Immanuil Kant - No`kis 2023 mazmuni

|
No`kis 2023 mazmuni
|
bet | 41/55 | Sana | 16.09.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #271336 |
Bog'liq 3.Лекция умумий психологияImmanuil Kant, aytqan edi, fiziologiyaliq ko`z-qarastan, temperament haqqinda so`z ketkende fizikaliq konstitutsiyani (ku`shli yamasa a`zzi) ha`m komplektsiyani (suyiq, o`mirlik ku`sh ja`rdeminde denede nizamli ha`reketleniwshi, bug`an sonday-aq bul shirelerdi qayta islewde issi yamasa suwiqti kiritedi) na`zerde tutadi.
Biraq psixologiyaliq ko`z-qarastan, jannin` temperamenti sipatinda (sezim ha`m qa`lewler uqiplilig`i), bul qan qa`siyetine tiyisli ko`rinisler sezim ha`m tilek oyinlari analogiyasi boyinsha denelik ha`reketleniwshi sebepler menen (bunda qan en` a`hmiyetlisi) belgilengen.
Temperamentler haqqinda ilimnin` basli bo`liniwi-sezim temperamenti ha`m ha`reket temperamenti bolip ekige bo`linedi, uliwma to`rt temperamentti beredi.
Sezim temperamentlerine Kant to`mendegilerdi kiritken A) sangvinik ha`m V) onin` qarama-qarsisi-melanxolik. Birinshisi o`zgeshelikke iye, sezimge tez ha`m ku`shli ta`sir etedi, biraq sezim teren`ge kirmeydi (uzaq bolmaydi), ekinshi temperamentte bolsa sezimler kem ko`ringen, biraq tamirin teren` jiberedi. Bunda qayg`i yamasa kewil xoshliqqa beyimlilikti emes, al sezimler temperamenti ayirmashilig`in an`law kerek.
Zamanago`y psixologiyaliq ilimde ko`pshilik konstitutsion kontseptsiyalar onda adamnin` psixikaliq qa`siyetlerinin` qa`liplesiwinde qorshag`an ortaliq ha`m sotsialliq jag`daylardin` roline jeterlishe baha berilmegenligi o`tkir sing`a alinadi.
Pavlovtin` izertlewlerinin` arqasinda watandarliq psixologiyada temperament haqqinda belgili da`rejede adamnin` tuwma minezlemesi sebepshi bolg`an jeke shaxstin` qa`siyeti sipatindag`i tu`sinik payda boldi. Misali B.G.Anan`ev Xomo sapiens tu`ri wa`kili sipatinda adamnin` tiykarg`i qa`siyetleri tek g`ana zeyinde emes, al temperamenttede ko`rinedi dep esaplag`an.
Watandarliq psixologiyada temperament teoriyasinin` rawajlaniwina B.M.Teplov u`lken u`les qosti. Onin` temperament qa`siyetlerin u`yreniwge arnalg`an jumislari, tek g`ana temperament mashqalasina zamanago`y ko`z-qarasti belgilep qoymastan, temperamentti ja`ne de eksperimental izertlew islep shig`iwi ushin tiykar boldi. Teplov temperament qa`siyetlerine psixikaliq is-ha`rekettin` dinamikasin xarakterlewshi turaqli psixikaliq qa`siyetlerdi kiritken. Temperamenttin` individual o`zgesheliklerin ol temperamenttin` anaw yamasa minaw ha`r qiyli rawajlaniw da`rejesi menen tu`sindirgen.
Temperamenttin` fiziologiyaliq tiykarlari. I.P.Pavlov iytlerde sha`rtli reflekslerdin` islep shig`iliwi o`zgesheliklerin u`yrene otirip, olardin` minez-qulqindag`i ha`m sha`rtli-reflektorli is-ha`rekettin` keshyiwindegi individual ayirmashiliqqa diqqat awdarg`an. Bul ayirmashiliqlar birinshi gezekte sha`rtli reflekslerdin` payda boliw aniqlig`i, sonday-aq, olardin` o`shiwi o`zgesheligi siyaqli minez-quliq aspektlerinde ko`ringen. Bul jag`day atap o`tilgen ayirmashiliqlar tek g`ana eksperimental jag`daydin` ha`r qiylilig`i menen tu`sindirilmeytug`ini ha`m bunin` tiykarinda nerv protsesslerinin` birneshe fundamental qa`siyetleri jatirg`anlig`inda degen gipotezani alg`a su`riwge mu`mkinshilik berdi. Pavlovtin` pikirinshe, bul qa`siyetlerge qoziw, toqtaw, olardin` sabirlilig`i ha`m shaqqanlig`i ku`shi kiredi.
Nerv protsessleri ku`shi- bul nerv kletkalarinin` ku`shli qoziw ha`m uzaq waqitliq toqtawdi bastan keshiriw uqiplilig`i, yag`niy nerv kletkalarinin` shidamlilig`i ha`m miynetke jaramlilig`i. Nerv protsessinin` ku`shi ku`shli qozdiriwshilarg`a-ku`shli qozdiriwshilar ku`shli nerv sistemasinda, ku`shli qoziw protsessin payda etedi, a`zzi nerv sistemasinda-qoziwdin` a`zzi protsessin ha`m toqtawdi payda etetug`in tiyisli reaktsiyada ko`rinedi.
Saldamliliq bul nerv protsesslerinin` proportsional o`z-ara qatnasin na`zerde tutadi. Qoziw protsessinin` toqtawdan basimlilig`i sha`rtli reflekslerdin` payda boliw tezligi ha`m olardin` o`shiwinin` a`steliginde ko`rinedi. Toqtaw protsessinin` qoziwdan basimlig`i sha`rtli reflekslerdin` a`ste payda boliwi ha`m olardin` o`shiwinin` tezligi menen belgilenedi.
Nerv protsesslerinin` shaqqanlig`i-bul nerv sistemasinin` sirtqi ortaliq jag`daylari talabi menen tez juwap retinde qoziw protsessin toqtaw protsessi menen ha`m kerisinshe almastiriw (o`zgertiw) uqiplilig`i.
Pavlov ta`repinen belgilengen nerv protsessleri qa`siyetleri nerv sistemasinin` tipi, yamasa joqari nerv is-ha`reketi tipin belgilewshi belgili bir kombinatsiyalardi payda etiwi mu`mkin. Bul tip individ ushin xarakterli bolg`an nerv sistemasinin` tiykarg`i jiyindilarinan-ku`sh, saldamliliq ha`m jedellikten, qoziw ha`m toqtawdin` o`z-ara qatnasinan quraladi. Pavlovtin` pikirshe, nerv sistemasinin` Gippokrat ta`repinen atap o`tilgen temperament tiplerine jaqin bolg`an to`rt tiykarg`i tipi bar. Nerv protsesslerinin` ku`shinin` ko`riniwinin` ayirmashiliqlarina qarap ku`shli ha`m a`zzi, olar o`z gezeginde saldamli ha`m shalag`ay bolip bo`liniwi mu`mkin. Bunda shalag`ay tipte qoziw toqtawdan u`stem boladi. Sonday-aq, en` son`g`isi ku`shli saldamli tipler shaqqan ha`m qos jaqpas bolip bo`linedi
Pavlov ta`repinen belgilengen nerv sistemasi tipleri tek g`ana sani emes, al tiykarg`i sipatlamasi boyinsha da temperamenttin` klassikaliq to`rt tipine say
1.Sangvinik-ku`shli, saldamli, shaqqan tip
2. Flegmatik-ku`shli, saldamli, az ha`reketlenetug`in (qos jaqpas) tip
3. Xolerik-ku`shli, biraq shalag`ay, qoziwg`a salistirg`anda toqtaw protsessleri a`zzi
4. Melanxolik-qoziw ha`m qoziwdin` a`zzi protsessleri (a`zzi tip).
Solay etip, nerv sistemasi tipi degende Pavlov nerv sistemasinin` qorshag`an ortaliq ha`m ta`rbiya ta`sirinde az o`zgergen ha`m tuwma qa`siyetlerin tu`singen. Nerv sistemasinin` bul qa`siyetleri nerv sistemasinin` uliwma tipinin` psixikaliq ko`rinisi esaplang`an temperamenttin` fiziologiyaliq tiykarin quraydi.
Temperament tipleri ha`m olardin` psixologiyaliq sipatlamasi. Temperament tiplerinin` konkret ko`rinisleri ha`r qiyli. Insan temperamenti o`zgeshelikleri tek g`ana minez-quliqta ko`rinip qalmastan, biliw is-ha`reketi dinamikasi ha`m sezim tarawi o`zgesheligin belgileydi, insannin` ha`reket ha`m qa`lewlerinde, sonday-aq, intellektual is-ha`reketi, so`ylew o`zgesheligi h.t.b sa`wlelenedi.
Ha`zirgi waqitta biz barliq temperamentler tiplerine toliq psixologiyaliq sipatlama beriw mu`mkinshiligine iyemiz. Da`stu`riy to`rt tipke psixologiyaliq sipatlama du`ziw ushin a`dette temperamenttin` tiykarg`i qa`siyetleri paydalaniladi. Bul qa`siyetlerdin` ko`pshiligi B.M.Teplov ha`m onin` sha`kirtlerinin` miynetlerinde aship berilgen, son` watandarliq ilimpazlar izertlewlerinde keyingi rawajlaniwin tapqan. Bul izertlewler barisinda Teplov ta`repinen usinilg`an atamalardin` ayirimlari o`zgergen, sonday-aq jan`a qa`siyetler ashilg`an. Misali, Teplov ta`repinen G`emotsional qoziwG` dep atalg`an temperament qa`siyeti, psixologiyaliq a`debiyatta jiyi senzitivlik (sezimlilik), al sirtqi ta`sir payda etken erksiz ha`reketlerdin` reaktivligi-reaktivnosit` dep ataladi. Temperamenttin` basqa da qa`siyetlerinin` atamalari o`zgergen. Sonin` menen birge temperament qa`siyetlerine ekstraversiya-introversiyani kirite baslag`an. Bul tu`sinikler adamnin` is-ha`reketi ha`m reaktsiyasi neden-(sol waqitta (ekstraversiya) payda bolatug`in sirtqi ta`sirlerden be yamasa keleshek ha`m o`tmish penen baylanisli (introversiya) oy, tu`sinik ha`m obrazlar menen baylanisli bolg`an ko`pshilik g`a`rezli bolg`an) payda bolg`anlig`in aniqlaydi.
Xolerik- bul nerv sistemasi toqtaw u`stinen qoziwdin` basimlilig`in aniqlanatug`in adam, na`tiyjede ol tez, jiyi oylanbay ha`reket etedi, o`zin toqtata almay, irke almay qaladi, ha`reketlerinde shalt, shaqqan shidamsizliq ko`rsetip, ku`ygeleklik, biybasliq, o`zin uslay almaw ko`rinedi. Onin` nerv sistemasinin` saldamli bolmawi onin` jedelligi ha`m jigerliliginin` o`zgeriwinde tsikllikti belgileydi, qanday-da is penen qizig`ip ketip, ol jan-ta`ni menen berilip isleydi, biraq og`an ku`shi uzaqqa jetpeydi, ku`shi tawsilg`an waqitta ol ha`mme na`rsege qoli suwip qaladi. Ku`ygeleklik jag`day, jaman keypiyat, ku`shtin` pa`seyiwi ha`m uyan`liq payda boladi.
Sangvinik- ku`shli, saldamli, shaqqan nerv sistemasina iye, shaqqan reaktsiya iyesi, onin` ha`reketleri oylang`an, quwnaq, usinin` na`tiyjesinde ol turmis qiyinshiliqlarina ku`shli qarsiliq ko`rsete aladi. Onin` nerv sistemasinin` shaqqanlig`i sezimlerdin`, qizig`iwshiliqlardin`, ko`z-qaraslardin` o`zgeriwshen`ligine, jan`a jag`daylarg`a an`sat beyimlesiwge sebepshi boladi. Bul jaqsi sa`wbetles adam, jan`a adamlar menen tez til tabisip ketedi, sonliqtan da onin` tanislari ko`p, biraq ol qarim-qatnas ha`m su`yiwshilikte turaqliliq penen ayriqshalanbaydi. Ol ba`rha qoziwda, qizig`arli jumislar ko`p bolg`an jag`dayda g`ana o`nimdarli xizmetker, keri jag`dayda ol zerigerli, uyan` bolip basqa na`rsege alan` bolip ketedi. Stressliq jag`daylarda G`arislan reaktsiyasiG` payda boladi, yag`niy o`zin oylap, jedel qorg`aydi, sharayattin` normallasiwi ushin gu`resedi.
Flegmatik- ku`shli, saldamli, biraq qos jaqpas nerv sistemasina iye, aqibetinde ju`da` a`ste ta`sirlenedi, onsha ko`p so`ylemeydi, emotsiyalar a`ste-aqirin payda boladi (quwantiw ha`m ku`ldiriw qiyin), joqari miynet su`ygishlikke iye, ku`shli ha`m uzaq dawam etiwshi shimirkendiriwshilerge jaqsi qarsiliq ete aladi, biraq ku`tilmegen, jan`a jag`daylarda tez reaktsiya qaytariw uqibina iye emes. Barliq u`yrengenlerin bekkem yadta saqlap qaladi, arttirilg`an stereotip ha`m uqiplarinan waz keshiw qolinan kelmeydi, jumisin, doslarin, turmis ta`rizin ha`m a`detlerin o`zgertkendi jaqtirmaydi, jan`a jag`daylarg`a qiyin ha`m a`ste ko`nligedi. Keypiyati turaqli ha`m bir tegis. Awir kewilsizlikler bolg`an jag`dayda flegmatikler sirtqi ko`rinisinen tinish bolip qaladi.
Melanxolik- nerv sistemasi a`zzi, ha`tteki ku`shli bolmag`an qozdiriwshilarg`a da joqari ta`sirshen`likke iye, al ku`shli turshiktiriwshi G`u`zilisG` G`bo`getG` G`qoyan stressiG` payda etiwi mu`mkin, sonliqtan da stressliq jag`daylarda (imtixan, jaris, qa`wip h.t.b) melanxioliktin` is-ha`rekinin` na`tiyjeleri ku`ndelikli turmistag`idan pa`s boliwi mu`mkin.
Joqari sezimtalliq tez sharshaw ha`m iskerliktin` pa`seywine alip keledi (ko`birek dem alis talap etiledi). A`ytewir sebepler de ko`z jas, kewil qaliwdi payda etedi. Keypiyati ju`da` o`zgeriwshen`, biraq a`dette melanxolik o`z sezimlerin ko`rsetpey, jasiriwg`a urinadi, o`z ta`shwishlerin hesh kimge aytpaydi, ko`pshilik jag`dayda qapa, tu`skin, o`zine isenimsiz, qa`weterli, onda nevrotikaliq buzilislar ju`z beriwi mu`mkin. Biraq nerv sistemasinin` joqari sezimtallig`ina iye bola otirip, melanxolikler jiyi jaqsi rawajlang`an ko`rkem ha`m intellektualliq uqiplarg`a iye boladi.
Anaw yamasa minaw eresek adam temperamenttin` qaysi tipine iye ekenligin aytiw qiyin. Nerv sistemasinin` tipi na`silden o`tetug`in bolsa da, absolyut o`zgermeytug`in bolip qalmaydi. Waqittin` o`tiwi menen, sonday-aq sistemali shinig`iwlar, ta`rbiya, turmisliq jag`daylar ta`sirinde nerv protsessleri a`zzilewi yamasa ku`sheyiwi, olardin` o`tiwi tezlesiwi yamasa pa`seyiwi mu`mkin. Misali, balalardin` arasinda xolerik ha`m sangvinkiler ko`p (olar shoq, kewilli, tez ha`m jen`il ta`sirlenedi, jilag`annan son` bir minuttan keyin basqa na`rsege alan` bolip, shaqalaq atip ku`ledi, yag`niy nerv protsesslerinin` ha`reketshen`ligi joqari). Jasi u`lken adamlar arasinda kerisinshe flegmatik ha`m melanxolikler basim.
Temperament- bul adamnin` joqari nerv sistemasinin` sirtqi ko`rinisi, sonliqtan da ta`rbiya, o`zin-o`zi ta`rbiyalaw na`tiyjesinde bul sirtqi ko`rinis burmalaniwi, o`zgeriwi, haqiyqiy temperamenttin` G`maskirovkaG`si ju`z beriwi mu`mkin. Sonliqtan da temperamenttin` G`tazaG` tipleri siyrek ushirasadi, anaw yamasa minaw tendentsiyanin` basim boliwi insan minez-qulqinda barliq waqitta da ko`rinedi.
1-tablitsa. Temperamentler tipleri ha`m ulli adamlar.
|
| |