Izomeriyasi va nomenklaturasi

|
Izomeriyasi va nomenklaturasi
|
bet | 33/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Izomeriyasi va nomenklaturasi. Atsetilen qatoridagi uglevodorodlar zanjirni tarmoqlanishga hamda uchlamchi bog`ning joylashuviga nisbatan izomerlanadi. Ularning izomerlari C4H6 dan boshlanadi, ya`ni:
СН3–СН2–ССН СН3–СС–СН3
etilatsetilen dimetilatsetilen
Acetilen qatoridagi uglevodorodlar racional nomenklaturaga muvofiq atalganda, ularni acetilenning bir yoki ikki vodorod atomi boshqa radikalga almashingan hosilasi deb qaraladi va radikal nomiga acetilen so`zi qo`shib aytiladi:
НССН НСС–СН3 НСС–С3Н7 С2Н5–СС–С3Н7
Atsetilen metilatsetilen Propilatsetilen Etilpropilatsetilen
Jeneva nomenklaturasiga muvofiq acetilen qatoridagi uglevodorodlarning nomi ularga mos keladigan to`yingan uglevodorodlar nomidan olinadi, ammo «an»qo`shimcha o`rniga «in» ishlatiladi. Uchlamchi bog` o`rni raqam bilan ko`rsatiladi. Uzun zanjirni nomerlashda, zanjirning tarmoqlangan qismini belgilashda va boshqalarda olefinlardagi kabi ish tutiladi. Masalan:
НССН etin, аtsetilen
НСС–СН3 propin, metilatsetilen
1 2 3 4
НСС–СН2–СН3 1 – butin, etilatsetilen
СН3–СС–СН3 2 – butin, dimetilatsetilen
НСС–СН2–СН2–СН3 1- pentin, propilatsetilen
СН3–СС–СН2–СН3 2 – pentin, metiletilatsetilen
Bunda uchlamchi bog`ni ifodalovchi raqam so`z oxirida yoki so`z boshida ko`rsatilishi mumkin, ya`ni:
НСС–СН2–СН2–СН3 propin–1 yoki 1-propin
Olinish usullari
1. To`yingan uglevodorodlarning digalogenli hosilalariga, ya`ni vicinal (galogen atomlari ikki qo`shni uglerod ) va geminal (ikkala galogen atomlari bir uglerod atomiga birikkan ) galogenli hosilalariga o`yuvchi ishqorlarning spirtdagi eritmasi yoki natriy amid ta`sir ettirilganda acetilen qatoridagi uglevodorodlar olinadi:
CH3 - CH2 – CHBr2 CH3 – C CH + 2HBr
CH3 – CH2 – CBr2 – CH2 CH3 – C C - CH3 + 2HBr
Vicinal digalogenli hosilalar o`z navbatida olefinlarga galogenlar ta`sir ettirib, geminal digalogenli hosilalar esa aldegid va ketonlarga fosfor galogenidlarini biriktirib olinadi.
CH2 = CH2 + Br2 CH2Br – CH2Br
CH3–CH2–CHO +PBr5 CH3–CH2–CHBr2+POBr3
CH3- CH2–CO–CH3+PBr5CH3–CH2–CBr2–CH3+POBr3
2. Atsetilen alkillash reakciyasiga uchratilganda, avvalo, atsetilenning metal-organik birikmasi hosil bo`ladi, so`ngra unga galogenalkil ta`sir ettiriladi.
Masalan:
3. Atsetilen sanoatda kaltsiy karbidga suv ta`sir ettirib yoki tabiiy gazlarni
(masalan, metanni) piroliz qilib olindi:
Atsetilen Kalsiy
Kaltsiy karbid gidroksid
4. Hozirgi vaqtda atsetilen metanni yuqori temperaturada kreking qilib olinadi:
2СН4Н–СС–Н+3Н2
lekin bu jarayonda hosil bo`lgan acetilen ham tez parchalanadi:
Н–СС–Н2С+Н2
Shuning uchun ham metan yuqori temperatura zonasidan juda tez o`tkaziladi. Gaz issiq zonadan chiqishi bilan tez sovitiladi. Metanni elektrokreking orqali atsetilen olish elektr yoyi reaktorida olib boriladi. Bu usulda olingan har tonna atsetilen bilan birga 100 kg gacha qurum ajralib chiqadi. Termik va elektr krekingdan tashqari termooksidlash krekingi ham keng tarqalgan. Bunda zaruriy issiqlik metanning bir qismini yoqish hisobiga hosil qilinadi.
СН4 + 0,5 О2 СО + 2Н2 + 25,5 кж
Tarkibida metan va kislorod ko`p bo`lgan va 550–6000C gacha qizdirilgan tabiiy gaz 1400-15000C gacha qizdirilgan kamera orqali katta tezlikda o`tkaziladi. Gaz kamerada taxminan 0,003-0,006 sekund turadi. Kreking natijasida acetilen bilan vodorodan tashqari turli miqdorda etilen, metan, uglerod (II)-oksid, uglerod (IV)-oksid va boshqa gazlar ham hosil bo`ladi, acetilen bu gazlardan suv, aceton, dimetilformamid kabi selektiv erituvchilar yordamida ajratib olinadi
|
| |