Bolalar uchun oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishning zamonaviy texnologiyasi

|
Bolalar uchun oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishning zamonaviy texnologiyasi
|
bet | 2/2 | Sana | 20.01.2024 | Hajmi | 23,6 Kb. | | #141845 |
Bog'liq 1-ma\'ruzaBolalar uchun oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishning zamonaviy texnologiyasi
Bolalar uchun oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishning zamonaviy texnologiyasi quyidagi mahsulotlar asosida aralashmalar va pyuresni ishlab chiqarishga imkon beradi:
Sut. ushbu aralashmalar quruq yoki tayyor eritma sifatida mavjud. Tarkibi bo'yicha ular yangi va fermentlangan sut mahsulotlariga bo'linadi. Ona suti o'rnini bosuvchi moddalar hayotning birinchi kunlaridan boshlab chaqaloqning ovqatlanishiga kiritiladi;
Yormalar. Mahsulotlar uchun asos bug'doy uni, grechka. 5-6 oydan boshlab parhez tarkibida don tarkibida yormalar, bolalar makaronlari va shirinliklarini kiritish tavsiya etiladi;
Meva va sabzavotlar. Qovoq, qovoq, smorodina, gilos, olma va sitrus mevalariga asoslangan sharbatlar, pyure va aralashmalar uch oylikdan boshlab bolalar ovqatining ajralmas qismidir;
Bolalar ovqatini tayyorlash texnologiyasi foydali moddalar, vitaminlar va aminokislotalarning optimal kombinatsiyasini hisobga oladi. Har bir toifa uchun yosh chegarasi va aralashmalarning izchilligi aniqlanadi. Bolalar ovqatlari uchun sut mahsulotlarini ishlab chiqarish texnologiyasi quyidagi mahsulotlarni ishlab chiqarishga imkon beradi: sut kukuni aralashmalari; kaltsiy va vitaminlar qo'shilgan pasterizatsiyalangan bolalar suti; fermentlangan sut mahsulotlari; sutli bo'tqa; sirdagi va sirsiz tvorog va tvorog. Bolalar uchun oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun xom ashyo uchun konteynerlar, ajratgichlar, gomogenlash moslamalari, dozalash kameralari, mikser, nasoslar va mahsulotlarni to'ldirish va qadoqlash liniyasidan iborat ixtisoslashgan uskunalardan foydalaniladi.
Quruq bolalar ovqatlari texnologiyasi bazalar va tarkibiy qismlar ishlab chiqarishni, dozalash, aralashtirish, qadoqlash va tayyor mahsulotni saqlashni o'z ichiga oladi. Sutga asoslangan quruq go'dak aralashmasi ishlab chiqarish texnologiyasi quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi: xom ashyoni qabul qilish (sigir suti); sovutish va saqlash; oldindan belgilangan haroratgacha isitish; ajratish. Ushbu bosqichda sutni qaymoq ajratish yo'li bilan yog'sizlantiriladi.
Pasterizatsiya va sut va qaymoqni alohida sovutish; sutni normalizatsiya qilish. Sutga asoslangan bolalar ovqatini tayyorlash texnologiyasi talabga muvofiq yog' miqdorini oshirish uchun yog’siz sutga qaymoq qo'shishni nazarda tutadi; sut shakar va temir moddasi qo'shilishi; 105 daraja haroratda sutni isitish va tozalash; moddalarning massa ulushining 40-48% gacha bo'lgan sut kondensatsiyasi jarayoni; bosim ostida bir xillik; har xil harorat sharoitida uch kamerada kompozitsiyani quritish va sovutish;boshqa komponentlar bilan aralashtirish; qadoqlash va saqlash. Bolalar uchun oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishning zamonaviy texnologiyasi mahsulotlarni ishlab chiqarishning har bir bosqichida ko'p bosqichli nazorat qilishni, tabiiy tarkibini, ta'mi va hidini saqlashni kafolatlaydi. Mahsulotlarning har bir partiyasi laboratoriyalarda zararli mikroorganizmlar borligi va e'lon qilingan tarkibga muvofiqligi tekshiriladi.
Respublika hukumatining eng muhm vazifalaridan biri aholining iste’mol tovarlariga ya’ni oziq-ovqat masulotlariga nisbatan o‘sib borayotgan talabini qondirishdir. Chunonchi, aholi oziq-ovqat hamda nooziq-ovqat mahsulotlari bilan to‘liq ta’minlanishi natijasida ularning farovon hayot kechirishlari uchun asos yaratiladi. Bu talabni qondirish oziq-ovqat korxonlari sonini ko‘paytirish va oziq-ovqat xom ashyo bazasini kengaytirish, hamda ulardan ratsional foydalanish, tarmoq korxonlariga yangi innovatsion texnologiyalarni joriy etish, orqali hal etadi.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash korxonalarining barcha tarmoqlarini o‘zaro uyg‘unlashishi (integratsiyalashuvi) hamda ixtisoslashishi natijasida aholining ikki xil ehtiyojini qondiradigan mahsulotlar ishlab chiqarilib, iste’molchilarga yetkazib berilishi zarur. Ulardan birinchisi oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish. U oziq-ovqat mahsulotlari majmuasini tashkil etadi. Unga non va non mahsulotlari, qandolat, shakar, go‘sht va go‘sht mahsulotlari, choy, uzum vinosi, konyak, aroq, turli xildagi konservalar va boshqa mahsulotlar kiradi. Bu oziq-ovqat mahsulotlari inson organizmi uchun zarur moddalarni berib, uning sog‘lom o‘sishini ta’minlaydi. Shu bilan birga agrosanoat majmuasi aholi uchun hayot kechirish jarayonida foydalaniladigan tovarlar ishlab chiqaradi. U xalq iste’moli mollari majmuasini tashkil etadi. Unda oyoq kiyimi, kiyim-bosh, gazlamalar, sanoat spirti, texnika yog‘lari va boshqa mahsulotlar ishlab chiqariladi. Shu majmua rivojlanishi bilan aholining yashash sharoiti o‘zgaradi. Bu erda aholining zarur bo‘lgan boshqa buyumlar, vositalar, shuningdek, uy-joy bilan ta’minlanishi, unga turli xildagi xizmatlar ko‘rsatilishi va boshqalar ham e’tiborga olinishi kerak.
Aholining oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlanishi davlatning oziq-ovqat xavfsizligiga ham bog‘liq. Chunki mamlakat miqyosida oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi unga bo‘lgan mamlakat ehtiyojini tashqi omillarga (chet el davlatlariga) bog‘lanmagan holda ta’minlashi lozim. Shuning natijasida mamlakat miqyosida siyosiy-iqtisodiy hamda ijtimoiy barqarorlik ta’minlanadi. O‘zbekiston Respublikasi sobiq ittifoq tarkibida bo‘lgan davrda uning un va un mahsulotlariga bo‘lgan talabi asosan respublikaga chetdan keltiriladigan mahsulotlar evaziga qondirilardi. Bu holatni respublika mustaqilligi davrida saqlab qolish mutlaqo maqsadga muvofiq emas edi. Shuning uchun ham respublika hukumati o‘tish davrining birinchi yillaridan boshlab g‘alla mustaqilligi siyosatini izchillik bilan amalga oshirildi. Bunga erishish uchun samarali hisoblangan paxta xomashyosi ishlab chiqarish hajmini kamaytirishga harakat qilindi. Natijada «ikkinchi non» hisoblangan kartoshka etishtirish ham rivojlantirildi. Hozirgi davrda mahsulotning bu turi chet eldan sotib olinayotgani yo‘q, chunonchi, bu borada ham davlat xavfsizigiga erishilmoqda, lekin hozirgi davrda respublika aholisining go‘sht va go‘sht mahsulotlari, sut va sut mahsulotlari, yog‘ mahsulotlari bilan ta’minlanish darajasi tibbiyot 4 normativiga nisbatan ancha past. Bu masalani hal etish maqsadida agrosanoat majmuasi markaziy bo‘g‘ini hisoblangan qishloq xo‘jaligining barcha tarmoqlarini intensiv rivojlantirishga alohida e’tibor berilmoqda. Bunda chorvachilik tarmoqlarini ustuvor sur’atlarda rivojlantirishga harakat qilinmoqda. Jumladan, parrandachilikni sanoat negizida rivojlantirishga alohida ahamiyat berilmoqda. Qoramolchilik, qo‘ychilik bilan shug‘ullanadigan nodavlat korxonalari uchun har tomonlama iqtisodiy imkoniyatlar yaratilmoqda. Ularni moliyaviy mablag‘lar bilan barqaror ravishda ta’minlash maqsadida imtiyozli kreditlar berish yo‘lga qo‘yilmoqda, soliq imtiyozlari berilmoqda, ularning ishlab chiqarishlari uchun zarur bo‘lgan, chet ellardan keltirilayotgan vositalar bojxona to‘lovlaridan ozod etilmoqda. Bularning hammasi xalq iste’moli mollari miqdorini ko‘paytirishga yo‘naltirilgan tadbirlar hisoblanadi. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, inson salomatligi va umrining uzoqligi 70% uning ovqatlanish va hayot tarziga, 20% tibbiy xizmat holatiga va 10% uning hayotiy tug‘ma ko‘rsatkichlariga bog‘liq. Keltirilgan ma’lumotlar inson salomatligining holati va umrini uzaytirishda oziq-ovqat va uni ishlab chiqaruvchi sanoatning ahamiyati haqida aniq tasavvur beradi.
Oziq-ovqat mahsulotlarini aholining faol va sog‘lom turmush ehtiyoji uchun zarur miqdorda sotib olish kafolatlangan jismoniy va iqtisodiy imkoniyati – uning yashashi, jamiyatning sotsial barqarorligi va mamlakatda pozitiv demografik holatning asosiy shartidir. Hozirgi davrda oziq-ovqat mahsulotlarini o‘rtacha sutkalik iste’mol qilish Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida 3390 kkal, AQSHda – 3650, Lotin Amerikasida – 2790, rivojlanayotgan Osiyoda – 2650 kkalni tashkil etadi. Sutkalik ovqatlanish ratsioni O‘zbekistonda o‘rtacha 2700 – 2800 kkal. Sutkalik ovqatlanish kaloriyaliligi darajasini oshirish birinchi navbatda mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish va xalq farovonligini yuksaltirish bilan bog‘liq. Oziq-ovqat sanoati uchun o’simlikshunoslikdan olinadigan don, shakar, lavlagi, choy, kofe, har xil o’simlik ildizlari, kungaboqar, kartoshka, paxta, sabzavot meva va boshqalar asosiy xomashyo bo’lib xizmat qiladi. Chorvachilikdan olinadigan xomashyoga sut, go’sht, tuxum va boshqa chorvachilik mahsulotlari kiradi.
Yordamchi materiallar - mehnat buyumlari bo’lib, ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishga yordam beradi, lekin bevosita tayyor mahsulot tarkibiga kirmaydi.
Ular ikki guruxga bulinadilar:
a)tayyor mahsulotni olishda ishlatiladigan yordamchi materiallar;
b)mexnat vositalari iste’mol kiladigan erdamchi materiallar.
Yarimfabrikat - xom ashyoga dastlabki ishlov berilib, sung yana ishlov berishga muxtoj bo’lgan buyumlardir. Misol uchun uzum (natural xolda) vino, konyak, spirt ishlab chiqarish uchun yarimfabrikatdir. Masalan, shakar - shakar zavodlari uchun tayyor mahsulot hisoblansa, rafinad zavodlari uchun yarimfabrikat va konditer fabrikalar uchun xom ashyolar bo’lib hisoblanadi.
Oziq-ovqat sanoatida ishlab chiqariladigan barcha xom ashyolar kimyoviy xossalari va xususiyatlariga qarab uch guruh sohalarga bo’linadilar:
1. Qishloq xo’jalik boshlang’ich xomashyosini qaytadan ishlab beruvchi sohalar (qand lavlagi, moy ishlab chiqaruvchi, uzumchilik, kraxmal-patoka va spirt ishlab chiqaruvchi zavodlar).
2. Xom ashyosi boshlang’ich ishlovdan o’tgan va takroriy ishlab chiqarish bilan mashg’ul bo’lgan (non zavodlari, konditer, makaron, rafinad, pivo pishirish) qishloq xo’jalik xom ashyosidan foydalanadigan soxalar.
3. Osh tuzini kovlab oladigan va tayyorlaydigan, hamda mineral suvlar ishlab chiqaruvchi sohalar. Oziq-ovqat mahsulotlari tarkibi turlicha bo‘ladi. Bunday turli tumanlik mahsulot tarkibidagi moddalarning miqdori bilan belgilanadi. Oziq-ovqat xom ashyolari tarkibida uglevodlar, yog‘lar, suv, qandlar kabi moddalar bo‘ladi.
Uglevodlar. Meva va sabzavot quruq moddasining ko‘p qismini (90%) uglevodlar tashkil etadi. Yoshi o‘tgan odamning sutkadagi o‘rtacha ratsioni hazm etish bo‘yicha 500 g uglevoddan tashkil topishi kerak. Meva va sabzavot uglevodlariga qandlar, kraxmal, sellyuloza, gemitsellyulozalar, pektin moddalar kiradi.
Qandlar. Meva va sabzavotda asosan monosaxaridlar (geksozalar), glyukoza, fruktoza va disaxaridlardan saxaroza mavjud. Inson organizmida glyukoza va fruktoza bevosita qonga so‘riladi. Shuning uchun ular tez va yaxshi hazm bo‘ladi. Saxaroza esa organizmda mavjud bo‘lgan invertaza fermenti yordamida gidrolizlanadi, natijada glyukoza va fruktoza hosil bo‘ladi. Qandlar shirin ta’mi bilan ajralib turadi. Shirinlik chegarasi (shirin ta’m sezilarli bo‘lgan minimal konsentratsiya) fruktoza uchun 0,25%, glyukoza uchun 0,55% saxaroza uchun esa 0,38% ni tashkil etadi. Ta’m ko‘rsatkichlari meva va sabzavot tarkibidagi nafaqat qand miqdoriga, balki kislota, oshlovchi moddalar, efir moylari va boshqa birikmalarga ham bog‘liq. Meva va sabzavotlarning ta’m ko‘rsatkichlarini baholash uchun ularning qand-kislota ko‘rsatkichlari topiladi. Qand-kislota ko‘rsatkichi deganda, qandning foizdagi miqdorining kislotaning foizdagi miqdoriga nisbati tushuniladi. Mevalardagi qand miqdori o‘rtacha 8 – 14% ni tashkil etadi, uzumda u ancha ko‘p (18 – 22, ba’zan 26% gacha). Urug‘li mahsulotlarda qandlardan fruktozaning miqdori ko‘proq, glyukoza va saxarozaning miqdori kam. Gilos, olcha va olxo‘ri (vengerka), uzum va boshqa rezavor mevalarning tarkibida glyukoza boy, saxaroza esa deyarli yo‘q. O‘rik va shaftolida saxaroza ko‘p, monosaxaridlar esa ancha kam. Sabzavotda o‘rtacha 4% qandlar mavjud. Ildizmevalar (lavlagi, sabzi), ayniqsa, poliz ekinlari (tarvuz, qovun)da qand miqdori ancha ko‘p. Qayta ishlash jarayonida qandlarning xossalari va ularning o‘zgarishi texnologik rejimni tanlashga va tayyor mahsulot sifatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Qandlar suvda, ayniqsa, issiq suvda yaxshi eriydi. Qandlar meva va sabzavot yuvilganda, agar ularning qobig‘i zararlangan bo‘lsa yo‘qolishi mumkin. Meva va sabzavot blanshirlanganda qandlar tarkibi o‘zgaradi. Qandlar gigroskopik xossalarga ega. Bu asosan fruktozaga tegishli. Shuni hisobga olib nogermetik taraga solingan konserva mahsulotlari (jem, povidlo, quritilgan meva)larni namligi baland bo‘lgan omborlarda saqlash tavsiya etilmaydi. Muhitning namligi yetarli bo‘lgan sharoitda qandlar mikroorga-nizmlar ta’siriga uchraydi. Asosan drojjalar va mog‘or zamburug‘lari ta’sir ko‘rsatadi. Ular uy temperaturasida keskin rivojlanadi. Shuning uchun meva, sabzavot va ulardan ishlab chiqarilgan mahsulotlar mikroorganizmlar ta’siridan himoya etilgan bo‘lishi kerak. SHuningdek, qandlarning bijg‘ishi o‘simlik xom ashyosini qayta ishlashdagi ayrim texnologik jarayonlar asosini tashkil etadi (tuzlamalar tayyorlashda).
Kraxmal. Kraxmal inson organizmida tezda fermentativ yo‘l bilan parchalanadi: avvalo, u amilaza ta’siri ostida gidrolizlanadi, dekstringacha parchalanadi, so‘ngra maltoza hosil bo‘ladi, u esa, o‘z navbatida maltoza fermenti ta’siri ostida glyukozagacha parchalanadi. Kraxmal asosan tugunak meva va donlarda yig‘iladi. Kartoshkada (12 – 25%), ko‘k no‘xat, shirin jo‘xorida ko‘p miqdorda kraxmal bo‘ladi. Ko‘plab meva va sabzavotda kraxmal miqdori kam (1% atrofida). Oziq-ovqat sanoati korxonalari qayta ishlanadigan maxsulot turiga ko‘ra ikki katta guruxga bo‘linadi:
1.O‘simlik xomashyolarini qayta ishlovchi korxonalar.
2.Xayvonot xomashyolarini qayta ishlovchi korxonalar.
O‘simlik xomashyolarini qayta ishlovchi korxonalarining o‘zi xomashyoni birlamchi qayta ishlovchi va xomashyoni ikkilamchi qayta ishlovchi sohalar korxonalariga ajratiladi. Xomashyoni birlamchi qayta ishlovchi korxonalarga un-yorma, sochma shakar, konserva, birlamchi vinochilik, spirt, choy yaprog‘ini birlamchi tayyorlash, o‘simlik moyi ishlab chiqarish korxonalarini kiritish mumkin. Ularning xomashyosi don, meva va poliz ekinlari hosili, moyli urug‘lar va hokazo. Xomashyoni ikkilamchi qayta ishlovchi sohalar korxonalariga non, makaron, konditer, oq qand, ikkilamchi vinochilik, choy tortish va yog‘ni qayta ishlash korxonalari (margarin, mayonez, sovun) kiradi. Bu korxonalar xomashyosi esa birlamchi qayta ishlash korxonalarining maxsulotlari: un, sochma shakar, o‘simlik moyi, vinomateriallar va hokazo. Oziq-ovqat sanoati maxsulotlarining turi qanchalik ko‘p bo‘lsa, xomashyolar xam turli-tumandir. Shuning uchun ularni ham asosiy xususiyatlariga yoki kimyoviy tarkibiga ko‘ra ayrim guruhlarga bo‘lish mumkin. Masalan, quruq o‘simlik xomashyolari va ho‘l o‘simlik xomashyolari guruhlariga yoki uglevodli xomashyolar, moyli xomashyolar, oqsilli xomashyolar va efir-moyli xomashyolar guruhlariga bo‘lish mumkin. Har qanday xomashyo biomaterial bo‘lib, uning o‘ziga xos xususiyatlari kimyoviy tarkibi, xujayra va to‘qima strukturasi elementlari kabi ko‘rsatkichlari bilan belgilanadi. Bu xomashyolar kimyoviy tarkibiga oqsillar, uglevodlar, lipidlar, vitaminlar, fermentlar va mikroelementlar kiradi. Har bir guruhga mansub xomashyolar sifati o‘ziga xos kattaliklar bilan o‘lchanadi va aniqlanadi. Bu kattaliklar xomashyoning fizik, ximyoviy, texnologik, organoleptik va boshqa xususiyatlarini ko‘rsatuvchi kattaliklar guruhlariga bo‘linadi. Xususan, donning sifat ko‘rsatkichlari besh guruhga bo‘linadi: botanik-fiziologik ko‘rsatkichlar – o‘simlik turi, navi, unib chiqish davri va miqdori, unish energiyasi; organoleptik ko‘rsatkichlar – rangi, mazasi, hidi; fizik ko‘rsatkichlar – shakli va o‘lchamlari, absolyut va natural og‘irligi va boshqalar; mexanik ko‘rsatkichlar – taranglik moduli, sochiluvchanligi, qovushqoqligi va boshqalar; kimyoviy ko‘rsatkichlar – namligi, kul miqdori, kleykovina miqdori, kislotaliligi va boshqalar; texnologik ko‘rsatkichlar – donning un ishlab chiqarish, non ishlab chiqarish yoki makaron ishlab chiqarish uchun yaroqli ekanligini ko‘rsatuvchi maxsus kattaliklar. Meva xomashyolari tuzilishi va o‘simlik poyasida xosil bo‘lishiga ko‘ra 4 guruhga bo‘linadi: urug‘lilar (olma, nok, sitruslilar), danaklilar (olcha, gilos, olxo‘ri, o‘rik), yumshoq mevalar (uzum, smorodina, malina) va yong‘oq mevalar (bodom, yong‘oq, xandon pista). Poliz xomashyolari 2 guruxga: vegetativ – yaproq, ildiz-poyalari ishlatiladigan (karam, salat, turp, piyoz, sabzi, katoshka, lavlagi va hokazo) va mevalilarga (qovoq, bodring, tomat, no‘xot va hokazo) bo‘linadi. Xomashyoni saqlash har qanday texnologik jarayonning tashkiliy qismi bo‘lib, uning vazifasi xomashyoni yo‘qotishsiz yoki minimal chiqitli saqlash va xomashyo sifatini saqlab qolish yoki oshirishdir.
Xomashyoni saqlash masalasini hal qilish uchun amalda qo‘llaniladigan usullar turlari quyidagilardir:
1. Xomashyoni saqlashga tayyorlash (qo‘shimchalardan tozalash, navlarga ajratish, taralash yoki omborlash va hokazo).
2. Xomashyoni quritish (donlar va moyli urug‘larni) yoki konservalash (meva va sabzavotlarni).
3. Atrof muhitda optimal sharoitlarni xosil qilish va avtomatik boshqarish (tarkibi, nisbiy namligi, harorati).
4. Zaxiralarga turli zararkunanda va hashorotlarni kirishini oldini olish (hashoratlar, kemiruvchilar, qushlar).
5. Xomashyoni ishlab chiqarishga tayyorlash.
Bu saqlash tadbirlarini amalga oshirish, xomashyoni nafaqat miqdoran saqlab qolish, balki uning texnologik sifatini saqlab qolib, sifatli oziq-ovqat maxsulotlari ishlab chiqarishga asos soladi. Xomashyoni qayta ishlash davrigacha saqlashda yo‘qotishlar bo‘ladi. Bu yo‘qotishlar ikki xil massa bo‘yicha yo‘qotish (og‘irligi kamayadi) va sifat bo‘yicha (kerakli moddasi kamayadi) yo‘qotishdir. Bu yo‘qotishlar o‘zaro bog‘liq bo‘lsa ham, massa yo‘qotish har doim ham sifatga ta’sir qilmaydi (to‘kilib kamayish). Xomashlarni saqlash yo‘qotishlarini besh guruhga bo‘lish mumkin: mexanik, fizik-kimyoviy, biologik, biokimyoviy va kimyoviy yo‘qotishlar. Mexanik yo‘qotishlar asosan xomashyo fizik xususiyatlariga ko‘ra to‘kilish, sochilish, yuvilish hisobiga bo‘ladi. O‘simliklar o‘sish davrida ularning yaprog‘ida, poyasida, urug‘ida va mevasida asosan foydali moddalarning sintez jarayonlari borsa, qishloq xo‘jalik maxsulotlarini saqlashda asosan gidroletik – parchalanish jarayonlari boradi. Biroq, yig‘im terimdan keyin dastlab xomashyoda terimdan keyingi pishish bosqichi jarayonlari bo‘ladi, unda o‘sish davridagi sintez jarayonlari oxiriga etadi. Undan keyingi saqlash davrida xomashyo terimdan keyingi pishish bosqichidan asta sekin tinch holat bosqichi jarayonlarini kechiradi. Bunday tabiiy tinch holatda fiziologik jarayonlar minimal bo‘lib, unib chiqish kuzatilmaydi. Biroq nafas olish jarayonida fermentlar ishtirokida oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari borib, xomashyo issiqlik va karbonat angidrid ajratadi, toksinlar parchalanib, xomashyoning immuniteti oshadi. Bu xolatda xomashyo asosiy zaxira moddasining sarfi nihoyatda kam bo‘ladi. Bu xolatni saqlab qolishda eng asosiy omil bu past temperaturadir. Tinch holatini yo‘qotgan xomashyo sifatining buzilishi tezlashadi. Bu xomashyolar turiga ko‘ra o‘z-o‘zidan qizish, fiziologik aynish va oxirgi bosqichda unib chiqish biokimyoviy va kimyoviy jarayonlarini kechirib, mutlaqo yaroqsiz xolga keladi. Xomashyoni saqlash rejimlari - temperatura, nisbiy namlik va muhitning gaz tarkibidir. Masalan don massasini saqlashning uchta rejimi mavjud: quruq xolatda (kritik namlikgacha bo‘lgan); sovutilgan xolatda; kislorodsiz sharoitda. Bunday rejimlarda korxonalarda 3-4 oy, silos elevatorlarda 2-3 yil, maxsus skladlarda 4-5 yillab donni saqlash imkoniyatini beradi. Meva va sabzavotlarni saqlash sovutilgan holatda ikki xil: sovutilgan va muzlatilgan usulda amalga oshiriladi. Har bir meva va sabzavotni yaxshi saqlashning asosiy sharti bu optimal tanlangan sovutish harorati va nisbiy namlikdir. Masalan, olmalar -0,5 dan +0,50C; danaklilar 0 C ; mandarin 0,3 dan 2 C gacha bo‘lgan haroratlarda va havoning nisbiy namligi danaklilar uchun 80-85% ; olma, uzum, nok uchun 85-90% ; sitruslar uchun 78-83% optimal sharoit hisoblanadi. Kartoshka 0 C gacha va undan past haroratlargacha sovutilmasligi kerak. Meva va sabzavotlarni saqlashning universal sharoitlari mavjud emas. Har qanday meva sabzavotning, optimal sharoitda ham, saqlanish muddati davomiyligi uning individual xususiyati bo‘lib, ma’lum chegaraga ega. Olma, uzum, karam, ayrim piyoz navlari kabi meva va sabzavotlar 6-7 oygacha saqlansa, pomidor, bodring, yashil sabzavotlar, danakli va yumshoq mevalar bir necha hafta yoki uzog‘i 2-3 oy saqlanishi mumkin. Xomashyolarni qayta ishlashga tayyorlash usullari turli xil bo‘lib, qaysi usulni qo‘llash xomashyoning turiga, fizik xolatiga va keyingi qayta ishlanish uslubiyatiga bog‘liq. Bunda turli quruq-sochiluvchan xomashyolarni qayta ishlashga tayyorlash usullari o‘xshash bo‘lsa, turli suvli xomashyolarni qayta ishlashga tayyorlash usullari ham o‘xshash bo‘ladi.
Takrorlash uchun savollar
1. Oziq-ovqat sanoat korxonalarining xomashyolari turlari bo‘yicha sinflanishi.
2. O‘simlik xomashyosini birlamchi va ikkilamchi qayta ishlash korxonalarining turlari.
3. Xomashyoni saqlash usullarining turlari.
4. Xomashyoni saqlash davridagi yo‘qotishlarning turlari va ularning mohiyati.
5. Xomashyoni saqlash usulini tanlash prinsipi.
|
| |