O’zbekiston Respublikasining jahon iqtisodiy hamjamiyatiga kirishida tashqi iqtisodiy faoliyatning roli

|
O’zbekiston Respublikasining jahon iqtisodiy hamjamiyatiga kirishida tashqi iqtisodiy faoliyatning roli
|
bet | 36/57 | Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 0,53 Mb. | | #120356 |
Bog'liq Navoiy texnika-iqtisodiyot kasb-hunar kolleji4. O’zbekiston Respublikasining jahon iqtisodiy hamjamiyatiga kirishida tashqi iqtisodiy faoliyatning roli
Jahon iqtisodiyotida ro’y berayotgan jarayonlar iqtisodiyotning tarmoq va hududiy tuzilmasidagi dinamik siljishlarga, samaradorlikni baholash va bozordagi raqobat sharoitlarining tezkor o’zgarishiga olib keladi. Bu, biznes ishtirokchilaridan kompaniyalar menejmenti-dan tortib to milliy hukumatlar va xalqaro tashki-lotlargacha faol hatti-harakatlarni talab qiladi.
Jahon iqtisodiyotining globallashuvi O’zbekiston uchun alohida ahamiyatga ega, chunki, bir tomondan, mamlakat bozor iqtisodiyotiga o’tish jarayonini davom ettirmoqda, uning samaradorligi ko’pgina jihatlari bilan tashqi iqtisodiy faoliyatga bog’liq bo’ladi; ikkinchi bir tomondan – O’zbekiston deyarli bir asr davomida jahon iqtisodiyotining rivojlanish jarayonlaridan izolyastiya qilingan edi. Shuning uchun zarur bo’lgan ichki infratuzilmani rivojlantirish va jahon bozoridagi ishtirokini ta’minlash uchun, boshqa mamlakatlarga nisbatan ancha ko’p ishlarni amalga oshirishi lozim. Bozor iqtisodiyotiga o’tish jarayonlari, tashqi bozorga chiqish hatti-harakatlari bilan birgalikda iqtisodiyotini ham tashqi savdo va chet el investitsiyalari uchun jozibali bozorga aylantirish mamlakat uchun murakkab, ammo muhim ustuvor yo’nalish hisoblanadi.
Tarixga nazar tashlaydigan bo’lsak O’zbekistonnnig iqtisodiy rivojlanishi mustamlakachilik oqibatida to’xtab qolgan edi. Komunistik tizim tomnidan amalga oshirilgan mustamachilik siyosati iqtisodiyotning rivojlanishi va O’zbekistonning jahon iqtisodiyotidagi ishtirokini umuman yo’qqa chiqardi.
Islohotlarning hozirgi bosqichida iqtisodiyotni rivojlantirishda dolzarb muammolardan biri bo’lgan zamonaviy marketing uslublarini joriy etish va takomillashtirish masalalari amalda o’z echimini to’liq topgani yo’q.
Shulardan kelib chiqib, birinchi navbatda O’zbekiston iqtisodiyotining rivojlanish ko’rsatkichlarini, tashqi savdo oboroti tuzilmasisi va jo’g’rofiyasini tahlil etish maqsadga muvofiqdir.
Hozirgi sharoitda, eng avvalo, tashqi iqtisodiy aloqalarni rivojlanish sur’atlaridagi salbiy jarayonlarni bartaraf etish lozim. Ayniqsa, bu milliy iqtisodiyot asosiy tarmoqlarining rivojlanishida, tashqi savdoning o’sish sur’atlarida yaqqol ko’zga tashlanadi.
Tashqi savdoni rivojlanishida 2007 yilda 2006 yilga nisbatan ijobiy o’zgarishlar kuzatildi. Tashqi savdo aylanmasi 17,3%ga ko’paydi va 6,7 mlrd. doll. tashkil etdi. Ijobiy o’zgarishlarga: eksport-import bilan shug’ullanuvchi tadbirkorlarni ro’yxatga olish amaliyotini soddalashtirilishi; tashqi iqtisodiy aloqalar import kontraktlarini dastlabki ro’yxatga olishning bekor qilinishi; qo’shimcha qiymat solig’idan tashqari barcha turdagi soliq va yig’imlarni to’lashdan ozod qilingan xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonalar tomonidan raqobatbardosh tayyor iste’mol tovarlarni ishlab chiqarishni rag’batlantirish bo’yicha qo’shimcha choralarning qo’llanilishi; Davlat bojxona qo’mitasi (DBQ), Markaziy Bank (MB) va Davlat soliq qo’mitasi (DSQ) o’rtasida tashqi savdo amaliyotlarida ayriboshlashning yagona elektron tizimining yaratilishi; joriy xalqaro amaliyotlar bo’yicha milliy valyutani (so’mni) erkin ayirboshlash, konvertastiyaning kiritilishi; yuridik shaxslar, shuningdek eksport-import amaliyotlarini amalga oshirish huquqiga ega bo’lgan yakka tartibdagi tadbirkorlar sifatida ro’yxatga olingan jismoniy shaxslar uchun yog’och va yog’och mahsulotlarini import qilishda bojxona to’lovi stavkasi nolga tenglashtirilishi bo’ldi.
Eksport tarkibida sifat o’zgarishlari ro’y berdi. Oziq-ovqat mahsulotlaridan tashqari tovarlarning barcha guruhlari bo’yicha 2006 yilga nisbatan eksport hajmining ko’payishi kuzatildi. Yuqori qo’shimcha qiymatga ega bo’lgan mahsulotlar (mashina va uskunalar, engil sanoat mahsulotlari, boshqa tayyor buyumlar) mavqei yaxshilandi. Shu tariqa, samolet va avtomobilsozlik sanoati mahsulotlari hisobiga mashina va uskunalarni eksport qilish hajmi 1,9 marta oshdi. Yil davomida respublikaning asosiy eksport tovarlariga qulay baho kon’yunkturasi kuzatildi. Paxta va oltinning jahon bozorlarida yuqori baholar saqlanib turdi. Xitoy, Avstraliya va Afrikaning bir qator hududlarida kam paxta hosili olinishi oqibatida, jahon bozorida bir tonna paxta tolasining bahosi 1335 dollardan 1500 dollargacha, yuqori navlarining bahosi esa 2100 dollargacha ko’tarildi. Paxta xom ashyosini eksport hajmi 2006 yilga nisbatan 10,4%, energetik resurslar 49,8%, rangli va qora metallar 25,5% oshdi. Eksportdagi paxta tolasining ulushi 2,6 foiz darajaga kamaydi va 19,8%ni tashkil etdi, energetik resurslarning ulushi esa 1,7 foiz darajaga oshdi va 9,8%ga etdi. Energetik resurslar eksportining o’sishi asosan, tabiiy gaz eksportini ko’tarilishi hisobiga ro’y berdi. Rangli va qora metallar ulushi 6,4%ni tashkil etdi va 2006 yil darajasida qoldi. Ishlab chiqarishni mahalliy-lashtirish bo’yicha choralarni amalga oshirish natijasida importning tovar tarkibida ham o’zgarishlar kuzatildi. Umuman olganda 2006 yilga nisbatan importning o’sishi mashina va uskunalar importini 17,1%, rangli va qora metallarning 8,8%, energetika va yoqilg’i mahsulotlarining 128%, xizmatlarning 5,0%, tovarlarning boshqa guruhlari bo’yicha 19,3% ko’payishi hisobiga yuz berdi.
Importda mashina va uskunalar asosiy o’rin tutgan 2006 yilga nisbatan ularning salmog’i 3,0 % darajaga ko’paygan va umumiy importning 44,4% tashkil qilgan. Bu iqtisodiyotning etakchi tarmoqlarida raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishga yo’naltirilgan zamonaviy ishlab chiqarishlarni yaratish, mavjud jihozlarni zamonaviylashtirish va texnologik yangilash bilan bog’liq.
Energetika va yoqilg’i mahsulotlari importi salmog’i 2006 yildagi 1,3%dan 2007 yilda 2,7%gacha oshdi.
Rangli va qora metallar importi salmog’i 7,9 %, xizmatlarniki esa 10,2% tashkil qildi yoki 2006 yilga nisbatan mos ravishda 0,1 va 0,4 foiz darajaga kamaydi.
2007 yilda xorij mamlakatlariga eksport qilish sur’atlari (2006 yilga nisbatan 1,27 marta) MDH mamlakatlariga (1,17 marta) nisbatan o’sib borishi kuzatildi. Bunda MDH mamlakatlariga eksport qilish salmog’i 27,6%dan 26%gacha kamaydi. MDH mamlakatlariga asosan iste’mol tovarlari va energetika va yoqilg’i mahsulotlari etkazib berilmoqda, shuningdek kimyoviy mahsulotlar, mashina va uskunalarni eksport qilish hajmi ham ortib bormoqda. Xorij mamlakatlariga asosan paxta tolasi, rangli va qimmatbaho metallar, kimyoviy mahsulotlar eksport qilinmoqda. Umumiy eksport hajmidagi ushbu mamlakatlarga eksport qilish salmog’i 72,4%dan 74%gacha ko’paydi.
Xorij mamlakatlaridan import qilishga nisbatan (1,07 marta) MDH mamlakatlaridan import qilish sur’atlari birmuncha yuqorilab ketdi (2006 yilga nisbatan 1,14 marta). Mos ravishda MDH mamlakatlaridan import qilish salmog’i 2006 yildagi 36,9%dan 2007 yilda 38,3%gacha ko’paydi, xorij mamlakatlaridan esa 63,1%dan 61,7%gacha kamaydi. MDH mamlakatlaridan asosan qora va rangli metallar, energetika va yoqilg’i mahsulotlari, yog’och, qog’oz va qog’oz mahsulotlari; xorij mamlakatlaridan esa oziq-ovqat, kimyoviy mahsulotlar va plastmassa, mashina va uskunalar, to’qimachilik mahsulotlari olib kelingan.
2007 yilda asosiy savdo hamkorlari bo’lib Evropa (respublika tovar aylanmasining 60,3%) va Osiyo mamlakatlari (33,0%) hisoblanadi. Ular ishtirokida tovar aylanmasi 2006 yilga nisbatan 1,2 martaga oshdi.
O’zbekistonning eksport bo’yicha etakchi savdo hamkorlari bo’lib quyidagi davlatlar hisoblanadi: Rossiya–eksportning 12,3% (2006 yilga nisbatan 144,5% ), Buyuk Britaniya-7,5% (121,8%), Eron-7,4% (157,6%), Shveystariya–5,4% (105,9%), Ukraina-3,9% (89,5%), Turkiya -3,5% (125,6%), Tojikiston–3,3% (120,2%), AQSH - 2,9% (139,1%), Qozog’iston-2,7% (121,1%), Hindiston-2,4% (360,2%), Afg’oniston-2,4% (145,2%). To’rtinchi chorakda 2006 yilning shu davriga nisbatan AQSHning eksport qilish hajmida 15,6%ga kamayish qayd qilingan. Natijada AQSH eksport salmog’i 1,4 foiz darajaga kamaygan va 2,5% tashkil qilgan. Importning 60% oltita mamlakat hissasiga to’g’ri kelgan: Rossiya, 23,3% (2006 yilga nisbatan 115,9%), Germaniya-9,8% (138,1%), Koreya- 7,9% (90,7%), AQSH–7,7% ( 69,7%), Xitoy–5,5% (144,6%), Turkiya–4,8% (161,7%). To’rtinchi chorakda Koreyadan import qilish hajmi 2,2 martaga ortgan.
2007 yilda tovar ayirboshlashdagi eng yuqori ijobiy qoldiq Eron, Buyuk Britaniya, Shveystariya, Tojikiston davlatlarida kuzatilgan; salbiy qoldiq esa - Germaniya, Rossiya, Koreya, AQSH, Xitoy, Qozog’istonda kuzatildi.
Umuman olganda 2007 yilda tashqi savdoni rivojlanishi ijobiy baholanmoqda. Tashqi savdo ayirboshlash hajmining ortishi bilan bir qatorda eksport va import tarkibida sifat o’zgarishlari ro’y berdi. Eksport tarkibida tayyor mahsulot tobora salmoqli o’rin tutib bormoqda. Tashqi aloqalar jug’rofiyasida iqtisodiy jihatdan rivojlangan xorij mamlakatlari bilan munosabatlar mustahkamlanib bordi.
2007 yilda xorijiy investitsiyali korxonalar (XIK) hissasiga respublikadagi umumiy eksportning 15,2% va importning 29% to’g’ri kelgan.
Respublika bo’yicha XIKda eksporti 2007 yilda 564,4 mln. doll. yoki 2006 yilga nisbatan 127,4% tashkil qilgan. Bunda ishlab chiqarilgan mahsulot, ish va xizmatlar tarkibida eksport salmog’i 5,4 foiz darajaga oshgan.
2007 yilda XIK eksportining tovar tarkibida quyidagi guruh tovarlari katta salmoqni tashkil qildi: «mashina va uskunalar» (19,4%), “xizmatlar ” (4,4%), “oziq-ovqat” (4,2%). «Rangli va qora metallar» (86%), ”mashina va uskunalar”(50,1%), «energetika va yoqilg’i mahsulotlari» (46,7%) va “kimyoviy mahsulotlar”(40,9 %) tovar guruhlari bo’yicha eksportning nisbatan yuqori o’sish sur’atlari kuzatilgan.
Paxta tolasi eksportining qiymati 4 martadan ko’proq oshdi, lekin respublika umumiy eksport hajmida mazkur mahsulot turining salmog’i katta emas (3,3%).
Turli rusumdagi avtomobillar (“Neksiya”, “Tiko”, “Matiz”, “Lasseti”, “Damas”), avtobuslar, paxtali gazlama va ip, mebel, sport buyumlari, poyafzal va kiyim-kechak, makaron va qandolat mahsulotlari, meva-sabzavot mahsulotlarini qayta ishlashdan olingan tayyor mahsulotlar, kimyo sanoati mahsulotlari va boshqa turdagi mahsulotlar eksportga yo’naltirilgan.
Respublika bo’yicha XIKda mahsulot, ish va xizmatlar importi hajmi 858,4 mln. AQSH doll. tashkil qildi, bu 2006 yildagi ko’rsatkichga nisbatan 21,8% yuqoridir. To’rtinchi chorakda import hajmini tez sur’atlar bilan o’sishi kuzatildi va 253,8 mln.doll. etib baholandi.
Avtomobil transportida yuk tashishlar ulushining 90,9%dan 86,4%gacha kamayishi truba quvurlari transporti ulushining o’sib borayotganligi bilan bog’liq. Lekin, truba quvuri transporti o’z xususiyatlariga ko’ra, avtomobillarda yuk tashishlarning bevosita o’rindoshi hisoblanmaydi. Shuning uchun ham avtomobil transportining asosiy yuk tashuvchi bo’lib qolish ehtimoli katta.
Bunda, yuk va yo’lovchilarni xususiy sub’ektlar tomonidan tashish sur’atlari sezilarli o’smoqda. Bu ko’rsatkich hozirgi kunda mos ravishda 30% va 5%ni tashkil etadi. Kelgusida, bu ko’rsatkichlarni ortishi va ushbu an’analarni hisobga olgan holda boshqaruv tuzilmasini shakllantirish kutilmoqda.
O’zbekistonning o’z istiqloliga erishgan davr tashqi savdo faoliyati uchun yangi erkinlashtirish davri sifatida xarakterlanadi. Bu valyuta bozorining erkinlashtirilishi bo’yicha chora-tadbirlar va so’mning valyuta kursini tez devalvastiya bo’lishida, eksportning, ayniqsa oziq-ovqat eksporti, tashqi savdo faoliyatini erkinlashtirish nuqtai-nazaridan huquqiy asosni shakllantirishga qaratilgan bir qator muhim normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilinishida o’z aksini topdi va bu faoliyat jadallashtirilishi lozim bo’ladi.
|
| |