Shaharlar klassifikatsiyasi

|
Shaharlar klassifikatsiyasi
|
bet | 151/171 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 1,66 Mb. | | #231734 |
Bog'liq attaestatsiya javoblari55. Shaharlar klassifikatsiyasi
Yer yuzida minglab shaharlar mavjud va hech biri ikkinchisigao‘xshamaydi. Ularning barchasini bir vaqtda o‘rganish imkoniyati yo‘q. Shu vajdan shaharlarni turli ko‘rsatkichlariga ko‘ra turlarga (tip) ajratish yaxshi natija beradi. Shaharlar tipologiyasi tasniflashga nisbatan kengroq tushuncha bo‘lib, uni ham o‘z ichiga oladi. G.Lappo tasniflashni tipologiyaning boshlanishi deb hisoblaydi Agar tasniflash biror miqdoriy ko‘rsatkichga asoslansa, (E.Alayev bo‘yicha), tipologiya bir qancha sifat ko‘rsatkichlarini o‘z ichiga oladi. Tipologiya shaharlar haqidagi bilimlami ham umumlashtiradi, ham chuqurlashtiradi. Umumlashtirishi shundaki, o‘xshash belgilari asosida bir guruhga kiritiladi, chuqurlashtirilishida esa har bir guruhdagi shaharlaming xususiy, farqli tomonlarini aniqlash oson bo‘ladi. Shaharlar qanchalik yirik bo‘lsa va o‘ziga xos qirralari qanchalik aniq ifodalansa, uni biror turga kiritish shuncha qiyin bo‘ladi. Masalan, Toshkent yoki Samarqand shahri boshqa birorta ham shahar bilan umumiy xususiyatga ega emas. Shuning uchun, yirik shaharlar monografik tarzda, kichik shaharlar esa tipologik holda o‘rganilgani ma’qul. Geourbanistikada bir qancha shaharlar tipologiyasi ishlab chiqilgan. Shaharlarni geografik o‘miga ko‘ra turlarga ajratish, ularning umumiqtisodiy belgilarini aniqlash imkonini beradi. Bu jihatdan ular quyidagi gumhlarga ajratiladi: - transport chorrahalarida joylashgan shaharlar; - yirik tog‘-kon rayonlarida joylashgan shaharlar; - daryobo‘yi shaharlari; - intensiv sug‘orma dehqonchilik rayonlarida joylashgan shaharlar; - dengiz bo‘yi shaharlari; - qayta ishlovchi sanoat rayonlarida joylashgan shaharlar va b.; Shaharlar har xil omillar ta’sirida vujudga kelib, o‘ziga xos vazifalami bajarishga ixtisoslashadi. Dastlabki shaharlaming uzoq o‘tmishda paydo bo‘lishi ijtimoiy mehnat taqsimoti ta’sirida bo‘lsa, ulaming funksional tiplari hududiy mehnat taqsimotining natijasidir. Shaharlar bajaradigan vazifalariga ko‘ra turliligi ulaming ayni paytda katta-kichikligini ham belgilab beradiki, bu shaharlar geografiyasidagi muhim qonuniyatlardan biridir. Demak, shaharlaming katta - kichikligiga qarab ulaming funksiyasi tashkil topmaydi; aksincha, shaharlaming funksiyasi, iqtisodiy yo‘nalishi aksariyat hollarda ulaming yirikligini ifodalaydi. Shaharlar o‘z ko‘lamiga qarab, eng avvalo 3 toifaga bo‘linadi (umuman, bunday «uch o‘lchovlik» barcha mavjudotlarga ham xos): katta, o‘rta va kichik. Biroq, bu tushunchalar tarixiy-geografik nuqtayi nazardan nisbiydir. Masalan, bir vaqtlar yirik hisoblangan shahar hozirgi davrda bunday bo‘lmasligi aniq. Ayni paytda shaharlaming katta-kichikligini belgilovchi miqdoriy ko‘rsatkichlar ham hamma vaqt va barcha mamlakatlarda bir xil emas. Tabiiyki, uzoq qishloq aholisi uchun tuman markazi ham ancha yirik shahar hisoblanadi. Ammo mamlakat va uning poytaxti darajasidan qaraganda, hatto ba’zi viloyat markazlari ham ancha kichik ko‘rinadi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, geografik taqqoslash va ilmiy tadqiqotlami bajarishda barchaga xos bo‘lgan umumiy mezon kerak, ya’ni shaharlaming yiriklik kategoriyasi, subyektiv va mahalliy qarashlaridan qat’i nazar, hammaga bir bo‘lishi shart. Shu nuqtayi nazardan yondashganda yirik yoki katta shaharlar aholisi 100 ming kishidan ortiq, o‘rta shaharlarda 50-100 ming va kichik shaharlaming har birida kamida 50 ming kishigacha aholi bo‘lishi kerak. Bunday tasnif oddiy va barchaga tegishlidir. Maxsus ilmiy tadqiqotlarda esa shaharlar tasnifi ancha keng turlangan bo‘ladi: 10 minggacha - mayda shahar; 10-20 ming - kichik shahar; 20-50 ming - «yarim o‘rta» shahar; 50-100 ming - o‘rta shahar; 40 100-250 ming - katta shahar; 250-500 ming - yirik shahar; 500 ming - lmln. - eng yirik shahar; lmln. va undan ortiq - millioner shahar. Albatta, shaharlaming bunday miqdoriy ko‘rsatkichlari tasodifan bo‘lmay, u ma’lum qonuniyatlarga ham asoslanadi. Chunonchi, I sinf shaharlari ko‘pincha temir yo‘l stansiyalari yoki kichik resurs shaharchalaridan tashkil topsa, II sinf asosan resurs shaharlar, III sinf esa deyarli batamom tumanlaming ma’muriy markazlaridan iborat. Bu toifadagi shaharlar qisman IV sinfda ham bor. Ammo V sinfdan to‘la-to‘kis viloyat markazlari joy oladi. Shunday qilib, shaharlar to‘ri xuddi armiya tizimidagidek, turli bosqichdagi «qo‘mondonlarga» o‘xshaydi. Ularning bunday pog‘onasimon joylashishi shaharlar ierarxiyasini vujudga keltiradi. Ierarxiya shakli qancha to‘g‘ri va to‘la bo‘lsa, mamlakat yoki boshqa bir hudud ham ijtimoiyiqtisodiy jihatdan shunga muvofiq mukammal shakllangan bo‘ladi. “Yuz minglik“ chegaradan oshgan shaharlarga alohida e’tibor qaratiladi, chunki ularda sof shaharlarga xos bo‘lgan xususiyat va belgilar aniq ifodalangan bo‘ladi. Ishlab chiqarish, transport, xizmat ko‘rsatish muassasalari yuqori darajada taraqqiy etgan, shahar infratuzilmasi, arxitekturasi, aholi turmush tarzi, umuman, har tomonlama “shahar” qiyofasini oladi. Ammo shuni ham ta’kidlash joizki, so‘nggi yillarda global miqyosda aholi sonidan qat’i nazar, shaharlar muayyan sohaga chuqur ixtisoslashib bormoqda va “dunyoviy shaharlar”ning roli ortib bormoqda. Globalizatsiya jarayoni shaharlar o‘rtasidagi farqlami kuchaytirib, ularning ichidagi sektorlar (sohalar) differensiatsiyasiga olib keladi. Bu urbanizatsiya jarayonidagi notenglikning yangi ko‘rinishi bo‘lib, shaharlar o‘lchami iyerarxiyasiga deyarli mos kelmaydi (M.Pacione, 2009,128-b.). Maxsus ilmiy adabiyotlarda Zipfa-Styuart qoidasi mavjud bo‘lib, u hudud shaharlarining bir tartibda to‘g‘ri joylashishini nazarda tutadi, Masalan, ikkinchi shahar birinchi shahar aholisining yarmi, uchinchi shahar uning 1/3, to‘rtinchisi - 1/4 aholisiga ega boiishi kerak. Biroq, bu g‘oya hayotda to‘laligacha o‘z isbotini juda kam holda topgani uchun, gipoteza darajasida talqin qilinishi mumkin. Shunga qaramay, yuqoridagi qoida ma’lum ahamiyat kasb etadi. Har qalay mamlakat o‘z shaharlar to‘ri tarkibi va tizimini ana shunday zanjir simon, pog‘onasimon tartibda shakllantirishga harakat qilishi va o‘zining mintaqaviy siyosatida amalga oshirishi maqsadga muvofiqdir. Sababi - mamlakat aholisining ko‘pchilik qismini uning bir yoki ikki yirik shahrida to‘planishi ham (bu shaharlar gipertrofiyasi deyiladi) yoki aksincha, aholining juda ko‘p mayda shaharlarda tarqalishi ham yaxshi emas. Tabiiyki, ikkinchi holda mamlakat hududiy iqtisodiy jihatdan rivojlanmagan bo‘ladi. Shaharlar ierarxiyasini piramidasimon ham tasavvur qilish mumkin. U yoki bu hudud uchun tuzilgan piramida ayni paytda turli yiriklikdagi shaharlar rivojlanishi bilan bog‘liq muammolami aks ettiradi.
|
| |