik ravishda diversifikatsiyadan ham foydalanishi mumkin. Bu, turli mamlakatlar yoki mintaqa bo'yicha investitsiyalar qilish orqali risklarni kamaytirishga yordam beradi. Agar bir mamlakatdagi iqtisodiy holat yomon bo'lsa, boshqa mamlakatlardagi investitsiyalar daromadni saqlashga yordam berishi mumkin.
103. Diversifikatsiya investitsiya risklarini kamaytirish usuli sifatida Diversifikatsiya risklarni kamaytirishga yordam beradi, lekin 100% xavfsizlikni ta'minlash maydonida emas. Bu sababli, investorlar diversifikatsiyani jiddiy risk boshqa risklar bilan birlashtirib ko'rish, tahlil va boshqarish qilishning muhim qismlaridan biri sifatida qabul qilishi kerak.
104. Sug'urta kompaniyalari tomonidan to'lanadigan soliqlarning asosiy turlari.
Sug'urta kompaniyalari tomonidan to'lanadigan soliqlarning asosiy turlari quyidagilardir:
Sug'urta to'lovi (Premium): Bu, sug'urta xizmatlaridan foydalanish uchun sug'urta polisining narxidir. Sug'urta to'lovi, sug'urta kompaniyasi tomonidan belgilangan muddatlar va shartlar asosida sug'urta polisiga asoslanadi.
Sug'urta shartnoma majburiyatlari bo'yicha soliqlar: Sug'urta shartnomalarida belgilangan majburiyatlar asosida sug'urta kompaniyasi tomonidan to'lanadigan soliqlardir. Misol uchun, sug'urta polisidagi sug'urta summasi miqdori bilan teng bo'lgan majburiy sug'urta shartnomalarida to'lanadigan soliqlar bu turlarga kiradi.
Sug'urta to'lovi fondi (Insurance Premium Tax): Bu, bir nechta mamlakatlarda sug'urta to'loviga qo'shimcha soliq sifatida to'lanadigan soliqlardan biridir. Sug'urta to'lovi fondi, sug'urta xizmatlaridan foydalanuvchilar tomonidan to'langan sug'urta to'lovlari asosida amalga oshiriladi va mamlakatning moliyaviy tomoni tomonidan boshqariladi.
Sug'urta bozori daromadlaridan soliqlar: Sug'urta kompaniyalari tomonidan sotilgan sug'urta polislari natijasida olingan daromadlar ustida soliqlar to'lanishi mumkin. Bu soliqlar sug'urta kompaniyasi daromadlaridan olingan daromadlar miqdori asosida hisoblanadi.
Soliqlar miqdori va shakli mamlakatdan mamlakatga, sug'urta xizmatlarining turlariga, moliyaviy qonunqarorliklarga va boshqa odatlarga bog'liq ravishda o'zgarishi mumkin. Shuningdek, har bir mamlakat o'zining soliqlash modelini va soliq darajalarini belgilaydi. Bu sababli, sug'urta soliqlarining belgilanishi va tartibga solishida o'z mamlakatning qonunchiligiga rioya qilish kerak.
105. Shaxsiy sug'urtada sug'urta munosabatlarining ob'ektlari va sub'ektlari.
Shaxsiy sug'urta davlat va jismoniy shaxslarning hayotini sug'urtalash maqsadida tuzilgan tuzilmadir. Shaxsiy sug'urta munosabatlari quyidagi ob'ektlar va sub'ektlar orasida amalga oshiriladi:
Ob'ektlar:
Jismoniy shaxs: Shaxsiy sug'urta tashkil etish uchun sug'urta polisini olayotgan shaxs, ya'ni sug'urta xizmatlaridan foydalanan va sug'urta to'lovi to'layotgan jismoniy shaxs.
Mulk: Shaxsning egasiga tegishli bo'lgan va sug'urta polisi orqali sug'urtalangan ob'yektlar, masalan, uy, avtomobil, biznes asoslar, to'lov qilingan kreditlar, sertifikatlar kabi.
Sub'ektlar:
Sug'urta kompaniyasi: Sug'urta polisini yaratuvchi va sug'urta xizmatlarini taqdim etuvchi tashkilot yoki kompaniya.
Sug'urtalovchi: Shaxsiy sug'urta polisini olayotgan jismoniy shaxs, mulk egasi yoki tashkilot.
Sug'urta agenti: Sug'urta kompaniyasi yoki brokerlik agentligi tomonidan sug'urta polislarini sotish va sug'urta xizmatlarini taqdim etish uchun ishchi.
Sug'urtalovchining qonuni vakili (advokat): Sug'urta polisi bo'yicha yuzasidan sug'urtalovchini huquqiy maslahatlar bilan himoya qiluvchi vakil.
Shaxsiy sug'urta munosabatlari davlat tomonidan belgilangan qonun va tartibotlar asosida amalga oshiriladi. Bu munosabatlarda ob'ektlar va sub'ektlar o'rtasida huquqiy munosabatlar, majburiyatlarni ta'minlash, sug'urta to'lovlarini amalga oshirish va zararlar to'g'risidagi tartibotlarni ta'minlash bilan bog'liq kelishuvlar amalga oshiriladi.
106. Shaxsiy sug'urtaning xususiyatlari. Shaxsiy sug'urtada sug'urta manfaati va sug'urta tavakkalchiligining o'ziga xos xususiyatlari.
Shaxsiy sug'urta, jismoniy shaxslar yoki oilalar tomonidan xavfsizlikni ta'minlash maqsadida yaratilgan tuzilma bo'lib, sug'urta manfaati va sug'urta tavakkalchiligining o'ziga xos xususiyatlarga ega. Quyidagi xususiyatlarni kuzatib olish mumkin:
Sug'urta manfaati: Shaxsiy sug'urtaning asosiy manfaati, sug'urta polisi orqali xavfsizlik va moliyaviy himoya ta'minlashdir. Sug'urta polisining shartnomaviy asosida, sug'urtalovchi shaxs yoki oilaning xavfsizlik risklariga qarshi moliyaviy himoya oladi. Shuningdek, sug'urta polisi yoki muddati tugaganida xavfsizlik sodir bo'lgan holatlarda zararlarni qoplanishini ta'minlaydi.
Sug'urta tavakkalchiligining o'ziga xos xususiyatlari: Shaxsiy sug'urtada, tavakkalchilik (riskni qabul qilish) asosiy xususiyat hisoblanadi. Tavakkalchilik, sug'urtalovchi tomonidan moliyaviy xavfsizlikka qarshi bitta yoki bir nechta xavfni o'z zimmagini olish, undan sug'urta to'lovi to'lash va yomon holatlarda zararlarni qoplanishni umumlashtiradi.
Individual tartib: Shaxsiy sug'urtada, har bir shaxs yoki oila o'zining xavfsizlik talablari va moliyaviy imkoniyatlari asosida sug'urta polisini tanlash imkoniyatiga egadir. Bunda, shaxs yoki oila xavf darajasi, moliyaviy holati va boshqa shaxsiy xususiyatlarga qarab polisni individual tarzda tuzish imkoniyatiga ega bo'ladi.
Xavfning individual baholash: Shaxsiy sug'urtada, sug'urtalovchi shaxs yoki oilaning xavf darajasini baholaydi va buna asosan xavfning turlari, shaxsning kasb-hunar, yosh, sog'lig'i va boshqa xususiyatlari kiritiladi. Bu individual baholash asosida sug'urta to'lovi belgilanadi.
Shaxsiy sug'urta, jismoniy shaxslar uchun shaxsiy xavfsizlik va moliyaviy himoya imkoniyatini ta'minlayan muhim vosita sifatida qaraladi. Bu turi bilan insonlar, o'zlarini va oilalarini moliyaviy xavf va zararlardan himoya qilish imkoniyatiga ega bo'ladi.
107. Hayot sug'urtasi va o'lim sug'urtasi.
Hayot sug'urtasi va o'lim sug'urtasi, shaxslar uchun ixtiyoriy sug'urta turlari bo'lib, har biri hayotning biror xususiyatiga qarab ta'minlaydigan xavfsizlik va moliyaviy himoya imkoniyatini ta'minlayadi.
Hayot sug'urtasi: Bu turi bilan insonlar, hayot darajasi va sog'lig'i bo'yicha xavf va zararlardan himoya qilinadi. Hayot sug'urtasi polisi, sug'urtalovchining o'zini va uning oilasini moliyaviy xavf va zararlardan himoya qiladi. Bu xavf va zararlar esa yomonlik, kasallik yoki boshqa ko'rsatkichlarga bog'liq bo'lishi mumkin. Hayot sug'urtasi polisining mablag'i va shartlari shaxsning yoshiga, kasb-hunarga, sog'lig'iga va boshqa xususiyatlarga bog'liq bo'ladi.
O'lim sug'urtasi: Bu turi bilan insonlar, o'zlarining o'limi yoki mazlumiyat holatida oilasi uchun moliyaviy himoya ta'minlanadi. O'lim sug'urtasi polisi, sug'urtalovchining o'zini va uning oilasini moliyaviy xavf va zararlardan himoya qiladi, masalan, o'limi bo'lishi yoki mazlumiyatga uchraganida. O'lim sug'urtasi polisining mablag'i va shartlari shaxsning yoshiga, kasb-hunarga, oilasining o'ziga xos xususiyatlarga bog'liq bo'ladi.
Hayot sug'urtasi va o'lim sug'urtasi, insonlar uchun moliyaviy himoya va xavfsizlikni ta'minlashda muhim rol o'ynaydigan sug'urta turlaridir. Bu sug'urta polislari, shaxs va oilalariga moliyaviy xavf va zararlardan himoya ta'minlashda ulgurji imkoniyatlar beradi. Shaxsiy talablarga va xavf darajasiga qarab, insonlar o'zlariga mos keladigan sug'urta turlarini tanlash imkoniyatiga ega bo'ladi.
108. Mulkni sug'urtalashning iqtisodiy mohiyati va maqsadi. Mulkni sug'urtalashda sug'urta munosabatlarining ob'ektlari va sub'ektlari. Sug'urtalanadigan manfaat tushunchasi.
Mulkni sug'urtalash, iqtisodiyatda o'rnatilgan moliyaviy himoya tizimidir. Uning asosiy maqsadi, mulk egalarini mulkda ro'y berish mumkin bo'lgan xavf va zararlardan himoya qilishdir. Mulkni sug'urtalashning iqtisodiy mohiyati, mulk egalariga xavfsizlik va istiqlol ta'minlash, iqtisodiy faoliyatni davom ettirish imkonini ta'minlash va mulkni moliyalashtirishdir.
Sug'urtalashda ob'ektlar va sub'ektlar mavjud. Ob'ektlar moliyaviy himoya talab etuvchi mulklar yoki mulkni egallagan ob'ekt sifatida tasvirlanadi. Bu ob'ektlar avtomobillar, uy-joylar, ofislar, korxonalar, fabrikalar va boshqa moliyaviy xavf va zararlarga oid mulklar bo'lishi mumkin.
Sub'ektlar esa sug'urta kompaniyasi yoki sug'urtalovchilar sifatida tasvirlanadi. Ular, moliyaviy xavf va zararlar bilan bog'liq ravishda ob'ektlarni sug'urta qilish, shaxsiy va korporativ moliyaviy risklarni boshqarish va sug'urtalangan mulklar uchun to'lov mukofotlarini ta'minlash bilan band qilinadi.
Sug'urtalanadigan manfaat tushunchasi esa sug'urta polisi yoki shartnomasi orqali ta'minlanadigan moliyaviy manfaatlarni ifodalaydi. Bu manfaatlar moliyalashtirilgan mulkning yo'qotishiga yoki zarar ko'rishiga bog'liq bo'lishi mumkin. Misol uchun, avtomobil sug'urta polisi esa avtomobilning yo'qolishi, zarar ko'rishining yoki yo'qolishi uchun to'lovni ta'minlaydi.
Mulkni sug'urtalash iqtisodiy mohiyati, mulk egalariga xavf va zararlardan himoya va ularning moliyaviy iste'molini ta'minlashni o'z ichiga oladi. Bu, insonlarning moliyaviy himoyalashni ta'minlash va iqtisodiy faoliyatni davom ettirish imkonini beradi.
109. Moliyaviy risklarni sug'urtalash: xavflar ro'yxati, amalga oshirish xususiyatlari.
Moliyaviy risklarni sug'urtalash, moliyalashtirilgan ob'ektlarning xavf va zararlarga qarshi himoyalanishini ta'minlashni o'z ichiga oladi. Ushbu sug'urtalash jarayoni davomida, xavf va zararlar ro'yxati tuziladi va ularni sug'urta kompaniyasi yoki sug'urtalovchi tomonidan moliyaviy qoplash shartnomasi orqali sug'urtalanishi amalga oshiriladi.
Xavf va zararlar ro'yxati o'rtasida quyidagi turlar kiritilishi mumkin:
Tabiiy xavflar: tabiiy afatlar, zulmat, qo'shimcha zaxiralarning kirishini o'z ichiga olgan xavflar.
Sotsial va iqtisodiy xavflar: insonlarning iqtisodiy holati, istihdam tizimi, sotsial va iqtisodiy iqtisodiyotdagi o'zgarishlar, siyosiy holatlar kabi xavflar.
Moliyaviy xavflar: valyuta kurilari, bozor holati, chegirmalar, sug'urta to'lovi daromadlari kabi xavflar.
Moliyaviy risklarni sug'urtalashning amalga oshirish xususiyatlari esa quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Sug'urta polisi tuzish: Moliyalashtirilgan ob'ektni sug'urtalash uchun sug'urta polisi yoki shartnomasi tuziladi, bu shartnomada xavflar, mukofotlar, to'lov shartlari va boshqa shartlar belgilanadi.
Premiya to'lovi: Moliyaviy xavflardan himoyalash uchun ob'ekt egasi tomonidan belgilangan mablag'ni to'lash.
Sug'urta summasi: Sug'urtalanadigan moliyalashtirilgan ob'ektni yo'qotish yoki zarar ko'rish holatida, sug'urta kompaniyasi tomonidan to'langan moliyaviy mukofotlar summasi.
Ta'limot: Sug'urta polisining shartlariga amal qilish uchun belgilangan ta'limotlar va maslahatlar.
Sug'urtalovchining majburiyliklari: Sug'urtalovchi tomonidan sug'urtalangan ob'ektni himoya qilish uchun belgilangan majburiyliklar va ishonchli amallar.
Xavfni boshqarish: Sug'urtalovchi tomonidan xavfni minimal darajada saqlab qolish uchun moliyaviy risklarni boshqarish strategiyalari.
Moliyaviy risklarni sug'urtalash, ob'ekt egasiga moliyalashtirilgan moliyalarning xavf va zararlariga qarshi himoya beradi va xavflardan kelib chiqqan zararlarni minimal darajada tashkil etadi.
110. Kasbiy javobgarlikni sug'urtalash: mohiyati va amalga oshirish shartlari.
ChatGPT
Kasbiy javobgarlikni sug'urtalash, tadbirkorlar, kasbiy faoliyat yurituvchilar va boshqalar tomonidan kasbiy faoliyat orqali kelib chiqadigan xavf va zararlarga qarshi himoya berishni ta'minlashni anglatadi. Ushbu sug'urtalash turi moliyaviy risklarni kamaytirish va kasbiy faoliyatni barqarorligini ta'minlash maqsadiga yo'naltirilgan.
Kasbiy javobgarlikni sug'urtalashning mohiyati quyidagilardan iborat bo'ladi:
Xavf va zararlar: Kasbiy faoliyat asosida kelib chiqishi mumkin bo'lgan xavf va zararlar identifikatsiya qilinadi va ularni sug'urta kompaniyasi yoki sug'urtalovchi tomonidan sug'urtalash amalga oshiriladi.
Sug'urta polisi: Kasbiy javobgarlikni sug'urtalash uchun tadbirkorlar tomonidan sug'urtalovchi bilan tuzilgan sug'urta polisi yoki shartnomasi tuziladi. Bu polisda xavflar, mukofotlar, to'lov shartlari va boshqa shartlar belgilanadi.
Premiya to'lovi: Kasbiy javobgarlikni sug'urtalash uchun tadbirkorlar tomonidan belgilangan mablag'ni to'lash kerak bo'ladi. Premiya to'lovi, tadbirkorning qabul qilgan xavflarni sug'urta kompaniyasi yoki sug'urtalovchi tomonidan tashkil etilgan polisning qo'llanilishi holatida to'langan moliyaviy mukofotlar summasini ifodalaydi.
Sug'urta summasi: Kasbiy javobgarlikni sug'urtalash shartnomasi asosida sug'urtalangan tadbirkorlik faoliyatining zarar ko'rish holatida, sug'urta kompaniyasi tomonidan to'langan moliyaviy mukofotlar summasi tayinlanadi.
Ta'limot va maslahatlar: Sug'urta polisining shartlariga amal qilish uchun belgilangan ta'limotlar va maslahatlar beriladi.
Sug'urtalovchining majburiyliklari: Sug'urtalovchi tomonidan sug'urtalangan tadbirkorlik faoliyatini himoya qilish uchun belgilangan majburiyliklar va ishonchli amallar ko'rsatilishi talab etiladi.
Kasbiy javobgarlikni sug'urtalashning amalga oshirish shartlari esa sug'urtalovchi va tadbirkorlar o'rtasida tuziladi va shartnoma shaklida yoziladi. Ushbu shartlarda xavflar, mukofotlar, to'lovlar, polisning muddati, qo'llanilishi va bekor qilinishi, majburiyliklar va boshqa asosiy amalga oshirish shartlari kuzatiladi.
Bu tarzda kasbiy javobgarlikni sug'urtalash tadbirkorlar uchun xavf va zararlardan himoya va moliyaviy xavfni minimal darajada tashkil etish imkonini beradi.
111. Nomoddiy aktivlarni moliyalashtirishning xususiyatlari
Nomoddiy aktivlarni moliyalashtirishning bir necha xususiyatlari mavjud:
Qiymatlanish: Nomoddiy aktivlar, o'zining mavjud qiymatining bo'lishi bilan tanlanadi. Bu qiymatlar tijorat qiymati, yuritilgan moliyalashtirishning samaradorligi, yangilanishlarga qodirlik, narxlar va boshqa faktorlar asosida belgilanadi.
Omonatlar: Nomoddiy aktivlarni moliyalashtirishda omonatlar va uchraydigan risklar katta ahamiyatga ega. Omonatlar, moliyalashtirilayotgan aktivlarga o'zaro qarshi turishga tayanadi va bunday risklarni kamaytirish uchun qo'shimcha sug'urta va asboblar ishlatilishi mumkin.
Daromadlilik: Nomoddiy aktivlarni moliyalashtirishning asosiy maqsadi daromad olishdir. Daromadlilikni oshirish uchun aktivlarning samaradorligi, moliyaviy muvaffaqiyat, narxlarning oshishi va boshqa faktorlar kuzatiladi. Moliyalashtirish tizimining daromadli bo'lishi va uzun muddatda daromad olish imkonini ta'minlash muhimdir.
Moliyalashtirish turlari: Nomoddiy aktivlarni moliyalashtirish uchun bir nechta usullar mavjud, masalan, sotish, ijara, lizing, kreditlar va boshqa tijorat operatsiyalari. Har bir moliyalashtirish turining o'ziga xos xususiyatlari va to'lov shartlari bo'ladi.
Moliyalashtirishning muddati: Nomoddiy aktivlarni moliyalashtirishning muddati va moliyalashtirish jarayonining davomiyligi muhimdir. Moliyalashtirishning uzun muddatli bo'lishi aktivlarni qayta sotish imkonini cheklash va daromadlilikni ta'minlash imkonini beradi. Muddati va muddatga qarab nomoddiy aktivlarning qiymatining o'zgarishi, narxlarning oshishi va boshqa faktorlar o'zgartirilishi mumkin.
Nomoddiy aktivlarni moliyalashtirishning xususiyatlari har bir aktiv turi va moliyalashtirish usuli bo'yicha o'zgartirilishi mumkin. Moliyalashtirishning samaradorligi, moliyaviy xavf va daromadlilikni ta'minlash imkoniyatlari tahlil qilinadi va aktivlarning moliyalashtirish jarayoni tartibga solinadi.
112. Investitsion loyihalarni amalga oshirishda uzoq muddatli kredit berish tartibi
2 / 2
Uzoq muddatli kreditlar, investitsion loyihalarni amalga oshirishda moliyalashtirishning muhim vositasidir. Uzoq muddatli kreditlar, loyiha muddati bo'yicha bir necha yil davom etadigan mablag'ni yengillash uchun bank yoki boshqa moliyaviy institutdan olingan moliyalardir.
Uzoq muddatli kredit berish tartibi ko'proq jarayonlardan iborat bo'lib, quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi:
Loyihani tahlil qilish: Investitsion loyihani amalga oshirishdan oldin, bank yoki moliyaviy institut loyihani to'liq tahlil qilib, risklarni, moliyaviy natijalarni, daromadlilikni va boshqa muhim ma'lumotlarni baholaydi. Bu tahlil asosida loyihaga beriladigan kredit summasi, muddati, foiz stavkasi va to'lov shartlari belgilanadi.
Moliyalashtirish rejalashtirish: Loyihaning moliyalashtirish jarayonini rejalashtirish uchun bank yoki moliyaviy institut tomonidan kredit shartnomasi tuziladi. Shartnomada kredit mablag'i, to'lov grafiki, qaytarish shartlari, zaminliklar va boshqa muhim shartlar ko'rsatiladi.
Kredit olish: Loyiha amalga oshirish uchun loyihaga qarab bank yoki moliyaviy institutdan kredit olinadi. Kreditni olish jarayonida moliyaviy hisob-kitoblarni tekshirish, zaminliklar ta'minlanishi va to'lov shartlari to'g'risidagi kelishuvga rioya qilish lozim.
Loyiha amalga oshirish: Kredit olingandan so'ng investitsion loyiha amalga oshiriladi. Loyihada belgilangan muddat va shartlarga muvofiq investitsion faoliyat olib boriladi. Daromadlar va xarajatlar moliyalashtirilgan summadan o'tadi.
Kredit to'lovini amalga oshirish: Uzoq muddatli kreditlar qaytarish shartlari bo'yicha to'lovlar amalga oshiriladi. To'lov grafikiga muvofiq kredit to'lovlari bajariladi.
Uzoq muddatli kreditlar investitsion loyihalarni amalga oshirish uchun moliyalashtirishning katta imkoniyatlarini beradi. Bu kreditlar loyihadagi daromadlarni kattalashtirish, moliyalashtirilgan summani o'z ichiga qaytarishga imkon beradi. Amalga oshirish tartibi, kreditni olish, loyihani amalga oshirish, kredit to'lovi amalga oshirish va kreditni to'lashdan iborat jarayonlardan tashkil topadi.
113. Sug'urta bozori tushunchasi, O'zbekiston Respublikasi sug'urta bozorining asosiy xususiyatlari va muammolari
Sug'urta bozori, sug'urta xizmatlarini sotib olish va sotishga oid operatsiyalarni o'z ichiga olgan tijorat bozoridir. Bu bozor, sug'urta tashkilotlari, sug'urta brokerlik kompaniyalari, sug'urta agentliklar va mijozlar orasidagi moliyalashtirish muomalalarini amalga oshirishga imkon beradi.
O'zbekiston Respublikasi sug'urta bozorining asosiy xususiyatlari quyidagilardir:
Sug'urta tashkilotlari: O'zbekiston Respublikasida davlat sug'urta kompaniyalari (O'zbekinvest Hayot, O'zbekinvest Sug'urta, O'zagrosug'urta) va xususiy sug'urta kompaniyalari faoliyat ko'rsatadi.
Sug'urta brokerlik kompaniyalari: Sug'urta xizmatlarini sotib olish va sotishda intermediary bo'lib faoliyat ko'rsatadigan kompaniyalardir. Ular mijozlar va sug'urta tashkilotlari orasida aloqalarni tashkil etishga yordam beradi.
Sug'urta agentliklari: Mijozlar va sug'urta tashkilotlari orasidagi aloqalarni tashkil etish, moliyalashtirish muomalalarini bajarish va polislarni sotishga oid xizmatlar ko'rsatish bilan shug'ullanadigan tashkiliy tarkibiy birliklardir.
O'zbekiston Respublikasida sug'urta bozorining muammolaridan biri sug'urta tashkilotlarining kuchli monopolistik pozitsiyasi bo'ladi. Bu, bozorda xususiy sug'urta tashkilotlarining ko'p to'lovli sug'urta polislarini taklif qilishi va alternativ sug'urta xizmatlarining kamligi bilan bog'liq. Buning natijasida sug'urta narxlari va shartnomalar shartlarida muvofiq ko'payish bo'lishi mumkin.
Boshqa muammolar esa bozorda sug'urta tashkilotlarining keng tartibga solish va xususiy sug'urta bozorining yanada rivojlanishini ta'minlashga yo'l qo'ymoqdir. Shuningdek, sug'urta sohasidagi qonunchilik va to'lov qobiliyati muammolariga duch keladi.
Sug'urta bozorining rivojlanishi uchun keyingi muhim qadam O'zbekiston Respublikasi sug'urta sohasidagi qonunchilikning yanada takomillashtirilishi, moliyalashtirish usullarining yaxshilanishi va sertifikatlashtirilgan sug'urta agentliklari va brokerliklarining ko'payishi kutiladi. Bu qadamlar sug'urta bozorining transparensiyasini oshirib, mijozlar uchun sifatli xizmatlarni ta'minlashga qaratilgan.
114. Sug'urta brokerlari, adadderlar va syurveyerlar.
Sug'urta brokerlari, adaddeklar va surveyorlar sug'urta bozori davlatlarida faoliyat ko'rsatadigan xususiy vakolatli tashkilotlar hisoblanadi. Ularning vazifalari va faoliyat sohalarining tasnifi quyidagicha bo'ladi:
Sug'urta brokerlari: Sug'urta brokerlari sug'urta sohasida intermediary vazifasini o'ta oladigan tashkiliy birliklardir. Ular mijozlar va sug'urta tashkilotlari orasida sug'urta xizmatlarini sotish va sotib olish jarayonlarida aloqalarini tashkil etish bilan shug'ullanadilar. Sug'urta brokerlari mijozlar uchun eng yaxshi sug'urta polisini topishda va sug'urta tashkilotlari bilan moliyalashtirish muomalalarini amalga oshirishda yordam beradi.
Adaddeklar: Adaddeklar sug'urta xizmatlarini sotib olish va sotishda formalarni tayyorlash, sug'urta to'lovlarini hisobga oluvchi va bajargan jarayonlarni monitor qiluvchi tashkiliy birliklardir. Adaddeklar barcha to'lovlarni jamlab, moliyalashtirish jarayonlarini bajarish va to'lovlarni taqsimlash bilan shug'ullanadi. Buning tufayli, sug'urta tashkilotlari tomonidan joriy qilingan polislarning taqsimoti va to'lovlarini bajarish adaddeklar tomonidan amalga oshiriladi.
Syurveyerlar: Syurveyerlar sug'urta xizmatlarida tasdiqlovchi va monitoring vazifalarini o'ta oladigan tashkiliy birliklardir. Ular sug'urta kompaniyalari tomonidan sug'urta polisiga kontraktlangan ob'ektlarning holatini tekshirish, sug'urta tashkilotlarining zararini baholash va tegishli hisobotlar tuzish bilan shug'ullanadi. Syurveyerlar zararni baholash va sug'urta to'lovlari hisobini amalga oshirishda o'zining mutaxassisliklaridan foydalanadi.
Sug'urta brokerlari, adaddeklar va syurveyerlar sug'urta bozori davlatlarida faoliyat ko'rsatadigan vakolatli tashkilotlar hisoblanadi va sug'urta sohasidagi moliyalashtirish va xizmatlarni sifatini ta'minlashda katta ahamiyatga ega.
116. Jahon sug'urta bozori: uning rivojlanishining asosiy ko'rsatkichlari
Jahon sug'urta bozori jahon bo'ylab faoliyat ko'rsatadigan sug'urta tashkilotlari, brokerlar, adaddeklar va boshqa vakolatli tashkilotlardan iborat bo'lgan global sug'urta sohasidir. Uning rivojlanishi va o'zgarishi quyidagi asosiy ko'rsatkichlarga bog'liq bo'lishi mumkin:
Sug'urta xarajatlari: Jahon sug'urta bozorida yillik sug'urta xarajatlari to'g'risida o'tgan yillarda o'sish kuzatiladi. Bu, sug'urta polislari narxlari, zararlar, sug'urta tashkilotlarining faoliyati uchun sarflangan mablag'lar va boshqa sug'urta bozori operatsiyalari bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Tug'ish va mablag'lar: Jahon sug'urta bozori hamda katta sug'urta tashkilotlari kelajakdagi zararlarni sug'urta etish uchun sug'urta reservlarini shakllantirish uchun mablag'larni to'plash va o'z ichiga oladi. Bu mablag'lar sug'urta polislari to'lovlari va boshqa sug'urta moliyalashtirish operatsiyalari uchun ishlatiladi.
Xususiy sug'urta bozorlari: Jahon sug'urta bozorida bir nechta xususiy sug'urta bozorlarining mavjudligi kuzatiladi. Bu bozorlar o'zaro aloqalarda bo'lishadi va qonuniy va iqtisodiy tartiblarga asoslangan ravishda faoliyat ko'rsatadi.
Sug'urta bozorining liberalizatsiyasi: Jahon sug'urta bozori muvaffaqiyatli rivojlanishini ko'rsatgan holda sug'urta bozori liberalizatsiyasi va islohotlarining o'tkazilishi bilan ajralib chiqib kelmoqda. Bu, xususiy sug'urta kompaniyalari uchun kirish bandlari olib tashlanishi, sug'urta tashkilotlari o'rtasida to'lov shartnomalari va boshqa muhim o'zgarishlarni o'z ichiga oladi.
Texnologiyalar va innovatsiyalar: Jahon sug'urta bozorida texnologik rivojlanish va innovatsiyalar hamda ularning sug'urta sohasiga o'tkazilishi katta ahamiyatga ega. Bunday innovatsiyalar blockchain texnologiyasi, ishlab chiqarish muhiti va avtomatlashtirish, xavfsizlik sohasidagi yangiliklar va boshqa texnologiyalardan foydalanishni o'z ichiga oladi.
Xususiyatlar bozorining integratsiyasi: Jahon sug'urta bozorida xususiyatlar bozorining integratsiyasi rivojlanmoqda. Bu, turli davlatlar va mintaqalardagi sug'urta bozorlarining integratsiyasi, o'zaro aloqalar va xususiy xususiyatlarning ulanishi bilan bog'liq.
Jahon sug'urta bozori rivojlanishi o'zgaruvchan va dinamik jarayonlar asosida amalga oshiriladi. Bu jarayonlar sug'urta tashkilotlarining faoliyat ko'rsatishini, texnologik rivojlanishni va tartibga solishni talab qiladi.
117. Qayta sug'urtalashning asosiy shakllari.
Qayta sug'urtalashning asosiy shakllari quyidagilardir:
Qayta sug'urtalash shartnomasi (Reinsurance): Bu shaklda sug'urta tashkiloti o'zga sug'urta tashkilotiga yoki sug'urta reasuransiya kompaniyasiga sug'urta risklarini o'tkazishini ta'minlayadi. Qayta sug'urtalash shartnomasi, asosiy sug'urta tashkilotining ortiqcha risklardan himoya olmasligi yoki risklarni to'liq sug'urta qilish imkonini ta'minlayishi uchun ishlatiladi.
Qayta sug'urtalash agenti (Reinsurance Broker): Bu shaklda sug'urta brokeri, sug'urta tashkiloti bilan qayta sug'urtalash shartnomasini o'rtashtiradi. Uning vazifalari arasida sug'urta risklarini tahlil qilish, qayta sug'urtalash tashkilotlari bilan kelishuvlar olib borish, shartnomalar tuzish va qo'llanmalar tuzish kabi jarayonlar kiritiladi.
Qayta sug'urtalash tashkiloti (Reinsurance Pool): Bu shaklda bir nechta sug'urta tashkilotlari birlikda turli risklarni sug'urta qilish uchun qo'shma fond yaratadi. Qayta sug'urtalash tashkiloti risklarni hisoblash, risklarni taqsimlash va zararlar haqida to'lovlar qilish bilan shug'ullanadi. Bu shaklda tashkilotlar risklarni bir-biridan olingan sug'urta polislari orqali qayta sug'urtalashga qo'yadilar.
Qayta sug'urtalashning asosiy shakllari sug'urta tashkilotlariga risklarni taqsimlash, moliyalash va zararlarni bo'shata olmalarini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Ular sug'urta tashkilotlari uchun katta mablag'lar bilan bog'liq risklarni sug'urta qilish imkonini yaratadi va faoliyatlarining iste'molchilik darajasini oshiradi.
118. Qayta sug'urtalash - sug'urta operatsiyalarining moliyaviy barqarorligini ta'minlash shakli sifatida.
To'liq ravishda qayta sug'urtalash, sug'urta operatsiyalarining moliyaviy barqarorligini ta'minlash shakli sifatida ishlatiladi. Qayta sug'urtalashning asosiy maqsadi, sug'urta tashkilotining ortiqcha risklardan himoya olmasligi yoki risklarni to'liq sug'urta qilish imkonini ta'minlashdir.
Qayta sug'urtalash, sug'urta tashkilotining moliyaviy boqishlarini to'liq va samarali shaklda ta'minlashda o'z muhim rol o'ynaydi. Bu shaklda sug'urta tashkiloti, o'z o'rnidagi sug'urta risklarini boshqa sug'urta tashkilotiga, sug'urta reasuransiya kompaniyasiga yoki qayta sug'urtalash tashkilotiga o'tkazish orqali risklardan himoya oladi.
Qayta sug'urtalash, sug'urta tashkilotining moliyaviy resurslarini riske qarshi ta'minlashda xilma-xilliklar va turli risklar bilan ta'minlash imkonini beradi. U moliyalashda davlat va jismoniy shaxslar bilan hamkorlik qilishi mumkin va sug'urta tashkilotining moliyaviy barqarorligini ta'minlashda muhim bir qavatni o'z ichiga oladi.
Shuningdek, qayta sug'urtalash sug'urta tashkilotlari uchun risklarni taqsimlash, risklarni portfelli yoki qo'shma fondlarda birlashtirish va moliyalashning amalga oshirilishini ta'minlashda muhim bir vosita sifatida ishlaydi. Bu usul, sug'urta tashkilotlarining katta risklarni o'zaro bo'shatish va xavf vaqtida moliyalash imkonini yaratishga yordam beradi. Shu bilan birga, qayta sug'urtalash tashkilotlar uchun risklarni ko'paytirish va ulardan kelajakdagi zararlarni avtomatik tarzda sug'urta polislari orqali qayta sug'urtalash yordamida ta'minlash imkonini beradi.
119. Texnik risklarni sug'urtalash, uning turlari, amalga oshirish xususiyatlari.
Texnik risklar, texnika va texnik vositalar orqali kelajakda sodir bo'lishi mumkin bo'lgan xavfli holatlarni ifodalovchi risklardir. Bu turlariga kompyuterlarni hack qilish, ma'lumot yo'lovchiligi, texnik muammo va ta'mirlash loyihalari muammo va boshqalar kiradi. Texnik risklar bilan bog'liq zararlardan himoya olish uchun texnik risklarni sug'urtalash amalga oshiriladi.
Texnik risklarni sug'urtalashning turli turlari mavjud. Bundan tashqari, xavflanishlar va zararlarning tasnifi, zararlarni qoplashning ko'nikmalari va moliyalashning asosiy tamoyillari mavjud. Quyidagi turli turlari bo'lishi mumkin:
Texnik muhofazaga oid sug'urtalar: Kompyuter va axborot tizimlarini hack qilish, ma'lumot yo'lovchiligi, veb-saytlar va elektron pochta orqali bo'lgan xavfli hujjatlardan himoya qilishga yo'naltirilgan sug'urtalar.
Sertifikatli xavfli texnika vositalarini sug'urtalash: Elektron imzo, biometrik skanerlar, sertifikatlar va boshqa xavfli texnika vositalarining xavflanishlardan himoyalangan sug'urtalar.
Veb-saytlarni va dasturlarni sug'urtalash: Veb-saytlarni hack qilishdan himoya qilish, boshqa texnik muammo va xavflardan himoya qilish uchun amalga oshirilgan sug'urtalar.
Moliyaviy qarzdorlik sug'urtasi: Katta miqdordagi zararlar, vositalar va vositalarning o'zaro zarar keltirishlari va texnik muammo va muvofiqlashmasliklar uchun moliyaviy qarzdorlik sug'urtasi.
Texnik xavfli birlashmalar va vositalarni sug'urtalash: Internet of Things (IoT) va avtomatlashtirilgan tizimlar orqali bog'liq texnik xavfli birlashmalardan himoya qilish uchun amalga oshirilgan sug'urtalar.
Texnik risklarni sug'urtalashda amalga oshirishning xususiyatlari, risklarni to'g'ri tanlash, riskni tahlil qilish, zararni ta'lim etish va moliyalashning moslashtirishini ta'minlashdir. Sug'urtalovchi, texnik risklarni tahlil etish va uni sug'urta qilish uchun moslashtirilgan polislar va shartnomalar taklif etishi mumkin. Shuningdek, texnik muhofaza jarayonlarini ta'minlash uchun tegishli texnik vositalar va vositalarning ishlab chiqarilishi, o'rnatilishi va muhokama qilinishi ham muhimdir.
120. Mulk sug'urtasi rivojlanishining tarixiy jihatlari.
Mulk sug'urtasi tarixiy ravishda qadimgi davrlardan boshlab rivojlanib kelgan bir tadbir hisoblanadi. Bu tadbir, insonlar mulklarini xavf va zarardan himoya qilishga yo'naltirilgan. Mulk sug'urtasining tarixiy jihatlari quyidagicha ta'riflanishi mumkin:
Qadimgi davrlar: Mulk sug'urtasi tarixi qadimgi davrlarga qadar qaytib boradi. Eski civilizatsiyalarda, misol uchun Mesopotamiyada, Yunonistonda va Rimda mulk sug'urtasi tizimi mavjud edi. Bu tizimlarda mulkni xavf va zarardan himoya qilish uchun ijtimoiy tadbirlar, jamiyatning o'zaro ishonch va tanqid asosida amalga oshirilgan edi.
O'rtacha asrlar: O'rta asrlarda moliya va biznesning rivojlanishi bilan birga mulk sug'urtasi ham rivojlanish boshladi. Xususan, 17-18 asrlarda O'zbekistonda sarrof jamiyatining rivojlanishi va tijorat munosabatlarining o'sishi bilan mulk sug'urtasi tizimi o'ziga xos xususiyatlar bilan shakllandi.
Modern davr: Mulk sug'urtasi hozirgi kunda aholi, korxona va davlat tashkilotlarining mulklarini xavf va zarardan himoya qilishga yo'naltirilgan global tizimlarga aylanib keldi. Bu davrda sug'urta kompaniyalari, mulklar bozorida o'z viloyatlari va xizmatlarini taklif etish orqali mulklarni sug'urta qilish imkoniyatini beradi.
Mulk sug'urtasi rivojlanishining tarixiy jihatlari mulkning iqtisodiy, ijtimoiy va moliyaviy o'zgarishlarga mos kelgan holda o'zgarti. Ushbu rivojlanish o'zbek jamiyatida ham joriy etilmoqda, shuningdek, xorijiy mamlakatlarda ham yuqori darajada rivojlanmoqda. Bu tarixiy jihatlar mulk sug'urtasining joriy kundagi ahamiyatini ko'rsatadi va undan foydalanishning muhimligini ifoda qiladi.
121. Sug'urtalovchilarning investitsiya faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish.
2 / 2
Sug'urtalovchilar o'z moliyalari bilan investitsiya faoliyatini amalga oshirishlari mumkin. Bu investitsiya faoliyati asosan sug'urta tashkilotlari uchun majburiydir va sug'urta portfeli bilan bog'liqdir.
Davlatlar sug'urtalovchilarning investitsiya faoliyatini tartibga solishda qonunchilik asosida rol o'ynayadi. Qonunlar sug'urtalovchilarning moliyalari bilan investitsiya faoliyatini cheklash, tartibga solish va shartnomalar bilan bog'liq masalalarni tartibga solishni o'z ichiga oladi. Davlatlar sug'urta tashkilotlarini moliyaviy tartibni muhofaza qilishga, sug'urta bozorining istiqlolini ta'minlashga va sug'urta mahsulotlari bozorida xavf va zararni minimalga tushirishga yo'naltirgan.
Davlatlar sug'urtalovchilarni moliyalari bilan investitsiya qilishda amalga oshiriladigan tartiblarni va talablarni belgilaydilar. Bu tartiblar sug'urtalovchilarning investitsiya faoliyatini cheklash, moliyaviy hisob-kitoblarni amalga oshirish, ma'lumotnoma tayyorlash, soliklarni to'lash va boshqa moliyaviy masalalarni hal qilishga oid bo'lishini ta'minlaydi.
Davlat tomonidan sug'urtalovchilarning investitsiya faoliyatini tartibga solishning asosiy maqsadi sug'urta bozorini stabilizatsiya qilish, sug'urta mahsulotlarining sifatini oshirish va sug'urta tashkilotlarining moliyaviy barqarorligini ta'minlashdir. Bunda davlatlar sug'urtalovchilarning investitsiya faoliyatini boshqarish uchun moliyaviy organlar va boshqa to'lovchilar bilan hamkorlik qilishi mumkin.
123. Sug'urta kompaniyalarining investitsion faoliyati. Investitsiyalar turlari.
Sug'urta kompaniyalarining investitsion faoliyati, moliyalarni moliyalashtirish va daromad olish maqsadida investitsiya qilishni o'z ichiga oladi. Bu investitsiyalar kompaniyalar uchun moliyalashtirish, kengaytirish va rivojlantirish imkoniyatlarini yaratishda muhim ahamiyatga ega.
Investitsiyalar turli shakllarda bo'lishi mumkin. Ba'zi asosiy investitsiya turlari quyidagilardir:
Moliyalashtirish investitsiyalari: Sug'urta kompaniyalari, moliyalashtirish maqsadida, moliyalarni (masalan, sug'urta primaslarini) moliyalashtirish fondlarida yoki boshqa investitsiya fondlarida saqlashadi.
Aktivlar portfeli: Sug'urta kompaniyalari moliyalarni o'zlarining aktivlar portfeliga investitsiya qilish orqali moliyalashtirishga qaratilgan foydani oshirishni hedeflayadi. Bu aktivlar portfeli aktsiyalar, obligatsiyalar, depozitlar, xalkaro valyuta va boshqa moliyalardan iborat bo'lishi mumkin.
Infrastrukturaga investitsiyalar: Sug'urta kompaniyalari moliyalarni infrastrukturaga investitsiya qilish orqali yangi tashkilotlar, xizmat ko'rsatish jarayonlari, texnologiyalar va tizimlar yaratishni hedeflayadi.
Korxonalar orasida birgalikda investitsiyalar: Sug'urta kompaniyalari boshqa korxonalar bilan birgalikda investitsiya loyihalariga yoki ijtimoiy proyektlarga investitsiya qilish orqali foydalanish va kooperatsiya imkoniyatlarini oshirishni hedeflayadi.
Sug'urta kompaniyalarining investitsion faoliyati, moliyalashtirish, daromad olish va xalqaro bozorlarda ishtirok etish orqali moliyalarni o'zlashtirish imkoniyatlarini yaratishga qaratilgan. Bu investitsiyalar kompaniyalar uchun daromad olishning yanada keng imkoniyatlarini yaratish va rivojlantirishga yordam beradi.
122. Sug'urta investitsiya risklarini kamaytirish usuli sifatida
Sug'urta kompaniyalari investitsiya risklarini kamaytirishning bir nechta usullaridan foydalanadilar. Bu usullar investitsiya portfeli tuzilishi, diversifikatsiya, risklarni tahlil qilish va sug'urta polislari orqali risklarni sug'urtalashdan iborat bo'lishi mumkin.
Investitsiya portfeli tuzilishi: Sug'urta kompaniyalari bir nechta investitsiyani birlashtirib portfel tuzish orqali risklarni bo'lganidan ko'proq tarzda boshqarishga harakat qiladi. Bunday holatda, har bir investitsiya obyekti turli risklarga ega bo'lganligi uchun to'liq sug'urtalanmaydi, lekin bir-biriga mos ravishda moslashuvchanlik yaratadi.
Diversifikatsiya: Diversifikatsiya - moliyalarni turli obyektlarga, sohalarga yoki geografiyaga investitsiya qilish va risklarni bo'lishish usulidir. Bu usulda, sug'urta kompaniyasi moliyalarni bir nechta obyektlarga, sohalarga yoki geografiyaga investitsiya qilishi orqali riskni kamaytirishga harakat qiladi. Bunda, agar bir obyekt yoki soha bo'lganida yo'qotish yuzaga kelsa, boshqa obyekt yoki sohadagi daromadlar uning yo'qotishidan ta'sirga olmaydi.
Risklarni tahlil qilish: Sug'urta kompaniyalari investitsiya risklarini tahlil qilish va qanday qilib ularga ta'sir qilishi mumkinligini aniqlashga harakat qiladi. Bu tahlil jarayonida, risklarning o'zining shakli, kengligi, intensivligi va ta'sirining boshqa moliyalarga o'tkazish ehtimoliyati baholanganadi. Bu tahlil natijalariga muvofiq sug'urta strategiyalari belgilanadi.
Sug'urta polislari orqali risklarni sug'urtalash: Sug'urta kompaniyalari sug'urta polislari orqali investitsiya risklarini sug'urtalash imkoniyatiga ega. Bu polislarda sug'urta shartnomasi doirasida riskli holatlar uchun moliyalarni sug'urtalash shartlari belgilanadi. Bunday polislar sug'urta kompaniyasiga sug'urta primasini to'lash va muhtojlik yuzasidan sug'urta polisiga binoan moliyalarni qaytarish imkonini beradi.
Sug'urta kompaniyalari yuqorida keltirilgan usullardan foydalanish orqali investitsiya risklarini kamaytirishga harakat qiladilar. Bu usullar sug'urta kompaniyalariga investitsiya faoliyatlarini moliyalashtirish va risklarni boshqarishda yordam beradi.
124. Sug'urtalovchining aktivlari va majburiyatlarining me'yoriy nisbatini hisoblash tartibi.
Sug'urtalovchining aktivlari va majburiyatlarining me'yoriy nisbatini hisoblash tartibi genellikle bilan ko'rsatiladi:
Aktivlar: Sug'urtalovching aktivlari, sug'urta portfeli, investitsiya fondlari, taqsimlangan aktsiyalar, moliyaviy taqsimlangan obligatsiyalar va boshqalar kabi moliyalarni o'z ichiga oladi.
Majburiyatlar: Sug'urtalovchining majburiyatlariga sug'urta shartnomalari orqali muvofiq to'lov muddati, to'lov summasi, to'lov shakli va boshqa shartlar kiritiladi.
Sug'urtalovchining aktivlari va majburiyatlarining me'yoriy nisbatini hisoblash tartibi quyidagicha bo'lishi mumkin:
Aktivlarning hisoblanishi: Sug'urtalovching aktivlarining qiymati va barcha moliyalarni jamlash uchun kerak bo'lgan summa hisoblanadi.
Majburiyatlarining hisoblanishi: Sug'urtalovching majburiyatlarini o'z ichiga olgan shartnomalar, shartnomalar to'plamining miqdori va to'lov shartlariga asosan hisoblanadi.
Me'yoriy nisbatning hisoblanishi: Aktivlarning majburiyatlar bilan nisbatini aniqlash uchun aktivlarning majburiyatlar bilan bo'linishi kerak. Bu hisoblash jarayonida me'yoriy nisbat (% oranida ifodalanishi mumkin) aniqlanadi.
Misol uchun, agar sug'urtalovching aktivlari 100,000 dollar va majburiyatlarining miqdori 80,000 dollar bo'lsa, me'yoriy nisbat 80% bo'ladi.
Bu tartibda, sug'urtalovchining aktivlari va majburiyatlarining me'yoriy nisbatini hisoblash uchun moliyaviy hisob-kitoblardan foydalaniladi.
125. Sug'urtalovchilarning moliyaviy natijalarini aniqlash tartibi.
Sug'urtalovchilarning moliyaviy natijalarini aniqlash tartibi, ularga oid hisob-kitoblardan foydalanish va moliyaviy nazorat mekanizmalari yordamida amalga oshiriladi. Bu tartibda quyidagilar amalga oshiriladi:
Hisob-kitoblar: Sug'urtalovchilar o'z moliyaviy natijalarini yillik hisob-kitoblar orqali aniqlaydilar. Ular sug'urta portfeli, investitsiya faoliyati, sug'urta to'lovlar va xarajatlarni hisobga oladilar.
Moliyaviy nazorat: Sug'urtalovchilar, o'z faoliyatlarini moliyaviy nazorat organlari va to'lovga solishtirish agentliklari tomonidan boshqariladi. Bu organlar moliyaviy hisob-kitoblarni tekshirish, auditrlik sinovlarni o'tkazish va moliyaviy hisob-kitoblar to'g'risidagi ma'lumotlarni talab qilishlar bilan moliyaviy natijalarni baholaydilar.
Moliyaviy ko'rsatkichlar: Sug'urtalovchilar, moliyaviy ko'rsatkichlarni ishlatib, moliyaviy natijalarini baholaydilar. Moliyaviy ko'rsatkichlar, sug'urtalovchining daromadlari, foiz daromadlari, to'lov qobiliyati, majburiyatlarni qoplash kabi ma'lumotlarni o'z ichiga oladi.
Analiz va baholash: Sug'urtalovchilar moliyaviy natijalarini tahlil qilish uchun iste'mol qiladigan moliyaviy nisbatlardan, xalqaro va milliy moliyaviy ko'rsatkichlardan, so'rovnomalar va ma'lumotlar bazasidan foydalanishadi. Bu analizlar natijasida sug'urtalovchilar o'z faoliyatlarining samaradorligini baholaydilar.
Hisobotlar va boshqaruv hisobi: Sug'urtalovchilar, moliyaviy natijalarini hisobotlar yordamida tasdiqlayadilar va boshqaruv hisobini yuritadilar. Bu hisobotlar sug'urtalovchilar bilan ularga ish tashuvchi tashkilotlar, aktsionerlar va boshqa tomonlar o'rtasidagi munosabatlarda foydalaniladi.
Sug'urtalovchilarning moliyaviy natijalarini aniqlash tartibi, moliyaviy hisob-kitoblar, moliyaviy nazorat organlari, moliyaviy ko'rsatkichlar, tahlil va baholash jarayonlari, hisobotlar va boshqaruv hisobi asosida amalga oshiriladi. Bu tartiblar sug'urtalovchilarning moliyaviy natijalarini aniqlab, ularning moliyaviy faoliyatlarini baholash va takomillashtirishga yordam beradi.
126. Xavfli sug'urta turlari bo'yicha sof stavkalarni tuzish metodologiyasi
Xavfli sug'urta turlari bo'yicha sof stavkalarni tuzish metodologiyasi, sug'urta kompaniyalari tomonidan xavfli sug'urta polislariga asosan ishlatiladi. Bu metodologiyada, sug'urta kompaniyasi xavfli sug'urta turlari uchun stavkalarni belgilash uchun bir nechta asosiy faktorlarni o'z ichiga oladi. Bu faktorlar o'rtasida jamiy xavf darajasi, ishlab chiqaruvchi, sug'urtalanadigan ob'ektning turi va holati, sug'urta summasi, polis muddati va boshqalar kiritilishi mumkin.
Stavkalarni tuzishda, statistik ma'lumotlar va matematik modellar ishlatiladi. Sug'urta kompaniyasi o'z ma'lumotlar bazasida bor statistik ma'lumotlardan foydalanib, avvalgi yillar davomida yuzaga kelgan hodisalarni, xavfli holatlar va zarar darajalarini analiz qiladi. Bu analizlarnatijasida xavf darajalarini aniqlovchi statistik ma'lumotlar olinadi va modellashdirish jarayonlaridan o'tkazib, stavkalarni aniqlashda foydalaniladi.
Matematik modellar ishlatilganida, statistik ma'lumotlarga asoslanib xavf va zararlar bilan bog'liq matematik formulalar va hisob-kitoblardan foydalaniladi. Bu modellar, xavf va zararlar bilan bog'liq parametrlarni o'z ichiga oladi va asosiy faktorlarga asoslangan formulalar orqali stavkalarni hisoblashga imkon beradi.
Stavkalarni tuzish metodologiyasi, sug'urta kompaniyalarining ma'lumotlar bazasi, tajribalari va mavqei bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Ular o'zining tashkiliy tuzilmalariga va xizmat ko'rsatish sohalariga qarab, xavf darajalari va zararlar bilan bog'liq stavkalarni belgilashda farkli metodologiyalardan foydalanishlari mumkin.
128. Sug'urta kompaniyalarining investitsion faoliyati. Investitsiyalar turlari.
Sug'urta kompaniyalarining investitsion faoliyati, kompaniyalar tomonidan moliyaviy resurslarning investitsiya qilinishi va uning daromad olishi jarayonini ifodalaydi. Bu investitsiyalar, kompaniya kapitalini oshirish, daromadni oshirish, xizmatlarni rivojlantirish va yangi bozorlarga kirishni o'z ichiga olgan holda amalga oshiriladi.
Sug'urta kompaniyalarida investitsiyalar turli shakllarda bo'lishi mumkin. Bu turlar quyidagilarni o'z ichiga oladi:
Moliyaviy investitsiyalar: Sug'urta kompaniyalari moliyaviy resurslarini uzluksiz ravishda investitsiya qilishadi. Bu, kompaniyalar tomonidan moliyaviy institutsiyalarga yoki boshqa moliyaviy vositalarga daromadlarini o'zlashtirish, moliyaviy obligatsiyalarga investitsiya qilish yoki moliyaviy portfelli yaratishni o'z ichiga oladi.
Texnik investitsiyalar: Sug'urta kompaniyalari xizmatlarini rivojlantirish va avtomatlashtirish uchun texnik vositalarga investitsiya qilishadi. Bu investitsiyalar bilan kompaniyalar xizmat sifatini oshiradi va ish jarayonlarini yengillaydi. Misol uchun, kompyuter va tizimlarni yangilash, elektronik xatlar va dasturlarni rivojlantirish va boshqalar.
Tarixiy investitsiyalar: Sug'urta kompaniyalari tarixiy ob'ektlarga investitsiya qilishi mumkin. Bu tarixiy binolar, yodgorliklar, arxivlar va boshqa tarixiy ob'ektlar bo'lishi mumkin. Tarixiy ob'ektlarga investitsiya qilish, kompaniyalarning brandini yaxshilaydi va tarixiy identifikatsiyaga ega bo'lishiga yordam beradi.
Marketing investitsiyalari: Sug'urta kompaniyalari xizmatlarini sotish va reklama faoliyatini rivojlantirish uchun marketing investitsiyalarga ham sarflaydi. Bu reklama kampaniyalari, reklam va marketing platformalari uchun investitsiyalar, xizmatlarni sotish va marketing strategiyalarini rivojlantirishga qaratilgan resurslarga investitsiya qilishni o'z ichiga oladi.
Investitsiyalar sug'urta kompaniyalariga daromad va moliyaviy rivojlanish imkoniyatlarini beradi. Kompaniyalar investitsiya bilan birgalikda xizmatlarini rivojlantirish, bozorlarini kengaytirish va mustahkamlash, innovatsiyalarni qabul qilish va yangi imkoniyatlarga kirish uchun imkon yaratishlari mumkin. Bu esa kompaniyalar uchun moliyaviy barqarorlik va uzluksiz rivojlanishning yaxshi asosini tashkil etadi.
128. Sug'urta kompaniyalarining investitsion faoliyati. Investitsiyalar turlari.
Sug'urta kompaniyalarining investitsion faoliyati, moliyaviy resurslarning uzluksiz va maqbul tartibda investitsiya qilinishini ifodalaydi. Investitsiyalar, kompaniyalar tomonidan daromad olish va moliyaviy rivojlanishni oshirish maqsadida amalga oshiriladi. Sug'urta kompaniyalarining investitsion faoliyatida quyidagi turdagi investitsiyalar mavjud:
Portfel investitsiyalari: Sug'urta kompaniyalari, moliyaviy resurslarini aktsiyalar, obligatsiyalar, valyuta va boshqa moliyaviy instrumentlarga investitsiya qilish orqali portfelli yaratishga yo'naltirishadi. Bu investitsiyalar, daromad olish va moliyaviy resurslarni uzluksiz tarzda boshqarish imkonini beradi.
Texnik investitsiyalar: Sug'urta sohasida texnik innovatsiyalarga va yangiliklarga investitsiya qilish juda muhimdir. Sug'urta kompaniyalari, xizmatlarni avtomatlashtirish, ma'lumot texnologiyalarini rivojlantirish, ma'lumotlar analitikasini yaxshilash va boshqa texnik resurslarni qo'llash orqali faolliklarini yanada rivojlantirishga investitsiya qilishadi.
Infrastruktur investitsiyalari: Sug'urta kompaniyalari, tashkilotlarining infrastrukturini rivojlantirishga investitsiya qilishadi. Bu, yangi bino qurish, tezkor aloqalar tizimlarini yaratish, serverlar va kompyuterlar uchun yangi texnika olish, xususiy software-larni qo'llash va boshqa infrastruktur resurslarni rivojlantirishga yo'naltiriladi.
Marketing investitsiyalari: Sug'urta kompaniyalari xizmatlarini sotish, bozorlash va brendlarini kuchaytirish maqsadida marketing investitsiyalariga qaratilgan resurslarni sarflayadi. Bu reklama kampaniyalari, xizmatlarni sotish uchun marketing strategiyalarni rivojlantirish, marketing platformalariga investitsiya qilish va boshqa marketing resurslarini qo'llashni o'z ichiga oladi.
Investitsiyalar sug'urta kompaniyalariga daromad olish, bozorlarini kengaytirish, faolliklarini rivojlantirish va uzluksiz moliyaviy rivojlanishni ta'minlash imkoniyatlarini beradi. Bu esa kompaniyalar uchun rivojlanish va uzluksiz moliyaviy barqarorlikning yaxshi asosini tashkil etadi.
129. Investitsion loyiha ishtirokchilari o'rtasida risklarni taqsimlash
Investitsion loyiha ishtirokchilari o'rtasida risklarni taqsimlash jarayoni, investitsion loyiha bo'yicha amalga oshirilayotgan investitsiyalar bilan bog'liq xavflarni tanlash va ularga doir taqsimlashni o'z ichiga oladi. Bu jarayonda qo'llaniladigan bir nechta usullar mavjud. Quyidagi asosiy usullar investitsion loyiha ishtirokchilari o'rtasida risklarni taqsimlashga yordam beradi:
Kapitalning taqsimlanishi: Investitsion loyihada ishtirokchilik qiluvchilar o'rtasida kapitalning taqsimlanishi usulidan foydalaniladi. Bu usulda, har bir ishtirokchining berilgan mablaga nisbatan egasi bo'lgan kapitali yoki ularga tegishli daromadlarni taqsimlash jarayoni amalga oshiriladi.
Risklarning talabga ko'ra taqsimlanishi: Investitsion loyiha ishtirokchilari o'rtasidagi risklar, ularning har biri uchun talabga ko'ra taqsimlangan hisoblanadi. Misol uchun, bir ishtirokchi uchun moliyaviy risk muhim bo'lsa, boshqa bir ishtirokchi uchun tijorat riski muhim bo'lishi mumkin. Shunday qilib, har bir ishtirokchi o'zining ko'rsatgan risklarni ko'rib, ularning o'ziga xos talablari va imkoniyatlari asosida risklarni taqsimlaydi.
O'zaro kelishuv va kelishma: Investitsion loyiha ishtirokchilari o'rtasida o'zaro kelishuv va kelishmalarni o'tkazish ham risklarni taqsimlashning muhim qismlaridan biridir. Uchuvchi taraflar o'zaro kelishib, investitsion loyiha bo'yicha rivojlanish va investitsiya natijalariga doir risklar haqida muzokaralar olib boradilar va qarorlar qabul qiladilar.
Sug'urta qilish: Investitsion loyihada ishtirokchilik qiluvchilar risklarni sug'urta qilish usulidan foydalanishlari ham mumkin. Sug'urta kompaniyalari orqali ishtirokchilar o'zlarini qamrab, investitsion loyiha jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan risklarga qarshi sug'urta qilishlari mumkin.
Investitsion loyiha ishtirokchilari o'rtasidagi risklarni taqsimlashning asosiy maqsadi, har bir ishtirokchining qarshisida turuvchi xavflarni aniqlash va ular bilan samarali tartibda boshqarish imkonini yaratishdir. Bu tartibda, investitsion loyihada ishtirokchilik qilayotgan tomonlar o'zlariga mos keladigan va o'z xususiyatlari bilan bog'liq risklarni taqsimlash va boshqarish imkoniyatlarini topishadi.
130. Sug'urta zarari, sug'urta to'lovi. Sug'urta to'lovlarini hisoblash tartibi va tamoyillari.
Sug'urta zarari, sug'urta tashkilotining sug'urta polisiga asoslangan yaxlitligi haqida bo'lgan yuklanishlardir. Sug'urta zarari sodir bo'lganda, sug'urta tashkiloti zararni to'lashga majbur bo'lishi mumkin.
Sug'urta to'lovi, sug'urta polisining yoki shartnomasining muddati davomida sug'urta tashkilotiga to'lanayotgan mablaghlardir. Sug'urta to'lovi, sug'urta polisidagi yuklanishlarga, shartnomada belgilangan muddatlar va shartlarga bog'liq ravishda o'tkaziladi.
Sug'urta to'lovi hisoblash tartibi va tamoyillari bir nechta usulga asoslangan holda amalga oshirilishi mumkin. Quyidagi usullar dan biri yoki bir nechta usullar kombinatsiyasi ishlatilishi mumkin:
Birlamchi to'lov (Single premium): Bunda sug'urta tashkiloti to'liq sug'urta summasini shartnomani imzolash paytida o'z vaqtida to'laydi. Bu usulda to'lov birlamchi ravishda amalga oshiriladi va sug'urta davomiyligi muddati bo'yunca to'lovlar qabul qilinganligi uchun qo'llaniladi.
Yarim birlamchi to'lov (Semi-annual premium): Bu usulda sug'urta to'lovlarini yillik bo'lib bir nechta baravar to'lovlar ustida bo'lib o'tadigan muddatlar davomida to'lash mumkin. Masalan, yillik polis uchun to'lovlar yarim yillik, to'rt mahal, oylik yoki haftalik to'lovlar shaklida amalga oshirilishi mumkin.
Ko'pirish (Installment): Bu usulda sug'urta to'lovlarini sug'urta davomiyligi muddati bo'yunca bir nechta qismga bo'lib bo'ladigan muddatlar va summalarga bo'lishi mumkin. Misol uchun, yillik polis uchun to'lovlar yillik bo'lib, to'lovlar to'rt mahalga, oylikga yoki haftalikga bo'linganidek amalga oshirilishi mumkin.
Sug'urta to'lovlarining tamoyillari esa qo'llaniladigan usul va shartlarga bog'liqdir. Bu shartlarga sug'urta polisi yoki shartnomada belgilangan to'lovlar muddati, to'lov shakli, to'lov yuzasidan foydalaniladigan banklar va boshqalar orqali to'lov vaqtida amalga oshirilishi va hokazo kiradi. Sug'urta to'lovlarining tamoyillari bilan bog'liq barcha ma'lumotlar va talablar sug'urta polisida yoki shartnomada belgilanadi.
131. Davlat sug'urta nazorati organlari tomonidan sug'urtalovchilarga nisbatan qo'llaniladigan asosiy huquqbuzarliklar va jazo choralarining tavsifi
Davlat sug'urta nazorati organlari tomonidan sug'urtalovchilarga nisbatan qo'llaniladigan asosiy huquqbuzarliklar va jazo choralarining tavsifi davlatning sug'urta sohasidagi nazorat va tartibga solishning asosiy asosiy muhim elementlari hisoblanadi. Bu tavsiflar mamlakatning sug'urta sohasidagi qonun va qarorlari asosida belgilanadi. Ba'zi umumiy huquqbuzarliklar va jazo choralar quyidagilar bo'lishi mumkin:
Huquqbuzarliklar: Sug'urtalovchi tomonidan huquqlar va majburiyatlarini buzish, polis shartnomasida ko'rsatilgan shartlarga rioya qilmayish, to'lovni vaqtida amalga oshmaganlik, ma'lumotlar berish va o'zgartirishda yolg'onlik qilish, zarar sabab qilish va sug'urta yuklanishiga rioya qilish, zakotlarni to'lash va boshqalar kabi sug'urta polisida belgilangan ta'limotlarni buzishlar sug'urta tomonidan jazo qilinishi mumkin.
Jazo choralar: Jazo choralar sug'urtalovchi tomonidan sug'urta shartnomasiga rioya qilishga va moliyalashtirilgan aktivlarni xatoliklar bilan bajarishga olib kelish mumkin. Bu choralar quyidagi misollar orqali ifodalash mumkin: zarar berish, yolg'onlik, hokazo.
Sug'urta nazorati organlari tomonidan qo'llaniladigan huquqbuzarliklar va jazo choralar tushunchalarini o'z ichiga olganliklari va ularning tartibi, tuzilishi, shakli va miqdori davlatning sug'urta sohasidagi qonun hujjatlarida belgilanadi. Bu tavsiflar sug'urta sohasidagi ishonchli, adolatli va mas'uliyatli faoliyatning ta'minlashiga qaratilgan huquqiy asoslar sifatida muhim ahamiyatga ega.
132. Sug'urta shartnomasida franchayzing
ChatGPT
Sug'urta shartnomasida franchayzing tushunchasi sug'urtalovchi va franchayz taraflarining o'rtasidagi shartnoma aloqalarini ifodalaydi. Franchayzing asosan bir kompaniya (franchayzidor)ning ishlab chiqarish, xizmatlarni ko'rsatish yoki tashkilotning nomini va brendini boshqarishga oid o'z nomi va brendini qo'lga kiritgan boshqa tashkilot (franchayzining ta'sischi)ga ruxsat berishga asoslanadi.
Franchayzing tushunchasi sug'urta sohasida ham qo'llanishi mumkin. Bunday holatda, sug'urtalovchi (franchayzidor) xizmat ko'rsatish yoki mahsulot ishlab chiqarish jarayonida xizmat sifatini ta'minlash, brendini ommaviy tanishlik bilan ulashish, marketing va reklama qo'shimcha yordam berish uchun boshqa tashkilot (franchayzining ta'sischi) bilan shartnoma tuzishi mumkin.
Sug'urta shartnomasida franchayzing asosida quyidagi muhim elementlar o'zgaruvchanligini topadi:
Brend: Franchayzidorning brendi va nomi, uning foydalanish sharti va cheklovlar.
Bajariladigan faoliyat: Franchayzing bilan bog'liq faoliyat turi va shartnoma orqali bajariladigan amaliyotlar.
Xizmatlar va ko'rsatish jarayoni: Franchayzidorning o'z xizmatlarini taqdim etish, ko'rsatish jarayoni va xizmat sifati.
Moliyalashtirilgan aktivlar: Franchayzidor tomonidan moliyalashtirilgan aktivlarning sifati, ularning foydalanish sharti va cheklovlar.
To'lovlar: Franchayzing uchun to'lov shartlari, to'lovlar qisqartirish va qaytarib berish imkoniyatlari.
Qo'llab-quvvatlash: Franchayzining ta'sischi va franchayzidor o'rtasidagi qo'llab-quvvatlash jarayoni va shartlari.
Sug'urta shartnomasida franchayzing tushunchasi va uning tafsilotlari shartnoma muhokamasi davomida belgilanadi va aniqlovchi huquqiy hujjatlar orqali tasdiqlanadi. Bu, tashkilotlarning brendini keng doirasida bozor ko'rsatish, mahsulot yoki xizmat sotish jarayonlarida xususiy brend imkoniyatlardan foydalanishini ta'minlaydi.
133. Sug'urtada "sug'urta summasi" va "mas'uliyat chegarasi" tushunchalari.
"Sug'urta summasi" va "mas'uliyat chegarasi" sug'urtada kritik tushunchalar hisoblanadi:
Sug'urta summasi: Sug'urtalovchi va sug'urtalanuvchining o'rtasida tuzilgan shartnomada belgilangan sug'urta miqdori, yani sug'urtalanuvchiga ta'minlangan moliyaviy ta'minot summasidir. Sug'urta summasi sug'urtalovchi tomonidan taklif qilingan va sug'urtalovchi bilan kelishilgan cheklovlar va shartlar asosida belgilanadi. Bu summa sug'urtalanuvchi uchun kritik ta'minotni ta'minlash va muhtojliklar holatida xavfli hodisalar bo'lishi halda zararlarni to'lash uchun qo'yiladi.
Mas'uliyat chegarasi: Sug'urta shartnomasida belgilangan sug'urtalovchining o'zining majburiylik va mas'uliyatini ta'minlaydigan chegaradir. Bu chegarani sug'urta tashkiloti belgilab beradi va sug'urtalovchi uchun qonunlar tomonidan belgilangan minimal mas'uliyat chegarasi bilan bog'liqdir. Sug'urtalovchi bu chegaradan o'tganda, sug'urtalash shartnomasida tayinlangan zararlar bo'yicha javobgarlik qiladi. Mas'uliyat chegarasi sug'urtalovchi tomonidan qabul qilingan mas'uliyat miqdorini bildiradi.
Sug'urta summasi va mas'uliyat chegarasi sug'urtada zararlarni to'lash va sug'urtalovchining moliyaviy javobgarligini ta'minlashda kritik faktorlar hisoblanadi. Bu tushunchalar shartnomada belgilanadi va sug'urtalovchi va sug'urtalanuvchi o'rtasida tashkil etilgan sug'urta munosabatlari tafsilotlarini ifodalaydi.
134. Sug'urta shartnomasining amal qilish muddati.
Sug'urta shartnomasining amal qilish muddati shartnomada belgilangan va taraflar tomonidan kelishilgan cheklovlar asosida belgilanadi. Amal qilish muddati shartnomadagi sug'urta davrining boshlanish va tugash sanalari orqali aniqlanadi.
Amal qilish muddati shartnomadagi taraflar uchun o'zaro majburiylik va burchlar muddatini bildiradi. Bu muddat sug'urtalovchi va sug'urtalanuvchi o'rtasida sug'urta shartnomasining ta'minot va bajarish bo'yicha muddatdir. Amal qilish muddati, sug'urta miqdori, sug'urtalanuvchi to'lovi va boshqa shartlar asosida belgilanadi.
Shartnomada belgilangan amal qilish muddati tugaganidan so'ng, sug'urta shartnomasi to'lov qilinadi va tashqi efektlar tug'iladi. Sug'urta shartnomasining amal qilish muddati bajarilgandan so'ng, taraflar sug'urta shartnomasini yangilash, uzaytirish yoki bekor qilish imkoniyatiga ega bo'lishlari mumkin, shuningdek, yangi sug'urta shartnomasi tuzish uchun kelishiladi.
135. Sug'urta qoidalari, sug'urta polisi. Ularning sug'urta munosabatlarini tartibga solishda qo'llanilishi.
Sug'urta qoidalari va sug'urta polisi, sug'urta munosabatlarini tartibga solishda muhim huquqiy hujjatlar hisoblanadi.
Sug'urta qoidalari: Sug'urta sohasida amal qiladigan qonunlar, nizomlar, tartibotlar va qoidalardir. Sug'urta qoidalari, sug'urta sohasidagi amaliyotni tartibga solish, sug'urtalovchilar va sug'urta kompaniyalarning huquq va majburiyatlari, zararli holatlarni oldini olish, sug'urta bozori va islohotlarini belgilash bilan bog'liq masalalarni o'z ichiga oladi. Sug'urta qoidalari, davlat tomonidan tuziladi va o'zgartirilishi mumkin.
Sug'urta polisi: Sug'urta polisi, sug'urtalovchi va sug'urtalanuvchi o'rtasidagi xususiyatlar va shartlarni belgilaydigan huquqiy hujjatdir. Uning tarkibi, polis nomi, shartlar, sug'urta miqdori, to'lov muddati, xavfsizlik qoidalarini o'z ichiga oladi. Sug'urta polisi taraflar tomonidan imzolanadi va amal qilinish muddati bo'yicha beriladi. Sug'urta polisida belgilangan shartlarga amal qilinishi, sug'urta to'lovlari va sug'urta xavfsizligi shartnomadagi kabi qonunlar bilan cheklanadi.
Sug'urta qoidalari va sug'urta polisi, sug'urta munosabatlarini tartibga solishda asosiy hujjatlardir va taraflar o'rtasida yuridik hisoblanadi. Ular sug'urtalovchi va sug'urtalanuvchi o'rtasida qarorlar va majburiyatlarning bajarilishini belgilashda yordam beradi. Sug'urta qoidalari va sug'urta polisi tartibga solinmagan holatda, munosabatlarning o'zaro qoldiqda o'zgarishi, aniqlik va huquqiy muammoni yechishda to'g'risida kelishishda ko'rsatiladigan amalga oshiriladi.
136. Investitsion faoliyatda "foyda" va "xavf" iqtisodiy kategoriyalarining o'zaro bog'liqligi
Investitsion faoliyatda "foyda" va "xavf" iqtisodiy kategoriyalar o'zaro bog'liqdir. Bu kategoriyalar investitsiyalar bilan bog'liq risk va daromadni ta'riflashda ishlatiladi.
"Foyda" (moliyaviy foyda) investitsion faoliyatda kiritilgan mablag'ning oshishini, daromadning oshishini yoki aktivalarning qiymatining oshishini anglatadi. Bu kategoriyada daromadlar, dividendlar, faoliyatning moliyaviy natijalari, kapital qiymati o'sishlari kiritiladi. "Foyda" investitsiyalar natijasida olingan daromadlar va qo'shimcha qiymatlar ko'rsatiladi. Bu qaydada, investitsiyalar foyda olish imkoniyatini berishi va investitsion faoliyatni samarali qilish uchun ehtiyotkorlik bilan tanlanishi kerak.
"Xavf" (moliyaviy xavf) investitsion faoliyatda yashayotgan risklarni, zarar riskini va investitsiyalarning moliyaviy qayg'usini anglatadi. Bu kategoriyada zarar yo'qolishi, kapital qiymatining pasayishi, daromad yo'qolishi, qonunlar va boshqa taraflar tomonidan kelishilgan majburiyatlar, moliyaviy risklar va bozor risklari kiritiladi. "Xavf" investitsiyalar uchun unchalik salbiy natijalar ham mumkin, shuning uchun investitsion faoliyatda ehtiyotkorlik va risklarni boshqarish strategiyalariga amal qilish kerak.
Investitsion faoliyatda "foyda" va "xavf" iqtisodiy kategoriyalar o'zaro bog'liqlikda bo'lishi bilan, investitsiyalardan o'tkaziladigan moliyaviy foyda va xavf o'lchovlanadi va evaluatsiya qilinadi. Bu moliyaviy analiz va qarshilik tahlilining asosiy qismlaridan biridir, shuning uchun investitsion faoliyatda foyda va xavfning yaxshi tushunish va boshqarish kritikal muhimdir.
137. Sug'urta qiymati: tushunchasi, aniqlash va bahslash usullari. Sug'urta summasining sug'urta qiymatidan oshib ketishi oqibatlari.
Sug'urta qiymati, sug'urta shartnomasida sug'urtalovchining to'lashga majbur bo'lgan to'lov miqdorini ifodalaydigan mablag'dir. Bu mablag' sug'urta kompaniyasi tomonidan belgilanadi va sug'urtalovchining xavf darajasiga, sug'urtalangan ob'ektning qiymatiga, shartnomadagi to'lov shakl-ko'rinishiga va boshqa faktorlarga bog'liq bo'lishi mumkin.
Sug'urta qiymatini aniqlash uchun bir nechta usullar mavjud:
Tahlili usul: Sug'urtalovchi va sug'urta kompaniyasi o'rtasidagi muzokaralarda, sug'urtalovchi tomonidan taqdim etilgan ma'lumotlar va statistik ma'lumotlar asosida sug'urta qiymati o'rtacha qiymatlash tizimlari, matematik modellar va analizlar yordamida aniqlanadi.
So'rov usuli: Sug'urtalovchi tomonidan so'rovnamalar orqali talab qilingan ma'lumotlarga asoslangan tartibga solish usuli bilan sug'urta qiymati belgilanishi mumkin. So'rov usuli o'rtacha qiymatlangan talabnomalarga javoblar yig'indisining asosida ishlab chiqiladi.
Tarif usuli: Tariflar, sug'urta to'lovlari va mablag'larni ta'riflashda amalga oshiriladigan formulalar va ko'rsatkichlar jadvali asosida sug'urta qiymati belgilanishi mumkin. Tarif usuli matematik modellar, istiqbolli ma'lumotlar va statistik analizlarga asoslanadi.
Sug'urta summasining sug'urta qiymatidan oshib ketishi oqibatlari mavjud bo'lishi mumkin. Bu oqibatlar:
Sug'urtalovchining qo'llab-quvvatlash miqdorini pasayishi va majburiyatlarini oshirishi mumkin.
Sug'urtalovchining majburiyatlar va shartlar orqali mablag'ni o'zgartirishi mumkin. Mablag'ning o'sishiga o'zgartirishlar, sug'urtalovchining to'lov shaklini, cheklanishlarni yoki qo'shimcha shartlarni taqdim etishini talab qilishi mumkin.
Sug'urta summasi, sug'urta qiymatidan oshib ketishi moliyaviy natijalar tug'risida o'zgarishlarga olib kelishi mumkin. Sug'urtalovchining majburiyatlarini bajarganda yuzaga kelgan zararlar yoki moliyaviy natijalar, sug'urta summasining sug'urta qiymatidan oshib ketishiga sabab bo'lishi mumkin.
Sug'urta summasining sug'urta qiymatidan oshib ketishi oqibatlari sug'urtalovchilar va sug'urta kompaniyalari o'rtasidagi mazmunli muzokaralarda, shartnomalardagi cheklanishlar va majburiyatlar ustida tafsilotlashilishi kerak.
138. Risk sug'urta munosabatlarining manbai sifatida
Risk sug'urta munosabatlarining manbai sifatida bir nechta asosiy manbalar mavjud:
Sug'urta tashkilotlari: Sug'urta kompaniyalari risklarni sug'urta qilish va mablag'larni zarar va zararli holatlarda ta'minlash bilan bog'liq xizmatlarni taklif etadilar. Ular sug'urta polislari orqali risklarni sug'urta qilish va moliyaviy muhofazani ta'minlashda katta rol o'ynaydilar.
Sug'urta bozori: Sug'urta bozori, sug'urta kompaniyalari va sug'urtalovchilar o'rtasidagi risk sug'urta munosabatlarini boshqarish uchun o'rganilgan o'zaro uzlaishlarni ta'minlaydi. Bu bozor orqali sug'urtalovchilar risklarini sug'urta qilish uchun bir nechta sug'urta kompaniyasi orasidan tanlov qilishi va shartnomalarni tuzish imkoniyatiga ega bo'ladi.
Sug'urta bozori regulyatori: Davlat tomonidan sug'urta bozorini nazorat qilish, tartibga solish va sug'urta kompaniyalarining faoliyatlarini boshqarish uchun sug'urta bozori regulyatorlari tashkil etilgan. Ular sug'urta sohasidagi qonunchilikni yuritish, polis va normativ-huquqiy hujjatlar tuzish va sug'urta tashkilotlarini nazorat qilish bilan shug'ullanadilar.
Sug'urta tuzilmasi va qonunchilik: Sug'urta munosabatlarining tartibga solinishi va shartnomalarining qayd etilishi, davlat tomonidan belgilangan sug'urta tuzilmasi va qonunchilik asosida amalga oshiriladi. Bu tuzilmalar va qonunchiliklar sug'urta sohasidagi tartibni ta'minlash, majburiyatlar, cheklanishlar, to'lov va moliyaviy tadbirlarni belgilash, sug'urta qiluvchilar va sug'urta kompaniyalari o'rtasidagi munosabatlarni tartibga solish uchun belgilangan.
Statistik ma'lumotlar va tahlil: Sug'urta munosabatlarining boshqarishida statistik ma'lumotlar va tahlilning muhim roli bor. Bu ma'lumotlar va tahlil orqali risklarni o'rganish, tahlil qilish, risk qiymatlarini aniqlash va sug'urtalovchilar va sug'urta kompaniyalari uchun o'zaro muzokaralarni amalga oshirishda yordam beradi.
Manbalar barcha sug'urta munosabatlarining boshqarishida muhim ahamiyatga ega bo'ladi va ulardan foydalanish sug'urta sohasidagi ishlab chiqaruvchilar, tashkilotlar, sug'urta bozorini nazorat qiluvchi tashkilotlar va sug'urta kompaniyalari uchun muhimdir.
139. Xatarlarning turlari, ularni baholash, risklarni sug'urta qilish imkoniyati mezonlari
Xatarlarning turli turlari mavjud bo'lishi mumkin, va ularni baholash va risklarni sug'urta qilish imkoniyatlari esa quyidagi mezonlarda ifodalangandir:
Xatolik turlari: Xatolar genellikle insan faktoridan, jarayonlardan yoki texnik muammolardan kelib chiqadi. Xatolik turlari misollar bilan ta'minlanishi mumkin: moliyaviy xatoliklar, operatsion xatoliklar, boshqa xatoliklar (masalan, yurishim, kafolatimni olib qo'yishim), jismoniy xatoliklar, sifatli xatoliklar kabi.
Xatoliklar baholash: Xatoliklar baholash jarayonida xatolarning turini, shiddat darajasini, oqibatlarni va potentsial risklarni aniqlashga urinib turish mumkin. Xatoliklar baholashning amaliy qismini tashkil etadi va bu, sug'urta tashkilotlariga risklarni qisqartirish, moliyaviy bajarish va sug'urtalovchilarga to'lovlar hisoblash uchun qulaylik yaratish imkonini beradi.
Risklarni sug'urta qilish: Sug'urta kompaniyalari risklarni sug'urta polislari orqali sug'urta qilish imkoniyatiga ega bo'ladi. Sug'urta polislari risklar va xatolar bo'yicha qo'llaniladigan kritikal ma'lumotlarni, qayta sug'urtalash shartlarini, sug'urta summasini, to'lov muddatlarini va boshqa shartlarni o'z ichiga oladi. Bu sug'urta polislari sug'urta tashkiloti va sug'urtalovchi o'rtasidagi moliyaviy kelishuvlarni belgilaydi.
Sug'urta polislari turlari: Xatoliklarni sug'urta qilish uchun turli sug'urta polislari mavjud, masalan, mulk sug'urtasi, kasbiy javobgarlik sug'urtasi, kasalxonalarni sug'urtalash polislari, jismoniy zaxiralar sug'urtasi, tibbiy sug'urtalar va hokazo. Har bir polis turining xususiyatlari, shartlari va xatoliklarni qanday sug'urta qilishi to'g'risidagi qonunchiliklar va kelishuvlar mavjud.
Sug'urta tashkilotlarining moliyaviy imkoniyatlari: Sug'urta tashkilotlarining moliyaviy imkoniyatlari, xatoliklarni sug'urta qilish va risklarni sug'urta qilishga oid bo'lgan to'lovlar bilan bog'liqdir. Tashkilotning moliyaviy imkoniyatlari, risklarga tegishli polislarga ega bo'lishi, sug'urta summasini o'rnatish imkonini berishi va sug'urta polislari orqali sug'urta qilishni ta'minlashi bilan belgilanadi.
Shuningdek, sug'urta tashkilotlarining risklarni sug'urta qilish uchun boshqa vositalardan foydalanishi mumkin, masalan, qayta sug'urtalash, reasurans, hedj fondlari, opsiyonlar, futures kontraktlari va boshqalar. Bu vositalar sug'urta tashkilotlari uchun moliyaviy asbob-uskunalar bo'lib, risklarni sug'urta qilish imkonini beradilar.
140. Sug'urtalanadigan manfaat - sug'urta ob'ekti. Sug'urta tavakkalchiligi tushunchasi.
Sug'urtalanadigan manfaat (sug'urta ob'ekti) va sug'urta tavakkalchiligi, sug'urta sohasidagi asosiy tushunchalar hisoblanadi:
Sug'urtalanadigan manfaat (sug'urta ob'ekti): Bu tushuncha sug'urta polisi orqali sug'urta qilingan narsalarni (ob'ektlarni) anglatadi. Sug'urta ob'ektlari turli turdagi narsalarni o'z ichiga olishi mumkin, masalan, avtomobillar, uy-joylar, ish joylari, tadbirkorlik faoliyati, kasallxonalarni majburiy sug'urtasi va hokazo. Sug'urta ob'ektlari sug'urta tashkiloti va sug'urtalovchi o'rtasidagi moliyaviy kelishuvlarni belgilaydi.
Sug'urta tavakkalchiligi: Bu tushuncha sug'urta tashkilotiga to'lov muddati bo'lgan shaxs yoki tashkilotni anglatadi. Sug'urta polisiga asosan sug'urta to'lovlari to'lanadi va to'lov muddati davom etishi uchun sug'urta tashkilotiga ishonch bildiradi. Sug'urta tavakkalchiligi sug'urta to'lovini va uning muddatini qat'iy bajarish bilan bog'liqdir.
Sug'urta tashkiloti sug'urta polisini sug'urta ob'ekti (sug'urta manfaati) ustida beradi, sug'urtalovchi esa sug'urta to'lovini qiladi va sug'urta tavakkalchisi sifatida ishlab chiqarilgan polis tarkibida xizmat ko'rsatadi. Sug'urtalovchi sug'urta tashkilotiga ishonch bildiradi va to'lov muddatida to'lovlarini amalga oshiradi. Shunga asosan, sug'urta tavakkalchigi sug'urta polisiga asosan moliyaviy javobgarlikka ega bo'ladi.
141. Sug'urta mukofoti (sug'urta badallari): tushunchasi, mohiyati
Sug'urta mukofoti, sug'urta tashkilotining sug'urta to'lovini qabul qilgan sug'urtalovchiga beriladigan mablag'ni ifodalaydi. Bu mablag' sug'urta polisidagi shartlar asosida belgilanadi va sug'urta qilinadigan ob'ektning (sug'urta manfaatining) sug'urta qiymatiga va shartnomadagi sug'urta miqdoriga bog'liq bo'ladi.
Sug'urta mukofoti, sug'urtalovchining xavfsizlik tashkilotiga to'lab berdiği to'lov miqdori, umumiylikdagi sug'urta summasi va shartnomadagi sug'urta chegarasiga asoslanadi. Sug'urta mukofoti, sug'urta polisida belgilangan shartlarga va kontraktning amal qilishi natijasida puxta moliyaviy zararlarni to'lashga mo'ljallangan.
Sug'urta mukofoti, ob'ektning sug'urta qiymati bilan nisbatan belgilanadi. Uning mablag'lari shartnoma shartlari, muddati va ob'ektga bog'liq o'zgaruvchiliklarga asoslanadi. Sug'urta tashkilotlari sug'urta mukofotini sug'urta to'lovini qabul qilish uchun hisoblash va uning muddatlarini belgilashda xususiy qoidalar va formulalardan foydalanadilar. Sug'urta mukofoti, sug'urta polisi imzolanganidan so'ng to'lov muddati davomida sug'urta to'lovi bilan to'lanadi.
142. Investitsion risklar va ularning turlari
Investitsion risklar, investitsiya bilan bog'liq bo'lgan moliyaviy va operatsion xavf-xatarlar bo'yicha kelib chiqadi. Bu risklar, investitsion ob'ektni o'zgartirish, daromadni kamaytirish yoki zarar ko'rsatish, tashkilotning moliyaviy natijalarini olamidagi o'zgarishlarga bog'lashi mumkin.
Investitsion risklar turli xil bo'lishi mumkin, ba'zi umumiy turdagi risklar quyidagilardir:
Sarmoya riski: Investitsion ob'ektning moliyaviy natijalarida o'zgarishlar, daromadning past bo'lishi yoki zarar ko'rish imkoniyati.
Xavfsizlik riski: Investitsiya bilan bog'liq bo'lgan operatsion faoliyatlarda xavf-xatarlar, masalan, jismoniy zararlar, hukmronlik o'zgarishlari, siyosiy risklar va boshqalar.
Rivojlanish riski: Investitsion ob'ektning rivojlanishi, o'zgarishi yoki bu sohada yuzaga keladigan boshqa o'zgarishlar.
Valyuta riski: Investitsiyani boshqarish davrida valyuta kurslaridagi o'zgarishlar natijasida kelib chiqadigan risklar.
Daromadning sohasiga oid risklar: Moliyaviy bozorlardagi o'zgarishlar, bozor kuchlarining yo'qolishi, konsumentlar talablaridagi o'zgarishlar va boshqalar.
Investitsion risklar tashkilotning moliyaviy va strategik rejalari bilan bog'liq bo'lib, ularni tushunish, baholash va boshqarishda sodda yoki qiyinchiliklarga ega bo'lish mumkin. Sug'urta tashkilotlari investitsion risklarni sug'urta vositalari orqali sug'urta qilish imkoniyatini taklif qilishi mumkin.
143. Frantsiya va Buyuk Britaniyadagi sug'urta tizimi
Frantsiya va Buyuk Britaniya, sug'urta sohasida iqtisodiy o'zgarishlar va rivojlanishning muhim markazlari hisoblanadi. Ular o'zlariga xos sug'urta tizimlari va huquqiy asoslar bilan ajralib turishadi:
Frantsiya: Frantsiya'da sug'urta sohasi, katta va murakkab tizimga ega. Davlat tomonidan sug'urtalanayotgan sohalarning asosiy tarkibi Frantsiya Sug'urta Kodexi (Code des Assurances) bilan belgilangan. Bu kodex sug'urta tashkilotlari, sug'urta agentliklari va boshqa ishtirokchilarning faoliyatlarini tartibga soladi. Frantsiya sug'urta tizimi, faoliyatlarini yurituvchi organlar, masalan, O'zbekiston sug'urta qo'mitasi, Asfaks (Autorité de Contrôle Prudentiel et de Résolution) kabi dastlabki nazorat organlaridan iborat.
Buyuk Britaniya: Buyuk Britaniya'da sug'urta sohasi, yangi sug'urta tizimining egasi bo'lgan privatisatsiya asosida tashkil etilgan. Shu kabi, London Insurance Market (Lloyd's of London, Company Market) kabi xususiy sug'urta bazarlari bo'lgan. Buyuk Britaniya sug'urta tizimi, Sug'urta Aktlari va Bazarlari Qonuni (Insurance Act) kabi huquqiy asoslar bilan tartibga solinadi. Bunday asoslar sug'urta shartnomalarining tuzilishini, ijrosini va qo'llab-quvvatlashni belgilaydi.
Frantsiya va Buyuk Britaniya'da sug'urta tizimi yanada kengayib, rivojlanib borayotgan va ularda yuritilayotgan sug'urta shartnomalarining turli xil turlari mavjud. Ular jamoat sug'urta, kasbiy sug'urta, hayot sug'urtasi, mulk sug'urtasi, xavf sug'urtasi, korxonalar sug'urtasi kabi turlarni o'z ichiga oladi.
Shuningdek, Frantsiya va Buyuk Britaniya'da sug'urta tashkilotlari va agentliklar, tashkilotlar va shaxslar uchun sug'urta xizmatlarini taklif etishda katta rol o'ynaydilar. Ular sug'urta polislari, tavsiya va konsultatsiya xizmatlari, zarar ko'rsatilganlik holatlarida yordam berish va boshqa sug'urta faoliyatlarini amalga oshirishda ishtirok etadilar.
144. AQSh va Kanadadagi sug'urta tizimi
AQSh va Kanada, sug'urta sohasida muhim mamlakatlardan hisoblanadi va o'zlariga xos sug'urta tizimlari bilan ajralib turishadi:
AQSh: AQSh'da sug'urta sohasi davlat va hududiy darajada tartibga solinadi. Sug'urta tizimining asosiy qonun hujjati Sug'urta Qonuni (Insurance Code) deb ataladi, bu qonun shahar va shtatlarda faoliyat ko'rsatuvchi sug'urta kompaniyalarini tartibga soladi. AQShda Federal Sug'urta Dasturi (Federal Insurance Program) kabi dastur va tashkilotlar mavjud. Bundan tashqari, hududiy shtatlar va shaharlar o'rtasida sug'urta to'lovi va sug'urta shartnomalari bilan bog'liq tartiblar ham farq qilishi mumkin.
Kanada: Kanada, federativ sug'urta tizimiga ega mamlakat hisoblanadi. Har bir hududiy shtatning o'ziga xos sug'urta tizimi va huquqiy asoslariga ega bo'lishi bilan bir qatorda, Federativ Sug'urta Qonuni (Federal Insurance Act) bilan umuman sug'urta sohasini tartibga soladi. Kanada'da faoliyat ko'rsatadigan sug'urta tashkilotlarining faoliyatlarini nazorat qilish uchun da hududiy shtatlarda vaqtincha agentliklar va nazorat organlari tashkil etilgan.
AQSh va Kanada'da sug'urta tizimi, shaxsiy sug'urta, kasbiy sug'urta, hayot sug'urtasi, mulk sug'urtasi, korxonalar sug'urtasi, avtomobil sug'urtasi, kasbiy haqiqiy yuridik shaxslar sug'urtasi kabi turli xil sug'urta turlarini o'z ichiga oladi.
AQSh va Kanada'da sug'urta tizimi sodir etgan yangiliklar va texnologik rivojlanishlar bilan birga o'zgarayotgan va sug'urta tashkilotlarining o'zlashtirilishi va konsolidatsiyasi yuzaga kelgan. Ular sug'urta xizmatlarini ko'rsatishda, elektronik platformalar, internet, mobil ilovalar va boshqa texnologiyalardan foydalanishda katta imkoniyatlarni amalga oshiradilar.
145. Sug'urta fondlari. sug'urta agentlari
Sug'urta fondlari va sug'urta agentlari sug'urta sohasida muhim rollarni bajaradigan tashkilotlar hisoblanadi:
Sug'urta fondlari: Sug'urta fondlari, sug'urta tizimining asosiy institutlari hisoblanadi. Ular sug'urta tashkilotlari tomonidan yig'ilgan moliyaviy resurslardan va jamoat a'zolarining to'lovlari orqali yaratiladi. Sug'urta fondlari risklarni sug'urta qilish va sug'urta to'lovlari orqali xavfni almashish maqsadida ishlaydilar. Sug'urta fondlari, sug'urta to'lovlari jamg'armasini tashkil etish, risklarni boshqarish, zarar to'lash va qayta sug'urta amalga oshirish bilan shug'ullanadilar. Bu fondlar sug'urta tashkilotlari, korxonalar, davlat organlari va boshqalar tomonidan yaratilishi mumkin.
Sug'urta agentlari: Sug'urta agentlari, sug'urta tashkilotlari yoki sug'urta brokerlar tomonidan ishga olgan va sug'urta xizmatlarini mijozlarga taqdim etishda ishtirok etadigan shaxslardir. Ular sug'urta tashkilotlari va mijozlar orasidagi aloqalarini tashkil etadilar. Sug'urta agentlari sug'urta turlariga oid ma'lumotlar va tanlovlar berish, polislar tuzish, to'lovlarini qabul qilish va zarar to'lash jarayonlarini ko'radi. Ular mijozlar bilan aloqada bo'lib, ularning sug'urta talablari va ehtiyojlari asosida sug'urta qobiliyatlarini va muvaffaqiyatini ta'minlashda yordam beradilar.
Sug'urta fondlari va sug'urta agentlari, sug'urta sohasida muhim vakolatli tashkilotlar hisoblanadi. Ularning vazifalari va huquqiy mavqelari davlatlar tomonidan belgilanadi va sug'urta sohasidagi faoliyatlarining tartibi va nazorati qonunlar bilan aniqlanadi. Bu tashkilotlar sug'urta sohasidagi risklarni boshqarishda, sug'urta xizmatlarini taqdim etishda va jamoatning xavfni sug'urta qilishda katta ahamiyatga ega bo'ladi.
146. Mas'uliyat sug'urtasi. Xususiyatlari, sub'ektlari, ob'ektlari va asosiy turlari.
Mas'uliyat sug'urtasi, shaxslar yoki tashkilotlar uchun amal qiladigan sug'urta turi hisoblanadi. Uning asosiy maqsadi, shaxs yoki tashkilotning yuklari, moliyaviy imtiyozlari yoki huquqlarining yo'qolishi yoki zarar ko'rishini sug'urta qilishdir. Mas'uliyat sug'urtasi katta mablag'li zararlar va xavfli hodisalar bilan bog'liq bo'lgan tashkilotlar uchun muhimdir.
Mas'uliyat sug'urtasining asosiy xususiyatlari, quyidagilarni o'z ichiga oladi:
Ob'ektlar: Mas'uliyat sug'urtasi ob'ektlari mas'uliyatni ta'minlash kerak bo'lgan yuklar yoki imtiyozlar bo'lishi mumkin. Bunday ob'ektlar mas'uliyat sug'urtasi polisida mustahkamlanadi.
Sub'ektlar: Mas'uliyat sug'urtasi sub'ektlari sug'urta xizmatlarini taqdim etadigan sug'urta kompaniyalari, sug'urta brokerlari yoki boshqa vakolatli tashkilotlar bo'lishi mumkin.
Xususiyatlar: Mas'uliyat sug'urtasi, zararlar va huquqlarning yo'qolishi yoki zarar ko'rishining qabul qilinishi, shaxslar yoki tashkilotlarning mas'uliyatining sug'urta qilinishini ta'minlaydi. Bu turiy sug'urtalarda xavfsizlikni ta'minlash va zararlar haqidagi to'lovlarni moliyalashtirish jarayonlari joriy etiladi.
Turlari: Mas'uliyat sug'urtasi bir necha turda mavjud bo'lishi mumkin. Mijozlar mas'uliyat sug'urtasini shaxsiy mas'uliyat sug'urtasi, kasbiy mas'uliyat sug'urtasi yoki mulkiy mas'uliyat sug'urtasi sifatida tanlashlari mumkin.
Mas'uliyat sug'urtasining asosiy turlari:
Shaxsiy mas'uliyat sug'urtasi: Shaxsiy mas'uliyat sug'urtasi, shaxslarning jismoniy zararlarga, kasalliklarga yoki o'limga olib kelgan holatlarga bo'lgan mas'uliyatini sug'urta qiladi.
Kasbiy mas'uliyat sug'urtasi: Kasbiy mas'uliyat sug'urtasi, ishlab chiqaruvchilar, xodimlar yoki tashkilotlarning kasbiy mas'uliyatini sug'urta qiladi. Bunda tashkilotga, ishlab chiqarish jarayoniga yoki tashkilot faoliyatiga bog'liq kasbiy zararlarni sug'urta qilish mumkin.
Mulkiy mas'uliyat sug'urtasi: Mulkiy mas'uliyat sug'urtasi, shaxslar yoki tashkilotlarning egalarining mulkiy javobgarligini sug'urta qiladi. Bunda egalarining mulkini ko'rish, saqlash yoki uni to'lashdagi zararlarni sug'urta qilish mumkin.
Mas'uliyat sug'urtasi turi va shartlari sug'urta shartnomasida aniqlanadi va shaxs yoki tashkilotning xavf darajasi, ob'ekt va sub'ektlari, sug'urta summasi va to'lovi, shartnomadagi chegaralar va shartlar kiritiladi. Bu turlar mas'uliyatni sug'urta qilishning o'ziga xos yondoshuvlari va talablari bilan ajralib turadi.
147. Sug'urta huquqiy munosabatlarining sub'ektlari (Sug'urta qildiruvchi, Sug'urtalovchi, Sug'urtalangan, Naf oluvchi).
Sug'urta huquqiy munosabatlarida bir nechta sub'ektlar qatnashadi, ulardan ba'zilari quyidagilardir:
Sug'urta qildiruvchi (Sug'urta kompaniyasi): Sug'urta qildiruvchi, sug'urtalovchi tomonidan sug'urta qilinayotgan ob'ektni yoki mas'uliyatni sug'urta qiluvchi tashkilot yoki shaxsdir. U shartnomada belgilangan shartlarga muvofiqligida sug'urta xizmatini taqdim etadi va sug'urta to'lovlarini qabul qiladi.
Sug'urtalovchi (Mijoz): Sug'urtalovchi, sug'urta qildiruvchiga sug'urtalanishni talab qiladigan tashkilot yoki shaxsdir. U sug'urtalangan ob'ektni yoki mas'uliyatni sug'urta qilishni talab qiladi va sug'urta to'lovlarini amalga oshiradi.
Sug'urtalangan (Yoki sug'urta ob'ekti): Sug'urtalangan, sug'urtalovchi tomonidan sug'urta qilingan ob'ekt, yuk, imtiyoz yoki mas'uliyatdir. U shartnomada belgilangan sug'urta chegaralariga muvofiqligida sug'urta qilinadi.
Naf oluvchi (Zarar ko'rgan): Naf oluvchi, sug'urtalangan ob'ektda yoki mas'uliyatda yuzaga kelgan zarar yoki xavfli hodisa natijasida zarar ko'rgan shaxs yoki tashkilotdir. Uning zararlari sug'urtalovchi yoki sug'urta qildiruvchi tomonidan to'lanishi talab qilinadi.
Sug'urta huquqiy munosabatlarining tashkil etilishida, bu sub'ektlar o'rtasida shartnomalar, polislar va huquqiy talablarga muvofiq moliyalashtirish jarayonlari amalga oshiriladi. Shartnomalar, sub'ektlarning huquq va majburiyatlari, sug'urta to'lovlari, sug'urta chegaralari va boshqa shartlarni belgilaydi. Polislar esa konkretdagi sug'urtalangan ob'ekt yoki mas'uliyatni sug'urta qilishning mazmuni va shartlarini belgilaydi.
148. Bu sug'urta polisimi?
Uzr so'rayman, men noto'g'ri foydalanib ketdim. "Sug'urta polisi" deb ataladigan noto'g'ri terminologiyani ishlatganman. Tepadagi javobimda "sug'urta shartnomasi" deb ma'nosini bildirganman. Sug'urta shartnomasi, sug'urta qildiruvchi (sug'urta kompaniyasi) va sug'urtalovchi (mijoz) o'rtasida yopishgan yuridik shartnomadir. Bu shartnomada sug'urtalovchi, sug'urta qildiruvchiga belgilangan to'lov mablag'ini beradi va qabul qilgan shartlarga muvofiq sug'urtalangan ob'ektni yoki mas'uliyatni sug'urta qilish talab qiladi. Sug'urta shartnomasi shaxsiy sug'urtadan, mulkiy sug'urtadan, kasbiy sug'urtadan yoki boshqa sug'urta turlaridan bo'lishi mumkin. Uning tarkibi, shartlari va muhokamalar quyidagi qoidalarga asoslanadi.
149. Sug'urtaga bo'lgan ehtiyojni belgilovchi omillar.
Sug'urta qilishda ehtiyojlar, mijozning yuridik yoki jismoniy shaxsga oid ma'lumotlarga, mulk va javobgarliklarga, sug'urta ob'ekti, risklar va talablar haqida ma'lumotlarga bog'liq bo'ladi. Bu ehtiyojlar tashkiliy faktorlar, sug'urta turlari, mijozning shaxsiy talablari va xavflarga bog'liq bo'lishi mumkin. Quyidagi omillar ehtiyojlar haqida ma'lumot berishga yordam beradi:
Shaxsiy ma'lumotlar: Ism, familiya, tug'ilgan yili, manzil, passport ma'lumotlari va boshqa shaxsiy ma'lumotlar sug'urta qilish uchun ehtiyojdir.
Mulk va ob'ektlar: Mijozning egasi bo'lgan mulk va ob'ektlar (avtomobillar, uy, xonadonlar, ijaraga olingan joylar kabi) sug'urta qilish uchun ehtiyojdir.
Javobgarliklar: Mijozning tashkilotda yoki shaxsiy hayotda o'z zimmasida bo'lgan javobgarliklar sug'urta qilish uchun ehtiyojdir. Masalan, korxonaning direktorining sug'urta qilishiga javobgarligi mavjud bo'lishi talab qilinadi.
Xavflar va talablar: Mijozning moliyaviy, kasbiy, sog'liqni saqlashga oid xavflar va talablar sug'urta qilish uchun ehtiyojdir. Mijozning faoliyati, kasbiy faoliyati, davolash kerakligi va boshqalar kabi faktorlar sug'urta xavflarini va talablarini aniqlashga yordam beradi.
Bu omillar sug'urta tashkilotlari tomonidan mijozlar bilan bog'liq ma'lumotlarni to'plash va sug'urta shartnomalarini belgilashda foydalaniladi. Mijozning ehtiyojlari va talablari asosida sug'urta tashkilotlari moliyalashtirish jarayonini amalga oshirish uchun mos sug'urtalar va shartnomalar taklif qiladi.
150. Sug'urta to'lovi
Sug'urta to'lovi, sug'urta xizmatlaridan foydalangan va sug'urta shartnomasi asosida o'zini sug'urta qilgan shaxs yoki tashkilotning to'lashga majbur bo'lgan mablaghdir. Sug'urta to'lovi, sug'urta shartnomasida belgilangan shartlar va tariflar asosida belgilanadi.
Sug'urta to'lovi, sug'urta polisi muddatiga (oylik, yillik, bir martalik to'lov kabi) va sug'urta xizmatlari uchun olinayotgan mablaghga (sug'urta summasiga) bog'liq bo'ladi. Sug'urta to'lovining miqdori va shakli sug'urta turi, sug'urta summasi, risklar, sug'urta ob'ekti va boshqalar kabi faktorlarga qarab aniqlanadi.
Sug'urta to'lovi amalga oshirilish tartibi esa sug'urta shartnomasiga asoslanadi. Ba'zi shartnomalar to'lovni to'lovchi tomonidan bajarish mumkinligini ta'minlash uchun avans (pish to'lov) va qoldiq (qoldiq to'lov) shakllarini o'z ichiga oladi.
Sug'urta to'lovi sug'urta shartnomasiga muvofiq muddatlar bilan to'lov qilinishi talab qilinadi. Agar sug'urta to'lovi to'g'ri vaqtida to'lanmasa, sug'urtalovchi sug'urta tashkiloti tomonidan muddatli sug'urta polisi to'lashdan yoki sug'urta muntazam to'lash jarayonidan mahrum qilinishi mumkin.
Sug'urta to'lovi, sug'urta tashkiloti va sug'urtalovchi o'rtasidagi shartnoma asosida belgilanadi va sug'urta xizmatlaridan foydalangan va majbur bo'lgan shaxs yoki tashkilot uchun majburiy bo'ladi.
151. sug'urta riskini baholash va boshqarish usullari.
Sug'urta riskini baholash va boshqarish usullari, sug'urta tashkilotlari va sug'urta sohasidagi mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladi. Ular risklarni aniqlash, baholash, kategorizatsiya qilish va ularga qarshi tadbirlarni o'rganishda yordam beradi. Quyidagi usullar sug'urta riskini baholash va boshqarishda ko'p o'rganilgan usullardan ba'zilaridir:
Risk identifikatsiyasi: Sug'urta tashkilotlari va mutaxassislar, tashkilotning faoliyatida bo'lishi mumkin bo'lgan xavfli holatlarni aniqlash uchun risk identifikatsiyasi jarayonlarini amalga oshiradi. Bu jarayonda tashkilotning aktivlari, jarohatlar, moliyaviy xavflar, huquqiy muammolar va boshqa faktorlar baholanadi.
Risk baholash: Identifikatsiya qilingan risklar va ulardan asosiy ta'sirchan risklar tanlanib, ularning ehtimolligi, oqibatlari va kuchli ko'rinadiganligi baholanadi. Bu baholash jarayonida istatistik ma'lumotlar, model qurish, xalqaro standartlar va sohalarning mutaxassislarining tajribasi va ekspertizasi qo'llaniladi.
Risk analizi: Identifikatsiya qilingan risklar to'g'risidagi ma'lumotlar tahlil qilinib, ularning ta'siri va ehtimolligi baholanadi. Risk analizi jarayonida statistik ma'lumotlar, matematik modellar, dasturlar va boshqa tahlil usullari qo'llaniladi.
Risk boshqarish strategiyalari: Risklarni kamaytirish uchun sug'urta tashkilotlari va mutaxassislar risk boshqarish strategiyalari va taktikalarga asoslanadi. Bu strategiyalar sug'urta polislarining tuzilishi, reasuransiya, risk transferi, riskni qabul qilish, riskni tashxis qilish, riskni monitor qilish va boshqa boshqarish usullarini o'z ichiga oladi.
Risk monitor qilish: Sug'urta tashkilotlari, faoliyat davomida risklarni kuzatib borish va ularga qarshi tadbirlar olib borish uchun risk monitor qilish jarayonlarini amalga oshiradi. Bu jarayonda statistik ma'lumotlar, to'lovlar va xavfli holatlar to'g'risidagi ma'lumotlar yig'iladi va risklarni baholash va bahonani yangilashga imkon beradi.
Risk boshqarish tizimini o'rnatish: Sug'urta tashkilotlarida risk boshqarishning tashkil etilgan tizimi va qoidalari mavjud bo'ladi. Ushbu tizim risklarni baholash, tashxis qilish, boshqarish va monitoringga yo'naltirishni ta'minlaydi.
Sug'urta tashkilotlarining risklarni baholash va boshqarish usullari o'zaro bog'liq va tashkilotning xususiyatlari, faoliyat turi va hajmi, sohasi va boshqalar kabi faktorlarga qarab farqli o'zgaradi. Buning bilan birga, xususiy sug'urta turlari (mashina sug'urtasi, kasbiy javobgarlik sug'urtasi, ixtiyoriy sug'urtalar kabi) uchun ham mavjud bo'lgan risk boshqarish usullari mavjud bo'ladi.
152.Bu sug'urta polisimi?Sug'urta shakllari.
Sug'urta polisi, sug'urta tashkilotlari va sug'urta qiluvchilar o'rtasida o'tkazilgan shartnoma turi hisoblanadi. Bu shartnoma orqali sug'urta tashkiloti sug'urta qiluvchiga moliyaning belgilangan miqdorini (sug'urta summasini) ta'minlash va sug'urta qiluvchi esa beringan moliyaning bir muddat davomida (muddatni) sug'urta shartnomasida belgilangan sharoitlarga rioya qilishi ta'minlanadi. Sug'urta polisining asosiy qismlari quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Uvod (katta harf bilan): Uvodda sug'urta tashkiloti, sug'urta polisini jo'natganligini, polisning turi va raqamini, sug'urta qiluvchi nomini, manzilini, sug'urta summasini, muddatni va boshqa asosiy ma'lumotlarni ko'rsatadi.
Asosiy shartlar: Bu qismda sug'urta shartnomasidagi asosiy shartlar va sharoitlar ko'rsatiladi. Misol uchun, qanday xolatda sug'urta to'lovi amalga oshirilishi, qanday hollarda sug'urta tashkiloti tomonidan to'lov amalga oshirilishi, shikoyat va murojaatlarga qanday javob berilishi kabi.
Kafolatlar: Sug'urta polisida sug'urta tashkiloti tomonidan kafolatlar berilishi mumkin. Bu kafolatlar polisning muddatida ta'minlanishi kerak bo'lgan sharoitlar, javobgarliklar va boshqa kafolatlar bo'lishi mumkin.
Ishonchli ob'ekt: Sug'urta polisi maydonida sug'urta ob'ekti haqida ma'lumotlar berilishi mumkin. Bu ob'ektning xususiyatlari, xavfsizlik qoidalari va sug'urta tashkiloti tomonidan ta'lim etilgan talablar ko'rsatilishi mumkin.
Shikoyatlar va murojaatlar: Sug'urta shartnomasida shikoyat va murojaatlarga qanday javob berilishi, ulardan foydalanish tartibi va muddati ko'rsatilishi mumkin.
Sug'urta polisi, sug'urta tashkiloti va sug'urta qiluvchi o'rtasida yuritiladigan huquqiy hujjat hisoblanadi va sug'urta munosabatlari uchun asosiy qonunchilik asosiyidir. Ushbu polislar turli sug'urta turlari (hayot sug'urtasi, avtomobil sug'urtasi, kasbiy javobgarlik sug'urtasi, ixtiyoriy sug'urtalar kabi) uchun mavjud bo'ladi va ularning shartnoma tuzilishi, tartibi va tarkibi shaklida o'ziga xosliklar ko'rsatishi mumkin.
Sug'urta ob'ektini, sug'urta summasini va sug'urta mukofotini baholash.
Sug'urta ob'ektini, sug'urta summasini va sug'urta mukofotini baholash sug'urta tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladigan jarayonlardir. Baholash jarayonida quyidagi faktorlar ko'rsatiladi:
Sug'urta ob'ekti: Sug'urta ob'ektining xususiyatlari, uning huquqiy holati, xavfsizlik standartlari va boshqa muhim faktorlar baholashda o'rtacha rollarni o'ynaydi. Sug'urta ob'ektining turiga, qiymatiga, holati va rivojlanishi joriy sug'urta summasini va mukofotini ta'sir etishi mumkin.
Sug'urta summasi: Sug'urta summasi, sug'urta ob'ektining mavjud qiymati, huquqiy holati va sug'urta qiluvchining talablariga bog'liq bo'ladi. Sug'urta summasining ko'rsatilishi, ob'ektni qoplash va ta'minlash uchun zarur mablag'larni ta'minlashga yordam beradi.
Sug'urta mukofoti: Sug'urta mukofoti, sug'urta polisida ko'rsatilgan mukofot to'lovlari va sharoitlarga asoslanadi. Sug'urta mukofoti sug'urta ob'ektining xavfsizlik darajasiga, sug'urta qiluvchining xavfsizlik shartnomasiga rioya qilishi va mukofotni ta'minlashga yordam beradi.
Baholash jarayonida sug'urta tashkilotlarining o'zining baholash usullari, statistik ma'lumotlar, risk analizi va boshqa ko'rsatuvlaridan foydalaniladi. Baholash natijalariga asosan, sug'urta ob'ekti uchun to'lov summasi va mukofotlar belgilanadi, shuningdek sug'urta qiluvchining risklarni boshqarishga qanday tayyorgarliklarni olishi lozimligi aniqlanadi. Baholash jarayoni sug'urta munosabatlari uchun yuqori sifatli, iqtisodiy tarafdor va ishonchli natijalarni ta'minlaydi.
154. Moliyaviy xavf sug'urtasi.
Moliyaviy xavf sug'urtasi, shaxsiy yoki tashkiliy aktivalarning moliyaviy xavflariga qarshi xavflarini sug'urta qilishni ta'minlaydigan sug'urta turi. Moliyaviy xavf sug'urtasi, moliyalashtirilgan aktivalarga tegishli xavf va zararlarni qoplashga oid sug'urta polislari orqali amalga oshiriladi.
Moliyaviy xavf sug'urtasi, bir nechta xil turdagi moliyaviy xavflarga asoslangan polislarni o'z ichiga oladi. Ba'zi umumiy moliyaviy xavf sug'urtasi turlari quyidagilardir:
Xavfsizlikka yanaish polislar: Moliyaviy xavflarga qarshi moliyalashtirilgan aktivalarni hujjatli xavfsizlikka yanaishga sug'urtalash. Misol uchun, po'lat, zaharli kimyoviy moddalarni o'z ichiga olgan tashqi yuklar, muammo cheklovli mol-mulk, transport vositalari kabi.
O'zaro xavfsizlik polislari: Moliyaviy xavflarni tashvishsizlik, o'zaro ravishda amalga oshirilgan bo'lishlarga qarshi sug'urtalash. Misol uchun, ish joylarida yordamchilar, xodimlar, ma'muriy xodimlar kabi.
Moliyalashtirilgan xavflar: Moliyalashtirilgan moliyaviy xavflarga qarshi sug'urtalash, sug'urta polisining moliyalashtirilgan aktivalarning bo'shliklaridan kelib chiqadigan xavflarni qoplashga oid sug'urtalarni o'z ichiga oladi. Misol uchun, mol-mulkni buzilishi, yonib ketishi, qimmatbaho mollarni yo'qotish kabi.
Moliyaviy xavf sug'urtasi, moliyaviy zararlarni qoplash uchun ishtirokchilarga moliyaviy vaqtinchalik yordam beradi. Sug'urta tashkilotlari tomonidan taklif etilgan moliyaviy xavf sug'urtasi polislari, sug'urta qiluvchining moliyaviy zararlarni sug'urta summasi to'lovi orqali qoplashini ta'minlaydi.
155. Kredit xavfini sug'urtalash.
Kredit xavfini sug'urtalash, kredit beruvchining yoki kredit olishni istagan shaxsning moliyaviy xavflariga qarshi xavflarini sug'urta qilishni ta'minlaydigan sug'urta turi. Kredit xavfini sug'urtalash, moliyalashtirilgan xavflardan kelib chiqadigan moliyaviy zararlarni qoplashga xizmat qiladi.
Kredit xavfini sug'urtalashning asosiy shakllari quyidagilardir:
Kredit xavfini sug'urtalash polislari: Kredit xavfini sug'urtalash tashkilotlari tomonidan taklif etilgan polislar, kredit olishni istagan shaxsning kredit mablag'asini qaytarmasligi yoki to'liq yoki qisman to'lashi xavfini sug'urta qiladi. Bu polislar kreditning muddatli to'lovlari, muddati, kredit summasi va qo'shimcha to'lov shartlarini o'z ichiga oladi.
Kredit xavfini sug'urtalash fondlari: Kredit xavfini sug'urtalash fondlari, kredit xavfini sug'urtalash xizmatini taklif etish va kredit olishni istagan shaxslarni moliyaviy xavflardan qutulishlarini ta'minlash uchun moliyaviy imkoniyatlar yig'ib olgan fondlardir. Bu fondlar xavfni sug'urta qilish va kredit olishni istagan shaxsning moliyaviy zararlarini qoplashga yordam beradi.
Kredit xavfini sug'urtalash, kredit olishni istagan shaxsning moliyaviy xavflarini sug'urta qilish orqali, shaxsga kreditni olish imkoniyatini beradi va moliyaviy risklardan qutulish imkoniyatini ta'minlaydi. Bu turi sug'urtalar, kredit olishni istagan shaxsning moliyaviy xavf va moliyaviy muammolardan qutulishini ta'minlayadi.
156. Tashuvchilar va ekspeditorlarning javobgarligini sug'urta qilish.
Tashuvchilar va ekspeditorlarning javobgarligini sug'urta qilish uchun bir nechta sug'urta turlari mavjud. Bu turlar quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Transport sug'urtasi: Bu turiy sug'urta, tashuvchilar va ekspeditorlarning transport jarayonida yuzaga keladigan xavflarini sug'urta qiladi. Misol uchun, transport vositalarining yo'l bo'ylab yo'lkasizlik, jarohat va havo sharoitlaridan kelib chiqadigan xavflarga qarshi xavflarni sug'urta qilish mumkin.
Transport moliyalashtirish sug'urtasi: Bu turiy sug'urta, tashuvchilar va ekspeditorlarning moliyaviy xavflarini sug'urta qiladi. Misol uchun, transport vositalarida yuzaga keladigan yo'lqa, o'q bo'lgan moliyaviy zararlarni sug'urta qilish mumkin.
Jamiyat javobgarligi sug'urtasi: Bu turiy sug'urta, tashuvchilar va ekspeditorlarning jamiyatga qarshi javobgarligini sug'urta qiladi. Misol uchun, tashuvchilar va ekspeditorlarining jamiyatga zarar yetkazish, jamiyatning xavfli hodisalarda zarar ko'rish oqibatlari kabi xavflarga qarshi javobgarligini sug'urta qilish mumkin.
Tashuvchilar va ekspeditorlarning javobgarligini sug'urta qilish, ularga ularga yuzaga keladigan xavflardan qutulish imkonini beradi. Sug'urta kompaniyalari, tashuvchilar va ekspeditorlarning faoliyatini va tashuvchi munosabatlarni tahlil qilib, ularga mos sug'urta variantlarini taklif qiladi. Bu esa tashuvchilar va ekspeditorlarning moliyaviy xavflardan qutulishini ta'minlaydi va ularga ish faoliyatlarini moliyaviy xavflardan himoya qilish imkonini beradi.
157. Sug'urta muhofazasi va sug'urta iqtisodiy kategoriyalar sifatida
Sug'urta muhofazasi va sug'urta iqtisodiy kategoriyalar, sug'urta sohasidagi amaliyotni tahlil qilishda foydalaniladigan konseptlardir.
Sug'urta muhofazasi: Sug'urta muhofazasi, sug'urta tizimida xavflar bilan bog'liq o'zgarishlarni kamaytirish va sug'urta tizimining barqarorligini ta'minlashga qaratilgan qo'llanmalardir. Bu muhofaza qo'llanmalari sug'urta kompaniyalari va sug'urta tizimida faoliyat ko'rsatadigan boshqa tashkilotlar tomonidan ishlatiladi. Muhofaza qo'llanmalari xavflarni ta'limotlash, xavflarni boshqarish, xavfli holatlarga qarshi harakat qilish va sug'urta tizimining barqarorligini ta'minlashga yo'l qo'ymoqda.
Sug'urta iqtisodiy kategoriyalar: Sug'urta iqtisodiy kategoriyalar, sug'urta sohasidagi moliyaviy faoliyatning tahlilini o'z ichiga oladi va moliyaviy natijalarni baholashga imkon beradi. Bu kategoriyalar sug'urta kompaniyalari, sug'urta tashkilotlari va sug'urta bozori tomonidan ishlatiladi. Ular orqali sug'urta sohasidagi moliyaviy faoliyatning samaradorligi, daromadi, xarajatlari, aktivlari va passivlari, sug'urta to'lovlarining strukturasi va boshqa iqtisodiy ko'rsatkichlar baholanadi. Bu kategoriyalar yordamida sug'urta sohasidagi moliyaviy natijalar tahlil qilinadi va sug'urta tizimi rivojlanishini ta'minlashga qaratilgan ilova va qarorlar qabul qilinadi.
Sug'urta muhofazasi va sug'urta iqtisodiy kategoriyalar sug'urta sohasidagi amaliyotni o'rganish, baholash va boshqarishda muhim rollarni o'ynaydi. Ular sug'urta tashkilotlarini, sug'urta bozorini va sug'urta faoliyatini yaxshiroq tahlil qilish, moliyaviy natijalar va sug'urta barqarorligini ta'minlashga qaratilgan qo'llanmalarni amalga oshirish va sug'urta sohasini rivojlantirish uchun yuqori samaradorlikni ta'minlashga yordam beradi.
158. Sug'urta munosabatlarining asosiy sub'ektlarining xususiyatlari.
Sug'urta munosabatlarida asosiy sub'ektlar quyidagilardir:
Sug'urta qildiruvchi (sug'urta kompaniyasi): Sug'urta qildiruvchi sug'urta tashkilotidir, sug'urta polislari yaratadi va sug'urta to'lovlari qabul qiladi. U sug'urta ob'ektini xavf va zararlariga qarshi sug'urta qilish orqali xavfni o'z ustiga oladi. Sug'urta qildiruvchi moliyaviy resurslarga ega bo'lib, xavflarning baholashini, to'lovlar va moliyaviy natijalar bilan bog'liq moliyaviy muammolarni boshqarishga javobgarlikka ega.
Sug'urtalovchi (sug'urta olayotgan shaxs): Sug'urtalovchi sug'urta tashkiloti tomonidan xavflarga qarshi sug'urta polisi olayotgan shaxsdir. U sug'urta polisining mablag'ini to'lash orqali sug'urta qilgan ob'ektini xavf va zararlariga qarshi sug'urta oladi. Sug'urtalovchi moliyaviy resurslarni sug'urta polisining mablag'iga va sug'urta shartnomasida belgilangan shartlarga muvofiqlashtiradi.
Sug'urtalangan (sug'urta olingan shaxs): Sug'urtalangan shaxs, sug'urtalovchining sug'urta polisi orqali xavf va zararlariga qarshi sug'urta olingan shaxsdir. U sug'urtalovchiga mablag'ni to'lash orqali xavf va zararlarini sug'urta qilish imkonini beradi. Sug'urtalangan shaxs sug'urta polisining mablag'ini to'lab, xavf va zararlardan sug'urta oladi.
Naf oluvchi (sug'urta olayotgan ob'ekt): Naf oluvchi sug'urta polisining mablag'ini to'lab xavf va zararlarga qarshi sug'urta qilinayotgan ob'ekt yoki shaxsdir. Uning xavf va zararlariga qarshi sug'urta qilinishi uchun sug'urta polisi olinadi. Naf oluvchi ob'ekti sug'urta polisiga to'lovni amalga oshirish orqali xavf va zararlariga qarshi sug'urta qilishi mumkin.
Sug'urta munosabatlarida, sug'urta qildiruvchi sug'urta tashkiloti, sug'urtalovchi sug'urta olayotgan shaxs, sug'urtalangan sug'urta olingan shaxs va naf oluvchi sug'urta olayotgan ob'ekt yoki shaxs tomonidan tashkil etiladi. Ularning har biri o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lib, sug'urta munosabatlarida o'z vazifalarini bajaradi.
159. Hayotni sug'urtalashning mohiyati, vazifalari va maqsadlari.
Hayotni sug'urtalash, shaxsning yoki jamoatning xavf va zararlarga qarshi muhofazasini ta'minlashga yo'naltirilgan jarayonlarni ifodalaydi. Uning mohiyati, vazifalari va maqsadlari quyidagicha bo'lishi mumkin:
Mohiyati:
Xavf va zararlarning kengligi va tarqalishi bilan bog'liq bo'lib, sug'urta tashkilotlari tomonidan o'zgartirib turilishi mumkin.
Hayotni sug'urtalash moliyaviy xavf, sog'lik xavfi, iqtisodiy xavf, ijobiy xavf, tabiiy xavf va boshqa xavflar bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Vazifalari:
Shaxsning yoki jamoatning xavf va zararlarga qarshi muhofazasini ta'minlash.
Xavf va zararlarni rag'batlantirish, kamaytirish va ulardan muhofaza qilish.
Xavf va zararlarning tartibga solinishi uchun sug'urta polisining o'zgartirish va sug'urta to'lovlarini qabul qilishi.
Xavf va zararlar bo'yicha muvofiqlashish va xavfni o'z ustiga oluvchi sug'urta qilish shartnomalarini tuzish.
Maqsadlari:
Shaxsning yoki jamoatning xavf va zararlarga qarshi himoyasini ta'minlash.
Xavf va zararlarni rag'batlantirish va xavfni kamaytirish orqali hayot sifatini yaxshilash.
Xavf va zararlarning tarqalishini oldini olish va xavfning minimal darajada bo'lishini ta'minlash.
Xavf va zararlarga qarshi o'zini muhofaza qilish uchun moliyaviy muammoni hal qilish.
Hayotni sug'urtalashning mohiyati, vazifalari va maqsadlari shaxsning yoki jamoatning xavf va zararlarga qarshi muhofazasini ta'minlash va hayot sifatini yaxshilashga yo'naltirilgan jarayonlardan iborat. Bu jarayonlar sug'urta tashkilotlari tomonidan boshqariladi va shaxsning hayotini muhofaza qilishga va xavf va zararlarni minimal darajada tartibga solishga yo'naltiriladi.
161. Mas'uliyatni sug'urtalashda sub'ekt, ob'ekt, sug'urta hodisasi.
Mas'uliyatni sug'urtalashda quyidagi tushunchalar mavjud:
Sub'ekt: Bu tushuncha sug'urta bilan murojaat qilayotgan shaxs yoki tashkilotni ifodalaydi. Sub'ekt sug'urta tomonidan moliyaviy yoki boshqa zararlar bilan bog'liq xavf va zararlarini sug'urta qilishga qodir bo'lgan tarafdor shaxs yoki tashkilotdir.
Ob'ekt: Bu tushuncha sug'urta qildirilayotgan yoki muhofaza qilinayotgan narsani ifodalaydi. Ob'ekt sug'urta bilan himoyalangan, zarar va xavflarga qarshi himoya olinayotgan moliyaviy, moddiy yoki boshqa ob'ekt bo'lishi mumkin. Moliyaviy ob'ektlar misol uchun avtomobillar, uy va boshqa moddiy asoslangan ob'ektlar bo'lishi mumkin.
Sug'urta hodisasi: Bu tushuncha sug'urta tashkiloti bilan sug'urta shartnomasi asosida yuzaga kelgan xavf va zararlar bilan bog'liq hodisani ifodalaydi. Sug'urta hodisasi misol uchun avtomobillarning qayishib borishi, uy yonishi, moddiy zararlar, xavfli hodisalar va boshqa sug'urta bilan murojaat qilishga olib keladigan hodisalar bo'lishi mumkin.
Mas'uliyatni sug'urtalashda sub'ekt, ob'ekt va sug'urta hodisasi asosiy tushunchalardir. Sub'ekt sug'urta bilan murojaat qilayotgan tarafdor shaxs yoki tashkilotni ifodalaydi, ob'ekt sug'urta qildirilayotgan yoki muhofaza qilinayotgan narsani ifodalaydi va sug'urta hodisasi sug'urta tashkiloti bilan yuzaga kelgan xavf va zararlar bilan bog'liq hodisani ifodalaydi. Bu tushunchalar sug'urta faoliyati davomida mazkur huquqiy munosabatlar muhofazasi va tartibga solish uchun ishlatiladi
160. Xedj-fondlar va ularning jahon iqtisodiyotiga ta'siri.
Hedge-fondlar, xedj-fondlar yoki xedj-moliya fondlari, xususiyatiy investitsiya fondlari sifatida taninadigan moliyaviy institutlar hisoblanadi. Ular, moliyaviy operatsiyalarni olib borish, xisob-kitoblarni boshqarish va moliyaviy risklarni boshqarish uchun xususiy usullarni qo'llaydigan fondlar hisoblanadi.
Xedj-fondlar, jahon iqtisodiyotida muhim bir rol o'ynayadi va bir nechta yo'nalishda ta'sir ko'rsatishi mumkin:
Moliyaviy Risk Boshqarish: Xedj-fondlar moliyaviy risklarni boshqarish uchun turli xususiy usullarni qo'llashadi. Ular, investitsiya portfelli diversifikatsiyasi, xavflarni taqsimlash, hedjning o'rnatilishi va boshqa risk boshqarish strategiyalarini qo'llaydilar. Bu fondlar, investorlar uchun moliyaviy riskni kamaytirish va stabillikni oshirishga yordam berishadi.
Likvidlik va Tizimlik: Xedj-fondlar xisob-kitoblarni boshqarishda yuqori darajada tizimlikni ta'minlayadilar. Ular moliyaviy operatsiyalarni barqarorlik va efektivlik bilan amalga oshirish uchun avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanishadi. Bu fondlar, investitsiya portfellini boshqarish va xisob-kitoblarni rivojlantirishda innovatsion texnologiyalardan foydalanishadi.
Kapitalni jalb qilish va daromad olish: Xedj-fondlar, xisob-kitoblarini jalb qilish va daromad olish bilan shug'ullanadilar. Ular likvid va potentsial daromadli investitsiyalar bilan iqtisodiyotni yanada rivojlantirishga imkon beradi. Fondlar, aktsiyalar, obligatsiyalar, valyutalar va boshqa moliyaviy instrumentlarga investitsiya qilish orqali kapitalni jalb qilish va daromad olish imkoniyatini beradi.
Xedj-fondlar jahon iqtisodiyotiga ta'sir ko'rsatadigan institutlar sifatida taninadi. Ularning faoliyati jahon moliyaviy bozorlarida moliyaviy operatsiyalar va investitsiyalar tashkil etishda o'ziga xos o'rin egallaydi. Ular moliyaviy risklarni boshqarishda katta ahamiyatga ega bo'lib, investitsiya portfellini diversifikatsiyalash, xavflarni taqsimlash va moliyaviy tizimlarni rivojlantirishda katta rollarni o'ynaydilar. Xedj-fondlar jahon iqtisodiyotidagi moliyaviy iste'molning barqarorligini oshirish, investorlar uchun risklarni kamaytirish va daromadlarni oshirishga yordam berishadi.
Mulkni sug'urtalashning iqtisodiy mohiyati va maqsadi. Mulkni sug'urtalash ob'ektlari va sub'ektlari.
Mulkni sug'urtalashning iqtisodiy mohiyati, moliyaviy risklarni boshqarish va moliyaviy iste'molning barqarorligini ta'minlashdir. Mulkni sug'urtalash, moliyaviy xavf va zararlardan xavfsizlikni ta'minlash, imtiyozli hissa sotib olish, kapitalni saqlash va daromad olishning bir nechta usullaridan biridir.
Mulkni sug'urtalash ob'ektlari, moliyaviy hujjatlar va imtiyozli hissalar, kapital daromadlar, moddiy modullar, korxonalar, avtomobillar, ko'chmas mulk va boshqa moddiy resurslardir. Bu ob'ektlar moliyaviy qiymatga ega bo'lgan moddalar yoki hujjatlar bo'lib, ularni zarar va xavfliklardan himoya qilish maqsadida sug'urtalash mumkin.
Mulkni sug'urtalash sub'ektlari esa, sug'urta tashkilotlari, sug'urta brokerlari, sug'urta agentlari, sug'urta komissiyalari va boshqa sug'urta bozori tarkibidagi tashkilotlardir. Ular moliyaviy xavf va zararlarni sug'urta qilishning boshqa tomonlama va majburiy sub'ektlaridir. Sub'ektlar sug'urta shartnomalari orqali xavf va zararlarni sug'urta qilish, moliyaviy barqarorligi ta'minlash va sug'urta tashkilotlari orqali sug'urta polislari orqali xavf va zararlarni sug'urta qilish bilan shug'ullanadilar.
Mulkni sug'urtalashning asosiy maqsadi, moliyaviy risklarni boshqarish orqali investorlar va mavjudlikni saqlashga yordam berishdir. Mulkni sug'urtalash, investorlar uchun moliyaviy barqarorlikni ta'minlash, kapitalni saqlash va daromadlarni oshirish imkonini beradi. Shuningdek, korxonalar uchun ham mulkni sug'urtalash, xavf va zararlardan himoya qilish, operatsion faoliyatni davom ettirish va xususiy mulkni saqlash imkonini beradi. Mulkni sug'urtalashning iqtisodiy mohiyati esa iste'molchi va kapitalni himoya qilish orqali iqtisodiyotni barqarorlikka olib kelishdir.
163. Jismoniy va yuridik shaxslarning mol-mulkini sug'urtalash: asosiy tamoyillari, sug'urta tavakkalchiligi, sug'urta qoplamasi variantlari.
Jismoniy va yuridik shaxslarning mol-mulkini sug'urtalashning asosiy tamoyillari, sug'urta tavakkalchiligi va sug'urta qoplamasi variantlarini quyidagicha ta'riflash mumkin:
Asosiy tamoyillar: Jismoniy va yuridik shaxslarning mol-mulkini sug'urtalashning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Sug'urta ob'ekti: Sug'urtalangan shaxsning (jismoniy yoki yuridik shaxsning) mol-mulkini sug'urtalash.
Sug'urta muddati: Sug'urta polisi davomida sug'urtalangan muddat.
Sug'urta summasi: Sug'urta to'lovi uchun belgilangan moliyaviy miqdor.
Sug'urta haqqi: Sug'urtalovchi tomonidan polisni amalga oshirish uchun to'langan to'lov.
Sug'urta tavakkalchiligi: Jismoniy va yuridik shaxslar mol-mulkini sug'urtalashda sug'urta tavakkalchiligi huquqi munosabatlarini o'z ichiga oladi. Sug'urta tavakkalchisi, sug'urta polisi bo'yicha to'lovni amalga oshirgan holda, xavf va zararli hodisalar sodir bo'lganda sug'urtalangan mol-mulkini sug'urta tashkilotidan xavfsizlikni talab qilib olishi mumkin.
Sug'urta qoplamasi variantlari: Jismoniy va yuridik shaxslar mol-mulkini sug'urtalashda turli variantlardan foydalanishlari mumkin:
Mulk sug'urtasi: Mulkni xavf va zararlardan himoya qilish uchun polisning ommaviy varianti.
Kredit sug'urtasi: Kredit olish uchun berilgan mablag'larni xavf va zararlardan sug'urta tashkiloti tomonidan himoya qilish.
Yuridik shaxsning majburiy sug'urtasi: Yuridik shaxsning qonuniy majburiyatlari, masalan, ishchi haqqi majburiyati, soliq majburiyatlari va boshqalarini sug'urta qilish.
Jismoniy sug'urtasi: Jismoniy shaxsning sog'liq, hayot, kasb-hunar va boshqa xavflariga qarshi sug'urtalash.
Transport sug'urtasi: Transport vositalari (avtomobillar, suv o'lchovchilar, havo, temir yo'l, sud, etc.) xavf va zararlardan himoya qilish.
O'lik sug'urtasi: Jismoniy shaxsning o'liklik xavflariga qarshi sug'urta tashkiloti tomonidan berilgan polis.
Bu variantlar jismoniy va yuridik shaxslarning mol-mulkini sug'urtalashda amalga oshirilgan tariflarga va shartnomalarga asoslangan sug'urta turlarini ifodalaydi. Sug'urta tashkilotlari, jismoniy va yuridik shaxslar uchun mo'ljallangan sug'urta qoplamasi variantlarini taklif etishi mumkin va bu variantlar sug'urta qildiruvchining xavf va zararlardan xavfsizlikni ta'minlashini taminlayadi.
164. Moliyaviy risklarni sug'urtalash: xavflar ro'yxati, amalga oshirish xususiyatlari.
Moliyaviy risklarni sug'urtalashning xavflar ro'yxati va amalga oshirish xususiyatlari quyidagicha bo'lishi mumkin:
Xavflar ro'yxati: Moliyaviy risklarni sug'urtalash uchun xavflar ro'yxati tuziladi. Bu ro'yxat moliyaviy risklar to'plamini va ulardan kelib chiqishi mumkin bo'lgan zararli hodisalar va qo'lga kiritilgan xavflarni o'z ichiga oladi. Xavflar ro'yxati tayinlangan parametrlar, istiqomati, ta'siri va boshqa xususiyatlarga asoslangan bo'lishi kerak.
Amalga oshirish xususiyatlari: Moliyaviy risklarni sug'urtalashning amalga oshirish xususiyatlari quyidagicha bo'lishi mumkin:
Polisning shartnomaviy tuzilishi: Sug'urta tashkiloti va sug'urtalovchi o'rtasida tuzilgan shartnomaga asoslangan sug'urta polisi amalga oshiriladi. Shartnomada risklar, sug'urta summasi, to'lov shartlari, xavflar ro'yxati va boshqa asosiy shartlar belgilanishi mumkin.
Sug'urta summasi: Sug'urta polisidagi sug'urta summasi, sug'urtalangan ob'ektni xavf va zararli hodisalariga qarshi himoya qilish uchun moliyaviy miqdorni ifodalaydi. Sug'urta summasi zararlardan tashqari kelib chiqishi mumkin bo'lgan qo'lga kiritilgan xavflarni ham o'z ichiga oladi.
To'lov shartlari: Sug'urta polisi amalga oshirish uchun belgilangan to'lov shartlari xususiyatlariga rioya qiladi. To'lov muddati, to'lov jadvali, to'lov usullari va boshqa to'lov shartlari shartnomada aniqlanishi mumkin.
Moliyaviy risklarni sug'urtalash amalga oshirilgan sug'urta polisi orqali yuritiladi. Polisda belgilangan xavflar ro'yxati va amalga oshirish xususiyatlari, sug'urta qildiruvchining moliyaviy xavf va zararlardan himoya qilinishini taminlayadi.
164. Moliyaviy risklarni sug'urtalash: xavflar ro'yxati, amalga oshirish xususiyatlari.
Moliyaviy risklarni sug'urtalashning xavflar ro'yxati va amalga oshirish xususiyatlari quyidagicha bo'lishi mumkin:
Xavflar ro'yxati: Moliyaviy risklarni sug'urtalash uchun xavflar ro'yxati tuziladi. Bu ro'yxat moliyaviy risklar to'plamini va ulardan kelib chiqishi mumkin bo'lgan zararli hodisalar va qo'lga kiritilgan xavflarni o'z ichiga oladi. Xavflar ro'yxati tayinlangan parametrlar, istiqomati, ta'siri va boshqa xususiyatlarga asoslangan bo'lishi kerak.
Amalga oshirish xususiyatlari: Moliyaviy risklarni sug'urtalashning amalga oshirish xususiyatlari quyidagicha bo'lishi mumkin:
Polisning shartnomaviy tuzilishi: Sug'urta tashkiloti va sug'urtalovchi o'rtasida tuzilgan shartnomaga asoslangan sug'urta polisi amalga oshiriladi. Shartnomada risklar, sug'urta summasi, to'lov shartlari, xavflar ro'yxati va boshqa asosiy shartlar belgilanishi mumkin.
Sug'urta summasi: Sug'urta polisidagi sug'urta summasi, sug'urtalangan ob'ektni xavf va zararli hodisalariga qarshi himoya qilish uchun moliyaviy miqdorni ifodalaydi. Sug'urta summasi zararlardan tashqari kelib chiqishi mumkin bo'lgan qo'lga kiritilgan xavflarni ham o'z ichiga oladi.
To'lov shartlari: Sug'urta polisi amalga oshirish uchun belgilangan to'lov shartlari xususiyatlariga rioya qiladi. To'lov muddati, to'lov jadvali, to'lov usullari va boshqa to'lov shartlari shartnomada aniqlanishi mumkin.
Moliyaviy risklarni sug'urtalash amalga oshirilgan sug'urta polisi orqali yuritiladi. Polisda belgilangan xavflar ro'yxati va amalga oshirish xususiyatlari, sug'urta qildiruvchining moliyaviy xavf va zararlardan himoya qilinishini taminlayadi.
165. Sug'urta summasi: mohiyati, maqsadi, aniqlash tartibi.
Sug'urta summasi, sug'urta polisida belgilangan moliyaviy miqdor va hisoblanishi kerak bo'lgan miqdorlardan biridir. Uning mohiyati, maqsadi va aniqlash tartibi quyidagicha bo'lishi mumkin:
Mohiyati: Sug'urta summasi sug'urta tashkiloti va sug'urtalovchi o'rtasida kelib chiqadigan risklar, ob'ektlar va ularning kengayishi, sug'urta munosabatlari tafsilotlari, turli xavflar va zararlardan himoya qilishning moliyaviy ta'minoti bilan bog'liqdir. Sug'urta summasining mohiyati, sug'urta tashkiloti va sug'urtalovchi tomonidan tayinlanadi va shartnomada aniqlanadi.
Maqsadi: Sug'urta summasining asosiy maqsadi sug'urta qildiruvchining moliyaviy xavf va zararlardan kelib chiqishi mumkin bo'lgan qo'lga kiritilgan xavflarni va zararlarni to'lanishini ta'minlashdir. Sug'urta summasi bu xavflardan keltirilayotgan zarar miqdorini moliyalashtiradi va sug'urta qildiruvchining moliyaviy majburiyatlarini qoplashni ta'minlayadi.
Aniqlash tartibi: Sug'urta summasi aniqlash tartibi shartnomada ko'rsatilgan prinsiplar, metodlar va formula asosida amalga oshiriladi. Aniqlash tartibi moliyaviy xavfni tahlil qilish, statistik ma'lumotlar, risk tuzilishi va sug'urta tashkiloti tomonidan qabul qilingan normativ hujjatlarga asoslanadi. Aniqlash jarayoni yuqori sifatli moliyaviy analizlarga asoslanadi va sug'urta summasining yuqori samaradorlik va ta'minotli hisoblanishini ta'minlayadi.
Sug'urta summasi, sug'urta tashkiloti va sug'urtalovchi tomonidan tayinlanadi va shartnomada belgilanadi. Uning mohiyati, maqsadi va aniqlash tartibi moliyaviy risklarni sug'urtalashda muhim ahamiyatga ega bo'lgan faktorlardir.
166. Sug'urta kompaniyasining moliyaviy resurslarining tarkibi.
Sug'urta kompaniyasining moliyaviy resurslarining tarkibi asosan quyidagi elementlardan iborat bo'ladi:
Kapital (Mablag'lar): Sug'urta kompaniyasining asosiy moliyaviy resurslari o'z mablag'laridir. Ushbu mablag'lar kompaniya tomonidan sug'urta polislariga kiritiladi va sug'urtalovchilar tomonidan to'lovlar qilib olinadi. Kapital moliyalashtirish faoliyati orqali to'planadi va sug'urta kompaniyasi faoliyatini amalga oshirish va moliyalashtirish uchun ishlatiladi.
Aktivlar: Sug'urta kompaniyasining moliyaviy resurslarining bir qismi kompaniyaning aktivlaridan iboratdir. Aktivlar sug'urta kompaniyasining egasi bo'lgan moliyaviy imtiyozlardan (mulk, mol-mulk, bitimlar, hissalar va boshqalar) tashkil topadi. Aktivlar sug'urta kompaniyasining faoliyatining asosiy qismini bildiradi va moliyalashtirish faoliyati uchun muhim manbai hisoblanadi.
Qarzlar va kreditlar: Sug'urta kompaniyalari faoliyatini amalga oshirish uchun to'lovlarni va operatsion kharajatlarni amalga oshirish uchun qarz va kreditlardan foydalanishi mumkin. Bu qarzlar va kreditlar moliyaviy resurslarning bir qismini tashkil etadi va kompaniya faoliyatini mustahkamlash va rivojlantirishga yordam beradi.
Daromadlar: Sug'urta kompaniyasining daromadlari moliyaviy resurslarning muhim qismini bildiradi. Daromadlar sug'urta polislari to'lovlaridan, investitsiya daromadlari va boshqa daromadlar to'plamidan kelib chiqadi. Daromadlar sug'urta kompaniyasi uchun moliyaviy to'lovlar, daromad va boyliklarni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega bo'ladi.
Moliyaviy manbalar va moliyaviy texnika: Sug'urta kompaniyasi faoliyatini bajarish uchun moliyaviy manbalar, masalan, moliyaviy texnika, kompyuterlar, programmalash vositalari va boshqa moliyaviy resurslardan foydalanishi mumkin. Bu manbalar va texnikalar kompaniya faoliyatini samarali bajarish va moliyalashtirishga yordam berish uchun ishlatiladi.
Moliyaviy resurslar sug'urta kompaniyasining moliyalashtirish faoliyati uchun muhim ahamiyatga ega bo'ladi. Ular kompaniya faoliyatining samaradorligini ta'minlash, sug'urta polislarining boshqarilishi, to'lovlar va moliyalashtirish jarayonlarini tashkil etishga yordam beradi
167. Sug'urtalovchining moliyaviy barqarorligi va uni belgilovchi omillar.
Sug'urtalovchining moliyaviy barqarorligi va uni belgilovchi omillar quyidagi ko'rsatkichlardan iborat bo'lishi mumkin:
Moliyaviy rivojlanish darajasi: Sug'urtalovchining moliyaviy barqarorligi uning moliyaviy rivojlanish darajasidan aniq ko'rinadi. Bu, sug'urtalovchining kapitali, aktivlari, daromadlari va moliyaviy natijalari bilan bog'liq bo'ladi.
Sug'urtalovchining moliyaviy natijalari: Sug'urtalovchining o'tgan yillik moliyaviy natijalari uning moliyaviy barqarorligini aks ettiradi. Bu natijalar sug'urta operatsiyalari, investitsiya daromadlari, xarajatlar, soliqlar va boshqa moliyaviy ko'rsatkichlar orqali aniqlanadi.
Moliyaviy ko'rsatkichlar: Sug'urtalovchining moliyaviy barqarorligini belgilashda moliyaviy ko'rsatkichlar muhim ahamiyatga ega bo'ladi. Bu ko'rsatkichlar moliyaviy nisbatlar, daromadlarning amortizatsiyasi, soliqlar va boshqa moliyaviy ko'rsatkichlar bo'lishi mumkin.
Moliyaviy o'tishlar va to'lovlar: Sug'urtalovchining moliyaviy barqarorligi uning moliyaviy o'tishlarini va to'lovlarini o'rganish orqali ham belgilanishi mumkin. Moliyaviy o'tishlar sug'urta polislaridan kelib chiqqan daromadlarni va to'lovlarini tashkil etadi.
Sug'urtalovchining moliyaviy strategiyasi: Sug'urtalovchining moliyaviy barqarorligi uning moliyaviy strategiyasiga bog'liq bo'ladi. Bu strategiya uning moliyaviy maqsadlarini, to'lovlarini, investitsiyalarini va moliyalashtirish faoliyati ni belgilaydi.
Moliyaviy barqarorlikni tushuntirish uchun bu omillar va ko'rsatkichlar muhimdir, shuningdek, sug'urtalovchining moliyaviy natijalarini va strategiyasini o'rganish ham muhimdir.
168. Sug'urtalovchining to'lov qobiliyati va moliyaviy barqarorligi.
Sug'urtalovchining to'lov qobiliyati va moliyaviy barqarorligi, uning moliyaviy resurslari va moliyaviy tashkilotlar bilan bog'liq bo'ladi. Quyidagi faktorlar sug'urtalovchining to'lov qobiliyatini va moliyaviy barqarorligini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega bo'ladi:
Kapital: Sug'urtalovchining moliyaviy barqarorligini ta'minlashda kapitali muhim ahamiyatga ega bo'ladi. Kapitali moliyaviy zaxiralardan kelib chiqqan sug'urtalovchining to'lov qobiliyatini ta'minlash uchun ishlatiladi.
Daromadlar: Sug'urtalovchining daromadlarining katta va barqaror bo'lishi uning to'lov qobiliyatini ta'minlashga yordam beradi. Daromadlar sug'urtalovchining sug'urta to'lovlari va boshqa moliyaviy mablag'larini to'plash uchun asosiy manba sifatida xizmat qiladi.
Soliqlar: Sug'urtalovchining soliqlari va boshqa moliyaviy majburiyatlariga samarali ravishda qarab kelish uchun soliqlar bilan to'lov qobiliyatiga ega bo'lishi muhimdir. Soliqlar to'lovlar va boshqa moliyaviy yuklarni to'lash uchun moliyaviy resurslarni ta'minlashga yordam beradi.
Moliyalashtirish faoliyati: Sug'urtalovchining moliyalashtirish faoliyati, moliyaviy resurslarni samarali va efektiv tarzda boshqarishni o'z ichiga oladi. Moliyalashtirish faoliyati sug'urtalovchining daromadlarni boshqarish, investitsiyalar, soliqlar va boshqa moliyaviy operatsiyalarni tashkil etishga yordam beradi.
Moliyaviy nazorat: Sug'urtalovchining moliyaviy barqarorligi va to'lov qobiliyati, moliyaviy nazorat va boshqarishning samarali amalga oshirilishiga bog'liq. Moliyaviy nazorat tizimi sug'urtalovchining moliyaviy operatsiyalarini boshqarishda himoya va nazoratni ta'minlashga yordam beradi.
Sug'urtalovchining to'lov qobiliyati va moliyaviy barqarorligi, moliyaviy resurslarni samarali boshqarish, moliyaviy natijalarni o'rganish va moliyaviy nazorat tizimini amalga oshirish bilan bog'liqdir. Bu faktorlar sug'urtalovchining moliyaviy barqarorligini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega bo'ladi.
169. Sug'urtada marketingning o'rni va roli, uning mohiyati va mazmuni.
Sug'urtada marketingning o'rni va roli, tashkilotning sug'urta mahsulotlarini sotish, xizmatlarni taqdim etish, xaridorlarni jalb qilish, xizmat sifatini oshirish va so'nggi tashkilotning rivojlanishini ta'minlashga oid xizmatlarini boshqarishni o'z ichiga oladi. Sug'urta marketingining mohiyati, sug'urtalovchilar bilan qo'shimcha tushunchalar va hal qiluvchilar bilan tashkilotning aloqalarini o'rganishni o'z ichiga oladi. Bu, sug'urtalovchining sotish va reklama faoliyati, xizmatlarni taqdim etish, bozor analizi va tadqiqotlar, xaridorlarni jalb qilish va ulardan foydalanish va boshqaruvni o'rganishni o'z ichiga oladi.
Sug'urta marketingi mazmuni, sug'urta mahsulotlarining talablarini va zaruratlarini aniqlash, xizmatlarining qiymatini aniqlash, xizmatlarni doimiy ravishda yaxshilash, xaridorlarga xizmatlarni taqdim etish jarayonida kommunikatsiya va aloqa tizimlarini qo'llash, bozor analizi va tadqiqotlar bilan bog'liq ma'lumotlarni to'plash va tahlil qilishdan iborat bo'ladi. Sug'urta marketingi mazmuni sug'urtalovchilarning talablari va xaridorlarning o'ziga xos xavflari va ehtiyojlari bilan bog'liq bo'ladi.
Sug'urtada marketingning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat bo'ladi:
Xaridorlarni jalb qilish: Sug'urtalovchining sotish va reklama faoliyati orqali xaridorlarni jalb qilish va ularga sug'urta mahsulotlarini sotishga qo'lda tuting.
Sug'urta mahsulotlari va xizmatlarni sotish: Sug'urtalovchining sug'urta mahsulotlarini sotish va xizmatlarni taqdim etish jarayonida xaridorlarga foydali va qulayliklar ko'rsatish.
Bozor analizi va tadqiqotlar: Sug'urtalovchining bozor analizini amalga oshirish va tadqiqotlar orqali bozor tendentsiyalarini va xaridorlar ehtiyojlarni tahlil qilish.
Kommunikatsiya va aloqalar: Sug'urtalovchining xaridorlar bilan aloqalarini rivojlantirish, ularning ehtiyojlari va talablari bilan muntazam tarzda bog'lanishni ta'minlash.
Xizmat sifatini oshirish: Sug'urtalovchining xizmatlarni yuqori sifat bilan taqdim etish va xaridorlarga qulayliklar ko'rsatish.
Sug'urtada marketing, sug'urtalovchining sotish va reklama faoliyatini rivojlantirish, xaridorlarni jalb qilish, xizmat sifatini oshirish va bozor analizi bilan bog'liq ma'lumotlarni to'plash va tahlil qilishdan iborat bo'ladi. Ushbu faoliyatlar tashkilotning bozoridagi o'rni va qonuniy vositalar bilan birgalikda sug'urtalovchining muvaffaqiyatini ta'minlashga yordam beradi.
170. Qayta sug'urtalash moliyaviy barqarorlikni ta'minlash shakli sifatida.
Qayta sug'urtalash moliyaviy barqarorlikni ta'minlashning bir shakli sifati hisoblanadi. Qayta sug'urtalash, sug'urta tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladigan bir moliyaviy riskni boshqarish usuli hisoblanadi. Bu usulda, sug'urta tashkiloti o'zining xususiy risklari bo'yicha sug'urta xayollarida takroran sug'urta polislari olish yoki boshqa sug'urta turini amalga oshirish orqali o'z moliyaviy risklarini sug'urtalaydi.
Qayta sug'urtalashning moliyaviy barqarorlikni ta'minlashda quyidagi xususiyatlari mavjud:
Risklarni tahlil qilish: Sug'urta tashkiloti o'zining moliyaviy risklarini tahlil qiladi va zararlarini tushuntiradi. Buning natijasida qayta sug'urtalashning qaysi yo'lda amalga oshirilishi kerakligini aniqlab chiqaradi.
Sug'urta polislari olish: Sug'urta tashkiloti o'zining moliyaviy risklariga qarshi sug'urta polislari olish orqali o'z moliyaviy barqarorligini ta'minlaydi. Bu polislarda qayta sug'urtalash muddati, shartlar va shartnomalardagi belgilanishlar kiritiladi.
Boshqa sug'urta turini tanlash: Sug'urta tashkiloti o'zining moliyaviy risklarini sug'urtalash uchun boshqa sug'urta turini tanlash mumkin. Masalan, risklarni taksimlash, hedging kontraktlari, opsiyonlar va boshqa moliyaviy instrumentlardan foydalanish orqali moliyaviy barqarorlikni ta'minlash.
Qayta sug'urtalashning moliyaviy barqarorlikni ta'minlash shakli, sug'urta tashkilotlari uchun bir necha moliyaviy risklarini sug'urtalash va moliyaviy barqarorlikni ta'minlashda qo'llaniladigan bir usuldur. Bu usul sug'urta tashkilotlari uchun moliyaviy barqarorlikni ta'minlashda muhim bir vosita sifatida ishlaydi.
171. Sug'urta bozorining globallashuv omillari.
Sug'urta bozorining globallashtirish omillari asosan quyidagi xususiyatlarga bog'liq:
Global iqtisodiy integratsiya: Iqtisodiy integratsiya o'z navbatida mamlakatlararo tijoratning va moliyaviy aloqalarning kengligini ifodalaydi. Bu, sug'urta tashkilotlarining mamlakatlararo bozorlarda faol bo'lishini va xalqaro moliyaviy operatsiyalarga kirishini oshiradi.
Texnologik imkoniyatlar: Texnologik o'zgarishlar, xususan, kommunikatsiya va axborot texnologiyalaridagi rivojlanish, sug'urta bozorini global xarakterga o'tkazadi. Bu, sug'urta tashkilotlarining o'z faoliyatini o'zaro bog'liqlanish va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qilish imkoniyatini beradi.
Tartibkorlik va regulatsiyalar: Xalqaro tartibkorlik va regulatsiyalar, sug'urta sohasidagi o'zaro aloqalarni yanada kuchaytiradi. Xalqaro sug'urta standartlari, polislar va shartnomalar, sug'urta kompaniyalari va tashkilotlari uchun hamkorlikning asosiy asosidir.
Risklar va moliyaviy barqarorlik: Xalqaro iqtisodiyotda sodir bo'lgan rivojlanishlar va o'zgarishlar risklarni kattalashtiradi. Bu esa sug'urta bozori uchun o'zgarish va imkoniyatlarni o'z ichiga oladi. Xalqaro sug'urta tashkilotlari risklarni boshqarish va moliyaviy barqarorlikni ta'minlashda global ko'rsatkichlardan foydalanishga imkon beradi.
Globallashtirish omillari sug'urta bozorining hajmi, xalqaro bog'lanishlari va tashkilotlararo hamkorliklari o'sishiga olib keladi. Bu o'z navbatida sug'urta tashkilotlariga yangi bozorlar, kengaytirilgan risklar va moliyaviy imkoniyatlarni taklif qiladi. Shuningdek, moliyaviy barqarorlikni ta'minlash va sug'urta bozori to'g'risidagi tartibkorlik va regulatsiyalar global miqyosda o'rnatiladi.
172. Sug'urta kompaniyasining daromadlari tarkibi.
Sug'urta kompaniyasining daromadlari, kompaniya faoliyatining natijalarini ifodalayadigan moliyaviy ko'rinishdir. Sug'urta kompaniyasining daromadlari asosan quyidagi tarkibga ega bo'lishi mumkin:
Sug'urta premiyalari: Bu daromad, sug'urta kompaniyasining sotgan sug'urta polislari uchun to'langan mablaghlarni ifodalaydi. Sug'urta premiyalari, xizmat sotishlari natijasida kompaniyaga kelmagan daromadlar bilan katta miqdorda bo'lishi mumkin.
Sug'urta iqtisodiyoti daromadi: Bu daromad, sug'urta kompaniyasining investitsiya portfeli, sug'urta fondlari, fondlar, mulk-kirish, lizing to'lovlaridan olinayotgan daromadlarni ifodalaydi. Sug'urta kompaniyasining moliyaviy barqarorligini ta'minlashning bir qismi bu daromadlar orqali generatsiya qilinadi.
Sug'urta investitsiyalari: Sug'urta kompaniyalari o'zlariga xos investitsiya portfeli bilan hamkorlik qilishadi. Bu investitsiya portfeli sug'urta kompaniyasining o'z mablag'larini, sug'urta fondlarini va boshqa moliyaviy vositalarni o'z ichiga oladi. Sug'urta kompaniyasining bu investitsiya portfeli orqali daromadlar olishi va moliyaviy barqarorlikni ta'minlashi mumkin.
Sug'urta rezervlari: Sug'urta kompaniyalari sug'urta polislari bilan bog'liq ta'qiqlanishlarni qoplash va kelishuvlar uchun sug'urta rezervlarini yig'ib olishadi. Bu rezervlar sug'urta kompaniyasining risklarni qoplash uchun ajratilgan mablaghlarni ifodalayadi.
Boshqa daromadlar: Sug'urta kompaniyalarining daromadlari boshqa moliyaviy operatsiyalar natijasida generatsiya qilinadigan daromadlarni ham o'z ichiga oladi. Misol uchun, sug'urta kompaniyasi xizmatlarni sotib olish, mulk-kirish yoki lizing to'lovlaridan daromadlar olishi mumkin.
Sug'urta kompaniyasining daromadlari faoliyatining mohiyatiga va qo'llab-quvvatlash muhitiga bog'liq bo'ladi. Daromadlarning tarkibi sug'urta kompaniyasi turi, o'zining xizmatlari va fokusining xususiyatlariga qarab o'zgaradi.
173. Sug'urta kompaniyasining xarajatlar tarkibi.
Sug'urta kompaniyasining xarajatlar tarkibi, kompaniya faoliyatining natijalarini ifodalayadigan moliyaviy ko'rinishdir. Sug'urta kompaniyasining xarajatlari asosan quyidagi tarkibga ega bo'lishi mumkin:
Sug'urta tashkiloti ishchi oyligi va ijara xarajatlari: Bu xarajatlar sug'urta kompaniyasining ishchi jamoatini to'lash, ularga ish joylarini ta'minlash, ijara to'lovlari va boshqa xodimlarning moliyaviy ta'minotini ta'minlash uchun sarflanadi.
Sug'urta zararlari: Sug'urta kompaniyalari sug'urta polislari asosida xavfli hodisalar natijasida zarar olishlari mumkin. Bu zararlarni to'lash uchun kompaniyalar xarajatlar bilan javob bergan sug'urta polislariga asoslangan zararlar to'lovini amalga oshirishadi.
Sug'urta rezervlari: Sug'urta kompaniyalari sug'urta polislari bo'yicha ta'qiqlanishlarni qoplash va kelishuvlar uchun sug'urta rezervlarini shakllantiradi. Bu rezervlar sug'urta kompaniyasining xavfli hodisalar uchun ta'limotlarini qoplash uchun ajratilgan mablaghlarni ifodalayadi.
Administrativ xarajatlar: Bu xarajatlar sug'urta kompaniyasining kuzatuv va boshqarish faoliyatini ta'minlash uchun sarflangan xarajatlarni ifodalayadi. Masalan, administrativ xodimlar, ish joylarining ijarasi, ofis mebellari, elektron tizimlari va boshqa administrativ xizmatlar uchun xarajatlarni o'z ichiga oladi.
Reklama va marketing xarajatlari: Sug'urta kompaniyalari xizmatlarini sotib olish va tanishliklarini oshirish uchun reklama va marketing xarajatlarni sarflayadi. Bu tashkilotlar reklam kampaniyalari, reklam hodisalarining tashkil etishini, veb-saytlarni va reklam materiallarini tayyorlash uchun xarajatlarni amalga oshirishadi.
Boshqa xarajatlar: Sug'urta kompaniyalarining boshqa xarajatlari faoliyatning mohiyatiga, xizmatlarga, tashkilotning o'lchami va sohalarga bog'liq bo'ladi. Misol uchun, xizmatni sotib olish, xodimlarning ta'limoti, ish joyining ijarasi, elektr energiya va suv xarajatlari, iqtisodiyot bo'limining xizmatlari kabi xarajatlar ham tarkibga kirishi mumkin.
Sug'urta kompaniyasining xarajatlari faoliyatining mohiyatiga va tarkibiga bog'liq bo'ladi. Xarajatlarning tarkibi sug'urta kompaniyasi turi, xizmatlari, fokusining xususiyatlariga va faoliyatining kengligiga qarab o'zgaradi.
174. Sug'urta zahiralarini joylashtirishning asosiy yo'nalishlari.
Sug'urta zaxiralari joylashtirishning asosiy yo'nalishlari quyidagilardir:
Sug'urta brokerlari: Sug'urta brokerlari sug'urta xizmatlarini sotib olish uchun sug'urta tashkilotlari va sug'urtalovchilar orasida boshqaruvchi ro'lda faoliyat olib boradilar. Ular sug'urta tashkilotlari bilan muloqotda bo'lib, sug'urta xizmatlarini sotib olish uchun so'rovlar yuborish, polislarni tuzish va sug'urtalovchilarning talablarini ko'rib chiqish jarayonlarini amalga oshirishadi.
Sug'urta agentlari: Sug'urta agentlari ham sug'urta xizmatlarini sotib olishda o'zlarini boshqaruvchi tashkilotlar sifatida qo'llab-quvvatlaydilar. Ular sug'urtalovchilar bilan muloqotda bo'lib, ularning sug'urta talablari va ehtiyojlari haqida ma'lumotlar olish, so'rovlar yuborish, sug'urta polislarini taqdim etish va talablarni bajarishda yordam berishadi.
Sug'urta kompaniyalari: Sug'urta kompaniyalari xalqaro va mamlakatdagi tashkilotlar sifatida sug'urta zaxiralari joylashtirishga vakolat beradilar. Ular sug'urta polislari, sug'urta polislarining qo'llanilishi, zarar to'lovlarining amalga oshirilishi va sug'urta tashkilotlariga xizmat ko'rsatish bilan shug'ullanadilar.
Sug'urta omborlari: Sug'urta omborlari sug'urta polislari va boshqa moliyalashtirish vositalarini o'z ichiga olgan tashkilotlardir. Ular sug'urta tashkilotlari bilan shartnomalar asosida tashkilotlar orasida risklarni almashish va sug'urta polislarini saqlab qolish bilan shug'ullanadilar.
Sug'urta zaxiralari joylashtirishning asosiy yo'nalishlari va usullari mamlakat va hududlarga, sug'urta tashkilotlarining o'zaro kelishuvlari va shartnomalariga bog'liq bo'ladi.
175. Xalqaro sug'urta shartlari va xalqaro sug'urta bozori
Xalqaro sug'urta shartlari va xalqaro sug'urta bozori, sug'urta sohasining mamlakatlararo hamda hududlararo bo'lganliklarini ifodalaydi. Bu shartlar va bozorlar quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin:
Xalqaro Sug'urta Shartlari: Xalqaro sug'urta shartlari, mamlakatlararo tartibga solinadigan aniq qoidalar va tartibotlardir. Ularning asosiy maqsadi, sug'urta sohasida o'zaro kelishuvlarni amalga oshirish, to'g'ridan-to'g'ri ma'lumot almashish va qayta sug'urtalash jarayonini boshqarishni ta'minlashdir. Xalqaro sug'urta shartlari mamlakatlarning o'zaro kelishuvlariga muvofiq ravishda tartibga solinadi, misol uchun "Xalqaro Sug'urta va Qayta Sug'urtalash Shartnoma" (International Insurance and Reinsurance Agreement) kabi.
Xalqaro Sug'urta Bozori: Xalqaro sug'urta bozori, mamlakatlarning hududlaridan tashqarida faoliyat yuritadigan sug'urta tashkilotlari va agentliklardan iborat bo'lgan bozordir. Bu bozorda xalqaro tajribaga ega sug'urta kompaniyalari va agentliklar, xalqaro risklarni sug'urtalash, tashkilotlararo shartnomalar asosida moliyalashtirish yoki qayta sug'urtalash imkoniyatlarini taklif etish uchun faoliyat yuritadilar. Xalqaro sug'urta bozori mamlakatlarning o'zaro savdo, biznes va moliyalashtirish munosabatlarini ta'minlaydi.
Xalqaro sug'urta shartlari va xalqaro sug'urta bozori mamlakatlarning o'zaro hamkorlik va tashqi iqtisodiy aloqalarini kuchaytirish, risklarni kamaytirish va moliyalashtirishning amalga oshirilishi, sug'urta sohasining rivojlanishini ta'minlash, xalqaro moliyalashtirishning o'sishini va mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
176. Avtohalokat sodir bo‘lgan taqdirda 2 million so‘m, o‘g‘irlik holatida esa 1 million so‘m miqdorida avtomobil sug‘urtasi shartnomasi tuzildi. Yangi holatdagi avtomobilning narxi 40 million so‘m. Avtomobil 6 yil oldin chiqarilgan. Amortizatsiya stavkasi yiliga 4,5% ni tashkil qiladi. Shartnoma muddati davomida avtohalokat natijasida avtomashinaga shikast yetgan va unga 800 ming so‘m miqdorida zarar yetkazilgan. Sug'urta tovonining miqdorini aniqlang.
Agar avtohalokat sodir bo'lgan taqdirda 2 million so‘m va o‘g‘irlik holatida 1 million so‘m miqdorida avtomobil sug‘urtasi tuzilgan bo'lsa, sug'urta tovonining miqdorini aniqlash uchun quyidagi faktorlarni hisobga olamiz:
Avtomobil narxi: 40 million so‘m.
Avtomobilning umr davri: 6 yil.
Amortizatsiya stavkasi: Yiliga 4,5%.
Avtohalokat natijasida avtomashinaga 800 ming so‘m miqdorida zarar yetkazilgan bo'lsa, sug'urta tovoni avtomobilning qolgan qiymatini sug'urtalash uchun yig'indisini ifodalaydi. Bu qiymat avtomobilning narxidan amortizatsiya va halokat natijasidagi zararni yechish bilan belgilanadi.
Avtohalokatdan keyin avtomobilning qolgan qiymati quyidagi formula orqali hisoblanadi: Qolgan qiymat = Avtomobil narxi - (Avtomobil narxi * (Amortizatsiya stavkasi * Umrdavri))
Qolgan qiymat = 40,000,000 - (40,000,000 * (0.045 * 6)) = 40,000,000 - 10,800,000 = 29,200,000 so‘m.
Shu sababli, avtomobilning qolgan qiymati 29,200,000 so‘m bo'lganligi uchun sug'urta tovoni 29,200,000 so‘m miqdorini tashkil qiladi.
177.Ekish maydoni 2 ming gektar bo‘lgan bug‘doy hosilini sug‘urtalash shartnomasi tuzildi. Mazkur qishloq xo‘jaligi korxonasida 1 gektardan o‘rtacha besh yillik bug‘doy hosili 30 sentnerni tashkil etadi. Sug'urta shartnomasida 60% miqdorida sug'urta qoplamasi ko'zda tutilgan. Joriy (sug‘urta) yilda sug‘urta shartnomasida nazarda tutilgan sug‘urta hodisalari natijasida 1 gektardan 20 sentnerdan bug‘doy olindi. Narxi 1 sentner bug‘doy sug‘urta shartnomasini tuzishda 40 ming so‘mni tashkil etgan. Ushbu ekin hosilining etishmasligi uchun sug'urta tovonining miqdorini aniqlang.
Berilgan ma'lumotlarga asosan, sug'urta shartnomasi orqali ekish maydoni bo‘yicha bug‘doy hosilini sug‘urtash muddati davomida 1 gektardan 20 sentner bug‘doy sug‘urta hodisalari natijasida olingan. Shartnomada belgilangan sug'urta qoplamasi 60% miqdoridagi 2 ming sentner bug‘doy hosili uchun belgilangan.
Shu sababli, shartnomada sug'urta tovonining miqdorini aniqlash uchun quyidagi hisob-kitoblarni amalga oshirishimiz mumkin:
Bir gektar bug‘doy hosili: 30 sentner.
2 ming gektar bug‘doy hosili: 2,000 * 30 = 60,000 sentner (600 ton).
Shartnomada belgilangan sug'urta qoplamasi miqdori: 60%.
Sug'urta qoplamasining miqdori: 60,000 * 0.6 = 36,000 sentner (360 ton).
Sug'urta shartnomasida belgilangan miqdor 360 ton bug‘doy uchun bo‘lganligi uchun, shu miqdor bug‘doyni sug‘urtalash uchun kerak bo‘lgan sug'urta tovonining miqdorini ifodalaydi.
Ushbu mashqda bir sentner bug‘doyning sug‘urta shartnomasini tuzishda 40 ming so‘mni tashkil etganligi aytib o‘tildi. Shu sababli, sug'urta tovonining miqdorini aniqlash uchun quyidagi hisob-kitoblarni amalga oshirishimiz mumkin:
Sug'urta tovoni = Sug'urta qoplamasining miqdori * Narx Sug'urta tovoni = 36,000 * 40,000 = 1,440,000,000 so‘m.
Shu bilan, sug'urta shartnomasida nazarda tutilgan miqdor bo‘yicha sug'urta tovoni 1,440,000,000 so‘m bo‘ladi.
179.Ekish maydoni 3 ming gektar bo‘lgan bug‘doy hosilini sug‘urtalash shartnomasi tuzildi. Mazkur qishloq xo‘jaligi korxonasida 1 gektardan o‘rtacha besh yillik bug‘doy hosili 32 sentnerni tashkil etadi. Sug'urta shartnomasida sug'urta qoplamasi 70% miqdorida ko'zda tutilgan. Joriy (sug‘urta) yilda sug‘urta shartnomasi bo‘yicha yuzaga kelgan sug‘urta hodisalari natijasida 1 gektar maydondan bug‘doy hosili 25 sentnerni tashkil etdi. Narxi 1 sentner. sug'urta shartnomasini tuzishda bug'doy 50 mingni tashkil etdi. so'm. Ushbu ekin hosilining etishmasligi uchun sug'urta tovonining miqdorini aniqlang.
Berilgan ma'lumotlarga asosan, sug'urta shartnomasi orqali ekish maydoni bo‘yicha bug‘doy hosilini sug‘urtash muddati davomida 1 gektardan 25 sentner bug‘doy sug‘urta hodisalari natijasida olingan. Shartnomada belgilangan sug'urta qoplamasi 70% miqdoridagi 3 ming sentner bug‘doy hosili uchun belgilangan.
Shu sababli, shartnomada sug'urta tovonining miqdorini aniqlash uchun quyidagi hisob-kitoblarni amalga oshirishimiz mumkin:
Bir gektar bug‘doy hosili: 32 sentner.
3 ming gektar bug‘doy hosili: 3,000 * 32 = 96,000 sentner (960 ton).
Shartnomada belgilangan sug'urta qoplamasi miqdori: 70%.
Sug'urta qoplamasining miqdori: 96,000 * 0.7 = 67,200 sentner (672 ton).
Sug'urta shartnomasida belgilangan miqdor 672 ton bug‘doy uchun bo‘lganligi uchun, shu miqdor bug‘doyni sug‘urtalash uchun kerak bo‘lgan sug'urta tovonining miqdorini ifodalaydi.
Ushbu mashqda bir sentner bug‘doyning sug‘urta shartnomasini tuzishda 50 ming so‘mni tashkil etganligi aytib o‘tildi. Shu sababli, sug'urta tovonining miqdorini aniqlash uchun quyidagi hisob-kitoblarni amalga oshirishimiz mumkin:
Sug'urta tovoni = Sug'urta qoplamasining miqdori * Narx Sug'urta tovoni = 67,200 * 50,000 = 3,360,000,000 so‘m.
Shu bilan, sug'urta shartnomasida nazarda tutilgan miqdor bo‘yicha sug'urta tovoni 3,360,000,000 so‘m bo‘ladi.
180.“A”, “B” va “S” qo‘shma sug‘urtalovchilari qiymati 60 million so‘m bo‘lgan riskni qabul qildi. Bundan tashqari, sug'urtalovchi "A" jami riskning 40%, "B" - 30% va "C" - 30% javobgarlikni o'z zimmasiga oladi. Birgalikda sug'urta qilish printsipi mutanosib javobgarlik bo'yicha kelishilgan. Sug‘urtalangan shaxsga 5 million so‘m miqdorida zarar yetkazilgan. Sug'urtalangan mulkning haqiqiy qiymati 65 million so'm bo'lishi sharti bilan sug'urta tovonining miqdorini aniqlang. va shartnoma proporsional javobgarlik tizimi bo'yicha tuzilgan.
Berilgan ma'lumotlarga asosan, sug'urtalovchilar "A", "B" va "S" riskni 60 million so'mlik qiymat bilan qabul qilganlar. Sug'urtalovchi "A" jami riskning 40%, "B" - 30% va "C" - 30% javobgarligini o'z zimmasiga olgan.
Sug'urta qilish printsipi proporsional javobgarlik tizimida kelishilganligi uchun, sug'urtalovchi "A" jami riskning 40% javobgarligini o'z zimmasiga olganligi uchun:
"A" sug'urtalovchi javobgarligi = (Risk miqdori * "A" javobgarligi) / (Jami riskning 40% javobgarligi) "A" sug'urtalovchi javobgarligi = (60,000,000 * 40%) / 40% = 60,000,000 so'm.
Tushuntirish uchun, "A" sug'urtalovchi risk miqdorining 40% javobgarligini o'z zimmasiga oladi.
Shu tarzda "B" va "C" sug'urtalovchilar uchun ham javobgarlik miqdorini hisoblashimiz mumkin.
"Sug'urtalangan shaxsga 5 million so‘m miqdorida zarar yetkazilgan" deb berilgan. Bu zarar javobgarligi "S" sug'urtalovchiga tegishli. Shu sababli, "S" sug'urtalovchi javobgarligi 5 million so'm bo'ladi.
Sug'urta tovonining miqdorini aniqlash uchun, sug'urta tovoni = jami risk miqdori - zarar miqdori.
Jami risk miqdori = "A" javobgarligi + "B" javobgarligi + "C" javobgarligi = 60,000,000 so'm + 30% * 60,000,000 so'm + 30% * 60,000,000 so'm = 60,000,000 so'm + 18,000,000 so'm + 18,000,000 so'm = 96,000,000 so'm.
Shu bilan, sug'urta tovoni = 96,000,000 so'm - 5,000,000 so'm = 91,000,000 so'm bo'ladi.
Shartnoma proporsional javobgarlik tizimi bo'yicha tuzilganligi uchun, sug'urta tovoni 91,000,000 so'm bo'ladi.
181.“A”, “B” va “S” qo‘shma sug‘urtalovchilari qiymati 80 million so‘m bo‘lgan riskni qabul qildi. Bundan tashqari, sug'urtalovchi "A" jami riskning 50%, "B" - 25% va "C" - 25% javobgarlikni o'z zimmasiga oladi. Birgalikda sug'urta qilish printsipi mutanosib javobgarlik bo'yicha kelishilgan. Sug‘urtalangan shaxsga 400 ming so‘m miqdorida zarar yetkazilgan. Sug'urtalangan shaxsning mol-mulkining haqiqiy qiymati 90 million so'm bo'lishi sharti bilan sug'urta tovonining miqdorini aniqlang. va shartnoma proporsional javobgarlik tizimi bo'yicha tuzilgan
Berilgan ma'lumotlarga asosan, sug'urtalovchilar "A", "B" va "S" riskni 80 million so'mlik qiymat bilan qabul qilganlar. Sug'urtalovchi "A" jami riskning 50%, "B" - 25% va "C" - 25% javobgarligini o'z zimmasiga olgan.
Sug'urta qilish printsipi proporsional javobgarlik tizimida kelishilganligi uchun, sug'urtalovchi "A" jami riskning 50% javobgarligini o'z zimmasiga olganligi uchun:
"A" sug'urtalovchi javobgarligi = (Risk miqdori * "A" javobgarligi) / (Jami riskning 50% javobgarligi) "A" sug'urtalovchi javobgarligi = (80,000,000 * 50%) / 50% = 80,000,000 so'm.
Shu tarzda "B" va "C" sug'urtalovchilar uchun ham javobgarlik miqdorini hisoblashimiz mumkin.
"Sug'urtalangan shaxsga 400 ming so‘m miqdorida zarar yetkazilgan" deb berilgan. Bu zarar javobgarligi "S" sug'urtalovchiga tegishli. Shu sababli, "S" sug'urtalovchi javobgarligi 400,000 so'm bo'ladi.
Sug'urtalangan shaxsning mol-mulkining haqiqiy qiymati 90 million so'm bo'lishi sharti bilan sug'urta tovonining miqdorini aniqlash uchun, sug'urta tovoni = jami risk miqdori - zarar miqdori.
Jami risk miqdori = "A" javobgarligi + "B" javobgarligi + "C" javobgarligi = 80,000,000 so'm + 25% * 80,000,000 so'm + 25% * 80,000,000 so'm = 80,000,000 so'm + 20,000,000 so'm + 20,000,000 so'm = 120,000,000 so'm.
Shu bilan, sug'urta tovoni = 120,000,000 so'm - 400,000 so'm = 119,600,000 so'm bo'ladi.
Shartnoma proporsional javobgarlik tizimi bo'yicha tuzilganligi uchun, sug'urta tovoni 119,600,000 so'm bo'ladi.
182.Sug'urta ob'ektining sug'urta bahosi - 100 000 so'm. Sug‘urta summasi 80 000 so‘mni tashkil etadi. Ob'ekt birinchi xavf tizimi bo'yicha sug'urta qilinadi. Shartsiz chegirma - sug'urta summasining 2,5%. Sug‘urta hodisasi natijasida 63 000 so‘m miqdorida zarar yetkazilgan. Sug'urtalovchi sug'urta qildiruvchiga to'laydigan sug'urta tovonining miqdorini aniqlang.
Sug'urta ob'ektining sug'urta bahosi 100,000 so'm bo'lib, sug'urta summasi esa 80,000 so'mga teng. Ob'ekt birinchi xavf tizimi bo'yicha sug'urta qilingan.
Shartsiz chegirma tizimi uchun sug'urta summasining 2.5% hisoblanadi. Bu esa 80,000 so'm * 2.5% = 2,000 so'mga teng bo'ladi.
Sug'urta hodisasi natijasida 63,000 so'm miqdorida zarar yetkazilgan. Shu miqdor zarar sug'urtalovchiga tegishli bo'ladi.
Sug'urtalovchi sug'urta qildiruvchiga to'laydigan sug'urta tovonini aniqlash uchun, sug'urta tovoni = zarar miqdori - shartsiz chegirma miqdori.
Sug'urta tovoni = 63,000 so'm - 2,000 so'm = 61,000 so'm bo'ladi.
Shuning uchun, sug'urtalovchi sug'urta qildiruvchiga 61,000 so'm miqdorida sug'urta tovonini to'lashi kerak bo'ladi.
183.Sug'urta ob'ektining sug'urta bahosi 30 000 so'mni tashkil etadi. Sug‘urta shartnomasi bo‘yicha sug‘urta summasi 5000 so‘mni, shartsiz chegirib tashlash sug‘urta summasining 2,5 foizini tashkil qiladi. Sug‘urta hodisasi natijasida obyektga 2000 so‘m miqdorida zarar yetkazilgan. Agar ob'ekt proportsional javobgarlik tizimi bo'yicha sug'urta qilingan bo'lsa, sug'urta tovonining miqdorini aniqlang.
Sug'urta ob'ektining sug'urta bahosi 30,000 so'm bo'lib, sug'urta shartnomasi bo'yicha sug'urta summasi 5,000 so'mga teng. Shartsiz chegirib tashlash sug'urta summasi esa shartsiz chegirma miqdori 2.5% hisobidan tashkil topadi. Bu esa 5,000 so'm * 2.5% = 125 so'mga teng bo'ladi.
Sug'urta hodisasi natijasida ob'ektga 2,000 so'm miqdorida zarar yetkazilgan. Agar ob'ekt proportsional javobgarlik tizimi bo'yicha sug'urta qilingan bo'lsa, sug'urta tovoni zarar miqdoriga tenglashadi.
Shuning uchun, sug'urta tovoni = 2,000 so'm bo'ladi.
Demak, agar ob'ekt proportsional javobgarlik tizimi bo'yicha sug'urta qilingan bo'lsa, sug'urtalovchi ob'ektga 2,000 so'm miqdorida sug'urta tovonini to'lashi kerak bo'ladi.
184. Sug'urta ob'ektining sug'urta bahosi - 20 000 so'm. Sug‘urta summasi 12 000 so‘mni tashkil etadi. Ob'ekt proporsional javobgarlik tizimi bo'yicha sug'urta qilinadi. Sug‘urta hodisasi natijasida obyektga 5000 so‘m miqdorida zarar yetkazilgan. Sug'urtalovchi sug'urta qildiruvchiga to'laydigan sug'urta tovonining miqdorini aniqlang.
Sug'urta ob'ektining sug'urta bahosi 20,000 so'm bo'lib, sug'urta summasi 12,000 so'mga teng. Bu holatda, ob'ekt proporsional javobgarlik tizimi bo'yicha sug'urta qilinganligi uchun, sug'urta summasi va zarar miqdori nisbiy bo'ladi.
Sug'urta summasi nisbiy hisoblanishi uchun quyidagi formuladan foydalanamiz:
Nisbiy sug'urta summasi = (Zarar miqdori / Sug'urta bahosi) * Sug'urta summasi
Bu yerda zarar miqdori 5,000 so'm, sug'urta bahosi 20,000 so'm va sug'urta summasi 12,000 so'm.
Nisbiy sug'urta summasi = (5,000 / 20,000) * 12,000 = 3,000 so'm.
Demak, sug'urtalovchi sug'urta qildiruvchiga 3,000 so'm miqdorida sug'urta tovonini to'lashi kerak bo'ladi.
185. Sug'urta ob'ektining sug'urta bahosi - 80 000 so'm. Sug‘urta summasi 65 000 so‘mni tashkil etadi. Ob'ekt proporsional javobgarlik tizimi bo'yicha sug'urta qilinadi. Sug‘urta hodisasi natijasida obyektga 45 000 so‘m miqdorida zarar yetkazilgan. Sug'urtalovchi sug'urta qildiruvchiga to'laydigan sug'urta tovonining miqdorini aniqlang.
Sug'urta ob'ektining sug'urta bahosi 80,000 so'm bo'lib, sug'urta summasi 65,000 so'mga teng. Bu holatda, ob'ekt proporsional javobgarlik tizimi bo'yicha sug'urta qilinganligi uchun, sug'urta summasi va zarar miqdori nisbiy bo'ladi.
Sug'urta summasi nisbiy hisoblanishi uchun quyidagi formuladan foydalanamiz:
Nisbiy sug'urta summasi = (Zarar miqdori / Sug'urta bahosi) * Sug'urta summasi
Bu yerda zarar miqdori 45,000 so'm, sug'urta bahosi 80,000 so'm va sug'urta summasi 65,000 so'm.
Nisbiy sug'urta summasi = (45,000 / 80,000) * 65,000 = 36,562.5 so'm.
Demak, sug'urtalovchi sug'urta qildiruvchiga 36,562.5 so'm miqdorida sug'urta tovonini to'lashi kerak bo'ladi.
186. Sug‘urta shartnomasi bo‘yicha sug‘urta summasi 75 000 so‘mni tashkil etadi. Ushbu sug'urta turi bo'yicha sug'urta stavkasi 2,2% ni tashkil qiladi. Sug'urta mukofoti miqdorini aniqlang.
Sug'urta shartnomasi bo'yicha sug'urta summasi 75,000 so'm va sug'urta stavkasi 2.2% ga teng berilgan. Sug'urta mukofoti miqdorini aniqlash uchun quyidagi formuladan foydalanamiz:
Sug'urta mukofoti = (Sug'urta summasi * Sug'urta stavkasi) / 100
Bu yerda sug'urta summasi 75,000 so'm va sug'urta stavkasi 2.2%.
Sug'urta mukofoti = (75,000 * 2.2) / 100 = 1,650 so'm.
Demak, sug'urta shartnomasi bo'yicha sug'urta mukofoti 1,650 so'mga teng.
187. Sug‘urta shartnomasi bo‘yicha sug‘urta summasi 55 000 so‘mni tashkil etadi. Ushbu sug'urta turi bo'yicha sug'urta stavkasi 2,5% ni tashkil qiladi. Sug'urta mukofoti miqdorini aniqlang.
Sug'urta shartnomasi bo'yicha sug'urta summasi 55,000 so'm va sug'urta stavkasi 2.5% ga teng berilgan. Sug'urta mukofoti miqdorini aniqlash uchun quyidagi formuladan foydalanamiz:
Sug'urta mukofoti = (Sug'urta summasi * Sug'urta stavkasi) / 100
Bu yerda sug'urta summasi 55,000 so'm va sug'urta stavkasi 2.5%.
Sug'ua mukofoti = (55,000 * 2.5) / 100 = 1,375 so'm.
Demak, sug'urta shartnomasi bo'yicha sug'urta mukofoti 1,375 so'mga teng.
188. YTH natijasida haqiqiy qiymati 100 million so‘m bo‘lgan avtomashina vayron bo‘lgan. Shartnoma tuzilgan kundagi amortizatsiya 18%, yaroqli qismlar qoldiqlari, ularning eskirishini hisobga olgan holda, 10 mln. Detallarni tartibga keltirish uchun 7 million so‘m sarflandi. Avtomobil haqiqiy qiymat uchun sug'urtalangan bo'lsa, zarar miqdori va sug'urta tovonining miqdorini aniqlang.
Agar avtomobil haqiqiy qiymat uchun sug'urtalangan bo'lsa, zarar miqdorini va sug'urta tovonining miqdorini aniqlash uchun quyidagi ma'lumotlarga ega bo'lish kerak:
Haqiqiy qiymat: 100,000,000 so'm Amortizatsiya stavkasi: 18% Yaroqli qismlar qoldiqlarini tiklash uchun sarflangan mablag': 7,000,000 so'm
Zarar miqdori avtomobilning haqiqiy qiymatini va yaroqli qismlar qoldiqlarini tiklash uchun sarflangan mablag'ni hisobga olgan holda aniqlanadi.
Zarar miqdori = Haqiqiy qiymat - Yaroqli qismlar qoldiqlari - Sarflangan mablag' = 100,000,000 - 10,000,000 - 7,000,000 = 83,000,000 so'm
Sug'urta tovonining miqdorini aniqlash uchun zarar miqdori va sug'urta summasi orasidagi foizni hisobga olib, 100 ga ko'paytiramiz.
Sug'urta tovonining miqdori = (Zarar miqdori * Sug'urta summasi) / 100 = (83,000,000 * 100,000,000) / 100 = 83,000,000,000,000 / 100 = 830,000,000 so'm
Demak, avtomobil haqiqiy qiymat uchun sug'urtalangan bo'lsa, zarar miqdori 83,000,000 so'm va sug'urta tovonining miqdori 830,000,000 so'm bo'ladi.
189. YTH natijasida haqiqiy qiymati 37 million so‘m bo‘lgan yengil avtomashina vayron bo‘lgan. Shartnoma tuzilgan kundagi amortizatsiya 20%, yaroqli qismlar qoldiqlari, ularning eskirishini hisobga olgan holda, 1 mln. Detallarni tartibga keltirish uchun 700 ming so‘m sarflandi. Avtomobil haqiqiy qiymat uchun sug'urtalangan bo'lsa, zarar miqdori va sug'urta tovonining miqdorini aniqlang.
Agar avtomobil haqiqiy qiymat uchun sug'urtalangan bo'lsa, zarar miqdorini va sug'urta tovonining miqdorini aniqlash uchun quyidagi ma'lumotlarga ega bo'lish kerak:
Haqiqiy qiymat: 37,000,000 so'm Amortizatsiya stavkasi: 20% Yaroqli qismlar qoldiqlarini tiklash uchun sarflangan mablag': 700,000 so'm
Zarar miqdori avtomobilning haqiqiy qiymatini va yaroqli qismlar qoldiqlarini tiklash uchun sarflangan mablag'ni hisobga olgan holda aniqlanadi.
Zarar miqdori = Haqiqiy qiymat - Yaroqli qismlar qoldiqlari - Sarflangan mablag' = 37,000,000 - 1,000,000 - 700,000 = 35,300,000 so'm
Sug'urta tovonining miqdorini aniqlash uchun zarar miqdori va sug'urta summasi orasidagi foizni hisobga olib, 100 ga ko'paytiramiz.
Sug'urta tovonining miqdori = (Zarar miqdori * Sug'urta summasi) / 100 = (35,300,000 * 37,000,000) / 100 = 1,306,100,000,000 / 100 = 13,061,000,000 so'm
Demak, avtomobil haqiqiy qiymat uchun sug'urtalangan bo'lsa, zarar miqdori 35,300,000 so'm va sug'urta tovonining miqdori 13,061,000,000 so'm bo'ladi.
190. Bir korxonada mulkning haqiqiy qiymatining 60 foizini tashkil etuvchi 12 million so‘m, boshqasida 13 million so‘m sug‘urta summasiga mulkni sug‘urta qilish shartnomasi tuzilgan. Yong‘in natijasida mulkning 40 foizi nobud bo‘lgan. Qutqaruv va talofatlarni kamaytirishga sarflangan mablag‘ 8 million so‘mni tashkil etdi. Har bir sug'urta kompaniyasi tomonidan to'lanadigan mukofotni aniqlang.
Mulkning haqiqiy qiymati korxonada 60% ni tashkil etadi va 12 million so'mga sug'urta qilingan. Boshqasida 13 million so'm sug'urta summasiga sug'urta qilindi.
Yong'in natijasida mulkning 40% si nobud bo'lgan. Qutqaruv va talofatlarni kamaytirish uchun sarflangan mablag' 8 million so'm hisobga olindi.
Sug'urta kompaniyasi tomonidan to'lanadigan mukofotni aniqlash uchun quyidagi formuladan foydalanamiz:
Mukofot miqdori = (Sug'urta summasi * (100 - Mulkning nobud foizi)) / 100
Birinchi kompaniya: Mukofot miqdori = (12,000,000 * (100 - 40)) / 100 = (12,000,000 * 60) / 100 = 7,200,000 so'm
Ikkinchi kompaniya: Mukofot miqdori = (13,000,000 * (100 - 40)) / 100 = (13,000,000 * 60) / 100 = 7,800,000 so'm
Demak, birinchi sug'urta kompaniyasi tomonidan mukofot miqdori 7,200,000 so'm, ikkinchi sug'urta kompaniyasi tomonidan mukofot miqdori 7,800,000 so'm bo'ladi.
191. Bir korxonada mulkning haqiqiy qiymatining 60 foizini tashkil etuvchi 40 ming so‘m, boshqa korxonada 46 ming so‘m sug‘urta summasiga mol-mulkni sug‘urta qilish shartnomasi tuzilgan. Yong‘in natijasida mulkning 40 foizi nobud bo‘lgan. Qutqaruv va talofatlarni kamaytirish uchun sarflangan mablag‘ 18 ming so‘mni tashkil etdi. Har bir sug'urta kompaniyasi tomonidan to'lanadigan mukofotni aniqlang
Mulkning haqiqiy qiymati korxonada 60% ni tashkil etadi va 40,000 so'mga sug'urta qilingan. Boshqa korxonada 46,000 so'm sug'urta summasiga sug'urta qilindi.
Yong'in natijasida mulkning 40% si nobud bo'lgan. Qutqaruv va talofatlarni kamaytirish uchun sarflangan mablag' 18,000 so'm hisobga olindi.
Sug'urta kompaniyalari tomonidan to'lanadigan mukofotni aniqlash uchun quyidagi formuladan foydalanamiz:
Mukofot miqdori = (Sug'urta summasi * (100 - Mulkning nobud foizi)) / 100
Birinchi kompaniya: Mukofot miqdori = (40,000 * (100 - 40)) / 100 = (40,000 * 60) / 100 = 24,000 so'm
Ikkinchi kompaniya: Mukofot miqdori = (46,000 * (100 - 40)) / 100 = (46,000 * 60) / 100 = 27,600 so'm
Demak, birinchi sug'urta kompaniyasi tomonidan mukofot miqdori 24,000 so'm, ikkinchi sug'urta kompaniyasi tomonidan mukofot miqdori 27,600 so'm bo'ladi.
192. Portlash do‘konni vayron qilgan. Sexning balans qiymati amortizatsiyani hisobga olgan holda 100 million so‘mni tashkil etadi. Portlash sodir bo‘lgan paytda sexda 20 million so‘mlik mahsulot bo‘lgan. Hududni tozalashga odamlar va texnika jalb qilingan. Xarajatlar qiymati 1 million so‘m, metallolom yetkazib berishdan tushgan mablag‘ 2 million so‘mni tashkil etdi. Do‘kon bir oy ishlamadi. Ushbu davrdagi foyda yo'qotishlari 150 million so'mni tashkil etdi. Ustaxonani qayta tiklash qiymati – 125 million so‘m. To'g'ridan-to'g'ri yo'qotish, bilvosita yo'qotish, umumiy yo'qotish miqdorini aniqlang.
To'g'ridan-to'g'ri yo'qotish miqdorini aniqlash uchun portlash do'konning balans qiymati bilan foyda yo'qotishlari yig'indisini hisobga olamiz:
To'g'ridan-to'g'ri yo'qotish = Balans qiymati - Foyda yo'qotishlari = 100,000,000 - 150,000,000 = -50,000,000 so'm
Bu natija negativ qiymatga teng bo'lishi mumkin, yani do'kon xamyonida foyda yo'qotib ketgan va qarzni tashkil etgan.
Bilvosita yo'qotish miqdorini hisoblash uchun umumiy yo'qotish miqdorini o'zgartirishimiz kerak. Umumiy yo'qotish miqdorini aniqlash uchun foyda yo'qotishlari yig'indisiga ustaxonani qayta tiklash qiymatini ham qo'shamiz:
Umumiy yo'qotish = Foyda yo'qotishlari + Ustaxonani qayta tiklash qiymati = 150,000,000 + 125,000,000 = 275,000,000 so'm
Bilvosita yo'qotish = Umumiy yo'qotish - To'g'ridan-to'g'ri yo'qotish = 275,000,000 - (-50,000,000) = 325,000,000 so'm
Demak, bilvosita yo'qotish miqdori 325,000,000 so'm bo'ladi.
193. Portlash do‘konni vayron qilgan. Sexning balans qiymati amortizatsiyani hisobga olgan holda 200 million so‘mni tashkil etadi. Portlash sodir bo‘lgan paytda sexda 50 million so‘mlik mahsulot bo‘lgan. Hududni tozalashga odamlar va texnika jalb qilingan. Xarajatlar qiymati 5 million so‘m metallolom yetkazib berishdan tushgan mablag‘ 8 million so‘mni tashkil etdi. Do‘kon bir oy ishlamadi. Bu davrdagi foyda yo‘qotishlari 280 million so‘mni tashkil etdi. Ustaxonani qayta tiklash qiymati – 260 million so‘m. To'g'ridan-to'g'ri yo'qotish, bilvosita yo'qotish, umumiy yo'qotish miqdorini aniqlang.
To'g'ridan-to'g'ri yo'qotish miqdorini aniqlash uchun portlash do'konning balans qiymati bilan foyda yo'qotishlari yig'indisini hisobga olamiz:
To'g'ridan-to'g'ri yo'qotish = Balans qiymati - Foyda yo'qotishlari = 200,000,000 - 280,000,000 = -80,000,000 so'm
Bu natija negativ qiymatga teng bo'lishi mumkin, yani do'kon xamyonida foyda yo'qotib ketgan va qarzni tashkil etgan.
Bilvosita yo'qotish miqdorini hisoblash uchun umumiy yo'qotish miqdorini o'zgartirishimiz kerak. Umumiy yo'qotish miqdorini aniqlash uchun foyda yo'qotishlari yig'indisiga ustaxonani qayta tiklash qiymatini ham qo'shamiz:
Umumiy yo'qotish = Foyda yo'qotishlari + Ustaxonani qayta tiklash qiymati = 280,000,000 + 260,000,000 = 540,000,000 so'm
Bilvosita yo'qotish = Umumiy yo'qotish - To'g'ridan-to'g'ri yo'qotish = 540,000,000 - (-80,000,000) = 620,000,000 so'm
Demak, bilvosita yo'qotish miqdori 620,000,000 so'm bo'ladi.
194. Tez tibbiy yordam shifokori tarif stavkasi 2,5% bo'lgan baxtsiz hodisadan sug'urta shartnomasi bo'yicha sug'urta to'lovini aniqlang. Sug‘urta summasi 500 ming so‘mni tashkil etadi. Shartnoma muddati - 9 oy.vvv
Sizning berilgan ma'lumotlarga asosan, tez tibbiy yordam shifokori tarif stavkasi 2,5% bo'lgan sug'urta shartnomasi bo'yicha sug'urta to'lovini aniqlaymiz. Sug'urta summasi 500 ming so'm deb berilgan.
Sug'urta to'lovini aniqlash uchun quyidagi formuladan foydalanamiz:
Sug'urta to'lovi = Sug'urta summasi * Tarif stavkasi
Bu formulani sizning ma'lumotlaringiz bilan to'ldirganda,
Sug'urta to'lovi = 500,000 * 0.025 = 12,500 so'm
Demak, tez tibbiy yordam shifokori tarif stavkasi 2,5% bo'lgan sug'urta shartnomasi bo'yicha sug'urta to'lovi 12,500 so'm bo'ladi.
195. Tez tibbiy yordam shifokori tarif stavkasi 2% bo'lgan baxtsiz hodisadan sug'urta shartnomasi bo'yicha sug'urta to'lovini aniqlang. Sug‘urta summasi 100 ming so‘mni tashkil etadi. Shartnoma muddati - 6 oy.
Sizning berilgan ma'lumotlarga asosan, tez tibbiy yordam shifokori tarif stavkasi 2% bo'lgan sug'urta shartnomasi bo'yicha sug'urta to'lovini aniqlaymiz. Sug'urta summasi 100 ming so'm deb berilgan.
Sug'urta to'lovini aniqlash uchun quyidagi formuladan foydalanamiz:
Sug'urta to'lovi = Sug'urta summasi * Tarif stavkasi
Bu formulani sizning ma'lumotlaringiz bilan to'ldirganda,
Sug'urta to'lovi = 100,000 * 0.02 = 2,000 so'm
Demak, tez tibbiy yordam shifokori tarif stavkasi 2% bo'lgan sug'urta shartnomasi bo'yicha sug'urta to'lovi 2,000 so'm bo'ladi.
196. Avtomobil uchun to‘lovning asosiy stavkasi 1 yil sug‘urta muddati uchun 1980 so‘m bo‘lsa, haydovchining javobgarligini sug‘urta qilish shartnomasi bo‘yicha to‘lovni hisoblang; avtomobilning foydalanish hududiga qarab (avtomobil egasining ro'yxatdan o'tgan joyida aniqlanadi) tarifga koeffitsient 0,5 ni tashkil qiladi; haydovchining yoshi va tajribasiga qarab koeffitsient - 1,2; dvigatel kuchiga qarab koeffitsient 1,5 ga teng.
Sizning berilgan ma'lumotlarga asosan, avtomobil uchun to'lovning asosiy stavkasi 1 yil sug'urta muddati uchun 1980 so'm deb berilgan. Haydovchining javobgarligini sug'urta qilish shartnomasi bo'yicha to'lovni hisoblash uchun bir nechta faktorlarni hisobga olinganiga e'tibor beramiz.
Avtomobilning foydalanish hududi tarifga koeffitsient 0,5 ni tashkil qiladi.
Haydovchining yoshi va tajribasi tarifga koeffitsient 1,2 ni tashkil qiladi.
Dvigatel kuchi tarifga koeffitsient 1,5 ga teng.
Sug'urta to'lovini hisoblash uchun quyidagi formuladan foydalanamiz:
Sug'urta to'lovi = Asosiy stavka * Hudud koeffitsienti * Yoshi va tajribani koeffitsienti * Dvigatel kuchi koeffitsienti
Bu formulani sizning ma'lumotlaringiz bilan to'ldirganda,
Sug'urta to'lovi = 1980 * 0,5 * 1,2 * 1,5 = 1782 so'm
Demak, haydovchining javobgarligini sug'urta qilish shartnomasi bo'yicha to'lov 1782 so'm bo'ladi.
197. Avtomobil uchun to‘lovning asosiy stavkasi 1 yillik sug‘urta muddati uchun 10 000 so‘m bo‘lsa, haydovchining javobgarligini sug‘urta qilish shartnomasi bo‘yicha to‘lovni hisoblab chiqing; avtomobilning foydalanish hududiga qarab (avtomobil egasining ro'yxatdan o'tgan joyida aniqlanadi) tarifga koeffitsient 0,8 ni tashkil qiladi; haydovchining yoshi va tajribasiga qarab koeffitsient - 1,5; dvigatel kuchiga qarab koeffitsient 1,2 ga teng.
Sizning berilgan ma'lumotlarga asosan, avtomobil uchun to'lovning asosiy stavkasi 1 yillik sug'urta muddati uchun 10,000 so'm deb berilgan. Haydovchining javobgarligini sug'urta qilish shartnomasi bo'yicha to'lovni hisoblash uchun bir nechta faktorlarni hisobga olinganiga e'tibor beramiz.
Avtomobilning foydalanish hududi tarifga koeffitsient 0,8 ni tashkil qiladi.
Haydovchining yoshi va tajribasi tarifga koeffitsient 1,5 ni tashkil qiladi.
Dvigatel kuchi tarifga koeffitsient 1,2 ga teng.
Sug'urta to'lovini hisoblash uchun quyidagi formuladan foydalanamiz:
Sug'urta to'lovi = Asosiy stavka * Hudud koeffitsienti * Yoshi va tajribani koeffitsienti * Dvigatel kuchi koeffitsienti
Bu formulani sizning ma'lumotlaringiz bilan to'ldirganda,
Sug'urta to'lovi = 10,000 * 0,8 * 1,5 * 1,2 = 14,400 so'm
Demak, haydovchining javobgarligini sug'urta qilish shartnomasi bo'yicha to'lov 14,400 so'm bo'ladi.
198. Fuqaro (A) 1 million rublga hayotni sug'urtalash shartnomasini tuzdi. so'm. vaqtinchalik chegirma bilan: jarohatlar uchun to'lov davolanishning 7-kunidan boshlab amalga oshiriladi. Shartnoma bo'yicha tarif 1,5% ni tashkil qiladi. Sug'urtalangan shaxs qo'lini sindirib, 30 kun davomida gipsga solingan.Sug'urta shartnomasining qiymati va to'lanadigan ta'minot miqdorini aniqlang, agar shartnoma shartlariga ko'ra, 1 kunlik mehnatga layoqatsizlik uchun sug'urta summasining 0,5% miqdorida sug'urta summasi undirilsa. ish uchun.
Sizning berilgan ma'lumotlarga asosan, Fuqaro (A) 1 million rublga hayotni sug'urtalash shartnomasini tuzgan. Tarifga asosan, shartnoma bo'yicha tarif 1,5% ni tashkil qiladi. Sug'urtalangan shaxs qo'lini sindirib, 30 kun davomida gipsga solingan.
Sug'urta shartnomasining qiymati: Sug'urta shartnomasining qiymati o'zgaruvchan bo'lgani uchun, shartnomaga ko'ra tarifni qiymatni topishimiz kerak. Tarifning miqdori 1,5% deb berilgan. U holda, sug'urta shartnomasining qiymati 1 million rubl * 1,5% = 15,000 rubl bo'ladi.
To'lanadigan ta'minot miqdori: Shartnoma bo'yicha, 1 kunlik mehnatga layoqatsizlik uchun sug'urta summasining 0,5% miqdorida sug'urta summasi undirilsa. Bu holatda undirish miqdori 1 million rubl * 0,5% = 5,000 rubl bo'ladi.
Demak, Fuqaro (A) tomonidan to'lanadigan ta'minot miqdori 15,000 rubl bo'ladi va agar shartnoma shartlariga ko'ra, 1 kunlik mehnatga layoqatsizlik uchun sug'urta summasining 0,5% miqdorida sug'urta summasi undirilsa, undirish miqdori 5,000 rubl bo'ladi.
199. Fuqaro (B) 2 million rubl uchun hayotni sug'urtalash shartnomasini (S) tuzdi. so'm. vaqtinchalik chegirma bilan: jarohatlar uchun to'lov davolanishning 5-kunidan boshlab amalga oshiriladi. Shartnoma bo'yicha tarif 1,4% ni tashkil qiladi. Sug'urtalangan shaxs qo'lini sindirib, 25 kun davomida gipsga solingan.Sug'urta shartnomasining qiymatini va to'lanadigan ta'minot miqdorini aniqlang, agar shartnoma shartlariga ko'ra, 1 kunlik nogironlik uchun sug'urta summasining 0,4% miqdorida sug'urta summasi undirilsa. .
Sizning berilgan ma'lumotlarga asosan, Fuqaro (B) 2 million rubl uchun hayotni sug'urtalash shartnomasini tuzgan. Tarifga asosan, shartnoma bo'yicha tarif 1,4% ni tashkil qiladi. Sug'urtalangan shaxs qo'lini sindirib, 25 kun davomida gipsga solingan.
Sug'urta shartnomasining qiymati: Sug'urta shartnomasining qiymati o'zgaruvchan bo'lgani uchun, shartnomaga ko'ra tarifni qiymatni topishimiz kerak. Tarifning miqdori 1,4% deb berilgan. U holda, sug'urta shartnomasining qiymati 2 million rubl * 1,4% = 28,000 rubl bo'ladi.
To'lanadigan ta'minot miqdori: Shartnoma bo'yicha, 1 kunlik nogironlik uchun sug'urta summasining 0,4% miqdorida sug'urta summasi undirilsa. Bu holatda undirish miqdori 2 million rubl * 0,4% = 8,000 rubl bo'ladi.
Demak, Fuqaro (B) tomonidan to'lanadigan ta'minot miqdori 28,000 rubl bo'ladi va agar shartnoma shartlariga ko'ra, 1 kunlik nogironlik uchun sug'urta summasining 0,4% miqdorida sug'urta summasi undirilsa, undirish miqdori 8,000 rubl bo'ladi.
200 Sug‘urta shartnomasi bo‘yicha sug‘urta summasi 50 000 so‘mni tashkil etadi. Ushbu sug'urta turi bo'yicha sug'urta stavkasi 2,4% ni tashkil qiladi. Sug'urta mukofoti miqdorini aniqlang
Sizning berilgan ma'lumotlarga asosan, sug'urta shartnomasi bo'yicha sug'urta summasi 50,000 so'mni tashkil etadi. Sug'urta turi bo'yicha sug'urta stavkasi 2,4% ni tashkil qiladi.
Sug'urta mukofoti miqdorini aniqlash uchun sug'urta summasini stavkaga ko'paytirib hisoblaymiz: 50,000 so'm * 2,4% = 1,200 so'm
Demak, sug'urta mukofoti miqdori 1,200 so'm bo'ladi.
|
| |