9-mavzu: media maydonda axborot tarqatish madaniyati. Reja: Axborotning ong va tafakkurga ruhiy ta`sir muammolari. Vizual olamning ommaviyligi va jozibadorligi

|
9-mavzu: media maydonda axborot tarqatish madaniyati. Reja: Axborotning ong va tafakkurga ruhiy ta`sir muammolari. Vizual olamning ommaviyligi va jozibadorligi
|
bet | 1/2 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 46,56 Kb. | | #133044 |
Bog'liq 9-ma\'ruza mavzu media
9-MAVZU: MEDIA MAYDONDA AXBOROT TARQATISH MADANIYATI.
Reja:
1. Axborotning ong va tafakkurga ruhiy ta`sir muammolari.
2. Vizual olamning ommaviyligi va jozibadorligi.
3. Axborot almashinuvining mexanizmlari v ava ilmiy nazariy asoslari.
4. Muloqot olamida muloqot, sevgi va nikoh munosabatlari.
Bugungi kunda o’sib kelayotgan yosh avlodning axborot madaniyatini shakllantirish kechiktirib bo’lmaydigan masalalardan biri hisoblanadi. Jamiyatni axborotlashtirish jarayonining o’zi, ko’pincha, sof texnologik jarayon sifatida baholanishiga qaramay, mazmun-mohiyatiga ko’ra chuqur ijtimoiy jarayon ham hisoblanadi. Chunki axborotlashtirish jamiyatning bir shakldan boshqa, ijtimoiy taraqqiyotning yanada yuqoriroq darajasiga ega bo’lgan shakliga o’tishni anglatadi hamda jamiyatning istiqboldagi xususiyatlarini belgilab beradi.
Tashviqot, feyk axboroti, pranking, raqamli tajovuz, trolling va h.k. hodisalar oqibatida mediamakondagi buzilishlar tufayli jurnalistika sohasida hozirgi paytda inqiroz kuchayib bormoqda. “Ortiqcha axborot” “axborot mavhumligi”ni keltirib chiqarmoqda. Ushbu vositalar yordamida ong bilan manipulyatsiya qilish shunga olib keladiki, auditoriyaning “tanqidiy avtonomiyasi” mavjud emasligi tufayli dunyoda har qanday ma’lumotlarni “yutib yuborish” kuchaymoqda.
1982 yilda YUNESKO Xalqaro Simpoziumida qabul qilingan Mediata’lim bo’yicha Gryunvald Deklaratsiyasida 19 ta a’zo mamlakat vakillari shunday deb ta’kidladi: “Axborot vositalarining muqarrar kuchini muhokama qilish yoki ma’qullash o’rniga biz uning hayotning barcha jabhalariga jiddiy ta’sir ko’rsatishi va singib borishini mavjud fakt sifatida tan olishimiz, shuningdek, ularning zamonaviy 31 madaniyatning ajralmas elementi sifatidagi ahamiyatini hisobga olishimiz zarur. Siyosiy va ta’limiy dasturlar shuni tan olishi kerakki, fuqarolar tomonidan kommunikatsiya hodisasini tanqidiy anglashga ko’maklashish ularning majburiya- tini tashkil etadi... mediata’lim bo’yicha dalillar ongli fuqarolikni tayyorlash vositasi sifatida hozir muayyan ikkilanishlarga sabab bo’lsa, eng yaqin kelajakda, kommunikatsion texnologiyalarda sakrash ro’y bergach, ushbu dalillar muqarrar bo’lib qoladi”. Mediasavodxonlik konsepsiyalari rivojlanishi va zarurati munosabati bilan OAV vajurnalistikaning mediata’lim funksiyasi faol rivojlanmoqda. Bu ommaviy auditoriyaning mediakompetentligini oshirish, uning OAVdagi ma’lumotlarni mos ravishda qabul qilish, uni tahlil etish hamda axborot madaniyati me’yorlari va tamoyillariga mos keladigan ijtimoiy ahamiyatga ega mediamatnlarni yaratish layoqatini rivojlantirishdan iborat. Shu narsa oydinki, faqat boshqalar tomonidan yaratilgan ma’lumotlar va axborotlarni topish, tahlil qilish, ushbu ma’lumotlar va axborotlardan voqealar yaratish ko’nikmalariga ega jurnalistlargina o’z funksiyalarini bajara oladi. Ijtimoiy voqealar nimani anglatishini va o’quvchilar bunga tayyor bo’lish uchun nimalar qila olishini tahlil etadigan va bundan so’ng nimalar bo’lishini tushuntira oladigan jurnalistlargina auditoriyaga bilimli, hammaga tushunarli bo’lgan ma’lumotlarni yetkazishi mumkin.
Har qanday jarayonning yaxshi va yomon tomonlari bo’lganidek, jamiyatni axborotlashtirishning ham ijobiy hamda salbiy jihatlari mavjud. Xususan, axborotlashtirish va istiqbolli axborot texnologiyalari ishlab chiqarish samaradorligini hamda mehnat tejamkorligini oshirishni, ilmiy bilimlar va ilg’or texnologiyalar jamiyatda jadal tarqalishini, jamiyat intellektuallashuvi umumiy darajasini oshirishni ta’minlashi kabi ijobiy tomonlar bilan bir qatorda axborot makoni uchun kurash va insonga axborot-psixologik ta’sir ko’rsatishning avj olishi kabi alohida xavfni ham yuzaga keltiradi.
Hozirgi kunda shaxs axborot psixologik xavfsizlikni ta’minlanganlik darajasini sotsiologik o’rganish, yangi konsepsiyalar bilan boyitish bugungi ijtimoiy taraqqiyot bosqichi uchun o’ta muhim vazifa hisoblanadi. Demak, hozirda har bir axborot chegara bilmaslik xususiyatiga ega ekan, ongi va dunyoqarashi shakllanayotgan yosh avlodning ma’naviy olami daxlsizligini asrash ko’pchilikni o’ylantirishi darkor. Internetni cheklab qo’yish yoki axborot olishni ta’qiqlash bilan muammo hal bo’lmaydi.
Ma’lumki, hozirgi zamon yoshlarining hayotiy tushuncha va tasavvurlarini, asosan, internet shakllantirmoqda. Bu esa ta’lim-tarbiya muassasalarining ish faoliyatini qiyinlashtirib qo’ymoqda. Axborotning katta oqimi sharoitida inson o’zini erkin his eta olishi uchun axborot madaniyatiga ega bo’lishi kerak. Bu o’rinda axborot madaniyati deyilganda ta’lim, ilmiy bilish va faoliyatning boshqa turlari davomida yuzaga keladigan axborotga bo’lgan ehtiyojlarni qondirishga qa-ratilgan bilimlar, o’quv va ko’nikmalarning tizimlashtirilgan yig’indisi tushuniladi. SHuning uchun ham mazkur muammo faqatgina ma’lum bir davlat chegaralaridan chiqib, global xarakterga ega bo’ldi.
Axborotni tanlash va undan unumli, to’g’ri foydalanish esa insonning ong darajasi bilan bog’liq. Ong darajasi bilim darajasiga, bilim darajasi esa, o’z navbatida, borliqdagi voqea-hodisalar mazmun-mohiyati bilan mutanosib bo’lishi darkor. SHuning uchun, birinchi navbatda, axborot olayotgan kishi uni mutlaqlashtirmasdan, o’z shuuri darajasida tahlil qilib, so’ng qabul qilishi lozim.
Zamonaviy jamiyatning farqli belgilaridan biri – bu o’sib kelayotgan yosh avlodni tevarak atrofda bo’layotgan o’zgarishlarga doimiy moslashtirib borish hisoblanadi. sivilizatsiyaning rivojlanishida uning asl mohiyatini oldin qanday bo’lganligi bilan taqqoslaymiz. Uning o’ziga xoslik belgilari uzluksizlik, shiddatlilik, global xarakterlilikdir. Axborotlashtirish asrida axborot xurujining avj olishi, ayniqsa, yoshlarda axborot olish madaniyati, o’qish madaniyatini shakllantirishni taqozo etadi.
Mutaxassislarning ta’kidlashicha,1 bugun axborot shiddat bilan yangilanib, hajmi oshib bormoqda. Natijada, bilimning o’sish sur’ati ilgarilab ketmoqda. Amerikalik muhandis, matematik va birinchilardan bo’lib axborot nazariyasini yaratgan olim Klod Shennon axborotni «oydinlashtirilgan mavhumlik», – deya ta’riflagan. Buning ma’nosi shundan iboratki, axborotni qabul qilib inson yangi bilimlar bilan tanishadi, ilgari mavhum bo’lgan narsalarni anglaydi, savollariga javob topadi. Bu tugamas va doimiy jarayondir.
Bugun kompyuterlar, kompyuter tarmoqlari, ulkan hajmdagi axborot resurslaridan oqilona foydalanishda jamiyat va inson uchun axborot madaniyati fenomenining global ahamiyatini anglash talab etiladi. Axborot madaniyati fenomenining paydo bo’lishining asosiy faktorlari bu axborotlashtirish asriga o’tishning universal ijtimoiy muhim kategoriyalari, ya’ni axborot hajmining o’sishi, jamiyatni axborotlashtirish, texnika va texnologiyaning rivojlanishi, axborot jamiyatining shakllanishi kabilar. Axborot olish madaniyatiga ega bo’lish – bu har bir inson o’zligini anglashida o’z o’rni va vazifasini bilishida katta ahamiyatga ega bo’lgan fazilatlarini keng ko’lamda ochib berishdagi jarayondir.
Axborotlashgan jamiyatda kishilarning, xususan, yoshlarning axborot madaniyatiga, demakki, axborot almashinuvi madaniyatiga erishuvida axborot savodxonligi bosqichi borligini ham nazardan qochirmaslik zarur. Axborot savodxonligi «Axborotga bo’lgan ehtiyojni his qilish, uni topish, unga baho berish va undan samarali tarzda foydalanish» uchun kerak bo’ladigan malakalar to’plami sifatida ta’riflanadi.
«Axborot savodxonligi» tushunchasini birinchi marta P.Zurkovskiy XX asrning 70-yillarida ish va kundalik hayotdagi muammolarni hal qilishda axborot resurslaridan to’g’ri foydalana olgan insonga nisbatan ishlatgan. «Axborot resurslarini o’z hayot faoliyatida to’g’ri tatbiq qila olgan odamlarni axboriy-savodxon deb atash mumkin» deydi. Keyingi o’n yilliklar davomida axborot savodxonligi AQSHning kundalik hayotida, maktabda, ish joylarida eng faol tushunchaga aylandi. Ushbu tushuncha evolyutsiyasiga rasmiy asos AQSH Prezidenti ma’muriyatining axborot savodxonligi to’g’risidagi hisoboti bo’ldi. Unga ko’ra «axboriy-savodxon inson deb axborotga talabni his qilgan, axborotni qidirish, baholash va to’g’ri qo’llay olishni bilgan shaxsni atash mumkin. Hozirgi kunda optimal qaror qila oladigan va demokratik jamiyatda to’liq qatnasha oladigan har qanday zamonaviy shaxs axboriy-savodxon inson bo’lishi kerak»5 deyilgan.
Axborot savodxonligi bo’yicha xorij mamlakatlariga nazar solinsa, AQSH kutubxonalar uyushmasida axborot savodxonligi masalasiga 1989 yildan buyon jiddiy etibor qaratib kelinadi. Bu yo’lda AQSH prezidenti huzurida maxsus ishchi guruh tuzilgan bo’lib, «Axborot savodxonligi» atamasi aynan mana shu ishchi guruh faoliyati natijasida paydo bo’lgan. Bundan tashqari, guruh axborot savodxonligi bo’yicha milliy forumning yaratilishiga sabab bo’lib, u o’z ichiga yigirma beshtadan ziyod turli tashkilot va muassasalarni birlashtirgan.
Oxirgi bir necha yillar mobaynida umumiy axborot savodxonligini rivojlantirish lozimligi jamiyatimizda yoshlar bilan ishlashning asosiy tamoyillaridan biri bo’lib kelmoqda. Fikr yuritish va axborotni baholash yangi mazmundagi axborot savodxonligining markazidan o’rin olgan.
Axborot savodxonligi bo’yicha xorijiy mamlakatlarda standartlar ishlab chiqilgan. Ushbu standartlarni 1998 yili Amerika maktab kutubxonalari uyushmasi va Ta’limiy kommunikatsiya vositalari va texnologiyalari uyushmasi joriy etilgan. Bular jumlasiga «Talabalarning ta’lim olishdagi axborot savodxonligi standartlari»ni kiritish mumkin. Unda 12 yillik ta’lim tizimida tahsil olayotgan o’quvchilar uchun o’rnatilgan axborot savodxonligi standartlari belgilab berilgan. Mazkur standartlar o’rniga «O’quvchilarni qo’llab-quvvatlash: maktab kutubxonalari dasturlari uchun yo’riqnomalar» deb nomlangan hujjat amalga kiritilgan bo’lib, unda kutubxonaning texnologiyalar, amaliy o’rganish va bilim olish dargohi sifatidagi ahamiyatiga alohida urg’u berilgan. Amerika Qo’shma SHtatlarida qabul qilingan «XXI asr talabasi uchun standartlar» deb nomlangan yo’riqnomada esa, talabalar malaka, manba va bilim olish vositalarini quyidagi maqsadlarga yo’naltirishi lozimligi belgilgan. Bular: ma’lumot izlash, tanqidiy o’ylash, bilim olish, xulosalar yasash, tegishli ma’lumotga asoslangan holda qaror qabul qilish, bilimni yangi vaziyatlarga yo’naltirish, yangi bilimlarni yaratish, bilim almashish va shaxsiy kamolot hamda estetik jihatdan o’sishga intilishdir. Mazkur standartlar oliy ta’lim sohasidagi axborot savodxonligi masalalariga bag’ishlangan bahs-munozalarda hal qiluvchi ahamiyat kasb etgan.
Mazkur standartlar axborot savodxonligiga ega bo’lgan insonni quyidagicha ta’riflaydi:
• kerak bo’lgan axborot ko’lamini belgilay oladigan;
• axborot va uning manbalarini tanqidiy baholay oladigan va saralangan axborotni o’z bilim bazasi bilan uyg’unlashtira oladigan;
• axborotdan foydalanish jarayoni bilan bog’liq bo’lgan iqtisodiy, huquqiy va ijtimoiy masalalarni tushunadigan, shuningdek axborotdan qonuniy tarzda hamda axloq me’yorlari doirasida foydalana biladigan;
• mahsulot va jarayonga baho bera oladigan kishidir.
SHunday qilib, «axborot savodxonligi» atamasi ishlatilganda ko’plab amerikalik tadqiqotchilar har qanday ziyoli kishi axborotlashgan jamiyatda muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun faqat bir yoki bir necha ko’nikmalar emas, balki katta bilimlar kombinatsiyasi va mukammal qobiliyatlarga ega bo’lishni nazarda tutishadi.
Axborot savodxonligini murakkab tushuncha sifatida ta’riflagan holda, rus mutaxassislari uning tarkibiga axborotlarni qidirish (topish), tahlil qilish, an’anaviy muhit(kutubxona, kitob)da va yangi, elektron muhitda kerakli ma’lumotlarni olish imkoniyatini kiritganlar. Ko’pgina rus mutaxassislari axborot savodxonligi tushunchasini kengroq, ya’ni shaxsning axborot madaniyatining bir qismi sifatida tavsiflashadi. SHaxsning axborot madaniyati, axborot savodxonligidan tashqari, o’ziga axborot dunyoqarashini, axborot bilimlari va ko’nikmalarini egallash zarurligiga ishonchni, axborotlashgan jamiyatda yashovchi shaxs tomonidan qanday maqsadlarga erishish lozimligini anglash; ma’lumotlardan to’g’ri foydalanish uchun mas’uliyatni his etish kabilarni ham qamrab oladi. Yuqoridagi fikrlarga yaqin nuqtai nazar o’zbekistonlik olimlar ishlarida ham mavjud. Xususan, sotsiolog A.Umarov e’tiroficha, «Oldingi an’anaviy jamiyatlarda, shuningdek industrial jamiyatda ham mutolaa madaniyati axborot madaniyatiga nisbatan ustun mavqeda edi. Lekin postindustrial jamiyatning hosilasi bo’lgan axborotlashgan jamiyatga o’tilishi bilan axborot jamiyat va inson hayotining hamma sohalarida asosiy resursga aylangach, axborot madaniyatining ko’lami va mavqei ortgani aniq bo’lib qoldi. Endi axborot madaniyati tizim yasovchi kategoriya maqomiga ko’tarildi, mutolaa madaniyati esa shu tizimning ajralmas qismi sifatida jamiyat va inson hayotida o’rin tuta boshladi». Bugungi kunda axborot madaniyatini shakllantirish eng dolzarb masalalardan biri hisoblanadi, chunki, axborot oqimining jadal o’sib borishi, taqdim etilayotgan axborotlar orasidan kerakli, zaruriy va foydalilarini ajratib olish murakkab jarayondir. Buning uchun har bir shaxs mustaqil fikrga ega, dunyoqarashi keng, axborotlar ummonidan o’zi uchun kerakligini ajratib olish salohiyatiga ega bo’lishi lozim. Axborot madaniyatini shakllantirishning bir nechta bosqichlari mavjud bo’lib, ular orasida yuqorida ko’rib o’tganimiz «axborot savodxonligi»dan keyin eng muhimi bu kishilarning kitobxonlik madaniyatini yuksaltirishdir.
Inernet bu – hozirgi zamon talabidagi yagona ommabop kompyuter tarmog’i hisoblanib, bizga barcha sohalarga oid noaniqlik ya’ni ongimizga mavhum bo’lgan tushunchalar haqida ochiq, oddiy va ravon ma’lumot beruvchi axborot manbaidir. Tabiyki, hozrgi kunda ushbu omilga bo’lgan ehtiyojmandlar soni kundan kunga ortib bormoqda. Mazkur tarmoq butun dunyo miqyosida global tarmoqdir. Zero unda mavjud yangiliklardan xabardor etuvchi matinlar, tasvir hamda ovoz hizmatlari va bir qator imkoniyatlar barcha jabhada katta yengilliklarni yuzaga keltirayotgan bo’lsa-da, ammo ikkinchi tomondan insoniyatni beixtiyor vertual olamga jalb etib bormoqda. Ayniqsa bu ta’sir doirasidan o’smir yoshlar ham yo’q emas.
Bu borada mutahasislarning so’zlari quydagi natijalarni isbotlamoqda:
internet tarmog’idagi ijobiylik insonning fan, soha va faoliyatiga bog’liq muhim aniq dalillarga ega bo’lishida har tomonlama qulayligi va tegishli vaqt miqdorining tejalishiga olib kelishi kundek ravshan, lekin qiziquvchanlik sababli Internet axborotlaridagi ortiqcha ma’lumotlarga haddan ziyod berilib ketishlaridir. Izlanuvchanlik, fikriy rivojlanish, mushoxada, taxlil qilish qobilyati va xotiraning o’tkirlik darajasini susaytirishga sabab bo’lmoqda. Ma’lumki, Internet vositasidan foydalanish hech kimga majburiy bo’lmagan va insonning o’z tafakkuridan kelib chiqqan qonun qoidalar asosida bo’lishi kerakligi hamda undagi me’yor talablari, ya’ni Internet tarmog’idan axborotlarni to’g’ri tanlash har jihatdan o’rinlidir. Bundan ko’rinib turibdiki, ushbu tarmoq vositasining o’z ichiga qamrab olgan axborotlar miqyosi shu qadar keng va ko’p ekanligi gohida o’zimizga kerakli bo’lgan ma’lumotlarni ajratib olishimizda ham qiyinchilik tug’dirmoqda.
Barchamzga ma’lumki, Internetda ishlashimiz uchun qidiruv tizimining o’rni beqiyos. O’zingizga kerakli barcha ma’lumotlarni shu kabi biron bir saytning “izlash” katakchasiga yozib, chiqarilgan ko’pgina ma’lumotlar ichidan o’zingizga keraklisini tanlab olaverasiz yoki ma’lum bir saytning manzili yodingizdan ko’tarildimi, yana o’sha qidiruv sistemalari yordamga keladigan saytga aloqador kalit so’zlarini terasiz va qarabsizki o’sha sayt qarshingizda namayon bo’ladi.
Internet tarmog’ida: Yahoo, Google, Ref.uz singari yana boshqa nomlar bilan ataluvchi qidiruv tizimlari mavjud. Yuqoridagi qidiruv dasturlari haqida batafsil va umumiy ta’rif berishda ularni biror bir tizim orqali masalan, Google tizimini tushuntirish maqsadga muvofiq bo’ladi.
Bu kompaniya Internetdagi yetakchi qidiruv tizimi hisoblanadi, dunyo bo’ylab tarmoq foydalanuvchilarning o’ntadan yettitasi u yoki bu ma’lumotlarni topish ilinjida aynan mana shu saytga murojat qilishadi. Tizim har kuni 50 mlionga yaqin so’rovlarni qabul qiladi, sakkiz milyardlab veb-sahifalarni ideksatsiya qiladi. U 101 tildagi axborotni izlab topishi mumkin. Keyingi yillarda butun dunyo internet foydalanuvchilari orasida keng ommalashib borayotgan Google tizimi 1998 – yil sentyabrda ishga tushgan. Hozirda bu kompaniyaning qidiruv tizimlaridan tashqari yana bir qator foydali va qulay hizmatlari mavjud va ular soni ortib bormoqda. Darhaqiqat, hozirda nafaqat Internet tarmog’i vujudga kelganligi, bundan tashqari shu kabi jahonaro rivojlanib keayotgan turli – tuman axborot texnologiyalar yosh avlodga ijobiy ta’sir kuchini o’tkazayotganligini bir tomondan quvonarli bo’lsa – da, ikkinchi tomondan ularni turli salbiy saboqlardan asrash maqsadida tarbiyaviy muhitni kuchaytirishga undaydi. Bugungi kunda xarbiy hizmatchilar radio–televideniye, matbuot Internet kabi vositalar orqali rang barang axborot va ma’lumotlarni olmoqda. Jaxon axborot maydoni tobora kengayib borayotgan shunday bir sharoitda xarbiylarimiz ongini o’rab – chirmab, uni o’qima, buni ko’rma deb bir tomonlama tarbiya berish, ularning atrofini temir devor bilan orab olish hech shubhasiz zamonning talabiga ham bizning ezgu maqsad – muddaolarimizga xam to’g’ri kelmaydi.
Nega deganda biz yurtimizda ochiq va erkin demokratik jamiyat qurish vazifasini o’z oldimizga qat’iy maqsad qilib qo’yganmiz va bu yo’ldan hech qachon qaytmaymiz.
Binobarin, biz davlatimiz kelajagi o’z qobig’imizga o’ralib qolgan holda emas, balki umumbashariy va demokratik qadriyatlarni chuqur o’zlashtirgan holda tasavvur etamiz. Biz istiqbolimizni taraqqiy topgan mamlakatlar tajribasidan foydalanib, davlat va jamiyat boshqaruvini erkinlashtirish inson huquqi va erkinliklarini fikrlar rang – barangligini o’z hayotimizda yanada kengroq joriy qilishda ko’ramiz. Biz butun ma’rifatli xalqaro hamjamiyat bilan tinch – totuv, erkin va farovon hayot kechirish o’zaro manfaatli xamkorlik qilish tarafdorimiz. Xozirgi zamon axborot tizimi uning, juda keng imkoniyatlaridan kelib chiqib aytish mumkinki, O’zbekistonda axborot olish, saqlash, foydalanish va tarqatishning umumiy manfaat va umumiy taraqqiyot nuqtai nazaridan boshqaruv mexanizmini yaratish, uning moxiyati va unsurlarini chuqur anglash zarur bo’lib qolmoqda. Ana shu hayotiy extiyojdan kelib chiqib axborot sohasida milliy xavfsizlikni ta’minlash tizimini yaratishning quydagi usullarini qo’llash madaniyatini zarur deb hisoblaymiz:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
9-mavzu: media maydonda axborot tarqatish madaniyati. Reja: Axborotning ong va tafakkurga ruhiy ta`sir muammolari. Vizual olamning ommaviyligi va jozibadorligi
|