Qashqadaryo viloyatinang suv omborlari haqida ma’lumot

Qashqadaryo viloyatinang suv omborlari haqida ma’lumot
Suv omborlarining
nomi
|
Foydalanishga
Joylashgan
Namunaviy
tuman
|
Topshirilgan
yil
|
Mln.m.kub
|
Mln.m.kub
|
Chimqo’rg’on
|
Qamashi
|
1963
|
500
|
425
|
Pachkamar
|
G’uzor
|
1968
|
260
|
243
|
Qamashi
|
Qamashi
|
1972
|
25
|
23.8
|
Sangar
|
Qamashi
|
1974
|
7.3
|
7
|
Yangiqo’rg’on
|
Yakkabog’
|
1975
|
3.3
|
3
|
Sho’robsoy
|
Kitob
|
1977
|
2.0
|
1.8
|
Toshloqsoy
|
Shaxrisabz
|
1981
|
7.0
|
6.7
|
Qizil suv
|
Yakkabog’
|
1982
|
6.5
|
6
|
Talimarjon
|
Nishon
|
1986
|
15.25
|
1445
|
Xisorak
|
Shaxrisabz
|
1987
|
170
|
155
|
Qalqama
|
Chiroqchi
|
1987
|
9.4
|
9.3
|
Dehqonobod
|
Dehqonobod
|
1982
|
27.0
|
6.0
|
Hisor tizmasining eng baland tog’ yonbag’irlarida kichik-kichik muzliklar ham mavjud. Tog’lardagi qor qoplami daryolarni suv bilan taminlaydi..tekisliklarda tuproqda namlik uchun imkon yaratadi.
1.3. Tumanning yer resurslari haqida ma’lumot.
Tabiiy resurslar orasida jamiyatning ishlab chiqarish kuchlarini xo’jalikning barcha tarmoqlarini rivojlantirishning va joylashganligini asosi bo’lgan yer resurslari alohida o’rin tutadi. Yer nafaqat barcha ishlab chiqarish kuchlaerini aholi qurgan sanoat korxonalarini joylashganligini hududiy asosining qishloq xo’jaligida asosiy ishlab chiqarish vositasi hamdir.
Qamashi xo’jaliklari foydalanishi uchun bo’lgan kata yer fondi mavjud. 2012-yil ma’lumotiga qaraganda tumanning umumiy yer fondi: 182.651 shundan 71.785 ga qishloq xo’jalik ekinlarini yetishtirishga mo’ljallangan. Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishga sug’oriladigan yerlardan oqilona foydalanish va muhofaza qilish kata ahamiyatga ega. Shu sababli sug’oriladigan yerlarda lalmikor yerlarga qaraganda bir necha bor ko’proq hosil olinadi.Tumanda sug’orma dehqonchilik qilinadigan yerlar maydonining kengayishi Amudaryo havzasidan kanallar orqali suv olishiga bog’liq. Amudaryo - Oʻrta Osiyo hududidagi eng uzun daryo. Yunonlar Oks deb ataganlar. Mahalliy xalq orasida daryo Jayhun nomi bilan mashhur. Daryo uzunligi 2400 km, daryo deltasi 534 739 km². Amudaryo hozirgi Tojikistonning Pomir togʻi etaklaridagi Panj va Vaxsh daryolarining birlashuvidan boshlanib Oʻzbekiston, Afgʻoniston va Turkmaniston hududlaridan oʻtadi va tobora qurib borayotgan Orol dengiziga quyiladi. Sug’orma dehqonchilik sharoitlarida Tabiatdan oqilona foydalanishning xususiyatlaridan biri yer resurslaridan uzviy bog’liq ravishda to’g’ri foydalana bilishdir, Chunki suv resurslaridan noto’g’ri foydalanish sug’oriladigan yerlarda ekologik iqtisodiy nuqtai-nazardan nomaqbul jarayonlarning kuchayishiga va natijada yerlarni mahsuldorliginni kamayishiga olib keladi. Sug’oriladigan yerlarni tabiiy imkoniyatlaridan foydalanish tabiiy hududiy komplekslarning tubdan o’zgarishiga orasidagi muvozanatni buzilishiga olib keladi. Viloyatdagi kabi tumanning ham sug’orma dehqonchilik qilinayotgan yerlarda ham suvdan sug’orishda tejamsizlik bilan foydalanayotganligi gidrometriologiya imkoniyatlaridan sug’oriladigan maydonga 40-50 zavur to’g’ri kelishi kerak, lekin bu ko’rsatkich mezondagiga nisbatan deyarli ikki marta kamroqdir. Shu sababli mavjud zavurlar orqali barcha sho’r suvlarni sug’oriladigan yerlardan tashqariga oqizib yuborishning imkoniyati yo’q.Natijada sho’r suvlarni tashqariga oqizib yuborishda tuzlarning deyarli yarmi daryolarda qolib ketadi, buning natijasida sho’rlanish jarayoni kuchaymoqda.
Yer resurslaridan oqilona foydalanishni tashkil etishda erroziya jarayonlariga qarshi o’tkaziladigan tadbirlar ham katta ahamiyatga ega. Sug’orma dehqonchilik qilinadigan hududda sug’orish eroziyasi tufayli tuproq hosildorligini kamaytirish olib kelmoqda, yani har bir gaktar maydondan 0,5-0,8 tonna chiqindi, 110-120 kg fosfor, 110-115kg azot yuviladi. Fosfor (yun. phosphoros - yoruglik tashuvchi, phos - yoruglik va phoro - tashiyman, lot. Phosphorus), P - Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 15, atom massasi 30,97376. Hosildorlik erroziya sust bo’ladigan yerlarda 15-20% ga, kuchli bo’ladigan yerlarda esa 50-60% ga kamayish aniqlangan.Erroziya jarayonlarini oldini olishga qaratilgan agrotexnik tadbirlar xilma-xildir.Ular orasida ekinzorlarni exatazorlar bilan o’rash katta iqtisodiy samaraga ega.Qishloq xo’jaligida, ayniqsa sug’orma dehqonchilikda foydalanilayotgan yerlarning unumdorligi yildan-yilga kamayib bormoqda. Keyingi yillarda kata maydonlarda serxarajat mineral o’g’itlar va kimyoviy vositalarning kata miqyosida qo’llanilishi, og’ir vaznli texnika vositalaridan foydalanishi tufayli tuproqlarning tarkibi va unumdorligida mutanosiblikni saqlaydigan mikroorganizmlarga ham kata zarar yetkazilmoqda.Kimyo, ximiya - moddalarning tuzilishi va oʻzgarishini oʻrganadigan fan. Kimyo boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy ehtiyojlarni qondirish, zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish, biridan ikkinchisini xrsil qilish va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini bilish maqsadida roʻyobga chiqdi.
Mikroorganizmlarning faoliyati natijasida o’simlik va hayvon qoldiqlarining chirishi tufayli hosil bo’ladigan chirindining miqdori tuproqlarning haydaladigan qatlamida 2-3 marta kamayadi. Shu narsani takidlash lozimki tuproqda chirindining miqdori kam bo’lgan organic o’g’itlar yetarlicha berilmaganda mineral o’g’itlarni kata miqdorda ishlatish iqtisodiy samara bermaydi, aksincha xosildorlikni kamayishiga, maxsulot sifatini yomonlashuviga, tuproq tarkibining buzilishiga olib keladi: o’tkazilgan tajribalar shundan dalolat beradiki, xozirgi agrotexnika sharoitida o’g’itlarning atigi 35-40%ni o’simliklar o’zlashtiradi, qolgan 60-65% tuproqda to’planadi. Samara (1936-91-yillarda Kuybishev "Куйбышев") - Samara (rus. Самара) Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Samara viloyati markazi. Volga daryosining chap sohilidagi port shahar. Volgaga Samara daryosi quyilgan joyda joylashgan. Yomg’irlar yer osti suvlarini to’ldiradi.
1.4. O’simlik va Hayvonot dunyosi haqida ma’lumot.
Qamashi tumani o’simlik qoplamining sharoitida va tarqalishida hududning geologic taraqqiyoti, geografik o’rni va hozirgi tabiiy sharoitlari asosini ahamiyat kasb etadi. O’simlik turlarining tarqalishida esa relef tuproq va iqlim sharoitlari muhim omillar hisoblanadi. Tuman florasi tarkibida maxalliy o’simlik turlaridan tashqari Eron, Avg’oniston va O’rta dengiz bo’yi o’lkalari uchun xos bo’lgan o’simlik turlari ham mavjud.
Qashqadaryo viloyatining tabiiy florasi 1200 yaqin yuksak turlaridan tashkil topgan bo’lib, ularning 106 turi oziq-ovqat va chorvachilikda yem-xashak sifatida ishlatiladi, 138 turli qimmatbaho dorivor 2,6 turli efir moyi, 61 turli asal beruvchi, 62 turi oshlovchi 138 turli qimmatbaxo dorivor, 26 turli o’simlik, 53 turli bo’yoq beruvchi, 19 turli qimmatbaxo bixli o’simliklardir. Bu turlardan tashqari tuman florasi tarkibida manzarali, vitaminli va tolali o’simliklar ham uchraydi.
Globotanik jihatdan rayonlashtirishning yangi sxemasidi muborak tumani ana shu chorvachiliklardir. Rayonlashtirishda asosiy asoslanib cho’l mintaqasida yillik o’rtacha harorat 16-18 gradus yanvarning o’rtacha harorati 0.1-3. Yanvar (lot.; Jānuārius mēnsis 'Yanus oyi' rimliklar xudosi Yanus nomidan) - Grigoriy kalendari boʻyicha yilning birinchi oyi. Yanvar 31 kundan iborat (yana q. Kalendar). 3 gradus bo’lib, 270-320 kun davomida harorat 5,0-0 dan yuqori.
Cho’l mintaqasining o’simlik qoplamida qadimiy handun (juzgun) Shuvoq eferme chorvamuqlarning asosida asora assotsiyalar ustunlik qiladi. Relefning pastkam joylarida Shuvoqlar va Sho’rolar o’sadi.
Bu mintaqaning qumli cho’llarida ko’chma qumlarga moslashgan tamofit o’simliklar-qandim (tutun), quyonsuyak, qizilqandim mustahkamlangan qumlarda esa Shuvoq, Urg’ochi Selin, tuyamaymon o’sadi: hhududning ichki tekisliklari uchun efemer va efemeroid o’simliklardan Cherkoz, Singern, isiriq oq chitir butalardan yulg’un, qorasaksovul va boshqa o’simliklar xosdir. Bundan tashqari kam sho’rlangan joylardan pashmoq Sho’ra, tresken, dastarbosh, kuchli sho’rlangan yerlarda esa qorasho'ra, Sersazan, sho'rajriq, qizilmiya va boshqa o'simliklar uchraydi.
Mintaqaning daryo terassalarida, vodiylarida va botiqlarda ajriq va yantoq, qizilmiya kabi o’simliklar botqoq tuproqli joylarda esa qamish, lux, qiyoq, bug’doyiq, chuchukmiya kabi o’simliklar tarqalgan. Vodiy - relefning uzunasiga choʻzilgan botiq shakli. Hosil boʻlishiga koʻra erozion va tektonik V. boʻladi. V.larning dastlabki shakli, asosan eroziya natijasida, vaqtincha oqar suvlar hosil qilgan jarliklardir.
O’simliklar kislorodni yetkazib yer usti va yer osti suvlari rejimiga ijobiy tasir ko’rsatib tuproqni shamol va suv erroziyasidan saqlaydi. Bu joy tabiat uchun muhim hisoblanadi. Tumanning geografik o’rni va landshaftlarning xilma-xilligi hayvonot olami shakllanishi tarqalishiga o’z tasirini ko’rsatadi. Suvsiz qumli cho’llar tog’ o’rmonlari va daryo vodiylarining ekologik sharoitlari xayvonlarning hayot kechirishi uchun bir xil emas. Shunga ko’ra har qaysi landshaft uchun yoki bu sharoitga moslashgan hayvonlarning ma’lum turlari xosdi. Landshaft (nem. Land - yer, schaft - manzara) - 1) tipologik tabiiy komplekslarni umumlashtiruvchi tushuncha: geologik zamini, relyefi, iqlimi, tuproqlari, oʻsimlik turkumi, hayvonot dunyosi, gidrologik rejimining bir xilligi bilan ajralib turadigan va tabiiy chegaraga ega boʻlgan hudud.
O’zbekiston hududida xususan Qamashi tumani mintaqasi turli o’lkalarning hayvonlari yozda tuproq haroratining yuqori bo’lishiga (50-60) va uzoq suvsizlikka moslashgan bu yerdagi fauna vakillarining muhitiga moslashishning yana bir belgisi ularning yer rangida yani qum chang ustida bo’lishidair. Xududddagi ayrim hayvonlar (yumronqoziq, qo’shoyoq va boshqalar), istemol qiladigan tarkibidagi ozgina namlik bilan kifoyalanadi va suvsiz hayot kechira oladi. O’simliklarning siyrakligi, ovqat va suvning taqchilligi tufayli hayvonlar tez harakatlanishi qobiliyatiga ega bo’lsada yozda kunduzi tuproq 60-70gradus qiziganda ularning faoliyati keskin susayadi. Bu xol ko’pchilik xashoratlarga, chayonlarga, kaltakesaklar, ilonlar, sut emizuvchi ayrim hayvonlarga va ba’zi bir qushlarga xosdir. Hayvonlarning hayot sharoiti qumli, sho’rxok, oshloq cho’llarining hayvonlaridan farqlanadi. Bu yerlarda yog’in sochin bo’lishi qish va bahor oylariga to’g’ri keladi. Asosan efemer o’simliklar o’sadi va may oyining bu o’simliklar ham qovjirab qoladi. Hayvonlar ham o’simliklar quyosh isitishi bilan uyqudan uyg’onadilar zo’r berib oziqa bilan oziqlanadilar va ko’p o’tmay urchiy boshlaydi.
Mintaqaning umurtqali sut emizuvchilari, sudralib yuruvchilar, qushlar quruqlikda yashovchi haroratlar qisqichbaqalar, molyuskalar, chuvalchanglar va boshqa soda hayvonlar uchraydi. Qushlar - umurtqali hayvonlar sinfi. Trias davrida yashagan sud-ralib yuruvchilarning psevdozuxlar turkumidan kelib chiqqanligi taxmin qilinadi. Q.ning qazilma qoldiqlari juda kam; dastlabki qazilma qoldiq - arxeopteriksnshk toshdagi izi va suyaklari yura davriga tegishli. Bu hududga mansub bo’lgan sut emizuvchilardan shalpanquloq, tipratikan, qumquyoni, yumronqoziq, seversuv qo’sh oyog’I barak barmoqli qo’shoyoq, kata qumsichqon, bo’ri, tulki va boshqalar yashaydi.
Jazirama issiq kunlarda daraxtlarning uchlarida dasht agamasi deb ataluvchi kaltakesak ko’p bo’ladi. Umuman cho’l hududidagi ko’pgina hayvonlar endem (malum bir grafik viloyatda yashaydigan va boshqa joylarda uchramaydigan) hayvonlardir. Tumanda ham bu turlarni bir necha xilini uchratish mumkin shuningdek cho’l toshbaqasi va echkeemarni ham.
Cho’llarda kon ishlari davomida hududni florasini nobud bo’lishiga sabab bo’lmoqda. Bu esa bazi tur va navlarni yo’qolib ketishi va buzulishiga sabab bo’lmoqda. Bu esa ba’zi tur va navlarni yo’qolib ketishi va buzulishiga olib kelmoqda. Turlarning yo’qolib ketishi natijasida ekologik zanjirni uzulishi kuzatilmoqda.
1.5. Atmosfera havosi haqida ma’lumot.
Shaharlar atmosferasini ifloslanishi darajasini ko’rsatuvchi omillarga asosan quyidagilar kiradi.
Tabiat va tabiiy jarayonlarning tabiiy tavsiflar bilan bog’liq omillar. Masalan atmosfera yog’inlarining turi va jadalligi joyning tabiiy geografik va atrof muhitga tasir etuvchi halokatli hamda davomiy tabiiy jarayonlar kuchli shamol, quyun va boshqalar.
Inson faoliyati bilan bog’liq omillar (antropogen yoki texnogen omillar) havo havzasi tarkibining sifat va miqdor ko’rsatkichlar faoliyatining tasiri salbiy tavsifga ega.
Antropogen omillarni atmosfera musaffoligiga tasir etish ko’rsatkichlariga qarab shartli ravishda uchta guruxga bo’lish mumkin.
-
Maxalliy yoki local ifloslanishi belgilovchi omillar.
-
Katta hududlarni ifloslanishi belgilovchi omillar.
-
Atmosferani global belgilovchi omillar.
Bajarilayotgan yilda inson faoliyatining atmosferaga tasirini mahalliy local omillarini ko’rib chiqamiz.
Atmosfera havosining muhim darajadaifloslanishi kishi organizmining turli kasalliklar bilan og’rishiga olib keladi.Buyuk alloma Abu Ali Ibn Sino aytganlarida odamning salomatligi tashqi sharoit bilan chambarchas bog’langan.
Respublikamizda atmosfera havosiga chiqarilayotgan turli chiqindilar 80-yillarning o’rtalariga nisbatan kamayish yo’nalishida bo’limga qaramasdan hali ham yuqori ko’rsatkichlarni tashkil qiladi. 1985-yilda jami chiqindilarni miqdori 4,2 mln tonnani tashkil qilgan xolda 1994-yilda bu raqam 2,4 mln tonnagacha kamayadi. Bu jihatdan sanoat korxonalaridan chiqarilgan chiqindilar 1,5 mln tonnadan 0,9 mln tonnagacha qisqaradi. Transport vositalaridan chiqqan ifloslovchi moddalar esa 2,7 dan 1,4 mln tonnagacha kamayadi. Buncha chiqindilarning kamroq chiqarilishi korxona durdonalariga turli konstruksiyadagi gaz va changni ushlab qoluvchi hamda tozalovchi moslamalarining o’rnatilishi va mavjudligining samaradorligini oshirish sabab bo’ladi. Shuningdek ishlab chiqarish hajmining kamayishi va shunga muvofiq yoqilg’idan foydalanish miqdorining pasayishi tasir ko’rsatgan.
Ma’lumotlarga ko’ra sanoat korxonalarida 1981-1985 yillarda har yili soatiga 421,3 ming m3 gazni tutib qoluvchi va zararsizlantiruvchi moslama ishga tushirilgan bo’lsa 1986-1990 yillarda 723 ming m3 1991 yilda 1282,3m3 1992 yilda 79,6 ming m3 1993 yilda 357,8 ming m3 1994 yilda 514 ming m3 gazni tutib qoluvchi va zararsizlantiruvchi moslamalar o’rnatildi.
Respublika 1992-yilda jami ushlab qolingan va zararsizlantirilgan texnogen chiqindilar miqdori 1985-yilga nisbatan 6% ga ortgan, ya’ni 1985 yilda chiqindilarning 65% ushlab 1992 yilda bu miqdor 71% ni tashkil qiladi
Naviy viloyatida 1992-yilda ushlab qolingan va zararsizlantirilgan chiqindilar miqdori deyarli 91% Toshkent viloyatida 79% Samarqand viloyatida 75,1% foizni tashkil qilgan holda Buxora, Qashqadaryo, Sirdaryo viloyatlarida 18,8% dan 34,2% gacha bo’ladi
Turg’un manbalarda havoga chiqarilayotgan chiqindilarni tutib qolish va zararsizlantirish bilan birga talay miqdordagi zaharli chiqindilar havoni ifloslab kelmoqda. Samarqand - Samarqand viloyatidagi shahar. Viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi (1938 yildan). 1925-30 yillarda Respublika poytaxti. Oʻzbekistonning jan.gʻarbida, Zarafshon vodiysining oʻrta qismida (Dargʻom va Siyob kanallari orasida) joylashgan. Toshkent viloyati - OʻzR tarkibidagi viloyat. Respublikaning shim.sharqida. 1938 y. 15 yanvda tashkil kilingan. Shim. va shim.gʻarbdan Qozogʻiston Respublikasi, shim.sharkdan Qirgʻiziston Respublikasi, sharqdan Namangan viloyati, jan. 1992-yilda jami bo’lib 1107,8 ming tonna chiqindi havoga chiqarildi, buning 203,3 ming tonnasi qattiq, 904,5 ming tonnasi gazsimon va suyuq moddalardan iborat bo’ldi. Shu jumladan oltingugurt angedredi -455,2 azot oksidi -100, uglerod oksidi 159,1, uglevodorod -157,5 ming tonna
Havoga chiqarilayotgan chiqindilarning kata qismi gazsimon va suyuq moddalar bo’lib, ularning tarkibi ko’proq oltingugurt angedridi (Qrshida 30,7 ming tonna) uchuvchi organic birikmalar va boshqalardan iborat
Atmasfera havosini ifloslanishida bazan mahalliy zonalar (malum chiqindi moddalar guruhi bo’yicha tarkib topadi ular shu maydagi sa’noat korhonalari yoki tutunlarning chiqindilari tugunlari bilan bog’liqdir. Ko’pincha kimyo, neft va gazni qayta ishlash mikrobiologiya sa’noat qara va rangli metalurgiya va boshqa korhonalar chiqindilari. Shunday zonalarni hosil qiladi )
Ularning havoga chiqarilgan texnogen chiqindilari tarkibida qo’rg’oshin, oltingugurt va xlorid ishqori, vanadiy oksidi benzopirin va ko’pgina va boshqa yuqori darajada tasirchan moddalar bo’ladi bunday moddalar soni 150 dan bo’ladi. Bir varakayiga ko’p miqdorda chiqindi chiqarib yuborish hollari ham bo’ladi.Bunday chiqindi chiqarish ham hech joyda qayd etilmaydi shuning uchun ham havoning ifloslanish darajasi bazi sanitariya meyoridan ko’proq ham bo’lishi mumkun. Bu hol chang va zahar gazlarni tutib qoluvchi hamda tozalovchi moslamalarning buzulib qolishi korxonada buzilish hodisalarning yuz berishi yoki oylik ishlab chiqarish rejasini tezroq va ko’proq bajarish bilan bog’liq bo’ladi.
Atmosfera havosidagi ifloslantiruvchi moddalarning inson organizmiga bevosita yoki bil vosita zararli tasir ko’rsatmaydigan miqdori ruxsat etilgan miqdor deb yuritiladi. Bunda zararli birikmalarning odam mehnat faoliyatiga va kayfiyatiga putir yetkazmasligi inobatga olinadi.
Havo ifloslanishining muntazam ruxsat etilgan miqdordan yuqori bo’lishi aholi yashash joylarida havoning ifloslanganlik darajasi va tasir ruxsat etilgan miqdor ko’rsatgichlari bo’yicha aniqlanadi agar ruxsat etilgan miqdor miyyoridan oshib ketsa kasalliklarning darajasining ortishiga olib keladi
Atmosfera havosi tarkibida qo’rg’oshin, margumush, mis va boshqa og’ir metallarning qattiq birikmalari oltungugurt gazi uglerod oksidi fitor nirikmasi azot oksidi amiak uglevodorodlar boshqa gazsimon va suyuq moddalar miqdori darajasidan oshib ketgan taqdirda kishi organizmiga ta’siri quydagicha sodir bo’ladi. Metallar (yun. metalleuo - qaziyman, yerdan qazib olaman) - oddiy sharoitda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi, issiq oʻtkazuvchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, elektr magnit toʻlqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan oddiy moddalar. M. Oltingugurt oksidi va uning boshqa birikmalari xrom havoda 0.085 mg dan ziyod bo’lganda kozning shilliq pardasini va nafas olish yo’lini yallig’lantiradi. Oltungugurt gazi REM dan 0.05 mg oshganda organizmning og’ir bronxit gastiret laringet bilan og’rishiga olib keladi nafas olish yo’lida ilgaridan mavjud bo’lgan kasalliklarni qo’zg’aydi bosh miyaning bazi funksiyalarini o’zgartiradi bolalarni o’sishidan orqadan qolish yuz beradi o’pkada yangi elimentning vujudga kelishi kuzatiladi
Uglerod oksidining REM dan 0.5 mg ga ortishi gemoglobin harakatini kuchaytiradi. Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi. To’qimalarda kislarodning yetishmasligiga olib keladi asab yurak qon tomirlari tizimlarining betartib harakatlanishini keltirib chiqaradi, aterosiklerozning kelib chiqishiga sabab bo’ladi
Uglevodorodlar REM 25 mg dan oshsa nafas olish yo’llari yallig’lanadi ko’ngil aynishi paydo bo’ladi bosh aylanadi uyquchanlik kuchayadi nafas olish va qon aylanish ishdan chiqadi.
Azot ikki oksidi miqdori REM 0.66 mg dan ortsa organizmda o’pka nafas olish yo’llarini kuchli yallig’laydi ularda shamollashning kuchayishiga ko’maklashadi qon borishi kamayadi.
Sa’noat va transport change miqdori 1m3 da REM dan 0.5 metr kvadratdan ortsa kishi organizmiga ta’siri uning tarqoqligi sababli sezilarli darajada yuz beradi
Qo’rg’oshinli va uning birikmalari miqdori REM dan oshsa 0.0017 metr kvadratga oshsa to’planish xususiyatiga esa qonning tarkibini o’zgartiradi va miya suyagiga ta’sir ko’rsatadi. Muskullarning kuchsizlantirishini oshiradi asab tizimini buzadi bosh miyaning shamollashi buyrak va jigarning zararlanishi kuzatiladi.
Hozirgi kungacha atmosfera havosidagi 600 ta kimyoviy moddaning REM ishlab chiqilgan shuning dek 38 ta moddalarning birlashib tasir qilishi urganilgan bo’lib, ular uchun meyyorlar belgilangan. Masalan quydagi REM ko’rsatgichlarni ajratish mumkun
Is gazi 0.001m2 /m3
Oltungugurt gazi 0.05 m2 /m3
Xlor 0.06 m2 /m3
Fenol 0.01 m2 /m3
Formolozogit 0.003 m2 /m3
Qurum 0.05 m2 /m3
Uglerod oksidi 5.00 m2 /m3
Azot oksidi 0.400 m2 /m3
Chang 0.500 m2 /m3 va boshqalar turli moddalarning ta’sir darajasiga qarab turli hil REM ko’rsatgichlari belgilangan
Atrof muhitning huquqiy meyorlari turlaridan biri qonun kuchiga ega bo’lgan texnik meyorlar va standartlardir masalan GOST 17.23.01-86 atmosfera
Aholi yashaydigan punkitlarda havo sifatini nazorat qilish qoidalari GOST 17.00.04-90 sanoat korxonasining ekologik pasporti.
Tabiatni myhofaza qilish qonunini buzganlik uchun quydagi choralarni qo’llash ko’zda tutilgan
-moddiy aybdorlarga nisbatan jarima solish
-mamuriy ogohlantirish jarima yetkazilgan zararni bartaraf etish malum bir turdagi faoliyat bilan shug’ullanishdan maxrum etish.
-jinoiy javobgarlik O’zbekiston Respublikasi jinoyat kodeksi bilan tartibga solinadi
Yuqorida qatd etilgan tahlilni etiborga olsak gaz taminot boshqarmasi ham atmosfera havosiga olishlardan darajada ifloslantiruvchi moddalar chiqarilmoqda.
Quydagi bo’limlar bu zararli moddalarning aniqlaninb ularni ruxsat etiladigan miqdorlar bilan solishtirish va uni kamaytirish bo’yicha tadbirlar ishlab chiqarishga harakat qilinadi
Bundan kelib chiqqan hulosa shuki o’simliklar dunyosi atmosfera havosini meyyorlashtirib turadi
Sekin asta bo’lsa ham hozirgi kunda atmosfera havosida ta’sirni oldini olish chora tadbirlar keng miqiyosda tushuntirish ishlari olib borilmoqda
|