nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Elektr yuritmaning mexanik qismi

Elektr yuritmaning mexanik qismi
Ishlab chiqarish mashinasining ijro organi, foydali ish bajarish uchun, turli tizimlardagi mexanik bo‘g‘inlar orqali elektr dvigateldan quvvat oladi. Bu tizimlar elektr yuritmaning mexanik qismini tashkil qilib, ularning konstruktiv bajarilishi turlicha bo‘lishi mumkin.
Umumiy xolda, 1.1 da ko‘rsatib o‘tilgandek, elektr yuritmaning mexanik qismi dvigatel rotori (yoki yakori), mexanik uzatuvchi qurilma va ijro organidan iborat bo‘ladi.
2.1- rasm. Elektr yuritmaning mexanik qismi
Rotor mexanik energiya manbai yoki isteomolchisi bo‘lishi mumkin. U maplum bir inersiya momentiga Jd ga, biron-bir burchak tezligi bilan kerakli yo‘nalishda aylanishi va harakatlantiruvchi yoki to‘xtatuvchi momentini M xosil qilish mumkin.
Mexanik uzatuvchi qurilma mexanik qismdagi harakatni uzatadi va o‘zgartiradi. U asosan, ijro organining aylanma harakatida (io) uzatish soni bilan
i = / io
yoki ijro organining ilgarilama harakatida (io) esa keltirish radiusi
= io /
bilan xarakterlanadi.
Ijro organi odatda mexanik energiyani isteomol qiladi, bunda quvvat dvigateldan ijro organiga yo‘nalgandir. Bapzi ijro organi mexanik energiya manbai xam bo‘lishi mumkin, unda quvvat uzatish teskari yo‘nalishga ega bo‘ladi.
Ijro organi maplum bir mexanik inersiyaga (inersiya momenti Jio yoki massaga mio) ega bo‘ladi va aylanma harakatdagi ishchi momenti Mio yoki ilgarilama harakatdagi ishchi kuchi Fio bilan xarakterlanadi.
Elektr yuritmadagi statik va dinamik momentlar
Mexanik uzatmadagi momentlar va kuchlar ishqalanish kuchlari bilan birgalikda statik yuklamani (momentni Ms va kuchni Fc) xosil qiladi. Statik momentlar aktiv va reaktivga bo‘linadi.
|
-§ Asbestsement massasini tarkibini loyihalashtirish

369
Tolaga mexanik ta’sir ko‘rsatilganda u nafakat titkilanadi, balki uziladi,
ya’ni o‘lchami kichiklashadi. Umuman xo‘l usulda asbest tolasiga ishlov
berilganda:
1. Sim to‘rlari bor silindrlar: asbest-sement aralashmasini ko‘proq ushlab
qoladi, demak chiqindi sifatida suv bilan birga chiqib ketayotgan asbest va
sementning miqdori kamayadi.
2. Mahsulotning mexanik xossalari oshadi.
3. Xom ashyo miqdori tejaladi.
4. Xom ashyo aralashmasiga ishlov berilayotgan xonada chang bo‘lmaydi.
5. Buyumlarda bo‘shliqlarni ko‘p bo‘lishi ularning xajmi og‘irligini
oshishiga olib keladi.
Quruq usul o‘rniga ho‘l usuldan foydalanilganda 6
% xom ashyo
tejabqolinadi,
buyumlarning
mexanik
mustahkamligi
10
%oshadi,suv
yutishqobiliyati 2,5
% ortadi. Asbest begunga (54-rasm) solingandan so‘ng
begunning temir toshlari aylana boshlagach suv purkovchi quvurchalari orqali
I kg asbestga 0,5-0.6 litr miqdorda suv yuboriladi. Agar suvning miqdori ko‘p
bo‘lsa, begunning temir toshlari sirg‘ana boshlaydi va asbest ko‘p eziladi,
natijada tosh oldida yig‘ilib qolgan asbestishlanmay qoladi.
Accessda forma - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

57
menyusining
Параметры страницы (Page Setup)
,
Предварительный
просмотр (Print Priview)
va
Печать (Print)
buyruqlari yordamida
bajariladi.
Параметры страницы
muloqot oynasining
Поля (Margins)
qo„yilmasida
Печать только данные (Print Data Only)
bayroqchasi
o„rnatilsa, ekrandagi ma‟lumotlarni tayyor qog„oz
blankka chop qilish
imkonini beradi.
Formani bir necha usul bilan yaratish mumkin, ammo ko„pgina
hollarda berilganlar bazasi oynasining
Формы (Forms)
qo„yilmasida
Создать (New)
tugmasini bosishdan boshlanadi. Bu tugma bosilganda,
Новая форма (New Form)
muloqot oynasi ochiladi.
Новая форма
muloqot oynasi ro„yxatidan yangi forma yaratishning
turli usullarini tanlash mumkin. Bular quyidagilar:
Конструктор (Design View)
qiymati
mustaqil forma yaratishni
ta'minlaydi.
Мастер форм (FormWizard)
qiymati tanlanganda,
Access
sizning
ko„rsatmalaringiz asosida forma yaratadi. Bu holda, formaga
qo„shiladigan aniq maydonni tanlash mumkin (bir yoki bir necha jadval
yoki so„rovga tegishli bo„lgan).
Автоформа (AutoForm)
ning uch qiymati
tezda aniq forma turini
ochadi va yaratadi (ustunli, lentali yoki jadvalli). Bundan tashqari,
Автоформа
orqali yaratilgan forma har doim
bir
jadval yoki so„rovning
barcha
maydonlari uchun boshqaruv elementini o„z ichiga oladi.
Диаграмма (Chart Wizard)
qiymati
tanlanganda
Access
ma‟lumotlarni jadval yoki so„rovdan oladi va ular asosida
Microsoft
Graph
yordamida diagramma yaratadi.
Сводная таблица (PivotTable Wizard)
qiymadi taqqoslangan
jadval yaratadi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Amaliy axborot tizimlari - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

68
Keltirilgan kamchilliklarni yo„qotish uchun markazlashgan tizim va
an‟anaviy «mijoz-server» tizimining eng yaxshi sifatlarini birlashtirgan
Intranet tizimi arxitekturasi ishlab chiqilgan. Bunda barcha axborot
tizimi markaziy kompyuterda joylashadi. Ishchi o„rinlarda, axborot
tizimlaridagi jarayonlarni boshqarish imkoniyatini beruvchi, sodda kirish
qurilmalari (navigatorlar) joylashadi. Ekranga uzatish va pultda bosilgan
klavishlar kodlari sodda protokoli yordamida kirish qurilmasi muloqot
qiladigan barcha jarayonlar markaziy
EHM
da amalga oshiriladi.
Intranet tizimining asosiy ustunliklari sifatida quyidagilarni keltirib
o„tish mumkin:
amaliy tizim serverda jamlangan, mijozlarda faqat navigator-
dastur joylashtiriladi;
server qism va ishchi o„rinlarini markazlashgan boshqaruv
yengillashtirilgan;
foydalanuvchi tomonidan qo„llanilayotgan dasturiy ta‟minotga
bog„liq bo„lmagan interfeys (
OT
,
BBBT
va h.k).
Intranetning muhim ustunligi texnologiyaning ochiqligi hisoblanadi.
Mavjud yopiq texnologiyalarga asolangan dasturiy ta‟minot, qaror biror
firma tomonidan bir ilova uchun ishlab chiqilgan bo„lsa, qulay bo„lib
ko„rinadi. Ammo, axborot tizimlarining rivojlanishini keskin
chegaralaydi.
Hozirgi kunda Intranetda quyidagi yo„nalishlar bo„yicha ochiq
standartlardan keng foydalanilmoqda:
tarmoq manbalarini boshqarish (
Ma’lumot turi - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

|
Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun oBog'liq Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklar (1)Ma’lumot turi
Qo‘llanilishi
Matnli
(Text)
Ixtiyoriy belgi oladi – harf va raqamlar. Saqlanadigan
belgilar soni (
0-255
)
Размер поля
xossasi qiymatiga
bog„liq.
MEMO maydoni
(Memo)
Matn maydoniga o„xshaydi, ammo
64.000
tagacha
belgini o„z ichiga olishi mumkin.
Sonli
(Number)
Matematik ifodalarda qo„llanilishi mumkin bo„lgan
sonli qiymatlarni oladi. Bu maydonlar hisoblashlarda
yoki so„rovlarda q'ollaniladi. Saqlanuvchi son
o„lchami va turi
Размер поля (Field Size)
maydoni
xossasi orqali aniqlanadi.
Kun / Vaqt
(Data / Time)
100
dan
9999
yillargacha mumkin bo„lgan kalendar
kunlari va
12
yoki
24
sonli formatdagi kun vaqti
uchun qo„llaniladi.
Pul
(Currency)
Moliyaviy hisoblashlarda qo„llaniluvchi pul
yig„indilarini yanada aniqroq ifodalash uchun
q'ollaniladi.
Hisoblagich
(AutoNumber)
Yangi yozuv qo„shilganda qiymati avtomatik
o„suvchi maydon. Access yozuvlarni o„chirishda
bo„shagan tartiblardan takroran foydalanmaydi.
Bundan tashqari maydon qiymatini o„zgartirib
bo„lmaydi.
Logik
(Yes / No)
"Да/Нет", "Истина/Ложь"
va h.k. tanlashga mos
yagona qiymatni saqlash uchun qo„llaniladi.
Qiymatni bayroqcha ko„rinishida ham ifodalash
mumkin.
OLE obyekti
(OLE object)
Вставка / Объект (Insert / Object)
buyrug„i
yordamida qo„yilishi mumkin bo„lgan
OLE
obyektini
(Excel baraqi, Word hujjati, rasm, ovoz, animatsiya
yoki videoklip) saqlaydi.
Gipermuloqot
(Hyperlink)
Gipermuloqotni saqlaydi - boshqa berilganlar bazasi,
Ofis hujjati, WWW sahifasi joyi. Gipermuloqot
Вставка / Гиперссылка
buyrug„i yordamida
maydonga qo„yiladi.
Qo‘yish masteri
(Lookup Wizard)
Maydonga boshqa jadvaldan olingan yoki avvaldan
kiritilgan maydonda mumkin bo„lgan ochiluvchi
ro„yxat qo„yadi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
| |
-rasm. Rotametrni o’rnatish 1-quvuryo’l, 2 - uch yo’llik, 3 - berkitish armaturasi, 4- rotametr, 5 - aylanib o’tish quvuryo’li

|
-rasm. Rotametrni o’rnatish 1-quvuryo’l, 2 - uch yo’llik, 3 - berkitish armaturasi, 4- rotametr, 5 - aylanib o’tish quvuryo’li
|
bet | 58/96 | Sana | 22.06.2024 | Hajmi | 10,46 Mb. | | #265084 |
Bog'liq ASLUS javoblar174-rasm. Rotametrni o’rnatish 1-quvuryo’l, 2 - uch yo’llik, 3 - berkitish armaturasi, 4- rotametr, 5 - aylanib o’tish quvuryo’li
Tezlik va hajm o’lchagichlar. O’lchagichlarning to’g’ri ishlashini ta’minlaydigan asosiy shart quvuryo’lni suyuqlikka to’liq to’ldirishdan iborat.
O’lchagichlar bosim quvuryo’llariga o’rnatilganda o’lchagich orqali o’tuvchi suyuqlik oqimining yo’nalishi korpusidagi strelkaning yo’nalishiga mos ekanligi tekshiriladi. O’lchagichni o’rnatish joyini shunday tanlash kerakki, quvuryo’lning asbobgacha bo’lgan to’g’ri qismi quvuryo’lning kamida 8-10 diametriga teng, asbobdan keyin esa 6-8 diametriga teng bo’lsin (175-rasm, a). O’lchagichlar quvuryo’llarni o’rnatish tugallanib, ular tozalangandan keyin o’rnatiladi. Quvuryo’llarni o’lchagichlar o’rnatilgandan keyin sinash kerak.
O’lchagichlardan foydalanish qulay bo’lsin uchun berkitish ventillari bilan jihozlangan aylanma (qo’shimcha parallel) quvuryo’llar qurilgan bo’lishi lozim. O’lchagichning kalibridan kattaroq diametrli quvuryo’lda ulchagich ikkita konussimon o’tishli qisqa quvurlar o’rtasida o’rnatiladi. Bunda berkitish ventillari qisqa quvurlardan oldin va keiyn joylashtiriladi.
Bosimsiz quvuryo’l o’lchagich o’rnatilgan joyda suyuqlikning zarur qo’shimcha bosimini hosil qilish uchun quvuryo’lning stahidan pastroqqa tushiriladi (175-rasm, b).
Rotametrlar va o’lchagichlarni texnologik quvuryo’llarga o’rnatishda quyidagi qoidalarga rioya qilish zarur: flaneslarning yuzasi quvuryo’lning o’qiga tik va o’zaro parallel bo’lishi lozim; zichlash qistirmalari birikmaning zich bo’lishini ta’minlashi va quvuryo’l ichida chiqiqlari bo’lmasligi darkor. Bu qoidalar buzilganda asboblar xato ko’rsatadi.
Ifloslangan suyuqlikni o’lchashda o’lchagich oldida metall filtr o’rnatiladi.
Romatertlar, hajm va tezlik o’lchagichlar o’rnatiladigan texnologik quvuryo’llarda bu asboblarga yaqin joylashgan tayanchlar bo’lishi kerak.
Suyuqlik va sochma materiallar sathini o‘lchash vositalarining montaj, sozlash ishlari
9 - ma’ruza
Suyuqlik va sochma materiallar sathini o‘lchash vositalarining montaj va sozlash ishlari
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
-rasm. Rotametrni o’rnatish 1-quvuryo’l, 2 - uch yo’llik, 3 - berkitish armaturasi, 4- rotametr, 5 - aylanib o’tish quvuryo’li
|
Eng muhim uch komponentli sistemalar

167
2CaO
· SiO
2
· Al
2
O
3
+3CaO → 2CaO
· SiO
2
+3CaO
· Al
2
O
3
Gelenit 1590 °C haroratda kongruent tarzda eriydi. U bog‘lovchilik xususiyatiga
ega emas. Giltuproqli sement klinkerlarida mavjud bo‘lishi mumkin. CaO – Al
2
O
3
–
SiO
2
sistemasida yana bir uch tarkibli birikma – anortitning CaO
· Al
2
O
3
2SiO
2
(CAC
2
)turg‘unlik maydoni mavjud.
Anortit – dala shpati minerallari guruhining vakilidir. 1553 °C
haroratda
kongruent tarzda eriydi. Nordon domna shlaklari kristall tashkil etuvchilari tarkibida
mavjud bo‘lishi mumkin. Gidrotermal sharoitlarda yana
bir uch tarkibli birikma
bo‘lmish grosullyar 3CaO
· Al
2
O
3
· 3SiO
2
birikma sintezini amalga oshirish mumkin
va u CaO – A
l2
O
3
– SiO
2
sistemasida turg‘unlik sohasiga ega bo‘lmaydi.
Ko‘rsatma
     
101 - Cover ict stb indd

Ko‘rsatma
101
5
Qidiruv tizimlarida ishlashni boshlash
Mening mamlakatim
Sizga bir tadqiqot loyihasi bajarish uchun topshirildi. Mamlakatingiz haqida
quyidagilarni oʻz ichiga olgan hisobotni tayyorlashingiz kerak:
• Yer sharining qayerida joylashgani;
• iqlimi;
• hududining o‘lchami va shakli;
• aholisi;
• va yana beshta boshqa fakt.
Tadqiqot boʻyicha hisobotingizni yozish uchun ma’lumotlarni butunjahon
internet tarmog‘idan qidirishingiz kerak boʻladi.
1-mashg‘ulot
Mamlakatingiz haqida ko‘proq axborot olish uchun kitobdan foydalaning va
indeksga qarang.
2-mashg‘ulot
Qidiruv tizimiga mamlakatingiz nomini yozing va qanday natijalar chiqishini
koʻring.
Eng yuqoridagi uchta qidirish natijasini tahlil qiling.
Ulardan birortasi sizga kerakli maʼlumotlarni berdimi?
3-mashg‘ulot
Qidiruv tizimiga mamlakatingiz joylashgan qitʼaning nomini kiriting va qanday
qidiruv natijalari chiqishini koʻring.
Bu safargi qidiruv natijalari farq qildimi?
Javobni taqdim etadigan manbani aniqlash oson bo‘ldimi?
Bunda qidiruv natijalarining yaxshiroq roʻyxati hosil bo‘ldimi?
Ssenariy
102
4-mashg‘ulot
Qidiruv tizimiga “mamlakatingizning [nomi] qayerda?” deb kiriting va qanday
qidiruv natijalari chiqishini koʻring.
Bu safar qidiruv natijalari avvalgisidan farq qiladimi?
Javobni taqdim etadigan manbani aniqlash oson bo‘ldimi? Foydalanish
mumkin boʻlgan boshqa savol oʻylab topa olasizmi?
Nima deb oʻylaysiz, kalit soʻzlar bilan qidirish osonmi yoki savol bilan?
5-mashg‘ulot
Mamlakatingiz iqlimi haqida bilib olish uchun bir nechta kalit soʻzlarni oʻylab
toping.
Kalit soʻzni qidiruv tizimiga yozing va qanday natijalar chiqishini koʻring.
Eng yuqorida turgan uchta qidiruv natijalarini tahlil qiling.
Ulardan birortasi sizga iqlim haqida kerakli maʼlumotlarni berdimi?
6-mashg‘ulot
Mamlakatingiz iqlimi haqida ma’lumot olishda yordam beradigan savolni
oʻylang.
Savolni qidiruv tizimiga yozing va qanday natijalar chiqishini koʻring.
Bu safar qidiruv natijalari avvalgisidan farq qildimi?
Iqlim haqidagi ma’lumotlarni taqdim etuvchi veb-sahifa axborotlarini ko‘rish
osonmi?
Nima deb oʻylaysiz, kalit soʻzlar bilan qidirish osonmi yoki savol bilanmi?
7-mashg‘ulot
Mamlakatingiz hududining o‘lchami va shakli hamda uning aholisi soni haqida
axborot olish uchun oʻzlashtirgan koʻnikmalaringizdan foydalaning. Keyin esa
oʻzingiz o‘rganadigan beshta faktni oʻylang.
Ishonchli manba bo‘la oladigan qidiruv natijasini aniqlay olasizmi?
Manbaning ishonchli yoki ishonchsizligini aniqlashga yordam beradigan yana
biror dalil keltira olasizmi?
8-mashg‘ulot
Tanlagan mamlakatingiz haqida maʼlumotni kitobdan qidirish osonmi yoki
qidiruv tizimidan? Nega bunday deb oʻylaysiz?
|
5 - Cover ict stb indd

|
Cover ict stb inddBog'liq 5-sinf informatika (Cambridge )103
5
Qidiruv tizimlarida ishlashni boshlash
Manbaga havola
Butunjahon internet tarmog‘idan (WWW) topgan maʼlumotlaringizdan
ishingizda foydalanganingizda, ularning qayerdan olinganini ko‘rsatib o‘tish
juda muhimdir. Bu
reference (manbaga havola) deyiladi. Bunday qilmasangiz,
siz
plagiatda (koʻchirmachilkda) ayblanishingiz mumkin.
Buning eng yaxshi usuli – ishingizga
bibliografiya
(foydalanilgan manbalar ro‘yxati) qoʻshish.
Bibliografiyadagi har bir manbada quyidagilar boʻlishi
kerak:
• sayt manzili;
• sayt muallifi (bu axborot mavjud boʻlsa);
• maʼlumotlarni olish uchun siz saytga kirgan sana va
vaqt.
Masalan, Plutonning sayyora ekanligini aniqlashda
foydalanishingiz mumkin bo‘lgan veb-sayt NASA veb-sayti
hisoblanadi. U uchun havola quyidagicha boʻladi:
Veb-sayt manzili: https://solarsystem.nasa.gov/planets/pluto, muallif: Bill
Dunford, sana: 10/05/2018 kuni, vaqt 10:00 da.
1-mashg‘ulot
Mamlakatingiz haqida maʼlumot olish uchun foydalanilgan manbalar roʻyxatini
yarating.
Masala
Reference:
hujjat yaratishda
foydalanilgan
manbani aniqlash
va uni manbalar
roʻyxatida
keltirish.
Plagiat: birovning
hujjatlaridan
havola
keltirmasdan
nusxa ko‘chirish.
Bibliografiya:
ishingizda
foydalanilgan
manbalar roʻyxati.
Kalit soʻzlar
Idea
Yakuniy loyiha – Yoʻqolib ketish xavfi ostidagi
xayvon turlarini oʻrganish
Do‘stingiz bilan yangi qidirish koʻnikmlaringizdan foydalangan holda qiziqarli
loyihangizni yakunlamoqchisiz.
Sinfingiz uchun yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan ikki hayvon turi haqida
maʼlumot tayyorlayapsiz:
• oq ayiqlar;
|
| |
• oʻzingiz tanlagan bitta boshqa hayvon. 
Siz quyidagilarni bilib olishingiz kerak:
•

• oʻzingiz tanlagan bitta boshqa hayvon.
Siz quyidagilarni bilib olishingiz kerak:
• ularning ilmiy nomi;
• qayerda yashashi;
• nima bilan oziqlanishi;
• qancha yashashi;
104 • urg‘ochisi bilan oʻrtacha erkagining vaznlari orasida qanday farq bor;
• ular oʻljalarini qanday aniqlay olishi;
• yilning qaysi vaqtida bolalashi;
• ularning tirik qolishlarini ta’minlovchi faktlar.
1-mashg‘ulot
Yoʻqolib ketish xavfi ostidagi hayvonlar roʻyxatini oʻrganing va tadqiqot ishingiz
uchun ikkinchi hayvonni tanlang.
2-mashg‘ulot
Ikki xil usuldan foydalanib, oq ayiq haqida topishingiz kerak boʻlgan axborotlarni
qidiring. Avval kalit soʻzdan, so‘ng savolga asoslangan qidiruvlardan
foydalanishingiz mumkin.
3-mashg‘ulot
Yangi hujjatni oching va oq ayiqlar haqida to‘plagan axborotlaringizni kiriting.
Izlanishlar vaqtida ayrim axborotlarni yozib olishni xohlashingiz mumkin.
4-mashg‘ulot
Hujjatni mos keladigan fayl nomi bilan saqlang.
5-mashg‘ulot
Ikkinchi tanlagan hayvoningiz uchun topishingiz kerak boʻlgan axborotlarni
oʻrganing.
6-mashg‘ulot
Hujjatga tanlagan hayvoningiz haqida axborot yozing. Hujjatni yana saqlang.
7-mashg‘ulot
Oq ayiq va tanlagan hayvoningizning mos rasmlarini qidiring. Har bir rasmni
saqlang.
8-mashg‘ulot
Oq ayiq va tanlagan hayvonigiz rasmlarini loyiha ishingizning kerakli qismiga
joylang.
Tadqiqot
davomida
ochilgan veb-
saytlar roʻyxatini
saqlab boring.
Ko’rsatma
105 5 Qidiruv tizimlarida ishlashni boshlash
O‘ylab ko‘ring Daftaringizga quyidagi savollarga javob yozing. Darsligingizga yozmang.
Ekspert tizimlar - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

64
Oddiy ekspert tizim quyidagi asosiy tashkil etuvchilardan tuzilgan:
hal qiluvchi (masalani yechuvchi-interpretator), berilganlar bazasi deb
nomlanuvchi ishchi xotira, tushuntirish va muloqot qilish, bilimlarni
olish komponetlarini o„z ichiga olgan bilimlar ombori.
Ekspert tizimni ishlab chiqishda quyidagi mutaxassisliklar vakillari
ishtirok etadilar:
ekspert tizim masalasini yechishi lozim bo„lgan muammoviy soha
bo„yicha ekspert;
bilimlar injeneri – ekspert tizimni ishlab chiqish bo„yicha
mutaxassis;
anjomiy vositalarni ishlab chiqish bo„yicha dasturchi-mutaxassis.
Ekspert tizim ikki rejimda ishlaydi: bilimlarni olish va masalalarni
yechish (mos ravishda maslahat hamda ekspert tizimdan foydalanish
rejimi deb ham nomlanadi).
Ekspert tizim masalani yechish rejimida an‟anaviy dasturlardan
farqli ravishda nafaqat yozilgan amallar ketma-ketligini bajaradi, balki
qo„shimcha ravishda uni shakllantiradi ham. Agar ekspert tizimning
javobi foydalanuvchiga tushunarsiz bo„lsa, qo„shimcha ravishda javob
qanday olinganligi to„g„risida tushuntirishni talab qilishi mumkin.
Ekspert tizimi o„zining kichik doirasida mavjud bo„lgan bilimlardan
foydalanib, masalani yechish yo„llarini qidirishni asta sekinlik bilan
kamaytirib borishdan foydalanadi. Ekspert tizimlarda masalalarni
yechish jarayonida quyidagilardan foydalaniladi:
isbotlash texnikasiga asoslangan va inkorni inkor qilishdan
foydalanuvchi mantiqiy xulosa usuli;
kirishdagi ko„p sonli ma‟lumotlardan obyektni aniqlash uchun
qarorlar qabul qilish «daraxti»ni qurishga asoslangan tarkibiy
induktsiya usuli;
ekspertlar malakasini qo„llashga asoslangan evristik qoidalar
usuli.
http://www.sity.edu/ - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

131
an‟anaviy mahsulotlar bilan savdo qiluvchilar ham kira boshladilar.
Ko„plab kitob magazinlari, kompakt-disk va videokasseta magazinlari
paydo bo„ldi. Hozirda har qanday tovarni tarmoq orqali sotib olish
mumkin.
Elektron tijorat (e-commerce)
– bu elektron yo„l bilan tijorat
jarayonlarini tezlashtirishdir. Bu holda axborot, har bir bosqichda
qog„ozli nusxasini yaratishni chetlab o„tgan holda, axborot qabul
qiluvchiga yuboriladi.
«
Elektron tijorat» termini o„zida ko„plab turli texnologiyalarni
birlashtiradi, shu jumaladan –
EDI
(Electronic Data Interchange –
ma’luotlar bilan elektron almashish)
,
elektron pochta, Internet, Intranet
(korxona doirasida axborot almashish)
,
Ekstranet (tashqi olam bilan
axborot almashish)
. Shunday qilib, elektron tijoratni Internet orqali
tijorat yuritish deb tavsiflash mumkin.
Elektron tijorat tizimlarini ikki sinfga bo„lish mumkin: chakana
savdoni tashkillashtirish uchun tizimlar va ishbilarmon hamkorlar bilan
aloqalar uchun tizimlar.
Elektron tijorat tushunchasi nafaqat Internetga yo„naltirilgan
tizimlar, shu bilan birga boshqa kommunikatsion muhitlardan
foydalanuvchi «elektron magazinlar» –
BBS
,
VAN
va boshqalar uchun
ham o„rinlidir. Shu bilan birga,
WWW
dagi axborotlarni qo„llovchi, ammo
ma‟lumotlar almashish uchun faks, telefon va boshqa vositalardan
foydalanuvchi sotish jarayonlari qisman elektron tijorat tizimiga
kiritilishi mumkin.
WWW
elektron tijoratning asosi bo„lishiga qaramay, bir qator
tizimlarda boshqa kommunikatsion imkoniyatlardan foydalaniladi.
Masalan, mahsulot parametrlarini aniqlash yoki buyurtmani hisobga
olish uchun ma‟lumotllar sotuvchiga elektron pochta orqali jo„natilishi
mumkin.
Qanday axborotni elektron ko„rinishda uzatish mumkin?
Kompyuterda yaratish mumkin bo„lgan har qanday axborotni. Masalan,
matnli fayllar, elektron jadvallar, berilganlar bazasi, rasmlar, axborot
so„rovlari, prays-varaqalar, multimedia ma‟lumotlari va boshqalar.
4 - Cover ict stb indd

84
7-amaliy ko‘nikma
Debagging jarayoni
Yaratilgan dasturlar hech qachon ilk urinishdayoq ishlayvermaydi. Bu oddiy
jarayon bo‘lib, ishni uddalay olmaganingizni anglatmaydi.
Bu xato qayerdaligini aniqlashingiz va keyin uni tuzatishingiz kerak, deganidir.
Qanday xato ekanligini topish
debagging jarayoni (xatolarni aniqlash) deb
ataladi.
7.1-mashg‘ulot
Oʻqituvchingiz sizga bergan “debugging.sb2”
Scratch faylini oching.
Dino ismli ajdarho:
• 100 qadam oʻngga yurishni;
•

|
• 100 qadam oʻngga yurishni;
•Bog'liq 5-sinf informatika (Cambridge )• 100 qadam oʻngga yurishni;
• 90 darajaga chapga burilishni;
• 50 qadam oldinga yurishni istaydi.
Dastur ishlamayapti. Negaligini aniqlay
olasizmi?
Dino ajdarho harakatning boshlanish nuqtasiga qaytishi uchun
Restart
tugmasiga bosing.
7.2-mashg‘ulot
Oʻqituvchingiz sizga bergan “debugging2.sb2” Scratch faylini oching. Kim ismli
ajdarho:
• 100 qadam oʻngga yurishni;
• pastga qarash uchun burilishni (burchak bilan ishlash kerak boʻladi);
• 100 qadam oldinga harakatlanishni istaydi.
Dastur ishlamayapti. Negaligini aniqlay olasizmi?
Ajdarho harakatning boshlanish nuqtasiga qaytishi
uchun Restart tugmasiga bosing.
7.3-mashg‘ulot
Oʻqituvchingiz sizga bergan “debugging3.sb2” Scratch
faylini oching.
Imani ismli kiyik Yer shariga tegish uchun harakat
qilmoqchi. Dastur ishlamayapti. Negaligini aniqlay
olasizmi?
Imani harakatning boshlanish nuqtasiga qaytishi
uchun
Restart tugmasini bosing.
Debagging:
tuzatish uchun
dasturdagi
xatolarni topish.
Kalit soʻz
Yashil bayroq
ustiga bosing va
nima bo‘lishini
ko‘ring. U qayerga
harakatlandi?
Qaysi buyruq xato
edi? Uni tuzata
olasizmi?
Ko‘rsatma
Chapga
yoʻnaltirilgan
strelkali
Turn
blokini tanlang,
keyin katakchaga
90 sonini kiriting.
Ko‘rsatma
Dastlabki
yaratilgan
kompyuterlarning
biri ishlamay
qolgan, bunga
uning ichiga
qoʻng’iz tushib
qolgani sabab
bo‘lgan.
Kompyuter
ishlashi uchun
qoʻng’iz olib
tashlanishi kerak
bo‘lgan. Ushbu
jarayon ingliz tilida
“
to be debugged”
deb nomlanadi.
Bilasizmi?
|
| |
Accessda so‘rovlar - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

|
Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun oBog'liq Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklar (1)Accessda so‘rovlar
ma‟lum talablarga javob beruvchi axborotlarni
berilganlar bazasidan olish vositasi bo„lib xizmat qiladi. So„rovlar
yordamida qidiriladigan yozuvlar shartlarini aniqlash mumkin. So„rovlar
sodda bo„lishi mumkin, masalan, kitobning narxi $ 10 dan ortiq bo„lgan
yozuvlarni chiqarish. Bir necha ketma-ket taqqoslashlarni o„z ichiga
olgan murakkab holda ham bo„lishi mumkin.
Har qanday so„rovning asosida mos ravishda satr va ustunlarda
ko„rilayotgan maydon va shartlar kiritiladigan
so‘rov blanki
yotadi.
Ma‟lumotlar bilan jadval yoki forma rejimida ishlayotganda
yozuvlar uchun so„rovlar yaratishda
Записи / Фильтр / Расширенный
фильтр (Filter / Advanced Filter / Sort)
buyrug„idan foydalanish
mumkin. Bu buyruqni bajarish natijasida, quyidagicha muloqot oynasi
ochiladi:
Расширенный фильтр
buyrug„i haqiqiy so„rovga nisbatan ayrim
chegaralanishlarga ega:
tanlash shartlarini berishda
Расширенный фильтр
buyrug„i
bajarilganda faol bo„lgan jadval (so„rov) maydonlaridan
foydalanish mumkin;
haqiqiy so„rov blanklarida ko„zda tutilgan imkoniyatlardan
ayrimlariga kirish imkoniyati yo„q.
So„rovlar bir necha shartlardan tashkil topgan, yozuvlarni tasvirlash
diapazonini kichraytirish imkonini beradi. Har bir shart uch elementdan
tashkil togan:
taqqoslash uchun qo„llaniladigan maydon;
bajariladigan taqqoslash turini izohlovchi operator;
maydondagi qiymat taqqoslanadigan kattalik.
Shart yaratish uchun bu axborotni so„rov blankiga kiritish zarur.
Avvalom bor shartda qo„llaniladigan maydon nomi tanlanadi.
Условие отбора (Criteria)
satrida sichqoncha tugmasi bosilib,
qiymat bilan birga operator kiritiladi.
Условие отбора
satrida
sichqoncha o„ng tugmasi bosiladi va ochilgan kontekstli menyuda
Построить (Build)
buyrug„i bajariladi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
| |
Masofaviy ta’limda WWWni qo‘llash

130
interfaol qidirish imkoniyatini taqdim etish lozim. O„quv materiallari
qiziquvchiga har qanday usul bilan yetkazib berilishi mumkin. Bu Web-
serverdan to„g„ridan to„g„ri yuklash va o„qish, Internetga ulanmagan
holda mijoz-dastur yordamida ko„rish uchun hujjat arxivlarini uzatish
hamda o„quv jarayoni ko„rsatilgan boshqa usullar bo„lishi mumkin.
Masofaviy ta‟limning ba‟zi bir manbalari haqida ma‟lumot.
Sity University
Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o - bet 49

70
Yarim buyurtmali tizimlar
buyurtmachi talablariga javob beradi va
kichik kapital xarajatlarni talab qiladi. Ularning asosiy qo„llanilish
sohasi katta korxonalar (tijorat jarayon zanjirida beshtadan ortiq kishi va
oyiga yuzlab hujjatlar).
Buyurtmali tizimlar
hozirgi axborot texnologiyalari darajasida
o„tmishga ketdi, ular ishonchli emas, qabul qilingan standartlar
talablariga mos kelmaydi, qiyinchilik bilan takomillashtiriladi. Ularning
asosiy qo„llanilish sohasi – juda katta maxsus ishlab chiqarish
korxonalari.
Hozirgi kunda korporativ tizimlar bozorida ko„p sonli chet el
ishlanmalari taklif qilinmoqda.
KAT
lar moliyani, xodimlarni, zaxiralarni,
ta‟minotni va ishlab chiqarishni boshqarishda, texnik xizmat
ko„rsatishda, rejalarni boshqarishda keng qo„lanilmoqda.
Bank faoliyatini axborotlashtirishda ikki asosiy yo„nalishni ajratish
mumkin:
tezkor axborotni kiritish va tiklash masalasini axborotlashtirish,
standart hisobni olish (korxona
* v 
' v - - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

reaksiyasini protonlarga axmiyat bermasdan qo£shadigon boTsak biz
yoruglik reaksiyalari uchun umumiy tenglamaga xosil kelamiz.
2H20 + 2 N A D P8foto°
10 2+2N A D PH (um um iyyorugt likreaksiya
si)
Bundan
tashqari
fotosintez
yoruglik
reaksiyasi
tilakoid
membaranasi orqali proton grad ientlar ini mustaxkamlaydi bu ATF
xosil bo‘lishiga olib keladi. Proton gradienti stromadan N ni o ‘chirib
tilakoidga qo‘shishi orqali xosil boTadi.
Elektron transportga qarshilik kursatish
natijasida begona oTlarni
o'dirish
Fotosintez yoruglik reaksiyasi turli xil gerbitsidlar uchun nishon
sifatida xizmat qiladigon m a’lum miqdordagi elektron tashuvchilami
ishlatadi. Oldingi saxifalarda aytilganidek
PSII dan yoruglik yutish
PQH2 molekulasi xosil boTishiga olib keladi. Parakuatin gerbitsidi
xaqida SMI xabarlarida xam aloxida e’tibor qaratilgan, u marixuanani
oTdirish uchun ishlatiladi va uning qoldiqlari juda zaxarli xisoblanadi.
Parakuatin inson organizmidagi to‘qimalami buzib tashlaydi
Fotonafas olish - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

belgilangan bu 6.19 rasmida to‘liq ko‘rsatilgan. GlikolyatKalvin siklini
bir bo‘lagi xisoblanmaganida rubisko katalizlagan reaksiya maxsuloti
xisoblanadi. Rubisko RuBP ga birikan S 0 2 ni katilizlash xususiyati
aniqlangandan 20 yil o‘tib Rubisko RuBP ga birikan 0 2
ni xam
katalizlab fosfoglikolat ishiab chiqara olishi aniqlandi bu 6.22 rasmda
ko4rsatilgan. Stromada joylashgan ferment tomonidan fosfoglikolate
keyinchalik glikolatga aylanadi. Glikolat xloroplasta ishiab chiqariladi
va peroksisiomaga o 4tkaziladi va oxir oqibat S 0 2
ishiab chiqarishga
olib keladi bu quyidagi rasmda ko4rsatilgan 6.23. CHunki u 0 2ni yutib
S 0 2 ni chiqarishni o 4z ichiga oladi va bu turdagi reaksiyalar foto nafas
olish deb ataladi. Bu xodisani yaxshiroq tushunish uchun o ‘simliklar
fiziologiyasini muxim jixatini ko‘rib chiqish lozim. O 'sim liklar
to‘qnash kelayotgan muomolardan biri bu issiq va quruq iqlimda
teshikchalar orqali suvni yoqotish. Bu teshikchalar barg ogizchalari
deb atalib bargning ustki qismida joylashgan bo'ladi (Rasm 6.2).
Ogizchalar orqali suv yoqotilishiga qarmasdan ular barglarga S 0 2
kelib tushushi uchun kanalami taxminlab beradi.
Iqlim issiq va
quruq bo4lganida S3 zsimliklar barg ogizchalarini yopadi va bu qurub
qolishni oldini oladi. Biroq barg ogizchalarini yopib quyilishi gaz
almashinuviga to‘sqinlik qiladi bunda barg ichidagi SO, konsentratsiya
pasayadi 0 2 ni konsentratsiyasi esa oshadi. Agar 0 2 ni konsentratsiyasi
S02 knsentratsiyasiga nisabatan baland bo4Isa
fotonafas olish qiyin
muommoga aylanadi. Tozalangan Rubiskoni fermentativ faoligini
ko4radigon bo4lsak ferment S 0 2ni 0 2ni ustidan substrat sifatida
ma’lum miqdorda avzalika ega. Bu nsibiy kamchilikning sababi 4ich
bir SO, yoki 0 2 fermentning faol qismi bilan birikmaydi. Fennent
enediol formasini oluvchi RuBP bilan birikadi (Rasm 6.22). Bu RuBP
formasiga S 0 2 yoki Oz tomonidan xujum qilinishi mumkin. Fotonafas
olish Rubiskoning katalitik xususiyatlari natijasi xisoblanadi.
O'simliklami S 0 2n i] darajasi yuqori bo4lganyopiq m uxitao4stiradigon
yuo4lsak ular yana o 4sa oladi. Taxmin qilinishicha
oxirgi yuz yilikda
atmosferada S 0 2 ni darajasi oshganligi xosilning xozirgi vaqtda 10%
oshganligi maxsul xisoblanidilar. SHuningdek S 0 2 konsentratsiyasini
atmosferada oshib ketganligi global issishga m a’su! xisoblanadi.
Xattoki Yerdagi ozgina xaroratning oshishi glaobal sharoitga sezilarli
1
Gerald Karp. Cell and Molecular Biology. USA, 2013, «Wiley».286-288 p.
104
ta’sirga ega boTishi mumkin.
Peroksisom va Fotonafas olish

yashashga moslashishgan shuningdek ular suv yoqotib qurub qol-
maslik uchun barg ogizchalarini yopa olish xususiyatiga ega. Shakar
qamish, makkajuxori sorgo bular C4 yoTini ishlatidogon m a’daniy
o‘simliklar xisoblanadi. C4 ning kamchiligi C3 ga nisbatan uglevod
ishlab chiqarish uchun qo‘p miqdorda ATF va NADFH ta ’lab qiladi.
Fotonafas olish muomo boTmaganida C3 fotosintez C4 fotosintezga
nisbatan anchagina samaraliroq xisoblanadi.
4 - Cover ict stb indd

86
4-mashg‘ulot
Anora va Amira birinchi xonadan chiqishga muvaffaq bo‘lishdi, lekin hozir yana
tuzoqqa tushishdi!
Oʻqituvchingiz sizga bergan “castle2.sb2” Scratch faylini oching. Dasturni ishga
tushirmay turing.
Nimalar yuz beradi deb o‘ylaysiz? Buyruqlarni ko‘rib chiqib, keyin nima yuz
berishini bashorat qiling.
Anora va Amira chiqish joyiga bora olishadimi?
5-mashg‘ulot
Oʻqituvchingiz sizga bergan “castle2.sb2” nomli faylni ishga tushiring. Anora va
Amira chiqish joyiga bora olishmadi.
Dastur xatosini aniqlang. Anora va Amira nima uchun chiqib keta olishmadi?
Anora va Amiraning u yerdan chiqib ketishlariga yordam berish uchun kodni
oʻzgartiring.
1-mashg‘ulot
Spraytni “gapiradigan” qilishingiz mumkin. Ovozli buyruqlar
•
veb-brauzerlar va qidiruv tizimlari nima ekanligi, ular orasidagi farqlarni;
•

91
5
Qidiruv tizimlarida ishlashni boshlash
91
Boshlashingizdan avval
Quyidagilarni bilishingiz kerak:
•
qidiruv tizimi nima ekanligini;
•
qidiruv tizimidan avval foydalangan bo‘lishingiz.
Kirish
Qidiruv tizimidan qanchalik yaxshi foydalana olasiz?
Butunjahon internet tarmog‘idan (WWW) maʼlumotlar qidirish, yangi va qiziqarli
mavzular haqida bilib olish juda qiziqarli mashg‘ulot hisoblanadi.
Vazifalaringizni yakunlash uchun kerak boʻladigan axborotlarni tez va oson
topishingiz mumkin.
Butunjahon internet tarmog‘ida (WWW) axborot qidirish uchun sizga 2 ta dasturiy
vosita kerak boʻladi:
veb-brauzer va
qidiruv tizimi.
Qidiruv tizimidan samarali foydalana olish va kerakli maʼlumot uchun eng yaxshi
qidiruv natijalarini tanlay bilish juda muhim ko‘nikmadir.
Maʼlumotlar:
biror narsa yoki
shaxs haqida
oʻrganish mumkin
boʻlgan faktlar.
Butunjahon
internet tarmog‘i
(WWW): internet
orqali kirish
mumkin boʻlgan
veb-sahifalar
toʻplami.
Veb-brauzer:
veb-sahifalarni
tarjima qiluvchi va
ochib ko‘rsatuvchi
dastur.
Qidiruv tizimi:
ma’lumotlar
bazasi yoki
internet
tarmogʻidan
ma’lumot
topish uchun
foydalaniladigan
xizmat.
(В) Ikkitalik membrane va tilakoid membranasini tashqi

2 . F o to sin te tik m eto b o lizm .
Fotosintez kimyoviy reaksiyasi xakida keng tushuncha 1930 yil-
lari Stendford Universiteti aspiranti xisobiangan Komelis van Nil to-
monidan taklif etilgan YUqorida aytilgan fotosintez umumiy tengla-
masini ko‘rib chiqamiz.
yorug‘lik
CO + H 20 (C H 20 )
+o
2
1930 yilda quyidagi fikrga ishonishgan yoruglik energiyasi S 0 2
ni ajratib 0 2 molekulyar kislorodni bo‘shatib
uglerod atomini suvga
o ‘tkazib uglevod birligini xosil qilish uchun ishlatiladi. 1931 yilda
Nil o‘zining oltingugurt bakteriyalari ishi asosida muqobil mexanizm
taklif kigan. Oltingugurt reaksiyalariga taklif qilingan reaksiya
quyidagi boMgan:
yorug‘lik
C O +2 H jS (CH20 ) + ff20 +2 S
Glyukoza kabi geksoza ishlab chiqarish
uchun quyidagi reaksiya
ketadi.
yorug‘lik
C 0 2 +12 H /L C f l l20 6 +
6 H 20 +12 A
Rasm. Tilakoid m em branasi
Van Nil fotosintez aslida okidlanish va kaytarilish protses-
si ekanligini ta’kidaydi. Oldingi reaksiyada N2A elektronlar
89
donori(qaytaruvchi) xisoblangan. Karbonat esa oksidlovchi xisob-
lanib o‘simlik xujayralrida geksozani xosil
boTishini tiklaydi bu quy-
idagi reaksiyada ko‘rsatilgan:
yorugclik
6 C 0 2 +12
tfy 4
C f l n 0 6 + 6 H 20 +6 0 2
Bu sxemada kislorodning xar bir t molekulasi S 0 2dan xosil
bo‘lmaydi aksincha ikki molekula N zO niparchalanishidan xosil
bo'ladi. Molekulyar kislorod xosil qilishda suning o ‘m ini 1941 yili
Semyuelem Ruben va Martin Kmne tom onidan'o‘rganilgan. Ulami
ekperimentlari natijasida Van Nil gipotezasini o‘z
tasdigini topa-
di. Fotosintez termodinamikasi va aerob nafas olish xakida kisqa-
chi tavsif 6.5 rasmida koTsatilgan. Bu ikki metobolik faoliyatning
ko‘pgina o‘xshashliklari keyingi saxifalarda kocrsatilgan.
Fotosintez jarayonini ikkita tur reaksiyaga ajratish mumkin.
Bio‘riladi va saqlanadi birinchi bosqich yoniglika bogliq reaksiya bu
quyidagicha boradi quyosh nuri energiyasi so‘riladi
kimyoviy ener-
giya sifatidaikki xil biologik molekulada ATF va NADPH da saqla
nadi. 3 bobda ta’kidlangandek ATF kimyoviy energiyaning muxim
manbai xisoblanadi, NADFN uning kuchini kamaytiruvchi asosiy
manbai xisoblanadi. Jaryoning 2chi bosqichida
reaksiyaning davom
etishiga svetning daxli . LJglevod dioksid uglerodan ATF va NADFN
da saklab quyilgan energiya xisobiga sintez bo‘ladi. Aslida korongu-
lik fazasi reaksiyasi tezrok sodir buladi. Er yuzida usimliklar 500 tri
lion S 0 2 ni aylantirdi deb xisoblanadi. YOruglika bogliq raeksiyadan
boshlaymiz bu reaksiya doyim qiyin va tushunarsiz bo‘lib qoladi.
90
Looks
menyusida joylashgan.
Blokka 
Say

87
4
Dasturlashni boshlash
Yakuniy loyiha – “Taq-tuq” ismli ot
Oʻqituvchingiz sizga bergan “Zoo.sb2” faylini oching.
Taq-tuq ismli ot hayvonot bogʻiga keldi va bu yerdagi barcha hayvoniarni
koʻrmoqchi. U harakatlanishni oq quti ichida boshlaydi.
U faqat qizil doiralarga tegib turgandagina hayvonlarni ko‘ra oladi. Taq-tuq birinchi
bo‘lib yoʻlbarslarni ko‘rmoqchi.
1-mashg‘ulot
Taq-tuqni yoʻlbarslar yonidagi qizil nuqta tomon harakatlantirish uchun blok-
sxema chizing.
2-mashg‘ulot
Blok-sxemani doʻstingizniki bilan almashtiring.
Doʻstingizning blok-sxemasidan foydalanib Taq-tuq oti yoʻlbarslarni koʻrish uchun
yetib bora olishini aniqlang.
3-mashg‘ulot
Taq-tuq ismli otni yoʻlbarslar tomon harakatlantiruvchi dastur yaratish uchun blok-
sxemadan foydalaning.
Qayta boshlash tugmasi Taq-tuqni
boshlang‘ich nuqtaga qaytaradi.
4-mashg‘ulot
Dasturingizni oʻzgartiring.
Taq-tuq yoʻlbarslarni koʻrganidan
keyin:
• pingvinlar;
• keyin esa maymunlar;
• va oxirida fillarning oldiga
borishni xohlaydi.
Agar dasturingiz birinchi urinishda ishlamasa, xavotir olmang! Undagi xatolarni
aniqlang va muammolarni hal qiling.
Ehtiyot bo‘ling! - Cover ict stb indd

95
5
Qidiruv tizimlarida ishlashni boshlash
2-amaliy ko‘nikma
Qidiruv tizimlari
Qidiruv tizimlari butunjahon internet tarmog‘idan (WWW) maʼlumotlarni
qidirish imkonini beradi.
Koʻplab qidiruv tizimlari bor: Google, Bing, DuckDuckGo, Yahoo, va Kiddle
www.uz kabilardan foydalanishingiz mumkin.
Qidiruv tizimlari kitoblarga oʻxshaydi, faqat ulardan ma’lumotning hajmi
jihatidan ancha kattaroq bo‘ladi. Kitobning oxirini ochsangiz, odatda u yerda
indeksni topasiz.
Kitobdagi aniq maʼlumotni topishni istasangiz, indeksdan maʼlumot olish
uchun sahifa raqamini topasiz. Shundan keyin kitobning kerakli sahifasiga
oʻtishingiz mumkin.
Koʻpgina qidiruv tizimlarida qidiruv satri mavjud boʻlib, qidiruvni boshlash
uchun ushbu qatorga matnni kiritishingiz mumkin.
Butunjahon internet tarmog‘ida mavjud boʻlgan barcha veb-saytlar
Konstruktor - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o
Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklar (1)
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o
|
Hayvonlarda uchramaydi, chunki ularda turlararo cha-

MA’RUZA 10. HUJAYRA PATOLOGIYASI VA 0 ‘LIML
NEKROZ VA APOPTOZ.
Reja:
1. Hujayra patologiyasiga sabab bolluvchi omillar.
2. Nekroz
3. Apoptoz
Tayanch iboralar.
Patologiya, kariolizis, monosom.
Mashg‘ulotning maqsadi: talabalami
plazmatik membrananing
buzilishiga sabab bo‘ladigan omillar, mitoxondriya patologiyasining
shakllari, yadroda ro‘y beradigan patologik jarayonlar, shish hujay-
ralarining hosil bo‘lish mexanizmi bilan tanishtirish.
M ashg‘ulot jihozlari: mitoxondriyalar, yadro,
plazmatik mem-
brana patologiyasi aks ettirilgan slaydlar.
Alohida olingan hujayralar ham butun organizmlar turli ta’sirlarga
uchrashi natijasida ularda strukturaviy funksional o‘zgarishlar yuzaga
kelib bu patologiya rivojlanishiga sabab b o ‘ladi. Bunday patologik
jarayonlar organizm ayrim funksiyalarining buzilishiga, hujayra va
organizm o‘limiga olib kelishi mumkin. K o‘p hujayrali organizmda
yuzaga keladigan patologik jarayonlar negizida
alohida olingan bitta
hujayrada yuzaga keladigan buzilishlar yotadi. Bu g ‘oyani R.Virxov
ilgari surgan(1858).
Haqiqatdan ham keng tarqalgan kasalliklardan biri bo‘lgan qand
diabeti kasalligining patogenezini ko‘rib chiqadigan bo‘!sak, uning
boshlangcich etapi hujayrada va oxirgi etapi a ’zolarda ekanligini
k o ‘rish mumkin. Bu kassallik giperglikemiya bilan xarakterli bo‘lib,
uning rivojlanishi buyrak, jigam i shikastlantiradi. Oshqozonosti
bezi Langergans orolchalaridagi hujayralarda
insulin gonnoni ishlab
chiqariladi. Bu hujayralarda betta granulalari sonining kamayib keti-
shi natijasida gormon ishlab chiqarilishi kamayadi va kasallik rivo-
jlanadi. Bir guruhga tegishli hujayralarda yuz beradigan o ‘zgarishlar
sekin- asta boshqa guruh hujayralarini ham qamrab oladi.
Shuni aytish kerakki, normal sog‘lom organizmda muntazam
ravishda hujayralar nobud bo‘lib turadi.
Bular qon hujayralari, qo-
plovchi va ichak epiteliysi hujayralari o ‘zini vazifasini o ‘tagandan
168
so‘ng hozirgacha nom a’lum sabablarga ko‘ra ularda biror bir funk-
siyaning o bchishi hujayra o ‘Iimiga olib keladi. K o‘pgina hujayralar
embrional rivojlanish davrida nobud boMadi. Masalan, vaqtinchalik
a ’zolarni hosil qilishda ishtirok etadigan hujayralar. Nobud bo‘lgan
hujayralar to ‘qimadan fagositoz yo ‘l bilan chiqariladi. Ularning o ‘mi
yangi hujayralar bilan to ‘ldiriladi. OMimdan oldin bu hujayralarda
sintez jarayonlari to‘xtab
faolligi kamayadi, vakuolyar tizimi qismlar-
ga ajraladi, mitoxondriyalar o ‘zgarishga uchraydi va lizosoma ichi-
dagi fermentlar tashqariga chiqishi natijasida hujayra lizislanadi (erib
ketadi).
Shikastlangan hujayralarda ATF sintezi to ‘xtab kislorodga bo‘lgan
ehtiyoj oshadi.
Yadroning strukturaviy o‘zgarishida xromatin kondensatsiyalanib
yadro ichida sintez jarayonlari kamayadi.
Hujayra nobud bo‘lishida
xromatin koagulyatsiyasi, y a’ni uning
agregatlar ko‘rinishida yadroda yig‘ilishi kuzatiladi
Sentriolaningko‘payishjarayoni

Sentriolalar mitoxondriya va plastidalar singari o ‘z-o‘zini redup-
likatsiyalovchi (hosiiqiluvchi) tuzilmalargakiradi(17rasm).
Taxmin qilinishicha, sentiolalar bo‘linish
dukiiplarini hosil
bo‘lishini regulyatsiyalaydi. Lekin, sentriolalari bo‘lmagan hujay
ralarda ham bo‘linish duki hosil bo‘ladi. Shunday qilib, sentriola
lar mikronaychalar hosil boMishi datubulinoq silipolimerizasiyatsida
tashkilotchilik vazifasini bajaradi.
Mitoz vaqtida onasentriola faollashib uni o‘rab
turgan sentros
feradamikronaychalar hosil b o‘ladi, sentriolaningmikronaychalari bu
jarayonda ishtirok etmaydi.
Sentriolaning boshqa vazifasi bazal tanachalar ko‘rinishida kip
rikcha va xivchinlami hosil qilishida ishtirok etishi.
3.
Bazaltanacha, kiprikcha, xivchin.
Turli organizmlaming hujay-
ralari harakat a ’zolariga -xivchin va kiprikchalarga ega. Sitoplazma
da kiprikcha va xivchinlar asosida mayda granula-bazal tanachalami
ko‘rish mumkin.
Kiprikcha sitoplazmaning uzun silindrsimon o‘simtasi bo‘Iib,
tashqi tomondan plazmatik membrana bilan o ‘ralgan. 0 ‘simta
ichida
aksonema joylashib mikronaychalardan tuzilgan bo‘ladi.
Bazal tanacha tuzilishi jihatidan sentriolga o ‘xshash bo‘lib, mi-
kronaychalaming 9 ta tripletidan, dastachalar, vtulka(silindrcha) va
naylardan tuzilgan. K o‘pincha kiprikchalar asosida ikkita bazal tana
cha yotadi.
Kiprikcha tashqi tomondan plazmatik
membranadan va ichi ak-
sonemadan tashkil topgan. Aksonema tashqi devorini hosil qilishda
mikronaychalarning 9 ta dupleti ishtirok etadi.
Periferik dupletlar-
dan tashqari aksonemaning markazida yana ikkita mikronaychalar
joylashadi(18rasm). Kiprikcha mikronaychalari tizimini (9x2)+2 (sen-
triolaniki (9x3)+0 edi) deb ifodalanadi. Dupletlarda 13 subbirlikdan
tuzilgan A va 11 subbirlikdan tuzilgan В mikronaychalar farqlanadi.
A mikronaychadan В mikronaychaga dastachasi chiqqan bo‘ladi.
A mikronaychadan markazga qarab bog4amcha
chiqqan boMib, u
markazdagi mikronaychalami o‘rab turgan tuzilmaga yo‘nalgan.
Bazal tanacha va aksonema bir-biri bilan bog‘langan boTib, bazal
tanacha tripletining A va В mikronaychalari o ‘z
davomini aksonema
dupletidagi A va В mikronaychalarda topadi.
113
Masofaviy ta’lim - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

128
yuritiladi (masofaviy ta‟limda – tyutor). O„rganuvchi bilan o„zaro aloqa
asosan asinxron, pochta yoki aloqa tizimi orqali amalga oshiriladi.
Bundan tashqari o„zaro uchrashuvlar (yuzma- yuz) ham uyushtirilishi
mumkin.
Ta’lim oluvchi
. Aniqrog„i, ta‟lim oluvchining yangi vazifasi,
masofaviy ta‟lim tizimida tinglovchi deb qaraladi. Masofaviy ta‟limga
kirish uchun mehnatsevarlik, o„z-o„zini tashkillashtirish va ma‟lum bir
boshlang„ich bilim darajasi talab qilinadi.
Yangi axborot texnologiyalari
. Masofaviy ta‟lim tizimida yangi axborot
texnologiyalari (kompyuterlar, audio-, videotexnika, telekommu-
nikatsiya tizimi va vositalari va h.k.) qo„llaniladi.
asоslanganlik darajasini) оshirish uchun qulay sharоitlar yaratiladi

Xaridоr elektrоn magazinlar оrqali tоvar xarid qilganida bir qatоr
iqtisоdiy va ijtimоiy yutuqlarga ega bo‘ladi. Shular оrasida eng muhim-lari
quyidagilardir:
1. Elektrоn magazinlarga kirishga sarflanadigan vaqt minimum
darajaga keladi. Bo‘lajak xaridоr turli elektrоn magazinlarda savdоga
qo‘yilgan tоvarlar bilan ancha tez tanishib chiqishi mumkin. Uning telefоn
qo‘ng‘irоqlariga, real magazinlarga bоrishga, xizmat ko‘rsatish kassalarida
turishga vaqt sarflashiga zarurat yo‘q. Transpоrt xarajatlari ham tejaladi.
2. Elektrоn magazinlarning xaridоrlar kirishi uchun dоimо оchiq
bo‘lishini ta’minlash. Elektrоn magazinlarning kecha-kunduz ishlashi
xaridоr tоvar sоtib оlishi uchun g‘оyat qulay sharоit yaratib be-radi. Ancha
qisqa vaqt ichida ko‘pgina bir xil elektrоn magazinlarga “ki-rib chiqish”,
narx-sifat nisbati eng yaxshi bo‘lgan tоvarni tanlab оlish bi-lan bоg‘liq
tadqiqоtni amalga оshirish, so‘ngra esa uni sоtib оlish mum-kin. Statistika
shuni ko‘rsatadiki, elektrоn magazinlardagi xaridlarning 47-60 fоizi sоat
19 bilan 24 o‘rtasidagi vaqt davоmida amalga оshiriladi.
Mustaqii ta’lim mavzulari

b)50-75
c) 70-250
3. Diploid to‘plamiga bitta ortiqcha xromosoma qo‘shilgan
organizmlar nima deyiladi. a)trisomiklar
b)monosomiya
c)
poliploidiya
4.Ba’zan juftlikda bitta xromosomasi tushib qolgan bo‘lib -bu
h o la t
deyiladi.
a) trisomiklar
b)monosomiya
c) poliploidiya
5. Klaynfelter sindromi -
a) ortiqcha X xromosoma(XXY)
b) nulesomiya (X0).
c) togri javob yoq
Amalda darhоl yuz beradigan qarshi alоqa

Internetning оnlayn xizmatlari marketоlоglar uchun ham bir qatоr
muhim afzalliklarga ega bo‘lishni ta’minlaydi:
ishlab chiqaruvchi firmaning jo‘shqin ravishda o‘zgarib bоrayot-gan
bоzоr sharоitiga nisbatan tez mоslashishi (mahsulоt xillarini, ular-ning
narxlarini, texnika-iqtisоdiy va bоshqa ko‘rsatkichlarini tezda yan-gilash
vоsitasida);
turli mahsulоtlar bilan tanishtirish uchun elektrоn katalоglardan
fоydalanish ularni оdatdagi bоsma usul bilan tayyorlash va pоchta оrqali
tarqatishga qaraganda ancha arzоn bo‘ladi;
bo‘lajak xaridоrlardan tayyor mahsulоtning iste’mоl xоssalarini
ma’qul darajada yaxshilash xususida оperativ sur’atda tavsiyalar оlish
(qarshi alоqa), shuningdek, mijоzlarning kоmpyuteriga fоydali masla-
hatlar, reklama materiallarini bepul uzatish;
muayyan firmaning web-saytiga kirgan bo‘lajak xaridоrlar sоni
haqidagi axbоrоtni (“jоyi”, Internet tarmоg‘idagi server) avtоmat usulda
to‘plash, bu esa unga o‘zining savdо takliflarini, shuningdek reklamani
takоmillashtirish, sоtishga tavsiya etilayotgan mahsulоtni namоyish qilish
uchun bоsma yoki efir usullariga qaraganda amalda cheklanmagan
elektrоn hududga ega bo‘lish.
6.7. Internet-kоmpaniyalar bahоsini (biznes bahоsini)
Identifik
ator - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

126
Masofaviy ta‟lim o„rganish obyekti va sub‟yektining o„zaro
maqsadga yo„naltirilgan, interfaol, asinxron muloqoti jarayonni
ifodalaydi, bunda o„qitish jarayoni masofaga bog„liq emas. Ta‟lim
berish jarayoni elementlari tizim ostlari (o„qitish maqsadi, o„qitish
usullari, o„qitish vositalari, o„quv-material, moliyaviy-iqtisodiy,
normativ-huquqiy) bo„lgan pedagogik tizimda o„tadi.
Masofaviy ta‟lim ta‟lim tizimida biror sababga ko„ra (kambag„allik,
fizik kamchiliklar yoki ishlab chiqarishda bandligi va shaxsiy ishlariga
asosan
ta‟lim
muassasalariga
kela
olmaslik,
ijtimoiy
himoyalanmaganlik, gyeografik yoki vaqt bo„yicha cheklanganlik) hech
kim bilimsiz qolib ketmasligi kerak degan printsipga asoslangan.
Masofaviy ta‟lim boshqa shakllarning yaxshi tomonlarini o„zida
jamlagan holda jamiyatni axborotlashtirishning obyektiv jarayoni
sifatida kirib kelmoqda.
Masofaviy
ta‟lim
va
ta‟lim
tushunchasini
tushunishga
yondashuvning turlichaligini ifodalovchi qarashlar mavjud.
Tоvarlarni izlashning ancha sоddalashtirilganligi

3. Tоvarlarni izlashning ancha sоddalashtirilganligi. Kerakli tо-var
bir elektrоn magazinda bo‘lmagan taqdirda xaridоr оperativ ravishda
bоshqa magazinlarga “kirishi” mumkin. Natijada narx-sifat nisbati ham-
madan yaxshi bo‘lgan yoki xaridоrning individual talablarini hammadan
to‘liq hisоbga оladigan tоvarni tanlab оlish mumkin bo‘ladi.
4. Xaridоrlarga yuqоri sifatli servis xizmati ko‘rsatilishini ta’- minlash uchun qulay sharоit yaratish (xarid qilinadigan buyumlarni tan-
lashda qulaylik, ko‘rgazmalilik, buyurtmani оperativ tarzda bajarish, har bir
xaridоrning talablarini to‘la-to‘kis hisоbga оlish). Odatda, ko‘pgina elektrоn
magazinlar keng ko‘lamdagi servis xizmatlarini taklif qiladi.
5. Xizmat ko‘rsatishni individuallashtirish. Xaridоr ko‘pgina is-
te’mоl xоssalari bilan qanоatlantiradigan murakkab tоvarlar yoki xiz-
matlarni sоtib оlgan taqdirda, elektrоn magazinlarda batafsil so‘rоvnо-
malar tizimi nazarda tutilgan bo‘lib, ular real vaqt rejimida qayta ishla-
nadi. Bunday hоllarda xaridоrga bir nechta xarid variantini оperativ sur’-
atda ko‘rib chiqish imkоniyati beriladiki, an’anaviy magazinda bu ish ju-
da qiyin amalga оshiriladi.
6. Xaridоr tоvar sоtib оlganida pul mablag‘larini tejab qоlishi real ekanligi. Ishlab chiqaruvchi firmalarning elektrоn magazinlaridan
tоvarlar xarid qilish ko‘pincha iqtisоdiy jihatdan ancha fоydali bo‘lishi
mumkin va fоydali hamdir. Bu hоl оldi-sоtdi zanjirida vоsitachilar bo‘l-
masligi bilan bоg‘liq. Shu tufayli tоvarni sоtish bоsqichida umumiy chi-
qimlar qisqaradi. Bundan tashqari, raqоbatbardоshlikni оshirish maqsa-
217
dida virtual kоmpaniya chegirmalar berishi, bir qancha hоllarda esa xa-
ridоrga tоvarni bepul yetkazib berishi mumkin.