Rahbar, xodimlar, xizmatchilar, mutaxassislarga ish haqi to‘lash va rag‘batlantirishni tashkil qilish

Rahbar, xodimlar, xizmatchilar, mutaxassislarga ish haqi to‘lash va rag‘batlantirishni tashkil qilish
Rahbar xodimlar, xizmatchilar va mutaxassislar mehnatiga haq to‘lashning an’anaviy usuli mehnatga haq to‘lashning eng kam stavkasi asosida mansab maoshlarini, mansab majburiyatlari yoki bajarayotgan ishlari murakkabligini hisobga olgan holda rahbar xodimlar, xizmatchilar va mutaxassislarning mansab maoshlari sxemasini tuzish; malaka ma’lumotlari asosida rahbar xodimlar, xizmatchilar va muta-xasisslarni tarifikatsiya qilishdan iborat.
Malaka ma’lumotnomasida malaka majburiyatlari, rahbar va xodim tayyorgarligi darajasi, bilimi, ixtisosiga bo‘lgan talablar, yoritilgan. Mutaxassislar uchun malaka ma’lumotnomasi mehnatga haq to‘lash bo‘yicha mansablarni toifalarga ajratish ishchilar mehnatini aniq hajmi, uning malakasi va ishlab chiqarishdagi tajribasiga bog‘liq holda amalga oshiriladi. Malaka ma’lumotnomasida ishlovchilarning mansab majburiyatlarida ishlab chiqarishning ayrim xususiyatlari to‘laqonli aks ettirilmagan. Shuning uchun korxonalarga mansab ma’lumotnomasidagi mansab majburiyatlari asosida har bir lavozim bo‘yicha mansab instruktsiyasini tuzish tavsiya etiladi. Mansab instruktsiyasida ayni korxona uchun har bir ishlovchining majburiyatlari, huquq va javobgarligi aniq ta’riflab beriladi. Korxona rahbarlariga mansab ma’lumotnomasi asosida ishlovchilar lavozimlarini belgilash tavsiya etiladi. Ishlovchini lavozimga tayinlashda ma’lumotnoma talablariga muvofiq ma’lumoti va ish stajiga e’tibor beriladi.
Hozirgi kunda mutaxassislar va xizmatchilarga ish haqi ularga berilgan toifaga qarab belgilanadi. Malaka toifasi har bir lavozim doirasida belgilanadi. Masalan, mehnatni me’yorlashtirish bo‘yicha I - toifali mutaxassis, II - toifali mutaxassis, bosh mutaxassis, toifasiz mutaxassis.
Mutaxassislarga tofia va maoshni attestatsiya komissiyasi tavsiyasiga binoan korxona rahbari belgilaydi. Ishlovchi malakasini oshirgan va murakkab ishlarni bajargan taqdirda toifasini ko‘tarish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Rahbar xodimlar, xizmatchilar va mutaxassislar mehnatini rag‘batlantirish maqsadida ularga doimiy ustama haq va o‘ta muhim ishlarni bajarayotgan davri uchun ustama haq belgilanadi. Ustamalar miqdoirini korxona mustaqil ravishda aniqlaydi va quyidagi toifa ishchilari uchun u turlicha bo‘ladi:
a) rahbar xodimlar, xizmatchilar, mutaxassislar;
b) konstruktorlar, texnologlar, ilmiy xodimlar;
v) texnik nazorat xizmati mutaxassislari va ustalar.
Hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida rahbar xodimlar, xizmatchilar va muta-xassislarga maosh belgilashning yana bir turi yagona tarif jadvalidir (YaTJ). YaTJdan byudjet sohasi ishlovchilari mehnatiga haq to‘lash uchun foydalanilib, 18 ta razryadni o‘z ichiga oladi (9.3 - jadvalga qarang). Ish haqini tashkil qilishning bu sistemasida ishchilarga ham, ishlab chiqaruvchi korxonalarning rahbarlariga ham YaTJ bo‘yicha ish haqi to‘lanishi mumkin. YaTJ bo‘yicha rahbar xodimlar, xizmatchilar, mutaxassislarga hamda ishchilarga ish haqi belgilashda mustaqil tarifikatsiya qilish imkoniyatiga ega.
Umumtarmoqdagi ishlovchilarning lavozim va kasblari byudjet va xo‘jalik hisobidagi korxonalar uchun umumiydir. Masalan, xizmatchilar yoki texnik xodimlar - hisobchi, ekspeditor, ish yurituvchi, g‘aznachi va boshqalar; mutaxassislar - texniklar, iqtisodchilar, muhandislar, konstruktor, texnolog, tovarshunos va boshqalar; rahbarlar - xo‘jalik ishlari boshlig‘i, bosh mutaxassis, korxona rahbari va boshqalar; ishchilar - haydovchilar, farroshlar va boshqalar.
Shuningdek, tarif - malaka tavsifi byudjet sohasidagi boshqa kasb va lavozimlarda, ya’ni noishlab chiqarish sohasiga taalluqli bo‘lgan korxonalar uchun ham ishlab chiqilgan.
Korxona YaTJ iqtisodiy mohiyati shundan iboratki, ishchilar, xizmatchilar, mutaxassislar va korxona rahbarlarining mehnatiga haq to‘lashni qaysi sohada qo‘llanilishidan qat’iy nazar yagona metodologiya asosida tashkil qilishdan iborat.
Korxona yagona tarif jadvali xuddi davlat yagona tarif jadvali kabi turli toifa va guruhdagi xodimlar bajaradigan vazifalar murakkabligini, aniq mansab lavozimidagi ishchilarni bilim darajasi va boshqa qator omillarni solishtirishga asoslanadi. Mehnat jarayonidagi bu omillar majmui ishchilar, xizmatchilar, mutaxassislar va rah-bar xodimlar mehnatiga yetarlicha baho berishni ta’minlaydi va korxona YATJ asosida ish haqini differensiatsiyalash imkonini yaratadi.
Korxona YaTJ ishlab chiqarishning muhim prinsiplaridan biri ishchining oddiy mehnatiga boshlang‘ich tarif stavkasini ya’ni birinchi razryadning tarif stavkasini belgilashdir. Ammo bu stavka O‘zbekiston Respublikasida amal qilayotgan, davlat tomonidan belgilangan eng kam ish haqi miqdoridan kam bo‘lmasligi lozim.
Rahbarlarning mansab maoshlari ayni korxonadagi asosiy lavozimda ishlovchi ishchining birinchi razryad tarif stavkasidan kelib chiqib jamoa shartnomasi asosida belgilanadi.
Korxona moliyaviy - xo‘jalik faoliyati natijalari uchun rag‘batlantiruvchi mukofotlar korxona ixtiyorida qoldirilgan foydadan to‘lanadi. Mukofot miqdori 12 oylik mansab maoshi miqdorini kalendar yildagi foydaga nisbati orqali aniqlanadi. Mukofotlarni to‘lash muddatlarini korxona mustaqil belgilaydi.
|