Maktab psixologining giperfaol bolalar bilan ishlashining o'ziga xos xususiyatlari

2.2. Maktab psixologining giperfaol bolalar bilan ishlashining o'ziga xos xususiyatlari
Diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik sindromi (DYGS) -bu keng tarqalgan neyropsixologik kasallik bo'lib, maktab yoshidagi bolalarning 5-8 foizini qamrab oladi. O'z vaqtida tashxis qo'yilmasa va tuzatilmasa, bu holat oiladagi muammolarga, sotsial xatti-harakatlarning shakllanishiga olib kelishi mumkin, bu esa DYGSni o'rganish dolzarbligini belgilaydi. DYGSning asosiy klinik ko'rinishlariga diqqat yetishmovchiligi, giperfaollik vaimpulsivlik, shuningdek statik-lokomotor yetishmovchilik alomatlari kiradi.DYGS bolalarda eng ko'p uchraydigan xulq-atvor buzilishlardan biridir [4, 5, 11,48].DYGSning belgilari: odatda, bolalarda DYGS alomatlari 2-3 yoshdan boshlanadi. Ammo, aksariyat hollarda, ota-onalar bolani maktabga kirganda va giperfaollik oqibati bo'lgan ta'limdagi muammolarga duch kelganda shifokorga murojaat qilishadi. Giperfaollik va impulsivlik bolaning doimiy ravishda harakatchanligini keltirib chiqaradi. Bundan tashqari, bolada: bezovtalik, havotir, besabrlik, e'tiborsizlik, uy vazifasini bajara olmaslik, hissiy beqarorlik, yig‘loqilik, xatti-harakatlar qoidalari va me'yorlarini e'tiborsiz qoldirish, diqqatni jamlay olmaslik, uxlashda qiynalish, nutqni rivojlanishini kechikishi va boshqalar kuzatilishi mumkin. So'nggi paytlarda bolalik davrida DYGS muammosi turli sohalar mutaxassislarining (nevropatologlar, pediatrlar, psixologlar, o'qituvchilar va boshqalar) alohida e'tiborini tortmoqda. Muammoning dolzarbligi DYGS tarqalishining yuqori darajasi bilan bog'liq bo'lib, u turli mualliflarning fikriga ko'ra bolalar populyatsiyasining 12 dan 29 foizigacha [8, 10, 19, 21, 33, 47, 49] uchramoqda. Muammoni o'rganishning dolzarbligi, bolalarda ko'plab ruhiy kasalliklarning rivojlanishi, miyaning yetakchi tuzilmalari o'rtasidagi munosabatlar shakllanishining dastlabki bosqichlarida kechikishi bilan bog'liq [31,37,40]. Kasallikning eng keng tarqalgan turlari -bu bolalik davridagi qoldiq nevrologik (psixologik) buzilishlar bo'lib, ular DYGSdan tashqari, nevrozlar, tik kasalliklari va enurezni ham o'z ichiga oladi.Ular turli xil manbalarga ko'ra, 3 yoshdan 11 yoshgacha bo'lgan bolalarning taxminan 20 foizida uchraydi va bunday bemorlarning soni doimiy ravishda ko'payib bormoqda, bu bugungi kunda bunday kasalliklarni o'rganish va davolash muammosining dolzarbligini yana bir bor ko'rsatadi
Hozirgi vaqtda DYGS markaziy asab tizimining perinatal zararlanishining natijasi bo'lgan minimal miya disfunktsiyasining bir variantisifatida qaralmoqda DYGS bilan kasallangan bolalar salomatligini shakllantirishni har tomonlama o'rganish zarurligi ko'plab tadqiqotchilar tomonidan ta'kidlangan Eng ko'p tadqiqotlar DYGSning ma'lum bir yoshdagi nevrologik jihatlarini o'rganishga bag'ishlangan [16, 18, 22, 28]. DYGSni o'rganish bo'yicha ishlarning asosiy qismi maktab yoshidagi bemorlarning xatti-harakati, maktabdagi o‘zlashtirishdagi qiyinchiliklar kabi holatlarga tegishli [26, 39].Muammoning ijtimoiy ahamiyati ham DYGS bo'lgan bolalarning maktabdagi o‘zlashtirishdagi qiyinchiliklari va ijtimoiy moslashuvi bilan bog'liq [6, 12, 20, 22]. Maktabda o'qishni boshlanishiga moslashish davri bolalar salomatligini shakllantirishning hal qiluvchi davri hisoblanadi.DYGS bo'lgan bolalarda uni o'rganish juda muhimdir, chunki pedagogik yuklarning ko'payishi davrida emotsional stress kuchayadi va nevrologik kasalliklar tez-tez uchraydi.Maktab ta'limi boshlanishida bolalar DYGSni aniqlash va ularning oldiniolishdolzarb tibbiy-ijtimoiy muammo bo'lib, ushbu kasallikni tizimli yondashuv nuqtai nazaridan yanada chuqurroq o'rganish zarurligini taqozo etadi. Kasallikning dastlabki klinik ko'rinishlarida terapevtik davo choralar o'z vaqtida va samarali bo'lishi mumkin,qachonki erta bolalik davrida aniqlansa, ammo alohida holatda markaziy asab tizimining rivojlanishining o'ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, aniq mavjud bo‘lgan simptomlar(giperfaollik, tiklar, nutqda ikkilanish, enurez va boshqalar)ga qaramay, kasallikni tashxislash anchayin murakkab [3, 17, 25]. U yoki bu DYGSdagi simptomlarning dinamikasini baholash, uning paydo bo'lish sabablarini tahlil qilish, shuningdek, bolaning shaxsiyatining individual tipologik xususiyatlari va psixopatologik namoyishlar o'rtasidagi munosabatni aniqlash aniq tashxis qo'yish uchun zarur hisoblanadi.Diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik sindromi(DYGS) haqida gap ketganda, u 1994-yildagi Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasining "Ruhiy kasalliklar diagnostikasi va statistik qo'llanmasida (DSM-4) va keyinchalik ICD-10da alohida shaxs sifatida ajratilganligini ta'kidlash muhimdir. Turli tadqiqotchilarning fikriga ko'ra, ushbu sindrom ular tomonidan tekshirilgan bolalarning 10-70 foizida qayd etilgan, bu ham ushbu muammoning yanada dolzarbligini bildiradi [15, 24, 30, 35, 44, 46].Erta, maktabgacha va boshlang'ich maktab yoshidagi DYGS bo'lgan bolalarning neyropsixologik va jismoniy rivojlanishini, organizm faolligini o'rganish lozim. Ushbu yondashuv DYGS bo'lgan bolalarning turli yoshdagi davrlarida ontogenetik shakllarini va rivojlanish sur'atlarini ochib beradi. Shuning uchun DYGS bilan kasallangan bolalar maktabgacha yoshdagi davrda intellektual rivojlanishni erta tashxislash va tuzatishga muhtoj, bunda bola miyasining kompensatsion imkoniyatlari yuqori bo'lib, bu doimiy patologik ko'rinishlar paydo bo'lishining oldini olishga yordam beradi [7]. Shu sababli, somatik va ruhiy salomatlik holatining yoshga bog'liq xususiyatlarini, jismoniy va neyropsixologik rivojlanish shakllarini, DYGS bilan og'rigan va o‘zlashtirish ko‘rsatgichlari kechikishining turli darajasidagi bolalarni yanada chuqurroq o'rganish muhimdir.Bunday yondashuv DYGS bilan kasallangan bolalarda rivojlanishning prognozini, sog'lig'ining buzilishini, uning klinik va yoshga bog'liq polimorfizmini tushuntirib berishi, bolalarning maktabda o‘zlashtirishga tayyorligini va ularning moslashish darajasini aniqlashi mumkin [23,40, 43].DYGS bo'lgan bolalarda emotsional buzilishlarning tabiati ruhiy-psixologik rivojlanish buzilishlarining og'irligiga bog'liq: yengil buzilishlar bilan faol norozilik reaksiyalari (yetarli darajada g'azablanish, intizomni buzish) ustunlik qiladi, aniq buzilishlar bilan, passiv norozilik reaksiyalari ( o'yin, kognitiv, ijtimoiy faollik, uyqu va ishtahaning buzilishi). Boshlang'ich maktab yoshida ular xavotirli, hissiy jihatdan beqaror, sezgir, gipertipik xarakter turlarining yuqori chastotasi bilan ajralib turadi, bu nevrologik kasalliklarning paydo bo'lishiga sabab bo‘luvchi omil bo‘lib, shuning uchun bunday bolalarning tengdoshlari bilan muloqotga kirishishda muammolar yuzaga keladi. DYGS 7 yoshli bolalarda maktab boshlanishiga moslashish davri bo‘lib,og'ir psixo-nevrologik rivojlangan bolalar uchun maktabdagi o‘quv jarayoni aniq emotsional stress, past aqliy ishlash bilan kechadi.Charchoqning erta rivojlanishi, o'quv yilida vegetativ regulyatsiya tarangligi, ruhiy-psixologik rivojlanishning yengil buzilishlari kuzatiladi. Ulardagi dizadaptatsiyaning buzilishi nevrologik kasalliklarning kuchayishi, o'tkir kasallanishning ko'payishi va tana vaznining pasayishi kabi holatlar bilan ham namoyon bo'lishi mumkin.DYGS bolalarda ta'limning boshida dizadaptatsiya buzilishining oldini olish va ularda psixosomatik buzilishlar shakllanishi uchun erta va maktabgacha yoshda sindromni erta tashxislash va tuzatish zarur.Kasallik uzoq davom etishi va terapevtik samaradorligi pastligi bilan ajralib turadi. DYGS bilan kasallangan bolalarning vaqtida davolanmasligi ijtimoiy jihatdan xavf tug‘dirishi mumkin, chunki ular odatlanib qolgan kasalliklarni va ijtimoiy bo'lmagan xatti-harakatlarning rivojlanishiga juda moyil. DYGSli bolalarning taxminan 45 foizga yaqini voyaga yetmoqda.DYGS bo'lgan bolalarda klinik tekshiruv, uzoq muddatli kompleks davolash va buzilishlarni psixologik tuzatish masalalari to‘liq o'rganilmaganligicha qolmoqda. Bolalarda diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik sindromida davolash bo'yicha taklif etilayotgan kompleks tizimli yondashuv, shu jumladan miqdoriy farmakoensefalografiya ma'lumotlari, psixofarmakoterapiya, fizioterapiya, individual, guruh va oilaviy psixoterapiya usullaridan foydalanish nafaqat asosiy kasallikni, balki birga keladigan buzilishlarni xotira, harakat buzilishi va psixopatologik simptomlarni yo‘qolishiga yordamberadi. Reabilitatsiya bo'yicha taklif qilingan yondashuvlar hozirgi kunda asosan nevrologlarga qaratilgan. Shu sababli DYGS bilan kasallangan bolalarni erta yoshdan boshlab reabilitatsiya qilish uchun keng qamrovli tizim, shu jumladan uzoq muddatli keng qamrovli dispanser kuzatuvi, davolash, individual rivojlanish dasturi va ta'limni boshlash bo'yicha tavsiyalarni ishlab chiqish muhidir. Erta, maktabgacha va boshlang'ich maktab yoshidagi bemor bolalar nafaqat yuqori miya funktsiyalari rivojlanishini rag'batlantirishga, balki hissiy stressni kamaytirishga, vegetativ regulyatsiyani barqarorlashtirishga qaratilgan oilaviy, ijtimoiy va tibbiy-psixologik-pedagogik tuzatishga muhtoj. DYGSni davolashda asosan psixostimulyatorlar, antidepressantlar, antikonvulsantlar va nootrop guruhiga kiruvchi dori vositalari qo'llaniladi.Shunga qaramay, ushbu bosqichda neyrofarmakologik tuzatish bir qator muhim salbiy xususiyatlarga ega: dorilarning ta'siri vaqtinchalik va preparat to'xtatilganda DYGS alomatlari yana qaytadi va preparatni uzoq muddat foydalanish buzilishlarga olib kelishi mumkin.Transkranial magnit stimulyatsiyasi(TMS)ning paydo bo‘lishi va tibbiyotda ishlatilishi.Markaziy va periferik asab tizimining funktsional holatini baholashda klinik amaliyotda kasalliklarning patogenetik mexanizmlari to'g'risida tushunchalarni sezilarli darajada kengaytiradigan yangi usullarni joriy etishga olib keldi. So'nggi yillarda tez rivojlanayotgan bunday usullardan biri transkranial magnit stimulyatsiyasini (TMS) o'z ichiga oladi .1896 -yilda A-D'Arsonval odamlarda birinchi marta magnit stimulyatsiyasi qilishni amalga oshirdi .Yan 1902 yilda Pivo B. va 1910 yilda Tompson mustaravishda ta'rifladilar. 1985 -yilda Sheffild universitetining bir guruh olimlari A.Barker boshchiligida inson bosh miya po‘stlog‘ini bosh suyagi suyaklari orqali stimulyatsiya qilishga qodir bo'lgan magnit stimulyator yaratdilar.Ushbu usul "transkranial magnit stimulyatsiyasi" deb nomlandi. Zamonaviy tibbiyotda ham miyani stimulyatsiya qilishning turli usullarini qo'llashga bo'lgan qiziqishning ortishi o'zini oqlamoqda.Bu esa nevrologiya va psixiatriyada stimulyatsiya usullarini (transkranial magnit stimulyatsiya, elektr stimulyatsiyasi, intraserebral stimulyatsiya) qo'llash bo'yicha tadqiqotlarga turtkiberdi. Biroq, ko'plab ishlarda aks ettirilgan eng katta e'tibor transkranial magnit stimulyatsiyani (TMS) ishlatishga bag'ishlangan.Transkranial magnit stimulyatsiya yordamida odamning markaziy asab tizimining turli qismlarining strukturaviy va funksionalxususiyatlarini o'rganish, turli xil nevrologik bemorlarda uning ishlash samaradorligini aniqlash va yangi ijobiy natijalarga erishish mumkin.TMS -bu miya tuzilmalariga induksion oqimlarni keng umumlashtirmasdan mahalliy ta'sir ko'rsatadi. Bundan tashqari, o'zgaruvchan magnit maydon bir qator o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lib, ulardan foydalanishni afzaldir. Xususan,impuls ta'sirida, elektr maydoniga nisbatan xavfsizlik yaxshiroq ta'minlangan va issiqlik effekti mavjud emas, yurak ritmining buzilishini o'zgartirmaydi.Vizual tizimning miya po‘stlog‘idagi bog'lanishlarini tashkil qilishni transkranial magnit stimulyatsiyasi yordamida o'rganish vizual ma'lumotni tahlil qilish va qayta ishlashning turli mexanizmlarini aniqlashtirishga va yaxshilashga imkon beradi .TMS usuli nevrologik kasalliklarda ham keng qo'llaniladi.Ritmik TMS depressiya va unga aloqador boshqa psixologik kasalliklar bo'yicha tadqiqotlarda qo'llanilgan So'nggi yillarda depressiv kasalliklarni davolashda TMSni qo'llash bo'yicha adabiyotda eng ko'p sonli ishlar taqdim etildi TMSning terapevtik ta'siri depressiv klinikali bemorlarda tasdiqlangan Transkranial magnit stimulyatsiya (TMS) -bu miyaning ta'sirlangan hududlarida asab hujayralarini qo'zg'atadigan zamonaviy invaziv bo'lmagan usul, bu ularning faollashishiga va bemorning nutqini va yuqori aqliy funktsiyalarini ta'minlash jarayoniga qo'shilishiga olib keladi. Transkranial magnit stimulyatsiya (TMS) miya yarim korteksidagi asab aloqalarini tiklashga yordam beradi. Tibbiyotda TMS paydo bo'lishi miya yarim korteksining tuzilmalarini invaziv bo'lmagan va maqsadli ravishda rag'batlantirishga imkon berdi. Magnit impulslar, masalan, mahalliy zararlanish markaziga, faollashtirishni talab qiladigan maydonga yoki faollikning pasayishiga yo'naltirilishi mumkin.Ta'sir turidan qat'i nazar, miya yarim korteksining to'qimalarida hujayralararo o'zaro ta'sir yaxshilanadi va metabolizmning barcha turlari qon mikrosirkulyatsiyasi normallashadi. Markaziy asab tizimining keng ko'lamli zararlanishlari bo'lgan bolalar va kattalardagi kognitiv funktsiyalar yaxshilanishi kuzatilmoqda.TMS ning miya yarim korteksining joylariga ta'siri psixik funktsiyalar uchun zarur bo'lgan neyronlarni stimulyatsiya qilishga imkon beradi.Bolalarning rivojlanishini to'g'rilash uchun TMS quyidagi kasalliklarda uchun ishlatish mumkin: alaliya, dizartriya, nutqni rivojlanishing kechikishi, aqliyzaiflik, bolalik afazi, erta yoshdagi autizm, autizm spektri buzilishi, aqliy zaiflik, genetik sindromlar,logonevroz (duduqlanish), gipoksiya oqibatlari, turli xil kelib chiqadigan ensefalopatiyalar va hokazolarda. Shu uchun ham DYGSda TMSni qo‘llab ko‘rish lozim,negaki bu ko‘pgina bolalardagi nevrologik kasalliklarda samarali natija bermoqda.Shunday qilib yuqoridagilarga asoslangan holdaquyidagi xulosani aytishimiz mumkinki zamonaviy va og'riqsiz TMS texnikasidan foydalangan holda bolalardagi turli nevrologik kasalliklar shu qatori DYGSni davolashda ham qo‘llab ko‘rish va o'zgarishlarni o'rganish, shubhasiz, zamonaviy tibbiyotning dolzarb vazifalaridandir. Shunday qilib, quyidagi xulosani aytishimiz mumkinki DYGSni bemor bolalar hayotidagi nevrologik, ruhiy-psixologik o‘zgarishlarni va ijtimoiy hayot tarziga salbiy ta'sirini oldini olish uchun imkon qadar erta tashxislash va davolash uchun har tomonlama samarali davo usullarni ishlab chiqish lozim. Zero, bunday bolalarning kelajakda shaxs sifatida shakllanishida va hayotda o‘z o‘rnini topishda katta ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun DYGSning samarali davosiga erishish uchun yangi innovatdion,noinvaziv TMS orqali davolash usullarini ishlab chiqish va kelajakda amaliyotga joriy etish lozimdir.
Giperfaollik sindromi bolalikda boshlanadigan rivojlanishning nevrologik buzilishi boʼlib, diqqatni bir joyga jamlashning qiyinligi, giperfaollik (oʼta faollik) va boshqarish qiyin boʼlgan taʼsirchanlik kabi belgilar bilan namoyon boʼladi. Kuzatishlar natijasiga koʼra bu sindrom oʼgʼil bolalarda qizlarga nisbatan koʼproq uchraydi.
Sindromning paydo boʼlish sabablari aniq maʼlum emas. Lekin quyidagilar bolada giperfaollik rivojlanishiga sabab boʼlishi mumkinligi taʼkidlanadi:
ekologik sharoitning umumiy yomonlashuvi;
onaning homiladorlik davrida infektsion kasalliklar bilan ogʼrishi, kuchli dorilar taʼsiri, boʼlajak onaning tamaki chekishi yoki qattiq qaygʼu-iztirobda yurishi;
onadagi surunkali kasalliklar;
muddatidan erta tugʼruq, narkozdan zaharlanish, kesar kesish;
tugʼruq asoratlari;
chaqaloqning yuqori tana harorati bilan kechadigan kasallikka chalinishi va unga kuchli taʼsir qiluvchi dorilar berilishi.
Shuningdek, boladagi astma, pnevmoniya, yurak yetishmovchiligi, buyrak kasalliklari ham bosh miya meʼyoriy ishiga salbiy taʼsir qiluvchi va oqibatda giperfaollik sindromiga turtki beruvchi omillardan hisoblanadi.
Bundan tashqari, ushbu sindromga sabab boʼluvchi ayrim psixologik va ijtimoiy-psixologik omillar ham mavjud.
– Аynan ana shunday omillar haqida ham bilishni istardik.
– Masalan, quyidagi holatlarda:
oiladagi kattalar oʼrtasida oʼzaro nizo-janjallar uzluksiz davom etganda;
xonadonda moddiy ahvolning yomonligi;
bolaning tengqurlari bilan chiqisholmasligi;
maktab dasturlarini yetarlicha oʼzlashtirolmasligi;
koʼp hollarda ruhiy tushkunlikka tushishi.
Bu singari psixologik-ijtimoiy omillar tufayli giperfaollik sindromi kelib chiqishi mumkin.
– Koʼpincha maktabgacha va maktab yoshidagi bolalarga giperfaollik sindromi tashxisi qoʼyilarkan. Bu sindrom alomatlari qanday farqlanadi?
– Oʼta taʼsirchanlik asosiy belgilardan biridir. Bu hol bolaning qiziqqonligi, serharakatligi bilan ifodalanadi.
Taʼsirchan bolalar vaziyatlarga shoshma-shosharlik bilan javob qaytaradi, buyruq yoki gapni oxirigacha eshitib oʼtirmaydi, natijada ular pala-partish ish qiladi, feʼl-atvorida yengiltaklik koʼzga tashlanadi, koʼproq begʼam boʼlishadi.
Giperfaol bolalar oʼzlari qilayotgan ish yoki qandaydir vaziyat salbiy, zararli va hatto xavfli oqibatlarga olib kelishi mumkinligini ilgʼamaydilar. Tengdoshlari orasida “oʼzlarini koʼrsatib qoʼyish” uchun keraksiz xavf-xatarga duchor boʼlishdan, turli harhashalardan tap tortmaydilar. Shu sababli, giperfaol bolalar baʼzan baxtsiz hodisalarga ham uchrab turishadi.
– Nima sababdan bu sindrom “diqqatni jamlash yetishmovchiligi” deb ifodalanadi?
– Chunki ushbu sindromga chalingan bolalarda parishonxotirlik holati kuzatiladi. Ular diqqatini bir joyga jamlashga qiynalishadi. Oqibatda oʼqish jarayoni bilan bogʼliq vazifalar, bajarayotgan ishlarida xatolarga yoʼl qoʼyaveradi.
Biror-bir vazifani bajarayotganda yoki oʼyin oʼynayotganda bola diqqatini jamlolmay chalgʼib ketaveradi. Bunday bolaga gapirayotgan odamga bola uning gapini tinglamayotgandek tuyuladi. Koʼpincha dars va uy vazifalarini oxirigacha bekamu-koʼst bajara olmaydi. Аslida bu narsa uning xulqi bilan bogʼliq boʼlmasligi mumkin. Bunday bolalar uzoq vaqt aqliy zoʼriqishni talab qiladigan ishlardan qochadi.
Maktab va uyda kerak boʼladigan buyumlar, masalan, oʼyinchoqlar, oʼquv qurollari, kitoblarni yoʼqotaverish, koʼp narsalarni esidan chiqarib qoʼyish giperfaollik sindromiga chalingan bolaga xos. Bunday bola uyqu paytida ham tinchimasdan u yondan bu yoniga agʼdarilaveradi, toʼshak va koʼrpani oʼrindan tushirib yuboradi.
– Giperfaollik sindromini davolash choralari bormi?
– Sindrom kompleks tarzda davolanadi. Bunda har bir bolaning holatiga individual yondoshiladi.
Bolaning feʼl-atvorini ijobiy tomonga oʼzgartirish maqsadida psixoterapiya, pedagogik va neyropsixologik usullar qoʼllaniladi.
Davolash maqsadida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshiriladi:
ota-onalar va pedagoglar bolalarga uyda yoki maktabda murakkab talablar qoʼymasliklari kerak;
kundalik aqliy va jismoniy vazifalarni qisqa hamda yaqqol tushuntirish zarur;
bolalarning har kungi hatti-harakatlarida tartib-intizomni shakllantirish lozim;
bola bilan xotirjam va yumshoq ohangda soʼzlashish maslahat beriladi;
har kungi suhbatlarda bolaga “yoʼq, aslo mumkin emas” degan soʼzlarni qoʼllamagan maʼqul.
Giperfaollik sindromini davolash ota-onalar va nevropatolog shifokor hamkorligida olib boriladi.
Xulosa
Bolalardagi giperfaollik sindromining kelib chiqishini shifokor olimlar turli taxminlar bilan izohlashgan. Ularning ayrimlari buni bosh miyadagi patologik holat deyishsa, ba’zi olimlar esa boladagi diqqatni jamlash yetishmovchiligi aslida giperfaollik ekanini ta’kidlashadi. Siz bu sindromning paydo bo‘lishi xususida o‘z mulohazalaringizni bildirsangiz. – Giperfaollik sindromi bolalikda boshlanadigan rivojlanishning nevrologik buzilishi bo‘lib, diqqatni bir joyga jamlashning qiyinligi, giperfaollik (o‘ta faollik) va boshqarish qiyin bo‘lgan ta’sirchanlik kabi belgilar bilan namoyon bo‘ladi. Kuzatishlar natijasiga ko‘ra bu sindrom o‘g‘il bolalarda qizlarga nisbatan ko‘proq uchraydi. Sindromning paydo bo‘lish sabablari aniq ma’lum emas. Lekin quyidagilar bolada giperfaollik rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkinligi ta’kidlanadi:
ekologik sharoitning umumiy yomonlashuvi;
onaning homiladorlik davrida infeksion kasalliklar bilan og‘rishi, kuchli dorilar ta’siri, bo‘lajak onaning tamaki chekishi yoki qattiq qayg‘u-iztirobda yurishi;
onadagi surunkali kasalliklar;
muddatidan erta tug‘ruq, narkozdan zaharlanish, kesar kesish;
tug‘ruq asoratlari;
chaqaloqning yuqori tana harorati bilan kechadigan kasallikka chalinishi va unga kuchli ta’sir qiluvchi dorilar berilishi.
Shuningdek, boladagi astma, pnevmoniya, yurak yetishmovchiligi, buyrak kasalliklari ham bosh miya me’yoriy ishiga salbiy ta’sir qiluvchi va oqibatda giperfaollik sindromiga turtki beruvchi omillardan hisoblanadi. Bundan tashqari, ushbu sindromga sabab bo‘luvchi ayrim psixologik va ijtimoiy-psixologik omillar ham mavjud. – Aynan ana shunday omillar haqida ham bilishni istardik. – Masalan, quyidagi holatlarda:
oiladagi kattalar o‘rtasida o‘zaro nizo-janjallar uzluksiz davom etganda;
xonadonda moddiy ahvolning yomonligi;
bolaning tengqurlari bilan chiqisholmasligi;
maktab dasturlarini yetarlicha o‘zlashtirolmasligi;
ko‘p hollarda ruhiy tushkunlikka tushishi.
Bu singari psixologik-ijtimoiy omillar tufayli giperfaollik sindromi kelib chiqishi mumkin. – Ko‘pincha maktabgacha va maktab yoshidagi bolalarga giperfaollik sindromi tashxisi qo‘yilarkan. Bu sindrom alomatlari qanday farqlanadi? – O‘ta ta’sirchanlik asosiy belgilardan biridir. Bu hol bolaning qiziqqonligi, serharakatligi bilan ifodalanadi. Ta’sirchan bolalar vaziyatlarga shoshma-shosharlik bilan javob qaytaradi, buyruq yoki gapni oxirigacha eshitib o‘tirmaydi, natijada ular pala-partish ish qiladi, fe’l-atvorida yengiltaklik ko‘zga tashlanadi, ko‘proq beg‘am bo‘lishadi. Giperfaol bolalar o‘zlari qilayotgan ish yoki qandaydir vaziyat salbiy, zararli va hatto xavfli oqibatlarga olib kelishi mumkinligini ilg‘amaydilar. Tengdoshlari orasida “o‘zlarini ko‘rsatib qo‘yish” uchun keraksiz xavf-xatarga duchor bo‘lishdan, turli harhashalardan tap tortmaydilar. Shu sababli, giperfaol bolalar ba’zan baxtsiz hodisalarga ham uchrab turishadi. – Nima sababdan bu sindrom “diqqatni jamlash yetishmovchiligi” deb ifodalanadi? – Chunki ushbu sindromga chalingan bolalarda parishonxotirlik holati kuzatiladi. Ular diqqatini bir joyga jamlashga qiynalishadi. Oqibatda o‘qish jarayoni bilan bog‘liq vazifalar, bajarayotgan ishlarida xatolarga yo‘l qo‘yaveradi. Biror-bir vazifani bajarayotganda yoki o‘yin o‘ynayotganda bola diqqatini jamlolmay chalg‘ib ketaveradi. Bunday bolaga gapirayotgan odamga bola uning gapini tinglamayotgandek tuyuladi. Ko‘pincha dars va uy vazifalarini oxirigacha bekamu-ko‘st bajara olmaydi. Aslida bu narsa uning xulqi bilan bog‘liq bo‘lmasligi mumkin. Bunday bolalar uzoq vaqt aqliy zo‘riqishni talab qiladigan ishlardan qochadi. Maktab va uyda kerak bo‘ladigan buyumlar, masalan, o‘yinchoqlar, o‘quv qurollari, kitoblarni yo‘qotaverish, ko‘p narsalarni esidan chiqarib qo‘yish giperfaollik sindromiga chalingan bolaga xos. Bunday bola uyqu paytida ham tinchimasdan u yondan bu yoniga ag‘darilaveradi, to‘shak va ko‘rpani o‘rindan tushirib yuboradi. – Giperfaollik sindromini davolash choralari bormi? – Sindrom kompleks tarzda davolanadi. Bunda har bir bolaning holatiga individual yondoshiladi. Bolaning fe’l-atvorini ijobiy tomonga o‘zgartirish maqsadida psixoterapiya, pedagogik va neyropsixologik usullar qo‘llaniladi. Davolash maqsadida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshiriladi:
ota-onalar va pedagoglar bolalarga uyda yoki maktabda murakkab talablar qo‘ymasliklari kerak;
kundalik aqliy va jismoniy vazifalarni qisqa hamda yaqqol tushuntirish zarur;
bolalarning har kungi hatti-harakatlarida tartib-intizomni shakllantirish lozim;
bola bilan xotirjam va yumshoq ohangda so‘zlashish maslahat beriladi;
har kungi suhbatlarda bolaga “yo‘q, aslo mumkin emas” degan so‘zlarni qo‘llamagan ma’qul.
Giperfaollik sindromini davolash ota-onalar va nevropatolog shifokor hamkorligida olib boriladi. Ayrim vaqtlarda zarur dori-darmonlar ham buyuriladi. Alohida ta’kidlash joizki, giperfaollik sindromining o‘z vaqtida oldi olinmasa keyinchalik bola hayotida jiddiy muammolar kelib chiqishi va bu holat jamiyat uchun ham tashvish tug‘dirishi mumkin.
|