Muntazam xatoliklarni bartaraf etish

|
Muntazam xatoliklarni bartaraf etish
|
bet | 2/3 | Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 205,19 Kb. | | #267106 |
Bog'liq ziyovuddin metrologiya mustaqil ish3. Muntazam xatoliklarni bartaraf etish.
Sistematik xatoliklar o‘lchashlar natijalarining buzilishiga olib keladi. Eng katta xavf bo‘lib aniqlanmagan sistematik xatolik hisoblanadi. Sistematik xatoliklar sababli ilmiy xulosalar noto‘g‘ri bo‘lib chiqqan, ishlab chiqarish to‘xtab qolgan, iqtisodiy yo‘qotishlar yuzazga kelgan. Sistematik xatolikni har qanday usullardan foydalanib, bartaraf etish kerak. Sistematik xatolikni bartaraf etish usullarni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:
- xatoliklar manbaini o‘lchashlarni (profilaktika) boshlashdan oldin o‘chirib tashlash;
- o‘lchash jaaryonida sistematik xatolikni chiqarib tashalash;
- o‘lchashlar natijalariga tuzatishlarni kiritish.
Birinchi metod maqsadga muvofiqdir, chunki o‘lchash jarayonini soddalashtiradi va tezlashtiradi. «Xatolik manbaini o‘chirish» atamasi o‘chirish (masalan, issiqlik manbaini o‘chirish) va bunday manbalar ta’siridan o‘lchash ob’ektini va o‘lchash apparatursini himoya qilish tushuniladi. Temperatura xatoligini oldini olish uchun atrof muhitning qiymatlar diapazonidagi xaroratni bir xil saqlash uchun va o‘lchash asboblarini va ularning tarkibiy qismlarini aniq o‘lchash uchun termoregulyatordan foydalaniladi. Yerning magnit maydonining ta’siridan, doimiy va o‘zgaruvchan tok zanjirlarining induktsiyalangan magnit maydondan birikishini o‘lchash magnit ekranlar yordamida amalga oshiriladi. Zararli tebranishlar o‘lchash asbobini dempfirlash (dempfirlovchi vibratsiya) bilan baratarf etiladi. O‘lchash asbobining muayyan namunasiga xos bo‘lgan instrumental’ xatolik manbai Calibra o‘tkazish usuli bilan o‘lchash boshlanishidan oldin bartaraf etilishi mumkin. Bundan tashqari, MEA blokini noto‘g‘ri o‘rnatish bilan bog‘liq bo‘lgan xatoliklar manbai o‘lchash boshlanishidan oldin bartaraf etilishi mumkin. O‘lchashlar vaqtida noto‘g‘ri o‘rnatilishi va destruktiv ta’sirlar kabi ayrim instrumental xatoliklar chiqarib tashlanishi mumkin. Bularga takroriy o‘lchashlar bilan bog‘liq bo‘lgan maxsus yondashuvlardan foydalanish hisobiga erishish mumkin. Ushbu metodlardan biror bir metodning o‘rniga va taqqoslash uchun foydalaniladi. O‘rniga qo‘yish metodida miqdor izlanadi, o‘lchanadi, ob’ektni takroran o‘lchashda o‘lchashlar o‘lchovlar bilan almashtiriladi. O‘lchashlar natijasini o‘lchov kattaligidan aniqlash, o‘chirish o‘lchash maketining teng bo‘lishiga ta’sir etadigan sistematik effektning katta miqdori uchun qo‘shiladi. Masalan, elektr zanjirining parametrlarini (elektr qarshiligi, sig‘im yoki induc-holati) o‘lchashda ob’ekt o‘lchash zanjiriga ulanadi va tenglikni hosil qilish uchun joylashtiriladi. Tenglikka erishilgandan keyin o‘lchash ob’ekti o‘zgaruvchan qiymat o‘lchovi (qarshilik magazini, sig‘im, induktivlilik) bilan almashtiriladi va qiymati o‘zgartiriladi. Avtomatik tenglikni sozlash qo‘shiladi. Bunda almashtirish metodi qoldiq notekis o‘lchash zanjirini, zanjirdagi magnit va elektr maydonlarining ta’sirini, sxemaning alohida elementlarining o‘zaro ta’sirini, shuningdek boshqa zararli effektlarni bartaraf etish imkonini beradi.
Eng ko‘p tarqalgan sistematik xatoliklarni bartaraf etish metodi o‘lchashlar natijalarining sistematik xatoligining ma’lum o‘lgan komponentlariga tuzatish kiritiladi. Sistematik xatoliklarning ma’lum bo‘lgan komponentlarini bartaraf etish maqsadida o‘lchashning tartibga solinmagan natijalariga kiritiladigan kattalik qiymatiga korrektsiya (to‘g‘rilash) deb ataladi (tuzatishlargacha o‘lchashlar natijalari korrektsiyalangan, tuzatilgandan keyin to‘g‘rilangan deb ataladi). Xalqaro ma’lumotlarga muvofiq ma’lum bo‘lgan sistematik xatolikka tuzatish kiritish majburiy amallar bo‘lib hisoblana, o‘lchash natijalariga ishlov berishga asos bo‘ladi. Odatda, to‘g‘rilanmagan natijalarni algebraik qo‘shish (belgisini hisobga olgan hollda) bajariladi. Bunda to‘g‘rilash absolyut sistematik xatolikka nisbatan miqdoriy qiymat
bo‘yicha teng bo‘ladi va belgi bo‘yicha qarama-qarshi bo‘ladi. Absolyut sistematik xatolik qiymati o‘lchanayotgan kattalik qiymatiga proportsional bo‘lgan holatda sistematik xaolikni to‘liq bartaraf etish mumkin emas. Bunga birinchi navbatda, sistematik xatolik o‘rganilmagan o‘lchash metodi, shuningdek haqiqiy qiymatlarni baholash mumkin bo‘lmagan sistematik xatolik misol bo‘la oladi. Ushbu guruhga o‘lchash asbobini kalibrlashda xatolikni o‘lchash uchun xatolik va kalibrlangandan keyin o‘lchash asbobining parametrlarining dreyfi bilan yuazaga keladigan xatolik kiradi. Ikkinchi guruhga hisoblash xatoligi va e’tiborga olingan sistematik xatolikni to‘g‘rilashda aniqlangan xatolik kiradi.
|
| |