Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 27

u
u
u
u
L
L
Ê
L
−
=
⋅
(109)
1
2
1
100
e
e
e
e
L
L
Ê
L
−
=
⋅
(110)
1
2
1
100
s
S
S
Ê
S
−
=
⋅
(111)
1
2
1
100
h
V
V
Ê
V
−
=
⋅
(112)
bu yerda: L
u1
, L
e1
, S
1
, V
1
namunaning uzunligi, eni, yuzasi va
hajmi boyicha boshlangich shiziqli olchamlari;
L
u2
, L
e2
, S
2
, V
2
namunalarning kirishishidan keyingi olchamlari.
Namunalarga ishlov berish turi matoning tola tarkibiga bogliq boladi.
Nazorat savollari va topshiriqlari:
1. Gazlamalarning kirishish usulini bering.
2. Gazlamalarning hollab-dazmollashda shakl olish xususiyati qanday?
3. Gazlamalarning kirishishini kamaytiradigan usullarni keltiring.
4. Gazlamalarning kirishishini aniqlaydigan formulalarni bering.
Eslab qoling!
Kirishish, issiqlik va nam tasirida kirishish, dazmollash, kirishishni
kamaytirish, yuza boyicha kirishish, hajm boyicha kirishish,
gazlamaning uzunligi boyicha kirishish.
VII BOB
TIKUVCHILIK MATERIALLARINING
ASSORTIMENTI VA NAVINI ANIQLASH
1-§. Tikuvchilik materiallarining assortiment
i
Materiallarning turlari assortiment sozi bilan belgilanadi. Assortiment
inglizcha soz bolib, kompleks yoki toplam manosini anglatadi.
Turli ishlanishdagi va vazifadagi materiallarning biror bir jinsli belgisiga
kora jamlanishiga assortiment deyiladi.
126
Ishlab chiqarish usuliga kora tikuvchilik materiallari toqima
(gazlamalar), trikotaj, notoqima va boshqa materiallarga bolinadi. Ulardan
gazlama eng kop qollaniladi. Tikuv korxonalarida turli artikuldagi
gazlamalar ishlatiladi.
1.1-§. Paxta tolali gazlamalar assortimenti
Toquvchilik sanoatida ishlab chiqarilayotgan gazlama turlari ichida ið
gazlamalari alohida orin egallaydi. Ularning asosiy qismini klassik paxta
tolasidan ishlab chiqarilgan turlar tashkil qiladi. Shuningdek, paxta tolasining
viskoza, lavsan, nitron tolalari bilan aralashmasidan olinadigan gazlamalar
ham keng tarqalgan. Har yili ishlab chiqariladigan paxta tolali gazlamalarning
(ið gazlamalar) 1012% yangi tuzilishdagi va pardozlanishdagi gazlamalar
hisobiga ozgaradi.
Ið gazlamalari karda yigirish, qayta tarash yoki apparat usulida olingan
turli tuzilishdagi (yakka, pishitilgan, shakldor, aralash tolali va hokazo) va
chiziqli zichligi 5,88 dan 263,2 teksgacha bolgan iðlardan ishlab chiqariladi.
Ið gazlamalari turli rangda, shaklda va olchamda gul bosilgan, sidirga
rangli, oqartirilgan, chiðor va oqartirilmagan xom holda ishlab chiqariladi.
Shu jumladan, maxsus pardozlashlar ham qollaniladi.
Ið gazlamalari turli maqsadlar uchun ishlatiladi: ichki kiyim; erkaklar,
ayollar va bolalar koylaklari; kundalik, maxsus va sport kiyimlari; astar,
qat; pardalik va hokazolar sifatida. Ið gazlamalari turmushda zarur gazlamalar,
chunki ular ijobiy gigiyenik xossalarga (gigroskopikligi, havo otkazuvchanligi
va h.k.) ega, tashqi korinishi chiroyli, mustahkamligi, turli deformatsiyalar
tasiriga chidamliligi yuqori, yengil yuviladi, tez quriydi, yaxshi dazmollanadi.
Toquvchilik buyumlarini tayyorlashda deyarli qiyinchilik tugdirmaydi. Bichish
toshamiga yaxshi taxlanadi, siljuvchanligi kam, bichish jarayonida surilmaydi
va qiyshaymaydi, qirqilgan joydan iðlari tokilmaydi, tikish paytida iðlari
ignalar bilan shikastlanmaydi, choklar yonidagi iðlari siljimaydi. Biroq ið
gazlamalari kop gijimlanadi, ishqalanishga chidamliligi kam, yuvganda
kirishadi. Mana shu xususiyatlarni yaxshilash uchun ið gazlamalari paxta va
sintetik tolalar aralashmasidan ishlab chiqariladi.
Keng tarqalgan ið gazlamalarning tavsiflari. Amaliy preyskurantga
turmushda va texnikada ishlatiluvchi 1300 dan ortiq artikuldagi ið gazlamalar
kiritilgan bolib, ular 17 guruhga ajratilgan. Bulardan eng keng
ishlatiladiganlari 16-guruhlarni tashkil qiladi.
Birinchi guruh chit gazlamalar klassik ið gazlamalardan biri. Uni
ishlab chiqarish hajmi boyicha ayollar va erkaklar koylagibop
gazlamalardan keyin 2-orinda turadi. Chit polotno orilishda tanda va arqoq
yonalishi chiziqli zichligi 15,420 teks bolgan karda yigirish usulida olingan
iðlardan ishlab chiqariladi. Chitlarning eni 62100 sm, yuza zichligi 92
110 g/m
2
ga teng. Chit gazlamalar pardozlanishiga kora gul bosilgan, sidirga
rangli boladi. Turli maqsadlarda qollaniladi, jumladan ayollar va bolalar
kiyimlari, erkaklar koylagi, ichki kiyimlar va choyshablar.
127
Ikkinchi guruh surp gazlamalari chitga nisbatan dagalroq, yuza
zichligi 124160 g/m
2
, polotno orilishida sidirga rangli va gul bosilgan
holda ishlab chiqariluvchi ið gazlama. Tanda va arqoq iðlarining chiziqli
zichligi 2250 teks, eni 80150 sm. Gul bosilgan surplar bolalar
kostumlari, ayollar va erkaklar koylaklari uchun, sidirga ranglilari esa
maxsus ichki kiyimlarga, ustki kiyimlarning chontaklari va qotirma qismlar
(boylamalar) sifatida ishlatiladi.
Uchinchi guruh choyshabbop gazlamalar. Bu guruhga kiruvchi
gazlamalar uchga bolinadi: surp, mitkal va maxsus gazlamalar guruhchalari.
Choyshabbop surplar oddiy surplardan ozining pardozi bilan farqlanib,
oqartirilgan holda ishlab chiqariladi va choyshablar, tibbiyot xodimlari va
oziq-ovqat savdosi bilan shugullanuvchilarning maxsus kiyimlari uchun
ishlatiladi.
Mitkal guruhchasiga kiruvchi choyshabbop gazlamalar xom holda
(oqartirilmagan) mitkal deb ataladi. Tuzilishi chitga oxshash. Mitkal asosida
mayin pardozlangan holda (appret miqdori 1,5% dan kam) muslin, appret
miqdori 1,52,5 % bolsa, mitkal, appret miqdori 2,53 %dan oshsa
madapolam nomli gazlamalar olinadi. Bu guruhchaga kiruvchi gazlamalar
choyshabbop surpdan yupqa, yuza zichligi 45110 g/m
2
, eni 75150
sm gacha boladi. Tanda va arqoq iðlarining yogonligi 11,820,0 teks. Bu
gazlamalar polotno orilishida toqiladi. Oqartirilgan yoki ochiq rangda
sidirga qilib pardozlanadi. Muslin gazlamasidan tungi koylaklar, mitkal
va madapolamdan choyshablar tayyorlanadi. Bu gazlamalar uchun qayta
tarash usulida yigirilgan iðlar ishlatiladi. Shu sababli ular yupqa va mayin.
Maxsus guruhchaga grinsbon va tik-lastik nomli oqartirilgan
gazlamalar kiradi. Grinsbon teskari sarja, tik-lastik atlas orilishida ishlab
chiqariladi. Bu gazlamalarning tanda va arqoq iðlariga chiziqli zichligi 25
36 teksli karda yigirish usulida olingan iðlar ishlatiladi. Bu gazlamalar
mudofaa xodimlarining ichki kiyimlari uchun ishlatiladi.
Tortinchi guruhga satin orilishidagi satin gazlamalari kiradi. Bu guruh
gazlamalarning tuzilishida ishlatilgan iðlarning turiga kora ikkiga bolinadi:
karda yigirish usulida va qayta tarash usulida olingan iðlardan ishlab
chiqarilgan satinlar. Birinchi guruhchadagi satinlar chiziqli zichligi 15,4
18,5 teksga teng karda iðlaridan ishlab chiqariladi. Yuza zichliklari 124
150 g/m
2
. Ikkinchi guruhchadagi satinlar tanda yonalishida 1015,4 teks,
arqoq yonalishida 8,511,8 teks bolgan qayta tarash usulida olingan
iðlardan iborat. Yuza zichligi 114130 g/m
2
.
Satin gazlamalarida arqoq yonalishidagi zichligi va toldirilishi tanda
yonalishidagiga
nisbatan ikki marotaba kop. Shuning uchun ularning sirti
silliq, ong tomoni yaltiroq boladi.
Xuddi shunday, ið gazlamalarning atlas orilishdagisi lastik deb ataladi.
Satin va lastik gazlamalarining eni 60100 sm. Ular sidirga rangli, gul
bosilgan va kamdan kam hollarda oqartirilgan bolishi mumkin.
Satin va lastiklar ayollar xalatlari va koylaklari, korpa va yostiq jildlari,
sidirga ranglari esa astarlik va maxsus kiyimlar uchun ishlatiladi.
128
Beshinchi guruhga koylakbop gazlamalar kiradi. Ið gazlamalarning
assortimentida bu guruh asosiy, eng katta va kop xildagi gazlamalardan
iborat. U tortga bolinadi: a) yozgi; b) mavsumiy; d) qishki; e) suniy
iðak qoshib ishlab chiqarilgan.
Koylakbop gazlamalarning katta qismi karda yigirishda olingan yakka
va pishitilgan iðlardan ishlab chiqariladi. Eng sifatli gazlamalarda esa
yonalishlarining birida yoki ikkalasida qayta tarash usulida olingan iðlar,
bazi gazlamalarda shakldor iðlar ham ishlatiladi. Gazlamalarning tashqi
korinishi va xususiyatlarini yaxshilash uchun paxta iðiga kimyoviy tola yoki
iðlar qoshiladi, mayda gulli orilishlar qollaniladi, pardozlashda maxsus
ishlov beriladi.
Yozgi gazlamalar jumlasiga yupqa, yengil, havo otkazuvchanligi yuqori
bolgan batist, markizet, mayya, volta, vual, kiseya kabi gazlamalar kiradi.
Batist juda mayin, yupqa, ishqorli ishlov berilgan, polotno
orilishdagi gazlama. U oqartirilgan, ochiq rangga sidirga boyalgan, tagi
oq rangda mayda gulli qilib pardozlangan holda ishlab chiqariladi. Uning
yuza zichligi 6875 g/m
2
, eni 80 sm, ishlab chiqarish uchun qollanilgan
iðining yogonligi qayta tarash usulida olingan tanda iðlari boyicha 10
teksli, arqoq iðlari boyicha 8,5 tekslidir.
Markizet qayta tarash usuli bilan olingan, yogonligi 5,9 teksli ikki
qavatlab pishitilgan iðlardan polotno orilishida ishlab chiqariladi. Yuza
zichligi 76 g/m
2
, eni 80 sm.
Mayya gazlamasini ishlab chiqarish uchun tanda boyicha 15,4 teks,
arqoq boyicha 11,8 teksli iðlar ishlatiladi. Orilishi polotno. Yuza zichligi
78 g/m
2
, eni 80 sm.
Volta eng yupqa va mayin, ancha tiniq, polotno orilishidagi, qayta
tarash usulida olingan, yogonligi 8,3310 teksga teng iðlardan ishlab
chiqariladigan gazlama. Ishqorli ishlov berilib, gul bosilgan holda
pardozlanadi.
Vual qayta tarash usuli bilan olingan ingichka va maxsus eshilishlar
soniga ega, yogonligi tanda va arqoq iðlari boyicha 11,8 teksli iðdan mayda
gulli (krep) orilishda ishlab chiqariladi. Uning yuza zichligi 67 g/m
2
, eni 90
sm, pardozlanish jarayonida ishqorli ishlov beriladi va gul bosiladi.
Mavsumiy koylakbop gazlamalar karda va qayta tarash usuli bilan olingan
iðlardan ishlab chiqariladi. Bu guruhchaga kiruvchi gazlamalar yozgilarga
nisbatan biroz qalin, zich va ogirroq (yuza zichligi 220 g/m
2
gacha).
Mavsumiy koylaklarga mos keladigan gazlama turlari shotlandka,
sherstyanka, kashemir, poplin, tafta va boshqalardan iborat.
Shotlandka yol-yol va katak gazlama bolib, polotno yoki sarja turida
oriladi. Yuza zichligi 100158 g/m
2
, eni 105 sm, ishlatiladigan iðlarining
chiziqli zichligi 18,520 teks.
Sherstyanka karda usulida olingan chiziqli zichligi 2529 teksli
iðlardan mayda gulli (krep) orilishida ishlab chiqarilgan gazlama. Sirti
notekis, jun gazlamalar sirtini eslatadi. Yuza zichligi 130 g/m
2
, eni 80 sm.
Gul bosib pardozlanadi.
129
Kashemir sidirga rangli yoki gul bosilgan, sarja orilishidagi mayin
pardozlangan gazlama. Yuza zichligi 130 g/m
2
, eni 100 sm. Iðlarining
yogonligi 15,418,5 teks.
Poplin qayta tarash usulida yigirib pishitilgan iðdan polotno orilishida
toqilgan gazlama. Tanda boyicha zichligi arqoqnikiga nisbatan koproq
bolgani uchun gazlama sirtida eniga ketgan yol-yol chiziqlar hosil boladi,
yuza zichligi 100120 g/m
2
, eni 75 sm.
Tafta polotno orilishidagi zich tuzilishli gazlama. Sirtida
chandiqsimon tovlaniluvchi naqshlar mavjud. Bunday naqshlar tanda iðlariga
qayta tarash usulida olingan ingichka (7,5 teks), arqoq boyicha yogon
(20 teks) iðlar ishlatilishi natijasida hosil boladi. Yuza zichligi 114140
g/m
2
, eni 80100 sm. Pardoziga kora poplin va tafta gazlamalari oqartirilgan,
sidirga rangli va gul bosilgan boladi. Bazi taftalarning tarkibida 67 %gacha
lavsan tolasi bolishi mumkin. Bu gazlamalar, asosan, erkaklar koylaklari
uchun ishlatiladi.
Aynan shu guruhchaga har xil turdagi erkaklar koylagibop gazlamalar
kiradi, ular odatda polotno yoki aralash orilishda oqartirilgan, sidirga
yoki turli rangdagi iðlardan toqib ishlab chiqariladi. Bunday gazlamalarning
tolali tarkibida 33% gacha lavsan tolasi mavjud. Bu gazlamalarning
gijimlanmaslik va kiyim shaklini saqlash xossalari yuqori.
Koylakbop gazlamalarning qishki turlaridan issiqni yaxshi saqlash
xususiyati talab qilinadi. Shuning uchun, bu guruhchadagi gazlamalar
apparat yigirish usulida olingan iðlardan sirti taralgan tukli qilib ishlab
chiqariladi. Bularga flanel, bumazeya, bayka kabi paxmoq tuzilishdagi
gazlamalar kiradi.
Flanel sidirga rangli, gul bosilgan yoki oqartirilgan pardozdagi,
polotno yoki sarja orilishdagi gazlama bolib, yuza zichligi 180257 g/m
2
,
eni 5895 sm. Flanelning ikki tomonida taralgan tuklar mavjud.
Bumazeya gazlamasi, asosan, sarja orilishida toqiladi. Taralgan tuk faqat
bir tomonida (teskarisida) boladi. Uning tanda iðlarining yogonligi 18,5
teks, arqoq iðlarining yogonligi esa 50 teks. Yuza zichligi 160180 g/m
2
.
Bayka flanelga oxshash ikkala tomonida taralgan tukli tuzilishga ega.
Lekin uning orilishi murakkab, 1,5 qavatli. Shuning uchun u qalin va
ogir, yuza zichligi 180360 g/m
2
ga teng. Pardozlanishi sidirga rangli yoki
xom holda boladi.
Flanel bilan bumazeya gazlamalari chaqaloqlarning qishki kiyimlariga,
ayollar va erkaklar koylaklari, xalatlari uchun, bayka esa askarlarning
ichki kiyimlari va shifoxonalarda kiyiladigan xalatlar uchun ishlatiladi.
Suniy iðak qoshib ishlab chiqarilgan ið gazlamalarning tandasida paxta
tolasidan olingan ið, arqogida esa viskoza yoki atsetat yaltiroq kompleks
iðlari ishlatiladi. Bu gazlamalar yirik va mayda gulli orilishda ishlab chiqariladi.
Shu sababli, ularning sirtida ajoyib tovlanuvchi naqsh hosil boladi.
Pardozlanishi sidirga rangli, oqartirilgan yoki gul bosilgan. Eni 6295
sm. Yuza zichligi 95110 g/m
2
. Bu guruhchaga koylakbop gazlamalar
kiradi.
9 Gazlamashunoslik
130
Oltinchi guruhda kiyimbop gazlamalar mujassam. Bular jumlasiga
kostum, shim, palto, kurtka, plash va maxsus kiyimlarni tikish uchun
ishlatiladigan zich toqilgan, ishqalanishga chidamli va mustahkam
gazlamalar kiradi. Ular ichida sidirga va har xil rangli iðlardan toqilgan
gazlamalar kop miqdorni tashkil etadi. Kiyimbop gazlamalar, asosan,
karda usulida yigirilgan yakka (2570 teks) yoki pishitilgan (15,4 teks x 2
25 teks x 2) iðlardan ishlab chiqariladi. Keyingi paytlarda kimyoviy tolalar
ham kiyimbop gazlamalarning tolali tarkibiga kiritilmoqda. Pardozlanish
jarayonida ishqorli, gijimlanmaydigan va kirishmaydigan maxsus ishlovlar
beriladi.
Kiyimbop guruh tortta guruhchaga bolinadi: a) sidirga rangli; b)
maxsus; d) qishki; e) har xil rangli iðlardan toqilgan va chiðor (melanj)
gazlamalar.
Sidirga rangli guruhcha klassik gazlamalardan iborat: diagonal,
moleskin, reps.
Diagonal sarja orilishdagi maxsus ich kiyimlar uchun ishlatiladigan
gazlama. Tandasida 42 teksli, arqogida 2972 teksli iðlardan foydalaniladi.
Yuza zichligi 180380 g/m
2
, eni 67100 sm. Ayrim artikullarida 1215%
kapron tolasi qoshiladi.
Moleskin sidirga rangli yoki kam miqdorda oqartirilgan, ishqorli
ishlov berilgan gazlama. Kuchaytirilgan satin orilishida. Shu sababli, tolali
tarkibida 15 % kapron tolasi mavjudligi va tanda yonalishida pishitilgan
iðlar ishlatilishi tufayli gazlamaning ishqalanishga chidamliligi juda yuqori.
Eni 65110 sm, yuza zichligi 220330 g/m
2
. Ishlatilishi diagonalnikidek.
Reps gazlamasi arqogiga yogon (29 teks x 2), tandasiga esa ingichka
(18,5 teks) iðlar ishlatilgani uchun sirtida bikr kondalang yollari boladi.
Orilishi polotno. Yuza zichligi 180220 g/m
2
.
Plashlar uchun ishlatiladigan gazlamalar sarja yoki polotno orilishida
toqiladi. Teskari tomonida suv otishiga qarshilik korsatuvchi plyonkasi boladi.
Bu guruhchaga yana bir qancha kostumbop gazlamalar ham kiradi.
Kiyimbop gazlamalar guruhining maxsus guruhchasiga kiruvchi
gazlamalar ham sidirga rangda ishlab chiqariladi. Yuza zichligi 220320
g/m
2
, eni 65105 sm. Ular maxsus kiyimlarni tikishda qollaniladi.
Gazlamalar maxsus diagonal, kitellar uchun, sport kiyimlari uchun,
kiyimbop va hokazo gazlamalar deb ataladi.
Uchinchi maxsus guruhchaga, asosan, triko va jins gazlamalari
kiradi.
Triko gazlamasining afzalligi shundaki, u yol-yol yoki katak
korinishda boladi. Bu turli rangli iðlarni ishlatish yoki aralash orilishlarda
toqilishi sababli hosil qilinadi. Triko ið gazlamalari jun triko gazlamasini
eslatadi. Ular uncha qimmat bolmagan erkaklar kostum va shimlarini
tikishda ishlatiladi.
Jins gazlamalari sarja orilishida tandasida rangli iðlardan, arqogida esa xom
iðlardan toqiladi. Bu gazlamaning gijimlanmasligini va kiyimning shaklini saqlash
xususiyatini taminlash uchun unga yuvilib ketmaydigan appret bilan ishlov
131
beriladi. Ayrim artikullarining tolali tarkibiga lavsan tolasi qoshiladi. Jins gazlamasi
yoshlar sport kiyimlari, kurtkalar, shimlarni tikishda keng qollaniladi.
Qishki guruhcha movut, zamsha, velveton gazlamalaridan iborat. Bu
gazlamalarni klassik gazlamalar jumlasiga kiritish mumkin. Ularning sirtida
zich joylashgan taralgan tuki boladi. Orilishi kuchaytirilgan satin. Movut
toq ranglarga boyalgan holda pardozlanadi.
Velvetonning yuza zichligi 370400 g/m
2
. Tandasida pishitilgan ið (29,4
teks x 2 15,4 teks x 2), arqogida esa yakka (5058,8 teks) iðlar ishlatiladi.
Zamsha gazlamasi movut va velvetondan tukining turi bilan farqlanadi.
Uning tuki qisqa va qattiq presslangan boladi. Yuza zichligi 405415 g/m
2
.
Bu gazlamalar bolalar sport kiyimlarini tikish uchun ishlatiladi.
Yettinchi guruh astarbop gazlamalar. Kiyimlarning astari, ichki qismiga
qat va chontaklarida xalta sifatida ishlatiladi. Bu gazlamalarga qattiq appret
ishlov beriladi. Shu sababli, ularning sirti tekis va silliq, ishqalanishga chidamli
boladi. Bu guruhga kolenkor sidirga rangli yoki oqartirilgan gazlama
kiradi. Appret miqdori katta, 810%. U qat yoki boylamalar sifatida ishlatiladi.
Chontak xaltalari uchun ishlatiluvchi gazlamalar mustahkam, ishqalanishga
chidamli, sidirga rangli surp, grinsbon, tik-lastik kabilardan tayyorlanadi.
Ular ham qattiq appretlanadi. Yenglar astariga ishlatiluvchi sarja ham shu
guruh tarkibida. Bu gazlamalar oqartirilgan gazlama sirtiga yol-yol shaklli
gul bosib pardozlanadi, sarja orilishida ishlab chiqariladi.
Tukli gazlamalar koylak, kostum, kurtka, shimlarni tikish uchun
keng qollaniladi. Bunday gazlamalar turiga duxoba va chiyduxobalar kiradi.
Bu gazlamalarning orilishi arqoq tukli, sidirga rangli yoki gul bosilgan
pardozlanishda ishlab chiqariladi. Tukli gazlamalarning tandasida karda usulida
yoki qayta tarash usulida olingan pishitilgan ið, arqogida esa yakka karda iði
ishlatiladi.
Duxoba sirti yaxlit tukli. Yuza zichligi 270290 g/m
2
, eni 120140
sm. Velvetning sirtida esa kengligi har xil yollar tarzidagi naqshdor tuk
boladi. Yoli kengroq gazlama velvet-kord, ingichka yollisi velvet-
rubchik deb ataladi. Yuza zichliklari 220340 g/m
2
, eni 80140 sm.
Hozirda ishlab chiqarilayotgan ayrim yangi artikuldagi velvetlarning tola
tarkibiga 30%gacha lavsan qoshiladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Keng tarqalgan ið gazlamalarning xossalarini izohlang.
2. Birinchi guruh gazlamalarga misollar keltiring.
3. Ikkinchi guruh gazlamalarga nimalar kiradi?
4. Uchinchi guruh gazlamalarini izohlab bering.
5. Tortinchi guruh gazlamalari nimalardan iborat?
Eslab qoling!
Keng tarqalgan ið gazlamalar, chit, surp, choyshab, mitkal, madapolam,
muslin, koylaklik.
132
1.2-§. Zigir tolali gazlamalar assortimenti
Zigir tolali gazlamalar assortimentining 28% ni maishiy gazlamalar,
40% ni qop-orov gazlamalar, 32% ni texnik gazlamalar tashkil qiladi.
Zigir tolali gazlamalar ijobiy gigiyenik xossalarga ega. Ular issiq,
bug va suvni tez otkazadi, namlikni tez shimadi va qaytaradi. Undan
tashqari, zigir tolali gazlamalarning ishqalanishga chidamliligi katta, ular
yengil yuviladi va dazmollanadi. Toquvchilik jarayonida bichish toshamiga
yengil taxlanadi, qiyshayib ketmaydi. Zigir tolali gazlamalarning
kamchiliklari: tez gijimlanadi, bichish va tikishda malum qiyinchiliklar
boladi bichish mashinalarining pichoqlari va tikuv ignalari tez-tez
otmas bolib qoladi.
Zigir tolali gazlamalar, asosan, choyshab, dasturxon, sochiqlar, ichki
kiyimlar, koylak va kostumlar ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Koylakbop
va kostumbop gazlamalarning gijimlanuvchanligini kamaytirish uchun ular
zigir va lavsan tolalari aralashmasidan ishlab chiqariladi yoki tayyor
gazlamalarga maxsus ishlov beriladi.
Zigir tolali gazlamalar tayyorlash uchun yigirilgan zigir iði va zigir
tarandasi hol va quruq yigirish usullarida olinadi. Bu iðlar paxta iðiga nisbatan
yogonroq (18166 teks), shuning uchun gazlamalarning yuza zichligi ham
kattaroq boladi, 140500 g/m
2
. Lekin, keyingi paytlarda gazlamalarning
yuza zichligini kamaytirish uchun ular kimyoviy tolalar (lavsan, kapron,
viskoza) qoshib ishlab chiqarilmoqda. Umuman, zigir tolali gazlamalar
assortimentining 80 %ni yarim zigir gazlamalar tashkil qiladi. Ularning
tandasida paxta iði, arqogida esa zigir tolasidan yoki zigir tolasi va kimyoviy
tolalar bilan aralashmasidan olingan iðlar ishlatiladi. Pardozlash jihatidan
zigir tolali gazlamalar xom, yarim oq, oqartirilgan va sidirga rangda bolishi
mumkin. Gul bosilgan gazlamalar kam miqdorda ishlab chiqariladi.
Amaldagi preyskurantda zigir tolali gazlamalar 16 guruhga bolinadi.
Bulardan toquvchilikda koylak-kostumbop gazlamalar guruhi (¹06)
va bortovka gazlamalari guruhi (¹10) keng ishlatilmoqda.
Koylakbop va kostumbop gazlamalar guruhiga koylak, yozgi
kostumlar, xalat va boshqa kiyimlarni tikish uchun moljallangan gazlamalar
kiritilgan. Har yili 50 ga yaqin yangi artikulli gazlamalar chiqarilmoqda.
Koylakbop gazlamalarning yuza zichligi 100220 g/m
2
, kostumboplarniki
250290 g/m
2
ga teng. Sof zigir tolali guruhchaga kiradigan kiyimbop
gazlamalarning soni kam. Ular chiziqli zichligi 4585 teksga teng bolgan
iðlardan atlas yoki mayda orilishda sidirga rangli, yarim oq va oqartirilgan
holda ishlab chiqariladi.
Yarim zigir tolali kiyimbop gazlamalarning soni va turlari koproq.
Ular ayollar va erkaklar koylaklarini, bluzkalarini, kostumlarini, yoshlar
va bolalar uchun sport kiyimlarini tikish uchun ishlatilmoqda. Ularning tola
tarkibida zigir tolasi bilan paxta, lavsan, kapron, viskoza tolalari bor. Bu
gazlamalarning sirti orilishiga va turli yogonlikda iðlarni ishlatilishiga kora
silliq yoki mayda relyefli boladi. Koylakbop gazlamalar mayda gulli
133
orilishlarda ishlab chiqariladi. Ayrim zigir gazlamalar jumlasiga dagal
tuzilishdagi ogir gazlamalar kiradi. Ularning sirti gadir-budur boladi.
Bu gazlamalar jun gazlamalarini eslatadi va kostum, yupqa paltolar tikish
uchun ishlatiladi. Orilishlari har xil va pardozlanish turlari chiðor va gul
bosilgan boladi. Kiyimbop guruhga kiritilgan gazlamalar koylaklik,
kostumlik, kostumlik-koylaklik, bluzkalik va hokazo deb nomlanadi.
Bortovka gazlamalari ustki kiyimlarning ayrim qismlarini qotirish va
kiyilganda buyumning shakli saqlanishi uchun qotirma (qat) sifatida ishlatiladi.
Qotirma materiallari yetarli darajada qattiq bolsa-da, lekin dagal emas,
egilish vaqtida yuqori qayishqoqlikka ega bolishi va olchovlari ozgarmasligi
kerak. Zigir tolali bortovka gazlamalari bu talablarga toliq javob beradi.
Bortovkalar zigir tolali va yarim zigir tolali boladi. Orilishi polotno.
Sof zigir tolali bortovkalarni ishlab chiqarish uchun hol yigirish usulida
olingan 69, 83, 118 teksli zigir iðlari ishlatiladi. Yuza zichligi 230300 g/
m
2
. Kirishishi tanda yonalishida 2,34,5%, arqoq yonalishida 1,23,5%.
Yarim zigir tolali bortovkalar 67% zigir tolasi va 33% lavsan tolasi
aralashmasidan olingan 69 va 83 teksli iðlardan ishlab chiqariladi. Yuza zichligi
192207 g/m
2
. Ayrim bortovkalarning sirti yelimlangan boladi. Qattiqligini
oshirish uchun bortovkalar appretlanadi. Kirishishini kamaytirish uchun
tayyor gazlamalarga kam kirishtiradigan maxsus pardozlash beriladi.
Yuqorida tavsiflangan zigir tolali gazlamalardan tashqari maishiy
gazlamalar jumlasiga choyshabbop polotnolar, sochiqlar, dasturxonlar,
yopinchiqlar, mebel ishlab chiqarishda ishlatiladigan gazlamalarni kiritish
mumkin.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Zigir tolali gazlamalar assortimentini tashkil etuvchi gazlama
turlarini aytib bering.
2. Zigir tolali gazlamalar qanday gigiyenik xususiyatlarga ega?
3. Zigir tolali gazlamalar qanday maqsadlarda ishlatiladi?
Eslab qoling!
Zigir tolali gazlama, gigiyenik, pardozlash, preyskurant, bortovka.
1.3-§. Iðak gazlamalar assortimenti
Iðak gazlamalarini ishlab chiqarish uchun turli xomashyo qollaniladi.
Bular jumlasiga tabiiy iðak, suniy va sintetik birikkan, suniy va sintetik
tolalardan olingan iðlar kiradi.
Barcha iðak gazlamalarning umumiy hajmiga nisbatan tabiiy iðak
iðlaridan olinuvchi gazlamalarning miqdori faqat 23%ga yetadi. Biroq bu
gazlamaning nafisligi, mayinligi, tashqi korinishining chiroyliligi, yuqori
gigiyenik xossalariga boshqa tolali iðak gazlamalari yeta olmaydi.
134
Tabiiy iðak gazlamalarning xususiyatlari kop vaqt davomida deyarli
ozgarmaydi. Bu guruh gazlamalarning katta qismini krepdeshin, krep-
jorjet, krep-shifon gazlamalar tashkil qiladi. Bu gazlamalarni ishlab
chiqarishda yuqori eshilishga ega bolgan (krep) iðlardan foydalaniladi. Oz
navbatida bu iðlar chiziqli zichligi 1,56, 2,33 va 3,23 teks bolgan xom iðak
iðlarini pishitib olinadi. Gazlamalarning orilishi polotno bolsa ham,
tarkibida krep iðlari ishlatilgani tufayli, ularning sirtida mayda donli naqsh
hosil boladi. Krep gazlamalari oson choziladi, qiyshayib ketadi, iðlari
tokiladi. Shu sababli, ularni toquvchilikda ishlatish ancha qiyin.
Pardozlanish turlari sidirga rangli, oqartirilgan va gul bosilgan boladi.
Krepdeshin tandasida xom iðak, arqogida esa pishitilgan krep iðak
iðlardan olinuvchi gazlama. Arqoq yonalishida ham ong, ham chap
eshilgan iðlar galma-gal kelganidan gazlama sirti oziga xos tovlanib turadi.
Yuza zichligi 5575 g/m
2
, eni 90 va 95 sm. Krep-shifon yupqa, yengil,
tiniq gazlama. Bu gazlamaning ikkala yonalishida krep iðlari ishlatiladi.
Eni 90, 95 va 105 sm, yuza zichligi 2535 g/m
2
. Krep-jorjet krep-
shifondan biroz qalin va ogir. Yuza zichligi 3565 g/m
2
. Bu gazlamalar,
asosan, ayollar koylaklari va murakkab bichimli bluzkalarini tayyorlashda
ishlatiladi.
Tabiiy iðakdan sirti silliq gazlamalar ham olinadi. Bularga chiziqli
zichligi 5 teks x 2 10 teks x 2 bolgan pishitilgan iðlardan polotno
orilishida toqilgan polotno gazlamalari va atlas orilishida toqilgan milliy
xon-atlas gazlamalari kiradi. Polotno xom (sargish), oqartirilgan va kam
miqdorda gul bosilgan holda pardozlanadi. Xon-atlaslar esa avr usulida turli
ranglarga boyalgan iðlardan toqiladi.
Tabiiy iðak iðlaridan, shuningdek, yirik gulli bezak gazlamalari va
tukli gazlamalar ham olinadi. Tukli gazlamalarga baxmal kiradi. U iðak
tolasidan yigirib olingan iðlardan tanda tukli orilishda ishlab chiqariladi.
Tuklar uzunligi 11,5 mm, gazlamaning yuza zichligi 190 g/m
2
, eni 70,
90, 135 sm boladi. Baxmal toqimachilikda eng qiynaydigan gazlama, u
aniq bichishni va ehtiyot bolib tikishni talab qiladi. Buyumning barcha
qismlarida tuk yonalishi bir xilda bolishi kerak.
Tabiiy iðak iðlariga boshqa iðlarni qoshib toqilgan gazlamalarning
soni uncha kop emas. Bu guruhga krepdeshin korinishda toqilgan koylaklik
gazlamalarni kiritish mumkin. Bu gazlama arqogida tabiiy iðakli krep
iðlari, tandasida esa kapron yoki atsetat kompleks iðlari ishlatiladi.
Sirti silliq gazlamalarga koylaklik gazlamalar ham kiradi. Bu gazlamalar
tandasida xom iðak iðlari, arqogida kimyoviy tolalardan olingan iðlar
yoki kimyoviy kompleks iðlar ishlatiladi. Tukli baxmal gazlamalar asosi
tabiiy iðakdan, tuki esa viskoza iðlaridan ishlab chiqariladi (velur-baxmal,
naqshli velur-baxmal).
Suniy iðlardan toqilgan gazlamalar iðak gazlamalari assortimentining
eng kop sonli guruhini tashkil qiladi. Ularni ishlab chiqarishda atsetat
kompleks iðlari, viskoza kompleks iðlari, hajmdor, shakldor va zarsimon
iðlar qollaniladi. Iðlarning eshilishi har xil, kam eshilgandan yuqori
135
eshilgan holgacha boladi. Suniy iðak gazlamalar turiga yupqa koylak va
bluzkalarni tikish uchun ishlatiladigan gazlamalar va ogir paltolik gazlamalar
kiradi. Ularning yuza zichligi 80200 g/m
2
. Gazlamalarning kop qismi 6
8,5 va 1117 teksli iðlardan toqiladi. Tabiiy iðakdan toqilgan gazlamalarga
nisbatan bu gazlamalar ancha ogir, qalin, gijimlanuvchan va kirishuvchan
boladi. Ularga namlab-isitib ishlov berganda tola tarkibini hisobga olish kerak.
Ayniqsa, atsetat gazlamalarni ehtiyotlik bilan dazmollash kerak. Silliq suniy
gazlamalar bichish toshamida sirpanib, qiyshayib va chozilib ketadi, iðlari
tokiladi, buyumlarning choklari yonidagi iðlari siljiydi. Ana shu xossalarni
bichish va tikish jarayonlarida albatta kozda tutish kerak.
Tabiiy iðakli gazlamalarga oxshab suniy iðakdan olinuvchi gazlamalar
krep, sirtlari silliq, yirik gulli va tukli gazlamalarga bolinadi. Krep
gazlamalariga quyidagilarni kiritsa boladi: krep-jorjet sidirga, gul bosilgan
tiniq gazlama. Tanda va arqoq yonalishida krep eshilishli viskoza kompleks
iðlari ishlatiladi. Orilishi polotno yoki mayda gulli. Krep-maroken sidirga
yoki gul bosilgan zich gazlama. Tandasiga kam pishitilgan viskoza iði,
arqogiga viskozali krep ishlatiladi. Orilishi polotno. Krep-tvill sidirga
rangli, tanda va arqogi pishitilgan atsetat iðlaridan sarja orilishida toqilgan
zich gazlama.
Sirti silliq bolgan gazlamalar jumlasiga koylaklik, astarlik gazlamalar,
polotnolar, erkaklar koylaklarini tikish uchun moljallangan gazlamalar
kiradi. Ularni ishlab chiqarishda kam eshilgan va shakldor hamda hajmdor
iðlardan foydalaniladi. Yirik gulli gazlamalar guruhi koylaklik va astarlik
gazlamalardan iborat. Bu gazlamalarni toqishda, odatda, kam eshilgan
iðlar ishlatiladi va zarsimon iðlar bilan bezatiladi. Ular sidirga boyalgan
yoki chiðor holda toqiladi, zich va ancha qattiq boladi. Bu guruh jumlasiga
viskoza va atsetat iðlaridan olinuvchi alpak va dudun nomli milliy
koylaklarni tikish uchun moljallangan gazlamalarni kiritish mumkin.
Suniy iðlarga boshqa tolalar qoshib toqilgan gazlamalar guruhidagi
gazlamalarni ishlab chiqarishda, odatda, tandasida viskoza yoki atsetat
iðlari, arqogida esa paxta yoki sintetik shtapel tolalaridan olingan iðlar
ishlatiladi. Bu guruhning katta qismini sirtlari silliq gazlamalar tashkil
etadi. Koylaklar uchun moljallangan bu guruhdagi gazlamalarning
tandasida 11,1 teksli atsetat iðlari, arqogida esa hajmdor atsetat ið;
shakldor atsetat iðiga yupqa kapron iðini pishitib qoshilgan ið; halqasimon
atsetat iði va boshqalar ishlatiladi. Bunday gazlamalarning yuza zichligi
80120 g/m
2
. Bu guruh gazlamalari jumlasiga tandasi viskoza iðidan,
arqogi paxta tolali iðdan toqilgan astarlik sarja gazlamalar ham kiritiladi.
Yirik gulli orilishdagi gazlamalar tandasida viskoza yoki atsetat iðlaridan,
arqogida kompleks sintetik iðlar, hajmdor yoki shakldor iðlardan
toqiladi. Zarsimon iðlar ham qoshilishi mumkin. Sirti tukli gazlamalarga
asosi paxta tolali iðlardan, tuki viskoza yoki atsetat iðlaridan toqilgan
baxmallar kiradi.
Sintetik iðlardan va sintetik iðlarga boshqa tolalarni qoshib olinuvchi
gazlamalar, asosan, kapron iðlaridan ishlab chiqariladi. Buning uchun
136
1,6715,6 teksli kompleks iðlar, ikki va uch qoshimli pishitilgan iðlar,
hajmdor iðlar, turli darajada kirishadigan iðlar va kam miqdorda yakka
iðlar qollaniladi. Bulardan tashqari, shakllangan shelon iðlari, hajmdor
lavsan iðlari, kapron iðlari viskoza yoki atsetat kompleks iðlari bilan
pishitilgan iðlar ishlatiladi. Lekin bu gazlamalarni toquvchilikda ishlatish
ancha qiyin. Kapron gazlamalar choziluvchan va qayishqoq bolgani sababli
tikish paytida choklarda burmalar hosil boladi. Bunday gazlamalarni tez
tikkanda igna qizib gazlamalarni eritishi mumkin. Bunga yol qoymaslik uchun
sekin tikish, maxsus ignalardan yoki ignani sovituvchi moslamalardan
foydalanish kerak. Gazlamalar titiluvchan bolgani uchun choklarni ikki
buklab tikish yoki kesilgan joylarni eritib titilmaydigan qilish kerak. Ularni
bichish ham qiyin. Silliq sintetik gazlamalarni bichish toshamiga taxlaganda
sirpanib ketadi, bichish mashinalari tez ishlasa gazlama eriydi va gazlama
qavatlari bir-biriga yopishib qoladi. Shunga qaramay, iðak gazlamalar
assortimentida sintetik gazlamalarning salmogi yildan yilga oshib bormoqda.
Tandasi va arqogiga 100% kapron ishlatib, astarlik, koylaklik va plashlik
gazlamalar toqiladi. Ular sidirga, oqartirilgan yoki gul bosilgan bolib,
polotno yoki sarja orilishda toqiladi. Plashlik gazlamaning teskari tomoniga
plyonka qoplanib, suv otkazmaydigan qilinadi. Kapron gazlamalarning
yuza zichligi 1595 g/m
2
gacha. Eng yupqa va yengil kapron gazlamalari
tiniq boladi. Shelon va lavsan iðlaridan krepsimon gazlamalar toqiladi.
Bu gazlamalarning burmadorligi, gijimlanmasligi, mustahkamligi katta,
tashqi korinishi esa tabiiy iðakdan olingan krep gazlamalarni eslatadi.
Kapron iðlaridan olingan astarlik gazlamalar sintetik gazlamalardan
tikilgan kurtka va paltolar uchun ishlatiladi.
Iðak gazlamalari assortimentiga suniy va sintetik shtapel tolalaridan
olingan iðlardan toqilgan gazlamalar kiradi. Ularning kopchiligi viskoza
tolalaridan toqiladi. Atsetat, lavsan va nitrondan toqilgan gazlamalar
ham bor. Odatda, yigiruv jarayonida sintetik shtapel tolalar viskoza yoki
paxta tolalariga aralashtiriladi. Natijada, gazlamalarning qayishqoqligi,
yemirilishga chidamliligi va shaklini saqlash qobiliyati oshadi. Shtapel
gazlamalarini toqishda yakka, pishitilgan, shakldor iðlardan foydalaniladi.
Sirti silliq bolgan shtapel gazlamalari erkaklar koylagi, kostumlari,
ayollar koylagi, koylak-kostumlarini, plashlar, palto va kurtkalar tikish
uchun ishlatiladi. Koylaklik gazlamalar mayda gulli orilishda va chiðor
pardozlangan qilib toqiladi. Yogon iðlardan toqilgan paltolik gazlamalar
junsimon korinishda boladi. Plashlik gazlamalarga suv otkazmaydigan
qilib ishlov beriladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Iðak gazlamalar ishlab chiqarish uchun qanday xomashyolardan
foydalaniladi?
2. Iðak gazlamalar qanday gigiyenik xususiyatlarga ega?
3. Iðak gazlamalar qanday maqsadlarda ishlatiladi?
137
Eslab qoling!
Iðak gazlama, xomashyo, krepdeshin, krep-shifon, polotno, xon-atlas,
baxmal, krep-jorjet, krep, krep-maroken, krep-tvill.
1.4-§. Jun gazlamalar assortimenti
Barcha gazlamalarning umumiy hajmiga nisbatan jun gazlamalarning
miqdori unchalik kop emas, biroq toquvchilik buyumlarini ishlab
chiqarishda qollanilishi boyicha yetakchi orinlarni egallaydi. Jun
gazlamalarning afzalligi issiqni saqlash qobiliyatining yuqoriligida. Shu sababli
jun gazlamalaridan, asosan, qishki kiyimlar tayyorlashda foydalaniladi.
Jun gazlamalaridan ayollar koylaklari, bolalar, osmirlar, ayollar va
erkaklar kostum, paltolari va boshqa buyumlar tikiladi.
Jun gazlamalar ishlab chiqarishda iðlarning tuzilishi va yigiruv usuliga
kora 3 guruhga bolinadi: qayta tarash usulida olingan iðlardan, mayin movut
usulida olingan iðlardan va dagal movut usulida olingan iðlardan toqilgan
gazlamalar. Qayta tarash usulida olingan iðlardan toqilgan gazlamalar kamvol
gazlamalar deb ataladi. Ularni toqish uchun qayta tarash usulida olingan
yogonligi 22,241,6 teksga teng yakka iðlar va yogonligi 15,6 teks x 2 dan
41,6 teks x 2 gacha pishitilgan iðlar ishlatiladi. Bu gazlamalar yupqa, mayin,
qayishqoq, sirtlari silliq boladi, orilish naqshi aniq korinib turadi.
Mayin movut gazlamalarini toqishda chiziqli zichligi 50100 teksga
teng apparat usulida olingan iðlar ishlatiladi. Bu gazlamalarning sirtida
iðlardan chiqib turgan uchli tola kigizsimon tosham hosil qiladi. Bu tosham
gazlamaning orilish naqshini sezilarli darajada yoki butunlay qoplab turadi.
Dagal movut gazlamalarini toqishda chiziqli zichligi 143333 teks,
apparat usulida yigirilgan yogon iðlar ishlatiladi. Pardozlash jarayonida
bu gazlama sirtidagi kigizsimon toshami bosiladi va orilish naqshi korinmay
qoladi.
Tola tarkibiga kora jun gazlamalar sof va yarim junli boladi. Sof junli
gazlamalar tarkibiga boshqa tolalarni 5%gacha qoshish mumkin. Yarim junli
gazlamalarda esa jun tolaning miqdori 20%dan kam bolmasligi kerak. Jun
tolasiga paxta, viskoza, lavsan, kapron, nitron va boshqa tolalar yoki kompleks
iðlar qoshiladi. Lavsan va nitron tolalarining miqdori 3575%, kapron
miqdori 510% boladi. Lavsan tolasi qoshib ishlab chiqarilgan gazlamalar
berilgan shaklini saqlaydi va gijimlanmaydi. Kapron tolasi qoshilgan bolsa,
gazlamalarning ishqalanishga chidamliligi oshadi. Nitron tolasi qoshib
toqilgan gazlamalar aniq va ochiq rangli boladi. Lekin, kimyoviy tolalar
qoshilgan yarim jun gazlamalarning gigiyenik xossalari yomonlashadi, pilling
hosil boladi va gazlamalar tez kirlanadi.
Pishitilgan iðlardan toqilgan, zichligi katta bolgan kamvol gazlamalarni
toquvchilikda ishlatish ancha murakkab: bichish toshamiga taxlanganda
sirpanib ketadi, titiluvchan boladi, tikish paytida choklarda teshiklar hosil
bolishi mumkin, namlab-isitib ishlov berib shakllantirish ancha qiyin,
138
dazmollaganda yaltiroq joylar paydo bolishi mumkin. Tikish jarayonida
paydo bolgan nuqson va kamchiliklar gazlamaning silliq sirtida yaqqol
bilinib turadi.
Ishlatilishiga kora kamvol gazlamalarning koylakbop, kostumbop va
paltobop turlari boladi.
Koylakbop kamvol gazlamalarning yuza zichligi 150300 g/m
2
, chiziqli
toldirilishi 4065%. Sof junli koylakbop gazlamalarning katta qismini yuqori
eshilishga ega iðlardan mayda orilishda toqilgan jilvali krep gazlamalar
tashkil qiladi. Pardozlanishi oqartirilgan yoki sidirga rangli. Yarim jun
gazlamalar polotno, sarja, mayda va yirik gulli orilishda ishlab chiqariladi.
Pardozlanishi sidirga rangli, turli rangdagi iðlardan yol-yol yoki
kataksimon naqshda toqilgan va gul bosilgan boladi. Bu gazlamalarning
katta qismini sarja orilishdagi klassik kashemir gazlamalar tashkil qiladi.
Yarim jun gazlamalar guruhiga yana koylakbop va koylak-
kostumlik gazlamalar kiradi. Yarim jun koylaklik gazlamalarda junning
miqdori 1880%, lavsan tolasining miqdori 2050% boladi. 50% nitron
tolasi qoshib toqilgan gazlamalar ham ishlab chiqariladi. Bu gazlamalar
har xil guldor, yorqin va mayin ranglarga boyalgan, polotno va mayda
gulli orilishda toqiladi.
Kostumlik gazlamalarning barchasida tanda iðlariga, bazilarida arqoq
turkumiga ham 15,7 teks x 2 31,3 teks x 2 yogonlikdagi pishitilgan iðlar
qollaniladi. Yarim junli gazlamalar ishlab chiqarganda jun iðlariga 35%
viskoza yoki kapron kompleks iðlari pishitilib qoshiladi. Yuza zichligi 220
340 g/m
2
, chiziqli toldirilishi 7090% va bazi yuqori sifatlilari 110%gacha
boladi. Pardozlanishiga kora kamvol kostumlik gazlamalar sidirga rangli
va turli rangdagi iðlardan (chiðor) toqiladi. Sidirga rangli gazlamalarning
assortimenti katta emas. Sof junli sidirga rangli gazlamalar jumlasiga boston
va krep kabi yuqori sifatli va asl gazlamalarni kiritish mumkin. Boston
hosila sarja orilishda yogonligi 31,2 teks x 2 bolgan pishitilgan iðlardan
ishlab chiqariladi. Yuza zichligi 320340 g/m
2
. Kreplar yuqori eshilishga
ega iðlardan mayda gulli orilishda toqiladi. Ular kam gijimlanadi, tashqi
korinishi juda yaxshi. Sheviot, krep va diagonal yarim junli sidirga rangli
gazlamalar jumlasiga kiradi.
Sheviot tashqi korinishi bostonga oxshash, lekin paxta tolali iðni
pishitib qoshilgan yarim jun iðlardan toqiladi. Diagonal aralashma
pishitilgan iðdan olingan diagonal orilishdagi gazlama. Bu ikkala gazlama
yetarli darajada qattiq va turgun tuzilishga ega. Krep ishlab chiqarishda
viskoza iðlari pishitilib qoshiladi.
Chiðor kostumlik gazlamalarning turi ancha kop. Ular sof junli va yarim
junli boladi. Yuqori sifatli sof junli gazlamalar guruhiga har xil nomdagi
trikolar (stolichnoye, udarnik va hokazo) kiradi. Trikolar turli rangga boyalgan
pishitilgan iðlardan yol-yol naqshli aralash orilishda toqiladi. Yarim junli
gazlamalar jumlasiga ham har xil trikolar kiradi. Ular sof junli trikolardan
tashqi korinishi bilan hamda kataklar va yollarining olchovlari bilan
farqlanadi. Yarim jun trikolar tolali tarkibida 2085% jun, 2060% lavsan
139
tolalari boladi. Kostumlik gazlama deb nomlanuvchi gazlamalar ham shu
guruhga kiradi. Tarkibida 60% lavsan yoki nitron tolalari, viskoza kompleks
iði, kapron shakldor iðlari boladi. Orilishi mayda gulli.
Kamvol paltolik gazlamalarning assortimenti ancha cheklangan. Bular
jumlasiga klassik gabardin, kreplar, paltolik va plashlik gazlamalar kiradi.
Gabardin sof junli va yarim junli sidirga rangli hosila sarja orilishda toqiladi.
Uuza zichligi 300400 g/m
2
, burmadorligi va ishqalanishga chidamliligi yuqori.
Plashlik gazlamalarga mayda gulli orilishda toqilgan yarim jun zich gazlamalar
kiradi. Ular sidirga rangli qilib pishitilgan yoki yakka iðlardan ishlab chiqariladi.
Tarkibida 3765% jun tolasi, qolgani esa paxta yoki kapron tolalari boladi.
Pardozlash jarayonida suv otkazmaydigan qilib ishlov beriladi.
Mayin movut gazlamalar tolali tarkibiga kora sof junli va yarim junli
boladi. Movut, drap va paltolik gazlamalar sof junli gazlamalardir. Movut
polotno yoki sarja orilishida toqiladi. Ularning sirtida kigizsimon bosilgan
tuk qoplami mavjud. Yuza zichligi 350500 g/m
2
. Ular, asosan, mundir,
kitellar tikishda qollaniladi. Drap gazlamalari murakkab, 1,5 yoki 2 qavatli
orilishda ishlab chiqariladi. Shu tufayli chiziqli toldirilishi 150%ga yetadi.
Yuza zichligiga kora draplar erkaklar paltolariga (600750 g/m
2
), ayollar
paltolariga (500600 g/m
2
) va bolalar paltolariga (450550 g/m
2
)
ishlatiladi.
Yuqori sifatli drap gazlamalaridan ratin, kastor, velur nomlarini eslatib
otamiz. Paltolik gazlamalar ozining mayinligi va sirtida relyeflari borligi
bilan tavsiflanadi. Ularni ishlab chiqarishda chiziqli zichligi 100220 teksga
teng iðlar qollaniladi. Bazi artikullarda tuya juni ishlatiladi. Turli rangdagi
iðlardan toqib pardozlanadi.
Yarim junli mayin movutli gazlamalar turi nisbatan kop. Bular jumlasiga
movut, drap, paltolik, koylaklik va kostumlik gazlamalar kiradi. Yarim junli
movutlarni ishlab chiqarishda jun va viskoza tolalari aralashmasidan olingan
iðlar yoki tandasida paxta iðlari, arqogida esa aralash iðlar qollaniladi. Yarim
junli draplar tarkibida 3075% jun tolasi bor. Qolgan tavsiflari va toquvchilikda
qollanilishi sof junli draplarga oxshaydi. Yarim junli paltolik gazlamalar bu
guruhning asosiy qismini tashkil qiladi. Tarkibida 2070% jun tolasi boladi.
Ularni ishlab chiqarishda shakldor iðlar, jun tolali iðga boshqa tolalardan
olingan iðlar yoki kompleks iðlar qoshib pishitilgan iðlardan foydalaniladi.
Oddiy yoki murakkab oriladi. Pardozlanishi, asosan, chiðor yoki melanj.
Yuza zichligi 450600 g/m
2
.
Mayin movut yarim junli koylaklik gazlamalar jun va viskoza, nitron
yoki kapron tolali 50100 teksli iðlardan toqiladi. Orilishlari polotno,
sarja yoki mayda gulli, yuza zichligi 180250 g/m
2
, chiziqli toldirilishi 55
65%. Yarim junli kostumlik gazlamalarga triko, sheviot va boshqa gazlamalar
kiradi. Bu gazlamalarning tavsiflari sof junli gazlamalarga oxshaydi. Yuza
zichligi 280350 g/m
2
; chiziqli toldirilishi 6080%; gazlama hosil qiluvchi
iðlarning chiziqli zichligi 50125 teksga teng.
Dagal movut gazlamalar 149333 teks yogonlikdagi iðlardan toqiladi.
Bu turdagi movut va paltolik gazlamalarning tavsiflarini korib chiqamiz.
Dagal movut gazlamalari sof junli (jun tolaning miqdori 9097%) va
140
yarim junli (jun tolaning miqdori 7080%) qilib ishlab chiqariladi. Bu
gazlamalar qalin, yuza zichligi 600750 g/m
2
. Bu movutlardan shinellar,
kitellar tayyorlanadi. Bichish va tikish jarayonlarini otkazish qiyin emas.
Ular bichish toshamida yaxshi taxlanadi, siljimaydi, chetlari tokilmaydi,
namlab-isitib ishlov berganda yengil shakllanadi. Paltolik gazlamalarning
sirtida tikka tuklari boladi. Shu sababli, bu gazlamalarni bichishda ehtiyot
bolib, buyumning barcha qismlarida tuklarni bir tomonga yonaltirish kerak.
Tukli paltolik gazlamalar osmirlar palto va kalta paltolarini tikishda
ishlatiladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Jun gazlamalarni ishlab chiqarish haqida malumot bering.
2. Jun tolali gazlamalar qanday gigiyenik xususiyatlarga ega?
3. Jun tolali gazlamalar qanday maqsadlarda ishlatiladi?
Eslab qoling!
Jun gazlama, kamvol gazlama, mayin movut, dagal movut, koylakbop,
kostumbop, boston, krep, sheviot, drap.
1.5-§. Trikotaj matolar assortimenti
Sanoatda ishlab chiqarilayotgan trikotaj matolar 2 guruhga bolinadi:
ichki kiyimlar uchun va ustki kiyimlar uchun. Birinchi guruh matolari
erkaklar va bolalar koylaklari, ichki koylaklari va ishtonlari, issiq koylaklari,
ayollar ichki kiyimlari, sport kostumlari va boshqalarni tikishda ishlatiladi.
Ikkinchi guruhdagilardan esa, jaket, koylak, kostum, palto, kurtka va boshqa
buyumlar tayyorlanadi.
Trikotaj matolarning afzalligi ularning mayinligi, ishqalanishga
chidamliligi va yuqori qayishqoqligidadir. Trikotaj matolardan tikilgan
kiyimni kiyib yurish ongay, odam badanini siqmaydi. Ularning
burmadorligi, gijimlanmasligi, issiqni saqlash qobiliyati va gigiyenik
xususiyatlari juda yaxshi. Shuningdek, trikotaj matolarning choziluvchanligi
va chetlari buralgani sababli ularni bichish va tikish jarayonlari qiyin, trikotaj
halqalari tikish mashinalarining ignalari bilan shikastlanib bir-biridan
chiqishi mumkin. Trikotaj matolar yuvilganda va hatto kimyoviy tozalashda
boylamasiga kirishadi, eniga esa kengayadi. Shu tufayli trikotajdan tikilgan
buyumlar oz shaklini tez yoqotadi.
Ichki kiyimlarni tikish uchun boylamasiga va kondalangiga toqilgan
matolar ishlatiladi. Mayka, ishtonlar, sport kiyimlari uchun bu matolar
paxta tolali iðdan glad orilishida ishlab chiqariladi. Yuqori sifatli sport
buyumlari uchun katta qayishqoqlikka ega lastik orilishdagi matolar qollaniladi.
Bu buyumlar lavsan tolali hajmdor iðlardan tayyorlanadi. Issiq saqlovchi
ichki kiyimlar uchun paxta tolali iðlar, nitron va viskoza aralashmasidan
141
olingan iðlardan toqilgan, sirtiga tuk chiqarilgan matolar ishlatiladi. Ayollar
ichki kiyimlarini tikish uchun kimyoviy kompleks iðlardan triko-sukno,
triko-sharme, torsimon triko-sukno orilishdagi toqilgan trikotaj matolar
qollaniladi. Bu matolardan tikilgan buyumlar oz shaklini ancha yaxshi saqlaydi.
Bolalar ichki kiyimlarini tayyorlash uchun paxta tolali iðlardan tukli orilgan
matolardan foydalaniladi.
Ichki kiyimlarni tikish uchun moljallangan trikotaj matolar oqartirilgan,
sidirga rangli, gul bosilgan holda pardozlanadi.
Ustki kiyimlarni tikish uchun ham kondalangiga va boylamasiga toqilgan
trikotaj matolar ishlatiladi. Ayollar koylak, kostum, bluzkalarini tikish uchun
momiqday mayin junsimon jakkard orilishdagi chiðor toqilgan matolar,
sirtida chiqarilgan tuk bolgan va tukli orilishdagi baxmalsimon matolar,
hajmdor kapron iðidan olingan shoyisimon matolar, torsimon matolar
qollaniladi. Nisbatan ogir matolardan qishki kiyimlar jaket, kostumlar,
sport kiyimlarini tayyorlashda foydalaniladi. Bu matolarning orilishlari turlicha
jakkard, triko-triko, atlas-triko-sukno, torsimon va boshqacha bolishi
mumkin. Bu buyumlar uchun matolar hajmdor iðlardan toqiladi. Bazan
zarsimon iðlar qoshiladi. Koylak va kostumlar bir qavatli va ikki qavatli
matolardan tayyorlanadi. Palto va kurtkalarga moljallangan sof va yarim jun
matolar porolon bilan biriktiriladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Sanoatda ishlab chiqarilayotgan trikotaj matolar qanday turlarga
bolinadi?
2. Trikotaj matolarining afzalligini tushuntirib bering.
3. Trikotaj matolar qanday maqsadlarda ishlatiladi?
Eslab qoling!
Trikotaj, sport kiyimlari, ichki kiyimlar, orilish, triko-triko, atlas-triko-
sukno, torsimon.
1.6-§. Notoqima matolar assortimenti
Preyskurant boyicha toqish-tikish usulida olingan notoqima matolar
gazlamalarga oxshash matolar guruhiga va vatinlar guruhiga bolinadi.
Kiyimlik notoqima matolar gazlama yoki trikotaj matosi ornida
ishlatiladi. Shu tufayli ularning tashqi korinishi gazlama yoki trikotaj
korinishini eslatishi kerak. Ayollar koylagi, bluzkasi, erkaklar koylagi
uchun ishlatiladigan notoqima matolar yupqa, yengil, kostumlar, kurtka,
paltolarga qollaniladiganlari esa nisbatan ogir, zich, bikr va qalin, jun
gazlamalarga oxshash yumshoq boladi. Notoqima matolar duxoba,
baxmal, bayka, movut gazlamalariga oxshash sidirga rangli, oqartirilgan
holda, gul bosilgan, sirti tukli qilib ishlab chiqariladi.
142
Notoqima matolarning kiyimlarga ishlatiladigan turlarining katta qismini
toqish-tikish usulida olinuvchi matolar tashkil qiladi. Ular tolali tarkibiga
kora bir xil tolalardan va har xil tolalar aralashmasidan olingan matolarga
bolinadi. Bir xil tolalardan ishlab chiqarilgan matolar, asosan, paxta,
viskoza, jun tolalaridan olinadi. Tolalar aralashmasi esa paxta-viskoza-kapron;
nitron-viskoza-jun; kapron-viskoza-jun; lavsan-kapron-jun va hokazo
tariqasida bolishi mumkin.
Quyida toqimachilikda keng tarqalgan toqish-tikish usulida olingan
notoqima matolar keltirilgan:
1. Xerson va Borislavka baykalari paxta tolasidan kondalangiga
toqilgan sirti tukli trikotaj matosini eslatadi. Bu matolar bolalar ichki
kiyimlarini tikish uchun flanel va bumazeya gazlamalari ornida ishlatiladi.
Xerson baykasi sof paxta yoki paxta va viskoza tolalari (75 + 25%),
Borislavka esa paxta va viskoza tolalari (50 + 50%) aralashmasidan ishlab
chiqariladi. Bu matolar sidirga rangli yoki oqartirilgan holda pardozlanadi
va sirtining bir tomonida chiqarilgan tuki boladi. Orilishi triko.
2. Vasilyok matosi Xersonga oxshab 75% paxta va 25% viskoza
tolalari aralashmasidan olinadi. Pardozlanishi sidirga rangli va sirti tukli.
Orilishi sukno-zanjir, shu sababli choziluvchanligi past.
3. Jun va viskoza tolalari aralashmasidan olingan Polotno va Araxnyanka
matolari jun tolali movut gazlamasiga oxshash, yoshlar paltolarini tikishda
qollaniladi.
4. Viskoza tolali oramni kapron iðlari bilan triko orilishda tikib olingan
Marishka matosi erkaklar koylagi, ayollar koylak va xalatlarini tikishda
ishlatiladi. Bu mato sidirga rangli, oqartirilgan yoki gul bosilgan boladi. Sirtida
orilish baxyalaridan boylamasiga chandiqsimon naqshlari mavjud.
Notoqima matolar ichida ið turkumlarini tikib olingan turlari ham
muhim ahamiyatga ega. Bu matolar ishlab chiqarishda qollaniladigan
mashina nomi, yani Malimo deb ataladi. Bu turdagi matolarning
tuzilishida arqoq, tanda iðlar turkumlari mahkamlovchi iðlar bilan
tikib biriktiriladi. Tanda va arqoq iðlariga chiziqli zichligi 2584 teks
bolgan karda va apparat yigiruv usullarida olingan paxta tolali ið,
yogonligi 29,4 teksga teng viskoza iði, jun tolasidan olingan 84125
teksli iðlar va boshqalar qollaniladi. Bu matolarning yuza zichligi 140
350 g/m
2
, eni 70136 sm, tikish zichligi boylamasiga 140168,
kondalangiga 4080, qalinligi 13 mm ga teng. Tashqi korinishi bilan
bu matolar trikotajga oxshaydi. Gijimlanuvchanligi va kirishuvchanligini
kamaytirish uchun ularga maxsus ishlov beriladi. Bu matolar erkak va
ayollar koylaklari, ayollar va bolalar xalat, kostum, palto, plashlarini
tikishda ishlatiladi.
Asos matolarni tikib olingan notoqima matolar ishlab chiqarilishida
qollaniladigan mashinaning nomi bilan Maliðol deb ataladi. Asos sifatida
sarja va atlas orilishidagi gazlamalar, trikotaj va malimo matolari, plyonkalar
ishlatilishi mumkin. Asosning tolali tarkibida viskoza, paxta, kapron, jun
tolalari va ularning aralashmalari boladi. Tuk hosil qiluvchi ið turli tolalardan
143
olinadi. Tukining uzunligi 11 mm ga yetadi va halqasimon yoki kesilgan boladi.
Bu matolarning yengil turlari erkak va ayollarning koylak va xalatlarini tikishda,
ogir va qalin turlari paltolar tikishda drap gazlamasi ornida ishlatiladi.
Maliðol notoqima matolar kurtka va paltolarni tikish uchun suniy
moyna tarzida ham ishlab chiqariladi. Bu matolarda tuk hosil qiluvchi ið
qayishqoq sintetik tolalardan iborat boladi. Tukning balandligi 40 mm ga
yetadi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Toqish-tikish usulida olingan notoqima matolar qanday
guruhlarga bolinadi?
2. Toqimachilikda keng tarqalgan toqish-tikish usuli boyicha
olingan notoqima matolarga misollar keltiring.
3. Notoqima matolar qanday maqsadlarda ishlatiladi?
Eslab qoling!
Notoqima mato, xerson, borislavka, vasilyok, viskoza-kapron, nitron-
viskoza-jun, kapron-viskoza-jun, lavsan-kapron-jun.
2-§. Tikuvchilik gazlamalarining navini aniqlash
Barcha gazlamalarning navini aniqlash uchun tegishli davlat standartlari
mavjud, jumladan:
ið gazlamalari uchun 16186 raqamli;
zigir tolali gazlamalar uchun 35775 raqamli;
jun gazlamalari uchun 35882 raqamli;
iðak gazlamalari uchun 18785 raqamli standartlar.
Ushbu standartlar boyicha gazlamalarning navini aniqlash ularning
tolali tarkibiga kora turlicha bajariladi.
1. Ið va iðak gazlamalarning navini aniqlash. Navini aniqlashda ið
gazlamalar 4 guruhga bolinadi:
Birinchi guruh chit, gul bosilgan surp, satin, ayollar koylagibop,
kiyimbop va mebelsozlikda ishlatiluvchi hamda uy jihozlari uchun
moljallangan gazlamalar.
Ikkinchi guruh choyshabbop va ichki kiyimlar uchun moljallangan
gazlamalar.
Uchinchi guruh astarbop, matraslar uchun moljallangan gazlamalar
va past navli paxta tolasidan ishlab shiqarilgan hamda xom gazlamalar.
Tortinshi guruh kesilgan tukli gazlamalar.
Ið gazlamalarning navini belgilash uchun ikkita raqam korsatkichi
qoyilgan: I birinchi nav; II ikkinchi nav.
Ið gazlamalarning navini aniqlash ikkita asosiy korsatkichlar boyicha
olib boriladi:
144
a) gazlamalarning fizik-mexanik xossalari va boyogining mustah-
kamligi boyicha korsatkichlari davlat standartida yoki texnik sharoitlarda
korsatilgan meyorlarga mos kelishligi;
b) gazlamalarning tashqi korinishidagi nuqsonlarning miqdori.
Ið gazlamalarning tashqi korinishida uchraydigan nuqsonlar oz
navbatida 2 turga bolinadi:
a) gazlamaning butun topi boyicha tarqalgan nuqsonlar (ifloslanish,
turli tovlanuvchanlik, yol-yollik va hokazolar);
b) mahalliy nuqsonlar gazlama topining ayrim joylarida uchraydigan
nuqsonlar (dagal, chigal arqoq iðlilik, arqoq yoki tanda iði yoqligi,
arqoq iðining zichliligi va siyrakligi).
Ið gazlamaning navini baholash umumiy nuqsonlar yigindisiga qarab
belgilanadi:
Birnchi nav korsatkichiga jami 10 nuqsondan kop bolmagan;
Ikkinchi nav korsatkichiga jami 30 nuqsondan kop bolmagan
gazlamalar kiradi.
Biroq bu korsatkichlar ið gazlamalar topi uchun belgilangan shartli
uzunligiga qarab olib boriladi. Bunday sharoitda gazlamaning eni ham hisobga
olinadi:
tayyor ið gazlamalarning eni 90 sm gacha bolgan turlari uchun
belgilangan shartli uzunlik 40 m ga teng;
tayyor gazlamalarning eni 90 sm dan 110 sm gacha bolgan turlari
uchun 30 m;
tayyor gazlamalarning eni 110 sm dan oshsa 23 m;
kesilgan tukli ið gazlamalarning eni 110 sm gacha bolgan turlari
uchun 20 m; eni 110 sm dan oshsa 10 m.
Agar gazlama topining haqiqiy uzunligi belgilangan shartli uzunligidan
farq qilsa, uning mahalliy nuqsonlari boyicha yigilgan nuqsonlar jami
gazlamaning haqiqiy uzunligiga mos holda quyidagi tenglama yordamida
qayta hisoblanadi:
H
sh
= N
h
· L
sh
/ L
h
(113)
bu yerda: N
h
gazlamaning haqiqiy uzunligi buyicha yigilgan
mahalliy nuqsonlarning sonli miqdori; L
h
gazlama topining haqiqiy
uzunligi, m; L
sh
gazlama topining shartli uzunligi, m.
Ið gazlamalarning navini aniqlashda quyidagi fizik-mexanik xususiyat-
lar etiborga olinadi:
yuza zichligi, g/m
2
;
eni, sm;
uzish kuchi, H;
kirishuvchanligi, foiz.
Bu xususiyatlarning korsatkichlari standartlar yoki texnik shartlar-
dagi meyorlarga mos kelishi shart.
Iðak gazlamalarning navini aniqlash ið gazlamalarga oxshash. Iðak
gazlamalar uchta guruhga bolinadi:
145
Birinchi guruh ichki kiyimlik, koylaklik, kiyimlik va boshqa sof
iðak gazlamalar.
Ikkinchi guruh astarbop va boshqa yarim iðak gazlamalar.
Uchinchi guruh tukli gazlamalar.
Iðak gazlamalar umumiy nuqsonlar yigindisiga qarab uchta navga
bolinadi: I (birinchi), II (ikkinchi) va III (uchinchi). Nuqsonlar yigindisi
quyidagicha:
2. Zigir tolali gazlamalarning navini aniqlash. Zigir tolali gazlamalar
navini aniqlash uch guruhga bolinadi:
Birinchi guruh yirik naqshli orilishdagi gazlamalar, zigir tolali va
yarim zigir tolali gazlamalarning sidirga rangli, oqartirilgan, nafis xom
turlari, silliq tuzilishdagi va mayda naqshli matolar, ayollar koylagi va
kostumbop, uy jihozlari uchun ishlatiladigan gazlamalar.
Ikkinchi guruh chodirbop, kema yelkanlari uchun ishlatiluvchi
brezentlar, chirishga bardosh beradigan gazlamalarning dagal turlari.
Uchinchi guruh qoplar tikish uchun va kiyimlarning qatlari sifatida
(bortovkalar) ishlatiluvchi gazlamalar.
Zigir tolali gazlamalarga ham ið gazlamalaridagidek ikkita sifat
korsatkichi tayin etilgan: fizik-mexanik xususiyatlar korsatkichlarining
standart meyorlariga mos kelishi va tashqi korinishdagi nuqsonlar bor-
yoqligi. Zigir tolali gazlamalarning sifatini aniqlashda hisobga olinadigan
tashqi korinishdagi nuqsonlar mahalliy va tarqalgan nuqsonlarga bolinadi.
Zigir tolali gazlamalarning sifati ikkita nav bilan belgilanadi: I
(birinchi), II (ikkinchi).
Birinchi navli gazlamalarning fizik-mexanik xususiyatlari davlat
standartida korsatilgan raqamlarga mos kelishi shart. Ikkinchi navli
gazlamalarda fizik-mexanik xususiyatlarning korsatkichlari va standart
meyorlari orasida farq bolishi mumkin, ammo bu nuqson bilan
baholanmaydi.
Gazlamada mahalliy nuqsonlarning jami sanaladi va shartli yuzaga
qaytadan hisoblanadi. Shartli yuza 30 m
2
ga teng:
H
sh
= H
h
· 3 · 10
3
/L · B (114)
bu yerda: 3 · 10
3
shartli yuza, m
2
; L topning uzunligi, m; B
gazlamaning eni, sm.
Birinchi navli gazlamalarda nuqsonlar 8 tadan va ikkinchi navli
gazlamalarda 22 tadan kop bolishi mumkin emas.
I
II
III
Tukli gazlamalar
Silliq gazlamalar
Gazlamaning tashqi korinishi
Nav raqami
7
17
30
5
9
25
10 Gazlamashunoslik
146
Birinchi navli gazlamalarda tarqalgan nuqsonlar bolishi man etiladi.
Ikkinchi navli gazlamalarda esa bularning soni bittadan kop bolmasligi shart.
3. Jun tolali gazlamalarning navini aniqlash. Jun tolali gazlamalar ikkita
navga bolinadi: I (birinchi) va II (ikkinchi). Birinchi navli gazlamalarda fizik-
mexanik xususiyatlar korsatkichlari belgilangan meyorlarga togri kelishi kerak.
Ikkinchi navli gazlamalar bilan birinchi navli gazlamalar korsatkichlari
ortasidagi farq belgilangan miqdorda bolishi lozim. Masalan, uzish kuchi va
zichlik boyicha farq birinchi nav meyorning yarmidan oshmasligi kerak.
Kirishishi boyicha sof jun gazlamalarda 1%gacha va yarim jun gazlamalarda
1,5%gacha bolishi mumkin. Ikkinchi navli gazlamalar va birinchi navli gazlamalar
orasida faqat bittagina korsatkich boyicha farq bolishiga ruxsat beriladi.
Jun gazlamaning tashqi korinishidagi nuqsonlar tarqalgan va mahalliy
nuqsonlarga bolinadi.
Gazlama topining 30 metrga teng bolgan shartli uzunligiga togri
keladigan mahalliy nuqsonlar soni birinchi navli gazlamalarda 12 tadan va
ikkinchi navli gazlamalarda 36 tadan oshmasligi shart. Ikkinchi navli
gazlamalarda bitta tarqalgan nuqson bolishi mumkin. Bu holda mahalliy
nuqsonlarning soni 1 dan oshmasligi kerak. Mahalliy nuqsonlar sonini
shartli uzunlikka qayta hisoblash formulasi:
N
sh
= 30 N
h
/ L
h
(115)
bu yerda: 30 shartli uzunlik, m; N
h
haqiqiy uzunlikdagi
nuqsonlar soni; L
h
gazlama topining haqiqiy uzunligi, m.
4. Trikotaj matolarning navini aniqlash.Trikotaj matolarning navini
aniqlash tartibi gazlamalarnikidan farq qiladi. Ishlab chiqarilgan matoning
sifat korsatkichlari laboratoriya tajribalari orqali aniqlanadi. Bunda uning
fizik-mexanik korsatkichlari, rangining barqarorligi va tashqi korinishida
nuqsonlar bor-yoqligi aniqlanadi. Laboratoriya tajribalarini otkazish uchun
mato todasidan 5% top ajratib olinadi. Toplarning soni beshtadan kam
bolmasligi kerak. Har topdan ikkita namuna qirqib olinadi. Birini sinab,
matoning namligi aniqlanadi. Ikkinchisi boshqa xususiyatlarni aniqlash uchun
ishlatiladi. Trikotaj matolarning namligi katta ahamiyatga ega. Birinchidan,
matoning xususiyatlari uning namligiga bogliq boladi. Ikkinchidan, trikotaj
matolari vazn boyicha qabul qilingani tufayli ularning namligi ham hisobga
olinishi lozim. Matolarning namligi va boshqa sifat korsatkichlari standart
yoki texnik sharoitlarda belgilangan meyorlardan kam bolmasligi shart.
Boyogining mustahkamligi boyicha trikotaj matolari oddiy,
mustahkam va maxsus mustahkam boyalgan boladi. Turli tasirlarda
boyoqning mustahkamligi 3 ball bilan baholansa, bu mato oddiy boyoqli,
34 ball bilan baholansa mustahkam boyoqli matolarga, 45 ball bilan
baholansa maxsus mustahkam boyoqli matolarga kiradi.
Tashqi korinishdagi nuqsonlar matoni hosil qiluvchi iðning sifati
past bolgani, trikotaj mashinalari nosozlanishi va ignalar singani sababli
hamda pardozlash jarayonlarini buzilishi natijasida yuzaga keladi. Shu
nuqsonlarga kora matolar ikkita: birinchi va ikkinchi navli boladi. Birinchi
147
navli matolarda koz bilan sezilmaydigan nuqsonlar bolishiga yol qoyiladi.
Ikkinchi navli matolarda malum olchovli, kozga korinarli va qopol
korinadigan nuqsonlar bolishi mumkin. Nuqsonlarning kozga korinarliligi
va qopol korinishining darajasi etalonlar bilan solishtirib aniqlanadi. Bir
kvadrat metrga teng bolgan matoning yuzasiga togri keladigan nuqsonlar
soni uchtadan kop bolmasligi lozim.
Trikotaj matolarning navi topi boyicha emas, balki vazniga nisbatan
tasdiqlanadi. Nuqsonlarning turi va soniga kora mato topidagi birinchi,
ikkinchi navlarga va yaroqsizlikka togri keladigan yuzalar aniqlanib,
birinchi, ikkinchi navli va yaroqsizlikka togri keladigan yuza vaznlarining
matoning yuza zichligiga nisbati aniqlanadi.
5. Notoqima matolarning navini aniqlash. Toqish-tikish usulida olingan
notoqima matolarning navini aniqlashda ikkita asosiy korsatkich nazarda
tutiladi: fizik-mexanik xususiyatlar korsatkichlarining standartdagi
meyorlarga mos kelishi va tashqi korinishdagi nuqsonlar borligi.
Notoqima matolar ikkita: birinchi va ikkinchi navli bolishi mumkin.
Birinchi navli matolarda fizik-mexanik xususiyatlarning korsatkichlari
belgilangan meyorlardan chetga chiqishiga va tarqalgan nuqsonlar bolishiga
yol qoyilmaydi. 30 m
2
ga teng bolgan shartli yuzada mahalliy nuqsonlarning
sonli miqdori I navli matolarda 12, II navli matolarda 24 ta bolishi mumkin.
II navli matolarda kopi bilan bitta tarqalgan nuqson bolishiga yol qoyiladi.
Bunda mahalliy nuqsonlar soni 17 dan oshmasligi lozim.
Toqish-tikish usulida olingan notoqima matolarda, asosan, quyidagi
mahalliy nuqsonlar uchrab turadi: qalinligi hamma joyda har xil bolishi;
eni har xil bolishi; yogli doglar mavjudligi; tikish uchun ishlatilgan
iðning uzilishi; baxyadagi halqalarning chozilgani va hokazo.
Yelimlash usulida olingan va kiyimda qatlam sifatida ishlatiluvchi
notoqima matolar navlarga bolinmaydi. Faqat ularda teshiklar, yogli
doglar, burmalar, bukilgan joylar bolmasligi kerak.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Ið va iðak gazlamalar navi qanday aniqlanadi?
2. Ið gazlamalarning navi qanday belgilanadi?
3. Ið gazlamalar navini aniqlash korsatkishlarini bering.
4. Ið gazlamalarning tashqi korinishida uchraydigan nuqson turlarini
keltiring.
5. Zigir tolali gazlamalarning navini aniqlash bosqichlarini ayting.
6. Jun tolali gazlamalar navi qanday aniqlanadi?
7. Trikotaj matolarining navi qanday aniqlanadi?
Eslab qoling!
Ið, zigir, jun va iðak navlari, tarqalgan nuqsonlar, mahalliy nuqsonlar,
shartli uzunlik, nav, davlat standarti.
148
VIII BOB
BOSHQA KIYIMLIK MATERIALLAR
1-§. Astarlik materiallar
Ustki kiyimlarning teskari tomonida, pidjak va jaket yenglarida,
belboglarda va boshqa kiyim qismlarida astar boladi. Astar nafaqat kiyimning
teskari tomonini bezatish uchun, balki kiyimning tashqi korinishini
yaxshilash, uni kiyib yurish va yechish paytida qulaylik yaratish uchun va
buyumlardan foydalanish davrini oshirish uchun ham qoyiladi. Shuning
uchun, astarlik materiallar hozirgi zamon talablariga mos kelishi shart,
uning ishqalanishga chidamliligi yuqori (paltolar uchun 2000 davr,
kostumlar uchun 1500 davr, plashlar uchun 1000 davrdan kam bolmasligi
lozim). Boyogi ishqalanish, ter, kimyoviy tozalash tasiriga chidamli bolishi
kerak (4 balldan kam bolmasligi shart). Astarning kirishishi avra materialning
kirishishidan ortiq bolmasligi lozim. Astar buyumning umumiy ogirligini
oshirmasligi kerak. Astarlik materiallari yuza zichligiga kora yengil, orta va
ogir materiallarga bolinadi. Yengil astarlar (90 g/m
2
gacha) yuza zichligi
200 g/m
2
gacha bolgan avra materiallardan tikilgan erkak va ayollar palto va
kostumlarida, bolalar kostumlarida ishlatiladi. Orta astarlar (91120 g/m
2
)
yuza zichligi 200350 g/m
2
gacha bolgan avra materiallardan tikilgan buyumlarda
ishlatiladi.
Bu talablarga, asosan, suniy va sintetik iðlardan olingan iðak gazlamalari
javob beradi. Bu gazlamalarda quyidagi chiziqli zichlikdagi iðlar qollaniladi:
tanda va arqoqda 1116,6 teksli viskoza iðlari; tanda va arqoqda 6,7 teksli
kapron iðlari; tandada 13,3 teksli viskoza iði, arqogida 6,7 teksli kapron iði;
tandasida 13,316,6 teksli viskoza iði, arqogida 18,525 teksli paxta tolasidan
olingan ið; tandasida 13,3 teksli viskoza iði, arqogida 16,6 teksli atsetat iði.
Bu gazlamalarning nomlari: astarlik gazlama, astarlik sarja, atlas. Orilishlari
sarja, atlas. Atsetat iðidan olingan astarlar kam ishlatiladi, chunki ularning
ishqalanishga chidamliligi uncha yuqori emas. Bazida uncha qimmat bolmagan
va bolalar buyumlarida astar sifatida paxta tolali satin va lastik gazlamalari
ham qollaniladi. Bazi buyumlarda sintetik iðlardan toqilgan yengil (80
130 g/m
2
) trikotaj matolari ishlatiladi. Ularning ishqalanishga chidamliligi
2000 davrdan kop. Oxirgi paytlarda paxta va lavsan tolalari aralashmasidan
(33% paxta67% lavsan) sarja orilishdagi astarlik gazlama ishlab
chiqarilmoqda. Uning yuza zichligi 135 g/m
2
.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Astarlik materiallar qayerlarda ishlatiladi?
2. Astarlik materiallarining kirishishi haqida malumot bering.
3. Astarlik materiallar qanday orilishda hosil qilinadi?
149
Eslab qoling!
Astarlik materiallar, kirishish, orta astarlar, orilish, zichlik.
2-§. Qat sifatida ishlatiluvchi materiallar
Tikuvchilik buyumlarining ayrim qismlarida avra va astar gazlamalari
orasiga qat (oraliq) materiallar qoyiladi. Ularning asosiy vazifasi buyumning
qismlariga qattiqlik va malum shakl berish va kiyilganda buyumning kop
vaqt davomida shaklini saqlashdir.
Shuning uchun, oraliq materiallar avvalo qattiq va qayishqoq bolishi
kerak. Ularning kirishishi avra va astar materiallarning kirishishiga mos
kelishi shart.
Asosiy oraliq materiallar jumlasiga zigir tolali bortovka gazlamalari kiradi.
Bortovkalardan boshqa oraliq materiallar sifatida yelimlash usulida olingan
notoqima matolar ishlatiladi. Bunday notoqima matolarning ahamiyatli tomoni
ularning egiluvchanligining yuqoriligi, vaznining kamligi, ortacha havo
otkazuvchanligi, kam kirishuvchanligi, kesilgan joyidan tokilmasligi va
hokazolar. Bularga misol qilib, flizelin va proklamilin matolarni keltirish mumkin.
Flizelin paxta, viskoza tolalari bilan turli xildagi ikkilamchi xomashyo
aralashmasidan olinadi. Bu matoda tolalar malum yonalishda joylashadi,
shu tufayli boylama va eni xususiyatlari bir xilda bolmaydi. Bundan tashqari
sinuvchanlik xususiyatiga ega va foydalanilganda alohida qavatlarga bolinishi
mumkin. Shu sababli flizelin kam ishlatiladi.
Proklamilin viskoza va nitron tolalarning aralashmasidan (50%+50%)
olinadi. Bu matoda tolalar betartib joylashgani tufayli uni xohlagan
yonalishda bichish mumkin. Proklamilinning ishlatilishi uning yuza zichligiga
bogliq. Koylaklarda yuza zichligi 50 g/m
2
, kostumlarda 70 g/m
2
va paltolarda
100 g/m
2
bolgan proklamilin ishlatiladi.
Bulardan tashqari boshqa notoqima matolar ham oraliq materiallar
sifatida ishlatiladi. Masalan, Syunt nomli 40% kapron, 30% nitron va
30% viskoza tolalari aralashmasidan olinadigan mato ayollarning yupqa
paltolarida va suniy moynalardan tikilgan paltolarda ishlatiladi.
70% jun, 30% viskoza tolalari aralashmasida kigizga oid usulda olinuvchi
Fils matosi erkaklar kostumining pastki yoqasida ishlatiladi. U buyumga
ham shakl beradi, ham asosiy materialni tejamli ravishda sarflanishiga
imkoniyat yaratadi.
Yuqorida qayd etilgan materiallardan tashqari erkaklar koylaklarining
yoqa va yenglarida plyonkalar, ustki kiyimlarni tayyorlaganda esa sirtida yelimli
qoplamasi bolgan gazlamalar ishlatiladi (ularning tuzilishi haqida
malumotlar yopishtiruvchi materiallarni tavsiflovchi bobda beriladi).
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Qat materiallar haqida tushuncha bering.
150
2. Qat materiallar nimalardan olinadi?
3. Qat materiallar qanday maqsadlarda ishlatiladi?
Eslab qoling!
Qat, bortovka, kirishish, avra, astar, oraliq materiallar.
3-§. Kiyimlarning issiqligini saqlaydigan materiallar
Kiyimlarning issiqligini saqlaydigan materiallar sifatida tabiiy va suniy
moyna, momiq paxta, vatin notoqima matosi, porolon ishlatiladi.
Momiq, asosan, paxtadan, bazan jundan tayyorlanadi.
Vazifasiga kora 4 xil boladi: kiyimlik, mebellar uchun, tibbiyotda va
texnikada ishlatiluvchi momiq. Kiyimlik momiq past navli paxta tolasi va yigiruv
hamda toquv jarayonlarining chiqindilaridan olinadi. Past navli momiq tarkibiga
eski momiqli kiyimdan va qiyindi lattalardan olingan tolalar ham qoshilishi
mumkin. Tolali tarkibiga kora kiyimlik momiq luks, prima va tikuv momiqlarga
bolinadi. Luks momigi oq rang, prima xom holda va tikuv momigi melanj
holda ishlatiladi. Momiqning xususiyatlari 19-jadvalda korsatilgan.
Vatin 3 usulda: trikotaj matosini toqish, notoqima matolarni toqish-
tikish va tola qatlamini igna bilan birlashtirish usullarida ishlab chiqariladi.
19-jadval
Kiyimlik paxta momigining xususiyatlari
1. Namlik,%
2. Qayishqoqligi,%
3. Iflosligi, %
4. Solishtirma ogirligi, g/sm
3
5. Rangi
6. Yogli doglar
7. Hidi
9
70
2,5
0,021
xom
9
73
2,0
0,019
oq
9
65
3,5
0,024
xom yoki melanj
Momiqning navi
Korsatkichlar
Luks
Prima
Tikuvchilik uchun
Toqish-tikish usulida olingan notoqima vatin past navli paxta tolasi,
tarandi va chiqindilardan olinadi. Uning eni 150 sm, yuza zichligi 215, 280,
325, 450 g/m
2
boladi. Bunday vatin yarim junli ham bolishi mumkin. Uni
ishlab chiqarish uchun tiklangan jun tolasi bilan viskoza, mis-ammiak,
lavsan, kapron, nitron tolalari aralashtiriladi. Bu aralashmada jun tolasining
miqdori 30, 45, 50, 65 va 85 % ga teng. Yarim junli vatinning eni 150 sm,
yuza zichligi 200, 250 va 300 g/m
2
.
Ignalar bilan sanchish usulida olingan yarim junli vatin ikki xil
aralashmadan ishlab chiqariladi: 90% jun tolasi va 10% viskoza tolasi aralash-
m a n e t i l a d i
m a n e t i l a d i
151
masi yoki 50 % jun va 50 % sintetik tolalar chiqindilarining aralashmasi. Eni
150 yoki 160 sm, qalinligi 3,5 mm, yuza zichligi 200, 225 va 240 g/m
2
.
Ignalar bilan sanchish usulida olingan vatin 100% nitron tolasidan ham
ishlab chiqariladi. Uning yuza zichligi 100 g/m
2
, qalinligi 3 mm bolsa xalatlar
uchun, yuza zichligi 150 g/m
2
va qalinligi 5 mm bolsa kurtkalar uchun
ishlatiladi.
20-jadval
Kiyimlar issiqligini saqlaydigan materiallarning xususiyatlari
1. Yuza zichligi, g/m
2
2. 1 g/sm teng bosimdagi
qalinligi, mm
3. Solishtirma ogirligi, g/sm
4. Havo otkazuvchanligi,
dm
3
/m
2
s
5. Egilishdagi qattiqligi, sN.sm
2
boylamasiga
eniga
6. Qayishqoqligi, %
boylamasiga
eniga
7. Gigroskopikligi, %
8. Suvni yutishi %
9. Ishqalanishga chidamligi,
davrlar soni
10. Issiqni otkazishga qarshiligi,
m
2
K/Vt, havo tezligi 0,7 m/s
bolganda, havo tezligi 2,0 m/s
bolganda
Korsatkichlar
Toqish-tikish usulida
olingan vatin
Paxta
momigi
Paxta tolali
Porolon
Yarim jun
tolali
244
4,60
0,053
606,0
3,4
5,0
44,0
56,0
28,9
945,0
5440
0,151
199
4,14
0,043
349,0
3,4
2,6
85,0
83,0
18,5
181,0
17783
445
11,92
0,037
89,0
17,0
15,0
0,234
138
4,39
0,031
94,9
6,6
6,6
91,0
90,0
5,0
704
1885
0,155
0,103
Porolon (penopoliuretan) kop galvirakli qayishqoq material. U
oddiy poliefirlar va izotsionit moddalarini polimerlash reaksiyasi orqali
olinadi. Uni 15 dan 100
0
C gacha haroratda ishlatish mumkin. Porolon 150
0
C
da yumshayadi, 180
0
C da esa eriydi. Tikuvchilik korxonalari uchun porolon
qalinligi 23 mm, eni 85150 sm va uzunligi 15 m ga teng bolgan toplarda
tayyorlanadi. Ortacha iqlim sharoitida kiyiladigan qishki kiyimlarda
porolonning qalinligi 68 mm, sovuq iqlim sharoitida esa 912 mm ga
teng bolishi kerak. Kiyimning ayrim joylarida porolon bir necha qavat
qilib qoyiladi. Issiqni saqlash xususiyati, qayishqoqligi va ishlatish
jarayonida qalinligi bir tekisda saqlanishi, gijimlanmasligi porolonda boshqa
issiqni saqlaydigan materiallarga qaraganda ancha yaxshi. Lekin qiziganda
152
va ayniqsa eriganda porolondan zaharli moddalar ajraladi, shuning uchun
xavfsizlik texnikasi qoidalariga va mehnat muhofazasi shartlariga qatiy
rioya qilish lozim. Tez eskirishi natijasida qayishqoqligini yoqotishi va
kimyoviy tozalashga chidamsizligi porolonning kamchiliklari.
Porolon issiqlikni saqlaydigan material sifatida ishlatilishidan tashqari,
undan biriktirilgan materiallarni olishda ham foydalaniladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Kiyimlarning issiqligini saqlaydigan materiallarga nimalar kiradi?
2. Momiq qanday hosil qilinadi?
3. Kiyimlik paxta momigining qanday xususiyatlari mavjud?
Eslab qoling!
Momiq, paxta momigi, issiqlikni saqlaydigan materiallar, vatin, porolon.
4-§. Qoshqavat (biriktirilgan) materiallar
Bir nechta materiallarni biriktirib olingan materiallar qoshqavat
(biriktirilgan) materiallar deb ataladi. Ular, asosan, palto, kurtka, plash,
kostumlarni tikishda ishlatiladi.
Qoshqavat materiallar bir tomonli yoki ikki tomonli boladi. Bir
tomonli materiallar asosiy materialning teskari tomoniga polimer
qoplamasini hosil qilib olinadi. Qoplama sifatida kauchuk yelimlari, latekslar,
poliamid qatronlari va boshqalar ishlatiladi. Asosiy material sifatida paxta,
iðak, jun tolalaridan olingan gazlamalardan foydalaniladi. Bu usulda olingan
qoshqavat materiallarning xususiyatlari quyidagicha: yuza zichligi 260 g/m
2
,
qoplama va asos orasidagi ilashish kuchi miqori 0,35 daN/sm
2
. Vulkanizatsiya
darajasi 0,4 %.
Ikki tomonli qoshqavat materiallar ikkita (material + material;
material + porolon) yoki uchta (material + oraliq material + material)
materialni bir-biriga qoshib ishlab chiqariladi. Bunday materiallarni olishda
yelimlash yoli bilan biriktirish, olovda qizdirib biriktirish va tikib
biriktirish usullaridan foydalaniladi.
Yelimlash usulida asosiy material va astarlik material yoki porolon bir-biriga
kauchuk yoki poliakril yelimlari yordamida biriktiriladi. Yelim asosiy materialning
teskari tomonida butun sirtiga yoki yol-yol tarzida qoyiladi. Yelim yol-yol
qilib qoyilsa, materialning gigiyenik xossalari yaxshilanadi. Agar yelim orniga
polietilen plyonkasi ishlatilsa, bu holda asos va astar materiallarning birikish
mustahkamligi va qoshqavat materialning mayinligi oshadi.
Astar materiali sifatida porolon olinsa, bu holda yelimlash uchun
polietilen kukunini ham ishlatish mumkin. Bu kukun maxsus moslama
yordamida gazlama, trikotaj yoki notoqima matoning teskari tomoniga nuqta-
nuqta tarzida qoyiladi va yuqori harorat tasirida eritiladi. Shu holda unga porolon
153
yopishtiriladi. Bu usulda olingan qoshqavat materialning gigiyenik xossalari
yaxshi boladi. U kimyoviy tozalash va yuvish jarayonlarida buzilmaydi.
Yelimlash usulida olingan qoshqavat materiallar jumlasiga ustki va sport
kiyimlarini tayyorlash uchun moljallangan DOU va DOUSan nomli
materiallar kiradi. Ularning fizik-mexanik xususiyatlari 21-jadvalda korsatilgan.
21-jadval
DOU va DOUSan qoshqavat materiallarning
fizik-mexanik xususiyatlari
1. Porolon qavatining qalinligi,
mm
2. Qavatlari orasidagi birikish
kuchi, daN
uzunasiga
eniga
3. Havo otkazuvchanligi,
dm
3
/m
2
s
4. Kirishishi, %
5. Egilishdagi qattiqligi, sN sm
2
Korsatkichlar
Gazlama
asosida
Trikotaj
asosida
Suniy moyna
asosida
2,5
0,16
0,12
20100
4
2,5
0,16
0,12
40200
4
2,5
0,16
0,12
20100
5
Olovda qizdirib biriktirish usulida olinadigan qoshqavat materiallar
qavatlarining bittasi albatta porolon bolishi lozim, chunki bu usul porolonning
ot tasirida erishiga asoslangan. Porolon maxsus biriktirish mashinalaridagi
gaz qizdirgichlari ustidan otkazilganda eriydi va darhol bir tomonidan asosiy
yoki ikki tomonidan asosiy va astar materiallari bilan yopishtiriladi. Asosiy
material sifatida paxta, zigir, jun, iðak, viskoza, atsetat, kapron tolali gazlama,
trikotaj matolari, notoqima matolar hamda suniy charm yoki suniy moyna
ishlatiladi. Bu usulda olingan qoshqavat materiallar, asosan, ustki kiyimlarni
tikish uchun qollaniladi. Bunday materiallarning xususiyatlari 22-jadvalda
korsatilgan.
22-jadval
1.Qavatlari orasidagi birikish kuchi
2.Egilishdagi qattiqligi, sN.sm
2
3.Havo otkazuvchanligi, sm
3
/sm
2
s
4.Bug otkazuvchanligi, mg/t
5.Kirishishi, %:
uzunasiga
eniga
Korsatkichlar
DOU
DOUSan
suniy moyna asosida
gazlama
asosida
1,5
2
3
2
1,0
25
0,3
2
3
2
0,8
15
0,3
2
3
2
––
154
Tikib biriktirish usuli anchadan beri ishlatiladi va ayniqsa, keyingi
paytlarda keng tarqalgan usul. Ikkita yoki uchta material maxsus kop ignali
tikish mashinalarida biriktiriladi. Ikki qavatli materiallarda asosiy qavati
sifatida sirti silliq bolgan sintetik gazlama yoki trikotaj mato, astar sifatida
esa tukli trikotaj mato ishlatiladi. Qavatlarni biriktirganda astar matoning
tuki ular orasiga qoyiladi. Natijada, tikish naqshi hajmdor va bortma
bolib yaxshi korinadi. Uch qavatli materiallarda asosiy va astar qavatlari
orasiga poliakrilnitril tolalaridan ignalarni qadab olingan sintepon nomli
notoqima material qoyiladi. Bu materiallarning asosiy qavati sifatida
plyonka qoplamali yoki suv otkazmaydigan maxsus ishlov berilgan turli
gazlamalar ishlatiladi. Astar qavati sifatida sirti silliq bolgan kapron tolali
gazlamalar yoki trikotaj matolaridan foydalaniladi. Bu usulda tayyorlangan
qoshqavat materiallardagi baxyalarning korinishi xilma-xil: yol-yol,
romb yoki boshqa geometrik shakllar korinishida boladi. Bunday
qoshqavat materiallar yoshlar va bolalar ustki kiyimlari, kurtkalarini
hamda turli yopinchiqlarni ishlab chiqarishda qollaniladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Qoshqavat materiallar qanday boladi?
2. Yelimlash ishlari qanday amalga oshiriladi?
3. Olovda qizdirib biriktirish usulini aytib bering.
Eslab qoling!
Qoshqavat materiallar, ikki tomonli, yelimlash, olovda qizdirish, tikib
biriktirish.
5-§. Plyonka materiallar
Tikuvchilikda plyonka materiallar keng qollaniladi. Ular kiyim, attorlik
mollari va texnik buyumlarni ishlab chiqarishda tabiiy charm va gazlamalar
ornida ishlatiladi.
Polivinilxlorid (PVX) va polietilen (PE) plyonkalaridan eng kop
foydalaniladi. Kiyimlarni tikish uchun ularni ishlab chiqarganda eritmalarga
plastifikator, barqarorligini taminlovchi va toldiruvchi moddalar
qoshiladi. Plastifikatorlar plyonkalarning yumshoqlik va qayishqoqligini
oshiradi. Barqarorlikni taminlovchi moddalar plyonkalarning eskirish
jarayoniga qarshilik korsatadi. Toldiruvchi moddalar esa plyonkalarning
mustahkamligini oshirishga yordam beradi.
Pardozlanishiga kora plyonkalar har xil rangga boyalgan, sirti silliq
va bortma, sidirga rangli yoki gul bosilgan, yaltiroq, tiniq va xira korinishda
boladi. Sirti gazlama yoki charm sirtini eslatishi mumkin. Buyumlarning
mustahkamligini oshirish uchun plyonka gazlama yoki trikotaj matosi bilan
biriktiriladi.
155
23-jadval
Plyonka materiallarning xususiyatlari
1. Qalinligi, mm
2. Ozish bosimi, mPa:
a) sirti silliq plyonka
b) sirti bortma plyonka
3. Egilishdagi qattiqligi, sN.sm
2
4. Sovuqqa chidamliligi, daraja
5. Tiniqlik koeffitsienti (ishlov
berilmagan va boyalmagan
plyonkalar uchun)
Korsatkichlar
Kiyimlik plyonka
Oliy nav
Birinchi nav
0,10,7
12
10
6
25
85
0,10,7
10
8
7
25
80
Plyonkalarning ijobiy xususiyatlariga ularning yengilligi, suvni
otkazmasligi, kimyoviy moddalar tasiriga chidamliligini, salbiy
korsatkichlariga plyonkalarning past va yuqori harorat tasiriga chidamsizligini
kiritish mumkin. Tikilayotganda mashina ignalari bilan shikastlanadi. Shuning
uchun, plyonkadan tayyorlangan buyum qismlari ultratovush yoki yuqori
chastotali tok bilan payvandlab ulanadi. Bundan tashqari plyonkani hosil
qiluvchi termoplastik eritmadan yaxlit choksiz, suv otkazmaydigan buyum
olish mumkin (masalan, baliqchilar uchun maxsus kiyimlar).
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Plyonka materiallar haqida malumot bering.
2. Plyonka materiallarning xususiyatlariga nimalar kiradi?
3. Plyonka materiallar qanday maqsadlarda ishlatiladi?
Eslab qoling!
Plyonka materiallar, polivinilxlorid, polietilen, termostatik, choksiz.
6-§. Bezatuvchi materiallar
Bezatuvchi materiallar jumlasiga jiyaklar, tasmalar, bogichlar, torlar
kiradi. Kiyimlarni bezatishda gazlama, charm, zamsha, moyna, tugma,
marjon va shunga oxshash narsalardan foydalaniladi.
Jiyak eni har xil olchovli gazlamasimon material. U maxsus jiyak
toqiydigan dastgohda olinadi. Orilishi oddiy, tukli, mayda va yirik gulli
boladi. Ularni ishlab chiqarishda suniy va sintetik kompleks iðlar, paxta,
viskoza, jun, zigir tolalaridan olingan iðlar, spandeks va rezina iðlari,
metallardan olingan iðlar ishlatiladi. Jiyaklar ozining tolali tarkibiga kora,
bir xilda yoki turli tolali tarkibda ishlab chiqarilgan turlarga bolinadi.
156
Pardozlanishiga kora esa oqartirilgan, sidirga rangli, chiðor va guldor boladi.
Tikuvchilikda ishlatiluvchi jiyaklar malum mustahkamlikka va zichlikka ega,
bir tekis enli, chozilmaydigan milkli, tashqi korinishi chiroyli bolishi
kerak. Oqartirilgan jiyaklar sof oq rangda, sidirga ranglilari esa mustahkam
boyoqli bolishi zarur. Choziluvchan jiyaklar uchun choziluvchanlik darajasi
6070%dan kam bolmasligi lozim.
Tikuvchilikda ishlatiladigan jiyaklar 3 guruhga bolinadi:
1. Taqab tikiladigan jiyaklar.
2. Qoshimcha bezatish uchun ishlatiladigan jiyaklar.
3. Bezatuvchi jiyaklar.
Taqab tikiladigan jiyaklar jumlasiga quyidagilar kiradi:
Bort jiyagi yarim zigir tolali polotno orilishdagi qattiq jiyak. Eni 9
12 mm. Bu jiyak bortlarning choziluvchanligini kamaytirish uchun qoyiladi.
Shim jiyagi shimlarning pochasini mahkamlash uchun ishlatiladi.
U paxta, kapron tolasidan yoki ularning aralashmasidan olinadi. Bir cheti
biroz bortgan holda toqilgani tufayli uning ishqalanishga chidamliligi yuqori
boladi. Eni 15 mm. Orilishi polotno yoki sarja.
Shim va yubkalarning bel qismini mahkamlash uchun korsaj jiyagi
ishlatiladi. Eni 4555 mm. U paxta tolasidan polotno yoki mayda gulli
orilishda oqartirilgan, sidirga rangli yoki xom holda ishlab chiqariladi.
Elastik jiyak paxta tolasiga spandeks yoki rezina iðlarini qoshib
polotno, atlas yoki mayda gulli orilishda ishlab chiqariladigan jiyak. Eni
822 mm. Ichki va sport kiyimlarida qollaniladi.
Qoshimcha bezatish uchun ishlatiladigan jiyak turkumiga kiruvchi
jiyaklar yirik va mayda gulli orilishda ishlab chiqariladi. Turli boyoqlardan
foydalanib pardozlanadi. Eni 2530 mm. Ichki kiyimlarning chetlarida,
yelka bogichlarida, sport kiyimlarida ishlatiladi.
Bezatuvchi jiyaklar jumlasiga bosh kiyimlarni, har xil milliy kiyimlarni
bezatuvchi jiyaklar, turli emblemalar va hokazolar kiradi.
Tasmalar ham kiyimlarni bezatish uchun ishlatiladi. Ular trikotaj usulida
yoki chirmalash usulida ishlab chiqariladi. Chirmalangan tasmalar maxsus
chirmalash mashinalarida, trikotaj usulida uzunasiga toqiydigan trikotaj
mashinalarida ishlab chiqariladi. Buning uchun turli tolali tarkibga ega iðlar,
jumladan, paxta, viskoza, sintetik tolalar va ularning aralashmalaridan olingan
iðlar qollaniladi. Tasmalar ozining tashqi korinishiga kora silliq, koz-
koz teshikchali tuzilishda, bortma bolishi mumkin. Kopchilik bezak uchun
ishlatiluvchi tasmalarning chetlari tolqinsimon, tishli va hokazo korinishda
boladi. Chirmalangan tasmalarning choziluvchanligi katta bolganligi tufayli
ular malum korinishga ega bolgan buyumlar qismlarini gijimlamasdan
bezata oladi. Tasmalarning bosh kiyimlarni bezatish uchun, eshik pardalarining
shokilalari uchun elastik bezak turlari keng qollaniladi.
Bogichlar dumaloq tuzilishdagi iðlarni trikotaj usulida toqish, eshish
yoki chirmalash yoli bilan olinuvchi toqimachilik-attorlik buyumlari.
Bogichlarni ishlab chiqarish uchun paxta, jun, iðak tolalaridan olingan
iðlar yoki kapron, viskoza, lavsan tolali birikkan iðlar ishlatiladi. Iðlarni
157
chirmalashtirib olingan bogichlarning ortasida ozak iðlari mavjud bolib,
bular, asosan, yogon, pishitilgan paxta tolali iðlardan olinadi. Bu turga sutaj
va sinel nomli bogichlar kiradi.
Sutaj qoshqavat (sutaj-qayiqcha) va uch qavatli (sutaj-karno) viskoza
iðlaridan olingan bogich. Ortasida tikuv mashinalarida tikish uchun chuqur
joy bor. Ayollar va bolalar koylaklarini bezatishda qollaniladi.
Sinel diametri 4 mm bolgan yumshoq tukli bogich. Ortasida ikkita
paxta iðidan pishitilgan ozagi mavjud. Har bir buramiga viskoza tolalari
dasta-dasta holatda kiritib qoyilgan. Sinel bolalar va ayollar koylagini,
shlapalarni bezatish uchun va suniy moynalar ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Iðlarni eshish yoli bilan olinadigan bogichlarga viskoza, paxta yoki jun
tolali yogon tutamlardan olingan, diametri 1,56,0 mm li bogichlar kiradi.
Bazan ularning tarkibida zarsimon iðlar ham boladi. Bunday bogichlar
ayollar koylaklarini, erkaklarning uy kiyimlarini bezatish uchun qollaniladi.
Torlar iðlarni chirmalash, trikotaj toqish yoki kashta usulida olinadi.
Ishlab chiqarish usuliga kora qolda yoki mashinalarda toqilgan turlarga bolinadi.
Qolda olinadigan torlar ilmoqlar, kegaylar yoki koklyuchka nomli maxsus
naychalar yordamida olinadi. Koklyuchkalar yordamida olinadigan torlar
oddiy naqshli va murakkab naqshli boladi. Oddiy naqshli torlar geometrik
shakllardan iborat. Murakkab naqshlilari esa ikki qavatli boladi: naqshli qavati
va tagi. Ikkala qavati bir paytda toqiladi. Mashinalarda olinadigan torlar maxsus
tor toqish mashinalarida ishlab chiqariladi. Bu mashinalarda torlar trikotaj
yoki gazlama toqish hamda iðlarni bir-biri bilan chirmalash usullarida ishlab
chiqariladi. Gazlamalarni toqish usulida olinadigan torlarni ishlab chiqarish
uchun uchta ið turkumi ishlatiladi tanda, arqoq turkumlari va naqsh turkumi.
Bunday torlar yupqa, bortma va asosli torlarga bolinadi. Yupqa torlar qayta
tarash usulida olingan paxta iðidan ishlab chiqariladi va ensiz (valansen) va
enli (malin) turlarga bolinadi. Valansenning eni 1044 mm, malinning eni
esa 45100 mm ga teng. Bortma torlar ham ensiz (breton, 1040 mm) va
enli (brabant, 45100 mm) boladi. Bunda naqsh hosil qiluvchi ið yogon
boladi. Asosli torlar qolda toqilgan torlarni eslatadi.
Trikotaj usulida olinadigan torlarning naqshi va korinishi oddiy. Ular
ham ensiz (tating, 1545 mm) va enli (kroshe, 45110 mm).
Iðlarni chirmalashtirib olinadigan torlar (bason) paxta yoki jun tolali
iðlardan, suniy va sintetik kompleks iðlardan maxsus mashinalarda ishlab
chiqariladi. Ularning naqshi oddiy geometrik shakllardan iborat. Eni 10
88 mm. Bundan tashqari pardozlanishi sidirga, oqartirilgan yoki chiðor
rangli torsimon matolar ham ishlab chiqariladi.
Kiyim furniturasi. Kiyim furniturasiga tugmalar, ilgaklar, izmalar,
pistonlar, taqilmalar va hokazolar kiradi.
Tugmalar kiyimni bezatish va ilgak yasash uchun ishlatiladi. Tugmalarga
qoyiladigan asosiy talablar quyidagicha: ular mustahkam, suv tasiriga
chidamli bolishi, sovunli eritmada qaynatilganda tashqi korinishi,
hoshiyasi, boyogi buzilmasligi talab qilinadi. 1,5 m balandlikdan
tashlanganda ham shikastlanmasligi lozim.
158
Ishlatilishiga kora tugmalar palto, kostum, koylak, shim, ich
kiyim, bolalar kiyimi va maxsus kiyimlar uchun moljallangan xillarga
bolinadi.
Erkaklar kiyimlari uchun ishlatiladigan tugmalar oddiy korinishda boladi.
Paltolar uchun diametri 2633 mm li, pidjaklar uchun 2025 mm, nimchalar
uchun 1517 mm, shimlar uchun 1417 mm, koylaklar uchun 1019
mm li tugmalar ishlatiladi. Ayollar kiyimlarida ishlatiluvchi tugmalarning rangi,
hoshiyasi, olchovi zamonaviylikka bogliq boladi. Odatda, paltolar uchun
3048 mm li tugmalar, kostum va jaketlar uchun 2339 mm, koylaklar
uchun 12 mm, ichki kiyimlar uchun 1019 mm li tugmalar ishlatiladi.
Shakliga kora tugmalar dumaloq, sharsimon, oval, yarimoy; sirtining
korinishiga kora silliq va bortma; rangiga kora qora, oq, rangdor,
guldor va boshqa rangli boladi. Kiyimga mahkamlab qoyish usuliga kora
tugmalar ikki yoki tort teshikli va yonib ochilgan, korinadigan yoki sim
quloqli, yarmi korinib turadigan osimtali xillarga bolinadi.
Tugmalar tayyorlanadigan materiallar (plastmassa, yogoch, shisha,
metall, suyak va hokazolar)ning xili ham kop. Tugmalarning xossalari
ular tayyorlangan materialning xossalariga bogliq.
Aminoplast kukunidan presslab tayyorlangan tugmalar mustahkam, suv
tasiriga, 80
0
C gacha issiqqa chidamli. Akrilat tugmalar shaffof, mustahkam,
yoruglik, suv va sovuq tasiriga chidamli, rangni oson oladi, lekin issiq
tasiriga chidamsiz. Sadaf tugmalar jilvalanib turadi, issiqlik, suv, ishqor va
kislota tasiriga chidamli. Shisha tugmalar har xil rangli va mort boladi. Yogoch
tugmalar suv tasirida shishib, shaklini va yaltiroqligini yoqotadi. Suyak
tugmalar issiq tasiriga chidamli, ancha mustahkam, lekin malum vaqt otgach
sargayib ketadi. Metalldan yasalgan tugmalar ancha mustahkam va kimyoviy
moddalar tasiriga turgun.
Ilgak va izmalar vazifasi va olchovlari jihatidan har xil boladi. Ustki
kiyimlar va koylaklar uchun ishlatiladigan ilgak va izmalar polat yoki
mis-rux qotishmalaridan qilingan simdan tayyorlanadi. Ularni zanglanishdan
saqlash uchun lok, boyoqlar, nikel yoki kumush bilan boyaladi.
Olchovlari jihatidan koylaklik ilgak va izmalar quyidagicha nomerlanadi:
¹2 ilgakning uzunligi 24 mm; ¹3 20 mm; ¹5 16 mm; ¹6 11
mm; ¹7 9 mm. Nomeriga qarab ilgaklar moyna postinlari (¹2),
palto va shinellar (¹3), kitel va gimnastyorkalar (¹5), ayollar va bolalar
koylagiga (¹6 va ¹7) mahkamlab qoyish uchun ishlatiladi.
Toqalar. Shim va nimchalar uchun toqalar polatdan tayyorlanadi
va loklanadi. Shakli jihatidan bir tomonida ishlari va ortasida ikkita kachagi
bolgan tortburchak shaklli yoki ortasida ikkita tili bolgan tortburchak
shaklli xillari boladi. Palto, kostum, koylaklar uchun turli rang, shakl va
olchovli plastmassa yoki yogoch toqalar ishlab chiqariladi.
Pistonlar nikellanib, kumushlanib yoki loklanib ishlab chiqariladi va
koylak, bluzka, yubka, bolalar buyumlari va bosh kiyimlariga qadash
uchun ishlatiladi. Piston ikkita qismdan iborat. Prujina silliq va qayishqoq
bolishi lozim. Pistonlar 7 va 9 mm li diametrda ishlab chiqariladi.
159
Molniya taqilmasi gazlama toqish usulida olingan ikkita bort jiyaklaridan
iborat bolib, jiyaklarda metall yoki plastmassa halqalar joylashadi. Ulardan
tashqari qulfi ham mavjud. Bularning polat detallari nikellanadi, boyaladi
yoki loklanadi. Halqalarning eni 310 mm va undan ziyod, taqilmaning
uzunligi 120, 150, 180, 200, 250, 300 mm va undan ortiq boladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Bezatuvchi materiallarga misollar keltiring.
2. Taqab tikiladigan jiyaklarni izohlang.
3. Tasmalarning qanday turlari mavjud?
4. Kiyim furniturasiga nimalar kiradi?
5. Toqalarga misol keltiring va izohlang.
Eslab qoling!
Jiyak, bort jiyagi, shim jiyagi, elastik jiyak, bezatuvchi jiyak, tasmalar,
bogichlar, sutaj, sinel, torlar, tugmalar, ilgaklar, toqalar, pistonlar, molniya
taqilmasi.
7-§. Kiyim qismlarini biriktiruvchi materiallar
Asosiy biriktiruvchi materiallarga galtak iðlar (tikuvchilik iðlari) kiradi.
Tikuvchilik iðlari paxta, zigir, iðak, viskoza, kapron, anid, lavsan, ftorlon,
propilen tola va iðlaridan tayyorlanadi.
Paxta tolali tikuvchilik iðlari. Tikuvchilikda, asosan (80%gacha) paxta
tolalaridan tayyorlangan galtak iðlar ishlatiladi. Ular 2, 3, 4, 6, 9 va 12
ta yakka iðlarni pishitib olinadi. Tikuvchilik sanoatida asosan 3 qoshimli va
6 qoshimli iðlar ishlatiladi. Bu iðlar mustahkamligi, choziluvchanligi va
bu xossalar tekisligi boyicha ekstra, prima va maxsus savdo markali boladi.
Yogonligiga kora quyidagi savdo nomerlari bor:
3 qoshimlilari 10, 20, 30, 40, 50, 60, 80, 100;
6 qoshimlilari 10, 20, 30, 40, 50, 60, 80;
9 qoshimlilari 0, 1, 3, 4, 6;
2 qoshimlilari 00.
Paxta tolali iðlarning nomeri tikiladigan gazlamalarning qalinligi va
pardozi, bajaradigan ishiga qarab tanlanadi.
Pardozlanishiga kora paxta tolali tikuvchilik iðlari xom, qora, oq va
rangli ishlab chiqariladi. Tayyor iðlar sutrang va yaltiroq qilib chiqariladi.
Qattiqligi jihatidan mayin yoki qattiq qilib appretlanadi.
Tikuvchilik sanoati uchun paxta tolali iðlar galtaklar yoki qogoz
naychalarga oraladi. Galtakli iðlarning uzunligi 200 m, naychalardagi iðning
uzunligi 400, 500, 1000, 2500 va 6000 m bolishi mumkin. Tikuvchilik
iðlarining eshilishi ong yoki chap yonalishda boladi. Eshilishning yonalishi
tikuv mashinasida qaviq hosil bolish jarayoniga tasir qiladi. Eshilishning
160
yonalishi notogri tanlansa, tikuv mashinalarida iðlarning eshilishi
boshashib ketadi va uziladi.
Tikuvchilik iðlarining sifatini ularning mustahkamligi,
choziluvchanligi, qayishqoqligi, oq iðlar uchun oqlik darajasi, boyoqli
iðlar boyogining mustahkamligi, tashqi korinishida nuqsonlari
bolmasligi, mustahkamligi va yogonligi boyicha bir tekisda bolishi,
eshilishning muvozanatli bolishi tavsiflaydi.
Iðak iðlari. Iðak iðlari tikuvchilikda kamroq ishlatiladi. Ular qimmatbaho
xom iðakni ikki marta pishitib olinadi. Xom iðakning chiziqli zichligi 3,22
yoki 4,56 teks. Pishitilgan iðlar qaynatiladi va oq iðlar oqartiriladi, rangli
iðlar boyoqlar bilan boyaladi.
Iðak iðlari 9, 13, 18, 33, 65-savdo nomerli qilib ishlab chiqariladi.
Ular galtak yoki naychalarga 100, 200, 500, 700 va 1300 m uzunlikda
oraladi.
Savdo nomeri 65 va 33 bolgan iðak iðlari ayollar va erkaklar koylaklari,
ayollar bluzkalarini va boshqa buyumlarni tikishda, nomeri 18 va 13 bolgan
iðlar esa tugma iladigan teshiklarini yormalashda va tugmalarni buyumga
mahkamlab qoyishda ishlatiladi. Tugma teshiklarini qolda yormalashda,
tugmalarni mahkamlab qoyishda, bezak baxyalar uchun yogon 3 va 7-
nomerli iðlar ishlatiladi.
Kimyoviy ið va tolalardan olinuvchi tikuvchilik iðlari. Kimyoviy
kompleks iðlar va tolalardan olinuvchi tikuvchilik iðlarining turlari yildan
yilga kopaymoqda.
Kimyoviy tolalardan birikkan, shakldor, ozakli armaturalangan;
shtapel tolalaridan olingan, tiniq va suvda eriydigan tikuvchilik iðlari ishlab
chiqariladi.
Birikkan tikuvchilik iðlari viskoza, poliamidli, poliefirli va boshqa
kompleks ið turlaridan olinadi. Viskoza iðlar tugma teshiklarini yormalashda
tabiiy iðakdan olingan iðlar orniga ishlatiladi.
Sintetik gazlamalar, charm, plyonka qoplamali gazlamalardan tikiladigan
buyumlarni tikishda savdo nomeri 50-K deb belgilangan kapron birikkan
iðlar ishlatiladi. Paxta tolali iðlarga nisbatan ularning mustahkamligi,
ishqalanishga chidamliligi ancha katta, lekin ular issiqqa chidamaydi. Minutiga
20002200 qaviq hosil qilib tikilganda igna teshigiga ishqalanib eriydi va
uziladi.
Lavsan birikkan iðlar kapron iðlarga nisbatan issiqqa chidamliroq boladi.
Ularni minutiga 3000 qaviq hosil qilib tikkanda ham ishlatsa boladi. Biriktirma
choklarni hosil qilishda savdo nomerlari 22-L, 33-L, 55-L va 90-L bolgan,
bortma choklar uchun esa 4 va 7-nomerli lavsan iðlar ishlatiladi.
Kislota va boshqa kimyoviy moddalar tasiridan saqlovchi maxsus kiyim-
larni tayyorlaganda vinilon, ftorlon va propilen tolali birikkan iðlar ishlatiladi.
Meron, melan, elastik shakldor iðlarni pishitib tikuvchilik iðlari ham
olinadi. Bu iðlar mayinligi, yuqori choziluvchanligi bilan ajralib turadi va
bortma choklarda hamda trikotaj matolardan koylaklar va ichki kiyimlar
tayyorlashda qollaniladi.
161
Armaturalangan tikuvchilik iðlarining ortasida joylashgan birikkan
kimyoviy ið atrofida paxta yoki polinoz eshilib qoyilgan. Ular 65 LX, 50
LX, 44 LX, 40 LX, 33 LX, 30 LX, 26 LX, 20 LX deb belgilanadi va
yuqori mustahkamligi va issiq tasiriga turgunligi bilan tavsiflanadi. Bu
iðlar kiyimlarni tayyorlashda paxta tolali iðlar ornida ishlatiladi.
Ustki kiyimlarni va trikotaj matolardan tikiladigan buyumlarni
tayyorlashda viskoza, polinoz, lavsan va kapron shtapel tolalaridan olinuvchi
tikuvchilik iðlari ishlatiladi. Bu iðlarning tashqi korinishi paxta tolali iðlarni
eslatadi, lekin ular mayinligi, mustahkamligi, issiqqa turgunligi bilan
paxta tolali iðlarlan ancha yaxshi.
Oxirgi paytda kapron yakka iðidan olinuvchi tiniq tikuvchilik iðlari
(xameleon) keng tarqaldi. Ularning yogonligi 0,090,15 mm ga teng. Bu
iðlarning afzalligi ular biriktiriladigan materiallarning rangini oladi.
Vaqtincha choklarni hosil qilish uchun suvda eriydigan iðlardan
foydalaniladi. Bu iðlar namlab-isitib ishlov berganda va buyumlarni kimyoviy
tozalashda butunlay eriydi. Ular polivinil spirtidan olinadi.
Vaqtincha choklarni hosil qilganda paxta tolali pishitilgan xom iðlardan
ham foydalansa boladi. Bunda 15,4 teks x 3; 18,5 teks x 3; 20,8 teks x 3; 25
teks x 3; 37 teks x 3 yogonlikdagi iðlar ishlatiladi.
Yelimlab biriktiruvchi materiallar. Tikuvchilikda kiyim qismlarini yelimlab
biriktirish usuli ham qollaniladi. Buning uchun suyuq va pastasimon
yelimlardan, yelim kukunidan, plyonkalar, plyonkasimon iðlardan, oraliq
gazlamalarning bir tomoniga surtilgan yelim qoplamasidan foydalaniladi.
Yelimlab biriktirish tikuvchilik buyumlarining sifatini yaxshilaydi, ishlab
chiqarishni mexanizatsiyalashtirishga imkon beradi, bir buyumga
sarflangan mehnat miqdorini kamaytiradi.
Yelimlab biriktiruvchi materiallarga qoyiladigan talablar quyidagilardan
iborat:
1. Yelim material sirtida mustahkam yopishib turishi kerak.
2. Yelim qatlamining qayishqoqligi yetarli darajada bolishi lozim.
3. Yelim tarkibida odam organizmiga zararli tasir qiladigan moddalar
bolmasligi shart.
4. Turli tashqi omillar tasirida yelimning tuzilishi va xususiyatlari
yomonlashmasligi kerak.
5. Yelimlash jarayonlari oson va xavfsiz otishi zarur.
Yuviladigan buyumlar tayyorlashda qollaniladigan yelimlar shaffof
va qayishqoq bolishi bilan birga ular yordamida hosil bolgan choklar
ham mustahkam, egiluvchan va yuvish, dazmollashga chidamli bolishi
kerak. Ustki kiyimlardagi yelimlar kimyoviy tozalashga, sovuqqa chidamli
bolishi lozim.
Tikuvchilikda keng tarqalgan yelimlar jumlasiga poliamid yelimlarini
(PA), yuqori bosimga chidaydigan polietilen (PEVD), polivinilxlorid
(PVX), VF-6 va PVB markali yelimlarni kiritish mumkin.
Poliamid yelimlari yordamida biriktirilgan choklar yetarli mustahkam,
qayishqoq va gijimlanmaydigan boladi. Lekin ular suvda qaynatishga
11 Gazlamashunoslik
162
chidamli emas. Shuning uchun bu yelimlar yuvilmaydigan buyumlarda
ishlatiladi. Tikuvchilikda P-54, P-548, P-12 (6/66), P-12 markali yelimlar
qollaniladi. Ularning asosiy xususiyatlari quyidagicha: 150175
0
C li
haroratda eriydi; chozilishdagi nisbiy uzayishi 300400 foiz; chozilishdagi
shikastlovchi kuchlanishi 3550 MPa; egilishdagi shikastlovchi kuchlanishi
1830 MPa. Dastlab PA yelimlar oraliq materiallarga sidirga qoplama
yoki yol-yol tarzida surkalar edi. Bu esa yelimli birikmani ancha qattiq
qilib, buyumning bug va havo otkazishini pasaytiradi. Endi PA yelimlari
kukun holda gazlama yoki notoqima matoning sirtiga solinadi. Yengil oraliq
materiallarni olish uchun kukun donachalarning olchovlari 0,150,50
mm, ogir oraliq materiallarni olish uchun esa 0,50,8 mm boladi.
Gazlamaning har bir kvadrat metriga 2530 g kukun togri keladi. Bunday
usulda olingan materiallar jumlasiga quyidagilar kiradi:
1. Bort jiyagi. Surp yoki mitkal gazlamalarining bir tomoniga sidirga
yelim qoplamasi qoyib, 1012 mm li jiyaklar tarzida qirqilgan holda
palto va kostumlarning bortlarida zigir tolali hoshiya jiyagi ornida ishlatiladi.
2. Bortovka gazlamasi bir tomoniga 0,100,17 mm qalinlikda yelim
qoplamasi yol-yol tarzida qoplangan zigir tolali bortovka.
3. Viskoza tolali gazlama sirtiga bir-biridan 23 mm masofada joylashgan
yol-yol yelim kukunining donachalarini qoyib yengil paltolik va kostumlik
gazlamalarga qattiqlik berish uchun ishlatiladigan oraliq material. Shunga
oxshash 0,560,69 mm qalinlikdagi va yuza zichligi 129168 g/m
2
ga teng
bolgan viskoza va lavsan tolalari aralashmasidan olingan gazlamalar ham
ishlatiladi.
4. Ustki kiyimlarning oldini qattiq qilish uchun kop zonali oraliq gazlama
ishlatiladi. Bir-biridan tolalarining tarkibi, qalinligi, orilishi, yuza zichligi
bilan farqlanadigan uch xil qattiq, oraliq va yumshoq qismi boladi. Qattiq
qismidagi gazlama ancha zich va qattiq bolib, har xil nisbatdagi viskoza,
paxta va jun tolalaridan iborat aralash iðga tabiiy qillar va sintetik qayishqoq
iðlar qoshib ishlab chiqariladi. Gazlamaning qattiqligi oraliq qismidan
yumshoq qism tomon asta-sekin pasayib boradi. Bunday gazlamani bichishni
osonlashtirish uchun qismlar bir-biridan rangli iðlar bilan ajratilgan. Gazlamaga
PA yelim nuqta-nuqta qilib qoplangan.
5. PA yelimlari yordamida notoqima matolar asosida bir qator oraliq
materiallari (flizelin, Viva, Syunt va boshqalar) olinadi.
6. Buyumlarning bort va chetlarida P-12-AKR va P-548 markali
poliamiddan olingan, qalinligi 0,3 va 0,5 mm bolgan yakka iðlar va
orgimchak uyiga oxshash qilib shakllangan notoqima matolar qollaniladi.
Yuqorida tavsiya qilingan materiallardan tashqari boshqa PA yelimli
materiallardan ham foydalaniladi.
Polietilen yelimlar tez-tez yuviladigan buyumlarda ishlatiladi, chunki
ularning yordamida hosil qilingan choklar suv va yuvish tasiriga chidamli
boladi. Bu yelimlar 80
0
C tasirga chidamli, 108120
0
C da esa yumshab
ketadi. PEVD yelimlarini gazlamaning butun sirtiga qoplama tarzida qoyilsa,
qattiq qat (oraliq) materiallar olinadi. Yarim qattiq oraliq materiallarni
163
olish uchun PEVD donachalari 0,150,6 mm li kukun holda ishlatiladi.
Gazlamaning har bir kvadrat metriga 2530 g kukun qoyiladi. Asos sifatida
paxta tolali gazlama (madapolam, mitkal) va jun gazlamalar ishlatiladi.
Shuningdek, PEVD 0,120,20 mm qalinlikda plyonka tarzida ham ishlatiladi.
Polivinidxlorid yelimlari qalinligi 0,200,25 mm bolgan qattiq plyonka
va pasta tarzida ishlatiladi. Ular yordamida suv tasiriga chidamli lekin qattiq
choklar hosil qilinadi. Yelimlar xodimlarning maxsus kiyimlarining
qismlarini (mundirlarning yoqalarini, yeng qaytarmalarini) biriktirishda
va daraja belgilarini (pogonlar va hokazo) tayyorlashda ishlatiladi.
BF-6 va PVB yelimlari gazlamaga surtilganda gazlama ularni oson shimib
oladi va quruganda qattiq bolib qoladi. Shuning uchun yelimni surtish
oldidan asos gazlama 110130 gacha (BF-6 yelimi uchun) va 8590 gacha
(PVB uchun) namlanadi. Gazlama qurigandan keyin uning sirtida yelimli
plyonka hosil boladi. BF-6 va PVB yelimlaridan qalinligi 0,10,3 mm va
eni 70 sm bolgan plyonka olinadi. Bu plyonka buyum qismlarini biriktirishda
ishlatiladi. Hosil bolgan choklar yetarlicha mustahkam, sovuqqa va kimyoviy
tozalashga chidamli boladi. Lekin, ular yuvish tasiriga chidamaydi. Bu esa
yelimning qollash sohalarini cheklaydi.
Buyumlar qismlarini tikuvchilik iðlar va yelimlar yordamida biriktirishdan
tashqari ularni payvandlab ulash ham mumkin. Buning uchun termokontakt
usulli yuqori chastotali toklar va ultratovushlar ishlatiladi. Bu usullar sintetik
tolali gazlama, trikotaj va notoqima matolar, plyonkalar, suniy charmlardan
olinadigan kiyimlar tayyorlashda qollaniladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Paxta tolali tikuvchilik iðlariga misollar keltiring.
2. Iðak iðlari haqida malumot bering.
3. Kimyoviy ið va tolalardan olinuvchi tikuvchilik iðlarini izohlang.
4. Yelimlab biriktiruvchi materiallarni tushuntiring.
Eslab qoling!
Tikuvchilik iðlari, iðak iðlar, kimyoviy iðlar, yelimlab biriktiruvchi
materiallar, polietilen yelimlar, polivinidxlorid yelimlar, BF-6 va PVB
yelimlari.
164
Gazlamashunoslik fanidan test savollari
1. Asosiy materiallarga nimalar kiradi?
A) gazlama, moyna;
B) bortovka;
D) gazlama, trikotaj;
E) porolon;
F) flizelin.
2. Estetik talablar nimaga bogliq?
A) narxiga;
B) sifatiga;
D) korinishiga;
E) havo otkazuvchanligiga;
F) zamonaviylikka.
3. Polimer sozining asl manosi...
A) element;
B) xossa;
D) birlik;
E) kop zarracha;
F) barcha javoblar togri.
4. Mikroskopning kattalashtirish darajasi...
A) okular va obyektivning yigindisi;
B) okular va obyektivning korinishi;
D) okular va obyektivning kopaytmasi;
E) okular va obyektivning darajasi;
F) okular va obyektivning qaytalanishi.
5. Obyektiv nima?
A)
namuna massasi;
B) linza;
D)
okular;
E) mikrotom;
F) optik tizim.
6. Paxta tolasining asosiy moddasi ...
A) keratin;
B) fibroin;
D) seritsin;
E) mum;
F) selluloza.
165
7. Metallsimon iðlarga qanday iðlar kiradi?
A) voloka, paxta;
B) voloka, jun;
D) voloka, mishura;
E) mishura, iðak;
F) barcha javoblar togri.
8. Uzunligi cheklangan tolalarni yigirish jarayonida bir-biriga burab
olingan mahsulot...
A) yigirilgan ið;
B) kompleks ið;
D)
pishitilgan ið;
E)
hajmdor ið;
F) melanj ið.
9. Boylamasiga shikastlanmasdan bolinmaydigan ið...
A) yakka ið;
B) texnik ið;
D) birikkan ið;
E) kompleks ið;
F) turlangan ið.
10. Toqimachilik tolalarining yelimlanishi yoki eshilishidan hosil
bolgan ið...
A) tanho ið;
B) teksturlangan ið;
D) kompleks ið;
E) yigirilgan ið;
F) pishitilgan ið.
11. Iðlarning eshilishi qaysi asbobda aniqlanadi?
A) KU-500;
B) DSH-3M;
D) TEV-1;
E) RT-250M;
F) AST-73.
12. Boylamasiga shikastlanmasdan bolinmaydigan tola...
A) yakka tola;
B) texnik tola;
D) birikkan tola;
E) kompleks tola;
F) barcha javoblar togri.
166
13. Pektin moddalari bilan ozaro birikkan yakka tolalardan iborat
tola...
A) yakka tola;
B) texnik tola;
D) birikkan tola;
E) kompleks tola;
F) barcha javoblar togri.
14. Sinov yoli bilan aniqlangan namlik...
A) kondetsion namlik;
B) meyoriy namlik;
D) haqiqiy namlik;
E) nisbiy namlik;
F) etiborli namlik.
15. Paxta tolasining namligini aniqlash asbobini toping.
A) DSH-3M;
B) AK-2;
D) GV-2;
E) SMT;
F) RM-3-1.
16. Toqimachilik tola va iðlarining yuqori harorat tasirida ozining
xossalarini saqlab qolishi...
A) issiqlikka chidamliligi;
B) issiqlikka qarshiligi;
D) issiqlik otkazuvchanligi;
E) alangaga chidamliligi;
F) issiqlikdan kirishish.
17. Iðlarning sifat korsatkichlarini oshirish jarayoni...
A) qoshish jarayoni;
B) ohorlash jarayoni;
D) yelimlash jarayoni;
E) uzaytirish jarayoni;
F) tandalash jarayoni.
18. Oddiy orilishlarga qanday matolar kiradi?
A) reps, rogojka;
B) reps, atlas;
D) kuchaytirilgan sarja, reps;
E) polotno, kuchaytirilgan sarja;
F) reps, polotno.
167
19. Mayda gulli orilishlarga qanday matolar kiradi?
A) reps, rogojka;
B) reps, atlas;
D) kuchaytirilgan sarja, reps;
E) polotno, kuchaytirilgan sarja;
F) reps, polotno.
20. Notoqima matolar necha xil usulda olinadi?
A) biologik, fizik-kimyoviy va aralash usulda;
B) mexanik, biologik va aralash usulda;
C) mexanik, fizik-kimyoviy va aralash usulda;
D) texnik, fizik-kimyoviy va aralash usulda;
E) fazoviy, fizik-kimyoviy va aralash usulda.
21. Toqish-tikish usulida qanday jarayon amalga oshiriladi?
A) matolarni tikish;
B) tanda va arqoq iðlarni tikish;
D)
tolalar oramini tikish;
E) yelimlash, purkash;
F)
biriktirib olingan matoni yelimlash.
22. Gazlama mustahkamligi qaysi asbob yordamida aniqlanadi?
A) RM-3-1;
B) RT-250M;
C) DKV-60;
D) PK-3;
E) LPS-4.
23. Yemirilish jarayoniga tasir etuvchi omillar...
A) mexanik, fizik-kimyoviy omillar;
B) elektrik, fizik-kimyoviy omillar;
D) mexanik, fazoviy-kimyoviy omillar;
E) mexanik, fizik-elektrik omillar;
F) fazoviy, fizik-kimyoviy omillar.
24. Turli tolalardan olingan trikotaj matolarining ishqalanishga
chidamligini aniqlaydigan asbob...
A) TI-1M;
B) AK-2;
D) AST-73;
E) DSH-3M;
F) TEV-1.
168
25. Gazlamalarning malum sharoitlarda oz sirtiga statik elektr
zaryadlarini toplash xususiyati...
A) oppoqlik;
B) tiniqlik;
D) elektrlanuvchanlik;
E) solishtirma elektr qarshiligi;
F) tovlanuvchanlik.
26. Materiallar olchovlarining kichrayishi...
A) musbat kirishish;
B) manfiy kirishish;
D) majburiy kirishish;
E) turli xil kirishish;
F) barcha javoblar togri.
27. Batist gazlamasining yuza zichligi qanchaga teng?
A) 50100 g/m
2
;
B) 6875 g/m
2
;
D) 5080 g/m
2
;
E) 30100 g/m
2
;
F) 20100 g/m
2
.
28. Zigir tolali gazlamalarning necha foizi maishiy gazlamalar
hisoblanadi?
A) 34 foizi;
B) 15 foizi;
D) 77 foizi;
E) 67 foizi;
F) 28 foizi.
29. Tukli gazlamalarga qanday gazlama kiradi?
A) satin;
B) chit;
D) drap;
E) atlas;
F) baxmal.
30. Krepdeshin materialidagi tanda iðida qanday mahsulotdan
foydalaniladi?
A) jun tola;
B) tabiiy iðak;
D) birikkan tola;
E) kompleks tola;
F) paxta tola.
169
31. Trikotaj matolaridan necha turdagi mahsulotlar ishlab
chiqariladi?
A) ichki va ustki trikotaj matolari;
B) palto va paypoqlar ishlab chiqarish uchun;
D) kostumlik matolar;
E) bosh kiyimlar va paltolik matolar;
F) koylaklik matolar.
32. Ichki kiyimlar tikish uchun qanday matolar ishlatiladi?
A) kondalang va boylama toqilgan matolar;
B) kondalang toqilgan matolar;
D) boylama toqilgan matolar;
E) kompleks matolar;
F) barcha javoblar togri.
33. Vasilyok matosida necha foiz paxta tolasi ishlatiladi?
A) 45 foiz;
B) 75 foiz;
D) 25 foiz;
E) 56 foiz;
F) 50 foiz.
34. Marishka matosi nima maqsadda ishlatiladi?
A) kostumlar uchun;
B) paltolar uchun;
D) ayollar bluzkalari uchun;
E) ayollar shimi uchun;
F) erkaklar va ayollar koylagi uchun.
35. Sarja orilishdagi astarlik materiallarda necha foiz paxta tolasi
ishlatiladi?
A) 70 foiz;
B) 33 foiz;
D) 45 foiz;
E) 44 foiz;
F) 67 foiz.
36. Qat materiallarning asosiy vazifasi nimadan iborat?
A) uzunligini oshirish;
B) yogonligini oshirish;
D) hajmini oshirish;
E) massasini oshirish;
F) shakl berish.
170
37. Filz matosida necha foiz jun tolasi ishlatiladi?
A) 25 foiz;
B) 65 foiz;
D) 34 foiz;
E) 70 foiz;
F) 40 foiz.
38. Issiqlikni saqlovchi material sifatida nimadan foydalaniladi?
A) momiq paxta;
B) kapron;
D) zigir;
E) jun va kanop;
F) kanop va momiq paxta.
39. Qoshqavat materiallar qanday boladi?
A) kop tomonli;
B)
turli xil;
D)
bir tomonli;
E)
ikki tomonli;
F)
bir va ikki tomonli.
40. Trikotaj asosida porolon qavatining qalinligi necha mm?
A) 10 mm;
B)
22 mm;
D) 14 mm;
E)
2,5 mm;
F) barcha javoblar togri.
41. Tikuvchilikda qanday plyonka materiallaridan foydalaniladi?
A) gazlamalar va polietilen;
B) iðlar va polietilen;
D) polvinilxlorid va polietilen;
E) polvinilxlorid va iðlar;
F) barcha javoblar togri.
42. Plyonkada toldiruvchi moddalar qanday maqsadda ishlatiladi?
A) uzunligini oshirishda;
B) mustahkamligini oshirishda;
D) qalinligini oshirishda;
E) bikrligini oshirishda;
F) ingichkaligini oshirishda.
43. Bezatuvchi materiallarga nimalar kiradi?
A) koylaklar, tasmalar;
171
B) jiyaklar, tasmalar;
D) jiyaklar, tugmalar;
E) plyonkalar, tasmalar;
F) flizelinlar, tasmalar.
44. Elastik jiyakning eni qancha boladi?
A) 1822 mm;
B) 1018 mm;
D) 822 mm;
E) 1119 mm;
F) 1521 mm.
45. Tikuvchilikda galtak iðlari ishlab chiqarishda necha foiz paxta
tolasidan foydalaniladi?
A) 100 foiz;
B) 90 foiz;
D) 80 foiz;
E) 70 foiz;
F) 50 foiz.
46. Tikuvchilik sanoatida necha qoshimli iðlar ishlatiladi?
A)
3 va 6 qoshimli;
B)
1 va 5 qoshimli;
D) 1 va 6 qoshimli;
E)
3 va 12 qoshimli;
F)
3 va 8 qoshimli.
172
ADABIYOTLAR
1. Abbasova N.G., Mahkamova Sh.M., Ahmådov B.B., Ochilov T.A.
Yengil sanoat mahsulotlari matårialshunosligi. T., «Aloqachi», 2005.
2. Áóçîâ Á.À. è äð. Ìàòåðèàëîâåäåíèå øâåéíîãî ïðîèçâîäñòâà. Ì.,
Ëåãïðîìáûòèçäàò, 1986.
3. Áóçîâ Á.À. è äð. Ëàáîðàòîðíûé ïðàêòèêóì ïî ìàòåðèàëîâåäåíèþ
øâåéíîãî ïðîèçâîäñòâà. Ì., Ëåãïðîìáûòèçäàò, 1991.
4. Êèðþõèí Ñ.Ì., Ñîëîâüåâ À.Í. Êîíòðîëü è óïðàâëåíèå êà÷åñòâîì
òåêñòèëüíûõ ìàòåðèàëîâ, (1,2,3,4-÷.). Ì., 1977.
5. Êîáëÿêîâ À.È., Êóêèí Ã.Í., Ñîëîâüåâ À.Í. è äð. Ëàáîðàòîðíûé
ïðàêòèêóì ïî òåêñòèëüíîìó ìàòåðèàëîâåäåíèþ, (1,2,3,4-÷.). Ì., 1986.
6. Êóêèí Ã.Í., Ñîëîâüåâ À.Í., Êîáëÿêîâ À.È. Òåêñòèëüíîå
ìàòåðèàëîâåäåíèå (âîëîêíà è íèòè), (1, 3, 4-÷.). Ì., 1989.
7. Ìàëüöåâà Å.Ï. Øâåéíîå ìàòåðèàëîâåäåíèå. M.,Ëåãïðîìáûòèçäàò,
1986.
8. Matmusayev U.M. Poya postlogidan olinuvchi tolalar. Oquv qollanma.
T., TTYSI, 1992.
9. Matmusayev U.M., Qulmatov M.Q., Ochilov T.A., Rahimov F.X., Jorayev
Z.B. Materialshunoslik. T., Ilm Ziyo, 2005.
10. Ìåòîäû è ïðèáîðû îöåíêè ïîòðåáèòåëüñêèõ è ýêñïëóàòàöèîííûõ
ñâîéñòâ øåðñòÿíûõ èçäåëèé. Ì., ÖÍÈÈÒÝÈëåãïðîì, 1972.
11. Ochilov T.A., Abbasova N.G., F.J.Abdullina, Abdulniyozov Q.I.
Gazlamashunoslik. T., 2003.
12. Îchilîv T.A., Qulmatîv M.Q., Abdullina F.J. V 540600 Yångil
sanîat mahsulîtlari tåxnîlîgiyasi yonalishi bakalavrlari uchun Yångil
sanîat mahsulîtlari matårialshunîsligi fani boyicha maruzalar matni.
T., TTYSI, 1999.
13. Ñîëîâüåâ À.Í., Êèðþõèí Ñ.Ì. Îöåíêà êà÷åñòâà è ñòàíäàð-
òèçàöèÿ òåêñòèëüíûõ ìàòåðèàëîâ. Ì., Ëåãêàÿ èíäóñòðèÿ, 1974.
14. Òîëêóíîâà Í.Ì., ×åðíîâ Å.Í., Ãîí÷àðîâà È.Å. Èñïûòàíèå
òåêñòèëüíûõ ìàòåðèàëîâ, (1,2-÷.). Ì., Ëåãïðîìáûòèçäàò, 1993.
173
MUNDARIJA
Kirish .............................................................................................. 3
I BOB. TOLALARNING OLINISHI VA TUZILISHI
1-§. Tolalarning tasnifi ..................................................................... 5
2-§. Tolalarning kimyoviy tarkibi ..................................................... 8
3-§. Yoruglik mikroskopi .............................................................. 13
4-§. Tabiiy tolalarning olinishi va tuzilishi ..................................... 15
5-§. Kimyoviy tolalarning olinishi, tuzilishi va xossalari .............. 19
II BOB. IÐLARNING TUZILISHI VA XOSSALARI
1-§. Yigiruv jarayoni boyicha umumiy malumotlar .................... 28
2-§. Toqimachilik iðlarining tuzilishi ........................................... 31
3-§. Toqimachilik iðlarining chiziqli zichligini aniqlash .............. 37
4-§. Toqimachilik iðlarining eshilganligi va eshilishdagi
qisqarishi ............................................................................... 39
5-§. Toqimachilik iðlarining tukdorligi ......................................... 47
6-§. Toqimachilik iðlarining nuqsonlari ....................................... 51
III BOB. TIKUVCHILIK MATERIALLARINING
SIFATINI BAHOLASH
1-§. Tikuvchilik materiallarining sifat korsatkichlari .................... 54
2-§. Tikuvchilik materiallari sifatini baholash usullari ................... 56
3-§. Tikuvchilik materiallarining sifat korsatkichlarini
tanlash va tasniflash ................................................................ 58
4-§. Tikuvchilik materiallari sifat korsatkichlarini
ekspert baholash ..................................................................... 61
IV BOB. TOQIMACHILIK TOLA VA IÐLARINING
FIZIK XOSSALARI
1-§. Tola va iðlarning gigroskopik xossalari ..................................... 67
2-§. Tola va iðlarning issiqlik xossalari ............................................ 72
3-§. Tola va iðlarning optik xossalari ............................................... 75
4-§. Tola va iðlarning elektr xossalari ............................................. 80
V BOB. TIKUVCHILIK MATERIALLARINING
TUZILISHI
1-§. Toquvchilik jarayoni boyicha umumiy malumotlar ............ 84
174
2-§. Tikuvchilik gazlamalarining tuzilishi va orilishlari ................. 88
3-§. Trikotaj matolarning tuzilishi va tarkibi .................................. 94
4-§. Notoqima matolarni ishlab chiqarish usullari ..................... 101
VI BOB. TIKUVCHILIK GAZLAMALARINING
XUSUSIYATLARI
1-§. Tikuvchilik gazlamalarining mexanik xususiyatlari ............... 105
2-§. Tikuvchilik gazlamalarining egilish deformatsiyasiga boqliq
xususiyatlari ......................................................................... 109
3-§. Tikuvchilik gazlamalarining yemirilishga chidamliligi .......... 113
4-§. Tikuvchilik gazlamalarining fizik xossalari ............................ 115
4.1-§. Shimish .............................................................................. 116
4.2-§. Otkazuvchanlik .................................................................. 116
4.3-§. Issiqni saqlash xususiyatlari ............................................... 119
4.4-§. Optik xossalar .................................................................... 120
5-§. Tikuvchilik gazlamalarining kirishishi .................................. 122
VII BOB. TIKUVCHILIK MATERIALLARINING
ASSORTIMENTI VA NAVINI ANIQLASH
1-§. Tikuvchilik materiallarining assortimenti ............................. 125
1.1-§. Paxta tolali gazlamalar assortimenti................................... 126
1.2-§. Zigir tolali gazlamalar assortimenti ................................ 132
1.3-§. Iðak gazlamalar assortimenti ............................................. 133
1.4-§. Jun gazlamalar assortimenti .............................................. 137
1.5-§. Trikotaj matolar assortimenti ........................................... 140
1.6-§. Notoqima matolar assortimenti ....................................... 141
2-§. Tikuvchilik gazlamalarining navini aniqlash......................... 143
VIII BOB. BOSHQA KIYIMLIK MATERIALLAR
1-§ Astarlik materiallar ............................................................... 148
2-§. Qat sifatida ishlatiluvchi materiallar ..................................... 149
3-§. Kiyimlarning issiqligini saqlaydigan materiallar ................. 150
4-§. Qoshqavat (biriktirilgan) materiallar ................................. 152
5-§. Plyonka materiallar ............................................................... 154
6-§. Bezatuvchi materiallar ......................................................... 155
7-§. Kiyim qismlarini biriktiruvchi materiallar .......................... 159
Gazlamashunoslik fanidan test savollari ...................................... 164
Adabiyotlar ................................................................................. 172
175
T. A. OCHILOV,
N. G. ABBASOVA,
F. J. ABDULLINA,
Q. I. ABDULNIYOZOV
GAZLAMASHUNOSLIK
Kasb-hunar kollejlari uchun darslik
Ikkinchi
nashri
«Ozbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, 2010
Cholpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010
Muharrir H. Alimuhamedova
Badiiy muharrirlar A. Burhonov. A. Delyagina
Tex. muharrirlar M. Olimov, Ye. Tolochko
Dizayner U. Sapayev
Bosishga ruxsat etildi 15.07.2010. Bichimi 84
N
108
1
/
32
. Ofset qogozi.
Tayms UZ garniturasi. Shartli b.t. 9,24. Nashr b.t. 10,9. Shartnoma
¹ 592010. 887 nusxada. Buyurtma ¹ 655.
Ozbekiston Matbuot va axborot agentligining Cholpon nomidagi
nashriyot-matbaa ijodiy uyi. 100129, Toshkent, Navoiy kochasi,
30- uy.
«Shoakbar» xususiy ilmiy ishlab chiqarish tijorat firmasi bosmaxonasida
chop etildi. 100031, Toshkent, Togon Rejametov kochasi, 1 a.
BBK 37.230ya722
Gazlamashunoslik: kasb-hunar kollejlari oquvchilari
uchun darslik/ T.A.Ochilov [va boshq.]; OzR Oliy va
Orta-maxsus talim vazirligi, Orta maxsus, kasb-hunar
talimi markazi. T.: Cholpon nomidagi nashriyot-
matbaa ijodiy uyi, 2010. 176 b.
I. Ochilov, Tolqin Ashurovich
G 14
|