Qattiq jism lazeri - Lazerlarning yaratilish tarixi gaz lazerlar reja: I. Kirish

|
Lazerlarning yaratilish tarixi gaz lazerlar reja: I. Kirish
|
bet | 20/21 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 54,47 Kb. | | #263539 |
Bog'liq Lazerlarning yaratilish tarixi gaz lazerlar-www.hozir.org2.8.Qattiq jism lazeri.
Qattiq jismlardan tayyorlangan L.da (mas, yoqutli L.da) 0,05% gacha xrom (Sg3+) ionlari (aktivator) qo’shilgan alyuminiy oksid (A12O3) dan tayyorlangan kizil kristall shisha tayoqcha ishlatiladi. Bunda yoqut silindr shaklida bo’lib, yoqut o’qining ikki uchiga optik rezonator hosil qiluvchi ko’zgular joylashtirilgan. Impulsli lampadan chiqayotgan yorug’lik tebrantirishni vujudga keltiradi. Lampaning yorug’ligi yoqutga tushganda, xrom ionlari lampadan chiqayotgan radiatsiya spektrining yashil va sarik, qismlarini yutib "uyg’ongan" aktivlashgan holatga o’tadi. Natijada nurlanishga tayyor aktiv muhit hosil bo’ladi va yoqutning o’qi bo’ylab ko’zguga tik yo’nalgan jala shaklida ko’payib boruvchi yorug’lik kvantlari paydo bo’ladi. Yoqutli L.larda generatsiyalanayotgan yorug’likning quvvati 20 kVt gacha yetadi. Ularning f.i.k. 0,1% dan 10% gacha. L. nuri generatsiyasi aktivatorning energiya sathlari orasidan o’tishiga bog’liq. Unda hosil bo’lgan infraqizil nurning to’lqin uzunligi >.=0,69 mkm. Qattiq jismli L.lardan neodim L.ida aktiv modda vazifasini neodim (Nd3+) ionlari qo’shilgan shisha (CaWO4) tayoqchadan foydalaniladi. Bu L. L.=1,06 mkm li infraqizil nur chiqaradi.
Suyuq jismlardan tayyorlangan L.da aktiv modda o’rnida "Rodamin-6J", piranin, tripaflavin va boshqa ishlati-ladi. Bo’yoqni erituvchi sifatida spirt, atseton, toluol va boshqalardan foydalanib, aktiv modda shisha kyuvetaga joylash-tiriladi (2rasm). Azot L. yordamida uyg’otiladigan bo’yoq L.ning sxematik tuzilishi ko’rsatilgan. Gazli L.da [bi-rinchi gazli L. (He-Ne) aralashmasida amerikalik olim A. Javan tomonidan yaratilgan] aktiv muhit gaz (yoki gaz aralashmasi)dan bo’ladi. Mac, geliy-neon (Ne—Ie)li aktiv muhit geliy va neon gazlar aralashmasidan iborat (3-rasm). Gaz aralashmasi elektr razryadi bilan aktivlashgan holatga keladi. Bun-day L.da generatsiya Ne ning sathlar orasidan o’tishida sodir bo’ladi. Bunda 3 ta to’lqin uzunlikdagi nur chiqadi: ^.=0,63 mkm (qizil nur), L2=1,15 mkm va X3=3,39 mkm (infraqizil nurlar). Gazli L.dan (CO2+N2) da X=10,6 mkm uzunlikdagi nur chiqadi. Ionli va kimyoviy L.lar ham gazli L. hisoblanadi. Ionli L.da aktiv muhit — ionlashgan atomlar, kimyoviy L.da esa kimyoviy reak-siyalarda "uyg’ongan" holatga o’tgan atomlar bo’ladi (ion sathlarda ishlovchi argon L.i ko’k nur chiqaradi). O’zbekiston milliy unti (O’zMU)ning kvant radiofizika kafedrasida o’ta yuqori chastota sohasiga oid tranzistorli avtogeneratorlarda ishlovchi ixcham yengil SO2 L.i yaratilgan.
Yarimo’tkazgichli mas, GaAs L.larda aktiv muhit yarimo’tkazgichlardan bo’ladi. Bunday L.da muhit optik va elekt-ronlar oqimi yordamida aktiv holatga keltiriladi. Bu turdagi L.larda lazer o’tishlari o’tkazuvchanlik-valent zonalari va donorakseptor sathlari orasida bo’ladi. Bular L. diodlari deyiladi. Yarimo’tkazgichli diod qalinligi 0,1 mm va yuzasi bir necha mm2 bo’lgan kristall plastinkadan iborat (4-rasm). Bu diodlar orqali to’g’ri tok o’tkazilganda elektronlar yuqori zona yoki sathlarga o’tib, inversiya holati ro’y beradi. Elektronlar quyi zona (yoki sathlar)ga o’tganida elektron-kovaklar rekombinatsiyasi natijasida ajralgan energiya hisobiga L. nuri generatsiyasi kuzatiladi. GaAs L.idan chiquvchi in-fraqizil nurning to’lqin uzunligi ^.=0,84 mkm. Yarimo’tkazgichli L.lardan aktiv moddasi CdS (ko’k nur), CdTe (qizil, to’q qizil nur — qirmizi), CaSb (qizil; infraqizil nur) bo’lgan L.lar mavjud. Yarimo’tkazgichli L.larning tuzilishi sodda, o’lchami kichik va ular uzoq ishlay oladi.
L.lardagi nur quvvati qattiq jismli L., suyuq jismli L., gazli L., va yarimo’tkazgichli L. tartibida, f.i.k. esa yarimo’tkazgichli L., suyuq jismli L., gazli L. va qattiqjismli L. tartibida kamayib boradi. Nurning ingichkali-gi (tor burchak ostida yo’nalgashgagi) gazli L.larda eng yaxshi, yarimo’tkazgichli L.larda esa eng yomon. Kurilmaning o’lchamlari, og’irligi qattiq jismli L.larda eng katta, gazli va suyuk, jismli L.larda o’rtacha, yarimo’tkazgichli L.larda esa eng kichik. Turli L.lar nuri ultrabinafshadan tortib, ko’zga ko’rinadigan soha va infraqizil diapazonlarni qamrab oladi.
L. turli sohalarda keng qo’llaniladi. Qattiq jismli L.lar lazer spektroskopiyasida, L. texnologiyasi (qattik, jismlarni qirqish, payvandlash, teshish) da, nochizig’iy optikada, gazli L.lar esa chastota va uzunlikni standartlashda, optik sistemalarni sopash, marksheyder ishlarida, L.lar kimyosida, tibbiyotda; yarimo’tkazgichli L.lar ixcham, yengil bo’lib, optik aloqa sistemalarida, audio va video sistemalarida, tunda ko’rish qurilmalarida, ma’lu-motni optik qayta ishlash va proyeksion L. televideniyesida keng qo’llanilmoqda. Kimyoviy L.lar atmosfera tarkibini nazorat qilish sistemalarida ishlatiladi. L.lar kriminalistika, Yer ustidagi uzok, masofalarda va suv osti optik aloqasida, nur tolali telefon aloqa sistemalarida, L. kompakt-diski yasashda, xirurgik operatsiyalarda, oftalmologiyada, boshqariluvchi termoyadro sintezida va h.k. k.da ishlatiladi.
|
| |