O„zbekistonda “yashil energetika”ni rivojlantirish istiqbollari

5. O„zbekistonda “yashil energetika”ni rivojlantirish istiqbollari.
O‗zbekistonda iste‘mol qilinayotgan elektrenergiyaning
katta qismi (88,7%)
issiqlik elektrostansiyalarida ishlab chiqariladi. Bunda energiya iste‘moli
tarkibining o‗zagini neft va gaz resurslari tashkil etadi. Tabiiy gaz va neftdan
foydalanishning hozirgi darajasi saqlanib qolgan holda ularning zaxiralari tabiiy
gaz va neftga bo‗lgan ehtiyojni 20-30 yil davomida qondirishga yetishi mumkin.
Agar milliy iqtisodiyotda elektr energiyasiga bo‗lgan yillik ehtiyoj hozirgi 59-60
mlrd. kVt/soatdan 2030 yilga borib 107 mlrd. kVt/soatgacha ortishiini e‘tiborga
oladigan bo‗lsak, tabiiy neft va gaz zaxiralarining tugash muddati yanada
qisqarishi tabiiy.
Mamlakatimizda iqtisodiyot tarmoqlari rivojlanishi va aholi ehtiyojlari o‗sishi
natijasida elektr energiyasiga bo‗lgan ehtiyoj kun sayin ortib bormoqda. 2000 yilda
bir nafar maishiy foydalanuvchi bir oyda 114 kVt/soat elektr energiyasi ishlatgan
bo‗lsa, oxirgi yillarda bu ko‗rsatkich 200 kVt/soatga yetdi. Bugungi kunda
respublikamiz bo‗yicha elektr energiyasidan umumfoydalanishda aholi ulushi
26,5%ga yetgan. Vaholonki, 1990 yilda ushbu ko‗rsatkich 13,9%ga teng edi.
Elektr energiyasi ishlab chiqarishga ketadigan xarajatlar tarkibida tabiiy gaz,
mazut, ko‗mir ulushi 43 foizga teng. Mamlakat issiqlik elektr stansiyalarida yiligi
17 mlrd. m3 tabiiy gaz sarflanmoqda. Issiqlik elektr stansiyalarida sarflanayotgan
gazni qo‗shimcha qiymat yaratish (sintetik yoqilg‗i, polipropilen olish)
jarayonlariga yo‗naltirish ijtimoiy (aholi bandligi, atrof muhit muhofazasi)
muammolarni hal etish imkoniyatlarini yanada oshiradi
13
.
Mutaxassislar tomonidan O‗zbekistonning umumiy energiya tejash salohiyati
yiliga 3 mln. tonna neft ekvivalentida baholanmoqda. Ulardan foydalanish
natijasida 40 mln. tonna ortiqcha chiqindi gazlarini kamaytirish imkoni bor.
Energiya tejash energiya resurslariga bo‗lgan talabni qondirish uchun yangi elektr
va issiqlikni ishlab chiqarish quvvatlarini qurishdan 2-5 barobar ko‗proq foydali
bo‗ladi. Iqtisodiyotning energiya ko‗p sarflaydigan tarmoqlarida energiya
samaradorligini oshirish bo‗yicha kompleks chora-tadbirlarni joriy etish 30-40%
gacha energiya sarfini tejash imkonini beradi
14
.
Hozirgi vaqtda ―yashil energetika‖ turi hisoblangan gidroelektrostansiyalar va
qayta tiklanuvchi energiya manbalari hisobidan ishlab chiqarilayotgan elektr
energiyasi jami elektrenergiyaning bor-yo‗g‗i 11,3%ini tashkil etmoqda. Hisob-
kitoblar ko‗rsatishicha, O‗zbekistonda muqobil energiya manbalarining katta
imkoniyatlari mavjud. Quyosh energiyasi, kichik daryolar, suv omborlari va
kanallar, organik va noorganik chiqindilardan ishlab chiqariladigan biogaz
energiyasi bu borada istiqbolli hisoblanadi. O‗zbekistonda quyosh energiyasidan
foydalanish imkoniyatlari juda yuqori. Mamlakatimizda yil davomida quyoshli
kunlar soni 320 kundan ortiqni tashkil etadi va quyosh energiyasi miqdori 51 mlrd.
tonna neft ekvivalentidan oshib ketadi. Elektr energiyasini ishlab chiqarishda
quyosh
elektrostansiyalaridan
an‘anaviy
manbalar
bilan
birgalikda
uyg‗unlashtirilgan holda foydalanish har yili 1,8 mlrd. kub metr tabiiy gazni tejab
qolish imkonini beradi.
Yevropalik mutaxassislarning hisob-kitoblariga ko‗ra, O‗zbekistonda bir yilda
yillik iste‘mol hajmidan 40 baravar ko‗p elektrenergiya ishlab chiqarish imkoniyati
mavjud va zamonaviy texnologiyalarni amaliyotga keng miqyosda joriy etish
orqali 2030 yilga qadar mamlakat yalpi ichki mahsulotining energiya
sig‗imkorligini ikki baravarga kamaytirish mumkin
15
.
―Yashil energetika‖ni rivojlantirish O‗zbekistonda energetik, ekologik, iqtisodiy
xavfsizlikni ta‘minlashda va energetika sohasini barqaror rivojlanishi uchun
muhim ahamiyatga ega. So‗nggi yillarda qayta tiklanadigan energiya manbalaridan
foydalanishni rivojlantirish borasida keng ko‗lamli chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda. O‗zbekiston Respublikasining ―Qayta tiklanuvchi energiya
manbalaridan foydalanish to‗g‗risida‖gi Qonuni, O‗zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2015 yil 5 maydagi ―Energiya tejovchi texnologiyalar va tizimlarni
joriy etish bo‗yicha chora-tadbirlar dasturi‖ to‗g‗risidagi PQ-2343-sonli, 2017 yil
26 maydagi ―2017 — 2021 yillarda qayta tiklanuvchi energetikani yanada
rivojlantirish, iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy sohada energiya samaradorligini
oshirish chora-tadbirlari dasturi to‗g‗risida‖gi PQ-3012son, 2017 yil 8 noyabrdagi
―Energiya resurslaridan oqilona foydalanishni ta‘minlash chora-tadbirlari
to‗g‗risida‖gi PQ-3379-son, 2020 yil 13 may kuni ―Samarqand viloyatida quvvati
100 mvt bo‗lgan fotoelektrik stansiyani qurish‖ investitsiya loyihasini amalga
oshirish chora-tadbirlari to‗g‗risida‖gi PQ-4712-son qarorlari shular jumlasidandir.
Respublikamizda tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanishni davlat
tomonidan rag‗batlantirish maqsadida tadbirkorlik sub‘ektlari uchun qator soliq
imtiyozlari va preferensiyalar qo‗llaniladi
16
:
-
qayta tiklanuvchi energiya manbalarining qurilmalarini ishlab chiqaruvchilar
davlat ro‗yxatidan o‗tkazilgan sanadan e‘tiboran besh yil muddatga soliqning
barcha turlarini to‗lashdan;
-
qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalarini (nominal quvvati 0,1
MVt va undan ortiq bo‗lgan) o‗rnatganlik uchun ular foydalanishga topshirilgan
paytdan e‘tiboran o‗n yil muddatga mol-mulk solig‗ini hamda ushbu qurilmalar
bilan band bo‗lgan uchastkalar bo‗yicha yer solig‗ini to‗lashdan;
-
ishlab turgan energetika resurslari tarmoqlaridan to‗liq uzib qo‗yilgan
yashash uchun mo‗ljallangan joylarda qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan
foydalanuvchi shaxslar qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanilgan
oydan e‘tiboran uch yil muddatga yer solig‗ini to‗lashdan ozod etiladi.
Mamlakatda 2018 yil 1 yanvardan boshlab Energiya resurslaridan oqilona
foydalanishni ta‘minlash
maqsadida
17
:
-
davlat organlari va muassasalarining bino va inshootlari, shuningdek, ko‗p
kvartirali uy-joy fondini loyihalashtirish, rekonstruksiya qilish, qurish va
foydalanishga topshirishda ularda energiya samarador va energiya tejamkor
texnologiyalardan foydalanilganligi yuzasidan shaharsozlik normalari va
qoidalariga muvofiqligi tekshiriladi; - yakka tartibdagi uy-joy qurilishidan tashqari,
barcha bino va inshootlarni loyihalashtirish, rekonstruksiya qilish va qurishda, issiq
suv ta‘minoti uchun sertifikatlangan quyosh suv isitkich qurilmalarini, shuningdek,
energiya tejamkor lampalarni majburiy tartibda o‗rnatish ko‗zda tutiladi.
Mamlakatimizda ―yashil energetika‖ni rivojlantirishda dastlabki amaliy qadamlar
tashlandi. Jumladan, O‗zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 oktabrda
Fransiya Respublikasiga rasmiy tashrifi davomida ―Total Eren SA‖ (Fransiya)
kompaniyasi bilan Samarqand viloyatida umumiy quvvati 100 MVt bo‗lgan
fotoelektrik stansiyani loyihalashtirish, moliyalashtirish, qurish va ishlatish
to‗g‗risida hamkorlik bitimi imzolanganligi, ushbu investitsiya loyihasini amalga
oshirish uchun O‗zbekiston Respublikasida ish yuritadigan ―Tutly Solar‖
mas‘uliyati cheklangan jamiyati shaklida xorijiy investitsiya ishtirokidagi korxona
ta‘sis etildi. 2019 yil 13 sentabrda Investor va Loyiha kompaniyasi o‗rtasida
Investitsiya bitimi tuzildi. ―O‗zbekiston milliy elektr tarmoqlari‖ AJ va Loyiha
kompaniyasi o‗rtasida Elektr energiyasini sotib olish to‗g‗risida bitimga muvofiq
loyiha doirasida ishlab chiqarilgan elektr energiyasi ―O‗zbekiston milliy elektr
tarmoqlari‖ AJ tomonidan yagona xaridor sifatida sotib oladi
18
.
2019 yilda BAA Masdar Clean Energy kompaniyasi 100 MVt quvvatga ega
quyosh elektrstansiyasini qurish huquqini qo‗lga kiritdi (1 kVt*s narxi 2,679 sent).
Tenderda Xitoy, Koreya Respublikasi, Yaponiya, Saudiya Arabistoni, Rossiya va
boshqa mamlakatlardan 23 ta kompaniya qatnashdi. Tijorat tenderida ―Acwa
Power‖ (Saudiya Arabistoni); ―Jinko Power‖ va ―Aljoimah Energy & Water
Consortium‖ (Xitoy/ Saudiya Arabistoni); ―Masdar‖ (BAA); ―TBEA Xinjianing
Sunoasis Co Ltd‖ (Xitoy) va ―Total Eren‖ (Fransiya) kompaniyalari ishtirok etdi.
Yaqin istiqbolda quyosh energetikasi sohasida 400 va 500 MVt quvvatga ega yangi
ikkita loyiha e‘lon qilinishi kutilmoqda. 2030 yilga qadar mamlakatda quyosh
energiyasi miqdorini 5 GVt ga yetkazish va umumiy energiya iste‘moli tarkibida
tiklanadigan energiya manbalari ulushini 21%ga yetkazish rejalashtirilgan.
|