nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - 1-mavzu. Kirish. Kompyuter grafikasi asoslari. Kompyuter grafikasi haqida tushuncha Reja

7
bosqichlarini o`z ichiga oladi. Masalan: reklama e`lonlari va teleko`rsatuvdagi bir
tasvirni ichiga ikkinchisini kiritish va boshqalar.
➢
4D grafigi.
Bu vaqt sistemasidagi uch o`chovli tasvirdir.
➢
2,5D
grafigi.
Bu turdagi grafik tasvir ham mavjuddir. Bu 2D ko`rinishli tasvir bo`lib
3D tasvirining ba’zi bir xususiyatlari bilan to`ldirilgan (masalan,
ustunli
diagrammada har bir ustun yo`g`onligi ham ko`rinib turadi).
Tasvirlar maxsus muharrirlar tomonidan yaratiladi va bu grafik muharriridan
olingan tasvirni axborot tizimi va uni saqlash (yozish) usullari mavjud. Bunday
axborot tizimi umumiy ma’lumotni (muayyan ekran qurilmasidagi tasvirni
ko`rsatish, o`lcham, piksellar sonini, chop etish uchun chop etish turini, axborotni
siqishni darajasi va usulini) o`z ichiga olishi mumkin. Bunday ma’lumotlar tasvirni
tahrir qilish bosqichida yaratiladi va tartibga solish
paytida keyingi foydalanish
uchun mo`ljallangan. Masalan, CorelDraw fayllari egri chiziqlaridagi ma’lumotni
o`z ichiga oladi, Photoshop fayllari qatlamlar, kanallar
va boshqalar haqida
ma’lumot oladi. Har bir grafika muharriri ushbu ma’lumotni muharrirga (yozish)
yozganda ma`lum bir tarzda kodlaydi. Shunday qilib, grafik fayl formati tasvir
haqida ma’lumot to`plami va faylga qanday yozishganligi tushuniladi. Odatda,
barcha
Asosiy tushunchalar - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 56/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Asosiy tushunchalar: «Globus» nomli to’plam, shoirning «Bolalik»ni eslab, «O’zbekiston» she’rlari, «Alisherning yoshligi» qissasi, «Bolalik» qissasi, «Zafar va Zahro» dostoni.
Dars shakli: ma’ruza.
Metod va usullari: qisqa ma’ruza, fikrlarni aniqlash, aqliy hujum, amaliy topshiriq,, savol-javob, munozara, guruhiy ishlar.
Vositalar: kompyuter, proektor, tarqatmalar.
|
O’qituvchi
|
20 daqiqa
|
3-bosqich
|
Guruhda ishlash.
Talabalarga muammoli savol beriladi (turkiy xalqlar adabiyoti) .
Talabalar fikri eshitiladi, boshqa talabalar bahsga chaqiriladi.
Umumiy xulosalar chiqariladi va to’g’riligi tekshiriladi.
|
Talaba
|
35 daqiqa
|
4-bosqich
|
Mustahkamlash va baholash uchun savollar:
1. Oybek adabiyot olamiga dastlab qanday shoir sifatida kirib keldi?
2. Oybekni adabiyotga adib sifatida mashg’ur qilgan asarlari qaysilar?
3.Adibning «Alisherning yoshligi» qissasini qalamga olish niyati qachon kuchaydi? Nima uchun?
|
O’qituvchi-
Talaba
|
15 daqiqa
|
5-bosqich
|
Umumiy yakuniy xulosalar chiqariladi.
Maqsad va vazifalarning bajarilganligi tahlil qilinadi, zaruriy maslahatlar beriladi, mustaqil ish topshiriqlari tarqatiladi, xulosalar chiqariladi.
|
O’qituvchi
|
10 daqiqa
|
Asosiy savollar:
Oybekning bolalar va o’smirlarga bag’ishlangan she’rlari.
Oybek qissalari haqida.
|
| |
Asosiy savollar - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 51/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Asosiy savollar:
O’zbek bolalar adabiyotining yuksalishida G’afurG’ulomning o’rni.
Shoirning nasrdagi ijodi.
Mavzuga oid tayanch tushuncha va iboralar:
G’afur G’ulom she’riyati. «Sen etim emassan». Adibning nasrdagi faoliyati «Tirilgan murda», «Shum bola», «Yodgor».
Mavzuga oid muammolar:
G’afur G’ulom she’rlarida madhiyabozlik va zamonasozlik deb ataluvchi jiddiy kamchiliklar ham mavjud edi. Siz shoir she’rlarida davrning adabiy siyosati bilan aloqador qanday kamchiliklarni bilasiz? Sizningcha, buning sababi nimada?
Shoir o’z ijodining rivojlanishida matbuotning roli haqida fikr bildirib «Gazetaning mening gardanimda bo’lgan haqi ustozning shogirdga bo’lgan haqidan ham ortiqroqdir. Gazeta men o’qigan oliy maktablardan… birinchisi bo’ldi. O’zimda bor fazilatlardan ko’p qismi uchun gazetadan va uning atrofida uyushgan mendan ko’ra peshqadamroq sog’lom jamoadan juda ham minnatdorman», - degan edi. Shoir qaysi gezeta va jurnallarda adabiy xodim va maxsus muxbir bo’lib ishlagan? Sizningcha, hozirgi yoshlarning gazeta va jurnallarga qiziqishi qanday?
Mamajon yalqovlikdan, qoloqlikdan qutulib ilg’or ongli mehnatkashga aylanadi. Uning qayta tarbiyalanishida jamoa va erkin mehnat katta rol o’ynaganligi haqqoniy ravishda tasvirlab berilgan. Yozuvchi bu obraz orqali qanday g’oyani ilgari suradi? Sizningcha, asarning tuzilishi qanday, nima ziynat bag’ishlagan deb o’ylaysiz?
«Shum bola» o’zgaruvchan, o’suvchan, dunyoqarashi ham shakllanib, takomillashib boruvchi obrazdir. Asar boshidagi bola bilan qissa nihoyasidagi o’smir o’rtasida farq bormi?
1-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi:
Shoir va adib G’afur G’ulom hozirgi zamon o’zbek bolalar adabiyotining yuksalishida muhim o’rin egallashi, butun ijodi davomida yosh avlodni unutmagani va unga munosib adabiy meros qoldirgani haqida tushunchalar berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
Shoir va adib G’afur G’ulom bolalarga munosib adabiy meros qoldirgani haqida gapiradi.
Shoirning bolalarni hayotda bo’llayotgan yangiliklar bilan tanishtirgani, bularning hammasi ijodiy mehnati orqali yaratilganini kuylab, ularni zamonamiz qahramonlari izidan borishga, fanning cho’qqilarini egallashga undagani haqida so’zlab beradi.
|
| |
Yaratish usuliga ko`ra kompyuter grafikasi ikki guruhga ajratiladi

4
Ikki o`lchamli
grafika
yassi va tekis sirtlarda yaratilgan tasvirlar bo`lib,
ularga misol sifatida printerda qog`ozga chop etilgan fotosurat, rassom tomonidan
xolst
(maxsus mato)da chizilgan rasmlarni keltirish mumkin.
Uch o`lchamli grafika
yordamida hajmga ega jismlar tasvirlanadi.
Bunda
jismning fazoda egallagan o`rni mayda kublar bilan to`ldiriladi. Agar bu kublar
yetarlicha kichik bo`lsa, inson ko`zi ularni ilg`amaydi
va kublar yaxlit bir jism
sifatida ko`z o`ngimizda gavdalanadi.
Uch o`lchamli grafikadan animatsiya, kompyuter o`yinlari
va virtual
(xayoliy) borliq
yaratishda keng foydalaniladi. Virtual borliq, asosan, maxsus bosh
kiyim –
shlemlarda
tasvirlanadi.[16]
Oddiy grafika vaqt o`tishi bilan o`zgarmaydigan tasvirlarni yaratish bilan
shug`ullanadi.
Ularga misol sifatida rasmlar, fotosuratlar,
chizmalarni keltirish
mumkin. Kompyuter animatsiyasi vaqt o`tishi bilan o`zgaradigan tasvirlar yaratadi.
Masalan, multfilmlar, videoklip va videoroliklar.
Multimedia mahsulotlari rasmlar va animatsiya bilan birga boshqa turdagi
axborotlarni, masalan, ovoz va matnni ham o`z ichiga oladi. Multimedianing o`ziga
xos jihati uning interfaolligi bo`lib, unda bir joy dan ikkinchi joyga o`tish imkoniyati
ko`zda tutilgan bo`ladi. Multimediaga yorqin misol sifatida butun olam to`ri -
wwwni
, undagi
www
-saytlar va
www
-sahifalarni keltirish mumkin.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1.
Kompyuter grafikasi qanday fan?
2.
Kompyuter grafikasining qanday turlari mavjud?
3.
Rastri nima?
4.
Fraktal grafikasi nimaga asoslangan?
5.
Fraktal geometriyasi asoschisi kim?
6.
Vektorli grafika bugungi kunda qaysi sohalarda keng qo`llanilmoqda?
7.
Microsoft Paint dasturida kompyuter rasmini chizing.
8.
Microsoft Paint dasturi ranglar palitrasidan foydalanib tasvirni bo`yang.
9.
Kompyuter ekrani o`lchamini aniqlang va boshqa o`lchamga o`zgartiring.
10.
Kompyuter ekrani rangi va fonini almashtiring.
kuzatish, nazorat - 1-mavzu. Kirish. Kompyuter grafikasi asoslari. Kompyuter grafikasi haqida tushuncha Reja

3
320x240 CGA (Color Graphic Adapter - rangli grafik qurilma);
640x480 VGA (Video Graphic Adapter - video grafik qurilma);
800x600 SVGA (Super VGA);
1024x768 XVGA (extended VGA - kengaytirilgan VGA);
1280x720 HD (High Definition - yuqori aniqlik);
1280x800 HD+ (HD dan ko`proq);
1366x768 WXVGA (Wide XVGA - keng XVGA);
1440x900 HD++ (HD dan yanada ko`proq);
1600x900 HD+++ (HD dan yanada ko`proq);
1920x1080 FHD (Full HD - to`liq HD);
2560x1440 QHD (Quadra HD - to`rtlangan HD);
3840x2160 4K (4 kilo - to`rt ming ustun) yoki UHD (Ultra HD - o`ta HD)
Displey ekrani satrlarga va ustunlarga ajratib chiqilgan bo`lib, har bir qator
va ustun kesishgan joyda
piksel
deb ataluvchi juda kichik tasvir bo`laklari
joylashgan. Piksellarning har biri alohida manzilga ega
va mustaqil boshqarilishi
mumkin. Har bir piksel uchun xotirada bir baytdan to`rt baytgacha joy ajratilishi
mumkin. Demak, har bir piksel 256 tadan 4 milliardgacha bo`lgan ranglardan birida
bo`lishi mumkin.
Ekrandagi har bir pikselning o`zi uchga bo`linadi. Ulardan biri
qizil
, ikkinchisi
yashil
, uchinchisi
ko`k
rangda porlaydi. Bu ranglar
asosiy ranglar
deb ataladi va turli nisbatda qo`shilib, tabiatda uchraydigan
ranglarning deyarli
barchasini yarata oladi.
Kompyuter grafikasi faoliyatning shunday turiki, unda kompyuter va maxsus
yaratilgan dasturlardan foydalanib, tasvirlar yaratiladi,
mavjudlari raqamli
ko`rinishga o`tkaziladi, qayta ishlanadi, saqlanadi va qulay ko`rinishda tasvirlanadi.
Kompyuter grafikasi o`tgan asrning 70-80-yillaridan boshlab ommaviylasha
boshladi. Hozirgi kunda kompyuter grafikasi shu qadar rivojlanganki,
uning
ehtiyojlarini qondirish kompyuter texnikasining jadal rivojlanishining asosiy
sabablaridan biri bo`lib qolmoqda.
Kompyuter grafikasi ilm-fanga,
tijoratga, san`at va sportga ham tegishli
bo`lib, barcha sohalarda keng qo`llaniladi. Kompyuter grafikasi bo`yicha har yili
ko`plab konferensiyalar o`tkaziladi, ilmiy jumallar va o`quv qo`llanmalar chop
etiladi, dissertatsiyalar himoya qilinadi. Har yili bir necha
yuz milliard dollarlik
kompyuter grafikasi mahsulotlari ishlab chiqariladi va sotiladi. San`at durdonalari
yaratiladi. Kompyuter grafikasi asosida yaratilgan elektron o`yinlar bo`yicha jahon
birinchiliklari o`tkaziladi va ularda millionlab qatnashchilar ishtirok etadilar.
Kompyuter grafikasi nimaning tasviri yaratilishiga qarab quyidagi sinflarga
ajratiladi:
1)
statsionar (o`zgarmas)
yoki
oddiy grafika
;
2)
kompyuter animatsiyasi
;
3)
multimedia
.
-asosiy savolning bayoni - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 52/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1) 1-asosiy savolning bayoni:
Otashnafas kuychi G’afur G’ulom hozirgi zamon o’zek bolalar adabiyotining yuksalishida muhim o’rin egallaydi. 1923 yildan adabiyot maydoniga qadam qo’ygan G’afur G’ulom o’z ijodini bolalarga atab she’r yozishdan boshladi. U butun ijodi davomida yosh avlodni unutmadi va unga munosib adabiy meros qoldirdi. Shoirning «Mukofot» (1940),«She’rlar» (1946), «Tongotar qo’shig’i» (1949), «Bari seniki» (1953), «Bir g’uncha ochilguncha» (1955) she’riy to’plamlari; o’rta va katta yoshdagi bolalar uchun «Shum bola», «Tirilgan murda»(1934), «Yodgor» (1935) kabi ajoyib asarlari bolalar adabiyotida munosib o’rin tutadi.
G’afur G’ulom «Yasha, deyman o’g’lim!» she’rida fan va texnikani egallashni havas qilgan, qalbi qahramonlik ruhi bilan to’lib toshgan, cheksiz osmonga uchib, yulduzdan-yulduzga o’tishni orzu qilgan zamonamizning ilg’or yosh qahramoni o’g’il misolida tarannum etadi. Shoir bolalardagi qahramonlikka bo’lgan zo’r havasni sezgirlik bilan ilg’ab olib, uni mohirlik bilan ifodalab bergan.
«Ahmad yomon bola emas-ku, ammo …» she’rida Ahmad obrazi orqali «Sog’lom tanda-sog’ aql» maqolidagi mazmunni o’ziga xos obrazli tarzda yoritadi. Shoir «Nortojining kurak tishi» she’rida ham bolalarni Nortoji obrazi orqali tozalikka rioya qilishga undaydi. Shoir obrazli tasvir orqali Nortoji xarakteriga xos bo’lgan erinchoqlik va yalqovlikni, tozalikka rioya qilmasligini o’ziga xos yo’sinda fosh etadi.
Muhokama uchun savollar:
XX asr va G’afur G’ulom mavzusi xususida fikr yuriting.
G’afur G’ulom bolalar va yoshlarni kattalarga, ayniqsa, ota-onaga mehr – muhabbatli qilib tarbiyalash mavzusida qanday she’rlar yaratdi.
2-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi:
G’afur G’ulom bolalar adabiyoti nasrining yuksalishiga ham o’zining munosib ulushini qo’shganligi haqida ma’lumot berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
G’afur G’ulomning nasrdagi mahorati haqida so’zlaydi.
«Tirilgan murda»da jamiyatda dog’ bo’lgan dangasalik illati qattiq kulgi ostiga olinganligi haqida so’z yuritadi.
«Shum bola» qissasi poetikasida xalq og’zaki ijodi an’analari ruhi va avtobiografik janr unsurlari birikib ketganligi haqida fikr bildiradi.
|
| |
Amalga oshiruvchi mas’ul - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 50/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Amalga oshiruvchi mas’ul
|
Vaqt
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1-bosqich
|
Dars maqsadi:. Shoir va adib G’afur G’ulom hozirgi zamon o’zbek bolalar adabiyotining yuksalishida muhim o’rin egallashi, butun ijodi davomida yosh avlodni unutmagani va unga munosib adabiy meros qoldirgani haqida tushunchalar berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
1.Shoir va adib G’afur G’ulom bolalarga munosib adabiy meros qoldirgani haqida gapiradi.
2. 2Shoirning bolalarni hayotda bo’llayotgan yangiliklar bilan tanishtirgani, bularning hammasi ijodiy mehnati orqali yaratilganini kuylab, ularni zamonamiz qahramonlari izidan borishga, fanning cho’qqilarini egallashga undagani haqida so’zlab beradi.
|
O’qituvchi
|
|
2-bosqich
|
Asosiy tushunchalar: G’afur G’ulom she’riyati. «Sen etim emassan». Adibning nasrdagi faoliyati «Tirilgan murda», «Shum bola», «Yodgor».
Dars shakli: ma’ruza.
Metod va usullar: «Charxpalak», «Insert» texnologiyasi, taqdimot.
Vositalar: Vatman, proektor, rangli markerlar, doska, skotch, tarqatma jihozlar.
|
Talaba O’qituvchi
|
15 daqiqa
|
3-bosqich
|
Guruhda ishlash.
O’z-o’zini baholash, o’qituvchi tomonidan rag’batlantirish.
Talabalar fikri eshitiladi, boshqa talabalar bahsga chaqiriladi.
Umumiy xulosaga kelinadi.
|
Talaba
|
40 daqiqa
|
4-bosqich
|
Mustahkamlash va baholash uchun savollar:
1.XX asr va G’afur G’ulom mavzusi xususida fikr yuriting.
2.G’afur G’ulom bolalar va yoshlarni kattalarga, ayniqsa, ota-onaga mehr – muhabbatli qilib tarbiyalash mavzusida qanday she’rlar yaratdi.
3.«Shum bola» asaridagi asar boshidagi bola bilan qissa nihoyasidagi o’smir o’rtasida farq bormi? Fikringizni izohlang.
|
O’qituvchi-
Talaba
|
15 daqiqa
|
5-bosqich
|
Umumiy yakuniy xulosalar chiqariladi.
Maqsad va vazifalarning bajarilganligi tahlil qilinadi, zaruriy maslahatlar beriladi, mustaqil ish topshiriqlari tarqatiladi, xulosalar chiqariladi.
|
O’qituvchi
|
10 daqiqa
|
|
| |
Asosiy adabiyotlar - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 55/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Asosiy adabiyotlar:
M.Jumaboev. O’zbek va chet el bolalar adabiyoti. T.2002 y. 80-87-b.
S.Mirzaev, S.Shermuhammedov. Hozirgi zamon o’zbek adabiyoti tarixi. -T.: 1993. 180-200-b.
O’zbek adabiyoti 11-sinf darsligi. 156-171-b.
B.Nazarov. G’afur G’ulom olami. -T.: 2004 y. 16-20-b.
Qo’shimcha adabiyotlar:
G’afur G’ulomning 100 yilligiga bag’ishlangan maqolalar to’plami. G. 2003 y.
Mukammal asarlar to’plami, she’rlar 3-tom. -T.: 1984 yil.
U.Normatov. G’afur G’ulom poeziyasining estetik tamoyillari. Maqolalar to’plami. -T.: 1959 y. 136-137-betlar.
11-Mavzu: Oybek.
№
|
Bajariladigan ish mazmuni
|
Amalga oshiruvchi mas’ul
|
Vaqt
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1-bosqich
|
Dars maqsadi: Oybek she’rlarining bolalar ma’naviyatiga samarali ta’sir etganligi haqida ma’lumot berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
Oybekning bolaligi haqida so’zlaydi.
Oybekning bolalar va o’smirlarga bag’ishlangan she’rlari haqida ma’lumot beradi.
«Alisherning yoshligi» qissasining yozilishi tarixi haqida so’zlaydi.
|
O’qituvchi
Talaba
|
|
2-bosqich
|
|
|
| |
-asosiy savolning bayoni - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 53/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)2-asosiy savolning bayoni:
G’afur G’ulom «Shum bola», «Tirilgan murda«, «Yodgor» asarlari bilan bolalar adabiyoti nasriy janri yuksalishiga o’zining munosib ulushini qo’shdi. Uning «Tirilgan murda» asarida jamiyatda dog’ bo’lib tushadigan dangasalik bilan mehnat o’rtasidagi kurash asosida mehnatning tarbiyalanuvchi qudrati tasvir etiladi. Asar prolog va epilogdan tashqari, 6 fasldan iborat bo’lib, ularda Mulla Mamajonning 1925 yildan to 1933 yilgacha o’tgan davrda boshidan kechirganlari yozilgan. Asarda G’afur G’ulom o’z qahramoniga «so’z« berib uning o’ziga xos xarakterini yaratadi. Adibning «Tirilgan murda» asari ikki qismdan iborat. Ikkinchi qismda uning jamoa xo’jaligiga kirishi va qayta tarbiyalanishi, farovon hayotga erishi tasvirilanadi. Mamajon yalqovlikdan, qoloqlikdan qutilib, ilg’or ongli mehnatkashga aylanadi. Uning qayta tarbiyalanishiga jamoa va erkin mehnat katta rol o’ynaganligi haqqoniy ravishda tasvirlab berilgan. Yozuvchi bu obraz orqali mehnatsevarlik g’oyalarini ilgari suradi.
G’afur G’ulomning «Shum bola» qissasida o’zbek xalqining o’tmishdagi og’ir hayoti, xususan, o’smirlarning qarovsizligi, ularning bir parcha non deb darbadar kezishlari qattiq kulgi ostiga olinadi. G’afur G’ulom «Shum bola» qissasida syujet yaratishda hayot haqiqatiga tayanadi va syujet ipiga qahramonning qiziq sarguzashtlarini, kechmish-kechirmishlarini ustalik bilan chizadi. Voqea «Shum bola» tilidan yoqimli, zavqli tarzda hikoya qilinadi. Yozuvchi asarda tasvirlangan voqealarga komik tus bergan. «Shum bola» qissasi ustida muallif ko’p ishlagan. Qissasining tarbiyaviy-estetik ahamiyati katta. Keyinchalik bu qissa asosida maxsus film hamda «Zamonali va Omonali» (H.G’ulom) nomli muzikali komediya yaratilgani ham bejiz emas.
Muhokama uchun savollar:
Yozuvchi Mamajon obrazi orqali qanday g’oyani ilgari suradi? Asarninng tuzilishi qanday?
«Shum bola» asaridagi asar boshidagi bola bilan qissa nihoyasidagi o’smir o’rtasida farq bormi? Fikringizni izohlang.
|
| |
LATIFALAR - Alimbekov adhambek

LATIFALAR
Yumor har bir xalqning o‘ziga xos, xarakterli xususiyatlarini yorqin ko‘rsatadi. Turk xalq og‘zaki ijodida, latifalar rang-barangligi bilan ajralib turadi. Bu latifalar turklar hayoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, turk xalqi ma’naviy madaniyatining ajralmas qismidir. Turk latifalarining ilk yozma namunalarini XIII–XIV asrga oid bo‘lgan adabiy yodgorliklarda ko‘rish mumkin. Xo‘ja Nasriddin haqidagi 43 latifani qamrab olgan ilk to‘plam sanasi 1571 yil. Nasriddin Xo‘ja tarixiy shaxs bo‘lib, 1208–9 yili Sivrihisorga yaqin joydagi Horto qishlog‘ida tug‘ilgan. Otasidan so‘ng biroz vaqt qishloqda imomlik qiladi va 1237 yilda mutasavvuf olim Sayyid Mahmud Hayroniyga murid bo‘lish uchun Oqshaharga keladi. Umrining oxirigacha (1284) shu yerda yashab qolgan Xo‘ja xalq orasida nihoyatda zukko, gapga usta, adolatpesha odam sifatida taniladi. Nuktadon, orif inson bo‘lgan Nasriddin Xo‘ja zamondoshlarining ko‘nglidagi gaplarni topib aytganki, bora-bora u haqida latifalar to‘qilib, xalq qahramoniga aylanib ketgan. 1837 yildan buyon Xo‘ja Nasriddin latifalari kitob holida tez-tez bosilib turibdi. 1857 yildan e’tiboran Yevropa tillariga tarjima qilina boshlangan. 1865 yilda qirqdan ortiq latifalar o‘zbek tilida kitobot qilingan. Xo‘ja Nasriddin bugungi kunda ko‘plab turkiy xalqlarning sevimli qahramonidir. Xo‘ja Nasriddindan boshqa Bekri Mustafo, Bektoshiy, Qoraqush, Xobenneka kabi turk xalq qahramonlari borki, bular haqidagi latifalarning o‘zi alohida-alohida turkumlardan iborat. Bekri Mustafo erkin fikrlovchi, qotib qolgan, qoloqlikka qarshi kurashuvchi shaxs sifatida tasvirlansa, darvish Bektoshiy topqirligi bilan ayrim kaltabin qozilarning, din peshvolarining ustidan kuluvchi xalq qahramoni sifatida tasvirlanadi. Go‘l, berahm, qaysar hukmdorlar haqidagi latifalar vazir Qoraqush nomi bilan bog‘liq. Qoraqushning kaltafahmligi uning so‘zlarida, xizmatkorlariga ish buyurishida ko‘rinadi. Xobenneki haqidagi latifalarda ham sodda, go‘l odamlar ustidan kulinadi.
Latifalarda mavzu jihatdan o‘zga xalqlar folklorida uchraydigan voqealarga qisman o‘xshashlari ham bo‘lishi mumkin.
Namunalar:
Bir kuni Qoraqushning lochini qafasdan chiqib ketibdi.
- Darvozani yopinglar, lochin chiqib ketmasin, - buyuribdi Qoraqush qorovullariga.
Qozi bo‘lgan Afandi da’vogarningmi, javobgarningmi haqliginimi yecha olmay boshi qotdi-da, ikkalasini ham kaltaklashni buyurdi.
Jazo bajarilgach, xo‘rsinib dedi:
- Endi vijdonim toza, qaysi biri aybdor bo‘lsa ham jazodan qutulolmadi.
|
Alimbekov adhambek - bet 15

G‘AZAL
Yuzingdan dastayi gul qilsa bo‘lgay,
Sochingdan shoxi sunbul qilsa bo‘lgay.
Egilgan qomatimni misli ko‘prik,
Ko‘zim daryosi maqbul qilsa bo‘lgay.
Qizil atlas kabi qonlig‘ yoshimdan,
Muhabbat otiga jo‘l qilsa bo‘lgay.
O‘shal sochingni har bir tolasini,
Asotir bo‘yniga g‘ul qilsa bo‘lgay.
Sen ul daryoyu men bir tomchi suvman,
Va lekin juzvni kull qilsa bo‘lgay.
Dilim yuz poradur har bir bo‘lakdan,
Fig‘on eguvchi bulbul qilsa bo‘lg‘ay.
Sen ul qand qofiyu men lomi talxman,
Va qofu lomdin qul qilsa bo‘lg‘ay.
Menga ham shiradir sening xayoling,
Bu shirindin rosa mo‘l qilsa bo‘lgay.
Uzoqdir yo‘lu jonimdir piyoda,
Vale dilni chu duldul qilsa bo‘lg‘ay.
Xomush qil, ulki bir so‘z demasingdan
Bu olam ichra g‘ulg‘ul qilsa bo‘lg‘ay1.
(Olim Bo‘ri tarjimasi)
|
Alimbekov adhambek - bet 58

XOTIMA
O‘rta asrlar turk mumtoz adabiyotining shakllanishi va rivojlanishi o‘ziga xos tarzda kechdi. XIII–XVIII asrlarda Turkiyada ko‘plab talantli ijodkorlar yetishib chiqdi. Asrdan-asrga adabiyot shakl va mazmun jihatidan takomillashib bordi. Xalq adabiyoti, devon adabiyoti, tekke shoirlari ijodida buni yaxshi his qilishimiz mumkin. O‘rta asrlar turk adabiyotida poeziya janri yetakchilik qildi. G‘azallarda shoirlar samimiy his-tuyg‘ularini ifodasalar, yirik dostonlarda davr uchun muhim muammolarni (Yusuf Nabiy) ko‘tardilar Shayxiy, Nafiy kabi shoirlar turk adabiyotida birinchilardan bo‘lib satirik asarlar yaratdilar. O‘rta asrlar turk she’riyatiga Sharqning buyuk shoirlari Firdavsiy, Nizomiy, Hofiz, Jomiy va Navoiylarning ijodiy ta’siri sezilarlidir. Ularning asarlari turk shoirlari uchun ilhom bulog‘i bo‘ldi. XV asr oxirlarida Hamidulla Hamdiy birinchilardan bo‘lib “Xamsa” yaratdi. O‘rta asrlarda yashab ijod etgan turk shoirlari til masalasiga alohida e’tibor berdilar. Turk tilini chet tillar ta’siridan saqlashga, adabiy tilni xalq tiliga yaqinlashtirishga harakat qildilar. Ko‘pgina shoirlar ikki tilda (fors, turk) ijod qildilar. XVII asrgacha ko‘proq tasavvufiy, ilohiy ruhda asarlar yozishga intilish bo‘lsa, bu asrdan adabiyot mazmun va shakl jihatdan ham dunyoviyroq bo‘la bordi. Adabiyotda yangi poetik janrlar paydo bo‘ldi. O‘rta asr turk mumtoz shoirlarida yaqqol ko‘zga tashlanadigan jihatlardan biri she’r texnikasiga e’tibor qilishdir. Tarix aytish buning yaxshi misoli. O‘rta asrlarda yaratilgan adabiy tazkiralar qimmatli adabiy materiallar berishi bilan bugungi kunda juda ahamiyatli.
XVIII asr oxiri XIX asr boshlariga kelib turk klassik adabiyoti XVI asrdagi mavqei va shiddatidan biroz chekindi.
Umuman, o‘rta asrlar turk adabiyoti J. Rumiy, Yu. Emre, M. Boqiy, Yu. Nabiy, A. Nodim, Sh. G‘olib kabi talantli shoirlarni yetishtirib, Tanzimot davri va XX asr turk adabiyotining rivojiga zamin yaratdi.
|
ALIMBEKOV A. Istoriya tureskoy literaturi (XIII–XVIII v.v.)

ALIMBEKOV A. Istoriya tureskoy literaturi (XIII–XVIII v.v.). -T.: Izd-vo TashGIV. 2004. – S.132.
The teaching aid “History of Turkish literature” (XIII–XVIII centuries) written by assistant professor Adhambek Alimbekov is devoted to famous and outstanding poets and creators in the Turkish classic literature. The author gives short information about Turkish folk-lore, because it is the first textbook about middle centuries Turkish literature.
In this teaching-aid you can find description about each century and information about life and creation of famous poets as Jaloliddin Rumi, Yunus Emre, Bokiy, Ahmad Posho, Mehri Hotun, Iso Masihiy, Hafi, Nodim, Shayh Golib and others.
The textbook is based on the Turkish literary sources and scientific researches of Turkish literary scholars as Fuad Kopruluzoda, Ahmad Kabokli, Ahmad Tappinar, Said Kamol Qoraali and Russian orientalist scientists as academician V. Gordlevsky, A.V. Garbuzova, I.V. Borolina and others.
In the textbook payed special attention to Uzbek and Turkish literary relationships and written about Alisher Navoi and Turkish literature. The poem “Gul and Alisher” about Alisher Navoi for first time is explaining from scientific point in this textbook. Passages from literary works gives an opportunity to get more information about creators.
This teaching aid is completely corresponds to programme of course “Turkish literature”.
|
“Maorif” asaridan - Alimbekov adhambek

“Maorif” asaridan
- Birov menga savol beribdi. Dedi: ba’zi darveshlarni ko‘rdim, boshqa joylarda ta’qiqlangan samo’ va qo‘shiq majlislarini qizitadilar. Qanday bo‘lar ekan, bu darveshlik mazhabiga to‘g‘ri keladimi, bunday ishlar ravomi?
Men javob berib dedim: Buni batafsilroq qilib, kengaytirib tushuntirish kerak edi, ammo muxtasar aytadigan bo‘lsam, shuni bilginki, agar darvesh sidqu vafoli bo‘lsa, jahd bilan yillar namozu ro‘za, zikru xilvatnishinlik shartlarini ado etib, Xudo talabida yurgan bo‘lsa, botini mezon orqali Uni tark etgan va o‘zining ham kamu ko‘sti (nuqsoni)ni anglagan bo‘lsa, u samo’ (majlisida ishtirok etib), doira va nay, tanbur va rubob (ovozini) eshitganda Xudovandga yana ham yaqinlashadi, holati o‘zgarib, ilohiy shavq ilhomida yonadi. Ishq va faqr muftilari buni u haqda ravo ko‘radilar. Negaki, uning bundan maqsadi qurb (yaqinlashish) va Iloh jamolidan lazzatlanishdir.
Ammo namoz vaqtida hol va vajdga berilishga qo‘ymadilar, chunki har bir maqsadning o‘z mavridi, suratu rusumi bordir. Biroq bular bilan birga (ya’ni namozu ro‘za bilan birga) samo’ga berilib, huzurlansa (ruhiy halovat topsa), uni boshqalarga qiyoslab hukm chiqarmaslik kerak. Zeroki, uning ibrati zohiran kufr bo‘lib tuyulsa-da, lekin aslida bu kufr zamirida din bordir va ma’ni yuzasidan ayni iymondir. Ammo boshqalarning ishratlari kufr ustiga kufr va zulmat ustiga zulmatdir. Faqr yo‘lida qilinadigan qolgan barcha ishlar ham shariatning mag‘zidir, demak, har bir narsaning mag‘zi uning muxolifi bo‘lolmaydi. Yong‘oqning mag‘zini shaftoli yoki o‘rik mag‘zi demaydilar. Shariat ommaning ibodatu toatidir – osonlashtirilgan yo‘ldir, toki kishilar o‘z yumushlarini bajarib, besh vaqt namoz vositasida Xudoyim taolo ibodatini ado etsinlar va Xudoni yodga olib tursinlar. Ularning mayl va ishqlari kuchsiz bo‘lganligi uchun bundan ortiqqa chidolmaydilar. Quruqlikdagi qushlar doimo suvda yurolmaydilar va tuproqdan butkul xalos bo‘lolmaydilar, illo, goh-gohida suv atrofida yuradilar, suvdan ichadilar va u bilan badanlarini tozalaydilar, yana o‘zlarining quruqlikdagi maskanlariga uchib boradilar. Bu (ish) baliqning vazifasidirki, “Alo salotihi doimuna” (namozlari doimiydir). Baliqlar dengizdan ajralib yashashlari mumkin emas, ularning haqiqati dengizdan paydo bo‘lgan va dengiz bilan birgadir: “Rashsha alayhim min nuri” (nur yomg‘iri yog‘ilsin unga).
Shariatdan maqsad suvga va daryoga yuz burishdir, ammo xos bandalar bamisoli baliqlardek butkul daryo ichidadirlar va daryo ularning jonidir, ular daryo tufayli tirikdirlar, taomlari, kiyimlari, maskan-manzillari, oromu uyqulari, rizqu-ro‘zlari ham daryodir, ya’ni: “Allazina yazkurunalloha qiyoman va qu’udan va alo junubihim va yataffakkuruna fi xaqqis samovati val-arzi” (Yeru ko‘kning maxluqoti Alloh zikridadirlar va uning fikri bilan banddirlar).
|
Turk tilida nashr qilingan asarlar

Turk tilida nashr qilingan asarlar:
Ahmat Qabakli. Turk adabiyoti. – Istanbul, 1997. II jild.
Ali Chichekli. Yunus Emro. – Istanbul, 1971.
Devon adabiyoti antologiyasi. – Istanbul, 1983.
Adabiyot. Dars kitobi. – Istanbul, 1995.
Adabiyot lug‘ati. – Istanbul, 1973.
Buyuk turk klassiklari. – Istanbul, 1986.
Boqiy devonidan. – Istanbul, 1987.
Ixson Ishq. Turkiya yozarlari ensiklopediyasi. – Anqara, 2002.
Said Qorali o‘g‘li. Turk adabiyoti tarixi. I jild. –Istanbul, 1980.
Turkcha so‘zlik. I jild. – Anqara, 1988; II jild, – Anqara.
Turk ertaklari. – Anqara, 1992.
Fuod Ko‘prulu. Turk adabiyotida ilk mutasavvuflar. 1984.
Xalq adabiyotiga kirish (tuzuvchi – Shukri Elchin). – Anqara, 1993.
Shayx G‘olib (hayoti va asarlari). 1984.
Yunus Emre. Devon. – Anqara, 1986.
O‘g‘izdan bugungacha. – Anqara, 1996.
V uchebnom posobii «Istoriya tureskoy literaturi" (XIII–XVIII v.v.) dotsenta Adxambeka Alimbekova dayotsya spesificheskiy analiz tvorchestvu tureskix klassicheskix pisateley. Tak kak eto posobie yavlyaetsya pervim po teme «Tureskaya literatura srednix vekov» zdes avtor dayot kratkoe svedenie o tureskom folklore.
V posobie dayotsya obщaya xarakteristika XIII-XVSh v, takje otdelno govoritsya o tvorchestve znamenitix pisateley po vekam.
Dani nauchnie svedeniya o jizni i tvorchestve takix znamenitix pisateley kak D. Ruda, S. Baled, Yu. Emre, Axmedi, Isa Nedjati, Mixri Xatun, Isa Mesixi, Maxmud Abdul Baki i dr.
Pri napisaniy knigi bili ispolzovani istochniki tureskix literaturovedov F. Kuprilizada, A. Kabakli, O.K. Karaali ogli, a takje russkix vostokovedov akad. V. Gordlevskogo, A.B. Gorbuzova, I.V. Borolina.
V posobii delaetsya aksent na uzbeksko-tureskie literaturnie svyazi, v tom chisle na telu A. Navoi i tureskaya literatura. Vpervie poema «Gul ila Alisher» (ob A. Navoi) bila nauchno analizirovano.
V knige krome tvorchestvo pisatelya dani otrivki iz xudojestvennix proizvedeniy, dlya togo chtobi chitatel mog bolee polno poznakomitsya s tvorchestvom kakogo-libo pisatelya.
Posobie polnostyu sootvetstvuet programme kursa «tureskoy literaturi».
|
Nodim she’rlaridan - Alimbekov adhambek

Nodim she’rlaridan
Sevgilim, jamoling bir bor ko‘rolmam,
Chiqmasin xayoling dili shaydodan.
Xoki poyingga-da yuz-ko‘z surolmam,
Olayin payoming1 bodi sabodan.
Moviy ko‘z berahm etdi nigohing,
Oshiqlarning ko‘kka chiqardi ohin.
So‘rdim gardaningdan, zulfi siyohing,
Bir xabar bermadi oqdan-qarodan.
Sevgilim, bandangga gar tushsa xizmat,
Eshitging va qullik – jonimga rohat.
Ko‘rsam edi senda bo‘yi muhabbat,
Istaganim shudir sen bevafodan.
Nodimo, husningga bo‘lmishdir oshiq,
Shundayin bir ishqki qavlida1 sodiq.
Karamga na qabar bo‘lmasa loyiq,
Or etmas, Afandim, shohlar gadodan.
* * *
Masti nozim, kim o‘stirdi buncha beparvo seni,
Kim yetishtirdi ajab, sarvdan bolo2 seni.
Mushkdan xush, rangdan pokizadir nozik taning,
Parvarish qilmishdir go‘yo, kim guli ra’no seni.
Guli zebo kiyding, ammo qo‘rqaram ozor berar.
Nozaninim, soyai xori guli zebo seni.
Bir qo‘lingda gul, bir qo‘lda jom kelding, soqiyo,
Qay birin olsam: gulni yohud ul jomni yo seni?
Go‘yo sendin bo‘lmish paydo favvorai obi hayot,
Shundoq ko‘rsatdi manga ul qaddi mustasno seni.
Sof ekan ayinai andomdin dilim, vo darig‘,
Olmadim bir bora ham og‘ushga sar to po1 seni.
So‘rsam magar: “Buncha kim qildi Nodimni notavon?”
Ko‘rsatur angusht2 ila majlisdagi mino3, seni
* * *
Ul pariro‘y oshuqa rom bo‘lsa ham mone emas,
Kunduzing bo‘lmasa, oqshom bo‘lsa ham mone emas.
Kangul pok bo‘lsin hamon, raybu4 riyodin zohido,
Qo‘lda tasbehga badal jom bo‘lsa ham mone emas.
Dilraboning xuni garm5 bo‘lsin hamon, atvori narm6,
Mubtaloyi jomi gulfom bo‘lsa ham mone emas.
Sen to‘la jomni ko‘tar uch martaga, so‘ngra sening
Vuslating muhtoji ibrom7 bo‘lsa ham mone emas.
Mushtoqman tashrifiga iydning, ikkinchi kun Nodim,
Kunduzing bo‘lmasa, oqshom bo‘lsa ham mone emas
* * *
Bir safo baxsh etaylik kel, shu dili noshoda,
Ketaylik sarvi ravonim, yurgin Sa’voboda.
Mana ko‘r, uch juft qayiq bandargohda omoda,
Ketaylik sarvi ravonim, yurgin Sa’voboda.
Kulaylik, ham o‘ynaylik, zavq olaylik dunyodan,
Mayi tasnim1 ichaylik chashmayi nav payvodan.
Ko‘raylik obi hayot oqqanin ajdarhodan,
Ketaylik sarvi ravonim, yurgin Sa’voboda.
Goh borib havz kanorinda xiromon bo‘laylik,
Goh kelib Qasri Jinon2 sayriga hayron bo‘laylik.
Goho alyor aytibon, goh g‘azalxon bo‘laylik,
Ketaylik sarvi ravonim, yurgin Sa’voboda.
Bir sen-u bir men-u, bir obi pokiza ado,
Izning bo‘lursa agar, shaydir Nadimi shaydo;
G‘ayri yoronni bugunlik etib, ey sho‘x, fido,
Ketaylik sarvi ravonim, yurgin Sa’voboda...
|
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

|
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
|
bet | 59/63 | Sana | 11.06.2021 | Hajmi | 457 Kb. | | #14924 |
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
Karimov I.A. O‘zbekiston buyuk kelajak sari. –T.: O‘zbekiston, 1998.
Karimov I.A. Biz tanlagan yo‘l – demokratik taraqqiyot va ma’rifat dunyo bilan hamkorlik yo‘li. –T.: O‘zbekiston, 2003.
Ahmad Yassaviy. Hikmatlar. –Toshkent, 1991.
Alimbekov A. Turk adabiyoti tarixi xrestomatiyasi. –T.: ToshDU, 1983.
Alimbekov A. Ishq asiri bo‘lgan jon. –T.: Ma’naviyat, 1996.
Alimbekov A. Turk adabiyoti tarixi. Ma’ruzalar matni. –T.: UzMU, 2000.
Alimbekov A. Ertaklar yaxshilikka yetaklar. //Sharqshunoslik jurnali, 2002, №2.
Alkayeva L., Babaev A. Tureskaya literatura. – Moskva, 1967.
Borolina I.V. Xrestomatiya po tureskomu folkloru. –M.: MGU, 1987.
Garbuzova V.S. Turk adabiyoti klassiklari. – Toshkent, 1960.
Garbuzova V.S. Poemi srednevekovoy Tursii. –Leningrad, 1963.
Jaloliddin Rumiy. Uchmoqqa qanot yo‘q vale uchgaymen. –Toshkent: G‘.G‘ulom nomidagi «Adabiyot va san’at» nashriyoti, 1994.
Jaloliddin Rumiy. Ichingdagi ichingdadir. –T.: Yozuvchi, 1997.
Jaloliddin Rumiy. Ma’naviy masnaviy. –T.: Sharq, 1999.
«Jahon adabiyoti» jurnali. 1997, № 5.
Istoriya vsemirnoy literaturi. 4–tom. –Moskva: Nauka, 1977.
Kudelin V.B.Poeziya Yunusa Emre. – Moskva: Nauka, 1980.
Literatura Vostoka v srednie veka. – Moskva: MGU, 1970.
Mashtakova Ye.I. Tureskaya literatura konsa XVII – nachalo XIX v. – Moskva: Nauka, 1984.
Mahmud As’ad Jo‘shon. Yunus Emro va tasavvuf. –T.: Fan, 2001.
Navoiy asarlari lug‘ati. –Toshkent: G‘. G‘ulom nomidagi «Adabiyot va san’at» nashriyoti, 1972.
Nasimxon Rahmon. Turk xoqonligi. –T.: «A. Qodiriy nomidagi xalq merosi» nashriyoti, 1993.
Radiy Fish. Jaloliddin Rumiy. – Toshkent. «Ђ.Ђulom nomidagi Adabiyot va san’at» nashriyoti, 1986, 272 b.
Tureskaya ashikskaya poeziya. –M.: Xudojestvennaya literatura, 1983.
Sulaymonova F. Sharq va G‘arb. –T.: O‘zbekiston, 1997.
Xurshid Davron. –T.: Qaqnus, 1987.
Hotamov N., Sarimsoqov B. Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘ati. –T.: O‘qituvchi, 1979.
|
| |
Shayx G‘olib g‘azallaridan

Shayx G‘olib g‘azallaridan
Xalqa-xalqa kokulingni dog‘-dog‘ bo‘ldi ko‘ngil,
Xush kelib devonalik dog‘ usti bog‘ bo‘ldi ko‘ngil.
Garchi rohi rost atvori suluki mustaqim,
Rahbarlar1 kasratindan2 gum surog‘3 bo‘ldi ko‘ngil.
Gavhar aylar jolai gulzorini mohtobi ishq,
Kirmi shabtob4 erdi, emdi shabchirog‘ bo‘ldi ko‘ngil.
Oshinoyi surat o‘lmas ma’niyi anqo kabi,
Uzlat etdi eshitganlardan yiroq bo‘ldi ko‘ngil.
Kechdi sha’mi siynaga monandai fonusi nur,
Mehri mohdan koni gunji farog‘ bo‘ldi ko‘ngil.
To yetishgay G‘olibga fayzi dami Monloyi Rum5,
Nay kabi rohi nafasda ko‘z quloq bo‘ldi ko‘ngil.
* * *
Gul otash, gulbun1 otash, gulshan otash, juybor2 otash,
Samandar3 tiynatani ishqqa basdir lolazor otash.
Hamon ey, soqiy bir sog‘ar tutgil dasti dildora,
G‘azabla bazma keldi sha’mi majlisvash yonar otash.
Nasim otash chiqardi g‘unchayi bog‘i umidimdan,
Tashladi gulshani a’moliga barqu bahor otash.
Xayoli hasrati xolingga oh etganda ushshoqning,
Shab’i furqatda4 har dam ahtaron5 aylar nisor otash.
Menga do‘zaxdan ey moh, dam urar gulzorlar sensiz,
Daraxt otash, nihol otash, gul otash barqu bor otash.
Murakkabdir1 vujudi to azal yakpora so‘zishdan2,
Anosirdan3 magar ushshoqa bo‘lmishdir duchor otash.
Charog‘i bazmi hajri4 bo‘lg‘anim yopmish yoqishtirdim,
Ko‘ngul parvonasinda vuslat otash, intizor otash.
Bayoni so‘zish aylar har kim iste’dodi fitratdan
Etar barjasta5 oshiq misrayi rangin chinor otash.
Magar kilki sabuk-javloning bo‘lmish garmrav6 G‘olib,
Zamin otash, zamon otash, butun naqshu nigor otash.
|
ALIMBEKOV A. History of Turkish literature (XIII–XVIII centuries)

© Toshkent Davlat sharqshunoslik instituti, 2005 4
KIRISH 5
Tuk xalq og‘zaki ijodi haqida 14
T U R K U 14
T U R K U 16
M A N I 17
K O‘ Sh M A 20
I L O H I Y 23
MANGA SAN KERAKSAN 25
S A M O I Y 27
Sh A R Q IY 29
ERTAKLAR HAQIDA 33
LATIFALAR 42
XIII-XV asrlarda Turkiyadagi ijtimoiy va adabiy muhit 47
JALOLIDDIN RUMIY (1207-1273) 54
Jaloliddin Rumiy ijodidan 63
UCh YO‘LOVChI HAQIDA RIVOYaT 63
G‘AZAL 64
RUBOIYLAR 65
SULTON VALAD (1226–1312) 67
“Maorif” asaridan 70
Sulton Valad g‘azallaridan 73
YuNUS EMRE (1239-1321) 78
So‘rdim guldan, chechakdan ... 95
AHMADIY (1329-1413) 99
Ahmadiy “Iskandarnoma”sidan 105
G‘azallaridan 109
HOJI BAYRAM (1352–1429) 110
Hoji Bayram she’rlaridan 117
YuSUF SINON ShAYXIY (1371/1422-23) 121
Shayxiy g‘azallaridan 125
AHMAD POShO (?-1497) 127
Ahmad Posho g‘azallaridan 132
ALIShER NAVOIY VA TURK ADABIYoTI 134
“GUL ILA ALIShER” dostoni 146
HAMIDULLA HAMDI – OQShAMSIDDIN ChALABIY (1448-1509) 157
“Yusuf va Zulayho”dan 162
Lola yanglig‘ g‘ariqi xun bo‘ldim.” 164
Iso Najotiy (1460–1509) 165
Iso Najotiy g‘azallaridan 173
MEHRI XOTUN (1460-1506) 175
Mehri Xotun g‘azallaridan 181
ISO MASIHIY (1470-1512) 182
Masihiy murabbasidan 187
Masihiy g‘azallaridan 189
XVI asr turk adabiyotiga umumiy nazar 190
MAHMUD ABDUL BOQIY (1526–1600) 194
Boqiy ijodidan namunalar 203
Muhibbiy g‘azaliga taxmis 204
XVII asrdagi ijtimoiy hayot va adabiy muhitga umumiy nazar 206
NAFIY (1582–1636) 212
Umar Nafiy g‘azallaridan 219
YuSUF NABIY (1640–1712) 221
Nabiy g‘azaliyotidan 235
XVIII asrda adabiy muhit 237
LOLA DAVRI 241
XVIII asr adabiyotining o‘ziga xos xususiyatlari 244
AHMAD NODIM (1680–1730) 248
Nodim she’rlaridan 255
ShAYX G‘OLIB (1757-1799) 259
Shayx G‘olib g‘azallaridan 268
XOTIMA 271
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 274
Turk tilida nashr qilingan asarlar: 277
Mavzuga oid tayanch tushuncha va iboralar

|
Mavzuga oid tayanch tushuncha va iboralar
|
bet | 57/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Mavzuga oid tayanch tushuncha va iboralar:
«Globus» nomli to’plam, shoirning «Bolalik»ni eslab, «O’zbekiston» she’rlari, «Alisherning yoshligi» qissasi, «Bolalik» qissasi, «Zafar va Zahro» dostoni.
Mavzuga oid muammolar:
Oybekning bolalar va o’smirlarga bag’ishlangan she’riy asarlarida qanday xususiyatlar aks etgan?
Adibning «Alisherning yoshligi» qissasida Hirotning tarixiy voqelari, shahzodalarning Shohruh vafotidan keyingi o’zaro taxt uchun kurashlari va shu davrda o’tgan Alisherning bolalik yillari haqida hikoya qilinadi. Qissada Alisher obrazi qanday tasvirlangan?
1-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi:
Oybek she’rlarining bolalar ma’naviyatiga samarali ta’sir etganligi haqida ma’lumot berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
Oybekning bolaligi haqida so’zlaydi.
Oybekning bolalar va o’smirlarga bag’ishlangan she’rlari haqida ma’lumot beradi.
1-asosiy savolning bayoni:
Oybek bolalar adabiyotiga munosib hissa qo’shgan ulkan adibdir. U yaratgan she’r va hikoyalar, qissa va dostonlar bolalar ma’naviyatiga samarali ta’sir etib, yosh avlod estetik didining shakllanishida katta rol o’ynamoqda. «Yosh yo’lchi» (1925 y), «Bolalikni eslab» (1926 y), «Shaharcha bolalariga» (1934 y), «Shoirning bolaligi» (1937 y) kabi she’riy kitoblari «Zafar va Zahro» (1953), «Bobom» (1957 y), «Alisherning yoshligi» (1975 y) qissasi, «Globus» (1981 y) hikoyalar to’plami, «Bolalik » kabi asarlari ayniqsa xarakterilidir.
Yozuvchi Oybekning bolaligi ham barcha mehnatkash xalq bolalari kabi kechadi. Barcha bolalar kabi bahor vaqtlarida tomma-tom oshib varrak uchirar, xo’roz va it urishtirishlarida qatnashar, yoz kunlari onasining pinjida qarindosh urug’larining bog’lariga «mehmonga» borar, hayit, sayil va boshqa milliy bayram kezlarida esa o’zida yo’q sevinib, xalq qiziqchiliklarini, ko’ngil ochar tomoshalarni ko’rishga muyassar bo’lar edi. Keyinchalik «Shaharcha bolalariga», «Shoirning bolaligi» she’rlarida shu manzaralar o’z aksini topadi.
Oybekning bolalar va o’smirlarga bag’ishlangan she’riy asarlarida bugungi qaynoq hayot, ilm, hunar va mehnatga bo’lgan muhabbat, vatanparvarlik, jamoatchilik, ijtimoiy burchni anglash kabi xususiyatlar aks etgan.
Bu fazilatlar o’sha davrda Oybek asarlarining etakchi mavzuiga aylandi.
Muhokama uchun savollar.
1. Oybek adabiyot olamiga dastlab qanday shoir sifatida kirib keldi?
2. Oybekni adabiyotga adib sifatida mashg’ur qilgan asarlari qaysilar?
|
| |
Muhokama uchun savollar - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 62/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Muhokama uchun savollar
Bolalarning ona –Vatan oldidagi muqaddas burchi, fidoyiligi, e’tiqodi va sadoqati shoirning qaysi asarida chuqur ifodasini topgan.
Shoirning o’zbek bolalar adabiyotida alohida ahamiyatga ega she’rlari haqida ma’lumot bering.
2-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi: Uyg’un ijodida folklor motivlari va shoir xalq og’zaki ijodidan ruhlangan holda yaratgan ertak-dostonlari haqida tushuncha berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
1. Uyg’un ijodida folklor motivlari sezilib turganligi haqida fikr bildiradi.
2.«Yolg’onchining jazosi» asarining syujet chizig’ini izohlaydi.
2-asosiy savolning bayoni:
Uyg’un ijodida folklor motivlari yaqqol sezilib turadi. Uning Navoiy, Gulxaniy, Hamza asarlaridan ta’sirlangan va xalq og’zaki ijodidan ruhlangan holda yaratgan «Yolg’onchining jazosi» ertak-dostoni yosh kitobxonlar muhabbatini allaqachon qozongandir.
Garchand, bu asarning syujet chizig’i «Sher va durroj»ga o’xshab ketsa-da, dostonda butunlay boshqa voqea, boshqa obrazlar talqin etiladi. Uning asosiy obrazlaridan biri – Xolvoy yolg’onchi, xasis boy timsolida gavdalanadi. U boylik ketidan quvgan kimsa. Shuning uchun ham «ishonmasdan cho’ponga, o’zi boqardi qo’yin».
Xolvoy qo’y boqib yurib, bir kuni saharda juda zerikadi, nima qilarini bilmay, odamlarni sinab ko’rmoqchi bo’ladi:
Dod kelinglar, kelinglar!
Yuguringlar, elinglar!
Qo’yimga tegdi bo’ri,
Quridi qo’yning sho’ri!
-deya ovozi boricha baqiradi, dodlaydi. Odamlar shirin uyqularini buzib, «qo’lga tayoq olishib, chopib, charchab, tolishib», yordamga etib keladilar. Lekin boy quvonchini sezgan olomon undan qattiq ranjiydi. Xolvoy xalq qahr-g’azabiga duchor bo’ladi, o’ziga ishonchni yo’qotadi. Boshqa kuni qo’ylariga chindan ham bo’ri tekkanda har qancha baqirib-chaqirmasin, hech kim yordamga kelmaydi.
Bo’rilar, xatto, boyning o’zini ham eb qo’yishiga oz qoladi. Aldangan xalq ertasi kuni bu voqeani ko’rib, Xolvoyga achinmaydi.
Aksincha:
Zararlaring ko’p bo’pti,
Ajab bo’pti, xo’p bo’pti!
Yolg’onchiga shu sazo,
Shunga loyiq jazo!
-deb ta’na toshini yog’diradi.
Xullas, Uyg’unning bolalarga atab yozgan asarlari ular xarakteri, orzu-umidlari, qiziqishlarini o’zida mujassam etishi bilan qadrli.
|
| |
Mavzu bo’yicha echimini kutayotgan ilmiy muamolar

|
Mavzu bo’yicha echimini kutayotgan ilmiy muamolar
|
bet | 87/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Mavzu bo’yicha echimini kutayotgan ilmiy muamolar:
Tarjima sohasida barakali ijod qilgan adiblarni aniqlash.
Xalq erki, baxti g’oyasini ilgari surgan asarlarni aniqlash.
Asosiy adabiyotlar:
M.Jumaboev. O’zbek adabiyoti va chet el bolalar adabiyoti. -T.: 2002 y. 209-212-betlar.
A.S.Pushkin. Tanlangan asarlar (ikki jildlik. Birinchi jild) -T.: 1979 y. 5-8-betlar.
13-amaliy mashg’ulot. Lev Nikolaevich Tolstoy (4 s)
Darsning maqsadi: Tolstoyning asarlarida do’stlik birodarlik, do’stga sadoqat mehr-oqibat kabi g’oyalarning ifodalanishi haqida ma’lumot berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
Rus bolalar adabiyotining taraqqiyotida Tolstoyning o’rni haqida so’zlaydi.
Tolstoyning hayvonlar, jonivorlar, parrandalar haqida yozilgan hikoyalari haqida fikr yuritadi.
Kerakli jihozlar: Tolstoyning surati, Tolstoy asariga ishlangan surat, Tolstoy povestlari.
Ishni bajarish tartibi:
Pedagog-adib Tolstoyning muallimlik faoliyati haqida fikr yuritish;
Tolstoyning har bir asari turmushining bolalar hayotining bir tomonini ochib berishga qaratishi bilan muhim ahamiyat kasb etganligiga ahamiyat berish;
«Bog’bon va bolalar» hikoyasini tahlil qilish;
«Arslon bilan it» hikoyasida ilgari surilgan g’oya haqida fikr bildirish;
Mashg’ulotning yakuni.
Mustaqil ish topshiriqlari:
14-topshiriq:
1.1. Tolstoy ibratli hikoya ertak va masalalari hozirgi kunda ham o’zining badiiy qiymatini yo’qotmaganligi haqida so’z yuriting.
1.2. Tolstoyning «Kavkaz asiri» povestini mustaqil o’qing va tahlil qiling.
Asosiy adabiyotlar:
M.Jumaboev. O’zbek va chet el bolalar adabiyoti. -T.: 2002 y 216-218-betlar.
S.G’ozieva, D.Ochilova. L.Dolimova. badiiy terma kitob. -T.: 1993 y. 68-75-b.
|
| |
Muhokama uchun savollar - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 86/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1) Muhokama uchun savollar:
1. Pushkin she’rlarining ilk tarjimalari haqida so’zlang.
2. Pushkinning qaysi ertak- dostonlari jahon bolalar adabiyoti xazinasini boyitdi?
2-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi: Inson ma’naviy olamining musavviri Pushkinning ertak-dostonlari haqida ma’lumot berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
«Pop va uning xizmatkori Balda haqida ertak»dagi Pop obrazi haqida fikr bildiradi.
A.S.Pushkinning xalq og’zaki ijodiga asoslab yozgan dostonlari haqida so’zlaydi.
2-asosiy savolning bayoni:
A.S.Pushkin oddiy, mehnatkash xalqni yaxshi ko’radi, uni iloji boricha himoya qilishga, unga yon bosishga harakat qiladi. Shuning uchun ham uning ertak-dostonlarida xalqqa bo’lgan cheksiz muhabbat tuyg’usi barq urib turadi.
Pop («Pop va uning xizmatkori Balda haqida ertak») obrazini shoir qattiq ishlaydi. Uning tekinxo’r, ochko’z, o’zgalar hisobiga umr kechiradigan bir pastkash kimsa ekanligini keskin ochib tashlaydi. Unga qarama-qarshi qilib oddiy va halol, mehnatkash va bahodir yigit Balda obrazini ijod cho’qqisiga ko’tardi.
Ha, hayotda har bir narsaning, jumladan, tekinxo’rlik, ochko’zlikning ham poyoni, oxiri bor. Kaltabin pop chertkini eb halok bo’ladi.
«Baliqchi va baliq haqida ertak» dostonida shoir pok muhabbat mangu bo’lishini orzu qiladi. Boylik, mansab deb o’tgan kunni unutmaslikni istaydi. Bundan tashqari, kimki halol peshona teri to’kib boylik orttirmasa, birovlar hisobiga boyiydigan bo’lsa, u hech qachon yuqmasligini, birovnikimi, birovnikiligicha qolib ketishini kampir qismati bilan chog’ishtirib hikoya qiladi. Er-yuzi, butun olam hukmron bo’lgan kampir cholni mensimaganligi uchun, ochko’z va badbaxtligi uchun yana eski hammom, eski tos bilan qolib ketaveradi.
Rostgo’y, haqiqatni yoqlovchi shoir «O’lik malika va etti bahodir haqida ertak, «Shoh Saltan haqida ertak» asarlarida haqiqat bir kun emas, bir kun o’z o’rnini topadi, hamma baxtli, baxtiyor bo’ladi, degan fikrni ilgari suradi.
A.S.Pushkinning xalq og’zaki ijodiga asoslanib yozgan «Ruslan va Lyudmila» asari ham bolalar qalbiga ancha yaqin turadigan dostonlardan biri hisoblanadi. Rus ertaklari, qo’shiqlari, afsonalari bu g’aroyib asarga favqulotda go’zal mazmun bergan. Yuksak insonparvarlikni o’zida mujassamlashtirgan yorqin talant egasigina shunday asar yarata olar edi.
Mana shuning uchun Pushkinga Rossiyaning mangu, otashin shoiri bo’lib qolmoq baxti nasib etdi.
Muhokama uchun savollar:
Pushkin mehnatkash va bahodir yigit Balda obrazini nima uchun ijod cho’qqisiga ko’taradi? («Pop va uning xizmatkori Balda haqida ertak»).
Pushkin xalq og’zaki ijodiga asoslanib qanday doston yozdi?
|
| |