nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Гедонизм - Очиқ ахборот тизимларида ахборот психологик хавфсизлик

119
ma’naviyatga asoslangandir. A’zolarining aksariyat qismi ma’naviy etuk bo’lgan
jamiyatgina etuk fuqarolik jamiyati bo’la oladi.
Fuqarolik jamiyati bilan aniq tsivilizatsiya orasidagi o’zaro munosabatlar masalasi
ham qiziqarlidir. O’z mohiyatiga doir xususiyatlariga ko’ra bunday tamaddun davlatga
qaraganda jamiyatga yaqin turadi. Davlat ham, jamiyat ham dunyoviy bo’lishi mumkin,
biroq davlatga nisbatan jamiyat o’z tamadduniga yaqinroq turadi.
Davlat mamlakat
turmush tarzining qobig’i bo’lsa, jamiyat uning mazmuni, mohiyati hisoblanadi.
Axborotlashuv davrida demokratik davlat barbod bo’lishi yoki kuchli fuqarolik
jamiyatiga aylanmagan holda, buzilib, diktatorlik tarzini kasb etishi mumkin.
Mamlakatlar o’rtasidagi hamkorlikka oid ko’pchilik takliflar negizida ularning
milliy manfaatlari yotadi. Ba’zi mutaxassislar va davlatlarning to’g’ri g’oyalari
boshqalar tomonidan qabul qilinmaydi. Lekin milliy o’ziga
xoslikni ham, umuman er
yuzidagi hayotni ham saqlab qolishning o’zga yo’li yo’q.
Yangi jamiyat qurishning Prezident I.A.Karimov tomonidan ilgari surilgan beshta
tamoyilidan
birini eslash joizki, unga binoan O’zbekistonda davlat islohotlar
tashkilotchisidir. Bu tamoyil kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyatiga o’tishda asos
bo’lib xizmat qiladi, biroq ayni bir paytda u ob’ektiv qarama-qarshilikka ham ega.
Ushbu qarama-qarshilikning
mohiyati shundan ibratki, fuqarolik jamiyatiga o’tilishiga
boshchilik qilayotgan davlat asta-sekin o’z vakolatlaridan fuqarolik jamiyati foydasiga
voz kecha borishi kerak. Vaqti kelib uning zimmasida ko’proq mudofaa, ichki
xavfsizlik, soliq tizimi va davlatchilikni tashkil qilishga doir boshqa vazifalar saqlanib
qolishi lozim. Jamiyatni boshqarishning
boshqa shakllarini davlat ixtiyoriy ravishda
boshqa fuqarolik institutlariga berishi darkor. Gap shundaki, ko’p
sonli davlat
xizmatchilari o’z hokimiyatidan va uning bilan bog’liq imtiyozlari hamda
vakolatlaridan ko’ngilli ravishda voz kechishlari lozim bo’ladi, bu esa jiddiy
qiyinchiliklarni vujudga keltiradi.
Bunday muammo faqat O’zbekistongagina xos emas. Shu ma’noda A.I.Solovev
G’arbga oid diqqatga sazovor fikr bildirgan. U shunday yozadi: “G’arbda davlat
ma’muriyatini isloh qilishga doir choralarning qariyb 70 foizi boshqaruv sohasidagi
aksiologik tuzilmalarni (axloq-odob kodekslari, ma’naviy rag’batlantirish
tizimi va
amaldorlarning boshqa “axloqiy yutuqlari” me’yorlarini) takomillashtirish bilan
bog’liq”
1
. O’ylaymizki, hech bir davlatda hokimiyat tepasida turgan tuzilmalar o’z
vakolatlarini, ayniqsa, ularga moddiy yoki siyosiy dividendlar olib keladigan
vakolatlarni jamoat tashkilotlariga ixtiyoriy ravishda topshirishga moyil emasdirlar.
Biroq fuqarolik jamiyatini qurish – hozirgi davrning global qouniyati hisoblandi.
Shuning uchun bu ishni ayrim davlat xizmatchilarining manfaatlaridan qat’i nazar, lekin
ayni paytda ularning shaxsiy huquqlarini poymol qilmagan holda amalga oshirish lozim
bo’ladi.
«OCHIQ AXBOROT TIZIMLARIDA AXBOROT-PSIXOLOGIK

|
«OCHIQ AXBOROT TIZIMLARIDA AXBOROT-PSIXOLOGIKBog'liq F.Mo’minov, Sh.Barotov va boshq. Ochiq axborot tizimlarida axborot-psixologik xavfsizlik. Darslik.«OCHIQ AXBOROT TIZIMLARIDA AXBOROT-PSIXOLOGIK
XAVFSIZLIK» KURSINING DASTURI
1-mavzu. FANNING DOLZARBLIGI, MAQSAD HAMDA VAZIFALARI,
ASOSIY TUSHUNCHALARI (2 soat)
Muammoning dolzarbligi. Ommaviy ravishdagi axborot ta’siri sharoitida
axborot-psixologik xavfsizlikni ta’minlashning zarurligi. O’zbekiston aholisida ochiq
axborot tizimlari sharoitida axborot bilan ishlash ko’nikmalarini hosil qilish. Axborot-
psixologik xavfsizlik fan va ijtimoiy amaliyotning muhim yo’nalishi sifatida. Fanni
kontseptual, metodologik va metodik jihatlardan o’rganish ehtiyoji. Axborot-psixologik
xavfsizlikni
ta’minlashga
ilmiy
yondashish:
uzluksizlik,
sobitqadamlik,
rejalashtirilganlik, aniqlik, ishonchlilik, hammaboplik, salohiyatlilik.
Fanning maqsadi – O’zbekistondagi oliy o’quv yurtlarining bir qator gumanitar
mutaxassisliklari talabalarini ochiq axborot tizimlari bilan ishlash jarayonida axborot-
psixologik xavfsizlikni ta’minlashga o’rgatish.
Fanning vazifalari:
-
axborot asri, axborotning globallashuvi, raqamli tengsizlik mazmuni va
xususiyatlarini anglab etish;
-
axborot bobida qarshi turish, «tamaddunlar (tsivilizatsiyalar) to’qnashuvi” va
axborot-psixologik urush mohiyatini tushunish;
-
O’zbekistonning milliy va axborot tizimlari hamda o’ziga xos
xususiyatlarini o’rganish;
-
O’zbekistonda davlat, jamiyat va shaxsga axborot-psixologik ta’sir
ko’rsatilishi jarayonida ularning tutgan mavqelarini tadqiq etish;
-
mamlakat axolisi axborot-psixologik xavfsizligining omili bo’lmish
O’zbekiston milliy mustaqillik mafkurasining mohiyatiga etish;
-
O’zbekiston Prezidenti I.A.Karimovning kuchli davlatdan kuchli fuqarolik
jamiyatiga o’tish kontseptsiyasini va uning mamlakat axborot-psixologik xavfsizligini
ta’minlashdagi rolini tushunib etish.
|
| |
O’tgan mavzuni so’rash - «Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati

|
«Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati
|
bet | 190/218 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #243397 |
Bog'liq 5-sinf-adabiyot-yillik-dars-ishlanmasiO’tgan mavzuni so’rash.
a) individual - tarqatma materiallar, kartochka.
b) Frontal (guruh bilan ishlash)
Yangi mavzu:
Hozirgi zamon milliy adabiyotimizning yirik namoyandasi, O‘zbekiston Qahramoni Erkin Vohidov 1936-yilning 28-dekabrida Farg‘ona viloyatining Oltiariq tumanida o‘qituvchi oilasida tavallud. Vohidovlar oilasi 1945-yilda poytaxt Toshkentga ko‘chib keldi. Oradan bir yil o‘tgach onasi ham dunyodan o‘tadi. Erkinjon avval o‘rta maktabda, so‘ng hozirgi O‘zbekiston Milliy universitetining filologiya fakultetida ta’lim oladi. 1960-yilda o‘qishni bitirgach, nashriyotlarda muharrir, bosh muharrir, direktor lavozimlarida ishlaydi, yangi tashkil qilingan «Yoshlik» jurnalining oyoqqa turishiga rahbarlik qiladi.
Erkin Vohidov dastlabki she’rlarini maktabda o‘qib yurgan paytidayoq e’lon qila boshlagan, birinchi she’riy to‘plami esa «Tong nafasi» nomi bilan 1961-yilda chop etilgandi. Shundan buyon ijodkorning qirqdan ziyod kitobi o‘quvchilarga tortiq etildi. Uning she’rlaridan tashqari «Palatkada yozilgan doston», «Ruhlar isyoni», «Istanbul fojiasi» singari dostonlari, «Donishqishloq latifalari» nomli hajviy turkumi, «Oltin devor» komediyasi, «Shoir-u she’r-u shuur» deb atalgan adabiy-falsafiy to‘plami XX asr o‘zbek adabiyoti rivojiga katta hissa bo‘lib qo‘shilgan. Erkin Vohidov dunyo she’riyatining yorqin vakillari S. Yesenin, A. Blok, L. Ukrainka, R. Hamzatov singari shoirlarning ko‘plab asarlarini ona tilimizga tarjima qilgan. Ijodkor tomonidan ulug‘ nemis mutafakkiri Gyotening «Faust» asari o‘zbek tiliga yuksak mahorat bilan o‘girilishi esa (1974-yilda) nafaqat adabiyotimiz, balki madaniyatimiz tarixida ham muhim voqea bo‘lib qoldi.
Erkin Vohidov she’riyatning ham barmoq, ham aruz, ham sarbast vaznlarida birdek yuksak saviyada ijod qiladi. Sho‘ro adabiyotshunosligida aruz vazni «eskirgan, zamonga javob bera olmay qolgan vazn» deya inkor qilina boshlagan bir paytda Erkin Vohidov «Yoshlik devoni» (1969) kitobini yozgan, undan joy olgan o‘nlab go‘zal g‘azallari bilan bunday da’volarning puch ekanini isbotlagandi. U «O‘zbekiston xalq shoiri» degan yuksak unvonga sazovor bo‘lgan ijodkordir.
Darhaqiqat, Erkin Vohidov o‘zining butun faoliyati va ijodini xalqimiz orzu-o‘ylarini badiiy ifodalash, millatimiz taqdiriga daxldor muammolarni dadil ko‘tarib chiqish, kishilarimiz madaniy-estetik saviyasini yuksaltirishdek ezgu maqsadlarga yo‘naltirgandir. Bu jihatdan shoirning 1968-yilda yozilgan «O‘zbegim» qasidasi alohida e’tiborga molik.
|
| |
MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR VA MUAMMOLI VAZIYATLAR!

117
2-§. Oddiy diffеrеnsial tеnglama va oddiy diffеrеnsial
tеnglamalar sistеmasini yechishga mo’ljallangan MathCAD
dasturi tarkibidagi standart funksiyalar
O’quv modullari
Standart funksiyalar, rkfixed, Rkadapt, Bulstoer, intеgrallash
oralig’i, Koshi masalasi, Given, Odesolve.
Diffеrеnsial tеnglamalar va diffеrеnsial tеnglamalar sistеmasi uchun ko’pincha
analitik (aniq, ya`ni funksiya ko’rinishidagi) yechimlarni topish mumkin.
Biroq
ayrim hollarda qaralayotgan fizik jarayonni tahlil qilish, shular asosida ma`lum
xulosalarga kеlish uchun bеrilgan boshlang’ich ma`lumotlarning
turli qiymatlarida,
olingan analitik yechimning sonli qiymatlarini topish, ular
asosida grafiklar qurish
ehtiyoji tug’iladi.
Bundan tashqari shunday diffеrеnsial tеnglamalar va diffеrеnsial tеnglamalar
sistеmalari
mavjudki, ularning yechimini analitik ko’rinishda topib bo’lmaydi.
Shuning uchun ham bugungi kunda diffеrеnsial tеnglamalarni intеgrallashning
taqribiy usullari kеng tarqalgan. Mavjud matеmatik dasturiy pakеtlar
bu usullaridan
samarali foydalanib, kеrakli aniqlikdagi yechimni olish imkonini bеradi.
MathCAD dasturi tarkibida birinchi tartibli oddiy diffеrеnsial tеnglamalar,
yuqori tartibli oddiy diffеrеnsial tеnglamalar va birinchi
tartibli oddiy diffеrеnsial
tеnglamalar sistеmasi uchun Koshi masalasini hamda chеgaraviy masalalarni sonli
yechishga mo’ljallangan o’ndan ortiq standart funksiyalar mavjud bo’lib,
ularning
asosiylari quyida kеltirilgan.
rkfixed (y, x1, x2, m, D)

118
Bu yerda shuni ta`kidlash lozimki,
rkfixed
funksiyasi yordamida olingan sonli
yechim
(m+1)
satr va
(n+1)
ta ustunga ega bo’lgan matritsaning elеmеntlari
ko’rinishida bеriladi. Matritsaning birinchi ustuni argumеnt
x
ning intеgrallash
oralig’iga tеgishli qiymatlari, ya`ni
x
0
, x
1
, x
2
, ... , x
n
larni (boshlang’ich va
intеgrallash nuqtalarini) o’z ichiga oladi. Ikkinchi ustunda
u
1
(x)
funksiyaning (ya`ni
u(x)
funksiyaning), uchinchi ustunda
u
2
(x)
funksiyaning (ya`ni
( )
x
y
funksiyaning),
to’rtinchi ustunda
u
3
(x)
funksiyaning (ya`ni
( )
x
y
funksiyaning) va hokazo oxirgi
ustunda
u
n
(x)
funksiyaning (ya`ni
u
(n-1)
(x)
funksiyaning) qiymatlariga mos qiymatlari
joylashgan bo’ladi.
Agar diffеrеnsial tеnglama birinchi tartibli bo’lsa, olingan sonli yechim ikkita
ustunli matritsa elеmеntlari shaklida ifodalanadi. Birinchi ustunda argumеnt
x
ning
qiymatlari
,
(
0
h
i
x
x
i
+
=
)
/
)
1
2
(
m
x
x
h
-
=
, ikkinchi ustunda esa ana shu qiymatlarga
mos yechimning qiymatlari
)
(
i
i
x
y
y
=
joy oladi
)
,...,
1
,
0
(
m
i
=
.
❑
Inson ongi uchun kurash – geosiyosatning bosh yo’nalishi. Individning

78
Insonlarning aksariyat ko’pchiligiga esa voqelikni o’zlarining shaxsan turmush
kechirishlarini ta’minlaydigan darajada yashashlariga yordam beradigan tarzdagi passiv
ong xosdir. Bundan amalda jamiyatning kichik bir qismigina yuksak ongli faollikka ega
bo’lib, qolganlar esa faqat iste’molchilar, jumladan, ma’naviy mahsulot, xususan,
ommaviy axborot iste’molchilari ekanligi kelib chiqadi.
Bu fikrlardan inson psixologiyasi, yoki, kamida, aksariyat ko’pchilik kishilar
psixologiyasi istalgan mazmundagi axborot ta’siriga duchor qilinishi mumkin bo’lgan
ochiq tizimdir, degan muhim xulosa chiqadi. Individning ongi, modomiki u inson
ijtimoiy faoliyatining natijasi, guruhiy izlanishlar va olingan bilimlar mevasi hisoblanar
ekan, tashqi ta’sir uchun ochiq bo’lmasligi hech mumkin emas. Mutlaq ma’noda
olganda, ijtimoiy axborot har doim individ tomonidan qabul qilinadi va unga so’zsiz
ta’sir o’tkazadi. Ommaviy axborot turli darajada ijobiy yoki salbiy bo’ladi. O’z
navbatida, insonning amalda yurish-turishini ko’p jihatdan individ muayyan holatda
qabul qilgan va o’zlashtirgan aniq axborotning mazmuni taqozo qiladi.
Bunday ahvol inson to’g’risidagi faol, o’z xatti-harakatlarini nazorat qila biladigan
ongli mavjudot degan an’anaviy tushunchani o’zgartirib yuboradi. Bundan kelib
chiqadiki, biz ishonch hosil qilganimizdek, ochiq, qabul qiluvchi ongga ega bo’lgan
individlarni ham salbiy, buzg’unchi ommaviy axborot ta’siridan muhofaza qilish kerak
ekan.
Axborot asrida individni va jamiyatni manfiy ma’lumotlardan muhofaza qilish
zaruriyati keskin oshadi va murakkablashadi. Bunday davr ommaviy axborotni nazorat
qilish ishining ahvolini tubdan o’zgartiradi. Axborot texnologiyalarining soni va sifati
jadal oshib borishi ularga egalik qiluvchilarning nafaqat o’z mamlakatlari, balki butun
dunyodagi fuqarolarga ta’sir o’tkazish imkoniyatlarini cheksiz-chegarasiz qilib qo’yadi.
Bugungi kunda ommaviy axborot hadsiz miqdorda ishlab chiqarilib, sayyoramiz
bo’ylab juda katta tezlikda tarqatilmoqda. Biroq bu ishni faqat shunday
texnologiyalarga ega bo’lgan mamlakatlar amalga oshira oladi. Boshqa davlatlar esa bu
borada ularga bevosita bog’liq bo’lib qolishayapti. Shu boisdan inson ongi uchun, uning
muayyan ideallarga tarafdorligi uchun kurash hozirgi zamon geosiyosatining eng
muhim masalasiga aylandi.
Axborotlashgan davrda ommaviy axborot manbalari uchun individlar bilan
to’g’ridan-to’g’ri ish olib borish imkoniyati sezilarli darajada yuksaladi.
Birinchidan,
bevosita texnika tufayli ularning iste’molchiga ro’para bo’lish imkoniyati keskin oshadi.
Kimningdir hududida ommaviy axborot tarqatilishiga asrlar davomida to’siq bo’lib
kelgan davlat chegarasi endi bu vazifani bajara olmay qoldi. Jarayon davomida radio va
televidenie yoki Internet materiallariga aylanadigan elektr signallari har qanday g’ovni
osongina engib o’tadi.
BOB. YERNING SUN’IY YO’LDOSHLI

52
kuchaytirishdan va ular spektrlarini boshqa eltuvchi chastotalarga
o’tkazishdan iborat bo’ladi. Ammo Yerning qator sun’iy yo’ldoshli aloqa
tizimlarida YSYRlarida turli tizimlar orasidagi chaparastani kamaytirish
va tizimning xalallarga bardoshligini oshirish maqsadida signallarning
murakkab ishlanishi amalga oshiriladi. Umumiy holda, barcha punktlar
(abonentlar) orasida sifatli aloqani ta’minlash uchun YSYRlarni turli
orbitalarda aylanuvchi bir necha YSYlarida joylashtirishga to’g’ri keladi.
Yerning sun’iy yo’ldoshli aloqa tizimlari abonentlarga xizmat
ko’rsatishning globallik va universallik darajasi bo’yicha farqlanadi.
Bunday tizimlarning globallik darajasi xizmat ko’rsatish zonaning
mansubligi va o’lchami orqali, tizim universalligi esa abonentlar
kategoriyalari nabori va taqdim etiluvchi aloqa turlarining soni orqali
xarakterlanadi.
Mansubligi bo’yicha Yerning sun’iy yo’ldoshli aloqa tizimlari
xalqaro, milliy, korporativlarga bo’linadi. Xizmat ko’rsatish zonasi
bo’yicha Yerning sun’iy yo’ldoshli aloqa tizimlari global, regional
zonalarga bo’linadi.
Yerning sun’iy yo’ldoshli aloqa tizimlarida axborotning quyidagi
turlarini uzatish amalga oshiriladi:
- televidenie va ovozli radioeshittrish dasturlari va davriy xarakterli
simpleks xabarlarni;
- telefon, faksmil, telegraf xabarlarni, videokonferensiyalarni.
YS larning turi va Yerning sun’iy yo’ldoshli tizimning vazifalariga
bog’liq holda radioaloqaning quyidagi xizmatlari farqlanadi:
- Yerning sun’iy yo’ldoshli tizimning belgilangan xizmati – Yerning
bitta yoki bir necha sun’iy yo’ldoshi ishlatilganida belgilangan punktlarda
joylashgan Yerdagi stansiyalar orasidagi radioaloqa rejimiga mos keladi;
- Yerning sun’iy yo’ldoshli ko’chma xizmati Yerning bitta yoki bir
necha sun’iy yo’ldoshi ishlatilganida Yerdagi ko’chma stansiyalar
orasidagi radioaloqa rejimiga mos keladi;
- Yerning sun’iy yo’ldoshli radioeshittirish xizmati - radioaloqaning
sirkulyar rejimiga mos keladi.
Odesolve - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi

|
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligiOdesolve
(
)
]
[
,
,
],
[
m
b
x
y
-bu funksiya
n
–tartibli (
n =
1, 2, …) oddiy diffеrеnsial
tеnglamalar va birinchi tartibli oddiy diffеrеnsial tеnglamalar sistеmasini sonli
yechish uchun mo’ljallangan.
Bu yerda
u
– bеrilishi shart bo’lmagan va nomi qidirilayotgan funksiya hamda
koordinatalari bеrilgan boshlang’ich shartlardan iborat vеktor (oddiy diffеrеnsial
tеnglamalar sistеmasini yechishda uning bеrilishi shart);
x
– erkli o’zgaruvchi;
b -
intеgrallash oralig’ining oxirgi qiymati;
t
– bеrilishi shart bo’lmagan, qiymati esa
intеgrallash qadamlari sonini bildiruvchi butun son (intеgrallash oralig’i
[a; b]
ni
bo’linishlar soni) bo’lib, sonli yechimni yuqori aniqlik bilan olish uchun xizmat
qiladi. (
t
ning qiymati ortishi bilan aniqlik ham ortadi, lеkin shu bilan birga,
intеgrallash uchun sarflanadigan kompyutеr vaqti ham ortib boradi).
Odesolve
funksiyasi
Given
bеrilgan
kalit so’z bilan birgalikda ishlatiladi.
Amaliyotda
Given
va
Odesolve
juftliklari oralig’iga bеrilgan diffеrеnsial tеnglama
yoki ularni sistеmasi hamda bеrilgan boshlang’ich shartlar yoziladi (tеnglik bеlgisini
yozishda mantiqiy amal bеlgilari panеlidagi tеnglik bеlgisidan yoki
[Ctrl ++]
buyrug’idan foydalaniladi). Tеnglama va boshlang’ich shartlar tarkibiga kiruvchi
kattaliklarning qiymatlari
Given
kalit so’zdan avval sonli tеnglik bеlgisi
(:=)
yordamida kiritiladi.
Masalan,
(
)
)
1
(
/
)
(
,...,
,
,
)
(
-
=
n
n
y
y
y
x
f
x
y
va
)
1
(
0
1
)
(
/
0
0
/
0
0
0
,...,
)
(
,
)
(
-
-
=
=
=
n
n
x
y
y
y
x
y
y
x
y
tеngliklar bilan bеrilgan
p
– tartibli diffеrеnsial tеnglama uchun Koshi masalasining
|
| |
Windows Mobile operatsion tizim

75
Windows Mobile operatsion tizimning afzalliklari:
- shaxsiy kompyuter versiyasi bilan o’xshashligi;
- sinxronlashning qulayligi;
- tarkibida ofis dasturlarining mavjudligi;
- ko’p vazifaligi.
Windows Mobile operatsion tizimning kamchiliklari:
- uskunalarga talablarning yuqoriligi;
- viruslar sonining ko’pligi;
- ishlashidagi beqarorlik.
Android operatsion tizim.
Ushbu operatsion tizim Linux operatsion
tizimga asoslangan va Open Handset Alliance tomonidan, Google madadi
bilan ishlab chiqilgan eng yangi mobil operatsion tizimlardan biri
hisoblanadi. Dastlabki koddan ochiq foydalanilgani tufayli ixtiyoriy ishlab
chiqaruvchi o’zining ushbu operatsion tizim versiyasini yaratishi mumkin.
Ilovalarni ishlab chiqaruvchilariga cheklashlarning katta bo’lmagan soni
qo’yilgan. Shu sababli tekin va to’lovli ilovar to’plami mavjud.
Android operatsion tizimning afzalliklari:
- moslanuvchanlik;
- ochiq dastlabki kodlar;
-dasturlarning ko’pligi;
- yuqori tezkorlik;
- Google servislari bilan o’zaro aloqaning qulayligi;
- ko’p vazifaligi;
Android operatsion tizimning kamchiliklari:
- dolzarb versiyalarning ko’pligi;
- kodning ochiqligi tufayli xaker hujumlariga yuqori moyilligi;
- doimo kam-ko’stini to’ldirish talab etiladi.
Global simsiz tarmoqlar (WWAN) texnologiyalari

47
uchun yaratilgan bo’lib, ma’lumotlarni uzatish tezligi haddan tashqari past
edi.
Ikkinchi avlod texnologiyalari (2G)
analog texnologiyalariga
nisbatan qator afzalliklarga ega, ya’ni ovozning yaxshilangan sifati, yuqori
himoyalanganlik va unumdorlik. Ikkinchi avlod texnologiyalari xususida
so’z
borganida,
avvalo,
GSM
(Global
Standard
for
Mobile
Communications) -
"mobil uyali aloqa uchun global standart"
texnologiyasini
ko’rsatish
lozim.
Ushbu
texnologiyada
nafaqat
raqamlashtirilgan nutq, balki raqamli ma’lumotlar uzatilishi mumkin.
GSM tarmoq abonentlari
mobil modem xizmatlaridan, kompyuter
tizimlaridan
foydalanishlari, elektron pochta xabarlarini yuborishlari va
qabul qilishlari mumkin. Bunday tarmoqlarning
asosiy kamchiliklaridan
biri – uzatishning past tezligi. Internetdan mobil foydalanish imkoniyati
GPRS (General Packet Radio Service) - ma’lumotlarni radiotarmoq orqali
paketli uzatishga o’tish bilan anchagina kengaydi.
GPRS texnologiyasi
GSM texnologiyaga ustqurma bo’lib, ma’lumotlarni uzatish tezligi 171,2
Kbit/c gacha etadi.
Uchinchi avlod texnologiyalari (3G) yuqorida aytib o’tilgan
ma’lumotlarni uzatish tezligiga talablarga qo’shimcha ikkinchi avlod
tarmoqlari bilan osongina integratsiyasini ta’minlashga mo’ljallangan.
Ushbu
avlod
texnologiyalariga
CDMA
texnologiyasining
rivoji
hisoblanuvchi
WCDMA (Wideband Code Division Multiple Access)
– kod
ajratishli keng polosali ko’p miqdordagi foydalanish – radiointerfeys
texnologiyasi
mansub.
Ushbu
texnologiya
har
biri
5
MGs li
radiochastotaning ikkita keng polosasidan foydalanadi. Mobil foydalanish
texnologiyasi rivojining navbatdagi bosqichi EDGE (Enhanced Data rates
for GSM evolution) – GPRS tarmoqlarga ustqurma
hisoblanuvchi mobil
aloqa uchun ma’lumotlarni simsiz uzatuvchi raqamli texnologiya. EDGE
yordamida tarmoqqa ulanish GPRS ga nisbatan taxminan 3 marta tez,
ma’lumotlarni uzatish tezligi esa 474 Kbit/s gacha tashkil etishi mumkin.
HSPA+ (Evolved High-Speed Packet Access)
–
uchinchi avlodning
tezligi yuqori paketli foydalanish texnologiyasi bo’yicha ma’lumotlarni
uzatish tezligi (bazaviy stansiyadan barcha lokal abonentlarga
ma’lumotlarni uzatish tezligi) 10 - 20 Mbit/s gacha tashkil etadi.
To’rtinchi
avlod
texnologiyalarining
(4G)
uchinchi
avlod
texnologiyalaridan
asosiy farqi, ushbu texnologiyalar ma’lumotlarni
butunlay paketli uzatish protokollariga asoslangan. 3G texnologiyasi esa
o’zida paketli kommutatsiya bilan kanalli kommutatsiyani birlashtiradi.
Rkadapt (u, x1, x2, m, D)

|
Rkadapt (u, x1, x2, m, D)Rkadapt (u, x1, x2, m, D)
- bu funksiya birinchi tartibli oddiy diffеrеnsial
tеnglama yoki birinchi tartibli
n
ta oddiy diffеrеnsial tеnglamalar sistеmasi uchun
Koshi masalasini bеrilgan kеsmada to’rtinchi tartibli Rungе-Kutta usulini qo’llab,
intеgrallash qadamini avtomatik tanlash yo’li bilan yechadi.
❑
Bulstoer (u, x1, x2, m, D)
- bu funksiya birinchi tartibli oddiy diffеrеnsial
tеnglama yoki birinchi tartibli
n
ta oddiy diffеrеnsial tеnglamalar sistеmasi uchun
Koshi masalasini bеrilgan kеsmada Bulirish-Stеr usulini qo’llab, intеgrallash qadami
o’zgarmas bo’lgan hol uchun yechadi.
Ushbu
rkfixed, Rkadapt
va
Bulstoer
funksiyalarining argumеntlari bir xil
ma`noni anglatadi va masalaning matеmatik qo’yilishi bo’yicha quyidagicha
aniqlanadi:
T
n
y
y
y
y
)
,...,
,
(
,
0
2
,
0
1
,
0
=
- komponеntlari bеrilgan boshlang’ich shartlardan
tashkil topgan vеktor funksiya;
x1, x2
- mos ravishda intеgrallash oralig’ining
boshlang’ich va oxirgi qiymati;
m
- intеgrallash nuqtalari soni, ya`ni intеgrallash
oralig’i
[x1; x2]
ning o’zgarmas qadam bilan bo’linish nuqtalari soni:
T
n
n
n
y
y
y
x
f
y
y
y
x
f
y
x
D
))
,...,
,
,
(
),...,
,...,
,
,
(
(
)
,
(
2
1
2
1
1
=
119
ga tеng bo’lib, komponеntlari (tashkil etuvchilari) diffеrеnsial tеnglamalar
sistеmasining o’ng tomonida turgan funksiyalardan iborat bo’lgan
n
ta satr va 1 ta
ustundan iborat vеktor funksiya;
x
- skalyar miqdor;
u=u(x)
– izlanayotgan vеktor
funksiya.
Birinchi tartibli
)
,
(
y
x
f
y
=
tеnglama uchun
D(x,u)
funksiya
)
,
(
)
,
(
y
x
f
y
x
D
=
ko’rinishda yoziladi.
|
| |
Bo’g’ish - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

63
5.3-rasm. Ulanishni ushlab qolish maqsadida mijozni bo’g’ish hujumi
Bazaviy stansiyani bo’g’ish.
Bazaviy stansiyani bo’g’ish
uni hujum
qiluvchi stansiyasi bilan almashtirishga imkon beradi (5.4-rasm).
5.4-rasm. Ulanishni ushlab qolish maqsadida
bazaviy stansiyani bo’g’ish hujumi
Bunday bo’g’ish foydalanuvchilarni xizmatlardan foydalanishdan,
telekommunikatsiya kompaniyalarini esa foydadan mahrum qiladi.
Yuqorida qayd etilganidek, aksariyat
simsiz texnologiyalar
litsenziyalanmagan chastotalardan foydalanadi. Shu sababli ko’pgina
qurilmalar – radiotelefonlar, kuzatish tizimlari va mikroto’lqinli o’choqlar
- simsiz tarmoq ishiga ta’sir etishi va simsiz ulanishni bo’g’ishi mumkin.
Bunday atayin bo’lmagan bo’g’ish hollarini oldini olish uchun,
Foydalanuvchi
Bo'g'uvchi
Hujum
qiluvchi
Tarmoqdan
foydalanish
nuqtasi
Foydalanuvchi
Bo'g'uvchi
Hujum
qiluvchi
Tarmoqdan foydalanish
nuqtasi
64
qimmatbaho simsiz asbob-uskunani sotib olishdan avval u o’rnatiladigan
joyni sinchiklab tahlillash lozim. Bunday tahlil kommunikatsiyalarga
begona qurilmalarning ta’sir etmasligiga ishonch hosil qilishga imkon
beradi va ma’nosiz xarajatlardan asraydi.
BOB. MOBIL TIZIMLARDA XAVFSIZLIK TAHDIDLARI

59
- raqobatlashuvchi iqtisodiy strukturalar faoliyati;
- jinoiy guruhlar va tuzilmalarning, hamda fuqarolar,
davlat va
umuman jamiyat manfaatlariga qarshi yo’naltirilgan mamlakat ichidagi
ayrim shaxslar faoliyati;
- tabiiy ofat va falokat.
Axborot xavfsizligining ichki tahdidlariga quyidagilar taalluqli:
- mobil tizimlarga xizmat ko’rsatuvchi xodimlar va foydalanuvchilar
tomonidan yo’l qo’yiluvchi axborot xavfsizligiga o’rnatilgan
talablarning
buzilishi (bilmasdan yoki atayin);
- xabarlarni (ma’lumotlarni) ishlovchi, saqlovchi va uzatuvchi texnik
vositalarining, himoya vositalarining va himoyalash bo’yicha qayd
qilingan choralar samaradorligini nazoratlash vositalarining ishlamay
qolishi
va nosozligi; dasturiy ta’minotning, axborotni himoyalashning
dasturiy vositalarining va himoyalash bo’yicha qabul qilingan choralar
samaradorligini nazoratlovchi dasturiy ta’minotning yanglishishi.
Amalga oshirilish usuli bo’yicha axborot xavfsizligi tahdidlari
quyidagi turlarga ajratiladi:
- tashkiliy;
- dasturiy-matematik;
- radioelektron;
- fizik.
Axborot xavfsizligining tashkiliy tahdidlariga
quyidagilar taalluqli:
- mobil tizimlarga hizmat ko’rsatuvchi xodimlar va foydalanuvchilar
tomonidan yo’l qo’yiluvchi axborot xavfsizligiga o’rnatilgan talablarning
buzilishi;
- axborotni manipulyasiyalash (dezinformatsiya, axborotni bekitish
yoki o’zgartirish);
- mobil tizimlarda ma’lumotlarni ruxsatsiz nusxalash;
- mobil tizimlari ma’lumotlar bazasi va ma’lumotlar bankidan
axborotni o’g’irlash;
- axborotning mashina eltuvchisini o’g’irlash;
- kriptografik himoya vositalarining muhim hujjatlarini o’g’irlash;
- mobil tizimlarida ma’lumotlarni yo’q qilish yoki modifikatsiyalash.
Axborot xavfsizligining dasturiy-matematik tahdidlariga quyidagilar
taalluqli:
- virus-dasturlarni joriy etish;
- dasturiy zakladkalarni ishlatish.
60
Axborot xavfsizligining radioelektron tahdidlariga quyidagilar
taalluqli:
- sirqib chiqishning texnik kanallarida axborotni ushlab qolish;
- apparat vositalariga va binolarga axborotni ushlab qolishning
elektron vositalarini kiritish;
- ma’lumotlarni uzatish tarmoqlarida va aloqa liniyalarida yolg’on
akxborotni majburan qabul qildirish;
- aloqa liniyasini radioelektron bostirish, mobil tizimlarini boshqarish
tizimini izdan chiqarish.
Axborot xavfsizligining fizik tahdidlariga
quyidagilar taalluqli:
- axborotni yig’ish, ishlash, uzatish, himoyalash vositalarini buzish,
ularga maqsadli ravishda nosozliklarni kiritish;
- axborotning mashina eltuvchisini yo’q qilish yoki buzish;
- fizik, dasturiy-matematik yoki tashkiliy tahdidlarni amalga oshirish
maqsadida mobil tizimga xizmat qiluvchilarga va foydalanuvchilarga ta’sir
etish.
Belgi-lanishi - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi

260
11.4.3-rasm. Grafiklarni xar-xil rang va turlarda ifodalash
MATLAB
tizimida
grafik
oynaning
gorizontal
o‘qi
uzunligi
foydalanuvchi
tomonidan belgilanadi, masalan, funksiya argumentining
o‘zgarish chegarasini ko‘rsatish orqali. Vertikal o‘qning uzunligini esa
funksiya qiymatining o‘zgarish chegarasiga nisbatan tizimning o‘zi xisoblab
topadi. Tizim tomonidan masshtabni tanlashning bu usulini bekor qilish
uchun koordinatalar o‘qini uzunligini foydalanuvchi
Simlarning uchida halqa hosil qilish mashqi

|
Simlarning uchida halqa hosil qilish mashqi
|
bet | 4/5 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,84 Mb. | | #237342 |
Bog'liq Simlar bilan ishlash. Simlarga ishlov berishda chilangarlik operatsiyalariSimlarning uchida halqa hosil qilish mashqi.
1. O‘rtacha yo‘g‘onlikdagi (diametri 5—6 mm li) yumshoq simlarning uchida halqa hosil qilishda:
a) simlardan o‘tkir jag‘li ombur bilan keragidan 10—15 mm uzunroq o‘lchamdagi zagotovka qirqib olinadi;
b) simlarning uchida halqa hosil qilish yumaloq jag‘li omburlar yordamida bajariladi. Ombur jag‘larining yo‘g‘on-ingichkaligiga qarab hosil bo‘ladigan halqalarning diametri turlicha bo‘ladi;
v) halqalarning sifatli chiqishi uchun simlarning uchi ombur jag‘lari orasiga olib qisiladi (simning uchi ombur jag‘laridan o‘tib ketmasligi kerak);
g ) katta o‘lchamli (ombur jag‘lari diametridan katta o‘lchamli) halqalarni hosil qilishda simlar yumaloq jag‘li omburlar bilan ketma-ket yegiladi (1-rasm).
2 – rasm Yo`g`on simlarni xalqalash tartibi;
2. yo‘g‘on, qattiq simlardan halqa hosil qilishda:
a) simlarning uchidan halqa aylanasi uzunligining yarmiga teng kesma o‘lchanib belgi qo‘yiladi;
b) halqa diametriga teng yo‘g‘onlikdagi sterjen (moslama) olinadi;
v) simni moslama bilan birgalikda tiskiga qistiriladi (simga qo‘yilgan belgi 2-rasm, a da ko‘rsatilganidek tiski jag‘laridan yarim halqa uzunligida yuqoriga chiqarib o‘rnatiladi) va bolg‘alab yarim halqa hosil qilinadi;
g) simlarning ikkinchi uchini yuqoriga qaratib o‘rnatiladi va bolg‘alar to‘la halqa hosil qilinadi (2-rasm, b);
d) halqani moslama bilan birgalikda tiskiga qistirib bolg‘alab shakl beriladi (2-rasm, v).
Simlardan prujinalar tayyorlashda:
a ) prujinaning ichki diametriga mos yo‘g‘onlikdagi sterjendan moslama tayyorlanadi (3-rasm, a). Uning uchiga yaqinroq joydan sim o‘tadigan qilib teshik ochiladi;
b) kuydirilgan (yumshatilgan) simlarning uchini moslama teshigidan o‘tkazib bukiladi;
v) moslama tiskiga qistirma orasiga olib o‘rnatiladi va simning ikkinchi uchidan chap qo‘lda yassi jag‘li ombur bilan tutib, o‘ng qo‘lda moslamaning dastasi aylantiriladi (3-rasm,b);
3 – rasm. Simlardan purjinalar tayyorlash; a, b, v, g – purjina o`rash usullari, d – purjinaning uchini xalqalash, e – purjina torresini to`g`rilash, j – purjinani go`niya bilan tekshirish.
g) prujinaning uchlari ombur bilan (3-rasm, v) yoki moslamalarga qistirib halqalanadi (3-rasm, g);
d) prujinalarni qo‘lda tayyorlashga qaraganda stanokda tayyorlash qulay. Buning uchun prujina o‘rovchi moslama stanoknnng oldingi va ketingi babkalariga o‘rnatiladi. Simni keskich tutqichga qistirilgan taxtakach orqali o‘tkazilib, moslama teshigiga kiritiladi. Stanokni to‘g‘ri va teskari yo‘nalishda ay-lantirish bilan o‘naqay va chapaqay spirallar (prujinalar) xosil qilinadi (3-rasm, d). Prujinaning bir tekis o‘ralishini ta’minlash uchun stanokni sekin aylanishga sozlab, surilishni sim diametri (qadami) ga moslanadi.
|
| |
Ishdan maqsad - O'zbekiston Respublikasi Oliy Ta'lim, Fan va Innovatsiyalar Vazirligi

|
O'zbekiston Respublikasi Oliy Ta'lim, Fan va Innovatsiyalar Vazirligi
|
bet | 3/5 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,84 Mb. | | #237342 |
Bog'liq Simlar bilan ishlash. Simlarga ishlov berishda chilangarlik operatsiyalariIshdan maqsad: Talabalarni simlarni qirqish, bukish va to’g’rilashga oid ma’lumotlar bilan tanishtirish.
Kerakli asbob-uskuna va jihozlar: Adabiyotlar, alyuminiy va po’lat similar, chilangarlik dastgohi, bolg’a ombir.
Tayanch iboralar:chiangar, qaychi, ustara, bigiz.
Nazariy ma’lumot.
CHILANGARLIK. Markaziy Osiyoda temirchilik qadimdayoq kasb sifatida shakllangan. Ishlab chiqarish qurollarining takomillashuvi, turli rangli metallarga ishlov berilishi hunarmandlar mehnatining bo‘linishiga olib keldi. Ya’ni, ayrim temirchilar mehnat qurollarini yasagan bo‘lishsa, boshqalari nafis uy buyumlariga sayqal berishgan.
Qadimda chilangarlar mayda metall buyum (ustara, kaychi, gazan, bigiz, arra, iskana kabi)larni yasashgan. Ushbu buyumlar dastlab hunarmandchilik usulida ishlab chiqarilgan. Bu hunar egalari, asosan, o‘choq, dam, bosqon, bolg‘a, ombur va boshqa asboblardan foydalanardi. Ular sartaroshlik, etikdo‘zlik, mahsido‘zlik, duradgorlik kasblariga kerakli, shuningdek, binokorlik uchun ham ish qurollari yasab berishardi.
Zamonaviy chilangarlik — bu dastgohlarda mexanik ishlov berishni to‘ldiradigan yoki metall buyumlar tayyorlashda yakuniy bosqich bo‘lgan mashina va mexanizmlarni yig‘ish hamda sozlash ishlaridir. Mashinasozlikda chilangarlikning ahamiyati katta bo‘lib, ustaning ishtirokisiz mashina, mexanizm yoki asbobni yig‘ib bo‘lmaydi. Chilangarlik ishlab chiqarishning barcha sohalarida keng qo‘llaniladi, shu bois ishning turiga ko‘ra chilangarlar quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
mashina va mexanizmlarni yig‘uvchi;
mashina va mexanizmlarga texnik xizmat ko‘rsatuvchi va ta’mirlovchi;
ishlab chiqarish asbob-uskunalarini ta’mirlovchi asbobsoz;
dastgoh mashina va shunga o‘xshashlarni o‘rnatish bo‘yicha yig‘uvchi chilangarlar.
1 – rasm. Simlarning uchini xalqalash; a, b, s, d – simlarning uchida xalqa va ilmoq hosil qilish,
e1, e2, e3 – xalqa tayyorlash
Simlarni egish, bukish yo‘li bilan har xil shaklga keltirish mumkin. Simlarning bu xususiyatlaridan foydalanib o‘quv ustaxonalarida ulardan ko‘plab buyumlar, ko‘rgazmali o‘quv qurollari, asboblar tayyorlanadi.
Simlardan (ularning yo‘g‘on-ingichkaligiga va qattiq-yumshoqligiga qarab) turli maqsadlarda ishlatiladigan ilgaklar, tunuka qutichalarning gardishlari, har xil geometrik shakllar, prujinalar, otvyortka va chizg‘ich kabilar tayyorlanadi.
|
| |
rivojlanuvchi marketing - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

rivojlanuvchi marketing turidan foydalaniladi. Potensial talabni real talabga
aylantirish uchun birinchi navbatda yangi tovarlar yaratish ustida ishlash kerak, ya’ni
talabni yangi sifat darajasida qondirishga erishish kerak. Rivojlanuvchi marketing -
yashirin talabni qamrab oluvchi va uni real talabga aylantiruvchidir.
Talabning pasayishi turli davrlarda har qanday tovar duch keladigan hodisa. Bu
holatda
Remarketing dan foydalaniladi. Remarketingning maqsadi talabni tiklash
zarurligini bildiradi, ya’ni tushib borayotgan talabni jonlantirishdir.
Talab o‘zgarib turadi, talabni stabillash kerak. Bu holatda
sinxromarketing turidan foydalaniladi. Sinxromarketing - tebranib turuvchi talabni nisbatan
barqarorlashtirishga va uni tartibga solishga yordam beradi. Bunday talab mavsumiy
va boshqa tebranishlar bilan xarakterlanadi. Buning natijasida tovar taklifi talabga
to‘g‘ri kelmaydi. SHuning uchun sinxromarketingning strategiyasi talab va taklif
me’yorini tekislashdan iborat.
Talab firmaning imkoniyatlariga aniq javob beradi, talabning bir tekisda
bo‘lishiga erishish kerak. Bu sharoitda
qo‘llab-quvvatlovchi marketing turidan
foydalaniladi. Qo‘llab-quvvatlovchi marketing - tovarlar va xizmatlar assortimentini
to‘ldirish, yangilash va narxlarni pasaytirish orqali mavjud bo‘lgan talab va ehtiyoj
darajasini saqlab qolishga imkon beradi.
Talab haddan tashqari yuqori, talabni pasaytirishga erishish lozim. Bu holatda
demarketing turidan foydalaniladi. Demarketingning maqsadi narxni ko‘tarish,
servisni qisqartirish yo‘li bilan talabni vaqtinchalik yoki surunkasiga pasaytirishdan
iborat.
61
Nosog‘lom talab sog‘liq uchun zararli bo‘lgan tovarlarga nisbatan paydo
bo‘ladi. Bunda
Marketingning asosiy vazifalari

53
•
tovarlar reklamasini tashkil etish, xaridorlarni tovarlarni sotib olishga
qiziqishini orttirish;
•
tovar yaratuvchi yoki uni sotuvchi narx tadqiqotlarini amalga oshirish
uchun ma’lumotlar to‘plash va tahlil qilish;
•
tovarni bozorga chiqarishdagi barcha xizmatlar to‘g‘risida ma’lumotlar
olish;
•
to‘ldiruvchi tovarlar va o‘rnini bosuvchi tovarlar to‘g‘risida axborot
yig‘ish;
•
tovarlarga bo‘lgan talabni istiqbollash, ularni amalga oshirishni nazorat
qilishdan iboratdir.
Marketingni bosh vazifasi korxonaning mavjud va potensial imkoniyatlarini
baholash va amalga oshirish hamda bozorda talab va taklifni muvofiqlashtirish
maqsadida imkoniyatlarni aniqlashdan iborat.
Marketing yoki tadbirkorlik faoliyati aniq natijaga erishish maqsadida amalga
oshiriladi. Marketingni asosiy maqsadlari firmaning asosiy maqsadlari bilan o‘zaro
aloqadordir.
-rasm. Firmalar faoliyatida marketing axborotini roli

4.1-rasm. Firmalar faoliyatida marketing axborotini roli
Marketingni axborot manbalari quyidagilardan iborat: yillik statistik
ma’lumotlar; korxona (firma) hisobotlari; tadbirkorlar uyushmasi axborotlari;
tarmoqlar axborotlari; birja axborotlari; bank axborotlari; ma’lumotlar to‘plamlari;
Tashqi sohani kuzatish
Raqobatbardoshlikka
erishish
Strategiyani
koordinatsiyalash
MARKETING
AXBOROTINI ROLI
Faoliyatni baholash
Boshqaruv qarorlarini
qo‘llab-quvvatlash
63
sud qarorlari; korxona ma’lumotlari; e’lonlar, prospektlar, kataloglar; tanlov
natijalari; aksiya kurslari jadvallari; axborot-tahliliy byulletenlari; radio hamda
televidenie yangiliklari; voqealar sharhlari; iqtisodiyot yangiliklari; maxsus kitob va
jurnallar; lug‘atlar, ensiklopediyalar; kundalik gazetalar va hokazolar.
Yaxshi axborot marketologga yordam beradi: raqobatda ustunlikka erishish
imkonini beradi; xavfni va moliyaviy qaltislikni kamaytiradi; iste’molchilar
munosabatini belgilaydi; tashqi muhitni kuzatadi; strategiyani tartibga soladi;
faoliyatni baholaydi; reklamaga bo‘lgan ishonchni oshiradi; qaror qabul qilishga
yordam beradi; fikrni yaxshilaydi; samaradorlikni yaxshilaydi
Axborotni to‘plash va undan foydalanish jihatlariga ko‘ra axborot tizimini
to‘rtta quyi tizimga ajratish mumkin. Bular jumlasiga 1)tashkilot ichki hisobot tizimi,
2) marketing tashqi xabarnoma - axborot tizimi, 3) qaror qabul qilishni quvvatlovchi
tizim, 4) marketing tadqiqoti tizimi kiradi. Ushbu quyi tizimlarning shakllanishida
axborotga bo‘lgan ehtiyoj, zaruriy shakldagi va talabdagi axborotni taqdim etish
tartibi va muddati muhim ahamiyat kasb etadi. Ular haqida quyida alohida to‘xtalib
o‘tamiz.
1. Tashkilot ichki hisoboti tizimi
muayyan firma faoliyatining joriy xarajatlari,
sotuv hajmi, ombordagi mahsulot qoldig‘i, mavjud va kelishi kutilayotgan xaridorlar,
ta’minlovchilar ko‘lami va boshqa marketing faoliyatiga bog‘liq bo‘lgan axborotning
o‘z vaqtida jamlanishini, qayta ishlashini va undan foydalanishni nazarda tutadi.
Masalan, firma miqyosida ichki hisoboti tizimi quyidagi talablar asosida shakllanadi.
Joriy yakunlanayotgan kun so‘ngida firma do‘konidagi savdo zalida har bir tovar
guruhi miqyosida qanday zahiralar qoldi, bir kunda sotuv hajmi va qaysi turdagi
(assortiment) tovarlar uchun ta’minlovchilarga buyurtma berish kerak va shunga
o‘xshash operativ axborot olish zaruriyati paydo bo‘ladi. Bu erda muhim o‘rinni
ushbu axborot qay tarzda, qancha vaqt mobaynida yig‘ilishi, umumlashtirilishi
egallaydi. Axborot olish tezligi, sifati esa qaror qabul qilishda samarali ahamiyat kasb
etadi. Demak, axborotga bo‘lgan ehtiyojni o‘z o‘rnida va aniq belgilash hamda firma
faoliyatida undan foydalanish jihatlarini avvalroq belgilab olish lozim.
|
Foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati

|
Foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati
|
bet | 5/5 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,84 Mb. | | #237342 |
Bog'liq Simlar bilan ishlash. Simlarga ishlov berishda chilangarlik operatsiyalariFoydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati
Asosiy adabiyotlar
A.S.Iskandarov. materiallarni kesib ishlash, kesuvchi asboblar va stanoklar.-T.: «Fan va texnologiya» 2004.
N.I.Makienko. Slesarlikdan amaliy ishlar.-T.: «O‘qituvchi» 1992.
R.S.SHermuxamedov, S.S.YAxyaev, A.E.Parmonov. Chilangarlikdan amaliy ishlar.-T.: «Iqtisod-moliya» 2007.
G‘.M.Abduqodirov. Kasb ta`limi praktikumi.-T.: “Sharq” 2012.
Mikell P.Groover., Fundamentals of Modern Manufacturing Materials, Processes, and Equipment John Wiley and sons inc USA 2010.
Qo‘shimcha adabiyotlar
V.A.Mirboboev. “Konstruksion materiallar texnologiyasi”-T.: «O‘qituvchi» 2004.
K.B.Usmonov. “Metall kesish asoslari” T.: «O‘qituvchi» 2004.
Elektron ta`lim resurslari
-
1. www. tdpu. uz
|
|
2. www. pedagog. uz
|
|
|
| |
>> y = sin(t) - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi

>> y = sin(t);
>> plot (t,y)
258
kompyuter ekraniga funksiyaning grafigi chiqadi (1-rasm).
MATLAB
ning
plot
funksiyasining parametrlari juftligini soniga
nisbatan
grafiklar soni ham ortib boradi. Funksiyaning bu imkoniyatidan
foydalanib ikkita
funksiya ildizlarini grafik usulda taqqoslash mumkin. Buning uchun
funksiyalarning grafigini bitta koordinata o‘qiga qurish lozim. Masalan,
quyidagi
f
(
x
)
=
e
-
0.1
x
sin
2
x
va
g
(
x
)
=
e
-
0.2
sin
2
x
funksiyalarni grafigini [-2π, 2π] oraliqda
qurish va ularni taqqoslash uchun quyidagi dasturni tuzamiz.
>> x = [-2* pi:pi/20:2*pi];
>> f = exp(0.1*x).*sin(x).^2;
>> g = exp(-0.2*x).*sin(x).^2;
>> plot (x, f, x,g)
Dastur natijasi 2-rasmda ko‘rsatilgan.
11.4.1-rasm.
y
(
x
)=sin(
x
)
funksiyaning grafigi
11.4.2-rasm. f(x)=e
-0.1x
sin
2
x va g(x)=e
-
0.2x
sin
2
x funksiyalarning grafigi
MATLAB
tizimi avtomatik ravishda grafiklarni alohida ranglarda
belgilaydi.
Foydalanuvchi grafiklarni farqlash uchun uning rangini, chiziq va
marker turini o‘zi belgilashi ham mumkin. Buning uchun:
plot (x,f,’rang_chiziq turi_marker’)
komandasidan foydalaniladi.
Grafik ranglari -
c, m, y, r, g, b, w va k
kabi belgilanadi (1-jadval).
259
Chiziq turlari to‘rt xil belgilanadi (2-jadval).
|
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 153

285
D) tovar guruhlari bo’yicha
195.
Marketing nazoratining qanday turlari mavjud?
A) yillik rejalar bajarilishining nazorati, foydalilik nazorati, strategik nazorat
B) taktik nazorat, joriy nazorat, harajatlar nazorati
C) ichki nazorat, tashqi nazorat
D) oddiy va murakkab nazorat
196.
Marketing ichki auditi nima?
A) Marketing taftishini korxonaning o’z kuchi bilan amalga oshirish
B) Tashqaridan tajribali-taxlilchi va maslaxatchi mutaxasisslarni jalb qilish
orqali taftishni amalga oshirish
C) Korxona ichki faoliyatini tashqi taftishchilar yordamida taftish qilish
D) Marketing taftishini korxonaning o’z kuchi bilan hamda tashqi
taftishchilar yordamida o’tkazish
197.
Marketingni tashqi auditi nima?
A) Tashqaridan tajribali-taxlilchi va maslaxatchi mutaxasisslarni jalb qilish
orqali taftishni amalga oshirish
B) Korxona auditorlari tomonidan taftishni o’tkazish
C) Korxona auditorlari va chetdan taklif etilgan auditorlar tomonidan taftish
o’tkazish
D) Raqobatchi korxona auditori tomonidan taftish o’tkazish
198.
Marketing tadqiqotlari tushunchasi nima?
A) marketing faoliyati bo’yicha tizimli axborotlar to’plami va malumotlar tahlili
B) mexanik qo’rilmalar va axborotlar manbai
C) marketing funktsiyalarini amalga oshirish
D) marketing elementlardan unumli foydalanish
199.
Bozorni
segmentlash - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

288
imkonini beruvchi raqobatchilar ulushini taqsimlash. Aniq tovar bozorlarida
raqobatchilarning o‘rnini tahlil qilish natijasida aniqlanadi.
Brending
- marketing kommunikatsiyalari tizimining firma stili va uning
elementlarini
ishlab chiqish, firmani raqobatchilardan ajratib turuvchi o‘ziga xos
imijini yaratish sohasi
Gorizontal
diversifikatsiya
- firma assortimentini ayni paytda ishlab
chiqarilayotgan mahsulotlar bilan bog‘liq bo‘lmagan, biroq mijozlarning qiziqishini
uyg‘otishi mumkin bo‘lgan mahsulotlar bilan to‘ldirish.
Demping
- tovarni o‘rtacha
bozor narxidan arzon, ba’zida hatto o‘z
tannarxidan arzon narxda sotish. Ko‘pchilik g‘arb mamlakatlarida milliy ishlab
chiqaruvchilar foydasini himoya qiluvchi va aksari hollarda boshqa mamlakatlardan
raqobatning kuchli emasligi sababli arzon narxda tovar olib kirishni ta’qiqlovchi
antidemping qonunlar amal qiladi.
Marketingning asosiy vazifalari nimalardan iborat?

286
200.
Marketing tadqiqotlarini o’tkazishda umumiy bosqichlar tavsifi
nimalardan iborat?
A) muammoni aniqlash, rejalashtirish, axborot to’plash va taqdim etish
B) axborot to’plash va qayta ishlash
C) axborotni to’plash
D) xaridorlarni ehtiyojlarini bosqichma-bosqich aniqlash
287
ATAMALAR LUG‘ATI
Axborot
- 1) ishlarning ahvoli haqida xabardor qilish; 2)
tadbirkor-lik,
marketing va boshqa faoliyat turlari oldida to‘rgan vazifalarni bajarishda yordam
berishi mumkin bo‘lgan turli xil bilim va ma’lumotlar; 3)
marketing tizimi
sub’ektlarining o‘zaro munosabatlar jarayonidagi bevosita va teskari aloqa natijalari
tavsifnomasi; 4) turli xil energiyalarning o‘zaro aloqalari natijasi.
Bozor
- 1) talab
va taklif uchrashadigan joy, bu erda ishlab chiqarilgan
mahsulotning jamoatchilik sezayotgan ehtiyojga
mos kelish darajasi aniqlanadi,
mazkur tovarning boshqa raqobatchi tovarlar bilan raqobatbardoshligi taqqoslanadi;
2) tovar, xizmat va boshqa mulk
turlari bilan almashish sohasi; 3) iste’molchilar
guruhi; 4) mazkur tovarning barcha xaridorlari; 5)
tashkillashtirilgan savdo joyi; 6)
tovar va xizmatlarni olish manbai; 7) qandaydir mahsulot
yoki xizmatlarning virtual
yoki tabiiy aks ettirilgan mavjud yoki potensial xaridorlari va sotuvchilari majmui; 8)
birja.
Bozor
segmenti
- taklif etilayotgan bitta mahsulot turi va marketing
kompleksiga bir xilda munosabatda bo‘luvchi iste’molchilar guruhi majmui.
qarama qarshi harakatlanuvchi marketing

62
4-BOB. MARKETING FAOLIYATINI AXBOROT TA’MINOTI
4.1. Marketingda axborotni o‘rni. Axborot tizimi
Zamonaviy tadbirkorlik davri o‘zining bir qancha xususiyatlariga ko‘ra dastlabki
davrlardan ajralib turadi. Bu birinchi navbatda marketing faoliyatining nazariy va
amaliy jihatdan asosiy kurash vositasi, rivojlanish uslubi va dasturi sifatida tobora
namoyon bo‘layotganligidan ko‘rinmoqda.
Marketing faoliyatiga xos bo‘lgan barcha axborotlar, ma’lumotlar tadqiqotlar
uchun muhim qurol sifatida shakllanadi. Ularni tashkil etish, muayyan tartibga solish
va uzluksizligini ta’minlash zarur bo‘ladi. Marketing axboroti yaxlit tizim sifatida
namoyon bo‘ladi va rivojlanib boradi. Quyidagi 4.1-rasmda marketingda axborotni
roli berilgan.
Marketing axborot tizimi - insonlar, texnik vositalar va amalga oshirish
uslublaridan tashkil topib, muhim va to‘g‘ri axborotni to‘plash, tartibga solish, tahlil
qilish, kuzatish natijasida marketing sohasida qaror qabul qiluvchiga samarali yordam
ko‘rsatish vazifasini bajaradi. Marketing axboroti tizimi o‘zaro mushtarak bog‘langan
elementlar va munosabatlar majmuini tashkil etadi.
nomlanadi? 
A) Kommivoyajer 
B) Diller 
C) Distribyutor 
D) Stokist 
188

284
190.
Ishlab chiqaruvchi talabning qanday holatida reklamani ishlatmasligi
mumkin?
A) haddan tashqari yuqori talabda
B) negativ talabda
C) salbiy talabda
D) pasayotgan talabda
191.
Reklama nima?
A) Tovarlar va xizmatlarni iste’mol holatlari haqidagi axborot hamda ular
uchun talabni shakllantirish maqsadida qilinadigan faoliyat
B) Tovarlarni sotish hajmini ko’paytirish yuzasidan qilinadigan faoliyat
C) Xizmatlar ko’rsatish yuzasidan qilinadigan faoliyat
D) Iste’mol tovarlari haqidagi axborot
192.
Reklama qanday bo’lishi kerak?
A) Aniq, haqiqatli, ishontiruvchi, qiziqarli, jozibali hamda jalb etuvchi
B) Bir yoqlamali, monoton, qiziqarsiz
C) Mavhum, asoslanmagan, chalg’itadigan
D) U kishilarni chalg’itadigan bo’lishi kerak
193.
Marketing taftishini tashqi ekspert maslaxatchilarini jalb qilish,
o’tkazish jarayoni qanday ketma-ket bosqichlardan iborat?
A) Nazoratdan oldingi davr, tashxis qilish davri, axborotlarni taxlil qilish va
qayta ishlash, buyurtmachi bilan taftish natijalari bo’yicha hisobot va
tavsiyanomalarni tayyorlash hamda kelishish.
B) O’rganish, kuzatish, xulosa
C) Tadqiqot, taxlil, tadbiq etish
D) Tayyorgarlik, asosiy, yakuniy.
Talabning holati va rivojlanishiga ko‘ra marketingning turlari

58
4.
Pasayayotgan talab. Ertami-kechmi, har qanday korxonaning bir yoki bir
necha tovariga bo‘lgan talabning pasayishiga duch keladi. Bu sharoitda
kon’yunkturaning pasayish sabablarini tahlil qilish lozim va yangi maqsadli bozorlar
topish yo‘li bilan, tovar xususiyatlarini o‘zgartirish yoki
yanada samarali aloqalar
(kommunikatsiya) o‘rnatish bilan tovar etkazib berishni rag‘batlantirish mumkinligi
aniqlanadi. Bu erda marketingning vazifasi - pasayib borayotgan talabning oldini
olish uchun, tovarni taklif qilishga ijodiy yondashish lozimligini unutmaslikdir.
5.
Doimiy bo‘lgan talab. Ko‘pchilik korxonalarda tovar etkazib berish
mavsumiy, kundalik va hattoki soatbay tebranishga ega. Bu korxonalarning asosiy
fondlarini kam yoki ko‘p yuklash muammosini tug‘diradi. Masalan,
jamoa
transportining asosiy qismida «tig‘iz vaqtda» yo‘lovchilar haddan ziyod ko‘p bo‘ladi.
Bu vaziyatda marketingning vazifasi - o‘zgaruvchan (egiluvchan) narxlar yordamida,
rag‘batlantirish va boshqa ta’sir qilish usullari orqali talabning vaqt bo‘yicha
tebranishini tekislash yo‘llarini izlashi lozim.
6.
To‘laqonli talab. Bu talab to‘g‘risida tadbirkorlar o‘z savdo tushumlaridan,
foydalaridan to‘liq qoniqish olgan holdagina gapiradilar. Marketing vazifasi
iste’molchilarning tovarni ustun ko‘rishi va raqobatning kuchayishiga qaramasdan
talabning mavjud darajasini ushlab qolishga harakat qilish lozim. Bu sharoitida tovar
sifatini yanada oshirish, unga xizmat ko‘rsatishni
yaxshilash, tovarning iste’molni
qondirish darajasini doimiy nazorat qilish birinchi o‘ringa chiqadi.
7.
Haddan tashqari yuqori bo‘lgan talab. Bozordagi talabni qondirish mumkin
bo‘lgan darajadan talab darajasi yuqori bo‘ladi. Bu holda marketingning vazifasi -
talabning vaqtinchalik yoki doimiy ravishda pasaytirish yo‘lini izlab topishdir. Bu
vaziyatda
narxlarni
ko‘tarish
orqali,
talabni
qisqartirishga
qaratilgan
rag‘batlantirishlar, servisni pasaytirish va boshqa choralar yordamida haddan tashqari
yuqori bo‘lgan talabni kamaytirishga harakat qilinadi. Bu vaziyatda marketingning
maqsadi - talabni butunlay yo‘q qilish emas, balki
faqatgina uning darajasini
pasaytirishdan iborat.
8.
Noratsional talab. Tovarga bo‘lgan talabga qarshi harakat qilish, sog‘liqqa
zararli tovarlarga talabni kamaytirish aniq maqsadli harakatlarni talab qiladi, tamaki
59
mahsulotlari, spirtli ichimliklarning tarqalishiga qarshi turli tadbirlar o‘tkaziladi.
Marketingni vazifasi mahsulot zarari to‘g‘risida ma’lumotlar tarqatish, narxlarni
ko‘tarish va tovarlarga egalik qilishni cheklashlar orqali, iste’molchilarni o‘z
odatlaridan voz kechishga ishontirish.
Shunday qilib, talabning 8 holatiga to‘xtalib o‘tdik. Mana shu holatlarning har
biriga to‘g‘ri keladigan marketing turlari quyidagi rasmda keltirilmoqda.