Xodimlarni boshqarish tamoyillari

2.3. Xodimlarni boshqarish tamoyillari
Xodimlarni boshqarish ikki guruhdan iborat tamoyillarga asoslanadi. Har bir tamoyil xodimlarni boshqarishning u yoki bu jihatini takomillashtirishga xizmat qiladi. Masalan, ilg’orlik tamoyili korxona doirasidagi boshqaruv tizimining chet el yoki mahalliy ilg’or korxonalar boshqaruv tizimiga mos keladimi, zamon talabiga javob beradimi yoki yo’qmi degan savolga javob bersa, muvoziylik tamoyili esa xodimlar boshqaruvidagi tezkorlikni oshiradi va hokazo (3-jadval).
3-jadval. Xodimlarni boshqarish tamoyillari
T/r
|
Xodimlar bilan ishlashning umumiy tamoyillari
|
T/r
|
Xodimlar bilan ishlashning tashkiliy tamoyillari
|
|
Samaradorlik
|
|
Kontsentratsiya
|
|
Ilg’orlik
|
|
Ixtisoslashtirish
|
|
Istiqbollilik
|
|
Muvoziylik (parallelnost)
|
|
Komplekslilik
|
|
Ixchamlik (adaptivnost)
|
|
Tezkorlik
|
|
Izchillik (preestvennost)
|
|
Optimallik
|
|
Uzluksizlik
|
|
Oddiylik
|
|
Bir me'yorlilik
|
|
Ilmiylilik
|
|
Texnologik birlik
|
|
Ko’p bo’g’inlilik
|
|
Badastirlik (komfortnost)
|
|
Avtonomlik
|
|
Boshqarishda kollegiallik
|
|
Barqarorli
|
|
|
|
Ko’p qirralilik
|
|
|
|
Rejalilik
|
|
|
|
Rag’batlantiruvchi
|
|
|
|
Tanlash va joy-joyiga qo’yish
|
|
|
|
Samarali bandlik
|
|
|
Korxonada band bo’lgan barcha xodimlar ikki toifadan iborat: ishlab chiqaruvchilar yoki xizmat ko’rsatuvchilar va boshqaruvchilar (rahbarlar, mutaxassis-menejerlar). Xodimlarni, ya'ni inson omilini boshqarish quyidagi jihatlarni boshqarishni o’z ichiga oladi (1-chizma).
Ishlab chiqarishni boshqarish tizimida mehnat resurslarini boshqarish juda ham murakkabdir. Chunki ishlab chiqarish va boshqarish masalalarining markazida odamlar-ishchilar, mutaxassislar va rahbarlar turadi. Korxona maqsadiga erishish va rejalarning bajarilishi faqat shular ishtirokida bo’ladi. Inson omilini hisobga olmaslik, insonga bee'tiborlik iqtisodda kamsamaralikka va ishlab chiqarish samaradorligini pasayishiga olib keladi.
Mehnat resurslarini boshqarishning asosiy maqsadi ishchilar va xodimlarning qobiliyatlarini, yanada jadal va unumli mehnat qilishga qo’zg’atishdir.
Inson omiliga e'tibor, odamlarga nisbatan jiddiy, mas'uliyat bilan yondoshish mehnat resurslarini boshqarishning bosh g’oyasidir.
1-chizma. Mehnat resurslarini boshqarish chizmasi
Xodimlarni boshqarish samaradorligi ko’p jihatdan xodimlarni tanlashga bog’liq. Xodimlarni tanlash - bu ikki tomonli jarayondir. Bir tomondan korxona da'vogarga ish berish yoki bermaslikni hal qilsa, ikkinchi tomondan da'vogar agar ishga taklif qilinsa, u bu taklifni qabul qilish kerakmi yoki kerak emasligini hal qiladi. Bu jarayonda rahbar quyidagi holatlarga o’z e'tiborini qaratmog’i lozim.
• Da'vogarlarni, ayniqsa, o’zi to’g’risida qisqacha ma'lumotlarni taqdim etganlarni bilib olish uchun iloji bo’lgan barcha tadbirlarni ko’rmoq kerak.
• Ochiq berilgan tavsiyalarga ortiqcha ishonavermay, o’zingiz shaxsan, surishtirib bilganingiz durust. Ancha ochiq fikr olish uchun nomzodning sobiq ish beruvchisiga qo’ng’iroq qilish yoki u bilan shaxsan uchrashish lozim. O’sha rahbarning mazkur xodimdan ajralayotganiga qanday qarayotganini e'tibor bilan kuzatish kerak.
• Har bir da'vogarning oilaviy xotirjamligini surishtirib ko’rish lozim.
Da'vogar bilan suhbatni shunday olib borish kerakki, toki ish birinchi o’rinda bo’lsin, shunda oddiy korxona xodimi o’rniga da'vogar o’zini bosh vazir lavozimiga da'vogardek tutmaydi.
Birinchi navbatda shuni ta'minlamoq kerakki, ishga qabul qilinayotgan odam muzokaralar chog’ida o’zining bo’lajak ishining barcha xususiyatlarini tasavvur qilsin, kelgusida xafa bo’lib yurmasin, bunda biron-bir salbiy hollarga yo’liqmasin.
Da'vogarga berilgan baholar va tavsiyalarni tahlil qilganda, shuningdek muzokaralar olib borilganda:
• uning topshirilayotgan ishni bajara olishiga;
• zarur bo’lib qolganda kasbiy ma'lumotini oshira bilishiga;
• texnikaga nisbatan e'tiboriga;
• fe'l-atvoriga;
• halolligi, mulohazaliligi, turmushda hozir-nozirligi va to’g’riligiga;
• tashabbuskorligi, hayotga talabchanligiga;
• ishga hamda ish kuning davomiyligiga;
• og’ir sharoitda o’zini tutishiga;
• salomatligi, tashqi ko’rinishi, vaqtni taqsimlay bilishiga;
• hunari va bo’sh vaqtlardagi mashg’ulotlariga diqqat qilish lozim.
Har bir da'vogarga u bilan turmushi to’g’risida suhbatlashish va barcha zarur savollarga javob olish uchun etarli darajada vaqt ajratish kerak.
Bulardan tashqari shuni unutmaslik kerakki, ishga qabul qilinayotgan nomzod topshiriladigan ishni bajarishga yaroqligina bo’lib qolmay, balki korxonaning boshqa xodimlar bilan chiqishib ketadigan ham bo’lish kerak. Agar u shu keyingi talabga muvofiq kelmasa, odatda yaxshi mutaxassisning ham bahridan o’tish kerak.
Ishga qabul qilingan odam o’z hamkasblariga qo’shilib ketganda o’zini o’z uyidagidek his etishi muhimdir. U o’z burchlarini qanday eplayotganini diqqat bilan kuzatish, hamda unga yordam berish kerak, uning yangi joyda o’zini tutib olishi uchun vaqt kerakligini anglamoq lozim.
Xodimlarni tanlash va ularga adolatli baho berish boshqarishning eng murakkab qirralaridan hisoblanadi. Shu sababli ularni to’g’ri tanlash va joy-joyiga qo’yishda zarur mas'uliyat bilan yondoshilmasa ish yakunlari kutilgan samarani bermasligi aniq. Xodimlarni tanlash uslubi qanchalik puxta ishlab chiqilgan bo’lsa, shunchalik korxonaning mehnat faoliyatida kutilmagan samaradorlikka erishish amaliyotda isbot etilgan.
Xodimlarni tanlashda ularning ko’p qirrali xislatlarini aniqlash imkonini beruvchi quyidagi maxsus usullar qo’llaniladi:
• anketa ma'lumotlarini tahlil qilish usuli;
• ruhiy testlash usuli;
• amaliy ish o’yinlarini o’tkazish usuli;
• malakaviy testlash usuli;
• taqrizlarni tekshirish usuli;
• suhbat o’tkazish usuli;
• attestatsiyadan o’tkazish usuli;
• reyting usuli.
Attestatsiya jarayonida xodimlarni malakasiga, uning bajarayotgan ishiga yoki lavozimiga loyiqligiga xolisona baho berilishi kerak. Attestatsiya qilinayotgan xodimning ishiga baho berishda uning reja topshiriqlarini bajarishdagi shaxsiy xizmati, mehnat intizomi, o’z vazifasini sidqi dildan bajarishi kabilar inobatga olinishi zarur. ana shular asosida attestatsiya o’tkazuvchilar ochiq ovoz berish yo’li bilan quyidagi baholarni berishi mumkin:
• bajarayotgan lavozimiga loyiq;
• xodim ko’rsatilgan nuqsonlarni keyingi o’tkaziladigan attestatsiyagacha yo’qotsa, bajarayotgan lavozimiga loyiq;
• egallab turgan lavozimiga loyiq emas.
Shunday qilib, xodimlarni boshqarishdan asosiy maqsad ularning faoliyatini korxona foydasini oshirishga yo’naltirishdir.
Yetakchilik –xodimlarni belgilangan maqsadlarga erishish uchun mehnat qilishga safarbar eta olish qobilyatidir.
Xodimni boshqarishda yetakchilik muhim ahamiyatga ega.Iqtisodchi olimlar ta`rifiga ko`ra “Yetakchilik alohida shaxslar va insonlar guruhiga maqsadga erishish uchun ularni mehnat qilishga safarbar eta olish qobilyatidir”.
Bugungi kunda ham yetakchidan sharqona vaminlik, yuksak ahloq va odob, shijoat va qatiyat, odamlar boshini qovushtirish hislatlari qatori tashabbuskorli va tadbirkorli, ma`suliyatini o`z zimmasiga olishi talab etiladi.
Xodim mehnat faoliyatida ishtirok etar ekan, ayni paytda bir qator ehtiyojlar, manfaat va qadriyat yo‘nalishlariga ega bo‘ladi. Ular muhim va nomuhim, turli darajada ahamiyatli va qardli bo‘lishi mumkin. Bu hamma omillar ichida eng asosiylarini tanlash ehtiyojlar, qiziqishlar, qadriyatlarni mehnat vaziyati bilan taqqoslash jarayonida sabablar (yo‘l-yo‘riqlar) vositasida amalga oshadi.
O‘z-o‘zidan sabab va vaziyatlar etarli darajada harakatchandir, chunki ular inson his-tuyg‘ulari, uning shijoatkorona ta’siri ostida vujudga keladi. vaziyatlar va ob’ektlarga yanada barqarorroq munosabatda bo‘lish “yo‘l-yo‘riq” tushunchasi bilan ifodalanadi. Shunday qilib, “sabab” va “yo‘l-yo‘riq” bir-biriga to‘la o‘xshash bo‘lmasa ham, ma’no jihatdan yaqindir.
Mehnat sohasidagi sabablar xilma-xil funktsiyalarni bajaradi va ular xodim hulq-atvorida ro‘yobga chiqadi. Bular quyidagi funktsiyalar:
yo‘naltiruvchi funktsiya bunda sabab xodimning xulq-atvorini vaziyatdan xulq-atvor variantlarini tanlashga yo‘naltiradi;
ma’no hosil qiluvchi funktsiya, bunda sabab xodimning mazkur xulq-atvoridagi sub’etiv ahamiyatini belgilab beradi, uning shaxsiy ma’nosini aniqlaydi;
vositali funktsiya, bunda sabab ichki va tashqi qo‘zg‘atuvchilar tutashgan joyda vujudga keladi, ularni xulq-atvorga bo‘lgan ta’sirini vositalaydi;
safarbar qiluvchi funktsiya, benda sabab xodim organizmi kuchlarni o‘zi uchyaun ahamiyatli faoliyat turlarini amalga oshirishga safarbar etadi;
oqlovchi funktsiya, bunday holatda shaxsning tashqaridan nomallashtiradigan xulq-atvor namunasiga, etaloniga, ijtimoiy va axloqiy normaga munosabati ifodalangan bo‘ladi.
Haqiqiy real sabablar bilan e’lon qilinadigan, oshkora e’tirof etiladigan sabablarni farqiga etish lozim. Haqiqiy sabablar bular undovchi sabablardir. Ikkinchi sabablar bular mulohaza sabablar bo‘lib, ularning vazifasi o‘zining xulq-atvorini o‘ziga va boshqalarga tushuntirishdir. Oshkora e’lon qilinadigan sabablarni undovchi sabablardan farqli o‘laroq ko‘pincha dalillar deb atashadi.
Insonning faoliyati ayni vaqtda bir necha sabablar bilan aniqlanadi, chunki ular narsa-buyumlar olami, jamiyat, atrofdagi kishilar va o‘z-o‘zi bilan xilma-zil munosabatlar tizimiga qo‘shiladi. Xodimlarning xulq-atvorini belgilab beradigan etakchi sabablar guruhini sabablar o‘zagi deb atashadi, u o‘z tuzilishiga egadir. Sabablar o‘zagining tuzilishi muayyan mehnat vaziyatlariga qarab farqlanadi:
mutaxassislikni yoki ish joyini tanlashga;
korxonada mazkur kasb bo‘yicha kundalik ishga;
muayyan nizoli vaziyatga;
ish joyini almashtirishga yoki kasbni o‘zgartirishga;
mehnat muhitining tavsiflari o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lgan innovatsion vaziyat va hokazolarga.
Ko‘rib turibmizki, mehnat xulq-atvoriga uni tashkil etuvchi turli tarkiyuiy qismlar ta’sir ko‘rsatadi (chizma).
Keyingi o‘n yilliklarda mehnat sotsiologiyasi ijtimoiy xulq-atvor mexanizmini bilishni bir muncha chuqurlashtirish imkonini beradigan g‘oyalarni ishlab chiqmoqda. Bu jihatdan V.V.Yadovning yondashuvi qiziqarlibo‘lib, u shaxs ijtimoiy xulq-atvorini depozitsion kontseptsiyasini ifodalab bergan edi. Bu erda gap insonnig murakkab dispozitsiyalar tizimini (shaxsiy moyillik) egallashi haqida boradi, ular inson xulq-atvorini tartibga soladi. Ular murakkab tuzilishga ega bo‘lgan qiziqishlar va vaziyatlar tutashgan joyda hosil bo‘ladi. Ehtiyojlar, vaziyatlar va ularga mos keladigan dispoziyalarni to‘rtta darajasi ajratib ko‘rsatiladi:
Eng oddiy vaziyatlarda, maishiy sharoitlarda biologik ehtiyojlarga bog‘liq yo‘l-yo‘riqlar;
Odatdagi kundalik sharoitlarda muomalaga bo‘lgan ehtiyojlar asosida shakllantiriladigan ijtimoiy yo‘l-yo‘riqlar;
Shaxsning muayyan mehnat sohasi yoki dam olish sohasidagi qiziqishlarning umumiy yo‘nalishini ta’riflab beradi (bular bazaviy ijtimoiy yo‘l-yo‘riqlardir);
Shaxsning qadriyatli mo‘ljallar tizimi.
2-chizma. Mehnat xulq-atvorini tartibga solish sabab mexanizmini tasniflash
Sabablar tuzilishi juda moslashuvchan va doimiy ravishda o‘zgaruvchandir (to‘g‘rilanib boradi). Mehnat faoliyati jarayonidagi bunday to‘g‘rilanib borish uch un asos sifatida ishlab chiqarish vaziyatining turli tomonlaridan qoniqish hosil qilish namoyon bo‘ladi. Xodim vaziyatning barcha elementlarini qanchalik qulaylik bilan qabul qilsa, mehnat xulq-atvori sabablari shunchalik to‘g‘rilangan bo‘ladi. Sabablarni o‘rganishning sotsiologik va psixologik darajalarini farqlash kerak bo‘ladi. Psixologik darajada harakatdan odingai maqsdani bilib olish va qaror jarayoni tekshiriladi. Butun sabablarni asoslash jarayoni maqsad qo‘yish bilan tugaydi.
Sabablar yo‘l-yo‘riqlarini o‘rganishda shuni nazarda tutish kerakki, ularning mazmuni ko‘proq qadriyatlar va normalar mazmunini, avvalo shaxsiy ehtiyojlar hamda qiziqish yo‘nalishidan ko‘ra ijtimoiy jihatdan maqullangan qadriyatlar va normalar mazmunini, avvalo shaxsiy ehtiyojlar hamda qiziqish yo‘nalishidan ko‘ra ijtimoiy jixatdan ma’qullangan qadriyatlar va normalar mazmunini aks ettiradi. Bunda sabablar ierarxiyasi qadriyatlar ierarxiyasidan dalolat beradi. Extiyojlar va qiziqishlar tuzilishini esa faoliyatning har xil turlariga doir vaqt sarflari aks ettiradi. Turli ijtimoiy guruhlar xodimlarining hulq-atvotining sabablari, yo‘l-yo‘riqlari, qadriyatli yo‘nalishlarini, shuningdek ularning tuzilishini o‘rganish xodim nima sababdan mehnat qilayotganligini aniqlash imkonini beradi. Mehnat faolligiga undovchi ichki sabablarni bilish asosida yaratiladigan rag‘batlar tizimi mehnatga munosabatlarning optimal tipinp shakllantirishning asosi hisoblanadi. Jamiyatda amal qilayotgan rag‘batlar tizimi faqat xodimlarning etakchi ehtiyojlariva qiziqishlarini amalga oshirishga yordam bergandagina samarali bo‘ladi.
|