Lazer nurlari va ularning tibbiyotda qo'llanilishi kayumova Kumush Subxonqul qizi

Международный научный журнал № 3 (100), часть 1
«Научный импульс» Октябрь, 2022
1017
LAZER NURLARI VA ULARNING TIBBIYOTDA QO'LLANILISHI
Kayumova Kumush Subxonqul qizi
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar
universiteti Toshkent filiali. Tabiiy, gumanitar fanlar va jismoniy madaniyat kafedrasi
assistenti
Annotatsiya: Lazer nurlarining tibbiyotda qo`llanilishi va jarrohlikda yuqori intensiv
lazer nurlanishidan foydalanish haqida fikrlar bayon etilgan.
Kalit so`zlar: lazerlar, Geliy-neon lazeri, intensevlik, implus.
Yorug’lik va radio to’lqinlarining umumiy tabiatiga qaramay, ko’p
yillar davomida
optika va elektronika bir-biridan mustaqil ravishda rivojlanmoqda. Faqat 20-asrning
o’rtalarida fizikaning yangi mustaqil sohasi - kvant elektronikasiga asos solgan molekulyar
kuchaytirgichlar va radioto’lqinlar generatorlarini yaratish bo’yicha ishlar amalga oshirildi.
Kvant elektronikasi kvant tizimlaridan qo’zg’atilgan emissiya yordamida
elektromagnit to’lqinlarni kuchaytirish va hosil qilish usullarini o’rganmoqda.
Bu kvant generatorlarining o’ziga xos xususiyatlarini aniqlaydi: bo’shliq va vaqtdagi
yuqori radiatsion uyg’unlik, yuqori monoxromatiklik, nurlanish nurining tor yo’nalishi,
quvvat oqimining juda katta kontsentratsiyasi va juda kichik hajmlarda diqqatni jamlash
qobiliyati. Lazerlar turli xil faol muhitlar asosida yaratilgan: gazsimon, suyuq yoki qattiq.
Ular nurlanishni to’lqin uzunliklarining juda keng diapazonida - 100 nm (ultrabinafsha nur)
dan 1,2 mikrongacha (infraqizil nurlanish) berishi mumkin va ham doimiy,
ham pulsli
rejimlarda ishlashi mumkin.
Lazer uchta printsipial muhim tugunlardan iborat: emitter, nasos tizimi va quvvat
manbai, ularning ishlashi maxsus yordamchi qurilmalar yordamida ta'minlanadi.
Lazerlarni yaratishda amalga oshiriladigan g’oya - bu termodinamik muvozanatsiz
tizimlarni yaratish, bunda Bolsman qonuniga zid ravishda, quyi qismga qaraganda yuqori
darajadagi zarralar ko’proq bo’ladi. Kamida ikkita energiya sathida energiya darajasi yuqori
bo'lgan zarrachalar soni kamroq energiyaga ega bo'lgan zarrachalar sonidan oshib
ketadigan muhit holati deyiladi, ular teskari darajadagi populyatsiyaga ega va bu vosita faol.
Lazer yaratish tamoyillarida ishlatiladigan keyingi g’oya radiofizikada paydo bo'lgan. Uni
amalga oshirish jarayonida hosil bo'lgan stimulyatsiya qilingan emissiyaning bir qismi ishchi
moddaning ichida qoladi va tobora ko’proq hayajonlangan
atomlar tomonidan
qo’zg’atilgan emissiyani keltirib chiqaradi. Bunday jarayonni amalga oshirish uchun, faol
muhit odatda ikkita nometalldan iborat bo'lgan optik rezonatorga joylashtirilgan bo'lib,
unda hosil bo'lgan nurlanish faol muhitdan qayta-qayta o'tib, uni izchil qo’zg’aladigan
emissiya generatoriga aylantiriladi.
1960-yilda birinchi ko’zga ko’rinadigan kvant generatori - ishchi modda (faol muhit)
sifatida yoqut kristalli lazer yaratildi. Xuddi shu yili gaz geliy-neon lazeri yaratildi. Hozirgi
Международный научный журнал № 3 (100), часть 1
«Научный импульс» Октябрь, 2022
1018
vaqtda kelib turli xil lazerlar mavjud: gaz, suyuq, yarimo’tkazgich va qattiq holati bo’lgan
lazerlar mavjud. Yorug'likning tabiati bo’yicha lazerlar pulsli va uzluksiz turlarga bo’linadi.
Lazer nurlanishining uyg’unligi ularning golografiyada qo’llanilishiga asoslanadi. Geliy-
neon lazeriga optik tolalar yordamida gastroskoplar ishlab chiqilgan, bu golografik ravishda
oshqozon ichki bo’shlig’ining uch o’lchovli ta’svirini yaratishga imkon beradi.
Lazerlar jarrohlik, stomatologiya,
oftalmologiya, dermatologiya, onkologiyada keng
qo’llaniladi. Lazer nurlanishining biologik ta’siri biologik materialning xususiyatlariga ham,
lazer nurlanishining xususiyatlariga ham bog'liq.
Tibbiyotda ishlatiladigan barcha lazerlar shartli ravishda 2 turga bo'linadi: past
intensivlik (intensivligi 10 Vt / sm2 dan oshmaydi, ko'pincha 0,1 Vt/sm2 ga teng) - terapevtik
va yuqori intensivlik - jarrohlik. Eng kuchli lazerlarning zichligi 1014 Vt/sm2 ga yetishi
mumkin, tibbiyotda odatda 102 – 106 Vt / sm2 ga teng lazerlar qo'llaniladi.
Jarrohlikda yuqori intensiv lazer nurlanishidan
foydalanish
(umumiy qoidalar)
Jarrohlik kasalliklarini davolashning asosiy usuli bu biologik to’qimalarni ajratish bilan
bog’liq operatsiyalar. Yuqori konsentratsiyalangan yorug’lik energiyasining biologik
to’qimalarga ta’siri uning kuchli isishiga, so’ngra interstitsial va hujayra ichidagi
suyuqlikning bug’lanishiga, to’qima tuzilmalarining siqilishiga olib keladi.
Jarrohlik lazerlari faol muhit turiga qarab doimiy yoki impulsli bo'lishi mumkin.
An’anaviy ravishda ularni quvvat darajasiga ko’ra uch guruhga bo'lish mumkin:
1. koagulyatsiya: 1-5 Vt;
2. bug'lanish va sayoz kesish: 5-20 Vt;
3. chuqur chiqib ketish: 20-100 Vt.
Lazerli jarrohlik asboblari yuqori aniqlik bilan ishlaydigan organlar va to’qimalarga
halokatli ta’sir ko’rsatadi. Bu yerga tibbiy amaliyotni turli sohalarida jarrohlik operatsiyalari
uchun mo’ljallangan "Scalpel-1", "Kalina", "Debriefing", "Lancet-1"
tibbiy komplekslarini
olib kelishingiz mumkin. Lazerli jarrohlik asboblari universal kesish vositasi bo’lib, jarrohlik
aralashuvning asosiy bosqichlarida qo'llanilishi mumkin. Lazer nurlanishining biologik
to’qima bilan o’zaro ta’siri tabiati lazer nurlanishining quvvat zichligiga va o'zaro ta’sir
vaqtiga bog'liq. Lazer nurlari yordamida to’qimalarni kesish tezligi jarroh tomonidan
empirik tarzda tanlanadi, bu to’qima turiga va tanlangan lazer
nurlanish parametrlariga
qarab kesishning kerakli sifatiga bog'liq. Kesish tezligini sekinlashtirish to'qimalarni
karbonlashtirilishini kuchayishiga va pıhtılaşma chuqur zonasining shakllanishiga olib
kelishi mumkin. Super zarba holatida va ayniqsa puls-davriy rejimda atrofdagi
to’qimalarning haddan tashqari qizishi bilan bog’liq karbonizatsiya va nekroz deyarli lazer
nurining har qanday tezligida chiqarib tashlanadi. Tibbiy amaliyotda ishlatiladigan
asboblarning asosiy xususiyatlari. Radiatsiya to’lqin uzunligi 10,6 mkm.
Chiqish
radiatsiyasining kuchi (sozlanishi) 0,1-50 vatt. "Tibbiy impuls" rejimida quvvat 50 vatt.
Yuqoridan lazer nurlanishining quvvat zichligi shartli ravishda impulsli lazerlar uchun 50-
150 Vt / sm 2 va doimiy lazerlar uchun 10 Vt/sm2 bilan cheklangan. Mato ustidagi lazer
Международный научный журнал № 3 (100), часть 1
«Научный импульс» Октябрь, 2022
1019
nurlarining diametri (o'zgartirilishi mumkin) - 200; 300; 500 mikron. Asosiy nurlanishni
diyot lazer nurlari bilan boshqarishi - 2 mVt, 635 nm. Radiatsiya rejimlari (o’zgartirilishi
mumkin) - doimiy, yurak urish davri, tibbiy impuls. Radiatsiya ta’sir qilish vaqti (sozlanishi)
- 0,1-25 minut. Pulsatsiyalanuvchi davriy rejimda (sozlanishi) nurlanish pulsining
davomiyligi 0,05-1,0 s ni tashkil qiladi. Pulslar orasidagi pauza davomiyligi 0,05-1,0 s.
Operatsion xonasining qavatiga yoki stoliga joylashtirish. Quvvat manbai (o’zgaruvchan
tok) - 220 V, 50 Gts, 600 Vt. Umumiy o'lchamlari, massasi farq qiladi.
Boshqa mahalliy ishlab chiqaruvchilarning mahsulotlari orasida quyidagi jarrohlik
komplekslarini ta’kidlash mumkin: ALOD-OBALKOM "Jarroh" (sozlanishi
radiatsiya kuchi
bilan yaqin infraqizil jarrohlik lazer apparati). Maksimal lazer quvvatida farq qiladigan 5 ta
modifikatsiya mavjud - 6 Vt, 9 Vt, 12 Vt, 15 Vt, 30 Vt. PT terapiyasi (pıhtılaşma,
neoplazmaların olib tashlanishi, to'qimalarni kesish), karbonat angidrid asosidagi
qurilmalar, YAG-neodimiyum (umumiy jarrohlik) va argon (oftalmologiya) lazer
kompaniyalari, shuningdek, boshqa ko'plab gaz va qattiq holatdagi va yarimo'tkazgichlarga
asoslangan.
ADABIYOTLAR:
1. A.N. Remizov "Tibbiy va biologik fizika".
2. O.K. Skobelkin "Professor tomonidan tahrirlangan jarrohlik operatsiyalari."
3. S.D. Pletneva "Klinik tibbiyotda lazerlar" tahrirlangan.