5-mavzu: Eshitish, ko‘rish idroki, harakat malakalari, nutq malakalarinineg rivojlanishi, hislar, kognitiv rivojlanishi. Reja

5-mavzu: Eshitish, ko‘rish idroki, harakat malakalari, nutq malakalarinineg
rivojlanishi, hislar, kognitiv rivojlanishi.
REJA:
1. 1 yoshdan uch yoshgacha bo‘lgan bolalarning psixomotor rivojlanishi
2. Predmetning harakati to‘xtatilganda nigoh bilan kuzatishni ham to‘xtatish.
Tayanch tushunchalar:
Pernitaldavr, “jonlanish” kompleksi, emotsional
muloqot, sensor deprivatsiya, emotsional deprivatsiya, ko‘z kenvergensiyasi,
sensorfaollik, predmetli harakat.
Har bir ota-onaning roli bolangizning rivojlanishini kuzatishdan iborat. Ayniqsa,
bolaning psikomotorunu to'g'ri baholash juda muhim, bu hatto eng e'tiborli onalar va
otalar bilan ham mumkin emas. Bolaga ega bo'lganlarga osonroqdir - ular kattalashgan
ukalari va singillari bilan solishtirishlari mumkin. Ammo o'z oilasida to'ng'ich farzandlari
o'zlarining "konuslariga" ega bo'lishlari va tananing taniqli tengdoshlarining
rivojlanishini kuzatib borishlari kerak. "1-3 yoshdagi bolalarning psikomotor
rivojlanishi" maqolasi, ota-onalarga bolaning psikomotor rivojlanish darajasini mustaqil
nazorat qilish imkonini beradi.
1-3 yoshdagi bolalarning psikomotor rivojlanishida bir qator omillar va tabiiy ravishda
yoshga bog'liq. Axir, yangi tug'ilgan chaqaloq uchun - normal rivojlanishning bir yoshli
bolasi uchun - bu allaqachon istalmagan patologiya. Shuning uchun har xil bosqichlarda
fraktsiyalarning psixomotor rivojlanishini baholash muhim ahamiyatga ega. Biz 1-3
yoshdagi bolalar uchun ma'lum bir yosh guruhini ko'rib chiqamiz.
"Psikomotor rivojlanish" nima? Kontseptsiya juda murakkab va bir necha muhim tarkibiy
qismlardan iborat. Bu sezgirlikning barcha organlari (eshitish, ko'rish, hissiy tuyg'ular) va
chaqaloq vositalarining rivojlanish darajasini aniqlash (har bir narsa e'tiborga olinadi:
mushak tonishi, bo'yni ushlab turish va o'girish, yurish va chopish va qo'llarning yaxshi
motorli ko'nikmalarini baholash). Bu juda muhimdir, chunki nozik vosita qobiliyatlari
kelajakda kichkina narsalarni to'g'ri ishlatish bilan bog'liq bo'lgan "ishtiyoqli" ishning
birinchi usuli hisoblanadi. Bundan tashqari, "bolaning psikomotor rivojlanishi"
konsepsiyasi ijtimoiy muloqot qobiliyatlarini, yaqinlaringiz bilan muloqot qilishni,
ovozni aniqlashni o'z ichiga olishi mumkin. Bu yerda - bolaning tengdoshlari bilan
muloqot qilishlari va kollektiv o'yinlarda ishtirok etishi qanday baho. Bularning barchasi,
sizning dastgohlaringizning rivojlanishining etakchi yo'nalishidir.
Deyarli barcha ota-onalar bolaga yangi o'rgangan qobiliyatlarni o'rganishga harakat
qilishadi. Ya'ni, agar bola qo'lida qoshiqni tutishni o'rgatsa, onam barcha do'stlariga o'z
bolalarini eb qo'yganini aytadi! Biroq, barcha pediatrlar va psixologlar, agar mantiqiy
izchil harakatlar bilan bolani birlashtira olsalar, qobiliyat haqiqatan ham qo'lga
kiritilganligini bir ovozdan aytadilar. Bunga tayanib, bolaning o'zi qoshiqqa qodir va
ushlab turishi mumkin, deb aytishi va uning po'stlog'ini idishdan olib, hammasini og'ziga
keltirishi mumkin. Aks holda, bola ma'lum bir malakani bilib oladi.
Bolaning psikomotor rivojlanishidagi har bir oila a'zosining rolini inobatga olmang,
chunki ijtimoiy omil juda muhimdir. Siz bolaga kerakli muloqotni taqdim qilib, bolani
harorat va g'amxo'rlik bilan o'rab turishingiz kerak. Siz suhbat va so'rovlarni asta-sekin
murakkablashtirasiz - bu ham ruhning, ham po'stining harakatlarini uyg'unlashtiradi.
Agar bolangizga va uning rivojlanishiga etarlicha e'tibor bermasangiz, unda jarayonlar
muttasil parchalanib ketadi va tengdoshlari bilan tanishish juda qiyin bo'ladi. Axir,
bolangiz bilan muloqot qilmasangiz, uni atrof-muhit haqidagi bilimlarning yagona
vositasidan uzib olasiz - bu hatto matolarning aqliy rivojlanishida kechikishga ham olib
kelishi mumkin - va kechikish, ishonaman, faqat rivojlanadi. Buni juda fojiali tarzda
tugatish mumkin - masalan, demans yoki ijtimoiy ahvolga tushib qolish - ya'ni,
farzandingiz hayotining murakkabliklariga kutilmagan tarzda moslasha olmaydi.
Ehtimol, hayotning birinchi yilida eng tezkor bola rivojlanadi - bu bosqichda, taxminiy
baholarga ko'ra, har oyda o'z malakasi miqdori beshta yangi mahsulot bilan boyitiladi.
Bundan tashqari, ushbu ko'nikmalar shon-sharaf va asta-sekin yangi, murakkabroq, lekin
ayni paytda bolaning mustaqil hayoti uchun ham zarurdir.
Ba'zida ota-onalar, bolaning psikomotor rivojlanishining taxminiy o'lchovi bilan
"tekshiradilar", bolaning faqat o'z yoshida qila oladigan barcha narsalarni emas, balki
katta yoshdagi bolalar ham qila oladigan narsalarni qila olishini bilishdan mamnun. Ha,
tez-tez sodir bo'ladi - bolalar tezlashadi va rivojlanishda tengdoshlaridan ustun keladi,
shuning uchun ota-ona onani qo'lga olib, to'g'ri va foydali yo'nalishdagi rivojlanish va
o'rganish uchun bolaning intilishidan foydalanishi kerak.
Ammo boshqa rejalar ham bor - u bolaning rivojlanishida ortda qolayotganini bilib
olganingizda. Bu erda vaqtni yaxshilashga yordam berish uchun bolaning qanchalik va
nima orqasida ekanligini aniqlash muhim ahamiyatga ega. Axir, sabablar aslida
boshqacha bo'lishi mumkin. Misol uchun, chaqalog'ingiz allaqachon tekshirib ko'rishni
boshlagan. Biroq, bu uning bilan sodir bo'lmaydi. Nima uchun? Buning sabablari kamida
ikki bo'lishi mumkin. Ulardan birinchisi - chaqaloq ko'zdan kechirolmaydi, chunki u
nima ekanligini va nima yeyilganini bilmaydi, bu harakat qanday takrorlanadi. Bu erda
ota-onalar o'z farzandlariga qanday qilib taralayotganini ko'rsatmaganlar. Ular meni
o'rdak yordamida bilishlariga imkon bermadi, masalan, bolaning o'ziga xos istaklarini
qondirishi mumkin - masalan, qiziqarli o'yinchoq bo'lsin. Birinchi sababni hal qilish
uchun ko'p vaqt kerak bo'lmasa, ikkinchi sabab chaqaloqning rivojlanish jarayonini
murakkablashtirishi mumkin. Va bu kasallik kasallikdan iborat bo'lib, unda cho'pni
ko'rishga imkon bermaydi. Misol uchun, u pastki ekstremal pareziyadan azoblanishi
mumkin. Boshqa har qanday qobiliyat bilan - agar sizning farzandingiz ularga tegishli
emasligini ko'rsangiz, ehtiyotkorlik bilan o'ylang: ehtimol siz unga buni qilishingizni
ko'rsatmadingizmi? Shuning uchun u hamma narsani amalda qanday qo'llashni bilmaydi.
Har qanday holatda ham, agar me'yordan engil kechikishlarni sezsangiz, chaqaloqni
pediatr va nevrologga ko'rsatish yaxshi bo'ladi.
Shunday qilib, bir yoshdan uch yoshgacha bo'lgan bolalarning psikomotor rivojlanishini
tavsiflovchi qobiliyatlarni tasvirlab beraylik.
Farzandingiz 1 yosh va 3 oylik ...
Bu yoshda, bolalar katta yoshlilarning nutqini juda yaxshi tushunishadi - eng ko'p
ishlatiladigan so'zlar allaqachon ular tanlagan narsalar va harakatlar bilan mustahkam
bog'liq. Va uning shaxsiy so'zlashuvi kun sayin oshib boradi. U allaqachon buyumlarning
o'lchamini yaxshi bilishi va hajmi katta bo'lmagan (3 sm gacha) bo'lsa ham, "katta" va
"kichik" o'rtasidagi farqni bilishi kerak. Bundan tashqari, bola ko'pincha qarindoshlari
bilan o'yinlarda ko'rgan barcha harakatlarini takrorlaydi.
1 yoshdan 3 yoshgacha bo'lgan bolalar juda yaxshi - bu ishg'olga sodiq qoladi va
butunlay taralishi mumkinligini unutadi. U osonlik bilan o'tirib, oyoqlariga yana osongina
tik turishi mumkin. Bundan tashqari, cho'kma ham orqaga qaytishi mumkin.
Yaxshilangan va qoshiqqa egalik qilish qobiliyatlari - u o'z-o'zidan etarlicha qalin ovqat
iste'mol qilishi mumkin.
Farzandingiz 1 yosh va 6 oylik ...
O'g'il tahlil qilishni o'rganadi, u allaqachon narsalarning tematik guruhlariga bo'linib,
ularni o'z belgilariga qarab tartibga sola oladi. Uning nutqi murakkab so'zlar bilan
boyitilgan. Bo'g'dirma buyumlarning asosiy shakllarini bilishi va tanishi kerak: bir doira
va kvadrat, g'isht toping. Agar siz mobil telefoningizda o'ynashni xohlasangiz, unda
o'yindan so'ng bolangiz barcha harakatlaringizni faol ravishda takrorlaydi. Qadam-adovat
bilan harakatlanadigan bola oson va ishonchli ravishda etarlicha yuqori to'siqdan o'tishi
mumkin. Bir yarim yilligida cho'chqaning qoshiqni yaxshi boshqarishi va harakatini
muvofiqlashtirishi mumkin, shuning uchun ham suyuq ovqatni iste'mol qilish oson.
Farzandingiz 1 yil va 9 oylik ...
Farzandingiz sizning hikoyangizni tinglashni va tematik rasmlarni tomosha qilishni juda
yaxshi ko'radi - u kimningdir nutqini va u yoki bu belgi qanday ko'rinishini yaxshi
tushunadi. Ertakni tinglaganingizdan so'ng, matonat oddiy savollarga to'g'ri javob berishi
mumkin. Nutq tez rivojlanmoqda, bir vaqtning o'zida fe'llardan foydalangan holda, ikki
so'z bilan ifodalash mumkin. Ob'ektlarning kattaliklarini aniqlashni yaxshilaydi.
Bu yoshda kichkina kublarni sevish ehtimoli bor - buning sababi shu qadar qiziqarli
narsalarni qurish mumkin! Biroq, hozircha oddiy binolar bilan chegaralanib, uylarni yoki
kublarning tashqi eshiklarini g'ayrat bilan qurish mumkin.
Agar siz 15 sm balandlikda va 20 sm kengligida taxta novda topsangiz, u tor joyidek u
bilan yurish imkoniyatiga ega bo'ladi.
Bu ko'nikmalarga qo'shimcha ravishda, bola kattalaridan biri unga yordam berishi sharti
bilan, ba'zi narsalarni ham kiyishi mumkin.
Farzandingiz 2 yoshda ...
Bu yoshga to'lgan bola etarlicha aqlli. Ehtiyot bo'ling: agar siz tushunarli va oddiy so'zlar
bolaga yaqin o'tmish voqealaridan nimadir desa, u sizni yaxshi tushunadi.
Uning kundalik hayotida siz nafaqat so'z va fe'llarning ismlarini, balki 2 yil davomida
bolaning nutqida so'zma-so'z va sifatlarning ifodasini topishingiz mumkin. U o'zi uchun
voqeaning turli xarakteristikalarini aniqlaydigan savollarni berishi mumkin (masalan,
vaqtinchalik - "qachon").
Sizning iltimosingiz bo'yicha, sizning tanangizni olishingiz mumkin va sizga kontrastli
narsalar berishi mumkin.
Bola oddiy oddiy mantiqni tushunadi, u mantiqiy yo'nalishlarga asoslanadigan muayyan
harakatlar tizimini shakllantiradi va amalga oshirishi mumkin. O'zgaruvchan qadamlarni
tashlab, bola besh santimetrlik to'siqdan ortiqcha bosim o'tkaza olmaydi.
Kiyinish deyarli butunlay bolaning elkasiga tushadi, u ko'plab kiyim-kechak bilan
shug'ullanadi. U juda ehtiyotkorlik bilan ovqatlantiradi, iflos qilmaydi va stolda o'ynaydi
(oxirgisi, albatta, ota-onaning tarbiyasiga bog'liq).
2 yil ichida bola tananing barcha qismlarini bilishi va ularni chaqaloqlarga, o'zlariga va
kattalarga ko'rsatishi kerak. U, shuningdek, uni ranjitadigan narsalarni aniqlashi mumkin
va bu haqida ota-onasiga aytishi mumkin.
Farzandingiz 2 yil va 6 oylik ...
Bolaning nutqi, pastki qismlarga ega bo'lgan ilovalar tomonidan yanada aniqroq va
murakkablashadi. U so'ragan savollar yanada qiyinlashadi: ular joyni belgilashlari
mumkin ("bu qaerda bo'ldi?") Va vaqt ("bu qachon sodir bo'ldi?").
Siz bolaning geometriyasida o'ynashingiz mumkin, unga turli xil raqamlarni ko'rsatib,
rasmda va uning o'xshashida xuddi xuddi shu narsalarni topish kerak.
Ikki yarim yil ichida bir bola asosiy ranglarda yaxshi bilimga ega bo'lishi kerak va qaysi
turdagi ob'ektni - qanday rangni tushuntirish kerak. Bola oq, ko'k, qizil, sariq, yashil va
qora ranglarning qanday ko'rinishini bilishi kerak.
Mantiq rivojlanadi va chaqaloq mantiqiy ketma-ketlik bilan bog'langan bir nechta
harakatlarga ega bo'lishi mumkin. Masalan, u chaqaloqni birinchi navbatda
ovqatlantirishi kerakligini, keyin esa - uxlash uchun yotish kerakligini biladi.
Kengaytirilgan va kuplardagi o'yin, dizaynlar murakkablashib bormoqda.
Yaxshi vosita mahoratining yaxshi rivojlanishi tufayli, cho'kma qo'lida qalamni qanday
tutishni biladi, lekin hali hech qanday chizmalarni chizish mumkin emas.
Ikki va olti oylik yoshdagi bolaning ota-onasiga faqat dantelli va fermuarlar qoldirib,
o'zini butunlay o'ziga jalb qilishi kerak. Ovqatlar bilan hech qanday muammo yo'q, diqqat
bilan ovqatlaning, qoshiq to'g'ri tutiladi. O'zgaruvchan qadamlar tashlab, yigirma
santimetrgacha to'siqdan o'tib ketishi mumkin.
Farzandingiz 3 yoshda ...
Uch yoshli bolaning nutqi murakkab va murakkab tuzilmalar mavjudligi bilan
tavsiflanadi. Bolani juda qiziqtiradi, u qiziqadi: nima uchun biror narsa sodir bo'layapti
va nima uchun bularning hammasi sodir bo'lyapti. Bu "nima uchun" yosh deb
nomlangan.
U o'yinlarda foydalanadigan barcha narsalarning maqsadini biladi va bu bilimlardan
to'g'ri foydalanishga qodir. U barcha asosiy ranglarni biladi, ularni chaqirishi va ularga
ko'rsatishi mumkin.
Uch yoshga kirganda, bola o'rindiq o'yinlari bilan qiziqib qoladi, u bir-biriga yoki
"onasining qizlariga" tashrif buyuradigan o'rmon hayvonlarida zavq bilan o'ynaydi va
o'yin paytida odatiy rollarni o'zgartirsa, hech qayg'urmaydi. O'yin mavzusi juda
murakkab va turli xil kichik tafsilotlar bilan to'ldirilishi mumkin.
Uch yil ichida deyarli har bir bola plastmassadan suratga olish va haykaltarishni yaxshi
ko'radi! Bundan tashqari, ularning sa'y-harakatlarining natijalari allaqachon kuzatila
boshlanadi: qalamning zarbalari oddiy plotsga o'xshaydi va haykalchalar plastinkadan
hosil bo'ladi.
Uch yoshli futbolchining o'zi kiyingan holda poyabzal bog'lashda hech qanday
qiyinchiliklarga duch kelmasligi kerak. Agar siz odatdagidek axloq qoidalarining
dastlabki talablariga amal qilsangiz, u albatta pechkani yoki ro'molni qanday qilib to'g'ri
ishlatishni biladi.
Bosqichlarni almashtirish yoki qadam bosish orqali bola balandligi o'ttiz santimetrga teng
bo'lgan to'siqdan o'tishi mumkin!
Bu asosiy bosqichlar, siz hatto bolaning psikomotor rivojlanishining asosiy bosqichlarini
bir yoshdan uch yoshgacha aytishingiz mumkin. Siz o'zingizning rivojlanish jadvalini
yaratishingiz, o'zingizdagi ma'lumotlarni yozib olishingiz va bolangizning ma'lum bir
yoshga to'g'ri keladimi-yo'qligini eslatib o'tishingiz mumkin. Shunga qaramay yana bir
bor eslaylik: barcha bolalar alohida rivojlanadi, kimdir narsaga ega bo'ladi, kimdir yo'q.
Bu erda sizning yordamingiz muhim ahamiyatga ega - nozikroq narsalarga e'tibor bering,
rivojlanishini kuzatib boring, vaqtida har qanday og'ishlarni aniqlab oling va yo'q qiling.
Siz taqlid qilish uchun namuna, bola har doim ham siz bilan teng bo'ladi, shuning uchun
dangasa bo'lmang va yaxshi va to'g'ri namuna bo'lmang, uni mustaqil hayotda cho'kib
ketish uchun foydali bo'lgan narsalarga yosh tirnoq bilan o'rgating.
Yana bir kichik tushuntirish: har bir bola muayyan yoshda yuqorida sanab o'tilganlarning
barchasini bajarishi shart emas. Neyropatologlar va pediatrlar, agar ro'yxatlardan kamida
besh ball bo'lsa, bu normaga muvofiq rivojlanadi. Aks holda, bu mutaxassislarga tashrif
buyurib, ularga maslahat berish uchun imkoniyatdir.
Predmetlar bilan o‘ynash, his-tuyg‘uning o‘sishi yoki jonlanishi.
Chaqaloqning hayoti qichqiriq sadosi bilan boshlanadi va bu ko‘pincha
shartsiz reflektor xususiyatidan kelib chiqadi. Dastlabki qichqiriq tovush oralig‘i
qisilishining bevosita mahsuli sifatida, organizmning tabiiy ehtiyoji natijasida
vujudga keladi. Qisilish avval nafas olish refleksini ham boshqaradi.
Shungaqaramay, mutaxxassis olimlarning fikricha, birinchi qichqiriq noxush his-
tuyg‘uning namoyon bo‘lishidir. Qisilish tanglik (zo‘riqish) tuyg‘usining vujudga
kelishidir. Shuning uchun chaqaloqdagi muskul reaksiyasi bilan emotsional
munosabatni farqlash ancha qiyin. Qichqiriq noxush kechinma va sezgilarga javob
tariqasida vujudga kelib, issiqqa, ochlikka va namlikka qarshilik vazifasini bajaradi.
Chaqaloqni to‘g‘ri tarbiyalash jarayonida qichqiriq emotsional kechinmalarning
yana bir turi yig‘lashga aylanadi. Yig‘lash bola jismniy og‘riqni, ruhiy qayg‘uni,
iztirobni tabiiy aks ettirishining manbai bo‘ladi, tashqi olam bilan aloqa
o‘rnatishning eng zarur vositasi sifatida chaqaloqning hayot faoliyatida alohida
ahamiyat kasb etadi. U noxush tuyg‘ularnigina aks ettirib qolmay, tabiiy ehtiyojlarni
qondirish mexanizmi sifatida xizmat qilishi mumkin.
Go‘daklik va ilk bolalaik davridagi bolalarning psixologik o‘ziga hos xususiyatlari,
Ko‘rsatkichlar
2-3 yosh Tafakkur Ko‘rgazmali harakatli. Nutq So‘zlar birkmasi, fe’lni tushunish.
Bilish jarayonlarining ixtiyoriyligi D\T va xotira ixtiyorsiz. Fiziologik ta’sirchanlik
Jismoniy noqulaylikka yuqori ta’sirchanlik. Bilish obekti Bevosita o‘rab turgan
predmetlar, ularning ichki tuzilishi.
Bilish usuli Predmetlar bilan manipulyatsiya qilish, ularni ajratish.
Muvaffaqiyat sharti Rivojlantiruvchi sohaning turli-tumanligi. Muloqot shakli
Vaziyatli – shaxsiy. Tengdoshlar bilan munosabat Kam qiziqarli. Kattalar bilan
munosabat Himoya, erkalash va yordam manbai Nizolar Kattalar bilan (“meno‘zim”)
Emotsiyalar Kuchli modallik,,keskin o‘yinlar. O‘yinning faoliyati Predmetli-
manipulyativ- o‘yin “yonimda”.
Bola bir oyga to‘lgach o‘zini parvarish qilayotgan odamga initiladigan,
talpinadigan bo‘ladi va buning misoli tariqasida uning kishilar orasida “o‘z”
kishisini tanishi va ajratishini aytish mumkin.
Mazkur psixolog holatni N.L.Figurin va M.P. Denisovalar “jonlanish” deb
ataganlar. Bu davrda, bolaning psixik dunyosida tetiklik, his-tuyg‘usida esa atrof-
muhitdan ta’sirlanish o‘z aksini topadi. Ularning fikricha, bolaning katta yoshdagi
odamlarga o‘z munosabatini bildirishi uning bundan keyingi o‘sishini belgilovchi
bosqich va zifasini o‘taydi.
Psixolog Ye.K.Kaverina bolaning tashqi ta’siriga javob bildirishini tadqiq
qilib, unda odamning va jismlarga munosabat bir xilligini ta’kidlaydi. Uning
fikricha, insonning aft-angoriga qarab ijobiy his-tuyg‘ular uyg‘onishi keyinchalik
vujudga keladi. Ta’sirga berilish va ta’sirlanishning mazkur shakli bola bilan kattalar
o‘rtasidagi aloqaning boshlang‘ich ko‘rinishi hisoblanadi. Shaxslararo aloqaning bu
shakli chaqaloqlik davrining tugashi va ilk bolalikning boshlanishidan dalolat
beradi.
PsixologD.B.Elkonin nazariyasiga ko‘ra chaqaloqlik davridan ilk bolalik,
go‘daklik davriga o‘tishning o‘ziga xos xususiyatlari mavjuddir. Bular:
1.Ko‘z va quloq yordamida diqqatni muayyan ob’ektga qaratish
(to‘plash)ning paydo
bo‘lishi, bolaharakatfaoliyatiningqaytaqurilishiboshlangani,
alohidanamoyonbo‘luvchiharakatningxulqhodisasigaaylanishi.
2.Sirtdan idrok qilinuvchi barcha ob’ektlarga (sub’ektlarga) yo‘nalgan
alohida qo‘zg‘atuvchiga nisbatan shartli reflekslar hosil bo‘lishi.
3.Katta yoshdag odamlarga (onasiga va yaqin kishilarga) nisbatan
emotsional reaksiyalar (his-tuyg‘ular, kechinmalar) yangi ehtiyoj paydo
bo‘lishining ko‘rsatkichi ekanligi.
4. Bolaning (chaqaloqning) kattalar bilan muloqatda bo‘lish ehtiyoji uning
keyingi psixik o‘sishi negizini tashkil etish va hokazolar.
Go‘dakning bir yoshgacha davridagi psixologik xususiyatlarini o‘rganish
bo‘yicha qator tadqiqotlar mavjud. Shular orasida N.L.Figurin, M.P.Denisova,
M.Yu.Kistyakovskaya, A.Vallon, D.B.Elkonin, Ye.A.Arkin, S.Fayans, Sh.Byuler,
F.I.Fradkinalarning asarlari alohida ahamiyatga molikdir.
S.Fayans tajribasida go‘dakka chiroyli va jozibador o‘yinchoqlar 9 sm
masofadan ko‘rsatilganda u butun vujudi bilan ularga intilgan keyinchalik oraliq 60
sm bo‘lganida bolaning intilish, qo‘l cho‘zishi, sustlashgan va nihoyat ular 100 sm
dan ko‘rsatilganda bolada intilishi, cho‘zilishi, ixtiyorsiz harakati mutlaqo so‘ngan.
U o‘yinchoq bilan bir qatorda turgan katta kishiga ham ana shunday befarq qaragan.
Masofa qanchalik qisqarsa, bolaning unga intilishi, qiziqishi shunchalik kuchayib
borishini kuzatib borish mumkin.
Yuqoridagi tajriba materiallari asosida, shunday xulosa chiqarish mumkin:
kattalar go‘dak qatnashayotgan faoliyatni jonlantiradilar. Go‘dakni qurshab turgan
jismlar borgan sari uning nigohini o‘ziga tortib, maftun qilib, qo‘zg‘atuvchi
vazifasini bajarib, bolaning qidirish, mo‘ljal olish, chamalash faoliyatini
kuchaytirishga xizmat qiladi. Tadqiqotchi
A.V.Yarmolenko yarim yoshlik go‘daklarda jozibali narsalarning o‘zaro qiyosiy tasnifini
tadqiq qilgan. Muallif olgan ma’lumotlarga
qaraganda, go‘dak behisob jismlar orasida insonni (katta yoshli odamlarni) tobora
aniqroq, ravshanroq ajrata boshlagan. Shu bilan birga harakatsiz ko‘ruv
qo‘zg‘atuvchisiga diqqatni to‘plash 26 sekunddan 37 sekundgacha, harakat
qilmayotgan odamga bolaning tiqilishi 34 sekunddan 111 sekundgacha, harakatdagi
ko‘ruv qo‘zg‘atuvchisiga qarashi, 41 sekunddan 78 sekundgacha, harakatdagi
insonga e’tibor berishi 49 sekunddan 186 sekundgacha ortgan. Tajribada go‘dakning
harakatlanayotgan odamga diqqatni to‘plab turishi to‘rt marotaba ortgani
aniqlangan.
Bizningcha, go‘dak jonsiz narsalarga qaraganda odamga diqqatini
barqarorroq qaratishi uning kattalarga munosabati o‘zgarganidan emas, balki ular
bilan aloqaga kirishganda sust ritseptor o‘rnini faolroq retseptor egallaganidandir.
Go‘dakda fazoviy tassavurning boyishida jismlarni idrok qilishdagi farqlashning
takomillashuvi muhim vosita hisoblanadi. Hayot tajribasi ortib borishi, mashqlar
natijasida jismlarning alomat va belgilarni farqlash o’quvi paydo bo‘ladi.
Fransuz psixologi Anri Vallon go‘dakda ijtimoiy ta’sirlanish ortib borishini
atroflicha tadqiq qilgan olimdir. Uning ta‘kidlashicha, yarim yoshli bolada boshqa
odamlardan farqli ravshda javob reaksiyasi (ta’siri) o‘zining yuqori bosqichiga
ko‘tariladi. Bola olti oyligida boshqa kishilarning imo-ishorasiz ta’siriga javob
berishi (ta’sirlanishi) 50 foizni tashkil qiladi, yetti oyligida esa aynan shu reaksiya
20 foizga kamayadi, ammo imo-ishora orqali muloqot 41 foizga ortadi; yetti-sakkiz
oylikda boshqa kishilarga talpinishi, tabassum qilish birinchi yarim yillikdagidan
to‘rt marta ko‘pdir.
Yuqoridagi tadqiqotlarning fikr-mulohazalarini umumlashtirsak, qimmatli
umumpsixologik fikrlarni muayyan tartibda, izchil joylashtirish mumkin bo‘ladi.
Birinchidan, mazkur yosh davrida bola bilan uni parvarish qilayotgan kattalar
o‘rtasida yaqin va nisbatan barqaror aloqa o‘rnatiladi. Ikkinchidan, go‘dak
qatnashadigan har qanday favqulodiy holat va muammoli vaziyatda kattalar
markaziy siymoga aylanadilar. Uchinchidan, go‘daklik davrining oxirida
hamkorlikdagi o‘yin faoliyati individual o‘yin faoliyatiga aylanadi.
Shunday qilib, go‘daklik davrida kattalar bilan faol aloqaga kirishish ehtiyoji
tug‘iladi va bu aloqa nutq davrigacha muloqotning o‘ziga xos yangi shakli sifatida
bolaning o‘sishida muhim rol o‘ynaydi. Bir yoshgacha davrda paydo bo‘lgan
ehtiyojning tobora chuqurlashuvi bilan nutq davrigacha muloqot cheklanganligining
nomutanosibligi bir yoshdagi inqirozi keltirib chiqaradi. Vujudga kelgan qarama-
qarshilik o‘z yechimini nutq orqali muloqot davrida topadi va bola o‘sishning bir
bosqichidan ikkinchi bosqichiga o‘tayotganini ifodalaydi. Go‘dakning nutq faoliyati
takomillashgani sayin muloqotning mazmuni boyib, ko‘lami kengayib boradi.
Natijada haqiqiy ma’nodagi shaxslararo munosabat vujudga keladi, go‘dakning
shaxsga aylanishi va ijtimoiylashuviga keng imkoniyatlar yaratadi. Mazkur davrda
go‘dakning o‘sishini ta’minlovchi ob’ektiv va sub’ektiv sharoitlar yaratilishi –
bolaning faollligi ortishi uchun psixologik negiz bo‘ladi.
Harakatning psixologik xususiyatlari va mexanizmlarini qator tajribalar
asosida o‘rgangan olimlardan D.B.Elkoninning ishonch bilan ta’kidlashicha 2-3
haftalik go‘dakda ko‘z konvergensiyasi vujudga kelsa ham, o‘z nigohini turli
jismlarga qaratib turish jarayoni qiyin kechadi, hayotining 3-5 haftalarida esa uning
nigohi oz fursat bo‘lsada, muayyan ob’ektga to‘plana boshlaydi. 4-5 haftalik
go‘dakda 1-1,5 metr naridagi jismlarni kuzatish ko‘nikmasi hosil bo‘ladi. Ikki oylik
bola 2-4 metr uzoqlikdagi narsani kuzatishni o‘rganadi, uch oyligida 4-7 metr
oraliqdagi jismlarni ham payqay oladi, nihoyat, 6-10 haftalik go‘dak hatto,
aylanayotgan predmetning harakatini idrok qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Keyinchalik hissiy organlarining ko‘z bilan funksional aloqalar o‘rnatish qaror
topadi. Go‘dak to‘rt oyligida uning jismga tiqilish va uni tomosha qilishi nisbatan
barqaror bo‘ladi.
Yuqoridagi fikrlarga qaramay, mazkur yoshdagi bolalarda qo‘l harakati hali
beixtiyor xususiyatga ega bo‘lib, jismlarna maqsadga muvofiq harakatlantirishdan
ancha uzoqdir. Go‘dak 4 oyligidan boshlab narsaga qo‘lini yo‘naltiradi, asta-sekin
unda paypaslash o’quvi namoyon bo‘la boshlaydi. 5-6 oyligida predmetni ushlash
va uni o‘ziga tortib olish (qo‘ldan yulib olish) ko‘nikmalari shakllanadi. Harakat va
teri tuyush organlari sifatida qo‘sh vazifani o‘tuvchi ko‘rish qobiliyati bir maromda
rivojlanishdan birmuncha kechikadi. Bola 6 oyligida unda o‘tirish, turish, emaklash,
yurish, gapirish ko‘nikmalari shakllanadi.
Qo‘l ushlash harakatining vujudga kelishi ham go‘daklik davrining muhim
rivojlanish pallasi hisoblanadi. Chunki qo‘l bilan ushlash harakati, birinchidan
ko‘rish harakatini muvofiqlashtirsa, ikkinchidan, mazkur psixologik holat birinchi
yo‘naltirilgan harakatni ifodalaydi, uchinchidan, jismlarni ishlashga intilishning o‘zi
predmet bilan turli harakatlarni bajarish (manipulyatsiya)ning eng qulay shartidir.
Tadqiqotchilarning ta’kidlashlaricha, “yangilik” alomati bola uchun muhim
ahamiyat kasb etgani sababli unda orientir refleksi borgan sari faollashib borgan.
Shuning uchun “yangi”lik alomatining qo‘zg‘atuvchilik xususiyati bolaning
faoliyatida uchraydigan takroriy va uzluksiz harakat mexanizmlarini tushinishga,
idrok qilinayotgan narsalarga faol ko‘z yugurtirish va predmet bilan turli
harakatlarni bajarishning psixolgik mohiyatini ochishga xizmat qiladi.
R.Ya.Abramovich – Lextman go‘dakning bir yoshgacha davrida predmetlar
bilan harakat qilishini o‘rganib, ularning oltita rivojlanish bosqichidan iborat
ekanligini aytadi. Bular: a) faol sergaklik (tetiklik)-2 haftalikdan 4-5 haftalikkacha;
b) sensorfaollik-1,5 oylikdan 2,5-3 oylikkacha; v) harakat oldi-2,5-3 oylikdan 4-4,5
oylikkacha; g) sodda “sermahsul” harakat –4 oylikdan 7 oygacha; d) o‘zaro
bog‘langan (uyg‘un) harakat-7 oylikdan 10 oylikkacha; ye) funksional harakat –10-
11 oylikdan 12-13 oylikkacha davom etadi. Muallif har bir bosqichining o‘ziga xos
xususiyatlarini ham sxematik, ham tekstual tarzda ifodalagan.
Bir yoshgacha bolalarda ta’sirlanishning eng muhim jihatlari paydo bo‘lishi
va shakllanishi jarayonining rivojlanishi sxemasini N.L.Figurinva M.P.Denisova
tuzdilar. Buning uchun ular ta’sirlanishning 34 ta ko‘rinishini tanlab: ta’sirlanish
mavjud emasligi, ta’sirlanish namoyon bo‘lishi, uzil-kesil ta’sirlanish shakllanishi
bosqichlarida psixologik tavsif berganlar. Predmetning xususiyatiga qarab bola
harakatidagi o‘zgarishlarni
M.Yu.Kistyakovskaya, D.B.Elkonin, Ye.A.Arkin, V.S.Muxina, N.A.Menchinskaya
va boshqalar, retseptor faoliyat mexanizmlarni I.P.Pavlovvauning shogirdlari
F.R.Dunaevskiy va boshqalar o‘rganishgan. Ularning talqinicha, emaklash
go‘dakning fazoda mustaqil holda o‘rin almashtirishi,
harakatqilishningdastlabkiko‘rinishidir. Mustaqilyurish – go‘dakning insonlarga xos
yo‘sinda fazoda siljish, joyidan qo‘zg‘alishni amalga oshirish uchun muayyan
darajada tayyorgarlikni taqozo qiluvchi harakatlarining yangi ko‘rinshidir.
Shunday qilib, go‘dakning jismlar bilan bevosita amaliy aloqaga kirishuvi va
ular yordamida harakatlanishi narsalarning yangi xossa va xususiyatlarini bilib
borishi, ular bilan munosabatini yanada kengaytirishi uchun imkon yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar;
1.Belova N.I. Spesialnaya doshkolnaya surdopedagogika M.1985
2.Golovchis L.A. Doshkolnaya surdopedagogika M. 2001 3.V.I.Loginova,
P.G Samorukova Doshkolnaya pedagogika M. 1983 4.Lapshin V.A.,
Puzanov B.P. Osnovi defektologii M.1990 5.Surdopedagogika (Pod red.
M.I.Nikitinoy) M.1989 6. P.Yusupova Maktabgacha tarbiya pedagogikasi
T.o’qituvchi 1993
|