Pensiya Jamg’armasi daromadlarini shakllanish manbalari va ularning tahlili

|
Pensiya Jamg’armasi daromadlarini shakllanish manbalari va ularning tahlili
|
bet | 4/5 | Sana | 01.12.2023 | Hajmi | 438,47 Kb. | | #109021 | Turi | Referat |
Bog'liq 1101TIZM2. Pensiya Jamg’armasi daromadlarini shakllanish manbalari va ularning tahlili.
O’zbekiston Respublikasining "Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to’g’risida"gi Qonuniga hamda O’zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksiga, 2011 yil 7 apreldagi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O’zbekiston Respublikasi Qonunini amalga oshirish uchun zarur bo’lgan normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash haqida"gi 107-son qarorini bajarish yuzasidan O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011 yil 8 sentyabrda “Davlat pensiyalarini tayinlash va to’lash tartibini yanada takomillashtirishga yo’naltirilgan normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash to’g’risida”gi 252-son Qarori qabul qilindi. Mazkur Qarorining 1-ilovaga muvofiq, Davlat pensiyalarini tayinlash va to’lash tartibi to’g’risida”gi Nizom "Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to’g’risida"gi O’zbekiston Respublikasi Qonuni asosida davlat pensiyalarini tayinlash va to’lash, pensiya imtiyozlarini qo’llash va fuqarolarni pensiya bilan ta’minlashga bog’liq boshqa masalalarni hal qilish tartibini belgilaydi.
O’zbekiston Respublikasida «pensiya - uni olish huquqi Qonunda belgilangan shartlarga va me’yorlarga muvofiq aniqlanadigan hamda shaxslarga pensiya yoshiga to’lish, nogironlik yoki boquvchisini yo’qotganlik munosabati bilan beriladigan oylik pul to’lovidir”7.
Pensiyaga oid hujjatlar yig’majildituradigan joy — pensiya olish joyi bo’yicha O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi byudjetdan tashqari Pensiya jamg’armasining tuman (shahar) bo’limidir. Pensiya tayinlashni so’rab murojaat etish — pensiya tayinlash, pensiya miqdorini qayta hisoblab chiqish, pensiyaning bir turidan boshqa turiga o’tkazish, shuningdek ilgari to’xtatib qo’yilgan (to’xtatilgan) pensiya to’lashni belgilangan tartibda tiklash (qayta tiklash) to’g’risida O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi byudjetdan tashqari Pensiya jamg’armasining tuman (shahar) bo’limiga ariza berishdan iborat. Pensiya tayinlash uchun zarur bo’lgan hujjatlarni taqdim etish tartibi Ro’yxatda ko’rsatilgan. Ro’yxatda xodimning familiyasi, ismi, otasining ismi; tug’ilgan yili, oyi, kuni, shuningdek xodim yashaydigan joy; tarkibiy bo’linmaning nomi; lavozimi (kasbi); pensiya tayinlash uchun murojaat qilish uchun asoslar; hujjatlar bilan tasdiqlangan umumiy ish staji; imtiyozli shartlarda yoshga doir pensiya tayinlash huquqini beruvchi maxsus ish staji ko’rsatilgan bo’lishi kerak. Tashkilot ma’muriyati to’plangan barcha hujjatlar asosida pensiya tayinlash uchun taqdimnomani rasmiylashtiradi.
Qarilik bo’yicha pensiya olish uchun muayyan mehnat stajiga ega bo’lish va qonunda ko’rsatilgan pensiya yoshiga erishish zarur. Pensiya ta’minoti staji deganda Pensiya jamg’armasiga badal to’lovlari to’langan davr tushuniladi. Ish stajiga qonun bo’yicha ishsizlik bo’yicha nafaqa to’lovlari davri kiritiladi. Pensiyalar miqdori jamiyatda aholi daromadlarining himoyasini ta’minlash va ijtimoiy barqarorlikka erishish imkonini beradi. Ikkinchi tomondan, ijtimoiy adolatlilikni ta’minlash imkonini beruvchi pensiyaga chiqish oldidagi ish haqi bilan bog’liq.
Ish staji — mehnat daftarchasi va ish joyidan, xizmatdan, o’qishdan yoki arxivdan berilgan boshqa hujjatlar bo’yicha aniqlangan, ishdagi tanaffuslardan qat’i nazar, qonun hujjatlariga muvofiq pensiya ta’minoti huquqini beradigan mehnat faoliyati va boshqa faoliyatning umumiy davomiyligidir. Ish staji ish, xizmat, o’qish yoki ish stajiga hisoblanadigan boshqa faoliyat amalga oshirilishi joyidan, shuningdek arxiv muassasalaridan beriladigan hujjatlar bo’yicha belgilanadi. Mehnatda mayiblanish yoki kasb kasalligiga chalinish oqibatida nogironlik pensiyasidan umumiy kasallik oqibatida nogironlik pensiyasiga o’tkazishda zarur staj nogironlikning dastlabki belgilanishi vaqtiga nisbatan yosh bo’yicha belgilanadi.
Yosh
|
Ish staji (yillarda)
|
20 yoshdan 23 yoshga yetgunga qadar
|
2
|
23 yoshdan 26 yoshga yetgunga qadar
|
3
|
26 yoshdan 31 yoshga yetgunga qadar
|
5
|
31 yoshdan 36 yoshga yetgunga qadar
|
7
|
36 yoshdan 41 yoshga yetgunga qadar
|
9
|
41 yoshdan 46 yoshga yetgunga qadar
|
11
|
46 yoshdan 51 yoshga yetgunga qadar
|
14
|
51 yoshdan 56 yoshga yetgunga qadar
|
17
|
56 yosh va undan katta yosh
|
20
|
Agar umumiy kasallik oqibatida nogironlik boshlangan vaqtga nisbatan yoshga nisbatan talab qilinadigan ish staji mavjud bo’lmagan taqdirda va ish stajiga qo’shimcha ravishda erishish sharti bilan talab qilinadigan ish staji pensiya tayinlash uchun murojaat qilingan kundagi yoshga nisbatan belgilanishi mumkin. Ish bilan band bo’lgan shaxsning ish staji shakl bo’yicha O’zbekiston Respublikasi davlat soliq organlari tomonidan taqdim etiladigan ma’lumotlar asosida Pensiya jamg’armasi bo’limi tomonidan beriladigan O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi byudjetdan tashqari Pensiya jamg’armasiga sug’urta badallari to’langanligi to’g’risidagi ma’lumotnomalar bo’yicha belgilanadi. Fuqaroning ish staji to’g’risidagi taqdim etilgan hujjatlarning asoslanganligi va ishonchliligini aniqlash maqsadida Pensiya jamg’armasi bo’limi zarur hollarda mehnat faoliyatining ayrim davrlarini ish staji davriga hisobga olish yoki hisobdan chiqarib tashlash to’g’risida qaror chiqaradi. Qisman saqlanib qolgan hujjatlar va guvohlarning ko’rsatmalari asosida ko’rsatib o’tilgan komissiyalar tomonidan belgilangan mehnat faoliyati davrlari ish stajiga, shuningdek hujjatlar bilan tasdiqlangan ish vaqti sifatida imtiyozli pensiya olish huquqini beradigan maxsus ish stajiga kiritiladi. Shaxsning arizasi maxsus daftarda ro’yxatdan o’tkaziladi. Pensiya jamg’armasi bo’limi tomonidan ariza beruvchiga yoki tashkilotning vakiliga ariza qabul qilingan sana ko’rsatilgan holda tilxat, shuningdek olingan va etishmayotgan hujjatlar ro’yxati beriladi.Bunda shaxsning pensiya olishga bo’lgan huquqi, talab etiladigan ish staji mavjudligi, shuningdek pensiya tayinlash uchun asos hisoblanadigan hujjatlarning mavjudligi ko’rib chiqiladi.
Pensiya jamg’armasi bo’limi tashkilotdan yoki shaxsdan qabul qilingan hujjatlarni rasmiylashtirishni oxiriga etkazishni va qo’shimcha hujjatlarni taqdim etishni talab qilish, shuningdek, zarur hollarda ushbu hujjatlarning to’g’ri berilganligini tekshirib ko’rish huquqiga ega.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2019 yil 30 dekabrdagi “O’zbekiston Respublikasining “2020 yil uchun O’zbekiston Respublikasining davlat byudjeti to’g’risida”gi qarori bilan 1 fevraldan boshlab ish haqi, pensiyalar, nafaqalar miqdori oshirildi va mehnatga haq to’lash bo’yicha yangi setka amalga kiritildi. Indeksatsiya miqdori 7 foizni (1,07 baravar) tashkil etadi.
Yangi setga muvofiq, respublika hududida:
mehnatga haq to’lashning eng kam miqdori (MHEKM) – oyiga 679 330 so’m;
pensiyani hisoblashning bazaviy miqdori – oyiga 238 610 so’m;
eng kam yoshga doir pensiyalar – oyiga 466 680 so’m;
bolalikdan nogironlarga beriladigan nafaqa – oyiga 466 680 so’m;
zarur ish stajiga ega bo’lmagan keksa yoshdagi va mehnatga layoqatsiz fuqarolarga beriladigan nafaqa – oyiga 286 390 so’m.
Bazaviy hisoblash miqori (223 000) o’zgarishsiz qoldirildi.
Umuman olganda, istiqlol bergan imkoniyatlar va Konstitutsiyada belgilab qo’yilgan huquqlar tufayli mamlakatimiz pensiya ta’minoti tizimida ham tub islohotlar amalga oshirildi. O’zida eng avvalo inson manfaatlarini aks ettirgan ko’plab o’zgarish va yangiliklarga qo’l urildi. O’zbekiston Respublikasining “Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to’g’risida”gi qonuniga kiritilayotgan o’zgartish va qo’shimchalar fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti tizimini yanada takomillashtirish imkonini berdi. Pensiya jamg’armasi faoliyatiga doir qabul qilingan huquqiyme’yoriy hujjatlar: davlat pensiya ta’minoti tizimidagi qonunchilik bazasini va me’yoriy-huquqiy hujjatlarni takomillashtirish; pensiya tizimini takomillashtirish va davlat organlari hamda ularning joylardagi boshqarmalari bilan hamkorlik aloqalarini kuchaytirish; Pensiya jamg’armasi daromadlari bazasini mustahkamlash; pensiya va ijtimoiy nafaqa to’lovlarini o’z vaqtida ta’minlash; Pensiya jamg’armasi tarkibiy bo’linmalarining moddiy-texnik bazasining sifatini va jihozlanganlilik darajasini yaxshilash hamda davlat pensiya tizimidagi kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash tizimini takomillashtirish imkonini beradi. Shuningdek, pensiya va ijtimoiy nafaqalarning to’g’ri, asosli va qonun doirasida tayinlanishiga va fuqarolarning ijtimoiy barqarorligini kuchaytirishga xizmat qilmoqda. Bunday g’amxo’rlik va imtiyoz ham davlatimizning pensionerlar ijtimoiy himoyasiga doimiy e’tiborining yaqqol ifodasidir.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Davlat pensiyalarini tayinlash va to’lash tartibini yanada takomillashtirishga yo’naltirilgan normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash to’g’risida»gi Qarorining ahamiyati.
1993 yil 3 sentyabrda qabul qilingan O’zbekiston Respublikasining “Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to’g’risida”gi qonuni Pensiya jamg’armasidan tayinlanuvchi davlat pensiyalari va ularga oid quyidagi munosabatlarni tartibga soladi:
davlat pensiya ta’minotiga oid umumiy qoidalar;
davlat pensiyalarining turlari;
pensiyalar va o’rtacha ish haqi miqdorlarini hisoblab chiqarish tartibi;
ish stajini hisoblab chiqarish va mehnat stajiga qo’shiluvchi mehnat faoliyati turlari;
pensiyalarni tayinlash tartibi;
pensiyalarni hisoblash va qayta hisoblash tartiblari;
pensiyalarni to’lash tartiblarini belgilaydi.
O’zbekiston Respublikasi fuqarolarining qariganda, mehnat qobiliyatini to’liq yoki qisman yo’qotganda, boquvchisiz qolganda ijtimoiy ta’minlanishdan iborat konstitutsiyaviy huquqlarini ro’yobga chiqarish, davlat pensiyalarining yagona tizimini, ularni tayinlash, hisoblab chiqarish, qayta hisoblash va to’lash tartibini belgilaydi. O’zbekiston Respublikasi fuqarolari ushbu Qonunda nazarda tutilgan tartibda davlat tomonidan pensiya bilan ta’minlanish huquqiga egadirlar.
Shuni ham ta’kidlash joizki, respublika hududidan tashqarida yashab turgan O’zbekiston Respublikasining fuqarolarini pensiya bilan ta’minlash O’zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari asosida amalga oshiriladi. O’zbekiston Respublikasida doimiy yashab turgan chet el fuqarolari va fuqaroligi bo’lmagan shaxslar, O’zbekiston Respublikasi fuqarolari bilan teng ravishda pensiya olish huquqiga egadirlar. Ish stajiga ega bo’lmagan fuqarolar va ularning oilalari ushbu Qonunga binoan davlat pensiyalari olish huquqiga ega emaslar. Ularning ijtimoiy ta’minlanish tartibi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi8.
“Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to’g’risida”gi qonunga ko’ra davlat pensiyalarining quyidagi turlari mavjud9:
Yoshga doir pensiya o’z navbatida 2 xil bo’ladi: umumiy asoslarda tayinlanadigan va imtiyozli asoslarda tayinlanadigan pensiya. Agar pensiya olish huquqi paydo bo’lgan kundan boshlab ikki oy ichida uni so’rab murojaat etilgan bo’lsa, pensiya yoshiga to’lgan kundan e’tiboran tayinlanadi. Ushbu pensiya umrbod tayinlanadi.
Mehnat qobiliyatini amalda uzoq muddatga yoki butunlay yo’qotish munosabati bilan tayinlanadi. Agar nogironlik belgilangan kundan boshlab ikki oy ichida pensiya so’rab murojaat etilgan bo’lsa, TMEK nogironlikni belgilagan kundan e’tiboran tayinlanadi. Ushbu pensiya butun nogironlik davri uchun tayinlanadi. 60 yoshdan oshgan erkak va 55 yoshdan oshgan ayol nogironlarga – nogironlik pensiyalari umrbod tayinlanadi. Ana shu nogironlarni qayta tibbiy ko’rikdan o’tkazish faqat ularning arizasiga binoan amalga oshiriladi.
Pensiya jamg’armasi mablag’i hisobidan har oyda beriladigan to’lovlardan iborat bo’lib, uning miqdori vafot etgan boquvchining ish haqiga, uning qaramog’ida bo’lib kelgan mehnatga qobiliyatsiz oila a’zolari soniga bog’liq. Pensiya olish huquqi paydo bo’lgan kundan boshlab, lekin pensiya tayinlanishi uchun murojaat etishdan oldingi 6 oydan oshmagan muddatdan e’tiboran tayinlanadi. Vafot etgan boquvchining qaramog’ida bo’lgan mehnatga qobiliyatsiz oila a’zolari boquvchisini yo’qotganlik pensiyasi olish huquqiga ega bo’ladi.
Qonunning ikkinchi bobi yoshga doir pensiyalarga oid bo’lib, unda yoshga doir pensiyalar quyidagicha tasniflangan:
umumiy belgilangan tartibdagi yoshga doir pensiya;
ish staji to’liq bo’lmagan chog’dagi pensiya;
imtiyozli shartlarda tayinlanuvchi yoshga doir pensiyalar;
muddatidan oldin tayinlanuvchi yoshga doir pensiyalar.
Ish staji to’liq bo’lmagan chog’dagi pensiyalar esa xodim belgilangan pensiya yoshiga etganda va xodim davlat tomonidan ijtimoiy sug’urtalangan holda bajargan yoki unga tenglashtirilgan mehnat faoliyatida etti yildan kam bo’lmagan davr mehnat qilgan bo’lsa, bor stajga mutanosib ravishda tayinlanadi.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydigan ro’yxatlarga muvofiq fuqarolarning ayrim toifalari va urush nogironlari, bolalikdan nogiron farzandlarning onalari, liliputlar va pakanalar imtiyozli shartlarda pensiya olish huquqiga ega bo’ladilar.
Imtiyozli ravishda tayinlanuvchi pensiyalarni quyidagicha tasniflash mumkin:
yoshidan qat’i nazar pensiya olish huquqini beradigan ishlab chiqarishlar, muassasalar, ishlar, kasblar va lavozimlarning 1-sonli ro’yxati;
umumiy belgilangan yoshni 10 yilga qisqartirilgan holda pensiya olish huquqini beradigan ishlab chiqarishlar, muassasalar, ishlar, kasblar, lavozimlar va ko’rsatkichlarning 2-sonli ro’yxati;
umumiy belgilangan yoshni 5 yilga qisqartirilgan holda pensiya olish huquqini beradigan ishlab chiqarishlar, muassasalar, ishlar, kasblar, vazifalar va ko’rsatkichlarning 3-sonli ro’yxati.
umumiy belgilangan yoshni bir yilga qisqartirilgan holda pensiya olish huquqi;
umumiy belgilangan pensiya yoshini 15 yilga qisqartirilgan holda pensiya olish huquqiga gipofizar mittilik kasaliga chalinganlar (liliputlar) va gavda tuzilishida mutanosiblik buzilgan pakanalar: erkaklar – ish staji kamida 20 yil bo’lganda; ayollar – ish staji kamida 15 yil bo’lganda ega bo’ladilar.
Mamlakatimizda pensiya taminoti O’zbekiston Respublikasining “Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to’g’risida”gi qonuni asosida tartibga solinadi. Pensiyaning o’rtacha oylik darajasi belgilangan oylik pensiya summasini pensionerlar soniga bo’lish yo’li bilan aniqlanadi. Pensiyaning real hajmi belgilangan oylik pensiyaning o’rtacha summasini istemolchilik narxlari, indeksiga to’g’rilash (korrektirovka qilish) yo’li bilan hisoblanadi.
Quyidagi jadvalda Evropa Ittifoqi mamlakatlarida pensiyalarni indeksatsiyalash tartibi berilgan.
3-jadval. Evropa Ittifoqi mamlakatlarida pensiyalarni indeksatsiyalash tartibi10
|
Mamlakatlar
|
Indeksatsiyalash tartibi
|
1
|
Daniya, Sloveniya, Shvetsiya
|
Ish haqi miqdorining o’sishiga bog’liq
|
2
|
Bolgariya, Kipr, Estoniya, Finlyandiya, Lyuksemburg, Malta, Polsha, Ruminiya, Chexiya, Vengriya
|
Narxlar va ish haqi miqdorining o’sishiga bog’liq
|
3
|
Avstriya, Belgiya, Frantsiya, Italiya, Latviya, Ispaniya, Buyuk Britaniya
|
Narxlarning o’sishiga bog’liq
|
4
|
Portugaliya
|
Narxlar va yalpi ichki mahsulot hajmining o’sishiga bog’liq (qisman)
|
Ayrim mamlakatlar (masalan, Kanada va Frantsiya) sug’urta badallari miqdorini oshirishmoqda. Shuningdek, pensiyalarni inflyatsiyaga bog’liq ravishda indeksatsiya qilish mexanizmalari va tamoyillari ham o’zgarishlarga uchramoqda. Masalan, Yaponiya va Shvetsiyada pensiyani indeksatsiyalash iste’mol narxlari o’sishiga mos ravishda, Germaniya va Avstriyada sof daromadlar indeksi asosida, Frantsiyada esa pensiyalarni indeksatsiyalash yuqorida qayd etilgan ikkala ko’rsatkichni ham hisobga oluvchi murakkab indeks yordamida amalga oshiriladi.
Texnologiyadagi, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishdagi o’zgarishlar, xodimlar soni (shtati) yoki ish xususiyatining o’zgarishiga olib kelgan ishlar hajmining qisqarganligi yoxud korxonaning tugatilganligi munosabati bilan ishdan ozod etilgan va ishsiz deb e’tirof etilgan shaxslar: erkaklar – 58 yoshga to’lganda va ish staji kamida 25 yil bo’lgan taqdirda; ayollar – 53 yoshga to’lganda va ish staji kamida 20 yil bo’lgan taqdirda pensiya olish huquqiga ega bo’ladilar.
Yoshidan qat’i nazar, quyidagilar imtiyozli pensiya olish huquqiga ega bo’ladilar:
a) kon sanoatidagi etakchi kasb egalari bo’lgan xodimlar – basharti, ular ana shu ishlarda kamida 20 yil ishlagan bo’lsalar; b) bevosita erosti va ochiq kon ishlarida (shu jumladan, konqutqaruv qismlarining shaxsiy tarkibi) ko’mir, ma’danlar va boshqa foydali qazilmalarni qazib olishda, shaxtalar va konlar qurilishida to’liq ish kuni davomida band bo’lgan xodimlar – basharti, ular ana shu ishlarda kamida 25 yil ishlagan bo’lsalar; v) uchuvchilar va uchuvchi-sinovchilar tarkibiga kiruvchi xodimlar, ular xizmat qilgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning idoraviy bo’ysunuvidan qat’i nazar, belgilangan xizmat muddatini ana shu lavozimlarda erkaklar kamida 25 yil va ayollar kamida 20 yil ado etganlari taqdirda (yuqorida qayd etib o’tilgan xodimlar salomatligiga (kasalligiga) ko’ra uchish ishlaridan bo’shatilgan taqdirda, belgilangan xizmat muddatini – erkaklar kamida 20 yil va ayollar kamida 15 yil ado etgan bo’lsalar); g) teatrlar va boshqa teatr-tomosha korxonalari artistlarining ayrim toifalari; d) sportchilarning ayrim toifalari.
Oxirgi ish joyidan qat’i nazar, quyidagilar belgilangan yoshni 10 yilga qisqartirilgan holda pensiya olish huquqiga ega bo’ladilar: a) erosti ishlarida, mehnat sharoiti o’ta zararli va o’ta og’ir ishlarda to’liq ish kuni davomida band bo’lgan xodimlar: erkaklar – ish staji kamida 20 yil bo’lib, bundan kamida 10 yili ko’rsatib o’tilgan ishlarga to’g’ri kelgan taqdirda; ayollar – ish staji kamida 15 yil bo’lib, bundan kamida 7 yilu 6 oyi ko’rsatib o’tilgan ishlarga to’g’ri kelgan taqdirda.
Oxirgi ish joyidan qat’i nazar, quyidagilar belgilangan yoshni 5 yilga qisqartirilgan holda pensiya olish huquqiga ega bo’ladilar: a) urush nogironlari va ularga tenglashtirilgan shaxslar; b) mehnat sharoiti zararli va og’ir ishlarda to’liq ish kuni davomida band bo’lgan xodimlar: erkaklar – ish staji kamida 25 yil bo’lib, bundan kamida 12 yilu 6 oyi ko’rsatib o’tilgan ishlarga to’g’ri kelgan taqdirda; ayollar – ish staji kamida 20 yil bo’lib, bundan kamida 10 yili ko’rsatib o’tilgan ishlarga to’g’ri kelgan taqdirda.Ma’lumki, nogironlik pensiyalari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda I va II guruh nogironlari deb topilgan shaxslarga tayinlanadi. Sog’lig’ini yoki mehnat qobiliyatini yo’qotganlik darajasiga qarab, nogironlikning uch guruhi aniqlanadi.
Nogironlik sabablari va guruhlari, shuningdek, nogironlik boshlangan vaqt va nogironlikning qancha muddatga belgilanishi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydigan ular to’g’risidagi Nizom asosida ishlovchi tibbiy-mehnat ekspert komissiyalari (TMEK) tomonidan aniqlanadi. Mehnatda mayiblanganda yoki kasb kasalligiga uchraganda beriladigan nogironlik pensiyalari ish stajidan qat’i nazar tayinlanadi. 20 yoshga to’lgunga qadar umumiy kasallik tufayli ish davrida yoki ishlash to’xtatilganidan keyin nogiron bo’lib qolgan shaxslarga pensiyalar ish stajidan qat’i nazar tayinlanadi.
Umumiy kasallik oqibatida vafot etgan hamda nogironlik pensiyasini tayinlash uchun etarlicha ish stajiga ega bo’lmagan boquvchisini yo’qotgan oila a’zolariga pensiya boquvchining bor stajiga mutanosib miqdorda tayinlanadi.
Ta’kidlash joizki, pensiya miqdori ish stajining muddatiga bog’liq bo’lib, quyidagilardan tarkib topadi: pensiyaning tayanch miqdoridan; ish staji uchun pensiyaning oshirilishidan; pensiyaga qo’shiladigan ustama haqlardan. Pensiyalarning quyidagi tayanch miqdorlari belgilanadi:
yoshga doir pensiya uchun – pensiyani hisoblab chiqarish uchun olinadigan o’rtacha oylik ish haqining 55 foizi, lekin rasmiy belgilangan yoshga doir eng kam pensiyaning kamida 100 foizi miqdorida;
I va II guruh nogironlariga nogironlik pensiyasi uchun – pensiyani hisoblab chiqarish uchun olinadigan o’rtacha oylik ish haqining 55 foizi, lekin yoshga doir eng kam pensiyaning kamida 100 foizi miqdorida;
oilaning mehnatga layoqatsiz har bir a’zosiga boquvchisini yo’qotganlik pensiyasi uchun – pensiyani hisoblab chiqarish uchun olinadigan o’rtacha oylik ish haqining 30 foizi, lekin yoshga doir eng kam pensiyaning kamida 50 foizi miqdorida;
ota-onasidan judo bo’lgan (chin etim) bolalarga yoki vafot etgan yolg’iz onaning bolalariga, har bir bolaga boquvchisini yo’qotganlik pensiyasi uchun – pensiyani hisoblab chiqarish uchun olinadigan o’rtacha oylik ish haqining 30 foizi, lekin yoshga doir eng kam pensiyaning kamida 100 foizi miqdorida.
Pensiyalarga ustama haqlar quyidagi miqdorlarda belgilanadi:
I guruh urush nogironlariga – eng kam oylik ish haqining 150 foizi;
II guruh urush nogironlariga – eng kam oylik ish haqining 125 foizi;
ko’zi ojizlik bo’yicha I guruh nogironlariga – eng kam oylik ish haqining 100 foizi;
I guruh nogironlariga – eng kam oylik ish haqining 75 foizi;
II guruh yolg’iz nogironlariga – eng kam oylik ish haqining 50 foizi;
urush qatnashchilari va ularga tenglashtirilgan shaxslarga – eng kam oylik ish haqining 50 foizi;
1941-1945-yillardagi urush davrida mamlakat ichkarisida ishlagan va harbiy majburiyatni bajargan shaxslarga – eng kam oylik ish haqining – 30 foizi;
vafoti harbiy xizmat yoki ichki ishlar organlaridagi xizmat majburiyatlarini bajarish bilan bog’liq harbiy xizmatchilarning hamda ichki ishlar organlari xodimlarining ota-onalariga va yangi nikohdan o’tmagan beva xotinlariga (beva erlariga) – eng kam oylik ish haqining 30 foizi;
O’zbekiston Respublikasi oldida alohida xizmatlari bo’lgan shaxslarga – xizmatlariga qarab – eng kam oylik ish haqining 100 foizidan 150 foizigacha;
yoshidan qat’i nazar imtiyozli pensiyaga chiqish huquqiga ega bo’lgan artistlarga – eng kam oylik ish haqining 75 foizi;
teatr-kontsert tashkilotlari artistlari va badiiy xodimlariga, teatr va musiqa san’ati ijodiy xodimlari tayyorlovchi o’quv muassasalarining professor-o’qituvchilari va kontsertmeysterlariga, Vazirlar Mahkamasi belgilaydigan ro’yxatga ko’ra – eng kam oylik ish haqining – 50 foizi.
Pensiyani hisoblab chiqarish uchun, ishdagi mavjud tanaffuslardan qat’i nazar, oxirgi o’n yillik mehnat faoliyati davomidagi istalgan ketma-ket besh yildagi (pensiya so’rab murojaat etgan kishining tanlovi bo’yicha) ish haqi olinadi. Pensiyani hisoblab chiqarish uchun olinadigan ish haqi o’tgan yillardagi ish haqlarini pensiya tayinlanadigan kundagi ish haqi darajasiga keltirish uchun O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan tartibda qayta
hisoblanadi. Pensiyani hisoblab chiqarish uchun olinadigan o’rtacha oylik ish haqi ketma-ket ishlangan oltmish kalendar oylar uchun qayta hisoblangan ish haqining umumiy miqdorini oltmishga bo’lish yo’li bilan aniqlanadi. Bunda pensiya so’rab murojaat etgan kishining xohishiga ko’ra, ishga qabul qilish yoki mehnat shartnomasini bekor qilish munosabati bilan ish kunlari soni to’liq bo’lmagan oylar to’liq ishlangan kalendar oylar sifatida hisobga olinadi. Pensiya so’rab murojaat etgan kishi besh yildan kam ishlagan hollarda pensiyani hisoblab chiqarish uchun olinadigan o’rtacha oylik ish haqi ishlangan kalendar oylar uchun qayta hisoblangan ish haqining umumiy miqdorini shu oylar soniga bo’lish yo’li bilan aniqlanadi.
Mavsumiy ishlarda band bo’lgan xodimlarga pensiyalar tayinlashda pensiyani hisoblab chiqarish uchun olinadigan o’rtacha oylik ish haqi, ishdagi mavjud tanaffuslardan qat’i nazar, mehnat faoliyatining oxirgi o’n yili davomidagi istalgan ketma-ket besh mavsumdagi (pensiya so’rab murojaat etgan kishining tanlovi bo’yicha) qayta hisoblangan ish haqining umumiy miqdorini oltmishga bo’lish yo’li bilan aniqlanadi.
Pensiya jamg’armasi bo’limi pensiya tayinlash uchun taqdim etilgan hujjatlarni tekshirish to’g’risida qaror chiqargan hollarda, tekshirish tamom bo’lish muddatidan qat’i nazar, pensiya tayinlash uchun dastlab murojaat qilingan sana pensiya tayinlash uchun murojaat qilingan sana hisoblanadi.
Yoshga doir pensiya tayinlash uchun murojaat qilgan shaxsning arizasiga quyidagilar ilova qilinishi kerak:
ish stajini, shu jumladan maxsus ish stajini tasdiqlaydigan hujjat;
ish haqi to’g’risidagi ma’lumotnoma;
ariza beruvchining jamg’arib boriladigan pensiya daftarchasi nusxasi (2005-yil 1yanvardan keyin).
Bundan tashqari, zarur hollarda quyidagilar taqdim etiladi: a) tegishli organ tomonidan berilgan harbiy xizmatni, partizan otryadlari va qo’shilmalarda bo’lganlikni, davlat xavfsizligi organlarida va ichki ishlar organlarida xizmat qilganlikni tasdiqlaydigan ma’lumotnoma; b) tegishli organ tomonidan berilgan, idoraviy bo’ysunuvidan qat’i nazar, harbiylashtirilgan soqchilikdagi, maxsus aloqa organlari va kon-qutqaruv qismlaridagi xizmatni tasdiqlaydigan ma’lumotnoma; v) band bo’lgan shaxsga O’zbekiston Respublikasi davlat soliq organlari tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlar asosida Pensiya jamg’armasi bo’limi tomonidan berilgan O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi byudjetdan tashqari Pensiya jamg’armasiga sug’urta badallari to’langanligini tasdiqlaydigan ma’lumotnoma; g) O’zbekiston Respublikasi Sog’liqni saqlash vazirligining davolash-profilaktika muassasasi tibbiy-maslahat komissiyasi (TMK) tomonidan berilgan ariza beruvchining bolasi 16 yoshgacha nogiron bola deb e’tirof etilishini tasdiqlaydigan tibbiyot xulosasi yoki Tibbiy-mehnat ekspert komissiyasi (TMEK) tomonidan berilgan parvarish ostidagi shaxs I guruh nogironi deb tan olinishini tasdiqlaydigan nogironlik to’g’risidagi ma’lumotnomaning tegishli qismi; d) davolash-profilaktika muassasasining xulosasi asosida fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organi tomonidan berilgan o’zgalarning parvarishiga muhtoj bo’lgan 80 yoshga to’lgan keksalarga qarab turilgan vaqtni tasdiqlaydigan ma’lumotnoma; e) oliy ta’lim muassasalarida (shu jumladan o’qish harbiy xizmatga tenglashtiriladigan harbiy ta’lim muassasalarida, shuningdek partiya maktablarida), aspiranturada (stajyorlar-tadqiqotchilar-izlanuvchilar institutida), doktoranturada (katta ilmiy xodimlar – izlanuvchilar institutida) va klinik ordinaturada kunduzgi o’qishni, shu jumladan chet elda o’qishni tasdiqlaydigan diplom yoki ma’lumotnoma; j) bolani parvarish qilish bo’yicha ta’til berilganligi va ta’tildan qaytilganligi to’g’risidagi buyruqlarning nusxalari ilova qilingan holda ayol kishi bola tug’ilgandan boshlab u uch yoshga to’lgungacha bo’lgan davrda mehnat munosabatlarida bo’lgan tashkilot (tashkilotlar) tomonidan berilgan bola uch yoshga to’lgunga qadar uni parvarish qilish vaqtini tasdiqlaydigan ma’lumotnoma; z) ofitserlar tarkibidan bo’lgan shaxslar, praporshchiklar, michmanlar va muddatdan tashqari xizmat qiluvchi harbiy xizmatchilarning xotinlari, ularni ishga joylashtirish imkoniyati bo’lmagan joylarda erlari bilan yashagan vaqtni tasdiqlaydigan ma’lumotnoma; i) ariza beruvchi urush qatnashchisi yoki unga tenglashtirilgan shaxs hisoblanishini tasdiqlaydigan hujjat; k) davolash-profilaktika muassasasining ariza beruvchi gipofizar nanizm bemori (liliput) yoxud disproportsional pakana ekanligi to’g’risidagi ma’lumotnomasi; l) familiya, ism, ota ismi o’zgartirilganligi to’g’risidagi hujjat; m) TMEKning nogironlik to’g’risidagi ma’lumotnomasining tegishli qismi – mehnatda yoki kasb kasalligiga chalinganlik oqibatida I va II guruh nogironi bo’lgan vaqt stajga hisoblanadigan hollarda; n) fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organi tomonidan berilgan nogiron bola 8 yoshga to’lgunga qadar uni parvarish qilish vaqtini tasdiqlaydigan ma’lumotnoma, shuningdek, bola 8 yoshgacha nogiron bola deb e’tirof etilishini tasdiqlaydigan TMK tomonidan berilgan tibbiyot xulosasi yoki TMK tomonidan berilgan nogironlikni belgilash uchun asos hisoblanadigan kasallik bo’yicha davolash-profilaktika muassasasida hisobda turganlik to’g’risidagi ma’lumotnoma; o) oqlov hukmi yoki ish to’xtatilganligi to’g’risida sudning ajrimi (qarori) yoki prokuror (tergovchi)ning ish to’xtatilganligi to’g’risidagi qarori, shuningdek, oldini olish chorasi sifatida shaxsni tergov izolyatoriyada (turmada) qamoqda saqlash, qamoq yoki ozodlikdan mahrum etish shaklida jazoni o’tash davri to’g’risida tergov organlari yoki ichki ishlar organlarining ma’lumotnomasi, shuningdek, reabilitatsiya to’g’risidagi hujjatlar (sud organlari, prokuratura organlari, surishtiruv va tergov organlarining oqlov hukmi chiqarilganligi to’g’risidagi ma’lumotnomasi yoki reabilitatsiya qiluvchi asoslar bo’yicha jinoyat ishi to’xtatilganligi to’g’risidagi qarori (ajrimi); p) tegishli muassasaning shaxsni ishsiz deb e’tirof etish to’g’risidagi taqdimnomasi.
.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, Pensiya jamg’armasi faoliyatiga doir qabul qilingan huquqiy me’yoriy hujjatlar: davlat pensiya ta’minoti tizimidagi qonunchilik bazasini va me’yoriy-huquqiy hujjatlarni takomillashtirish; pensiya tizimini takomillashtirish va davlat organlari hamda ularning joylardagi boshqarmalari bilan hamkorlik aloqalarini kuchaytirish; Pensiya jamg’armasi daromadlari bazasini mustahkamlash; pensiya va ijtimoiy nafaqa to’lovlarini o’z vaqtida ta’minlash; Pensiya jamg’armasi tarkibiy bo’linmalarining moddiy-texnik bazasining sifatini va jihozlanganlilik darajasini yaxshilash hamda davlat pensiya tizimidagi kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash tizimini takomillashtirish imkonini beradi. Shuningdek, pensiya va ijtimoiy nafaqalarning to’g’ri, asosli va qonun doirasida tayinlanishiga va fuqarolarning ijtimoiy barqarorligini kuchaytirishga xizmat qilmoqda. Bunday g’amxo’rlik va imtiyoz ham davlatimizning pensionerlar ijtimoiy himoyasiga doimiy e’tiborining yaqqol ifodasidir.
Nogironlik pensiyasini tayinlashni so’rab murojaat qilgan shaxsning arizasiga quyidagi hujjatlar ilova qilinishi kerak: ish stajini, shu jumladan, maxsus ish stajini tasdiqlaydigan hujjat; ish haqi to’g’risidagi ma’lumotnoma; ariza beruvchining jamg’arib boriladigan pensiya daftarchasi nusxasi; baxtsiz hodisa va sog’liqning ishlab chiqarishda boshqa shikastlanishi to’g’risidagi hujjat yoki agar nogironlik mehnatda mayiblanish oqibatida sodir bo’lgan bo’lsa – boshqa rasmiy hujjat. Bundan tashqari, zarur hollarda quyidagilar taqdim etiladi: fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organi tomonidan berilgan ariza beruvchining yashash joyi bo’yicha bir o’zi yashashi (ro’yxatdan o’tkazilganligi) to’g’risidagi ma’lumotnoma.
Boquvchisini yo’qotganlik pensiyasini tayinlashni so’rab murojaat qilgan shaxsning arizasiga quyidagi hujjatlar ilova qilinishi kerak: pensiya tayinlanayotgan shaxsning yoshini tasdiqlovchi tug’ilganlik haqidagi guvohnoma yoki pasport; oila a’zosining vafot etgan boquvchi bilan qarindoshlik munosabatlarini tasdiqlovchi hujjatlar (nikoh to’g’risidagi guvohnoma, nikoh bekor qilinganligi to’g’risidagi guvohnoma, u bo’lmagan taqdirda – fuqarolik holati dalolatnomalaridagi yozuvdan ko’chirma, vakolatli tashkilotlarning yoki xorijiy davlatlar mansabdor shaxslarining ma’lumotnomasi); boquvchining vafot etganligi to’g’risidagi guvohnoma yoki uning bedarak yo’qolganligi to’g’risida sudning qarori; vafot etgan boquvchining ish stajini, shu jumladan, maxsus ish stajini tasdiqlaydigan hujjat; vafot etgan boquvchining jamg’arib boriladigan pensiya daftarchasi nusxasi; vafot etgan boquvchining ish haqi to’g’risidagi ma’lumotnoma
|
| |