nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
– Axborot-ma’lumotnoma markazi - Metrologik ta’minot va uning asosiy jihatlari Ishlab chiqarish tarmoqlarida metrologik ta’minot

|
Metrologik ta’minot va uning asosiy jihatlari Ishlab chiqarish tarmoqlarida metrologik ta’minot
|
bet | 6/6 | Sana | 17.11.2023 | Hajmi | 66,65 Kb. | | #100515 |
Bog'liq 3 - MARUZA– Axborot-ma’lumotnoma markazi. Milliy etalonlar markazi O‘zbekiston Respublikasi etalon zahirasini rivojlantirish va mukammallashtirish, kattaliklar birliklarining davlat etalonlarini yaratish, saqlash va qo‘llanish bo‘yicha ishlarni olib boradi. Metrologik xizmat Bosh markazining vazifalari SMS ITI ga yuklatilgan bo‘lib, o‘lchashlar birliligini ta’minlash ilmiy-metodik, texnik-iqtisodiy, tashkiliy, me’yoriy asoslarini yaratadi, metrologiya sohasida kadrlar tayyorlash va malaka oshirish ishlarini bajaradi. Standart namunalar Bosh markazi, buning vazifalari ham SMS ITI ga yuklatilgan, moddalar va materialllar tarkibi va xossalarining standart namunalari davlat xizmatiga ilmiy-metodik rahbarlik qiladi, yuridik shaxslarning standart namunalarini chiqarish va qo‘llanish tartibi bo‘yicha faoliyatlarini muvofiqlashtiradi, mamlakatimizda chiqariladigan davlat standart namunalarini ekspertiza qilish va attestatlashni amalga oshiradi.
|
| |
MS Excel elektron jadvali haqida ma’lumotlar

|
MS Excel elektron jadvali haqida ma’lumotlar
|
bet | 63/99 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 345,85 Kb. | | #99940 |
Bog'liq Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiya-fayllar.org26.MS Excel elektron jadvali haqida ma’lumotlar.
Excel Microsoft Office paketi tarkibidagi dastur bo’lib, u Windows operatsion tizimi boshqaruvida ma‘lumotli elektron jadvallarni tayyorlash va kayta ishlashga mo’ljallangan.
Windows operatsion tizimi yaratilmasdan avval DOS tarkibida SuperCalc, QuatPrio va shunga uxshash elektron jadvalli dasturlardan foydalanilgan.
Windows muxiti yaratilgandan keyin, ayniksa Windows operatsion tizimi yaratilgandan keyin ko’pgina foydalanuvchilar Office dasturlarining elektron jadvalli dasturi Microsoft Excel elektron jadval (EJ) dasturidan foydalanish imkoniyatiga ega bo’ldilar. Excelda tayyorlangan har bir hujjat (ma‘lumotli jadval) ixtiyoriy nom va .xls kengaytmadan iborat fayl bo’ladi. Excelda odatda bunday fayl «Ishchi kitob» (Workbook, kniga ) deb yuritiladi.
Microsoft Excelning asosiy ish sohasi bu – «Ishchi kitob» bo’lib, u standart holda 3 ta varakdan (list) dan iborat bo’ladi. Foydalanuvchi xoxishiga ko’ra bu varaqlar sonini oshirishi yoki kamaytirishi mumkin. Ish varagida buxgalter (hisobchi) kitobi kabi, sonlar, matnlar, arifmetik ifodalar, hisoblar kator va ustunlarda joylashgan bo’ladi.
Excel elektron jadvali, butun sonlar bilan tartiblangan 65536 ta kator (row- “1, 2, 3,…,65536”) va lotin alifbosining bosh harflari bilan nomlangan 256 ta ustun (column – A,B,C,D,……,Z,AA,AB,…,IV)dan iborat. Kator va ustun kesishmasida elektron jadvalning tarkibiy elementi – katak (sell – yacheyka) joylashgan. Har bir katakka son, matn, yoki formula tarzidagi ma‘lumotlar kiritiladi. Kataqlarning nomlari kator va ustunlarning nomlaridan kelib chikadi. Masalan A ustun bilan 7 katorning kesishmasi A7 katagi deyilsa D ustun bilan 12 katorning kesishgan joyi D12 katagi deyiladi. Excel dasturini yo’qlashning bir necha usullari bor:
Windows ishchi stolida MS Excel nomli yorlik bo’lsa, shu yorlikni ishga tushurish bilan Excelni yo’qlash mumkin. Ya‘ni shu yorlikka sichqoncha ko’rsatgich
i keltirilib bir vaqtda ikki marta sichqonchaning chap tamondagi tugmasi bosiladi.
Ishchi stoldagi MS Excel yorligiga ko’rsatgich keltirilib yorlikning kontekstli menyusi ochiladi va menyudan «Открыть» bo’limi tanlanadi.
Agar foydalanuvchi vazifalar katoriga Excelning belgisini (znachok) kiritib kuygan bo’lsa, shu belgini sichqoncha orqali tanlash bilan ham elektron jadvalni yo’qlash mukin.
«Пуск» tugmasini bosib Windowsning menyusi chikariladi, menyudan «programm» bo’limi tanlanadi, sung MS Excel tanlanib Excel EJ ni yo’qlash mumkin.
«Пуск» tugmasini bosib Windowsning menyusi chikariladi, «Документы» bo’limini chikarib, Excelda yozilgan fayllardan birini tanlasak, shu fayl bilan birgalikda Excel EJ chikadi.
|
| |
Excelda satr va ustun qo‘shish,yacheyka o‘lchamlarini o‘zgartirish

|
Excelda satr va ustun qo‘shish,yacheyka o‘lchamlarini o‘zgartirish
|
bet | 65/99 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 345,85 Kb. | | #99940 |
Bog'liq Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiya-fayllar.org28.Excelda satr va ustun qo‘shish,yacheyka o‘lchamlarini o‘zgartirish.
Barcha Microsoft dasturlarida bo'lgani kabi, vazifani bajarishning bir nechtasi ham bor. Ushbu ko'rsatmalar Excel jadvalidagi satrlar va ustunlarni qo'shish va o'chirishning ikki yo'lini qamrab oladi: klaviatura yorlig'ini ishlatish, o'ng kontekst menyusidan foydalaning. Excel sahifasiga satr qo'shish. Kontekst menyusi yordamida satrlarni Excel sahifasiga qo'shish. © Ted frantsuz
Ma'lumotlarni o'z ichiga olgan ustunlar va satrlar o'chirilganda, ma'lumotlar o'chiriladi. Ushbu yo'qotishlar ham o'chirilgan ustunlar va satrlarda ma'lumotlarga murojaat qilgan formulalar va jadvallarni ta'sir qilishi mumkin.
Agar ma'lumotni o'z ichiga olgan ustunlar yoki satrlarni tasodifan yo'qotsangiz, ma'lumotlarni qaytarish uchun tasma yoki bu klaviatura yorliqidagi qaytarib olish xususiyatidan foydalaning.Qisqa klavishlardan foydalanib satr qo'shish
Ishchi varaqqa satr qo'shish uchun klaviatura tugmachasi:
Ctrl + Shift + "+" (ortiqcha belgisi)
Eslatma : Agar oddiy Klaviatura o'ng tarafidagi raqamli klaviatura bilan klaviatura bo'lsa, Shift tugmasisiz + belgisini foydalanishingiz mumkin. Kalit kombinatsiyasi adolatli bo'ladi:
Ctrl + "+" (ortiqcha belgisi) Bir satr qo'shishdan oldin siz Excelga o'z qo'shnisini tanlash orqali yangi qo'shib qo'yishni xohlagan joyni aytasiz. Bu shuningdek, klaviatura yorlig'i yordamida ham amalga oshirilishi mumkin:
Shift + bo'sh joy
Excel tanlangan satrning yuqorisidagi yangi qatorni kiritadi.
Klaviatura tugmasidan foydalanib bitta satr qo'shish
Yangi qatorni qo'shmoqchi bo'lgan qatordagi kameraga bosing.
Klaviaturadan Shift tugmasini bosib ushlab turing
Shift tugmasini bosmadan bo'shliqni bosib qo'ying .
Barcha satr tanlangan bo'lishi kerak.
Klaviaturadan Ctrl va Shift tugmalarini bosib ushlab turing.
|
| |
-§. Ta‘limiy mobil ilovalardan ―Web dasturlash asoslari‖ fanini o‗qitishda

105
xos va qiziqаrli bo‗lishiga imkon beradigan аniq usul va uslublаr qо‗llаnilishi
lozim [77]. EduMobileApp ta‘limiy mobil ilovasidan foydalanib, Selfbrender
modeli asosida intefaol ma‘ruza mashg‗ulotlarini tashkil etish ijobiy natija beradi.
Chunki ushbu model talabalarga qo‗shimcha kurslarni tanlash imkonini berishi
bilan birga, mavzuni chuqurroq o'rganishga yordam beradigan veb-seminarlar,
maqolalar yoki video darsliklar ko'rinishidagi qo'shimcha tarkibni ham taqdim
etishga asoslanadi. Talabalarda qiziquvchanlik va o'sishni rag'batlantirish uchun
turli xil kontent manbalarini bitta tizim ostida birlashtiradi. Jumladan mobil
ilovaning ―Nazariya‖ bo‗limi (8-ilova, 6,7,8-rasmlarga qarang) orqali ma‘ruzalar
matnini interactive lecture yoki public prezentation metodidan foydalanib taqdim
etish mumkin. Shu bilan birga mavzuga oid qoshimcha materiallarni ilovaning
―Resurslar‖ bo‗limidan (8-ilova, 17(c)-rasmga qarang) topish mumkin.
Mobil doska (8-ilova, 21-rasmga qarang) komponenti orqali o‗qituvchi
o‗zining tushuntirish ishlarini olib borish jarayonida talabalarning bevosita
ishtirok etish imkoniyati yaratilgan.
Quyida interfaol texnologiyalar asosida tashkil etilgan ma‘ruza
mashg‗ulotining ishlanmasini ko‗rib chiqamiz.
2.5-jadval
Robotlarni maqsadli mexanizmlari. Sanoat robotlarnning qamrovChi

189
Ikki richagli kulachokli qamrash uchun (7-5–rasm,b)
atrofida qabul qilinadi.
(7.2)
Bu erda
Q – zagotovka og’irligi, N;
a, a
1
, v, v
1
– richagli elementning
o’lchami, m;
D – zagotovka (detal)ning diametri, m;
w – qamrash harakatini
tezlinishi, m/s
2
;
f – qamrash lablari yuzasi bilan zagotovkani ishqalanish
koeffisienti;
K – qamrash va detal o’qlari o’qdoshligi eni hisobga oluvchi
koeffisient (
K=1.6 da
e≤25mm;
K=2 da
e=2.5÷5mm).
7.7-rasm. Qisqichli va kulachokli qamrovchi qurilmalar.
Yo’naltiruvchi kulachoklardagi (7.7-rasm,
a) ishqalanish kuchini hisobga
olgan holda kulachokli qamragich hisoblanadi (7.7-rasm,
b).
Richagli tizimga ega bo’lgan kulachokli qamragichni qisish kuChi:
(7.3)
Klinli mexanizmga ega bo’lgan kulachokli qamragichlar:
(7.4)
Bu erda
h – yo’naltiruvchi kulachoklarni uzunligi, m;
n – kulachoklar soni;
f –
ishqalanish sirpanish koeffisienti.
I guruh. Universal avtomat va yarim avtomatlar

I guruh. Universal avtomat va yarim avtomatlar.
Bir xil mahsulotlarni ko’plab ishlab chiqarishni ko’payishi bilan universal
avtomatlar va yarimavtomatlar qo’llaniladi. Bu avtomat va yarimavtomatlar
universal deyiladi. Ularni universalligi, qo’lda boshqariladigan yoki raqamli
dasturda boshqariladigan dastgohlardan anchagina past. Chunki salt yurish
mexanizmlari
va
kulachokli
avtomat
boshqaruv
tizimlari
ularni
moslanuvchanligini kamaytirib yubordi. Qo’lda boshqariladigan dastgohlarda bir
detal ishlovidan, ikkinchisiga o’tish uchun sanoqli minutlar talab etilsa, universal
avtomatda bunday sozlash dastgohni bir necha soat bo’sh turishiga sabab bo’ladi.
Shu sababli mayda seriyali ishlab chiqarishda xaqiqiy unumdorik past bo’ladi.
Ishlab chiqarish miqyosini o’sishi, ko’p xollarda dastgohlarni qayta sozlash zarur
bo’lmay qoladi. Bunday avtomatlarda yil bo’yi bitta detalga ishlov beriladi.
87
III guruh. Maxsuslashgan va maxsus avtomatlar va yarim avtomatlar.
Bunday dastgohlar yalpi ishlab chiqarish sharoitida, tayyorlanayotgan
detalni va o’lchamlari ko’p vaqt o’zgarmaydigan xollarda ishlatiladi.
Ishlab chiqarilayotgan mahsulotni almashinuvi yalpi ishlab chiqarishda
ko’pgina maxsuslashgan va maxsus dastgohlar o’zining ishchi holatda bo’lishiga
qaramasdan kerak bo’lmay qoladi. Shunday qilib texnikani rivojlanishida ishlab
chiqarishni ko’plab bo’lishi bilan moslanuvchanlik qarama-qarshi parametr sifatida
bo’lib qoladi. Bunday muammoni dastgohlarni mexanizm va qismlarini texnologik
nuqtai nazardan standartlashtirish va normalashtirish bilan xal qilinib agregat
dastgohlar paydo bo’ladi.
Agregat (lotincha. agrego – birlashtiraman, ulayman) – texnikada mashina
yoki mashinalar majmuining birxillashtirilgan, yiriklashtirilgan uzeli; alohida
vazifalarini mustaqil bajaradi, o’zaro almashinuvchan bo’ladi:
Masalan, ichki yonuv dvigatellari, avtomobillarning oldingi va ketingi
ko’priklari, elektr dvigatellar, nasoslar va boshqalar. Ba’zan ikki va undan ortiq
mashinalar majmui ham agregat deb ataladi.
|
Texnologik mashinalarni siklli, texnologik va xaqiqiy samaradorligi

111
Lekin mahsulotning vaqt birligi ichidagi yaroqliligi son jihatdan sanaladi.
Avtomatlashtirilgan texnologik mashinalarni uzluksiz ishlashi ish
unumdorligini, shuningdek texnologik mashinalarning bor imkoniyatlaridan
foydalanib dastgohlar soni aniqlanadi, lekin ayrim hollarda ishlov berishni salt
yurishlar bilan konstruktiv birlashtirib bo’ladi. Texnologik yuklashda, liniya’ning
ishga tushirishda va to’xtatishda pauzalar bo’ladi. Bundan tashqari dastgohlar
orasida transportirovkalash, detallarni qisish va yechishda, ya’ni bu degani
konstruktiv liniya’ni to’liq ishlatib bo’lmaydi, shunga bog’liq holda texnologik ish
unumdorligi pasayadi, bunday ishlov berish liniyasida pog’onali valga ishlov
berishda ishlov berish vaqtini, salt yurishga qo’shib bo’lmaydigani; bu dastgohlar
orasidagi transportirovka, ishchi pozitsiyalarda detalni qisish, yechish, supportlarni
uzatish va qaytarishlar kiradi. Agar salt Yurishlarning vaqti t
x
=16 sek ni tashkil
qilsa, unda ishChi siklining vaqti t
r
=25 sek da quyidagicha bo’ladi:
IshChi siklning ish unumdorligini quyidagicha topish mumkin
(3.2)
Siklning ish unumdorligi real konstruktiv liniya’ni to’xtovsiz ishlashda
erishiladi.
Texnologik mashina va avtomatik liniya’ni (agar t
x
=0 bo’lganda) siklning
ish unumdorligi texnologik ish unumdorligiga teng bo’ladi, boshqa hollarda esa
quyidagi formuladan topiladi:
Q
t t
K t
K
K t
K
p
x
x
x
1
1
1
(3.3)
Bu
ko’rsatkich ish unumdorligi koeffisienti bo’lib, u to’xtovsiz ishlashda
=0,8 ga teng bo’ladi, bu degani ishchi siklida 50% ni tashkil qiladi. Salt yurishlar
esa 20%ni, shunga bog’liq holda texnologik jarayonlar 80% gacha tashkil etilgan.
-rasm. Struktura xaritasini tuzishda keltirilgan Chuqurliklarni to’g’ri va noto’g’ri interpolyatsiya qilish sxemasi

|
-rasm. Struktura xaritasini tuzishda keltirilgan Chuqurliklarni to’g’ri va noto’g’ri interpolyatsiya qilish sxemasi
|
bet | 69/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi5.17-rasm. Struktura xaritasini tuzishda keltirilgan Chuqurliklarni to’g’ri va noto’g’ri interpolyatsiya qilish sxemasi (M.A.Jdanov, 1981) 1 – noto’g’ri interpolyatsiya shizig’i; 2 – to’g’ri interpolyatsiya shizig’i; strukturalar izogipslari: 3 – noto’g’ri interpolyatsiya shiziqlari; 4 – to’g’ri
interpolyatsiya shiziqlari
Murakkab tuzilishli struktura xaritalarini to’g’ri o’qish uchun eng avval oddiy (elementar) strukturalarni tasvirlashni bilish kerak. SHundan so’ng
strukturalarning murakkab tuzilishli xaritalarini o’qish ancha oson bo’ladi. 5.18rasmda oddiy strukturalar xaritasi va ularning kesmalari tasvirlangan. Antiklinal va sinklinal strukturalarda izogipslarning berkilishi kuzatiladi. Tog’ jinslarining monoklinal yotish sharoitida tarkib topgan struktura elementlarida izogipslarning berkilishi kuzatilmaydi.
Struktura terrasalari mavjud bo’lganda izogipslar bir-biridan uzoqlashadi, uning tashqi tomonida esa tog’ jinsi qatlamining ko’tarilib borishi bo’yicha yuqoriga, shuningdek, pastga tomon jinsning tikroq yotishi kuzatiladi va bunday holatda izogipslar bir-biriga yaqinlashib boradi. Agar fleksurali bukilish mavjud bo’lsa, izogipslar bir-biriga yaqinlashadi yoki tog’ jinsi qatlamining tik yotishi ko’zga tashlanadi, fleksuraning tashqi tomonida esa tog’ jinsining yotishi bo’yicha yuqoriga va pastga tomon izogipslar bir-biridan uzoqlashib ketadi (tog’ jinsining qiya yotishi).
5.4.2. Kesmalar usuli
Struktura xaritasi kesmalar usulida tektonik tuzilishi murakkab bo’lgan va yer yoriqlari bilan ajralib ketgan strukturalar uchun tuziladi. Goho bu usul uchburchaklar usuli bilan birgalikda ishlatiladi.
5.19-5.20-rasmlarda kesmalar usuli bilan struktura xaritalarining navbatmanavbat tuzilishi ko’rsatilgan. Eng avvalo hamma quduqlar bo’yicha bir qator ko’ndalang, goho bo’ylamasiga, bir qator geologik kesmalar tuziladi (5.19-rasmda II, II-II, III-III, IV-IV kesmalar). Bunday kesmalarda tayanch gorizontning ustki qismi
(yoki tubi) albatta ajratiladi va bular bo’yicha struktura xaritasi tuziladi. Joyning planida tuzilgan kesmalar chiziqlarining o’rni ko’rsatiladi. Maydonning tektonik tuzilishining murakkabligiga va struktura xaritasini xohlagan darajada mufassal bo’lishiga qarab izogips kesimi tanlanadi (keltirilgan misolda 25 m).
So’ngra tayanch gorizontning ustki qismi (tubi) har bir kesmada tanlangan kesim va chizma masshtabida gorizontal tekisliklar bilan kesib o’tiladi. Kesma tekisligini gorizontal tekisliklar bilan kesib o’tilishidan hosil bo’lgan izlari chizmada kesma chizig’iga parallel joylashadi. YUqorida joylashgan to’r chiziqlari bilan qatlam ustki qismining kesishgan nuqtalari kesma chizig’iga proektsiyalanadi va qatlamning ularga mos keluvchi balandlik belgilari ko’rsatiladi.
|
| |
-rasm. Tutashish metodi bo’yisha struktura xaritasini tuzish

|
-rasm. Tutashish metodi bo’yisha struktura xaritasini tuzish
|
bet | 78/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi5.32-rasm. Tutashish metodi bo’yisha struktura xaritasini tuzish (M.A.Jdanov, 1981): a – izoxoralar o’tkazilgan belgili gorizontning ustki qismi bo’yisha tuzilgan struktura xaritasi; b – tayansh gorizontining ustki qismini va mahsuldor qatlamning tuzilishini I-I kesmada ifodalanishi; v – A nuqtada mahsuldor qatlam ustki qismining mutlaq shuqurligini aniqlashga misol; g –mahsuldor qatlam ustki qismining tutashish metodi bilan tuzilgan struktura xaritasi; 1 – tayansh gorizontning ustki qismining izogipslari, m; 2 – teng masofali shiziqlar (izoxoralar), m; I-I kesmada qatlam ustki qismlarini joylashgan holatlari: 3 – tayansh gorizont holati; 4 – mahsuldor qatlam holati; 5 – tutashish nuqtalari; 6 – mahsuldor qatlam ustki qismining izogipslari, m
Demak, mahsuldor qatlam ustining A nuqtada yotgan chuqurligi dengiz sathidan 250+500=750 m pastda joylashgan (5.32-rasm,v). Mahsuldor qatlamning yotgan chuqurligi qiymatlarini belgili gorizontning izoxor va izogipslarini hamma kesishgan nuqtalarida hisoblab chiqib, mahsuldor qatlam ustining struktura xaritasini tuzish mumkin (5.32-rasm,g). Buning uchun bir xil qiymatli belgilar tekis chiziq bilan birlashtirib chiqiladi.
5.4.10. Strukturalar xaritasidan foydalanish
Strukturalar xaritasi turli geologik masalalarni hal etishda va qatlamning ishlatish loyihasini tuzishda, shuningdek, neft konlarida quyidagi ayrim masalalarni hal qilishda qo’llaniladi:
1. Quduqning loyihaviy chuqurligini aniqlashda. Masalan, altitudasi 175 m ga teng bo’lgan 1-quduq loyihalashtirilayotgan bo’lsin (5.33-rasm,a). Qatlam ustki qismining keltirilgan mutlaq balandligi qiymati quduqning struktura xaritasida joylashgan holatiga ko’ra 550 m ni tashkil etadi. Bunga ko’ra 1-quduqning loyihada ko’rsatilgan chuqurligi qatlam ustki qismigacha 550+175=725 m ga teng bo’ladi. 2quduqning loyihadagi chuqurligi (5.33-rasm,b) 950-650=300 m, bunda quduq altitudasi 950 m ga tengdir.
5.33-rasm. Struktura xaritasi bo’yisha quduqning loyixada ko’rsatilgan shuqurligini va qatlamlarning og’ish burshagini aniqlash (M.A.Jdanov,1981)
2. U yoki bu uchastkalarda qatlamning yotish burchagi ni aniqlashda struktura xaritasidagi biror uchastkasida AV izogips chiziqlari orqali to’g’ri chiziq (AV, 5.33rasm,a) o’tkaziladi, so’ngra (5.33-rasm,v) og’ish burchagi aniqlanadi
200 , tg β АВ
bunda 200 izogips chiziqlari balandligi orasidagi farq, m; AV xaritaning
masshtabi bo’yicha olingan plandagi izogipslar oralig’idagi eng qisqa masofa.
|
| |
Maqsad komponenti - Ulardan foydalanish metodikasini takomillashtirish

Maqsad komponenti: mobil ilovalardan foydalanib ta‘lim jarayonini
tashkillashtirish.
Mazmun komponenti: fanlarini o‗qitishda ta‘limiy mobil ilovalardan
foydalanib, talabalarning bilim va ko‗nikmalarini oshirishga ko‗maklashish [112].
93
Ta‘limiy mobil ilovalar yordamida ta‘lim kontentini taqdim etishning kengroq
formatiga ega bo‗lish.
Shakl: auditoriyada - Blended learning, Face-to-Face Driver va auditoriyadan
tashqarida - Mobile learning, Virtual Flipped Classroom shaklidagi ta‘lim muhiti.
Usul: auditoriyada - interactive lecture, public prezentation, take a position,
audotoriyadan tasqarida project-based learning, Getting Things Done (GTD) o‗qitish
usullari.
Vosita: smartfon (BYOD), ta‘limiy mobil ilova, Internet va elektron ta‘lim
resurslari.
Natijaviy
komponent:
baholash
mezonlari,
baholash
usullari
(avtomatlashtirilgan va avtomatlashtirilmagan) va o‗zlashtirish darajasi.
Ta‘limiy mobil ilova ishtirokidagi ta‘lim jarayonining modeli 2.12-rasmda
keltirilgan.
Ta‘lim jarayonini modellashtirishga nafaqat ta‘lim natijasini bashorat qilish,
balki, kasbiy pedagogik faoliyatda о‗quvchilarning ijodiy faоliyatini rivоjlantirish
uchun samarali fоydalanish mumkin bо‗lgan vosita sifatida qaraladi.
Ta‘lim jarayonini modellashtirish optimallashtirilgan o‗quv jarayonini qurishga
yordam beradigan uslubiy omillar va shartlar majmuasini aniqlash bilan bog‗liq bir
qator tadqiqot muammolarini hal qilishni o‗z ichiga oladi. [106, 70-b].
Ta‘limiy mobil ilovalardan foydalanib modellashtirishning mohiyati ta‘lim
jarayonining ichki omillarini, sharoitlarini, tarkibiy qismlarini, oliy ta‘lim
muassasasida o‗quv jarayonlarini tashkil etish va o‗tkazish jihatlarini aniqlashdan
iborat. Bu esa, ta‘lim jarayonini bilish, uning rivojlanishini bashorat qilish va uni
boshqarish imkonini berganligi sababli juda muhimdir.
Modellashtirish jarayonining mahsuli ma‘lum bir tizimning strukturasini
tushuntiradigan, asl nusxaning funksional analogi sifatida yaratilgan modeldir.
Nomlangan konstruksiya nafaqat hodisalarni ixcham, qisqartirish bilan tavsiflash,
balki asosan bilvosita o‗rganilayotgan dinamik tizimni "uni boshqarishning eng
maqbul usulini, ya‘ni maqsadli xatti-harakatlarini topish"ni o‗rganishga imkon
beradi. [102, 110-b].
|
-rasm. Talabalar tomonidan tuziladigan ―Aql xaritasi‖ga misollar

108
dasr mashg‗ulotlari o‗rtasida uzviylikni ta`minlashda muhim ahamiyat kasb etadi
[93].
2.4.2. Ta‘limiy mobil ilovadan foydalanib laboratoriya mashg‗ulotlarini
tashkil etish metodikasi.
―Web dasturlash asoslari‖ fanining laboratoriya mashg‗ulotlari ishchi
o‗quv dasturlarida ajratilgan soatlarning 25 foizini tashkil etadi.
Laboratoriya mashg‗ulotlari mul‘timedia qurilmalari bilan jihozlangan
auditoriyada bir akademik guruhga bir professor-o‗qituvchi tomonidan
o‗tkazilishi zarur. Mashg‗ulotlarda pedagogik va axborot texnologiyalar
qo‗llanilishi maqsadga muvofiq.
―Web dasturlash аsoslari‖ fаni bо‗yicha labоratoriya mashg‗ulotlarini
loyiha usuli asosida arаlash tа‘limning multimediаli auditoriyada talabalarni
qо‗llab-quvvаtlash (Online Lab) mоdeliga tayanib, EduMobileApp ilovasining
―Laboratoriya‖ bо‗limi (8-ilova, 14,15,16-rasmlarga qarang) orqali amalga
oshirish samaradorlikni tа‘minlaydi. Ilovaning ushbu bo‗limida nafaqat
laboratoriya ishlarini bajarish bo‗yicha uslubiy ko‗rsatma balki, amaliy jihatdan
kodni tekshirib ko‗rish uchun mobil kompilyatordan foydalanish imkoniyati
yaratilgan. Bu о‗z navbatida kodni tezkor testdan о‗tkazish va kamchiliklarni
bartaraf etish bilan birga talabaga qurilma jihatidan qulay muhitni taqdim etadi.
Tanlangan о‗qitish metodlari esa, tаlаbalarda loyihaviy yondаshuv аsosida
qо‗yilgan mаsala yechimlаrini topish hamda talаbаlarni yakka va guruh bо‗lib
ishlash kо‗nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
2.7-jadval
Yukni tushiruvchi mexanizmlar va avtooperatorlar

190
Avtomatlashtirish jarayonida detallarga to’liq ishlov berilganidan so’ng
ishchi
pozitsiyadan chiqarish, ya’ni ularni tushirish zarur. Buning uchun ba’zi
hollarda maxsus qurilma – yukni tushiruvchilardan foydalanishga to’g’ri keladi.
Ularning konstruksiyasi yuklovchilarga nisbatan biroz oddiyroq, chunki Yukni
tushirish jarayonida mahsulotlar orientirini yo’qotilishi ruhsat etiladi. YUk
tushiruvchilar sifatida ko’pincha oddiy itaruvchilar,
tashlab Yuboruvchilar va
boshqalardan foydalaniladi. Lekin shunday operatsiyalar borki, tushirib olishni
mexanizasiyalash katta ahamiyatga ega, masalan sovuqlayin shtamplovchi ishlar.
Bir qator holatlarda shtamplangan detal puanson yoki matrisada qoladi va
tushirib yuborish kerak. Shtamplangan detallarni tushirib olish uchun (qo’l
hizmatidan foydalanilganda) ketadigan vaqt oddiy shtamplarda ushbu operatsiya’ni
bajarish uchun ketadigan umumiy vaqtning 35-50% (yordamchi
vaqtlar bilan
birgalikda) tashkil etadi.
Ushbu vaqtni kamaytirish, shtamplangan detalni tushirib olishda inson
bevosita ishtirok etishini yo’qotish yoki texnologik chiqindilarni kamaytirish
uchun shtampga maxsus mexanizmlar kiritish yo’li bilan bajarish mumkin.
Tushirib olishni mexanizasiyalash unumdorlikni
oshiradi va mehnat
sharoitini yaxshilaydi, qo’l mehnati bilan detallarni tushirib olishda ehtimoli
bo’lgan bahsiz xodisalarni to’liq bartaraf etadi. Shtamp konstruksiyalari va
shtamplanadigan detallar shakllari turlicha bo’lganligi
sababli detallarni tushirib
olish uchun turli-tuman mexanizmlar mavjud.
Avtooperatorlar. Avtooperatorlarning ish jarayoni ancha murakkab: ular
mashinaga yuklash hamda yukni tushirib olishni bajaradi, ba’zida esa qo’shimcha
transportlash operatsiyasini bajaradi.
Avtooperatorning ish jarayoni quyidagilardan iborat: shesternyalarga ishlov
berish jarayoni tugallangach qisqich bo’shatiladi, detal ko’tariladi va avtooperator
tutgichi dastgoh ishchi zonasiga, detal tagiga kiritiladi. Shundan so’ng tutgich
ko’tariladi va detalni mashinalararo traspartyorga o’tkaziladi, transpartyor mashina
tomonidan barcha tarmoq uchun bir tizimda joylashtirilgan bo’lib, dastgohlar
ishlamaydigan
zonada joylashgan, detal unga tushiriladi. Bunday holatda tutgich
191
zagotovkani bir qadamga siljishi va yana yangi zagotovkani joylashtirishga imkon
yaratadi va uni mashinani ishchi zonasiga o’tkazadi, qisqichli qurilma tushiriladi.
Avtooperatorlar xalqalarga ishlov berish uchun keng qo’llaniladi.
Zagotovkali patron dastgoh patronlar kulachogi zonasiga kirib, zagotovkani
bo’shatadi va uni dastgoh patronlari tayanchiga siqadi.
Zagotovka dastgoh
patronlariga siqilgach, itargich orqaga – daslabki holatiga qaytadi. SHu bilan
avtooperator ishi yakunlanadi. Dastgoh shpindeli aylana boshlaydi,
shpindelli
baraban o’giriladi va yuklash pozitsiyasiga ishlov berilgan xalqa bilan navbatdagi
shpindel keladi. So’ng barcha jarayon tushirish va o’rnatish qaytariladi. Ishlov
berilgan va zagotovkani tayyorlashni avtooperator, boshqa shpindellarda
xalqalarga ishlov
berilayotgan vaqtda bajariladi, ya’ni qo’shimcha ish vaqti
sarflanmaydi.
Qatlamlar xaritasini tuzish

|
Qatlamlar xaritasini tuzish
|
bet | 73/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi
Dengiz sathidan ma’lum chuqurlikda joylashgan va konning tuzilishida qatnashgan qatlamning gorizontal tekislik bilan kesishgan yuzasini ifodalaydigan xarita qatlam xaritasi nomi bilan yuritiladi. Bunday xarita ko’ndalang va bo’ylama geologik kesmalar asosida tuziladi (5.24-rasm). Bu kesmalar yordamida xaritada alohida qatlam va svitalarning chegaralari aniqlanadi. SHuningdek, xarita tuzishda kesmaga tushmay qolgan quduqlar kesimlarining barchasidan foydalaniladi. Buning uchun quduq kesimini kesib o’tuvchi gorizontal tekislikning dengiz sathidan o’lchangan balandlik belgisini quduq og’zining dengiz sathidan balandligi belgisi bilan qo’shib, quduq kesimi tekisligining kesib o’tadigan joyi aniqlanadi (5.1jadvalga qarang). So’ngra shu nuqtada qanday qatlam yotganligi aniqlanadi va qatlamning nomi shartli belgi bilan quduqqa yaqin joyda xaritada o’z aksini topadi.
5.24 rasm. Qatlam xaritasini tuzish ushun bo’ylama 5.25 rasm. Shartli qatlam va ko’ndalang yo’nalishlarda tuzilgan geologik xaritasini tuzishga misol kesmalar (A.M.Agadjanov, 1958) (A.M.Agadjanov, 1958)
Keyinchalik shu qatlamning maydoni chegaralanadi (5.25-rasm). Litologik tarkibi o’zgaruvchan bo’lgan qatlamlarni o’rganishda qatlam xaritalari alohida ahamiyatga ega.
5.4.6. Qatlamning litologik tarkibining o’zgaruvchanligini tavsiflovchi xarita
Qatlamning har xilligini ifodalash maqsadida litologik tarkibning o’zgaruvchanligi va zonal xaritalari tuziladi.
a) Kollektorlar litologik tarkibining o’zgaruvchanlik xaritasi
Ma’lumki, konlardagi mahsuldor qatlamlarning litologik tarkibi o’zgaruvchan bo’ladi. Bu hodisa ayniqsa Ural va O’rta Osiyo konlarining mahsuldor qatlamlariga xosdir. Ko’pchilik yirik neft konlaridagi mahsuldor qatlamlardagi qumtosh qatlarni alevrolit, gilli alevrolit va argillitlarga o’tishi Tatariston va Boshqirdistondagi devon davri neft konlarida yaxshi kuzatiladi.
Qumtosh va alevrolitlarning g’ovakliligi va o’tkazuvchanligi har xil bo’ladi.
SHu sababli ularning neftga to’yinganligi ham turlicha bo’ladi, shunga ko’ra neft quduqlarining mahsuldorligi ham bir-biridan farqlanadi.
Kollektorlarning litologik tarkibining o’zgaruvchanligini ifodalovchi xaritalarda litologik tarkibi bir xil uchastkalar ajratib ko’rsatiladi, turli jinslar esa shtrixlar yoki rang bilan ifodalanadi (5.26-rasm). Ko’pincha kollektorlar qalinligi haqidagi ma’lumotlar bunday xaritalarga kiritiladi, ya’ni kollektorlarning litologik tarkibining o’zgaruvchanlik xaritasi bilan qalinligini ko’rsatuvchi xaritalar birga qo’shiladi. b) Zonal xarita
Qatlamni faqat maydon bo’ylab, balki vertikal yo’nalish bo’yicha ham har xil bo’lgan sharoitda uni mukammal tavsiflash uchun zonal xarita tuziladi. Bunday xarita yordamida qatlamning zonal intervallaridan biri tasvirlanadi. Bu interval
5.26-rasm. Turli tog’ jinslari ajratilgan ushastkalarni xaritada
|
| |
Izoxor (o’xshashlik) xaritasini tuzish

|
Izoxor (o’xshashlik) xaritasini tuzish
|
bet | 72/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi
I kki tayanch qatlamlarning struktura xaritalarini o’zaro mos tushmasligi ushbu qatlamlar oralig’idagi masofani maydon bo’ylab o’zgarishini ko’rsatadi. Ikki qatlam oralig’idagi masofalar o’zgarishini ifodalovchi chiziqlar izoxor chiziqlari deb ataladi. Izoxor xaritasi ikki: yuqoridagi va pastdagi tayanch gorizontlar orasidagi stratigrafik interval miqdori o’zgarishini aks ettiradi. Qatlamlar bo’yicha tuzilgan struktura xaritalari bir-biriga o’xshamasligi mumkin. Bunday holat qatlamlar oralig’idagi masofaning maydon bo’ylab bir xil emasligini bildiradi. Izoxor chiziqlari ikki qatlam oralig’ida joylashgan jinslarning haqiqiy qalinligini emas, balki ularning
ko’zga tashlanib turgan (vertikal bo’ylab 5.23 rasm. Struktura xaritasini tuzish o’lchangan) qalinligini anglatadi. (A.M.Agadjanov, 1958): 1 – qatlamning O’xshashlik xaritasini tuzish usuli struktura ustki qismi bo’yisha struktura xaritasining mutlaq balandlik belgilarini izoshiziqlari; 2 – qatlam izopaxitalari interpolyatsiya qilish usuliga o’xshaydi. Quduqlar joylashgan xaritadagi har qaysi quduq yaqiniga qatlamlar orasidagi ko’zga ko’rinadigan masofa tushiriladi va so’ngra interpolyatsiya metodi bilan 5 va 10 karrali izoxorlar topiladi. Aniqlangan nuqtalar tekis egri chiziqlar bilan birlashtiriladi. O’xshashlik xaritalari asosan pastda yotgan, yaxshi razvedka qilinmagan qatlamlarning strukturaviy sharoitlarini aniqlash uchun ishlatiladi. Buning uchun kam sonli, lekin maydon bo’ylab bir maromda joylashtirilgan quduqlar asosida tuzilgan o’xshashlik xaritasini (5.23, b-rasm) yuqorida joylashgan, yaxshi razvedka qilingan belgili qatlam bo’yicha tuzilgan struktura xaritasi ustiga joylashtiriladi (5.23, a-rasm).
Odatda o’xshashlik xaritasi kalkada chiziladi, unda ostidagi struktura xaritasi aniq ko’rinib turadi. Xaritada o’xshash nuqtalarning struktura xaritasidagi gorizontallar bilan kesishgan joylari nuqtalari belgilanadi. Har qaysi nuqta uchun izoxor chiziqlarining miqdoriy qiymatini struktura xaritalarining gorizontallari qiymati bilan qo’shib, pastdagi qatlamning struktura xaritasini tuzish uchun boshlang’ich nuqtalar olinadi (5.23-rasm,v). Bir xil qiymatli nuqtalar chiziqlar bilan birlashtirilib, pastki qatlamning struktura xaritasi tuziladi (5.23-rasm,g). Umuman amaliy jihatdan qaralganda, izoxorlarni gorizontallar bilan kesishgan har bir nuqtasini hisoblab chiqishga zaruriyat yo’q.
|
| |
-rasm. Laboratoriya mashg‗uloti topshiriqlarini bajarishga misollar

111
2.23-rasm. Lite manager dasturi interfeysi va imkoniyatlari.
Laboratoriya topshiriqlarini kompyuterda bajarganda ―Lite manager‖ dasturi
orqali talabalar faoliyatini nazorat qilish va zarur bo‗lganida
individual yordam
ko‗rsatish imkoniyatini yaratadi.
2.24-rasm. Lite manager orqali talabalarning o‗quv faoliyatini nazorat qilish.
LiteManager — lokal yoki internet tarmog`i orqali kompyuterni nazorat
qilish/boshqarish uchun mo‗ljallangan dastur bo‗lib, masofaviy ta‘limni
tashkil
etish uchun qulay instrumental vositadir. Dastur real vaqt rejimida masofadagi
ishchi stolni boshqarish, fayllar bilan ishlashni osongina taqdim etadi.
Laboratoriya topshirig‗i EduMobileApp ilovasidan foydalanib bajarilganda tavsiya
va tushuntirish ishlari mobil ilova menyusi tarkibidagi ―Doska‖
bandi orqali
amalga oshirilishi mumkin (8-ilova, 21-rasmga qarang).
112
Laboratoriya topshirig‘ini qabul qilish va baholash
Laboratoriya topshiriqlari elektron hisobot shaklida EduMobileApp mobil ilovasi
orqali qabul qilinadi va o‗qituvchi tomonidan tekshiriladi. Topshiriqning 60% idan
ortiq qismi bajarilganda mos ravishda 3,4,5 baholardan biri bilan baholanadi.
О‗qituvchi talabаlаrning labоrаtoriyа tоpshirig‗ini bаjarish
jarayonini real vаqtda
kuzatish va ulаrga individual tаrzda amaliy yоrdam berish imkoni bо‗lgаnligi
sababli, talabalarning labоratoriya topshirig‗ini nisbatan tо‗liq bajarish hamda
yaxshi bаho оlish imkoni yaratilаdi.
Ta‘limiy mobil ilovadan foydalanib amalga oshirilgan laboratoriya mashg‗uloti
uslubiy qismi va topshiriqlar ilova 10-ilovada keltirilgan.
Ma`ruza mashg‗uloti bosqichlari va faoliyat mazmuni

107
talabalarning sаvollariga javob beradi.
3-bosqich
Yakuniy qism
(10-minut)
3.1. O‗zlashtirish darajasini tekshirish
maqsadida blits-sо‗rov о‗tkazadi.
3.2. Individual shaklda tuzilgan ―Aql
xaritasi‖ni о‗zaro solishtirishni va farqlarni
aniqlashni taklif etadi va jarayonni nazorat
qiladi.
3.3. EduMobileApp mobil ilovasi orqali
mavzuga tegishli qisqa testni topshirishni
taklif etadi.
3.4. Yakuniy xulosalar qiladi va topshiriq
sifatida navbatdagi mavzuga mustaqil
tayyorlanib kelishni e`lon qiladi.
Javob beradilar
―Aql
xaritasi‖ni
о‗zaro solishtirishib,
farqlarni aniqlaydilar
EduMobileApp mobil
ilovasi orqali testni
topshiradilar
Topshiriqni
yozib
oladilar va bajaradilar
Ta‘limiy mobil ilovadan foydalangan holda ―PHP da takrorlash operatorlari

109
operatorlarini
qo‗llash
bo‗yisha
ko‗rsatmalar.
3. Individual topshiriqlarini mobil ilovadan
foydalanib tanlash va bajarish.
4. Natijalarning taqdimoti va baholash.
O‘quv mashg‘ulotining ta’lim maqsadi: PHP da takrorlash operatorlari bilan ishlash
bo‗yicha topshiriqlarni EduMobileApp ta‘limiy mobil ilovasidan foydalanib bajarish orqali
kasbiy ko‗nikma va malakani shakllantirish.
Pedagogik maqsadlar:
-
Avvalgi
laboratoriya
topshiriqlari
bo‗yicha muammolarni muhokama
qilish;
- Topshiriqning
uslubiy
qismini
tushuntirish;
-
Mobil ilovadan
foydalanib individual
yoki kichik guruhlarga topshiriqlarni
tarqatish.
-
Natijalarni nazorat qilish va baholash.
O‘quv faoliyati natijalari:
- Avvalgi topshiriqlar bo‗yicha muammo va
savollarga javob oladilar;
- EduMobileApp
mobil
ilovasidan
foydalanib, individual
yoki kichik guruh
topshiriqlarini oladilar va bajaradilar;
- While, do..while sikl operatorini qo‗llash
bo‗yicha ko‗nikmaga ega boladilar;
- For sikl operatorini qo‗llash bo‗yicha
ko‗nikmaga ega boladilar;
- Foreach
operatorini
qo‗llash
bo‗yicha
ko‗nikmaga ega boladilar
- PHPda takrorlash operatorlari bilan ishlash
bo‗yicha kompetensiyaga ega bo‗ladilar.
O‘qitish shakli
kichik
guruhlarda ishlash, blended learning
(Online Lab)
O‘qitish metodlari
take a position, PBL (Project Based Learning),.
Mind mapping. Masalani EduMobileApp yoki
kompyuterda yechish.
O‘qitish vositasi
EduMobileApp
mobil ilovasi, kompyuter, web
server va web muharrirlar (Notepad++, Adobe
Dreamwever, Sublime)
va Lite manager
dasturi.
Monitoring va baholash
Individual yoki kichik guruh topshiriqlarini
mobil
ilova
yoki
kompyuterda
bajarish
natijalarini nazorat qilish va baholash.
2.8-jadval
-rasm. Robot-manipulyator

5.1-rasm. Robot-manipulyator
Manipulyatorlar qo`l bilan boshqariladigan va avtomatlashtirilgan bo`ladi.
Birinchi paydo bo`lgan manipulyatorlar passiv, ya`ni mexanizmlari
yuritmasiz bo`lib, inson qo`li harakatlarini masofadan turib takrorlash uchun
mo`ljallangan edi. Bu harakat faqat inson mushagi kuchi evaziga amalga oshirilgan.
Keyinroq yuritmali va inson tomonidan boshqariladigan manipulyatorlar yaratildi.
Ishni bajarish tartibi
Ishni bajarish mobaynida maket Breadboard ga Arduino UNO qurilmasini
o`rnatamiz. Bunda Arduino UNO mikrokontrollerining doimiy kuchlanish manbai
5V va GND portlaridan o`tkazgichlar orqali relening belgilangan kirish qismlari
(Vcc va GND) ga ulaymiz va uning doimiy ishlashi taminlanadi. Ushbu relelarning
ulab uzish oralig`ini amalga oshirish uchun relelarning IN1 va IN2 portlariga
Arduino UNO qurilmasining chiqish portlari 7 va 8 nuqtalaridan qabul qilib olamiz
va ulaymiz. Shundan so`ng relelarning chiqish qismlaridan motorni harakatga
keltirish uchun doimiy manba 9V qiymatga teng batareyaning ikki chiqish qismidan
(-/+) mos ravishda relelarning NC1, NC2 va NO1, NO2 kirish portlariga ulaymiz.
Motorning 2 tomonlama harakatlanishini ta`minlash uchun relening COM1 va
135
COM2 portlari orqali o`tkazgichlar orqali natijlarni chiqaramiz va motorning
belgilangan qismlariga ulaymiz.
5.2 – rasm. Manipulyatorning bitta qismining ikki tomonga harakatlanishini
ulanishining printsipial sxemasi
Endi “Robot qo`li” ni ishlatadigan mikrokontroller dasturini yozamiz:
/// harakatlantirish ...
const int Bir = 8;
/// teskariga harakatlantirish ...
const int not_Bir = 7;
void setup() ;
void GO(int, int, bool) ;
void Stop(int, int) ;
void BirRight(int) ;
void BirLeft(int) ;
void loop() ;
/// Asosiy qisim ...
void setup() {
Serial.begin(9600);
while (!Serial) {}
for (int i = not_Bir ; i <= Bir ; i ++ )
{
136
pinMode(i, OUTPUT);
digitalWrite(i, false);
}
};
void GO(int i, int j, bool b)
{
digitalWrite(i, true);
digitalWrite(j, false);
if (b) {
digitalWrite(i, false);
digitalWrite(j, true);
}
};
void Stop(int i, int j)
{
digitalWrite(j, false);
digitalWrite(i, false);
};
void BirRight(int t)
{
GO(Bir, not_Bir, false);
delay(t);
Stop(Bir, not_Bir);
};
void BirLeft(int t)
{
GO(Bir, not_Bir, true);
delay(t);
Stop(Bir, not_Bir);
};
void loop() {
if (Serial.available()>0)
{
int data_com= Serial.parseInt ();
Serial.println (data_com);
if (data_com == 7) {
BirRight(1000);
}
if (data_com == 8) {
BirLeft(1000);
}
}
|
Takrorlash va mustaqil ishlash uchun savollar

128
II-MODUL BO`YICHA AMALIY VA TAJRIBA MASHG`ULOTLARI
AMALIY MASHG`ULOT №4
«Arduino Uno» qurilmasi yordamida temperaturani o`lchash jarayonini
o`rganish
Mashg`ulotning maqsadi: Talabalarda «Arduino Uno» mikrokontroller
platasi va harorat datchigi yordamida haroratni o`lchash va boshqarish
ko`nikmalarini shakllantirish.
Amaliy mashg`ulotni bajarish davomida quyidagilar o`rganiladi:
•
MCP 9700 harorat datchigining tuzilishi va ishlash printsipini;
• datchikni mikrokontrollerga ulashni;
• datchikni ishlatuvchi dasturni tuzishni;
• datchik yordamida haroratni o`lchashni.
Qisqa nazariy ma`lumotlar
MCP 9700 harorat datchigi (4.1-rasm) hech qanday qo`shimcha qurilmalarni
ulamasdan bevosita haroratni o`lchash imkonini beruvchi datchik hisoblanadi.
Datchik quyidagi xarakteristikalarga ega (4.1-jadval):
-rasm. MCP 9700 datchigi - Zbekiston respublikasi

131
Shuni esda tutish kerakki, siz temperaturani o`lchash datchigini 2.7V dan to
5.5V gacha manbaga ulab o`lchash imkoniyatiga egasiz. Bizning misolda sizga 5V
manba portiga datchigni ulab temperaturani o`lchashni ko`rib o`tamiz, lekin shuni
inobatga olingki siz 3.3V manbaga datchikni ulab ham hisoblash imkoniga egasiz.
Agar siz
Arduino platasining 5V portiga datchikni to`g`ridan-to`g`ri ulab
ishlatadigan bo`lsangiz, siz quyidagi formuladan foydalanib analog port orqali
o`qilayotgan 10 bitli ma`lumotni aniqlashingiz mumkin:
Takrorlash uchun savollar

|
Takrorlash uchun savollar Pdf ko'rish
|
bet | 71/213 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 10,93 Mb. | | #110708 |
Bog'liq Zbekiston respublikasi
Takrorlash uchun savollar
1.
Amaliy mashg`ulotni bajarish davomida nimalar o`rganiladi?
2.
MCP 9700 harorat datchigi haqida ma’lumot bering.
3.
Ishni bajarish tartibini ayting.
4.
Datchikni ishlatadigan mikrokontroller uchun dasturni tushuntiring.
133
AMALIY MASHG`ULOT №5
“Robot qo`li” ish printsipini o`rganish
Mashg`ulot maqsadi: Talabalarda «Arduino Uno» mikrokontroller
qurilmasi yordamida “Robot qo`li”ni boshqarish tizimi ko`nikmalarini
shakllantirish.
Amaliy mashg`ulotni bajarish davomida quyidagilar o`rganiladi:
• Robot qo`lini mexanik tuzilishi;
• Robot qo`lining elektron sxemasini o`rganadi;
• Robot qo`li va Arduino UNO kontrollerining ulanish sxemasi va dasturiy
ta`minotini;
Amaliy mashg`ulotini bajarish mobaynida kerakli jihozlar:
Arduino UNO mikrokontrolleri, maket Breadboard, o`tkazgichlar, motor, rele,
batareya.
Qisqa nazariy ma`lumotlar
Robotlarning tashqi ko`rinishi va konstruktsiyasi juda ham har xil bo`lishi
mumkin. Hozirgi vaqtda ishlab chiqarish va boshqa sohalarda (texnik va iqtisodiy
sabablarga ko`ra) inson tashqi ko`rinishidan juda ham farq qiladigan tashqi
ko`rinishga ega bo`lgan robot ishlatilib kelinmoqda.
Robot deganda manipulyatorga (inson qo`lining mexanik analogiga) va
manipulyatorni boshqarish sistemasiga ega avtomatik qurilma tushuniladi. Ushbu
ikkita tashkiliy qism har xil tarkibga ega bo`lishi mumkin – eng oddiydan eng
murakkabgacha. Inson qo`li suyaklardan tuzilib va suyaklar bo`g`inlar orqali
bog`langandek manipulyator bir-biri bilan sharnirli birikkan qismlardan tuzilgan. Bu
qismlar inson qo`l kaftiga o`xshash ishchi organ bilan tugaydi.
Inson qo`li va panjalari harakatini takrorlovchi uskunalar.
Bu uskunalar inson qo`li uchun zararli moddalar bilan ishlashda qo`llaniladi
(m.: zaharli, radioaktiv va h.k. muhitlar)
|
| |
Asosiy tayanch so`z va iboralar

126
* Gollandiya olimi tomonidan yaratilgan SOFIE boshqa robotlarga nisbatan
o`lchamlarining kichikligi va operatsiya stolida o`rnatilishi bilan ajralib turadi. Bu
o`z navbatida stol balandligi yoki qiyaligini o`zgartirganda, “jarrohni”
qayta
moslashtirish zaruriyati tug`ilmaydi.
* Sun’iy yurak – inson yashashi uchun lozim bo`lgan geodinamika
parametrlarini ta’minlab beruvchi texnologik qurilma.
* Kompyuterning tashqi (periferik) moslamalari deb EHM yordamida tahlil
uchun ma`lumotlarni kiritish, oraliq va yakuniy ma`lumotlarni
inson uchun
tushunarli tarzda chiqarib berish va ob`ektni boshqarish uchun belgilangan
moslamalarga aytiladi.
* Nur qavariqlikka kelib tushsa,
detektorda akslanadi, prizmadan o`tib
yorug`likka ta`sirchan diodga kelib tushadi. Agar nur botiqlikka (pitga) kelib tushsa,
u tarqaladi va kam qismi qaytarilib svetodiodgacha etib keladi. Diodda yorug`lik
impulslari elektr impulslariga o`zgartiriladi: yorqin nurlar birga, past nurlar esa
zaiflashib – nolga aylanadi. Shunday qilib, botiqliklar diskovod tomonidan mantiqan
nol deb, tekis yuza esa mantiqan bir deb qabul qilinadi. Lazer nurlar bilan tashkil
qilingan pitlar o`lchamlari juda ham kichik, 30-40 pitlar odam sochi qalinligiga teng
(taxminan 50 mkm).
* Maishaiy turmushda ishlatiladigan tizimlar –murakkab
va ilmiy
muhandislik masalasidir, chunki bu hollarda intellekt elementiga va inson sezgi
organlariday sezish sensorlariga ega bo`lgan robotlardan
tashkil topgan universal
tizimlardan foydalaniladi.
Topshiriq - Zbekiston respublikasi

138
Nazariy ma’lumotlar
Namlikni o`lchash uchun mo`ljallangan asboblar namlik o`lchagichlar
deyiladi. Namlik o`lchagichlarning ishlashi turli usullarga asoslangan: psixrometrik,
gigrometrik, elektrik, shudring nuqtasi, kimyoviy va boshqalar. Foydalaniladigan
usullariga ko`ra asboblar ham turlicha bo`ladi: psixrometrlar, gigrometrlar, namlik
o`lchagichlar (elektrik, tarozili va boshqalar). Avtomatlashtirish sxemalarida esa
psixrometrlar, elektr namlik o`lchagichlar (konduktometrik, sig`imli) ko`p
qo`llaniladi.
Ushbu amaliy mashg`luotda
YL-69 turidagi namlikni o`lchovchi datchik
bo`yicha tuproq namligini o`lchash va reglament asosidagi qiymatlarga tayangan
holda uni boshqarish tizimi ko`rib chiqiladi. Ishchi kuchlanishi 3,3 - 5 V oralig`ida
bo`lishi talab etiladi. O`lchov asbobining ikkita elektrodi orasida kuchlanish hosil
bo`ladi. Agar tuproq quruq bo`lsa qarshilik kichik bo`lib tok maksimal qiymatda
bo`ladi. Aksincha bo`lsa tok kamroq qarshilik ko`proq bo`ladi. Yakuniy analog
signalga qarab namlik darajasini aniqlasa bo`ladi. Datchikning yuza qismi oltin bilan
qoplangan bo`lib, o`chov asbobining korroziyaga uchrashini oldini oladi. Elektr toki
yoqilganda korroziyadan qutilish qiyin shuning uchun uni faqat namlik o`lchash
zarur bo`lganda ishga tushirish zarur.
ishlab chiqilgan? - Zbekiston respublikasi

148
Bunday yuritmalar ilgarilanma yoki aylanma harakatlanuvchi, rostlanuvchi
va rostlanmaydigan, yopiq (teskari aloqali) va ochiq, uzluzsiz yoki diskret
harakatlanuvchi bo`lishi mumkin.
3.1.1-rasmda manipulyator yuritmasining tipik sxemasi keltirilgan. Bu
sxemada holat haqidagi axborotni yetkazish bilan birga tezlik haqidagi tesqari
aloqalar
ham mavjud. Boshqarish qurilmasi releli, impulsli va raqamli bo`lishi
mumkin.
-rasm. Kompakt-diskdan ma`lumotni o`qish

124
2.4.3. Maishiy turmushda ishlatiladigan mexatronik tizimlar
Maishiy turmushda ishlatiladigan mexatronik
tizimlar odamning kundalik
hayotida hamda xizmatlar ko`rsatish sohasida ishlatiladi. Bu tizimlar odamning
ma`naviy ozuqa olishi uchun kundalik ishlarini
yengillashtirish uchun
mo`ljallangan.
Maishaiy turmushda ishlatiladigan tizimlar –murakkab va ilmiy muhandislik
masalasidir, chunki bu hollarda intellekt elementiga va inson sezgi organlariday
sezish sensorlariga ega bo`lgan robotlardan tashkil topgan
universal tizimlardan
foydalaniladi. Ular o`zi ayrim yengil ko`ringan, lekin ma`lum bir reglamentlarga ega
bo`lmagan uy yumushlarini, masalan, ovqat pishirish, uylarni tozalash, kiyimlarni
tikish va ta`mirlash, bolalarga qarab turish va boshqalarni bajarishi lozim. Uy
xavfsizligi va nazoratini olib borish uchun mo`ljallangan (“aqlli uy”) robototexnik
va kibernetik tizimlar muhim ahamiyatga ega.
2.4.18-rasm. “Aqlli” kir yuvish mashinasi strukturasi
125
Yaxshi ishlangan va bizning hayot tarzimizga
kirib kelgan mexatron
tizimlardan biri – bu mikroprotsessorli kir yuvish mashinalaridir. Ular tahlillar
natijasida yuviladigan narsalarning kirlik darajasiga qarab yuvish rejimini o`zi
belgilaydi.
Maishiy mexatronik qurilmalarga turli xil servis xizmatlarga ega bo`lgan
musiqa
markazlari, kun davomida rejimni xonadagi odamlar soni, ko`chadagi
harorat va sutkaning vaqtiga qarab o`zi belgilaydigan
mantiqiy konditsionerlar,
zamonaviy fotoapparatlar ham misol bo`la oladi.
§5.1. MEXATRONIKA TIZIMLARINI BOSHQARISH BOSHQICHLARI

339
Yuqorida keltirilgan boshqarish ob’ekti strukturasi mexatronik tizimlarni
boshqarish talablari va vazifalarini aniqlab beradi. Bu vazifalar avtomatik
boshqarish nazariyasining mumtoz talablari: boshqarish turg`unligi, aniqligi va
sifatiga tayanadi.
Masalan, 6 harakat erkinligiga ega bo`lgan sanoat roboti manipulyatori
uchun ishchi organ holati haqidagi teskari vazifani qo`yish quyidagicha bo`ladi
(5.1.2-rasm). Ishchi organ
Pning berilgan harakat traektoriyasi bo`yicha
manipulyatorning
q
1
-q
6
umumiy koordinatalarini hisoblash lozim bo`ladi.
5.1.2-rasm. Manipulyatorning umumlashtirilgan koordinatalari
Teskari masalani yechishda umumiy koordinatalarini hisoblash uchun
n
noma’lumli (
n – mexanizmning boshqariladigan harakat erkinligi soni)
m algebraik
tenglamalarni (
m – ishchi organning harakat erkinligi soni) yechish kerak bo`ladi.
-rasm. Ijro etish boshqichidagi boshqarish tizimi funksional sxemasi

342
5.1.5-rasm Yarimo`tkazgichli plastinalar uchun uch koordinatali boshqarish
tizimi
5.1.3. Taktik boshqarish bosqichi tizimi
Mexanik ishlov berish operatsiyasini bajaradigan
texnologik robot uchun
taktik boshqarish tizimi tuzilishini ko`rib chiqamiz. Boshqarish masalasini bajarish
uchun robot ishchi organini berilgan traektoriya (
L egri chizig`i) bo`yicha harakatini
shu harakat paytida sodir bo`ladigan kuch (vektor
n) bilan bog`lagan
holda
boshqarish lozim bo`ladi (5.1.6-rasm). Shunday qilib, tizimda kontur bo`yicha va
kuch bo`yicha robot harakatini boshqarish usullari birgalikda qo`llash talab etiladi.
343
5.1.6-rasm. Mexanik ishlov berish roboti sxemasi
5.1.7-rasmda kontur bo`yicha kuchli boshqarish blok-sxemasi keltirilgan.
Bu sxema robot harakatini g`alayonli kuchli ta’sirga moslashtirilishini
ta’minlaydi. Manipulyator tirsagida o`rnatilgan
kuchmomentli datchik ishchi
organga ta’sir etuvchi kuchlar haqida ma’lumotni beradi.
Kuchli tesqari aloqa
taktik bosqichdagi boshqarish tizimini yopadi va bu ijro etish bosqichidagi tesqari
aloqalar bilan birgalikda harakatning aniqligini ta’minlaydi. Kontur bo`yicha
tezlikni hisoblash berilgan traektoriya bo`yicha robot
harakatinining ratsional
texnologik tezligini berish uchun xizmat qiladi.
Ilova ekotizimi: iOS oldinga siljiydi

|
Ilova ekotizimi: iOS oldinga siljiydi
|
bet | 7/8 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 257,45 Kb. | | #228142 |
Bog'liq 2 TARTIB RAQAM maruzIlova ekotizimi: iOS oldinga siljiydi
Ilova sifati: Google Play do’konida ko’proq ilovalar mavjud bo’lsa-da, App Store ilovalarining sifati odatda yuqori bo’ladi. Bu Apple-ning ishlab chiquvchilarga nisbatan qattiqroq talablari bilan bog’liq.
Eksklyuziv ilovalar: ba’zi mashhur ilovalar va o’yinlar avval iOS-da, keyin esa Android-da paydo bo’ladi.
Ilova xavfsizligi: iOS yuqori darajadagi xavfsizlikni ta’minlaydi, chunki Apple App Store-ga joylashtirishdan oldin barcha ilovalarni sinchkovlik bilan tekshiradi.
Ishlash: Android va iOS
Android va iOS ish faoliyatini taqqoslash:
Shuni ta’kidlash kerakki, Android-ning ishlashi asosan u o’rnatilgan qurilmaga bog’liq. Barcha Apple qurilmalari iOS – da ishlaydi, bu esa birlashtirilgan va barqaror tajribani ta’minlaydi.
Xulosa
Android va iOS o’rtasidagi tanlov oxir-oqibat shaxsiy imtiyozlarga bog’liq. Agar sizga moslashuvchanlik va sozlash qobiliyati yoqsa, Android-ga o’ting. Agar siz barqarorlik, ilova sifati va muntazam yangilanishlarni afzal ko’rsangiz, iOS sizga ko’proq mos keladi. Ikkala tizim ham yuqori imkoniyatlarni taqdim etadi va har bir yangilanish bilan yaxshilanishda davom etadi.
|
| |