nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Employment and finance - Grammar for ielts fiona Aish & Jo Tomlinson ■L&

people cannot give meaning to th e ir w o rk and feel alienated from th e ir main roles. This
can be seen by (13)____masses of people who are sitting at (14)____ w orkstation every
day fo r seven or eight hours doing a job which is only one sm a ll part of a process.'
Bringing
back this kind of meaning into w ork could be (15)____d iffic u lt task, one which may not
even be possible.
However, (16)___ most cited reason for taking 'sick days' is (17)____ family commitments,
such as childcare or illness within (18)___ family. This is an
issue which can be addressed
with such things as (19)___ flexible working hours and home working. Perhaps, if employers
can be a bit more forward thinking
in these areas, they w ill, in the long run, be (20)___ ones
to benefit the most.
!
Exam tip: A rticles can give you a clue to answers in sentence com pletion/sum m ary
i com pletion questions.
3
Complete the sentences using words from the text in exercise 2.
1
B illions of pounds are lost through unjustified sick' days, a n d ______________ fo r this
need to be looked at.
2 As much as a ___________ of w orkers see these sick days as acceptable.
3
W ork fatigue is w h e n _w ith th e ir w ork.
4 Changing people’s perspectives
of th e ir jobs m ight be
a __
5
Problems w ith in ___________ are the most common reason for this kind of leave-taking.
4
Find and correct the mistakes in the following Part 1 Writing sample. There are eight
mistakes in the use of articles.
Millionaires in the USA, by main profession
10% 2%5%
□ Sports
15%
Television
and Film
■ Politics
4%
W Business
Hi Music
□ Other
64%
The pie chart shows the main careers of m illionaires in the United States in percentages. We
can see that a m ajority of m illionaires are businesspeople, while
other jobs such as in the
entertainm ent or the politics only represent sm all proportion of the total. However, it could
be said that m illionaires are mostly people in the business and entertainm ent industries.
In the USA, people who w ork in a business account fo r ju st under two th ird s of m illionaires.
Next largest group of m illion a ires on the chart is people who w o rk in film and television.
They account fo r 15% of the total. This group is closely followed
by people who w ork in
music. This sector accounts fo r the tenth of a ll m illio n a ire s in the USA.
The sm a lle r groups a ll make up few er than ten per cent of m illion a ires when combined.
These people are sportspeople, politicians and people in oth e r careers. The
sm allest group
is an ‘o th e r’ group w ith two per cent.
Complete the sentences - Grammar for ielts fiona Aish & Jo Tomlinson ■L&

2
Listen to a student conducting a survey on eating habits and complete the notes below
using NO MORE THAN THREE WORDS AND/OR A NUMBER.
Student 1: eating habits
N a m e :.... J im .....
Degree co u rse:.... B io lo g y .......
Eating h a b its:.... Doesn't eat (1 )____________ because it's too expensive.
Regularly has vegetable-based (2 )___________ fo r lunch and dinner.
Thinks his diet is too high in (3 )____________
Needs to replace w ith (4 )___________ - cu rren tly only drinks
(5 )___________ glasses daily.
3
There are seven errors in the answer below. Listen and correct the errors in the text.
Describe a nice meal that you remember. You should say:
• What you ate
• Where you went
• What the occasion was
And say why you liked it.
Last year I w ent to a w onderful restaurant overlooking
the river in my city, M arseille, w ith
a group of friends. The special occasion was my frie n d ’s 21st
birthday and we decided to
go out for dinner. We wanted to eat a beef because this restaurant is fam ous fo r meat, but
as we arrived late they didn’t have many beefs left. Instead we
ate bouillabaisse w hich is
a kind of seafood stew containing a fish and shellfish. I had a couple of glasses of orange
juice. For dessert we each had a slice of birthday cakes which
the restaurant had made
especially fo r my friend. The cake had 21 candle and my friend blew them a ll out in one go
so she made much wishes fo r the future. We had so many fun that night.
Exam tip: In the IELTS Speaking Part 2 you often need
to be able to describe people,
places, experiences and objects. Understanding the correct use of countable and
uncountable nouns w ill help your fluency.
Ordering main points - Grammar for ielts fiona Aish & Jo Tomlinson ■L&

|
Grammar for ielts fiona Aish & Jo Tomlinson ■L&Bog'liq Grammar for IELTSOrdering main points: Use: firstly, secondly, next, finally, lastly
Ordering a process or narrative: Use: first, then, a fte r that, afterwards
Giving examples: Use: fo r instance, for example
Summarizing: Use: in conclusion, in sum m ary
A ll of these signposting words can be followed by a comma and a clause.
Firstly, there are many activities youths can become involved in.
In speech, many can be followed by a noun, verb or adjective.
Today I am going to look at youth problem s. Firstly, alienation. Then, peer pressure. And lastly.
a n ti-socia l behaviour.
This cannot be done in w riting.
Linking words and phrases:
These words link ideas together so that speech or
w riting can be followed clearly.
Positioning of linking words: Linking words can be positioned in a variety of ways w ithin a
sentence. Here you can see a sim plified guide to the main constructions:
1
Link word + Noun, Clause
OR
Clause + Link word + Noun
2
Link word, + Clause
3
Clause 1, Link word + Clause 2
4
Link word + Clause 1, + Clause 2
D ifferent linking words have different functions and need different constructions:
Addition: in addition (2), in addition to (1), moreover (2), furtherm ore (2), and (3)
Contrast: however (2), in contrast (2), in contrast to (1), whereas (3/4), although (3/4),
even though (3/4), yet (3), but (3)
Reasons: due to (1), because (3/4), because o f[ 1), as (3/4)
Results: therefore (2/3), so (1/3), as a result (2), as a result of (1)
Repetition: in other words (2), by that I mean (2)
; Grammar Tip: Using linking words and phrases correctly is essential. When learning a
; new linking word, use a good dictionary to look at how it should be used w ithin and/or
j across sentences.
|
| |
- binolami to‘g ‘ri joylashtirish orqali shamollatish va insolatsiya

|
- binolami to‘g ‘ri joylashtirish orqali shamollatish va insolatsiyaBog'liq Turar-joy tumani loyihasi. Isamuxamedova D.U- binolami to‘g ‘ri joylashtirish orqali shamollatish va insolatsiya
sharoitlarini yaxshilash;
- turar-joy qurilmalari hududini maksimal ko‘kalamzorlashtirish;
- inson organizmiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi noqulay tabiiy
omillami (qizib ketish, shamol, quyoshning keragidan ortiq yoki kam
nur sochishi) oldini olish va h.k.;
- turar-joy binolarida zamonaviy sanitar-gigiyenik uskunalaridan
foydalanish.
Xonadonlar insolatsiyasi, havoni tozalash, shovqinni kamaytirish
va hududdan samarali foydalanish
maqsadida turar-joy binolari
orasida quyidagi masofalar saqlanishi lozim:
- binoning uzun tomonlari orasida bino balandligining ikki
baravari, lekin 20 m dan kam bo‘Imagan;
- binoning uzun tomoni bilan yon tomoni orasida bino
balandligicha, lekin 12 m dan kam bo'lmagan.
Binolar orasidagi masofa bir vaqtning o ‘zida ular orasidagi
fazoviy muhitni shamollatish imkonini berishi va birinchi qavatiarga
quyosh nuri 1 soatdan 3 soatgacha tushishini ta’minlashi lozim.
Turar-joy qurilmalarini shamollatish ayniqsa, issiq nam iqlimli
hamda shamolsiz hududlarda va, aksincha, kuchli quruq shamollar
esuvchi, qumli shamollar boMadigan hududlarda muhim ahamiyatga
ega. Bunday shamollar bo‘lgan hududlarda binolaming derazasiz
devor tomonini shamol esadigan tomonga qaratib joylashtirish va mos
96
holda shamol ta’sirini kamaytirishga yo'naltirilgan ichki rejalashtirish
qo‘llaniladi.
Binolami joylashtirish masalasini hal qilishda qurilish olib
boriladigan hududdagi shamol rejimini o ‘rganib chiqish va uning
qurilmalar ta’sirida o ‘zgarishi sharoitlarini hisobga olish lozim.
|
| |
tuzilishi 
transport - D. U. Isamuxamedova

|
D. U. IsamuxamedovaBog'liq Turar-joy tumani loyihasi. Isamuxamedova D.Utuzilishi
transport
magistrallarimng
joylashishiga ham bog‘liqdir. Turar-joy tumanlari aholi joylarining
katta qismini egallaydi, ularning qurilmalari me’moriy yashash
muhitini tashkil etadi, jamoat va sanoat binolari arxitekturasi bilan
birgalikda shahaming umumiy me’moriy ko‘rinishini belgilaydi.
Turar-joy tumanlarini rejalashtirish va qurishnmg me’moriy badiiy
vazifalarini yechish ijtimoiy, funksional, shaharsozlik va qurilish-
texnologik talablami hisobga olgan holda amalga oshirilmog‘i lozim.
Turar-joy tumanlari va kichik tumanlar uchun turli qurilish
usullaridan foydalanish xosdir. Ular qizil chiziq va qurilish chizig‘iga
nisbatan turli masofada joylashgan uylarni loyihalash bilan farq qiladi.
Qizil chiziq — magistrallar, ko‘chaIar, maydonlar hududini
qurishga mo‘ljallangan hududdan ajratib turuvchi shartli chegara.
98
I
Qurilish chizig'i - qurilayotgan hududning chegarasini belgilaydi.
I
Ba’zan yuqorida keltirilgan chiziqlar mos tushishi mumkin, ammo
[
odatda qurilish chizig‘i kichik tuman va dahalar ichiga (qizil chiziq-
j
dan kamida) 3-6 m ichkariga joylashtiriladi. Qizil chiziq va qurilish
chizig‘i orasidagi hudud yashil himoya qismi uchun foydalaniladi.
Bizning me’moriy amaliyotimizda turar-joy tumanlari va kichik
tumanlarini loyihalash o‘z bosqichlariga ega. 60-yillargacha bu -
ko'chalar qizil chiziqlar bo‘ylab perimetral qurilmalar, kvartallar
ichidagi makonlaming elementar shaklidir. 60-yillarda rejalashtirish
ancha qulaylashib, insolatsiya, aeratsiya, relyefni hisobga olish va
boshqa talablarga javob berishga harakat qiladi. 70-yillar xuddi
|
| |
binolari va ularning hududlarini bloklash va yiriklashtirishga intilish

|
binolari va ularning hududlarini bloklash va yiriklashtirishga intilishBog'liq Turar-joy tumani loyihasi. Isamuxamedova D.Ubinolari va ularning hududlarini bloklash va yiriklashtirishga intilish
kuzatilmoqda.
Bunday hollarda piyoda yetib borish imkoniyati doirasida xizmat
ko‘rsatish radiusi 1000 m gacha kengayishi mumkin. Uning ixcham
rejaviy tuzilmasida pavilonlar o‘zaro ichki hovlichalar va yopiq
94
galereyalar bilan bog‘lanadi va bu me’yordan ko‘p boMgan quyosh
radiatsiyasini kamaytirish imkonini beradi.
Garajlar va avtomobil turish joylari. Aholining avtomobillashish
darajasining oshishi bilan avtomobillarni saqlash joylarini tashkil etish
vazifasi qiyinlashib bordi. Turar-joy tumani va kichik tumanlarda
joylashtiriladigan turli tipdagi (yer osti, yarim yer osti, relyef keskin
bo‘lgan joylarda joylashgan, yer usti yer ostki va h.k.) garajlar
mashinalami remont qilish va texnik xizmat ko‘rsatish qurilmalarisiz
loyihalanadi. Ularni maxsus ajratilgan hududlarga joylashtiriladi va
ular tuman ahamiyatidagi yoki mahalliy ahamiyatdagi ko‘chalarga
olib chiquvchi yo‘llarga biriktiriladi. Shaxsiy avtomobillar uchun
garajlami ko‘p qavatli qurilmalar yoki yer osti muhitida loyihalash
ko‘proq taklif etilmoqda.
Majmuaviy yangi qurilishda asosan 100, 200, 300 va 500 mashina
o ‘rinli manej tipidagi garajlar, shuningdek, yer ostki va yarim yer
ostki garajlar tavsiya etiladi. Bu holda turar-joy binolarining yer ostki
qavatida joylashadigan (sokol qavat va yer osti qavatlarda) garaj larga
kirish yon tarafdan o ‘matilishi va xonadonlar oynasidan uzoq bo‘lishi
lozim.
B o b tipidagi garajlar (nogironlar uchun) turar-joy binolaridan
200 m dan uzoq bo‘lmagan radiusda joylashtirilishi lozim.
|
| |
Kuchli shamollar bo‘ladigan hududlarda daha ichki hududida

|
Kuchli shamollar bo‘ladigan hududlarda daha ichki hududidaBog'liq Turar-joy tumani loyihasi. Isamuxamedova D.UKuchli shamollar bo‘ladigan hududlarda daha ichki hududida
shamol ta’sirini yumshatish mumkin, bunga butun daha perimetri
bo'ylab bir tekisda qurilmalar joylashtirish va ular orasidagi ochiq
qismlami kichikroq qilib loyihalash orqali erishiladi.
Kuchsiz shamollar bo‘ladigan hududlarda dahalami yaxshi
shamollatish sharoitlarini yaratish, uzluksiz davom etuvchi qurilmalar
qo‘llamaslikka intilish lozim.
Turar-joy binolari uchun bevosita quyoshdan nurlanish muhim
sanitar-gigiyenik ahamiyatga ega. Quyosh nuri kasallik tarqatuvchi
ko‘plab bakteriyalami o ‘ldiradi, bu bilan insonlar yashaydigan atrof-
muhitga profilaktik ta’sir ko‘rsatadi.
Shuning
uchun,
binolami
to‘g ‘ri
orientatsiya' bo‘yicha
joylashtirishda nafaqat binoning insolatsiya darajasini, balki ichki
xonalarga quyosh nurining to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushishini (radiatsiya)
ham hisobga olish lozim.
Bizning hududimiz uchun (IV iqlimiy chiziq) turar-joy binoiarini
joylashtirishning eng optimal orientatsiyasi janubiy-sharqiy hisobla
nadi. Yoz paytida ertalabki soatlarda, ya’ni havo harorati qizib
ketmasdan oldin eng ko‘p radiatsiyani hosil qiladi. Qishda esa,
ko‘proq radiatsiya talab etiladigan ' vaqtda ushbu orientatsiya
ertalabdan kun yarmiga kelgunga qadar uzoq muddatda radiatsiya
bilan ta’minlaydi (quyoshning pastda bo‘lishi natijasida).
Qurilmalarning reglament talablaridan biri, bu barcha turdagi
turar-joy va jamoat binolari orasidagi yong‘inga qarshi ochiq
qoldiriladigan masofalardir. Bu masofalar binolarning yong‘inga
bardoshliligi darajasiga qarab belgilangan. Bundan tashqari, binolar
atrofida o ‘t o‘chirish mashinalari kelishi uchun yo‘lakIar qoldirilishi
|
| |
Turar-joy binolari va jamoat binolari arxitekturasining sezilarli

|
Turar-joy binolari va jamoat binolari arxitekturasining sezilarliBog'liq Turar-joy tumani loyihasi. Isamuxamedova D.UTurar-joy binolari va jamoat binolari arxitekturasining sezilarli
farqi, bu ularning kompozitsion tuzilishidir. Jamoat binolari
arxitekturasi uchun hajm va kompozitsion o‘qlaming mos kelishi;
asosiy o‘q chiziqning, kirish qismi va boshqa muhim elementlarining
ajratilishi xosdir.
Turar-joy binolari arxitekturasida bir xil ahamiyatga ega boigan
kompozitsion o ‘q chiziqlarining bir maromda takrorlanishi asosida
tashkil etilgan kompozitsion qurilmalar qo‘llaniladi. Turar-joy binolari
jamoat va sanoat binolariga nisbatan elementlaming (deraza,
lodjiyalar, balkon, kirish qismlari) kichikroq arxitekturaviy masshtabi,
shuningdek, tarzlar plastikasi, ritmik bo‘linishlar va umuman
qurilmalar hajminmg nisbatan kichikligi bilan ajralib turadi.
Tabiiy yoritilganlik talablariga asosan turar-joylarda yorug‘lik
tushuvchi derazalar nisbatan kichik va devorlar bilan ketma-ketlikda
keladi, bu holda metrik takrorlanishlar* ya’ni xonadonlararo,
seksiyalararo keluvchi deraza, balkon, lodjiyalar nazarda tutiladi.
95
Yuqorida keltirilgan turar-joy binolarining va ularning yashil
hovlilari, bolalar muassasalari joylashgan kichik jamoat binolari bilan
biriktirilgan majmualari tinch, qulay bo‘lgan yashash muhiti
xususiyatlarini belgilab beradi.
3.3. Turar-joy va jamoat binolarini joylashtirishda sanitar-
gigiyenik va yong'inga qarshi talablar
Turar-joy va jamoat binolarini joylashtirish xarakteriga sanitar-
gigiyenik talablar katta ta’sir ko‘rsatadi. Bunga: insolatsiya, aeratsiya,
shovqindan himoya qilish talablari kiradi.
Turar-joy majmuasida zarur bo‘lgan sanitar-gigiyenik sharoitlami
yaratish quyidagicha amalga oshiriladi:
|
| |
Audio script - Grammar for ielts fiona Aish & Jo Tomlinson ■L&

prey unnoticed. It is th e ir claws which are used to catch prey. Once they are upon the prey, the
extrem ely pow erful claws go into action. So, y o u 'll see, they are not really as sweet' as they look!
Now, th e ir habitats...
Track 35
In
this module, w e're going to be exploring the natural habitats that the planet Earth provides,
starting w ith probably one of the most famous, rainforests. Now, rainforests are exactly that:
forests which see a great am ount of rain. The reason they are so im portant
is that they provide
excellent conditions fo r many species to survive in. L e t’s look at how this is by exploring exactly
w hat the rainforest is made up of.
Now, starting from the bottom of the rainforest, we can find the forest floor. Or ra th e r we can’t
find it, as it is littered w ith leaves and branches which cover the ground!
This area is a haven fo r
creatures like spiders and a ll kinds of w ild life . Now, this forest flo o r occasionally has a shrub
layer. This layer, which
is only located near rivers, contains sm a ll trees and w ell, shrubbery, as
the name suggests. It is a popular area fo r a ll m anner of am phibians.
The next area w ithin the rainforest is generally w itho u t lig h t and extrem ely hot and damp.
This area,
which is called the understory, w hich by the way is a ll one word - under - story, is a
popular home fo r creatures w hich dw ell in the branches, like snakes, lizards,
and som etim es
even jaguars!
The m ost w ell-kno w n area, called the canopy, is populated by some birds and s m a ll insects.
The canopy is basically the tree-tops. It is the densely-packed canopy that
blocks the lig h t to the
low er areas of rainforest. Not much reaches above the canopy, but there are a few exceptional
trees that clim b much fu rth e r into the sky. These trees grow in areas called em ergent zones.
These zones, w hich are a perfect environm ent for birds and other s m a ll creatures, lie at the very
top of the rainforest, and individual trees can stretch up to 50 m etres in the air.
Now, as we can see, this means that rainforests have a m ultitu de
of unusual conditions,
perfect fo r many creatures. But why are such conditions perfect? Well, let's go on to look....
семинар - download

|
Qidiruv: семинар | Семинар машғулотлари 10 с Мустақил таълим 50c Асосий дарсликлар ва қўлланмалар A. G. Eshimbetov, A. X. Xaitboev, S. A. Mauvlyanov, X. S. Toshov. Kompyuter kimyosi. 2015, 154 b Семинар 0,96 Mb. 6 | o'qib | | Маъруза ва семинар машгулотларни укитиш технологияси Iqtisodiyotimizning turli soha va tarmoqlari o‘rtasidagi mutanosiblikning kuchayishi hamda barqaror o‘sish sur’atlarining ta’minlanishi natijasida aholi daromadlari 379 Kb. 44 | o'qib | | Жисмоний маш=лар биомеханикасидан ы=ув услубий мажмуа V. Амалий ва семинар машғулотлари: дарс мақсади, идентив ўқув мақсади, керакли жиҳоз, материал ва воситалар, ишни бажариш тартиби, хулоса, адабиётлар 0,75 Mb. 51 | o'qib |
1
| |
-jadval 
Qo’shilgan mahsulot va qo’shilgan omillar unumdorligi

48
Biroq, shuni ta’kidlash lozimki, keyingi jalb
qilingan omil yoki xarajat
unumdorligining pasayib borishi qonuni har doim ham amal qilavermaydi. Balki u
quyidagicha to’rt holat mavjud bo’lgan sharoitdagina amal qilishi mumkin:
1) ishlab chiqarishning boshqa omillari o’zgarmay faqat bir omil to’xtovsiz
oshirilganda;
2) fan-texnika taraqqiy etmaganda yoki ishlab chiqarishga
jalb qilinmaganda;
3) omillar o’rtasidagi miqdor va sifat nisbatlari buzilganda;
4) shart-sharoitni hisobga olmasdan xarajatlar xo’jasizlarcha, ko’r-ko’rona
amalga oshirilganda.
Yuqorida belgilangandan boshqa holatlarda bu qonun amal qilmaydi.
4. Ishlab chiqarish imkoniyatlari va uning chegarasi
Iqtisodiyot nazariyasi fani mavjud cheklangan iqtisodiy resurslardan qanday
qilib foydalanilganda jamiyatning cheksiz ehtiyojlarini to’laroq
qondirib borish
mumkin, degan muammo ustida bosh qotiradi. Bunda, birinchidan,
iqtisodiy
resurslardan foydalanishning turli xil muqobil variantlari mavjud bo’lishi ko’zda
tutilib, ulardan eng samaralisi, ya’ni jamiyat ehtiyojlarini ancha to’laroq qondiradigan
miqdorda tovar va xizmatlarni ishlab chiqarish imkonini beradigan turini tanlab
olishga harakat qilinadi.
Ikkinchidan, iqtisodiy resurslar nisbatan cheklanganligi
sababli jamiyat
a’zolarining barcha ehtiyojlarini birdaniga qondirish mumkin bo’lmaydi. Shuning
uchun jamiyatga qaysi
mahsulotlarni ishlab chiqarish, qaysilaridan vaqtincha voz
kechish lozimligini hal qilish, ya’ni tanlashni amalga oshirish zarur bo’ladi. Shunday
tanlash orqali, resurslarning mavjud darajasida mahsulot
olishning aniqlangan eng
yuqori miqdori jamiyatning ishlab chiqarish imkoniyatini ko’rsatadi. Jamiyatning
ishlab chiqarish imkoniyatidan to’liq foydalanish uchun, iqtisodiy resurslarning to’la
bandligiga erishish va ishlab chiqarishning to’liq hajmini ta’minlash zarur.
Tashqi rezьba kesish - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun

|
Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchunBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланмаTashqi rezьba kesish. Tashqi rezьbani dastakli usulda yoki dastgohda kesiladi. Dastakli
usulda kesishda, asosan, plashkalardan foydalaniladi. Konstruktiv xususiyatlariga ko’ra ular
yumaloq, nakatkalangan hamda prizmasimon turlarga bo’linadi.
Yumaloq plashkalarni (lerka) yaxlit va qirqma qilib tayyorlanadi. Dastakli usulda
rezьba kesishda ularni maxsus parmadastalarga mahkamlab foydalaniladi.
Yaxlit plashkalar toblangan po’lat gaykadan iborat bo’lib, o’nga rezьba orqali ochiq
teshik parmalangan. Teshiklarning rezьba iplari bilan uchrashib joylarida kesuvchi qirralar
hosil bo’lgan. Ularga tutashgan teshiklardan qirindilar chiqib ketadi. Yaxlit, yumaloq
plashkalarning diametrlari standartlashtirilgan: asosiy metrik rezьbalar uchun u 1 dan 76 mm
gacha, dyuymlilari uchun-1
4 dan 2 gacha, quvur rezьba uchun esa 1
8 dan 1
2 gacha
belgilangan.
Qirqma plashkalar yumalog’idan qirqmasi bilan farqlanadi. Qirqmaning o’lchami 0,5-
1,5 mm bo’lib, u rezьba diametrini o’ziga xos usulda 0,1-0,25 mm chegarada sozlashga imkon
beradi.
Kluplar bilan rezьba kesish. Diametri, qadami va tegishli klupp raqamiga mos
keladigan, ikkita yarim plashkalardan tashkil topgan kerilma plashka tanlanadi. Ularni
ramkadagi prizmasimon yo’naltirgichga klupdagi va plashkadagi raqamlar bir-birining
ro’parasida turadigan qilib o’rnatiladi. SHundan keyin klupp ramkasiga suharni kiritib uni vint
bilan mahkamlanadi.
Zagotovkani giraga vertikal vaziyatda mahkamlab, egov bilan chiviq toretsli rax
egovlanadi. Uning burchagi va eni aylanining butun uzunligi bo’ylab bir xil bo’lishi kerak.
Plashkalarning ish yuzalari va chiviqning uchini moylab, plashkalarning kesuvchi qismi chiviq
raxiga rezьbaning 2-3 o’ramida bo’ladigan qilib qo’yiladi. Yarim plashkalar vint bilan
plashkalarning tekisligi chiviq o’qiga nisbatan qat’iy perpendikulyar bo’ladigan qilib
mahkamlanadi. Ularning rezьba o’ramlari esa chiviqni siqib turishi kerak.
Klupning dastalariga plashka rezьbaning berilgan yo’nalishi bo’yicha yurguncha ozroq
kuch ishlatib bir tekis bosiladi va rezьba yo’nalishida (1
2 aylanish oldinga va 1
4 aylanish
teskari tomonga) aylantiriladi.
Uni vaqti-vaqti bilan chiviqdan burab chiqarib, mashina moyi bilan moylanadi.
Rezьbani toza latta bilan yaxshilab artilgandan keyin sifatini rezbali halqa bilan nazorat
qilinadi.
|
| |
Kichik o’lchamli isitgich lampa - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi...

|
Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchunBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланмаKichik o’lchamli isitgich lampa yupqa devorli korpus, uning toretsida 0,2 mm li
sozlovchi teshik, tiqin, rezina qistirma va jez lappakdan tuzilgan. Tampa bir marta quyilgan
benzin (B-70) bilan 20-25 min ishlashi mumkin. Yonish harorati 1000-1200
S ga yetadi.
Korpus ichidagi benzinning kengayishi tufayli hosil bo’lgan bosim benzinni bulg’atib
yuboradi. Keyinchalik bosim issiqlik tufayli bir maromda saqlanib turadi. Lampadan montaj,
avtota’mirlash, chilangarlik-yig’ish va boshqa ishlarda foydalaniladi, uni gorizontal va vertikal
holatda ishlatish mumkin.
Qoviyalash asboblari
Qoviya-qoviyalash ishlarini bajarishdagi asosiy asbobdir. Qizdirilish usuliga ko’ra
qoviyalar davriy, uzluksiz qizdiriladigan turlarga bo’linadi. Qoviyalarni qizdirilishi va
konstruktsiyalaridan qat’iy nazar ularning asosiy vazifasi kavsharni eriguncha qizdirish, erigan
kavsharni birikmaga qo’yish, qoviyalanadigan joyni qizdirish, erigan ortiqcha kavsharlarni olib
tashlashdan iborat.
Davriy qizdiriladigan qoviyalar burchakli va to’g’ri xillarga bo’linadi. Birinchisi ko’p
ishlatiladi. To’g’ri qoviyalar qo’l yetmaydigan joylarni qoviyalashda qo’llaniladi. Qoviya
ma’lum shaklga ega bo’lgan mis kallak va unga o’rnatilgan dastali chiviqdan tuzilgan. Davriy
qizdiriladigan qoviyalar qatoriga gaz va benzinda ishlaydigan qoviyalar kiradi.
Benzin bilan ishlovchi qoviyaning ish kallagi benzin alangasida qiziydi. Qoviya dastasi
benzin rezervuari vazifasini bajaradi. Rezervuarning to’rtdan uch qismini benzin bilan
to’ldirilib, ventilni mahkam burab qo’yiladi. BENZIN rezervuarini o’t oldida to’ldirish man
etiladi.
Elektr qoviyalar keng tarqalgan bo’lib, oddiy va foydalanishga qulayligi bilan
boshqalaridan ajralib turadi. Ish jarayonida zararli gazlar chiqmaydi va qoviyalanadigan joy bir
tekis qiziydi, bu holat ish sifatini oshiradi. Elektr qoviyalar 2-8 daqiqa ichida qiziydi. Ular
to’g’ri, burchakli shaklda ishlab chiqariladi.
Qalay-qo’rg’oshinli kavsharlashg’r uchun quyidagi elektr qoviyalardan foydalaniladi:
PTSN-10; PTSN-16; PTSN-25; PTSN-40; PTSN-65; PTSN-100; PTSN-160; PTSN-250 (P-
elektr koviya; TS-chivig’i almashtirilmaydigan koviya; N-ishlash rejimi uzluksiz).
|
| |
- 43 - 
4-MA’RUZA 
MAVZU: METALLARDA REZBA KESISH, PARCHINLASH, KAVSHARLASH

|
- 43 -
4-MA’RUZA
MAVZU: METALLARDA REZBA KESISH, PARCHINLASH, KAVSHARLASHBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланма- 43 -
4-MA’RUZA
MAVZU: METALLARDA REZBA KESISH, PARCHINLASH, KAVSHARLASH,
QLAYLASH VA YeLIMLAB BIRIKTIRISH. FAZOVIY REJALASH
Reja:
1. Rezba to’g’risida umumiy tushunchalar
2. Rezbani asosiy elementlari
3. Rezba kesish asboblari
4. Ichki va tashqi tezbalarni kesish
5. Rezba kesishni mexanizatsiyalashtirish
6. Singan metchiklarni teshikdan chiqarish usullari
7. Parchinlash turlari
8. Qo’lda va mexanizatsiyalash vositasida parchinlash
9. Rejalash uchun moslamalar
10. Rejalash usullari va tartibi
11. Rejalashda xavfsizlik texnikasi
12. Kavsharlash asboblari
13. Yumshoq va qattiq kavshvrlar bilan qoviyalash
14. Qalaylash, kavsharlash va ularni bajarishda sanitariya gigena va xavfsizlik texnikasi
talablari
Tayanch so’z va iboralar
Rezьba, biriktirish usuli, rezba kesish, rezbalarnining turlari, rezьba profili, rezba kesish
asboblari, metchiklar, mashina metchiklari, nuqsonlar, parchinlash, parchinlash usullari,
prchinlash turlari, fazoviy rejalash, rejalash plitasi, brak, kavsharlash, qoviyalash lampalari,
qalaylash, yelimlash, yelim tanlash.
Rezba to’g’risida umumiy tushunchalar
Mashina va mexanizm detallarini biriktirish vositalari ichida eng ko’p tarqalgani
rezьbali biriktirish usulidir. Bu usul oson, qulay, ayniqsa, mashina va apparatlarni ta’mirlash
yoki sozlashda ishonchlidir.
Rezьba kesish deb, detal zagotovkasining tashqi yoki ichki qismidan vint chizig’i
bo’ylab qirindi chiqarib kertishga aytiladi. Rezьbalar tashqi va ichki bo’lishi mumkin.
Masalan, 1-rasmda tasvirlangan detalga (a) kesilgan tashqi rezьba vint, ikiknchi detalga (b)
kesilgan ichki rezьba gayka deb ataladi.
O’ng va chap vint chiziqlarining farqini vint
va gayka misolida yaxshiroq tushunib olish
mumkin. Gaykani shpilьkaga soat mili
yo’nalishida burab kiritilsa, har ikkala detal-
gayka va shpilьkaga o’ng rezьba kesilgan
bo’ladi.
Agar
shpilьka
gaykaga,
soat
mili
yo’nalishiga teskari holda buralib kirsa,
demak chap rezьba kesilgan bo’ladi.
Mashinasozlikda ko’pincha o’ng rezьbalar
ishlatiladi.
Rezьba kesilganda kesilmay qolgan yumaloq ko’ndalang kesimi uning ichki ko’ndalang
kesimi deb, bu kesimning diametri rezьbaning ichki diametri deb ataladi. CHiviqning tashqi
diametri (d) rezьbaning nominal diametridir.
|
| |
Metchik bilan rezьba kesish - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar...

- 48 -
Po’lat - uglerodli
-
konstruktsion
-
instrumental
-
legirlangan
-
emulьsiya;
-
moy;
-
moyli kerosin, aralsh moy;
-
moyli kerosin, aralash moy.
CHo’yan
- 3-5% li emulьsiya
Quyma cho’yan
- sovutilmaydi; 3-5% li emulьsiya,
kerosin.
Bronza
- sovutilmaydi; aralash moy.
TSink
- emulьtsiya.
Jez
- sovutilmaydi; 3-5% li emulьsiya.
Miss
- emultsiya; aralash moy.
Nikel
- emulьsiya
Alyumin va uning qotishmasi
- sovutilmaydi; emulьsiya;
aralash moy;
kerosin.
Zanglamaydigan
o’tga
chidamli
qotishmalar
- 30% kerosin, 20% olein kislotasi; 80% li
sulьfofrezol.
Voloknit, vinilplast, organiq oyna
-3-5% li emulьsiya.
Rezba kesish asboblari - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar...

- 46 -
vazifasini o’taydi. Metchik yasash texnologiyasini osonlashtirish
maqsadida uning
ariqchalarini to’g’ri qilib yasaladi. Ammo ayrim hollarda vintli-spiralli ariqchali metchiklar
ishlatiladi, ularda vint ariqchaning qiyalik 8
-15
ni tashkil etadi. Berk teshiklarga rezьba
kesishda bunday ariqchalar o’naqay bo’ladi. Ish jarayonida qirindilarning
yuqoriga chiqib
ketmasligi uchun chapaqay ariqchali metchiklardan foydalaniladi.
Diametri 22 mm gacha bo’lgan metchiklarni uch, 22 dan 52 mm gacha bo’lganlarini
to’rt ariqchali qilib yasaladi. Maxsus metchiklarning kalibrlovchi qismida ariqchalar
bo’lmaydi.
Dyuymli rezьbalar kesish uchun foydalaniladigan dastakli (qo’l) metchiklar
standartlashtirilgan, ular ikkita metchikdan to’planadi. To’plami uchtalik, ya’ni xomaki,
o’rtacha va toza kesuvchi metchiklarning diametrlari har xil bo’ladi (5-rasm).
Xomaki dag’al rezьba kesadi,
u metalldan
60 foiz; o’rtacha metchik-30 foiz, toza
kesuvchi metchik esa metalldan 10 foiz
qirindi chiqaradi. Metchiklarning qaysi biri
xomaki, o’rtacha yoki toza kesuvchi
ekanligini quyrug’idagi
raqam va doiraviy
izlardan aniqlanadi.
Kesuvchi
qismining
konstruktiv
xususiyatlariga
ko’ra,
metchiklar
tsilindrsimon
va
konussimon
turlarga
bo’linadi.
Alyumin qotishmalarini koviyalash uchun flyuslar

- 60 -
hisoblanadi. Erish haroratini pasaytirish uchun flyus tarkibiga xlorli litiy va kaliy qo’shiladi.
Zanglamaydigan po’latni koviyalash uchun flyuslar bur va bor kislotasining
eritmasidan tayyorlanadi. Bundan tashqari, 70% bor kislotasi, 21% bur va 9% ftorli kaliy
aralashmasidan tuzilgan 200 rusumli flyus qo’llanilishi mumkin. Bu flyus konstro’qtsion va
zanglamaydigan po’latni hamda issiqqa chidamli jez qotishmasini koviyalashda ham
foydalaniladi.
Qoviyalash lampalari. Qoviyalash lampalari bilan qoviyalanadigan detallar qizdiriladi
va kavshar eritiladi. Undan, asosan eritilgan, ayrim vaqtlarda qiyin eriydigan kavsharlar bilan
qoviyalashda foydalanish mumkin. Tashqi ko’rinishi bo’yicha kerosin va benzinda ishlaydigan
lampalar burama naychaning joylashishiga ko’ra farqlanadi. Kerosin lampalarida burama
naycha quvurning ichida, benzin lampalarida esa tashqarisida joylashgan. Kerosin lampasi
rezervuar, dasta, kerosin quyish tiqini, nasos, ventilli gorelka, burama naychadan tuzilgan.
Quvurdagi teshik gorelkaga toza havo kirishini ta’minlaydi. Quvurning tagida vanna
joylashgan, o’nga lampani yoqish uchun kerakli miqdorda kerosin quyiladi. Noto’g’ri
tanlangan yonilg’i lampaning me’yorida ishlashiga halaqit beradi.
Lampani yoqishdan oldin ventilni berkitib, klapan orqali rezervuardagi havo chiqrib
yuborilgach, klappani berkitib qo’yiladi. Keyin vannaga quyilgan kerosinni yoqib burama
naychani qizdiriladi. Vannadagi yonilg’ining yonib bitish paytigacha rezervuarga havo yuborib
sekin-asta ventil ochilgach, lampa alangasini 10-15 mm oraliqda g’ishtga tutiladi. SHundan
keyin yonish tezligi sozlanadi. Lampani o’chirish uchun ventilni berkitish, undan keyin
rezervuardagi havoni klapan orqali chiqarib yuborish kerak.
- 61 - 
Koviya choklarining turlari

|
- 61 -
Koviya choklarining turlariBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланма- 61 -
Koviya choklarining turlari. Qoviyalanadigan buyumlarga qo’yiladigan talablarga
muvofiq qoviya choklari 3 turga bo’linadi:
mexaniq mustahkamlikka ega bo’lgan (germetik bo’lishi shart emas) mustahkam
chok;
choklari tutashgan, germetik, jips chok;
mustahkamlik va germetiklikni ta’minlaydigan jips-mustahkam chok.
Yumshoq va qattiq kavshvrlar bilan qoviyalash
Yumshoq kavsharlar bilan koviyalash. Yumshoq kavsharlar bilan koviyalashning
kislotali va kisltasiz usullari bor. Kislotali usulda xlorli tsink yoki texnik kislotadan flyus
sifatida foydalaniladi. Bunday koviyalashdan keyin sirtning zanglashi ehtimoldan holi emas.
Kislotasiz koviyalashda tarkibida kislota bo’lmagan kanifol, terpentin, stearin, koviyalash
pastasida foydalangan holda toza choklar hosil qilish mumkin.
Yumshoq kavsharlash jarayoni, koviyani tayyorlash, kavsharni eritish, koviyalash,
chokni sovutish va tozalash operatsiyalarini o’z ichiga oladi.
Buyumni koviyalashga tayyorlash. Mustahkam va toza chok hosil qilish uchun
koviyalanadigan joyni iflosliklar, zang, moy va oksid parda (plyonka)lardan tozalandi, aks
holda kavshar choklarga kirib borolmaydi. SHuning uchun ishlov beriladigan sirtni tozalab
yuvish, moyini ketkazish va yaxshilab quritish kerak.
Mexaniq tozalash deganda buyum sirtidagi zanglarni qumqog’oz, egov. Metall cho’tka,
silliqlash toshlari bilan tozalashni tushunmoq lozim.
Kimyoviy yo’l bilan detalni ishqorli vannada yuvish eng sodda va smrali usuldir. Bu
holda vena ohagini maydalab, suvda bo’tqa holatiga keltirib detalning sirtiga surkaladi. Keyin
uni yaxshilab yuvilsa buyum butunlay moysizlanadi.
Buyumni organik eritmalarda moysizlantirish. Detal sirtidagi moy qatlamini, qo’l
yetmaydigan ichki sirt, teshiklar ichidagi moyni atseton, benzol, skipidar, benzin, metil va etil
spirtlari bilan tozalab moysizlantiriladi.
Kimyoviy so’ndirish usuli detal sirtidagi oksid pardalar (plyonka)ni moysizlantiruvchi
vositalar bilan ketkazib bo’lmaydigan taqdirda qo’llaniladi. Bu usulda detal oltingurgut yoki
fosforli kislotalarga botirib tozalanadi.
|
| |
Flyuslar - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun

|
Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchunBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланмаFlyuslar. Haroratning oshishi bilan kavsharlanadigan sirtlarning oksidlanish tezligi orta
boradi, buning natijasida kavsharning detal sirtiga yopishishi yomonlashadi. Oksidlarni
yo’qotish uchun-flyuslar qo’llaniladi. Flyuslar kavsharlarning kavsharlanadigan sirtga
yopishishiga yordam beradi. Ular yumshoq va qattiq kavsharlar uchun alohida tayyorlanadi.
Bo’lardan tashqari alyumin qotishmasi, zanglamaydigan po’lat hamda cho’yan uchun maxsus
flyuslar ishlatiladi.
Yumshoq kavsharlar uchun flyuslar. Bu xildagi kavsharlar uchun xlorli, tsinkli,
nashatir, kanifol, kavsharlash pastalari ishlatiladi.
Xlorli tsinkning flyuslash xossasi kuchli bo’lib, qora, rangli metallar (tsinkli,
tsinklangan detallar, alyumin hamda uning qotishmasidan tashqari)ni kavsharlashda
qo’llaniladi. Zanglashning oldini olish uchun flyusga sut ranggi yo’qolguncha nashatir spirti
qo’shiladi.
Nashatir (xlorli alyuminiy)-oq rangli, achchiq-sho’r modda bo’lib, tuzning ta’mini
beradi. U tarkibga kukun yoki kristall holida qo’shiladi. Nashatirni qizdirilganda undan sog’liq
uchun zararli oq gaz ajraladi, shuning uchun kavsharlashda toza nashatir bilan emas, balki
uning suvdagi aralshmasidan va ozgina xlorli tsinkdan foydalaniladi.
Kanifol sarg’ish-jigarrang smola bo’lib, archa smolasini haydash yo’li bilan olinadi.
Uning flyuslash xossasi boshqa flyuslarga qaraganda kuchsiz, ammo zangbardoshligi kuchli.
Kanifolning kukuni, tayoqchasi yoki spirtdagi eritmasidan foydalanish mumkin.
Qoviyalash pastasi suyuq holda bo’lib, uni tayyorlash uchun kraxmalni suvda eritib,
keyin yopishqoq bo’lgo’nga qadar qaynatiladi. Kraxmal kleysterini sovuq holda xlorli tsink
yoki xlorli tsink yoki xlorli ammoniy bilan aralashtirib yopishqoq suyuqlik hosil qiladi.
Zanglamaydigan va issiqqa chidamli po’latni kavsharlashda 50% eritilgan bo’r va 50%
bor kislotasining xlorli tsinkdagi eritmasidan tayyorlangan pastadan foydalaniladi. qo’lrang
cho’yanni kavsharlashda bo’rga xlorli kaliy, marganets perekis yoki temir oksidi qo’shiladi.
Qoviyalash uchun qoviya pastasini yuzaga bir tekis qilib surkaladi. Qoviyalashdan keyin
qoldiqlarni qilli cho’tka bilan suvda yuvib tashlash kerak.
Bor kislotasi o’zining flyuslash xossasi bilan burdan yuqori turadi, ammo
qimmatbaholigi tufayli undan kamroq foydalaniladi.
|
| |
BMP formati - Учебное пособие подготовлено в соответствии с учебной программы

97
larni eksport qilishda eng ahamiyatli parametr Resolution dalasiga qo‟yiladigan
imkoniyat darajasi hisoblanadi.
Imkoniyat darajasi qancha yuqori – 300 dpi, 600 dpi va yuqori bo‟lsa rastr
nuqtasining o‟lchami shuncha kichik va mos tarzda tasvirni uzatish sifati shuncha
yuqori bo‟ladi. TIF formatidan
Corel Draw ga import qilingan grafikaviy
obyektlar o‟z formatlarini saqlashadi va ekranga rastrlangan tasvir qilib chiqariladi.
So’rov-ma’lumot xizmati tizimi

80
«
Agar–unda» ko‟rinishidagi munosabatlar eng ko‟p tarqalgan qoida shakli
hisoblanadi. Bilimlarni ko‟rsatishning boshqa shakllari – semantik tarmoqlar,
ro‟yxatlar, predikatli mantiqlardir. Bilimlar bazasidagi xar bir yozuv o‟zida
ekspertlardan, darsliklardan, foydalanuvchilar uchun ko‟rsatmalardan va boshqa
manbalardan olingan xususiy ma‟lumotlarni ifodalaydi.
Ma‟lumotlar banki yechilayotgan muammoning hozirgi holati to‟g‟risidagi
ma‟lumotlarni saqlaydi. U o‟z ichiga boshlang‟ich va ishlab chiqarishdan yangidan
olingan ma‟lumotlarni, deduktiv zanjirlarni oladi.
Mantiqiy yechimlar mexanizmi o‟zida qo‟yilgan masalani yechish jarayo-
nida ma‟lumotlar bankini va bilimlar bazasini birlashtiruvchi zvenoni (bo‟limni)
ifodalaydi. U o‟z ichiga qoidalar, nazorat strategiyalari, xarakat rejalarini inter-
pretatsiyalash ishlarini oladi. Masalani yechish jarayonida bilimlar bazasidagi
ma‟lumotlar ma‟lumotlar bankidagi mavjud ma‟lumotlar bilan solishtiriladi,
bunday solishtirish oraliq natijalardan foydalangan holda, ko‟p martalab
o‟tkaziladi.
Ekspert tizimlarida ikkita tamoyilga katta e‟tibor qaratiladi:
- qarorni, agar uning bilimi va tajribasi dasturga kiritilgan imkoniyatlaridan
katta bo‟lsa odam qabul qiladi;
- tizim va foydalanuvchi orasidagi muloqat shunday ko‟rinishi kerakki,
bunda foydalanuvchi nafaqat tizim savollariga javob berishi, balki o‟zi unga «
nima
Nazorat savollari va vazifalar

83
VI –BOB. YTLATDA GRAFIKA VA GAT
6.1.Umumiy tartiblar
Yer tuzishni loyxalashda grafikaviy kompyuterda loyihalash usullaridan
keng foydalaniladi. Bunda ishlarni bajarish texnologiyasi qo‟llaniladigan dasturiy
vositalarga bog‟liq bo‟lmagan holda bir qator asosiy elementlardan tashkil topadi
(20-rasm).
20-rasm. Komp‟yuterda grafikaviy loyihalash usullari elementlari
Obyekt tasvirini kiritish skaner, digitayzer
yoki raqamli fotokamera
yordamida, standart dasturlar bo‟yicha amalga oshiriladi. Tasvirlarni taxrirlash
quyidagi dasturlar bilan o‟tkaziladi:
Microsoft Paint, Imeging, Adobe Potoshop va boshq., «Panorama»,
«CREDO-DIALOGUE» geoaxborot texnologiyalari majmuilari yordamida ham bu
ishlarni bajarish mumkin.
Raqamli shaklga o‟tkazish
MapInfo, AutoCAD, MicroStation, WinGis, Easy
Trace, «Panorama», «CREDO-DIALOGUE» va boshqa dasturiy majmualar
yordamida
amalga oshiriladi, ular asosida loyihalashni ham amalga oshirish
mumkin. Bu dasturlar konturlar maydonlarini
avtomatik hisoblash, ular
84
chegaralarini o‟zgartirish va maydonlarini,
chiziqlar uzunligini, konturlar guruhi
maydonlarini qayta hisoblash, eksplikatsiyalar tuzish, zarur belgilar bo‟yicha
mintaqalashtirish va boshqa ko‟plab ishlarni bajarish imkonini beradi.
Parchinlash turlari va usullari - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi...

|
Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchunBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланмаParchinlash turlari va usullari. Qo’l bilan parchinlashning ikki turi bor: bir tomonlama
va ikki tomonlama. Agar parchinlanadigan detalning orqa tomonidan erkin harakat qilish
imkoni bo’lsa ikki tomonlama, aksincha bo’lsa, bir tomonlama parchinlanadi. SHunga ko’ra,
parchinlashning ochiq, to’g’ri, berk va teskari usullari bor.
To’g’ri parchinlash usulida bolg’aning zarbasini to’g’ridan to’g’ri chiviqning
tutashtiruvchi uchiga beriladi. Bu usul listni teshish yoki parmalashdan boshlanadi. Parchin
mix cho’ktirilgan detalning orqa tomoniga, ya’ni kallak ostiga tutib turgichni qo’yib
tutashtiruvchi tomonida shakl hosil qilinadi. Parchinlanadigan listlarga bolg’a zarbasi qalpoq
bo’ylab beriladi.
Teskari parchinlash usulida bolg’a zarbasi mixning kallagidan beriladi, portlaydigan va
quvurli parchin mixlar ishlatiladi. Bu usul tutatshtiruvchi tomonda parchinlash operatsiyasini
bajarib bo’lmaydigan hollarda qo’llaniladi.
Mashinada parchinlash. Mashinada parchinlashning: mehnat unumdorligi va
parchinlash sifatining yuqoriligi, kallakning sifatli chiqishi, ishlovchilar sonining kamligi,
barcha operatsiyalarning mashinada bajarilishi kabi qator afzalliklari bor.
Parchinlash mashinalarining statsionar va ko’chma turlari ishlab chiqariladi. Statsionar
mashinalarning ish unumdorligi yuqori bo’lish bilan birga kamchiliklari ham mavjud.
Masalan, hajmi juda katta bo’lib, ularni ish joyiga keltirish uchun qo’shimcha maxsus
konveyerlar, uskunalar kerak bo’ladi. Pnevmatik mashinalar gidravliklariga nisbatan arzon
tushadi. Asosan, ko’chma modellari ishlab chiqiladi, ammo ular statsionar vazifasini bajarishi
mumkin.
Dastakli ko’chma pnevmatik press PRP5-2 yakka choklarning qo’l yetmaydigan
joylarini parchinlashda keng qo’llaniladi. Uning ish unumdorligi pnevmatik bolg’aga nisbatan
5 marta yuqori. Bu pressda 4 mm qalinlikdagi listlarni uzunligi 4 mm gacha bo’lgan po’lat
parchin mixlar bilan parchinlash mumkin. Pressning pnevmatik tsilindri va ponali mexanizmi
bo’lib, porshenning harakati qisqichning ish harakatiga aylanadi.
|
| |
Rezba kesishni mexanizatsiyalashtirish

- 49 -
buyumlarni yig’ish, montaj qilish ishlarini bajarish uchun maxsus dastakli asboblar,
chunonchi, elektr va pnevmatik yuritmali rezьba keskichlardan foydalaniladi.
Elektr yuritmali rezьba keskich elektryuritgich,
reduktor, reversiv mexanizm va ko’krak tayanchidan
tuzilgan. Elektryuritgich valiga (1) tishli g’ildirak
mahkamlangan bo’lib u korpus ichida joylashgan.
Tishli g’ildiraklar (2, 3, 4, 5, 6)
orqali harakat
shpindelga
(7)
uzatiladi.
Metchikni
teshikka
kiritishdan avval uni yaxshilab moylanadi. Rezьba
keskichni teshikka qo’yilganda metchik teshik o’qiga
perpendikulyar bo’lishi kerak. Elektryuritgichni ishga
tushirish
uchun
o’ngdagi
dastaning
uchiga
joylashtirilgan ulab-uzgichning qalpog’ini buriladi.
SHundan keyin korpus
muftasiga bir oz kuch bilan
bosib rezьba kesiladi. Ish tugagach asbob korpusini
yuqoriga tortib, reversiv
mexanizm bilan aylanish
yo’nalishini o’zgartiriladi. Bunda metchik aylanib
chiqa boshlaydi.
Rezьba kesib bo’lingandan keyin uni toza latta bilan artib sifatini
rezьbali halqa bilan
nazorat qilinadi.
Parmalash dastgohlarida rezьba kesish uchun saqlagich patrondan foydalaniladi (6-
rasm). Berk teshiklarga rezьba kesilayotgan metchik teshik tubiga qadalishi bilan asbob
avtomatik usulda o’z-o’zidan to’xtaydi. Saqlagich patronni dastgoh
shpindeliga oddiy patron
singari quyrug’i bilan o’rnatib, metchikni patron tsangiga kiyma gayka (1) bilan
mahkamlanadi. Parmalash dastgohining tezligini 5-8 m
min aylanishga sozlash kerak.
Elektryuritgich ulangach metchikning tepishi tekshirib ko’riladi,
keyin uni moylab rezьba
kesiladi. Metchikni ruxsat etilgan kuchlanishga yumaloq gayka (2) yordamida sozlanadi va
vint mahkamlab qo’yiladi. Bunday asboblardan foydalanilganda
ish unumi dastakli usulda
rezьba kesishga qaraganda yuqori bo’ladi.
Grafikaviy formatlar - Учебное пособие подготовлено в соответствии с учебной программы

95
orasida vektorlilarga DXF, WMF va EPSlar, qolganlari esa rastrlilarga kiradi (EPS
formati rastrli ma‟lumotlar «qo‟yilmasiga» ega bo‟lishi mumkin).
2-jadval
Asosiy grafikaviy formatlar
Qisqartirilgan
nomlari
To‟la nomlari
Faylni
kengaytirish
AI
BMP
DXF
EPS
HPGL
PCX
TIFF
WMF
GIF
JPEG
Adobe illustrator
Windows Bitmap
Auto CAD
Encapsulated Postscript
Hewlett Packard Graphics Language
Pc Paintbrush
Tagged Image
File Format
Windows MetaFile
Graphics Interchange
Joint Picture Expert Group
.AI
.BMP
.DXF
.EPS
. PLT
.PCX
.TIF
.WMF
.GIF
.JPG
AI formati. Corel Draw dasturi Adobe illustrator grafikaviy taxrirchisi
formatidagi fayllarni import va eksport qilish imkonini beradigan filtrga ega. AI
formatida tasvirni saqlashda Export Adobe illustrator oynasida muloqat oynasining
pastki qismida joylashgan Curves optsiyasidan foydalanish kerak. Ko‟rsatkichlar
bilan tugallangan chiziqlar
Adobe illustrator tomonidan ikkita obyekt qo‟shmasi –
chiziq va ko‟rsatgich, sifatida qabul qilinadi.
Boshlang‟ich obyektlar bilan to‟ldirilgan Postscript formati ornamentlari
Adobe illustratorda kulrang fon sifatida qabul qilinadi;
Bitmap formatida
rastrlangan grafika eksport filtrida umuman qabul qilinmaydi.
AI
formati
odatda
Apple
Macintosh
kompyuterlarida
ishlashda
foydalaniladi.
uchun?», «qanday qilib?», «nimaga yo’q?», «agar…»

81
yoki taqsimlangan sun‟iy intellekt tizimlari shaklida amalga oshiriladi. Bunday
tizimning dasturiy ta‟minoti ikkita qismni o‟z ichiga oladi:
- avtomatlashtirilgan interpretatsiyalashning turli
hil masalalarini yechish
uchun mo‟ljallangan ishlov beruvchi dasturlar intellektual majmualari to‟plami;
- ekspert tizimlari yig‟indisi.
Intellektual majmualar funktsional dasturlash tamoyillarida yaratiladi.
Ma‟lumotlarga ishlov berish jarayonlari bilimlar bazasini yaratadi. Ular hisoblash
jarayonini amalga oshirish vaqtida aniq ma‟lumotlarga ishlov berishga qaratilgan,
o‟zida yo‟naltirilmagan grafani ifodalovchi, funktsional semantik tarmoq shaklida
amalga oshiriladi. Bu degani, aniq masalalarni yechishda ma‟lumotlarga ishlov
berish qattiq emas, balki, o‟zi to‟g‟rilanadigan grafalar bo‟yicha bajariladi. Ular
avtomatik
shakllantiriladi,
o‟ta murakkab
vaziyatlarda esa mutaxassis
qatnashuvida, qo‟yilgan talablar, boshlang‟ich ma‟lumotlar tarkibi va qator
tekshiriladigan sturlioitlar hamda cheklashlardan kelib chiqib shakllantiriladi.
Ekspert tizimlari mutaxassis – ekspertlarda mavjud taxlil qilish,
umumlashtirish va xulosalarni shakllantirish bo‟yicha
shakllangan maxsus
bilimlarni va nazariy asoslangan matematik jarayonlarni qo‟llab, bilimlar
bazasidan foydalanish asosida, ma‟lumotlari chuqur avtomatlashtirilgan ishlov
berish va qarorlarni shakllantirish tamoyillarini ro‟yobga chiqaradi.
Yuqorida keltirilgan
yondashuvlarga mos tarzda, YTLAT ishini barcha u
bilan mantiqiy bog‟langan funktsional tizimlar bilan integratsiyalash, uning ayrim
elementlarini kontsetual va fizik loyihalashni amalga oshirish yer tuzishnining
ayrim tashkil etuvchilarini avtomalashtirishning oqilona
va unifikatsiyalangan
modelini yaratish va shuning hisobiga malumotlar ortiqchaligini nafaqat ayrim
pastki tizimlarda, balki, butun tizim ichida tugatishga erishish mumkin. Bu esa
loyihachilar mehnati unumdorligini va ishlanayotgan
loyihalar sifatini keskin
oshirish imkonini beradi.
Shunday qilib, barcha turdagi yer tuzish ishlari uchun yagona ma‟lumot
kengligini yaratish bo‟yicha aniq qadam va avtomatlashtirilgan yer tuzishni
82
loyihalash, xaritalash va Davlat yer kadastrini yuritishni bosqichma - bosqich
amalga oshirish uchun poydevor qo‟yiladi.