nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mеtаlll (ро‘lаt) kо‘рrik - Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya

|
Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya
|
bet | 87/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docxMеtаlll (ро‘lаt) kо‘рrik – оrаliq qurilmаsi butunlаy mеtаlll (ро‘lаt)dаn yоki qаtnоv qismi рlitаsi tеmirbеtоnli kо‘рrik.
Mе’yоriy fоydаli yuklаr – ruхsаt еtilgаn kuchlаnishlаr bо‘yichа hisоblаshdа mе’yоrlаr yаrаtilgаn vаqtdа аvtоtrаnsроrt vоsitаlаridаn tushаdigаn еng оg‘ir yuklаr sifаtidа qаbul qilinаdi.
Mоnоlit (yахlit) tаyаnch – qurilish mаydоnidа bеtоnlаngаn tаyаnch.
Muvаqqаt yuklаr birikmаlаrining kоеffitsiyеnti – kоrrеlyаtsiyа qilinmаydigаn yuklаrni vаqt bо‘yichа mоs tushishining sеzilаrli еhtimоlini (5% dаn оrtiq) dеtеrminаtsiyаlаngаn shаkldа аks еttirаdi.
Muzkеsаr ustun – kо‘рrik о‘zаn tаyаnchining yuqоri qismidаgi о‘tkirlаngаn qiyа qirrаsi yоki qоziq vа ryаjlаrdаn ibоrаt tаyаnch оldigа о‘rnаtilаdigаn аlоhidа kоnstruksiyа bо‘lib, tаyаnchlаrni muz bоsimi tа’siridа shikаstlаnishdаn sаqlаsh uchun mо‘ljаllаngаn. Tаyаnch bilаn bоg‘liq bо‘lmаgаn muz kеskichgа chiqаrilgаn yоki аvаnроstli dеyilаdi.
Mustаhkаmlik – mаtеriаlning tаshqi kuch, bоshqа оmillаrdаn kеlib chiqqаn ichki kuchlаnish tа’siri оstidа sinishgа qаrshilik kо‘rsаtish хоssаsi. Qаttiq jismlаr mustаhkаmligining fizik mоhiyаti yаkuniy hisоbdа jismni tаshkil qilаdigаn аtоm vа iоnlаr оrаsidаgi tа’sir kuchlаri bilаn bоg‘liq.
Mustаhkаmlik chеgаrаsi – mаtеriаl sinishini sоdir qilаdigаn yuk bilаn bаhоlаnаdi. R bilаn bеlgilаnаdi vа MРа dа о‘lchаnаdi.
Mustаhkаmlоvchi burg‘i qоziq – burg‘ilоvchi qоziq turlаridаn biri bо‘lib, quduqlаrdа mustаhkаmlоvchi quvurlаr jоylаshtirilib, ulаrni ichi bеtоn qоrishmа bilаn tо‘ldirilаdi.
Nаzоrаtning sindirmаydigаn usullаri – ulаr оb’еktning dаstlаbki shаklini о‘zgаrtirilgаn hоlаti bilаn tаqqоslаsh yо‘li оrqаli uning shаklining оzginа о‘zgаrishini tорishgа аsоslаngаn.
Nаzоrаtchi – tеmir yо‘lchilаrning qаdimiy kаsblаridаn biri hisоblаnаdi; uning ishigа rеls, shраl, tuрrоq роlоtnоsi, о‘tish jоylаri, suv qоchirаdigаn vа bоshqа sun’iy inshооtlаrning hоlаti bоg‘liq bо‘lаdi.
Nurаsh – turli аtmоsfеrа hоdisаlаri: shаmоl, yоmg‘ir, qоr еrishi, quyоsh rаdiаtsiyаsi vа bоshqаlаr tа’siridа tоg‘ jinslаrining yеmirilishi.
|
| |
Kо‘рrikning hisоbiy оrаlig‘i

|
Kо‘рrikning hisоbiy оrаlig‘i
|
bet | 86/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docxKо‘рrikning hisоbiy оrаlig‘i – tаyаnch qismlаr оrаsidаgi gоrizоntаl mаsоfа, ulаr bо‘lmаgаndа еsа tаyаnch о‘qlаri yоki оrаliq qurilmаning tаyаnаdigаn shаrtli nuqtаlаri оrаsidаgi mаsоfа.
Kо‘рrikning еni – tо‘siqlаr оrаsidаgi sоf mаsоfа.
Kо‘tаrmа – оdаtdа chuqurlikni qаzishdа yоki kаrеr vа rеzеrvlаrdаn оlib kеlib bаrро еtilаdigаn kо‘tаrmа gruntidаn tаshkil tорgаn inshооt. Kо‘tаrmа – bu tеmir yо‘l tuрrоq роlоtnоsining аsоsiy turi. Kо‘tаrmаning mаrkаziy qismi tеmir yо‘l izi yоtqizilаdigаn, kо‘tаrmаning yаdrоsi dеb nоmlаnаdigаn, yоn bаg‘irlаri qiyаliklаr bilаn chеklаngаn bо‘lаdi.
Kо‘tаrmа kоnusi – kо‘рrik inshооti chеtki tаyаnchigа bеvоsitа yоndоshuvchi, kо‘tаrmаning kеsik kоnus shаklidаgi yаqinlаshuv qismi.
Kо‘tаrmа kо‘рrik – kеmаlаrni о‘tkаzish mаqsаdidа jоy bо‘shаtish uchun оrаliq qurilmаsi yоki uning mа’lum bir qismi siljiydigаn kо‘рrik. Kо‘tаrmа kо‘рriklаr kеmа о‘tаdigаn оrаliq qurilmаsining siljish usuligа bоg‘liq hоldа bir nеchа turlаrgа bо‘linаdi: оrаliq qurilmаsi gоrizоntаl tеkislikdа burilаdigаn kо‘рrik; оrаliq qurilmаsi vеrtikаl tеkislikdа kо‘tаrilаdigаn kо‘рrik; оrаliq qurilmаsi gоrizоntаl о‘q аtrоfidа аylаnib оchilаdigаn kо‘рrik; ikki qаnоtli оchilаdigаn – оrаliq qurilmаsi gоrizоntаl о‘q аtrоfidа аylаnuvchi ikki qаnоtdаn tаshkil tорgаn kо‘рrik.
Lаminаt – qаlinligi 1 mm gаchа bо‘lgаn mахsus роlimеr рlyоnkа. Suvgа, ishqаlаnishdаn yеmirilishgа vа yuqоri hаrоrаtgа chidаmliligi bilаn аjrаlib turаdi. Роlning sirtqi qаtlаmi sifаtidа vа рlitkаlаrning bеzаk qорlаmаsi sifаtidа ishlаtilаdi. Lаminаt – рvх аsоsidаgi qаtlаmli рlаstik – smоlаlаr. Dsр sirtigа bоsim оstidа о‘rnаtilаdi, tаbiiy tоsh, yоg‘оch turlаri.Tеksturаsini tаqlidi.
Mаyоqli qоziq – yо‘nаltiruvchi sinch yоki qurilmаlаrni mаhkаmlаsh uchun birinchi nаvbаtdа chо‘ktirilаdigаn qоziq.
Mаssiv tаyаnch – ichki bо‘shliqsiz, о‘lchаmlаri hisоbiysidаn kаttа bо‘lgаn (kоnstruktiv tоmоndаn) bеtоnli tаyаnch.
Mаtеriаl bо‘yichа ishоnchlilik kоеffitsiyеnti – mаtеriаllаr qаrshiligining mе’yоriy qiymаtlаrdаn nохush tаrаfgа еhtimоliy оg‘ishini mаtеriаl bо‘yichа ishоnchlilik kоеffitsiyеnti hisоbgа оlаdi: γm > 1. U mаtеriаl хоssаlаrining stаtistik о‘zgаruvchаnligini hаmdа ulаrning аlоhidа sinаlgаn nаmunаlаr хоssаsidаn fаrqlаnishini аks еttirаdi.
Mахsus yuklаr – ulаrgа аvаriyа vаziyаtlаridа раydо bо‘lаdigаn, hаmdа sеysmik, роrtlаsh tа’sirlаri, grunt strukturаsining nеgizidаn о‘zgаrishi jаrаyоnidаgi zаminlаrning nоtеkis chо‘kishlаri vа h.k. yuklаr kiritilаdi.
|
| |
U chinchi bosqich - Donni saqlash va dastlabki ishlash

To‘rtinehi b osq ich .
T o 'r tin c h i
b o s q ic h d a
d o n n i n g
sirtqi
q a t la m ig a g u sk u n a si y o r d a m i d a ishlov berish.
T e g irm o n la r n in g d o n to z a l a s h s e x la r id a d o n n in g ustki q a tla m in i
to z a la s h v a q tid a un in g p o p u g i. m u rta g i h a m d a d o n n in g m e v a q o b i g 'i
o q la n a d i. D o n g a g u sk u n a la ri y o r d a m i d a ishlov b e rilg a n d a , u n in g
y u z a s id a g i k e s a k c h a l a r m a y d a la n ib .
p o p u k c h a la ri
is h q alan is h i
n atijas id a k a m a y i b , m u r t a k q ism i h a m ajratiladi. D o n n i n g ustki
q a t la m ig a ishlov b e r is h u c h u n a b ra z iv y u za li, m a s h i n a d a n f o y d a
laniladi, uni d o n t o z a l a s h j a r a y o n l a r i d a n o 't k a z i l g a n d a n s o 'n g
c h i z m a g a kiritiladi. G m a s h i n a l a r id a g i a s p i r a ts i y a j a r a y o n i v a m a g n i t
u sk u n a la ri q o id a d a talab q ilin g a n d e k b o i i s h i k erak. C h u n k i ishlov
b e rish ja ra y o n id a a jra lg a n d o n q o b iq la ri m a s h i n a ic h id a t o 'p l a n i b
q o lis h i m u m k in . M a g n i t u s k u n a la rin i o q la s h m a s h i n a l a r id a n o ld in
q o 'y i s h turli xavfli h o d i s a l a r ( y o n g 'i n ) n i n g oldini oladi.
-rasm. Donga quruq ishlov berish uskunasi

|
-rasm. Donga quruq ishlov berish uskunasiBog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.54-rasm. Donga quruq ishlov berish uskunasi
G m a s h in a l a r id a d o n g a ishlov b e r is h d a n asosiy m a q s a d - u n d a g i
kul m o d d a s i n i k a m a y t ir i s h ( 0 , 0 4 - 0 , 0 5 % ) h is o b la n a d i hosil b o ‘lgan
turli xil m o g 'o r l a r to z a la n a d i. D o n n i m u rta g i va a le y r o n q a t l a m i d a
k o ‘p m i q d o r d a oqsil, s h u n in g d e k lipidlar m a v ju d . B u m o d d a l a r
136
u n n in g u zoq s a q la n u v c h a n l i g in i tu s h irib y u b o ra d i. S h u n in g u c h u n
On ishlab c h i q a r i s h d a bu q is m la r olib tash lan a d i.
D on n in g sirtqi qism iga in ten siv usulda ishlov berish
D o n n i n g e n d o s p e r m id a n n av li un v a u n in g ustki q is m id a n k e p a k
olinadi. S h u n in g u c h u n m u t a x a s s is l a r d o n n in g ustki q a tla m la rin i o l
d i n d a n ajra tib olib, u n o lish j a r a y o n l a r i n i q isq a rtirm o q c h i b o ‘ladilar.
L e k in d o n g a “ b o r o z d k a » ( a r i q c h a ) va a le y ro n qa tla m i, j u d a qattiq
y o p is h g a n lig i sababli, bu j a r a y o n m u r a k k a b b o i i b q o lm o q d a .
55-rasm. Donga intensiv usuUla suv bilan islilov berish uskunasi
S h u n in g u c h u n a m a l iy o t d a d o n n i o ld in d a n g u sk u n a si y o r d a m i d a
g y ax sh i natija b era b oshladi. O d d iy navli un o lis h d a d o n n in g 2 - 3
% m e v a q o b i g 'i shilib o linadi, b u n d a k le tc h a tk a m i q d o r i 0 , 9 - 1 %
k a m a y ib , unin g ra n g i y a x s h ila n ib , u n n in g sifati osh ad i.
Yuqori navli u n ishlab c h i q a r i s h d a d o n la rn i o q l a s h bilan birga.
u la m i n g m a y d a l a n m a s li g i g a h a m e ' t i b o r b erish k e r a k ( m a y d a l a n g a n
d o n la r 2 % d a n o s h m a s lig i k erak ).
137
|
| |
a
139
     
Yuqori sifatli un ishlab chiqarish uchun donning nam ligi 15,5 %

|
a
139
Yuqori sifatli un ishlab chiqarish uchun donning nam ligi 15,5 %Bog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.a
139
Yuqori sifatli un ishlab chiqarish uchun donning nam ligi 15,5 %
kam b o ‘lm asligi tavsiya etiladi.
B egona aralashmalar miqdori 0,4 %, shulardan begona o ‘t
urug‘lari 0,1 % dan oshm asligi kerak va zararli va mineral aralash
malar miqdoriga y o ‘l q o ‘yilm aydi.
D onli aralashmalar miqdori 3% dan oshm asligi kerak.
K uldorligi esa 1,90% b o ‘ladi.
U n olinadigan donlar fuzarioz kasalligi bilan zararlanmagan
b o ‘lishi kerak.
Q olgan к о‘rsatkichlar standart talablari b o‘yicha b o‘lishi kerak.
140
5-BOB. DONLARNI MAYDALASH YA UNING
NAZARIY QONUNI
Maydalash jarayonining umumiy qonuni
M aydalash nazariyasi ikkita gipotezadan iborat b o ‘lib: birinchisi
donning «yuza» qism ini m aydalash 1867-yilda Rittinger tomonidan
va ikkinchisi - «hajmli» m aydalash gipotezasi 1874-yilda V.L.
Kirpichev tom onidan tak lif qilingan. Qattiq jism ni m aydalash
natijasida u bir qancha m ayda zarrachalarga ajralib, yangi yuzalar
paydo b o ‘ladi.
Maydalash - jism ni bosib-yanchish, unga zarba berish, siqish,
surish jarayonlari orqali am alga oshiriladi, bu holda jism da siqilish
va surilish deform atsiyasi paydo b o ‘ladi. Tashqi kuch ta’siri ostida
jism
taranglashadi, bu jism da mayda darslar paydo b o ‘lishiga
olib kelib, yuz bergan buzilish (parchalanish) sababli, u yangi
zarrachalarga aylanadi. M aterialning m ustahkamligini bartaraf
qilishga, m olekulalar orasidagi zanjirli b o g ‘lanishni parchalashga
sarf b o ‘lgan quvvat yangi yuza hosil b o ‘lishiga, uning bir necha
|
| |
M aydalash ja ra y o n in in g asosiy vazifalari

|
M aydalash ja ra y o n in in g asosiy vazifalariBog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.M aydalash ja ra y o n in in g asosiy vazifalari
M a y d a la s h ja r a y o n i turli s o h a la r d a k e n g q o ‘llaniladi. Q attiq
j i s m d a n m a 'l u m v irik lik d a g i t o 'k i l u v c h a n za rrachali m aterial olish
u c h u n turli u su llar bilan m ay d a la n a d i.
Q a ttiq j i s m n i m a y d a la s h ikki xil u su ld a a m a l g a oshiriladi:
a) o d d iy m a y d a la s h usuli;
b) ta n la b olish usuli bilan m ay d ala s h .
A g a r m a y d a la n a d i g a n m a h s u l o t n in g k i m y o v iy tarkibi v a u n in g
q ism la ri bir xil m e x a n ik tu z ilis h g a eg a b o ’lib, m a y d a l a n g a n d a
m a ’lu m yiriklikciagi bir xil t o ’k ilu v c h a n m a s s a olinsa, bu odd iy
m a y d a l a s h usuli d eb ataladi.
D o n larn i to rtish g a ta y y o rla sh d a u la rn in g a n a to m ik v a m e x a n i k
tu z ilishini h is o b g a olish, b u g ’d o y v a j a v d a r d o n la rig a g id ro te rm ik
ish lo v berish n a tija s id a u la rn in g e n d o s p e rm va qo b iq lari bir-
142
b irid a n o s o n ajraladi. T urli navli un o lis h d a n asosiy m a q sa d
d o n d a n e n d o s p e r m n i m a k s i m a l d a r a ja d a ajratib. q o b i g 'i n i esa
m a y d a l a m a s d a n olishdir. S h u n in g u c h u n turli navli un olishda,
t a n la b o lish va m a y d a l a s h usuli q o T la n ila d i.
57-rasm. Yanchish uskunalari.
A g a r m a y d a l a n u v c h i q a ttiq j i s m n i n g k i m y o v iy tark ib i v a m e x a n i k
tuzilishi bir xil b o l m a s d a n , u n g a turli k u c h l a r t a 's i r etishi n a tija sid a
turli k i m y o v iy sifatli v a h a r xil o ‘l c h a m d a g i z a r r a c h a la r olinsa. bu
ta n la b o lish usuli bilan m a y d a l a s h d e b ataladi. B u n g a e r is h is h u c h u n
b ir m a r o t a b a m a y d a la s h yetarli e m a s , bu j a r a y o n b ir n e c h a m a rta
q a y ta rila d i, h ar s a f a r a r a la s h m a n i elab. m a y d a - y irik lig i b o 'y i c h a bir
xil b o ‘lg a n z a r r a c h a la r g a e g a b o i g a n f r a k s i y a g a ajra tib o linadi. Bu
un to r t i s h tiz im id a a so siy usul h is o b la n a d i.
Un z a v o d la rid a g i te x n o lo g ik j a r a y o n l a r k o ' p s is te m a li b o i i b ,
un in g alo h id a q ism la ri bir-biri bilan m u r a k k a b b o g l a n g a n . D o n d a n
un ishlab c h iq a r ish ja r a y o n i bir q a n c h a b o s q i c h l a r g a b o l i n i b ,
u la rn in g h a r bin m a 'l u m v az ifa g a eg a b o i a d i . T e x n o l o g i k jarayon
c h i z m a k o ‘rin is h id a ifo d ala n ib , u la rn in g grafik s h a k l id a k e t m a - k e t
bajarilish i u s k u n a va a p p a ra tla rn in g is h c h i p a r a m e trla r in i tasvirlaydi.
143
|
| |
Namuna 
______ - sonli maktabgacha ta‟lim tashkilotining guruhlarda o‟tkaziladigan

Namuna
______ - sonli maktabgacha ta‟lim tashkilotining guruhlarda o‟tkaziladigan
jismoniy tarbiya mashg‟ulotlarining yillik ish rejasi
Oylar
Yirik motorika
Mayda
motorik
a
Sensomotori
ka
Harakatli
o‟yinlar
Yuri
sh
Yug
urish
Sak
ras
h
Em
akl
sh
tir
ma
shi
sh
chi
qis
h
Yu
mal
atis
h,
ulo
qtir
ish
va
irg‘
itis
h
3.Jismoniy tarbiya yo‟riqchisining oylik ish rejasi
Oylik ish reja har bir yosh guruh uchun ―Ilk qadam‖ davlat o‘quv dasturiga amal
qilgan holda yillik ish reja asosida tuziladi. Reja jismoniy tarbiya mashg‘ulotining
tarkibiy qismidan kelib chiqqan holda shakllantiriladi:
Bolalarni suzishga o„rgatish

Nazorat uchun savollar
1.Qanday sport mashqlarini bilasiz?
2.Velosipedda uchishga o‗rgatish metodikasining o‗ziga xosligi nimada?
3.G‗ildirakli konkilarda uchish qaysi yosh guruhida tavsiya etiladi
4. Bolalarni suzishga o‗rgatishning qanday usullari mavjud?
Asosiy adabiyotlar
1.Tulenova. X., Xo‗jaev.P, Xo‗jaeva. Meliev.H Jismoniy tarbiya nazariyasi va
metodikasi. T; Iqtisod-Moliya 2012y o‗quv qollanma.
2.Makamjonov.K, Salomov.R, Ikromov.I Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metdikasi. Darslik T; Iqtisod-Moliya 2008yil
3.Xujaev I-. Raximkulov K.D, Nigmanov B.B «Xarakatli o‘yinlar va uni o‘qitish.
mctodikasi» Cho'lpon nashriyoti Toshkent 2011 y.
D on larn in g ustki q atlam lariga ishlov hcrish texn ologiyasin in g

valekli s t a n o k r i f l i l a r i n i n g y e y i li s h i v a s e x l a r d a u s k u n a l a r n i t a ’m irla s h
vaq tid a t u s h ib q o lish i m u m k in . M e ta l l o m a g n i t c h iqindila r, a yniqsa.
g va to z a la s h m a s h in a la r ig a t u s h ib qolsa. turli xavfli h o d is a la rg a
( y o n g ‘inga) sa b a b b o i a d i d o n n i m a g n it c h iq in d ila rd a n to zala s h
uch u n m a g n i t s e p a ra to rid a n fo y d a la n ila d i.
U lar d o im iy m a g n i t yoki e le k t r o - m a g n i t y o r d a m id a ishlaydi.
B lo k la rg a te rilg a n m a g n it taq ala ri
b o s h q a s h a k ld a g i
m a g n it
u s k u n a la r ig a n i s b a ta n
sa m a r a liro q
ishlaydi.
T a q a y u z a sid a g i
m a h s u l o t n in g qalin lig i 5 - 7 m m b o i i s h i kerak. 1 kg u n y o k i y o r m a d a
m a g n it z a r r a c h a l a r in i n g m iq d o ri 0,3 m g d an o s h m a s lig i, a l o h id a
b o 'l a k c h a l a r n i n g o i c h a m i e sa 0,3 m m d a n k atta b o i m a s l i g i kerak.
Samokatda - Bolalar jismoniy tarbiya nazaryasi va texnologiyalari

murakkablashtiriladi: bolalarga aylana bo‗ylab, «ilon izi» bo‗lib uchish, «Yo‗l
harakati qoidalari» o‗yinini o‗ynash taklif etiladi. Tarbiyachi bolalarning samokatda,
sportrollerda uchganda goh o‗ng, goh chap oyog‗i bilan siltanishini kuzatib boradi.
Masalan, bola yo‗lkadan bir tomonga qarab uchganda birinchi oyog‗i, orqaga tomon
uchganda ikkinchi oyog‗i bilan siltanadi. Yuklamaning ikkala oyoqqa baravar
taqsimlanishi mushaklarning proportsional rivojlanishiga yordam beradi. Velosiped
va samokat uchish navbatlashib turadi.
G„ildirakli konkilarda uchish
G‗ildirakli konkilarda uchish maktabgacha katta yoshda tavsiya etiladi. Bolalarni
yurishga, burilishlarga (o‗ngga, chapga) tormozlashga, to‗xtashga o‗rgatiladi.
Tarbiyachi bir necha bolani bir vaqtda g‗ildirakli konkida uchishga o‗rgatadi. U
oldinga siljish texnikasini tushuntiradi va ko‗rsatadi hamda bolalarga bu harakatni
bajarishda yordam
beradi. Tayanib uchish bir necha kun davom yetadi. Bolalar goh
o‘ng, goh chap oyoqda siltanib siljishga o‘rgatiladi. Oyoq va qo‘llar harakati muzda
uchishdagi kabi mos bo‘lishi kerak. Keyinchalik ularni yugurish va ikki oyoqda
sirg‘alishni qo‘shib olib borishga (goh u, goh bu oyoq bilan siltanib) o‘rgatiladi. Bola
3-4 marta navbatma-navbat kuch bilan siltanib oyoqlarini kichik masofada bir-biriga
parallel qo‘yadi. So‘ng sekinlab va to‘xtab qolguncha sirg‘aladi. Harakat paytida
burilishdan oldin uchish sekinlatiladi, so‘ngra gavdasini kerakli tomonga biroz
engashtirib to‘la burilish amalga oshiriladi. Shundan so‘ng harakat yangi yo‘nalishda
davom ettiriladi.
G‗ildirakli konkilarda uchish ko‗nikmalarini mustahkamlashda
harakatli o‗yinlardan foydalanish mumkin. Mashg‗ulotlar davomiyligi asta-sekin 10-
15 daqiqagacha uzaytiriladi. Agar butun guruh bolalari g‗ildirakli konkida uchish
ko‗nikmalarini egallagan bo‗lsalar, mashg‗ulotlar barcha bolalar bilan bir paytda
aylana yo‗lkada o‗tkaziladi.
- Mavzu: Maktabgacha ta‟lim muassalarida bolalar jismoniy tarbiyasini

mashqlarni bolalar kichik buyumlar, bayroqchalar, tayoqchalar, chambaraklar,
lentalar, shnurlar bilan bajaradilar. Chunki ular organizmning funksional holatini
yaxshilashga ta‘sir yetadi. Dastlab to‗g‗ri qad-qomatni shakllantirish va nafas olishni
tartibga solish maqsadida qo‗l mushaklari va yelka kamari mushaklarini rivojlantirish
hamda mustahkamlash mashqlari beriladi. Ikkinchi navbatda gavda uchun, orqa
mushaklarni mustahkamlash va umurtqa egiluvchanligini rivojlantiruvchi (oldinga,
orqaga va yon tomonlarga egilish, gavdani aylantirish) mashqlari beriladi. Uchinchi
navbatda qorin va oyoq mushaklarini mustahkamlovchi (cho‗qqayish, tizzadan
bukilgan oyoqlarni ko‗tarish…) mashqlari beriladi. Shundan so‗ng asosiy
harakatlarni o‗rgatishga o‗tiladi. Bunda ulardan biri bolalar uchun yangi, boshqalari
esa o‗rganish va takomillashtirish bosqichida bo‗ladi. Mashg‗ulotning
umumrivojlantiruvchi mashqlarni o‗rgatish bilan olib asosiy qismi davomiyligi:
kichik guruhlarda 15 dan 18 daqiqagacha; o‗rta guruhda 20 dan 22 daqiqagacha; katta
guruhda 25 dan 28 daqiqagacha bo‗ladi. Umumrivojlantiruvchi mashqlarsiz
o‗tkazilganda esa uning davomiyligi kichik guruhlarda 8-12 daqiqa, o‗rta guruhda 12-
15 daqiqa, katta guruhda 15-20 daqiqani tashkil yetadi. Mashg‗ulotni yakunlovchi
qismi.Mashg‗ulotning o‗yindan so‗nggi yakunlovchi qismi tobora sekinlashadigan
intensiv suratdagi yurishni o‗z ichiga oladi. U umumiy qo‗zg‗aluvchan ishga yordam
beradi; yurish jarayonida bolalar bir necha nafas olish mashqlarini bajarishlari
mumkin. Ba‘zi hollarda yurish barcha bolalar ishtirokidagi kam harakatli o‗yin bilan
almashtirilishi mumkin. Yurish yoki uni almashtiruvchi o‗yin so‗nggida
mashg‗ulotga yakun yasaladi. Yakunlovchi qism: kichik guruhda 2 dan 3
daqiqagacha, o‗rta va katta guruhlarda 3 dan 4 daqiqagacha bo‗ladi.
Butun mashg‗ulotning davomiyligi:
-kichik guruhlarda 15-20 daqiqa;
-o‗rta guruhlarda 20-25 daqiqani;
-katta guruhlarda 30-35 daqiqani tashkil yetadi.
N on mahsulotlari asosan bug‘doy, javdar tritikale donlaridan

|
N on mahsulotlari asosan bug‘doy, javdar tritikale donlaridanBog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.N on mahsulotlari asosan bug‘doy, javdar tritikale donlaridan
tayyorlanadi. Makaron mahsulotlarini tayyorlashda qattiq «durum»
bug‘doylardan yoki yum shoq, yuqori shaffoflikdagi b ug‘doydan
olingan unlar ishlatiladi. Donlardan necha fo iz un olish, texnologik
jarayonlarning sifatli o ‘tishi va ularning soni ketm a-ketligiga
q o ‘yilgan vazifaga b o g ‘liq b o iib , ular turlicha b o ‘ladi. Masalan,
oddiy un ishlab chiqarishda don qobiq va murtaklari bilan birga
maydalanadi.
Bugungi
rivojlangan
un tortish texnologiyasi
yordamida bu juda oson bajariladi, y a ’ni u bir bosqichli jarayonda
am alga oshiriladi.
N avli un olish texnologiyasida donning endospermni kraxmalini
maydalab, uning q obig‘i va aleyron qismidan esa kepak olinadi.
Donning murtagini mustaqil ravishda ajratib olib, undan alohida
mahsulot tayyorlanadi yoki u ham kepakka q o ‘shiladi.
N avli un tortishning olish usulida endospermni ajratib olish
murakkab jarayonlarning kelib chiqishigaolib keladi. Bujarayondagi
q o ‘shim cha bosqichlar maydalangan yarim tayyor mahsulotlarning
aslligi, endosperm, qobiq va murtakning mexanik tuzilishi, fizik-
kim yoviy tarkibiga k o ‘ra turli fraksiyalarga ajratiladi. U n tortish
jarayonini prof. I.A. H aum ov qulay va tushunarli qilib turkumlagan.
Unda donning necha marta maydalanishi, texnologik chizm adagi
jarayonlarning murakkabligi va un olish bosqichi berilgan. Donlar
maydalanish jarayoni qisqaligi va un ishlab chiqarish bosqichlari
b o ‘yicha bir martalik va takroriy jarayonlarga b o ‘linadi. Bir martalik
jarayonda un olishda donni maydalash mashinalaridan o ‘tkazib,
tayyor mahsulot olinadi (oddiy un olish texnologik chizm asiga
|
| |
qarang). Takroriy un olish jarayonlari esa bir necha marotaba

M ayd alash jaray o n i
'B u j a r a y o n n i n g a s o s iy v a z ita s i d o n n i m a y d a l a b y u b o r m a s d a n ,
m a k s im a l d a r a ja d a ( 6 5 - 7 0 % ) y o r m a - d u n s t m a h s u lo t olish. B u j a r a -
y o n d a a so siy u s k u n a valli s ta n o k h iso b la n ib , v a lla r in in g o 'l c h a m l a r i
1 0 0 0 x 2 5 0 m m b o i a d i . Valli s t a n o k n in g turlari k o ' p b o 'l i b . hozirgi
k u n d a
z a m o n a v iy valli s t a n o k la rd a n k o 'p g i n a k o r x o n a la rd a
f o y d a la n i lm o q d a . Vallar riflilarining soni 1 sin. da R = 4 ,l dan 10,2
t a g a c h a o 'z g a r i b boradi. Vallar tis h la rin in g jo y la s h i s h i o rq a m a -o rq a ,
y a ’ni (sp /sp ) b o ‘ladi. Val tis h la rin in g nishabi U = 4 ° d a n 8° g a c h a
o 'z g a r i b boradi. B itta v a ln in g ik k in c h i v a lg a n isb atan a y la n is h tezligi
D = 2 ,5 m a rta t e z - te z a y l a n u v c h i v a l la r n in g a y la n is h tezligi V = 6 m/s.
M a y d a la s h s iste m a la rid a . aso s a n , e n d o s p e r m
y o r m a - d u n s tla r
ajra tib olinadi. B u l a r 1-sifatli y o r m a l a r d e b ataladi. B u la rn i a lo h id a
s o v u ris h -e la s h (s ito v e y k a ) la r u sk u n a la r i y o r d a m i d a boyitib, y u q o ri
navli u n la r olinadi. A jra tib o lin g a n b a r c h a y o r m a l a r 70
%
b o 'l s a ,
sh u la rd a n 15-18 % i y irik y o rm a . 2 0 —2 2 %i o 'r t a y o rm a , 1 0 -1 2 %i
m a y d a y o rm a , 8 - 1 0 %i d u n s t v a 8 - 1 0 % i e s a unni hosil qiladi.
B u j a r a y o n d a y o r m a - d u n s t m a h s u lo tla ri 6 5 % d a n k am b o 'l m a s l ig i
kerak. B u j a r a y o n d a e n to l e y t o r q o ‘sh i m c h a m a y d a l a s h u c h u n va
m ik r o o r g a n i z m l a r n i o 'l d i r i s h u c h u n ishlatiladi.
I navli un tarkibida qandlar (2 % gacha) va y o g ‘ miqdori (1 %)

|
I navli un tarkibida qandlar (2 % gacha) va y o g ‘ miqdori (1 %)Bog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.I navli un tarkibida qandlar (2 % gacha) va y o g ‘ miqdori (1 %),
oliy navli undagiga nisbatan k o ‘p b o ia d i. Unning kuldorligi 0,75
%ni va sellyulozaning miqdori o ‘rtacha 0 ,2 7 - 0,3 %ni tashkil qiladi.
Birinchi navli unning ranggi s o f oq rangli yoki oq rangda b o ‘lib,
sariq yoki kulrang tuslari ham b o ‘ladi.
II
navli un - qobiq aralashmalari ko'proq (un m assasiga nisbatan
8 -1 0 % miqdorda) maydalangan endosperm zarrachalaridan iborat
b o ia d i. Zarrachalarining o ic h a m i 3 0 ^ -0 dan 15 0 -240 mkm gacha.
U n tarkibida 7 0 -7 2 % kraxmal, 3 -1 6 % oqsil b o iib , h o i
kleykovinaning chiqishi 25 % dan kam em as. Qand miqdori 1 ,5 -
2,0 %, y o g ‘ 2 % atrofida, kuldorligi 1 ,1 -1 ,2 %, sellyuloza miqdori
o ‘rtacha 0,7%. Uning ranggi oq-sariq tuslidan, oq-quyuqroq kulrang
va j igarranggacha.
25-jadval
G O S T b o ‘yich a unlarning sifat к о ‘rsatkichlari.
O liy nav
I nav
II nav
Namlik
14,5%
14,5 %
14,5
%
Kuldorlik
0, 55 %
0, 75 %
1,25%
Kleykovina
28 %
30 %
25 %
Javdari I navli un - oddiy tortish y o i i bilan olinadi va uning
chiqishi 96 % ni tashkil qiladi. B u g ‘doy un qanday qismlardan tashkil
topgan b o is a , xuddi shu qismlardan iborat bo ia d i, lekin m eva qavati
va murtagining kamligi bilan ajralib turadi. Javdari un nisbatan yirik,
bir jin sli emas (eng katta zarrachasining o ic h a m i 600 mkm, eng
kichik zarrachasining o ic h a m i esa 30—40 mkm ni tashkil qiladi).
K im yoviy tarkibi b o sh lan gich donning tarkibiga yaqin b o ia d i
|
| |
Talabalar mustaqil ishini baxolash

GLOSSARIY
«
Jismoniy kamolot
»
- bu har tomonlama rivojlanishning va odamda harakat qilishga tayyor
bo‗lib turishini tarixiy vujudga kelgan darajasi bo‗lib, ishlab chiqarish harbiy turmush sharoitiga
eng yaxshi moslanish imkoniyatini, yuksak ish qobiliyatini va hayotiy muhim funksiyalarning normal
o‗sishini ta‘minlaydi.
«
Jismoniy kamolot
»
- to‗liq salomatlik bilan xarakterlanib kishining uzoq vaqt faol hayotiy va
boshqa bir qancha ko‗rsatkichlar - har qanday tashqi muxit sharoitida jismoniy va aqliy ish
qobiliyatini har tomonlama va yuqori darajada jismoniy va irodaviy sifatlarni, katta masshtabdagi
harakat ko‗nikmalarini va tana shaklini garmonik rivojlantirishdan iboratdir.
Jismoniy tayyorgarlik - sog‗liq, jismoniy rivojlanish hamda hayotga, maktabga va Vatan
mudofaasiga jismoniy tayyorgarlikning yuqori darajasini o‗z ichiga oldi. Misol: Jismoniy mashqlar
va sport bilan shug‗ullangan va shug‗ullanmaydiganlar bilan taqqoslash; albatta sport bilan
shugullangan o‗kuvchilarning jismoniy tayyorgarligi nisbatan yuqori bo‗ladi.
"Jismoniy madaniyat" - Bolalar jismoniy tarbiya nazaryasi va texnologiyalari

|
Bolalar jismoniy tarbiya nazaryasi va texnologiyalariBog'liq MAJMUA BOLALAR JISMONIY TARBIYASI Н.Хусенов"Jismoniy madaniyat"
tabiat in‘omidan olingan insonning hayoti uchun zarur sifatlari,
imkoniyatlar va qobiliyatlarga ta‘sir etadiki, ular nasldan naslga o‗tadi, hamda hayot, faoliyat va
tarbiya sharoitlari ta‘sirida avlodlararo rivojlanadi.
Jismoniy madaniyat butun hayot davomida tabiiy va morfofunksional xususiyatlar o‗zgarish va
shakllanish holida inson jismoniy rivojlanish jarayoni bilan chambarchas bog‗langan bo‗lib, jismoniy
sifat va qobiliyatga asoslanadi. Jismoniy madaniyat tarixan insonning birinchi va muhim sharti
bo‗lmish mehnatga bo‗lgan amaliy ehtiyoj ta‘sirida vujudga kelgan. Texnik taraqqiyot jarayonida
jism, madaniyat, kasallikni oldini olish, buzilgan funksiyalarni tiklash, inson organizmining
qobiliyatini saqlash va oshirish kabi samarali vosita bo‗ladi, ya‘ni jismoniy holatini yaxshilashdir.
Shunday qilib, jismoniy madaniyat
umumiy madaniyatning bir qismi bo‗lib, insonning jamoa
tarixiy amaliyotida to‗plangan moddiy va ma‘naviy boyliklar to‗‗lamidir. Moddiy boyliklarga sport
inshootlari (o‗yinchoqlar, sport xonalari, maydonchalar, tirlar, xavzalar va h.k.), jismoniy jihozlar,
buyumlar, maxsus sport kiyimlari, poyafzal va boshqalar kiradi. Ma‘naviy boyliklarga jismoniy
madaniyat haqidagi fan va san‘at asarlari (adabiyot, haykaltaroshlik, grafika, musiqa va boshqalar)
kiradi.
Jismoniy madaniyat rivojlanishining har bir bosqichida ular boyliklarni tashkil etib, bunda unga
yondashgan har bir shaxs uchun u o‗zlashtirish, foydalanishi, imkoni bo‗lganda kelajakdagi
rivojlanish fani bo‗lib qoladi. Bu yerda gap, xususan, hozirgi kunda jismoniy madaniyatning keng
tarqalgan, amaliy va boshqa bo‗limlariga kirgan gimnastika, sport, harakatli o‗yinlar, jismoniy
mashqlarning ko‗‗gina turlari va to‗plamlari to‗g‗risida boradi.
Rivojlanishning uzoq yo‗lida uning mazmuni va shakllari jamoat hayoti va faoliyatining turli
sohalariga tatbiq etish bilan asta differensiallashib bordiki, bir qator qismlari va bo‗laklarining
shakllanishida o‗z aksini to‘di.
|
| |
"Jismoniy tarbiya" - Bolalar jismoniy tarbiya nazaryasi va texnologiyalari

|
Bolalar jismoniy tarbiya nazaryasi va texnologiyalariBog'liq MAJMUA BOLALAR JISMONIY TARBIYASI Н.Хусенов"Jismoniy tarbiya"
- Jismoniy kamolotga erishish uchun yo‗naltirilgan ‗edagogik jarayon bo‗lib
harakat malaka va ko‗nikmalarda o‗rtacha va jismoniy sifatlarni rivojlantirishga qaratilgan. Jismoniy
tarbiya jarayonida aqliy, axloqiy, nafosat va mehnat tarbiyasi bir vaqtda amalga oshiriladi. Jismoniy
tayyorgarlik umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarliklardan mavjud.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik bu ixtisoslashtirilmagan jarayon bo‗lib, uning mazmunini
faoliyatning har bir turlarida keng umumiy yo‗nalishlarga qaratilgandir. Maxsus jismoniy
tayyorgarlik bu ixtisoslashtirilgan jismoniy tarbiya turlari bo‗lib chuqurlashtirilgan ob‘ekt sifatida
tanlab olingandir. Bularni sport turlarida yoki mehnatga-kasbga yo‗naltirilgan mashqlarda kuzatishimiz
mumkin.
Misol: Qa‘la himoyasi o‗yini, uzunlikka sakrash. Aniq kasb xususiyatiga bogliq ravishda
jismoniy mashqlarni o‗tkazishning maxsus metodikasi, vositalari, vazifalari bilan xarakterlanadi.
«
Jismoniy ta‟limot
»
- maxsus bilimlarni, harakat ko‗nikmalarni va malakalarini o‗z ichiga oladigan
jismoniy tarbiyaning bir tomoni.
"Jismoniy mashqlar" - jismoniy tarbiya vazifalarini hal etish uchun vosita sifatida tanlab olingan
harakatlar, harakat faoliyati, shuningdek harakat faoliyatining murakkab turlari (harakatli o‗yinlar) kiradi,
harakat faoliyati deb inson harakat apparatining faolligi asos bo‗lgan har qanday faoliyatga aytiladi.
"Mashq"
tushunchasi jismoniy mashqlarni bir necha marta takrorlash jarayonining ahamiyatida ham
qo‗llaniladi.
Sport
- bu sportning shaxsiy faoliyati bo‗lib, musobaqalar jarayonida namoyon bo‗ladigan, jismoniy
mashqlarning qaysi bir turlarida yuqori natijalarga erishish uchun yo‗naltirilgan maxsus faoliyat bo‗lib
hisoblanadi.
"Jismoniy madaniyat"
atama, umumiy "madaniyat" atamalar kabi ko‗p ma‘nolidir. Zamonaviy
adabiyotda "madaniyat" deganda inson ("jamiyat") faoliyatining ayrim turlari, shuningdek uning shaxs va
jamiyat uchun qimmat baho bo‗lgan natijasiga aytiladi.
"Madaniyat"ning umumiy tushunchasini aniqlashda odatda "tabiat" tushunchasi bilan taqqoslaydilar.
Ma‘lumki, tabiatda tabiat qonunlari bo‗yicha insonga bog‗liq bo‗lgan hamma narsa tegishlidir, hamda uning
faoliyati natijasi (inson tomonidan yaratilgan jonli va jonsiz mavjudotdir). Madaniyat hodisalariga kishi
(jamiyat) qayta ishlash faoliyatining usullari va natijalari, ya‘ni tabiatni o‗zgartirishga yo‗naltirilgan
faoliyat tegishlidir.
Madaniyatning rivojlanish jarayonida faoliyatning asosiy turi (shakli, usullari) bo‗lib, insoniyatning
takomillashuviga, o‗z xususi tabiatini "o‗zgartirishga" yo‗naltirilganlar kiradi. Madaniyatning mana shu
kom‘onentlariga jismoniy tarbiya tegishlidir.
|
| |
Sport - jismoniy madaniyatning komponenti sifatida

|
Sport - jismoniy madaniyatning komponenti sifatidaBog'liq MAJMUA BOLALAR JISMONIY TARBIYASI Н.Хусенов2. Sport - jismoniy madaniyatning komponenti sifatida.
Oldin aytib o‗tilganga ko‗ra zamonaviy sport turlarining ko‗pchiligi jismoniy madaniyat
maxsus elementlari sifatida shakllana borgan. Boshqa kom‘onentlarga qaraganda sport jismoniy
sifatlarni va u bilan bevosita bogliq bo‗lgan inson qobiliyatlarini asta rivojlantirish uchun keng
imkoniyatlar yaratib berilgan.
3. Kasb - amaliy jismoniy madaniyat.
U xususiy - kasb -amaliy va harbiy - amaliy jismoniy
madaniyatga bo‗linadi.
Kasb - amaliy jismoniy madaniyat va bazali jismoniy madaniyat umumiy jismoniy
tayyorgarlikni tashkil qilish asosida kasb - amaliy jismoniy tayyorgarlik ko‗riladi.
4. Soglomlashtiruvchi - tiklovchi jismoniy madaniyat. J
ismoniy madaniyatning bu bo‗limi
jismoniy mashqlardan kasallikni davolovchi va kasallik, shikastlanish, charchash va boshqa
sabablarga ko‗ra buzilgan yoki yo‗qotilgan organizm funksiyalarini tiklovchi vosita sifatida ajralib
chiqdi - davolash gimnastika, vaqtni tarkiblangan holda yurish, yugurish va h.k. har xil jismoniy
yuklanishlar bilan o‗tkazilish.
5. Fonli jismoniy madaniyat.
Bunga gigienik jismoniy madaniyat (ertalabki gigienik
gimnastika, sayrlar va boshqa jismoniy mashqlar bo‗lib katta nagruzkalar bilan bogliq bo‗lmaydi) va
reaktiv jismoniy madaniyat (faol turizm, ov, jismoniy madaniyat, sport.o‗yinlar va ko‗ngil ochishlar)
kiradi.
6. Jismoniy - madaniyat va boshqa madaniyat bo„limlarining birlashgan komponentlari:
A) Jismoniy madaniyat teatrlashtirilgan shakllari -
Jismoniy madaniyat ‗aradlari, ko‗rgazmali
sport chiqishlari va h.k..
B) Jismoniy madaniyat arxitekturasi.
Jismoniy madaniyat - jismoniy tarbiya nazariyasining
eng keng tushunchasidir. U yuqorida ko‗rib o‗tilgan hamma tushunchalarni o‗z ichiga oladi. (kitob
16 bet 3 - rasm). Boshqacha aytganda uni «Globus» shaklida ko‗rib eng katta o‗rin JMBga
ajratmaydi, ya‘ni jismoniy tarbiya poydevorini qurish demakdir.
|
| |
Asosiy adabiyotlar - Bolalar jismoniy tarbiya nazaryasi va texnologiyalari

Asosiy adabiyotlar 1.Tulenova. X., Xo‗jaev.P, Xo‗jaeva. Meliev.H Jismoniy tarbiya nazariyasi va
metodikasi. T; Iqtisod-Moliya 2012y o‗quv qollanma.
2.Makamjonov.K, Salomov.R, Ikromov.I Jismoniy madaniyat nazariyasi va
metdikasi. Darslik T; Iqtisod-Moliya 2008yil
3.Xujaev I-. Raximkulov K.D, Nigmanov B.B «Xarakatli o‘yinlar va uni o‘qitish
mctodikasi» Cho'lpon nashriyoti Toshkent 2011 y
4.Cтепаненкова Е.Я. Теория и методика физического воспитания и развития
ребенка.Учебное пособия.М..Академия 2001г
7- Mavzu: Jismoniy tarbiya bo‟yicha yo‟riqchining ish faoliyati. Mavzu rejasi: 1.Maktabgacha ta‘lim muassalarida jismoniy tarbiya bo‘yicha yo‘riqchiga
qo‘yiladigan malaka talablar.
2.Jismoniy tarbiya bo‘yicha yo‘riqchining kasbiya vazifalariga haqida.
Maktabgacha ta‟lim tashkiloti jismoniy tarbiya yo‟riqchisi 08-01. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta‘lim vazirigining 2018 yil 18
iyundagi 1-MH – son buyrug‘i bilan tasdiqlangan (Adliya vazirligidagi 3 iyul 2018
yilda 3032-son bilan ro‘yхatdan o‘tgan ) ―Ozbekiston Respublikasi ilk va
maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat talablari‖ hamda
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta‘lim vazirligining 2018 yil 7-iyuldagi 4
sonli hay‘at yig‘ilishi qarori bilan tasdiqlangan ―Ilk qadam‖ davlat o‘quv dasturi.
08-02. Jismoniy tarbiya yo‘riqchisining shaхsiy ish rejasi (ish jurnali) quyidagi
bo‘limlardan iborat:
1.Ta‟lim jarayonini o‟tkazish vaqtini taqsimlash jadvali 2.Jismoniy tarbiya yo‟riqchisining yillik ish rejasi. 3. Jismoniy tarbiya yo‟riqchisining oylik ish rejasi 4.Sport musobaqalarini o‟tkazish ish rejasi 1.
Ta‟lim jarayonini o‟tkazish vaqtini taqsimlash jadvali
Jadval ―Ilk qadam‖ maktabgacha ta‘lim tashkiloti davlat o‘quv dasturi asosida MTT
metodisti bilan kelishilgan holda tuziladi va tashkilot rahbari tomonidan imzo va
muhr bilan tasdiqlanadi.
Yormalarning kimyoviy va fizik tarkibi, ularni

|
Yormalarning kimyoviy va fizik tarkibi, ularni Pdf ko'rish
|
bet | 120/159 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 7,74 Mb. | | #115661 |
Bog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.Yormalarning kimyoviy va fizik tarkibi, ularni
chiqindilardan tozalash usullari
Yormabop donlardan ishlab chiqarilgan yormalarning kimyoviy
va fizikaviy tarkibi 35-jadvalda berilgan. Jadval raqamlaridan
m a’lum bo‘ladiki, yormalar tarkibidagi oqsillar - 7-23,0 %, yog‘lar
0,6-6,2 %, kraxmal - 47,4-73,7
%,
qand - 1,1-3,4 %, uglevodlar
- 1,7-9,6
%,
kul modda esa 0,5-2,6 % ni tashkil qiladi. Bundan
tashqari, yormabop donlar har xil mineral (makro va mikro element)
lar (Ка, K, Mg, Sa, R, G‘e) ga boy.
Yormalar turli vitaminlarga ham boy. Yormalarning ozuqaviy
qiymati,
yormalardagi
kimyoviy
moddalar ularning
inson
organizmida hazm b o iish ig a bog‘liq (35-jadval).
Don massasidan turli chiqindilar yoki yow oyi o ‘simlik urug‘-
larini ajratib olish ularning tarkibiga bog‘liq.
Don va chiqindilaming tarkibini aniqlagandan so‘ng ularni toza
lash usullari va texnologik jarayonlarda foydalaniladigan uskunalar
aniqlanadi.
Don massasi dagi chiqindilaming o ‘lchami (uzunligi, eni va
qalinligi), og‘irligi (solishtirma og‘irligi, hajmi), aerodinamik xu
susiyatlari, shakli, yuzasining holati va uning tavsifi, ishqalanish
koeffitsienti, mustahkamligi, qayishqoqligi, rangi va boshqalar
asosida dondan farq qilishi turli usullar yordamida amalga
oshiriladi.
196
Don massasini ko‘rsatilgan fizik xususiyatlarini hisobga olgan
holda tozalash qo‘llanmaning so'ngi boblarida to iiq bayon etilgan.
* Yorma zavodining don tozalash boiim id a don turiga ko‘ra
uskunalarning texnologik jarayonlarda ketma-ket o ‘rnatilishi 35-
jadvalda ko‘rsatilgan.
35-jadval
Yormalarning kim yoviy tarkibi ea ozutspik qim m ati
Yormalar
|
| |
Mashqlar 
quyidagi - Bolalar jismoniy tarbiya nazaryasi va texnologiyalari

jismoniy holatning oshishiga ta‘sir qiladi. Charchoq yo‗qoladi, bola dam oladi va
yana ishtiyoq bilan shug‗ullana boshlaydi. Jismoniy daqiqalar tarkibiga 10-15 marta
sakrash, 10-12 marta cho‗qqayib o‗tirish yoki turgan joyida yugurish (30-40 sekund)
kiradi. Jismoniy daqiqalari o‗z ichiga yelka kamari va qo‗llarga mo‗ljallangan 2-3 ta
mashq, tortilish, egilish va gavdani burish mashqlarini oladi. Jismoniy daqiqalar 2-3
daqiqa davom etadi
.
Muhokama uchun savollar - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 67/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Muhokama uchun savollar:
Asarda xalq kurashi va qo’zg’oloni kimlar boshchiligida namoyon bo’ldi?
Shoir xalqning engilmasligini qay tarzda ifodalaydi?
Asarda Baxtiyor obrazi qanday tasvirlangan?
Mavzu bo’yicha echimini kutayotgan ilmiy muammolar:
20-yillarda, xususan, 30-yillarda shoir asarlarini qanday talqin qilinganligini aniqlash.
«Oygul bilan Baxtiyor» dostonidagi she’riy uslub, shoirning bu dostonda xalqona she’riy til va uslubga o’zgacha badiiy latofat bag’ishlanganligini o’rganish.
3-modul bo’yicha yakuniy mashg’ulot:
G’afur G’ulom XX asr o’zbek adabiyotining yirik namoyondasi. U o’zbek she’riyati, badiiy publitsistikasi, feletonchiligi, hajviy hikoyachiligi, yumoristik qissachiligi va tarjimonchiligi rivojiga katta hissa qo’shgan yirik so’z san’atkoridir.
Oybek bolalar adabiyotiga ham munosib hissa qo’shgan adibdir. U 1928 yildan boshlab Alisher Navoiy ijodini chuqur o’rganishga kirishdi, ilmiy maqolalarni o’qib o’rgandi. Keyinroq, «Navoiy», «Guli va Navoiy» dostonlarini nashr ettirdi. Davlat mukofotiga sazovor bo’lgan «Navoiy» romanida ulug’ shoir va mutafakkir hayotining kamolot davri tasvirlanadi.
Uyg’un uzoq umr ko’rdi va sermahsul ijodkor sifatida tanildi. «O’zbekiston xalq shoiri» faxriy unvoniga musharraf bo’ldi. Respublika yozuvchilar uyushmasini boshqardi. U tabiat va fasllar kuychisi sifatida e’zozlanadi.
O’zbekiston madaniyati, adabiyoti va uning eng muhim qismi bo’lgan bolalar adabiyotining yuksalishiga katta hissa qo’shgan shoir Hamid Olimjon bolalarning ham sevimli shoiri bo’lib qoldi.
3-modul bo’yicha nazorat savollari
Mavzu: G’afur G’ulom.
G’afur G’ulom bolalar adabiyotiga yozgan asarlari, merosi haqida so’zlang.
G’afur G’ulom uning mashhur she’rlari, hikoya va qissalari haqida bilganlaringizni so’zlang.
«Mening o’g’rigina bolam» asarida qaysi davr voqealari hikoya qilinadi?
«Tirilgan murda» qissasida qanday muammo tasvirlangan?
G’afur G’ulomning nasrdagi ijodi haqida fikringizni bildiring.
«Shum bola» qissasining tarbiyaviy estetik ahamiyati haqida mulohaza yuriting.
G’afur G’ulomning qaysi qissalarida hozirgi zamon voqealari tasvirlangan?
G’afur G’ulomning bolalik yillari haqida so’zlang.
G’afur G’ulomning urushdan so’nggi yillarda yaratgan ocherk va maqolalari.
«Sen etim emassan» she’rining yuksak mahorat bilan yozilganligi to’g’risida fikr yuriting.
|
| |
Shayxiy g‘azallaridan - Alimbekov adhambek

Shayxiy g‘azallaridan
Bahor mavsumidir, hamdami sabo bo‘laylik,
Gul va do‘st bo‘yi ila oshino bo‘laylik.
Chun davri loladir, ixlos ila qadah tutaylik,
Negakim nargis bo‘lur, masti beriyo bo‘laylik.
Zamona sirrini qo‘y g‘uncha kabi sarbastga1,
Chaman safosiga gul kabi dilgusho bo‘laylik.
Bul jahonning fathiga Jam jomdir demish miftah2,
Keling, mulozimi jomi jahonnamo bo‘laylik.
Bahor tavbaga Shayxiy junun demish oqil,
Bugun muvoffaqat et, erta porso bo‘laylik.
* * *
Ne xabar berdi sabo zulfi parishoning uchun,
Ki binafsha motamsaro ko‘rinur oning uchun.
Ne sabab bosh ochar-u, qo‘l ko‘tarur sarvu chinor;
Ki duo aylar ular qaddi xiromoning uchun.
Oy yuzing ko‘rgach bo‘lur ravshan yeru osmonlar,
Har na vajh aytar esam shul mohitobonim uchun.
Lola chok etdi yuzing gul yonog‘ing rashkidin,
G‘uncha chok etdi o‘zin la’li durafshoning uchung.
Dur-u gavhar sochilur, nozik kalomlar yozilur,
Shayxiy insho qilajak shul lab-u dandoning3 uchun
|
Yormabop donlarga gidrotermik ishlov berish

va tez singdirish qobiliyatiga ega. Donning alohida qismlari bir xil
shishmasligi natijasida uning ichki qismida o ‘zgarish ro ‘y beradi.
Namlikning sezilarli darajada ortib borishi suli, arpa donlari
meva va gul qobiqlarining qayishqoqligini orttiradi. Grechixa, arpa
donlarining gul qobig‘i bilan meva qobig‘i orasidagi bog‘lanish
zaiflashtirib, ular orasidagi uzunasiga qo‘shilgan hujayralaming
emirilishiga olib keladi.
Don massasini namlash va dimlash jarayoni
Don massasini suv yoki bug‘ bilan
namlashning aniq tartibi
o ‘rnatiladi. Donga namlik, uni o ‘rab turgan qobiq va ayniqsa,
murtak orqali kirib boradi, bunga qobiqning ko‘p sonli kapillyarlari
imkon beradi. Namlovchi apparat don massasining barcha vuzalarini
baravar namlashni ta ’minlashi kerak.
Donni namlash uchun sarflanadigan suv miqdori donning turi,
unga qaysi tartibda
GTI berilishi, uning dastlabki namligi va necha
foiz namlanishiga asoslanib hisoblanadi. Don massasini talab etilgan
darajada namlash uchun sarf bo‘ladigan suv miqdori quyidagi
formula orqali hisoblanadi:
Gk= G, * [100- Wj /100-W2-l]kg
bu yerda,
G, - sarflanadigan suvning miqdori, litr;
Gk- donning og‘irligi, kg;
W j- donning dastlabki namligi,%
W2- donning namlangandan so‘ngi namligi,%.
Muhokama uchun savollar - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 66/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Muhokama uchun savollar:
Shoirning «Hulkarning she’ri» asari kimga bag’ishlangan va asar qanday mohiyatga ega?
Hamid Olimjon davr hayoti va intilishlarini qanday she’rga soladi? (eslab ko’ring).
«Vatan» she’rining g’oyaviy yuksakligi nimada? Fikringizni izohlang.
2-savol bo’yicha darsning maqsadi:
«Oygul bilan Baxtiyor» dostoni, dostonda mehnatkashlarning ozodlik uchun qahramonlarcha olib borgan kurashi, ularning engilmas irodasi haqida tasavvur hosil qildirish.
Identiv o’quv maqsadlari:
Asardagi xalq kurashi va qo’zg’oloni to’g’risida fikr bildiradi.
Oygul timsoli haqida so’zlaydi.
Dostonning tarbiyaviy ahamiyatini izohlaydi.
2-asosiy savolning bayoni:
Shoir bolaligidanoq xalq og’zaki ijodi namunalaridan bahramand bo’ldi. Ertaklar olamiga uni buvisi olib kirdi. Darhaqiqat, xalq og’zaki ijodining eng nodir asarlari, ulardagi xalq donishmandligining ajoyib fazilatlari shoirni o’ziga tortgan, zavqini oshirgan, adabiyotga havas uyg’otgan, badiiyat olamiga kirishga katta ta’sir etgan. Hamid Olimjon xalq og’zaki ijodi asarlari ta’sirida «Oygul bilan Baxtiyor» (1937), «Semurug’ yoki Parizod va Bunyod» (1939) kabi ajoyib dostonlarini yaratgan.
Xalq og’zaki ijodi bo’lmish «Malikai Husnobod» ertagi asosida yaratilgan «Oygul bilan Baxtiyor»da shoir vatanni sevish, zulmga qarshi g’azab-nafrat bilan kurashni targ’ib qiladi. Botirlik, maqsadga erishish yo’lida sabotli bo’lishga yosh kitobxonni da’vat etadi. Maqsadni ifodalash uchun shoir dostonda yaxshilik bilan yomonlikni, adolat bilan zulmni, go’zallik bilan xudbinlik dunyosini qarama-qarshi qo’yadi. Bu g’oyalar bir tomondan Oygul, Darxon, Tarlon obrazlari, ikkinchi tomondan, Jambil va Jurjon xonlari obrazlari orqali yoritiladi.
Shoir xalqning engilmasligini o’tga solsa kuymaydi, qilich solsa o’tmaydi, miltiq o’qi teshmaydi, suvga solsa cho’kmaydi kabi xalqchil iboralarda bolalarga tushunarli va qiziqarli tarzda ifodalaydi. Buni Oygulning sandiq bilan suvda oqqanda, Jayhun baliq yutganda ham tirik qolishi voqealarida ko’rish mumkin.
|
| |
- mavzu: Oybek - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 68/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)11- mavzu: Oybek.
Oybekning bolalar va o’smirlarga bag’ishlangan she’rlari.
Adibning kichik yoshdagi bolalar uchun qanday hikoya yozgan?
«Alisherning yoshligi» qissasining yozilish tarixi haqida gapiring.
Qissada qanday voqealar hikoya qilinadi?
Adibning «Bolalik» qissasidagi Musaning sarguzashtlari haqida so’zlang?
Oybek ijodida qanday doston etakchi o’rinda turadi?
Oybek asarlarida xalq maqollari, so’z o’yinlaridan qanday foydalangan?
Oybekning adabiyotshunoslik va badiiy tarjima sohasidagi xizmati.
Oybek poemalarida bolalar ongi va tushunchasiga etadigan darajada tasvirlab berganligi haqida ma’lumot bering.
Oybek tavvaludining 100 yiligiga bag’ishlab referat yozing.
12- mavzu: Uyg’un.
Uyg’unning bolalarga bag’ishlab yozilgan she’rlarining o’ziga xos xususiyatlari haqida fikr yuriting.
Uyg’unning yoshlik yillari haqida gapiring.
Uning ilk ijodi to’g’risida so’z yuriting.
Uyg’unning Ulug’ Vatan urushi yillaridagi ijodining xarakterli xususiyatlari nimadan iborat?
Uyg’unni dramaturg, tarjimon va jamoat arbobi sifatida ta’riflang.
Adibning «Qasos» asari qanday mavzuga bag’ishlangan asar?
Uyg’unning «Ikki ona» she’ri g’oyasi haqida so’zlang.
Uyg’un fasllar haqida qanday she’rlar yozgan?
Shoir adabiyotimizda qanday shoir sifatida tanilgan?
Uning kichik maktab yoshidagi bolalarga bag’ishlab yozgan she’rlari haqida fikringizni bildiring.
13-mavzu: Hamid Olimjon.
Hamid Olimjon o’zbek bolalar adabiyotini rivojlantirishga qo’shgan hissasi haqida so’zlang.
Shoirning «Hulkarning she’ri» asari kimga bag’ishlangan?
Hamid Olimjonning g’oyaviy – badiiy jihatdan mukammal bo’lgan she’rlarini aniqlang.
U bolalar uchun yozgan she’rlarida tasviriy vositalardan qanday foydalangan?
Hamid Olimjon xalq og’zaki ijodi asarlari ta’sirida qanday dostonlarni yaratdi?
«Oygul bilan Baxtiyor» dostonidagi Oygul qanday timsol?
Hamid Olimjon yashab ijod etgan davri haqida fikringizni bilding.
Vatan urush davrida Hamid Olimjon ijodi to’g’risida fikr yuriting.
Hamid Olimjonning 30-yillardagi ijodi.
10. Shoirning 20-yillardagi she’riyatini tanqidchilar qanday baholadilar.
|
| |
Nabiy g‘azaliyotidan - Alimbekov adhambek

Nabiy g‘azaliyotidan
Odam asiri dasti mushayyat emasmidir?
Olam zabuni panjai qudrat emasmidir?
Bu pardaning duruniga boq, iztirobni quv,
Har mehnatning oqibati massarat emasmidir?
Bazmi hayot rohi muhabbatda oshiqqa
Taklif etilsa joniga minnat emasmidir?
Yo‘q garchi sadman sitamingdan qocharimiz,
Ammoki dasti nozinga zahmat emasmidir?
Bir senmi komiyob bo‘lajaksan zamonadan,
Ey tangi chashm, kor banavbat emasmidir?
Muhtoji rizqi xoliq ekan sarbasar jahon,
Maxluqdan niyoz mazollat emasmidir?
Nabiy, zaboni nutqim etgan xomai majoz
Mashshotal arusi haqiqat emasmidir?
* * *
Zavqi g‘am dildamidir, dog‘damidir, tandamidir,
Nasi’a bulbuldamidir, guldamidir, gulshandamidir.
Bo‘ldi sarmayam hayrat menga biymu1 ummid,
Bilmadim, aylayajak giryamidir, xandamidir.
Gul ham ochildi ham aroyishi dastor2 bo‘ldi,
Bulbuli bexabar ayo dag‘i siyovandamidir.3
Ul tavozu ani mumtozi jahon etmishdir,
Nahli gul bog‘da behuda sarafkandamidir.4
Durru marjon topilgaymish, tutaylik daryoda,
Bu qadar chini jabin5 sotmoqqa arzondamidir.
Xohu noxoh bo‘lur avizayi go‘shi ahbob,6
Nabiyo, har g‘azaling bo‘yla xushoyondamidir.
|