О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti - bet 71

Kanban - korxonani boshqarishning ―nol ishlab chiqarish zaxiralari‖
tamoyiliga asoslangan tizimi. Amaliy nuqtai nazardan u amalga oshirish uchun
g‗oyat murakkab hisoblanadi. Korxonalar detallar va uzellarni har kuni yoki hatto
kun mobaynida bir necha marta oladi. Agar Amerika korxonasida ishlab chiqarish
zaxiralari bir yilda 10-20 marta yangilansa, mazkur tizimdan foydalanuvchi
korxonalarda esa ular bir yilda 50-100 marta yanshlanadi.
«Kanban» tizimini bir vaqtning о‗zida sifatni boshqarish yalpi tizimini joriy
etmasdan turib amalga oshirib bо‗lmaydi.
Yaponiyada «Kanban» tizimining yuqori samaradorligi sanoatni joylashtirishning sof
yaponcha sharoitlari, sanoatning kichik hududda bir joyga tо‗planganligi bilan
izohlanadi. Bu eng kichik masofalarni hamda avtotransport bilan mayda partiyalarda
tashish imkoniyatini ta‘minlaydi.
177
Nazorat savollari
1. Korxonada ishlab chiqarish jarayoni samaradorligining asosiy kо‗rsatkichlariga
qanday kо‗rsatkichlar kiritiladi?
2. Ishlab chiqarishni tezkor boshqarish (ICHTB)ning mohiyatini nimada?
3. Korxonani boshqarishning Kanban tizimini tushuntiring.
4. «Just-in-time» - LT boshqaruv konsepsiyasini tushuntiring.
5. Tezkor tartibga solishning asosiy vazifalariga nimalar kiritiladi?
Tayanch iboralar: ishlab chiqarish jarayoni, samaradorlik, tezkor boshqarish, tezkor
rejalashtirish, tashkil etish, muvofiqlashtirish, hisobga olish, tahlil qilish, nazorat
qilish, tezkor tartibga solish.
3.5. Ishlab chiqarish zaxiralarini boshqarish
Ishlab chiqarish zaxiralari - bu korxona aylanma fondlarining asosiy tarkibiy
qirmi bо‗lib, u quyidagilarni о‗z ichiga oladi: xomashyo, asosiy va yordamchi
materiallar, yoqilg‗i, yonilg‗i, xarid qilinadigan yarim tayyor mahsulotlar va
butlovchi mahsulotlar, tara va tara materiallari, asosiy fondlarni ta‘mirlash uchun
ehtiyot qismlar, korxonaga keltirilgan, lekin hali birlamchi ishlov berilmagan arzon
va tez eskiruvchi buyumlar. Sanoatnyang aylanma vositalarida tovar-moddiy
boyliklar ishlab chiqarish zaxiralarining ulushi 60 foizga yaqinni tashkil qiladi. Eng
umumiy kо‗rinshnda zaxiralar qiymatining miqdoriga bevosita ta‘sir etuvchi quyidagi
xarajatlarni ajratish mumkin:
- xarid qilish xarajatlari - zaxiralar qiymati;
- buyurtmani rasmiylashtirish xarajatlari;
- zaxiralarni saqlash xarajatlari - omborlarda saqlash, yuklash, tushirish,
sug‗urta qilish, о‗g‗irlanish, buzilish, eskirish, solig‗lar tо‗lash bilan bog‗liq
xarajatlar;
- zaxiralar taqchilligi bilan bog‗liq xarajatlar zarur materiallar yoki mahsulotlar
naqd mavjud bо‗lmagan hollarda yuzaga keladi;
- mahsulotning bir turini ishlab chiqarishdan boshqasiga о‗tishda amalga
oshirish talab etiladigan sozlash xarajatlari va b.
178
Ishlab chiqarish zaxiralarining asosiy belgilangan maqsadi - korxonada ishlab
chiqish jarayonining uzluksizligini ta‘minlashdan iborat. Eng kam xarajatlarda ishlab
chiqishning yuqori samaradorligiga erishish uchun ishlab chiqarish zaxiralarining‗
yetarli, lekin haddan tashqari ortiqcha bо‗lmagan darajasini saqlab turish talab etiladi,
chunki ortiqcha zaxiralar ularga qо‗yilgan aylanma vositalarning ishga solinmasligiga
olib keladi va ulardan boshqa maqsadlarda foydalanish imkoniyatini cheklaydi. Agar
zaxiralar kam bо‗lsa, korxonada ishlab chiqish jarayoni buzilishi mumkin. Korxonada
barcha zarur moddiy resurslar bilan belgilangan muddatlarda va eng kam xarajatlar
evaziga о‗z vaqtida yalpi ta‘minlash ishlab chiqarish zaxiralarini boshqarishning kо‗p
funksiyali tizimi orqali amalga oshiriladi.
Xо‗jalik yuritishning yangi sharoitlarida mamlakatda ishlab chiqish jarayonini
moddiy-texnik ta‘minlash sharoitlari keskin о‗zgardi. Birinchidan, moddiy resurslarni
rejalashtirish va taqsimlashnizzg ilgari mavjud bо‗lgan qat‘iy markazlashtirilgan
tizimi shunga olib keldiki, iste‘molchi ularni tejashdan manfaatdor emas edi va ularni
imkon qadar kо‗proq olishga urindi. Ikkinchidan, barcha resurslarni fondlash tizimi
amaliyotda zaxiralarni boshqarish ilmiy usullaridan foydalanish mumkinligini istisno
etadi. Uchinchidan, real moddiy zaxiralar maksimal darajada detallashtirilgan
nomenklaturadan tarkib topgan. Ular harakati tо‗g‗risidagi axborot esa,
boshqaruvning yuqori darajalariga kelib tushgan holda, agregatsiyalanadi va
muayyan: korxonada maqbul boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun emas, balki
statistik qonuniyatlarni aniqlash uchun qо‗l keladi. Tо‗rtinchidan, moddiy resurslarni
tejash korxona ishining kо‗rsatkichlariga rejali, aniq maqsadga yо‗naltirilgan tarzda
ta‘sir etishga qaraganda, kuproq normalarning keskin emasligi natijasidir.
Tizimga nisbatan qо‗yiladigan asosiy talab - unda boshqaruvning murakkabligi
keskin ortadigan, zaxiralarni boshqarish vazifalarini hal etishning tezkorligiga
nisbatan qо‗yiladigan talablar sezilarli darajada oshadigan, ularni amalga oshirish
usullarining prinsipial о‗zgarishlariga nisbatan zarurat paydo bо‗ladigan inqirozli, tez
о‗zgaruvchan vaziyatlarda boshqaruv tizimi mavjud bо‗lishi kerak. Barcha yuqorida
sanab о‗tilgan omillarni korxonalarni moddiy-texnik ta‘minlashda hisobga olish
chuqur tarkibiy о‗zgarishlarny taqazo etdi. Bu moddiy-texnika ta‘minoti, omborxona
179
xо‗jaligi, marketing va sotish funkqilarining yagona rahbarlik ostida birlashtirilishida
о‗z ifodasini topdi.
Ishlab chiqarish zaxiralarini boshqarish tizimi tarkibida ikkita о‗zaro bog‗liq
kichik tizim ishlaydi: yuqori darajada - moddiy-texnika ta‘minotini boshqarish
(MTTB); quyi darajada - zaxiralarning saqlanishini (omborlarni) boshqarish.
Korxona MTTB kichik tizimining asosiy belgilangan maqsadi - ishlab chiqarish
zaxiralariga bо‗lgan ehtiyojlarni rejalashtirish, ularning sotilishi va taqsimlaninshni
tashkil etish, zaxiralarning korxona ichidagi harakatini tezkor hisobga olish, tahlil
qilish, nazorat qilish va tartibga solish, materiallar harakati haqida statistik hisobotlar.
Korxonada MTT tijorat xizmatining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
eng maqbul yetkazib beruvchilarni qidirib topish; korxonaning narx-navo siyosatini
ishlab chiqish; yetkazib beruvchilar bozorini о‗rganish va tahlil qilish, tegishli
ma‘lumotlar bankini yuritish; yetkazib beruvchilar bilan о‗zaro munosabatlar
siyosatini ishlab chiqish; yetkazib beruvchilarga narxlar va chegirmalar haqida
sо‗rovnomalar yuborish; savdo nuqtalari tarmog‗ini kengaytirish tо‗grisida takliflar
ishlab chiqish; omborxona zaxshralari normativlarini aniqlash; korxonaga
materiallarning uzluksiz kelib turishi uchun yetkazib berish grafiklarini ishlab
chiqish.
|