nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tadqiqotning amaliy natijalari - Chirchiq davlat pedagogika universiteti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi

|
Chirchiq davlat pedagogika universiteti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchiBog'liq 16781064687564972darajaTadqiqotning amaliy natijalari quyidagilardan iborat:
bo’lajak o’qituvchilarni telekommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanib
informatika o’qitishga tayyorlashga va kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishga
qaratilgan ta’lim metodlaridan samarali foydalanilgan va telekommunikatsiya
vositalari ustuvorligini ta’minlagan holda talabalarning kasbiy kompetensiyalarini
rivojlantirishga xizmat qiluvchi “Axborot texnologiyalari (ma’ruza matnlari va
laboratoriya ishlari)” nomli o’quv qo’llanma ishlab chiqilgan va amaliyotga joriy
etilgan;
bo’lajak texnologik ta’lim o’qituvchilariga informatika fanini o’qitish orqali
kasbiy kompetensiyalari komponetlarini rivojlanganlik darajalarini baholash
mezonlari ishlab chiqilgan, shu bilan birga, telekommunikatsiya texnologiyalari
vositalaridan foydalanib informatika o’qitishning metodik modeli ishlab
chiqilgan va amaliyotga joriy etilgan, bo’lajak o’qituvchilarni telekommunikatsiya
texnologiyalari vositasida kasbiy kompetensiyalari komponentlarini rivojlantirishga
qaratilgan “Informatika” fani uchun dasturiy mahsulotlar ishlab chiqilgan va
amaliyotga joriy etilgan.
Tadqiqot natijalarining ishonchliligi. “Texnologik ta’lim” bakalavriat ta’lim
yo’nalishi talabalarini telekommunikatsiya texnologiyalari vositasida informatika
o’qitish metodikasini takomillashtirishning ilmiy-nazariy, ilmiy-metodik asoslari
mamlakatimizda ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar mazmuniga
hamda mazkur muammo bo’yicha respublikamiz va xorijiy pedagog-
tadqiqotchilarning
ilmiy-nazariy
g’oyalariga
asoslanilganligi;
tadqiqot
metodlarining tadqiqot vazifalariga mos ravishda tatbiq etilganligi; ilgari surilgan
ilmiy g’oyalarning o’tkazilgan tajriba-sinov natijalaridagi ijobiy ko’rsatkichlari
vakolatli tuzilmalar tomonidan tasdiqlanganligi bilan belgilanadi.
|
| |
Chirchiq davlat pedagogika universiteti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi

Chirchiq davlat pedagogika universiteti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi
Download
1,29 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/29
Sana
22.01.2024
Hajmi
1,29 Mb.
#142748
Download
1,29 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Chirchiq davlat pedagogika universiteti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi
Download
1,29 Mb.
Matnni ko'rish
tadqiqot ishlari rejalari bilan bog’liqligi

7
telekommunikatsiya texnologiyalari vositasida informatika o’qitishni
modellashtirish, pedagogik shart-sharoitlarni aniqlashtirish;
bo’lajak
o’qituvchilarni
informatika
fanidan
ta’lim
berishda
telekommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishga tayyorlash metodikasini
takomillashtirish;
texnologik ta’lim yo’nalishi talabalarini zaruriy kasbiy kompetensiyalarini
rivojlanganlik darajalarini baholash mexanizmini takomillashtirish.
Tadqiqotning obyekti oliy ta’lim muassasalarida telekommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanib talabalarga informatika o’qitish jarayoni bo’lib,
Jizzax davlat pedagogika universiteti, Shahrisabz davlat pedagogika instituti va
Toshkent kimyo-texnologiya institutida jami 519 ta talabalar ishtirok etdi.
Tadqiqotning predmeti: telekommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanib
talabalarga informatika o’qitishning mazmuni, shakli, metodlari va vositalari.
Tadqiqotning usullari: nazariy, psixologik, pedagogik, tabiiy-ilmiy
(informatika), umumkasbiy hamda ixtisoslik fanlariga doir adabiyotlarni tadqiqot
muammosi va fanlararo uzviylik nuqtai nazaridan o’rganish, tahlil qilish, malaka
talablari tahlili, empirik: kuzatish, suhbat; statistik: so’rovnoma o’tkazish,
pedagogik tajriba-sinovi va matematik-statistika metodlari.
Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumi

Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumi
Download
0,8 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/11
Sana
29.05.2024
Hajmi
0,8 Mb.
#257008
Download
0,8 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumi
Download
0,8 Mb.
Matnni ko'rish
Axborot texnologiyalari” kafedrasi “ Mobil ilovalarini ishlab chiqish” fanidan

Axborot texnologiyalari” kafedrasi “ Mobil ilovalarini ishlab chiqish” fanidan
Katta ma\'lumotlarni qayta ishlash texnologiyalari va usullari qayta
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Axborot texnologiyalari” kafedrasi “ Mobil ilovalarini ishlab chiqish” fanidan
|
Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin - bet 33

Süni sututarlar mürəkkəb bir ekoloji sistem hesab edilir. Bu tutumlarda, ardıcıl olaraq,
hissəciklərin dəyişmə prosesi gedir. Müxtəlif hissəciklərin yaranması hövzədə qeyri müvazinət-
lik yaradır. Bunun nəticəsində də, suda olan orqanizmlərin məhvi baş verir. Suda hissəciklərin
tarazlığının pozulması ekosistemin məhvinə gətirib çıxara bilir. Ekosistemin öz ilk vəziyyətinə
qayıtması özünü təmizləmə prosesi adlandırılır. Bu proseslərdən ən vaciblərinə aiddir:
– İri dispers hissəciklərin çökməsi və kolloidlərin koaqulyasiyası;
– Üzvü hissəciklərin oksidləşməsi (minerallaşma);
– Mineral hissəciklərin oksidləşməsi;
– Turşuların neytrallaşdırılması;
– Ağır metalların duzlarının hidrolizi.
Su hövzələrinə axıdılan tullantı suları özünün temperaturu, mineral tərkibi, oksigenin
miqdarı, PH və zərərli hissəciklərin doyma dərəcələri ilə xarakterizə edilir. Su hövzələrinin
özünütəmizləməsi hövzənin oksigen rejimindən asılıdır. Tullantı suları aşağıdakı göstəricilər ilə
xarakterizə edilir:
–
Suyun bulanıqlığı. Bu mutnometr vasitəsilə təyin edilir. Müqayisə üçün, etalon maye
kaolinin suda həll olmuş məhlulu götürülür və mq/ℓ -lə ölçülür;
–
Suyun rəngi. Bu dərəcə ilə ölçülür. Kobalt duzundan hazırlanmış məhsulun rəngi
əsasında təyin edilir;
–
Quru çöküntülər. Tam buxarlandıqdan sonra yerdə qalan duz və digər bərk
maddələrdən ibarətdir;
–
Suyun turşuluğu. PH sayı müəyyən edilir. Ph<7 olduqda mühit turşuludur;
–
Suyun codluğu. Tərkibdə olan Ca
2+
və Mg
2+
duzlarının miqdarından asılıdır. Codluq üç
növdən ibarət olur. Birinci, ümumi codluq – tərkibdəki ionların sayından asılı olmayaraq,
kalsium və maqnezium duzlarının miqdarından asılıdır. İkinci codluq – 1 saat qaynadıldıqdan
sonra tərkibdə qalan
Cℓ - və SO
2-
4
- müəyyən edilir (bunlar ayrılmırlar). Üçüncü, codluq-
müvəqqəti codluqdur ki, bu qaynadıldıqdan sonra aradan qaldırılır:
7>
TRANSLATION FORUM – 2022 - Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumi

|
Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumiBog'liq 1 Akmal SAIDOV 7-17TRANSLATION FORUM – 2022
ФОРУМ ПЕРЕВОДОВЕДОВ– 2022
TARJIMASHUNOSLAR FORUMI
– 2022
VOLUME 2 | SPECIAL ISSUE 28
ISSN 2181-1784
SJIF 2022: 5.947 | ASI Factor = 1.7
12
w
www.oriens.uz
December
2022
Bugungi kunda badiiy tarjima mustaqil fan sifatida o‘zining alohida
nazariya va amaliyotiga ega ekaniga qaramay, badiiy tarjima sohasiga
taalluqli muammolar ayni paytda qiyosiy adabiyotshunoslik uchun ham
keng tadqiqot maydoni sifatida namoyon bo‘ladi.
Binobarin, adabiyotlararo va madaniyatlararo o‘zaro hamjihatlik
munosabatlarini o‘rnatish hamda mustahkamlash – badiiy tarjima va
qiyosiy adabiyotshunoslik sohalari oldidagi eng asosiy vazifadir. Ularning
o‘zaro yaqinligi ham aynan shu vazifaning amalga oshirilishi jarayonida
yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Shu ma’noda, yurtimizdagi ko‘pchilik jurnalist va tarjimonlar, olim va
adiblarning ustozi – atoqli olim hamda hassos publitsist G‘aybulla
Salomovning bu sohadagi ilmiy-amaliy faoliyati ulkan ahamiyatga egaligi
xususida so‘z yuritish ayni muddaodir. Kamina ilmiy-ijodiy tadqiqotlarni
keyinchalik G‘aybulloh as-Salom taxallusi bilan e’lon qilgan ushbu atoqli
olim bilan XX asrning 80-yillari oxirida, til muammolarini o‘rganish va
xalq bayramlari hamda marosimlarini tiklash yuzasidan tuzilgan komissiya
tarkibida birga faoliyat yuritgan davrimizda bevosita tanishish imkoniga
ega bo‘lganman.
G‘aybulla Salomov o‘sha vaqtlarda, yanada aniq qilib aytganda, 1982
yilda filologiya fanlari doktori ilmiy darajasiga, 1984 yilda professor ilmiy
unvoniga sazovor bo‘lgan. Domla 1993 yili yuksak davlat mukofoti –
“O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan fan arbobi” unvoni bilan
taqdirlangan.
“Yaxshidan bog‘ qoladi”, deydi xalqimiz. Yaxshi olimdan-chi?
Albatta, avvalambor, ko‘z nuri va qalb qo‘rini, aqlu zakovatini, ta’bir joiz
bo‘lsa, butun umrini sarflab yaratgan o‘ziga xos ilmiy maktabi qoladi.
Ustoz G‘aybulla Salomov o‘zidan ayni shunday maktab qoldirgan
mavlono zotlardandir[11].
O‘tgan davrda fidoyi shogirdlar professor G‘aybulla Salomov ilmiy
maktabiga xos asosiy prinsiplarni chuqur o‘rgandilar. Bular quyidagilardan
iborat:
|
| |
TRANSLATION FORUM – 2022 - Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumi

TRANSLATION FORUM – 2022
ФОРУМ ПЕРЕВОДОВЕДОВ– 2022
TARJIMASHUNOSLAR FORUMI
– 2022
VOLUME 2 | SPECIAL ISSUE 28
ISSN 2181-1784
SJIF 2022: 5.947 | ASI Factor = 1.7
17
w
www.oriens.uz
December
2022
7.
Goethe J.W. Gesamtausgabe der Werke und Schriften in 22 Bänden. 2.
Abteilung: Schriften. 15. Band: Schriften zu Literatur und Theater, hrgb. von Walther
Rehm. Stuttgart: Gotta Verlag, 1958.
8.
Steinmetz H. Weltliteratur. Umriss eines literaturgeschichtliches Konzepts //
Literatur und Geschichte. Vier Versuche. München: Iudicium, 1988.
9.
Auerbach E. Philologie der Weltliteratur. Sechs Versuche über Still und
Wirklichkeitswahrnehmung. Frankfurt a.M.: Fischer Verlag, 1992.
10.
Ochilov, E. (2014). Glossary of translation terms. Tashkent: Institute of Oriental
Studies.
11.
Shoira, U. (2018). The use of modern educational technologies in teaching
foreign languages (on the example of English). Образовательный процесс, (1 (3)),
29-32.
12.
Попович А. Проблемы художественного перевода. – М.: «Высшая школа»,
1980. – С.33; Маданова М.Х. Теоретические аспекты изучения художественного
перевода в русле сравнительного литературоведения //
http://www.rusnauka.com
.
13.
Саидов Акмал. Ватанингни рози қил // “Ўзбекистон адабиёти ва санъати”
газетаси, 2016 йил 16 декабрь.
14.
«Ўзбекистон адабиёти ва санъати» газетасининг 2007 йил 41-сони.
15.
Саидов Акмал. Ватанингни рози қил // “Ҳуррият” газетаси, 2016 йил 16
декабрь.
16.
Мирзиёев Шавкат. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз
билан бирга қурамиз. – Тошкент: “Ўзбекистон” НМИУ, 2019.
|
TRANSLATION FORUM – 2022 - Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumi

|
Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumiBog'liq 1 Akmal SAIDOV 7-17TRANSLATION FORUM – 2022
ФОРУМ ПЕРЕВОДОВЕДОВ– 2022
TARJIMASHUNOSLAR FORUMI
– 2022
VOLUME 2 | SPECIAL ISSUE 28
ISSN 2181-1784
SJIF 2022: 5.947 | ASI Factor = 1.7
10
w
www.oriens.uz
December
2022
ijodining rang-barang janrlarigacha bo‘lgan barcha asarlar jamlanmasi –
bu jahon adabiyotidir.
Ushbu talqinning muammoli jihati ham bor. Tadqiqot mavzusining bu
qadar chek-chegarasiz ekani, o‘z navbatida, uni o‘rganish uchun muayyan
tadqiqotchining
intellektual
salohiyati
va
imkoniyati
(vakolati)
yetishmasligiga olib kelishi tayin[3].
Shu bilan birga, nemis adabiyotining ulug‘ namoyandalaridan biri,
Nobel mukofoti sohibi Hermann Hesse ta’kidlaganidek, “Jahon adabiyoti-
ning muhtasham galereyasi har bir odamning nigohi qarshisida ochiq va
hech kim uning boyligidan cho‘chimasligi kerak, chunki bu o‘rinda
miqdorning ahamiyati yo‘q”[4,5].
Ikkinchi talqin: jahon adabiyoti – barcha millatlarning adabiy-badiiy
boyliklaridan tanlab-saralab olingan va jahon adabiyoti durdonalari
sifatida e’tirof etilgan kam sonli, ayni chog‘da, yuksak badiiy saviyali
asarlar turkumidan iborat. Misol uchun, 1967-1977 yillarda, ya’ni sobiq
ittifoq zamonida Moskvadagi «Художественная литература» nashriyoti
200 jilddan iborat «Jahon adabiyoti kutubxonasi» («Библиотека
всемирной литературы») turkumini chop etgan. Keyingi yillarda
O‘zbekistonda “Yangi asr avlodi” nashriyoti milliy adabiyot nodir namu-
nalaridan 50 ta va jahon adabiyoti durdonalaridan 50 ta kitobni nashrdan
chiqardi. Shuningdek, 2015 yildan boshlab O‘zbekistonda “Jahon
adabiyoti durdonalari” turkumidagi kitoblarni nashr ettirishga kirishildi [5,
612].
Ayni chog‘da, jahon adabiyoti tushunchasining bu talqini ko‘proq ro-
mantiklar ruhiyatiga yaqin bo‘lib, bir tomondan, ushbu turkumga kiritish
mumkin bo‘lgan asarlarni saralash jarayoni o‘ta mushkul, ikkinchi
tomondan, ularni tanlash mezonlari juda o‘zgaruvchandir. Ushbu masalani
alohida o‘rgangan Diter Lamping va Frank Sipfel ta’biri bilan aytganda,
bunday yondashuv anchayin noxolis va bahsli baholar uchun ham yo‘l
ochishi mumkin[6, 9].
Uchinchi talqin: jahon adabiyoti tushunchasi sivilizatsiyalar taraqqi-
yotining muayyan bosqichidagina yuzaga keladigan jarayondir. Bu ja-
rayon, Gyote ta’kidlaganidek, adabiyotlarning bir-biriga ta’sir ko‘rsatishi
va o‘zaro boyishi uchun xizmat qiladi[7, 787].
|
| |
TRANSLATION FORUM – 2022 - Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumi

|
Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumiBog'liq 1 Akmal SAIDOV 7-17TRANSLATION FORUM – 2022
ФОРУМ ПЕРЕВОДОВЕДОВ– 2022
TARJIMASHUNOSLAR FORUMI
– 2022
VOLUME 2 | SPECIAL ISSUE 28
ISSN 2181-1784
SJIF 2022: 5.947 | ASI Factor = 1.7
11
w
www.oriens.uz
December
2022
Germaniyalik olim Xorst Shteynmets esa “jahon adabiyoti” tushun-
chasining mutlaqo boshqacha talqinini ilgari surgan. Uning fikricha, jahon
adabiyoti – avvalboshdanoq millat va til bilan bog‘liq tafovutlarga barham
berishga yo‘naltirilgan iqtisodiy, tarixiy va ma’naviy taraqqiyot
mahsulidir[8, 103-126].
Bu talqin zamirida olimning rivojlangan kapitalizm davriga xos
olamshumul jarayonlarni baynalmilallashtirish nazariyasi yotadi. Bunda
jahon adabiyoti mazkur voqelikning tarkibiy qismi sifatida qaraladi. Yana
bir nemis olimi Erix Auerbax ham baynalmilallashuv sharoitida adabiyotni
gomogenlashtirish, ya’ni birxillashtirish tendensiyasiga e’tibor qaratgan[9,
83-96].
Ushbu talqinni jahon adabiyoti taraqqiyoti tarixining cheklangan
davri, ya’ni faqat XIX asrning birinchi yarmidan to XX asr oxirigacha
bo‘lgan 150 yildan ko‘proq davriga nisbatan tatbiq etsa bo‘ladi, xolos.
Jahon adabiyotining bunga qadar kechgan uzoq asrlik tarixini qamray ol-
masligi ushbu talqinning eng katta kamchiligidir.
Qiyosiy adabiyotshunoslik, ilmiy jihatdan yondashganda, jahon ada-
biyotining keng sohalari, ayniqsa, qiyosiy adabiyot tarixi va qiyosiy ada-
biyot nazariyasining dolzarb muammolarini o‘zida aks ettiradi. Yanada
ahamiyatlisi, qiyosiy adabiyotshunoslik faqat badiiy adabiyotni o‘rganish
bilangina cheklanib qolmaydi, balki san’atning boshqa turlariga ham
murojaat qiladi. Shu tariqa, qiyosiy adabiyotshunoslik boshqa sohalardagi
tadqiqotlarga bemalol tayanadi. Bu esa mazkur sohaning fanlararo fan
ekanidan dalolat beradi. Qolaversa, qiyosiy adabiyotshunoslik bizga ham
o‘zbek adabiyotini, ham jahon adabiyotini o‘rganish uchun nihoyatda
zarur. Albatta, ushbu sohada tadqiqot olib borgan va olib borayotgan
olimlar dunyo miqyosida, shu jumladan, O‘zbekistonda ham ko‘pchilikni
tashkil etadi. Ammo, biz bu o‘rinda ayni mavzuga batafsil to‘xtalmoqchi
emasmiz.
Qiyosiy adabiyotshunoslik sohasi tadqiqot predmeti nuqtai nazaridan,
odatda,
tarjimashunoslik
sohasiga
yaqin
turadi.
Ayrim
xorijiy
mutaxassislarning fikricha, badiiy tarjima sohasi ham, aslida, qiyosiy
adabiyotshunoslikning tarkibiy qismidir. Buning zamirida “tarjima
nazariyasi dastlab qiyosiy adabiyotshunoslik negizida qiyosiy-tajribaviy
uslub sifatida shakllangan”, degan g‘oya yotadi[10].
|
| |
Mashqlar  

1 - Elektrodinamika asoslari

Javob: Qayish va shkiv orasidagi ishqalanish natijasida elektr zaryadlarning qayta taqsimlanishi ro‘y beradi.
Ular ortiqcha biror turdagi elektr zaryadlariga ega bo‘lib qolishadi. Bu zaryadlar biror qiymatga yetganidan
so‘ng ular orasida zaryadlarning o‘tishi, ya’ni uchqun ro‘y beradi.
4. Agar elektroskopning sharchasiga zaryadlangan jism tegdirilsa, yaproqlari nega
ochiladi?
Javob: Bunda elektroskop yaproqlarining ikkalasi ham bir xil zaryadlanib qoladi
va natijada bir– birlarini itarishadi.
5. Ingichka ipga osib qo‘yilgan zaryadlangan sharchaga elektroskoplar
yaqinlashtirildi. Bunda sharcha o‘ng tomonga og‘di (5-rasm). Bundan qanday
xulosa chiqarish mumkin.
Javob: Demak, chap tomondagi elektroskop va sharchaning zaryadlari bir xil
ismli, yoki bir-birlarini itarishadi. O‘ng tomondagi elektroskop va sharcha
zaryadlari turli ismli, ya’ni bir-birlarini tortishishadi.
6. Musbat zaryadlangan sharga qo‘limizni tegdirsak, uning massasi o‘zgaradimi?
Agar shar manfiy zaryadlangan bo‘lsa-chi?
Javob: Qo‘limizni tegdirsak, shar zaryadlanib qoladi. Ya’ni unga barmog‘imizdan qanchadir miqdorda
elektronlar o‘tib yetishmagan elektronlar o‘rnini to‘ldiradi. Sharning massasi esa o‘tgan elektronlar
massalariga teng miqtorda ortadi.
Agar shar manfiy zaryadlangan bo‘lsa ortiqcha elektronlar qo‘limizga o‘tadi. Demak, manfiy zaryadlangan
sharning massasi qo‘limizga o‘tgan elektronlar massalarining soniga teng miqdorda kamayadi.
7. Zaryadlangan elektroskopning shariga qo‘lni yaqinlashtirsak(tekkizmadan) uning yaproqchalari bir-biriga
yaqinlashadi. Bunga sabab nima?
Javob: Elektroskop yaproqlarining bir-birlariga yaqinlashishiga sabab ulardagi zaryad miqdorining
kamayishidir. Qo‘lni elektroskop shariga yaqinlashtirganimizda (qo‘l juda yaxshi o‘tkazgich) unda
elektroskopnikiga teskari ishorali zaryadlar yig‘iladi (induksiyalanadi). Natijada elektroskopdagi zaryadlar
sharga yig‘ilib yaproqchalarda kamroq qoladi va ular bir-birlariga yaqinlashishadi.
8. Zaryadlangan elektroskop shariga (tegdirmasdan) zaryadlangan metall tayoqcha yaqinlshtirilgan.
Elektroskop yaproqlarining joylashuvi qanday o‘zgaradi?
Javob: Agar tayoqchaning zaryadi elektroskopning zaryadi bilan bir xil ismli bo‘lsa, yaproqchalar yanada
uzoqlashadi. Bunga sabab elektroskop sharida teskari ishorali zaryadlarning induksiyalanishi va
yaproqchalardagi zaryadlarning yanada ortishidir. Agar tayoqchaning zaryadi elektroskopning zaryadiga
teskari bo‘lsa yaproqchalar yaqinlashishadi. Bunga sabab zaryadning bir qismi sharda yig‘lib
tayoqchalardagi zaryad miqdorining kamayishidir.
9. Nima uchun elektrostatikada zaryadlangan jismlarni oddiy ipga emas, balki shoyi ipga olishni tavsiya
qiladilar (Quruq bo‘lishi maqsadga muvofiq)?
birinchi prinsip - Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumi

birinchi prinsip
– tarjima va xalqaro adabiy aloqa, qiyosiy
adabiyotshunoslik birga o‘rganilishi lozim;
ikkinchi prinsip
– bu jaryonda qiyosiy tilshunoslik yutuqlariga
tayanilishi, til va adabiyot hodisalari birgalikda olib qaralishi shart;
TRANSLATION FORUM – 2022
ФОРУМ ПЕРЕВОДОВЕДОВ– 2022
TARJIMASHUNOSLAR FORUMI
– 2022
VOLUME 2 | SPECIAL ISSUE 28
ISSN 2181-1784
SJIF 2022: 5.947 | ASI Factor = 1.7
13
w
www.oriens.uz
December
2022
uchinchi prinsip
– tarjimashunoslikda uslublar chog‘ishtiriladi,
muallif uslubi va tarjimon uslubi to‘qnash keladi, yozuvchi uslubi tarjimon
uslubi orqali reallashadi;
to‘rtinchi prinsip
– tarjima keng ma’nodagi ijodkorlikdir, ammo u
asarni o‘zgartiradigan ijodkorlik emas. Bu “o‘zgalar orqali o‘zini va o‘zi
orqali o‘zgalarni namoyon etish” san’atidir;
beshinchi prinsip
– badiiy tarjimada ichki sharh — interpretatsiya
bo‘lib turadi, biroq bunda me’yorni saqlash darkor;
oltinchi prinsip
– tarjimashunoslik umumfilologik ilm bo‘lib, uni bir
soha bilan chegaralab qo‘yish noo‘rindir.
Shu bilan birga, sohaning piri bo‘lmish G‘aybulloh as-Salom fikricha,
tarjimashunoslik – qomusiy fan. U o‘z tarkibiga tarix, nazariya va tanqid,
adabiyot nazariyasi, qiyosiy adabiyotshunoslik va tipologiya, til,
grammatika, uslubiyot, lug‘at, xalq og‘zaki ijodi, atamashunoslik,
iborasozlik
(frazeologiya),
maqolshunoslik
va
matalshunoslik
(paremiologiya), falsafa, mantiq, etnografiya, ruhshunoslik (psixologiya),
bayon va insho, matnshunoslik, mamlakatshunoslik kabi fanlarni qamraydi.
O‘zbek olimi sobiq tuzum davridayoq asos solgan tarjimashunoslik
maktabining dovrug‘i nafaqat yurtimiz, balki dunyo miqyosida, xususan,
Fransiya, Bolgariya, Slovakiya, Turkiya, Rossiya, Belorussiya, Ukraina,
Armaniston, Ozarboyjon, Qozog‘iston, Tojikiston mamlakatlari ilmiy
doiralarida e’tirof etilgan.
Yana bir ahamiyatli jihat – G‘aybulla Salomov rus, tojik, ozarboyjon
tillarida yoza olgan va shu tillarda maqolalar chop ettirgan. Domlaning
xorijiy davlatlarda doimiy aloqada bo‘lgan hamkasblari, do‘stlari ham
ko‘p bo‘lgan.
Chindan ham, “G‘aybulla Salomovning o‘zbek tarjimashunosligi
maktabi” deya nom olgan ilmiy maktab mamlakatimiz, hattoki jahon ilm-
fani ravnaqida beqiyos o‘ringa ega. Bu maktab istiqlol yillarida
adabiyotshunoslik, tarjimashunoslik va tarjimachilik sohalari taraqqiyotiga
ayniqsa munosib hissa qo‘shib kelmoqda.
Taniqli olimlar Abduzuhur Abduazizov va Najmiddin Komilov o‘z
davrida haqli ravishda e’tirof etganidek, G‘aybulla Salomovning ilm-fan
rivoji yo‘lidagi samarali xizmatlari tufayli tarjimashunoslik – ikki tildagi
matnni chog‘ishtirish yoki bir tildagi ma’noning ikkinchi tilda aks etishini
|
Elektr o‘tkazgichlar va dielektriklar (o‘tkazmaslar)

|
Elektr o‘tkazgichlar va dielektriklar (o‘tkazmaslar)
|
bet | 6/10 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 29,26 Kb. | | #233808 |
Bog'liq Elektrodinamika asoslariElektr o‘tkazgichlar va dielektriklar (o‘tkazmaslar).
Ikkita bir xil elektrometr olaylik. Ulardan birining sharchasi elektrlangan
bo‘lsin. Ularni yonma-yon qo‘yib, elektrometrlar sharchalarini shisha tayoqcha
bilan o‘zaro ulaylik. Elektrlangan elektromet
rning ko‘rsatishi o‘zgarmaydi.
Undagi elektr zaryadlari ikkinchi elektrometrga shisha tayoqcha orqali o‘tmaydi (4-a rasm). Bunga sabab,
shisha elekt
rni o‘tkazmaydi.
Endi elektrometrlar sharchalarini metall tayoqcha bilan o‘zaro ulaylik.
Birinchi elektrometrdagi elektr zaryadlari ikkinchi elektrometrga o‘tadi.
Natijada birinchi elektrometr ko‘rsatishi kamayadi, ikkinchisiniki esa ortadi (4-b
rasm). Bunga sabab, metall elektrni yaxshi o‘tkazadi.
Moddalardagi elektronlar miqdori. Erkin elektronlarining miqdoriga qarab
moddalar o‘tkazgichlarga, dielektriklarga va yarim o‘tkazgichlarga ajraladi.
Butun hajmi bo‘ylab elektr zaryadini erkin o‘tkazuvchi moddalar o‘tkazgichlar
deyiladi. Barcha metallar, tuz va kislotaning suvdagi eritmalari hamda yer,
beton, ko‘mir va boshqalar elektr o‘tkazgichlardir. Odam tanasi ham elektrni
o‘tkazadi. O‘tkazgichlar ikki guruhga bo‘linadi: 1) birinchi tur o‘tkazgichlar
(metallar)−ularda zaryad (erkin elektronlar) ko‘chganda kimyoviy o‘zgarish ro‘y
bermaydi; 2) ikkinchi tur o‘tkazgichlar (eritmalar) −ularda zaryadning ko‘chishi
kimyoviy o‘zgarishlarga olib keladi.
O‘zidan elektrni o‘tkazmaydigan moddalar dielektriklar deb ataladi. Dielektriklardan
tayyorlangan buyumlar esa izolyatorlar deyiladi.
«Dielektrik»−grekcha so‘z bolib, «o‘tkazmas» degan ma’noni bildiradi.
«Izolyator» esa lotincha «izolyaro» so‘zidan olingan bo‘lib, «yakkalangan»
degan ma’noni anglatadi. Dielektriklarga barcha turdagi shishalar, pastmassalar,
rezina, kauchuk, sopol, havo kiradi.
Ularda amalda erkin elektronlar mavjud bo‘lmaydi. Yarim o‘tkazgichlar
(germaniy, kremniy va hokazolar) o‘tkazgichlar va dielektriklar oralig‘ida
bo‘ladi.
|
| |
TRANSLATION FORUM – 2022 - Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumi

|
Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumiBog'liq 1 Akmal SAIDOV 7-17TRANSLATION FORUM – 2022
ФОРУМ ПЕРЕВОДОВЕДОВ– 2022
TARJIMASHUNOSLAR FORUMI
– 2022
VOLUME 2 | SPECIAL ISSUE 28
ISSN 2181-1784
SJIF 2022: 5.947 | ASI Factor = 1.7
15
w
www.oriens.uz
December
2022
Domla mohir tarjimon va munaqqid, publitsist va shoir ham edi. Buni
u kishining G‘aybulloh as-Salom taxallusi bilan bitilgan “Ey, umri aziz”,
“Armon”, “Vahiydan kelur bir sado”, “Tolibnoma” (S.Umirov bilan
hammualliflikda), “Ezgulikka chog‘lan, odamzod”, “Halollik bozorda
sotilmaydi”, shuningdek, “Jahongashta “Boburnoma” (N.Otajonov bilan
hammualliflikda) kabi ma’naviyat va ma’rifat, tarix va madaniyat
masalalariga oid bir qator asarlari yaqqol tasdiqlaydi.
Mustaqillikning dastlabki yillarida ustoz G‘aybulla domla bilan yana
ko‘rishib, bir muddat muloqotda bo‘lish imkoni tug‘ilgan edi. O‘shanda
domla Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi tinglovchilariga islom huquqidan
dars berayotganimni so‘rab bilgach, “Juda to‘g‘ri, adolat posbonlari bugun
qabul qilinayotgan qonun hujjatlarini ham, olis moziydagi fiqh va shariat
arkonlarini ham o‘zlashtirgani maqbul”, degan edilar.
So‘ngra ustoz portfellaridan yangi chiqqan uchta kitobini olib, har
biriga alohida qunt, mahorat va mehr bilan dastxat bitib berganlar. Bugun
kitobxon, kitob va kutubxona mavzusida so‘z ochilsa, shaxsiy
kutubxonamda taniqli olim va adiblarning dastxati yozilgan yuzdan ortiq
nodir kitob borligini faxr bilan aytaman. Shu kitoblar orasida ustoz
G‘aybulloh as-Salomning shaxsan tuhfa etgan kitoblari men uchun
nihoyatda mo‘tabardir.
Professor G‘aybulloh as-Salom umrining Mustaqillik yillariga daxldor
qismini navqiron avlod istiqboliga, bo‘lg‘usi rahbar kadrlarga ma’ruzalar
o‘qish va ma’naviy-ma’rifiy asarlar yozishga bag‘ishladi. O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidenti
Shavkat
Mirziyoev
ta’kidlaganlaridek,
“Yurtimizning barcha hududlari kabi Navoiy viloyatida ham butun
hayotini xalqimiz uchun kitoblar, badiiy asarlar yozishga bag‘ishlagan
fidoyi insonlar ko‘p. Masalan, Toshpo‘lat Hamid, G‘aybulla Salomov,
Oydin Hojieva, Odil Hotamov, Ashurali Jo‘raev, Qodir Jo‘raqulov kabi
taniqli shoir va yozuvchilar, ilm-fan va madaniyat namoyandalarini
yurtimizda ko‘pchilik yaxshi biladi” [14].
Xulosa qilib aytganda,
|
| |
TRANSLATION FORUM – 2022 - Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumi

|
Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumiBog'liq 1 Akmal SAIDOV 7-17TRANSLATION FORUM – 2022
ФОРУМ ПЕРЕВОДОВЕДОВ– 2022
TARJIMASHUNOSLAR FORUMI
– 2022
VOLUME 2 | SPECIAL ISSUE 28
ISSN 2181-1784
SJIF 2022: 5.947 | ASI Factor = 1.7
14
w
www.oriens.uz
December
2022
aniqlashgina emas, balki o‘zbek tilining salohiyati, boyligi va
imkoniyatlarini ko‘rsatish, jahon adabiyotini milliy zaminda qayta yaratish
ekani tan olinib, tarjimashunoslik shu jarayonni umumfilologik aspektda
tadqiq qiladigan fan ekanligi aniqlandi. Tarjima Vatan adabiyotini boyitish,
o‘zaro ma’naviy qadriyatlar, fikr-g‘oyalar almashish vositasi, tarjimon esa
chinakam ijodkor adib deb qaraladigan bo‘ldi[12].
Domlaning bevosita sa’y-harakatlari bilan o‘sha paytdagi ToshDU
(hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti) negizida sobiq ittifoqda birinchi
bo‘lib “Tarjima nazariyasi va amaliyoti” kafedrasi tashkil etilgandi.
G‘aybulla Salomov mamlakatimizda eng ko‘p shogirdlar tarbiyalagan
zahmatkash olimlardan biridir. Bizdagi ma’lumotlarga qaraganda,
domlaning ilmiy rahbarligida 67 kishi fan nomzodi, 8 kishi fan doktori
bo‘lgan. Ular orasida mamlakatimizning ko‘zga ko‘ringan fan va
madaniyat xodimlari, jamoat arboblari bor[13].
Ustozning badiiy tarjimachilik va tarjimashunoslikka doir ilmiy-
nazariy asarlari kutubxonalarda, Internet sahifalarida faol izlab-topib
o‘qilayotgan nashrlar sirasiga kiradi.
Jumladan, «Maqol va idiomalar tarjimasi» (1961), «Til va tarjima»
(1966), «Tarjima nazariyasiga kirish» (1978), «Do‘stlik ko‘priklari»
(1970, N.Komilov bilan hamkorlikda), «Adabiy an’ana va badiiy
tarjima» (1980), «Tarjima nazariyasi asoslari» (1983) kabi kitoblari
tadqiqotchilar, o‘qituvchi va talabalar uchun muhim hamda qiziqarli
manbalar hisoblanadi.
Olim bo‘lish oson, odam bo‘lish qiyin. Ya’ni, olim bo‘laman degan
kishiga naqadar katta talablar qo‘yilishini, xususan, undan tom ma’noda
ilmli va izlanuvchan, mehnatsevar va kamtar, halol va xolis, jonkuyar va
fidoyi, sodiq va vatanparvar bo‘lish talab etilishini bilamiz. Ammo, odam
bo‘lish uchun bu fazilatlarning o‘zigina hali yetarli emas.
Aytmoqchimanki, G‘aybulla aka avvalo o‘zlari ulug‘ alloma va pokiza
qalbli zot sifatida umr bo‘yi talaba-yu shogirdlariga tarjima nazariyasi va
amaliyoti darsi bilan bir qatorda, insoniylik, odamiylik va odamoxunlikdan
saboq berdilar. Bundan ming yillar ilgari Abu Ali ibn Sino “Yaxshi inson
– yerdagi farishta”, degan ekan. Bu aynan G‘aybulloh as-Salomga mos va
xos ta’rifdir.
|
| |
TRANSLATION FORUM – 2022 - Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumi

|
Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumiBog'liq 1 Akmal SAIDOV 7-17TRANSLATION FORUM – 2022
ФОРУМ ПЕРЕВОДОВЕДОВ– 2022
TARJIMASHUNOSLAR FORUMI
– 2022
VOLUME 2 | SPECIAL ISSUE 28
ISSN 2181-1784
SJIF 2022: 5.947 | ASI Factor = 1.7
8
w
www.oriens.uz
December
2022
example of the scientific and practical activities of Professor Gaibulla Salomov, the
founder of the Uzbek school of translation.
Key words
:
comparative studies, international literary relations, migration of
literary ideas and interpretations, comparative historical method, literary translation,
Uzbek school of translation studies.
Qiyosiy adabiyotshunoslik – adabiyot tarixining xalqaro adabiy alo-
qalar va munosabatlarni, turli mamlakatlardagi adabiy-badiiy voqea-
hodisalarning o‘xshash va farqli jihatlarini o‘rganuvchi mustaqil yo‘-
nalishidir [1]. Bu maktab namoyandalari, bir tomondan, asosiy e’tiborni
adabiy oqimlar, milliy va xorijiy adabiyotlar, obraz va syujetlar o‘rtasidagi
o‘xshash hamda farqli xususiyatlarni aniqlashga qaratadi. Boshqa tomon-
dan esa, adabiy g‘oya va talqinlar migratsiyasini, ya’ni bir xalq ada-
biyotining boshqa xalq adabiyotiga ta’siri va o‘zaro o‘zlashtirilishini jahon
adabiy taraqqiyotning muhim omili deb qaraydi.
Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslik sohasi ilm-fanda «komparativisti-
ka» deb ham nomlanadi. Bu lotincha atama «qiyoslamoq» degan ma’noni
anglatadi. Ushbu maktab XIX asrning ikkinchi yarmida Yevropada paydo
bo‘lgan.
Qiyosiy adabiyotshunoslik sohasiga germaniyalik filologlar, xususan,
Iogann Gotfrid Gerder (1744-1803) asos solgani e’tirof etiladi. U o‘zining
adabiyotni tarixiy-qiyosiy o‘rganish uslubini «Eng yangi nemis adabiyoti
xususida. Parchalar» (“
Fragmente zur deutschen Literatur”
, Riga, 1766-
1768) va «Tanqid o‘rmonzori» (“
Kritische Wälder”
, 1769) asarlarida
bayon etgan.
Ma’lumki, I.G.Gerder adabiy jarayonni har bir xalqning tarixiy va
ma’naviy taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liqlikda o‘rgangan. Olim adabiyot-
shunoslikda qiyosiy-tarixiy uslubning ahamiyatiga e’tibor qaratar ekan,
bunda dunyodagi turli xalqlarga mansub adabiy yodgorliklarning o‘ziga
xos xususiyatlariga alohida urg‘u beradi. Uning qayd etishicha, qiyosiy
adabiyotshunoslik sohasining shakllanishida birinchi navbatda xalqaro
tarixiy-iqtisodiy aloqalar muhim omil bo‘lgan.
Keyingi davrda bir qator taniqli adabiyotshunos olimlar qiyosiy ada-
biyotshunoslik sohasini izchil rivojlantirishga munosib hissa qo‘shgan.
Rossiyalik adabiyotshunos olimlar A.N.Veselovskiy, V.M.Jirmunskiy va
N.I.Konrad; Fransiyadan – F.Baldansperje va P.van Tigem; AQShdan –
|
| |
TRANSLATION FORUM – 2022 - Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumi

|
Translation forum – 2022 форум переводоведов– 2022 tarjimashunoslar forumiBog'liq 1 Akmal SAIDOV 7-17TRANSLATION FORUM – 2022
ФОРУМ ПЕРЕВОДОВЕДОВ– 2022
TARJIMASHUNOSLAR FORUMI
– 2022
VOLUME 2 | SPECIAL ISSUE 28
ISSN 2181-1784
SJIF 2022: 5.947 | ASI Factor = 1.7
9
w
www.oriens.uz
December
2022
V.Friderix va R.Uellek, Germaniyadan – K.Vays shunday olimlar sirasiga
kiradi.
Qiyosiy adabiyotshunoslikning asosiy vazifasi jahon adabiyoti xari-
tasining rang-barang milliy manzaralarini ilmiy-ijodiy talqin etishdan ibo-
rat. Milliy adabiyotlarni o‘zaro qiyosiy o‘rganish asosidagina jahon
adabiyoti rivojining asosiy mezonlari va rivojlanish qonuniyatlarini aniq-
lash mumkin. Shu nuqtai nazardan, qiyosiy adabiyotshunoslik bizga ham
o‘zbek adabiyotini, ham jahon adabiyotini o‘rganish uchun nihoyatda
zarur [2, 772].
“Jahon adabiyoti” degan ibora ilk bor ulug‘ nemis shoiri va mutafak-
kiri Iogann Volfgang Gyote tomonidan 1827 yili istifodaga kiritilgan.
Gyote qo‘llagan “
Weltliteratur
” tushunchasi keyinchalik “jahon ada-
biyoti”, “umum adabiyoti”, “umumjahon adabiyoti” kabi turli shakllarda
ishlatila boshlandi.
Ma’no jihatidan, “jahon adabiyoti” tushunchasi – sayyoramizning bar-
cha qit’alarida insoniyatning butun tarixi davomida yaratilgan milliy ada-
biyotlarga mansub jamiki badiiy matnlarni to‘laligicha o‘zida qamraydi.
Hayotiy qamroviga ko‘ra, “jahon adabiyoti” – adabiyot tarixida sezilarli iz
qoldirgan va adabiyotshunoslar e’tirofiga sazovor bo‘lgan adabiy-badiiy
yodgorliklarning jamlanmasidir.
Jahon adabiyoti ba’zi o‘rinlarda “umumjahon adabiyoti” deya atalishi
bejiz emas. Chunki har qanday yetuk adabiy asar o‘zi yaratilgan mamlakat
va mintaqa sarhadlarini oshib o‘tib, albatta, umumjahon adabiyoti
mulkiga, umumbashariy qadriyatlarga aylanadi. Buning natijasida G‘arb
va Sharq, Shimol va Janub mamlakatlarida adabiy jarayonning tom
ma’nodagi birligi va birdamligi yuzaga keladi.
Gyote “jahon adabiyoti” tushunchasi haqida so‘z yuritganda, xuddi
shu fikrni nazarda tutgan va bu umumjahoniy adabiyot endi shakllana
boshlaganini qayd etgan. XIX–XX asrlar oralig‘ida ushbu tendensiya ye-
takchi o‘ringa ko‘tarildi. Ma’naviy hayotning baynalmilallashuvi global
ahamiyatga ega omilga aylandi. XX asr boshida “jahon adabiyoti”
tushunchasining uchta asosiy talqini qaror topdi.
Birinchi talqin: ibtidoiy urug‘-qabilalarning sodda-jo‘n qo‘shiqlaridan
tortib, hozirgi davrning yuksak darajada rivojlangan xalqlari adabiy-badiiy
|
| |
Diffuziya - Mühazirəçi: f r. e n., dosent Q. Ü. Ağayev Ədəbiyyat: Ağayev Q.Ü., Cəfərov M. B. Fizika kursu. Bakı, 2016

|
Mühazirəçi: f r. e n., dosent Q. Ü. Ağayev Ədəbiyyat: Ağayev Q.Ü., Cəfərov M. B. Fizika kursu. Bakı, 2016
|
bet | 33/91 | Sana | 30.12.2019 | Hajmi | 11,54 Mb. | | #6524 | Turi | Mühazirə |
Diffuziya
Qazın hər hansı həcmində sıxlığın qeyri-bircinsliyi olduğunu fərz edək və sıxlıq OX istiqamətində azalır. (məs: O nöqtəsində buxarlanmada olan maye var). səthindən qədər solda və sağdakı sıxlıqları və işarə edək (>).
(- molekulun kütləsi)
Olduğindan olur, yəni molekulların konsentrasiyası OX oxu istiqamətdə sıxlıqla bərabər azalır.
Köçürmə tənliyində daşınan kiziki kəmiyyətin molekulun kötləsi olduğunu (yəni ) nəzərə alaq. Onda:
olur
Burada - diffuziya ilə zamanda səthinə perpendikulyar istiqamətdə daşınan qazın kütləsidir.
Deməli b\rabərdir.
işarə etsək alırıq ki,
Bu ifadə diffuzuya tənliyi adlanır. Burada D mütənasiblik əmsalı diffuziya əmsalı adlanır,
olduqda yəni, diffuziya əmsalı -dan -də sıxlıq qradiyentinin qiymətində köçürülən qazın kütləsinə bərabərdir.
və olduğundan () diffuziya əmsalı qazın növündən (M) və onun halından (P və T) asılıdır. Normal şəraitdə oksigen üçün olduğundan qiumətdə olur.
İstilik keçirməsi
Fərz edək ki, qazın hər hansı həcmində temperatur (T) OX istiqamətində azalır. səthindən məsafələrdəki temperaturları və işarə edək () işarə edək. Qaz molekulunun kinetik enerjisi olduğundan olur. Ona görə temperaturun azalması istiqamətdə enerji, deməli istilik miqdarında, daşınması üstünlük təşkil edəcəkdir. Bu halda daşınan fiziki kəmiyyət molekulunun enerjisidir, yəni . Onda olduğunu hesab etmək olduğundan alırıq ki:
Bundan başqa zamanda səthindən perpendikulyar istiqamətdə daşınan isyilik miqdarıdır (daxili enerjidir). Onda köçürmə tənliyindən alırıq.
Burada işarə etsək alırıq.
Bu ifadə istilik keçirmə tənliyi, yaxud Furye qanunu adlanır.
- istilik keçirmə əmsalıdır.
olarsa , yəni istilik keçirmə əmsalı vahid səthdən, vahid zamanda temperatur qradiyentində köçürülən istilik miqdarına bərabərdir.
, . Onda təzyiqdən asılı deyil, deməli -da təzyiqdən asılı deyil.
Oksigen üçün normal şəraitdə , , ,
Onda olur.
|
| |
Javob: Shoyi juda yaxshi izolyator (elektr zaryadini juda yomon o‘tkazadi) va bundan tashqari suvni 
shimimaydi. 


10

Javob: Shoyi juda yaxshi izolyator (elektr zaryadini juda yomon o‘tkazadi)
va bundan tashqari suvni
shimimaydi.
10. Elektroskopning shariga barmog‘imizni tegizsak, u tezda zaryadsizlanib qolishiga sabab nima?
Javob: Inson tanasi yaxshi o‘tkazgich. Agar qo‘limizni
elektroskop shariga tegizsak,
zaryadlar tanamizga
o‘tib qoladi.
11. Nima uchun chaqmoq qaytargichning
pastki uchi yerning chuqurroq, doimo nam bo‘lgan
qismigacha
tushiriladi?
Javob: Yig‘ilgan zaryadlarni yerning chuqurroq, yaxshi o‘tkazuvchi bo‘lgan nam qismigacha yetib borishini
ta’minlash uchun.
Qo‘llanmani sotib olish bo‘yicha +998 90 615 90 09; +998 97 772 92 26
telefon raqamlariga murojaat qilishingiz mumkin.
Qo‘llanma bo‘yicha barcha mulohazalarni fizika.1011@mail.ru
elektron pochtaga yuborishingizni so‘raymiz.
Jismlarning elektr qutblanishi

Agar ulardan birining zaryadi ikkinchisinikidan juda katta bo‘lsa, kichik zaryadli jism shunday kuchli
qutblanishi mumkinki induksiyalangan bog‘langan zaryad uning xususiy zaryadidan ham ancha katta
bo‘ladi.
Bu holda, tabiiyki, induksiyalangan zaryadning tortishishi kichik jism
xususiy zaryadining itarish
kuchidan ham kattaroq bo‘ladi. Natijada ikkita bir xil ismli zaryadlangan jismlarning tortishishlari kuzatiladi.
Zaryadlanmagan jismlarning elektr ta’sirlashuvi juda ham g‘aroyib tuyuladi. Atomlar moddada va
elektronlar atomlarda doimo harakatda. Shuning uchun istalgan neytral jismning turli nuqtalarida o‘z-o‘zidan
zaryadlar induksiyalanishi mumkin. Bu holda ham jismning to‘la zaryadi o‘zgarmay qolaveradi. Jism ichida
zaryadlarning bunday o‘z-o‘zidan ajralishi tasodifiy ro‘y beradi va unga
qutblanish fluktatsiyasi deyiladi.
Agar bitta jism (atom)
tasodifan qutblansa, bu jism zaryadining maydonida qo‘shni jism (atom) shu
lahzadayoq qutblanadi va natijada bu
zaryadlanmagan jismlar orasida elektr
tortishish kuchi vujudga
keladi. Neytral atom va molekulalar orasidagi o‘zaro elektr ta’siri (Van-der-Vaals mexanizmi) ham shu kabi
ro‘y beradi.
yo‘qolishi yoki paydo bo‘lishlari mumkin. Barcha aylanishlarda elektr

xil ishorali elektrlanganligi sabab bo‘ladi. Bu tajriba elektroskopning ishlashiga asos qilib olingan.
«
Elektroskop» so‘zi grekcha «
elektron va
«skopeo» so‘zlaridan olingan. “
Skopeo”−“
kuzatmoq”,
“payqamoq” demakdir. Elektroskop− jismlarning elektrlanganligini sezish, kuzatish uchun
qo‘llaniladigan asbob.
Eng sodda elektroskop 2-rasmda ko‘rsatilgan. Unda metall gardishga o‘rnatilgan plastmassa tiqin
orqali metall sterjen o‘tkazilgan. Sterjenning yuqori uchiga sharcha o‘
rnatilgan, pastki uchiga esa metall
yaproqchalar mahkamlangan. Gardishning ikkala tomoni oyna bilan berkitilgan.
Elektrometr. Jismlarning qay darajada elektrlanganligini aniqlaydigan ko‘rsatkichli va darajalangan
elektroskop−elektrometr deb ataladi.
3-rasmda elektrometr tasvirlangan. Elektrometrda metall sterjen (1)ga
muvozanatlangan ko‘rsatkich tayoqcha (2) o‘rnatilgan. Sterjen va ko‘rsat-kichni
tashqi ta’sirlardan himoya qilish uchun metall g‘ilof (3) yerga ulangan.
Elektrometrning ichiga ko‘rsatkich mahkamlangan. Sharcha elektrlanganda
sterjen va ko‘rsatkich bir xil ishorali elektrlanadi. Natijada ko‘rsatkich tayoqcha
sterjendan itariladi. Uning holatiga qarab, sharchaning elektrlanganlik darajasini
aniqlash mumkin.
Kimyoviy reaksiyalar natijasida

|
Kimyoviy reaksiyalar natijasida
|
bet | 4/10 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 29,26 Kb. | | #233808 |
Bog'liq Elektrodinamika asoslariKimyoviy reaksiyalar natijasida zaryadlarning qayta taqsimlanishi ro‘y berishi mumkin. Galvanik
elementlar bunga misol bo‘ladi.
Maydon ta’sirida (elektrostatik induksiya). Tashqi maydon ta’sirida jismdagi musbat va manfiy
zaryadlarning bir tekis taqsimoti buziladi.
Turli nurlanishlar ta’sirida (ultrabinafsha, rentgen va
𝛾 –nurlar ta’sirida). Bu nurlar ta’sirida metallar
sirtidan elektronlar uzib olinadi va metall musbat zaryadlanib qoladi.
Elektr zaryadi doimo zarracha va biror jism bilan bog‘langan bo‘ladi. Ammo fizikada jism va
zarralarga urg‘u bermasdan “zaryad” atamasidan foydalanishni afzal ko‘rishadi .
Elektr zaryadining saqlanish qonuni. Juda ko‘plab, jumladan, o‘z tajribalari asosida ingliz fizigi
M.Faradey 1843-yilda tabiatning fundamental qonunlaridan biri elektr zaryadining saqlanish qonunini
ta’rifladi:
Istalgan yopiq sistemada, sistema ichida qanday jarayonlar ro‘y berishidan qat’i nazar,
elektr zaryadlarining algebraik yig‘indisi o‘zgarmaydi:
,
1
const
Q
n
i
i
(48.1)
bu yerda n−sistemadagi zaryadlar soni.
Yopiq sistema deb tashqi jismlar bilan zaryad almashmaydigan sistemaga aytiladi.
Elektr zaryadi paydo ham bo‘lmaydi, yo‘qolmaydi ham, u faqat bir jismdan ikkinchisiga
uzatiladi yoki shu sistema ichida qayta taqsimlanadi.
Zaryadning saqlanish qonuni chuqur ma’noga ega. Agar elementar zarralar soni o‘zgarmasa, uni tushunish
qiyin emas. Lekin elementar zarralar paydo bo‘lishi (tug‘ilishi) va yo‘qolishi, ya’ni zarralarning turli
aylanishlari ro‘y berishi mumkin. Zaryadning saqlanish qonuniga muvofiq ular juft-juft bo‘lib
|
| |
Sinov savollari - Elektrodinamika asoslari

|
Elektrodinamika asoslari
|
bet | 8/10 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 29,26 Kb. | | #233808 |
Bog'liq Elektrodinamika asoslariSinov savollari
1. Elektrodinamika bo‘limi nima haqida? 2. Elektr hodisalarini kishilar qachon seza boshlashgan?
3.Elektrlangan tushunchasi kim tomonidan va nima asosida fanga kiritilgan? 4. R.Milliken o‘z tajribasida
nimani aniqlagan? 5. Qanday elektr zaryadlari mavjud? 6. Elektr zaryadi diskret deganda nimani tushunasiz?
7. Elektron va protonlar haqida nimalarni bilasiz? 8. Zaryadlangan zarralar orasida qanday ta’sir mavjud?
9.Elektromagnit ta’sir barcha jismlarga xos xususiyatmi? Gravitatsion ta’sir-chi? 10. Elektr zaryadining
miqdori nima bilan xarakterlanadi? 11. Gravitatsion ta’sir kuchlimi yoki elektromagnit ta’sirmi? 12. Jismlar
qanday usullar bilan elektrlanishi mumkin? 13. Jismlarda zaryad qayerdan paydo bo‘ladi? 14. Biror
jarayonda hosil bo‘ladigan zaryadlarning algebraik yig‘indisi nimaga teng? 15. Elektr zaryadining saqlanish
qonunini ayting? 16. Yopiq sistema deb qanday sistemaga aytiladi? 17. Elektr zaryadining miqdori sanoq
sistemasining tanlanishiga bog‘liqmi? 18. Elektr zaryadining SIdagi birligi qanday?
Asosiy atamalar.
O‘zbekcha
Ruscha
Inglizcha
Elektr
Электр
Electr
Zaryad
Заряд
Charge
Maydon
Поле
Field
Bo‘lim
Раздел
Section
Qadim zamon
Древние времена
Ancient times
Yagona
Единственный
Single
Kashfiyot
Открытие
Exploration
Namoyon
Проявление
Visible
Tushuncha
Понятие
Idea
Diskret
Дискрет
Discret
Miqdor
Количество
Amount
Jun
Шерсть
Wool
Mato
Ткань (материал)
Dothcloth, material
Kahrabo
Эбонит
Magnet
Ishqalash
Трение
Rubbing
Elektroneytral
Электронейтральное
Elektroneutral
Ortiqcha
Болше (лишний)
Irrelative
Yig‘indi
Сумма
Sum
Ko‘chish
Перемещение
transfer
|
| |
e 

=9,11 10 - Elektrodinamika asoslari

|
Elektrodinamika asoslari
|
bet | 2/10 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 29,26 Kb. | | #233808 |
Bog'liq Elektrodinamika asoslarie
=9,11 10
–31
kg) va proton (m
p
=1,67 10
–27
kg) mos ravishda manfiy va
musbat elementar zaryadli zarralardir.
Manfiy zaryadlangan jismda elektronlar protonlardan ko‘p. Musbat zaryadlangan jismlarda
elektronlar protonlardan kam.
Zaryad zarraning ajralmas qismi hisoblanadi. Zaryadsiz zarra bo‘lishi mumkin, lekin zaryad zarrasiz
bo‘la olmaydi.
Elektr zaryadi – zaryadlangan zarralarning o‘zaro ta’siri amalga oshiriladigan elektr
maydonini vujudga keltiruvchi fizik kattalikdir.
Jismlarning har qanday ta’sirlashuvida ham ularning to‘la elektr zaryadlari o‘zgarmaydi.
Tajribalarning ko‘rsatishicha, jismlarning elektroneytralligi, ya’ni musbat va manfiy zaryadlari
tengligining aniqligi 10
−21
ga teng.
Elektr zaryadining saqlanish qonuni 1750-yilda amerikalik olim va davlat arbobi Bendjamin Franklin
tomonidan aniqlangan. Musbat va manfiy zaryadlarini “+” va “−” ko‘rinishidagi belgilashlarni fanga u
kiritgan.
Elektromagnit ta’sir. Yuqorida ko‘rganimizdek, har qanday jism massasidan tashqari elektr zaryadi
bilan ham xarakterlanadi va ular orasida nafaqat gravitatsion, balki elektromagnit ta’sir ham mavjuddir. Bir
xil ismli zaryadlar itarishadi, turli ismlilari esa tortishishadi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, elektromagnit
ta’sir gravitatsion ta’sirdan ko‘p marta kuchliroqdir. Shu bilan birga gravitatsion ta’sir barcha
jismlarga xos bo‘lsa, elektromagnit ta’sir faqatgina zaryadlangan jismlargagina xos xususiyatdir.
Elektromagnit ta’sirning kuchliligi jismdagi zaryad miqdoriga bog‘liq bo‘ladi.
|
| |
Jismlarning zaryadlanishi

Bir xil ishorali ortiqcha elektr zaryadlar jismdagi zaryad miqdori deyiladi. Umumiy zaryad undagi
hamma elektr zaryadlarning algebraik yig‘indisiga teng.
Elektrostatika. Jismlarni zaryadlash (elektrlash) turlari.
Bu jarayonda elektrlanadigan jism elektrlanadi, ya’ni elektr zaryadi oladi.
Bunda zaryadlarning qayta
taqsimlanishi ro‘y beradi va natijada ba’zi jismlarda elektronlar ortiqcha bo‘lib qoladi (jism manfiy
zaryadlanadi), ba’zi jismlarda esa elektronlar kam bo‘lib qoladi (jism musbat zaryadlanadi). Shu bilan birga
elektr zaryadining saqlanish qonuni bajariladi.
Elektrlashning eng qadimgi turi ishqalash bilan elektrlashdir. Bir jism ikkinchisiga ishqalanganda tashqi
kuchlar zaryadlarni ajratish uchun zarur bo‘lgan ishni bajaradi. Qattiq jismlar
kristall panjarasining
defektlarida zaryadlar yig‘ilgan bo‘ladi va ustki qismda teskari zaryadlangan zarralar qatlami hosil qilinadi.
Ular birgalikda elektroneytral bo‘ladi. Tashqi ishqalanish aynan shu qatlamni buzadi va jismning
zaryadlanishi ro‘y beradi.
Kontakt usulida zaryadlangan va zaryadlanmagan jismlar bir-birlariga tegdiriladi. Bunda zaryadlangan
jism zaryadining bir qismi zaryadlanmagan jismga o‘tadi. Ya’ni elektronlarning diffuziyasi ro‘y beradi.
Kontakt usulida zaryadlanish elektroneytral jismlarda ham ro‘y berishi mumkin.
Bunda elektronlarning
diffuziyasini temperaturalar farqi, elektronlar konsentrasiyalarining teng emasligi
ham vujudga keltirishi
mumkin.
“G‘aybulloh as-Salom Istiqlol uchun nima

TRANSLATION FORUM – 2022
ФОРУМ ПЕРЕВОДОВЕДОВ– 2022
TARJIMASHUNOSLAR FORUMI
– 2022
VOLUME 2 | SPECIAL ISSUE 28
ISSN 2181-1784
SJIF 2022: 5.947 | ASI Factor = 1.7
16
w
www.oriens.uz
December
2022
milliy mustaqilligimizga qo‘shgan katta ulushi bo‘lganini mamnuniyat
bilan e’tirof etaman.
Shuningdek, G‘aybulla Salomov avvalboshda lug‘atchilik va
qomuschilik masalalariga doir yetuk ilmiy ishlar yozgan bo‘lib, keyin shu
asosda Ibrohim Mo‘minovdek zabardast alloma bilan yelkama-yelka turib,
dastlabki milliy qomusimiz tamal toshini qo‘yganlardan biri bo‘lgani ham
har qancha tahsinga loyiqdir.
Bundan
tashqari, sobiq tuzum davrida qirg‘in-qatag‘on qilingan
Abdulla Qodiriy, Sanjar Siddiq, Abdulhamid Cho‘lpon, Mirzakalon
Ismoiliy,
Mirtemir,
Maqsud
Shayxzoda, G‘afur G‘ulom kabi
ziyolilarimizning tarjima merosi G‘aybulla Salomovning ko‘p
yillik
mehnati tufayli o‘rganildi va bu adiblarning tarixiy xizmati munosib
taqdirlandi.
Alqissa, O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan fan arbobi,
professor G‘aybulla Salomovni 90 yilligi
bilan muborakbod etish
imkoniyati tug‘ilgani menga cheksiz mamnuniyat va faxr-iftixor
bag‘ishlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Жирмунский В. М., Сравнительное литературоведение и проблема
литературных влияний, «Изв. АН СССР. Отд. обществ, наук», 1936, № 3;
Жирмунский В. М., Взаимосвязи и взаимодействия нatsiональных литератур.
Материалы дискуссии, М., 1961.
2.
А.Х. Саидов. Қиёсий адабиётшуносликка кириш. – Т.: Ғафур Ғулом
номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2020.
3.
Rüdiger H. Literatur und Weltliteratur in der modernen Komparatistik //
Weltliteratur
und Volksliteratur, hrgb. von Albert Schäfer. München: C.H. Beck
Verlag, 1972. S. 36-54; Birus H. Art. Weltliteratur // Reallexikon der deutschen
Literaturwissenschaft.
Nuebearbeitung
des
Reallexikons
der
deutschen
Literaturgeschichte. Gemeinsam mit Georg Braungart,
Harald Fricke, Klaus
Grubmüller, Friedrich Vollhardt und Klaus Weimar, hrgb. von Jan-Dirk Müller. Band
III: P-Z. Berlin: Walter de Gruyter Verlag, 2003. S. 625-827.
4.
Ҳерман Ҳессе. Жаҳон адабиёти кутубхонаси // Жаҳон адиблари адабиёт
ҳақида (Озод Шарафиддинов таржималари). – Т.: “Маънавият”, 2010.
5.
Жаҳон адабиёти дурдоналари: I жилд / Сўзбоши
муаллифи ва масъул
муҳаррир А.Х.Саидов. – Т.: Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашриёти, 2015.
6.
Lamping D., Zipfel F. Was sollen Komparatisten lessen? Berlin: Erich Schmidt
Verlag, 2005.