nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Xulosa - Mavzu: Ma’suliyati cheklangan jamiyatni tuzish va faoliyatini boshqarish xususiyatlari Reja

|
Mavzu: Ma’suliyati cheklangan jamiyatni tuzish va faoliyatini boshqarish xususiyatlari Reja
|
bet | 2/2 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 35,38 Kb. | | #137855 |
Bog'liq Mavzu Ma’suliyati cheklangan jamiyatni tuzish va faoliyatini bo-fayllar.orgXulosa
Xususiy korxonada amaliyot o’tashni ko’p foydali tomonlari mavjud bo’lib, bulardan har hil hujjatlarni o’rganib kelajakda ular bilan ishlash, buxgalteriya hisobini o’rganish kabi amaliyotlar biz kabi talabalar uchun juda zarurdir. Albatta ikki haftalik amaliyot vaqti kamlik qilishi mumkin, ammo shu vaqt oraliqida ham talaba bir necha yangi bilim va amaliyotga ega bo’lishi mumkin ekan.
Amaliyot paytida korxonaning ichki siri va ishlash faoliyatining tartibi bilan yaqindan tanishdim.
Xususiy korxonadagi ichki muhit va uning tuzilishlari, ish jarayoni, hamkorlar bilan kelishuvlar olib borishda amaliyotga ega bo’ldim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.I.А.Karimov “Jahon moliyaviy – iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari” - Т.: «O‘zbеkiston», 2009
2.I.A.Karimov «Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch» - T.: «Ma’naviyat», 2008.
3.I.A.Karimov «Mamlakatimiz taraqqiyoti va хalqimizning hayot darajasini yuksaltirish – barcha demokratik yangilanish va iqtisodiy islohotlarimizning pirovard maqsadidir» - Т.: «O‘zbеkiston», 2007.
4.I.A.Karimov. «O‘zbek хalqi hech qachon, hech kimga qaram bo‘lmaydi». - T.: «O‘zbеkiston», 2005.
5.I.A.Karimov. «Inson, uning huquq va erkinliklari – oily qadriyat» - T.: “O‘zbеkiston”, 2006 y.
6.I.A.Karimov. «Jamiyatimizni erkinlashtirish, islohotlarni chuqurlashtirish, ma’naviyatimizni yuksaltirish va хalqimizning hayot darajasini oshirish-barcha ishlarimizning mezoni va maqsadidir»- Т.: «O‘zbеkiston», 2007.
7.I.A.Karimov. «Mamlakatni modernizatsiya qilish va iqtisodiyotimizni barqaror rivojlantirish yo’lida»-Т.: «O‘zbеkiston», 2008.
http://fayllar.org
|
| |
Korpus detallarini tiklash texnologiyasi

|
Korpus detallarini tiklash texnologiyasi
|
bet | 4/9 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 22,54 Kb. | | #153103 |
Bog'liq 10- mavzu transport vosita detallarning tiklash uslublari. Reja-kompy.infoKorpus detallarini tiklash texnologiyasi.
Mashinaning korpus detallari o’zining murakkab konstruktiv shakli bilan farq qiladi va unda podshipniklar, vallar, vtulkalar, gilzalar, shtivlar, shpilka kabi detallarni o’rnatish va maxkamlash uchun juda ko’p teshik va tekisliklar bor.
Korpus detallar bolg’alanuvchan va qulrang cho’yandan, alyuminiy qotishmalaridan xamda konstruktsiv po’latlardan tayyorlanadi.
Parametrlar nomi
|
Parametrlar qiymati
|
Tekislilikdan og’ishi, mm:
Blokning 100mm uzunlikdagi yuqori va pastki sirtlari, ko’pi bilan
Oldingi va ketingi torets sirtlari (50mm uzunlikdagi), ko’pi bilan
Yon sirtlar, ko’pi bilan
|
0.02…0,08
0,05
0,015
|
O’lchamlar aniqligi, kvalitet:
Gilza uyasi
O’zak tayanchlarning teshiklari
Taqsimlash vali uchun teshiklar
Elementlarning yo’naltirish vtulkalari uchun teshiklar
|
7…8
6
7…8
7…8
|
Konussimonlik va ovallik:
TSilindrlar gilzasi uchun teshiklar, mm
O’zak tayanchlar teshiklari, %
|
0,01…0,025
50…70
|
Detallarni mexanik ishlov berib tiklash
Detalni ta’mirlash o’lchamiga moslab tiklash ancha keng tarqalgan usuldir. Uning mohiyati asosiy, ancha murakkab detalga ixtiyoriy o’lchamgacha emas, balki normal o’lchamdan farqlanuvchi oldindan belgilangan o’lchamgacha mexanik ishlov berishdan iborat. Ikkinchi tutashtiriluvchi detal yangi detal qo’yimlarini saqlagan holda shu o’lchamga muvofiq tayyorlanadi. Ta’mirlash o’lchamlari oldindan belgilanganligi va ma’lumligi sababli ikkinchi detalni birinchi detalga bog’liq bo’lmagan holda boshqa korxonada ham tayyorlash mumkin. Detallarning o’zaro almashinuvchanligi bir muncha murakkablashsa ham, biroq ta’mirlash o’lchamlari chegarasida saqlanadi. Bu xol sanoatda qo’llaniladigan usullarni ta’mirlashda qo’llash imkonini beradi? ta’mirlashni arzonlashtiradi va uning sifatini yaxshilaydi.
|
| |
Detallarning ishlash imkoniyatini maxalliy toraytirish xisobiga cho’zish usuli bilan tiklash

|
Detallarning ishlash imkoniyatini maxalliy toraytirish xisobiga cho’zish usuli bilan tiklash
|
bet | 6/9 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 22,54 Kb. | | #153103 |
Bog'liq 10- mavzu transport vosita detallarning tiklash uslublari. Reja-kompy.infoDetallarning ishlash imkoniyatini maxalliy toraytirish xisobiga cho’zish usuli bilan tiklash.
Detal o’zunligini kesimini ma`lum joyini toraytirish hisobiga o’zaytirish mahalliy toraytirish hisobiga cho’zish deyiladi. Bu usul mustaxkamlik zapasi yetarlicha bo’lgan detallar uchun qo’llaniladi. Mustaxkamlik zapasi yetarlicha bo’lgan shatun, turtkich, klapan sterjeni va boshqa detallarning ishlash imkoniyati ana shu usulda tiklanadi. Maxalliy toraytirish xisobiga cho’zish usulida detalning deformatsiyalanadigan joyining o’zigina yuqori chastotali tok bilan qizdiriladi.
Detallarning ishlash imkoniyatini kengaytirish usuli bilan tiklash
Vtulkaning ichki diametrini kengaytirish xisobiga sirtki diametrini kattalashtirish kengaytirish deyiladi. Bu usul porshen barmoqlari, kardanli vallarning kristovinalari va yarim o’qlarining kojuxlari hamda trubalari, differentsial kosachalari va rul kolonkalari trubalarining ishlash imkoniyatini tiklashda qo’llaniladi. Kengaytirishda detalning balandligi deyarli o’zgartirilmagan xolda tashqi o’lchamlari qatttalashtiriladi. Kengaytirish usulida detallar ko’pincha qizdirilmaydi. Agar toblangan yoki yuza qatlami puxtalangan detallarning kengaytirish kerak bo’lsa, bunday detallar avval bo’shatiladi yoki yumshatiladi, sovigandan keyingina kengaytiriladi. Detalning qizdirib kengaytirish kam foydalaniladi. Porshen barmoqlarini sovuqlayin kengaytirishda, dastlab, ular ichki diametrini o’lchamlari jihatidan gruppalarga ajratiladi. Har qaysi gruppaga ichki diametrining o’lchamlari ko’pi bilan 0,3 mm farq qiladigan barmoklar kiritiladi. Shundan keyin saralangan barmoqlar 600-650° S temperaturagacha qizdirilib bo’shatiladi. So’ngra ular shtampga qo’yilib, sferik moslamalar yordamida press ostida kengaytiriladi.
Detallarning ishlash imkoniyatini toraytirish usuli bilan tiklash.
Vtulkaning ichki diametrini tashki diametri xisobiga kichraytirish toraytirish deyiladi. Plastik deformatsiyalashning bu usuldan foydalanib, rangdor metal» lardan yasalgan vtulkalarni, rolikli podshipniklarning roliklari ostidan darchalarining devorlari, yeyilgan separatorlari silliq yoki shlitsali teshigi yeyilgan turli xil richaglarning ishlash imkoniyati tiklanadi. Vtulkalarning ishlash imkoniyatini siqish usulida tiklash uchun vtulka qizdirilmay, maxsus moslamaga o’rnatilib presslanadi. Bunda matritsaning kirish qismi burchagiga 78°
|
| |
Metall konstruktsiyalar va ramalarni tiklash texnologiyasi

|
Metall konstruktsiyalar va ramalarni tiklash texnologiyasi
|
bet | 3/9 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 22,54 Kb. | | #153103 |
Bog'liq 10- mavzu transport vosita detallarning tiklash uslublari. Reja-kompy.infoMetall konstruktsiyalar va ramalarni tiklash texnologiyasi.
Mashinalarning metall konstruktsiyalari profilli (shvillerlar, burchakliklardan) va tunuka (list) materiallardan yasaladi. Nuqul metall konstruktsiyalar asosan payvandlab va kamdan-kam xolda parchalanib tayyorlanadi. Payvand choklarda darzlar paydo bo’lishi payvand konstruktsiyalarining asosiy nuqsoni xisoblanadi, parchinlar tayyorlangan konstruktsiyalarda birikmalar bo’shashib qoladi, parchinlar uzilib, parchin mix o’tgan teshiklar yeyilib ketadi. Pavandlab tayorlangan metallokonstruktsiyalarda ham, parchinlab tayyorlangan konstruktsiyalarda ham bo’ylama to’sinlarda, ko’ndalang bruslarda va tirgovuchlarda darzlar, o’zaro tutashadigan detallar uchun mo’ljallangan (o’qlar, barmoqlar, vallar o’tadigan) tashiklarning yeyilishi, tob tashlashi, egilish va buralishlar uchraydi.
Detalning qalinligi, mm
|
Elektrod dinametri, mm
|
Tok kuchi, A
|
2…4
|
3…4
|
75…125
|
4…6
|
4…5
|
180…200
|
6…10
|
5…5
|
200….400
|
Listlardan yasalgan metall konstruktsiyalarda (kabina, kuzov, sisternalar, barabanlar va b.da) zanglash va mexanik shikastlanish (darzlar, ezilishlar, uzilishlar) lar uchraydi.
- Bo’shashib qolgan parchinlar olib tashlanadi, buning uchun ularning kallagi oddiy yoki pnevmatik zubilo bilan, yoki gaz alangasida kesib tashlanadi yoki maxsus uchlik o’rnatilgan drel bilan o’yiladi. Parchin mix o’tadigan yeyilgan teshik parmalanadi va kattalashtirilgan o’lchamda yo’nib kengaytiriladi yoki teshik payvandlab to’ldiriladi va qaytadan teshik ochilib nominal o’lcham bilan yo’nib kengaytiriladi. Birikmadagi barcha parchin mixlar almashtirilganda barcha teshiklar parmalanib, konduktorlar yordamida yo’nib kengaytiriladi.
|
| |
Detallarning ishlash imkoniyatini nakatkalash usuli bilan tiklash

|
Detallarning ishlash imkoniyatini nakatkalash usuli bilan tiklash
|
bet | 7/9 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 22,54 Kb. | | #153103 |
Bog'liq 10- mavzu transport vosita detallarning tiklash uslublari. Reja-kompy.infoDetallarning ishlash imkoniyatini nakatkalash usuli bilan tiklash,
Detal metalini rolikning tishlari yordamida sikib chiqarish yo’li bilan uning sirtki diametrini kattalashtirish jarayoni nakatkalash deyiladi. Bosim ostida ishlashning bu usuli dumalash podshipnigi o’rnatiladigan joyning ishlash imkoniyatini tiklashda qo’llaniladi. Bunda nakatlash roligining tishlari yordamida metalni siqib chiqarish yo’li bilan detalning sirtki diametri kattalashtiriladi yoki ichki diametri kichiklashtiriladi. Nakatlashda hosil qilingan yangi yuzaning strukturasi buzilmagan xolda yuk ko’tara olish hususiyatining eng kam o’zgarishi, tayanch yuzasi esa iloji boricha saqlanishi kerak. Nakatkalash usulida plastik materiallardan yasalgan detallarning ishlash imkoniyati tiklanadi. Yuzani nakatkalash uchun tishlarning kadami 1,5-1,8 mm keladigan, dumalash podshipnigida aylanadigan rolik ishlatish tavsiya etiladi
6. Detallarning ishlash imkoniyatini to’g’rilash usuli bilan tiklash.
Dstalning buzilgan shaklini tiklash jarayoni to’g’rilash deyiladi (8- rasm). To’g’rilashning ikki usuli: 1) statikaviy quch ta`sirida (press ostida) to’g’rilash usuli; 2) naklyoplash yo’li bilan to’g’rilash usuli.
Statikaviy quch ta`sirida (press ostida) to’g’rilash usuli. Tirsakli vallar va taksimlash vallari. o’zatmalar qutisining vallari. Yarim o’qlar, shatunlar, tsilindrlar galovkasi, oldingi o’q balkalari va boshqa ko’pgina detallar press ostida yoki maxsus moslamalarda sovuqlayin to’g’rilanadi.
Detallarni naktyoplash yo’li bilan to’g’rilash. To’g’rilashning bu turi statikaviy quch ta`sirida to’g’rilashda butunlay farq qiladi, chunki bu usulda detalni istalgan yo’nalishda to’g’rilash va boshqarish mumkin. Naklyoplash yo’li bilan to’g’rilashning asosiy afzalliklari: to’g’rilangan joy shaklining vaqt o’tishi bilan o’zgarmasligi; to’g’rilash aniqligining yuqori bo’lishi; valning har qanday qismini to’g’rilash mumkinligi; jarayonning oddiyligi va uni tez bajarish mumkinligi.
Naklyoplash yo’li bilan cho’yandan yasalgan vallarni ham to’g’rilasa bo’ladi. Naklyoplash usulida detalning ishlamaydigan yuzalariga bolg’a bilan sekin asta uriladi. Detalga bolg’a urilgan sari metallning sirtqi qatlami yoyiladi va kattaroq yuzani egallashga intiladi. Bunda detalning sirtqi qatlamida siquvchi qoldiq quchlanishlar paydo bo’ladi; bu quchlanishlar to’g’rilangan detalning toliqishdagi puxtaligini pasaytirmaydi.
|
| |
Detallarni payvadlash va suyuqlantirib qoplash bilan tiklash

|
Detallarni payvadlash va suyuqlantirib qoplash bilan tiklash
|
bet | 8/9 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 22,54 Kb. | | #153103 |
Bog'liq 10- mavzu transport vosita detallarning tiklash uslublari. Reja-kompy.infoDetallarni payvadlash va suyuqlantirib qoplash bilan tiklash.
Payvandlash turlari Metalldan yasalgan detallarning ma`lum qismini suyuqqlanish temperaturasigacha qizdirib, molequlyar tishlashish quchlaridan foydalangan xolda ajralmas birikma hosil qilish jarayoni payvandlash deyiladi. Ishlash imkoniyati tiklanayotgan detal yuzasiga s)toklantirilgan metall qatlami qoplash jarayoni suyuqlantirib qoplash deb ataladi. Detal materialini suyuqqlantirish usuliga qarab payvandlash ikki turga: Gaz alangasida payvandlash va elektr yoyi vositasida payvandlash turlariga bo’linadi. Payvandlash mexanizatsiyalashgan va mexanizatsiyalashmagan (dastaki) turlariga bo’linadi. Payvandlashning mexanizatsiyalashtirilgan turlariga flyus qatlami ostida, ximoyalovchi gazlar muxitida, suv bug’i muxitida, yarim avtomatik va avtomatik payvandlash, vibro yoy bilan payvandlash, kantaktlab payvandlash, plazma yoy yordamida payvandlash kiradi. Payvandlash turlarining qaysi biri qanday detallar uchun qo’llanilishi detal materiali va undagi darzlar, detalning shakli, detalning ish rejimi va boshqa omillarga bog’lik.
Dastaki Gaz alangasida payvandlash usulidan 2mm gacha qalinlikdagi, kam uglerodli va kam legirlangan po’latdan, shuningdek, cho’yan va rangli metallardan tayyorlangan detallarni payvandlashda foydalaniladi.
Dastaki usulda elektr yeyi vositasida po’lat va cho’yandan murakkab shaklli qilib yasalgan detallar," shuningdek alyuminiy qotishmalaridan tayyorlangan detallar payvandlanadi va ular sirtiga boshqa metall yoki qattiq qotishma suyuqlantirib qoplanadi
Argonyoy vositasida dastaki payvandlash usulidan rangli metallardan yasalgan detallarni payvandlashda foydalaniladi.
Flyus qatlami ostida elektr yoyi vositasida avtomatik payvandlash usuli po’lat va rangli metallardan yasalgan, diametri 40 mm dan ortiq bo’lgan tsilindrik yuzalari bor detallarni payvandlashda qo’llaniladi.
Ximoyalovchi gazlar muxitida elektr yoyi vositasida yarim avtomatik va avtomatik payvandlash usullari uglerodli, kam legirlangan va yupqa list po’latlardan yasalgan detallarni payvandlashda qo’llaniladi.
Suv bug’i muxitida elektr yoyi vositasida yarim avtomatik va avtomatik payvandlash usulidan po’lat va cho’yandan yasalgan detallarni payvandlashda foydalaniladi.
Plazma yoy vositasida yarim avtomatik va avtomatik payvandlash hamda qattiq qotishmalarni suyuqlantirib qoplash usuli qiyin suyuqqlanuvchan metall va qotishmalardan tayyorlangan detallar uchun qo’llaniladi.
Vibro yoy vositasida yarim avtomatik va avtomatik payvandlash usulidan uglerodli va kam legirlangan po’latlardan, shuningdek cho’yandan yasalgan detallar uchun foydalaniladi
|
| |
Tiklash usullari - 10- mavzu transport vosita detallarning tiklash uslublari. Reja

|
10- mavzu transport vosita detallarning tiklash uslublari. Reja
|
bet | 2/9 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 22,54 Kb. | | #153103 |
Bog'liq 10- mavzu transport vosita detallarning tiklash uslublari. Reja-kompy.infoTiklash usullari
|
Tiklashning texnologik usullari
|
|
|
1
|
|
2
|
|
Payvandlash va eritib qoplash
|
Yoy bilan qo’lda, flyus qatlami ostida elektr yoy bilan, himoya gazlari muhitida, elektroshlak bilan, qukun sim bilan yoy vositasida, titrma yoy bilan, argonli yoy bilan, induktsion usul bilan, gaz alangasida, plazmali usul bilan, lazer yordamida.
|
To’zitish
|
Gaz alangasida, elektr yoy bilan, plazmali usul bilan, detonatsion usul bilan, lazer yordamida, ion-plazmali usul bilan.
|
Galvanik cho’ktirish
|
Xromlash, temirlash, nikellash, ruxlash
|
Elektrofizik ishlov berish
|
Elektro-uchkunli, magnit-impulsli
|
Ishqalab ishlov berish
|
Antifriktsion
|
Kimyoviy-termik ishlov berish
|
Azotlash, tsyementatsiyalash, tsianlash, bor bilan qoplash
|
Polimerlardan foydalanish
|
Elimlash, soxta eritilgan qatlamda qoplam hosil qilish va gaz alangasi yordamida to’zish
|
Payvandlash va eritib qoplashning elektr yoy usulida eritish zonasida paydo bo’ladigan elektr yoyi materialni eritish uchun asosiy zonasida paydo bo’ladigan elektr yoyi materialni eritish uchun asosiy issiqlik manbai bo’lib xizmat qiladi. Elektr yoyi gazli muhitda ikkita elektrodlar orasida paydo bo’ladigan quchli elektr razryaddan iborat, elektr razryad uchun past kuchlanish katta tok, yoy oralig’ida gazlarning ionlashishi xosdir. Gazlarning ionlashish natijasida erkin elektronlar va ionlar paydo bo’ladi, gazli muhit yuqori elektr o’tkazuvchan bo’lib qoladi va payvand yoyning barqaror yonishini ta’minlaydi. Payvandlash yoyi hosil qilish uchun o’zgarmas va o’zgaruvchan toklardan foydalaniladi.
Yoy ustunidagi harorat 6000-75000S gacha, po’lat elektrodlarda 2200-25000S gacha ko’tariladi; bunda katod dog’iga nisbatan anod dog’ida harorat yuqori bo’ladi.
Elektrodni eritish jarayoni eritish koeffitsienti bilan baholanadi, bu koeffitsient quyidagiga teng bo’ladi:
Qr t,
bu yerda Qr-eritilgan metall massasi; -payvandlovchi tok kuchi; t-eritish vaqti. O’rtacha va kam uglerodli po’latlarni payvandlash hamda eritib qoplama hosil qilish rejimi
Alyuminiyni gaz va yoy bilan payvandlashdaqo’llaniladigan flyuslar tarkibi(massaning ulushi hisobida, %da) Gaz alangasida payvandlash va eritib qoplashda metallarni eritish uchun kislorod muhitida yonuvchi gazlar (atsetilen, metal propan va b.) alangasidan foydalaniladi. Yonuvchi gazlar ichida atsetilen keng tarqaldi, chunki u yongandagi alangasi 3100-33000S gacha harorat beradi. Galvanik qoplamalar yoyilgan sirtda, detalni deyarli qizdirmasdan turib, metall qatlamini qoplab uni dastlabki o’lchamigacha tiklash imkonini beradi. Ular kam yeyilgan sirtlarga (0,10-0,20 mm gacha) metall qoplab, detalning yeyilishi va korroziya bardoshligini oshirish uchun xizmat qiladi.
|
| |
Soliqlar va soliqqa tortish fanidan

|
Soliqlar va soliqqa tortish fanidan
|
bet | 1/4 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 44,55 Kb. | | #238114 |
Bog'liq 1-topshiriq sirtqilarga
XALQARO NORDIK UNIVERSITETI
|
|
“TASDIQLAYMAN”
___________________
Akademik ishlar
departamenti boshlig‘i
O. Raximberdiyev
2023 yil__-____________
|
SOLIQLAR VA SOLIQQA TORTISH FANIDAN
1-TOPSHIRIQNI BAJARISH TARTIBI
Bilim sohalari:
|
300000
400000
|
–
–
|
Ijtimoiy fanlar, jurnalistika va axborot
Biznes boshqaruv va huquq
|
Ta’lim sohalari:
|
310000
|
–
|
Ijtimoiy va xulq-atvorga mansub fanlar
|
Ta’lim yo‘nalishlari:
|
60310100
60410400
|
–
–
|
Iqtisodiyot (tarmoqlar va sohalar bo‘yicha)
Moliya va moliyaviy texnologiyalar
|
Toshkent – 2023
1-TOPSHIRIQ. ESSENI YOZISH TARTIBI
Ushbu topshiriq talabaga buxgalteriya hisobi, uni yuritish, ikki yoqlama yozuvning nazariy asoslarini, buxgalteriya hisobining asosiy tushunchalari va kategoriyalarini, xo’jalik operasiyalari hisobini yuritishning qonunlari va tamoyillarini o‘rgatish hamda ularni amalda tatbiq etish ko‘nikmasini hosil qilish maqsadida tayyorlangan boʻlib, nazariy egallangan bilimlarni kengaytirish, talabalarning mustaqil oʻqish faoliyatini yoʻlga qoʻyishga xizmat qiladi. Esse (2000 so‘zdan kam bo‘lmagan) ko‘rinishida tayyorlanadi va HEMIS platformasiga belgilangan muddatlarda joylash talab etiladi.
|
| |
Mashinasozlik materiallari

MASHINASOZLIK MATERIALLARI
8-Mavzu
:
Magniy va uning qotishmlari. Quyma magniy qotishmalari.
Mis va uning qotishmalari. Latunlar, ularning markalanishi, xossalari va
qo’llanilishi
.
Maruzachi: Jamshidbek Khasanov
Magniy
juda yengil metall bo'lib, och kulrang ko'rinishga ega,
uning zichligi esa
1,74 g/sm
3
ga teng.
Geksogonal kristall panjaraga ega bo'lib, kimyoviy
faolligi
katta, hatto havoda o'z-o'zidan yonadi. Texnik tozalikka ega bo'lgan magniyning
uchta tamg'asi(markalanishi) ma'lum:
Mr 90 (99,90 %Mg)
Mr 95 (99,95% Mg) va
Mr 96 (99,96% Mg).
Quyma magniyning mexanik xossalari quyidagicha: ϭ
b
=115MPa, ϭ
0
,
2
=25MPa
δ= 8 %, HB=40 MPa.
Magniyning Al, Zn, Mn bilan hosil qilgan qotishmalari ma'lum.
Magniy
qotishmalarining holat diagrammalari alyuminiy qotishmalarinikiga o’xshash
bo’lib, ular ham deformatsiyalanadigan va quyma qotishmalarga bo’linadi.
Shuning uchun termik ishlov turkumlari alyuminiy qotishmalariga beriladigan
termik ishlash turkumiga o'xshash. Magniy qotishmalariga
toblash va eskirtirish
berilgandan keyin mustahkamlik bir oz oshadi. Qotishmalarni toblash uchun 3
80...420
0
C, eskirtirish uchun esa 200...300
0
C qizdiriladi. Magniy qotishmalarini
termik ishlash
xususiyati shundan iboratki, ularda diffuzion jarayon sekin
borganligi uchun, toblash haroratida ko'proq (4...24 soat) ushlab turishga to'g'ri
keladi. Eskirtirish haroratida ham uzoq vaqt (16…24 soat) ushlab turiladi. Buning
natijasida deformatsiyalangan qotishmaning: (b ko'rsatkichi 10...30%
va quyma
qotishmaniki 30...60% ga oshadi. Magniy qotishmalaridan avtomashina, samolyot,
yigiruv va to’qimachilik dastgohlari vositalarini tayyorlashda keng qo’llaniladi.
Мuhаmmаd Аl-Хоrazmiy nomidagi Тоshkеnt Ахborot Техnologiyalari Universiteti Amaliy ish 3 - G\'ulomov Bekzod

|
Мuhаmmаd Аl-Хоrazmiy nomidagi Тоshkеnt Ахborot Техnologiyalari Universiteti
|
Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 258,19 Kb. | | #246554 |
Bog'liq Amaliy ish 3 - G\'ulomov Bekzod Тоshkеnt Ахborot Техnologiyalari Universiteti Qarshi filiali
2-bosqich DI-12-22 guruh’i talabasi “Akademik yozuv”fanidan 3-amaliy ishi
Bajardi: G’ulomov B. Qadul qildi: Begulov O.
Qarshi 2024 yil
3-amaliy ishi
Mavzu: JavaScript brauzer va veb-hujjat obyektlari modeli bilan ishlash (BOM, DOM). HTML5 da JavaScript API lardan foydalanish. JQuery kutubxonasi. Selektorlar. Hodisalar.
Ishdan maqsad: Javascript tili asosiy konstruksiyalarini o’rganish.
Nazariy qism
Javascript – bu Webni gipermatnli sahifalarini klient tomonida ko’rish senariyalarini
boshqarish tili. Yanada aniqroq aytadigan bo’lsa, Javascript – bu nafaqat klient tomonidagi dasturlash tili. Liveware Javascript tilining avlodi bo’lib, Netscape serveri tomonida ishlovchi vosita bo’ladi. Ammo Javascript tilini mashhur qilgan narsa bu klient tomonida dasturlashdir.
Topshiriqlar
8) Kun boshidan N sekund o'tdi kun boshidan necha minut, soat, o'tganligin aniqlang!
function vaqtniHisoblash(N) {
let kunlar_soni = 0;
const minutdagiSekund = 60;
const soatdagiMinut = 60;
const soatdagiSekund = minutdagiSekund * soatdagiMinut;
const kun_dagi_soni = 24 * soatdagiSekund;
const kun_nomi = [
"Birinchi",
"Ikkinchi",
"Uchinchi",
"To'rtinchi",
"Beshinchi",
"Oltinchi",
"Yettinchi",
"Sakkizinchi",
"To'qqizinchi",
"O'ninchi"
];
if (N >= kun_dagi_soni) {
kunlar_soni = Math.floor(N / kun_dagi_soni);
N %= kun_dagi_soni;
}
const soat = Math.floor(N / soatdagiSekund);
const soatdan_keyin_qolgan_sekund = N % soatdagiSekund;
const minut = Math.floor(soatdan_keyin_qolgan_sekund / minutdagiSekund);
const sekund = soatdan_keyin_qolgan_sekund % minutdagiSekund;
console.log(`${kun_nomi[kunlar_soni]} kun boshidan ${soat} soat, ${minut} minut va ${sekund} sekund o'tdi.`);
console.log("© G'ulomov Bekzod DI-12-22");
return {
soat: soat,
minut: minut,
sekund: sekund
};
}
const userInput = prompt("Iltimos, kun boshidan o'tgan soniyalaringizni kiriting:");
const N = parseInt(userInput, 10);
if (!isNaN(N)) {
vaqtniHisoblash(N);
} else {
console.log("Iltimos, to'g'ri soniya kiriting.");
}
|
| |
Pedagogik dasturiy vositalar va ularning turlari

30
funktsiyalaridan; uchinchidan, dastur vositasi tuzilishidan kelib chiqib
yondashish kerakligi maqsadga muvofiq.
Didaktik talablar.
Bu ta’lim printsiplari bilan bevosita bog‘liq
bo‘lib, ularning mazmuni:
Bayon qilinayotgan o‘quv materialida asosiy va unchalik
muhim bo‘lmagan elementlarni ajratib ko‘rsatish.
Bu talab
ta’limning ko‘rgazmalilik printsipi bilan bog‘liq bo‘lib, uni pedagogik
jihatdan, o‘quv materiali matnida asosiy g‘oyalar ajratilib, keyin ular
mohiyatining bayon qilinishi, mavzudagi yangi tushunchalarni berib, har
biridan so‘ng ularning xususiyati, tushunchalar bilan aloqadorligi
kabilarning ochib berilishi bilan, shuningdek, texnik jihatdan, ekranda
tasvirlanayotgan
matnda
asosiy
tushunchalar,
tushunchaning
xususiyatlari kabilarni boshqa rang, boshqa shrift, boshqacha o‘lchamda
ko‘rsatish bilan amalga oshirish mumkin.
Natijalarni mustahkamlash tamoyili

Natijalarni mustahkamlash tamoyili. O‘qishdagi muvaffaqiyatlar
tan olinishi va baholanishi kerak. Bu o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasida
doimiy aloqa bo‘lishini talab qiladi. Natijalar esa maxsus «Baholash
varaqalari» da qayd qilinishi kerak.
Didaktik tamoyillar o‘qituvchi faoliyatining yo‘l yo‘rig‘i sifatida
hizmat qiladi, alohida olganda esa tushunarlilik printsipini qo‘llab
quvvatlaydi.
O‘qitishning asosiy qoidalari:
•
tushunarlidan – tushunarsizga;
•
yaqindan – uzoqqa;
•
osondan – qiyinga;
•
aniqdan – mavhumga;
•
umumiydan – hususiyga, umumlashtirilgandan – yakkaga;
•
xususiydan – umumiyga.
O‘qish va o‘qitish didaktik xatti harakatlar bilan bog‘liq. Didaktik
xatti harakatlarga o‘qituvchining darsga tayyorgarlik ko‘rish, uni
o‘tkazish va baholash faoliyati kiradi. Bu faoliyat quyidagi savollarda
o‘z ifodasini topadi:
1.
Kimlar o‘qitadi?
2.
Kimlarni o‘qitish kerak?
3.
O‘qitish orqali qanday maqsadlarga erishish mumkin?
4.
Maqsadga erishish uchun nimani, qanday o‘qitish kerak?
5.
Nazariy va amaliy darslarda qaysi metodlarni qo‘llab, dars o‘tish
kerak?
6.
Nazariy va amaliy darslarni qanday sharoitda o‘tkazish kerak?
7.
O‘qishni qanday tashkil qilish kerak?
8.
Ko‘zlangan maqsadga erishishni tekshirish uchun natijalar
qanday baholanadi?
Dars berishning shakllari, uslublari turli tuman. Maqsad,
o‘tilayotgan dars har bir talabaning ongiga yetib borsin. Bu yerda hal
qiluvchi rolni didaktik sakkizburchak va o‘quv jarayonining mazmuni
o‘ynaydi. Sxemadan ko‘rinib turibdiki, o‘quv jarayonini qanday o‘tishi
qo‘yilgan maqsad bilan, uni amalga oshirish birligidan iborat.
20
O‘qituvchi, dars beruvchi sifatida har safar qanday qilib, qaysi usul
bilan dars o‘tsam qo‘yilgan maqsadga erishaman deb o‘z oldiga savol
qo‘yib, o‘ylab ko‘rsa, dars o‘tishning aynan mavzuga mos keladigan
uslubini topishi mumkin.
Didaktik sakkizburchak - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

21
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1.
Fanlarni o‘qitish metodikasi kursi va uning uzluksiz ta’limi
tizimidagi o‘rni.
2.
Fanlarni o‘qitish integratsiyasi (pedagogika va psixologiya
fanlari bilan).
3.
Didaktik tamoyillardan o‘quv
jarayonini tashkil etishda
foydalanish.
4.
Fanlarni o‘qitish metodologiyasi.
5.
Didaktik tamoyillar va ularning tasnifi.
6.
Didaktika va uning asosiy tushunchalari
7.
Onglilik tamoyili
8.
Faollik tamoyili
9.
Ko‘rgazmalilik tamoyili
10.
Tizimlilik va muntazamlik tamoyili
11.
Mustahkamlik va
tushunarlilik tamoyillari
12.
Ilmiylik, nazariya va amaliyot birligi tamoyillari
22
II- BOB. O‘QITISHNI TASHKIL ETISHDA
QO‘LLANILADIGAN TA’MINOTLAR
2.1. O‘quv- metodik ta’minot
O‘quv- metodik ta’minot va uning tasnifi. Kadrlar tayorlash milliy
dasturida ta’lim jarayoni mazmunini isloh qilish asosan meyoriy
hujjatlar majmui davlat ta’lim
standarti, o‘quv rejalari va dasturlari
asosida kadrlarga ta’lim va tarbiya berish milliy istiqlol g‘oyalariga
muvofiq amalga oshirilishi alohida ta’kidlab o‘tilgan. Shuning uchun
ham mutaxassis modelini
ishlab chiqishda shaxs, davlat va jamiyatning
quyidagi ehtiyoji belgilarini, ya’ni muayyan shaxs ta’lim oladigan
yo‘nalish bo‘yicha
standartlari, yo‘nalishlari va mutaxassisliklari
bo‘yicha tasniflovchi talablarini e’tiborga olish zarur. Albatta, ishlab
chiqilgan model bitiruvchining kasbiy va shaxsiy
sifatini nazorat qilish
tizimini va nazorat qilish texnologiyasini qamrab olishi kerak.
O‘quv- uslubiy ta’minot - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

23
interaktiv usulda taqdim etish va nazorat qilish imkoniyatlariga ega
bo‘lgan manbadir.
Uzluksiz ta’lim tizimi o‘quv- tarbiyaviy jarayonida o‘quv
adabiyotlarining quyidagi turlari qo‘llaniladi: darslik, o‘quv qo‘llanma,
lug‘at, izohli lug‘at, ma’lumotlar to‘plami, ma’ruzalar kursi, ma’ruzalar
to‘plami, metodik ko‘rsatma, metodik qo‘llanma, sharh, dayjest,
elektron dasrlik, ma’lumotlar banki va boshqalar.
Darslik barcha ta’lim turlari va fanlar bo‘yicha eng keng tarqalgan
o‘qitish vositasi bo‘lib, o‘quv- uslubiy ta’minotning yetakchi
komponenti hisoblanadi.
Darslik
- o‘quv fani, uning biror yo‘nalishi yoki tarkibiy qismining
davlat standartlariga va o‘quv dasturiga mos holda, yuqori ta’lim
muassasalari tomonidan tasdiqlangan sistemali ravishda bayon etilgan
o‘quv maxsulotidir.
O‘quv qo‘llanma
- darslikni qisman yoki to‘la o‘rnini bosuvchi,
yoki to‘ldiruvchi va qo‘llanma sifatida ta’lim muassasalari tomonidan
tasdiqlangan mahsulotdir.
Ta’lim muassasalarda o‘qitiladigan har bir predmet o‘zining
didaktik tizimiga ega bo‘lib, o‘rganilayotgan fan eng zaruriy didaktik
qoidalarni hisobga oladi ya’ni noma’lumdan - ma’lumga, yengildan -
murakkabga tomon o‘rganilib boriladi. Didaktik tizim bu har bir
o‘quvchining bilish faoliyatini boshqarish metodikasi va vositalarning
majmuasidir.
O‘quv materialini bayon qilishning sodda va aniqligi

O‘quv materialini bayon qilishning sodda va aniqligi. Bu talab
ta’limdagi onglilik va faollik printsipidan kelib chiqadi va ta’limning
tushunarliligini ta’minlaydi.
O‘quv materialini bayon qilish sur’atining o‘quvchilarning o‘zlashtirish sur’atiga mosligi. Har bir darsda o‘rganiladigan yangi
tushunchalar soni, bayon qilinadigan o‘quv materialining hajmi mumkin
qadar teng, ularning o‘rtacha hajmi esa PDV mo‘ljallangan
o‘quvchilarning yoshi, psixologik xususiyatlariga mos bo‘lishi lozim.
O‘quv materialini o‘rganishning ko‘p variantliligi. Kompyuterda
tasodifiy miqdor sonini hosil qilish imkoniyati mavjud. Bu didaktik
materiallarning har xilligini ta’minlash asosida variantlilikni
shakllantirishga imkon beradi.
Ma’lumotlarni bayon qilishning turli- tumanligi. Ma’lumotlarni
ekranda tasvirlashda ko‘poynali holat ham ta’lim jarayonini samarali
tashkil etish uchun katta imkoniyatlar yaratadi.
Psixofiziologik talablar. PDVlarni yaratishda ob’ektlarni ergonomik loyihalashning
ahamiyati katta. Ob’ekt sifatida ekrandagi tasvirlar, ularni uzatish
usullari, ekrandagi shartli belgilarning tushunarli bo‘lishi hamda
joylashishi, o‘quvchi bilan kompyuter orasidagi muloqot usullari va
hokazolar tushuniladi.
Ergonomik talablar: o‘quvchining ishga qiziqish bilan kirishib,
belgilangan faoliyatni o‘z xohishi bilan bajarishi; mazmuniy
qiyinchiliklarni yengib o‘tishi hamda ularni yengganligidan qoniqishi;
31
o‘quvchi tomonidan texnik ko‘rinishdagi qiyinchiliklarga sarflanadigan
xatti- harakatlarni kamaytirish.
Didaktik
vositalarga
qo‘yiladigan
ergonomik
talablarni
umumlashtirgan holda PDVga quyiladigan quyidagi psixofiziologik
talablar:
Kursning umumiy xarakteristikasi

Kursning umumiy xarakteristikasi.
1985 yili umumta’lim maktablariga
alohida
«Iformatika va hisoblash texnikasi asoslari»
predmetini kiritilishi
pedagogika fanning yangi sohasini shakllanishiga zamin yaratib, uning
ob’ekti
informatikaga o‘qitishdan
iborat bo‘ldi. Ilmiy mutaxassisliklarni rasmiy
sinflashtirishiga mos ravishda, zamonaviy bosqichda jamiyatning qo‘ygan
informatikaga o‘qitishning qonuniyatlarini tadqiq qiladigan peadgogikaning
ushbu bo‘limi hozirgi kunlarda «ta’lim va tarbiya nazariyasi va uslubiyoti
(informatikaga; ta’lim turlari bo‘yicha: maktabgacha, umumiy ta’lim maktabi,
o‘rta maxsus, kasb-hunar, oliy ta’lim turlarini, informatikani mustaqil o‘rganishni,
o‘qitishning masofali shaklini olishi lozim)» nomini oldi.
Sanalgan har bir soha ilmiy pedagogika oldida o‘zining muammolarini
qo‘ymoqda. Bizni ko‘proq umumiy hrta ta’lim maktab va o‘rta maxsus, kasb-
hunar ta’lim muassasalarida informatikani o‘qitish qiziqtiradi.
Informatika ta’lim va tarbiya nazariyasi va uslubiyoti hozirgi paytda jadal
rivojlanmoqda. Undagi ko‘pgina masalalar yaqinlarda paydo bo‘lib, hanuzgacha
o‘zining chuqur nazariy asosini ham, uzoq tajribasini ham olgani yo‘q.
Informatikani o‘qitish uslubiyoti umumiy maqsadlar bilan birgalikda o‘zining
oldiga quyidagi masalalarni qo‘yadi:
•
Informatikani o‘rganishning aniq maqsadini aniqlash;
•
umumta’lim predmetining mazmuni va uni o‘rta ta’limdagi o‘quv
yo‘nalishidagi o‘rnini belgilash;
•
umumiy ta’lim maktablari va o‘qituvchi-amaliyotchiga davlat tomonidan
oldiga quyilgan maqsadlarga erishishga qaratilgan o‘qitishning eng maqbul
uslublari tashkiliy shakllarini ishlab chiqish va taklif etish;
•
Informatikaga o‘qitishning barcha vositalarini ko‘rib chiqish (o‘quv,
qo‘llanmalar, dasturiy vositalar, texnik vositalar va sh.k.) va ularni
o‘qituvchining ishlash amaliyotida qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
Boshqacha aytganda, informatikani o‘qitishda ham umum ta’lim maktabning
boshqa fanlarinin o‘qitish uslubiyotidagi kabi asosiy masalalarning:
• informatikaga
nima uchun o‘qitish kerak
?
•
nimani o‘rganish kerak
?
• informatikaga
qanday o‘qitish kerak
?
kabi ana’naviy uchlikdagi savollar qo‘yiladi.
|
O‘qitishning dasturiy ta’minoti - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

29
-
klaviatura trenajyori;
-
dasturlash tillari;
-
Microsoft Office paketi:
-
matn muharriri;
-
grafik muharrir yoki protsessor;
-
elektron jadvallar;
-
ma’lumotlar omborini boshqarish tizimlari;
-
lokal tarmoq bilan ishlash dasturlari va boshqalar.
Pedagogik dasturiy vositalar va ularning turlari.
Pedagogik
dasturiy vositalar (PDV) o‘z ichiga quyidagilarni oladi:
-
o‘quv o‘yin dasturlari;
-
o‘rgatuvchi va mashq qildiruvchi dasturlar;
-
test dasturlari;
-
elektron o‘quv materiallarini yaratish uchun uskunaviy dasturiy
vositalar;
-
ma’lumotnoma tizimlari va boshqalar.
Tashkiliy ta’minot sohasida informatika o‘qitish uslubiyoti PDV
va axborot texnologiyalarini o‘qitishda samarali qo‘llash maqsadida,
ma’lum muassasalar xodimlarining faoliyati faollashtirishni ko‘zda
tutadi. Texnik ta’minot sohasida informatika o‘qitish uslubiyotining
maqsadi quyidagilardan iborat:
-
o‘quv - tarbiya jarayonida foydalanadigan texnik vositalarni
tanlashni iqtisodiy asoslash;
-
kelajakda foydalanish istiqbollarini hisobga olgan holda
informatika xonasining parametrlarini, jihozlarini aniqlash.
Kompyuter imkoniyatlaridan unumli foydalanish

35
kuy va hokazolarni o‘zida mujassamlashtirgan ma’lumotlarning yaxlit
bo‘laklarini yaratishi mumkin. Shu va shunga o‘xshash barcha
imkoniyatlardan PDVni yaratishda foydalanish joiz.
O‘quvchi va kompyuter muloqoti usullari.
O‘quvchi dastur
ishining bir bosqichidan ikkinchisiga o‘tish uchun ikki usuldan
foydalanishi mumkin. Birinchisi – piktogrammalarni ishga tushurish
orqali tavsiya etilgan holatlardan biror variantini tanlaydi. Ikkinchisi -
ma’lum tugmacha bosilganda to‘g‘ridan- to‘g‘ri muloqot yuzaga keladi.
Muayyan bir holatda o‘quvchiga berilayotgan topshiriq, uni bajarish
uchun o‘quvchi faoliyatining tarkibi hamda kompyuterning texnik
xususiyatlaridan kelib chiqib o‘quvchining kompyuter bilan muloqot turi
tanlanadi.
O‘quvchilarning kompyuter bilan dastlabki muloqotida savol- javob
turidagi muloqotning menyudan keraklisini tanlash usulidan foydalanish
o‘rinli. Mukammalroq muloqot turi - bu savolga mos javobni
tugmachalar orqali terib kiritish usuli bo‘lib, unda, avvalo, bu muloqot
jarayoni rejalashtiriladi. Rejada kompyuter tomonidan beriladigan
topshiriq va savollar ketma- ketligi, ularga mos javob variantlari hamda
javob variantlariga mos kompyuterning munosabati o‘z aksini topadi.
Bu jarayonda quyidagi psixologik talablarga rioya qilish lozim:
a) o‘quvchidan ma’lum fikrlarni tasdiqlashni ko‘p marta takror
so‘ramaslik;
b) o‘quvchi ish sur’atini kompyuter ish sur’atiga moslashtirmaslik;
v) har bir holatda o‘quvchiga keyingi holatda nima qilish kerakligi
haqida xabar berib borish va hokazo.
Ta’lim jarayonida o‘quvchining kompyuter bilan turli darajada
muloqot qilishini nazarda tutish yaxshi natija beradi. Bunda ko‘p
sondagi yordamni mujassamlashtirgan batafsil muloqotdan tortib juda
ixcham — faqat asosiy qadamlardan iborat muloqotni ham inobatga
olish kerak.
Ilmiylik tamoyili - 3. Fanning boshqa fanlar bilan bog‘liqligi

O‘qitishdagi onglilik tamoyili o‘quvchilarning o‘z o‘quv ishlarining aniq
maqsadlarini aniq tushunishlarini, o‘rganilayotgan fakt, hodisa, jarayonlarni va
ular o‘rtasidagi bog’lanishni tushungan holda o‘zlashtirib olishlarini, olingan
bilimlarni amaliy faoliyatda qo‘llay olishlarini bildiradi.
O‘quvchilarning faolligi ularning nazariy materialini egallab olishlarida va
sinfda, laboratoriyada topshiriqlarini bajarishlarida namoyon bo‘ladi.
3. Fanning boshqa fanlar bilan bog‘liqligi

3. Fanning boshqa fanlar bilan bog‘liqligi
Download
274,28 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/9
Sana
01.10.2024
Hajmi
274,28 Kb.
#273091
Download
274,28 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
3. Fanning boshqa fanlar bilan bog‘liqligi
Download
274,28 Kb.
Matnni ko'rish
o‘rganish ob’ekti - 3. Fanning boshqa fanlar bilan bog‘liqligi

Nazariyaning o‘qitish amaliyoti bilan bog’liqligi tamoyili.
Ilmiy bilimlar
faoliyatga xizmat qilganligi va hayot bilan bog’langanligi sababli, bu bilimlarni
egallash uchun ularning mazmunini o‘zlashtirib olishgina emas, balki bilimlarni
amalda qo‘llay bilish ham zarur.
O‘quvchilarni amaliy faoliyatga tayyorlash nazariy bilimlar berish jarayonida
boshlanadi, keyinchalik u tajriba va amaliy mashg’ulotlarda davom ettiriladi. Bu
mashg’ulotlarda o‘quvchilar o‘qituvchi rahbarligida tajribadan olingan
bilimlarning ishonarli ekanligini tekshiradilar, ularni mustahkamlaydilar hamda
ularda shu bilimlarni amalda qo‘llash ko‘nikmalari va malakalari hosil bo‘ladi.
O‘quv uslubiy ta’minot majmuasi modeli (O‘UTMM) –

24
O‘quv mashg‘ulotining texnologik xaritasi (O‘MTX) –
bu o‘quv
jarayonidagi o‘rganilayotgan mavzu rejasiga mos o‘quv- biluv
topshiriqlarini mantiqiy izchillikdagi (bosqisma- bosqich holdagi)
o‘rganish alogritmidir va u quyidagi algoritmlik bosqichlar asosida
faoliyat yuritishini ta’minlaydi: dasrning maqsadi va vazifalari; muayyan
o‘quv mashg‘ulotining o‘qitish natijalari va qo‘yilgan maqsadni
bosqichma- bosqich amalga oshirish va rejalashtirilgan natijalarga
erishish; o‘rgatish texnologiyasining usulubiy vositalari (usullar,
shakllar va o‘qitish vositalari). Shuningdek,
O‘MTX
ga o‘quv axborotli
darsining qaysi bosqichida, qanday hajmda ma’lumotlar berish va bunga
qanday usul va vositalarning foydalanish lozimligi ham e’tiborga
olinadi.
Yo‘riqnoma texnologik xaritasi (YTX)-
bu majmuaviy
(integrativ) dars mashg‘ulotlarini olib borishda tushunchalar (bilimlar)
ning qat’iy izchilligi va unda ifodalangan ma’lumotlarni axborot
ko‘rinishiga keltirib o‘rganish bo‘yicha usullar, yo‘llar, ko‘rsatmalar va
navbatdagi tushuncha (bilim) ni o‘rganishga ko‘rsatmali- texnologik
topshiriqlar to‘la rejasidan iboratdir.
Tekshirish uchun savollar

Tekshirish uchun savollar
:
1.
Mutaxassislik fanlarini o‘qitishning maqsadi nimadan iborat?
2.
Kursning umumiy xarakteristikasini aytib bernig.
3.
Informatika o‘qitish uslubi deganda nimani tushunasiz?
4.
O‘zbekistonda «Informatika va hisoblash texnikasi asoslari» predmeti
qachondan beri o‘qitila boglangvn?
5.
Informatikaga oid dastlabki darsliklar haqida nima bilasiz?
6.
Dastlabki milliy darslik qachon paydo bo‘lgan va ularda qatnashgan
mualliflar kimlar?
7.
Didaktikaning qanday tamoyillarini bilasiz? Ularning mazmuni haqida
tushincha bering.
8.
O‘qitishning faollik, nazariyaning o‘qitish amaliyoti bilan bog’liqligi,
ko‘rgazmalili va tushunarli bo‘lishi tamoyillarini tushuntirng.
9.
O‘qitishning namunalardan foydalanish, didaktik reduktsiya va ilmiylik
tamoyillarining mazmuni qanday?
10.
O‘qitishning tarbiyalovchi, muntazamlilik va izchilik tamoyili, ongliligi
va faolligi tamoyillarini tushuntirib bering.
11.
O‘quvchilarning shaxsiy, o‘ziga xos (individual) imkoniyatlarini
hisobga olish hamda bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirishning puxtaligi
tamoyillarini qanday tushunasiz?
12.
Informatika o‘qitishda o‘quv-bilish faoliyatni tashkil etish va amalga
oshirishning qanday uslublari, ya’ni o‘qitishning qanday umumdidaktik
uslublaridan foydalaniladi?
13.
O‘qitishning umumdidaktik uslublarini sanang va ularning mazmunini
tushuntiring.
|
O‘quvchilarning shaxsiy, o‘ziga xos (individual) imkoniyatlarini hisobga

O‘quvchilarning shaxsiy, o‘ziga xos (individual) imkoniyatlarini hisobga olish tamoyili. Har bir o‘quvchi o‘zining shaxsiy (jismoniy, ruhiy va b.)
xususiyatlariga egaki, ular uning o‘quv faoliyatiga katta ta’sir etadi. Pedagogning
bu xususiyatlarni o‘rganish va hisobga olishi o‘qitish sifatini oshirish va har bir
o‘quvchining ijobiy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun sharoit yaratadi.
Bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirishning puxtaligi tamoyili. Egallangan bilim, ko‘nikma va malakalarning kelgusida ilmiy bilimlar tizimini
o‘zlashtirib olishda asos bo‘lib xizmat qilishi uchun, ular puxta o‘zlashtirilgan,
yaxshi mustahkamlangan bo‘lishi va o‘quvchilarning xotirasida uzoq vaqt
saqlanishi kerak. Puxtalik tamoyilining talablari shulardan iborat bo‘lib, bularga
rioya qilmaslik o‘quvchilarning o‘zlashtirmasligiga, o‘qishda orqada qolishga
sabab bo‘ladi. O‘qitish tamoyillari bilan bir qatorda o‘qitishning asosiy qoidalari
ham bo‘lib, ularga quyidagilar kiradi: tushunarlidan-tushunarsizga; yaqindan-
uzoqqa; osondan-qiyinga; aniqdan-mavhumga; umumiydan-xususiyga.
Masalan, informatika o‘qitishda o‘quv-bilish faoliyatni tashkil etish va amalga
oshirish ma’lum uslublari, ya’ni o‘qitishning umumdidaktik uslublari (M.N.
Skatkin va I.Ya.Lerner bo‘yicha): axborot-retseptiv, reproduktiv, muammoli
bayon etish, evristik, tadqiqiy va sh.k. uslublari foydalaniladi.
1.
Axborot – retseptiv metod . Bu uslubdan boshlab darsda bilish jarayoni
boshlanadi. Ta’lim beruvchi axborotni beradi, ta’lim oluvchilar uni qabul qiladilar,
eslab qoladilar, fikr yuritadilar, eslab qoladilar. Axborotni boshlang’ich manbai
kitob, o‘quv qo‘llanma, ko‘rgazmali qurol va vositalar xizmat qilishi mumkin.
Informatika o‘qitish uslubiyoti

1994 yildan boshlab umumta’lim maktablarining «Informatika va hisoblash
texnikasi asoslari» predmetini o‘qitishga mo‘ljallangan A.Abduqodirovning
darsliklari o‘zbek tili bilan bir vaqtda qoraqalpoq tilida, 1997 yildan esa tojik,
qozoq, turkman, qirg’iz, rus tillarda ham chop etila boshlandi.
Informatika o‘qitish uslubiyotining informatika fani, psixologiya, pedagogika
va boshqalar bilan aloqadorligi.
Informatika o‘qitish uslubiyoti kursining
PISA dasturining maqsadi - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

443
PISA test tarkibi. PISA testlari 5 ta yoʻnalish boʻyicha
oʻtkaziladi:
Oʻqish
matematik savodxonlik
tabiiy- ilmiy fanlar
hamkorlikda muammolarni hal qilish
moliyaviy savodxonlik
Oʻzbekiston Respublikasi ta’lim tizimi 2021 yilda uch yoʻnalish:
Oʻqish, matematik savodxonlik va tabiiy - ilmiy fanlar yoʻnalishlari
boʻyicha testlarda qatnashishni rejalashtirgan.
Testlarda asosiy eʻtibor oʻquvchilarning mazkur yoʻnalishlar
boʻyicha:
eng asosiy tushunchalarni bilishi;
bazaviy bilim va koʻnikmalarni egallagani;
ulardan hayotiy vaziyatlarda foydalana olishiga qaratiladi
bu testlarda oʻquvchilarning
dars davomida aniq mavzular boʻyicha
oʻrgangan bilimlarini sinovdan oʻtkazish nazarda tutilmagan
!
PISA sinovlarida toʻrt xil sinov usulidan foydalaniladi:
O‘qitishning ko‘rgazmaliligi tamoyili

Bu tamoyil o‘qitish jarayonida turli sezgilardan: ko‘rish,
eshitish, sezish va
boshqalardan foydalanishni talab etadi. O‘quvchilar
buyumni qanchalik har
tomonlama idrok qilishsa, ularning shu buyum haqidagi
bilimi ham shunchalik
to‘la va chuqur bo‘ladi.
Mashg’ulotlarda turli xil ko‘rgazmali qurollarni qo‘llash o‘quvchilarning
fikrlash faoliyatini faollashtiradi, ularning diqqatini safarbar etadi. Bilimlarni iloji
boricha ko‘rgazmali va real hayotga yaqin qilib tatbiq etish–bir tomondan tilning
tushunarliligini va o‘qitish jarayonida audio-vizual vositalardan foydalanishni
talab qilsa, ikkinchidan, u bevosita ish jarayonida va real holatda o‘qitishni taqozo
etadi.
O‘qitishning tushunarli bo‘lishi tamoyili
o‘rganilayotgan materialning
mazmuni, hajmi va o‘qitish uslublari o‘quvchilarning yoshiga,
tayyorgarlik
darajasiga, jismoniy kuchi va bilish imkoniyatlariga mos bo‘lishini talab etadi.
Namunalardan foydalanish tamoyili.
O‘qituvchi o‘quv materialining
mazmunini tushuntirish uchun har doim yaxshi namunalarni
tanlashga harakat
qilishi kerak. Yaxshi nusxa (model), amaliyotdan namunaviy misollar,
yaxshi
hamda yomon mahsulotlar ham kutilgan darajadagi natijaning sifati qanday
bo‘lishi yoki bo‘lmasligini aniq ko‘rsatadi.
Didaktik reduktsiya tamoyili.
O‘quvchi
bilimlarni yuqori darajada
o‘zlashtirishi uchun o‘quv materiali kerakli miqdorgacha qisqartirilishi lozim.
Umumiy (kompleks) va murakkab topshiriqlar doimo didaktik ravishda
osonlashtirilishi lozim. O‘quv materialini iloji boricha oddiyroq tushuntirishga va
nihoyatda ko‘p va keng o‘quv materiali bilan o‘quvchilarni qiynamaslikka harakat
qilish darkor.
M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi - bet 242

444
fikr yurita olish, matn mazmuniga baho berish va oʻqiganlari haqida oʻz
fikrini bera olishi kabi kompetensiyalarini aniqlash hisoblanadi.
Matematik
savodxonlik:
Insonning
matematikaning
oʻzi
yashayotgan olamdagi oʻrnini bilishi, matematik jarayonlarni toʻgʻri va
toʻliq asoslay olishini tekshiradi. Shaxsning matematikadan
yaratuvchan, qiziquvchan va fikrlovchi insonning hozirgi va kelajakdagi
matematik bilimlarga boʻlgan ehtiyojini qondira oladigan darajada
foydalana olishini taʻminlash bu boʻlimning asosiy maqsadidir.
Bu boʻlimdagi
savodxonlik
terminidan bu boʻlim maqsadi odatda
maktab dasturida beriladigan bilimlarni qay darajada oʻzlashtirganini
aniqlash emas balki, asosiy eʻtibor matematik bilimlardan turli xil
hayotiy vaziyatlarda fikrlash va intiutiv qaror qabul qilish talab
qilinadigan turli uslublaridan qoʻllagan holda ulardan, samarali
foydalana olish nazarda tutiladi. Lekin bu turdagi savollarga javob
berishda maktab dasturida beriladigan bilim va koʻnikmalar zarur
boʻlishi mumkin.
Bu yoʻnalish sinovlarida odatda hayotning turli sohalarida (tibbiyot,
turar joy, sport va hk) duch kelinishi mumkin boʻlgan matematikaga oid
vaziyatlar taklif qilinadi.
Reproduktiv uslub - 3. Fanning boshqa fanlar bilan bog‘liqligi

4. Evristik uslub
ijodiy faoliyatni bo‘laklab o‘zlashtirish malakasi muammoli
topshiriqlarni echishni alohida bosqichlarini egallash ta’lim
oluvchilarni butun
masalani echishga o‘rgatish uchun, ularni har bir echim bosqichlarini mustaqil
bajarishga o‘qitish zarur bo‘ladi.
Birinchi
holatda – muammoni ko‘rish, hujjatlarga tasvirlangan isbot yoki
hodisaga rasmga savollar qo‘yishni
taklif qilish,
ikkinchi
holatda – isbot qilish,
uchinchidan
ko‘rsatilayotgan dalillardan xulosalar chiqarish,
to‘rtinchidan
tahlillarni aytib berish,
beshinchidan
echimni tekshirish rejasini tuzish.
2.
Tadqiqiy uslub
ijodiy faoliyatning asosiy o‘qitish uslubi bo‘lib
hisoblanadi.
Bu uslub, uning oddiy variantlarida ham muammoli masalani to‘liq echishda
uning kerakli bosqichlaridan mustaqil o‘tishda ta’lim
oluvchidan maxsus
tayyorgarlikni talab etadi.
Mashg’ulotlarni tashkil etish shakllari
— frontal, individual va guruhiy yoki
boshqacha sinflashtirishda ma’ruza, suhbat, so‘rov, sayohat, laboratoriya ishi,
praktikum, seminar va sh.k. lardan iborat bo‘lishi mumkin.
Psixologiya sohasida erishilgan yutuqlar turli yoshlardagi sinflarda
mashg’ulotlarni tashkil etishda hisobga olinadi. «EHM bilan tanishuv» yoki
«Grafik muharrirni o‘rganish» kabi bir mavzu bo‘yicha mashg’ulotlar quyi, o‘rta
va yuqori stinflarda turlicha tashkil etiladi.
Nafaqat vazifalar, balki
mashg’ulotlarni o‘tkazish shakli, o‘qituvchining darsdagi o‘zini tutishi ham
turlicha bo‘ladi.
Informatika o‘qitish uslubiyotini ixtiyoriy fan bilan aloqasini o‘rnatish
mumkin.
Informatikani o‘qitish zamonaviy darajada turli
ilmiy bilim sohalaridagi
ma’lumotlarga asoslanadi: biologiya (odam, boshqa tirik organizm kabi biologik
o‘zini-o‘zi boshqariladigan tizimlar), tarix va jamiyatshunoslik (jamoat ijtimoiy
tizimlari), o‘zbek tili (grammatika, sintaksis, semantika va boshq.),
mantiq
(
fikrlash, formal amallar, rost, yolg’on), matematika (son, o‘zgaruvchilar,
funktsiyalar, to‘plamlar, beligilar, amallar), psixologiya (qabul qilish, fikrlash,
kommunikatsiya).
Informatikaga o‘qitishda
falsafani
(dunyoning tizimli-axborot tasvirini
o‘rganishda dunyoqarashli yondashuv),
filologiyaning
(matn muharrirlarni
o‘rganish, sun’iy intellekt tizimlari),
matematika
va
fizika
ning (kompyuterli
modellashtirish),
naqqoshlik va grafika
ning (grafik muharrirlarni, multimedia
tizimlari) va hokazolarning muammolariga mo‘ljallanishi zarur.
Shunday qilib informatika o‘qituvchisi o‘z bilimini doimiy ravishda to‘latib
boradigan keng irodali odam bo‘lishi lozim.