Tayanch tushunchalar - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`limi vazirligi

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`limi vazirligi
|
bet | 20/62 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 0,9 Mb. | | #256133 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`limi vazirligiTayanch tushunchalar: .Jismoniy tarbiyaning tarixiy xususiyatlari,. Jismoniy tarbiyaning yuzaga kelishi,davlat direkktiv hujjatlar,sog’lomlashtirish, ta`limiy, tarbiyaviy vazifalari,tizimining qonun-qoidalari va prinsiplari,sport mashg’ulotlari,umumiy jismoniy tayyorgarlik,“Alpomish” va “Barchinoy”
Nazorat savollari:
1.Jismoniy tarbiyaning tarixiy xususiyatlari nechta davrni o’z ichiga oladi?.
2. Jismoniy tarbiyaning yuzaga kelishi va rivojlanishiga qanday sabablar bo’ldi?.
3.Jismoniy madaniyat tizimi ma`lum ijtimoiy tashkilot sifatida qanday tushunasiz?.
4.Jismoniy madaniyat nazariyasi va amaliyoti uchun davlat direkktiv hujjatlarining ahamiyati nimada?
5.Jismoniy madaniyat tizimining maqsad va vazifalari (sog’lomlashtirish, ta`limiy, tarbiyaviy masalalari) xaqida aytib bering?.
6.Jismoniy madaniyat tizimining qonun-qoidalari va prinsiplarini aytib bering?.
7.Jismoniy tarbiyadagi yo’nalishlar sport mashg’ulotlari va umumiy jismoniy tayyorgarlikning etakchi vazifalari nimalar?.
8.Me`yoriy-dastur talablari tizimi: “Alpomish” va “Barchinoy” me`yoriy dasturi haqida gapirib
Maruza№7.
Mavzu: Jismoniy tarbiya nazariyasi bo’yicha olib borilayotgan tadqiqot uslubiyotlari.
Reja
1. Jismoniy tarbiyada nazariy tahlil va umumlashtirish metodlari.
2. Jismoniy tarbiya kuzatish metodi.
3. Jismoniy tarbiya tajriba sinov metodlari.
4. Matematik metodlar.
Jismoniy tarbiya nazariyasi - ilmiy va o’quv fandir. XX asr intihosida dunyoning qariyb uchdan bir qismida misli ko’rilmagan hodisalar sodir bo’ldi. Sotsializm deb atalgan totalitar tuzum, kommunistik mafkura deb atalmish zo’ravonlik va tazyiqqa asoslangan mafkura tanazzulga uchradi. Jahonga, Er yuziga hokim mutloqlikni da’vo etgan va sobiq ittifoq jamiyat sifatida ham, davlat sifatida ham parchalanib ketdi. Uning tarkibiga kirgan ittifoqdosh respublikalar mustaqil davlat maqomini oldilar.
Mustaqillik - tenglik sari qo’yilgan birinchi qadam. Chunki tenglik bo’lmagan joyda kim kimgadir tobe bo’ladi. Mustaqil bor joyda hukmronlik, o’zgalar hisobiga yashash kabi illatlar paydo bo’ladi. Biz so’nggi bir yarim asr mobaynida boshimizdan o’tkazgan mustamlakachilik davrida shunday bo’lgan edik.
"Tenglik" so’zining qudrati shundaki, u odamlarning o’zaro munosabatlaridan tartib, mamlakatlararo munosabatlarigacha hamma narsani me’yor-mezonga soladi, turli kamsitishlar yoki ortiqcha tobeliklarga chek qo’yadi.
Mustaqillik - o’zaro hurmat, bir-birini tan olish, bir-birini qadrlash asosida mamlakat fuqarolari o’zaro munosabatida ham, davlatlar o’rtasidagi aloqalarda ham ana shu umuminsoniy qadriyatlarga tayanish, umumiy mezonlar asosida yashash demakdir.
Mustaqillik - jamiyatdan ajralmagan holda dunyo muammolar va o’z taqdiri bilan bog’liq bo’lgan istiqbol haqida o’ylashdir.
Mustaqillik - erkin dunyoqarash, erkin tafakkurga suyanib yashash salohiyatidir. Mustaqil yashashga, mustaqil fikrlashga, o’z taqdirini o’zi belgilashga, o’z hayotini o’zi izga solishga qodir odam ziddiyatlarni osonlik bilan engadi, dunyoning shiddatli muammolar bo’roni qarshisida dovdirab qolmaydi. Ana shu oddiy hayotiy haqiqatni davlat mustaqilligiga ham qiyoslash mumkin.
Totalitar tuzum davrida davlat mamlakat boshqaruv tizimidan tortib alohida - alohida shaxslarning kundalik turmushiga va istiqboliga daxldor bo’lgan har qanday katta-kichik masalalarni hal etishni ham o’z zimmasiga olgani uchun mehnatkash xalq boqimandalik kayfiyatiga duchor bo’lgan edi. U faqat ishlash huquqiga ega edi, xolos.
Mehnat deb atalgan hissiz mashinaning muruvvatiga aylanib qolgan edi. Ertadan-kechgacha mehnat qilsang, mehnatingga yarasha ochdan o’lmaslikka etadigan haqingni olasan, tamom-vassalom. Bu sobiq Ittifoqda qonun kuchiga ega bo’lgan davlat siyosati edi. Odamzot shunchaki ishlar, shunchaki umr kechiradi, xolos. Istiqlol bizga o’zligimizni anglash imkonini yaratib berdi. Inson o’zining butun mohiyatini, insonligini qanchalik chuqur tushunsa, yashash mazmun-mohiyatini ham shunchalik chuqur anglaydi.
O’zligini anglagan kishi olamning butun rang-barangligi bilan birga hayot mazmunini, o’zining shunchalik tiriklik va mavjudlik belgisi emas, aksincha, tabiatning betakror mo’’jizasi ekanligiga, shu asnoda inson qadru qimmatini tobora teranroq anglay boshlaydi. Demak, bevosita ichki bir da’vat va ilohiy quvvat bilan ma’naviy yutuqlikka, komillikka intiladi. Bu - mustaqillikning yana bir mo’vjizasi.
Sport va jismoniy tarbiya bo’yicha muhim amaliy va nazariy muammolarni hal etilishi samarador metodlardan va ilmiy tadqiqot olib borish uslubiyatlaridan foydalanish katta yutuqlarga erishishga imkoniyat yaratadi. Shuni ham aytish kerak-ki O’zbekiston Respublikasining mustaqillik davrida ilmiy - tadqiqot ishlariga, ayniqsa pedagogik samarador metodlarini va pedagogik ilmiy tadqiqot ishlarini ishlab chiqarishga imkoniyatlar yaratilmoqda.
Mehnat maxsuldorligining oshishi faqat ishlab chiqarishni mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish hamda texnologiyani mukammallashtirishga bog’liq bo’libgina qolmay balki kishilarni jismoniy taraqqiyoti, sog’lig’i va mehnat qobiliyatiga ham bog’liqligi hammaga ayondir.
Oxirgi yillarda texnik taraqqiyot davrida jismoniy harakat borgan sari kamayib ketmoqda. Bu esa XX asrning eng xavfli kasallikka olib kelmoqda - "Gipodinamiya" - ya’ni harakatsizlikka, qon-tomir tizimi kasallanishiga uchramoqda.
Texnik taraqiyotiga binoan mehnat sifat jihatdan yangi mazmunga ega bo’lmoqda. Avtomatlashtirish va unga bog’liq holatda mehnatning har tomonlama intensifikatsiyalashtirish insoning faqat aqliy xususiyatlarigina emas, balki jismoniy xususiyatlariga ham alohida talablar quyilmoqda.
O’zbekiston Respublikasi Oliy majlisining ikkinchi sessiyasida davlatimiz rahbari "Jismoniy tarbiya va sport to’g’risida"gi Qonunni amalga oshirish barkamol yosh avlodni tarbiyalash va halqaro miqyosdagi sportchilarni tayyorlashda muhim o’rin tutishini qayd etdi. O’zbekiston Respublikasi Prezident sport xalqimizning ajralmas qismiga aylanishi, davlat faoliyati organlari, deputatlar, keng jamoatchilik, eng avvalo, mahallalarning doimiy e’tiborda bo’lishi lozimligini ta’kidladi.
Islom Karimov O’zbekiston sportchilarining xalqaro musobaqalar, xususan, Sidneydagi yozgi Olimpiada o’yinlarida muvaffaqiyatli ishtirok etishi mustaqil O’zbekistonning jahondagi obro’si va nufuzini yanada oshirishga xizmat qilishini aytdi. Shu munosabat bilan Prezident mamlakatimiz futbolini rivojlantirish, "Paxtakor" jamoasi shuhratini tiklash zarurligiga e’tiborini qaratdi.
Oliy Majlis yangi tahrirdagi «Jismoniy tarbiya va sport to’g’risidagi»*1 qonunni qabul qildi. Endi o’zingiz o’ylab ko’ring, nahotki E. Saadining, S. Ro’zievning, R. Riqsievning jahon g’olibi, E. Shagaevning Olimpiya g’olibi bo’lishi va ularning sportdagi mahoratlari darrov o’zidan-o’zi kelib qolganmi? Albatta yo’q. Bu yillar davomida o’rganishlar, kuzatuvlar, ilmiy tadqiqot, tajribalar o’tkazilishining ma’sulidir. Shuning uchun jismoniy tarbiya va sport bo’yicha ilmiy tadqiqot ishlarining ahamiyati juda katta. Shu munosabat bilan bizning yurtboshimiz bu masalaga yuqori e’tibor bilan qarab hamma sharoitlar yaratilmoqda.
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining ikkinchi sessiyasida qabul qilingan "jismoniy tarbiya sport va to’g’risida"gi qonunni samarador amalga oshirilishi, qo’yilgan vazifalarga javob berish uchun ko’p narsalarni qayta ko’rib chiqib, o’rganish va qayta ishlab chiqilishi lozim: sport trenirovkasining tuzilishi, rejalashtirish, mashg’ulot jarayonidagi jismoniy yuklanishlar, uning me’yorlanishi, jismoniy tarbiya vositalari, metodlari, sport turlari bilan shug’ullanish uchun iqtidorli, qobiliyatli bolalarni saralash usullari va shu kabilar.
Jismoniy tarbiya g’oyat rang-barang xodisadir va tabiiy fanlar uchun ham, ijtimoiy fanlar uchun qiziqarlidir. Jismoniy tarbiya uchun o’ziga xos g’oya inson jismoniy rivojlanishining maqsadga muvafiq boshqarishdir.
Inson biologik rivojlanishni o’rganadigan tabiiy fanlar, yoshga xos bo’lgan o’zgarishlarni jismoniy mashqlar va tashqi muhit ta’sirida fizik va biologik qonunlarni ko’rinishini o’rganadi.
Bu fanlar jismoniy fanlar fiziologiyasi, dinamik anatomiyasi, biomexanika, jismoniy mashqlar bioximiyasi, jismoniy mashqlar gigienasi, tibbiyot nazorati, davolash jismoniy madaniyati kiradi.
Jismoniy tarbiyani rivojlanishining ijtimoiy Qonuniyatlarni, jismoniy madaniyat tarixi, jismoniy tarbiyani tashkil etilishini, jismoniy mashqlar ta’sirida inson psixikasida sodir bo’ladigan o’zgarishlarni pedagogik ta’sir o’tkazish vositalari va shakllari, uslublarini qo’llanish mohiyati va qonunlari, sportda yuksak natijalarga erishish qonuniyatlarini o’rganadigan ijtimoiy fanlar, jismoniy madaniyat sotsiologiyasi, jismoniy tarbiya tarixi va jismoniy tarbiyani tashkil etish umumiy pedagogika, jismoniy mashqlar va sport psixologiyasi, jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati, sport inshootlari qurilishi kiradi.
Jismoniy tarbiyani o’rganadigan ilmiy fanlar umumiy fanlarni tabaqalashuvi vositasi sifatida paydo bo’ladi. Jismoniy mashqlar fiziologiyasi umumiy fiziologiya shaxobchasi, biomexanika, biofizika maxsuloti, jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati ixtisoslashtirilgan pedagogik fandir.
Yuqorida qayd etilganlar tajriba asosida vujudga keladi. Mana endi ko’z oldidan o’tkazib ko’ring, jamiyatni rivojlanishining hozirgi bosqichida ilmiy-tadqiqot ishlarining ahamiyatlari qanday bo’lishligini, albatta katta. Shuning uchun ham bu masalalarni hal etishga hamma imkoniyatlar yaratilgan va yangicha jiddiy qarashni olimlardan, amaliyotchilardan bizning yurtboshimiz talab qiladi. Sizning e’boringizga binoan O’zbekiston terma jamoalarida futbol, engil atletika, suzish, og’ir atletika va boshqa sport turlari bo’yicha, balki ayrim guruhlarda yoki sportchilarda ilmiy ish olib boruvchi brigadalar tuzilgan.
Ma’lumki, har bir Respublikada fanlar bo’yicha ilmiy tekshirish institutlari bor. Masalan O’zbekistonda: seysmologiya ilmiy tekshirish-tadqiqot instituti, O’zbekiston pedagogika fanlari ilmiy-tadqiqot instituti, O’zbekiston Davlat Jismoniy tarbiya instituti, Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti va shu kabilar.
Ilmiy-tadqiqot ishlarining amaliy natijasi bolalarni va yoshlarni salomatligini mustahkamlashga, yanada mehnat qobiliyatini oshirishga va O’zbekiston sportchilarining yuksak yutuqlarga erishish imkoniyatlarini muvaffaqiyatli oshirishga qaratilishi kerak.
Bu ilmiy ishlarni olib borishda biz ko’pincha boshqa metodlar bilan ham foydalanamiz. Masalan: fiziologiya, antropologiya, bioximiya, sotsiologiya, psixiologiya, biomexanika va hG’k.
Ma’lumki, jismoniy tarbiya pedagogik jarayon bo’lib hisoblanadi, shuning uchun pedagogik ilmiy tekshirish metodlarini jismoniy tarbiya masalalarini tekshirishda birinchi navbatda qo’llaniladi.
Ilmiy tekshirish ishlarini kimlar olib boradi?- ilmiy xodimlar, pedagoglar shifokorlar, trenerlar, o’qituvchilar va boshqalar. Ilmiy ish bu ma’lumotlarni to’plash, uni o’rganish ob’ekti, baholash va tahlil qilish hamda xulosa chiqarish, amaliyotda qo’llash, amalga oshirish, boshqacha gapirganda bu aniq bilim.
Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fani o’rganadigan masalalar doirasi keng. Shuning uchun tadqiqot olib borib faqat pedagogik metodlardan emas, balki aralash fanlar - sotsiologiya, tibbiyot psixologiya, fizologiya, bioximiyada va vrach nazoratida foydalaniladigan metodlar ham qo’llaniladi. Bulardan tashqari jismoniy tarbiya nazariyasida nazariy tahlil va umumlashtirish, pedagogik kuzatish va tajriba-sinov metodlaridan foydalaniladi.
Nazariy tahlil va umumlashtirish metodlari. Har qanday tadqiqot adabiy manbalarni o’rganish, tahlil va umumlashtirishdan boshlanadi. Buning uchun tadqiqotchi kerakli adabiyotar bilan tanishadi va o’ziga tahlil qilish uchun zarur adabiy manbalarni tanlab oladi, so’ng ularni o’rganish rejasini tuzadi, yozib olish va tahlil qilish metodikasini o’ylab oladi.
Tajriba tadqiqotlar uchun adabiyotlarni o’rganishda qaysi masalalar - o’rganib chiqilgan, ular qay darajada yoritilgan va ulardan qaysilari yanada asoslanishi va tajribada sinab ko’rishni talab qilishni aniqlash zarur.
Kuzatish metodi. U maxsus tashkil etiladi, aniq belgilangan kuzatish predmetiga, shuningdek, kuzatilgan faktlarni hisobga olish tartibga ega bo’ladi. Bunda tadqiqotchi pedagogik jarayonning borishiga aralashmaydi. U kuzatishni rejasini oldindan ishlab chiqadi. Bu rejada faktlarni o’zgarishlarni to’plash izchilligi, ularni hisobga olish va ishlab chiqish tartibi ko’rsatiladi. Bundan tashqari kuzatuv natijasida tasdiqlangan yoki inkor etilishi kerak bo’lgan ishchi farazi G’gipotezaG’ aniqlab olinadi.
Pedagogik ko’zatishning afzalligi shundan iboratki, u obektlarni tabiiy sharoitlarda o’rganish imkonini beradi. Bunda faktlar obektiv bo’lishi va tadqiqotchining shaxsiy sifatlarigagina bog’liq bo’lmasligi kerak. Kuzatishlar jarayonida kuzatiladigan narsani aniq, qayd etish zarur.
Tajriba sinov metodlari
Tipik sharoitlarning o’zgarish darajasiga ko’ra tabiiy va laboratoriya tajribalari bir-biridan farq qilinadi. Tabiiy tajribalarda mashg’ulotlar odatdagi shart-sharoitdan chetga chiqmasdan o’tkaziladi yoki chetga chiqsa juda kam bo’ladi. Laboratoriya tajribasi maxsus sharoit yaratishdan va boshqa ta’sirlarni bartaraf qilish, tasodifiy hollarga chek qo’yish va zarur materiallarni yig’ishni to’xtatmaslikdan iborat.
Bundan tashqari tajriba sinov olib boruvchi hodisalar o’rtasidagi aloqalar sabablarini aniq ochish maqsadida sharoitni o’zgartirish mumkin. Zarur xollarda, masalan: faktlar etarli bo’lgan taqdirda eksperimentni takrorlash mumkin. Tajribalar muayyan faktlar yoki ular orasidagi bog’liqlarni aniqlash- mutloq absolyut eksperimentga ergashish maqsadida ham o’tkazilishi mumkin. Ayrim tajribalarning maqsadi natijalarini qiyoslashga qaratilgan bo’ladi. Bunday natijalar qiyosiy deb ataladi. Tajribalarni o’tkazishdan vazifalarni aniqlab olish va tadqiqot rejasini, ishchi farazini tuzish, tajriba mashgulotlari metodikasi, faktlarni qayd etish va qayta ko’rib chiqish usullarini ishlab chiqish zarur.
|
| |