Beysik dasturlash tili kompyuterlarda eng ommaviylashgan dasturlash tili

BEYSIK DASTURLASH TILI KOMPYUTERLARDA ENG OMMAVIYLASHGAN DASTURLASH TILI
Beysik dasturlash tili kompyuterlarda eng ommaviylashgan dasturlash tillaridan biridir.
| Til deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi. Jahon tillari miqdorini aniqlash uchun til va sheva orasida farq oʻrnatish zarur. | Bu tilning keng ommaviylashuviga sabab uning soddaligi, bu tilni hamma kompyuterlarga joriy etishga qulayligi, inson bilan mashina o’rtasida dialog o’rnatishga yo’naltirilganligidadir. Bu til universal tildir. Uning yordamida ilmiy hamda iqtisodiy xarakterga ega bo’lgan masalalarni dasturlash, o’rgatuvchi va o’yin o’ynovchi dasturlarni tuzish mumkin.
Beysik tili yuqorida aytib o’tilgan soddaligi, o’rganish osonligi va eng muhimi u injener texnik masalalar uchun muljal¬langan bo’lib hozir keng qo’llaniladigan Fortran va Paskal til¬larga yaqinligi bilan ham alohida o’rin tutadi. Hozirda EHMda tadbiqi jihatidan ommaviylashgan va eng ko’p ishlatiladigan til¬lardan biriga aylangandir.
Har qanday algoritmik tilning alfaviti bo’lgani kabi Beysik tili ham o’z alfavitiga egadir. Uning alfaviti quyidagilardan iborat.
1. 26 ta lotin bosh harflari:
A,B,C,D,E,F,G,W,I,J,K,L,M,N,O,P,R,Q,S,T,V,W,X,Y,Z.
2. O’nta o’nli raqamlar: 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9.
3. To’rtta tinish 6elgilari: «.», «,», «;», «:».
4. Beshta arifmetik amal belgilar: ( ), (-), (*), (/), (^).
5. Oltita munosabat belgilari: (=), (< >), (<), (>), (< =), (>=).
6. Maxsus belgilar (,), (_), (%), ($), (?), (!), (^), (\), (“).
7. Maxsus so’zlar - operator, funktsiyalar va hakozolar.
Kirill harflari asosan ma’lumotlarni chiqarishda ishlatiladi. Beysik tilida 3 xil haqiqiy, butun va satr tipidagi (belgilardan iborat) o’zgarmaslar ishlatiladi. Haqiqiy o’zgarmaslar kasr hamda butun, bitta yoki bir nechta o’nli raqamlardan iborat bo’ladi. Bunda butun qism bilan kasr qismini ajratish uchun vergul o’rniga nuqta ishlatiladi. Butun o’zgarmaslar - bu o’nli raqamlar ketma-ketligi bo’lib, (%) -protsent belgisi bilan tugaydi. Satriy o’zgarmaslar (literal) - bu harf va raqamlar yoki maxsus belgilar majmuasidir. Satriy o’zgarmaslar har ikki tomonidan apostrof yoki ko’shtirnoq ichiga olib yoziladi. Masalan: "GURUX №32"; "MASALA №17"; "DASTUR" va hakozo.
2. Identifikator (nom) deb, harf yoki harf va raqamdan iborat bo’lgan uzunligi 8 belgidan oshmagan birikmaga aytiladi. o’zgaruvchi deb dasturni bajarilishi jarayonida o’z qiymatini o’zgartiruvchi kattalikka aytiladi. Beysikda 3 xil - haqiqiy, butun va satriy o’zgaruvchilar ishlatiladi. Haqiqiy o’zgaruvchilarning qiymati doimo haqiqiy sonlardan iborat bo’ladi. Bu o’zgaruvchilarning identifikatori sifatida - harf yoki harf va raqamdan iborat birikma ishlatiladi.
Masalan: A, Z, V1, XZ, K5, F, R2 va xakozo. Butun o’zgaruvchi¬larning identifikatori sifatida harf yoki bitta harf va bitta raqamdan keyin (%) belgisi qo’shib yozilgan birikma ishlatiladi.
Masalan: Z%, S%, A1%, X3%, V%, K5%, F%, R2%, K% va hakozo. Satriy o’zgarmaslarni qabul qiladigan o’zgaruvchilar satr tipidagi o’zgaruvchilar deyiladi. Satr tipidagi o’zgaruvchilarning identifikatori sifatida - harf yoki bitta harf va bitta raqamdan keyin dollar ($) belgisi yozilgan birikma ishlatiladi. Masalan: A2$, V$, S3$, K$, J$ va hakozo. Beysikda indeksli o’zgaruvchilar ham ishlatiladi. Odatda indeksli o’zgaruvchilar massiv elementlarini belgilash uchun ishlatiladi. Massiv deganda jadval kattaliklar tushuniladi. Beysikda indeksli o’zgaruvchilar ko’pi bilan 2 ta indeksga ega bo’lishi mumkin, ya’ni bir va ikki ulchovli massivlargina ishlati¬ladi. Indeksli o’zgaruvchilar- massiv identifikatori so’ngra dumaloq qavs ichida sonli yoki harfli indekslar ko’rsatilgan holda belgilanadi.
"Beysik" tilida programma tuzishda ko’p qo’llaniladigan funktsiyalari va operatorlariga izohlar
Kompyuter foydalanuvchi tomonidan quyilgan masalani aniq va tushunarli ko’rsatmalar berilgandagina bajara oladi. Bu ko’rsatmalar ma’lum bir ma’noni anglatuvchi so’zlardan iborat bo’lib, kompyuterga qanday operatsiyani bajarish lozimligini bildiradi va (bo’yruqlar) operatorlar deb ataladi. Bunday operatorlar ketma ketligi dastur hosil qiladi. Dastur - 1) biron-bir faoliyat, ishning mazmuni va rejasi; 2) siyosiy partiyalar, tashkilotlar, alohida arboblar faoliyatining asosiy qoidalari va maqsadlari bayoni; 3) oʻquv fani mazmunining qisqacha izohi; 4) teatr, konsertlar va b. Dasturda operatorlar satrlarga bo’lib yoziladilar, bir satrga bir yoki bir nechta operator yozish mumkin.
Kompyuter har bir dasturni satr raqamining o’sib borish tartibida bajaradi. Satr raqami boshqaruvini bir satrdan ikkinchi satrga o’zatish uchun ham kerak. Satrlar asosan 10 qadam bilan raqamlanadi, (10, 20, 30,...). Bu esa dasturni o’zgartirishlar kiritish mumkin bo’lganda oraliqdagi raqamlardan foydalanish imkoniyatlarini beradi. Turbobasic va Qbasic dasturlash tillarida qo’yish ham qo’ymasdan ham yozish mumkin. Biz endi beysik tilining ko’p qo’llaniladigan operatorlari bilan tanishamiz:
INPUT operatori dastur ichida foydalanadigan operator bo’lib, EHMda arifmetik kiritish uchun xizmat qiladi va uning yozilishi quyidagicha:
INPUT V1, V2,...Vn Vi-o’zgaruvchilar ketma ketligi.
INPUT operatorini bajarishda klaviatura axborot kiritmaguncha dasturni bajarishni tuxtatadi va EHM so’roq belgisini ko’rsatadi. O’zgaruvchilar ketma-ketligi uchun o’zgaruvi qiymatlari ketma-ket kiritishni suraydi va bu o’zgartiruvchi ketma-ketligi bir biridan "," (vergul) belgisi bilan ajratilishi kerak. Masalan:
INPUT A$, A1, A2, B, B1$
? Karim, 5, 4, 18, Salim
PRINT opeeratori chop etish bo’lib berilganlarni monitorga yoki printerga chiqarish uchun foydalaniladigan operatordir uning yozilishi:
a) PRINT A$,A1,A2;B$,B1,B2 - ko’rinishdagi ifoda natijasida jadval shaklida chiqadi. A$ A1 A2
B$ B1 B2
b) PRINT A$;A1;A2;B$;B1;B2 - u holda A$ A1 A2 B$ B1 B2 qiymatlari ekranda chiqadi.
DIM operatori. Bu operator tasvirlash operatori bo’lib, massiv ulchamini ko’rsatadi. Mashina xotirasidan sonli va satriy massivlarga joy ajratiladi. Beysikda massivlar bilan ishlash uchun uning opertori orqali amalga oshiriladi. yozilishi:
DIM V1(n1),V2(n2,m2) ....
Bu erda: Vi- massiv nomi; ni, mi butun sonlar bo’lib bir ulchovli, ikki ulchovli massivlardir.
Masalan: 10 DIM A(10), B(20), C(15,15)
Bu DIM operatorida 10 elementdan iborat A massiv, B esa 20 elementdan iborat, hamda 15, 15 elementli ikki ulchovli S massiv e’lon qilingandir.
DATA va READ operatorlari. DATA-programmaning sonlar ketmaketligi yoki tekstli o’zgarmaslardir saqlash operatorlaridir, yozilishi: DATA S1, S2, S3 ...Ck. Bu erda Si-sonlar yoki tekstli o’zgarmaslar. Masalan DATA (5) 0.8 (3)-1,5 ekvalent
DATA 0.8,0.8,0.8,0.8,0.8,-1.5,-1.5,-1.5
DATA operatori sonlar ketma-ketligi yoki tekstli o’zgarmaslarning ma’lumotlar blokida bajariladi va bu ma’lumotlar blokida o’qish READ operatori yordamida amalga oshiriladi, yozilishi:
READ V1, V2,....Vk Bu erda V1, V2,....Vk logarifmetik yoki tekstli yozgarmaslardir. Masalan:
10 DATA 10
20 READ X
30 PRINT X, X^2, X^3 : END
Programma READ operatori DATA operatori saqlagan 10 qiymatini "o’qiydi". Demak programma 10, 10^2, 10^3 qiymatlarini chiqaradi.
IF...THEN...ELSE shartli utish operatori. Bu operator taqqoslash sharti orqali kerakli satrga o’tish yoki qo’yilgan maqsadni amalga oshirishga yordam beradi va uning to’liq yozilishi:
Agar X katta bo’lsa 10 dan y=sin(x) cos(x) ga teng aksincha bo’lsa y=cos(x) masalasiga programma tuzish kerak bo’lsa, unda:
10 PRINT ""
20 INPUT X
30 IF X>10 THEN Y=SIN(X) COS(X): GOTO 50
40 Y=COS(X)
50 PRINT X, Y : END
FOR va NEXT operatorlari. Beysik algoritmik tilda tsiklik jarayonda programma tuzilganda FOR va NEXT maxsus operatorlaridan foydalaniladi. FOR V=L1 TO L2 STEP L3
Bu erda: V-boshqaruvchi o’zgaruvchilarning nomi, L1- arifmetik ifoda boshlang’ich qiymati, L2- arifmetik ifoda qiymati, STEP- qadam, L3- qadamlash raqami arifmetik ifoda. Sodda qilib tushintirsak, FOR operatori tsikl boshlanishi NEXT operatori esa tsikl oxiridir. FOR va NEXT tsikl operatori qandaydir operatorni yoki operatorlar ketma-ketligi necha marta takrorlanishini belgilaydi. Masalan:
FOR K=1 TO 20 : FOR I=1 TO 25
.............
.............
NEXT I, K
FOR va NEXT operatorlari bitta tsiklning mos ravishda boshida va oxirida joylashgan. TSikl tugagandan keyin NEXT operatoriga tsikldan avtomatik chiqish yuz beradi. TSiklik programmani tuzishda qadam har qanday miqdorga ya’ni musbat yoki manfiy, butun yoki kasr miqdorga o’zgarishi mumkin. Quyidagi misolda qator ikki marta ortadi. Bu jarayon STEP (qadam) operatori yordamida amalga oshiriladi. Masalan: 10 X=0
20 FOR K=1 TO 101 step 2
30 X=X K
40 NEXT K
50 PRINT X : END
Bu programma butun toq sonlar yig’indisini, ya’ni X=1 3 ... 101 ni hisoblaydi.
GOTO operatori. Bu perator shartsiz utish jarayonini amalga oshiradi. yozilishi: GOTO N (N - satrga shartsiz utish).
END operatori. END operatoridan programma ichida foydalanib, u mashinani amal bajarishdan tuxtatib, komanda rejimiga boshlaydi. Hamma programmada END (tamom) operatori yoziladi va bu programma tugaganligini anglatadi.
Standart funktsiyalar. Ko’p hollarda masalalarni echishda "Beysik" programmalash tili kutubxonasida saqlangan funktsiyalarga murojaat qilishga to’g’ri keladi. Bu funktsiyalar yordamida har xil (trigonometrik, algebraik va logarifmik) funktsiyalarning qiymatlarini topishga erdam beradi. EHMda saqlanayotgan funktsiyalar odatda standart funktsiyalar deyiladi va bu hisoblash jarayonida katta imkoniyat yaratadi.
Paskal dasturlash tili Shveysariyalik professor Virt Niklaus tomonidan 1971 yilda yaratilgan bo`lib, 1981 yilda Paskal tilining xalqaro standarti qabul qilingan. Paskal tili jamlovchi mashinani yaratgan fransuz fizigi Blez Paskal xotirasiga quyilgan. Paskal tilidan ilmiy texnik, muhandislik masaalarni yechishda keng ko`lamda foydalaniladi.
Paskal tili ilmiy texnik, muhandislik masalalarini yechishda keng ko`lamda foydalanadigan algoritmik tildir. Mazkur algoritmik tilni 1971 yilda Shveysiyalik professor Virt Niklaus yaratdi. Paskal algoritmik tili, jamlovchi mashinani yaratgan fransuz fizigi Blez Paskal xotirasiga qo`yilgan. Paskalda ko`pgina tillarning yaxshi xususiyatlari mujassamlashgan. Paskal tilidan ilmiy texnik, muhandislik masalalarini yechishda keng ko`lamda foydalaniladi. O`zining soddaligi, mantiqiyligi va samaraligi bilan bu til butun dunyoga tez tarqaldi. Hozirgi paytda barcha hisoblash mashinalari, xususan, kompyuterlar ham shu tilda ishlash imkoniyatiga ega.Kompyuter (ing . computer - hisoblayman), EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) - oldindan berilgan dastur (programma) boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma. Elektron hisoblash mashinasi (EHM) bilan bir xildagi atama. paskalda tuzilgan dasturlar matnining to`g`riligini osonlik bilan tekshirish mumkinligini, ularning ma`nosi yaqqol ko`zga tashlanishi va oddiyligi bilan ajralib turadi. Paskal tilida operatorlar soni minimal darajada kamaytirilgan. Shuning uchun Paskal yuqori darajadagi til hisoblanadi. Barcha tillar kabi Paskal ham bir necha ko`rinishlarga ega bo`lib, bu ko`rinishlar turli xil kompyuterlarning imkoniyatlarini to`laroq va samaraliroq ishlatish istagida kelib chiqqan. Paskal kompilasiya qilinadigan bir butunligicha tarjima qilinadigan tillar guruhiga kiradi, ya`ni Paskalda tuzilgan dasturni mashina bajarishda o`zining mashina kodlariga so`zma-so`z emas, balki to`laligicha tarjima qiladi. Shunday tarjima qiluvchi qiluvchi dasturlar kompilyatorlar deyiladi. Paskal tili birnecha kompilyatorlarga ega. 1981 yilda Paskal tilining Xalqaro standarti qabul qilingan. IBM PC kompyuterlarida Paskal tilining Turbo Paskal ko`rinishi keng qo`llaniladi.
Bu til rivojlantirilib Turbo Pascal, Borland Pascal va keyinchalik esa Object Pascal nomini oldi. Hozirgi kunda Object Pascal tili asosi bo’lgan Windows muhitida ishlovchi Delphi dasturiy vositasida murakkab professional dasturlar ishlab chiqilmoqda
|