Keyingi qo’shilgan miqdor nafliligi

Keyingi qo’shilgan miqdor nafliligi
1
nazariyasining
asoschilari bo’lib
avstriya maktabi vakillari K.Menger(1840-1921), F.Vizer(1851-1926), Ye.Bem-
Baverk(1851-1914) va boshqalar hisoblanadi. Mazkur nazariyaga ko’ra, kishilar
tomonidan juda xilma-xil moddiy va ma’naviy ne’matlar (hamda xizmatlar) ularni
ishlab chiqarishga ijtimoiy zaruriy mehnat sarflanganligi uchun emas, balki ushbu
ne’matlar naflilikka ega bo’lganligi uchun qadrlanadi. Insonlar tomonidan ma’lum
nafliliklarga ehtiyoj sezilganligi sababli u yoki bu tovarni ishlab chiqarishga mehnat
sarflari amalga oshiriladi. Mazkur nazariya tarafdorlari fikrlariga ko’ra, faqat
tovarning nafliligi uning qiymatiga va, binobarin, narxiga asos bo’lishi mumkin.
Keyingi qo’shilgan miqdor nafliligi nazariyasi bilan qiymatning mehnat
nazariyasining bir-biriga to’g’ri kelmasligi turli xil iste’mol qiymatlarini yoki
naflilikni hisobga olish muammosi bilan bog’liq. Chunki, turli ko’rinishdagi ikkita
tovarning nafliligini shunchaki umumiy tarzda o’zaro taqqoslash mumkin emas.
Bu nazariya tarafdorlari, naflilikning ikki turini ajratib ko’rsatish zarur deb
hisoblaydilar: a) abstrakt yoki umumiy naflilik, ya’ni ne’matlarning kishilar biron-bir
ehtiyojlarini qondirish layoqati; b) aniq naflilik, bu ne’mat mazkur nusxasi
foydaliligining sub’ektiv narxini bildiradi. Bu sub’ektiv narx ikki omilga bog’liq:
mazkur ne’matning mavjud zahirasi va unga bo’lgan ehtiyojning to’yinganlik
darajasi.
Keyingi qo’shilgan miqdor nafliligi muammosini o’rmonda yashovchi chol ega
bo’lgan besh qop don misolida, uning ongida sodir bo’lgan psixologik hayol orqali
1
«Kеyingi qo’shilgan miqdor nafliligi» atamasini qo’llashda mualliflar tomonidan ko’plab mulohazalarga borildi.
Sababi – bugungi kunda iqtisodiy adabiёtlarda bu atamaning turli variantlari («mе’ёriy naflilik», «mе’ёriy foydalilik»,
«chеgaraviy naflilik», «chеgaraviy foydalilik» va h.k. ) qo’llanib kеlmoqda. Biroq, bu atamalar lug’aviy tarjima sifatida
o’rinli qo’llanilgan bo’lsada, mazkur tushunchaning haqiqiy mazmunini ifodalay olmaydi. «Kеyingi qo’shilgan miqdor
nafliligi» atamasi esa bu mazmunga ko’proq mos tushadi. Bobning baёn etilishini osonlashtirish maqsadida kеyingi
o’rinlarda qo’llaniluvchi «so’nggi qo’shilgan miqdor nafliligi», «qo’shilgan miqdor nafliligi», «kеyingi qo’shilgan
naflilik» kabi iboralar bir хil ma’no kasb etadi.
86
tasvirlab ko’rsatadilar. Bu qoplardagi donning nafliligi kamayib boruvchi tartibda
joylashadi: birinchi qopdagi don eng zarur, ya’ni cholning oziq-ovqatga bo’lgan
ehtiyojini qondirish uchun iste’mol qilinadi, ikkinchisi – ovqatlanishni yaxshilash
uchun, uchinchisi – uy parrandalarini boqish, to’rtinchisi – pivo tayyorlash,
beshinchisi – cholning o’z uyi atrofida sayrab yurgan qushlarni boqib, ko’ngilxushlik
qilishi uchun.
Bundan ko’rinadiki, beshinchi qopning nafliligi chol uchun u qadar ahamiyatli
emas, chunki agar bu qopdagi dondan mahrum bo’lsa u faqatgina ko’ngilxushlik
qilish imkoniyatidan voz kechadi xolos. Biroq, to’rtinchi qopdagi donning yo’q
bo’lishi cholni pivosiz, uchinchisi esa parrandalarsiz qoldirishi mumkin. Faqat bitta
qopdagi don qolgan taqdirda chol uchun uning nafliligi eng yuqori darajaga yetadi,
ya’ni u ovqatlanish ehtiyoji bilan tenglashadi.
Shu o’rinda turli qoplardagi donlarning nafliligi turlicha ekan, ularning qaysi
biri donlarning umumiy naflilik darajasini aniqlab beradi, degan savol tug’iladi.
Holbuki, qoplardagi donlarning bir-biridan farqi yo’q ekan, chol uchun ularning
nafliligi beshinchi, so’nggi qopdagi donning nafliligi orqali aniqlanadi. Demak, har
bir ne’matning so’nggi qo’shilgan birligi, ya’ni uncha muhim bo’lmagan ehtiyojni
qondiruvchi birligining nafliligi kamayib borish xususiyatiga egadir.
Agar uzoq davrlar mobaynida tortishuvlar va bo’linishlarga olib kelgan bu ikki
yo’nalishdagi nazariyalarga e’tibor bilan qaralsa, ularning hammasi tovarda
gavdalangan mehnatning ikki tomonlama tavsifini, undan kelib chiquvchi tovarning
ikki xil xususiyati (nafliligi va qiymati)ni tushunmaslikdan, uni bilishga bir
tomonlama yondashuvdan kelib chiqqanligi ma’lum bo’ladi (4.2-chizmaga qarang).
Qiymat va narx nazariyasida yangi yo’nalishni boshlab bergan inson mashhur
ingliz iqtisodchisi A.Marshall hisoblanadi. Tovarlarning qiymatini aniqlashda mehnat
nazariyasi ham, qo’shilgan naflilik nazariyasi ham yetarli asosga ega emas, deb
hisoblagan A.Marshall bir nechta nazariyalarni sintez qilish yo’li bilan aniqlik
kiritishga harakat qildi. Qo’shilgan miqdor nafliligi nazariyasining bir
tomonlamaligini u qiymatni faqat naflilik bilan tushuntirishda ko’rdi. A.Marshall
keyingi qo’shilgan miqdor nafliligi nazariyasini talab va taklif nazariyasi hamda
ishlab chiqarish xarajatlari nazariyasi bilan bog’lashga harakat qildi.
A.Marshallning tovar qiymati nima bilan aniqlanishini bilishda qo’shilgan
miqdor nafliligi va ishlab chiqarish xarajatlarini sintez qilish (umumlashtirish)
zarurligi haqidagi fikri juda mashhur. Neoklassiklarning qiymat va narxning bir
negizli (monistik) nazariyasini yaratishga urinishdan chekinishlari xususan
A.Marshall ishlari bilan bog’liq. Neoklassiklarning qoidalari qiymatning yagona
manbai, narxning yagona asosi va bozor xo’jaligida jamiyat daromadlarining yagona
manbai topilishi zarurligini bildiradi. Bunday yagona manba, masalan, ingliz klassik
iqtisodiy maktabi va markscha nazariyalarda mehnat, marjinalistlarda qo’shilgan
miqdor nafliligi kategoriyasi hisoblanadi. A.Marshall nazariyasida esa qiymat va narx
ham talab (qo’shilgan miqdor nafliligi) va ham taklif (tovar ishlab chiqarish
xarajatlari) tomonida yotuvchi bozor kuchlari o’zaro ta’siri orqali aniqlanadi.
A.Marshall fikricha, tovar qiymati teng darajada keyingi qo’shilgan miqdor
nafliligi va ishlab chiqarish xarajatlari bilan aniqlanadi. Shunday qilib,
87
A.Marshalldan boshlab iqtisodiyot nazariyasida turli nazariyalarni sintez qilishga
o’tildi.
Lekin A.Marshall ushbu sintezni oxirigacha yetkaza olmadi. U ijtimoiy zaruriy
naflilik va ijtimoiy zaruriy mehnat tovarning ikki tomoni ekanligini aniq ko’ra
olmadi. Shuning uchun, u ijtimoiy zaruriy naflilik o’rniga qo’shilgan naflilikni,
ijtimoiy zaruriy mehnat sarflari o’rniga ishlab chiqarish xarajatlarini qo’ydi. Natijada
tovarning qiymati ham, nafliligi ham to’liq hisobga olinmadi.
|