TMKlarning rolini oshirish - Transmilliy korporatsiyalarni jahon iqtisodiyotini globallashuvidagi o‘rni reja

|
Transmilliy korporatsiyalarni jahon iqtisodiyotini globallashuvidagi o‘rni reja
|
bet | 4/8 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 51,55 Kb. | | #142593 |
Bog'liq Transmilliy korporatsiyalarni jahon iqtisodiyotini globallashuvi1.2. TMKlarning rolini oshirish
TMKlarning butun mohiyatini aniqroq tasavvur qilish uchun uning haqiqiy rivojlanishiga e'tibor qaratish lozim. TMKning dastlabki boshlanishi 16-17-asrlarda paydo bo'lgan. mustamlaka Yangi Dunyoning rivojlanishi bilan, 1600 yilda tashkil etilgan Britaniya Ost Hindiston kompaniyasining asoschilari nafaqat ingliz savdogarlari, balki golland savdogarlari va nemis bankirlari ham edi. Biroq, deyarli XX asrgacha. shunga o'xshash mustamlaka kompaniyalari jahon iqtisodiyotida hal qiluvchi rol o'ynamadi, chunki ularning mashg'ulotlari ishlab chiqarish emas, balki faqat savdo edi. Ularni faqat zamonaviy TMKlarning salaflari deb atash mumkin.
TMKlarning rivojlanishida faqat uchta asosiy bosqichni ajratish mumkin.
- bu XX asrning boshi. TMKlar mablagʻlarini (asosan xomashyoga) iqtisodiy jihatdan rivojlanmagan xorijiy xoʻjaliklarning tarmoqlariga kiritdilar va birinchi navbatda u yerda sotib olish va sotish boʻlimlarini tuzdilar. O'sha davrda yuqori texnologiyali sanoat ishlab chiqarishini xorijda o'rnatish foydasiz edi. Bir tomondan, bunday mamlakatlarda talab qilinadigan malakaga ega kadrlar etishmadi va texnologiyalar yuqori darajadagi avtomatlashtirishga erisha olmadi. Boshqa tomondan, mumkin bo'lgan narsalarni hisobga olish kerak edi salbiy ta'sirlar kompaniyaning sobiq "uy" ob'ektlarida quvvatlardan samarali foydalanish darajasini saqlab turish qobiliyati uchun yangi ishlab chiqarish quvvatlari. Bu davrda transmilliylashtirish subyektlari asosan xalqaro kartellar (turli mamlakatlar firmalarining birlashmalari) edi. Ular savdo bozorlarini taqsimladilar, kelishilgan narx siyosati bilan shug'ullandilar va hokazo.
TMK rivojlanishining ikkinchi bosqichi 20-asr oʻrtalaridan boshlanadi. Xorijdagi ishlab chiqarish birliklarining bu ortib borayotgan ahamiyati nafaqat rivojlanayotgan mamlakatlarda, balki rivojlangan mamlakatlarda ham yaqqol namoyon bo'ladi. Xorijiy ishlab chiqarish tarmoqlari asosan TMKlar uchun mamlakatda ishlab chiqarilgan "mahalliy" mahsulotlarni ishlab chiqarishga ixtisoslasha boshladi. Asta-sekin TNK filiallari o'z ixtisosligini o'zgartirib, mahalliy talab va bozorga ko'proq e'tibor qaratmoqda. Agar ilgari jahon bozorida xalqaro kartellar hukmronlik qilgan bo'lsa, hozirda ancha yirik, hatto mustaqil tashqi iqtisodiy strategiyani amalga oshirishga qodir milliy firmalar paydo bo'lmoqda.
Ayniqsa, 1960-yillarda bo'lgan vaqt muhim ahamiyatga ega. "transmilliy korporatsiyalar" atamasi tug'ildi.
1960-yillardan boshlab TMKlar soni va ahamiyatining bunday tez o'sishi. ko'p jihatdan ilmiy-texnik inqilobning ta'siri bilan bog'liq, chunki yangi texnologiyalarning joriy etilishi va ishlab chiqarish operatsiyalarining qulayligi past malakali va savodsiz kadrlardan foydalanish imkoniyati paydo bo'lishiga ta'sir qildi. Shu bilan birga, individual texnologik jarayonlarni fazoviy ajratish salohiyati paydo bo'ldi. Transport va axborot kommunikatsiyalarining o‘sishi bu imkoniyatlarning ro‘yobga chiqishiga yordam berdi. Bu davrda ishlab chiqarish jarayoni mumkin bo'ldi. Bu boshqaruvning konsentratsiyasi, ishlab chiqarishni sayyoraviy miqyosda fazoviy markazsizlashtirish bilan rivojlanishiga turtki berdi.
Zamonaviy bosqich - XX asr oxiridan. TMK lar shakllanishining asosiy xususiyati ishlab chiqarish tarmoqlarini tashkil etish va ularni jahon miqyosida amalga oshirishdir. TMKlarning xorijiy filiallari sonining o'sishi TMKlarning o'zlari sonining o'sishiga qaraganda ancha tez sodir bo'lmoqda. Ishlab chiqarish xarajatlarini tahlil qilish sho'ba korxonalarni tashkil etish uchun joylarni tanlashda asosiy rol o'ynaydi va ular rivojlanayotgan mamlakatlarda pastroqdir. U yerda talab yuqori bo‘lgan mahsulotlar ishlab chiqariladi. Shu sababli, masalan, zamonaviy Germaniya aholisi Germaniyaning "Bosh" kompaniyasining umuman Germaniyada emas, balki Janubiy Koreyada ishlab chiqarilgan uskunalarini sotib oladi.
Transmilliy korporatsiyalarning investitsion oqimi miqyosda oshdi va hozir dunyoning eng boy mintaqalarida tobora ko'proq jamlangan.
Agar 1970-yillarda bo'lsa. To'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalarning taxminan 25% rivojlanayotgan mamlakatlarga yo'naltirildi, keyin 1980-yillarning oxiriga kelib ularning soni 20% dan pastga tushdi.
TMKlar xalqaro ishlab chiqarishni jahon savdosi bilan birlashtirgan. Ular dunyoning yuzlab mamlakatlaridagi o'zlarining sho''ba korxonalari va filiallari orqali bitta moliyaviy va tadqiqot va ishlab chiqarish strategiyasiga muvofiq ishlaydi. TMKlar ulkan bozor va tadqiqot va ishlab chiqarish salohiyatiga ega, bu esa rivojlanishning yuqori darajasini ta'minlaydi.
2006 yil boshiga kelib dunyoda 930 ming xorijiy filiallarni nazorat qiluvchi 68 ming TMK faoliyat yuritdi. Taqqoslash uchun: 1939 yilda atigi 30 ga yaqin TMK, 1970 yilda - 7 ming, 1976 yilda - 11 ming, 86 ming filiali mavjud edi).
TMKlarning zamonaviy jahon iqtisodiyotidagi roli quyidagi ko'rsatkichlar yordamida baholanadi:
1) TMKlar taxminan hisobiga? jahon sanoat ishlab chiqarishi;
2) ular jahon savdosining 2/3 qismini nazorat qiladilar;
3) TNK korxonalari qishloq xo'jaligidan tashqari ishlab chiqarishda band bo'lganlarning 10% ga yaqinini ishlaydi;
4) TMKlar dunyodagi barcha litsenziyalar, patentlar va nou-xaularning 4/5 qismini tekshiradi.
TMKlarning kelib chiqishi bo'yicha tarkibi vaqt o'tishi bilan xalqaro miqyosda ko'payib boradi. Dunyodagi eng yirik firmalar orasida, shubhasiz, Amerika kompaniyalari ustunlik qiladi.
Korporatsiyalarning ochiq valyuta pozitsiyalarini markazlashtirish tendentsiyasi mavjud. Hozirgi vaqtda korporativ strategiya filiallardan valyuta risklarini sug'urtalash muammolarini bartaraf etishga qaratilgan. Yirik korporatsiyalarning valyuta pozitsiyalarida markazlashuvi ularga filiallar joylashgan mamlakat bozorida narx raqobatida ustunlik beradi, chunki ikkinchisi tovarlar narxiga valyuta risklarini qoplash xarajatlarini va ular bilan bog'liq xarajatlarni kamroq va kamroq o'z ichiga oladi. chet el valyutasini milliy valyutaga konvertatsiya qilish. Bundan tashqari, xalqaro monopoliyalar strategiyasi filiallarga mahalliy bozorlarda yoki uchinchi mamlakatlarda yakuniy mahsulot xaridorlariga to'lov valyutasini tanlash erkinligini berish imkonini beradi va tijorat operatsiyalari jarayonida yuzaga keladigan salbiy tendentsiyalar kompaniyaning markaziy operatsiyalari bilan qoplanadi. xalqaro valyuta bozorlaridagi moliyaviy organ.hi mamlakat odatda investitsiya oqimidan foyda oladi. Yangi korxonalarga xizmat ko'rsatuvchi ishchilar va etkazib beruvchilar, mahalliy hukumatlar soliq oladigan, raqobatdosh mahalliy investorlar yo'qotishdan ko'ra ko'proq foyda ko'radi. TMKlar yordamida chet el kapitalini keng jalb etish mamlakatda ishsizlikni kamaytirishga yordam beradi. Ilgari import qilingan mahsulotlarni mamlakatda ishlab chiqarishni tashkil qilish bilan ularni import qilishning hojati yo'q. Jahon bozorida raqobatbardosh, asosan eksportbop mahsulot ishlab chiqarayotgan korxonalar mamlakatimizning tashqi savdodagi mavqeini mustahkamlashga salmoqli hissa qo‘shmoqda.
Xorijiy firmalar keltiradigan afzalliklar faqat miqdoriy ko'rsatkichlar bilan cheklanmaydi. Sifatli komponent ham muhimdir. TNK faoliyati mahalliy korxonalar ma'muriyatini texnologik jarayonga, ishlab chiqarish munosabatlarining o'rnatilgan amaliyotiga tuzatishlar kiritishga, ishchilarni tayyorlash va qayta tayyorlashga ko'proq mablag' ajratishga, mahsulot sifatiga, uning dizayniga ko'proq e'tibor berishga majbur qilmoqda. , va iste'mol xususiyatlari. Ko'pincha xorijiy investitsiyalar yangi texnologiyalarni joriy etish, yangi turdagi mahsulotlarni chiqarish, yangi boshqaruv uslubi va xorijiy biznes amaliyotining barcha eng yaxshilaridan foydalanishga asoslanadi.
Ammo shuni ta'kidlash kerakki, TMKlarning jahon xo'jaligi va xalqaro iqtisodiy munosabatlar tizimidagi faoliyatining ijobiy tomonlari bilan bir qatorda ular faoliyat ko'rsatayotgan mamlakatlar iqtisodiyotiga ham salbiy ta'siri mavjud. Mutaxassislar quyidagilarni ta'kidlaydilar:
TMKlar faoliyat yuritayotgan davlatlarning iqtisodiy siyosatini amalga oshirishga qarshilik;qabul qiluvchi davlatlarning qonunchiligini buzish. Shunday qilib, turli mamlakatlarda faoliyat yuritayotgan TMKlarning sho‘ba korxonalari transfert narxlari siyosatini manipulyatsiya qilish orqali milliy qonunchilikni ustalik bilan chetlab o‘tadilar, soliq tushumlarini bir mamlakatdan ikkinchisiga o‘tkazish orqali yashiradilar;monopol narxlarni belgilash, rivojlanayotgan mamlakatlar manfaatlarini buzuvchi shartlarni belgilash.
Qabul qiluvchi davlat investorning mahalliy siyosiy muhit bilan munosabatlarida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan asoratlarni yaxshi bilishi kerak.
Xalqaro korporatsiyalar mezbon hukumatga bosim uyushtirishi va uni qarama-qarshilikka jalb qilishlari mumkin. Shuningdek, ular mahalliy siyosatchilarga pora berishlari va hukumatga qarshi fitnalarni moliyalashtirishlari mumkin. ITT 1972-1973 yillarda Chilidagi Salvador Allende hukumatiga aynan shunday qilgan.Umuman olganda, qabul qiluvchi mamlakatlar o'z mamlakatlariga nisbatan to'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar oqimini cheklash uchun juda oz sabablarga ega (statistik foyda siyosiy xavflardan ustun turadi).
|
| |