Janubiy Amerikaning geologic tuzilishi, tektonikasi, relyefi, va foydali qazilmalari

|
Janubiy Amerikaning geologic tuzilishi, tektonikasi, relyefi, va foydali qazilmalari
|
bet | 22/171 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 1,66 Mb. | | #231734 |
Bog'liq attaestatsiya javoblari22.Janubiy Amerikaning geologic tuzilishi, tektonikasi, relyefi, va foydali qazilmalari
Janubiy Amerika platformasining eng qadimgi yadrolari arxey erasida paydo bo`lgan. Bu qadimiy burmali negizning (baozi komplekslarning yoshini 2,5 mld. yil deb xisoblaydilar) ko`tarilib qolgan joylarni xozirgi vaqtda uchta yirik qalqon: Gviana qalqoni, Markaziy (yoki G`arbiy) Braziliya qalqoni va aftidan, birmuncha yosh Sharqiy Braziliya (Atlantika bo`yi) proterozoy qalqoni vujudga keltirgan.
Paleozoyning boshidan Janubiy Amerika platformasi Afrika palaxsasi bilan qo`shilgan, g`arbda esa xozirgi And tog` tizmalariga qadar yetib borgan. Bu vaqtda esa hozirgi And tog` tizmalari o`rnida Markaziy va Shimoliy Amerika Kordilyeralari geosinklinalining davomi bo`lgan juda katta And geosinklinalp oblasti mavjud bo`lgan. And oblastidagi orogenik xarakatlar natijasida platformaning g`arbiy chekkasida palaxsasimon ko`tarilishlar ro`y bergan va Argentinaning shimoli-g`arbidagi Pampa Syerrasi tog`lari vujudga kelgan. Platformaning janubiy chekka qismi Buenos Ayresdan janubrokdagi Syerra-delp-Tandilp massivida ko`tarilib turadi. Janubdan platformani ajratib turgan “gondvanidlar” xarakatchan zonasi o`rab olgan.
Mezozoy erasida butun Kordilyeralardagi kabi And geosinklinalining rivojlanishi ham juda aktiv ro`y bergan. Yura davrida Markaziy And obastidan transgressiya - Alpp sikli boshlangan. Yura davrning oxiriga kelib, And geosinklinalining g`arbiy qismi g`oyat o`zgaruvchan xavza bo`lgan va bu yerda ko`tarilishlar cho`kishlar bilan almashib turgan, kuchli ravishda vulqonlar otilib chiqqan. G`arbiy And uchun tipik bo`lgan mezozoy “and” qatlamlari sayoz dengiz va quruqlik yotqiziqlaridan iborat; bu qatlamlar orasida vulqanlik jinslar, asosan porfirit qatlamlari uchraydi. Shimoliy Amerika Kordilyeralarida juda muxim ro`l o`ynagan nevadiy (yuqori yura) burmalanishi shimoliy And tog`larining bir qisminigina o`z ichiga olgan. Bo`r davridagi burmalanish, asosan janubiy va ayniqsa g`arbiy And tog`larida ro`y bergan va bu yerda mezozoy qatlamlari burmalangan.
Foydali qazilmalari. Janubiy Amerika mamlakatlari kapitalistik dunyoda mis rudasi zapasi jixatidan birinchi o`rinda, temir, maaranets, molibden, qalay, polimetallar, platina va bir qancha legirlaydigan hamda nodir metallar rudasiga boyligi jixatidan oldingi o`rinlardan birida turadi. Andning tog` oldi bukilmalarida va platformalar chekkasida yirik neft konlari bor. Ikkinchi xil qazilma energetik xom ashyo bo`lgan ko`mir juda kam uchraydi.
Janubiy Amerikaning asosiy geostruktura elementlari ayni vaqtda asosiy geoximik mintaqalar xisoblanadi: bular Janubiy Amerika anteklizalari, antekliza va sineklizalar chekka zonalarning cho`kindi strukturalari, And sistemasining chekkadagi hamda tog` oralig`idagi burmalari va And geosinklinalp oblastning markaziy qismlaridir.
Bu mintaqada dastavval metamorfik genetik gruppa ajralib turadi; bu gruppaga tarkibida 70% gacha temir bo`lgan eng yirik itabrit temir rudasi konlari kiradi. Temir rudasi kristal slanets, kvarsit va boshqalardan tarkib topgan rifeya ”minas” qatlamlari Braziliyada, asosan Syerra-du-Espinsuning (Minas-Jerias shtati) janubiy qismida, Gviana tog`ligining shimoliy yon bag`rida va Venesuelada tarqalgan.
Asosiy neftp konlari Janubiy Amerikaning And sistemasining chekka va tog` oralig`i bukilmalaridadir. Eng yirik neftli qatlamlar Marakaybo xavzasida va Magdalena depressiyasida joylashgan.
Neftli maydonlar And sistemasining sharqiy old bukilmasida deyarli hamma joyda tarqalgan; biroq asosan Trinidadda (bu yerda asfalptning ham yirik konlari bor)
And tog`lari, Braziliya tog`ligi va Patagoniya oralig`idagi bukilma ichki tekisliklar deyiladi. Ular asosan devon davridan to`rtlamchi davrgacha o`tgan vaqtda paydo bo`lgan, qalin kontinental yotkiziqlardan tarkib topgan va relyefi tekis, kam parchalangan. Biroq eng chekka shimol bilan janubda o`rtacha balandlikda qoldiq massiv tog`lar ham bor: shimolda balandligi 1400 m ga yetadigan Markaziy qir (Braziliya massivi kristal fundamentning yer betiga chiqib qolishi natijasida vujudga kelgan) va janubda balandligi 1200 m ga yetadigan hamda Pampa Serrasi tog`lari va godvanidlarning palaxsasi xisoblangan Buenes Ayres Serralari.
Janubi G`arbda ichki tekisliklarda Kordilyera oldi bilan Pampa Serrasi tog`lari kelib tutashadi. Balandligi 2-6 ming m keladigan, tepasi yassi va yon bag`irlari tik palaxsasimon massivlar odatda uvoq jinslar bilan to`lib qolgan chuqur cho`kmalar bilan ketma-ket joylashgan.
Gviana tog`ligida cho`kindi qumtosh qatlamning yemirilishi va yuvilishi hamda kristall jinslarda qalin nurash po`stining shakllanishi protseslari ro`y bermoqda. Sharqiy qismida cho`kindi qoplami deyarli butunlay yuvilib ketgan. Bu yerda balandligi 1300 m ga yetadigan kristalli massivlar va ular orasida eroziya taosirida paydo bo`lgan tektonik depressiyalar bor.
Janubiy Amerika platformasini eng katta ko`tarilgan qismi Braziliya tog`ligidir. Braziliya tog`ligi relyefning vujudga kelishida kristalli fundamentning ochilib qolishiga sabab bo`lgan hamda uzok vaqt davom etgan yemirilish va yuvilishdan tashqari yer yorilishlari, bukilmalar, cho`kmalarning dengiz, vulkan jinslari va uzoq jinslar bilan to`lib qolishi ham katta rol o`ynagan. Neotektonik ko`tarilishlar eroziya jarayonini kuchaytirgan, eroziya natijasida cho`kindi jinslaridagi vodiylar chuqurlashgan. Daryo tarmoqlari, odatdagidek, ustini cho`kindi jinslar qoplagan kristalli fundament ustida vujudga kelgan va xozirda ham rivojlanish jarayonidadir vodiylar uncha chuqur o`yilmagan va daryolar bo`ylama profilning shakli tugangan emas.
Chekka shimoliy - sharda eng yosh Karib And tog`lari joylashgan. tog`lar nisbatan yosh bo`lishiga qaramay, ularning antiklinali yassilana boshlagan, yangidan ko`tarilgan (eng baland joyi Nayguata tog`i 2765 m) va daryo eroziyasi taosirida chuqur o`yilib ketgan.
Shimoliy g`arbiy And tog`lari shimolga tomon yelpigichsimon kengayadigan antiklinoriy tizmalar sistemasidan iborat, ularni tog`lar orasidagi cho`kma va bukilmalar ajratib turadi. Tizmalar sisitemasining tashkil topishda eng so`ngi davrda ro`y bergan yorilish, ko`tarilish va cho`kishlar katta rol uynagan.
Ekvador And tog`larida asosiy morfogenetik jarayonlar vulkan xarakatlaridir. Chekka Kordilyera (G`arbiy va Sharqiy Kordilyera) tog`larining burmali strukturalarida yoriqlar bo`ylab so`ngan (Chimboraso - 6272 m) va so`nmagan vulqonlar (Kotopaxi - 5896 m, Antisana- 5704 m,) konusi bor. Vulqon maxsulotlari tog`lar orasidagi cho`kmalarini to`ldirib, baland platolar “xavza“lar sistemasiga aylantirgan.
40 30 j.k. bilan 280 j.k. orasida And tog`larining eng kengaygan qismi (750 km gacha) Markaziy And tog`lari joylashgan. Ularning balandligi 4000m ga yetadigan keng ichki yassi tog`liklar, yaoni Al`p (g`arbda) va gersin (sharqda) strukturalari bilan xarakterlanadi. Bu yassi tog`liklarni atrofdan baland chekka tog` tizmalari o`rab turadi.
|
| |