Sug‘urtalovchi - Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги

Sug‘urtalovchi:
- aybdor shaxsning transport vositasida bo‘lgan yukka;
- yo‘l-transport hodisasi natijasida atrof-muhitga;
- yong‘in kelib chiqishi tufayli o‘rmonlarga, daraxtzorlarga va bog‘larga yetkazilgan zarar uchun;
- naqd pul, qimmatli qog‘ozlar, har qanday turdagi hujjatlar, shuningdek, filatelistik, numizmatik va boshqa kolleksiyalar va boyliklar yo‘qolganligi uchun javob bermaydi.
Agar jabrlanuvchi tomonidan qasddan jinoyat sodir etilgan bo‘lsa, sug‘urta tovoni to‘lanmaydi. Zarar miqdori sud orqali aniqlanadi.
Shaxsga yetkazilgan zarar uchun sug‘urta summasi jabrlanuvchiga, unga boshqa sug‘urta shartnomalari bo‘yicha to‘lanadigan summalardan qatiy nazar, to‘lanadi.
Jabrlanuvchining sog‘ligiga yetkazilgan zarar uchun tovon miqdori davolash-profilaktika muassasasining tegishli hujjatida ko‘rsatib o‘tilgan zarar darajasiga qarab yoki vafot etganlik to‘g‘risidagi dalolatnoma asosida belgilanadi.
Salomatlikka yetkazilgan zarar uchun tovon sug‘urta summasiga mutanosib ravishda, biroq uning jami miqdorining 60 foizidan (vafot etgan taqdirda) ko‘p bo‘lmagan miqdorda to‘lanadi.
Uchinchi shaxslarning mol-mulkiga zarar yetkazilganligi yoki nobud bo‘lganligi uchun sug‘urta qoplamasi sug‘urta summasiga mutanosib ravishda, biroq uning jami miqdorining 40 foizidan (mol-mulk to‘liq nobud bo‘lgan taqdirda) ko‘p bo‘lmagan miqdorda to‘lanadi.
Mol-mulkka yetkazilgan zarar uchun yoki jabrlanuvchilarning sog‘ligiga ziyon yetkazganlik uchun sug‘urta to‘lovi har bir aniq, sug‘urta hodisasi bo‘yicha bir vaqtda to‘lanadi.
Sug‘urta qoplamasini sug‘urtalovchi barcha zarur hujjatlar olingandan so‘ng 72 soat mobaynida to‘laydi. Sug‘urta qoplamasini to‘lash sug‘urtalovchining aybi bilan kechiktirilsa, u har bir kechikkan kun uchun hisoblab chiqilgan sug‘urta tovoni summasining 0,5 foizi miqdorida penya to‘laydi.
Yo‘l-transport hodisasi (baxtsiz hodisa) ro‘y bergan taqdirda sug‘urtalanuvchi:
- yo‘l-transport hodisasi (baxtsiz hodisa) yuz bergan joyda harakatlanish xavfsizligini ta’minlash maqsadida tegishli choralar ko‘rishga, voqea oqibatlarini yengillashtirish, shuningdek, mol-mulkning saqlanishini ta’minlash choralarini ko‘rishga;
- imkoni boricha zararning ko‘payishini bartaraf etishga;
- jabr ko‘rgan shaxslarga fuqarolik javobgarligini sug‘urta qilish shartnomasini tuzgan sug‘urtalovchi to‘g‘risida zarur ma’lumotlar berishga;
- voqea ro‘y bergan joydagi sug‘urtalovchini darhol xabardor qilishga yoki voqea ro‘y bergandan keyingi ish kunidan kechiktirmay sug‘urtalovchiga zarur axborot va tushuntirish xati taqdim etishga majburdir.
Тransport vositasi egasi, haydovchi yoki da’vo qiluvchi shaxs sug‘urta tashkilotiga yo‘l-transport hodisasi (baxtsiz hodisa)ga taalluqli mavjud dalillarni taqdim etishi hamda sug‘urtalovchining yuz bergan voqea tafsilotlarini va yetkazilgan zarar miqdorini aniqlanishini ta’minlashi, shuningdek, sug‘urtalovchi tomonidan yo‘l-transport hodisasi (baxtsiz hodisa) aybdorlariga qarshi da’volarni tekshirishda yordam ko‘rsatishi shart.
Yo‘l-transport hodisasi (baxtsiz hodisa) to‘g‘risida xabar olingandan so‘ng sug‘urtalovchi zarar miqdorini, hodisaning haqiqiy holatlarini aniqlash maqsadida harakat qiladi hamda sug‘urta dalolatnomasini va manfaatdor shaxslar ishtirokida belgilangan namunadagi hisob-kitob smetasini tuzadi.
Sug‘urtalovchi transport vositasi egasini va da’vo qiluvchi shaxsni
to‘lanadigan zarar miqdorini aniqlash uchun qanday hujjatlar taqdim etish zarurligi haqida xabardor qiladi.
Jabrlanuvchi yoki uning topshirig‘iga ko‘ra vakolatli shaxs transport vositasi tomonidan yetkazilgan zarar to‘g‘risida sug‘urtalovchini xabardor qiladi.
Agar zarar noma’lum transport vositasi tomonidan yetkazilgan bo‘lsa, u holda jabrlanuvchi militsiyaga yoki DANga, sug‘urtalovchiga darhol xabar berishi va zarar noma’lum transport vositasi tomonidan yetkazilganligi to‘g‘risida tergov organlarining xulosasini olishi shart.
Jabrlanuvchi tomonidan ushbu shartlar bajarilmagan taqdirda cyg‘urtalovchi voqeaning muhim holatlari aniqlanmay qolganligi uchun tovon to‘lashga majbur emas.
Quyidagi haydovchi:
- uchinchi shaxsga zarar yetkazilishini qasddan yuzaga keltirgan;
- transport vositasini alkogolli ichimlik ichish yoki giyohvand modda iste’mol qilish natijasida mast holatda boshqargan va bu bilan sug‘urta voqeasini yuzaga keltirgan;
- transport vositasini boshqarishga ruxsatnomasi bo‘lmagan;
- transport vositasidan uning egasining ra’yiga qarshi foydalangan va ushbu transport vositasi bilan zarar yetkazgan haydovchi to‘langan sug‘urta qoplamasini sug‘urtalovchiga qaytarishga majburdir.
Agar sug‘urtalanuvchi sug‘urtalovchiga zarar yetkazilganligi to‘g‘risida xabar bermasa yoki o‘z vaqtida xabar bermasa, u holda sug‘urtalovchi bunday xabar bermaslik yoki o‘z vaqtida xabar bermaslik oqibatida kelib chikqan qo‘shimcha xarajatlar va sud chiqimlarini qoplash yuzasidan sug‘urtalangan shaxsga nisbatan da’vo qo‘zg‘ashi mumkin.
3. Kasbiy javobgarlikni sug‘urtalash sug‘urtachining sug‘urta ob’ektiga keltirilgan zararni to‘liq yoki qisman qoplash miqdorida sug‘urta to‘lovlari bo‘yicha majburiyatlarni ko‘zda tutuvchi sug‘urta turlarini ifoda etadi.
Bunda jismoniy shaxsning mulkiy manfaatlari sug‘urta ob’ekti hisoblanadi. Ushbu ob’ektni sug‘urta qilish to‘g‘risida fuqarolik qonunchiligi tomonidan belgilangan tartibda jismoniy shaxsning uchinchi shaxs tomonidan sug‘urtalangan kasbiy faoliyatni amalga oshirish munosabati bilan yetkazilgan zararni qoplash majburiyatlari bilan bog‘liq sug‘urta shartnomasi tuziladi. Kasbiy faoliyatga talablar va uni amalga oshirish tartibi tegishli qonunchilik hamda me’yoriy hujjatlar tomonidan belgilanadi.
Kasbiy javobgarlikni sug‘urtalash kasbiy faoliyatni amalga oshirishda uchinchi shaxsga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan turli shaxslar toifalarining mulkiy manfaatlarini sug‘urta qilish turlarini birlashtiradi. Ko‘pincha shifokorlar, notariuslar, baholovchilar, ekspertlar, qo‘riqchilar, advokatlar va boshqalarning kasbiy javobgarligi sug‘urta qilinadi.
Kasbiy javobgarlikni sug‘urtalashda boshqa sug‘urta turlaridan farqli ularoq sug‘urta holatining boshlanishi tashqi omillarga (tabiiy ofatlar va kesin o‘zgarishlar, uchinchi shaxs harakatlari va hokazolar) emas, balki muayyan kasbiy faoliyatni amalga oshiradigan shaxs malakasiga bog‘liq. Sug‘urtachi sug‘urta shartnomasi tuzganidan so‘ng kasbiy faoliyat bilan shug‘ullanuvchi shaxs ehtiyotkorlik bilan ish tutishi va kasbiy ko‘nikmalarni namoyon etishi lozim.
Ko‘pchilik holatlarda sug‘urta holatining boshlanishi sudning mutaxassisning mijozga moddiy zarar yetkazganligi va uning miqdori uchun mulkiy javobgarligini belgilovchi qarori qonuniy kuchga kirgandan keyin tan olinadi. Bundan tashqari, sug‘urtachining uchinchi shaxsga e’tirozlarni sudgacha hal etishda yetkazgan zarari uchun javobgarligining belgilanishi ham faqat sug‘urtachi tomonidan yetkazilgan zarar aniq isbotlanganda sug‘urta holati sifatida tan olinishi mumkin. Bunda sug‘urta shartnomasida sug‘urtachi javobgarligining paydo bo‘lishi asosli ekanligini tan olish va zararni qoplash miqdorini aniqlash sug‘urtachi yoki vakolatli vakili ishtirokida amalga oshirilishi kelishib olinadi.
Kasbiy javobgarlikni sug‘urtalashning har bir turi ma’lum bir kasbning o‘ziga xos xususiyatlari bilan asoslangan o‘z xususiyatlariga ega. Har bir ma’lum kasbning o‘ziga xos xususiyatlari kasbiy javobgarlikni sug‘urtalash shartnomasini tuzishda hisobga olinadi. Bu borada sug‘urtachining o‘z kasbiy majburiyatlarini bajarishga vijdonan, mulohaza bilan va asosli yondoshuvi kasbiy javobgarlikni sug‘urtalashda umumiy prinsip sanaladi. Aks holda sug‘urtachi sug‘urta qilish shartnomasi bo‘yicha o‘z javobgarligidan ozod etilishi mumkin.
Хorijiy amaliyotda kasbiy javobgarlikni sug‘urtalashning ayrim turlari majburiy asosda amalga oshiriladi, ya’ni yuridik yoki jismoniy shaxslar (masalan, shifokorlar, rielterlar, baholovchilar, notariuslar va boshqalar) kasbiy javobgarlikni sug‘urtalash polisisiz ma’lum bir kasbiy faoliyat bilan shug‘ullanish huquqiga ega emas.
Bu borada sug‘urtalanuvchi - kasbiy faoliyatni amalga oshiradigan yuridik yoki jismoniy shaxs, sug‘urtachi - sug‘urta faoliyatini amalga oshirish uchun tashkil etilgan va belgilangan tartibda ro‘yxatga olingan hamda korxonaning kasbiy javobgarlikni sug‘urtalash huquqini beruvchi litsenziyaga ega yuridik shaxs sug‘urta huquqiy munosabat sub’ekti hisoblanadi. Ushbu sug‘urta sub’ektlari sug‘urta majburiyatlarining asosiy tomonlari, ya’ni sug‘urta shartnomasi tomonlaridir. Bundan tashqari, jabr ko‘rgan shaxs (sug‘urta shartnomasi uning foydasiga tuzilgan) ham kasbiy javobgarlikni sug‘urtalash sub’ektlari sirasiga kiradi. Odatda, jabr ko‘rgan shaxs, agarda sug‘urta shartnomasida boshqa narsa ko‘zda tutilmagan bo‘lsa, yetkazilgan zarar miqdorida sug‘urta to‘lovi olishga haqqi bor.
Kasbiy javobgarlikni sug‘urtalash shartnomasini tuzishda jabr ko‘rganlar (foyda oluvchilar) sug‘urtalanuvchiga ham sug‘urtachiga ma’lum qilinmaydi. Ushbu holatda sug‘urta shartnomasida bu shartnoma kimning foydasiga tuzilganligi aytilmagan yoki u sug‘urta qiluvchi yoxud boshqa shaxs foydasiga tuzilgan bo‘lsada, sug‘urta to‘lovi olish huquqiga foyda oluvchi faqatgina sug‘urta qiluvchi uning oldida javobgar bo‘lgan shaxsgina (yoki uning merosxo‘ri) hisoblanadi.
Kasbiy javobgarlikni sug‘urtalash shartnomasi shartlarida sug‘urtachining sug‘urtalanuvchi yoki uning xodimi vakolatiga nisbatan kafolatlari ko‘zda tutilmagan.
Sug‘urtachi uchinchi shaxsga sug‘urtalanuvchi tomonidan qonunuiy va me’yoriy hujjatlar buzilishi, sug‘urtalanuvchining atayin harakatlari natijasida zarar yetkazilsa sug‘urtalanuvchi majburiyatlari bo‘yicha javobgar hisoblanmaydi. Sug‘urtalanuvchining harakatlaridagi niyatni isbotlash sug‘urtachi zimmasiga yuklatiladi. Sug‘urtalanuvchining niyati sudning qonuniy kuchga kirgan qarori, hukmi bilan aniqlanadi. Agarda sug‘urtalanuvchiga nisbatan jinoiy ish qo‘zg‘atilgan bo‘lsa, sug‘urta mukofoti to‘g‘risidagi masala sud qarori va hukmigacha to‘xtatiladi.
2015 yil 26 mayda O’zbekiston Respublikasining “Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburuiy sugurta qilish to’g’risida”gi O’RQ-386-sonli Qonuni qabul qilindi.
4. O’zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati to’g’risida”gi qonunining 5-moddasiga asosan auditorlik tashkilotlari auditorlik faoliyatini auditorlik xizmatlari ko’rsatish to’g’risida tuzilgan shartnoma asosida amalga oshiradi. Auditorlik xizmatlari ko’rsatish to’g’risidagi shartnoma faqat auditorlik tashkiloti javobgarligining sug’urta polisi mavjud bo’lgan taqdirda tuziladi.
Sug‘urta shartnomasi bo‘yicha sug‘urta mukofoti miqdori sug‘urta summasi miqdoridan kelib chiqqan holda sug‘urtachining tarif stavkasi bo‘yicha hisoblanadi. Sug‘urta tariflari statistika ma’lumotlari, sug‘urta bozori konyukturasi, tavakkalchilik darajasi, sug‘urtalanuvchi faoliyati turini sug‘urta qilish muddati, tanlangan tavakkalchilik va tavakkalchilik darajasiga ta’sir qiluvchi boshqa holatlar hisobga olingan holda belgilanadi.
Sug‘urta mukofoti auditorlik xizmatlarni amalga oshirishga doir rejalashtirilayotgan aylanma mablag‘ asosida belgilanadi. Sug‘urta shartnomasining amal qilish muddati yoki shartnomada belgilangan boshqa davrning tugashi bilan odatda sug‘urta puli va sug‘urta mukofoti miqdori sug‘urtalanuvchi faoliyatining natijalari hisobga olingan holda qayta hisoblanadi.
Sug‘urta mukofotini to‘lash tartibi tomonlar kelishuvi bo‘yicha belgilanadi: bir yo‘la yoki qisman sug‘urtachining hisobraqamiga naqd pulsiz o‘tkazish yo‘li bilan. Sug‘urta mukofoti sug‘urtalanuvchi tomonidan sug‘urta shartnomasida kelishilgan muddat ichida shartnoma imzolangan kundan boshlab to‘lanadi. Sug‘urta mukofoti to‘liq to‘lanmagan holatda sug‘urta puli sug‘urta to‘lovining to‘langan qismiga mutanosib ravishda kamayadi.
Shartnomani bir yildan kam muddatga tuzilganda sug‘urta mukofoti yillik sug‘urta mukofoti summasidan foiz hisobida ajratiladi. Sug‘urta shartnomasiga to‘liq bir oy amal qilinmagan holatda ham sug‘urta mukofoti to‘liq to‘lanadi. Shartnomani bir yildan oshiq muddatga tuzishda sug‘urta to‘lovi imtiyozli tarif stavkalari bo‘yicha hisoblanadi.
Sug‘urta mukofoti to‘liq to‘lanmagan holatda sug‘urta polisida sug‘urtalanuvchi tomonidan haqiqatdan ham to‘langan sug‘urta mukofoti va unga tegishli sug‘urta puli ko‘rsatiladi.
Sug‘urtalanuvchi sug‘urtachiga yozma ravishda sug‘urta shartnomasiga amal qilish muddati ichida tavakkalchilik darajasidagi o‘zgarishlar haqida xabar qilish shart. Agarda tavakkalchilik darajasining oshishi sug‘urta mukofoti miqdorini oshirish zaruratini yuzaga keltirganda sug‘urtachi sug‘urtalanuvchiga qo‘shimcha sug‘urta mukofoti uchun hisob bilan birga sug‘urta shartnomasiga kiritilgan tegishli qo‘shimchalarni ham jo‘natadi. Sug‘urtalanuvchi qo‘shimcha sug‘urta mukofotini to‘lashi va mukofot uchun hisobni hamda shartnomaga qo‘shimcha matnini olgan kundan boshlab sug‘urta shartnomasiga kelishilgan muddat ichida qo‘shimchani imzolashi yoki sug‘urta shartnomasini buzishni talab qilishi mumkin.
Agarda sug‘urtalanuvchi ko‘rsatilgan hatti-harakatlarni bajarmasa, sug‘urtachi sug‘urta shartnomasini bekor qilishni va shartnomani bekor qilish orqali yetkazilgan zararni qoplashni talab qilish huquqiga ega.
Sug‘urta shartnomasini amal qilish davri tugagandan keyin va u bo‘yicha sug‘urta holati sodir etilmasa sug‘urtalanuvchiga shartnoma bo‘yicha to‘langan sug‘urta mukofotining bir qismi qaytariladi.
Sug‘urtalovchining javobgarligi uning hisobraqamiga sug‘urta mukofoti kelib tushgan kundan boshlanadi, sug‘urta to‘lovini to‘lash bo‘yicha sug‘urtachi javobgarligining kuchga kirishi odatda sug‘urta polisi bilan tasdiqlanadi. Sug‘urta polisi sug‘urtalanuvchiga sug‘urta mukofotini sug‘urtachining hisobraqamiga sug‘urta shartnomasida kelishilgan muddat ichida kelib tushgan kundan boshlab beriladi.
Sug‘urta holati sodir etilganda yoki uning boshlanishiga sabab bo‘luvchi holatlarda, shuningdek, uchinchi shaxsdan e’tirozlar kelib tushganda sug‘urtalanuvchi sug‘urta holati sabablari, uning borishi va oqibatlarini aniqlash uchun kerakli choralarni, zararning oldini olish yoki kamaytirish, zarar yetkazilgan shaxslar hayoti va mulkini saqlashga oid barcha imkoni bor va maqsadga muvofiq choralarni ko‘rishi, qisqa muddat ichida sug‘urta qiluvchiga ushbu holatning sodir etilgani haqida xabar berishi va unga ushbu ishga taaluqli barcha hujjatlarni yuborishi, sug‘urta qiluvchiga uning oqibatlari, sudda ishni ko‘rish va ushbu ishga taaluqli boshqa faktlar haqida ma’lumot berishi, agarda sug‘urtalanuvchi sug‘urta holati bo‘yicha sug‘urtachi va sug‘urtalanuvchining manfaatlarini sudda hamda suddan tashqari tartibda himoya qilish uchun o‘z advokatini yoki boshqa vakolatli shaxsni tayinlash kerak deb hisoblasa unga bu borada imkoni boricha yordam berishi, zararni to‘lamasligi, sug‘urta holati bo‘yicha sug‘urtalanuvchiga bildirilgan talablarni qisman yoki to‘liq tan olmasligi, bunday talablarni bartaraf etish bo‘yicha sug‘urta qiluvchining roziligisiz hech qanday majburiyatlarni qabul qilmasligi, sug‘urtalanuvchi imkoni boricha sug‘urta qiluvchining zarar yetkazilgan mulkni ko‘zdan kechirish va yetkazilgan zarar miqdorini belgilashda ishtirok etishini ta’minlashi, sug‘urta holatida yetkazilgan zarar uchun javobgar bo‘lgan uchinchi shaxsga nisbatan teskari talablarni ta’minlashga oid barcha choralarni ko‘rishi, agarda sug‘urtalanuvchida zararni muntazam to‘lashni to‘xtatishi yoki uning miqdorini qisqartirish imkoni paydo bo‘lganda, bu haqida sug‘urtachiga xabar berishi va bunday to‘lovlarni to‘xtatish yoki ularning miqdorini kamaytirish bo‘yicha barcha choralarni ko‘rishi shart.
Sug‘urtachi sug‘urta shartnomasi bo‘yicha sug‘urtalanuvchining sug‘urta holati sababli yuzaga kelgan mulkiy yo‘qotishlarining o‘rnini to‘ldiradi. Agarda shartnomaga amal qilish davrida ahamiyatga ega bo‘lgan sug‘urta holati sug‘urta qilish boshlangunga qadar ahamiyatga ega bo‘lgan yoki ta’sir qilishni boshlagan sabablarga ko‘ra sodir etilsa, zarar sug‘urtalanuvchiga shartnomani tuzish paytida ushbu sug‘urta holatining boshlanishiga sabab bo‘lgan sabablar haqida unga ma’lum bo‘lmaganda to‘lanishi lozim.
Agar sug‘urta to‘lovi sug‘urta summasi miqdorida to‘langan bo‘lsa, sug‘urta polisiga amal qilish to‘lov to‘langan paytdan boshlab bekor qilinadi. Sug‘urta puli miqdorida to‘liq to‘lanmagan sug‘urta to‘lovi to‘lanadigan sug‘urta polisi o‘z kuchini unga amal qilish muddati oxirigacha sug‘urta summasi va to‘langan summa o‘rtasida farq miqdorida saqlab qolinadi.
Sug‘urta to‘lovi sug‘urtachi tomonidan sug‘urta shartnomasida belgilangan muddat ichida sug‘urtalanuvchidan sodir etilgan sug‘urta holati to‘g‘risidagi barcha kerakli hujjatlar olingandan keyin to‘lanadi. Sug‘urta to‘lovi sug‘urtalanuvchining isbotlangan javobgarligi miqdorida sug‘urta polisida ko‘rsatilgan sug‘urta pulidan ortiq bo‘lmagan holda to‘lanadi.
Sug‘urtachining hisobraqamidan sug‘urtalanuvchining hisobraqamiga pul o‘tkazilgan kun sug‘urta to‘lovi to‘langan kun hisoblanadi.
Sug‘urtachi agarda sug‘urtalanuvchi sug‘urta shartnomasi shartlarini tegishli ravishda bajarmasa, sug‘urta to‘lovi miqdorini kamaytirish huquqiga ega.
Sug‘urtalanuvchi sug‘urta shartnomasiga amal qilish bekor qilinganidan so‘ng sug‘urtachiga sug‘urta shartnomasiga amal qilish davrida undan sug‘urta holati to‘g‘risida e’tiroz bildirilgandagina sug‘urta to‘lovini olishi mumkin.
Sug‘urtachi agarda sug‘urtalanuvchi ataylab soxta ma’lumotlar taqdim etgan va ular asosida sug‘urta shartnomasi tuzilgan bo‘lsa, zarar sug‘urtalanuvchi aybi bilan yetkazilmagan bo‘lsa, zarar sug‘urtalanuvchi yoki korxonaning bevosita g‘arazli niyati oqibatida yetkazilgan bo‘lsa, sug‘urtalanuvchi tekshiruvlarni qonunda belgilangan muddatdan tashqari muddatda amalga oshirgan bo‘lsa (litsenziyani chaqirib olish, litsenziyaga amal qilish muddatining tugashi), auditorlik tekshiruviga malaka shahodatnomalariga ega bo‘lmagan va auditorlarning kasbiy reestriga kiritilmagan shaxslar jalb qilingan bo‘lsa, sug‘urtalanuvchi tomonidan imzolangan va belgilangan tartibda muhr bilan tasdiqlangan auditorlik xulosasi bo‘lmasa, sug‘urtalanuvchi sug‘urtachiga sug‘urta shartnomasida ko‘zda tutilgan hatti-harakatlarni amalga oshirishga rozi bo‘lmasa yoki boshqacha yo‘l bilan to‘sqinlik qilsa, sug‘urtalanuvchi o‘z vaqtida sug‘urtachiga sug‘urta holatining sodir etilgani to‘g‘risida xabar bermagan bo‘lsa, sug‘urta to‘lovini to‘lashni rad etish huquqiga ega.
Sug‘urta holati tufayli yetkazilgan zarar hajmi sug‘urtalanuvchiga sug‘urta holati bo‘yicha yetkazilgan zarar hajmidan kelib chiqqan holda aniqlanadi. Zarar hajmi maxsus tayinlangan davlat organi yoki sudning jarima yoki boshqa moddiy sanksiyalar qiymatidan yoxud sud tomonidan qondirilgan da’vo talabalaridan kelib chiqqan holda qaror chiqarilganda, e’tirozlar uchinchi shaxsga yetkazilgan zarar qiymatidan kelib chiqan holda ixtiyoriy qondirilganda aniqlanadi.
Qoplanayotgan zarar summasiga sug‘urta holatida zararning oldini olish yoki kamaytirish uchun maqsadga muvofiq sarf-harajatlar ham kiritilishi mumkin, biroq to‘lovlarning umumiy qiymati sug‘urta shartnomasi bo‘yicha sug‘urta pulidan oshmasligi kerak.
Sug‘urta to‘lovini to‘lagan sug‘urtachiga to‘langan mablag‘ doirasida sug‘urta to‘lovini olgan sug‘urtalanuvchiga boshqa shaxs yetkazilgan zarar uchun javobgar shaxsga nisbatan ega bo‘lgan talablarni talab qilish huquqi o‘tadi. Sug‘urtalanuvchi sug‘urtachiga o‘zidagi barcha hujjatlar va dalillarni berishi hamda ushbu huquqni amalga oshirish uchun kerakli barcha rasmiy ishlarni bajarishi kerak. Agar qayd etilgan shaxslar yetkazilgan zarar uchun javobgar shaxsga nisbatan talab qilish huquqidan voz kechsa yoki ushbu huquqni ularning aybi bilan (hujjatlarni taqdim etmaslik va hokazolar) amalga oshirishning iloji bo‘lmasa, sug‘urtachi sug‘urta to‘lovlarini to‘lashdan ozod etiladi. Agarda ushbu to‘lovlar to‘langan bo‘lsa, qayd etilgan shaxslar sug‘urtachiga olingan mablag‘larni uni olgan kundan boshlab qonunchilikda belgilangan foizlar bilan qaytarishi shart.
Sug‘urtalanuvchi sug‘urtachiga O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi
tomonidan belgilangan da’vo muddati ichida qonun yoki sug‘urta shartnomasi bo‘yicha sug‘urta to‘lovini to‘lashdan bosh tortish uchun asos bo‘lgan holatlar aniqlanganda, to‘langan pulni qaytarishga majbur.
Agarda sug‘urta holati sodir etilgan paytda sug‘urtachi tomonidan sug‘urtalangan ob’ekt bo‘yicha sug‘urtalashning boshqa shartlariga amal qilingan bo‘lsa, sug‘urta to‘lovi sug‘urta mablag‘lariga nisbatan mutanosib ravishda taqsimlanadi va ushbu mablag‘lar uchun auditor javobgarligi har bir sug‘urta qiluvchi tomonidan sug‘urtalangan, har bir sug‘urta qiluvchi esa o‘z ulushiga to‘g‘ri keladigan zararning bir qismini to‘laydi, xolos.
Sug‘urtalanuvchi yoki uchinchi shaxsning sug‘urta holati sodir etilishiga qaratilgan g‘arazli hatti-harakatlari, sug‘urtalanuvchi yoki uchinchi shaxs tomonidan sug‘urta holati bilan bevosita sababli aloqada bo‘lgan jinoyatning atayin sodir etilishi, sug‘urtalanuvchining sug‘urtachiga ataylab sug‘urta ob’ekti bo‘yicha soxta ma’lumotlarni berishi, sug‘urtalanuvchi tomonidan zararni yetkazishda aybdor bo‘lgan shaxsdan uning undirilishi, sug‘urtalanuvchi tomonidan sug‘urtachiga tuzilgan sug‘urta shartnomasi bo‘yicha tavakkalchilik darajasining oshganligi to‘g‘risida ma’lum qilinmasligi va qonun hujjatlarida ko‘zda tutilgan boshqa holatlar sug‘urtachining sug‘urta to‘lovini to‘lashdan bosh tortishiga asos hisoblanadi. Sug‘urta shartnomasi shartlarida sug‘urta to‘lovini to‘lashdan bosh tortish uchun qo‘shimcha asoslar ham ko‘zda tutilgan.
Sug‘urta to‘lovini to‘lashdan bosh tortish haqidagi qaror sug‘urtachi tomonidan qabul qilinadi va sug‘urta hujjatini tuzish uchun belgilangan muddatda yozma ravishda bosh tortish sabablari ko‘rsatilgan holda ma’lum qilinadi. Sug‘urtalanuvchi va sug‘urtachi o‘rtasida yuzaga keladigan barcha bahslar muzokalar yo‘li bilan, agarda o‘zaro kelishuvga erishilmasa, sudda hal etiladi.
|