Tayanch so'zlar - Elektr zaryadi

|
Elektr zaryadi
|
bet | 5/11 | Sana | 28.11.2023 | Hajmi | 186 Kb. | | #106850 |
Bog'liq 8-sinf fizika [uzsmart.uz]Tayanch so'zlar: atom, yadro, proton, neytron, elektron, elektr zaryad, kulon, elektron zaryadi, elektron massasi, elektrofor mashina.
Dans jihozlari: plakatlar, slaydlar, elektrofor mashinasi, kodoskop, kimyoviy elementlar davriy sistemasi.
Darsda foydalaniladigan metodlar: «Blits savollar», «Modifikatsiyalan- gan ma'ruza», «Har kim har kimga o'rgatadi» interfaol metodlari.
Dare rejasi.
Tashkiliy qism - 2 minut.
Uy vazifalarini so'rash - 10 minut.
Yangi mavzuning bayoni - 18 minut.
Yangi mavzuni mustahkamlash - 12 minut.
Uyga vazifalar berish - 3 minut
Tashkiliy qism. O'qituvchi dars jihozlarini darsga hozirlaydi, uy vaZifalarini so'rash maqsadida «Blits savollan>ni tayyorlab qo'yadi.
Uy vazifalarini tekshirish. O'quvchilarga quyidagi «Blits savollar» beriladi:
Tabiatda necha xil elektr zaryadlari mavjud?
Suyuq o'tkazgichlarga misollar keltiring.
Elektroskopdan nima maqsadda foydalaniladi?
Elektroskopning elektrometrdan farqi nimadan iborat?
Izolator nima? Unga misollar keltiring.
Shu bilan bir qatorda, darslikdagi 2- § oxirida keltirilgan savollarga javoblar ham o'quvchilardan so'raladi. Shundan so'ng o'quvchilarning javoblari umumlashtiriladi.
3. Yangi mavzuning bayoni. «Modifikatsiyalangan ma'ruza» o'qitish metodidan foydalaniladi. O'qituvchi mavzu mazmunini og'zaki nutq orqali o'quvchilarga yetkazadi. O'qituvchi va o'quvchi orasida faol muloqot bo'lishiga e'tibor qaratiladi.
Dastlab plakatlar, slaydlar orqali atom tuzilishi namoyish etiladi. So'ng Rezerford tajribasi tushuntiriladi. Shu yerda asosiy tushunchalarga e'tibor berish zarur:
«atom» so'zining ma'nosi;
yadro, proton, neytron, elektron;
elektr zaryadi va uning birligi;
elektronning zaryadi va massasi;
elektrofor mashinasining tuzilishi, zaryadlarning hosil bo'lishi. Atom tuzilishini tushuntirishda quyidagi ma'lumotlardan foydalanish
tavsiya etiladi. Turli elementlarning atomlari odatdagi holatda bir-biridan yadro atrofida harakatlanuvchi elektronlarning soni bilan farq qiladi. Chunonchi, vodorod atomida yadro atrofida bitta elektron, geliy atomida ikkita elektron aylanadi. Uchta, to'rtta va hokazo elektronli atomlar ham bor. Kislorod atomining yadrosi atrofida 8 ta elektron, temirda 26 ta, uranda 92 ta elektron harakatlanadi.
Ammo ma'lum bir kimyoviy elementning asosiy xarakteristikasi wektronlarning soni bilan emas, balki yadrosining zaryadi bilan belgilanadi.
Masala shundaki, elektronlar ba'zan atomdan ajralib chiqa oladi. Bunda atomdagi elektronlarning umumiy zaryadi o'zgaradi. Yadroning zaryadini 0 zgartirish esa juda qiyin. Yadro zaryadining o'zgarishi yangi kimyoviy elementning paydo bo'lishi bilan barobardir.
Yadro zaryadi atom elektronlarining umumiy zaryadiga teng bo'lganligi ababli, yadro musbat zaryadlangan zarrachalardan tashkil topgan, deb
taxmin qilish mumkin. Darhaqiqat, modda Rezerford tajribasidagidan ko'ra tezroq harakatlanadigan zarrachalar bilan «bombardimon» qilinsa, uning yadrosidan musbat zaryadlangan zarrachalar otilib chiqishi mumkin. Bu zarrachalar proton deb atalgan. Har bir protonning massasi elektron massasidan 1836 marta katta va u musbat zaryadli bo'lib, zaryadining miqdori elektron zaryadining moduliga tengdir.
Rezerford tajribasi amalga oshirilgandan va protonlar mavjudligi isbotlangandan so'ng, olimlar yadro tarkibini tekshirishni davom ettirdilar. Natijada yadroda, protonlardan tashqari, neytral (zaryadsiz) zarrachalar ham borligi aniqlandi. Bu zarrachalar neytron deb ataldi. Neytronning massasi proton massasiga taxminan teng. Shunday qilib, atom quyidagicha tuzilgan: atom markazida proton va neytronlardan iborat yadro joylashgan, yadro atrofida elektronlar harakatlanadi.
Shuni eslatib o'tish kerakki, butun atom neytraldir, chunki yadroning musbat zaryadi hamma elektronlarining manfiy zaryadi yig'indisiga teng.
Ammo bir yoki bir necha elektronini yo'qotgan atom neytral emas, balki musbat zaryadga ega bo'ladi. Bunday atom musbat ion deb ataladi.
Bunga teskari hoi: ya'ni neytral atomga ortiqcha elektron kelib qo'shilishi ham mumkin. Bu holda atom manfiy zaryad olib, manfiy ionga aylanadi.
|
| |