Dastlabki hisob - Kutubxonashunoslik

Dastlabki hisob.
Hisob hujjatlariga AKM, ARM va kutubxona
har bir ish jarayonini bajarilgan vaqtning o‘zida muntazam qayd
qilib borish, AKM, ARM va kutubxonaga kelgan va chiqarilgan
kitoblarga o‘z vaqtida hujjatlarni rasmiylashtirish, hisob daftariga
olingan adabiyotlarni qayd qilish, kitobxon formulari, kitob
formulari, talab varag‘i, kutubxona kundaligi, gazeta vajurnallarni
hisobga olish kartochkasi, ko‘chma kutubxona, kutubxonalararo
abonement, kitob punktlari ishlarini hisobga olish, kutubxona
kundaligini muntazam olib borish kiradi. Dastlabki hisob mun
tazam, kunma-kun olib boriladi. Dastlabki hisobsiz kutubxona
ishining boshqa hech bir hisobini olib borish mumkin emas.
293
www.ziyouz.com kutubxonasi
Dastlabki hisob deyilishiga sabab, shu daqiqa va soatda qi
lingan ishlar hisob hujjatida aks ettirilishi kerak. Ularni paysalga
solish mumkin emas. Agar keyinga surilsa, qalbakilik va chal-
kashliklarga yo‘l qo‘yiladi.
Statistik hisob.
Statistik hisobda har oy oxirida, chorak
oxirida, yil oxirida kitob jam g‘armasi, kitobxonlar, kitob beri-
lishi va AKM, ARM va kutubxonaning boshqa ishlari haqida
miqdoriy yakunlar yasaladi.
Statistik hisobning maqsadi — kutubxona jam g‘armasining
miqdori, tarkibi va harakati haqida, kitobxonlar va kitob berish
soni, tarkibi, shuningdek, AKMning ommaviy, bibliografik,
uslubiy hamda ko‘chma kutubxonaning ish hajmi haqida aniq
ma’lumotlarni belgilashdan iborat. Bu barcha kutubxona kunda-
ligida, umumiy (so‘mlar) hisob daftarida va yakka (inventar)
daftarda yuritilgan dastlabki (tezkor) tizimli hisob asosida olinadi.
Tizimli hisob AKMda to ‘g‘ri yuritilgan dastlabki (tezkor)
hisobga asoslanadi. Masalan, oy oxirida kutubxona kundaligining
birinchi qismida bir oy mobaynida a’zo bo‘lgan yangi kitobxon,
ularning tarkibi va qatnovlar soni jamlanadi. Ikkinchi qismida ham
bir oy mobaynida o‘qilgan adabiyotlar va ularning bilim sohalari va
tillari, turlari bo‘yicha jamlab chiqiladi. Har chorakda bir marta
kutubxonaga yangi olingan va fonddan chiqarilgan kitoblar soni
umumiy (so‘mlari) daftarida qayd qilib boriladi.
Kutubxonada yillik hisobot uchun asos bo‘luvchi kutubxona
hujjatlari mavjud. Yil boshida kitobxonlar qayta ro‘yxatdan o‘tka-
zilishi bilan aniq qancha kitobxonlar borligi, qancha kitobxonlar
umuman kutubxonadan foydalanmagani aniqlanadi. Bunda asosiy
hujjat kitobxon formulari hisoblanadi. Hozirgi paytda «IRB1S»,
«KADATA», «KARMAT» dasturlaridagi «Kitobxon AIJ» bu
hisobni yanada aniq chiqarishga yordam beradi. Kitobxonlarni qayta
ro‘yxatdan o‘tkazish haqida xabar berish, varaqlartarqatish, elektron
pochta orqali xabar jo‘natish va boshqa yo‘llar bilan olib boriladi.
Kutubxona kundaligi kundalik hisobni yuritishdagi asosiy
hujjat, undan kitobxonlar, yangi kitobxonlar soni, berilayotgan
adabiyotlar soni, ularning bilim sohalari, mavzular bo'yicha,
tili, nashr turi bo‘yicha hisobi yuritiladi. Kitobxonlarning ijtimoiy
294
www.ziyouz.com kutubxonasi
tarkibi ham hujjatning 3, 4, 5, 6, 7, 8-ustunJari orqali aniqlansa,
9—11-ustuniar yordamida kitobxonlaming yoshi, millati bo‘yicha
13—15-ustunlar yordamida tarkibi aniqlanadi. Umumiy o'qish
mazmuni va xarakteri haqida tahliiiy ma’lumot ham kundalikdan
olinadi. Shunga ko‘ra, kutubxona faoliyatining bugungi holati va
kelgusi vazifalar belgilab olinadi. Xulosalar chiqariladi. Kundalik
asosida kunlik, oylik, choraklik va yillik hisobotlar to‘Idiriladi.
Kundalik statistik hisobotning asosiy manbayi hisoblanadi.
Kitobxonlar soni va tarkibining umumiy ko‘rsatkichlari kutub
xona xizmat ko‘rsatayotgan hudud aholisining soni bilan solish-
tirilib, aholining kitob bilan, kutubxona xizmati qay darajada
ta’minlanganligi, aholi guruhlari, ularning ijtimoiy tarkibi, millati,
yoshi, jinsi, ayrim guruhlari xususiyatlariga ko‘ra ta’minlanganlik
darajasi borasida xulosa chiqariladi.
Statistik hisobotda kitob berilishi asosiy ko‘rsatkichlardan biri.
Bu ham asosan kutubxona kundaligidan olinadi. Qo‘sliimcha
ma’lumotlar, ayniqsa, kitobxonlar guruhining o‘qishini aniqlashda
kitobxon formularining 2-qismidagi yozuvlardan foydalaniladi.
Dasturlardagi «Kitob berilishining AIJ» bunda hisobotni avtomat-
lashgan usulda olib borishda qo‘l keladi. Berilgan adabiyotlarni
mazmuni, bilim sohalari, mavzular, tili, xillari bo'yicha aniqlash
va umumiy xulosalar chiqarish kerak bo‘ladi.
Kitobni qaytarish muddati varaqasi esa kitob fondining ayla-
nishini, o ‘rtacha o'qilishini, bilim sohalari bo‘yicha yoki naslir
tiplari, tili bo‘yicha o‘qilishini aniqlashda qo‘l keladi. Ba’zi hol-
larda bu hujjatlar kitob fondini tekshirishda, fondni tozalashda,
fonddan adabiyotlarni chiqarish jarayonida asosiy rasmiy hujjat
sifatida ishlatiladi. Berilgan adabiyotlar haqidagi ko‘rsatkichlar-
ning foizlarda qaysi bilim sohasiga oid adabiyotlaming ko‘p yoki
kam o‘qilganini, targ‘ib qilishga, alohida ish olib borishga qanchalik
muhtojligini aniqlashda yordam beradi.
Ommaviy va uslubiy ishlarning hisobi kundalikmng uchinchi
qismida olib boriladi. Ba’zi kutubxonalarda alohida daftarda qayd
etib boriladi, bu tadbiming bayoni sifatida to‘liqroq matndan iborat
bo‘lib, unda sana, qatnashgan kitobxonlar soni, tadbiming
mazmuni, maqsadi, qaysi mavzuga, bilim sohasiga oidligi, kimlar
295
www.ziyouz.com kutubxonasi
bilan o ‘tkazilgani, kitobxonlar munosabati, targ‘ib qilingan
adabiyotlar o‘qilishidagi o‘zgarishlar, so‘zga chiqqan kitobxonlar
haqidagi ma’lumotlar va boshqa m a’lumotlar beriiadi. Bu, o‘z
navbatida, kengroq mushohada qilish, aniq xulosalar chiqarish,
shunga ko‘ra, istiqboldagi vazifalami belgilab olishda yordam
beradi. Ayniqsa, nafaqat statistik hisobotning aniq bo‘lishini, balki
axborot hisobotining aniq va to‘la bo‘lishini ta’minlaydi.
AKMlarda majburiy tartibda statistik, axborot hisoboti, kitob
xonlar va aholi oldidagi og‘zaki hisobot yuritiladi.
1. Statistik hisobot (1-K shakli).
Bu hisobotda bajarilgan ishlar raqamlar (sonlar) vositasida
bayon qilinadi.
2. Axborot hisoboti — bunda bajarilgan ishlar raqamlar asosida
matn (so‘zlar) va qisman raqamlar orqali yozma bayon qilinadi.
3. Kitobxonlar va aholi oldida hisobot berish. Bu hisobot —
statistik va axborot hisobotga asoslangan holda og‘zaki bayon qilinadi.
Statistik hisobot (1-K shakli), bo‘limlari 1 yil mobaynida re-
jada belgilangan va rejadan tashqari bajarilgan ishlar, raqamlar
tili bilan bayon qilinadi. AKM va boshqa idora hamda tashki-
lotlar qaramog‘ida bo‘lgan barcha kutubxonalar shu shakldagi
statistik va axborot hisobotini belgilangan muddatda yuqori
tashkilotga, statistik boshqarmalarga topshirishlari kerak.
Kasaba uyushmalari kutubxonalari yana ikki nusxada o‘z
uyushmasiga va viloyat kasaba uyushmalariga topshiradi.
Statistik hisob ommaviy-ijtimoiy hodisalarni o ‘rganish va
nazorat qilish tizimidan iborat bo‘lib, ijtimoiy hayotda ro‘y
beradigan ommaviy va ayrim tipik hodisalarni miqdor hamda
sifat jihatidan aks ettiradi. U faqat xo‘jalik jarayonlarinigina
emas, balki jamiyat hayotidagi madaniy va siyosiy hodisalarni
o‘rganish, ularning rivojlanish qonuniyatlarini ham o‘z ichiga
oladi. Statistik hisobot barcha sohadagi kabi axborot-kutubxona
faoliyatida ham zarur. Kitob fondi, uning aylanishi, fonddan
chiqarish, kitobxonlar bilan ishlash, kadrlar toifasi, uning yor-
damida aholi soni, tarkibi hamda moddiy va m a’naviy saviyasi-
ning o‘sishi haqidagi ma’lumotlar ham olinadi.
296
www.ziyouz.com kutubxonasi
Statistik hisob о rganilayotgan hodisalarning xususiyatiga
qarab, miqdor, pul, mehnat o‘lchovlarida aks ettiriladi. Statistik
hisobot davlat statistika hisoboti hisoblanib, 1-madaniyat shakli
va 1-K shaklida amalga oshiriladi.
1-madaniyat shakli 2012-yil 23-oktabrdagi qarorga muvofiq,
92-ilova ko‘rinishida tarqatilgan va statistika boshqarmalariga hi
sobot topshirish uchun barcha AKMlarga mo‘ljallangan. 1-K shakli
0 ‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasining 2009-yil
16-sentabrdagi 4-qaroriga 126-ilova sifatida tarqatilgan. Bushakl-
laming tuzilishi bir xil. Ulaming bo‘limlari:
1. Umumiy ma’lumotlar.
Statistik hisobotning kimga yuborilgani haqidagi ma’lumot
yoziladi. Ya’ni:
Markaziy statistika boshqarmasi, Aloqa va axborotlashtirish
agentligi qoshidagi Respublika axborot-kutubxona markaziga,
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligiga, ko‘zi ojizlar kutubxonalari
Madaniyat va sport ishlari vazirligiga topshirdi deb ko‘rsatadi.
AKMning qaysi idoraga, muassasaga qarashliligi va tipi ko‘rsa-
tiladi, manzili to ‘liq beriladi. 1-bo‘lim moddiy-texnik baza
to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar deb yuritiladi va unda kutubxona
binosining ahvoli, qachon qurilgani, umumiy maydoni, o‘quv
zallari, o‘rinlar soni, bo‘limlari bo‘lsa, filiallar soni, binoning
texnik holati, texnika vositalari, kompyuterlar soni, nusxa olish
va ko‘chirish texnikasi, elektron pochta, Internet tizimining
mavjudligi, veb-saytning mavjudligi, elektron resurslar, elektron
ma’lumotlar bazasi haqida ma’lumot beriladi. 2-bo‘lim foydala-
nuvchilar soni deb ataladi, unda kitobxonlar soni, yoshiga ko‘ra
soni beriladi. 3-bo‘lim axborot-kutubxona fondi harakatida ku
tubxona jamg‘armasining harakati, qancha kitob olinganligi,
ularning bilim sohalari, tipi, tiliga ko‘ra qanchaligi, hisobot yilida
qancha adabiyot kitob fondidan chiqarilganligi, shulardan qanchasi
badiiy adabiyot, qanchasi kinofotohujjat, qanchasi o‘zbek tilida va
boshqa tillardaligi ko‘rsatiladi. 4-bo‘lim kutubxona xodimlari haqi
dagi ma’lumotlar bo‘lib, unda jami xodimlar soni, ulardan oliy,
oliy maxsus, o‘rta, o‘rta maxsus, undan xotin-qizlar qanchaligi
ko'rsatiladi. So‘ngida shaklni to‘ldirish qoidalari ko‘rsatilgan.
297
www.ziyouz.com kutubxonasi
Axborot hisobotda yillik ish rejada belgilangan vazifalar, ish
ko‘rsatkichlari va tadbirlari qanday bajarilganligi matnda tahlil
qilinadi. Shuning uchun bu hisobot shakli matnli hisobot deb
ham yuritiladi. Bunda statistik hisobotdagi raqamlar so‘zlarda
beriladi. Uni tayyorlashda xato, tasodifiy va xotiradagi noaniq
raqamlardan chetlash uchun statistik jadvallarni va boshqa ra-
qamlarni sinchiklab tekshirish lozim. Hisobotga rasm, suratli
albom, papka, e’lon, taklifnoma, plakat va boshqa hujjatlar, ki
tobxonlar konferensiyalarining taklif chiptalaridan namunalar,
ko‘rgazmalarning surati, dolzarb rejalarni ilova qilish, video-
kassetalar bo‘lsa, ularni ham tavsiya etish mumkin.
Axborot hisobotining bo‘limlari yillik ish rejasi bo'limlari bilan
bir xil bo‘ladi, yillik rejada ish ko‘rsatkichlari belgilangan bo‘lsa,
hisobotda ular to ‘liq ochib beriladi. Ularning qanday bajarilgani,
yuzaga kelgan muammolar, masalalar, bajarilmagan bo‘lsa,
ularning sabablari, ularni tuzatish yo‘llari, rejadan tashqari bajaril-
gan ishlar, uning sabablari, omillari to ‘la tahlil qilinadi. Axborot
hisobotida statistik hisobotga nisbatan har bir masala bo‘yicha
keng tahliliy xulosa berish imkoni bor. Hisobot yilida adabiyotlarni
targ'ib qilish, ommaviy ishlar, boshqa tashkilotlar bilan ham-
korlik, homiylar bilan olib borilgan ishlar, har bir kutubxona
tarkibiy bo'limining faoliyati, kitobxonlarni jalb etish, kutubxona
reklamasi, OAV bilan ish, kitob berilishi, kitob fondining harakati
va boshqa jihatlar har tomonlama ochib beriladi.
Kutubxonaga aholini jalb qilish bo‘yicha o ‘tkazilgan tad-
birlar yoritiladi. Uning maqsadi, unga erishish yo‘llari, ularning
amalga oshirilish darajasi ko‘rsatiladi. Rejada belgilangan ko‘r-
satkichlarning bajarilishi solishtirma jadvalda beriladi.
Hisobotning asosiy bo‘limida aholiga axborot-kutubxona xiz
mati ko‘rsatish, turli biUm sohalariga, dolzarb mavzu va masa
lalarga oid adabiyotlar targ‘iboti, kitobxonlar o‘qishiga rahbarlik
qilish, o‘qish madaniyatini tarbiyalash hamda kutubxona ishi-
ning hajmi va mazmuni ko‘rsatib o‘tiladi. Bo‘limda quyidagi
qismlar bo‘lishi kerak: kutubxonada aholiga kitob bilan xizmat
ko‘rsatishni tashkil etish qismida har bir aholi punktlari, ishlab
298
www.ziyouz.com kutubxonasi
chiqarish hududi yoki ilmiy tashkilotlar, muassasalar, har bir
oilaga kitobni va axborotni yetkazib berish bo‘yicha olib borilgan
ishning ahvoli yoritiladi.
Awalo, xizmat ko‘rsatish hududidagi aholi punktlari, tashki
lotlar, muassasalar va oilalar soni, aholining jami soni, tuman,
qishloq, shahar kengashlari, jamoa xo‘jaligi, xizmat ko‘rsatish
hududining kutubxona shoxobchalariga tavsif beriladi, yangi
kitobxonlarini jalb etish bo'yicha bajarilgan ishlar (xonadonlarni
aylanib chiqish, xo‘jaliklar, shirkatlar, kichik korxonalar, yotoq-
xonalarga chiqish, taklifnomalar tarqatish, yig‘ilishlarda, radio,
televideniya va matbuotda chiqish, jamoatchilikning yordamidan
foydalanish) va uning natijalari ochib beriladi. Xulosa qismida
kitobxonlar, kitob berilishi va tarkibi haqida statistik jadvallar,
aholiga xizmat ko‘rsatishni tashkil etish haqidagi xulosalar hamda
kelgusi yil uchun takliflar keltiriladi.
Hisobotda kutubxonaning tarkibiy bo‘linmalari ishiga alo
hida e’tibor beriladi. Kutubxonada, kutubxonadan tashqarida,
elektron pochta orqali, masofadan turib, ko‘chma kutubxonalar
va bibliobuslarda axborot-kutubxona xizmati ko‘rsatishning bo
rishi, yutuqlar, xato va kamchiliklar haqida ma’lumot beriladi.
Kitobxonlar bilan olib borilayotgan yakka va ommaviy ishlar,
ularning mazmuni, ko‘lami haqida, kitobxonlaming ayrim guruh-
lari o‘qishiga rahbarlik qilish masalalari haqida ma’lumot beriladi.
Axborot-bibliografik ish, ma’lumot-bibliografiya devoni, uning
faoliyati, undagi o‘zgarishlar, elektron katalogning holati, unga
kiritilayotgan ma’lumotlar, yaratilayotgan elektron resurslar,
ularning mazmuni, ko‘lami haqida ma’lumot kiritiladi. Bajarilgan
axborotlar soni va mavzusi, kutubxonachilik-bibliografik bilimlar
targ‘iboti, bibliografik qo‘llanmalar, ko‘rsatkichlar, tavsiya ro‘yxat-
larining mazmuni va mohiyati, qaysi guruh kitobxonlariga mo‘ljal-
langani, sifati va samarasi tahlil qilinadi.
Kitob fondini to‘ldirishning manbalari, kelib tushgan
|