nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Xalqaro mehnat taqsimoti - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti Pdf ko'rish
|
bet | 591/652 | Sana | 11.07.2024 | Hajmi | 8,58 Mb. | | #267370 |
Bog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASIXalqaro mehnat taqsimoti
- alohida mamlakatlarning tovar va xizmatlarning
ayrim turlarini ishlab chiqarishga ixtisoslashuvi.
Xalqaro Iqtisodiy integratsiya
- jahon mamlakatlari o’zaro Iqtisodiy
aloqalarining chuqurlashtirish va barљaror rivojlanishi hamda milliy xo’jaliklar
o’rtasidagi mehnat taqsimoti asosida ular xo’jalik aloqalarining birlashish jarayoni.
Ishchi kuchining xalqaro migratsiyasi
– ishchi kuchi resurslarining ancha
qulay sharoitda ish bilan ta’minlanish maqsadida bir mamlakatdan boshqasiga ko’chib
o’tishi.
Emmigratsiya
- ishchi kuchining mamlakatdan doimiy yashash joyiga chiqib
ketishi.
Immigratsiya
- ishchi kuchining mamlakatga doimiy yashash uchun kirib
kelishi.
Erkin savdo zonalari
- Iqtisodiy integratsiyaning eng oddiy shakli bo’lib, uning
dorasida savdo cheklashlari bekor qilinadi.
Boj ittifoqi
- yagona tashqi savdo ta’riflari o’rnatishni va uchunchi mamlakatga
nisbatan yagona tashqi savdo siyosati yuritishini taqozo qiladi.
To’lov ittifoqi
- milliy valyutalarning o’zaro almashinuvi va hisob-kitobda
yagona pul birligining amal qilishi.
Umumiy bozor
- bunda uning qatnashchilari o’zaro erkin savdoni amalga
oshirish va yagona tashqi savdo siyosati o’tkazish bilan birga kapital va ishchi
kuchining erkin xarakati ta’minlanadi.
Iqtisodiy va valyuta ittifoqi
- Iqtisodiy integratsiyaning eng oliy shakli bo’lib,
bunda Iqtisodiy integratsiyaning barcha qarab chiqilgan shakllari Iqtisodiy va valyuta-
moliyaviy siyosat o’tkazish bilan birga uyg’unlashadi.
Eksport
– tovarlarni chet ellik mijozlarga sotish bo’lib, bunda mazkur mamlakatda
ishlab chiqarilgan tovarlar mamlakatdan tashqariga chiqariladi.
Import
– chet ellik mijozlardan tovarlar (xizmatlar) sotib olib, ularni
mamlakatga kiritish.
Reeksport
– qandaydir mamlakat ishlab chiqaruvchi mamlakatdan tovarlarni o’z
iste’moli uchun emas, balki uchinchi mamlakatga qayta sotish uchun sotib olishi.
|
| |
Bozor islohotlari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

591
Iqtisodiyotni erkinlashtirish
– nima va qancha ishlab chiqarishni qaerga,
qanday bahoda sotishni tadbirkorning o’zi belgilashi lozim. Iqtisodiyotning barcha
sohalari va tarmoqlarini erkinlashtirish, xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning erkinligi va
mustaqilligini ta’minlash, tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish uchun barcha shart-
sharoitlarni yaratish demakdir.
Islohotlar kontseptsiyasi
– ijtimoiy–Iqtisodiy islohotlarning asosiy maqsad va
yo’nalishlari, uni amalga oshirishning vazifalari va strategik yo’llarining umumiy
g’oyasidir.
Iqtisodiyotni barqarorlashtirish
– tanglik holatlariga barham berish asosida
makroIqtisodiy muvozanatlikni saqlash va ishlab chiqarishni yuksaltirish uchun shart-
sharoitlarni vujudga keltirishdir.
Iqtisodiy muvozanat
- Iqtisodiy jarayonlar, xodisalarning ikki yoki bir necha
tomonining bir-biriga mos kelish holati.
Xususiy muvozanatlik
- bu ikkita o’zaro bog’liq bo’lgan Iqtisodiy miqdorlar
yoki Iqtisodiyot tomonlarining miqdoran teng kelishi.
Umumiy muvozanatlik
- jamiyat extiyojlari bilan mavjud Iqtisodiy resurslar va
ishlab chiqarish xajmining o’zaro mos kelishi.
Retsession farq
- yalpi sarflarning sof milliy mahsulot xajmidan kam bo’lgan
miqdori.
Inflyatsion farq
- yalpi sarflarning sof milliy mahsulot xajmidan ortiqcha
bo’lgan miqdori.
Mulьtipliqator samarasi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

Mulьtipliqator samarasi - bu sof milliy mahsulotdagi o’zgarishning yalpi
sarflardagi o’zgarishga nisbati.
Iqtisodiy mutanosiblik - Iqtisodiyotning turli tomonlari va soxalari o’rtasida
miqdor va sifat o’lchamlarning mos kelishlik darajasi.
Iqtisodiy manfaatlar - iqtisodiy kategoriya bo’lib, ular ishlab chiqarishning
alohida qatnashchilari (individlar, ularning guruhlari, sinfiy birlashmalari) o’rtasidagi
ishlab chiqarish munosabatlarida ifodalanadi.
Moddiy rag’batlantirish – insonni uning mehnat natijalaridan kelib chiqib, ish
haqi, mukofot shakllarida taqdirlashdir.
Ma’naviy rag’batlantirish – insonni uning faoliyat natijalari asosida orden,
medal, faxriy yorliq, hurmat taxtasiga kiritish kabi shiakllarda taqdirlashdir.
Yakka shakldagi manfaat - bir kishining ehtiyojlarini ifoda etuvchi manfaatlar
majmuidir
Jamoa manfaati – kishilar guruhi, korxona va firmalarga tegishli manfaatlar
majmuidir.
Ijtimoiy manfaat – bu barcha jamiyat a’zolarining birgalikda ro’yobga
chiqadigan manfaatlaridir.
Mehnat salohiyati - jamiyatdagi mehnatga layoqatli, bilim va malakaga, ishlab
chiqara olish qobiliyatiga ega bo’lgan kishilardir.
Ilm-ma’rifat salohiyati- ilm-ma’rifatga xizmat qiluvchi moddiy va insoniy
resurslar fan erishgan darajadir.
592
Texnika- texnologiya salohiyati- jamiyatdagi mashina –mexanizmlar miqdori,
ularning tarkibi, texnikaviy darajasi va texnologik tizimlar majmuini o’z ichiga oladi.
Tabiiy salohiyat- tabiiy resurslar miqdori va sifati ishlab chiqarishning ob-havo
sharoiti.
Fan-texnika taraqqiyoti - fan va texnikaning muttasil ravishda va o’zaro
bog’liq holda rivojlanishidir.
Umumrivojlantiruvchi mashqlar

Umumrivojlantiruvchi mashqlar:
Buyumlarsiz va buyumlar bilan quyi sinflarda o`zlashtirilgan mashqlarni takrorlash. Juft bo`lib buyumlarsiz va buyumlar bilan gimnastika devori oldida mashqlar bajarish.
Tayanish va osilishlar.
Past turnikdan osilib turgan holatdan, bir oyoq bilan depsinib, ikkinchi oyoqda siltalanib, to`ntarilib tayanchga ko`tarilish.
Qo`shpoyada tayangan holatda: qo`llarda siljish, qo`llarda sakrab siljishlar, qo`llarni bukib yozish. Qo`shpoyada tayangan holatda tebranishdan, orqaga tebranish bilan o`ng, chap tomondan sakrab tushish.
|
revolyutsion - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

121
bilan farq qiladi. Shu boisdan bozor iqtisodiyotining ma’lum andozalari ularni amalga
oshiruvchi muayyan mamlakatga mansubligiga qarab ajratiladi. Masalan, Germaniya,
Janubiy Koreya, Turkiya, Argentina, Polsha andozalari va hokazo.
Ma’muriy-buyruqbozlik iqtisodiyotidan hozirgi zamon bozor iqtisodiyotiga
o’tishning
zarurligi
iqtisodiy
o’sish
ekstensiv
omillaridan
foydalanish
imkoniyatlarining tugab borishi bilan notovar iqtisodiyotning amal qilish layoqatining
pasayishi orqali ifodalanadi.
Ma’muriy-buyruqbozlik tizimi ikkita ahamiyatli kamchilikka ega:
1) uning moslashuvchan emasligi, ro’y berayotgan o’zgarishlarga juda sekinlik
bilan moslashib borishi;
2) xo’jalik yuritish tashabbuskorligini «yo’qotib yuborish» oqibatida
samaradorlikning o’ta darajada pasayib ketganligi.
Ma’muriy-buyruqbozlik iqtisodiyotidan bozor iqtisodiyotiga o’tish ko’plab
mamlakatlarda umumiy tendentsiyaga ega. Bu jarayon iqtisodiyotni erkinlashtirish,
chuqur institutsional (eng avvalo, mulkchilik munosabatlarida) o’zgarishlarni o’z
ichiga oladi, biroq, bir vaqtning o’zida moliyaviy barqarorlashtirish chora-tadbirlarini
amalga oshirilishini taqozo etadi.
Ma’muriy-buyruqbozlik tizimini o’zgartirish mazkur tizim asosining o’zgarishini
hamda uni sifat jihatidan farq qiluvchi bozor tizimiga almashtirilishini anglatar ekan,
bunday turdagi o’zgarishlarni
Ikkinchi bosqichda - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti Pdf ko'rish
|
bet | 128/652 | Sana | 11.07.2024 | Hajmi | 8,58 Mb. | | #267370 |
Bog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASIIkkinchi bosqichda
investitsiya faoliyatini kuchaytirish, chuqur tarkibiy
o’zgarishlarni amalga oshirish va shuning negizida iqtisodiy o’sishni ta’minlab, bozor
munosabatlarini to’liq joriy qilish maqsad qilib qo’yiladi. Shu maqsaddan kelib chiqib
O’tish davrining ikkinchi bosqichida aholining kam ta’minlangan qatlamlarini
ijtimoiy himoyalashni kuchaytirish, ularga tegishli yordam ko’rsatish borasida birinchi
bosqichda tutilgan yo’l davom ettirildi.
3. O’zbekistonda bozor islohotlarini amalga oshirish va uning asosiy yo’nalishlari
Iqtisodiy munosabatlar va tashkiliy-boshqaruv tuzilmalarining bir turidan
butunlay boshqa yangi turiga o’tish, iqtisodiy islohotlar strategiyasini ishlab chiqish va
uning asosiy yo’nalishlarini aniqlab olishni taqozo qiladi.
Iqtisodiy islohotlar –
iqtisodiyotda tub o’zgarishlarni amalga oshirishga qaratilgan iqtisodiy chora-
tadbirlar majmui.
Iqtisodiy islohotlardan ko’zda tutilgan maqsad mamlakat aholisi uchun yashash va
faoliyat qilishning eng yaxshi sharoitlarini yaratish, ularning ma’naviy-axloqiy yetukligiga
erishish, iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy barqarorlikni ta’minlashdan iborat.
Islohotlarni amalga oshirishdan oldin bozor iqtisodiyotiga o’tishning nazariy modeli yaratildi
(bu boradagi ma’lumotlar mazkur mavzuning 2-bandida bayon etildi).
Bu modelda yangi iqtisodiyotga o’tishning umumiy tomonlari va milliy
xususiyatlari nazarda tutiladi, islohotlarning asosiy yo’nalishlari belgilanadi.
Respublikada iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning
asosiy yo’nalishlari
quyidagilardan iborat:
- mulkiy munosabatlarni isloh qilish;
- agrar islohotlar;
- moliya-kredit va narx-navo islohoti;
- boshqarish tizimini isloh qilish va bozor infratuzilmasini yaratish;
- tashqi iqtisodiy aloqalar islohoti;
- ijtimoiy islohotlar.
Iqtisodiy islohotlarning bosh bo’g’ini
|
| |
Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi

|
Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi
|
bet | 93/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi: hunarmandchilik mahsulotlarini tashqi shakli uzviyligi va yaxlitligi ta`minlanishiga ko`ra baholashni, kompozitsion yaxlitlikni, xalq hunarmandchiligiga oid tanlangan bitta kasb-hunar turini tavsiflashni, xalq hunarmandchiligining tanlangan yo`nalishi bo`yicha mahsulot tayyorlashda uning tashqi shakli uzviyligi va yaxlitligini ta`minlay olish.
Ishlab chiqarish asoslari: zamonaviy ishlab chiqarishning bozor munosabati bilan uzviyligini, yog`ochga va metallga ishlov berish texnologiyalarida ishlab chiqarish va uning mohiyatini, ishlab chiqarishni tayyorlashga oid texnologik hujjatlar ro`yxati va ularning mazmuni, maktab atrofidagi ishlab chiqarish korxonalarida qo`llanilayotgan ishlab chiqarish texnologiyalari, ularda shakllangan tejamkorlik tizimi, mehnat unumdorligini hisoblash va oshirish yo`llarini, detallarni vintlar, mixparchinlar, payvandlash, yelimlash usuli bilan qo`zg`almas, yarim harakatchan va qo`zg`aluvchan biriktirish texnologiyasi asosida mahsulot namunasini tayyorlay olish.
|
| |
O`quvchilarga qo`yilgan talablar

O`quvchilarga qo`yilgan talablar:
1. Suvda va sport inshootlarida munosabat qoidalarini bilish.
2. Vaqtni hisobga olmagan holda 25 metrga suzish.
3. Suvda burilish va qutidan sakrashlarni bilish.
Uyga beriladigan topshiriqlar:
1. Ba`zi tana muskullar guruhini rivojlantirish uchun maxsus mashqlarni mustaqil bajarish.
2. Oyoqda navbatma-navbat o`tirib turish. O`g`il bolalar 8-10 marta. Qiz bolalar 4-6 marta.
6-SINF
Jismoniy tarbiya 68 soat
(haftasiga 2 soat)
GIMNASTIKA
Nazariy ma`lumotlar:
1. Jismoniy mashqlar bilan mashg`ul vaqtida xafvsizlik qoidalari, o`zini-o`zi mudofaa qilish qoidalari.
2. Mashg`ulotda kiyiladigan sport kiyimlarining gigienik talablari.
3. Jismoniy mashqlarning ishlash vaqtida ish qobiliyatining yaxshilanishiga ta`siri va foydasi.
4. Shikastlanganda birinchi tibbiy yordam.
|
Tayanib sakrash - Оптималлаштирилган ўқув дастури

Tayanib sakrash.
Balandligi 110 sm uzunasiga qo`yilgan xaridan oyoqlarni kerib va bukib sakrash (o`g`il bolalar uchun).
Dastlabki holat, yugurib kelib sakrab, xari ustiga tayanib tizzalarda turish va cho`qqaygan holda qo`llar bilan siltanib kerishib sakrab tushish (qizlar uchun). Otdan oyoqlarni bukib sakrab o`tish
Muvozanat saqlash mashqlari.
1. Yakka cho`p ustida oyoq uchlarida yurish va yugurishlar, "polka" qadamlar bilan oldinga siljishlar.
2. Gimnastika ko`prikchasida turib, qo`llar yakka cho`p ustida, sakrab, yakka cho`p ustida tayanib cho`qqayishga chiqib olish (o`qituvchi yordamida).
3. Yakka cho`p ustida qo`llarni har xil holatda tutib, "qaldirg`och" hosil qilish.
O`quv kombinatsiyasi. 60 sm balandlikdagi yakka cho`pga 30° - 35° burchak yo`nalishda yugurib kelib, sakrab tayanib cho`qqayishga chiqish, turib oldinga "polka" qadamlar bilan siljish, chap oyoqda "qaldirg`och" hosil qilish, o`ng oyoq bilan oldinga siltanib, chapga burilish va oyoqlarni juftlab, yuqoriga sakrab, kerishib tushish.
|
Kasb tanlashga yo`llash - Оптималлаштирилган ўқув дастури

|
Оптималлаштирилган ўқув дастури
|
bet | 92/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Kasb tanlashga yo`llash: kasb tanlashga doir reja tuzishni, kasb tanlashdagi xatolar va qiyinchiliklarni, kasbni to`g`ri tanlashning mohiyati va istiqbolini, kasb tanlashda shaxs kasbiy qiziqish, moyillik va qobiliyatlarini e`tiborga olish, kasb tanlashdagi onglilik va mustaqillik, kasblarning murakkablik omillarini tahlil qilish, kasbga yaroqlilikni belgilash va kasbga moyillikni tarbiyalash usullarini bilish.
“Texnologiya va dizayn” yo`nalishi bo`yicha o`quvchilar quyidagi ko`nikmalarga ega bo`lishlari kerak:
|
| |
Ishlab chiqarish asoslari

|
Ishlab chiqarish asoslari
|
bet | 97/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Ishlab chiqarish asoslari: zamonaviy ishlab chiqarishning bozor munosabati bilan uzviyligini, gazlamaga ishlov berish texnologiyasi va pazandachilik asoslari yo`nalishlarida ishlab chiqarish, uning mohiyatini, ishlab chiqarishni tayyorlashga oid texnologik hujjatlar ro`yxati va ularning mazmuni, texnologik hujjatlarning yagona tizimi, uning davlat standartlari, mahsulot ishlab chiqarishni nazorat qilish, o`lchash va taqqoslash texnologiyasini, olinadigan daromad, uni taqsimlash qoidalari; ishlab chiqarish korxonasida mehnatni unumli tashkil etish, tejamkorlik va ishbilarmonlik asoslari, mehnatni ilmiy tashkil etishni, tabiatni muhofaza qilishni, maktab atrofidagi ishlab chiqarish korxonalarida qo`llanilayotgan ishlab chiqarish texnologiyalari, ularda shakllangan tejamkorlik tizimi, mehnat unumdorligini hisoblash va oshirish yo`llarini, texnologiya asosida mahsulot namunasini tayyorlashni bilish.
|
| |
Kasb tanlashga yo`llash - Оптималлаштирилган ўқув дастури

|
Оптималлаштирилган ўқув дастури
|
bet | 102/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Kasb tanlashga yo`llash: kasb tanlashga doir reja tuzishni, kasb tanlashdagi xatolar va qiyinchiliklarni, kasbni to`g`ri tanlashning mohiyati va istiqbolini, kasb tanlashda shaxs kasbiy qiziqish, moyillik va qobiliyatlarini e`tiborga olish, kasb tanlashdagi onglilik va mustaqillik, kasblarning murakkablik omillarini tahlil qilish, kasbga yaroqlilikni belgilash va kasbga moyillikni tarbiyalash usullarini bilish.
“Qishloq xo`jaligi asoslari” yo`nalishi bo`yicha o`quvchilar quyidagi ko`nikmalarga ega bo`lishlari kerak:
Ishlab chiqarish asoslari: dehqonchilik va chorvachilik yo`nalishlari bo`yicha zamonaviy dizayn talablari bilan uyg`unlashtirilgan mahsulot tayyorlash bo`yicha ish usullarini egallay olish; maktab atrofidagi ishlab chiqarish korxonalarida qo`llanilayotgan ishlab chiqarish texnologiyalari, ularda shakllangan tejamkorlik tizimi, mehnat unumdorligini hisoblash.
Kasb tanlashga yo`llash: kasb tanlashga doir reja tuzishni, kasb tanlashda shaxs kasbiy qiziqish, moyillik va qobiliyatlarini e`tiborga olish, kasb tanlashdagi onglilik va mustaqillik, kasblarning murakkablik omillarini, kasbga yaroqlilikni belgilash va kasbga moyillikni tarbiyalash usullarini tahlil qila olish.
“Qishloq xo`jaligi asoslari” yo`nalishi bo`yicha o`quvchilar quyidagi malakalarga ega bo`lishlari kerak:
|
| |
foydalaniladi - M tojiyev, I. Nigmatov

|
M tojiyev, I. Nigmatov Pdf ko'rish
|
bet | 180/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mfoydalaniladi.
3. Himoya qiluvchi guruhi
- y o n g ‘in b o ‘layotgan jo y atrofida
jovlashgan obyektlam i him oya qilish ishlam i bajarishadi. Bu guruh
tomonidan zarur hollarda q o ‘shni bino va qurilmalarning yonuvchi
konstruksiyalari yechib olinadi va bu bilan yonayotgan obyekt o ‘rtasida
uzilish (ochiq m asofa) hosil qilinadi, natijada y o n g ‘inning tarqalib ketishi
to ‘xtatiladi.
4. Qorovullash guruhi
- o ‘t o ‘chirish guruhiga odamlarni, moddiy
resurslami xavfsiz jo y g a ko‘chirishda yordamlashadi va ulam ing
muhofazasini ta’minlaydi. Bu guruh a’zolari shikastlanganlarga birinchi
tibbiy yordam k o ‘rsata bilishlari zarur.
Tez yonuvchi y o q ilg ‘ilar va moylar saqlanadigan idishlar hamda
omborxonalardagi y o n g ‘inni o'chirish uchun o ‘tga qarshi ko‘pik hujumini
tashkil qilish va neft mahsulotlarini yonayotgan rezervlardan zaxira
qism lariga qayta haydash kerak. Sistem a o g ‘zilarini va idish teshiklaridan
chiqayotgan olovni qopqoq yoki ho'! brezent bilan yopib o'chirish kerak.
213
T o‘kilgan suyuq y o q ilg ‘ilardan paydo b o ig a n mayda y o n g ‘inlar
ko'pikli o ‘t o ‘chirish jihozlari bilan bartaraf qilinadi hamda qum, tuproq,
kigiz va h o ‘l brezentlar yordamida o ‘chiriladi.
Yong‘in o ‘c h o g ‘iga yaqin turgan y o n ilg ‘i idishlari tezda suv bilan
sovutilishi kerak, y o q ilg ‘ilar esa xavfli hududdan uzoqlashtirilishi lozim .
0 ‘rmon, bug‘doyzor va tolali narsalar g ‘aramlarini o ‘chirishning
afzallik tom oni, olovni yakkalashdir. 0 ‘rmonlar va bug‘doyzorlardagi
y o n g ‘inlam i yakkalashda, atrofi 4 metr kenglik yonayotgan joylar pluglar
|
| |
bilan hay dab am alga oshiriladi va ustiga suv yoki y on g‘inga qarshi

|
bilan hay dab am alga oshiriladi va ustiga suv yoki y on g‘inga qarshi Pdf ko'rish
|
bet | 181/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mbilan hay dab am alga oshiriladi va ustiga suv yoki y on g‘inga qarshi
eritmalar sepiladi.
11.8. Yong‘in darakchilari va aloqa vositalari
Y ong‘ inning oldini olish va uning dahshatli asoratini kamaytirishda
darakchi uskunalar va tezkor aloqa vositalari xizm at qiladi. Y ong‘in
darakchilari y on g‘in xavfi yuqori b o ‘lgan texnologik jarayonlarda, ishlab
chiqarish binolarida, omborlarda o ‘matiladi. Yong‘in darakchisi v a aloqa
tizim ining vazifalari y o n g ‘indan ogohlantirishga, yonayotgan ashy о yoki
obyektni o ‘z vaqtida bilib olishga. o ‘t o ‘chirish tizim ini chaqirishga va
y o n g ‘in ofatini bartaraf etishga qaratilgan.
Y ong‘in darakchilari y o n g ‘in o ‘ch o g ‘ini boshlanish jarayonida
aniqlash, uning sodir b o ‘lgan vaqti va jo y in i xabar qilish uchun
hamda zarur b o ‘lganda tutun s o ‘rgich yok i o ‘tni o ‘chiruvchi uskunalari
ishlashin avtom atik tarzda boshqarish uchun xizm at qiladi. Y ong‘in da
rakchilari tizim i asosan y o n g ‘inning dastlabki belgilari b o ‘lm ish tutun,
yorug‘lik yoki u yerdagi haroratni elektr xabarlariga aylantira oladigan
xabarlagich m oslam alardan iborat b o ‘ladi. Bu xabarlagich m oslam alar
aloqa tarm og‘iga ulangan b o iib , qabul punktiga o ‘zig a xos tovu sh yoki
yorug‘lik signallari orqali darak beradi hamda avtomatik o ‘t o'chirish
v a tutun haydash uskunalarini zudlik bilan ishga tushirishni ta’m inlaydi.
Y ong‘in darakchilari o ‘zlarining ishlash uslubiga binoan shartli ravish-
da 4 ta guruhga, y a ’ni issiqlik, yorug‘lik, gaz va tutunda ishlaydigan
turlarga b o ‘linadi. Ular sanoat korxonalari, bino hamda inshootlarning
xususiyatlariga qarab tanlanadi v a o'm atiladi. Shuningdek, ulam ing ish
qobiliyati vaqti bilan tekshirilib turiladi.
|
| |
dastlabki bosqich – 1991-2000 yillar mamlakatimiz va xalqimiz

129
- tub ma’muriy islohotlarni amalga oshirish, jumladan: markazlashgan
rejalashtirish va taqsimlash tizimining tayanchlari bo’lgan Davlat plan komiteti,
Davlat ta’minot komiteti, Davlat narx komiteti, Davlat agrosanoat komiteti va ko’plab
tarmoq vazirliklari tugatish, mahalliy hokimiyat organlari qayta tashkil qilish –
viloyat, tuman va shaharlarda hokimlik institutini joriy etish. Mahalliy o’zini-o’zi
boshqarish organi tizimi – mahalla institutini rivojlantirish va mustahkamlash;
- sudlarni jazolovchi va faqat davlat manfaatlarini himoya qiluvchi organdan
qonun ustuvorligi va inson huquqlari himoyasini ta’minlovchi organga aylantirishga
qaratilgan yaxlit sud hokimiyati tizimini shakllantirish;
- qisqa muddatlarda mamlakatimiz suvereniteti va hududiy yaxlitligi,
konstitutsiyaviy tuzumni ishonchli himoya qiladigan, jamoat tartibini ta’minlaydigan,
xalqaro terrorchilik, ekstremizm va narkoagressiya kabi kuchayib borayotgan xavf-
xatarlarga qarshi kurashadigan milliy xavfsizlik organlari tizimini shakllantirish;
- mamlakatimizda yoqilg’i-energetika va g’alla mustaqilligiga erishishdan iborat
strategik vazifani hal etish;
- bozor iqtisodiyoti asoslarini yaratish, bozor infratuzilmasi institutlarini tashkil
etish va raqobat muhitini shakllantirish orqali bozor munosabatlari mexanizmini ishga
tushirish;
- bozor iqtisodiyoti talablariga javob beradigan moliya va bank tizimini
shakllantirish, milliy valyutani muomalaga kiritish;
- kuchli ijtimoiy siyosat yuritish va aholini himoya qilishning samarali
mexanizmini ishlab chiqish va muvaffaqiyatli amalga oshirish;
- mamlakatimizning mudofaa qobiliyatini mustahkamlash, uning barqarorligi va
xavfsizligini ta’minlash maqsadida Qurolli Kuchlarni shakllantirish;
- tashqi siyosat va diplomatik xizmatni shakllantirish va h.k.
Belgilangan vazifalarning izchil va samarali amalga oshirilishi natijasida o’tish
davri va milliy davlatchilik asoslarini shakllantirish borasida bir qator salmoqli va
ahamiyatli natijalar qo’lga kiritildi (6.1-chizma).
Eski ma’muriy-buyruqbozlik tizimidan voz kechib, bozor iqtisodiyotiga o’tish
yo’lidagi tadbirlarning ahamiyatli ekanligiga baho berib, Prezidentimiz quyidagilarni
ta’kidlaydilar: «Iqtisodiy rivojlanish haqida gapirganda, markazdan rejalashtirish va
taqsimlash tizimi samarali mehnat, sifatli va raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarish,
tashabbuskorlik va tadbirkorlik yo’lida asosiy g’ov-to’siq bo’lib kelganini ta’kidlash
lozim. Shu sababli o’zining mutlaqo yaroqsiz ekanini ko’rsatgan bu tizimning barcha-
barcha illatlaridan butunlay voz kechganimiz ayniqsa printsipial ahamiyatga ega
bo’ldi».
Elektromagnit impuls - 4-Mavzu. Ommaviy qirg’in qurollar, ularning ta`sir xususiyatlari va talafotlari. Reja

|
4-Mavzu. Ommaviy qirg’in qurollar, ularning ta`sir xususiyatlari va talafotlari. Reja
|
bet | 8/8 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 78,55 Kb. | | #231959 |
Bog'liq 4-Mavzu. Ommaviy qirg’in qurollar, ularning ta`sir xususiyatlariElektromagnit impuls. Yadroviy portlashda atmosferada juda katta elektromagnit maydoni vujudga kelib, bunda to’lqin uzunligi 1 dan 1000 m.gacha va undan ham uzun bo’ladi. Mana shu paydo bo’lgan elektromagnit maydonning kuchi elektromagnit impulsi deyiladi.
Elektromagnit impul’sining ta’sir etuvchi kuchi havodagi va yer osti kabellaridagi elektr tokining qarshiligini, signalizatsiya, elektr o’tkazuvchi va radio uzatkich antennalarining qarshiligini keskin oshirib yuborib, turli darajadagi falokatlarga olib keladi. Elektromagnit impulsining ta’sir darajasi, aslaha quvvatiga va portlash balandligiga, portlash markazidan uzoqligi hamda atrof-muhit xususiyatlariga bog’liq.
1-misol. Fuqaro muhofazasi tizimlarining raditsiyaviy shikastlanish o’chog’iga t2=2 soatdan keyin kirgandagi nurlanish dozasi D2=20 rad/soat bo’lib, boshlang’ich nurlanish dozasi D1 = 40 rad/soatni tashkil etgan. Obyektning nurlanish dozasini susaytirish koeffitsiyenti Ksus=1 ga teng.
|
| |
Takrorlash uchun savollar va topshiriqlar

119
6-mavzu. Bozor iqtisodiyotiga o’tish davri va uning O’zbekistondagi xususiyatlari
1.O’tish davrining mazmuni. Bozor iqtisodiyotiga o’tish yo’llari
2.O’zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o’tishning tamoyillari va xususiyatlari
3.O’zbekistonda bozor islohotlarini amalga oshirish va uning asosiy yo’nalishlari
4.O’zbekistonda milliy taraqqiyot bosqichlarining mazmuni, vazifalari va
ahamiyati
5.Mamlakatni jadal isloh etish va modernizatsiyalashning mohiyati, tamoyillari va
asosiy yo’nalishlari
Iqtisodiyotda bozor munosabatlarini shakllantirishda maxsus o’tish
davri zarur
bo’lib, bu davrning mazmuni va asosiy belgilarini ko’rib chiqish maqsadga muvofiq
hisoblanadi. Bu mavzuda o’tish davri nazariyasi, xususan bozor iqtisodiyotiga o’tish
yo’llari bayon qilinadi.
Shuningdek, O’zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o’tishning
tamoyillari va xususiyatlari, respublikada bozor islohotlarini
amalga oshirishning
mazmuni, maqsadi va asosiy yo’nalishlari ko’rsatib beriladi.
Mavzu bozor munosabatlariga o’tish, iqtisodiyotni erkinlashtirish va islohotlarni
chuqurlashtirish jarayonida makroiqtisodiy barqarorlikka erishish, strategik vazifalarni
amalga oshirish yo’llarini tahlil qilish bilan yakunlanadi.
xEtvfsizligining - M tojiyev, I. Nigmatov

bahaybat qurilgan bo‘lib, uning uzunligi 1
km dan uzun, balandligi 250
m, gidrostatik vazni 22 mln. tonnani tashkil etadi. GESning avariyaga
uchrashining sababi, 1985-yilda gidroinshootning eng baland ustuni darz
ketib, Yenesey daryosining bu qirg‘og‘idan u qirg‘og‘igacha bo‘lgan
butun to‘g*on tanasida yoriq paydo bo‘lgan. Yoriqdan har soniyada 550
I
suv oqib o ‘ta boshlagan va natijada to ‘g‘on betoni yemirila boshlagan.
Yemirilish jarayoni 8 yil davom etgan va 1996-yildagina
fransuz
mutaxassislari tomonidan polimer materiallari bilan yoriqning yaxlitligi
tiklangan. Shu davr mobaynida (8 yil) inshootning ba’zi bir seksiyalari 97
mm dan - 107 mm gacha joyidan siljigan. Ammo «Gidrotexnik inshootlar
xavfsizligi’ to‘g ‘risidagi
Qonunga binoan, 108 mm ga siljish xavfsizlik
nuqtayi nazaridan «tahlikali» holat hisoblanadi. Shunday ayanchli holatga
qaramasdan, gidroinshootdan foydalanib kelinishi oqibatida to‘g‘onning
ikkinchi
agregat qisimi sochilib, mashina zaliga qulab tushgan va
yong‘in paydo bo‘lgan. Hisob-kitoblarga ko‘ra avariyada 100 ga yaqin
fuqarolaming qurbon bo‘lganligi va ko‘rilgan
moddiy zarar miqyosi
juda kattaligi taxmin qilinmoqda. Gidrotexnika inshootlarida avariya
bo‘lmasligi uchun muhofaza qiiish chora-tadbirlarini amalga oshirish
zarur, jumladan:
- gidrotexnika inshootlarini loyihalash va qurilishda xatoliklarga y o‘l
qo‘ymaslik;
- gidrotexnika inshootlaridan to‘g‘ri
foydalanish;
- gidrotexnika inshootlaridagi belgilangan tadbirlarni va ta’mirlash
ishlarini o ‘z vaqtida bajarish;
- qirg‘oqni mahkamlash va inshoot tubini mustahkamlash ishlarini
o ‘tkazish;
- suv chiqarishda va g‘amlashda qonun-qoidalarga rioya etish (vaqtga
mos ravishda taqsimlanishi);
- qo‘shimcha suv omborlari yordamida toshqin
suvlar oqimini tartibga
solib turish:
- gidrotexnika inshootlaridagi vaziyatni doimo kuzatib turish;
- gidrotexnika inshootlari hududini chet kishilar kirishidan ishonchli
qo‘riqlash;
- falokatlarga olib keladigan noqulay omillar bo‘lish
ehtimolini
oldindan aytish taxminlarini tuzish uchun gidrotexnik sharoitni muntazam
kuzatib borish.
134
Nishon
  
Nurlar dastasi - 4-Mavzu. Ommaviy qirg’in qurollar, ularning ta`sir xususiyatlari va talafotlari. Reja

|
4-Mavzu. Ommaviy qirg’in qurollar, ularning ta`sir xususiyatlari va talafotlari. Reja
|
bet | 2/8 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 78,55 Kb. | | #231959 |
Bog'liq 4-Mavzu. Ommaviy qirg’in qurollar, ularning ta`sir xususiyatlariNishon
Nurlar dastasi
Qurolni odamlarga, atrof-muhitga ta’siri ham termomexanik tarzda ta’sir etadi. Bunday qurollar ayrim davlatlarda sinab kо‘rilgan. Jumladan, Xitoy - sobiq SSSR chegarasi Xasan kо‘li mojarasida bunday quroldan foydalanilgani ma’lum.
Yadroviy qurollar va ularning xususiyatlari. Yadroviy aslahalar keng miqyosda odamlarni, sanoat va turar joy markazlarini yо‘q qilish, inshootlarni, texnikalarni ishdan chiqarish uchun mо‘ljallangan.
Yadroviy qurollar: yadro zaryadidan, qurolni nishonga yо‘naltiruvchi qismdan va qurolni boshqaradigan qismidan tashkil topgan. Yadroviy aslahalar turli xil kо‘rinishlarda: bomba, mina, snaryad, raketa va torpedolarning jangovar qismida va boshqa kо‘rinishlarda tayyorlanadi.
Yadroviy qurollarning ishlashi zanjirli reaksiya natijasida (termoyadro reaksiyasi asosida parchalanadigan og‘ir yadrolar va yengil yadrolar, vodorod va boshqa element izotoplarining hosil bо‘lishi) hosil bо‘ladigan ichki yadroviy energiyalarning hisobiga amalga oshadi. Yadroviy qurollarning kuchi trotil ekvivalenti bilan о‘lchanadi. Bu degan sо‘z oddiy portlovchi modda trotil (trinitrotoluol) portlaganda ajraladigan energiya miqdori о‘sha portlovchi moddaning portlash kuchiga ekvivalentdir. Trotil ekvivalenti tonna (t.), kilotonna (kt.) va mega tonna (Mt.) bilan о‘lchanadi.
Yadro qurolidagi portlovchi moddaning quvvatiga qarab juda kichik (quvvati 1 kt-gacha), kichik (1-10 kt), о‘rtacha (10-100 kt), katta (100 kt- 1 Mt) va juda katta (1 Mt dan yuqori) turlariga bо‘linadi.
Yadroviy qurollarning vayronagarchilik darajasi qurolning turiga, quvvatiga, joylashgan о‘rniga, portlash sharoitiga, inshootlarning himoyalanish darajasiga qarab va boshqa sabablar bilan aniqlanadi.
Yadro portlatish turlari . Qо‘yilgan maqsadga kо‘ra, yadro portlatish yer yuzida, yer ostida, suv ostida va har xil balandlikdagi atmosferada amalga oshiriladi.
Yer ustida portlatilganda qurolning yarqirash hududi yarim oy shaklida yer ustida kо‘rinadi. Bunday holatda portlash balandligi (yerdan balandligi) quyidagi formula bilan ifodalanadi.
q-qurolning quvvati
Yadro quroli yer ostida portlatilganda portlash balandligi ( ) bо‘lsa, u holda yerda o`ra hosil bо‘ladi va uning diametri va chuqurligi portlatish quvvatiga, tuproq tuzilmasiga bog‘liq. Yer ustida portlatish, asosan juda mustahkam inshootlarni buzish, hamda atrof-muhitni, juda katta miqyosda radiоaktiv zararlash maqsadida amalga oshiriladi. Suv tagida portlatishdan juda mustahkam suv ostidagi juda mustahkam nishonlarni, gidrotexnik va port inshootlarni buzish maqsadlarida foydalaniladi. Bu xildagi portlatishning о‘ziga xos xususiyatlaridan biri shuki, bunda gravitatsiya tо‘lqini hosil bо‘lib, bu har qanday nishonga katta zarar yetkazadi.
|
| |
Ekstensiv Iqtisodiy o’sish - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti Pdf ko'rish
|
bet | 588/652 | Sana | 11.07.2024 | Hajmi | 8,58 Mb. | | #267370 |
Bog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASIEkstensiv Iqtisodiy o’sish
- ishlab chiqarishga qo’shimcha Iqtisodiy resurslar
jalb qilish orqali ishlab chiqarish hajmining ortib borishi.
Intensiv Iqtisodiy o’sish
- ishlab chiqarish omillarining rivojlanib, ulardan
foydalanish samaradorligini oshirish orqali mahsulot ishlab chiqarish hajmining
ko’payib borishi.
Ustuvor ekstensiv Iqtisodiy o’sish
- Iqtisodiy o’sishda ekstensiv omillarning
ustuvor o’rniga ega ekanligini bildiradi.
Ustuvor intensiv Iqtisodiy o’sish
- Iqtisodiy o’sish intensiv omillarning yuqori
o’rniga egaligini bildiradi.
Natural ishlab chiqarish
- bunda mehnat mahsulotlari ishlab chiqaruvchining
o’z ehtiyojlarini qondirish, ichki xo’jalik ehtiyojlari uchun mo’ljallanadi.
Tovar ishlab chiqarish
- bunda tovarlar o’zining iste’moli uchun emas, balki
bozorda sotish, ayirboshlash uchun va boshqalarning iste’molini qondirish maqsadida
ishlab chiqariladi.
Bozor Iqtisodiyoti
– tovar ishlab chiqarish, ayirboshlash va pul muomalasi
qonun – qoidalari asosida tashkil etiladigan va boshqariladigan Iqtisodiy tizimdir.
Bozor mexanizmi
– bozor iqtisodiyotining faoliyat qilishini tartibga solishni va
Iqtisodiy jarayonlarni uyg’unlashtirishni ta’minlaydigan dastak va vositalardir.
Bozor
– ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar (sotuvchilar va xaridorlar)
o’rtasida pul orqali ayirboshlash jarayonida bo’ladigan munosabatlar yig’indisidir.
Bozor ob’ekti
– bozorga, ayirboshlash munosabatlariga jalb qilingan Iqtisodiy
faoliyatning natijalari va Iqtisodiy resurslar, tovar, pul va unga tenglashtirilgan moliyaviy
aktivlardir.
Bozor sub’ekti
– bozorning, ayirboshlash munosabatlarining qatnashchilaridir.
Bozor infratuzilmasi
– ayirboshlash munosabatlariga xizmat qiluvchi
muassasaviy tuzilmalardir.
O’tish davri
– bir Iqtisodiy tizimdan boshqasiga, mavjud Iqtisodiy
munosabatlardan butunlay boshqa, yangi Iqtisodiy munosabatlarga o’tish taqozo
qilinadigan davrdir.
|
| |
Yorug’lik nurlanish - 4-Mavzu. Ommaviy qirg’in qurollar, ularning ta`sir xususiyatlari va talafotlari. Reja

|
4-Mavzu. Ommaviy qirg’in qurollar, ularning ta`sir xususiyatlari va talafotlari. Reja
|
bet | 5/8 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 78,55 Kb. | | #231959 |
Bog'liq 4-Mavzu. Ommaviy qirg’in qurollar, ularning ta`sir xususiyatlariYorug’lik nurlanish deganda elektromagnit nurlar tushunilib, unga ultrabinafsha, infraqizil va ko’rinadigan nurlar kiradi. Bunda nurlanishning manbaisi yadro portlaganda hosil bo’ladigan yarqirashdan, Yani yuqori haroratli yadro zaryadi, havo, tuproq va toshdan iborat. Yorug’lik nurlanishining ta’sir etish vaqti yadro qurolining quvvatiga bog’liq. Quvvat oshgan sari bu omilning ta’siri ham ortib boradi.
Yorug’lik nurlanish omili ta’sirida odamlarning ochiq qolgan joylari kuyadi, ko’zi xiralashadi, hayvonlarning junlari kuyadi va engil yonuvchan materiallar yonib ketadi.
Yorug’lik nurlanishning ta’sir ko’rsatkichi, bu nurli impuls hisoblanadi. (V nur) joulda o’lchanadi. Yani, SI tizimi bo’yicha
1 kal/sm2=4,2 •104 dj/m2
Yorug’lik impul’s portlash turiga va atmosfera sharoitiga bog’liq.
Yorug’lik impul’s ta’sirida kuyishning turli darajalari 1-jadvalda ko’rsatilgan.
1-jadval
Turli darajadagi teri kuyishiga yorug’lik impul’s miqdorini bog’liqligi, kal/sm
Kuyish darajasi
|
Aslahaning quvvati (ming tonna hisobida)
|
Kiyim ostidagi teriga ta’siri
|
1
|
10
|
100
|
1000
|
Yozgi
|
Qishki
|
Birinchi
|
2,4
|
3,2
|
4
|
4,8
|
6
|
35
|
Ikkinchi
|
4
|
6
|
7
|
9
|
10
|
40
|
Uchinchi
|
6
|
9
|
11
|
12
|
15
|
50
|
To’rtinchi
|
>8
|
>9
|
>1
|
>2
|
>15
|
>50
|
Kuyish darajasiga qarab turli tan jarohatlari kuzatiladi.
I darajali kuyishda terini usti qizarib jarohatlangani kuzatiladi;
II darajali kuyishda esa terini ustida suvga to’lgan puffakchalar paydo bo’ladi;
III darajali kuyishda terining chuqur qismlarida kuyish sodir bo’ladi;
IV darajali kuyishda teri qorayib ketib, teri osti to’qimalar juda qattiq jarohatlanadi.
Odamlar II va III darajali kuyganida ishga yaroqsiz hisoblanadilar.
Yorug’lik nurlanish omillaridan saqlanish uchun: o’z vaqtida ogohlantirish, himoya inshootlarida, tabiiy chuqurliklarda saqlanish, shaxsiy himoya vositalaridan va yong’inga qarshi omillardan foydalanish darkor.
|
| |
O’tish davrining mazmuni. Bozor iqtisodiyotiga o’tish yo’llari

120
1) rivojlangan mamlakatlar yo’li;
2) rivojlanayotgan mamlakatlar yo’li;
3) sobiq sotsialistik mamlakatlar yo’li;
4) sotsializm g’oyalarini samarali bozor iqtisodiyotini
vujudga keltirish
mexanizmi bilan qo’shib olib borish yo’li.
Bu yo’llar turli tuman va har xil bo’lishiga qaramay ularda umumiylik mavjuddir.
Ularning umumiyligi shundaki, bu yo’llarning hammasi bozor iqtisodiyotiga o’tishni
maqsad qilib qo’yadi va mazkur iqtisodiyotning qonun-qoidalari, amal qilish
mexanizmi ko’p jihatdan umumiy bo’ladi. Shu bilan birga har bir yo’lning o’ziga xos
xususiyatlari ham bor, bu esa bozor munosabatlarini
shakllantirishning ijtimoiy-
iqtisodiy, tarixiy, milliy sharoitlari har xil bo’lishidan kelib chiqadi.
Masalan, bozor munosabatlariga o’tishning rivojlangan mamlakatlar yo’lida oddiy
tovar xo’jaligidan erkin raqobatga asoslangan klassik yoki erkin bozor iqtisodiyotiga va
undan hozirgi zamon bozor iqtisodiyotiga o’tiladi.
Mustamlakachilikdan ozod bo’lib, mustaqil rivojlanayotgan mamlakatlarning
bozor iqtisodiyotiga o’tish yo’lining xususiyati –
bu qoloq, an’anaviy iqtisodiyotdan
erkin bozor iqtisodiyotiga o’tishdir. Nihoyat, sobiq sotsialistik mamlakatlar yo’lining
muhim belgisi markazlashtirilgan, ma’muriy-buyruqbozlikka asoslangan iqtisodiyotdan
hozirgi zamon rivojlangan bozor tizimiga o’tishdan iboratdir. Bu yo’lning boshqa
yo’llardan farqi shundaki, totalitar iqtisodiyotning bozor iqtisodiyoti bilan umumiyligi
yo’q, ular batamom bir-biriga zid. Shu bilan birga ma’muriy-buyruqbozlikka asoslangan
iqtisodiyotdan bozor munosabatlariga o’tayotgan mamlakatlarning o’zi o’tish
sharoitlari, iqtisodiy rivojlanish darajasi, mulkchilik va xo’jalik yuritish shakllari bilan
bir-birlaridan farqlanadi.
Hozirda uzoq davr mobaynida ijtimoiy xo’jalikni sotsializm qurish g’oyalari
asosida
yuritib kelgan, keyinchalik ushbu g’oyalarning muhim jihatlarini saqlab
qolgan holda bozor mexanizmlarini uyg’unlashtirish orqali o’ziga xos o’tish yo’lini
yaratgan mamlakatlar tajribasini ham alohida ko’rsatish mumkin. Jumladan, Xitoy,
Vetnam kabi ilgari faqat ma’muriy-buyruqbozlik
iqtisodiyotiga asoslangan
mamlakatlar bugungi kunda tub islohotlar orqali samarali bozor iqtisodiyotini vujudga
keltirish borasida sezilarli muvaffaqiyatlarga erishmoqdalar. Bularning barchasi bozor
iqtisodiyotiga o’tish yo’llarining o’ziga xos xususiyatlaridir.
Jahon tajribasi ko’rsatishicha, bozor iqtisodiyotiga
Tarkibiy o’zgarishlar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

123
tubdan isloh qilishga Prezidentimiz tomonidan ishlab chiqilgan quyidagi beshta
muhim tamoyil asos qilib olingan:
- iqtisodiyotni mafkuradan xoli qilish, uning ustunligini ta’minlash;
- o’tish davrida davlatning bosh islohotchi bo’lishi;
- butun yangilanish va taraqqiyot jarayoni qonunlarga asoslanishi,
qonunlar
ustuvorligining ta’minlanishi;
- bozor munosabatlariga o’tish bilan bir qatorda aholini ijtimoiy himoyalash
sohasida kuchli chora-tadbirlarni amalga oshirish.
- bozor munosabatlarini bosqichma-bosqich qaror toptirish.
Bozor munosabatlariga o’tishda bu tamoyillarning hammasi ham muhim
ahamiyatga egadir, lekin ularning ichida bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich
o’tish tamoyili alohida e’tiborga loyiq. Chunki tegishli huquqiy negizni, bozor
infratuzilmalarini
yaratish, odamlarda bozor ko’nikmalarini hosil qilish, yangi
sharoitlarda ishlay oladigan kadrlarni tayyorlash uchun vaqt kerak bo’ladi.
Ushbu holatni yana bir bor e’tirof etgan holda, Prezidentimiz shunday yozadilar:
«Ma’muriy-buyruqbozlik tizimidan boshqaruvning bozor tizimiga o’tish jarayonida
tadrijiy yondashuvni, «Yangi uy qurmasdan turib, eskisini buzmang»
degan hayotiy
tamoyilga tayangan holda, islohotlarni izchil va bosqichma-bosqich amalga oshirish
yo’lini tanladik. Eng muhimi, parokandalik va boshboshdoqlik ta’siriga tushib
qolmaslik uchun o’tish davrida aynan davlat bosh islohotchi sifatida mas’uliyatni o’z
zimmasiga olishi zarurligini biz o’zimizga aniq belgilab oldik».
Bundan tashqari, bozor munosabatlariga o’tish faqatgina
iqtisodiyot sohalarini
o’zgartirish bilan cheklanmaydi. U ijtimoiy hayotning bir-birlari bilan uzviy bog’liq
bo’lgan barcha sohalarini, shu jumladan siyosiy, ma’naviy-axloqiy, maishiy va boshqa
sohalarni ham tubdan o’zgartirishni taqozo qiladi. Bularning hammasi bozor
iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich, evolyutsion yo’l bilan o’tish haqidagi g’oya juda
muhim va afzal ekanligini ko’rsatadi.
Bozor munosabatlariga bosqichma-bosqich o’tish tamoyilini amalga oshirish
iqtisodiyotni isloh qilishning asosiy bosqichlarini aniq farqlash, bu bosqichlarning har
biri uchun aniq maqsadlarni, ularga erishish vositalarini belgilab olishni talab qiladi.
Shu vazifalarni hal qilish uchun birinchi bosqichda isloh qilishning quyidagi
muhim yo’nalishlari aniqlab olindi va amalga oshirildi:
- o’tish jarayonining huquqiy asoslarini shakllantirish, islohotlarning qonuniy-huquqiy
negizini mustahkamlash;
- mahalliy sanoat, savdo,
maishiy xizmat korxonalarini, uy-joy fondini
xususiylashtirish, qishloq xo’jaligida va xalq xo’jaligining boshqa sohalarida
mulkchilikning yangi shakllarini vujudga keltirish;
- ishlab chiqarishning pasayib borishiga barham berish, moliyaviy ahvolning
barqarorlashuvini ta’minlash.
Respublikada bozor munosabatlariga o’tishning birinchi bosqichida iqtisodiyotda
va ijtimoiy sohada yuz bergan tub o’zgarishlar uning o’z taraqqiyotida keyingi sifat
jihatdan yangi bosqichga o’ta boshlash uchun mustahkam shart-sharoit yaratdi. Shu
Bunday kukunli o ‘t o ‘chirgichlam ing ishlash tartibi, ulam ing ichidagi

|
Bunday kukunli o ‘t o ‘chirgichlam ing ishlash tartibi, ulam ing ichidagi Pdf ko'rish
|
bet | 179/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov MBunday kukunli o ‘t o ‘chirgichlam ing ishlash tartibi, ulam ing ichidagi
ballonchadan chiqayotgan siqilgan havo ta’sirida o ‘tni o ‘chiruvchi kukun
surilib, difFuzorga uzatib berishga asoslangan, diffuzor esa, o ‘z navbatida,
kukunni purkab yuborishga xizm at qiladi.
11.7. Yong‘inga qarshi tizim
M amlakatimizda y o n g ‘in ofatiga qarshi Respublika Ichki ishlar
vazirligi (IIV) qoshida y on g‘in m uhofazasi boshqarmasi rah bar! i к qiladi
va, o ‘z navbatida, uning quyi bo‘g ‘in (viloyat, tuman) tarmoqlari ham
faoliyat k o ‘rsatadi. Y ong‘inga qarshi m uhofaza boshqarmasi b o ‘limlariga,
y o n g ‘inga qarshi him oyalash bilan b o g ‘liq b o ‘lgan kom pleks om iliam i
boshqarish yuklatilgan.
M axsus katta korxonalarda harbiylashgan va kasbiy y o n g ‘inni o ‘chirish
boTunlari tuzilgan hamda korxona, muassasa va tashkilotlarda y o n g ‘in
muhofazasi tizim i rnavjud.Yong‘in b o ‘lgan vaziyatlarda o ‘t o ‘chirishga
kelgan k o p c h ilik o ‘t o ‘chirish zvenosi a’zolari va aholi quyidagi
guruhlarga b o ‘linadi: y o n g ‘inni o'chirish, suv bilan ta’minlash, him oya va
qorovullash guruhlari. Har bir guruhga ko‘pchillik o ‘t o ‘chirish zvenosi
boshlig‘i tom onidan boshliq tayinlanadi.
1. Yong‘inni o‘chirish guruhiga
- y o n g ‘inli hududdan odamlami,
m o d d iy
resurslami olib chiqish va y o n g ‘inni o ‘chirish yuklatilgan.
2. Suv bilan ta’minlash guruhi
- suv nasoslariga to ‘xtovsiz suv
kelib turishini ta’minlash, agar ular suv havzalariga o ‘matilmagan b o ‘lsa,
qo‘l bilan ishlovchi nasoslar yordamida suv ta’minotini tashkil qilish
yuklatilgan. Agar nasoslar boMmaganda chelak va boshqa idishlardan
|
| |
Issiqlik ta’sirida y en gil erib

Issiqlik ta’sirida y en gil erib
ketuvchi «Vuda» qorishm asi asosida ishlaydigan DTL rusumli y o n g ‘in
daraklagichisi 12-rasm da tasvirlangan.
214
12-rasm. DTL rusumli yong‘in daraklagichi
DTL bir marta qo‘llanishga m o‘ljallangan bo‘lib, xonaning haro-
rati 72°C dan oshgandan keyin, uning markazida joylashgan, spiralsi-
mon o ‘tkazgichni aloqa zanjiriga b og‘lab turuvchi, haroratga o ‘ta sezgir
b o ‘lgan maxsus qorishma erib ketishi oqibatida, zanjir uziladi va nazorat
pultiga y o n g ‘in xavfi paydo bo‘iganligi haqida xabar beradi. Bitta DTL
daraklagichi 15 m 2 gacha yuzani y o n g ‘indan q o ‘riqlashga qodir. DTL
darakchilari atroflicha o ‘rganilib, kamchiliklarini bartaraf etish maqsa-
dida 1984-yildan boshlab mukammallashtirilgan, issiqlik ta’sirida isblay-
digan IP-101, IP-102, IP-103, IP-104 va IP- 105 rusumli y o n g ‘in da
rakchilari ishlab chiqarila boshlandi. Bularning barchasi qo'riqlanayotgan
muhitning harorati 7 0 -7 2 °C dan k o ‘tarilgan zahoti y o n g ‘in xavfi paydo
bo‘lganligi haqida markaziy pultga avtomatik tarzda xabar berish uchun
m o ‘ljallangan.
Yong‘in tufayli hosil boMadigan tutunni aniqlaydigan radioizotopli
RID - 1 va fotoelektrik IDF - 1M markali avtomatik y o n g ‘in darakchilari
(13, 14- rasmlar) ham qo‘llaniladi.
11.9. Portlash xavfi va uning xususiyatlari
M a’lumki, y o n g ‘in va portlashlar o ‘zaro uzviy bog‘liqligi sababli
ko‘pchilik avariyalarda y on g‘inlar natijasida portlashlar bo‘lishi yoki
aksincha, portlash natijasida y on g‘in!ar sodir b o ‘lishi mumkin.
215
|
Avariyalarning kelib chiqishiga quyidagi omillar saba belli boMishi

|
Avariyalarning kelib chiqishiga quyidagi omillar saba belli boMishi Pdf ko'rish
|
bet | 116/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov MAvariyalarning kelib chiqishiga quyidagi omillar saba belli boMishi
mumkin:
- tabiiy ofat tufayli;
- inshootlami loyihalashda yoki uni qurishda qo‘yiladigan xatolikiar
tufayli;
- ishlab chiqarish texnologiyasining buzilishi;
- transport, mexanizm, jihozlardan noto‘g‘ri foydalanganda;
- agressiv moddalar (portlovchi, tez alangalanuvchi zaharli mod-
dalar)ning noto‘g ‘ri saqlanishi va uni ishlatish qoidalarining buzilishi
oqibatida;
- texnika xavfsizlik qoidalarining buzilishi va boshqalar.
M ana shunday xatolikiar tufayli ishlab chiqarishlarda katta avariyalar
sodir bo‘ladiki, oqibatda k o ‘pdan ko‘p insonlar jabrlanadi va moddiy
boyliklar yo‘q bo‘lib ketadi. Ko‘pincha kimyo, neftni qayta ishlovchi
sanoat, qog‘oz ishlab chiqarish sanoati, go‘sht-sut, oziq-ovqat, metallur-
giya, konchilik va boshqa sanoat korxonalarida avariyalar tez-tez uchray-
di. Ayniqsa, KTZM ta’sirida bo‘ladigan avariyalar: kimyo, neftni qayta
ishlovchi, qog‘oz-selluloza, go‘sht-sut, oziq-ovqat sanoati, suv tozalash
inshootlarida hamda temir yo‘llarda KTZMni tashishda ko‘p uchray-
di. KTZM ko‘rsatilgan konsentratsiyadan ortiq boTganda odamlarga,
qishloq xo ‘jalik hayvonlariga, o ‘simliklarga, tashqi muhitga ta’sir etib,
turli darajada shikastlantiradi. KTZM qatoriga texnologik jarayonlarda
qoTlaniladigan ammiak, xlor, sulfat kislotasi, vodorod florid, azot va ol-
tingugurt oksidlari va boshqalar kiritish mumkin. B a’zi bir KTZMlaming
fizik-kimyoviy va zaharli xususiyatlari 7-jadvalda keltirilgan. Shulardan
sanoatda ko‘p ishlatiladigani ammiak.
Ammiak
- nashatir hidli rangsiz
gaz. Uni sanoatda sovutgich vositasi sifatida, azotli o‘g‘it.lar olishda va
boshqa maqsadlarda ishlatiiadi. Agar ammiak havo bilan 4:3 nisbatda
aralashsa portlaydi. Ammiak suvda yaxshi eriydi.Uning yuqori konsen-
tratsiyasi insonning markaziy asab sistemasini izdan chiqarib, asablarning
falaj boMishiga olib keladi. Agar ammiak ta’sirida inson zaharlansa, bir
necha soatdan so‘ng u oTimga olib keladi. Teriga tegsa turli darajadagi
jarohatlanish ro ‘y beradi
|
| |
Gidrotexnika inshootlaridagi avariyalarda

|
Gidrotexnika inshootlaridagi avariyalarda Pdf ko'rish
|
bet | 115/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov M7.2. Gidrotexnika inshootlaridagi avariyalarda
fuqarolarning xatti-harakati
Gidrotexnika inshootlaridagi avariyada fuqarolar quyidagi qoidalarni
bajarishlari lozim:
Suv ostida qoladigan hududdagi fuqarolarni, suv bosishi mumkin
boMgan hududlami va suv bosish vaqtini, shuningdek, shikastlovchi
omillarni (suv urib ketadigan to‘lqin balandligi, tezligini va boshqalarni)
yaxshi bilishlari kerak.
Aholining hammasi suv bosish xavfi tug‘ilgandagi va suv bosgandagi
xatti-harakatlarga tayyorlangan bo‘lishi kerak.
Aholining hammasi suv bosish ehtimoli borligi, suv bosish vaqti,
uning chegaralari haqidagi va evakuatsiya tartibi haqidagi tavsiyalami
vaqtida olishi kerak.
Xavf haqidagi xabar (ogohlantirish) olinganda quyidagi ishlar qilinishi
kerak:
- darhol hujjatlarni, qimmatbaho va kerakli buyumlami, 2-3 kunlik
oziq-ovqat va ichimlik suvini o‘zi bilan olish;
- uylami ehtiyot holatda (gaz, suv, elektr ta’minotini o‘chirishi)
qoldirishi kerak;
- chorva mollarini xavfsiz joylarga o‘tkazib qo‘yish.
Agar to‘satdan halokatli suv bossa:
- suvning to‘lqin zarbidan saqlanish uchun mustahkam qurilgan in-
shootlarning yuqori qismlariga chiqiladi;
- oldindan tayyorlangan qutqaruv vositasini (4-6 ta bir litrli plastmas-
sa idishlari osilgan najot kamarini) taqib olinadi;
- agar odam imorat ichida (yuqori qismlarida ) qolgan bo‘!sa, qa-
yerdaligini belgilab, qutqaruvchilar yordamga kelishi uchun oq bayroq
belgilari osib qo‘yiladi.
7.3. Ishlab chiqarish jarayonlaridagi avariyalar
Avariya deganda bajariladigan ishning birdan to‘xtab qolishi yoki sa-
noat korxonalarida ishlab chiqarishning izdan chiqishi, transportlarda va
boshqa obyektlarda moddiy boyliklarning buzilishi, yo‘q bo‘lishi tushu-
niladi.
135
|
| |