- ma’ruza  1. Mavzu:  Kompleks sonidan ildiz chiqarish

|
- ma’ruza 1. Mavzu: Kompleks sonidan ildiz chiqarish
|
bet | 15/16 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 494 Kb. | | #116213 |
Bog'liq Algebra va sonlar nazariyasi-1 14- ma’ruza 1. Mavzu: Kompleks sonidan ildiz chiqarish.
2. Maqsad: Muavr formulasini qullab, kompleks sonlarining ildizlarini tŏplamini qurish usulini va ushbu tŏplamning algebraik xossalarini bayon kilish. Birning n darajali ildizlarining tsiklik gruppasini kiritish .
3. Metodik ta’minot: a) adabiyot: [1] (108-112 b.b.), [2] (169-173 b.b.),
b) ShEHM, proektor.
4. Reja:
Kompleks sonidan kvadrat ildiz chiqarish.
Kompleks sonidan n-darajali ildiz chiqarish.
Birning n darajali ildizlarining tsiklik gruppasi.
5. Mavzu bayoni.
5.1. Kirish. Maktab kursida tenglama ŏtilgan ( bu erda x va a – xaqi-qiy sonlar, daraja esa butun). Ushbu tenglamani echimi x sonni ildizi deyilardi. Kompleks sonlar maydonida ham shunga ŏhshash ta’rif kiritish mŏmkin.
5.2. Asosiy qism.
Ta’rif. w kompleks soni z kompleks sonining n darajali ildizi deyiladi, agar
(1)
tenglik bajarilsa.
Kompleks sonidan kvadrat ildiz chiqarish.
Masalan, n = 2 holda z = a + bi algebraik kŏrinishga ega bŏlsin. (1) tenglamani echimini w= x + iy kŏrinishda izlaymiz.
tenglama x2-y2 = a ; 2xy = b sistemaga ekvivalentligini kŏrsatish mumkin.
Shu sistemani echib, talab qilingan ildizlar kŏrinishini topamiz:
w1,2 = .
Kompleks sonidan n-darajali ildiz chiqarish.
Agar daraja ikkidan kattarok bŏlsa, u holda (1) tenglamani xuddi n=2 holiga ŏhshatib echish mumkin. Ammo ushbu usul yaxshi samara bermaydi. Shuning uchun ham biz kompleks sonlarining xossalaridan fodalanib, (1) – tenglamani echimini topishda yahshi samara beradigan usulni vujudga keltirishga kirishishimiz kerak. Ushbu ishda bizga Muavr formulasi yordam beradi.
Biz z sonini z = r (cos + i sin) trigonometrik shaklida yozib w sonni
w = (cos + i sin) trigonometrik shaklda izlaymiz.
Ushbu holda (1)- tenglikni
n (cos + i sin)n = r (cos + i sin) (2)
kŏrinishda yozsa bŏladi.
(cos + i sin)n = cos(n) + i sin(n) Muavr formulasidan foydalanib, (2) tenglamani
(n = r) (cos(n)= cos) (sin(n)= sin)
tenglamalar sistemasiga keltiramiz:
Demak, (1) tenglama qŏyidagi echimlarga ega
wk = (cos + i sin ), k Z (3)
(3) da k = 0,1,…, n-1 qabul qilamiz va (1) tenglamani mos bŏlgan n –ta echimini ajratamiz.
Ushbu echimlar turliligi ularni argumentlarining turliligidan bevosita kelib chikadi. Bundan tashkari trigonometrik funktsiyaning davriyligidan ws = wn+s tenglikni hosil kilamiz, bu erda s – ixtiyoriy butun son.
Demak, natijada qŏyidagi teorema isbotlandi.
Teorema. Ixtieriy noldan farkli z = r (cos + i sin) kompleks sonini aksariyat n-ta turli n-chi darajali ildizlari mavjud va ular
wk = (cos + i sin ), k=0,1,…,n-1 (4)
formulalar yordamida topiladi.
Birning n-darajali ildizlarining tsiklik gruppasi.
Ma’lumki 1 = cos0 + i sin0 . U holda (4) dan birning n- darajali ildizlari
wk = (cos + i sin ), k=0,1,…,n-1 (5)
formula yordamida aniqlanadi.
Ta’rif. Biror elementning darajalaridan iborat bŏlgan gruppa tsiklik gruppa deyiladi.
Teorema. Birning n- darajali ildizlari mul’tiplikativ tsiklik gruppani tashkil qiladi.
Isbot. Agar n =1 va n =1 bŏlsa, u holda () n = n n =1. Demak, birning n- darajali ildizlarining kŏpaytmasi yana birning n- darajali ildizi bŏladi.
|
| |