nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Xususiy kapitalni tahlil qilishda qaysi hisobot shakllari

538
d) ma’lumotlardan foydalanuvchilar, qiziquvchilarga xususiy kapital
o‘zgarishi to‘g‘risidagi axborotlar berish;
e) moliyaviy boshqaruvni axborot so‘rovi bilan ta’minlash;
f) o‘z mablag‘lari holati to‘g‘risida axborotlar berish.
6. Xususiy kapital o‘zgarishi tahlili.
Variantlar
Ko‘rsatkichlar
a
b
d
e
f
I. Xususiy kapital jami yil boshiga
1. Xususiy kapital o‘sishi
+
+
+
+
2. Qimmatli g‘og‘ozlar emissiyasi +
+
+
+
3.
Asosiy
vositalar
qayta
baholanishi
+
+
+
4.
Rezerv uchun ajratma
+
+
+
5. Joriy yil foyda/zarar
+
+
+
II. Xususiy kapital jami yil oxiriga
Xususiy kapital o‘zgarishiga tegishli qatorlar qaysi variantda to‘liq
va to‘g‘ri ifodalangan?
a), b), d), e), f).
e
rga yeki qa
e - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

e rga yeki qa
e rdan ma’lumot saqlanishi uchun, ularni o‘qish kerak bo‘ladi.
Ishlashning asosiy rejimlariga quyidagilar kiradi:
1) ma’lumotlarni mashina xotirasiga yozish;
2) mashina xotirasidagi ma’lumotlarni o‘qish;
3) Ma’lumotlarni kirish-chiqish qurilmasiga uzatish;
4) Kirish-chiqish qurilma sidan ma’lumotlarni o‘qish;
5) mikroprotsessorning ichki registrlari mazmuni bilan operatsiyalarni bajarish.
Uch-shinali arxitektura turi asosida qurilgan har qanday MPT dasturini amalga
oshirish ish har bir dastur uchun quyidagi harakatlarni amalga oshiradi:
1.
Mikroprotsessor manzilni shakllantiradi, buyruqning operatsiya kodi saqlanadi,
manzil shinasini tegishli holatga o‘tkazadi.
2.
Operatsiya kodi shakllangan manzil xotirasidan o‘qiladi va mikroprotsessorga
yuboriladi.
3.
Mikroprotsessor buyruqni deshifrlaydi (dentifikatsiyalaydi).
4.
Mikroprotsessor bajarish uchun tuzilgan besh asosiy usullariga
170
muvofiq yuqorida sanalgan buyruq kodini deshifrlash natijalarini xotiradan
o‘qiydi.
Yuqorida sanab o‘tilgan beshta usul asosiy hisoblanadi.
Mikrokompyuterga asoslangan tipik kichik kompyuter tizimining arxitekturasi
12.5-rasmda ko‘rsatilgan.
12.5-rasm. Tipik kichik mikroprotsessor tizimining arxitekturasi Mikroprotsessor boshqarish shinasi (BSh) yordamida raqamli tizimning barcha
qurilmalari ishini muvofiqlashtiradi. BSh bilan bir qatorda, ma’lum xotira joyini,
kiritish port, yoki chiqish port tanlash uchun ishlatiladi 16-bit manzil shinasi (MSh)
ham mavjud. 8-bitli axborot shinasi yoki ma’lumotlar shinasi (MSh)
mikroprotsessorga va undan ikki tomonlama ma’lumotlar uzatishni ta’minlaydi. Shuni
ta’kidlash muhimki, MP axborotni mikrokompyuter xotirasiga yoki chiqish portlaridan
biriga yuborishi, shuningdek axborotni xotiradan yoki kiritish portlaridan biriga olishi
mumkin.
Mikrokompyuterda doimiy saqlash qurilmasi (DSQ) dasturni o‘z ichiga oladi
(amalda kompyuterni ishga tushirish dasturi). Dasturlarni tasodifiy-kirish xotira
qurilmasiga (TKXQ) va tashqi xotira qurilmasidan (TXQ) yuklash mumkin. Bular
foydalanuvchi dasturlaridir.
171
Bunday mikrokompyuter raqamli mashinaning barcha 5 ta asosiy bloklarini o‘z
ichiga oladi: axborot kiritish qurilmasi, boshqarish qurilmasi (BQ), arifmetik mantiq
qurilmasi (AMQ) (mikroprotsessorga kiritilgan), saqlash qurilmalari (xotira) va
axborot chiqarish qurilmasi.
Mikrokontrollerdagi qurilmalar - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

173
so‘ng, Markaziy protsessorga ma’lumot berishi va bermasligi mumkin, uni
dasturlanganligiga bog‘liqdir.
MK quyidagi qurilmalarga ega bo‘lishi mumkin:
1.
Analog koporatorr
. Uning asosiy vazifasi kiruvchi (o‘lchanadigan)
kuchlanishni ideal bilan taqqoslashdan iborat. Agar o‘lchanayotgan kuchlanish
idealdan yuqori bo‘lsa, komparator mantiqiy 1 signalini chiqaradi (qurilma
o‘chiriladi), agar pastroq bo‘lsa, mantiqiy 0 signalini chiqaradi (qurilma
ishlashda davom
e
tadi).
2.
Analog-raqamli o‘zgartkich
(ARO’). Analog kuchlanishni vaqt davomida
o‘lchaydi va uni raqamli shaklda chiqaradi. Barcha MKlarda mavjud emas.
3.
Taymer/hisoblagich
. Bu 2-xil birlikni taymer va hisoblagich shakllaridan
iborat. Taymer vaqt oralig‘ini hosil qiladi va raqamli hisoblagich ichki chastota
generatoridan kelayotgan impulslar sonini yoki tashqi manbalardan signallarni
hisoblaydi. Taymer/hisoblagich operatsiyasi vakillaridan biri PKM (puls-
kenglik modulyatori) bo‘lishi mumkin. Yuk ostida o‘rtacha kuchlanish
qiymatini boshqarish uchun mo‘ljallangan.
4.
Saqlovchi taymer
. Uning vazifasi ma’lum vaqt oralig‘idan so‘ng dasturni qayta
ishga tushirishdan iborat.
5.
Uzilish moduli
. Biror hodisaning ro‘y berishi haqida MKga xabar beradi va
dastur bajarilishini to‘xtatadi. Voqea tugagandan so‘ng uzil-kesil dasturni
qaytadan ishga tushiradi.
Hozir mikrokontrollerlarning 200 dan ortiq turlari mavjud. Ularni ishlab
chiqaruvchi kompaniyalar soni ikki o‘ndan oshdi. Ishlab chiquvchilar orasida keng
tarqalgan, ular asosan: 8-bitli, 16-bitli, 32-bitli kontrollerlar ishlab chiqarmoqdalar.
Xonalarni jarohatlash xavfi bo`yicha klassifikatsiyasi. e

|
Xonalarni jarohatlash xavfi bo`yicha klassifikatsiyasi. eBog'liq 5b27936d71643Xonalarni jarohatlash xavfi bo`yicha klassifikatsiyasi. e
lektr tokidan jarohatlanish
xavfi ko`p holda elektr qurilma ishlatilayotgan muhitga bog’liq bo`ladi.
O`tkazgichlarni, elektr uskunalarining tok o`tkazuvchi qismlari izolyatsiyasi yuqori
namlik, agressiv bug’ va gazlarning ta`siri ostida asta-sekinlik bilan emiriladi va
ishdan chiqadi. Atrof muhitning yuqori darajadagi namligi inson tanasining
qarshiligini kamaytiradi. Barcha xonalar (binolar) atrof – muhit xarakteriga bog’liq
ravishda, elektr xavfsizlik bo`yicha uch guruhga bo`lanadi.
1. xavfi yuqori bo`lmagan;
2. yuqori xavfli;
3. o`ta xavfli.
YUqori xavfli xonalar unda quyidagi sharoitlardan birining mavjudligi bilan
xarakterlanadi:
-tok o`tkazuvchi pollar (metall, tuproq, beton);
-namlik (havoning nisbiy namligi) 75% dan yuqori yoki tok o`tkazuvchi changlar;
-havo haroratining yuqoriligi (+30
0
S dan yuqori);
-ishchilarni bir vaqtda elektr uskunasining metall korpusiga va binoning erga
biriktirilgan metall konstruktsiyalariga va uskunalarga tegishi mumkinligi.
O`ta xavfli xonalar unda quyidagi sharoitlardan birining mavjudligi bilan
xarakterlanadi:
-havoning nisbiy namligi 100 % ga yaqin;
-kimyoviy aktiv muhitlar (kislota va ishqorlar bug’lari);
-bir vaqtda yuqori xavfli xonalar uchun ko`zda tutilgan sharoitlardan ikki yoki undan
ortig’ini mavjudligi;
Bu kategoriyalarga xonadan tashqarida, ochiq maydonda ishlatilayotgan elektr
qurilmasini ham tenglashtirish mumkin.
YUqori xavfli bo`lmagan xonalarga yuqori xavfli va o`ta xavfli xonalardagi
sharoit belgilari bo`lmagan xonalarni kiritish mumkin.
Ko`pchilik qishloq xo`jalik ishlab chiqarish xonalari yuqori xavfli xonalarga (poli
tuproqli xonalar) yoki o`ta xavfli (molxonalar, chuchqaxonalar, issiqxonalar va
boshqalar) xonalarga bo`linadi.
4. Elektr uskunalarini erga ulash
|
| |
Tegish va qadam kuchlanishi

107
Qadam kuchlanishi zonasiga tushib qolganda, oyoqlarni tezlik bilan birga qo`yib,
zonadan qisqa qadamlar bilan yoki ikki oyoqni birga bir joyga qo`ygan holda, ikki
oyoqlab oyoq uchida yoki tovonda sakrab chiqib ketish kerak. Tok uzatish simi erga
tekkan joydan 20 m uzoqlikda qadam kuchlanishi amalda 0 ga tengdir.
va nollashtirish himoyasi

109
quvurlari: artezan kuduqlarining quvurlaridan, binolarning erga tutashgan metall
konstruktsiyalaridan, armaturalardan va boshqalardan foydalanish mumkin.
Erga ulagichlarning qarshiligi hisoblash bilan yoki bevosita o`lchash bilan
aniqlanadi.
YA`ni bir o`zakli erga ulagich tok oqimining qarshiligi
)
4
4
lg
5
,
0
21
(lg
366
,
0
l
h
l
h
d
l
р
R
c
,
(17.5.)
bu erda r-tuproqning solishtirma qarshiligi Om
m;
l
, d- erga ulagichning uzunligi va
diametri (m); h- quvur yotqizilgan chuqurlik (m);
Erga ulagichlarning kerakli soni:
э
н
c
c
R
K
R
n
,
(17.6.)
bu erda K
s
-mavsumiylik koeffitsienti; R
n
- erga ulashning normativ qarshiligi;
e
-erga
ulagichlardan foydalanish koeffitsienti.
-Davlat standartiga asosan neytralli izolyatsiyalangan kuchlanishi 1000 V gacha
bo`lgan qo`zg’almas setlarda erga ulash qurilmasining qarshiligi 10 Om dan
oshmasligi kerak. Erning solishtirma qarshiligi
500 Om
m da
ga bog’liq
bo`lgan oshiruvchi koeffitsientlar kiritiladi.
Tok ta`siriga tushgan kishiga birinchi yordam ko`rsatish

116
kuch bilan bosiladi. Bosish soniyada 1 marta keskin kuch bilan bulishi kerak. Bunda
ko`krak qafasi ichkariga qarab 3-4 sm pasayishi kerak va bu yurak urishi ritmiga
moslab davom ettiriladi. Har ikki marta puflagandan keyin 15 marta ko`krak qafasini
bosish kerak. Jarohatlangan kishining yurak urishi, pul’sini tekshirib bilinadi. Buning
uchun yuqoridagi vazifalarni 2-3 soniyaga to`xtatib, tomir urishi sinab ko`riladi.
Nazorat savollari - Texnika xavfsizligi

|
Texnika xavfsizligiBog'liq 5b27936d71643Nazorat savollari.
1. Mehnat xavfsizligi bo`yicha ishlarni tashkil etish va boshqarish.
2. Korxonalarda mehnatning sog’lom va xavfsiz ish sharoitlarini ta`minlash.
3. Korxonalarda mehnat sharoitini yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlar.
4. Mehnatni muhofaza qilish xizmatlari. (“MMQT dagi qonunning 14-modda).
5. Korxonalarda mehnatni muhofaza qilish bo`yicha ishlarni boshqarish.
14-Ma`ruza. Sanoat korxonalarida elektr xavfsizligi
Reja:
1. Elektr tokidan jarohatlanishning xavfliligi.
2. Insonni elektr tarmog’iga qo`shilishi mumkinligi sxemasi.
3. Tegish va qadam kuchlanishi.
4. Elektr uskunalarini erga ulash va nollashtirish.
5. Himoya ajratkichi. elektr patentsiallarini tenglashtirish. Statik elektrdan
himoyalanish.
Tayanch iboralar
Chastota, static elektr, fibriliyatsion tok, tegish kuchlanishi, qadam kuchlanishi,
nollashtirish, generator.
Zamonaviy ishlab chiqarish elektr toki qo`llanilishi bilan chambarchas bog’liq. elektr
toki mehnatni engillashtirish bilan bir vaqtda odamlar sog’ligi va hayoti uchun katta
xavf manbai hamdir. Boshqa xavf manbalardan farqli, ularoq elektr toki xavfini
masofadan, o`lchash asboblarisiz aniqlab bo`lmaydi.
Elektr tokidan jarohatlanish quyidagi har xil sharoitlarda sodir bo`lishi mumkin:
1.
izolyatsiyasi ishdan chiqqan o`tkazgichlar yoki ochiq tok uzatish qismlarga
tekkanda;
2.
yoy orqali elektr toki ta`siridan;
3.
tasodifan kuchlanish ostida bo`lgan uskunalarning metall qismlaridan;
4.
katta o`lchamdagi mashinalarni elektr uzatish tarmoqlariga ruxsat etilmagan
yaqinlikda joylashgan (avtokranlar, g’alla kombaynlari) va boshqa shunga o`xshash
hollarda.
Statik ma`lumotlardan ma`lumki, elektr tokidan jarohatlanganlar ichida kishilarning
ko`pchiligi elektrotexnik kasbga ega bo`lmagan odamlardir. Ishlab chiqarishda elektr
tokidan jarohatlanishlarni tekshirish shu narsani ko`rsatadiki, ko`pchilik baxtsiz
voqealar elektr uskunasi bilan ishlashga o`qimagan, elektr xavfsizligi haqida
ma`lumoti yo`q ishchilarni ishlatish natijasida sodir bo`ladi.
|
| |
v) 
Mehnat sharoitini umumiy yaxshilash

98
4. Mehnatni muhofaza qilish xizmatlari. (“MMQT dagi qonunning 14-modda)
Vazirliklar, idoralar, kontsernlar,
assotsiatsiyalar, boshqa xo`jalik organlari kasaba
uyushmalari Markaziy (davlat) qo`mitasi bilan kelishib o`zlari tasdiqlaydigan nizomga
muvofiq mehnat muhofazasi ishlarini muvofiqlashtirib boradilar.
Xodimlar soni 50 nafar va undan oshadigan korxonalarda maxsus tayyorgarlikka ega
shaxslar orasidan mehnatni muhofaza qilish xizmatlari tuziladi (lavozimlar joriy etiladi)
50 va undan ziyod transport vositalariga ega bo`lgan korxonalarda esa bundan tashqari,
yo`l harakati xavfsizligi xizmatlari tuziladi (lavozimlar joriy etiladi). Xodimlar soni va
transport vositalari miqdori kamroq korxonalarda mehnatni muhofaza qilish
xizmatining vazifalarini bajarish rahbarlardan birining zimmasiga yuklanadi.
Mehnatni muhofaza qilish va yo`l harakati xavfsizligi
xizmatlari kasaba uyushmasi
qo`mitasi bilan kelishilgan nizomlar asosida ishlaydi va o`z maqomiga ko`ra
korxonaning asosiy xizmatlariga tenglashtiriladi hamda uning rahbariga bo`ysunadi.
Mehnatni muhofaza qilish xizmatlarining mutaxassislari barcha xodimlar mehnatni
muhofaza qilish qoidalari va me`yorlariga rioya etishlarini nazorat qilish, tarmoq
bo`linmalari rahbarlariga aniqlangan nuqsonlarni bartaraf etish
haqida bajarilishi shart
bo`lgan ko`rsatmalar berish, shuningdek, mehnatni muhofaza qilish to`g’risidagi
qonunlarni buzayotgan shaxslarni javobgarlikka tortish haqidagi korxonalarning
rahbarlariga taqdimnomalar kiritish huquqiga egadirlar.
Mehnatni muhofaza qilish va yo`l harakati xavfsizligi xizmatlarining mutaxassislari
ularning xizmat vazifalariga taalluqli bo`lmagan ishlarni bajarishga jalb etilishlari mumkin
emas.
Mehnatni muhofaza qilish va yo`l harakati xavfsizligi xizmatlari
korxona faoliyati
to`xtatilgan taqdirdagina tugatiladi.
Ushbu xizmatlarning bajarilishi zarur bo`lgan asosiy vazifalari, ishlab chiqarish bilan
bog’liq bo`lgan baxtsiz hodisalar, zaharlanish va kasb kasalliklarini keltirib chiqargan
sabablarini aniqlab qaytarmaslik tadbirlarini ko`rishdir.
5. Korxonalarda mehnatni muhofaza qilish bo`yicha ishlarni boshqarish

99
5. Korxonalarda mehnatni muhofaza qilish bo`yicha ishlarni boshqarish
Mehnatni muhofaza qilishni davlat tomonidan boshqarish O`zbekiston davlati Vazirlar
Mahkamasi amalga oshiradi (MMQT dagi qonun 5-modda).
Mehnatni muhofaza qilishga doir qonunlar va boshqa me`yoriy hujjatlarga hamma
joylarga rioya etilishi ustidan davlat nazoratini
bunga maxsus vakolat berilgan,
O`zbekiston Davlati Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydigan nizom asosida ishlovchi
davlat idoralari amalga oshiradilar (MMQT dagi qonun 22-modda).
Mehnat xavfsizligini to`laqonli ta`minlash uchun ishchi
va xizmatchilarni mehnatga
bo`lgan munosabatlarini tubdan o`zgartirish yo`llarini izlash lozimki,
toki ularning
mehnatlari natijalariga moddiy ta`sir ko`rsata olsin hamda mehnat xavfsizligini
miqdori
va sifati jihatidan aniqlab, mehnatdan olinayotgan daromadga moddiy ta`sir
miqdorini aniq ko`rsatkichlari kashf etilgan taqdirdagina,
ishchi va xizmatchilarni
oylik hamda ustama maoshlarini aniqlash jarayonida ularning bajargan ishlarining
sifati
va miqdoridan tashqari, xavfsizlik talab va qoidalariga rioya qilganliklari
darajasini
raqamlarda aks ettirilib, hisoblash yo`li bilan mehnat xavfsizligini
boshqarishni ilg’or usuli yaratiladi.
Mehnat xavfsizligini boshqarishni tashkilot bo`yicha
bosh muhandis, brigada,
bo`limlarda va tsexlarda esa mutassadi rahbar xodimlar amalga oshiradi. Uslubiy va
tashkiliy ishlarni bu borada xavfsizlik muhandisi olib boradi.
Mehnat xavfsizligini
boshqarish quyidagi 10 ta shartni to`la bajarilishi bilan amalga oshiriladi:
-xavfsiz mehnat qilishga o`rgatish va targ’ibot qilish;
-uskunalarning xavfsizligini ta`minlash;
-xavfsiz ish uslubini tanlash;
-bino va inshootlarni ustivorligini ta`minlash;
-mehnat sharoitini sog’lomlashtirish;
-ishchilarni xavfsiz himoya vositalari bilan ta`minlash;
-eng qulay mehnat sharoiti va dam olish tartibini joriy qilish;
-kasb kasalligi omillarini nazorat qilish va o`z vaqtida davolanishni tashkil etish;
-dam olish sharoitlarini yaxshilash;
-ishchilarni ixtisosiga va malakasiga qarab ishga jalb etish.
-rasm - Texnika xavfsizligi

117
kiyimining materialiga qarab 20000 - 50000
Om atrofida;
R
1
-sim (neytral) erga
ulangandagi qarshiligi (odatda umuman har qanday erga ulagich qarshiligi 4 Omdan
katta bulmasligi talab qilinadi).
Agar biz elektr toqi ta`sirida bulgan odam o`tkazgichdan
iborat polda tursa, oyoq
kiyimi xam elektr o`tkazuvchi bulsa, unda
Bu miqdordagi elektr toqi inson uchun xavfli hisoblanadi (fibrilyatsiya toqiga nisbatan
2,2 marta ko`p)
Bunday holatda elektr toqiga tushib qolganda ba`zi bir omillar bunday toqning
zararlash natijasini o`zgartirib yuborishi mumkin. Masalan elektr toqiga tushib qolgan
odam quruq yog’och polda va oyog’ida toq o`tkazmaydigan rezina oyoq kiyimi bulsin.
Unda uning tanasidan o`tib ketgan toq miqdori
buladi. Bu esa inson tanasi uchun uzoq muddat ta`sir ko`rsatganda yo`l qo`yiladigan
miqdordan kam.
Хулоса ва таклифлар - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni...

201
-хўжалик фаолиятида содир бўладиган харажатларни ва кўрилган
зарарларни ҳисобини МҲХСга яқинлаштириш мақсадида амалиётда МҲХС
элементларини қўллаш ва такомиллаштириш.
АДАБИЁТЛАР
1.
Ўзбекистон Республикаси Бухгалтерия ҳисобининг миллий стандартлари. Т.:
Ўзбекистон бухгалтерлар ва аудиторлар Миллий Ассоциациясининг нашриёт-
ахборот Маркази нашриёти, 2009 й.
2.
IAS-1
(БҲХС-1
“Молиявий
ҳисоботларни
тақдим
этиш”.
https://www.icpau.co.ug/sites/default/files/Resources/IPSASB-HandBook-2018-
Volume-1.
3. А. Сотиволдиев, Д. Сотиволдиева, Д. Шодибекова. Бухгалтерларнинг изоҳли
луғати. Т.: “Норма” нашриёти, 2010.
Адабиётлар шарҳи - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro...

193
1-БҲМС (Молиявий ҳисоботларни тақдим этиш)да “Фойда ёки зарар – бу
бошқа умумлашган даромаднинг таркибий қисмларидан ташқари жами
даромаддан харажатлар чегирилганидан кейин қолган натижа”[2]
эканлиги
таъкидланган.
Бизнинг фикримизча харажатлар ва зарарлар тушунчалари бир биридан
фарқ қилиб, бу фарқни уларни вужудга келишида, тан олинишида ва счётларда
акс эттирилишида кўришимиз мумкин.
Зарар – бу хўжалик фаолиятидан кўрилган йўқотишларнинг
пул шаклида
ифода этилишидир.
Хўжалик юритувчи субъект харажатларининг олинган даромаддан ортиб
кетиши натижасида юз беради. Яъни, қопланмайдиган (қайтарилмайдиган)
харажатлардир. У моддий ва пул ресурсларининг
камайишини келтириб
чиқаради.
Тадқиқот методологияси.
Илмий адабиётлар ва меъёрий ҳужжатларни
таҳлил қилиш харажатлар ва зарарларни характерловчи кўрсаткичларга
берилган таърифлар ва тушунтиришлар ўрганилиб, уларни МҲХС
талабларига мослаштириш масалари методик жиҳатдан тадқиқ қилинди.
Харажатлар ва зарарларнинг бухгалтерия ҳисобини такомиллаштириш
бўйича таклифлар берилган. Тадқиқотни
амалга оширишда индукция,
дедукция ва статистик жадвал ва солиштирма таҳлил усулларидан
фойдаланилган.
-ma`ruza. Elektr tokining inson organizmiga ta`siri

115
-muskullar keskin qisqarishi natijasida odam toq ta`siridan chiqib ketadi va hushini
yo`qotmaydi (0,6 – 1,5mA).
-muskullar keskin qisqarishi natijasida odam hushini yo`qotadi,
ammo yurak va
nafas olish faoliyati ishlab turadi (10 – 15mA).
-odam hushini yo`qotib, nafas olish tizimi yoki yurak urishi to`xtab qoladi (25 –
50mA).
-klinik o`lim holati, bunda insonda hech qanday hayot alomati ko`rinmay qoladi
(100mA).
Klinik o`lim - bu hayot bilan o`lim oralig’i bo`lib, inson ma`lum vaqtgacha ichki
imkoniyatlar
hisobiga yashab, bu holat 5-8 daqiqa davom etadi va tashqi yordam
bulmasa, miya qobig’idagi hujayralar parchalanib biologik o`lim holatiga o`tadi.
Avtomatlashtirish tizimning funksiyalari

182
•
Tizim vaqtini korrektiyalash;
•
Ko‘p martalik ish rejimi, parollar orqali
tizimga kirish huquqlaridan
foydalanish, shaxslarni ro‘yxatdan o‘tkazish va uning harakatlarini qayd
yetish (ulanish tizimi radiokanal yordamida tashkil etiladi);
•
Tizimdagi voqealar protokolini avtomatik ishlab chiqarish va chop
yetish;
•
Kompyuterning qattiq diskiga ma’lumotlarni arxivlash;
•
Jarayon parametrlari tarixini grafiklar va jadvallar ko‘rinishida ko‘rish;
•
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi tarkibiy
qismlarining holati va
ishlashi haqidagi ma’lumotlarni aks ettirish,
uning elementlarini
diagnostika qilish.
Statik elektrdar himoyalash

113
tasmasi harakati 15 m/s tezlik bilan harakatlanganda 80000 V gacha etish mumkin.
Statik elektrning fiziologik ta`siri kuchsiz sezilmas yoki qattiq sanchik yoki zarb
orqali sezilishi mumkin. Uning bu kabi qisqa vaqtli ta`siri qurquvga,
tananing yoki
uning biror qismini beixtiyor birdan harakatga kelishiga va qator hollarda
jarohatlanishiga olib kelishi mumkin.
Statik elektrdan himoyalanish tadbirlari uning zaryadlarini hosil bo`lishini oldini
olish yoki uni erga o`tkazib yuborishlar hisoblanadi.
Havoning nisbiy namligi 70 % dan yuqori bo`lganda
statik elektr zaryadlarning
xavfini oldini olinadi. Neft’ mahsulotlarini idishga quyishda statik elektr zaryadini
oldini olish uchun yonilg’ini quyish shlangini idishning tubiga tushirib quyish kerak.
Erga ulash himoyasi ham statik elektr zaryadidan
eng ishonchli himoya
hisoblanadi.
Nazorat savollari
1. Elektr tokidan jarohatlanish sabablari ayting?
2. Elektr tokining xavfliligi nimada?
3. Elektr tokidan jarohatlanish turlarini ayting?
4. Fibriliyatsion tok nima?
5. Insonlarni tokdan jarohatlanish ehtimoli nimalarga bog’liq?
6. Insonlarning shaxsiy xususiyatlarini tokdan jarohatlanishga aloqasi bormi, bo`lsa
qanday?
7. Erga ulash himoyasi nima?
8. Nollashtirish himoyasi nima?
9. Qadam kuchlanishi deganda nimani tushunasiz?
10.Elektr tokida ishlaydigan uskunalardan qanday sabablarga ko`ra
jarohatlanish
mumkin?
ХАРАЖАТ ВА ЗАРАРЛАРНИНГ ҲИСОБИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ

192
харажатларни нисбатига (рентабеллигига) боғлиқдир. Яъни, бунинг учун
хўжалик субъектлари фаолияти давомида даромадларга нисбатан харажатлар
салмоғини камайтириш чораларини ҳам ишлаб чиқиши ҳамда уларга қатъий
амал қилиши талаб этилади.
Бозор иқтисодиёти шароитида корхоналарнинг бир текисда узлуксиз
фаолият юритиши ва иқтисодий ривожланиши, улар томонидан амалга
ошириладиган харажатларга ва фаолият натижасида кўрилган зарарларига
боғлиқ бўлади. Шу нуқтаи назардан, уларни тан олиш ва ҳисобда тўғри акс
эттириш бухгалтерия ҳисобининг асосий вазифаларидан бири ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикасида харажатлар ҳисобини ташкил этиш ва уларни
гуруҳлаш асосан, амалдаги Ўзбекистон Республикасининг “Бухгалтерия ҳисоби
тўғрисида”ги қонуни ва Вазирлар маҳкамасининг “Маҳсулот (ишлар,
хизматлар) ишлаб чиқариш ва сотиш харажатлари таркиби ҳамда молиявий
натижаларни шакллантириш тартиби тўғрисидаги” Низом билан тартибга
солинади.
Харажатлар ва зарарларни тан олиш, бухгалтерия ҳисобида тўғри акс
эттириш, ҳисобга олувчидан аввало, бу тушунчаларни моҳиятини тўғри
англашни ва тавсифлашни талаб этади.
-masala. Radiusi r - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

G ‘ild irak va b arab a n n in g u m u m iy
og‘irligi C,, yuk og ‘irligi
G2. Burchak
a qanday bo‘lganda g‘ildirak inersiya
markazi teng oMchovli harakat qiladi?
B oshlang‘ich p a y td a g ‘ildirak tin ch
turgan deb hisoblansin (187- rasm).
Yechish. S anoq sistem asini 187-
rasmdagidek tanlaym iz. G ‘ildirak te
kis parallel harakatdagi jism dan ibo
rat. Jism ga g ‘ildirak va barabanning
og‘irlik kuchi
Gt , yuk og‘irligi
G2 ,
tayanch tekisligining normal reaksiya
kuchi
N , ishqalanish kuchi ^ish ta ’sir qiladi. Bu kuchlarning
Ox va
Oy o ‘qlardagi proyeksiyalarining yig‘indisi mos ravishda quyidagicha
bo‘ladi:
Rex
C, sin
a - G
2
sin a + fjsh ,
■
G, cos
a
- G
2
c o s a +
N .
Rey =
-
C, cos a
-
G
2
c o s
a +
N .
(101.6)
G 'ildirakka ta ’sir etuvchi kuchlarning inersiya m arkazidan o ‘tuv-
chi va harakat tekisligiga perpendikular b o ‘lgan o 'q qa nisbatan m o-
m entlarining yig‘indisini hisoblaymiz:
MSi
G2r
(101.7)
(101.6)
va (101.7) ni (101.4) ga qo‘ysak, g‘ildirak differensial teng-
lamalari kelib chiqadi:
d t 2 - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

121-rasm.
122-rasm.
Q o ‘zg‘alm as ch iziq silliq bo'lganligi u c h u n
N ning u rin m ad ag i
proyeksiyasi nolg a teng:
N x =
0 .
D em ak,
Fx =
m ^ - , Fn + N n = m ^ - , Fh + N h = 0 .
(65.10)
(64.10)
m oddiy nuqtaning q o ‘zg‘alm as silliq chiziq ustidagi h a
rakati uning differensial tenglamasini tabiiy usulda ifodalashdan iborat.
Xususiy h o ld a
F kuch u rin m a tek islik d a y o tsa,
Fb = 0 b o ‘lib,
n o rm al reaksiya trayektoriyaning bosh n o rm ali bilan bir yo ‘n alish d a
b o ‘ladi.
6 5 - §. M oddiy nuqta dinamikasining birinchi asosiy
masalasini yechish
M oddiy n u q tanin g harakat qo nuni m a ’lum b o ‘lsa, d in am ik an in g
birinchi m asalasini oson hal qilish m um kin. Bu m asala quyidagi ta r-
tibd a yechiladi:
1. A gar m asa la s h a rtid a sa n o q siste m a si b e rilm a g a n b o ‘lsa, u
tan lab olinadi.
2. M oddiy nuqtaga t a ’sir qiluvchi k u c h la r rasm da tasvirlanadi.
3. A gar n u q ta b o g ‘lanishda b o ‘lsa, u b o g ‘lan ish d a n q u tq a rila d i
va b o g‘lanish reaksiya kuchlari rasm da k o ‘rsatiladi.
4. T anlab olingan sanoq sistem asida m o d d iy nuqta h a ra k a tin in g
differensial ten g lam alari tuziladi.
5. Berilgan h a ra k a t q o n u n id an fo y d alanib m od diy n u q ta te z la
nishining tanlab olingan sistem adagi proyeksiyalari aniqlanadi.
6. Tezlanishning topilgan proyeksiyalari differensial ten g lam alar-
ga q o ‘yilib n o m a ’lum kuch aniqlanadi.
Yechish. Bug‘d oy h arak atin i D ek art k o o rd in a ta la ri sistem asiga 
n isb atan tekshiram iz. K o o rd in atalar boshi О

n in g boshlan gM ch o tilish h o la tid a o lib ,
Oxy te k islik n i
V0 o rq a li
o ‘tkazam iz. Bu h o ld a b u g ‘doyning harak ati
Oxy tekisligida b o ‘ladi.
Bug‘doyga faq at o g ‘irlik kuchi t a ’sir qiladi.
BoshlangMch p ay td a b u g ‘doyning k o o rd in atalari x = 0 , j = 0 ; tez -
ligining k o o rd in a ta o ‘qlaridagi proyeksiyalari esa
Vx = V0 c o s a ,
Vy =
V0 sin a .
M n u q ta h arak atin in g differensial tenglam alari:
mx = 0,
my = - G yoki
x = 0,
у = - g •
(
66.6)
(
66.6) ni ikki m arta integrallasak
x = C , ,
x = C]
t +
С2 ,
y = - g t + C3 , y = - & L + C3t + C4
(66.7)
hosil boMadi.
BoshlangMch shartlarn i (66.7) ga q o ‘ysak,
C, =
V0 c o s a , C
2 = 0, C3 =
V0 sin a ,
C4 = 0
kelib chiqadi.
D em ak, b u g ‘doy harak atin in g p aram etrik tenglam alari
g t 2
x = / • K
0 c o s a ,
у = -•£— +
1 ■ V0 s in a
(
66.8)
boMadi.
(
66.8) te n g la m a la rd a n v aq tn i y o ‘qotsak, b u g ‘doy h a ra k a tin in g
trayekto riy a ten g lam asi kelib ch iq ad i, y a’ni:
(66.9) parabola tenglam asi boMib, uning o ‘qi
Oy o ‘qiga paralleldir.
E ndi b ug ‘doyning eng uzoqqa borib tushish m asofasini topam iz.
B uning u c h u n (66.9) ni nolga tenglashtirib,
V} sin 2 a
x = -£---------
(
66. 10)
g
ni hosil qilam iz.
(66.10) dagi л: k o o rd in a ta m ak sim u m boMishi u c h u n s in 2 a = l
a =
boMishi kerak.
-masala. M assasi m = - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi
1048 pdf 63c96812dd27f 1674143762
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi
|
Miqdori moddiy nuqta massasi bilan tezlanishining ко ‘paytmasiga

( 102.2) ni ( 102. 1) ga qo‘yamiz:
Р + Ф = 0.
(102.3)
(102.3) tenglam a Dalamber prinsipini
ifodalaydi:
moddiy nuqtaga t a ’sir qiluv
chi kuch har onda inersiya kuchi b ilan
muvozanatlashadi (188-rasm).
Agar moddiy nuqta egri chiziqli ha-
rakatda b o ‘lsa, inersiya kuchi urinm a va
norm al tuzuvchilarga ajratiladi:
bunda
yoki
Ф = Ф т + Ф„
Фт
= - m a x ,
Ф„
= - m a n
Ф
= m
d V
dt
ф
Agar moddiy nuqta to ‘g ‘ri chiziqli harakatda bo'lsa,
Ф я=
0.
Erksiz moddiy nuqta uchun D alam ber prinsipi quyidagicha yo
ziladi:
F + R + Ф = 0 ,
(102.4)
bunda:
R — bog‘lanish reaksiya kuchi.
103- §. Sistema uchun Dalamber prinsipi
M exanik sistem a Л/,,
M2, ...,
Mn m oddiy n u q ta lard an tashkil
topgan b o ‘lsin. Sistemaga ta ’sir etuvchi kuchlarni tashqi va ichki
kuchlarga ajratsak, sistem aning h a r bir nuqtasi uchu n D alam ber
prinsipi quyidagicha yoziladi:
F{ +
F‘ + Ф ,,
F{ + Fj +
Ф 2 ,
................
(103.1)
Fe + F‘ +
dt 
m - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

129-rasm.
(66.3) ni boshlan g‘ich shartlard an foydalanib integrallasak:
T/ _ -2 c o s0 ,5 7 i/
_ 5sin7i/
*
0,5тim
’
y ~ ^ T -
S on qiym atlarni q o ‘ysak,
V = —0,64 m /s ,
Vv = 0 kelib ch iqad i.
x
у
37-masala. Massasi
m = 16 kg boMgan m oddiy nuqta tekislikdagi
egri chiziqli trayektoriya b o ‘ylab teng t a ’sir etuv chisi
F = 0 ,3
1 (N )
b o ‘lgan kuch t a ’sirida harakatlan ad i. M azkur kuch tezlik vektori b i
lan a= 50° burchakni tashkil qiladi.
t = 20 sek un d b o ‘lganda egrilik
radiusi p = 12 m. M oddiy n u q tan in g tezligi aniq lan sin (129-rasm ).
Yechish. M oddiy nu q ta h a ra k a tin i tabiiy k o o rd in a tala r sistem a-
siga nisbatan tekshiram iz.
N u q tag a rasm da k o ‘rsatilgan
F kuch t a ’sir etadi.
M od d iy nu qta tezligini aniqlash u ch u n (64.7) ten g la m a n in g ik,-
kinchisini tuzam iz:
m^— = F .
(66.4)
P
129-rasmdan:
Fn = Z
7 sin 50°.
(66.5)
(66.5) ni (66.4) ga q o ‘yamiz:
V 2
m — = / ’sin 50°
P
и
л
is2
p-.Fsin50o
b u n d a n
V = ------------ .
m
Son qiym atlarni q o ‘ysak,
V = 1,86 m /s kelib ch iq ad i.
38-masala. D on otuvchi a p p a ra td a n o tilg an b u g ‘doyning b o sh -
lan g ‘ich tezligi
V0. V0 tezlikning g o riz o n t b ilan hosil qilgan a b u r-
chagi qanday b o ‘lganda b u g ‘doy eng u zo q q a b o rib tu sh a d i? M u h it
qarshiligi hisobga olinm asin (130-rasm ).
FT = 2 N , F„ - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

|
‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markaziBog'liq 1048 pdf 63c96812dd27f 1674143762FT = 2 N , F„ = 2 N , F = J
f
. + F 2 = V
8 = 2V2 = 2,83 N
kelib chiqadi.
33-masaIa. G o riz o n t b ilan
a b u r c h a k h o sil q ilu v c h i qiya
tekislikda M m assaga ega b o ‘l-
g an suvli b ak tu rib d i. Bakdagi
suv sirti qiya tekislikka parallel
b o ‘lishi u c h u n bakn i qiya tekis
likka parallel b o ‘lgan qanday F
kuch bilan harakatga keltirish ke
rak? B akning tagi bilan qiya te -
kislik o ‘rtasidagi ishqalanish koef-
fits iy e n ti/g a teng (125-rasm ).
Yechish. Bak harakatining y o ‘nalishi qiya tekislik b o ‘ylab sodir
b o ‘lgani sab ab li, Ox o ‘qni 1 2 5 -rasm d ag idek tan la y m iz . Q o ‘yilgan
m asalani hal etish uchun avval suyuqlik zarrachasi h arak atin i tekshi-
ramiz.
Z arra c h ag a t a ’sir qiluvchi k uch o g ‘irlik kuchi gAm va suyuqlik
sirtiga p erp e n d ik u la r b o 'lg an AR bosim ku chidan ibo rat. Suyuqlik
sirti qiya tekislikka parallel. Suyuqlik zarrachasi u ch u n d inam ik anin g
asosiy tenglam asi
й5Д т = g s in a • Am
bo‘ladi. Bu yerda suyuqlik zarrachasining massasi Am, tezlanishi esa as.
Suvli bak tezlanishi ax ham as tezlanishga ega boMishi kerak. D em ak:
ax = as = g s i n a .
(65.4)
Endi suvli bak n i A m oddiy n u q ta d eb qaraym iz. B akka o g ‘irlik
kuchi G , tortish kuchi F , ishqalanish kuchi F'sh h a m d a qiya tekis-
likning norm al reaksiyasi N ta ’sir qiladi. Bak harakati t o ‘g ‘ri chiziqli
b o ‘lgani u c h u n dinam ikaning asosiy tenglam asi quyidagicha b o ‘ladi:
Max = ' £ F v x ,
(65.5)
bu yerda: M — suvli bak m assasi, ax — uning tezlan ishi.
125-rasmdan:
- F - F'sh + G s i n a , bu yerda F'sh = / V .
|
| |
-masala: 20 % li (ρ=1,25g/ml) KOH eritmasining molyar konsentratsiyasini

|
-masala: 20 % li (ρ=1,25g/ml) KOH eritmasining molyar konsentratsiyasiniBog'liq 1674214624 11-sinf Kimyo (o\'qituvchilar uchun qo\'llanma)1-masala: 20 % li (ρ=1,25g/ml) KOH eritmasining molyar konsentratsiyasini
aniqlang.
Masalaning
yechimi:
Ushbu
masalani
foiz
konsentratsiyadan
molyar
konsentratsiyaga o‘tish formulasidan foydalanib oson ishlashimiz mumkin:
2-masala: 1,5 M li (ρ=1,26g/ml) HNO
3
eritmasining foiz konsentratsiyasini
aniqlang.
Masalaning
yechimi:
Ushbu
masalani
molyar
konsentratsiyadan
foiz
konsentratsiyaga o‘tish formulasidan foydalanib oson ishlashimiz mumkin:
3-masala: KNO
3
ning 20,2 % li eritmasining molyar konsentratsiyasi 2,5 M
bo‘lsa, shu eritmaning zichligini aniqlang.
Masalaning yechimi: Eritmaning zichligini topishda molyar konsentratsiyadan
foiz konsentratsiyaga o‘tish formulasi bizga asosiy formula hisoblanadi. Biz ushbu
formuladan foydalanib eritmaning zichligini toppish formulasini keltirib
chiqarishimiz mumkin:
50 gr NaCl ning 500 ml
eritmasi(p=1.1 gr/ml)
CM=?
CN=?
2 gr/ekv H2SO4
2 gr/ekv H
2
SO
4
+1500ml
H
2
O CN=?
m=? (H
2
SO
4
)
108
4-masala: 16 % li (ρ=1,4g/ml) noma’lum modda eritmasining molyar
konsentratsiyasi 4 M ga teng bo‘lsa, shu eritmada erigan noma’lum moddani
|
| |
Amaliy topshiriqlar yechimlari

114
amalga oshishini hayotiy misollar
orqali tushuntira oladi. Kimyoviy
reaksiyalarning tirik organizmlar uchun va ishlab chiqarishdagi ahamiyatini,
kimyoviy jarayonlar bir-biri bilan bog‘iqligini va kimyoviy elementlar ma’lum
qonuniyatlar asosida bog‘lanib, birikmalar hosil qilishini kundalik kuzatuvlar
asosida tushuntira oladi.
b) Tarbiyaviy:
Tezlik tushunchasiga ta’rif berish jarayonida fizika fani bilan
bog‘liqlikni amalga oshirish. Kundalik turmushda uchraydigan reaksiyalar va
ularning boorish tezliklari orasidagi farqni tahlil qilish orqali ekologik, estetik,
iqtisodiy tarbiya berish.
mashqlarni ishlashda hisoblashlarni bajara olish. 
c) Rivojlantiruvchi

|
mashqlarni ishlashda hisoblashlarni bajara olish.
c) Rivojlantiruvchi Pdf ko'rish
|
bet | 101/182 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 4,97 Mb. | | #136263 |
Bog'liq 1674214624 11-sinf Kimyo (o\'qituvchilar uchun qo\'llanma)109
mashqlarni ishlashda hisoblashlarni bajara olish.
c) Rivojlantiruvchi:
Eritmalar konsentartsiyalari haqidagi tushunchalarni
rivojlantirish.
TK2-
eritmalar konsentratsiyalarini aniqlash va ular orasidagi
bog‘liqlikka oid masala va mashqlarni ishlashda hisoblashlarni bajara olish
kompetensiyasini rivojlantirish.
Dars turi:
yangi bilim va tushunchalarni shakllantiruvchi dars
Dars uslubi:
aralash(amaliy, suhbat, test topshiriqlari bilan ishlash, munozara va
tahlil)
Dars jihozi:
darslik, testv tarqatmalari.
Dars uchun talab etiladigan vaqt: 45 minut
Darsning texnologik chizmasi
Dars bosqichlari
Vaqt
Tashkiliy qism
O‘tilgan mavzuni takrorlash
Yangi mavzuni yoritish
Guruhlarda ishlash. Yangi mavzuni tahlil qilish
Darsni yakunlash
Uyga beriladigan topshiriqlar
Darsning borishi
1. Tashkiliy qism:
O‘quvchilar bilan salomlashish, davomatni aniqlash
2. O‘tgan mavzuni so‘rash:
“Formulalarni taniysizmi?” topshirig‘i
3. Yangi mavzuni tushuntirish:
a) Foiz va normal konsentartsiya orasidagi bog‘liqlik formulasi bilan
tanishtirish:
Masala shartida foiz konsentratsiya ma’lum bo‘lib, normal konsentratsiyani
(C
N
) aniqlash kerak bo‘lsa, foiz konsentratsiyani (C%) eritma zichligiga (ρ) va 10
ga ko‘paytiramiz. Hosil bo‘lgan natijani erigan moddaning ekvivalent massasiga
(E) bo‘lamiz.
|
| |
Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc - bet 392

533
14.4. Xususiy kapitalni ko‘paytirish omillarini aniqlash
Xususiy kapital tahlili uning tarkibidan joy olgan ko‘rsatkichlar hi-
sobiga o‘zgarib boradi. Har bir tarkibning o‘zgarishi ham o‘z
mazmu-
niga ko‘ra ma’lum ko‘rsatkichlarning o‘zgarishi orqali amalga oshadi.
1. Ustav kapitali.
Bu schot xususiy (hissador)
kapitalining qiymati, qimmatli
qog‘ozlarning emissiyasi va joriy yil
foydasi va zarari hisobiga
o‘zgarishi mumkin.
2. Qo‘shilgan kapital.
Bu schot quyidagi hollarda o‘zgarishi mumkin:
· xususiy (hissador) kapitali qiymatining o‘zgarishi;
· muomalaga qo‘shimcha aksiyalarning chiqarilishida;
· asosiy vositalarning qayta baholanishida;
· foyda va zararlar hisobiga.
3. Rezerv kapitali ham yuqorida keltirilgan o‘zgarish
sabablari
hisobiga amalga oshadi. Faqatgina bu o‘zgarishlar tarkibiga foyda
hisobidan rezervlarga ajratilgan summalar.
4. Taqsimlanmagan foyda. Bu ko‘rsatkich korxonaning hisobot
yilida olgan sof foydasi, hissador kapitalining ko‘payish yoki kamayishi,
qimmatli qog‘ozlar
emissiyasi, rezerv uchun ajratmalar hisobiga
o‘zgarishi mumkin.
5. Xususiy kapital bilan qoplanmagan zarar.
·
hisobot davrida olingan zarar;
· qimmatli qog‘ozlar emissiyasi;
· hissador kapitalining ko‘p yoki kam bo‘lishi kabi ko‘rsatkichlar
hisobiga o‘zgarishi mumkin.
Bu o‘zgarishlar 5- shaklda ham yaqqol ko‘zga tashlanib turadi.
Mavzu bo‘yicha tayanch iboralar:
· xususiy kapital to‘g‘risida tushuncha va uni tahlil etish maqsadi;
· xususiy kapitalning tarkibi, tuzilishi
va yil boshiga nisbatan
o‘zgarish sabablari;
· ustav fondi;
·
rezerv kapitali;
· qo‘shilgan kapital;
534
· taqsimlanmagan foyda (zarar);
· balans passivi moddalarining qarzni uzish muddatlari bo‘yicha 4
guruhga bo‘linishi;
· joriy likvidlik koeffitsiyenti;
· istiqbolli likvidlik koeffitsiyenti;
· bankrotlik alomatlari va ularni tahlil etish uslublari;
· kreditga layoqatlilikni ifodalovchi ko‘rsatkichlar tizimi va ularni
tahlil etish uslubi;
·
qaramsizlik koeffitsiyenti;
· qarz va o‘z mablag‘lari nisbati;
Guruhlarda ishlash. Yangi mavzuni tahlil qilish

106
Darsning borishi
1. Tashkiliy qism:
O‘quvchilar bilan salomlashish, davomatni aniqlash.
2. O‘tgan mavzuni so‘rash:
“Formulalarni izohlang” topshirig‘i.
3. Yangi mavzuni tushuntirish:
a) Foiz konsentrattsiyadan molyar konsentratsiyani topish formulasini o‘rgatish:
Masala shartida foiz konsentratsiya ma’lum bo‘lib,
molyar konsentratsiyani
(C
M
) aniqlash kerak bo‘lsa, foiz konsentratsiyani (C%) eritma zichligiga (ρ) va 10
ga ko‘paytiramiz va hosil bo‘lgan sonni erigan moddaning molyar massasiga (M)
bo‘lamiz.
b) molyar konsentratsiyadan foiz konsentartsiyani topish formulasini o‘rgatish:
Agar masala shartida molyar konsentratsiya ma’lum bo‘lib, foiz
konsentratsiya (C%) ni aniqlash kerak bo‘lsa, molyar konsentratsiya (CM) ni
erigan moddaning molyar massa (M)siga ko‘paytirib, hosil bo‘lgan
sonni eritma
zichligi (ρ)ni 10 ga bo‘lgan ko‘paytmasiga bo‘lamiz.
c) bog‘liqlik formulasidan eritma zichligi va molyar massani aniqlash
formulasini o‘rgatish:
4) Yangi mavzuni mustahkamlash:
“Bilimlar zanjiri “metodi
107
Darslikdan masalalar yechish
Mx  = -C , sin a - G - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

(101.10) ning uchinchisidan:
(101.11)
( 101. 11) ni ( 101. 10) ning birinchisiga qo‘ysak, nom a’lum
burchak
aniqlanadi:
( 101. 10)
ning ikkinchi tenglamasidan sirtning norm al reaksiyasi
N ni aniqlash mumkin.
1. Q o‘zg‘almas o ‘q atrofida aylanayotgan jism
harakat differensial
tenglamasi qanday yoziladi?
2. Qattiq jism ilgarilama harakati differensial tenglamasi qanday yo
ziladi?
3. Qattiq jism tekis parallel harakatining differensial tenglamasi qan
day ifodalanadi?
4. Qattiq jism tekis parallel harakatiga oid masalalar qanday tartibda
yechiladi?
XVI BOB.
DALAMBER PRINSIPI. AYLANMA
HARAKATDAGI JISM NING AYLANISH 0 ‘QIGA
KO‘RSATADIGAN BOSIM I
102- § . M oddiy nuqta uchun Dalamber prinsipi
D inam ika m asalalarini yechishdagi ham m a usullar N yuton qo-
nunlaridan kelib chiqadigan tenglamalarga
yoki dinamikaning um u-
miy teorem alariga asoslanadi.
Texnikada uchraydigan ko‘pgina masalalarni yechishda mexani-
kaning um um iy prinsiplaridan foydalanish ju d a qulay.
Bu prinsiplardan biri D alam ber prinsipidir.
Dalam ber prinsipida
dinam ika tenglam alariga statika tenglamalarining ko‘rinishi beriladi.
Erkin moddiy nuqta uchun Dalam ber prinsipini keltirib chiqa-
rishda dinam ikaning asosiy tenglamasidan foydalanamiz:
deyiladi. Katalizator 
ishtirokida boradigan reaksiyalarni katalitik reaksiyalar

119
reaksiya tezligi 3 mol/litr·min ga teng. Agar reaksiyaning temperatura
koeffitsiyenti 4 ga teng bo‘lsa, 70 °C dagi reaksiya tezligini (mol/litr·min)
aniqlang.
Masalaning yechimi: Ko‘rib turganingizdek haroratlar orasidagi farq 20 °C ni
tashkil qilmoqda. Ya’ni 70 °C – 50 °C = 20 °C. Agar reaksiya tezligi harorat har
10 °C oshganda
4 marta tezlashsa, u holda temperaturaning 20 °C ga ortishi reaksiya tezligini
4·4=16 (har 10 °C uchun 4 marta, demak 20 °C uchun 2 marotaba 4 martadan,
umuman olganda 16 marta) marta oshishiga olib keladi. Tezlik 16 marta ortsa,
hozirda u 3 mol/ min ·16 = 48 mol/l·min ga teng bo‘ldi.
Javob: 48
mol/litr∙min
Mustaqil tarzda masalalar yechish (darslikning 109-betidagi 6 ta masala)
5. O‘quvchilarni baholash:
O‘quvchilarni baholashda kimyoviy elementlar
belgilaridan foydalaniladi:
“5” baho;
“4” baho;
“3” baho.
N  ni topish u c h u n m oddiy n u q ta harak ati diflferensial te n g la m a - 
sining Oy

(65.6)
(65.7)
F ish = / G cos a va
] T
Fvx = F - / G c o s a + G sin a ,
(65.4) va (65.6) ni (65.5) ga q o ‘yamiz:
Л/ g s i n a =
F - f G c o s a + G s i n a .
G = M g b o ‘lgani uchun (65.7) quyidagi k o ‘rinishga keladi:
Л/ g s i n a =
F -
f M g c o s a + Л/ g s i n a ,
bu ten g lik d an
F = f M g c o s a
kelib chiqadi.
34 -m a sala.
B u g ‘d o y
o ‘ru v c h i
k o m b a y n n in g
p ic h o g ‘i
x = 0 ,0 5 c o s l0 r tr q o n u n g a k o ‘ra t o ‘g ‘ri c h iz iq li h a ra k a t q iladi (/ —
sek u n d , x — m etr hisobida). Pichoqni h arak atga keltiruvch
F kuch
a n iq la n s in . P ic h o q o g ‘irlig i (7=100 N . E r k in tu sh is h te z la n is h i
g =
10 m /s 2 deb qabul qilinsin.
Yechish. M asala shartiga k o ‘ra pichoq to ‘g ‘ri chiziqli harakat qi
ladi. P ic h o q n i m oddiy n u q ta deb qarab, san oq sistem asi uch u n
Ox
o ‘qni o lam iz (126-rasm ).
Pichoqning boshlan g‘ich holati
О
n u q ta d a b o ‘lsin . P ic h o q q a o g ‘irlik
kuchi
G , h arak atg a keltiruvchi kuch
F h a m d a re a k siy a k u c h i /V t a ’sir
qiladi.
P ichoq h a ra k a tin in g differensial
tenglam asi quyidagicha b o ia d i:
О
„
J к
F
1
—
X
-------
aniqlang - Boshqarmasi

|
Boshqarmasi Pdf ko'rish
|
bet | 100/182 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 4,97 Mb. | | #136263 |
Bog'liq 1674214624 11-sinf Kimyo (o\'qituvchilar uchun qo\'llanma)aniqlang.
Mustaqil bajarish uchun topshiriqlar:
1. 5% li (ρ =1,26g/ml) HNO
3
eritmasining molyar konsentratsiyasini aniqlang.
2. 3 M li (ρ = 1,275g/ml) NaNO
3
eritmasining foiz konsentratsiyasini aniqlang.
3. NaNO
3
ning 17 % li eritmasining molyar konsentratsiyasi 2,5 M bo‘lsa, shu
eritmaning zichligini aniqlang.
5. O‘quvchilarni baholash:
O‘quvchilarni baholashda kimyoviy elementlar
belgilaridan foydalaniladi:
“5” baho; “4” baho; “3” baho.
6. Uyga vazifa:
§21 ni o‘qib,94-betdagi masalalarni yechib kelish.
Foydalanilgan adabiyotlar: 11-sinf kimyo darsligi, Test savollari
to‘plami(Buxoro va Optima)
36-MAVZU:
Foiz va normal konsentratsiya o‘rtasidagi bog‘lanish. Molyar va
normal konsentratsiya o‘rtasidagi bog‘lanish
Darsning maqsadi:
a) Ta’limiy:
Foiz va normal konsentratsiya o‘rtasidagi bog‘lanish. Molyar va
normal konsentratsiya o‘rtasidagi bog‘lanish formulalari bilan tanishtirish.
IXK-3
.
Organik va umumiy kimyoga oid masalalarni yecha oladi, organik birikmalarning
laboratoriya sharoitida tarkibini o‘rganish, ularni olish va xossalarini o‘rganishga
oid amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlari tajribalarini bajara oladi
b) Tarbiyaviy:
Masalalarni mantiqiy fikrlagan holda, mustaqil izlanish va qulay
usullardan foydalanib tez va to‘gri yechishga o‘rgatish orqali xotirani chiniqtirish,
ekologik, estetik, iqtisodiy va mehnat tarbiyasini berish.
TK3
-eritmalar
konsentratsiyalarini aniqlash va ular orasidagi bog‘liqlikka oid masala va
|
| |
к > b - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi
1048 pdf 63c96812dd27f 1674143762
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi
|
Qattiq dispers sistemalarni tasnifi

|
Qattiq dispers sistemalarni tasnifi
|
bet | 85/316 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #138330 |
Bog'liq Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafeQattiq dispers sistemalarni tasnifi
QDSlar tabiati (tuzilishi) bo‘yicha quyidagi guruhlarga tasniflanadi:
1. Oddiy evtektik aralashmalar;
2. Qattiq molekulyar eritmalar;
3. Shishasimon eritmalar;
4.Yuqorida keltirilgan sistemalarning har xil kombinatsiyalari
1. Oddiy evtektik turdagi QDSlar 2 ta yoki undan ko‘proq (dori modda va matritsa hosil qiluvchi asos) bir biri bilan aralashib gomogen sistemani hosil qiluvchi komponentlardan iborat.
Bu turdagi QDS, tabiati bo‘yicha, dorivor modda va polimer moddaning evtektik aralashmalari hisoblanadi. Suyuq evtektik aralashmani keskin sovutish natijasida qotishma hosil bo‘ladi va dori moddalarning zarrachalari yoki molekulalari shu qotgan sistemada bir tekisda tarqalgan bo‘ladi.
2. Qattiq molekular eritmalar (KME)-bu matritsa polimerdagi dori moddalarni qattiq eritmasi. Shu sistemalarda dori moddalar molekulyar holatda bo‘lib, polimer matritsa tashkil qiluvchi moddalarni molekulalari bilan Vander-Vaals yoki vodorod bog‘liq orqali bog‘langan bo‘ladi. Shuning uchun dori moddalarni molekulalari bir biri bilan birikib ketish imkoniyati bo‘lmaydi. Natijada molekulalar holatigacha disperslangan dori moddalarni erish va keyinchalik so‘rilish tezligi ham yuqori bo‘ladi. Bunga qo‘shimcha polimerli matritsaning solyubillovchi xususiyatlari yordam beradi.
Masalan, levomitsetinning QDS tarkibidagi antimikrob ta’siri yuqori bo‘lishi aniqlangan, prostaglandinlar E fraksiyasining QDS-lardan erish tezligi 200 marta oshgan.
Shishasimon eritmalar. Bu turdagi QDS larni hosil qilish uchun poligidroksil guruhlarga ega bo‘lgan moddalar qo‘llaniladi: fruktoza, saxaroza, glyukoza, sorbitol. Bu moddalar isitilganda yumshab, suyuq holatga o‘tish xususiyatga ega. Lekin haroratning keng intervallarida aniq erib ketish nuqtasi bo‘lmaydi va sovuganda ular qattiq shishasimon strukturalarni hosil qiladi. Shuning uchun ularni QDS hosil qilish uchun ishlatish tavsiya etilgan. Dori modda va yuqorida etib o‘tilgan matritsa hosil qiluvchi yordamchi moddalar birgalikda aralashtirilib isitilsa, suyuq gomogen sistema paydo bo‘ladi. Sovutilganda bu sistemalar qotib, shishasimon QDS hosil qiladi. Bunda dori moddaning molekulalari va polimerning molekulalari orasida bog‘lamlar turi har xil bo‘lishi mumkin.
Misol sifatida, sorbitol va mannitoldan iborat bo‘lgan matritsalarda yaratilgan prednizolon va gidrokortizonlarning QDS keltirish mumkin.
|
| |
y s va burilish burchagi cp orqali aniqlanadi.
Jism F *, F

v
Е ^ ' = Д ' . Е ' » & ( Д ' > = МЬ b e |s i-
lashlarni
kiritsak, qattiq jism tekis paral
lel harakatining differensial tenglam ala-
rini quyidagicha ifodalash mumkin:
x
-
2 _
2
186-rasm.
M ^ f = Re, 1 Sz^
= M eSz. (Ш. Ъ)
dt2
dt2
v
'
(101.3)
differensial tenglam alar Dekart
koordinatalar sistemasida
quyidagicha yoziladi:
=
M d
- U f = R;, i S t l ± = M'& .
( ioi.4)
dt
dt
dt
Jism massa markazining trayektoriyasi aniq bo‘lsa,
S nuqta hara-
katini tabiiy k o o rd in atalar sistem asida ham aniqlash m um kin. Bu
holda (101.3) differensial
tenglam alar sistemasi
M ^ - = R ex, M ^ - = R en, ISz^ = M eSz
(Ю1.5)
at
Ps
d r
ko‘rinishni oladi. B unda ps — inersiya m arkazi trayektoriyasining
egrilik radiusi.
Q attiq jism tekis parallel harakatiga doir
masalalar quyidagi tar-
tibda yechiladi.
1. Sanoq sistemasi tanlab olinadi.
2. Jismga t a ’sir etuvchi kuchlar ham da bog‘lanish reaksiyalari
rasmda tasvirlanadi.
3. Jismga ta ’sir etuvchi kuchlar bosh
vektorining tanlab olingan
koordinata sistemasidagi proyeksiyalari ham da mazkur kuchlarning
S
nuqtadan o ‘tuvchi , harakat tekisligiga perpendikular o ‘qqa
nisbatan
m om entlari yig‘indisi aniqlanadi.
4. Jism ning tekis parallel harakati differensial tenglamalari tuzi-
ladi.
5. Agar dinam ikaning birinchi masalasini yechish kerak b o ‘lsa,
tuzilgan differensial tenglam alardan n om a’lum lar aniqlanadi; ikkin-
chi asosiy masalani yechish kerak b o ‘lsa, boshlang‘ich
shartlar aniq-
lanib, tuzilgan differensial tenglamalarning shu shartlarni qanoatlan-
tiruvchi yechimi topiladi.
МАМЛАКАТИМИЗДА ЖАМОАТЧИЛИК НАЗОРАТИНИНГ ҲУҚУҚИЙ

887
ҳокимият тизимининг асоси ва бош тамойилларидан бирига айланиши муҳим
аҳамият касб этади. Ўтказилган сўровномалар маҳаллий ҳокимият ва
жамоатчилик вакиллари аҳолининг маҳаллий қарорлар ишлаб чиқишда
иштирокидан қониқмаслигини кўрсатди. Шу билан бирга, ушбу иштирокни
таъминловчи механизмлар етарлича ишлатилмаяпти. Иккинчи томондан, ҳам
аҳоли ҳам ҳокимият вакиллари томонидан ушбу механизмлар номигагина,
«қоғозда» ишлатилиши хавфи юқорилиги ҳам таъкидлаб ўтилди. Бу вазиятда,
хусусан туман ҳокимликларида жамоатчилик кенгашларини тузишда, мавжуд
вазият ва маҳаллий контекст чуқур ўрганилиши, ҳам ҳокимлик ва ҳам
жамоатчилик вакилларини малакаси ва тушунчалари ошириб борилиши,
шунингдеқ юқори даражада қўллаб-қувватлаш заруриятини туғдиради.
Жамоатчилик назорати ва фуқароларнинг маҳаллий ҳокимиятдаги
иштироки масалалари миллий қонунчиликда асосан тамойиллар даражасида
қолгани ва амалиётда жамоатчилик назоратининг турли хил механизмларини
амалга ошириш тартиби тўлиқ ишлаб чиқилмаганини кўр иш мумкин. Бу
борада ҳам қонунчиликка қатор ўзгартиришлар ва янгиликлар таклиф
этилмокда. Шу билан биргаликда, институционал ўзгаришлар учун
«муваффақиятли мисол»ларнинг бўлиши ва улардан кенг фойдаланиш,
тарқатиш жараёнини ташкил этиш муҳим ҳисобланади.
Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, ҳозирги кунда фаолият олиб бораётган
хорижий жамоатчилик кенгашлари тажрибасини чуқур ўрганиш ва бу тажриба
асосида, маҳаллий контекстдан келиб чиққан ҳолда, намунавий жамоатчилик
кенгашлари фаолиятини ташкил этиш муҳим аҳамият касб этмокда.