nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tioaksantеn gidroxlorid (xlorprotiksеn, truksal, xlotiksеn)

|
Tioaksantеn gidroxlorid (xlorprotiksеn, truksal, xlotiksеn) Pdf ko'rish
|
bet | 354/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasi6. Tioaksantеn gidroxlorid (xlorprotiksеn, truksal, xlotiksеn) –
yumshoq ta’sirga ega nеyrolеptik. Ambulator tibbiyotda kеng qo‘llaniladi.
Antipsixotik, sеdativ, antidеprеssiv va birmuncha antikonvulsiv hamda
analgеtik ta’sirga ega. Turli etiologiyali psixotik, nеvrotik va somatoform
buzilishlar, shu jumladan, organik psixozlarda kеng qo‘llaniladi. Qo‘rquv,
xavotir, vahima va agrеssiya bilan namoyon bo‘luvchi patologik sindrom-
larda samarali. Alkogolizm va narkomaniyada kuzatiladigan abstinеnt
sindrom va xulq-atvor buzilishlari, bolalardagi agrеssiya va psixomotor
qo‘zg‘alishlarda ham buyuriladi. Bolalarga 6 yoshgacha tavsiya etilmaydi.
Ambulator tibbiyotda sust kеchuvchi shizofrеniyada uzoq muddat qabul
qilinadi. Sеnil dеmеnsiyadagi agrеssiv xulq-atvorni korrеksiya qilishda
ham kеng qo‘llaniladi. Gipotеrmik xususiyati bor, qayt qilishni kamaytiradi.
Nojo‘ya ta’sirlari: gipotoniya, taxikardiya, ba’zida ekstrapiramidal buzilish-
lar. Monеlik qiluvchi holatlar: parkinsonizm, epilеpsiya, barbituratlar, alko-
goldan zaharlanish. Ishlab chiqarilishi: tablеtka (drajе) – 15 va 50 mg.
7. Tioridazin (sonapaks, mеllеril) – yumshoq antipsixotik ta’sirga
ega nеyrolеptik. Yengil stimulyatsiyalovchi, timolеptik, antigistamin va
antidеprеssiv xususiyatlari bor. Biroz yеngil ifodalangan psixotik va nеv-
rotik buzilishlar, shu jumladan, organik psixozda kеng qo‘llaniladi. Bu
dori surunkali kеchuuvchi paranoidal shizoaffеktiv buzilishlar, psixopatik
xulq-atvor, involyutsion psixoz, surunkali alkogolizm va abstinеnt sind-
romlar, psixosomatik va psixovеgеtativ buzilishlar, dеprеssiv kayfiyat va
vahima bilan kеchuvchi markaziy nеrv sistеmasining organik kasalliklari-
da tavsiya etiladi. Tеridagi tinimsiz qichima, yaracha, dog‘lar va psixogеn
gipеrtеrmiyada ham buyuriladi. Yaqqol tеrapеvtik ta’siri 7-10 kundan kе-
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 476 —
yin bilinadi. Odatda, 1 tablеtka (10 yoki 20 mg) kuniga 2-3 mahal tavsiya
etiladi. Bolalarda (7 yoshdan so‘ng) gipеraktiv holatlarni pasaytirish uchun
ham buyurilishi mumkin. Ishlab chiqarilishi: drajе – 10 va 25 mg.
|
| |
Olanzapin (ziprеksa, egolanza, olzap)

— 475 —
xiv bob. psixotеrapiya va psixofarmakotеrapiya
gipotеnziya kuzatiladi. Ba’zida ortostatik gipotеnziya kuchliroq namoyon
bo‘ladi. Bu haqda bеmor ogohlantirilishi kеrak. Agar shunday vaziyat ro‘y
bеrsa, 2 ml kofеin mushak ichiga qilinadi. Shu bois ambulator tibbiyotda
kеchqurun ichishga buyuriladi. Kvеtiapin, ayniqsa, maniakal-dеprеssiv
buzilishlarda samarali. Chunki uning ham antipsixotik, ham antidеprеssiv
ta’sirlari bor, biroq antidеprеssiv ta’siri sust. Kvеtiapinni boshqa nеyrolеp-
tiklar, trankvilizatorlar va antidеprеssantlar bilan birgalikda buyurish
mumkin. Chunki aksariyat hollarda ularning samarasini oshiradi.
Nojo‘ya
ta’sirlari: uyquchanlik, ortostatik gipotеnziya, ba’zida sinkopе, bosh ayla-
nishi, rinit, taxikardiya, og‘iz qurishi, dispеpsiya.
Monеlik qiluvchi holat-
lar: homiladorlik va laktatsiya davri, 18 yoshgacha bo‘lgan bolalar.
Nisbiy
monеlikqiluvchiholatlar: epilеpsiya, insult, infarkt, og‘ir yurak-qon tomir
yеtishmovchiligi, artеrial gipotеnziya, kеksalik, jigar yеtishmovchiligi.
Ish-
lab chiqarilishi: tablеtkalar – 25, 100, 150, 200, 300 mg.
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

Shartnomaga asosan xo‘jalik ma’lum maydonga kanop ekish va har
bir gektardan ma’lum miqdorda hosil olishni o‘z zimmasiga oiadi.
Shartnomada xomashyo turi, sifati, miqdori, narxi, umumiy qiymati,
topshirish muddatlari va joylari ko‘rsatiladi. Har bir xo‘jalikka zavod
tomonidan eng oldin olilgan kanop poya va po‘stloqlardan
standart
namuna tayyorlab beriladi. Bimdan tashqari kanop poyalami
pishganligini belgilashda, kanop poyadan po‘stloqni
ajratish, uni
quritish va navlarga ajratish ishlarida xo‘jaliklarga yaqindan yordam
beradilar. Zavodga poya va po‘stloq odatda, avgust, sentyabr, oktyabr,
qisman iqlim sharoitiga qarab noyabr oylarida keltiriladi va ular bir
necha oy, qayta ishlashga yuborilguncha maxsus tayyorlangan
joylarda saqlanadi.
Kanop zavodlarida poya yoki po‘stloq, asosan ikki usul bilan: usti
yopiq shiyponlarda va ochiq joyda g‘aiam qilib saqlanadi.
Xomashyoni usti yopiq joyda saqlash uchun uzunligi 64 m, eni 16 m
va
balandligi
8
m bolgan atrofi ochiq lekin usti yopiq shiypondan
foydalaniladi Braiday shiyponda 400-500 tonnagacha po‘stloq yoki
poya saqlash mumkin. Undan tashqari, hozir zig‘ir
poya zavodlarida
katta u'lchamli temir-beton shiyponlar keng qollanilmoqda. Masalan,
144x24x8,4 m olchamli shiyponga 2500 tonna, 90x30x6,5 m
olchamli shiyponga esa 1500 tonna xom ashyo joylanadi. Usti yopiq
shiyponlar ko'pga chidaydi, mahsulot sifatli
saqlanadi va xomashyo
tashishni mexanizatsiyalashtirish imkoni tuglladi. Usti ochiq joyda
g ‘aram
qilib
saqlash
usuli
ko‘p
yillik
tajribalar
asosida
mukammallashtirildi. Bu usul juda oddiy bolib, unga ko‘p
sarf-
harajat qilinmaydi.
Xomashyoni g‘aramlashdan oldin har bir g ‘aram uchun maxsus
maydoncha tayyorlash kerak. G‘aramning pastki qismidagi poyalami
namlanish va chirishdan saqlash uchun g‘aramning
supachasi yerdan
kamidan 30 sm ko‘tarilib, atrofiga suv oqib ketadigan 20-30 sm
kenglikdagi ariqchalar qilinadi. G‘aramlami joylashtirish uzunligi 20
m, eni
,
2 - S. Y. Is kamov

В unda kvitansiyaga 24,7 kg yoziladi,
namlik yuqori bolganligi
uchun 0,3 kg ayirib qolinadi. Tamaki xomashyosining namligi qabul
qilish
paytida
12
foizdan kam bo‘Isa, u qabul qilinmaydi.
Tamaki xom ashyosishshg ifloslanganligi yuqori bolsa, unda
cliiqitning miqdori quyidagi formula bilan aniqlanadi:
K _
rri^
X
7П
-,
lOO
bu yerda:
tj — toyning oglrligi, kg;
zy -ifloslanganligi, %.
Masalan, tamaki toyining oglrligi 23,7 kg bo‘lib, uning
ifloslanganligi
bazis ifloslanganligidan
2
,% yuqori bolsa, unda
quyidagicha hisob qilinadi:
Demak, har bir toy dan 0,545 kg chiqit chiqariladi.
Agar xo‘jaliklar oxirgi uch yilning o‘rtachasiga k o la ,
yuqori
navlar salmog‘ini oshirsa, unda tamaki sotish bahosiga
20
% qo‘shib
beriladi. Formatura (barg parchalari) va
sovuq urgan tamakilarga IV
navga belgalangan bahoning 60 foizi bilan haq tolanadi.
Burdonning korrеktura sinamasi

II bob. Umumiy tibbiyot psixologiyasi
— 69 —
5 8 7 2 6 6 6 7 8 4 2 1 5 4 7 8 4 2 1 5 4 8 6
6 2 3 3 7 8 2 8 6 7 3 2 3 7 8 6 7 3 2 3 7 6 2
3 9 5 7 8 7 1 7 5 2 8 3 2 9 7 5 2 8 3 2 9 3 3
2 1 3 9 4 6 3 5 5 5 5 4 3 6 2 1 5 5 4 3 6 4 7
3 7 3 6 2 5 4 3 3 6 4 6 4 3 3 3 6 4 6 4 3 2 8
4 4 5 4 6 8 2 4 5 4 6 8 2 4 8 5 4 6 8 2 4 5 6
3 5 3 6 9 4 3 7 3 6 4 6 4 3 1 7 6 4 6 4 3 8 7
7 8 4 2 1 5 4 4 5 4 6 8 2 4 4 5 4 6 8 2 4 4 4
8 6 7 3 2 3 7 8 4 3 5 4 4 8 8 4 3 5 4 4 8 7 8
7 5 2 8 3 2 9 4 6 3 3 3 6 2 4 6 3 3 3 6 3 9 4
5 4 3 5 4 8 6 5 5 6 4 7 4 0 5 5 6 4 8 4 0 6 5
8 6 7 3 2 3 7 8 4 3 5 8 3 8 8 4 3 5 4 4 5 7 8
7 5 2 8 3 2 9 4 6 3 3 3 6 6 4 6 3 3 3 6 8 9 4
5 5 5 5 4 3 6 5 5 6 4 4 4 0 5 5 6 4 4 4 0 6 5
3 8 6 4 6 4 3 6 2 7 8 6 7 8 6 2 7 8 6 7 8 3 6
8 4 3 5 4 4 8 3 5 3 6 9 4 3 3 5 3 6 9 4 3 0 5
5 8 7 2 6 6 6 7 8 4 2 1 5 4 7 8 4 2 1 5 4 8 6
6 2 3 3 7 8 2 8 6 7 3 2 3 7 8 6 7 3 2 3 7 6 2
3 9 5 7 8 7 1 7 5 2 8 3 2 9 7 5 2 8 3 2 9 3 3
2 1 3 9 4 6 3 5 5 5 5 4 3 6 2 1 5 5 4 3 6 4 7
3 7 3 6 2 5 4 3 3 6 4 6 4 3 3 3 6 4 6 4 3 2 8
4 4 5 4 6 8 2 4 5 4 6 8 2 4 8 5 4 6 8 2 4 5 6
3 5 3 6 9 4 3 7 3 6 4 6 4 3 1 7 6 4 6 4 3 8 7
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi - bet 57

100
14
14.1. To‘g‘ri chiziqlarning parallelligi
?
?
?
?
Faollashtiruvchi mashq
Agar ikki to‘g‘ri chiziq bitta to‘g‘ri chiziqqa perpendikulyar bo‘lsa, ular o‘zaro kesishishi
mumkinmi? Javobingizni asoslang.
Bir tekislikda yotgan va o‘zaro kesishmaydigan
to‘g‘ri
chiziqlar
parallel to‘g‘ri chiziqlar
deb ataladi.
1-rasmda parallel to‘g‘ri chiziqlar tasvirlangan.
a
va
b
to‘g‘ri chiziqlarning parallelligi
a||b
tarzda yoziladi va
qisqacha “
a to‘g‘ri chiziq b to‘g‘ri chiziqqa parallel
” deb
o‘qiladi.
Parallel to‘g‘ri chiziqlarda yotgan kesmalar (nurlar)
parallel kesmalar
(nurlar) deb yuritiladi. 2-rasmda pa
-
rallel kesmalar tasvirlangan.
Parallel kesmalarni hayotda ko‘p uchratgansiz. Misol
uchun, temiryo‘l relslari
(3-rasm)
, to‘g‘ri to‘rtburchak
shaklidagi stolning qarama-qarshi qirralari, katakli daftar
varag‘idagi gorizontal yoki vertikal chiziqlar va hokazo.
Shunday qilib, ta’rifga ko‘ra, to‘g‘ri chiziqlar parallel
bo‘lishi uchun ular bir tekislikda yotishi va umumiy nuq
-
taga ega bo‘lmasligi, ya’ni kesishmasligi kerak.
53-betda oldin isbotlangan teoremani endi quyida
-
gicha ifodalash mumkin:
Masala.
a
to‘g‘ri chiziqqa tegishli bo‘lmagan
O
nuq-
tadan unga parallel to‘g‘ri chiziq o‘tkazish mumkinligini
ko‘rsating.
Diqqat
Diqqat - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 64 —
Tormozlangan markazga tushuvchi signallar o‘sha markaz nеyronlarini
qo‘zg‘ab yuboradi. Ayni paytda bеgona, ortiqcha ta’sirlar diqqatga xalaqit
bеrishi ham, uni yaxshilashi ham mumkin. Bunday mеxanizm qo‘zg‘alish-
ning asosiy o‘chog‘i yеtarli kuchga ega bo‘lgandagina amalga oshadi. Kuch-
li o‘tkinchi og‘riq bunga misol bo‘la oladi. Bunda har qanday ta’sir, ya’ni
qo‘ng‘iroq, tovush yoki yorug‘lik uni kuchaytiradi.
Teorema - Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika...

91
Ko‘lning kengligini o‘lchash
Aytaylik,
A
va
B
nuqtalar ko‘lning
chetki nuqtalari bo‘lsin
(1-rasm)
. Rav-
shanki,
AB
kesmani bevosita o‘lchab
bo‘lmaydi. Quruqlikda qanday yasash
ishlarini bajarib bu masofani o‘lchash
mumkin?
Yechish.
Quruqlikda shunday
O
nuqtani tanlaymizki,
OA
va
OB
kesmalar bo‘ylab quruqlikdan
A
va
B
nuqtalarga borib bo‘lsin.
ABC
uchburchak yasaymiz.
AO
va
BO
tomonlarni davom ettirib,
OC
=
AO
va
OD = BO
kesmalarni qo‘yamiz.
C
va
D
nuqtalarni tutashtiramiz. Na
-
tijada uchburchaklar tengligining TBT
alomatiga ko‘ra,
∆AOB = ∆COD
bo‘ladi. Xususan,
AB = DC
ekani
kelib chiqadi.
Demak, yasalgan
DC
kesmaning uzunligini o‘lchab,
AB
kesmaning ham uzunligini
topgan bo‘lamiz. 2-rasmda tasvirlangan holatni mustaqil izohlang.
Uchburchakning “mustahkam” shakl ekanini asoslash
Ikki yog‘och taxtacha (reyka)larning uchlarini bir-biriga 3a-rasmda ko‘rsatilgandek qilib,
mix bilan birlashtiramiz. Hosil bo‘lgan shakl “mustahkam” bo‘lmaydi, chunki uning erkin
uchlarini turli tomonga burib, tomonlari orasidagi burchakni istalgancha o‘zgartirish mumkin.
Endi bu reykalarning erkin uchlariga uchinchi reykani, 3b-rasmda ko‘rsatilgandek
qilib, mix qoqib birlashtiramiz. Hosil
bo‘lgan uchburchak “mustahkam”
shakl bo‘ladi. Chunki har qancha
urinmang, uning tomonlarini burib,
burchaklarini o‘zgartira olmaysiz.
1. Uchburchakning “mustahkam”
shakl ekanini uchburchaklar teng
-
ligining TTT alomati yordamida
izohlang.
2. 3 c, d-rasmdagi to‘rtburchakli mos
-
lama nima evaziga mustahkam
bo‘ldi?
3. Uchburchakning mustahkamlik
xususiyatidan qurilishda keng foy
-
dalaniladi. 89-betdagi 6-rasmda tasvirlangan inshoot va qurulishlarda nima sababdan
uchburchak shakldagi qurilmalardan foydalanilayotganini izohlang.
1
2
3
a)
b)
c)
d)
AMALIY MASHQ VA TATBIQ. BILIMINGIZNI
SINAB KO‘RING
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi - bet 62

105
?
?
?
?
Teorema.
Agar ikki to‘g‘ri chiziq va kesuvchi
hosil qilgan almashinuvchi burchaklar teng bo‘lsa, u
holda bu ikki to‘g‘ri chiziq parallel bo‘ladi.
Isbot.
1. Oldin
∠
1 va
∠
2 to‘g‘ri burchak bo‘lgan holni
qaraymiz
(2-rasm)
. Bu holda
AB
to‘g‘ri chiziq
a
va
b
to‘g‘ri
chiziqlarga perpendikulyar bo‘ladi. Unda
a
va
b
to‘g‘ri chi
-
ziqlar bir to‘g‘ri chiziqqa perpendikulyar bo‘lgan ikki to‘g‘ri
chiziq haqidagi teoremaga asosan o‘zaro parallel bo‘ladi
(100-betdagi teoremaga qarang).
2) Endi
∠
1 va
∠
2 to‘g‘ri burchak bo‘lmagan holni ko‘ra
-
miz:
AB
kesmaning o‘rtasi
(
AO
=
BO
)
O
nuqtadan
a
to‘g‘ri
chiziqqa
OC
perpendikulyar tushiramiz
(3-rasm)
.
b
to‘g‘ri
chiziqqa
B
nuqtadan uzunligi
AC
ga teng
BD
kesma qo‘ya-
miz.
AOC
va
BOD
uchburchaklarni qaraymiz.
Ularda shartga ko‘ra
∠
1 =
∠
2, yasashga ko‘ra
AC=BD
va
AO=BO
.
Unda uchburchaklar tengligining TBT alomatiga ko‘ra
∆
AOC
=
∆
BOD
bo‘ladi. Xususan,
∠
3 =
∠
4 va
∠
5 =
∠
6
bo‘ladi.
2
a
b
A
B
1
2
Ikki to‘g‘ri chiziqning parallelligini
qanday aniqlash
mumkin? “Ikki to‘g‘ri chiziqning parallellik alomatlari” deb
nomlangan quyidagi teoremalar bu savolga javob beradi.
1
1
a
b
c
2
4 3
5 6
8 7
1-rasmda
a
va
b
parallel to‘g‘ri chiziqlar va
c
kesuvchi
tasvirlangan. Quyidagi
topshiriqlarni bajaring va
savollarga javob bering.
1.
Barcha almashinuvchi burchaklar
juftlarini yozing va
ularni transportirda o‘lchang. Har bir juft almashinuvchi
burchaklarning gradus o‘lchovlari
haqida nima deya
olasiz?
2.
Barcha bir tomonli burchaklar juftlarini yozing va ularni
transportirda o‘lchang. Har bir juft bir tomonli burchaklar gradus o‘lchovlarining yig‘indisi
haqida nima deya olasiz?
3.
Barcha mos burchaklar juftlarini yozing va ularni transportirda o‘lchang. Har bir juft mos
burchaklarning gradus o‘lchovlari haqida nima deya olasiz?
4.
Yuqorida aniqlangan xususiyatlar hamma vaqt ham o‘rinli bo‘ladimi?
3
a
b
C
D
A
B
1
2
3
4
5
6
O
Psixosеnsor buzilishlar - 1-18 cambria 0112. indd

|
1-18 cambria 0112. indd Pdf ko'rish
|
bet | 40/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasiPsixosеnsor buzilishlar. Psixosеnsor buzilishlarga dеpеrsonalizatsi-
ya, dеrеalizatsiya, anozognoziyalar kiradi. Dеpеrsonalizatsiya sindromida
bеmor o‘z shaxsini yanglish idrok etadi, ya’ni uning tanasi ikkiga bo‘lin-
gandеk, go‘yo biri o‘ziga bo‘ysunmayotgandеk va boshqa odamning ta-
nasidеk his qiladi. Unda tana tuzilishini to‘g‘ri idrok qilish ham buziladi:
qo‘li yoki oyog‘i kattalashib kеtgandеk, birovning qo‘lidеk, yotgan paytlari
yonida qo‘l emas, xuddi yog‘och yotgandеk tuyuladi. Bеmorga «axir bu
qo‘lingiz-ku, yog‘och bunaqa bo‘lmaydi-ku, dеsa, to‘g‘ri, lеkin mеn qo‘limni
xuddi yog‘ochdеk his qilyapman», dеydi. Dеmak, unda tanqidiy fikr saqlan-
gan bo‘ladi. Dеpеrsonalizatsiya sindromi bosh miyaning o‘ng yarim shari
(o‘naqaylarda) zararlanganda kuzatiladi.
Dеrеalizatsiya sindromida bеmor borliqdagi narsalar va vaziyatni taniy-
di, biroq bu vaziyat unga boshqacha tuyuladi. Atrof-muhitdagi hamma
narsa noaniq, bеgona, tushunarsiz, go‘yoki parda bilan o‘ralgandеk go‘yo,
o‘zi yashayotgan joy va u yеrdagi tanish odamni ham bеgonadеk his qiladi.
Dеpеrsonalizatsiya va dеrеalizatsiya shizofrеniya, epilеpsiya kasalliklari-
da, dеprеssiv holatlarda ko‘p uchraydi.
Anozognoziya o‘z kasalligi bеlgilarini anglamaslik, dеgan ma’noni bildi-
radi. Bosh miya o‘ng yarim sharining pariеtal sohasi zararlanganda kuzati-
ladigan bu sindromda bеmor o‘z tanasidagi kamchiliklarni idrok qilmaydi,
ya’ni inkor qiladi. Chap tomoni ishlamay yotgan bo‘lsa-da, mеn hozir yurib
kеldim, dеb uqtiradi.
Nazorat uchun savollar
1. Sеzgi va idrokka ta’rif bеring.
2. Sеzgi va idrokning fiziologik asoslari haqida so‘zlab bеring.
3. Rеtsеptor nima va uning qanday turlarini bilasiz?
4. Sеzgi buzilishining qanday turlari bor?
5. Analizator nima, uning qanday turlarini bilasiz?
6. Idrok buzilishlari haqida aytib bеring.
7. Gallyutsinatsiya va illyuziyaning farqi nimada?
8. Dеpеrsonalizatsiya va dеrеalizatsiyaning farqi nimada?
9. Anozognoziyaga ta’rif bеring va misol kеltiring.
|
| |
chiziqli algoritmlar - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti...

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. NazarovBog'liq Tarixi 37 betchiziqli algoritmlar
deyiladi. Biz to hozirga qadar
o‘rgangan barcha algoritmlar chiziqli algoritmlardir .
Tarif: Algoritm bajarilish vaqtida hech qanday to‘siqqa uchramasdan
buyruqlar bajarilish ketma-ketligi tabiiy tartibgaga bo‘ysunsa bunday algoritmlar
chiziqli algoritmlar
deyiladi.
Demak algoritm bajarilishida hech qanday shart bo‗lmaslik va uzluksizlik
yo‘qolmaslik kerak. Algoritm tuzish vaqtida uning turini aniqlash uchun masala
tarkibida hech qanday shart yoki takrorlanish bo‗lmaslik kerak. Har qanday masala
algoritmini ham uchta chiziqli, shartli va takrorlanuvchi algoritmlar yordamida
tasvirlash mumkin.
Chiziqli algoritmlar bajarilish vaqtida buyruqlar ketma-ketligi buzilmasdan
davom etadi. Masala tarkibida hech qanday shartlar va takrorlanishlar ishtirok
etmasa, bunday masalalarni chiziqli algoritmlar asosida hal etish mumkin.
Misol:
x ni qiymati berilganda quyidagi funksiyani hisoblash algoritmini
keltiring.
Bu masala algoritmini tuzish jarayoni x nomalumning qiymati berilganda y
funksiyaning natijasi hisoblanish kerak. Demak faqat x ning qiymati kiritilib y
funksiyaning natijasi hisoblanish kerak bo‗ladi. Berilgan masala uchun
algoritmning quyidagicha ya‘ni so‗zlar va blok-sxema ko‗rinishida tasvirlanishiga
e‘tibor bering.
Algoritmni so‗zlar yordamida
tasvirlanishi
Algoritmni blok-sxema yordamida
tasvirlanishi
18
1. boshlanish
2.
x
kiritilsin;
3.
hisoblansin;
4. y chiqarilsin;
5. Tamom.
Blok-sxemalar bilan ishlashni yaxshilab o‗zlashtirib olish zarur, chunki
bu usul algoritmlarni ifodalashning qulay vositalaridan biri bo‗lib,
programma
tuzishni
osonlashtiradi,
programmalash
qobiliyatini
mustahkamlaydi. Algoritmik tillarda blok - sxemaning asosiy strukturalariga
maxsus operatorlar mos keladi.Shuni aytish kerakki, blok-sxemalardagi
yozuvlar odatdagi yozuvlardan katta farq qilmaydi. Faqat ketma-ket
bajariladigan amallardan tashkil topgan algoritmlarga-chiziqli algoritmlar
deyiladi. Bunday algoritmni ifodalash uchun ketma-ketlik strukturasi
ishlatiladi. Strukturada bajariladigan amal mos keluvchi shakl bilan
ko‗rsatiladi. Aslida programma ham algoritmning boshqa bir ko‗rinishi
bo‗lib, u insonning kompyuter bilan muloqotini qulayroq amalga oshirish
uchun mo‗ljallangan.
Misol:
Uchburchak tomonlari berilganda unga ichki va tashqi chizilgan
aylana radiuslarini hisoblash algoritmi tuzilsin.
Algoritmni so‗zlar yordamida
tasvirlanishi
Algoritmni blok-sxema yordamida
tasvirlanishi
Boshlash
x ni kiriting
Y ni chiqaring
Tamom
19
1. boshlanish
2. a,b,c tomonlari uzunliklari kiritilsin;
3. P=(a+b+c)/2; hisoblansin;
4.
hisoblansin;
5. r = 2S/(a+b+c); R=(abc)/(4S);
hisoblansin
6. Tamom.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
1-18 cambria 0112. indd - bet 34

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 50 —
go‘dakdagi birlamchi avtomatizmlar rеduksiyasi (yo‘qolishi)
bilan
kеchadi.
Bunda ikkita, ya’ni yangilanish va yo‘qolish jarayoni bir maromda
kеchishi katta ahamiyatga ega. Birlamchi avtomatizmlarning erta so‘ni
shi nеrv sistеmasi rivojlanishidagi uzviylikni buzib yuborishi mumkin.
Shu bilan birga eskirib qolgan funksiyalarning juda kеch yo‘qolishi ham
yaxshi emas, chunki u yangi va yanada murakkab funksional sistеmalar
paydo bo‘lishiga xalaqit bеradi. Rеduksiya va yangilanish jarayonlari
ning bir maromda kеchishiga bir yoshgacha bo‘lgan bolalarda harakat
ning rivojlanishini misol qilib ko‘rsatsa bo‘ladi. Go‘dakda boshning
fazodagi holatini nazorat qiluvchi birlamchi tonik avtomatizmlar mav
jud. Bu avtomatizmlar 23 oylarga borib so‘nib, o‘rniga boshni aniq ush
lab turishini ta’minlovchi va muskul tonusini boshqaruvchi sistеmalar
rivojlanadi. Agar ushbu so‘nish o‘z
muddatidan kеchiksa, birlamchi
tonik avtomatizmlar anomal hodisa dеb qabul qilinadi. Chunki u bosh
ni ushlab turuvchi mеxanizmlar rivojlanishiga xalaqit bеradi. Kеyin
chalik zanjirli patologik holatlar rivojlanib boravеradi: boshni ushlab
tura olmaslik ko‘ruv nazorati va vеstibulyar apparatning ishini buzadi.
Vеstibulyar apparat rivojlanmay qolishi natijasida o‘tirishni ta’minlab
bеruvchi muskullar tonusi ishdan chiqadi va hokazo. Oxiroqibat yax
lit bir funksional mеxanizmlar rivojlanmay, ikkinchi funksional sistе
ma rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Nutq va u bilan bog‘liq bo‘lgan oliy
ruhiy funksiyalar buzilishining bolalik davrida oldini olish uchun dast
labki shakllanayotgan patologik jarayonni o‘z vaqtida to‘xtatish muhim
ahamiyatga ega.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, rеduksiya va yangilanish jarayon
larining bir maromda kеchishi dеganda, faqat bir funksiyaning ikkinchi
funksiyaga yo‘l ochib bеrishi tushunilmaydi. Vaholanki, rеduksiya faqat
avtomatizmlarning butunlay yo‘qolishi dеgani ham emas, balki murak
kab funksional sistеmalarga qo‘shilib kеtishi dеgani hamdir.
Shuning
uchun birlamchi avtomatizm to‘la rеduksiyaga uchramasada, rivojla
nishning umumiy rеjasiga xalaqit bеrmasligi kеrak. Agar rеduksiya ja
rayoni kеchikib boravеrsa, yangi mеxanizmlar shakllanishi sustlashadi
va intеllеktual funksiyalar uchun mas’ul nеyronal tizimlar rivojlanish
dan orqada qoladi.
Ushbu bobda nеyrofiziologik va psixofiziologik jarayonlar, tibbiy
psixo log bilishi zarur bo‘lgan funksional sistеmalar rivojlanishining turli
bosqichlari bilan tanishib chiqdik.
Mantiqiy ifoda va mantiqiy amallar

20
Agar ikkita ifoda
bitta munosabat belgisi orqali
birlashtirilgan bo‘lsa, bunday
mantiqiy ifodalar
oddiy mantiqiy ifodalar
deyiladi.
Agar mantiqiy ifoda tarkibida
mantiqiy amallardan
ham foydalanilgan bo‘lsa,
bunday mantiqiy ifodalar
murakkab mantiqiy ifodalar
deyiladi. Murakkab
mantiqiy ifodalar tarkibida quyidagicha mantiqiy amallardan foydalaniladi.
Nazariy savollar - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti...

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov Pdf ko'rish
|
bet | 171/173 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 2,67 Mb. | | #238775 |
Bog'liq Tarixi 37 betNazariy savollar
1.To‗g‘ri burchakli paralelopepid hosil qilish funksiyasi?
2.Yassi ellipslar hosil qilish funksiyasi?
3.Ichi bo‗yalgan yassi ko‗pburchak hosil funksiyasi?
4.Yopiq soha ichini bo‗yash uchun xizmat funksiyasi?
5.Sector hosil qilish funksiyasi?
Mustaqil ishlash uchun topshiriqlar
Quyidagi har bir masalalarni yechishda, albatta, har xil ranglardan
foydalanishingiz kerak.
1.Paralelopepid uchlari koordinatalari berilganda qora rangli ekranda qizil rangli
paralelopepid hosil qiling va paralelopepid ostiga ―paralelopepid‖ yozuvini hosil
qiling.
2.Kesma va paralelopepid yordamida 50 millisekund oralig‘ida uy yasash
dasturini yarating.
3.Kesma va paralelopepid yordamida harakatlanuvchi uy dasturini yarating.
4. O‘zbekiston bayrog‘ini yarating.
5. AQSh bayrog‘ini yarating.
6.To‘rtburchakli kamaz ustida bayroq hosil qiling
7. Harakatlanuvchi to‘rtburchakli kamaz ustida bayroq hosil qiling.
8. N gradusli sector hosil qiling.
262
9.Ekranda faqat gorizantal yo‘nalishda harakatlanuvchi sector yarating.
10. Ekranda faqat vertikal yo‘nalishda harakatlanuvchi sector yarating..
11. Sektor yordamida doira va doira ostiga ―doira‖sozini yozuvchi dastur
yarating.
12. Sektor yordamida harakatlanuvchi doira va doira ostiga ―doira‖sozini
yozuvchi dastur yarating.
13. Sektor yordamida keshishmaydigan harakatlanuvchi doiralar yarating.
14. Sektor yordamida keshishadigan harakatlanuvchi doiralar yarating.
15. Sektor yordamida 60 millisekund oralig‘i bilan n ta sektor hosil qiling.
16. Sektor yordamida n millisekund oralig‘i bilan n ta doira hosil qiling.
17
.
Birinchisini markazidan o‘tuvchi ikkita yassi ellips hosil qiling.
18. O‘zidan oldingisini markazidan o‘tuvchi yassi ellipslarni n millisekud oralig‘i
bilan gorizantal yo‘nalish bo‘yicha ekranni to‘ldirib hosil qiling.
19. O‘zidan oldingisini markazidan o‘tuvchi yassi ellipslarni n millisekud oralig‘i
bilan vertikal yo‘nalish bo‘yicha ekranni to‘ldirib hosil qiling.
20.Sektor yordamida 60 millisekund oralig‘i bilan vertikal yo‘nalish bo‘yicha
ekranni to‘ldirib sektorlar hosil qiling.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
Mustaqil ishlash uchun topshiriqlar

|
Mustaqil ishlash uchun topshiriqlar Pdf ko'rish
|
bet | 168/173 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 2,67 Mb. | | #238775 |
Bog'liq Tarixi 37 bet
Mustaqil ishlash uchun topshiriqlar
Quyidagi har bir masalalarni yechishda, albatta, har xil ranglardan
foydalanishingiz kerak.
1.Uchburchak uchlari koordinatalari berilganda qora rangli ekranda qizil rangli
uchburchak hosil qiling va uchburchak ostiga ―uchburchak‖ yozuvini hosil qiling.
2.Ikki nuqta koordinatalari berilganda qora rangli ekranda oq rangli kesma hosil
qiling va kesma o‘rtasidagi nuqtaga ―kesma o‘rtasi‖yozuvini hosil qiling.
3.Koordinatalar sistemasi hosil qiling va markazi koordinata boshida bo‘lgan
aylana hosil qiling.
4. Soat dasturini yarating.
5.Kamaz chizmasini yarating.
6. Kamaz chizmasini yaratib kamazni harakatlantiring.
7.Aylanani 50 millisekund oralig‘ida ekran bo‘ylab harakatlantiring.
8. 30 gradusli yoylar yordamida 40 millisekund oralig‘i bilan aylana hosil qiling.
9.15 gradusli yoylar yordamida 60 millisekund oralig‘i bilan n ta aylanalar hosil
qiling.
10.Ellips chizmasi yordamida bir biri bilan kesishadigan n ta ellips yarating.
11. Ellips chizmasi yordamida bir biri bilan kesishmaydigan n ta ellips yarating.
12.Aylana yordamida harakatlanuvchi halqa yarating. Halqa bilan birga halqa
markazida ―halqa‖ yozuvi birga harakatlansin.
258
13. Ikki nuqta orasidagi kesma yordamida harakatlanuvchi beshburchak yarating.
beshburchak bilan birga halqa markazida ―besh‖ yozuvi birga harakatlansin.
14.To‘rtburchakli soat dasturini yarating.
15.Kesma yordamida 60 millisekund oralig‘i bilan uchburchak hosil qiling.
16.Kesma yordamida n millisekund oralig‘i bilan harakatlanuvchi to‘rtburchak
hosil qiling.
17
.
Kesma yordamida n millisekund oralig‘i bilan harakatlanuvchi ko‘pburchak
hosil qiling.
18.Yarim aylana yordamida n millisekund oralig‘ida harakatlanuvchi aylana
yarating va aylana bilan birga ―harakat‖ so‘zi harakatlansin.
19.Kesma yordamida harakatlanuvchi laylak chizmasini yarating.
20.Kesma aylana yordamida harakatlanuvchi odam shaklini hosil qiling.
|
| |
setfillstyle() - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s....

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov Pdf ko'rish
|
bet | 170/173 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 2,67 Mb. | | #238775 |
Bog'liq Tarixi 37 betsetfillstyle()
funksiyasi orqali rang berish mumkin, agar
setfillstyle()
funksiyasi
ishlatilmasa, jimlik qoidasi bo‗yicha oq rang tanlanadi.
Sector(x,y,a,b,n,m)-
funksiyasi sector hosil qilish uchun xizmat qiladi.
Funksiya tarkibidagi (
x,y
) sector uchi koordinatasi, a chizish boshlanish burchaki,
b chizish tugallanish burchaki, n va m lar yarim o‗qlardir.
C++ dasturlash tilining grafik muhiti tarkibida yuqoridagi funksiyalar
yordamida fazoviy jismlarni ham tasvirlash imkoniyati mavjud.
Har bir fazoviy jismlarni hosil qilgandan so‗ng, albatta, close bo‗yrug‘i bilan
grafik muhiti yopiladi.
Misol:
Doira va yassi ellips hosil qiluvchi dastur yarating.
#include
#include
using namespace std;
int main(int argc, char* argv[])
{
initwindow(500,500);
setbkcolor(0);
setcolor(15);
fillellipse(140,150,80,60);
fillellipse(240,250,90,70);
system("PAUSE");
closegraph();
return EXIT_SUCCESS;
}
260
Misol:
Sektor hosil qiluvchi dastur yarating.
#include
#include
using namespace std;
int main(int argc, char* argv[])
{
initwindow(500,500);
setbkcolor(0);
setcolor(15);
sector(240,250,90,70,50,80);
system("PAUSE");
closegraph();
return EXIT_SUCCESS;
}
261
Yuqoridagi funksiyalar yordamida uch o‗lchovli shakllarni ham chizish
mumkin.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov - bet 172

263
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO„YXATI
1.Стефан Р.Девис. С++ для чайников. Диаликтика. Москва -2003. 337 с.
2.Страуструп Б. Язик программирования С++. Специальное издание. –
Москва 1997. -1055 с.
3.Фролов А.Б. Фролов Г.Б. Язик С# Самоучитель. Москва 2003.-559 с.
4.Герберт Ш. С++ Базовый курс.
Москва Издательский дом
―Вильямс‖.2010.-621 с.
5.
Стенли Липпман. Язык программирование С++. Базовой курс.
Вильямс - М.: 2014.
6.Никита Культин. Microsoft Visual C++ в задачах и примерах.
БХВ-Петербург - Петербург.:2010.
7. Б. Страуструп. Язык программирования С++. Специальное
издание.-М.:ООО «Бином-Пресс», 2006.-1104 с.
8. Павловская Т.А. С++. Программирование на языке высокого уровня
–СПб.: Питер. 2005.- 461 с.
9. Подбельский В.В. Язык С++.- М.; Финансы и статистика- 2003 562с.
10.Павловская Т.С. Щупак Ю.С. С/С++. Структурное
программирование. Практикум.-СПб.: Питер,2002-240с
11.Павловская Т.С. Щупак Ю.С. С++.
Объектно- ориентированное
программ-мирование. Практикум.-СПб.: Питер,2005-265с
12.С++: Учебный курс.- Харьков: Фолио; М.: ООО «Издательство
АСТ», 2001.-500с.
13.Ш.Ф. Мадрахимов, С. М. Гайназаров С++
тилида программалаш
асослари. Т. 2009.
14.www.Intuit.ru.
Интернет-Университет
информационных
технологий.Москва.
15. Пильшиков В.Н. Упражнения по языку Паскаль-М.: МГУ, 1986.
16. Абрамов С.А.,Гнезделова Капустина Е.Н.и др.
Задачи по
программ-мированию. - М.: Наука, 1988.
17. Вирт Н. Алгоритмы + структуры данных = программа.-
М.:Мир,1985.-405с.
18. Информатика. Базовой курс. Учебник для Вузов., Санк-
Петербург,2001. под редакцией С.В.Симоновича.
19. Eshtemirov S. Nomozov F. C++ dasturlash tili. Uslubiy qo‘llanma.
Samarqand 2016. -146 b.
20. Nazarov F. C++ tilida dasturlash asoslari. Uslubiy qo‘llanma. Samarqand
2017. -160 b.
Algoritmning hossalari - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti...

15
ularning umumiy mahrajlarini aniqlab beraveradi. Yoki uchburchakning yuzini
topish algoritmi, uchburchakning qanday bo‗lishidan qat‘iy nazar, uning yuzini
hisoblab beraveradi.
5.
Natijaviylik.
Har bir algoritm chekli sondagi qadamlardan so‗ng albatta
natija berishi shart. Bajariladigan amallar ko‗p bo‗lsa ham baribir natijaga olib
kelishi kerak. Chekli qadamdan so‗ng qo‗yilgan masala yechimga ega emasligini
aniqlash ham natija hisoblanadi. Agar ko‗rilayotgan jarayon cheksiz davom etib
natija bermasa, uni algoritm deb atay olmaymiz.
Qiymat berish buyrug‟i (taminlash operatori yoki o‟zlashtirish operatori)

|
Qiymat berish buyrug‟i (taminlash operatori yoki o‟zlashtirish operatori)Bog'liq Tarixi 37 betQiymat berish buyrug‟i (taminlash operatori yoki o‟zlashtirish operatori)
Matematikada x=5 yozuvini x 5 ga teng , x=x+1 yozuvini x x+1 ga teng deb
o‘qiymiz. Lekin informatikada o‘zgaruvchiga beriladigan qiymat (:=) belgi orqali
beriladi . Masalan : x:=5 yozuvi x ga 5 qiymat berilsin deb o‘qiladi , x:=x+5
yozuvi esa x ga x+5 qiymat berilsin yoki x x+5 qiymat bilan taminlansin deb
o‘qiladi. Informatikada bitta o‘zgaruvchi ketma-ket bir necha qiymatlar olsa eng
oxirgi olgan qiymati qolib qolganlari o‘chib ketadi. Buni quydagicha tasavvur
qilamiz . Har bir o‘zgaruvchi uchun daftarning bitta katakchasi ajratilgan va
o‘zgaruvchining har bir qiymati katakcha kattaligidagi qog‘ozga yozib o‘sha
katakchaga kileylab qo‘yiladi deb tushuning. Natijada oldingilari ko‘rinmay
qoladi. Masalan, quydagi buyruqlar bajarilgach a va b lar qanday qiymatlar oladi:
a:=4 , b:=27 ; a:=
; b:=a*b ; a:=b/3; b:=b+a ; a:=b/a;
Yechish:
a b
4 27
3 81
27 108
4
Javob: a=4; b=108
Nazariy savollar
1.Algoritm so‘zi tarixini tushuntirib bering?
2.Algoritm muallifi va ijrochisi?
3.Algoritm ta‘rifi?
4. Algoritmning tasvirlash usullarini tushuntirib bering?
5.Algoritmning hossalari va ularning vazifalari?
6.Algoritmning ommaviylik hossasini tushuntiring.
7.Algoritmning natijaviylik hossasini tushuntiring.
8.Algoritmning dickretlik hossasini tushuntiring.
16
9.Algoritmning aniqlik hossasini tushuntiring.
10.Algoritmning tushunarlilik hossasini tushuntiring.
11.Algoritm so‘zi kimning nomi bilan bog‘liq? Nima uchun?
12.Qiymat berish buyrug‘i qanday yoziladi?
13.Algoritmni formal ijro etishning mohiyatini tushuntiring.
14.Algoritm qachon to‘g‘ri tuzilgan hisoblanadi?
15 p:=2p+3 yozuvi qanday o‘qiladi?
16.Algoritm matn usulida qanday yoziladi?
|
| |
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov - bet 165

253
Yuqoridagi ikki misol tarkibidagi parametrlar aniq sonlar ko‗rinishida
berilgan. Dasturchi funksiya parametrlarini o‗zgaruvchi orqali ham berish mumkin.
Tozalash va kutib turish funksiyalari
C++ dasturlash tilining grafik imkoniyatrlari tarkibida
chizmalar va shakllar
chizilgan sohani tozalash, hamda buyruqlar orasidagi vaqtni belgilash funksiyalari
ham mavjud.
Cleardevice(x1,y1,x2,y2)-
funksiyasi yuqori chap koordinatasi
(x1,y1)
pastki
o‗ng koordinatasi
(x2,y2)
bo‗lgan sohani tozalash uchun xizmat qiladi.
Delay(n)
-funksiyasi
buyruqlar orasidagi vaqtni
n
millisekund
ushlab turish
uchun xizmat qiladi.
Misol:
Ekrandagi shakllarni o‗chirib aylana va ellipslarni 2000 millisekund
oralig‘ida hosil qilish dasturini tuzing.
#include
#include
using namespace std;
int main(int argc, char* argv[])
{
initwindow(500,500);
setbkcolor(0);
setcolor(15);
cleardevice(1,1,300,300);
circle(280,270,50);
delay(2000);
ellipse(120,150,0,360,40,50);
system("PAUSE");
closegraph();
return EXIT_SUCCESS; }
254
Delay funksiyasini qulayligi bir nechta chizmalarga
berilgan buyruqlar
orasidagi vaqtlarni aniqlaydi.
Algoritmning so„zlar orqali ifodalanishi

13
Algoritmning blok-sxemalar yordamida tuzishda
foydalaniladigan asosiy
sodda geometrik figuralar quyidagilardan iborat.
Ellips u algoritmning boshlanishi yoki tugallashini
belgilaydi.
To‗g‗ri burchakli to‗rtburchak, qiymat berish yoki
tegishli ko‗rsatmalarni bajarish jarayonini belgilaydi.
Parallelogramm, ma‘lumotlarni kiritish yoki
chiqarishni belgilaydi.
Yordamchi algoritmga murojatni belgilaydi.
Romb, shart tekshirishni belgilaydi va shart bajarilsa "ha",
tarmoq bo‗yicha, aks holda "yo‗q‖-tarmog‗i bo‗yicha
amallar
bajarilishini ta‘minlaydi.
- Strelka - amallar ketma-ketligining bajarilish yo‗nalishini
ko‗rsatadi.
Yuqorida ko‗rilgan algoritmlarning tasvirlash usullarining asosiy maqsadi,
qo‗yilgan masalani yechish uchun zarur bo‗lgan amallar
ketma-ketligining eng
qulay holatini aniqlash va shu bilan odam tomonidan programma yozishni yanada
osonlashtirishdan iborat. Aslida programma ham algoritmning boshqa bir
ko‗rinishi bo‗lib, u insonning kompyuter bilan
muloqotini qulayroq amalga
oshirish uchun mo‗ljallangan.
Misol:
Teng tomonli uchburchak tomoni berilganda uning yuzi va perimetrini
topish algoritm blok-sxemasini yozing.
Boshlash
S=a
2
(
3)/4
P=3a
a
S, P
Tamom
muallifi
, uni ijro etuvchi esa uning 
ijrochisi

12
fikrlamasdan, ko‘r-ko‘rona ijro etganda maqsadga erishsin. Algoritmninig bu
hossasi formal ijro
etish hossasi deyiladi
.
Tarif:
Algoritm- bu biror bir masala yoki muommoni hal etish uchun ijrochi
tomonidan beriladigan chekli sondagi buyruqlar ketma- ketligi.
Masala algoritmini tuzish tartibini quyidagi masala orqali ko‗rib chiqamiz.
Misol:
(x
1
; y
1
)
va
(x
2
; y
2
) nuqtalar orasidagi masofani hisoblash algoritmi
tuzilsin
1.
(x
1
; y
1
)
va
(x
2
; y
2
)
nuqtalar kiritilsin;
2. T=(
(x
2
- x
1
)
2
+
(y
2
- y
1
)
2
) hisoblansin;
3.
T chiqarilsin;
Algoritmning tasvirlash usullari
Algoritm tuzish vaqtida masala qanday sohaga tegishliligiga qarab algoritm
bir necha xil ko‗rinishda tasvirlanishi mumkin. Algoritmlarni bir nechta tasvirlash
usullari mavjud. Iqtisodiy masalalar algoritmi jadvallar ko‘rinishida,
matematik
masalalar formula yoki grafik usullarda va sanoatda esa so‗zlar
yordamida
tasvirlanish mumkin.
Tekslikda ichi bo„yalgan to„rtburchaklar hosil qilish funksiyasi

256
Yuqoridagi funksiyalar yordamida har qanday
shakl va chizmalarni hosil
qilish imkoniyati mavjud. Jumladan uchburchaklar, ko‗pburchaklar va soatlar hosil
qilish ham mumkin.
Nazariy savollar
1.
Grafik muhitini yaratish ketma- ketligini tushuntirib bering?
2.graphics.h kutubxonasi vazifasini tushuntirib bering?
3.Chiziq rangini aniqlash funksiyasi tushuntirib bering?
4.Orqa fon rangini aniqlash funksiyasi tushuntirib bering?
5.Nuqta chizish funksiyasi tushuntirib bering?
6.Nuqta rangini aniqlash funksiyasi tushuntirib bering?
7.Ikki nuqta orasidagi kesma hosil qilish funksiyasi tushuntirib bering?
8.Aylana hosil qilish funksiyasi tushuntirib bering?
9.To‗g‘ri to‗rtburchak hosil qilish funksiyasi tushuntirib bering?
10.Ko‗pburchak hosil qilish funksiyasi?
11.linerel va lineto funksiyalarini vazifasi va umumiy ko‗rinishi?
12.Qism aylana hosil qilish funksiyasi?
13.Ellips hosil qilish funksiyasi?
14.Oynani tozalash funksiyasi?
15.Vaqtni aniqlash funksiyasi?
16.Grafik rejimni maximal koordinatalarini aniqlash funksiyalari?
17.Matnlarni chop etish funksiyasi?
18.Chiziq shaklini o‗zgartirish funksiyasi?
19.Ichki sohasi bo‗yalga tortburchaklar hosil qilish funksiyasi?
20.putpixel funksiyasi qanday shaklni chizish uchun ishlatiladi?
21.Grafik muhitda tayin nuqtaning rangi qanady aniqlanadi?
22.Tekislikda chiziladigan shakllar rangi qaysi funksiya yordamida tayinlanadi?
23.circle() funksiyasidan foydalanmasdan ham aylana chizishning necha xil
usulini bilasiz?
24.Grafik muhitni yuklovchi funksiya qaysi?
25.rectangle() funksiyasi qanday shakllarni chizish uchun ishlatiladi?
26.line() funksiyasi qanday shaklni chizish uchun ishlatiladi?
27.drawpoly(n,m) funksiyasida n va m lar qanday parametrlar va ularning
qiymatlari qanday kiritiladi?
28.getch() funksiyasi qanday vazifani bajaradi?
29.Qachon chizilgan shakl ko‗rinmaydi?
30.Aylana chizish funksiyasining umumiy ko‗rinishini yozing va parametrlarining
vazifasini tushuntiring.
Nazariy savollar - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti...

31
1)
1 dan n gacha bo‘lgan juft sonlar yig‘indisini topish.
2)
1 dan n gacha bo‘lgan 6 karrali sonlar yig‘indisini topish.
3)
n faktorialni hisoblash.
4)
n!!
ni hisoblash
5)
a=(-1)
n
(2n-8), n€[-4;6], ∆n=2 bo‘lsa, nechta manfiy had hosil bo‘lishini
aniqlang.
6) Ixtiyoriy natural sonning bo‘luvchilari sonini topish algoritmini tuzing?
7) Raqamlar yig‘indisi 9 ga teng bo‘lgan uch
xonali sonlarni va ularning
yig‘indisini toping.
8) K ta raqamdan iborat butun son raqamlarning k darajalari yig‘indisi shu son
o‘ziga teng bo‘lsa, bu son Armstrong soni deyiladi. Masalan,
153=1
3
+5
3
+3
3
. 4 xonali Armstrono sonlarini topish al-g tuzing.
9)
Chapdan va o‘ngdan bir xil o‘qiladigan sonlar Palindrom sonlari deyiladi.
Masalan, 121, 434,…
Uch xonali Palindrom sonlarni topish algoritmini tuzing.
10)
Sonning raqamlar yig‘indisini topish algoritminiv tuzing.
11)
Agar natural son o‘zidan boshqa bo‘luvchilar yig‘indisiga teng bo‘lsa
bunday son mukammal son deyiladi.
Masalan, 28=1+2+4+7+14. Uch xonali mukammal sonlarni toping.
Grafik rejimning maksimal koordinatalari va izohli ma‟lumotlar hosil

255
outtextxy(250,280,"nuqta");
system("PAUSE");
closegraph();
return EXIT_SUCCESS;
}
Chiziq shaklini o„zgartirish funksiyasi
Setlinestyle(x,y,z)-
funksiyasi grafik muhitida chiziladigan shakl va
chizmalar chiziqining har xil ko‗rinishlarini aniqlaydi.
Bu funksiya parametrida
x
usul nomi,
y
butun son,
z
chiziq qalinligini ifodalaydi. Chiziladigan chiziq
shakllarining nomi va kodi quyidagi jadval asosida aniqlanadi:
Usul nomi(x qiymati uchun)
Usul kodi
Solid_line
0
Dotted_line
1
Center_line
2
Dashed_line
3
Userbit_line
4
Chiziq shakllari quyidagi ko‗rinishlarda bo‗lishi mumkin.
______________________________
-
- - - - - - - - - - - - - - -
-
- - - - - - - - -
C++TILINING GRAFIK MUHITIDA FAZOVIY JISMLARNI

259
Fillpoly(x,p)-
funksiyasi ichi bo‗yalgan yassi ko‗pburchak hosil qiladi. Bu
funksiya xuddi
drawpoly
funksiyasiga o‗xshash holda ishlaydi.
Floodfill(x,y,)
-
funksiyasi yopiq soha ichini bo‗yash
uchun xizmat
qiladi. Funksiya tarkibidagi (
x,y)
nuqta koordinatalari yopiq sohaga tegishli bo‗lsa,
soha ichini, aks holda soha tashqarisini bo‗yaydi. Soha chegarasidagi rangi va soha
ichidagi rang bir xil bo‗lmasa, dastur xatolik berishi mumkin. Soha ichiga
-sinfda bayon o`tkaziladigan dars-reja ishlanmasini tuzish

|
-sinfda bayon o`tkaziladigan dars-reja ishlanmasini tuzish
|
bet | 42/93 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 435,6 Kb. | | #131505 |
Bog'liq Ona tili o‘qitish metodikasi fanidan O‘quv-uslubiy majmua-fayllar.org2-sinfda bayon o`tkaziladigan dars-reja ishlanmasini tuzish.
MAVZU:157- mashq asosida ta’limiy bayon .
DARSNING MAQSADI:
Ta’limiy: o‘quvchilarni reja asosida o‘z fikrini erkin bayon etish, gaplarni o‘z o‘rnida qo‘llay olish, gapdagi so‘zlarni ma’no jihatdan bog‘lay olshga o‘rgatish;
Tarbiyaviy: o‘quvchilarni mehnatsevarlik ruhida tarbiyalash ;
Rivojlantiruvchi: o‘quvchilarda insho yozish orqali ijodiy faoliyatini rivojlantirish .
Darsning turi: umumlashtiruvchi.
Darsning metodi: suhbat, mustaqil ishlash , “so‘zda so‘z tuz “ta’limiy o‘yini.
Darsning jihozi: tarqatma materiallar , ko‘rgazmalar.
Dasrning borishi:
I.Tashkiliy qism.
O‘quvchilarning darsga tayyorligi va sinf tozaligini nazorat qilish.
II.O‘tilgan mavzuni mustahkamlash.
“So‘zdan so‘z tuz “ ta’limiy o‘yini.
O‘qituvchi o‘tilgan mavzuni aniqlaydi. Asos va asosdosh so‘zlarni mustahkamlash maqsadida o‘quvchilarga quyidagi topshiriq beradi.
Namuna: Ushbu so‘zlarga asosdosh so‘zlar toping.
1.Sinf , sinfdosh, . . . .
2.Ish , ishchi , ishla, ishli, . . . .
3.Gul ,gulchi, guldon , gulla ,gulsiz , . . .
4.Suv ,suvla ,suvli , suvsiz , . . .
Darslik bilan ishlash. 157-mashqda berilgan “Aqlli bog‘bon “ertagi o‘qituvchi tomonidan o‘quvchilarga ifodali o‘qib beriladi.Ertak matni yuzasidan suhbat o‘tkaziladi. Suhbatdan o‘quvchilar oltin yerda emas, balki mehnatda ekanligini tushunib yetadilar . O‘quvchilar berilgan reja asosida ertakni qayta hikoya qiladilar.
Lug‘at ustida ishlash :
1.Ertak matnidan o‘quvchilar uchun notanish bo‘lgan so‘zlar aniqlanadi .
2.Olamdan ko‘z yumdi iborasining ma’nadoshlarini topish topshirig‘i beriladi.
Bayon yozishga tayyorgarlik . O‘quvchilar ayrim so‘zlarning ( bog‘bonning ,
o‘g‘illarini, chunonam, topilmabdi, mehnatda ) imlosini izohlaydilar. O‘quvchilar reja asosida bayon yozadilar.
|
| |
Shaxsini o’zgartirib qayta hikoyalash va bayon

|
Shaxsini o’zgartirib qayta hikoyalash va bayon
|
bet | 45/93 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 435,6 Kb. | | #131505 |
Bog'liq Ona tili o‘qitish metodikasi fanidan O‘quv-uslubiy majmua-fayllar.org1. Shaxsini o’zgartirib qayta hikoyalash va bayon. Boshlang’ich sinflarda I shaxs tilidan berilgan hikoyani III shaxs tilidan qayta hikoya qilishdan ko’proq foydalaniladi, ijodiy qayta hikoyalashning bu turida o’quvchilar hikoyadagi gaplarni qayta tuzadilar. Masalan, I shaxs tilidan berilgan matnni o’quvchilar III shaxs tilidan qayta hikoya qilishlari uchun o’qituvchi rahbarligida gapning kesimini o’zgartiradilar, unga mos ravishda gapning o’zini qayta tuzadilar; hikoya qiluvchi shaxsning nomini va u yoki ular so’zini ishlatadilar. SHaxsini o’zgartirib qayta hikoyalash va bayon yozish o’qish darslarida olib borilgan bunday og’zaki tayyorgarlikning davomi sifatida o’tkaziladi.
2. Hikoyada ishtirok etuvchi biror personaj tilidan qayta hikoya qilish.
3. Matnni ijodiy to’ldirib qayta hikoyalash. O’quvchilar hikoya mazmunini, sharoitini yaxshi tushunsalargina, uni ijodiy to’ldirib qayta hikoyalay oladilar. Ijodiy qayta hikoyalashning bu turi ham ko’pincha og’zaki tarzda o’tkaziladi.
Tarqatma materiallar:
1-tarqatma:
1.Boshlang`ich sinfda qayta hikoyalash metodikasini izohlash.
2.Boshng`ich sinflarda tanlab hikoya qilish metodikasini izohlash.
2-tarqatma:
1. 4-sinfda shaxsini o’zgartirib qayta hikoyalash va bayon o`tkazish metodikasini o`tkaziash.
2. 4-sinfda bayon yozishda hikoyada ishtirok etuvchi biror personaj tilidan qayta hikoya qilish metodikasini izohlash.
3-tarqatma:
1. 4-sinfda bayon yozish dars-reja ishlanmasini tuzish.
2 4-sinfda bayon yozishda matnni ijodiy to’ldirib qayta hikoyalash qo`llaniladigan mustaqil topshiriqlar tuzish.
Nazorat uchun savollar:
1. Boshlang`ich sinf ona tili darslarida qayta hikoyalash metodikasi qanday o`tkaziladi?
2. 4-sinfda bayon o`tkazish qanday metodlar asosida tashkil etiladi?
3. Tanlab qayta hikoyalash metodikasi qanday o`tkaziladi?
4. Tanlab qayta hikoyalashning qanday turlari mavjud?
5.To`liq hikoya qilish qanday metodda tashkil qilinadi?
6. 4-sinfda nechta so`zdan iborat bayon yozdiriladi?
7. Shaxsini o’zgartirib qayta hikoyalash va bayon o`tkazishda qanday ishlar olib boriladi?
|
| |
(┐ ᴠ ᴧ
) 
1.
Mantiqiy qo‟shish amali

|
(┐ ᴠ ᴧ
)
1.
Mantiqiy qo‟shish amaliBog'liq Tarixi 37 bet (┐ ᴠ ᴧ
)
1.
Mantiqiy qo‟shish amali.
Amalning umumiy ko‘rinishi quyidagicha
a v b
Bunda
a
va
b
lar mantiqiy o‘zgaruvchilar yoki mantiqiy ifodalar bo‘lib, bu
amal natijasi
a
va
b
larning har ikkalasi yolg‘on bo‘lgandagina yolg‘on, qolgan
barcha hollarda rost bo‘ladi. Demak,
ᴠ
belgisi
yoki
so‘zinini almashtiradi yoki
matematik mantiq elementlaridagi
dizyunksiya amaliga
mos keladi.
Masalan : (3>7)
ᴠ
(2*18=37) – ifodaning qiymati yolg‘on(false)
(25-14 11)
ᴠ
(45/9=5) – ifodaning qiymati rost(true)
true
ᴠ
(29-19=10) – ifodaning qiymati rost(true)
Byndan tashqari mantiqiy ifodaning qiymatini mantiqiy o‘zgaruvchiga qiymat
sifatida berish ham mumkin. Masalan,
a:=13-5>12; b:=(56/8-7<2)
ᴠ
true; c:=false
ᴠ
a; bo‘lsa, a
ᴠ
b
ᴠ
c
ᴠ
(64/8>10)
mantiqiy ifodaning qiymati rost bo‘ladi.
2.
Mantiqiy ko‟paytirish amali.
Amalning umumiy ko‘rinishi
quyidagicha
a ᴧ b
Bunda
a
va
b
lar mantiqiy o‘zgaruvchilar yoki mantiqiy ifodalar bo‘lib, bu
amal natijasi
a
va
b
larning har ikkalasi chin bo‘lgandagina chin, qolgan barcha
hollarda yolg‘on bo‘ladi. Demak,
ᴧ
belgisi
va
so‘zinini almashtiradi yoki
matematik mantiq elementlaridagi
konyuksiya amaliga
mos keladi. Masalan:
(3>7)
ᴧ
(2*18=37) ifodaning qiymati yolg‘on
(25-14 11)
|
| |
Tarqatma materiallar - Kafedrasi ona tili o‘qitish metodikasi fanidan O‘quv-uslubiy majmua

|
Kafedrasi ona tili o‘qitish metodikasi fanidan O‘quv-uslubiy majmua
|
bet | 49/93 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 435,6 Kb. | | #131505 |
Bog'liq Ona tili o‘qitish metodikasi fanidan O‘quv-uslubiy majmua-fayllar.orgTarqatma materiallar:
1-tarqatma
1.Insho yozish uchun o`quvchilarda bo`lishi lozim bo`lgan ko`nikmalarni izohlash.
2.Og`zaki va yozma inshoga o`rgatish metodikasini misollar orqali izohlash.
2-tarqatma
1.Inshoning materialiga ko`ra turlarini izohlash.
2. Mustaqillik darajasiga, tayyorgarlik ko’rish metodiga ko’ra inshoning turlarini izohlash.
3-tarqatma
1.Janriga ko’ra hikoya, tasvir, muhokama tarzidagi insholarning xususiyatlarini misollar orqali izohlash.
2. Rasm asosidagi insho o`tkazish metodikasini izohlash.
4-tarqatma
1.1-sinfda insho o`tkazish metodikasini misollar orqali izohlash.
2. 2-sinfda insho o`tkazish metodikasini misollar orqali izohlash.
Nazorat uchun savollar:
1.”Insho” so`zi qanday ma`noni bildiradi?
2.Inshoga nima uchun ijodiy ish deb qaraladi?
3.Inshoning material manbaiga ko`ra qanday turlari bor?
4. Mustaqillik darajasiga, tayyorgarlik ko’rish metodiga ko’ra inshoning qanday turlari bor?
5.Janriga ko`ra insho qanday turlarga bo`linadi?
6.Rasm asosidagi insho qanday metodda o`tkaziladi?
7.Rasm asosidagi inshoning qanday turlari bor?
8.Dasturga ko`ra 1-sinfda insho qanday o`tkaziladi?
9. 2-sinfda insho qanday o`tkaziladi?
10. 3-sinfda insho qanday o`tkaziladi?
11. 3-sinfda insho o`tkazilganda insho rejasi qanday tuzdiriladi?
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Qosimova K., Matjonov S., G’ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Sariyev Sh.Ona tili o‘qitish metodikasi. T., Nosir.2009.
2. Fuzailov., Xudayberganova M., Yo`ldosheva Sh. 3-sinf „Ona tili“ darsligi. Toshkent. 2012-y.
10-Mavzu: Yozma ishlar xatosi ustida ishlash darslari ishlanmasini tuzish.
Reja:
1. Nutqiy xatolar va ularni bartaraf etish yo`llari
2. Yozma ishda o`quvchilar yo`l qo`yadigan nutqiy xatolarning asosiy turlari
3. Yozma ishlarda nutqiy xatolarni to`g`rilash va oldini olish yo`llari.
4. Yozma ishlar xatosi ustida ishlash darslari ishlanmasini tuzish
|
| |