-rasm. Ishsizlikning turli mezonlar bo‘yicha tasnifi

|
-rasm. Ishsizlikning turli mezonlar bo‘yicha tasnifi
|
bet | 3/10 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 64,91 Kb. | | #157399 |
Bog'liq Iqtisodiyot” kafedrasi “Global iqtisodiy rivojlanish” fanidan-fayllar.org1-rasm. Ishsizlikning turli mezonlar bo‘yicha tasnifi
Ishsizlikning namoyon bo`lish xususiyatiga ko`ra turlari: Oshkora ishsizlik: friksion, davriy, mavsumiy, institusoinal, tsrukturaviy. Yashirin ishsizlik: qisqartirilgan ish kunida ishlovchilar(majburiy ish yo`ligidan), haq to`lanmaydigan mehnat ta`tiliga ketganlar, ishlashni xohlaydigan, lekin ish qidirish befoyda deb uylab iish qidirmayotganlar.
Friksion ishsizlik. Bu ishsizlikning qisqa muddatli ishsizlik turi bo`lib, ish joyini o`zgartirganda yuzaga keladigan ishsizlik turidir. Bu toifaga kasbini o`zgartirgada, birinchi marta mehnat bozoriga kirib kelganlar, doimiy yashash joyini o`zgartirganlar kiradi. Ishsizlikning bu tizimi har qanday ijtimoiy tizimda har qanday iqtisodiy darajada mavjud. Kasaba uyushmalarining ish tashlashlari ham friksion ishsizlikni keltirib chiqaradi.
Strukturaviy ishsizlik. Bu davomiyligi bo`yicha uzoq muddatli hisoblanib, asosan, ishsizlarning malakasiga mos keladigan ish o`rnini mavjud emasligidir. Bu yangi texnologiyalarni joriy etilishi, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, mehnat zaxiralarini soni va malakasi doimiy ravishta qayta ko`rib chiqish bilan bog`liq. Bunda yang doimiy kasb paydo bo`ladiva ilgarigi keng tarqalgan ba`zi kasblarga talab bo`lmay qoladi. Buning oqibatida keraksiz bo`lib qolgan ishchi kuchi strukturaviy ishsizlikni keltirib chiqaradi.
Mavsumiy ishsizlik. Ma`lum bir ish turi va ishchilarga bo`lgan talabning mavsumiy o`zgarishiga qarab o`zgarishini anglatadi. Bu mavsumiy ishda bo`lganlarning mavsumiy tugagach ishchining ishsiz qolishi. Mavsumiy ishsizlikdan zarar ko`rgan ishchilarga kurort ishchilari, instruktorlar, muzqaymoq sotuvchilar, paxta teruvchilar, dehqonlar kabilardir. Ko`pincha, rasmiy ishsizlik statistikasida mavsumiy ishsizlikni hisobga olgan holda tuziladi va mavsumiy tuzilgan ishsizlik deb ataladi.
Davriy ishsizlik. Mamakatda ishlab chiqarish hajmining pasayishi natijasida ishchi kuchiga bo`lgan talabning kamayishi va ishsizlarning paydo bo`lishidir. Davriy ishsizlik bu iqtisodiyotning jiddiy ijtimoiy-iqtisodiy muammolarning biri hisoblanadi. Davriy ishsizlikda ishlashni hohlaydigan va bunga salohiyatli kishilar ishsiz bo`lishga majburdir, chunki ishlab chiqarishning umumiy tanazzuli tufayli ishchikuchi iqtisodiyotga kerak bo`lmay qoladi.
To`liq bandlik tushunchasi mehnat bozorida ishsizlaring mavjud bo`lmasligi tushuniladi. Iqtisodchilarning fikricha mehnat bozorida friksoin va tarkibiy ishsizlikning mavjud bo`lishi tabiiy jarayon bo`lib, to`liq bandlik ishchi kuchining 100% dan kam qismini tashkil qiluvchi miqdor sifatida aniqlanadi. Aniqroq qilib aytganda, to`liq bandlik sharoitida ishsizlik darajasi tarkibiy va friksion ishsizlar soniga teng bo`lishi.
Ishsizlik darajasi- bu ishsizlikning o‘lchov birligi bo‘1ib, mehnatga layoqatli kishilarning qanday qismi ishsiz qolganini bildiradi.
Jahon banki ishsizlik darajasini quyidagi guruhlarga ajratadi : <4.42 , 4.42-7.75 , 7.75-12.09 , 12.09-16.91, >16.91
Yurtimizda hozirgi kunda doimiy aholi soni 35.2 mln atrofida bo‘lib, har yili 700ming atrofida o‘smoqda. Shundan 57.6% mehnatga layoqatli (20.2 mln atrofida), 31.2% mehnat yoshidan kichik va 11.2% mehnatga layoqatli yoshdan kattalarni tashkil etadi. 2021-yildagi ma’lumotlarga ko‘ra ishsizlik darajasi 9.6% ni tashkil etgan.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra 2021-yilda butun dunyo bo‘ylab 214.21 mln ishsizlar mavjud. Bu ko‘rsatkich 2020- yilga nisbatan 9.46mln kishiga kam ammo 2018-yilga nisbatan 29.43mln kishiga ko‘pdir. Ishsizlikning eng yuqori ko‘rsatkichlari Afrika qit’asiga tog`ri kelmoqda. Janubiy Afrikada ishsizlik ko‘rsatkichi 2021-yilda 33.56 % ni tashkil etgan. Mamlakatda ishsizlik darajasi ko‘rsatkichi mamlakat joylashgan o‘rni va qo‘shni mamlakatning rivojlangan darajasiga bog‘liq.
|
| |