Idealogiyaning 18 19 asrlardagi takomil bosqichlari

|
Idealogiyaning 18 19 asrlardagi takomil bosqichlari
|
Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 28,32 Kb. | | #118082 |
Bog'liq Idealogiyaning 18 19 asrlardagi takomil bosqichlari
Idealogiyaning 18 19 asrlardagi takomil bosqichlari
Ideologiya insonni dunyoni ko'rib turgan ob'ektivdir. Sosyologiyada mafkura insonning o'z madaniyati , qadriyatlari, e'tiqodlari, taxminlari, sog'lom fikrlari va o'zlari va boshqalar uchun umidlari jami bo'lgan dunyoqarashni nazarda tutgan holda keng tushuniladi. Ideologiya jamiyat ichida, guruhlar ichida va boshqa odamlar bilan bog'liq holda o'zlikni anglatadi. Bu fikrlarimizni, harakatlarimizni, o'zaro ta'sirlarimizni va hayotimizda va umuman jamiyatimizda sodir bo'layotgan voqealarni shakllantiradi.
1979-yildan 1992-yilgacha kvazi-kapitalistik iqtisodiy siyosat va XKPning sotsializmga sodiqligi o‘rtasida tub ziddiyatlar kelib chiqdi. Kvazi-kapitalistik iqtisodiy siyosatni iqtisodiy o‘sishni ta’minlash uchun muhim deb hisoblagan elita qatlam boshqa guruhlar tomonidan hujumga uchraganligi haqida ham farazlar mavjud. XKP tarkibidagi bu bo‘linish bir qator jiddiy va salbiy oqibatlarga olib kelgan. 1992-yilda bozor iqtisodiyoti rasman tan olinganligi sababli, partiyadagi bo‘linish asta-sekin XKP kapitalizmga qanday borishi yoki bormasligi kun tartibida birinchi bo‘ldi. Kapitalizmni tanqid qiluvchi va millatchi sotsializmning yangi shaklini afzal ko‘rgan «yangi chap» elita ijtimoiy-iqtisodiy ishlarda davlat uchun katta rol o‘ynashning ma’qul ekanligini, umuminsoniy qadriyatlarni qabul qilgan liberal tarafdorlar esa liberallikni ilgari surishga harakat qilishdi. Partiyaning birligi va Xitoyda yetakchilik-merosxo‘rlik tizimining qonuniyligi bu orqali katta xavf ostiga tushib qoldi.
Umuman olganda, zamonaviy Xitoy avtoritar boshqaruvni qonuniylashtirishda ayblab kelinadi. Ammo Xitoyning siyosiy ideologiyasi va aholiga singdirayotgan mafkurasi boshidan Buyuk Xitoy siyosatini tiklash va eng gegemon davlatga aylanish bo‘lib qolgan.
Mafkuraviy moslashuvdan tashqari, partiya yetakchiligiga merosxo‘rligini institutsionalizatsiya qilish XKPning hayotiy muhim strategiyasi bo‘lib qolishi taxmin qilingan edi va shunday bo‘lib ham qoldi. Biroq, xalqaro tahlilchilarga ko‘ra, 70-yillarning oxiridan boshlab XKPning mafkuraviy burilishi partiyani ikkiga bo‘lib yubordi. Elita ichidagi bo‘linishlar xavfini tarix tez-tez namoyish etadi: «avtoritar rejimlarning aksariyati omma tomonidan ag‘darilishi natijasida emas, balki elita o‘rtasida bo‘linishlar tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchraydi» deydi professor va xalqaro analitik O‘Donnell. «Shuning uchun hukmron elitalarning birligi rejimning omon qolishi uchun juda muhimdir va bu birlik uchun asosiy tahdid vorislik inqirozidir», deydi boshqa bir olim O‘Donnell fikrini to‘ldirar ekan. Avtoritar rejimli davlatlar uchun vorislik masalasi doim og‘riqli nuqta bo‘lib kelgan.
1997-yil 19-fevralda Xitoyning «buyuk rahbari» Den Syaopinning o‘limi haqida e’lon qilindi. Umuman ham olganda, kommunistik va avtoritar tizimli davlatlarda rahbarlik va vorislik masalasi juda murakkab bo‘lgan. Den vafotidan oldingi yillarda, tobora keksayib va mo‘rtlashib borar ekan, xalqaro sharhlovchilar vorislikning siyosiy oqibatlari to‘g‘risida ko‘p munozaralar olib borishdi. Xulosa aniq: «Xitoy kommunizmi qulaydi». Biroq hamma o‘ylaganidek bo‘lmasligi ham mumkin.
Xitoycha kommunizm… Aslida hamma narsani kitobida yozilganday ko‘rib o‘rganib qolganmiz. Biz Xitoyning bugungi siyosiy qiyofasini kitoblarda ko‘rgan emasmiz. Xitoyning agressiya siyosati boshlanishini mutaxassislar Den Syaopinning o‘limi va partiyadagi bo‘linishlar kuchayib, vorislikning qiyin davrini boshdan kechirishi bilan bog‘lashmoqda. «Zamonaviy Xitoy me’mori» hisoblangan Den Syaopindan so‘ng Xitoy o‘ta rivojlanib ketganligi partiyaviy muammolar yo‘qligini anglatmaydi.
Doktor Stefan Sherlokka ko‘ra, agar partiyaviy vorislik buzg‘unchi, ayniqsa, qurolli kuchlarning qo‘llab-quvvatlashidan foydalanadigan, ashaddiy millatchilikka murojaat qiladigan fashistik rahbariyat paydo bo‘lishiga olib keladigan bo‘lsa, Xitoyning yanada tajovuzkor tashqi siyosati rivojlanishi mumkin. Xitoy agressiyasi Ikkinchi jahon urushi davridagi nemis siyosatiga monand bo‘lmoqda, deyishmoqda tahlilchilar.
Xitoy, shubhasiz, nafaqat mintaqada, nainki butun yer yuzida eng kuchli siyosiy iroda yetilgan davlatlardan biri bo‘lib qolmoqda. Kuchli siyosiy hukumatning agressiyasi ham kuchli bo‘ladi. Xitoy qaqnus qushi kabi butun dunyoga o‘t qo‘yishi va oqibatda ko‘plab davlatlar zarar ko‘rishi mumkin. Ha, bu — xitoycha kommunizm, ideologiya, singdirilgan mafkura va kelajak agressiyasidir.
Sosyologiyada juda muhim kontseptsiya va ijtimoiy bilimlarni o'rganishning asosiy aspektidir, chunki u ijtimoiy hayotni shakllantirishda fundamental va kuchli rol o'ynaydi, jamiyat qanday tashkil etiladi, umuman qanday tashkil etiladi va qanday faoliyat ko'rsatadi. Ideologiya ijtimoiy tuzilish, ishlab chiqarishning iqtisodiy tizimi va siyosiy tuzilish bilan bevosita bog'liq. Bu ikkala narsadan chiqadi va ularni shakllantiradi.
Kontseptsiyani g'oyaviy ideologiyaga qaraganda idealizm
Odatda, odamlar "mafkura" so'zini ishlatganda, ular kontseptsiyani emas, balki muayyan mafkurani nazarda tutadilar. Masalan, odamlar, xususan ommaviy axborot vositalarida, odatda ekstremistik nuqtai nazarlarni yoki harakatlarni muayyan mafkuradan yoki "radikal islomiy mafkura" yoki " oq hokimiyat mafkurasi " kabi "mafkuraviy" deb ilhomlantiruvchi deb hisoblaydi. Va sosyologiyaning ichida ko'pincha g'oyaviy mafkura yoki muayyan jamiyatda eng keng tarqalgan va eng kuchli mafkura deb ataladigan narsalarga ko'p e'tibor beriladi.
Biroq, mafkura tushunchasi aslida tabiatda umuman umumiydir va muayyan fikrlash uslubiga bog'liq emas. Shu ma'noda sotsializm mafkurani odatda insonning dunyoqarashi sifatida belgilaydi va har qanday vaqtda jamiyatda faoliyat ko'rsatadigan va raqobatlashadigan turli mafkuralar mavjudligini tan oladi.
Shunday qilib, mafkura dunyodagi o'z pozitsiyasini, boshqalar bilan bo'lgan munosabatlarini va hayotdagi shaxsiy maqsadini, roli va yo'lini tushunadigan dunyoni ko'rib turgan linza sifatida belgilanishi mumkin. Ideologiya, shuningdek, dunyoni qanday qilib ko'rganini va voqealarni va tajribalarini sharhlaydi, ya'ni ramka muayyan narsalarni ushlab, boshqalarni ko'rib chiqishni va ko'rib chiqishni istisno qilishni anglatadi.
Nihoyat, mafkura narsalarimizni qanday qilib his qilishimizni belgilaydi. Bu dunyoga buyurtma ko'rinish beradi, unda bizning joyimiz va boshqalarga nisbatan munosabat. Shu sababli, inson tajribasi va odatda,
odamlar buni bajarishdan xabardor bo'ladimi yoki yo'qligini himoya qilish va himoya qilish uchun juda muhimdir. Va mafkura ijtimoiy tuzilishdan va ijtimoiy tuzumdan paydo bo'lganligi sababli, u ikkala tomon ham qo'llab-quvvatlaydigan ijtimoiy manfaatlarni ifodalaydi.
Terri Eagleton, ingliz adabiyotshunosligi va jamoatchilik fikri buni 1991 yilda " Ideologiya " kitobida tushuntirdi : "Kirish :
Ideologiya - bu erda ifodalangan ijtimoiy manfaatlarni yashirish uchun dunyoga moyil bo'lib xizmat qiladigan tushunchalar va qarashlar tizimi va uning to'liqligi va ichki ichki mustahkamligi yopiq tizimni shakllantirishga va qarama-qarshilik yoki qarama-qarshilikka qarshi o'zini saqlashga moyildir. tajriba.
Marksning ideologiya nazariyasi
Karl Marx mafkuraning nazariy asoslarini sotsializmga mos keladigan birinchi holat deb hisoblaydi. Marks fikriga ko'ra, mafkura jamiyatdagi ishlab chiqarish usulidan chiqadi, ya'ni mafkura ishlab chiqarishning iqtisodiy modeli nima ekanligi bilan belgilanadi. O'zida va bizda ishlab chiqarishning iqtisodiy shakli kapitalizmdir .
Marksning mafkuraga yondashuvi o'zining asosiy va oliy darajadagi nazariyasida bayon etilgan. Marksning fikriga ko'ra, mafkura maydoni bo'lgan ustki qism asosdan, ishlab chiqarish maydonidan chiqib, hukmronlik sinfining manfaatlarini aks ettiradi va ularni hokimiyatda ushlab turadigan holat-kvoni oqlaydi. Marx, keyinchalik, nazariyasini g'oyaviy mafkura kontseptsiyasiga qaratdi.
Shu bilan birga, u asosiy va yuqori qurilma o'rtasidagi munosabatni tabiatda diyalektik deb baholadi, ya'ni har biri bir-biriga teng ta'sir ko'rsatadi va birining o'zgarishi ikkinchisida o'zgarishni talab qiladi.
Bu e'tiqod Marksning inqilob nazariyasiga asos bo'ldi. Uning fikricha, ishchilar sinfi ongini ishlab chiqqach, zavod egalari va moliyachilarning kuchli sinfiga nisbatan o'zlarining ekspluatatsiya qilingan mavqeini bilib olganlarida, ya'ni mafkuraning asosiy o'zgarishlarini boshdan kechirganlarida, ular bu mafkuraga o'zlarini tashkil qilib, jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy tuzilmalarini o'zgartirishni talab qilmoqda.
Gramsci'nin Marxning Ideologiya nazariyasiga qo'shilishi
Marksning bashorat qilgan ishchilar inqilobi hech qachon sodir bo'lmadi. Marks va Engles "Kommunistik Manifest" nashr etilgandan beri ikki yuz yil mobaynida yopilgan kapitalizm global jamiyatni kuchli tutishga va bu rivojlanishda davom etayotgan tengsizliklarni davom ettirishga davom etmoqda. Marksning to'plamlari ortidan italiyalik faol, jurnalist va intellektual Antonio Gramschi inqilob nima uchun ro'y bermayotganini tushuntirish uchun yanada rivojlangan mafkuraviy nazariyani taklif qildi. Gramschi, madaniy hegemonyalar nazariyasini taklif qilib, Marksning tasavvur qilganiga qaraganda, ustun ideologiyaning ong va jamiyatda mustahkamligini saqlab qoldi.
Gramsci nazariyasi hukmronlik mafkurasini tarqatish va hukmronlik sinfining hokimiyatini saqlashda ijtimoiy ta'lim muassasasi tomonidan amalga oshiriladigan asosiy rolga qaratildi. Gramsci, ta'lim muassasalari, hukmronlik sinfning manfaatlarini aks ettiradigan g'oyalar, e'tiqodlar, qadriyatlar va hatto identifikatorlarni o'rgatgan, ishchilarning rolini bajarib, bu sinfning manfaatlariga xizmat qiladigan jamiyatning mohir va itoatkor a'zolarini ishlab chiqardi.
Bunday narsalar bilan kelishishga rozilik bilan erishilgan bunday qoida, u madaniy hegemony deb ataladi.
Frankfurt maktabi va Louis Althusser ideologiyasida
Bir necha yil o'tgach, Frankfurt maktabining tanqidiy nazariyasi asoschilari marksistik nazariyani davom ettirgan holda, e'tiborni g'oyalarni tarqatishda, san'atni, ommaviy madaniyat va ommaviy axborot vositalarining rolini o'ynashga, hukmron ideologiyani qo'llab-quvvatlashga va ularning potentsialiga qarshi turishga qaratdi. muqobil mafkuralar bilan. Ular shuni ta'kidladilarki, ijtimoiy ta'lim muassasasi sifatida ta'lim jarayoni bu jarayonlarning asosiy qismidir, shuning uchun ham ommaviy axborot vositalarining va umuman ommaviy madaniyatning ijtimoiy instituti. Ushbu mafkura nazariyasi san'at, pop madaniyati va ommaviy axborot vositalarining jamiyat, uning a'zolari va hayot tarzimiz haqida hikoya qilish yoki aytib berishga qaratilgan vakillik ishlariga qaratildi. Bu ish ustun ideologiyani va status-kvo ni qo'llab-quvvatlashga xizmat qilishi mumkin, yoki madaniyatni siqib tashlashda bo'lgani kabi, unga qarshi chiqishi mumkin.
Shu bilan birga, frantsuz faylasufi Louis Althusser mafkuraga bo'lgan marksistik yondashuvlar tarixini "mafkuraviy davlat apparati" yoki "Iso" deb atagan. Althusserga ko'ra, har qanday jamiyatning dominant mafkurasi bir necha ISAlar, xususan ommaviy axborot vositalari, cherkov va maktablar tomonidan saqlanib, tarqatilib kelinmoqda. Althusser tanqidiy nuqtai nazarni e'tiborga olganda, har bir ISA jamiyatning ishi va nima uchun ular qanday ekanligi haqidagi illusiyalarni uyg'otish ishlarini bajarishini ta'kidladi.
Keyinchalik Gramsci uni belgilab berganidek, bu ish madaniy hegemonyani yoki roziligi bilan boshqarish uchun xizmat qiladi.
Bugungi dunyoda ideologiya misollari
Bugungi kunda Qo'shma Shtatlarda dominant mafkura Marksning nazariyasiga muvofiq kapitalizmni va uning atrofida tashkil etilgan jamiyatni qo'llab-quvvatlaydi. Ushbu mafkuraning asosiy tamoyillari shuki, AQSh jamiyatida odamlar erkin va teng bo'lib, hayotda xohlagan narsani qilishlari va erishishlari mumkin. Shu bilan birga, AQShda biz ishni qadrlaymiz va ishning qay darajada bo'lishidan qat'i nazar, qattiq mehnatda hurmat borligiga ishonamiz.
Bu g'oyalar kapitalizmni qo'llab-quvvatlovchi mafkuraning bir qismidir, chunki ular bizga nima uchun ba'zilar muvaffaqiyat va boylik jihatidan juda ko'p narsalarga erishishlarini va nima uchun boshqalar emas, balki juda ko'p emasligini anglashga yordam beradi. Ushbu mafkura mantig'iga binoan, ko'p mehnat qiladigan va o'zlarini va boshqalarga o'zlarini bag'ishlashga intilganlar, faqat muvaffaqiyatsizlik va kurashni boshdan kechirgan yoki yashaydigan odamlardir. Marks, bu g'oyalar, qadriyatlar va taxminlar korporatsiyada, firmalarda va moliya institutlarida juda kam sonli odamda hokimiyat va hokimiyat pozitsiyasiga ega bo'lgan haqiqatni oqlash uchun ish olib borayotganini va nima uchun ularning aksariyati oddiy tizimda ishlaydigan ishchilarni oqlashga harakat qilishini ta'kidlaydi. Qonunlar, qonunchilik va davlat siyosati bu mafkurani ifodalaydi va qo'llab-quvvatlaydi, ya'ni jamiyatning qanday faoliyat ko'rsatayotganini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi.
Va bugungi Amerikadagi bu mafkuralar g'oyaviy mafkuraning bir qismiga aylanishi mumkin bo'lsa-da, aslida ularga e'tiroz bildiradigan mafkuralar va ular qo'llab-quvvatlaydigan vaziyat-kuolar mavjud. 2016-yilgi Senator Bernie Sandersning prezidentlik kampaniyasi bu muqobil mafkuralardan biriga e'tibor qaratdi. Buning o'rniga, kapitalistik tuzum asosan teng emasligini va eng muvaffaqiyatli va boylik to'planganlarni mutlaqo bunga loyiq emasligini ta'kidlaydi. Buning o'rniga, bu mafkura tizimni o'zlari tomonidan nazorat qilinayotganini, ularning foydasiga quruq ekanini va imtiyozli ozchilikning manfaati uchun ko'pchilikni qashshoqlashtirmoqchi ekanini ta'kidlaydi. Sanders va uning tarafdorlari jamiyatning boyligini tenglik va adolat uchun qayta taqsimlashga qaratilgan qonunlar, qonunchilik va davlat siyosatini qo'llab-quvvatlamoqda.
Insoniyat sivilizatsiyasi boshlanganidan beri eng yaxshi boshqaruv shaklini izlamoqda. Ming yillar davomida bizning siyosiy tizimlarimiz o‘zgarib borayotgan siyosiy qadriyatlar va insoniyat sivilizatsiyasining taraqqiyoti bilan doimo bog‘lanib bordi. «Qayta qurish» avjiga chiqayotgan kezlarda, garchand insoniyat boshqa boshqaruv shaklini o‘ylab topishiga hech kim ishonmasa ham, dunyo kommunizm va liberal demokratiyadan iborat bo‘lib qolmadi. Sharqiy Yevropa va Sovet Ittifoqidagi kommunistik rejimlarning qulashi G‘arb liberal demokratiyasining ustunligini ko‘rsatdi. Biroq liberal demokratiya qancha yashaydi va u eng ma’qul variantmidi?..
Amerikalik olim, janob Fukuyamaning so‘zlariga ko‘ra, g‘arb liberal demokratiyasi «insoniyat g‘oyaviy evolyusiyasining yakuniy nuqtasi» va «siyosiy hukumatlarning boshqaruvida yakuniy shakli» deb da’vo qilindi. Ertami-kechmi G‘arb liberal demokratiyasi — «eng yaxshi» siyosiy tizim va insoniyatning «yakuniy» yutug‘i bo‘lib qolishi, siyosiy tizimlarning boshqa barcha shakllarini mag‘lubiyatga uchratib, yagona boshqaruv shakliga aylanishi kerak edi. Biroq biz o‘ylagandek, avtoritarizm barham topmadi. Aksincha, bugun o‘sha kommunizmdan qolib ketgan «eskilar»ning chidamliligi yanada oshib, G‘arb demokratiyasining ustun hukmronligi uchun misli ko‘rilmagan muammolarni keltirib chiqarmoqda.
Eng qudratli hisoblangan kommunistik Sovet Ittifoqi parchalangach, boshqa hech qaysi bir partiyali mamlakat g‘arb yo‘lini to‘solmaydi deb o‘ylashgandi. Sharqiy Yevropa va Sovet Ittifoqida kommunizm qulaganidan qariyb o‘ttiz yil o‘tdi hamki, Xitoydagi kommunistik partiya G‘arb liberal demokratiyasiga katta qiyinchiliklar tug‘dirmoqda. Ko‘p yillar davomida kutilganidek, qulab tushish o‘rniga, Xitoy Kommunistik partiyasi ajoyib iqtisodiy mo‘’jiza yaratdi. 2011-yilda Xitoy rasman Yaponiyani ortda qoldirib, dunyodagi ikkinchi yirik iqtisodiyotga aylandi. Yalpi ichki mahsulotning yillik o‘sish sur’ati 7 foizdan oshadigan bo‘lsa, Xitoy so‘nggi o‘n yil ichida eng yirik jahon iqtisodiyotiga aylanishi kutilmoqda. Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ) ma’lumotlariga ko‘ra, Xitoy 2014-yildayoq AQShni ortda qoldirib, dunyodagi eng yirik iqtisodiyotga aylanib bo‘lgan.
Endi dunyo avvalgidan ham ko‘proq avtoritar rejimdagi mamlakat bilan murosa qilishga majbur bo‘lmoqda. Sovet Ittifoqining qulashi Sharqiy Yevropada ham kommunizmning inqiroziga olib keldi. Biroq, nima uchundir, yoppasiga liberal demokratiyaga o‘tib keta boshlagan boshqa kommunistik davlatlarga Xitoy ergashmadi. Professor Szinxan Zengning Xitoy ideologiyasiga oid izlanishlaridan ma’lum bo‘lishicha, XKPning hokimiyatda qolish uchun zarur bo‘lgan ikkita muhim strategiya — mafkuraviy moslashish va yetakchilik merosini institutsionalizatsiya qilishni o‘rganish kommunistik tizimni saqlab qolishda muhim o‘rin tutgan. Uning fikriga ko‘ra, mafkura va partiya yetakchiligiga merosxo‘rligi XKPni saqlab qolishida hal qiluvchi rol o‘ynagan.
Xitoy 30 yilda misli ko‘rilmagan iqtisodiy muvaffaqiyatlarga erishdi, biroq kommunizmning «xitoycha talqini» zo‘ravonlikka va kuchli avtoritar boshqaruvga qurilgan, degan shubhalar paydo bo‘la boshladi. Xitoy Kommunistik partiyasi konstitutsiyasiga ko‘ra, partiyaning «eng yuqori ideal va pirovard maqsadi» va nazariy jihatdan uning mavjud bo‘lishining yagona sababi — kommunizmga erishishdir. Biroq Xitoycha kommunizm «kitobidagidaqa» emas-ku.
Kommunistik partiyaning kapitalistik jamiyat barpo etishni rejalashtirayotgani g‘alati tuyuladi. Aslini oladigan bo‘lsak, Xitoy yaratayotgan jamiyatni kapitalistik deb atash ham unchalik to‘g‘ri emas. Nega desangiz, g‘arb liberal kapitalistik davlatlari Xitoy yaratayotgan ideologiyani kapitalizm deb tan olmaydilar. Kommunistik ideallardan uzoqlashish muqarrar ravishda Xitoyda kommunistik e’tiqodlarning pasayishiga va ulkan mafkuraviy bo‘shliqni yaratishiga olib keldi. 1980-yillarning oxirlarida ushbu vakuum, liberal ijtimoiy qadriyatlar bilan to‘qnashganida, XKPning mafkuraviy asoslarini zaiflashtirdi, bu esa butun mamlakat bo‘ylab demokratiyani qo‘llab-quvvatlovchi ommaviy norozilik namoyishlarini keltirib chiqardi. Qolaversa, bu pasayish nafaqat XKPning mafkuraviy asoslariga qaqshatqich zarba bo‘ldi, balki partiya ich-ichidan zil ketishiga olib keldi, deyiladi professor Szinxan Zengning xulosalarida.
|
| |