BARCHA ISHDA XUSHMUOMALALIK

BARCHA ISHDA XUSHMUOMALALIK
DARKORLIGI HAQIDA
,
Nabiy sollallohu alayhi vasallamning jufti halollari - Oysha raziyallohu anho Urva ibn az-Zubayrga bunday deb aytib bergan ekanlar: «Bir to'da yahudiylar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga kirib: «As-somu alaykum!» (ya'ni, «Sizga o'lim!») - dedi. Men ulaming gapini anglab: «Va alaykumu-s-somu va-I-Ia'na!» (ya'ni, «Sizga ham o'lim va la'nat!») - dedim. Janob Rasululloh: «Y 0 Oysha, shoshmay turg'il! Olloh taolo barcha ishda xushmuomalalikni yoqtirg'aydiD>, - dedilar. Men: «Yo Rasululloh, ularning nima deganini eshitmay (anglamay) qoldingiz!» - dedim. Janob Rasululloh: «Sizlarga ham, dedim-ku, axir!» - dedilaD>.
KIBR HAQIDA
Rorisa ibn Vahb al-Ruzo'iy rivoyat qiladilar: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «AWi jannat kimlar ekanligin aytaymi?» - dedilarda, odamlardan javob kutmay: «Rar bir zaif va bechorahol odamdir, u gar Ollohni o'rtaga qo'yib qasam ichg'aydir, so'zsiz ustidan chiqg'aydiD>, - dedilar, so'ng: «AWi do'zax kimlar ekanligin (ham) aytaymi? Rar bir qo'pol, quruq gerdaygan, beqanoat va dimog'dor odam aWi do' zaxdiD>, - dedilaD>.
BOLAGA RAHMDILLIK QILMOQ, UNI O'PIB QUCHOQLAMOQLIK HAQIDA
Sobit Anasdan naql qiladilar: «N abiy sollallohu alayhi vasallam
lbrohimni qo'llariga olib o'pdilar, hidladilar».
Nabiy sollallohu alayhi vasallamning jufti halollari bo'lmish Oysha onamiz Urva ibn az-.lubayrga bunday deb aytgan erkanlar: «Bir ayol ikki ..qizalog'ini yetaklagan holda huzurimga tilanchilik qilib keldi. U yoq-bu yoqni qarab bir dona xurmodan bo'lak he ch narsa topolmadim. O'sha xurmoni unga berib erdim, o'zi yemay ikki qizalog'iga bo'lib berdi. So'ng, o'rnidan turib chiqib ketdi. Shu asnoda Nabiy sollallohu alayhi vasallam kirib kelgan erdilar, bo'lgan voqeani aytib berdim. Janob Rasululloh: «Kimki ana shunday qizaloqlarga muruvvat qo'lini cho'zg'aydir, ular uni do'zax otashidan parda bo'lib to'sib turg'aydirlaD>, - dedilaD>...
Umar ibn al-Xattob raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «Rasululloh sollallOhu alayhi vasallamning huzurlariga bir qancha asirlarni olib keldilar. Ularning ichida bir ayol ham bo'lib, o'z oralaridan biror go'dakni topib olsa, darhol uni bag'riga bosib emizar erdi. Janob Rasululloh (buni ko'rib) bizga: «Nima deysizlar, anavi ayol o'z bolasini
o'tga tashlay olg'aymi?» - dedilar. Biz: «Yo'q, aslo, tashlay olmas!» dedik. Shundajanob Rasululloh: «Olloh taolo o'z bandalariga bolasiga mehribonchilik qilayotgan manavi ayoldan ham mehribonroqdir!» dedilar. (<.
ZAKOT BERMAYDIGAN (ODAM)NING GUNOHI
Olloh taolo bu xususda bunday deydir:
«Xazina-xazina tilla va kumushlar jamlab, Olloh yo'lida sarf
qilmaydirganlarni qiyomat kuni beriladirgan qattiq azobdan ogoh qilingizlar! O'shal kuni butun jamlagan xazinalari jahannam o'tida qizdirilib, u birlan xazina sohibining peshonasi, ikki biqini va orqasi dazmol qiling'aydir. Jamlagan mol-dunyongizning sizga ko'rsatadirgan oqibati mana shul bo'lur. Jamlagan xazinalaringizning mazasini qiyomat kuni bir tatib ko'ringiz-chi!»
QARINDOSHLARIGA ZAKOT BERMOQ HAQIDA
N abiy sollallohu alayhi vasallam: «QarindosWariga zakot bergan odamga ikkita savob tekkaydir - biri qarindosWariga oqibat qilgani uchun, ikkinchisi - zakot bergani uchun», - dedilar...
BADGUMONLIKl GUNOHLIGI HAQIDA
Abu Hurayra rivoyat qiladilar: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Badgumon bo'lmanglar, badgumonlik - eng yolg'on so'zdir. Gap poylamanglar, timoq ostidan kir qidirmanglar, bir-biringiz bilan bahslashmanglar, bir-biringizga hasad qilmanglar, bir-biringizni yomon ko'rmanglar, arazlashmanglar. Aka-uka tutinib, Ollohning (solih) bandalari bo'linglar», - dedilar».
MEHMONNING MEZBONGA: «SEN YEMAGUNINGCHA
MEN HAM YEMAYMAN», DEB AYTMOG'I HAQIDA .
Abdurahmon ibn Abu Bakr raziyallohu anhu rivoyat qiladiIar: «(Otam) Abu Bakr bir mehmonni (yokim mehmonlarni) uyga olib keldilar. O'zlari ersajanob Rasulullohning huzurlariga ketib, o'sha yerda ancha vaqt ushlanib qoldilar. Qaytib kelganlaridan so'ng, onam: «Bu kecha mehmoningizni (yoki mehmonlaringizni) intizor qilib qo'ydingiz-ku!»- dedilar. Otam: «Ulami ovqatlantirmadingmi?» - deb
so'radilar. Onam: «Ulaming oldiga ovqat qo'yib erdik, yeyishmadi»,
deb javob berdilar. (Otam) Abu Bakr g'azablanib so'kindilar va ta'blari tirriq bo'lib: «Men ovqat yemayman!» - deb qasam ichdilar. Shunda men bir joyga berkinib olgan erdim, otam: «Ey nodon, qayerdasan?»deb chaqirdilar. Onam: «Siz ovqat yemasangiz, men ham yemayman!» - dedilar. Mehmon (yoki mehmonlar) ham otam ovqat
yemagunlaricha ovqat yemasligini (yemasliklarini) bildirib, qasam ichdi. Shundan so'ng otam: «Bizni shayton vasvasa qilayotgan ko'rinadir»,
jedilar-da, ovqatni olib kelishni buyurdilar. O'zlari ham ovqat yedilar, mehmonlar ham yeyishdi. Shunda, idishdagi ovqat, ular qancha yeyishmasin, kamayish o'rniga tobora ko'payib borardi. Buni ko'rib
)tam: «Ey Baniy Firosning singlisi, nechun bunday bo'layotir?»
iedilar. Onam: «Ko'zlarimga ishongim kelmaydir, yemasimizdan ilgari mnchalik ermas erdi, juda ko'payib ketibdir!» - dedilar. Hamma >vqatdan to'yguncha yedi, undan janob Rasulullohga ham yuboishdi. AytisWaricha, payg'ambarimiz ham o'sha ovqatdan tanovul qiliblilar» .
RIYOI VA SHUHRATPARASTLIK HAQIDA
Jundub2 raziyallohu anhu rivoyat qiladilar: «Rasululloh sollallohu layhi vasallam: «Kimda-kim xayrli isWarini shuhrat topmoq niyatida voza qilg'aydir, Olloh taolo ham qiyomatda uni sharmanda qilib, ovoza ilg'aydir, kimda-kim xayrli isWarini odamlar meni ko'rib qo'ysinlar eb ko'z-ko'z qilg'aydir, Olloh taolo ham qiyomatda uni barcha bandalari 'rtasida izza qilg'aydif», - dedilar».
ZOLIM KIMDIR?
.
Olloh taolo: «Olloh taolo nozil qilgan yo'l-yo'riqlarga muvofiq hukm
qilmaydirganlar - zb1imdurlar!» - deydi.
OLLOH QAVLP
Olloh taoloning qavli: «Aytgil! Agar Rabbimning so'zlarini yozmoq uchun dengiz siyoh bo'lsa ham, Rabbimning so'zlari tugamog'idan avval dengiz tugab qolgaydur va basharti bizlar shul kabi boshqa dengizlarni ham madadga chaqirsag-u, yer yuzidagi barcha daraxtlarni qalam qilsak ham, yetti dengizdan madad olib turgan dengiz Olloh taoloning so'zlarini bitmoqqa yetmagaydur. Rabbingiz bo'lmish Olloh taolo oUi kunda osmonlar birlan yemi yaratib, so'ng Arshga o'ltirdi. Tun kunni tezda quvib yetib qamrab olgaydur va quyosh, oy va yulduzlar Olloh taoloning amriga itoat etib harakat qilgaylar, zero yaratmoq va amr qilmoq uning o'zigagina xosdur!..»
Nazariy ma'lumot
HADIS HAQIDA TUSHUNCHA
........
Hadis - islom dinida Qur' ondan keyin turadigan ikkinchi muqaddas manba bo'lib, Muhammad alayhissalomning hayoti va faoliyati, uning diniy va axloqiy ko'rsatmalarini o'z ichiga oladi. Muhammad payg'ambar biror gap aytgan, biror ish qilib ko'rsatgan yoki boshqalar qilgan biron-bir ishni ko'rib turib, uni man etmagan bo'lsa, ana shu uch holat sunnathisoblanadi. Ana shunday xatti-harakatlar yoki ko'rsatmalar hadis deb yuritiladi. Hadislarda islom dinining qonun-qoidalari bilan birgalikda insoniy fazilatlar ham keng tashviq qilinadi, insoniylik sha'niga dog' tushiradigan yomon sifatlar qoralanadi. Ya'ni, hadislarda o'zaro do'stona munosabatlar, qarindosh, ota-ona va farzandlaming haq-huquqlari, mehr-oqibat, halollik, poklik, adolat, insof-tavfiqli bo'lish targ'ib qilingan. Razolat, kibr-u havo, adovat, hasad, xiyonat, yolg'onchilik, fitna-fasod, zulm kabi illatlarga nafrat tuyg'ulari ifodalangan.
Vaqt o'tishi bilan turli ijtimoiy ziddiyatlar, dindagi ichki g'oyaviy kurasWar natijasida soxta hadislar ham paydo bo'la bosWagan. Natijada hadis ilmi bilan shug'ullanuvchi olimlar - muhaddislar hadislami ishoncWi manbalar asosida qayta ko'rib chiqishga, ulaming haqiqiylarini soxtalaridan ajratishga kirishganlar. Shunday qilib, islom olamining turli yerlarida hadis ilmining yirik targ'ibotchilari va mualliflari paydo bo'la bosWadi.
Hadis ilmining rivojlanishiga, ayniqsa, bizning yurtimizdan yetishib chiqqan muhaddislar ulkan hissa qo'shishgan. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy, Abu Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziy, Abu Muhammad Abdulloh ibn Abd ar-Rahmon ad-Dorimiy as-Samarqandiy o'z umrlarini hadis to'plash va ularni o'rganishdek muqaddas ishga bag'isWaganlar.
Mashhur muhaddislar orasida Imom Buxoriy eng oldingi o'rinda
turadi. Uning yozgan kitoblari ichida eng mashhuri «Al-jome' assahih» (bu asar «Sahih al-Buxoriy» nomi bilan ham mashhur) asaridir. Imom Buxoriygacha o'tgan muhaddislar hadis kitoblariga barcha eshitgan hadislarini kiritar edilar. Hadislarni barcha shartlari bilan tekshirib, ularni sahih (ishonchli) yoki g'ayrisahih (ishonarsiz)
'")A
qismlarga ajratmas edilar. Birinchi bo'lib bu uslubni Imom Buxoriy
joriy etgan. .- )
Hadislar tuzilishiga ko'ra, yuqori ta'kidlanganidek, ikki qismdan - hadisning mazmuni (matni) va uning sanadidan iborat. Hadislarni bir-biridan eshitib, rivoyat qilib, avloddan avlodga qoldirib kelgan roviylar ro'yxati hadisning musnadi deyiladi. Muhammad payg'ambardan so'ng biron-bir hadis yozib olingunga qadar o'tgan vaqt ichida ushbu hadisni bir-biriga naql qilib kelgan roviylar tartibida (musnadda) uzilish bo'lmasa, bunday hadislar ishonchli hisoblangan.
=-0.
'- -"'=--
Muhtaram o'quvchi! Siz kundalik hayotingizda katta yoshdagi yaqinlaringiz yoki muallimlaringiz bilan muloqot va suhbatlaringizda ulaming o'z fIkrlari yoki o'git-nasihatlarining ta'sirliroq chiqishi uchun har xiI maqol va masal1arga, ya'ni hikmatli so'zlar yoxud kichik-kichik ibratli voqealarga murojaat etishlariga e'tibor qilgan bo'lsangiz kerak. Avvalgi darslardan bilib borayotganingizdek, maqol yoki masal orqali ifodalangan fIkr oddiy xabar yo axborot tarzida bildirilgan mazmundan ko'ra albatta ta'sirliroq bo'lib, xotirangizda uzoq vaqt saqlanib qoladi. Odatda, bilimlari chuqur, hayotiy tajribalari boy bo'lgan kishilar shunday so'zlashadi. Ana shunday so'zlash usulini yevropaliklar «Ezop tilida so'zlash» yoki «Ezopona til» deb yuritishadi.
Xo'sh, nega bunday ibora paydo bo'lgan, Ezop degani kim, qabilida savol tug'ilishi tabiiy. Bu savollarga javob top ish uchun qadimiy Yunonistonga, ya'ni hozirgi dunyo xaritalariga Gretsiya, Makedoniya nomi ostida kiritilgan mamlakatlar va o'sha atroflardagi ko'hna davlatlar, shaharlar tarixiga murojaat qilishimiz kerak.
, Rivoyatlarga ko'ra, miloddan avvalgi VI asrlarda Yunonistonda quldorlik tuzumi hukm surgan paytda qullar orasidan yetishib chiqqan nihoyatda aqlli, ammo o'ta badbashara, xunuk bir donishmand bo'lib, uni Ezop deb atashgan ekan. Uning asli kelib chiqishi o'sha davrlardagi Frigiya mamlakatidan bo'lib, urushlar natijasida quI qilib olinib, Yunonistonga kelib qolgan. Aql-u farosati, topqirligi bilan o'z xo'jayinlarining mushkullarini oson qilib, hurmat va e'tibor qozongan. Hatto shaharlarni bosqinlardan asrab, podshohlarni qirg'in-barot
'11::
urushlardan to"xtatib qolgan. Oxir-oqibat o'zini qullikdan xalos etib, Lidiya shohi {(rez"saroyida xizmat qilgan, so'ng Vavilon shohi Likurg saltanatida xazinabon darajasiga ko'tarilgan. ,%-eyinroq, haqgo'yligi, adolatparastligi, kinoyali achchiq tili uchun k'rolmagan, hasadgo'y dushmanlari uni Delfa shahrida tog' qoyasidan otib yuborib, o'ldirganlar.
Ezop hayoti haqidagi ma'lumotlar o'sha davrdagi va undan keyingi asrlardagi solnomachilar tomonidan yozib qoldirilgan rivoyatlar, ibratli hikoyatlar orqali yetib kelgan. Uning 500ga yaqin masallari qadim davrlardayoq jamlanib, «Ezop masallari» nomi
ostida kitob qilingan va donishmandlik o'gitlari sifatida butun dunyoga
tarqalgan. .
«Ulug' masa1chi»ning o'zi haqida rivoyatlar ham juda ibratomuz. Masalan, ulaming birida hikoya qilinishicha, Ezopning xo'jayini safarga otlanar ekan, o'z qullariga yukiami bo'lib olib, ko'tarib ketishlari lozimligini buyuradi. Ezop ularning oldiga kelib, o'ziga yengilroq yuk berishlarini iltimos qilganida, qullar uning o'zi tanlab olishiga ruxsat beradilar. Ezop borib, to'rt kishi zo'rg'a ko'taradigan non solingan qutini tanlaydi. Atrofidagilar barchasi undan kulib, yengil narsa so'rab, eng og'ir yukni tanlagani uchun ahmoq deya masxara qiladilar.
Xo'jayini uning og'ir yukka o'zini urganini ko'rib, Ezopni maqtab qo'yadi. Aslida Ezop olis safarga ketayotganlarini sezib, uzoqni ko'zlab ish tutgan edi.
Anchagina yo'lni bosib, kun peshinga yetganda, barcha to'xtab, ovqatlanishga o'tiradilar. Shunda Ezop ko'tarib kelgan qutidan barchaga non ulashib, yukini ikki barobar yengillashtiradi. Kechga borib, yana yo'lda ovqatga unnaganlarida, qutining ichidagi qolgan nonlarni ham ulashib, yukidan tamomila xoli bo'lib oladi-yu boshqa qullar manzilgacha olgan yukini qiynalib ko'tarishda davom etsa, Ezop qup-quruq qutini
yelkalab, oldinda o'ynoqlab, chopib boradi. .
Y oki rivoyat aytuvchilar yana shunday ibratli voqeani hikoya qiladilar:
Ezopning xo'jayini, Sil:In-.Qs oroliga yetib kelishgach, uni shu yerlik
mashhur faylasuf ,Ksanfggt sotadi. Ezop Ksanfni eng og'ir vaziyatlarda qutqarib, hech kim yecholmaydigan jumboqlarni yechib,' xo'jasiga sadoqat ko'rsatadi. Aromo Ksanf o'ta yengiltak, kaltafahm odam edi. Kunlarning birida u o'z og'aynilari bilan maishat qilib o'tirib, mast holatda inson hamma narsaga qodir deb da'vo qilib qoladi. Shunda
.. 37
og' aynilaridan biri Ksanfni mot qilish uchun «Inson dengizni ichib ' yuborishi mumkinmi?» deb so'raydi. «Nega mumkin emas, mana men .
ham dengizni ichib yuborishim mumkin» deya Ksanf katta ketadi. U o'zini bilmaydigan darajada mast edi. Shunda og'si u bilan garov o'ynab, kim yutqazsa, o'zida bor barcha mol-mulkini g'olib bo'lganga beradi, deb kelishadilar. Ertasi kuni Ksanfning uyiga garov bog'lashgan og'aynisi shaharning obro'li odamlarini guvohlikka chaqirib, birga boshlab keladi. Ksanf Ezopning oyoqlariga yiqilib, qutqarib qolishini so'raydi. Shunda Ezop xo'jayiniga yo'l-yo'riq ko'rsatib aytadiki, «Sen o'z so'zlaringdan qaytma. Dengiz bo'yiga borib, barcha guvohlarning oldida senga bir kosa dengiz suvidan olib berishlarini buyur va og'ayningdan garov shartlarini yana bir bor so'rab 01. Shundan keyin ularga ayt, dengizgajuda ko'p daryo va irmoqlarning suvlari quyiladi. Men faqat dengiz suvini ichishga garov bog'lashganman. Shuning uchun og'aynim awal o'sha daryo va irmoqlar suvini ajratib bersin, ana undan keyin men dengizni ichaman». Shunday qilib, Ksanf faylasuf Ezopning yordami bilan garovda yutib chiqadi. Biroq xavfdan qutulgach, unga yordam bergani uchun o'zini qullikdan xalos etishini so'ragan Ezopni arzimas bahona topib, kaltaklashga buyuradi.
Bu hikoyadan ko'rinadiki, quldorlik zamonida qullar har qancha aqlli, topqir, sadoqatli bo'lmasin, ularning qismati juda ayanchli edi. Xo'jasini eng og'ir damda qutqarib qolganiga qaramay, undan minnatdor bo'lish o'rniga, o'zining kaltabin va ahmoqligini tan olishdan orlanib, qulni jazolashga buyuradi. Ayni paytda Ezop hayotidan olingan bu hikoyatlar uning naqadar donishmand va olijanob bo'lganini, har qanday sharoitda bilim va mulohaza bilan ish ko'ra olishini anglatadi. Bular Ezopning hayot ibratlari, uning kechmishlari va insoniy xususiyatlari borasidagi rivoyatlardir. Shu bilan birga Ezop tomonidan yaratilgan masallar bilan ham yaqindan tanishsangiz, hayot yo'lingizda hamisha kerak bo'ladigan yana ko'p o'git va pandlarni o'qib, o'zlashtirib olasiz, nihoyatda zarur xulosalar chiqarasiz.
.r" EZOP MASALLARI VA ULARNING
IBRATLARI HAQIDA
)
YOVVOYI ECHKILAR BILAN CHO'PON
Cho'pon echkilarini yaylovga qo'yib yubordi. Bir payt qarasa, echkilari yovvoyi echkilar bilan o'tlashib yuribdi: xursand bo'ldi-yu kech kirgach, hammasini o'zining g'origa qamadi. Ertasiga havo buzuqligi tufayli echkilarni odatdagidek yaylovga olib chiqolmadi: g'ordayoq boqishiga to'g'ri keldi. Cho'pon o'zining echkilariga nomigagina - o'lmagunday yem solgani holda, qo'lga o'rgatib olish niyatida yovvoyi echkilarga mo'l-ko'l qilib to'kdi. Ertasi, havo yurishib ketgach, echkilar tog'ga qarab ura qochdilar. Cho'pon ulami yaxshilikni bilmaydigan nonko'rlar, deya koyishga tushdi: «Axir men sizlarni o'zim
ning echkilarimdan-da yaxshiroq boqmadimmi?» Yovvoyi echkilar aytdilar: «Shuning uchun ham sendan nariroq yurishimiz ma' quI ko'rindi-da. Bizlar kechagina senga yo'liqqandik, sen esa bizni o'zingning eski echkilaringdan-da yaxshiroq boqding. Demak, ertaga yana yangilar kelib qo'shilsa, unda ularni bizlardan afzalroq ko'rarkansan-da?!»
Alqissa, yangi do'stlami eskilardan afzal tutuvchilar bilan do'stlashishga shoshilmang, zero yana yangi do'stlar orttirganda siz ham eskilardan bo'lib qolasiz. .
Aziz bolajonlar, qissadan hissani anglagan bo'lsangiz kerak-a?! Siz ham o'z do'stlaringiz, yaqinlaringiz haqida o'ylab ko'ring. Shu bilan birga o'zingizni do'stlarga munosabatingizni yaxshi tushunib oling. Do'stlik degan so'z bilan sadoqat, do'stga sodiqlik tushunchasi doimo yonma-yon kelmog'i lozim. Inson hayoti davomida juda ko'p qaltis vaziyatlarga tushishi, turli sinovlarga duch kelishi mumkin. Ana shunday sharoitda faqat o'z manfaatini o'ylab, Sizni yolg'iz tashlab ketadigan yoki boshqa odamlarni do'st tutib ketadiganlardan nariroq bo'lgan ma' quI.
Ezop irisonlar tabiatidagi tuban illatlami, yaramas xususiyatlarni
juda aniq anglab, lo'ndagina majoziy voqea asosida uning mohiyatini
ko'rsatib beradi. Quruq safsata yoki pand-nasihat bilan emas, aynan bo'lishi, uchrashi mumkin bo'lgan hayotiy hodisani shartli - rarnziy
hikoyat vositasida katta tarbiyaviy ahamiyatga ega bir shaklda ifoda etadi. Ezop masallarini insonlardagi barcha yuksak va chirkin xususiyatlarni mujassam etgan ibratnoma deb atash mumkin.
KIYIK BlLAN TOKZOR
Ovchilar ta' qibidan qochgan kiyik tokzorga yashirindi. Ovchilar payqamay o'tib ketishgach, endi xavfdan qutuldim, deb xayolladi-yu tok barglarini mo'tabl yeyishga tutindi. Ittifoqo shu payt ortiga o'girilgan ovchi kiyikni payqab qoldi: darhol o'q uzib, jonivomi yarador qildi. O'limi yaqinlashganini sezgan kiyik afsus-nadomatda ingrandi: «Qilmish qidirmish: tok meni qutqargandi, men esa uni nobud qilishga qasdlandim» .
Alqissa, kimki o'ziga yaxshilik qilganlarga yomonlik sog'insa, u albatta Xudoning qahriga yo'liqqay.
U shbu hayotiy lavha yaxshilikka hamisha yaxshilik bilan javob qaytarishga undaydi. E'tibor qiling-a, tokzor kiyikni o'limdan asrab qoldi. Kiyik buning uchun bir umr minnatdor bo'lib, imkoni yetganicha tokzorni asrashi, uni har kim payhon qilmasligi uchun jon kuydirishi lozim edi. Ammo, u aksincha ish tutib, xavfdan qutuldim, ya'nijonim omon qoldi, endi qomimni o'ylashim kerak, deb hozirgina uni yashirgan tok barglarini mo'tashga tushadi. Bu na Xudoga va na bandasiga xush keladigan illat. Shu bois ham kiyik o'sha zahotiyoq jazolanadi. Bu bilan Ezop yaxshilikka yomonlik qilish muqarrar jazo bilan -yakunlanadi, deyish bilan bir qatorda, insonlarni nafs balosidan ham asranishga, hamma narsaga bir paytning o'zida erishaman deb, ochko'zlik qilmaslikka da'vat etadi. Bunday tushuncha Sharqda ham keng tarqalgan. JUl1l1adan, bizning zaminimizdan yetishib chiqqan ko'plab allomalar, adib va shoirlarimizning asarlarida shunday g'oya ilgari suriladi. Chunki insoniy fazilat yoki illatlaming millati, hududiy chegarasi yo'q. Inson zoti yaralibdiki, yaxshilik, ezgulik bilan birga yomonlik, tubanlik yashab keladi. Rar bir inson, avvalo yaxshilik nima-yu, yomonlik nima - farqiga borishi, o'z ongi, aql-u farosati bilan anglab olishi kerak.
BO'RI BILAN LAYLAK
"
Bo'fining bo'g'ziga suyak tiqilib qoldi-yujoni ko'ziga ko'rinib, yordam
istab yugurgila6 qoldi. Baxtini qarangki, laylakka duch keldi: suyakni chiqarib tashlasang, mukofotlayman, deya va'dalarberib yordam so'radi. Laylak tumshug'i-yu boshini bo'rining bo'g'zigacha tiqib, arang suyakni chiqarib oldi-da, va'da qilingan mukofotni talab qildi. Bo'ri bungajavoban dedi: «Ha, azizim, bo'rining og'zidan boshing omon chiqqani kammi, yana mukofot deysan-a?!»
Alqissa, ayrim badfe'l kishilar yomonlik qilmaganlarining o'ziniyoq yaxshilik qilganga yo'yadilar.
Bu masalni qay bir ma'noda avvalgisining davomi ham deyish mumkin. Chunki yaxshilik qilib, suyakni olib tashlagan laylak mukofot olish o'rniga, bo'rining changalida qolib ketmaganiga shukur qilishi lozimligi hikoya qilinar ekan, yaxshilikni ham uning qadriga yetgan odamga qilish kerak, degan fikr ilgari suriladi. Y omon fe'llik, baxil odam, unga har qancha yaxshilik qilmang, og'irini yengil qilaman, yordam beraman, deb o'ylamang, baribir u Sizning yaxshiligingizni bilmaydi. Bil'aks, o'zining yomonlik qilmaganini yaxshilikka yo'yadi. Bu bilan 0' z tubanligini yana bir marta namoyish etadi.
Ezop masallaridan insonning turli vaziyatlarda o'zini qanday tutishi lozimligi haqidagi maslahatlarni anglash mumkin. Hayotda
har xil sinovlar ko'p bo'ladi. Inson doim ham muvaffaqiyat qozonib, shod-u xurramlik bilan kun kechiravermaydi. Shodlik, g'alabalar bilan bir qatorda inson turli g'am-tashvishlarga, omadsizlik va yo'qchiliklarga tayyor bo'lib yurishi, har bir hodisaga hushyor nigoh
bilan qarashi lozim. Sabr-u bardoshli bo'lish, qiyinchilikka chidam, yo'qchilikka qanoat qila olgan odam he ch qachon kam bo'lmaydL Aksincha, arzimagan tashvishdan xavotirga tushib, o'zini o'tgacho'g'ga urgan kishilar yo biror kasallikka chalinadilar yoki yechib bo'lmas chigalliklarga duch keladilar. O'zgalar oldida obro'-e'tiborlarini yo'qotadilar. Ezopning quyidagi masali ana shunday odamlar haqida.
ESHAK BILAN BAQALAR
Ustiga o'tin ortilgan eshak botqoqdan o'tayotgandi, toyib ketib yiqildi. Eshak o'rnidan turishga harchand urinmasin - bo'lmadi: ohvoh qilib faryod cheka boshladi. Botqoqda yashovchi baqalar uning holini ko'rib dedilar: «Birodar, botqoqqa endigina yiqilganing holda shunchalar nola chekasan, bizga o'xshab umring shu yerda o'tganida nima qilarding?!»
Alqissa, ayrim kishilar kichkinagina qiyinchilik oldida ham esankirab, ruhan cho'kib qoladilar, holbuki, boshqalar bundan o'n chandon og'ir mashaqqatlarni-da sabr-Ia yengadilar.
Xalqimizda «Birni ko'rib shukur qil, birni ko'rib fikr qih> degan maqol bor. Nogahon toyib ketib, yiqilgan eshak, biroz tin olib, kuch to'plab, yana oyoqqa turishi va yo'lida davom etishi mumkin edi. Ammo u mutlaqo chorasiz qolgan kabi ayyuhannos solib, faryod chekadi. Vaholanki, undan ko'ra yuz chandon yomonroq ahvolda, bir umr botqoqda yashayotgan baqalarni ko'rib, o'z holatiga shukur qilishi, ahvolini yaxshilash chorasini ko'rishi lozim edi. U esa sarosimaga tushib nola qiladi. Hayotda bunday holatlar uchrab turadi. Sovuqqonlik bilan muammolar haqida o'ylab ko'rilsa, hammasiga biror tadbir topish mumkin. Muhimi, aqlni ishlatish, qiyinchiliklarga sabrli bo'lishdadir.
Ezopning bu masali zamirida yana qanday ma'nolar borligini sinfdoshlaringiz bilan birga muhokama qilsangiz, tushunchangiz yanada boyirdi.
Gohida qiyinchilikni yengib o'tishdan ko'ra uni aylanib o'tishga yoki hiyla-nayrang ishlatib, o'z maqsadiga erishishga harakat qiluvchi kimsalar bo'ladi. Ular balki ba'zida niyatlariga yetarlar ham. Biroq bu uzoq davom
etmaydi. Albatta, biror ishkal bo'lib, barcha harakatlar chippakka chiqadi. Ana shunday toifali odamlarga qarata quyidagi masal aytilgan.
USTIGA TUZ YUKLANGAN ESHAK
Ustiga tuz ortilgan eshak daryo kechuvidan o'tayotib toyib ketdi suvga yiqildi: tuz suvda erib ketib, yuk ancha yengillashdi, eshak benihoya sevindi. Keyingi gal o'shajoydan o'tayotib, eshak: «Suvga yiqilsam yukim
yengillaydi, keyin turib ketaveraman», deb o'yladi-da, atayin yiqildi. Ittifoqo, bu gal eshakka yuvg'ich ortilgan edi: yuvg'ich suvni shimib olib, yuki og'irlashib ketgan eshak eplanolmay qoldi-yu suvga cho'kib ketdi.
Alqissa, ayrimlar ishlatgan hiyla-nayrang ulaming o'z boshiga yetarkan.
«Og'irning ostidan, yengilning ustidan o'tma», deydi dono xalqimiz. Har qanday qiyinchilikni bardosh bilan yengib o'tishga harakat qilgan odam, albatta, maqsadiga yetadi. Kurashlar bilan amalga oshgan ish qadrli va mustahkam bo'ladi. Ayrim ishyoqmas, havoyi kishilar maqsadlariga tez va oson yetishish uchun turli nayranglar o'ylab topadilar-u, aromo kutilmaganda pand yeb qoladilar. Yengil yo'l bilan qo'lga kirgan narsa barakali ham bo'lmaydi. Hatto masaldagi voqeaga o'xshab, nojoiz makkorlik o'sha odamni halokatga olib kelishi mumkin. «Behuda chiranish belni chiqaradi» degan hikmat ham shunday holatlarni nazarda tutib aytilgan. Bu fIkming yanada yaqqolroq misoli quyidagi masalda tasvirlab berilgan.
BURGUT, ZAG'CHA VA CHO'PON
Yuksak qoyadan shiddat bilan qo'zg'algan burgut suruvdagi qo'zichoqni ildi-yu ketdi. Zag'cha buni kuzatib turgandi, hasaddan ichi kuyib, o'zining ham shunday qilgisi kelib qoldi. Zag'cha jon-jahdi bilan chinqirganicha borib qo'chqorga tashlandi: panjalari qalin junga o'ralashib qoldi-yu, uchishga ham, qochishga ham imkoni bo'lmay qoldi. Dning jon xalfIda pitirlayotganini ko'rgan cho'pon gap nimadaligini fahmladi-da, darhol tutib oldi: qanotlarini qirqib, o'zini ermak uchun bolalariga eltdi. Bolalari chuvillashib: «Bu qanday qush?» - deya so'raganlarida, cho'pon aytdi: «Men-ku buning zag'chaligini bilaman-a, biroq uning o'zi o'zini burgut hisoblaydi-da?!»
Alqissa, o'zingdan zo'rroqlar bilan bellashaman, deb chiranganing
bilan hech ish chiqarolmaysan, kulgi bo'lganing qoladi, xolos.
Rar qanday inson hayotda o'z o'rnini bilishi lozim. Kerak-nokerak narsalarga o'zini uraverish yaxshilikka olib kelmaydi. Agar zag'cha burgutdan bir necha barobar kichik ekanini, har qancha chiranganda
ham burgut shiddatiga ega bo'lolmasligini fIkr qilganida, o'zini abgor
qilib, kulgili holatga tushmas edi. Ana shunday toifa odamlarga nisbatan j
donolar «Ko'rpangga qamb oyoq uzatgin) deya tanbeh beradilar. ""'" I Darhaqiqat, yoshi ulug' yoki martabasi baland kishilar oldida I maqtanchoqlik qilish, o'z imkoniyatlariga to'g'ri baho bem olmaslik,
ularga noo'rin xatti-harakatlari bilan o'zini ko'rsatmoqchi bo'lish oxiroqibat shu kimsani beobro' qiladi, e'tiborsiz narsadek chetga chiqib qolishiga sabab bo'ladi.
Ko'rinadiki, Ezop masallari hayotiyligi bilan, odamlarning fazilat-u nuqsonlari, qusur-kamchiliklari, noto'g'ri xatti-hamkatlarini aniq ko'rsatib bera olgani, ma'naviy ibrati bilan hozir ham o'z ahamiyatini to'la saqlab kelmoqda. Bundan bir necha ming yillar awal yaratilgan bu majoziy hikoyatlar dunyodagi barcha tillarga tarjima qilinib, shu yo'lda ijod qiluvchi davomchilari yetishib chiqishiga omil bo'ldi. Fransuzlarda 1. Lafonten, rus adabiyotida 1. Krilov kabi masa1chi adiblar Ezop masallarini qayta ishlab, ijodiy boyitib, o'z davri xususiyatlariga ko'ra to'ldirib, rivojlantirdilar. Q'zlari ham ulardan ilhomlanib, yangi masallar yaratdilar.
Nazariy ma'/umot
MASAL HAQIDA TUSHUNCHA
Masal - majoziy xarakterdagi qisqa hikoyacha bo'lib, nasriy yoki she'riy shaklda yoziladi. Uning asosiy qahramonlari turli hayvonlar, narsa-buyumlardan ibomtdir. Bular mmziy-majoziy ma'noda qo'llanilib, insonlar fe'l-atvoridagi turli xususiyatlarga ishora sifatida keltiriladi. Masalning asosiy jihati shuki, u to'liq ma'noda tarbiyaviy maqsadga yo'naltiriladi. Yuqorida ko'rib o'tilgan Ezop masallari bunga yorqin misoldir. Agar Rzop birinchi masa1chi hisoblansa, undan so'ng eramizning birinchi va ikkinchi asrlarida yashab o'tgan grek masalchilari Fedr, Babriy tom ma'noda uning davomchilari hisoblanadi. Hatto Fedrning masa1chilik rivojidagi asosiy xizmati shunda ediki, u Ezop masallarini she'riy yo'l bilan lotin tiliga taJjima qiladi. Ana shu taJjimalarga suyanib va ilhomlanib XVII asrda Fransiyada Lafonten, XVIII asrda Germaniyada Lessing, Gellert va XVIII - XIX asrlarda Rossiyada 1. A. Krilov masal janrida barakali ijod qildilar.
Ko'hna J1arq adabiyotida ham majoziy shaklda, ya'ni turli hayvonlar tilidan tarbiyaviy ahamiyatga molik hikoyachalar keltirish tajribasi qadim hind adabiyotining nodir namunalari bo'lgan «Panchatantra}>, «Kalila va Dimna}> kabi asarlar tarkibida uchraydi. Bu asarlar ham dunyoning ko'pgina tillariga taJjima qilinib, shunday yo'nalishdagi yangi asarlaming yaratilishiga turtki bergan.
Masa1chilikning eng yaxshi namunalari o'zbek adabiyotida ham mavjud. Avvalo, aytish o'rinliki, Ezop masallaridagi hikoyat va hikmatlarga o'xshagan ibratli maqol va matallar o'zbek xalqi hayotida, uning kundalik turmushida, so'zlashuv nutqida doimiy uchraydigan hodisadir. E'tibor qilgan bo'lsangiz, yuqorida Ezop masallaridan kelib chiqadigan xulosalar aks etgan qator maqollar va hikmatli iboralar ota-bobolarirniz tomonidan azal-azaldan aytib kelinganini anglatuvchi namunalar ham yonma-yon keltirildi. Buning sababi, ta'kidlaganimizdek, ko'tarilgan masala va mavzulaming insonlarga birdek xos bo'lgan xususiyatlar ekanligidadir. Shuning uchun ham Sharq, jumladan, o'zbek mutafakkir shoir-u adiblari maxsus «Pandnoma}>, «Oqobnoma}>lar yaratib, bu asarlar maktab-madrasalarirnizda alohida o'quv qo'llanmasi sifatida xizmat qilgan.
Shu o'rinda majoziy shakldagi ibratli hikoyatlarning eng sara namunalari ulug' bobokalonirniz Alisher Navoiy hazratlarining «Xamsa}> asaridagi birinchi doston «Hayrat ul-abroD> (Yaxshi odamlarning hayratlanishi) da va maxsus shu yo'nalishda yaratilgan «Lison ut-tayr}> (Qushlar tili) dostonida uchrashini alohida aytib o'tish lozim. Shu bilan birga XVIII asr oxiri - XIX asr boshlarida yashab o'tgan Muhammad SharifGulxaniy ham «Zarbulmasah> nomli asari bilan o'zbek adabiyotida masa1chilik rivojiga ulkan hissa qo'shdi. Ulardan tashqari XX asrga kelib Abdulla Avloniy, Harnza Hakimzoda Niyoziy, Yamin Qurbon, Saini Abduqahhor, Muxtor Xudoyqulov kabi shoirlar ijodida masal janrining yaxshi namunalari uchraydi.
«TO'MARIS» RIVOYATI
lannatmisol yurtimiz qadim zamonlardayoq do'stlarda havas, dushmanlarda hasad uyg'otib kelgan. Bir tomonda osmono'par tog'lar, shaffof buloqlar. Bir tomonda yam-yashil vodiy, uchi-qirg'og'i ko'rinmas o'tloqlar... Sumv-sumv qo'y-qo'zilar, yilqi uyurlari. Bir tomonda obod qishloqlar, mevazor bog'lar, yuz hunarlik ko'rkam shaharlar... va ahil, mehnatkash xalq.
Bunday o'lkani qo'lga kiritishni istagan istilochilar ko'p bo'lgan, albatta. Bunga tarix guvoh. Lekin mard va jasur bobolarimiz Vatanni dushman qo'liga osonlikcha bergan emaslar. Har bir qarich yer uchun
jang qilganlar, jon olib jon berganlar, qahramonlik namunalarini ko'rsatganlar. Bu shiddatli voqealar mana necha asrlardirki, tildan tilga, avloddan avlodga o'tib yashab keladi. Biz ulami qahramonlik afsonalari deymiz. Afsona deyilishiga sabab shuki, ular tildan tilga o'tar ekan, sayqallashib, lekin asl voqealardan uzoqlashib, sirli tus olib borgan. To'maris, Shiroq, Alp Er To'nga, Siyovush va Rustamning jasoratlari haqidagi afsonalar mana shu siraga kiradi. Ular qadim ajdodlarimiz hayotidan hikoya qiladi.
Masalan, To'maris, Shiroq afsonalari qadim Eron va Turon o'rtasida kechgan olis jang - u jadallaming ikki hayajonli lavhasini bizga yetkazadi.
Bundan 2700 yil oldin buyuk bobolarimiz Saqalar davlatini qurdilar. Saqalar Rusiyada «skiflar», G'arbiy Yevropada «skitlaf» nomi bilan tanilgan. Saklar yoki shaklar ham deyiladi. Bu davlat Xitoydan Duriay daryosigacha cho'zilgan bo'lib, turkiy xalqlarning birinchi davlat uYUshmasi edi. Kaspiy dengizining sharqidagi tekisliklarda massagetlar qabilasi yashar, ulami mard va oqila ayol To'maris boshqarar edi.
Miloddan oldingi 546-yilda Eron shohi, ahamoniylar sulolasi asoschisi Kir Saqalar davlatiga yurish qiladi. Hozirgi O'ratepa shahrigacha bo'l-' gan yerlami bosib oladi. O'ratepaga Kirashata deb o'z no mini beradi. ' Nihoyat, 529-yilda Amudaryo bo'yida massagetlar hukmdori To'maris bilan bo'lgan jangda o'ldiriladi. Yurt ozod bo'ladi.
Ushbu voqea qisqa vaqtda butun dunyoga tarqaladi. U haqda xalq orasida turli-tuman afsonalar paydo bo'ladi. Shundaylardan birini «tarix otasi» deb nom olgan mashhur yunon olimi Herodot o'zining «Tarix» kitobiga kiritgan edi. Undagi eng muhim gap shuki, To'maris
jangda o'lgan Kirning boshini kestiradi, «qonga to'ymas qonxo'r qonga to'ysin uchun» Kirning boshini qon bilan to'ldirilgan meshga tiqishni buyuradi.
Herodot bu voqeadan yuz yil keyin yashagan. Lekin bu voqea juda mashhur bo'lgan bo'lsa kerakki, tarixchi uni batafsil keltirgan va buyuk momomizning ibrati tarixga kirib qolgan. Tarix kitoblarida bu nom «To'maris», «Tomris», «Tamiris» va «Tamirida» shakllarida uchraydi. «Is» yunonlar qo'shgan qo'shimcha. So'zning asli, o'zagi «temir»dan, deydilar ayrim olimlar. Bu gapda ham jon bor. Bobolarimiz bundan 4000 yil oldin temir qazib olib ishlatganlar. Iloq - hozirgi Ohangaron dunyoning eng qadim konlaridan. Xitoyliklar saqalami «temirchi millat»
degan ekanlar. Hindlarning «Maxabxarata» dostonida temirning shimoldan, ya'ni bizning yurtdan borganligi aytiladi.
Xullas, tarixni kavlasangiz, gap ko'p.
To'marisning jasoratga to'la ibrati haqida XX asrda adabiyotimizda
ayrim asarlar paydo bo'ldi. Shulardan biri yozuvchi Mirkarim Osimning «To'maris» hikoyasidir. Ona Vatanimizda bundan 2500 yil oldin yuz bergan qonli voqealar va dushmanga hech qachon bo'yin egmagan ajdodlarimiz hayoti hikoyada qiziqarli voqealar, ta'sirli manzaralar orqali tasvirlab berilgan.
Mirkarim Osimning deyarli hamma asarlari tarixda yashab o'tgan buyuk shaxslar, yuz bergan muhim voqealar haqida. Masalan, «Aljabrning tug'ilishi» hikoyasi algebra faniga asos solgan buyuk bobomiz AlXorazmiyning 1200 yilligiga bag'ishlangan edi. «Jayhun ustida bulutlaf»
qissasi Amerika qit'asini bashorat qilgan, zamonasining barcha fanlarini egallagan Beruniy hayotidan hikoya qilardi. Shuningdek u Abu Ali ibn Sino (<
o'lmas siymola.amiz obrazini yaratdi. Boborahim Mashrabning murakkab va fojiali taqdirini hikoya qiluvchi «Singan setOf» nomli
qissa yozdi. -.
Adibning bir qator asarlarida xalqimiz tarixining muhim qismi hisoblangan chet el bosqinchilariga qarshi kurashi voqealari tasvirlangan edi. Jumladan, «O'tror», «Temur Malik» qissalarida 1219-1221-yillarda mo'g'ul istilochilarining Vatanimizga bostirib kirishi va xalq farzandlarining ularga qarshi olib borgan mardonavor kurashlari hikoya qilinadi.
«To'maris» va «Shiroq» hikoyalari esa miloddan oldingi olis tariximizdan, qadim bobolarimizning Eron bosqinchilariga qarshi kurashidan so' z ochar edi.
Mirkarim Osim Toshkent shahrida ziyoli oilasida tug'ilgan. Eski maktabda o'qigan. Arab, fors tillarini o'rgangan. 1918-1921-yillarda Langar mahallasidagi «Shamsul irfon» maktabida, so'ng esa Alisher Navoiy nomidagi pedagogika bilim yurtida o'qiydi. 1926-1930-yillarda Moskvadagi pedagogika institutining tarix-iqtisod fakultetida tahsil oladi. Tarix va badiiy ijodga qiziqishida dastlab mashhur taraqqiyparvar
Munavvarqorining, so'ngroq Oybekning ta'siri katta bo'lgan. .
Quyida siz adibning «To'maris» va «Shiroq» hikoyalari bilan tanishasiz.
«TO'MARIS» HIKOYASIDAN
To 'maris 0 'g'li Sparangizni shak urug'idan bo 'lgan Zarinaga uylantirmoqchi. 0 'sha davr udumiga ko Ira bo'lajak kelin va kuyov birbirlari bilan kurashga tushadilar. Kurash shiddatli bo 'ladi. Goh yigitning, goh qizning qo 'li baland keladi.
Nihoyat, Sparangiz g 'olib keladi (agar qiZ yiqilsa, eriga itoatkor bo 'lishi lozim edi). To'maris 0 'g'li va unga munosib kelindan xursand. To 'y
tantanalari 0 'tadi. Biroq quvonch uzoqqa cho 'zilmaydi. Eron shohi
Kayxisravning elchisi paydo bo'ladi. Elchi Eron shohi uning qo'lini so'rayotganini aytadi. Massagetlar malikasining eri sal ilgariroq vafot etgan edi. To 'maris Eron shohining nayrangini darrov fahmlaydi. Shohga malika emas, uning jannat yurti kerakligini elchining birinchi gapidanoq sezib oladi va unga keskin rad javobini beradi. Elchi takabburlik bilan
To'marisga tanbeh bermoqchi, bu xatti-harakati Eron shohiga nomunosib, demoqchi bo'ladi. Malika esa uning xalqi erkinlikni qullikka almashtirmasligini bildiradi. Urush bo 'lishi aniq edi. Urush harakatlari
Ll.Q - - - - - - - - -
o'lmas siymohirimiz obrazini yaratdi. Boborahim Mashrabning murakkab va fojtali taqdirini hikoya qiluvchi «Singan setor» nomli
qissa yozdi. --'
Adibning bir qator asarlarida xalqimiz tarixining muhim qismi hisoblangan chet el bosqinchilariga qarshi kurashi voqealari tasvirlangan edi. Jumladan, «O'tror», «Temur Malik» qissalarida 1219-1221-yillarda mo'g'ul istilochilarining Vatanimizga bostirib kirishi va xalq farzandlarining ularga qarshi olib borgan mardonavor kurashlari hikoya qilinadi.
«To'maris» va «Shiroq» hikoyalari esa miloddan oldingi olis tariximizdan, qadim bobolarimizning Eron bosqinchilariga qarshi kurashidan so'z ochar edi.
Mirkarim Osim Toshkent shahrida ziyoli oilasida tug'ilgan. Eski maktabda o'qigan. Arab, fors tillarini o'rgangan. 1918-1921-yillarda Langar mahallasidagi «Shamsul irfon» maktabida, so'ng esa Alisher Navoiy nomidagi pedagogika bilim yurtida o'qiydi. 1926-1930-yillarda Moskvadagi pedagogika institutining tarix-iqtisod fakultetida tahsil oladi. Tarix va badiiy ijodga qiziqishida dastlab mashhur taraqqiyparvar Munawarqorining, so'ngroq Oybekning ta'siri katta bo'lgan.
Quyida siz adibning «To'maris» va «Shiroq» hikoyalari bilan tanishasiz.
«TO'MARIS» HIKOYASIDAN
To (maris 0 (g?i Sparangizni shak urug (idan bo (lgan Zarinaga uylantirmoqchi. 0 ha davr udumiga ko (ra bo (lajak kelin va kuyov birbirlari bilan kurashga tushadilar. Kurash shiddatli bo (ladi. Goh yigitning, goh qizning qo (li baland keladi.
Nihoyat, Sparangiz g (olib keladi (agar qiZ yiqilsa, eriga itoatkor bo (lishi lozim edi). To (maris 0 (li va unga munosib kelindan xursand. To y tantanalari 0 (tadi. Biroq quvonch uzoqqa cho (zilmaydi. Eron shohi Kayxisravning elchisi paydo bo (ladi. Elchi Eron shohi uning qo (lini so (rayotganini aytadi. Massagetlar malikasining eri sal ilgariroq vafot etgan edi. To (maris Eron shohining nayrangini darrov fahmlaydi. Shohga malika emas, uning jannat yurti kerakligini elchining birinchi gapidanoq sezib oladi va unga keskin rad javobini beradi. Elchi takabburlik hilan
To (marisga tanbeh bermoqchi, bu xatti-harakati Eron shohiga nomunosib, demoqchi bo (ladi. Malika esa uning xalqi erkinlikni qullikka almashtirmasligini bildiradi. Urush bo (lishi aniq edi. Urush harakatlari
boshlanadi. Sparangiz mardlik qilib, dushmanning Amudaryodan 0 'tishiga yo 'l qo 'yib beradi. Kayxisravesa uning sodda va to 'g'riligidanfoydalanib, qo 'lga tushirish rejasini tuzadi.
Sparangiz va uning do'stlarini ichkilik yordamida asir 0 la dilar. Sparangizdan boshqa barcha yigitlarni qilichdan 0 'tkazib, uning yordamida massagetlar yurtini zabt etmoqchi bo 'ladi. Sparangiz bu sharmandalikka chiday olmaydi va 0 'zini halok etadi. Voqealardan xabardor bo ligan To 'maris g 'azabga minadi.
Oftob nuri To'marisning yelkasiga tushib turar, go'yo Mihra nurli
qo'llari bilan uni siypab, olqishlayotgandek bo'lar edi.
- El-yurt ayol kishining fotihasini oldi, g'alaba bizga yor bo'lgay,
dedi soqoli ko'ksiga tushgan bir chol.
Shu payt tip-tiniq osmonda bir burgut qanotlarini keng yoyib, ular ustida aylana boshladi. Qurolli yigit-qizlar boshlarini ko'tarib, uning parvozini tomosha qildilar. Hamma ko'zlar chaqnab, yuzlar yorishib ketdi, chunki ularning e'tiqodida bu yaxshilik alomati edi...
To'maris tish-tirnog'igacha qurollangan va hali charchamagan Eron qo'shini bilan hozir jang qilsa, oqibati xunuk bo'lishini yaxshi bilardi. Eng oldin dushmanni cho'llarda sarson qilib, uning tinkasini quritish va qulay joy topib, jang qilish kerak edi.
Yengil g'alabadan havolangan Eron qo'shini To'marisning chekinayotganini eshitib, zudlik bilan uni ta'qib eta boshladi. Kayxisrav osongina zafar qozonib, o'lja olishga shoshilayotgan qo'shinini to'xtatib qolishdan ojiz edi. Massagetlar esa bir tepalik ustida o'zlari uchun qulay
joy ishg'ol qilib, saf tortib turdilar. Birinchi safda o'q-yoy bilan qurollangan yengil aslahali merganlar, ular orqasida og'ir qurolli askarlar turar edi. Kayxisrav askarlari sekin-asta yaqinlashib kelaverdilar. Massaget merganlari to'satdan ularni o'qqa tutdilar. Sadoqlar bo'shab qolgach, uzun dastali mis boltalar, kalta nayzalarni ishga soldilar. Qo'shinning ikki yani va orqa tomonini himoya qilib turgan otliqlar suvlig'ini chaynab, tiIla o'mildiriqlarini oftobda yarqiratib turgan sabrsiz arg'umoqlarning boshini qo'yib yubordilar. Saflar bir-birlariga aralashib ketdi. Qilich va nayzalarning bir-biriga taraqlab tegishi, jangchilarning suroni, otlarning kishnashi, yaradorlarning ingrashi birga qo'shilib, qiyomat-qoyim bo'lib ketdi. Odamlar g'uj bo'lib olib, bir-birlariga nayza sanchar, bolta bilan boshiga tushirar, qilich bilan chopar edi. Jang shu zaylda kechgacha
davom etdi. Oyerlarini yovdan tozalash va o'ch olish ishtiyoqi bilan yongan massagetlar jonbozlik ko'rsatib yov bilan mardlarcha olishishdi, nihoyat, zafar uh1rga yor bo'lib, dushmanni orqaga sura boshlashdi. Zarina boshchiligidagi otliq qo'shin dushmanning chap qanotini sindirib, orqaga o'tib oldi. Bir tepalik ustida jangni kuzatib turgan Kayxisrav qilich yalang'ochlab, o'z navkarlari bilan jangga shoshildi, biroq u birinchi to'qnashishdayoq halok bo'ldi. Kayxisravning o'lganini bilib, eroniylarning ruhi tushib, yuraklaridagi o't so'na boshladi. Dushmanning bir qismi chekinib, yaqin o'rtadagi to'qaylarga yashirinmoqchi bo'ldi. Biroq To'maris boshchiligidagi erkak va ayol suvoriylar ularning oldini to'sib chiqib, qilichdan o'tkaza boshladilar. Massagetlar eroniylar ustidan to'la g'alaba qozonib, bir talay asir olishdi.
- Kayxisravning kallasini kesib olib kelinglar! - deb buyurdi hali ham nafasini rostlab ololmagan To'maris. Uning yonida turgan dushman bilan olishgan kelini uch-to'rt ayol jangchi bilan shahanshoh askarlarining jasadiga to'lgan maydonga ot surdi. Ko'p o'tmay, Zarina Kayxisravning jasadini topdi va uning kallasini kesib olib, To'marisga keltirib berdi.
- Endi bir meshga qon to'ldirib kelinglar!
Jangchilar darhol malikaning buyrug'ini bajo keltirdilar. To'maris soch va soqoliga qon yopishib qotib qolgan, ko'zlari yumuq,
dahshatli kallani qo'liga olib, unga qaradi-da:
- Ey, Kayxisrav, umr bo'yi jang qilib odam qoniga to'ymading, mana endi to'yguningcha ich! - deb uni mesh ichiga soldi-da, mesh og'zini chilvir bilan mahkam bog'lab qo'ydi.
«TO'MARIS» HIKOYASI HAQIDA
Mirkarim Osim o'z hikoyasini To'maris afsonasi asosida yaratgan. To'maris afsonasi esa, yuqorida aytganimizdek, Herodotning «Tarix»
kitobida keltirilgan edi. Shu jumladan, To'marisning Kir boshini qon to'ldirilgan meshga botirgani tarixiy haqiqatdir. Xotin-qizlarningerkaklar bilan yonma-yon jang qilishlari, kelin bilan kuyovni to'y oldidan kurashtirib ko'rishlari saqalar hayotiga doir xalq og'zaki ijodi namunalarida saqlanib qolgan.
Yozuvchi bu ma'lumotlarni sinchiklab o'rganib chiqqan va ularga suyanib, qadim tarixiy voqealarni ko'z oldimizda jonlantirgan.
Hikoyaning markazida o'z qavmi va xalqini jonidan ortiq sevgan mard, aqIli va tadbirkor ayol To'maris turadi. U qirq yoshlardan oshgan,-
eri bir yil oldin vafot etgan. Yolg'iz o'g'li bor, oti - Sparangiz. Eron shohi Kayxisrav (Kiming nomlaridan biri) To'marisga uylanish bahonasida uning yurtiga egalik qilmoqchi. Massagetlar malikasi dushmanning bu nayrangini yaxshi payqaydi. Shu sababli sovchi bo'lib kelgan elchiga
qat'iy rad javobini beradi.
Urush boshlanadi. Sodda Sparangiz va uning do'stlari dushman makrini payqamay qoladilar va halok bo'ladilar. To'maris tadbirkorlik bilan ish tutadi. Dushmanni sahroning ichkarisiga boshlab, hammasini qirib tashlaydi.
Hikoyada shiddatli voqealar yuz bergan sahro manzaralari uzoq payt esda saqlanib qoladi. Sparangiz bilan Zarinaning to'y kuni kurashga tushish voqealari qadim-qadimlardan kelayotgan urf-odatlarimizni anglashga yordam beradi. Hiyla bilan asirga olingan Sparangizning nomusga chiday olmay o'zini halok etishi qalbimizda g'urur va mehr tuyg'ularini uyg'otadi. Nihoyat, dushmanning yengilib, adolatning qaror topishidan quvonib ketamiz. Beixtiyor jasorat va qahramonliklarga to'la xalqimiz tarixining yunon, arab, mo'g'ul, rus istilochilariga qarshi kurash sahifalari esimizga tushadi.
,. r
.., ,
«SHIROQ» RIVOYATI
Yoz boshlani,b, Yaksart bo'yidagi cho'llarda o'tlar qovjiray boshladi. Bu yerlarda yashovchi shak qabilaIari sero't yayIovlarga ko' chish taraddudiga tushishdi. Yangi yerlarga ko'chish chorvachilar uchun bir bayramdek edi. VIar bahor mavsumida yashab o'rganib qolgan yerlarini tashlab ketish oldidan bir-birlarinikiga qo'noq bo'lib borar, dorivor o'tlarni yeb semirgan biyaIarning sutidan tayyorlangan o'tkir qimizIarni ichib mast bo'lgan yigitlar qizIar bilan Iapar aytishar, vaqtichog'lik qilishardi.
Biroq bu safar odamIarning ko'ngliga qil sig'mas, o'tovlardan na
qo'shiq tovushi, na qizIarning xushchaqchaq kulgisi eshitilardi.
BaIand bir yerga qurilgan katta oq o'tovni egnilariga yarg'oq teridan kamzul, boshlariga uchi ingichka, uzun qaIpoq kiygan qurolli soqchilar qo'riqlab turardilar.
Q'tov ichida esa shak qabilaIarining oqsoqollari kengash qurib o'tirardilar. To'rga solingan ayiq terisi ustida chordana qurgan Rustak
oqsoqollariga vaziyatni tushuntirardi: .
- Eron shohi Darayavush Q'kuzdan kechib, So'g'diyani bosib oldi. EroniyIar el-yurtni taIab, erkaklarni quI, xotinlarni yesir qilib olib ketayotirlar. Endi navbat bizga keIdi. Darakchilarimiz shohning biz tomonga Ronosbat boshchiligidagi katta bir qo'shinni yubormoqchi bo'lganligidan darak berayotirlar...
Rustak - soch-soqoli oqargan, biroz munkayib, cho'kib qolgan suyakdor chol edi. V bir vaqtlar keng yag'rinli, baIand bo'yli pahlavon edi. Yakkama-yakka jangIarda shak urug'ining dushmanlaridan ko'p bahodirlarni yer tishlatgan, uning nomi So'g'diyada ham, Eronda ham mashhur edi.
Hozir u shaklar va so'g'diyaliklarning ashaddiy dushmani bo'lgan Eron shohi va uning qora niyatlari to'g'risida gapirar ekan, g'azabdan
nafasi tiqilar, ko'zlari o't so char edi. V gapini tugatib, dushmanni daf etmoq uchun qanday choraIar ko'rish kerakligi to'g'risida o'z fIkrIarini
aytishni urug' oqsoqollaridan so'radi. .
- Qo'lidan ish keImaydigan chollar, kampirIar, bolalik xotinlarni qo'y va yilqilar bilan uzoq cho'llarga yuborib, qolgan er va ayollarning barini qurollantirsak va dushman bilan bir tomchi qonimiz qolguncha urushsak, - deb gap boshladi urug' oqsoqollaridan Saksfar. V oltmishga
borib qolgan bo'lsa-da, yoshlardek ikki beti qip-qizil, serg'ayrat va" ,
tavakka1chi odam edi. ? U rush kulfati benomuslik mashaqqatidan yaxshiroq. Zolim Eron shohiga quI bo'lgandan ko'ra jang maydonida 0' 19an afzal...
Rustak uning uzundan uzoq gapini sabr bilan tinglab, boshini quyi solgancha 0 'ylanib qoldi.
- Jangda mardlarcha o'lmoq oson gap, lekin dushmanni yanchib tashlab, undan qasos olmoq qiyin. Biz mardlik ko'rsatib nomimizni qoldirish to'g'risida emas, balki el-yurtimizning erkini qanday saqlab qo!ish to'g'risida o'ylamog'imiz kerak, - dedi u qiziqqon Saksfarga qarab.
Oqsoqollar mum tishlaganday miq etmay o'tirar edilar. Ko'p mamlakatni bosib olib, jang maydonlarida ko'p tajriba orttirgan, yaxshi qurollangan Eron qo'shini bilan urushmoq juda mahol ekanligi ularga ayon edi.
Boshliqlar bu mushkul muammoni yechish uchun bosh qotirib o'tirganlarida, o'tov eshigi oldida turgan qurolli yigit Shiroq degan bir cho'ponning kirishga ijozat so'rayotganini bildirdi.
- Shiroq! - deb qoshini chimirdi Rustak. - Kim u?
- Shiroq bizning urug'dan. Butun umri cho'ponlik bilan o'tgan,
dedi Saksfar. - O'zi juda farosatli, dono, dostonchi chol. Eski
chaldevorlardan chayon ushlab o'zini chaqtiradi. Og'riq sezmaydi. Aytishlaricha, yoshligida ilon uni chaqib olganda allaqanday giyohlarni surtib tuzalib ketgan emish. O'shandan beri ilon-chayondan qo'rqmaydi.
Andog' bo'lsa, chaqir bu yoqqa o'sha cholni.
Eshikdan yoshi oltmishdan oshgan, tetikkina, barvasta bir chol
kirib, ta'zim qildi.
- Ijozat bersangizlar, men ham qatoringizga o'tirib, o'z fikrimni
aytsam. Nima to'g'risida gaplashayotganingizni bilaman. , - O'tir, o'tir, gapingga quloq solamiz, - dedi Rustak.
- Eron shohining askarlari Sirdaryo ostidagi qum donalaridan ham ko'p, ularni jangga chorlab, yengish mahol. Shunday bir hiyla topmoq kerakki, dushmanning oyog'i toyib, halokat jariga qulab tushsin.
- Qani ayt, qanday hiyla o'ylab topding? - deb so'radi Rustak. - Buni faqat senga aytaman. Oqsoqollar o'tovingni tark etsinlar.
Rustak bu gapni eshitib aftlari burishib ketgan oqsoqollarga bir qarab
oldi -da:
- Nima, sen shu ulug' zotlarga ishonmaysanmi? - deb so'radi. - Ishonaman, ular el g'amini yeydigan halol odamlar, o'lsalar
ham dushmanga sir bermaydurlar. Ammo ulaming yaqin do'stlari, inilari, o'g'illari, xotinlari bor. Men aytgan gaplarhi beixtiyor ularga aytib qo'yishlari mumkin. U yog'i ma'lum, el og'ziga elak tutib bo'lmaydur. Oqsoqollar meni kechirsinlar...
Urug' boshliqlari birin-ketin o'rinlaridan turib chiqib keta boshladilar.
Oq o'tovdan nariroqda o'tirgan oddiy ko'chmanchilar Shiroqni yaxshi tanir, uning qo'biz chalib aytgan dostonlarini ko'p marotaba tinglagan, o'zi ham dostonlarda madh etilgan sheryurak odamlardan biri ekanligini bilar edilar.
Oradan ancha vaqt o'tgandan keyin Shiroq o'tovdan chiqdi. Uni ko'rgach, ko'chmanchilar dahshatga tushib o'rinlaridan sakrab turib ketdilar. Keksa cho'pon kesilgan ikki qulog'i va burniga kuydirilgan namat bosib, sizib oqayotgan qonni to'xtatishga harakat qilardi. Kutilmagan bu fojiadan g'azablangan odamlar uning atrofini o'rab oldilar va ustma
ust savol yog'dira boshladilar:
- Quloq-burningni nega kesdilar?
- Sen sho'rlik nima gunoh qilib eding?
Rangi murdadek oqarib ketgan Shiroq tishini tishiga qo'yib, o'zini
bardam tutishga urinar, urug'doshlarining savollarigajavob bennasdi. Uni bir joyga o'tqizib, kuydirilgan namat bilan qonni to'xtatdilar. ChoIning sahro shamoli va cho'l quyoshidan qoraygan yuzida g'azab alomati yo'q edi. U o'ziga kelgach, o'rnidan turdi-da, kun botish tomonga qarab ketdi. Hang-mang bo'lgan kishilar uning orqasidan qaraganlaricha qotib qoldilar.
Dehqonchilik va bog'dorchilik bilan shug'ullanuvchi so'g'd xalqini itoatga keltirgan Eron shohi Yaksartning so'l qirg'og'idagi ko'chmanchilar ustiga yurish oldidan dam olmoqda. U yetti paxsa devor bilan
o'ralgan bog' o'rtasidagi baland shiyponda o'z a'yonlari bilan may ichib, shakarguftorlik qilib o'tirardi.
Mulozimlaridan biri shiypon yoniga kelib ta'zim qildi-da, quloqburni yo'q g'alati bir chol shoh huzuriga kirishga izn so'rayotganini bildirdi. Doro surishtirib, kelgan odamning shak qabilasidan ekanligini
bilgach:
- Mayli, kirsin, - dedi.
Ikki qurolli muloZim boshlab kelgan Shiroq shohdan o'n besh
qadalncha berida to'xtadi-da, yer o'pdi va o'rnidan turib, ta'zim qilganicha qotib qoldi.
Doro baland bo'yli, qushburun, chiroyli odam edi. Uning ponaga o'xshagan soqoli ko'kragiga tushgan va mayin taralgan. Ustidagi to'q qizil zarrin to'ni yiltirar, qo'lidagi uzun aso dastasiga qadalgan qimmatbaho toshlar qorong'i kechadagi yulduzlardek charaqlar edi. Tosh qo'g'irchoqqa o'xshagan ikki mulozim uni sekin-sekin yelpib turardi.
,"f
Doro kamori qoshlarini chimirib, baland ovoz bilan:
- Hoy odam,'15'zing kimsan, oting nima va qaysi urug'dansan?
deb so'radi.
- Otim Shiroq, o'zim shak urug'idanman, - javob qildi chol.
- Kelib mening istirohatimni buzmoqdan maqsading nadir?
- Maqsadim mulozamat kamarini belga bog'lab, umrimni siz sha
hanshoh xizmatida o'tkazmoqdir. Janoblariga xayrixoh bo'lganim tufayli qabiladoshlarimdan qattiq sitam ko'rdim. Alarga men: «Shohi Eron bilan urushaman, deb chiranmang, sizlarni bir hamlada zer-u zabar qilg'ay, yaxshisi, itoat kamarin bog'lab, ul zoti bobarakotning etaklaridan o'ping», dedim. Bu gapdan xabar topgan hukmdorimiz Rustak g'azabga mindi va mening quloq-burnimni kestirdi. Men endi sizning yordamingiz bilan undan o'chimni olmoqchiman. Agar ijozati oliy bo'lsa, yengilmas qo'shiningizni yolg'iz podachilar biladigan so'qmoqlar bilan shak lashkarlarining orqasidan olib chiqar edim, keyin ularni qilich damidan 0 'tkazmoq qiyin emas...
Shiroqning gapini eshitib, Doro o'yga toldi. Agar jangovar shak qabilalari shu yo'sinda yakson qilinsa, O'kuz bilan Yaks art o'rtasi- . dagi serunum yerlarni bosib olgan Eron lashkarlarining bexatarligi ta'min etilgan bo'ladi. Ammo bu keksa cho'ponni bir sinab ko'rmoq kerak.
Shiroq shohning ishonchsizlik ko'zi bilan qarayotganini fahmlab,
o'z so'zining to'g'riligini isbot qilishga kirishdi:
- Axir quloq-burnimning yaqindagina kesilgani ko'rinib turibdi
ku! Biznikilar bekorga o'z urug'lariga bunday sitam yetkazmaydurlar.
U o'ylab qo'ygan dali11arini keltirib, uzundan uzoq gapirdi va o'zining Eron shohiga sodiqligini, shaklarga dushman ekanligini isbot qilishga tirishdi, so'zining oxirida Quyosh tangrisini shafe keltirib ont ichdi.
Doro sarkardalari bilan maslahatlashib, shaklar ustiga qo'shin yuborishga, Shiroqni esa yo'l boshlovchi qilib olishga qaror berdi.
Eron askarlari yo'l boshlovchining maslahati bilan yetti kunijk suv, oziq-ovqat, yem-xashak olib yo'lga chiqdilar va daryoning chap qirg'og'idagi qum sahrolaridan borib shaklarga orqa tomondan hujum qilmoqchi bo'ldilar.
Dastlabki kurilar yo'l uncha mashaqqatli bo'lmadi. Cho'l o'tlari endi
qovjirab kelayotgan bo'lsa ham onda-sonda buloqlar atrofida ko'm-ko'k o'tloqlar uchrab turardi. Bora-:;bora cho'l sahroga aylandi, odamlar va otlaming suvga ehtiyoji osha bordi. Afsonaviy otlaming taqalariga o'xshab uyulib qolgan qumtepalardan oshib yoki chetlab o'tish oson emas edi. Qora terga tushib hansiragan otlar oyoqlarini qumdan arang tortib olib, bosWarini quyi solganlaricha bitta-bitta qadam tasWab borardi. Sahroning berahm quyoshi yomon niyatda kelayotgan bu qurolli odamlarning boshidan olov selini quyar, icWarini kuydirib, tashnalikdan lablarini qovjiratar, qumlar ustida jimirlab turgan qaynoq havo o'pkalarini yondirardi.
Lashkarboshilaming toqatlari toq bo'lib, shaklar lashkargohiga qancha masofa qolganini Shiroqdan surishtira bosWadilar. U esa manzilga yaqinlashib qolganliklarini va yana ikki kun yurish kerakligini aytib, bosWiqlarni yupatardi. Biroq sermashaqqat safaming yettinchi kuni ham shaklardan darak topmadilar. Hamma yoq dasht-biyobon, odam yursa oyog'i, qush uchsa qanoti kuyadi. Suv, oziq-ovqat, yem-xashak tamom bo'lgan, oriqlab ketgan otlar yer iskab suv qidiradi, qovjiragan lablari shishib ketgan odamlar bir qultum suv uchun bir yillik umrlaridan kechishga tayyor!
Shiroqni o'rtaga olib: «Bizni qayerga boshlab kelding, ablah!» deb qisti-bastiga oldilar. Askarboshilardan biri uning yoqasidan ushlab
siltadi va haqorat qila bosWadi. Shiroq yoqasini uning qo'lidan qutqarib, namat qalpog'ini boshidan oldi-da, serajin va keng peshanasining terini artdi. Uning qovjiragan lablari istehzoli tabassumdan yorishib, qiyiq ko'zlarida o't chaqnab ketdi. Atrofini qurshab olgan g'azabli chehralarga mag'rur qarab turib, qalpog'ini yerga bir urdi-da, qahqahlab kulib yubordi:
- Men yengdim, Doro qo'shinini bir o'zim yengdim! - dedi u qichqirib. - Sizlarni aldab sahroning qoq o'rtasiga olib keldim, - qo'li bilan kunchiqish va kunbotish tomonni ko'rsatdi. - Bu yog'i ham yetti kunlik yo'l, bu yog'i ham. Istagan tomoningizga boravering! Mening go'rim shu yerda, - deb oyog'i ostini ko'rsatdi.
U o'z murodiga yetgani uchun muqaddas otash va suv xudosiga shukur qilib, allaqanday bir duoni o'qidi. Darhaqiqat, u o'z elini qullikdan qutqarib qolish uchun jonidan kechgan, yovuz dushmanni hiyla tuzog'iga ilintirish uchun ming turli azob-uqubatni bo'yniga olgan
edi. Mana endj...u niyatiga yetdi, dushman askarini halo kat jari yoqasiga bosWab keldi. Endi dushman nima qilsa qilaversin!
U Rustakning huzuriga kirganida shunday degan edi:
- Agar mening bola-chaqam va nevaralarimni unutmasang, o'z
shirin jonimdan kechib, yurt boshiga kelgan baloni daf etardim. Dushmanni daf qilmoq uchun bir hiyla o'ylab topdim. Umrim oxirlab qoldi, axir bu dunyodan ketmoq kerak. Men el-yurt uchun o'limning shirin sharbatini ichmoqqa qaror qildim... Gapimga quloq soL..
Hukmdor uning gapini oxirigacha tinglab, fikrini ma'qullagan edi. Shunda u yonidan o'tkir pichog'ini olib, o'z quloq-bumini kesgan va go'yo o'z eliga xiyonat qilgan bo'lib, dushman orasiga kirgan edi...
G'azabdan ko'zlari olayib, aft-basharasi bujmayib, xunuk bo'lib ketgan Eron sarkardalari Shiroqni o'rab olib, uni ura bosWadilar. Sarkarda Ronosbat dabdalasi chiqqan Shiroqni ular qo'lidan qutqarib, bir chetga olib chiqdi-da, suv ichirdi, so'ngra chodiriga olib kirib, uni yaxshilikcha yo'lga solmoqchi bo'ldi. Endi Eron sarkardasi shaklar ustiga yurish qilib, ulami tor-mor etishni xayolidan chiqarib tasWagan, u faqat qo'shiniui halokatdan qutqarib qolishni o'ylardi.
- Agar sen sahro quduqlari va chashmalarini bizga ko'rsatsang, gunohingdan kechib, So'g'diyada istagan qisWoqlardan birini senga in' om etardik.
- O'z elimning dushmanlariga yordam uchun cho'zadigan qo'limni kesib tashlaganim ma'qul, - dedi u gapni qisqa qilib. Halokat yoqasida qolgan eroniylar achchiqlariga chiday olmay, fidokor cho'ponni chopib, qiyma-qiyma qilib tasWadilar.
«SHIROQ» HIKOYASI HAQIDA
«Shiroq» hikoyasi xalqimizning chet el bosqinchilariga qarshi
kurashidagi fidoyilik va jasorat namunasidir.
Hikoyada hiyla va tadbirkorlik ham bor. Chunki dushman bilan kurashda birgina kuchning o'zi kifoya qilmaydi. Aql bilan ish ko'rish, hiyla, tadbirkorlik lozim bo'ladi. Bobolarimiz Vatanni saqlab qolish uchun kuch ham, aql ham topa olganlar.
Shiroq voqeasi shunday bo'lgan edi: 519-yilda Eron shohlaridan Birinchi Doro yurtimizga bostirib keldi. Ular malika To'marisning bosqinchi Kayxisravni boplab adabini berganliklarini tez unutgan edilar.
KucWar teng kela olmas edi. Eron qo'shini sonsiz-sanoqsiz edi. Shunday qaltis paytda oddiy bir cho'pon yordamga keldi. Eroniylarga yon bosgani uchun qabiladosWaridan zulm ko'rgan kishidek quloq-burnini kesib Doro huzuriga bordi va hiyla bilan qo'shinni suvsiz sahroga boshlab, hammasini halok qildi. O'zjonini qurbon qilib, Vatan va xalq ozodligini saqlab qoldi.
Ushbu voqea ham To'maris afsonasi kabi yunon tarixchilari asarlari orqali yetib kelgan. Jumladan, u miloddan oldingi II asrda yashagan yunon olimi Polienning «Harbiy hiylalar» kitobiga kiritilgan.
Y ozuvchi Mirkarim Osim «Shiroq» hikoyasini mana shu yunon tarixchisi bizga yetkazgan afsonaga tayanib yozgan.
Hikoyada Shiroq mehr-muhabbat bilan tasvirlangan. U sahroyi, cho'pon bo'lishiga qaramay, so'z va sozni sevadigan, ko'plab dostonlarni yod bilgan, nozikqalb inson. U ham hayotni sevadi. Yashashni sevadi. Lekin Vatanini hamma narsadan ustun qo'yadi. Shuning uchun ham oqsoqollar kengashiga taklifbilan o'zi kirib keladi. Uning o'lim oldidagi qahqahasi g'alaba belgisi edi.
Nazariy ma'[umot
RIVOYAT VA AFSONA TUSHUNCHALARI
Rivoyat va afsona o'zbek xalq og'zaki ijodining eng qadimiy janrlaridandir.
Rivoyat hayotiy voqealarni hayotiy uydirmalar vositasida aks ettiruvchi og'zaki ijod turidir. Rivoyatlarda tarixiy hodisalar va S}yrim shaxslar bilan bog'liq bo'lgan voqealar hikoya..qilinadi. Rivoyatlar u yoki bu voqea haqida xabar berish va uni tasdiqlash vazifasini o'taydi. Rivoyatlarda lutf va nazokat, aql va tadbir, ilm-ma'rifat, ezgulik kabi insoniy fazilatlar dag'allik, manmanlik, nodonlik, jaholat, adolatsizlik va yovuzlikka qarama-qarshi qo'yiladi.
Rivoyatlar mavzusiga ko'ra tarixiy va joy nomlari bilan bog'liq (toponimik) rivoyatlarga bo'linadi.
Tarixiy rivoyatlar biror shaxs faoliyati yoki xalq qahramonlari bilan bog'liq bo'lgan voqealarni aks ettirib, axloq va odobning go'zal ko'rinishlarini ulug'laydi. To'maris, Shiroq, Amir Temur, Ulug'bek, Ibn Sino, Beruniy, Alisher Navoiy, Mashrab kabi tarixiy shaxslar haqida yaratilgan rivoyatlar shular jumlasidandir.
Toponimik rivoyatlar. Bunday rivoyatlarda joy nomlarining kelib chiqishi bilan bog'liq hikoyalar ifodalanadi. Masalan, Samarqand no mining kelib chiqishi haqida rivoyat, Olmaliq shahrining, Nurota ziyoratgohining kelib chiqishi bilan bog'liq rivoyatlar. Rivoyatlar xalq tarixi, uning estetik qarashlarini o'rganishda zarur bo'lgan og'zaki ijod
janridir.
Afsona forscha so'zdan olingan bo'lib, fantastika, sehr-jodu hamda
hayotiy uydirmalarga asos bo'lgan nasriy hikoyalarni bildiradi.
Osmon, yer, suv parilarining ishlari, ruhlar, yovuzlik va ezgulik ilohlari, devlar, yer yuzida odamning paydo bo'lishi, olamning tuzilishi va hokazolar afsonalarning asosiy mavzusidir. Afsonalar mavzusiga ko'ra shartli ravishda sof mifologik afsonalar hamda tarixiy voqea va hodisalarni aks ettiradigan afsonalarga bo'linadi.
Sofmifologik afsonalar tuzilishiga ko'ra oddiy bayon shaklida bo'lib, ertaklarga xos ayrim belgilarga ega. Bunga «Qayumars», «Odami Od», «Erxubbi», «Anbar ona», «Hazrati Xizr» kabilami misol qilib keltirish mumkin. Xizr - mifologik timsol. U bilan bog'liq afsonalarda Xizr
cho'l piri, hosildorlik homiysi shaklida namoyon bo'ladi. U xalqning orzu-umidlarini ifoda etuvchi, uning manfaatlarini himoya qiluvchi qahramon tarzida tasvirlanadi.
Tarixiy voqea va hodisalar'haqidagi afsonalar guruhiga «Devqal'a», «Shirin qiz», «Kalta minor», «lIon buzgan» kabi afsonalami kiritish mumkin.
Msonalar muayyan xalqning kelib chiqishi, u yoki bu narsaning paydo bo'lishi, shuningdek, jamiyat va tabiatdagi voqea-hodisalami o'rganishda nodir manbadir. Chunki afsonalarda ijtimoiy hayot, kishilarning dunyoqarashi, urf-odatlari, fantaziyasi va tarixiy hodisalar haqidagi ixcham axborot 0' z aksini topgandir.
'
«UCH OG'A-INI BOTIRLAR» ERTAGI HAQIDA
Ertak xalq og'zaki ijodining eng qadimiy, ommaviy turlaridan biridir. Ertakning paydo bo'lishida qadimiy urf-odat, marosimlar, tabiat
hodisalari, jonivorlar muhim o'rin tutgan.
Ertak atamasi Mahmud Koshg' ariyning «Devonu lug' otit turk» asarida
uchraydi va biror voqeani og'zaki hikoya qilish ma'nosini bildiradi.
Hayot haqiqat bilan bog'liq bo'lib, xayoliy va hayotiy uydirmalar asosiga qurilgan, didaktik g'oya tashuvchi og'zaki hikoyalar ertak deyiladi. Ertakning ba'zi bir viloyatlarda boshqacha atamasi ham uchraydi. Masalan, Surxondaryo, Samarqand, Farg'onada - matal, Buxoro atrofidagi ba'zi qishloqlarda - ushuk, Xorazmda - varsaki, Toshkent shahri va uning atrofida cho'pchak atamasi ham ishlatiladi.
Ertaklarda xayoliy uydirmalar asosiy o'rinni egallaydi. Ular o'ziga xos qurilishi bilan ham ajralib turadi. Ertak kirish qismi, voqealar rivoji, tugallanmadan tashki!. topadi. Ba'zi ertaklar «Bir bor ekan, bir yo'q eka bir podshoh (yoki cho'pon) bo'lgan ekan», «Sizga bog' bo'lsin, bizga hayot» kabi qisqagina boshlamalar bilan boshlansa, ba'zi boshlamalar ancha uzun bo'ladi. Masalan, mana bu boshlamaga e'tibor bering: «Ertagiyo ertagi, echkilaming bo'rtagi, qirg'ovul qizil ekan, quyrug'i uzun ekan, ko'k muzga mingan ekan, muruti singan ekan, g'oz kamaychi ekan, o'rdak sumaychi ekan, ola qarg'a azonchi, qora qarg'a qozonchi, chumchuq chaqimchi ekan, to'rg'ay to'qimchi ekan,
bo'ri bakovul;l
ekan...» -
Ertaklar «Qirq kecha-yu qirq kunduz to'y berib, oshlarini oshab, yoshlarini yashab, murod-maqsadlariga yetdilar», «Shu bilan Ayoz podsho bo'lib, o'zining donoligidan xalqni odillik bilan so'rab, mamlakatda adolat o'rnatgan ekan» kabi tugallanmalar bilan yakunlanadi.
Siz o'tgan darslardan ertaklaming bir necha turlarga bo'linishini bilib olgan edingiz. «Uch og'a-ini botirlar» turiga ko'ra maishiy ertaklarga kiradi. Ertakning voqealari juda qiziqarli bo'lib, tarbiyaviy ahamiyati ham kattadir. Qadim zamonda o'rtahol bir kishi bo'ladi. Uning uch o'g'li bo'ladi. O'g'illarini safarga kuzatib qo'yishdan oldin ularga shunday pand-nasihatlar qiladiki, biz bu pand-nasihatlardan ushbu kishining qanday odamligini osongina bilib olamiz. «O'zimdan keyin baxtsiz bo'lib qolmanglar deb, sizlami o'qitdim», - deydi u. Raqiqatan ham o'qigan odam dunyoni taniydi, oq-qoraning farqiga boradi. Ilmli va hunarli oda.m hech qachon xor bo'lmaydi.
Bu kishi o'g'illarini tarbiyalashda uch narsaga amal qiladi. Birinchidan, sog'lom qilib tarbiyalaydi, natijada o'g'illari baquvvat bo'lib o'sadi. Ikkinchidan, qurol-yarog' bilan tanishtiradi, natijada o'g'illari yarog' ishlatishga usta bo'lishadi. Uchinchidan, qo'rqitmay o'stiradi, natijada o'g'illari botir, dovyurak bo'lib voyaga yetishadi. Endi bularning ustiga ilmli ekanligini ham qo'shsak, ular naqadar barkamol yigitlar ekanligining guvohi bo'lamiz. Biroq ularning otasi bu bilan kifoyalanib qolmaydi. U o'g'illarini yanada mukammal bo'lishlarini istaydi. Shu sababli ularga yana uch narsani uqtiradi: «To'g'ri bo'lingbexavotir bo'lasiz. Maqtanchoq bo'lmang - xijolat tortmaysii. Dangasalik qilmang - baxtsiz bo'lmaysiz». O'g'illari otalarining bu o'gitlariga amal qilganlari uchun ham barcha xatarlardan omon chiqdilar. Ratto podshoh o'zining uch qizini ularga berib, og'a-inilarni o'ziga kuyov qilib oldi. Endi ular saroyda qolib, aysh-ishrat qilib yotsalar ham bo'lardi. Podshohning o'zi ularga shuni taklif qiladi. Biroq og'ainilar bunga rozi bo'lmaydilar. Nega? Ertakni o'qib chiqsangiz, buni o'zingiz bilib olasiz.
|