An'anaviy moddiy madaniyat. Uy-joylar

|
An'anaviy moddiy madaniyat. Uy-joylar
|
bet | 12/23 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 125,79 Kb. | | #140813 |
Bog'liq Ma’ruza II o‘zbek xalqining etnografiyasi, etnogenezi va etnik t-fayllar.orgAn'anaviy moddiy madaniyat. Uy-joylar. O‘zbeklarning an'anaviy turarjoylari qadimdan o‘ziga xos bo‘lib, ular yashagan mintaqaning tabiiy-geografik sharoiti bilan bog‘liq bo‘lgan. Turarjoylar barpo etishda qurilish konstruksiyasi va uslubi, loyihasi va bezaklari bilan ajralib turgan, mustaqil va o‘ziga xos Farg‘ona, Buxoro, Xiva va Shahrisabz me'morchilik yo‘nalishlari mashhur bo‘lib kelgan. Uy-joy qurilishida o‘zbeklarda ba'zi bir o‘ziga xoslik saqlansa-da, umumiy yagona me'morchilik tipi keng tarqalgan bo‘lib, qadimiy uylar odatda ko‘cha va qo‘shni tomoni derazasiz devor bilan o‘ralgan hovlilardan iborat bo‘lgan. Barcha turar joy va xo‘jalik xonalarining oynalari ichkari tomonga qaratilgan. Hovli ikki qismga - bolalar va ayollar uchun ichkari hovli hamda nomahram erkaklar va mehmonlar uchun mehmonxona tarzida hashamatli xonalardan iborat tashqari hovliga bo‘lingan. Hunarmandlarning uylarida do‘kon va shogirdlar yashaydigan xonalar ham tashqarida joylashgan. Eng ko‘p tarqalgan ikki xonali uy variantlaridan biri sifatida dahliz va katta uydan iborat bo‘lgan uylarni ko‘rsatish mumkin. Bunday uy-joylar odatda oldi ham ayvonli va ayvonsiz qilib qurilgan. O‘rtacha oilalarda esa mehmonxona sifatida uyning bir hujrasi ajratilgan. Aholi o‘rtasida an'anaviy paxsa uylar qurish bilan birga naqshinkor ganchli binolar qurish ham mavjud bo‘lgan.
O‘zbeklarda doimiy uy-joylar asosan loy devordan qurilgan bo‘lib, mahalliy tuproqdan tayyorlangan loy asosiy qurilish materiali hisoblangan. Pishgan g‘ishtdan ham uylar qurilgan. Buxoro va Xivada hovli eshiklariga jez yoki temirdan yasalgan bolg‘a yoki halqasimon boldoq osilgan. Eski tipdagi uylarning xonalari va oynalari ayvonga chiqqan, darchalar yer sathi bilan teng bo‘lgan. Eshiklar ichkariga, darchalar tashqariga ochilgan. Deraza yoki eshikning yuqori qismiga yorug‘lik tushadigan piramon (tobazon) qo‘yilgan, unga yog‘och yoki ganchdan yasalgan panjara o‘rnatilgan. Uyga kiradigan joyda eshik oldida to‘g‘ri burchakli peshtoq (poygak) bo‘lib, unga poyafzal yechib qo‘yilgan. Eshik oldidagi burchakda suv tashlaydigan (oqizadigan) maxsus joy (obrez, adan, tashnav) joylashgan bo‘lib, unga Buxoro va Samarqandda marmar tosh, Xivada maxsus sopol buyum o‘rnatilgan.
Odatda uylarning tarhi oila a'zolarining soniga qarab bir necha uy (xona), dahliz va ayvondan iborat bo‘lgan. Hovlida esa xo‘jalik uchun omborxona, hojatxona va molxona bo‘lgan. Shaharlarda yoki aholi zich joylashgan qishloqlarda mehmonxona odatda ikkinchi qavatda-bolaxonada joylashgan. Ayniqsa Toshkent, Buxoro, Samarqand va Urgut shaharlarida juda shinam mehmonxonalar qurilgan. Bu kabi mehmonxonalardan to‘y hashamlarda, motam marosimlarida ham keng foydalanilgan. Bundan tashqari qish paytlari mehmonxonalarda mahalla erkaklari to‘planishib gap-gashtaklar o‘tkazganlar. Hozirgi kunga kelib zamonaviy uylarning qurilishi ancha takomillashgan bo‘lib, uylarning qurilishidagi milliy an'analar zamonaviy ko‘rinishlar bilan o‘zaro uyg‘unlashgan. Bugungi uylar muayyan reja asosida turli qulayliklar bilan qurilmoqda.
Shahar va yirik qishloqlar yana bir qancha mahallaga bo‘lingan. Ba'zi joylarda (Toshkent, Andijon, Farg‘ona, Qo‘qon, Marg‘ilon, Namangan, umuman, Farg‘ona vodiysi shaharlarida) mahalla, ayrim yerlar (Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Qarshi va boshqa shaharlarda) guzar deb yuritilgan. Har qaysi mahalla yoki guzarda aholining hovli joylari mahalla (guzar), ko‘cha, tor ko‘cha yoki berk ko‘chalarga, orqa tamoni bilan qo‘shni (guzar)ga qaratib solingan. Shu tariqa har bir mahalla (guzar) bir-biridan uy devorlari bilan ajralib turgan. Ilgari har mahallaning o‘z darvozasi bo‘lgan. Ko‘chalari darvoza ichkarisidan qulflab qo‘yilgan.
30–80 xonadon odatda bir mahallaga uyushgan. Mahallaning o‘z maktabi bo‘lgan. Shahar kengayishi bilan mahallalarning soni ham ortib boravergan. XIX asrda – Toshkentda 47ta Andijonda 43 ta Buxoroda 220, Qarshida 20, Shahrisabzda 52 mahalla (guzar), Xivada esa 20 tayirik iloq bo‘lgan.
Ko‘p shaharlar, mavze'lar, shahar chetidagi qishloqlar bilan bir-biriga ulanib ketgan edi. Mavze', qishloq odamlari ham muayyan bir ish bilan shug‘ullanishgan. Shaharlarga yaqin qishloqlarning aholisi ko‘proq hunarmandchilik bilan band bo‘lgan. Sug‘orib dehqonchilik qilinadigan yerlardagi qishloqlarda bog‘dorchilik, dehqonchilik yaxshi rivojlangan. Qir adirlar, tog‘ etaklarida joylashgan qishloqlarda lalmi dehqonchilik, chorvachilik asosiy xo‘jalik mashg‘uloti bo‘lgan. Shu sababli mahalla, guzar, qishloqlar aholisi ko‘proq nima bilan shug‘ullanishiga qarab nom olgan. Egarchilar, ko‘nchilar, mardikorlar, aravakashlar, kulollar, etikdo‘zlar mahallalari, sholikor qishloq, g‘allakor qishloq, temirchi-taqachi qishlog‘i va hokazo.
Yirik qishloqlar ham shaharlardagidek mahalla, guzarlarga bo‘lingan. Har-bir fuqaro masjitga qatnagan. Shuning uchun bu mahallalar yoki qishloqlar aholisini “masjit-qavm” deyishgan.
|
| |