Ta’lim jarayonida multimedia vositalarini qo’llash

1.2. Ta’lim jarayonida multimedia vositalarini qo’llash
O’zbekiston milliy ta’lim-tarbiya jarayonida multimedia vositalarini qo’llash
tajribasi shakllanib bormoqda. Negaki bu ayni vaqtda zamon talabidir.
Taraqqiy etib borayotgan informatsion vositalar jamiyatimizda ijtimoiy
rivojlanishining asosini belgilovchi an’anaviy imkoniyatlar bilan bir qatorda
insonlarning qobiliyati, tashabbuskorligi, ishga ijodiy yondashishi, intelektual
faoliyati, mustaqil ravishda o’z bilim va ko’nikmalarini takomillashtirishi kabi
omilllar tashkil etadi. Katta hajmdagi ma’lumotni saqlash, uzatish, qabul qilish
bilan bog’liq axborot yaratish jarayoni inson faoliyatini turli soxalarida kompyuter
texnoloiyalarini rivojlantirishlarini ko’zda tutadi.
Inson tafakkuri shu qadar taraqqiy etib bormoqdaki, bunda texnikalashtirish va
kompyuterlashtirish jarayoni nafaqat ishlab chiqarishning turli soxalari, balki
madaniyat va ta’lim soxalariga ham dadil kirib bormoqda. Kompyuter
texnologiyalarining shiddat bilan rivojlanishi ta’lim jarayonini yangi bosqichga
ko’tardi. Bu o’z o’rnida ta’lim mazmunini, metod va shakllarini qayta ko’rib
chiqish uchun yangi bilim hamda ko’nikmalar bilan yanada boyitish zaruriyatini
tug’dirdi.
Bugungi kunda jamiyatimizning turli sohalarida faoliyat ko’rsatuvchi
mutaxassislarning professionallik darajasi ularning kompyuter tehnologiyalarini
egallaganligi bilan ham belgilanadi. Bu hol zamon talabiga aylanib qoldi. Mazkur
talabga javob berish uchun mutaxassislarni tayyorlash jarayonida, ya’ni ta’lim
muassasalarida yetarli baza yaratilishi kerak.
Hozirgi vaqtda ta’lim muassasalarida yangi pedagogik texnologiyalarning ilmiy
asoslarini yaratish, ularni tasniflash, metodik ahamiyatini belgilash kabi dolzarb
muammolar ustida ish olib borilmoqda. Yangi pedagogik tehnologiyalar deganda,
an’anaviy va noananaviy metodlar bilan bir qatorda ta’limni kompyuterlashtirish
ham tushuniladi. Shu manoda tobora shakllanib borayotgan kompyuter-axborot
madaniyati axborotni yetkazish va qabul qilishda yangi munosabatlarni vujudga
keltiradi, fikrlashning yangi turini xosil qiladi. Bunda inson inofrmation koinot
bilan o’zaro muloqotga kirishadi. Telekommunikasiya (telefon, televideniye, radio)
tarmoqlarining kompyuter tarmoqlari bilan birikishi yagona jahon axborot
makonini-multimediani tashkil etadi. Ushbu makonning eng muhim qismi Internet
tarmog’i
ayniqsa
uning giper-media
xizmatlari
(Vorld-Vide
Veb),
gipermediapochta, videokonferensiyalardir.
Multimedia (“ko’p muhitlik” degan ma’noni bildiradi)-zamonaviy axborotlar
tehnologiyasi bo’lib, kompleks tushunchani anglatadi. Multimedia axborotning
turli ko’rinishlari-matn, jadval, grafika, nutq, animatsia, multiplikatsiya), video
tasvir, musiqa yordamida axborotni yig’ish, saqlash, qayta ishash va uzatish
vazifalarini bajaradi. Multimedia “mnson-kompyuter” interaktiv (diologig)
muloqotning yangi, takomillashgan pog’onasi bo’lib, unda foydalanuvchi juda keng
va har tomonlama axborot oladi. Multimedia vositalaridan xordiq chiqarish, ta’lim
olish va reklama kabi sohalarda foydalaniladi. Multimedia vositalari asosida kichik
maktab yoshidagi o’quvchilarga ta’lim berish xozirgi kunning dolzarb
masalalaridandir.
Ta’lim jarayonida multimedia vositalarini qo’llash pedagogik va psixologik
nuqtai nazardan juda katta ahmiyatga ega. Unda beriladigan material chuqurroq
o’zlashtiriladi, vaqtni tejash imkoniyatiga erishiladi, olingan malumot kishi
xotirasida uzoq vaqt saqlanadi, kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning passiv
tinglovchi sifatida ishtirok etishi qisqarib, izlanuvchanlik va bilish faoliyatini
takomillashtirishga qaratilgan multimedia dasturlari tadbiq etiladi, ta’lim jarayoniga
badiiylik kiritiladi. Boshqacha qilib aytganda, multimedia ta’limning emotsional-
estetik ta’sirlanish, maqsadga intilish, tadqiqotchilik kabi motivlarni faolashtiradi.
Ma’lumki, ta’lim oluvchi birinchi marta eshitgan mavzusining faqat to’rtdan bir
qismini, ko’rgan materiallarining esa uchdan bir qisminigina eslab qoladi; ham
ko’rib, ham eshitsa axborotning ellik foizini yodda saqlaydi. Interaktiv multimedia
tehnologiyalaridan foydalanganda esa bu ko’rsatkich 75 % tashkil etadi.
Shu bois katta hajmdagi axborotni qabul qilish, tushunish hamda voqyeylikka
nisbatan faol va ma’suliyatli munosabatni tarbiyalashning psixofiziologik va estetik
xussusiyatlarini hisobga oluvchi multimedia nazariyasini hususan multimedia
pedagogikasini yaratishga intilish kerak.
Multimediani qo’llash uchun quyidagi tehnik vositalar kerak bo’ladi:
kompyuter, lazer disklarni o’qiydigan SD ROM qurilmasi, SI-ovoz xaritasi, AS faol
kolonka, SD- kompakt disk eng zamonaviy kompyuterlarda yuqoridagi
qurilmalarning ba’zilari kompyuter ichiga joylashtiriladi.
Ta’lim jarayonida multimediani qo’llashda o’qituvchiga hozircha dasturlovchi
mutaxassis yaqindan yordam berishi kerak. Dastur tuzuvchilar tomonidan rus va
chet tillarni tez va oson o’rganishga yordam beruvchi dasturlar ishlab chiqilgan.
Biroq o’zbek tilini o’rganish bo’yicha deyarli dasturlar mavjud emas. O’zbekiston
Respublikasi ta’lim muassasalari uchun DTS yaratilgan,o’qitishda yangi pedagogik
texnologiyalar tatbiq qilinmoqda va davlat tiliga katta e’tibor berilmoqda. Ammo
o’zbek tilini o’rganish bo’yicha mukammal multimedia dasturlari ishlab chiqilgan
emas. Bunda o’zbek tilini o’qitish bo’yicha multimemdia dasturlarini tuzish bir
qator moddiy qiyinchiliklar bilan bog’liq. Biroq hajmi uncha katta bo’lmagan
(masalan, darsning 10-15 minutiga mo’ljallangan) oddiy vositalar va bir dona
shaxsiy kompyuterlar foydalanadigan multimedia dasturining ssenarisini yozishga
urinib ko’rish metodist va boshlang’ich sinf o’qituvchilari uchun dolzarb muammo
va ayni vaqtda qiziqarli mashg’ulot bo’lishi kerak.
Umuman
olganda,
ta’lim
tizimida
kompyuter
texologiyalaridan
foydalanishning quyidagi usullari mavjud:
1. Multimedia darsligi.
2. Bilim va ko’nikmalarni mustahkamlash bo’yicha topshiriqlar to’plami
keltirilgan metodik tavsiyalar.
3.O’rganilayotgan mavzular bo’yicha nazariy bilimlar boshlang’ich sinf
o’quvchilari tomonidan qanday darajada o’zlashtirilayotganini tekshirishga
mo’ljallangan test dasturi.
4. Bir tildan ikkinchiga yoki bir alifbodan ikkinchisiga o’tirish;
5. Elektron virtual kutubxona;
6. Har bir talaba usun amaliy topshiriqlarni tayyorlash va bosib chiqarish
dasturi;
7.Distant uslubida o’qitish, ya’ni o’qituvchi va o’quvchilar ma’lum masofada
joylashgan holda ta’lim berish tizimi.
8. Internet tarmog’iga ulangan multimedia kompyuterlari.
9. Printer(topshiriqlarini tayyorlash va test natijalarini chiqarish uchun).
10.Kompyuter ulangan proyektor yoki aqdim etish tehnologiyasi.
Quyida biz shu usullardan biri, kompyuterlashgan darslarning eng oddiy turi
mashg’ulotni taqdim etish texnoloiyasi yordamida, ya’ni ko’rgazma sifatida
o’tkazish haqida to’xtalmoqchimiz.
Bu usulda dars o’tkazish uchun o’qituvchiga ovoz xaritasi va kolonkasi
mavjud bo’lgan kompyuter, multimedia proyektori va MS Pover Point 97 dasturi
yordamida o’tilajak dars uchun kompyuterda slaydlar yaratiladi. Slaydlar ma’lum
mavzuni yorituvchi matn, rasm, lug’at, grammatik qoidalar bilan bog’liq bo’lgan
jadvallar, animatsiya effektlari, o’zlashtirish darajasini tekshirish uchun testlar,
ovoz, vidio rolik va hokazolardan tashkil topadi. Ular muayyan mantiqiy ketma-
ketlikda biriktiriladi. Slaydlarni almashtirishning vaqti (interval) belgilanadi.
O’qituvchi tasvirni ko’radi, eshitadi.
Bunday dars o’tishning texnik jihatdan ikki usuli mavjud:
1-usul. Kompyuter tarmog’i bor bo’lsa har bir o’quvchi o’z monitorida
ko’radi;
2-usul. Multimedia texnologiyasi asosidagi dars na’munasini .
Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun ta’lim muassasasining boshlang’ich
sinf o’quvchilari uchun o’zbek tili fanini tanladik. Darsni rejalashtirishda, slaydlar
tayyorlashda quyidagi omillarga alohida e’tibor berishimiz kerak. Ta’lim
muassasasida esa mavjud bilimlar faqat takomillashtiriladi, ya’ni lisoniy bilimlar
o’zbek tilinining til sohalari bo’yicha emas, balki yagona maqsadga yo’naltirilgan
ravishda nutqiy ehtiyoj zaruriyatdan kelib chiqqan holda komleks beriladi. Natijada
o’quvchilarda mavzu bo’yicha o’z fikrini o’zbek tilida mustaqil ifoda eta olish
ko’nimalarini yanada rivojlantirish ko’zda tutiladi.
Misol uchun, rusiyzabon o’quvchilar bilan o’tilajak bir turkum darslarning
umumiy sarlavhasi-“O’zbekiston Respublikasining siyosiy hayoti”. Bu darsning
mazmunini quyidagi mavzular orqali yoritish mumkin.
1.O’zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining ramzlari (davlat bayrog’i,
gerbi, madhiyasi, Konstitutsiya).
2.Mustaqil mamlakatimizning muhim siyosiy sanalari.
3.O’zbekiston Respublikasi Parlamenti.
4.Mamlakatimizdagi siyosiy partiyalar va harakatlar.
1-slayd. Savollar: 1) Davlat ramziy belgilari tushunchasini izohlang. 2)
O’zbekiston davlat mustaqilligining ramzlariga nimalar kiradi? O’quvchilar
savollarga og’zaki javob beradi, o’qituvchi javobni baholaydi.
2-slayd. Sarlavha: O’zbekiston Respublikasi davlat bayrog’i; O’zbekiston
Respublikasi davlat bayrog’ining tasviri;Qisqa matn; Qiyin so’zlarning o’zbekcha-
ruscha lug’ati. Davlat bayrog’i haqidagi matnda ot+sifat birikmasi ko’p qo’llaniladi.
Ushbu birikmaning ona tilidagi grammatik xususiyatlari tubdan farq qiladi.
Shuning uchun eslatma sifati mayda shriftda o’zbek tillaridagi ot+sifat
birikmasining qisqa qiyosiy harakteristikasi berilishi mumkin.
3-slayd. Sarlavha: O’zbekiston Respublikasi davlat gerbi; gerb tasviri; matn;
ushbu matnda gerbning har bir elementiga bkruvchi abzas boshida mazkur
elementning tasviri keltiriladi; matn bo’yicha savollar.
4-slayd. Sarlavha: O’zbekiston Respublikasi madhiyasi; madhiya; uning
mualliflari haqida qisqacha matn; madhiya matni; uning ijrosi. Madhiyani
kompyuterda ijro etib bo’lingach faqat uning kuyi jaranglaydi. So’zini esa
o’quvchilar kuylaydilar.
5-slayd. O’tilgan mavzu mustahkamlash uchun savollar (masalan Davlat
ramziy belgilariga nimalar kiradi?) O’zbekiston Ruspublikasi davlat gerbi; davlat
bayrog’i; madhiyasi; valyutasi qachon va kim tomonidan qabul qilingan yoki
tasdiqlangan? Madhiya mualliflari kim? Hozirjavob o’quvchilar baholanadi.
6-slayd. Videotasvir (bunday videotasvirni O’zbekiston televideniyasining
birinchi kanalida yozib olish mumkin).
O’zbekiston Respublikasi davlat madhiyasi yangraydi. Uning fonida davlatimiz
bayrog’ining turli mamlakatlarida bo’lib o’tadigan nufuzli anjuman va sport
musobaqalarida ko’tarilishi, gerbning qo’llanilish o’rni, umuman, davlatimiz ramziy
belgilarining dunyo miqyosida tanilib borishi haqidagi videolavha ko’rsatiladi.
Ushbu slayd vatanparvarlik ruhida o’tkazilgan darsga yakun yasaydi.
Eslatma: 4 va 6-slaydlarni tayyorlashda dastur tuzuvchi qo’shiqlar ijro etish
uchun qo’llaniladigan MR3 va vidio lavhani kompyuterda o’tkazish uchun
qo’llaniladigan MR4 formatlaridan foydalanish mumkin.
Shu tariqa har bir mavzu yoki mavzular bo’yicha slaydlar yaratib,
ko’rgazmalar paketini (majmuini) tayyorlab qo’yish va undan unumli foydalanish
mumkin. Chunonchi grafik tasvir, jadval va diagrammalardan grammatik mavzuni
yoritishda, ovoz yordamida talaffuzi qiyinroq bo’lgan so’zlarni o’rgatishda,
animatsiya va vidio vositalaridan biror badiiy asarning parchasi ustida ishlashda
sxema va fotosuratlardan o’quvchilarning lug’at boyligini kengaytirish maqsadida
foydalanish mumkin.
Slayd yaratishda quyidagilarga alohida e’tibor berish lozim: slaydlardagi
matn, rasim, videolavha va boshqalar mantiqan o’zaro bog’liq bo’lishi, bir-birini
to’ldirishi kerak; animatsiya, ovoz, video kabilar o’quvchilarni asosiy matndan
chalg’itmasligi kerak. Ketma-ket kelgan slaydlarda bir xil emas balki, turli
texnologik vositalardan, ayniqsa o’quvchini o’ylantirib qo’yadigan, izlanishga,
mustaqil fikr yuritishga va o’z fikrini o’zbek tilida bayon etishga undaydigan
usullardan foydalanish maqsadga muofiqdir. Shuni aytib o’tish kerakki, taqdim
etish axborot texnologiyasining samaradorligi asosan o’qituvchining fantaziyasiga,
topqirligiga, pedagogik va aktyorlik mahoratiga bog’liq.
Multimedia vositalari asosida o’qitish jarayonini tashkil etish metodikasi
an’anaviy o’qitish usulidan tubdan farqlanib, u boshlang’ich sinf o’qituvchilari va
o’quvchilar uchun:
- o’quv materiallarini obrazlar ko’rinishida taqdim etish;
- o’qitishning differensial va individual holatda bo’lishi;
- o’qish va o’zlashtirish jarayonini baholab borish, teskari aloqa bog’lash;
- o’quv materialini o’zlashtirish jarayonida o’z-o’zini nazorat qilib borish va
tuzatish;
- o’rganilayotgan mazularni namoyish etish va ularning o’zaro aloqadorligini
kuzatish;
- boshlang’ich sinflarda o’tiladigan va o’zlashtiriladigan fan mavzularini
animasiya, grafika, multiplikasiya, ovoz kabi kompyuter va axborot
texnologiyalaridan foydalanish;
- boshlang’ich sinf o’quvchilarida o’quv fanlarini o’zlashtirish uchun
ko’nikmalar hosil qilish;
- o’quvchilarning mustaqil ishlashlari va mavzularni o’zlashtirishlari uchun
yangi sharoit yaratish kabilar.
Bu boradagi olib boriladigan ishlar ta’lim-tarbiya tizimidagi zamonaviy
axborot texnologiyalarining multimedia imkoniyatlarini ta’lim-tarbiya ishlarini
tashkillashtirish va joriy qilish bilan bog’liqligi, ulardan maqsadli foydalanish
ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini oshirishga olib keladi. Bu jarayonlarda
multimedia vositasi boshlang’ich sinfda o’rganiladigan har bir fanga tatbiq etish
orqali bu fanlarning o’zlashtirish qamrovini oshiradi. Bundan tashqari,
boshlang’ich ta’limdagi ma’naviy-ma’rifiy ishlarni axborot texnologiyalarining
dasturiy vositalari asosida multimedia imkoniyatlaridan foydalanish orqali
o’zlashtirish va o’rganish jarayoni ortib boradi. O’quvchilar kompyuter xotirasiga
joylashtirilgan ma’naviy-ma’rifiy yo’nalishdagi fotosur’atlar, ma’naviy-ma’rifiy
tadbirlarni o’tkazish ssenariylari, bu yo’nalishdagi materiallarga tegishli tayanch
iboralar, atamalar va tushunchalarning mazmuni bilan tanishib boradi hamda
ulardan foydalanish ko’nikmasini o’zlashtirish imkoniyatiga ega bo’ladi.
Multimedia quyidagi xususiyatlarga ega:
- axborot turlarini matn, jadval, turli xil bezaklar, nutq, musiqa, telekadrlar,
videofilmdagi parchalar, animasiya ko’rinishidagi axborotlarni o’z ichiga oladi;
- turli xil axborotlarni kompyuterda qayta ishlash va aks ettirish uchun markaziy
prsessorning harakatchanligini, ma’lumotlarni uzatishning o’tkazish qobiliyatini,
tezkor hajmli va katta sig’imli xotirani, kompyuter kanallari bo’yicha almashish
tezligini taxminan ikki baravar oshirish talab etiladi;
- “o’quvchi-kompter-o’qituvchi” interaktiv muloqotning yangi darajasini
ta’minlanishi, muloqot jarayonida o’quvchi ancha keng va har tomonlama
axborotlarni olishi.
Demak, multimediali texnologiyada ta’lim jarayoni quyidagicha kechadi.
Kompyuterga o’rganiladigan materialni kiritish orqali boshlang’ich sinf
o’quvchilarini fikrlashga undaydi, o’quvchilarning ta’lim materiallarini xotirada
saqlash darajasini oshiradi. Shu bilan birgalikda ta’lim materiallariga qiziqishini
orttirib borib, kompyuterda ishlash
qobiliyatini o’stirishga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, ta’lim muassasalarining zamonaviy jarayonida axborot
tehnologiyalaridan, jumladan, multimedia vositalaridan foydalanish quyidagi
muhim muammolarni yechishda yordam beradi: Ta’lim jarayonini faollashtirish;
o’quv faoliyatining samaradorligini oshirish; talabalarning mustaqil ravishda ishlash
madaniyatini rivojlantirish; egallayotgan kasbiga ijodiy yondoshish ko’nikmasini
hosil qilish; mustaqil ta’lim doirasini kengaytirish, xullas, yetuk mutaxxasislarni
yetishtirish. Shu sababdan hozirgi paytda pedagog va dastur tuzuvchisi
mutaxassislarning birlashib, turli fanlardan multimedia darsliklari yaratish ta’im
samaradorligini oshirish uchun kutilgan natijalarni berishini unutmasligimiz kerak.
|