Bozor konyunkturasini bashorat qilish uslublari

8.4. Bozor konyunkturasini bashorat qilish uslublari
Bozor istiqboli eksport yoki import mahsulotlari, bozordagi
baholar va boshqalar shaklida ishlab chiqilishi mumkin. Ular 3-5
yilgacha va uzoq muddatlarga aniqlanishi mumkin. Istiqbolni aniqlash
usuli uning maqsadiga, istiqbolni ko‘rish darajasini o ‘rganishga,
axborot ta’minotiga va boshqa shartlarga b o g iiq . Istiqbolni aniqlash
uchun statistik m aiu m o tlar bilan ta ’minlanadi.
Istiqbolni belgilash usullari turli mezonlar bo‘yicha tavsiflanadi.
Natijalami berish shakliga qarab istiqbol ko'rsatkichlari miqdoriy
va sifat ko‘rinishida b o iish i mumkin.
Muddatiga qarab qisqa muddatli, o ‘rta muddatli, uzoq muddatli
istiqbol k o ‘rsatkichlari b o iad i.
Istiqboli
belgilanayotgan
obyekt
hajmiga
qarab
umumiy
(respublika iqtisodiyotining asosiy ko‘rsatkichlari) va xususiy (alohida
bir tarmoq uchun, infrastruktura uchun, yirik kompaniya uchun).
Istiqbolni
belgilash
usullari
qoilanilishining
amaldagi
samaradorligi - bozor hajmini aniqlash, tashqi omillaming turli
ko ‘rsatkichlarga ta’sirini belgilash, bu omillaming bozor holatiga va
dinamikasiga ta ’sirini, konyunkturaga ta’sirini o ‘rganish, istiqbol
ko ‘rsatkichlarini altemativ tahlil qilishga imkon beradi.Iqtisodiy
bashoratlashda ko‘pincha ekspert baholash usuli, masalan Delfi usuli
qoilaniladi.B u usulning mohiyati shundan iboratki, ekspertlar guruhi
o ‘z kuzatishlari, tahlillari asosida u yoki bu muammo bo‘yicha istiqbol
ko‘rsatkichlami
isbot-dalil
(argumentli
fakt)larga
asoslanib
baholaydilar. Umumiy fikrlar bozor, uning holati, rivojlanishi,
raqobatning kuchayishi, yangi bozor segmentlarining paydo b o iish i
kabilar haqida ekspert xulosalari qilinadi. So‘ngra ekspertlar xulosalari
natijalari yana maxsus standart dastur (kompyuter dasturi) yordamida
tahlil qilinadi. Natijalar qaror qabul qiluvchi m a’sul shaxsga
topshiriladi.
Bozor holatini kelajagini bashoratlashda ekspert usuli qoilan ilib,
unda quyidagi vazifalar hal qilinishi mumkin.
151
Talabning o ‘rta va uzoq muddatga mo‘ljallangan hajmini aniqlash:
- Keng assortimentdagi mahsulotlar uchun qisqa muddatga
m oijallangan talab hajmi
Yangi tovarlarga talabning shakllanishini baholash:
- Iste’m olchilaming yangi tovarlarga b o ig an munosabatini
b o iish i mumkin b o ig a n talab hajmini aniqlash
- Bozordagi raqobatni baholash
- Firmaning bozordagi holatini aniqlash va boshqalar.
Ekspert usuli nisbatan sodda va to iiq axborot bazasi boim aganda
ham undan foydalanish mumkin. Bu usulning yana bir yaxshi tomoni,
u orqali bozorga tegishli sifat ko‘rsatkichlari ham aniqlanishi mumkin,
masalan bozorda ijtimoiy -siyo siy holatning o ‘zgarishi, ekologiyani
ishlab chiqarishga va m ahsulotlami iste’mol qilishga ta’siri kabilami
aniqlash mumkin. Afzalliklari bilan birga bu usulning kamchiliklari
ham mavjud y a’ni ekspertlar fikrining subyektivligi, ular fikr
m ulohazalarining cheklanganligi. Delfi usulida ekspertlar xulosasi
yozma ravishda har bir ekspertdan bir necha bosqichda olinib keyin, bir
xulosaga kelinadi.
1-3
yil
va uzoq
muddatga m oijallangan
prognozlarda bu usul bilan qilingan natijalar o ‘zini oqlagan. Bu
tadqiqotda 10 dan 150 gacha ekspert qatnashishi mumkin. Bu albatta
m asalaning qo‘yilishiga, m uammoning katta-kichikligiga bogiiqdir.
Ekspert baholash usulida keng q o ilan ilad ig an uslubiyotbu- «aqliy
hujum»
hisoblanadi.
Buning
mohiyati
shundaki,
muammo
ekspertlam ing bahs-munozarasi, muhokamasi asosida olib borilib,
muammoning u yoki bu yechimi ovoz berish y o i i bilan qabul qilinadi.
Diskussiya oldindan tuzilgan ssenariy asosida olib boriladi. Ekspertlash
orqali istiqbolni baholashni tashkil etish sxemasi. «aqliy hujum»
asosida U.Gordon 1960-yilda yangicha «sinektika» usulini taklif etdi.
U ning «aqliy hujumdan» farqi shundan iboratki, m aiu m tarkibdagi
ekspertlar guruhi (miqdor jihatdan stabil) «hujumdan» «hujumgacha»
m a iu m tajriba to ‘plab boradilar.
Konyunktura prognozi bozordagi holatni m aiu m davr ichida
oldindan ko ‘rish va uning asosiy parametrlarini aniqlashni o ‘z ichiga
oladi. Bunda konyunkturaga ta ’sir o ‘tkazuvchi omillaming yaqin
kelajakdagi xususiyatlarini aniqlashga e ’tibor qaratiladi.
152
Tovarlar va ehtiyojlar raqobatining tahliii asosan konyunktura
prognozida amalga oshiriladi hamda raqobatchi tovarlar, o ‘m ini
bosuvchi tovarlar va to ‘ldiruvchi tovarlam ing o ‘zaro muvozanatini
aniqlashga qaratiladi. Bunday raqobatni baholash uchun marketingning
bozomi o ‘rganish usullaridan keng foydalaniladi.
Bozor
konyunkturasini
o ‘rganishning
sotuvchi
va
ishlab
chiqamvchilar uchun zarurligi kelajakda ishlab chiqarish quvvatlarini
qaysi yo ‘nalishda rivojlantirish va qanday sotish siyosatini qo ‘llash
bo‘yicha aniq va ishonchli axborotga ega bo‘lishda namoyon bo ‘ladi.
Konyunkturani shuning uchun o ‘rganish va bashoratlash kerakki,
uni bilishi eng foydali narxlarda sotish va sotib olish, mavjud
resurslami
oqilona
joylashtirish
(manevrlashtirish),
bozorda
kutilayotgan holat bilan mos holda tovar ishlab chiqarishni
kengaytirish
yoki
qisqartirish
imkonini
beradi.
Tovar
bozori
konyunkturasining tahliii quyidagi jihatlar bo‘yicha o ‘tkaziladi.
Birinchi navbatda mamlakat iqtisodiyoti siklning qanday fazasidaligini
aniqlash va unga kompleks tavsif berish zarur.
Keyin ishlab chiqarish tahlil qilinadi. Aniq bir tovam i yaxlitligicha
jahon bozori asosiy ishlab chiqaruvchi mamlakatlar bo‘yicha ishlab
chiqarish dinamikasi ko‘rib chiqiiadi, bu tovami chiqarishdagi
o ‘zgarishning asosiy sababi o ‘rganiladi. Asosiy e’tibor ilmiy-texnika
taraqqiyotining tarmoq va tadqiq etilayotgan tovar bozoridagi ta’siriga
qaratiladi.
Talab va iste’mol dinamikasining tahliii yaxlit holda va iste’molchi
mamlakatlar bo ‘yicha boMaklangan holda o ‘tkaziladi. Shuningdek,
bozor sig‘imiga ta ’sir etuvchi asosiy omillar ham o ‘rganiladi, bu tovar
iste’moli
sohasidagi
ahvol
tadqiq
etiladi
va
bozoming
monopollashtirish darajasi, savdoning shakli va metodlari va ulam ing
dinamikasi aniqlanadi. Ilmiy-texnika taraqqiyotini tovam ing iste’moli
darajasiga ta ’siri albatta o ‘rganiladi.
Zaxiralami tahlil qilish ishlab chiqamvchilar va savdoda ham,
iste’molchilarda ham zaxiralar sohasi siyosatini tadqiq etishni, ulam ing
harakatlarini o ‘rganishni ko ‘zda tutadi.
Tovarlam ing yaxlit va alohida mamlakatlar bo‘yicha jahon
eksporti va importini tahlil qilishda savdoning yangi shakllari, bojxona
153
tarif va valuta tizimi masalalari ko‘rib chiqiladi. Tovarlar eksporti va
im portining rivojlanish bashorati tuziladi.
N arxlar - konyunkturaviy tahlilning eng muhim elementi. Narx
dinamikasi ko'rib chiqiladi. Narxlar o ‘zgarishining asosiy sabablari,
ulam ing yangi texnologiyalar paydo b o iish i, xomashyolar va yarim
fabrikatlar narxining o ‘zgarishiga, mehnat unumdorligining oshishi,
inqirozning oldini olish, valuta kursining o ‘zgarishi, savdo metodlari
va shakliga ta’siri hamda aloqalari tahlil qilinadi. Raqobatchilaming
narx sohasidagi, davlatning narxning shakllantirishidagi siyosatlari
ta ’minlanadi.
Bozor sig im i - bozomi tadqiq etishning asosiy tomonlaridan
biridir. Bu ko‘rsatkich prinsipial ravishda tovar savdosining imkoni
b o ig a n hajmini namoyish qiladi va bir yil yoki qandaydir vaqt
davom ida unda realizatsiya qilinadigan (jismoniy birliklarda yoki
qiym at ifodasida) hajmi bilan belgilanadi.
Bozom ing sig im i turli xil usullar bilan baholanadi. Birinchi
holatda quyidagi formuladan foydalanish mumkin:
B= M x T x N
Bunda B- bozom ing s ig im i, M - aniq bozorda mahsuLotning
ushbu turini sotib oluvchilar mijozlar soni; T-tadqiq etilayotgan vaqt
davom ida xaridorlar tomonidan ushbu tovami xarid qilinish soni; N-
m ahsulotning o ‘rtacha narxi.
Ikkinchi holatda formula quyidagicha:
B= M ICh+ Z + I - e
Bunda, B- bozom ing sig im i, Mich- milliy ishlab chiqarish, Z-
tayyorlovchi korxona omborlaridagi tovar zaxiralari qoldiqlari, I-
import, e-eksport.
Firma natijalarini o ‘zaro nazorat qilish va tuzatish uchun, odatda,
bu usullam ing ikkalasidan ham foydalaniladi. Biroq bozor sigim ini
aniqlashning ushbu formulalari o ‘ta sodda va yanada aniqroq, reallikka
yaqinlashgan k o ‘rsatkichlami olish uchun aholi xarid qobiliyatiga,
xarid tarkibi va odatlariga, hayot tarzi stereotiplariga va yana ko‘plab
om illarga tuzatishlar kiritish kerak, ya’ni ko‘p omilli iqtisodiy
modellardan foydalanish zarur b o ia d i.
Bozor, sig im in i aniqlay borib, ushbu bozorga kiruvchi korxonalar
bozordagi raqobatchi firmalaming ishtiroki va ishini e ’tiborga olib,
154
uning to ‘liq miqdorini egallab olishni hisob-kitob qilishga haqli
emasmiz. Shuning uchun ushbu bozordagi xususiy ulushi haqidagi
ma’lumotlarga ega b o iis h ham, (agar korxonalar unda ishtirok
etayotgan b o isa ) yoki kelgusida bozordagi imkoniyati b o iish i
mumkin b o ig a n ulushining hisob-kitobini qilishi yangi bozorga
kirishda yoki o ‘zining kelgusi faoliyati natijalarini hisob-kitob qilishda
muhim.
Bozom ing kompaniyaga tegishli ulushi ko‘rsatkichi raqobat
kurashida u ushbu bozordagi raqobat kurashida u qanday rol o ‘ynashini
tushunishiga va bu bozorda m uomalaning to‘g ‘ri liniyasini, raqobat
strategiyasini ishlab chiqishga imkon beradi.
Bozordagi ulush quyidagi form ula bo‘yicha hisob-kitob qilinadi:
Bu = BSh.U x 100%, bunda Bu - korxonaning bozordagi ulushi;
BSh - korxonaning bozordagi sotilish hajmi, U -ushbu tovarning ushbu
bozordagi umumiy sotilish hajmi.
Masalan, 2016-yilda mobil telefonlarining jahon bo‘yicha sotilishi
990,8 mln donani tashkil etdi. Unda Nokianing ulushi - 36,2%,
M o to ro lla - 21,1%, Sumsung - 11,8%, Soni Eroson -7,4%, LG - 6,3%,
Benq - 2,4%ni, qolganlari esa 14,8% ni tashkil etdi.
Olingan hamma m aiu m o tlar asosida bozor rivojlanishining
konyunkturaviy bashorati tuziladi, uning yakuniy vazifasi esa ehtimol
tutilgan kelajak manzarasini yaratish: foydalanib qolish kerak b o ig a n
imkoniyatlami va qochish zarur b o ig a n xavflami aniqlashdir.
|