nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
ℰ=-dФ/dt  Lens qoidasi - Akademik litseylarda “Elektromagnit induksiya hodisasi” mavzusini o’qitish usullari

|
Akademik litseylarda “Elektromagnit induksiya hodisasi” mavzusini o’qitish usullari
|
bet | 2/4 | Sana | 06.06.2024 | Hajmi | 5,49 Mb. | | #260739 |
Bog'liq portal.guldu.uz-ФЎМ тақ (1) ℰ=-dФ/dt Lens qoidasi - Konturda vujudga keladigan induksion tok shunday yo’nalishga egaki, uning magnit maydoni, shu induksion tokni vujudga keltirgan magnit oqimining o’zgarishiga to’sqinlik qiladi. Lens qoidasidan foydalanib, Faradey qonunini quyidagicha yozish mumkin: konturda vujudga keladigan induksion elektr yurituvchi kuch – kontur o’rab turgan sirt orqali o’tadigan magnit oqimining o’zgarish tezligiga miqdoran teng, ishorasi esa qarama-qarshidir.
Induksiya EYuK ning tabiati “Elektromagnit induksiya hodisasi” mavzusini yoritishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish usullari - Pedagogik texnologiya – o’qitish shakllarini optimallashtirish maqsadida o’qitish va bilimlarni o’zlashtirish jarayonida inson salohiyati va texnik resurslarni qo’llash, ularning o’zaro ta’sirini aniqlashga imkon beradigan tizimli metodlar majmuasidir.
Hozirgi kunda juda ko’plab zamonaviy pedagogik texnologiyalar mavjud bo’lib, “Elektromagnit induksiya hodisasi” mavzusini o’qitishda quyidagi pedagogik texnologiyalardan foydalanish mumkin: - Hozirgi kunda juda ko’plab zamonaviy pedagogik texnologiyalar mavjud bo’lib, “Elektromagnit induksiya hodisasi” mavzusini o’qitishda quyidagi pedagogik texnologiyalardan foydalanish mumkin:
“ Bilaman. Bilishni xohlayman. Bilib oldim.” usuli - Interfaol metodlardan biri “Bilaman. Bilishni xohlayman. Bilib oldim.” metodi bo’lib, uni fizika darsida qo’llashda yaxshi natijaga erishish mumkin. Bu metod orqali muayyan mavzular bo’yicha o’quvchilar bilimini baholash va o’qituvchining o’quvchilarning nimalarga qiziqishlari, mavzuni o’zlashtirish darajalarini bilib olishga imkon beradi. Ushbu metodni qo’llash jarayonida o’quvchilar bilan ommaviy yoki guruhli ishlash mumkin. Guruh shaklida tashkil etilganda mashg’ulot yakunida har bir guruh tomonidan bajarilgan faoliyat tahlil etiladi.
Dars jarayoni bevosita yozuv taxtasi yoki ish qog’ozida o’z aksini topgan quyidagi sxema asosida tashkil etiladi:
Bilaman
|
Bilishni xohlayman
|
Bilib oldim
| | | |
|
| |
Metodni qo’llash jarayoni uch bosqichdan iborat

|
Metodni qo’llash jarayoni uch bosqichdan iborat
|
bet | 3/4 | Sana | 06.06.2024 | Hajmi | 5,49 Mb. | | #260739 |
Bog'liq portal.guldu.uz-ФЎМ тақ (1) Metodni qo’llash jarayoni uch bosqichdan iborat: Metodni qo’llash jarayoni uch bosqichdan iborat: - 1-bosqich. O’quvchilarning o’rganilishi rejalashtirilayotgan mavzu bo’yicha tushunchalarga egalik darajalari aniqlanadi.
- 2-bosqich. O’quvchilarning mavzu bo’yicha mavjud bilimlarini boyitishga bo’lgan ehtiyojlari o’rganiladi.
- 3-bosqich. O’quvchilar yangi mavzu bo’yicha ma’lumotlar bilan batafsil tanishtiriladi.
1-bosqichda o’qituvchi hali yangi mavzuni tushuntirmagan bo’lsada, o’quvchilar yangi mavzuga doir qanday bilimga ega ekanliklarini sxemada ifoda etadilar ya’ni o’quvchilar 1-ustunni to’ldiradilar. O’quvchilar 1-ustunni quyidagicha to’ldirdi deylik:
I.Bilaman.
|
• Elektronlarning tartibli harakati elektr tokini hosil qiladi.
• Elektr toki atrofida magnit maydonni vujudga keltiradi.
• Elektr va magnit maydonlar orasida chambarchas o’zaro bog’lanish mavjud.
| 2-bosqich. Jadvalning 2-ustunida o’quvchilar yangi mavzu bo’yicha nimalarni o’rganmoqchilar, nimalarni bilmaydilar? shularni qayd etadilar. 2-ustun quyidagicha to’ldirildi deylik:
II.Bilishni xohlayman.
|
• Magnit maydon elektr tokini hosil qila olmaydimi?
• Elektromagnit induksiya hodisasi qanday hodisa?
• Faradey qonunining ta’rifi qanday?
• Lens qoidasi nima haqida?
| 3-bosqich. Yangi mavzu bayon qilingach, o’quvchilar jadvalning uchinchi ustuniga o’zlashtirgan tushunchalarini yozadilar:
III. Bilib oldim
|
• O’zgaruvchan magnit maydon elektr maydonni, ya’ni elektr tokini hosil qilar ekan.
• Elektromagnit induksiya hodisasi – magnit maydon yordamida elektr toki hosil bo’lish hodisasi ekan.
• Faradey qonuni: yopiq, o’tkazuvchi kontur o’rab turgan magnit induksiya oqimining o’zgarish sababi qanday bo’lishidan qat’iy nazar, vujudga keladigan EYK quyidagicha aniqlanadi: ℰ=-dФ/dt
|
|
| |
Classical normal - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Ekonometrika Kaf 15.Iqtisodiy sistemologiya 10ta
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
|
Ijara haqi (to„lovi) - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

141
omillar sarflari kombinatsiyalarini ifodalovchi yegri chiziq.
Izokosta
yig‗indisi bir xil yalpi xarajatga teng bo‗lgan resurslar
sarflari kombinatsiyalarini ifodalovchi chiziq. Izokosta
tenglamasi:
C
rK
L
. Bu yerda: C – yalpi xarajat;
–
ish haqi; r – kapital narxi. Resurslardan foydalanish sharti
rK
MRC
;
MP
*
P
MRP
;
MRC
MRP
L
MRC
MP
*
P
MRC
K
K
K
K
L
L
L
L
L
MRP
MRP
Iqtisodiy ne‟mat
(economic good)
ehtiyojni qondirish vositasi.
Iqtisodiy renta
resursni sotilishi mumkin bo‗lgan narx bilan muvozanat
narx ayirmasiga teng. Noyob, cheklangan resur va
ishchining yuqori malakasi uchun to‗lanadigan qo‗shimcha
to‗lov.
Iqtisodiy resurslar
(economic
recourses)
ishlab chiqarishda foydalaniladigan omillar yoki ishlab
chiqarish omillari. Ishlab chiqarish omillari cheklangan
bo‗lib, ularga
mehnat (labour),
kapital (sapital),
materiallar (xom ashyo, butlovchi qismlar, yelektr
yenergiyasi, gaz, suv va xokazo),
yer.
Iqtisodiy o„sish
(economic growth)
ishlab chiqarishda foydalaniladigan resurslar miqdorini
oshirish yoki texnologiyani takomillashtirish orqali
jamiyatning ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytirish.
Gollandcha auksion - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universitetiBog'liq Ekonometrika Kaf 15.Iqtisodiy sistemologiya 10taGollandcha auksion bu auksionda stavka yuqoridan pastga tovar sotilgunga
qadar pasayib boradi.
Daromad (revenue,
yalpi daromad, TR)
sotilgan tovar miqdorini narxga ko‗paytirilganiga teng,
mahsulotlarni sotishdan tushgan tushum.
Daromad samarasi
()
ishchining ish haqining o‗sishi natijasida ish vaqtining
qisqarishi hisobidan dam olish vaqtining ortishi.
Daromad samarasi
iste‘mol majmuasiga kiruvchi ne‘matlardan birining narxi
o‗zgarishi natijasida xosil bo‗lgan real daromad hisobidan
iste‘mol tarkibini o‗zgarishi.
Depozit foizi
mablag‗ qo‗yuvchining pulidan foydalangani uchun unga
bank tomonidan to‗lanadigan to‗lov, ya‘ni narx.
Diversifikatsiya
tavkkalchilikni pasaytirish usuli bo‗lib bunda tavakkalchilik
(yo‗qotishlar) bir qator tovarlarga shunday taqsimlanadiki,
tovarlardan bittasini sotib olishdan tavakkalchilikning
ortishi boshqa tovarni sotib olishdagi tavakkalchilikning
pasayishini bildiradi. Masalan, 2 ta mahsulotga bo‗lgan
talabni bir vaqtda kamayib ketish yehtimolidan ulardan
bittasiga talabni kamayib ketish yehtimoli yuqori.
Diskontirlash
qiymatlarni (daromadni, xarajatni, kapitalni) boshlang‗ich
yilga yoki oxirgi yilga keltirish.
t
t
i)
(1
R
PDV
PDV –
bugungi qiymat, t –yil, i – diskontirlash stavkasi (bank foiz
stavkasi bo‗lishi ham mumkin. )
Differensial renta
boshqa resurslarga nisbatan yuqori unumdorlikka yega
bo‗lgan resurs yegasi tomonidan olinadigan renta.
Yopiq auksion
bunda tovra uchun auksion qatnashchilari bir-biriga bog‗liq
bo‗lmagan holda stavkalarini qo‗yadi va tovar kim ko‗p
stavka qo‗ygan bo‗lsa shunga beriladi.
Yer narxi
cheklanmagan vaqt davomida yerdan olingan barcha
daromadlar yig‗indisining keltirilgan (boshlang‗ich yilga)
qiymati.
;
i
R
С
R – yillik renta; i – foiz stavkasi.
|
| |
Agressiya va frustratsiya

|
Agressiya va frustratsiya
|
bet | 44/92 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #111254 |
Bog'liq Guliston davlat universiteti sotsial psixologiya (2)Agressiya va frustratsiya.
Frustratsion agressiya nazariyasi. Z.Freydning o‘limidan so‘ng 1939 yilda Yelsk universiteti psixologlar jamoasi agressiv xulq-atvor haqida tadqiqot olib borib, unda: “Agressiya bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri frustratsiya oqibatidir” degan farazni ilgari surdilar. Dollard va uning izdoshlarini ta’kidlashicha, frustratsiya, deprivatsiya, g‘azablangan, tahdid ostidagi odamlar o‘zlarini agressiv tutadilar, chunki agressiya bu tabiiy deyarli avtomatik reaksiya demakdir. “Frustratsiya-agressiya” farazi o‘zining soddaligi va muhim ahamiyatga egaligi bilan ko‘plab izdoshlarga ega bo‘ldi, shu o‘rinda tanqidiy munosabatlarga ham uchradi. Psixologlarning ta’kidlashicha, faqatgina frustratsiya nimadan iborat ekanligini hal qilish emas, balki qanday o‘lchov asosida aniqlanishini ham o‘rganish muhimdir.
Olib borilgan tadqiqotlar natijasiga ko‘ra, agressiya murakkab fenomen ekanligi, frustratsiya natijasida vujudga kelmasligi aniqlandi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, insonlar frustratsion holatdan har xil ta’sirlanadilar, ba’zi kishilar haqiqatdan agressiya bilan javob qaytarsalar, boshqalar ta’sirotning keng diapazonlarini namoyon qiladilar. Leonard Berkovitsning fikricha, frustratsiya holatida individda dastlab g‘azab qo‘zg‘alib, so‘ng uning oqibatida agressiv xulq-atvor yuzaga keladi. Qisqasini aytganda, frustratsiya agressiv harakatlarni namoyon bo‘lishini osonlashtiradi. Xulq-atvor ochiq (jismoniy yoki verbal) yoki yashirin yopiq (birovning o‘limini xohlash istagida bo‘lish) holatda bo‘lishi kuzatiladi. Agressiv harakatga faqatgina g‘azab emas, balki agressiv hissiyotlar, og‘riq yoki yoqimli holatlar ham ta’sir ko‘rsatadi. “Frustratsiya-agressiya” farazining muhim komponentlaridan biri, g‘oyat yaxshi natijalarni kutishdir. Qachonki, xulq-atvor maqsadga erishishga qaratilsa, uning oqibati frustratsiyaga olib kelishi mumkin. Masalan, oddiy yashab, kamsuqum umr kechiruvchi odamlar frustratsiyaga tushmaydilar, chunki ular hashamatli uy, mashina, yuqori lavozimlarni orzu qilib kutmaydilar, qachonki ularda bu narsalarga umid uyg‘otilsa, u holatda frustratsiya holatiga tushishlari mumkindir. Berkovits agressiya faqatgina frustratsiyaga ko‘rsatilgan reaksiyalardan biri bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi.
Frustratsiya-agressiya farazi shunday qilib, quyidagi tartibda ifoda etiladi.
1. Qo‘zg‘atuvchi ta’siri
2. G‘azabni qo‘zg‘atuvchi frustratsiya holati yuzaga keladi.
3. G‘azab agressivlikka moyillikni uyg‘otadi yoki agressiv holatni keltirib chiqaradi.
Frustratsiyaga uchragan individ agressiv harakatlarni qilish, qilmasligi uning bilim saviyasiga, voqelikni qanchalik to‘g‘ri qabul qilishiga, frustratsiyaga individual ta’sirlanishiga bo‘g‘liq bo‘ladi
|
| |
Birlik holati (birlashma)

Birlik holati (birlashma)... Olomon ichida, shaxs unga borligi bilan ta'sir qiladigan insoniyat birlashmasining kuchini his qiladi. Ushbu kuchning ta'siri yoki qo'llab-quvvatlashda yoki kuchaytirishda yoki insonning individual xatti-harakatlarini cheklash va bostirishda ifodalanadi. Ma'lumki, olomon ichidagi odamlar, mavjud bo'lganlarning ruhiy bosimini his qilib, boshqa sharoitlarda ular hech qachon qilmagan ishlarini (yoki aksincha, albatta qilganlarini) qilishlari mumkin (yoki aksincha, qilolmaydilar). Masalan, odam o'z xavfsizligiga zarar etkazmasdan jabrlanuvchiga yordam bera olmaydi, agar olomonning o'zi bu jabrlanuvchiga dushman bo'lsa.
G. Le Bon olomon ichida kuzatilgan eng ajoyib haqiqatni ta'kidlaydi: qanday shaxslar bo'lishidan qat'i nazar, ularning turmush tarzi, mashg'ulotlari, fe'l-atvori, ongi, ularning olomonga aylanishi shunchaki jamoaviy ruhni shakllantirishlari uchun kifoya qiladi. his qilish, fikrlash va ularning har biri alohida his qilgan, o'ylagan va harakat qilganidan butunlay boshqacha tarzda his qilish, o'ylash va harakat qilish. Faqat olomonni tashkil etadigan shaxslarda paydo bo'ladigan va harakatga aylanadigan g'oyalar va hissiyotlar mavjud. Ma'naviylashgan olomon bir-biriga qo'shilib, bir lahzaga o'xshamaydigan elementlardan birlashtirilgan vaqtinchalik organizmni anglatadi.
Gipnozli trans holati... Shaxs, bir muncha vaqt amaldagi olomon orasida bo'lib, gipnoz qilingan mavzudagi holatga tushadi. U endi uning harakatlaridan xabardor emas. U, xuddi gipnoz qilingan singari, ba'zi qobiliyatlarni yo'qotadi, boshqalari esa keskinlik darajasiga etadi. Olomon orasidan olingan taklif ta'sirida shaxs harakatlarni chidab bo'lmaydigan impetosizm bilan bajaradi, bu esa kuchayadi, chunki hamma uchun bir xil bo'lgan taklifning ta'siri o'zaro ta'sir kuchiga ko'payadi.
O'zingizni juda katta his qilyapsiz... Olomon ichidagi shaxs juda ko'p sonlar tufayli chidab bo'lmas kuch ongiga ega bo'ladi. Ushbu ong unga yashirin instinktlarga berilishga imkon beradi: olomon ichida u bu instinktlarni jilovlashga moyil emas, chunki olomon noma'lum va hech narsa uchun javobgar emas. Odatda individual shaxslarni cheklaydigan mas'uliyat hissi olomon ichida butunlay yo'q bo'lib ketadi - bu erda imkonsizlik tushunchasi mavjud emas.
|
Ota-onalarning bolalarga bo‘lgan munosabati bilan bolalardagi agressivlik o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar (%)

|
Ota-onalarning bolalarga bo‘lgan munosabati bilan bolalardagi agressivlik o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar (%)
|
bet | 47/92 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #111254 |
Bog'liq Guliston davlat universiteti sotsial psixologiya (2)Ota-onalarning bolalarga bo‘lgan munosabati bilan bolalardagi agressivlik o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar (%)
-
Bolalar guruhi
|
Ota-onalarning bolalarga bo‘lgan munosabatlari
|
Agressiv bolalar soni
|
O‘g‘il bolalar
|
Qizlar
|
I
|
Kam jazolaydilar, kamdan-kam hollarda kechiradilar
|
4.3
|
13.1
|
II
|
Kamdan-kam hollarda kechiradilar, ko‘p jazolaydilar
|
20.0
|
19.0
|
III
|
Ko‘p kechiradilar, kam jazolaydilar
|
25.7
|
20.8
|
IV
|
Ko‘p kechiradilar, ko‘p jazolaydilar
|
41.0
|
38.1
|
N.B.SHepiyakova ijtimoiylashuv samarasi va ota-onalar kechirimliligi bilan bog‘liq o‘zaro munosabatni tahlil qilishga harakat qilib ko‘rgan. Uning xulosalari D.Krech, R.Kratchfild va N.Livson xulosalari bilan hamohangdir .
Ma’lumki, oilaning to‘liqligi, noto‘liqligi yoki qayta tuzilganligi ham bolalardagi agressivlikni rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillardandir.
Mashhur psixolog Gettingning “Oiladagi agressiv bolalarni o‘rganish” bo‘yicha olib borgan maxsus tadqiqotining natijasiga ko‘ra, noto‘liq oilalarda o‘ta qahrli, qo‘pol, agressiv va shu bilan birga voyaga etmagan jinoyatchilar kelib chiqayotganligini alohida ko‘rsatib e’tirof etdi. Gettingning ta’kidlashicha to‘liq bo‘lgan oilalarda ham noto‘liq oilalarda ham sog‘lom yoki nosog‘lom oilaviy muhit mavjud bo‘ladi. Oiladagi doimiy janjallar, mojarolar oilada nosog‘lom muhitni vujudga keltiruvchi bosh omillardir. Nosog‘lom oila muhitida asosiy e’tibor o‘zaro ziddiyatlarga qaratilganligi sababli ularda bola tarbiyasi ko‘pincha tahdid va jismoniy jazolashdan iborat bo‘ladi. Bunday nosog‘lom oila muhitida voyaga etgan bolalar o‘ta agressiv, jizzaki, janjalkash bo‘lishi kuzatilgan.
Nazorat uchun savollar:
1.Agressiyaning psixologik nazariyalarini bayon eting.
2.Psixoanalitik yondashuv qanday yondoshuv?
3. Kognitiv yondashuv nima va qaysi olimlar tadqiqotlar o’tkazishgan?
4.Agressiyaning biologik nazariyalarida nimalarga e’tibor berilgan?
5.Etimologik yondashuv qanday yyondoshuv?
6.Sotsiobiologik va evolyusion yondashuvda nimalarga e’tibor qaratiladi/
7.Frustratsion agressiya nazariyasini bayon eting
8.Qo‘zg‘alishni ko‘chirish nazariyasida nimalarga e’tibor berilgan?
9. Ijtimoiy yondashuvlarda nimalarga e’tobor qaratiladi?
|
| |
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti - bet 11

ilmiylik tamoyili;
o’qitishda muntazamlilik va izchillik tamoyili;
o’qitishning tushunarli bulishi tamoyili;
bilim, ko’nikma va malakalarni o’zlashtirishning puxtaligi tamoyili.
Faollik tamoyili.
Talabalar kar bir darsga faol qatnashishi kerak.
U o’zi harakat qilgan taqdirdagina yaxshi o’rganadi va o’zlashtiradi.
Nazariyaning o’qitish amaliyoti bilan bog’liqligi tamoyili.
Talabalarni amaliy faoliyatga tayyorlash nazariy bilimlar berish jarayonida
boshlanib, tajriba va amaliy mashg’ulotlarda davom etadi. Bu mashg’ulotlarda
talabalar o’qituvchi rahbarligida amaliyot jarayonida olingan bilimlarning ishonarli
ekanligini tekshiradilar, mustahkamlaydilar kamda ularda ana shu bilimlarni
amalda qo’llash ko’nikmalari va malakalari hosil bo’ladi.
Kurgazmalilik tamoyili
. O’qitishning ko’rgazmaliligi shuni tasdiqlaydiki,
agar talabalarda o’rganilayotgan jarayonlarni bevosita idrok qilish bilan bog’liq
muayyan xissiy amaliy tajriba bo’lgan taqdirdagina ular bilimlarni ongli suratda
o’zlashtiradilar kamda ularda ilmiy tasavvur va tushunchalar hosil bo’lishi
mumkin.
Bilimlarni iloji boricha ko’rgazmali va real hayotga yakin qilib tadbiq etish -
tilning tushunarliligini va o’qitish jarayonida audio-vidio va zamonaviy
multimedia vositalaridan foydalanishni talab qiladi.
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti - bet 10

Psixologik tadqiqot natijalariga qaraganda talabalarning faol fikrlash
faoliyati mavzusiga aylangan ma’lumotgina yaxshi o’zlashtiriladi. Shu nuqtai
nazaridan o’qituvchi amaliy mashg’ulot jarayonida asosiy e’tiborni talabalar
bilimini faollashtirishga qaratishi, ularga xar bir mashqning ta’limiy xarakterini,
ya’ni xar bir mashq echimi ularni turli muammoli vaziyatlarda to’g’ri yo’l topishga
o’rgatishni, ularning bilim va tajribasini boyitishni tushuntirish kerak.
Xulosa qilib aytganda, yaratilgan topshiriqlar tizimi ta’limni kafolatlangan
natijaga ega bo’lgan o’ziga xos texnologik jarayonga aylantirish lozim. Bu
jarayonda oliygox «Informatika va axborot texnologiyalari» fani o’qituvchisi
odatda o’z oldiga «talaba o’quv materialining mazmunini tushunib, o’zlashtirib
olsin, ma’lum bilimlarni egallab amaliyotga qo’llashga o’rgansin» degan maqsadni
qo’yadi.
Yangi pedagogik texnologiyalariga asoslangan bunday maqsadning moxiyati
topshriqlar tizimini yaratishda talabalar xarakatida ifodalanadigan natijalar bilan
belgilanadi. Bu natijalar talaba mashg’ulotning oxirida bilishi yoki bajara olishi
mumkin bo’lgan tushunchalarni anglatadi.
АДАБИЁТЛАР РЎЙҲАТИ - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti...

III. Соҳага тегишли асосий адабиётлар рўйхати
1.
Абдуқодиров
А.А.,
Пардаев
А.
Таълим
жараёнини
технологиялаштириш назарияси ва методологияси.
–
Т. Фан ва технология.
2012. –
104 б.
2.
Абдуқодиров А.А., Отабаева Ф.Т. Ижодий тасаввур ва уни
ривожлантиришнинг интеллектуал қуроллари.
-
Наманган. 2014.
-
172 б.
3.
Арипов М.М., ва б. Информатика, ахборот технологиялари. Ўқув
қўлланма, 1,2
-
қисм.
–
Тошкент, «Университет», 2007.
–
264 б.
4.
Н.Х.Авлиякулов. Педагогическая технология.
-
Ташкент, 2009.
5.
Хўжаев Н. ва бошқалар. Янги педагогик технологиялар.
–
Т.:
Фан, 2007.
6.
Хошимова М. Педагогик технология ва
педагогик маҳорат. Т.:
ТДИУ
2007.
7.
Толипов Ў. Усмонбоева М. Педагогик технологияларнинг
назарий татбиқи. Т.: Фан, 2007.
Ogzaki metodlar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika...

Ogzaki metodlar.
Agar o’quvchilar asosiy o’quv axborotini o’qituvchining
o’quv mulokazalari va isbotlari jarayonida yoki darslik mavzulari asosida olsalar,
bunday metodlar ogzaki metodlar (tushuntirish, xikoya, suxbat va x.k.) jumlasiga
kiradi.
Ogzaki metodlardan foydalanish muvaffakiyatining asosiy ko’rsatkichlari
o’quvchilarning yangi bilimlarni eslab kolishlari va aytib bera olishlaridir.
O’quvchi o’qituvchining tushuntirish mantikiga kanchalik yakinlashsa.
materialni shunchalik muvaffakiyatli o’zlashtiradi. Ogzaki metodlardan asosan
yangi materialni urganish paytida foydalaniladi va bilimlarni egallashning boshqa
usullari bilan kushib olib borilsagina, ular ta’limda yaxshi samara beradi.
Kurgazmali metodlar
deganda, ta’lim jarayonida qo’llaniladigan
kurgazmali kurollar, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va vositalariga kup
darajada boglik bulgan o’quv materialini o’zlashtirish shakllari tushuniladi.
Ta’limning bunday metodlaridan foydalanilganida o’quvchilarning bilish
faoliyati kurgazmali vositalar yordamida shakllanadigan yoki esga tushiradigan
xissiy obrazlariga, tasavvurlarga boglik bo’ladi. Kurgazmali kurollar bilimlarni
tartibga solish va boyitishga, shuningdek,
o’quvchilarning fikr yuritish faoliyatini faollashtirishga yordam beradi.
Ta’limning kurgazmali metodlari o’quvchilarning bilim faoliyatida obrazli
va mantikiy, aniq va mavxum, xissiy va akliy jixatlar nisbatini chukur tushunishni
talab etadi.
Amaliy metodlar.
Nazorat va mustakil ish topshiriqlari, amaliy-
laboratoriya ishlari asosida o’quv materialini egallash kurinishlari ta’limning
amaliy metodlari jumlasiga kiradi. Ana shu metodlar yordamida amaliy ko’nikma
va malakalar shakllantiriladi.
Ko’nikmani egallashning muvaffakiyati uni shakllantirish sharoitining
quyidagi shartlariga boglik:
ko’nikma nima maqsadda shakllantirishini anglash;
mashqdar muntazam bulishi kerak, ya’ni uning kiyinlik darajasi birin-
ketin oshib borishi lozim;
amaliy xarakatlar anglangan xolla bajarilishi lozim;
dastlabki amaliy xarakatlar va jarayonlarga puxta tayyorlanish, ya’ni
o’quvchilar nazariy bilimlarni yaxshi egallashlari lozim;
mashqdarni mustakil bajarish va uzini - uzi nazorat kilish;
bajarilgan nazorat topshiriqlar, amaliy ishlarni taxlil kilish va
baxolash.
O’qituvchining o’qitish metodlarini tanlashi quyidagi xolatlarga
bog’liq:
darsdan ko’zda tutilgan o’quv maqsadlariga;
o’rganiladigan fanning mazmuni va darsning muayyan materialiga;
o’qituvchining tayyorgarlik darajasi va shaxsiy tajribasiga, pedagogik
maxoratiga bog’liq.
|
-rasm. ТСП - O‘zbekiston respublikasi tog‘-kon sanoati va geologiya

|
O‘zbekiston respublikasi tog‘-kon sanoati va geologiya
|
bet | 11/18 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #232176 |
Bog'liq STO\'A qarshilik termometri5-rasm. ТСП 100 П, ТСП PT 100, ТПС 50 П termometrlari
6-rasm. Qarshilik termometrlari
PT 100 qarshilik termometr qo’llanish sohalari
PT 100 odatda sanoat harorat sensori sifatida ishlatiladi. U yuqori diapazondagi haroratni (200 ° C) 0,1 ° C aniqlik bilan o'lchash qobiliyati bilan mashhur. Sensorning siqilishi ham oddiy va shuning uchun uni qiyin sharoitlarda
|
|
|
|
|
NDKTU KI 60711400. 2024 y
|
Varoq
|
|
|
|
|
|
O’lch
|
Varaq
|
Hujjat №
|
Imzo
|
Sana
|
|
ishlatish mumkin. Ushbu sensorning bir salbiy tomoni shundaki, u qutidan tashqarida ishlamaydi. Haroratning foydali qiymatlarini olish uchun uni potentsial ajratuvchi yoki Uitston ko'prigi bilan birga ishlatish kerak. Ammo bu sensorlar faqat o'zgaruvchan kuchlanish bilan ishlaganligi sababli ularni loyihalarda ishlatish juda oson. Shunday qilib, agar siz nisbatan arzon bo'lgan yaxshi diapazonli va munosib aniqlikka ega sensorni qidirsangiz, PT 100 ajoyib tanlov bo'ladi
PT 100 qarshilik termometridan foydalanish
PT 100 sensori PRT (Platina chidamli termometrlar) toifasiga kiradi. Bu sensorlar o'zgaruvchan qarshilikdan boshqa narsa emas, ular atrofidagi haroratga qarab qarshilikni o'zgartiradi. Shunday qilib, biz kuchlanishni o'lchash uchun kichik sxemani qurishimiz kerak. Ushbu sxema potentsial ajratuvchi kabi oddiy yoki Instrumentli kuchaytirgichli Uitston ko'prigi kabi murakkab bo'lishi mumkin. Sxemaning dizayni loyiha uchun zarur bo'lgan aniqlikka bog'liq. Bundan tashqari, PT 100 ning ko'p turlari mavjud, biz bu erda muhokama qiladigan ikkita simli sensorlar va 3-simli va hatto 4-simli sensorlar ham mavjud.
Harorat sensori o'z-o'zidan isitiladi
Termistor rezistor bo'lgani uchun va u orqali oqim o'tganda ma'lum miqdorda issiqlik hosil bo'ladi, elektron dizaynerlar tortishish rezistorining termistorning qizib ketishini oldini olish uchun etarlicha katta bo'lishini ta'minlashi kerak, aks holda tizim termistor tomonidan chiqariladigan issiqlikni o'lchaydi, atrofdagi harorat emas.
Termistor tomonidan iste'mol qilinadigan energiyaning haroratga ta'siri tarqalish konstantasida ifodalanadi, bu termistor haroratini atrof-muhit haroratidan 1 daraja Selsiyga oshirish uchun zarur bo'lgan millivattni anglatadi. Yoyilish konstantalari termistor 39 paketiga, pin spetsifikatsiyasiga, kapsulalash materialiga va boshqa omillarga qarab o'zgaradi.
|
|
|
|
|
|
NDKTU KI 60711400. 2024 y
|
Varoq
|
|
|
|
|
|
O’lch
|
Varaq
|
Hujjat №
|
Imzo
|
Sana
|
|
7-rasm. Qarshilikli termometrlarni ulanish sxemalari
Tizim tomonidan ruxsat etilgan o'z-o'zini isitish va oqimni cheklash qarshiligining o'lchami o'lchov aniqligi bilan aniqlanadi, bu o'lchash tizimi .5 daraja S o'lchov aniqligiga bardosh beradigan termistorning o'z-o'zini isitishidan kattaroqdir.
|
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar - Mavzu: ZigBee simsiz ma'lumotlarni uzatish texnologiyalari Bajardi: Ahrorov Habibullo...

|
Mavzu: ZigBee simsiz ma'lumotlarni uzatish texnologiyalari Bajardi: Ahrorov Habibullo Tekshirdi: Alimdjanov Xayot Reja: Simsiz lokal tarmoq texnologiyalari: o’tmish va kelajak
|
bet | 4/4 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 143,87 Kb. | | #235429 |
Bog'liq SimsizFoydalanilgan adabiyotlar
1.V.A. Grigoriev, O. I. Lagutenko, Yu.A. Raspayev. "Radioaloqa tizimlari va tarmoqlari", M.,: EcoTrends, 2005 y
2. Ibraimov R.R. Mobil aloqa tizimlari. Proc. aholi punkti, TATU, 2004.-273 b.
3. Grigoryev V.A., Lagutenko O.I., Raspaev Yu.A. Radio kirish tarmoqlari va tizimlari M.: Eko-Trends, 2005, 384 b.
4. Aripov A.N., Aripov I.M. Raqamli radiorele uzatish tizimlari.- T.”Sharq, 2015.-432 b.
5. Pavlov N.M., Ustinov S.A. Atmosfera optik uzatish liniyalarining o'tmishi, hozirgi va kelajagi // No 2.- B.56 - 59.
6. Gower J. Optik aloqa tizimlari. Per. ingliz tilidan. M.: Radio va aloqa. 1991 yil
7. Internet sahifalari
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mavzu: ZigBee simsiz ma'lumotlarni uzatish texnologiyalari Bajardi: Ahrorov Habibullo Tekshirdi: Alimdjanov Xayot Reja: Simsiz lokal tarmoq texnologiyalari: o’tmish va kelajak
|
O’qitishning tarbiyalovchi xarakteri tamoyili

jixatdan tasdiqlangan va amalda sinalgan bo’lishi kerak.
Bilim, ko’nikma va malakalarni o’zlashtirishning puxtaligi tamoyili
.
Nazariy va amaliy ta’lim jarayonida o’quvchilar uzlarining bulajak kasbiy
faoliyatlari uchun kerak bo’ladigan bilim, ko’nikma va malakalarni egallab
boradilar. Xosil bulgan bilim, ko’nikma va malakalarning kelgusida ilmiy bilimlar
tizimini o’zlashtirib olishda asos bo’lib xizmat kilishi uchun ular puxta
o’zlashtirilgan, yaxshi mustaxkamlangan bulishi va o’quvchilarning xotirasida
uzoq vaqt saqlanishi kerak.
Xar tamonlama kamol topgan yukori saloxiyatli pedagogik kadrlar
tayyorlash masalasi avvalo o’qitish jarayonida xosil kilinadi.
Uqitish jarayoni -
pedagogning va u rahbarlik kilayotgan o’quvchilarning
bilim, ko’nikma uamda malaka tizimini ongli ravishda va puxta o’zlashtirishga
karatilgan izchil harakatlari majmuidan iborat.
Uqitish —
o’qituvchining o’quvchilarga bilim, ko’nikma va malaka tizimi
berish, ularning bilimi va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish borasidagi faoliyatidir.
Uqish-
o’quvchilarning o’quv fani materialini o’zlashtirish borasida
qiladigan muntazam va ongli mehnati.
Simsiz tizimlarning eng muhim avzalligi

Simsiz tizimlarning eng muhim avzalligi qurishning kam vaqti
Simsiz tizimlarning eng muhim avzalligi qurishning kam vaqti hisoblanadi. Bu xususan, shunga bog‘liqki, transheyalarni qazish, kabellarni yotqizilishi, shuningdek binolarda kabellarni simlarni ichki o‘tkazish zarurati bo‘lmaydi. Istalgan tizimni yaratilishi uchun investisiyalar talab qilinadi, vaqt bo‘yicha ularning qanday taqsimlangani va ishlatishdan foydani tez olishni kutish qanchalik mumkinligi bu boshqa. Simsiz tizimlar ishlatishga bosqichma-bosqich kiritilishi mumkin. Simli tizimlar esa bir vaqtda butun infratuzilmani yaratilishini talab qiladi. Simsiz tizimlarda daromadlarni olishning boshlanishi birinchi fragmentni ishga tushirilishi bilan mos tushadi va tizimni keyingi rivojlantirilishi foydalanuvchilarning o‘zlari orqali moliyalashtiriladi. Bundan tashqari,ishlaydigan tuzilma ko‘rinishidagi ijobiy misol o‘rniga bo‘lajak imtiyozlar, potensial abonentlarni va vositalarni jalb qilishga imkon beradi. Bu investorlarning moliyaviy xavflarini keskin kamaytiradi va kelajakka ishonch bilan qarashga imkon beradi. Ishlar bir vaqtda boshlanganida simsiz telekommunikasion tizimning to‘liq o‘zini oqlashiga simli tizim ishga tushirilguncha erishish mumkin
Simsiz aloqa texnologiyasi uchun ZigBee nima
ZigBee bu 2,4 gigagertsli (global) chastota diapazonida ishlaydigan simsiz ulanish bo'lib, uzatish tezligi mos ravishda 250 kbit / s, 20 kbit / s va 40 kbit / s gacha, uzatish diapazoni 10-75 m gacha.
ZigBee, IEEE802.15.4 standartiga asoslangan kam quvvatli LAN protokoli. ZigBee texnologiyasi - bu yaqin masofa, past murakkablik, kam quvvat iste'moli, past tezlik va arzon narxlardagi ikki tomonlama simsiz aloqa texnologiyasi. U asosan qisqa masofa, kam quvvat iste'moli va kam uzatish tezligi bilan har xil elektron qurilmalar va davriy ma'lumotlarga ega odatiy dasturlar, uzilishlarsiz ma'lumotlar va past vaqt ma'lumot uzatish uchun ishlatiladi.
ZigBee xususiyatlari qanday?
Simsiz aloqa texnologiyasi sifatida ZigBee quyidagi xususiyatlarga ega:
|
Tayyorgarlik bosqichi - Temperament va uning turlari. (temperamentni o‘rganish metodlari)

|
Temperament va uning turlari. (temperamentni o‘rganish metodlari)
|
bet | 6/7 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 280,51 Kb. | | #247290 |
Bog'liq 5amaliy ish psixalogiyaTayyorgarlik bosqichi. Ushbu bosqichda aqliy hujumga tayyorgarlik ko'riladi. Avvalo, guruh rahbari tanlanadi, u metodning vazifa va maqsadlarini shakllantirishi, keyingi bosqichlar uchun ishtirokchilarni tanlashi va barcha tashkiliy masalalarni hal qilishi kerak.Muhokama ishtirokchilari ikki guruhga bo‘linadi: “generatorlar” va “tahlilchilar”. ". Birinchi guruhga ijodiy fikrlash rivojlangan faol xodimlar kiradi. Ikkinchi guruhga muhokama mavzusini yaxshi biladigan mutaxassislar kiradi. Birinchi guruh ilgari surgan fikrlarni baholaydilar. Ba'zi hollarda uchinchi, qo'shimcha guruh yaratiladi - "qarshi kun generatorlari".
Asosiy bosqich (g'oyalarni shakllantirish). Ishning asosiy bosqichi taxminan 15-20 daqiqa davom etadi. Ayni paytda g'oyalar uchun faol qidiruv mavjud. Barcha miya hujumi jarayoni 1,5-2 soat davom etadi. Guruh a'zolari tomonidan ilgari surilgan barcha g'oyalar diqqat bilan qayd etiladi. Yaratish jarayonida guruh rahbari ishtirokchilarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlaydi, ularning ijodiy fikrlash qobiliyatini maksimal darajada oshirishga harakat qiladi. U boshqalarni jarayonga undash uchun eng aqldan ozgan g'oyalarga misollar keltirishi mumkin.
Yakuniy bosqich (yakunlash). Ushbu bosqichda to'plangan takliflar tahlil qilish, tizimlashtirish va hayotiyligini baholash uchun "tahlilchilar" guruhiga taqdim etiladi. Eng qiziqarli va konstruktiv variantlarni tanlash amalga oshiriladi va ularning ro'yxati tuziladi.
Aqliy hujum qoidalari
Ishtirokchilarning optimal soni - 6-12 kishi. Guruhda nafaqat tajribali xodimlar, balki fikrlashning qattiq stereotiplariga ega bo'lmagan yoshlar ham bo'lsa yaxshi bo'ladi. Guruhlar aralash bo'lishi va erkaklar va ayollardan iborat bo'lishi kerak. Ishtirokchilarning yoshi va xizmat mavqeidagi farq juda katta bo'lmasligini ta'minlashga harakat qilish kerak. Ba'zan yangi, nostandart g'oyalarni keltira oladigan guruhlarga yangi odamlarni kiritish tavsiya etiladi.
Guruhdagi faol va mo''tadil a'zolar soni taxminan bir xil bo'lishi kerak. Aqliy hujum sessiyasini o'tkazish uchun siz alohida xonani yoki majlislar xonasini tanlashingiz kerak, bu erda hech narsa jarayonga xalaqit bermaydi. Eng qulay usul - davra suhbati o'tkazish.
Rahbar ishtirokchilarga o'zlarini qulay his qilishlariga imkon beradigan qulay muhit yaratishga harakat qilishi kerak. Buning uchun siz hazil va boshqa usullardan foydalanishingiz mumkin. Barcha fikrlar qog'ozga yozilishi yoki diktofonga yozilishi kerak.
Rahbar ham g‘oyalarni shakllantirish jarayonida ishtirok etadi. Rahbarning vazifasi guruh a'zolarini stereotipli fikrlashdan ozod qilish va ularni ijodiy izlanishga undashdir. Ko'pincha, muhokama ishtirokchilari o'rtasida g'oyalarni shakllantirish jarayoni yig'ilish tugagandan so'ng davom etadi. Bunday holda, rahbar bir necha kun ichida guruhni to'plashi va ular o'ylab topgan g'oyalarni yozib olishi kerak.
|
| |
Ф.
M q .i.2
“
~ 
^ n o m ^ q .t. ~ V l ^ q . t . X
itottt

rusumidagi mashinalar uchun u (1,5-3,0)
<лпот
ni tashkil etadi.
Shu bilan birga oqim bo‘yicha keng rostlash diapazoniga ega
bo‘lgan maxsus mashinalar ishlab chiqarilgan bo‘lib, ular tezlikni
(5-10) co,ra„, gacha oshirishi mumkin. Masalan, ДШД rusumli ma
shina (5-50) kW quvvat diapazonida 500 ayl/min nominal tezlik
bilan aylansa, oqimni pasaytirib uning tezligini 5000 ayl/min
gacha ko‘tarish mumkin.
Magnit oqimini kamaytirib olingan mexanik tavsiflar to‘plami
2.15-rasmda keltirilgan. Bundan ko‘rinib turibdiki, magnit oqimi
kamaytirilganda bir tavsifdan ikkinchi tavsifga o ‘tish dvigatelni
generator rejimiga o‘tkazib energiyani tarmoqqa qaytarish bilan
olib boriladi
(eDS
va
CBa
siniq chiziqlar).
-rasm.
Reaktiv statik moment boMganda va teskari ulanish rejimida 
dvigatelning ulanish sxemasi 
{a)

|
-rasm.
Reaktiv statik moment boMganda va teskari ulanish rejimida
dvigatelning ulanish sxemasi
{a)Bog'liq Elektr yuritma asoslari. Xoshimov O, Saidaxmedov S2.9-rasm.
Reaktiv statik moment boMganda va teskari ulanish rejimida
dvigatelning ulanish sxemasi
{a)
hamda mexanik tavsiflari (
b
).
Bu holda, potensial kuchlar ta’siri ostida yakor tormozlanadi.
Shundan so‘ng dvigatel teskari tomonga aylanib EYK o ‘z isho-
rasini o‘zgartiradi. Shuning uchun to‘rtinchi kvadrantda ishlagan-
da dvigatel toki oldingi yo‘nalishni saqlab qoladi va u quyidagi
formula bilan aniqlanadi:
Dvigatelni dvigatel rejimidan tormozlab teskari ulanish
rejimiga o ‘tish jarayoni
2
.
10
- rasmda keltirilgan.
0
‘z-o‘zidan ko‘-
rinib turibdiki, bu holda tormozlash rejimini
Rtr
qarshiligiga
bog‘liq holda turli tezliklar (0
) bilan ta’minlash mumkin va
bunda yuritmaning to‘la to‘xtashi ham ta’minlanadi
(6
nuqta).
Yuritmaning -cog tezligi bilan ishlashi ko‘tarish-transport
qurilmalarida qo‘llaniladi va bu yukni kuchli ravishda tushirish
deyiladi.
6
b)
2.10-rasm.
Aktiv statik moment bo Uganda dvigatelning
ulanish sxemasi
(a)
va mexanik tavsiflari (6).
Shuni ta’kidlash joizki,
Rtr
hamda
1
-nuqta qiymati bilan
aniqlanadigan yuritmaning bir holatidan reaktiv moment ta’sirida
(2.9- rasm
b
dagi i-nuqta)
со
=
0
tezlikka erishish jarayoni aktiv
moment bo‘lgandagiga nisbatan (2.10-rasm
b
dagi 3-nuqta) tez-
roq kechadi.
Dvigatel yakori shuntlangandagi m exanik tavsiflari. Dvi
gatel tarmoqqa ulangandagi salt yurish tezligidan kamroq salt
yurish tezligi olish uchun mashina yakorini shuntlab, sun’iy tavsif
olish mumkin (
2
.
1 1
-rasm,
b).
Yakor
Rg + Rsh
qarshiliklaridan tashkil topgan kuchlanish
bo‘luvchisi yordamida dvigatel yakori kamroq kuchlanishga
ulanadi. Bunday yuritma mexanik tavsiflaming shakli 2.11- rasm
b
dagi ko‘rinishga ega. Yakordagi kuchlanishni o‘zgartirishning
bu usuli katta quvvat isroflari bilan bog‘liq bo‘lganligi uchun
amalda qo‘llanilmaydi.
Hozirda bu ko‘rinishdagi tavsiflami olish uchun elektr
mashina yoki statik yarim o ‘tkazgichli kuchlanish o‘zgartkichlari
vositasida elektromexanik tizimlar qo‘llaniladi.
|
| |
V = 1 ------ M S S ’- = 1 ------ nom_ — I — p = l — ( j

Tok kamayishi bilan dvigatel momenti ham kamayadi.
Chunki dinamika tenglamasiga muvofiq tezlanish ham kamayadi.
Ishga tushirayotganda yakor tezlanishini jadallashtirish uchun
Rq
ni kamaytirish kerak. Shunday qilib,
Rq
ni pog‘onama-pog‘ona
kamaytirib borib, dvigatel bir elektromexanik tavsifdan boshqa
tavsifga o‘tkaziladi (
2
.
6
-rasm).
Bu ishni asosan ishga tushirish qurilmalari yoki maxsus
avtomatlashtirilgan ishga tushirish sxemalari orqali amalga oshi
riladi. Bunday ishga tushirish
reostatli ishga tushirish
deb ataladi.
Ishga tushirilgandan so‘ng dvigatel o‘matilgan statik tok
Iq
(moment
Mq)
va tezlik o>q (2.6-rasm) bilan ishlaydi.
С
- dvigatel isiqlik sig‘imi J/K; 
A

Bog'liq Elektr yuritma asoslari. Xoshimov O, Saidaxmedov S
С - dvigatel isiqlik sig‘imi J/K;
A - issiqlik chiqarish koeffitsiyenti, J/(C-K); x - dvigatel harorati
ni
x>o atrof-muhit haroratidan ortishi yoki boshqacha aytganda
qizib
ketishi, z = v d - v 0. (7.29)
tenglamada issiqlikning tarqalishi (yoyilishi) x ga
proporsional, deb qaraladi.
Dvigatelni tanlash masalasini yengillashtirish maqsadida
atrof-muhit haroratini +40°C ga teng deb olinadi. Bu ayniqsa,
0 ‘rta Osiyo mintaqasiga juda mos keladi. Shunga muvofiq turli
izolyatsiya klasslari uchun qizish chegarasi o‘matilgan.
Agar dvigatel atrof-muhit harorati +40°C dan farqli haroratda
uzoq vaqt ishlashga m o‘ljallangan bo‘lsa, u holda uning quvvatini
qayta hisoblash lozim. Haqiqiy harorat v0 da sarflar o‘zgarganda
uning izolyatsiyasining harorati mumkin bo‘lgan qiymatga yaqin
qiymatda olinadi, ya’ni v *
v m.b, bu yerda: um_* - mumkin bo‘lgan
harorat.
Bunda taklif etiladigan tok bo‘yicha yuklanish
koeffitsiyenti quyidagicha aniqlanadi:
bu yerda:
A
d
-
hisobiy haroratning (+40°C deb qabul qilingan)
atrof muhit haroratidan og ‘ishi.
0 ‘zgaruvchilarni
ajratib
(7.29)
tenglamani
quyidagi
ko‘rinishda yozish mumkin:
bu ifodani integrallab,
t = -C/A• ln(Q
-Ax) + К ni olamiz.
Integrallash doimiysini
t = 0 bo‘lganda x = xb0sh boshlang‘ich
shartidan aniqlash mumkin. Bu holda
t =
C/A- ln(Q
-A XboSh)+
К ni
olamiz. Shunga mos ravishda:
(7.30)
d t = C d r / ( Q - A r),
(7.31)
Shunday qilib, dvigatel haroratining atrof-muhit haroratidan
ortishi quyidagi ifodaga asosan o ‘zgaradi:
(2-4o) - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

Real elektr yuritmalarni loyihalashda turli tuzilishdagi rezis-
torlaming
issiqlik hisobi bajarilib, shunga asosan katalogdan mos
kelgan elementlar tanlanadi.
2.6. MUSTAQIL QO‘ZG‘ATISH CHULG‘AMLI
0 ‘ZGARMAS TOK DVIGATELI MAYDONI
KUCHSIZLANGANDAGI MEXANIK TAVSIFLARI
Dvigatellar asosan nominal magnit oqimida ishlaydi, ya’ni
mashina to‘yinishga yaqin bo‘lib, uning
magnit oqimini oshirib
b c ‘lmaydi. Chunki bunda qo‘zg‘atish chulg‘amida kuchlanish
ortishi va u qizishi mumkin. Dvigatel magnit oqimini faqat ka-
mayish tomonga o ‘zgartirish mumkin.
Dvigatelning rostlash imkoniyatlaridan to‘liq foydalanish
maqsadida ko‘pincha magnit oqimi kamaytiriladi.
Magnit oqimi nominal qiymatidan farqli bo‘lgan
Фх
uchun
U= Unom=
const holatda dvigatelning
mexanik tavsiflarining
tenglamasi quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:
(243>
. Bu tenglamadan ko‘rinib turibdiki, maydonning har bir
Ф* <
Ф1Ю
т
qiymatiga ideal salt yurish tezligi mos keladi va me
xanik tavsiflaming qiyalik koeffitsiyentlarining
%
qiymati to‘g ‘ri
keladi. Bunda Ф*
kamayishi bilan
(йох
va
%
ning qiymatlari
ortadi.
Oqimning
Фтт
qiymatida tabiiy mexanik tavsifdagi tezlik
ning og‘ishi:
Aa>q =a>B-
=
C
- f ^ M
4
(2.44)
M
Oqim Ф, bo‘lgandagi sun’iy tavsif uchun
bo‘ladi, bundan:
(2.46)
Shunday qilib, oqim kamaytirilganda tezlikning tushishi ideal
salt yurish tezliklari nisbatining kvadratiga mutanosib ravishda
ortar ekan.
Endi dvigatelning elektromexanik
va mexanik tavsiflarini
oqimning turli qiymatlarida ko'rib chiqamiz.
Agarda Ф/ =
Ф,ют
bo‘lsa yakor toki va momenti uchun mos
masshtablar tanlanadi. Bu holda elektromexanik va mexanik
tavsiflar ustma-ust tushadi (2.14-rasmdagi
1
to‘g‘ri chiziq).
Yakordagi tok
IqA.
tezlik со = 0 bo‘lganda
Iqt
=
UR'
bo‘lganligi
uchun
, qiymati magnit oqimi qiymatiga bog‘liq emas. Bundan
kelib
chiqadiki, magnit oqimlar Ф?< Ф/ Ф^< Ф? bo‘lganida
dvigatelning elektromexanik tavsiflari
2, 3
punktir chiziqlarda
tasvirlanganidek bo‘ladi hamda ularga mos keladigan mexanik
tavsiflar 2 va 3 chiziqlar ko‘rinishida bo‘ladi. Bu yerda quyidagini
e’tirof etish mumkin:
Utsitishning tashkiliy shakllari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat...

tanlanadi, talabalarning bir-biriga psixologik mosligi hisobga olinadi;
kichik guruhdagi har bir talaba (o’quvchi) individual ko’rsatkichi
(bilim darajasi) aniqlanadi va unga mos individual ishlar belgilanadi;
kichik guruhda talabalarning bir-biriga yordam berishi, kuchli
o’quvchining boshqa o’quvchilarga yordam berishiga mas’uliyat yuklatilishi,
talabalarning individual ko’rsatkichining o’sishi vaqti-vaqti bilan muhokama
qilinadi va chora- tadbirlar belgilanadi.
Talabalarning xamkorlikda ta’lim olishi metodi zamonaviy pedagogik
texnologiyalarining asosiy metodlaridan xisoblanadi va talabalarning o’quv-
metodik kompleksi asosida ma’lumotlarning axborot banki, nazorat- sinov banki,
masofadan turib ta’lim olish, talabalarning mustaqil ishlarini to’g’ri
tashkillashtirish kabi muammolarning echilishida qo’l keladi. Natijada talabalarni
o’zini - o’zi boshqarish, o’zini - o’zi nazorat qilish, o’zini - o’zi aqliy rivojlantirish,
o’zini - o’zi anglash kabi pedagogik muammolarni echish mexanizmlari yaratiladi.
Turli xil murakkablik darajalaridagi nazorat topshiriqlari echimi to’g’risida
xar bir kichik gurux a’zolarining fikrini tinglashning quyidagi shakllaridan
foydalanish mumkin:
-rasm - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

Bog'liq Elektr yuritma asoslari. Xoshimov O, Saidaxmedov S
2.6-rasm. Dvigatelni ishga tushirish diagrammasi.
M exanik tavsiflarning um umiy xususiyatlari. Dvigatelning
hamma mexanik tavsiflarini to‘g ‘ri burchak (dekart) koordinatalar
tizimining to‘rtta kvadrantida tasvirlash mumkin. Birinchi kvad-
rantda yakorning musbat yo‘nalishda aylangan dvigatel rejimidagi
mexanik tavsiflari, uchinchi kvadrantda esa reverslashdagi dvi
gatel rejimi moment va burchak tezligi teskari ishora bilan joy-
lashadi. Oxirgi tavsiflami quyidagi formula bilan hisoblab chiqish
mumkin:
Energiyani tarmoqqa qaytarib generator (rekuperativ) tor
mozlash, dinamik tormozlash va teskari ulash rejimida tormozlash
tavsiflari ikkinchi va to‘rtinchi kvadrantlarda joylashadi.
Energiyani tarm o q q a qaytarib (rekuperativ) torm ozlash.
Bu rejim dvigatelni dvigatel rejimida ishlayotganda mexanizm
harakatga (dvigatel aylanishiga) qarshilik ko‘rsatmaydigan holler-
da mavjud bo‘ladi.
Bunda momentlar yig‘indisi ta’siri ostida elektr yuritma
tezlanishi ortadi (tezlanadi), natijada dvigatelning EYK ortadi
(2.27) tenglama bilan aniqlanadigan tok qiymati esa kamayadi.
Dvigatel burchak tezligi salt yurish tezligi ш
0
ga yetganda EYK
ning qiymati tarmoq kuchlanishi qiymatiga, tok esa nolga teng
bo‘ladi:
Statik (qarshilik) momenti ta’siri ostida dvigatel tezligi ortib
boradi (со > co0), natijada uning EYK tarmoq kuchlanishidan katta
bo‘ladi, shuning uchun:
Shunday qilib, dvigatel momenti o‘z yo‘nalishini o‘zgartiradi,
ya’ni, harakatlantiruvchi emas, balki tormozlovchi bo‘lib qoladi.
Tezlikning o‘matilgan holatiga statik moment va dvigatelning
tormozlash momenti o ‘zaro muvozanatda bo‘lganida erishiladi.
Bu holda, elektr mashina mexanik energiyani elektr energiyaga
aylantirib, tarmoqqa beradigan generatorga aylanadi.
Amalda bunday tormozlash ko‘tarish - transport qurilma-
larida qo‘llaniladi. 2.7-rasmda dvigatelning mexanik tavsiflari
tasvirlangan va yukni
Mq momenti bilan tushirayotganda uni
teskari aylanishi ko‘rsatilgan.
Yukni tushirish jarayonining boshlanishida
M ni chegaralash
uchun yakor zanjiriga qo‘shimcha qarshilik kiritiladi. Shundan
(2.28)
1= (U -K e ( o )/R = 0.
(2.29)
1= (£/-
K eco )/R = (U-E)/R < 0.
(2.30)
so‘ng dvigatel tabiiy mexanik tavsifga o‘tkaziladi. Tezlik
Mq ning
o ‘rnatilgan qiymatidan w
0
tezlikdan ozgina kattaroq bo‘ladi.
Shuning uchun yukni tushirishdagi bunday tormozlash rejimida
tezlik yukni ko‘tarishdagi tezlikdan kattaroq tezlikda amalga
oshiriladi.
-rasm.
Aralash qo‘zg‘atishli dvigatel tavsiflari:
a

I l l
bob. 0 ‘ZG ARMAS TO K ELEK TR
URITM ALARINING ROSTLASH XUSUSIYATLARI
VA MEXANIK TAVSIFLARI
3.1. EL EK TR
YURITMALARNING AYLANISH
TEZL IG IN I ROSTLASHNING ASOSIY
K O ‘RSATKICHLARI
Zamonaviy sanoat mexanizmlarining ish organlari tezlikni
keng ko‘lamda o‘zgartirishni talab etadi. Jumladan, metallga ish-
lov berish dastgohlari, prokat stanoklari, ko‘tarma kran va transport
qurilmalari, qog‘oz ishlab chiqarish, ko‘mir qazib olish, to‘qima-
chilik va sanoatning boshqa sohalarida ishlatiladigan mexanizmlar
kiradi. Bu mexanizmlaming barchasida yuqori
ish unumdorligini
va talab etiladigan sifat ko‘rsatkichlarini ta’minlash maqsadida
tezlikni rostlash zarur.
Tezlikni rostlash deb texnologik jarayon talablaridan kelib
chiqqan holda elektr yuritma tezligini majburiy o ‘zgartirishga
aytiladi. Bu yerda tezlikni rostlash tushunchasini ishlab turgan
mashina o‘qida yuklama o ‘zgarishi hisobiga dvigatel tezligini ta
biiy ravishda o ‘zgarishi bilan chalkashtirib yubormaslik kerak.
Tezlikni rostlash yuritma dvigateli yoki ishlab chiqarish mexaniz-
mi uzatish tezligiga operator yoki
maxsus avtomatik qurilma
yordamida qo‘shimcha ta’sir natijasida amalga oshiriladi.
Elektr yuritmalar tezligini rostlashning turli usullarini tavsif-
lovchi asosiy ko‘rsatkichlar quyidagilardan iborat:
1) rostlash diapazoni; 2) rostlash ravonligi; 3) rostlash tejam-
korligi; 4) berilgan tezlikda mo'tadil
ishlashi; 5) tezlik rostlana-
yotgandagi yo‘nalish (asosiy tezlikka nisbatan ko‘payishi yoki
kamayishi);
6
) turli tezliklardagi joiz yuklama.
1.
Rostlash diapazoni. Maksimal
(omaks
tezlikni minimal comw
tezlikka nisbati bilan aniqlanadi:
D
= CDmafo/Wmifl-
Elektr yuritmalami rostlashning zamonaviy tizimlari teskari
bog‘lanishlar hisobiga aylanish tezligi diapazonini
anchagina ken-
gaytirish imkonini beradi. Turli sanoat mexanizm va mashinalari
turli rostlash diapazonini talab qiladi. Masalan, metall qirqish
dastgohlarining
bosh mexanizmlarining rostlash
diapazoni
D
= (4 : 1) - (100 : 1) va undan yuqori bo‘ladi, universal dastgoh-
larning
uzatish mexanizmlari
1000
:
1
va undan ortiq diapazonda
ishlaydi. Gazeta qog‘ozi tayyorlanadigan mashinalar rostlash
diapazoni doirasi
D =
3 : 1 ; yuqori sifatli qog‘oz tayyorlaydigan
dastgohlarni esa £> =
2 0
:
1
. Ayrim prokat
stanlarining rostlash
diapazoni
Л ’
/\ / - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

Yuklanish diagrammasining ayrim qismlari uchun quyidagini
aniqlash mumkin:
Qx = Qnom-(l+X2)/2.
(7.36)
Shuni ta’kidlash joizki, o'zgaruvchan tezlikda ishlayotgan
dvigatel uchun po‘latdagi isroflar o‘zgaruvchan va tezlikka
proporsional bo‘ladi. 0 ‘rtacha isroflar formulasini quyidagicha
yozish mumkin:
Qo r=
Qx -fx/E*»
(7-37)
bu yerda: Qx - siklning bitta uchastkasidagi isroflar;
tx -
uchastka
uzunligi.
Dvigatel
trapetsiya
ko‘rinishidagi
tezlik
diagrammasi
bo‘yicha ishlasa o'rtacha isrof quyidagicha aniqlanadi:
Qo r = ( Q i
E20 -
qo‘zg‘almas rotorda induksiyalanayotgan EYK; 
Ui

Bog'liq Elektr yuritma asoslari. Xoshimov O, Saidaxmedov S
E20 - qo‘zg‘almas rotorda induksiyalanayotgan EYK;
Ui - tarmoq kuchlanishi.
Stator misidagi energiya sarfini rotordagi
A2 sarf orqali
ifodalash mumkin:
2 2
2
(7.26)
I\ =
h'E2(J U/
bu yerda:
r t va
r2 - stator va rotor faza chulg‘amlarining aktiv
qarshiliklari;
A-i - rotor zanjiridagi energiya sarfi.
Assinxron dvigatel chulg‘amlaridagi umumiy energiya sarfi
Qisqa tutashgan rotorli assinxron dvigatelni yuklama ostida
ishga tushirganda yuzaga kelgan isroflami mexanik tavsif
formulasidan foydalanib, ya’ni uning qiyaligini hisobga olgan
holda aniqlash mumkin. Bundan isroflaming kritik sirpanishga
bog‘liqligi aniqlanadi.
Sk * 0,5 bo‘lganda isrof egri chizig‘i mini-
mumga ega bo‘ladi. Bundan ko‘rinadiki, ko‘p marta ishga
tushiriladigan
mexanizmlar
uchun
oshirilgan
sirpanishli
dvigatellarni tanlash va ishlatish taqozo etiladi.
7.4. ELEK TR D V IG A TELD A G IISSIQ LIK
JARAY ONLARI
Elektr mashina issiqlik ajratib chiqarishi nuqtayi nazaridan
murakkab obyekt hisoblanadi. Issiqlik energiyasi chulg‘amlarda
va po‘lat o ‘zaklarda ajralib chiqadi, chulg‘amlar hamda o‘zak
orasidagi issiqlik almashuvi elektr izolyatsiya qatlami orqali
amalga oshadi. Bu qatlam shu bilan birga issiqlikni ham
izolyatsiyalaydi.
Dvigatel quvvatini tanlashda issiqlik jarayonlarini tahlil etish
zaruriyati
bo‘lmaganligi
uchun
muhandislik
hisobini
soddalashtirish maqsadida dvigatelni issiqlik jihatidan bir jinsli
jism deb qaraladi. Shunday qilib, barcha ichki issiqlik jarayonlari
hisobga olinmaydi. Dvigatel bir jinsli jism sifatida issiqlik
sig‘imiga va issiqlik chiqarish qobiliyatiga egadir. Bu holda
issiqlikning muvozanat tenglamasi quyidagi ko‘rinishda yoziladi:
yoki
(7.28)