Muhandislik psixologiyasining tadqiqot metodlaridan

|
Muhandislik psixologiyasining tadqiqot metodlaridan
|
bet | 11/116 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #105241 |
Bog'liq 18 09 2023 УМК МУҲАНДИСЛИК ПСИХОЛО ГИЯСИ 2023 2024 2.3. Muhandislik psixologiyasining tadqiqot metodlaridan
foydalanishni shakllantirish
Muhandislik psixologiyasi fanining o’ziga xos ilmiy o’rganish metodlari mavjud. Psixologiya fanini ilmiy o’rganish metodlari («metod» yunoncha so’z bo’lib, «biror narsaga borish yo’li» degan ma’noni anglatadi) psixik jarayonlar, holatlar va individual xususiyatlar to’g’risidagi bilimlarni egallashda qo’llaniladigan nazariy tadqiqotlar hamda amaliy harakat qilish usullari va ularning yig’indisidir.
Muhandislik psixologiyasi muxandislik psixologiya sohasining ob’ektiv qonuniyatlarini o’rganishda uning metodlaridan keng foydalanadi. Ushbu metodlar o’zining maqsadi va yo’nalishiga qarab tasniflanadi.
Individual-psixologik xususiyatlarni o’rganishning instrumental metodlariga avvalo eksperiment metodining turli variantlari, shuningdek, har xil testlar o’tkazish, anketalar, so’rovnomalar kiradi. Ularning mazmuni psixodiagnostikaga oid asosiy qo’llanmalarda berilgan.
Metodlarning ushbu guruhi insonning ayrim ruhiy xususiyatlarining doimiyligi yoki o’zgaruvchanligi darajasi, tuzilishini aniqlash uchun nihoyatda katta ahamiyatga ega. Biroq, psixologik metodlar yordamida olinadigan materiallarda ayrim xatolar ham bo’lishi muqarrar. Ushbu xatolar inson shaxsini psixologik o’rganishning o’ziga xos «artefaktlari» hisoblanadi. U eksperiment tadqiqotining barcha bosqichlarida maxsus o’rganish va hisobga olishni talab qiladi.
Muhandislik psixologiyasining o’rganish sohalariga, jumladan, tekshirilayotgan shaxsning inson-texnika munosabatlari sharoitidagi holatlari kiradi. Shaxs harakat qiladigan bu sharoitlar shaxsning odatdagi tadqiqot sharoitida yo aniqlash juda qiyin bo’lgan, yo umuman ko’rinmaydigan tomonlarini ko’rsatadi.
Shaxsning ong osti holatini chuqur va har tomonlama o’rganishga imkon beradigan psixoanaliz metodi muhandislik psixologiyasi uchun muhim hisoblanadi. Psixoanaliz xatti-harakat motivlari, murakkab nizolarning haqiqiy sabablarini tadqiq etish darajasini aniqlashda keng qo’llaniladi.
Anketa metodi. Bu metodga tadqiqotchini qiziqtiruvchi faktlar haqida bir qator materiallar olish uchun nisbatan ko’p sonli shaxslar guruhiga beriladigan savollarning bir xilligi xos. Materiallarga statistik ishlov beriladi va tahlil qilinadi. Suhbat (intervyu) metodi. Ushbu yordamchi metod tadqiqqotning eng boshida umumiy yo’nalish olish va ishchi farazlarni yaratish maqsadida qo’llaniladi. Bu erkin, majburiy bo’lmagan suhbat.
Suhbat (intervyu) anketa tadqiqotlaridan keyin ham qo’llanishi mumkin. Bunda anketa tadqiqotlari natijalari suhbatlashish orqali chuqurroq o’rganiladi. Suhbatga tayyorgarlik jarayonida savollarni berishga katta e’tibor qaratish lozim. Savollar qisqa, aniq va tushunarli bo’lishi kerak.
So’nggi yillarda psixodiagnostika o’tkazishda kompyuterdan foydalanishga qiziqish keskin oshdi. Avtomatlashtirilgan psixologik tizimlarning dastlabki variantlari mamlakatimizda XX asrning 60-yillaridayoq ishlab chiqilgan edi. Ammo ular, EHMlardan foydalanish qiyinligi va ularning qimmat turishi sababli, ommaviy tarzda yoyilmadi. O’tgan asrning 80-yillari o’rtalaridan boshlab esa kompyuter tizimlari test o’tkazish amaliyotiga keng tatbiq etila boshlandi.
Kompyuterlashtirishdan avval psixologik test o’tkazish uzoq davom etadigan, bir xil tusdagi bir muncha murakkab ish bo’lgan. Testdan o’tayotgan shaxs juda ko’p savollarni o’qir hamda maxsus jadvallarning katta qog’oz «choyshab»larini to’ldirar edi. To’ldirilgan jadvallarga «qo’lda» ishlov berish ayniqsa qiyin va katta hajmli ish bo’lgan. Psixolog yoki uning yordamchilari javoblarni guruhlarga ajratar (yordamchi jadvallarga yozib qo’yar yoki maxsus trafertalardan foydalanar), har bir guruhdagi javoblarni hisoblar va aniq psixologik ko’rsatkichlarni aniqlar edilar. Bunday psixologik diagnostika quyidagi sabablarga ko’ra amalda qoniqarsizdir:
testlarda kam sonli xohlovchilarning ishtirok etishi, javoblarga ishlov berishning nihoyatda qiyinligi statistik ji- hatdan ishonchli natijaga erishish uchun zarur bo’lgan ma’lumotlarni shakllantirishga imkon bermasligi;
jarayonning testdan o’tkazilayotgan shaxs ruhiyati va his- tuyg’ulariga ta’siri, natijada uning psixologik holatini buzib ko’rsatishi;
javoblar ishlovi hajmining kattaligi muqarrar ravishda hisob-kitob xatolariga olib kelishi;
ko’pchilik tadqiqotchilarning fikricha, test o’tkazuvchi psixo- logning sub’ektiv qarashlari va test natijalarini amaliy qilishi.
Hozirgi vaqtda test o’tkazish jarayoni kompyuterda erkin suhbat shaklida olib boriladi. Savollarning bir xildagi ketma-ketligiga barham berilgan. Har bir savol ekranda paydo bo’ladi va javob kiritilganidan keyin yo’q bo’ladi. So’ngra keyingi savol paydo bo’ladi va hokazo. Vaziyat uzluksiz o’zgarib turadi. Testdan o’tayotgan shaxsning o’zi suhbat (dialog) sur’atini, hissiy boyligini belgilaydi. Bularning bari shaxsning suhbatda o’zini to’liq namoyon etishiga yordam beradi.
Hozir kompyuterlarda psixologik parametrlarni hisoblash hamda testdan o’tayotgan shaxs javoblarining butun majmui bo’yicha berish jarayoni bir necha soniya vaqt talab qiladi. Psixolog test o’tkazib bo’lingan zahoti asosiy psixologik ko’rsatkichlarning to’liq to’plamiga ega bo’lgan tayyor psixokartani oladi. U faqat mutaxassis sifatida ishlaydi. Asosiy ko’rsatkichlar majmui dastlabki tarzda baholanganidan so’ng ancha ixtisoslashgan dasturlar bo’yicha qo’shimcha test tayinlanishi mumkin. Bunday dasturlar bloki ishlab chiqilgan, yo’lga qo’yilgan
Psixokartalarning to’planib boruvchi massivi kompyuterda keyinchalik ishlov berish – umumiy statistik qonuniyatlarni (mutaxassisning psixologik portreti xususiyatlariga jins, yosh, ish staji, kasb va boshqa omillarning ta’sirini) aniqlash uchun foydalaniladi.
Testdan o’tish 90 daqiqadan oshmasligi kerak. Asosiy testdan keyin tekshiriluvchi shaxs o’zining individual-tipologik va shaxsiga xos xususiyatlarni raqamlar ko’rinishida ifodalovchi maxsus psixogrammalarni oladi. Psixolog-mutaxassis yakka tartibdagi suhbatda tekshiruvchiga test natijalarini tushuntirib beradi. Ta’kidlash joizki, ba’zi test o’tkazish tizimlarida kompyuterda tekshiriluvchilarga o’z shaxsini test ma’lumotlari bo’yicha tavsiflash taklif etiladi. Bunday xarakteristikalar (tavsiflar) rasmiy (formal) xususiyatga ega, ularda olingan empirik ma’lumotlar inobatga olinmaydi. Bundan tashqari, test o’tkazish tizimi o’z-o’zicha emas, balki inson faoliyatini yaxshilash uchun zarur. Olingan ma’lumotlarni psixolog muayyan maqsadga yo’naltirilgan suhbat, kuzatish kabilarning natijalari bilan solishtiradi.
Psixolog test natijalari bo’yicha individual maslahat jarayonida psixik adaptatsiya (moslashuv) xususiyatlari, hissiy-irodaviy holati, shaxsning tuzilishi va ehtiyoj yo’nalishlarini tahlil qiladi.
Shunday qilib, tizimli yondashuv psixologiya va muxandislikning turli usullari bilan birga, faoliyat jarayonining asosiy psixologik qonuniyatlari, shaxsning tuzilishi va huquqiy normalar tizimining o’zaro ta’sirini etarlicha chuqur tahlil etish va aniqlashga, ushbu o’zaro ta’sirning barcha ishtirok etuvchi elementlarini inobatga olgan holda aniq tavsiflash va muhim xususiyatlarini ajratishga imkon beradi.
Psixologik tadqiqotda qo’llaniladigan metodlarning barchasini to’rt guruhga ajratish mumkin: 1) tashkiliy metodlar; 2) tajriba metodlari; 3) ma’lumotlarni qayta ishlab chiqish metodlari; 4) izohlash metodlari. Birinchi guruhga qiyosiy, longityud va majmua metodlari kiradi. Ma’lumotlar olishning tajriba metodlari kuzatish va o’zini kuzatish (introspektsiya), tajriba metodlari (laboratoriya, tabiiy, shakllantiruvchi), psixologik tashhislash metodlari (testlar, anketalar, so’rovnomalar, sotsiometriya, suhbat, intervyu), faoliyat mahsuli tahlili (xronometriya, kasbiy ta’riflar, mahsulot va bajarilgan ishlarni baholash va boshqalar), tarjimai hol va egizaklar metodlarini o’z ichiga oladi. Ma’lumotlarni qayta ishlash metodlariga miqdoriy (statistika) va sifat (materialni guruhlarga ajratish, tahlil) metodlari kiradi. Izohlash metodlariga turli xildagi irsiy (materilning rivojlanishdagi alohida davrlar, bosqichlar, xavfli vaziyatlar va boshqalarni ajratib ko’rsatgan holda tahlili) va tarkibiy (psixika barcha xususiyatlarining tuzilishlari o’rtasidagi aloqani o’rnatish) metodlar kiradi. Psixologik tadqiqotning asosiy metodlarini birmuncha to’liqroq holatda ko’rib chiqamiz.
|
| |