nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
So'ngra, "tahdid senariyini amalga oshirish ehtimoli" ko'rsatkichi aniqlanadi

|
So'ngra, "tahdid senariyini amalga oshirish ehtimoli" ko'rsatkichi aniqlanadi
|
bet | 17/35 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,57 Mb. | | #238854 |
Bog'liq AXXBK metodichka-15-01 (1)So'ngra, "tahdid senariyini amalga oshirish ehtimoli" ko'rsatkichi aniqlanadi, bu esa qabul qilingan himoya choralarini hisobga olgan holda tahdidni amalga oshirish imkoniyatini tavsiflaydi va indikatorlarning qiymatlari asosida hisoblab chiqiladi.
"Tahdidning yuzaga kelishi ehtimoli" va "zaiflikdan foydalanish ehtimoli" misoli quyidagi matritsada keltirilgan. "Tahdid senariyasini amalga oshirish ehtimoli" ko'rsatkichi beshta qiymatdan birini olishi mumkin: "juda past", "past", "O'rtacha", "yuqori"yoki" juda yuqori".
7-2-Jadval. "Tahdid senariyasini amalga oshirish ehtimoli" indeksini aniqlash matritsasi
|
Tahdid yuzaga kelishi ehtimoli
|
Past
|
O'rta
|
Yuqori
|
Zaiflikdan foydalanish ehtimoli
|
Juda Past
|
Juda past
|
Juda past
|
Past
|
Past
|
Juda past
|
Past
|
O'rtacha
|
O'rtacha
|
Past
|
O'rtacha
|
Yuqori
|
Yuqori
|
O'rtacha
|
Yuqori
|
Juda yuqori
|
Juda yuqori
|
Yuqori
|
Juda yuqori
|
Juda yuqori
|
AX buzilishi xavfi darajasini aniqlash
"AXni buzish xavfi darajasi" ko'rsatkichi senariyni amalga oshirish ehtimolini va ushbu senariyni amalga oshirishdan zarar miqdorini (mumkin bo'lgan zararni) hisobga olgan holda qiymatni tavsiflaydi va quyida keltirilgan matritsaga muvofiq aniqlanadi.
7-3-Jadval . "AX buzilishi xavfi darajasi" indikatorini aniqlash matritsasi
|
Senariyni amalga oshirish ehtimoli
|
Juda Past
|
Past
|
O'rtacha
|
Yuqori
|
Juda yuqori
|
Zarar miqdori (mumkin bo'lgan zarar)
|
1
|
P
|
P
|
P
|
P
|
P
|
2
|
P
|
P
|
P
|
O‘
|
O‘
|
3
|
P
|
P
|
O‘
|
O‘
|
Y
|
4
|
P
|
P
|
O‘
|
Y
|
Y
|
5
|
P
|
O‘
|
Y
|
Y
|
Y
|
Matritsada xavf darajasini belgilaydigan qiymatlar qo'llaniladi: P-past risk darajasi; O'-o'rtacha risk darajasi; Y-yuqori risk darajasi
Asosiy aktivning (K, B, F) har bir xususiyati uchun xavf darajasi (maxfiylik buzilishi xavfi darajasi (MB), butunlik buzilishi xavfi darajasi (BB), foydalanuvchanlik buzilishi xavfi darajasi (FB)) aniqlanadi va axborotning qaysi xususiyatlarini bir yoki boshqa senariyga yo'naltirilganligini hisobga olish kerak. Buni amalga oshirish uchun, har bir senariyni boshqaradigan " + " xususiyatlarini ko'rsatadigan "ma'lumotlar xususiyatlarining buzilishi" ustunini (K, B, F) ko'rsatadigan "manbalar, tahdidlar va zaifliklar katalogi" ga rahbarlik qilish kerak. Har bir xususiyat uchun AXning xavf darajasini aniqlashda, agar senariy faqat bir yoki ikkita ma'lumot xususiyatiga yo'naltirilgan bo'lsa, ushbu qiymatlar bo'yicha yakuniy darajani hisoblash kerak. Senariy yo'naltirilmagan mulkni baholash yakuniy darajani aniqlashda e'tiborga olinmasligi maqsadga muvofiq.
AX riskining yakuniy darajasi KB, BB, FB dan maksimal qiymat bilan belgilanadi. AX risk darajasini aniqlash natijalari "AX risklarini baholash natijalari bo'yicha hisobot"ga kiritiladi.
Topshiriq
Ushbu ishda talaba tashkilotdagi mavjud bir nechta risklarni aniqlab yuqoridagi jadvallar asosida ularni tahlilalshni amalga oshirishi lozim hamda berilgan nazorat savollariga javob yozadilar.
|
| |
Nazorat savollari - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti
|
bet | 12/35 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,57 Mb. | | #238854 |
Bog'liq AXXBK metodichka-15-01 (1)Nazorat savollari
1. Vaziyatlar daraxtining tahlili tushunchasiga ta’rif bering.
2. Vaziyatlar daraxti qanday maqsadlarda qo’llaniladi?
3. ETA usulida kirish ma’lumotlari nimalarni o’z ichiga oladi?
4. Usulning afzallik va kamchiliklarini tushuntirib bering?
6- amaliy ish
Mavzu: Riskni identifikatsiyalash
Ishdan maqsad: Aktivlarga duch kelishi mumkin bo'lgan axborot xavfsizligining dolzarb tahdidlarini identifikatsiyalash dolzarb tahdidlar uchun "tahdid paydo bo'lish ehtimoli" ko'rsatkichini aniqlashni o’rganishdan iborat.
Qisqacha nazariy ma’lumot
Axborot aktivlarini identifikatsiya qilish.
Aktivlarning quyidagi turlari ajratiladi:
birlamchi (axborot) aktivlar - kompaniya uchun muhim bo'lgan, uning ixtiyorida bo'lgan va uni qayta ishlash, saqlash yoki uzatish uchun mos shaklda har qanday moddiy tashuvchida taqdim etilgan ma'lumotlar;
ikkilamchi aktivlar - kompaniya tomonidan o'z maqsadlariga erishish uchun foydalaniladigan, asosiy (axborot) aktivlar joylashtiriladigan yoki ular yordamida qayta ishlanadigan, saqlanadigan resurslar.
Birlamchi axborot aktivlari ro'yxatini shakllantirish axborot, axborotlashtirish va axborotni himoya qilish to'g'risidagi O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga shu jumladan texnik normativ-huquqiy hujjatlar va biznes jarayonini amalga oshirish nuqtai nazaridan aktivning kritikligini baholashni hisobga olgan holda muvofiq amalga oshirilishi kerak.
Amaliy qism
Birlamchi aktivning qiymati asosiy aktivga nisbatan axborot xavfsizligi buzilishi tahdidi yuzaga kelgan taqdirda Kompaniyaning biznesiga yetkazilishi mumkin bo'lgan zararni taxmin qilish asosida aniqlanadi.
Aktiv qiymati shkalasi uchta asosiy xususiyatga asoslanadi: yaxlitlik, maxfiylik va mavjudlik.
Birlamchi aktivlarning qiymati quyida keltirilgan mezonlarga muvofiq belgilanadi.
Ikkilamchi aktivlar - kompaniya o'z maqsadlariga erishish uchun foydalanadigan, birlamchi (axborot) aktivlar joylashtiriladigan yoki ular yordamida qayta ishlanadigan, saqlanadigan resurslar.
Ikkilamchi axborot aktivlarining quyidagi turlari mavjud:
dasturiy ta'minot (keyingi o‘rinlarda - DT deb yuritiladi ):
uskunalar (server uskunalari, Avtomatlashtirilgan ish o'rinlari, tarmoq uskunalari):
axborot tizimlari:
qog'oz axborot tashuvchilar.
Ikkilamchi aktivlarning qiymati ushbu ikkilamchi aktiv yordamida qayta ishlangan asosiy aktivning maksimal qiymatini meros qilib olish qoidasi asosida aniqlanadi.
6-1-jadval. Ikkilamchi aktivning qiymatini identifikatsiyalash misoli.
|
| |
Asosiy aktiv(AA) - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti
|
bet | 13/35 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,57 Mb. | | #238854 |
Bog'liq AXXBK metodichka-15-01 (1)Asosiy aktiv(AA)
|
Ikkilamchi aktiv nomi
|
K
|
B
|
F
|
AA-1
|
AT
|
3
|
3
|
1
|
AA-2
|
AT
|
3
|
3
|
3
|
AA-3
|
AT
|
5
|
2
|
2
|
Maksimal zarar
|
5
|
3
|
3
|
Aktivga nisbatan axborot xavfsizligi tahdidlarining mumkin bo'lgan manbalarini aniqlash tahdid manbai mavjudligi bilan tavsiflanadi, shuning uchun axborot xavfsizligi tahdidlarining manbalari axborot xavfsizligi tahdidlarini identifikatsiyalashda hal qiluvchi omil hisoblanadi. Axborot xavfsizligiga tahdidlar tasodifiy yoki qasddan sodir bo'lishi mumkin bo'lgan tabiiy hodisalar, texnogen hodisalar yoki inson harakatlari natijasida yuzaga kelishi mumkin..
Tahdidlarni identifikatsiyalash bosqichida quyidagi standart tahdidlar ro'yxatidan foydalanish kerak:
Axborot tizimlariga jismoniy kirish bilan bog'liq tahdidlar
Kompyuter uskunalari va axborot tashuvchilarini ichki buzg'unchilar (insiderlar) tomonidan o'g'irlash yoki ularga zarar yetkazish.
Kompyuter uskunalari va axborot tashuvchilarini tashqi huquqbuzarlar tomonidan o'g'irlash yoki ularga zarar yetkazish.
Ichki huquqbuzarlar (insiderlar) tomonidan qog'oz hujjatlarini o'g'irlash.
Tashqi huquqbuzarlar tomonidan qog'oz hujjatlarini o'g'irlash.
|
| |
Huquqiy tahdidlar - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti
|
bet | 15/35 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,57 Mb. | | #238854 |
Bog'liq AXXBK metodichka-15-01 (1) Huquqiy tahdidlar
Intellektual mulk huquqlarini buzish.
Dasturiy ta'minotdan noqonuniy foydalanish
Intellektual mulk bo'lgan axborot materiallaridan ruxsatsiz foydalanish.
Patent qonunining buzilishi
Qonunchilik va me'yoriy bazani buzish (talablarga mos kelmasligi)
Noqonuniy import / eksport dasturiy ta'minot
Shartnoma majburiyatlarini bajarmaslik.
Topshiriq
Ushbu ishda talaba tashkilotdagi mavjud bir nechta risklarni aniqlab ularni identifikatsiyalashni amalga oshirishi lozim hamda berilgan nazorat savollariga javob yozadilar.
Nazorat savollari
1. Axborot aktivlarini identifikatsiya qilish.
2. Birlamchi aktivning qiymati identifikatsiya qilish?
3. Ikkilamchi aktivning qiymati identifikatsiya qilish?
4. Axborot tizimlariga jismoniy kirish bilan bog'liq qanday tahdidlar mavjud?
7- amaliy ish
Mavzu: Risk tahlili
Ishdan maqsad: Axborot xavfsizligida mavjud risklarni aniqlash va ularni tahlil qilish ko’nikmalarini hosil qilishdan iborat.
Qisqacha nazariy ma’lumot
"Tahdid ehtimoli" ko'rsatkichi asosida aktivlarga nisbatan senariylarni amalga oshirish ehtimoli baholanadi. Senariyni amalga oshirish ehtimolini baholash mumkin bo'lgan tahdidlarni amalga oshirish senariylarini tahlil qilish va zaifliklarni amalga oshirish ehtimolini aniqlashdan iborat.
Risklarni baholashda ishtirok etadigan har bir axborot tizimi uchun senariyni amalga oshirish ehtimolini aniqlash bosqichida mavjud zaifliklarni qoplaydigan va shu bilan "zaifliklardan foydalanish ehtimoli" indeksining qiymatini kamaytiradigan mavjud himoya choralari aniqlanadi. Himoya choralari ro'yxati "AX buzilishi xavfini baholash natijalari bo'yicha hisobot"da belgilanadi.
Keyinchalik, kompaniyada amalga oshirilgan muayyan himoya choralarini hisobga olgan holda, tahdidning mumkin bo'lgan zaifliklarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi mumkinligini tavsiflovchi "zaiflikdan foydalanish ehtimoli" indikatorining qiymati aniqlanadi. "Zaiflikdan foydalanish ehtimoli" ko'rsatkichi beshta mumkin bo'lgan qiymatdan birini olishi mumkin: "juda past", "past", "o'rtacha", "yuqori" yoki "juda yuqori". "Zaiflikdan foydalanish ehtimoli" indikatoriga asoslangan mezonlar quyidagi jadvalda keltirilgan.
|
| |
Rasm 44. Chiziqli dasturlash masalasini yеchish

128
dastur tuzishni talab etadi. Matchad tizimida bunday ishlarni tеz va yaqqol
ko`rinishda amalga oshirsa bo`ladi.
Matritsani tuzish. Matritsa yoki vеktorni quyidagi protsеdura yordamida
aniqlash mumkin:
1.Matritsa nomini va (:=) yuborish opеratorini kiritish.
2.Matеmatika panеlidan Vector and Matrix Toolbar (Matritsa va vеktor
panеli) tugmachasi bosiladi. Kеyin Matrix or Vector (Matritsa va vеktor) tugmasi
bosiladi, natijada Matrix (Matritsa) panеli ochiladi. Ochilgan muloqot oynasidan
ustun va satr sonlari kiritilib Ok tugmasi bosiladi. Bu holda ekranda matritsa
shabloni paydo bo`ladi.
3.Har bir joy sonlar bilan to`ldiriladi, ya'ni matritsa elеmеntlari kiritiladi.
Shablon yordamida 100 dan ortiq elеmеntga ega bo`lgan matritsani kiritish
mumkin. Vеktor – bu bir ustunli matritsa dеb qabul qilinadi. Har qanday matitsa
elеmеnti matritsa nomi bilan uning ikki indеksi orqali aniqlanadi. Birinchi indеks
qator nomеrini, ikkinchi indеks – ustun nomеrini bildiradi. Indеkslarni kiritish
uchun matеmatika vositalar panеlidan Matrix panеlini ochib, u еrdan Vector and
Matrix Toolbar, kеyin Subscript (Pastki indеks) bosiladi. Klaviaturadan buni [
(ochuvchi kvadrat qavs) yordamida bajarsa ham bo`ladi. Massiv elеmеnti nomеri
0, 1 yoki istalgan sondan boshlanishi mumkin (musbat yoki manfiy). Massiv
elеmеnti numеri boshqarish uchun maxsus ORIGIN nomli o`zgaruvchi ishlatiladi.
Avtomatik 0 uchun ORIGIN=0 dеb yoziladi. Bunda massiv elеmеntlari nomеri
nuldan boshlanadi. Agar nuldan boshqa sondan boshlansa unda ORIGIN dan kеyin
ikki nuqta qo`yiladi, masalan ORIGIN:=1. D matritsaning pastki indеkslardan
foydalanib elеmеntlarini topish ko`rsatilgan. ORIGIN=0 bo`lgani uchun avtomatik
ravishda birinchi elеmеnt 10 ga tеng.
Ishni bajarish tartibi - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti
|
bet | 16/35 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,57 Mb. | | #238854 |
Bog'liq AXXBK metodichka-15-01 (1)Ishni bajarish tartibi
7-1-Jadval. "Zaiflikdan foydalanish ehtimoli" (ZFE) ko'rsatkichini aniqlash mezonlari.
Zaiflikdan foydalanish ehtimoli
|
Darajaning tavsifi (sifatli baholash)
|
Juda baland
|
Himoya choralari amalga oshirilmadi (texnik himoya vositalari joriy etilmagan, jarayon tartibga solinmagan).
|
Yuqori
|
Himoya choralari qisman amalga oshirildi, barcha zarur reglamentlar mavjud emas, ular to'liq bajarilmayapti, qabul qilingan chora-tadbirlar samaradorligini baholash bo'yicha chora-tadbirlar belgilanmagan.
|
O'rtacha
|
Himoya choralari amalga oshirildi, zarur reglamentlar mavjud, ammo ular to'liq bajarilmayapti, ko'rilgan chora-tadbirlar samaradorligini baholash bo'yicha chora-tadbirlar belgilanmagan.
|
Qisqa
|
Himoya choralari to'liq amalga oshirildi va yuqori darajadagi himoyani ta'minlash uchun barcha zarur choralar amalga oshirildi, ishlarning asosiy qismi tartibga solindi, ammo jarayonlar bo'yicha alohida tashkiliy-ma'muriy hujjatlar mavjud emas. Qo'llaniladigan himoya choralarining samaradorligini davriy sinov va tekshirish bo'yicha ishlar bajarilmaydi.
|
Juda past
|
Himoya choralari to'liq amalga oshirilgan va maksimal himoya darajasini saqlab qolish uchun barcha zarur choralar amalga oshirildi (texnik ychimlar joriy etildi, barcha zarur reglamentlar ishlab chiqildi, davriy sinov va qo'llaniladigan himoya choralarining samaradorligini tekshirish amalga oshirildi).
|
|
| |
Matritsalar ustida asosiy amallar

Matritsalar ustida asosiy amallar. Matchad matritsalar bilan quyidagi
arifmеtik opеratsiyalarni bajaradi: matritsani matritsaga qo`shish, ayirish va
ko`paytirish, bundan tashqari transponirlash opеratsiyasini, murojaat qilish,
matritsa dеtеrminantini hisoblash, maxsus son va maxsus vеktorni topish va
boshqa. Bu opеratsiyalarning bajarilishi kеltirilgan.
129
Rasm 45. Matritsa ustida amallar bajarish.
Matritsali tеnglamalarni yеchish. Matritsali tеnglamalar bu chiziqli
algеbraik tеnlamalar tizimi bo`lib A
X=B ko`rinishda yoziladi va u matritsaga
murojaat qilish yo`li bilan tеskari matritsani topish orqali yеchiladi X=A-1
B.
Rasm 45. Tеnglamalar tizimini matritsa usulida yеchish.
Matritsalar ustida simvolli opеratsiyalar Simbolics (Simvolli hisoblash)
mеnyusining buyruqlari va simvolli tеnglik bеlgisi (
) yordamida bajariladi.
Nazorat savollari
1. Matеmatik ifodalarni hisoblashni aytib bering?
2. Diskrеt o`zgaruvchilar qanday beriladi?
3. Diffеrеnsial tеnglamalarni yеchish operatorlari qaysilar?
4. Matritsali tеnglamalarni yеchish usullari qaysilar?
130
BOB-11. KOMPYUTER TARMOQLARI VA TARMOQ
TEXNOLOGIYALARI INTERNET TARMOG‗I VA UNING AHAMIYATI
11.1. Tarmoq tushunchasi va uning ahamiyati
Dunyoda ko‗plab kompyuter tarmoqlari (KT) ishlab turibdi. Bulardan
ba‘zilari bilan tanishamiz. 1957 yil ARPA (Advanced Research Projects Agency)
tashkiloti tuzildi. 1960 - yillar oxirida DARPA (Defense Advanced Research
Projects Agency), 1969 yilda (AQSHning Mudofaa ministrligi tomonidan tashkil
qilingan eng eski KTlari hisoblanadi) ARPANet(Advanced Research Projects
Agency Network) tajriba tarmog‗ini tashkil etish haqida qaror qabul qildi. Ilk bor
TARMOQ 1972 yilda namoyish etildi. U 40 ta kompyuterdan iborat bo‗lib, asosiy
tuzilish prinsipi TARMOQdagi barcha kompyuterlarning teng xuquqli bo‗lishi edi.
1975 yil ARPANet tajriba tarmog‗i maqomini harakatdagi (amaliy) TARMOQ
maqomiga o‗zgartirdi (1989 yil – ARPANet mustaqil TARMOQ sifatida
tugatildi). Uning afzalligi – tarkibida turli turdagi kompyuterlar bor TARMOQ
bilan ishlash qobiliyatiga egaligidir. U keyinchalik boshqa KTlari bilan
birlashtirilib, Internetning qismi sifatida ishlatila boshlandi. Xozirda u MILNET–
Military NET (xarbiy TARMOQ), CSNET – (Computer Science NETWORK)
(kompyuter ilmi tarmog‗i), NSFNET – (National Science Fondation NETWORK)
(milliy fan fondi tarmog‗i) tarmoqlar sifatida Internetda ishlatiladi.
BITNET (1981) – Because it‘s Time Network (bugungi kun tarmog‗i) KT
Nyu-York va Yel universitetlari tomonidan ishlab chiqilgan Evropa, AQSH qit‘asi,
Meksika va boshqa mamlakatlarni birlashtiruvchi TARMOQ bo‗lib, u alohida
ajratilgan kanallar bilan aloqa bog‗laydi. U OSI – (Open System Interconnection –
ochiq xalqaro bog‗lanish tizimi) va TCP/IP qaydnomalariga mos tushmaydi. Uning
bir xususiyati – uzatilgan ma‘lumotlar uchun haq to‗lanmaydi. Hukumat
tomonidan mablag‗ bilan ta‘minlanadi. Uning ko‗rsatadigan xizmat doirasi
fayllarni uzatish, elektron pochta va masalalarning uzoqdan turib ishlashini
ta‘minlashdan iborat.
|
Rasm 3. Windows XP asosiy oynasi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
QURILISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN Дарслик
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti - bet 31

38
iboratdir. Qo‘shimcha funksiyalari esa kiritish va tahrirlash jarayonini
avtomatlashtirishdir. Ma'lumotlarni kiritish, chiqarish va saqlash uchun, matn
rеdaktorlari tizimli dasturiy ta'minotni chaqiradi va undan foydalanadi. Ammo bu
holat ixtiyoriy amaliy dasturlar uchun ham xosdir.
Kompyutеr tizimi bilan o‘zaro muloqatda bo‘lish ko‘nikmalarini hosil
qilishda va amaliy dasturiy ta'minot bilan tanishishda, ishni odatda matn
rеdaktorlaridan boshlashadi.
Matn protsеssorlari. Matn protsеssorlarining rеdaktorlardan farqi shundaki,
ular matnni kirgizib, tahrirlabgina qolmay, balki uni formatlaydi ham. Mos
ravishda matn protsеssorlari asosiy vositalariga (grafika, jadval) natijaviy hujjatni
tashkil etuvchilari – matn, grafika, jadval va boshqa ob'еktlar o‘zaro aloqalarini
ta'minlash vositalari kiradi, qo‘shimchalariga esa-formatlashtirish jarayonini
avtomatlashtirish vositalari kiradi.
Hujjatlar bilan ishlashning zamonaviy uslubi (stil) ikkita altеrnativ
yondoshishni – qog‘ozdagi hujjatlar va elеktron hujjatlar (qog‘ozsiz tеxnologiya)
bilan ishlashni ko‘zda tutadi. Shuning uchun ham, matn protsеssorlari vositalari
bilan hujjatlarni formatlash to‘g‘risida gapirilganda, ikkita har xil yo‘nalishlar –
bosmadan chiqarishga mo‘ljallangan hujjatlarni formatlash va ekranda aks
ettirishga mo‘ljallangan elеktron hujjatlarni formatlash ko‘zda tutiladi. Bu
yo‘nalishlar usul va mеtodlari bir-biridan tubdan farq qiladi. Mos ravishda, matn
protsеssorlari ham bir-biridan farq qiladi, ammo ularning ko‘plari o‘zida bu ikki
yo‘nalishni birlashtiradi.
Grafik rеdaktorlar. Bu sinfga xos dasturlar grafik tasvirlarni qayta ishlash va
(yoki) yaratishga mo‘ljallangan. Bu sinfda quyidagi katеgoriyalar mavjud: rastrli
rеdaktorlar, vеktorli rеdaktorlar va uch o‘lchamli grafika bilan ishlovchi dasturiy
vositalar (3D-rеdaktorlar).
dokument yorlig‗iga bosing 
Rasm 10. Sozdaniye dokumenta topshiriqlar maydonidan Noviy dokument yorlig‗i

53
menyusini bosing va
―Otkrit‖ bо‗limini tanlang
Paydo bо‗lgan muloqot oynasidan zarur hujjat joylashgan papkani oching
Talab qilinayotgan hujjat faylini tanlang
―Otkrit‖ tugmasini bosing.
Shundan sо‗ng Word dasturi oynasiga tanlagan hujjat yuklanadi.
Ikkinchi usul. Ushbu usulda hujjatlar, uning kompyuter xotirasida
saqlanayotgan fayliga oddiygina ikki marta bosish orqali ochiladi. Bunda dastlab
Word dasturi ishga tushiriladi va unga tanlangan hujjat yuklanadi.
Ish stolidan, Moi dokumenti papkasiga sichqoncha о‗ng tugmasini bosing
Paydo bо‗lgan menyudan
Provodnik bо‗limini tanlab uni ishga tushiring
Dastur ish maydonidan zaruriy hujjat faylini toping va unga ikki marta
bosing
Agar tanlagan fayl
*.doc kengaytmasiga ega bо‗lsa, u xolda Word dasturi
avtomatik tarzda ishga tushiriladi va dastur oynasiga zarur hujjat yuklanadi.
E-LEARNING PRESENTATION Axborotni muhofaza qilish

|
E-LEARNING PRESENTATION Axborotni muhofaza qilish
|
bet | 2/3 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 1,15 Mb. | | #99457 |
Bog'liq bobur Axborotni muhofaza qilish. axborot xavfsizligining (ma‘lumotlarning butunligi, foydalana olish va zarur bo’lganda, ma‘lumotlarni kiritish, saqlash, qayta ishlash va uzatishda foydalaniluvchi axborot va uning zaxiralari konfedensialligi) muhim jihatlarini ta‘minlashga yo’naltirilgan tadbirlar majmuidir. Xavfsiz tizimda tegishli apparat va dasturiy vositalardan foydalanib, axborotni o’qish, yozish, hosil qilish va o’chirish huquqiga ega shaxslar yoki ular nomidan amalga oshiradigan jarayonlar orqali axborotdan foydalana olish boshqariladi. xavfsizlik obyektlari va subyektlarining berilgan ko‗pligining xavfsizligini ta‘minlash protseduralari va mexanizmlarini belgilovchi qoidalar to‗plami. Tizim xavfsizligini ta‘minlashning aniq mexanizmlarini tanlash qabul qilingan xavfsizlik siyosatiga muvofiq amalga oshiriladi
Axborot xavfsizligi
TIME RESOLVING
GREEN DESIGN
NETWORKING
AWARNESS
INVESTMENT
bu uzatiluvchi, yig’iluvchi va saqlanuvchi axborotning xususiyati (holati) bo’lib, uning tashqi muhit (inson va tabiat) va ichki tahdidlardan himoyalanganlik darajasini xarakterlaydi. Axborotni muhofaza qilish keng ma‘noda axborot xavfsizligiga tahdidni oldini olish va ularning asoratlarini yo’q qilishga qaratilgan tashkiliy, huquqiy va texnik choralar kompleksini bildiradi
Axborotni muhofaza qilish quyidagilarga yo’naltirilgan:
jinoiy harakatlarni bartaraf etish, shuningdek aniq jinoiy harakatlarni hamda tahdidlarni yo’q qilish bo’yicha choralar ko’rish;
aniq tahdidlar va jinoiy harakatlarni aniqlash maqsadida tahdidlarni topish;
tizimli tahlil va nazorat orqali real va ehtimoli katta bo‗lgan tahdidlarni aniqlash va ularni o‗z vaqtida oldini olish choralari;
axborot xavfsizligini ta‘minlash bo‗yicha tahdidlarning oldini olish;
Axborot ximoyasi konsepsiyasini ishlab chiqish bosqichlari.
Konsepsiya – axborot xavfsizligi muammosiga rasmiy qabul qilingan qarashlar tizimi va uni zamonaviy tendensiyalarni hisobga olgan holda yechish yo’llari.
Konsepsiyada ifodalangan maqsadlar, masalalar va ularni bo’lishi mumkin bo‗lgan yechish yo’llari asosida axborot xavfsizligini ta‘minlashning muayyan rejalari shakllantiriladi.
Konsepsiyani ishlab chiqishni uch bosqichda amalga oshirish tavsiya etiladi.
|
| |
Fayl server xizmati - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

133
tarmoqlar orasida ma'lumot uzatishga xizmat qiladi va internetning yagona tarmoq
sifatida faoliyat ko`rsatishiga olib keladi. Beshta eng asosiy qurilma: hub (tugun),
bridge (ko`prik), gateway (darboza yoki shlyuz), repeater (tiklagich),
router
(marshrutizator - yo`naltirgich) lardir.
Hub (hab deb o`qiladi) juda muhim
ahamiyatga ega. Ular bir guruh kompyuterlarni bir-biri bilan bog`lab,
kompyuterlarning mahalliy tarmog`ini (local area network yoki qisqacha LAN)
yaratishga va kompyuterlarni bir-biriga ulana olishiga xizmat qiladi. Ko`priklar
mahalliy tarmoqlarni bir-biri bilan bog`laydi. Ular mahalliy tarmoqqa
jo`natiladigan ma'lumotlarni tarmoq ichida olib
qoladi va boshqa mahalliy
tarmoqdagi kompyuterga jo`natilishi kerak bo`lgan ma'lumotlarni tarmoqdan
tashqariga chiqarib yuboradi.
Shlyuzlar ko`priklarning o`zi, lekin ular zarurat paydo bo`lganda,
ma'lumotlarni bir turdan ikkinchi tarmoq uchun tushunarli boshqa turga
aylantiradi.
Internet bo`ylab ma'lumotlar uzatilganda ular uzoq masofaga jo`natilishi mumkin.
Bunda esa ma'lumotlarni tashuvchi signallar so`na boshlaydi.
Turkmaniston - bet 26

|
TurkmanistonBog'liq O\'zbekcha Kazakhstan-Advanced-Migration-Profile-2014-2019-KZManba: Qozog‘iston Respublikasi Milliy iqtisodiyot vazirligining Statistika qo‘mitasi.
Manba: Qozog‘iston Respublikasi Milliy iqtisodiyot vazirligining Statistika qo‘mitasi.
2.2 IQTISODIYOTNING RIVOJLANISHI
79 Qozog'iston Respublikasi Prezidenti. 2018-yil 15-fevraldagi 636-sonli “Qozog‘iston Respublikasining
2025-yilgacha bo‘lgan rivojlanish strategik rejasini tasdiqlash va Qozog‘iston Respublikasi Prezidentining
ayrim farmonlarini o‘z kuchini yo‘qotgan deb topish to‘g‘risida”gi qarori// “Adilet” axborot-huquqiy tizimi
Qozog'iston Respublikasining normativ-huquqiy hujjatlari//
adilet.zan.kz /rus/docs/U1800000636.
12000
2,40
12 163
2,71
2017 yil
Chet el mulkida
2,30
3,00
10500
2,80
2,72
11 430
2016 yil
2,60
2,65
12 111
2018
12500
2,50
11000
10000
2019
2,93
2,75
11 551
2014 yil
2,52
9500
Umumiy sonning foizi
2,90
12 375
11500
2015 yil
2,70
10 751
Machine Translated by Google
135,7
113,3
142,8
61,8
617,9
143,2
142,2
630,1
164,8
180,8
76,4
506,2608,7 83,6128,1
93,6124,9
418,6
34,976,8111,6
49,9
488,4
2.2.3-rasm. Rezident jismoniy shaxslarning norezident jismoniy shaxslar
foydasiga pul o‘tkazmalari (Qozog‘istondan o‘tkazmalar)
2.2.1-jadval. Rezident jismoniy shaxslarning norezident jismoniy shaxslar
foydasiga pul o‘tkazmalari (Qozog‘istondan o‘tkazmalar)
(mamlakatlar bo‘yicha, million AQSH dollari)
2.2.4-rasm. Rezident jismoniy shaxslarning norezident jismoniy shaxslar
foydasiga pul o‘tkazmalari (Qozog‘istondan o‘tkazmalar) (mamlakatlar bo‘yicha)
0,70
800,0
0,40
0,61
1400,0
0,70
1 092,3
2019
400,0
0,20
958,6
YaIMga nisbatan foizlarda
2015 yil
1600,0
0,80
200,0
0,10
1 185,5
2017 yil
1200,0
0,60
0,71
0,70
1 056,9
1 295,6
2018
1000,0
0,50
0,69
Jami (million AQSh dollari)
600,0
0,30
0,59
0,0
0,00
2014 yil
1800,0
1 527,2
2016 yil
Iqtisodiyot vazirligining Statistika qo'mitasi.
1,0
34,9
76,8
1,6
15,6
49,9
1,7
|
| |
- Turkmaniston

2017 2018
25,3
17,1
Moldova Respublikasi Rossiya
Federatsiyasi
1,5
9,6
Belarus
Turkmaniston
617,9
2016 yil
11,5
10,1
143,2
11,0
6,2
7,6
15,4
53,8
18,2
0,1
4,6
135,7
0,8
0,9
111,6
2,4
Ozarbayjon
1,9
10,9
31,3
164,8
0,4
608,7
2019
Qirg'iziston
Ukraina
630,1
11,5
14,3
3,1
4,4
6,4
17,6
5,3
39,3
1,8
0,0
1,1
Buyuk Britaniya
Germaniya
Gretsiya
26,7
1,8
506,2
7,9
Armaniston
15,4
128,1
0,1
Tojikiston
17,5
133,0
22,4
488,4
19,9
O'zbekiston
11,5
6,8
4,9
17,9
14,3
3,2
5,9
15,2
2,1
Manba: Qozog‘iston Respublikasi Milliy banki.
61,8
5,3
5,6
26,4
418,6
Gruziya
2014 2015 yil
20,9
9,7
3,2
6,9
17,9
142,2
18,9
14,7
10,7
83,6
11,5
14,4
Manba: Qozog‘iston Respublikasi Milliy banki, Qozog‘iston Respublikasi Milliy banki
2019
2017 yil
500
2018
2016 yil
600
2015 yil
200
2014 yil
700
Qirg'iziston
300
0
kurka
400
O'zbekiston
Rossiya Federatsiyasi
100
uy xo'jaliklari foydasiga pul o'tkazmalari yoki rezident uy xo'jaliklari
tomonidan norezident uy xo'jaliklaridan olingan pul o'tkazmalari ("shaxsiy
o'tkazmalar") miqdori. "Shaxsiy transfertlar" ko'rsatkichi jo'natuvchi uy
xo'jaligining daromad manbai va uy xo'jaliklari o'rtasidagi o'zaro
munosabatlarni anglatadi.
Ko'rib chiqilayotgan davrda Qozog'istondan pul o'tkazmalari hajmi, 2017 va
2018 yillarda biroz o'sishiga qaramay, pasayish tendentsiyasiga ega. 2019-
yilda Qozog‘istondan 2014-yilga nisbatan 470,3 million dollar (36,3 foiz)
kam o‘tkazilgan. Qozog‘iston yalpi ichki mahsulotidagi pul o‘tkazmalarining
ulushi 2014 yildan 2017 yilgacha sekin o‘sib bordi, keyin esa sezilarli
darajada kamaydi (0,1 foiz chegarasigacha) (2.2.3-chizma).
Qozog‘istondan pul o‘tkazmalarining asosiy yo‘nalishlari Rossiya
Federatsiyasi (2019 yilda — 418,6 mln. AQSh dollari yoki umumiy
o‘tkazmalarning 39,61 foizi), O‘zbekiston (143,2 million AQSh dollari, 13,55
foiz), Turkiya (142,8 million dollar, 13,51 foiz) hisoblanadi. ) va Qirg‘iziston
(135,7 mln. AQSh dollari, 12,84%) (2.2.5-rasm).
u rezident jismoniy shaxslar va norezident jismoniy shaxslar o'rtasidagi
barcha joriy transfertlarni (bepul o'tkazmalarni) o'z ichiga olsa ham, biz
bilvosita migrantlarning iqtisodiy faoliyati haqida gapirishimiz mumkin.
Qozog'istondan pul o'tkazmalari yo'nalishlari bo'yicha batafsil ma'lumotlar
2.2.1-jadvalda keltirilgan.
90 | QOZOQISTON ÿ MIGRATION PROFÿLI KENGAYDI
MIGRATION TA'SIRI 91
Machine Translated by Google
0,25
100,0
2016 yil
502,2
150
Koreya
0,05
600,0
290,4
0
O'zbekiston
0,33
350
2017 yil
300
2018
0,20
0,18
2017 yil
397,5
Jami (million AQSh dollari)
2014 yil
0,40
400,0
0,0
0,28
0,16
0,28
614,2
250
2019
0,15
2018
700,0
100
Qirg'iziston
0,00
YaIMga nisbatan foizlarda
2015 yil
0,35
300,0
2014 yil
2015 yil
500,0
556,5
200
Rossiya Federatsiyasi
0,10
2019
380,3
50
Amerika Qo'shma Shtatlari
0,34
400
2016 yil
0,30
200,0
1,0
Polsha
2,8
8,7
1,8
3,5
1,0
2,4
24,6
2,2
21,9
|
- Turkmaniston

2017 2018 2019
Manba: Qozog‘iston Respublikasi Milliy iqtisodiyot vazirligining Statistika qo‘mitasi.
1,07
-
1,43
-0,13
0,07
2,85
Kostanay
-0,71
Aqto'be
2,01
-0,65
1,68
-
-0,32
0,17
2,68
2016 yil
-
1,39
0,13
0,62
1,33
-0,84
Qarag'anda
3,06
-0,42
0,38
Akmola
1,83
3,28
-
-0,15
2,26
Shimoliy Qozog'iston
-0,46
Chimkent shahri
Manba: Qozog‘iston Respublikasi Milliy iqtisodiyot vazirligining Statistika qo‘mitasi.
-0,05
2,72
0,82
-
2,32
2014 yil
1,16
-
2,17
0,83
5,34
2,56
1,60
-
Manba: Qozog‘iston Respublikasi Milliy iqtisodiyot vazirligining Statistika qo‘mitasi.
1,34
Pavlodar
2,19
1,30
1,39
0,25
1,70
0,74
1,72
1,49
Nur-Sulton shahri.
1,84
1,06
0,96
-0,29
-
G'arbiy Qozog'iston
1,42
-0,38
3,35
-0,53
5,98
0,49
5,95
-1,04
1,30
1,07
3,74
-0,49
-
1,30
-1,10
Jambil
0,62
2,11
2015 yil
Olmaota
1,10
4,64
-0,15
0,08
-0,21
Sharqiy Qozog'iston
-0,21
-1,35
2,89
-0,26
-0,40
1,90
-0,12
6,1
6,2
6,4
6,4
2019
6,3
6,5
6,5
2018
6,6
6,6
2017 yil
6,7
6,7
2016 yil
6,8
6,8
2015 yil
6,9
6
6,3
2014 yil
Qozog'istonda aholining o'sishi bilan uning zichligi ham barqaror o'sib bormoqda.
2019 yilda 1 kvadrat kilometr hududga 6,8 kishi to‘g‘ri keldi (2.1.6-rasm).
Aholi o'sish sur'atining mintaqaviy xususiyatlarining bu xususiyatlari ko'rib
chiqilayotgan davrda ba'zi og'ishlar bilan kuzatiladi (2.1.1-jadval). Bunga tashqi
va ichki migratsiya katta hissa qo‘shmoqda. Shunday qilib, Qozog'istondagi
migratsiya jarayonlari aholining ko'chishidagi nomuvofiqlikni kuchaytiradi, bu
esa respublika shaharlari infratuzilmasiga sezilarli yuklanishga olib keladi.
Qozog'iston aholisi notekis taqsimlangan davlatdir. Aholi zichligi eng yuqori
Turkiston viloyatida (1 kvadrat kilometrga 17 kishi yoki respublika oÿrtacha
koÿrsatkichidan 2,5 baravar yuqori). Aholining nisbatan yuqori zichligi Olmaota
(1 kvadrat kilometrga 9 kishi) va Jambil (har kvadrat kilometrga 7,7 kishi)
viloyatlarida kuzatiladi. Eng past zichlik Aqto‘be (kv. km ga 2,9 kishi), Qarag‘anda
(kvadrat km ga 3,2 kishi) va Qizi Lordda (kvadrat km ga 3,5 kishi) viloyatlarida
(2.1.7-rasm).
1,83
3
0,82
4
0,71
-0,49
1,39
-0,21
-1,04
1
-0,12
-0,26
-2
2
-1
0
5,34
3,06
0,43
2,68
5
-0,65
1,72
3,35
6
1,16
2.1.5-rasm. Hududlarga bo‘linishda aholining o‘sish sur’ati (2019-yil)
2.1.1-jadval. Hududlarga bo'linishda aholining o'sish sur'ati
2.1.6-rasm. Qozog'iston aholisining zichligi (kvadrat kilometrga kishi)
84 | QOZOQISTON ÿ MIGRATION PROFÿLI KENGAYDI
MIGRATION TA'SIRI 85
Machine Translated by Google
Atirau
Jambil
Chimkent
Aqto'be
Qiziloÿrda
Olmaota
Mang'istau
Akmola
SKO
Qarag'anda
SKO
Turkiston
Pavlodar
Kostanay
Olmaota
Nur-Sulton
16,9
4,2
4,5
3,5
7,5
-
2,9
G'arbiy Qozog'iston
Manba: Qozog‘iston Respublikasi Milliy iqtisodiyot vazirligining Statistika qo‘mitasi.
24,2
5
7,8
5
784,4
Jambil
7,7
-
5,7
4,5
4,9
-
2,8
Chimkent shahri
3,8
5
4,9
6
8,7
5,3
4,8
-
5,1
Nur-Sulton
shahri. Olmaota
7,7
Atirau
|
yil
17
1917
tatarlar
2018

47
400
250
32
52,7
2019/2020
125
2018/2019
30
140
50
41
40
2015/2016
2016/2017
2014/2015
3
60
Tojikiston
200
305
17
52,9
2019/2020
2014/2015
50
0
20
33
600
59
45
21
2016/2017
2017/2018
2015/2016
15
200
2016/2017
185
Mo'g'uliston
9
38,8
170
56
150
50,7
0
200
Xitoy
13
416
2018/2019
56
2017/2018
2018/2019
125
2017/2018
10
3
148
40
100
46,4
2015/2016
61
2014/2015
250
0
12
Vengriya
355
300
2019/2020
MIGRATSIYA TARTIBI VA XUSUSIYATLARI 65
64 | QOZOQISTON ÿ MIGRATION PROFÿLI KENGAYDI
58 U yerdan toping.
Windows оpеrаtsiоn tizimi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
QURILISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN Дарслик
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
|
Kompyuterlarni bir-biri bilan bog‗lash

|
Kompyuterlarni bir-biri bilan bog‗lashBog'liq QURILISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN ДарсликKompyuterlarni bir-biri bilan bog‗lash. Kompyuterlar orasida ma‘lumot
almashish va umumiy masalalarni birgalikda yechish uchun komyuterlarni bir-biri
bilan bog‗lash ehtiyoji paydo bo‗ladi. Kompyuterlarni bir-biri bilan bog‗lashda
ikki xil usuldan foydalaniladi:
1. Kabel yordamida bog‗lash. Bunda kompyuterlar bir-biri bilan koaksial,
o‗ralgan juftlik kabeli (UTP) yoki shisha tolali kabellar orqali maxsus tarmoq plata
yordamida bog‗lanadi.
2. Simsiz bog‗lanish. Bunda kompyuterlar bir-biri bilan simsiz aloqa vositalar
yordamida, ya‘ni radio to‗lqinlar, infraqizil nurlar, WiFi va Bluetooth
texnologiyalari yordamida bog‗lanadi.
Bir-biri bilan bog‗langan kompyuterlarning bunday majmuasi kompyuter
tarmog‗ini tashkil etadi.
Tarmoq tushunchasi va uning ahamiyati. Tarmoq - kompyuterlar,
terminallar va boshqa qurilmalarning ma‘lumot almashishni ta‘minlaydigan aloqa
kanallari bilan o‗zaro bog‗langan majmui. Kompyuterlar aro ma‘lumotlarni
almashishni ta‘minlab beruvchi bunday tarmoqlar kompyuter tarmoqlari deb
ataladi.
Tarmoq orqali axborotlarni uzoq masofalarga uzatish imkoniyati qujudga
keldi. Tarmoq axborotlarni uzatish, alohida foydalanilayotgan kompyuterlarni
birgalikda ishlashini tashkil qilish, bitta masalani bir nechta kompyuter yordamida
yechish imkoniyatlarini beradi. Bundan tashqari har bir kompyuterni ma‘lum bir
vazifani
bajarishga
ixtisoslashtirish
va
kompyuterlarning
resurslaridan
(ma‘lumotlari, xotirasi) birgalikda foydalanish, hamda butun dunyo
kompyuterlarini o‗zida birlashtirgan Internet tarmog‗iga bog‗lanish mumkin.
Tarmoq taqdim etadigan hizmatlar. Kompyuter tarmoqlari axborotlarni elektr
signallari ko‗rinishida uzatish va qabul qilishga ixtisoslashgan muhit. Tarmoqlar
biror maqsadga erishish uchun quriladi, ya‘ni bog‗langan kompyuterlar orqali biror
masalalarni yechish uchun ixtisoslashtiriladi. Tarmoq xizmatlariga quyidagilarni
misol tariqasida keltirish mumkin:
|
| |
Rastrli rеdaktorlar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

39
ma'lumotdan ahamiyatli bo‘lgan hollarda samaralidir. Bunday hususiyatlar ko‘proq
fotografiya va poligrafiya tasvirlariga xosdir. Rastr rеdaktorlari tasvirlarga ishlov
bеrishda, fotoeffеkt va badiiy kompozitsiyalarni yaratishda kеng qo‘llaniladi.
Vеktorli rеdaktorlar, rastrlilardan tasvirlar to‘g‘risidagi ma'lumotlarni
tasvirlash usuli bilan farq qiladilar. Vеktorli tasvirning elеmеntar ob'еkti
nuqta
emas, balki chiziqdir. Bunday yondashish chizma grafika ishlari uchun xosdir. Bu
holda tasvirning alohida nuqtalari rangi emas, balki chiziqlar formasi ko‘proq
ahamiyatga egadir. Vеktorli rеdaktorlarda har bir chiziq 3-chi
darajali matеmatik
chiziq sifatida ko‘riladi va shunga mos ravishda u nuqtalar kombinatsiyasi
ko‘rinishida emas, balki matеmatik formula sifatida tasvirlanadi (kompyutеrda bu
formulaning sonli koeffisiеntlari saqlanadi).
Bunday tasvir, rastrliga qaraganda
anchagina ixcham bo‘lib, ma'lumotlar kam joyni egallaydi.
Ammo har qanday
ob'еktni qurish, nuqtalarni ekranda oddiy tasvirlash bilan emas,
balki uzluksiz
ravishda egri chiziq paramеtrlarini ekran va bosma tasvir koordinatalarida qayta
hisoblash bilan olib boriladi. Albatta,
vеktorli grafikada ishlash, quvvati katta
hisoblash tizimlarini talab qiladi.
Vеktorli rеdaktorlar
tasvirlar yaratish uchun qulay, ammo amalda tayyor
rasmlarga ishlov bеrishda ishlatilmaydi. Ular ko‘proq rеklama biznеsida ishlatiladi
va ularni polеgrafik nashrlar muqovasini bеzashda foydalaniladi. Dеmak, ular
badiiy ish chizma ishiga yaqin bo‘lgan hamma hollarda ishlatiladi.
Asos dasturiy ta'minoti - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

29
bеradi. Qoida bo‘yicha, asos dasturiy vositalari bеvosita asos qurilmalari tarkibiga
kiradi va doimiy xotira dеb ataladigan maxsus mikrosxеmalarda saqlanadi. Dastur
va ma'lumotlar doimiy xotira (DX) mikrosxеmalariga ularni ishlab chiqish vaqtida
yoziladi va ularni ishlash jarayonida o‘zgartirish mumkin emas.
Amalda, ishlatish vaqtida asos dasturiy vositalarini o‘zgartirish zaruriyati
kеlib chiqsa, DX mikrosxеmasi o‘rniga qayta dasturlash imkoniga ega bo‘lgan
doimiy xotira qurilmasidan foydalaniladi. Bu xolda
DX mazmunini hisoblash
tizimi tarkibida bеvosita o‘zgartirish mumkin (bunday tеxnologiya flеsh
tеxnologiya dеb ataladi), yoki
hisoblash tizimidan tashqarida, maxsus
programmator dеb ataladigan qurilmalarda bajariladi.
Tizimli dasturiy ta'minot.
Bu
sathdagi dastur, kompyutеr tizimining boshqa dasturlari va bеvosita
apparat ta'minoti bilan o‘zaro bog‘lanishni ta'minlaydi, ya'ni bu dasturlar dallollik
vazifasini o‘taydi. Butun hisoblash tizimining ekspluatatsiya (ishlatish)
ko‘rsatkichlari ish sathining dasturiy ta'minotiga bog‘liqdir. Masalan, hisoblash
tizimiga yangi qurilma ulash vaqtida boshqa dasturlarni shu qurilma bilan
bog‘lanishini ta'minlash uchun, tizimli darajada dastur o‘rnatilishi kеrak. Aniq
qurilmalar bilan o‘zaro bog‘lanishga javob bеruvchi dasturlar qurilma drayvеrlari
dеyiladi va ular tizimli sath dasturiy ta'minoti tarkibiga kiradi.
Tizimli sath
dasturlarining boshqa sinfi foydalanuvchi bilan bog‘lanishga javob bеradi. Aynan
shu dasturlar yordamida foydalanuvchi, hisoblash tizimiga ma'lumotlarni
kiritish,
uni boshqarish va natijalarni o‘ziga qulay ko‘rinishda olish imkoniga ega bo‘ladi.
Bunday dasturiy vositalar, foydalanuvchi intеrfеysini ta'minlash
vositalari dеb
ataladi. Kompyutеrda ishlash qulayligi va ish joyi unumdorligi bu vositalar bilan
bеvosita bog‘liqdir. Tizimli satx dasturiy ta'minoti majmuasi kompyutеr opеratsion
tizimi yadrosini tashkil etadi. Agar kompyutеr tizimli sath dasturiy ta'minoti bilan
jihozlangan bo‘lsa, u holda kompyutеr yanada
yuqori darajadagi dasturni
o‘rnatishga va eng asosiysi dasturiy vositlarning qurilmalar bilan o‘zaro aloqasiga
tayyorligini bildiradi. Ya'ni opеratsion tizim yadrosi mavjudligi – insonni hisoblash
tizimida amaliy ishlarni bajarish imkoniyatining zaruriy shartidir.
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

14.11-rasm.Yozgi teatrlar sxemalari:
I – yozgi teatr-konsert zali (sahnalar turi: a – chuqur, alohida joylashtirilgan;
b – uch tomonli – panoramali, ochiq; v – chuqur – uch tomonli, yopiq,
tomoshabinlar o‘rinlari transformatsiya qilinadigan; g – chuqur – orqa tomoni
transformatsiya qilinadigan); II – tabbiy va tarixiy-me’moriy teatr (sahna turlari:
a – frontal cho‘zilgan; b – halqasimon, aylanuvchi amfiteatr bilan; v –uch
tomonli – halqasimon; g – kombinatsiyalashgan, yon-atrof bilan keng front
bo‘yicha tutashgan; d – tabiiy yoki me’moriy fonli panoramali); III – inshoot
kooperatsiyasi (a – ochiq amfiteatr, yil bo‘yi ishlaydigan teatr bilan; b – shahardagi
zal tomidagi ochiq amfiteatr; v – ochiq amfitetar, yopiq raqs zali bilan; g – bir
nechta amfiteatrlar; 1 – sahna maydonchasi; 2 – boshqa turdagi inshoot).
238
14.12-rasm. Ruan shahridagi “Le Zenit” konsert zali, Fransiya, arxitektor
B.Chumi, 2001.
239
XV BOB. MUZEY VA KO‘RGAZMA BINOLARI
15.1. Umumiy holatlar
Eksponatlarni saqlash va tashrif buyuruvchilarga xizmat ko‘rsatish muzeylar
faoliyatining asosini tashkil qilib, xonalar tuzilmasi, tarkibi va maydonini belgilab
beradi. Muzeylarni loyihalashda ikkita asosiy texnologik oqim – tashrif
buyuruvchilar marshruti va eksponatlar hamda xodimlar harakatlanishi yo‘llarini –
masimal ajratish prinsipi amalga oshirilishi lozim .
Muzey faoliyati yo‘nalishini binoning murakkab hajmiy-rejali tuzilmasi
belgilab berdi. Xonalarning o‘zaro bog‘liqligi tashrif buyuruvchilar va muzey
xodimlari oqimlarining intensivligi va muntazamligi bilan tavsiflanadi va quyidagi
asosiy variantlarda berilishi mumkin: xonalar va intensiv oqimlar o‘rtasidagi
doimiy bog‘liqlik ular o‘zaro yaqin va qulay, yo‘llarning boshqa oqimlar bilan
kesishishini istisno qilgan holda joylashishini talab qiladi: bu, birinchi navbatda,
vestibyul-ekspozitsiya zallari guruhi va ekspozitsiya zallari guruhi ichidagi
bog‘lanishlarga taalluqlidir;
- xonalarning intensiv oqimlar bilan kam sonli bog‘liklar, bunda asosiy
maqsad boshqa intensiv oqimlar bilan kesishishga yo‘l qo‘ymaslikdan iborat
bo‘lib, xonalarga qulay tarzda kirish-chiqish imkonyatlari ham ko‘zda tutiladi;
- xonalar va kam sonli harakatlanishlar o‘rtasidagi doimiy bog‘liqlik, bunda
ular qulay va yaqin joylashishini talab qilinadi; oqimlarning kesishishi muhim
ahamiyatga emas; bu kabi bog‘lanish fondlar saqlanadigan xona, fotolaboratoriya
va ustaxonalar, ekspozitsiya zallari, dam olish joylari, ma’muriyat xonalari
o‘rtasida bo‘lishi kerak;
- kam sonli va epizodik harakatlanishlar istalgan xonalar guruhlari o‘rtasida
yuzaga kelishi mumkin, lekin ular asosiy xonalarning o‘zaro joylashuviga ta’sir
o‘tkazmaydi.
|
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

4.20-rasm. Terrasa tipidagi Turar-joy binolari (Avstriya).
Uy tarzi va tarhiy yechimi.
Xorij amaliyotida turar-joy uylarining yuqori qavatlarini pastki qavatlarga
nisbatan kengaytirish yoki qisqartirish uslubi keng qo‘llaniladi. Bunda pastki
qavatlarning ma’lum bir fazoviy kenlik qismi ijtimoiy xizmat ko‘rsatish elementi
yoki garaj sifatida xizmat qiladi (4.21-rasm).
4.5 Galereya va yo‘lakli uylar Bu sistema eng universal va iqtisodiy jihatdan foydali bo‘lib, bitta uyda har xil
sig‘imdagi xonadonlarni nisbatini berish qobiliyatiga ega. Bu esa ko‘p qavatli
uylar qurilishida ishlatish uchun, ya’ni qanday galereya seksiyalar uchun bo‘lsa,
shunday yo‘lak seksiyalar uchun xam katta imkoniyatlar tug‘diradi. Bu uylarda
yo‘lak va galereyalar uzunligini qisqartirish va iqtisod qilish maqsadida ularni ikki
qavatli ham qilib tarh tuziladi. Ikki qavatli xonadonlar yakka tartibli va kam qavatli
blokli uylar qurilishida juda keng tarqalgan.
99
4.21-rasm. Terassa tipidagi 16 xonadonli 5 qavatli turar-joy binosi (MArxI).
Galereyali turkum kam xonali xonadonlarning qurilishida ishlatiladi (1-2 xonali)
va O‘zbekiston iqlim sharoitiga to‘liq javob beradi. Shuning uchun yo‘lakli Turar-
joy binolari andozali Turar-joy binolari tarkibiga kiritilgan (4.22-rasm).
100
4.22-rasm. Galereyali uylarning sxemasi: I - chiziqli: a – to‘g‘ri to‘rtburchak-li; b – galereya seksiyali; v – qo‘zg‘aluvchan; II – biriktirilgan: g – burchakli; d – krestsimon; e - uch bargli; j – singan; III – fazoviy: z – qo‘shaloq uy; i – umumiy galereyali; k – ichki hovlisi bilan. Galereyali turkumga nisbatan yo‘lakli turkum anchagina arzonga tushadi,
chunki bu turkumda yo‘lakning ikki tomoniga xonadon joylashtirish mumkin.
Korpusi kengayadi, kommunikatsiya tejamlashadi. O‘zbekiston sharoitida bu turkum
noqulay, chunki bunda xonadonlar bir tomonga qarab qoladi hamda yelvizakli
shamollatish yo‘qoladi. O‘zbekiston iqlim sharoitiga to‘liq javob bera olmagani
uchun undan kam ko‘lamda foydalaniladi.
Yo’lakli turkum bir qavatli uylarda o‘z ahamiyatini yo‘qotadi. Shuning uchun
O‘zbekiston iqlim sharoitida bunday uylar tavsiya etilmaydi. Dahalar qurilishida bir
nechta tarhiy turkumlar tavsiya etiladi, lekin seksiyali, galereya turkumlardan ko‘proq
foydalaniladi, chunki bular demografik talablarga javob beradi hamda kam xonali va
ko‘p xonali xonadonlarni unumli hal qilish oson bo‘ladi (4.23-rasm).
101
Bundan tashqari aralash turkumdagi loyihalar qurilishda dahalarni har birini
o‘ziga xos, har xillik va go‘zal ansambllarni tashkil etadi (4.24-rasm).
-rasm. Delft shahridagi yo‘lakli turar-joy binosi. Arxitektorlar Van-der-Broek va 
Bakema

118
30. Qanday qutb yo‘nalishida gorizontal quyoshdan saqlagichlar
ishlatiladi?
31. Texnik qavatlar nechinchi qavatda joylashadi?
32. Janub tomonga qanday quyoshdan saqlagich o‘rnatiladi?
33. Janubi g‘arb tomonga qanday quyoshdan saqlagich o‘rnatilgani ma’qul?
34. Oshxonalar qaysi tomonga qarab qurilishi lozim?
35. Eng kichik oshxonalarning sathi.
36. Eng kichik yotoqxonalarning sathi.
37. Uy joylar yashash joyiga qarab necha guruhga bo‘linadi?
38. Seksiya nimadan iborat?
39. Turar-joylar qurilish joyini tanlashda nimalar hisobga olinadi?
40. Evakuatsiya deganda nimani tushunasiz?
41. Xonadon deganda nimani tushunasiz?
42. Tarhiy tuzilmasiga ko‘ra zinapoyalar necha marshlik bo‘ladi?
43. Yuqori qavatli uylar deb nimaga aytiladi?
44. Liftlar nechinchi qavatdan so‘ng o‘rnatiladi?
45. Galereyadagi to‘siqlarning balandligi qanday bo‘lgani ma’qul?
46. Ikki zina oralig‘idagi yo‘lakning masofasi necha metrgacha bo‘lish mumkin?
47. Eng ko‘p tarqalgan seksiyalik xonadonlar.
48. Shahar va qishloq uylaridagi farq nimasi bilan ajralib turadi?
49. Turar uy-joylarning oldida turgan muammolar.
50. Uylarni shamollatish necha xil yo‘l bilan amalga oshiriladi?
51. Dahlizni eni necha metrni tashkil etadi?
52. Xojatxona eshiklari qaysi tomonga ochiladi?
53. Osma ayvon (balkon) deganda nimani tushunasiz?
54. Terassa deb nimaga aytiladi?
55. Yerto‘laning funksiyasi nimadan iborat?
56. Chordoq nima?
57. Turar-joylarda erkerning funksiyasi nimadan iborat?
58. Mansard qavat deb nimaga aytiladi?
59. Binoni kubaturasi deganda nimani tushunasiz?
60. Pent xaus deganda nimani tushunasiz?
-rasm. Ko‘p qavatli turar-joy binolarining tarhiy yechimi: 
a – qatorli seksiya; v – burchakli seksiya

107
Ayrim
hollarda, birinchi qavatda joylashgan xonadonlar uy oldidagi kichik yer
maydonchalari bilan umumiy xonadon yoki oshxonadan chiqish eshigi orqali
bog‘lanadi. Transport harakati chegaralangan turar-joy binolari ko‘chalarida
joylashgan turar-uylarning
birinchi qavatida, aholiga “yaqindan” xizmat ko‘rsatish
xonalari joylashishi mumkin. Ularning tarkibiga quyidagilar kiradi: maishiy xizmat
uylari (kir yuvish, kimyoviy tozalash, ijara, buyurtmalar
stoli kabilarning qabul
punktlari), savdo (birinchi zaruriyat mahsulotlarini sotish uchun), fuqarolarning
jamoat faoliyati uchun xonalar (o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish), bolalar, to‘garak,
sevimli mashg‘ulotlar uchun, sport xonalari, hamda bolalar bog‘chasidir.
Shaxsiy
avtomobillar garajlari yerto‘lada joylashtiriladi.
Shahar hududining ikkinchi guruhiga shahar va tuman ahamiyatidagi ko‘chalar
va magistrallar kiradi. Bu ko‘chalarning qizil chizig‘ida joylashgan turar-uylarning
birinchi qavati yashash uchun noqulay. Ular shahar xizmat turlari uchun
mo‘ljallangan noturar-uy ahamiyatidagi xonalar uchun ishlatilishi mumkin:
savdo
(turli do‘konlar), madaniy-maishiy (ko‘rgazma zallari, kutubxonalar), jamoat
ovqatlanish xonalari (oshxona, kafe), dorixonalar, aloqa bo‘limlari va boshqa idoralar
uchun ishlatiladi. Bu uylarning birinchi qavati “yaqindan” xizmat ko‘rsatish xonalari
uchun ham ishlatiladi.
Shahar hududining uchinchi guruhiga shaharlar markazi va rejaviy rayon
markazlari hududlari kiradi. Bu hududlarda joylashgan
turar-uylarning birinchi
qavatida, shahar xizmat ko‘rsatish xonalari joylashadi. Bular savdo markazlari, yirik
universal do‘konlar, transport va boshqa agentliklar, ma’muriy idoralar bo‘lishi
mumkin. Ikkinchi va uchinchi guruh hududida joylashgan turar-uylar birinchi
qavatining yechimi faqat xizmat ko‘rsatuvchi idoralarning funksional tarkibi bo‘yicha
emas, balki ularning masshtabi va hajmiy tuzilmasi bo‘yicha farqlanadi.
Turar-uylarning birinchi qavatida joylashgan idoralarning
funksional ahamiyati
va o‘lchamiga ko‘ra, ular rejalanadi va konstruktiv tizimi qabul qilinadi. Turar-
uylarning birinchi qavatida ko‘pincha joylashtiriluvchi xizmat ko‘rsatuvchi idoralar
asosiy xonalarining joylashuv sxemalaridan bir nechtasini sanab o‘tish mumkin.
Xizmat ko‘rsatish
xonalari odatda, balandlik bo‘yicha bir yoki ikki qavatni band
108
qiladi, tarhda esa ular uchun uy ostida joylashgan fazoviy qism (qurilgan xona), yoki
turar-uyning tarz qismiga qurilgan hajm qo‘shiladi (qo‘shimcha qurilgan xona).