Akademik litseylar fizika kursida - bet 6

2.2 Akademik litseylar fizika ta’limini shaxsga yo‘naltirilgan pedagogik
texnologiya
asosida
tashkil
etish
mexanika
bo‘limi
misolida
Mexanika fizikaning tarixan birinchi paydo bo’lgan bo’limidir. Mexanika
taraqqiyotida eksperimental dalil va ayrim nazariy fikrlarni to’plash va sistemaga
solish, fizikaning boshqa sohalaridagidan ko’ra tezroq yagona nazariya bilan
almashdi. Bu yagona nazariya Galiley va Nyuton asarlari natijasida paydo bo’ldi va
u turli mamlakatlarning olimlari tomonidan rivojlantirildi. Mexanik harakat -
jismlarning fazoda va vaqtda bir -biriga nisbatan ko’chishi fizikada o’rganiladigan
harakatlarning eng oddiy formasidir. Mexanikani, uning eng muhim tushuncha va
qonunlarini o’rganib olmasdan turib issiqlik, elektr, hodisalarini ongli o’zlashtirish
mumkin emas. Mutlaqo ravshanki, harakatning murakkabroq formalari bo’lmish
issiqlik, elektr, tovush, atomlarda sodir bo’ladigan xodisalarni o’quvchilar
mexanikada o’rganiladigan eng sodda harakat formasining asosiy va eng xarakterli
tomonlarini o’zlashtirib olganlaridan so’ng o’rganilishi lozim. Nihoyat mexanik
harakat harakatning sifat tomondan ancha murakkab formalarida qatnashadi, ammo
ularning o’rnini bosa olmaydi. Soddadan murakkabga degan didaktik prinsip fizika
kursi strukturasiga tatbiq etilganda fizikani mexanikadan boshlab o’rganishni talab
qiladi. Mexanikadan olingan ma’lumotlar fizika kursining boshqa bo’limlarini
16
o’rganishda mutlaqo zarurdir. Mexanikadagi tushunchalarni bilmasdan turib fizikani
o’rganish alifbeni o’rganmasdan turib kitob o’qishga o’rganish bilan bir xil bo’ladi.
Xaqiqatan xam issiqlik hodisalarining mexanizmini, tabiatini o’rganish uchun
modda tuzilishining molekulyar - kinetik nazariyasida mexanika tushunchalari va
qonuniyatlaridan molekulalarning kinetik va potensial energiyasi, jism impulsi
(harakat miqdori) va uning saqlanish qonuni, kuchning dinamik talqin qiliinshi va
boshqalar kabi tushuncha va qonuniyatlardan keng foydalaniladi. Elektr maydoni,
magnit maydoni va elektromagnit maydon xossalarini o’rganishda kuch, massa, ish
va energiya tushunchalarini bilish kerak va hokazo. Mexanikani o’rganish davomida
modda xaqidagi tushuncha rivojlantirib borilib, fizikaning keyingi bo’limlarida
ularning tuzilishlari o’rganib boriladi. Undan tashqari maydon tushunchasi xam
kiritilib (elektrni o’rganish vaqtida) u haqidagi tasavvurlar xam rivojlantirib boriladi.
Mexanik harakatni o’rganish vaqtida bu harakat vaqt o’tishi bilan fazoda yuz beradi,
degan fikr ham tushuntiriladi. Moddaning fazoda va vaqtda harakatlanishi
to’g’risidagi tasavvurlar kursning boshida eng sodda va ko’rgazmali misollarda aniq
va tushunarli qilib beriladi. Keyinchalik harakatning murakkabroq formalarini
o’rganishda bu tasavvurlar rivojlantiriladi va chuqurlashtiriladi. Mexanikani
o’rganishda uning eksperimental asoslarini kuchaytirish kerak. Mexanikani
eksperiment asosida o’rganish quyidagilarni ko’zda tutadi: asosiy hodisalar
tajribalarda o’rganiladi, fizik qonunlarning chiqarilishi ana shu tajribalarga tayanadi,
tushunchalarning tarkib topishi tajribalarga va o’lchashlarga asoslanadi. Mexanika
tajriba asosida o’rganilganda o’quvchilar mexanik hodisa, qonun, tushunchalar va
ularning tadbiq etilishi to’g’risida qat’iy bilimlar oladilar. Umumiy xulosalardan
qat’iy faktlarni ko’ra biladigan bo’ladilar, turli hollarda fizik kattaliklarning son
qiymatlarini “seza” biladigan bo’ladilar. Kuchlarni dinamometlar bilan, harakat
tezligi va tezlanishni ustiga tomizgich o’rnatilgan aravacha bilan yoki tezlikni
spidometr bilan, jismlarning aylanish chastotasini taxometr bilan va boshqa fizik
kattaliklarni qayta-qayta o’lchash natijasida o’quvchilarda har - xil kuchlar, tezliklar,
tezlanishlar, massalar, aylanish chastotalari va shu kabilarni chamalab aniqlay bilish
malakalari hosil bo’ladi. Bular o’quvchilarning mexanikadan olgan bilimlarida
17
formalizmga yo’l qo’ymaydi. Tajribadan olingan dalillar (faktlar) umumiy fizik
nazariya bilan maxkam aloqada bo’lishini nazarda tutish kerak. Fizik nazariyasiz
bilimlar sistemasi bo’lishi mumkin emas. Mexanikada fizikaning bu bo’limining
butun o’quv materialini birlashtiruvchi asosiy fizik nazariya Nyuton dinamikasining
uch qonuni va saqlanish qonunlaridir. Mexanikani o’qitish jarayonida fizika
fanining bilish “instrumenti” (asbobi) bo’lgan asosiy tushunchalar (massa, kuch,
impuls, energiya, ...), fizik nazariya (Nyuton qonunlari), umumlashtirish (butun
olam tortishish qonuni, saqlanish qonunlar) va mexanik sistemalarning muvozanati
bilan o’quvchilarni tanishtiriladi. Mexanikani o’qitish jarayonida o’quvchilarning
dunyoqarashlarini, politexnik bilim va malakalarini to’g’ri shakllantirib boriladi.
Ular siyosiy-g’oyaviy, vatanparvarlik, baynalminal ruhida tarbiyalanadilar.
Mexanikani o’rganish jarayonida o’quvchilarning mantiqiy, nazariy, ilmiy-texnik
fikrlashlari rivojlanadi. Mexanik harakatlarni o’rganishning turli uslublari mavjud
bo’lib, ulardan biri harakatni bosib o’tilgan yo’l orqali tasvirlash bo’lsa, ikkinchisi
harakatni radius vektor orqali tasvirlashdir. Maktabda moddiy nuqtaning o’rnini
koordinatalar yordamida (radius-vektorining koordinata o’qlariga proektsiyalari
orqali) aniqlanadi. Moddiy nuqta o’rnining o’zgarishini ko’chish orqali aniqlanadi.
Kollej va litseylarda kinematik kattaliklarning (ko’chish, tezlik, tezlanish) vektor
xarakterini o’quvchilar yaxshi o’zlashtirishlari lozim, chunki u dinamikada
harakatning asosiy qonunlarini o’rganishda zarurdir: harakat tenglamalarini vektor
ko’rinishda yozish dinamika masalalarini fizik mohiyatini ochish imkoniyatini
beradi. Harakatni tasvirlashda radius-vektorni vaqt yoki koordinata funktsiyasi
sifatida qarab kinematik kattaliklarni vektor kattaliklar sifatida kiritish mumkin.
Shuning uchun kollej va litseylarda vetkor kattaliklar bilan ishlashga ko’p axamiyat
beriladi va xarakatni tasvirlashda koordinat uslubi, ya’ni ikkinchi uslub tanlanadi.
Koordinat uslubi sanoq sistemasi va harakatning nisbiyligi haqidagi tasavvurlar
bilan mustaxkam bog’langandir. Koordinat uslubdan foydalanib vektor kattaliklarni
koordinata o’qlariga proyektsiyalarini olish orqali harakatni tekislikdagi yoki to’g’ri
chiziqli harkatlarga keltirib o’rganish mumkin. Kollej va litseylarda mexanikani
koordinat uslubida o’rganish asosiy tushuncha va qonunlarni ta’riflashni fandagi
18
ta’riflanishiga yaqinlashtiradi; fizika bilan matematikaning bog’lanishini
kuchaytiradi, bilimni umumlashtirish darajasini ko’taradi. Kollej va litseylarning
fizika kursida kinematika bo’limi birinchi o’rganilib, unda to’g’ri chiziqli tekis, tekis
o’zgaruvchan va aylana bo’ylab tekis harakatlar va ularning harakteristikalari
o’rganiladi. Avval kinematikaning kirish qismida mexanik harakat, sanoq sistemasi,
harakatning nisbiyligi, fazo va vaqt, harakatni o’rganish bosqichlari, moddiy nuqta,
traektoriya, yo’l va ko’chish, ilgarilanma harakat, vektorlar ustida amallar ko’rib
chiqilib, keyin to’g’ri chiziqli harakatni o’rganishga o’tiladi. Bu va boshqa
tushunchalar darslikda yaxshi berilgan bo’lishiga qaramasdan ularning ba’zi
birlariga
metodik
tavsiyalar
berib
o’tishni
lozim
topdik.
1) Mexanik harakat haqida tushuncha berish vaqtida jismning harakatini o’rganish
uning vaziyatini vaqt o’tishi bilan qanday o’zgarishini bilshni anglatilishini, agar bu
o’zgarish ma’lum bo’lsa, jismning istalgan paytdagi vaziyatini bilish mumkin
ekanligini, mexanikaning asosiy masalasi ana shundan - jismning istalgan paytdagi
vaziyatini aniqlashdan - iborat ekanligini, mexanikaning asosiy masalasini hal qilish
uchun jism qanday harakat qilishini, qanday harakatda jismning vaziyati vaqt o’tishi
bilan qanday o’zgarishini qisqa va aniq ko’rsata bilish kerakligi, ya’ni mexanik
xarakatni ifodalaydigan kattaliklar o’rtasidagi bog’lanishlarni aniqlash lozimligi,
buni esa kinematikada ko’rib chiqishimizni aytib o’tamiz.
a) Sanoq sistemasi haqidagi tushunchani berish vaqtida quyidagilarni qo’shimcha
qilib ketish maqsadga muvofiq: agar jism to’g`ri chiziq bo’ylab harakat qilsa uning
harakatini bitta koordinata o’qi yordamida o’rganish mumkinligi, agar jism biror
tekislikda harakat qilsa uning harakatini ikkita koordinata o’qi yordamida o’rganish
mumkinligi; agarda jism fazoda ixtiyoriy yo’nalishlar bo’ylab harakat qilsa uning
harakatini uchta koordinata o’qi yordamida o’rganilishini aytib, misollar keltirib
chizmalar yordamida tushuntiramiz
b) Harakatning nisbiyligini tushuntirishda quyidagicha tajribadan foydalanish
yaxshi natija beradi.
d) Jismlarning harakat qonunlarini o’rganishda fazo va vaqt tushunchalarini aniq
tasavvur qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Ma’lumki, hamma moddiy jismlar
19
hajmga ega bo’lganliklari uchun ular muayyan joyni egallaydi va birbirlariga
nisbatan qandaydir tarzda joylashgan bo’ladi. Jism o’z harakati tufayli vaziyatlarini
(o’rinlarini) o’zgartiradi. Bu o’zgarish, tabiiyki, fazoda sodir bo’ladi va ma’lum vaqt
oralig’ida amalga oshadi. Har qanday mexanikaviy jarayon biror vaqt oralig’ida
fazoda sodir bo’ladi. Vaqt-hodisalarning ketma-ket o’zgarish tartibini ifodalaydigan
fizik kattalikdir. Jismlar harakatini fazo va vaqtdan ajralgan holda tasavvur qilib
bo’lmaydi. Shuning uchun ham jismlarning mavjudligi va ularning harakatlari
fazoda va vaqt ichida sodir bo’ladi, deb qaraladi. Nyutonning nuqtai nazarida fazo
va vaqt mutlaqdir: Fazo bir jinsli bo’lib, hamma yo’nalishlarda xususiyatlari bir
xildir, vaqt tashqi muhitga va jism harakatiga bog’liq bo’lmagan holda bir tekis
o’tadi. Relyativistik mexanika vaqt va fazo haqidagi fikrni bir oz o’zgartirish
lozimligini ko’rsatadi. Nyuton mexanikasi relyativistik mexanikaning xususiy xoli
ekanini (kvant mexanikasining ham xususiy holi ekanini) tushuntirib o’tamiz.
e) Moddiy nuqta haqida tushuncha berayotganimizda o’quvchilar ko’rgan va idrok
qiladigan misollardan ko’proq keltirish maqsadga muvofiqdir. Masalan, poezdni
Toshkentdan Andijonga ketayotganda moddiy nuqta deb qarash mumkinligini, lekin
u daryo ko’prigidan o’tayotganda ko’prikka nisbatan moddiy nuqta deb
bo’lmasligini, o’quvchi uyida gimnastika qilayotganda moddiy nuqta bo’lmasligi,
uyidan maktabga ketayotganda moddiy nuqta deb qarash mumkinligi tushuntiramiz.
f) Ko’chish va yo’l haqida tushuncha berilayotganda harakatlanayotgan jismning
boshlang’ich va oxirgi vaziyatlarini o’quvchilar to’g’ri tasavvur qilishlari lozim, aks
holda ular jismning boshlang’ich va oxirgi vaziyatlari deganda uning tinch turgan
va to’xtagan paytdagi vaziyatlarini tushunadilar. Harakatlanayotgan jismning
harakatini kuzatishga boshlangan paytdagi vaziyatini boshlang’ich vaziyati,
harakatni kuzatishni tugatgan paytdagi vaziyatini oxirgi vaziyat deb yuritilishini
chizmalar yordamida tushuntiramiz. Shundan keyin yo’l va ko’chishini ta’rifini
berib, yo’l skalyar, ko’chish vektor kattalik ekanini uqdiramiz.
Kadrlar tayyorlash milliy modelining tarkibiy qismi bo‘lgan uzluksiz ta’lim
tizimiga kiritilgan uch yillik o‘rta maxsus kasb-hunar kollejlarida fizika o‘qitishning
o‘ziga xos xususiyatlari quyidagicha:
20
1.
O‘quvchilarni kuzatish, o‘lchash va tajriba o‘tkazishning asosiy uslublari
bilan tanishtirish bilan birga fizika amaliyotidagi fizikaviy namoyishlar va
laborotoriya amaliy ishlarini o‘quv-chilarning qobiliyatlari va intellektual
rivojlanish
xususiyatlarini
hisobga
olgan
holda
chuqurlashtirilgan,
ixtisoslashtirilgan holda o‘qitishni ta’minlash.
2.
Fizikani o‘qitish jarayonida faqat tajribalarga asos-lanmasdan, balki
fizikaviy nazariyani ham aniq bir mavzutik ko‘rinishda taqdim etib, o‘quvchilarning
nazariy bilimlarini xoh fizika sohasida, xoh fizika bilan chegaradosh bo‘lgan boshqa
fanlar sohasida amaliy vazifalarni yechishda qo‘llashga o‘rganish. Fizika fani yetarli
darajada matematik saviyada va fanlar aro chegaralarni aniq ko‘rsatish imkonini
beruvchi doirada yoritilishi lozim. Bu maqsadlarga erishish uchun quyidagilarni
amalga oshirish lozim:
-o‘quvchilarga fizikaviy qonunlar va tamoyillarni ularning matematik ifodalari bilan
yetkazish;
-o‘quvchilarni fizikaviy hodisalar, fizik kattaliklarni aniq o‘lchamining asosiy
usullari, tajribada olingan natijalarni qayta ishlash, tahlil qilish, muhim fizik asbob
uskunalar bilan ishlash, malakalarini oshirish, bu ishlarda kompyuterdan
foydalanish usullari bilan tanishtirish;
-o‘quvchilarda tajriba o‘tkazish ko‘nikmalarini hosil qilish. Ularni fizikaviy
tajribalarini avtomatlashtirishining asosiy tamoyillari bilan tanishtirish, fizikaviy
g‘oyalarni to‘g‘ri o‘rganish, fizik masalalarni miqdoriy to‘g‘ri yechish;
-o‘quvchilarga fizika rivojlanishining muhim bosqichlarida o‘zbek allomalarining
qo‘shgan hissalari va tutgan o‘rinlari to‘g‘risida tushunchalar berilishi shart.
Akademik litseylarda o‘quvchilar o‘zlari tanlagan yo‘nalishi bo‘yicha bilimlarini
oshirishi va muayyan fanlar asoslarini chuqur, mukammal o‘zlashtirish imkoniga
ega bo‘ladilar. Shuning uchun ham akademik litsey bitiruvchilariga qo‘yiladigan
talablar ham zamon talablariga mos saviyada bo‘ladi. Akademik litsey bitiruv-
chilari fizika ta’lim sohasida quyidagi bilimlarga, tushunchalarga ega bo‘lmog‘i
lozim
:
-fizika va unga yaqin bo‘lgan fanlar bo‘yicha qo‘yilgan vazifani hal etishda fizika
21
qonunlarini bilish bilan birga boshqa bilim sohalarini ham birgalikda qo‘llay olish;
-asosiy fizikaviy o‘lchov asbob-uskunalaridan foydalana bilish, sodda amaliy
vazifalarni qo‘yish va ularni yechish, olingan natijalarni qayta ishlash, tahlil qilish,
baholay bilish hamda umumiy xulosalar chiqarish;
-o‘qish davomida o‘quv va qo’shimcha adabiyotlaridan mustaqil foydalana bilish.
Fizika kursining tuzilishi va mazmuni: Majburiy va majburiy ixtiyoriy ta’lim
tizimida fizika o‘qitishning ahamiyati shundan iboratki, bunda fizika-jonsiz tabiat
qonunlarini o‘rgatadigan asosiy-tabiiy fanlardan biridir. Olam doimiy o‘zaro ta’sirda
va uzluksiz harakatda bo‘lgan moddiy jismlar majmuasidan iborat. Tabiatda sodir
bo‘luvchi barcha hodisalar muayyan qonunlar bo‘yicha yuz beradi. Turli hodisalar
orasidan qonuniy bog’lanishni ochish va o‘rganish har qanday fan tarmog’ining
bosh maqsadi hisoblanadi. Jismlarning harakati va o‘zaro ta’sir, issiqlik,
elektromagnit
hodisalar
qonunlarining
tahlili
fizikaga
taalluqlidir.
Fizikada o‘rganiladigan hodisalar doirasini yoki bu fanning shartli chegarasini
aniqlash juda qiyin. Faqat bir narsani aytish mumkin: yangi kashfiyotlar, texnikaviy
tadqiqotlarning yangi-yangi sohalari bu chegarani yildan-yilga kengaytirmoqda.
Keyingi vaqtda fizikaning plazma fizikasi, elementar zarralar fizikasi, yarim
o‘tkazgichlar fizikasi, biofizika, qattiq jismlar fizikasi, gaz va suyuqliklar
dinamikasi kabi yangi bo‘limlari yaratilmoqda. Bular maktab va o‘rta maxsus
ta’limida fizikaning boshlang’ich tushunchalar kursida o‘zining aksini topgan.
Maktab fizika kursining asosiy maqsadi, oddiy fizika bilimlari bilan bir qatorda
hozirgi zamon fizikasi bilimlarini o‘quvchilar ongiga singdirishdir. Fizikaga oid
asosiy qonunlar va hodisalarni o‘rganmay turib, jamiyat rivojlanishini, taraqqiyotini
tushunib yetish mumkin emas. Chunki tabiat hodisalari asosini fizik qonunlar
egallaydi. Ularni maktabda o‘rganish hamma pedagogik talablar asosida olib
boriladi.
Maktab fizika kursining reformasi, undagi asosiy g‘oyalar-1997 yilda
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun va
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” to‘g‘risidagi qarorida e’lon qilindi va
O’zbekistonda ta’lim maz-munini, tarkibini isloh qilish bosh masala qilib belgilandi.
22
Natijada, barcha fanlar bo‘yicha umumiy o‘rta ta’limning Davlat ta’lim standarti va
o‘quv dasturlari ishlab chiqildi. Fizika o’qitishning yangi standarti va dasturi ham
1999-2000 o‘quv yilidan boshlab ishlay boshladi. Fizikaning yangi dasturi eski-
laridagi mazmuni bilangina farq qilmaydi (bu jihatdan olganda u oldingilardan kam
farq qiladi). Uning asosiy farqi tuzilishda, o‘quv materialining joylashtirilishida,
materialning ilmiy va o‘quv aha-miyatini qayta baholashda, butun o‘quv
materialining asosiy va ikkinchi darajasi materialga juda aniq ajratilishida hamda
ikkinchi darajali materiallarning ancha kamaytirilishidadir. Yangi dasturda
jismlarning ichki tuzilishi va undan kelib chiqadigan xossalari o‘rganiladigan
bo‘limlar ancha kuchaytirilgan. Dasturdagi yangilik shundan iboratki, maktab fizika
kursini o‘rganish 7-sinfdan emas, balki, 6-sinfdan boshlanadi. Yangi darslik ham
oldingisidan jiddiy farq qiladi. Yangi darslikda “Kirish”dan sung, “Harakat va jism-
larning o‘zaro ta’siri” mavzusi bayon etiladi. Butun o‘quv materiali darsliklarda
ikkiga; asosiy va qo‘shimcha qismlarga bo‘lingan. Fizikaning o‘quvchilar
o‘zlashtirib olishi lozim bo‘lgan muhim nazariy va amaliy masalalari standart va
dasturning asosiy qismiga kiritilgan. Qo‘shimcha qismga majburiy majmuadan
chetdagi ayrim nazariy masalalar, ko‘pincha texnik qurilmalarning tavsiflari, tarixiy
materiallar kiritilgan. Bob oxirida o‘z-o‘zini tekshirish uchun savollar, yechish
uchun sifatiy va miqdoriy masalalar berilgan. Mustaqil ishlar uchun topshiriqlar,
laboratoriya matnlari kabi ma’lumotlar ham kiritilgan. Umumiy o‘rta va o‘rta
maxsus ta’lim maktablari fizika kursining ilmiy saviyasi. Umumta’lim va o‘rta
maxsus maktablarda fizikaviy ta’lim shunday fizikaviy bilimlar sistemasidirki, u
fundamental ilmiy tushunchalarni shakllantirish, asosiy fizikaviy qonun va
nazariyalarni o‘zlashtirish, shuningdek, fizika metodlarini (eksperemental va
nazariy) tushunishni ta’minlaydi. Bu sistemada o‘quvchilar bevosita fizika fanining
mazmunidan kelib chiqadigan politexnikaviy tayyorgarlikka ega bo‘ladilar, yana bu
sistema keng ko‘lamda tabiat va texnika hodisalarini urganish va amaliy muhim
masalalarni hal qilishda o‘z bilimlarini qo‘llash sohasida eksperemental malaka va
ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Fizikaviy bilimlar sistemasi o‘quvchilarning dialektik
dunyoqarashlarni, tafakkurini va ijodkorligini rivojlanishini nazarda tutadi. O‘qitish
23
jarayonida vatanparvarlik tarbiyasini amalga oshiradi. Akademik litseyning
dasturida klassik fizika tushunchalarining ilmiyligi oshirilgan. Masalan:
“Mexanika” bo‘limini o‘qitishda qator fizikaviy kattaliklarning quyidagi shartlar
yangi darsliklarda hisobga olingan (tezlik, tezlanish, kuch, impuls) vektor harakat
haqidagi tushunchalarga kengroq e’tibor berish; molekulyar fizikada o‘quvchilarda
statistik tasavvurlarni shakllantirish; elektrodinamikada Lorents kuchi tushunchasi
va induktsiyalangan elektr maydoni haqidagi tasavvurdan foydalanish, ferromagnit
jismlarning doimiyligi strukturasi va ularning magnitlanish jarayonini “Tebranish va
to‘lqinlar” bo‘limi-da rezonans kabi masalalarni to‘liqroq tushuntirish va
hokazolarga alohida e’tibor berilgan. Klassik fizika masalalarini umumiy qabul
qilingan fizik qarashlarga muvofiq bayon etish, o‘rta ta’lim fizika kursi ilmiy
saviyasini oshirishning asosiy yo‘llaridan biri hisoblanadi. Shuningdek, klassik
fizika qonun va nazariyalari, tushunchalarining (massaning doimiyligi, klassik
mexanikada tezliklarni qo‘shish qonuni va shunga o‘xshashlarning) qo‘llanish
chegaralarini ko‘rsatish, ularning yangi fizika bilan bog‘lanishini ochish, klassik
fizika tushunchasi, qonunlari va hozirgi zamon fani yechib bergan yangi faktlar
orasidagi qarama-qarshiliklarni ko‘rsatish ham ko‘zda tutiladi. Shunday yo‘l bilan
mexanika-nisbiylik nazariyaisga, optika-yorug‘likning foton nazariyaisga, atom
tuzilishi-atom energetik sathlarining diskret qiymatlarga ega ekanligi kabi
ma’lumotlarga tutashgan holda o‘rganiladi. Fizikaning asosiy masalalaridan biri
materiyaning tuzilishi haqidagi ta’limotdir. Fizika-materiyaning xossalarini uning
ikki modda va maydon ko‘rinishida o‘rganadi. Modda va maydon korpuskulyar-
to’lqin xossalarga egadir. Shuning uchun o‘quvchilar to‘la-to‘kis ma’noda
atomistikani, tebranish va to‘lqin jarayonlar haqidagi ta’limotni mustahkam
o‘zlashtirishlari kerak. Fizika faqat zarralar (atom, molekula, elektronlar, foton va
boshqalar)ning xossalarigina emas, balki shuningdek, zarralarning qattiq, suyuqlik,
gaz, nurlanish holatlarini ham o‘rganadi. Ularning tabiatini tavsiflashda statistik
tasavvurlardan foydalaniladi. Demak, modda va maydonni o‘rganish uchun maktab
kursiga atomistika, to‘lqinlar haqida ta’limot, statistik tasavvurlarni va nisbiylik
nazariyasidan ba’zi bir ma’lumotlarni kiritish kerak bo’ladi. Keltirilgan misollar
24
o‘quvchilar o‘zlashtirishi kerak bo‘lgan o‘quv materialining hajmini genlashga
intilishni ko‘rsatadi. Yuqori sinflarda bayon qilishning deduktiv metodini
kuchaytirish ham ko‘zda tutiladi. Umumta’lim maktabi va akademik litsey, kasb-
hunar kollejlarida fizika tabiiy-ilmiy fan sifatida o‘qitiladi. Bunga ko‘ra fizika kursi
mantiqan izchil, ilmiy, to‘g‘ri va o‘zlashtirilishi mumkin bo‘lgan bilimlar majmuasi
eksperemental asosda tuzilgan.
Fizika kursining tuzilishi: Fazo, vaqt, tezlik, massa, energiya, elstiklik,
tempratura, elektr o‘tkazuvchanlik, jismlarning rangi va texnikada eng umumiy va
“universal” hisoblanadi. Ularni o‘zlashtirish murakkab jarayondir. Shuning uchun
bu va boshqa fizikaviy tushunchalarni o‘zlashtirishni ilmiy rivojlantirish uchun uzoq
vaqt talab qilinadi. Shu sababli fizika kursini ikki bosqichli qilib o‘qitish ko’zda
tutilgan.
O‘rta umumiy ta’lim maktabida o‘zlashtirish uchun sodda bo‘lgan o‘quv materiali:
tekis harakat mexanikasi, gidro va aerostatistika, issiqlik va elektr hodisalari
kiritilgan. Kursning bu bosqichida shakllanish va rivojlanish uchun uzoq vaqt talab
qiladigan-tezlik, massa, kuch, og‘irlik, energiya, ish, temperatura singari
tushunchalar o‘rganila boshlanadi. Shuningdek, fizika kursining asosiy qismiga
bosimning, jism massasining (moddaning zichligi va hajmiga ko‘ra), massasining
(moddaning zichligi va hajmiga ko‘ra), jism og‘irligining (massasiga ko‘ra)
gidrostatik bosim Arximed kuchi, mexanizmning F.I.K., jismni isitish uchun kerak
bo‘lgan issiqlik va fazoviy o‘tishlar, oddiy elektr zanjirining qarshiligi, ish va quvvat
(mexanik
va
elektr
kuvvati)
ning
elementar
hisoblari
kiritiladi.
Akademik litseyda fizika kursiga murakkab masalalar kiritilgan. Chunki ularni
o‘zlashtirish uchun o‘quvchilar saviyasi yuqoriroq saviyada rivojlangan va
matematik tayyorgarligi yaxshi bo‘lishi kerak. Bu yerda tezlanish, elektr
maydonining kuch va energetik xarakteristikalari, magnit induktsiyasi, E.Yu.K.,
Lorents kuchi, tebranish va to‘lqinga doir bir qator boshqa fizikaviy tushunchalar
kiritildi. Boshlang’ich fizika kursida shakllana boshlagan massaning gravitatsiya
xossalari, og‘irlik, vaznsizlik va o‘ta yuklanish; tempraturani molekulyar-kinetik
tarzda (miqdoriy) tushuntirish, ideal gaz parametrlarining o‘zgarishida ichki
25
energiyasining
o‘zgaruvchanligi;
turli xil moddalarning o‘tkazuvchanlik
mexanizmlari
va
ferromagnitlarning
magnitlanishi
kabi
tu-shunchalar
rivojlantiriladi. Jismlarning harakat trayektoriyasi, birinchi kosmik tezlik,
induktsiya, E.Yu.K kattaligi, elektr maydoni energiyasi kabi murakkab hisoblashlar
bajariladi hisoblashdir. Nihoyat, kursning ikkinchi bosqichida: Nyuton qonunlari,
gazlar molekulyar-kinetik nazariyasi, elektromagnit maydon, fizikaviy optika,
nisbiylik nazariyasi asoslari, atom yadrosi va elementar zarralar fizikasi kabi
kursning yangi bo‘limlari o‘rganiladi. Shunday qilib, fizika o‘qitish maktabda, litsey
va kasb-hunar kollejlarida bilimlarning bog‘lanishi va rivojlanishini ta’minlovchi
yagona kursni tashkil etadi. Akademik litseyda fizika kursi ancha yuqori saviyada
o‘rganiladi. O‘quvchilarning o‘rta umum ta’lim maktablarida olgan bilim va
malakalari yanada rivojlantiriladi, kengaytiriladi va chuqurlashtiriladi.
Xulosa
Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyevning yaqinda qabul qilingan
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi akademiklari faoliyatini
takomillashtirish va rag‘batlantirish to‘g‘risidagi farmonida mamlakatimiz ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyotida ilm-fanning o‘rnini yanada mustahkamlash, akademiklar
faoliyatini har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, yuqori malakali ilmiy kadrlar
tayyorlash sifatini oshirishni rag‘batlantirish maqsadida bir qator muhim chora-
tadbirlar belgilangan. O‘zbekiston Respublikasi inson huquqlari va erkinliklariga
rioya etilishini, jamiyatning ma’naviy yangilanishini, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor
iqtisodiyotini shakllantirishni, jahon hamjamiyatiga qo‘shilishni ta’minlaydigan
demokratik huquqiy davlat va ochiq fuqarolik jamiyati qurmoqda. Inson, uning har
tomonlama uyg‘un kamol topishi va farovonligi, shaxs manfaatlarini ro‘yobga
chiqarishning sharoitlarini va ta’sirchan mexanizmlarini yaratish, eskirgan tafakkur
va ijtimoiy xulq-atvorning andozalarini o‘zgartirish respublikada amalga
oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi va harakatlantiruvchi kuchidir.
Xalqning boy intellektual merosi va umumbashariy qadriyatlar asosida, zamonaviy
madaniyat, iqtisodiyot, fan, texnika va texnologiyalarning yutuqlari asosida kadrlar
tayyorlashning mukammal tizimini shakllantirish O‘zbekiston taraqqiyotining
26
muhim shartidir. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi “Ta’lim to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Qonunining qoidalariga muvofiq holda tayyorlangan
bo‘lib, milliy tajribaning tahlili va ta’lim tizimidagi jahon miqyosidagi yutuqlar
asosida tayyorlangan hamda yuksak umumiy va kasb-hunar madaniyatiga, ijodiy va
ijtimoiy faollikka, ijtimoiy-siyosiy hayotda mustaqil ravishda mo‘ljalni to‘g‘ri ola
bilish mahoratiga ega bo‘lgan, istiqbol vazifalarini ilgari surish va hal etishga qodir
kadrlarning yangi avlodini shakllantirishga yo‘naltirilgandir. Dastur kadrlar
tayyorlash milliy modelini ro‘yobga chiqarishni, har tomonlama kamol topgan,
jamiyatda turmushga moslashgan, ta’lim va kasb-hunar dasturlarini ongli ravishda
tanlash va keyinchalik puxta o‘zlashtirish uchun ijtimoiy-siyosiy, huquqiy,
psixologik-pedagogik va boshqa tarzdagi sharoitlarni yaratishni, jamiyat, davlat va
oila oldida o‘z javobgarligini his etadigan fuqarolarni tarbiyalashni nazarda tutadi.
Xulosa qilib shuni aytishim mumkinki, fan va texnikaning rivojlanishi Fizika
o’qitish uslublarini klassifikatsiyasi rivojlanishiga katta imkoniyat yaratib berdi va
insoniyat hayotini go’zallashtirishda davom etib kelmoqda.
|