3. Hisoblash tizimlarining arifmеtik asoslari. Sonlar ustida arifmеtik amallar bajarish. Sonlarni bir sanoq tizimidan boshqasiga o‘tkazish usullari

|
3. Hisoblash tizimlarining arifmеtik asoslari. Sonlar ustida arifmеtik amallar bajarish. Sonlarni bir sanoq tizimidan boshqasiga o‘tkazish usullari
|
Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 74,22 Kb. | | #148864 |
Bog'liq 1-amaliy ish Sanoq tizimlari. Bir sanoq tizimidan boshqasiga o`
3. Hisoblash tizimlarining arifmеtik asoslari. Sonlar ustida arifmеtik amallar bajarish. Sonlarni bir sanoq tizimidan boshqasiga o‘tkazish usullari.
EHM - bu elektron raqamli qurilmadir. Elektron qurilma deyilishiga sabab har qanday ma’lumotlar EHM da elektr signallari orqali qayta ishlanadi. Raqamli deyilishiga sabab EHM da har qanday ma’lumot sonlar yordamida tasvirlanadi.
Sonlarni yozish usuliga sanoq sistemasi deb ataladi. Sonlarni yozish uchun har bir sanoq sistemasida o‘ziga xos turli belgilar to‘plamidan foydalaniladi. Foydalanilgan to‘plamdagi belgilar ularning soni, sanoq sistemasini xarakterlovchi asosiy kattaliklardir. Sanoq sistemasida foydalaniladigan belgilar soni sanoq sistemasining asosini tashkil etadi. Berilgan sanoq sistemasida sonlarni yozishdagi foydalanilgan belgilar soniga qarab, o‘nlik, ikkilik, sakkizlik, o‘n oltilik va boshqa sanoq sistemalarni kiritish mumkin. Shu bilan birga sanoq sistemalarini pozision va nopozision turlarga ajratish mumkin. Pozitsion sanoq sistemasida berilgan sonning qiymati sonni tasvirlovchi raqamlarning egallagan o‘rniga bog‘liq bo‘ladi. Misol sifatida, 0,1,2,3,. . . ,9 arab raqamlaridan tashkil topgan o‘nlik sanoq sistemani qarash mumkin. Nopozitsion sanoq sistemalarida, belgining qiymati uning egallagan o‘rniga bog‘liq emas. Misol sifatida rim raqamlari sanoq sistemasini keltirish mumkin. Masalan, XX sonida X raqami, qayerda joylashganiga qaramasdan o‘nlik sanoq sistemasidagi 10 qiymatini anglatadi.
Quyidagi jadvalda o‘nlik sanoq sistemasida berilgan 1 dan 16 gacha sonlarning ikkilik, sakkizlik va o‘n oltilik sanoq sistemalaridagi ko‘rinishi keltirilgan.
SANOQ SISTEMALARI
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
8
|
10
|
16
|
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
|
1
|
1
|
1
|
1
|
1
|
1
|
1
|
1
|
|
10
|
2
|
2
|
2
|
2
|
2
|
2
|
2
|
|
11
|
10
|
3
|
3
|
3
|
3
|
3
|
3
|
|
100
|
11
|
10
|
4
|
4
|
4
|
4
|
4
|
|
101
|
12
|
11
|
10
|
5
|
5
|
5
|
5
|
|
110
|
20
|
12
|
11
|
10
|
6
|
6
|
6
|
|
111
|
21
|
13
|
12
|
11
|
7
|
7
|
7
|
|
1000
|
22
|
20
|
13
|
12
|
10
|
8
|
8
|
|
1001
|
100
|
21
|
14
|
13
|
11
|
9
|
9
|
|
1010
|
101
|
22
|
20
|
14
|
12
|
10
|
?
|
|
1011
|
102
|
23
|
21
|
15
|
13
|
11
|
?
|
|
1100
|
110
|
30
|
22
|
20
|
14
|
12
|
?
|
|
1101
|
111
|
31
|
23
|
21
|
15
|
13
|
?
|
|
1110
|
112
|
32
|
24
|
22
|
16
|
14
|
?
|
|
1111
|
120
|
33
|
30
|
23
|
17
|
15
|
F
|
|
10000
|
121
|
100
|
31
|
24
|
20
|
16
|
10
|
|
Bu jadval bo‘yicha bir sanoq sistamasidan ikkinchisiga o‘tish masalasini ko‘rib o‘taylik. Masalan: 10 lik sanoq sistemasidagi 13 soniga 8 lik sanoq sistemasida 15 soni mos keladi va u 13 ni 8 ga bo‘linganda hosil bo‘lgan butun son 1 va qoldiq 5 lardan tashkil topgan. Xuddi shuningdek 13 ni 6 ga bo‘lganda hosil bo‘luvchi butun son 2 va qoldiq 1 lar 21 sonini hosil qiladi. Bu son 13 sonining 6 lik sanoq sistemasidagi qiymatidir.
Odatda biror X sonining qaysi sanoq sistemasiga tegishliligini ko‘rsatish uchun uning pastida indeks sifatida zarur sanoq sistemasining asosi ko‘rsatiladi.
Masalan, X6 – X sonining 6 lik sanoq sitemasiga tegishli ekanligini ko‘rsatadi.
X10=13 sonining X2-ikkilik sanoq sistemasidagi ko‘rinishini topaylik. Yuqoridagidek, 13 ni ketma-ket 2 ga bo‘lamiz va bo‘lishni to butun qismida nol hosil bo‘lguncha davom ettiramiz.
O‘ngdan chapga tartibida yozilgan qoldiqlar, ya’ni 1101 soni X10=1310 sonining ikkilik sanoq sistemasidagi ko‘rinishi bo‘ladi.
Endi 8 lik sanoq sistemasidan 10 lik sanoq sistemasiga bo‘lish yo‘li bilan o‘tishga doir misollar ko‘raylik. Masalan, jadval bo‘yicha 158 ga 1310 mos keladi. Endi uni topib kuraylik, buning uchun 158 ni 10 lik sanoq sistemasining asosi–10 ning 8 lik sanoq sistemasidagi ko‘rinish – 12 ga bo‘lish kerak bo‘ladi. 158 ni 128 ga bo‘lsa butun qismida 1 va qoldiqda 3, ya’ni 1310 – hosil bo‘ladi. Bunga jadval orqali ishonch hosil qilish ham mumkin.
Ikkinchi misol: 1758 sonini 10 lik sanoq sistemasidagi ko‘rinishini topish talab qilingan bo‘lsin. Xuddi yuqoridagidek 1758 ni 128 ga ketma-ket bo‘lamiz. Eslatib o‘tamiz, bo‘lish amali 8 sonlik sanoq sistemasida olib boriladi. (Jadvalga qaralsin)
R sanoq sistemasida berilgan sonni Q sanoq sistemasiga o‘tkazish uchun, R sanoq sistemasidagi X soni Q sanoq sistemasining asosiga, ya’ni Q ga ketma-ket, to butun qismida 0 hosil bo‘lguncha davom ettirish kerak. Qoldiqlar o‘ngdan chapga karab ketma-ket yozilsa, R sanoq sistemasida berilgan Xr sonining Q sanoq sistemasidagi Xq ko‘rinishi hosil bo‘ladi. Bo‘lish amali berilgan R sanoq sistemasida amalga oshiriladi.
Ba’zi bir sanoq sistemalaridan ikkinchisiga qulayroq, osonroq holda o‘tish imkoniyatlari mavjud. Xususiy holda, 2 ga karrali sonlarning biridan 2 ikkinchisiga o‘tish qoidasini ko‘rib o‘tamiz.
Masalan, 8 lik sanoq sistemasida berilgan X8=5361 sonidan X2 ga bo‘lish uchun, X8 ning har bir raqamini 2 likdagi ko‘rinishi-triadalar (23=8) bilan almashtirib chiqamiz:
D8A216ni 2 lik sanoq sistemasiga o‘tkazish uchun uning har bir raqamini 2 lik sanoq sistemasidagi to‘rtliklar-tetradalar bilan
almashtiramiz:
Ikkilik sanoq sistemasida berilgan sondan 8 lik sanoq sistemasiga o‘tish uchun, uning o‘ng tomonidan boshlab har bir uchliklarni (triadalarni) 8 likdagi mos raqamlar bilan almashtiramiz. Masalan
Yuqoridagi X2 sonini 16 lik sanoq sistemasiga o‘tkazish uchun X2 ni o‘ng tomondan boshlab to‘rtliklar (tetradalar) bilan
almashtiramiz.
Endi, ixtiyoriy sanoq sistemasidan o‘nlik sanoq sistemasiga o‘tishning xususiy qoidasini ko‘rib o‘tamiz.
Sakkizlik sanoq sistemasida berilgan sonning 1758o‘nlik sanoq sistemasidagi ko‘rinishini X10 topish talab etilsin. Buning uchun
berilgan sonning 8 lik sanoq sistemasidagi yoyilmasini yozib olamiz.
va 8 lik sanoq sistemasida 108 =8 ekanligini hisobga olib topamiz.
Xuddi yuqoridagilardek, quyidagi misollarni ham qurish mumkin:
Shu paytgacha biz butun sonlarni bir sanoq sistemasidan boshqasiga o‘tkazish bilan shug‘ullandik. Kasr sonlarni bir sanoq sistemasidan ikkinchisiga o‘tkazish uchun, uning butun qismi yuqorida keltirilgan qoida, ya’ni bo‘lish asosida amalga oshiriladi. Kasr qismini R sanoq sistemasidan Q sanoq sistemasiga o‘tkazish uchun kasr sonni Q ga ketma-ket ko‘paytirishda hosil bo‘lgan sonning butun kismlari ketma-ketligi, berilgan son kasr qismining Q sanoq sistemasidagi ko‘rinishini hosil qiladi. Misol sifatida o‘nlik sanoq sistemasida berilgan X10=25,205 sonini 8 lik sanoq sistemasiga o‘tkazaylik. Berilgan sonning butun qismi-2510 sakkizlik sanoq sistemasida 418 ga teng. Endi kasr qismi 0,205 ni 8 lik sanoq sistemasiga o‘tkazamiz. Buning uchun uni ketma-ket 8 ga ko‘paytiramiz va hosil bo‘lgan butun qismini chiziqning chap tomoniga o‘tkazamiz.
0,205 ni 8 ga ko‘paytirganimizda 1,640 hosil bo‘ladi va uning butun qismini chiziqning chap tomoniga o‘tkazamiz. Keyin 0,640 yana 8 ga ko‘paytiramiz va hosil bo‘lgan 5,040 sonining butun qismini chiziqning chap tomoniga o‘tkazamiz. Ko‘paytirishni shu tarzda davom ettiramiz natijada 0,15028 sonini hosil qilamiz va butun qismini 418 ni hisobga olib, berilgan X10=25,205 sonini 8 lik sanoq sistemasidagi ko‘rinishini topamiz:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
3. Hisoblash tizimlarining arifmеtik asoslari. Sonlar ustida arifmеtik amallar bajarish. Sonlarni bir sanoq tizimidan boshqasiga o‘tkazish usullari
|