SOXTA SIL - Tibbiyot institutlari qoshidagi

SOXTA SIL
Soxta sil - o'tkir toksik allergik o'zgarishlar, xususan: isitma, ingoksikkatsiya, turli toshmalar xamda oshqozon-ichak tizimi a'zolarining zararlanishi bilan kechadigan kasallikdir.
1895 yilda K.Ebert bu kasallikdan o'lgan xayvonlarning ichki a'zolarida xuddi sil kasalligidagiga o'xshash bo'rtmalarni aniqlagan va kasallikni soxta sil (psevdotuberkulez) deb atashni tavsiya qilgan.
Etiologiyasi. Soxta sil kasalligina qo'zg'atuvchisi –Yersinia pseudotuberculosis tayoqcha shaklidaga grammanfiy, mayda mikrobdir. 1 dan 6 tagacha xivchinlari bor, xarakatchan. Oddiy va birikmali ozuqa muxitida yaxshi o'sadi.
Soxta sil mikrobida ikki xil: somatik O - va xivchinlari bilan bog'liq N-antigenlari mavjud. O-antigeni bo'yicha bu mikrobning 6 ta serovari aniqlanadi. Odamlarda ko'proq hollarda I, kamroq III va IV serovarlari kasallik qo'zg'atadi.
Soxta sil mikrobi o'zida ham ekzo-, xam endotoksinlar saqlaydi (ichak iyersiniozi qo'zg'atuvchisida esa faqat endotoksin mavjud).U past haroratda, xatto sovutgich sharoitada (+4+8°S) tez ko'paya oladi. Qayta-qayta muzlatilganda va muz eritilganda xam o'lmaydi. U tuproqda, suvda va ba'zi xil ozuqalarda o'zoq vaqt saqlanishi va xatto qaynatilgan suvda — bir yildan ortiq, 5 kundan 150 kungacha, nonda — 145 kungacha, sutda esa 18 kungacha saqlanadi. Biroq u quritilganda va quyosh nuri ta'sirida tez nobud bo'ladi. Qaynatilganda 10-50 sek. da o'ladi. Dezinfeksiyalovchi Moddalar uni bir necha minutda o'ldiradi.
Epidemiologiyasi. Soxta sil zooantroponoz kasalliklar guxiga kiradi. Tabiiy sharoitda soxta sil bilan sut emizuvchilar (60 turi), qushlar (27 turi), amfibiyalar va baliqlarning ko'p turi kasallanishi mumkin. Biroq kasallikning asosiy manbai yovvoyi va sinantrop (xonaki) kemiruvchi xayvonlardir. Yirik xayvonlardan qoramollar, qo'y-echkilar, otlar, eshaklar, itlar mushuklar xam kasallik manbai bo'lishlari mumkin. Ular o'zlarining chiqindilari bilan oziq-ovqat va suvni ifloslantiradilar. Oziq - ovqat va suvlarda iyersiniylar saqlanibgina qolmay past xaroratda ko'payadilar xam.
Kasallik manbai odam xam bo'lishi mumkin. Bolalar kasallikni onalaridan yuqtirishlari xam mumkin.
Soxta sil odamga asosan og'iz orqali ifloslantirilgan oziq-ovqat maxsulotlarini, asosan termik ishlov berilmaydigan — sabzavotlar (karam, piyoz, sabzi, ko'katlar), shuningdek, sut, go'sht, baliq va mevalarni iste'mol qilish yo'li bilan yuqadi. Kasallikni suv orqali yuqishi, ochiq suv xavzalaridan olingan suvni qaynatmasdan ichish tufayli sodir bo'ladi. Soxta silda boshqa xil tarqalishi yo'llarini epidemiologik axamiyati juda kam. Kasallik asosan sporadik ko'rinishda, bazi bolalar jamoalarida guruxiy tarzda, kamdan-kam epidemiya shaklida tarqalish mumkin. Soxta sil baxor (mart-may) oylarida ko'proq kuzatiladi.
Klinikasi. Iyersinioz va soxta sil kasalligi klinik turlarining har xilligi va ko'pligi bilan boshqa yuqumli kasalliklardan farqlanib turadi. Kasallikni cheklangan lokalizatsiyalashgan va tarqoq — generalizatsiyalashgan turlari farqlanadi.
Cheklangan turi gastroenterokolit, gastroenterit, enterokolit, enterit, o'tkir terminal ileit, mezadenit va appenditsit ko'rinishida kechadi.
Tarqoq turi esa toksik-allergik o'zgarishlar, bakteriyemiya alomatlari bilan namoyon bo'ladi. Bu tur asosan Uzoq Sharq qizilchasimon isitmasi va sepsis ko'rinishida kechadi.
Kasallik kechishi og'ir-yengilligaga qarab yengil, o'rta-og'ir va og'ir kechishi, harakteriga qarab - silliq va asoratlangan, shu jumladan zo'riqish va qaytalanishlar bilan kechadigan turlari farqlanada. Soxta silning davomiyligi o'tkir (1.5 oygacha), cho'zilgan (1.5-3 oy) va surunkali (3 oydan ortiq) bo'lishi mumkin.
Yashirin davri 3 kundan 18 kungacha. Ko'proq 5-7 kun, kichik yoshdagi bolalarda 1-5 kun bo'ladi.
Soxta sil 20-40% bemorlarda cheklangan turlarda kechadi va ko'proq gastroenterokolit, gastroenterit, enterokolit va enterit ko'rinishida namoyon bo'ladi. Bu klinik turlar o'gkir boshlanib, umumiy intoksikatsiya kuzatilsada, ichak iyersiniozidagi shu to'rlarga nisbatan yengilroq va qisqaroq kechadi. Ba'zi bemorlarda aksirish, yo'tal, tomoq og'rishi kabi alomatlar ham bo'lshsh mumkin. Kasallikni umumiy davomiyligi, odatda 1 haftadan oshmaydi.
Sohta silda kuzatilishi mumkin bo'lgan o'tkir termital iyelit, mezadenit va appenditsitlar klinik kechishi jihatidan ichak iyersiniozida aytilgan shu turlardan farqlanmayda. Korindagi azolarning jarohatlanishi bilan birga, toksik-allergik sindromlar: turli toshmalar, bo'g'imlarda og'riq va artritlar, ko'z va yumshoq tanglayni qizarish, tilning "malina" ko'rinishida bo'lishi kuzatiladi.
Pereferik qonda leykotsitoz, neytrofilez, hamda ECHT ning ortashi ko'riladi.
Sohta sil 60-70 % bemorlarda tarqalgan turlarda kechadi. Soxta silni bu shakli, asosan ikki xil klinik ko'rinishida skarlatinasimon isitma hamda septik turlarda namoyon bo'ladi. Skarlatasimon isitma — odatda o'tkir boshdanib, tana harorati 38-400S gacha ko'tariladi. Nohushlik, quvvatsizlik boshda, mushaklar va bo'g'imlarda og'riq, bosh aylanishi va ishtahaning pasayishi kuzataladi. Ba'zan biroz yo'tal, yutinganda tomoqda og'riq, tomoq qirilishi kabi belgilar ham kuzatilishi mumkin. Keyinchalik bemorning qornida biroz og'riq paydo bo'lib, ko'ngli aynab qusadi, bazan ichi ketadi. Bemorning yuzi kepchigan, cheklangan qizarish hamda og'iz-burun uchburchagi terisining oqarganligini ko'rish mumkin. Bemorning ko'z va tomog'i qizargan, tili oq karash bilan qoplangan bo'ladi.
Kasallikning 1-6 (ko'pincha 2-4) kunlari bemorning terisida xuddi skarlatinadagiga o'xshash mayda toshma toshishi juda xosdir. Ko'pincha bu toshmalar bilan bir qatorda yirikroq — rozeolez, papulez yoki mayda dog'li toshmalar bo'lib, ular asosan yirik bo'g'imlar atrofida joylashadi. Toshmalar asosan simmetrik ravishda, tananing yon tomonlarida, qo'ltiq osti, Simon uchburchagi, qul va oyoq terilarining ko'proq ichki tomonlarida joylashadi (7-rasm). Bemorning yuzi va boshida toshma bo'lmaydi. Toshma 1-7 kun saqlanib iz qoldirmasdan yo'qoladi. Ko'pchilik mayda limfa bezlari kattalashadi. Bu davrda ko'pchilik bemorlarda artralgik og'riqlar kuzatilib, keyinchalik poliartrit alomatlari namoyon bo'ladi.
Bu davrda til karashdan tozalanib, xastalikning 5-kunidan malina tusiga kiradi. Ko'pchilik bemorlarda qoriida og'riq va g'uldirash aniqlanadi. Jigarning (ko'pchilikda taloqning xam) kattalashuvi deyarli barcha bemorlarda kuzatiladi. Ularning bir kismida parenximatoz gepatit alomatlari yaqqol namoyon bo'ladi.
Ayrim bemorlarda o'chog'li nefrit alomatlari, ba'zan "infeksion-toksik buyrak" sindromi namoyon bo'ladi.
Qonda ko'pincha neytrofilli leykotsitoz (8000-30000), limfopeniya, nisbiy eozinofiliya, ECHT ortishi kuzatiladi.
Kasallik juda og'ir kechganida bemorda meningizm, ba'zan esa serozli meningit alomatlari kuzatiladi. Kasallikning avj olgan davri 3-5 kun, ayrim xollarda 7 kun davom etadi. Biroq 30 % xollarda kasallik zo'riqishi yoki qaytalanishi mumkin. Kaytalanish klinik jixatdan oldingisidan yengalroq kechadi. Ko'pchilik bemorlarda, xastalikning 2-3-xaftasida teri kepaksimon, ko'l va oyoq kaftlarida esa po'stloqli po'st tashlash kuzatiladi.
Umuman olganda soxta silning bu turi 10 kundan 3 oygacha, ko'pincha, bir oy davom etadi.
Soxta silning septik turi kasallikning eng og'ir kechadigan shakli bo'lib, qo'proq yoshi o'tgan erkaklarda xamda go'dak bolalarda uchraydi. Kasallik tana xaroratining doimiy ravishda yuqori bo'lishi, intoksikatsiya alomatlari juda kuchliliga, ichki a'zolarning ko'plab yiringli jaroxatlanishi, jigarning kattalashishi, ba'zan jigar abssessi alomatlari bilan namoyon bo'ladi va ko'pincha o'lim bilan tugaydi.
Soxta sil asosan yengil (60-61%) kechib, o'rta og'irlikda 26 % va og'ir kechishi 13 % bemorlarda kuzatiladi.
Tashxisi. Iyersinioz va soxta sal kasalliklarida ko'pincha bemorlar shifoxonaga butunlay boshqacha (salmonellyoz, o'tkir gastroenterokolit, dizenteriya, o'tkir appenditsit, virusli gepatit, skarlatina, revmatizm, poliartrit, sepsis singari) tashxis bilan tushadilar. Kasallikni aniqlashda epidemiologik va klinik ma'lumotlar (birdaniga bir-necha odam kasallinishi, oshqozon-ichakniig zararlanishi bilan bir vaqtda toksik-allergik o'zgarishalr bo'lishi va b.) yetakchi rol o'ynasada, diagnozni uzil-kesil hal etilishi bakteriologik va serologik tekshiruvlar natijasiga asoslanadi.
Bakteriologik va serologik tekshiruvlar sohta silda xam xuddi ichak iyersiniozida ko'rsatilgan tarzda o'tkaziladi.
Davolash. Soxta silni davolashda ham etiotrop dorilarni barvaqt qo'llash davolashning asosi hisoblanadi. Kasallik kechishiga qarab antibiotiklar (levomitsetik, tetrasiklin preparatlari, aminoglikozidlar), biseptol, hamda nitrofuran preparatlari ichak iyersiniozida qayd etilgan doza va kuddatlarda beriladi.
Levomitsetinni ehtiyotlik bilan ko'llash kasallikning yengil turlarida esa umuman qo'llamaslik kerak, chunki levomitsetin immunogenez jarayonlarini pasaytirishi va kasallik qaytalanuvchi shakliga o'tishiga sabab bo'lishi mumkin. Kasallikning surunkali turini davolashda biseptol, tetrasiklin, streptomitsin kabi preparatlar yaxshi samara beradi.
Etiotrop davolashni dezintoksikatsion va desensibilizatsiyalovchi davolash bilan birga olib borish tavsiya etiladi.
Iyersinioz artritini davolashda revmatizmga qarshi dorilarni ko'llash va fizioterapevtik muolajalar ham bemor dardini tezroq yengillatishga yordam beradi.
Profidaktikasi. Soxta sil oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar xuddi ichak iyersiniozida ko'rsatilgan tarzda olib boriladi.
VABO (XOLERA)
Vabo — o'ta xavfli yuqumli kasallaklardan hisoblanadi, o'tkir gastroenterit, degidratatsiya alomatlari bilan kechadigan va keng tarqalishga moyil xastalik xisoblanadi.
Vabo odamzodga qadim zamonlardan ma'lum, Hindiston va Bangladesh vaboning endemik o'chog'i xisoblanadi. Vaqti-vaqti bilan kasallik qo'shni davlatlarga, xatto turli qit'alarga tarqalib, katta epidemiya va pandemiyalar beradi. 1817 yiddan 1925 yilgacha bo'lgan davrda yer yuzida vaboning 6 ta pandemiyasi qayd etilgan.
1961 yildan boshlab vaboning yangi — VII pandemiyasi boshlandi. Hozirgi tezyurar transport vositalari orqali vabo (yengil turda kasallangan bemorlar va vibrion tashuvchilardan) qisqa muddatda juda uzoq mamlakatlarga tarqalishi mumkin. Jumladan, 1965 yilda Qoraqalporiston va Xorazmda xam vabo epidemiyasi kuzatilgan.
90 yillardan buyon vabo Amerika, Yevropa, Osiyo, Afrika Qit'asidagi 100 dan ortiq mamlakatlarga kirib borgani qayd atilgan. O'zbekistonga xam sayyox-tijoratchilar vositasida vaboning Hindiston va Pokistondan kirib kelish hollari uchrab turadi.
Etiologiyasi. Vaboning qo'zg'atuvchisi vabo vibrioni xisoblanadi. Ilgari uni faqat klassik vibrion qo'zg'atadi, deb hisoblanar edi. 1906 yilda Sinay yarim orolida Gotshlix vabo vibrionining ikkinchi biotipini aniqladi. Uni topilgan joy nomi bilan Elg'-Tor vibrioni deb ataladi. Vaboning VII pandemiyasi u bilan bog'liq. Keyingi 4-5 yil ichida vibrionning 0139 biotipi ham vabo kasalligi qo'zg'atuvchisi deb xisoblanmoqda. U juda tez tarqalish va ko'pincha og'ir kasallik qo'zg'atnshi bilan ifodalanadi. Vabo vibrionlari O-antigenining xususiyatlariga qarab 3 xil zardob guruhi mavjud. Ular ixtiro qilgan olimlar sharafiga Ogava, Inaba va Gikoshima deb ataladi. Birinchi 2 varianti ko'proq uchraydi.
Vabo vibrioni mikroskop ostida biroz egilgan grammanfiy mayda tayoqchalar vergul shaklida ko'rinadi. Spora va kapsulalar xosil qilmaydi. Bir uchida xivchini bor. Uning yordamida tez xarakat qiladi. Ishqoriy muxitli ozuqalarda tez o'sadi. rN 7.6-9.0 bo'lgan muhit vabo vibrionlari uchun qulay xisoblanadi. Kislotali muhitda vabo vibrionlari tez nobud bo'ladi. Shu tufayli xlorid kislotaning 3% li eritmasini vaboda dezinfeksiyalovchi vosita sifatida qo'llash mumkin. Vabo vibrionlarining ekzo va endotoksini mavjud.
Tashqi muxitda vabo vibrionlarining turg'unligi atrofidagi muxitga bog'liq. Quyosh nurlari ta'sirida va quritilganida vabo vibrionlari tez nobud bo'ladi. Qaynatilganida o'sha zaxrti o'ladi. Xlorli ohak, xloramin, lizol kabi dezinfeksiya vositalari ta'sirida tez o'ladi. Nam sharoitda, ayniqsa, suvda vabo vibrionlari juda o'zoq saqlanadi. Past xaroratga chidamli, xatto muzlagan suvda saqlanib qolishi mumkin. Tashqi muhitda Elg'-Tor vibrionlari klassik vibrionga nisbatan turg'un xisoblanadi. Epidemiologiyasi. Vabo antroponoz xastalik hisoblanadi, Infeksiya manbai bemor va vibrion tashuvchidir. Vibrion og'iz orqali tushib, najas bilan ajraladi. Vibrioning tarqalishida suv juda katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, ochiq suv havzalari vabo vibrionlari bilan ifloslanganda, aholi undan kundalik maqsadlarda foydalanganida epidemiyalar kelib chiqadi. Vabo endemik o'chog'idan boshqa mamlakatlarga olib kirilgan holda, uning yangi joyda tarqalish darajasi ijtimoiy sharoit: aholining ichimlik suv va kanalizatsiya bilan ta'minlanish darajasi, turar joy va oziq-ovqat obyektlarining sanitariya xolati, aholining sanitariya madaniyati va boshqalarga bog'liq. Shu sababli Amerika, Yaponiya, ko'pgina Yevropa davlatlariga kirib qolgan vabo tarqalishi uchun sharoit bo'lmaydi va kasallik 1-2 odam bilan cheklanadi. Aksincha, rivojlanayotgan mamlakatlarda chetdan kirib kelgan vabo tez tarqalib, epidemiyalar ro'y beradi.
O'zbekistonlik olimlarning ilmiy izlanishlari natijasida gidrobiontlar baqa, qisqichbaqa, baliq, chig'anoqlar organizmida vabo vibrioni o'zoq vaqt saqlanishi aniqlandi. Suv hasharotlarini xomligicha iste'mol qiladigan elatlar orasida vabo keng tarqaliish ko'pincha shu omil bilan bog'liq.
Kasallik asosan yoz oylarida tez tarqaladi. Vibrionlarni tarqalishida pashshalar ham muhim o'rin tutadi. Xastalikdan so'ng unchalik turg'un bo'lmagan immunitet yuzaga keladi.
Klinikasi. Vabo vibrioni odam organizmiga og'iz orqali tushgach, me'daning kislotali muhiti unga asosiy to'siq hisoblanadi. Shu sababli vabo me'dasida surunkali yallig'lanishi bo'lgan, spirtli ichimliklarni ko'p iste'mol qiladigan, yaxshi ovqatlanmaydigan odamlarda oson kelib chiqadi. Me'dadan o'tib olgan vibrionlar ingichka ichakda kulay sharoit topadi va tez ko'payada.
Kasallikning yashirin davri besh kungacha. U turli og'irlikda namoyon bo'lishi mumkin.
Vabo kasalligini ko'pincha ichak guruxi mikroblari qo'zg'atgan ichketar kasalligadan farqlash mumkin. Xastalik ko'p hollarda yengil va o'rtacha og'irlikda kechadi. Ba'zan og'ir kechadigan, zudlik bilan tez yordam ko'rsatilmagan hollarda birinchi kunning o'zidayoq gipovolemik shok oqibatida o'lim bilan tugaydigan hollari ham uchrab turadi.
Odatda kasallik to'satdan, darak beruvchi alomatlarsiz boshlanadi. Lekin Elg'-Tor vabosida 20-30 % bemorlarda kasallikka xos belgilar namoyon bo'lishidai oldin, bir necha soatdan bir kecha-kunduzgacha xastalikning prodromal davri belgilari tana goh sovib (uvishib), goh qizishi ro'y berib, tana xarorati 37-38°S ga ko'tariladi. Bunday hollarni bemorlar oyoq ustida o'tqazadilar.
Xastalikning bu turda boshlanishi e'tibornn jalb qilmaydi, lekin epidemiologik jihatdan o'ta xavflidir, ayniqsa kasallikning bu turda boshlanishi savdo va oziq-ovqat muassasalarida xizmat qiluvchi shaxslar o'rtasida bo'lganida axvol yanada mushkullashadi.
Odatda, vabo kasalligi bemor hojatga borib, "sababsiz" ichi surib, oyoq-qo'llaridan darmon kamayishi bilan boshlanadi. Qisqa vaqt o'tar-o'tmas (2-4 soatda) xojatga qatnash 4-5 marta va undan ham ko'p bo'lib, ichakdan chiqariladigan axlat ipir-ipir, oq loyqa suv kabi bo'ladi.
Ko'proq hollarda kasallik boshlanganidan biroz keyin (4-6 soat, ayrim hollarda 1-2 kundan so'ng), ba'zan esa ich buzilish bilan bir vaqtda qusish boshlanadi. Qayd qilish ham tez-tez takrorlanib turadi, Afg'oniston, Koraqalpog'istonda ro'y bergan epidemiyalarda 6% gacha bo'lgan bemorlarda vabo belgilari ich ketmasdan, avvalo faqat qusish bilan namoyon bo'lgan. Bunday atipik, qusish bilan boshlangan vabo, 2-4% bemorlarda bir necha soatlardan so'ng ich surish belgilari ko'shilib, tanada darmonsizlik, oyoq mushaklarining tirishib qolishi bilan rivojlanadi, bemor ahvoli og'irlasha boradi. Qusish va ich buzilishi oqibatida qisqa muddat ichida bemor organizmida degidratatsiya ro'y beradi. Xastalikning og'ir yoki yengilligi degidratatsiya darajasiga bog'liq. Shu sababli davolashda bu ahvol inobatga olinadi. Degadratatsiya 4 darajaga bo'linadi:
I darajali degidratatsiya kusish va ich surishi 4-5 martadan oshmaydi. Bemorning umumiy ahvoli 1-2 kun yomonlashadi. Bemor organizmi yo'qotgan suyuklik tana vaznining 3 foiziday oshmaydi. Bunday holdaga bemorlar ba'zan hattoki tibbiy yordam so'rab murojaat qilmaydilar. Ular epidemiologik jihatdan g'oyat xavfli hiso6lanadilar.
II darajalm degidratatsiada ich surishi va qusish tez-tez takrorlanib, kuniga 15-20 martagacha borishi mumkin. Organizm suvsizlanishi sezilarli darajaga borib, bemor og'iz qurishi, tashnalik, holsizlik, bosh aylanishidan shikoyat qiladi. Teri qurishi boshlaydi. Qon bosimi pasayada. Siydik ajralishi kamayib quyuqlashib ketadi. Ba'zan boldir muskullarida tirishish paydo bo'ladi. Organizm yo'qotgan suyuqlik tana vaznining 4-6 foiziga yetadi. Vaqtida davolanmasa, bemor og'irlashib qolishi mumkin.
III darajali degidratatsiya ro'y berishi dastlabki soatlardanoq ich surishi va qusish juda tez qaytalanib turganida kuzatiladi. Bunda qisqa muddat ichida bemor organizmi juda ko'p elektrolitlar (Na, K, S) va suyuqlik yuqotada. Shu davrda organizmdan chiqib ketgan suyuqlik hajmi tana vaznining 7-9 foizigacha borib qoladi. Bemorning tashnalik qiynaydi, teri burmalari uzoq vaqt yozilmaydi, ovozi zo'rg'a eshitiladi. Qan bosimi sezilarli darajada pasayadi. Yuz, qo'l va oyoq muskullarida kuchli og'riq beradigan tirishish kuzatilada. Siydik g'oyat kam ajraladi. Qon quyuqlasha boshlaydi, undagi kaliy va xlor mikdori kamayib ketadi, natriy miqdori esa ortadi.
IV darajali degidratatsiya organizm suv ko'qotishning eng yuqori darajasi hisoblanib, yo'qotilgan suv tana vaznining 10 foizdan va undan ortigani tashkil etganida kuzatiladi. Ba'zan kasallik dastlabki soatlardanoq shiddatli boshlanadi. To'xtovsiz ich ketishi va qusish natijasida 8-10 soat davomidayoq bemor (g'oyat suvsizlanib qoladi.
IV darajali degidratatsiya holatidagi bemorlar o'z vaqtida suyuqlik yuborib davolanmagan hollarda ham, bunday og'ir holat yuzaga xelishi mumkin. Bu davrda suvsizlanish oqibatida qon quyuqlashadi, yurak-qon tomirlari faoliyati keskin buziladi, qusish va ich surishi esa to'xtalib ham qoladi. Bemorning qo'l-oyoqlari, so'ngra tanasi soviy boshlaydi, tana harorati 35 °S gacha tushishi mumkin, teri ko'kimtir-tuproq rangada bo'ladi, burishib qoladi. Tomir urishi va qon bosimini aniqlab bo'lmaydi. Yuz, ko'z, lab atrofi ko'karib ketadi. Tananing deyarli barcha muskllarida uzoq davom etadigan tirishish va kuchli og'riq kuzatiladi. Nafas olish susayib chuqurlashadi (Cheyn-Stoks). Siydik ajralishi to'xtab qoladi, qondaga eritrotsit va leykotsitlar soni ko'payadi.
Tashhisi. Qanday ko'rinishda o'tishidan qat'iy nazar, vabo deb qo'yiladigan dastlabki tashxis bakteriologik tasdiqlangan bo'lishi kerak. Tashhis qo'yish maqsadida bemor qusuq massasi, najasidan olib 1% li peptonli suvga ekiladi. Ich ketish va (qusish taz takrorlashb turganda ketma-ket 3 ta ekma olinadi. Ekma olinganidan keyin bemorga antibiotik berish mumkin. Olingan ekma 6 soat ichida laboratoriyaga yetkazilishi shart. Vabo vibriomi topilgan hollarda laboratoriya tahlili 24 soat ichida dastlabki natijani beradi. Yakuniy xulosa 48 soatdan so'ng aniqlanadi.
Vabo kasalligiga tashxis qo'yilayotganida epidakamnezning ahamiyati katta. Ayniqsa me'da-ichak kasalliklari bilan og'rigan boshqa bemorlar bilan, vabo tarqalgan joydan kelib qolgan odamlar bilan muloqotda bo'lgani yoki bemorning o'zi keyingi 5 kun ichida shunday epidemik xavfli joylarga borib kelganini aniqlash zarur.
Diagaostika maqsadida bemordai qon olib, vibriotsid antitelolar titri ham tekshiriladi. U 2 marta o'tkaziladi. Kasallikning 5-6 kunida va oradan 10 kun oralatib qon olinadi.
Imkon bo'lsa, qondagi elektrolitlar hamda gematokrit ko'rsatkichini aniqlab, davolanishi unga muqobil ravishda tashkil etiladi.
Shuni ham aytib o'tish kerakki, ayniqsa yoz faslida vabo kasalligi bilan og'rigan bemorda bir vaqtning o'zida ichburug', samonellyoz va boshqa me'da-ichak yuqumli kasalliklari avj olishi mumkin. Bunday bemorlarda vabo belgilari tana haroratining 38- ga ko'tarilishi, qorin bo'shlig'ida vaqti-vaqti bilan og'riq bo'lishi, ichak chiqindig'ida shilliq, qon borligi bilan davom etadi. Shunday bemorlarning ichak chiqindilarini vabo vibrionlariga hamda ichak guruxi (dezinteriyaga, salmonellyozga va boshqa) mikroblariga tekshirish zarur.
Davolash. Vabo kasalligi bilan og'rigan bemorni davolash usullari quyidagilardan iborat:
1. Davolashni imkon boricha erta boshlash kerak. Buning uchun har bir shifokor yoz faslida me'da-ichak kasalliga tufayli murojaat qilgan bemorni qabul qilayotganida vabo kasalligi bo'lishi mumkinligini yodda tutishi, uning asosiy alomatlarini bilishi kerak. Kasallikka biroz bo'lsa ham shubha tug'ilganida, bemorni shifoxonada aloxida yotqizish zarur. Vabodan tashqari yengil kechayotgan ichketar kasalligida bemorga 4-6 soat davomida oral regidratatsiya punktlarida og'izdan regidron, sitroglyukosalan va boshqa eritmalardan ichirib, ahvoli yengillashsa, uyiga yuborish mumkin. Bunday bemordan bir marta vaboga tekshirish uchun ekma olish kerak. Mahalla shifokori uyga qaytarilgan bemor holidan xabardor bo'lib turishi lozim.
2. Davolashning asosi — organizm yo'qotgan tuz va suv o'rnini qoplash. Kasallik yengil kechganida, ba'zan o'rtacha og'irlikda kechayotgan hollarida ham og'izdan regidron eritmasi ichirib turish zarur. Uni har 3-5 minutda osh qoshig'ida (bolalarga choy qoshig'ida) ichiriladi. Ichiriladigan suyuqlikning umumiy hajmi bemor yo'qotgan suyuqlik mikdoriga qarab belgilanadi. Uni aniqlashning iloji bo'lmasa, qo'yidagi jadvaldan foydalaniladi (1-jadval).
1-jadval
|