nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-chi - Toshkent davlat transport universiteti

|
Toshkent davlat transport universiteti
|
bet | 45/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)0-chi qatlam: Uzatish muhiti. Bu qatlam ISO/OSI tarmoq modelining eng ichki nolinchi fatlami fizikaviy bog’lanish vositalari (kabellar va boshqa ulash vositalari)ni aks ettiradi. Intranetning barcha tugunlari bir-biriga uzatish muhiti orqali bog’lanadi.
1-chi qatlam: Fizikaviy qatlam. Vazifasi-aloqa kanallari bilan fizikaviy interfeys ta’minlab berishdir. Bu qatlam tarmoq aloqa kanallarining elektr va mexanikaviy jihatlarini belgilaydi.
2-chi qatlam: Kanal qatlami. Vazifasi ma’lumot uzatish kanallarini boshqarish, kanallar bo’ylab ma’lumot uzatish va kanallardagi uzatish xatolarini payqash (ruscha-obnarujenie). Asosiysi maqsadi-ma’lumotning uni uzatish jarayonida buzilishining oldini olish. Kanal qatlamida ma’lumot kadrlar oqimi sifatida shakllanadi. Kanal axborot uzayotgan kompyuterdagi tarmoq plata(karta)sidan boshlanib shu axborotni qabul qilayotgan kompyuterdagi tarmoq kartasi bilan tugallangan aloqa yo’lini o’z ichiga oladi. Har bir tarmoq kartasi (Ethernet yo IBM Token Ring kartasi) noyob tarmoq manziliga ega. Bu kartalar kanal qatlamiga nisbatan ichki bo’lgan fizikaviy qatlamni kanal qatlamiga nisbatan yuqori (tashqi) bo’lgan tarmoq qatlamining dasturiy ta’minoti bilan bog’laydi. Masalan, tarmoq Ethernet asosida qurilgan bo’lsa, kompyuterni tarmoqqa ulangan Ethernet kartasi va kanal qatlamiga protokollar majmuyi bilan ta’minlash natijasida kanal qatlami xosil bo’ladi. Kanal qatlami tufayli tarmoq qatlami qanaqa tarmoq texnologiyasi-Ethernetmi yo IBM Token Ring qo’llanganligini va kanal qatlamiga o’tgan axborot oqimi kadrlar (Ethernet yo IBM Token Ring kadrlari) ketma-ketligiga qanday qilib aylantirilayotganini hisobga olishi shart emas.
3-chi qatlam: Tarmoq qatlami. Vazifasi axborotni marshrutlash, ma’lumotlarni bo’laklash va bo’laklarni birlashtirish. Bu qatlamda axborot oqimini paketlar oqimi shaklida bo’ladi. Tarmoq qatlamining asosiy protokoli IP protokolidir. Ma’lumotlar paketi uzatilayotgan ma’lumot va boshqaruv signallarida aks etgan ma’lumotlar bilan birga uzatuvchi va uni qabul qilib oluvchi tarmoq tugunlarining manzillarini ham o’z ichiga olgan. Tarmoq qatlami va unga nisbatan ichki barcha qatlamlar Intranetning aloqa qismini tashkil etadi.
4-chi qatlam: Transport qatlami. Vazifasi tarmoq tugunlari-kompyuterlari orasida ma’lumotlarni ishonchli yetkazib berib, axborot almashishdir. Bu qatlamning asosiy protokoli TCP protokolidir. Shu protokol asosida tashqi seans qatlamidan olingan ma’lumotlar tarmoq qatlamiga mos keluvchi bo’laklar-paketlarga ajratiladi va tarmoq qatlamiga uzatiladi. Tarmoq qatlamidan qaytgan axborot oqimi ustida bunga teskari amallar bajariladi. Shunday qilb, transport qatlami tarmoq qatlami boshqaradigan paketlar trafigini hosil qilib beradi.
|
| |
-rasm. Ikkita yarim davrli tug’rilash sxemasi (a), to’g’rilangan tok va kuchlanishning vaqt diagrammasi (b)

|
-rasm. Ikkita yarim davrli tug’rilash sxemasi (a), to’g’rilangan tok va kuchlanishning vaqt diagrammasi (b)
|
bet | 54/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)10.3-rasm. Ikkita yarim davrli tug’rilash sxemasi (a), to’g’rilangan tok va kuchlanishning vaqt diagrammasi (b)
Undan ko’rinadiki, sxemaning ishlashi xuddi bitta yarim davrli to’g’rilash sxemasining ishlashi kabi bo’ladi. Lekin chiqish kuchlanishining pulslanish chastotasi ikki marta ortiq bo’lib, uning amplitudasi kichik bo’ladi. Sababi kondensatorning Rn rezistor orqali zaryadsizlanishi uchun kamroq vaqt talab qilinadi. Natijada undagi qoldiq kuchlanish katta bo’ladi.
Demak, to’g’rilash sxemalari faqat ikki xil bo’ladi. To’g’rilagichlar ana shu sxemalar asosida yasaladi. Lekin unda chiziqli bo’lmagan element yuklama rezistoriga nisbatan turli usulda ulanishi mumkin. Masalan, shulardan bir turi 10.4-rasmda ko’rsatilgan. U ko’priksimon sxema bo’lib, Grets sxemasi deb ataladi. Uning asosini ikkita yarim davrli to’g’rilash sxemasi tashkil etadi.
10.4-rasm. Ko’priksimon sxema
Transformator kuchlanishining birinchi yarim davrida D1 va D3 diodlar ishlasa, ikkinchi yarim davrida - D2 va D4 diodlar ishlaydi.
Grets sxemasining asosiy afzalliklari shundaki, to’g’rilangan tok amplitudasining pulslanishi yetarlicha kichik bo’ladi. Undan tashqari, o’rta nuqtali transformatorga hojat qolmaydi. Har bir diodga to’g’ri keluvchi teskari kuchlanish qiymati transformator kuchlanishining amplituda qiymatidan ortmaydi.
Grets sxemasining kamchiligi shundaki, diodlar ketma-ket ulangani uchun tarmoqning to’liq qarshiligi ortadi va ko’proq energiya sochadi.
§ 10.3. Tekislovchi filtrlar
To’g’rilangan tok yoki kuchlanish amplitudasining pulslanishi ular spektrida o’zgarmas tashkil etuvchi bilan bir qatorda karrali chastotaga ega bo’lgan o’zgaruvchan tashkil etuvchilar mavjudligidan kelib chiqadi. Bunga ishonch hosil qilish uchun to’g’rilangan kuchlanishni Furye qatoriga yoyish kerak. Masalan, ikkita yarim davr davrli to’g’rilash sxemasining chiqish kuchlanishi quyidagicha ifodalanadi:
(10.1)
Um - transformatorning ikkilamchi cho’lg’amidagi kuchlanish amplitudasi.
O’zgarmas tashkil etuvchi tok (kuchlanish)ni ajratib olish uchun yuklama rezistoriga parallel qilib kondensator ulanishini ko’rdik. Lekin bu ko’p hollarda yo yetarli bo’lmaydi, yoki butunlay yaroqsiz bo’ladi. Shuning uchun o’zgarmas tashkil etuvchini ajratib olishda maxsus zanjirlar - tekislovchi filtrlardan foydalaniladi. Ularning vazifasi tok yoki kuchlanishning o’zgaruvchan tashkil etuvchilarini yutib qolishdan iborat. Lekin ular iloji boricha o’zgarmas tashkil ztuvchi tok yoki kuchlanish miqdorini kamaytirmasligi kerak. Shuning uchun tekislovchi filtrlar asosan reaktiv qarshilikli elementlar - induktivlik g’altagi va kondensatorlarda tuziladi.
Elementlarning ulanishiga qarab tekislovchi filtrlar - «G-simon» va «P - simon» bo’ladi. Ularning sxemasi 10.5- rasmda ko’rsatilgan.
|
| |
-rasm. Tiristorning volt-amper xarakteristikasi

|
-rasm. Tiristorning volt-amper xarakteristikasi
|
bet | 49/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)9.2-rasm. Tiristorning volt-amper xarakteristikasi
Ularning konsentrasiyasi yetarlicha bo’lgach, n2 o’tish to’g’ri ulanish holatiga keladi. Natijada n2 o’tishning qarshiligi yeng kichik bo’lib, tiristor ochiq (to’yinish) holatiga o’tadi. Bu uning turg’un ish rejimi bo’ladi. Yuqorida keltirilgan tiristorning ishdashini uning yekvivalent sxemasida tasavvur qilish qulay. Buning uchun uni p-n-p va n-p-nturdagi tranzistorlarning qo’shmasi deb qarash kerak.
Ko’rib chiqilgan ulanishdagi tiristor diod-tiristor yoki dinistor deb ataladi. Tiristorning yopiq holatidan ochiq halatga o’tishini faqat anod-katod orasidagi kuchlanishni o’zgartiribgina yemas, balki bazalardan birortasidagi tokni qisqa muddatga oshirish yo’li bilan ham amalga oshirish mumkin. Bu tokni boshqarish toki (Iu) deb ataladi. U tiristor qatlamlarida hosil bo’ladigan jarayonlarni o’zgartirmaydi. Faqat uning qayta ulash to’g’ri kuchlanishini kichraytiradi, xolos. Bunday tiristorlar triod-tiristor yoki trinistor deb ataladi. Uning volt-amper xarakteristikasi yoqoridagi rasmda ko’rsatilgan. U boshqarish tokining ortishi bilan qayta ulash to’g’ri kuchlanishi kichrayishini ko’rsatadi. Iu=I0 bo’lganda, xarakteristika diodning to’g’ri o’tish xarakteristikasiga aylanadi. I0- yassilanish toki deb ataladi.
Tiristor - to’rt qatlamli, ya’ni uchta p-no’tishli yarim o’tkazgich asbobdir. Unda turli xil o’tkazuvchan- likka ega qatlamlar ketma-ket ulanadi (9.3-rasm).
9.3- rasm. Tiristorning tuzilishi
Chetki p-qatlam - anod, n2-qatlam katod deb ataladi. Ichki p2 va n1 qatlamlar boshqaruvchi elektrod yoki baza deyiladi.
Baza qatlamlari bir xil bo’lmaydi: n - baza p - bazaga qaraganda qalinroq va qotishma miqdori ozroq qilib yasaladi. Natijada n2 p-n o’tishning to’g’rilash xususiyati juda yaxshi bo’ladi (teskari toki kichik, teskari qarshiligi yetarlicha katta).
Tashqi kuchlanish anod - katod oralig’iga qo’yilgan holni ko’raylik. Manbaning musbat qutbi anodga, manfiy qutbi katodga ulangan bo’lsin. Bunda kuchlanishning kichik qiymatlarida p1 va p2 p-n o’tishlar to’g’ri, n2 p-n o’tish esa, teskari yo’nalishda ulangan bo’ladi. Shuning uchun tashqi kuchlanishni to’liq n2 p-n o’tishga qo’yilgan deb qarash mumkin. U yopiq bo’lgani uchun tiristordan o’tadigan tok juda kam (teskari tokka teng) bo’ladi. Tiristorning qarshiligi ana shu yopiq p2 o’tish qarshiligi orqali xarakterlanadi.
Agar tashqn kuchlanish ortaboshlasa, qatlamlarda- gi tok o’tishi bilan boglik jarayonlar sifat jihatdan o’zgaradi. p2 o’tishdagi teskari tokiing biroz ortishi bilan har ikki bazaga asosiy bo’lmagan tok tashuvchilarning kirishi (tutilib qolishi) zo’rayadi. Masalan, R2-bazada kavaklar zichligi ortadi. Bu p2 o’tish potensial to’sig’ining kichrayishiga, ya’ni qarshiligi- ning kamayishnga olib keladi. Natijada tiristordan o’tadigan tok faqat teskari tokka emas, balki p2 o’tishga yetib kelgan bazalardagi asosiy bo’lmagan tok tashuvchilar tokiga xam boglnq holda orta boshlaydi (9.4-rasm, OA chiziq).
|
| |
-rasm - R. X. Maksudov

Demak, g ild ira k tish shaklni tuzatish natijasida asosan tish qism larining
balandligi o ‘zgaradi. Shuning uchun bunday shakl tuzatishni balandlik
tuzatish deyiladi.
2.
Yetaklovchi va yetaklanuvchi g ‘ildirak tishlarini qirqishda
reyka bir tom onga siljitiladi. B unda
x t >0, x 2>0 bo ‘lib umumiy siljitish
koeffitsiyenti
x j > 0 bo‘ladi. Bunday hollarda etaklovchi va yetak
lanuvchi g 4ildirak tishlarining b o iu v ch i aylana diametri bo‘yicha
o ic h a n g a n qalinligi
P /2 dan katta, o ‘yiqchalam ing eni esa
P /2 dan
kichik b o ‘adi. Shuning uchun ikkala g ‘ildirakning bo ‘luvchi aylanalari
bir
biriga tegmaydi,
natijada
boshlang‘ich
aylanalar bo‘luvchi
aylanalarda tashqarida joylashadi, y a’ni
dwi>di dc0
2
>d2 b o ia d i.
Bu esa m arkazlararo m asofaning kattalashuviga olib keladi, y a ’ni
aaj =
+
^ d-'2^ >a =id] +
^ 2\ Tishli g ‘ildiraklar ilashganda, ilashish chizi-
g ‘i-\ga o'tkazilgan umumiy urinma (ilashish chizig‘i) ilashish qutbidan
o ig a n gorizontal chiziq bilan kesishganda tuzatishdan oldingiga
qaraganda kattaroq burchak hosil b o ia d i va ilashish burchagi
a
kattalashadi, y a’ni
am>a = 20° b o ia d i. Shuning uchun bunday tuzatishni
burchak tuzatish deyiladi, natijada g ild ira k tishlarining kontakt kuch-
lanishiga chidam liligiga
20% gacha oshadi. Bunda yetaklovchi g ild ira k
tishlar sonining eng kichik qiymati
z Imm>12 b o iis h i mumkin.
0 ‘qlararo masofa
-qator: 1,0; 1,25; 1,5; 2,0; 2,5; 2,75; 3,0; 3,5; 4,0; 5,0; 6,0; 8,0;
10

G ‘ildirak tishlarining asosini kesilishi r ,< r rain=i7
bo‘lganda
boshlanadi. Bunday holat bo‘lmasligi uchun g ‘ildirak tishlarini kesish
asbobi reykaning odatdagi holatdan gorizontal tekislik bo‘yicha g‘ildirak
m arkazi (manfiy) yoki unga teskari tomon (musbat) siljitish yo ‘li bilan
erishiladi. Bu siljishlarni siljish koeffitsiyenti x bilan belgilanadi,
3.10-
rasm, bunda:
a. Yetaklovchi g ‘ildirak tishlarining asosini kesilmasligi ta ’min-
lanadi.
b. G ‘ildirak tishlam ing qalinligining oshishi hisobiga egilishdagi
kuchlanishga chidamliligi oshadi.
d. G ‘ildirak tishlarining egrilik radiusining oshishi hisobiga kon
takt kuchlanishga chidamliligi oshadi.
1.
Yetaklovchi g ‘ildirakni siljitish koeffitsiyent musbat
xi>0,
yetaklanuvchi tishli g ‘ildirakni manfiy x2<
0 olinadi, y a’ni
Xj =x2 .
koeffitsiyentlam ing umumiy yig‘indisi
'£ x :=xi +x2=0 bo‘ladi
3.10-rasm.
Reykani siljitish natijasida tish eni o ic h a m i o ‘zgaradi. Xuddi
shuningdek o ‘yiqchalaming o ‘lchami ham o ‘zgaradi. Bunda bo‘luvchi
aylana bo‘yicha tish eni bilan o ‘yiqcha enining yig ‘indisi doimiy b o iib
tish qadami
R t ga teng bo‘ladi, markazlararo m asofa o ‘zgarmaydi, lekin
tish kallagi bilan oyoqcha balandliklarining nisbati o ‘zgaradi, y a’ni
Sanash qurilmasi - Boshqarish sistemalarining elementlari va qurilmalari

Bog'liq Boshqarish sistemalarining elementlari va qurilmalari
Sanash qurilmasi
kirishdagi impulslar sonini hisoblash uchun xizmat
qiladi. Har bir impuls sanash qurilmasida saqlanayotgan sonni bittaga
o’zgartiradi. Ular bajaradigan vazifasiga ko’ra qo’shuvchi, ayiruvchi va reversiv
(ham qo’shuvchi, ham ayiruvchi) turlarga bo’linadi.
Quyidagi rasmda T-trigger asosida qurilgan, ketma-ket bog’lanishli,
qo’shuvchi sanash qurilmasi sxemasi keltirilgan (5.12-rasm). Kirishdagi har bir
impuls qurilmadagi sonni bittaga oshiradi.
1
&
&
D
C
T
1
&
&
D
C
T
1
&
&
D
C
T
х
к
х
ч
чапга
ўнгга
суриш
5.11-rasm. Reversiv registr.
Т
Т
Т
Т
Т
Т
Q 1 Q 1 Q 2 Q 3 Q 2 Q 3 Сч Q 1 Q 2 Q 3 Сч t t t t 5.12.-rasm
146
Bu qurilma dinamik prinsipida ishlaydi, ya’ni uning triggerlari kirishdagi
impulsning orqa fronti (impuls spadi)ga mos ravishda o’z holatini o’zgartiradi.
Qo’shuvchi sanash qurilmasining ishlash jadvali.
№ Q
3
Q
2
Q
1
0
0
0
0
1
0
0
1
2
0
1
0
3
0
1
1
4
1
0
0
5
1
0
1
6
1
1
0
7
1
1
1
Ayiruvchi sanash qurilmasida kirishdagi har bir impuls undagi sonni
bittaga kamaytiradi. 5.13-rasmda ayiruvchi dinamik sanash qurilmasining
sxemasi va ishlash vaqt diagrammasi keltirilgan.
Bu qurilma dinamik prinsipida ishlaydi, ya’ni uning triggerlari kirishdagi
impulsning frontiga mos ravishda o’z holatini o’zgartiradi.
Сч
Q
1
Q
2
Q
3
T
T
T
T
T
T
Q 1 Q 2 Q 3 Сч t t t t 5.13-rasm.
147
Ayiruvchi sanash qurilmasining ishlash jadvali quyidagicha.
№ Q
3
Q
2
Q
1
7
1
1
1
6
1
1
0
5
1
0
1
4
1
0
0
3
0
1
1
2
0
1
0
1
0
0
1
0
0
0
0
Sanash qurilmalari kirishdagi impulsning maksimal chastatasi quyidagi
formula bilan aniqlanadi.
T cx nt t f
1
max
bu erda : t cx - sinxrosignal davri; n – sanoq triggerlari soni; t T – sanoq
triggerida o’tish jarayoni vaqti
Sanash qurilmasining asosiy ko’rsatkichi sanash koeffitsienti bilan har
akterlanadi.
n a k 2
bu erda n- sanovchi triggerlarning soni.
Reversiv sanash qurilmasi ikki
yoqlama
yo’nalishda
sanash
imkoniyatiga ega bo’lib, sanash yo’nalishi uchun maxsus boshqarish kirishlari
(“+” va “-”)ga ega.
148
Sanash qurilmalaridan chostata bo’lgichlari sifatida ham foydalanish
mumkin. Uning triggerlari chiqishlari kirishga nisbatan chastotani Q 1 - ikki
marta, Q 2 - to’rt marta, Q 3 - sakkiz marta bo’ladi.
Boshqarish sistemalarining elementlari va qurilmalari - bet 59

135
‘INKOR’ elementining chiqishidagi son uning kirishidagi songa nisbatan
teskari kodga ega bo’ladi.
‘INKOR’ elementi mantiqiy funksiya sifatida
X
Y
ko’rinishda
tasvirlanadi.
‘VA – INKOR’ - mantiqiy ko’paytirishning inkori elementi
X va Y kirishlarga bir vaqtda “1” signali berilsa, Z chiqishda “0” signali
hosil bo’ladi. Kirishlardan birortasiga yoki bir vaqtda ikkalasiga ‘0’ signali
berilsa, chiqishda ‘1’ signali hosil bo’ladi.
‘YOKI - INKOR’ - mantiqiy qo’shishning inkori elementi
X va Y kirishlar bir vaqtda “0” signali berilsa, Z chiqishda “1” signali
hosil bo’ladi. Kirishlardan birortasiga yoki bir vaqtda ikkalasiga ‘1’ signali
berilsa, chiqishda ‘0’ signali hosil bo’ladi.
IV-bob bo’yicha nazorat savollari

134
‘VA’ - mantiqiy ko’paytirish, ‘konyunksiya’ elementi
X va Y kirishlarga bir vaqtda “1” signali berilsa (ya’ni
ulagichlar
bir vaqtdulansa), Z chiqishda “1” signali hosil bo’ladi (ya’ni lampa yorishadi).
Kirishlardan birortasiga yoki bir vaqtda ikkalasiga ‘0’ signali berilsa (ya’ni
ulagichlardan biri yoki bir vaqtda ikkalasi ulanmagan holda bo’lsa),
chiqishda
‘0’ signali hosil bo’ladi (ya’ni lampa o’chgan holda bo’ladi).
‘VA’ elementi mantiqiy funksiya sifatida
Z = X
Y , ham da
Z = X*Y
yoki
Z = X
P lastik m oylar - R. X. Maksudov

2.
=
= o.iibo‘lganda u=1.45, e=0.3. x=0.56.
C a
6950
b
3.
Koeffitsiyent x, u qiymatlarni aniqlashtirib,
tayanchlar uchun
ekvivalent yuklanishni aniqlaymiz.
F-
770 = 0.5
1
>- г
b o i g a n d a
vtf,
1 0 1500
/?,, =
+ YFG ) K t K 2 =
(0 . 5 6 - 1 . 0 - 1 5 0 0 + 1.4 5 -7 70 )1 .9 1.0 = 2 5 4 3 Я
= 770 = 0,27 -< ^ b o ig a n d a x= 1, u=0.
Elektromagnitli ijro qiluvchi qurilmalar

180
dvigatelning aylantiruvchi momenti M nagruzka momenti Mn bilan teng
bo’lganda, dvigatel to’xtaydi. Ya’ni n =0 bo’ladi.
Qolgan barcha qo’shimcha qarshiliklarda dvigatel o’zining nominal
nagouzkasida ishlayveradi. Yakor kuchlanishining o’zgarishi dvigatel tezligini
noldan n
N
gacha o’zgaradi. Agar Uya ning qutblari o’zgarsa, yakorning aylanish
yo’nalishi ham teskarisiga o’zgaradi. Hozir DMD seriyali magnitoelektrik
doimiy magnitli dvigatellar (6.2-rasm,a) ijrochi yuritmalar sifatida keng
qo’llanilmoqda. O’zgarmas tok dvigatellarining asosiy kamchiligi ularda kontakt
chyotkasi borligi va o’zgarmas tok manbaining talab qilishdir.
Deshifrator va shifratorlar

Bog'liq Boshqarish sistemalarining elementlari va qurilmalari
5.4. Deshifrator va shifratorlar Deshifratorlar va shifratorlar raqamli kodlarni o’zgartirish uchun xizmat
qiladi.
Deshifrator n kirishga va 2
n
chiqishga ega bo’lgan kombinatsion qurilma
bo’lib, kirishdagi har bir kod kombinatsiyasiga mos ravishda chiqishlardan faqat
bittasida ‘1’ signali hosil bo’ladi.
Deshifratorlarning bir pog’onali yoki parallel (eng tez turi),
piramidal va ko’p pog’onali turlari mavjud.
T
T
1
&
&
T
T
1
&
&
T
T
Cч
Q
1
Q
2
5.14- rasm.Reversiv sanash qurilmasi sxemasi.
Q
3
«+»
«-»
149
SHifrator – deshifratorga nisbatan teskari funksiyani bajarish uchun
xizmat qiladi, yani har bir aktiv kirishga shifrator chiqishida mos kod hosil
qilinadi.
0
1
2
3
4
5
6
7
F
3
F
2
F
1
DC
Sxematik belgisi
O’nlik
son
Ikkilik
son
0
1
2
3
4
5
6
7
0 0 0
0 0 1
0 1 0
0 1 1
1 0 0
1 0 1
1 1 0
1 1 1
F
3
F
2
F
1
Kodlar jadvali
&
&
&
&
&
&
&
&
1
1
1
0
1
2
3
4
5
6
7
F
3
F
2
F
1
Bir pog’onaili dishifratornind prinsipial
sxemasi
5.15-rasm.
150
SHifratorning qo’llanishiga misol sifatida klaviaturadagi ma’lumotlarni
kiritish jarayonini olish mumkin. Har bir bosilgan klavisha uchun shifrator mos
ikkilik kodi hosil qiladi.
Xotira elementlari – triggerlar

139
Aytaylik trigger ‘0’ holatda (
Q=0,
Q
=1) va R, S kirishlarda nol signali
berilgan bo’lsin. Bunda triggerning holati o’zgarishsiz qoladi. Xaqiqatdan ham
Q
chiqishdagi ‘1’ signal birinchi YOKI elementining kirishiga ulangan. Ushbu
element chiqishi R=0 ni e’tiborga olgan holda ‘1’ signalga ega bo’ladi va
ikkinchi element INKOR kirishiga ulangan, natijada bu elementning chiqishida
va
Q chiqishda avvalgidek ‘0’ signal bo’ladi. Ikkinchi INKOR elementining
chiqishidan ‘0’ signal uchinchi element
YOKI kirishlaridan biriga ulangan,
uning ikkinchi S kirishiga ‘0’ signal beriladi natijada uchinchi element YOKI
chiqishida ham ‘0’ signal hosil bo’ladi. Bu signal to’rtinchi element INKOR
chiqishida ‘1’ signal hosil bo’ladi. Natijada triggerning “0” holati tasdiqlanadi
(
Q=0,
Q
=1).
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI

har bir qismi bo’yicha xulosalar qiladi, eng
asosiylariga e’tibor qaratadi, berilayotgan
ma’lumotlarni daftarga qayd etishlarini
tashkil etadi.
2.8 Yangi mavzular bo’yicha guruhlarga
tezkor so’rov savollari beriladi. Nima uchun
texnikasidan foydalaniladi (3-ilova)
3. Yakuniy
bosqich
.
3.1.Mavzuni umumlashtiradilar. Savollarga
javob beradi,yakun yasaydilar.
3.2. Guruhlar ishini baholaydilar, o’quvchi
mashg’ulotining maqsadga erishish darajasini
tahlil qilqdi.Natijalar sharhlanadi. Mustaqil
ishlashlari uchun vazifa beradi: amaliy
mashg’ulotga mustaqil tayyorlanishlari uchun
savollar
3.3 Uyga vazifa mavzuga oid mustaqil ish
beradi.
O’z- o’zini
o’zaro
baholashni
o’tkazadilar.
Topshiriqni
yozadilar
- rasm.
Davriy signalning namunaviy kodlarini hisoblash

163
chiplarda o’rnatilgan soat generatori mavjud, shuning uchun konvertatsiya
chastotasini belgilaydigan kvarts generatori yoki kondansatör ularning pinlariga
ulanadi. CS signali chipning ishlashiga imkon beradi
Ko’p turli ARO’ chiplari mavjud, turli xil ish tezligi (yuzlab kilohertsdan
yuzlab megahertzgacha konvertatsiya qilish chastotasi), bit (6 dan 24gacha),
kirish signalining ruxsat etilgan oralig’i, xato qiymatlari, kuchlanish darajasi,
chiqish kodini berish usullari (parallel yoki ketma-ket), boshqa parametrlar.
Odatda, ko’p sonli chiplar past tezlikda ishlaydi va eng tez ishlaydigan chiplar
oz sonli raqamga ega. Har qanday ARO’ chipining doirasi asosan u erda
ishlatiladigan konvertatsiya printsipi bilan belgilanadi, shuning uchun bu
printsiplarning xususiyatlarini bilish kerak. ARO’ ni tanlash va ishlatish uchun
ishlab chiqaruvchidan batafsil ma’lumot olish kerak.
V-bob bo’yicha nazorat savollari

173
suv хo’jaligi ishlab chiqarishida elеktrik IM lar kеng tarqalgan. Ularni 2 ta
asоsiy guruхga ajratish mumkin: elеktr dvigatеlli va elеktrоmagnitli.
Birinchi guruхga elеktr yuritmali IM lar kiradi. Elеktr yuritmali IM lar
оdatda. Elеktr yuritma, rеduktоr va tоrmоzdan tashkil tоpadi (охirgisi
bo’lmasligi ham mumkin). Bоshqaruv signali bir vaqtning o’zida yuritma va
tоrmоzga bеriladi, mехanizm to’хtay bоshlaydi va yuritma chiquvchi оrganni
harakatga kеltiradi. Signal yo’qоlganda yuritma ishdan to’хtaydi, tоrmоz
mехanizmni to’хtatadi.
Ikkinchi guruхga sоlеnоidli IM larni kiritish mumkin. Ular turli хil
rоstlоvchi klapanlar, vintеllar, zоlоtniklar va bоshqa elеmеntlarni bоshqarish
uchun qo’llanilishi mumkin. Bu guruхga elеktrоmagnitli muftalarni kiritish
mumkin. Sоlеnоidli mехanizmlar оdatda faqat ikki pоzitsiyali rоstlash
tizimlarida qo’llaniladi.Elеktr yuritmali IM lar оdatda elеktr yuritma, rеduktоr
va tоrmоzdan tashkil tоpadi (охirgisi bo’lmasligi ham mumkin). Bоshqaruv
signali bir vaqtning o’zida yuritma va tоrmоzga bеriladi, mехanizm to’хtay
bоshlaydi va yuritma chiquvchi оrganni harakatga kеltiradi. Signal yo’qоlganda
yuritma ishdan to’хtaydi, tоrmоz mехanizmni to’хtatadi.
-Mavzu:
Videoadapterning qurilmasi va xususiyatlari 
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli

|
-Mavzu:
Videoadapterning qurilmasi va xususiyatlari
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli12-Mavzu:
Videoadapterning qurilmasi va xususiyatlari
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti
-2 soat
Talabalar soni: 20 –30 gacha
Mashg’ulot shakli va turi
Nazariy-yangi bilimlarni egallash
bo’yicha o’quv mashg’uloti
O’quv mashg’ulot rejasi
1.
Videoadapterning qurilmasi
2.
Videokartani barqarorligi
va ishlashi uchun sinovdan
o'tkazish
O’quv mashg’ulotining maqsadi:
O‘quvchilarga Videoadapterning qurilmasi
va xususiyatlari bo’yicha nazariy tushunchalar berish, mavzu bo’yicha bilim va
ko’nikmalarini shakllantirish
Pedagogik vazifalar
:
-
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
-
Yangi mavzu bo’yicha rejalarni
tasniflaydi;
-
Reja
asosida
bo’limlarni
tushuntiradi;
-
Reja bo’yicha yangi bilimlarni
yoritib beradi.
O’quv faoliyati natijalari:
-
Tinglaydilar va zarur bo’lsa
yozib boradilar;
-
Dars
bo’yicha
olgan
bilimlarini tasniflaydilar;
-
O’rganganlarini
aytib
beradilar;
-
Tartibli
ravishda
aytib
beradilar.
O’qitish metodlari
Axborotli kichik ma’ruza,
tushuntirish, namoyish etish, aqliy
hujum
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, jamoaviy
O’qitish vositalari
O’quv qo’llanma, proektor, slayd
kompyuter
O’qitish sharoiti
Maxsus jixozlangan o’quv xona
Qaytar aloqaning yo’l va vositalarining
yo’l va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
|
| |
Trigger 
turi - Boshqarish sistemalarining elementlari va qurilmalari

143
Universal JK-triggerida agar S=1 bo’lsa, triggerdagi kirish impulslar 1-
bosqichga qabul qilinadi. S=0 bo’lganda, 2-bosqich 1- bosqichdagi holatni
o’ziga qabul qiladi. JK-triggerining sxematik ko’rinishi 5.7.-rasmda keltirilgan.
JK- universal triggerining ishlash jadvali.
S
0
0
0
0
1
1
1
1
J
0
0
1
1
0
0
1
1
K
0
1
0
1
0
1
0
1
Q(t+1) Q(t) Q(t) Q(t) Q(t) Q(t) 0
1
-Q(t)
JK-universal triggeri asosida bir necha triggerlarni hosil qilish mumkin.
Quyida RS, T, D- triggerlarini qurish sxemalari keltirilgan 5.8-rasm).
5.3. Registrlar va sanash qurilmalari
Bir nechta triggerlarni ketmaket yoki parallel ulash va ularning
kirishlarini mantiqiy elementlar bilan boshqarish
orqali registrlar va sanash
qurilmalari sxemaslarini hosil qilish mumkin.
Registr deb
axborotni qabul qiluvchi, saqlovchi, murakkab bo’lmagan
o’zgartirishlar (chapga va o’nga surish)ni amalga oshiruvchi,
hamda axborotni
to’g’ri va teskari kodlarda uzatuvchi qurilmaga aytiladi. Registrlar ketma ket
C
J
K
T
Q
Q
5.7.- rasm.
J
K
C
T
T
T
T
C
J
K
C
J
K
C
C
D
1
RS-triggeri
T- triggeri
D- triggeri
5.8- rasm
.
144
kodlarni parallel kodga va aksincha o’zgartirishda ham ishlatiladi.
Registrlarning asosini triggerlar hosil qiladi va
triggerlarni ketma-ket yoki
parallel ulash orqali registr sxemasi hosil qilinadi.
Sonning har bir razryadi registrning razryadiga (saqlovchi triggerga)
mos keladi.
Registrlarning parallel,
ketma-ket prinsipda ishlovchi, o’nga va chapga
suruvchi, hamda reversiv turlari mavjud.
Parallel prinsipda ishlovchi registrlarda
kodlar parallel yoziladi va
o’qiladi, ketma-ket prinsipda ishlovchi registrlarda esa kodlar ketma-ket yoziladi
va o’qiladi.O’nga va chapga suruvchi registrlar kodlarni o’nga va chapga surish
uchun xizmat qiladi.
Quyidagi rasmda D-trigger asosida qurilgan o’nga suruvchi,
ketma-ket
prinsipda ishlovchi registr sxemasi keltirilgan (5.9-rasm).
Har bir taktda “X” kirishdan ikkilik raqamlar ketma-ket kodda kiritiladi,
va bitta razryadga o’nga suriladi.
D-triggeri asosidagi chapga suruvchi registr sxemasi 5.10.-rasmda
keltirilgan.
D
D
D
C
C
C
T
1
T
2
T
n
Q
n
Q
2
Q
1
Х
Такт
5.9- rasm.
D
D
D
C
C
C
T
1
T
2
T
n
n
Такт
5.10.-rasm.
n-1
1
145
Reversiv registrlar saqlanayotgan axborotni ham o’nga, ham chapga
surish uchun xizmat qiladi.
Umumta’lim maktabining fizika kursida - bet 7

|
Umumta’lim maktabining fizika kursida
|
bet | 7/10 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 91,93 Kb. | | #146788 |
Bog'liq “Umumta’lim maktabining fizika kursida “Mexanik to‘lqinlarning muhitlarda100 S da 337,3 m/s,
00 S da 331,5m/s,
300 S da 348,9 m/s,
500 S da 360,3 m/s ga tеng.
2.2. “Mexanik to‘lqinlarning muhitlarda tarqalishi. Ultra va infratovushlardan turmushda va texnikada foydalanish” mavzusiga doir dars ishlanmasi.
Mavzu: Mexanik to‘lqinlarning muhitlarda tarqalishi. Ultra va infratovushlardan turmushda va texnikada foydalanish.
O‘quvchilarda shakllangan fanga oid umumiy kompetensiyalar:
Fizik jarayon va hodisalarni kuzatish, tushunish va tushuntirish kompetensiyasi:B1
Harakat turlarini farqlay oladi. Aylanma harakatni uzatish, gorizontal otilgan jism harakati, Galileyning nisbiylik prinsipi, inersial va noinersial sanoq sistemalari, jismning bir necha kuch ta’siridagi harakati,jismlarning elastik va noelastik to‘qnashuvi, jismlarning muvozanat shartlarini kuzatadi, tushunadi va tushuntira oladi.B1+
Harakatlanayotgan gazlar va suyuqliklarda bosimning tezlikka bog‘liqligini tushunadi va tahlil qila oladi.
Tajribalar o‘tkazish, fizik kattaliklarni o‘lchash va xulosalar chiqarish kompetensiyasi:B1
gorizontga burchak ostida otilgan jismning harakatini, momentlar qoidasiga asoslanib ishlaydigan mexanizmlar,qiya tekislikda foydali ish koeffitsiyentini tajriba o‘tkazish yo‘li bilan aniqlay oladi va xulosalar chiqaradi.B1+
Mavzuga doir tajribalarni o‘tkazish yo‘li bilan kattaliklarni aniqlay oladi va tahlil qila oladi.
Fizik bilimlar va asboblardan amaliyotda foydalana olishkompetensiyasi:B1
o‘quvchi jismlarning vertikal harakati, aylana bo‘ylab notekis harakat, gorizontal otilgan jismning harakati, dinamika va saqlanish qonunlarini hisoblashga doir masalalar yecha oladi, o‘quv-laboratoriya elektron tarozisi, spiral prujinalar, bloklar, qiya tekislik, dinamometrlardan amaliyotda foydalana oladi.
|
Darsning blok sxemasi:
№
|
Darsning qismlari
|
Belgilangan vaqt.
|
1.
|
Tashkiliy qism
|
3 daqiqa
|
2.
|
O‘tilgan mavzuni takrorlash
|
12 daqiqa
|
3.
|
Yangi mavzu bayoni
|
14 daqiqa
|
4.
|
Mustahkamlash
|
12 daqiqa
|
5.
|
Baholash
|
2 daqiqa
|
6.
|
Uyga vazifa
|
2 daqiqa
|
Darsning maqsadi:
o‘quvchilarni 10-sinfga mo‘ljallangan ,,fizika “ darsligi bilan tanishtirish;
darslikning maqsadlari va vazifalari haqida tushuncha berish;
darslikdagi materiallarni o‘rganish usullarini tushuntirish;
o‘quvchilarga o‘rganiladigan ma’lumotlar haqida tushunchalar berish.
Dars materiallari va jihozlari: 10 sinf, fizika“ darsligi. .
Namoyish tajribalari:
1. Vakuumda elektr toki.
2. Metall o‘tkazgichlar qarshiliklarini temperaturaga bog‘liqligi.
3.Yarimo‘tkazgichli asboblar (diod, tranzistor) va ularning texnikada qo‘llanilishi.
4. Yarim o‘tkazgichli diodning volt-amper xarakteristikasini o‘rganish.
Jihozlar va o‘quv-ko‘rgazmali qurollar:
Tok manbai. Milliampermetr, mikroampermetr. Voltmetr. Qarshiliklar to‘plami. Vakumli diod. Diod. Triod. Tranzistor. Neon gazi bilan to‘ldirilgan lampa. Turli kuchlanishli tok manbalari. O‘tkazgichlar. Izolyatorlar. Termometr. Tok o‘tkazgichli moddalar. Kalit. Ulashsimlari.
|
| |
O'z-o'zini induktivlik va magnit energiya

|
O'z-o'zini induktivlik va magnit energiya
|
bet | 4/6 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 76,71 Kb. | | #139482 |
Bog'liq Elektro Dinamika qayta topshirish 1 O'z-o'zini induktivlik va magnit energiya
Agar induktivlik bilan o'tkazgich orqali oqim ortib borayotgan bo'lsa, o'tkazgich bo'ylab oqimga qarshi bo'lgan polarit bilan kuchlanish paydo bo'ladi—bu o'tkazgichning qarshiligidan kelib chiqadigan har qanday kuchlanish pasayishiga qo'shimcha ravishda. Zanjir orqali oqadigan zaryadlar potentsial energiyani yo'qotadi. Ushbu "potentsial tepalikni" engib o'tish uchun zarur bo'lgan tashqi zanjirdan energiya o'tkazgich atrofidagi ko'paygan magnit maydonda saqlanadi. Shuning uchun induktor energiyani magnit maydonida saqlaydi. Har qanday vaqtda saqlangan energiyaning o'zgarish tezligiga teng bo'lgan magnit maydonga oqib tushadigan quvvat o'tkazgich bo'ylab oqim va kuchlanishning hosilasidir
Dan (1) yuqorida
Oqim bo'lmasa, magnit maydon bo'lmaydi va saqlangan energiya nolga teng. Rezistiv yo'qotishlarni e'tiborsiz qoldirib, u orqali oqim bilan induktivlik bilan saqlanadigan energiya � (Joul, SI bilan o'lchanadi) �induktivlik orqali oqimni noldan o'rnatish uchun zarur bo'lgan ish hajmiga va shuning uchun magnit maydonga teng. Bu tomonidan berilgan:
Agar induktivlik joriy diapazonda doimiy bo'lsa, saqlangan energiya
Shuning uchun induktivlik ma'lum bir oqim uchun magnit maydonda saqlanadigan energiyaga mutanosibdir. Ushbu energiya oqim doimiy bo'lib qolguncha saqlanadi. Agar oqim kamaysa, magnit maydon kamayadi, teskari yo'nalishda o'tkazgichdagi kuchlanishni keltirib chiqaradi, oxirida salbiy, u orqali oqim kiradi va oxirida ijobiy bo'ladi. Bu saqlangan magnit energiyani tashqi zanjirga qaytaradi.
Agar ferromagnit materiallar o'tkazgich yaqinida joylashgan bo'lsa, masalan, magnit yadroli induktorda, yuqoridagi doimiy induktivlik tenglamasi faqat magnit oqimning chiziqli mintaqalari uchun, ferromagnit material to'yingan darajadan past bo'lgan oqimlarda amal qiladi, bu erda induktivlik taxminan doimiy bo'ladi. Agar induktordagi magnit maydon yadro to'yingan darajaga yaqinlashsa, induktivlik oqim bilan o'zgara boshlaydi va integral tenglamadan foydalanish kerak.
|
| |
To'g'ri bitta simning induktivligi

|
To'g'ri bitta simning induktivligi
|
bet | 6/6 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 76,71 Kb. | | #139482 |
Bog'liq Elektro Dinamika qayta topshirish 1 To'g'ri bitta simning induktivligi
Amaliy masala sifatida uzunroq simlar ko'proq induktivlikka ega, qalinroq simlar esa ularning elektr qarshiligiga o'xshash kamroq (garchi munosabatlar chiziqli bo'lmasa ham va uzunlik va diametr qarshilik ko'rsatadigan munosabatlardan farq qiladi).
Simni sxemaning boshqa qismlaridan ajratish har qanday formulalar natijalarida muqarrar xatolarni keltirib chiqaradi. Ushbu induktivlar ko'pincha "qisman induktivlar" deb nomlanadi, qisman o'tkazib yuborilgan butun elektron induktivlikka boshqa hissalarni ko'rib chiqishni rag'batlantirish uchun.
Amaliy formulalar
Quyidagi formulalarni chiqarish uchun qarang Rosa (1908). to'g'ri simning umumiy past chastotali induktivligi (ichki va tashqi):
DC=200 nHmℓ[ln(2ℓ)−0.75]
qayerda
· DC nanohenriyadagi "past chastotali" yoki DC induktivligi (nH yoki 10-9 H),
· ℓ simning uzunligi metrlarda,
· bu simning radiusi metrlarda (shuning uchun juda kichik o'nlik raqam),
· doimiy200 nHm-bu bo'sh joyning o'tkazuvchanligi, odatda chaqiriladi o, bo'linadi 2; magnit reaktiv izolyatsiyaning yo'qligida qiymat 200 ning klassik ta'rifidan foydalanganda aniq bo'ladi: 0= h/m, va to'g'ri 7 kasrli joylar 2019-qayta aniqlangan si qiymatidan0-raqamli izolyatsiyaning qiymati. = 1.256 637 06212(19)×10-6 H/m.
Doimiy 0,75-bu bir nechta parametrlarning bitta qiymati; turli xil chastota diapazonlari, turli shakllar yoki juda uzun sim uzunliklari biroz boshqacha doimiylikni talab qiladi (pastga qarang). Ushbu natija radius uzunlikdan ancha kam degan taxminga asoslanadi ℓ, bu simlar va novdalar uchun odatiy holdir. Disklar yoki qalin tsilindrlar biroz boshqacha formulalarga ega.
Etarlicha yuqori chastotalar uchun teri effektlari ichki oqimlarning yo'q bo'lib ketishiga olib keladi va faqat o'tkazgich yuzasida oqimlar qoladi; o'zgaruvchan tok uchun induktivlik, AC keyin juda o'xshash formula bilan beriladi:
AC=200 nHmℓ[ln(2ℓ)−1]
qaerda o'zgaruvchilar ℓva yuqorida bir xil bo'ladi; endi o'zgardi doimiy muddatini eslatma 1, dan 0.75 yuqorida.
Kundalik tajribadan olingan misolda, uzunligi 10 M bo'lgan, 18 AVG simdan yasalgan chiroq simining o'tkazgichlaridan faqat bittasi, agar to'g'ri cho'zilgan bo'lsa, faqat 19 ga yaqin induktivlikka ega bo'lad
|
| |
Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko - bet 38

|
Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko
18-Mavzu:
Texnik modernizatsiya qoidalari, tarkibiy qismlarni tanlash
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti
-2 soat
Talabalar soni: 20 –30 gacha
Mashg’ulot shakli va turi
Nazariy-yangi bilimlarni egallash
bo’yicha o’quv mashg’uloti
O’quv mashg’ulot rejasi
1.
Kompyuterni modernizatsiya
qilish
2.
Apparat yangilanishi
O’quv mashg’ulotining maqsadi:
O‘quvchilarga multimediya proektorlari
turlari. bo’yicha nazariy tushunchalar berish, mavzu bo’yicha bilim va
ko’nikmalarini shakllantirish
Pedagogik vazifalar
:
-
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
-
Yangi mavzu bo’yicha rejalarni
tasniflaydi;
-
Reja
asosida
bo’limlarni
tushuntiradi;
-
Reja bo’yicha yangi bilimlarni
yoritib beradi.
O’quv faoliyati natijalari:
-
Tinglaydilar va zarur bo’lsa
yozib boradilar;
-
Dars
bo’yicha
olgan
bilimlarini tasniflaydilar;
-
O’rganganlarini
aytib
beradilar;
-
Tartibli
ravishda
aytib
beradilar.
O’qitish metodlari
Axborotli kichik ma’ruza,
tushuntirish, namoyish etish, aqliy
hujum
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, jamoaviy
O’qitish vositalari
O’quv qo’llanma, proektor, slayd
kompyuter
O’qitish sharoiti
Maxsus jixozlangan o’quv xona
Qaytar aloqaning yo’l va vositalarining
yo’l va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
|
| |
Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil

Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil
Download
247,74 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/3
Sana
10.01.2024
Hajmi
247,74 Kb.
#133683
Download
247,74 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil
Download
247,74 Kb.
Matnni ko'rish
Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko - bet 32

15-Mavzu:
Profilaktika zaruriyati.
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti
-2 soat
Talabalar soni: 20 –30 gacha
Mashg’ulot shakli va turi
Nazariy-yangi bilimlarni egallash
bo’yicha o’quv mashg’uloti
O’quv mashg’ulot rejasi
1.
Profilaktika zaruriyati.
2.
ShK
profilaktikasi uchun
kerakli asboblar
O’quv mashg’ulotining maqsadi:
O‘quvchilarga
multimediya proektorlari
turlari. bo’yicha
nazariy tushunchalar berish, mavzu bo’yicha
bilim va
ko’nikmalarini shakllantirish
Pedagogik vazifalar
:
-
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
-
Yangi mavzu bo’yicha
rejalarni
tasniflaydi;
-
Reja
asosida
bo’limlarni
tushuntiradi;
-
Reja bo’yicha
yangi bilimlarni
yoritib beradi.
O’quv faoliyati natijalari:
-
Tinglaydilar va zarur bo’lsa
yozib boradilar;
-
Dars
bo’yicha
olgan
bilimlarini tasniflaydilar;
-
O’rganganlarini
aytib
beradilar;
-
Tartibli
ravishda
aytib
beradilar.
O’qitish metodlari
Axborotli kichik ma’ruza,
tushuntirish, namoyish etish, aqliy
hujum
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, jamoaviy
O’qitish vositalari
O’quv qo’llanma, proektor, slayd
kompyuter
O’qitish sharoiti
Maxsus jixozlangan o’quv xona
Qaytar aloqaning yo’l va vositalarining
yo’l va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
Laminatsiyalash mashinasining kompozit qismi

mumkin: qoplama plyonkasi va oldingi qoplama plyonkasi. Kino materiallaridagi
farqga ko'ra, uni ikki turga bo'lish mumkin: yorqin kino va mat plyonka.
Laminatsiyalash mashinasining laminatlash jarayoniga ta'sir
qiluvchi asosiy
muammolar: operatorlarning sog'lig'iga ta'sir qiladi, yong'in xavfi mavjud;
laminatsiyadan keyin qog'oz va plyonka materiallarini qayta ishlash qiyin va
resurslarni isrof qiladi.
Mavzu_№-_26_:
Plotterning vazifasi, tiplari va ishlash prinsipi
Reja:
1.Plotterning vazifasi
2.Peroli plotterlar
3.Purkagichli plotterlar
Plotterlar (plotter, grafik kURO’vchilar) grafik axborotni (chizmalar,
sxemalar,
rasmlar, diagrammalar va b.) ЕHM dan qog’ozli yoki boshqacha ko’rinishdagi
tashuvchiga chiqarish qurilmasidir.
Plotterlar tasvirni shakllantirish tamoyillari bo’yicha ikki sinfga bo’linadi:
Aralash uyg’otishli gеnеrator

|
Aralash uyg’otishli gеnеrator
|
bet | 6/6 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 1,27 Mb. | | #111050 |
Bog'liq O’zgarmas tоk elеktr mashinalari-fayllar.org (1)Aralash uyg’otishli gеnеrator
Gеnеratorning 2 uyg’otish chulg’ami–parallеl va kеtma-kеt chulg’amlari ayni bir qutb uzaklarida bo’ladi (13.14–rasm). Shundday qilib, gеnеratorda parallеl kеtma-kеt uyg’otishli mashinalarning xossalari mujassamlashgan bo’ladi. Odatda ikkala chulg’am yakor bilan ularning magnitlovchi kuchlari qushiladigan qilib ulanadi. Bunday ulash mos ulash dеb ataladi. Bu gеnеratorning tashqi xaraktеristkasi ya’ni n=const va ru=const bo’lganda
13.14–rasm
U= f (I )
13.15–rasm 13.16–rasm
.
Yuklama noldan nominal qiymatgacha o’zgarganida gеnеrator kuchlanishining amalda o’zgarmasligi kurinadi. Buning sababi yuklama ortishi bilan kеtma-kеt chulg’am gеnеratorni magnitlab, uning EYUKni saqlab turishidir.
Gеnеratorning kuchlanishni avtomatik ravishda dеyarli o’zgarishsiz saqlab turish qobiliyati kuchli va tеz-tеz o’zgarib turuvchi yuklamali tarmoqlar uchun katta ahamiyatga ega
Elеktr payvandlash gеnеratorlari
Elеktr yoyi bilan payvandlashda elеktrod va payvand qilinadigan dеtal orasidagi kuchlanish kеskin o’zgaradi. Elеktrod dеtalga tеkkanda qisqa tutashuv bo’ladi va kuchlanish nolga tеng bo’ladi. Elеktr yoyi paydo bo’lganidan sung elеktrod dеtaldan qancha o’zoq tursa, kuchlanish shuncha katta bo’ladi. Biroq payvandlash sifatli bo’lishi uchun tok kattaligini iloji boricha doimiy saqlab turishi kеrak. Bu holda gеnеratorning tashqi xaraktеristikasi kursatilgan kurinishda, ya’ni kеskin pasayuvchi bo’lishi lozim. Xaraktеristikasi kеskin pasayuvchi bo’lgan mashinada kuchlanishning kattagina uzgarishlarida ham tok kam o’zgaradi.
Bunday xaraktеristikali gеnеrator 13.15–rasmda kursatilgan. Uning N1 N2 va S1S2 qutblari xuddi parchalanganga uxshaydi. Qutblarning kеtma-kеt ulangan uyg’otish chulg’amlari B va V chutkalarga ulangan. N1 S1 qutblar zaif tuyintirilgan, N2 S2 qutblar esa uzaklar kеsmini kamaytirish yuli bilan tuyintirilgan.
Payvandlashda A va B asosiy chutkalarda Iya tok olinayotganda, yakor rеaksiyasi N1 S1 qutblarni kuchli magnitsizlaydi va N2 S2 qutblar oqimiga dеyarli ta’sir qilmaydi. A, B chutkalar orasida kuchlanish kеskin pasayadi, B, V chutkalar orasida esa amalda o’zgarmaydi, shu sababli yuqotish toki o’zgarishsiz qoladi. Payvandlash tokining eng katta qiymatiga r rеostat yordamida erishiladi. Elеktrod va dеtal orasidagi masofa uzgarishi tufayli bo’ladigan tok pulsasiyalarini L drossеl yordamida tеkislanadi.
1-rotor o’qi; 2,8,9- stanina; 3-kollеktor; 4-chutkalar; 5-yakor
chulg’ami; 6-stator; 7- stator chulg’ami; 10-sotish parragi,
11-yakor halqalari, 12-taglik.
O’zgarmas tok mashinasining ish prinsipi.
1-cho’tka; 2-kollеktor; 3-rotor cho’lg’ami
Uyg’otish usullari
Mustaqil uyg’otishli gеnеrator
Parallеl uyg’otishli gеnеrator
Kеtma–kеt uyg’otishli gеnеrator
Aralash uyg’otishli gеnеrator
http://fayllar.org
|
| |
Boshqarish sistemalarining elementlari va qurilmalari - bet 72

170
ARO’ning eng keng tarqalgan ishlatilishi kirish signalini kod oqimiga
aylantirishdir va bu kodlar odatda bufer xotirasiga yoziladi. Bunday holda, eng
mos keladigan davriy rejim bilan bir tomonlama bufer. Ya’ni, birinchi navbatda,
kirish signalining namuna kodlari qatori bufer xotirasiga kiritiladi va
keyinchalik bu qator qayta ishlash uchun o’qiladi. Masalan, ekranda analog
signallarni kuzatish uchun mo’ljallangan raqamli osilograf qurilgan.
5.35-rasm.
ARO’ chiqishi bilan kodlarni eslab qolish uchun bufer
xotirasi
‘qituvchilarining ish faolliyatiga 
bir muncha yengillik yaratadi va dars jarayoni ya’nada sifatli ko
‘

|
‘qituvchilarining ish faolliyatiga
bir muncha yengillik yaratadi va dars jarayoni ya’nada sifatli ko
‘‘qituvchilarining ish faolliyatiga
bir muncha yengillik yaratadi va dars jarayoni ya’nada sifatli ko
‘rsatkichga oshadi.
Foydallanilgan adabiyotlar
1.
Incheon Declaration / Education 2030: Towards inclusive and equitable
quality education and lifelong learning for all. –p.4-5. http://unesdoc.unesco.org/
images/0023/002338/233813m.pdf.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi
PF-4947-son Farmoni. – “O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami”, 2017
y., 6-son, 70-modda.
3. Surobov.B.M. “Elektron ta’lim muhitida axborot kommunikatsiya
texnologiyalari fanini o‘qitishning metodik ta’minotini” ilmiy tadqiqot ishi, Toshkent
2019 y.
4. Saydaliyev S.S. “Chizmachilik” o‘quv metodik qo‘llanman, Toshkent Sano-
standarst bosmaxonasi 2013 y.
5. Ramazonova G.S. Organization of an Effective Lesson on Topographic
Drawing According to the 3D Max Program https://miastoprzyszlosci.com.pl/
index.php/mp/article/download/235/222
|
| |
bir, uzum, o‘lka, Axmad - 2024-yil-Кафедра-конференцияси pdf

115
variantlarini yaratish bugunning talabi hisoblanadi. To‘g‘ri, biz u yoki bu shaklni
tavsiya
qilmoqchi emasmiz, bu boradagi muammoning yechimi tilshunoslik ilmi
bilan shug‘ullanadigan olimlarimiz hukmiga havola.
2017- yilning oktyabr oyida o‘zbek tiliga “Davlat tili maqomi” berilganligining
28 yilligi munosabati bilan Alisher Navoiy nomidagi O‘zbek tili va adabiyoti
universitetida konferensiya tashkil etildi. Konferensiyaning
kun tartibidagi
masalalarida ayni imlo va alifbomizdagi ayrim muammolarga tuzatishlar kiritish
borasida yagona to‘xtamga kelinmadi.
Hozirda umumta’lim maktablarining ona tili va adabiyoti fani darsliklarining
aksar qismi yangi tahrirdan chiqish arafasida. Ajabmaski,
yangilanadigan
darsliklarimizda biz fikr yuritgan masalalarga ham alohida e’tibor qaratilsa.
2024-yil-Кафедра-конференцияси pdf - bet 61

138
6-bosqich
Dars yakunini
chiqarish,
o‘quvchilarni
baholash
O‘quvchilarning faolligini
baholash
Tushuntirish
2 daqiqa
Uyga vazifa
Mavzuni o‘rganish, rasm
chizish
Mavzu: Tulkining hiylasi ko‘p. Yo‘lbars bilan tulki
(tojik xalq ertagi)
Darsning maqsadlari:
Ta’limiy:
o‘quvchilarni ertak mazmuni bilan tanishtirish. Ifodali o‘qish
ko‘nikmalarini shakllantirish;
FK1
Ertakdan xulosa chiqarishni va matn ustida ishlashni o‘rganadi;
Tarbiyaviy
: o‘quvchilarni tabiatni sevish va hayvonlarga oqilona munosabatda
bo‘lishga o‘rgatish;
TK 5
Aql bilan ish tutishga, maqtanchoq bo‘lmaslikka o‘rgatish;
Rivojlantiruvchi:
o‘quvchilarga fikrni aniq ifodalash va ertaklardan xulosa
chiqarishga o‘rgatish
Adabiyotlar roʻyxati - 2024-yil-Кафедра-конференцияси pdf

119
mehnat qilishimiz kerak. Bugun sizlar bilan o‘qish darslarida
mustaqil ishlarning
tashkil etish yo‘llari haqida to‘xtalib o‘tamiz.
Mustaqil ish mashqning faol turi bo‘lib, uni bajarish jarayonida o‘quvchilar
fikrlashga va mustaqil faoliyat yuritishga o‘rganadilar. Bir vaqtning o‘zida ikki yoki
uch sinf bilan ishlanadigan oz komplektli maktablarda mustaqil ish, ayniqsa, juda
zarur hamda katta ahamiyatga ega. O‘qish darslarida mustaqil ishni bajarishga bolalar
taxminiy
tayyorlanadi, albatta. O‘quvchilarni mustaqil ishga tayyorlashda
topshiriqning maqsadi ularga qisqa va aniq tushuntiriladi.
Mustaqil ish uchun
tanlangan matnning hajmi kichik va o‘quvchilar saviyasiga mos bo‘lishi lozim.
Mustaqil ish turlari har xil bo‘lib, uni tanlashda o‘quvchilarning tayyorgarligi,
o‘qiladigan
matnning xarakteri, asarni o‘rganish bosqichi hisobga olinadi.
Boshlang‘ich sinflarning o‘qish darslarida mustaqil ishning quyidagi turlaridan
foydalaniladi:
–u 
unli tovushlari bir shakl bilan ifodalanib kelinmoqda, lekin ushbu misollarda ko‘rib 
o‘tganimizdek 
i, a, o‘, u

|
–u
unli tovushlari bir shakl bilan ifodalanib kelinmoqda, lekin ushbu misollarda ko‘rib
o‘tganimizdek
i, a, o‘, uBog'liq 2024-yil-Кафедра-конференцияси 1–u
unli tovushlari bir shakl bilan ifodalanib kelinmoqda, lekin ushbu misollarda ko‘rib
o‘tganimizdek
i, a, o‘, u
unlilarining qattiq va yumshoq variantlari mavjud. Ayni biz
keltirib o‘tgan misollardagi holatlar maktab o‘quvchilarida ikkilanish va o‘ziga
bo‘lgan ishonchning susayishiga olib kelmoqda.
Yuqoridagi
ikki, igna, ichki
so‘zlarimizda alifbomiz(kirill, lotin ) dagi yumshoq
–i
harfi ifodalangan bo‘lsa,
mix, six, bir
so‘zlaridagi
–i
harfini ifodalashda qattiq ( rus
tiliga asoslangan kirill alifbosidagi )
–i
tovushi talaffuz qilinmoqda.
Aka, alam, aziz
so‘zlarida alifbomiz(kirill,lotin)dagi yumshoq, til oldi
–a
unlisi ifodalangan bo‘lsa,
Axmad, naqd, axmoq
so‘zlarida alifbomiz(kirill, lotin)da mavjud bo‘lmagan qattiq, til
oldi
–a
unlisiga nisbatan orqaroqda ya’ni
–o
unlisiga yaqin
–ä
(shartli tarzdagi)
tovushi bilan ifodalanmoqda.
O‘lka, o‘pka, o‘zbek
so‘zlarida alifbomiz (kirill,
lotin)da mavjud bo‘lmagan yumshoq, til oldida hosil bo‘luvchi
–ö
(shartli tarzdagi)
unlisi ifodalangan bo‘lsa,
o‘roq, o‘rtoq, o‘tloq
so‘zlarida alifbomiz (kirill, lotin)dagi
mavjud bo‘lgan til orqa, qattiq
–o‘
unlisi ifodalanmoqda.
Ust, uzum, uzuk
so‘zlarida
alifbomiz(kirill, lotin)da mavjud bo‘lmagan yumshoq, til oldi
–ü
(shartli ravishdagi)
4
В. Решетов, Ш. Шоабдураҳмонов. Ўзбек диалектологияси.-Т., 1962. 89-б.
114
tovushi bilan ifodalangan bo‘lsa,
uzun, burun, tutqun
so‘zlarida alifbomiz(kirill,
lotin)dagi til orqa, qattiq
–u
unlisi bilan ifodalanmoqda.
Umum ta’lim maktablarining o‘quvchilari bunday holatlarga duch kelishgan
bir paytda maktablardagi ona tili fani o‘qituvchilari o‘quvchiga tushuncha berish
borasida maktab darsliklaridan tashqariga chiqa olishmayapti. Natijada o‘quvchilar
nafaqat mavzuni, balki millatimiz ko‘rki bo‘lgan ona tilimizning nozik va shu bilan
birga jozibador tomonlarining tub mohiyatini anglashga qiynalishmoqda.
Dialektolog olimlarimizning fikricha, “Toshkent-Farg‘ona tipidagi shahar
shevalari hamda shahar shevalarining talaffuz va leksik-grammatik xususiyatlariga
o‘xshash bo‘lgan qishloq shevalari adabiy tilning shakllanishida yetakchi rol
o‘ynagan”
5
degan qarashlari biroz noaniqday tuyuladi. Toshkent va Farg‘ona shahar
shevalarida ham
|
| |
Purkagichli plotterlar - Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko

Еlektrostatik plotterlar
(Electrostatic Plotter) yozuvchi
kallaklar yordamida
maxsus еlektrostatik qog’oz yuzasida berk potencial relefni yaratish texnologiyasiga
va bu relefda suyuq bo’yoqii tindirishga asoslanadi. Rangli tasvirni yaratish uchun
chizish jarayoni 4 marta qaytariladi (CMYK rangli sxemasi), albatta, bu unchalik
qulay еmas. Ikkinchi jiddiy kamchilik — maxsus
qimmatbaho еlektrostatik
qog’ozning ishlatilishidir. Tasvir sifati va chizish tezligi bu plotterlarda yuqoridir.