nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
III BOB. ASAB TIZIMI FIZIOLOGIYASI

|
III BOB. ASAB TIZIMI FIZIOLOGIYASI
|
bet | 28/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiIII BOB. ASAB TIZIMI FIZIOLOGIYASI
3.1. Asab tizimining umumiy tuzilish rejasi va rivojlanishi
Asab tizimining ahamiyati. Asab tizimi ayrim organlar va organlar tizimlari orasidagi o’zaro aloqani bog’lash yo’li bilan organizmdagi bajarilayotgan funksiyalarni yaxlitligini ta’minlaydi. U turli organlar faoliyatini boshqaradi va koordinasiyalaydi, butun organizm faoliyatini yaxlit tizim singari tashqi va ichki muhitni o’zgaruvchan sharoitiga moslaydi. Asab tizimining yordamida tashqi atrof-muhitdan va ichki organlardan turli-tuman qo’zg’atuvchilarni qabul qilish va uning taxlilini bajaradi, hamda ushbu qo’zg’alishlarga javob reaksiyasini qaytaradi.
Organizm funksiyalarining asabli boshqarilish mexanizmlari gumoralli boshqarilishga nisbatan ancha takomillashgan hisoblanadi. Bu esa quyidagicha ta’minlanadi: birinchidan qo’zg’alish asab tizimi bo’ylab juda tez tarqaladi (sekundiga 100-120 m.gacha) ikkinchidan nerv impulslari aniq organlarga keladi va shuning uchun ham asab tizimi orqali bajariladigan javob reaksiyalari funksiyalarni gumoralli boshqarilishiga nisbatan faqatgina juda tez yetib bormasdan balki juda aniq ham bajariladi.
Shu bilan birga shuni qayd qilish kerakki, organizmni tashqi muhit shart-sharoitlariga to’lig’icha va nozik moslashishini boshqarilishi asab va gumoral mexanizmlarni o’zaro aloqasi bilan bajariladi.
Asab tizimining umumiy tuzilish rejasi. Asab tizimi funksional holati va tuzilishiga qarab periferik va markaziy asab tizimlariga farqlanadi. Markaziy asab tizimi bosh va orqa miyalardan tashkil topgan. Bosh miya, miya qutisi ichida joylashgan bo’lsa, orqa miya esa umurtqa pog’onasi kanalida joylashgan. Bosh va orqa miyalar ko’ndalangiga kesilganda ancha qoramtir rang ko’k moddasi va ancha yorug’ oqimtir rang –oq moddalari ko’rinib turadi. Ko’k moddasi nerv hujayralarining tanalari bilan hosil bo’lgan bo’lsa, oq moddasi miyelin po’stlog’i bilan qoplangan nerv tolalarining yig’ilishidan hosil bo’ladi.
Asab tizimining periferik qismi bosh va orqa miyadan tashkariga chikib gavdaning turli organlariga yunalgan nerv tolalari bogidan iborat buladi. Ularga nerv tugunlari yoki gangliyalar bosh va orљa miyadan tashqaridagi nerv hujayralarining bog’lari ham kiradi.
Asab tizimi yaxlit holatda faoliyat ko’rsatadigan neyronlar – asab tizimining funksional va tuzilish birligi hisoblanadi. Neyron – u murakkab tuzilishga ega yuqori darajada tabaqalashgan asab hujayrasi bo’lib, qo’zg’alishni qabul qiladi, qayta ishlab ularni gavdaning turli organlariga o’tkazadi. Neyronlar funksiyasining murakkabligi uning tuzilish xususiyatlari bilan ta’minlanadi. Unda tana, bitta uzun kam tarmoqlanuvchi o’simta akson va bir necha kamta tarmoqlanuvchi o’simtalar – deadritlarga farqlanadi.
Akson o’zining bir necha santimetrdan 1-1,5 m.gacha bo’lgan uzunligi bilan ajralib turadi. Aksonning oxirgi uchi katta miqdordagi o’simtalarga shoxlanadi va qaysiki bitta akson yuzlab hujayralar bilan bog’lanishi mumkin.
|
| |
Ta eng istiqbolli aqlli shahar texnologiyasi

Ta eng istiqbolli aqlli shahar texnologiyasi
Download
2,05 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/15
Sana
30.05.2024
Hajmi
2,05 Mb.
#257166
Download
2,05 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Ta eng istiqbolli aqlli shahar texnologiyasi
Download
2,05 Mb.
Matnni ko'rish
Issiq suv ta’minоti uchun ishlatiladigan quyosh tizimi quyidagilarda

60
sharоitida), ishchi hоlatda esa 8-20% atrоfida. Asоsiy kamchiligi – narхining
qimmatligi va FIKning pastligidadir.
Quyosh issiqlik qurilmalariga misоl qilib, quyosh suv isitgich qurilmalari, suv
chichitgichi, mеva quritgich va quyosh issiqхоnalarini misоl qilish mumkin.
Quyosh issiqlik qurilmalarining afzalligi ular tannarхining arzоnligi va FIKining
nisbatan yuqоriligidir (50-60%).
Mamlakatimizdagi kichik enеrgеtika vоsitalaridan fоydalanishni tahlil qilgan
hоlda aytish mumkin, katta bo‘lmagan qishlоq хo‘jalik оb’yеktlari va kichik
kоrхоnalar avtоnоm elеktr ta’minоtining ratsiоnal yеchimi bo‘lib, muqobil (shamоl
gеnеratоri, quyosh batarеyasi) va kichik enеrgеtikaning ana’naviy vоsitalari (dizеl
gеnеratоrlar) mavjud bo‘lgan kоmbinasiyalashgan qurilmalarni barpо etish, хizmat
qiladi (1.3
O’yinning mazmuni, mohiyati va unga rahbarlik

|
O’yinning mazmuni, mohiyati va unga rahbarlik
|
bet | 3/7 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 45,06 Kb. | | #256036 |
Bog'liq O’yin bola faoliyatining asosiy turi Reja I. Kirish II. Asosiy 1.2. O’yinning mazmuni, mohiyati va unga rahbarlik
Tayyorgarlik davri, o’yinga kirishish, o’yindagi harakatlami muhokama qilish, asosiylarini belgilab olish jarayonlariga bo’linadi. Bu jarayonlar o’yin mazmunini to’laroq ifoda eta olishga, o’zaro iliq munosabatlami o’rnatishda kelishib olishga yordam beradi. o‘yinni rivojlantirish uchun o’yinga qo’yiladigan talablar mazmunini o’zgartirish kerak. o ‘yin vaziyatini tanlash o’yinga rahbarlik qilayotgan pedagogning mahoratiga, qiziqishiga bog’liq. Sujetli-rolli o’yinlar mazmunining o’ziga xos tomonlarini mashhur pedagog va psixologlardan D.B.Elkonin, D.V. Mendjeritskiy, P.E.Samorukova va boshqalar o’z kuzatuvlarida chuqur o’rganganlar. Sujet o’yin faoliyatida asosiy komponent bo’lib, u personajni, hayotiy vaziyatni, harakat va personajlar munosabatini o’z ichiga 61 oladi. Sujetli-rolli o’yinlar o’z mazmun va mohiyatiga ko’ra jamoa o’yini bo’lib hisoblansa-da, yakka holda o’ynalmaydi degan fikmi keltirib chiqarmasligi kerak. Sujetli-rolli o’yinlar bolaning aqliy, axloqiy, jismoniy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etib, bunda bola ehtiyoji va malakasi tarbiyalanib, shakllanib boradi. Sujetli-rolli o’yinlarga rahbarlik qilish quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi.
1-bosqich. Bolalarning qiziqishlarini, ulardagi sujetli o’yinlar rivojlanishi darajasini o’rganishning asosiy vositasi quyidagilar:
— bolalar o’yinlarini kuzatish;
— o’yin rivojining asosiy yo’nalishlari, o’yin mavzusi, o’yin mazmuni, bola o’yin faoliyatining rivoji, o’yinda o’zaro munosabatlarning rivojlanishi bo’yicha tavsifnoma tuzish;
— o’yinga rahbarlik maqsadini aniqlash.
2-bosqich. Kattalarning o’yin mavzuyi va mazmuniga ta’sir etishi:
— o’yin mavzuyi bo’yicha sayohat va maqsadli sayrlar uyushtirish;
— suhbatlar o’tkazish;
— badiiy asarlar va hikoyalar o’qib berish;
— illustrativ rasmlar ko’rsatish;
— mavzu bo’yicha turli mashg’ulotlar;
— tasviriy faoliyat mashg’ulotlari o’tkazish.
3-bosqich. o ‘yinga tayyorgarlik (o’yin o’ynash uchun maxsus joy, o’yinchoqlar va o’yin materiallari):
— tayyor o’yinchoqlarni tanlash;
— qo’lda yasalgan o’yinchoqlar. Bunda bolalarning mustaqil shug’ullanishlari uchun o’yin zonasini tashkil etish.
|
| |
Aqlli shahar tizimining xususiyatlari

6
Aqlli shaharlarga xos bo'lgan asosiy fazilatlar orasida quyidagilarni
ta'kidlash kerak:
•
aholi, biznes segmenti, ishchilar va turistlarga yuqori e'tibor;
•
mukammal ishlov berish;
•
aholi uchun qulaylik, yangi takliflarga tayyorlik;
•
shahar rahbariyatining faoliyati to'g'risidagi ma'lumotlarga ochiq
kirish;
•
shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish;
•
xizmatlar va infratuzilmani birlashtirish;
•
aholini tayyorlash va rivojlantirish jarayonida tashabbuskorlik.
Ideal aqlli shaharning mohiyatini quyidagicha ifodalash mumkin: asosiy
rolni barcha tizimlardan ma'lumotlarni filtrlash, saralash va tahlil qilish uchun
to'playdigan operatsion markazga yuklaydi. Keyin natijalar shahar boshqaruv
panelida ko'rsatiladi. Boshqacha qilib aytganda, metropolning barcha resurslari,
tizimlari va unda amalga oshirilayotgan ishlar to'g'risidagi ma'lumotlar aholiga
ma'lumotlar bilan yanada chuqurroq va batafsil tanishish imkoniyatiga ega bo'ladi.
Mukammal dunyo aqlli shaharning ana shunday timsolini nazarda tutadi.
Biroq, hozirda sayyoramizning bironta ham shahri bunga erisha olmadi.
Mutaxassislarning fikricha, asosiy sabab ma’lumotlarni to‘plash va tahlil qilish
uchun yagona tizimning yo‘qligidir. Ma'lumotlar turli xil qurilmalar yordamida
to'planadi: smartfonlar, navigatsiya va qidiruv tizimlari. Qoida tariqasida, olingan
ma'lumotni bitta platformada ishlatish juda qiyin.
Aqlli shahar tizimining xususiyatlari

|
Aqlli shahar tizimining xususiyatlariBog'liq Namuna Aqlli shahar tizimining xususiyatlari
Aqlli shahar ijtimoiy va iqtisodiy shahar makonini yaxshilash uchun
nisbatan
yangi
tushunchadir.
Texnologiyani
joriy
etishdan
maqsad
urbanizatsiyalashgan aholining turmush sharoitini yaxshilash va ekologik va
demografik muammolarni hal qilishdan iborat. Ko'pincha IT sektoriga tegishli turli
xil innovatsion echimlar bunday dasturlarni amalga oshirishda yordam beradi:
raqamli teglar, video kuzatuv tizimlari, markazlashtirilgan jamoat transporti va
boshqalar.
Har yili dunyo megapolislari chinakam aqlli yashash muhitini yaratish uchun
tobora ko'proq harakat qilmoqda. Rossiyaning yirik shaharlari ulardan orqada
emas. Ular orasida, albatta, Moskva ham bor. Qaysi texnologiyalar aqlli shahar
kontseptsiyasini ifodalashi, u qanday ishlashi va qayerda eng yaxshi tatbiq etilishi
haqida bizning materialimizdan bilib olasiz.
So'nggi 10 yil ichida "Kelajak aqlli shaharlarda" degan naql keng tarqaldi.
Bu, ayniqsa, shahar qurilishi va obodonlashtirish bilan shug'ullanadigan
odamlarning og'zidan tez-tez eshitiladi. Hozirda dunyo aholisining katta qismi
shaharlarda istiqomat qiladi. BMT maʼlumotlariga koʻra, 2050-yilga borib
aholining urbanizatsiyasi 70 foizga yaqinlashadi. Odamlar kichik hududlardan
zamonaviy megapolislarga ko'chib o'tishni afzal ko'rishadi.
Biroq, shaharlarda aholi sonining ko'payishi jiddiy muammolarni, xususan,
transport tirbandligini, boshqaruv tashkilotlari va boshqa xizmatlarning ortiqcha
yuklanishini, energiya va boshqa resurslarning ko'payishini, ekologik vaziyatning
yomonlashishini keltirib chiqarmoqda. Ma'muriyatlar axborot texnologiyalari
yordamida bu qiyinchiliklarga qarshi kurashishga harakat qilmoqda, buning
natijasida dunyo bo'ylab tobora ko'payib borayotgan yirik aholi punktlari aqlli
shaharlarga yoki aqlli shaharlarga aylanmoqda.
|
| |
ta eng istiqbolli aqlli shahar texnologiyasi

11
5-rasm.
Simsiz tarmoqlar
Simsiz tarmoqlarni ko'chirish
Ushbu texnologiya Amerikaning Veniam kompaniyasi tomonidan ishlab
chiqilgan. U bog'langan transport va bulutli saqlash o'rtasida ma'lumotlarni uzatadi.
Ushbu kompaniya mutaxassislari real vaqtda yuk va boshqa parametrlarning
o'zgarishiga
moslasha
oladigan
harakatlanuvchi
tarmoqlarning
dinamik
konfiguratsiyasini yaratdilar. Bu tarmoq sig'imi va ishonchliligini oshirishga,
kechikishlar, mumkin bo'lgan yo'qotishlar va texnik xizmat ko'rsatish xarajatlarini
kamaytirishga olib keladi. Hatto o'lik zonalarda ham aloqa ta'minlanishi muhimdir.
3.
Ko'rinadigan yorug'lik orqali ma'lumotlarni uzatish

13
harakatlanayotgan avtomobillar avariya ehtimolini bartaraf etish uchun
ma’lumotlarni bir-biriga uzatishi mumkin.
VLC (Visible Light Communication) ning ishlash printsipi axborot signallari
orqali yorug'likning yorqinligini va uning miltillash chastotasini o'zgartirishdan
iborat. Ular juda yuqori uzatish chastotasi tufayli inson ko'ziga ko'rinmaydi.
6-rasm.
Ko'rinadigan yorug'lik orqali ma'lumotlarni uzatish
Ko'rinadigan yorug'lik orqali ma'lumotlarni uzatish
Avtomobillar bort sensorlari yordamida yo'lda sodir bo'layotgan hodisalarni
qayd qiladi va ma'lumotlarni zanjir orqali ularning
orqasida harakatlanayotgan
transport vositalariga uzatadi. Shunday qilib, haydovchilar
baxtsiz hodisalar yoki
piyodalar yoki hayvonlarning yo'lda paydo bo'lishi haqida oldindan bilib olishlari
mumkin.
Intel kompaniyasi avtomobilning tormoz chiroqlari yoki orqa chiroqlari
orqali ma'lumot uzatishni taklif qilmoqda. Ma'lumotni
avtomobildagi old
kameralar yoki maxsus foto datchiklar qabul qilishi mumkin.
VLC texnologiyasi nafaqat avtomobillarda qo'llanilishi mumkin. Ma'lumot
to'plash va ob'ektlarni boshqarish algoritmlarini o'rnatish orqali signallarni qabul
qilish yoki uzatish uchun har qanday yoritish moslamalaridan
foydalanishingiz
mumkin.
Aqlli shahar kontseptsiyasi bilan bevosita bog'liq bo'lmagan boshqa
texnologiyalar ham mavjud, ammo ularni qo'llash juda foydali bo'ladi. Gap sanoat
interneti,
raqamli egizaklar, yuk tashuvchi dronlar,
shuningdek, boshqa
avtomobillar, xizmatlar va tarmoqlar bilan axborot
almashish uchun transport
vositalarini ulash haqida bormoqda.
hajmi nafas havosi deyiladi. Yirik shoxli havonlarda u o ‘rtacha 6-8 1. ni

|
hajmi nafas havosi deyiladi. Yirik shoxli havonlarda u o ‘rtacha 6-8 1. ni Pdf ko'rish
|
bet | 62/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limothajmi nafas havosi deyiladi. Yirik shoxli havonlarda u o ‘rtacha 6-8 1. ni
tashkil etadi.
Lekin barcha nafas havosi o ‘pkaga, ya’ni uning alveolalariga yetib
bormaydi. Nafasga olingan havoning ma’lum qismi og‘iz bo‘shlig‘ida
hiqildoqda, burun bo‘shlig‘ida, kekirdak va bronxlarda qolib ketadi. Bu
organlar yuqori nafas yoMlari deyiladi. Nafasga olingan havoning qon
bilan birikish imkoniyati bo'lmagan qismini ushlab qoladigan havo
y o ‘llarini ushbu qismi o ‘lik yoki zararli bo‘shliq deb ataladi.
Voyaga yetgan odamlarda bu havoning hajmi 140-160 ml.ga teng va
uning miqdori muskullaming bo‘shashishi natijasida bronxlaming
kengayishi tufayli ortishi va aksincha bronxlami torayishi, ulaming
muskullari qisqarganida kamayishi mumkin.
Demak, nafas havosining hajmidan faqatgina 340-360 ml havo o ‘pka
alveolalariga yetib boradi (500-160 yoki 140).
Agar odatiy nafas olishdan keyin, qo‘shimcha ravishda maksimal
nafas olinsa, o ‘pkaga yana 1500 ml havo olish mumkin va bu havoning
hajmini nafas olishni zahira hajmi, yoki qo'shimcha havo hajmi deyiladi.
Agar odatiy nafas olishdan oldin maksimal nafas chiqarilsa, so‘ngra esa
maksimal nafas olinsa, yana 1500 ml havo olish mumkin. To‘lig‘icha
nafas chiqarilganidan keyin, nafasga olish mumkin bo‘lgan havo hajmiga
nafas chiqarishning zahira hajmi deyiladi.
Bu har uchala - nafas, qo‘shimcha va zahira havolaming yig‘indisi
o ‘pkaning tiriklik sig‘imini tashkil etadi va qisqacha 0 ‘TS deb qayd
qilinadi.
Odamlarda o ‘pkaning tiriklik sig‘imi 3-4 L.ga teng bo‘!sa, yirik
shoxli hayvonlarda 26-30 L.ga tengdir. Tiriklik sig‘im yoshga qarab, ya’ni
ko‘krak qafasi va o ‘pkaning o ‘sishiga bog‘liq holda kattalasha boradi. 18
yoshdan 35 yoshgacha u maksimal darajada bo‘lsa, 35-40 yoshdan keyin
|
| |
KATTA YARIM SHARLAR PO‘STLOG‘IDAGI IRRADIATSIYA

ta’sirotga tabiatan yaqin turadigan ta’sirotlarga ham
shartli
reaksiya
b i l a n
javob beradi. Masalan, metronomning 100 marta te'branishi bilan birga 80,
85, 90 marta tebranishlariga ham so ia k ajratadi. Ammo keyinchalik, ya’ni
metronomning 100 marta tebranishi shartsiz ta ’sirot bilan mustahkamlanib,
boshqa tebranishlari mustahkamlanmay qo‘yganida, metronomning 100
marta tebranishiga s o ia k ajralib, boshqa tebranishlariga so iak ajralmay
qo‘yadi. Chunki bu vaqtda ichki tormozlanish vujudga keladi, qo‘zg‘alish
shartli refleks markaziga to ‘planadi, koncentrlanadi. Koncentrlanish tufayli
hayvon ta’sirotlami bir-biridan farq qiladi. Po‘stloqda irradiatsiya va
konsentratsiya hodisalaridan tashqari, induksiya hodisasi ham kuzatiladi.
Induksiya irradiatsiyaga qarama-qarshi hodisa b o iib , qo‘zg‘alish yoki
tormozlanishning konsentratsiyalanishiga yordam beradi. Markaziy asab
tizimsining boshqa qismlaridagidek, po‘stloqda ham ikki xil induksiya
kuzatiladi: manfiy va musbat induksiya. Qo‘zg‘alish manbasining atrofida
hamisha
tormozlanish
zonasi
(manfiy
induksiya),
tormozlanish
manbasining atrofida esa, qo‘zg‘alish zonasi (musbat induksiya) vujudga
keladi. Demak, po‘stloqda kuzatiladigan jarayonlar nihoyatda murakkab
bo iib , irradiatsiya, konsentratsiya va induksiya hodisalari qo‘zg‘alish va
tormozlanishning o‘zaro turli munosabatlari bilan bogiiq.
-rasm - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

46
1.15-chizma.
p-n o‘tishning sхеmasi
Chеgarada elеktrоnlarning diffuziyasi tufayli kоntakt pоtеnsiallar farqi vujudga
kеladi. Agar tеshik o‘tishli (
p
-tipli) yarim o‘tkazgich yoritilsa, u hоlda uning
elеktrоnlari yorug‘lik kvantlarini yutib, elеktrоn o‘tishli (
n
-tipli) yarim o‘tkazgichga
o‘tadi. Bunda yopiq zanjirda elеktr tоki hоsil bo‘ladi.
Ko‘pincha krеmniyli quyosh elеmеntlaridan fоydalaniladi. Krеmniy yеrda eng
ko‘p tarqalgan elеmеntdir. Elеmеntlar krеmniyni eritish va kеyin 5-10
sm
diamеtrli
stеrjеn shaklidagi kristalli krеmniyni o‘stirish yo‘li bilan оlinadi. Bеvоsita yarim
o‘tkazgichlarni оlish uchun bu stеrjеnlar 300
mkm
atrоfida qalinlikdagi yupqa
plastinkalarga ajraladi. Ular fоtоelеktrik elеmеntlarning asоsiy qismi hisоblanadi.
Fоtоelеmеnt yoritilganda, 0,5
V
qiymatli kuchlanishni hоsil qiladi. Chiqish tоki
esa yorug‘lik intеnsivliligiga va elеmеntning ishchi sirtiga bоg‘liq. Shuningdеk, tоk
kuchi yorug‘likning to‘lqin uzunligiga va uning intеnsivliligiga bоg‘liq bo‘lib,
yorug‘likning nurlanish intеnsivliligiga to‘g‘ri prоpоrsiоnaldir. Yorug‘lik qanchalik
yorqin bo‘lsa, shunchalik katta tоk hоsil bo‘ladi. Yorug‘lik intеnsivligi 1
kW
2
m
li
Yеr sharоitlarida bu elеmеntlarning fоydali ish kоeffitsiеnti 22-26 fоizga, ishlab
chiqarish namunalarida esa 10-14 fоizga еtishi mumkin.
Universal shahar ilovasi - Ta eng istiqbolli aqlli shahar texnologiyasi

8
O'z-o'zidan boshqariladigan avtomobillar
Tesla, Uber va Google texnologiyalari yo‘llarda foydalanishga tayyor. O‘z-
o‘zidan boshqariladigan avtomobillar yo‘l belgilarini o‘qiy oladi, bu esa ularga
qo‘lda ishlaydigan mashinalardan ustunlik beradi. Aqlli shaharda transport tizimini
shunday qurish mumkin: uchuvchisiz avtomashinalar yagona tarmoqqa to'planadi,
bu esa o'zaro joylashuvdan kelib chiqib xavfsizroq
marshrutlarni belgilash
imkonini beradi. Bundan tashqari, avtohalokatlar va bepul to'xtash
joylari haqida
ma'lumot o'zini o'zi boshqaradigan avtomobillarga oldindan taqdim etiladi.
4.
Aqlli avtoturargoh
Amerika Intellektual Transport Jamiyati tirbandligining 30 foizi
avtoulovchilarning to'xtash joylarini uzoq vaqt qidirishi
tufayli yuzaga kelishini
aniqladi. Maxsus dastur bu jarayonni tezlashtirishi mumkin. O'rnatilgan sensorlar
yordamida to'xtash vaqti bir soniyagacha aniqlik bilan o'lchanadi va kartadan to'lov
avtomatik ravishda amalga oshiriladi. Ushbu sensorli mashinalar tizimi allaqachon
AQSh va Evropada qo'llanilgan; Kanzas-Siti va Parij undan birinchi bo'lib
foydalanishgan.
5.
Aqlli yoritish
Qoidaga ko'ra, qorong'i tushganda ko'cha chiroqlari yonadi. Biroq,
aqlli
shaharda hamma narsa boshqacha bo'lishi mumkin. Misol uchun,
Amerikaning
San-Antonio shahridagi yo'l yoritgichlari yomg'irdan keyin yorqinroq bo'ladi. Bu
yo'lda sirpanish mumkin bo'lganda ko'rinishni yaxshilaydi.
6.
Aqlli shaharlarning afzalliklari

7
•
Resurs iste'moli
. Suv va elektr energiyasi xarajatlarini uchdan bir
qismga kamaytirish va atmosferaga zararli chiqindilar hajmini 10-15
foizga
kamaytirish mumkin.
•
Ijtimoiy hayot
. Aholining maxsus ilovalar yordamida shahar
hayotida faol ishtirok etish imkoniyati yanada kengayadi.
•
Transport tizimi
. Odamlar ish yoki uyga borish vaqtini 15-30
daqiqaga qisqartirishi mumkin.
Shaharlarni aqlli qiladigan 11 texnologiya
1.
Ma'lumotlar markazi
Yagona maʼlumotlar bazasi tufayli zarurat tugʻilganda turli maʼlumotlarni
solishtirish va qoʻllash mumkin boʻladi. Xususan,
qutqaruv xizmatiga murojaat
qilganda, odamning joylashgan joyi ma'lum bo'ladi va shifoxona bemorning tibbiy
yozuvidan ma'lumotlarni olishi mumkin bo'ladi. Ko‘chada otishma sodir bo‘lgan
taqdirda politsiya darhol kuzatuv kameralaridan signal va gumondorning tasvirini
oladi.
2.
Narsalar interneti uchun qurilmalar tarmoqlari

12
Xavfsiz va sifatli yo'llar: biz kerakli komponentlarni tushunamiz
Ma'lumotlarni uzatish to'g'ridan-to'g'ri simsiz
qurilmalar orqali amalga
oshiriladi. Ushbu texnologiya quyidagicha ishlaydi: ma'lumotlarni mustaqil
ravishda uzatmoqchi bo'lgan qurilma ma'lumotni qayta
ishlash uchun tarmoqdagi
boshqa qurilmani topadi. Keyinchalik, ma'lumotlarni
uzatish uchun vaqtinchalik
kanal rolini o'ynaydigan birinchi qurilma va ikkinchi qurilma o'rtasida aloqa
o'rnatiladi.
4.
Kengaytirilgan reallik mazmuni
Samsung kompaniyalar guruhi kengaytirilgan reallik (AR)
uchun kontentni
taqdim etishning ishlab chiqilgan usuli, maxsus elektron qurilma va tizimga patent
oldi.
Ob'ektni, uning parametrlarini va joylashishini (shu jumladan balandligi)
aniqlash tashqi elektron sensordan ma'lumotlarni o'qish orqali amalga oshiriladi.
Qurilma harakatlansa, AR tarkibi yangilanadi.
Bunday raqamli texnologiyalar aqlli shaharlar uchun zarur. Ob'ektni va
uning parametrlarini aniqlash qobiliyati qurilish,
shahar infratuzilmasini
rivojlantirish va uning monitoringi paytida foydali bo'lishi mumkin. Ushbu
texnologiya ob'ektni
aniqlash, uning holatini tahlil qilish va ta'mirlash yoki
almashtirish zarurligini aniqlash imkonini beradi.
5.
Quyosh panellari - Ta eng istiqbolli aqlli shahar texnologiyasi

9
Quyosh panellari
Aqlli shahar kontseptsiyasi atrof-muhitga g'amxo'rlik qilishni o'z
ichiga
oladi, buning natijasida deyarli barcha loyihalar elektr energiyasini ishlab
chiqarishning muqobil usullarini hisobga oladi. Munitsipal
va xususiy quyosh
panellaridan foydalanish oqilona yechim hisoblanadi. Misol uchun, Fujisavada har
bir uy shunday panellar bilan jihozlangan.
7.
Kameralar
Chikagoda odamlar gavjum joylarda xavfsizlikni ta'minlash uchun ko'cha
chiroqlari yuqori aniqlikdagi kameralar bilan jihozlangan. San-Antonioda mahkum
fuqarolar sud binosiga bormasdan turib ro‘yxatdan o‘tishlari mumkin bo‘lgan
bunday kameralar o‘rnatilgan maxsus kabinalar o‘rnatildi.
8.
Aqlli jamoat transporti
Aqlli shahar texnologiyalari aholiga nafaqat jamoat transporti intervallarini
taqdim etadi. Masalan, Moskva bekatlarida kerakli avtobus kelguniga qadar vaqtni
ko'rsatadigan maxsus taxtalar o'rnatilgan. Yandex.Transport
shuningdek,
avtobuslar, tramvaylar va boshqalarning joylashuvi va harakatini ko'rsatadi.
9.
Yong'in sensorlari
Ushbu aqlli qurilmalarning ishlash printsipi klassik tutun detektorlari bilan
bir xil emas. Amerikaning Luisvil shahrida ular yong'in chiqishi mumkin bo'lgan
tashlandiq binolarga o'rnatiladi. Smart sensorlar quyosh panellarini o'z ichiga oladi.
Yong‘inning qo‘shni binolarga tarqalishining oldini olish uchun ular o‘rnatilgan
mikrofon yordamida an’anaviy datchiklar signalini qabul
qiladi va aloqa moduli
yordamida qo‘shnilarga va yong‘in bo‘limiga xabar uzatadi.
10.
Aqlli qutilar
4-rasm. Aqlli qutilar
10
Aqlli qutilar
Katta qorinli urnalar Amerikada keng tarqalgan. Ularning dizayni yoqimsiz
hidlarning tarqalishini yo'q qiladi, kemiruvchilar ichkariga
kira olmaydi va eng
muhimi, to'ldirilganda ular mustaqil ravishda chiqindilarni yig'ish kompaniyalariga
xabar yuborishadi.
11.
Ochiq ma'lumot
Aqlli shahar kontseptsiyasi ma'lumotlarga ochiq kirishni o'z ichiga oladi.
Biz, jumladan, tajriba almashish imkoniyati, shuningdek, shahar aholisiga olingan
ma'lumotlarni taqdim etishga tayyorlik haqida gapiramiz. London meriyasi veb-
saytida
transport tizimi, atrof-muhit holati va aqlli sensorlar tufayli to'plangan
boshqa statistik ko'rsatkichlar bo'yicha ochiq ma'lumotlar e'lon qilinadi.
Karbonat-bikarbonat - Muqaddima

|
Muqaddima
|
bet | 23/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришгаKarbonat-bikarbonat
|
ammoniy bikarbonat
|
NH4HCO3
|
Natriy karbonat
|
Na2CO3
|
Oksidlovchilar
|
Kislota
|
temir sulfat
|
Fe2(SO4)3
|
Kislorod
|
O2
|
Vodorod peroksid
|
H2O2
|
Karbonat-bikarbonat
|
Kislorod
|
O2
|
Vodorod peroksid
|
H2O2
|
Jadvalda. 1.6 reaktiv turini tanlashga ta'sir qiluvchi shartlarni ko'rsatadi.
1.6-jadval
Uranning valentligiga qarab reaktivni tanlash
Rudadagi uranning valent holati
|
U6+
|
Oksidlovchisiz kislotali
Oksidlovchisiz karbonat
|
U4+
|
Oksidlovchi bilan kislota
Oksidlovchi vosita bilan karbonat
|
Rudada olti va toʻrt valentli uran deyarli har doim boʻlganligi sababli uni yuvish uchun ham erituvchi, ham oksidlovchi moddalar kerak boʻladi.
Reaktivni aniqlovchi komponentlar. Erituvchini tanlash ko'p jihatdan erituvchi bilan o'zaro ta'sir qiluvchi, ya'ni erituvchi iste'moliga ta'sir qiluvchi ruda va asosiy jinsdagi aralashmalarning tarkibiga bog'liq. Eng ta'sirli aralashmalar karbonatlar va sulfidlardir. Ruda tarkibiga ko'ra rudalar karbonat va sulfidga bo'linadi.
Karbonatlar kislotalar bilan, sulfidlar karbonatlar bilan yaxshi ta'sir qiladi. Shuning uchun karbonatli rudalar uchun karbonatli yuvish, sulfidli rudalar uchun kislotali yuvish qo'llaniladi.
Quyida, qoida tariqasida, hal qiluvchi tanlash amalga oshiriladigan ushbu aralashmalarning tarkibi keltirilgan.
1.7-jadval
|
| |
tabiiy radioaktivlik - Muqaddima

|
Muqaddima
|
bet | 18/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришгаtabiiy radioaktivlik- qobiliyattoshlarradioaktiv nurlanish hosil qiladi.
Akustik xususiyatlar massivlarni ultratovush to'lqinlari bilan yo'q qilishda, shuningdek, nazorat qilishning geofizik usullarida qo'llaniladi va hisobga olinadi. Ular akustik o'tkazuvchanlik va yutilish bilan baholanadi.
1.3.4 Tog' jinslarining mexanik xususiyatlari
Foydali qazilma konlarini oʻzlashtirishning geotexnologik usullarida togʻ jinslarining ayrim oʻziga xos mexanik xususiyatlarini hisobga olish va ulardan foydalanish zarur [5,12].
O'ziga xos mexanik xususiyatlarga quyidagilar kiradi: tiksotropiya, mustahkamlik, qattiqlik, sinish chidamliligi, elastiklik, plastiklik, siqish qobiliyati, mo'rtlik.
Tiksotropiya- tarkibida kolloid fraktsiyalar bo'lgan tog' jinslarining dinamik yuklar ta'sirida qattiq holatdan suyuq holatga qaytariladigan o'tish qobiliyati. Tiksotropiya ta'sir qilish turiga, uning intensivligi va davomiyligiga bog'liq.
Yopishqoqlik- mulktoshlarbu jinsning zarralarining bir-biriga nisbatan harakatiga qarshilik ko'rsatish. Yuqori plastik jinslarni tavsiflash uchun yopishqoqlik tushunchasi mavjud. Yuqori bosimga chidamliligi va egiluvchanligi yuqori bo'lgan jinslarni sindirish qiyin. Tog' jinsi namunasi parchalanadigan yakuniy kuchlanish valentlik kuchi deb ataladi.
Elastiklik- qobiliyattoshlaryukni olib tashlangandan so'ng uning asl shakli va o'lchamlarini tiklang. Miqdoriy jihatdan u Yang moduli, Puasson nisbati, siljish moduli, siqilish nisbati bilan tavsiflanadi.
Plastik- qobiliyattoshlarkuch ta'sirida uzilishlarsiz shaklni o'zgartiring va joriy yuk olib tashlanganda bu shaklni saqlang. Miqdoriy jihatdan u plastiklik darajasi, plastiklik va siqilish koeffitsientlari bilan tavsiflanadi.
Siqish qobiliyati- qobiliyattoshlarvertikal yuk ostida siqish va lateral kengayishning mumkin emasligi. U miqdoriy jihatdan quyidagilar bilan tavsiflanadi: siqilish va mustahkamlash koeffitsientlari, joylashish modullari va umumiy deformatsiyalar.
Tog' jinslarining vayron bo'lish qobiliyatining ko'rsatkichlari sezgirlik va strukturaning mustahkamligi chegarasi hisoblanadi.
Kuch- tashqi kuchlar ta'sirida toshning vayronagarchilikka qarshi turish qobiliyati. U miqdoriy jihatdan quyidagilar bilan tavsiflanadi: bir o'qli siqish yoki taranglikda cho'zilish kuchi, kesishga qarshilik, egilish kuchi, mustahkamlik koeffitsienti.
Qattiqlik- qarshiliktoshlaro'tkir asbobni joriy etish. Minerallarning qattiqligi Mohs shkalasi bo'yicha baholanadi. Eng yuqori qattiqlik o'nga (olmos), eng pasti bittaga (talk) to'g'ri keladi.
Samarali mexanizatsiyalash vositalarini yaratish va tog' jinslarining buzilmasligini taxminiy iqtisodiy baholash uchun turli jinslarning mustahkamligini taqqoslash imkoniyatiga ega bo'lish, prof. MM. Protodyakonov tog' jinslarining mustahkamlik koeffitsienti bo'yicha tasnifini yaratdi (1.4-jadval), bu quyidagi bog'liqlik bilan aniqlanadi:
bu yerda, s - bir o'qli siqilish uchun tog' jinslarining yakuniy mustahkamligi.
1.4-jadval
|
| |
Protodyakonov bo'yicha jinslarning qattiqligi tasnifi

|
Protodyakonov bo'yicha jinslarning qattiqligi tasnifi
|
bet | 19/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришгаProtodyakonov bo'yicha jinslarning qattiqligi tasnifi
zotlar
|
Kuch koeffitsienti
|
Tosh kuchi toifasi
|
Tog' jinslarining zichligi, t/m3
|
Yopishqoq kvartsitlar va bazaltlar
|
20
|
I
|
2.8-3
|
Kuchli granit, eng kuchli qumtoshlar va ohaktoshlar
|
15
|
II
|
2.6-2.7
|
Juda qattiq qumtoshlar va ohaktoshlar
|
10
|
III
|
2,5-2,6
|
Pirit, qattiq ohaktosh
|
8
|
IIIa
|
2.5
|
Oddiy qumtosh, qumli slanetslar
|
5-6
|
IV-IVa
|
2.3-2.4
|
Qattiq slanets, yumshoq qumtosh va ohaktosh
|
3-4
|
V-va
|
2.4-2.8
|
Antrasit, yumshoq shifer, yumshoq ohaktosh, bo'r, tosh tuzi, gips, muzlatilgan
tuproq, singan qumtosh
|
2
|
VI
|
2.2-2.6
|
Ko'mir, singan slanets, qotib qolgan loy
|
1.5
|
VIa
|
1,8-2
|
O'rta quvvatli toshko'mir, kuchli konlar,
zich loy
|
1
|
VII
|
1.8
|
Yumshoq ko'mir, yumshoq qumli gil
|
0,8
|
VIIa
|
1.6
|
Torf, nam qum
|
0,6
|
VIII
|
1.5
|
Qazib olingan ko'mir, qum, quyma tuproq, shag'al
|
0,5
|
IX
|
1.7
|
tez qum
|
0.3
|
X
|
1,5-1,8
|
§ 1.4 | GEOTEXNOLOGIK JARAYONNING ASOSIY ELEMENTLARI VA BOSQICHLARI |
1.4.1 Geotexnologik jarayonning elementlari
Konlarni yer osti yuvish usuli bilan qazib olishning texnologik sxemasi quyidagi elementlardan iborat: texnologik va kuzatuv quduqlari; magistral va taqsimlovchi quvurlar; cho'ktirish tanklari, nasos stantsiyalari; eritmalarni taqsimlash moslamalari bilan yuvish vositalarini tayyorlash agregatlari; kompressor stantsiyasi va havo kanallari tizimi; eritmani ko'tarish vositalari; qayta ishlash komplekslari; elektr ta'minoti tizimi, reaktivlar omborlari va yordamchi binolar.
Geotexnologik jarayonning asosiy texnik elementi - bu yaxshi qurilgan va ma'lum bir tarzda jihozlangan. Quduq yer qa’ri (ruda tanasi) va yer yuzasi (qayta ishlash majmuasi) o‘rtasida axborot va texnologik (material va energiya) aloqani ta’minlaydi [1,2].
Quduqlar konni oʻzlashtirish tizimida in-situ yuvish usulida asosiy boʻgʻin boʻlib, ular yordamida keng koʻlamli vazifalarni bajaradi (1.3-sxema).
Barcha quduqlar texnologik, baraj, kuzatuv, nazorat va qidiruvga bo'linadi.
Kollektor-infiltratsion konlarni in-situ yuvish usuli bilan o'zlashtirish uchun quduqli tizimlar tuzilmasida asosiy ko'rib chiqiladigan birliklar - birlik kamerasi, ishlab chiqarish bloki va ishlab chiqarish maydonchasi.
|
| |
• bir tomonlama autentifikatsiya, bunda TS faqat AUni auten-
tifikatsiyalaydi; 
•

497
orqali davriy ravishda AUni takroriy avtorizatsiya jarayonini o‘tkazadi.
Autentifikatsiyalash va avtorizatsiya jarayonlari uzunligi 160
bitga teng bo‘lgan MK avtorizatsiya kalitidan foydalanadi.
Abonent stansiyasi
Tayanch stansiyasi
Ishlab chiqaruvchi
sertifikati
Abonent
sertifikati
Imkoniyatlari
Primary SA
idntifikatori
RSA yordamida
shifrlangan
SeqNo Yashash
davri
Static SA
identifikatorlar
ro‘yxati
1
2
3
35.1-rasm. IEEE 802.16 standartidagi avtorizatsiya jarayoni.
Kalitni shifrlash kaliti (KSHK) bevosita MKdan shakllantirila-
di, uning uzunligi 128 bitni tashkil etadi va u faqat MKni shifrlan-
gan uzatish uchun foydalaniladi. Trafikni shifrlash uchun trafikni
shifrlash kaliti (TSHK) talab qilinadi, u shifrlash kaliti sifatida
KSHK ishlatiladigan TSHKni shifrlash algoritmidan foydalanishli
tasodifiy ketma-ketlik sifatida TS ga generatsiyalanadi.
Ikkinchi va uchinchi avlod sotali aloqa standartlarida

|
Ikkinchi va uchinchi avlod sotali aloqa standartlaridaBog'liq Raqamli mobil aloqa6.2. Ikkinchi va uchinchi avlod sotali aloqa standartlarida
qo‘llaniladigan modulyatsiya usullari
KFMning turli modifikatsiyalari ham ikkinchi, ham uchinchi
avlod raqamli mobil aloqalari tarmoqlarida keng qo‘llaniladi. KFM
asosiy varianti bilan solishtirganda takomillashtirish sabablari bir
tomondan ixcham spektrga qiziqish, boshqa tomondan esa harakat-
dagi terminal uzatgichi quvvatini oshirgichning energetik rejimini
optimallashtirishga intilishdir. Keyingi omilning ma’nosi shunda-
ki, uzatgichning energiya bilan ta’minlanishi yetarli darajada eng
chetki quvvat oshirgich rejimiga bog‘liq, boshqacha qilib aytganda,
signalning cho‘qqi – omiliga (pik-faktor) bog‘liq, bu esa uning
cho‘qqili va o‘rtacha quvvatlari munosabatiga teng. Kuchaytirgich-
ning faol elementi doimo to‘yinish nuqtasi yonida joylashganda va
asosan kalit vazifasini bajarganda, dinamik diapazonning chiziqligi-
ga talab minimal bo‘lganda, S sinfi rejimi ko‘proq qulay hisoblana-
di. Shunga o‘xshash rejimga yaqinroq bo‘lish uchun uzatilayotgan
signal chuqur amplitudali modulyatsiyalashdan ajratilgan bo‘lishi
kerak. Bu shart o‘z navbatida shuni anglatadiki, berilgan jo‘natish-
dan keyingisiga o‘tishni birga olib boruvchi oniy faza sakrashlari
imkon boricha minimallashtirilgan bo‘lishi kerak.
Buni tasdiqlash uchun 6.4-rasmga murojaat qilamiz. BFM (6.4-
rasm)da uzatiladigan 0 va 1 belgilari miqdori teng ehtimolli bo‘lgan-
da, o‘rtacha ketma-ket jo‘natishlar o‘rtasining yarmida fazaning 180
0
da sakrashlari kuzatiladi, ya’ni qutblilikning teskarisiga almashuvi so-
dir bo‘ladi. Oniy kompleksli aylanib o‘tishining F dan – A gacha yoki
teskarisi o‘zgarishi quvvat kuchaytirgich orqali buzilmasdan uzatilishi
kerak, ya’ni dinamik diapazon (2A) chiziqligiga talab oshadi.
88
A
2
x
A
−
A
A
2
A
2
2 +
A
−
2
/
π
−
2
/
π
A
π
4
/
π
A
4
/
3
π
a
b
d
|
| |
-rasm - Raqamli mobil aloqa

6.1-rasm. BFM (BPSK)ning ikkilik faza modulyatsiyasi.
Shunday qilib, har bir jo‘natma bitta ikkilik simvol-
ni uzatadi, qayd qilingan davomlilik
D
va BFM signal
quvvatida esa ma’lumotlarni ikkilik uzatishning xalaqit-
larga eng chi damli usulini amalga oshiradi, chunki 0 yoki
fazali impulslar bir-biridan maksimal uzoqlashtirilgan-
dir. Ammo chastotali resursning foydalanish samaradorligi-
ga kelsak BFM usulida u ancha past bo‘lib chiqadi. Bun-
day natija shu bilan bog‘liqki, signalning spektr quvvati S(t)
shakl jihatdan jo‘natmaning energetik S
0
(t) spektriga mos
keladi va (jo‘natma to‘rtburchakli bo‘lganda) f chastota
84
oshishi bilan 1/f
2
ga proporsional ravishda sekin kamayib
boradi. Agar radiospektrdan foydalanishni xuddi aloqa texni-
kasida qabul qilinganidek baholansa, ya’ni signal polosasining
kengligi
D
f 99 bo‘lib o‘zida 99% dan kam bo‘lmagan nur-
lanish quvvatni to‘plagan deb hisoblansa, unda BFM uchun
traditsion oriyentir 1/
D
dan ko‘p marta katta f 99≈18.5/
D
raqam hosil bo‘ladi. Shu sababli to‘rtburchakli jo‘natmani
hosil qiluvchi BFM, qoidaga asosan, raqamli mobil telefon
aloqada qo‘llaniladi.
Spektral samaradorlikni oshirish uchun bir necha usullar mav-
jud. Ularning ichidagi eng sodda turida uzatish tezlik Rtning
avvalgi qiymatini saqlab qolgan holda to‘rtburchakli jo‘natma
D
ning davomiyligi oshiriladi. BFMda bitta bit T
v
=
D
vaqt
davomida uzatiladi, shuning uchun Rt=1/T
v
. Jo‘natmani “uzay-
tirishda” bu tezlikni saqlab qolish uchun
φ
i
fazalarning mumkin
bo‘lgan qiymatlar sonini ko‘paytirish kerak bo‘ladi. Masalan,
jo‘natmaning davomiyligini vaqt bo‘lagi
D
davomida ikki mar-
ta oshirganda (
D
=2T
v
), 2 bit axborotni uzatish mumkin. Ya’ni
ikkita o‘rniga to‘rt xil faza qiymatini qo‘llash hisobiga erishish
mumkin bo‘lgan 4 turli xil jo‘natmani uzatishga to‘g‘ri keladi,
masalan 0, ,
/2, - /2. Manipulyatsiyaning bunday usuli
kvadraturali FM-KFM (QSPK – quadrature phases shift keying)
deb nomlanadi (6.2-rasm).
Ko‘rinib turibdiki, chastotaviy resursdan foydalanishda
KFM usuli BFMga qaraganda 2 marta tejamlidir, chunki
xuddi shu shakldagi spektrga ega, lekin jo‘natmani ikki kar-
rali cho‘zish hisobiga ikki marta toraygan. Ta’kidlash lozim-
ki, bu yutuqqa qabul qilishning xalaqitga chidamliligini pa-
saytirmasdan erishilgan. Faraz qilaylik, BFMda jo‘natma
quvvati E
v
ga teng bo‘lsin, unda qarama-qarshi jo‘natmalar
o‘rtasidagi Evklid masofa 2
2
B
E
ga tengdir va bu kattalik
ularning xatolik bilan qabul qilinish ehtimolligini aniqlaydi
(
B
E
uzunlikdagi qarama-qarshi vektorlar sifatida geometrik
ifodalangan) (6.3-a rasm).
85
Bitlarning kirish
ketma-ketligi
I kanalning kodlash
ketma-ketligi
Q kanalning kodlash
ketma-ketligi
Modulyatsiyalangan
signal fazasi
|
-rasm - Raqamli mobil aloqa

87
ko‘p sathli (fazalar soni 16 ta va ko‘proq) FM AFM va KAM bi-
lan birgalikda mobil aloqa tizimlari radiointerfeyslarida qo‘llanil-
maydi va faqat sakkiz sathli FM (8-PSK) uzatish tezligini oshirish
maqsadida EDGE spetsifikatsiyasi doirasida ikkinchi avlod tizim-
lari uchun tavsiya qilinadi.
Kodlar va xalaqitga chidamli kodlash to‘g‘risidagi

95
trakti xalaqitga bardoshliligini oshirish yo‘li bilan aloqada kirish
vaqtini qiskartirish, signallar ansambli korrelyatsiyali xususiyatini
yaxshilash, oddiy usul bilan tarqoqlangan qabul qilishni amalga
oshirish imkonini beradi.
Xalaqitga chidamli kodning turi aloqa tizimining tuzilishi-
ga bog‘liq, ularning umumlashtirilgan sxemasi 6.7-rasmda
keltirilgan.
AM
AM
AQ
PI
AB
DTT
DTP
DPV
QDT
PRT
KDI
PRI
M
M
MQB
DSB
DOP
ARO
ARO
D
D
QU
QU
UZ
UZ
AC
AC
BB
-rasm - Raqamli mobil aloqa

90
bo‘lgan aynan demodulyatorlar murakkabligining yo‘qligidir, le-
kin chiziqli dinamik diapazonga bo‘lgan talablarni yengillashti-
rish borasida /4 – KFM uncha samarali emas, chunki
±
3 /4
burchakga o‘tishiga,
2
2A
+
ga teng aylanib o‘tuvchi kompleksli
darajalar farqi to‘g‘ri keladi va taxminan 1.4 marta KFMS singari
ko‘rsatkichidan yuqori.
KFMning ko‘rib chiqilgan o‘zgarishlari uzatilayotgan ma’lumot-
lar oqimi tasodifiy ramkasida faqat jo‘natish shaklida aniqlanuvchi
modulyatsiyalangan signallarning spektral tavsiflariga hech qanday
ta’sir qilmaydi, (6.1) va (6.2) chastotali signallar quvvati spektri ning
sekin-asta tushishi sababi esa, to‘rtburchakli uzilishidadir.
A
2
x
A
−
A
A
2
A
2
2 +
A
−
2
/
π
−
2
/
π
A
π
4
/
π
A
4
/
3
π
∆/2 
3 - Raqamli mobil aloqa

2∆/2
3∆/2
4∆/2
5∆/2
3π/2
π/2
-π/2
-3π/2
-5π/2
5π/2
t
6.6-rasm. MCHM signalning oniy fazasining traektoriyalari.
93
Texnik tomondan Gauss (oddiy kabi) MCHM har xil vosita-
lar bilan amalga oshirilishi mumkin, ammo GSM spetsifikatsi-
yalariga binoan uning parametrlari ma’nosini tushuntirish uchun
T
b
davomiylik bitli to‘rtburchakli jo‘natishlarning boshlashg‘ich
oqimi gaussov amplitudali-chastotali xarakristikalari, B polosa (-3
dB darajasida) bilan quyi chastotali filtr orqali o‘tkaziladi deb hi-
soblash o‘rinli, shundan so‘ng signal generator bergan chastotani
modullashtiradi. Standart da polosaga
b
T
f
92
.
0
≈
∆
0.92
javob beruvchi BT
b
=0.3 qiymati qat’iyan qayd qilingan.
Ta’kidlaymizki, BMFdan MCHMgacha modulyatsiyaning bar-
cha turlarida, spektral samaradorlik bilan uzatishning ishonchliligi
o‘rtasidagi almashinuvda signalli vektorlarda minimal Evklid ma-
sofasining kamayishi amalda bo‘lmaydi, bu KFM bilan BFMni
solishtirish misolida namoyish qilinadi. Gaussli MCHM hodidasi
bu aloqa qatoridan, gauss filtri aks sadosining chegaralanmaganligi
vaqtda imkon bermaydi, aytish mumkinki, modulyatsiyalashning
ushbu turini KFMSning silliqlashtirilgan versiyasi deb izohlash
mumkin. Texnik adabiyotda 0,46 dB energetik yutqazishi to‘g‘risi-
da eslatib o‘tilishini uchratish mumkin, ammo uning nazariy po-
tensiali xabarlarni “butunlay” demodulyatsiyalashtirish imkonini
hisobga olganda yuqoridir, ya’ni bir necha jo‘natishlarni qamrab
oladigan intervalda (masalan, Viterbi algoritmi yordamida).
Ko‘rib chiqilgan formatlar uchun 6.1-jadvalda
D
f
99
modulyat-
siyalangan signal polosasi kengligini ma’lumotlarni uzatish tezligi
R
t
(bit/s) bilan bog‘lovchi ma’lumotlar keltirilgan.
Keltirilgan qisqacha ma’lumotning ko‘rsatishicha, hatto sotali
radiotelefon raqamli standartlarining nisbatan modulyatsiyalash-
tirish usullari sezilarli darajada turliligi bilan farq qiladi. Agar
boshqa telekommunikatsiya tizim (radioreley-yo‘ldoshli aloqa,
shaxsiy chaqiruv, simsiz telefon va boshqalar)lariga murojaat qi-
linsa, ularning ro‘yxati yanada kengayadi.
94
6.1-jadval
Modulyat-
siya turi
BFM
KFM KFMS
/4-KFM
MCHM
Gauss
MCHM
∆ f
99
/R
t
18,5
1,2
1,2
0,92
Bularning hammasi so‘zsiz ravishda tizimning optimal ko‘rsat-
kichlari yutuqlarining bir xil emasligi va ko‘p variantligi to‘g‘risida
guvohlik beradi.
|
Ishga tushirish momenti - J. S. Salimov, N. B. Pirmatov

|
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov
|
bet | 62/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovIshga tushirish momenti. Asinxron motoming stator chulg‘amini elektr tarmog‘iga ulab ishga tushirish paytdagi momenti Mfl ni aniqlash uchun (12.8,a) formulaga sirpanish s = 1 qo‘yiladi, natijada quyidagi ifodaga ega bo‘lamiz:
Mfl = (p m, JJ] r2) / [ (r|+s, r2 )2 + (x^+s,*!,)2] • (12.13)
Bundagi o‘rta qavs ichidagi qarshiliklar r2,+x2ql= z2ql ekanligini hisobga olib ishga tushirish momentining quyidagi ifodasini olamiz:
Mfl = (pm, U] r2) / (2*^) = pm,/ (2Kf,) I(t r2, (12.14)
bunda Ifl — sirpanish s =1 bo‘lgandagi ishga tushirish toki.
(12.14) dan ko‘rinishicha, motorning ishga tushirish momenti asosan
ishga tushirish tokining kvadrati/2 ga mutanosib bo‘lar ekan. Undan
tashqari zarurat tug‘ilganda qisqa tutashgan rotorlida “olmaxon katagi” tipidagi chulg‘amni qarshiligi oshirilishi mumkin bo‘lgan maxsus konstruksiyada ishlab chiqarish, faza rotorlida esa rotor chulg‘amiga qo‘shimcha aktiv qarshilik ulash yo‘li bilan ishga tushirish momentini oshirish mumkin ekan.
Standartning talabi bo‘yicha asinxron motor nominal yukda ishga tushishi uchun quyidagi shart bajarilishi, ya’ni ishga tushirish momentining karraligi kfl = Mfl/ Mmax> 1 bo‘lishi kerak.
|
| |
elementar hujayra - Muqaddima

|
Muqaddima
|
bet | 20/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришгаelementar hujayraer osti yuvish inshootlarida gidrodinamik yopiq rejimda bitta nasos qudug'i tomonidan qazib olingan ruda konining bir qismini chaqirish odatiy holdir.
Operatsion blok- ruda konining murakkab ishlab chiqarish hujayralari guruhini o'z ichiga olgan, iloji bo'lsa, bir vaqtning o'zida qazib olishga kiritiladigan va qayta ishlangan rudalar va ularning asosiy jinslarining zaxiralarining bir xil taqsimlanishi, geokimyoviy tuzilishi va moddiy tarkibi bilan tavsiflangan qismi. yagona geotexnologik rejimda.
Operatsion maydoniIW jarayonining geotexnologik rejimini kuzatish va nazorat qilishning mustaqil tizimiga ega bo'lgan qo'shni ishlab chiqarish birliklari guruhidir.
1.3-sxema
Saytning kattaligi ruda konining geologik va gidrogeologik xususiyatlari bilan ham, texnik yoki tashkiliy sabablarga ko'ra ham belgilanadi.
Bir qator ishlab chiqarish maydonchalari odatda ishlab chiqarish maydonlariga birlashtiriladi, ular yagona kompleks qayta ishlash samarali samarali echimlar yordamida ishlab chiqariladi.
So'nggi yillarda in-situ yuvish amaliyotida IW konining markaziy qayta ishlash majmuasidan uzoqda joylashgan ruda konlarini o'zlashtirish uchun mahalliy eritmani qayta ishlash zavodlari qurilishi qabul qilindi, ularda uran desorbsiyalangan va keyinchalik u erga tashilgan. toza o'rta mahsulotni olish uchun markaziy apparat.
1.4.2 Geotexnologik jarayon bosqichlari
Ishlab chiqarish birligida zaxiralarni o'zlashtirish uch bosqichda amalga oshiriladi.
1) Tayyorgarlik bosqichi - zaxiralarni ochish. Texnologik quduqlarni burg'ulash va ishlab chiqish, ularni kommunikatsiyalar bilan bog'lash, nazorat o'lchash uskunalari bilan jihozlash.
2) Texnologik bosqich - ichaklarda texnologik jarayonni o'tkazish. Ishchi eritmalarni ruda konlariga tashish, mahsuldor eritmalarni shakllantirish, ularni nasosli quduqlarga tashish va kunduzgi sirtga ko'tarish.
3) Yakuniy bosqich - sarflangan bloklarni yo'q qilish, rudali suv qatlamini va er yuzasini melioratsiya qilish.
|
| |
Kanal darajasida xavfsizlik

494
Birlamchi DSA AUga initsializatsiya jarayoni vaqtida (ya’ni,
birlamchi autentifikatsiyalash va muallashtirishda) o‘rnatiladi.
Abonent uskunasi muvaffaqiyatli initsializiyalangandan keyin
TS unga statik DSAni taqdim etadi. Dinamik DSA ma’lumotlar
oqimlari uchun zarurat bo‘yicha o‘rnatiladi va o‘chiriladi. Har
bir AU har bir vaqt davrida bir necha ma’lumotlar oqimlariga va
mos ravishda bir necha dinamik DSAlarga ega bo‘lishi mumkin.
AUni avtorizatsiyada tayanch stansiya mos DSAlar so‘raladigan
servislar turlari bilan mosligiga ishonadi.
§ 5.5
  
Texnologik sxemani asoslash

|
§ 5.5
Texnologik sxemani asoslash
|
bet | 95/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришга§ 5.5
|
Texnologik sxemani asoslash
|
Kurs ishida foydali qazilma konlarini o'zlashtirishning geotexnologik usulini Jadvaldan foydalangan holda amalga oshirish bo'yicha individual operatsiyalarning qisqacha tavsifini berish kerak. 5.1
Sayt zaxiralarini tayyorlash va ochish
Konni qazib olishga tayyorlash bo'yicha ishlarning hajmi va mazmuni hududning o'ziga xos sharoitlariga bog'liq. Yassi quruq er sharoitida tayyorgarlik kirish yo'llari, elektr ta'minoti liniyalari, ishchi moddalarni etkazib berish va samarali suyuqliklarni olib tashlash uchun quvurlarni yotqizishga qisqartiriladi. Suv-botqoq erlarda drenaj ishlari zarur.
Geologik penetratsion koeffitsient - bu ustki qatlam qalinligining suv omborining qalinligiga nisbati. Ifodasi asosida aniqlanadi:
Texnologik ochilish omili (Kt) ishlab chiqarilgan zahiralarning bir tonnasiga quduq qancha vaqt ekanligini ko'rsatadi. Bu ifodadan aniqlanadi:
Iqtisodiy ochilish nisbati (EC) qazib olish qudug'ini qurish va jihozlash xarajatlari va foydali qazilmalar qiymatining nisbati sifatida aniqlanadi. Bu ifodadan aniqlanadi:
Konni ochish maqsadiga ko'ra ishlab chiqarish va yordamchi (razvedka, drenaj, nazorat) quduqlar tomonidan amalga oshiriladi. Konni ochish bir qator ketma-ket bajariladigan operatsiyalardan iborat: quduqning joylashishini tanlash, quduqlar loyihasini takomillashtirish, quduqlarni burg'ulash va qoplash, quduqlarning geologik, gidrogeologik va geofizik tadqiqotlari, quduqlarni ekspluatatsiya qilish uchun jihozlash, hujjatlarni tayyorlash, quduqni qo'yish. ishga tushirildi.
5.1-jadval
Qazib olishning geotexnologik usullarining individual operatsiyalarining texnologik mazmuni
|
| |
Reagent tanlashning asosiy jinslarga bog'liqligi

|
Reagent tanlashning asosiy jinslarga bog'liqligi
|
bet | 24/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришгаReagent tanlashning asosiy jinslarga bog'liqligi
kaltsiy karbonat, kaltsit
|
CaCO3
|
>3%
|
Karbonat
|
<3%
|
Kislota
|
Magniy karbonat, dolomit
|
MgCO3
|
>3%
|
Karbonat
|
<3%
|
Kislota
|
Temir disulfidi, pirit
|
FeS2
|
>2%
|
Kislota
|
<2%
|
Karbonat, kislota
|
Rudada karbonatlar, asosan kaltsiy karbonat miqdori 3% dan ortiq bo'lsa, kislota bilan yuvish jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi:
- kislota iste'molining ko'payishi;
- reaktsiya orqali gips hosil bo'lishi;
H2SO4 + CaCO3 = CaSO4↓ + H2O + CO2↑
Gips CaSO4 suvda amalda erimaydi. Cho'kma hosil qilib, ruda tanasidagi teshik va kapillyarlarni berkitadi, bu esa o'tkazuvchanlikni keskin kamaytiradi [1,2,4].
Bundan tashqari, gips uran minerallarini erimaydigan plyonka bilan qoplaydi va uran qazib olish darajasini pasaytiradi.
Rudani qazib olishning dastlabki bosqichlarida sulfat kislota eritmasi bilan yuvish jarayonida ruda tarkibidagi magniy va kaltsiy karbonatlari ko'paygan taqdirda, mahsuldor eritmalar oq rangga bo'yalgan.
Yana bir reaktiv intensiv modda - pirit FeS2. Reaksiya orqali oksidlovchi vosita ishtirokida soda bilan yaxshi o'zaro ta'sir qiladi;
|
| |