nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Bu formula bir mol gaz uchun yozilgan bo’lib, istalgan m massali gaz uchun u quyidagi ko’rinishda yoziladi

|
Bu formula bir mol gaz uchun yozilgan bo’lib, istalgan m massali gaz uchun u quyidagi ko’rinishda yoziladi
|
bet | 22/37 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #251834 |
Bog'liq umumiy fizika(P RT. (3.74)
Bu formula bir mol gaz uchun yozilgan bo’lib, istalgan m massali gaz uchun u quyidagi ko’rinishda yoziladi:
(P RT, (3.75)
bunda a va b lar bosim va hajm uchun bir mol hisobiga kiritilgan Van-der-Vaals tuzatmalari, Vm-bir mol gaz hajmi, V-istalgan massali gaz hajmi.
6-Mavzu Elektr zaryadi. Zaryadning saqlanish qonuni. Kulon qonuni. Zaryadlarning bo’shliqdagi elektr maydoni. Elektr maydon kuchlanganligi. Maydonlar superpozitsiyasi. Kuchlanganlik vektorining oqimi. Gauss teoremasi. Elektrostatik maydon kuchlarining ishi. Potentsial. Elektr sig’imi. Kondensatorlar. Elektr maydon energiyasi.
Elektrodinamika elektr zaryadli alohida jismlar yoki zarralarni bir — biriga ta’sir ettiradigan va materiyaning maxsus turi bo’lgan elektromagnetik maydon xarakterining xossa va qonuniyatlari to’g’risidagi fandir. Elektrodinamikaning tinch holatidagi elektr zaryadlarini o’rganuvchi bo’limi elektrostatika deb ataladi.
Elektrostatikada ikki tur elektr zaryadlar — musbat va manfiy zaryadlar ko’riladi. Bir xil ishorali elektr zaryad bilan zaryadlangan jismlar bir-birlaridan itariladilar, turli ishorali elektr zaryad bilan zaryadlangan jismlar bir-birlariga tortiladilar.
Jismlarning elektrlangan yoki elektrlanmaganligini aniqlovchi asbobga elektroskop deyiladi.
Elektron eng kichik zaryadga ega bo’lgan zarracha bo’lib, elektron zaryadining qiymatini birinchi bo’lib amerikalik olim D.Milliken aniqlagan. Elektronning zaryadi manfiy bo’lib, uning qiymati qe 1,6∙10-19Kl , massasi esa me 9,1∙1O-31kg ga teng.
Elektronlar qaerdan hosil bo’ladi? Bu savolga javob berish uchun atomning tuzilishini ko’rib chiqaylik. Atomning markazida proton va neytronlardan iborat yadro, atrofida elektronlar harakatlanadi. Butun atom zaryadsiz, chunki yadroning musbat zaryadi hamma elektronlarning manfiy zaryadlari yig’indisiga teng va u elektr jihatdan neytral. Agar neytral jism biror boshqa jismdan elektronlar olsa, manfiy zaryadga ega bo’ladi. Elektronlari yetishmaydigan jism musbat zaryadlangan bo’ladi. SHunday qilib, jism elektronlarini yo’qotgan va ortiqcha elektron olgan taqdirdagina elektrlanadi. Elektr zaryadi yo’qolishi va yana paydo bo’lib turishi mumkin. Lekin doimo ikki qarama-qarshi ishorali ikki elementar zaryad bir vaqtda paydo bo’ladi va yo’qoladi. YOpiq sistemada barcha zarrachalar zaryadlarining algebraik yig’indisi o’zgarmay qolaveradi:
. (1)
|
| |
To’lqin-zarra dualizmi. Lui-de-Broyl gipotezasi. Kvant mexanikasi haqida tushuncha

To’lqin-zarra dualizmi. Lui-de-Broyl gipotezasi. Kvant mexanikasi haqida tushuncha
1924-yilda fransuz fizigi L.V.de-Broyl yorug’lik kabi barcha mikrozarralar korpuskulyar xususiyatga ega bo’lishi bilan birgalikda, to’lqin xususiyatga ham ega bo’ladi, degan farazni ilgari surgan. Uning g’oyasiga ko’ra, yorug’lik tezligidan ancha kichik bo’lgan tezliklar bilan harakatlanadigan zarrachalar to’lqin uzunligi
(2.1)
bilan aniqlanadi, agar zarra yorug’lik tezligiga yaqin tezlik bilan harakatlansa, uning to’lqin uzunligi
(2.2)
bilan aniqlanadi.
Mikrozarralar dunyosining o’ziga xos xususiyatlaridan biri – diskret energetik sathlarning mavjudligidir. Buni faqat kvant mexanikasi tushuntirib bera oladi. Demak, mikrozarralar dunyosini va ularning harakatlarini faqatgina kvant fizikasi asosida tushuntirish mumkin ekan. Kvant mexanikasi esa kvant fizikasining matematik apparatidiar.
Diskret holatlarning mavjudligini kvant mexanikasining asosiy tenglamasi – SHredinger tenglamasini yechib hosil qilish mumkin. SHredinger tenglamasining yechimi bo’lgan (psi) - to’lqin funksiya yordamida mikrozarralarning harakati haqida ma’lumotlarni olish mumkin. U mikrodunyodagi zarralarning holat funksiyasi hisoblanib, zarralarning kvant holatlari bo’yicha taqsimotini aks ettiradi.
15-MAVZU Spin to’g’risida tushuncha. Bor nazariyasining kamchiliklari. Rentgen nurlari. Uzlukli va uzluksiz spektrlar. Mozli qonuni. Elementar zarralarning hozirgi zamon tizimi. Atom yadrosining tarkibi, yadrodagi nuklonlarning o’zaro ta’siri. Tabiiy va sun’iy radioaktivlik. Eng sodda yadro reaktsiyalari. Yadrolarning bo’linishi, zanjir reaktsiyalar.
Yadro atrofida orbita bo’ylab aylanayotgan elektron impuls momentiga ega bo’lib, u orbital moment ( ) deb yuritiladi. Uning modulini
(3.1)
orqali topiladi. Buerdagi l kattalik orbital kvant soni bo’lib, u ( n – bosh kvant soni ) qiymatlarni qabul qiladi.
Elektron orbital momentini Z o’qidagi proeksiyasi uchun
(3.2)
o’rinli bo’ladi. Bu yerdagi m magnit kvant soni deb atalib, u qiymatlarni qabul qiladi.
Energetik sathlarning ajralishini tushuntirish uchun 1925-yilda Gaudsmit va Ulenbeklar elektronlar xususiy orbital moment ( spin – s )ga ega bo’lishi to’g’risidagi farazni ilgari surdilar. Keyinchalik tajribalar elektronning spini mavjudligini isbotladi. Spin
(3.3)
asosida aniqlanadi, bunda s – cpin kvant soni bo’lib, elektron uchun ga teng.
Kvant mexanikasining qonunlaridan yana biri Pauli prinsipi hisoblanadi. Bu prinsip quyidagicha ta’riflanadi: Atomda yoki biron-bir kvant sistemada to’rtta n, l, m ,s kvant sonlariga ega bo’lgan ikkita elektron bitta kvant holatida bo’lishi mumkin emas. Mendeleev davriy sistemasining to’ldirilishida Pauli prinsipi asosiy rol o’ynaydi.
|
Механика кириш - bet 30

D (5.2)
bo’ladi. Linzani optik kuchining birligi 1 dioptriya (1 dptr) bo’lib, u fokus masofasi 1 metr bo’lgan linzaning optik kuchiga teng.
Mikroskop ikki optik asbob — ob’ektiv va okulyardan to’zilgan. Birinchi qisqa fokusli linza ob’ektiv rolini o’ynaydi, ikkinchi qisqa fokusli linza okulyar rolini o’ynaydi. Mikroskopni kattalashtirishi shunday ifodalanadi:
(5.3)
bu yerda — ob’ektivdan tasvirgacha bo’lgan masofa, f1 — ob’ektiv fokus masofasi, f2 — okulyar fokus masofasi, a0 — eng yaxshi ko’rish masofasi (25sm).
Hozirgi vaqtda juda ko’p optik asboblar yasalgan va ular ko’plab sohalarda ishlatiladi. Misol sifatida geodeziyada ishlatiladigan optik asboblarni nomlarini keltiramiz: nivelir, teodolit, fototeodolit va boshqalar.
Nivelir yordamida yer sirtidagi biror nuqta balandligini boshqa aniq nuqta yoki boshlang’ich nuqta balandligiga yoki dengiz sathiga nisbatan aniqlanadi.
Optik diapazonga to’g’ri keladigan elektr magnit to’lqinlarining energetik parametrlarini o’lchash bilan shug’ullanadigan optikaning bo’limiga fotometriya deyiladi. Soddaroq qilib aytganda, ko’zga ko’rinadigan yorug’lik ta’sirlarini o’lchash bilan shug’ullanadigan optikaning bo’limi fotometriya deyiladi. Fotometriya – yorug’lik energiyasining oqimi, yorug’lik kuchi, yoritilganlik, ravshanlik, yorituvchanlik kabi fizik kattaliklar bilan ish ko’radi.
Ko’zga ko’rinadigan yorug’lik nurlari spektral tarkibigagina bog’liq bo’lmay, ko’zning yorug’lik spektriga bo’lgan sezgirligi (ko’rish funksiyasi U) ga ham bog’liq. SHu sababli ko’zning nisbiy spektral sezgirligi degan tushuncha kiritilib, bu tushuncha matematik shaklda
(6.1)
kabi yoziladi, bunda - ko’zning nisbiy sezgirligi, - ko’zning ma’lum to’lqin uzunligidagi nurga bo’lgan maksimal ko’rish funksiyasi. Normal ko’z uchun to’lqin uzunligida .
YOrug’lik oqimi F deb biror yuzadan vaqt birligi ichida o’tuvchi yorug’lik energiyasini ko’rsatuvchi fizik kattalikka aytiladi, ya’ni :
, (6.2)
bunda Q – yorug’lik energiyasi, t – vaqt. YOrug’lik oqimining birligi lyumen (Lm) bo’lib, u 1 kd li yorug’likning 1 steradian fazoviy burchak bo’yicha yuborilgan oqimidir:
. (6.3)
YOrug’lik kuchi
. (6.4)
|
ATOM YADROSINING TARKIBI - Механика кириш

ATOM YADROSINING TARKIBI
Rezerford tajribalaridan yadro atomning asosiy massasini o’zida mujassamlashtirgan musbat zaryadli zarra ekanligi aniqlandi. 1919-yilda Rezerford elektrondan keyingi elementarr zarracha - protonni kashf etdi. Proton massasi elektron massasidan 1836,1 marta katta bo’lgan, elektr zaryadi elektron zaryadiga, spini esa ga teng bo’lgan musbat zaryadli turg’un elementar zarra.
1920-yili Rezerford massasi proton massasiga teng bo’lgan neytral zarracha mavjudligini taxmin qildi va u 1932-yilda ingliz fizigi D. CHedvik tomonidan aniqlandi. Bu zarrachani neytron deb ataldi. Keyinroq atom yadrosi proton va neytronlardan tuzilgan deb, ularni birgalikda nuklonlar deb nomlandi.
YAdrodagi nuklonlar soni A yadroning massa soni bo’lib, neytronlar soni
(4.1)
dan topiladi, bunda Z - protonlar soni.
YAdroni belgilash uchun ZXA belgilash ishlatiladi.
YAdrodagi protonlar soni o’zgarmaydigan yadrolar guruhiga izotoplar deyiladi. Masalan: 1H1, 1H2, 1H3.
YAdrodagi neytronlar soni o’zgarmaydigan yadrolar guruhiga izotonlar deyiladi. Masalan: 1H3, 2He4, 3Li7, 4Be8.
Massa soni o’zgarmasdan qoladigan yadrolar guruhiga izobarlar deyiladi. Masalan: 1H3, 2He3, 18Az40, 20Ca40.
YADRONING BOG’LANISH VA SOLISHTIRMA BOG’LANISH ENERGIYASI. YADRO KUCHLARI
YAdroning massalarini eng aniq o’lchash natijalari shuni ko’rsatadiki, yadrroning tinchlikdagi massasi M uni tashkil qilgan protonlar bilan neytronlarning tinchlikdagi massalari yig’indisidan hamisha kichik bo’ladi:
. (5.1)
Yadroni alohida nuklonlarga to’liq ajratish uchun zarur bo’lgan energiya yadroning bog’lanish energiyasi deyiladi va u quyidagi ifodadan topiladi:
(5.2)
bunda - massa defekti deb ataladi va u
(5.3)
dan topiladi. (5.3) dan foydalanib (5.2) ni ko’rinishini
(5.4)
ga o’zgartiramiz.
Bitta nuklonga to’g’ri keluvchi yadroning bog’lanish energiyasi yadroning solishtirma bog’lanish energiyasi ( ) deyiladi.
(5.5)
Nuklonlar o’rtasida ta’sir etuvchi va yadroning turg’unligini ta’minlovchi kuchlarga yadro kuchlari deyiladi. YAdro kuchlari gravitatsion va elektromagnit ta’sirlashuv kuchlaridan farqli o’laroq, o’ziga xos kuchlar bo’lib hisoblanadi.
|
(3.49) Dalton - Механика кириш

|
Механика кириш
|
bet | 16/37 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #251834 |
Bog'liq umumiy fizika(3.49) Dalton qonunining ifodasidir,ya’ni ideal gazlarda parsial bosimlarning yig’indisi butun gaz aralashmasining bosimiga tengdir.
Molekulalarning harakat kinetik energiyasi, umuman aytganda ularning ilgarilama harakat kinetik energiyalaridangina iborat emas. U molekulalarning aylanish va tebranish kinetik energiyalarining yig’indisidan iborat bo’lishi ham mumkin. Molekulalarnig barcha tur harakatlariga to’g’ri keladigan energiyani hisoblash uchun erkinlik darajasi degan tushunchani kiritish kerak bo’ladi. Jismning fazodagi vaziyatini aniqlash uchun zarur bo’lgan erkli koordinatalarning soniga jismning erkinlik darajasi deyiladi. Masalan, moddiy nuqtaning erkinlik darajasi 3 ga teng. Gazning har bir molekulasi ma’lum erkinlik darajasiga ega bo’lib, uning ilgarilama harakatiga 3 ta erkinlik darajasi to’g’ri keladi. Gazlar molekulyar-kinetik nazariyasining asosida molekulalar harakatining butunlay tartibsizligi to’g’risidagi faraz yotadi: molekulalarning harakatidagi bunday tartibsizlik faqat ilgarilama harakatdagina emas, balki barcha tur harakatlariga (aylanma, tebranma) ham xosdir. Harakat turlarining barchasi teng qiymatlidir. SHu sababli molekulalarning har bir erkinlik darajasiga o’rtacha bir xil miqdorda energiya to’g’ri keladi, deyish tabiiydir. Bu holat energiyaning erkinlik darajalari bo’yicha birday (tekis) taqsimlanishi qonuni nomi bilan yuritiladi. Bunda bitta erkinlik darajasi (i=1) ga to’g’ri kelgan o’rtacha energiya
Ekin0 . (3.50)
bo’ladi.
Gaz molekulasining erkinlik darajasi
i iayl iteb , (3.51)
ga teng.
Tebranma harakatda ham kinetik, ham potensial energiya bo’ladi.
SHuning uchun
1 atomli molekulada i 3.
|
| |
ELEMENTAR ZARRALAR HAQIDA TUSHUNCHA. TABIATDA FIZIK TA’SIR TURLARI. KOSMIK NURLAR

ELEMENTAR ZARRALAR HAQIDA TUSHUNCHA. TABIATDA FIZIK TA’SIR TURLARI. KOSMIK NURLAR
Hozirgi vaqtda elementar zarracha aniq ta’rif berish qiyin. CHunki bu termin hozir o’zining haqiqiy ma’nosida ishlatilmaydi. Sababi “elementar” degan so’z “bo’linmas” degan ma’noni anglatadi. SHu tufayli, elementar zarralar deb, inson tafakkurida bo’linmaydigan, atom yoki atom yadrosi bo’lmagan mayda zarralarning katta guruhiga aytiladi.
Hozirgi vaqtda elementar zarralar jadvalida 400 tadan ortiq elementar zara mavjud bo’lib, ularning soni yil sayin ortib bormoqda. Elementar zarrachalarni xarakterlrovchi kattaliklarga geometrik kattaliklar va ichki kattaliklar kiradi.
Fazo va vaqtning simmetriyaga ega ekanligidan kelib chiquvchi kattaliklarga geometrik kattaliklar deyiladi.
Fundamental ta’sirlashuv siimmetriyasini aks ettiruvchi kattaliklarga ichki kattaliklar deyiladi.
Hozirgi kunda tabiatda mavjud fundamental ta’sirlashuvlarr quyidagilardir:
Gravitatsion ta’sirlashuv. Bu ta’sirlashuv istalgan jismlar o’rtasida mavjud. Gravitatsion ta’sirlashuv gravitonlar deb atalgan zarrachalar hisobiga amalga oshiriladi.
Kuchsiz ta’sirlashuv. Bunda fotondan boshqa hamma zarralar ishtirok etadi.
Elektromagnit ta’sirlashuv. Bunday ta’sirlashuv butun zaryadlangan zarralarga va fotonlarga xosdir bo’lib barcha ta’sirlashuvlar ichida ma’lum va ancha keng o’rganilgan bo’lib, uning tashuvchisi fotonlardir.
Kuchli ( yadroviy ) ta’sirlashuv. Bunda faqat adronlar ishtirok etadi. Kuchli ta’sirlashuvga misol tariqasida yadrolarning mavjudligini ta’minlovchi yadro kuchlarini keltirish mumkin.
Kosmik fazoni to’ldirruvchi yuqori energiyali zarralarga kosmik nurlar deyiladi. Kosmik nurlar yer sirtiga yetib kelishi uchun qalin qatlamli modda – atmosferani o’tishi zarurdir. U yerda esa murakkab aylanishlar zanjiri sodir bo’ladi. SHu tufayli yer sirtiga kosmik fazoda yuzaga kelgan nurlanish bilan hech qanday umumiylikka ega bo’lmagan nurlanish yetib keladi. Mana shu nurlanishni ikkilamchi kosmik nurlanish deyiladi. Yerdan uzoqdagi ob’ektlardan Quyoshda, Galaktikalarda yuzaga kelgan nurlanishga birlamchi kosmik nurlanish deyiladi.
MUNDARIJA
|
YADROVIY NURLANISHLAR. YADROVIY NURLANISHLARNI QAYD QILISH. TEZLATGICHLAR

|
YADROVIY NURLANISHLAR. YADROVIY NURLANISHLARNI QAYD QILISH. TEZLATGICHLAR
|
bet | 35/37 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #251834 |
Bog'liq umumiy fizikaYADROVIY NURLANISHLAR. YADROVIY NURLANISHLARNI QAYD QILISH. TEZLATGICHLAR
Radioaktiv moddalarning nurlanish barcha tirik organizmlarga kuchli ko’rsatadi. Nurlanishning biologik ob’ektlarni nobud qiluvchi ta’sirining mohiyati hali yetarlicha o’rganilmagan.
Tirik organizmlarga nurlanishning ta’siri nurlanish dozasi ( yutilgan doza ) bilan xarakterlanadi. XBS da yutilgan nurlanish dozasi grey ( Gr ) birligida o’lchanadi. Bu birlikdan tashqari XBS ga kirmaydigan rad birligida ham o’lchanadi. Radiatsion muhofaza bo’yicha xalqaro komissiya nurlanishlar bilan ishlovchi kishilar uchun mumkin bo’lgan chegaraviy doza deb 0.05 Gr ni belgilangan. Qisqa muddat ichida olingan 3-10 Gr nurlanish dozasi o’limgacha olib boradi.
Harqanday radiatsiya manbai bilan ishlashda nurlanishning ta’sir doirasiga tushishi mumkin bo’lgan barcha kishilarni radiatsiyadan muhofaza qilish tadbirlarini ko’rish zarur.
Nurlanish dozasini dozimetr deb ataluvchi asboblarda o’lchanadi. U yadroviy zarralarni qayd qiluvchi asbobdir.
Muhit orqali o’tgan zarralar energiyasini ularni o’lchash va qayd qilish uchun qulay bo’lgan boshqa turdagi energiyaga aylantirib beruvchi qurilmalarga elementar zaralarni kuzatish va qayd qilish qurilmalari deyiladi.
Zarra muhit orqali o’tganda ro’y berishi mumkin bo’lgan jarayonlar turiga qarab detektorlar ionizatsion, radiolyuminessent, kimyoviy, zaryadli, radionuqsonli detektorlarga bo’linadi. Bulardan tashqari ionizatsion kamera, proporsional sanagich, Geyger-Myuller sanagichi, yarim o’tkazgichli detektorlar, Vilson kamerasi, pufakli kameralarda va qalin qatlamli fotoemulsiya usullari bilan ham zarralar va yadrolar orasida kuzatiladigan ajoyib rreaksiyalarni ham kuzatish mumkin.
Atom yadrosining ichki xossalarini o’rganishning yagona yo’li, bu yadroning elementar zarralar va elementar bo’lmagan zaralar bilan to’qnashuvini kuzatishdan iborat. Bunda zarralar katta kinetik energiyalarga ega bo’lishlari zarur. Bunday energiyali zaralar radioaktiv yemirilish vaqtida hosil bo’lmaydi. SHuning uchun bunday energiyali zarralar oqimini hosil qilish uchun maxsus qurilmalardan foydalaniladi. Juda katta energiyali zarrachalarni yuzaga keltiruvchi qurilmalarga tezlatgichlar deyiladi. Har qanday tezlatgich – tezlatilayotgan zarrralar manbaidan, tezlatuvchi kamera va tezlatilgan zarralar yo’naltiriladigan nishondan iborat bo’ladi.
|
| |
HSV rang modeli - 1-mavzu. Kompyuter grafikasining roli, qo`llanilish sohalari. Asosiy tushunchalar. Reja

HSV rang modeli.
RGB va CMYK rangli tizimlari apparat cheklovlariga duch keladi (RGB uchun kompyuter monitori va CMYK uchun bosib chiqarish siyohlari).
HSB rang modeli odamlar uchun eng qulaydir, chunki u inson rangini idrok qilish modeliga yaxshi mos keladi. HSB modelining tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat:
тон (Hue)- ohang (rang)
насыщенность (Saturation)- to'yinganlik
яркость цвета (Brightness)- ranglarning
yorqinligi (nashrida)
Ohang(TON) rangning o'ziga xos soyasidir. To'yinganlik uning intensivligini yoki tozaligini tavsiflaydi. Yorqinligi bu rangga qo'shilgan qora bo'yoqning aralashmasiga bog'liq. Rang qiymati doira markazidan chiqadigan vektor sifatida tanlanadi. Markazdagi nuqta oq rangga, aylananing chegarasi bo'ylab joylashgan joylar toza ranglarga mos keladi.
Vektor yo'nalishi rang quyishni aniqlaydi va burchak darajasida o'rnatiladi. Vektor uzunligi ranglarning to'yinganligini aniqlaydi. Rangning yorqinligi alohida o'qga o'rnatiladi.
HSB rangli modeli tayyor rasmlarni qayta ishlashga emas, balki o'zlarining yaratilishiga qaratilgan grafik muharrirlarda foydalanish uchun qulaydir. Rassomlarning turli xil asboblarini (cho'tkalar, tuklar, taqinchoqlar, qalamlar), bo'yash materiallari (akvarel, moy, siyoh, ko'mir) va tuval materiallarini (tuval, karton, guruch qog'ozi va boshqalar) taqlid qilishga imkon beradigan dasturlar mavjud. O'zingizning shaxsiy san'at asaringizni yaratib, HSB modelida ishlash qulay, va ishning oxirida uni ekran yoki bosma rasm sifatida ishlatilishiga qarab RGB yoki CMYK modeliga o'tkazish mumkin.
|
Oracle Linux - Ibm, hp, Oracle va Sun va boshqa firmalarining operatsion tizimlari

|
Ibm, hp, Oracle va Sun va boshqa firmalarining operatsion tizimlari
|
bet | 3/4 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 32,46 Kb. | | #121221 |
Oracle Linux (avval sifatida tanilgan Linux Oracle Korxona , «Linux sinmasin b ochish -) taqsimlash operatsion tizimi Linux GNU General Public Licence litsenziyasi ostida, va veb-korporatsiyasi orqali yuklab olish uchun bepul Oracle ro'yxatdan so'ng ( Oracle Software Delivery Cloud) yoki Oracle ommaviy ombori (Oracle Linux Yum Server) [2] orqali . Oracle, shuningdek, tarqatishdan foydalanadigan tashkilotlar uchun pullik texnik yordam xizmatlarini taqdim etadi. Bundan tashqari, Oracle barcha CentOS foydalanuvchilari uchun Oracle Linux distribyutsiyasiga o'tish uchun [3] skriptni [4] taklif qildi va tayyorladi .
2006 yil 25 oktyabrda Red Hat Enterprise Linux bazasida yaratilgan [5] [6] distributorning paydo bo'lishi Red Hat aksiyalari narxiga jiddiy ta'sir ko'rsatdi , u 28% ga tushib, har bir aksiya uchun 14,25 dollarga tushdi [7] [8 ] ] , Red Hat-dan tarqatish nusxasini taklif qilganidek, Oracle Oracle Linux uchun texnik qo'llab-quvvatlash xizmatlari narxini yarmiga (bir tizim uchun yiliga 99 dollardan huquqiy o'z ichiga olgan ilg'or xizmatlar paketi uchun 1199 dollargacha) belgilaydi. Linux foydalanuvchilari uchun himoya) [9] .
2012-yil 22-martda Oracle korporatsiyasi Oracle Linux uchun tarqatishlar, yangilanishlar va Errata bepul, shu jumladan tijorat maqsadlarida foydalanish mumkin boʻlishini eʼlon qildi [10] (bundan oldin Red Hat kabi yangilanishlar va tuzatishlar faqat texnik yordam abonentlari uchun mavjud edi ) .
Chiqarilish tarixi
Oracle Linux 8, 8.1, 8.2, 8.3, 8.4, 8.5
Oracle Linux 7, 7.1, 7.2, 7.3, 7.4, 7.5, 7.6, 7.7, 7.8, 7.9
Oracle Linux 6, 6.1, 6.2, 6.3, 6.4, 6.5, 6.6, 6.7, 6.8, 6.9, 6.10
Oracle Linux 5, 5.1, 5.2, 5.3, 5.4, 5.5, 5.6, 5.7, 5.8, 5.9, 5.10, 5.11
Oracle Enterprise Linux 4.4, 4.5, 4.6, 4.7, 4.8, 4.9
SunOS - bu Sun Microsystems tomonidan o'z ish stantsiyalari va serverlari uchun ishlab chiqilgan UNIX operatsion tizimining versiyasidir . SunOS nomi odatda 1.0 dan 4.1.4 gacha bo'lgan versiyalarga murojaat qilish uchun ishlatiladi. Ushbu versiyalar BSD UNIX- ga asoslangan , SunOS 5.0 dan keyingi versiyalari esa UNIX System V Release 4 (SVR4) ga asoslangan va Solaris deb nomlanadi .
|
| |
USKUNALARNING AYRIM TURLARIGA QO`YILADIGAN XAVFSIZLIK

163
quyma detallarni tozalashda abraziv asboblardan foydalaniladi.
Uni dumaloq, to`g’ri
to`rtburchak yoki segment shaklida maydalangan abraziv materiallarni bakelit,
vulkanit kabi biriktiruvchi moddalar qo`shib presslash yo`li bilan tayyorlanadi.
Abraziv materiallar tabiiy (korund,
qayroq qum, olmos) va sun`iy (elektrokorund,
karborund, oyna changi) turlarga bo`linadi.
Texnika xavfsizligi - bet 119

161
Frezar jihoziga ishlashga ruxsat etilgan ishchi – mutaxassis, 18 yoshdan kam
bo`lmagan, tibbiy ko`rikdan o`tgan, texnika xavfsizligi bo`yicha maxsus bilimga ega
bo`lgan hamda ushbu kasb bo`yicha ruxsatnomaga ega bo`lishi kerak.
YAngi ishga kirgan ishchi – mutaxassis, faqat quyidagi yo`l - yo`riqlar o`tilgandan
so`ngra ishlashga ruxsat etiladi;
-
Texika xavfsizligi va sanoat sanitariyasi bo`yicha kirish yo`l - yo`riqlar;
-
Texika xavfsizligi va sanoat sanitariyasi bo`yicha bevosita ish joylarida
o`tkaziladigan yo`l – yo`riqlar o`tkazilgandan so`ngra tajribali ishchiga berkitilib uning
nazorati ostida ishlashga ruxsat etiladi.
Ishchi – mutaxassisning keyingi mehnat faoliyati davrida esa,
-
Takroriy yo`l - yo`riqlar (har uch oyda bir marta).
-
Rejadan tashqari yo`l - yo`riqlar (baxtsiz hodisalar ro`y berganda).
-
O`ta havfli ishlarga o`tkaziladigan joriy (kundalik) yo`l – yo`riqlar o`tkaziladi..
O`tkazilgan yo`l - yo`riqlar maxsus daftarlarda qayt etilidi.
Frezar jihoziga ishlashga ruxsat etilgan ishchi – mutaxassis, ish jarayonida unga
berilgan himoya vositalari, maxsus kiyim kechak va oyoq kiyimlarda ishlashi va ularni
doimiy ravishda yaxshi ishchi holatda tutishini ta`minlashi darkor.
II ish boshlanishidan oldin.
Kesuvchi, saqlovchi, o`lchovchi va boshqa ish jarayoni uchun kerakli uskunalarning
ishga yaroqli ekanligini tekshirish.
Quyidagi moslama va uskunalarning sozligini hamda mustahkamligini alohida
tekshiruvdan o`tkazish talab etiladi;
-
CHiqindi, sovutuvchi moy va suyuqliklardan muhofazalovchi moslamalarning
sozligini;
-
Ushbu jihozning erga ulab muhofazalash tizimining sozligini;
-
Jihozni ishga tushuruvchi, ish jarayonidagi holatini va uni to`xtatish tizimlarini
tekshirish;
-
Jihozning bo`shalgan qismlarini yo`qligini va aylanadigan qism laridagi
muhofaza qobiqlarini ko`zdan kechirish;
Agar jihozda qandaydir nosozlik aniqlangan zahoti, tezda ish bervchiga xabar berish,
muammo hal bo`lmaguncha ishlash to`xtatiladi.
Parmalash dastgohlarini ishlatishda xavfsizlig talablari

|
Parmalash dastgohlarini ishlatishda xavfsizlig talablari Pdf ko'rish
|
bet | 122/124 | Sana | 06.10.2024 | Hajmi | 3,02 Mb. | | #273717 |
Bog'liq 5b27936d71643Parmalash dastgohlarini ishlatishda xavfsizlig talablari
Parmalash dastgohlariga ishlashga ruxsat etilgan ishchi – mutaxassis, 18 yoshdan kam
bo`lmagan, tibbiy ko`rikdan o`tgan, texnika xavfsizligi bo`yicha maxsus bilimga ega
bo`lgan hamda ushbu kasb bo`yicha ruxsatnomaga ega bo`lishi kerak.
YAngi ishga kirgan ishchi – mutaxassis, faqat quyidagi yo`l - yo`riqlar o`tilgandan
so`ngra ishlashga ruxsat etiladi;
-
Texika xavfsizligi va sanoat sanitariyasi bo`yicha kirish yo`l - yo`riqlar;
-
Texika xavfsizligi va sanoat sanitariyasi bo`yicha bevosita ish joylarida
o`tkaziladigan yo`l – yo`riqlar o`tkazilgandan so`ngra tajribali ishchiga berkitilib uning
nazorati ostida ishlashga ruxsat etiladi.
Ishchi – mutaxassisning keyingi mehnat faoliyati davrida esa,
-
Takroriy yo`l - yo`riqlar (har uch oyda bir marta).
-
Rejadan tashqari yo`l - yo`riqlar (baxtsiz hodisalar ro`y berganda).
-
O`ta havfli ishlarga o`tkaziladigan joriy (kundalik) yo`l – yo`riqlar o`tkaziladi..
O`tkazilgan yo`l - yo`riqlar maxsus daftarlarda qayt etilidi.
Parmalash dastgohlariga ishlashga ruxsat etilgan ishchi – mutaxassis, ish jarayonida
unga berilgan himoya vositalari, maxsus kiyim kechak va oyoq kiyimlarda ishlashi va
ularni doimiy ravishda yaxshi ishchi holatda tutishini ta`minlashi darkor.
Kesuvchi, saqlovchi, o`lchovchi va boshqa ish jarayoni uchun kerakli uskunalarning
ishga yaroqli ekanligini tekshirish.
Quyidagi moslama va uskunalarning sozligini hamda mustahkamligini alohida
tekshiruvdan o`tkazish talab etiladi;
-
CHiqindi, sovutuvchi moy va suyuqliklardan muhofazalovchi moslamalarning
sozligini;
-
Ushbu jihozning erga ulab muhofazalash tizimining sozligini;
-
Jihozni ishga tushuruvchi, ish jarayonidagi holatini va uni to`xtatish tizimlarini
tekshirish;
-
Jihozning bo`shalgan qismlarini yuo`qligini va aylanadigan qism laridagi
muhofaza qobiqlarini ko`zdan kechirish;
Agar jihozda qandaydir nosozlik aniqlangan zahoti, tezda ish bervchiga xabar berish,
muammo hal bo`lmaguncha ishlash to`xtatiladi.
|
| |
«Direktoriya xizmati - Texnika xavfsizligi

158
tomonidan ishlab chiqilgan O'z DSt 1092:2005 «Axborot texnologiyasi. Ma`lumotlarni
kriptofafik muhofazasi. elektron raqamli imzoni shakllantirish
va tekshirish
jarayonlari», 0‘z DSt 1105:2006 «Axborot texnologiyasi. Ma`lumotlarni kriptografik
muhofazasi. Ma`lumotlarni shifrlash algoritmi», 0‘z DSt 1106:2006 «Axborot
texnologiyasi. Ma`lumotlarni kriptografik muhofazasi. Xeshlash funktsiyasi» va 0‘z
DSt 1108:2006 «Axborot texnologiyasi. Ochiq tizimlar o`zaro bog’liqligi. elektron
raqamli imzo ochiq kaliti sertifikati va atribut sertifikatining tuzilmasi»
standartlarini
va RH 45-187:2006 «Xavfsizlik talablari» boshqaruv hujjatini ko`rsatib o`tish
mumkin. Ushbu markaz tomonidan ishlab chiqilgan standartlar №05-11 12.04.2006
yilda O`zbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatsiyalash agentligi
tomonidan tasdiqlangan.
Bundan
tashqari, yurtimizda axborot xavfsizligi sohasida faoliyat yuritayotgan
O`zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi qoshidagi «UZINFOCOM», «UZ-
CERT» va boshqa tashkilotlarni aytib o`tish lozim.
NAZORAT SAVOLLARI.
1.
Axborotdan rusatsiz foydalanishdan himoyalash bo`yicha talablar va ularning
sinflari haqida ma`lumot bering.
2.
Himoyalash sinflari necha guruhlarga bo`linadi?
3.
Umumiy holda himoyalash tadbirlari necha qism tizimlarni o`z ichiga oladi.
4.
Kompyuter jinoyatchiligi qaysi ko`rinishlarda yuz berishi mumkin?
5.
Axborot xvsizligini bevosita ta`minlovchi qaysi choralari bor?
6.
Axborot xavfsizligining siyosati qanday ishlab chiqiladi?
7.
Binodagi kompyuter tarmog’ining xavsizlik tizimi nechta bo`lishi mumkin?
8.
Axborot xizmati binolari va xonalariga kirish nazorati
va fizik vositalari haqida
ma`lumot bering.
Uchinchi bosqich-oqibatlarni tahlil qilish

13
1.2.-rasm. «Xavflar daraxti»ning sxemasi.
Tizimlash tamoyili hodisalarni o`zaro bog’liq ravishda bir to`plam tariqasida
o`rganadi. Tizim beradigan maqsad yoki natija tizim yaratuvchi element deb aytiladi.
Masalan, yong’in-yonuvchi modda,
oksidlovchi kislorod, yondiruvchi. Bu erda
yong’in-tizim,
yonuvchi modda-oksidlovchi, yondiruvchi-uning elementlari. Agar
birorta elementni shulardan chiqarib tashlasak, tizim buziladi. Tizimda bor sifat uning
elementlarida bo`lmaydi. Bu tizimning muhim xususiyati bo`lib, xavfsizlik masalalari
tahlili asosida joylashgan. ko`ngilsiz voqealarning paydo bo`lish sabablarini aniqlash,
ularni kamaytirishga qaratilgan tadbirlar xavfsizlik tizimi tahlilining asosiy
maqsadidir.
Har qanday sabablar natijasida vujudga kelgan xavflar zarar keltiradi. Sababsiz haqiqiy
xavf ham, zarar ham yo`q. Demak, xavfdan saqlanish uning
kelib chiqish sabablarini
bilishga asoslangan.
Sodir bo`lgan xavflar bilan sabablar o`rtasida sabab-oqibat aloqasi bor. O`z navbatida
bir sabab ikkinchi sababiy oqibatni keltirib chiqaradi va h.k. SHunday qilib, sabablar
va xavflar zanjirsimon tizimni yaratadi. Bunday grafikning
tasviri shoxli daraxtga
o`xshaydi. Quriladigan daraxtlarda sabab va xavf shoxlari bor. Ularni o`zaro ajratib
tashlash mumkin emas. SHuning uchun xavfsizlikni tahlil
etishda tuzilgan tasvirni
sabablar va xavflar daraxti deb atash lozim.
Кран-балка илгагидан юкнинг тушиб кетиши
Сақлагич
қулфнинг
йўклиги
Чиқиш ёки
кириш
Фиксатор
кучининг
йўқолиши
Троснинг узилиши
Чиқиш
ва кириш
Техник
назоратнинг
йўқлиги
Троснинг
занглаши,
коррозияси
Texnika xavfsizligi - Texnika xavfsizligi

24
ilgarilanma-qaytma harakat qiluvchi qismlar (kardanli, zanjirli, tishli, tasmali, friktsion
uzatma)ning harakati xavfli omillar qatoriga kiradi.
Ishlab chiqrishdagi zararli omil
– ishchilarga ish vaqtida ta`sir etib kasallanishga yoki
ish qobiliyatining pasayishiga olib keladigan omil.
Zararli omillarga neft’ mahsulotlari (benzin, dizel yoqilg’isi bug’lari, pestitsidlar,
mineral o`g’itlar, chang, shovqin, titrash, tebranish), ish joyida namlikni ortishi yoki
kuchli yoritilganligi, iqlim sharoitlari va boshqalar kiradi.
Elektr xavfsizligi
– kishilarni elektr toki, elektr yoyi, elektrmagnit maydonining zararli
va xavfli ta`siridan muhofaza qilishni ta`minlaydigan tashkiliy va texnik chora-
tadbirlar sistemasi.
SHikastlanish
– ishlab chiqarishdagi zararli yoki xavfli ta`sirlar natijasida inson
organlari yoki teri qoplamasi fiziologik butunligini buzilishi.
ҳалокатлар - Texnika xavfsizligi

12
1.1.-rasm. Tavakkalning yo`l qo`ysa bo`ladigan mintaqasi aniqlash sxemasi.
Tavakkalning YQB mintaqasi tushunchalari bizda hali qabul qilinmagan va to`liq
amalga oshirilmagan. Bunday tashqari ayrim mutaxassislar bunga tanqidiy nazar bilan
qaraydilar.
Ularning fikricha, xavfsizlikni bunday baholash
insonparvarlik nuqtai
nazaridan yiroqdir.
Haqiqatda esa,
hozirgi mavjud usullardan, tavakkalning YQB
mintaqasi usuli 2-3 daraja jiddiy sanaladi.
Tavakkalni boshqarish.
Xavfsizlik darajasini ko`tarish, xavfsizlikning asosiy nazariy
va amaliy masalasidir. Buning uchun mablag’ni 3 yo`nalishda sarflash kerak:
-ishlab chiqarish texnik tizimlari va ish ob`ektlarini takomillashtirish;
-malakali ishchilarni tayyorlashga;
-favqulodda oqibatlarni yo`qotishga;
Sarflarni bular orasida qanday bo`lishini rejalash uchun chuqur tekshirishlar o`tkazish
lozim, unda ham aniq fikrga kelish qiyin. «Tavakkal» boshqarish
texnika doirasida
xavfsizlikning oldini olishda yangi imkoniyatlar ochadi.
Tavakkalni boshqarishda
texnik, ma`muriy, tashkiliy yo`llarga iqtisodiy usul ham qo`shiladi.
Xavflarni o`rganish tartibi
uch bosqichda amalga oshiriladi:
Birinchi bosqich-xavflarni oldindan tahlil etish.
Bu bosqich uch qadam bilan
bajariladi:
1-qadam-xavf
manbalarini
aniqlash;
2-qadam-xavflarni
vujudga
keltiradigan qismlarni aniqlash; 3-qadam-tahlilni chegaralash, ya`ni, tekshirilmaydigan
xavflarni chiqarib tashlash.
Ikkinchi bosqich-xavfli holatlarni ketma-ketligini aniqlash, hodisa va xavflar daraxtini
tuzish. Xavflar daraxti yuqoridan pastga qarab quriladi
hamda sabablari hisobga
olingan holda tamom bo`ladi (2.2.-rasm).
Nazorat savollari - Texnika xavfsizligi

23
beruvchi ishlovchilarni mehnat muhofazasi talablari bilan tanishtirishi va har bir ish
joyida mehnat muhofazasi talablariga mos keladigan sharoitni yaratishi, ish joylarini
mehnat sharoiti bo`yicha attestatsiyadan o`tkazishga burchlidir.
Ish beruvchi ishlovchi bilan mehnat shartnomasini tuzishda ishchini o`z hisobidan
tibbiy ko`rikdan o`tkazishi lozimligi qonunda belgilangan. Ish beruvchi ishchilarni
faoliyati davomida ham quyidagi hollarda tibbiy ko`rikdan o`tkazish ishlarini tashkil
etishi shart:
1. 18 yoshga to`lmaganlar;
2. 60 yoshga to`lgan erkaklar, 55 yoshga to`lgan ayollar;
3. nogironlar;
4. mehnat sharoiti noqulay ishlarda, tungi ishlarda, shuningdek transport harakati bilan
bog’liq ishlarda band bo`lganlar;
5. oziq-ovqat sanoatida, savdo va bevosita aholiga xizmat ko`rsatish bilan bog’liq
bo`lgan boshqa tarmoqlardagi ishlarda band bo`lganlar;
6. umumta`lim maktablari, maktabgacha tarbiya va boshqa muassasalarning bolalarga
ta`lim yoki tarbiya berish bilan mashg’ul bo`lgan pedagog va boshqa xodimlari.
Tibbiy ko`riklardan o`tishdan bo`yin tovlashga xodim hakli emas. Tibbiy
komissiyalarning tekshiruvlar natijasida bergan tavsiyalarini bajarishdan bo`yin
tovlagan xodimlarni ish beruvchi ishga qo`ymaslikka haqlidir.
Agar ishchining sog’ligi ish sharoitining salbiy ta`sirida yomonlashgan bo`lsa u
navbatdan tashqari tibbiy ko`rikdan o`tkazishni talab qilishga haqli.
Tibbiy ko`riklardan o`tkazish qayd etilgan hollarda korxona (ish beruvchi) mablag’i
hisobiga amalga oshiriladi.
Ish joylarida to`liq va zararsiz va xavfsiz ish sharoitini yaratish amalda mumkin emas.
SHu sababli mehnat muhofazasining vazifasi zararli va xavfli ishlab chiqarish
omillarinining ishlovchilarga zararli ta`sirini eng kam darajaga keltirishga imkon
beradigan chora-tadbirlarni amalga oshirishdan, ishlovchilarni shikastlanishlarini
oldini olishdan, yuqori mehnat unumdorligiga erishishga yordam beradigan qulay
sharoitlarni yaratishdan iborat.
Tahlil usuli - Texnika xavfsizligi

|
Texnika xavfsizligiBog'liq 5b27936d71643Tahlil usuli.
Xavfsizlikni ko`ngilsiz voqea ro`y berishdan oldin (aprior) yoki keyin
(aposterior) tahlil etish mumkin. Har ikki holda qo`llaniladigan usul bevosita yoki
aksincha bo`ladi.
Aprior tahlilda shu tizimga xos bo`lishi mumkin bo`lgan (yashirin) kungi lsiz
voqealar tanlab olinadi va ularni yaratuvchi bir qancha holatlar to`plami tuziladi.
Aposterior tahlil esa ko`ngilsiz voqea yuz bergandan so`ng kelajakda tadbirlar ishlab
chiqishdir. Bu ikki uchul bir-birini to`ldiradi.
To`g’ri usulda taxrir qilishda oqibatni oldindan kurish uchun sabablar o`rganiladi.
Teskari usulda esa oqibat tahlil kilinib, sabablari aniqlanadi. Bu usullarning asosiy
maqsadi ko`ngilsiz voqealarni oldini olishdir. Voqealarni kelib chiqish ehtimoli va
tezligi ma`lum bo`lsa, vokeaning taxminan qanday natija bilan tamom bo`lishini
aniqlash mumkin.
Xavfsizlikning tahlilida tizimning parametrlarini yoki chegarasini aniqlash asosiy
masala hisoblanadi. Agar tizim juda chegaralangan bo`lsa, biror xavfli hollar yoki
omillar etibordan tashqarida qolishi, agar tizimga o`ta keng qaralsa, tahlil natijalari
noaniq bo`lishi mumkin.
Tahlil o`tkazish darajasi aniq maqsadlarga bog’liq. Aniq bir holatda ogohlantirish yo`li
bilan ta`sir qilish mumkin bo`lgan hodisalarni aniqlash umumiy ish uslubi hisoblanadi.
Nazorat savollari
1. HFX fanining mazmuni nima?
2. HFX faning maqsadi nima?
3. Atrof-muhit nima?
4. ekosistema deganda nimani tushunasiz?
5. Biosfera nima?
6. Texnosferaning inson faoliyatiga qanday aloqasi bor?
7. Litosfera haqida tushunchangiz?
8. Demografik portlash nima?
9. Urbanizatsiyani qanday tushunasiz?
10. HFX fanini o`rganishdan maqsad nima?
15
2-ma`ruza Hayot faoliyati xavfsizligini ta`minlash tamoyillari, uslublari
|
| |
Reja: 
1.HFX ni taminlash asoslari

|
Reja:
1.HFX ni taminlash asoslariBog'liq 5b27936d71643Reja:
1.HFX ni taminlash asoslari.
2.Xafsizlikni taminlash usullari, ta`riflari.
3.HFX ni boshqarishni uslubiy asoslari.
4.Faoliyatni turkumlarga ajratish.
Tayanch so`zlar:
xavf-xatar, xavflar taksonomiyasi, tabiiy, texnik, ekologik, fizik,
biologik, ruhiy, ijtimoiy, maishiy, zaharlar, kislotalar, impul’s, xavflar ruyxati
1.Hayot faoliyat xavfsizligini taminlash asoslari
Xavfsizlik umumiy nazariyasining tuzilishida asoslar va usullar ko`rilayotgan sohadagi
aloqalar to`g’risida to`liq tasavvur qilishda metodologik ahamiyatga ega.
Asos, bu - fikr, g’oya, maqsad (asosiy holat)dir. Usul, bu – eng umumiy qonuniyatlarni
bilish orqali maqsadga erishish yo`lidir.
Xavfsizlikni taminlash asoslari, usullari mantiq hamda dialektikaga xos umumiy
usullarga tegishli bo`lmay, maxsus va ayrim usullardan hisoblanadi. Usullar va asoslar
o`zaro bog’liqdir. Xavfsizlikni taminlash choralari, bu – usullarni va asoslarni amaliy,
tashkiliy, moddiy gavdalantirib amalga oshirishdir.
Asoslar, usullar, choralar xavfsizlikni ta`min etishdagi mantiqiy pog’onadir. Ularni
tanlab olish faoliyatning aniq sharoitlariga, xavfning darajasiga va boshqa mezonlarga
bog’liq.
Xavfsizlikni taminlash yo`llari
ko`p. Ularni belgilariga qarab bir necha sinfga ajratish
mumkin. Masalan, yo`naltiruvchi, texnik, tashkiliy, boshqaruv.
1.
Yo`naltiruvchi belgilari: operatorning faolligi, iqtidori; tizimning tartibsizlanishi
(destruktsiya), operatorni almashtirish, tasniflash, xavflarni yo`qotish, tartiblash,
xavfni kamaytirish.
2.
Texnik belgilari: blokirovkalash, vakuumlash, germetiklash, masofadan
boshqarish, mahkamlash, to`siqlar orqali himoyalash, ojiz zveno qo`llash, siqilgan
havo qo`llash, harakatlarni sekinlashtirish.
3.
Tashkiliy belgilari: vaqt bilan himoyalash, axborot (ma`lumotlar), zahiralash, mos
kelmaslik, me`yorlash, xodimlar tanlash, ergonomiklik.
4. Boshqaruv: moslik, nazorat, qarshi aloqa, javobgarlik, rejalilik, rag’batlantirishlar,
samaradorlik, boshqarish.
|
| |
hisobot - Texnika xavfsizligi

18
4. Faoliyatni turkumlarga ajratish
«Inson-muhit», «inson-ishlab chiqarish» va boshqa tizimlar murakkab ko`p
tarkibli
uyushmalardan (tizimlardan) hisoblanadi. Xavflarni o`rganish
va tahlil jarayonida
tarkiblarga ajratiladi.
2.2.-rasm. Faoliyat modeli: 1-inson; 2-muhit; 3-aks ta`sir qiluvchi aloqalar.
Aniq faoliyat sharoitida bu turkumlar (elementlar) yanada ravshanlashadi.
SHuning
uchun faoliyatni loyihalashda uning turkumlarini (elementlarini)
etarli darajada
aniqlab, to`g’ri keladigan axborot
manbalaridan foydalanib,
ularning xavfli
xususiyatlari topiladi.
2.3.-rasm. Faoliyatni turkumlarga ajratish:
1-inson; 2-mehnat quroli; 3-mehnat vositalari; 4-quvvat (energiya); 5-mehnat
mahsulotlari; 6-texnologiya; 7-flora; 8-fauna; 9-ma`lumot; 10-tabiiy iqlim; 11-
mehnatni tashkil etish; 12-jamoa; n-boshqalar.
Инсон
Муҳит
Салбий
оқибат
19
2.1.-jadval
HFX ni loyihalashning taxminiy tizimlari
T/R
Loyihalash ishlarining ketma-
ketligi
Ishlarning natijalari
1
Loyihalanayotgan yoki mavjud
ob`ektni qismlarga ajratish
Aniqlanadi:
1.Ish buyumlari
2.Ish vositalari: uskuna, imorat,
inshootlar
3.Quvvat
4.Ish mahsulotlari
5. Texnologik jarayonlar
6. Tabiiy iqlim omillari
7.Flora-fao`na
8. Ishchilar
9. Ish joyi, tsex
2
Har bir
elementning vujudga
keltirishi mumkin bo`lgan
xavflarning identifikatsiyalash
Xavflar ruyxati
3
Sabablar va xavflar «SHajarasi» ni
tuzish
Xavflar sabablari
4
Xavflarning miqdoriy va sifatiy
bahosi, YQB va «T» darajasi bilan
solishtirish
Himoya qilinishi kerak bo`lgan
xavflar va sabablar ruyxati
5
Maqsadni aniqlash
Erishish kerak bo`lgan ish
sharoitining parametrlarini
aniqlash
6
Xavfsizlik ko`rsatkichlari
bo`yicha ob`ektlarni umumiy
baholash
Qabul qilingan integral yoki ball
ko`rsatkichlari
7
Bo`lishi mumkin bo`lgan asoslar,
usullar va xavfsizlikni tamin
etadigan vositalar
Asoslar, usullar va alternativlarni
to`plash
8
Har bir alternativning avzalligi va
kamchiligini, zarar va foydasini
tahlil etish
To`g’ri keladigan xilini tanlab
olish
9
Qabul qilinishi mumkin bo`lgan
asoslarni, usullarni va vositalarni
tahlil etish
To`g’ri keladigan xilini tanlab
olish
20
10
Hisob-kitob
Masalani aniq echish
11
Foydasini baholash
Texnik, ijtimoiy, iqtisodiy
foydasining ko`rsatkichlari
Investitsiya muhiti va unga ta’sir etuvchi omillar

|
Investitsiya muhiti va unga ta’sir etuvchi omillar
|
bet | 20/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollarInvestitsiya muhiti va unga ta’sir etuvchi omillar
Mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasi, investitsiya faolligining o’sish sur’atlari investitsiya muhitiga ko’p jihatdan bog’liqdir. Investitsiya muhitining jozibadorligi xorijiy investitsiyalar oqimini ko’paytirishning muhim omili hisoblanadi. Iqtisodiyotda investitsiya faoliyatining rivojlanishi, ichki va tashqi investitsiyalarni jalb qilishning ko’lami, yo’nalishlari va samaradorligi, bevosita, investitsiya muhitiga bog’liqdir.
Iqtisodchi-olimlardan A.Vaxabov, Sh.Xajibakiev, N.Muminovlar investitsiya muhiti to’g’risida quyidagilarni ta’kidlab o’tadilar: «Investitsiya muhiti – bu xorijiy kapital qo’yilmalarining qaltislik darajasini va ulardan mamlakatda samarali foydalanish imkoniyatlarini oldindan belgilaydigan iqtisodiy, siyosiy, yuridik va ijtimoiy omillar yig’indisidir. Investitsiya muhiti kompleks, ko’pqirrali tushuncha bo’lib, milliy qonunchilik, iqtisodiy shart-sharoitlar (inqiroz, o’sish, stagnatsiya), bojxona rejimi, valyuta siyosati, iqtisodiy o’sish sur’atlari, inflyatsiya sur’atlari, valyuta kursining barqarorligi, tashqi qarzdorlik darajasi kabi ko’rsatkichlarga ega»37. Shuningdek, mamlakatdagi investitsiya jarayonlariga ta’sir ko’rsatuvchi iqtisodiy, siyosiy, me’yoriy-huquqiy, ijtimoiy va boshqa shart-sharoitlar majmui investitsiya muhitini anglatadi.
Mamlakatimizdagi investitsiya muhitiga ta’sir etuvchi omillar, asosan, to’rt guruhga bo’linib, ular huquqiy, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy omillarni tashkil etadi (8.2-jadval).
8.2-jadval
Investitsiya muhiti holatini belgilovchi kengaytirilgan omillar
Ta’sir etuvchi omillar guruhi
|
Ko’rinishlari
|
I. SIYOSIY OMILLAR
|
Davlatning investitsiyalar, xususan, xorijiy investitsiyalar bo’yicha siyosati
Davlatning iqtisodiyotga aralashish darajasi
Mamlakatning xalqaro shartnomalarga qo’shilganlik darajasi
Mamlakatning xalqaro bitimlarga rioya qilishi
Siyosiy ahvolning barqarorligi (siyosiy harakatlar, to’qnashuvlar, qo’shni davlatlarning osoyishtaligi)
Siyosiy hokimiyatning maqsadli harakati
Davlat apparatining samarali ish yuritishi
Ko’p partiyaviylik va siyosiy guruhlarning mavqei
Soliq, valyuta, narx, pul-kredit siyosatining investitsiya siyosatiga uyg’unligi
10. Mamlakatdagi ekologik vaziyat va hukumatning ekologik sog’lomlashtirish bo’yicha siyosati ko’lami
|
|
|
| |
joriy yo‘nalishlar uchun 
musbat va turli yo‘nalishlar uchun manfiy bo‘ladi. 
§ 5.7. Elektroissiklik relesi

|
joriy yo‘nalishlar uchun
musbat va turli yo‘nalishlar uchun manfiy bo‘ladi.
§ 5.7. Elektroissiklik relesiBog'liq hxdyWc64rxc4ylSk9H8CT0vh6AhFuTBsvP6yTtUW
joriy yo‘nalishlar uchun
musbat va turli yo‘nalishlar uchun manfiy bo‘ladi.
§ 5.7. Elektroissiklik relesi
Elektroissiklik relelar - elektr dvigatellarni tok yukidan himoya qilish uchun
mo‘ljallangan elektr qurilmalari. Elektroissiqlik relelarni eng keng tarqalgan turlari
TRP, TRN, RTL, va RTT.
Elektroissiqlik relelarining ishlash prinsipi
Energetik uskunalarining chidamliligi asosan ish paytida ta’sirlanadigan
yuklarga bog‘liq. Har qanday ob’ekt uchun tok oqimi davomiyligining uning qiymatiga
bog‘liqligini topishingiz mumkin, bu esa uskunaning ishonchli va uzoq muddatli
ishlashini ta’minlaydi, bu ko‘rsatkich 5.5-rasmda (egri chiziq 1) ko‘rsatilgan.
Nominal tokda uning oqimining ruxsat etilgan davomiyligi cheksizlikka teng.
Nominal tokdan katta tok oqimi haroratning qo‘shimcha oshishiga va izolyatsiyaning
qo‘shimcha qarishiga va ishdan chiqishiga olib keladi. Shuning uchun ortiqcha yuk
qancha katta bo‘lsa, shuncha qisqa muddatli ruxsat etiladi. Rasmdagi egri chiziq 1
72
uskunaning kerakli muddati asosida o‘rnatiladi.Uning umri qisqa bo‘lsa, haddan
tashqari katta ruxsat etiladi.
5.5 –rasm. Issiqlik relesi va himoyalangan ob’ektning vaqt-tok
xarakteristikalari
Ortiqcha yukdan himoya qilish uchun, bimetallik plastinka bilan ishlaydigan
issiqlik relelari keng tarqalgan.
Issiqlik relesining bimetallik plastinkasi ikkita plastinkadan iborat bo‘lib,
ulardan biri yuqori temperatura kengayish koyeffitsiyentiga, ikkinchisi-kichikroq. Bir-
biri bilan aloqa nuqtasida plitalar qattiq ravishda issiq prokat yoki payvandlash bilan
bog‘lanadi. Agar siz bunday plastinani mustahkamlab va uni qizdirsangiz, plastinka
kamroq materialga qarab egiladi. Aynan shu hodisa termik relelarda ishlatiladi.
Invar materiallari (a qiymati pasi) va non-magnit yoki xrom-nikel po‘lat (a
qiymati yuqori) termik relelarida keng ishlatiladi.
Issiqlik relesining bimetallik elementini plastinada hosil bo‘lgan issiqlik, tok
yuklamasi bilan qizdirish mumkin. Ko‘pincha bimetal maxsus isitgichdan isitiladi va
u orqali tok oqimi yuklamasi oqadi. Plastinka
bimetalldan o‘tayotgan tok hosil qilgan
issiqlik bilan ham, maxsus isitgich hosil qilgan issiqlik bilan ham yuk oqimi bilan
ayerodinamiklashtirilganda eng yaxshi xarakteristikalar kombinatsiyalangan isitish
bilan olinadi.
Egilish, erkin uchi bilan bimetallik plastinka issiqlik relesining kontakt tizimiga
ta’sir qiladi.
73
5.6 –rasm. Termik releli qurilmasi sxemasi:
a-datchik elementi, b-sakrash kontakti, 1-kontaktlar, 2-prujina,
3-bimetallik plastinka, 4-tugma, 5-ko‘prik
|
| |
Elektroissiqlik relesining vaqt-tok xarakteristikalari

74
o‘zgaradi. Bu 2 kontaktlarni ochadi ishonchli bir vaqt ichida yoyi o‘chirishini
ta’minlaydi (5.6-rasm).
Zamonaviy kontaktorlar va ishga tushirgichlar TRP (bir fazali) va TRN (ikki
fazali) termik relelar bilan jihozlangan (5.7-rasm).
5.7 – rasm. TPH-elektroissiqlik relesi sxematik tuzilishi
TPH-relesini texnik tasnifi
1 dan 600 a gacha bo‘lgan termik elementlarning nominal toklari bilan TPH
seriyasidagi issiqlik toki bir qutbli relelar asosan 500 va 50 Hz chastotadagi nominal
kuchlanishli tarmoqdan ishlaydigan uch fazali asinxron
elektr dvigatellarning
nomaqbul yuklamalaridan himoya qilish uchun mo‘ljallangan. 150 A gacha bo‘lgan
oqimlar uchun termik TRP relelari nominal kuchlanishi 440 V gacha bo‘lgan
o‘zgarmas tok tarmoqlarida ishlatiladi.
Bir misolni ko‘rib chiqamiz. Yuqorida TRN relay qurilmasi (5.7-rasm)
keltirilgan. Bu ikki fazali hisoblanadi. Bu uch hujayralari iborat,
ekstremal isitish
elementlar, o‘rtasida harorat kompensator, tok sozlagichi, ajratgich, ajratish kontakti,
va qaytish tarmog‘i.
Qizdirish elementi (1) dan tok o‘tganda uning temperaturasi ortadi, tok
o‘rnatilgandan ortiqcha yuklanish tokiga etganda bimetallik plastinka(2)
deformatsiyalanadi. Surish itargichi (10) o‘ngga harakatlanadi va harorat kompensatori
75
plastinkasi (3) ni itaradi. Ortiqcha yuk oqimi etilganda o‘ngga egiladi va yopilgich (7)
ni uzadi. Chiqarish shtanga (6) tepaga ko‘tariladi va kontaktlar (8) ochiladilar.
5.8 – rasm. Issiqlik relelarini umumiy ko‘rinishi
Xulosa
Issiqlik relelari elektr jihozlarini himoyalashda muhim element hisoblanadi. Shu
bilan qurilmani ortiqcha yuklardan himoya qilinadi va
uning xususiyatlari qisqa
muddatli oqimlarni soxta signallarsiz toqat qilish imkonini beradi.
Relelar magnit ishga tushirgichlar bilan birgalikda uning chiqish terminallariga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulab, bitta struktura hosil qilib, din
temir reykalarida va elektr
shkaflarida joylashtirilgan mustaqil himoya qurilmalari sifatida ishlatilishi mumkin.
§ 5.5. Induksion relesi - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

70
.
Bu aylanuvchan moment, 4 prujina qarshiligini engib, diskni kontaktlar 5
yopilguncha aylantiradi.
Induksion rele fazaga reaksiyaga kirishgani uchun uni (shuningdek
elektrodinamik) faza rele sifatida ishlatish mumkin. Harakatlanuvchi qismning past
inersiyasi bunday relelarni avtomatik himoya va blokirovkalash sxemalarida yuqori
tezlikli deb ishlatishga imkon beradi. Ular ayniqsa temir yo‘llarda avtomatlashtirishda
keng tarqalgan. Ulardan tok, kuchlanish, quvvat, chastota, faza, qarshilik relelari
sifatida foydalanish mumkin. Ularning afzalligi shundaki, ular harakatlanuvchi qismga
joriy ta’minotni talab qilmaydi. Induksion relelarning sezgirligi past va ularning
ishlashi kamida 0.5 Vt quvvatni talab qiladi.