Imitatsion model - Avtomatik boshqarish tizimlarini

|
Avtomatik boshqarish tizimlarini
|
bet | 34/37 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #231060 |
Bog'liq Avtomatik boshqarish tizimlarini shparaImitatsion model — bu tizim tasnifi, tashqi ta’sirlar, tizim ishlashi algoritmlari yoki tashqi va ichki ta’sirlar natijasida tizim holatini o‘zgarishi qoidasidan iborat bo‘lgan majmuadir.
Um um an olganda, berilgan algoritm va qoidalar m atem atik usullarni qo‘llash imkoniyatini bermaydi, am m o tizim ishlashini imitatsiya qiladi va bizga kerakli bo‘lgan tizim xarakteristikalarini o‘lchashni amalga oshiradi. Im itatsion modellar, analitik va sonli modellarga nisbatan, ancha keng bo‘lgan obyektlar sinfi va jarayonlar uchun yaratilishi m um kin. Sababi, im itatsion m odellarni amalga oshirish uchun H T (hisoblash tizim lari)dan foydalaniladi, bunda im itatsion m odelni tavsiflash uchun, ko‘pincha, universal yoki maxsus algoritmik tillar xizmat qiladi. Tizimli tadqiqot o‘zida obyektning tavsiflash protsedurasini, i ivojlanish moyilligini va uning funksiyalashtirish usulini ko‘rsatadi. Tizimli tahlil, standart yechimlariga ega bo‘lmagan (ongli) va tizimli tahlil usullaridan foydalanmagan holda tuzilishga ega bo‘lmaydigan masalalarni yechish uchun qo‘llaniladi. Tizimli tahlil g‘oyasini lashkilotlar boshqaruvi samaradorligini oshirish muammolariga qo‘llanilishi «tashkilotlarni loyihalash» degan nomni olgan. Tizim li tahlilida m uam m olar uchta sinfga bo‘linadi. Birinchi sinfga mansub m uam m olarni yechish uchun (yaxshi tuzilm aga ega bo‘lgan, miqdoriy tasvirlanishi) m atem atik dasturlash usullari, o‘yinlar nazariyasi, Monte Karlo usuli; ketma-ketlik na- /.ariyasi qo‘llaniladi. Ushbu usullar u yoki bu yechim ni sifatli baholash im konini beradi. Ayrim texnik, iqtisodiy, tashkiliy muam m olar birinchi sinf muammosi sirasiga kirishi mumkin. Tizim li tahlilda asosiy uslublarni qo‘llanilish sohasi bu ikkinchi sinf sodda tuzilishga ega bo‘lgan m uam m olar bo‘lib (yetarli m iqdorda shakllanm aganligi), qaysiki faqat matematik uslublar bilangina emas, balki intuitsiya va boshqaruvchilar tajnbasini ham qo‘llashga to‘g‘ri keladi. U chinchi sinfga (strukturalanm agan) tegishli m uam m olarni yechish uchun odatda evristik (mantiqiy-intuitiv) usullar yechim lari qollaniladi, buning yordam ida strukturalanm agan muam molar kuchsiz strukturalangan sinfga o‘tkaziladi. Bundan keyin yoxud to‘g‘ri yechim larni topa oluvchi yoxud m uam m olarning kelib chiqish sabablarini ko‘rsata olish imkoniyatini bera oluvchi tizimli tahlil m etodlaridan foydalaniladi. Tizimli yondashuv sun’iy tizim larning (texnik va biologik) loyihalashda ham samarador. Bunday holda vazifa tizim ning maqsadi orqali aniqlanadi. Tizim tuzilishi esa bergan vazifalar ni bajarish uchun tahlil qilinadi. Bu holat tizim li yondashuv ning tamoyili sifatida talqin etiladi, vazifalar va tuzilm a tizim ning maqsadida aniqlanadi. Tizimli tahlilning foydaliligi resurslarni yuqori sam arador lik bilan taqsim lashida, nostandart yechim larini aniqlovchi xu susiyatga egaligida, maqsadni yuqori aniqlikda shakllantirishi da, o‘zaro aloqalarni ko‘rsata olishida, m uam m olar mohiyatiga so‘zsiz chuqur kirib borishidadir. Tizimli tahlilning chegaralanganligi sababi tahlilning to‘laqonlik emasligidan qochib qutulolmasligi (anglanmaganlik tamoyili), samaradorlik bahosiga yaqinlashish istiqbolining aniq bashorat qilish usullarining yo‘qligi oqibatida tizimli tahlil jarayoni to‘liq shakllanm agan bo‘ladi, am m o tajribada tekshirilgan ayrim ko‘p takrorlangan qonunlarni tavsiya qilish mumkin. Tizimli tahlil jarayoni to‘liq shakllanmagan bo‘lib, lekin amaliyotda ko‘p marotaba tekshirilgan ayrim qoidalarni tavsiya qilish mum kin. H ar qanday obyektni m odellarining m um kin bo‘lgan to‘plami orqali ifodalash m um kin. Qadimgi hind masalida shunday misol keltirilgan. Uchta ko‘r odam fil nim aligini bilmoqchi bo‘lishgan ekan. Birinchisi dum ini, boshqasi oyog'ini, uchinchisi esa yonboshini ushlab ko‘rishibdi. «Fil bu arqon kabi,— debdi birinchisi». «Yo‘q fil ustun kabi» — debdi ikkinchisi. Uchinchisi esa filni tog* bilan taqqoslabdi. U larning qaysi biri haq? Demak, masal shuni o‘rgatadiki, hodisaning umum lashgan obrazini yaratish uchun uning turli tom onlarini o‘rganish kerak.
Obyektni faqat statikada qarash m um kin emas evolutsion dimmiikani ham ko‘rib chiqish kerak. Tadqiqot o‘tkazishda deduksiya usulini (umum iylikdan xu- ■ir.iylikka o‘tish) keng qo‘llash zarur. l izimli yondashuv strukturali, tizim li-funksional va tarkibiyliinksional-maqsadli yondashuvlarga bo‘linadi. Tizimli-tarkibiy usul tizim ning tuzilishi va tarkibini n’iganishga yo‘naltirilgan. Tizim tarkibini aniqlashda elementlar и||atiladi, ushbu elementlar xossalari va ular orasidagi bog‘liqlik t|oiiiiniyatlari o‘rganiladi. Barcha obyektlar ierarxik tuzilishga ega, shu sababli ierarxiyani n'rnatish tizim li-tarkibiy usulning tamoyili sifatida qaralishi kerak. Ierarxiklik tamoyili bo‘yicha har qanday butun narsa bir tomondan elementlarga nisbatan tizim bo‘ladi, ikkinchi tom ondan yuqori ierarxiyaga nisbatan quyi tizim bo‘ladi. L.A. Petrushenko yozgan edi: «Tizimli tadqiqotlar ko‘p holatda m ehnat sinflarini cslatadi. Tizim deb qabul qilingan narsa chuqurroq o‘rganilganda boshqa tizim ning quyi tizim i bo‘lib chiqadi». Oddiy holatda tizim ikkita ierarxik pog‘onaga ega bo‘ladi: elementlar pog‘onasi va tizim lar pog‘onasi. M urakkabroq hoI.illarda tizim quyitizim pog‘onasi va tizim usti pog‘onasiga ega hoiishi mum kin. Tizim li-tarkibiy usul uch bosqichni o‘z ichiga oladi. Birinchi bosqichda tizim va tizim usti (tashqi muhit) aniqlanadi, so‘ngra lining elementlarini to‘liq o‘z ichiga olgan tizim tarkibi aniqlanadi. Uchinchi bosqichda elem entlar xossalari va ularning m unosabati aniqlanadi. Agarda tadqiqodchini faqat statistika emas, balki dinam ika liiun qiziqtirsa tizim li-tarkibiy yondashuv samaradorli bo‘lmaydi. lin holda tizim li-funksional yondashuvni qo‘llash m a’qul. Bunda ll/im m aqsadini uning ishlash qonunlarini bilish orqali aniqlash mumkin. Tizim ni tizim li-funksional-m aqsadli yondashuv to‘liq (ham .1 at ikada, ham dinam ikada) xarakterlaydi. Bu yondashuvning m o hiyati shundaki, nom a’lum tizim tahlilida tarkib bo‘yicha uning funksiyasi aniqlanadi, funksiyalar asosida esa maqsad taxm in qi linadi.
Bilish va boshqarish jarayonlarida modellashtirish M odellashtirish muammosiga ikkita holda duch kelishim i/ mumkin:
1. Biror-bir hodisa yoki jarayonni bilish yoki anglash lozim bo'lganda.
2. M a’lum bir jarayon yoki hodisani maqsadga muvofiq boshqarish lozim bo‘lganda.
Har ikkala tur modellashtirishni atroflicha qarab chiqaylik. Bilish, anglash jarayonida qaralayotgan obyekt faoliya ti (vazifasi) m exanizm ini kerakli darajada aks ettiruvcln modeli, ya’ni obyektning bilish modeli ishlab chiqiladi. Bun day turdagi modellashtirishga bizni o‘rab turgan atrof-m uhitni o‘rganishni misol qilib keltirishim iz mum kin. Tabiat hodisalarim (fenomenlarini), ularning o‘zaro bog‘liqligini va belgilanganligim tushuntirish, ro‘y berish m exanizm larini tahlil qilish va boshqalai m azkur turdagi m odellashtirishning asosiy masalalari bo‘lil> hisoblanadi. Bunday modellashtirish mazmun va mohiyati jihat dan um um iy bilish va anglashdan kam farq qiladi. Bilamizki, umum iy bilish bu modellar sintezi (jamlamasi) bo‘lib hisoblana di. M a’lumki, har bir hodisa yoki jarayon biror-bir sabab ta ’sin natijasida sodir bo‘ladi. M azkur fikrni quyidagicha ifodalab olsak bo‘ladi:
10-rasm . B ilish obyektini tasvirlash.
Mazkur ko‘rinishdagi akslantirish «ishi»ni biror-bir tilda tav siflashga modellashtirish deb ataymiz. Shunday qilib, m odellashtirish deganda kuzatilayotgan hodisaiii imitatsiya (taqlid) qilib beruvchi m ulohaza tushuniladi (bunilny mulohaza ixtiyoriy k o iin ish d a (tilda) bo‘lishi mumkin: matematik, grafik, algoritm ik, so‘zlar va boshqalar). Moddiy va texnik m odellar yaratish uchun ko‘pincha m atem atik tildan foyilalaniladi. Faraz qilaylik, sabab X, natija esa Y bo‘lsin. U holda ular orasidagi bog‘liqlikni shartli ravishda quyidagicha yozish m um kin:
Y=F(X),
bu yerda: F — X sababni natija Y ga akslantirish qoidasi. F model operatori deb ataladi.
Quyidagi chizm ada modellashtirilayotgan obyektning muhit bilan o‘zaro ta ’siri keltirilib o‘tilgan.
11-rasm . O byektning m uhit bilan o ‘zaro ta’siri.
Modellashtirish masalasi kirish va chiqish obyektining liog'lovchi F operatorini aniqlashga olib kelinadi. Faraz qilaylik, diskret 1,2, ... , N vaqt mobaynida X[,X2, ..., *|( — obyektning kirish vaqtidagi kuzatilayotgan param etrlari, y , . y 2, ... y„ — lar esa mos ravishda ularning chiqish param etrlari 1'o‘lsin. Keltirib o ‘tilgan kattaliklar nom a’lum F0 operator bilan bni’.'langan bo'lsin, ya’ni:
Yi= F 0(xi), (i= l,2 ,...,N ).
U holda modellashtirish masalasi xs va yi param etrlarni kuzatishlar natijasida F 0 yordamida F model operatorni aniqlashga olib kelinadi. Tabiiyki, qaysidir mezon m a’nosida F bilan F 0 yaqin bo'lishi talab qilinadi, ya’ni: F~F 0. Boshqarish modelidan bu obyektni boshqarishga talab bo‘lganda foydalaniladi. Albatta boshqarish uchun birinchi navbatda nim ani boshqarish lozimligini aniqlab olish kerak bo‘ladi. Buning uchun obyekt modelini bilishimiz va qaysi param etrlarni boshqarish lozimligini aniqlab olish m uhim ahamiyatga ega. Shundan so‘ng biz boshqarishning eng yaxshi variantini tanlab olishimiz m um kin boladi. Shuning uchun bunday ko‘rinishdagi modellar yaratilayotganda, u boshqarish talablarini qanoatlantirishi shart boiadi. Shuni ta’kidlab o‘tish zarurki, bunday m odellar bilish modelidan farqli ravishda o‘rganilayotgan hodisa ichki m exanizm larini o‘zida aks ettirishi har doim ham shart bo‘lavermaydi. Bunda faqatgina kirish va chiqish param etrlari orasida bog‘liqlik mavjudligini keltirib o‘tish yetarli bo‘ladi. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, «boshqarish» deganda nim a tushuniladi va modellashtirish jarayonida u boshqaruv obyekti modeliga qanday talablar qo‘yadi, shuni aniqlab olish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Boshqaruv deganda obyektga maqsadga yo‘naltirilgan shunday ta’sir etish jarayoni tushuniladiki, natijada obyekt ma’lum bir ma’noda boshqaruvdan oldingi holatga nisbatan qo‘yilgan maqsadga «yaqin» bo‘ladi. Quyidagi chizm ada obyektni boshqarishning um um iy sxemasi keltirib o‘tilgan.
Bu yerda: X — boshqarib bo‘lmaydigan, lekin nazorat qilinadigan tashkil etuvchilar; U — boshqariladigan tashkil etuvchilar; Y — boshqaruv qurilmasi ega bo‘lgan obyekt holati haqidagi m a’lumot.
Boshqaruvni sintezlash uchun avvalambor Z m aqsadni, ya’ni obyektga ta ’sir natijasida boshqaruvchi qurilm a nim aga «intilishi» zarur hamda boshqaruv nuqtayi nazaridan obyekt qanday bo‘lishi lo/.imligini, aniqlab olish zarur bo‘ladi.
12-rasm . Boshqaruv obyekti um um iy sxemasi
Biroq bu narsalarni o‘zi ham kam lik qiladi, shu sababli, i|o‘yilgan maqsadga qanday erishish m um kinligini aniqlovchi boshqaruv A algoritm bolishi talab qilinadi. Shunday qilib, boshqaruv to‘rtlik orqali amalga oshiriladi, ya’ni
Modellashtirish obyektlarining sinflanishi M odellashtirish masalasi, ya’ni obyektning sifat va sonli toinonlarini aks ettiruvchi model quyidagi chizm a ko'rinishida shakllantirilishi va hal qilinishi m um kin:
13-rasm . M odellashtirish obyektlarining sinflanishi
ABM — avtomatik boshqaruv modellari Yuqorida keltirib o‘tilgan yondashuvlar bir-biriga bog‘liqbo‘lmagan ravishda turli xil masalalarni hal qilish asnosida vujudga kelgan. M odellashtirish tatbiq qilingan birinchi va sodda obyektlar bolib, statik ko‘rinishdagi determ inallangan, ya’ni obyekt kirish va chiqishini bog‘lovchi regulyar funksiyalar hisoblanadi. Ushbu nazariya boshlang‘ich funksiyalarni biror-bir tizimdagi funksiyalar orqali, ya’ni qatorlar ko‘rinishida (ko‘pincha ko‘phadlarga yoyish) ifodalash bilan bog‘liq. M azkur nazariyaning ikki yo‘nalishi mavjud: approksimatsiya (yaqinlashtirish) nazariyasi va interpolyatsiya nazariyasi. Stoxastik obyektlarni identifikatsiya qilish uchun matematik statistika usullari qo‘llaniladi. Baholash nazariyasining asosiy masalasi sifatida «shovqin» va tasodifiy ta ’sirlar holatidagi kuzatuvlarga qarab statik obyektlarning nom a’lum param etrlarini baholash hisoblanadi. Tajribalarni rejalashtirish nazariyasi esa stoxastik obyektlarning nom a’lum param etrlarini aniqlash maqsadida o‘tkaziladigan faol tajribalarni tadqiq qiladi. D inam ik obyektlarni m odellashtirishda avtom atik boshqaruv tizimi nazariyasi usullaridan foydalaniladi. M azkur nazariyada dinam ik obyektlarni norm al ekspluatatsiya sharoitida, ya’ni shovqin va tasodifiy ta ’sirlar holatida boshqaruv m odellarini qurish ho‘yicha maxsus usullar ishlab chiqilgan.
|
| |