MAVZU. DIVERSIFIKATSIYАLASHNING KORPORATIV STRATEGIYАLARI

MAVZU. DIVERSIFIKATSIYАLASHNING KORPORATIV STRATEGIYАLARI Korporatsiyaning o’sishi va rivojlanishi
Diversifikatsiyalashni qo’llash
Vertikal integratsiya
Yangi tarmoqlarga kirish strategiyasi
Turdosh tarmoqlarga diversifikatsiyalash strategiyasi
Noturdosh tarmoqlarga diversifikatsiyalash strategiyasi
Qiskartirish va tugatish strategiyasi
Qayta tarkiblashtirish strategiyasi
Ko’pmillatli diversifikatsiyalash strategiyasi
Tayanch iboralar: korporatsiya, diversifikatsiya, vertikal integratsiya, yangi tarmoqlarga kirish strategiyasi, turdosh tarmoqlarga diversifikatsiyalash strategiyasi, noturdosh tarmoqlarga diversifikatsiyalash strategiyasi, qisqartirish strategiyasi, tugatish strategiyasi, qayta tarkiblashtirish strategiyasi, ko’pmillatli diversifikatsiyalash strategiyasi
Korporatsiyaning o’sishi va rivojlanishi
Ko’pchilik kompaniyalar o’z faoliyatlarini katta bo’lmagan tor ixtisosli korxona sifatida maxalliy va xududiy bozorlarga xizmat ko’rsatib boshlaydilar. Boshlangich bosqichda mahsulot assortimenti katta bo’lmaydi, o’z mablag’lari cheklangan, raqobat pozitsiyalari zaif bo’ladi. Ko’p yosh kompaniyalar bozordagi ulushini oshirib va xaridorlar etiborini qozona borib, odatda sotuv xajmlarini oshirishga xarakat qiladilar. Narx, sifat, xizmat ko’rsatish va reklama xaridorlar manfaatlariga buysundiriladi.
Keyingi bosqichda geografik ekspansiya uchun imkoniyatlar axtariladi. U shunday davomiylikda kechadi: maxalliy, xududiy-milliy-xalqaro bozorlar. Bozorlarga kirib borish darajasi rentabellik darajasiga bog’lik ravishda o’zgarib turadi.
Kompaniya bir tarmoqning imkoniyatlaridan foydalanib, daromad olib turar ekan, diversifikatsiyani amalga oshirishning xech qanday zaruriyati yuq. Lekin, o’sish saloxiyati qisqarib borar ekan boshqa sohalar faoliyatiga diversifikatsiya qilish strategik jixatdan o’zini oqlaydi yoki to’gri bo’ladi.
Bunday strategik imkoniyatlar turlichadir. Kompaniya turdosh tarmoq kabi o’zi uchun butunlay yangi bo’lgan tarmoqqa xam diversifikatsiya qilishi mumkin. Buni katta va katta bo’lmagan xajmlarda amalga oshirish mumkin.
Biznesning bir turida faoliyat ko’rsatayotgan kompaniyalar o’zoq yillar diversifikatsiyasiz amal qilib xavas qilarli natijalarga erishishlari mumkin. Bunga misollar ko’p. Bir sohada kontsentratsiya - jamlanish kator foydali tashkiliy va boshqaruv ustunliklariga egadir. Birinchidan, kontsentratsiya «biz kimmiz va nima bilan shug’ullanamiz» degan savoldagi mavxumiylikni istisno qiladi. Bunda barcha kuch biznesning bir turiga yunaltiriladi va raxbariyatning xatti-xarakatlari boshqa sohalarga «sochilib ketish» extimoli bo’lmaydi.
Ikkinchidan, bir sohada jamlanish jiddiy rag’batlar borligini ko’zda tutadi. Ular menejerlarni bir daqiqalik foyda olishga emas, korxonaning tarmoqdagi raqobat pozitsiyalarini o’zoq kelajakda xam mustaxkamlashga ragbatlantiradi.
Boshqa tomondan, bir yunalishda jamlanish, uning xarakatlarini bir tomonga yunaltirish kompaniya uchun katta tavakkalchilik bo’lib xisoblanadi. Obrazli qilib aytganda «uning, korxonaning barcha tuxumlari bir savatda bo’ladi».
Marginal qo’shimcha boshqaruv xarajatlari
МВА
Divertsiyalash
xarajatlari
7.1.-rasm. Sarflangan kapital birligiga to’g’ri keladigan qo’shimcha foydaning diversifikatsiyalash xarajatlariga bog’liqligi
Sekin o’sayotgan tarmoq sharoitida kuchli kompaniyalar diversifikatsiyani boshlash uchun naqd pul ortiqchaligidan foydalanish imkoniyatini ko’rib chiqishlari kerak. Diversifikatsiyani boshlash masalasi qisman kompaniyaning mazkur tarmoqda o’sish imkoniyatlariga, qisman uning raqobat pozitsiyalariga bog’likdir. Korxona o’zining asosiy ustunliklaridan samarali foydalana oladigan sohalarga diversifikatsiya qilishi eng yaxshi strategiya bo’lib xisoblanadi. Lekin korxona uchun butunlay yangi bo’lgan tarmoqlarga diversifikatsiyalash, turdosh tarmoqlarning birortasiga xam o’sish istiqbollarini ta’minlay olmay qolgan taqdirda ko’zda tutilishi kerak. SHunday qilib,
«qachon diversifikatsiyalash kerak?» degan masalani xal etish, bir tomondan korxonaning bozordagi raqobat pozitsiyasiga, boshqa tomondan tub tarmoqdagi qolgan imkoniyatlariga bog’liqdir. Kompaniyalar diversifikatsiyani amalga oshirishlarining aniq belgilangan vaqti yuq.
Kompaniyalar uchun o’zoq muddatli daromadni maksimallashtirishning ma’nosi shuki, kompaniya odatda o’z bozori doirasida narxdagi ustunlik, tabaqalashtirish va fokuslanish strategiyalari vositasida yaxshi raqobatlashadi. Ammo bu strategiyalar (sotishda va ta’minotda strategik ustunliklarga ega bo’lish uchun) oldinga va orqaga
vertikal integratsiyani ham o’z ichiga olishi mumkin. Yana bir imkoniyat kompaniya faoliyatini diversifikatsiyalashdir.
Kompaniyaning o’sishi va rivojlanishi odatda uchta asosiy bosqichdan iborat:
milliy bozorda yakka biznesga ixtisoslashish;
vertikal integratsiya, yoki asosiy biznesdagi eng kuchli pozitsiya tomon global ekspansiya;
erkin resurslarni biznesning boshqa turiga investitsiyalash yuli bilan diversifikatsiyalash.
Bularning barchasi kompaniyaning o’sishiga olib keladi, ammo
«Diversifikatsiyalash darajasi» oshgan sari kamayuvchi qaytim «qonuni»ni nazarda tutish kerak.
Ma’lum bir nuqtadan so’ng ekstensiv diversifikatsiyalash, vertikal integratsiya va biznesning baynalminallashuvi sarflangan kapital birligiga to’gri keladigan daromadlarning kamayishiga olib keladi, chunki kompaniya birinchi navbatda eng daromadli qulay imkoniyatlarni amalga oshiradi, so’ngra eng kam daromad keltiruvchi imkoniyatlar qoladi, bu esa korxonaning o’sish imkoniyatlarini cheklab qo’yadi. Buni 8-rasmda ko’rishimiz mumkin.
Diversifikatsiyalashni qo’llash
Diversifikatsiyalashning tub maqsadi aktsionerlar uchun qadriyatlar yaratish xisoblanadi. Yagona korporativ tizimga birlashgan korxonalar guruxi ularning xar biri beradigan samaradan ko’proq samara bermas ekan, diversifikatsiyalash aktsiyalarning daromadliligini oshirmaydi. Agarda «A» kompaniya «B» kompaniyani sotib olish bilan diversifikatsiyalanar ekan va ular oladigan foyda ular birlashishidan oldin oladigan foyda summasidan oshmas ekan, bunday diversifikatsiyalash muvaffaqiyatsizdir. «A» kompaniyaning omonatchilari 2+2=4 natijani o’z mablag’larini «B» kompaniya aktsiyalariga quyib xam olishlari mumkin edi. Lekin, diversifikatsiyalash natijasi 2+2=5 samarasini bermas ekan, aktsiyaning daromadliligi oshmaydi.
Korporativ boshqaruvchilar diversifikatsiyalash bo’yicha u yoki bu qarorlar aktsiya daromadliligini oshirishga qodir ekanligini, quyidagi uchta mezondan foydalanib baholashlari mumkin:
Jozibadorlik mezoni. Diversifikatsiyalash uchun tanlangan tarmoq quyilgan mablag’lardan yaxshi foyda olish no’qtai nazaridan jozibali bo’lishi kerak.
«Kirish uchun xarajatlar» mezoni. Foyda olish saloxiyatiga zarar yetkazmaslik uchun tarmoqqa kirish xarajatlari u darajada yuqori bo’lmasligi lozim.
Qushimcha manfaatlar mezoni. Faoliyatda yangi raqobat ustunligini barpo etish uchun kompaniya ma’lum xarakatlarni amalga oshirishi zarur.
Diversifikatsiyalash bilan shug’ullanuvchi korporativ boshqaruvning strategik tanlovi diversifikatsiyalashning quyidagi strategiyalarida namoyon bo’ladi:
Yangi tarmoqqa kirish strategiyasi.
Turdosh tarmoqlarga diversifikatsiyalash strategiyasi.
Noturdosh tarmoqlarga diversifikatsiyalash strategiyasi.
Qisqartirish va tugatish strategiyasi.
Qayta tarmoqlashtirish, qayta tiklash va tejamkorlik strategiyasi.
Birinchi uchta strategiya diversifikatsiyalash usullarini o’zida jamlaydi, turtinchi va beshinchisi esa diversifikatsiyalanib bo’lingan kompaniya pozitsiyalarini mustaxkamlash strategiyasidir.
Diversifikatsiyalashning ikkita asosiy turi - bog’liq va bog’liq bo’lmagan turlari mavjud. Bog’liq diversifikatsiyalash kompaniya faoliyatidagi biznesning mavjud sohalari (masalan, ishlab chiqarish, marketing, moddiy ta’minot yoki texnologiya) bilan bog’liq bo’lgan yangi sohadir.
Bog’liq bo’lmagan diversifikatsiyalash - faoliyatning, biznesning mavjud sohalari bilan ochiqdan-ochiq aloqasi bo’lmagan yangi sohasidir.
Diversifikatsiyalash quyidagi yullar bilan amalga oshirilishi mumkin:
ichki kapitallar bozori orqali;
qayta tarkiblashtirish orqali;
funktsiyalar yoki resurslarni taqsimlash orqali.
Ichki kapitallar bozori yordamidagi diversifikatsiyalash fond bozori qaysi funktsiyalarni bajarsa, ayni shu funktsiyalarni bajaradi. Ichki kapitallar bozorida korporatsiya quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi:
korporatsiya xo’jalikning o’rta bug’ini tarkibidagi strategik rejalashtirish funktsiyalarini bajarish;
moliyaviy maqsadlarni belgilab olish va xo’jalikning o’rta bugini faoliyatini kuzatib borish;
korporativ kapitallarni raqobatlashuvchi o’rta korxonalar o’rtasida joylashtirish.
Bunday sharoitlarda o’rta korxonalar asosiy idoraning faqat moliyaviy nazorati ostida bo’lgan mustaqil daromad markazlari vazifasini bajaradi.
Qayta tarkiblashtirish strategiyasi ichki kapitallar bozori strategiyasi turlaridan biridir. Ular o’rtasidagi farq korporatsiyaning o’rta korxonalar faoliyatiga aralashuv darajasidadir.
Kompaniya faoliyatini diversifikatsiyalashda bunday kompaniyani boshqarish qiymatini ham hisobga olish talab qilinadi. Ushbu xarajatlar o’rta korxonalar soni va ular o’rtasidagi koordinatsiya zarurati bilan aniqlanadi. Masalan, ma’lum bir sinergizm mavjud bo’lgan 12 ta o’rta korxonadan iborat kompaniyadagi boshqarish xarajatlari sinergizm bo’lmagan 10 ta o’rta korxonadan iborat kompaniyadagiga qaraganda ko’proq bo’ladi (10-rasmga qarang). Koordinatsiyaga ehtiyoji kuchli bo’lgan kompaniya o’z mavqeini o’rta korxona sinergizmi orqali kuchaytirishga intilmoqda, deb faraz qilaylik. Koordinatsiyaga bo’lgan ehtiyoji unchalik kuchli bo’lmagan kompaniya esa ichki kapital bozori yoki qayta strukturalash strategiyasiga rioya qiladi.
Xarajatlar
МВСН
|