О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti - bet 101

249
Nazorat savollari
1. Personalning mehnat faoliyatini baholashning asosiy jihatlari nimalardan iborat?
2. Mehnat faoliyatini baholash qanday vazifalarni hal etish imkonini beradi?
3. Personalning kasbiy va shaxsiy xususiyatlarini baholash uchun kullaniladigan
usullarni qanday asosiy guruhlarga ajratish mumkin?
4. Mehnat natijalarini baholashning obyektiv va subyektiv kо‗rsatkichlarini
tushuntiring.
5. Shaxsiy xususiyatlar kursatkichlari tizimini shakllantirishda nimalarni hisobga
olish zarur?
Tayanch iboralar: joriy nazorat, attestatsiya, tahlil qilish, kasbiy mahorat, kasbiy
tayyorgarlik, bilimlar, kо‗nikmalar, ruhiy tayyorgarlik, shaxsning yо‗naltirilganligi,
xatti-harakat motivlari, moslashuvchanlik, fe‘l-atvor xususiyatlari.
5.5. Personalni motivatsiyalash nazariyasi
Inson xatti-harakati negizini motivlar tashkil etadi. Motivlar - inson hatti-
harakatining ehtiyojlari va manfaatlari ta‘sirida paydo bо‗ladi va inson hayolidagi
muayyan mehnat amallari bajarilgan taqdirda ehtiyojlarning о‗rniga keladigan
manfaatlar obrazi sifatida namoyon bо‗ladi. YA‘ni motiv - murakkab psixologik
tushunchadir. Bu sо‗z ilk bor 20 asr boshida
A.Shopengauer tomonidan
inson va
hayvonlar hatti-harakati sabablarini tushuntirish uchun qо‗llanilgan. Motivlar odam
tug‗ilganidan tayyor kо‗rinishda mavjud bо‗lmaydi, balki insonnikg individual hayoti
davomida shakllanadi. Motivlar asossiz harakatlana olmaydi. Motivlar, xam ichki,
ham tashqi tabiatga ega bо‗lgan rag‗batlardan farqli о‗laroq, doim ichki xarakterga
ega. Tashqi motivatsiyalashuv va motivlar xaqida gap oorganida, yo boshqa
shaxslarning tashqi ta‘siri, yoki biror obektning jozibasi nazarda tutiladi.
Adabiyotlarda motivatsiyalashga ikki xil ta‘rif berilgan:
1. Motivatsiyalash bu motivning shakllanishi jarayoni, ya‘ni muayyan
individga xos bо‗lgai (о‗zgalar nazaridan yopiq bо‗lgan) ichki jarayondir.
250
2. Motivatsiyalash bu insonni unga ta‘sir о‗tkazish orqali faoliyatga undash
jarayonidir.
Mehnatni boshqarishda motivatsiyalash personalni motivlarini faollashtirish
jarayoni (ichki motivatsiyalash) va ularni unumdor mehnatga undash uchun
rag‗batlarning yaratilishi (tashqi motivatsiyalash) jarayoni sifatida qaraladi. Shu bois
motivatsiyalash
tushunchasining
sinonimlari
sifatida
rag‗batlantirish
va
motivatsiyalashtirish tushunchalari ham qо‗llaniladi. Motivatsiyalashning maqsadi
insonni maqsadga eng yuqori unum bilan erishishga qaratilgan harakatlarni amalga
oshirishga undovchi sharoitlar majmuini shakllantirishdan iboratdir.
Ishni rejalashtirish va tashkillashtirish jarayonida rahbar tashkilot aynan
nimalarni bajarishi kerakligi, uning fikriga kо‗ra, kim, qachon va qanday qilib buni
qilishi kerakligini belgilaydi. Bu qarorlar unumli ravishda qilingan bо‗lsa, rahbar
kо‗plab odamlarning harakatlarini muvofiqlashtirish va ular bilan birgalikda ishchilar
guruhining salohiyatini amalga oshirish imkoniga ega bо‗ladi. Taassufki, rahbarlar
kо‗pincha muayyan tashkiliy tuzilma yoki faoliyatning muayyan turi qog‗ozda
―bekami-kо‗st‖ ishlamoqda, demak ular hayotda ham huddi shunday ―ish beradi‖,
degan hato fikrga borishadi. Biroq bu haqiqatdan ancha yiroq bо‗lgan qarashdir.
Maqsad sari unumli siljish uchun rahbar odamlarning ishini muvofiqlashtirishi va
ularni ishni bajarishga majburlashi kerak. Kо‗pincha menejerlarni ijroiya rahbarlari
deb atashlarining sababi, faoliyatlarining asosiy mazmuni muayyan tashkilot ishining
bajarilishini ta‘minlashdan iborat ekanligidadir. Rahbarlar motivatsiyalashning asosiy
tamoyillarini amalda qо‗llash orqali о‗z qarorlarining bajarilishini ta‘minlaydilar.
Motivatsiyalash tushunchasining psixologiya nuqtai nazaridan chuqur
о‗rganilishi insonni mehnatga aynan nima undashini aniq belgilab olish imikonini
bermaydi.
Biroq
insonning
mehnatdagi
hatgi-harakatlarini
о‗rganish
motivatsiyalashning ayrim umumiy jihatlarini ochib, xodimning ish joyida
motivatsiyalashishining amaliy modellarini yaratish imkonini beradi.
Motivatsiyalashning mazmuniy nazariyalari birinchi navbatda, ayniqsa ish
hajmi va mazmunini belgilashda insonlarni harakatga undaydigan ehtiyojlarni
aniqlashga urinadi. Motivatsiyalashning hozirgi zamon konsepsiyalari asoslarini
251
yaratishda Abraxam Maslou, Frederik Gersberg va Devid Mak Klellandning asarlari
katta ahamiyatga ega.
Maslouning ehtiyojlar iyerarxiyasi. Boshqaruvchilar asarlaridan inson
ehtiyojlarining naqadar murakkab ekanligini va ularning motivatsiyalashga ta‘sirini
bilgan birinchi bixveoristlardan biri Abraxam Maslou bо‗lgan. О‗tgan asrning 40-
yillarida о‗zining motivatsiyalash nazariyasini ishlab chiqqan Maslou odamlar
kо‗plab turli ehtiyojlarga ega ekanligini tan olgan, biroq uning fikriga kо‗ra ularning
barchasini besh asosiy guruhga ajratish mumkin.
|