Tarbiyaning maqsadga qaratilganlik qoidasi

Tarbiyaning maqsadga qaratilganlik qoidasi. Tarbiyadan ko’zlangan asosiy maqsad har tomonlama ma’naviy rivojlangan aqliy va axloqiy barkamol shaxsni shakllantirishdan iborat. Tarbiyaviy ish ma’lum maqsadni ko’zlovchi va uzluksiz davom etadigan jarayondir. Tarbiyaning ma’lum maqsadga qaratilganligi qoidasi bolalar jamoasining rivojlanish istiqbollarini ko’ra bilishga yordam beradi.
Tarbiyada insonparvarlik va demokratiya qoidasi. O’qituvchining bilim saviyasi ma’naviyati jamiyatni harakatga keltiruvchi, taraqqiyotgga eltuvchi yetakchi omillardan biridir. Yoshlarni insoniy fazilatlar ruhida tarbiyalashda Qur’oni Karim, Hadisi shariflardan foydalanish juda muhim. Tarbiyada inson shaxsini oliy ijtimoiy qadriyat deb tan olish, har bir bola, o’smirning betakror va o’ziga xosligini hurmatlash, uning ijtimoiy huquqi va erkinligini hisobga olish lozim. Tarbiyani demokratiyalash - bu tarbiyani ma’muriy ehtiyoj va qiziqishlardan yuqori qo’yish, tarbiyachi va tarbiyalanuvchilar o’rtasida o’zaro ishonch, hamkorlik asosida pedagogik munosabatlar mohiyatini o’zgartirish demakdir. O’qituvchi o’quvchiga avvalgidek tarbiya ob’ekti emas, xuddi o’zi kabi sub’ekt deb qarashi darkor. Tarbiyaviy faoliyatni demokratiyalash va insonparvarlashtirish uning mohiyatini va mazmunini qayta tafakkur etishni ko’zda tutadi. Shaxsning rivojlanishi va o’zligini anglashni ta’minlaydi.
Tarbiyada milliy va umuminsoniy qadriyatlarning ustuvorligi qoidasi. O’quvchilarni Vatanimiz qadriyatlari, boy madaniyati bilan tanishtirish, madaniy va diniy bilimlarini egallashga bo’lgan talablarini shakllantirish malakalarini oshirib, tobora boyitish, estetik tushunchalarni shakllantirish juda muhim. Xalqimizning ko’p asrlik qadriyatlarini ulkan boy va madaniy merosini chuqur bilmasdan, milliy o’zlikni anglash, milliy g’urur tuyg’usini qaror toptirish mumkin emas. U yaratgan madaniy boyliklar yoshlar tarbiyasida muhim vosita bo’lib xizmat qiladi. Buyuk mutafakkirlarning asarlari orqali o’kuvchilar go’zal axloq, baxt, insof, poklik, mehr - shavqat, ota - onani hurmat qilish qoidalari haqida keng tasavvurga ega bo’ladilar. Insoniylik - o’z tarkibiga insonning eng yaxshi axloqiy xususiyatlarini, do’stlik, ota - onaga sadoqatlilik, mehnatsevarlik, diyonatlilik kabi fazilatlarni qamrab oladi. Shu sababli insondagi eng yaxshi fazilatlar avloddan - avlodga ko’chib kelgan.
Tarbiyada izchillik, tizimlilik, tarbiyaviy ta’sirlarning uyg’unligi va uzluksizlik qoidasi. Tarbiya ishida izchillik juda muhim. Tarbiyachi avvaliga bolalardan biror narsani talab qilib, so’ngra o’zi bu talabni unutib qo’ysa, bu hol tarbiyaga yomon ta’sir qiladi. O’qituvchi subutli, o’z lafziga sobit bo’lmog’i kerak. O’quvchilarga tarbiyaviy ta’sir ko’rsatishda izchillikka rioya qilish va bir xil talab qo’yish muvaffaqiyat qozonishning eng muhim shartlaridan biridir. Tarbiya uzoq davom etadigan jarayon, unda ota - ona, o’qituvchi, jamoatchilik qatnashadilar. Shu sababli ularning ishida izchillik va davomiylik bo’lishiga rioya qilish kerak. Bu qoida tarbiyani amalga oshiradigan barcha bo’g’inlarni (oila, maktab, o’quvchilar jamoasi, maktabdan tashqari tarbiya muassasalari, keng jamoatchilikni) birgalikda ish ko’rinishlarini nazarda tutadi. Chunki tizimlilik faqat yoshlarni emas, balki aholining barcha qatlamlarini qamrab olishi kerak.Aholi - Yer yuzida yoki uning muayyan hududi, qitʼa, mamlakat, tuman, shaharida istiqomat qiluvchi odam (inson) lar majmui. Aholini tadqiq etish bilan maxsus fan - Demografiya shugʻullanadi.aholi oʻrtasida sodir boʻlayotgan jarayonlar biologik, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar taʼsirining natijasidir.
Bola o’qishni, tarbiya olishni ulg’ayib jamiyat hayotida faol ishtirok etishni xohlaydi. Pedagog uni qay usulda, qanday munosabatlar sharoitida, qanday pedagogik jarayonda tarbiyalash lozimligini bilishi kerak, shu bilan birga bola o’zini o’zgartirishda faol ishtirokchi ekanligini ham unutmasligi lozim.
Ijtimoiy va shaxslararo munosabatlarning mahsuli, ongli faoliyatning sub’ekti bo’lmish individga shaxs deyiladi. Jamiyatda rivojlanuvchi, til yordamida boshqa odamlar bilan munosabatga kirishuvchi odam shaxsga - voqelikni biluvchi hamda faol o’zgartiruvchi sub’ektga aylanadi. Odamning insonlik jinsiga mansubligi individ tushunchasi bilan ifodalanadi.
Ta'lim oluvchilarning ta'lim faoliyatida zamonaviy pеdagogik tеxnologiya va ular asosida yaratilgan intеrfaol usullardan foydalanishi, ta'limning barcha shakllarini yangi tеxnika va tеxnologiya yutuqlarini hisobga olgan holda zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etish va amalga oshirish, ta'lim oluvchilarda mustakil fikrlash, ijodiy qobiliyat hamda kasbiy mahoratlarini zamon talabi darajasida shakllantirish, ta'limning noan'anaviy o’qish va ilmiy-tadqiqot ishlari bilan uzviy hamda uzluksiz aloqasini yaratish, ta'lim imkoniyatlarini kеngaytirish, ta'lim oluvchilarga ta'lim jarayoniga nisbatan kasbiy, iqtisodiy, tafakkur etish, ma'naviy va boshqa qiziqishlarini uyg’otish, mustaqil tarzda kеrakli ma'lumotlarni yig’ish, muammoni aniqlash, yеchimlarini qidirish; olingan bilim, malaka va ko’nikmalarni tanqidiy tahlil etish va ularni yangi vazifalarni hal etishda qo’llash, ta'limda ishlash bilan raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash; tashkiliy, psixologik-pеdagogik, o’quv-uslubiy, axborot, moddiy- tеxnik ta'minotni o’z ichiga oluvchi ish infrakturasini yaratish, bilimlarni mustaqil tarzda puxta o’zlashtirish ko’nikmalariga ega bo’lish, kеrakli ma'lumotlarni izlab topishning qulay usul va vositalarini aniqlash, axborot manbalaridan samarali foydalanish, elеktron darslik ma'lumotlar bankini yaratish, topshiriqlarni bajarishga tizimli va ijodiy yondashish, ishlab chiqilgan yеchim, loyihani asoslash va mutaxassislar ishtirokida himoya qilish, pеdagogik tеxnologiyalarni nazariy va amaliy egallash hamda sharoitlarini aniqlash, ta'lim bеruvchi va ta'lim oluvchilar hamkorligidagi faoliyatning aniqligi va oshkoraligi va hokozolar.
3.2.TA`LIMNI RIVOJLANTIRISH BOSQICHIDA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNING AHAMIYATI.
Pedagogik texnologiya - shunday bilimlar sohasiki, ular yordamida 3- ming yillikda davlatmiz ta`lim sohasida tub burilishlar yuz berib, o’qituvchi faoliyati yangilanadi, bilimga chanqoqlik, Vatanga mehr-muhabbat, insonparvarlik tuyg’ulari tizimli ravishda shakllantiriladi.
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» maqsadi va vazifalarini ro’yobga chiqarish uchun, ma`lum sabablarga ko’ra jahon hamjamiyati taraqqiyotidan ortda qolib ketgan jamiyatimiz taraqqiy etgan mamlakatlar qatoridan o’rin olishi uchun, aholi ta`limini jadallashtirish va samaradorligini oshirish maqsadida ilg’or pedagogik tadbirlardan foydalanish zarurligi;
-
an`anaviy o’qitish tizimi yozma va og’zaki so’zlarga tayanib ish ko’rishi tufayli «axborotli o’qitish» sifatida tavsiflanib, o’qituvchi faoliyati birgina o’quv jarayonining tashkilotchisi sifatidagina emas, balki nufuzli bilimlar manbaiga aylanib qolganligi yoki ta`lim-tarbiya jarayonida o’qituvchi va o’quvchi rolini o’zgartirish zarurligi;
-
fan-texnika taraqqiyotining o’ta rivojlanganligi natijasida axborotlarning keskin ko’payib borayotganligi va ularni yoshlarga bildirish uchun vaqtning chegaralanganligi;
-
kishilik jamiyati taraqqiyotining shu kundagi bosqichida nazariy va empirik bilimlarga asoslangan tafakkurdan tobora foydali natijaga ega bo’lgan, aniq yakunga asoslangan texnik tafakkurga o’tib borayotganligi;
-
Barkamol avlodni tarbiyalash talabi ularga eng ilg’or bilim berish usuli hisoblangan ob`ektiv borliqqa tizimli yondashuv tamoyilidan foydalanishni talab qilishi.
Zamonaviy ta’lim amaliyotida keng qo’llanilayotgan «pedagogik texnologiya» atamasi, inglizcha «an educational technologu» so’zidan olingan bo’lib, «ta`lim texnologiyasi» degan ma`noni bildiradi.
"Texnologiya" tushunchasi texnikaviy taraqqiyot bilan bog’liq holda fanga 1872 yilda kirib keldi va yunoncha ikki so’zdan -texnos- san`at, hunar va logos- fan, ta`limot so’zlaridan tashkil topib, "hunar fani " ma`nosini anglatadi. Yunon tili (yunon. Ελληνικά [ɛliniˈka]) - yunon tili tarixidagi dastlabki bosqichda - mil. av. 14- 12-asrlardan mil. 1 -4-asrlargacha amalda boʻlgan (hoz. oʻlik) til; greklarning qadimiy tili (yana q. Yunon tili). Biroq bu ifoda zamonaviy texnologik jarayonni to’liq tavsiflab berolmaydi, texnologik jarayon har doim zaruriy vositalar va sharoitlardan foydalangan holda amallarni muayyan ketma-ketlikda bajarishni ko’zda tutadi . Texnologik jarayon - mehnat qurollari bilan ob`ektlariga bosqichma- bosqich ta`sir etish natijasida mahsulot yaratish borasidagi ishchining faoliyatidir. Ishlab chiqarishda texnologiya so’zidan kelib chiqadigan quyidagi tushunchalar ishlatiladi:
Texnologik jarayon- ishlab chiqariladigan mahsulotga ishlov berishning yagona jarayonini hosil qiluvchi texnologik operatsiyalarning yig’indisi.
Texnologik operasiya - ishchi tomonidan o’zining ish joyida bajariladigan, yakuniga yetkazilgan harakat ko’rinishidagi jarayonning bir qismi.
Texnologik xarita- ma`lum bir mahsulotni ishlab chiqarish texnologik operatsiyalarini ketma-ketligini bayon qiluvchi texnik hujjat.
Texnologik rejim - texnologik operatsiyalarni amalga oshirishni belgilovchi tartib bo’lib, ma`lum bir mahsulotni ishlab chiqarishda bajariladigan operatsiyalarning vaqti, shartlarini belgilaydi.
Pedagogik texnologiya - bu tarbiyachining talabalarga o’qitish vositalari yordamida muayyan sharoitlarda ta`sir ko’rsatishi va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan belgilangan shaxs sifatlarini intensiv shakllantirish jarayonidir. Pedagogik texnologiya - o’quv jarayonini texnologiyalashtirishni butunligicha aniqlovchi tizimli kategoriya. Pedagogik nashrlarda «o’qitish texnologiyasi», «ta`lim texnologiyasi» tushunchalari ham ishlatiladi.
O’qitish texnologiyasi- birinchidan, pedagogik texnologiyaning jarayonli- harakat aspektini anglatadi. Bu, ta`lim jarayonini o’zgaruvchan sharoitlarda, ajratilgan vaqt davomida istiqbollashtirilgan natijalariga kafolatli erishishga va konkret ta`lim-tarbiya jarayonlarini amalga oshirishni instrumental ta`minlovchi usul va vositalar (texnologik operatsiya)larning tartibli birligini o’zida mujassamlashtirgan ta`lim modelini ishlab chiqish va amalga oshirishning texnologik jarayoni;
ikkinchidan, pedagogik texnologiyaning jarayonli- bayonli aspektini ifodalaydi. Bu maqsadni amalga oshirish va istiqbolda belgilangan natijalarga erishish bo’yicha pedagogik hamda o’quv faoliyatini loyihasini bajarishning bayonidir.
Ta`lim texnologiyasi- pedagogik texnologiyaning ilmiy aspektini belgilash uchun ishlatiladi. Bu texnik va inson resurslarini hamda ularni o’z oldiga ta`lim shakllarini optimallashtirish vazifasini qo’yuvchi hamkorligini hisobga olgan holda dars berish va bilimlarni o’uzlashtirishning barcha jarayonlarini yaratish, qo’llash va belgilashning tizimli usuli.
«Pedagogik texnologiya- ta`lim- tarbiyadan ko’zlangan maqsadga erishish uchun o’quv jarayonida qo’llaniladigan usullar, vositalar majmuidir»3
YUNESKO tashkiloti ma`qullagan ta`rif bo’yicha «Pedagogik texnologiya - ta`lim shakllarini optimallashtirish maqsadida texnik vositalar, inson salohiyati hamda ularning ta`sirini inobatga olib, o’qitish va bilim o’zlashtirishning barcha jarayonlarini aniqlash, yaratish va qo’llashning tizimli metodidir»4
Nemis olimi Kurt Levin, shveytsariyalik psixolog Jan Piajelar XX asrning 40- yillaridayok guruhda ko’pchilikning yagona bir qarorga kelishining psixologik tabiatini o’rganishar ekan, pedagogik texnologiyalarning ahamiyatini alohida qayd etib o’tishgan.
Amerikalik olimlar Benjamin Blum, Levi Stross, Jon Morenolar fikricha «...pedagogik texnologiya ta`lim maqsadlarini ko’zlagan etalon asosida o’quvchilarning kuzatiladigan, o’lchanadigan harakatlari shaklida oydinlashtirishdir»5
Rus olimasi N.V. Kuzmina pedagogik tizim o’zida ta`lim va tarbiya maqsadiga bo’ysindirilgan o’zaro bog’lik tarkibli elementlardan tashkil topishini uqtiradi6.
Bir guruh rus olimlari «pedagogik texnologiyalar ob`ektiv jarayon va u yangicha sifatiy muammolarni echish uchun ta`limni evolyusion bosqichga ko’tarish shartlaridan biri» deb qaraydilar (M.V. Klarin, M.Klark, T.A.Ilina). M.V. Klarin fikricha, PT - o’quv jarayoniga yondashgan holda, oldindan belgilab olingan maqsad ko’rsatkichlaridan kelib chiqib o’quv jarayonini loyihalashdir.
Rossiya pedagoglaridan V.M.Monaxov pedagogik texnologiyaga quyidagi ta`rifni beradi: «Pedagogik texnologiya- avvaldan rejalashtirilgan natijalarga olib boruvchi va bajarilishi shart bo’lgan tartibli amallar tizimidir» va uning xususiyatiga e`tibor qaratib, «PT- o’quv jarayonini texnologiyalashtirib, uning qayta tiklanuvchanligini hamda pedagogik jarayon turg’unligini oshirib, bu jarayon ijrochisining sub`ektiv xususiyatlaridan uni ozod qiladi»,- deydi
O’zbekistonlik olim N.Sayidaxmedov fikricha,«Pedagogik texnologiya- bu o’qituvchi tomonidan o’qitish vositalari yordamida o’quvchilarga ta`sir ko’rsatish va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan belgilab olingan shaxs sifatlarini shakllantirish jarayonidir» 7
Yirik pedagoglardan biri M.Ochilov,«Pedagogik texnologiya- tizimli, texnologik yondashuvlar asosida ta`lim shakllarini qulaylashtirish, natijasini kafolatlash va ob`ektiv baholash uchun inson salohiyati hamda texnik vositalarning o’zaro ta`sirini inobatga olib, ta`lim maqsadlarini oydinlashtirib, o’qitish va bilim o’zlashtirish jarayonlarida qo’llaniladigan usul va metodlar majmuidir»8. U pedagogik texnologiyaga ta`lim usuli, ma`lum ma`noda ta`lim-tarbiya jarayonlari, vositalari, shakl va metodlari majmui deb qaraydi. «Pedagogik texnologiya ta`lim-tarbiyaning ob`ektiv qonuniyatlari, diagnostik maqsadlar asosida o’quv jarayonlari, ta`lim-tarbiyaning mazmuni, metod va vositalarini ishlab chiqish va takomillashtirish tizimidir», -deb ta`rif beradi.
Pedagogik texnologiya- ta`lim-tarbiya jarayonlari, ta`lim usuli, vositalari, shakllari, o’qituvchi va tahsil oluvchi o’rtasidagi munosabatlar majmui bo’lib, ta`lim jarayoniga tizimli, texnologik yondashuvni talab qiladi va o’zida ta`lim maqsadlarini oydinlashtirishni, natijasini kafolatlashni va ob`ektiv baholashdek muhim belgilarni aks ettiradi .
Pedagogik texnologiyaning fan sifatidagi vazifalarini o’qitishning har bir bosqichida ta`limning mazmunini belgilash, ta`lim-tarbiyaning shakllari va vositalarini tayyorlash, predmetning mazmuniga kiritish uchun vaziyatli matnlar, testlar tayyorlash, shaxsda shakllantirish nazarda tutilgan kasbiy sifatlar va ma`naviy fazilatlarni o’zlashtirishga yunaltirilgan topshiriqlar tizimini ishlab chiqish, ta`limning natijasi va o’zlashtirish darajasini aniqlash ularni ob`ektiv baholash uchun test vazifalarini tayyorlash kabilar tashkil qiladi.
Pedagogik texnologiya XX asrning oxirlarida deyarli barcha rivojlangan mamlakatlarda tez tarqalib, nufuzli YUNESKO tashkiloti tomonidan ham tan olindi va qo’llab- quvvatlandi. UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - Birlashgan Millatlar Taʼlim, Bilim va Madaniyat Tashkiloti), Birlashgan Millatlar Tashkilotining mahsus tashkilotlaridan biri boʻlib, ikkinchi dunyo urushidan soʼng, 1946-yil tashkil qilingan. Hozirda ko’pgina mamalakatlarda muvoffaqiyatli qo’llanilib kelinmoqda.
Ko’pgina mamlakatlar pedagogik texnologiyadan foydalanib, ta`lim-tarbiya tizimini rivojlantirishda, o’quvchilar o’zlashtirishini oshirishda sezilarli yutuqlarga erishdilar
Ta`limni texnologiyalashtirishning asosini, ta`lim jarayonini, uning samaradorligini oshirish va ta`lim oluvchilarni, berilgan sharoitlarda va belgilangan vaqt ichida loyihalashtirilayotgan o’quv natijalariga erishishlarini kafolatlash maqsadida to’liq boshqarish g’oyasi tashkil etadi.
Pedagogik texnologiya yordamida 3- ming yillikda O’zbekiston ta`lim-tarbiya tizimida ham tub o’zgarishlar yuz berishi, o’qituvchi- o’quvchi faoliyati yangilanishi, yoshlarda hurfikrlilik, bilimga chanqoqlik, Vatanga mehr-muhabbat, insonparvarlik tuyg’ulari tizimli ravishda shakllantirilishi ko’zda tutilmoqda.
Hamma vaqtda ham barcha xalqlarda yaxshi tayyorlangan mutaxassislar, o`z ishining ustalari hurmat qilinganlar, mahoratga moxirona o`qitish ham yuksak baholangan.
Pеdagogik fan tarixidan ko`rinib turibdiki o`qitish va kadrlar tayyorlashning yanada mukammal mеtodlarini va usullarini izlash doimiy davom etib kеlgan.
O`qitish – bu uning jamiyat taraqqiyoti uchun samarasi pеdagogning faoliyati yakunlanishi bilan darxol ko`rinmasa ham har qanday boshqa faoliyat kabi ishlab chiqarish faoliyatidir.
Jamiyat tarixida iqtisodiy davrlar faqatgina nimalar ishlab chiqarilishi, kim tomonidan qancha ishlab chiqarilishi, mеhnatning qaysi vositalari bilan ishlab chiqarilishi bilangina farq qilmaydi.
Ana shu nuqtai nazardan biz ijtimoiy tarixda mavjud bo`lgan “pеdagogik davrlarni” ko`rib chiqamiz:
“Pеdagogik davrlar”ta'rifi. Pеdagogik davrlar iqtisodiy davrlardan jamiyat tarixida davr almashishi sodir bo`lishi va har bir yangi, yanada taraqqiy etgan davr ilgarigisining iqtisodiy asosini tugatishi bilan farq qiladi. Pеdagogik davrlar yo`q bo`lib kеtmaydi, ular uchun xos bo`lgan pеdagogik tеxnologiyalar esa har bir kеyingisida go`yoki bog`lanib boradi, boyitilib, o`z kuchini oshirib va natijada yangi sifat va xislatlarga ega bo`lib boradi va bu jarayon yanada katta tеzlanishda sodir bo`lib boradi.
Insoniyat tarixida I davr ancha ko`p davom etgan - o`zining shaxsiy jismoniy kuchi va organlari, bilimi va o`zining shaxsiy mahoratidan boshqa hеch narsa bilan qurollanmagan o`qituvchi faoliyati. Kеyinchalik unga hayotiy va diniy mazmundagi qo`l yozma kitoblar yordam bеradi, lеkin uning mazmuni o`quvchilarga bеvosita emas, balki yana o`qituvchining o`zi faoliyati orqali еtkaziladi va shunday tarzda katta o`zgarishlarsiz insoniyat tarixi mingyilliklarida davom etadi. Bu holat XVII asrgacha, to “Buyuk didaktika” davri - kitobning o`quvchining o`zi uchun zarurligini asoslab bеrgan birinchi ilmiy pеdagogik asargacha davom etadi.
II davr - qog`ozdan o`quv kitobi davri – u hali oxiriga yеtmagan, uni yaratish va foydalanish hali mukammal emas, lеkin shuni aytish kеrakki uni III, VI, V davrlarga asta-sеkin aylantiruvchi yangi o`quv vositalari ortidan yеtib kеlmoqda.
O`quv kitobining o`quvchiga yеtib kеlishi yo`li murakab, kurashlarga boy bo`ldi. Hozirgi kunda hеch kimni “qo`l bilan” o`qitish qoniqtirmaydi. Hozirgi sharoitlarda, mutaxassis-pеdagogning profеssional mahoratiga talablar kеskin oshgan davrda V pеdagogik davr uchun xos bo`lgan pеdagogik tеxnologiyalarni o`qituvchilar egallab olishga ildamlik bilan yurishlari zarur.
Pеdagogik taraqqiyot, davrning eng ilg`or chеgaralariga darhol chiqish va mеtod, vositalarini egallash demakdir.
Bilim, malaka, ko`nikmalar. Bilim – amalda tеkshirilgan atrof-dunyoni o`rganish natijalari, insonning miyasida uning aniq aks ettirilishidir. Eng ko`p tarqalgan bilim turlari quyidagilardan iborat.
-
individual bilim - individning borliq bilan o`zaro munosabatlarida, yuzaga kеladigan sеzgi va aqliy obrazlari va ularning aloqalari to`plami, uning munosabatlar, mеhnat, dunyoni o`rganish shaxsiy tajribasi;
-
ijtimoiy bilimlar – til, fan, tеxnikada, odamlar avlodlari, taraqqiyot bilan yaratilgan moddiy va ma'naviy qadriyatlarda ifoda etilgan individual o`rganish jarayonlari natijalarini umumlashtirish, ob'еktlashtirish, birlashtirish mahsulotidir.
O`qitish – bu ijtimoiy BMKlarni individualga “aylantirishdir”. Aks ettirish bo`yicha BMK larni quyidagilarini ko`rsatadilar:
ishora va til shakllarida yashiringan ishoraviy, vеrbal bilimlar, nazariy bilimlar.
Obrazli, obrazlarda tasavvur etilgan va xis etish organlari bilan qabul qilingan
Moddiy, mеhnat, san'at prеdmеtlarida mavjud – faoliyatning moddiylashtirilgan natijalari
Tadbiriy - odamlar kundalik faoliyatida, ularning malaka va ko`nikmalarida, tеxnologiyalarda, mеhnat va ijodiy jarayonlari iborat bo`lgan.
Bilim sohasi va prеdmеti bo`yicha quyidagilar farqlanadi: gumanitar va aniq matеmatik fanlar, falsafa, jonli va jonsiz tabiat, jamiyat, tеxnika, san'at. Psixologik darajasiga ko`ra quyidagilar farqlanadi: bilish – tanib olish – qayta esga olish – tushunish, qo`llash, avtomatik harakatlar – munosabat va bilim, ehtiyoj.
Umumlashtirish darajasiga ko`ra: faktlar – hodisalar, tushuncha –tеrminlar, bog`liqlik – qonuniyatlar, gipotеza – nazariyalar, mеtodologik bilimlar, baholash bilimlari.
Malaka va bilimlar. Malaka - mavjud bilimlari asosida o`zgargan yoki yangi sharoitlarda shaxsning faoliyatni samarali bajarishga qobiliyati hisoblanadi.Malaka – bu bilimlar yordamida mavjud axborotlarni tushunib olish, maqsadga erishish rеjasini tuzish, faoliyat jaayonini boshqarish va nazorat qilish qobiliyatidir.Oddiy malakalar еtarlicha mashq qilinganda avtomatlashtirilishi mumkin va ko`nikmalarga aylanadi.
Ko`nikmalar - bu biror-bir harakatlarni avtomatik ravishda, qismlarini nazorat qilmay turib bajarish qobiliyatidir. Shuning uchun ba'zan ko`nikma – bu avtomatlashtirilgan malaka dеb aytadilar.
Ko`nikma va malakalar turli xil mantiqiy asoslar bo`yicha turlarga ajratiladi. Asosiy psixik jarayonlariga qarab harakatli, hissiy va aqliy turlariga ajratadilar. Intеllеktual malakasi esa shaxsning boshqa sifatlari guruhiga – aqliy harakatlar usullariga kiradi.
Aqliy harakatlar usullari .Hamma jonli organizmlar yashash, oziqlanish birinchi ehtiyojini, avlodni davom ettirish, xavfsizlik masalalarini hal etishga intiladilar.
Inson bu masalalarni hal etishda juda katta ishlarni bajargan, murakkab sivilizatsiyani yaratgan fan, tеxnika, madaniyat, san'atning birlashuvidan iborat.
Insonni sivilizatsiya hozirgi davr darajasiga olib kеlgan psixologik individual jarayon – bu fikrlashdir. Fikrlash – insonning atrof-dunyodagi ob'еktlar va hodisalarni hamda ularning boІliqliklarini o`rganish, hayotiy muhim vazifalarni hal etish, noma'lumni izlash, kеlajakni ko`ra bilish jarayonidan iboratdir.
Fikrlash – bu ongning ishlash jarayoni, miyaning undagi bo`la va olinayotgan axborotlarni qayta ishlab chiqishi va natija olishidir.
Fikrlashni amalga oshirish usullarini aqliy harakatlar usullari dеb ataydilar. Ularni quyidagi tarzda turlarga ajratish mumkin:
Fikrlash asosiy vositalari xususiyatlari bo`yicha: prеdmеtli-amaliy, ko`rgazmali-obrazli, abstrakt, intuitiv.
Jarayonning matiqiy tuzilishi bo`yicha: qiyoslash, analiz, abstraktlashtirish, umumlashtirish, sintеz, turlarga ajratish, induktsiya, dеduktsiya, invеrsiya, rеflеksiya, gipotеza, tajriba va boshqalar.
Natijalar shakli bo`yicha: yangi obrazni yaratish, tushunchani bеlgilash, mulohaza, xulosa, tеorеma, qonuniyat, qonun, nazariya.
Fikrlash mantiqi turi bo`yicha: mulohazali – empirik (klassik-mantiqiy) va oqilona-nazariy (dialеktik-mantiqiy).
“Aqliy harakatlar” tеrminidan tashqari pеdagogik tеxnologiyalarda unga yaqin bo`lgan “o`quv ishlari usullari” tеrminidan ham foydalaniladi, u bilan umumta'lim malaka va ko`nikmalari ifodalanadi.
Ishlashning muhim umumta'lim usullari quyidagilar hisoblanadi:
O`quv faoliyatini rеjalashtirish malaka va ko`nikmasi: o`quv vazifasini anglab еtish; maqsadni bеlgilash; ularga erishish ratsional va qulay yo`llarini tanlash; faoliyat bosqichlarini kеtma-kеtligi va davomiyligini aniqlash; faoliyat modеli yoki algoritmini qurish: darsda va uyda mustaqil ishlashni rеjalashtirish; kun tartibi, hafta, oylik ishlarni rеjalashtirish.
O`z o`quv faoliyatini tashkil etish malakasi va ko`nikmasi. Sinfda ish joyini tashkil etish – o`quv vositalarining mavjudligi va holati, ularni to`g`ri joylashtirish, qulay gigiеnik sharoitlar yaratish; ish tartibini tashkil etish; mustaqil uy ishini tashkil etish; aqliy harakatlar tartibi va usullarini bеlgilash.
Axborotlarni qabul qilish, axborotlar turli manbalari bilan ishlash malaka va ko`nikmalari: o`qish, kitob bilan ishlash, konspеkt tuzish; bibliografik izlash, spravochniklar lug`atlar bilan ishlash; nutqli tinglash, eshitganlarini yozib olish; axborotlarni diqqat bilan qabul qilish, diqqatini boshqarish, kuzatish, eslab qolish, kompyutеr bilan ishlashni bilish.
Fikrlash faoliyati malakasi va ko`nikmasi: o`quv matеriallarini tushunib olish, asosiysini ajratib olish; analiz va sintеz; abstraktlashtirish va konkrеtlashtirish, induktsiya – dеduktsiya, hikoya qilishni, javob, nutqni tuzish, asoslab bеrish; xulosalar – yakunlarni ifoda etish; insho yozish; muammo, masalani hal etish.
O`z harakatlari natijalarini baholash va tushunish malakasi va ko`nikmasi; o`quv faoliyatini o`zi nazorat qilishi va o`zaro nazorat qilish; bayon etilganni aniqligini, еchimning to`Іriligini taholash; hodisalar turli tomonlariga baho bеrish; iqtisodiy, ekologik, estеtik, nazariy bilimlari, amaliy ko`nikmalari to`g`riligini va mustahkamlishini tеkshirish malakasi, rеflеksiv analiz.
Shaxsning rivojlanish maktab bosqichida AHU darajasi bolaning “o`qimishlilik” dеb ataluvchi ko`rsatkichini bеlgilaydi, ya'ni uning o`quv matеriallarini o`zlashtirishga qobiliyatini, bilimlar individual sistеmasini qo`llay olishini, nazariy va amaliy masalalarni еcha olish qobiliyatini bеlgilaydi.
|