Nazorat qilishni avtomatlashtirish

8.5 Nazorat qilishni avtomatlashtirish
Avtomatik yig’ishning texnologik jarayonini quyidagi ketma-ketlikda
ishlab chiqiladi: mahsulot sifati, detalni tayyorlash va uni nazoratdan o’tkazish
to’g’risidagi ma’lumotlarni o’rganib chiqish; yig’iladigan mahsulotning sifatiga
eng ko’p ta’sir qiladigan operatsiyalarni aniqlash; birikish va yig’ish rejimi
turlarini, konstruktorlik bazalari, yig’ish pozitsiyasiga elementlarni orientirlash va
uzatish sharoitlarini o’rganib chiqish; iqtisodiy jixatdan baxolash; mahsulotni
avtomatik yig’ish to’g’risida dastlabki karorlarni qabul qilish; mahsulotni optimal
232
darajada qismlarga ajralishini aniqlash va avtomatik yig’ish sharoiti uchun
mahsulot konstruksiyasini texnologiya bopligini oshirish bo’yicha imkoni boricha
choralarni aniqlash; biriktirishni avtomatik yig’ish usulini tanlash; operatsiyalarni
konstruksiyalash va differensiyalash imkoni borligi va maqsadga movfiqligi
to’g’risida ma’lumotlarga ega bo’lgan yig’ish sxemasining texnologik
variantlarini, hamda detallarni bazalash va ularni maxkamlash sxemasining
variantlarini ishlab chiqish; yuklash va orientirlash qurilmalarini, nazorat qilish
mexanizmlarini, yig’ish kallaqlarini, tashish qurilmalarini va boshqallarni tanlash.
Imkoni bo’lgan variantlarni texnik-iqtisodiy jixatdan taxlil qilish asosida
yig’ishning texnologik jarayoning eng ratsional variantini tanlab olinadi.
Mahsulotni avtomatik yig’ishning tipli yig’ish jarayoni quyidagi
o’tishlardan tarkib topgan: tutashadigan detallarni nuqta va belgilar orqali yig’ish
pozitsiyasiga uzatishda dastlabki orientirlash bilan bunkerli yuklash yoki tashish
qurilmalariga yuklash; yig’ish pozitsiyasiga tutashadigan detallar sirtlarining
holatini talab qilingan aniqlik bo’yicha fazoda orientirlash; tutash detallar yoki
yigma birliklarning talab qilingan nisbiy holati aniqligini nazorat qilish; tayyor
yigma birlik yuklash va tashish.
Avtomatik yig’ishning texnologik jarayonini loyxalashda texnologik
operatsiyalarning barcha o’tishlarini avtomatlashtirish zarurligini ko’zda tutiladi,
yig’ish jarayonida detalning holati eng kam miqdorda o’zgarishini ta’minlash,
texnologik jarayonlarni oqim bo’yicha to’zi shni va yig’ish operatsiyalari va
o’tishlar nazorat qilish bilan ketma-ketlikda qurishni ta’minlanadi.
Texnologik jarayon yig’ish pozitsiyasiga berilgan holatda detallarni
uzatishdan boshlanadi: buning uchun tegishli passiv va aktiv orientirlovchi
orientirlash qurilmalaridan foydalaniladi. Birinchi holatda noto’g’ri orientirlangan
detallar tebranma bunkerdan uloqtirib tashlanadi. Aktiv orientirlashda ta’minlash
mexanizmidagi maxsus qurilmalar detalni noto’g’ri holatga majburiy o’rnatadi,
buning uchun ma’lum bir vaqt sarflanadi, bu vaqt ichida orientirlash qurilmasi
oldida uzatiladigan detallarning navbati hosil bo’ladi.
233
Bazaviy detallarni yig’ish pozitsiyasiga o’rnatish detal o’lchamlarining
belgilangan dopuski oraligida tutash sirtlarning stabil holatini ta’minlashni hisobga
olgan holda olti nuqta qoidasiga binoan amalga oshiriladi: dastlabki o’rnatish va
orientirlash, yakuniy fiksasiyalash.
Har bir operatsiyaning davomiyligi biriktirish konstruksiyasini, tutashma
harakterini, yig’ish jihozining bajaruvchi organlarining ishchi harakatlarining
traektoriyasi va tezligini hisobga olgan holda aniqlanadi.
Avtomatik
yig’ishning texnologik jarayonini loyxalashda avval
differensiallangan variant ishlab chiqiladi. Bunda har bir operatsiya uchun
bajaruvchi mexanizmning turi va har bir operatsiyaning bajarilish davomiyligi
aniqlanadi. Keyin avtomatik jihozda ishchi pozitsiyalarini kamaytirish maqsadida
operatsiyalarini konsentrasiyalash imkoni ko’rib chiqiladi. Operatsiyalarini
konsentrasiyalash jihoz konstruksiyasini ortiqcha murakkablashtirib yuborishiga
olib kelishi mumkinligini, uning ishlash ishonchliligini kamaytirish mumkinligini,
hamda yig’ish qurilmasini sozlash va ishlatishni qiyinlashtirishi mumkinligini
hisobga olish zarur.
Avtomatik yig’ishda yig’ish pozitsiyasiga detallarni o’zaro orientirlash eng
murakkab va ma’suliyatli o’tish bo’lib hisoblanadi. Bunda detallar bir biriga
nisbatan ketma-ket harakatlar bilan xalaqit qilmasdan yig’ish mumkin bo’lgan
holatda joylashishi kerak. Orientirlash usullariga talablar qo’yiladi, ya’ni
detalolarning o’lchamlari ularning dopuski oralig’ida tebranishi detallarning
holatiga kam ta’sir qilsin. Yig’ishdan oldin detalarini nisbiy orientirlashni amalga
oshirishning usuli mavjud: qattiq bazalash va o’zi orientirlash.
Avtomatik yig’ishning ayrim xollarida qattiq bazalash usuli detallarni to’liq
tutashtirishga to’liq kafolat bera olmaydi, shuning uchun avtomatlashtirishda
yig’ishning ishonchliligini oshirish maqsadida o’zi orientirlash (o’zi qidirish)
usuli qo’llaniladi. Yig’iladigan detallarni o’zi orientirlaydigan qurilmaga
tebranuvchi qurilma hizmat qilishi mumkin. Ushbu qurilma bir biriga nisbatan
perpendikulyar joylashgan, ularning yakorlari yig’ish moslamasining bajaruvchi
elementlari bilan qattiq bog’langan bo’ladi. Elektromagnitlar 1 moslama asosiga
234
maxkamlangan. Tutashadigan detallardan biri 4 moslamaning qo’zg’aluvchan
platformasi 3 ga qattiq qilib maxkamlanadi, platforma elektromagnitlarning
yuqoriga 2 ulangan bo’ladi. Boshqa tutashadigan detal chizmaning perpendikulyar
tekisligi yo’nalishida uzatiladi. Elektromagnitlar 1 katushkasi tokni katushkalarga
faza bo’yicha 90 gradusga siljishini va elektromagnitlarning almashib
harakatlanishini ta’minlaydigan yarim o’tkazgichlar orqali tarmoqqa ulangan.
Bunda yakorning 2 elektromagnitlar 1 katushkasi serdechnikiga tanaffus bilan
tortadi, ularning ulanganidan so’ng platforma 3 detal 4 bilan avvalgi holatiga
prujinalar 5 ta’sirida qaytadi.
Bu yig’iladigan detallarning ishonchli tutashishini detal 4 ni aylana
traektriyasiga yaqin bo’lgan siljishi orqali ta’minlaydi.
Avtomatik yig’ish texnologiyasining yangi yo’nalishi hisoblangan yig’ish
ishlarini tutashadigan detallarni tayyorlash jarayoni bilan keng ko’lamda olib
boriladi, hamda avtomatlarda uzel detalini yig’ishni ishlov berish ishlari bilan
birgalikdagi qo’shilgan operatsiyalarni kiritiladi.
Avtomatik yig’ishning xozirgi paytda yirik seriyali va ommaviy ishlab
chiqarishda unga katta bo’lmagan uzellarni qo’llaniladigan yig’ish uskunalarida
amalga oshiriladi.
Avtomatik yig’ish jihozlarining asosiy uzellariga quyidagilar kiradi:
1) yig’iladigan detallarning zaxirasini hosil qiluvchi yuklovchi bunker yoki
magazinli uskuna;
2) yig’ish pozitsiyasiga orientirlangan holatda detallarni yetkazib beruvchi
orientirlash uskunasi;
3) yig’ish
pozitsiyasiga
orientirlangan
detallarni
uzatuvchi
ta’minlash
mexanizmlari;
4) orientirlangan detallarni ta’minlash mexanizmlaridan qabul qiluvchi va
tutashtirish amalga oshirilgunga qadar ma’lum bir holatda ushlab turuvchi
yig’ish pozitsiyalari;
5) tutashtirishni va birikmani ko’rishtirishni bajarish uchun mexanizmlar (presslar,
vint burovchilar, yig’uvchilar va shunga o’xshash uskunalar).
235
Agar yig’ish ko’p pozitsiyali bo’lsa, uskuna tarkibiga yana burilish stoli
(yig’ish avtomatlari yoki transporter (avtomatik yig’ish liniyalari) ko’rinishidagi
operatsiyalararo tutashuvchi mexanizmlar ham kiradi.
Selektiv yig’ishda yig’ish uskunasi tarkibiga uzelni yig’ishdan oldin
detallarni o’lchash va bitta yoki bir necha o’lcham guruhlariga saralash uchun
nazorat – saralovchi avtomat xam kiradi.
Oddiy konfigurasiyali mayda va o’rta o’lchamli detallar (shaybalar, disklar,
valiklar, vtulkalar va boshqalar) yig’ish pozitsiyasiga bunkerdan uzatiladi.
Bunkerga bir necha soatga etadigan miqdorda detallar yuklab qo’yiladi. Yanada
murakab shaklli detallarni magazinlarga yuklanadi. Yirik va murakkab detallar
(korpuslar, karterlar) yig’ish pozitsiyasiga kulda o’rnatiladi.
Yig’ish jihozining turini tanlash yig’iladigan uzelning konstruksiyasiga,
mahsulotni yillikishlab chiqarish xajmiga va stabilligiga boglik. Quyida turli
xildagi yig’ish jihozlaridan foydalanilganda mahsulotni yillik ishlab chiqarish
qiymati keltirilgan (ming dona hisobida):
Yig’ish moslamalari, mexanizasiyalashgan asbob (gayka burovchi, vint
burovchi va boshqalar) …………………….20 gacha
Yig’ish joyiga detalni mexanizasiyalashtirilgan uzzatishga ega bo’lgan
yig’ish qurilmalari ………………20-100
Bir pozitsiyali yarim avtomatlar ……………………100-200
Ko’p pozitsiyali yarim avtomatlar …………………..200-1000
Avtomatik yig’ish liniyalari ………………1000 dan ortiq
|