Namunalarni qo‘lda ajratish

Namunalarni qo‘lda ajratish.
Namunalarni bu holda ajratish
“o‘rtacha namuna ajratish” mavzusida yoritilgan izchil kesma bolish
usulida amalga oshiriladi. Ushbu usulda namunani aralashtirish va
bolish, namuna uchun don ikkala qarama-qarshi uchburchaklarda
taxminan bir xil zarur miqdorda qolgunigacha davom ettiriladi.
Jihoz
va materiallar.
Namuna qismlari olish uchun shuplar,
bolgichlar (BIS-1 yoki Gusev), har xil toshli torozilar va don uchun
quticha va quritgichlar, randalangan yog‘och tizimlar, kurakchalar,
qop matosi, bir qop don (50-60 kg).
0 ‘zlashtirish uchun savoliar
1. Donni qanday asosiy turlari bor?
2. Donlami fizik xususiyatlari va ulaming ahamiyati.
3. О‘rtacha nmauna nima uchun don to‘plamining har xil joy idan
olinadi?
33-isb: Don sifati va soflik ко ‘rsatkichlarini
aniqlash usuilari
Darsning maqsadi:
talabalarga keltirilgan don uyumining asl
ko‘rinishi yoki naturasi, uning yirikligi va silliqligi, po‘sti, mag‘zi va
boshqa soflik yoki sifat ko‘rsatkichlarini aniqlashni o‘rgatish.
Ishlash tartibi:
don sifatini aniqlash ikki guruhga: organoleptik
va laboratoriya usullariga bo'linadi.
Organoleptik usullarga sezgi organlari yordamida don sifatlarini
baholash kiradi. Bu usulda boshqa usullarda aniqlab bo ‘ 1-maydigan
(masalan, donning ranggi, hidi, ta’mi) ko‘rsatkichlari aniqlanadi.
Laboratoriya usullariga asboblar yordamida don sifatlarini
aniqlash kiradi. Bunday sifat ko‘rsatkichlari (namlik, ifloslanish,
donni
ombor
zararkunandalari
tomonidan
zararlanishi,
nam
kleykovinaning sifati va miqdori) son ko'rinishida ifodalanadi.
Soflik ko'rsatkichlarini aniqlash.
Donning rang, hid va ta’mi
uning soflik ko'rsatkichlari hisoblanadi. Bu ko‘rsatkichlar shunday
o‘zgarishi mumkinki, ulaming faqat birining kamchiligiga qarab,
kamchilik kategoriyasi o‘tkazilishi mumkin va donni qabul manzili
tomonidan qaytarilishi mumkin. Bu ko‘rsatkichlaming kerakh
miqdoridan cheklanish, donning o‘simlikda shakllanishi va rivojlanish
jarayonida, shuningdek, hosilni yig'ishda, donni tovar holatga
keltirishda, tashish va saqlashda salbiy ta’sirlami kechirganligidan
dalolat beradi.
Rang, hid va ta’mini aniqlash uchun namunalar tanlash va narnu-
nalar ajratish DASTga asosan amalga oshiriladi.
Rang.
Barcha qishloq xo‘jaligi mahsulotlari donlarining sifatini
baholashda rang asosiy va majburiy kocrsatkich hisoblanadi. Ranggiga
qarab don to'plamining turi, navi va bir xilhgi aniqlanadi. Har qanday
o‘simlikning normal doni o‘ziga xos rangga, ba’zida esa yaltiroqlikka
ega bo‘ladi. Rang donning nafaqat tabiiy xususiyatlarini, balki uning
sofligini hamda uning ma lum darajada texnologik xususiyatlari va
oziq-ovqat afealliklarini ta’riflaydi. Shuning uchun rang boshqa
belgilar qatori donni tovar turkumlari asosiga kiradi.
Don ranggini o‘zgarishi (qorayishi, qora dog‘lar, kulrang yoki
yashil ranglaming aks etishi va boshqalar). Ko‘p hollarda mikroor-
ganizm faoliyati natijasida, hasharotlar tomonidan shikastlanishi
(burga-toshbaqacha), donga ishlov berishdagi usullami (quritish
tartibiga rioya qilmaslik) noto‘g‘ri qollashda ro‘v beradi. Rang
donning yetilishi davrida va yig‘ishtirislida noqulay ob-havo nati-
jasida o‘zgarishi ehtimoli bor. Masalan, sovuq urgan don oqish rang
aks etgan va to‘r yuzaga, issiq urgan don yaltiroqligini yo‘qotgan
hamda burishgan yuzaga ega boladi. Ranggi keskin o'zgargan don
(chirigan, mog'orlagan, ко‘mir holiga aylangan) odatda begona yoki
aralashmali don fraksiyalariga mansubdir.
Don ranggini muvofiq standart yoki namuna turlariga soHshtirish
yo‘li bilan aniqlanadi. Rang va uning aks etishini ko‘pchilik
o‘simliklar uchun qora oyna, qog'oz yoki qora matoda yoyilgan
kunduzgi yorug‘likda aniqlangani ma’qul.
Hid. Yangi don o‘ziga xos hidga ega boladi. Begona hid don
sifatining yomonlashganidan dalolat beradi. Dondagi begona hidlar
ikki sababga k o la yuzaga kelishi mumkin: atrof muhitdan turli
moddalarni - bug‘ va gazlami yutishi (sorbsiya) natijasida; yoki
organik birikmalarning,
shuningdek,
don
uyumidagi boshqa
komponentlaming (begona о4 uraglari, organik aralashma, ombor
zararkunandalarining jasadlari va boshqalar) parchalanishi natijasida
ro‘y berishi mumkin. Shunga asoslanib hamma hidlami ikki guruhga
bo‘lish mumkin: sorbsiya va buzilish hidlari.
Don saqlash amaliyotida ko‘pincha uning sorbsiya xususiyatlariga
bog‘liq bo‘lgan quyidagi hidlar ko'proq uchraydi.
Shuvox va sarimsoq hidlari hosilni yig‘ish paytida donni
ifloslaydigan shuvox yoki yowoyi sarimsoqning efir moylarini don
tomonidan yutihshi natijasida yuzaga keladi. Shuvox hidli don,
shuningdek, achchiq shuvox va sivers shoxi tarkibida glyukozid abstin
to‘planishi hisobiga achcliiq bo‘lishi mumkin. Bun day don achchiq-
shuvox deb ataladi. Dondagi achchiqlikni faqat issiq suv yordamida
yo‘qotish mumkin.
Tutim hidi donni don quritgichlarida noto‘g ‘ri quritishda yoqilg‘i
mahsulotlarini yetarlicha yonmasligi natijasida don tomonidan yutilib
yuzaga keladi.
Kuchli yoki xo‘l qorakuya tukchalari bilan yuqori darajada
ifloslangan don yoki unda qorakuya qopchalari mavjud bo‘lsa, dor?
qorakaya hidiga ega bo‘ladi. Bunday don o‘ziga xos tuzlangan
selyodka hidiga ega bo‘lib (qorakuya tukchalari tarkibida trimetilamin
bolishi sababli) ulami faqat donlarni quritish va yuvishda to'liq
yo‘qotish mumkin.
;
/ ,
Neft mahsulotlari hidi (kerosin, benzin) donlarga iflos vagon,
avtomashina kuzovlari va boshqalarda tashish va saqlash davrida
oladi.
Omborlarda sichqon va kalamushlar bo‘Isa, ular o‘z axlatlari bilan
ifloslantirishi natijasida sichqon hidi paydo boladi.
Don qabul qiluvchi manzilgoxlarda donning ba’zi sorbsiya hidlari
bilan ham, agar ulami qayta ishlashda yengil yo‘qotish imkoni bo‘Isa
va donning qayta ishlangan mahsulotlariga (un, yorma, non) o‘tmasa,
olishga ruxsat etiladi.
Eng ko‘p tarqalgan buzilish hidlariga quyidagilar kiradi.
Ombor hidi donni uzoq vaqt kam shamollatib saqlash va donning
oraliq mahsulotlarining anaerob nafas olishida sorbsiyalanisli
oqibatida paydo boladi. Shamollatishdan keyin bu hid yengil
yo‘qoladi, ammo donning oziq-ovqat sifatiga ta’sir etadi.
Qolansa va mog‘orli qolansa hidlar nam donning tarkibida
mikroorganizmlar(mog‘or zamburuglari)ning rivojlanishi uchun
qulay bolgan sharoitda, ya’ni haroratda paydo boladi. Donlami don
tozalagich mashinalari orqali olkazishda bu hidlar ancha kamayadi.
Ammo butunlay yo‘qolmaydi. Qolansa va mog‘orli qolansa hidlar
kuchli saqlanadi va u qayta ishlanadigan mahsulotlarga o‘tadi.
Solod hidi saqlash davrida donni ildiz olib unishi natijasida
yuzaga keladi. Undan tashqari, donning o‘z~o‘zidan qizishi jarayonida
donda solod hidini eslatuvchi hid paydo boladi. Solod hidli donda
yuqori miqdorda amino birikma va yengil oksidlanadigan moddalar
mavjudligi aniqlangan.
Chirigan hid ombor zararkunandalarining jasad va axlatlarini
chirishi natijasida yuzaga keladi. Chirigan hid shuningdek o‘z-o‘zidan
qizigan donlarda ham yuzaga keladi.
Solod, qolansa va boshqa buzilish hidiga ega donlar nuqsonli
hisoblanadi va don qabul qiluvchi joylarda qabul qilinmaydi.
Hid soglom, shuningdek, maydalangan donda ham aniqlanadi.
Hidni aniqlash uchun oldindan aralashtirilgan o‘rtacha namunadan
kaftga taxminan
100
gr don (soglom yoki maydalanganini olib) nafas
bilan ilitiladi va sezgi organlari yordamida don uchun begona hidlar
mavjudligini aniqlashga harakat qilinadi.
Don hidini kuchaytirish uchun stakanga solinadi, issiq suv
quyiladi (harorat 60-70 °S) va shisha bilan ustidan berkitiladi. Suvni
2-3 daqiqadan keyin to‘kiladi va isitilgan don hidlab ko‘riladi.
Xuddi shu maqsad uchun donni 2-3 daqiqa davomida bug
1
da
isitish mumkin. Don temir to‘rda qaynab turgan suv ustida qizdiriladi,
shundan so‘ng toza qog‘oz suv ustiga sochiladi va hidi aniqlanadi.
Donni qizdirish va undagi namlikning bug‘lanishi hidli moddalami
adsorbsiyalanishiga sabab bo‘ladi.
Ta’m.
Sogiom don ushbu ekinga monand o ‘ziga xos ta’mga ega
bo‘lib, ko‘pincha chuchuk yoki biroz shirin boladi.
Don ta’mining o‘zgarishi ko'pincha uning uyumiga to‘pgul
(savatchalar) yoki achchiq va Sivers (achchiq shuvox ta’mi)
o'simliklarmmg qismi tushishi, donning unishi (shirin ta’m) va
mikroorganizmlar rivojlanishi bilan (yoqimsiz chirigan ta’m, nordon
vaboshqalar) bog‘langandir.
Ta’m toza maydalangan donda aniqlanadi. Buning uchun о‘rtacha
namunadan taxminan
100
gr don ajratiladi, u iflos aralashmalardan
tozalanadi va laboratoriya tegirmonida yanchiladi va
2
gr chaynaladi.
Har bir aniqlashdan oldin va keyin og‘iz yaxshilab chayiladi. Don
ta’mini aniqlash boshqa organoleptik ko‘rsatkichlar bo'yicha donning
soflik darajasini aniq belgilash imkoni bo‘lmagan hollarda o‘tkaziladi.
|