nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Paydalanatuġın ádebiyatlar

|
Paydalanatuġın ádebiyatlar
|
bet | 3/3 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #108198 |
Bog'liq logarifm haqqinda tusinikPaydalanatuġın ádebiyatlar
1. Xashimov A.R., Xujaniyazova G.S. Iqtisodchilar uchun matematika. Oʻquv qoʻllanma. T.:“Iqtisod-moliya”. 2017. 386 b.
2. Babadjanov SH.SH. Matematika dlya ekonomistov. Uchebnoe posobie. T.: “Iqtisodmoliya”. 2018. 746 s.
3. Xashimov A.R., Ochilova N.K., Axmedov M.I, Sotvoldiev A.I. Iqtisodiy matematika. Oʻquv qoʻllanma. T.: “Fan va texnika”. 2018. 352 b.
Internet derekleri
1. www.soliq.uz- Oʻzbekiston Respublikasi Davlat soliq qoʻmitasi;
2. www.ziyonet.uz – axborot ta’lim tarmogʻi;
3. www.edu.uz – Oʻzbekiston ta’lim portali;
(4-qosımsha)
Bahalaw kriteriyası
Baha
|
3 bahası
|
4 bahası
|
5 bahası
|
Sorawlar
|
Tórt sorawǵa juwap berilse hám tolıq mazmunın ashıp bere almasa
|
Bes sorawǵa juwap berilse hám mazmunın tolıq ashıp bere alsa
|
Hámme sorawǵa tolıq hám mazmun jaqtan anıq túsindirip bere alsa
|
(5-qosımsha)
Oqıwshılardıń belsendiligin asırıw:
Soraw: geometriya neshe bolinedi? Juwap: 2ge planimetriya, steometriya
(6-qosımsha)
(7-qosımsha)
(8-qosımsha)
|
| |
Wordda xujjatni formatlash matnga interval va raqamlar o`rnatish

|
Wordda xujjatni formatlash matnga interval va raqamlar o`rnatish
|
bet | 49/99 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 345,85 Kb. | | #99940 |
Bog'liq Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiya-fayllar.org12.Wordda xujjatni formatlash matnga interval va raqamlar o`rnatish.
Matnli hujjatni formatlash
Hujjatni formatlash uning ko'rinishini o'zgartiradi. WORD hujjatlarni besh xil darajada formatlashni ta'minlaydi:
belgi darajasida (shrift, uslub, shrift hajmi va rangini o'zgartirish, so'zdagi harflar oralig'ini o'zgartirish, animatsiya va hk).
Abzats darajasida (chapga, o'ngga, markazga va kenglikka tekislang; o'ng va chap chiziqlar; birinchi qator ichi; abzas indentlari oldidan va keyin; satrlar oralig'i, sahifalashni boshqarish va hk)
sahifa darajasida (sahifa sozlamalari, sahifaning yo'nalishi, ramka, birinchi sahifaning sarlavhalari va altbilgileri, toq va juft sahifalar va boshqalar).
bo'limlar darajasida (keyingi sahifada yoki joriy sahifada bo'limlarni shakllantirish, matnni ustunlarga ajratish va hk).
hujjat darajasida (sahifa raqamlari, mazmuni va boshqalar).
Abzats - bu bosilmaydigan belgi bilan tugagan yoki Enter tugmachasini bosish bilan tugagan matn bo'lagi. Paragraf quyidagilarni o'z ichiga oladi: asosiy xatboshi, sarlavhalar, tarkib, ro'yxatlar (raqamlangan va markalangan) va boshqalar. Belgilarni formatlash uchun Shrift dialog oynasidan (Format / Shrift) yoki formatlash asboblar panelidagi buyruqlardan foydalaning. Paragraflarni formatlash Format / Paragraf buyrug'i bilan ochilgan Paragraf dialog oynasi yordamida amalga oshiriladi. Tanlangan matnni formatlashni vazifalar oynasida Formatlash / Ko'rsatish Formatlash buyrug'ini bajarish orqali ko'rishingiz mumkin.
MS Word hujjatidagi parchalarni toping va almashtiring Matnni toping
Microsoft Word belgilangan so'z yoki iboraning barcha hodisalarini tezda qidirishi mumkin.
Yorliqda Bosh sahifa guruhda Tahrirlash jamoani tanlang Topmoq.
Dalada Topmoq topmoqchi bo'lgan matnni kiriting.
Quyidagi harakatlardan birini bajaring.
So'z yoki iboraning har bir takrorlanishini topish uchun bosing Keyingisini toping.
Belgilangan so'z yoki iboraning barcha hodisalarini birdan topish uchun bosing Hammasini toping va tanlang Hammasini toping.
Izoh Qidiruv jarayonini to'xtatish uchun ESC tugmasini bosing.
|
| |
WinRar arxivlovchi dasturi RAR - Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiyati va vazifalari....

|
Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiyati va vazifalari. Axborot texnologiyalari
|
bet | 43/99 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 345,85 Kb. | | #99940 |
Bog'liq Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiya-fayllar.orgWinRar arxivlovchi dasturi RAR formatidagi arxiv fayllari hosil qiladi.
RAR formatidagi arxivning ustunlik tomonlari bir nechta bo’lib, ular birinchidan zichlash samaradorligi ancha yuqori, ikkinchidan ko’p tomli va uzuluksiz arxivlar hosil qila oladi, uchinchidan 8 Eksobaytgacha hajmli fayllarni xam arxivlash imkonini beradi.
Tom deb arxivning bir necha qismdan iborat bo’laklarga bo’linishiga aytiladi. Odatda tomlar katta xajmdagi arxivni bir necha disklarda saqlash uchun qo’llaniladi. Bu xolda birinchi tom odatdagidek .rar kengaytmali bo’ladi, qolganlari esa mos ravishda .r00, .r01, .r02 va xokazo. Tomlar xam uzuluksiz va xam o’zini-o’zi ochadigan ko’rinishlarda bo’lishi mumkin. Yaratilgan tomlarni o’zgartirish, ya’ni unga biror faylni qo’shish, yangilash yoki undan biror faylni o’chirish mumkin emas.
9.Fayllar ustida bajaraladigan amallar (yaratish, nusxalash, o`zgartirish, uzatish, o`chirish).
Fayllar bilan ishlash.
Fayllar ustida bajariladigan quyidagi amallar bor.
Fayldan nusha ko’chirish (Copy)
Faylni o’chirish (Delete)
Faylni ko’chirib o’tish (Move)
Fayl nomini o’zgartirish (Rename)
Faylni qidirish (Find)
Fayl atributlarini o’zgartirish (Change attributes)
Fayllar guruhini ajratish.
Bitta faylni ajratish shu faylni joriy holga keltirishdir.
Birdan ortiq fayllardan iborat guruhni ajratish usullari:
1 – usul. Ketma – ket joylashgan fayllar guruhini ajratish uchun birinchi faylni ustiga boramiz; [Shift] tugmasini bosgan holda ohirgi faylga sichqonchani olib borib sichqonchaning chap tugmasini bosamiz (klaviaturada: [Shift] tugmasini bosgan holda yo’nalish tugmalari yordamida ohirgi faylgachа siljiymiz). Bunda belgilangan fayllar ko’k rangda ajrab qoladi. Bu usul oynadagi fayllar ro’yhati список yoki тaблица shaklida bo’lganda qulaydir.
2 – usul. To’rtburchak shaklidagi sohada joylashgan fayllarni ajratish uchun yuqori chap burchakdagi faylning chap tomonidagi bo’sh joyiga sichqonchani bosamiz, sichqoncha tugmasini qo’yib yubormay turib, ohirgi fayl o’ng tomondagi bo’sh joyga keltiramiz. Tugmani qo’yib yuboramiz.
|
| |
– usul. Проводник - Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiyati va vazifalari. Axborot texnologiyalari

|
Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiyati va vazifalari. Axborot texnologiyalari
|
bet | 45/99 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 345,85 Kb. | | #99940 |
Bog'liq Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiya-fayllar.org5 – usul. Проводник yordamida nusha olish.
Bunda kerakli oynalarni oldindan tayyorlab olish kerak emas. Проводник ning oynasida kerakli fayl topilib, Правка / Встaвить tanlanadi (yoki uskunalar panelidagi mos tugma). Endi nusxalash zarur bo’lgan papka topilib joriy qilinadi. Правка / Встaвить tanlanadi (yoki uskunalar panelidagi mos tugma).
6 – usul. Kontekst – menyu orqali nusha olish.
Faylni belgilaymiz va sichqonchaning o’ng tugmasini bosib, Kontekst – menyuda Копировaть qatorini tanlaymiz. Kerakli oynaga o’tib, bo’sh joyga sichqonchaning o’ng tugmasini bosib, Kontekst – menyuda Встaвить ni tanlaymiz.
7 – usul. А: diskka nusxalash da yuqoridagi ihtiyoriy usul qo’llansa bo’ladi, lekin buning alohida usuli ham bor Faylga sichqonchaning o’ng tugmasini bosib Kontekst – menyuda Отправить / Disk 3,5 (А) tanlanadi. Bunda fayl А diskning eng yuqorigi sathiga yoziladi. Boshqa yo’li: faylni А: disk rasmi ustiga sudrab olib boramiz va qo’yib yuboramiz.
Birdan ortiq faylni nusxalash zarur bo’lgan holda fayllar guruhini ajratib olamiz va nusha ko’chirishning yuqoridagi usulini qo’llaymiz.
Faylni o’chirish.
1 – usul. Faylni o’chirish uchun uni belgilaymiz va [Del] tugmasini bosamiz. Bunda faylni корзинаga ko’chirish uchun tasdiq so’raladi.
2 – usul. Faylni belgilaymiz va Файл / Удaлить (o’chirish) menyusini tanlaymiz (yoki uskunalar panelidan «o’chirish» tugmasini bosamiz).
3 – usul. Faylni belgilaymiz va sichqonchaning o’ng tugmasini bosib, kontekst – menyuda Удaлить qatorini tanlaymiz.
4 – usul. O’chiriladigan faylni корзина ustiga sudrab olib boramiz va sichqoncha tugmasini qo’yib yuboramiz.
Bir necha fayllarni o’chirish uchun ular ajratib olinadi va yuqoridagi biror usul qo’llanadi.
Faylni ko’chirib o’tish.
1 – usul. Agar fayl turgan papka ham, nusxalanadigan papka ham bitta diskda joylashgan bo’lsa, Drag & Drop usulini qo’llaymiz (faylga sichqonchani bosgan holda ko’chiriladigan papkaga olib boramiz).
|
| |
Logik o’zgaruvchi - A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011

Logik o’zgaruvchi deb faqat ikkita 0 va 1 qiymatlarini qabul qiluvchi
kattalikka aytiladi. Logik funksiya deb-argumentlari kabi faqat 0 va 1 qiymatlarni
qabul qiluvchi funksiyaga aytiladi.
Logik funksiyalarda kirishdagi va o’zgaruvchi qiymatlarning turli xil
amallari termalar deyiladi. Kirishdagi o’zgaruvchilar qiymatlari va logik
funksiyalar qiymatlari termasi funksiyaning haqiqiylik jadvali deyiladi. Jadvaldan
foydalanishning afzalligi shundaki, funksiyaning matematik yozuvi, uning tarkibini
hamma vaqt ham yaqqol ko’rsatavermaydi. Quyida asosiy funksiyalar to’g’risida
bayon berilgan. 4.2. Mantiqiy elementlar bajaradigan funksiyalar. 1. «ТAKRORLOVChI» «ТAKRORLOVChI» funksiyasining matematik ko’rinishi y= k ⋅ x bo’lib,
bu ifoda logik elementning chiqish signali y kirish signali x dan k marta farq
qilishini anglatadi.
Bunda ularning ishoralari bir xil. Bunday elementlar kirish signalini
kuchaytiruvchi va bo’luvchilar hisoblanadi.
Haqiqiylik
jadvali.
Rele ekvivalenti.
1
х
y
Prinsipial sxema bo’yicha belgilanishi.
х
0
0
1
1
у
H
L
у
х
у
79
Sxemali yechimi
4.1- rasm
2. “EMAS ” “ EMAS ” funksiyasi logik inkor deyiladi va matematik ko’rinishi
quydagicha: y= x - . Bu ifoda elementning chiqishdagi y signali, kirishdagi x
signali bo’lmaganda mavjudligini va aksincha bo’lishini anglatadi.
Prinsipial sxema belgilanishi.
Хaqiqiylik jadvali
Rele ekvivalenti.
Sxemali yechimi.
4.2 - rasm
3. “ VA ” “VA” funksiyasi logik ko’paytirish yoki konyuksiya deyiladi va matematik
Т-101 mantiqiy elementi - A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011

88
dagi chiqish bilan 2 ta kirishga (5, 7 chiqishlari). V5 va V6 diodlirining
tashqi kommutatsiya yordamida 4ta kirish bilan ikkita “VA”
sxemasi
yoki 6 ta kirish bilan bitta “VA” sxemasi va 2 ta kirish bilan “VA”
sxemasini bajarish mumkin. 9 va 13 chiziqlari o’rtasiga ulangan tashqi
rezistor yordamida 4 ta kirish bilan bitta “VA” sxemasiga, 2
ta kirish
bilan ikkita “VA” sxemasini bajarish mumkin.
4.11-rasm. Т-101 rusumli yarim o’tkazgichli mantiy elementning sxemasi.
Elektromagnitli ijro mexanizmlari

133
4. Bir xil mexanik ishlar uchun o’zgaruvchan tok elektromagnitlari
o’zgarmas tokda ishlovchi elektromagnitlarga nisbatan ko’proq elektroenergiya
talab qiladi.
5. Elektromagnitlar ishlatish uchun qulay va oddiy bo’lishi kerak.
Elektromagnitlarni kuchlanish, tok va quvvat kattaliklari orqali tanlash
mumkin. Elektromagnit tanlangandan so’ng uning cho’lg’amlari qizishga nisbatan
xisoblanadi. Bu holda ruxsat etilgan qizish harorati 85...90
0
S xisobida olinadi.
Elektromagnitli IM ning uzatish funksiyasi :
U(r)
K
m
W(p) = ------- = -----------------------------
(7.1)
U(p) (Т
er
+1) (Т
2
1
r+Т
2
r+1)
bu yerda U — yakorning siljishi;
Т
e
=L
0
/R
0
— elektromagnitning vaqt doimiysi;
L
0
va R
0
— induktivlik va elektromagnit galtagining aktiv qarshiligi;
Т
1=
√
m/c
n
; m — qo’zg’aluvchan qismlarning massasi;
S
n
— prujina qattiqligi; Т
2
=K
d
/S
n
;
K
d
— koeffitsiyent (dempfirlash).
2K
0
/K
K
m
= ---------- — elektromagnit tortish kuchi va g’altakdagi I
k
toki- S
n
K
0
S
n
R
0
ning orasidagi proporsionallik koeffitsiyenti.
Agar boshqaruv obektining vaqt doimiysidan (Т
e
, Т
1
, Т
2
) katta bo’lsa,
uzatish funksiyasi inersiyasiz zveno ko’rinishida berilishi mumkin: W(p)= K
m
A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011 - bet 55

136
8-bob. Avtomatika rostlagichlari
8.1. Avtomatik rostlagichlar xaqida tushuncha va ularning turlari.
Avtomatik rostlagichlar sanoatning turli soxalarida texnologik jarayonlarni
avtomatlashtirishda keng ishlatiladigan texnikaviy vositalar hisoblanadi.
Rostlagichlarni klassifikatsiyalash rostlanuvchi miqdorning turi,
rostlagichning ish
usuli, ishlatiladigan energiya turi, ijro etuvchi mexanizmning rostlovchi organiga
ko’rsatiladigan ta’sirning
xarakteri, rostlagich ishining tavsifnomasi (rostlash
qonuni) kabi xususiyatlarga asoslanadi.
Rostlanuvchi miqdorning turiga ko’ra rostlagichlar quyidagilarga bo’linadi:
bosim, sarf, satx, namlik va kabi rostlagichlar. Ishlash usuliga ko’ra bevosita va
bilvosita ta’sir qiluvchi rostlagichlar mavjud. Ijro etuvchi mexanizmning rostlovchi
organini ishga tushirish uchun rostlanuvchi ob’ektdan olingan energiyaning o’zi
bilan
ishlovchi rostlagichlar bevosita ta’sir qiluvchi rostlagich deb ataladi. Agar
ijro etuvchi mexanizmning rostlovchi organini ishga tushirish uchun qo’shimcha
energiya kerak bo’lsa,
bilvosita ta’sir qiluvchi rostlagichlar ishlatiladi.
Foydalaniladigan energiya turiga ko’ra
rostlagichlar elektr, pnevmatik, gidravlik va
aralash (elektr-pnevmatik, pnevmo-gidravlik va xokazo) rostlagichlarga bo’linadi.
Ijro etuvchi mexanizmning rostlovchi organiga ko’rsatiladigan ta’sirning
xarakteri jihatidan rostlagichlar uzlukli va uzluksiz ishlovchi bo’ladi.
Uzlukli
ishlovchi rostlagichlarda ijro etuvchi mexanizmning
faqat rostlovchi organi
rostlanuvchi miqdorning uzluksiz muayyan qiymatida xarakat qiladi. Rostlanuvchi
miqdorning o’zgarishi va rostlovchi ta’sir o’rtasidagi bog’lanish (yoki ijro etuvchi
mexanizm rostlovchi organining xarakati), ya’ni rostlash
qonuni nazarda tutilgan
ish tavsifnomasiga ko’ra rostlagichlar pozitsion, integral (astatik), proporsional
(statik), izodrom (proporsional-integral), proporsional-differitsial (oldindan ta’sir
etuvchi statik), proporsional-integral-differinsial (oldindan ta’sir etuvchi izodrom)
bo’ladi.Rostlanuvchi miqdorni vaqt davomida talab
qilingan chegarada saqlab
turish jihatidan rostlagichlar stabillovchi, programmali va kuzatuvchi
137
rostlagichlarga bo’linadi. Stabillovchi rostlagichlar
rostlanuvchi miqdorning
berilgan qiymatga (ma’lum darajadagi xato bilan) tenglashishini ta’minlaydi.
Programmali rostlagichlar maxsus programmali topshiriq bergich yordamida
rostlanuvchi miqdorning vaqt bo’yicha avvaldan ma’lum bo’lgan programma
(qonun) bo’yicha o’zgarishini ta’minlaydi. Bu programma
texnologik reglament
talablariga muvofiq tuzilgan bo’ladi. Kuzatuvchi rostlagichlarda rostlanuvchi
miqdorning vaqt bo’yicha o’zgarishi rostlagich topshiriq bergichga bilvosita ta’sir
qiluvchi boshqa kattalikning o’zgarishiga mos bo’ladi.
Proporsional rostlagichlar - A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011

139
kamerasiga boradi, xuddi shu kameraga o’tkazuvchanligi
α bo’lgan drosselli
summator 2 ning o’zgarmas drosseli orqali R
chiq
=R
IV
chiqish bosimi ham keladi.
Тaqqoslash elementi 3 ning chiqish bosimi quvvat kuchaytirgichi yordamida
kuchaytiriladi hamda ikkinchi taqqoslash elementi bilan manfiy teskari aloqada
bo’ladi. Sistemada hosil bo’ladigan avtotebranishlarni yo’qotish maqsadida
taqqoslash elementi 3 ga ikkita teskari aloqa kiritilgan: V kameraga manfiy va B
kameraga musbat. Sistema muvozanati buzilgan hollarda ro’y beradigan
avtotebranishlar musbat teskari aloqa yo’liga o’rnatilgan o’zgarmas drossel bilan
to’xtatiladi. Qo’l bilan boshqarishga o’tish maqsadida rostlagichni uzish uchun
o’chiruvchi rele 5 dan foydalaniladi. PR2.5 rostlagich PV10.1E, PV10.1P,
PV10.2E, PV.2P, PV3.2 tipidagi ikkilamchi asboblar bilan birgalikda ishlaydi.
Elektromagnitli muftalar - A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011

7.6. Elektromagnitli muftalar Muftalar — uzatma va ishchi mexanizmlar orasidagi bog’lovchi zveno
hisoblanadi. Ularning ish prinsipi bog’lovchi elementlarning elektromagnit
xususiyatlariga asoslangan.
134
Elementlarning bog’lanishi ko’rinishiga qarab muftalar funksiyali quruq
ishqalanuvchan, qovushoq ishqalanuvchan va siljish muftalarga ajratiladi.
Quruq ishqalanish muftasi (7.4, a-rasm) 3 va 9 vallarga bog’langan 5, 6 -
ikkita yarim mufta holda 2 xalqa va 4 shetkalardan kuchlanish qabul qiluvchi 1
cho’lg’amdan tashkil topgan. 6- yarim muftaning boshqariluvchi qismi 8-
shponkaning o’qi bo’yicha xarakatlanadi, u ishchi mexanizmning 9-vali bilan
bog’langan. Boshqariluvchi 6 mufta 7 prujina yordamida 5 boshqaruvchi
muftaga nisbatan siqiladi. Cho’lg’amlarga elektr toki berilishi bilan hosil
bo’lgan elektromagnit maydon 7 prujina kuchini yengib, boshqariluvchi 6
muftani tortadi. Ishqalanish kuchlari hisobiga 5 va 6 yarim muftalarda hosil
bo’ladigan aylantiruvchi moment boshqaruvchi valdagi boshqariluvchi valiga
o’tkaziladi. Uzatilayotgan aylantiruvchi momentni kattalashtirish uchun
muftalarni ko’p diskli ko’rinishda tayyorlanadi.
Qovushoq ishqalanuvchi muftalar (7.4 b-rasm) ferroparo-shakli yoki
magnitli emulsiyali tarkibiga ega bo’lib, boshqariluvchi va boshqaruvchi
elementlarda bog’lovchi qatlam hosil bo’ladi. Bunday muftalarning xarakterli
tomoni shundaki, magnit oqimi ortib borishi bilan uzatiluvchi aylantiriluvchi
moment ortib boradi. Bunday muftalar yuklamalarga nisbatan chidamli bo’lib,
tez xarakatlanuvchan IM lardan hisoblanadi (vaqt doimiysi Т=0,005... 0,008 s),
ularning uzatish koeffitsiyenti K=3500. Bu muftalar konstruktiv tuzilmasiga
ko’ra g’altaklarning joylashishi, soni, ishchi yuzasining shakliga, tok
o’tkazgichlarining ko’rinishi va boshqa belgilariga ko’ra farqlanadi
135
7.4-rasm. Quruq ishqalanish va qovushoq ishqalanish muftasining
konstruktiv va elektr sxemalari.
Raqam-analogli va analog-raqamli o’zgartkichlar

97
Raqam-analog o’zgartkichlari raqamli kod ko’rinishdagi signalni unga
proporsional bo’lgan tok yoki kuchlanishga aylantirishda xizmat qiladi. Ular
teleo’lchash tizimlaridagi raqam ko’rinishidagi axbarotni
analog signalga
o’zgartirib ushbu signalni maxsus asboblarga uzatadi, yoki raqamli EХM lar va
analog elementlar orasida aloqani amalga oshiradi.
RAU larning ish prinsipi kirish raqam razryadlariga proporsional bo’lgan
analog signallarni qo’shishcha asoslangan. RAU
da analog chiqish signali U
chiq
kirish raqam signali bilan quyidagicha bog’langan.
U
chiq
=U
et.
S (5.3)
bu yerda U
et
— etalon kuchlanish
S — ma’lum miqdorda ikkilamchi
razryadlardan iborat
S=a
1
2
-1
+a
2
2
-2
+... a
n
2
-n
(5.4)
bu yerda a
1
a
2
a
n
- 1 yoki 0 qabul qiluvchi ikkilamchi razryadlarni
koeffitsiyentlari, n — ikkilamchi razryadlarning umumiy soni. a
i
=1 bo’lganda
S ning qiymati 1 ga yaqinlashib undan 2
-n
farq qiladi.
RAU ning ish prinsipini ko’rib chiqamiz (5.4-rasm).
Bu
yerda razryad I
1
,I
2
... I
n
toklari vazn rezistorlar yordamida tekshiriladi.
Sxemadan ko’rinib turibdiki katta razryaddan kichik razryadga o’tgan sari tok
miqdori 2 barobar kamayadi, chunki har bir katta razryadning
rezistori keyingi
kichik razryadning rezistorining qarshiligiga nisbatan 2 barobar katta.
Raqamli boshqarish sxema RBS — hisoblagich yoki rezistr bo’lib uning
signallari ikkilamchi razryadlarga mos ravishda kontaktsiz kalitlarning SA
1
,
SA
2
... Sa
n
xolatlarini topshiradi shunda kalitlarning
holati mos razryadlarning
qiymatlariga bog’liq.
Kalitning har biri vazn rezistorini operatsion kuchaytirgichning inventori
kirishi yoki nol shinasi bilan bog’lab turibdi.
Shunday qilib kuchaytirgichning kirishiga kirish signallari
a
i
=1 bo’lgan razryadlarning umumiy toki uzatiladi.
2U
et
Zonal taqqoslash - «O’zbеknеftgaz» Milliy Xolding Kompaniyasi

|
«O’zbеknеftgaz» Milliy Xolding Kompaniyasi
|
bet | 56/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi 5.1.3. Zonal taqqoslash
Zonal taqqoslash ayrim qatlam va ularning pachkalarini mukammal o’rganish uchun amalga oshiriladi. Fatsial o’zgaruvchanligi bilan tavsiflanadigan va ayrim qatchalarga ajraladigan, turli yo’nalishlar bo’yicha qiyiqlanadigan qatlamlarni zonal taqqoslash ayniqsa muhimdir. Qatlamning ishlatish sistemasini umumiy tahlil qilish va loyihalashda ayrim qatchalarning fatsial jihatdan o’zgaruvchanligini, qiyiqlanish chegaralarini, maydon bo’ylab tarqalganini kuzatib borish zonal taqqoslashda muhim ahamiyatga ega. Agar qatlam yosh yotqiziqlar bilan qoplangan bo’lsa, mahsuldor qatlamni taqqoslash uning ustki qismi bo’yicha bajariladi. Qatlamning ustki qismi yuvilib ketgan sharoitda esa, zonal taqqoslash qatlamning tubini o’rganish asosida, qatlamning ustki qismi va tag qismi yuvilib ketgan bo’lsa yoki u aniq ifodalanmagan bo’lsa, qatlam ichidagi belgili qatchani o’rganish asosida ado etiladi.
5.2-rasmda Romashkin konining bir uchastkasi bo’yicha quyi devon davri D1 qatlamlari uchun (fran yarusining pashiy gorizonti) zonal taqqoslash sxemasi keltirilgan.
5.2-rasm. Zonal taqqoslash sxemasi (M.A.Jdanov, 1981): 1 – reper – yuqorida joylashgan ohaktosh gorizonti; 2 – qumtoshlar; 3 – gillar
Mazkur qatlamning yuqori qismidagi ohaktosh belgili (reper) gorizont, deb olingan. Sxemada D1 qatlamda alohida zonal intervallarning juda murakkabligi ko’zga yaqqol tashlanib turibdi.
Umuman sxemada ayrim intervallar yo bir-biri bilan qo’shilib ketadi (a+b1 va b3+v), yoki butunlay qiyiqlanib ketadi (a, b1, v interval masofalar), yoki uchastka bo’ylab ularning qalinligi o’zgarib boradi (b3, va g interval masofalar), yoki maydonning cheklangan uchastkasida yakka holda tarqalgan bo’ladi (b2 interval).
Qatlamning murakkab tuzilganligi yuqorida keltirilgan sxemadan (5.2-rasm) yaqqol ko’zga tashlanadi. SHuning uchun ham bunday qatlamlar zonal taqqoslash yordamida ayrim qismlarga bo’lib o’rganiladi. Bunday ishlar qatlamni ishlatish bilan bog’liq bo’lgan turli masalalarni hal etishda muhim rol o’ynaydi.
Zonal taqqoslashda vertikal yo’nalish bo’yicha o’zgaruvchan, gorizontal yo’nalish bo’yicha esa uzoq masofalarda fizik-litologik xususiyatlari umumiy va o’zgarmas bo’lgan quduq kesimining zonal intervallari taqqoslanadi. Ayrim kamyob mahalliy qatlar quduq kesimida (zonal interval ichida) uchrasa, u yoki bu intervalqa kiritiladi.
SHuni inobatga olish zarurki, ajratilgan zonal intervallar mahsuldor qatlamning geologik tuzilishini mukammal o’rganishda muhim rol o’ynaydi, ammo bu har doim mustaqil ishlash ob’ekti bo’la olmaydi.
Mahsuldor qalin qatlamlar ayrim zonalarga ajratilib, geologik tuzilishi zonal
taqqoslash asosida mukammal o’rganiladi. Bu platformalardagi yirik neft konlarining ishlatish sistemasini tahlil qilish va loyihalash uchun zarur. SHuni qayd etish lozimki, platformalardagi mahsuldor qatlamlarning fatsial tuzilishi tez o’zgaruvchanligi bilan ajralib turadi.
|
| |
User Interface(UI) - Ulardan foydalanish metodikasini takomillashtirish

67
orqali yaratiladi. Ilova dizayni yakunlana boshlagach, uning axborot arxitekturasi,
ish jarayoni va estetikasiga qoʻshimcha oʻzgarishlar kiritilishi mumkin.
2.9-rasm. Ta‘limiy mobil ilova maketlari.
Maketlar statik dizaynlar yordamida mobil ilovaning
funksionalligini aks
ettirsa-da, ular Invision va Figma kabi vositalar yordamida prototiplarga aylanishi
mumkin. Prototiplar tayyor mahsulotdan kutilayotgan foydalanuvchi tajribasi va
ilovaning ish jarayonlarini taqlid qilish uchun kerak bo‗ladi. Prototipni ishlab
chiqish ko‗p vaqt talab qilishi mumkin va ko‗pincha
ilovaning taklif qilingan
funksiyasiga o‗zgartirishlarni aniqlashga aynan prototiplar yordam beradi.
5-bosqich. Back-end ishlab chiqarish (admin panel, API).
Haqiqiy ishlab chiqish/dasturlash ishlarini boshlashdan oldin quyidagilar
kerak bo‗ladi:
texnik arxitekturani aniqlash;
texnologiya to‗plamini tanlash;
rivojlanish bosqichlarini belgilash.
Oddiy mobil ilova loyihasi uchta ajralmas qism: Back-end,
Front-end, API
dan iborat.
Back-end/server texnologiyasi - mobil ilovaning qo‗llab-quvvatlash
funksiyalari uchun zarur bo‗lgan ma‘lumotlar bazasi va server tomonidagi
ob'yektlarni o‗z ichiga oladi [88].
68
API(Application Programming Interface - ilovani dasturlash interfeysi) - bu ilova
va server/ma‘lumotlar bazasi o‗rtasidagi aloqa usuli.
6-bosqich. Front-end ishlab chiqarish (Android, iOS). Front-end oxirgi
foydalanuvchi foydalanadigan mahalliy mobil ilovadir. Ko‗pgina
hollarda, mobil
ilovalar API va ma‘lumotlarni boshqarish uchun fon muhitidan foydalanadigan
interaktiv foydalanuvchi tajribasidan iborat. Ba‘zi hollarda,
foydalanuvchilarga
internetga ulanmasdan ishlashga ruxsat berishi kerak bo‗lsa, ilova lokal
ma‘lumotlarni saqlashdan foydalanishi mumkin. Back-end uchun deyarli har
qanday veb-dasturlash tili va ma‘lumotlar bazalaridan foydalanish mumkin.
Mahalliy mobil ilovalar uchun har bir mobil OS platformasi uchun zarur bo‗lgan
texnologiya to‗plamini tanlash kerak. iOS ilovalari
Objective-C yoki Swift
dasturlash tili yordamida ishlab chiqilishi mumkin. Android ilovalari asosan Java
yoki Kotlin yordamida yaratiladi.
Tadqiqot davomida yaratilgan ta‘limiy mobil ilova Flutter muhitida amalga
oshirildi. Flutter– bu 2017-yil may oyida Google tomonidan yaratilgan ochiq kodli
mobil ilovaishlab chiqish to‗plami. Flutter yordamida
yozilgan koddan ham IOS,
ham Android uchun ilovalar yaratishda foydalanish mumkin.
Har bir rivojlanish bosqichi tugallangandan so‗ng, u tasdiqlash uchun ilova
sinov guruhiga o‗tkaziladi.
-rasm. EduMobileApp ta‘limiy mobil ilovasining tarkibiy tuzilmasi

66
4-bosqich. Ishning mantiqiy sxemasini ishlab chiqish, UX/UI dizayn.
2.8-rasm. EduMobileApp ta‘limiy mobil ilovasining UX/UI dizayni.
Ilova dizaynining maqsadi – foydalanuvchi
ilovani boror muammosiz, oson
va intuitiv о‗zlashtirishi imkoniyatini taqdim etish bilan bir qatorda chiroyli
ko‗rinishga ega bo‗lishidir.
Mobil ilovaning muvaffaqiyati foydalanuvchilar
uning barcha funksiyalarini
qanchalik to‗g‗ri o‗zlashtirib olishi va undan foyda olishiga qarab belgilanadi.
Mobil ilovaning UI/UX dizaynidan
15
maqsad
- ilovangizni interaktiv, intuitiv va
foydalanuvchilarga qulay qilish uchun ajoyib foydalanuvchi tajribasini yaratish.
Ramkalar eskizlarning raqamli shakli va ular kontseptual sxemalar bo‗lib,
past aniqlikdagi maketlar deb ham ataladi hamda ilovaning
funksional talablariga
vizual tuzilma beradi. Maketlar yoki yuqori aniqlikdagi dizaynlar ta‘limiy mobil
ilova vizual dizaynining yakuniy renderlaridir. Maketlar stilni ramkalarga qo‗llash
15
BURG’ILASH VA QUDUQNI SINASH MATERIALLARINI GEOLOGIK HUJJATLASHTIRISH

|
BURG’ILASH VA QUDUQNI SINASH MATERIALLARINI GEOLOGIK HUJJATLASHTIRISH
|
bet | 52/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi 4.6. BURG’ILASH VA QUDUQNI SINASH MATERIALLARINI GEOLOGIK HUJJATLASHTIRISH
Geologik xizmat xodimlari burg’ilash jarayoni hujjatlarini o’z vaqtida va bexato tuzilishiga ahamiyat berishlari lozim. Oldingi boblarda qayd qilinganidek, quduqni burg’ilash boshlanishidan avval texnik loyihasi va smetasi tuziladi. Bunday birlamchi hujjatlar har bir quduq yoki ishlatish quduqlarini burg’ilashda quduqlar guruhi uchun tayyorlanadi. Loyiha texnik va geologik qismlardan iborat bo’lib unga geologiktexnik naryad ilova qilinadi.
Birlamchi hujjatlar yuqori tashkilotlar tomonidan tasdiqlangan va qabul qilingan yagona shakl bo’yicha tuziladi, hozirgi vaqtda zamonaviy kompyuter vositalaridan ham keng foydalanilmoqda. Burg’ilashning asosiy geologik hujjatlari quydagilardan: burg’ilash jurnali, kon-geofizik tadqiqotlar natijasida olingan karotaj diagrammalari, kern tavsifi, quduqning umumlashgan kesimidan iborat.
Burg’ilash jarayonida eng birinchi tuziladigan hujjatlarga quydagilarni kiritish mumkin: quduqni sutka davomida burg’ilanganligi to’g’risidagi axborot, kollektor daftari, vaxta (navbatchi burg’ilash brigadasi) jurnali va b. Bunday hujjatlarda xronologik (bajarilgan ishlarni ketma-ket ko’rsatib yozish) tartibda burg’ilash jarayonining borishi, quduqda yuvuvchi suyuqlik harakati, neft, gaz, suv namoyonlanishini kuzatish, mustahkamlash quvurlari birikmasini tushirish va sementlash, uning germetikligini sinash, quvurni perforatsiyalash va qatlamni sinash to’g’risidagi ma’lumotlar yoziladi. Sutkalik axborot sxemasi 4.2-jadvalda berilgan.
Har bir quduq uchun quyidagi jarayonlar bo’yicha dalolatnomalar tuziladi va saqlanadi: 1) burg’ilash nuqtasi (joyi)ni topshirish va quduq qazish; 2) quduq burg’ilashni boshlash va tugatish; 3) mustahkamlash quvurlari birikmasini tushirish va sementlash; 4) mustahkamlash quvurlari birikmasining germetikligini sinash; 5) burg’ilash chog’ida qatlam sinagichi yordamida mahsuldor gorizontlarni sinash natijalari; 6) mustahkamlash quvurlari birikmasini perforatsiyalash; 7) quduqni sinash natijalari va sh.k.
4.2-jadval
|
| |
-rasm. Shkapov neft koni kesimining mahsuldor qismi bo’yisha o’tkazilgan standart karotaj diagrammalarining taqqoslash sxemasi

|
-rasm. Shkapov neft koni kesimining mahsuldor qismi bo’yisha o’tkazilgan standart karotaj diagrammalarining taqqoslash sxemasi
|
bet | 55/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi5.1-rasm. Shkapov neft koni kesimining mahsuldor qismi bo’yisha o’tkazilgan standart karotaj diagrammalarining taqqoslash sxemasi (N.A.Perkov, 1981): 1 – qumtosh; 2 – ohaktosh; 3 – argillit
Yuqorida qayd etilgan qatlamlar elektr karotaj diagrammasida ko’rsatkichlarining doimiyligi bilan ajralib turadi, bu esa taqqoslanayotgan quduqlarda ularning litologik tarkibining izchilligidan darak beradi. Quduqlarning bir-biridan uzoq masofada va strukturalarning turli qismlarida joylashganligini hisobga olsak, qatlamlarning litologik tarkibining konning hamma qismida bir xilliligini ko’ramiz.
Quduqlarning standart karotaji ma’lumotiga ko’ra ajratilgan to’rtta qatlamning har birini elektrli xususiyati o’ziga xos bo’lib, ular yordamida quduqda karotaj o’lchovlari amalga oshirilayotgan paytda quduqning tubi kesimning qaysi qismida joylashganini aniq aytish mumkin.
PS karotajining eng minimal qiymatlari bo’yicha belgilangan. Qumtosh qatlamlardan iborat mahsuldor gorizontlar terrigen jinslar pachkasi ichida joylashgan bo’lib, yuqorida ta’riflangan ohaktoshlarni ajratib turadi. Odatda mahsuldor gorizontlarning solishtirma qarshiligi ularning neftga to’yinganlik darajasiga bog’liq.
5.1-rasmda berilgan taqqoslash sxemasida mahsuldor qumtosh qatlamlar qalinligi va litologik tarkibining o’zgaruvchanligi hamda ularning vertikal chegarasini tayanch ohaktosh gorizontlari chegarasiga nisbatan surilgani bilan tavsiflanadi. Masalan, 10-quduqning kesimining yuqori qismida joylashgan qumtosh gorizonti 15-quduqda pastga qarab surilgan va «qora ohaktosh» qatlamidan gil qatchasi orqali ajralgan. 13-quduqdagi asosiy qatlam bilan bir qatorda «qora ohaktosh» gorizonti ustki qismi yaqinida qo’shimcha qum qatchalari (1945-1952 m) ham namoyonlanadi; 16-quduqda esa bu qatcha ohaktosh ustki qismi ustida joylashadi.
Ohaktosh qatlamining o’rtasidagi ikki qatchalar orasida joylashgan mahsuldor gorizontning litologik o’zgaruvchanligi faqat 14-quduqda qayd qilinadi, 10,15 va 13quduqlarda bu gorizont gilli qumtosh va alevrolitlardan tarkib topadi, 16-quduqda esa gil jinslar bilan o’rin almashgan. Ohaktosh qatlamining o’rta va pastki qatchalari orasidagi gorizont bir (10 va 15-quduq) yoki ikki (13 va 14-quduq) qatlamdan tarkib topgan. 16-quduqda ushbu gorizont almashinib keluvchi qumtosh va argillitlardan iborat.
Stratigrafik gorizontlar ichidagi mahsuldor qatlamlar qalinligining va fatsial tuzilishining o’zgaruvchanligi, ular chegaralarining o’zgarib turishi o’rganilayotgan maydon chegarasida ushbu qatlamlar ayrim, bir-biridan chegaralangan qumtoshalevrolitli linzalardan iborat bo’lishi mumkin.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
-rasm. Shkapov neft koni kesimining mahsuldor qismi bo’yisha o’tkazilgan standart karotaj diagrammalarining taqqoslash sxemasi
|
-bosqich. Ilovani testlash

69
ko‗rinishlari, ish jarayoni va interaktivligi oxirgi foydalanuvchilarda ilova haqidagi
birinchi taassurotni qoldiradi.
Funksional test. Mobil ilova funksionalligining aniqligi uning muvaffaqiyati
uchun juda muhimdir. Har bir oxirgi foydalanuvchining
xatti-harakati va
foydalanish ssenariysini oldindan aytish qiyin. Shu sabali, ilovaning funksionalligi
imkon qadar potentsial sinov shartlarini qamrab olish uchun ko‗plab
foydalanuvchilar tomonidan sinovdan o‗tkazilishi kerak.
Ishlash testi. Ilova unumdorligini o‗lchash uchun ko‗plab miqdoriy mezonlar
mavjud.Jumladan:
Ilovangiz foydalanuvchi soʻrovlariga qanchalik yaxshi javob bermoqda?
Ilova ekranlari qanchalik tez yuklanmoqda?
Ilova telefon batareyasi quvvatini ko‗p sarflayaptimi yoki xotira to‗lishiga
sabab boʻlmoqdami?
Ilova tarmoq imkoniyatlaridan samarali foydalana oladimi?
Ilova hajmi kutilganidan kattaroqmi?
Ilova ishlashning asosiy mezonlaridan o‗tgan bo‗lsa ham, bir vaqtning o‗zida
maksimal foydalanuvchilar sonini oshirish orqali
API va serverni yuklash
imkoniyatlarini sinab ko‗rish darkor.
Xavfsizlik testi - Ulardan foydalanish metodikasini takomillashtirish

70
8-bosqich. Publikatsiya (Play Market, App Story).
Mahalliy mobil ilovani chiqarish uchun ilovalar doʻkonlariga,
iOS uchun
Apple App Store va Android uchun Google Play ilovalariga yuborish talab etiladi.
Biroq, mobil ilovani ishga tushirishdan oldin sizga Apple App Store va Google
Play do‗konida dasturchi hisobi kerak bo‗ladi.
Ilovaning doʻkonlarga chiqarilishi metamaʼlumotlarni
tayyorlashni talab
qiladi, jumladan: ilova nomi, tavsif, turkum, kalit so‗zlar,
ishga tushirish belgisi,
ilovalar do‗koni skrinshotlari va h.k.
Ilova Apple App Store doʻkoniga topshirilgandan soʻng, iOS ilovalari koʻrib
chiqish jarayonidan oʻtadi, bu jarayon ilova sifatiga va Apple iOS ishlab chiqish
yoʻriqnomalariga qanchalik rioya qilishiga qarab
bir necha kundan bir necha
haftagacha davom etishi mumkin. Android ilovalari bilan esa hech qanday ko‗rib
chiqish jarayoni mavjud emas va ular yuborilganidan keyin bir necha soat ichida
ilovalar do‗konida ko‗rinadi.
-Ma‘lumotlarni kiritish formalari

76
paydo bo‗lishi mumkin. Shuning uchun ilovalar kerak bo‗lganda
tizim
funksionallaklariga kirishga ruxsat so‗rashi lozim (kamera, mikrofon va h.k.).
Oliy ta‘lim tizimida ta‘limiy mobil ilovalardan foydalanishning pedagogik
asoslarini ko‗rib chiqish mobil ta‘lim jarayoni bilan bog‗liq muhim xususiyatlarni
aniqlash, umumlashtirish va tizimlashtirishni taqozo etadi.
V.A.Slastenin, I.F.Mishenko, E.N.Shiyanov lar pedagogik jarayonni dinamik
pedagogik
tizim sifatida, rivоjlаntiruvchi va tarbiyаviy vаzifаlаrni hаl qilishgа
qаrаtilgаn о‗qituvchi va о‗quvchilarning mаxsus tаshkil etilgаn, mаqsаdli о‗zaro
hamkorligi sifatida qaraydilar [129]. Ular pedаgogik vаzifаni pedаgogik jаrаyonning
asosiy birligi deb hisoblаydilаr. Ushbu muаlliflar pedаgogik vаzifаni о‗qituvchi va
о‗quvchilar аniq mаqsаdlаrining о‗zаro tа‘siri bilаn tаvsiflаnаdigаn ta‘lim hоlati deb
hisоblashadi va muammоlarni hal qilishning о‗zaro bog‗liq bо‗lgan tо‗rtta bosqichini
ta‘kidlashadi: a) vaziyatni tahlil qilish va pedagogik vazifani shakllantirish; b)
yechimlarni loyihalash va berilgan shartlar
uchun optimal yechimni tanlash; c)
amaliyotda muammoni hal qilish rejasini amalga oshirish, shu jumladan o‗zaro
hamkorlikni tashkil etish, pedagogik jarayonning borishini tartibga solish va tuzatish;
d) yechim natijalarini tahlil qilish.
A.M.Stolyarenko pedagogik jarayonning samaradorligini tavsiflab, uning
yaxlitligi, o‗zaro ta‘sir qiluvchi ta‘lim, tarbiya, o‗qitish
va rivojlantiruvchi kichik
tizimlar va tarkibiy qismlar bilan to‗ldirilishiga ishora qiladi [130].
A.V.Xutorskoy ta‘lim jarayonini ta‘lim natijalariga erishish uchun maxsus
tashkil etilgan muhitda o‗rganish sub'yektlari holatlarining pedagogik jihatdan asosli,
izchil, uzluksiz o‗zgarishi deb qaraydi [136].
Pedagogik
jarayon
pedagogika
fanining
eng
muhim
fundamental
kategoriyalaridan biridir. Masalan, I.P.Podlasiyning fikricha, ―pedagogik jarayon - bu
pedagog va tarbiyachilarning belgilangan maqsadga erishishga qaratilgan va holatning
oldindan rejalashtirilgan oʻzgarishiga, tarbiyachilarning xossalari va sifatlarining
oʻzgarishiga olib keladigan rivojlanuvchi oʻzaro taʼsiridir‖ [121].
Har qanday jarayon harakat, o‗zgarish va boshqalar bilan tavsiflanadi.
Bizning
tadqiqotimizda ta‘limiy mobil ilovalar ishtirokidagi pedagogik jarayon shaxsni
77
tarbiyalash hamda umumiy rivojlanish muammolarini hal qilishga qaratilgan va
talabalar o‗rtasidagi rivojlanayotgan o‗zaro munosabatlar sifatida qaraladi. Bunday
xususiyatlar har qanday faoliyatda o‗zaro ta‘sirga xos bo‗lib, pedagogik jarayonning
maqsadli,
mazmunli, tashkiliy-faoliyat, tahliliy va ishlab chiqarish komponentlari
hisoblanadi hamda mobil ta‘limning pedagogik jarayoniga mos keladi [75].
-Ilovada qidiriv - Ulardan foydalanish metodikasini takomillashtirish

2-Ilovada qidiriv. Funksional qidiruv juda muhim, chunki u izlayotgan narsani
topishga imkon beradi. Quyidagi tamoyillar qidiruvni iloji boricha samarali qilishga
yordam beradi.
a) Qidiruv paneli. Ilovadan aniq bir maqsadda foydalanayotgan kishilar odatda
mavjud bo‗limlarning barchasiga murojaat qilishdan ko‗ra, qoida tariqasida,
qidiruv satrini izlashadi va bu funksiya ko‗pincha ular uchun afzalroq ko‗rinadi.
b) Funksional qidiruv. Odamlar ilova ichidagi qidiruv xuddi Google kabi ishlashini
kutishadi. Imloni avtomatik tuzatish, so‗z ildizini aniqlash, intuitiv yozish va matn
kiritish bo‗yicha takliflar xato ehtimolini kamaytiradi, qidiruvni tezlashtiradi va
foydalanuvchiga yordam beradi.
c) Filtrlar. Qidiruv natijalari so‗rovga mos kelmasa va/yoki qidiruv juda ko‗p
natijalarni qaytarsa, bu foydalanuvchiga biroz muammo tug‗dirishi mumkin.
Filtrlar variantlar sonini kamaytirishga va natijalarni saralashga yordam beradi, bu
esa kichik ekranda haddan tashqari ko‗p ma‘lumotni aks ettirish bilan bog‗liq
muammoning oldini oladi.
3-Ro‗yxatdan o‗tish.Bu foydalanuvchi bilan bog‗lanishni yaxshilashning bir
usuli. Lekin, shu bilan birga, ro‗yxatga olish ko‗pincha ilovadan ko‗proq
foydalanishga to‗sqinlik qiladigan bir qator qiyinchiliklar va noqulayliklar bilan
bog‗liq.
a) Ro‗yxatdan o‗tishni taklif qilish. Odamlar ko‗pincha shaxsiy ma‘lumotlarni
darhol so‗ragan ilovalarni yopadilar. Agar ilovadan foydalanishda ro‗yxatdan
o‗tish zarur bo‗lsa unda buni so‗rash o‗rinli. Biroq, qulaylikni oshirish maqsadida
"Mehmon" bo‗lib kirish imkoniyatini qoldirish kerak.
b) "Kirish" va "Ro‗yxatdan o‗tish" o‗rtasidagi farq. Ko‗pgina foydalanuvchilar
"Kirish" tugmasini bosish orqali ro‗yxatdan o‗tishga harakat qilishadi. Buning
sababi, odamlar tezda ekranni ko‗zdan kechirishlari va birinchi ko‗rgan harakatga
chaqiruv elementini bosishlaridir. "Kirish" va "Ro‗yxatdan o‗tish" tugmalarining
dizayni boshqacha bo‗lishi kerak.
c) Parolni tasdiqlash. Ko‗pincha parol yaratish yoki uni tiklashning murakkab, ko‗p
bosqichli jarayonidan o‗tishga to‗g‗ri keladi. Tasdiqlash tartibini soddalashtirish
75
muvaffaqiyatsizlik darajasini pasaytiradi. Qadamlar sonini kamaytirish yoki
autentifikatsiyaning muqobil usullarini qo‗llash jarayon samaradorligini oshiradi.
d
 —o’ram simining diametri; 
R

96
5.3.-rasm. Perforatsiyalangan lenta
Perforatsiyalangan lentadan tashqari, ayrim uchastkalari elektr
o’tkazuvchanligi, tiniqligi yoki qaytaruvchanlik hususiyatlari bilan farqlanuvchi
lenta xam ishlatilishi mumkin.
Тaqqoslash vositasi, avtomatik tizimdagi boshqarilayotgan kattalikning
qiymatini topshirilgan qiymat bilan solishtiradi va qiymatlarni farqi hosil bo’lsa
u haqida birlamchi signalni ARS ga uzatadi. Funksional va struktura sxemalarda
topshirish va taqqoslash vositalari birga ko’rsatiladi.
Diskret chiqishi taqqoslash vositalarda elektrik kattaliklarning taqqoslashni
2 ta prinsipi qo’llanadi: absolyut qiymati va fazalar bo’yicha. Absolyut qiymati
bo’yicha taqqoslash o’zgarmas va o’zgaruvchan tok uchun amalga oshiriladi.
Ikkita elektrik kattaliklar uchun qo’llanadi.
Analog va raqam taqqoslash vositasi sifatida avtomatikada hisoblash
qurilmalari ham qo’llaniladi. Misol sifatida elektrik va elektromexanik taqqoslash
vositalardan quyidagilarni keltirsa bo’ladi: ko’prik sxemalar, yarim o’tkazgich
elementlardan, sxemalar, elektromagnit qurilmalar, selsin juftliklari va boshqalar.
Т-303 mantiqiy elementi - A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011

89
Elementning ishga tushirish vaqtining stabillashuvini
oshirish uchun R
5
va
R
6
rezistorlari orqali oldindan zaryadlab qo’yilgan C
1
kondensatorni qaytadan
zaryadlash prinsipi qo’llanilgan. Kirish signali bo’lmagan
taqdirda V
1
tranzistorni
kolletoridagi kuchlanish iste’moldagi kuchlanishga yaqin bo’ladi, chunki
R
4
<< R
n
= R
12
* R
(4.1)
R
12
+R
3
V
2
tranzistori bazasidagi
kuchlanish nolga yaqin, chunki V
2
tranzistori
to’yingan bo’lib, emitter o’tishida kuchlanishning kamayishi past. Bu
holda
kondensatorning qutblaridagi kuchlanish manbadagi kuchlanishga yaqin bo’ladi ( 6
chiziqdagi potensial chiziq 2 dagi potensialga nisbatan musbat).
V
2
va V
3
tranzistorlari kuchaytirish koeffitsiyentini oshirish maqsadida
tashkiliy tranzistor rolini bajarishadi.
4.12-расм. Т-107 русумли ярим утказгичли мантий элементнинг схемаси.
90
4.13-расм. Т-303 русумли ярим утказгичли мантий элементларнинг
схемалари.
Tadqiqot ishining ikkinchi – amaliy shakllantiruvchi bosqichi

125
Tajriba-sinov jarayoni davomida quyidagi jihatlar diqqat markazimizda
bo‗ldi:
1. ―Web dasturlash asoslari‖ fanining takomillashgan
mazmuni asosida
tayyorlangan o‗quv materiallari mazmunining o‗quv dasturi talablariga mosligi.
2. Mavzularga ajratilgan laboratoriya mashg‗ulotlarining ilmiy-uslubiy
jihatdan o‗rinliligi.
3. Ma‘ruza va laboratoriya mashg‗ulotlarning talabalar tomonidan
o‗zlashtirilishi darajasi.
4. Laboratoriya va mustaqil ta‘lim topshiriqlarini bajarishda ta‘limiy mobil
ilovalardan foydalanishning afzalligi.
5. ―Web dasturlash asoslari‖ fanidan ishlab chiqilgan mustaqil ta‘lim
topshiriqlarining bajarilishini nazorat qilish.
6. Talabalarning bilim olishi va ularni amalda qо‗llash
imkoniyatlarini
oshirish maqsadida yaratilgan mobil ilovani о‗quv jarayoniga tadbiq etish.
7. Tajriba-sinov guruhlari uchun tаyyorlangan tоpshiriqlarni bаjarish
natijаsida talabаlarning mоbil ilоva bilаn ishlash kо‗nikmasi, fanga bо‗lgan
qiziqishining oshishi va ularning mustaqil fikrlashining rivоjlanishi.
Tadqiqot ishining uchinchi – nazorat qiluvchi va umumlashtiruvchi-
yakuniy bosqichi. 2021-2022 o‗quv yili davomida dars jarayonida ta‘limiy mobil
ilovalardan foydalanish bo‗yicha tajriba-sinov ishlari davom ettirildi va shu bilan
bir qatorda quyidagilar amalga oshirildi:
Ishlab chiqilgan ―Web dasturlash asoslari‖ umumkasbiy fani 120 soatga
mo‗ljallangan o‗quv mashg‗uloti oliy ta‘lim muassasalarining
umumkasbiy fan
o‗qituvchilari tomonidan ta‘limiy mobil ilovadan foydalanib o‗qitildi;
ilmiy xulosаlar, tаdqiqot nаtijаlarining ilmiy аsoslari,
ulаrni farаz hamda
vаzifаlarga mosligi аniqlandi;
tajriba-sinov ishlаrida ishtirok etgаn umumkаsbiy fаnlar о‗qituvchilarining
fikr-mulohazalari о‗rganilib, tа‘lim sifati va samaradorligining oshganligiga
ishonch hosil qilish uchun suhbatlar о‗tkazildi;
126
tadqiqotimiz davomida to‗plangan qiymatlarga statistik ishlov berib, uning
ishonchli ekanligini isbotlash va mualliflik metodikasini amaliyotga ommaviy
targ‗ib etish choralari ko‗rildi.
Ta‘limiy mobil ilovalar ishtirokida o‗qitilgan ―Web dasturlash asoslari‖
fanidan
o‗zlashtirish natijalarini baholash ikki (avtomatlashtirilgan va
avtomatlashtirilmagan) usulda olib borildi. Avtomatlashtirilgan
usulda elektron
testlardan foydalangan holda mavzu va modullar bo‗yicha nazariy ma‘lumotlar
bo‗yicha talaba bilimini oqilona baholash ta‘minlangan bo‗lsа, loyihа shаklidаgi
amаliy vazifаlarni bаjarish bilаn bog‗liq laboratoriya va mustaqil tа‘lim
topshiriqlаrini baholаsh fan о‗qituvchisining individuаl kuzatuvi va tekshirishi
orqali maxsus mezonlar аsosida аmalga оshirildi
va yakunda hаr ikkalasi
umumlаshtirilib, о‗zlashtirish kо‗rsatkichi aniqlandi.
―Web dasturlash asoslari‖ fanidan tabalalar quyidagi mezonlar asosida
baholandi:
-§. Ta‘limiy mobil ilovalarning pedagogik jihatlari va sifatini baholash

73
2.12-rasm. Ta‘limiy mobil ilova yaratishning asosiy tamoyillari.
1-Navigatsiya. Foydalanuvchilarga izlayotgan kontentni tezda topishga yordam
berish kerak.
a) Ilovaning foydaliligini ko‗rsatish kerak. Vazifalar aniq belgilangan bo‗lishi va
CTA(call to action) tugmalari ekranning yuqori
chap qismi yoki markazida
bo‗lishi kerak.
b) Menyu toifalari va tegishli sarlavhalarni tanlash. Foydalanuvchilar uchun odatiy
modeldan farq qiladigan menyu toifalarining maqsadini tushunish qiyin.
Turkumlar tushunarli bo‗lishi va tarkibi mazmunan
boshqalari bilan mos
kelmasligi kerak.
c) Orqaga tugmasi. Oldingi dastur ekraniga qaytish foydalanuvchilar asosiy
ekrandan qaytadan boshlamasliklari uchun bir bosqichda amalga oshirilishi kerak,
bu esa ba‘zi hollarda saqlanmagan ma‘lumotlarning yo‗qolishiga olib keladi.
d) Mobil va veb-ilovalar o‗rtasidagi o‗tish. Agar ilova ko‗proq tarkibni
ko‗rsatish yoki muayyan vazifani bajarish uchun veb-ilovaga yo‗naltirilishi kerak
bo‗lsa, bu noqulaylik tug‗dirishi mumkin. Ayniqsa, bu ikki platforma dizaynining
ko‗rinishi juda boshqacha bo‗lsa. Bunda iloji boricha umumiy dizayn yaxlitligiga
e‘tibor qaratrish kerak bo‗ladi.
* Yarimavtomatik robotlarda

91
* Ishlab chiqarish robotlari jismonan og`ir, zaharli va xavfli hamda monoton
ishlarni bajarish uchun mo`ljallangan. Bu robotlar uchun avtomatik ijrochi
qurilmalarning (inson qo`li harakatini takrorlovchi manipulyatorlar, har turdagi
shassiga ega o`ziyurar telejkalar va h.k. larning) bo`lishi xarakterlidir.
*
Tadqiqot robotlari. Tadqiqot ob’yektlari haqida axborotni qidirish,
yig`ish, qayta ishlash va uzatish vazifalarini bajaradi. Ob’yekt bo`lib koinot,
planetalar yuzasi, suvosti havzalari, yerosti qavatlari (g`or, shaxtalar), Arktika va
Antarktika, cho`llar, zaharlangan va boshqa odam faoliyat ko`rsatishi qiyin bo`lgan
hududlar.
Takrorlash va mustaqil ishlash uchun savollar
1.
«Robot» so`zining lug`aviy ma’nosi nima?
2.
«
Manipulyator» tushunchasiga ta`rif bering?
3.
Birinchi to`liq avtomatlashtirilgan manipulyatorlar qachon va qayerda
ishlab chiqilgan?
4.
“
Unimate” birinchi sanoat robotining ishlash prinsipini tushuntiring.
5.
Robotlar ishlab chiqarishning rivojlanish xronologiyasini aytib bering.
6.
Robot boshqaruviga inson aralashuvi darajasi bo`yicha qaysi
guruhlarga bo`linadi?
7.
Bajarayotgan vazifasi turi bo`yicha robotlar qaysi guruhlarga
bo`linadi?
8.
Ekzoskeletlar nima vazifani bajarishga mo`ljallangan?
9.
Shadow Robot Company (Buyuk Britaniya) tomonidan yaratilgan
mexanik qo`l “
Dexterous Hand” nechta erkinlik darajasiga ega?
10. Ishlab chiqarish robotlari turlarini aytib bering.
11. Tadqiqot robotlarining asosiy vazifasi nima?
Tadqiqotning birinchi – tashkiliy tayyorgarlik bosqichi

124
adаbiyotlar tahlil qilindi. Dаrslarni kuzаtish jarаyonida ―Web dasturlаsh аsoslari‖
fani о‗qituvchilari va talabalardan turli xil anketa-sо‗rоvlar о‗tkazish asosida
о‗qitish jarayоni samaradorligini oshirish uchun ta‘limiy mobil ilovalarni ta‘lim
jarayoniga tatbiq qilish bilan bog‗liq muammolar о‗rganildi. Kuzatish, о‗rganishlar
va tahlil etish asosida tadqiqot mavzusi tahlil qilindi va tadqiqotning maqsadi,
ob‘yekti, predmeti, ilmiy farazi va vazifalari aniqlandi.
―Web dasturlash asoslari‖ fanini о‗qitishda mobil ilоvalardan
fоydalanish
holati о‗rganildi va fanini о‗qitish bо‗yicha OTMlari fan o‗qituvchilari bilan
suhbat о‗tkazilib, ularning fikrlari о‗rganildi. Mobil texnologiyalardan tа‘lim
jarayonida foydalanish bо‗yicha о‗tkazilgan anketa- sо‗rovlar, suhbatlar usulidan
esa talabalarning dars jarayonida tа‘limiy mobil ilovаlardan unumli foydalana
olish kо‗nikmalarini shаkllantirish va ulаrning malakаlari
darajasini aniqlash
uchun foydаlаnildi. Bu anketa sо‗rovnomalari natijalari tahlil qilinish jarayonida
aksariyat talabalar tа‘lim bilan bоg‗liq faоliyatlari davomida mobil qurilma va
ilovalardan foydalanish afzal ekanligini bildirishgan.
Pedagogik tajriba-sinov usuli OTMlarida ―Web dasturlash asoslari‖ fanini
o‗qitish jarayonida talabalarning ta‘limiy mobil
ilovalardan foydalana olish,
belgilangan maqsad uchun mavjud shart- sharoitlarning talabga javob berish
darajasini aniqlash va ushbu fandan o‗zlashtiriladigan mavzularga oid yaratilgan
EduMobileApp mobil ilovasining amaliyotdagi samaradorligini aniqlash
maqsadida qo‗llanildi.
O`quv-uslubiy tarqatma materiallariga misollar

94
bo`ladi. Bu esa ushbu tizimlarning samadorligini oshirishga imkon beradi.
Bundan tashqari zamonaviy avtomobillarda quyidagi aktiv xavfsizlik
tizimlari o`rnatilmoqda:
• adaptiv kruiz-kontrol ;
• avtomatik parkovkalash tizimi;
• aylana bo`yicha nazorat qilish tizimi va b.
Avtomobilning passiv xavfsizlik tizimi (APXT)– YTHsi ro`y berganda,
haydovchi va passajirlarning shikastlanishidan himoyalashga qaratilgan
avtomobilning konstruktiv va ishlatish xususiyatlari yig`indisidir
27
.
Ular qatoriga quyidagilar kiradi:
• xavfsizlik kamarlari -
seat belts;
• xavfsizlik podushkalari -
airbags;
• xavfsizlik kamarlarini tarang tortish qurilmasi -
seat belt tensioners va b.