nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Yakuniy 
bosqich - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

98
(1-ilova )
O’quv mashg’uloti
rejasi
1
MTTda tadqiqiy bilish va samarali rеflеksiv faoliyatni tashkil
etish
2.T
a’lim faoliyatini tashkil etish
(2-ilova )
17-Mavzu yuzasidan reyting jadvali
Baho
3=a’lo
2=yaxshi
1=qoniqarli
0=qoniqarsiz
Baholash ko’rsatkichlari
Savol/javob,
Blits-
so’rov
Yo’riqnomaga
asossan ishlasa
Topshiriq
va
texnologiyalar
dagi ishtiroki
Kichik
guruhlardagi
faoliyati
(topshiriqlarni to’liq,
to’g’ri bajarsa)
Jami
1
1
1
3
(3-ilova)
O’QUV TOPSHIRIG’I
1.Bolalar uchun qiziqarli tajriba va eksperimentlar:
Maks Lusher rangining o'ziga xos xususiyati ,"Quyosh",
« "Archa- kayfiyati daraxti", «Nishon»
«Pantomima», "Idishdagi murabbo", rеflеksiv ekrani: "Svetofor" "Quyosh va bulutlar"
"Odamlar" kayfiyat ekrani:kayfiyat belgilaridan foydalanish (kulgilar, yulduzcha,bayroqlar ...);
(gul barglari, shar, lupa, kattalashtiruvchi oyna, suv shag’ami, siyoh, olov-havoni buzadi,
uzumdan, tuxumdan suv osti kemasi, qattiq va yumshoq narsalar) havo, suv, tuz, qum va loy,
jonsiz predmetlar (shar, yelpig’ich, oyna, baklajka), o’simliklar, turli materiallar ( oyna, shisha
qog’oz, daraxt, temir, sovun), magnit bilan bolalar yoshiga mos ekspеrimеntlar - amaliy tajribalar
tanlash va tashkil etish.
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 74

97
17.2 O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
Mavzuga
kirish
(10 daq)
Tashkiliy qism
1.1 O`quvchilar bilan salomlashadi
Mashg`ulotga kirish
1.2O`quvchilarni amaliyotga tayyorgarlik
jarayonini tekshiradi va davomatini aniqlaydi.
1.3 Mavzuni e’lon qiladi. Mavzu bo’yicha
vazifalarni tushuntiradi. Bajariladigan ishlar
ketma-ketligi bilan tanishtiradi. (1-ilova)
1.4 Mazkur mavzu bo’yicha o’quv materialini
bayon qiladi.
1.5
O’quvchilarni baholash mezonlari bilan
tanishtiradi .(2-ilova)
Amaliyotga tayyorgarlik
ko`radilar.
Tinglaydilar va yozib
oladilar
Asosiy bosqich
(200 daq)
I bosqich. Kirish yo’riqnomasi (50 daq.)
2.1 Har bir ish joyida qanday ish olib borilishi
bo’yicha yo’l-yo’riq ko’rsatadi.Mavzu bo`yicha
o`quv topshirig`i beriladi. (3-ilova)
2.2 Vazifani bajarish uchun vaqtni belgilaydi.
II bosqich.Joriy
yo’riqnoma(150 daq.)
2.3
O’quvchilarni bajarayotgan ishlarini
tekshirish uchun biriktirilgan guruhlarni aylanib
chiqadi va berilgan topshiriq yuzasidan
yo’riqnoma beradi (4-ilova)
2.
4 Kamchilikka yo’l qo’ygan o’quvchilarga
kamchilikni bartaraf etish yo’llari ko’rsatiladi
hamda savollar berib javoblar tinglanadi.
III bosqich.Yakuniy yo’l-yo’riqnoma (50
daq.)
2.5 Har bir o’quvchi bajargan ishlarni qabul
qiladi va yakun yasaydi. Bajarilgan ishlardagi
yutuq va kamchiliklarni ko’rsatadi.
Berilgan topshiriqni
bajarishga kirishadilar
Tarbiyachilar faoliyatini
hamda maktabgacha
yoshdagi bolalarni
kuzatadilar
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 77

101
18.2 O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
Mavzuga
kirish
(10 daq)
Tashkiliy qism
1.1 O`quvchilar bilan salomlashadi
Mashg`ulotga kirish
1.2O`quvchilarni amaliyotga tayyorgarlik
jarayonini tekshiradi va davomatini
aniqlaydi.
1.3 Mavzuni e’lon qiladi. Mavzu bo’yicha
vazifalarni tushuntiradi. Bajariladigan ishlar
ketma-ketligi bilan tanishtiradi. (1-ilova)
1.4 Mazkur mavzu bo’yicha o’quv
materialini bayon qiladi.
1.5O’quvchilarni baholash mezonlari bilan
tanishtiradi (2-ilova)
Amaliyotga tayyorgarlik
ko`radilar.
Tinglaydilar va yozib
oladilar
Asosiy
bosqich
(250 daq)
I bosqich. Kirish yo’l-yo’riqnomasi (50
daq.)
2.1 Har bir ish joyida qanday ish olib
borilishi bo’yicha yo’l-yo’riq
ko’rsatadi.Mavzu bo`yicha o`quv topshirig`i
beriladi.(3-ilova)
2.2 Vazifani bajarish uchun vaqtni
belgilaydi.
II bosqich.Joriy yo’l- yo’riqnoma(150
daq.)
2.3
O’quvchilarni bajarayotgan ishlarini
tekshirish uchun biriktirilgan guruhlarni
aylanib chiqadi va berilgan topshiriq
yuzasidan
yo’riqnoma beradi.
2.4 Kamchilikka yo’l qo’ygan o’quvchilarga
kamchilikni bartaraf etish yo’llari
ko’rsatiladi hamda savollar berib javoblar
tinglanadi.
2.5 Mustahkamlash uchun FSMU va IMEN
o’yinlari tashkil etiladi
III bosqich.Yakuniy yo’l-yo’riqnoma (50
daq.)
2.5 Har bir o’quvchi bajargan ishlarni qabul
qiladi va yakun yasaydi. Bajarilgan
ishlardagi yutuq va kamchiliklarni
ko’rsatadi.
Savollarga javob beradilar
Diqqat qiladilar.
Yozib oldilar.
Tanishdilar.
Yo’riqnomaga asossan ish
bajaradilar
Yo’l
qo’ygan
xatolarni
to’g’irlaydilar.
Vazifalarni topshirishadi
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 80

106
19.2 O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
Mavzuga
kirish
(10 daq)
Tashkiliy qism
1.1 O`quvchilar bilan salomlashadi
Mashg`ulotga kirish
1.2O`quvchilarni amaliyotga tayyorgarlik
jarayonini tekshiradi va davomatini
aniqlaydi.
1.3 Mavzuni e’lon qiladi. Mavzu bo’yicha
vazifalarni tushuntiradi. Bajariladigan ishlar
ketma-ketligi bilan tanishtiradi. tanishtiradi
(1-ilova)
1.4 Mazkur mavzu bo’yicha o’quv
materialini bayon qiladi.
1.5O’quvchilarni baholash mezonlari bilan
tanishtiradi (2-ilova)
Amaliyotga tayyorgarlik
ko`radilar.
Tinglaydilar
va yozib
oladilar
Asosiy
bosqich
(200 daq)
I bosqich. Kirish yo’l-yo’riqnomasi (50
daq.)
2.1 Har bir ish joyida qanday ish olib
borilishi bo’yicha yo’l-yo’riq
ko’rsatadi.Mavzu bo`yicha o`quv topshirig`i
beriladi.(3-ilova)
2.2 Vazifani bajarish uchun vaqtni
belgilaydi.
II bosqich.Joriy yo’l- yo’riqnoma(150
daq.)
2.3
O’quvchilarni bajarayotgan ishlarini
tekshirish
2.4 Kamchilikka yo’l qo’ygan o’quvchilarga
kamchilikni bartaraf etish yo’llari
ko’rsatiladi hamda savollar berib javoblar
tinglanadi.
TRIZ o’yinlarini o’tkazish(4-
ilova)
2.5 Mustahkamlash uchun
“Ikki qismli
kundalik” o’tkazildi.
III bosqich.Yakuniy yo’l-yo’riqnoma (50
daq.)
2.6
Har bir o’quvchi bajargan ishlarni
qabul qiladi va yakun yasaydi. Bajarilgan
ishlardagi yutuq va kamchiliklarni
ko’rsatadi.
Savollarga javob
beradilar
Diqqat qiladilar.
Yozib oldilar.
Tanishdilar.
Yo’riqnomaga
asossan ish
bajaradilar
Yo’l
qo’ygan
xatolarni
to’g’irlaydilar.
Vazifalarni topshirishadi
sovutish samarasi kam boiadi - H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov

|
H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. UsmonovBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbesovutish samarasi kam boiadi.
89
Vino tayyorlash mavsumida suv harorati 20° kam bo'lmagan Janubiy Amerika
(Chili, Argentina) vinochilik xo'jaliklarida bijg‘iyotgan sharbatni sovutish uchun
suv bilan ishlaydigan o‘ziga xos moslama qo‘llaniladi.
44-rasm. Ventilyatorni suv sovutish sxemasi
0 ‘lchami 4x5x1 m bo'lgan betonli kameraning bir devori oldida (1) (44-rasm)
oq misdan yasalgan yoki ichki qismi sirlangan diametri 65-70 мм quvurlar (2)
joylashgan. Tag‘dondan (3) suv nasos orqali rezevuarlarga (4) uzatiladi va undan
tushib quvurlar sovutib pastga oqadi. Devoming qarama-qarshi tomoniga diametri
1 м keladigan ventilyator joylashtirilgan. Ventilyator ishlaganda havo orqali
sharbat oqayotgan quvurlarga qarab yo‘naltiriladi. Havo orqali suvni qisman
bug'lantirib uning harorati pasaytiriladi. Sovutilgan suv tag'donga (3) tushib, yana
yuqoridagi rezervuarlarga (4) uzatiladi. Shu yo‘l yordamida suv harorati ancha
pasayib ketadi. Tindirish va bijg'ish paytida sharbat haroratini tushirish uchun
ushbu sovutgich qo'llanilishi mumkin. Past harorati suv qo'llash arzon sovuq olish
illati bo'lmaganda sovutishga moslamadan xo'jaliklarda foydalanish maqsadga
muvofiqdir.
Sharbatni sovutib tindirishda katta rezervuarlardan foydalanish samara beradi.
Bu maqsadda ichida sovutadigan suyuqlik oqadigan quvurlar o'matilgan
temirbeton rezervuarlar xizmat qilishi mumkin. Sharbat va metall qismlargina uzoq
vaqt davomida bir biriga tegib turish natijasida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan
salbiy oqibatlami oldini olish uchun sharbatni kerakli haroratgacha sovutib
rezervuarlarga solish maqsadga muvofiqdir. Maxsus sovutish moslamalarida
ishlatiladigan sovutgichdan sharbatni o'tkazish yordamida uning dastlabki harorati
|
| |
Tayanch so‘z va iboralar - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

|
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
|
bet | 74/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
Tayanch so‘z va iboralar:
Boshqaruv; axborot texnologiyalari; elektron ofis; DAT tarkibi; ma’lumotlar bazasi; zamonaviy idora jihozlari; telekommunikatsiya tizimlari; lokal tarmoq.
Takrorlash uchun savollar.
Boshqaruv faoliyatida axborot texnologiyalari qanday o‘rinni tutadi?
Elektron ofisning faoliyat ko‘rsatish konsepsiyasini aytib bering.
Ofisni avtomatlashtirishning asosiy tarkibiy qismlarini keltiring.
Ma’lumotlar bazasi nima uchun xizmat qiladi?
Zamonaviy idora jihozlari qanday komponentlardan iborat?
Lokal tarmoqlar faoliyat ko‘rsatish mexanizmini aytib bering.
|
| |
Yillar
  
Nominal - Toshkent moliya instituti statistika

|
Toshkent moliya instituti statistika
|
bet | 164/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1Yillar
|
Nominal YaIM
|
Baho indeksi (%)
|
Real YaIM
|
YaIM
deflyatori
|
2003
|
104
|
121
|
X
|
x
|
2004
|
56
|
107
|
X
|
x
|
2005
|
91
|
112
|
?
|
?
|
2005 yil uchun real YaIM ni hisoblang.
25.Real YaIM nima? U nominal YaIM dan nima bilan farq qiladi? 26.Deflyator nima? U qanday hisoblanadi?
27.Deflyatorni ikki marotaba hisoblash usuli qaysi hollarda qo’llaniladi? 28.Ekstrapolyatsiya usulida YaIM o’zgarmas bahoda qanday hisoblanadi? 29.Aytaylik, YaIM 500 mln so’mdan 600 mln so’mga ko’paydi, YaIM deflyatori
1,20 dan to 1,50 gacha o’sgan. Shunday sharoitda real YaIM hajmi qanday o’zgaradi?
30.Sof ichki mahsulot nima? Uning YaIM dan farqi nimada? 31.Yalpi milliy daromad nima? U qanday hisoblanadi?
BOB. AHOLI TURMUSH DARAJASI STATISTIKASI
Aholi turmush darajasi tushunchasi
Aholi turmush darajasi sotsial iqtisodiy tushuncha bo’lib, u kishilarning moddiy va ma’naviy-ma’rifiy ehtiyojining qoldirilishi hamda turmush sharoitining yaxshilanish darajasini tavsiflaydi. Moddiy ehtiyojlarga kishining oziq-ovqat, kiyim- kechak, turar joy, yoqilg’i, mishiy va komunal xazmat ko’rsatishni yaxshilash kabilarga bo’lgan ehtiyojlar kiradi. Ma’naviy-ma’rifiy ehtiyojlarga kishilarning bilim malakasi va ma’naviy-ma’rifiy saviyasini oshirish, intellektual salohiyatini yuksaltirish kabilarga bo’lgan ehtiyojlari kiradi.
Aholining sotsial turmush sharoiti - bu jamiyatning hamma a’zolariga mehnat qilish, dam olish, har tomonlama jismoniy va madaniy taraqqiyotni ta’minlash hamda mehnat qilish qobiliyatini saqlashni kafolatlash, vaqtinchalik ish qobiliyatini yo’qotganlarni sotsial ta’minot, pensiya va nafaqalar bilan ta’minlash, nisbatin kam daromadli oilalarning bolalariga nafaqalar berish yo’li bilan amalga oshiriladi.
Mazkur «Turmush darajasi» tushunchasidan, biz bu kategoriyaning naqadar marakkab va ko’p qirrali mazmunga ega ekanligiga ishonch hosil qildik. Demak, u qandaydir bitta ko’rsatkich bilan eamas, aholi daromadi va turmushning turli qirralarini ifodalovchi ko’rsatkichlar tizimi bilan tavsiflanishi lozim. Bu tizim quyidagi asosiy bo’limlarni o’z ichiga oladi: umumlashtiruvchi sintetik ko’rsatkichlar; Aholining moddiy ehtiyojlarini qondirish darajasini tavsiflovchi ko’rsatkichlar; aholining ma’rifiy-ma’naviy darajasini tavsiflovchi ko’rsatkichlar. aholining sotsial sharoitini tavsiflovchi ko’rsatkichlar.
Bu ko’rsatkichilar natural va qiymat ko’rinishida ifodalanib, aholi turmush darajasining miqdor va sifat tomonlarini o’zida aks ettiradi.
|
| |
Bilimingizni sinab ko’ring

|
Bilimingizni sinab ko’ring
|
bet | 163/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1 Bilimingizni sinab ko’ring
Yalpi ishlab chiqarish deganda nimani tushunasiz?
«Iqtisodiy faoliyat» va «ishlab chiqarish faoliyati» tushunchalari o’rtasidagi farq nimada?
«Pinhoniy iqtisodiyot» sohasidagi xizmatlar ishlab chiqarish faoliyati bo’lib hisoblanadimi?
Nomoliyaviy sektorda yalpi ishlab chiqarish hajmi qanday hisoblanadi?
Moliyaviy sektorda yalpi ishlab chiqarish hajmi qanday hisoblanadi?
Nobozor mahsulotlar deganda nimani tushunsiz?
Qaysi ko’rsatkichlar jamiyatning yalpi ishlab chiqarishini va xizmatlarini o’zida aks ettiradi?
Yalpi ichki mahsulot (YaIM) deganda nimani tushunasiz?
YaIM qanday usullarda hisoblanadi?
Ishlab chiqarish usulida YaIM qanday hisoblanadi?
Oraliq mahsulot va qo’shilgan qiymat pirovard mahsulotdan nima bilan farq qiladi?
O’tgan yilda region iqtisodiyoti quyidagi makroiqtisodiy ko’rsatkichlar bilan xarakterlangan edi:
-
t/r
|
Ko’rsatkichlar
|
mln. so’m
|
1.
|
YaIM
|
500
|
2.
|
Xususiy sektorning sof investitsiyasi
|
75
|
3.
|
Davlat xaridi
|
80
|
4.
|
Uy xo’jaligi iste’moli
|
250
|
5.
|
Davlat byudjetiga tushgan to’g’ri soliqlar
|
30
|
6.
|
Egri soliqlar
|
20
|
7.
|
Tadbirkorlarga berilgan subventsiya
|
25
|
8.
|
Eksport
|
150
|
9.
|
Import
|
110
|
Yuqoridagi ma’lumotlarga asoslanib uy xo’jaligi ixtiyoridagi daromadni hisoblang.
YaIM ning tarkibiga nimalar qo’shilmaydi? 14.Shaxsiy iste’mol xarajatlariga nimalar kiradi? 15.Bozor va nobozor tovar va xizmatlarga nimalar kiradi? 16.Taqsimlash usulida YaIM qanday hisoblanadi?
17.Pirovard foydalanish usulida YaIM qanday hisoblanadi? 18.Yalpi jamg’arma (YaJ) qanday hisoblanadi?
19.Quyidagi ma’lumotlarga asoslanib SIM ni hisoblang (mln so’m): YaIM- 480; yalpi investitsiya-80; uy xo’jaligi iste’moli-300; davlat xarajatlari-96; davlat byudjeti qoldig’i-3; sof investitsiya-30 20.YaIM ni o’zgarmas bahoda hisoblash zaruriyati nimada?
YaIMning fizik hajmi indeksi qanday hisoblanadi?
YaIM va uning unsurlarini o’zgarmas bahoda hisoblashning qanday usullarini bilasiz?
Baho indeksi yordamida YaIM o’zgarmas bahoda qanday hisoblanadi? 24.Regionning nominal YaIM so’nggi uch yilda quyidagilar bilan xarakterlanadi (
mlrd. so’m):
-
|
| |
-§. AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT

|
-§. AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT
|
bet | 66/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
4.4-§. AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TIZIMLARI SAMARADORLIGI
Qayta avtomatlashtirilmagan (qog‘ozli) va avtomatlashtirilgan ikkita tizim taqqoslanadi. Bu har ikki axborot tizimi uz afzalliklari va kamchiliklariga ega.
Avtomatlashtirilmagan (qog‘oz asosila) tizimning afzalligi quyidagilardan iborat:
Avtomatlashtirilgan tizimning o‘ziga xos afzalliklari mavjud. Avvalo, tashkilotda yuz berayotgan barcha narsani axborot maydonida aks ettirish imkoniyati mavjud. Barcha iqtisodiy omillar va resurslar yagona axborot shaklida, ma’lumotlar ko‘rinishida ishtirok etadi. Bu hol qaror qabul qilish jarayonini axborot texnologiyasi sifatida ko‘rib chiqish imko-nini beradi. Turli texnologayalarga ega tizimlar 1.12-jadvalda keltirilgan.
1.12-j a d v a l.
|
| |
(4-ilova) 
Kichik soha: Tadqiqiy-bilish va samarali refleksiv faoliyatdan kutilatotgan natijalarni

100
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
V-bo’lim. Ilk qadam dasturi bo’yicha guruhli mashg`ulot va
rivojlanish markazlarida ta’limiy jarayonni tashkil etish
18. IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy jarayonni tashkil etish
18.1. O
’quv mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti:
(240 daqiqa).
Talabalar soni: __ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1
IMЕN (TRIZ)haqida tuhuncha
2. IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy
jarayonni tashkil etish
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi: IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy
jarayonni tashkil etish bilan tanishtirish
Pedagogik vazifalar:
1
IMЕN (TRIZ)haqida tuhuncha
2. IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy
jarayonni tashkil etish
O’quv faoliyati natijalari:
1
IMЕN (TRIZ)haqida tuhuncha
2. IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy
jarayonni tashkil etish
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish, amaliy ish,
ko’rsatish.
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, individual,guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
• o m b o r ch i m o d u li

Buxgalteriya hisobi majmualari murakkab ichki va tashqi aloqalarga
ega. Ichki aloqalar buxgalteriya hisobining ayrim vazifalari, majmualari va
uchastkalarining axborotli o‘zaro hamkorliklarini; Tashqi aloqalar —
boshqaruvning o‘zga vazifalarini amalga oshiruvchi boshqa bo'limlari hamda
tashqi iqtisodiy obyektlar bilan o ‘zaro hamkorligini aks ettiradi.
Hisob vazifalari majmuasining axborotli aloqasi mashina dasturining
asosida kiritilgan ishlab chiqishning uch pallasini farqlashga imkon beradi.
Birinchi pallada — birlamchi hisob, birlamchi hujjatlarni tuzish,
ularni ishlab chiqish va hisobning har bir uchastkasi bo‘yicha tahliliy
hisobning qaydnomalari tuzilishi bajariladi.
Ishlab chiqishning ikkinchi pallasi provodkalarini tuzish, ulami tahliliy
va sintetik hisobning turli registrlari, schotlaming tartib raqamlari bo‘yicha
qayd daftari ordenlariga joylashtirishdan iborat boMadi.
Ishlab chiqarishning uchinchi pallasi yig‘ma sintetik hisobini: asosiy
kitobning schotlari bo‘yicha hisobot, saldo qaydnomalari va moliyaviy
hisobotning shakllarini tuzishdan iborat boMadi.
Namunaviy buxgalteriya hujjatlari sohalararo va sohaviyga bo‘linadi.
Sohalararo hujjatlar barcha korxona iqtisodiy obyektlarida qo‘llash uchun
yagona boMadi. Sohaviy shakllar tavsiyanomaviy harakteiga ega.
Barcha birlamchi buxgalteriya hujjatlari GOST, hujjatlaming bir shaklga
keltirilgan tizimlari talablarini hisobga olish bilan ishlab chiqiladi.
Buxgalteriya hisobining hujjatlari turli belgilari bo‘yicha tasniflanadi:
• belgilanishi bo‘yicha — farmoyish beradigan, ijroiya (oqlaydigan),
hisobli rasmiylashtiruvchi, murakkab;
• xo‘jalik operatsiyalari mazmuni bo‘yicha moddiy, pulli hisoblash;
• aks ettirgan operatsiyalarining hajmi bo‘yicha yagona (birlamchi)
yoki yig‘ma;
• foydalanish usuli bo‘yicha: bir martali va jamlovchi;
• hisobga oladigan o‘rinlarining soni bo‘yicha: bir qatorli va ko‘p
qatorli;
• tuzilish joyi bo‘yicha: ichki va tashqi;
• toMdirish usuli bo‘yicha: qoMdi, hisobni avtomatlashtirish vositalari
yordamida.
• noto'g'ri hujjatlarni chiqarib tashlash

|
• noto'g'ri hujjatlarni chiqarib tashlash Pdf ko'rish
|
bet | 145/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirish• noto'g'ri hujjatlarni chiqarib tashlash;
• noto'g'ri hujjatlarni nazorat qilish va tuzatish kiritish;
• birlam chi hujjatlarni bosib chiqarish.
Asosiy bosqich ishning tugallovchi bosqichi bo'ladi va har xil hisobot
shakllarini olish bilan bog'liq. Uni bajarish uchun „moddiy boyliklarning
qaydnomasi", „Aylanish qaydnomasi" va „Hisobotlar" menyusi modulidan
foydalaniladi. Asosiy bosqichning bajarilishini ta’minlashda m a’lumotlar
bazasida hisobot tuzish uchun foydalaniladigan har xil kombinatsiyali
(ishchi) axborot to'plamlarining mashina tomonidan olinishi ta’minlanadi.
Har bir ishchi axborot to'plamlari qandaydir asosiy so'z (masalan,
materialning nomenklatura nomeri) bo'yicha navlarga ajratilishi va undagi
yakuniy ma’lumotlar hisoblanishi kerak. Natijada hisobot ma’lumoti
shakllanadi, keyin u „Bosib chiqarishga" topshiriladi.
Ma’lumotlarni mashina xotiralarida arxivlashtirish va boshqa AIJga
uzatish uchun axborotlarni shakllantirish kabi operatsiyalami ham bajarish
mumkin.
Kompyuter ishlab chiqishni rivojlantirishning hozirgi bosqichi uchun
buxgalteriya hisobi vazifalarini texnologik jarayonning operatsiyalari
tomonidan ko'zda tutilgan integratsiyalashishi xosdir. Uning mohiyati
shundan iboratki, buxgalteriya hisobining har bir uchastkasini alohida
AIJ da ishlab chiqa turib, axborot shakllantiriladi, u keyinroq birlashtiriladi
va dastuming asosiy moduli tom onidan yig'ma buxgalteriya hisobi
(„buxgalteriya yozuvlarini ko'chirish"usuli) uchun foydalaniladi.
Hisob vazifalarini ishlab chiqish texnologiyalarini amalga oshirishning
muhim elementi uning dasturiy ta’minlanishi bo'ladi. Kompyuter dasturlari
bozorida har xil korxonalar, firmalar, tashkilotlar uchun mo'ljallangan
buxgalteriya dasturlari variantlarining turli-tumanligi taqdim etilgan.
Dasturiy mahsulotlami ishlab chiqish ko'p sonli firmalar tomonidan
olib boriladi, ulardan eng mashhurlari „1C:Buxgalteriya", „Parus",
"Intelekt-Servis", „Infosoft", „X akers-Dizayn" va boshqalardir
Buxgalteriya hisobining vazifaviy ADP larini tasniflashda ulaming kichik,
o'rta va yirik korxonalarga mo'ljallanishi asos bo'lib xizmat qiladi.
Ko'pgina firmalar dasturlarni ikki variantda: mahalliy va tarmoqli
ishlab chiqaradilar. Ta’kidlash kerakki, tarmoqli variantlar ancha murakkab
va qimmat, „mijos-server" yangi texnologiyasini amalga oshirish maxsus
uskunalar va operatsiyon tizimlarning hamda hisoblash tarmog'iga xizmat
ko'rsatuvchi mutaxasislar shtatining mavjudligini talab qiladi. Qoidaga
ko'ra, tarmoqli ADP lar buxgalteriya hisobining dasturlaridan tashqari
207
|
| |
Bu o'rinda shuni na/arda tutish kerakki. ohista (tezkor) hal etishni talab

|
Bu o'rinda shuni na/arda tutish kerakki. ohista (tezkor) hal etishni talabBog'liq axborotlashtirishBu o'rinda shuni na/arda tutish kerakki. ohista (tezkor) hal etishni talab
etuvchi oddiy masalalar nisbatan ko'p yuzaga keladi. D em ak. ular uchun
tezkor qaror qabul qilinadigan. nisbatan quyi boshqaruv darajasi qabul
qilinadi. Boshqaruv paytida, shuningdek, qabul qilinadigan qarorlarni
amalga oshirish dinamikasini ham hisobga olish zarur. Bu hoi boshqaruvga
vaqtinchalik om il nuqtayi nazaridan qarash im konini beradi.
Tezkor boshqaruv darajasi ko‘p marta qaytariluvchi vazifalar va
operatsiyalarini hal etishni hamda keladigan joriy axborotlar o'zgarishini
tez qayd etishni ta’minlaydi. Mazkur darajada bajariladigan operatsiyalar
hajmi ham, boshqaruv qarorlarini qabul qilish dinamikasi ham yetarlicha
yuqori. Uni ko'pincha vaziyat o'zgarishiga tez javob qaytarish zaruriyati
tufayli tezkor boshqaruv darajasi, deb ham yuritishadi.
O 'rta (taktik funksional) boshqaruv darajasi birinchi darajada
tayyorlangan axborotlarni oldindan tahlil etishni talab qiladigan masalalar
yechimini ta’minlaydi. Mazkur darajada boshqaruvning tahlil vazifalari
keng ahamiyatga ega bo'ladi. Hal etiladigan masalalar hajmi kamayadi,
biroq ularning murakkabligi oshadi. Ayni paytda kerakli yechimni har
doim ham tezkor ishlab chiqish imkoni bo'lmaydi. Buning uchun
yetmagan ma’lumotlami yig'ish, tahlil etish va fikrlashga qo'shimcha vaqt
talab etiladi. Boshqaruv xabar kelib tushgan vaqtdan, to qaror qabul
qilish va uni amalga oshirguncha, shuningdek, qarorni amalga oshirish
vaqtidan, to unga bo'lgan ta’sirni qayd etguncha bo'lgan ayrim oraliq
to'xtalishlar bilan bog'liq.
Strategik daraja iqtisodiy obyektning uzoq muddatli strategik
maqsadlariga erishishga yo'naltirilgan boshqaruv qarorlarini tanlashni
ta’minlaydi. Madomiki, qabul qilinadigan qarorlar natijalari oradan uzoq
vaqt o'tgach ko'rinar ekan, ushbu darajada strategik rejalashtirish kabi
boshqaruv vazifalari muhim ahamiyatga ega. Boshqaruvning boshqa
funksiyalari bu darajada yetarlicha to'liq ishlab chiqilmagan. Ko'pincha
boshqaruvning strategik darajasi strategik yoki uzoq muddatli rejalashtirish
deb yuritiladi. Ushbu darajada qabul qilingan qaroming haqqoniyligi uzoq
vaqt o'tgachgina o'z tasdig'ini topishi mumkin. Qaror qabul qilish
ma’suliyati juda katta. Bu matematik va mahsus apparatlardan foydalangan
holdagi tahlil natijalari bilangina emas, shuningdek, menejerlaming kasbiy
intuitsiyasi bilan ham belgilanadi.
Boshqaruvning uchta darajasidagi faoliyat mazmuni 4.2-jadvalda
keltirilgan.
83
|
| |
kelib tushish imkoniyati ham istisno emas. Axborot ta’monotining ikkinchi

|
kelib tushish imkoniyati ham istisno emas. Axborot ta’monotining ikkinchi Pdf ko'rish
|
bet | 144/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirishkelib tushish imkoniyati ham istisno emas. Axborot ta’monotining ikkinchi
turi — o'zgaruvchan axborotlarning fayllar va mashina manbalari va SH K
xotirasidagi shartli doim iy axborotlar m a’lumotlar bazalaridir. O'zgaruvchan
axborotlarning fayllari birlam chi hujjatlam ing m a’Iumotlari asosida
shakllanadilar va belgilangan davr ichida vazifalam i (m asalan, ishchi
naryadlar, kirish orderlari, kassaning chiqish orderlari, yuk xatlari va
boshqalar) bir marta yechishda foydalaniladi.
Shartli-doimiy axborotlarning fayllari loyihani tadbiq etishda bir
marta yaratiladi, ko‘p marta foydalaniladi va ularga doimo tuzatishlar
kiritiladi. Ularga har xil me’yomomalaming massivlari, ma’lumotnomalar,
asosiy vositalar hisobini yo‘qlama qilish varaqalari, ishlovchilaming
shaxsiy varaqachalari va boshqalar kiradi.
Markazlashtirilgan ishlab chiqarish sharoitlarida, texnologik jara
yonning barcha operatsiyalari hisobchi tomonidan uning ish joyida
bajarilayotganda texnologik jarayonning an’anaviy vujudga kelgan bos-
qichlarining mazmuni biroz o'zgaradi. Barcha operatsiyalarning bajarilishini
SHK ishga tushishi zahotiyoq ekranda ko'rsatib beradi. Menyu dastur
bloklari (modullari)ning ro'yxatidan iborat bo'ladi, har bir modulni
birlamchi kiritishdan tortib, to yig'ma hisoblami tuzishning tugatilishigacha
bo'lgan texnologik jarayonning belgilangan vazifalarini bajaradi.
ShK da bajariladigan texnologik jarayonda quyidagi uchta jarayonni:
• tayyorlov;
• boshlang'ich;
• asosiyni ajratish mumkin.
Tayyorlov bosqichi
dastur va ma’lumotlar bazasini ishga tayyorlash
bilan bog'liq. Hisobchi mashinaga korxonaning ma’lumotnomaviy
ma’lumotlarini kiritadi, buxgalteriya schotlarining rejasi va namunaviy
buxgalteriya yozuvlarining tartibiga tuzatishlar kiritadi.
Boshlang'ich bosqichi birlamchi hujjatlarni yig'ish va ro'yxatga olish
bilan bog'liq. Awal ta’kidlanganidek, hujjatlarni qo'lda yoki avto
matlashtirilgan usulda shakllantirish mumkin. Hujjatlarni kiritish dasturi
quyidagi vazifalami bajarishni ko'zda tutadi:
• kiritilgan hujjatlarga nomer berish, ko'chirmaning sanash va boshqa
alomatlari bilan registrini tuzish;
• kiritilgan hujjattlarga ma’lumotnomaviy va shartli doimiy alomatlami
avtomatik kiritish;
• xo'jalik operatsiyalarining qayd etish daftarida buxgalteriya yozuvlarini
avtomatik bajarish;
206
|
| |
Yakuniy 
bosqich - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

113
(1-ilova)
O’quv
mashg’uloti rejasi
1.
O’zbekiston mening vatanim.-mavzusida suhbat
2.Hafta
mavzusi: Mening Jonajon O’zbekistonim-
mavzusida faoliyat ishlanmasi yozish
3.Faollik markazlari: Til va nutq,
Qurish yasash, san’at ,
Syujetli o’yinlar tashkil etish
(2-ilova)
20-Mavzu yuzasidan reyting jadvali
Baho
3=a’lo
2=yaxshi
1=qoniqarli
0=qoniqarsiz
Baholash ko’rsatkichlari
Savol/javob,
Blits-
so’rov
Yo’riqnomaga
asossan ishlasa
Topshiriq
va
texnologiyalar
dagi ishtiroki
Kichik
guruhlardagi
faoliyati
(topshiriqlarni to’liq,
to’g’ri bajarsa)
Jami
1
1
1
3
(
3-ilova
Maktabgacha
ta’lim
vazirligi
Мактабгача таълим
вазирлиги
Makt abgacha
ta’lim
vazirligi
114
YO`RIQNOMA
“O`zbekiston mening Vatanim” mavzusida guruhiy mashg`ulot tashkil etish. Syujеtli-rolli
o’yinlar ssenariysini tuzish va atributlar yasash.
Syujеtli-rolli o’yinlarni tashkil etishda tarbiyachi va bolalar
hamkorligini, yosh guruhlari
bo’yicha murakkablashib borishini tahlil qilish.
“Ilk qadam” o’quv dasturida katta va tayyorlov guruhlarda
ijtimoiy mavzudagi syujеtli-
rolli o’yinlar mavzularining haftalar bo’yicha taqsimlanishini o’rganish.
Ijtimoiy
mazmundagi syujеtli-rolli o’yinlarni tanlash, kartotekasini tuzish
Bolalarni lug`atini
boyitishda kuzatish, narsa-buyumlarni ko`rib chiqich va
aqqoslash bilan tanishtiradi
(4-ilova)
Guruhlarda ishlash qoidasi
1.Sherigingizni diqqat bilan tinglang. Guruh ishlarida o`zaro faol ishtirok eting,
berilgan
topshiriqlarga javobgarlik bilan yondashing.
2.Agar yordam kerak bo`lsa, albatta murojaat qiling. Agar sizdan yordam so`rashsa, albatta
yordam bering.Guruhlar faoliyatining natijalarini baholashda hamma ishtirok etishi shart. Aniq
tushunmog`imiz lozim: Boshqalarga o`rgatish orqali o`zimiz o`rganamiz; Biz bitta kemadamiz:
yoki birgalikda suzib
chiqamiz, yoki birgalikda cho`kib ketamiz.
3.Kichik guruh uchun topshiriqlar:
(5-ilova)
Savollar:
1
“O`zbekiston mening Vatanim” hafta mavzusida rivojlanish markazlaridagi bolalar o’yinli
ta’lim faoliyati qaney tashkil etiladi?
2. Ijtimoiy mazmundagi syujеtli-rolli o’yinlar qaysilar?
3. Syujеtli-rolli o’yinlarni tashkil etishda tarbiyachi va bolalar hamkorligi qandey tashkil etiladi?
Qurilish, konstruksiyalashva matematika markazi: “lego”
turidagi o`yin bo`laklaridan modellar yig`ishni; 3-4ta(kichik
guruhda); 6-8ta(o`rta guruhda) qismlardan pazllar yasash;
Jonsiz tabiatning ayrim hususiyatlari (tosh qattiq, qum
sochiluvchan)ni tajriba orqali farqlash usullarini
ko`rsatish;
O`zbekiston shaxarlari haqida suhbat
– r a s m – Zamonaviy idora jihozlari

1.23 – r a s m – Zamonaviy idora jihozlari
Rahbarlar va mutaxassislarning zarur axborotni olish uchun kompyuter va boshqa asbob-uskunalarga to‘g‘ridan – to‘g‘ri kirish im-koniyati paydo bulmoqda. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ko‘p hollarda idora ishini avtomatlashtirish ancha samarali natijalar bermoqda.
«Elektron ofis» konsepsiyasini amaliy jihatdan ruyobga chiqarish sekin-asta boshqarish usul va metodlarini o‘zgartirishga, bir qator xodimlar vazifalarini qayta ko‘rib chiqishga, mehnat samaradorligini oshirishga olib kelmoqda. Shu bilan bir qatorda qog‘oz – hujjatlar bilan ishlovchi xodimlarga ehtiyoj kamaymoqda, ish vaqtidan foydalanishni, bir-biridan uzoq, xonalarda joylashgan xodimlarni nazorat qilish imkoniyati oshmoqda.
Malakali xodimlarga bo‘lgan talablar ham o‘zgarib borayapti. Bir tomondan yuqori malakaga ega bo‘lmagan xodimlarning bir qismidan ham foydalanish imkoniyati tug‘ilmoqda. Boshqa bir tomondan, rahbarlik lavozimlarida tor sohadagi mutaxassislardan foydalanishdan keng dunyoqarashga ega va zamonaviy axborot texnologiyalarini egallagan xodimlardan foydalanilayapti. Sof ishlab chiqarish va ishlab chiqarish harakteridagi axborot o‘rtasidagi chega-ralar yo‘qolib borib, axborotni qayta ishlash va saqlash uchun umumiy axborot massivlari va protseduralaridan foydalanilmoqda.
|
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 169

226
CHiqarar quloq
Tarnovdan oshib
Tushadi shoshib
So‘ng jilg‘alardan
Oqadi shoshib
7. Jismoniy daqiqa
CHoyga solsam terib terib
Sen ketasan tezda erib
Oppoq qandim yumshoq qandim
8. Topishmoq topish
Joylashgan besh barmoqqa
Dong‘i ketgan har yoqqa
Vatan O‘zbekiston
Tarbiyachisi dehqon
9. Mavzuni mustahkamlash
Bugun kuzdagi kattalar mehnati haqida gaplashdik. Bu faslda onalarimizning ham mehnati
oshadi ya’ni uyda namat ikra murabbo kampot shinni tayyorlashadi. Demak, bu faslga olarni
ham qo‘shsa bo‘ladi. Endi rasm asosida suhbat o‘tkazamiz.
10. Rag‘batlantirish
Yulduzcha, to‘rtburchak, uchburchak tarqatiladi.
11. Yakunlash
Xayrlashiladi.
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalarini qo‘llash

|
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalarini qo‘llash
|
bet | 68/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalarini qo‘llash imkoniyatining samarasi
Ta’sir sohasi
|
Natija
|
Boshqaruv
|
boshqaruv darajasi miqdori qisqarishi;
ma’muriy harajatlarning kamayishi;
O‘rta boshqaruv butini xodimlarining ishdan ozod bo‘lishi;
avtomatlashtirish hisobiga xodimlarni qo‘l mehnatidan ozod qilish;
matematik uslublar va intellektual tizimlarni tatbiq etish hisobiga boshqaruv vazifalarini hal qilishning oqilona variantlariga ega bo‘lish;
zamonaviy tashkiliy tuzilma yaratiladi;
avtomatlashtirilgan texnologiya tashkiliy jihatdan moslashuvchanlikni yuzaga keltiradi;
ish unumdorligining oshishi;
vaqtni iqtisod qilish;
boshqaruvchilar malakasi va kasbiy bilimining oshishi;
raqobatchilik afzalligi kuchandi;
tushum, daromad ko‘payadi, ortiqcha harajat kamayadi.
|
Axborot tizimi
|
axborot oqimi tuzilmasini takomillashtirish;
elektron pochta yordamida samarali muvofiqlashtirish;
ishonchli axborot bilan ta’minlash;
ma’lumotlarni qog‘ozda tashuvchilarni optikmagnitli tashuvchilarga almash-tirish axborotlarni kompyuterda qayta ishlashni oqilona tashkil etishga va qog‘ozdagi hajmining kamayishiga olib keladi;
axborot mahsulotiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirib borish.
|
Ishlab chiqarish
|
loyihalashtirish va ishlab chiqarish vaqtining qisqarishi;
mahsulot nisbatan ko‘proq qayta ishlanishi natijasida yanada ishonchli bo‘ladi, buzilib qolganda ko‘p turib qolmaydi, ya’ni oson ta’mirlanadi;
loyihalashtirish va ishlab chiqarish vaqtining qisqarishi;
mahsulot nisbatan ko‘proq qayta ishlanishi natijasida yanada ishonchli bo‘ladi, buzilib qolganda ko‘p turib qolmaydi, ya’ni oson ta’mirlanadi;
mahsulotning foydali xususiyati va undan foydalanish imkoniyati kengayadi;
ish hajmi va buyurtmalarni qabul qilish, qayta ishlash va boshqarish harajat-lari qisqarishi;
iste’molchilarga namunaviy xizmat ko‘rsatish;
ish unumdorligining oshishi;
tovar va xizmat sifatining oshishi;
moddiy-texnik ta’minotni ratsionalizatsiyalash (oqilona tashkil etish);
zahira darajasining kamayishi.
|
Marketing
|
mahsulotni tarqatishga kam vaqt ketishi;
yangi bozorlarni izlab topish;
mahsulot iste’molchilarini identifikatsiyalash imkoniyati;
axborot olish va tarqatishning yangi imkoniyatlarini yaratish;
savdoni qo‘llab-quvvatlash;
buyurtmachilar bilan nisbatan samarali o‘zaro hamkorlik qilish;
talabga nisbatan moslashuvchanlik bilan javob berish qobiliyatining oshishi va iste’molchilar yangi istaklarining kondirilishi.
|
|
| |
Mavzu: Kuzdagi kattalar mehnati

Barmoqlarimizda xavo bilan isitamiz.
4. Maqol yodlash
Bir odam ariq qazir, ming odam suv ichadi.
5. Asosiy qism
Tikuvchi – matodan kiyim tikadi, o‘tirib ishlaydi
Dexqon – chopadi, ekadi, sabzavotlar etishtiradi
6. Jismoniy daqiqa
Bog‘chaga yo‘l olaman
Soat sakkiz bo‘lganda
Do‘stlarimni ko‘raman
Quyosh ko‘kda kulganda
Salomlashaman avval
Keyinchi qo‘l beraman
Bog‘chamizga har mahal
Quloch yozib kiraman
7. Topishmoq topish
Osmonda u yaraqlab
Kulib chiqar charaqlab (QUYOSH)
Pichoq ursang qon chiqar
Hamda g‘ij g‘ij don chiqar (ANOR)
8. SHe’r yodlash
Kuz kelgani soz bo‘ldi Omborlar donga to‘ldi
Pishdi shirin mevalar Tatib ko‘ngil chog‘ bo‘ldi
Bobodexqon mexnati ona erning himmati
CHanoqdagi paxtalar osmon qadar tog‘ bo‘ldi
9. Mavzuni mustahkamlash
Bolalar bugun lug‘at boyligini oshirish uchun so‘zlarni yodlaymiz.
Saralab – tanlab
Ikki pallaga – ikkita bo‘lakka
Mexnatning gashti – maxnatning roxati
10. Rag‘batlantirish
Biz hozir yulduzcha yaxshi javob berganlarga tarqatamiz. To‘rtburchak esa o‘rtacha
javob
berganlar. Endi uchburchak unchalik javob bermaganlarga tarqataman.
11. Yakunlash
Hozir, uy vazifasini uyda takrorlab keling deb sizlar bilan xayrlashamiz.
Xayr.
Boshqaruv tizimining pog'analiligi

Boshqaruv tizimining pog'analiligi.
Odatda, istalgan tashkilot bir
necha obyektlardan iborat murakkab kompleks bo'lib, ularning o'zi ham
boshqaruv jarayoni va qismlardan tashkil topgan. Shu bois ham
kompleksning kelishilgan holda ishlashi uchun qo'shimcha boshqarish
qismi kiritiladi. U boshqa boshqarish qismlari va boshqariluvchi jarayonlar
(lokal boshqarish tizimlari kabi) harakatlarini muvofiqlashtiradi, ular
6 — R.X. Alimov va boshq.
81
4.5-rasm.
Boshqarish darajalarining o'zaro ta’siri.
faoliyatini kompleksning umumiy maqsadlarini bajarishga yo‘naltiradi.
Ancha murakkab tuzilishli boshqaruvchi jarayonda boshqarish qismi ko‘p
darajali tuzilmaga ega bo'lishi mumkin. Bu ko'plab boshqaruv tizimlari
uchun xos xususiyat.
Odatda, obyektning boshqarish qismida boshqarishning oliy, o'rta,
quyi darajasi farqlanadi (4.5-rasm). Ulardan har biri o'z funksiyalari
to'plami, kompetentsiya darajasi bilan izohlanadi va tegishli axborotga
muhtoj bo'ladi.
Boshqarishning yuqori darajasida strategik boshqarish, iqtisodiy obyekt
vazifasi, boshqarish maqsadlari, uzoq muddatli rejalari, ularni amalga
oshirish strategiyasi belgilanadi. Boshqarishning o'rtacha darajasi — texnik
boshqaruv darajasi hisoblanadi.
Bunda taktik rejalar tuziladi, ularni amalga oshirish nazorat qilinadi,
resurslar kuzatib boriladi va xokazo. Boshqaruvning quyi darajasida tezkor
boshqaruv rejasi, ya’ni hajm-taqvim (kalendar) rejalari bajariladi, tezkor
nazorat va qayd etish amalga oshiriladi.
Boshqarish darajasi (boshqaruv faoliyat turi) hal etiladigan masa-
laning murakkabligi bilan belgilanadi. Masala qanchalik murakkab bo'lsa,
82
uni hal cl ish uchun shunchalik yuqori darajadagi boshqaruv talab etiladi.
|
Tanlama to’plamning zaruriy miqdorini aniqlash

Tanlama kuzatishni loyihalashtirishda oldindan berilgan tanlamadagi yo’l qo’yilishi mumkin bo’lgan xatosida tanlama to’plamning soni (hajmi)ni to’g’ri aniqlash juda muhimdir, chunki bu kuzatishning natijalarini ma’lum ehtimollik bilan aniq bo’lishini ta’minlaydi. Tanlamaning zaruriy miqdori n ni aniqlash formulalarini bevosita tanlamaning xatosi formulasidan osonlik bilan topsa bo’ladi.
Bu formulalar tanlamaning yo’l qo’yishi mumkin bo’lgan xatolarining ko’payishi bilan tanlamaning zaruriy hajmi ancha kamayishini ko’rsatadi.
Tanlamaning hajmini hisoblash uchun dispersiyani bilish kerak. U avval ushbu yoki shunga o’xshash to’plamda o’tkazilgan tadqiqotlardan olinishi mumkin. Agar bunday ma’lumotlar bo’lmasa, unda kichik hajmda dispersiyani aniqlash uchun maxsus tanlama tadqiqot o’tkazish kerak.
Tanlama usul iqtisodiy axborotlar olish uchun statistika amaliyotida keng ishlatiladi.
Hozirgi zamon bozor iqtisodiyotiga o’tish sharoitida tanlama usul juda dolzarb bo’lib qoladi. Iqtisodiy munosabatlarning o’zgarishi, ijara, alohida jamoa va shaxslarning mulkdorligi hisob va statistikaning funktsiyasining o’zgarishiga, shuningdek hisobotlarning qisqarishiga va soddalashuviga olib keladi. Shu bilan bir qatorda, menejmentga bo’lgan talabning o’sib borishi ishonchli axborot bilan ta’minlashga bo’lgan ehtiyojni kuchaytiradi. Bularning hammasi iqtisodiyotda tanlama usulni keng qo’llashga olib keladi.
Bizning mamlakatimiz statistikasida tanlama tadqiqotlar bo’yicha ma’lum tajriba to’plangan. Oxirgi yillarda statistika amaliyotida maxsus tanlama kuzatishlar keng qo’llanilmoqda. Binobarin, xalqning turmush darajasi to’g’risidagi axborotlarning
Toshkent moliya instituti statistika - bet 83

P[ ~x x P[ w x
x] Ф( t) ,
w] Ф(t) ,
2
1 t t
Ф(t)
e 2 dt
t
Shunday qilib, tanlamaning me’yoriy xatosining miqdorini ma’lum ehtimollik bilan o’rnatish mumkin ekan.
F(t) funktsiyasining miqdorini, tanlamaning karrali o’rtacha xatosi koeffitsienti sifatidagi t ning turli miqdorlari uchun maxsus tuzilgan jadval asosida aniqlashadi. Ko’pincha qo’llaniladigan etarli darajadagi katta hajmdagi ( n 30 ) tanlama usul ayrim miqdorlarni keltiramiz:
-
t
|
1,000
|
1,960
|
2,000
|
2,580
|
3,000
|
F(t)
|
0,683
|
0,950
|
0,954
|
0,990
|
0,997
|
Tanlamaning me’yoriy xatosi tanlamaning ma’lum ehtimollik bilan aniqlanishini ko’rsatadiki, bu miqdor t koeffitsienti bilan aniqlanadi (amaldagi hisoblashlarda, berilgan ehtimollik 0,95 dan kam bo’lmasligi kerak): Agar t=1 bo’lsa, me’yoriy xato
= bo’ladi.
Shunga ko’ra, 0,683 ehtimollik bilan shuni tasdiqlash mumkinki, tanlama va bosh ko’rsatkichlar o’rtasidagi farq tanlamaning bitta o’rtacha xatosidan oshmaydi. Boshqacha aytganda, 68,3 foiz xollarda reprezentativ xato 1 atrofida bo’ladi. t=2 da ehtimollik 0,954 bo’lsa, u 2 atrofida,t=3 da ehtimollik 0,997 bo’lsa, y 3 atrofida bo’ladi va h.k.
Yuqorida keltirilgan F(t) funktsiyaning miqdorlaridan ko’rinib turibdiki (oxirgi miqdorga qaralsin) xatoning yuzaga chiqish ehtimoli tanlama o’rtacha xatosini uch karralangan miqdoriga teng yoki katta bo’lyapti, ya’ni 3, bu juda kam bo’lib, 0,003 ga teng, ya’ni 1-0,997. Bu kam ehtimolik hodisalar amalda sodir bo’lmaydi deb hisoblanadi va shuning uchun =3 kattalikni tanlamaning yo’l qo’yishi mumkin bo’lgan xatoning me’yori (chegarasi ) deb qabul qilish mumkin.
Tanlama kuzatish tanlamadan olingan ma’lumotlar asosidagi xulosani bosh to’plamga yoyish maqsadida o’tkaziladi. Asosiy vazifalardan biri- bosh to’plamning tadqiqot qilinayotgan o’lchovlarini tanlama ma’lumotlari asosida baholash hisoblanadi.
Tanlamaning me’yoriy xatosi bosh to’plam tafsifining me’yoriy miqdorlarini va ishonch intervallarini aniqlashga imkon beradi: o’rtacha uchun
х хх ; х х х х х ;
salmoq uchun
р w w ; w w p w w .
Bu bosh
o’rtachaning miqdori х xдан х х gacha oraliqda bo’ladi deb berilgan ehtimollik
bilan tasdiqlash mumkinligini bildiradi.
Xuddi shu tarzda bosh salmoqning ishonch intervalini ham yozish mumkin:
w w ; w w.
Tanlama me’yoriy xatosining mutlaq miqdori bilan bir qatorda tanlamaning me’yoriy nisbiy xatosi ham hisoblanadi, u tanlama me’yoriy xatosini unga mos keluvchi tanlama to’plam tavsifiga nisbati bilan aniqlanadi:
o’rtacha uchun, %: salmoq uchun %:
% х 100;
х% w 100.
w
|
Boshqaruv jarayoni ko‘rinishiga ko‘ra

Ishlab chiqarish sohasida quyidagi yo'nalishlar bo'yicha axborot
tizimlarini ajratib ko'rsatish mumkin: mashinasozlik majmuyi, yoqilg'i-
energetika majmuyi, transport majmuyi, metallurgiya majmuyi, kimyo-
o'rnion majmuyi, transport majmuyi, metallurgiya majmuyi.
Ijtimoiy sohada axborot tizimlari quyidagi yo'nalishlar bo'yicha
ajratiladi: sog'liqni saqlash, nafaqa va ijtimoiy ta’minot, ta’lim, madaniyat
va aholi dam olishi, ijtimoiy va sotsial hayot, xizmatlar va aholi maishiy
hayoti, savdo va umumiy ovqatlanish, kommunal xizmat, atrof-muhit
muhofazasi.
Boshqaruv sohasida axborot tizimlari quyidagi yo'nalishlar bo'yicha
ajratiladi: deputatlar korpusi va ijroiya hokimiyati, davlat boshqaruvi va
statistika, tashqi iqtisodiy faoliyat, moliya organlari, bank tizimlari,
huquqni muhofaza etish organlari va hokazolarga xizmat ko'rsatish.
Boshqaruvning tashkiliy-iqtisodiy tizimlarida obyekt sifatida iqti
sodiyotni boshqarishning barcha bosqichlarida amalga oshiriladigan ishlab
chiqarish, ijtimoiy-iqtisodiy funksional jarayonlar xizmat qiladi. Axborot
tizimlari boshqarish xizmatlari xodimlarining axborot xizmat ko'rsatish
tizimlari bo'lib, axborotni to'plash, saqlash, uzatish va qayta ishlash
bo'yicha texnologik vazifalami bajaradi. U ma’lum iqtisodiy obyekt uchun
qabul qilingan metodlar va tuzilmaviy boshqaruv faoliyati tomonidan
belgilangan reglamentda shakllanadi va ishlaydi, uning oldida turgan maqsad
vazifalami bajaradi.
Tashkiliy-iqtisodiy tizimlar xalq xo'jaligida qabul qilgan boshqarish
organlari tuzilmasiga muvofiq kichik sinflarga bo'linmasligi mumkin.
Tashkiliy-iqtisodiy tuzilmalarda barpo etilgan avtomatlashgan axborot
vositalari axborotni qayta ishlash va boshqaruv qarorlarini qabul qilish
uchun mo'ljallangan axborot, iqtisodiy-matematik metodlar va modellar,
texnik, dasturiy, texnologik vositalar va mutaxassislar yig'indisini o'zida
aks ettiradi.
(4-ilova ) - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

105
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
19. IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy jarayonni tashkil etish
19.1. O
’quv mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti:
(240 daqiqa).
Talabalar soni: __ ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1
IMЕN (TRIZ)haqida tuhuncha
2. IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy
jarayonni tashkil etish
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi: IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy
jarayonni tashkil etish bilan tanishtirish
Pedagogik vazifalar:
1
IMЕN (TRIZ)haqida tuhuncha
2. IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy
jarayonni tashkil etish
O’quv faoliyati natijalari:
1
IMЕN (TRIZ)haqida tuhuncha
2. IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy
jarayonni tashkil etish
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish, amaliy ish,
ko’rsatish.
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, individual,guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
Yakuniy 
bosqich - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

108
(1-ilova )
O’quv mashg’uloti
rejasi
1
IMЕN (TRIZ)haqida tuhuncha
2. IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy jarayonni tashkil etish
(2-ilova )
19-Mavzu yuzasidan reyting jadvali
Baho
3=a’lo
2=yaxshi
1=qoniqarli
0=qoniqarsiz
Baholash ko’rsatkichlari
Savol/javob,
Blits-
so’rov
Yo’riqnomaga
asossan ishlasa
Topshiriq
va
texnologiyalar
dagi ishtiroki
Kichik
guruhlardagi
faoliyati
(topshiriqlarni to’liq,
to’g’ri bajarsa)
Jami
1
1
1
3
(3-ilova )
O`QUV TOPSHIRIG`I
1.Qurilish, konstruksiyalash va matematika markazi: “Bu uyda kim yashaydi?”, “Mebel
kim uchun?”, “Men arxitektorman”, “Garaj”, “Mening uchar mashinam”-birgina ob`yektni undan
foydalanishning turli shart-sharoitlarini nazarda tutib konstruktsiyalash;
Qaysi detal qurilish uchun ko`proq mos kelishini aniqlash;
Qaysi usul bilan konstruktsiyalash ko`proq maqsadga muvofiq ekanligini belgilash;
Istiqbolda qurilishni rejalshtirish ko`nikmalarini rejalashtirish.
Turli narsalarni ikki teng qismlarga bo’lishni,olinganqismlarni «yarim», «ikkidan bir
qism» deb atash.
Narsalarni ko`z bilan chamalab, miqdori, kattaligi (uzun (qisqa), keng (tor), enli (ensiz),
baland (past),qalin (yupqa) kabi namuna va unga teng bo`lgan bolalar uchun tanish narsalar yoki
harakatlar natijasida qiyoslanuvchi narsalarning o`lchamini aniqlash.
Aholi turmush darajasining umumlashtiruvchi ko’rsatkichlari

Aholi turmush darajasini dastavval qo’yidagi ko’rsatkchilar umumlashtirib ifodalaydi: jon boshiga to’g’ri kelgan sof milliy daromad; nominal va real daromad indekslari; turmush qiymati indeksi; inson barkamolligi indeksi; qashshoqlik indeksi; aholi pul daromadlari va xarajatlari balansi; yashash minimumi va boshqalar.
Ktd - aholi turmush darajasi koeffitsienti
SMD - sof milliy daromad
А - aholining o’rtacha soni.
Aholi turmush darajasining o’sishi uchun SMD ning o’sish sur’ati: aholining o’sish sur’atidan tezroq bo’lishi lozim. Buni aniqlash uchun turmush darajasi indeksini hisoblash kerak:
J СМД
1 : СМД
0
1 0
J АТД
КТД
:КТД
bu erda,
J
ATD - aholi turmush darajasi indeksi;
Agar J
ATD>1 bo’lsa iqtisodiy o’sish sodir bo’lgan, binobarin aholi turmush darajasi oshgan. Agar J
ATD<1 bo’lsa aksincha J
ATD=1 bo’lgan. Aholi turmush darajasi ham o’zgarmagan.
Nominal daromad - bu bevosita xodim mehnatining miqdori va sifatiga qarab to’lanadigan haq bo’lib, u pul shaklidagi jamiki daromadni o’z ichiga oladi. Shu nuqtai nazardan nominal daromad qo’yidagicha hisoblanadi:
ND = MBOD+MKD
bu erda,
ND - nominal daromad;
MBOD
- mehnat bilan olingan daromad, ya’ni ish haqi,
menejer daromadi, tadbirkor daromadi;
MKD
- mulkdan kelgan daromad, ya’ni foyda, renta, foiz va dividend.
Pul daromadining o’zi, ya’ni nominal daromad aholi turmush darajasini aniq ifodalay olmaydi, pulning real qadri iste’mol tovarlari narxiga ham bog’liq. Shu sababli real daromad:
nominal daromadning miqdoriga; daromaddan chegirilgan har xil soliqlar va to’lovlarga, ya’ni pul daromadining egasi qo’liga tegadigan qismiga;
Asosiy tayanch iboralar - Toshkent moliya instituti statistika

|
Toshkent moliya instituti statistika
|
bet | 85/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1 Asosiy tayanch iboralar.
Takrorlanuvchi tanlama
Takrorlanmaydigan tanlama
Kombinatsion tanlama
Tanlov samog’i
Zaruriy miqdor
Tipik tanlash
Seriyali (uyali) tanlash
Bilmingizni sinab ko’ring.
Tanlab kuzatish deganda nimani tushunasiz va uni qo’llashdan maqsad nima?
Reprezentativ xato va turlarini tushuntirib bering.
Bosh va tanlama to’plamga misollar keltiring.
Tanlashning qanday usullarini bildingiz. Ularni bir-biridan ustunligi yoki kamchiligi nimada?
Fakultet talabalaridan 15 foizni o’rganmoqchimiz. Ularni ro’yxatini tuzib (alfavit bo’yicha) chiqamiz. Ro’yxatdan har 15-talaba tanlab olinadi. 1 dan 15 gacha tartibda bo’lgan talabalardan tasodifiy usulni qo’llab, faraz qilaylik, 7 nomer olindi. Mexanik tanlash o’tkazingchi (talabalar soni 960 ta)?
960 ta talabani oldin qizlar va o’g’il bolalarga bo’lib, har bir guruhdan 15 foizini o’rgansak tanlashning qanaqa usulini qo’llagan bo’lamiz?
Seriyali(uyali) tanlashni qaysi tarmoqlarda qo’llagan ma’qul? Fikringizni isbotlab beringchi?
Takrorlanuvchi va takrorlanmaydigan usullarni qo’llashdan maqsad nima?
O’rtacha va salmog’ uchun tanlash xatolari deganda nimani tushinasiz?
O’rtacha va salmog’ uchun tanlash xatosi formulalarini yozib bering?
Tanlash xatosi bosh to’plamga qanday yoyiladi?
x x x x x
formulani tahlil qilib, xulosalar chiqaring?
n qanday aniqlanadi?
ishonch koeffitsientini izohlab bering?
|
| |