[ 80, № 6689181 ] - Академия наук республики узбекистан

|
Академия наук республики узбекистан
|
bet | 7/14 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #250066 |
Bog'liq SULFAT AMMONIY QO‘SHIMCHALI YOPISHQOQLIGI BO‘LMAGAN AMMIAKLI SELITRASINING[ 80, № 6689181 ] da ammoniy sulfat-nitrat o'z ichiga olgan portlovchi bo'lmagan kompozitsion material patentlangan. Quyidagi tarkibga ega: 14-35% ammoniy sulfat (NH4)2SO4 ; 60-85% qoʻsh tuz (NH4)2SO4 • 2NH4NO3 ; qo'sh tuz ( NH4)2SO4 • 3NH4NO3 va ammoniy nitratning 5% gacha birikmasi . Ushbu material nitrat ionlarining kerakli darajasiga ega bo'lgan o'g'it sifatida ishlatiladi. U taqillatishga qarshi mukammal qarshilik, yuqori zichlik va namlik qarshiligiga ega.
Yuqorida aytib o'tilgan qo'sh tuzlar hech kimni chalkashtirib yubormasin. Ular (NH4)2SO4 –NH4NO3 – H2 O tizimidagi eruvchanlikni -20 dan +100°C gacha keng harorat oralig'ida va konsentratsiya oralig'ida.
Qishloq xo'jaligida 65-67% sulfat va 33-35% ammiakli selitra (bu molyar nisbat (NH4)2SO4 : NH4NO3 birdan bir oz ko'proq) bo'lgan mahsulot keng qo'llaniladi, bu tuzlarni oddiygina aralashtirish orqali olinadi. . Mikserga kirishdan oldin maydalangan katta bo'laklardan tuzlar elakdan o'tkaziladi va isitiladi - ammoniy sulfat 120°C gacha va nitrat 40-60 °C gacha [ 68, 1558 s]. Ammoniy sulfat selitrasini olishning yanada rivojlangan usuli quruq (NH4)2SO4 ni NH4NO3 ning 83% li eritmasi bilan aralashtirishdir. Aralashtirish vintli qurilmalarda amalga oshiriladi, undan namlik taxminan 6% bo'lgan massa chiqadi. Bu massa ikkita cho’yan shpikli roliklar orasiga maydalanadi, barabanli quritgichda namligi 0,1-0,2% gacha quritiladi va tarqatiladi. Kattaroq bo'laklarga ega bo'lgan fraktsiya 4 mm ko'proq maydalanadi va elakka qaytariladi, kichikroq zarrachalar esa 0,8 mm mikserga qaytariladi.
Ammoniy sulfat nitratini sulfat va nitrat kislotalar aralashmasini neytrallash orqali olish mumkin. Aralashtiruvchi bilan jihozlangan saturator reaktor bir vaqtning o'zida 50% HNO3 , 68% H2SO4 va NH3 bilan oziqlanadi . Neytrallanish reaksiyasining ekzotermik xususiyatidan kelib chiqqan holda, saturatordagi harorat 145-150 C ga etadi va issiqlik kislotalar bilan kiritilgan suvni bug'lash uchun etarli. Saturatordan chiqadigan gazlar (ammiak) va suv bug'lari distillash kolonnasiga kiradi, u yerdan ammiak to'yinganga qaytariladi. Reaktordan uzluksiz oqayotgan eritma tarkibida 2,5-3% erkin kislota mavjud. Eritmaning ortiqcha kislotaligi ammiakni neytrallashtirgichga kiritish orqali 0,1-0,3% gacha kamayadi. Yakuniy neytrallashtiruvchidan 97-98% quruq tuz va 2-3% namlikni o'z ichiga olgan eritma kristallanish uchun yuboriladi, bu sovutish barabani yuzasida amalga oshiriladi [68, 1558 s].
HNO3 va H2SO4 ning neytrallangan aralashmasi ham quritilishi va suyuq qatlamli apparatlarda granulyatsiya qilinishi mumkin.
80% AS va 20% ammoniy sulfatni o'z ichiga olgan eritmani granulyatsiya minoralarida ham granulyatsiya qilish mumkin .
NS 32:5 ( NH4NO3 21% ammoniy sulfat qo'shilgan holda) murakkab o'g'itlar azot sulfat ishlab chiqarish o'zlashtirilmoqda . Bu molyar nisbatga (NH4)2SO4 : NH4NO3 = 1 mos keladi. : 6) . Tarkibida oltingugurt boʻlgan bu yangi azotli oʻgʻit bahorgi bugʻdoyning hosildorligi va don sifatiga taʼsiri boʻyicha azotli oʻgʻitlarning standart shakllaridan kam emas va baʼzi hollarda ulardan ustundir. Bu o'g'itning azoti o'simliklar tomonidan yaxshiroq so'riladi, undan foydalanish darajasi 21% ga yuqori va azotning tuproqdan yuvilishi AS bilan solishtirganda kamroqda NH4NO3 eritmasiga ammoniy sulfat shaklida sulfat anionlarining kiritilishi NH4NO3 ning termal parchalanishning dastlabki tezligining pasayishiga olib kelishi ko'rsatilgan va yo'q. Sof NH4NO 3 parchalanish kinetik qonunlari bilan solishtirganda jarayon davomida parchalanish tezligining oshishi . Kuzatilgan ta'sir eritmadagi molekulyar nitrat kislota konsentratsiyasining sulfat anioni bilan ionlanishi tufayli kamayishi bilan bog'liq. Xuddi shu tashqi sharoitda ammiakli selitra va sulfat aralashmalari asosidagi murakkab o'g'itlarni yuqori haroratda qayta ishlashning portlash xavfsizligi o'g'it sifatida ishlab chiqarilgan NH4NO3 ga qaraganda yuqori.
O'zbekistonda 2015 yil 192,65 ming tonna ammoniy sulfat ishlab chiqarildi. U AS ga qo'shimcha sifatida uning siqilishini yo'q qilish uchun va azotli oltingugurtli o'g'itning bir qismi sifatida - ammoniy sulfat-nitrat sifatida ishlatilishi mumkin. Binobarin, O‘zbekiston uchun xuddi shu nomdagi kation - ammoniy: ammoniy sulfatni o‘z ichiga olgan 3-guruh vakillari istiqbolli.
4-guruh qo'shimchalariga kelsak, bu yerda foydali yuk ko'tarmaydigan, faqat AS ning mexanik suyultirilishini aniqlaydigan ballast moddasi kiritiladi, buning uchun gips va fosfogipsdan foydalanish haqida adabiyotlarda ma'lumotlar mavjud. [23, 16 b.; 24, 8-9-betlar; 25, 18-21-betlar; 90, C 21-24; 91, 5-8-betlar]. Bu ishlarda uning eritmasiga fosfogips digidrat, hemigidrat va tabiiy gipsni kiritish orqali AS asosida termostabil oʻgʻit olish texnologiyasi ishlab chiqildi.
[90, C 21-24] da kukunli fosfogipsni eritmasiga kiritish orqali stabillashgan AS olish bo'yicha tadqiqotlar natijalari keltirilgan. Eritilgan nitrat: fosfogips = 100:22 nisbatda olingan mahsulotda AS ishtirokida kaltsiy sulfatning eruvchanligi sezilarli darajada oshishi va nitrat granulalarining mustahkamligi 1,60 MPa dan (qo'shimchalarsiz) ko'tarilishi ko'rsatilgan. 9,19 MPa. O'g'itning tarkibi (og'irligi%): N 28,32; P2O5 , 0,28; P2O muvofiq. 0,268; P2O5, 0,226; CaO. 6,76; CaO. 5,36; CaO. 4,60; SO3 umumiy 9,84; SO3. 7,58; SO3. 6.66. Shunga o'xshash natijalar [23, 16 s] da olingan.
Tabiiy gips AS eritmasiga 3 dan 15 gacha og'irlikda kiritilgan. Nitrat granulalarining mustahkamligi sof nitrat uchun 1,6 MPa dan 4,33-6,56 MPa gacha oshadi. Qo'shimchalar miqdorini yanada oshirish nitrat granulalarining kuchini pasaytiradi. 6,56 MPa granulalarning eng yuqori kuchi 15% tabiiy gips qo'shilgan selitrada kuzatiladi, azot-oltingugurtli o'g'itda esa 30,12% N , 2,73% CaO konv. va 3,97% SO3. .
Bugungi kunda "Ammofos-Maksam" OAJ chiqindilarida to'plangan fosfogipsning hajmi qariyb 80 million tonnani tashkil etadi, chunki bu qo'shimcha barqarorlashtirilgan AS ishlab chiqarish uchun komponent sifatida xizmat qilishi mumkin. Bundan tashqari, fosfogips ammoniy sulfat-nitrat aralashmasining eritmasini ko'proq harakatchan qiladi, granulyatsiya minoralarida granulyatsiyaga osonlikcha duchor bo'ladi. Fosfogipsni qo'shimcha sifatida ishlatib, ammoniy sulfat nitratini ishlab chiqarish uning hajmini kamaytirish nuqtai nazaridan ko'proq ahamiyatga ega. Shu bois oldimizga ikkita istiqbolli qo‘shimcha – ammoniy sulfat va fosfogips qo‘shilgan holda NH4NO3 eritmasi asosida azotli oltingugurt saqlovchi o‘g‘itlar ishlab chiqarish bo‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borishni maqsad qilib qo‘ydik . Ushbu o'g'itlarni turli tuproqlarda va turli ekinlar uchun tajriba sanoat sinovlari va keng qamrovli agrokimyoviy tadqiqotlar zarur.
Bizningcha, samarali agrotexnik ruda hisoblangan va O‘zbekistonda tabiiy zahiralari ancha katta bo‘lgan bentonit gillari AS ga to‘rtinchi guruh qo‘shimchalari uchun ham istiqbollidek tuyuladi. Asarlarda [92, 16-25-betlar; 93, 285-290-betlar; 94, 280-288-betlar; 95, 1-14-betlar; 96, r. 85-97] AS ning portlovchi xossalari pasaygan bentonitga optimal nisbati 100 ga teng ekanligi aniqlandi: 22.
Bunda mahsulotning g'ovakligi va singdiruvchanligi 4,5% dan oshmaydi va 2,7 gramm sof uchun esa . AS ular 4,8 gramm mos ravishda 22% .
Va uning granulalarining kuchi 0,28% MgO (1,58 MPa) qo'shilgan AS granulalarining kuchiga nisbatan 5,5 marta, sof NH4NO3 (1,32 MPa) esa 6,5 barobar ortadi. Granulalarning mustahkamligi qanchalik yuqori bo'lsa, ularning g'ovakliligi va ichki o'ziga xos sirt maydoni qanchalik past bo'lsa, dizel yoqilg'isi ularning ichiga kamroq kiradi va natijada nitratning portlash qobiliyati shunchalik past bo'ladi .
Bentonit qo'shilgan selitra eritmasini sovutganda, III fazaning yo'qligi va IV II to'g'ridan - to'g'ri polimorf o'tishning mavjudligi , sof AS dan farqli o'laroq, haroratning o'zgarishi (25-55 C) ostida ASning barqaror harakatiga olib keladi. Granulalar, bu mahsulotni saqlash va tashish paytida ayniqsa muhimdir. Aniqlanishicha, bentonit qo'shilishi AS ning parchalanishiga ingibitiv ta'sir ko'rsatadi, kristalli strukturaning siqilishi hisobiga uning yo'q bo'lish haroratini 211 dan 245C gacha oshiradi. AS qizdirilganda bentonit gil foydali bufer ta'siriga ega ekanligi va uning pH ni barqarorlashtirishi ko'rsatilgan.
|
| |