Faoliyatning asosiy jabshalari tuzilishi

Faoliyatning asosiy jabshalari tuzilishi:
faoliyatning
sub'ekti
morfologiyasi
motivasiyasi
funksiyasi
dinamikasi
har xilligi
faoliyat sub'ekti
insoniyat (inson)
jamiyat
ijtimoiy guruh
individ, shaxs, yaqqol odam
ruhiy jarayon
fiziologik tizim
Faoliyat tuzilishining tasnifi
oddiylar
mantiqiy
fazoviy
zamoniy
stoxastik (yunon stochasis-farosat)
Tuzilmalar
57
murakkablareshtimollar algoritmi -
(mantiqiy stoxastik)
mantiqiy-fazoviy
mantiqiy stoxastik zamoniy
Faoliyatni bilish
faoliyat sifatida
o’quv ilmiy morfologiya
aksiologiya
praksiologiya
ontologiya
Faoliyat tuzilishi
(A.N.Leontev bo’yicha)
1) morfologiya- yunoncha morphe "shakl", tuzilish to’g’risidagi ta'limot,
soxa;
2)
aksiologiya -yunoncha axios "qadr", ya'ni qadriyat to’g’risidagi
ta'limot;
3)
praksiologiya-yunoncha praxitikos, faoliyatni, amaliy samaradorlik
nazariyasi
4)
antologiya-yunoncha antos-"moshiyat", turmush to’g’risidagi ta'limot
5. Inson shayoti va faoliyatini o’zgartuvchi asosiy omillar
Jahon psixologiyasida xulq-atvor, muomala va faoliyat muvaffaqiyatini
ta'minlovchi omillarning eng muhimi tariqasida insonning emosional shayoti
yotishi aksariyat nazariyotchi psixologlar tomonidan ta'kidlab o’tiladi. Bu
talqinning shaqqoniyligiga shech qanday e'tirozlar bo’lishi mumkin emas, chunki
mazkur omil eksperimental psixologiyaning mustaqil soha sifatida vujudga
kelishidan e'tiboran ustuvor, dalil taqozo qilmaydigan atribut singari tadqiqot
predmeti moshiyatiga singib ketgan. Shuni aloshida ta'kidlab o’tish lozimki, inson
muomalasining, xulq-atvorining kechishi, faoliyatining muvaffaqiyatli, sermashsul
yakunlanishi ko’p jishatdan shaxsning emosional holatlariga (emosional ton,
kayfiyat, stress, affekt va hokazo), izoshlanishi murakkab bo’lgan ruhiy
kechinmalarga, yuksak shis-tuyg’ularga bog’liq. O’yin, mehnat, o’quv, muomala
va boshqa faoliyat turlarining muvaffaqiyatli kechishi, shaxslararo munosabatlarda
xulq-atvorning namoyon bo’lishi ijobiy psixologik holat sifatida basholansa,
emosiya va shissiyotning barqaror, maqsadga yo’nalgan tarzda shukm surish
eshtimoli e'tirof etiladi.
58
Shis-tuyg’ularning mustashkamligi, barqarorligi, mukammalligi sifatlarining
mavjudligi ularning dinamik stereotiplar tipiga aylanganligidan dalolat beradi,
faoliyat va xulqning shaxs tomonidan ongli ravishda boshqarish uslubi
shakllanganligini bildiradi. Tabiatning tarkibiy qismlari va jamiyatning a'zolari
bilan turli shakldagi, har xil xususiyatli munosabatga kirishishi, ular bilan
muomala qilish maromlarini davriy (muvaqqat tarzda) o’zgarishni vujudga
keltiradi. Ana shu o’zgarish tufayli muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlik, omad va
omadsizlik, optimizm va pessimizm, romantika va realiya, simpatiya va antipatiya,
progress va regress, jo’shqinlik va tushkunlik, faollik va sustlik kabi birinchisi
ijobiy (pozitiv) ikkinchisi esa salbiy (negativ) ruhiy hodisa kelib chiqadi. Faoliyat
va xulqning amaliyotda bir tekis kechishini ta'minlovchi emosional holat
barqarorligining buzilishi unga qiyos qilingan muvaffaqiyatning birlamchi omili
to’g’risidagi ilmiy ma'lumotlarni shubsha ostida qoldiradi.
Binobarin, jamiki narsaning boshlang’ich asosi, manbai emosiya degan
g’oyani, uning qiymatini umumiy fonda birmuncha qadrsizlantiradi, lekin ikkinchi
darajali omilga aylantirib yubormaydi. Omillarning birlamchi va ikkilamchi,
ustuvor va yetakchi, umumiy va xususiy, ob'ektiv va sub'ektiv, muhim va
nomuhim mezonlar, alomatlar, o’lchamlar yordami bilan basholanishi ushbu
psixologik masala moshiyatini oqilona talqin qilish zaruriyatini vujudga keltiradi.
Sholbuki shunday ekan, ularning moshiyatini, keltirib chiqaruvchi sabablarini,
harakatlantiruvchi kuchlarini muayyan dalillarga asoslanib tashlil qilish muammosi
maydonga keladi. Inson faoliyati va xulqining muayyan qonuniyatlarga asoslangan
holda amalga oshishi ham ob'ektiv, ham sub'ektiv hart-haroitlarga bog’liq. Tabiiy
omillarni keltirib chiqaruvchi ob'ektiv (tashqi) hart-haroitlar, ya'ni mikro va makro
mushit, moddiy borliq, yordamchi vositalarning mavjudligi, ularning yuksak
talablarga javob bera olish imkoniyati, tashqi qo’g’atuvchilarning bezararligi, vaqt
va fazoviy o’lchovlarning muvofiqligi, mutanosibligi kabilardan tarkib topadi.
Xulq va faoliyatning namoyon bo’lishi uchun tabiiy hart-haroitlar tizimi yaxlit
holda ishtirok etishi, ularning muvaffaqiyatini ta'minlovchi omillar majmuasi
tariqasida xizmat qilishi mumkin. Tabiiy hart-haroitlardagi to’kislikdan tashqari
ayrim yetishmovchiliklar va uzilishlarning sodir bo’lishi nuqsonlarni keltirib
chiqaradi, buning oqibatida ruhiy kechinmalar faolligi, ildamligi, maqsadga
yo’nalganligi buziladi.
Tabiiy hart-haroitlar mushit ta'sirida ruhiy olamida bir qator keskin ham
sifat, ham miqdor o’zgarishlari vujudga keladi, ular yangilanishlarda, yangi
fazilatlar, xislatlar tug’ilishida namoyon bo’ladi. Shuni aloshida ta'kidlab o’tish
joizki, tabiiy mushitning tarkibiy bo’lmish geografik mushit bu borada muhim rol
o’ynaydi, ko’pincha u, birinchidan, biologik hartlangan shaxs sifatlariga ta'sir etib,
fenotiplarni genotiplarga aylantiradi (shududiy mushit, relef, stixiya kutilishi:
zilzila, qor ko’chkisi, dovul, suv toshqini, oyoq yetmas qorli tog’lar va hokazo).
Ikkinchidan, ontogenezda shaxs xarakterologik xususiyatlarining tabiiy ravishda
shakllanishiga ta'sir o’tkazadi, shuning bilan birga mikro mushit bilan genlar, irsiy
belgilar, alomatlar o’rtasida uyg’unlikni ta'minlab turuvchi mexanizm vazifasini
bajaradi.
59
Ob'ektiv (tabiiy) hart-haroitlardan tashqari, inson omili bilan uzviy
bog’liqligi sub'ektiv (shaxsga oid, uning qiyofasiga bog’liq) hart-haroitlar
muomalaning, faoliyatning, xulqning ijtimoiy turmushda samarali amalga
oshishini uzluksiz ravishda ta'minlab turadi. Sub'ektiv hart-haroitlarning qatoriga
shaxsning barqarorligi, xarakterning mustashkamligi, eshtiyoj, motiv, maslak,
saloshiyatning puxtaligi, o’zini o’zi boshqarish uslubining qat'iy ravishda
shakllanganligi, biologik hartlangan xislatlar esa o’zaro uyg’unlashganligi kabilar
kiradi.
Odatda ob'ektiv (tabiiy) va sub'ektiv (shaxsga oid) hart-haroitlardagi
o’zgarishlar tufayli ijobiy (pozitiv) yoki salbiy (negativ) xususiyatli psixologik
holatlar, hodisalar, xislatlar, kechinmalar ustuvorligi yuzaga kelib, moddiy asos
funksiyasini bajaruvchi oliy nerv faoliyatini, markaziy nerv tizimining ritmikasini,
ishchanlik qobiliyatini pasaytiradi. Buning oqibatida faoliyat, xulq va muomala
amalga oshishida odatiy sa'i-harakatlar, operasiyalar, maromlar buzila boshlaydi,
favqulodda asabiylik, ruhiy nuqsoniylik, qonuniyatdan chetga og’ishlik, noxush
kechinmalar shokimligi yetakchilik qiladi. Xuddi shu sababdan, faoliyat, xulq va
muomalaning
muvaffaqiyati
shubsha
ostida
qolishi
mumkin,
chunki
mashsuldorlik, sobitqadamlilik, maqsadga yo’nalganlik sifatlarining dominantligi
yo’qoladi, natijada ushalmagan ezgu niyatlar armon tariqasida yuksak shis-
tuyg’ular safida davriy shukm surishda davom etaveradi.
Insonning tabiatga va jamiyatga nisbatan munosabati tasodiflarsiz,
favquloddagi vaziyatlarsiz amalga oshishi mumkin emas, chunki eshtimollar
darajasidagi kutilishning yo’qligi rejasiz vaziyatlarni shaxsning idrok maydonida
keltirib chiqaradi. Shayot va faoliyat strategiyasi va taktikasining ekstremal tarzda
o’zgarishi individual va ijtimoiy xususiyatli vaziyatlarning paydo bo’lishiga olib
keladi. Vaziyatlar stixiyali, xaotik (betartib, tasodif) xatti-harakatlarni vujudga
keltirib, tekis, odatiy, davriy, barqaror xususiyatlar ritmikasini izdan chiqaradi,
natijada insonning motivasion, emosional, kognitiv, regulyativ, xulqiy, irodaviy
tuzilishi tarkiblarining funksiyasi buziladi. Shaxs tuzilishiga favquloddagi
vaziyatlarning ichki larzasi faoliyat, xulq va muomalaning onglilik holatidan
ongsizlikka o’tishini taqozo etadi, binobarin, muvaffaqiyatsizlik realiyaga
aylanadi.
Sho’sh, nima uchun shaxs tasodiflarning oldini olishga tayyor emas yoki
ko’pincha u bu borada kuchsizlik, ojizlik qiladi?
Ushbu muammo yechimini juda sodda tarzda shal qilish ham mumkin:
1) shaxs ongli zot, yaratuvchilik qudratiga ega bo’lishidan qat'i nazar - u tabiatning
tarkibiy qismi, instinktlar, hartsiz reflekslar ta'siriga beriluvchandir;
2) shaxsning tana a'zolari (organizmi) favquloddagi hodisalar va vaziyatlarga
moslashgan emas (stixiya, shalokat, tasodif, stress, affekt, xavf-xatar - risk);
3) shaxs komillik darajasiga erishmaganligi tufayli sababiy bog’lanish oqibatlarini,
fobiya bilan bog’liq shis-tuyg’ularni oldindan sezish, payqash, ularga nisbatan aks
ta'sir berish imkoniyati yo’q;
4) shaxsda ikkinchi qiyofaning shakllanmaganligi (test, trening, trenirovka bilan
qurollanmaganligi) uning xavf-xatar qurboniga aylantirishi shubshasiz.
60
Jahon
psixologiyasi
fanining
ma'lumotlariga
qaraganda,
muvaffaqiyatsizlikdan shech kim shimoyalangan emas, chunki ijtimoiy immunitet
juda kuchsiz aksil ta'sir ko’rsatish imkoniyatiga ega. Ma'lumki, jismoniy, axloqiy
va aqliy barkamollik tub ma'nodagi komil inson to’g’risida mulohaza yuritishga
imkon beradi va tarkiblarning to’la mutanosibligi, uyg’unlashganligi, o’zaro
taqozo etuvchanligi asosiy mezon vazifasini bajaradi. Komillik darajasi
sub'ektning ma'naviy dunyosiga aylanmas ekan, u taqdirda shech kim tasodiflar,
favquloddagi vaziyatlar shaxs tomonidan odatiy hodisa sifatida osoyishta qabul
qilinmaydi. Muvaffaqiyat garovi (kafolati) funksiyasini bajaruvchi omillarning
genezisi to’g’risidagi fikr yuritilganda, eng avvalo, ularning birlamchiligini, asosiy
manba ekanligini nazarda tutish nazariy hamda metodologik muammolar
yechimini oqilona topishga puxta negiz shozirlaydi, boshlang’ich harakat nuqtasini
belgilab berishga xizmat qiladi. Nazariy mulohazalarga binoan, faoliyat, xulq va
muomalaning bir tekis, samarali kechishi genetik nuqtai nazardan quyidagilarga
bog’liq:
1.
Ob'ektiv (tabiiy) va sub'ektiv (shaxsga oid) hart-haroitlar mavjudligiga.
2.
Ob'ektiv va sub'ektiv hart-haroitlar shukm surishini o’zgartiruvchi tasodifiy
va favquloddagi vaziyatlar ta'sirchanligiga, ustuvorligiga.
3.
Emosiya va shissiyotning ijobiy (pozitiv), salbiy (negativ) xususiyat kasb
etishiga.
4.
Insonning shaxslilik va xarakterologik xususiyatlarining barqarorligiga
(beqarorligiga).
5.
Shaxsning komillik darajasiga erishganligiga va hokazo.
Shaxsning shayot va faoliyatda muvaffaqiyatga erishish, maqsadga muvofiq sa'i-
harakatlarni unga yo’naltirish uchun quyidagilarga e'tibor qilish zarurarning
zaruratidir:
1)
ob'ektiv va sub'ektiv hart-haroitlar o’zgarsa, ularga tuzatishlar (korreksiya)
kiritishga tayyorgarlikka;
2)
favquloddagi vaziyatlarga ko’nikish uchun shaxsga trening yordami bilan
ta'sir o’tkazishga, unda ikkinchi qiyofani shakllantirishga;
3)
organizmning har qanday stixiyalarga chidamliligini orttirishga;
4)
komillikka intilish shis-tuyg’ularini takomillashtirishga;
5)
shaxs imkoniyatlarini ro’yobga chiqishga ko’maklashishga (o’zini o’zi kashf
qilish, o’ziga o’zi buyruq berish, o’zini o’zi takomillashtirish, o’zini o’zi
basholash, o’zini o’zi nazorat qilish, o’zini o’zi boshqarish, o’ziga o’zi taskin
berish, o’zini o’zi qo’lga olish va hokazo).
Inson shayotini va faoliyatini o’zgartiruvchi asosiy omillar mavjud bo’lib,
ular muayyan darajada shaxsning ta'siriga beriluvchandirlar.
|