Kompleks birikmani formulasini yozish uchun

|
Kompleks birikmani formulasini yozish uchun
|
bet | 4/7 | Sana | 16.08.2024 | Hajmi | 36,64 Kb. | | #269606 |
Bog'liq Kompleks birikmalarning tirik organizmlarga taʼsiriKompleks birikmani formulasini yozish uchun:
1) kompleks hosil qiluvchi ionning zaryadini;
2) ligandlarning zaryadini;
3) koordinatsion sonni;
4) tashqi sfera ionlarini bilish kerak.
Kompleks hosil qiluvchi ionlar asosan Mendeleev davriy sistemasidagi d -elementlarning ionlaridir. Ular:
Ag 1+ , Au1+ , Au 3+ , Cu2+ , Cu1+, Zn 2+, Cd 2+ , Co2+ , Ni 2+ , Fe2+ , Fe 3+ , Pt 2+ , Pt 4+ , Pd 2+ , Pd 4+ , Al 3+ .
Ligandlar sifatida a) dipol xarakterga ega bo’lgan molekulalar - H2O, NH3, NO, CO ,N2H4, NH2C2H4NH2 va boshqalar.;
b) ionlar - SN-, NO 2 - , Cl - , Br- , J - , OH- , CO32- , SO4 2- ,
CH3COO - , SO32- , PO4 3- , CNS- , CrO42- ;
Ba’zi bir kompleks hosil qiluvchi ionlar uchun
Koordinasi son
|
2
|
4
|
6
|
8
|
Ionlar
|
Cu+
Ag+
Hg+
Au+
|
Cu2+
Zn2+
Hg2+
Mg2+
|
Al3+
Cr3+
Fe3+
Fe2+
|
Ca2+
Ba2+
Mg2+
Pd2+
|
Ko’rinib turibdiki, ko’pchilik hollarda koordinatsion son 4 va 6 ga teng.
A. Verner kompleks birikmalarning tuzilishi
1893 yilda A. Verner kompleks birikmalarning tuzilishi haqida yangi nazariya yaratdi. Bu nazariya quyidagi uch banddan iborat:
1. ayrim elementlar o’zining asosiy valentliklaridan tashqari yana qo’shimcha
alentlik namoyon qila oladi;
2. har qaysi element o’zining asosiy va qo’shimcha valentligini toyintirishga intiladi;
3. markaziy atomning qo’shimcha valentligi fazoda ma‘lum yo’nalishga ega bo’ladi.
Verner nazariyasi koordinatsion nazariya deb ataladi.
Vernerning fikricha birinchi tartibdagi birikmalar asosiy valentlik hisobiga, koordinatsion birikmalar esa qo’shimcha valentlik hisobiga hosil bo’ladi. Masalan, PtCl4 bilan KCl birikib, PtCl4· 2KCl ni hosil qilganida Pt va Cl ionlari o’zlarining asosiy valentligidan tashqari yana qo’shimcha valentlik namoyon qiladi.
Cl Cl
K – Cl - - - - - - Pt - - - - - - - -Cl – K
Cl Cl
bu yerda, tutash chiziqlar asosiy valentlikni, uzlukli chiziqlar qo’shimcha valentlikni ko’rsatadi. Hozirgi zamon atamasi bilan aytganda asosiy valentlik elementning ayni birikmadagi oksidlanish darajasini, qo’shimcha valentlik esa uning koordinatsion sonini ko’rsatadi. PtCl · 2KCl da platinaning asosiy valentligi 4 ga, qo’shimcha valentligi 6 ga tengdir.
Kompleks tarkibida markaziy atom bilan bevosita birikkan ligandlar orasidagi bog’lanishlar soni markaziy atomning koordinatsion soni deb ataladi. Kompleksda markaziy taom bilan ligandlar orasidagi barcha bog’lanishlar bir xil kuchga ega bo’ladi.
Markaziy ionning koordinatsion soni 1 dan 12 ga qadar bo’lishi mumkin. Lekin 8 dan katta koordinatsion sonlar kam uchraydi. Bir valentli elementlarning koordinatsion soni ko’pincha 2 ga teng bo’ladi: masalan: [Ag (NH3)2]Cl; K[Ag (CN)2]. Ikki valentli elektronlarning koordinatsion soni ko’pincha to’rtga, ba‘zan uchga va oltiga teng bo’ladi; masalan: Na[PbJ3], K4[Fe (CN)6], [Zn (NH3)4]Cl2. Uch va to’rt valentli elementlarning koordinatsion sonlari asosan oltiga teng, masalan, K3[Fe(CN)6]. Besh valentli elementlarning koordinatsin soni 7 ga teng bo’ladi, masalan, K2[NbF7].
Markaziy atom bilan ligandlar – kompleksning ichki sferasini tashkil qiladi. Masalan, CoCl3 · 6NH3 da oltita ammiak kobalt bilan bevosita birikib bo’lib, uchta xlor kompleksning tashqi sferasiga moylanadi; tashqi mferadagi zarrachalar ichki sfera bilan ionli bog’langan bo’ladi. Masalan, [So(NH3)6]Cl3 ni suvda eritilsa, u to’rtta ionga parchalanadi:
[So(NH3)6]Cl2 3Cl– + [So(NH3)6] 3 +
Verner yana ligandning koordinatsion sig’imi degan tushunchani kiritdi. Ayni ligand kompleksining ichki qavatida markaziy ion atrofida necha joyni band qilsa, bu son ligandning koordinatsion sig’imi deb ataladi. Masalan, K4[Fe(CN)6] da CN – ionining koordinatsion sig’imi birga teng, chunki bir CN – ioni temir ion atrofidagi oltita o’rindan faqat bittasini band qiladi.
Verner nazariyasining uchinchi bandi komplekslar tuzilishini steriokimyoviy jihatdan oydinlashtiriladi. Vener koordinatsion birikmalarning fazoviy tuzilishini aniqlashda ayni koordinatsion birikmaning nazariya asosida topiladigan izomerlari sonini uning haqiqatdan mavjud bo’lgan izomerlari soni bilan taqqoslash usulidan foydalandi chunki rentgen nurlari kashf etilmasdan avval molekulaning fazoviy tuzilishi faqat ana shu yo’l bilan aniqlanar edi.
|
| |