nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
§ 7.2. Elektrik, pnevmatik, gidravlik ijro mexanizmlari

95
etakchi val bilan birga aylana boshlaydi. Chulg‘amdan o‘tadigan tok miqdoriga qarab
ishchi mexanizm tezligini rostlash mumkin bo‘ladi.
Bunday muftalar seriyasi sanoatda ko‘plab ishlab chiqarilmoqda. Ular 24 va 100
voltli o‘zgarmas tok manbaiga ulanadi va 5-22 Vt quvvat oladi. Ulanish vaqti 20- 40
ms, uzilish vaqti esa 15...30 ms bo‘ladi.
Foydalanilgan energiya turiga ko‘ra IMlar elektrik, pnevmatik, gidravlik
turlariga ajratiladi.
Ularning asosiy maqsadi mexanizmlar, turli tizimlar va qurilmalarning ishlash
rejimlarini yoqish, o‘chirish va o‘zgartirishdan iborat.
Ushbu turdagi eng keng tarqalgan qurilmalar orasida: Elektrodvigatellar,
aktuatorlar, har-xil yurtgitkichlar, o‘shgartiruvchi relelar, robotlashgan moslamalar,
solenoid yurtgitkichlari, DMDD oynalari va h.k. Qurilma ko‘p hollarda ikkita
funksional birlikni o‘z ichiga oladi: ijro etuvchi element, shu jumladan rostlash organi,
misol uchun bu rostlovchi klapan yoki boshqa bloklar ham bo‘lishi mumkin.
IM qo‘shimcha boshqaruv vositasiga ega bo‘lishi kerak. Ijro qurilmasini tahlil
etadigan bo‘lsak (1-rasm) ijro etuvchi qurilmaning kirishida kuchaytiruvchi bloklar
o‘rnatiladi (BU).
Ijro qurilmasining tuzilishi - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

Ijro qurilmasining tuzilishi
IM ularning turlari xilma-xilligi bilan belgilanadi. Oddiy misol sifatida, elektr
motorlar yoki elektromagnitlar turkumi ko‘rib chiqsak bo‘ladi.
Elektromagnit muftalar va ularni ulanish sxemasi
104
Elektr magnitli kerakli masofaga (kichik) jadal tezlanish harakatini etkazish
uchun ishlatiladi. Ular, asosan gidravlik va pnevmatik tizmilarni boshqarish xizmat
qiladilar, klapan, zadvijka ventillarni o‘z ichiga oladi.
Elektr magnitning klapani bosib o‘tishi mumkin bo‘lgan masofani hisobga olib,
qisqa yoki uzoq vaqt harakat qilishi mumkin.
§ 7.7. Elektromagnitli-solenoidli ijro mexanizmlari
Bu qurilmalardan biri elektromagnit klapan solenoid hisoblanib, u klapanni
ishga tushiradi, siqilgan havo yoki suyuqlikning haydovchi qurilmaga kirishini ochadi
va yopadi. Elektr toki g‘altakka yo‘naltirilganda po‘lat armatura solenoidga tortiladi,
bu esa klapanning ochilishiga olib keladi.
Stanok uskunalarida, shuningdek, boshqa uskunalarda keng qo‘llaniladigan
elektromagnitlar, elektromagnitlarni tortilish asosida ishlaydilar, bunda ular harakatni
to‘xtatmasdan ham kinematikada kommutatsiyani ta’minlab beradilar.
Ularning ko‘rinishi quyidagicha ko‘rinadi:
7.8 – rasm. Elektromagnitli-solenoidli ijro mexanizmini sxemasi
Elektromagnit
ilashish
muftasining
g‘altak o‘ralishiga elektr toki
yo‘naltirilganda elektr tok, korpusda magnit oqimi hosil bo‘ladi va u tormoz diskiga
kirib armatura orqali yopiladi. Bu esa yakorni korpus bilan birlashishiga olib keladi.
Natijada qo‘zg‘aluvchan val o‘z momentini qo‘zg‘aluvchan valga uzatadi. Prujinaga
elektr toki berish to‘xtatilganda armatura korpusdan qaytariladi. Natijada qo‘zg‘algan
val o‘z harakatini to‘xtatadi.
|
§ 7.4. Elektrodvigatelli ijro mexanizmlari

100
texnik ma’lumotlar keltirilgan. Elektr yuritmalarining normal holatidagi joylashtirilishi
vertikal holat hisoblanadi (yuritma vali vertikal joylashtiriladi).
7.2-jadval
Elektromotor
Turi
Joylashtirilishi
Ishlash
harorati
o
S
Tashqi muhitning
nisbiy namlishi
20
o
S da %
Moylash davriligi
M
Havodagi
va ochiq
havodagi statsionar
qurilmalar
- 20 .... 35
80
gacha
Uch oyda 1 marta
A
-
-40 .... + 40
95 gacha
B,V,G,D
Bir yildan
kam ems
B,V,G,D tipli elektr yuritmalarining ish prinsipi va tuzilishini ko‘rib chiqamiz.
Elektr yuritmaning knematik sxemasi 7.6 - rasmda keltirilgan.
7.6-rasm. Takomillashtirilgan elektrik ijro mexanizmlari (elektr yuritmalar
surgichlar)iing knematik sxemasi
Elektr yuritma quyidagi asosiy elementlar va qismlardan tashkil topgan: korpus
chervyakli silindrik reduktor, qo‘l dubleri qismi elektr motori yo‘l
va moment
o‘chirgichlari qutilari.
guruh uchun - Boshlang'ich sinflarda ot so'Z

|
Boshlang'ich sinflarda ot so'Z
|
bet | 3/3 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 38,34 Kb. | | #243826 |
Bog'liq 122-128-converted guruh uchun.
4- sinfda qaysi so’z turkumlarini o’rgandingiz?
Ot so’z turkumidagi so’zlarga qaysi qo’shimchalar qo’shiladi? Otga qo’shiladigan qo’shimchalarning vazifalarini ayting.
guruh uchun.
4- sinfda qaysi so’z turkumlarini o’rgandingiz?
Otning belgilarini bildiradigan so’z turkumi qaysi?U otning qanday belgilarini bildiradi?
guruh uchun.
4- sinfda qaysi so’z turkumlarini o’rgandingiz?
Ot , sifat, fe’l yasovchi qo’shimchalarni klasterda ifodalang va ularni misollar bilan tushuntiring.
guruh uchun.
4- sinfda qaysi so’z turkumlarini o’rgandingiz?
Ot, sifat, fe’l yasovchi qo’shimchalarni klasterda ifodalang va ularni Misollar bilan tushuntiring.
guruh uchun.
4- sinfda qaysi so’z turkumlarini o’rgandingiz?
Son so’z turkumining xususiyatlarini klasterda ifodalang. Sonlar nimaning miqdori va tartibini bildiradi?
45-son 10–to’plam Iyun 2023
Sahifa:
|
| |
Mehnat nizоlari va ularni bоshqarish haqida izoh bering

boʻlinadi. Ya kka tartibdagi Mehnat nizolari — ish beruvchi va xodim oʻrtasida mehnat toʻgʻrisidagi
qonunlar va boshqa normativ hujjatlarni, mehnat shartnomasipz. nazarda tutilgan mehnat shartlarini
qoʻllanish yuzasidan kelib chiqqan kelishmovchiliklardir. Jamoaga doir Mehnat nizolari — ish
beruvchi va xodimlar jamoalari oʻrtasida mehnatning yangi shartlarini belgilash va mavjud shartlarini
oʻzgartirish, jamoa shartnomalari va kelishuvlarini tuzish, oʻzgartirish va bajarish yuzasidan kelib
chiqqan kelishmovchiliklardir. Ish beruvchi bilan xodimlar oʻrtasidagi kelishmovchiliklar mehnat
shatnomasida qatnashuvchi har 2 tarafning harakati yoki harakatsizligi natijasida kelib chiqishi
mumkin. Har qanday kelishmovchiliklarhamM.n. darajasiga borib yetmaydi. Yuzaga kelgan
kelishmovchiliklar mehnat huquqi subʼyektlari tomonidan turlicha baholanishi mumkin.
Baholashdagi kamchiliklar Mehnat nizolarini koʻrib chiquvchi organga murojaat qilingandan boshlab
Mehnat nizolari darajasiga borib yetadi.
49. Mehnat resurslaridan samarali foydalanish ko’rsatkichlari qanday?
50. Mehnat resurslarini qayta taksimlash?
Mehnat resurslari - mamlakat aholisining mehnatga layoqatli yoshdagi qismi, iqtisodiy resurslarning
tarkibiy unsuri; 16 yoshdan 55 yoshgacha boʻlgan ayollar, 60 yoshgacha boʻlgan erkaklar Mehnat
resurslariga kiritiladi.
Kishilar yoshining ulgʻayishiga qarab Mehnat resurslariga dastlab qoʻshiladilar, soʻngra (yoshi
oʻtgach) undan chiqadilar. Koʻpchilik mamlakatlarda, shu jumladan, Oʻzbekistonda 16—59
yoshdagilar Mehnat resurslariga kiritiladi. Mehnat resurslari oʻsishi aholining koʻpayishiga bogʻliq.
Aholi tarkibida yoshlar qanchalik koʻp boʻlsa, Mehnat resurslari shunchalik tez oʻsadi. 20-asr oxiri
—21-asr boshlarida Oʻzbekistonda Mehnat resurslari har yili 320—350 ming kishi atrofida koʻpay-
ib bordi. Ularning asosiy qismini mehnat yoshiga qadam qoʻyganlar tashkil etadi.
Mehnat resurslari soni miqdoriy ifoda boʻlsa, mehnat yoshidagilarning bilim saviyasi, malakasi,
kasbiy mahorati va ishbilarmonligi uning sifatini yaratadi. Taʼlimtarbiya, malakani oshirish,
sogʻliqni taʼminlash, uni mustahkamlash uchun sarflar inson kapitaliga investitsiya boʻlib, Mehnat
resurslari ni takroran yaratishga xizmat qiladi. Mehnat resurslari mehnat bozori orqali taqsimlanadi.
Mehnat resurslari ban-dligi — mehnat yoshidagi kishilarning ish bilan taʼminlanishi, ularning tovar
va xizmatlar yaratishda ishtirok etishi. Mehnat resurslari tarkibidagi ishlashga talabgor boʻla turib
ish topa olmaganlar ishsizlar (qarang Ishsizlik) hisoblanadi (qarang Bandlik).
21-asr boshlarida Oʻzbekiston Mehnat resurslari tez oʻsishi bilan tavsiflandi. 2003-yilda
respublikada Mehnat resurslari 13181,0 ming kishini tashkil etdi.[1]
Personalni rejalashtirishning mohiyati, maqsad va vazifalari

Ishlab chiqarish, marketing, moliya, xodimlar va boshqa funktsiyalar bo’yicha vitse- prezidentlar ham
strategiya ishlab chiqadilar va uni amalga oshirish bo’yicha javobgar hisoblanadilar. Har bir menejer
o’zining javobgarlik sohasi bo’yicha strategiyani ishlab chiqadi va uning bajarilishini kuzatib boradi.
Diversifikatsiyali kompannyalarda bir necha tarmoqlarda boshqaruv talab etilib, strategiya bo’yicha
menejerlarning 4 darajasi mavjud:
-ijrochi direktor yoki yuqori boshqaruv pog’onasi rahbari;
-alohida korxonalarning foyda va zararlari uchun javobgar menejerlar;
-muayyan ishlab chiqarish bo’linmasi bo’yicha funktsional menejerlar;
-asosiy tezkor bo’linmalar va mintaqaviy bo’limlar menejerlari.
Xususiy kompaniyalar va korxonalarda odatda strategiya bo’yicha bitta yoki ikkita menejer bo’ladi.
Personalni boshqarishning hozirgi davr yo’nalishlari

73. Personalni boshqarishning hozirgi davr yo’nalishlari Ma’lumki bozor iqtisodiyoti muttasil o‘zgarib borish xususiyatiga ega. Shunday ekan korxona ham
(agar u bozorda raqobatbardosh bo‘ladigan darajada samarali faoliyat ko‘rsatishga intilsa) nafaqat
bu tashqi o‘zgarishlarga, balki o‘zgarishlar sur’atiga ham tez moslasha olishga qodir bo‘lishi kerak.
Shu jihatdan an’anaviy korxona va yangi tipdagi korxonani farqlay olish darkor.
Personalni boshqarishning zamonaviy yo‘nalishlari korxona ichki muhitida ro‘y berayotgan
o‘zgarishlar (iqtisodiyotda, texno- logiyalarda, ijtimoiy sohada, huquqiy munosabatlarda) bilan
bog‘liqdir. Ularni quyidagi shaklda (1.3-rasm) tasavvur etish mumkin.
Bozor iqtisodiyoti bilan bog‘liq ijtimoiy va huquqiy sohalardagi o‘zgarishlar boshqaruvning yangi
yo‘nalishlarini shakllantiradi. Ular quyidagilardan iboratdir:
–personalning strategik menejmenti;
–menejer karyerasini rejalashtirish;
–xodimlarni muvofiqlashtirish texnikasi;
–iqtisodiy tanglik sharoitida personalni boshqarish.
Yuqorida qayd etilgan barcha muammolarni hal etish va yangi yo‘nalishlarda muvaffaqiyatga
erishish umumiy asosga ega. Buning diqqat markaziga personalni qo‘yish, xodimlar tomonidan
yangi sharoitlardagi o‘z rollarini idrok etishlari va shaxsiy onglilikdir.
AQSHda shakllangan personalni boshqarish tamoyillari amerikaliklarning o‘z davlatlarini “katta
imkoniyatlar mamlakati” deb hisobla- nadigan tamoyili negizida asoslangan. Ya’ni, Amerika
Qo‘shma Shtat- larida har bir xodimga agar u kuch-g‘ayratini ayamasa, o‘zining kasbiy mahorati va
bilimini oshirib borsa, albatta muvaffaqiyatga erishadi, degan qat’iy ishonch singdirilgan. Bunday
sharoitda faqat o‘z kuchiga ishonadigan, kichikroq bo‘lsa-da o‘z shaxsiy korxonasiga ega, ishchan
va malakali xodim tadbirkorlikning “eng maqbul modeli” hisoblanadi.
Yevropa Ittifoqiga a’zo mamlakatlar uchun esa personalni boshqarishga davlatning qonunchilik
yordamida aralashuvi nisbatan kengroqdir. Xususan, personalni yollash, xodimlarni ishdan
bo‘shatish, ishchilar va ish beruvchilar o‘rtasidagi munosabatlar qonun orqali muvofiqlashtirib
boriladi. Bu mamlakatlarda ish haqi to‘lash, xodimlarning salomatligi, mehnat xavfsizligi, ish vaqti
miqdoriga amaldagi qonunchilik tomonidan juda qat’iy talablar qo‘yilgan. Xususan Yevropa Ittifoqi
Iqtisodiy Rivojlanish tashkiloti tomonidan qabul qilingan “Ijtimoiy harakat” dasturi orqali qit’a
mamlakatlarida personalni boshqarishga o‘z qonunchilik ta’sirini kuchaytirib bormoqda.
Personalni boshqarishga davlatning aralashuvi Yevropada faqat qonunchilik bilan chegaralanib
qolmaydi. Bu mamlakatlarda tashqi bozor uchun yuqori malakali xodimlarni tayyorlash sarf-
xarajatlari davlat tomonidan qoplanadi. Shu sababli Iqtisodiy Rivojlanish tashki- loti ma’lumotlariga
ko‘ra Yevropada malakali ishchi kuchi dasturlari uchun davlat sarf-xarajatlari AQSHga nisbatan
sezilarli darajada ko‘pdir.
Mehnat shartnomasi nima asosida tuziladi?

fuqarolar faqat shaxsiy maishiy ehtiyojlari uchun boshqa shaxslarning mehnatidan foydalanishi (mas,
uy
xizmatchisi, enaga, shofer, mashinkachi bilan Mehnat shartnomasi tuzish) mumkin. Mehnat
shartnomasi taraflarining huquq va majburiyatlarini belgilovchi shartlari Mehnat shartnomasining
mazmuni hisoblanadi. Mehnat shartnomasining ayrim shartlari bevosita qonun hujjatlarida nazarda
tutiladi (mas, mehnat taʼtilining
eng kam muddati, barcha xodimlar uchun eng koʻp ish vaqti;
institutizomiy jazo turlari va ularning qoʻllanish tartibi va boshqalar).
Ishlab chikiladigan Mehnat shartnomasi shartlari zarur va qoʻshimcha shartlarga boʻlinadi. Zarur
shartlar (mas,
ish joyi, mehnat vazifasi, mehnat haqi miqdori va boshqalar) taraflarsiz tuzilishi
mumkin boʻlmagan shartlardir. Majburiy boʻlmasa ham, taraflarning xohishiga koʻra,
kiritilishi
mumkin boʻlgan shartlar qoʻshimcha shartlar hisoblanadi [mas, ishga qabul qilishda sinov belgilash,
kasb(lavozim)larni qoʻshib olib borish toʻgrisida, toʻliqsiz ish vaqtini belgilash va boshqa]. Mehnat
shartnomasini tuzish paytida xodimlarga qonun va boshqa normativ hujjatlar bilan belgilangan
mehnat huquklari va kafolatlari darajasi pasaytirilishi mumkin emas.
Xodim tomonidan mexnat
vazifasining bajarilishi, yaʼni muayyan mutaxassislik, malaka yoki lavozim boʻyicha ishni bajarish;
xodimning ichki mehnat tartibi qoidalariga boʻysunishi; uning mehnat qilayotgan korxona mehnat
jamoasiga qoʻshilishi Mehnat shartnomasining asosiy belgilari hisoblanadi. Mehnat shartnomasi
yozma shak-lda, bir xil kuchga ega boʻlgan kamida 2 nusxada tuziladi.110-modda. Mehnat
shartnomasining muddati Mehnat shartnomasi: nomuayyan muddatga; uch yildan ko‘p bo‘lmagan
muayyan muddatga (muddatli mehnat shartnomasi) tuzilishi mumkin.
Personalni boshqarish va ishlab chiqarishning o’zaro aloqadorligi

kuchini ayamasdan, lеkin qo‘l ostidagilari haqida qayg‘urmasdan ishlaydi. Avtoritar rahbar ko‘pincha
hеch qanday xarajatlarni, shu jumladan insonlarni ham ayamasdan ishlab chiqarish maqsadlariga
erishishni ko‘zlaydi. Bunday rahbar bilan birga kishilar o‘zlarini ―vulqon dagidеk, favqulotdagi
vaziyat holatida his qiladilar. Ularni zaruriyatsiz bеzovta qiladilar, asablariga tеgadilar, xaddan
tashqari ishlatadilar. Bunday tipni ―Rahbar o‘zini qanday tutmasligi kеrak dеgan qo‘llanmaga
kiritish mumkin. Biroq avtokratni qattikqo‘l rahbar bilan adashtirmaslik kеrak.
Rahbarlikning dеmokratik uslubi bo‘ysinuvchilarga ularning malakasi va ish xususiyatlariga mos
bo‘lgan mustakkilikni bеrish, ishlab chiqarish masalalarini ularning bеvosita ishtirokida yoki hеch
bo‘lmaganda ular bilan muhokama qilingandan so‘ng hal qilish, ularning ishlashi uchun zaruriy
sharoitlarni yaratish, ularning harakatlarini holis baholash, insonlarga ijobiy munosabatda bo‘lish va
ularning ehtiyojlari haqida o‘ylash kabilarni ko‘zlaydi. Rahbarning bunday harakatlari nafaqat
yakkaboshchilik printsiplarini barbod
qilib anarxiyaga olib kеladi, balki rahbarning rеal hokimligini va obro‘sini mustahkamlaydi, jamoada
unumli ish sharoitini yaratishga ko‘maklashadi. Rahbarlikning bu uslubida qo‘l ostidagilarning
tashvishlari va qiziqishlarini bilish zarur. Yirik yapon firmalarining birida shunday qoida mavjud:
―Haftada soat, oyda kun. Aynan shunday davriylik bilan yuqori rahbarlikni o‘z ichiga olgan
ma'muriyat sеxga kеladi va ishchilar bilan yonma-yon konvеyеrda ishlaydi. Bunday amaliyot
tashabbuskorlari hisoblaganidеk, bu ishchilar bilan aloqani saqlashga, ularning kayfiyati, ish va
turmush sharoitlarini bilishga imkon bеradi. Rahbarlikning bunday uslubi eng ma'qul hisoblanadi.
Libеral uslub. Buni ko‘pincha rahbar ishni o‘z holiga tashlab qo‘yganda albatta, samarasiz sifatida
ko‘radilar.
Personal karyerasi bosqichlarini sanab bering

—
yuqori malakali mutaxassislarning xizmat vazifalari va lavozimda o’sishlari
ta’minlanganligidan qoniqish hosil qilishlari natijasida ular o’rtasida qo’nimsizlikni kamaytirish;
—
personal bilan korxona faoliyati muvofikdashtirilishi natijasida mehnat unumdorligining
o’sishi.
Kar’era dinamikasi xodimning korxona yoki tashkilot xizmat vazifalari, lavozimlari pillapoyalaridan
bosqichma-bosqich ko’tarilishini, bu dinamika sur’atini ifodalaydi. Bunda xizmat vazifasi va
lavozimga ko’nikish hamda uni egallash uchun odatda uch yil talab qilinishi mezon sifatida belgilab
qo’yiladi.
Personal xizmat vazifasi yoki lavozimda besh yil bo’lganidan so’ng esa uning mehnat faoliyati
samaradorligida pasayish kuzatiladi. Shuning uchun dinamik kar’era deyilganda xodim, aksariyat
hollarda xar bir xizmat vazifasi yoki lavozimda 3—5 yil davomida bo’lishi tushuniladi.
Personal kar’erasini o’sishini boshqarish jarayoni (11.8-rasm) mantiqan bir-biri bilan bog’likdir.
Umuman olganda xodimning kar’erasi ishlab chiqarish faoliyati natijasi hisoblanadi. Xodim ishlab
chiqarish jarayonida xizmat vazifasida yoki lavozimda ko’tarilar ekan, yangi texnika va
texnologiyalarni, ishlab chiqarish usullarini, xizmat va lavozim vazifalarini, menejmentni, o’z
ijtimoiy rolini va hokazolarni egallaydi.
Menejment samaradorligini baholashning qanday mezonlari mavjud?

|
Menejment samaradorligini baholashning qanday mezonlari mavjud?Bog'liq Personal savollarga javoblar55. Menejment samaradorligini baholashning qanday mezonlari mavjud?
Menejmentning asosiy maqsadi tashkilot faoliyatini doimiy ravishda yaxshilashdir. Boshqaruvning
iqtisodiy samaradorligi alohida ahamiyatga ega. Samaradorlik mezonlari umumiy va xususiy bo'lishi
mumkin. Birinchi holda, ishlash natijalarining global jihati ko'rib chiqiladi. Resurslarni minimal
sarflash bilan maksimal natijaga erishish muhim. Boshqaruv samaradorligining qisman ko'rsatkichlari
quyidagilardan iborat:
ishlab chiqarish jarayonida ishtirok etuvchi ishchilarning mehnat xarajatlari darajasi;
moddiy resurslarni sarflashning oqilonaligi;
moliyaviy resurslarning minimal qiymati;
asosiy ishlab chiqarish fondlaridan foydalanish va amortizatsiyani tavsiflovchi ko'rsatkichlar;
ishlab chiqarish xarajati (minimalda saqlanishi kerak);
ishlab chiqarish rentabelligi ko'rsatkichi;
ishlab chiqarish sexlarining texnik jihozlanishi (texnik taraqqiyotning zamonaviy yutuqlariga
muvofiqligi);
mehnat sharoitlari va tashkiliy tuzilma bilan belgilanadigan ishchilarning mehnat intensivligi;
xarajat stavkasiga muvofiqligi va barchasiga toʻliq mos kelishishartnoma majburiyatlari;
xodimlar soni va tarkibining barqarorligi;
Bir xil xarajatlar darajasida ekologik qoidalarga rioya qilish.
Korxona faoliyati samaradorligini baholash uchun birinchi navbatda iqtisodiy ko'rsatkichlardan
foydalaniladi. Asosiysi, foydaning hisobot davridagi umumiy xarajatlarga nisbati. Agar og'ishlar yoki
qoniqarsiz natijalar aniqlansa, aniq sabablarni aniqlash uchun omil tahlili o'tkaziladi.
Samaralilik komponentlari
Tashkilotni boshqarish samaradorligini baholashda quyidagi koʻrsatkichlardan foydalanish mumkin:
samaradorlik, bu rahbariyat tomonidan qo'yilgan maqsadlarga erishish darajasida namoyon bo'ladi;
tashkilotning barcha tuzilmalari va bo'linmalarining ehtiyojlarini to'liq qondiradigan moddiy va
moliyaviy resurslarni tejamkorlik bilan sarflash qobiliyati;
olilgan iqtisodiy natijalarning ishlab chiqarish jarayonida sarflangan xarajatlarga optimal nisbatiga
erishish;
toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita omillarning yakuniy natijaga taʼsir qilish darajasi.
|
| |
§ 16.3.5. Moy bosimi qurilmasi uchun nazorat tizimi (MQNT)

§ 16.3.5. Moy bosimi qurilmasi uchun nazorat tizimi (MQNT)
Moy bosimi qurilmasi nazorat tizimi mantiqiy tekshiruvi asosida amalga
oshiriladi. Tizim MQNTni o‘rnatish va nazorat qilish uchun raqamli va analog
sensorlarni o‘z ichiga oladi.
MQNT quyidaglarni ta’minlaydi:
•
Gidravlik akkumulyatorda moyning bosimi va ish hajmini saqlab turish uchun
moy bosimi qurilmasining (MBQ) asosiy va zaxira nasoslarini avtomatik
boshqarish;
•
MBQ nasoslarini qo‘lda boshqarish.
MBQ tizimi uchun zamonaviy bosim sensorlari ishlatiladi, shu jumladan:
•
Axborotlarni, past va yuqori bosimni nazorat qilish va ma’lumot olish
maqsadida raqamli va analog chiqishi bilan bosim datchiklari;
•
MBQ drenaj baqida va MBQ gidroakkumulyatorida normal bo‘lmagan sath
datchiklari;
•
MBQ gidroakkumulyatorida avariya sathi datchigi.
226
Nasoslarni ishga tushirish, nasos va avariya hamda ogohlantiruvchi signallarni
yoqish uchun bosim sozlamalari MBQning barcha elementlarining aniq va tanlab
ishlashini ta’minlaydigan zarur differensialni hisobga olgan holda tanlanadi.
Nasoslarning elektr dvigatellari dvigatel himoyasini, yumshoq startni, tekis
tezlanishni va tormozlanishni ta’minlovchi zamonaviy boshlang’ich ishga tushirish
qurilmalar bilan jihozlanadilar.
Turbinaning oqim qismini tashqariga chiqarish uchun
nazorat qilish tizimi
Tizim ishonchliligi va quyidagi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak:
•
Eng past ish soatlarida asosiy uskunani yoqish;
•
Asosiy nasos ishdan chiqqan taqdirda zaxira nasosini yoqish;
•
Vibratsiyani nazorat qilish;
•
Texnologik noqulay rejimlarni kuzatish;
•
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimining yuqori pog‘onasi bilan aloqala
bo‘lish;
ABT amalga oshirishda, soat resurs hisobga olgan holda, texnologik himoya
holatini, shuningdek, kommutatsiya tartibini oldindan tanlash imkoniyati ishlagan soat
sonini hisobga olgan holda, asosiy uskunalar optimal nazorat qilish imkonini berish
algoritmini ishlab chiqish zarur bo‘ladi.
4.3-rasm. GESda pog‘onali TJABT sxemasi
|
element sezgirligi - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

element sezgirligi deyiladi.
Avtomatika elementining yana bir muhim xarakteristikasi - element (kirish
kattaligi o‘zgarishiga bog‘liq bo‘lmagan) chiqish kattaligining o‘zgarishidan hosil
bo‘lgan o‘zgartirish xatosidir. Bu xatoga sabab atrof-muhit temperaturasining
ta’minlash kuchlanishining o‘zgarishi va hokazolar bo‘lishi mumkin. Element
xarakteristikalarining o‘zgarishi natijasida paydo bo‘lgan xato
nostabillik deb ataladi.
Ba’zi elementlarning kirishi va chiqish kattaliklari o‘rtasida ko‘p qiymatli
bog‘lanish mavjud. Bunga quruq ishqalanish, gisterezis va boshqalar sabab bo‘lishi
mumkin. Bunday kattalikning har bir kirish qiymatiga uning bir necha chiqish
qiymatlari mos keladi. Sezgirlik chegarasining mavjudligi shu hodisa bilan bog‘liq.
Kirish kattaligining element chiqishidagi signalini sezilarli darajada o‘zgartirish
qobiliyatiga ega bo‘lgan qiymati
sezgirlik chegarasi deyiladi. Avtomatika elementlari
mustahkamlik bilan ham xarakterlanadi.
Elementlarning sanoatda ishlatilishida o‘z parametrlarini yo‘l qo‘yilgan
chegaralarda saqlash qobiliyatiga mustahkamlik deb ataladi. Mustahkamlik elementi
loyihalash vaqtida hisoblanadi va uni ishlab chiqarilgandan so‘ng ishlatish jarayonida
sinaladi.
111
RO - rostlanish ob’ekti: rostlanuvchi qurilma bo‘lib,
y fizik kattaligi rostlanadi,
uni rostlanuvchi – kattalik deb atashadi.
AR - avtomatik rostlagich: qurilmalar majmui tomonidan, RO ni boshqaruv
ob’ekti
z ta’sir orqali rostlanadi.
g – beriladigan ta’sir: bu fizik kattalikni tavsiflovchi rostlash miqdor Y
o‘zgarishining zaruriy qonuni;
f 1 ,
f 2 ... tashqi ta’sir: bu fizik kattalikni rostlanuvchi
Mehnat shartnomasini bekor qilish sabablarini bilasizmi? Sanab bering

Xodim vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik davrida va ta’tillarda bo‘lgan davrida mehnat
shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilishga yo‘l qo‘yilmaydi (korxona butunlay
tugatilgan hollar bundan mustasno).
Mehnat shartnomasini bekor qilishni kelishish
Jamoa kelishuvi yoki jamoa shartnomasida mehnat shartnomasini ish beruvchining tashabbusi bilan
bekor qilish uchun kasaba uyushmasi yoki xodimlar boshqa vakillik organining oldindan roziligini
olish nazarda tutilgan bo‘lsa, shartnomani bunday roziliksiz bekor qilishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Quyidagi hollarda kasaba uyushmasi yoki boshqa vakillik organning roziligi talab etilmaydi:
korxona tugatilganda;
korxona rahbari bilan tuzilgan shartnomani bekor qilishda;
mulkdor almashganligi sababli korxona rahbari, uning o‘rinbosarlari, bosh buxgalter bilan tuzilgan
mehnat shartnomasi bekor qilinganda.
Kasaba uyushmasi qo‘mitasining xodim bilan mehnat shartnomasini bekor qilishga rozilik berish
masalasi bo‘yicha qabul qilgan qarori tegishli taqdimnoma olingan kundan boshlab 10 kunlik
muddatda ish beruvchiga yozma ravishda berilishi kerak.
Ish beruvchi kasaba uyushmasi roziligini olgandan keyin 1 oydan kechiktirmay mehnat shartnomasini
bekor qilishga haqli.
Mehnat shartnomasini bekor qilish haqida ogohlantirish
Ish beruvchi mehnat shartnomasini bekor qilish haqida xodimni quyidagi muddatlarda yozma
ravishda (imzo chektirib) ogohlantirishi shart:
kamida ikki oy oldin — mehnat shartnomasi texnologiyadagi, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil
etishdagi o‘zgarishlar, xodimlar soni (shtati) yoki ish xususiyatining o‘zgarishiga olib kelgan ishlar
hajmining qisqarganligi yoxud korxonaning tugatilganligi, korona mulkdori almashganligi
munosabati bilan, shuningdek xodimning pensiya yoshiga to‘lganligi munosabati bilan, qonun
hujjatlariga muvofiq yoshga doir davlat pensiyasini olish huquqi mavjud bo‘lgan taqdirda bekor
qilinganda;
kamida ikki hafta oldin – mehnat shartnomasi xodimning malakasi etarli bo‘lmaganligi yoki sog‘lig‘i
holatiga ko‘ra bajarayotgan ishiga noloyiq bo‘lib qolishi munosabati bilan bekor qilinganda.
kamida uch kun oldin – mehnat shartnomasi xodim aybli xatti-harakatlar sodir etganligi munosabati
bilan bekor qilingan hollarda.
Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti - bet 59

96
V
P
va V
3
. max- shtokning mos ravishda pasportda ruhsat etilgan va belgilangan
maksimal tezligi;
L
P
va
L
3
.
maxs
- shtokning mos ravishda nominal va belgilangan maksimal yurish
qiymatlari. Tanlangan IM uchun hisoblangan razmerlar qiymatlar aniqlanadi: taxmin
qilingan foydali bosimning pasayishi
va chiqish bosimi nol
(R
V
= 0
) deb olinadi.
𝑃 = 𝑃
𝐵
− 𝑃
𝑉
=
𝐹
3
𝑆
𝐵
∙ 𝜂
𝑀
;
Kirishdagi maksimal sarfi
𝑄
𝐵
= 𝑉
3.𝑚𝑎𝑥
∙ 𝑆
𝐵
;
Chiqishdagi maksimal sarfi
𝑄
𝐵
= 𝑉
3.𝑚𝑎𝑥
∙ 𝑆
𝑉
;
Bu erda S
B
va S
V
- porshenning effektiv maydoni/mebranani;
m
- mexanik f.i.k.
𝑆
𝐵
= 𝑆
𝑉
=
𝜋(𝐷
2
+𝐷𝑑+𝑑
2
)
12
𝑆
𝐵
= 𝑆
𝑉
=
𝜋(𝐷
2
+𝐷𝑑+𝑑
2
)
12
𝑆
𝐵
=
𝜋𝐷
2
4
𝜂
𝑀
= 0,98
𝜂
𝑀
= 0,98
𝜂
𝑀
= 0,99
7.5 -rasm. Ilgarilanma xarakatli ijro mexanizmi
𝑆
𝐵
= 𝜋𝐷
2
/4
,
𝑆
𝑉
=
𝜋(𝐷
2
−𝑑
2
)
4
𝜂
𝑀
= 0,95
𝑆
𝐵
= 𝑆
𝑉
=
𝜋(𝐷
2
− 𝑑
2
)
4
𝜂
𝑀
= 0,95
97
7.5 - rasmda quyidagilar keltirilgan.
a - gidropnevmotsilidrni bir tomonlama shtok joylashuvi;
b - gidropnevmotsilidrni ikki tomonlama shtok joylashuvi
c - egiluvchan bo‘linuvchi mexanizmi va tekis membranali;
d - egiluvchan bo‘linuvchi mexanizmi va figura shakldagi membranali;
moslashuvchan splitter va notched membrana bilan mexanizmi;
e - silfon
IMga ta’sir qilganda (7.5 -rasm) statik va inersion kuchlar qarshiligi, chiqarish
bo‘shlig‘ida (suyuqlik, gaz) va qattiq jismlar (korpus) ish muhiti bilan aloqa
orqali,ishchi muhitning deformatsiyasi sodir bo‘ladi,
Natijada porshen (membrana) ma’lum ∆L masofaga siljiydi
Bu hodisa porshenning o‘rta holatidagi dinamik qattiqlik koyeffitsiyent bilan
hisobga olinadi:
𝐶
𝑠
=
𝐹
∆𝐿
=
2𝑆𝐸
𝑒
𝐿
.
E
e
- materialining va silindr korpusining egiluvchanligini keltiruvchi moduli;
L - porshenning yurishi;
S - porshenning samarali maydoni.
Gidravlik silindrning ishlashini tavsiflovchi differensial tenglamalar o‘tish
jarayonida
𝑃
𝑆
= 𝑚𝐿 + 𝑓𝐿 + 𝐹
𝑐
,
𝑄 = 𝑆𝐿 +
𝑆
2
𝐶
𝑠
∙ 𝑃.
Bu erda:
p
-
foydali bosimlar farqi;
S
- haydaladigan tomondan porshenning samarali maydoni;
m
- gidravlik silindrning tayoqchasiga olib kelingan silindrning harakatlanuvchi
qismlari va mashinaning ishchi korpusining massasi;
Q
- gidravlik silindrning chiqarish bo‘shlig‘iga beriladigan sarf tezligi;
f
- qovushqoq ishqalanish koyeffitsiyenti;
F
s
- statik qarshilik kuchi.
§ 16.3. GESlarda TJABTlarining tarkibi

224
§ 16.3.2. Axborot- boshqaruv pog‘onasi
Echim va tizim xususiyatlari
GESlarning avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi taqsimlangan tuzilishga ega
bo‘lgan tipik, tirajlangan yechim bo‘lib, uning alohida kichik tizimlari funksional
jihatdan to‘liq va bir-biridan mustaqil ravishda amalga oshirilishi mumkin.
Deyarli barcha GESlarning avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi kaskad
SCADA tizimi, KLogic (eki boshqa) kontrolleri dasturlash tizimi va ShI-01 seriyali
shlyuzlar asosida quriladi. Bugungi kunga kelib GESlarning TJABT yuqori pog‘onasi
stansiya va taqsimlash qurilmalarining asosiy va yordamchi jihozlari bilan
ta’minlanadi.
-rasm. TJABT yuqori pog‘onasi tizimi ulanish sxemasi

225
Tizimning yadrosi - axborotni yig‘ish, qayta ishlash va signallarni nazorat qilish
vazifalarini bajaradigan sanoat mikrokontrolleri hisoblanadi. Sanoat kompyuteri
generator darajasidagi tizimlardan: releli himoya, qo‘zg‘alish, avtomatlashtirish,
o‘lchash va signalizatsiya tizimlaridan ma’lumot to‘playdi va arxivlaydi, terminal
shkafida axborotlarni ko‘rsatish, axborotni Boshqaruv markaziy pulti va muhandislik
stansiyalariga uzatish vazifalarini bajaradi.
Stansiyaning generatorlik darajasidan axborot uzatish uchun standart sifatida
sanoat Ethernet tarmog‘iga asoslangan halqali optik-tolali raqamli ma’lumotlar yig‘ish
shinasidan foydalaniladi.
§ 16.3.4. GES avariya - ta’mirlash zatvorlarini boshqaruv tizimi
Avariya-ta’mirlash zatvorlari zamonaviy raqamli datchiklar tomonidan nazorat
qilinadi. Raqamli signallar dasturlangan mantiqiy kontrollerlarga uzatiladi. Ushbu
kontroller avtomatik rejimlarda avariya ta’mirlash zatvorlarni boshqaradi va avariya
holatlarida ogohlantirish hamda signallarni berish imkonini beradi. Qalqonlarni
ko‘tarish va suv quvurlarini to‘ldirish tartibi avtomatik ravishda bajariladi.
Barcha moy nasosli gidroagregetlarning avariya-ta’mirlashda zatvorlarni
ko‘tarish va tushirish uchun, zarur yog‘larni bosimini ta’minlaydigan moynasos
agregatlarini nazorat qilish mikrokontrollerini o‘rnatish orqali hal qilinadi va har bir
zatvorni boshqarish bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan umumiy stansiya vazifasiga
kiradi.
Isinf - Texnik ijodkorlik va konstruksiyalash h. O. Uzoqov, H. O. Jo’rayev, sh. H. Quliyeva, A. R. Jo’rayev, M....

|
Texnik ijodkorlik va konstruksiyalash h. O. Uzoqov, H. O. Jo’rayev, sh. H. Quliyeva, A. R. Jo’rayev, M. N. Karimova, D. P. NazarovaBog'liq 13121 2 7352F7D481888A25ACBDEC51CD1A0CA7896653D3
Isinf:
Buyumlarnikuzatishasosidatasvirlarnichizishvabo`yashmashqlarinibaj
arish.
Buyumlarto`g`risidabilimlarnirivojlantirish.
Buyumlarnioddiybezaknaqshlarinio`zigaqarabchizish.
Geometrikshakllardannaqshlarhosilqilishgao`rganish.
Materiallarhaqidadastlabkima’lumotlar.
Asbob-
uskunalarhaqidadastlabkima’lumotlar.
Qog`ozdanvakartondanengoddiyshakldagibuyumlarniqirqibtayyorlash
, ularningrasminichizish, bo`yashhamdaengoddiynaqshlarbilanbezash.
IIsinf:
Yasagano`yinchoqlarrasminichizish,
bo`yashvashuo`yinchoqniyangishakliniyokiayrimqismlarinio`zgartiril
ganvariantlarinishlash. Birnechaturdosho`yinchoqlartahlilinio`tkazish.
Turlikasbmahsulotlaribilantanishish.
Kasblaruchunasboblartasvirinichizish.
Turlibuyumlarnibezashuchunoddiynaqshlarchizishvabo`yashgao`rgani
sh. Materiallarningxususiyatinio`rganish.
III sinf:
Tekis geometric shakllarningbir-biriganisbatankatta-
kichikligivashaklibo`yichamutanosibligiqoidalarini bilish. Shakllar
bo`yicha va ranglar mutanosibligi qoidalari bilan dastlabki tanishtirish.
Naqshlardagi elementlarni davriy takrorlash va simmetriya qoidalari
bilan tanishtirish. O`yinchoqlar yasash va naqsh bilan bezash,
namunaviy buyumlarni shakli va ranglarini o`zgartirib ishlash.
Applikatsiya va mozaika usulida oddiy tasvirlar ishlash ko`nikmalarini
rivojlantirish. Milliy hunarmandchilik buyumlari bilan tanishtirish.
IV sinf:
Turli tekis va hajmli shakllarning o`zaro mutanosibligi
qoidalari bilan tanishtirish. Turli mavzularda kompozitsiya tuzish. Shu
buyumlarga mos bezak elementlaridan foydalanish haqida dastlabki
tushuncha hosil qilish. Turli shakllarni soni va o`zaro joylashuviga
bog`liq mutanosiblik qoidalari. Turli materiallardan o`yinchoqlar
loyihalash.
II.
Asosiy dizayn ta’limi
V-VII sinflar uchun mehnat ta’limi darslarida, sinfdan tashqari
ishlarda dizayn ta’limini berish bo`yicha Davlat ta’lim standartlariga
asosan o`quvchilarda rivojlantirilishi lozim bo`lgan bilim, ko`nikma va
malakalarni ishlab chiqdik (yog`ochga ishlov berish texnologiyasi
yo`nalishi misolida).
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Texnik ijodkorlik va konstruksiyalash h. O. Uzoqov, H. O. Jo’rayev, sh. H. Quliyeva, A. R. Jo’rayev, M. N. Karimova, D. P. Nazarova
|
Ishdan maqsad - Texnik ijodkorlik va konstruksiyalash h. O. Uzoqov, H. O. Jo’rayev, sh. H. Quliyeva, A. R. Jo’rayev,...

|
Texnik ijodkorlik va konstruksiyalash h. O. Uzoqov, H. O. Jo’rayev, sh. H. Quliyeva, A. R. Jo’rayev, M. N. Karimova, D. P. NazarovaBog'liq 13121 2 7352F7D481888A25ACBDEC51CD1A0CA7896653D3
Ishdan maqsad:
Dronlar maketini yasash va loyihalashni o’rganish.
Umumiy ma’lumotlar
Qishloq xo’jaligi sohalarida qo’llanilayotgan Uchuvchisiz uchish
apparatlari (dronlar) va ularning samaradorligi.
Uchuvchisiz uchish apparatlari va dronlarning kelib chiqish tarixi haqida
qisqacha ma‟lumot berilsa maqsadga muvofiq bo‟ladi. 1898 yilda Nikola Tesla
"Telemechanization“ ni taqdim qildi. Bu kichik bo'lgan qayiqni radio chastotalar
yordamida mosafadan turib boshqarish imkonityatini yaratdi. Dastlabki
samalyotlarning yana bir misoli birinchi jaxon urushi davri (28.07.1914–
11.11.1918)da Charlz Kettering tomonidan ishlab chiqilgan eksperimental
uchuvchisiz samalyot sanaladi. Parvozlarni amalga oshiruvchi uchuvchisiz
~ 100 ~
boshqariladigan uchish aparatiga Queen Bee deb nom berildi.Uchuvchisiz uchish
apparatlari (dronlar) - umumiy holda “dvigatel” bilan jihozlangan, tizimli tarzda
uchirish, hamda avtomatik tarzda qaytib kelish imkoniyatiga ega. Qanoti (dronlar
samolyot va vertalyot turi) bilan kuch yaratish va parvoz davomiyligiga ega
aerodinamika yordamida maxsus vazifalarni bajarish uchun yaratilgan. Dron-bu
uchuvchisiz uchish aparatlari (UUA) hisoblanadi. Bunday avtonom harakat
tizimlarining maqsadi asosan uchishga, hamda maqsadli operatsiyalarni va inson
faoliyati uchun potensial havfi bo‟lgan ishlarga qaratilgan. Ko‟pincha
adabiyotlarda dronlarni xarbiy ko‟rinishda uchuvchisiz uchish apparatlari deyilsa,
fuqarolik aviatsiyasida esa apparatlarning hajmi kichkina bo‟lganligi sababli
dronlar deb yuritiladi.
11-rasm. Dronningko’rinishi
Dron,
ya’nikvadrokopterlarto’g’risidagiqiziqarlifaktlarhozirgipaytdajudao’rinli:
kichginaucharapparatlarbugungikundabutundunyonizabtetibbo’ldivadeyarliham
matomonidanfoydalanilishimumkin
–
qushparvozibalandligidanvideosuratgaolishuchunoddiyfuqarolartomonidanham,
topshiriqbajarilishiniosonlashtirishuchunmaxsusxizmatxodimlaritomonidanham.
Kvadrokoter – smartfon kabi oddiy o’yinchoq emas. Agar uning og’irligi
250 grammdan og’irroq bo’lsa davlat ro’yxatidan o’tish kerak bo’lgan
uchuvichisiz uchish apparati.Kvadrokopterni boshqaruvchi odam havo
kemasining sardori hisoblanadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Texnik ijodkorlik va konstruksiyalash h. O. Uzoqov, H. O. Jo’rayev, sh. H. Quliyeva, A. R. Jo’rayev, M. N. Karimova, D. P. Nazarova
|
-rasm. Syurix universitetida yaratilgan dron

|
-rasm. Syurix universitetida yaratilgan dronBog'liq 13121 2 7352F7D481888A25ACBDEC51CD1A0CA7896653D316-rasm. Syurix universitetida yaratilgan dron
Syurix universitetida o’rmonda adashib qolgan odamlarni topa oladigan
dronlar ishlab chiqarildi.U skanner yordamida o’rmonni tadqiq qilib inson
qoldirgan izlarni topa oladi. Bu moslama neyron tarmoqlar asosida vujudga
~ 103 ~
kelgan sun’iy intellekt asosida yaratilgan. Kvadrokopterda ikkita kamera
o’rnatilgan.Ular tufayli dron daraxtlar bilan to’qnashib ketishdan o’zini saqlaydi.
17-rasm. Dronni boshqarish
Geografik muhitni tadqiq qilayotgan paytda atrof muhitga zazar
yetkazmaydigan kvadrokopter ham ishlab chiqilgan.Bu biologik jihatdan chirib
yo’q bo’lib ketadigan apparat. Uning korpusi mitselliydan tayyorlanadi,
sellyuloza hamda qog’oz arisining so’lagidan olinadigan oqsil bilan qoplanadi.
Skycatch
kvadrokopterlari
qurilishda
ishlatiladi.
Ular qurilish
mo’ljallanayotgan hududni tahlil qiladi va uni suratga tushiradi. Shundan so’ng
ushbu suratlar tasvirlar 3D-xaritalarga aylantiriladi.Keyin shu xaritalar asosida
muxandislar ishlaydi.Qurilishda mashinalarni haydovchilar emas operatorlar
boshqaradi.Buniing hisobiga haydovchilarga to’lanadigan mashina harajatlari va
ish
haqqi
kamayib
ancha
mablag’
tejab
qolinadi.
18-rasm. Skycatch droni
Manchesterda yong’in paydo bo’lgan joylarni zudlik bilan aniqlash
maqsadida shu joylarni izlovchi kvadrokopter ishlab chiqarildi. U 40 daqiqada bir
yarim kilometrga teng masofani uchib o’tadi va uch kilometr balandlikka ko’tarila
oladi. Apparat real vaqt rejimida ishlagan holda planshetga videotasvirlarni
~ 104 ~
jo’natadi
hamda
shu
planshetning
o’zidanjboshqariladi.
|
| |
VIII 
sinf - Texnik ijodkorlik va konstruksiyalash h. O. Uzoqov, H. O. Jo’rayev, sh. H. Quliyeva, A. R. Jo’rayev,...

~ 64 ~
ta’lim jarayonlarida amalga oshirilib uzluksiz davom etishi va malakali
mutaxassis yetishtirish bilan yakunlanadi.
Uzluksiz ta’lim tizimida dizayn ta’limi berishni zamon talabi
ekanligini e’tiborga olgan holda nafaqat umumiy o`rta ta’lim
bo`g`inida, balki oliy va o`rta maxsus o`quv yurtlarida ham jahon
standartlari darajasida rivojlantirishni taqozo etadi.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1.
Texnikada ishlatiladigan modellar necha tipga bo`linadi ?
2.
Konstruktorlik hujjatlarga qanday shakldagi hujjatlar kiradi?
3.
Ishlab chiqarish sharoitlarida yangi mashinalarni yaratish
jarayonini ham, o`quv ustaxonalarida texnik modellarni yasash jarayoni
qanday jihatlarni qamrab oladi?
4.
Texnologik ta’limi mazmunida dizayn asoslarini o`qitish
jarayonini shartli ravishda necha bosqichda amalga oshadi?
5.
Uzluksiz ta’limda dizayn ta’limi joriy etish mazmuni nimadan
iborat?
14-MAVZU. O`QUVCHILARNING TEXNIK
IJODKORLIGINI RIVOJLANTIRISHNING TASHKILIY
TIZIMI
Reja:
1.
O`quvchilarning texnik ijodkorligini rivojlantirishning
tashkiliy sistemasi.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar

~ 69 ~
imkoniyatlarini to`liq ishga solishdan iboratdir. Maktabdan va sinfdan
tashqari ishlarga pedagogik rahbarlik qilishdan maqsad o`quvchilarni
mustaqil hayotga tayyorlash faqat maktabdagina emas, balki ijtimoiy
tashkilotlar orqali texnik ijodkorlik sifatlarini tarbiyalashdan iboratdir.
Maktabdan
va
sinfdan
tashqari
ishlarni
tashkil
qilishning
asosiymaqsadi o`quvchilarni umumiy o`rta ta’lim muassasalarida
fanlardan olgan bilimlari asosida texnik masalalarni yechishga to`liq
safarbar etishdan iborat. Sinfdan va maktabdan tashqari ishlarni tashkil
qilish va olib borish ta’lim va tarbiyaning umumiy printsiplari asosida
amalga oshiriladi. O`quvchilarning mehnat va texnika turlari bo`yicha
sinfdan va maktabdan tashqari ishlari quyidagi 3 ta guruhga ajratiladi:
1.
O`quvchilarning individual ishlari.
2.
O`quvchilarning qiziqishiga qarab to`garaklar, klublar, ijodiy
birlashmalariga guruhli mashg`ulotlar.
3.
Judako`p sonly o`quvchilarishtirokidagiommaviytadbirlar.
O`quvchilarningindividualishlarbilanshug`ullanishibuijodiyjamoa
daishlovigazaminyaratadiganijodgaqiziqishningboshlang`ichbosqichih
isoblanadi.
Bundao`quvchilaro`zidankattayoshdagio`quvchilar,
o`qituvchiyokiboshqamutaxassisningrahbarligidaharxiltexnikavatexno
logiyalarnimodellashtirishvaloyihalashtirishbilanshug`ullanishidatexni
kaningbirorturigaqiziqadigano`quvchilarbir-
biribilanxabarlashibguruhlarnitashkilqiladi,
natijadatexnikto`garaklarpaydobo`ladi.
To`garaklardanyetishibchiqqano`quvchilarnita’limyo`nalishibo`yichac
huqurshug`ullanishgarahbarlikqilishhamindividualishturigakiradi.
Bo‘limga 
tegishli - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

Bo‘limga tegishli tayanch so‘z va iboralar termasi TJABT. TJABT boshqaruv kompleksi. TJABT tarkibi va bosqichlari. ABT
algoritmik blok sxemasi. TJABTlarini yaratish tartibi va bosqichlari. GES. GESlarda
TJABTlarining tarkibi. GES avariya - ta’mirlash zatvorlarini boshqaruv tizimi.
Axborot - boshqaruv pog‘onasi. Generator darajasini o‘lchash va signallashtrish va
axborot olish tizimi. Moy bosimi qurilmasi uchun nazorat tizimi. Turbina. Turbinaning
oqim qismini tashqariga chiqarish uchun nazorat qilish tizimi.
Nazorat savollari: 1.
Algoritmik struktura – deganda nima tushuniladi?
2.
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimining tuzilmalari va tarkibiy sxemalari
ifodalab yozing.
3.
Algoritmik bo‘g‘in deb nimaga aytiladi?
4.
Algoritmik bo‘g‘inlarning qanday turlarini bilasiz?
5.
Avtomatlashtirilgan jarayonlarni boshqarish tizimlarining tasniflarini ifodalab
bering.
6.
Avtomatlashtirilgan jarayonlarni boshqarish tizimini yaratish vazifani
belgilashdan tortib, ishga tushirishgacha bosqichma-bosqichlarini yoritib bering.
7.
GESlarni avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimini nechta pog‘onaga bo‘lish
mumkin? Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi pog‘onalarini ifodalab bering.
8.
GESlarning avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi nima asosida quriladi?
9.
GES avariya - ta’mirlashda zatvorlari nima tomonidan nazorat qilinadi?
10.
Tizim ishonchliligi qanday xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak?
§ 17. TJABTlarida AXBOROT TEXNOLOGIYALARI § 17.1. TJABTlarida dispetcherlashtirish Umumiy ma’lumotlar Dispetcherlik – (ingliz dispatch – tez bajariladi) - axborotni uzatish va qayta
ishlashning zamonaviy vositalaridan foydalanishga asoslangan energetika, sanoat va
boshqa
korxonalarda
operativ
nazorat
va
boshqaruvning
markazlashuvi
(konsentratsiyasi). Dispetcherlik texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlarni, ish maromini va
ishlab chiqarish quvvatidan eng yaxshi foydalanishni yaxshilash maqsadida
228
boshqariluv-chi ob’ektning alohida qismlarining muvofiqlashtirilgan ishini
ta’minlaydi.
-rasm. Yong’ini aniqlovchi dron - Texnik ijodkorlik va konstruksiyalash h. O. Uzoqov, H. O. Jo’rayev, sh. H. Quliyeva,...

~ 105 ~
21-rasm. Aerius nomli eng kichik dron
Swamp Works kompaniyasi Mars sayyorasining yuzasini tadqiq qiladigan
kvadrokopterni ishlab chiqardi. U yuza bo’ylab harakatlanadigan rover eta
olmaydigan joylarni razvedka qilib suratga oladi.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1.Qishloq xo’jaligida dronlardan qanday foydalaniladi?
2. Dronlarning turlari haqida aytib o’ting.
3.Dronlarnig vazifalari nimalardan iborat?
AMALIY MASHG’ULOT № 6
MAVZU :NS – 12 PARMALASH DASTGOHINING MODELINI
TAYYORLASHNI O’RGANISH
Ishdan maqsad:
NS – 12 parmalash dastgohining modelini tayyorlashni
o’rganish
Umumiy ma’lumotlar
Metallarga ishlov berishda parmalash,
tokarlik, frezalash kabi
stonoklardan foydalaniladi. Metallarni kesish ishlari stonoklar yordamida tez va
sifatli bajariladi.
Parmalash stanoklari. Parmalash stanogining bir nechta turlari
mavjud.Yaxlit materialdan teshik ochish jarayoni parmalash deyiladi. Parmalash
va parmalab kengaytirishda asosiy asbob parma hisoblanadi. Parmalar har xil
o’lchamda va ko’rinishda bo’ladi. Asosan perosimon
va spiral parmalar
ishlatiladi. Shuningdek parmalashda qo’llaniladigan jihozlarga parmalash
stanoklari va dastaki parmalash mashinalari kiradi. O’quv ustaxonalarida bundan
kichikroq va ixcham bo’lgan stanoklar ishlatiladi (-rasm).
~ 106 ~
—rasm. Stolga o’rnatiladigan NS – 12 tipidagi parmalash stanogi:
1)
parma, 2) shpindel, 3) kronshteyn, 4)
parmalash dastasi, 5)
stanokni yurgizish va to’xtatish knopkalari, 6) stol (asos).
2)
Bunday stanoklar asos, kolonna, shpindel, elektr dvigatelidan iborat
bo’ladi.Elektr dvigatelidan harakat tasmali
uzatma orqali shpindelga
uzatiladi.Shpindel esa maxsus richaglar orqali yuqoriga yoki pastga harakatga
keltiriladi.Ya’ni shpindel bir vaqtning o’zida ham aylanma, ham ilgarilanma-
qaytma harakatlana oladi. Shpindelning bir uchiga maxsus moslama –
patron
orqali parma o’rnatiladi. Shpindelning qanday vaziyatda joylashganligiga qarab,
parmalash stanoklari vertikal hamda gorizontal turlarga bo’linadi.
Shpindellarining soniga ko’ra, parmalash stonoklari bir shpindelli va ko’p
shpindelli bo’ladi. Mexanikaviy ustaxonalarda NS-12 va 2A150 (yoki 2A135)
tipidagi stanoklar ko’proq ishlatiladi, chunki ular juda qulay. NS-12 belgi
quyidagilarni bildiradi: N – stolga o’rnatiladigan (nastolnuy), 12 – stanokka
o’rnatilishi mumkin bo’lgan
parmaning eng katta diametri, mm hisobida. 2 –
parmalash guruhidagi stanok, A – modernizatsiyalangan, 1 – vertikal parmalash
stanogi, 50 – stanokka o’rnatilishi mumkin bo’lgan parmaning eng katta diametri,
mm hisobida.
~ 107 ~
Frezerlash stanoklari. Maktab ustaxonalarida NGF-110SH4-gorizontal-
frezer stanogi qo`llaniladi (2-rasm). U bilan vertikal va gorizontal yuzalarga
silindrik, diskli, torsovkali, burchakli, uchli va fason frezalar yordamida ishlov
berish mumkin. Bu stanok o`quvchilarning ishlash xavfsizligiga to`la
javob
beradi. U yoritgich va ish zonasini himoyalovchi ekran bilan ta`minlangan.
Stanokning shovqini va vibrasiyasi standart normalarga javob beradi.
- rasm. Dronni boshqarish - Texnik ijodkorlik va konstruksiyalash h. O. Uzoqov, H. O. Jo’rayev, sh. H. Quliyeva,...

~ 102 ~
“Sibir olovi” festivalida noodatiy konkurs tashkil etilgan. Unda nayzalarni
va kamon o’qlarini dronga otish kerak bo’lgan! Konkurs g’oyasi Lipetskdagi
festivaldan olingan, chunki u yerda qatnashchilarning biri moslamani o’z
kostyumining
to’plamiga
kirgan
nayza
bilan
urib
tushirgan.
Djon Xopkins universitetida muxandislar shunday kvadrokopterni yaratdilarki, u
suv ostida bir necha metr chuqurlikda ko’p oylar
davomida saqlanib turish
mumkin, suvdan chiqish buyruqli unga jo’natilgan buyruqli signalidan keiyn esa
u suvdan chiqib parvoz qiladi va o’z vazifasini bajaradi. Bu moslamani yig’ish
uchun hatto 3 D-printer ham ishlatilgan. Barcha
ehtiyot qismlar korroziyaga
qarshi aralashma bilan qoplangan.
15-rasm. Florida universtitetida yaratilgan dron
Florida universtitetida dronlarni fikrlash kuchi bilan boshqari bo’yicha
musobaqalar bo’lib o’tdi.Miyaning faolligini hisoblash uchun qatnashchilarning
badanlariga
qatirilgan
maxsus
datchiklardan
foydalanilgan.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar

Bog'liq 13121 2 7352F7D481888A25ACBDEC51CD1A0CA7896653D3
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: 1. Loyihalash ishlarining xususiyatlari.
2. Model va modellashtirish.
3. Texnik modellar klassifikastiyasi.
4. Texnik va badiiy modellashtirish umumiy jarayon sifatida.
5. Badiiy modellashtirishning mazmuni.
6. Ishlab chiqariladigan buyumlarning texnik va estetik
xususiyatlari mutanosibligi.
13-MAVZU. O’QUVCHILARNING TEXNIK IJODKORLIGINI RIVOJLANTIRISH Reja: 1. O’quvchilarning texnik ijodkorligini rivojlantirish yo’nalishlari va asosiy bosqichlari. 2. Texnik ijodkorlikning rivojlanishi. Bugungi kunda talabalarning dizaynerlik ijodkorlik faoliyatini
rivojlantirishda, avvalo ularga umumiy o`rta ta’limdagi mehnat ta’limi
dasturlarini mukammal o`rgatish kerak. Bo`lajak texnologik ta’lim
o`qituvchilarining bilim va ko`nikmalarini shakllantirishda dizaynerlik
hamda ijodkorlik qobiliyatlarini inobatga olinadi.
Umumiy o`rta ta’limda dizayn asoslarini o`qitishda mehnat ta’limi
fanining imkoniyatlari juda katta. Dizayn asoslarini texnologik ta’limda
o`qitishdan maqsad - o`quvchilar dars va darsdan tashqari
mashg`ulotlarda buyumlarni estetik, funktsional va iqtisodiy jihatlarini
hisobga olgan holda loyihalash va amalda yasab o`rganishi hamda
bilim, ko`nikma, malakalar hosil qilishdir.
Texnologik ta’limi mazmunida dizayn asoslarini o`qitish
jarayonini shartli ravishda 3 bosqichda amalga oshadi deb olish
mumkin, bular:
1.
Boshlang`ich dizayn ta’limi (I-IV sinflar)
2.
Asosiy dizayn ta’limi (V-VII sinflar)
3.
Mutaxassislikka oid dizayn ta’limi (VIII-IX sinflar)
I. Boshlang`ich dizayn ta’limi Boshlang`ich dizayn ta’limini berishda I-IV sinflar uchun mehnat
ta’limi darslarida, sinfdan tashqari ishlarda Davlat ta’lim standartlariga
V 
sinf - Texnik ijodkorlik va konstruksiyalash h. O. Uzoqov, H. O. Jo’rayev, sh. H. Quliyeva, A. R. Jo’rayev,...

~ 63 ~
Yog`ochgaishlovberuvchikasblar.
O`ymakorlik.
Loyihalash,
kompozitsiyalash,
ishlovberishvaiqtisodiymasalalarnihisobgaolish.
Buyumlarningmaketinitayyorlash.
Bezakelementlariniko`chirish
hamdamustaqilijodiynaqshlartuzish.
Mahsulotlarningbadiiyestetikxususiyatlarinitahlilqilish.
Buyumlarninghajmlifazoviytuzilishi.
O`zbekistondabadiiyhunarmandchiliknirivojlantirishningahamiyati.
VI
sinf:
Yog`ochgaishlovberishstanogivaparmalashstanogidadizaynbuyu
mlartayyorlash.
Silindrikshakldagibuyumlarloyihasi.
Naqshturlarivaayrimxususiyatlarhaqidatushunchalar.
Naqshturlaribo`yichaeskizlartayyorlash.
Oddiybezashishlarinibajarishvabuninguchuntrafaretlartayyorlash.
Buyumlarnidizaynerlikyechimlarinihalqilishmashqlari.
Plastiklik.
Rangvaranglaruyg`unligi.
VII
sinf:
Konstruktsiyalashelementlari,
materiallarningxususiyatlari,
yog`ochbuyumlarningeskizlarivaularnitayyorlash, kompozitsiyatuzish.
Assimmetriyahaqidatushuncha,
buyumlarganaqshchizish.
Loyihalarasosidabuyumtayyorlash.
Turli
geometric
figuralardantashkiltopganbuyumlarloyihasi.
Yog`ochgaishlovberuvchikasblarningumumiyxususiyatlari.
Badiiybezashishlaridashakl, rang, tasvirlarvanaqshlardanfoydalanish.
Badiiyharflaryozish,
sayqalberuvchibezatishasboblaribilanishlashtexnologiyasi.
Mahsulotlarningsifati,
estetikko`rinishi.
Buyumningturlarinitahlilqilish.
Dizaynerlikloyihatuzishtartibinio`rganish.
Buyumningtexnikmohiyativago`zalligi.
Tayyorbuyumlarsifatinitekshirish.
III. Mutaxassislikkaoiddizaynta’limi