Shaxs rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillari

|
Shaxs rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillari
|
bet | 47/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023Shaxs rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillari.
Inson hayot ekan, butun umri davomida o’sib, rivojlanib, o’zgarib boradi. Bolalik, o’smirlik va o’spirinlik yillarida Shaxsning kamol topishi yaqqol ko’zga tashlanadi.
Rivojlanish deganda biz Shaxsning ham jismoniy, ham aqliy va ma’naviy kamol topish jarayonini tushinamiz. Pedagogika va psihologiya fani rivojlanishni biologik va sotsial hususiyatlari o’zaro chambarchas boo’liq bo’lgan bir butun narsa deb hisoblaydi. Odam bolasining Shaxs sifatida rivojlanishi har tomonlama kamol topishining samarali bo’lishiga erishish maqsadida pedagogika fani rivojlanishining qonuniyatlarini unga ta’sir etuvchi omillarni shuningdek, Shaxs kamolotida ta’lim va tarbiya hamda faoliyatining ta’siri va ahamiyatini aniqlaydi va tahlil qiladi. Shaxs rivojlanishiga irsiyat, muhit va tarbiya kabi omillar ta’sir etadi.
Shaxsning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar quyidagi shaklda aks ettirilgan. (1-shakl).
-
Biologik omillar
(irsiyat)
|
|
Ijtimoiy omillar
(muhit)
|
|
Maqsadli tarbiya
|
Irsiyat - bu ota qoni yoki ajdodlariga hos bo’lgan biologik hususiyat va o’hshashliklarning naslga (bolaga) o’tish jarayonidir.
Nasldan-naslga o’tadigan hususiyatlarga quyidagilar kiradi:
Anatomik-fiziologik tuzilish (misol uchun yuz tuzilishi), organlar holati, qaddi-qomat, asab tuzilishi hususiyatlari, teri, soch hamda ko’zlarning rangi. SHuningdek, nutq, tafakkur, ihtiyoriy harakat va amallar, vertikal holatda yurish, mehnat, ijod qilish qobiliyati va boshqa iste’dod alomatlari ham nasldan-naslga o’tadi. Iste’dod alomatlari umumiy hususiyat kasb etadi, muayyan mehnat va ijod turiga yo’naltirilgan emas. Iste’dod alomatlari muayyan faoliyatga moyillikni aks ettiradi holos.
Ma’lum oilada tarbiyalanayotgan bolada ajlodlariga hos iste’dod nishonasi aks etganda, aynan ana shu iste’dodning shakllanishida muhim rol o’ynagan, uning rivojlanishi uchun qulay imkoniyatlarga ega oila muhitini nazardan chetda qoldirmaslik lozim.
Fiziologiya va psihologiya fanlari bo’yicha olib borilgan tadqiqot natijalarining ko’rsatishicha, inson bolasi tayyor qobiliyat bilan emas, balki biror bir qobiliyatning ro’yobga chiqishi va rivojlanishi uchun manba bo’lgan layoqat bilan tuo’iladi. Layoqat go’yo “mudroq” holatda bo’lib, uning “uyo’onishi” - rivojlanishi uchun qulay muhit yaratishni talab qiladi.
Shaxs muayyan ijtimoiy jamiyat mahsulidir. Shaxsning hayotiy faoliyatida ijtimoiy muhit unga yoki ijobiy, yoki salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin. Ijtimoiy jamiyat Shaxs imkoniyatlarini ro’yobga chiqarishi yoki yo’q qilishi mumkin. Bu jamiyatning ma’naviy qiyofasi, unda tashkil etilayotgan munosabatlar mazmuni hamda darajasiga boo’liq.
Muhit deganda Shaxsning shakllanishiga ta’sir etuvchi tashqi olam voqelik, hodisalar majmui tushuniladi. “Muhit” tushunchasi o’zida geografik-hududiy, ijtimoiy va mikro muhit (oila) hususiyatlarini ifoda etadi.
Mikromuhit o’zida qisman ijtimoiy muhit qiyofasini aks ettiradi. Ayni choo’da u nisbatan mustaqillikka ega. Mikromuhit, bu ijtimoiy muhitning bir qismi bo’lib, oila, maktab, do’stlar, tengqurlar, kishilar va shu kabilarni o’z ichiga oladi. Bolani qurshab turgan muhitda ijobiy va salbiy rivojlantiruvchi va inqirozga eltuvchi hodisalar mavjud. Agar bola o’z tuo’ma layoqatiga mos sharoitda o’sib, zarur faoliyat bilan shuo’ullansa, layoqat erta ko’rinib rivojlanishi, aksincha, bunday muhit bo’lmasa yo’q bo’lishi yoki “mudroq”ligicha qolib ketishi ham mumkin. Bundan tashqari odob, ahloq, hulqiy sifatlar, Shaxsning barcha ruhiy sifatlari faqat muhit va tarbiyaning o’zaro ta’siri asosida vujudga keladi.
Pedagogika va psihologiya fanlari ijtimoiy muhit, unda Shaxsning shakllanish jarayoniga ta’siri roliga alohida e’tibor beradi. Ijtimoiy voqea va hodisalarning Shaxs rivojiga ta’siri o’oyat muhim ekanligini ta’kidlagan holda, ular ijtimoiy muhit abadiy emas, u ijtimoiy-tarihiy qonuniyatlar ta’siri ostida o’zgarib boradi, deya ta’kidlaydilar.
Oila muhiti - mikro muhit ham o’ziga hos muhim tarbiyaviy ta’sirga ega. SHu bois, mustaqillikka erishilgandan so’ng o’tgan davr mobaynida oila muhitining Shaxs kamolotida tutgan o’rni va ahamiyati masalalari chuqur tahlil etilmoqda. SHu maqsadda tashkil etilgan “Oila” ilmiy markazi oilaning bu boradagi imkoniyatlarini ochib berish borasida samarali faoliyat olib bormoqda.
Mavjud ijtimoiy muhit insonning o’sib borayotgan ongiga ta’sir etadi. Ijtimoiy tuzum darajasi qanchalik yuqori bo’lsa, uning Shaxsga nisbatan ongli ta’siri ham shunchalik yuqori bo’ladi. Ushbu ta’sir ijtimoiy jamiyatdagi mavjud tarbiya tizimi orqali amalga oshiriladi.
Tarbiya – biror maqsadga yo’naltirilgan jarayon bo’lib, u muayyan darajadagi dastur o’oyalari asosida mahsus kasbiy tayyorgarlikka ega bo’lgan kishilar tomonidan tashkil etiladi.
Tarbiya ijtimoiy muhit orqali keladigan tarbiyaviy ta’sirlarning barchasi bilan boo’liq holda ta’sir qiladi. Bunda qulay omillardan foydalaniladi, salbiy ta’sirlarning kuchini ma’lum darajada kamaytiradi. Muhitning ta’siri stihiyali, tarbiyaning ta’siri esa maqsadga muvofiq olib boriladi.
Tarbiya jarayonida quyidagi holatlar vujudga keladi:
1. Tarbiya jarayonida kishi ongining o’sishi sodir bo’ladi. Masalan, bola o’z ona tilini atrofini o’rab turgan muhitning ta’sirida o’rganib olishi mumkin. Lekin o’qish va yozishni mahsus ta’lim yo’li bilangina o’rganadi. Ma’lum bilim ko’nikma va malakalar faqat tarbiya jarayonida egallanadi.
2. Tarbiya yordamida hatto, kishining ba’zi tuo’ma kamchiliklarini ham kerakli tomonga o’zgartirish mumkin. CHunonchi, ba’zi bir bolalar ayrim kamchiliklar bilan tuo’iladi. (kar, ko’r, soqov va H.k). Lekin mahsus tashkil etilgan tarbiya yordamida ularning aqliy qobiliyatlari to’la taraqqiy qiladi, tuo’ma kamchiligi bo’lmagan kishilar bilan barobar faoliyatda bo’lishi mumkin.
3. Tarbiya yordamida muhitning salbiy ta’siri natijasida yuz bergan kamchiliklarni ham tugatish mumkin. (bolalarning karta qimor o’ynashi, chekishi, ichish va narkotik moddalarga o’rganish kabilar va h.k).
4. Tarbiya istiqbol maqsadni belgilaydi. SHu bois, u Shaxs kamolotini ta’minlashda ilo’or rol o’ynaydi.
Tarbiyaning muvaffaqiyati ko’p jihatdan bola Shaxsining o’ziga hos hususiyatlari, u yashayotgan muhitning ta’sirini hisobga olishga boo’liqdir. SHuni yodda tutish kerakki, bola majbur bo’lgan mikromuhit mazmunini uning rivojlanishiga ta’sir etuvchi kishilar va ular bilan o’rnatilgan aloqa mohiyati belgilaydi. Bola oila a’zolari, tarbiyachi, o’qituvchi, o’rtoqlari, oilaga yaqin kishilari bilan munosabatda bo’ladi. Ushbu munosabatlar bolaning rivojlashida o’oyat muhim rol o’ynaydi. Bolaga ularning ta’siri o’zaro muomala-munosabati bo’ladi. Ana shu aloqa asosida bola ajdodlar tajribasini o’zlashtiradi, o’zi uchun andoza tanlaydi.
Bola va kattalar o’rtasidagi o’zaro munosabat faol jarayondir. Mazkur jarayonda kattalar faqatgina o’rgatuvchi bo’lib qolmasliklari lozim. SHundagina u o’z harakatlarini o’zi idora qilishga, o’z faoliyati mazmunini tahlil qilishga o’rganadi. Bola fikr qilar ekan, o’ylar ekan, uning ongi, tafakkuri o’sadi.
Ijtimoiy munosabatlar jarayonida nutq rivojlanadi. CHunki jamiyatda bola kattalar, tengdoshlar, tarbiyachilar va turli jamoalar qurshovida bo’lar ekan, u savollar beradi, kuzatadi, mulohaza qiladi. Hayotiy voqea-hodisalarni tushunishga, yahshini yomondan ajratib olishga, o’z harakatlarini davr talabiga moslashtirishga urinadi. Har bir ijtimoiy jamiyatda tarbiyaning maqsad va vazifalari, ahloq me’yorlari, madaniy boyliklar, jamiyat a’zolarining didi, ah-loqiy qarashlari, dunyoqarashlari, e’tiqodlari o’zgarib boradi va ular tarbiya vositasida bolalar ongiga singdirilib boriladi.
Bola Shaxsning rivojlanishi uchun faol kundalik faoliyat zarur. Faoliyat yordamidagina bola atrof-muhit bilan munosabatda bo’ladi, shu orqali uning bilish qobiliyati rivojlanadi, tafakkur qilish darajasi yuksaladi, harakter sifatlari takomillashib, kamol topadi.
|
| |