nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ароматик монокарбон кислоталар - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

Ароматик монокарбон кислоталар
Ароматик монокарбон кислоталарга бензол халқаси карбоксил гуруҳ билан бевосита ёки билвосита боғланган бирикмалар киради. Ароматик монокарбон кислоталарнинг номи кислотанинг тузилишига боғлиқ. Аксарият ароматик кислоталар тривиал номларини сақлаб қолган.
Формула
|
Номлаш
|
Тривиал
|
Кислота номи билан
|
Карбон кислота номи билан
|
|
Бензой кислотаси
|
|
Бензол карбон кислотаси
|
|
о-Толуил кислотаси
|
|
о-Толуол карбон кислотаси
|
|
Фенилсирка кислотаси
|
Фенилэтан кислотаси
|
|
|
Долчин кислотаси
|
транс-3-Фенил-пропен кислотаси
|
|
|
|
|
Нафталин-2-карбон кислотаси
|
Олиниши. Ароматик монокарбон кислоталар асосан алкиларенлардан, кўпроқ метиларенлардан олинади. Бунда бензол халқасида карбоксил гуруҳ тутувчи ароматик карбон кислоталар ҳосил бўлади.
Оксидловчи сифатида KMnO4, CrO3 ёки кобальт ва марганец тузлари иштирокида кислород ишлатилади.
Метиларилкетонларни оксидлаш ҳам мумкин. Оксидловчи сифатида одатда гипохлоритлардан фойдаланилади.
Нитриллар, галогенметиларенлар гидролиз қилинганда ҳам ароматик карбон кислоталар ҳосил бўлади.
Юқоридаги усуллардан ташқари ароматик карбон кислоталар олишда металлорганик синтез, карбониллаш ва бошқалардан ҳам фойдаланилади.
Физик хоссалари ва тузилиши. Ароматик монокарбон кислоталар рангсиз кристалл моддалардир, айрим вакиллари хушбўй ҳидга эга. Карбоксил гуруҳи бензол халқаси билан бевосита боғланган кислоталарда туташ электрон система ҳосил бўлади. Карбоксил гуруҳ электроноакцептор гуруҳ сифатида таъсир этади.
Кимёвий хоссалари. Ароматик монокарбон кислоталарнинг кислота хоссалари α,β-тўйинмаган кислоталарнинг хоссаларидан кучлироқ. Карбоксил гуруҳ бензол халқасидан узоқлашиши билан кислота хоссаси камаяди.
Айрим ароматик монокарбон кислоталарнинг ионланиш константаси
pKa (H2O, 25 oC)
Кислота
|
pKa
|
Кислота
|
pKa
|
Бензой кислотаси
|
4,17
|
Нафталин-1-карбон кислота
|
3,70
|
Фенилсирка кислотаси
|
4,31
|
Нафталин-2-карбон кислота
|
4,16
|
Долчин кислотаси
|
4,44
|
|
|
Ароматик монокарбон кислоталар карбоксил гуруҳ бўйича тўйинган монокарбон кислоталар хос барча реакцияларга киришади. Ароматик карбон кислоталар мис кукуни иштирокида, ёки уларнинг Ca, Cu ли тузлари 200 oC дан юқори температурада қиздирилса декарбоксилланади.
Ароматик бензол халқаси бўйича монокарбон кислоталар электрофил реагентлар билан таъсирлашади. Ўринбосар одатда мета-ҳолатга йўналтирилади.
Арилсирка кислоталар молекуласида фаоллашган метилен (–CH2-) гуруҳи мавжуд бўлганлиги учун улар метилен гуруҳи бўйича галогенланиш, конденсация реакцияларига кириша олади. Арилсирка кислоталари метилен гуруҳи бўйича карбанион ҳосил қилиши мумкин. масалан металлорганик бирикмалар таъсирида тегишли анион ҳосил бўлиб, у ўз навбатида альдегидлар, кетонлар, ангидридлар каби ҳар хил C-элетрофиллар билан таъсирлашади.
|
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
“Tasdiqlayman”
O’quv –uslubiy bo’lim
boshlig’i:__________ E.Tajimirzayev
“____” ____ 2022- yil
“ORGANIK KIMYO”
fanining
SILLABUS (ishchi dastur)
Fanning kodi: OK13,4010
Bilim sohasi: 100000 – Ta’lim
Ta’lim sohasi: 110000 – Ta’lim
Ta’lim yo‘nalishi: 60110800 – Kimyo
Semestr: 3-4-semestr
Kreditlar soni: 10-kredit
Ma’ruza: 60 - soat (3-semestr – 24-soat; 4-semestr – 36-soat)
Laboratoriya mashg’ulot: 90 - soat (3-semestr – 36-soat; 4-semestr – 54-soat)
Mustaqil ta’lim: 150 - soat (3-semestr – 60-soat; 4-semestr – 90-soat)
Jami auditoriya soatlari: 150 - soat (3-semestr – 60-soat; 4-semestr – 90-soat)
Umumiy o’quv soatlari: 300- soat (3-semestr – 120-soat; 4-semestr – 180-soat)
Andijon – 2022 y.
Mazkur ishchi fan dasturi “Aniq va tabiiy fanlar” fakulteti Kengashining 2022 yil “___” ____________dagi yig‘ilishida muhokama qilinib, tasdiqlash uchun tavsiya etilgan. (_____-sonli bayonnoma).
Mazkur ishchi fan dasturi “Tabiiy fanlar” kafedrasining 2022 yil “___” ____________dagi yig‘ilishida muhokama qilinib, tasdiqlash uchun tavsiya etilgan. (_____-sonli bayonnoma).
Mazkur ishchi fan dasturi Andijon davlat pedagogika instituti Uslubiy kengashining 2022 yil “__” ________dagi 1–sonli bayoni bilan tasdiqlangan.
Tuzuvchi:
B.M.Do‘monov –– ADPI, “Tabiiy fanlar” kafedrasi mudiri, dosent, (PhD)
O.X.Ashuraliyeva –– ADPI, “Tabiiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi
O‘.To‘lanova –– ADPI, “Tabiiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi
Taqrizchilar:
1. Yu.Isayev – ADU, “Kimyo” kafedrasi dosenti, kimyo fanlari nomzodi.
2. M.Xojimatov – ADU, “Kimyo” kafedrasi dosenti, PhD.
|
Adabiyotlar: A1,A2,A3,A4, Q5,Q6,Q7,Q8,Q9

|
Adabiyotlar: A1,A2,A3,A4, Q5,Q6,Q7,Q8,Q9
|
bet | 106/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Adabiyotlar: A1,A2,A3,A4, Q5,Q6,Q7,Q8,Q9
3
|
2
|
Mashg’ulot turi: Ma’ruza
3-mavzu. Sikloalkanlar va ularni gamologik qatori, izomeriyasi va nomenklaturasi, tabiatda uchrashi, olinishi, fizik va kimyoviy xossalari. Sikloalkanlarning ayrim vakillari. Sikloalkanlar va ularning birikmalarini ishlatilishi.
Mavzu rejasi:
1. Sikloalkanlar va ularni gamologik qatori, izomeriyasi va nomenklaturasi, tabiatda uchrashi, olinishi, fizik va kimyoviy xossalari.
2. Sikloalkanlarning ayrim vakillari.
3.Sikloalkanlar va ularning birikmalarini ishlatilishi.
Adabiyotlar: A1,A2,A3,A4, Q5,Q6,Q7,Q8,Q9
|
4
|
4
|
Mashg’ulot turi: Ma’ruza
4-mavzu. To‘yinmagan uglevodorodlarni (alkenlar va olefinlar) gamologik qatori, izomeriyasi va nomenklaturasi, olinishi, fizik va kimyoviy xossalari. To‘yinmagan uglevodorodlarning ayrim vakillari. To‘yinmagan uglevodorodlar va ularning birikmalarining ishlatilishi. Alkinlarni gamologik qatori, izomeriyasi va nomenklaturasi, olinishi, fizik va kimyoviy xossalari. Alkinlarning ayrim vakillari. Alkinlar va ularning birikmalarini ishlatilishi.
Mavzu rejasi:
1. To‘yinmagan uglevodorodlarni (alkenlar va olefinlar) gamologik qatori, izomeriyasi va nomenklaturasi, olinishi, fizik va kimyoviy xossalari.
2.To‘yinmagan uglevodorodlarning ayrim vakillari.
3.To‘yinmagan uglevodorodlar va ularning birikmalarining ishlatilishi.
4. Alkinlarni gamologik qatori, izomeriyasi va nomenklaturasi, olinishi, fizik va kimyoviy xossalari.
5.Alkinlarning ayrim vakillari. Alkinlar va ularning birikmalarini ishlatilishi.
|
|
| |
II. Nazariy qism (ma’ruza mashg‘ulotlari)

|
II. Nazariy qism (ma’ruza mashg‘ulotlari)
|
bet | 105/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)II. Nazariy qism (ma’ruza mashg‘ulotlari)
FANNING TAQVIM-MAVZU REJASI
Hafta
|
Soat
|
Mashg’ulot mazmuni
|
1
|
2
|
Mashg’ulot turi: Ma’ruza
1-mavzu. Kirish. Anorganik va organik moddalarning uglerodni oksidlanish darajasi. Organik birikmalarning tuzilish nazariyalari. Organik birikmalarning klassifikasiyasi. Organik moddalarda bog‘lanishning elektron nazariyalari. Birlamchi, ikkilamchi, uchlamchi va to‘rtlamchi uglerod atomlari haqida tushuncha. Organik moddalarning gibridlanish turlari. Organik reaksiyalarning klassifikatsiyasi. Organik birikmalarning nomenklaturasi.
Mavzu rejasi:
1.Kirish. Anorganik va organik moddalarning uglerodni oksidlanish darajasi.
2. Organik birikmalarning klassifikasiyasi. Organik moddalarda bog‘lanishning elektron nazariyalari.
3. Organik birikmalarning nomenklaturasi.
Adabiyotlar: A1,A2,A3,A4, Q5,Q6,Q7,Q8,Q9
|
2
|
2
|
Mashg’ulot turi: Ma’ruza
2-mavzu. To‘yingan uglevodorodlarni (alkanlar va parafinlar) gamologik qatori, izomeriyasi va nomenklaturasi, tabiatda uchrashi, olinishi, fizik va kimyoviy xossalari. To‘yingan uglevodorodlarning ayrim vakillari. To‘yingan uglevodorodlar va ularning birikmalarini ishlatilishi.
Mavzu rejasi:
1 To‘yingan uglevodorodlarni (alkanlar va parafinlar) gamologik qatori, izomeriyasi va nomenklaturasi, tabiatda uchrashi, olinishi, fizik va kimyoviy xossalari.
2.To‘yingan uglevodorodlarning ayrim vakillari.
3.To‘yingan uglevodorodlar va ularning birikmalarini ishlatilishi.
|
|
| |
ADPI, Aniq va tabiiy fanlar fakulteti dekani:     A. A. Yuldashev

|
ADPI, Aniq va tabiiy fanlar fakulteti dekani: A. A. Yuldashev
|
bet | 104/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)ADPI, Aniq va tabiiy fanlar fakulteti dekani: A. A. Yuldashev
2022 yil, “____” _________
“Tabiiy fanlar” kafedrasi mudiri: B.M. Do’monov
2021 yil, “____” avgust
Professor-o’qituvchi: Do’monov Baxromjon
Ish joyi: ADPI, “Tabiiy fanlar” kafedrasi.
Manzil:
Telefon: +998994722474
E-mail: bahromdumanov@mail.ru
Sayt:
Intizomiy talablar:
Talabaning intizomi universitetdagi “Talabala uchun ichki tartib-qoidalar” ga to’liq javob berishi shart.
I. Fanning mazmuni
Organik kimyo fanining maqsadi - talabalarga organik kimyo fani bilimla -rining nazaroy asoslarini, organik kimyo fanining asosiy tushunchalarini, asosiy qonunlari, organik moddalarni nomlash, ularning olinish usullari, fizik va kimyoviy xossalarini, organik birikmalarda sodir bo‘ladigan reaksiya turlarini va ularning mexanizmlari organish, hamda amaliyotga qo‘llash va tatbiq etish ko‘nikmalarini hosil qilishdan iborat.
Organik kimyo fanining vazifalari – organik moddalarning sintezi va analizi asosini tashkil etuvchi moddalarning tuzilishini, xossalarini baholash va reaksiyalar mexanizm-larini tushunish uchun qo‘llaniladigan umumiy prinsip va yondoshishlarga talabalarni o‘rgatish, talabalarni organik kimyo fani asosini tashkil etuvchi mavzularni o‘qitish ko‘nikmalariga o‘rgatish, tabiiy fanlarning o‘zaro bog‘liqligi asosida tabiiy-ilmiy dunyoqarashni shakllantirish, organik moddalar bilan ishlash, tajriba o‘tkazish, xavfsizlik qoidalariga rioya qilish, kimyoviy masalalarni echish, ekologiya muammolarini to‘g‘ri tushunishda bilim va ko‘nikmalarni shakllan-tirish, xalq xo‘jaligining turli sohalarida (texnika, tibbiyot, kundalik hayot) keng qo‘llanilayotgan organik birikmalar haqida bilimga ega bo‘lish, shunday qilib, organik kimyo fani talabalarda asosiy mutaxassislik dissiplinalarini o‘zlash-tirishda (kimyo o‘qitish metodikasi, kimyo va ekologiya) zarur bo‘ladigan bilim va ko‘nikmalarni shakllantirishdan iborat.
|
| |
Miqdor
1.
PVS
55 kg. 
2.
Suv
945 l
3.
Tayyor ohor hajmi 
1000 l. 
III

75
1. Barabanli. 2. Kamerali. 3. Aralash. 4. Maxsus.
4.2-rasm.
Ohorlash mashinasining asosiy zonalari.
Ohorlash mashinalari Shveysariya, Germaniya, Yaponiya,
Italiya,
Hindiston, Xitoy, Rossiya va boshqa ko‘plab davlatlarning
turli firma va kompaniyalarida ishlab chiqariladi.
Barabanli
quritish usulida tanda iplari quritish
barabanining
issiq sirt yuzasidan o‘tishi hisobiga quritiladi (4.3-rasm). Ishlab
chiqarishda ko‘proq Benninger Zell (Shveysariya), Karl Mayer,
Schlafhorst, Sucker Muller, Hacoba, (Germaniya), Tsudakoma
(Yaponiya), Ramallumin (Italiya), Hi-Tech Machines (Xindiston),
GA–308 (Xitoy), SHB, SHK (Rossiya) va boshqa barabanli ohorlash
mashinalari keng qo‘llaniladi.
4.3-rasm.
Quritish barabanlari.
Afzalligi:
1. Jarayon tezligi yuqori.
2. Quritishning ravonligi.
76
3. Quritish samarasi yuqori.
4. Quritish vaqtining kamligi.
Kamchiligi:
1. Ohor qovushqoqligi yuqori bo‘lganda quritishning qiyinligi.
2. Ip tuklarining shikastlanishi (barabanlar bilan ishqalanishi).
Kamerali
usul asosan bo‘yalgan
va jun iplarini ohorlashda
qo‘llanilib, ohorlangan ip quritish kamerasi ichidagi issiq havo
hisobiga quritiladi (4.4-rasm) va SHK–180 (1, 2, 3), SHKV–230 (1,
2, 3) mashinalarida amalga oshiriladi.
4.4-rasm.
Kamerali quritish sxemasi.
Afzalligi:
1. Quritishning doimiyligi va ravonligi.
2. Quritishdan so‘ng iplarning yaltirab qolmasligi.
3. Quritishda iplarning yopishib qolmasligi.
4. Quritish tezligining yuqoriligi.
Kamchiligi:
1. Xarajatning yuqoriligi.
2. Yopiq kameralar uchun quritishga ko‘p vaqt talab etilishi.
3. Temperaturaning bir me’yorda taxminlashning qiyinligi.
Aralash usul
ipakchilikda
ishlatilib, tanda iplari ham issiq havo,
ham
barabanlar yordamida quritilib, ikki xil usul birga qo‘llaniladi
va SHB–155-I markadagi mashinalarda bajariladi (oxirgi harf sun’iy
ipak tolalariga taalluqliligini bildiradi).
Tanda g‘altaklarini o‘rnatish zonasi (tirgovuch)

81
pastki valga ta’sir etuvchi bosim kuchiga bog‘liq bo‘lib, uni havo
bosim kuchi yordamida o‘zgartiriladi. Ohor idishidagi 10 ohorni 9
isitish va haroratini bir me’yorda ushlab turish uchun bug‘ quvuri 7
yordamida bug‘ berilib turiladi.
Ohorlanayotgan ip turiga qarab birinchi va ikkinchi siquvchi
vallardagi bosim kuchi har xil bo‘ladi.
Муҳим вакиллари - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 56/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Муҳим вакиллари
Бензой кислотаси-122 oC да суюқланадиган, рангсиз кристалл модда, япроқчалар шаклида яхши кристалланади, сув буғи билан осон ҳайдалади. Бензой кислотаси биринчи марта табиий маҳсулотлар-бензой смолаларидан ажратиб олинган. Ўтхўр сут эмизувчилар организмидан модда алмашинуви маҳсулоти сифатида бензой кислотаси гиппур кислотаси (N-бензоилглицин) шаклида сийдик билин ажралиб чиқади. Бензой кислотаси саноатда толуолни кобальт тузлари иштирокида ҳаво кислороди билан оксидлаб олинади.
Бензой кислотаси саноатда бўёқлар, доривор ва хушбўй моддалар олишда ишлатилади. Бензой кислотаси бактерицид хоссага эга. Унинг натрийли тузи озиқ-овқат маҳсулотларини консервалашда ишлатилади.
Фенисирка кислотаси-77 oC да суюқланадиган, рангсиз кристалл модда, ширин таъмга эга. Бензилцианидни гидролиз қилиб, ёки бензилхлоридни карбоксиллаб олинади. Фенилсирка кислотаси доривор ва хушбўй моддалар олиш учун ишлатилади.
Долчин кислотаси-133 oC да суюқланадиган, ўзига ҳидли рангсиз кристалл модда.
Долчин кислотаси мураккаб эфир кўринишида айрим эфир мойлари, смолалар ва бальзам таркибида учрайди. Синтетик долчин кислотаси сувсиз натрий ацетат иштирокида бензальдегид ва сирка ангидридидан олинади (У.Перкин, 1868).
Долчин кислотаси хушбўй ва доривор моддалар ишлаб чиқариш учун ишлатилади.
ТЎЙИНМАГАН КАРБОН КИСЛОТАЛАР
Тўйинмаган карбон кислоталар ҳам тўйинган кислоталар каби синфланади ва номаланади.
Кислота
|
Номи
|
Тривиал
|
Систематик
|
Рационал
|
|
Акрил кислотаси
Метакрил кислотаси
Кротон кислотаси
Изокротон кислотаси
Малеин кислотаси
Фумар кислотаси
Итакон кислотаси
|
Пропен кислотаси
2-метилпропен кислотаси
Транс-бутен-2 кислотаси
Цис-бутен-2 кислотаси
Цис-бутен-2 дикислота
Транс-бутен-2 дикислота
|
Этиленкарбон кислотаси
Пропен-2-карбон кислота
Цис-этилен-дикарбон-1,2- кислота
Транс-этилен-дикарбон-1,2-кислота
Пропен-2-дикарбон-1,2-кислота
|
|
| |
Denelerdiń jumıs atqara alıw qábiletine energiya delinedi

|
Denelerdiń jumıs atqara alıw qábiletine energiya delinediBog'liq Fizika 6-klassDenelerdiń jumıs atqara alıw qábiletine energiya delinedi.
45-súwret.
Onı túsiniw ushın tómendegi halattı qarap
óteyik. 45-súwrette gerbishtiń shegege salıstırǵanda
eki halatı kórsetilgen. Birinshi halatta shegege
urılǵan gerbishtiń tásiri júda kishi bolǵanlıqtan
shege taxtaǵa kirmeydi dewge boladı. Al, ekinshi
halatta gerbish ádewir biyiklikten túsip shegege
urılǵanlıqtan shegeni taxtaǵa kirgizip jiberedi.
Demek, gerbishtiń ekinshi halatta jumıstı orınlaw qábileti kóp.
Energiya da jumıs sıyaqlı djoullarda ólshenedi.
Másele sheshiw úlgisi
Arbasha gorizontal baǵdarlanǵan 50 N kúsh tásirinde 20 m jıljıdı.
Orınlanǵan jumıstı esaplań.
72
B e r i l g e n:
F o r m u l a s ı:
S h e s h i l i w i:
F = 50 N
s = 20 m
A = F · s
A = 50 N · 20 m = 1000 J.
Tabıw kerek:
A = ?
Juwabı: A = 1000 J.
Oylap koriń. Qaysı halatta mexanikalıq jumıs orınlanbaqta?
Oylap koriń. Qaysı halatta mexanikalıq jumıs orınlanbaqta?
46-súwret.
7shınıǵıw
1. Massası 1250 kg bolǵan granit plitasın 20 m biyiklikke kóteriwde
orınlanǵan jumıstı esaplań (Juwabı: 245 kDj).
2
*
. Denege kóshiw baǵıtında 20 N‚ kóshiwge tik baǵıtta joqarıdan 10
N kúsh tásir etpekte. Bunda dene 10 m ge jıljıdı. Orınlanǵan jumıstı
esaplań (Juwabı: 200 Dj).
3. Massası 50 kg bolǵan bala hár qabatınıń biyikligi 2,5 m bolǵan
úydiń 4-qabatına shıqtı. Bala orınlaǵan jumıstı esaplań. g ≈ 10
N
kg
dep
alıń (Juwabı: 3750 Dj ).
4
*
. Arbasha hám ondaǵı júktiń massası birgelikte 100 kg. Onı 500
N kúsh tásirinde 10 m ge jıljıttı. Orınlanǵan jumıs nege teń? (Juwabı:
5000 Dj).
5. 2 kDj, 0,3 mDj, 350 mDj ǵa teń bolǵan jumıslardı Djoullarda
ańlatıń.
Ámeliy tapsırma
1. Úyińizden mektepke kelgenshe qansha mexanikalıq jumıs
orınlaǵanıńızdı esaplap kóriń. Joldı gorizontal tegis dep esaplań.
2. Záńgi yaki stolǵa shıǵıń. Bunda orınlanǵan mexanikalıq
jumıstı esaplań, dápterińizge jazıń.
|
| |
jorımal súwretleniw - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

144
súwretleniwi payda boladı. Súwretleniw
tóńkerilgen, kishireygen hám
haqıyqıy boladı. Eger buyım aynadan 2
F hám
F qashıqlıqtaǵı
aralıqqa qoyılsa (113-súwret), súwretleniw bul rette de 1 hám 2-nur
járdeminde jasaladı. Súwretleniw
tóńkerilgen, úlkeygen hám
haqıyqıy
boladı. Eger buyım 2
F aralıqqa qoyılatuǵın bolsa, onda buyım hám
súwretleniw betlesedi.
112-súwret.
113-súwret.
114-súwret.
114-súwrette dóńes aynada súwretle-
niwdi payda etiw kórsetilgen. Onda
súwret leniw
tuwrı, kishireygen hám
jorımal boladı.
Esaplawlar dóńes hám oyıs aynalarda
buyımnan aynanıń orayına shekemgi
aralıq
d, súwretleniwden ayna ortasına
shekem bolǵan aralıq
f (112-súwret) hám
fokus aralıǵı
F arasında tómendegishe baylanıslılıq bar ekenligin kórsetedi:
1 - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń...

1
1
1
= +
F
f
d
.
Oyıs aynalarda d hám F hámme waqıt oń shamaǵa iye. f tiń shaması
haqıyqıy súwretleniw ushın oń, jorımal súwretleniw ushın teris boladı.
Sferalıq aynalar kúndelikli turmısta hám texnikada keń qollanıladı.
Dóńes aynalar avtomobillerde arqa tárepti baqlaw ushın ornatıladı.
Sebebi, onda tegis aynaǵa salıstırǵanda úlkenirek aralıqtı kóriw
múmkin. Oyıs aynalar nurdı toplaw qásiyetine iye bolǵanlıqtan
projektorlarda, avtomobil hám qol shıralarında qollanıladı
1. Jorımal súwretleniw degende neni túsinemiz?
2. Tájiriybede sferalıq aynalardıń fokusı qalayınsha tabıladı?
3. Sferalıq bet orayı hám ayna fokusı betlese me?
4. Oyıs aynada úlkeygen súwretleniwdi alıw ushın buyımdı qay
jerge qoyıw kerek?
145
Másele sheshiw úlgisi
Adam aynaǵa 1 m/s tezlik penen jaqınlaspaqta. Onıń súwreti
aynaǵa qanday tezlik penen jaqınlasadı?
B e r i l g e n : F o r m u l a s ı :
S h e s h i l i w i:
u
1
= 1
m
s
u
1
u
2
Adam aynaǵa qanday tezlikte
jaqınlassa, súwreti de sonday tezlikte
jaqınlasadı.
Demek, u
1
= u
2
Juwabı: 1
m
s
.
Tabıw
kerek:
u
2
= ?
10shınıǵıw
1. Buyım oyıs aynadan 2F aralıqta jaylasqan halat ushın
súwretleniwdi jasań.
2. Buyım oyıs aynadan 250 sm aralıqta tur. Aynanıń fokus aralıǵı
245 sm. Aynadan súwretleniwge shekem bolǵan aralıqtı tabıń (Juwabı:
≈ 124 sm)
3. Tegis aynaǵa nur múyesh astında túspekte. Eger aynanı
múyeshke bursaq, qaytqan nur qanday múyeshke burıladı? (Juwabı: 2).
4. Eki tegis ayna parallel qoyılǵan. Olardıń arasına buyım qoyılsa,
aynalarda neshe súwretleniw kórinedi? (Juwabı: 2).
5*. Adam óziniń betin tolıq kóriwi ushın diametri 5 sm bolǵan
dóńes aynanı qansha uzaqlıqta tutıwı kerek? Aynanıń fokus aralıǵı 7,5
sm. betiniń uzınlıǵı 20 sm (Juwabı: 0,45 m).
6. Xirurgiyalıq operaciya islenip atırǵanda, xirurg qolınıń sayası,
operaciya islenip atırǵan jerge túspewi ushın jaqtılıq deregin qalay
jaylastırıw kerek?
7. Eger predmettiń sayası, predmet biyikligine teń bolsa, Quyash
gorizontqa salıstırǵanda qalay jaylasqan boladı?
8. Avtomobil ishinde arqanı kóretuǵın ayna sıpatında qaysı túrdegi
aynadan paydalanǵan maqul? Juwabıńızdı tiykarlań.
|
Ámeliy tapsırma - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

142
1. Insan qalayınsha kóredi?
2. Jaqtılıq qubılısları haqqında Beruniy hám Ibn Sina aytqan
pikirlerdiń qanday dárejede durıslıǵı haqqında oylap kóriń.
•
Oraylıq Amerikada
Anableps degen balıq bar. Ol suwda da,
qurǵaqlıqta da birdey kóretuǵın bolsa kerek. Sebebi, ol suw
betinde úlken kózleriniń yarımı suwda, yarımı hawada bolǵan
halında júzip júredi.
52-TEMA
TEGIS AYNA
Aynaǵa qaramaytuǵın adam bolmasa kerek. Oǵan qaraǵanda
neni kóremiz? Aynada biz óz sáwleleniwimizdi hám átirapımızdaǵı
buyımlardı kóremiz. Aynadaǵı súwretleniw ólshemleri, buyımlar
ólshemi menen birdey boladı. Aynaǵa jaqınlasatuǵın bolsańız,
súwretleniw de jaqınlasadı, eger uzaqlasatuǵın bolsaq, súwretleniw de
uzaqlasadı. Demek, súwretleniw aynanıń betinde emes, al ishki jaǵında
payda boladı. Bunıń sebebi nede? Bir tárepi gúmis penen qaplanǵan
shiyshe plastinaǵa
ayna delinedi. Nárse, buyımlardan shaǵılısqan
jaqtılıq aynaǵa túsedi hám onıń gúmislengen qatlamınan qaytadı.
Jaqtılıqtıń shaǵılısıw nızamınan paydalanıp, tegis aynada súwretleniwdi
payda etiwdi kórip óteyik (110-súwret). Súwretleniwdi payda etiw ushın
buyımnan eki nurdı aynaǵa baǵdarlaymız. Bul nurlar ayna betinen
shaǵılısıw nızamına muwapıq shaǵılısadı.
110-súwret.
Shaǵılısqan nurlar keri baǵıtta dawam ettirilse, buyımnıń
súwretleniwi aynanıń arqa jaǵında payda boladı. Eger súwretleniwden
aynaǵa shekemgi hám aynadan buyımǵa shekem bolǵan aralıqlar
ólshenetuǵın bolsa, olar teń bolıp shıǵadı.
Aynadaǵı súwretimizge qarap,
oǵan oń qolımızdı sozsaq, súwre-
timiz shep qolın sozadı. Demek,
tegis aynada sol tárep penen oń
tárepiniń ornı almasıp kórinedi.
Aynadaǵı buyım ózinen nur shıǵar-
maydı. Sol sebepli súwretleniw
Ídıs ishindegi suw basımın hár túrli noqatlar ushın salıstırıń

|
Ídıs ishindegi suw basımın hár túrli noqatlar ushın salıstırıńBog'liq Fizika 6-klass9. Ídıs ishindegi suw basımın hár túrli noqatlar ushın salıstırıń.
A) p
1
= p
2
= p
3
= p
4
.
B) p
3
p
2
= p
4
p
1
.
C) p
1
p
2
= p
4
p
3
.
D) p
3
p
2
p
4
p
1
.
10. Tábiyiy gaz toltırılǵan ballon túrli orında tur: birinshisi ıssı bólmede,
ekinshisi suwıq bólmede, úshinshisi sırttaǵı qar ústinde. Olardan qaysı
birindegi gaz basımı kishi boladı?
A)
Birinshisinde.
B) Ekinshisinde.
C)
Úshinshisinde.
D) Barlıǵında birdey.
11.
Tashkent teleminarasınıń ushında barometr kórsetkishi Jer
qáddinen ólshengenine salıstırǵanda 32 mm.sın. baǵ. na teń boldı.
Teleminara biyikligi qanshaǵa teń?
A) 384 m.
B) 320 m.
C) 350 m.
D) 186 m.
12.
Qaysı túrdegi energiya basqa túrdegi energiyaǵa yaki jumısqa ańsat
aylanadı?
A)
Elektr energiyası.
B) Mexanikalıq energiya.
C)
Jıllılıq energiyası.
D) Jaqtılıq energiyası.
13.
«Neksiya» avtomobili dvigateliniń quwatlılıǵı 75 at kúshine teń. Onı
W larda ańlatıń.
A) 75000. B)
55162. C)
100154.
D) 65484.
14.
Tómendegilerdiń qaysı birinde mexanikalıq jumıs orınlanbaydı?
1.
Oqıwshı úy jumısın jazbaqta
.
2.
Traktor jer aydamaqta.
3.
Aydawshı avtomobildi basqarmaqta.
A)
Tek 1 de.
B) Tek 2 de.
C) Tek 3 te.
D) 1 hám 3 te.
15.
Ásbaplardıń ólshew anıqlıǵı degende neni túsinesiz?
A) Ásbap járdeminde anıqlanatuǵın eń úlken birlikti.
B) Ásbap ólshey alatuǵın eń kishi shamanı.
C) Ólshewlerdiń ortasha mánisin.
D) Ólshew jumıslarında bólsheklerdi dóńgeleklewdi.
|
| |
Da’slepki jag’day - Dene-tarbiya-5

|
Dene-tarbiya-5
|
bet | 55/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneDa’slepki jag’day — sol jag’day qaytalanadi’, qollar joqari’g’a ko’terilgen. Deneni tik uslap, diywalg’a su’ykengen halda qa’ddini tuwri’ tuti’p, woti’ri’p-turi’w.
Da’slepki jag’day — tap soni’n’ wo’zi qaytalanadi’, qollar to’mende . Qollardi’ ha’reketke keltirip, qaptalg’a sozi’w, aldi’g’a sozi’w ha’m belge qoyi’w.
Da’slepki jag’day — tap soni’n’ wo’zi qaytalanadi’, izbe-iz won’ ha’m shep ayaqti’ dizelerden bu’giw , ko’terip , qollar menen woni’ uslap wo’zine tarti’w.
Da’slepki jag’day — soni’n’ wo’zi qaytalani’p, qollar joqari’da . Gewdeni tuwri’ tuti’p , diywalg’a tiyip turg’an halda shepke ha’m won’g’a bu’giliw.
Da’slepki jag’day — tap soni’n’ wo’zi, qollar belde. Ayaqlardi’ shep ha’m won’ ta’replerge siltep ko’teriw.
Da’slepki jag’day — tap soni’n’ wo’zi, qollar qaptalg’a uzati’lg’an . Diywalg’a tiyip turg’an halda won’ ha’m shep ta’replerge bu’giliw.
shi’ni’g’i’wlar kompleksi
Buyi’m menen wori’nlanatug’i’n shi’ni’g’i’wlar.
Da ’slepki jag’day — qollar belde. Basqa kepek yamasa qum tolti’ri’lg’an qaltashani’ qoyi’p, wotlaq jerde, qa’lesen’iz gilem u’stinde qa’ddin’izdi tik tuti’p, yerkin ju’rin’.
Da’slepki jag’day — qollar aldi’nda. Keyin qollardi’ aldi’g’a qaray sozi’p, basqa qaltasha qoyi’p, tek tabani’n’i’zda ju’riwge ha’m soni’n’ menen birge qa’wmetin’izdi tik tuti’wg’a ha’reket qi’li’n’.
|
| |
Parchalovchi moddalar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi

73
4.3. Оhоr tayyorlash va uning sifati
Оhоr maxsus jоyda tayyorlanib, u jоy “оhоrxоna” deyiladi. Оhоr
tayyorlashning quyidagi usullari mavjud:
1. Mexanik.
2. Termоmexanik (vint trubinasi... n=3000–1).
3. Akustik (tebranish yordamida).
4. Avtоmatik.
Оhоrxоnada оhоr qоzоni va оhоr tayyorlash uskunalari bo‘lib,
оhоr sifatini nazоrat qilish rоstlagichlari yordamida оhоr tayyorlash
harоrati (t=100°C), uni isitish harоrati (t=40°C), saqlash harоrati
(t=90–95°C) kabi оmillar har dоim kuzatilib turiladi.
Тўйинмаган монокарбон кислоталар - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

Тўйинмаган монокарбон кислоталар
Режа:
1. Тўйинмаган карбон кислоталар классификацияси, номенклатураси ва изомерияси
2. Тўйинмаган карбон кислоталарни олиниш усуллари
3. Тўйинмаган карбон кисолоталарни физик хоссалари
4. Тўйинмаган карбон кислоталарни кимёвий хоссалари
5. Тўйинмаган карбон кислоталарни энг муҳим вакиллари
Тўйинмаган монокарбон кислоталар олиш тўйинган монокарбон кислоталар олиш мтодларидан фойдаланиш мумкин. Бундан ташқари специфик методлари ҳам мавжуд.
Тўйинмаган спиртлар ёки алдегидлар юмшоқ шароитларда оксидланса тегишли кислоталар ҳосил бўлади.
Баъзан алкенларни махсус каталзаторлар иштирокида ҳаво кислороди билан оксидлаш мумкин:
Алкинлар металларнинг карбониллари иштирокида ис гази билан осон таъсирлашади ва α,β-тўйинмаган монокарбон кислоталар ҳосил қилади (В.Реппе).
Галогенкарбон кислоталар, оксикарбон кислоталар ва уларнинг мураккаб эфирлари тўйинмаган карбон кислоталарга айлантирилиши мумкин. Бундай йўл билан асосан α,β-тўйинмаган монокарбон кислоталар олинади.
Алкоксифосфоранлар альдегидлар билан осон реакцияга киришиб тўйинмаган монокарбон кислоталарнинг мураккаб эфирларини ҳосил қилади:
Ушбу йўл билан табиий тўйинмаган карбон кислоталар олинади.
Тўйинмаган карбон кислоталар малон кислотасининг альдегидлар билан конденсацияси натижасида ҳам ҳосил бўлади (Кневенагель реакцияси, 1896 й.).
Тўйинмаган карбон кислоталар рангсиз суюқликлар ёки осон суюқланадиган кристалл моддалардир. Энг содда вакиллари сувда эрийди ва ўткир ҳидга эга.
α,β-тўйинмаган кислоталарнинг молекуласида боғланган қўшбоғлар системаси мавжуд. Бунинг натижасида қўшбоғнинг қутбланиши содир бўлади:
Агар каррали боғ карбоксил гуруҳдан узоқроқда бўлса боғланган система ҳосил бўлмайди.
α,β-тўйинмаган монокарбон кислоталари, айниқса учбоғ тутувчи кислоталар тўйинган кислотларга нисбатан кучли кислоталар ҳисобланади. Бу боғланган системанинг мавжудлиги ва α-углерод атомининг гибридланиш ҳолатининг ўзгариши билан боғлиқ.
Кислота
|
pKa(H2O)
|
CH3CH2COOH
|
4,87
|
CH2=CHCOOH
|
4,26
|
HC≡CCOOH
|
1,84
|
CH3C≡CCOOH
|
2,6
|
CH3CH=CHCH2COOH
|
4,51
|
Тўйинмаган карбон кислоталар тўйинган кислотларга, алкенларга (алкинларга) хос бўлган барча реакцияларга, масалан полмерланиш реакцияларига киришади. Айниқса α,β-тўйинмаган кислоталар осон полмерланади. Бу RCH2CH*COOH радикалнинг электронни карбоксил гуруҳда делокалланиши натижасида барқарорлашуви билан боғлиқ.
|
Физик-кимёвий хоссалари - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 51/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Физик-кимёвий хоссалари. 1,4-дикарбонил бирикмалар ҳушбўй ҳидли рангсиз суюқ моддалардир. Одатда қисман енолланган ҳолатда бўлади.
1,4-дикарбонил бирикмалар карбонил бирикмаларга хос барча реакцияларга киришади. нуклеофил реагентлар билан таъсирлашиб гетероциклик бирикмаларни ҳосил қилади.
10-маъруза
КАРБОН КИСЛОТАЛАР ВА УЛАРНИНГ ҲОСИЛАЛАРИ
Режа:
1. Карбон кислоталар классификацияси, номенклатураси ва изомерияси
2. Карбон кислоталарни олиниш усуллари
3. Карбон кисолоталарни физик хоссалари
4. Карбон кислоталарни кимёвий хоссалари
5. Карбон кислоталарни энг муҳим вакиллари
Карбон кислоталар молекуласида –СООН карбоксил гуруҳ деб аталувчи атомлар гуруҳи тутадиган органик бирикмалардир.
Карбоксил гуруҳ энг оксидланган характеристик (функционал) гуруҳ ҳисобланади. Буни алкан-спирт-альдегид-кислота қаторида кузатиш мумкин.
Карбон кислоталар углеводород қолдиғининг табиати ва карбоксил гуруҳлар сонига кўра таснифланади. Карбон кислоталарга уларнинг алмашинган ҳосилалари-бошқа функционал гуруҳлар тутувчи, ҳамда карбоксил гуруҳ бўйича ҳосилалари ҳам киради. Уларни қуйидаги гуруҳларга ажратиш мумкин:
Монокарбон кислоталар (тўйинган, тўйинмаган, аренкарбон кислоталар).
Дикарбон ва поликарбон кислоталар (тўйинган, тўйинмаган, арендикарбон ва поликарбон кислоталар).
Карбон кислоталарнинг функционал ҳосилалари (ацилгалогенидлар, ангидридлар, мураккаб эфирлар, амидлар, иминоэфирлар, амидинлар, тио- ва дитиокислоталар, пероксикарбон кислоталар, нитриллар, изоцианидлар);
Карбон кислоталарнинг ҳар хил функционал гуруҳлар тутувчи ҳосилалари (галогенкарбон кислоталар, гидроксикарбон кислоталар, аминокарбон кислоталар, оксокарбон кислоталар);
Карбонат кислотасининг шартли равишда карбон кислоталар ҳосилаларига киритилган ҳосилалари.
|
| |
Оhоr sifatini tekshirish - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi
IPLARNI TO‘QUVCHILIKKA TAYYORLASH
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi
|
-su’wret.
Gimnastikali’q tayaqsha menen wori’nlanatug’i’n yekinshi shi’ni’g’i’wlar kompleksi

|
-su’wret.
Gimnastikali’q tayaqsha menen wori’nlanatug’i’n yekinshi shi’ni’g’i’wlar kompleksi
|
bet | 52/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq Dene90-su’wret.
Gimnastikali’q tayaqsha menen wori’nlanatug’i’n yekinshi shi’ni’g’i’wlar kompleksi.
Ayaqlardi’n’ ushi’n biraz ashi’p, tayaqshani’ aldi’nda uslaw, keyin tayaqshani’ basti’n’ jani’nda tuti’p turi’w.
Tayaqshani’ arqada — belge qoyi’p uslaw, keyin woni’ shep ta’repte — basti’n’ jani’nda uslap turi’w.
Tayaqshani’ jerge qoyi’p, u’stinen aldi’g’a ha’m arqag’a qaray sekiriw (93-su’wret).
Tayaqshani’ ko’kirek u’stinde, to’men tu’sirip, aldi’g’a qaray qollardi’ sozi’p, ko’kirektin’ aldi’nda, keyin tayaqsha- ni’n’ yeki ushi’nan uslap, won’ ta’repke iyiliw (94-su’wret).
Arqansha menen isleytug’i’n shi’ni’g’i’wlar kompleksi.
Arqanshani’ yeki bu’klep ayaq ushi’ asti’nan wo’tkizip, joqari’g’a sozi’p, aldi’nda uslaw, son’ taban asti’nan wo’t- kerip , yeki qaptaldan uslap turi’w (95-su’wret).
Tik turg’anda arqansha (skakalka)ni’ bu’klep, artqi’ ta’repte uslaw, keyin iyilip , dizenin’ arti’ndauslaw.
Tik turg’an halda arqanshani’ ayaq u’stinen wo’tkizip, qollardi’ qaptalg’a qaray sozi’w.
Woti’rg’an halatta arqanshani’ ayaq asti’nan wo’tkerip, yeki qaptalg’a jayi’w.
Arqanshani’ bir ayaqti’n’ asti’nan wo’tkiziw ha’m yeki qaptalg’a sozi’p turi’w.
Arqanshani’ won’ ayaq asti’nan wo’tkizip , qollardi’ yeki qaptalg’a qaray jayi’w, shep ayaqti’ arqa ta’repke qaray sozi’p , iyilip ten’salmaqli’li’qti’ saqlaw (96-su’wret).
|
| |
Ohorlash jarayonidagi avtomatik rostlagichlar

84
elektrodvigatelga berilayotgan kuchlanish kamayib boradi, shu
sababli dvigatelning aylanishlari soni ham kamayadi va bu hol
to‘quv g‘altagining aylanishlar sonining kamayishiga olib keladi.
Shunday qilib, to‘quv g‘altagidagi o‘ralish tezligi doimiy saqlanib
qoladi.
O‘ralish zichligi, skaloning 5 g‘altakka siqilishini o‘zgartirish,
ya’ni pnevmosilindrdagi 8 bosim kuchini o‘zgartirish yo‘li bilan
rostlanadi.
Ohorlash omillari va ularni rostlash

82
Jun tolali tanda ipi uchun
1,0 – 1,5 %
Kanop
tolali ip uchun
0,5 – 0,8 %
Sun’iy ipak uchun
3,0 – 6,0 %
Iplarning cho‘zilishi muqobil miqdordan ko‘payib ketsa, tanda
iplarining
sifati kamayadi, bu hol esa to‘quv dastgohida iplar
uzilishining ko‘payishiga olib keladi.
Cho‘zilish miqdorini rostlab turish uchun ohorlash mashinalari
tenglashtiruvchi mexanizmlar bilan jihozlangan. SHB-9/140
mashinalarida 4 ta tenglashtiruvchi mexanizm o‘rnatilgan. Bu
mexanizmlar cho‘zilish miqdorini mashinaning
quyidagi zonalarida
o‘zgartiradi:
I – tortish vali va siqish vali;
II – siqish
vali va quritish barabanlari;
III – quritish barabani va ikkinchi tortish vali;
IV – ikkinchi tortish vali va chiqish vali.
Tenglashtiruvchi mexanizmdagi yetaklovchi valning tezligi
doimiy va o‘zgaruvchan harakatlardan tashkil topgan. Tenglash-
tiruv chi mexanizm yordamida cho‘zilishni 15 % gacha o‘zgartirish
mumkin.
Ohorlash moddalari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi
IPLARNI TO‘QUVCHILIKKA TAYYORLASH
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi
|
Da’slepki jag’dayda - Dene-tarbiya-5

|
Dene-tarbiya-5
|
bet | 57/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneDa’slepki jag’dayda turi’n’, keyin ayaqti’n’ pa’njeleri menen gimnastikali’q tayaqti’n’ ushi’nan ju’rin’. Da’slep won’, keyin shep ayag’i’n’i’z benen tayaqsha ushi’n basi’n’.
Da’slepki jag’day — keyin woti’ri’p aldi’g’a qaray iy- ilin’ ha’m ja’ne da’slepki halati’n’i’zg’a qayti’n’. Sonnan keyin ayaqlari’n’i’zdi’ shep ha’m won’ ta’repke aylandi’ri’n’.
DENE TA’RBIYADAN TAPSI’RMALAR
Salamatli’qti’ bekkemlewdin’ yen’ a’hmiyetli faktori’ — bul duri’s fizikali’q jaqtan rawajlani’w ha’m tu’rli ha’reket- lerge tayar turi’w. Aldi’n’g’i’ sabaqlarda wo’tilgenlerdi bekkemlewdin’ yen’ ani’q joli’ — bul dene ta’rbiyasi’nan berilgen u’y wazi’ypalari’n wo’z waqti’nda, turaqli’ wori’nlap bari’w. Sabaq waqti’nda woqi’wshi’lardi’n’ ko’p bolg’anli’g’i’ sebepli ustazi’n’i’z sizge jeterli itibar beriwge u’lgermey qalg’an boli’wi’ mu’mkin. Usi’ na’rsenin’ worni’n tolti’ri’wda u’y wazi’ypalari’ ja’rdemlesedi, degen u’mittemiz. Wazi’y- palardi’ turaqli’ wori’nlap barg’ani’n’i’z, sizde keleshek maqsetin’izge yerisiw joli’nda ushi’rasqan tosi’qlardi’ jen’ip wo’tiw si’patlari’n ta’rbiyalap bari’wi’ ta’biyiy.
Usi’lardan kelip shi’g’i’p, shug’i’llani’w ushi’n u’yge berilgen tapsi’rmalardi’ tan’lap alg’ani’mi’zda sizlerdin’ jasi’n’i’z, wo’zine ta’n fizikali’q ta’replerin’iz, yer balalar ha’m qi’zlardag’i’ imkaniyat da’rejelerin yesapqa aldi’q. Qalaberse, bul shi’ni’g’i’wlar u’y sharayati’nda wori’nlani’wi’ qolay boli’wi’na da itibar berdik. Usi’ni’li’p woti’rg’an u’y wazi’ypalari’mi’z sizin’ salamatli’g’i’n’i’zdi’ bekkemlep, mektepte, klasta yen’ ku’shliler qatari’nda boli’wi’n’i’zg’a ja’rdemlesedi, degen u’mittemiz.
Biz to’mendegi berilgen wazi’ypalardi’ woqi’w bag’dar- lamasi’ni’n’ talaplari’nan kelip shi’g’i’p, sonday-aq, siz shug’i’llani’p ati’rg’an sportti’n’ si’rlari’n puxta iyelewde ja’rdem beredi, degen niyette du’zgen yedik. Shi’ni’g’i’w- lardi’n’ ko’pshiligin u’y sharayati’nda, ayi’ri’mlari’n bolsa ko’she yamasa woyi’n maydanshalari’nda wo’z qatarlari’n’i’z benen a’melge asi’ri’wi’n’i’z mu’mkin.
|
| |
energiyası, yadro energiyası, quyash energiyası

|
energiyası, yadro energiyası, quyash energiyasıBog'liq Fizika 6-klassenergiyası, yadro energiyası, quyash energiyası hám t.b. Avtomobil,
samolyot, úlken kemelerdi júrgiziwde benzin, kerosin, dizel janar mayı
dep atalatuǵın neft ónimleri dvigatellerinde jaǵılıp jıllılıq energiyası
payda etiledi. Sońınan jıllılıq energiyası mexanikalıq jumısqa aylanadı.
Tap usı sıyaqlı elektr stanciyalarda suwdıń mexanikalıq energiyası
yaki janar maydıń janıwı arqalı payda etilgen jıllılıq energiyası elektr
energiyasına aylandırıladı. Sanaatta, turmıslıq xızmette elektr energiyası
basqa túrdegi energiyaǵa yaki jumısqa aylanadı.
Insanlar hám haywanlar da iskerlik kórsetiwi ushın energiya
jumsaydı. Olar bul energiyanı iship-jegen awqatlarınan aladı. Hár kúni
úlken jastaǵı adamlarǵa 15 000 000 Dj, mektep jasındaǵı balalarǵa (11–
15 jastaǵı) – 12 000 000 Dj energiya kerek boladı.
Anıq bir túrli jumıstı orınlaw ushın hár túrli waqıt kerek bolıwı
múmkin. Mısalı, 10 000 gerbishti 300 m ge tasıw ushın eki adam kúni
boyı islewi kerek bolsa, mashinada bul jumıstı bir neshe minutta
orınlaw múmkin. Jumıstıń tez yaki ásten orınlanıwın kórsetetuǵın
shama sıpatında quwatlılıq túsinigin kirgizemiz. Quwatlılıq degende
qan day da bir waqıt bólegi ishinde (1 sekundta) orınlanǵan jumıs
túsi niledi. Quwatlılıqtı N menen belgileytuǵın bolsaq, onı tabıw ushın
orınlanǵan jumıstı, sol jumıstı orınlaw ushın ketken waqıtqa bóliw kerek:
N =
A
t
,
Quwatl
ılıq =
jumıs
waqıt
N – quwatlılıq, A – jumıs, t – waqıt.
Quwatlılıqtıń birligi sıpatında vatt (W) qabıl etilgen.
1W = 1
Dj
s
.
Bul birlik birinshi bolıp puw mashinasın oylap tapqan inglis oylap
tabıwshısı Dj. Uatt (Watt) húrmetine qoyılǵan.
Kúndelikli turmısta avtomobil dvigatelleriniń quwatlılıǵı at kúshi
(a.k.) dep atalatuǵın birlikte de ólshenedi. Bunıń menen mashina
motorınıń quwatlılıǵı júk tartıwshı attıń kúshi menen salıstırıladı.
1 a.k. = 735,5 W.
75
Adam
quwatlılıǵı,
70-80 W
«Neksiya»
avtomobili
75 kW
TE 10 L
teplovozı
2200kW
IL-62
samolyotı
30600 kW
Kosmos kemesinıń
raketası «Energiya»
125 000 000 kW
1. Mashina dvigateliniń quwatlılıǵın bile otırıp, onıń berilgen
waqıtta qansha jumıs orınlay alatuǵının qalay esaplaw múmkin?
2. Quyash energiyasınan paydalanıp isleytuǵın qanday qurılmalardı
bilesiz?
3. Kúndelikli turmıstan quwatlılıqqa baylanıslı mısallar keltiriń.
|
| |
-usul. Yigirmadan kichik sonlarni ko’paytirish

|
-usul. Yigirmadan kichik sonlarni ko’paytirish
|
bet | 56/80 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 1,93 Mb. | | #117182 |
Bog'liq Axborot texnologiya4-usul. Yigirmadan kichik sonlarni ko’paytirish. Yigirmadan kichik ikki sonni ko’paytirish uchun, birinchi songa ikkinchi sonning birliklarini qo’shib, natija oxiriga nolni yozib qo’yib va birliklar ko’paytmasini qo`shish kifoya.
Isbot. А1 =10 + а1 va А2 =10 + а2 — berilgan son bo’lsin. Qoidaga asoslanib (10 + а1 + а2) 10 + а1 а2 = 100 + 10 а1 + 10 а2 + а1 а2 = 100 + 10 (а1 + а2) + а1 а2 =А1 А2 ifodasini tuzamiz va shaklini almashtiramiz. Demak, А1 А2= (10 + а1 + а2) 10 + а1 а2. Shuni isbotlash talab qilingan edi.
Misol. 18 13 ifodaning qiymatini toppish uchun quyidagilarni amalga oshiramiz:
Birinchi songa ikkinchi sonning birliklarini qo’shamiz: 8 + 3=21;
Natijaning oxiriga nolni yozib qo’yamiz va birliklarning ko’paytmasini qo’shamiz,natijaga ega bo’lamiz: 210 + 8 3 = 234.
5-usul. Bo’lish usullari. Bo’lish uchun ratsional xisoblash usullari ko’paytirish qoidalari va quyidagi keyingi (bo’linmaning o’zgarishlari) xossalarda asoslanadi:
5.1 - xossa. Agar bo’liniluvchini bir necha marta oshirsak yoki kamaytirsak, bo’linma ham mos ravishda oshadi yoki kamayadi, ya'ni: , ,b ) [( =d) [(( ): =d:b) (( ): =d:b)].
Isbot. , ,b , =d bo’lsin. Ko’paytmaning assotsiativ va kommutatib qoidalariga asoslanib ): = : = : = : b= d b va : = ): = )=d:b ga ega bo’lamiz. Demak, ): = d b va : =d:b. Shuni isbotlash talab qilingan edi.
5.2 - xossa. Agar bo’luvchini bir necha marta oshirsak (kamaytirsak), bo’linma ham mos ravishda oshadi (kamayadi).
Xossaning isboti 5.1 xossasiga o'xshash.
Berilgan xossaga asoslangan xisoblash jarayonini soddalashtirishga yordam beruvchi usullarni ko’rib chiqamiz.
|
| |
-TEMA
ENERGIYA TÚRLERI. QUWATLÍLÍQ

29-TEMA ENERGIYA TÚRLERI. QUWATLÍLÍQ Gerbish penen shege qaǵıw mısalında Siz, gerbishti qansha joqarıǵa
kot’erip shegeni ursańız, onıń taxtaǵa sonsha tereńirek kiretuǵının
bilip aldıńız. Demek, gerbishtiń jumıs orınlay alıw qábileti, yaǵnıy
energiyası onıń awhalına baylanıslı boladı eken.
Óz ara tásirleniwshi denelerdiń birbirine salıstırmalı jaylasıwı sebepli iye bolǵan energiyası potencial energiya dep ataladı. Berilgen mısalda gerbishtiń orınlaǵan jumısı A = F awırlıq kúshi
· h qa teń.
Bunda F awırlıq kúshi
– gerbishtiń awırlıq kúshi; h – gerbishsiń shege qal-
paǵına salıstırǵandaǵı biyikligi. Bul jumıs gerbishtiń energiyası esabı-
nan orınlanǵanlıǵı ushın onıń potencial energiyası E p = F awırlıq kúshi
· h yamasa
E p = mgh. Buralatuǵın saatlarda prujinasın qısıp, onda potencial energiya
payda
etiledi.
Sońınan
prujina
áste-aqırın
jazdırılıp,
saat
mexanizmin, yaǵnıy strelkalardı háreketke keltirip, mexanikalıq
jumıs orınlaydı. Dáryalardı bógep, plotinalar qurıladı. Bunda
suwdıń qáddi kóteriledi. Sońınan bul suwlar arnawlı trubalar
arqalı túsirilip, suw jolına ornatılǵan párriklerdi aylandıradı.
Deneler potencial energiyadan basqa kinetikalıq energiyaǵa da
iye bolıwı múmkin. Kinetikalıq energiya denelerdiń tezligi sebepli bar boladı. E k m =
u
2
2
. 47-súwret.
Mısalı, tegis salmada aǵatuǵın suw oǵan
ornatılǵan shıǵırdı aylandıradı. Samal da párrik-
lerdi aylandıradı.
Dene bir waqıttıń ózinde hám potencial, hám
kinetikalıq energiyaǵa iye bolıwı múmkin. Mısalı,
Jerden belgili bir biyiklikke kóterip qoyılǵan dene
(I halat) tek potencial energiyaǵa ǵana iye boladı
(47-súwret). Dene erkin jiberip qalınsa, túsip
atırǵanda biyikligi kemeyedi, lekin tezligi artadı.
Dene II halatta jerden h 1
biyiklikte bolǵanlıǵı
74
ushın potencial energiyaǵa iye bolsa, tezlikke iye bolǵanlıǵı ushın
kinetikalıq energiyaǵa da iye boladı.
Tábiyatta energiyanıń kóplegen túrleri bar. Jıllılıq energiyası, elektr
­shınıǵıw - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

8shınıǵıw
1. Suw astınan awırlıǵı 3000 N bolǵan tastı kóteriw ushın qanday
kúsh kerek? Tastıń kólemi 120 dm
3
. (Juwabı: 1800 N).
2. Kemeniń suwǵa batatuǵın bóliminiń beti 2000m
2
. Oǵan qanday
qosımsha júk júklense, keme suw ishine jáne 1 m batadı. Teńiz
suwınıń tıǵızlıǵı 1,03 g/sm
3
. (Juwabı: 2060 tonna).
3. Deneniń hawadaǵı awırlıǵı 196 N, kerosindegi awırlıǵı 180 N.
Deneniń kólemin tabıń. (Juwabı: 2000 sm
3
).
4. Alyuminiyden jasalǵan dene kerosinge batırılǵanda oǵan 136 N
iyteriwshi kúsh tásir etedi. Deneniń hawadaǵı awırlıǵın tabıń. (Juwabı:
459 N).
5*. Metall bóleginiń suwdaǵı awırlıǵı 850 N, kerosindegi awırlıǵı
950 N. Deneniń tıǵızlıǵın tabıń. (Juwabı: 2700 kg/m
3
).
6*. Bir shar vodorod gazi menen, ekinshisi geliy gazi menen
toltırıldı. Eger olardıń gaz benen toltırılıwınan aldınǵı awırlıqları hám
kólemi birdey bolsa, qaysı biriniń kóteriw kúshi úlken boladı? Vodorod
gaziniń tıǵızlıǵı 0,00009 g/sm
3
, geliydiki 0,00018 g/sm
3
hám hawaniki
0,00129 g/sm
3
dep alınsın. (Juwabı: Vodorod gazi toltırılǵanda 1,08 ese
úlken).
7. Kólemi 20 m
3
bolǵan shar vodorod gazi menen toltırılǵan. Shar
qanday júkti kótere aladı? (Juwabı: 24 kg).
76
8*. Kese kesim beti 1 m
2
, qalıńlıǵı 0,4 m bolǵan muz bólegi suwda
júzip júr. Muzdı tolıq suwǵa batırıw ushın keminde qansha jumıs
atqarıw kerek? Muzdıń tıǵızlıǵı 900 kg/m
3
. (Juwabı: 80 Dj.).
9. Jılıǵan hawa joqarıǵa kóteriledi, suwıǵanı tómenge túsedi.
Sebebin túsindiriń.
10. Úyińizdegi shań sorǵısh, suwıtqısh, televizor hám soǵan uqsas
ásbaplardıń pasportına qarap, tutınıw quwatlılıǵın anıqlań. Olardıń bir
kúnde qollanılatuǵın waqtına qarap orınlaǵan jumısın esaplań.
11. Bólmedegi samallatqıshtıń quwatlılıǵı 35 W. Onıń 10 minutta
orınlaǵan jumısı nege teń (Juwabı: 21 kDj).
12. Juwırıw jarısında qatnasqan oqıwshınıń quwatlılıǵı 700 W qa
teń boldı. 100 m aralıqtı 15 sekundta basıp ótetuǵın bolsa,‚ orınlaǵan
jumısı nege teń boladı? (Juwabı: 10500 Dj)‚.
13. Ózbekistanda islep shıǵarılatuǵın «Epika» avtomobil dvigateliniń
quwatlılıǵı 156 a.k. ne teń. Avtomobil bir saat qozǵalǵanda qansha
jumıs orınlaydı?
14*. 10 km biyiklikte 360 km/saat tezlik penen ushıp atırǵan
samolyottıń potencial energiyası, onıń kinetikalıq energiyasınan neshe
ese kóp? (Juwabı: 20.)
15. Uzınlıǵı 20 sm, massası 30 g bolǵan qálem stol ústinde jatır. Ol
vertikal halatqa keltirilse, potencial energiyası qalay ózgeredi?
16. Eger deneniń tezligi 4 ese asırılsa, onıń kinetikalıq energiyası
qalay ózgeredi?
17. Gidroelektrostanciya qurıw ushın dárya suwı bóget penen
tosıladı. Bóget qanday wazıypanı atqaradı?
18. Suw túbinen kóterilip atırǵan torsıldaqtıń potencial energiyası
qalay ózgeredi? Kinetikalıq energiyası she?
19. Avtomobildiń dvigateli 86 a.k. ne teń. Onı W larda ańlatıń.
|
Microsoft Power Point - Ta`lim texnologiyasi tuzilishini tushuntirish Reja: Ta’lim texnologiyasining maqsadi va vazifalari

|
Ta`lim texnologiyasi tuzilishini tushuntirish Reja: Ta’lim texnologiyasining maqsadi va vazifalari
|
bet | 52/80 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 1,93 Mb. | | #117182 |
Bog'liq Axborot texnologiyaMicrosoft Power Point — universal, imkoniyatlari keng bo‘lgan, ko‘rgazmali grafika amaliy dasturlari sirasiga kiradi va matn, rasm, chizma, grafiklar, animatsiya effektlari, ovoz, videorolik va boshqalardan tashkil topgan slaydlarni yaratish imkonini beradi.
Slayd — ma’lum bir o‘lchamga ega bo‘lgan muloqot varaqlari hisoblanadi. Unda biror maqsad bilan yaratilayotgan namoyish elementlari joylanadi.
Slaydlar ketma-ketligidan iborat tayyor taqdimotni kompyuter ekranida, videoproyektor yordamida katta ekranda namoyish qilish mumkin. Taqdimotni tashkil qilish — slaydlar ketma-ketligini loyihalash va jihozlash demakdir.
Taqdimot axborot texnologiyasining samaradorligi ko‘p jihatdan taqdim etuvchi shaxsga, uning umumiy madaniyati, nutq madaniyati va x.k.larga bog‘liq ekanligini ham unutmaslik lozim.
Power Point dasturi Microsoft firmasining Windows qobig‘i ostida yaratilgan bo‘lib, ushbu dastur prezentatsiyalar (taqdimot qilish, ya’ni tanishtirish) bilan ishlash uchun eng qulay bo‘lgan dasturiy vositalardan biridir. Bu dastur orqali barcha ko‘rgazmali qurollarni yaratish va ba’zi joylarda esa ma’lumotlar bazasi sifatida ham qo‘llash mumkin. Ayrim hollarda, bu dasturdan multimedia vositalarini boshqarish va ularni qo‘llab, namoyish etuvchi qurilmalarga yuborish vazifalarini ham bajarish mumkin.
Power Point dasturida taqdimot materiallarini tayyorlash quyidagi bosqichlardan iborat
BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARINI NOMERLASHGA O'RGATISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH
Ma’ruza matni.
1-usul. Bir ko’paytmaning ko’payuvchisini ikkita sonning bo’linmasi shaklida ifodalanishi. Bir ko’paytmaning ko’payuvchisini ikkita sonning bo’linmasi shaklida ifodalanishi uchun, ikkinchi ko’paytmani kamayuvchi va ayriluvchiga ko’paytiriladi,keyin ko’paytmaning ayirmasi topiladi.
Berilgan usul qator qoidalarni ifodalashga imkon beradi.
1 - qoida. 9 (99, 999)ga ko’paytirish. Sonni 9 (99, 999)ga ko’paytirish uchun, uni 10 (100, 1 000) marta oshirish va olingan natijadan sonning o’zini ayirish kifoya.
Isbot. a — berilgan son bo’lsin. 9 ga ko’paytirish qoidasiiga asoslanib, а 10 – а ifodasi sodda а 9 shakliga ega bo’ladi. Demak, а 9 = а 10 - а. Shuni isbotlash talab qilingan edi.
99 va 999 ga ko’paytirish qoidalari o’xshash isbotlanadi.
Misol.
а) 87 9 = 87 10 - 87 = 870 - 87 = 783;
b) 469 99 = 469 100 - 469 = 46 900 – 469=46431;
c) 3 726 999 = 3 726 1 000 - 3 726 = 3 726 000 - 3 726 = 3 722 274.
-1(n 4) ga ko’paytirish qoidalarini huddi shunday ifodalash va isbotlash mumkin.
9, 99 va 999 ga ko’paytirishning yana boshqa qoidalari mavjud.
|
| |
Kúshtiń birligin kórsetiń - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki...

79
suw, awır nárselerdi duzlı suw kótergendey kótere almaydı», – dep
aytqan. Bunda qaysı nızam haqqında sóz boladı?
A) Paskal nızamı.
B) Nyuton nızamı.
C) Arximed nızamı.
D) Beruniy nızamı.
18.
Gápti tolıqtırıń. «Denelerdiń waqıt ótiwi menen keńislikte jaylasqan
ornınıń basqa denelerge salıstırǵanda ózgeriwine... delinedi».
A) ... traektoriya...
B) ... jol...
C) .... mexanikalıq qozǵalıs...
D) ... materiallıq noqat...
19.
Arximed kúshi formulasın kórsetiń:
A)
F
A
=
s
V
j
·
g.
B)
F =
mg.
C)
F
A
S
=
.
D)
F =
pS.
20.
Normal atmosfera basımı hawanıń temperaturası qansha bolǵan
halat ushın belgilenedi?
A) 20° C.
B) 10° C.
C) 0° C.
D) 36° C.
21.
Asakada shıǵarılǵan «Matiz» markalı avtomobili dvigateliniń
quwatlılıǵı 38246 W qa teń. Onı «at kúshi»nde ańlatıń.
A) 75.
B) 52.
C) ≈ 38.
D) 80.
22.
Massası 4 kg hám maydanı 8m
2
bolǵan gilem edenge qansha basım
túsiredi (Pa)?
A) 50.
B) 5.
C) 2.
D)
0,5.
23.
Bólmege ornatılǵan samallatqısh quwatlılıǵı 36 W. Onıń 40 s