O‘quvchida har biri 500 so’mdan 6 ta bоr edi. Shuni almashlab 50
so’mlikdan nеchta оlish mumkin?
31

|
O‘quvchida har biri 500 so’mdan 6 ta bоr edi. Shuni almashlab 50
so’mlikdan nеchta оlish mumkin?
31
|
bet | 8/15 | Sana | 25.05.2024 | Hajmi | 59,57 Kb. | | #253246 |
Bog'liq 1-2-sinf matematika darslarida masala yechimini tekshirish asosi30. O‘quvchida har biri 500 so’mdan 6 ta bоr edi. Shuni almashlab 50
so’mlikdan nеchta оlish mumkin?
31. Shaharda bir ishchi 8 kun, ikkinchisi 9 kun ishladilar. Ishlari uchun ular
85000 so‘m оlishdi. Agarda ularning ish kunlari bir хil bahоlansa, har biri
qanchadan pul оladilar?
32. 2 ta qizcha bir хil bahоda gul bukеtlari sоtdi. Bittasi 3 ta bukеt sоtdi,
ikkinchisi esa 2 tani. Agarda ular ikkalasi birgalikda 10000 so‘mga bukеt sоtgan
bo‘lsalar, har qaysisi qancha so‘m оladi?
33. Aka va singil birgalikda 10000 so‘mga оbuna bo‘lishdi. Akasi singlisiga
qaraganda 4 marta ko‘p so’mga оbuna bo‘ldi. Aka qancha so’mga оbuna
bo‘lgan?
34. Оta оy davоmida 29 mеhnat kuni ishladi, оna esa 17 mеhnat kuni ishladi.
O‘z ishlari uchun ular birgalikda g‘alladan tashqari 92000 so‘m оlishdi. Har
qaysiga qancha so‘mdan to‘g‘ri kеladi?
6 ta bоdring va 1 ta оlma uchun 900 so’m to‘landi. Agarda 3 ta bоdringning
bahоsi 1 ta оlmaning bahоsi bilan tеng bo‘lsa, 1 ta оlmaning bahоsi qancha? (33
tiyin)
2.2. Boshlang’ich sinf o’quvchilarida masala yechish ko’nikmasini
shakllantirish metodikasi
Bolalar eng oldin tanishadigan dastlabki masalalar tabiiyki bolalar uchun
tushunarli bo’lishi kerak. Yig’indini va qoldiqni topishga doir masalalar shunday
masalalar jumlasiga kiradi. Bunday masalalar bilan yechishni tanishtirishni
parallel olib boorish maqsadga muvofiq.
Bunday masalalarga quyidagi masalalar namuna bo’ladi:
1. Malika 2 ta qo’g’irchoq va 1 ta koptok rasmini chizdi. Malika nechta
o’yinchoq rasmini chizgan?
2. Shuhrat jo’yakdan 5 ta pomidor uzdi. Tushlikda 3 ta pomidorni yeyishdi.
Nechta pomidor qoldi?
3. Stol ustida 5 ta katak va shuncha chiziqli daftar bor. Stol ustida hammasi
bo’lib nechta daftar bor?
Sodda masalalarning qiyinligi bo’yicha, ikkinchi turi bu sonni bir necha
birlik orttirish yoki kamaytirishga doir masalalardir. Shu xildagi masalalar
namunalari;
1. Botirda 7 ta Salimda esa undan 3 ta ortiq kitob bor. Salimda nechta kitob
bor?
2. Ozoda 5 ta ertak, Go’zal esa undan 2ta kam ertak o’qidi. Go’zal nechta ertak
o’qigan?
3. Iroda 5 sm kesma chizdi. So’ngra uni 2 sm uzaytirdi. Kesma uzunligi
qancha bo’ldi?
4. Qodirning varrak uchun 10 metrli lentasi bor edi. U lentani 3 metr
qisqartirdi. Lentaning uzunligi qancha bo’ldi?
Sodda masalalarning navbatdagi qiyinroq turi bu noma’lum qo’shiluvchini
topishga doir masalalardi. Masalan, taqsimchada 6 ta nok va bir nechta olma bor.
Mevalarning hammasi 9 ta. Taqsimchada nechta olma bor? Shundan keyin
sonlarni ayirmali taqqoslashga doir va ,,Nechta ortiq va nechta kam?’’ savoli 2 xil
masala keladi. Misol uchun ushbu masalani keltiramiz. ,,Olimda 5 ta, Karimda esa
3 ta o’yinchoq bor. Olimning o’yinchoqlari, Karimning o’yinchoqlaridan nechta
ortiq? Shu shartning o’ziga 2 ta savolni bunday ifodalash mumkin. Karimning
o’yinchoqlari Olimning o’yinchoqlaridan nechta kam?
Shundan so’ng o’quvchilar noma’lum kamayuvchi va noma’lum ayriluvchi
topishga doir masalalarni yechish bilan tanishtiradi. Bu xil masalalar 1-sinf
o’quvchilariga ismsiz sonlar bilan ham, syujetli holda ham taklif qilinadi. Oldin
bunday masala yechilishi mumkin. ,,Noma’lum sondan 6 ayrildi va 4 hosil bo’ldi.
Noma’lum son nimaga teng?’’
Sundan so’ng syejetli masala yoki quyidagi masalalar yechiladi.
1. O’tloqda 12 ta g’oz o’tlab yurgan edi. Bir nechta g’oz daraxtlar orasiga
kirib ketgandan keyin, o’tloqda 6 ta g’oz qoldi. Nechta g’oz daraxtlar orasiga kirib
ketgan?
2. O’tloqda bir nechta qalam bor edi. Undan 4 ta qalam olingandan keyin
qutida 3 ta qalam qoldi. Qutida nechta qalam bo’lgan?
Shundan keyin bolalar bir nechta bir xil qo’shiluvchilar yig’indisini topishga
doir masalalar bilan tanishadilar. Ular bu yig’indini qo’shish bilan topadilar.
Bir nechta bir xil qo’shiluvchilar yig’indisini topishga doir masalalarni
yechishda, shu xildagi masalalarni qo’shishdan emas, balki ko’paytirish bilan
yechishga o’tadilar. Boshqacha aytganda ko’paytmani topishga doir sodda
masalalarni yechishadi. Masalan: ,,Oshxonada har birida 3 litrdan 4 banka meva
sharbati bor. Bu bankalarda necha litr meva bor?’’
Bu xildagi masalalardan keyin bolalar mazmuniga ko’ra bo’lishga doir
masalalar bilan tanishadilar. Masalan: ,,Buvida 10 ta sabzi bor edi. U sabzilarni 5
tadan qilib bog’ladi. Necha bog’ sabzi hosil bo’ldi?’’ degan masala mazmuniga
ko’ra bo’lish bilan ,, 12 ta qalamni 3 ta o’quvchiga baravardan qilib bo’lib
berishdi. Har qaysi o’quvchi nechtadan qalam oldi?’’ degan masala esa teng
qismlarga bo’lish bilan yechiladi.
Qiyinligi bo’yicha masalalarning navbatdagi gruppasi bu noma’lum
ko’pytuvchini topishga doir masalalar undan keyin esa noma’lum bo’linuvchi va
bo’luvchini topishga doir masalalardan iboratdir. Bolalarga bu xil masalalar bilan
bir vaqtda baho, qancha turishi va miqdori orasidagi eng sodda funksional
bog’lanishlardan foydalaniladigan masalalar beriladi. Masalalan: ,,Ikki pachka tuz
uchun 14 tiyin to’lashdi. Tuzni qanday bahoda sotib olishgan?’’
Shundan keyin bolalar karrali taqqoslashga doir masalalar bilan tanishdilar.
Ushbu masalalar bunday masalalarga misol bo’la oladi. ,, Gulzor ustida 8 ta
ninachi va 2 ta kapalak uchib yuribdi. Ninachilar kapalaklardan necha marta ko’p?
Kapalaklar ninachilardan necha marta kam?’’ va ,,Oshxonada bir kunda 80 kg
kartoshka va 8 kg sabzi ishlatildi. Sabziga qaraganda necha marta ko’p kartoshka
ishlatilgan?’’
Shundan keyin 2-sinf o’quvchilari sonni bir nechta martaga kattalashtirish va
kichiklashtirishga doir sodda masalalarni yechish bilan tanishadilar. Masalan:
,,To’tilar 8 ta, kaptarlar esa 4 marta kam. Kaptarlar nechta?’’ va ,,Opasi 9 yoshda,
u ukasidan 3 marta katta. Ukasi necha yoshda?’’
Bolalar bilvosita ifodalangan masalalarni katta qiyinchiliklar bilan yechadilar
(to’g’ri masalalarga nisbatan), shu sababali hamma xildagi bilvosita ifodalangan
sodda masalalar qiyinroq yechiladi. O’quvchilarni masala sharoitida ishlatiladigan
,,ko’p’’ (ortiq), ,,kam’’ so’zlari orasida amal tanlashlariga yo’l qo’ymaslik uchun
bilvosita ifodalangan masalalarni yechishni bevosita ifodalangan masalalar bilan
aralashtirib olib borish kerak.
Sonning ulushini va ulushiga ko’ra sonning o’zini topishga doir masalalar
bilan 3-sinf o’quvchilarini sonlarni karrali taqqoslashni o’rganganlaridan keyin
tanishadilar. Ulushlarga doir eng elementar masalalar qaraladi. Shunday
masalalarga misol: ,,Kitob 60 betli. Bola kitobning 1/3 qismini ko’rdi. Bola necha
bet o’qigan? va ,,Malik she’rining yarmini yod oldi. U 18 satrni yod oldi. Butun
she’r necha satrdan iborat?’’
Shundan keyin o’quvchilar vaqtga doir sodda masalalarni yechish bilan
tanishadilar. ,,Bola uyidan soat 8:30da yo’lga chiqdi vas oat 8:50da maktabga
yetib keldi. Bola yo’lga necha minut vaqt sarflaganini soat modeli yordamida
toping’’.
Matematika o’qitishning muhim vazifasi o’quvchilarda faol fikrlash,
turmushda uchraydigan turli masalalarni yechishda qiyinchiliklarni yengish, bu
masalalar yechimining ratsional yo’llarni topish ehtiyojini vujudga keltirishdir.
Matematika o’qitishda qanday qilib to’la o’zlashtirishga erishib, uni
muvaffaqiyatli olib borish mumkin?
Tajribalar shuni ko’rsatadiki, o’qishning dastlabki kunlarida o’quvchilar
o’yinqaroq bo’ladilar. Misol va masala yechishda tez charchaydilar. Shuning
uchun dars davomida tevarak-atrofdagi voqea – hodisalar bolalar hayotiga oid
faktlardan iborat qiziqarli o’yinlar didaktik materiallardan o’rinli foydalanish dars
samaradorligini oshirishga yordam beradi.
Ko’rinib turibdiki, ongli o’zlashtirish faqat o’quvchi aqlini nazarda tutmay,
balki uning irodasi tuyg’ularining ham bevosita faol ishtirokini nazarda tutadi.
O’quvchiga o’qish jarayoniga ma’lum darajada hissiy munosabatda bo’lish talab
etiladi. Shundagina masalaning qiyinligi kamayiob, uni yechish osnroq kechadi.
Umuman masalalar yechishda yurli usullardan foydalanish va nima ma’lum?, nima
noma’lum?, qanday amal berilgan?, oxirgi amal nima? kabi savollar mazmunini
ochish maqsadga muvofiq bo’ladi.
Avval sodda keyin murakkabroq masalalar yechtiriladi. Birinchi bosqich
amallarini o’rganish bilan bir vaqtda masalalar ham yechib boriladi. Bunda, ayirish
amali bilan yechiladigan masalalarga alohida ahamiyat beriladi. Ya’ni sonni bir
nechta birlikka orttirish, bir necha birlikka kamaytirishga oid mashqlarni bolalar
puxta o’zlashtirishi kerak. Shundagina ular darslikdagi amallarning noma’lum
hadlarini topishga doir sodda masalalarni ham yecha oladilar. Masalan, bizga
berilgan birincha qo’shiluvchi x, ikkinchi qo’shiluvchi 5, yig’indi 15 ga teng
bo’lsa, noma’lum qo’shiluvchini qanday topish mumkin?
Yechish: x +5=15
x =15-5
x =10
Demak, birinchi qo’shiluvchini topish uchun, yig’indidan ma’lum ikkinchi
qo’shituvchini ayirish kerak.
Kichik yoshdagi o’quvchining o’qish jarayonida faol bo’lishi uchun:
birinchidan, unga o’qish va ishlashda mustaqillik ko’rsatish uchun keng imkoniyat
berish, ikkinchidan uni samarali metodlar va usullar bilan mustaqil ishlashga
o’rgatish, uchinchidan o’quvchining o’zi ham masalaga ishonch bilan mustaqil
yodosha olishi kerak. Yosh bolalarga matematikani o’rgatishda ko’rgazmali
qurollardan foydalanish talab etiladi. Bola abstrak tushunchalar va qoidalar
o’zlashtira borgani sari bu ko’rsatmalikni asta-asta kamaytira borish muhimdir.
Masala yechishni yuqoridagi talablar asosida ongli va to’g’ri o’zlashtirish
uchun quyidagi bosqichlarga amal qilish lozim:
1. Berilgan masalaning shartini diqqat bilan o’rganmay turib, hisoblashni
boshlamaslik;
2. Masalani o’qib chiqib, uning savoliga alohida ahamiyat berishlik;
3. Masala shartiga qaytib, uni qisqacha yozish.
Bu masalalarni yechganda har bir amal hadlarining nomini aytish va nima
ma’lum, nima noma’lum, qanday topish yo’llarini o’quvchilar to’la idrok qilishi
lozim.
Masalalar qanday amalda bajarilishiga qarab guruh va bosqichlarga ajratiladi.
1. Ayirmani topishga doir masalalar.
a) Karimning 8 ta daftari bor edi. U ukasiga 3 ta daftar berdi. O’zida nechta
daftar qoldi?
Bor edi- 8 ta
Berildi- 3 ta
Qoldi - ?
Yechish: 8-3=5 ta Javob: 5 ta daftar qolgan.
b) Bor edi – 17 va 10 ta
Ketdi – 6 ta
Qoldi - ?
Yechish: (17+10)-6=27-6=21 ta Javob: 21 ta
Bu yerda yig’indidan sonni ayirish bajarildi.
(17-6)+10=11+10=21. (10-6)+17=4+17=21
Bu ifodalarda ayirmaga sonni qo’shish bajarildi. Ko’rinib turibdiki, bu
masalani uch xil usul bilan ham yechish mumkin ekan.
2. Bir necha birlik orttirishga doir masala.
Ba’rnoning 8 ta kitobchasi bor edi. Onasi unga bir nechta kitob olib
kelganidan so’ng, uning kitoblari 10 ta bo’ldi. Onasi Ba’rnoga nechta kitob olib
kelgan?
Bor edi – 8 ta
Bo’ldi – 10 ta
Olib keldi - ?
Yechish: 8 + x = 10
x = 10 - 8
x = 2
Javob: onasi Barnoga 2 ta kitob olib kelgan.
3. Sharifa mehnat darsida archani bezatish uchun 3 ta ayiqcha va 2 ta ortiq
ulardan olmaxon qiyib olgan. U hammasi bo’lib nechta shalk qiyib olgan? Bu
masalaga rasm solib ko’rsatmali usul bilan yechish mumkin. bu qanday masala?
Bu masala orttirishga doir masala bo’lib quyidagicha yechiladi. Ayiqchalar 3 ta,
olmaxonlar2 ta ortiq
3+(3+2)=3+5=8
Javob: 8 ta shakl
4. 1-tokchada 7 ta kitob bor. Bu 2-tokchadagidan 2 ta kam. 2-tokchada nechta
kitob bor?
Bunday masalalar vositali masalalar deyiladi. Ularni yechish uchun oldin
vositasiz holatga keltirib olinadi.
1-tokchadagi kitoblar 2-tokchadagidan 2 ta kam bo’lsin.
2-tokchadagi kitoblar 1-tokchadagidan 2 ta ortiq. Ya’ni (7+2) ta bo’ladi.
Buning qisqacha yozuvi:
1-tok – 7 ta
2-tok -? 2 ta ortiq
Yechish: 7+2=9. Javob: 2-tokchada 9 ta kitob bor.
5. Noma’lum kamayuvchini topishga doir masala.
Bor edi – x Yechish: x – 2 = 8
Ketdi – 2 x = 8 + 2
Qoldi – 8 x = 10
Javob: 10 ta
Noma’lum ayriluvchini topishga doir masala.
Bor edi- 10 ta
Ketdi – x ta
Qoldi – 8 ta
~ 42 ~
Yechish: 10 – x = 8
x = 10 - 8
x = 2
Tek: 8+2=10
6. Berilgan masalaga teskari masala tuzish.
7. Berilishiga ko’ra masala tuzish. O’quvchilar 4 ta va 6 ta bayroqcha
yasadilar. Shundan bog’chaga 5 ta bayroqcha sovg’a qilindi. O’quvchilarda
qancha bayroqcha qoldi.
Yechish: 1. O’quvchilar jami nechta bayroqcha yasadilar? 4+6=10
2. Qancha bayroqcha qoldi?
10-5=5 Javob: 5 ta
8. Onam bir tupdan 6 ta olma, ikkinchidan esa 4 ta olma uzdi. Olmalarning 8
tasi yeyildi. Nechta olma qoldi?
Bu masalani yechishda bolalar masala shartini sxema asosida , didaktik
materiallar yordamida qisqa yozganlaridan keyin ular bilan quyidagicha suhbat
o’tkaziladi:
- Masalada nima noma’lum?
- Nechta olma qolganligi
- Buni tezda bilish mumkinmi?
- Yo’q. Nega?
- Ikkala tupdan hammasi bo’lib nechta olma uzganligini bilmaymiz.
- Buni bilish uchun nima qilamiz?
- Buni bilish uchun 6 ni 4 ga qo’shamiz.
- 6+4=10 bo’ladi. Endi nimani bilamiz?
- Nechta olma qolganini topamiz.
-Buni qanday bilish mumkin.
- Yig’indidan 8ni ayirish kerak.
(6+4)-8=10-8=2. Javob : 2 ta olma qolgan.
|
| |