O‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi toshkent moliya instituti

|
O‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi toshkent moliya instituti
|
bet | 1/4 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 42,11 Kb. | | #238268 |
Bog'liq Ф.Пардаев-Моливий тизимлар
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
TOSHKENT MOLIYA INSTITUTI
“BYUDJET HISOBI VA G’AZNACHILIK” FAKULTETI
“BYUDJET HISOBI VA G’AZNACHILIK ISHI” KAFEDRASI
“Moliya va moliyaviy texnologilar” yo’nalishi 4-bosqich MM-80-2-guruh talabasi Pardayev Furqat Normo‘min o‘g‘li tomonidan “Moliyavi tizimlar” fanidan
Moliyaviy tizim va moliyaviy oqimlarning o‘zaro bog‘liqligi mavzusida tayyorlangan
MUSTAQIL ISHI
O‘qituvchi: ____________________
Toshkent – 2024
РЕЖА:
1. Молия тизимининг соҳалари ва бўғинлари
2. Етакчи хорижий мамлакатларнинг давлат молия тизими
3. Молиявий оқимлар ва уларни бошқариш
1. Молия тизимининг соҳалари ва бўғинлари.
Жараёнида турли пул фондлари(дан) шаклланадиган ва фойдаланиладиган молиявий муносабатлар турли соҳаларининг мажмуига молия тизими дейилади. Унга бошқача ҳам таъриф бериш мумкин: давлат ва корхоналарнинг пул фондларини шакллантириш, тақсимлаш ва фойдаланиш борасидаги шакл ва методлар тизимига молия тизими дейилади. “Молия тизими” тушунчаси кенг маънодаги “молия” тушунчасининг тараққиёти натижасидир. Мамлакатда бозор ислоҳотларининг амалга оширилиши ва принципиал жиҳатдан бутунлай янги бўлган иқтисодий ва молиявий сиёсатнинг ҳаётга татбиқ этилиши молия тизимининг соҳалари ва бўғинларига нисбатан объектив равишда янгича ёндошувни тақазо этди.
Унга мувофиқ равишда, дастлаб, молия тизими қуйидаги икки соҳага бўлинади:
• давлат молияси ва маҳаллий молия;
• хўжалик юритувчи субъектлар молияси.
Ўз навбатида, молия тизимининг ҳар бир соҳаси пул фондлари ва даромадларни шакллантиришнинг конкрет шакллари ва методларига боғлиқ равишда бир неча бўғинлардан ташкил топади. Масалан, давлат молияси ва маҳаллий молия қуйидаги бўғинлардан ташкил топиши мумкин:
• Давлат бюджети;
• мақсадли нобюджет фондлари;
• давлат кредити.
Шунингдек, хўжалик юритувчи субъектлар молияси қуйидаги бўғинлардан иборат:
• тижорат корхоналари ва ташкилотлари молияси;
• молиявий воситачилар молияси;
• нотижорат ташкилотлари молияси.
Молия тизимининг алоҳида соҳалар ва бўғинларга бўлиниши ЯИМни шакллантириш, тақсимлаш ва қайта тақсимлашда, даромадларни шакллантириш ва улардан фойдаланишда иқтисодий муносабатлар субъектларининг бир-бирларидан фарқли равишда иштирок этиши билан белгиланади. Молия тизимининг ҳар бир соҳаси ва бўғинига пул фондлари ва даромадларини шакллантириш ва улардан фойдаланишнинг ўзига хос бўлган шакллари ва методлари тегишлидир. Масалан, корхоналар молияси моддий ишлаб чиқаришга, ЯИМни яратишга, уни корхоналар ўртасида тақсимлашга ва ЯИМ бир қисмининг бюджет ва нобюджет фондларига қайта тақсимлашга хизмат қилади. Давлат бюджети орқали ресурслар давлатнинг марказлаштирилган фондига жалб қилинади ва улар иқтисодий минтақалар, тармоқлар ва аҳолининг социал гуруҳлари ўртасида қайта тақсимланади.
Молия тизими “Давлат молияси ва маҳаллий молия” соҳасининг алоҳида бўғини сифатида Давлат бюджети ўз ичига қуйидагиларни олади:
• республика бюджети;
• Қорақалпоғистон Республикаси бюджети ва маҳаллий бюджетлар.
Ўз навбатида, Қорақалпоғистон Республикаси бюджети Қорақалпоғистон Республикасининг республика бюджетини ҳамда Қорақалпоғистон Республикасига бўйсунувчи туманлар ва шаҳарлар бюджетларидан таркиб топади. Вилоятнинг бюджети эса вилоят бюджетини ва вилоятга бўйсунувчи туманлар ва шаҳарлар бюджетларини ўз ичига олади. Шунингдек, туманларга бўлинадиган шаҳарнинг бюджети шаҳар бюджети ва шаҳар таркибига кирувчи туманлар бюджетларидан иборат. Ва ниҳоят, туманга бўйсунадиган шаҳарлари бўлган туманнинг бюджети туман бюджетидан ва туман бўйсунувидаги шаҳарлар бюджетидан ташкил топади.
Ҳозирги шароитда Давлат бюджети ўз олдида турган қуйидаги муаммоларни ҳал этиши керак:
• даромадлар базасини (асосини) мустаҳкамлаш асосида бюджет дефитининг даражасини камайтириш;
• мамлакат тараққиётининг устувор йўналишлари бўйича бюджет харажатларини реструктуризация қилиш;
• бюджет ёрдамида тартибга солиш механизмини такомиллаштириш;
• бюджет ассигнованияларидан самарали фойдаланиш устидан назоратни кучайтириш.
Давлат мақсадли фондлари (нобюджет фондлар ёки бюджетдан ташқари фондлар) олдиндан белгиланган маълум муддатларда тузилиши ёки доимий равишда мавжуд бўлиши мумкин. Бу фондларнинг вужудга келиши Давлат бюджетининг қабул қилиниши ёки қабул қилинмаслигидан қатъий назар маблағлар мақсадли манбаининг зарурлиги билан белгиланади.
Биринчи навбатда, бу социал таъминот, текин соғлиқни сақлаш, ишсизликни камайтириш ва бошқа худди шундай бир қанча муҳим ижтимоий эҳтиёжларни қондиришга тегишлидир. Бу фондлар маблағларини шакллантириш ва улардан фойдаланиш давлат томонидан ўзига хос бўлган шакллар ва методлар ёрдамида амалга оширилади. Шунинг учун ҳам уларни молия тизимининг “Давлат молияси ва маҳаллий молия” соҳасининг алоҳида бўғини сифатида ажратилиши мақсадга мувофиқдир.
Маблағлардан фойдаланишнинг мақсадли йўналтирилганлиги белгиси бўйича давлат мақсадли фондларини қуйидаги икки гуруҳга бирлаштириш мумкин:
• социал мўлжалланган (йўналишга эга бўлган) давлат мақсадли фондлари (нобюджет фондлар ёки бюджетдан ташқари фондлар);
• тармоқлараро ва тармоқ характерига эга бўлган давлат мақсадли фондлари (нобюджет фондлар ёки бюджетдан ташқари фондлар).
Айрим ҳолатларда (ҳолларда) ҳудудий йўналтирилган (мўлжалланган) давлат мақсадли фондлари (нобюджет фондлар ёки бюджетдан ташқари фондлар) ташкил қилиниши (шакллантирилиши) мумкин.
Давлат мақсадли фондлари молия тизими “Давлат молияси ва маҳаллий молия” соҳасининг алоҳида бўғини сифатида қуйидагилардан иборат бўлиши мумкин:
• Республика йўл фонди;
• Ўзбекистон Республикаси Давлат мулкини бошқариш ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш давлат қўмитасининг махсус ҳисоб варағи;
• Иш билан таъминлашга кўмаклашувчи давлат фонди;
• Ўзбекистон Республикаси бюджетдан ташқари Пенсия фонди. Давлат мақсадли фондларида катта миқдордаги маблағларнинг тўпланганлиги шароитида давлат молиявий назоратининг сусайиши бу маблағлардан самарасиз фойдаланишга ва турли-туман суъистемол қилиш ҳолатларининг содир этилишига олиб келиши мумкин. Шунинг учун ҳам давлат молиявий ресурсларидан фойдаланиш устидан назоратни кучайтириш мақсадида уларни Давлат бюджетига жамлаш (консолидация қилиш) мақсадга мувофиқдир. Бунда жамланган (консолидация қилинган) фондларнинг мақсадли йўналиши ўзгартирилмасдан сақланиб қолиши таъминланиши лозим.
Давлат кредити молия тизими “Давлат молияси ва маҳаллий молия” соҳасининг ўзига хос бўғини ҳисобланади. Унинг ўзига хослиги давлатнинг марказлаштирилган фондларига маблағларни жалб қилиш бўйича молиякредит муносабатларининг алоҳида шакллари билан белгиланади. Давлат кредити давлат, юридик ва жисмоний шахслар ўртасидаги пул муносабатларининг ўзига хос алоҳида шаклидан иборатдир. Бунда давлат , асосан, маблағларни қарзга олувчи ва шунингдек, кредитор ва гарант (кафил) сифатида ҳам майдонга чиқади.
Давлат кредитида миқдорий жиҳатдан маблағларни қарз олувчи сифатида давлатнинг фаолияти устунлик қилади. Давлатнинг кредитор сифатидаги операциялари, яъни давлат юридик ва жисмоний шахсларга ссудалар тақдим қилганда ёки гарант (кафил) бўлганда, анча торроқдир (тор доирададир). Шундай бўлишига қарамасдан, бозор иқтисодиёти шароитида бюджетдан молиялаштириш ҳам қайтарилувчанлик ва тўловлилик (ҳақ асосида) шарти билан амалга оширилса, кенг ривож топиши мумкин.
Ҳозирги шароитда давлат кредитининг зарурлиги давлат харажатларининг давлат ўз даромадлари базасини кенгайтириш имкониятларига нисбатан юқори суръатларда ўсиши билан боғлиқ бўлиб, бу нарса бюджет дефицити шароитида режалаштирилган бюджет харажатларининг қопланишини таъминлайди. Бозор иқтисодиёти шароитида пул-кредит ва молиявий сиёсатларнинг бир-бири билан ўзаро боғлиқ ҳолда амалга оширилиши молия тизимининг “Давлат молияси ва маҳаллий молия” бўғини тўғрисидаги анъанавий тасаввурлар кенгайиши ва кенг моънода ҳамда уни замонавий тушунишга мувофиқ равишда Марказий банк тизимини ҳам ўз таркибига қўшмоғи лозим.
Хўжалик юритувчи субъектлар молияси молия тизимининг мустақил соҳасидир. Уни бошқача номда мулкчиликнинг турли шаклидаги корхона ва ташкилотлар молияси деб ҳам аташ мумкин. Молия тизимининг ана шу соҳасида даромадларнинг асосий қисми шаклланади ва улар, охир оқибатда давлат томонидан ўрнатилган қоидаларга мувофиқ равишда қайта тақсимланиб, барча даражадаги бюджетлар ва нобюджет фондларининг даромадларини шакллантиради. Бир вақтнинг ўзида бюджет (молиявий) маблағлар(и)нинг катта қисми тўғридан-тўғри бюджетдан молиялаштириш, бюджет ссудалари ва давлат кафолатлари шаклида корхоналарнинг жорий ва инвестицион фаолиятларини молиялаштиришга йўналтирилиши мумкин.
Юқорида қайд этилганидек, молия тизимининг бу соҳаси тижорат корхоналари ва ташкилотлари молияси, молиявий воситачилар молияси ва нотижорат ташкилотлар молияси каби бўғинлардан ташкил топади. Бу гуруҳга кирувчи хўжалик юритувчи субъектларнинг молиявий муносабатлари тадбиркорлик фаолиятини ташкил этиш, даромадлар ва харажатларни шаклантириш, мулкка эгалик қилиш, ўз зиммаларига олган мажбуриятларини бажариш шаклларига боғлиқ равишда ўзига хос бўлган хусусиятларга эгадир. Бир вақтнинг ўзида, тижорат корхоналари ва ташкилотлари молияси муҳим аҳамият касб этиб, айнан шу ерда молиявий ресурсларнинг асосий қисми шакллантирилади. Мамлакатнинг умумий молиявий аҳволи ана шу корхоналар молиясининг аҳволи билан белгиланади.
Бозор муносабатлари шароитида корхоналар ўзларининг фаолиятларини тижорий ҳисоб асосида амалга оширадилар. Унга мувофиқ равишда уларнинг харажатлари ўз даромадлари ҳисобидан қопланиши керак.
Меҳнат жамоалари ишлаб чиқариш ва социал ривожланишининг асосий манбаи фойда ҳисобланади.
Бу соҳа корхоналари реал равишда молиявий мустақилликка эга,маҳсулотни сотишдан олинган тушумни уларнинг ўзи мустақил равишда тақсимлайди, ўзларининг ихтиёрига кўра фойдадан фойдаланадилар, ишлаб чиқариш ва социал фондларни шакллантирадилар, молиявий бозорнинг ресурсларидан – банк кредитлари, облигациялар эмиссияси, депозит сертификатлари ва молиявий бозорнинг бошқа инструментлари –фойдаланган ҳолда инвестициялаштириш учун зарур бўлган маблағларни қидириб топадилар.
Корхоналар давлатнинг майда-чуйда аралашувидан озод бўлиб, шу билан биргаликда, ишнинг иқтисодий ва молиявий натижалари учун уларнинг масъулияти ҳам кескин оширилган.
Бир вақтнинг ўзида мамлакатнинг хўжалик тизими мураккаб тузилмадан иборат бўлиб, аралаш иқтисодиёт сифатида фаолият кўрсатади.
Унинг таркибида фойда олишга қаратилган бизнес-соҳаси билан бир қаторда иқтисодиётнинг бошқа секторлари ҳам мавжудки, уларнинг фаолияти ижтимоий фаровонликка эришишга йўналтирилган. Буларнинг таркибига давлат секторидан ташқари баъзи мамлакатларда катта масштабларга эга бўлган ва нисбатан юқори суръатларда ўсиб бораётган нотижорат сектори ҳам киради. Ҳозирги шароитда нотижорат сектори ташкилотларининг юқори суръатларда тез ўсиб бораётганлиги, бир томондан, жамиятни демократлаштириш сиёсий жараёнларининг ривожланиши ва иккинчи томондан, бозор иқтисодиётининг социал йўналтирилганлиги (бу нарса бизнинг мамлакатимиз учун характерлидир) билан боғлиқ.
Нотижорат ташкилотлари юридик шахс бўлиб, фойда олиш уларнинг асосий мақсади эмас ва уларда олинган фойда иштирокчилар ўртасида тақсимланмайди. Уларнинг қаторига социал, хайр-эҳсон, маданий, маърифий, илмий, бошқарув, соғлиқни муҳофаза қилиш, жисмоний тарбия ва спортни ривожлантириш, фуқаролар ва ташкилотларнинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, қарама-қаршиликлар ва зиддиятларни ечиш, юридик хизматлар кўрсатиш ва шунга ўхшаш бошқа мақсадларга эришиш учун ташкил этилган ташкилотлар киради. Нотижорат ташкилотларининг олдига қўйилган мақсадлар хилма-хил бўлганлиги учун бу сектор ўзининг ҳам жуда кенг ва ранг-баранг бўлиши, табиийдир. Нотижорат секторнинг бир гуруҳ корхоналари, асосан, ўз аъзоларининг иқтисодий манфаатларига, маълум тоифадаги шахсларнинг ривожланишига хизмат қилади.
Турли мамлакатлар иқтисодиётида тарихий анъаналар ва иқтисодий тараққиёт босқичларига мувофиқ равишда нотижорат сектор фаолиятининг масштаблари бир-биридан фарқ қилади. Бироқ, бир неча миқдорий тавсифномаларнинг (кўрсаткичларнинг) таҳлили, яхлит олинганда, бу секторнинг тараққий топаётганлигидан далолат беради. Ана шунга ўхшаш тавсифномаларга (кўрсаткичларга) қуйидагиларни киритиш мумкин:
• нотижорат ташкилотларининг сони. Европа мамлакат-ларида ҳар 1000 кишига 4та нотижорат ташкилоти тўғри келади. Финляндия шу маънода рекордчи ҳисобланиб, бу ерда ҳар 1000 кишига 21тадан тўғри келувчи нотижорат ташкилотлари мавжуд. Бу кўрсаткичнинг даражаси Россияда 3,3га тенгдир;
• нотижорат ташкилотлари таъминлайдиган аҳолининг бандлилик даражаси. Бу ташкилотлар, маълум маънода, муҳим иш берувчилар бўлиб ҳисобланади. Ҳозирги пайтда бу секторда ишчи кучининг ўртача 3,4% ишлайди (Венгрияда – 1%дан бошлаб, АҚШда – 7%гача). Нотижорат ташкилотларнинг фаолият кўрсатиши иқтисодиётнинг бошқа секторларида фаол равишда қўшимча иш ўринларининг яратилишига ўз таъсирини кўрсатади. Бу ташкилотлар товарлар ва хизматларни сотиб олувчилар бўлганлиги учун, охир оқибатда, бу нарса тадбиркорлик фаолиятининг фаоллашувига олиб келади;
• нотижорат ташкилотларининг оператив харажатлари. Бу кўрсаткич ялпи миллий маҳсулотнинг ўртача 3,5%ини ташкил этади (Венгрияда – 1,2%, АҚШда – 6,3%). Россияда бу рақам 2%га тенгдир.
Ҳозирги шароитда нотижорат сектор катта иқтисодий салоҳиятга эга бўла бориб, бу ерда молиявий ва инсон ресурсларининг сезиларли қисми тўпланмоқда ва у замонавий бозор муносабатлари тизимида муҳим иш берувчига айланиб бормоқда.
Нотижорат асосда хўжалик юритишнинг асосий хусусиятлари қуйидагилардан иборат:
• фаолиятнинг фойда олишга эмас, балки маълум бир миссияга эришишга йўналтирилганлиги;
• эълон қилинган мақсадларга эришиш учун олинган фойдадан восита сифатида фойдаланиш;
• бозор хўжалигининг иқтисодий самарадорлиги ва фаолиятнинг социал самарадорлигини биргаликда қўшиб олиб бориш.
Нотижорат ташкилотлари фаолиятининг молиявий манбаларини қуйидаги беш асосий гуруҳга ажратиш мумкин:
• бюджет ассигнованиялари (бюджетдан ажратмалар);
• тижорат фаолияти:
- товарлар, ишлар ва хизматларни реализация қилишдан олинган тушум;
- акциялар, облигациялар, бошқа қимматли қоғозлар ва омонатлар бўйича олинадиган даромадлар;
- нотижорат ташкилотнинг мулкидан, нотижорат ташкилотларининг ёрдами асосида тузилган хўжалик жамиятларининг фаолиятидан олинадиган даромадлар;
- ва бошқалар.
• тижорат тузилмалари ва хусусий шахсларнинг қурбонликлари (ҳомийлик ёрдамлари);
• таъсисчилардан доимий равишда ва бир вақтнинг ўзида тушиб туриши мумкин бўлган тушилмалар;
• қонун билан таъқиқланмаган бошқа тушилмалар (масалан, кўнгиллиларнинг меҳнат сарфлари, ресурсларни жалб қилиш бўйича ўтказилган тадбирлар (лотереялар, аукционлар, кўнгилхўшлик, маданий, спорт ва бошқа оммавий тадбирлардан)дан келган тушилмалар.
Турли мамлакатларда нотижорат ташкилотларини молиялаштириш манбаларининг таркибий тузилмаси турличадир. Масалан, кўпгина ривожланган мамлакатларда хусусий қурбонликларнинг миқдори 1%дан (Японияда) 20%гача (АҚШда) тебранади ва ўртача 11%ни ташкил этади.
Ҳукумат ажратмаларининг салмоғи эса 26%дан (Германия) 71%гача бўлиб, унинг ўртача даражаси 48%га тенгдир. Нотижорат ташкилотларининг ўзлари томонидан ишлаб топилган маблағларнинг салмоғи 23%дан (Венгрия) 71%гача тебраниб, унинг ўртача даражаси 41%дан иборатдир.
Нотижорат фаолиятни молиявий жиҳатдан тартибга солишнинг шакллари, уларнинг давлат ва маҳаллий ҳокимият органлари билан ҳамкорлиги ҳар бир мамлакатнинг тегишли қонунлари ёрдамида амалга оширилади. Уларни молиявий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш тўғридан-тўғри (бевосита) ва эгри (билвосита) характерга эга бўлиши мумкин.
Нотижорат секторни давлат томонидан тўғри (бевосита) қўллабқувватлашнинг уч асосий шакли мавжуд:
• тўғридан-тўғри (бевосита) бюджет инвестициялари;
• ҳамкорликда молиялаштириш;
• давлат социал буюртмаси.
Нотижорат секторни эгри (билвосита) молиялаштириш шаклидан ҳам, яъни нотижорат ташкилотларини давлат ва маҳаллий ҳокимият органлари олдидаги тўловлари ва бошқа шунга ўхшаш мажбуриятларидан озод қилиш шаклидан ҳам амалиётда тез-тез фойдаланилади. Эгри (билвосита) молиялаштиришнинг асосий кўринишлари қуйидагилардан иборат бўлиши мумкин:
• носолиқли имтиёзларни тақдим этиш;
• солиқли имтиёзлаштириш.
Бу ерда, ўз навбатида, носолиқли имтиёзлар қуйидаги кўринишларда намоён бўлади:
• нотижорат ташкилотларининг фаолияти учун биноларни ижарага олиш, ер майдонларини ажратиш;
• лицензиялаштиришнинг соддалаштирилган тизимини ўрнатиш (белгилаш);
• алоқа хизматлари ва коммунал хизматларни тўлашда имтиёзли тарифлардан фойдаланиш;
• ва бошқалар.
Шунингдек, солиқли имтиёзлаштириш қуйидаги кўринишларда бўлиши мумкин:
• ҳадя этувчилар учун имтиёзлар;
• қурбонлик (ҳомийлик) қилувчи юридик шахслар учун имтиёзлар.
Давлат органлари нотижорат ташкилотларининг фаолиятига аралашиш, агар уларнинг сарфланиши ташкилотнинг мақсадларига мос келаётган бўлса, харажатларнинг йўналишига ўзгартиришлар киритиш ҳуқуқига эга эмас.
|
| |