nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-amaliy vazifa. Detallarni ulash moslamalari

|
-amaliy vazifa. Detallarni ulash moslamalari
|
bet | 16/18 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 5,27 Mb. | | #158788 |
Bog'liq autocadga yangi umumiy 3-amaliy vazifa. Detallarni ulash moslamalari
Bu ishdan maqsad qattiq jismli modellarni AutoCAD dasturida yaratish. 3D modellashtirishda asosiy qoidalar:
uch o‘lchamli qattiq jismli modelni yaratishda detalning geometrik shakli tahlil qilinishi lozim;
mazkur jismni yaratish uchun yassi eskizni taqdim etish lozim;
maxsus buyruqlar yordamida qirralar yumaloqlanadi, faska va mustahkamlik qobirg‘alari yaratiladi.
AutoCAD dasturi tizimi grafik obyektlarni nafaqat X, Y tekisligida, balki uch o‘lchovli fazoda xohlagan yuzada (Z o‘qi ekranga perpendikulyar va bizga qaratilgan) ko‘rish imkonini beradi. Ish jarayonida mos keladigan ko‘rinishni tanlash lozim. Detal xususiyatining geometriyasini o‘zgartirishni xususiyatlar oynasidan foydalanib amalga oshirish mumkin (73-rasm).
rasm. Xususiyatlar oynasi
Uch o‘lchovli detal yaratiladi, asosiy uzun chiziqning qalinligi 0,5 mm, rangi qora. Uch ko‘rinishli ekran yaratiladi: yuqoridan, o‘ngdan ko‘rinish, “ЮЗ изометрия” ko‘rinishi (74-rasm).
rasm. Topshiriqqa binoan bajariladigan detal Dasturda uch o‘lchovli modelni yaratish uchun metodik tavsiyalar:
qopqoqning asosini qurish uchun aylanadan boshlash lozim. Markazdagi nuqta (0,0,0) va diametr 70 mm;
ikkita bir xil diametri 20 mm.li markazlari (40,0) va (-40,0) bilan aylana yaratiladi;
to‘rtta urunma kesmalari o‘tkaziladi (75-rasm);
rasm. Aylana va to‘rtta urunmalarni qurish
aylananing kerak bo‘lmagan ortiqcha qismlari kesiladi;
obyektlarni bitta hududda qayta tashkil qilinishi lozim. Hududni tashkil qilish bu bo‘lajak qopqoqning asosidir;
ikkita dumaloq diametri 10 mm.li, markazlari (40,0) va (-40,0) nuqta teshik yaratish lozim;
“CB изометрия”si o‘natiladi (76-rasm);
rasm. CB изометрия
hosil bo‘lgan yuzaga 15 mm yuqoriga qalinlik beriladi (77-rasm);
rasm. Yuzaga qalinlik berish
qopqoq asosida teshik hosil qilinadi;
asosning yuqorigi yuzasida turadigan silindr quriladi. Uning diametri 40 mm, balangligi 65 mm. Koordinata 0,0,15 qiymatlari kiritiladi (78-rasm);
rasm. Silindr shaklining qurilishi
silindr orqali o‘tuvchi teshik quriladi. Markazi (0,0,0), yuza diametri 30 mm, balandligi 80 mm;
silindr asosini va qopqog‘ining asosini bir jismga umumlashtiriladi;
umulashtirilgan obyektdan silindr ajratiladi;
“Реалистичный” vizual uslubi tanlanadi (79-rasm).
rasm. Natijaviy ko‘rinish
|
| |
Sıxılmış, həll olmuş və mayeləşdirilmiş qazlar üçün balonlar

Balonlar sıxılmış (oksigen, hidrogen, azot, hava və s.) mayeləşdirilmiş (karbohidrogen
qazları, ammiak, xlor) və həll olmuş (asetilen) qazların nəqli və saxlanması üçün tətbiq edilir.
Sıxılmış qaz doldurulmuş balonlarda təzyiq 15МPа qədər olur. Buna görə də, onları,
əsasən, tikişsiz bütöv borulardan hazırlayırlar. Təzyiqi 3МPа qədər olan qaz balonlarını qaynaq
tikişli borulardan hazırlamağa icazə verilir.
Balonlar doldurulub-boşaldılma ventilləri ilə təchiz edilirlər. Hidrogen və başqa yanar qaz
doldurulmuş balonların yan çıxış xətti sol yiv, oksigen və başqa yanmayan qaz balonlarının çıxış
xətti isə sağ yiv ilə təchiz edilir. Bu, hər balonun ona zidd olan sahədə tətbiq edilməsi üçün
zamin yaradır. Balonların yan ventillərinin çıxışı qapayıcılarla, ventilin özü isə metal və ya
plastmas örtüklə qorunurlar.
Balonların vertikal vəziyyətdə dayanıqlığını təmin etmək üçün onlar polad başmaqla təmin
olunurlar.
Mayeləşdirilmiş qazla doldurulan balonlarda ümumi həcmin 10%-i boş saxlanılmalıdır.
Əks halda, temperaturun artması balon daxilindəki təzyiqin artmasına və onun partlamasına
səbəb ola bilər.
Sıxılmış, mayeləşdirilmiş və həll olmuş qazlar üçün hazırlanan balonlar qazın tipinə
uyğun müvafiq rənglərlə rənglənirlər.
Cədvəl 1-da qazın növündən asılı olaraq tətbiq edilən balonların rəngi, işarələri və
qeydləri verilmişdir. Balonların rənglənməsi, yağlı və nitro rənglərlə aparıla bilər.
Balonun yuxarı sferik hissəsinə aşağıdakı göstəricilər həkk olunur:
- hazırlanan zavodun işarəsi;
- balonun nömrəsi;
- boş balonun kütləsi, (N);
- hazırlanma tarixi və növbəti müayinə ili;
- işçi təzyiqi, (P, МPа);
- hidravliki sınaq təzyiqi, (P, МPа);
- balonun həcmi, (
l);
- zavod ТNŞ işarəsi.
Balonların partlayış təhlükəsi onların daxilindəki qazın tipindən asılı deyildir. Onların
partlamasının başlıca səbəbi müəyyən yüksəklikdən düşməsi və yaxud zərbədən gövdəsinin
zədələnməsindən ibarətdir. Bu hal öz təsirini qabdaxili temperatur 30
0
C-dən yüksək olduqda
daha kəskin göstərir.
Balonların həddindən artıq doldurulması da onların partlamasına səbəb ola bilər.
Balondan çıxan oksigen axın hissəsində olan yağla birləşərək alışır və balonun
Qatlamlar bilan ishlash - Karimov nomidagi

|
Karimov nomidagi
|
bet | 11/18 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 5,27 Mb. | | #158788 |
Bog'liq autocadga yangi umumiy Qatlamlar bilan ishlash
Qatlam tushunchasi. AutoCAD dasturida muhandislik loyihalarini bajarishning qulay imkoniyatlaridan biri chizmaning har bir jarayonini qatlamlar asosida bajarishdir. Xususan, murakkab loyihalarni bosqichlarga bo‘lib, har bir bosqichni alohida qatlamga joylashtirish, chizmalarni tuzishda muhandis loyihachini chalkashliklardan holi etadi. Loyiha jarayonini esa ijod maydoniga aylantiradi.
Qatlam – bu shaffof chizma muhiti bo‘lib, unda obyektlar ma’lum bir xususiyatlarga ega bo‘ladi va boshqa qatlam muhitiga tegishli bo‘lmaydi. Qatlamlar asosida yaratilgan loyiha shaffof kalka yoki plyonka qog‘ozlarida bajarilgan chizmalarni eslatadi (45-rasm).
rasm. Qatlamlar ko‘rinishi
Ya’ni ushbu chizmalar ustma-ust joylashtirilsa, barcha chizmalar bir butun loyihani tashkil etadi (46-rasm).
rasm. Qatlamlarning ustma-ust joylanishuvi
Albatta bunday loyihaning ko‘rinishi va undagi chizmani o‘qish noqulaylik va tushunmovchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin, lekin AutoCAD dasturi bunday loyihalarni bevosita tahlil eta oladi va har bir qatlamga tegishli ma’lumotlarni kompyuter xotirasida alohida saqlaydi.
Qatlamlar bilan turli amallarni bajarish mumkin:
AutoCADda har bir qatlam o‘zining shaxsiy nomiga ega va ularni biri biridan farqlash mumkin;
har bir qatlamga chiziq rangi, turi va qalinligini o‘rnatish mumkin;
har bir qatlamni ko‘rinar yoki ko‘rinmas holatga keltirish mumkin;
har bir qatlamga chop etish ko‘rsatkichlarini o‘rnatish mumkin;
har bir qatlamni qulflab, obyektlarni tahrirlashdan himoyalash mumkin.
Ushbu amallar loyihachiga keng imkoniyatlarni beradi. Ya’ni bir qatlam asosida boshqa bir qatlamni yaratish va loyihalashda xalaqit beradigan yoki qiyinlashtiradigan qatlamni vaqtincha o‘chirib qo‘yish mumkin.
|
| |
partlamasına səbəb olur - Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin

olmamasını müəyyən etməkdən ibarətdir. Balon baxışdan əvvəl yaxşı təmizlənməli su ilə
yuyulmalıdır. Lazım olduqda balonlar xüsusi həlledicilərlə yuyulurlar.
Baxış nəticəsində balonun xarici və daxili səthlərində çatlar, əzintilər, boşluqlar aşkar
edilərsə və onların dərinliyi
divar qalınlığının 10% -ni təşkil edirsə, bu balondan istifadə etmək
qadağan edilir. Yiv hissəsində kələ-kötürlük yarandıqda, yiv yeyildikdə və balonun pasport
göstəriciləri olmadığı halda da onların istismarına icazə verilmir.
Yuxarıda göstərilən nasazlığa rast gəlmədikdə balonların kütləsi və həcmi yoxlanılır.
Kütlənin azalması və həcmin artması halına təsadüf edilərsə balondan kiçik təzyiqlər üçün
istifadə edilir, və yaxud o, işə yararsız hesab edilir. Balonların aşağı təzyiqdə istifadə edilməsi
halları aşağıda verilmişdir (cədvəl 2).
Cədvəl 2
Balonların aşağı təzyiqdə istifadəsi halları
Kütlənin azalması, %
Həcmin artması,
%
İşçi təzyiqin
dəyişməsi
7,5-dən 10-dək
1,5 - 2,0
15% azaltmaq
10 - 15
2,0 - 2,5
50% azaltmaq
15 - 20
2,5 - 3,0
0,6 MPa qədər
20-dən çox
3-dən çox
Balon yararsızdır
Balonların sınağı 1 dəqiqə ərzində işçi təzyiqindən 1,5 dəfə artıq təzyiq altında
saxlanması ilə aparılır. Bu hidravliki sınaqdan sonra, balon 2 dəqiqə ərzində işçi təzyiq altında
saxlanılmalıdır.
Hidravliki sınaqdan sonra, işçi təzyiqdə pnevmatik sınaq aparılır. Bu zaman, onlar
dərinliyi 1 m-dən yuxarı olan su vannası içərisinə salınır.
Məsaməli kütlə ilə doldurulmuş asetilen balonları azot vasitəsilə 3,5MPa təzyiqlə sınaq
edilir. Bu halda da balon dərinliyi 1m-dən az olmayan su vannası içərisinə salınır. Sınaq üçün
istifadə edilən azotun təmizliyi 97%-dən az olmamalıdır.
Maşınların və avadanlığın səs-küy xarakteristikası

burada
J – real maşının müəyyən məsafədə yaratdığı səs intensivliyidir;
J
or
– bütün istiqamətlərdə bərabər səs-küy yayan və səs gücü həmin real maşının səs
gücünə bərabər olan şərti nöqtəvi səs-küy mənbəyinin həmin məsafədə yarada
biləcəyi səs intensivliyidir.
Hər tərəfə bərabər səs-küy yaymağa malik olan maşınlar üçün istiqamətləndirmə faktoru F
= 1 olur.
Açıq fəzada yerləşdirilmiş hər hansı bir maşın işlədikdə, onun səs gücü sabit qaldığı halda
belə, eyni məsafədə müxtəlif nöqtələrdə müxtəlif səs-küy səviyyələri yaradır. Səs-küy ölçən
cihaz vasitəsilə maşından müxtəlif istiqamətlərdə eyni məsafələrdə səs-küy səviyyələrini
ölçməklə maşının səs-küyü istiqamətləndirmə göstəricisi təyin edilir:
G=10 lg
F=10 lg
J
J
or
=
L−
L
or
, dB (7.7)
burada
L – maşından müəyyən məsafədə ölçülən səs-küy səviyyəsi;
L
or
– həmin məsafədə eyni səs gücü olan şərti nöqtəvi mənbəyin yarada biləcəyi orta səs-
küy səviyyəsidir.
Yeni layihə edilən maşınlar üçün yol verilən yuxarı səs-küy həddi təsdiq edilir. Maşının
yol verilən yuxarı səs-küy həddi, onun standart tezlik zolaqlarında səs gücü səviyyələrinin elə
qiymətləridir ki, bunlar maşın adi şəraitdə istismar edildikdə daim yolverilən səviyyə təmin
edilsin.
Müxtəlif maşın və avadanlığın səs-küy xarakteristikasını təyin etmək üçün standart üsullar
təsdiq edilmişdir. Bəzi maşınların texniki sənədlərində maşının xarici konturundan 1m, 3m, və
ya 10m məsafədə səs təzyiqinin zolaqlardakı səviyyələri göstərilir.
Texniki sənədlərdə cədvəl şəklində verilən belə məlumat, maşını işləyəcəyi yerdə
yerləşdirdikdə, ona xidmət edəcək işçilərin iş yerlərində yarana biləcək səs-küy səviyyəsini
qabaqcadan qiymətləndirməsi üçün çox vacibdir. Bundan başqa, bu məlumat səs-küyün mənfi
təsirindən insanları mühafizə edəcək tədbirlərin işlənib hazırlanmasında da istifadə edilir.
Titrəyiş və ondan mühafizə - Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin

- fərdi qoruyucu vasitələrdən istifadə edilməsi.
Əsas texniki tədbirlərə aşağıdakılar aid edilir:
- dinamiki yükü nəzərə almaqla aktiv titrəyişli avadanlıqların özül və əsaslarının düzgün
layihə edilməsi;
- aktiv titrəyişli avadanlıqların özüllərinin daşıyıcı konstruksiyadan və kommunikasiya
xətlərindən izolə edilməsi;
- aktiv titrəyişli avadanlıqların, operator və maşinistin iş yerlərinin izolə edilməsi;
- titrəyişi söndürən və udan vasitə və materialların tətbiq edilməsi.
İstehsalatda “aktiv mühafizə” terminindən geniş istifadə edilir. Bu, izolə edilən obyektdən
izolə edən sistemə ötürülən titrəyişlərin qarşılıqlı təsirindən yaranan söndürücü rəqsi hərəkətdir.
Titrəyiş söndürücüləri, sistemə qoşulmuş əlavə reaktiv müqavimətlərin təsiri ilə mühafizə
olunan obyektdə titrəyişin səviyyəsini azaldırlar. Əksər hallarda, bu məqsədə aqreqatların titrəyiş
söndürücülü özüllər üzərində yerləşdirilməsi vasitəsilə nail olunur. Özül elə seçilməlidir ki, onun
daban hissəsində yırğalanma amplitudu 0,1-0,2 mm-dən çox olmasın. Xüsusi hallar üçün bu
rəqəm 0,005 mm olmalıdır.
Polad vərəqələrdən hazırlanmış örtük, çəpərləyici və s. hissələrdə rezonans nəticəsində
yaranan titrəyişi azaltmaq üçün titrəyişudanlardan istifadə edilir. Titrəyişin udulması üçün,
yırğalanma səthində yüksək daxili sürtünməyə malik olan materiallar yerləşdirilir(rezin,
plastmas, mastika və s.).
Titrəyişin əsas parametrlərini müəyyən etmək üçün istifadə edilən ölçü cihazları Dövlət
Standartına uyğun olmalıdır. Titrəyiş ölçən cihazlar elektrik ölçmə prinsipinə əsaslanırlar.
Adətən, mənbədə yaranan mexaniki yırğalanma elektrik, maqnitoelektrik və ya pyezoelektrik
enerjisinə çevrilərək ölçü cihazlarına verilir
.
Qatlam yaratish - Karimov nomidagi

|
Karimov nomidagi
|
bet | 12/18 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 5,27 Mb. | | #158788 |
Bog'liq autocadga yangi umumiyQatlam yaratish. AutoCAD dasturida qatlam yaratish uchun dastlab “Слои” – qatlamlar panelini o‘rnatish talab etiladi (47-rasm).
rasm. Qatlam yaratish Ushbu panel quyidagi buyruqlardan iborat:
“Диспетчер свойств слоев” – qatlamlar xususiyatlari dispetcheri;
“Включение/отключение слоя” – qatlamni yoqish/o‘chirish;
“Замораживание/размораживание на всех видовых экранах” – barcha ko‘rinish ekranlarida muzlatishni yoqish/o‘chirish;
“Замораживание/размораживание на текущем видовом экране”
joriy ko‘rinish ekranida muzlatishni yoqish/o‘chirish;
“Блокирование/разблокирование слоя” – qatlam qulfini yoqish/o‘chirish;
“Цвет слоя” – qatlam rangi;
qatlam nomi;
menyu tugmasi;
“Сделать слой объекта текущим” – joriy obyekt qatlamini o‘rnatish;
“Предыдущее состояние слоя” – qatlamning oldingi holatiga o‘tish.
AutoCADda har qanday chizma hech bo‘lmaganda bitta qatlam asosida bajariladi (dastlabki qatlamning nomi “0”). Ya’ni qatlamsiz chizma yaratish mumkin emas. Loyihani yaratishda oldindan bir nechta qatlamlarni yaratish va loyiha bosqichlarini alohida qatlamlarda saqlash tavsiya etiladi (48-rasm).
rasm. Qatlamlar holati
Qatlamlarni tahrirlash. Qatlam yaratish va unga xususiyatlar berish uchun “Диспетчер свойств слоев” – qatlamlar xususiyatlari dispetcheri tanlanadi (49- rasm).
rasm. Qatlamlarni tahrirlash
Ushbu oynada:
“Создать слой” (qatlam yaratish);
“Удалить слой” (qatlamni olib tashlash);
“Установить” (o‘rnatish) buyruq tugmalari mavjud bo‘lib, ular asosida qatlamlar yaratiladi yoki olib tashlanadi.
Qatlam xususiyatlariga chiziq rangi, turi, qalinligi va chop etish imkoniyatlari kiradi. Qatlamga xususiyat berish uchun yaratilgan qatlamdagi “Цвет” – rang, “Тип линий” – chiziq turi, “Вес линий” – chiziq qalinligi, “Стиль печати” – chop etish uslubi, “Печать” – chop etish kabi tegishli ustunlar tahrirlanadi va dastlab “Применить” – qo‘llash, so‘ngra “OK” tugmasi bilan tasdiqlanadi.
Obyekt yoki obyektlarni qatlamga o‘tkazish uchun dastlab ular tanlanadi va “Слой” – qatlamlar panelidagi menyu asosida kerakli qatlam nomi tanlansa kifoya. Shuningdek, qatlamlar panelida dastlab biron bir qatlam nomi tanlangan bo‘lsa, yaratiladigan obyektlar shu qatlamga tegishli bo‘ladi.
|
| |
Şəkil 3 - Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin

|
Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərinBog'liq M asir d vrd istehsalatda h r hans s viyy d q bul edil n q raŞəkil 3. Əks klapan
1- gövdə, 2 – qapaq, 3 – qapayıcı, 4 – yəhər
Dönən əks klapanlar sulfat və xlor turşuları və həmçinin başqa aktiv kimyəvi mühitdə
tətbiq edilir.
8.3. Təzyiq altında işləyən qabların quraşdırılması, qeydiyyatı və müayinəsi
Qabların quraşdırılması. Təzyiq altında işləyən qablar açıq meydançada və ya ayrıca
binalarda yerləşdirilir. Əgər bu və ya digər səbəbdən qab istehsalat binası daxilindəki və ya ona
bitişik otaqda yerləşdirilirsə onda qab yerləşdirilən otağın divarları əsaslı olmalıdır. Qabı elə
quraşdırmaq lazımdır ki, ona qulluq edilməsi, onun təmiri, təmizlənməsi və nəzarəti asan həyata
keçirilsin. Hər bir qab quraşdırıldıqdan və qeydə alındıqdan sonra onun aydın görünən yerindən
rənglə qeyd
nömrəsi, yolverilən təzyiqi, növbəti texniki baxış vaxtı göstərilməlidir.
Qabların qeydiyyatı və texniki müayinəsi. Təzyiq altında işləyən qablar işə buraxılmazdan
əvvəl dövlət texniki nəzarəti orqanları tərəfindən qeydə alınmalıdır. Dağ Mədən Nəzarəti Dövlət
Agentliyinin müfəttişi tərəfindən qabın qeydiyyatı və texniki müayinəsindən sonra onun işə
buraxılmasına icazə verilir.
Təzyiq altında işləyən qablar işə buraxılmazdan əvvəl, vaxtaşırı və planlaşdırılmış vaxtdan
əvvəl texniki müayinədən keçirilir.
Sənayedə işlərin təhlükəsiz görülməsi və Dağ Mədən Nəzarəti Dövlət Agentliyi tərəfindən
qeydə alınmış qablar aşağıdakı vaxtlarda texniki müayinədən keçirilməlidir:
- qabın daxili və xarici divarlarının vəziyyətini yoxlamaq məqsədilə aparılan daxili və
xarici baxış - dörd ildə bir dəfədən az olmamaq şərtilə;
- qabaqcadan qabın daxili yoxlanılmaq şərtilə aparılan hidravliki sınaq - səkkiz ildə bir
dəfədən az olmamaq şərti ilə.
Texniki müayinədən qabaq qabın işi dayandırılmalı, o soyudulmalı, işçi təzyiqdən azad
edilməli, əlaqədə olduğu bütün boru kəmərlərindən azad edilməli, daxili və xarici metal
səthlərinə qədər təmizlənilməlidir. Qabın elektrik qızdırıcıları və intiqalı ondan ayrılmalıdır.
Əgər qabda zərərli maddələr vardırsa, o neytrallaşdırıcı və qazsızlaşdırıcılarla işlənməlidir.
Yüksək təhlükəyə malik olan maye və qaz ilə işləyən təzyiq altında olan qabların sınağı
müəssisənin baş mühəndisi tərəfindən təsdiq edilmiş təlimat əsasında aparılmalıdır. Qab
daxilində iş apardıqda (baxış, təmir, təmizləmə) təhlükəsiz
çıraqlardan istifadə etmək lazımdır.
İşıqlanma üçün istifadə edilən gərginlik 12V-dan artıq olmamalıdır.
|
| |
Nay.m = Nich.z + Nt.ich + Nt.m

|
Nay.m = Nich.z + Nt.ich + Nt.m
|
bet | 95/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniNay.m = Nich.z + Nt.ich + Nt.m
Bu yerda:
ich.z - ishlab chiqarilgan zahiralar normasi;
t.ich - tugallanmagan ishlab chiqarish normasi;
t.m - tayyor mahsulot normasi.
Aylanma mablag‘larni normalashtirish va ayniqsa, moddiy resurslarni sarflash normalarini belgilashda quyidagi tamoyillarga amal qilish lozim:
normalarning progressivligi va dinamikligi;
normalarning iqtisodiy va ishlab chiqarish-texnikaviy jihatdan asoslanganligi;
xom ashyo, material, yoqilg‘i, elektr energiyasi va boshqa resurslar o‘lchamini to‘g‘ri tanlash;
chiqit va yo‘qotishlarning oldini olish;
eskirgan normalarni qayta ko‘rib chiqish hamda ularni fan-texnika taraqqiyoti yutuqlariga mos holga keltirish.
Moddiy va boshqa resurslarni normalashtirishda bir nechta usullar qo‘llaniladi. Amaliyotda quyidagi usullar ko‘proq uchraydi:
O‘tgan yillar davomida amalda sarflangan resurslar to‘g‘risidagi hisobot ma’lumotlarini o‘rganish hamda bir necha yillar davomida ro‘y bergan pasayishlarni hisoblashga asoslanuvchi statistika-tajriba usuli.
Laboratoriya tajribalariga asosan yaratilgan hamda instrumentlar va yordamchi materiallar sarflanishi normasini aniqlashda qo‘llaniluvchi - laboratoriya-texnikaviy usuli.
Yuzaga kelgan ishlab chiqarish sharoitlaridan tashqari boshqa korxonalarning ilg‘or tajribalari va yutuqlarini ham hisobga olish imkonini beruvchi, moddiy resurslardan foydalanishni normalashtirishning mukammalroq usuli hisoblanuvchi - hisob-tahliliy usuli.
Korxona aylanma mablag‘larini normalashtirish tadbirlari ishlab chiqarish zahiralarini normalashtirish, shuningdek, tugallanmagan ishlab chiqarishning optimal kattaligi, tayyor mahsulot qoldiqlari va kelgusi davr xarajatlarini aniqlash bilan bog‘liq vazifalarni yechishga olib keladi.
|
| |
Ishlab chiqarish zahiralarini normalashtirish

|
Ishlab chiqarish zahiralarini normalashtirish
|
bet | 96/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniIshlab chiqarish zahiralarini normalashtirish, korxonaning uzluksiz faoliyat yuritishini ta’minlash maqsadida amalga oshiriladi. Agar ishlab chiqarish zahiralari normativlardan past bo‘lsa, ishlab chiqarish jarayonining izdan chiqishi, ishchi kuchi va uskunalarning bekor turib qolishi, korxonaning ishlab chiqarish va iqtisodiy ko‘rsatkichlari pasayishiga olib kelishi mumkin. Shu bilan bir paytda, ishlab chiqarish zahiralarining belgilangan norma va normativlardan oshib ketishiga ham yo‘l qo‘ymaslik kerak, chunki bu mablag‘larning “muzlab” qolishiga va natijada korxona va davlatning zarar ko‘rishiga olib keladi.
Ishlab chiqarish zahiralari joriy, sug‘urta (kafolatli), tayyorlov (texnologik) va mavsumiy turlarga bo‘linadi.
Joriy zahira - bu, materiallar yetkazib berish oralig‘ida ishlab chiqarishni moddiy resurslar bilan ta’minlash uchun zarur bo‘lgan zahiradir. Joriy zahiralar material yetkazib berish davri, oralig‘i hamda xom ashyo va boshqa materiallarning sutkalik sarflanishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq bo‘ladi.
Misol. Non kombinati bir sutkada 10 tonna un sarflaydi, tegirmondan esa bir oyda bir marta un qabul qiladi. Ya’ni yetkazib berish oralig‘i 30 kunni tashkil qiladi. Demak, unning maksimal darajadagi joriy zahirasi 300 (10x30) tonnani, o‘rtacha joriy zahirasi 150 (10x30:2) tonnani, un har o‘n kunda yetkazib berilgandagi minimal joriy zahirasi esa 50 (10x10:2) tonnani tashkil qiladi.
Shu tariqa joriy zahiralar hajmi ko‘p jihatdan yetkazib berish oralig‘iga bog‘liq bo‘ladi: oraliq qanchalik kichik bo‘lsa, zahira shunchalik kam bo‘ladi. Bundan kelib chiqqan holda joriy zahira miqdorini quyidagi formula asosida topish mumkin:
Zmax= Mo‘r x Tt.ts
Bu yerda:
‘r - ushbu materialdan o‘rtacha sutkalik foydalanish miqdori (T., dona);
.ts - yetkazib berish oralig‘i yoki ta’minot sikli, kunlar.
|
| |
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

116
Yuqorida ko‘rsatilgan turkumdan tashqari yo‘lakli va galereyali xonadonlar
loyihasi ham qo‘llaniladi. Bunday sharoitda ikki qavatga bir xonadan joylashtiriladi.
Bir qavatga joylashgan yo‘lakli xonadonlarga nisbatan bunday xonadonlarda yelvizak
masalasi oson yechiladi, hamda to’g‘rima - to‘g‘ri shamollatish hal bo‘ladi, bulardan
tashqari xonadonlar ikki tarafga qaragan bo‘ladi. Bu bilan oriyentatsiya masalasi ham
hal bo‘ladi. Bu xildagi uylarning qurilishida hech qanday qarshilik yo‘q. Ammo bu
turkum faqat ko‘p xonali xonadonlar uchun qulaydir. Yo‘lakli uylarda xonadonni 2
qavatga joylashtirish yo‘lakni ancha qisqartirishga va iqtisodiy jihatdan tejamkorlikka
olib keladi (5.7-rasm).
Shaharsozlik omillari - Toshkent arxitektura qurilish instituti

132
to‘ldiriladi. Kichik shaharlar va qishloq aholi punktlarida yagona jamoat markazi
shakllantirilib,
turar-joy
imoratlari
zonasida
joylashtiriladigan
kundalik
foydalanishdagi ob’yektlari bilan to‘ldiriladi.
Umumshahar markazida, uning o‘lchamlari va rejalashtirilishiga bog‘liq
ravishda, umumshahar yadrosini tashkil etuvchi o‘zaro bog‘langan
jamoat hududlar
(bosh ko‘chalar, maydonlar, piyoda zonalari) tizimlarini tashkil etish lozim. Tarixiy
shaharlarda umumshahar markazi yadrosini tarixiy imoratlar qurilgan hududda to‘liq
yoki qisman shakllantirishga qaror topgan tarixiy muhitni saqlab qolishni ta’minlash
shartiga rioya qilinganida yo‘l qo‘yiladi. Turar-joy imoratlarini
qurish va aholiga
madaniy-maishiy tizimini shakllantirishning shaharsozlik konsepsiyasi ishlab
chiqilgan bo‘lib, unga muvofiq har bir shaharsozlik tuzilmasi uchun muayyan xizmat
ko‘rsatish bosqichi mos kelishi kerak: shaharga – epizodik xizmat ko‘rsatish, turar-
joy tumaniga – davriy xizmat ko‘rsatish, mikrotumanga – kundalik xizmat ko‘rsatish.
İnfraqırmızı şüalanmadan mühafizə

ola bilər. Bunlar, mənbəyi nəinki istilik şüalanmalarından, həm də qığılcımlardan, ərimiş metal
hissəciklərindən və s. mühafizə edə bilər.
Şüalanmanı əks etdirən ekranlar kərpicdən, alüminiumdan, asbestdən, alfoldan (üzünə
alüminium folqa çəkilmiş asbest) və ya metal tordan hazırlanır. Ekranlar birqat və çoxqat ola
bilər. Çoxqat ekranlarda qatlararası hava ekranlamanın səmərəliyini daha da artırır.
Şüa udan ekranlar istiliyi pis keçirən materiallardan hazırlanmış pərdələr, şitlər formasında
olur. Pərdələr xırda metal zəncirlərdən hazırlanır və bilavasitə şüa yayılan oyuqların qarşısına
qoyulur, bunlar şüa axınını 60-70% azaldır. Pərdələr nazik su qatı formasında da hazırlana bilər,
bunlar şüa axınını 90%-ə qədər azaldır.
İnfraqırmızı şüalanmadan fərdi mühafizə vasitələri kimi, odadavamlı maddələr
hopdurulmuş kətan parçadan hazırlanmış xüsusi üst geyim, yüksək hərarətə davamlı xüsusi
ayaqqabı, işıq süzgəcli şüşədən hazırlanmış mühafizə eynəyi, əlcəklər və mühafizə kaskalarından
istifadə edilir.
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

234
Halqasimon
yoritish ko‘prikchasi manej va qubba osti yoritilishini
ta’minlovchi projektorlar o‘rnatilishi uchun xizmat qiladi. Sirk tomoshalari
texnologiyalarining o‘ziga xos xususiyatlari mavjud bo‘lgani sababli ishlab
chiqarish xonalarining joylashtirilishida bir qator talablarga rioya qilish lozim.
Hayvonlar saqlanadigan xonalar tabiiy yoritiladi, ular faqat manej poli sathida
joylashtirilishi mumkin. Sirkning me’moriy kompozitsiyasi ikkita asosiy
yo‘nalishdagi tuzilmaga ega: tomoshalar namoyish etiladigan asosiy hajm va bosh
kirish yo‘li tomonidan unga yondosh qilib qurilgan ishlab chiqarish xonalari bloki;
yagona ixcham hajmli yechim.
Sug‘urta (kafolat) zahirasidan

|
Sug‘urta (kafolat) zahirasidan
|
bet | 97/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniSug‘urta (kafolat) zahirasidan ta’minotda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan uzilishlar yoki ko‘zda tutilmagan holatlarda foydalanish mo‘ljallanadi. Ko‘pincha sug‘urta zahirasining miqdori joriy zahira normasining 50% miqdorida belgilanadi hamda quyidagi formula asosida hisoblanadi:
Z sug‘urta = Mo‘r x (T1 + T2 + T3 + T4)
Bu yerda:
- materialni yuklash uchun ketadigan vaqt;
- materiallar yo‘lda bo‘ladigan vaqt;
- materiallarni omborga qabul qilish vaqti;
- materiallarni foydalanishga tayyorlash vaqti.
Sug‘urta zahirasi omborda joriy zahira bilan birgalikda saqlanadi hamda undan umuman farq qilmasada, alohida hisobga olinadi va faqat korxona rahbariyatining ruxsati bilangina sarflanadi.
Tayyorlov (texnologik) zahirasidan xom ashyo va materiallarni ishlab chiqarishga kiritish uchun tayyor holga keltirishda foydalaniladi. Bunday zahiralar ishlab chiqarishning o‘ziga xos xususiyatlari va texnologiyalariga ega bo‘lgan korxonalardagina yaratiladi. Bunday korxonalar qatoriga yog‘-moy kombinati, yog‘ochni qayta ishlash korxonasi kabilarni kiritish mumkin. Mazkur hollarda tayyorlov zahirasi miqdori tayyorlov texnologiyasi va operatsiyalariga mos holda normaga solinadi.
Mavsumiy zahiralar asosan uchta sababga ko‘ra yuzaga keladi: birinchidan, xom ashyo tayyorlashning mavsumiyligi; ikkinchidan, uni iste’mol qilishning mavsumiyligi; uchinchidan, materiallarni yetkazib berishning mavsumiyligi. Mavsumiy zahiralar hajmi xuddi joriy zahiralar hajmi kabi, o‘rtacha bir sutkada iste’mol qilish va mavsumiy zahiralar yaratilishi lozim bo‘lgan vaqtga asosan aniqlanadi.
Ishlab chiqarish zahiralarini normalashtirish, ishlab chiqarishda qo‘llaniluvchi har bir mehnat predmeti (xom ashyo va materiallar, yordamchi materiallar va boshqalar) uchun alohida amalga oshiriladi hamda bu o‘z navbatida ishlab chiqarish zahiralarini yaratishda aylanma mablag‘larga bo‘lgan ehtiyojni aniqlashga asos bo‘lib xizmat qiladi.
|
| |
Samaradorlikning muhim ko’rsatkichlari ruyxati

|
Samaradorlikning muhim ko’rsatkichlari ruyxati
|
bet | 50/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotni Samaradorlikning muhim ko’rsatkichlari ruyxati
Foizlar, soliqlar va amortizatsiyani chiqarmasdan oldingi foyda. (EBITDA — Earnings Before Interest, Taxes, Depreciation & Amortization)
Xarajatlar va daromadlar nisbati (CIR — Cost Income Ratio)
Jalb etilgan kapital rentabelligi (ROCE — Return on Capital Employed)
Aksionerlik kapitali rentabelligi (ROE — Return On Equity)
Aksionerlar investitsiyalari rentabelligi (TSR — Total shareholders Return)
Aktivlar rentabelligi
Mutlaq likvidlik koeffitsienti
moliyaviy mustaqillik koeffitsienti
Kreditor qarzdorlikning aylanuvchanligi, kunlarda
Debitor qarzdorlikning aylanuvchanligi, kunlarda
Qoplanish (To’lov qobiliyati) koeffitsienti
dividendning chiqishi koeffitsienti
Debitor qarzdorlikning kamayishi ko’rsatkichi ( belgilangan topshiriqqa nisbatan % da)
Ayrim SMKni tatbiq etish imkoniyati mavjud bo‘lmaganda, bu to‘g‘ridagi qaror ijro etuvchi organning taklifiga binoan tashkilotning vakolatli boshqaruv organi tomonidan tasdiqlanadi.
Tashkilotning vakolatli boshqaruv organi qarori bilan tashkilot faoliyatining tarmoq bo‘yicha mansubligidan, rivojlanish strategiyasidan va faoliyatining xususiyatidan kelib chiqqan holda SMK sifatida boshqa koeffitsientlardan foydalanish mumkin.
Baholash maqsadi uchun har bir SMKga uning tashkilot uchun ahamiyatini aks ettiruvchi salmoq o‘lchovi belgilanadi. Tashkilotga nisbatan tatbiq etiladigan barcha SMK salmoq o‘lchovlari jami 100 foizni tashkil qiladi.
Har bir SMKning salmoq o‘lchovi, uning tashkilot faoliyati uchun ahamiyatini hisobga olgan holda, tashkilotning vakolatli boshqaruv organi qarori bilan belgilanadi.
Samaradorlikning muhim ko‘rsatkichlarini hisoblashda quyidagilar axborot manbai hisoblanadi:
tashkilotning buxgalteriya hisobi hujjatlari ma’lumotlari;
davlat organlariga taqdim etiladigan hisobotlar (moliyaviy, statistik, soliq hisobotlari va boshqalar)ma’lumotlari;
biznes-rejadagima’lumotlar;
belgilangan tartibda olingan yoki ishlab chiqilgan boshqa materiallardagi ma’lumotlar.
Samaradorlikning qo‘shimcha muhim ko‘rsatkichlarining prognoz (maqsadli) ko‘rsatkichlari har bir davr uchun biznes-rejada, uning ajralmas qismi hisoblanadigan alohida ilova sifatida aks ettiriladi.
jadval
|
| |
Ko‘p va bir seksiyali Turar-joy uylari

|
Ko‘p va bir seksiyali Turar-joy uylari Pdf ko'rish
|
bet | 45/128 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 18,93 Mb. | | #146151 |
Bog'liq Turar joy va jamoat binolarini loyihalash Abdujabborova5.3. Ko‘p va bir seksiyali Turar-joy uylari
Ko‘p seksiyali uylar bir necha seksiyalardan tashkil topgan bo‘lib, Turar-joy
uyida bir necha xonadon va bir necha zinapoya lift kataklaridan iborat bo‘ladi.
Ko‘p seksiyali uylarda xonadonlarni seksiyalarga joylash va ularning soni turar-uy
tizimida ushbu seksiya yorug‘lik tomonlari bo‘yicha qanday yo‘nalganligiga bog‘liq.
Seksiyalar chegaralanmagan, qisman chegaralangan va chegaralangan yo‘nalishli
(oriyentatsiya) bo‘lishi mumkin. Seksiyalarning birinchi ikki turini kenglik (parallel)
bo‘ylab, uchinchi turini – meridian bo‘ylab seksiyalar deb nomlanadi, chunki
ularning uzunlik o‘qi birinchi holda - sharqdan g‘arbga qarab, ikkinchi holda esa
shimoldan janubga qarab joylashgan bo‘ladi. Turar-uylar korpusining uzunlik o‘qi
kenglik yoki meriadian bo‘ylab joylashsa, bu nomlar bu turar-uylarga nisbatan ham
ishlatiladi (5.2-rasm).
Chegaralanmagan yo‘nalishli oddiy seksiyada bino tarz qismini ixtiyoriy
ravishda shimolga qarashi mumkin, shuning uchun, tarhda barcha xonadonlar
gorizontining ikki tomoniga yo‘nalgan bo‘ladi. Oddiy seksiya nisbatan universal,
chunki turar-uyning ixtiyoriy yo‘nalishida ishtirok etadi. Seksiyaning iqtisodiy
ko‘rsatkichi – zinapoya lift bo‘g‘iniga to‘g‘ri keluvchi xonadonlarning umumiy
maydoni yig‘indisiga bog‘liq, bu seksiyalar odatda, uch, to‘rt va ko‘pincha besh
xonali katta xonadonlardan tashkil topadi.
Burchakli seksiyalar uchun zinapoya – lift bo‘g‘inini joylashtirishning ikkita
varianti xarakterlidir: seksiyaning ichki yopiq burchagida yoki uning markaziy
qismida, oddiy seksiya tuzilishiga o‘xshash. Tarhdagi burilish yo‘lakka ikkita
xonadonlarni nosimmetrik birlashtirish bilan hosil qilinadi, bu xonadonlardan biri
burchakli yechim topadi, ikkinchisi esa yo‘lakka nisbatan, burchak ostida joylashadi.
|
| |
Şəkil 1 - Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin

P – qəza təzyiqidir, kN/sm
2
.
Qoruyucu membranlar tutum və avadanlıqları arakəsilmədən artan təzyiq təsirindən
dağılmadan qoruyur. Membranlar partlayanadək tutumun tam hermetikliyini təmin edirlər.
Membranların çatışmayan cəhəti ondan ibarətdir ki, onlar bir dəfə istifadə edilir, qab daxilindəki
maddənin hamısını partlayış zamanı bayıra atılmasına maneə göstərə bilmir, işi stabil olmur və
buna görə də hesabat təzyiqi klapanların hesabat təzyiqindən 25%-ə qədər artıq götürülür.
Membranın işinin keyfiyyəti, onun konstruksiyasının düzgün seçilməsindən, materialın
növündən və onun qalınlığının daşıdığı təzyiqə hesablama dəqiqliyindən asılıdır.
Kövrək materialdan hazırlanmış membran lövhəsinin qalınlığı aşağıdakı düsturla
hesablanır:
δ=0
, 11⋅
r⋅
√
P
əƏ σ
∂
ə
(4)
burada
δ – lövhənin qalınlığı, mm;
r
– lövhənin radiusu, mm;
P – lövhəni partladan təzyiq, kN/sm
2
;
σ
∂
– membran materialının əyilməyə qarşı möhkəmlik
həddidir, kN/sm
2
.
Elastiki materiallardan hazırlanmış membran lövhəsinin qalınlığı belə tapılır:
δ=
Pd
4
σ
k
(5)
burada
P – lövhəni dağıdan təzyiq, kN/sm
2
;
d – lövhənin diametri;
σ
k
– materialın kəsilməyə qarşı möhkəmlik
həddidir, kN/sm
2
;
Qoruyucu membranlar qoruyucu klapanlardan əvvəl yerləşdirilə bilər.
Bağlayıcı armaturlar. Təzyiq altında işləyən qabın doldurulması və ya boşaldılması üçün
o, boru kəməri ilə əlaqələndirilir. Armaturlar boru kəməri ilə qab arasında yerləşdirilir.
Bağlayıcı armatur boru kəmərindən qaba daxil olan və ya ondan axıdılan maddənin
hərəkətini istənilən vaxt saxlamaq üçün istifadə edilir. Armaturlar intiqallı və avtomat hərəkətli
olaraq iki yerə bölünürlər. İntiqallı armaturun açılıb bağlanması xarici təsir ilə,
avtomat
armaturun açılıb bağlanması isə nəql edilən maye və qazın hesabına əldə edilir.
İş xarakterinə görə bağlayıcı armaturlar kran, ventil və siyirtmə şəkilli olur.
Armaturun seçilməsi və tətbiqi mühitin temperaturu, təzyiqi və xassəsindən asılıdır.
Zərərli və partlayış təhlükəsi olan maddələr üçün istifadə edilən qablar qabın daxili təzyiqi
ilə avtomat bağlana bilən əks klapanla təchiz olunmalıdır.
Əks klapanlar (qalxan və dönən) axan maddələri yalnız bir istiqamətə buraxır.
Qalxan tipli əks klapanlar su və buxar xətləri, həmçinin məhsul xətləri üzərində
yerləşdirilir (şəkil 8.3).
Ilmiy texnik salohiyat - Industrial iqtisodiyot

|
Industrial iqtisodiyot
|
bet | 56/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniIlmiy texnik salohiyat - bu ITTning ijtimoiy-iqtisodiy maqsadlariga erishishda foydalanilishi mumkin bo'lgan resurslarning o'zaro bog'liq yig'indisi tayyor yangilik yoki ishlanmalarning miqdori va sifati bilan aniqlanadi.
Axborot mehnatning mahsuli sifatida o'zining xuquqiy aksini ilmiy-texnik litsneziyada topadi.
Ilmiy-texnik litsenziya- bu kashfiyotlar va ixtirolarga asoslangan yangiliklar to'g'risidagi axborotlardan (ishlab chiqarishga qo'llash uchun tayyor bo'lgan) foydalanish imkonini beruvchi ruxsatnoma.
Texnik jihatdan yangilik darajasiga qarab yangiliklar (ishlanmalar) besh guruhga bo‘linadi:
Tayyor qaror va konstruksiyalardan, mavjud ma’lumotlardan
foydalanadigan;
bir konsepsiya doirasidagi bir necha qarorlar ichidan bittasini tanlaydigan;
dastlabki konstruksiyani, qarorni, konsepsiyani o‘zgartiradigan;
yangi konsepsiya, konstruksiya va qarorni topadigan;
Tubdan yangi konsepsiya, konstruksiya, tizim va boshqalarni yaratuvchilarga
bo‘linadi.
Mahsulot sifati - bu mahsulotning jamiyat va shaxs talablarini qondira olish qobiliyati hisoblanadi.
Mahsulotning texnik darajasi- bu uning konstruksiyasining, texnologiyasining va ishlatiladigan materiallarning mukamallik darajasi.
Istiqbolli standartlar - bu ishlab chiqarish va texnik maqsadlar uchun mo‘ljallangan mahsulot etalonlari bo‘lib, ular mahsulot sifatini bashorat qilishga asoslangan.
Eng yangi texnika- bu istiqbolli standartlar talablariga javob bera oladigan texnika bo‘lib, u yangi texnologik tamoyillar, kashfiyotlar va ixtirolarga asoslanadi. U ijtimoiy mehnat unumdorligini ko‘p martalab oshishini, bir-birlik mehnat sarfi o‘rtacha qiymatini kamayishiga olib keladi.
|
| |
Maqsad
  
Qo'llanish sohasi

|
Maqsad
Qo'llanish sohasi
|
bet | 62/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniMaqsad
|
Qo'llanish sohasi
|
l.Korxonaning xalq
iste’moli tovarlari ishlab
chiqaradigan va aholiga
xizmat ko‘rsatadigan
fuqarolar bilan kooperatsiya aloqalarini o‘rnatish
|
qo'llanish sohasi - faoliyatlari mavsumiy tusga ega bo'ladigan korxonalar. Misol - chust P/Z uyda milliy pichoqlar, ro'mollar va boshqa turdagi xalq hunarmandligi buyumlarini tayyorlaydigan 24 nafar fuqaro bilan mehnat shartnomasi tuzgan. Bundagi yutuq kasanachilik mehnatini bajariladigan ish o'rinlarini yuzaga keltirishga kam sarf-harajat qilinishidan iborat.
|
2. Texnologik jarayonga
kiritilgan ixtisoslashtirilgan kasanachilik mehnati ish
o‘rinlarining yaratilishi
|
qo'llanish sohasi - asosiy mahsulot ishlab chiqarish uchun ayrim operatsiyalar yoki buyumlarni
bajarilishi. Misollar - furnitura ishlab chiqarish, yarim tayyor mahsulotlarni charhlash, butlovchi detallardan buyumlar yig'ish, tikuv, poyabzal va hokazo buyumlarga qo'lda ishlov berish.
|
3. Korxonaning ishlab
chiqarish dasturiga kiritilgan mahsulotni ishlab chiqarish bo‘yicha kasanachilik
mehnati bilan bog‘liq ish o‘rinlarini yaratish.
|
qo'llanish sohasi - ishlab chiqarishning ayrim turlarini korxonaning ishlab chiqarish maydonlaridan kasanachilarning istiqomat joylaridagi ish joylariga o'tkazish va shuning hisobiga bo'shab qolgan maydonlardan samarali foydalanish. Misollar - mahsus kiyim-bosh, fartuk va qanorlar ishlab chiqarish.
|
Sanoatda ishlab chiqarishni mahalliylashtirish
Korxonalar o‘rtasidagi kooperatsiya aloqalarini kengaytirish va mahsulot ishlab chiqarishni mahalliylashtirish o‘zaro chambarchas bog‘liq jarayondir. Tarmoq ichidagi va tarmoqlararo sanoat kooperatsiyasining kengayishi tayyor mahsulot, butlovchi buyum va materiallar ishlab chiqarishni mahalliylashirish uchun shart- sharoit yaratadi.
Ma’lumki, mahalliylashtirish jarayoni iqtisodiyotning jadal va barqaror rivojlanishini ta’minlash, uning tashqi omillarga bog‘liqligini kamaytirish, ishlab chiqarish jarayonlariga yangi, samarali texnologiyalarni tatbiq qilishni jadallashtirish, mahalliy xom ashyo va ishlab chiqarish resurslaridan keng foydalanish, shu asosda zamonaviy raqobatdosh mahsulot ishlab chiqarishni ko‘paytirish, valyuta mablag‘laridan tejamli va oqilona foydalanish, shuningdek, yangi ish joylarini yaratish imkonini beradi.
Mahalliylashtirish dasturining amalga oshirilishi quyidagi ijobiy jihatlar bilan tavsiflanadi:
mavjud ishlab chiqarish quvvatlaridan samarali foydalanish;
turli sanoat tarmoqlarining qo’shilgan qiymati yuqori bo’lgan mahsulotlari eksportini ko‘paytirish va an’anaviy eksport salmog‘ini kamaytirish;
samarali ichki va tarmoqlararo ishlab chiqarish kooperatsiya aloqalarini rivojlantirish;
iqtisodiyotning real sektorida mamlakatimiz korxonalarining kooperatsiyasi salohiyatidan yuqori darajada foydalanish;
mahalliy xom ashyoni qayta ishlashni kengaytirish, ishlab turgan korxonalarni zamonaviylashtirish va yangilarini tashkil etish hisobidan iqtisodiyot tarkibini takomillashtirish va h.k.
|
| |
Kimyolashtirish — - Industrial iqtisodiyot

|
Industrial iqtisodiyot
|
bet | 55/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniKimyolashtirish — ishlab chiqarishning hamma sohalarida kimyo fanining barcha yutuqlaridan keng foydalanish, ishlab chiqarishning barcha jarayonlariga kimyoviy 101
materiallarni, xom ashyo va materiallarni qayta ishlashning kimyoviy usullarini joriy etishdash iboratdir. Kimyolashtirish yordami bilan oldindan belgilangan xususiyatli xom ashyo materiallarni tayyorlash mumkin. Masalan, bo’yoq va laklar, sintetik kauchuk, sin- tetik tola, plastmassalar va h.k.lar.
Sanoatda innovatsion mahsulotlar, ishlar, xizmatlar hajmi va xarajatlari
dinamikasi
Mamlakatimizda ishlab chiqarishni modernizatsiyalash bo’yicha olib borilayotgan islohotlar nafaqat korxonalarda ishlatiladigan texnika va texnologik jarayonlarni yangilashni, balki boshqaruv va hisobini tashkil etishda innovatsion yondashuvni talab etadi. shu nuqtai nazardan korxonalarda ishlab chiqarilgan mahsulotlarni baholashning amaliyotda qo’llaniladigan ayrim jihatlarini tadqiq etish katta ahamiyatga ega.
Endogen yoki ekzogen innovatsiyalar
Texnologiyalar konsortsiumi orqali shakllantiriladigan innovatsiyalar
Texnologiyalarga
asoslangan
innovatsiyalar
Sanoat
rivojlanishida
tanlov mexanizmi
innovatsiyasi
Sanoatda ilmiy va ilmiy-texnik salohiyat
Ilmiy salohiyat - bu yangiliklarni yaratish uchun zarur bo‘lgan qobiliyatga malakaga ilmiy axborotga, asbob-uskunalarga va boshqa vositalarga ega bo‘lgan tadqiqotchilar ishlab chiqaruvchilar (razrabotchiki) va sinov ishlab chiqarish ishchilarining to‘plami tushuniladi.
Ilmiy salohiyat 4ta tarkibiy qismlardan iborat, ya’ni: kadrlar, moddiy texnik baza, axborot va tashkiliy qismlar.
Axborotlarni mazmuniga ko‘ra 5 turga ajratish mumkin.
Me’yoriy-texnik xujjatlar (texnik vazifalar, tavsiyanomalar, uslubiyatlar, normativlar, standartlar va texnik sharoitlar patentlar);
Ilmiy hisobotlar (ko‘pincha fundamental tadqiqotlar natijalari to‘g‘risida);
Yangiliklarning namunalari (texnologik jarayonlar, rejimlar, labarotor va sinov na’munalari);
Loyixa- konstruktorlik xujjatlar;
Nashrlar va dissertatsiyalar.
|
| |
Industrial iqtisodiyot - bet 52

|
Industrial iqtisodiyot
|
bet | 52/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniBoshqaruvda esa, boshqarish, rejalashtirish, iqtisodiy rag‘batlantirishning usul va shakllarini, ya’ni korxona faoliyatining butun xo‘jalik mexanizmini takomillashtirishda ifodalanadi.
Rejalashtirishda rejalarning balanslashtirilishi, ko‘rsatkichlar tizimini optimal shakllantirish, rejalashtirilayotgan maqsadlar resurslar bilan ta’minlanishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Qisqacha xulosalar
Ishlab chiqarishning ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligi muhim kategoriya sifatida, umuman olganda, ishlab chiqarish jarayonining samaradorligini, erishilgan natija bilan jonli va buyumlashgan mehnat o‘rtasidagi nisbatlarni o‘rganadi.
Sanoat ishlab chiqarishi samaradorligining doimiy oshib borishi ob’ektiv zaruriyat hisoblanadi va milliy daromadning keskin ko‘payishiga imkoniyat yaratib beradi.
Samaradorlik umumiy nazariyasida mezon muammosi, ya’ni baholash o‘lchovi, asosiy nuqtai nazar masalasi alohida o‘rin egallaydi. Jami ijtimoiy mehnatni tejash, uning unumdorligi o‘sishi samaradorlikning mezoni hisoblanadi.
Nazorat va muhokama uchun savollar
Samaradorlik tushunchasi nimani anglatadi? Uning qanday turlari bor? Mezoni va ko‘rsatkichlari nimalardan iborat?
Mutlaq iqtisodiy samaradorlik nima? U qaysi usulida hisoblanadi?
Ishlab chiqarishning qiyosiy-iqtisodiy samaradorligi deganda nimani
tushunasiz?
Ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga qaysi omillar ta’sir etadi?
Sanoat ishlab chiqarish samaradorligini oshirishning qanday asosiy yo‘llari bor?
Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar ro'yxati:
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2015 yil 28 iyuldagi 207-son “Davlat ulushi bo‘lgan aksiyadorlik jamiyatlari va boshqa xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyati samaradorligini baholash mezonlarini joriy etish to‘g‘risida” Qarori.//lex.uz
Abdukarimov I.T. va boshqalar. Korxona iqtisodiy salohiyati tahlili. - T.: Iqtisodiyot va huquq dunyosi, 2015, - 256 b.
B.A. Adukarimov va boshq. Korxona iqtisodiyoti. Darslik. - T.: «Fan va texnologiya», 2012, - 368 bet.
Maxmudov E.X. Korxona iqtisodiyoti. O‘quv qo‘llanma. -T.: O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti, 2006, - 208 b.
Tirole, Jean (Tir) The Theory of Industrial Organization. MIT Press, 1992.
Church J., and R.Ware. (CW) Industrial Organization. A Strategic Approach. Irwin. 2000.
Ortiqov A. Sanoat iqtisodiyoti. Darslik.- T.:”Sano-standart”, 2014.-304 b.
www.webofscience.com - Xalqaro ilmiy maqolalar platformasi
www.search.ebscohost.com - Xalqaro ilmiy maqolalar platformasi
|
| |
Tajriba uchun tayyorlangan namunalar tarkibi

|
Tajriba uchun tayyorlangan namunalar tarkibi
|
bet | 11/20 | Sana | 25.12.2023 | Hajmi | 2,36 Mb. | | #128205 |
Bog'liq Ibroximov G\'iyosiddinl 202320232.3 Tajriba uchun tayyorlangan namunalar tarkibi
Ilmiy raxbar - k.f.n. dotsent U.A.Safayev bilan “Sement ishlab chiqarish jarayonlarida hosil bo‘ladigan changlardan asfalt-beton ishlab chiqarishda foydalanishni tadqiq etish” mavzusida ilmiy tadqiqotlar olib borib, sement olishda ajralib chiqayotgan qattiq chiqindilarning tarkibi va xususiyatlari chuqur o'rganib chiqildi.
“Olmaliq KMK” AJ tarkibiga kiruvchi Sherobod sement zavodi tadqiqot ob’ekti hisoblanadi.
Inventarizatsiyaga ko'ra, quyidagilar aniqlandi:
Emissiya manbalari - 90
shundan: tashkil etilgan - 71 ta
uyushmagan - 19
SGOU bilan jihozlangan emissiya manbalari - 63
Ifloslantiruvchi moddalar - 21
Atmosferaga yalpi chiqindilar - yiliga 1784,698041 tonna
Sement zavodining barcha asosiy texnologik jihozlari zamonaviy yuqori samarali chang va gaz tozalash qurilmalari bilan jihozlangan.
Korxonada jami 65 ta chang va gaz tozalash qurilmalari (qop filtrlari) oʻrnatildi. Ikki aspiratsiya tizimi ikki bosqichli tozalash tizimlari bilan jihozlangan. Barcha chang va gaz tozalash inshootlari qattiq ifloslantiruvchi moddalarni (turli materiallarning chang zarralarini) ushlash uchun mo'ljallangan. Chang va gaz tutuvchi qurilmalarning samaradorligi 99,9-99,99% ni tashkil qiladi.
Hisob-kitoblarga ko'ra, korxonaning chang va gaz tozalash inshootlari tomonidan yiliga jami 3846477,783 tonna ifloslantiruvchi moddalar tutiladi. Yig'ilgan changning ko'p qismi oraliq xom ashyo (xom ashyo aralashmasi, klinker) yoki tayyor mahsulot (tsement kukuni) hisoblanadi. Barcha ushlangan chang texnologik jarayonning tegishli bosqichlarida avtomatik ravishda ishlab chiqarishga qaytariladi.
Inventarizatsiya natijasida ifloslantiruvchi moddalarning turlari va miqdoriy tarkibi bo'yicha ma'lumotlar olindi. Yalpi chiqindilarga qo'shgan hissasi bo'yicha ajratilgan ifloslantiruvchi moddalar ro'yxati quyida keltirilgan:
|
| |
Har xil turdagi yo‘llarga xizmat ko‘rsatishning yotqizish narxiga nisbatan qiymati, (%)

|
Har xil turdagi yo‘llarga xizmat ko‘rsatishning yotqizish narxiga nisbatan qiymati, (%)
|
bet | 17/20 | Sana | 25.12.2023 | Hajmi | 2,36 Mb. | | #128205 |
Bog'liq Ibroximov G\'iyosiddinl 20232023Har xil turdagi yo‘llarga xizmat ko‘rsatishning yotqizish narxiga nisbatan qiymati, (%):
Sement-beton qoplama, ayniqsa, transport vositalarining yuqori intensivligi va/yoki avtomobil transportining og‘ir yuki sharoitida o‘zini oqlaydi. Bitum importini kamaytirish orqali valyutani sezilarli darajada tejashga ham erishiladi.
Sement-beton yo‘llarning asosiy tarkibiy qismlari — sement va noruda qattiq qurilish materiallari (shag‘al, maydalangan tosh, qum va toshlar) deyarli barcha hududlarda ishlab chiqariladi. Bu esa qurilish maydoniga materiallarni tashish bilan bog‘liq issiqxona gazlarini kamaytirishda yordam beradi.
Shu bois mamlakatda sohani rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari qatorida yangi quriladigan va rekonstruksiya qilinadigan yo‘llarni bosqichma-bosqich sement-beton qoplamaga o‘tkazish maqsadga muvofiq.
Shu bilan birga, sement-betonni yotqizish asfalt-beton ishlariga nisbatan ancha murakkab texnologik jarayon ekanligini yodda tutish kerak.
Mamlakat turli mintaqalarda, shu jumladan Germaniya, Janubiy Koreya, Ispaniya va Ozarbayjonning yirik kompaniyalari ishtirokida sement-beton qoplamali magistral yo‘l uchastkalarini qurish va ulardan foydalanish bo‘yicha ancha uzoq muddatli tajribaga ega.
Andijon viloyatida sement ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan maqsadli klaster tashkil etildi. U 31 ta chekka mahalladagi 23 kilometrli yo‘llarni sement-beton aralashmasi bilan qoplab, 10 yilgacha texnik xizmat ko‘rsatishni o‘z zimmasiga oldi.
Bu tajribani butun mamlakat bo‘ylab yoyish, 2022-yilda Qoraqalpog‘iston, viloyatlar va Toshkent shahrida jami 2,6 ming kilometrlik sement-beton qoplamali ichki yo‘llarni qurish va ta’mirlashning klasterli usulini joriy etish rejalashtirildi.
Ushbu yo‘l klasterlari faoliyatini qo‘llab-quvvatlash maqsadida 2022-yil oxirigacha ixtisoslashtirilgan uskunalar importi bojxona to‘lovlari va utilizatsiya yig‘imlaridan ozod qilinadi.
3.5 “Yashil” qurilish talablariga javob beradigan tabiiy karbonatlanish jarayonida betonning issiqxona gazlarini yutish qobiliyatining ijobiy ta’siri Sharqiy Angliya universiteti tadqiqotlari bilan tasdiqlangan.
Olimlar 1930—2013-yillarda barcha binolar, inshootlar va beton qoplamalar tomonidan atmosfera karbonat angidridning mintaqaviy va global so‘rilishini modellashtirdi.
Bunda 4,5 gigatonna uglerod yoki 16 gigatonna karbonat angidridning so‘rilishi aniqlandi. Bu ularni yaratish jarayonida chiqadigan karbonat angidridning taxminan 43 foizi degani. Sement-beton qoplamalar uglerod izining kamayishiga hissa qo‘shadi.
Perdyu universiteti (AQSH) qurilish muhandisligi kafedrasi olimlari, shuningdek, beton aralashmasiga nano o‘lchovli titan dioksid qo‘shilishi betonning karbonat angidridni bog‘lash qobiliyatini deyarli ikki baravar oshirishini aniqladi.
|
| |