O‘zbekistonda - Respublikasi oliy va

|
Respublikasi oliy va
|
bet | 17/122 | Sana | 25.06.2024 | Hajmi | 1,43 Mb. | | #265621 |
Bog'liq Fermer xo\'jaligi iqtisodiyoti13.5. O‘zbekistonda suv resurslaridan foydalanish yo‘llari
O‘zbekiston Respublikasi qurg‘oqchilik zonasida joylashgan bo‘lib, yoz oylari havosi haddan tashqari issiq bo‘ladi. Tuproqdagi suv namlari parlanib tuproq tarkibidan chiqib ketadi. Ekilgan ekinlar suvsizlikdan qurib, nobud bo‘ladi. Bu esa sug‘orib dehqonchilik qilish usulidan foydalanishni taqozo etadi. O‘zbekiston Respublikasi hududidan ikki daryo – Amudaryo va Sir- daryo oqib o‘tadi. Bu daryolarning yillik suv o‘tkazish quvvati 121690 mln. m 3 ni tashkil etib, ularning suvlaridan O‘zbekiston (63020 mln. m3), Qirg‘iziston (5140 mln. m3), Tojikiston (13230 mln. m3), Qozog‘iston (25010 mln. m3) iste’mol qiladilar. Bu suv zaxiralari qishloq xo‘jalik ekinlarini sug‘orishga (85,6 %) sanoat va maishiy xizmatlarga (14,4 %) foydalaniladi. O‘zbekiston Respublikasida yiliga 72,4 km3 suv foydalanilib, 61 km3 oqova suvlar, 11,3 km3 yer osti suvlarini tashkil etadi. O‘zbekiston Respublikasida yillik ob-havo haroratiga qarab, suv zaxiralari ham o‘zgaradi. Suv eng kam yillari suv zaxirasi suvga bo‘lgan talabning 67 %ni qoplay oladi, xolos. Nati- jada qishloq xo‘jaligi ekinlarining suv bilan yetarli ta’minlanmasligi oqibati- da hosildorligi pasayadi, har xil kasalliklar bilan kasallanish darajasi ortadi, mahsulot sifati yomonlashadi. Kelajakda O‘zbekistonda suvga bo‘lgan talab orta borib, talabni qondirish muammolari ko‘payadi.
O‘zbekiston Respublikasining «Suv va suvdan foydalanish to‘g‘risida»gi
Qonuniga asosan, suvga doir munosabatlarni tartibga solish, qishloq xo‘jalik ehtiyojlari uchun suvdan oqilona foydalanish, suvni bug‘lanish, ifloslanib ketish va kamayib ketishdan saqlash, suvning zararli ta’sirining oldini olish va bar- taraf qilish, suv obyektlarining holatini yaxshilash, shuningdek, suv ta’minoti korxonalari bilan suv iste’molchilari o‘rtasidagi ishlab chiqarish munosabat- larini yaxshilashdan iboratdir.
Sug‘orish magistral kanallar, suv omborlari va boshqa suv xo‘jaligi obyekt- laridan ichki va umumiy tizim rejalari asosida amalga oshiriladi.
Ikki tomonlama ishlovchi zax qochirish tarmoqlarida suvdan foydalanish melioratsiya qilingan yerlardagi suv rejimini tartibga solish, ichki xo‘jalik va umumiy tizimi rejalari asosida amalga oshiriladi.
Fermerlar suvdan limit bo‘yicha foydalanishadi. Foydalanish tartibi ma’muriy, hududiy suv taqsimlash qoidasiga binoan amalga oshiriladi.
Suvdan limit bo‘yicha foydalanish tartibi suv xo‘jaligi organlari tomonidan belgilanadi.
Suvdan foydalanishda haq to‘lashni joriy etish, suvdan limit bo‘yicha foy- dalanish, nazorat qilish tartibini O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahka- masi belgilaydi.
Suv obyektlari doimiy yoki vaqtincha foydalanishga beriladi.
Muddati belgilanmagan suvdan foydalanish – doimiy foydalanish deyiladi. Suvdan vaqtincha foydalanish muddati: qisqa – uch yilgacha va yigirma yilgacha bo‘lishi mumkin. Suv olish va uning hisob-kitobini qilish suv xo‘jaligi oragani bilan tuzilgan shartnomaga asosan, amalga oshiriladi. Suv xo‘jaligi
korxonalari va tashkilotlari yer solig‘idan ozod qilingan.
Xo‘jalikda sug‘orish ichki suv yo‘llari orqali yoki drenaj, suv chiqarish quduqlari yordamida amalga oshiriladi.
Qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan suvni monitoring qilish orqali salbiy oqi- batlar o‘rganilib, suvlarning samaradorligi oshiriladi.
Suvdan foydalanuvchilar qonunlarda belgilangan tartibda irrigatsiya-melio- ratsiya ishlarini amalga oshiradi.
Fermer xo‘jaliklari suv olishni ko‘paytirishi yoki kamaytirishi, kanallardagi va suv omborlaridagi gidrotexnika inshootlaridan o‘zboshimchalik bilan foydalan- ishi yoki nasos stansiyalari va boshqa inshootlar qurishlari taqiqlanadi.
Suv resurslaridan samarali foydalanishda suvni aniq hisob-kitob qilib, iste’molchiga keladigan suv o‘lchash qurilmasi va gidropostlarni qurish tashkil etiladi.
Xo‘jalik ichki ariqlarini tozalashda xo‘jalik bilan fermerlar o‘rtasida kelish- movchiliklar bo‘lib turishi sababli, ichki ariqlari tozalanmasdan, suv sarfi va isrof- garchiligi ortib boradi. Natijada xo‘jalik rahbarlari va fermer xo‘jaliklari boshliqlari irrigatsiya ishlarini o‘zlari bilganicha bajarmoqda. Oqibatda suv ta’minotining buz- ilishiga yo‘l qo‘yilmoqda. Suv taqsimoti eski usulda taxminiy ko‘z bilan chamalab bo‘linmoqda. Natijada bosh mirob xo‘jalik ichida suvni to‘g‘ri taqsimot qilolmay, tuman suv xo‘jaligi bo‘limlaridan qo‘shimcha suv so‘rab, suv sarfini ko‘paytirmoqda.
Suv ta’minoti korxonalarining asosiy vazifasi suv iste’molchilariga suvni o‘z vaqtida shartnoma asosida yetkazib berishdir. Iste’molchilar esa suv uchun sarf – xarajatlarni o‘z vaqtida to‘lab borishlari kerak.
Fermer xo‘jaligida SFUlar faoliyatidan foydalanish
Suv resurslaridan samarali foydalanishni yo‘lga qo‘yish maqsadida res- publika fermer xo‘jaliklariga o‘z vaqtida suv bilan ta’minlash bo‘yicha cho- ra-tadbirlar ishlab chiqilgan bo‘lib, uning bajarilishi ta’minlanmoqda. Masalan, 2000-yilda 141 ta SFU tashkil qilingan bo‘lsa, 2006-yilda 406 ta SFU tashkil qilinib, respublikada jami bo‘lib 1502 ta uyushma faoliyat
ko‘rsatmoqda. Vazirlar Mahkamasining 2003-yildagi 476- sonli Qarorida bel- gilangan 255 ta SFUning o‘rniga 223 ta (87,4%) tashkil etilib, ularning ba- lansiga 4702 million so‘m mablag‘ o‘tkazildi hamda ko‘plab mol-mulk va texnika vositalari berildi.
Suvdan foydalanuvchilar uyushmalari faoliyatini yaxshilash to‘g‘risidagi asosiy vazifalar:
SFUlar suvdan foydalanuvchilarga ajratilgan limitlar doirasida suv yet- kazib beradi;
uyushma ta’sischilari va boshqa suvdan foydalanuvchilar hamda suv xo‘jaligi tashkilotlari bilan ichki suv xo‘jalik obyektlarini ta’mirlash va ishlatish bo‘yicha shartnomalar tuzishadi va uning bajarilishini ta’minlaydi;
uyushma xo‘jaligi hududidagi suv xo‘jaligi obyektlarini tozalash va ta’mirlash, rekonstruksiya qilish ishlarini tashkil etadi;
suv o‘lchash asboblarini qurishni tashkil etadi va ularni belgilangan tartibda pasportlarini tuzadi, shahodatlash hamda ro‘yxatdan o‘tkazishni ta’minlaydi;
yer egalariga sug‘oriladigan yerlarning sho‘rini yuvish, suvdan maqsadli va samarali foydalanishni ta’minlash bo‘yicha tadbirlarni amalga oshirishda uslubiy va amaliy yordam ko‘rsatadi;
suvni iqtisod qiluvchi ilg‘or tajribalarni hamda texnologiyalarni joriy etishni tashkil etadi;
|
| |