Jazoni o'tashdan rauddatidan ilgari shartli ozod qilish

137
ozod qilish masalasini ko'rayotganda sud jazoning o'talmay qolgan qismini almashtirishga yoki qisqartirishga haqli
emas. Sud mahkumni ozod qilishi yoki ozod qilishni rad etishi mumkin. Zarur hollarda bu masalani kerakli ma'lumotlar
olish uchun keyinga qoldirishi ham mumkin.
Ayrim shaxslarga nisbatan ushbu jazodan ozod qilish turi qo'llanilmaydi. Jinoyat kodeksining 73-moddasi, 4-qismiga
ko'ra, ushbu shaxslar doirasiga:
l)o'lim jazosi avf etish tariqasida ozodlikdan mahrum etish jazosi bilan almashtirilgan shaxslar;
2) o'ta xavfli retsidivistlar;
3) uyushgan guruh va jinoiy uyushmaning tashkilotchi va qatnashuvchilari;
4) javobgarlikni og'irlashtiradigan holatlarda qasddan odam o'ldirish, o'n to'rt yoshga to'lmaganligi aybdorga ayon
bo'lgan jabrlanuvchining nomusiga tegish yoki unga nisbatan zo'rlik ishlatib, jinsiy ehtiyojni g'ayritabiiy usulda
qondirish, O'zbekiston Respublikasi tinchligi va xavfsizligiga qarshi jinoyat sodir etish, jinoiy uyushma tashkil etish,
yadroviy, kimyoviy, biologik va boshqa xildagi ommaviy qirg'in qurollarini, shunday qirg'in qurollarni ishlab chiqarish
uchun foydalanish mumkinligi ayon bo'lgan materiallar va uskunalarni, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop
moddalarni kontrabanda qilish, shuningdek, giyohvandlik moddalari va psixotrop moddalarni ko'p miqdorda
g'ayriqonuniy ravishda sotish uchun jazoga hukm qilingan shaxslarga;
5) jazoni o'tash tartibini ashaddiy buzuvchi mahkumlar kiradi.
Jinoyat kodeksining 73-moddasida jazoni o'tashdan muddatidan awal shartli ozod qilish faqat asosiy jazolarga
nisbatan qo'llanishi mumkin, degan xulosa kelib chiqadi. Kodeksda qo'shimcha jazodan ham muddatidan ilgari ozod
qilish mumkinligi haqida hech qanday fikr berilmagan.
Shaxsning o'talmagan muddat davomida qasddan yangi jinoyat sodir etmasligi uning jazodan uzil-kesil ozod
bo'lishining sharti ekanligi munosabati bilan mazkur jazoning o'talmay qolgan muddati shaxs uchun sinov muddati, deb
topiladi. Sinov muddatining hisobi tayinlangan jazoning xususiyatlariga bog'liq ravishda amalga oshiriladi. Demak, agar
shaxsga asosiy jazo tayinlangan bo'lsa-yu, unga jazoni o'tash muddatidan ilgari shartli ozod qilish qoilanilganda, sinov
muddati jazoning o'talmay qolgan qismiga teng bo'lishi kerak. Agar asosiy jazo bilan birga qo'shimcha jazoga ham
mahkum etilgan bo'lsa, u holda sinov muddati ikki xil usulda hisoblanishi mumkin. Birinchisi, o'talmay qolgan asosiy
jazo qismi qo'shimcha jazo muddatidan ko'proq bo'lganda qo'llaniladi. Sinov muddati asosiy jazoning o'talmay qolgan
qismi muddatiga teng bo'ladi. Ikkinchisi, qo'shimcha jazo o'talmay qolgan asosiy jazo qismidan ko'proq bo'lgan hollarda
qo'llaniladi. Bunday holatlarda sinov muddatini hisoblash uchun uning qo'shimcha jazo muddatiga tengligidan kelib
chiqish kerak. Sinov muddatining davom etishi jazoni o'tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish to'g'risida qaror
chiqqan kundan boshlab hisoblanadi.
Agar shartli ravishda ozod qilingan shaxs jazoning o'talmay qolgan qismi davomida qasddan yangi jinoyat sodir
etsa, unga nisbatan Jinoyat kodeksining 60-moddasiga muvofiq, bir necha hukmlar yuzasidan jazo tayinlanadi.
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, muddatidan ilgari shartli ozod qilishning quyidagi xususiyatlari mavjud:
• shaxsga erkinlikdagi turmush tarziga moslashishga va tiklanib olishi uchun imkon beradi;
• uning ustidan nazoratni amalga oshirishni ta'minlaydi va qayta jinoyat sodir etish ehtimolini kamaytiradi;
• shaxsning ijtimoiy xavfsizligini hisobga olgan holda unga imkoniyatlar va imtiyozlar beradi;
• ozodlikdan mahrum qilish joyidagi bosim darajasini kamaytiradi.