Qadimgi Turk manbalari - Tarix” kafedrasi “manbashunoslik va tarixshunoslik”

|
Tarix” kafedrasi “manbashunoslik va tarixshunoslik”
|
bet | 79/113 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 0,99 Mb. | | #256811 | Turi | Referat |
Bog'liq Tarix” kafedrasi “manbashunoslik va tarixshunoslik”Qadimgi Turk manbalari
Qadimgi Turk manbalari orasida XVII asrda Sibir hamda Mo’g’ilistonda, Oltoy hamda O’zbekistonda topilgan runiy bitiklar alohida qiymatga ega. Bu yozuvlarning yetti guruhi – Lena – Baykalbo’yi bitiklari, Yenisey, Mo’g’uliston, Oltoy, Sharqiy Turkiston, O’rta Osiyo bitiklari ma’lum. Bu bitiklar O’zbekiston xalqlarining arablar istilosi arafasidagi ijtimoiy-siyosiy hamda madaniy hayotini o’rganishga yordam beradi.
Yenisey bitiklari
Yenisey bitiklari mashhur rus xaritashunos olimi S.U.Remezov (taxminan 1642-1720-yy.) tarafidan XVII asr oxirida Yenisey havzasi (hozirgi Xakas avtonom viloyatiga qaraydi) topilgan. Undan keyin bu haqda shvktsiyalik harbiy asir F.Stralenberg (Tabbert) ma’lumot beradi. U Yenisey havzasidagi qabrtoshlardan toshga o’yib yozilgan notanish xatlarni topgan. Bu yozuv haqidagi ma’lumotlar birinchi marta o’tgan asrning birinchi choragida “Cibirskiy vestnik” jurnalida e’lon qilindi. 1889 yili fmn olimlari Yeniseydan topilgan yozma yodgorliklar xaritasini tuzdilar.
Mo’g’ulistondan topilgan bitiklar
Mo’g’ulistondan topilgan bitiklar orasida To’nyuquq, Kul tegin, Bilga xoqon va Ongin muhim o’rin tutadilar.
To’nyuquq bitigi Ulan-Batordan 66 km janubi-sharqda, Bain Sokto manzilida joylashgan va ikkinchi turk xoqonligining asoschisi Eltarish xoqonning (681-691-yy.) maslahatchi sarkarda To’nyuquqqa atalgan va 712-716 yillari yozilgan. 1897- yili rus olimi D.A.Klements (1848-1914) va uning xotini Yelizaveta Klementslar tarafidan ochilgan, V.V.Radlov (1899 y.), V.Tomsen (1922 y.), X.Sheder (1924 y.), D.Ross (1930 y.) hamda G.Aydarov (1971) tarafidan yaxshi o’rganilgan va matni nemischa, daniyacha, inglizcha va ruscha tarjimalari bilan chop etilgan. Obida Ғ.A.Abdurahmonov hamda A.Rustamov tomonidan o’zbek tiliga qisqacha tarjima qilingan (1982 y.).
Kul tegin bitigi. Bilga xoqonning (716-734 yy.) inisi Kul tegin (731- yili vafot etgan) sharafiga yozilgan. Mo’g’ulistonning Kosho Saydan vodiysida Ko’kshin O’rxun daryosi bo’yidan rus arxeolog va etnograf olimi N.M.Yadrintsev (1842-1894 yy.) tomonidan 1889 yili topilgan.
Bitik V.V.Radlov (1891 y.), A.Xeykel (1892 y.), V.Tomsen (1896 y.), P.M.Melioranskiy (1897 y.), X.Sheder (1924 y.), S.Ye.Malov (1951 y.), G.Aydarov (1971 y.)lar tomonidan nemischa, frantsuzcha, ruscha tarjimalarda chop etilgan. Ғ.A.Abdurahmonov va A.Rustamov tomonidan o’zbek tiliga qilingan qisqacha tarjimasi (1982 y.) ham bor.
Bilga xoqon bitigi. Kul tegin bitigidan 1 km janubi-g’arbda - Ko’kshin O’rxun daryosi havzasida topilgan bu obida 735 yili bitilgan. Uni V.V.Radlov, S.Ye.Malov, P.M.Melioranskiy va V.Tomsen tomonidan o’rganilgan va chop etilgan.
Ongin bitigi Mo’g’ulistonning Kosho Saydan vodiysidan topilgan va kimga atalganligi aniq ma’lum emas. Ba’zi fikrlarga qaraganda, yuqorida tilga olingan Eltarish xoqon va uning xotini Elbiyga xotun sharafiga qo’yilgan (735 y.), boshqa fikrga ko’ra Qopag’on xoqonga (691-716-yy.), yana bir ma’lumotga (J.Klosson) qaraganda Bilga xoqonning harbiy boshliqlaridan Alp Eletmish (taxminan 731 yilda o’lgan) sharafiga qo’yilgan.
Obida 1892 yili V.V.Radlov tarafidan (estompaji) va 1957 yili J.Kloson tomonidan (inglizcha tarjimasi va tadqiqot bilan nashr qilingan.
Bulardan tashqari, Qarabalsag’un shahri (Ulan-Batordan taxminan 400 km janubda joylashgan qadimiy shahar) xarobalaridan, Xayto Tamir, Cho’yren, Beyshin-Udzur, Bayan-Xo’ngur va boshqa joylardan topilgan yozuvlar ham muhimdir.
Oltoydan topilgan bitiklardan Chorish, Katandi daryolari, Qo’shog’och hamda tog’li nohiyalaridan topilgan bitiklarni aytib o’tish mumkin. Bular O’rxun-Yenisey bitiklaridan fvrqli o’laroq, etnografik materialga boydir. Oltoydan topilgan yozuvlar P.M.Melioranskiy, E.R.Tenishev, A.K.Borovkov, K.Seydakmatov, V.M.Nadelyaev hamda D.D.Vasilev tomonidan e’lon qilingan.
Sharqiy Turkistondan topilgan bitiklar orasida Turfon vohasidagi g’orlarga joylashgan ibodatxona devorlariga yozilgan bitiklar alohida o’rin tutadi. Bitiklar V.Tomsen tarafidan chop qilingan.
Qozog’iston hamda Qirg’izistonda topilgan bitiklar (asrimizning 60-70- yillarida topilgan) hali chuqur o’rganilmagan. Bular orasida Talas vohasidagi (Ayritom, Teraksoy, Qulonsoy, Toldiqo’rg’on, Urjor, Sirdaryo, Ila, Olma Ota, Tolg’ar, Tinbas va hokazo) topilgan bitiklar muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Qozog’iston hamda Qirg’iziston hududidan topilgan bitiklarning ba’zilari S.Sodiqov, M.Ye.Masson, A.N.Bernshtam, A.S.Omanjolov, G.Musaboev, Ch. Jumag’ulov hamda G.Karag’ulovalar tomonidan e’lon qilingan.
Qadimiy turk runik yozuvlari (asosan sopol idishlarga yozilgan) Farg’ona, Oloy vodiysi hamda Janubiy O’zbekiston va Tojikiston hududidan, ya’ni Bekobod, Isfara, Marg’ilon, Farg’ona, Andijon, Quvasoy, O’sh, O’zgand, Kofirnihon, shuningdek So’g’ddan ham topilgan va A.N.Bernshtam, B.A.Litvinskiy, V.A.Bulatova, E.R.Tenishev, Yu.A.Zadneprovskiy tarafidan o’rganilgan.
Umuman, qadimiy turk runik yozuvlari xalqimiz tarixini yoritishda juda qimmatli manbadir.
|
| |