Islom dinining vujudga kelishi

2. Islom dinining vujudga kelishi
Islom jahon dinlari ichida eng yoshi hisoblanadi. «Islom» – (arabcha -
«bo‘ysunish», «itoat etish») – Allohga til bilan imon keltirib, dil bilan tasdiqlash,
uning ko‘rsatmalariga bo‘ysunish, o‘zini Allohning diniga bag‘ishlashni anglatadi.
Muhammad payg‘ambar hayoti. Muhammad ibn Abdulloh ibn Abd al-
Muttalib Arabiston tarixida «fil voqeasi» nomi bilan mashhur jangdan 50 kun keyin
tavallud topgani haqida ilk islom manbalarida xabar beriladi. Misrlik astronom
Mahmud poshoning ta’kidlashicha, Payg‘ambarning tavallud sanasi milodiy 571 yil
21 aprelga to‘g‘ri keladi. Otalari Abdulloh o‘z o‘g‘li Muhammad tug‘ilmasidan
oldin savdo ishi bilan Shomdan qaytayotib Yasribda (hozirgi Madina shahrida) vafot
etgan. Onalarining ismi Omina bint Vahb bo‘lib, Banu Zuhra urug‘idan edi.
Manbalarda Payg‘ambarning tavallud kunlarida turli mo‘jizalar ro‘y bergani
haqida xabar beriladi. Ushbu hodisalar haqida ko‘plab tarixchilar o‘z asarlarida
rivoyatlar qoldirganlar. U kishining onalari homilador bo‘lganida tushida «Sen
butun insonlarning ulug‘iga homlador bo‘lding, u dunyoga kelgach, ismini
Muhammad qo‘ygin» degan ovoz eshitdi. Shunga ko‘ra tug‘ilgan paytlarida
bobolari «Muhammad», ya’ni «g‘oyat maqtovli» degan ismni qo‘ydilar. Islom
ta’limotiga ko‘ra, Muhammad payg‘ambar nomlari zikr etilganda «sallallohu alayhi
vasallam» (qisqacha: s.a.v.: «unga Allohning rahmat va salomi bo‘lsin») yoki
«alayhis-salom» (qisqacha: a.s.: «unga salom bo‘lsin») iborasi hurmat yuzasidan
aytiladi..
83
Arablarda bola sog‘lom va ziyrak bo‘lib o‘sishi uchun sahroyi ayollardan sut-
ona topib emizish odati bor edi. Ana shu odatga ko‘ra, Muhammad (a.s.)ga Bakriy
qabilasidan bo‘lgan Halima ismli ayol sut-ona bo‘ldi. Rasulullohni to‘rt yildan ortiq
vaqt ichida emizgan Halimaning oilasiga baraka yog‘ilib turgan edi. «Sharh as-sadr»
(«Ko‘rak yorilishi») voqeasi ana shu davrda yuz berdi (Qur’on: 94-sura). Bu voqea
«Shaqq as-sadr» deb ham nomlanadi.
Rivoyat qilinishicha, Muhammad Halimaning qo‘ylarini yaylovda boqib
yurgan vaqtda ikki oppoq kiyimli kishi kelib, uning ko‘kragini yoradilar va qorin
ichidan bir narsani olib tashlab, kesilgan joyni tikib qo‘yadilar. Buni ko‘rgan akalari
o‘z onalariga bu xabarni yetkazganlarida bibi Halima voqea sodir bo‘lgan joyga
zudlik bilan yetib keladi. Bu vaqtda o‘spirin ko‘p qon yo‘qotganidan rangi oqargan
holda turar edi. So‘raganlarga u bo‘lgan voqeani o‘z og‘zi bilan gapirib beradi.
Shundan so‘ng birovning farzandiga biror shikast yetib qolishidan qo‘rqqan Halima
bolani o‘z onasiga topshiradi.
Besh yoshli Muhammad o‘z onasi Omina bilan birgalikda Yasribga ota
qabrini ziyorat qilish uchun boradilar. Bu safardan qaytib kelayotganlarida Abvo
degan joyda onalari Omina vafot etadi. Makkaga otalarining cho‘risi Ummu Ayman
bilan birga yetib keladilar. Shundan so‘ng Muhammadni sakkiz yoshgacha bobosi
Abdulmuttalib o‘z qo‘lida tarbiyaladi. Abdulmuttalib o‘z nevarasi Muhammadni
juda yaxshi ko‘rar edi. Shuning uchun o‘zi hastalanib, o‘lim to‘shagida yotgan
paytda o‘g‘illari orasida eng saxovatli va mehribon bo‘lgan Abu Tolibni chaqirib,
Muhammadni o‘z qaramog‘iga olishni buyuradi. Otasi vafotidan so‘ng amakilari
Abu Tolib o‘z otasining vasiyatiga binoan Muhammadni o‘z qarmog‘iga oldi.
Payg‘ambar yoshlik chog‘larida ikki marta Shomga, bir marta Yamanga
karvon bilan birga safarga chiqdilar. Shomga birinchi marta 12 yoshga to‘lganda,
ikkinchi marta 25 yoshga, Yamanga 17 yoshga to‘lganda safar qildilar. 12 yoshga
yetganda amakilari Abu Tolib Shomga safarga otlandi. Eng yaqin kishisidan ayrilib
qolish Muhammadga qattiq ta’sir qilib, ma’yus qolganini ko‘rgan Abu Tolib bolani
birga olib ketishga jazm qildi.
Ularning karvoni Shom yo‘lidagi Busro nomli mavzeda to‘xtadi.
Yahudiylarning olimlaridan Buhayro ismli bir rohib uzoqdan karvonning kelishini
kuzatib turar edi. Ko‘rdiki, karvon bilan birga bir bulut ham kelayapti. Karvon bir
daraxt ostiga to‘xtadi. Bulut ham o‘sha daraxt tepasiga qo‘ndi. Buhayro darhol bir
ziyofat tayyorladi. Abu Tolibni sheriklari bilan ibodatxonaga taklif qildi.
Muhammad (s.a.v.) haqidagi ma’lumotlarni bilib olish uchun bir necha savollar
berdi. Olgan javoblaridan hayratlangan Buhayro Muhammadning ikki kuraklari
o‘rtasidagi payg‘ambarlik muhrini ochib ko‘rdi. Shundan so‘ng Abu Tolibga
Muhammadning porloq kelajak egasi, bo‘lajak payg‘ambar ekanini bashorat qildi va
uni ehtiyot qilishni uqtirdi.
Muhammad (s.a.v.) 25 yoshga to‘lganlarida Banu Asad urug‘idan bo‘lgan boy
ayol Xadicha bint Xuvaylid u kishidan o‘zining savdo karvoni bilan birga Shomga
safar qilishni so‘radi. Bu savdodan katta foyda tushdi. Muhammadning to‘g‘ri
so‘zlik, halollik, sadoqatlilik kabi fazilatlarini ko‘rgan Xadicha yoshi ancha katta
bo‘lishiga qaramay, taomilga zid ravishda unga sovchi qo‘ydi. Bir tomondan
84
amakilari Abu Tolib, ikkinchi tomondan Xadichaning amakivachchasi Varaqa
rozilik berib nikoh o‘qildi.
Aynan mana shu ayol Rasulullohning yetti farzandlaridan oltitasini, ya’ni
Zaynab, Ummu Kulsum, Ruqiya, Fotima, Qosim, Abdulloni dunyoga keltirgan edi.
Faqat bitta o‘g‘il – Ibrohim Moriyadan tug‘ilgan edi.
Muhammad (s.a.v.) 35 yoshga kirganlarida makkaliklar Ka’bani ta’mir
etadilar. Uni qayta qurish jarayonida muqaddas sanalgan «Hajar al-asvad» («Qora
tosh»)ni kim ko‘tarib o‘rniga qo‘yadi, degan masalada tortishib qoladilar. Shunda
ulardan biri: «Ertalab Safo eshigidan kim birinchi kirib kelsa, o‘sha bizga hakamlik
qilsin» deydi. Ertalab Safo tarafidan Muhammad (s.a.v.) kirib keladilar. Uni ko‘rgan
olamon «Muhammad al-Amin (ishonchli Muhammad) keldi» deb xursand
bo‘ladilar. U zot choponlarini yechib, uning ustiga «qora tosh»ni qo‘yib, barcha
qabila boshliqlarini choponni baravariga ko‘tarishga buyuradilar va o‘zlari
keltirilgan Qora toshni joyiga olib qo‘yadilar. Muhammad (s.a.v.) o‘z zukkoliklari
bilan qabilalar o‘rtasida chiqishi mumkin bo‘lgan nizoning oldini olgan edilar.
Vahiyning nozil bo‘lishi. Makka davri. Muhammad (s.a.v.) 40 yoshga
yetganda ko‘proq yolg‘izlikni qumsaydigan bo‘lib qoladilar. Ko‘pincha Makkadan
uch mil yuqoridagi Nur tog‘ida joylashgan Hiro g‘origa ketar va Ramazon oyini u
yerda kechirib, ibodat qilardilar. G‘amlagan ozuqalari tugagach, Xadicha oldiga
qaytar, bu yerda bir oz qolib, yana o‘sha g‘orga ketar edilar. U yerda o‘zlarini
sukunatga berib, chuqur o‘yga tolar edilar. Manbalarda aytilishicha,
payg‘ambarlikning ilk belgisi sifatida u kishining quloqlariga g‘oyibdan «Sen
Allohning elchisisan» degan tovushlar eshitilardi, tushlarida ko‘rgan narsalari
o‘ngda to‘g‘ri chiqar edi.
Milodning 610 yilida Ramazon oyida Muhammad (s.a.v.) odatga ko‘ra, Hiro
g‘orida avvalgi o‘tgan payg‘ambarlardan Ibrohim, Muso, Iso kabi «tahannus»
ibodati bilan mashg‘ul bo‘ladilar. Imom al-Buxoriy tomonidan bu ibodatga shunday
sharh berilgan: «Payg‘ambarimizning qaysi shaklda ibodat qilgani haqida
so‘raladigan bo‘lsa, buning tafakkur va ibratdan iborat bo‘lganligini aytamiz».
Payg‘ambarlikning boshlanishi tushda ko‘rilgan narsalarning o‘ngda oydin
bir subh kabi yuz berashi bilan boshlangan. Kunlarning birida Hiro g‘orida farishta
Jabroil (a.s.) ko‘rindi va:
«O‘qi», – dedi.
Payg‘ambar:
«Men o‘qishni bilmayman», – dedilar.
Farishta yana amrini takrorladi. Payg‘ambar (a.s.) yana:
«Men o‘qishni bilmayman», – javobini berdilar. So‘ngra malak ularni
boshdan oyoqqa qadar kuchlari qolmaguncha siqdi.
Shunda Payg‘ambar (a.s.):
«Nimani o‘qishim kerak?», – deb so‘radilar.
U zamon farishta ilohiy oyatlarni o‘qiy boshladi:
«(Ey, Muhammad, butun borliqni) yaratgan zot bo‘lmish Rabbingiz nomi
bilan o‘qing! U insonni laxta qondan yaratdi. O‘qing! Rabbingiz esa karamli zotdir.
85
U insonga qalam bilan (yozishni) o‘rgatgan zotdir. U insonga bilmagan narsalarini
o‘rgatdi» (Alaq, 5).
Alaq surasining boshidagi bu oyatlar ilk kelgan vahiy hisoblanadi. Rasululloh
bu oyatlarni qalbga joylab, farishtaning ketidan qaytardilar. Shundan so‘ng bo‘lib
o‘tgan voqeadan nihoyatda hayrat va qo‘rquvga tushib, darhol bibi Xadichaning
huzuriga qaytdilar va «Meni o‘rab qo‘ying, o‘rab qo‘ying» dedilar. Uzoq uyqudan
so‘ng bo‘lgan voqeani ayollariga so‘zlab berdilar. Xadicha buni yaxshilikka yo‘yib,
Varaqa ibn Navfal nomli avvalgi samoviy kitoblardan boxabar bo‘lgan
qarindoshlarining huzuriga borib, bu voqeaning tafsilotini so‘radilar. Varaqa bu
ko‘ringan farishta Muso va Iso payg‘ambarlarga vahiy olib tushgan «Nomusi
Akbar», ya’ni Jabroil farishta ekanini aytadi. U yana kelajakda Muhammad o‘z
ummatiga payg‘ambar bo‘lishi, bu yo‘lda ko‘p aziyat chekishi, o‘z yurtidan
chiqarilishi haqidagi xabarlarni bildiradi.
Shu voqeadan so‘ng ilk islomdagi «yashirin da’vat davri» boshlangan edi.
Birinchi bo‘lib Rasululloh chaqiriqlarini qabul qilgan, ya’ni «ilk imon keltirganlar»
– ayollari Xadicha bint Xuvaylid va amakivachchalari Ali ibn Abi Tolib edilar.
Ulardan so‘ng qullari Zayd ibn Horisa va bo‘lg‘usi qaynotalari Abu Bakr Siddiq
bo‘ldilar. Ular jamiyatning turli tabaqalaridan ekanliklari islom dinining barcha
uchun ochiq din ekanini ko‘rsatardi. Vaqt o‘tishi bilan jami musulmonlarning soni
30 kishiga yetdi. Ular qurayshliklarning yangi dinga qarshi ekanliklarini
bilganliklari uchun o‘z e’tiqodlarini yashirin saqladilar. Bu holat uch yil davom etdi.
Shundan so‘ng «oshkora da’vat» davri boshlanadi. Bunga binoan,
Muhammad (s.a.v.) Abdulmuttalib oilasini, amakilari Abu Tolib, Abbos, Hamza,
Abu Lahablarning barchasini uylariga taklif etdilar. Ziyofatdan so‘ng Allohdan
yangi din vahiy qilinganini bildirib, unga barchani chaqirish Alloh tomonidan o‘z
vazifalari etib belgilanganini aytdilar. Abu Lahab bu so‘zlarni qat’iy inkor etib,
yig‘ilganlarni tarqatishga tushdi.
Islom dinini qabul qilmagan makkaliklar ham Muhammad payg‘ambarning
yuksak axloq egasi ekanini tan olar edilar. Musulmonlar safi kengayib payg‘ambar
amakilari Hamza, undan so‘ng Umar ibn Xattobning imon keltirishlaridan
makkaliklar sarosimaga tushib qoldilar. Ular musulmonlarni tazyiqqa olishni yanada
kuchaytirib yubordilar. Bu aziyatlardan xoli bo‘lishlari uchun payg‘ambar
musulmonlarga Habashistonga hijrat qilishni buyurdilar.
Habashistonga ketishni istagan 11 erkak va 4 ayoldan iborat bo‘lgan birinchi
guruh Makkadan yashirin ravishda chiqib, Qizil dengiz bo‘ylab ketdi. Ularning
ichida Usmon ibn Affon va xotini Ruqiya (payg‘ambarning qizi), Abu Huzayfa va
xotini, Zubayr ibn Avom, Abdurrahmon ibn Avf, Abdulloh ibn Mas’ud bor edilar.
Guruh boshlig‘i Usmon ibn Maz’un edi. 15 kishi bir guruh holida vahiyning
beshinchi yili Habashistonga ketdilar. Ularni Habashistonda juda yaxshi kutib
oldilar. U yerda yaxshi sokin hayot kechira boshladilar. Ularning bunday osoyishta
hayot kechirayotganliklarini eshitgan boshqa musulmonlar ham bir yildan so‘ng
ikkinchi bir guruh holida u yerga hijrat etdilar. Bu guruhning boshida Ja’far ibn Abi
Tolib bo‘lib (Alining akasi), ular 80 kishi edilar. Habashiston xalqi va uning
podshohi Najoshiy musulmonlarga juda yaxshi munosabatda bo‘ldilar.
86
Makkaliklar Abdumanof urug‘ini Abu Tolib darasiga qamal qildilar. Shundan
so‘ng ikki marta Habashistonga hijrat qilindi. Qamaldan so‘ng Xadicha vafot etdi,
payg‘ambar Toifga hijrat qildilar. Makkada «Isro va Me’roj» voqeasi yuz berdi.
Dushmanlar Payg‘ambarni o‘ldirish harakatiga tushdilar.
Hijrat va Madina davri. Madinaliklar Makkaga Payg‘ambar huzuriga kelib
islomni qabul qildilar. Ular bilan makkalik musulmonlar o‘rtasida do‘stlik aloqalari
o‘rnatildi. Makka mushriklarining musulmonlar ustidan tazyiqlari kuchaygach,
Payg‘ambar ko‘rsatmasiga binoan avval musulmonlar undan so‘ng Rasululloh
Yasribga hijrat qildilar.
Madinalik «ansor» («yordamchi»)lar makkalik muhojirlarni do‘stona va
samimiy kutib oldilar. Payg‘ambarning hijrati Rabi al-avvalning 8 kuni – milodiy
622 yil 20 sentyabrda bo‘ldi. Shu yili birinchi musulmonlar masjidi qurilib, azonga
asos solindi. Avs va Xazraj arab qabilalari hamda Banu Qurayza, Banu Qaynuqo,
Banu Nadir qabilalari bilan o‘zaro sulh tuzildi. Har tomondan Madinaga qarshi
hujumlar uyushtirildi. «Badr» g‘azotida musulmonlar ularni muvaffaqiyat bilan
qaytardilar.
Hijratning oltinchi yilida Makka qurayshiylari bilan tuzilgan Hudaybiya
shartnomasi eng muhim tarixiy hujjatlardan biri bo‘ldi. Bu sulh bitimi tuzilishi
arafasida Payg‘ambar 1500 sahoba jangchilar bilan, o‘q-yoy va nayzalar olmasdan,
faqat qilich taqib, Bayt ul-haram ziyorati vaqtida qurbonlikka so‘yiladigan 70 tuyani
haydab, Makka shahriga yaqin keldilar. Bu kichik qo‘shin Makka mushriklariga
ko‘p ko‘rinib, ular musulmonlarni jang qilishga, urushga kelgan deb gumon qilib,
shaharga kiritmadilar. Har ikki taraf bir necha bor elchilar almashib, vaziyatni
tushuntirdilar. Musulmonlarning tinch maqsadda kelganiga ishonmasdan, Makka
mushriklari urushga tayyorlanib turdilar. Ammo johiliya zamonlarida ham Baytul
haramda, ya’ni Ka’ba va uning atrofida jang qilish, qon to‘kish man qilingan edi. Bu
qoidani yaxshi bilgan Payg‘ambar unga amal qilgan holda Usmon ibn Affon
yetakchiligida navbatdagi elchilarni yubordi. Makka mushriklari bularni garovga,
asir olganday qaytarib jo‘natmadilar. Musulmonlar ham Makka vakillarini vaqtincha
ushlab turdilar.
Oradagi keskin vaziyatni yumshatish uchun Payg‘ambar Hudaybiya degan
joyda Makka raislari bilan o‘n yillik sulh shartnomasini tuzishni taklif etdilar.
Hudaybiya shartnomasi musulmonlar uchun murakkab vaziyatda tuzildi. Unda
asosan quyidagi shartlar belgilangan edi:
1.
O‘rtamizda dushmanlik tugatiladi, talonchilik va makr-hiylalarga yo‘l
qo‘yilmaydi.
2.
Istagan odamlar Muhammad bilan shartnoma tuzib, ittifoqqa
qo‘shilishni xohlasa qo‘shilaveradi, istagan odamlar qurayshiylar bilan shartnoma
tuzib, ittifoqqa qo‘shilishni xohlasa qo‘shilaveradi.
3.
Sen (Muhammad) bu yil Makkaga kirmay qaytib ketasan, kelasi yili biz
Makkadan chiqib turamiz va musulmonlar uch kun Makkada turishlari ixtiyoriydir.
O‘sha vaqtda musulmonlarning qilichlari qinida bo‘lib, boshqa hech qanday qurol
bilan kelmaydilar.
87
Shartnomaga musulmonlar jamoasi tarafidan Muhammad payg‘ambardan
so‘ng Abu Bakr Siddiq, Umar ibn Xattob, Abdurrahmon ibn Avf, Abdulloh ibn
Suhayl, Sa’d ibn Abil Vaqqos, Muhammad ibn Maslama imzo chekdilar.
Qurayshiylar tarafidan Suhayl ibn Amr, Miqroz ibn Hafs, Xuvaylid ibn Abdul Uzzo
imzo chekdilar.
Hijratning sakkizinchi yili Makka fath etildi. Havozin, Saqif qabilalari bilan
Hunayn janggi bo‘ldi. Mushriklarning Lot, Manot, Uzzo nomli butlari yo‘q qilindi.
632 yili Payg‘ambar (s.a.v.) hajga borishga qaror qildilar. Bu oxirgi haj
bo‘lgani tufayli islom tarixida «Hajjatul vido» («Vidolashuv haji») deb nomlandi.
Bu safarga to‘qson ming musulmon otlandi. Zul-hijja oyining to‘qqizinchi kuni
Arafot tog‘ida Payg‘ambar (s.a.v.) tomonidan islom dinining asosiy shartlarini
bayon etgan «Vidolashuv xutbasi» o‘qildi. Shundan so‘ng, deyarli barcha arab
qabilalari islomni tan olib, elchi va maktublar yo‘llay boshladilar.
Hajdan Madinaga qaytgan Payg‘ambar (s.a.v.) bir oz muddatdan so‘ng
kasallikka chalinib, hijratning o‘n birinchi yili – 632 yil 9 iyunda (11 hijriy yil, 12
rabiul avval kuni) vafot etdilar.
|