O‘qituvchi-bakalavr tayyorlash sifatini baholash

2.2. O‘qituvchi-bakalavr tayyorlash sifatini baholash
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining 2009 yil fevral oyidagi
hay’at yig‘ilishida hal qilinishi zarur deb e’tirof etilgan masalalardan biri
bo‘lajak mutaxacsisning kompetentligi ni aniqlash masalasi deb
ta’kidlangan edi. Chunki yangidan kiritilayotgan Oliy ta’lim davlat ta’lim
standartlarining “Bakalavr tayyorlash sifatini baholash” qismida OTMlar
oldiga “talabalar bilimi va amaliy ko‘nikmalari darajasini, bitiruvchilar
kompetensiyalarini ob’ektiv baholash protseduralari ni ishlab chiqish”
vazifasi qo‘yilgan ( DTS..., 2011).
Kompetentlik atamasi lotincha “competo” so‘zidan olingan bo‘lib,
“erishayapman, munosibman” degan ma’noni anglatadi hamda ma’lum
sohadan xabardorligini, bilishini va tajribaga ega ekanligini bildiradi
(O‘zME, 2002).
Rus olimlari E.Zeer, D.Zavodchikovlar (2007) “kompetentlik”
atamasiga mutaxassisning o‘z faoliyatini samarali tashkil qilishga
qaratilgan xatti-harakatlar yig‘indisi deb qarashadi. Ogayo shtati
universiteti olimlari “kompetentlik” tushunchasini shaxsning ma’lum
sohada samarali ishlashi uchun kerak bo‘lgan ko‘nikma va malakalar
to‘plami deb hisoblaydilar (Ivanov, 2007).
Ushbu sohaning yetakchi tadqiqotchilaridan biri bo‘lgan amerika olimi
R.Meyers “kompetentlik - bo‘lajak mutaxassisning qandaydir ma’lum
kriteriylarga javob berishi emas, balki uni amaliyotda qo‘llab, isbotlay
olishidir”, – degan xulosani beradi (Ivanov, 2007).
44
Rus olimasi M.M.Shalashovaning (2008) fikricha, mutaxassis ning
kompetentligi uning integrallashgan shaxsiy xususiyati bo‘lib, hayotda va
ish faoliyatida yuzaga keladigan muammolarni o‘z bilimi, tajribasi va
shaxsiy iqtidori asosida hal qila olish qobiliyati tushuniladi.
Odatda malakaviy amaliyotda mutaxassisning kompetentligi quyidagi
ko‘rsatkichlarga qarab aniqlanadi:
•
kasbiy layoqatlilik;
•
o‘z sohasini yaxshi bilishi;
•
kasbiy malakasini muntazam oshirib borishi;
•
o‘z ustida ishlab borishi;
•
o‘zining qabul qilgan qarorlariga mas’ulligi.
Oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak mutaxassis kompetent ligini
aniqlash
nihoyatda
muhim
masala
sanaladi.
Chunki
bo‘lajak
mutaxassisning ta’lim-tarbiya jarayonida faoliyat yuritishi uning
kompetentligi bilan chambarchas bog‘liqdir. Hozirgi kunda Rossiya va
ayrim qo‘shni davlatlarning OTMlarida talabani mutaxassis sifatida
shakllanganlik darajasini uning o‘qish davridagi faoliyatini kompleks
baholash orqali amalga oshirish taklif qilinmoqda. Bu holda talabaning
quyidagi ishlardagi ishtiroki hisobga olinadi:
•
kurs ishlari himoyasi natijasi;
•
bitiruv malakaviy ish himoyasi natijasi;
•
talabaning ilmiy-tadqiqot ishlardagi ishtiroki;
•
talabaning turli tanlov, ko‘rgazma va boshqa yig‘inlardagi
qatnashuvi;
•
pedagogik va ishlab chiqarish amaliyot yakunlari;
•
talabaning
fan
olimpiadalari,
respublika
va
xalqaro
konferensiyalar, ilmiy seminarlardagi ishtiroki va erishgan
natijalari;
•
talabaning sport va boshqa sohalarda erishgan yutuqlari.
Yuqoridagi ko‘rsatkichlarni kompleks baholash natijasida bitiruvchi
talabaning kompetentligini aniqlash mumkin deb hisoblanadi.
Bizning
ko‘p yillik kuzatishlarimiz shuni ko‘rsatmoqdaki,
“kompetentlik” tushunchasi shaxsning kasbiy va shaxsiy xususiyatlari
45
bo‘lib, egallagan bilim, ko‘nikma va malakalarini amaliyotda qo‘llay olishi
hamda qo‘yilgan muammo va vazifalarni mustaqil hal qilish layoqatiga
ega ekanligi bilan tavsiflanishi lozim bo‘ladi. U o‘zida bitiruvchining
mustaqil va ijodiy ishlash qobiliyatlarini ham mujassamlashtiradi.
Kompetentlikni shakllanishida asosiy o‘rinni talabalar mustaqil
ta’limi egallaydi. Chunki bo‘lajak mutaxassis faqat bilim va ko‘nikmaga
ega bo‘libgina qolmay, uni amalda qo‘llay olishi talab qilinadi. Bunga esa
ta’lim jarayonida talabalarni muammoli topshiriq va vazifalarni mustaqil
holda hal qilishga o‘rgatish orqali erishish mumkindir. Ushbu umumiy
maqsaddan kelib chiqqan holda mustaqil ta’lim bo‘lajak mutaxassislarni
har qanday sharoitda va holatda o‘zlarining aqliy salohiyatlarini to‘la ishga
solish, zarur bo‘lgan bilimlarni izlab topish, amaliy faoliyatlarida tatbiq
etishga odatlantirib boradi. Bir so‘z bilan aytganda ijtimoiy hayotda va
ta’lim-tarbiya jarayonida to‘laqonli, raqobatbardosh mutaxassis sifatida
faoliyat yuritishga tayyorlaydi. Talabalik davrida o‘qituvchining
hamkorligida, maslahatlariga suyangan holda mustaqil bilim olish
ko‘nikma va malakalari tarkib topadi. O‘quv rejasi, dastur va darsliklarda
belgilangan o‘quv materiallari o‘zlashtiriladi. Amaliy faoliyatda
qo‘llashga, kafolatlangan natijalarga erishishga o‘rgatiladi. Bu jarayonda
imkon qadar talabaning mustaqil faoliyat yuritishiga e’tibor qaratish ijobiy
natija beradi.
Oliy o‘quv yurtidagi mustaqil ta’limning foydali tomonlaridan biri
shundaki, talaba o‘quv dasturi va darsliklaridan tashqaridagi kasbi va
ixtisosligiga aloqador bo‘lgan bilimlarni ham izlab topishga, tajriba-
sinovlar o‘tkazgan holda yanada boyitishga erishadi. Bu, o‘z navbatida,
tashabbuskor, bunyodkor va ijodkor kadrlarning shakllanishiga turtki
bo‘ladi.
Mustaqil ta’lim talabalar o‘rtasida ijobiy ma’nodagi raqobatni
keltirib chiqaradi. Bir-biridan ibrat olgan holda o‘zlarining aqlini, kuchini,
vaqtini foydali faoliyat bilan shug‘ullanishga yo‘naltiradilar. Turli xil
tanlovlarga tayyorgarlik ko‘rish, fan olimpiadalarida ishtirok etish va
g‘olib bo‘lishga intilish, ilmiy-ijodiy ko‘rgazmalarda qatnashish orqali
talaba iste’dodining noma’lum qirralari ochiladi. Talabaning o‘ziga, aqli
va qobiliyatiga bo‘lgan ishonchi ortadi.
46
Mustaqil ta’lim yoshlarning shaxs sifatida kamol topishlariga ham
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Unda xarakter xususiyatlarining barqarorlashuvi,
ayniqsa, irodaviy sifatlarning mustahkamlanishi, o‘z-o‘zini boshqarish
kabi fazilatlarning takomillashuvi ro‘y beradi. Atrof-muhitdagi narsa va
hodisalarga befarq bo‘lmaslik, ularni to‘g‘ri baholay olish, o‘zlarining
mustaqil fikrlarini bildirish va dalillashga odatlanadilar.
Mustaqil ta’lim OTMlarda o‘quv reja va dasturga amal qilgan holda
tashkil etilsa-da, talabalar bilim doirasini keng va chuqur bo‘lishiga,
amaliy faoliyatga tatbiq etgan holda zarur natijalarni qo‘lga kiritishiga
imkon yaratadi. Bizning nazarimizda, mustaqil ta’lim yoshlarni ertangi
kunning murakkab muammolariga qiynalmas dan javob topishga
tayyorlashning omili bo‘lib xizmat qiladi.
Yoshlarning mustaqil bilim olishlari oliy o‘quv yurtlarida o‘quv reja
va dasturda aniq belgilangan. Xuddi shunday tartib umumiy o‘rta va o‘rta
maxsus, kasb-hunar ta’limi tizimida ham amal qilinsa bilim egallashdagi
izchillik va uzluksizlik yanada takomillashadi. Ayrim hollarda umumiy
o‘rta ta’limidagi tartib-qoidalar o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limidan
farqlanadi. Xuddi, shuningdek, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi
bosqichida o‘quvchining bilim olishi oliy o‘quv yurtlaridagidan keskin
farq qiladi. Ushbu tafovutlar talabalarning bilim olishi va kasb
egallashlarida muammolar keltirib chiqarishi mumkin. Ayniqsa, bo‘lajak
mutaxassisning
kompetentligi
shakllanishi
uchun
ta’lim-tarbiya
jarayonining uzluksizligi, izchilligi, tizimliligi katta ahamiyatga ega
ekanligini unutmasligimiz kerak.
Shuni alohida ta’kidlab o‘tish lozimki, bo‘lajak mutaxassis ning
kompetentligini
shakllanishida
yuqori
kurslardagi
malakaviy
amaliyotlarning o‘rni ham benihoya kattadir. Shuning uchun OTM larda
malakaviy amaliyotlarning o‘quv dasturlarini qayta ko‘rib chiqish va uni
samaradorligini oshirish masalalarini hal etish zarur hisoblanadi.
Shuningdek, talabaning kasbiy va tashkilotchilik tomonlarini hisobga
olgan holda malakaviy amaliyotdagi faoliyatini baholash maqsadga
muvofiq bo‘ladi. Ayniqsa xozirgi axborot asrida talabaning axborot
kommunikatsion texnologiyalar dan erkin foydalana olishi va chet tilida
muloqot qilishi ham uning to‘laqonli mutaxassis bo‘lib yetishishida muhim
47
o‘rin egallaydi. Shu sababli bakalavriyat ta’lim yo‘nalishlaridagi chet tilini
o‘qitish uslubiyotini tubdan isloh qilish zarur.
Hozirgi kunda Respublikamizning tayanch OTMlarida Oliy va o‘rta
maxsus ta’lim vazirligining topshirig‘iga ko‘ra DTSlari talablaridan kelib
chiqqan holda oliy ta’lim muassasasi bitiruvchi larining kompetentligini
aniqlash mezonlarini tayyorlash yuzasi dan ishlar boshlab yuborildi. Oliy
ta’lim muassasasining bitiruvchisi amaldagi DTS talablariga ko‘ra o‘quv
rejasida ko‘rsatilgan fanlarni o‘zlashtirishi, soha uchun kerakli bilim,
ko‘nikma va malakalarni egallashi hamda ma’lum o‘quv fanlari bo‘yicha
davlat attestatsiyasi, bakalavr uchun bitiruv ishi himoyasini bajarishi talab
qilinadi. Davlat attestatsiyasi komissiyalari yuqoridagilarni hisobga olgan
holda bitiruvchilarga kvallifikatsiya berish to‘g‘risida qaror chiqaradi.
Ammo bu ko‘rsatkichlarni bitiruvchining kompetentlik darajasini
aniqlashda yetarli emasligini ko‘pchilik tan olmoqda. Ikkinchi tomondan,
kompetentlik ko‘p jihatdan shaxsning intellektual - psixologik
xususiyatlari bilan ham chambarchas bog‘liq bo‘ladi.
OTMlarda talabalarning kompetentligini aniqlash mezonlari:
•
talabaning fan bo‘yicha egallagan bilimi, ko‘nikmasi va
malakasini amalda qo‘llay olishi;
•
intellektual qobiliyati;
•
psixologik xususiyatlari;
•
muammoni mustaqil hal qila olishi;
•
yangiliklarga intiluvchanligi va o‘z ustida ijodiy ishlashi;
•
o‘z fikrini ayta olishi va himoya qilishi.
Ushbu mezonlar talabaning kompetentlik darajalarini ishlab
chiqishda tayanch OTMlar kafedralarining professor-o‘qituvchilari va
mutaxassislari tomonidan e’tiborga olinishi lozim.
|