Polimer kompozitsion materiallarning asosiy xossalari va qo’llanilish sohalari - bet 5

|
Polimer kompozitsion materiallarning asosiy xossalari va qo’llanilish sohalari
|
bet | 5/5 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 183,83 Kb. | | #230219 |
Bog'liq 11-lectureSiO2
* H2O
alyuminiy oksidi Al2O3
va boshqalar. Ularning oqligi oq rangning
etaloni bo'lmish MgO ning oqligiga nisbatan 90% ni tashkil qiladi.
Dispers to'ldiruvchilar doimo yuqorida keltirilganlar kabi kukunsimon bo'lavermaydi. Ular donador bo'lishi ham mumkin. Donador to'ldiruvchilar qatoriga bo'shliqli sferalar (mikroballonlar), shisha tangachalar va granula ko'rinishidagi polimerlar kiradi. Bunday to'ldiruvchilarning xizmati asosan materialni korroziyaga chidamli qilish, ishqalanish koeffitsientini yaxshilash va optik xossalarni o'zgartirishdir.
Agar to'ldiruvchi mikroballon bo'lsa, plastmassaning zichligi kamayadi, issiqlikning saqlovchanligi ortadi. Lekin donador to'ldiruvchilarni ishlatish kun sayin kengayib bormoqda.
Bizga ma„lumki, tribologiya soxasidagi zamonaviy tadqiqotlar o`ta kichik mikroskopik qonuniyatlar natijasida yuzaga keladigan mikroskopik jarayonlarni o`rganishga asoslanmoqda. Bu termodinamikaning fundamental qonunlariga bo`ysunuvchi, ishqalanuvchi qatlamlarning energetik va strukturaviy o`zgarishlari bilan bog`lik energetik nazariyaning yanada rivojlanishiga olib keldi. Ushbu maqolada kompozistion polimier materiallar va tolamomiq (paxta) ishqalanuvchi juftligida sodir bo`ladigan tribotexnik va strukturaviy o`zgarishlarining tadqiqot natijalari termodinamikaning qaytmas jarayonlar qonuniyatlari nuqtai nazaridan taxlil qilingan. Termodinamikaning qaytmas jarayonlar qonuniyatlari nuqtai nazaridan polimer va paxta ishqalanish juftligi ochiq muvozanat termodinamik sistema xisoblanadi, chunki ishqalanish natijasida miqdori jixatidan farqlanuvchi termodinamik kuchlar xisobiga diffuziya va issiqlik uzatishning muvozanat jarayonlari yuzaga keladi. Olib borilgan ekspremental tadqiqotlar natijalarini taxlilining ko`rsatishicha ishqalanuvchi juftliklarda kechadigan energetik va strukturaviy parametrlarning jadal o`zgarishi ishqalanishning boshlang`ich davriga ya„ni nomuvozanat shakillanish davriga to`g`ri keladi. Agar ushbu o`zgarishlarni termodinamikaning qaytmas jarayonlar qonuniyatlari nuqtai nazaridan taxlil qilsak ma„lum bo`ladiki, ishqalanish davrida sistemaning asosiy termodinamik parametrlari (ishqalanish mintaqasidagi xarorat, tribozlektirik zaryad, ishqalanish kuchi va eyilish jadalligi) ning o`zgarishlari sodir bo`ladi. Ammo ishqalanish yuzasidagi xarorat va tribozaryadl miqdorini zichligi stabillash va ishqalanish kuchi va yeyilish jadalligini nisbatan o`rtacha o`zgarish miqdori bilan xarakterlanadi. Bunday ishqalanish sharoitida issiqlik energiyasining tarqalishi xam ma„lum ma„noda o`rtacha miqdor bilan xarakterlanadiki, sistema stastionar muvozanat xolatga 43 o`tganda energetik parametrlarning o`rtacha miqdori doimiy bo`lishini ta„minlaydi. Nomuvozanat ishqalanish davrida polimer materiallarning strukturaviy va energetik parametrlarini dastlabki o`zaro moslashuvi ro`y berishi bu ishqalanishning termodinamik ta„siri sharoitida termodinamik anizatrop tribostrukturalarni xosil bo`lishiga olib keladi. Ya„ni sistemada fazoviy o`tish bilan xarakterlanishi, sistemaning dastlabki noturg`un muvozanat xolatdan muvozanat metastabl xolatiga fazoviy o`tishi xar bir kichik xajmi uchun entropiyaning kamayishi xisobiga sistemaning erkin energiyasini o`zgarishi bilan bog`liqligi olingan natijalar bilan asoslab berilgan. Ushbu bosqich boshlang`ich muvozanatdagi strukturalarni jadal sur„atlar bilan yemirilishi va yuqori antifrikstion xossalarga ega bo`lgan yangi tribo strukturalarni xosil bo`lishi bilan xarakterlanadi. Nomuvozanat ishqalanish jarayonida tashqi ta„sir energiya oqimi-
entropiyaning ma„lum bir kiritik miqdorida yangi, dissipativ turg`un strukturalar xosil bo`ladi. Ammo, bu strukturalar tarkibida erkin radikallari yoki yeyilish maxsulotlarini bo`lishi xisobiga, turg`undirlar. Shuning uchun, sistema energetik jixatdan stabil dissipativ tribostrukturalarga ega bo`lgan yangi turg`un xolatga o`tadi. Glenedorf-Prigajinning strukturalar yaratish nazariyasiga asosan dissipativ tribostrukturalarni xosil bo`lishini fazoviy o`tish jarayonida tribosistemaning noturg`unligi, tashqi muxit bilan energiya va modda almashinuvi natijasi deb xisoblash mumkin. Bu xolda dissipativ tribostrukturalarni xosil bo`lish tezligining o`lchov mezoni ortiqcha entropiyaning xosil bo`lishi xisoblanadi. Bunda muvozanat tribostrukturalarni xosil bo`lishi sistemani termodinamik kuchlar (ishqalanish zonasidagi xarorat va tribozaryad) nisbatan doimiy bo`lgan stastionar xolatga o`tishiga olib keladi. Sistema entropiyani tribosistema xolatini o`zgarishini ko`rsatuvchi mezon sifatida ishlatish (qullash) ishqalanish natijasida sodir bo`ladigan barcha fizikkimyoviy jarayonlarni PM yeyilish jadalligiga ta„sirini nazariy jixatdan xisobga olish va ishqalanishdagi energetik sarflarni aniqlash imkoniyatlarini yaratadi. 44 Shunday qilib, tadqiqot natijalari va ularning taxlili asosida xulosa qilish mumkinki, polimer va paxta ishqalanish juftligida nomuvozanat ishqalanish davri tugagandan keyin ishqalanishining muvozanat davri xosil bo`lishi natijasida doimiy ravishda turg`un va minimal ishqalanish kuchini ta„minlovchi dinamik tribostrukturalar doimiy xosil bo`lib turadi, bu tribostrukturalarning yemirilishi energetik signallarni o`tkazib turuvchi kanallar xisoblanuvchi informastion qaytar aloqalarning mavjudligi xisobiga qaytadan tiklanib kompensastiyalanib turaradi. Polimertolamomiq tribotizimning sxematik ko`rinishi. 46 Р V T Quyida amaliyotda olingan epoksid polimer materialining zarbiy qovushqoqligini, mikroqattiqligini, yuza g`adir - budurligini hamda ishqalanish koeffitsientining vaqtga nisbatan o`zgarishi va moslashish grafiklari Polimertolamomiq tribotizim termodinamik jarayonlarining strukturaviy sxemasi . Epoksid polimer materiallarining zarbiy qovushqoqligining moslashish vaqtiga bog`liqligi. 13- rasmdan ko`rinib turibtiki epoksid polimer materiali moslashish vaqti ma`lum vaqtga yetganda zarbiy qovushqoqligi maksimal nuqtaga yetadi va yana vaqt o`tishi bilan o`zining avvalgi holatiga asta – sekin qaytishini ko`rishimiz mumkin. 14- rasm. Epoksid polimer materiallarining mikroqattiqligining moslashish vaqtiga bog`liqligi. 14- rasmda epoksid polimerining mikroqattiqligini vaqtga nisbatan o`zgarishi yani asta – sekin vaqt o`tishi bilan mikroqattiqlik oshib boradi va ma`lum vaqtdan so`ng o`z holatiga qaytishi tasvirlangan. 48 15- rasm. Epoksid polimer materiallarining yuza g`adur – budurligini moslashish vaqtiga bog`liqligi. 15- rasmda epoksid polimerining yuza g`adur – budurligini vaqtga nisbatan o`zgarishi keltirilgan, yani ma`lum vaqtda polimer materialining yuza g`adur – budurligi keskin ravishda oshadi hamda bu ko`tarilish to`htab ma`lum
nuqtada vaqtga nisbatan o`zgarmaydi. 16- rasm. Epoksid polimer materiallarining ishqalanish koeffitsientini moslashish vaqtiga bog`liqligi. 16- rasmda esa epoksid polimerining ishqalanish koeffitsienti keltirilgan. Yani bunda vaqtga nisbatan o`sib borishini ko`rishimiz mumkin. 49 Avtomabilsozlikda plastmassalarni qo'llash istiqbollari. Bizga ma'lumki [1-3] avtomabillarni ishlab chiqarish jarayonida konstruksion materillardan turli hil detall va mahsulotlar ishlab chiqarish natijasida mashina qismlari tayyorlanadi. Avtomabillarning kuzovi, yurish qismlari asosan temir, po'lat, mislardan tayyorlansa, avtomabil ichki salon qismlari, tashqi qismining buferlari asosan plastmassa materiallaridan tayyorlanadi. Plastmassa yunon va lotin tillaridan olingan bo'lib qayishqoq, yumaloqlangan ma'nolarini bildiradi. Plastmassalar shaklini qayta tiklashi bo'yicha termoplast va reoktoplast turlarga bo'linadi. Termoplast plastmassalari issiqlik ta'sirida shaklini o'zgartiradi va qayta ishlash imkoni mavjud, reoktoplastlarni esa qayta ishlab bo'lmaydi. Plastmassalar detal tayyorlanish jarayonida yuqori elastik xolatda yoki suyuq oquvchan xolatda bo'ladi. Ishlatish jarayonida esa qattiq kristal holatda yoki suyuq oquvchan holatda bo'ladi. Plastmassalar bir nechta kompanentlarning o'zaro aralashuvidan tashkil topadi. Plastmassalar bir fazali yoki ko'p fazali bo'ladi. Bir fazali plastmassalar faqat bitta kompanentdan tashkil topadi, ko'p fazali plastmassalar esa bir nechta kompanentlardan tashkil topgan bo'ladi. Avtomabilning plastmassa detallarini ishlab chiqarishda asosan quyidagi usullarda olinadi; bosim ostida quyish, ekstruziya, puflab yoki vakumli shakllantirish,issiq siqish, shtamplash. Avtomabil detallarida plastmassalarni qo'llash quyidagi avzalliklarga ega; - tashqi ko'rinishi yaxshilanadi; - avtomabilning massasi kamayadi; - xarakat vaqtida shovqinlar kamayadi: - detallarning shakllari yaxshilanadi: - ularning ishlash davri ortadi; - yonilg'i sarfi kamayadi; - avtomabilning tezligi oshadi; - avtomabillarning shinamligi ortadi; - ularni tayyorlash uchun ketadigan sarf harajatlar kamayadi. Amerikalik olimlarning fikricha xar bir kg plastmassa avtomabil 50 massasini 1- 2 kg ga kamaytiradi, massasini 10% ga kamayishi o'z vaqtida yoqilg'ini 20% gacha iqtisod qilishga yordam beradi. _ Avtomabalsozlikda ishlatiladigan plastmassalarning turlari va ularning qo'llanish sohasi quyidagicha; 1. Polietilen yoqilg'i baklari, jipslashtirgichlar tayyorlanadi. 2. Polipropilen sovutish trubkalari, eshiklar ichki panellarning detallari tayyorlanadi. 3. Poliamid xar hil turdagi podshipniklar eshik qulflarining detallari tayyorlanadi. 4. Polivinillxloriddan (PVX) asosan avtomabil shlanglari, elektr izolyasiyalari, xar hil ruchkalar va tugmachalar tayyorlanadi. 5. Penopoliuretandan avtomabil o'rindig'i, pribor shitlar, ichki eshik panellari, taqsimlash vallarining tasmalari, rul mexanizmining sirpanish podshivniklari tayyorlanadi. 6. Polimetilmetaknlat- yoritish qurulmalarining detallari, yoritish qurilmalarining himoya qopqoqlari tayyorlanadi. 7. Fenoplast yondirish
sistemasining elektr izolyatsiyasi tayyorlanadi. 8. ABS plastik asosan sovutish moslamasining ventilyatsion reshyotkalari, g'ildirak qopqoqlari, o'rindiq g'iloflari tayyorlanadi. Quyida 1-jadvalda avtomabilsozlikda keng qo'llanilayotgan plastmassalarning kimyoviy va mexanik hususiyarlari bilan tanishamiz. Ushbu jadvalda avtomabillardagi plastmassa detallarning fizik mehanik xususiyatlari keltirilgan.
Polimer materiallar mamlakatimizda bo„lganidek xorijda xam sanoat va qilshloq xo„jalinining xar bir soxasida keng qo„llanilmoqda. Lekin, shunday qimmatliklar, ya‟ni korroziyaga, atmosferaga, eskirishga mustaxkamlik, antifriksion, dielektrik va dempifirkatsiya xossalariga ega bo„lishgani bilan, ular mexanik mustaxkamlik, qattiqlik, issiqlik o„tkazuvchanlik va boshqa tomonlanama metallarga yon beradi. Polimerlarni mashinasozlik soxasida toza ko„rinishda mashina uchun detallar va mexanizmlarda keng foydalanilmaslikning asosiy kamchiligi issiqlida kengayishining yuqori koefitsienti, past, mustaxkamligi, oz issiqlik o„tkazuvchanligi va issiqlik saqlab turishi, bundan tashqari ayrim nodoimiy xossalarga ega bo„lish. Masalan, uzellar nizolarida qo„llaniladigan poliamidli sirpanish podshipniklari antifriksion cho„yanni, bronzani va babbitni o„zgaritiradi. Lekin ularning kuchlanish qobiliyatlari past issiqlik o„tkazuvchanligi xisobiga smazkasiz 25–35 kg/sm 2 va yog„li smazkada 90–100 kg/sm 2 ni o„tkaza olmaydi. Polimer materiallarning past konstruksion mustaxkamligi xisobiga polietilendan, polivinilbutiraldan, poliamiddan tayyorlangan paxta terish mashinalarining shpindeli va paxta tozalash mashinalarining arralari foydalanishda kuchlanishni ko„tara olishdmaydi va tez tez sinib qolishadi[2/4]. Polimer materiallarning ushbu keng foydalanilishiga to„siq qo„yadigan kamchiliklari bilan bir qatorda ularning qimmat narxdaligi va defitsit ekanligini qo„shishi xam mumkin. Polimer materiallardan keng foydalanishning ko„proq istiqbolli va foydali uslubi ularni metallar bilan birga aralashgan xolda metallpolimer sistemasida ishlatish, ya‟ni metalldagi yupqa qatlamli polimerlar. Bunday qo„shilma yuqori qobiliyat va sifatga ega bo„lgan, metalldagi polimer qoplamalar yoki nometal maxsulotlar olish imkonini beradi. [5-6] 20 Metall yuzalarga yupqa plyonka ko„rinishida qo„yiladigan polimer materiallar katta kuchlanishlarni ko„tara oladi, issiklikni yaxshi o„tkazadi. SHunday qilib, poliamidli yupqa qoplam (0,1–0,5 mm) ga ega bo„lgan podshipniklarda gigrskopiklikka va issiqlik kengayishiga mos ravishda o„lchamni o„zgartirish deyarli beparvolik bilan bo„lishi mumkin, masalan val va podshipnik orasidagi tuynukka zaruriyat qolmaydi. [7-11] So„nggi yillarda metallarning yupqa qatlamli polimer qopamalariga mashinasozlik, asbobsozlik, kimyoviy, oziq-ovqat, edektrotexnika sanoati, qurilish va xalq xo„jaligining boshqa soxalarida foydalanishga bo„lgan qiziqish ortmoqda. Mamlakatimizda va boshqa davlat (AQSH, Angliya, Fransiya, Germaniya, YAponiya) larda qoplamalar uchun
umumiy ishlab chiqariladigan polimer materiallarning 30-35% ishlatilmoqda. Bu narsa shunga bog„liqki qoplama metallar va polimer materiallarning ajoyib xossalari birikmalari bilan ta‟minlaydi. Buning sababi, qoplama polimer materiallar xossalari foydali qo„shilmasini ta‟minlaydi. Yupqa qatlamli qoplamalar mashina qurilishi va konstruksiyalarining yangi maxsulotlari yaratishga imkon beradi. Bundan tashqari ular kimyoviy apparatlarni, mashina detallarini, armaturani, trubalarni korroziyadan, temir konstruksiyalarni nam bo„lishdan va mexanik lat eyishlardan saqlaydi, eskirishga chidamsiz maxsulotlardan tayyorlangan detallarning va nomunosib uzellarning eskirishga chidamlilik va antifriksion xossalarini oshiradi; qayta ishlanayotgan detallarni jixoz ustki qismiga yopishib qolmasligini, elektroizolyasiyani ta‟minlaydi va xokazolar. [7-11] Polimer qoplamalarni maxsulotlarda, mashina va mexanizm detallarida qo„llash: qimmatbaxo va defitsit bo„lgan nerjaveyka va lujenoy temirni, bronzani, qo„rg„oshinni, nikelni, babbitni boshqalarni iqtisod qilish bilan birgalikda, ularni qoplama ishlab chiqarishda boshqa materiallarga almashtirib foydalanish imkonini beradi. [2] ish ma‟lumotlari bo„yicha po„lat3dan tayyorlangan 2m 3 sig„imga ega, polivinilxlordli idishning narxi IX18N9T markaadagi nerj temiridan tayyorlangan xuddi shunday idish narxidan besh marta arzonligini ko„rish mumkin. Bunda 650 kg temir maxsuloti iqtisod qilinadi. 0,5 mm qalinlikdagi poliamid qoplamali 21 cho„yan yoki temirdan tayyorlangan uzunligi 120 mm, diametri 120 mm bo„lgan sirg„anish podshipnigining narxi, xuddi shunday spetsifikatsiyadagi lekin bronza materialidan tayyorlangan podshipnikning narxidan 2-3 marotaba arzon, uzoq muddatliligi esa [4] dan ko„proq bo„ladi. SHuni ta‟kidlash kerakki, polimer qoplamali maxsulotlar ishlab chiqarish, polimer maxsulotlardan selogitli maxsulot ishlab chiqarishdan oddiyroq. Bundan tashqari, yupqa polimer plyonkalardan foydalanish defitsit va qimmatbaxo polimerlarni iqtisod qilish imkonini beradi. Polimer qoplamalar ishlab chiqarish texnologiyasi va foydalanish xossalariga ko„ra bo„yash, galvanika va silikatlash kabilarga nisbatan qulayliklarga ega. Bo„yaladigan qoplamalar xar doim xam sanoatning doimiy o„suvchi talablarini qondira olmaydi. Bunadan tashqari, kraskalardagi organik erituvchilarning mavjudligi yong„inga qarshi va sanitar munoasabatlarda noqulayliklar keltirib chiqaradi. Galvanik qoplamalar olinayotganda defitsit va qimmatbaxo bo„lgan metallar sarfi k 22 bo„lgan qoplamali go„t ilgich, qalay bilan qoplangan ilgakka nisbata arzondir. Uning uzoqmuddatililigi 2-3 marotaba ortadi[2]. SHuni aytib o„tish kerakki, polimer qoplamali metalldan foydalanishning istiqbolli foydalanilishi-o„zida qora yoki rangli metallarni mujassamlagan, bir yoki ikki tomoni polimer bilan qoplangan laklangan material metalloplast olish xisoblanadi. Metalloplastning foydaliligi ulardan detal olishda mexanik qayta ishlashning turli xil turlari, ya‟ni formalash, shtamplash, payvandlash va boshqalarda foydalanish
imkonidir[2-21]. Polimer qoplamalarning juda xam istiqbolli qo„llash usuli ularni mashina va mexanizmlardagi eskirgan detallar o„rnida ishlatishdir. Polimer qoplamalarni qayta tiklash va ta‟mirlashning osonligi va taqqoslangandagi arzonligi xam yuqori axamiyat kasb etadi. Polimer qoplamalarni boshqalar bilan solishtirilgandagi muxim xususiyatlaridan biri ularning ko„p soxalar uchun foydalanish imkoniyatidir. Belgilanilishi bo„yicha ular dekorativ ximoya, antifriksion eskirish, korroziyaga qarshiligi, vibratsiyani yutish, ovoz yutish, texnoizolyasiya, elektroizolyasiya maqsadlarida foydalanilishi mumkin. SHunday qilib, temir yuzaga yupqa qoplangan polimer va kompozitsiyali qoplamalar polimer va metallning foydali xossalaridan foydalanish, metall maxsulotlar, mashina va mexanizm detallarining mustaxkamligi va uzoqmuddatliligini sezilarli darajada oshirish, qimmatbaxo va defitsit materiallarning qo„p miqdorda ishlatishilini iqtisod qilish imkonini beradi. Kompozitsion polimer qoplamalarning aynan shu xususiyatlari xalq xo„jaligi uchun muxim xisoblanadi. 1.2 Kompozitsion polimer qoplamalar olish texnologiyalari Kompozitsion polimer qoplamalar olish texnologiyalari o„z ichiga quyidagi bosqichlarni oladi: 1) kiritish uchun polimer material yoki kompozitsiya va qoplanadigan maxsulotni tayyorlash 23 2) metall maxsulotlar yuzasini polimer qoplama kiritishdan oldingi tayyorgarlik 3) qoplamalarni kiritish va formalash 4) qoplamalarni modifikatsiya qilish va ishlov berish 5) qoplamalar sifati nazorati va ulardagi defektlarni tuzatish Polimer material va maxsulotlarni tayyorlash kompozitsiyani tanlash va tayyorlash, orqani tayyorlash va mustaxkam uzloqmuddatli qoplama olish uchun ularga zaruriy xolat berish bilan bog„liq bo„lgan operatsiyalarni o„z ichiga oladi. Polimer qoplamalar olishda foydalaniladigan polmer materiallar va ingridientlar maxsulot olishdan avval oldinadan tayyorlab qo„yiladi.Tayyorlash sifatli qoplama olishdagi muxim texnologik jarayon bo„lib xisoblanadi va polimerning fizik xolatiga bog„liq bo„ladi.Bu jarayon: polimer material va ingridientning foydalanish shartidan kelib chiqqan tanlovi kukunli polimer va ingridientlarning foydalanish granulometrik tarkibi tanlovi taxta va plenochnoy materialdan foydalanishda aniq o„lchamgacha etkazish kompozitsiya, suspenziya, eritma va pastani tayyorlash kompozitsiyani fizikaviy kimyoviy qayta ishlab,talabdagi namlik xolatiga etkazish kabi jarayonlardan tashkil topgan. Qoplama olish uchun turli xil polimer materiallar, bundan tashqari polimer va ingridentlar asosidagi kompozitsiyalar qo„llaniladi. Xozirgi vaqtda sanoatda polimer materiallarning kukun, granula va yog„ xolatiadagi polietilen, polipropilen, polivinilbutiral, polivinilxlorid, poliamid smola, poliuretan, polistirol, poliformaldegid, ftoroplastы, atsetobutirat, sellyulozы, pentaplast, polimetakrilat, polivinilatsetat, poliakrilonitril, poliarilat, polikarbonat, fenilon, elastomer, ebonit, epoksid va boshqa ko„rinishdagi ko„pgina turlari ishlab chiqarilmoqda. U yoki bu polimer tanlovi aynan shu polimerning
fizikaviy kimyoviy va mexanik xossalariga bog„liq.Buning uchun qo„llanilayotgan polimerning foydalanilish maqsadi va xarakterasmtikasini bilish lozim. 24 Polimer tarkibiga kiritilyotgan qoplamaning fizikaviy kimyoviy va mexanik xossalari xamda dekorativ sifatlarini yaxshilash uchun uning tarkibiga ingridientlar, ya‟ni pigmentlar, plastifkatorlar, modifkatorlar, struturalaydigan qo„shimchalar, stabilizatorlar va to„ldiruvchilar kiritiladi. [31-33]. Ish jarayonida maxsulotga kiritish uchun kukunli, granulali polimer va kompozitsiyalar, listli va plyonkali polimer materilarni tayyorlash ko„rib chiqiladi. Polimer kompozitsiya yoki materialni qoplama tarkibiga kiritish jarayonidagi xolatini shartli ravishda quyidagilarga bo„lish mumkin: Suyultirilgan-qoplama kiritishning gardobsimon, vibratsiyali va vibrogardobli uslublarida keng qo„llaniladi. Kukunning suyuq xolatiga bo„lgan talab uning bir xildagi bo„lishi va gazli kukunli aralashma konsentratsiyasining apparat bo„yi bilan bir xila darajaga etishi. [34] gazli kukunli- suyultirilgandan farqli ravishda apparatning xajmida emas, balki bevosita soplo orqali beriladigan xavo strui va kukunning aralashmasini kiritish jarayonida bo„lishi.Kukunning bunday xolati qoplamalar kiritishning gazoplamen, issiqlik nuri va struynobezplamen usullarida qo„llaniladi. [34] gazli suspenziyali xolat- suspenziya yoki suyuq polimerga xavo bosimi ta‟sirida paydo bo„ladi. Gazli suspenziyali aralashmaning obrazlanadigan struyasi maxsulotning ustki qismiga beriladi. Qoplamalar kiritishning struyno elektrostatik va elektroforetik uslublarida qo„llaniladi. [34-35] Bunday xolat kiritilayotgan kukun, pasta, suspenziya yoki yog„och plyonkali material aniqlangan elektr zaryadiga ega bo„ladi va buni biz shartli ravishda elektrzaryadlangan deb ataymiz. [36] Xozirgi vaqtda qoplamalar olishda oldindan elektrdan quvvat olgan polimer materialdan foydalanish uslubi keng qo„llanilmoqda. Polimer va ustun orasida elektr maydon xosil qilish natijasida qoplamalarning sifati yaxshilanmoqda. Zaryadlangan polimerni qo„llash termoreaktiv kukunlardan qoplamalar olishda muxim axamiyatga ega bo„lgan elektr kuchi xisobiga kukunni orqada ushlab turish imkonini beradi. 25 Polimerning elektrozaryadlanganlik xolati qoplamalar kiritishning elektrostatik va elektroforetik usullarida foydalanilmoqda. Maxsulotning ustki qismiga kiritish jarayonida polimer material bir vaqtning o„zida turli xil xolatlarda bo„lishi mumkin. SHunday qilib, suyuq yoki gazli suspenziyali xolatidagi kompozitsiya bir vaqtning o„zida elektrzaryadlangan bo„lishi mumkin. [36-37] Polimer qoplamalar olishda texnologik jarayonning muxim bosqichi maxsulot yuzasini tayyorlash va uni zaruriy xolatga keltirish xisoblanadi. Maxsulotlar yuzasi tayyorlovi o„z ichiga changlarda tozalash, aniq g„adir budirlikni berish, fosfatlash, anodirlash sulfoxromlash, gruntofkalashlarni oladi. Bu operatsiyalar qoplamlar adgeziyasini oshirish va ichki kuchlanishini pasaytirish imkonini beradi. SHu usullarda tayyorlangan detallar yuzasi temperaturali, elektrzaryadlangan yoki maxsus
xolatga ya‟ni polimer materialni maxsulot yuzasiga yopishtirish imkonini beradigan xolatlarga keltiriladi. [22, 35, 38, 39] Polimer qoplamalarni kiritish va formalash qoplanadigan maxsulotni tozalash va aniq bir xolatga keltirishdan so„ng amalga oshiriladi. Polimer maxsulotni uning foydalanish sharti, qoplanadigan maxsulot konstruksiyasi, polimer maxsulotni ko„rinishidan kelib chiqib kiritish quyidagi uslublarda amalga oshiriladi. Maxsulot yuzasidagi polimer qoplamani formalash uchun tegishli shartlar yaratib olinadi.(temperatura, bosimni oshirish va boshqalar) Qoplamalar olishning ko„p xollarida, ayniqsa, termoplast polimerlardan olishda kiritish va formalash ularni tez tez bog„lab turadi. Masalan, kiritishning gazoplamenli, issiqlik nurili, vibratsion va gardobsimon metodlari. Termoreaktiv polimerlar (epoksidli) dan qoplamalar olishda bu bosqichlar aniq bo„lib berilgan.Dastlab maxsulotga gravitatsiya, magnit, markazdan qochma yoki adgezion kuchlar xisobiga, unda ushlab turiladigan polimer kiritiladi. SHundan so„ng bunday yarim tayyor maxsulotni qandaydir jixoz (isitish pechi, ultratovushli qurilma va xokazo) ga, qaysiki unda polimer qoplamani formalaydigan jixozga qo„yiladi. 26 Uzuluksiz metodlarda qoplama olishda bu ikki bosqichlar xam qoida bo„yicha bo„linadi.Elektro maydonga qo„yish bilan usulida sovuq orqaga kiritilgan polimer kompozitsiyalar unda yaxshi ushlab turiladi (10 15 kungacha) va bu otverjdenie va kiritish bosqichlarini bo„lish uchun foydali shartlar yaratadi. Qoplamalar olish uchun, birinchi navbatda, kukunning aloxida qismchalari polimer materiallarning o„zidan o„zi yopishish xisobiga bir biri bilan o„zaro bog„lanishi zarur(autogeziya xodisasi). Bunda to„liq plyonka qoplamasi olinadi; ikkinchidan, molekulyar, elektrik, diffuziyali va kimyoviy aloqalar xisobiga metall va qoplama o„rtasida adgeziya xosil bo„lishi lozim. Buning uchun maxsus shart yaratish lozim, chunki oddiy shartlarda oddiy polimer qoplamalardagi metalga autogeziya va adgeziya jarayoni uzoq vaqt davomida o„tadi va samarasiz xisoblanadi. Bunda qoplamaning sifati past darajada bo„ladi. Qoplamalarni formalashning tezlashtiruvchi issiqlik metodlari ko„proq tarqaldi. Ularga: a)maxsulotni pechka yoki induksion kameralarda oldindan isitish b)qoplama kiritishdan oldin isitish va kiritish davrida issiqlik nur tarqatuvchilarida isitib turish. Bunda kukun xam qizib ketadi. v)maxsulot va polimerni gaz olovida qizdirish g)maxsulot va polimerni plazmali dugada qizdirishlar kiradi. Qoplamani formalash uchun maxsulot yuzasidagi kompozitsiyalarni presslash xam mumkin. Bunda bosim ostida polimer yoki kompozitsiyaning autogeziya va adgeziyasini yaxshilash uchun shart yaratib olinadi. Polimer qoplamalar formalanishini tezlashtirishning kombinatsiyali usullariga o„zida issiqlik effekti va bosim saqlaydigan ultratovushli, vibratsion va boshqalar tegishli bo„ladi. [8, 23, 40]. Qoplamalarni fizikaviy kimyoviy modifikatsiyalash va ishlov berish fizikaviy kimyoviy va mexanik usullarda amalga oshiriladi. Qoplamani formalash jarayonida yoki u olingandan keyingi
qayta ishlash kerakli o„lchamlar olish va xossalarini nazorat qilish uchun amalga oshiriladi. Fizikaviy kimyoviy qayta ishlash o„ziga quyidagi ko„rinishlarni oladi: termik, ultratovushli, radiatsion, 27 magnitli va boshqalar. Qayta ishlashning u yoki bu darajadagi bu usullari qoplamalarning molekulyar osti strukturalrini o„zgarish xisobiga, ularning adgezion, mustaxkamlik, antifriksion, elektroizolyasiyali, korroziyaga qarshi, tovushizolyasiyali va boshqa xossalarini yaxshilashga imkon beradi. Fizikaviy kimyoviy qayta ishlashni amalga oshirish uchun standart va maxsus jixozlardan foydalaniladi. [24, 41 49] Qavatning aniq o„lchamini va sifatli qoplama olish uchun mexanik qayta ishlashning quyidagi uslublaridan foydalaniladi: polirovkalash, shlifovkalash, frezerlash, nosoz qoplamani teshish va to„g„rilash. Ulardan maxsus rolik va valikda polirovkalash va presslash qoplamaning mustaxkamlik xossalarini oshiradi. Qoplamadagi defektlarni to„g„rilash va sifat nazorati polimer qoplama olish texnologik jarayonining oxirigi bosqichi xisoblanadi [20, 39, 50]. Xozirgi vaqtda texnologik jarayonning aloxida operatsiyalarini qoplamalarning foydalanishning muxim xossalariga ta‟sirini aniqlashga imkon beradigan axamiyatli tatqiqotlar o„tkazilmoqda. Qoplama va texnologik imkoniyatlarning belgilanilishidan kelib chiqib, xar bir aniq xolatga oz chiqim natijasida yaxshiroq texnikaviy foydalanish ko„rsatkichlariga ega bo„lgan qoplama olish imkonini beruvchi optimal texnologik jarayon ishlab chiqish mumkin. Namuna sifatida bosqichlar bo„yicha Lisinenski metallurgiya zavodi [32] metodi bo„yicha poliolifen qoplamalar olishning texnologik jarayonini bo„linishini ko„rib chiqamiz. Polimerni temir lentaga kiritishlan oldin, uni tozalash va dastlabki isitish xolatiga keltirish lozim. Kukunga xam maxsulotga kiritilishidan oldin aniq qayta ishlov beriladi. Birinchidan, u lentaga nasipaniya uchun bunkerga ko„miladi va u erda gravitatsion kuch xisobiga ushlab turiladi; ikkinchidan, elektrik maydonda o„tishda kukun qismchalari zaryadlanadi va elektrozaryadlangan xolatga keladi. SHunday qilib, polimer kukun lentaga tushayotganda uchta kuchning xisobiga unda ushlab turiladi: gravitatsiya, elektrik va adgezion issiqlik (kukun avvalda isitiladi). So„ngra isitish indikatorlarida qoplamani ikki bosqichli oplavlenie qilish uchun shartlar yaratiladi.Olingan qoplama xavo struida 28 intensiv sovutish bilan termik qayta ishlashdan o„tadi. Keyin qoplama qavatning talab qilingan qalinligini olish uchun roliklardan o„tkaziladi. SHunday qilib, o„tkazilgan sxema polimer qoplamalar olishning texnologik jarayonlarini xarakterlash, berilgan foydalanish shartlari uchun qoplamalarning fizik mexanik xossalarini prognozlash va tartibga solish, bundan tashqari maxsulotlarda polimer qoplamalarni aloxida olishning texnologik jarayonlari asosiy bosqichlari bo„yicha savollarni ko„rib chiqishga o„tish imkonini beradi. 1.3 Kompozitsion qoplamalarni olishda radiatsion qayta ishlashdan foydalanishning effektliligi va imkoniyatlari Zamonaviy fan polimer qoplamalarda
optimal bo„lgan fizik mexanik va boshqa foydalanish xossalarini ta‟minlovchi adgeziv substrat va strukturalar chegarasida adgezion ta‟sir ko„rsatishni yaratish imkoniyatlarini o„rganadi. Bunga polimerlarni fizik ximik va mexanik qayta ishlash orqali erishiladi. Mexanik qayta ishlash faqatgina qoplamalarning xossalarini yaxshilabgina qolmay, balki detallar va maxsulotlar yuzasida olingan polimer qoplamalarni aniq o„lchamga keltiradi. Fizik-ximik qayta ishlash o„z ichiga qayta ishlashning termik [51,52], radiatsion, ultratovushli,magnitli va boshqa turlarini oladi. Ularga polirovkalash, kesish., o„tkirlash, shlifovkalash va boshqalar tegishli bo„ladi. Polimer qoplamalarning xossalarini yaxshilovchi effektli metodlardan biri radiatsion qayta ishlashdir. U asosan, ultrafiolet nurlar va ionlangan nur sochishlar bilan bajariladi. Ionlanadigan nur sochishlarning bir necha turlari bor. Radioaktiv nurlantirish ta‟siriga tushgan qoplama(adgeziv) va orqa (substrat) ning fizik xossalarini o„zgartirish nurlantiriladigan material va ta‟sir qiladigan qismchalarning tabiati va energiyasiga bog„liq bo„ladi. Amaliyotdagi ko„p xollarda materiallarning xossalarini yaxshilash uchun odatda, neytronlar va og„ir zaryadlangan qismchalar bilan qayta ishlov berish samaraliroq bo„lsada, nurlantirishning ultrafioletli, rentgen nurlari bilan, γ 29 nurlantirish va elektronlar potokida nurlantirish ko„p qo„llaniladi.Bu narsa shu bilan tushuntiriladiki, nurlantirishning ultrafioletli turi ko„proq texnologik xisoblanadi va nurlantirishning rentgen nurlari bilan, γ nurlantirish va elektronlar potokida nurlantirish turlaridan foydalanilganda materialda maxalliy issiqlik bo„lmaydi[2, 53-56]. Materiallar va qisman maxsulotlar yuzasida olingan polimer qoplamalarni radiatsion qayta ishlash milliy va xorijda ishlab chiqarilgan maxsus o„rnatmalardagi talab qilingan nurlantirish turiga qarab amalga oshiriladi. Yuqorida aytilganidek, polimer qoplamalarni ultrafiolet nurlarida qayta ishlash lampali va “qora” nurlantirish orqali amalga oshiriladi. Polimer qoplamalrni ionlanatiradigan nurlantirishlar izotoplarda amalga oshiriladi [55, 57, 58, 66]. Radiatsion nurlantirishda substrat va adgeziv materiallarda turli xil fizik ximik jarayonlar yuz beradi (ionlanish va makromolekulalarning xarakatlanishi va qo„zg„alishi xamda polimer adgezivdagi ximik aloqalar natijasida erkin radikallarning tashkillanishi; krasmtall qafasda bo„sh uzellarning tashkillanishi va Frenkel defekti deb ataladigan, metall atomlarin xarakatlanishini tezlatuvich atomlarning aralashishi [53, 54, 59, 60]) Bu jarayonlar adgeziv va substratning boshqa fizik mexanik xossalarini yaxshilashidan tashqari, adgeziv substratning chegarasida, ular birgalikda nurlantirilganda, elektrik, adsorbsion, diffuzion va kimyoviy jarayonlarining kuchli aktivlanishi xisobiga ularning adgezion xossalarini yaxshilanishini ta‟minlaydi. Xuddi shunday jarayon substrat orqaning boshqa materialida xam kuzatilishi mumkin.
Ma‟lumki, ultrafiolet nurlar polimer qoplamalarni destruksiyalanishiga, atmosfera shartlarida ularning muddatidan oldin buzilishiga sabab bo„ladi. Eskirish intensivligi polimerning kimyoviy tarkibi va fizik xossasiga bog„liq. Masalan, polistroldan qilingan qoplama xavo bo„lganda quyosh nuri ta‟sirida sariq tus oladi,noziklashadi,yuzasida mayda yoriqlar paydo bo„ladi. Atmosfera omillari ta‟sirida fotoximik destruksiya poliamid qoplamalarning eskirishiga sabab bo„ladi. Polikaproamidli qoplamalarda mexanik mustaxkamlik pasayadi, nozik bo„lishi ortadi. Ftoroplast asosidagi qoplamalar ultrafiolet eskirishga chidamli bo„ladi. [55] ishda UB nurlantirishning epoksid qoplamalar xossalariga ta‟siri ko„rib chiqiladi. ED5 epoksid smolasidan tashkil topgan qoplama 80 gradus xaroratda oynakli orqada formalandi. UB nurlanish manbalari PRK2 lampalari bo„lgan. Ushbu ishda UB nurlantirishning epoksid qoplamalar uzoqmuddatiligiga, molekulyar va molekulyar osti strukturasiga ta‟siri o„rganilgan. UB nurlantirish ta‟siri ostida qoplamalardagi strukturali o„zgarishlar ko„p bosqichli jarayon xisoblanadi. Nurlantirish jarayonida molekulyar osti strukturaviy o„zgarishlar bo„lishi bilan bir vaqtda molekulyar darajada xam strukturaviy o„zgarishlar bo„ladi. Molekulyar osti strukturaviy o„zgarishlar xarakteriga bog„liq ravishda eskirish jarayonida qoplamalarning mexanik va teplofizik xossalari xam o„zgaradi. Boshqa ko„pgina ishlarda UB nurlantirish [9,53,67,68,69] dan so„ng ayrim polimerlarning mustaxkamlik va adgezion xossalari o„zgarishi,bundan tashqari eskirishi o„rganilgan. Lekin ko„pgina polimer qoplamalar uchun qayta ishlov berishning optimal rejimlari mavjud emas va bu narsa ularni o„rganishni talab qiladi. UB nurlantirishda qoplamalarning xossalarini yaxshilovchi makromolekulalarni tikish sekinroq amalga oshiriladi. Jarayonni intesifkatsiyalash maqsadida qoplama materialiga, odatda, sensibilizatorlar (benzofen, geksoxlorbenzol) kiritiladi. Bunda polimer makromolekulalarini 31 tikish asosan, kislorod ko„prikchalari tashkil topishiga sabab bo„ladigan sensibilizatorlarning radikallari xisobiga sodir bo„ladi. Radiatsion qayta ishlashda bo„lgani kabi, UB nurlantirish ta‟siri adgezion mustaxkamlikni ikki martaga o„zgartiradi. Polimer qoplamalarn ionlanadigan nur sochilishlar ostida qayta ishlashda ularning katta energiyalari sabab, yuqorida aytilgan kamchiliklar yo„qoladi. SHuning uchun ko„pgina polimer qoplamalar uchun radiatsion qayta ishlashda ionlanidigan nur sochishlar,ya‟ni γ –nurlar, elektronlar va rentgen nurlarni qo„llash lozim. Yadroviy nurlantirishlar ta‟sirida polimerlardagi o„zgarishlar asosida qismchalar va kvantlardan polimer molekulalariga energiya berilishi jarayoni yotibdi. Bu jarayonlarning birinchi dalolati ionlaniish va qo„zg„alish. Polimerlarni nurlantirishda eng turfa xilli jarayonlar va strukturali o„zgarishlar sodir bo„lishi mumkin. Ulardan eng ma‟lumlari tikish va destruksiya. Bu jarayonlar bir vaqtda bo„ladi,ammo odatda ulardan biri ega bo„ladi[9, 53, 54, 62]. Polimerlardagi strukturali o„zgarishning
axamiyatli yo„nalishiga odatda materialning muxim xarakteri sifatida qaraladi va polimerlarni ikkita asosiy guruxga bo„lishadi. Polimer materiallari turlari 1.1 jadval I-gruppa II-gruppa Qo„shimcha polimelar Destruktiruemыe polimerы Polietilen Politetraftoretilen Polipropilen Politriftorxloretilen Polisiloksanы Nitrotsellyuloza Polistrol 32 Polivinilxlorid Epoksid smola Polietilmetakrilat Fenolformaldegidniy smola Xammasidan ko„p polimer qoplamalarning radiatsion chidamligini, ularning buzilmas chegarasi aniqlasha bilan, ya‟ni qoplamalarning mexanik xossalarini aniqlash bilan amalga oshiriladi. Nurlantirishning meyoriy dozasini xarakterlaydigan, qoplamaning mustaxkamligini 50% tushiradigan ko„rsatkichni ko„rsatkich deb xisoblaydilar. Bu shartlarda polimer qoplama qatordan chiqib ketishi va unga qo„yilgan foydalanish shartlarini bajarmay qo„yishi qabul qilingan.
ma‟lumotlariga ko„ra, guttaperchevoy qoplama oynakli substratda rentgenli va γ–nurlarda nurlantirilganda adgeziya qiymati sezilarli darajada ortadi. Buni mualliflar nurlantirish ta‟siri ostida ikkitali elektron qavatdagi o„zgarishlar bilan tushuntirib beradi. [45, 54] ishlarda kauchuk va polietilen adgeziyalarini bir qator polimerlar plyonkasi va tolasiga elektron nurlantirish ta‟siri o„rganilgan. [53] ishda to„rsimon polimerlar adgeziyasini to„yintirilgan tolalarga radiatsiya ta‟siri o„rganilgan.Adegzion mustaxkamlikning o„zgarishi polimerlar yuzasi erkin energiyasining o„zgarishidan kelib chiqadigan polyar guruxlarning borligi bilan tushuntiriladi. Ko„rsatib o„tilganki, agar qo„rg„oshin to„liq otverjden langan bo„lsa, keyingi ko„p bo„lmagan dozadagi nurlantirish qo„rg„oshinning mexanik xarakterasmtikalariga ta‟sir qilmaydi. Boshqa o„rganuvchilar [25] maqolada tomonidan xavo mavjud va vakuum xolatida polietilenni alyumin orqaga adgeziyasini yaxshilash uchun raditsiyadan foydalanish imkoniyatini o„rnatishga urinish qabul qilindi. Nurlantirish asosan So60 manbasida, ozroq esa elektron kuchaytirgichda o„tkazildi. Qoplamani stabil 33 bo„lmagan polietilendan nurlantirishda adgeziya qiymati maksimumda bo„ldi. Stabil bo„lgan polietilen qoplama radiatsiya ta‟siriga podverjen emas va ularda adgeziya stabil bo„lmaganlarga nisbatan oz miqdorda bo„ladi. Fotolizdan farqli ravishda xavoda nurlantirilganda bo„yalmagan PE da xam bo„yalgan PEda xam mustaxkamlik pasayishi va tegishli bo„lgan uzaytirishlar kuzatiladi. Bu narsa PE xavoda nurlantirilganda fotookislenie natijasida vaqt birligida buzilishlar sonining ortishiga guvoxlik beruvchi karbonal guruxlarning to„planishi bilan bog„liqdir. Bunda plyonkaning mustaxkamligi pasayishi lozim. Ko„rinishidan mexanik xossalar o„zgarishining murakkab xarakteri bir qancha jarayonlarning bir vaqtda o„tish bilan bog„liq. Barcha xolatlarda makromolekulalar tikilishi segmentlar xaraktlanishini cheklovi, bundan kelib chiqib, qattiqlikning oshishi va elastiklikning pasayishiga olib kelishi lozim. Bir vaqtda bo„layotgan maqsadlar bo„linishi segmentlar xarakatlanishini va polimerlar oqishini ortiradi. Lekin, agar
nurlantirishda tegishli uzayish pastga tushayotgan bo„lsa, faraz qilish mumkinki, zanjirlar bo„linishi voqea qonuni bo„yicha emas, defektli strukturalar joylarida maxalliylashadi,masalan [10, 26, 48, 71-75]. Bu zonalar oksidlanishga ko„proq podverjeni, o„z o„zidan buning natijasida ularga kislorod oson kirib oladi. Agar bo„linishlar soni oz miqdorda bo„lsa (vakuum, kislorodning yo„li chegaralangan), bo„linishlar natijasidagi kuchlanishni olib tashlash qo„shimcha krasmtallanishga va mustaxkamlik ko„rsatkichlarining ortishiga olib keladi.Bu va boshqa xolatda polimerning amorflik qismi ozayadi va bu elastiklikni ozayishiga olib keladi. UB nurlanishda PE tegishli uzaytirilishning o„zgarishi pigmentlarning ekranlanadigan xarakatini tasdiqlaydi. Pigmentni ko„p miqdorda qo„shilishi tegishli uzaytirilishning tushishini sekinlashtiradi. Pigmentlar oz bo„lgan xolda ularning sensibillashadigan xarakatlari paydo bo„lishi mumkin. Tajribalar ko„rsatganidek, pigmentlar mexanik xossalarga va strukturalanadigan xarakatlar natijasiga ta‟sir qilishi mumkin[27, 75-77].
Polikaproamid qoplamalarni atmosferaga mustaxkamligining taqqoslama o„rganish shuni ko„rsatdiki, polikaproamid qoplamalarni UB nurlantirish ta‟siri ostida destruksiya va oksidlanish jarayoni yuz beradi, molekulyar og„irligi pasayadi. Polimerdagi o„zgarishlar krasmtallik darajasi ortishiga yordam beradi. UB nurlarda nurlantirilayotgan polikaproamid qoplamalarning molekulyar osti strukturasi ko„rinish o„zgarishlariga qayta chidaydi. Lekin, umuman olganda, muallif fikricha polikaproamid qoplamalar polietilenlarga nisbatan UB nurlantirish ta‟siriga chidamlikroq. Polietilen tetrafletli qoplamalar lentasining mexanik xossalari nurlantirishning 5·108 rad dozasida yomonlashishni boshlaydi. Ushbu doza bunday qoplamalar uchun oxirgi ruxsat etilganidir. Polivinilxlorid qoplamalarning taxminan 1·108 radga radiatsion mustaxkamligi qoplamalarning odatiy mexanik mustaxkamlik sinovlarini tasdiqlaydi (bo„linishga mustaxkamlik va boshqalar). Ftoroplastli qoplamalar, yuqori ximik mustaxkamlikka qarmasdan, qonun bo„yicha, solishtirma yadroviy nurlantirishlarda tezda sinib ketadi. Politetraftoretilen va politriftorxloretilenlar destrukturalanadigan polimerlar toifasiga kiradi. Politetraftoretilenni nurlantirishda polimer molekualalarida ikkilangan aloqalar yuzaga keladi, ftorning intensiv ajralishi bo„lib o„tadi. Politriftorxloretilenni nurlantirishda ftor va xlor ajralib chiqadi, material tezda nozik bo„lib qoladi, uning mustaxkamligi nurlantirishning 1·107 rad 37 dozasida sezilarli darajada pasayadi. Dozani yana xam ko„paytirish uning tezda sinib ketishiga olib keladi. Polimer qoplamalarni ultrafiolet nurlari ta‟siridan ximoya qilish uchun turli xil antioksidantlar, sveto stabilizatorlar, iner qo„shimchalardan foydalaniladi. Ma‟lumki, bir qancha pigmentlar (xrom oksidi, temir oksidi, qurum) bir vaqtning o„zida svetostabilizator rolini o„ynaydi. Ushbu pigmentlar qoplamalarning yuqori qavatidan tashqari barcha qismini nurdan izolyasiya
qiladi[12, 18, 78]. Polimer qoplamalarga qo„shimchalar qo„shish ayrim xollarda radiatsion mustaxkamlikka mavjud o„zgartirishlar kiritadi.Ma‟lumki, to„ldiruvchilar gazajralib chiqishi ko„paytirishga va fenoloformaldegid qoplamalarni buzilib ketishiga sabab bo„lishi mumkin. Boshqa tarafdan mineral to„ldiruvchilarni bir qancha qoplamalarga kiritish ularning radiatsion mustaxkamligini sezilarli darajaga oshirish imkonini beradi.Qoplamaga plastifikatorlarni kiritish radiatsiyaga qarshilik ko„rsatishiga yordam beradi. Bir qancha ikkilangan aloqalarga ega, nurlantirilgan polivinilxloridni plastifikator bilan plyonkasi xuddi shunday plastifikatorsiz polimer bilan solishtirilganda, uning agressiv doirada mexanik mustaxkamligini oshiganligi va foydalanish muddatining ko„pligi bilan farq qiladi. Bunda plastifikatorning roli polimerlarda kamyob ko„ndalang aloqalarni tashkil topishiga sabab bo„lishidir. Polimer qoplamalarning radiatsion mustaxkamligi ayrim xollarda atrof muxitga bog„liq bo„ladi.
Nazorat savollari
Polimer kompozitsion materiallarning asosiy xossalari?
Polimer kompozitsion materiallarning qo‟llanilish sohalari?
PKM larning fizik хossalari?
PKM larning kimyoviy хossalari?
PKM larning qo`llanilishi?
|
| |