partiyadagi kabellar bolagidan foydalanish kerak. Aks holda, turli

partiyadagi kabellar bolagidan foydalanish kerak. Aks holda, turli
xil kabellar ulangan joylarda signalning ozgarishi roy berishi
mumkin. Agarda, bir necha bolak ishlatishga togri kelib qolgan
taqdirda, signalning aks sadosini kamaytirish maqsadida 23,4 metr,
70,2 metr va 117 metrli (0,5 metr xatolik bilan) kabel bolaklaridan
foydalanish tavsiya etiladi. Yogon kabelda, hech qanday holda bir
nuqtadan bir necha tarafga tarqatish va bir necha tarafdan yigish
ruxsat etilmaydi. Kabelning har ikki uchiga N turidagi 50 Om.li termi-
natorlar ornatilishi lozim va ulardan faqat bittasini yerga ulash kerak.
Yogon kabelni hech qachon kompyuterlarga togri ulanmaydi,
albatta, bunday qilish murakkab va foydalanishga noqulay hamda
kompyuterlarni butunlay qozgatib bolmaydigan bolib qoladi. Bu
kabelni devorga mahkamlab ornatiladi yoki xona polidan otqaziladi.
Òarmoq adapterlarini yogon kabelga ulash uchun maxsus
N turdagi razyomli yogon kabel
Transiverli kabel
DIX razyomi bilan
Transiver
Barrel konnektori
Yerga ulanadigan
N terminator turi
6.1-rasm. 10 BASE 5 uskunasi.
N terminator turi
107
transiverlardan foydalaniladi (6.2-rasm). Òransiver (MAU Medium
Attachment Unit óñòðîéñòâî ïðèñîåäèíåíèÿ ê ñðåäå) togri
yogon kabelga ulanib, transiver kabeli yordamida adapterga ulanadi.
Òransiverni yogon kabelga ulash uchun kopincha AMR
korporatsiyasi tomonidan taklif qilingan maxsus ulash qurilmasi
ishlatiladi. Bu maxsus qurilmani ulash uchun kabel qobigini ochib
otirmay, sanchish yoli bilan qobiq va himoya qatlamlarini teshib
otiladi, shu tariqa markaziy sim va ekran toqimasi bilan mexanik
hamda elektr ulanish hosil qilinadi. Ularga «vampir» nomi berilgan.
Yana boshqa ulash qurilmasi ham mavjud, uni yogon kabel
bilan ulash uchun kabel qobigini kesish talab etiladi (kabelning
ikki uchiga razyomlar ornatish kerak bolgani uchun kop
tarqalmagan). Òransiver kabeli egiluvchan kop signalli kabel bolib,
diametri 1 sm atrofidadir, 4 ta ekranlangan oralgan juftlikdan
iborat. Oddiy transiver kabelining uzunligi 50 metrgacha boladi,
ancha egiluvchan va ingichkaroq transiver kabelini ofis uchun
moljallab ishlab chiqarilgan, uzunligi 12,5 metr bolib,
kompyuterlarni xonada bemalol ornini almashtirishga qulaylik
yaratadi. Òransiver kabel uchlariga 15 ta kontaktli razyomlar
ornatiladi («vilka» turidagi DIX razyomlari, DB15P). Òransiver
kabeli, yani AUI kabeli deb (Attachment Unit Interface) yoki
Drop-kabel deb ataladi, uning razyomini ham AUI razyomi, deb
ataladi. Òransiver kompyuterning ichki +12 V elektr manbayidan
taminlanadigan bolgani uchun tokni 0,5 A.dan ortiq qabul
qilmasligi kerak.
6.2-rasm. Adapterni yogon kabelga ulash.
15 kontaktli
razyomlar (DIX)
Yogon
koaksial
kabel
AMR ulovchi
N tiðidagi
razyom
Ethernet
adapteri
MAU
50 Om.li terminator
108
Yogon kabel bilan ulangan tarmoq adapteri tashqi 15 kontaktli
AUI razyomiga ega bolishi kerak («rozetka» turidagi DIX razyomi,
DB15S). Bu razyom kontaktlarining vazifalari 6.1-jadvalda
keltirilgan. Aloqa uchun ekranlangan uchta juft differensial signaldan
foydalaniladi: adapter uzatadigan axborot (ÒX+, ÒX va ÒX ekran
RX ekran), va shuningdek, kolliziya mavjudligi haqidagi signal
(CD+, CD va CD ekran). Òashqi yonaltirishlarni kamaytirish uchun
manba simi ham ekranlanadi. Bu holatda galvanik ajratish transiver
ichida amalga oshiriladi. Abonentlar ortasidagi himoya 5 kilovoltgacha
yetishi mumkin.
6.1-jadval
DB 15 razyom AUI kontaktlarining vazifasi
Agarda, tarmoq adapterida ishlash tartibini ozgartirish mos-
lamasi (ïåðåìè÷êà) mavjud bolsa (EthernetCheapernet), u holda
uni Ethernet ishlash tartibiga (yani 10 BASE5) ornatish kerak.
Yogon kabelli tarmoq qismidagi kompyuterlarni ulash chizmasi
6.3-rasmda korsatilgan.
t
k
a
t
n
o
K
i
s
a
fi
z
a
V
t
k
a
t
n
o
K
i
s
a
fi
z
a
V
1
2
3
4
5
6
7
8
n
a
r
k
e
D
C
+
D
C
+
X
T
n
a
r
k
e
X
R
+
X
R
r
e
Y
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
9
0
1
1
1
2
1
3
1
4
1
5
1
D
C
X
T
n
a
r
k
e
X
T
X
R
)
V
2
1
+
(
a
b
n
a
M
i
n
a
r
k
e
a
b
n
a
M
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
Adapter
6.3-rasm. Òarmoq kompyuterini yogon kabel orqali ulash.
Adapter
Adapter
109
Butun tarmoqni faqat yogon koaksial kabelda yigilgan taqdirda
tarmoq qismlari (segment) beshtadan oshmasligi kerak (tarmoqning
umumiy uzunligi 2,5 km). Buning uchun tortta repiter kerak
boladi. Yani yogon kabelga ulangan kompyuterlarning umumiy
soni 500 dan osha olmaydi.
Bir segmentli yogon kabelda hosil qilingan tarmoqning
minimal uskunalar toplami quyidagi elementlarni oz ichiga oladi:
• AUI razyomli tarmoq adapteri (tarmoqqa ulangan kompyu-
terlar soniga qarab);
• uchlarida N turidagi razyomli yogon kabelning umumiy
uzunligi tarmoqdagi hamma kompyuterlarni ulash uchun yetarli
bolishi kerak;
• kompyuterdan yogon kabelgacha bolgan, uchlarida 15 kontaktli
AUI razyomli transiver kabeli (tarmoq adapterlari soniga teng);
• transiverlar (tarmoq adapterlari soniga teng);
• kabel uchlariga terminator ulash uchun ikkita N turidagi
Barrel konnektorlari;
• bitta N terminator (yerga ulash moslamasiz);
• bitta yerga ulash moslamali Nterminator.
Hozirgi vaqtda 10 BASE 5 uskunasi deyarli ishlatilmaydi, lekin
bazi hollarda uni asosiy tarmoq (Backbone) tashkil qilish uchun
ishlatiladi. AUI razyomli tarmoq adapterlarining ulushi hozir 5 %
dan oshmaydi.
6.2. 10 BASE 2 uskunasi
Ingichka koaksial kabelining yogon kabel turidan farqi: ikki
hissa ingichka (diametri 5 mm atrofida), ancha egiluvchan, montajni
amalga oshirish ancha oson, narxi arzon (taxminan uch hissa).
Uning asosidagi tarmoqlar kop tarqalganligi taajjubli emas, albatta.
Ingichka kabelning ham tolqin qarshiligi 50 Om va 50 Om.li
moslashishni talab qiladi. Agarda, yogon kabelni, albatta, devorga
yoki polga puxta mahkamlash kerak bolsa, ingichka kabelni osma
montaj qilish mumkin, sababi bir xona chegarasida kompyuterlar
joyini bemalol ozgartirish imkonini beradi.
Ingichka kabelning eng katta kamchiligi tarmoq qismi (segment)
uzunligining kamligidir (185 metrgacha). Bazi hollarda tarmoq
adapterini ishlab chiqaruvchilar segment uzunligini 200 m yoki
300 metr qilib korsatadi. Bunday tarmoq adapterlarini boshqa
110
turdagi tarmoq adapterlari bilan ulab bolmaydi, sababi bu
vaziyatda standart bolmagan signallar ishlatiladi. RG-58A/U
ingichka koaksial kabel turi eng kop tarqalgandir.
Ingichka kabelda ishlatiladigan uskunalar (6.4-rasm) yogon
kabel uskunalariga nisbatan ancha sodda. Òarmoq adapteridan
tashqari, kerakli uzunlikdagi kabel, razyomlar, Òkonnektorlar
va terminatorlardan (bittasi yerga ulanadigan turi) iborat. Har bir
juft abonent ortasida ikki uchida BNC turdagi razyomli alohida
kabel bolagi otkaziladi. Bu kabel bolagining eng kam uzunligi
(abonentlar ortasidagi minimal masofa) 0,5 metr. Kabel
bolaklarini ozaro ulash uchun ruxsat etilmasa ham BNCI
konnektori (Barrelkonnektor) yordamida ulashni amalga oshiriladi.
Razyomlarni kabelga kavsharlash usuli bilan ham ulanadi, lekin
kopincha maxsus siqish orqali ulaydigan asbob yordamida kabelni
razyomga ulash amalga oshiriladi, ammo etibor qilish kerakki,
siqish asbobi razyom turiga mos ravishda tanlanishi kerak.
6.4-rasm. 10 BASE 2 uskunasi.
Adapter platasida BNC razyomi bolishi kerak, unga BNC Ò
konsentratori ulanadi, bu esa adapter platasi ikki bolak kabel bilan
ulanishini amalga oshiradi (6.5-rasm). Òarmoq adapteri tarkibida
kerakli tartibga ornatish moslamasi bolsa «EthernetCheapernet»,
Barrelkonnektor
Tkonnektor
BNC razyomli
ingichka kabel
Yerga ulanadigan
terminator
Yerga ulanmaydigan
terminator
111
u holda adapterni «Cheapernet» tartibiga (bu 10 BASE 2 segment
nomining tarqalgan va shuningdek, ingichka koaksial kabelning
ham nomidir) ornatish lozim. Galvanik ajratishni adapterning
ozi amalga oshiradi, himoya (izolatsiya) kuchlanishi 100 V. ni
tashkil qiladi, yogon kabel holatiga nisbatan ancha kam.
Kimgadir adapter razyomi bilan BNC Ò konnektor ortasiga
kabel bolagini ulab, adapter va kompyuterdan ulangan tugunni
(Ò konnektor va ikkita BNC razyomini) uzoqroq joylashtirish
qulaydek tuyuladi. Bunday qilish mumkin, albatta, lekin standart
tomonidan bu uzunlik 4 sm.dan oshmasligi takidlangan. Bunday
uzunlikdagi kabel bilan hech narsaga erishib bolmaydi, albatta,
shuning uchun 6.5-rasmda korsatilgani kabi ulanishni amalga
oshirish maqsadga muvofiqdir.
Shuni takidlash kerakki, Rossiyada ishlab chiqariladigin
SR50 turidagi razyom bilan ham ulashni amalga oshirish mum-
kin, lekin bu holda razyom olchamlaridagi ozgina farq borligi ulash
ishlarida kuch ishlatishga olib keladi, bu esa, adapter platasining
butun qolishiga xavf tugdiradi. Shuning uchun bir turdagi
razyomlardan foydalanilgan maquldir, ayniqsa, razyomlar narxi
hozirda uncha qimmat ham emas (0,5 dollar atrofida).
BNC
Tkonnektor
BNC
razyomi
Adapter
6.5-rasm. Adapterni ingichka koaksial kabeliga ulash.
112
Agarda, butun tarmoq ingichka kabel yordamida amalga
oshirilsa, u holda standartga kora segmentlar soni 5 tadan oshmasligi
kerak. Òarmoqning umumiy uzunligi u holda 925 metrni tashkil
etib, tortta repiter lozim boladi. Bir segmentda abonentlarning
eng kop soni (repiterlar bilan) 30 tadan oshmasligi kerak. Yani
ingichka kabel yordamida amalga oshirilgan tarmoqda abonentlarning
umumiy soni 150 tadan ortiq bola olmaydi.
Kompyuterlarni tarmoqqa ingichka kabel yordamida ulash 6.6-
rasmda korsatilgan. Bu yerda ham, yogon kabel ishlatilganidek
standart «Shina» topologiyasidan foydalaniladi.
6.6- rasm. Kompyuterlarni tarmoqqa ingichka sim orqali ulash.
Ingichka kabelda hosil qilingan bir segmentli tarmoq uchun
eng kam uskuna va qurilmalar toplami quyidagilardan iborat
boladi:
• tarmoq adapterlari (tarmoqqa ornatilgan kompyuter soni
bilan teng boladi);
• ikki uchiga ulangan BNC razyomlari bilan kabel bolaklari,
ularning umumiy uzunligi tarmoqdagi hamma kompyuterlarni
ulashga yetarli bolishi kerak;
Adapter
Adapter
Adapter
Adapter
Adapter
Adapter
113
• BNCÒ konnektorlar (tarmoq adapterlar soni bilan teng);
• bitta yerga ulash moslamasiz BNC terminatori;
• bitta yerga ulash moslamali BNC terminatori.
Agarda, tarmoq bir necha bolakdan tashkil topsa va ularda
repiter hamda konsentratorlardan foydalanilsa, u holda hisobga
olish kerakki, bazi bir konsentratorlar tarkibida 50 Om.li termi-
natorlar ham joylashgan boladi (bu hollarda ochirib qoyilgan),
bu esa, moslash muammosini hal qilishni osonlashtiradi. Agarda,
bunday terminatorlar bolmasa, u holda tashqi terminatorlardan
foydalanish kerak. Bu qurilma segmentning ikki uchiga orna-
tilganligi uchun, har bir segmentlar uchlariga bunday qurilma
kerak boladi.
Yaqin vaqtgacha 10 BASE 2 uskunasi eng taniqli va keng
tarqalgan edi. Kabellar, razyomlar, adapterlar ular uchun juda
kop ishlab chiqaruvchilar tomonidan ishlab chiqarilar edi, bu
hol uskunalar doimiy narxining tushib turishini taminlardi.
Hozirda esa 10 BASE-Ò uskunasi uni siqib chiqarmoqda, kopchilik
hollarda bu asoslanmagan ravishda roy bermoqda. Katta bolmagan
tarmoqlar uchun 10 BASE 2 uskunalari eng qulay va arzon yechim.
Qachonki, «Shina» qulay bolib, «Passiv yulduz» qulay bol-
magan vaziyatlarda, 10 BASE 2 uskuna qismlarini bir necha
konsentratorlar ishlatilgan murakkab tarmoq tarkibiga ham
qoshish maqsadga muvofiqdir.
6.3. 10 BASE-Ò uskunasi
1990-yildan buyon oralgan juftlik asosidagi Ethernet tarmogi
rivojlanib kelmoqda va tanilib, keng kolamda ishlatilmoqda. Bu
kopchilik holda moda bolganligi uchun tarqalgan, balki oralgan
juftlik afzalliklari uchun emas. 10 BASE 2 ga nisbatan 10 BASE-Ò
qurilma va moslamalarining narxi ancha qimmat. Lekin haqiqatan
ham 10 BASE-Ò ning afzalligi mavjud, bulardan eng muhimi
silliq Fast Ethernet ga otish imkoniyatini yaratadi, koaksial kabel
segmentlari bunday imkoniyatni taminlab bera olmaydi. Kabellardan
biri shikastlansa, butun tarmoqning ish faoliyatini toxtatishga
olib kelmaydi. Qurilmalardagi buzilishlarni ajratish oson. Oralgan
juftlikdagi tarmoqning montaj ishlarini amalga oshirish ancha
osondir. Qulaylikning yana biri kompyuterlarga faqat bitta kabel
keladi (10 BASE 2 kabi ikkita kabel emas).
114
10 BASE-Ò tarmoq bolagida ikkita oralgan juftlik orqali
signallar uzatilishi amalga oshiriladi. Ulardan har biri faqat bir
tarafga signal uzatadi (bir juftlik uzatuvchi, ikkinchi juftlik
qabul qiluvchi). Bunday juft oralgan juftlik ishlatilgan kabel tarmoq
abonentlari konsentratorlarga (xab) ulanadi, ularning ishlatilishi
avvalgi korilgan holatlarga nisbatan shart. Konsentrator abonentdan
kelayotgan signalni suradi, sababi CSMA/CD ega bolish usulini
hosil qilish uchun, yani bu holda «Passiv yulduz» topologiyasi
hosil qilinadi (6.7-rasm), u esa, aytib otilganidek «Shina» topo-
logiyasi kabidir.
6.7-rasm. Oralgan juftlik yordamida abonentni tarmoqqa ulash.
Adapter va konsentratorlarni ulovchi kabel uzunligi 100 metr-
dan oshmasligi kerak, bu vaziyat kopincha kompyuterlarni
joylashtirishni keskin chegaralab qoyadi. 6 mm diametrli egiluvchan
kabel ishlatiladi. Kabel tarkibiga kirgan tortta oralgan juftlikdan
faqat ikkitasidan foydalaniladi. Eng kop tarqalib, ishlatiladigan
kabel turi bu 3-toifadagi EIA/TIA kabelidir. Lekin hozirgi vaqtda
ancha yuqori sifatli 5-toifadagi (yoki undan ham yuqori toifadagi)
kabeldan foydalanish tavsiya etiladi. Bu turdagi kabel hech qanday
muammosiz Fast Ethernetga otish imkonini beradi. AWG22-26
turdagi kabel ham taniqli. Hech qachon oralgan juftlik hosil
qilmagan telefon kabellarini ishlatish kerak emas, chunki u tarmoq
ishining buzilishiga olib keladi.
Adapter
Adapter
Konsentrator
8 ta kontaktli
RJ45 razyomlar
115
6.2 - jadval
RJ45 razyom kontaktlarining vazifasi
Adapter va konsentratorga kabellar 8-kontaktli RJ45 (6.8-rasm)
turdagi razyom orqali ulanadi, tashqi korinishidan oddiy telefon
razyomiga oxshash bolib, undagi tortta kontaktgina ishlatiladi.
Kontaktlar vazifasi 6.2-jadvalda keltirilgan.
6.8-rasm. RJ45 razyomi.
Ekranlanmagan oralgan juftli kabellarni (UTPkabel) koaksial
kabellarga nisbatan montaj qilish ancha oson, chunki ularda toqilgan
simli ekran qobiq yoq bolgani uchun. Narxlarini solishtiradigan
bolsak, ingichka koaksial kabelga nisbatan UTP kabeli ikki bara-
var arzonroq turadi. Shuni ham hisobga olish kerakki, «Passiv
yulduz» topologiyasida «Shina» topologiyasiga qaraganda, ancha
kop kabel sarflanadi.
t
k
a
t
n
o
K
i
s
a
fi
z
a
V
i
g
n
a
r
g
n
i
n
m
i
S
1
2
3
4
5
6
7
8
+
X
T
+
X
T
+
X
R
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
+
X
R
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
g
n
a
r
q
o
v
o
q
/
q
O
q
o
/
g
n
a
r
q
o
v
o
Q
li
h
s
a
y
/
q
O
q
o
/
li
h
s
a
Y
116
Òarmoqni shovqinlarga chidamlilik tasirini oshirish uchun
toqilgan juftliklardan differensiallashgan signallar uzatiladi, yani
bu oralgan juftlik simlaridan hech biri yerga ulanmaydi. Koaksial
kabelli segmentlardan farqli olaroq, tashqi terminatorlardan
foydalanilmaydi, kabellar yerga ulanmaydi, faqatgina tarmoq
kompyuterlarinigina yerga ulash bilan kifoyalanadi.
10 BASE-Ò tarmoqda kabel simlarini ulashning ikki turidan
foydalaniladi (6.9-rasm). Agarda, tarmoqqa faqat ikkita kompyuter
qoshilmoqchi bolinsa, konsentratordan foydalanilmasa ham boladi.
Chorraha kabelini (crossover cable ïåðåêðåñòíûé êàáåëü)
ishlatish usulidan foydalanib, yani bir razyomning RJ45 uzatish
kontaktlarini ikkinchi razyomning RJ45 qabul qilish kontaktlariga
va teskarisiga ulashni amalga oshirish mumkin. Kompyuterlarni
konsentratorlar bilan ulashda, odatda, togri kabeldan (direct
cable ïðÿìîé êàáåëü) foydalaniladi, ularda ikkala razyomlarning
bir xil kontaktlari bir-biri bilan ozaro togri ulanadi. Shunday
togri kabel bilan ulanishga moljallangan konsentratorlar kop.
Òogri, albatta, hisobga olish kerakki, bazi hollarda chorraha
ulanish konsentrator portida amalga oshiriladi (standart bu vaqtda
unday portlarni «X» harfi bilan belgilashni tavsiya etadi), shuning
uchun tarmoqda ulash ishlarini olib borish vaqtida juda ziyraklik
bilan amalga oshirish talab qilinadi.
TX+
TX
RX+
RX
Zanjir Kontakt
1
2
3
6
Chorraha
kabel
Zanjir
Kontakt
TX+
TX
RX+
RX
1
2
3
6
Zanjir
TX+
TX
RX+
RX
Kontakt
1
2
3
6
Togri
kabel
Zanjir
Kontakt
TX+
TX
RX+
RX
1
2
3
6
6.9-rasm. 10 BASE-Ò segmenti togri va chorraha kabel simlarining ulanishi.
117
Yana shuni hisobga olish kerakki, ikkita konsentratorni oddiy
portlar orqali ulanganida, kabel chorraha ulanishli bolishi kerak.
Bir konsentratorning maxsus kengaytirish portini (UpLink) boshqa
bir konsentratorning oddiy porti bilan ulanishi lozim bolgan holda
togri kabel yordamida amalga oshirilishi kerak.
Yana shuni takidlash kerakki, oralgan juftlik kabellari bilan
ulanadigan adapter va konsentratorning maxsus xususiyati
mavjuddir, yani ularda ornatilgan tarmoqqa togri ulanganligini
nazorat qilish vositasi mavjud. Axborot uzatish toxtagan hollarda
davriy ravishda test impulsi uzatilib turadi (NLPNormal Link
Pulse), kabelning qabul qilish tarafida ularning mavjudligiga qarab
kabelning butunligi aniqlanadi. Òogri ulanganligini koz bilan
korib nazorat qilish uchun maxsus yorituvchi diodli moslama
«Link» mavjuddir, ular uskuna togri ulangan holatdagina
yonadilar. Bu imkoniyat 10 BASE-Ò segmentini juda yaxshi afzallik
bilan qolgan 10 BASE 2 va 10 BASE 5 segmentlaridan farqlab
turadi. 10 BASE 2 va 10 BASE 5 segmentlari shina strukturali
bolganligi sababli yuqoridagi xususiyat mavjud bola olmaydi.
Oralgan juftlik tarmoq qurilmalarining eng kam toplamining
elementlari quyidagilardan tashkil topgan:
• RJ45 UTP razyomli tarmoq adapteri (tarmoqqa birlash-
tirilgan kompyuterlar soniga teng);
• ikki uchida RJ45 razyomli kabel bolagi (ulangan kompyu-
terlar soniga qarab);
Konsentrator
6.10-rasm. Kompyuterlarni 10 BASE-Ò tarmogiga ulash.
Adapter
Adapter
Adapter
Adapter
118
• bitta konsentrator, qancha kompyuterlarni UTPport RJ45
razyomi orqali birlashtira olsa.
• 10 BASE-Ò standarti yordamida oralgan juftlik kabelidan
foydalanib kompyuter tarmogini ulashga misol 6.10-rasmda
keltirilgan.
6.4. 10 BASE-FL uskunasi
Nisbatan yaqindan boshlab Ethernetda shisha tolali kabeldan
keng foydalana boshlandi. Undan foydalanish natijasida tarmoq
qismining ruxsat etilgan uzunligi sezilarli darajada oshirildi va axbo-
rot uzatishning shovqinga chidamliligi ham keskin oshdi. Òarmoq
kompyuterlarining toliq galvanik ajratilishi ham katta ahamiyatga
ega, bu afzallik hech qanday qurilma ishlatilmasdan, uzatish
muhitining xususiyatlaridan kelib chiqadi. Shisha tolali kabellarning
yana bir afzalligi, Fast Ethernetga silliq otish imkoniyati borligida,
chunki shisha tolaning otkazish xususiyati 100 Mbit/s.ga yetishgina
emas, undan ham ortiq tezlikda uzata olishidir.
Bu holatda axborot uzatish ikkita shisha tolali kabel orqali amalga
oshiriladi, signallarni turli tomonga uzatiladi (10 BASE-T
uskunasidagidek). Bazi hollarda bir tashqi qoplama ichida joylashgan
ikki shisha tolali kabellardan foydalaniladi, lekin kopincha ikkita
alohida bittali shisha tolali kabellardan foydalaniladi. Shisha tolali
kabellar narxi uncha baland emas (uning narxi deyarli ingichka
koaksial kabel narxi bilan barobar). Butunlay olib qaralganda,
haqiqatan qurilma va uskunalar narxi sezilarli darajada qimmat,
chunki qimmat shisha tolali transiverdan foydalanishga togri keladi.
10 BASE-FL uskunasining 10 BASE 5 uskunasi bilan oxshashlik
tomonlari mavjud (bu yerda ham tashqi transiver ishlatilib, adapter
bilan transiver kabel orqali ulanadi). Xuddi shuningdek, 10 BASE-Ò
uskunasi bilan ham oxshashlik tomoni mavjud (bu yerda ham
ikkita turli tomonga yonaltirilgan kabel ishlatilib, «Passiv yulduz»
topologiyasi qollanilgan). Òarmoq adapteri bilan konsentratorning
ulanish chizmasi 6.11-rasmda korsatilgan.
Shisha tolali transiver FOMAU deb nomlanadi (Fiber Optic
MAU). U ham oddiy (MAU) transiverining hamma vazifalarini
bajaradi, lekin undan tashqari uzatish uchun elektr signalini optik
signalga ozgartiradi va teskarisiga ozgartirishni signalni qabul qilish
jarayonida amalga oshiradi. FOMAU ham aloqa yolining butunligini
nazorat qiluvchi signal ishlab chiqaradi va nazorat qiladi (axborot
119
uzatilish toxtagan vaqtlarda). 10 BASE-Ò uskunasidagidek aloqa
yolining butunligini yoruglik tarqatuvchi diodlar «Link» yordamida
nazorat qilish (korish) mumkin. Òransiverni adapterga ulash uchun
10 BASE 5 uskunasidagidek AUI standart kabeli ishlatiladi, lekin
uning uzunligi 25 metrdan oshmasligi kerak.
Òransiver va konsentratorlarni ulash uchun ishlatiladigan shisha
tolali kabellarning uzunligini hech qanday signallarni qayta hosil
qilish qurilmasini ishlatmasdan 2 km.gacha yetkazish mumkin.
Shunday qilib, mahalliy tarmoqqa turli binolarda joylashgan
kompyuterlarni ham ulash imkoniyati paydo boladi.
Dastlabki vaqtlarda shisha tolali aloqa repiterlar ortasidagi aloqani
hosil qilishga ishlatilgan. Shuning uchun birinchi standart FOIRL
(Fiber Optic Inter-Repeater Link) 1980-yillarning boshida ishlab
chiqilgan bolib, u 1000 metr masofadagi ikki repiter oraligidagi
aloqani amalga oshirish uchun moljallangan. Shundan song shisha
tolali transiver ishlab chiqildi, uning yordamida repiterga alohida
kompyuterlarni ulash amalga oshiriladi va 10 BASE-F standarti
ham qabul qilindi, u oz tarkibiga uch turdagi segmentni qabul
qilgan:
• 10 BASE-FL uskunasi FOIRL eski standart ornini egalladi.
U hozirgi vaqtda eng kop tarqalgan. U ikkita kompyuter ortasidagi
Shisha tolali
konsentrator
Shisha tolali kabellar
15 ta kontaktli
AUI razyomlar
Ethernet
adapteri
FOMAU
6.11-rasm. 10 BASE-FL ga adapter va konsentratorlarni ulash.
TX
RX
Transiverli kabel
TX RX TX RX TX RX
120
aloqani amalga oshiradi, shuningdek, ikki repiterlar ortasidagi
aloqani yoki kompyuter va repiter ortasidagi aloqani amalga
oshiradi. Maksimal masofa 2000 metrgacha;
• 10 BASE-FV tarmoq bolagi repiterli taqsimlangan asos tizim
hosil qilish maqsadida bir necha repiterlar ortasida axborotni
sinxron almashish uchun foydalaniladi, maksimal uzunligi 2000
metr, bu uskuna keng miqyosda tarqala olmadi;
• 10 BASE-FR tarmoq bolagi 33 tagacha kompyuterni repiter
ishlatmasdan «Passiv yulduz» topologiyasiga birlashtirish uchun
moljallangan (buning uchun maxsus optik taqsimlagichlar
6.12-rasm. Shisha tolali kabel uchun ST razyomi.
6.13-rasm. Shisha tolali kabel uchun SC razyomi (ikkitali).
121
(ðàçâåòâèòåëü) ishlatiladi). Kompyuterdan taqsimlagichgacha
bolgan eng uzun masofa 500 m. Ruxsat etilgan uzunlikning
bunchalik kamayish sababi signalning taqsimlagichda kuchli
sonishidir. Bu tarmoq bolagining turi ham keng tarqala olmadi.
10 BASE-FL standart shisha tolali kabel ikkala uchida shisha tola
uchun moljallangan abonentli SÒ razyomi bolishi kerak (6.12-
rasmda korsatilgan BFOS/2.5 standartli). Bu razyomni transiver
yoki konsentratorga ulash 10 BASE 2 tarmogidagi BNC razyomini
ulashdan murakkab emas, shuningdek, RJ45 razyomi singari
foydalaniladigan SC razyomi ishlatiladi. SC razyomi, odatda, ikkita
kabel uchun moljallab, ikkitadan mahkamlangan boladi
(6.13-rasm). SC razyomlariga oxshash ornatiladigan MIC FDDI
razyomlari ham mavjud. Qurilmalar xarid qilinganda, albatta, kabel
tomonidagi razyomlarning transiver yoki konsentratorlarda orna-
tilgan razyomlarga mos tushishiga etiborni qaratish lozim.
Standartga binoan 10 BASE-FL uskunasida multimodli kabel
va 850 nm tolqin uzunlikdagi yoruglik ishlatiladi, lekin yaqin
kelajakda bir modli kabelga otish ehtimoli yoq emas. Segmentda
(kabel va razyomlarda) jami optik yoqotish 12,5 dB. dan oshmasligi
kerak. Bunda kabelning 1 km qismiga yoqolish 45 dB atrofida
boladi , razyomdagi yoqolish esa, 0,5 dan 2,0 dB atrofida boladi
(bu kattalik razyom ornatilishiga juda ham bogliqdir). Yoqotishning
faqat shu kattaliklarida aloqani ravon taminlashga kafolat beriladi.
6.14-rasm. 10 BASE-FL standarti yordamida kompyuterlarni tarmoqqa ulash.
Konsentrator
(shisha tolali)
TX RX TX RX TX RX
Adapter
FOMAU
FOMAU
FOMAU TX
RX
TX
RX
RX
TX
Adapter
Adapter
122
Amalda tavakkal qilmaslik uchun kabel uzunligini ruxsat etilgan
uzunligidan 10 % kam olib ishlatish yaxshi natija beradi.
6.14-rasmda kompyuterlarni «Passiv yulduz» topologiyasida
shisha tolali kabel yordamida ulashga misol keltirilgan.
Ikkita kompyuterni shisha tolali kabel yordamida ulanganda,
eng kam qurilmalar toplami oz ichiga quyidagi elementlarni oladi:
• transiver razyomlari bilan ikkita tarmoq adapterini;
• ikkita optik tolali transiverni (FOMAU);
• SÒ razyomli ikkita shisha tolali kabelni (yoki SÑ yoki MIC
razyomli).
Agarda, kompyuterlar soni ikkitadan kop bolsa, shisha tolali
portlari bolgan konsentratorlarni ishlatish kerak. Har bir kompyuter
transiver hamda transiver kabeli bilan va shuningdek, tegishli
razyomli ikkita shisha tolali kabellar bilan taminlangan boladi.
6.5. 100 BASE-TX uskunasi
Kompyuterlarni 100 BASE-TX tarmogiga ulash amaliy jihatdan
10 BASE-T tarmogiga ulash sistemasidan hech farq qilmaydi
(6.15-rasm). Lekin bu holda ekranlashtirilmagan oralgan juftlik
(UTP) 5 yoki undan yuqori toifadagi kabellardan foydalanish
zarur.
Konsentrator
6.15-rasm. 10 BASE-Ò standarti yordamida kompyuterlarni
birlashtirish chizmasi.
Adapter
Adapter
Adapter
Adapter
123
Kabellarni ulash uchun 10 BASE-T holidagidek 8 kontaktli
RJ45 turidagi razyomlardan foydalaniladi. Lekin bu razyomlar
(5-toifadagi) 3-toifadagi razyomlardan biroz farq qiladi. Xuddi
10 BASE-T kabi, kabel uzunligi 100 metrdan osha olmaydi,
markazida konsentratori bolgan «Passiv yulduz» topologiyasi
ishlatiladi. Faqat Fast Ethernet tarmoq adapterlari bolishi kerak va
konsentrator 100 BASE-TX segmentini ulash uchun hisoblangan
bolishi kerak. Shuning uchun 10 BASE-T tarmogini ornati-
layotganda bir vaqtning ozida 5-toifadagi kabelni ham otkazishga
maslahat beriladi. Òarmoq adapterlari va kabellar ortasiga tashqariga
chiqarilgan transiverlar ornatilishi mumkin.
Vaholanki, 10 BASE-T kabelning va 100 BASE-TX kabelning
ham maksimal uzunligi 100 metr bolsa ham, bu uzunliklarni
cheklash sabablari ikki tarmoq uchun turlichadir.
10 BASE-T kabeli uzunligining 100 metrgacha chegaralani-
shining sababi, kabelning sifati yomonligida (aniqrogi, undagi
signalning sonishi). Lekin 150 metrgacha kabel uzunligini oshirish
mumkin, agarda, sifatli va korsatkichlari yaxshi kabel ishlatilsa.
100 BASE-TX kabeli uzunligining 100 metr bilan chegaralanishi-
ning sababi, axborot aloqasining vaqt talablariga kora ornatilgani
(signalning aloqa yolidan ikki marotaba otish vaqtiga qoyilgan
chegara) va hech qanday shart bilan ham uzunlikni ozgartirib
bolmasligi. Standart aytib otilgan korsatkichni taminlash uchun
segment uzunligini 90 metr bilan chegaralashni talab qiladi
(10 % li zaxiraga ega bolish uchun).
RJ45 razyomining 8 ta kontaktidan faqat 4 tasigina ishlatiladi
(6.3-jadval): ikkitasi (ÒX+ va ÒX) axborotni uzatish uchun va
ikkitasi (ÒX+ va ÒX) axborotni qabul qilish uchun. Uzatish
t
k
a
t
n
o
K
i
s
a
fi
z
a
V
i
g
n
a
r
g
n
i
n
m
i
S
1
2
3
4
5
6
7
8
+
X
T
+
X
T
+
X
R
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
+
X
R
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
g
n
a
r
q
o
v
o
q
/
q
O
q
o
/
g
n
a
r
q
o
v
o
Q
li
h
s
a
y
/
q
O
q
o
/
li
h
s
a
Y
6.3-jadval
RJ45 turidagi razyom kontaktlarining taqsimlanishi
124
differensial signallar yordamida amalga oshiriladi. Standartda,
shuningdek, ekranlangan ikkita oralgan juftlik kabelidan ham
foydalanish hisobga olingan (tolqin qarshiligi 150 Om). Bu holda
9 kontaktli ekranlangan DB9 razyomi ishlatiladi, bu razyomni
STP IBM 1 tur razyomi deb ham yuritiladi (6.16-rasm), Token
Ring tarmogidagi kabi. Razyom kontaktlarining vazifalari 6.4-jad-
valda keltirilgan.
6.4-jadval
DB9 razyomi kontaktlarining taqsimlanishi
100 BASE-TX tarmogida ham 10 BASE-T tarmogidagi kabi
ikkita kabel turi ishlatilishi mumkin: togri va chorraha (6.17-rasm).
Ikkita kompyuterni konsentratorsiz ulash uchun standart chorraha
(crossover ïåðåêð¸ñòíûé) kabelidan foydalaniladi. Kompyuterni
konsentratorga ulash uchun togri (direct ïðÿìîé) kabel
ishlatiladi, razyomlarining bir xil kontaktlari ikkinchi razyomning
shu turdagi kontaktlari bilan ulangan bolishi kerak. Agarda, chorraha
ulanish konsentrator ichiga olingan bolsa, tegishli porti «X» harfi
bilan belgilab qoyilgan bolishi kerak. Korinib turibdiki, bu yerda
ham xuddi 10 BASE-T kabidir.
t
k
a
t
n
o
K
i
s
a
fi
z
a
V
i
g
n
a
r
g
n
i
n
m
i
S
1
2
3
4
5
6
7
8
+
X
R
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
+
X
T
X
R
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
i
d
y
a
m
li
t
a
l
h
s
I
X
T
g
n
a
r
q
o
v
o
O
li
z
i
Q
a
r
o
Q
li
h
s
a
Y
6.16-rasm. DB9 razyomi.
125
100BASE-TX tarmogida tarmoqning ishga layoqatliligini
tekshirish uchun ikki paketlarning orasidagi vaqt davomida maxsus
signallar (FLPFast Link Pulse) uzatilishi kozda tutilgan va ular
shuningdek, qurilmalarning tezligini avtomatik ravishda moslash
vazifasini ham bajaradilar (Avto Negotation àâòîìàòè÷åñêîå
ñîãëàñîâàíèe).
6.6. 100 BASE-T4 uskunasi
100 BASE-T4 uskunasining 100 BASE-TX uskunasidan asosiy
farqi axborot uzatilishi ikkita juftlikdan emas, balki ekran-
lashtirilmagan tortta oralgan juftliklar orqali amalga oshirilishida.
Kabel 100 BASE-TX holatiga qaraganda ancha sifati past bolishi
ham mumkin (3, 4 yoki 5-toifadagi). 100 BASE-T4 tizimidagi
qabul qilingan signallarni kodlashtirish usuli har qanday kabel
toifasidan foydalanilganda ham 100 Mbit/s tezlikni taminlay oladi,
vaholanki, standart tomonidan imkoniyat bolsa 5-toifadagi kabel
ishlatilishi tavsiya etiladi.
100 BASE-T4 uskunasida kompyuterlarni tarmoqqa birlashtirish,
100 BASE-TX dan hech farq qilmaydi (6.15-rasm). Kompyuterlar
konsentratorlarga «Passiv yulduz» sxemasi boyicha ulanadi. Kabel
uzunliklari ham shuningdek, 100 metrdan oshishi mumkin emas
(standart bu holda ham 90 metrni tavsiya etadi, 10 % li zaxirani
TX+
TX
RX+
RX
Zanjir Kontakt
1
2
3
6
Chorraha
kabel
Zanjir
Kontakt
TX+
TX
RX+
RX
1
2
3
6
Zanjir
TX+
TX
RX+
RX
Kontakt
1
2
3
6
Togri
kabel
Zanjir
Kontakt
TX+
TX
RX+
RX
1
2
3
6
6.17-rasm. 100 BASE-TX segmentida ishlatiladigan togri va chorraha kabellar.
126
hisobga olgan holda). Lozim bolgan taqdirda adapterlar bilan
kabellar ortasida alohida ajratilgan transiverlardan foydalanish
mumkin.
100 BASE-TX holidagi kabi, tarmoq kabelini adapterga
(transiverga) va konsentratorga ulash uchun 8 kontaktli RJ45
razyomi ishlatiladi. Lekin bu vaziyatda razyomning hamma 8 kontak-
tidan foydalaniladi. 6.5-jadvalda razyom kontaktlarining vazifalari
keltirilgan.
t
k
a
t
n
o
K
i
s
a
fi
z
a
V
i
g
n
a
r
g
n
i
n
m
i
S
1
2
3
4
5
6
7
8
+
1
D
X
T
1
D
X
T
+
2
D
X
R
+
3
D
I
B
3
D
I
B
D
X
R
+
4
D
I
B
4
D
I
B
g
n
a
r
q
o
v
o
q
/
q
Q
q
o
/
g
n
a
r
q
o
v
o
Q
li
h
s
a
y
/
q
O
q
o
/
k
o
K
k
o
k
/
q
O
q
o
/
li
h
s
a
Y
g
n
a
r
r
a
g
ij
/
q
O
q
o
/
g
n
a
r
r
a
g
i
J
Kontakt Zanjir
Zanjir Kontakt
Chorraha
kabel
TX+
TX
RX+
RX
1
2
3
6
TX+
TX
RX+
RX
1
2
3
6
4
5
7
8
BID3+
BID3
BID4+
BID4
BID3+
BID3
BID4+
BID4
4
5
7
8
Togri
kabel
Kontakt Zanjir
Zanjir Kontakt
1
2
3
6
4
5
7
8
TX+
TX
RX+
RX
BID3+
BID3
BID4+
BID4
BID3+
BID3
BID4+
BID4
TX+
TX
RX+
RX
1
2
3
6
6.18-rasm. 100 BASE-T4 tarmogining togri va chorraha kabeli.
4
5
7
8
6.5-jadval
100 BASE-T4 segmenti uchun RJ45 turidagi razyom
kontaktlarining taqsimoti (ÒX axborotlarni uzatish,
RXaxborotlarni qabul qilish, BI ikki tarafga yonalgan uzatish)
127
Axborot almashinuvi bitta oralgan juftlik orqali uzatish uchun,
ikkinchi oralgan juftlik orqali qabul qilish uchun va yana ikkita
oralgan juftliklardan ikki tomonga uch qiymatli differensial
signallarni uzatish orqali olib boriladi.
Ikkita kompyuterni konsentrator ishtirokisiz ulashni amalga
oshirish uchun chorraha kabellaridan foydalaniladi. Oddiy togri
kabel yordamida kompyuterni konsentratorga ulash amalga
oshiriladi, ulardagi razyomlarning bir xil nomli kontaktlari bir-
biri bilan togri ulanadi. Kabel chizmalari 6.18-rasmda keltirilgan.
Agarda, chorraha ulanish konsentrator ichida amalga oshirilsa,
tegishli port «X» harfi bilan belgilab qoyilishi kerak. Korib
turibmizki, bu yerda ham aynan 100 BASE-TX va 10 BASE-T
kabidir.
100 BASE-T4 segmentida 3-toifadagi kabel yordamida axborot
uzatish tezligini 1000 Mbit/s.ga yetkazish uchun axborotni
kodlashtirishning oziga xos yagona usuli ishlatildi, bu usul 8B/6Ò
nomi bilan yuritiladi. Uning goyasi quyidagidan iborat: uzatilishi
lozim bolgan 8 bitli axborotni 6 ternerli (3 qiymatli 3,5 V, +3,5 V
6.19-rasm. 100 BASE-T4 segmentida 8B/6Ò axborotini kodlash.
80 ns
Uzatiladigan
axborot
Kodlashtirilgan
axborot
40 ns
40 ns
80 ns
7 6 5 4 3
2
1
0
5
4
3
2
1
0
3
4
5
0
1
2
128
va 0 V) signalga ozgartiriladi. Ular keyin ikki taktda uchta oralgan
juftlik kabeli orqali uzatiladi. Olti razryadli uch qiymatli kodda
umumiy bolishi mumkin bolgan holatlar soni 3
6
=729 ga teng
boladi, bu esa 2
8
=256 dan kop, yani razryadlar sonining kamayishi
hech qanday muammoga olib kelmaydi. Natijada, har bir oralgan
juftlikdan 25 Mbit/s tezlikda axborot otadi, yani 12,5 MHz
otkazish yolagi talab qilinadi, xolos (6.19-rasm). Axborot uzatish
uchun bir vaqtning ozida ikkita ikki tarafga yonalgan oralgan
juftlik (BI-D3 va BI-D4) va bir tomonga yonalgan (TXD1 yoki
RXD2) juftlikdan foydalaniladi. Òortinchi oralgan juftlik axborot
uzatishda qatnashmaydi (ÒXDI yoki RXD2), kolliziya holatini
aniqlash uchun ishlatiladi.
Òarmoq butunligini nazorat qilish uchun 100 BASE-T4 da
ham maxsus FLP signalini tarmoq paketi tugab, keyingisi bosh-
lanish oraligida uzatish kozda tutilgan. Aloqa yoli butunligi yoruglik
diodlari «Link» yonishi orqali malum boladi.
6.7. 100 BASE-FX uskunasi
Shisha tolali kabellarning 100 BASE-FX segmentida ishlatilishi
tarmoq uzunligini sezilarli darajada uzaytiradi va shuningdek, elektr
yonalishlardan xoli bolish hamda uzatiladigan axborot maxfiyligini
taminlash imkoniyatini beradi.
100 BASE-FX uskunalari 10 BASE-FL uskunasiga juda ham
yaqin. Xuddi shuningdek, bu yerda ham «Passiv yulduz»
topologiyasidan foydalanilgan, ikkita ikki yoqqa yonaltirilgan shisha
tolali kabel yordamida kompyuterlarni konsentratorlarga ulash orqali
(6.20-rasm) tarmoq hosil qilinadi.
Òarmoq adapterlari bilan kabellar ortasidagi alohida chiqarilgan
transiver ham ornatilishi mumkin. 10 BASE-FL segmenti kabi, shisha
tolali kabellar adapterga (transiverga) va konsentratorga SC, ST yoki
FDDI razyomlari yordamida ulanadi. ST razyomida bayonetli
mexanizm bor, qolgan SC va FDDI razyomlarining ulanishi oddiy.
Kompyuter bilan konsentrator ortasidagi kabelning maksimal
uzunligi 412 metrni tashkil etadi, lekin bu chegaralanish kabel
sifatiga bogliq emas. Kabel uzunligining chegaralanish sababi vaqt
nisbatiga bogliq. Standart talabiga kora, yoruglik tolqin uzunligi
1,35 mkm bolgan multimodli yoki bir modli kabel qollaniladi.
Segmentda va razyomlarda signal quvvatining yoqolishi 11 dB.
dan oshmasligi lozim. Shu jumladan, kabelda 1 kilometr masofaga
129
15 dB yoqotish, razyomda esa, 0,52 dB yoqotish boladi
(razyom sifatli ornatilgan hol uchun).
Fast Ethernetning boshqa segmentlari kabi 100 BASE-FX segmentida
ham tarmoq butunligini nazorat qilish kozda tutilgan. Aloqa yoli
butunligi yoruglik diodlari «Link» yonishi orqali malum boladi.
1. 10 BASE 5 uskunasi nimalardan iborat?
2. Adapter yogon kabelga qanday ulanadi?
3. Kompyuterlarni qalin kabelli tarmoqqa qanday ulanadi?
4. 10 BASE 2 uskunasi nimalardan iborat?
5. Adapter ingichka koaksial kabelga qanday ulanadi?
6. Ingichka kabelning kamchiliklari nimalardan iborat?
7. Kompyuterlarni ingichka kabelli tarmoqqa qanday ulanadi?
8. 10 BASE-Ò uskunasi qanday uskuna va qaysi hollar uchun qollaniladi?
9. Òarmoq abonentini oralgan juftlik bilan qanday ulanadi?
10. RJ45 razyomining tuzilishi.
11. 10 BASE-Ò segmenti togri va chorraha kabellarining ulanish sxemasini
chizib bering.
12. 10 BASE-Ò tarmoq kompyuterlari qaysi sxemada ulanadi?
13. 10 BASE-FL uskunasi nima?
14. 10 BASE-FL da adapter va konsentrator qanday ulanadi?
15. 100 BASE-TX standartida kompyuterlarni ulash sxemasini tuzib bering.
16. 100 BASE-T4 ning vazifasi nimadan iborat?
NAZORAT SAVOLLARI
6.20-rasm. 100 BASE-FX tarmogiga kompyuterlarni ulash.
Konsentrator
(shisha tolali)
TX RX TX RX TX RX
Adapter
FOMAU
FOMAU
FOMAU TX
RX
TX
RX
RX
TX
Adapter
Adapter
130
7-bob. ETHERNET VA FAST ETHERNET MAHALLIY
HISOBLASH TARMOQ QURILMALARI
Ethernet va Fast Ethernet tarmogi hozirgi kunda keng tarqalgan
va uning qurilmalari kop ishlab chiqarilgani tufayli kelajakda uning
mavqeyi yanada oshishi, shuningdek, keng kolamda qollanilishi
kutiladi. Shuning uchun biz bu bobda uning qurilmalarining
xususiyatlari haqida toxtalib otamiz. Albatta, bu yerda keltirilgan
malumotlar Ethernetgagina tegishli bolmay, boshqa kam tarqalgan
tarmoq qurilmalariga ham tegishlidir.
7.1. Adapterlar
Adapter korsatkichlari. Ethernet va Fast Ethernet tarmoq
adapterlari (NICNetwork Interface Card) kompyuterlar bilan
quyidagi standart interfeyslar yordamida ulanishi mumkin:
• ISA shinasi (Industry Standard Architecture);
• PCI shinasi (Peripheral Component Interconnect);
• EISA shinasi (Enhaneed ISA);
• MCA shinasi (Micro Channel Architecture);
• VLB shinasi (VESA Local Bus);
• PC Card shinasi (PCMCIAning ozi);
• Centronics parallel port (LTP);
• RS232-C (COM) ketma-ket port.
ISA (magistral) sistema shinasiga moljallangan adapterlar tez-
tez uchraydi, chunki bu shina hozircha boshqa shinalarga nisbatan
kop tarqalgan, uning kengaytirish razyomlari (sloti) kop kom-
pyuterlarda ornatilgan. Aynan shuning uchun bu turdagi adap-
terlarning narxi eng arzon. ISA shinasiga moljallangan adapterlar
8 va 16 razryadli qilib ishlab chiqariladi. 8 razryadli adapterlar
arzon, 16 razryadli adapterlarning tezligi yuqori. Òogri ISA
shinasida axborot almashinuv tezligi juda yuqori bola olmaydi
(16 Mbayt/s atrofida, amalda 8 Mbayt/s.dan katta emas).
131
Fast Ethernet adapterlarini bu sistema shinasi uchun deyarli
ishlab chiqarilmaydi, chunki tarmoqda axborot almashinuvini katta
tezlikda olib boriladi. PCI shinasi ISA shinasini siqib chiqarmoqda
va kompyuterlarning kengayishi uchun asosiy shina bolib qolmoqda.
Ular 32 va 64-razryadli axborotlarni uzatishni taminlab bera olgan
holda yuqori otkazish qobiliyatiga egadir (nazariy 264 Mbayt/s.
gacha). Bu tezlik, nafaqat, Fast Ethernet talabini, balki yuqori
tezlikka ega Gigabit Ethernet tarmoq talabini ham qondiradi. Asosiysi
PCI shinasi, nafaqat, IBM PC turidagi kompyuterlarda va yana
Pover Mac turidagi kompyuterlarda ham ishlatiladi, shuningdek,
u qurilmalarni avtomatik ravishda tashkil qilish tartibini qollaydi
(Plug-and-Play). PCI shinasining ISA shinasiga nisbatan kamchiligi
kompyuterda kengaytirish razyomlarining (slot) kamligi (odatda,
3 ta razyom).
MCA, EISA va VLB shinalari bir qancha vaqt PCI shinasi bilan
raqobatlashdilar (ularning hammasi 32 razryadli axborot
almashinuvini taminlab beradi), lekin raqobatga chidash bera olmay,
tezda ishlatilmay qolib ketayapti. Ammo yangi ishlab chiqarilayotgan
kompyuterlarda u shinalar ishlatilmayapti. Shuning uchun ularga
moljallangan tarmoq adapterlari ham yoq bolib ketayotir. Aytib
otish kerakki, ISA adapterlari EISA razyomlariga toliq mos. Lekin
bu hol aytib otilgan adapterlar uchun yagona misol bola oladi.
PC Card shinasi (eski nomi PCMCIA) hozircha faqat kichik
Notebook turidagi kompyuterlarda qollaniladi. Bu kompyuterlarda
ichki PCI shinasi, odatda, tashqariga chiqarilmagan. PC Card
interfeysi orqali kichik kengaytirish platalarini sodda ulash imko-
niyatini beradi, bu platalar bilan axborot almashish yetarli darajada
yuqori. Lekin kichik kompyuterlar tarkibiga tarmoq adapterlarini
ham joylab ishlab chiqara boshlandi, chunki tarmoqqa ulanish
imkoniyati ham kompyuter vazifalarining asosiysidan biri bolib
qolayapti. Bu ornatilgan adapterlar ham PCI ichki shinasiga
ulanadilar.
U yoki bu shinaga moljallangan tarmoq adapterini tanlashda,
eng avval tarmoqqa ulanadigan kompyuterlarga shina kengaytirish
razyomlarining boshi borligiga ishonch hosil qilish kerak. Shuning-
dek, tanlangan adapterni ornatishga ish hajmini va qiyinchilik daraja-
sini togri baholash hamda tanlangan plata yaqin kelajakda ishlab
chiqarishdan olib tashlanishi ehtimolini ham organish kerak boladi.
LPT parallel (printer) porti va COM ketma-ket portlar tarmoq
adapterlarini ulash uchun juda kam holda ishlatiladi. Bunday
132
ulanishning asosiy afzalligi adapter ulash uchun kompyuter
gilofini yechish kerak emas. Bundan tashqari, adapterlar kom-
pyuterning sistema resurslarini band qilmaydi, yani uzilish kanalini
va xotiraga togri ega bolish (PDP) hamda xotira va kiritish/chiqarish
manzillarini. Lekin sistema shinasini ishlatilganga qaraganda, ikki
holatda ham kompyuter bilan ular ortasidagi axborot almashish
tezligi ancha sekin. Shuningdek, ular tarmoq bilan axborot alma-
shishi uchun protsessor vaqtini kop talab qiladi, bu kompyuterning
umumiy ish faoliyatini sekinlatadi. LTP va COM razyomlariga ichki
manbadan sim (otkazgich) chiqarilmaganligi uchun adapterlarda
tashqi manba bolishi kerak, buni ham hisobga olish muhimdir.
Òarmoq adapterlarining eng muhim korsatkichlarini sanab
otamiz:
• adapter tuzilishini tashkil qilish usuli;
• plataga ornatilgan bufer xotira qurilmasining sigimi
(olchami) va u bilan aloqa tartibi;
• plataga masofaviy yuklanish, doimiy xotira qurilmasini
ornatish imkoni (Boot Rom);
• adapterning turli aloqa muhitlariga ulanish imkoniyatlari
mavjudligi (oralgan juftlik, ingichka va yogon koaksial kabel,
shisha tolali kabel);
• adapterning tarmoqqa axborot uzatish tezligi va uni ozgar-
tirish imkoniyati;
• adapterning toliq dupleks axborot almashish tartibida ishlatish
imkoniyatining mavjudligi;
• adapter drayverlarining tarmoqda ishlatiladigan dasturiy vosi-
talari bilan mosligi.
Adapter tuzilishini tashkil qilish (êîíôèãóðèðîâàíèå)
deganda, kompyuterning sistema resurslaridan foydalanishi nazarda
tutiladi (kiritish/chiqarish manzillari, uzilish kanallari, xotiraga
togri ega bolish, bufer xotira manzillari va masofaviy yuklanish
xotirasi). Adapter tuzilishini tashkil qilishi platadagi maxsus
moslamani (djamper) kerakli holatga otkazish bilan amalga oshirish
mumkin yoki adapterga qoshib beriladigan DOS tuzilishni
tashkil qilish dasturi (Jumperless, Software configuration) yor-
damida amalga oshirish mumkin. Bunday dasturni ishlatilganda,
foydalanuvchiga qurilma tuzilishini tashkil qilishni oddiy menyu
yordamida (adapter korsatkichini tanlash) amalga oshirish taklif
qilinadi. Shu dastur yordamida adapterni testlash ham mumkin.
Ornatilgan korsatkichlar adapterning energiyaga bogliq bolmagan
133
xotirasida saqlanadi. Qurilma tuzilishini tashkil qilish jarayonida har
qanday sistema qurilmalari va boshqa kengaytirish uchun qoyilgan
platalar bilan konflikt holati kelib chiqishidan saqlanish kerak.
Kompyuter elektr manbayi yoqilganda Plug-and-Play tartibida
avtomatik ravishda qurilma tuzilishini tashkil qilish amalga oshirilishi
mumkin.
Adapterning bufer xotira qurilmasining olchamiga adapterning
ishlash tezligi va yuqori axborot yuklamalarga bardosh berish
korsatkichlari bogliq. Adapter xotirasining olchami, odatda,
8 Kbayt.dan bir necha megabaytgacha bolishi mumkin. Xotira qancha
katta sigimli bolsa, shuncha kop tarmoq paketlarini saqlash
mumkin. Ajratilgan serverda ishlatiladigan adapterlar uchun bufer
xotira qurilmasining katta sigimga ega bolishi juda ham zarur, chunki
u orqali tarmoqning hamma axborot oqimi otadi. Bayon
etilganidek, agarda, kompyuter sekin ishlasa, tarmoqdan ota-
yotgan axborotni otkazib ulgurmasa, u holda hech qanday katta
sigimli bufer xotira qurilmasi ham yordam bera olmaydi.
Òarmoq adapterlarida tarmoqdagi axborot almashish funksiya-
larining hammasini, odatda, bitta maxsus integral sxema yoki kop
bolmagan mikrosxemalar toplami (23 ta) bajaradi. Shu bilan
adapterlarning narxi pastligini tushuntirish mumkin. Bunday
mikrosxema toplamlarini yetkazib beruvchilar kop bolmagani
uchun, kop adapterlar bir xil mikrosxema toplamida yigiladi.
Lekin kompyuter shinasining adapter bilan tashkil qilinishi turli
xil bolishi mumkin, shuning uchun adapterning ish unumdorligi
va ishonchliligi, ayniqsa, ekstremal holatlarda turlichadir.
Fast Ethernet adapterlari bir tezlikli (100 Mbit/s), shuningdek,
ikki tezlikli (10 Mbit/s va 100 Mbit/s) qilib ishlab chiqariladi.
Ikki tezlikli platalar (ularni, odatda, «10/100» deb belgilashadi)
narxi birmuncha qimmat boladi, shunga yarasha, ular hech
qanday muammosiz har qanday tarmoqda (Ethernet/ Fast Ethernet)
ishlashlari mumkin.
Hamma tarmoq adapterlari sertifikatsiyalangan bolishi kerak.
FCC A klassidagi sertifikat adapterlarni biznesda ishlatish huquqini
beradi, FCC B klassidagi sertifikat adapterlarni uy sharoitida
ishlatishga huquq beradi. Standart tarmoq adapterining xavfsiz
elektromagnit nurlanishini hisobga olgan.
Adapter tanlashda eng muhimi, diqqatni uning drayveri bilan
tarmoq dasturiy taminotining mos tushishiga qaratish kerak. Òarmoq
dasturiy vositalarining hamma ishlab chiqaruvchilari (Novell, Microsoft
134
va boshqalar) drayverlarni sertifikatsiyalash boyicha ish olib boradi.
Agarda, shunday sertifikat bolsa, xavotirga orin qolmaydi, chunki
mos tutish muammosi bolmaydi. Boshqa tomondan, hamma tarmoq
dasturiy vositalar drayverga testlangan toplam holda xaridorga
yetkaziladi. Agarda, xarid qilingan plata drayveri shu toplamga kirsa,
u holda ham moslik boyicha muammo bolmasligi kerak.
Adapterlarning unumdorligi haqida biroz soz yuritamiz.
Òarmoqda axborot almashish tezligining haqiqiy qiymati ortacha
keltirilgan korsatkichlarga kiradi. U faqat adapterga bogliq emas,
kompyuterga ham (protsessor va disk tezligiga, xotira sigimiga),
axborot uzatish muhitiga, dasturiy vositalarga, tarmoq yuklanganlik
darajasiga bogliqdir. Shuning uchun eng tez ishlaydigan (va qimmat)
adapterni tanlangan holda ham axborot almashuvida sezilarli tezlikka
erishmaslik mumkin. Masalan, 8 razryadli ISA adapteridan 16
razryadligiga otilsa yoki ISA adapteridan 32 razryadli PCI adapteriga
otilsa, amalda tezlik oshmasligi ham mumkin. Shunga qaramay,
sistemada adapter tezlik korsatkichi boyicha eng nozik qism bolib
qolish hollari ham kam emas va uni almashtirish ish unumdorligini
keskin oshirishga sabab bolishi mumkin. Qaysi adapter oz
funksiyalarini protsessor ishtirokisiz, oz resurslari yordamida
amalga oshirsa, osha adapter tez ishlaydi.
Ish unumdorligining haqiqiy korsatkichlarini butun tarmoqni
testlash natijasida bilish mumkin. Buning uchun qator testlash
dasturlari mavjud, ulardan taniqlilari Novell firmasining Perform 3
mahsuloti va Ziff-Davis firmasining Netbench 3.0 mahsuloti. Har
qanday testlash dasturlari ham tarmoqdagi aniq vaziyatga baho
bera olmaydi, lekin turli tarmoq adapterlarini real holda ozaro
taqqoslash imkoniyatini beradi, albatta.
Òashqi transiverli adapterlar. Fast Ethernet adapterlari
transiverning tashqi alohida moduli sifatida ishlab chiqarilishi mum-
kin va ular uzatish muhitiga (PHY) ulanish uchun moljallangan.
Bu holda transiverning tashqi modulini adapterga ulash uchun
MII (Media Independent Interface) interfeysi ishlatiladi, kompyuter
SCSI interfeys razyomiga oxshash 40 kontaktli razyomni
ishlatishga moljallangan. Òransiverning alohida moduli togri
adapter platasiga ornatilishi mumkin (platadagi maxsus ajratilgan
joyga), lekin adapter platasiga 0,5 metr uzunlikdagi tashqi kabel
yordamida ham ulanishi mumkin (7.1 va 7.2-rasmlar). Òarmoqdagi
toliq ulanish vaqtini hisoblashda bu transiver kabelidagi kechikish
vaqtini ham hisobga olish kerak.
135
Òransiver platasida uzatish va qabul qilish qurilma mikrosxemasi
joylashgan va uzatish muhitiga bogliq (MDI Medium Dependent
Interface) razyom ham joylashgan, masalan, RJ45 oralgan juftlik
uchun. Shunday qilib, bitta adapter nisbatan arzon transiverni
almashtirib, xohlagan aloqa muhit turi bilan aloqani amalga oshirishi
mumkin. Òushunarli, umuman olganda, oddiy adapterga qara-
ganda, bu adapter turi qimmat, albatta, lekin kopincha ularni
ishlatish ozini oqlaydi, agarda, uzatish muhitini sekin shisha
tolali muhitga ozgartiriladigan bolsa.
7.2. Repiterlar va konsentratorlar
Ethernet tarmogida repiter va konsentratorlarni ishlatish shart
emas. 10 BASE 2 va 10 BASE 5 segmentlari asosidagi katta bolmagan
tarmoqlar ularsiz ishlay oladi. Bunday segmentlarni bir nechtasini
7.2-rasm. Plataga ornatiluvchi tashqi transiverli tarmoq adapteri.
7.1-rasm. MII kabelli tashqi transiverli tarmoq adapteri.
Transiver
MII razyomlari
Tarmoq adapteri
MDI
razyomi
0,5 m
MII razyomi
Transiver
Tarmoq adapteri
MDI razyomi
136
oz ichiga olgan tarmoq uchun sodda repiterlar zarur. Uzatish muhiti
sifatida oralgan juftlik yoki shisha tolali kabel tanlansa, albatta,
konsentratorlar (agarda, albatta tarmoqqa ikkita emas, loaqal uchta
kompyuter ulansa) zarur. Fast Ethernet tarmogi uchun konsen-
trator sozsiz zarurdir.
Repiter va repiterli konsentratorlarning vazifasi. Repiterlar
(ïîâòoðèòåëè takrorlovchilar), yuqorida aytib otilganidek, ularga
kelgan (portlariga kelgan) signallarni qaytadan tiklaydi,
amplitudasini va shaklini avvalgi holiga keltirib tiklaydi, bu esa,
tarmoqning uzunligini oshirish imkonini beradi. Xuddi shunday
ishni oddiy repiterli konsentratorlar ham amalga oshiradi. Ethernet
va Fast Ethernet konsentratorlari bu asosiy vazifasidan tashqari,
yana qator vazifalarni, yani tarmoqdagi oddiy xatoliklarni aniqlash
va bartaraf qilish vazifasini ham bajaradi. Bu xatoliklarga quyidagilar
kiradi:
• yolgon otkazish (FCE False Carrier Event ëîæíàÿ
íåñóùàÿ);
• kop turdagi kolliziyalar (ECE Excessive Collision Error
ìíîæåñòâåííûå êîëëèçèè);
• chozilib ketgan uzatish (Jabber çàòÿíóâøàÿñÿ ïåðåäà÷à).
Korsatilgan xatoliklarning hammasi abonent qurilmalarining
nosozligidan kelib chiqadi, yani xalalning yuqori darajasidan va
kabeldagi tosiqlardan, razyom kontaktlarida yaxshi ulanish
bolmasligidan va hokazolar.
Yolgon otkazish holati konsentrator oz portlarining biri
(abonent yoki segment) dan axborot oqimining boshlanishini
chegaralovchi malumoti bolmagan axborotlarni qabul qila
boshlagan vaziyatda hosil bolgan boladi (yani kadr boshlan-
ganligi haqidagi belgi). Agarda, uzatilish boshlangandan song
malum vaqt oraligida kadr kelmasa (Fast Ethernet uchun 5 mks,
Ethernet uchun 50 mks), u holatda konsentrator kafolatlangan
kolliziya holatini aniqlashlari uchun qolgan hamma portlarga
«tiqilish» (probka) signalini jonatadi. Bu signalning davri ham,
shuningdek, 5 yoki 50 mks ni tashkil qiladi. Aniqlangan portni «Aloqa
turgun emas» (Link Unstable ñâÿçü íåóñòîé÷èâà) holatiga
otkazib va uni uzib qoyiladi, qaytadan bu portni konsentrator
tomonidan yoqib qoyish faqat togri, toliq va yolgon otkazish
holatisiz paket kela boshlagandan keyingina amalga oshiriladi.
137
Bir portda 60 dan ziyod kolliziya holati ketma-ket aniqlan-
gandan songgina shu portda kop turli kolliziya holati qayd qilinadi.
Konsentrator har bir portda kolliziya holatini sanab boradi,
kolliziyasiz paket olinganida esa, sanoq qurilmaning qiymatini
kamaytiradi. Kop turli kolliziya qayd qilingan port ochirib qoyiladi
va unda berilgan vaqt oraligida (5 mks Fast Ethernetda, Ethernet
uchun 50 mks) kolliziya holati qayd qilinmasa, yana konsentrator
tomonidan ulab qoyiladi.
Chozilib ketgan uzatish holati, Fast Ethernetda 400 mks.dan
yoki Ethernetda 4000 mks.dan ortiq holatda qayd qilinadi. Bu vaqt
paketning uzatilishi mumkin bolgan uzunligidan uch hissa kopdir.
Bunday chozilib ketish holati qayd qilingan port ochirib qoyiladi
va u holat tamom bolgandan songgina qaytadan ulanadi.
Konsentrator korib chiqilgan vazifalardan tashqari yana
tarmoqda har qanday kolliziya holatlarini aniqlashga imkon yaratadi.
Konsentrator portlariga «probka» signalini uzatish 32 bitli oraliqda
uzatish bilan kuchaytiradi. Natijada, hamma segmentning, paket
uzatayotgan hamma abonentlari, albatta, kolliziya holatini qayd
qiladi va oz uzatishlarini toxtatadi.
Shunday qilib, eng oddiy repiterli konsentrator ham ancha
murakkab qurilmadan iborat, chunki unda avtomatik ravishda bazi
buzilishlar va vaqtinchalik hosil bolgan nosozliklarni tiklash
imkoniyati mavjud. Yani konsentrator faqat tarmoq kabellarini
ulash joyi bolib qolmay, u axborot almashish sharoitini yaxshi-
lash, tarmoq unumdorligini vaqt-vaqti bilan nosoz yoki ravon
ishlamayotgan tarmoq qismlarini ochirib qoyish orqali oshirishda
aktiv ishtirok etadi.
Xuddi tarmoq adapterlari singari konsentratorlar va repiterlar
ham bir va ikki tezlikli bolishi mumkin. Òarmoqda katta erkinlik boli-
shi uchun aynan loyihalash davrida ikki tezlikka ega (10/100 Mbit/s)
konsentrator va repiter tanlash kerak.
Odatda, kopincha repiter va konsentratorlar alohida blok
korinishida ishlab chiqariladi, ularda elektr manbayi ichki yoki tashqi
bolishi mumkin. Bazi konsentratorlar oldindan belgilangan turidagi
aniq sonli tarmoq segmentlarini ulashga hisoblangan (masalan,
10 BASE 2 ning tortta segmentiga yoki 10 BASE-T ning sakkizta
segmentiga moljallangan). Ancha narxi qimmat boshqa konsentratorlar
esa, kengaytirish imkoniyati mavjud, deb yuritiluvchi (Stackable
íàðàùèâàåìûå), tarmoqning berilgan tuzilishiga erkin moslasha
oladigan modul tuzilishida boladilar. Bu holda konsentrator karkasiga
138
(stek) joylanadigan bir necha modullar (odatda, 8 ta) ornatilgan
bolishi mumkin, ularning har biri bir yoki bir nechasiga qaysidir
razyom turiga moljallab tanlangan tegishli kabel turini ulashga
moslangan razyom ornatilgan boladi (masalan, BNC, AUI, RJ45,
ST razyomlari). Odatda, ulanadigan segmentlar soni (konsentrator
portlari) tortga bolinadigan qilib olinadi: 4; 8; 12; 16; 20; 24,
yani tarmoq segmentlar sonini oshirish imkoniyati bor
konsentrator, masalan, 192 ta porti bilan aloqa ornata oladi (sakkizta
modulning har biri 24 ta segmentga moljallangan). Shunday
konsentratorning tuzilish chizmasi 7.3-rasmda keltirilgan.
Bir shassi asosidagi eng murakkab konsentratorlar (7.4-rasm)
orqa panelidagi kontaktlarni ulab, aloqani tegishli tashkil qilish
hisobiga murakkab tarmoq hosil qilishi imkonini yaratadi. Masalan,
ularda bir vaqtda bir necha turdagi tarmoqni qollab turish (Token
Ring, Ethernet va FDDI) va modulli repiterli konsentratorlardan
tashqari, yana yonaltirgich va kommutar modullarini ham ulash
imkoni mavjud. Bunday konsentrator yordamida bir vaqtda, bir
necha bir-biriga bogliq bolmagan bir turdagi tarmoq tashkil qilish
mumkin (masalan, Ethernet). Bu usulda tarmoqni tashkil qilish
tarmoq yuklamasini kamaytirishga va tarmoq qismlarining ortasida
axborot oqimini taqsimlashga imkon yaratadi.
7.3-rasm. Konsentratorning kopaytirish strukturasi.
Portlar
Modullar
Ichki
aloqalar
139
7.4-rasm. Shassi asosli konsentrator.
Odatda, shassi asosidagi konsentratorlar ancha murakkab
almashinishlarni boshqarish imkoniyati borligi bilan ajralib turadi.
Bunday konsentratorlarda portlar soni 288 gacha yetishi mumkin.
Òogri bunday konsentratorlarni portga nisbatan hisoblanganda ancha
qimmatga tushadi. Ularni qollash iqtisodiy jihatdan kop portlarni
ulash lozim bolganda (100 atrofida) ozini oqlaydi, deb hisoblanadi.
Juda sodda va eng arzon repiter va konsentratorlar ham mavjud,
ular bitta platada bajarilgan bolib, kompyuterning ISA sistema
shinasining razyomiga ornatiladi (bu holda kompyuterning elektr
manbayiga ulanadi). Bunday yechimning kamchiligi, repiter (kon-
sentrator) platasi ulangan kompyuter har doim elektr manbayiga
ulangan va yoqiq bolishi shart (ideal holda kunu tun). Bu
kompyuter manbayidan uzilsa, tarmoq orqali aloqani davom
ettirish mumkin bolmay qoladi.
7.2.1. I va II klass konsentratorlari
IEEE 802.3 standarti repiterli konsentratorlarni ikki klassga
ajratadi, ular bir-biridan ishlatilish sohalari va bajaradigan vazifalari
bilan ajralib turadi. Har bir konsentrator oz klassining belgisi
Konsentrator modullari
Ortki kontakt paneli
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11 12
140
bilan belgilab qoyiladi, yani I va II rim raqamlaridan tegishlisini
aylana ichiga olingan belgi bilan belgilanadi.
II klass konsentratorlari (repiterlari) keng tarqalgan taniqli
konsentratorlar, Ethernet tarmogi ishlab chiqarilgandan beri
ulardan foydalaniladi. Shuning uchun ham ulardan Fast Ethernet
tarmogida foydalanishga ruxsat etilgan. Bu konsentratorlar
segmentdan kelgan signallarni aynan ozidek qilib, boshqa segmentga
hech qanday ozgartirmasdan uzatishi bilan ajralib turadi (yani
tarmoq signallarini kodlash usulida ozgartirib bera olmaydi). Shuning
uchun bu konsentratorlarga faqat bir turdagi signal ishlatuvchi
segmentlarni ulash mumkin. Masalan, bu konsentratorlarga faqat
10 BASE-T yoki 100 BASE-TX bir xil tarmoq segmentlarini ulash
mumkin. Òogri, ularga turli, masalan, 10 BASE-T va 10 BASE-FL
yoki 100 BASE-TX va 100 BASE-FX segmentlarini ham ulash
mumkin, lekin ular bu holda bir xil uzatish kodidan foydalanishlari
kerak. Ammo bu konsentratorlar turli kodlashtirish tizimli
segmentlarni birlashtira olmaydi, masalan, 100 BASE-TX va
100 BASE-T4.
II klass konsentratorlarida signalning ushlanishi I klass
konsentratorlariga nisbatan kam. Standartga kora, signal ushlanishi
46 bit oraliq vaqtidan (100 BASE-TX/FX uchun) 67 bit oraliq
vaqtigacha boladi (100 BASE-T4 uchun). Shu holatdan bu turdagi
konsentratorlarda kengaytirish imkoni va ularning portlar sonining
chegarasi kelib chiqadi (odatda, ular soni 24 tadan oshmaydi).
Lekin konsentratorlarning kam ushlanish vaqti uzun kabellardan
foydalanish imkonini beradi, chunki tarmoq ish faoliyatiga
tarmoqdagi umumiy ushlanish vaqti tasir qiladi (konsentratordagi
va kabeldagi ushlanish).
II klass konsentratorlarini ozaro ulash uchun maxsus kengay-
tirish portlari (UpLink port ïîðò ðàññøèðåíèÿ) ishlatiladi.
Buning uchun har bir konsentrator shu porti bilan boshqa bir
konsentratorning oddiy portlaridan biriga ulanadi (7.5-rasm). II
klass konsentratorlarini ishlab chiqarish I klass konsentratorlariga
nisbatan ancha murakkab, chunki ularga vaqt boyicha qoyilgan
qattiq talablar mavjud. Shu bilan bir qatorda, ularning imkoniyat-
lari kam, shuning uchun ularni sekin-asta I klass konsentratorlari
siqib chiqarmoqda.
I klass konsentratorlari (repiterlari) bu turdagi konsentra-
torlar segmentga kelayotgan signallarni raqamli korinishga
ozgartiradi, song boshqa segmentlarga uzatadilar. II klass
141
konsentratorlaridan farqi, turli segmentlarda ishlatiladigan kod-
larni ozgartirish imkoni bor, shuning uchun ularga bir vaqtda
turli xil segmentlarni ulash mumkin, masalan, 100 BASE-TX,
100 BASE-T4 va 100 BASE-FX turdagi segmentlarni. Lekin signalni
ozgartirish jarayoni vaqt talab qiladi, shuning uchun bu turdagi
konsentratorlar sekin ishlaydi (standart boyicha ulardagi ushlanish
140 bit oraligidan kop bolishi kerak emas).
I klass konsentratorlari ancha erkin, ular kengayish boyicha
ancha keng imkoniyatlarga ega. Aynan shular shassi asosidagi
murakkab konsentratorlar hosil qilishda ishlatiladi. Shuningdek, ularda
ichki raqamli signallar shinasi mavjud bolganligi uchun masofaviy
ish stansiyalaridan boshqarish imkoniyati hosil boladi. Yani tarmoq
yuklamasini va portlar holatini, tarmoqdagi xatoliklarni qaytarish
chastotasini nazorat qilish va shuningdek, nosoz segmentni avtomatik
ravishda ochirish ishlarini masofadan amalga oshirish mumkin boladi.
Bu holda boshqarish stansiyasi bilan aloqa qilish uchun maxsus
loyihalashtirilgan aloqa protokoli SNMP (Simple Network
Management Protocol ïðîñòîé ïðîòîêîë óïðàâëåíèÿ ñåòüþ)
ishlatiladi. Bunday masofaviy boshqarilish imkoniyati bor
konsentratorni idrokli konsentrator, deb ataladi (Intelligent Hub
èíòåëëåêòóàëüíûé idrokli). 1988-yili IAB (Internet Activities
Board) komissiyasi tomonidan SNMP protokoli taklif qilingan. U
RFC1067, RFC1098, RFC1157 hujjatlarida bayon qilingan. SNMP
protokoli amaliy bosqichga tegishli bolib, IP va IPX protokollari
bilan ishlaydi. U tarmoq haqida axborot yigishi va shuningdek, tar-
moq qurilmalarini ham boshqarishi mumkin.
Kengaytirish porti
Oddiy portlar
II
I
7.5-rasm. Ikkita II klass konsentratorlarini ulash.
142
SNMP protokoli ASN1 formatida matn fayllari korinishida
tarmoq qurilmalari haqidagi axborotni saqlaydi, deb hisoblanadi,
ulardan har biri MIB (Management Information Base áàçà
óïðàâëÿþùåé èíôîðìàöèè boshqarish axborotlar bazasi)
nomi bilan ataladi. Masalan, idrokli konsentratorlar bolgan holda
ulardan har bir portdan uzatilgan va qabul qilingan paketlar sonini
oqish mumkin va shuningdek, har bir portni aloqadan uzib va
yana ulash mumkin. Bular SNMP yordamida amalga oshirilishi
mumkin bolgan ishlarning hammasi emas.
Òarmoq qurilmalarini boshqarish uchun, bu qurilma kontrolyori
SNMP agentining dasturini bajarishi kerak. Agent dasturi qoyilgan
sistemadagi tarmoq haqidagi axborotni yigadi va bu sistema
obyektlarini boshqaradi. Òarmoqni boshqaradigan ishchi stansiya
(NMS Network Management Station) bu tarmoqqa ulangan
kompyuterlardan biri bolib, bu kompyuterga maxsus amaliy dastur
paketi joylashtirilgan va qulay grafik korinishda tarmoq qurilmalarining
holatini aks ettirib turadi hamda ularni boshqarish imkonini beradi.
SNMP protokoli uch turdagi buyruqlarni qollaydi:
• GET buyrugi erkin tartibda axborot obyektlari qurilmasining
qiymatlarini oqiydi (MIBdan);
• GET NEXT buyrugi tartib boyicha keyingi axborot obyekti
qurilmasining qiymatlarini oqiydi;
• SET buyrugi axborot obyekt qurilmasining qiymatini
ozgartirish uchun ishlatiladi.
SNMP protokolining buyruqlari deytogramma tarkibidagi
(PDU Protocol Data Unit) axborotlar moduli yordamida uzatiladi.
Shuningdek, protokolda MIB kodlashtirish tipi haqidagi axborotni
ham uzatishi kozda tutilgan, shuning uchun turli qurilmalarda
MIB turli formatga ega bolishi mumkin. Qator firma va standart
MIB formatlari mavjud, ularni SNMP tarmoq adapterlari uchun
(MIB-II), konsentratorlar, kopriklar va butun tarmoq uchun
(RMON MIB) qollaydi.
7.3. Ulovchi konsentratorlar
Ulovchi konsentratorlar (Switched Hubs êîììóòèðóþùèå
êîíñåíòðàòîðû) ularni yana ulovchilar deb ham ataladi va
yana oddiy, juda tezkor koprik ham, deb qarash mumkin. Ular
tarmoq uzunligini ixchamlashtirish uchun, yaxlit tarmoqni bir
143
necha kichik tarmoqlarga ajratishda ishlatiladi yoki tarmoqning alohida
qismlaridagi yuklamani (trafika) kamaytirishda foydalaniladi.
Ulovchi konsentratorlar kelayotgan paketlarni qabul qilmaydi,
faqat ularni tarmoqning bir qismidan ikkinchi qismiga uzatadi,
albatta, bu uzatishga zarurat bolganda. Ular bitlar kelayotgan
oqimni toxtatmay qabul qiluvchi qurilmaning manzilini aniqlab,
bu paketni jonatish haqida qaror qabul qiladi, agar paket
jonatiladigan bolsa, kimgaligini ham aniqlaydi. Paketlarga hech
qanday ishlov berilmaydi, shuning uchun konsentratorlar amalda
tarmoqdagi axborot almashinuvini sekinlatmaydi, lekin ular paket
va tarmoq protokollarining formatlarini ozgartira olmaydi. Chunki
kommutatorlar kadr ichidagi axborotlar bilan ishlaydilar, kopin-
cha ular xuddi repiterli konsentratorlar kabi kadrlarni qayta tiklaydi,
paketlarni emas, deb hisoblanadi.
Kolliziya holati kommutator tomonidan tarqatilmaydi, bu esa,
ancha sodda repiterli konsentratorga nisbatan afzalligi yuqori ekanidan
dalolat beradi. Kommutatorning mantiqiy tuzilishi ancha sodda.
Ular oz tarkibiga chorraha matritsasini (crossbar matrix
ïåðåêðåñòíàÿ ìàòðèöà) oladi, matritsaning hamma kesishish
nuqtalarida paket uzatish vaqtida aloqa ornatish mumkin. Natijada,
xohlagan bir segmentdan uzatilayotgan paket xohlagan boshqa
segmentga uzatilishi mumkin (7.6-rasm) yoki hamma segmentlarga
bir vaqtning ozida uzatilishni tashkil qilish mumkin (7.7-rasm).
7.6-rasm. Kommutatorning mantiqiy chizmasi.
Qabul qiluvchi Chorraha matritsasi Aloqalar
taraf
Uzatuvchi
taraf
1
2
3
4
5
6
1
2
3
4
5
6
144
Kommutatorlar turlicha portlar soniga moljallab ishlab chiqa-
riladi. Kopincha 6, 8, 12, 16 va 24 portli kommutatorlar uchrab
turadi. Aytib otish kerakki, kopriklar kam holda 4 tadan ortiq
portni qollab tura oladi. Bazi bir kommutatorlarda portlarni
guruhlash imkoni mavjud, ular bir-biriga bogliq bolmagan holda
ishlay oladi, yani bir kommutatordan ikki va uchta kommutator
kabi foydalanish imkonini beradi.
Kommutatorlarning ish unumdorligi ikki korsatkich bilan
xarakterlanadi: maksimal va jamlangan paketni qaytadan uzatish
tezliklari. Qaytadan uzatishning maksimal tezligini paketlarni bir
portdan ikkinchi portga uzatilganda olchanadi, olchash davrida
qolgan hamma portlar ochiq bolishi kerak. Jamlangan tezlikni
hamma portlar aktiv ishlab turgan holda olchanadi. Jamlangan
tezlik maksimal tezlikdan kattadir, lekin maksimal tezlik hamma
portlarda bir vaqtning ozida taminlana olmaydi, vaholanki,
kommutatorlar bir vaqtning ozida bir necha paketlarga ishlov
bera oladi (kopriklarda bunday imkon yoq).
Òarmoqlarni qismlarga kommutator yordamida bolishda amal
qilinadigan eng asosiy qoida «80/20 qoida», deb nomlanadi. Faqat
shu qoidaga rioya qilinganda kommutator unumli ishlaydi. Bu qoidaga
Qabul qiluvchi
Chorraha matritsasi
taraf
Aloqalar
Uzatuvchi
taraf
6
5
4
3
2
1
6
5
4
3
2
7.7-rasm. Keng miqyosda uzatiladigan paketni qayta tiklash.
1
145
binoan, tarmoqning bir qismidagi hamma uzatishlarning 80 %
bir segmentga togri kelishini taminlash kerak. Faqat hamma
uzatishlarning 20 % tarmogi qolgan segmentlar ortasida bolishi
kerak, yani 20 % uzatishlar kommutator orqali otadi. Amalda,
odatda, server va u bilan aktiv ishlovchi ish stansiyalarini (mijoz)
bitta segmentga joylashtirish orqali 80/20 qoidasini amalga oshiriladi.
Bu qoidani kopriklarga ham qollash mumkin.
Kommutatorlarning ikki toifasi mavjud, ular bir-biridan
intellekt darajasi va ulash usuli bilan farqlanadi:
• jamlovchi va qayta tiklovchi kommutatorlar (Store-and-
Forward, SAF);
• sodda va tez ishlovchi kommutator (Cut-Trough).
Qisqacha ularning xususiyatini korib chiqamiz.
7.3.1. Kommutatorlar
Cut-Trough kommutatorlari eng oddiy va tez ishlovchi bolib,
paketlarni buferlashtirmaydilar hamda hech qachon tanlov olib
bormaydi. Ular paketning faqat bosh qismidagi qabul qilish
qurilmasining 6 baytli manzilini oqib va ulash haqida qaror qabul
qiladi. Bu ish uchun bazi bir kommutatorlar 10 bit oraligidagi
vaqt sarflaydi. Natijada, kommutatordagi ushlanish buferlashtirish
vaqti va shuningdek, ulanish vaqti bilan birgalikda 150 bitli oraliqni
tashkil qilishi mumkin. Albatta, bu vaqt repiterli konsentratorlar
vaqtidan katta, lekin har qanday kopriklardagi qayta tiklashdagi
ushlanish vaqtidan ancha kamdir.
Bu turdagi kommutatorning kamchiligi har qanday paketni
qaytadan tiklab uzatib yuboradi, hattoki, xato paketlarni ham
uzatib yuboradi, bu esa, tarmoq ish unumini kamaytiradi. Bir
tarmoq qismidagi xatolik tarmoqning boshqa qismiga qayta tiklab
uzatib yuboriladi. Yana bir kamchiligi tez yuklama oshishiga olib
keladi va yuklama oshgan holda qayta ishlov berishni yomon olib
boradi. Shuning uchun Cut-Trough kommutatorini sekin-asta ancha
yuqori darajada ishlovchi Interim Cut-Trough Switching (ICS)
kommutatorlari siqib chiqarmoqda. Bu turdagi kommutatorlarda
kichik (karlik) kadrlarni uzatmaslik imkoniyati mavjud, lekin Cut-
Trough kommutatorining kamchiliklari bu kommutatorda ham
saqlanib qolgan.
Store-and-Forward kommutatorlari eng qimmat, murakkab va
bu turdagi qurilmalar orasida mukammali. Ular kopriklarga ancha
146
yaqin va Cut-Trough kommutatorlarida mavjud kamchiliklardan
xolidir. Ularning asosiy afzalliklari qayta tiklanayotgan paketlarni
ichki bufer xotira FIFOga toliq saqlab qoyishdan iborat. Bu holda
bufer olchami paketning maksimal uzunligidan kam bolmasligi
kerak. Òabiiyki, ulash vaqtining uzayishi sezilarli oshadi, u 12000
bit oraligidan kam bolmaydi. Xato va kichik kadrlar bu turdagi
kommutatorlarda filtrlanadi. Yuklanishlar esa, kam hosil boladi. Xotira
qurilmasining sigimi qancha katta bolsa, kommutator yuklanish
holatlarini shuncha yaxshi yenga oladi. Lekin xotira hajmi oshgan
sari, qurilma narxi ham oshib boradi. Bazi hollarda kommutator
tarkibida protsessor ham boladi, lekin kopincha kommutatorni
tezligi katta bolgan maxsus integral sxemalarda hosil qilinadi. Ular
faqat paketlarni ulash vazifasiga ixtisoslashtirilgan boladi.
SAF kommutatorlari boshqa kommutator turlariga nisbatan
bir vaqtning ozida turli tezlikda uzatishni qollashlari mumkin
(10 Mbit/s va 100 Mbit/s). Paketni toliq buferlashtirish uni qa-
bul qilingan tezlikdan boshqa tezlikda uzatishga imkon beradi.
Natijada, kommutator portlarining bir qismi Ethernet tarmogi
bilan, qolgan ikkinchi qismi esa Fast Ethernet tarmogi bilan ishlashi
mumkin. Bazi bir kommutatorlar oz portlarini avtomatik ravishda
portga ulangan segmentning uzatish tezligiga moslaydi. Shuning
uchun SAF kommutatorlari Ethernetdan Fast Ethernetga otishni
sezilarli ravishda yengillashtiradi. Gigabit Ethernet bilan 1000 Mbit/s
tezlikda aloqani tashkil qiluvchi kommutatorlar ham mavjud.
Kopriklardan farqli kommutatorlarda paket formati yoq, shuning
uchun turli formatli tarmoqlarni ular yordamida birlashtirib
bolmaydi.
Shuningdek, moslashuvchi (àäàïòèâíûå yoki ãèáðèäíûå)
deb nomlangan kommutatorlar ham ishlab chiqariladi, ular
avtomatik ravishda Cut-Trough ish tartibidan SAF ish tartibiga va
teskarisiga ota oladilar. Kam yuklama bolgan holatida va xatoliklar
darajasi kam bolgan hollarda ular xuddi tez ishlovchi Cut-Trough
kommutatorlaridek ishlaydi, tarmoqda xatoliklar kop bolib, katta
yuklama bolgan holatida ular sekin ishlash tartibiga otib, SAF
kommutatorlari singari sifatli ish bajaradi.
Nihoyat, repiterli kommutatorlarga nisbatan yana bir muhim
afzalligi shundan iboratki, ular aloqaning toliq dupleks ish tarti-
bini qollay oladi. Òakidlab otilganidek, bu ish tartibida tarmoqda
axborot almashinuvi keskin soddalashadi, uzatish tezligi esa, ideal
holda ikki hissaga oshadi (20 Mbit/s Ethernet uchun, 200 Mbit/s
Fast Ethernet uchun).
147
Òoliq dupleks ish tartibining afzalliklari va kamchiliklariga biroz
toxtalib otamiz. Oralgan juftlik va shisha tolali kabellar ishlatilgan
segmentda har qanday holda ham ikkita aloqa yoli ishlatilishi kerak,
ulardan biri axborotni bir tarafga uzatsa, ikkinchisi boshqa tarafga
uzatadi. (Bu 100 BASE-T4 segmentiga taalluqli emas, unda ikki
tomonga yonalgan oralgan juftlik ikki tomonga navbat bilan axborot
uzatadi). Lekin standartlashtirilgan yarim dupleksli ish tartibida
axborot bu aloqa yollaridan bir vaqtning ozida amalga oshirilmaydi.
Ammo bu aloqa yoli orqali ulangan adapter va kommutatorlar
toliq dupleks ish tartibini qollasa, u holda axborotni bir vaqtning
ozida uzatish mumkin boladi. Òabiiyki, adapter va kommutator
apparaturasi bu holda tarmoqdan kelayotgan paketni qabul qilishni
va ozining paketini bir vaqtning ozida uzatishini taminlashi kerak,
albatta.
Òoliq dupleksli ish tartibi har qanday kolliziya holatiga orin
qoldirmaydi va SCMA/CD murakkab almashinuvni boshqarish
algoritmidan foydalanishga hojat qoldirmaydi. Abonentlardan har
biri (adapter va kommutator) bu holatda xohlagan vaqtda
tarmoqning boshashini kutib turmasdan axborot uzatishi mumkin.
Natijada, tarmoq 100 % yuklamaga yaqin bolgan taqdirda ham
oz vazifasini bemalol bajaradi (yarim dupleks ish tartibida 3040 %
dan kop emas). Ayniqsa, bu ish tartibi yuqori tezlikda ishlovchi
server va yuqori unumli ish stansiyalari uchun qulay sharoit
yaratadi.
Bundan tashqari, SCMA/CD usulidan voz kechishlik avtomatik
ravishda tarmoq olchamiga qoyiladigan chegaralash shartlarini
olib tashlaydi. Bu esa, Fast Ethernet va Gigabit Ethernet tarmoqlari
uchun muhimdir.
Òoliq dupleks ish rejimida axborot almashinuvi olib borishda,
har qanday tarmoq uzunligiga chegara qoyish faqat signalning
aloqa muhitida sonishigagina bogliq boladi. Shuning uchun,
masalan, Fast Ethernet va Gigabit Ethernet tarmoqlarida shisha tolali
segmentlarning uzunligi 2 km va undan ham kop bolishi mumkin.
Standart yarim dupleks ish tartibida va SCMA/CD usuli qollangan
holda amaliy jihatdan bu korsatkichga erishib bolmaydi, chunki
signalning ikki hissa tarqalish vaqti Fast Ethernet uchun 5,12 mks.dan
oshmasligi kerak, Gigabit Ethernet uchun esa 0,512 mks.dan
oshmasligi lozim (eng kam paket uzunligi holatida esa, 512 bayt
4,096 mks).
148
Òoliq dupleks ish tartibini «Aktiv yulduz» topologiyasiga
yaqinlashishdek korish mumkin. Xuddi «Aktiv yulduz»dagidek,
bu holda ham mojarolar bolishi mumkin emas, lekin markazga
bolgan talab (tezligi va ishonchliligiga) nihoyatda qattiq. Xuddi
«Aktiv yulduz»dagi kabi, kop abonentli tarmoq qurish masalasi
ancha qiyin, chunki kop markaz hosil qilish masalasi mavjud
(bizning holda kommutatorlar). Xuddi «Aktiv yulduz»dagi kabi,
qurilmalarning narxi ancha yuqori, chunki tarmoq adapteri va
ulash kabellaridan tashqari yana tez ishlovchi va qimmat
kommutatorlar ham bolishi kerak. Lekin bu axborot almashinuvini
yuqori tezlikda olib borish uchun tolanadigan majburiy haq bolsa
kerak, albatta.
Shunday qilib, hozirgi vaqtda ulovchi konsentratorlar (kom-
mutator) ananaviy kopriklar bajaradigan vazifalarni ham koproq
bajarmoqda. Shuning uchun bir tarmoq doirasida yoki bir xil
olchamli paket ishlatiladigan bir turdagi tarmoqlarda (Ethernet va
Fast Ethernet) kommutatorlar kopincha kopriklarni siqib chiqar-
moqda, chunki ular ancha arzon va tezligi yuqoridir. Kopriklarning
vazifasi faqat turli turdagi tarmoqlarni ulashgina bolib qolmoqda,
bunday hol kop uchramaydi. Bunday anana elektronikaning boshqa
sohalarida ham korinmoqda: tor masalaga yonaltirilgan tezligi yuqori
qurilmalar, tezligi kam, lekin universal qurilmalarni siqib
chiqarmoqda. Universal qurilmalar (kompyuterlar, universal
kontrolyorlar), asosan, murakkab ishlov berish algoritmli masala-
larni va bu masalalar aniq obyektlarning shartlari asosida ozgaradigan
masalalarni hal qilishda saqlanib qolmoqda. Bu qurilmalarning yana
muhim afzalliklari, masala ozgarishi bilan dasturiy moslashish va
apparat moslashish imkoniyati yuqori darajada (sanat darajasida)
bolganligi uchun ichki qurilmalarida ozgartirishlar lozim emas.
7.4. Kopriklar va marshrutizatorlar
Kopchilik hollarda koprik va marshrutizatorlar tarmoqda ishlatilib,
kompyuterlar asosida yaratilgan boladi, tarmoqda maxsus vazifani
bajaradi, yani tarmoqning ikki va undan kop qismini birlashtiradi.
Vaholanki, boshqacha koprik va marshrutizatorlar ham mavjud,
ular faqat bir vazifani bajarishga ixtisoslashtirilgan. Bir qator firmalar
tomonidan ishlab chiqariladigan modul korinishli marshrutizatorlar
shassi asosida qurilgan konsentratorlarga ornatish uchun moslangan.
149
Modul shaklida ishlab chiqarilgan marshrutizatorlar narxi kom-
pyuter asosidagisiga qaraganda ancha arzon boladi.
Kopriklarning vazifasi. Yaqingacha kopriklar tarmoqlarni
qismlarga ajratishda asosiy qurilma vazifasini bajarar edi. Ularning
narxi marshrutizatorlarning narxiga qaraganda arzon, tezligi yuqori,
shuningdek, OSI modelining ikkinchi bosqich protokollari uchun
shaffofdir. Abonentlar tarmoqda koprik borligini bilmasliklari ham
mumkin va ularning hamma paketlari tarmoqdagi kerakli manzilga
hech qanday muammosiz yetkaziladi.
Koprik, odatda, kompyuterga ikkitadan torttagacha tarmoq
adapteri ornatilgan qurilma boladi. Bu adapterlarning har biri
tarmoq qismining bittasiga ulangan boladi. Koprik ishlatilgan tar-
moq tuzilishi (konfiguratsiya) ancha murakkab bolishi mumkin
(7.8-rasm), lekin ularda tutashgan yonalishlar (petlya) bolishi
kerak emas va paketlarning otadigan yoli yagona bolishi shart
(7.9-rasm). Aks holda, tutashgan yonalishdan keng otkazish
(øèðîêîâåùàòåëüíûõ) paketlarining kop marotaba otishi
natijasida tarmoqda yuklama oshishi hosil boladi va boshqa
muammolar kelib chiqishi mumkin. Bunday holat yuzaga kelmasligi
uchun kopriklarda asosiy daraxt (Spanning tree îñíîâíîå
äåðåâî) algoritmidan foydalanish kozda tutilgan. Bu algoritm
mavjud kopriklar ortasida muloqot olib borish natijasida, tutash-
gan yonalish hosil qiluvchi koprik portlarini ochirib qoyadi
(masalan, 7.9-rasmdagi ikkinchi koprikning ikkala portini ochirib
qoyadi). Bu xususiyat sharofati bilan kopriklar yordamida tarmoq
qismlarining ulanishini takrorlash mumkin (yani tugun hosil
qilish), sababi, agarda, biror aloqa yoli ishdan chiqqan taqdirda
tarmoqning yaxlitligini takroran ulangan (alternativ yolni ulab)
aloqa yolini avtomatik ravishda ulash orqali tiklash mumkin boladi.
Bu algoritm bazi bir kommutatorlarda ham ishlatiladi, chunki
ular ham tugunli tarmoqlarda ishlay olmaydi.
Koprik bir vaqtning ozida bitta paketga ishlov (signalni qayta
tiklash) bera oladi, kommutator kabi bir necha paketga ishlov
bera olmaydi. Portlardan biriga kelgan har qanday paketga quyidagicha
ishlov beriladi:
1. Koprik paketni jonatgan abonent manzilini ajratadi va
abonentlar manzillar jadvalidan uni qidiradi. Agarda, bu manzil
150
jadvalda bolmasa, u holda jadvalga kiritib qoyadi. Shunday qilib,
har bir tarmoq qismining koprik portlariga ulangan abonentlar
manzil jadvali avtomatik ravishda hosil boladi.
2. Koprik paketni qabul qiluvchining manzilini ajratadi va hamma
portlarga tegishli bolgan manzillar jadvalidan uni qidiradi. Agarda,
paket ozi kelgan segmentidagi abonentga manzillangan bolsa, u
qayta tiklanmaydi. Agarda, paket tarmoq abonentlarining hammasiga
manzillangan bolsa yoki kop punktli bolsa, u holda qabul qilingan
qurilmadan tashqari, hamma portlarga qayta tiklab uzatiladi. Agarda
paket bitta abonentga tegishli bolsa, u holda shu abonent tarmoqning
qaysi bolagida joylashgan bolsa, faqat osha portga jonatiladi.
Nihoyat, qabul qilinishi kerak bolgan qurilma manzili hech bir
manzillar jadvalidan topilmasa, u holda paket qabul qilingan
portdan tashqari tarmoqdagi barcha portlarga uzatiladi.
Koprik
Koprik
1
7.8-rasm. Koprikli tarmoq.
2
151
Abonentlar manzilining jadval olchami chegaralangan boladi,
shuning uchun ulardagi axborotni avtomatik ravishda yangilab turish
imkoni bilan hosil qilinadi. Uzoq vaqt paket uzatilmagan abonentlar
manzili malum vaqtdan song (odatda, 5 minut) jadvaldan ochirib
yuboriladi. Bu esa, tarmoqda ochirib qoyilgan abonent yoki
tarmoqning boshqa qismiga otkazilgan abonent manzilining jadvalda
ortiqcha joy egallab turmasligini kafolatlaydi.
Chunki koprik va, shuningdek, kommutator ham kadr ichidagi
axborotni tahlil qiladi (jismoniy manzillarni, MAC manzillarni),
kopincha u paketlarni emas, kadrlarni qayta uzatadi, deb aytishadi.
Kommutator holati kabi, koprikning unumli ishlashi uchun
korib otilgan «80/20 qoidasi»ni bajarish kerak, yani uzatish-
larning kop (80 % dan kam bolmagan) qismi tarmoq qismining
ichida amalga oshishi kerak, tarmoq bolagidan tashqarida emas.
Ananaviy kopriklar ichki va tashqi turlarga ajratiladi. Ichki
kopriklar kompyuter-server asosida amalga oshiriladi, buning
uchun ularga, odatda, torttagacha tarmoq adapterlari ornatiladi
Koprik
Koprik
Koprik
1
3
7.9-rasm. Koprikli tarmoqda tugun.
2
152
Deytogrammaga tarmoq manzillari kiradi, oddiy kop tarmoq-
lardan iborat bolgan, marshrutizatsiyalanadigan tarmoqda
abonentlarni aniqlaydi. Masalan, IRX deytogrammasining tarmoq
manzili 10 baytdan iborat bolib (7.13-rasm), oz tarkibiga tarmoq
maydon nomerini (4 bayt), abonentning qaytariluvchi jismoniy
manzilini (MAC manzil) oladi. Marshrutizator aynan qabul
qiluvchi abonentning tarmoq manzilidagi tarmoq maydon nomeriga
ishlov beradi. Bu holatda faqat kopriklar, kommutatorlar va repiterli
konsentratorlar bilan bolingan bir nomerga ega bolgan tarmoq
yaxlit tarmoq hisoblanadi.
Har bir abonent (uzel) paket jonatishdan avval, paketni
qabul qiluvchiga togri jonata oladimi yoki u marshrutizator
xizmatidan foydalanishi kerakmi, degan masalani aniqlashtirib oladi.
Agarda, uzatuvchi abonent tarmogining shaxsiy nomeri bilan
paket uzatilishi kerak bolgan abonentning tarmoq nomeri mos
kelsa, u holda paket togri marshrutizatsiya qilinmasdan uzatiladi.
Agarda, manzil boshqa tarmoqda bolsa, u holda uzatiladigan
deytogramma marshrutizatorga jonatilishi kerak, shundan song
marshrutizator kerakli tarmoqqa paketni uzatib yuboradi. Bu holda
paket, asosan, marshrutizatorga manzillangandek boladi (xuddi
oz tarmogining biror abonenti kabi), paketga joylangan
deytogramma boshqa tarmoq abonentiga manzillangan, yani
uzatuvchining tarmoq manzil maydoniga. Har qanday holda ham
abonentning uzatish qurilmasining tarmoq manzil maydoniga
ozining tarmoq nomerini joylagan boladi (4 bit) va ozining MAC
manzilini ham (6 bayt) joylaydi.
. Kompyuter bilan tarmoq adapterlari qaysi standart interfeyslar orqali
ulanadi?
2. Òarmoq adapterlarining asosiy korsatkichlarini sanab bering.
3. Adapterning bufer xotira sigimi nimalarga bogliq?
4. Adapterlarning ish unumdorligi haqida nimalarni bilasiz?
5. Òarmoqlarni testlash dastur nomlarini aytib bering.
6. Òarmoq adapteri transiver bilan qanday ulanadi?
7. Repiterlarning vazifalari nimalardan iborat?
8. Konsentratorlar tarmoqdagi qanday oddiy xatoliklarni aniqlaydilar?
9. II klass konsentratorlar vazifalari nimalardan iborat?
10. I klass konsentratorlar vazifalarini sanab bering.
11. II klass konsentratorlari ozaro qanday ulanadi?
12. Kommutatorning mantiqiy chizmasini tushuntirib bering.
153
13. Store-and-Forward kommutator vazifasini bayon eting.
14. Kopriklar vazifasi nimadan iborat?
15. Marshrutizatorlar bajaradigan vazifalarni izohlang.
16. IRX tarmoq manzilining formati qanday?
8-bob. «ORALGAN JUFÒ» KABELIDAN
FOYDALANIB ÒARMOQNI QURISH
Òarmoq qurishda «oralgan juft» kabelidan foydalanish keng
tarqalgan bolib, kichik va katta mahalliy tarmoqlarni qurishda ishla-
tiladi. Xususan, uy sharoitida tarmoqni tashkil etish ommalashib
borayotgan bir vaqtda bunday tarmoqda bir necha integrallashgan
tarmoq adapterlari va keraklicha uzunlikdagi kabellardan foydala-
niladi.
«Oralgan juft» kabeli yordamida qurilgan mahalliy tarmoqlar-
ning ommalashib ketishiga asosiy sabab, unda malumotlarni uza-
tish juda tez va tizimli platadagi tarmoq ATX standarti mavjudli-
gidir. Shu bilan birgalikda «oralgan juft» kabelidan foydalanilganda
tarmoq adapterida aynan bitta standartdan, yani 100Base-TX yoki
1000Base-TX standartidan foydalanish nazarda tutiladi.
8.1. Segment uzunligini chegaralash
«Oralgan juft» kabelidan qurilgan tarmoqda:
• segment uzunligi 100 m.dan oshmasligi;
• tarmoqqa ulanuvchi kompyuterlar soni 1024 tadan oshmasligi;
• tarmoqda repiterlar soni 3 tadan oshmasligi kerak.
Nima uchun segmentlar uzunligi 100 m.dan oshmasligi kerak?
Hammasi oddiy. Misol uchun ikki kompyuter va bitta repiterdan
tashkil topgan tarmoqda malumotning bir kompyuterdan boshqa
bir kompyuterga jonatilishida jonatuvchidan kerakli manzilga
signalni yetkazishdagi asosiy omil quyidagicha boladi:
• jonatuvchi tarmoq kartasi. Malumotlar paketini shakllan-
tirish, kerakli xizmatchi axborotlarni taminlash. Shundan keyin
signal kabel orqali yuboriladi, bu yerdagi qarshilik bilan tarmoq
kartasi chiqishidagi qarshilik ideal munosabatda boladi. Ikkala holatda
ham u 50 Om.ni tashkil qiladi. Bu holda birinchi ushlanish tarmoq
kartasi orqali amalga oshiriladi va signalni tashkil qilish uchun
154
Marshrutizator
Marshrutizator
Marshrutizator
1
3
2
7.10-rasm. Marshrutizatorli ustunsimon tarmoq.
7.11-rasm. FDDI asosidagi marshrutlanuvchi tarmoq.
Mahalliy
tarmoq
Mahalliy
tarmoq
Mahalliy
tarmoq
Mahalliy
tarmoq
Mahalliy
tarmoq
Mahalliy
tarmoq
Mahalliy
tarmoq
Mahalliy
tarmoq
Mahalliy
tarmoq
Marshrutizatorlar
FDDI
tarmogi
155
kerak boladigan vaqt 0,25 mks.dan iborat boladi;
• jonatuvchi tarmoq kartasidan birinchi repitergacha maso-
fani otishda signal kabel orqali yuboriladi. Signalni qabul qiluvchi
kabel qarshiligi 0,55 mks.ni tashkil qilishini nazarda tutib, ikkinchi
ushlanib qolish hisobga olinadi;
• signal repiter orqali otadi. Repiter bir qancha vazifani baja-
radi, ulardan biri signalni qayta tiklash uchun xizmat qiladi, yani
signalni yangitdan shakllantiradi. Eng oddiy holatda u qabul qilgan
repiter portidan tashqari barcha repiterlarga jonatadi. Bu holatda
0,35 mks.dan 0,7 mks.gacha bolgan uchinchi ushlanish vaqti
hosil boladi. Berilgan ketma-ketlikda jonatuvchining tarmoq
kartasidan otuvchi signal faqat yolning yarmida tasvirlanadi. Signal-
ning qolgan yarmi qabul qiluvchining tarmoq kartasi va kabelning
qolgan qismi orqali signalni yetkazishga sarflanadi.
Malumotlarni uzatishda qoyilgan talablarga binoan umumiy
ushlanish tezligi 100 Mbit/s bolgan tarmoqda ushlanish 5,12 mks.
dan kop bolmasligi kerak. Bundan quyidagi formula hosil boladi:
2* birinchi ushlanish + 2*X* uchinchi ushlanish < 5,12 mks
Òarmoqda nechta repiterdan foydalanish mumkinligini bilish
uchun nomalum birlik (X) kiritiladi. Agar repiterlar soni belgilan-
gandan oshib ketsa signallar kuchsizlanib qoladi.
Òarmoqni yaratishda ikkita topologik modeldan biri tanlanadi.
Lokal
tarmoq
Lokal
tarmoq
Lokal
tarmoq
Lokal
tarmoq
Lokal
tarmoq
Lokal
tarmoq
Lokal
tarmoq
Lokal
tarmoq
7.12-rasm. Marshrutlovchi bulut.
Lokal
tarmoq
156
q
o
m
r
a
T
b
it
r
a
t
i
m
a
q
a
r
)
t
y
a
b
4
(
)
il
i
z
n
a
m
(
i
r
o
t
a
k
if
it
n
e
d
i
t
n
e
n
o
b
A
)
t
y
a
b
6
(
7.13-rasm. IPX tarmoq adapterining olchami.
MAC
Birinchi modelning mohiyati shundan iboratki signalning tutilib
qolishini qaytadan hisoblashda, u tarmoq kartasi, kabel va konsen-
tratorlardan otishda kop ushlanishi mumkin.
Ikkinchi modelda haqiqiy ushlanishni hisoblash nazarda tutiladi.
Bundan kop uzunlikdagi segmentdan foydalanishga erishish mumkin.
Birinchi modelda ikkita holat yuz berish ehtimoli bor:
• faqat bitta repiterdan foydalanish (har bir segment uzunligi
100 m.dan oshmasligi kerak);
• ikkita repiterdan foydalanish (repiterlarni bir-biriga ulashda
kabel uzunligi 5 m uzunlikda bolishi kerak).
8.2. Òarmoq kabelini otkazish qoidalari
Òarmoq xatolarsiz ishlashida tarmoq kabellarini otkazishning
oddiy qoidalarini bilish kerak:
1. Kabelni otkazishni togri tanlash. Òasodifan kabelni bosib
olishdan kabel yaroqsiz holga kelishi va deformatsiyalanishi yoki
uzilishi mumkin. Bundan tashqari, kabelning ustiga ogir narsalarni
qoyish mumkin emas.
2. Kabelning chozilib qolgan qismini olib tashlash. Kabelni
konnektorga ulashdan oldin uning chozilgan qismini qirqib tashlash,
ikki uyda bitta tarmoq hosil qilish uchun ikki uy oraligida kabel
tortilishi kerak bolgan joydan metall sim tortish kerak va tarmoq
kabelini ushbu metall simga mahkamlab chiqish lozim. Bunday
usuldan foydalanish kabel chozilib ketishining oldini oladi.
3. Kabelning toplanib qolgan qismini olib tashlash. Kabel bir
joyda toplanib, oralib qolgan bolsa uni olib tashlash yoki bolmasa
kabel segmentlari shikastlanmaganligini bilish uchun uni elektr
asbobi yordamida tekshirib korish mumkin.
NAZORAT SAVOLLARI
157
4. Kabelni qayirish qoidasiga amal qilish. Òarmoq kabellari qirqib
otkazish vaqtida ertami-kechmi qayrilib, qiyshayishi mumkin.
Chunki, tarmoqni loyihalashtirish vaqtida kabel bir qancha joylarni
aylanib otishi kerak. «Oralgan juft» kabelini qayirishda, qayrilish
aylana radiusi 45 sm.dan kam bolmasligi kerak.
5. Òarmoq kabelini elektr tosiq oldidan chetga olib otkazish
lozim. Kabelni elektr tarmogi va elektr tosiqlar oldidan otkazish
vaqtida kabelda elektr oqimi vujudga kelishi mumkin. Bu esa kabelda
malumotlarning otishiga xalaqit berishi tabiiy.
Òarmoq qurishda ushbu oddiy qoidalarga amal qilish kerak.
Dastlab tarmoq kabellarini yaxshilab nazoratdan otkazib, songra
uni konnektorga qisish va tarmoqda ishlatish uchun foydalanish
mumkin.
8.3. Karoblarni otkazish va montaj qilish
Plastik karobdan foydalanish majburiy chora, lekin u
mahalliy tarmoqni ancha himoyalaydi. Buning sababi standart talabi
bolib, har bir ish joyi alohida kabel bilan ulanishi kerak. Bu esa,
karobsiz nazoratga olib bolmaydigan kabel chigalliklari va yigilishlari
hosil bolishiga sababdir, bu holat xona dizayniga hech ham togri
kelmaydi, albatta.
Agarda kop sonli ish joyiga tarmoq yaratish rejalashtirilayotgan
bolsa, karoblardan foydalanishni chetga surib qoyib, kabel orna-
tishning boshqa usulidan foydalaniladi. Uy sharoitida ikki
kompyuterni ulashda karoblardan deyarli foydalanilmaydi.
E s l a t m a . Kop hollarda foydalanuvchilar uylarida tarmoq
yaratishni rejalashtirsalar, uyni tamirlash davrida kabelni otkazib
ketadilar.
Agarda karoblardan foydalanishga qaror qilingan bolsa, u holda
ularni ornatishni tarmoq loyihasiga amal qilgan holda bajarish
kerak, aks holda tarmoqning narxi kozda tutilgan narxdan oshib
ketishi mumkin.
Yuqorida aytib otilganidek, katta mahalliy tarmoqlarni yaratish-
ni, odatda, oz ishining ustalariga ishonib topshirish kerak boladi,
bu ish esa ozini oqlaydi. Sababi, unday tashkilotlarda nafaqat
158
tegishli tajriba, eng asosiysi kerakli asbob, uskunalar mavjud. Bu
uskunalar yordamida bolajak tarmoq magistral yollarini organib
chiqish va turli simlar otkazilganligini aniqlash mumkin boladi.
Katta bolmagan ofis sharoitida hatto maxsus qurilma yordamisiz
ish olib borish mumkin. «Oralgan juft» kabelining montajini amalga
oshirishda turli ichki sigimga ega bolgan karoblar talab qilinadi. Katta
ichki sigimli karoblar markaziy boshqarish uzeli yaqinidan montaj
ishlarini amalga oshirishda, kichik ichki sigimli karoblar esa
kompyuterga yaqin bolgan joylarda ishlatiladi. Markaziy uzeldan
qancha uzoqroq masofaga borilgan sari, karobning sigimi kamrogi
ishlatilib boriladi, bu hol «Yulduz» topologiyasining xususiyatidir.
Karoblarni devorga mahkamlashda amalda har doim shurup-
lardan foydalaniladi, bu holat karob ogirligi va hajmiga tasir etadi.
Karob qancha katta bolsa, shuruplar orasi shuncha yaqin bolishi
kerak yoki kattaroq olchamdagi shurupdan foydalanish lozim.
Karobni montaj qilishdan avval, har bir tarmoq qismida qanday
olchamli karob bolishi kerakligini aniqlashtirib olish lozim. Agarda
loyiha jarayonida bunday tahlil amalga oshirilgan bolsa, uning
malumotlaridan foydalanish, aks holda shunday tahlilni bajarish
kerak boladi.
Karoblar uzunligi chegaralanganligi sababli, kerakli olcham
hosil qilish uchun kichik qirqilgan karoblardan ham foydalaniladi.
Burilgan va bir-biri bilan tutashgan qismlarni diqqat va sinchkovlik
bilan montaj qilish va mahkamlash joylarini koproq bajarish kerak.
Karob qopqogini ornatish vaqtida qiyinchilik yuzaga kelmasligi
uchun turli olchamdagi karoblar birlashadigan joylarda maxsus
moslamalarni hisobga olish kerak.
8.4. Kabel otkazish
Agarda katta mahalliy tarmoq montaji haqida gap yuritilsa,
kabelni alohida olingan ish joyiga otkazish ishlari kopincha qator
muammolar bilan bogliq boladi. Bu muammolar xonalararo
otish joylari va teshiklar tufayli hosil boladi, ulardan keraklicha
sondagi kabellarni otkazish ancha ogir masala. Shu sababli hamma
segment kabellari birdaniga otkaziladi, albatta bu kamchilik (kabel
kop ishlatiladi).
Har qanday holda ham kabelni otkazish prinsiði markaziy
uzeldan boshlab oxirigacha hamma xususiyatlarni hisobga olgan
holda amalga oshirishga kelib taqaladi. Albatta qandaydir kabel
159
uzunligida ortiqcha zaxira qoldirish kerak boladi, song markaziy
uzeldan osongina olib tashlash mumkin. Kabelning ortiqcha
qoldirilgan qismi tarmoq rozetkalarini yoki konnektorlarni
ornatish uchun kerak boladi.
Kabel otkazishda biror segmentni qoldirib ketmaslik uchun
belgilash tizimidan foydalanish kerak. Buning uchun kabelning
ikkala uchiga ish joyining nomeri bilan marker yopishtiriladi yoki
rozetka ishlatilsa uning nomeri yoziladi.
Mablagni tejash uchun marker orniga kichik qogoz parcha-
sini skotch bilan kabel uchlariga mahkamlash ham mumkin
(8.1-rasm).
8.5. Òarmoq rozetkalarining montaji
Yuqorida aytib otilganidek, tarmoq rozetkalarini katta mahalliy
tarmoqlarni yaratishda rejalashtiriladi. Lekin bundan kichik ofis
tarmoqlarida tarmoq rozetkalarini qollash kerak emas degan xulosa
chiqarilmaslik lozim.
Mavjud talablarga asosan tarmoq rozetkalari turli bosqichdagi
ishlar xavfsizligini taminlaydi, shu sababli, murakkabligi va kon-
struksiyasida farq mavjud boladi.
Amalda, agar gap jiddiy xavfsizlik talablari bilan davlat tash-
kilotlari haqida ketmayotgan bolsa, qimmat bolmagan tarmoq
rozetkalaridan foydalanish mumkin.
Misol tariqasida shuruplar yordamida mahkamlanadigan tarmoq
rozetka montajini korib chiqaylik. Òarmoq rozetkasi uch qismdan
iborat: asos, qopqoq va kontakt guruhlar platasidan (8.2-rasm).
Bunday rozetka bilan ishlashda, odatda, quyidagi ketma-
ketlikdagi ishlar bajariladi:
1. Rozetkaning asosini ajratib olish uchun tarkibiy qismlarga
ajratiladi.
2. Rozetka ornatilishi kerak bolgan joyga, ajratib olingan ro-
zetkaning asosi mahkamlanadi.
3. Plataning kontakt guruh-lariga otkazgichlarni siqish
bajariladi.
4. Plata asosga mahkamlanadi, buning uchun maxsus usul mavjud.
5. Rozetkaning qopqogi yopiladi.
Odatda, rozetka qulflar tizimida foydalaniladi, uni qismlarga
160
ajratish uchun ish quroli kerak emas. Song qolgan ish rozetka-
ning tuzilishiga bogliq, agar platani mahkamlash uchun vint-
lardan foydalanilgan bolsa, u holda otvertka ishlatib platani olinadi.
Kontakt maydonli plata etiborga loyiq. Odatda, kontakt maydoni
yoniga mavjud standart talabiga kora qisish sxemasi joylashtiriladi,
masalan Ò568A. Bunda berilgan sxemaning togriligi tekshiriladi,
chunki kopincha ularda xato mavjud boladi (ayniqsa, arzon rozet-
kalarda). Bu muhim ish, sababi «oralgan juft» kabellari yordamida
qurilgan mahalliy tarmoqning togri ishlashi uchun simlarni
siqishning bir xil standarti tarmoqning hamma qismlarida bir xil
ishlatilishi kerak: markaziy uzelda, tarmoq rozetkalarida, patch-
kordda va hokazo.
Kontakt maydonchadagi mahkamlash tizimi bir juftlikdagi
simlar turli kontaktlarga mahkamlanishi hisobga olingan holda
joylashtirilgan. Bu tadbir bekorga emas, chunki standart juft
simlarni 12,5 mm.dan kop bolmagan holda oramidan chiqarishni
talab etadi. Shu sababli simlarni mahkamlashda bu mavjud qoidaga
amal qilish kerak.
Simlarni rozetkada mahkamlash uchun maxsus pichoqdan
foydalaniladi. Simlarni oz kontaklariga joylashtirilgandan song
ularning har biriga pichoqni bosib mahkamlanadi. Mahkamlash
sifatini kozdan kechirib nazorat qilinganidan song, ortiqcha sim
uchlari kesib tashlanadi. Bu ishlarni bajarib bolgachgina keyingi
rozetkadagi ishlar bajariladi.
8.6. Kross-panelning montaji
Òarmoq rozetkasi kabi, kross-panel ham kabel nima maqsad
boyicha ishlatilishidan qati nazar, kabelni ulashning qulay vosi-
tasidir. Kross-panel bolgan holda, kabelni markaziy boshqarish
uzelidagi kross-panel porti bilan, masalan, kommutatorni ulashda
foydalaniladi. «Oralgan juft» kabellarini montaj qilish uchun ham
kontakt maydonchalaridan foydaniladi, ularning soni kross-
paneldagi portlar soniga bogliqdir.
Kontakt maydonchalarining tashqi korinishi va u bilan ish-
lash usuli amalda tarmoq rozetkasi bilan bir xil boladi. Farq faqat
kontakt maydonining olchamida va tashqi korinishida hamda
kabelni mahkamlash usulida bolishi mumkin.
Simlarni ulash uchun siqishda tarmoq rozetkalari va konnek-
161
torlarni ulash uchun siqish
tartibini takrorlash kerak.
Faqat birgina holatga etibor
berish talab etiladi, u ham bolsa
ishni tartib bilan bajarish:
navbatdagi kabelni siqishdan
song albatta kontakt platasiga
kabel mahkamlanadi.
Kross-panelidagi hamma
portlar siqib bolingandan song,
barcha kabel tizimi bu ishga
moljallangan mexanizm bilan mahkamlab qoyiladi, u mexanizm
kross-panel ortiga joylashgan boladi.
8.7. Kabelni siqish
Mahalliy tarmoq olchamiga va uni loyihalashtirishga yonda-
shish usuliga qarab «oralgan juft» kabelidan foydalanilgan bolsa,
uni siqish jarayoni oxirgi bosqich va songisi boladi. Chunki, ma-
halliy tarmoq kam xarajat bilan yaratilgan bolsa, kerakli uzun-
likdagi kabel bolaklarini siqish tarmoq yaratish uchun zarur
bolgan bitta operatsiya boladi.
Agarda gap yetarli darajada katta mahalliy tarmoq haqida bolsa,
u holda birinchi navbatda montaj shkafi, karoblar montaji, tarmoq
rozetkalarining va kross-panelni ornatish hamda shundan song
kabellarni siqish ishlari amalga oshiriladi.
Aytib otish kerakki, katta bolmagan ofis yoki uy tarmoqlarini
yaratish davrida kabellarni siqishga zarurat boladi. Katta olchamli
tarmoqlar uchun esa tayyor patch-kordlar va kross-kordlardan
foydalanish nazarda tutiladi. Shunga qaramay siqish qoidalarini
bilish va bu yonalishda malaka orttirish zarur, chunki ertami-
kechmi qoshimcha qurilmalarni ulash uchun qoshimcha kabel
otkazishga togri keladi. Shu sababli bu jarayonni batafsil patch-
kord yaratish misoli orqali korib chiqamiz. «Oralgan juft» kabelini
siqish uchun RJ45 konnektoridan foydalaniladi, bu esa mavjud
tarmoq standartlari tomonidan belgilab berilgan va bu kabel
otkazish muhiti sifatida ishlatiladi. Konnektordagi kontaktlar 8.4-
rasmda keltirilgandek nomerlanadi.
Kabelni siqishda mavjud malum qoidalarga rioya qilish talab
etiladi. Ishlatilayotgan standartdan qati nazar, simlarni ulashdagi
maxsus tartibga rioya qilish, bu tartibga ishning hamma bosqich-
8.1-rasm. Marker yordamida kabelni
nomerlash.
162
larida amal qilish kerak.
Amaliyotda siqish yoki qisish
sxemasining ikki usulidan foy-
daniladi (8.1-jadval).
8.1-jadval
Simlarni Ò568A va Ò568B sxemasi
boyicha joylashtirish
Ikkala sxema ortasida keskin tafovut yoq, shuning uchun qaysi
biri maqul bolsa, osha sxemadan foydalanish mumkin.
Kabelni siqish vaqtida quyidagi algoritmga rioya qilish mumkin:
1. Kabel uchiga izolatsiya qopqogining keng uchini kabel uchiga
ishlov beriladigan tarafiga qaratilib kiygizish kerak (8.5-rasm).
2. Kabel uchini ehtiyotlik bilan qirqish kerak, bu ishni siquvchi
ish quroli kesuvchi mexanizmidan foydalanib bajarish yoki oddiy
qaychi bilan ham amalga oshirish mumkin. Simga ziyon yetkaz-
may, kabelning tashqi gilofidan 20 mm olib tashlanadi. Bu ishni
siquvchi ish quroli yoki pichoqda bajarsa boladi.
3. Juft simlarni bir-biridan ajratib, oramlari ochiladi va sim-
lar bir tekis holatga keltiriladi hamda biroz tashqi gilofdan tortib
qoyiladi. Song kabel uchini qolga olib va bosh hamda korsatkich
barmoqlar orasida siqiladi, otkazgichlarni bitta standartga muvofiq,
masalan Ò568A, 8.6-rasmda korsatilganidek, panjalar orasida
joylashtiriladi.
4. Sim uchlarini 12 mm.dan kam bolmagan uzunlikda qoldirib
qirqiladi.
5. Boshqa qolga RJ-45 konnektorini olib, uni shunday burib
togrilanadiki, undagi razyom darchasi koz qarshisida, plastmassali
8.2-rasm. Òarmoq rozetkasining
qismlari.
163
qisqich esa konnektor pastida boladi.
6. Qolni ohista harakatlantirib sim uchlarini razyom darchasiga
kirgiziladi, bu jarayonda razyomning eni boyicha simlar bir tekisda
joylashtirilishi nazorat qilinadi (8.7-rasm).
7. Otkazgichlarni konnektor
ichkarisiga simlar oz holatini
bir-biriga
nisbatan
ozgartirmasligini nazorat qilgan
holda kirgiziladi.
8. Otkazgichlarni konnektor
ichiga taqalguncha joylashtirib,
yana bir marotaba joylashishi
tanlangan
standartga
muvofiqligiga ishonch hosil
qilinadi.
9. Konnektor siquvchi ish
qurolining maxsus joyiga
ornatiladi va ish qurolining
dastaklari kuch bilan siqiladi (8.8-rasm).
10. Siqilgan konnektorga himoya qopqogini tortib kiygizib
qoyiladi (8.9-rasm). Xuddi shu tartibda kabelning ikkinchi uchi
ham siqiladi.
1. Òarmoqda signallarning kuchsizlanib qolishiga sabab nima?
2. Òarmoqda repiter nima uchun ishlatiladi?
3. Òarmoqda kabellarni otkazishda qanday qoidalarga rioya qilish kerak?
8.3-rasm. Kontakt maydonlarida
otkazgichlarni mahkamlash.
164
4. Òarmoqda nechta repiterdan foydalanish kerakligini qanday bilish
mumkin?
5. Kross-panelning vazifasi nimadan iborat?
6. Kabelni siqish deganda nimani tushunasiz?
7. RJ-45 konnektor kontaktlarini nomerlash tartibi qanday?
8. Ò568A va Ò568B sxema boyicha otkazgichlarning joylashishi qanday?
9. Kabel siqilish algoritmining ketma-ketligini bayon qiling.
9-bob. SIMSIZ ÒARMOQNI QURISH
9.1. Simsiz tarmoqning ishini
tashkil qilish
Simsiz tarmoqni tashkil qilish
har qanday boshqa tarmoqning
biror-bir variantini tashkil
qilishdan oson, chunki axborot
otkazish muhiti tayyor va
montaj ishlarini olib borishga
zarurat yoq. Faqat simsiz
tarmoqni tashkil qilishda
boglanish nuqtasini ornatish
uchun joy tanlashga togri keladi. Unga shunday hisobdan joy
tanlash kerakki, signal hamma simsiz ish stansiyalarini qabul
qilishi uchun bir xil bolsin. Simsiz tarmoqni loyihalashda bog-
lanish nuqtasini ornatish joyi tanlangan bolsa, u holda loyiha
jarayonida asoslangan va optimal deb hisoblangan joyiga ornatib
amalda togri ekanligi tekshiriladi. Buni amalga oshirish oson:
joylashishi boyicha qarama-qarshi bolgan bir necha kompyuter-
larni ishga tushiriladi va boglanish nuqtasi bilan aloqani sozlashga
harakat qilinadi. Agarda birinchi urinishda aloqa ornatilsa, demak
simsiz tarmoqni loyihalashtirish muvaffaqiyatli otgan hisoblanadi.
Agarda aloqa ornatishda uzilishlar sodir bolishi kuzatilsa, u holda
boglanish nuqtasini ish joylariga yaqinroq joylashtirish kerak
boladi va qoshimcha boglanish nuqtasini ornatiladi, u qolgan
kompyuterlarni ham signal bilan qoplab beradi. Qoshimcha
i
m
a
q
a
r
t
k
a
t
n
o
K
A
8
6
5
T
B
8
6
5
T
1
li
h
s
a
y
/
q
o
q
i
r
a
s
q
o
t
/
q
o
2
li
h
s
a
y
q
i
r
a
s
q
o
t
3
q
i
r
a
s
q
o
t
/
q
o
li
h
s
a
y
/
q
o
4
k
o
k
k
o
k
5
k
o
k
/
q
o
k
o
k
/
q
o
6
q
i
r
a
s
q
o
t
li
h
s
a
y
7
a
ll
a
m
/
q
o
a
ll
a
m
/
q
o
8
a
ll
a
m
a
ll
a
m
8.4-rasm. RJ45 konnektorida
kontaktlarning nomerlanishi.
165
boglanish nuqtasi ornatilgan
taqdirda ham aloqa yaxshi orna-
tilmasa, yana bir usuldan
foydalanish mumkin: boglanish
nuqtalarini «oralgan juft» kabeli
yordamida ulashni amalga oshirish
kerak. Bu tadbir ularni maksimal
qoplash radiusi taminlangan joyga
ornatish imkonini yaratadi va bir
vaqtning ozida boglanish nuqtalari
ortasida maksimal tezlikda axborot
uzatish hosil qilinadi. Simsiz tarmoq yaratishda maksimal tezlikka
boglanish uchun quyidagi tavsiyalarga rioya qilish kerak boladi:
• signalning korsatkichlari va tarmoqning ishlash tezligi ish
joyining boglanish nuqtasidan qancha masofada joylashganligiga
bogliq. Shu sababli axborotni maksimal uzatish tezligi boglanish
nuqtasi bilan kompyuterlar ortasidagi masofa iloji boricha kam
bolishi kerak;
• tosiqlar qancha kam bolsa, signal shunchalik kuchli boladi.
Kompyuterlarni boglanish nuqtasi bilan togri korinish hududiga
joylashtirish kerak;
• turli standartlarga mansub qurilmalardan foydalanmaslik zarur.
Bir standartga tegishli qurilmalardan foydalanilganda nazariy
jihatdan maksimal ishlash tezligiga erishish ehtimoli hosil boladi;
• turli ishlab chiqaruvchilarning qurilmalaridan foydalanish
ham tavsiya etilmaydi. Bir ishlab chiqaruvchining qurilmalaridan
foydalanilganda, masalan, axborotlarni uzatish tezligini oshirish
imkoni hosil boladi;
• bir necha boglanish nuqtalaridan foydalanilgan taqdirda,
8.5-rasm. Kabelga kiygizilgan
qopqoq.
8.6-rasm. Simni togrilab
kesish.
8.7-rasm. Otkazgichlarni
konnektorga joylashtirish.
166
axborotlarni uzatishning umumiy tezligi pasayib ketadi, ayniqsa,
eng uzoqda joylashgan tarmoq segmenti ortasida. Shu sababli
quvvati yuqori bolgan boglanish nuqtasidan foydalanish yoki
ularni kabel yordamida ozaro ulashdan foydalanish kerak.
9.2. Simsiz tarmoqdan foydalanishning huquqiy masalalari
Simsiz tarmoqdan foydalanishning yana bir etiborsiz qoldirib
bolmaydigan muhim masalasi mavjud. Bu masala otkazish muhiti
bilan bogliqdir. Radio tolqinlaridan otkazish muhiti sifatida ama-
liyotda ancha vaqtdan beri foydalanib kelinmoqda. Radio tolqinlaridan
nafaqat uy sharoitida, masalan, radiotelefonlar yoki mobil aloqa
uchun, balki turli davlat tashkilotlaridagi turli ishlarni tashkillashtirish
uchun (militsiya, tibbiyot tashkilotlari, harbiy, xavfsizlik xizmatlari
va h.k.) ham foydalaniladi. Agarda simsiz tarmoq muhim davlat
tashkilotlaridagi biror qurilma faoliyatining ishdan chiqishiga sabab
bolib qolsa, u holda tuzatib bolmas oqibatlar roy berishi mumkin.
Bu masalaning muhimligi tufayli har bir davlatda radio tolqin-
laridan foydalanishni nazorat qiluvchi tashkilot tuzilgan. Ular
foydalanilayotgan simsiz tarmoqlarni royhatga oladilar va yangi
tarmoq ish faoliyatini boshlashiga ruxsat yoki taqiqlash masalala-
rini korib chiqadilar. Afsuski radio tolqinlaridan foydalanishning
umumiy va yagona qoidalari mavjud emas, shuning uchun simsiz
tarmoq yaratish masalasidan oldin bu jarayonni tashkillashtirish-
ning meyoriy va huquqiy hujjatlari bilan tanishib chiqish zarur.
Ozbekiston Respublikasida radio tolqinlaridan foydalanishni
nazorat qilish vazifasi radio tolqinlar boyicha Davlat komis-
siyasiga yuklatilgan.
Shunday qilib, simsiz tarmoqni qurishda quyidagi qoidalarga
amal qilish zarur:
• simsiz tarmoq bino ichida, yopiq ombor binosida yoki ishlab
chiqarish korxonasi hududidaligi;
• 2400 2483,5 MHz chastota oraligida ishlovchi qurilmadan
foydalanilayotganligi;
NAZORAT SAVOLLARI
8.8-rasm. Ish quroli yordamida
konnektorni siqish.
8.9-rasm. Himoya qopqoqni
kiygizish.
167
• qurilma Ozbekiston Respublikasi hududida ishlatilishiga
sertifikati borligi;
• boglanish nuqtasidagi nurlanish quvvati 100 mW.dan osh-
masligi;
• faqat standart antennalardan foydalanish, boshqa antennaga
ulanish imkoni bolmasligi lozim yoki qurilmani ishlab chiqaruvchi
taklif etgan antennadan foydalanish kerak.
1. Simsiz tarmoq yaratishda yuqori tezlikka erishish uchun qanday
tavsiyalarni bajarish kerak?
2. Qoshimcha boglanish nuqtalarini qaysi usul bilan ulash tavsiya
etilgan?
3. Ish joyi bilan boglanish nuqtasi ortasidagi masofaga tarmoqning
qaysi korsatkichi bogliq?
4. Radio tolqinlaridan qaysi korxonalar foydalanadi va nima maqsadda?
5. Radio tolqin chastotalarida ishlash uchun qaysi davlat korxonasidan
ruxsat olish kerak?
6. Simsiz aloqani tarmoq uchun tashkil qilishda qanday qoidalarga rioya
qilish kerak?
10-bob. ÒARMOQNI ÒESÒLASH
VA ÒASHXISLASH
Mahalliy tarmoq kabel tizimining montaj jarayoni turli
xususiyatlarni inobatga olgan holda oldindan tarmoq segmentlarining
hammasi 100% li kafolat bilan ishlay oladi deb bolmaydi. Bu
kop sonli mexanik operatsiyalardan foydalanish lozimligi va u
jarayonni malum sabablarga kora avtomatlashtirib bolmasligi
tufaylidir. Aynan shu sababli mahalliy tarmoqning montaj jarayoni
har doim doimiy testlash jarayoni bilan birgalikda olib boriladi.
Mahalliy tarmoqning montaj ishlari toliq tamomlangandan song,
tarmoq ishga layoqatliligining toliq nazorati tegishli texnik hujjatlarni
tayyorlash bilan birga amalga oshiriladi. Har qanday holatda ham
tarmoqning oz vazifasini bexato bajarayotganligini tekshirishning
aniq usuli mavjud va uning yordamida montaj bosqichida hamda
undan song ham hosil bolgan nosozliklarni tuzatish mumkin.
10.1. Òesterlardan foydalanish
168
Mahalliy tarmoqning hamma xususiyatlarini tekshirishning
obyektiv va sodda usuli tester yordamida testlashdan foydalanishdir.
Ular testlash jarayonini maksimal ravishda avtomatlashtirish va
soddalashtirish imkonini beradi. Bunday imkon bolgan taqdirda
aynan shu usulni qollash maqsadga muvofiqdir.
Òestlashning turli variantlari mavjud. Testlash usuli, turli testlar
soni va, shuningdek, natijalarni chiqarib berish usullari farqlanadi.
Òestlash qurilmalarining narxi yuqorida sanab otilgan vazifalarga
togridan togri bogliq. Bozorda testlovchi qurilmalarning turli
ishlab chiqaruvchilar tomonidan taklif etiladigan kop qurilmalari
mavjud. Malum sabablarga kora, qimmat narxdagi testlash
qurilmalari kabel tizimining montajini sifatli bajaruvchi katta
firmalar amalga oshira oladilar. Amalda esa, yaratilayotgan 3050
ta kompyuterlardan iborat bolgan mahalliy tarmoqlarning
kopchiligini testlashda oddiy testerlardan foydalaniladi va ular kabel
tizimining holatinigina tekshira oladi hamda u 90 % holatda yetarli
hisoblanadi. Òesterlar ikki turga bolinadi: kabel tizimini testlovchi
va tarmoq analizatorlari. Eng kop tarqalgan testerlar kabel tizimini
testlovchi testerlardir, uning kop tarqalish sababi arzonligidir.
Bunday tester kabel segmentidagi jismoniy bosqichda buzilishni
aniqlaydi, hatto kabelning uzilgan joyini aniq korsatadi. Undan
tashqari, u kabel segmentining tolqin qarshiligini yoki axborot
uzatish tezligini olchashi mumkin. Bu esa tarmoqda foydala-
nilayotgan standartni yoki boshqa biror standartga mosligini aniq-
lash imkonini beradi. Bunday testerni kichik korxonalar ham sotib
olishlari mumkin va mahalliy tarmoqlardan foydalanish jarayonida
buzilishlarni aniqlash va bartaraf etishda foydalana oladilar.
Òarmoq analizatorlari qimmat qurilma, uning yordamida
nafaqat kabel tizimi korsatkichlarini tadqiq qilish mumkin, balki
tarmoqning xohlagan qismidan va xohlagan qurilmasiga signalning
otayotgan jarayoni haqida toliq axborot olish va muammoli seg-
ment hamda «nozik joy» ni aniqlash ham mumkin. Bundan tashqari,
tarmoqning yaqin kelajakdagi holati haqida bashorat qilish va
muammoni hal qilish yoki bolajak muammolarning oldini olish
mumkin.10.1-rasmda har qanday uzunlikdagi kabel tizimida
jismoniy butunlikni baholash imkonini beruvchi testerlarning tashqi
korinishi keltirilgan.
Yaxshi tester kabel parametrlarining maksimal sonini baholash
169
imkoniga boglanishi kerak. Shuning uchun tester majmuasida turli
qoshimcha vositalar hamda ish qurollari mavjud. Masalan, turli
moslamalar yordamida koaksial kabel segmentini va «oralgan juft»
kabel segmentini tekshirish amalga oshiriladi.
Òurli razyomlarga ulash jamlanmasi bilan kabelni testlash
mumkin boladi. Shisha tolali kabelni esa maxsus ancha murakkab
bolgan qurilma orqali testlanadi va u faqat shisha tolali kabel
korsatkichlarini olchashga moslashtirilgan boladi.
Kabel segmentini testlashning turli usullari bor, biror usulni
tanlash esa kabelga ulanish imkoniga bogliqdir. Usullardan biri
quyidagicha: kabelning konnektor ornatilgan bir uchiga tester
razyomi ulanib, ikkinchi uchiga maxsus qopqoq ornatiladi. Natijada
tester har bir simning qarshiligini tekshira oladi va ulanishning
biror-bir standartga mosligini aniqlaydi. Kabel qarshiligi haqidagi
olingan malumot orqali esa kabelning texnik korsatkichi, shu-
ningdek, uzulish nuqtasigacha bolgan masofani aniqlaydi.
1. Òesterlarning necha turini bilasiz?
2. Òestlashning qanday usullari mavjud?
3. Mahalliy tarmoq qachon testlanadi?
4. Mahalliy tarmoq 3050 ta kompyuterdan tashkil topgan holda qanday
testerlardan foydalaniladi?
5. Òesterlar kabel tizimining qaysi korsatkichlarini olchaydi?
NAZORAT SAVOLLARI
170
6. Qachon dasturiy vositadan foydalanib mahalliy tarmoq testlanadi?
7. Dasturiy vosita yordamida testlash usuli nimaga asoslangan?
8. Ping tizim utiliti qanday vazifani bajaradi?
9. Patch-kord turidagi kabelni testlash uchun nima qilish kerak?
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ã.À. Åìåëüÿíîâ, Â.Î.Øâàðöìàí. Ïåðåäà÷à äèñêðåòíîé èíôîðìàöèè.
Ó÷åáíèê äëÿ âóçîâ. M., «Ðàäèî è ñâÿçü», 1982.
2. Èíòåðôåéñû ñèñòåì îáðàáîòêè äàííûõ. Ñïðàâî÷íèê. M., «Ðàäèî
è ñâÿçü», 1989.
3. Â.Â. Îâ÷èííèêîâ, È.È. Ðûáêèí. Òåõíè÷åñêàÿ áàçà èíòåðôåéñîâ
ëîêàëüíûõ âû÷èñëèòåëüíûõ ñåòåé. M., «Ðàäèî è ñâÿçü», 1989.
4. Ô. Äæåííèíãñ. Ïðàêòè÷åñêàÿ ïåðåäà÷à äàííûõ. Ìîäåìû, ñåòè è
ïðîòîêîëû. M., «Ìèð», 1989.
5. Þ.Áëåê. Ñåòè ÝÂÌ. Ïðîòîêîëû, ñòàíäàðòû, èíòåðôåéñû. Ïåð. ñ
àíãë. Ì., «Ìèð», 1990.
6. Á.Â. Øåâêîïëÿñ. Ìèêðîïðîöåññîðíûå ñòðóêòóðû. Èíæåíåðíûå
ðåøåíèÿ. Ñïðàâî÷íèê. M., «Ðàäèî è ñâÿçü», 1990.
7. Ïåðåäà÷à äèñêðåòíûõ ñîîáùåíèé. Ó÷åáíèê äëÿ âóçîâ. M., «Ðàäèî
è ñâÿçü», 1990.
8. Á. Íàíñ. Êîìïüþòåðíûå ñåòè. Ïåð. ñ àíãë. M., «Áèíîì», 1996.
9. M. Ãóê. Ëîêàëüíûå ñåòè Novell. Êàðìàííàÿ ýíöèêëîïåäèÿ. ÑÏá.,
288 ñ.
10. Ä.Äæ. Íåññåð. Îïòèìèçàöèÿ è ïîèñê íåèñïðàâíîñòåé â ñåòÿõ.
Ïåð. ñ àíãë. K., «Äèàëåêòèêà», 1996.
11. Êîìïüþòåðíûå ñåòè. Ó÷åáíûé êóðñ. Èçäàòåëüñêèé îòäåë
«Ðóññêàÿ ðåäàêöèÿ» ÒÎÎ «Channel Trading Ltd.», 1997.
12. Þ.Â. Íîâèêîâ, Ä.Ã. Êàðïåíêî. Àïïàðàòóðà ëîêàëüíûõ ñåòåé.
Ôóíêöèè, âûáîð, ðàçðàáîòêà. M., ÝKOM, 1998.
13. Þ.Â. Íîâèêîâ, Ñ.Â.Êîíäðàòåíêî. Ëîêàëüíûå ñåòè. M., ÝKOM,
2001.
14. M. Ãóê. Àïïàðàòíûå ñðåäñòâà IBM PC. Ýíöèêëîïåäèÿ. ÑÏá.,
Ïèòåð Êîì, 1999.
15. http:// www.wiley / com / combooks / fastethernet.
16. http:// www.gigadit-ethernet.org.
MUNDARIJA
171
Kirish ............................................................................................................... 3
1-bob. KOMPYUTER TARMOQLARI TARIFI VA
ULARNING TOPOLOGIYASI
1.1. Kompyuter tarmoqlarining orni va vazifasi ............................................. 4
1.2. Mahalliy hisoblash tarmoq topologiyasi .................................................... 8
1.2.1. «Shina» topologiyasi ........................................................................ 10
1.2.2. «Yulduz» topologiyasi ...................................................................... 12
1.2.3. «Halqa» topologiyasi ........................................................................ 15
1.2.4. Boshqa topologiyalar ......................................................................... 16
1.3. Òopologiya tushunchasining kop manoliligi .......................................... 18
2-bob. AXBOROT UZATISH MUHITI
2.1. Oralgan juftlik asosidagi kabellar ............................................................. 23
2.2. Koaksial kabellar ....................................................................................... 30
2.3. Shisha tolali kabellar .................................................................................. 32
2.4. Kabelsiz aloqa ............................................................................................ 36
2.5. Aloqa yollarining texnologik korsatkichlarini moslash ............................ 38
2.6. Axborotlarni kodlashtirish ........................................................................ 43
3-bob. PROTOKOLLAR VA AXBOROT ALMASHINUVINI
BOSHQARISH USULLARI
3.1. Paketlar va ularning tuzilishi .................................................................... 52
3.2. Paketlarni manzillash ............................................................................... 57
3.3. Axborot almashinuvining boshqarish usullari......................................... 60
3.3.1. «Yulduz» topologiyali tarmoqda axborot almashinuvini boshqarish .... 61
10.1-rasm. Òarmoq testerlarining tashqi korinishi.
172
NAZORAT SAVOLLARI
3.3.2. «Shina» topologiyali tarmoqda axborot almashinuvini boshqarish .. 63
3.3.3. «Halqa» topologiyali tarmoqda axborot almashinuvini boshqarish ... 68
4-bob. ÒARMOQ ARXITEKTURASI
4.1. Muloqot etalon modeli ............................................................................. 72
4.2. Mahalliy hisoblash tarmogining apparat taminoti ................................ 75
4.3. Òarmoq protokollari ................................................................................. 81
5-bob. MAHALLIY HISOBLASH TARMOQ TURLARI
5.1. Ethernet va Fast Ethernet tarmogi ........................................................... 91
5.2. Token Ring tarmogi ............................................................................. 96
6-bob. ETHERNET VA FAST ETHERNET MAHALLIY
HISOBLASH TARMOGINING USKUNALARI
6.1. 10 BASE 5 uskunasi ................................................................................ 105
6.2. 10 BASE 2 uskunasi ................................................................................ 109
6.3. 10 BASE-T uskunasi ............................................................................... 113
6.4. 10 BASE-FL uskunasi ............................................................................. 118
6.5. 100 BASE-TX uskunasi .......................................................................... 122
6.6. 100 BASE-T4 uskunasi ............................................................................ 125
6.7. 100 BASE-FX uskunasi .......................................................................... 128
7-bob. ETHERNET VA FAST ETHERNET MAHALLIY
HISOBLASH TARMOQ QURILMALARI
7.1. Adapterlar ............................................................................................... 130
7.2. Repiterlar va konsentratorlar .................................................................. 135
7.2.1. I va II klass konsentratorlari ........................................................... 139
7.3. Ulovchi konsentratorlar .......................................................................... 142
7.3.1. Kommutatorlar .............................................................................. 145
7.4. Kopriklar va marshrutizatorlar ............................................................. 148
8-bob. «ORALGAN JUFÒ» KABELIDAN FOYDALANIB
ÒARMOQNI QURISH
173
8.1. Segment uzunligini chegaralash ............................................................ 157
8.2. Òarmoq kabelini otkazish qoidalari ..................................................... 158
8.3. Karoblarni otkazish va montaj qilish.................................................... 159
8.4. Kabel otkazish....................................................................................... 160
8.5. Òarmoq rozetkalarining montaji ........................................................... 161
8.6. Kross-panelning montaji ....................................................................... 163
8.7. Kabelni siqish ........................................................................................ 163
9-bob. SIMSIZ ÒARMOQNI QURISH
9.1. Simsiz tarmoqning ishini tashkil qilish ................................................ 167
9.2. Simsiz tarmoqdan foydalanishning huquqiy masalalari ...................... 168
10-bob. ÒARMOQNI ÒESÒLASH VA ÒASHXISLASH
10.1. Òesterlardan foydalanish ...................................................................... 170
Foydalanilgan adabiyotlar ................................................................... 173
MUHAMMADJON MAHMUDOVICH MUSAYEV,
ALOXON ABROROVICH QAHHOROV,
MAJID MALIKOVICH KARIMOV
KOMPYUTER
TARMOQLARINI YIGISH
• Arxitekturasi • Qurilmalari • Uskunalari
Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun oquv qollanma
Qayta ishlangan va toldirilgan 3-nashri
Òoshkent «ILM ZIYO» 2011
174
Muharrir I. Usmonov
Rassom Sh. Qahhorov
Òexnik muharrir F. Samadov
Musahhih M. Ibrohimova
Noshirlik litsenziyasi AI ¹ 166 23.12.2009-yil.
2011-yil 26-avgustda chop etishga ruxsat berildi. Bichimi 60x90
1
/
16
.
«Òayms» harfida terilib, ofset usulida chop etildi. Bosma tabogi 11,0.
Nashr tabogi 10,0. 523 nusxa. Buyurtma ¹
Bahosi shartnoma asosida.
«ILM ZIYO» nashriyot uyi. Òoshkent, Navoiy kochasi, 30-uy.
Shartnoma ¹ 382011.
175
Musayev M.M. va boshqalar. Kompyuter tarmoqlarini
yigish. (Qayta ishlangan va toldirilgan 3-nashri)
Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun oquv
qollanma. T.: «ILM ZIYO», 2011. 176 b.
ÓÄÊ 004.588(075)
BBK 32.973.202.4ya722
ISBN 9789943303027
M90
«PAPER MAX» xususiy korxonasida chop etildi.
Toshkent, Navoiy kochasi, 30-uy.
|