Tayanch so’z va iboralar - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov...

71
6§. Paxta moyini neytrallashni o’ziga xosligi
Rafinatsiya qilinmagan paxta moyida 0.1 dan 2 % gacha gossipol va uning
birikmalari mavjud, u yog’ning rangini xiralashtiradi.
Gossipol natiriy bilan reaksiyaga kirishib, gossipolat natiriyni hosil qiladi. U
suvda erib, osonlik bilan yog’dan ajraladi. Gossipolning o’zgarishidan hosil bo’lgan
mahsulotlar sovunning (soapstok) absorbsiyasi xisobiga ajraladi.
Rjexin paxta moyidan gossipolni ajratish usulini ishlab chiqkan. Bu usulda
asosan paxta moyi antranil kislotasi bilan ishlanib yog’da
erimaydigan antropilat
gossipol hosil bo’ladi.
Agar yog’da gossipol miqdori 0.5 % dan oshsa antranilat kislotasi bilan
ishlanadi. Bu jarayonni yog’da va missellada bajarish mumkin.
Paxta moyi rafinatsiyalanadigan yog’lar balansi bo’yicha e’tiborli o’rinni
egallaydi. Bu yog’ni rafinatsiya qilishda katta qiyinchiliklar tug’iladi. Shuning
uchun biz paxta moyini rafinatsiyalash jarayonini alohida bo’limda ko’rib chiqishni
maqsadga muvofiq deb o’ylaymiz.
Odatda amaliyotda paxta moyini
ishqoriy rafinatsiya qilib, erkin yog’
kislotalarini neytrallash bilan ishqorning gossipoldagi gidroksil guruhi va boshqa
aralashmalar bilan birikishiga erishishga harakat qilinadi. Bu bilan ular moydan
soapstok bilan birga chiqarilib yuboriladi va xuddi shu yo’l bilan moy rangining och
bo’lishiga erishiladi.
Paxta moyini neytrallashda ishqor erkin yog’ kislotalarini neytrallash bilan
bir vaqtda gossipolni kislota xarakterli gidroksil guruhi
bilan reaksiyaga kirishib
gossipolyat natriy hosil qiladi.
72
CH
CH
OH
HO
HO
HO
C
CH
3
H
3
C
OH
OH
H
3
C
CH
3
H
3
C
CH
3
NaOH
CH
CH
C
OH
NaO
HO
CH
3
H
3
C
HO
C
ONa
OH
H
3
C
CH
3
H
3
C
CH
3
O
O
O
O
C
H
H
H
H
OH
2
+
+
2
Keltirilgan sxemadan ko’rinib turibdiki, ishqor gossipol bilan
ta’sirlashganda, orto – holatidagi gidroksil guruhlar 2 ta NaOH molekulalari bilan
bog’lanib, suvda eruvchan natriy gossipolatni hosil qiladi.
Ishqorning yuqori konsentrasiyali eritmasining ta’sirida gossipol ikki atom
uglerod va 2 atom kislorodini yo’qotadi. Bunda, Adamsning ma’lumotlariga
bo’yicha, appogossipol (C
28
H
30
O
6
) hosil bo’lib, u quyidagicha uzilishga ega.
CH
CH
OH
HO
HO
HO
CH
3
H
3
C
OH
OH
H
3
C
CH
3
H
3
C
CH
3
VNIIJ xodimlari (V.P. Rjexin, A.B. Belova va boshqalar) quyidagi reaksiya
bo’yicha antranil kislotasi yordamida moydan gossipolni
ajratish usulini ishlab
chiqqanlar[20]:
74
Antranil kislotasi bilan qayta ishlash, moyda nativ gossipol miqdori 0,5% dan
yuqori bo’lgandagina, tavsiya qilinadi. Bu ishni yog’da va missellada ham olib
borish mumkin. Moyni missellada rafinatsiyalashni odatda
ekstraksiya usuli
bilan moy ishlab chiqaradigan yog’ zavodlarida olib boriladi.
Antranil kislota yordami bilan moydan (misselladan) 90% gacha gossipol va
uning hosilalarini ajratib olish mumkin. Antranilat gossipol va reaksiyaga
kirishmagan antranil kislotasi qoldig’i moyni ishqor bilan qayta ishlaganda
yo’qotiladi. Antranil kislotasining miqdori gossipolning har 1% i hisobidan 0,53%
olinadi.
Gossipolni antranil kislotasi bilan ajratib olgandan so’ng
moy rangi
taxminan ikki martaga pasayadi, gossipol miqdori 5-10 martagacha kamayadi,
kislota soni 0,5-1 mg KOH ga va fosfatidlar 3-6 marta kamayadi.