nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Qo‘shish orqali saralash (Insertion sort)

|
Qo‘shish orqali saralash (Insertion sort)
|
bet | 81/143 | Sana | 20.07.2024 | Hajmi | 0,81 Mb. | | #268096 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzda-fayllar.orgQo‘shish orqali saralash (Insertion sort). Algoritm yakunlangandan keyin javobni o‘z ichiga olgan bir yangi massiv yaratiladi. Javob massividagi elementlar har doim tartiblanib turishi uchun manba massividan elementlarni birma-bir kiritamiz. Murakkabligi o‘rtacha va eng yomon hol O(n2) va eng yaxshi O(n) bo‘ladi. Boshqa algoritmlarga nisbattan joriy qilish yaxshiroq (yangi massiv yaratish va albatta u nimanidir qo‘yish qiyin): joriy massivning baʻzi bir prefikslari tartiblashtirilganiga ishonch hosil qilish va modomiki ular noto‘g‘ri tartibda ekan uni kiritish o‘rniga joriy elementni avvalgisi bilan o‘zgartiramiz.
8.4-dastur. Saralashni amalga oshirish.
void insertionsort(int* l, int* r) {
for (int *i = l + 1; i < r; i++) { int* j = i;
while (j > l && *(j - 1) > *j) { swap(*(j - 1), *j);
j--;
}
}
}
|
Shell caralash (Shellsort). Saralashda bir xil fikrdan foydalanishni o‘ylab ko‘ring, taroqsimon saralash va qo‘shish orqali saralash uchun uni qo‘llaymiz. Masofa tushunchasini kiritaylik va tanlaylik. So‘ngra massiv elementlari sinflarga ajratiladi, shu sinfga o‘zgarmas masofaning bir nechta elementlari kiradi. Har bir sinfni qo‘shib, tartiblash yo‘li bilan tartiblaylik. Taroqsimon saralashdan farqli o‘laroq, optimal masofalar to‘plami aniqmas. Turli taxminlarga ega bo‘lgan bir nechta ketma-ketliklar mavjud bo‘lsin. Shell saralashda birinchi element ketma- ketligi massiv uzunligiga teng, har bir keyingi element ketma-ketligi oldingisining yarim o‘lchamiga tengdir. Hibbard ketma-ketligi 2n-1 uchun murakkabligi eng yomon holat O(n2) dir, Sedgwick ketma-ketligi O(n4/3) uchun (ifoda o‘zgaruvchan xususiyatli) va Pratt (ikki va uch darajali elementlar) ketma-ketligi O(nlog2n) murakkabligi eng yomon holat O(n1,5)dir. Bu barcha ketma ketliklar faqat massiv hajmiga qadab hisoblab va kichik uchun ko‘proq ishlatish kerak (aks holda u faqat qo‘shimchalari bilan tartiblashtiriladi bo‘ladi). Qo‘shimcha tadqiqot qildim va si = a * si-1 + k * si-1 shaklida turli ketma ketliklar (bu qisman empirik siur ketma – ketlikda ilhomlanib, elementlar kichik soni uchun eng yaxshi masofa ketma ketliklardan biri) sinovdan o‘tkazdim. Eng yaxshi ketma ketliklar a = 3, k =1/3, a
= 4, k = 1/4 va a = 5, k = -1/5 koeffitsentlari bilan maqsadga erishish mumkin.
8.5-dastur. Saralashni amalga oshirish.
1- variant
|
void shellsort(int* l, int* r) { int sz = r - l;
int step = sz / 2; while (step >= 1) {
for (int *i = l + step; i < r; i++) { int *j = i;
int *diff = j - step;
while (diff >= l && *diff > *j) { swap(*diff, *j);
j = diff;
diff = j - step;
}
}
step /= 2;
}
}
|
2- variant
|
void shellsorthib(int* l, int* r) { int sz = r - l;
if (sz <= 1) return; int step = 1;
while (step < sz) step <<= 1; step >>= 1;
step--;
while (step >= 1) {
for (int *i = l + step; i < r; i++) { int *j = i;
int *diff = j - step;
while (diff >= l && *diff > *j) { swap(*diff, *j);
j = diff;
diff = j - step;
}
}
step /= 2;
}
|
|
| |
psixologik omillarini minimallashtirishdir

|
psixologik omillarini minimallashtirishdirBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)psixologik omillarini minimallashtirishdir.
Axborotlarni himoya qilish deganda qonunda obyekt xavfsiz
ligining ma’lum holati yoki darajasiga erishishga qaratilgan har
qanday aktiv yoki passiv harakat nazarda tutilgan. O'zbekiston
Respublikasining qonun chiqarish amaliyotida birinchi marta
axborotlarni himoya qilishning shaxs, jamiyat va davlat xavfsizligini
ta’minlashni nazarda tutuvchi maqsadlari belgilangan. Bunda
www.ziyouz.com kutubxonasi
axborotlami himoya qilish deganda axborotlarning maxfiyligi va sir
tutilishini ta’minlashgina emas, balki axborot egasiga zarar yet-
ishining oldini olish uchun zarur choralar ko'rish ham tushuniladi.
Nazorat O'zbekiston Respublikasining Vazirlar Mahkamasi belgila-
gan tartibda amalga oshiriladi.
Foydalanish cheklangan axborotlarga ishlov beruvchi tashkilot-
lar ulaming himoyalanishini ta’minlaydigan maxsus xizmatlar tashkil
etadilar. Axborot resurslarining egasi yoki u vakolat bergan shax-
slar axborotlarni himoya qilish talablarining bajarilishini nazorat
qilish, bu talablar buzilgan taqdirda axborotlarga ishlov berilishini
taqiqlash yoki to'xtatishga haqlidirlar.
Hujjatlashtirilgan axborotlarning mulkdori yoki egasi axborot
tizimlaridagi o‘z axborotlarini himoya qilish normalari va talablari
to‘g‘ri bajarilayotganiga baho berishni so'rab davlat hokimiyati
organlariga murojaat qilishga haqlidir. Bu organlar axborotlami va
tekshirish natijalarini sir tutish shartlariga rioya qiladilar.
«Axborotlashtirish to‘g‘risida»gi Qonunning 20-moddasida
quyidagi qoidalar belgilangan.
1. Axborot resurslari va axborot tizimlari, agar ular bilan
|
| |
- MAVZU: Murakkab saralash algoritmlari. Amaliy dasturlash

|
- MAVZU: Murakkab saralash algoritmlari. Amaliy dasturlash
|
bet | 79/143 | Sana | 20.07.2024 | Hajmi | 0,81 Mb. | | #268096 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzda-fayllar.org8 - MAVZU: Murakkab saralash algoritmlari. Amaliy dasturlash
Reja:
Murakkab saralash algoritmlari.
Saralash algoritmlari taqqoslash.
Juda ham katta sonlar bilan ishlash.
Large sinfining qo‘llanilishi.
Integer sinfining qo‘llanilishi
Turli maʻlumotlar tuzilmalaridan iborat to‘plamlarni saralash algoritmlarini bilasiz. Ammo ularni ko‘p sonli qiymatlari o‘zini tutishi qanday degan savol qiziqtiradimi? Nafaqat oddiy saralash balki shunday murakkab saralash algoritmlari ham mavjud. Ko‘p elementli massivlar katta sonlar bilash ishlashga ham foydalanish mumkin. Shuningdek tiplarning o‘zaro modifikatsiyasi bilan ham uzun sonlar bilan ishlanadi.
Kalit so‘zlar: murakkab saralash algoritmlari, saralash algoritmlari, juda ham katta sonlar, large sinfi, Integer sinfi.
Turli maʻlumotlar tuzilmalaridan iborat to‘plamlarni saralash algoritmlarini bilasiz. Ammo ularni ko‘p sonli qiymatlari o‘zini tutishi qanday degan savol qiziqtiradimi? Nafaqat oddiy saralash balki shunday murakkab saralash algoritmlari ham mavjud. Ko‘p elementli massivlar katta sonlar bilash ishlashga ham foydalanish mumkin. Shuningdek tiplarning o‘zaro modifikatsiyasi bilan ham uzun sonlar bilan ishlanadi.
Saralash algoritmlari va murakkabligi. Avvalo, algoritmlarni tadqiq qilishga, ularni imkon qadar tez ishlashi uchun optimallashtirish muhimdir. Bu ustida ishlayotganda, turli saralash uchun samarali usullarni o‘ylab topish imkoniyatiga ega bo‘lishingiz mumkin.
Ko‘p jihatdan, barcha saralash algoritmlarni o‘rganish va ularni sinash kerak. Agar dasturlashning o‘zi haqida gapiradigan bo‘lsak, baʻzan kutilmagan qiyinchiliklar paydo bo‘lishi mumkin (C++ optimizatori juda yaxshi). Biroq, qaysi testlarni va qanday miqdorda amalga oshirilishi kerakligini hal qilish qiyin emas. Men ko‘rsata olmaydigan yagona narsa-bu deyarli 150 GB vaznga ega qiymatlarni saralash bo‘ldi.
Asosiy saralash algoritmlari tavsifi va ularni amalga oshirish usullari. Saralashni qisqacha va aniq taʻriflashga va murakkabligini belgilashga harakat qilaman. Murakkab maʻlumotlar tuzilmalarni foydalanishda(daraxt saralash kabi) odatda xotira katta miqdorda sarflanadi va eng yomon holatda boshqa xil faqat yordamchi qator yaratish kerak bo‘ladi. Barqarorlik (stabillik) saralash tushunchasi ham mavjud. Demak, elementlarning nisbiy tartibi teng bo‘lganda o‘zgarmaydi.
|
| |
Qo‘shish orqali saralash (Insertion sort)

|
Qo‘shish orqali saralash (Insertion sort)
|
bet | 70/131 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #144844 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaQo‘shish orqali saralash (Insertion sort). Algoritm yakunlangandan keyin javobni o‘z ichiga olgan bir yangi massiv yaratiladi. Javob massividagi elementlar har doim tartiblanib turishi uchun manba massividan elementlarni birma-bir kiritamiz. Murakkabligi o‘rtacha va eng yomon hol O(n2) va eng yaxshi O(n) bo‘ladi. Boshqa algoritmlarga nisbattan joriy qilish yaxshiroq (yangi massiv yaratish va albatta u nimanidir qo‘yish qiyin): joriy massivning baʻzi bir prefikslari tartiblashtirilganiga ishonch hosil qilish va modomiki ular noto‘g‘ri tartibda ekan uni kiritish o‘rniga joriy elementni avvalgisi bilan o‘zgartiramiz.
8.4-dastur. Saralashni amalga oshirish.
void insertionsort(int* l, int* r) {
for (int *i = l + 1; i < r; i++) { int* j = i;
while (j > l && *(j - 1) > *j) { swap(*(j - 1), *j);
j--;
}
}
}
|
Shell caralash (Shellsort). Saralashda bir xil fikrdan foydalanishni o‘ylab ko‘ring, taroqsimon saralash va qo‘shish orqali saralash uchun uni qo‘llaymiz. Masofa tushunchasini kiritaylik va tanlaylik. So‘ngra massiv elementlari sinflarga ajratiladi, shu sinfga o‘zgarmas masofaning bir nechta elementlari kiradi. Har bir sinfni qo‘shib, tartiblash yo‘li bilan tartiblaylik. Taroqsimon saralashdan farqli o‘laroq, optimal masofalar to‘plami aniqmas. Turli taxminlarga ega bo‘lgan bir nechta ketma-ketliklar mavjud bo‘lsin. Shell saralashda birinchi element ketma- ketligi massiv uzunligiga teng, har bir keyingi element ketma-ketligi oldingisining yarim o‘lchamiga tengdir. Hibbard ketma-ketligi 2n-1 uchun murakkabligi eng yomon holat O(n2) dir, Sedgwick ketma-ketligi O(n4/3) uchun (ifoda o‘zgaruvchan xususiyatli) va Pratt (ikki va uch darajali elementlar) ketma-ketligi O(nlog2n) murakkabligi eng yomon holat O(n1,5)dir. Bu barcha ketma ketliklar faqat massiv hajmiga qadab hisoblab va kichik uchun ko‘proq ishlatish kerak (aks holda u faqat qo‘shimchalari bilan tartiblashtiriladi bo‘ladi). Qo‘shimcha tadqiqot qildim va si = a * si-1 + k * si-1 shaklida turli ketma ketliklar (bu qisman empirik siur ketma – ketlikda ilhomlanib, elementlar kichik soni uchun eng yaxshi masofa ketma ketliklardan biri) sinovdan o‘tkazdim. Eng yaxshi ketma ketliklar a = 3, k =1/3, a
= 4, k = 1/4 va a = 5, k = -1/5 koeffitsentlari bilan maqsadga erishish mumkin.
8.5-dastur. Saralashni amalga oshirish.
1- variant
|
void shellsort(int* l, int* r) { int sz = r - l;
int step = sz / 2; while (step >= 1) {
for (int *i = l + step; i < r; i++) { int *j = i;
int *diff = j - step;
while (diff >= l && *diff > *j) { swap(*diff, *j);
j = diff;
diff = j - step;
}
}
step /= 2;
}
}
|
2- variant
|
void shellsorthib(int* l, int* r) { int sz = r - l;
if (sz <= 1) return; int step = 1;
while (step < sz) step <<= 1; step >>= 1;
step--;
while (step >= 1) {
for (int *i = l + step; i < r; i++) { int *j = i;
int *diff = j - step;
while (diff >= l && *diff > *j) { swap(*diff, *j);
j = diff;
diff = j - step;
}
}
step /= 2;
}
|
|
| |
Audit o’quv amaliyoti cdr - bet 127

192
Taqdimot qiluvchilar tinglovchilar savoliga
qoniqarli javob berishgach, ularga
minnatdorchilik bildirib, 2-guruh a’zolarini
o’zlariga berilgan savolni “Insert” va
Toifalash” jadvaliida yoritib berish va berilgan
topshiriq javobini taqdimot etish uchun taklif
etadi va avvalgi jarayon takrorlanadi;
Mavzuga oid masalalar topshiradi;
4.Mustaqil ishlarni bajarilishini maqsadli
aylanish vaqtida nazorat qiladi va ish
jarayonida o’quvchilar tomonidan yo’l
qo’ygan xatolarni ko’rsatadi.
“Insert”,
“Toifalash” jadvali
yordamida tasniflab
beradi.
Masalani yechimini
topadi.
Topshiriqlarni
bajaradilar
Yakuniy yo’riqnoma (15 daqiqa)
5. Mashg’ulot tugagandan so’ng ish joylarni
talab darajasiga keltiradi va bajarilgan ishni
qabul qiladi .
Bajarilgan topshiriq
natijalarini
o’qituvchiga
topshiradilar.
va aybdor jinoiy ish qilgan b o ‘lsa, uni jinoiy javobgarlikka tortish bilan

|
va aybdor jinoiy ish qilgan b o ‘lsa, uni jinoiy javobgarlikka tortish bilanBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mva aybdor jinoiy ish qilgan b o ‘lsa, uni jinoiy javobgarlikka tortish bilan
bir qatorda korxonaga keltirgan moddiy zararni ham to ‘liq qoplashga
majbur qilinadi. Bunday javobgarlik qarorlarini tuman yoki shahar sud
organlari chiqaradi. Bu holda korxona m a’muriyati tomonidan aybdorlik
aybini tasdiqlovchi hujjatlar ko‘rsatilishi shart hisoblanadi.
4.6. Mehnatni muhofaza qilishning
Davlat nazorat tashkilotlari
Mehnatni m uhofaza qiiish qoida va m e’yorlarini, mehnat qiiish
qonuniyatlarining bajarilishini ta’minlash uchun umumiy va maxsus
nazorat tashkilotlari tuzilgan. Barcha vazirliklar, boshqarmalar va sanoat
korxonalarida mehnat qonunchiligining to ‘la-to‘kis bajarilishini nazorat
qiiish - 0 ‘zbekiston Prokuraturasiga yuklangan. Prokuratura tashkilotlari
qonunlaming buzilm asligini reja asosida, mehnatkashlaming arizasi
yoki korxona va ayrim shaxslarning m a’lumotlari asosida mehnatni
muhofaza qiiish talablarining qanday bajarilayotganligini tekshirish y o i i
bilan amalga oshiradi. Prokuratura umumiy nazorat tartibida tekshirish
natijalaridan sanoat korxonalari rahbar xodimlarini xabardor qiladi,
rahbar xodimlarga m a’muriy jazo k o ‘ri!ishini talab qilib, yuqori rahbar
xodimlarga murojaat qiladi. Agar jinoyat sodir b o ig a n lig i aniqlansa
(xavfsizlik tartib-qoidalari buzilsa), rahbar xodimlar jinoiy javobgarlikka
tortiladi.
0 ‘zbekiston Respublikasi
Mehnat
qonunlari
kodeksining
286-m oddasiga asosan m axsus nazoratni o ‘z faoliyati jihatidan shu
korxonalarga va vazirlikka b o ‘ysunm aydigan m axsus davlat organlari va
inspeksiyalari olib boradi. Mehnatni m uhofaza qilishning m axsus davlat
nazorat organlariga quyidagilar kiradi:
|
| |
– bosqich 
Yakuniy - Audit o’quv amaliyoti cdr

193
– ta’sis hujjatlari (ustav, ta’sis shartnomasi) mavjudligi, shakllari va to‘g‘ri
rasmiylashtirilganligi;
– ta’sis hujjatlari mazmunining amaldagi qonunchilak va me’yoriy hujjatlar
talablariga muvofiqligi;
– ta’sischilar ulushlarining ustav kapitaliga to‘liq va o‘z vaqtida qo‘-shilishi;
– ta’sischilar mulk shaklida qo‘shadigan ulushlarining to‘g‘ri baholanishini
tekshirish;
– ustavda ko‘rsatilgan faoliyat turlarining qonuniyligini tekshirish;
– ustav kapitali hajmining ta’sis hujjatlari va O‘zbekiston Respublikasi
qonunchiligiga muvofiqligi;
– ustav kapitalining to‘liq va to‘g‘ri shakllantirilganligi;
– ta’sischilarning ustav kapitaliga o‘z ulushlarini qo‘shish bo‘yicha yakuniy hisob-
kitoblar uchun qonunda belgilangan muddatlarga rioya qilinishi;
– ustav kapitalini shakllantirishga doir muomalalarning buxgalteriya hisobi
schyotlarida to‘g‘ri aks ettirilganligini tekshirish;
– ustav kapitaliga ulushlarning haqiqatan ham qo‘shilganligini aniqlash;
– ustav kapitali hajmi o‘zgarishining asosliligi, ustav va ta’sis shartnomasining qayta
ro‘yxatdan o‘tkazilganligini hamda bu haqda tegishli hisob registrlari va hisobotda
aks ettirilganligi.
Ushbu vazifalarni bajarish uchun quyidagi ma’lumot manbalari tahlil qilinadi:
– korxonaning huquqiy maqomini, ustav kapitalini shakllantirish va hisobga olish
masalalarini tartibga soladigan asosiy qonun hujjatlari va yo‘riqnomalari;
– ta’sis hujjatlari (notarial idora tomonidan tasdiqlangan ustav va ta’sis
shartnomasi);
– moliyaviy, statistik va boshqa tegishli hisobotlar;
– ustav kapitalini shakllantirish bo‘yicha muomalalar hisobga olingan dastlabki
hujjatlar, analitik va sintetik hisob registrlari;
Me’yoriy hujjatlarga muvofiqlik masalasini tekshirish uchun ustav ka-pitalini
shakllantirish va hisobga olish qoidalarini o‘zida mujassamlashtirgan
me’yoriy
Nazorat uchun savollar - Audit o’quv amaliyoti cdr

2.Moliyaviy hisobotdagi firibgarliklarni tushuntiring?
3. Firibgarlik qanday aniqlanadi?.
Foydalaniladigan adabiyotlar:
1. Do’stmuratov,A.A.Karimov “Buxgalteriya hisobi va audit” T:-2012 “VORIS-
NASHRIYOT”
2. Tulaxodjayeva M., G’ulomova F. Audit. –T.: TDIU va O’BAMA, 2018
Baholash ko’rsatkichlari va mezonlari:
90– 100 ball – a’lo baho
75 – 89 ball –
yaxshi baho
60 – 74 ball –
qoniqarli baho
60 dan kam – qoniqarsiz baho
Kichik guruhlar ishlarini baholash mezonlari(maks.)
Guruhlar
taqdimoti
Guruhlararo savol-javob
Guruh
a’zolarining
o’zaro
faolligi va
inoqligi,
tartibga
rioya
qilishlari
Taqdimot-
ning
ko’rgazma-
liligi
Mavzuning
yoritilib
berilishi
Tayyorlangan
savollarning
tushunarli va
ko’rgazma-
liligi
Berilgan
javoblarning
to’g’riligi
15
45
10
20
10
Vizual –didaktik resurslar
Taqdimot qiluvchilarga eslatma!
Taqdimotingiz ko’rgazmali hamda mavzuga doir bo’lsin!
So’zlaringiz aniq va tushunarli bo’lsin!
O’zingizga ajratilgan vaqtdan chiqib ketmang!
!Tinglovchilarga eslatma!
O’zingizni va so’zlovchilarni hurmat qiling!
Taqdimot qiluvchilarning fikrlarini bo’lmang!
Ma’ruzachini diqqat bilan tinglab, o’zingizda tug’ilgan savol va
fikrlaringizni yozib boring!
Unutmang: baholash jarayonida nafaqat bilimingiz, balki o’zingizni
tutishingiz ham hisobga olinadi
!
gi asosiy muammo hisoblanadi. Bugungi kunda O'zbekiston dav­

|
gi asosiy muammo hisoblanadi. Bugungi kunda O'zbekiston davBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)gi asosiy muammo hisoblanadi. Bugungi kunda O'zbekiston dav
latning axborotlar sohasidagi rasman belgilangan siyosatiga ega
emas.
Davlatning axborotlar sohasidagi siyosatining asosiy yo'nalishlari
va usullari quyidagilardan iborat:
fuqarolarning axborot olishlarini ta’minlash;
axborotlar sohasidagi faoliyatning moddiy-texnik, moliyaviy,
tashkiliy, huquqiy va ilmiy asoslarini mustahkamlash;
axborotlardan samarali foydalanilishini ta’minlash;
axborot xavfsizligini ta’minlash;
milliy axborot resurslarining muntazam yangilanib va boyitilib
borishi hamda saqlanishiga yordam berish;
axborotlarni himoya qilishning umumiy tizimini tashkil etish;
axborotlar sohasida xalqaro hamkorlikka yo‘l ochish.
Davlatning axborotlar sohasidagi siyosati umumiy, shuningdek
maxsus vakolatli davlat hokimiyati organlari tomonidan ishlab
chiqiladi va amalga oshiriladi.
Davlatning axborotlar sohasidagi siyosati, ko'rsatib o'tilgan
maqsadlardan tashqari, quyidagi vazifalarni hal qilishga yordam
berishi lozim:
ijtimoiy munosabatlar tizimini isloh qilish vazifalarini hal qilish,
O'zbekiston jamiyatining integratsiyalashish darajasini kuchayti-
rishda jamiyat va davlatning axborotlar sohasidagi muassasa va
organlari faoliyatining o'mi va ahamiyatini oshirish;
davlat, jam oat va xususiy axborot tuzilmalari faoliyatini mu-
vofiqlashtirish hamda ularning o'zaro hamkorligini ta’minlashning
maqbul shakllarini rivojlantirish, davlatning axborotlar sohasidagi
va axborotlashtirish sohasidagi siyosatlarining o'zaro aloqasi va
ta’sirini o'matish, davlatning ko'rsatib o'tilgan sohalardagi siyosat-
larini qat’iy chegaralab qo'yish;
|
| |
ijtimoiy ahamiyatga molik sohalarda axborotlarning yaratilishi

|
ijtimoiy ahamiyatga molik sohalarda axborotlarning yaratilishiBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)ijtimoiy ahamiyatga molik sohalarda axborotlarning yaratilishi
www.ziyouz.com kutubxonasi
va tarqatilishini moliyaviy qo'llab-quvvatlash, axborotlashtirish
ta’sirida sodir bo'ladigan o'zgarishlami prognostik baholashni tashkil
etish;
ta’lim sohasidagi yangi texnologiyalami rag'batlantirish;
axborot jamiyatini yaratish jarayonida tug'iladigan yetuk muam-
molarning muhokama qilinishi va hal etilishiga yordam berish.
Ommaviy axborot vositalari va siyosiy axborotlarning boshqa
manbalari jamiyatga mamlakat va jahonda sodir bo'layotgan vo-
qea-hodisalar haqida o'z vaqtida va to'g'ri axborot berib borilishi-
ni ta’minlashlari zarur. Bunda yolg'on siyosiy axborotlarning be-
rilishi, ommaviy axborot vositalaridan bir tomonlama partiyaviy
manfaatlarda foydalanilishi qat’iy istisno etilishi lozim. Axborotlar
sohasidagi siyosatning muhim maqsadlaridan biri ommaviy axborot
vositalarining monopoliyalashtirilishi tendensiyalarini yengishdan
iborat bo'lishi kerak. Davlatning islohotchilik siyosatiga qarshi
bo'lgan siyosiy guruhlar, partiyalar va harakatlarning mafkuraviy
faoliyatiga o'z vaqtida javob qaytarish zarur.
M a’naviy-huquqiy sohada bu siyosat qabul qilinayotgan qonunlar
va boshqa normativ hujjatlar, jamiyatning huquqiy hayotidagi bar
cha e’tiborga molik hodisalar haqida fuqarolarga to'liq axborot
berib borilishini ta’minlashi lozim. Ommaviy axborot vositalarida
bolalik va o'smirlikning ma’naviy manfaatlarining himoya qilinishi
ta’minlanishi zarur.
O'zbekiston jamiyati turmushining m a’naviy va huquqiy
asoslarini mustahkamlash maqsadida jinoyatchilikni dastlabki bos-
|
| |
byuroni o'z ichiga olgan. Ikkinchi bo'g'in mintaqaviy stansiyalarni

|
byuroni o'z ichiga olgan. Ikkinchi bo'g'in mintaqaviy stansiyalarniBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)byuroni o'z ichiga olgan. Ikkinchi bo'g'in mintaqaviy stansiyalarni
o‘z ichiga oladi. Bu stansiyalar o'z mintaqalari uchun ma’lumotlar
to'playdi va uzatadi. Uchinchi bo'g'in Lionda joylashgan markaziy
stansiyani o'z ichiga oladi. Bu stansiya turli mintaqalardan kela-
digan axborotlar oqimini nazorat qiladi va muayyan milliy markaziy
byurolarga mintaqaviy stansiyalar orqali axborot uzatib turadi.
AQ SH Kongressi tomonidan Jahon huquqiy axborotlar kom
pyuter tarmog'i (JLIN) loyihasi ishlab chiqildi. Uning vazifasi bar-
www.ziyouz.com kutubxonasi
cha davlatlarning normativ hujjatlari massivlarini birlashtirish va
ulardan foydalanish imkoniyatini yaratishdan iborat. Huquqiy
axborotlar milliy fondi tushunchasi shakllanmoqda. O'zbekistonning
huquqiy axborotlar milliy fondi vazifasini Adliya vazirligining Huqu
qiy axborotlar ilmiy markazi bajaradi.
Jahon va xalqaro kompyuter tarmoqlarining tashkil etilishi mu-
rakkab huquqiy masalalarni hal qilish zarurati bilan bog'liq. «Xalqaro
axborot almashishda ishtirok etish to‘g‘risida»gi Qonun ana shu
muammoga bag'ishlangan. U xalqaro axborot almashish -
O'zbekiston Respublikasining davlat chegarasi orqali axborot mah-
sullarini uzatish va olish, shuningdek axborot xizmatlari ko'rsatishni
tartibga soladi. Mazkur qonun shuningdek O'zbekiston Respubli
kasining davlat axborot resurslarini to'ldirish uchun respublika
hududiga olib kiriladigan hujjatlashtirilgan axborotlaming (shu jum
ladan sotib olinadigan hujjatlashtirilgan axborotlaming) tarkibini
aniqlash tartibini hamda ularni sotib olish tartibini ham belgilaydi.
Xalqaro axborot almashish sohasida monopolistik faoliyat va
|
| |
g'irrom raqobatga yo'l qo'ymaslik va buning oldini olish respublika

|
g'irrom raqobatga yo'l qo'ymaslik va buning oldini olish respublikaBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)g'irrom raqobatga yo'l qo'ymaslik va buning oldini olish respublika
monopoliyaga qarshi organi tomonidan O'zbekiston Respublikas
ining qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi. Xalqaro axborot
almashish natijasida olingan noto'g'ri (yolg'on) xorijiy hujjatlash
tirilgan axborotlarni O'zbekiston Respublikasi hududida tarqatilish-
iga yo'l qo'yilmaydi.
Axborot tizimlarini xalqaro axborot almashish vositalari tarkibiga
kiritish mazkur axborot tizimlari xalqaro kodga ega bo'lgan taqdirda
amalga oshiriladi.
Xalqaro axborot almashish vositalari tarkibiga davlat axborot
tizimlarini kiritish O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi
Davlat texnik komissiyasi hamda O'zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi huzuridagi Hukumat aloqasi xizmatining ruxsati bilan
amalga oshiriladi.
§5. Davlatning axborotlar sohasidagi siyosati
«Axborotlashtirish» tushunchasidan boshqa yaqin tushuncha -
«davlatning axborotlar sohasidagi siyosati» tushunchasini farqlay
bilish zarur. Garchi ular o'zaro yaqin bo'lsa-da, bir-biridan jiddiy
farq qiladi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Davlatning axborotlar sohasidagi siyosati davlat ichki va tashqi
siyosatining bir qismidir. Mazkur siyosat axborot oqimlarini hamda
axborotlar sohasidagi har xil davlat, jamoat, xususiy tuzilma va
tashkilotlarning faoliyatini tartibga solishni nazarda tutadi. Biroq
axborotlar sohasidagi siyosatning katta konstruktiv potensiali hali
o'zining munosib bahosini olgani va zarur darajada amalga tatbiq
etilgani yo'q. Davlatning axborotlar sohasidagi konsepsiyasini va
uni faollashtirish chora-tadbirlari tizimini ishlab chiqish bu sohada-
|
| |
O’quvchi 
1 – bosqich - Audit o’quv amaliyoti cdr

191
Ustav kapitalini shakllanishini to’g’riligiga
hisob va hisobotini
tekshirish;
- Zahira kapitalini shakllanishini tekshirish;
- Korxona xususiy kapitalini schyotlarda aks
ettirilishini tekshirishni
tekshirish
O’quvchilarni kichik guruhlarga bo’lib, guruh
sardorlarini
tayinlaydi
hamda
kichik
guruhlarda ishlash hamda taqdimot qilish
tartibi bilan tanishtiradi.
-O’quv mashg’ulotida o’quvchilarni baholash
mezonlari bilan tanishtiradi
-O’quvchilarni mavzuga oid ma’lumotlar bilan
tanishuvlarini hamda uni amalda qo’llash
ko’nikmalarini shakllanishini tashkillashtiradi.
Mavzuning mazmunini mantiqan yoritib beradi
hamda mavzudagi
reja savollarini slaydlar
yordamida tasniflab beradi;
- Mavzu mazmunini muhokama qilish va
amalda qo’llash jarayonini tashkil etadi:
- o’quvchilarga o’z
fikrlarini bildirishlari,
mavzuga doir savollar berishlarini taklif etadi ;
- kichik guruhlarga mavzuga doir vazifalar
berib, uni bajarish tartibini tushuntiradi ;
- Vazifani bajarishga ajratilgan vaqtni e’lon
qilib, tarqatma material yoki slayd yordamida
o’quvchilarga materiallarni havola etadi.
ma’lumot
oladilar,
aytib bera oladilar
hamda tekshirish
qobiliyatiga ega
bo’ladi .
Kichik guruhlarda
ishlaydi.
taqdimot qiladi
Maqsad va vazifani belgilanishi

Maqsad va vazifani belgilanishi: Mashg’ulot mavzusi, maqsadini e’lon
qiladi.
Mashg’ulot mavzusi va rejasini yozuv
taxtasiga yozadi. Salomlashadilar.
Tinglaydilar.
Yozib oladilar.
2– bosqich Asosiy (210 daqiqa) Kirish yo’riqnomasi (60 daqiqa) O’quvchilar bilimini faollashtirish: 1. Avvalgi mashg’ulotda uyga vazifa qilib
berilgan mustaqil ish tekshirilib, o’tilgan
mavzular yuzasidan o’quvchilar bilimini
tekshirish uchuntest orqali bilimlarni
faollalshtiradi. 2.Yangi o’quv materiali bayoni: 1.Auditorlik tekshiruvida ichki nazorat
tizimi.
2.Korxona hisob siyosatini o’rganish.
3.Ichki nazorat tizimini o’rganish va
baholashni
hujjatlashtirish.
O’quvchilarni kichik guruhlarga bo’lib,
guruh sardorlarini tayinlaydi hamda kichik
guruhlarda ishlash hamda taqdimot qilish
tartibi bilan tanishtiradi. ;- Vazifani
bajarishga ajratilgan vaqtni e’lon qilib,
tarqatma material yoki slayd yordamida
o’quvchilarga materiallarni havola etadi .
Tinglaydilar, yozib
oladilar
Auditorlik dalillarni
olish haqida
ma’lumot oladilar
Mavzuga doir bahs
–munozaraga
qatnashadi.
Berilgan vazifani
bajaradi.
3.Joriy yo’riqnoma (135 daqiqa) Yangi o’quv materiali bo’yicha amaliy topshiriqlarni bajarish: 1-kichik guruh a’zolarini taklif etadi,
taqdimot tugagach, test savollari
javoblarini topshiradilar, uning mazmunini
muhokama qilish va amalda qo’llash
jarayonini tashkil etadi:
-kichik guruh a’zolariga taqdimot bo’yicha
o’z fikrlarini bildirishlari, mavzuga doir
Kichik guruhlarda
ishlashadi.
taqdimot qilishadi
Tinglaydilar, yozib
oladilar
“Piramida” sxemasi
usuli yordamida
yoritib beradi.
Mavzuga oid
vaziyatli mashqni
savollar berishlarini taklif etadi;
4.
Mustaqil ishlarni bajarilishini
maqsadli aylanish vaqtida nazorat qiladi va
ish jarayonida o’quvchilar tomonidan yo’l
qo’ygan xatolarni ko’rsatadi.
yechimini topadi.
Xatolarni
to’g’irlaydilar
1.14. - rasm. Konlar yuzasining relyef turlari

1.14. - rasm. Konlar yuzasining relyef turlari:
a-tekis; b—qiyalik;
g-balandlikka ega maydon; d-suvli yuza (qazilma suv ostida joylashgan)
K onning yyer yuzasiga nisbatan joylashuviga ko’ra ular
ustki (qoplovchi
tog’ jinslarining qalinligi 20-30m gacha),
chuqur (qoplovchi tog’ jinslarining
qalinligi 40m dan yuqori),
baland (joyning eng yuqori nuqtasidan baland) va
chuqur-baland bo’ladi. Ustki turdagi konlar har doim ochiq usulda qazib
olinadi. Chuqur va baland joylashgan konlami
qazib olish texnik-iqtisodiy
asoslam i talab qiladi. K onlam ing nisbatan qalinligida va katta zaxiralarida ularni
ochiq usulda qazib olish yyer osti usuliga nisbatan samarali hisoblanadi.
Chuqur-baland konlami bir vaqtda yoki navbatma-navbat ochiq va yer osti
usulda qazib olish mumkin.
Yotish burchagiga ko’ra konlar
nishab, qiya va tik qiya bo’ladi.
Nishab
konlar deb, yotish burchagi 0-10° bo ’lgan konlarga aytiladi.
Bunday konlami
qazib olishda qoplovchi tog’ jinsini joylashtirish uchun qazib olingan
m aydonlardan foydalanish imkonini beradi (1.15 - rasm.).
1.15. - rasm . Karveryk o ’ndalang kesimi sxemasi:
a, b, v - mos ravishda yotgan, qiya va tik qiya qazilmalar
Q iya konlar deb, yotish burchagi 8-30° bo’lgan konlarga aytiladi.
Bunday
konlam i qazib olgandan key in karyeming borti yotgan tomondan tekislamasdan
ham o ’z turg’unligini saqlab qoladi (faqatgina osilgan yonlar qazib olinadi). Yon
qiya yuzaning tu rg ’un emasligi sababli, qazib olingan maydon qoplovchi to g ’
jinslarini joylashtirishga q o ’llanilmaydi (1.15-rasm.).
Yotish burchagi 30° dan yuqori b o ’lgan konlar
tik qiya konlar deyiladi.
Karyer bortlariga tu rg ’un qiya burchaklami berish maqsadida. yotgan va osilgan
yonlardagi tog’ jinslari qazib olinadi.
Konning qalinligi uning qazib olish usulini tanlashni belgilab beradi.
K onlam ing
katta, о ’rla, kichik va ju d a kichik qalinlikdagi turlari mavjud.
Juda kichik qatlam li nishab konlar (2-3m)ni
yuklagichlar,
shnekli
burg’ulash mashinalari va boshqa mashinalar bilan qazib olish m aqsadga
muvofiq.
K ichik qalinlikdagi (4-20m) konlar bitta pog’ona bilan qazib olinadi,
o'rtacha qalinlikdagi (15-40m) qazilm alar - ikkita pog’ona bilan va
katta
qalinlikdagi konlar (40m dan yuqori) - uchta va undan k o ’p pog’onalar bilan
qazib olinadi.
Juda kichik qalinlikdagi (10-20m) va kichik qalinlikdagi (20-70m)
qiya va
tik qiya konlam i qazib olishda, keyingi qatlamni qazib olishni yuqoridagi
qatlamni qazib olgandan keyin amalga oshiriladi (1.16-rasm.). O ’rtacha
qalinlikdagi (6 0 -100m) konlam i qazib olish uchun
navbatdagi qatlamni qazib
olishni yuqoridagi qatlamni to ’liq qazib olmasdan turib ham amalga oshirish
mumkin. Katta qalinlikdagi (100-150m) konni bir vaqtda bir necha qatlam lam i
qazib olish mumkin.
*щ
т~~
"V r^_
T og’ jinslari - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

qattiq
18-28
30-25
8-10
35-40
6-15
1.5-jadvaldan k o ’rinib
turibdiki, harajatlaming 50% dan k o ’prog’i tog’
jinsini tashishga to ’g ’ri keladi, bu esa tashish ishlari
tashkil qilinishida katta
kuch talab qilinishi va murakkabligini ko’rsatadi.
Misol. Karyeming oxirgi chuqurligini, foydali qazilmalaming
balans va sanoat
zaxiralarini, qoplovchi tog’ jinsi hajmini va qatlamsimon konlami
qazib olishda qoplovchi
tog' jinsining o ’rtacha sanoat koeffitsiyentini aniqlash (konning qalinligi m=56m, /9 = 70*,
B ,= 4 0
m
,
L„ = 2 0 0 0 м ;
k T =9,2л<3 /л /3;
Д ,= 3 9 ‘ ;
foydali
qazilmaning
zichligi
= 2 ,8m / л/3,
hu = 18-И)
Yechish. 1. Qazilmaning gorizonta! qalinligini aniqlaymiz
mt —m l sin
ft, “ 5 6 : sin 70" = 60
м
2. Karyer tubining perimetrini aniqlash
P = (Ld + Bd)2 = (2000 + 40)2 = 4080л/
3. Karyer tubining maydonini aniqlash
S =
ЬдВл = 2000 • 40 = 80000л/J
4. (1.12) formula bo'yicha karyeming oxirgi chuqurligini aniqlaymiz
Я = -4080+ У4080* - 4 ^»14(8000()- 60 -2000(1 -» 9.2Q) _ 2о3л)
2-3,14c/g39‘
5. (1.19) formula bo’yicha karyer tubidan yotgan qazilmaning yonigacha bo’lgan
masofani
aniqlaymiz
(6 0 -4 0 X 2 ,7 - 0 ,8 )
.
I = ----------------------------- = 7 и
2-2,7
6. (1.15) formula bo’yicha foydali qazilmaning osilgan yoni tomondan maydonini aniqlaymiz
(60 - 7 - 40)2,7-0,8
1
2(2,7 + 0 8)
7. (1.16) formula b o ’yicha qazilmaning yotgan yoni tomondan
foydali qazilmaning
maydonini aniqlaymiz
7 - - 2 ,7 .0 ,8 = 2 8 l V
2
2 ( 2 ,7 - 0 8 )
8.
(1.22) formula b o ’yicha foydali qazilma zaxirasini an.qlaymiz
VM = 6 0 2000(203 -1 8 ) - (52,7 - 28,1) = 22038000.M3
9.
Geologik zaxiralarga teng bo’lgan foydali qazilmaning balans zaxirasini aniqlaymiz
3>
jinoyat turlari (kompyuter jinoyatlari) paydo bo'ldi. Kompyuter

|
jinoyat turlari (kompyuter jinoyatlari) paydo bo'ldi. KompyuterBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)jinoyat turlari (kompyuter jinoyatlari) paydo bo'ldi. Kompyuter
viruslari, «mantiqiy bombalar», axborot tarmoqlariga «elektron pul
o‘g‘irligi»ni sodir etish maqsadida kirish imkonini beruvchi dastur
lar, pornografiyani tarqatish, «elektron» josuslik shular jumlasi-
dandir.
Sifatli va shubhasiz to'g'ri axborotlarni tanlab olish, ya’ni axborot
lar muhitini «ifloslanish»dan saqlash muammosi ham mavjud.
Umumiy xavfsizlikning huquqiy masalalari O'zbekiston Respub
likasining «Xavfsizlik to'g'risida»gi Qonunida ko'rib chiqilgan1. Qo-
nunda shaxs, jamiyat va davlatning xavfsizligini ta’minlashning
huquqiy asoslari mustahkamlangan, xavfsizlik tizimi va uning funk-
siyalari belgilangan, xavfsizlikni ta’minlash organlarini tashkil etish
va ularning faoliyatini moddiy ta’minlash, shuningdek bu organlar
faoliyatining qonuniyligini nazorat qilish tartibi o'rnatilgan.
Xavfsizlik - bu shaxs, jamiyat va davlatning hayotiy muhim
manfaatlarining ichki va tashqi tahdidlardan himoyalanganlik hola-
tidir. Xavfsizlikning asosiy obyektlari jumlasiga: shaxs - uning
huquq va erkinliklari; jamiyat - uning moddiy va ma’naviy boylik-
lari; davlat - uning konstitutsiyaviy tuzumi, mustaqilligi va hududiy
1 Axborot xavfsizligiga tahdid - jamiyatdagi axborot muhitining faoliyati va
rivojlanishiga xavf soluvchi omil yoki bunday omillar majmui.
www.ziyouz.com kutubxonasi
yaxlitligi kiradi. Xavfeizlikni ta’minlashning asosiy subyekti davlat
hisoblanadi. U mazkur sohadagi o'z funksiyalarini qonun chiqa-
ruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatlari orqali amalga oshiradi.
Davlat amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq O'zbekiston Re
|
| |
paket
paket nomi, 
xususiyatlar

493
oddiy 3 ta nuqta ... ko'rinishda bo'ladi.\\
Buxoro, Samarqand, Navoiy, \ldots
Mustahkamlash uchun savollar.
1.
LaTex qanday dastur ?
2.
LaTex dasturini kim yaratgan va nima uchun ?
3.
LaTex dasturda ishlash uchun qanday dasturlar kerak ?
4.
Winedt interfeysi haqida gapirib bering.
5.
Winedt dasturida asboblar qaysi bo`limda joylashgan ?
6.
Latexga konvertlash uchun qaysi tugma bosiladi ?
7.
Latexda bo`sh joy qanday qo`yiladi?
8.
Maxsus belgilar haqida nima deb bilasiz ?
9.
Latexda hujjat qaysi Buyruqlar bilan boshlanadi ?
10.
$0$ nimani bildiradi ?
Foydalaniladigan adabiyotlar

Baholash ko’rsatkichlari va mezonlari:
90– 100 ball – a’lo baho
75 – 89 ball –
yaxshi baho
60 – 74 ball –
qoniqarli baho
60 dan kam – qoniqarsiz baho
Kichik guruhlar ishlarini baholash mezonlari(maks.)
Guruhlar
taqdimoti
Guruhlararo savol-javob
Guruh
a’zolarining
o’zaro
faolligi va
inoqligi,
tartibga
rioya
qilishlari
Taqdimot-
ning
ko’rgazma-
liligi
Mavzuning
yoritilib
berilishi
Tayyorlangan
savollarning
tushunarli va
ko’rgazma-
liligi
Berilgan
javoblarning
to’g’riligi
15
45
10
20
10
Vizual-didaktik resurslar
O’tilgan mavzuni takrorlash uchun savollar 1-ilova
1.Auditning paydo bo’lishi va rivojlanishi to’g’risida nimalarni bilasiz?
2.Audit va auditorlik faoliyatining mohiyatini qanday ta’riflaysiz?
3.O’zbekiston Respublikasining moliyaviy nazorat
tizimida auditning tutgan
o’rni qanday?
4.Audit oldiga qanday maqsad va vazifalar qo’yilgan?
5.Auditorlik faoliyatining qanday rivojlanish bosqichlari mavjud?
6.Tasdiqlovchi audit nima?
7.Maqsadli sistemali audit nima?
8.Tavakkalchilikka asoslangan auditga qanday ta’rif berasiz?
9.Audit va buxgalteriya hisobi ortasida qanday farqlar mavjud?
10. Audit va taftish, ularning qanday o’xshashlik va farqli tomonlari mavjud?
O’quv mashg’uloti maqsadi

190
Zahira kapitalini shakllanishini tekshirishga doir
ko’nikmalarni mustahkamlaydi.
Pedagogik vazifalar:
- Ustav kapitalini tekshirishning
maqsad va vazifalarini tushuntiradi;
- Ta’sis hujjatlarini tekshirish. haqida
ma’lumot beradi;
- Zahira kapitalini shakllanishini
tekshirishni tasniflaydi;
- Korxona xususiy kapitalini
schyotlarda aks ettirilishini tekshirishni
o’rgatadi;
O’quv faoliyati natijalari:
- Ustav kapitalini tekshirishning maqsad va
vazifalarini aytib bera oladilar;
- Ta’sis hujjatlarini tekshirish haqida to’liq
ma’lumotga ega bo’ladilar;
-Zahira kapitalini shakllanishini tekshirishni aytib
bera oladilar.
- Korxona xususiy kapitalini schyotlarda aks
ettirilishini tekshirishni tekshirish qobiliyatiga
ega bo’ladi.
O’qitish metodlari
Savol-javob, klaster,masala yechish
O’qitish vositalar
Doska, mel, proyektor, o’quv qurollari,
O’quv faoliyatini tashkil etish shakli Guruh va juftliklarda ishlash
O’qitish sharoiti
O’quv faoliyatiga mo’ljallangan auditoriya
Qayta aloqaning usul va vositalari
Masala yechish
O’quv amaliyoti mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish
bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O’qituvchi
Audit o’quv amaliyoti cdr - bet 47

(birlashish, bo‘linishi, qo‘shib olish), mulkdorlar
almashishi, O‘zbekiston
Respublikasi qonunchiligi yoki O‘zbekiston Respublikasida buxgalteriya
hisobininig yangi usullari ishlab chiqilgan hollarda
hisob siyosati
o‘zgartirilishi mumkin. ( №1 BHMS 56.1, 56.2, 56.3, 56.4)
Hisob siyosatiga kiritilgan o‘zgartirishlar asoslangan bo‘lishi va
tegishli tartibda rasmiylashtirilishi lozim. (№1 BHMS 55-bandiga muvofiq)
O‘zbekiston Respublikasi Qonunchiligining o‘zgarishi bilan bog‘liq
bo‘lmagan hisob siyosatidagi o‘zgartirishlar oqibatlari xo‘jalik yurituvchi
subyekt tomonidan buxgalteriya hisobining o‘zgartirilgan usullari qo‘llanilib
boshlanadigan sanaga (oyning birinchi sanasiga) tekshirilgan ma’lumotlar
asosida qiymat ifodasida baholangan bo‘lishi lozim.
Hisob siyosatida quyidagi masalalar o‘z aksini topishi lozim:
-Tashkiliy - texnikaviy masalalar:
-Hujjatlar aylanish qoidalari va reja-grafigi.
-Ichki hisobot (tarkibi, shakllari, davriyligi, tuzish va
taqdim qilish
muddatlari, foydalanuvchilar).
-Ichki nazorat tizimi (ichki audit xizmati, mutaxassis, shaxsan
rahbarning o‘zi, taftish komissiyasi).
-Buxgalteriya (yoki moliya-hisob markazi) to‘g‘risidagi Nizom va
buxgalteriya (MHM) xodimlarining xizmat vazifalari taqsimoti.
-Inventarizatsiya o‘tkazish tartibi.
Uslubiy masalalar - Audit o’quv amaliyoti cdr

76
tekshirgan shaxs tomonidan ushbu hisobot tekshirilganligini tasdiqlash maqsadida
imzo qo’yilishi lozim. Bu qoidaning amalga oshirilishi ichki nazoratning har bir
pog’onasi nazoratini tekshirib borish imkonini beradi.
Auditor ichki nazorat tizimini o’rganish va baholash jarayonini o’tkazish hamda
hujjatlashtirishda quyidagi namunaviy shakllardan foydalanishi zarur:
•
maxsus ishlab chiqilgan testlar;
•
rahbar xodimlar va buxgalteriya xodimlarining fikrlarini aniqlash
uchun
namunaviy savollar ro’yxati;
•
maxsus blankalar
va tekshiruv varaqalari; bloksxemalar
va grafiklar;
•
kamchiliklar ro’yxati, bayonnomalar yoki dalolatnomalar.
O’zbekiston Respublikasi «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi qonunida ichki
nazoratga taaluqli qandaydir maxsus talablar yo’q. Shuning uchun auditor
ichki nazorat tizimini baholashda ikkita omilga tayanadi:
•
ichki nazoratning maqsadi korxona
rahbariyati uchun ham, auditor uchun
ham bir xil - buxgalteriya hisobotining ishonchliligi va obyektivligini
ta’minlash;
•
auditorlik hisobotining tahliliy qismida ichki nazorat holatini ekspertiza
qilish natijalarini aks ettirish zarur.
Ichki nazorat tizimini baholashning asosiy maqsadi auditni rejalashtirish,
shuningdek auditorlik amallarining turlarini, o’tkazish vaqtini va hajmini
aniqlash uchun puxta zamin yaratib, ularni auditorlik tekshiruvining
dasturida aks ettirishdan iborat. Auditor tomonidan dastlabki auditorlik
tekshiruvi dasturi tayyorlangan va u oldinda
turgan ishlarning borishi
to’g’risida ma’lum tasavvurga ega. Dastlabki dastur sifatida o’tgan yilgi
auditorlik tekshiruvining dasturi olinib, mijoz-korxonadagi ichki nazorat
tizimini dastlabki tahlil qilish va samarasizlik xavf-xatarini baholash
natijalariga muvofiq tuzatishlar kiritiladi.
Nazorat uchun savollar
1. Auditorlik tekshiruvida ichki nazorat tizimi deganda nimani tushunasiz?
2. Korxona hisob siyosatini ishlab chiqishda nechanchi BHMSdan
foydalaniladi?
3.Ichki nazorat tizimini o’rganish va baholashni hujjatlashtirishda qanday
namunaviy shakllardan foydalanadi?
boshqa chetga chiqishlar sodir bo'lgan vaqtda tizim

|
boshqa chetga chiqishlar sodir bo'lgan vaqtda tizim Pdf ko'rish
|
bet | 202/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)boshqa chetga chiqishlar sodir bo'lgan vaqtda tizim
asbobi
(sistemali instrument) sifatida qo'llanadigan maxsus dastur mavjud
bo'ladi. Bunday dastur transportda «avariya-halokat sodir bo'lgan
holda, oynani sindiring» degan yozuv bilan joylashtiriladigan
moslamani eslatadi. Bizning mamlakatimizda yaqindagina axborot
xavfsizligi sohasida mutahassislami o'qitib, tayyorlaydigan mar-
kazlar va oliy o'quv yurtlari yaratila boshladi. Ruxsatsiz kirish
tizimni buzish, sindirish natijasida amalga oshirilishi ham mumkin.
Masalan, agar ayrim fayllar ochiq qolgan bo'lsa, u o'ziga tegishli
bo'lmagan ma’lumotlar bankining qismlariga kira olishi mumkin.
Hamma ish shunday sodir bo'ladiki, go'yo bankning mijozi ombor-
da o'ziga ajratilgan xonaga kirib, omborning bitta devori yo'qligini
ko'rib qoladi. Bunday holatda u begona seyflarga kirishi va u
yerda saqlanayotgan hamma narsani o'g'irlashi mumkin.
Ruxsatsiz kirish tushunchasiga «mantiqiy bombalar» dasturiy
ta’minotiga kirishdek xususiy voqealar ham kiritiladi, ular muayyan
www.ziyouz.com kutubxonasi
shartlar bajarilayotgan vaqtda ishlab qoladi va kompyuter tizimini
qisman yoki to'liq, butunlay ishdan chiqaradi.
«Troya oti» deb ataladigan usul begona dasturga uning egasi
tomonidan rejalashtirilmagan yangi funksiyalarni amalga oshirish,
ammo ayni vaqtda uning oldingi ish qobiliyatini ham saqlab
qolishga imkon beradigan komandalami mahfiy ravishda kiritish-
dan iboratdir.
«Troya oti» yordamida jinoyatchilar, masalan, har bir operatsi-
yadan muayyan summani ajratib, o‘z hisobvaraqalariga o'tkazadilar.
Aslida bu ish juda oddiy va oson bajariladi: kompyuter dasturiy
|
| |
Topilgan (yaratilgan) «брешь» larda dastur «uziladi « va u yerga

|
Topilgan (yaratilgan) «брешь» larda dastur «uziladi « va u yerga Pdf ko'rish
|
bet | 201/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)Topilgan (yaratilgan) «брешь» larda dastur «uziladi « va u yerga
qo‘shimcha ravishda bir yoki bir necha komandalar qo'yiladi
(kiritiladi). Ushbu «qopqoqli tuynuk, teshik» («люк») lar zarurat
www.ziyouz.com kutubxonasi
tug'ilganida «ochiladi», qurilib-kiritilgan komandalar esa, avtomatik
ravishda o'z vazifasini bajaradi. Bu usul ko'pincha tizimlar pro-
filaktikasi va ulami tuzatish bilan shug'ullanuvchi loyihachilar va
tashkilotlaming xodimlari tomonidan foydalaniladi. Ba’zan uni
«teshik» («брешь»)lami mustaqil ravishda topgan shaxslar qo'llaydi.
Shunaqasi ham bo'ladiki, biror kimsa o'zini qonuniy foydala-
nuvchi sifatida ko'rsatib, kompyuter tizimiga kirib oladi. Autentik
o'xshatish, tenglashtirish (identifikatsiya) (masalan, fiziologik xu-
susiyatlar bo‘yicha: barmoqlarning izlari, ko‘z to‘r pardasining
chizmasi, shakli, ovoz va h.k. bo'yicha) vositalariga ega bo'lmagan
tizimlar bu usulga qarshi himoyasiz bo'lib qoladi. Uni amalga
oshirishning eng oddiy yo'li qonuniy foydalanuvchilarning kod
(xosraqam)lari va boshqa identifikatsiya shifrlarini olishdir. Bunday
usullar eng oddiy muttahamlikdan boshlab, ulaming soni nihoyat-
da ko‘p. Ba’zan, masalan, adashib tushib qolgan telefon
qo‘ng‘iroqlari kabi, uzoqdagi kompyuter tarmog'idan foydalanuvchi
birovning tizimiga ulanib qolib, o‘zi ishlamoqchi bo'lgan tizim bilan
ishlayotganiga ishonadi. Amalda o'ziga begona ulanib qolgan
tizim egasi to'g'riga o'xshagan javoblarni shakllantirib, ushbu
adashishni muayyan vaqt davomida qo'llab-quwatlashi va shu
tariqa ayrim ma’lumotni, xususan kodni bilib olishi mumkin.
Har qanday kompyuter markazida EHM ishida uzulishlar yoki
|
| |
- rasm. Tarmoq adaptеrlari

80
bilan aniqlanadi, nеgaki kodning razryadliligi qanchalik yuqori bo`lsa, signalning
turlicha diskrеt qiymatlari shunchalik ko`p bo`ladi va mos ravishda uzluksiz signal
amplitudasining kichik oraliqlarini ana shu kod bilan aks ettirish mumkin. Shunday
qilib, raqamlash sifati va mos ravishda raqamlangan audio aхborotning kеyinchalik
eshitilishi boshqa sharoitlar bir хil bo`lganda o`zgartirish razryadliligiga va
diskrеtlash chastotasiga bog`liqdir. Raqamlangan tovushni eshitishda RUO` ikkilik
kodlar ularning mos signallarining diskrеt qiymatlari bilan, kеyin ularni
kuchaytirish
va
akustik
tizim
orqali
eshitish
uchun,
almashtiriladi.
O`zgartirgichlarning razryadliligi (mos ravishda tovushli adaptеrlarning ham) turli
хil bo`ladi, eng ko`p tarqalgani 8 va 16 razryadlisi. Obrazli atama, 8 razryadli
adaptеrlar o`rtacha kasеtali magnitofonlar uchun, 16 razryadlilari esa iхcham-
disklardagi audio tizimlar uchun хos bo`lgan eshitilish sifatini ta`minlaydi.
Vidеo tехnologiyani ta`minlovchi kompyutеr vosita bu
Mustahkamlash uchun savollar

Mustahkamlash uchun savollar.
1.
Latexda matematik formulalarni yozish uchun qaysi belgilar bo`limidan
foydalaniladi ?
2.
Matematik formulalar ibora orasida kelsa qanday yoziladi ?
3.
Matematik formulalar alohida qatorda kelsa qanday yoziladi ?
4.
Index yozishga misol keltiring ?
5.
Daraja yozishga misol keltiring ?
6.
Formula orasida bo`sh joy qo`yish amallarini ayting.
7.
Matnlarni yangi abzatsdan yozish buyrug`ini ayting.
8.
\dotfill nima vazifani amalga oshiradi ?
9.
\dot nima vazifani amalga oshiradi ?
10.
Matritsani qanday yozamiz ?
10.3.
Mathcad - matematik amaliy dastur
Muhim so`zlar:
kompyuterli algebra, Mathcad, WYSIWYG texnologiyasi,
variant, interfeys, yozish qoidasi, asboblar paneli, matematik amallar, munosabat
amallari, funksiya.
Bilib olasiz:
kompyuterli algebra dasturlari to`g`risida ma`lumot,
mathcad dasturi,interfeysi, formula yozish qoidasi, asboblar paneli, oddiy
matematik amallar,munosabat amallari standart funksiyalardan foydalanish, oddiy
hisoblashlarni.
Mathcad — kompyuterli algebra tizimi bolib, unda avtomatlash, loyihalash,
hisob-kitob amallari interaktiv va visual hisoblashlarga mo`ljallangan dastur.
497
Mathcad dasturi Mussachus texnologiya institute (MIT) olimi Allenom Razdovom
(Алленом Раздовом) tomonidan Mathsoft kompaniyasida yaratilgan. Mathsoft
2006 yildan buyon PTC (Parametric Technology Corporation) kompaniyasi
tarkibida faoliyat olib boradi. Mathcad juda qulay interfeysli dastur bo`lib,
ma`lumot va formulalarni kiritish uchun klaviaturadan foydalanish yoki maxsus
asboblar panellaridan foydalanish imkoniyati bor. Yana bir qulaylik tomoni
shundaki, mathcadda formulalarni xuddi matematik ko`rinishda yozish mumkin.
Hisoblashlar faqat formulalar orqali emas balki dasturlash, loyihalash orqali
bajarish mumkin. Mathcadning ba`zi imkoniyatlar Maple (MKM, Maple Kernel
Mathsoft) kompyuterli algebra tizimi asosida yaratilgan (13.1 variantigacha). 14
versiyadan boshlash MuPAD yadro simvollari foydalanilgan.
Mathcad dasturining varaqlarida bajariladigan amallar va tenglamalar,
grafikli tasvirlar, matnlar dasturlash tili asosida yaratilgan. Bu varaqlarni varaq –
dastur deyiladi va uni ishlash prinsiplari WYSIWYG (What You See Is What You
Get — «что видишь, то и получаешь») texnologiyasi asosida yaratilgan.
Ta`lim jarayoni, hisoblash va injenerlik tajribalarida Mathcad dasturidan
foydalanish qulay. Bundan tashqari XML va .NET texnologiya asoslarida ishlash,
e-kitoblarni tez va oson tayyorlash mumkin. Mathcad dasturidan foydalanuvchilar
soni taxminan 1.8 mlnga yetarkan.
Bugungi kunga kelib Mathcad dasturining quyidagi Mathcad 1.0-5.xx,
Mathcad 6, Mathcad 7, Mathcad 8, Mathcad 2000 (9 variant), Mathcad 2001 (10
variant), Mathcad 2001i, («interaktivli»), Mathcad 11-11.2a, Mathcad 12,
Mathcad 13-13.1, Mathcad 14, Mathcad 15, Mathcad Prime 1.0 variantlari bor.
Mathcad dasturining texnologiyasini kelajakda rivojlantirib, Mathcad Application
Server (MAS) texnologiyasini yaratish ko`zda tutilgan. MAS texnologiyasida
Mathcadning ixtiyoriy variantini tan olish, hamda Mathcad varaqlarini veb-
interfeys (Web Calc texnologiya) ga o`tkazish rejalashtirilgan.
|