Sh. I. Mustafakulov, O. A. Raximberdiyev, M. Sh. Egamberdiyeva iqtisodiy atamalarning - bet 6

( sintetik schyotga qarang
)
ma’lumotlami tavsiflab, aniqlashtirib ko'rsatuvchi schyotlar.
ANALIZ - o'rganilayotgan hodisa, jarayonlarni bo'laklab o'rganish.
ANATOTSIZM - foizlardan foiz olish, faqat dastlabki miqdordan emas, o'tgan
vaqtda oshgan foizlardan ham foiz hisoblash.
ANDERRAYTER - l ) turli risklarni sug'urtalash vakolatiga ega, sug'urta
kompaniyasi
tomonidan
tayinlanadigan
shaxs.
Sug'urta
kompaniyasining sug'urta portfeli shakllanishi uchun javob beradi.
U sug'urta shartnomalarini tuzish, risklarni baholash va sug'urta
tarifi stavkasini belgilash yuzasidan tegishli malakaga ega bo'lishi
zarur; 2) Lloyd sug'urta polislarini beradigan Lloyd sug'urta
korporatsiyasi a’zosi; 3) potensial mijozlarga sug'urta polisini
sotish bilan shug'ullanadigan yoki manfaatdor tomonlarga sug'urta
sohasi bo'yicha yuqori darajada maslahat xizmatlari ko'rsatadigan
jismoniy yoki yuridik shaxs.
ANDERRAYTER SIYOSATI - sug'urtalash bilan bog'liq yangi takliflarni
ko'rib chiqish va mazkur taklifni qabul qilish yoki rad etish to‘g'risida
xulosalar chiqarishga qaratilgan siyosat.
ANDERRAYTING - 1. Qimmatbaho qo'g'ozlarning birinchi marta bozorda
joylashtirilishi; sotilishi; 2. Qimmatbaho qo'g'ozlarni emitent
va anderrayting garantlari (pul) o'rtasida joylashtirilishi uchun
tuziladigan shartnoma.
ANDERREYTING TURLARI - qat’iy majburiyatlar asosidagi anderrayting.
Bunday sharoitda anderrayter aksiyalarning butun nashri yoki
uning bir qismini qat’iy narxlarda joylashtirish bo'yicha qat’iy
majburiyatlarga ega bo'ladi.
ANIQ. MEHNAT - iste’mol qiymatlarining aniq turini vujudga keltirishga
qaratilgan mehnat.
ANKETA - biror ma’lumot olish yoki omma fikrini to'plash uchun belgilangan
so'roq varaqasi.
ANNUITET - l) renta va nafaqalarni sug'urtalashning hamma turlarini
umumlashtiruvchi tushuncha. Bunda sug'urtalanuvchi sug'urta
kompaniyasiga bir vaqtning o'zida yoki bir necha yillar davomida
tegishli sug'urta mukofotlarini to'laydi. Keyin sug'urtalanuvchi
butun hayoti davomida sug'urta kompaniyasidan daromad oladi.
Annuitetning bir turi hisoblanadigan fuqarolarning yillik daromadi
sug'urtasi bugungi kunda Buyuk britaniya, Fransiya va AQShda
keng rivojlangan.
ANTIMONOPOL QO 'M ITA - tovar bozori va raqobatni rivojlantirish,
monopollik faoliyatni cheklash, vijdonsizlarcha bo'ladigan
raqobatlarning oldini olishda davlat siyosatini yurituvchi organ.
ANTIMONOPOL QONUNCHILIK - iqtisodiyotni monopollashtirishdan
xalos etish, monopoliyalarni cheklab qo'yishga qaratilgan davlat
qonunlari. U monopoliyalar faoliyatini tartibga solishning asosiy
vositasi hisoblanadi. Hozirgi zamon antimonopol qonunchiligi
ikki asosiy yo'nalishga ega: a) baholar ustidan nazorat; b)
kompaniyalarning qo'shilishi ustidan nazorat Antimonopol
qonunchilik asoslariga birinchi marta AQSH da asos solingan
(1880-y. Sherman qonuni; 1914-y. Kleyton qonuni). G'arbiy
Yevropada antimonopol qonunlar Ikkinchi jahon urushidan keyin
qabul qilingan. O'zbekistonda 1992-yilda monopolizmga qarshi
qonunchilikka asos solindi. Shu yili respublikamizda monopolistik
faoliyatni cheklash to‘g‘risida qonun qabul qilindi.
ANTO GONISTIK IXTILOFLAR - ziddiyatlarni hal qilishning shunday
usullaridirki, bunda barcha qarama-qarshi tomonlarning tuzilmasi
buziladi yoki bir tomondan tashqari hamma tomonlarning ixtilofda
qatnashishdan voz kechishi sodir bo'ladi.
ANTREPRENER - 1. Tadbirkor - yangi biznes (kompaniya)ga asos solishga
tavakkalchilik qiladigan shaxs. 2. Ba’zi san’at turlaridagi menejer
va tadbirkor, xususiy tomoshaxonalar (teatr, sirk va hokazolar)ni
saqlab, ularning faoliyatini ta’minlovchi.
ANTUAN MONKRETEN (1565-1621) - fransiyalik iqtisodchi, fanga
birinchibo‘lib“siyosiyiqtisod”tushunchasinikiritgan,merkantilizm,
savdo rivojini qo'llagan, dvoryanlarning zeb-ziynatga berilishini
qoralagan.
APOLOGETIKA - biror g‘oya yoki ta’limotni xato bo'lsa ham ko‘r-ko‘rona
himoya qilish. Ma’lum sinf, guruhlar manfaati himoya qilinadi.
APPELYATSIYA - ierarxiya bo'yicha quyi pog'onadagi tashkilotning xatti-
harakati (chiqargan qarorlari)dan norozi bo'lib yuqori pog'onadagi
tashkilotga ariza bilan murojaat etish.
AQLLIKISHILARNING KETIB QOLISHI - mamlakatdan “intellektual elita”
vakillarining chet elga ishga joylashish maqsadida chiqib ketishi.
ARALASH IQTISODIYOT - iqtisodiy tizim, sof kapitalizm va buyruqbozlik
iqtisodiy tizimlarning ijobiy taraflarini o'ziga qo'shgan, ya’ni ishlab
chiqarish vositalariga ijtimoiy mulkchilik va xususiy mulkchilik
unsurlarini birlashtirgan. Aralash iqtisodiyot turli mulkchilikka
asoslangan. Iqtisodiy faoliyat esa ikkita vosita: bozor mexanizmi
(narx, raqobat) va davlat tomonidan tartibga solinadi.
ARALASH JARAYON - buyurtma bo'yicha va zaxiraga ishlab chiqarish
jarayonlari xususiyatlarini o'z ichiga olgan jarayon. Aralash
jarayonning eng keng tarqalgan shakliga ko'ra, firma oldin ma’lum
bir, keyingtayyormahsulotlarningbarchasiga asos bo'ladigan, yarim
fabrikat tayyorlab, uni zaxira qiladi. Bu yarim fabrikatlar keyinchalik
buyurtmaga binoan kerakli tayyor mahsulotga aylantiriladi.
ARALASH KORXONALAR - turli mulk shakllariga taalluqli firmalar bo'lib,
odatda, davlat, jamoa va xususiy mulkning aralash mablag'lari
asosida tashkil etiladi.
ARALASH MULK - turli shakldagi mulklarning o'zaro qo'shilib, hamkorlikda
o'zlashtirilishi asosida tashkil topadi. Uning yaqqol ko'rinishi
aksionerlik jamiyatlaridir.
—
22
ARBITRAJ - 1. Bitta tovarning o'ziga qo'yilgan narxlar o'rtasidagi farqdan foyda
olish maqsadida bitta yoki bir nechta bozorlardan bir vaqtning o'zida
xarid qilish va sotish (kontraktlar) operatsiyasi. 2. Bitta bozorning
o'zida har xil muddatlarda olib kelingan tovarlarga odatdan tashqari,
istalgan narxlardan foyda olish maqsadida amalga oshiriladigan
operatsiyalar. 3. Tijorat va mulkiy kelishmovchiliklar (mojarolar)
ni hal qilib beruvchi organ. 4. Tomonlarning o'zlari saylagan yoki
ularning roziligi bilan tayinlangan yoki qonunda belgilangan
tartibda arbitrlarga murojaat qilish yo'li bilan mojarolarni hal qilish
usuli.
ARZON PULLAR SIYOSATI - mamlakatda pul miqdorini oshirish siyosati. U
mamlakatda ishlab chiqarish quwatlari to'liq foydalanilmayotgan
va ishsizlik miqdori oshishi sharoitida Markaziy bank tomonidan
amalga oshiriladi. Ushbu siyosat kreditni arzon, uni olishni esa oson
qilib, pul taklifining oshishiga sharoit yaratadi. Buning uchun esa
bank va aholidan ochiq bozorda davlat qimmatli qog'ozlarini sotib
olish, zaxira me’yori va hisob stavkasini pasaytirishdan foydalanadi.
Pul taklifini oshirish foiz stavkasini pasaytiradi, investitsiyalarning
ko'payishi va tadbirkorlik faoliyatining yanada jonlanishiga sharoit
yaratadi.
ASIMMETRIYA - o'rtacha kub tafovutning kub darajali kvadratik o'rtacha
tafovutga nisbati.
ASL ISTE’MOLCHI - aholi, shaxs, oila, budjet muassasalari.
ASOSIY (DASTLABKI) XIZMATLAR - iste’molchilar mahsulot sotib
olayotgandagi mahsulot bilan birgalikda ko'rsatilishini xohlaydigan
xizmatlar; ular ishlab chiqarish texnologiyalariga amal qilish,
iste’molchilarning talablarini hisobga olish, mahsulot bilan
raqobatlashgan narxda ta’minlashdan iborat.
ASOSIY BOLM AGAN FAOLIYAT DAN OLINGAN DAROMADLAR -
bevosita asosiy faoliyatga taalluqli bo'lmagan faoliyat turlaridan
olingan daromadlar.
ASOSIY FAOLIYAT TURI - yuridik shaxsning hisobot davri yakunlari bo'yicha
umumiy realizatsiya qilish hajmidagi sof tushum ulushi ustunlik
qiladigan faoliyati.
ASOSIY FAO LIYATDAN К О 'R1 LG AN FOYDA - mahsulotni sotishdan
olingan yalpi foyda bilan davr xarajatlari o'rtasidagi tafovut va plyus
asosiy faoliyatdan ko'rilgan boshqa daromadlar yoki minus boshqa
zararlar sifatida aniqlanadi.
ASOSIY FAOLIYATDAN OLINGAN DAROMADLAR - deganda korxona
ustavida belgilangan asosiy faoliyatdan olingan daromadlar
tushuniladi.
ASOSIY FONDLAR - mamlakat milliy boyligining muhim qismi. Ular
ishlab chiqarish jarayonida ko‘p marta foydalaniladigan va o'z
qiymatini tayyor mahsulotga asta-sekin o'tkazib boradigan aktivlar
hisoblanadi. Bunday fondlarga imorat va inshoot, mashina va
uskunalar, transport vositalari, bog'lar, uzumzorlar, geologiya-
qidiruv ishlariga sarflar, EHM ma’lumotlar bazasi va ularni dasturlar
bilan ta’minlash xarajatlari, san’at va adabiyotning nodir asrlari va
shu kabilar kiradi.
ASOSIY FONDLARNI REALIZATSIYA QILISHDAN OLINGAN FOYDA
- hukumat tomonidan belgilangan tartibda hisoblangan, inflyatsiya
indeksiga oshirilgan (ko'paytirilgan) asosiy fondlaming sotish
bahosi va ularning dastlabki yoki qoldiq qiymati o'rtasidagi farq.
ASOSIY FONDLARNING ESKIRISHI - asosiy fondlar (binolar, qurilmalar
va boshqa mehnat vositalari)ning asta-sekinlik bilan foydali
xususiyatlarini yo'qotishi. Asosiy ishlab chiqarish fondlari
eskirishining jismoniy va ma’naviy turlari mavjud.
ASOSIY ISH HAQI - ishchi va xizmatchilarning ishlagan vaqti uchun
to'lanadigan haq.
ASOSIY ISH JOYI - ish beruvchi mehnat to'g'risidagi qonun hujjatlariga muvofiq
xodimning mehnat daftarchasini yuritishi shart bo'lgan ish joyi.
ASOSIY ISHLAB CHIQARISH FONDLARI - mahsulot ishlab chiqarishda
foydalaniluvchi mehnat vositalari (binolar, inshootlar, qurilma va
asbob-uskunalar, transport vositalari va hokazo). Ular uzoq muddat
xizmat ko'rsatib, ishlab chiqarish jarayonida o'zining natural shaklini
saqlab qoladi hamda o'z qiymatini eskirish mobaynida asta-sekinlik
bilan tayyor mahsulotga o'tkazadi. Kapital qo'yilmalar hisobiga
to'ldiriladi.
ASOSIY ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI - mahsulot ishlab chiqarish
texnologik jarayoni bilan to'g'ridan-to'g'ri bog'liq xarajatlar.
ASOSIY KAPITAL - ishlab chiqarish jarayonida bir qator doiraviy aylanishlar
davomida qatnashib, o'z qiymatini tayyorlanayotgan mahsulotga
sekin-asta o'tkazadigan kapital.
ASOSIY KAPITAL ISTE’MOLI - ishlab chiqaruvchida mavjud bo'lgan asosiy
kapital joriy qiymatining hisobot davrida jismoniy va odatdagi
me’yorda ma’naviy eskirishi, baxtsiz hodisa tufayli shikastlanishi
natijasida uning kamayishi asosiy kapital iste’moli deb ataladi.
ASOSIY MOLIYA STRATEGIYASI - korxona faoliyatini aniqlovchibudjetning
hamma darajasida bo'ladigan o'zaro munosabatlari. Korxona
daromadlarini tashkil etib, uni sarflashga, ehtiyojlik miqdori va bir
yilda moliyalashtirish manbalariga aytiladi.
ASOSIY NARX - mahsulot yoki xizmat birligi uchun ishlab chiqaruvchi oladigan
narx. Ishlab chiqaruvchi tovar yetkazib berish va xizmat ко‘rsatish
uchun alohida qo'shadigan sarflar asosiy narx tarkibiga kiritilmaydi.
ASOSIY NARXLAR BO'YICH A YALPI QO'SHILGAN QIYMAT - asosiy
narxlarda baholangan yalpi mahsulot qiymatidan xaridor narxidagi
oraliq iste’mol qiymati chegirib tashlandi.
ASOSIY QO ID ALAR - fundamental va texnik tahlilda ishlatiladigan qoidalar.
ASOSIY TARMOQ_ - korxonaning jami tovar mahsulotida yoki yalpi
mahsulotida eng katta salmoqqa ega bo'lgan, uning maqsad va
vazifalarini ifodalovchi hamda ixtisoslashishini belgilovchi tarmoq.
ASOSIY TENDENSIYA - uch fazaga ega bo'lgan tendensiya.
ASOSIY VOSITALAR - korxona tomonidan uzoq muddat davomida
xo'jalik faoliyatini yuritishda mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni
bajarish yoki xizmatlar ko'rsatish jarayonida yoxud ma’muriy va
ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish maqsadida foydalanish
uchun tutib turiladigan moddiy aktivlar.
ASOSIY VOSITALAR OBYEKTI BO'YICH A - amortizatsiya ajratmalarini
hisoblash mazkur obyekt asosiy vositalar tarkibiga qabul qilingan
oydan keyingi oyning dastlabki sanasidan boshlanadi hamda mazkur
obyektning amortizatsiyalanadigan qiymati to'liq so'ndirilgunga
qadar yoxud bu obyektning balansdan hisobdan chiqarilguncha
amalga oshiriladi.
ASOSIY VOSITALARNI QAYTA BAHOLASH
-
asosiy vositalar
obyektlarining tiklash qiymatini hozirgi bozor narxlari darajasiga
moslash maqsadida ulami vaqti-vaqti bilan aniqlashtirishdir. Asosiy
vositalar qayta baholash natijasida hisob va hisobotda joriy qiymat
bo'yicha aks ettiriladi.
ASOSIY VOSITALARNING HAQIQATDA MAVJUDLIGINI aniqlash va
ularning butligini nazorat qilish maqsadida korxonalar tomonidan
vaqti-vaqti bilan, biroq ikki yilda kamida bir marta asosiy vositalar
inventarizatsiyadan o'tkaziladi, kutubxona fondlari esa besh yilda
bir marta inventarlanadi.
ASOSIY VOSITALARNING INVENTAR OBYEKTI - barcha qurilmalari va
anjomlariga ega bo'lgan obyekt yoki muayyan mustaqil vazifalarni
bajarish uchun mo'ljallangan alohida konstruktiv asosdagi buyum
yoxud butun bir yaxlitlikni ifodalovchi va muayyan vazifalarni
bajarish uchun mo'ljallangan konstruktiv jamlangan buyumlarning
alohida majmuyi tan olinadi.
ASRIYTREND - 25,50,100yilni qamrab oluvchi iqtisodiyotning rivojlanishidagi
uzoq vaqtlik tendensiyalar. Masalan, XX asming ikkinchi
yarmida iqtisodiy rivojlanishga xos bo'lgan tendensiya davlatning
iqtisodiyotni tartibga solishga faol aralashishi.
ASSIGNATSIYALAR - qo'g'oz pullar. Tovar ishlab chiqarishning rivojlanishi,
oltin hamda boshqa metallarni pul sifatida muomaladan
chiqarishning iqtisodiy maqsadga muvoqlashuvi.
ASSORTIMENT - sotish xonasidagi turli-tuman mollarning to'planishij ba’zida
bir molning turlari va navlarining to'plami.
ASSOTSIATSIYA - to'planma, uyushma; biron maqsadga erishish uchun
(xo'jahk, siyosiy, ilmiy, madaniy yoki boshqa maqsadlar) birlashish.
Assotsiatsiya yuridik shaxs bo'lib hisoblanadi.
ASOSIY FONDLARNING ESKIRISHI - asosiy fondlar (binolar, qurilmalar
va boshqa mehnat vositalari)ning asta-sekinlik bilan foydali
xususiyatlarini yo'qotishi. Asosiy ishlab chiqarish fondlari
eskirishining jismoniy va ma’naviy turlari mavjud.
ASOSIY FONDLAR VA ULARNING BAHOSI - turli xo'jalik subyektlari va
fuqarolarning pul mablag'larini aniq bir maqsadyo'lidabirlashtirish
va ishlatish.
ASOSIY NARX - xalq xo'jaligini rivojlantirish va statistik hisob olib borishda
indekslarni hisoblash hamda to'lashgacha hisoblangan narx.
ATROF-MUHITNING ASSIMILYATSIYA POTENSIALI (AMAP) - o'ziga
xos tabiiy resurs bo'lib, u cheklangan yoki tanqis (kamchil) resurs
hisoblanadi.
ATTESTATSIYA - mutaxassislarning lavozimiga layoqati, malakasi, bilim darajasi
va xulq-atvorini aniqlash hamda shu asosda ishga tayinlash yoki
unvon berish, shuningdek, ishdan chetlatishga xizmat qiladi.
AUDIT - muayyan vakolatlar berilgan shaxslar auditorlar (auditorlik firmalari)
tomonidanxo'jalikyuritayotgansubyektlamingmoliyaviyhisobotlari
to'g'riligi, ular amalga oshirgan moliyaviy va xo'jalik operatsiyalari
O'zbekiston Respublikasining qonunlari hamda boshqa me’yoriy
hujjatlariga qay darajada muvofiqligi, shuningdek, mukammaligi
va asosliligi, buxgalteriya hisob-kitobi va boshqa moliyaviy hisobot
yuritishga doir talablarga qay darajada monandligini tekshirish
maqsadida o'tkaziladigan moliya hujjatlarining ekspertizasi va
tahlilidir.
AUDIT PROGRAMMASI - belgilangan shaklda rasmiylashtirilgan auditning
usul va uslublari majmuyi. Audit programmasi mazkur auditorlik
tekshiruvida qo'llaniladigan qaror auditorlik tadbirlar hamda
ularning harakatlari muddati, hajmi va aniq bajaruvchilarini
o'z ichiga oladi. Buxgalteriya hisobida noto'g'ri aks ettirilgan
yoki odatdagidek bo'Imagan xo'jalik faoliyati faktlarini topish
maqsadida hamda xatoliklar va buzilishlarning sababini aniqlash
uchun auditor tomonidan olingan axborotni baholash va tahlil
qilish, tekshirilayotgan iqtisodiy subyektning muhim moliyaviy va
iqtisodiy ko'rsatkichlarini tekshirishni o'zida mujassamlashtirgan
auditorlik tadbirlaming bir turidir.
AUDIT QILINGAN BUXGALTERIYA HISOBOTINI AKS ETTIRUVCHI
HUJJAT - qonunda yoki normativ hujjatlarda nazarda tutilgan
yoxud foydalanuvchilarga taqdim etish maqsadida xo'jalik
yurituvchi subyekt tashabbusi bilan tayyorlangan har qanday hujjat
(elektron shakldagi hujjatlardan tashqari) bo'lib, uning tarkibiga
xo'jalik yurituvchi subyektning audit tekshiruvidan o'tkazilgan
buxgalteriya hisoboti ham kiradi.
AUDIT TANLOVI - l ) keng ma’noda: iqtisodiy subyektning buxgalteriya
hisoboti hujjatlarining barchasini emas, balki tanlov asosida
auditorlik nazorati o'tkazilishi; 2) tor ma’noda: nazorat qilinayotgan
hujjatlaming barchasi haqida xulosa chiqarish maqsadida ma’lum
tarzda tanlab olingan elementlar yig'indisi.
AUDITDAGI AMALIY ISH MAHORATI - nomzodga auditor attestatini olish
uchun da’vogarlik qilish huquqini beradigan va talab qilingan vaqt
mobaynida ma’lum lavozimlarda ishlash natijasida olingan amaliy
malakalar majmuyi.
AUDITDAGI AXBOROTLAR (KONFEDETSIALLIGl) MAXFIYLIGI -
auditorlar (auditorlik tashkiloti) tomonidan auditorlik faoliyati
davomida olingan yoki ular tomonidan tuzilgan hujjatlaming
nusxalarini (to'la va qisqa) boshqa bir uchinchi shaxslarga berish
yoki ushbu hujjatdagi ma’lumotlarni og'zaki bayon qilish huquqiga
ega emasliklarini, agar O'zbekiston qonun hujjatlarida boshqa
holatlar ko'zda tutilgan bo'lsa, o'zida mujassamlashtirgan auditning
bir tamoyilidir. Tergov organi, prokuror, sud va arbitraj sudi
ko'rsatmasi bo'yicha o'tkaziladigan auditorlik tekshirish jarayonida
olinadigan ma’lumotlar faqatginayuqoridako'rsatilgan organlarning
ruxsati bilan hamda shu organlar ular oshkor qilish zarur deb
^
27
—
topgan hollarida olingan ma’lumotlar oshkor qilinishi mumkin.
Auditor (auditorlik tashkiloti) iqtisodiy subyekt bo'yicha olingan
ma’lumotlarning oshkor qilinishi va tarqatilishi unga moddiy va
boshqa xil zarar yetkazmaydi deb topganda ham maxfiylik prinsipiga
so'zsiz amal qilishi lozim.
AUDITDAGI BAHOLASH - ko'rib chiqilayotgan predmetning miqdoriy va
sifat xarakteristikalari haqidagi auditor tasawuri.
AUDITDAGI IQTISODIY SUBYEKT FAOLIYATINI TUSHUNISH -
xo'jalik subyekti faoliyati haqidagi bilimlarning turli jihatlarini
o'zaro bog'lovchi va iqtisodiy subyekt faoliyatiga aloqador bo'lgan
xo'jalik hayoti faktlarini auditor tomonidan talabga javob beradigan
ravishda baholashda yordam beradigan jarayon.
AUDITDAGI KUTILAYOTGAN TANLOV XATOSI - auditoming tanlovi
jarayoni boshlanmasidan oldin ushbu tanlov jarayonida auditor
tomonidan iqtisodiy subyekt buxgalteriya hisobi va hisobotida
aniqlash mo'ljallangan xatolar mazmunini taxminiy, subyektiv
ravishda baholash.
AUDITDAGI LITSENZIYALASH (RUXSATNOMA BERISH) - maxsus
hamda tekshiruvdan o'tgan (attestatsiyalangan) auditorlarga
qonunchilik talablariga javob beradigan, tadbirkorlik faoliyati
subyektlari sifatida belgilangan qonun tartibida ro'yxatga olingan
tashkilotlarga auditorlik faoliyatini yuritish huquqini beradigan
maxsus ruxsatnoma (litsenziya) berish tartibi.
AUDITDAGI TANLOV HAJMI - tekshiriladigan majmuadan auditor
tomonidan tanlab olingan birliklar soni.
AUDITDAGI
TANLOVNING
ISHONCHLILIGI
-
uning
asosida
tekshirilayotgan umumiylik xususiyatlari haqida auditorga to'g'ri
xulosalar chiqarishga imkon beradigan ayrim auditorlik tanlovining
xususiyati. Bu talabga javob bermaydigan auditorlik tanlovi
ishonchsiz hisoblanadi.
AUDITDAGI XO'JALIK SUBYEKTLARI BO'LIMLARI - asosiy auditorlik
tashkiloti audit o'tkazayotgan xo'jalik subyekti buxgalteriya
hisoboti bilan bog'liq bo'lgan, ko'rsatkichlari mazkur subyektning
buxgalteriya hisobotiga qo'shiladigan xo'j alik subyektining qismidir.
Filiallar vakilliklar korxonalari, yuridik shaxs maqomiga ega
bo'lgan boshqa bo'limlar sho'ba va nomustaqil jamiyatlar, xo'jalik
subyektning bo'limlari bo'lishi mumkin.
AUDITDAGI YO 'L QO'YILISHI MUMKIN BO'LGAN TANLOV
XATOSI - auditor tomonidan auditorlik tanlov jarayonida xo'jalik
subyektining buxgalteriya hisobi va hisobotida aniqlangan, lekin
ushbu tanlov jarayonida tekshirilishi lozim bo'lgan ma’lumotlarning
to'g'riligi haqida audit xulosa berishi mumkin bo'lgan darajadagi
xatoliklarning maksimal holati.
a u d i t n i
r e j a l a s h t ir is h
- auditorlik tekshiruvi hajmi, auditning
umumiy rejasini tuzish, auditorlik ish rejalari va aniq auditorlik
tadbirlarini ishlab chiqishni o'z ichiga oladigan auditning muhim
bosqichlaridan biri.
AUDITNING ASOSIY PRINSIPLARI - auditorlik tekshirishni amalga
oshirish jarayonida auditor amal qilishi lozim bo'lgan talab va
tartiblar. Ular quyidagilarni o'z ichiga oladi: mustaqillik; halollik;
xolislik; professional bilimga ega bo'lish; vijdonlilik; maxfiylik;
professional axloq; auditorlik faoliyati qoidalari (standartlari)ni
bajarish.
AUDITNING ISHCHI HUJJATLARI - auditor tomonidan tekshirilayotgan
xo'jalikyurituvchisubyektxodimlarivauchinchishaxslartomonidan
auditor talabiga binoan audit tekshiruvchilaridan oldin, tekshiruvlar
jarayonida va tugatilganida tuziladigan moddiy ko'rinishdagi
ma’lumotlar yig'indisi hisoblanadi va u auditorning haqqoniy
hisoboti va xulosasi tuzilishiga imkon beruvchi, shuningdek,
mazkur va keyingi auditning samarali o'tishiga ko'maklashuvchi
ma’lumotlarni o'zida aks ettirishi lozim. Bunday hujjatlaming
shakli va mazmuniga qo'yilgan talablar auditorlik faoliyatiga tegishli
qoidalar talablari (standartlari)ga javob berishi lozim.
AUDITNING TASHQI SIFAT NAZORATI - O'zbekiston Respublikasida
auditorlik faoliyatini muvofiqlashtiruvchi auditorlik tashkilotining
auditorlik faoliyati qoidalari (standartlari) va boshqa me’yoriy
hujjatlarga amal qilinayotganligini tekshirish uchun davlat organlari
va auditorlik birlashmalari tomonidan qabul qilingan tashkiliy
usullar, uslubiyatlar va tadbirlardan iborat.
AUDITNING UMUMIY RENTASI - auditorlik tekshiruvida ko'zda tutilgan
xo'jalik subyektlarining o'ziga xos jihatlari va xususiyatlari, bu
jarayonda qo'Ilaniladigan auditning texnik usul va metodlarini,
shuningdek, audit o'tkazish xususiyati va hajmini ko'zda tutadigan
mantiqiy tavsifdir.
AUDITOR - auditor malaka sertifikatiga ega bo'lgan jismoniy shaxsdir. Agar
auditor auditorlik tashkilotining shtatida turgan bo'Isa yoki
auditorlik tashkiloti u bilan fuqarolik-huquqiy tusdagi shartnoma
tuzgan bo'lsa, u auditorlik tekshiruvi o'tkazishga jalb etilishi
mumkin.
AUDITOR FIKRI - auditor o'zining xulosasida keltirishi lozim bo'lgan, to'liq
yoki qisman tekshirilayotgan iqtisodiy subyekt buxgalteriya
hisobotining ishonchliligi (ishonchli emasligi; ishonchliligi sharhlar
bilan) haqidagi belgilangan shaklda ifodalangan auditor (auditorlik
tashkiloti) hamda auditorlik xulosasini tayyorlash uchun yig'ilgan
dalillarning yetarliligi haqidagi natijaviy xulosasidir. Auditor
(auditorlik tashkilotlari) o'z fikrlari to'g'riligi va asosliligi uchun
belgilangan tartibda javobgarlikni his etadi.
AUDITORFIRMASI - mustaqil tashkilot bo'lib, shartnoma asosida korxonalar
yillik buxgalteriya hisobotini tekshiradi va tasdiqlaydi. Tekshiruv
davomida auditor firmasi buxgalteriya hisob-kitobining holati va
talabga mos kelishi, moliya-xo'jalik faoliyati masalalarining haqiqiy
holatga muvofiqligini nazorat qiladi.
AUDITOR INSOFLILIGI - audit tamoyillaridan biri bo'lib, auditor
professional xizmatlarini lozim darajada e’tibor bilan, operativ
(tezkor) va o'z qobiliyatlarini imkon qadar qo'llash majburiyatlarini
o'z ichiga oladi. Insoflilik tamoyili deganda, auditorning o'z ishiga
vijdonan va masuliyatli munosabatda bo'lish tushuniladi, lekin bu
auditorlik faoliyatini bexatolik deb tushunmaslik lozim.
AUDITOR TASHKILOTI (AUDITOR)NING JAVOBGARLIGI - auditorlik
tekshiruvi buyurtmachilari, xo'jalik yurituvchi subyekt va moliyaviy
hisobotdan boshqa foydalanuvchilar oldida moliyaviy hisobot
hamda xo'jalik yurituvchi subyektning boshqa moliyaviy axboroti
to'g'risida noto'g'ri yakundan iborat bo'lgan auditorlik xulosasini
tuzish oqibatida ularga yetkazilgan zarar uchun qonun hujjatlarida
belgilangan tartibda javobgarlik darajasi.
AUDITOR XULOSASIDAGI MAXSUS IZOH PARAGRAFI - xo'jalik
subyekti buxgalteriya hisobotining ishonchliligi to'g'risida va
buxgalteriya hisoboti bilan bog'liq maxsus holatlar haqidagi
ma’lumotlarni o'zida mujassamlashtirgan auditor tashkiloti
tomonidan bevosita ifodalangan fikrni o'z ichiga oladigan auditor
xulosasining bir bo'lagi. Uning maqsadi, auditor xulosasidagi
maxsus holatlarni ochib beradigan ma'lumotlardan foydalanuvchilar
diqqatini jalb qilish.
AUDITORLIK FAOLIYATI - deganda auditorlik tashkilotlarining auditorlik
tekshiruvlari o'tkazish va boshqa shu bilan bog'liq professional
xizmatlar ко'rsatish borasidagi tadbirkorlik faoliyati tushuniladi.
AUDITORLIK FAOLIYATINING QOIDALARI, STANDARTLARI -
auditor audit va undagi xizmatlar hamda audit sifatini baholash,
auditorlar tayyorlash tartibi va ular malakasini baholashni amalga
oshirish va rasmiylashtirishga qo'yiladigan yagona talablarni o'zida
mujassamlashtirgan me’yoriy hujjatlar.
AUDITORLIK HISOBOTI - auditorlik tekshiruvining borishi, buxgalteriya
hisobini yuritishning belgilangan tartibidan aniqlangan chetga
chiqishlar, moliyaviy hisobotdagi qoidabuzarliklar to'g'risidagi
mufassal ma’lumotlardan, shuningdek, auditorlik tekshiruvi
o'tkazish natijasida olingan boshqa axborotdan iborat bo'lgan va
xo'jalik yurituvchi subyekt rahbariga, mulkdoriga, qatnashchilari
(aksiyadorlari)ning
umumiy yig'ilishiga yo'llangan
hujjat.
Hisobotda aniqlangan chetga chiqishlar va qoidabuzarliklarni
bartaraf etish bo'yicha tavsiyalar, shuningdek, xo'jalik yurituvchi
subyektning moliya xo'jalik faoliyati samaradorligini oshirish
bo'yicha tavsiyalar va takliflar mavjud bo'ladi.
AUDITORLIK ISBOTLASH - tekshirish paytida xo'jalik yurituvchi
subyektdan yoki uchinchi shaxslardan olingan ma’lumot yoki uning
tahlili natijasi bo'lib, buxgalteriya hisobotning haqiqiyligi haqida
auditorning xulosa qilish va o'z fikrini aytishga ko'maklashadi.
Auditorlikisbotlashhujjatlardan olingan ma’lumotlarni buxgalteriya
hisoboti hujjatlari, ekspert xulosalari va boshqa manbalardan
olingan ma’lumotlarni o'z ichiga oladi.
AUDITORLIK JARAYONI (TADBIRl) - auditning aniq qismida kerakli
auditorlik dalillarni olish uchun auditor harakatining ma’lum tartibi
va ketma-ketligi. Auditorlik jarayoni mohiyati bo'yicha quyidagi
ikkita narsadan birini o'z ichiga oluvchi auditorlik jarayonlarining bir
ko'rinishi: a) schyotlardagi oborotlar va qoldiqlarning buxgalteriya
hisobida to'g'ri aks ettirilganligini to'la (mufassal) tekshirish; v)
taxminiy jarayonni.
AUDITORLIK NAZORATI - auditorlik faoliyatini amalga oshirish borasida
litsenziyaga ega bo'lgan auditorlik firmasi tomonida o'tkaziladigan
mustaqil noidoraviy moliyaviy nazorat. Asosiy vazifasi buxgalteriya
hisoboti va moliyaviy hisobotning haqqoniyligi, to'liqligi va
ishonchliligi hamda moliyaviy qonunchilikka qay darajada rioya
qilinganligini aniqlash (o'rnatish)dir. Banklar, sug'urta tashkilotlari,
birjalar, nobudjet va xayriya fondlari, ochiq tipdagi aksionerlik
jamiyatlari, xorijiy kapital ishtirokidagi korxonalar, shuningdek,
prokuratura va davlat nazorat organlarining topshirig'iga binoan
har qanday korxona va tashkilotlar majburiy ravishda auditorlik
nazoratidan o'tkazilishi kerak. Auditorlik firmalari buxgalteriya
hisoboti va soliq hisob-kitoblari, hisob ishlarini yuritish, loyihalarni
moliyaviy ekspertiza qilish va h.k.lar bo'yicha maslahat xizmatlarini
ko rsatishi mumkin. Ularning bu xizmatlari tegishli to'lov (haq)
asosida amalga oshiriladi.
AUDITORLIK TASHKILOTI - 1. Faqatgina auditorlik faoliyati bilan
shug'ullanadigan va buning uchun belgilangan tartibda litsenziya
olgan tijorat tashkilotidir. 2. Auditorlik faoliyatini yuritadigan va
jismoniy shaxs bo'lib, bir qator auditorlik faoliyatining maqsadlari
uchun (agar boshqa hollar oldindan kelishilgan bo'Isa) auditorlik
firmalari va mustaqil ishlaydigan auditorlarni birlashtiruvchi
tushuncha. 3. Auditorlik faoliyatini amalga oshirish litsenziyasiga
ega bo'lgan yuridik shaxsdir. Ular o'z faoliyatini amalga oshirishda
mustaqildir.
AUDITORLIK TASHKILOTI (AUDITOR)NING MAJBURIYATLARI -
auditorlik faoliyatini amalga oshirishda xo'jalik subyekti oldida
qonun hujjatlariga muvofiq shartnoma talablariga asosan bajarilishi
lozim bo'lgan burchlari.
AUDITORLIK
TASHKILOTLARI
(AUDITORLARl)NING
HUQUQLARI - auditorlik faoliyatini amalga oshirishda qonun
hujjatlarida belgilangan tartibda berilgan vakolatlar.
AUDITORLIK TEKSHIRUVI - audit qilinishi lozim bo'lgan iqtisodiy
subyektning moliyaviy holatiga daxldor bo'lgan auditor dalillarini
yig'ish,baholash va tahlil qilishdaniboratbo'lganhamdaauditorning
mazkur iqtisodiy subyekt buxgalteriya hisobotining ishonchliligi
va buxgalteriya hisobini yuritish to'g'riligi haqidagi fikrning bayon
qilinishi natijasi bo'lgan tadbir.
AUDITORLIK TEKSHIRUVI - moliyaviy hisobot va boshqa moliyaviy axborot
to'g'riligi hamda qonun hujjatlariga mosligini aniqlash maqsadida
xo'jalik yurituvchi subyektning moliyaviy hisoboti hamda u bilan
bog'liq moliyaviy axborotni auditorlik tashkilotlari tomonidan
tekshirishdir.
AUDITORLIK TEKSHIRUVININ G HAJMI - to'laqonli
auditorlik
tekshiruvini o'tkazish va auditorning asosli xulosasini tayyorlash
uchun zarur bo'lgan auditorlik tekshiruvlari miqdori va ularni
o'tkazish ko'lami auditorlik tekshiruvini o'tkazish uchun
sarflanadigan vaqt, unda ishtirok etadigan mutaxassislar tarkibi va
sonining auditor (auditorlik firmasi) tomonidan baholanishidir.
Auditorlik tekshiruvi hajmi, xo'jalik subyekti faoliyati to'g'risida
ma lumotlarning olinishini hisobga olgan holda hamda kutilayotgan
ishlar va xo'jalik subyekti bilan tuzilgan shartnomada belgilangan
auditda ko'rsatiladigan xizmatlar hajmini prognoz qilish orqali
auditor (auditorlik firmasi) tomonidan mustaqil aniqlanadi.
32
AUDITORLIK XIZMATI - bajargan xizmati uchun haq olish sharti bilan
shartnoma asosida tashkiliy tizimlarga bo'ysunmagan holda
korxonaning moliyaviy-xo'jalik ishlari, buxgalteriya hisobi va
hisoboti amaldagi tartib-qoidalarga qay darajada rioya qilingan
holda olib borilayotganligini tekshirib berishdir. Bu tashkilot to'la
mustaqillikka ega bo'lib, o'z ishini hisob-kitob va taftish qoidalariga
rioya qilgan holda ohb boradi hamda korxona xo'jalik faoliyati
moliyaviy jihatlarining tahlili bo'yicha ekspertiza va boshqa
xizmatlarni amalga oshiradi.
AUDITORLIK XULOSASI - moliyaviy hisobotning to'g'riligi va buxgalteriya
hisobi yuritish tartibining йопип hujjatlarida belgilangan talablarga
muvofiqligi to'g'risida auditorlik tashkilotining fikri yozma ravishda
ifodalangan, xo'jalik yurituvchi subyekt moliyaviy hisobotdan
foydalanuvchilar uchun ochiq bo'lgan hujjat.
AUDITORLIK XULOSASINI BERISHDAN BOSH TORTISH - auditorlik
faoliyatining qoidalari (standartlari) bilan aniqlangan, yozma
shaklda ifodalangan fikr. Bunda audit o'tkazish hajmiga ta’sir
shunchalik darajada bo'ladiki, ijobiy, shartli ijobiy yoki salbiy
auditorlik xulosalarini tayyorlash uchun auditor yetarli ma’lumotlar
ola olmaydi hamda auditorning mustaqillik tamoyili buzilganda
ham xulosa berishdan bosh tortish hollari yuz berishi mumkin.
AUDITORLIK XULOSASINING O'ZGARISHI (MODIFIKATSIYASI)
- tushuntirish paragrafining qo'shilishi yoki ijobiy auditorlik
xulosasida keltiriladigan farqli ravishda fikrni ifodalash ko'rinishida
ifodalangan aniq namunaviy auditorlik xulosasi shaklining
o'zgarishidir.
AUDITORNING (BAZAVIY) ASOSLI MA’LUMOTI - Oliy va o'rta maxsus
o'quv yurtlarida nomzodlarga auditorlik attestatini olishga
da’vogarlik qilish imkoniyatini beradigan mutaxassisliklar bo'yicha
o'qish jarayonida olingan nazariybilim va amaliy malakalar majmuyi.
AUDITORNING MAHORATI
(PROFESSIONAL)
-
ko'rsatiladigan
professional xizmatlar sifatli bo'lishiga imkon beruvchi auditorning
ma’lum bir darajadagi bilim va malakaga ega bo'lishi mohiyatidan
iborat auditning bir tamoyili.
AUDITORNING MUSTAQILLIGI - tekshirilayotgan iqtisodiy subyekt
bo'yicha auditorda fikrning shakllanishida unda moliyaviy, mulkiy,
qarindoshlik yoki boshqa manfaatning yo'qligi hamda auditorlik
tashkiloti rahbarlari, mulkdorlari bo'lgan yoki uchinchi shaxslari
bilanbog' liqlikningmavjudbo' lmasligini o'zidamujassamlashtirgan
auditning bir tamoyili.
AUDITORNING OLIY O 'Q U V YURTIDAN KEYINGI PROFESSIONAL
MA’LUMOTI - bunday ma’lumotni berish huquqiga ega
bo'lgan tashkilotlarda o'qish natijasida olingan nazariy bilim
va amaliy malakalar majmuyi. Bunga attestatsiya va litsenziya
beruvchi auditorlik komissiyalari tomonidan ro'yxati tasdiqlangan
auditorlarni o'qitish va qayta tayyorlash bo'yicha o'quv markazlari
misol bo'la oladi.
AUDITORNING
PROFFESIONAL
AXLOQI
-
auditor
umumiy
manfaatlarining so'zsiz ustunligiga amal qilishi, shuningdek,
auditor auditorlik kasbining ishonchligiga, uning hurmatiga
putur yetkazadigan, auditorlik xizmatiga nomuvofiq bo'lgan
xatti-harakatlaridan o'zini tiyishi va auditorlik kasbining obro'sini
ko'tarish yo'lidagi auditning prinsiplaridan biri.
AUDITORNING XAT MAJBURIYATI - auditor (auditor tashkiloti) va
uning mijozi o'rtasida audit tekshiruvi bo'yicha shartnoma
rasmiylashtirilayotgan bosqichda qo'llaniladigan va bu ikki xo'jalik
subyektlari javobgarliklari va majburiyatlarini o'z ichiga olgan
hujjatlar.
AUDITORNING XOLISLIGI - auditorning xohlagan professional savollar va
mulohazalar, yakunlar va xulosalarning shakllanishiga xolisona,
odil va mustaqil, biror-bir shaxsning tazyig'iga asoslanmagan holda
yondashish shartligini o'zida mujassamlashtirgan auditning bir
tamoyili.
AUDITOR YORDAMCHISI - auditor malaka sertifikatiga ega bo'lmagan va
auditorlik hisobotida, auditorlik va auditorning ekspert xulosasida
hamda auditorlik tekshiruvini o'tkazish bilan bog'liq boshqa rasmiy
hujjatda imzo chekish huquqiga ega bo'lmagan tarzda auditorning
topshirig'iga binoan auditorlik tekshiruvida ishtirok etayotgan
jismoniy shaxs.
AUKSION - (lot. auction) - "kim oshdi” savdosi, ochiq savdo qilish. Bu savdo
davomida mahsulotni eng yuqori narx bo'yicha ko'targan xaridor
sotib oladi.
AUKSION - tovar yoki mol-mulkning eng yuqori narx taklif qilgan shaxs
tomonidan katta omma oldida oshkora sotib olinishi (kimoshdi
savdosi). Auksion sotuvchining o'zi tashkil qilgan, majburiy
yoki bu munosabatlarda komissioner sifatida chiqadigan maxsus
tashkilot orqali amalga oshirilishi mumkin. Bu alohida xususiyatga
ega bo'lgan va alohida joylarda tashkil etiladigan ochiq savdoga
asoslangan maxsus bozor. Auksion o'zaro musobaqaga tayangan
holda amalga oshadi.
— чгтааижкгргк»—
34 —
—
AUKSION - tovarlarni ommaviy tarzda sotuvga qo'yish yo‘li bilan sotish uchun
muayyan joylarda tashkil etilgan maxsus kim-oshdi savdo bozorlari.
Xaridorlar orasida eng yuqori narxni taklif qilgan tovarni sotib oladi.
Bu narx auksion narxi bo'ladi.
AUTRAYT - oddiy muddatli valyuta bitimi bo'lib, bitim tuzuvchi tomonlar
qat’iy belgilangan muddatlarda “Forvard” kursi bo'yicha to'lovlarni
ko'zda tutadi.
AUTSAYDERLAR - 1. Bozorda kam ahamiyatli o'rinni egallovchi firma va
kompaniyalar. 2. Xalqaro kemasozlikda bozorda muntazam
konferensiyalar doirasida faoliyat ko'rsatadigan kemasozlik
korxonalari va ular bilan raqobat qiluvchilar.
AUTSION - tovar oldi-sotdisini tashkil qilish usullaridan biri bo'lib, unda
transaksiya xarajatlari real vaqt rejimida o'tadi.
AVAL-alohidakafolatyozuvigaegako‘rinishdagiveksellitalabnoma.Talabnomani
bergan shaxs (avalchi) ushbu talabnoma (veksel) bo'yicha har
qanday majburiyatning bajarilishiga mas’ul shaxslar (akseptant,
veksel beruvchi, indossantlar) veksel egasi oldidagi mas’uliyatni
o'z bo'yniga oladi. Aval vekselning hamma summasiga yoki uning
bir qismiga qabul qilinishi mumkin. Veksel bo'yicha asosiy qarzdor
mas’uliyati qaratilganda avalchi ham mas’uliyatdan ozod bo'ladi.
Aval vekselning old tomonigayoki qo'shimcha varaqda, ya’ni alohida
oddiy imzo chekish yo'li bilan amalga oshiriladi. Aval vekselning
ishonchliliginioshiradivabubilanvekselningmuomaladabo'lishiga
yordam beradi.
AVANS - korxonaning bajariladigan ish, o'tkaziladigan mol-mulk, ko'rsatilgan
xizmatlar va boshqalar uchun to'lanadigan to'lovlar hisobiga
beradigan yoki pul o'tkazish yo'li bilan amalga oshiriladigan
dastlabki pul summasi yoki boshqa mulkiy qiymat. Avans - kredit
shartlarida ko'rsatib berilganda, majburiy bo'lib, u shartnoma
(kontrakt)da kelishilgan summaning 10-40 foizini tashkil etadi.
100 foiz avans to'lash kamdan-kam qo'llaniladi. Majburiyatlar
bajarilmay qolgan taqdirda Avans qaytarib berilishi kerak. Yirik
shartnomalar tuzilganda, Avans bank kafolati bilan ta’minlanadi.
Avans (bay puli, zadatok)dan farqli o'laroq, majburiyatni bajarishni
ta’minlash usuli hisoblanadi.
AVANTYURS - xatarning turli-tumanligi, ya’ni tasodifiy muvafFaqiyatga
mo'ljallangan va haqiqiy kuch, sharoitlar va imkoniyatlarni
hisobga olmasdan amalga oshiriladigan tadbir (harakat). Odatda,
muvaffaqiyatsizlikka mahkum.
AVARIYA KOMISSARI - sug'urta kompaniyasining vakolatiga ega bo'lgan
jismoniy yoki yuridik shaxs. Sug'urtalangan kema yoki yuk bo'yicha
ko'rilgan zararning xarakteri va miqdorini aniqlaydi, hodisa
ro'y berishi sabablarini o'rganadi. Sug'urta kompaniyasi avariya
komissarini chet elda ham, mamlakat ichkarisida ham tayinlashi
mumkin. Avariya komissarining yuridik manzili, telefon va teleks
raqamlari sug'urta kompaniyasi tomonidan beriladigan sug'urta
polisida ko'rsatiladi. Sug'urtalanuvchi sug'urta hodisasi ro'y berishi
zahoti avariya komissariga murojaat qilishi zarur. Avariya komissari
mol-mulkning zararlanganlik darajasini aniqlaydi va sug'urta
kompaniyasining topshirig'iga asosan, ko'rilgan zararni qisman
qoplashi mumkin. Avariya komissari bajarilgan ishlar to'g'risida
sug'urta kompaniyasi uchun avariya sertifikati tuzadi yoki unga
yozma axborot tayyorlaydi.
AVARIYA SERTIFIKATI - mol-mulk sug'urta hodisasi tufayli zararlanganda,
ko'rilgan zararning miqdori va xarakterini tasdiqlovchi hujjat.
Avariya sertifikati avariya komissari (adjaster) tomonidan tuziladiva
tegishli komissiya haqi hisobiga sug'urtalanuvchiga taqdim etiladi.
Avariya sertifikati sug'urtalanuvchining sug'urta qoplamasini olish
to'g'risidagi arizasiga ilova qilinadi va qoplamani to'lashda sug'urta
kompaniyasiga asos bo'lib xizmat qiladi.
AVERAJ - tovarning o'rtacha miqdori.
AVISTA - vekselda yoki pulli hisob-kitoblar qilinadigan boshqa hujjatda ushbu
hujjat ko'rsatilganda yoki u ko'rsatilgan kundan e’tiboran o'tgan
ma’lum muddatda mazkur hujjat bo'yicha haq to'lanishi kerakligini
tasdiqlovchi yozuv.
AVIZO (ital. aviso) - bank, tijorat amaliyotida hisob-kitob harakatlarining
bajarilganligi to'g'risida rasmiy xabarnoma. Bir kontragent
tomonidan ikkinchisiga jo'natiladi. Avizo yordamida banklar o'z
mijozlarini hisob varaqalari bo'yicha kirim va kredit qaydlari, hisob
varaqasidagi qoldiq mablag'lar, pul o'tkazmalarini to'lash, chek
talabnomasi akkreditiv ochish va boshqa harakatlar to'g'risida
xabardor qiladi. Tovar jo'natuvchi tomonidan tovarni qabul
qiluvchiga tovar jo'natilganligi haqidagi xat ham avizo deb ataladi.
AVTARKIYA - (grek. autarkeia - o'z-o'ziga yetarli) o'zini-o'zi mahsulotlar
bilan ta’minlab, boshqalar bilan kamdan-kam aloqaga kirishishdir.
Asosan, natural xo'jalikka xosdir.
AVTOKORRELYATSIYA - keyingi darajalar bilan oldingilari o'rtasidagi yoki
haqiqiy darajalari bilan tegishli tekislangan qiymatlari o'rtasidagi
farqlar orasidagi korrelyatsiyadir.
AVTОKRATLIК - hokimlik, kishining buyruqbozlik, ko'rsatmalar berish,
jazolash kabi shakllarda boshqalarga (masalan, o'qituvchining
talabaga) nodemokratik usullardan foydalangan holda ta sir etishga
moyilligi.
AVTOMATIK (O'RNATILGAN)
b a r q a r o r l a s h t i r g i c h l a r
-
budjet-soliq siyosatining iqtisodiy tebranishlar tasirini avtomatik
zaiflashtiruvchi elementlari.
AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TIZIM I - axborotlar yig'indisi,
axborotlarni ishlash va boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun
yo'naltirilgan matematik-iqtisodiy usullar, modellar, dasturlar,
mexanizmlar, texnologik vositalar va mutaxassislar yig'indisi.
AVTOMATLASHTIRILGAN
AXBOROT
TEXNOLOGIYASI
ma’lumotlarni uzatish, to'plash, saqlash va qayta ishlash uchun
hisoblash texnikasi va aloqa tizimlari usullari hamda vositalari
qo'llaniladigan axborot texnologiyasi.
AVTOMATLASHTIRILGAN
BANK
MA’ LUM О TLARI
-
avtomat-
lashtirilgan axborot tizimi, ya’ni markazlashtirilgan holda
saqlanadigan va birgalikda ishlatiladigan ma’lumotlardir.
AVTOMATLASHTIRILGAN
ISH
JOYLARI
-
mutaxassislarning
bajaradigan
funksiyalarini
avtomatlashtirish
uchun
kerakli
axborotlar, dasturlar va axborot resurslari yig'indisi.
AVTOMATLASHTIRISH - mashinalar, mexanizmlar, uskunalar yordamida
inson ishtirokisiz faqat uning nazorati ostida ishlab chiqarish,
boshqarish va jamiyat funksiyalarini amalga oshirish, absolyut kam
ishchilar ishtirokida mexanik operatsiyalarni bajarish.
AVTONOM INVESTITSIYALAR- asosiykapitalga qilingan investitsiyalarning
yalpi ichki mahsulot hajmi o'zgarishiga bog'liq bo'lmagan qismi.
AVTONOM ISTE’MOL - shaxsiy iste’mol xarajatlarining yalpi milliy daromad
(shaxsiy tasarrufdagi daromad - SHTD) o'zgarishiga bog'liq
bo'lmagan qismi. SHTD nolga teng bo'lganda ham avtonom
iste’mol to'plangan mulk va jamg'armalarning kamayishi yoki qarz
hisobiga amalga oshiriladi.
AVTONOM ISTE’MOL SARFLARI - iste’mol sarflarining bir qismi, uning
miqdori va dinamikasi iste’molchi ixtiyoridagi daromadga bog'liq
bo'lmaydi.
AVTONOM JAMI SARFLAR - jami daromadning bir qismi, uning har bir vaqt
doirasidagi miqdori va dinamikasi iste’molchi ixtiyoridagi joriy
daromadga bog'liq bo'lmaydi.
AVTORITET - xodimlarning rahbarni hurmat qilishi, hurmat yuzasidan uning
fikr-mulohazalari va maslahatlariga quloq tutishi, uning gapini ikki
qilmaslikka, buyruqlarini o'z vaqtida o'rinli bajarishga urinishi.
AVUARLAR - 1. Majburiyatlar sotilishi va o'rni to'ldirilishida amalga
oshiriladigan aktivlar (pul mablag'lari, cheklar, veksellar, pul
o'tkazish, akkreditivlar). Avuarlarning turlari: cheklanmagan erkin
holda foydalaniladigan davlat yoki banklar ixtiyorida bo'ladigan;
foydalanishning ma’lum tartibi bilan belgilangan; 2. Bankning
xorijiy banklar-korrespondentlaridagi schyotida xorijiy valyuta
ko'rinishidagi mablag'lari.
AVANS - bunak. Biror ish evaziga keyinchalik hisob-kitob qilish sharti bilan
oldindan beriladigan pul, mahsulot, oziq-ovqat va h.k.
AXBOROT - ma’ lumot va xabarlar to'plami b о ‘ lib, mazmunan yangilik unsurlariga
ega bo'ladi va boshqaruv vazifalarini hal etish uchun o'ta zarurdir.
AXBOROT EGASI - qonun yoki axborot egasi tomonidan belgilangan huquqlar
doirasida axborotga ega bo'lgan va undan foydalanayotgan hamda
foydalanish vakolatlarini amalga oshirayotgan subyekt.
AXBOROT IZLASH - axborot massivida oldindan belgilangan izlash sharti
talabini qondiruvchi yozuvlar borligini aniqlash jarayoni.
AXBOROT IZLASH TIZIMI - ma’lumotlar bazasi va jami axborot resurslarida
axborot izlash uchun mo'ljallangan tizim.
AXBOROT MAHSULOTI - saqlash, qayta ishlash va uzatish obyekti bo'lgan
ma’lumotlarning materiallashtirilgan shakli.
AXBOROT MAKONI - elektron tarmoqlardan foydalangan holda paydo
bo'luvchi birlashgan elektron axborot makoni.
AXBOROT MANBAYI - axborot yuzaga kelishini identifikatsiyalovchi obyekt.
AXBOROT RESURSI - axborot tizimi tarkibidagi elektron shakldagi axborot,
ma’lumotlar banki, malumotlar bazasi.
AXBOROT RESURSLARI (ZAXIRALARI) - tashkilot uchun qadr-qimmatga
ega bo'lgan moddiy zaxira sifatida qatnashadigan ma’Iumotlar
yig'indisi tushuniladi. Ular jumlasiga ma’Iumotlar fayli, hujjatlar,
matnlar, grafikalar, bilimlar, audio-video axborotlar kiradi.
AXBOROT RESURSLARI SEKTORI - axborot resurslarini yig'ish, tizimga
keltirish va turkumlash; rahbar-xodimlar uchun turli mavzulardagi
axborotlarni tayyorlash.
AXBOROT TA’MINOTI - hujjat aylanmasi va hujjatlar shaklini ratsional holga
keltirishni o'z ichiga olgan axborotni joylashtirish va tashkil qilish
bo'yicha uslublar va vositalar yig'indisidir.
AXBOROT TEXNOLOGIYASI - axborotni to'plash, saqlash, izlash, unga
ishlov berish va uni tarqatish uchun foydalaniladigan jami uslublar,
qurilmalar, usullar va jarayonlar.
AXBOROT TIZIM I - axborotni to'plash, saqlash, izlash, unga ishlov berish
hamda ulardan foydalanish imkonini beradigan, tashkiliy jihatdan
tartibga solingan jami axborot resurslari.
AXBOROT XAVFSIZLIGIGA TAHDID - manbalariga raqiblar, jinoyatchilar,
korrupsiyachilar hamda boshqa buzg'unchilar kiradi.
AXBOROTGA SANKSIYASIZ KIRISH - kirishga huquqi bo'lmagan
shaxsning qonunbuzarlik yo'li bilan konfidensial axborotga ega
bo'lishidir.
AXBOROTGA TAHDID - axborotning konfidensialligi, butunligi, to'laligi va u
bilan tanishish qoidasining buziUshi tushuniladi.
AXBOROTLASHTIRISH - yuridik va jismoniy shaxslarning axborotga
bo'lgan ehtiyojlarini qondirish uchun axborot resurslari, axborot
texnologiyalari hamda axborot tizimlaridan foydalangan holda
sharoit yaratishning tashkiliy ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy
jarayoni.
AXBOROTLASHTIRISH
SOHASIDAGI
DAVLAT
SIYOSATI
-
axborotlashtirish sohasidagi davlat siyosati axborot resurslari,
axborot texnologiyalari va axborot tizimlarini rivojlantirish hamda
takomillashtirishning zamonaviy jahon tamoyillarini hisobga olgan
holda milliy axborot tizimini yaratishga qaratilgan dir.
AXBOROTLI
MALAKA -
ta’lim-tarbiya
masalalariga
axborotlarni
moslashtirish va talqin qilish malakasi.
AXBOROTNI OSHKOR QILISH - qimmatli qog'ozlar bozorida manfaatdor
shaxslarning axborotni qaysi maqsadda olishidan qat’i nazar, mazkur
axborotdan uning topilishi va olinishini kafolatlaydigan shakllarda
foydalanishini ta’minlash.
AXBOROTNI TAYYORLASHNING TAHLILIY-SINTETIK SEKTORI -
axborot tahlili va hujjatli axborodar sintezi: hujjatlarni o'rganish,
ulardan eng muhimlarini ajratish, tashqi muhitga tarqatish, u yoki
bu shaklda umumlashtirilgan natijalarni tayyorlash.
AXBOROTNING
BEIXTIYOR CHIQIB
KETISHI
-
konfidensial
axborotning tashkilot hududidan yoki ishonch bildirilgan shaxslar
orasidan nazoratsiz chiqib ketishidir.
AXBOROT INFRATUZILMASI - mamlakat axborot fazosining rivojlanishi
va o zaro faoliyatini ta’minlovchi tizimchalar, tashkiliy tarkiblar
majmuyi.
AXLOQ, - shaxsning jamiyat va boshqa kishilarga nisbatan burchini belgilab
beruvchi me’yorlar tizimi, ma’naviy xulq qoidalari, ijtimoiy ong
shakllaridan biri.
AYIQ. - birjalarda narx pasayishini kutib ( “ho‘kiz”ning aksi) harakat qiladigan
kommersant (tojir). Bu ibora narx pasayadi deb hisoblaydigan
odamlar uchun ham ishlatiladi.
AYIRBOSHLASH - almashish, ayirboshlash; biror tovarni boshqa tovar yoki
mahsulotga almashtirish.
AYIRBOSHLASH TENGLAMASI - pul taklifi (M ), pul aylanish tezligi (V),
tovar va xizmatlarning o'rtacha narxi (R), sotilgan tovar va
xizmatlarning umumiy miqdori (Q)larni bog'lovchi tenglama:
|