Model va modellashtirish jarayonining ma’nosi

|
Model va modellashtirish jarayonining ma’nosi
|
bet | 4/13 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 2,08 Mb. | | #242516 |
Bog'liq Ijtimoiy iqtisodiy tizimlar, ularning tarkibi va andozalari1.2 Model va modellashtirish jarayonining ma’nosi.
Keng ma’noda model biror obyektni yoki obyektlar sistemasini namunasidir. Model tushunchasi biologiya medisia, fizika va boshqa fanlarda ham qo’llaniladi.
Iqtisodiy tizimlarning turlari
Iqtisodiy tizimlarni tasniflashning turli usullari va yondashuvlari iqtisodiyot tarixida ma'lum. Karl Marksning fikriga ko'ra, iqtisodiy tizimlar ijtimoiy-iqtisodiy shakllanishlarga muvofiq bo'linadi: ibtidoiy, qul, feodal, kapitalistik va kommunistik. Bu ishlab chiqarish munosabatlari rivojlanishidan oldinda bo'lgan ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanish darajasi bilan bog'liq. Ishlab chiqaruvchi kuchlar va ishlab chiqarish munosabatlari o'rtasidagi ziddiyat nizolarga olib kelishi, natijada shakllanish o'zgarishi mumkin.
Yigirmanchi asrda. iqtisodiy tizimlar evolyutsiyasiga formatsion yondashuv bir necha bor tanqid qilindi. Shunday qilib, amerikalik iqtisodchi, sotsiolog va siyosatchi V.Rostov iqtisodiy o'sish nazariyasini yaratdi, unga ko'ra har qanday mamlakatning iqtisodiy tizimini iqtisodiy o'sishning besh bosqichidan biriga kiritish mumkin: an'anaviy jamiyat - asosi qo'l mehnati, qo'l texnologiyasi, qishloq xo'jaligi mahsuloti, past mehnat unumdorligi; o'tish davri jamiyati - fan, texnika, hunarmandchilik, bozorni rivojlantirish; iqtisodiy qirqish tizimi -kapital qo'yilmalarning sezilarli o'sishi, qishloq xo'jaligida mehnat unumdorligining tez o'sishi, infratuzilmani rivojlantirish; iqtisodiy yetuklik jamiyati -ishlab chiqarishning jadal o'sishi va uning samaradorligi, butun iqtisodiyotning rivojlanishi; yuqori ommaviy iste'mol jamiyati -ishlab chiqarish birinchi navbatda iste'molchi uchun ishlay boshlaydi, etakchi o'rinni uzoq umr ko'radigan mahsulotlar ishlab chiqaradigan sanoat korxonalari egallaydi.
Bosqichlarning o'zgarishi sanoatning etakchi guruhidagi o'zgarishlar bilan bog'liq holda yuzaga keladi. Uning nazariyasi yigirmanchi asrning 60-yillarida keng tarqaldi, 70-yillarda Rostov ushbu nazariyani yana bir oltinchi bosqich bilan to'ldirishni taklif qildi va uni "yangi hayot izlash" deb atadi.
Xuddi shunday nazariyani 70-yillarning boshlarida amerikalik sotsiolog D. Bell o'zining "Sanoat jamiyatining kelishi" asarida ilgari surgan. U jamiyatni ikkiga ajratdi sanoatgacha (rivojlanish darajasi past), sanoat(sanoat mashinalari asosida tashkil etilgan) va postindustrial(quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi: tortishish markazi tovarlarni ishlab chiqarishdan xizmatlar ishlab chiqarishga o'tadi, fan, axborot, innovatsiyalar muhim rol o'ynaydi, asosiy o'rin mutaxassislarga tegishli).
Nemis iqtisodchisi B. Xildebrand ayirboshlash nisbatlarini ishlab chiqarish darajasining mezoni sifatida ishlatgan va shu sababli iqtisodiy tizimlarning uchta tarixiy turini ajratib ko'rsatgan: tabiiy, naqd pul, kredit.
Zamonaviy iqtisodchilar, iqtisod vakillari odatda iqtisodiy tizimlarni bir necha mezonlarga ko'ra tasniflaydilar. Birinchisi, ishlab chiqarish vositalariga egalik, ikkinchisi - iqtisodiy qarorlarni muvofiqlashtirish usuli. Amerikalik iqtisodchi K.R tomonidan taklif qilingan eng ko'p qabul qilingan tasnif. Makkonnell. Ushbu tasnif iqtisodiyotning uchta asosiy muammolarini hal qilishga asoslangan.
Har qanday iqtisodiy tizim duch keladi uchta asosiy muammo:
- nima ishlab chiqarish kerak, ya'ni qanday tovarlar va xizmatlar;
- qanday ishlab chiqarish kerak, ya'ni qanday ishlab chiqarish vositalari orqali;
- kim iste'mol qiladi.
Jamiyat ushbu asosiy savollarga qanday javob berishiga qarab, iqtisodiy tizimlarning turlari ajratiladi.
K.R tomonidan taklif qilingan iqtisodiy tizimlarning modellarini ko'rib chiqing. Makkonnell.An'anaviy iqtisodiyot – asosiy savollarga javoblar urf-odatlarga asoslanib, urf-odatlar asosida (Afrika, Avstraliya qabilalarida) beriladi. Bunday iqtisodiyotda texnologiyalar an'anaviy va barqaror bo'lib, ishlab chiqarilgan mahsulot turlari deyarli o'zgarishsiz qolmoqda. Yigit otasi singari, yosh qiz esa onasi kabi qiladi.
Buyruq iqtisodiyoti (rejalashtirilgan yoki markazlashtirilgan) – barcha savollarga javoblar rejalar yordamida beriladi (SSSR, Sharqiy Evropa, Xitoy, Kubada), ishlab chiqarish vositalariga jamoat mulki xarakterlidir.
Bozor iqtisodiyoti (sof kapitalizm) – barcha savollarga bozor mexanizmlari yordamida javob beriladi, ishlab chiqarish vositalariga xususiy mulkchilik xosdir. Ammo uning sof shaklida bozor iqtisodiyoti mavjud emas; sof kapitalizm davlatning iqtisodiyot ishlariga aralashmasligini taxmin qiladi va bu dunyoning biron bir joyida mavjud emas.G'arbiy Evropa va Amerika mamlakatlari aralash iqtisodiyotga ega.
|
| |