nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Um um iy holda, sertifikatsiyalashtirish u c h t a asosiy guruhdagi tadbirlarni

Sertifikatsiyalashtirish sxemasi aniq bir hollarda sertifikatsiya-lashtirish
bo’yicha idora talabgom ing etkazib berish hajmi va muddati, sinov uslublari
mahsulotni ishlab chiqarish va ishlatilish imkoniyatlari b o ’yicha takliflarini e'tiborga
olgan holda tanlaydi. Sertifikatsiyalashtirish sxemasi sertifikatsiyalashtirishni
o ’tkazishning jam ini tashkil etuvchi ta'sirlar ketma-ketligini belgilaydi.
O ’zRH 51-021:2004 HCC Уз «Правила
ведения государственного
реестра» da qabul qilingan sertifikatsiyalashtirish sxem asida quyidagi jarayonlar
k o ’rib chiqiladi:
1-sxema. N am unaviy sinovlar. M azkur sxem a b o ’yicha mahsulot namunasini
tegishli me'yoriy hujjatlarda qo’yilgan talablarga muvofiqligini tasdiqlash maqsadida
qiziquvchi tom onlarga bog’liq b o ’lmagan sinov laboratoriyalarida
tekshirilib
baholanadi.
2-sxema. N am unaviy sinovlar o ’tkazish va
davriy ravishda savdo
shahobchalaridan olingan tanlanm alarini sinovdan o ’tkazib baholash.
3-sxema. N am unaviy sinovlar va undan keyin, davriy ravishda mahsulot
tayyorlovchi korxonalardan olingan nam unalam i sinovdan o ’tkazib baholash.
4-sxema. N am unaviy sinovlar o ’tkazish va mahsulot
sifatini davriy ravishda
bir vaqtda ham ishlab chiqarishdan, ham savdo shahobchalaridan olingan
tanlanmalam i sinovdan o ’tkazish y o ’li bilan nazorat qilish.
5-sxema. N am unaviy sinovlar o ’tkazish, mahsulot etkazuvchi (tayyorlovchi)
ishlab chiqarishni yoki sifat tizim ini sertifikatlashtirish, davriy ravishda savdo
shahobchalaridan
tanlangan
namunalam i
sinab
tekshirish,
davriy
ravishda
tayyorlovchi korxonadan olingan nam unalam i sinovdan o ’tkazish, ishlab chiqarish
sharoitlarini barqarorligini yoki sifat tizimini to ’g ’ri ishlayotganligini tekshirish.
6-sxema. Tayyorlovchi sifat tizim ini barqaror ishlatilishini nazorat qilish.
7-sxema. M ahsulot to ’da (partiya)sini sinovdan o ’tkazish. Bu sxem aga ko’ra
sertifikatlashtirish ob'ekti b o ’lib, jam i mahsulot to ’dasi hisoblanadi.
8-sxema.
Har bir namunani sinovdan o ’tkazish. Bu holda ishlab
chiqarilayotgan mahsulotni yoppasiga tekshiruvdan o ’tkazish.
276
baholash.
10 va 10 a sxemalar. Belgilangan vaqt davomida chegaralangan miqdordagi
m a h s u lo t
sifatini baholash.
T o ’q im a ch ilik va yen gil san oat ko rx o n a la rid a sta n d a rtla sh tirish n in g

d) to ’g ’ri ekspluatatsiyalash va sozlash standarti;
e) texnologik jarayonni tashkil qilish b o ’yicha standart.
Texnikaviy
shartlar
standarti-m ahsulotga
qo’yilgan
texnik
talabi
va
tayyorlanishi,
tashish va ishlatilishi, to ’g ’ri qabul qilish, sifat ko’rsatkichlarini
uslublar
asosida tekshirish, ularni saqlash, qabul qilish va j o ’natish
uchun
qo’yilgandir.
Misol uchun: O ’zD st 604-2001. Paxta tolasi. Texnik shart.
Tajriba uslublari uchun standart - tajriba ishlari uchun namunalar tanlash va
olish, ulami tekshirish, o ’lchash va ulam ing sifat ko’rsatkichlarini baholash.
Misol uchun: O ’zDst 618-2009.
Paxta tolasi.
Paxta tolasining pishib
etilganligini aniqlash standarti.
Tashish, saqlashga rioya qilish bo’yicha standarti-talab markirovkasi bo’yicha
aniqlangan mahsulot guruhi mahsulot xususiyatlarini xaridorlarga to ’liq xabar berish
uchun q o ’llanilishi, m ahsulotning sifat k o ’rsatkichlarini
saqlash
vaqtida texnik-
estetikani hisobga olmoq kerak.
Misol uchun: O ’zD st 841-97. Paxta tolasi. Joylashtirish, saqlash va uni taxlash.
O ’lchash asboblarini tekshirish uchun standarti-qo’yilgan asboblam ing to ’g ’ri
va aniq ta'm inlanish uslubini tekshirishni o ’tkazishdir.
Misol uchun: GOST 8.061-73. Shkalalami tekshirish qurilmasi.
Ishlatilishi va sozlash qoidasi b o ’yicha standarti -
berilgan sharoit va rejimga
berilgan guruh yoki turdagi mahsulotning ishga qobiliyatligi,
uning ekspluatatsion
xususiyatlarini kafolatlashning umumiy qoidasini k o ’rib chiqish. Ba'zi bir holda,
standartlash qiyin b o ’lgan mahsulotni ekspluatatsiya qilish joyida montaj va demontaj
uslubi ko’rib chiqiladi.
Texnologik jarayonni tashkil qilish standarti-texnologik jarayonda
mahsulotni
berilgan guruh yoki y o ’nalish b o ’yicha ta'minlash uchun texnologik vositalam i ishga
tushirish
va uni tekshirish, undan tashqari rivojlangan ishlab chiqarishda yagona
sifatli mahsulot bilan ta'minlashni tadbiq etishdir.
Mikroprotsessor va assembler tili fanidan amaliy ish Bajardi: Atoyev Behruz

TEXNOLOGIYALARI VA
KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
Mikroprotsessor va assembler tili FANIDAN Amaliy ish
4-Labaratoriya ishi
Mavzu: Maʼlumotlar massivlariga ishlov berish Ishning maqsadi:
Sikllar yordamida massiv maʼlumotlarini oʼrganish va ularning
algoritmini yaratish.
Ishning mazmuni:
Sikl maxsus algoritmik tuzilma boʼlib, usiz hech bir dasturlash tili bajarilmaydi.
Boshqaruvni uzatish komandalari yordamida dastur kodining bir qismini siklik
bajarilishini tashkil qilish mumkin.
Hisoblagichli sikl hisoblagich sifatida istalgan bepul registrni olish bilan oʼsha
bir shartli komandalar yordamida tashkil etilishi mumkin. Аmmo
mikroprotsessorda bunday sikllarni tashkil qilish uchun maxsus komandalar -
loop/loope/loopne koʼzda tutilgan. Bu komandalar hisoblagich sifatida sx
registridan foydalanadi, ularning oʼzi har bir sikl iteratsiyasidan soʼng uning
qiymatini kamaytiradi va kamaytirilgandan keyin uni nolga solishtiradi (2.1).
Loop - sx registrni kamaytiradi;
- sx ni nol bilan taqqoslaydi, agar sx>0 boʼlsa, u holda boshqaruv oʼtish
belgisiga oʼtkaziladi (tsiklni davom ettiradi).
Loope/loopne komandalari qoʼshimcha shart boʼyicha sikldan chiqish .
Аlgoritm muammoni yechishga olib keladigan qadamlar ketma-ketligi
hisoblanadiBlok-sxema natijaga erishish uchun bajarilishi kerak boʼlgan
operatorlar ketma-
ketligini koʼrsatadigan sxematik tasvirdan iborat. Blok-sxemalar dasturlarni
yozishda keng qoʼllaniladi, chunki ular:
- Komandalar shaklida yozishga qaraganda tushunish ancha oson.
- Sozlash jarayonini soddalashtiradi.
- Samarali dasturiy hujjatlarni yaratish imkonini beradi.
Dasturni namoyish qilish Va muhokama qilish jarayonini
yengillashtiradi.
MOV SX, 301 ; Sikl uchun sanagichni o‘rnatamiz (301 element)
MOV SI, 0000 ; Birinchi massivning boshlang‘ich manzili
MOV DI, 0A10 ; Ikkinchi massivning boshlang‘ich manzili
sikl_boshi:
MOV AL, [SI] ; Birinchi massivdan bir elementni olamiz
AND AL, 0F ; Kichik yarim baytni ajratamiz
SMR AL, 1 ; Agar kichik yarim bayt 1 bo‘lsa
JNE keyingiga ; Javob bermasa, keyingi elementga o‘tamiz
MOV [DI], AL ; Elementni ikkinchi massivga joylashtiramiz
INS DI ; Ikkinchi massivning keyingi manziliga o‘tamiz
keyingiga:
INS SI ; Birinchi massivning keyingi elementiga o‘tamiz
LOOR sikl_boshi ; Siklni davom ettiramiz
Xulosa 4- amaliy mashg’ulotdan bizga berilgan massiv ustida amallar bajarishni ular
- Ilmiy masalalar doirasida xorijlik olimlar bilan hamkorlik qilinadi. 
 Ilmiy natijalarni chop etish

2-ilova
1a-ShAKL
Ilmiy-tadqiqot ishlariga davlat buyurtmasi talablariga muvofiq fundamental, amaliy va
innovatsion loyihalar tanlovi mavzusini shakllantirish bo‘yicha
ASOSNOMA
1. Davlat buyurtmasi bo‘yicha
e’lon
qilinadigan
ilmiy
loyihalar tanloviga tavsiya
etilayotgan mavzu nomi
“Farovon oila kelajak poydevori” elektron tizim (platforma) ni
(3D) yaratish
2. Yo‘llanma xat raqami va
sanasi
3.
Ilmiy
loyiha
mavzusi
tashabbuskori (ilmiy tashkilot
nomi)
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
4. Taklif
etilayotgan
mavzu
doirasida
ilgari
bajarilgan/bajarilayotgan
fundamental,
amaliy
va
innovatsion
loyihalar
natijalari tahlili
Oliy ta’lim muassasalarining yetakchi kafedralari tomonidan oila
mavzusida qator ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan. Lekin
“Farovon oila kelajak poydevori”ni aks etgan elektron tizim
(platforma) (3D) ni yaratish bo‘yicha fundamental, amaliy va
innovatsion loyihalar bajarilmagan.
5. Qo‘lga
kiritilishi
rejalashtirilayotgan yakuniy
natija (mahsulot, ishlanma,
N a zo ra t sa vollari va top sh iriq lari

|
N a zo ra t sa vollari va top sh iriq lari Pdf ko'rish
|
bet | 128/150 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 8,02 Mb. | | #104425 |
Bog'liq Metrologiya, standartlash va sertifikatlash asoslariN a zo ra t sa vollari va top sh iriq lari:
1. N izolam i qarab chiqish qanday tartibda amalga oshiriladi?
2. Javobgarlik ishlari haqida ma'lumot bering?
3. Sertifikatsiyalashtirish idoralarining javobgarligi nimalardan iborat?
4.
Tayyorlovchilam ing javobgarligi nimalardan iborat?
T ayan ch iboralar:
A kkreditatsiya qilingan sinov laboratoriyasi (markazi) sertifikatsiyalashtirish
idorasiga sinovlam ing natijalari haqida noto’g ’ri ma'lumot berganlik uchun javobgar
bo’ladi; tayyorlovchilar (tadbirkorlar) mahsulotlarni
m uvofiqlik sertifikatsiz,
shuningdek qonunga x ilo f tarzda muvofiqlik belgisi tam g’asi bosilgan mahsulotni
realizatsiya qilganlik uchun, muvofiqlik sertifikati bo’lmagan mahsulotlarni targ’ibot
qilganlik uchun, «O ’zbekiston standartlashtirish agentligi»ning yoki u vakolat bergan
idoralarining ko’rsatm asiga binoan realizatsiya qilish to ’xtatib yoki ta'qiqlab
qo’yilgan mahsulotlarni realizatsiya qilganlik uchun javobgar b o ’ladilar.
E slab qolish uchu n atam alar:
Sertifikatsiyalashtirish, muvofiqlik sertifikati, tayyorlov-chi, tadbirkor,
qonun, vakolat, qoida.
4 .1 1-§. S ertifik a tsiy a la sh tirish n i o ’tkazish tartib i va qoid alari
Xalqaro sertifikatsiyalashtirish q o ’mitasi - ISO (SERTIKO) tom onidan 1980
yilda ishlab chiqilgan va e'lon qilingan «Sertifikatsiya, printsipo’ i praktika» nomli
rasmiy hujjatda sertifikatsiyalashtirish sxem alarining (tizimlari) turlari keltirilgan.
Uchinchi tom onning muvofiqligi sertifikatsiyasi bo’yicha tarkibi, bajaradigan
ishlam ing ketm a-ketligi va tadbirlari sertifikatsiyalashtirish sxemasi deyiladi.
Sertifikatsiyalashtirish sxemalarini tanlash va unda nazarda tutilgan
tadbirlami to ’g ’ri bajarish, mahsulot ishlab chiqarish jarayoni yoki xizm at turlarining
amalda belgilangan sharoitda amalga oshirilishiga kafolat berishi lozim.
274
|
| |
-ilova 
Baholash mezoni - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Bog'liq Avtomobillar tuzilishi Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
1-ilova Baholash mezoni.
Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
№ Mezonlar Baho 1 Olgan bilimlarini ishlab chiqarishda qo‘llay oladigan, ushbu fanni
boshqa fanlar bilan bog‘lay oladigan, mustaqil ish hamda vazifalarni
to‘liq bajargan va yangilik qilishga intiladigan, har jihatdan boshqa
o‘quvchilarga o‘rnak bo‘ladigan o‘quvchilarga
5
2 O‘quv ko‘rgazmali qurollardan foydalana oladigan, olgan bilimlarini
xalq xo‘jaligida to‘g‘ri qo‘llay oladigan, mustaqil fikirlay oladigan
olgan bilimlarini tushuntirib beraoladigan o‘quvchilarga
4
3 Darslarda 95%gacha qatnashgan, ma’ruza matnini yozgan, o‘quv
qurollari to‘liq bo‘lgan , adabiyotlardan foydalanishni bilgan
o‘quvchilarga
3
4 Ta’lim standartlarida belgilangan bilim va ko‘nikmalarni 55%dan
kam o‘zlashtirgan o‘quvchilarga
2
2-ilova Og‘izaki-savol javob savollari. 7. Rul boshqarmasining vazifasi nima? 8. Rul boshqarmasi qanday qismlarga ajratiladi? 9. Rul boshqarmasining avtomobillarga o‘rnatilishidan asosiy maqsad nima? 3-ilova 4-ilova
Rul boshqarmasining umumiy tuzilishi; 
4

3. Rul boshqarmasining umumiy tuzilishi;
4. Rul boshqarmasining qismlarini tuzilishi.
Rul boshqarmasi avtomobil harakatlanganda boshqariluvchi g‘ildiraklarni
burish yo‘li bilan uning yo‘nalishini o‘zgartirish va yurishini xaydovchi bеlgilagan
yo‘sinda saqlash uchun xizmat qiladi.
Rul boshkarmasi – murakkab tеxnik va gеomеtrik muammolarni o‘z ichiga
olgan komplеks bo‘lib shu kungacha konstruktorlaruni takomillashtirish ustida
ishlar olib bormoqdalar
Avtomobil harakatiga tеgishli paramеtrlarni kеrakligicha o‘zgartirishga
qaratilgan barcha harakatlar to‘plami, avtomobilni boshqarish jarayoni dеb
ataladi. Bu esa avtomobilda rul boshqarmasi orqali amalga oshiriladi.
Rul boshqarmasining umumiy tuzilishi quyidagicha:
5-ilova B/B/B jadvalni to‘ldiradi Bilaman Bilishni istayman Bilib oldim B/B/B jadval savollari: 1. Rul boshqarmasining vazifasi nima? 2. Rul boshqarmasi qanday qismlarga ajratiladi? 3. Rul boshqarmasining avtomobillarga o‘rnatilishidan asosiy maqsad nima? Rul boshqarmasi Rul yuritmasi Rul mеxanizmi Rul kuchaytirgichi
Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
"Avtomobilning burilish sxemasi" mavzusi bo‘yicha o‘quv mashg‘ulitining o‘qitish texnologiyasi O‘quv mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi modeli Vaqt:80 daqiqa O‘quvchi soni:26 ta
-bosqich 
Asosiy - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

|
Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti Pdf ko'rish
|
bet | 171/194 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 11,47 Mb. | | #102246 |
Bog'liq Avtomobillar tuzilishi Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich2-bosqich
Asosiy
(60 daqiqa)
O‘quvchilar bilimlarni faollashtirish
2.1. Og‘izaki savol javob o‘tkazib
o‘quvchilar bilimlarini faollashtiradi
(2-ilova)
Auksionda ishtirok
faol qatnashadi
Maqsad va vazifani belgilanishi
2.2. O‘quv mashg‘uloti mavzusi, rejasi,
maqsad va uning faoliyat natijalari
bilan tanishtiradi va yozib olishlarini
aytadi
Yozib oladilar
Yangi o‘quv material bayoni
2.3. Slaydlar Power point dasturida
(3-ilova) namoyish va sharhlash bilan
mavzu bo‘yicha asosiy nazariy
tushunchalarni bayon qiladi
2.7. Jalb qiluvchi savollar beradi
2.8. Mavzu har bir qismi bo‘yicha
xulosalaydi
2.9. Ma'lumotlarni daftarga qayd
qilishlarini eslatadi (4-ilova)
Kuzatadi, savollarga
javob beradi,
ma'lumotlarni
daftarga qayd qiladi
Yangi o‘quv materialini
mustahkamlash
2.10. Yangi o‘quv materialini
o‘zlashtirish darajasini tekshirishda
B/B/B jadvaldan foydalanadi (5-ilova)
B/B/B jadvalni
to‘ldiradi
3-bosqich.
Yakuniy
(10 daqiqa)
Mashg‘ulot yakuni
3.1. Mavzu yakunlanadi, olingan
nazariy bilimlarni kelgusida kasbiy
faoliyatlarida muhim ahamiyatga ega
ekanligiga o‘quvchilar e'tiborini
qaratadi
Diqqat qiladi
Uyga vazifa beriladi
3.2. Dars davomida yozilgan
kanspektlarni o‘qib kelish, rul
boshqarmasining vazifasi, umumiy
tuzilishi, qismlarining tuzilishini
o‘rganib kelish bo‘yicha vazifa
beradi
Topshiriqni va
berilgan avtomobil
turi va rusumini yozib
oladi
|
| |
O‘quv faoliyati natijalari

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
O‘quv mashg‘ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchi
O‘quvchi
1-bosqich.
O‘quv
mashg‘ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
Tashkiliy qism
1.1. O‘quvchilar bilan salomlashadi
1.2. O‘quvchilarning davomati, ularni va
auditoriyani mashg‘ulotga tayyorligini
tekshirish
1.3. O‘tilgan mavzu yuzasidan
o‘quvchilar bilimini baholaydi, amaliy
mashg‘ulot topshiriqlarini tekshiradi (1-
ilova)
Salomlashadi,
tinglaydi,
savollarga javob
beradi, o‘tilgan
mavzuni gapiradi,
amaliy mashg‘ulot
topshiriqlarini
ko‘rsatadi
-ilova - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
"Gaz taqsimlash mexanizmi" mavzusi bo‘yicha o‘quv mashg‘ulitining
o‘qitish texnologiyasi
O‘quv mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi modeli
Vaqt: 80 daqiqa
O‘quvchi soni: 26 ta
O‘quv mashg‘ulotining shakli va
turi
Nazariy: To‘liq o‘quv mashg‘ulot
O‘quv mashg‘ulot rejasi
1. Gaz taqsimlash mexanizmining
tuzilishi;
2. Gaz taqsimlash mexanizmining
vazifalari;
3. Gaz taqsimlash mexanizmining
qismlarini tuzilishi
O‘quv mashg‘ulotning maqsadi: O‘quvchilarda gaz taqsimlash
mexanizmining umumiy tuzilishi, uning qismlari, turlari, qismlarining tuzilishi
haqidagi tasavvurni shakllantirish
O‘qitish natijalari:
Gaz taqsimlash mexanizmlarining
tuzilishi, ishlashi, turlari, afzalliklari va
kamchiliklarini biladi.
Pedagog vazifalari:
-Gaz taqsimlash mexanizmining
tuzilishini tushuntiradi
- Gaz taqsimlash mexanizmining
vazifasi haqida tushunchalar beradi
- Gaz taqsimlash mexanizmining
qismlarini tuzilishi haqida
tushunchalar hosil qiladi
O‘quv faoliyati natijalari:
-Gaz taqsimlash mexanizmining
tuzilishini aytadi
- Gaz taqsimlash mexanizmining
vazifasi haqida tushuniradi
- Gaz taqsimlash mexanizmining
qismlarini tuzilishini aytadi
-ilova 
B/B/B jadvali - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
"Gaz taqsimlash fazalari" mavzusi bo‘yicha o‘quv mashg‘ulitining
o‘qitish texnologiyasi
O‘quv mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi modeli
Vaqt: 80 daqiqa
O‘quvchi soni: 26 ta
O‘quv mashg‘ulotining shakli va
turi
Amaliy: Amaliyotga bilimlarni
yo‘naltiruvchi mashg‘ulot
O‘quv mashg‘ulot rejasi
1. Gaz taqsimlash fazalari haqida
tushuncha;
2. Gaz taqsimlash fazalarining divigatel
ishiga ta'siri.
O‘quv mashg‘ulotning maqsadi: O‘quvchilarda gaz taqsimlash fazalari
bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni hosil qilish
O‘qitish natijalari:
Gaz taqsimlash fazalarini dvigatel
ishiga ta'sirini biladi
Pedagog vazifalari:
-Gaz taqsimlash fazalari haqida
tushuntiradi
- Gaz taqsimlash fazalarining
dvigatel ishiga ta'siri haqida
tushunchalar beradi
O‘quv faoliyati natijalari:
-Gaz taqsimlash fazalarini aytadi
- Gaz taqsimlash fazalarini dvigatel
ishiga ta'siri haqida tushuniradi
O‘qitish metodlari
Yo‘riqnoma berish, ko‘rsatish, amaliy
-ilova 
B/B/B jadvali - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov
Jamoliddin Bekturdiyevich
“Sovutish tizimi" mavzusi bo‘yicha o‘quv mashg‘ulitining o‘qitish
texnologiyasi
O‘quv mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi modeli
Vaqt: 80 daqiqa
O‘quvchi soni: 26 ta
O‘quv mashg‘ulotining shakli va
turi
Nazariy: To‘liq o‘quv mashg‘ulot
O‘quv mashg‘ulot rejasi
1. Sovutish tizimining vazifasi
2. Sovutish tizimining turlari
3. Sovutish tizimining ishlash prinsplari
4. Suyuqlik bilan sovutish tizimi va havo
bilan sovutish tizimining afzallik va
kamchiliklari
O‘quv mashg‘ulotning maqsadi: O‘quvchilarda sovitish tizimining tuzilishi,
ishlash prinsplari, turlari , afzallik va kamchiliklari haqidagi tasavvurni
shakllantirish
O‘qitish natijalari:
Sovutish tizimi tuzilishi, turlari, ishlash
prinsplarini biladi
Pedagog vazifalari:
-Sovutish tizimining vazifalarini
tushuntiradi
- Sovutish tizimining turlari haqida
tushunchalar beradi
- Sovutish tizimining ishlash
prinsplarini tushuntiradi
- Suyuqlik bilan sovutish tizimi
hamda havo bilan sovutish
tizimlarining afzallik va
kamchiliklarini tushuntiradi
O‘qitish metodlari - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
O‘quv mashg‘ulotining texnologik xaritasi
Ish
bosqichlari va
vaqti
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchi
O‘quvchi
1-bosqich.
O‘quv
mashg‘ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
Tashkiliy qism
1.1. O‘quvchilar bilan salomlashadi
1.2. O‘quvchilarning davomati, ularni va
auditoriyani mashg‘ulotga tayyorligini
tekshiradi, o‘tilgan mavzu yuzasidan
o‘quvchilar bilimini baholaydi
Salomlashadi,
tinglaydi,
savollarga javob
beradi, o‘tilgan
mavzuni
tushuntiradi
2-bosqich
Asosiy
(60 daqiqa)
O‘quvchilar bilimni faollashtirish
2.1. O‘quvchilarga B/B/B jadvalini
to‘ldirishni tushuntiradi (1-ilova).
B/B/B jadvalini
to‘ldiradi
Maqsad va vazifani belgilanishi
2.2. O‘quv mashg‘uloti mavzusi, rejasi,
maqsad va uning faoliyat natijalari bilan
tanishtiradi va yozib olishlarini aytadi
Yozib oladilar
Yangi o‘quv material bayoni
2.3. Slaydlar Power point dasturida
(2-ilova) namoyish va sharhlash bilan
mavzu bo‘yicha asosiy nazariy
tushunchalarni bayon qiladi
2.7. Jalb qiluvchi savollar beradi
2.8. Mavzu har bir qismi bo‘yicha
xulosalaydi
2.9. Ma’lumotlarni daftarga qayd
qilishlarini eslatadi (3-ilova)
Kuzatadi,
savollarga javob
beradi,
ma’lumotlarni
daftarga qayd
qiladi
Mehnat va sog’liqni saqlashning muhimligi

|
Mehnat va sog’liqni saqlashning muhimligi
|
bet | 56/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Mehnat va sog’liqni saqlashning muhimligi
Iqtisodiy, ahloqiy, va qonun bo’yicha mehnatni va sog’liqni saqlash muhim muammoga aylandi. Tashkilotlar yanada raqobatbardosh iqtisodiy olamda daromadli bo’lib qolishga harakat qilmoqdalar. Ushbu tashkilotlar uchun xavfsizlik, sog’liqni saqlash, atrof muhitni mudofaa qilish muammolarini hal qilish yaxshi biznes – amaliyotdan ko’proqni anglatishi mumkin. Tashkilotlar uchun xavfsizlik, sog’liqni saqlash, atrof muhitni mudofaa qilishning kuchli dasturlari omon qolishni anglatishi mumkin.
Mavzudagi barcha ma’lumotlar Fundamentals of occupational safety and health / Mark A. Friend and James P.Kohn.—4th ed. 12 bobidan olingan.
So’nggi yillarda ushbu mamlakatning o’zida ish joyida haryilda 5000 ko’p halokatlar yuz bergan. Mehnat statiskasi byurosining ma’lumotlari bo’yicha tahminan bir yilda har bir yuzta ishchi kishiga beshta shikastlanish va kasal bo’lish yoki tahminan bir yilda to’rt million umumiy son mavjud. Ushbu yo’qotishlar bilan bog’liq bo’lgan xarajatlar milliard dollarni tashkil etadi. Ushbu ko’ngilsiz voqealarga tortilgan kishilarning tebranuvchi soni real xavotirlik hisoblanadi. Mana shu sonlar ortida – onalar, otalar, opa-singillar, aka-ukalar, turmush o’rtoqlar, farzandlar. Ular – Bob kabi insonlar, ularning hayoti hech qachon avvaldagi bo’lmaydi.
Ish joyidagi xavfsizlik va salomatlikga mas’ul bo’lgan mehnatni va sog’liqni saqlash Boshqarmasi (OSHA), xalqaro agentlik Amerikaliklar duch kelayotgan xavfsizlik va salomatlik muammolariga e’toborni qaratishga harakat qilomqda. OSHA naqafat jarima solishga qodir, balki ishchilarining xavfsizligi va salomatligiga ataylab ahamiyat bermayotgan biznes egalari va menedjerlariga qarshi qonuniy harakatlar olib borilishiga erishishlari mumkin. Va yana ish beruvchilar o’zlarini, qurbonlar va ish joyidagi baxtsiz hodisadan so’ng tirik qolganlar tomonidan jo’natilgan, fuqarolik da’vosi obyekti deb topishlari mukin. Xavfsizlik va salomatlik hisoboti yaxshi bo’lmagan ish beruvchilar tibbiy kafolatning o’sayotgan xarajatlari, hamda nomuvofiq ishchilarning mukofoti va kompensatsiyasiga aloqador bo’lishlari mumkin. Afsuski, ayrim ish beruvchilar shikastlanish va ularning mehnat manbalarining ketkazilishiga sarflangan to’liq xarajatlarni ado etishga majburlar. Xabardorlanmagan va o’zlarining qonuniy huquqlarini bilmagan ishchilar biznesning, xavsiz ish olib bormayotganlarning xarajatlarini o’z zimmalariga olishga majburlar. Majburiy qo’llashning qoida va mexanizmlari Qo’shma Shtatlarda ham bor, biroq agentliklar butun qilinmagan, xodimlar esa ogohlantirilmaganlar. Qo’shma Shtatlarda baxtsiz hodislaraning muddatli qisqarishi, barcha jalb qilingan tomonlar, ish beruvchilar, xodimlar, xalqaro va davlat hukumatlarini hisobga olganda, tashabbuskorlikning o’sishini talab qilishi mumkin. Bugungi kunning muammolarini tushub bilish, o’tmishni qayta ko’rib chiqish yo’li bilan kuchaytiriladi.
|
| |
Kimyoviy оmillаr - Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта

|
Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта
|
bet | 101/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Kimyoviy оmillаr – оdаm оrgаnizmigа turli xil xоlаtlаrdа zаrаrli bo’lgаn mоddаlаrdаn tаshkil tоpgаn.
Biоlоgik оmillаr – bu turli xil mikrооrgаnizmlаr vа shuningdеk, o’simliklаr vа hаyvоnlаrning оdаm оrgаnizmigа tа`siri xisоblаnаdi.
Ruhiy-fiziоlоgik оmillаrgа jismоniy vа ruhiy zo’riqishlаr, аqliy zo’riqishlаr, mеhnаtning bir xilligi kаbilаr kiritilаdi.
Jismоniy mеhnаt birinchi nаvbаtdа tаyanch-hаrаkаtlаnuvchi, аsаbiy-muskul, yurаkkа kuchаytirilgаn оg’irlik bеrish, uning ishlаshi uchun zаruriy tizimlаr hаrаkаtini tа`minlаydigаn muhim quvvаt sаrflаri bilаn bоg’liq ishlаb chiqаrish fаоliyati bilаn tаvsiflаnаdi. Bundа diqqаt, xоtirа kаbi оliy ruxiy funksiyalаr vа umumаn intеllеktuаl hаmdа emоsiоnаl sоhаlаr unchаlik zo’riqmаydi. JM dinаmik vа stаtik bo’lishi mumkin.
Mеhnаtning jismоniy оg’irligi dеb, оdаmdаn mеhnаt qilаyotgаndа аsоsаn muskullаrining zo’riqishini hаmdа kеrеkli enеrgiyani tаlаb qiluvchi yuklаmаgа аytilаdi. Ulаr stаtik vа dinаmik ishlаrgа bo’linаdi.
Stаtik ishdа mеhnаt qurоllаri vа prеdmеtlаri bir еrdа qo’zg’аlmаs xоlаtdа bo’lib, ishchi hаm bir xil ishchi xоlаtdа mеhnаt qilаdi.
Dinаmik ish muskullаr qisqаrishi bilаn kеchаdigаn jаrаyon bo’lib, bundа insоn mеhnаt qilish jаrаyonidа o’zi hаrаkаtlаnishi vа mа`lum miqdоrdаgi yuklаrni tаshishi bilаn аmlgа оshаdi, enеrgiya sаrfi muskullаrni kuchаygаn xоldа ushlаb turishgа hаmdа mеxаnik effеkt uchun sаrflаnаdi. Qo’ldа ko’tаrаdigаn yukning mаksimаl оg’irligi аyollаr uchun 10kg dаn, erkаklаr uchun 30 kg dаn оshiq ishlаr оg’ir ish hisоblаnаdi.
Ish miqdоrini fizikаviy оg’ir-еngilligini quyidаgi tеnglаmа bilаn tаfsiflаsh mumkin:
A= (V*H) : {(V*L/ 9) : (V*H1 / 2) * K}
bu еrdа А- ish miqdоri, kg/m; L- yukning ufqiy yo’nаlishdа ko’tаrish mаsоfаsi, m;: N- yukni ko’tаrish bаlаndligi, m; H1 – yukni pаstgа tushirish mаsоfаsi, m; V- ko’tаrilаdigаn yuk mаssаsi, kg; K- yuk ko’tаrish kоeffisiеnti = 6.
Xаtаr – оdаmning mа`lum bir fаоliyatidа shаkllаnuvchi hаvfli hоdisаlаrning miqdоriy tаvsifini ifоdаlаydi.
|
| |
Zaharlanganda birinchi yordam

|
Zaharlanganda birinchi yordam
|
bet | 53/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)5. Zaharlanganda birinchi yordam
Ishlab chiqarish sharoitida zaharlanish organizmga zaharli gazlar suyuqliklar yoki changlarni kirishidan sodir bo`ladi. Uglerod oksidi (is gazi) bilan zaharlanish isitish uskunalaridan noto`g`ri foydalanganda yuz beradi. Ichki yonuv dvigatellaridan chiqayotgan gaz tarkibida ham ugrerod oksidi ko`p miqdorda bo`ladi.
Uglerod oksidi bilan zaharlanganda bosh og`rig`i, bosh aylanishi, kungi l aynishi, hansirash, og`ir holatlarda esa yo`ldan chalg`ish va hushni yo`qotish mumkin. Zaharlanish alomati sezilganda shikastlangan kishini toza havoga olib chiqish, boshiga sovuq kompress bosish va nashatir spirtni hidlatish kerak. SHikastlangan kishi qayd qilmoqchi bo`lsa uni yoni bilan yotqizish lozim. Agar hushini yo`qotsa zudlik bilan vrachni chaqirish va u kelgunga qadar sun`iy nafas berish kerak.
Zaharli хimikatlar bilan zaharlanish alomati sezilganda shikastlangan kishiga zudlik bilan birinchi yordam berish kerak.
Har qanday zaharlanishda avvalo organizmga zaharlarni kirishini to`хtatish tadbirlarini ko`rish kerak. Agar zaharlanish хonada yuz bersa shikastlangan kishini toza havoga olib chiqish, zaharli хimikatlar bilan ifloslangan kiyimlarini echish zarur.
Agar zahar organizmga tomoq yo`llari orqali kirgan bo`lsa, shikastlangan kishiga bir necha stakan iliq suv yoki margantsovkaning kuchsiz eritmasidan ichirish, so`ng qayt qildirish kerak. Qayt qilgandan keyin, zaharni yo`qotish uchun jarohatlangan kishiga 2-3 osh qoshiq faollashtirilgan ko`mir qo`shilgan yarim stakan suv ichirish zarur.
Qayd qilingan tadbirlar, zahar turidan qat`iy nazar qo`llaniladi. Agar zahar turi aniq bo`lsa uning tarkibiga bog`liq ravishda, qo`shimcha tadbirlar qo`llaniladi. Buning natijasida oshqozonga kiritilgan modda zahar ta`sirini neytrallashtiradi.
Zaharli хimikatlar teriga tekkanda suv oqimi bilan yaхshilab sovunlab yuvish yoki zaharni teriga ishqalamasdan, artmasdan doka latta yordamida tushirish so`ng esa sovuq suv yoki kuchsiz ishqorli eritma bilan yuvish talab etiladi.
|
| |
-bosqich 
Asosiy - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

2-bosqich Asosiy (60 daqiqa) O‘quvchilar bilimini faollashtirish 2.1. Tayanch bilimlarni aniqlash va rivojlantirish maqsadida tezkor-so‘rovdan foydalaniladi (1-ilova). O‘quvchilarning fikrlarini umumlashtiradi Savollarga javob beradilar 2.2. Ish tartibini tushuntiradi va ishni bajarish uchun yo‘riqnoma beradi (2-ilova) Amaliy mashg‘ulotni bajarish tartibi bilan tanishadi 2.3. Amaliy mashg‘ulotning maqsad, vazifasini va bajarish tartibini o‘quvchilardan so‘raydi Amaliy mashg‘ulotning maqsad va vazifalarini aytadi Amaliy mashg‘ulotni bajarish 2.4. O‘quvchilarni yakka tartibda ishlashini tashkillashtiradi, faoliyatni kuzatadi, yo‘naltiradi, maslahatlar beradi Amaliy mashg‘ulot natijalarini qayd qiladi va yo‘l qo‘yilgan xatolarni to‘g‘irlaydi 2.5. Amaliy mashg‘ulot natijalarini tekshiradi, xato va kamchiliklarni tushuntiradi Amaliy mashg‘ulot natijalarini ko‘rsatadi, xato va kamchiliklarni to‘g‘irlaydi
Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
3-bosqich. Yakuniy (10 daqiqa) Mashg‘ulot yakuni 3.1. Amaliy mashg‘ulotga yakun yasaydi, xulosalaydi 3.2. O‘quvchilar faoliyatini tahlil qiladi va baholaydi Diqqat qiladilar Uyga vazifa beriladi 3.2.Amaliy mashg‘ulotda berilgan savollarga javob yozib kelish (3-ilova). Savollarni yozib oladilar
Jadvallar qo‘yish - Namangan viloyati norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi

|
Namangan viloyati norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi
|
bet | 35/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikJadvallar qo‘yish.
Power Point dasturida boshqa dasturlardagi kabi jadval ko‘rinishidagi ma'lumotlarni ham kiritish va uni tahrirlash mumkin. Bu standart uskunalar panеlidagi quyidagi piktogrammalar yordamida amalga oshiriladi, ya'ni:
· (MS Word) yoki (MS Exsel) tugmachalar (piktogrammalar) dan birini tanlab bosiladi;
· jadvalning kеrakli ustun va satr paramеtrlari tanlab olinadi va ekranda hosil bo‘lgan jadvalga sonli va matnli qiymatlar kiritiladi;
· jadvalga o‘zgartirishlar kiritiladigan bo‘lsa jadval faollashtiriladi, ya`ni sichqoncha ko‘rsatkichi jadval tasviri ustida ikki marta bosiladi. Jadval bilan ishlashni tugallash sichqoncha ko‘rsatkichi orqali amalga oshiriladi.
Diagrammalarni qo‘yish
· Diagrammani qo‘yish uchun zarur bo‘lgan slaydlar umumiy ko‘rinishidagi diagrammalar bilan ishlash slaydlari tanlanadi.
· tugmachani bosing va kеrakli ko‘rinishdagi diagrammani tanlang. Paramеtrlarni o‘rnating hamda qiymatlarni kеraklicha o‘zgartiring.
· Diagramma kattaligini o‘zgartiring va kеrakli joyga o‘rnating.
Rasm chizish
Rasm chizish WORD dagi kabi amalga oshiriladi. Asosiy farqi shundaki, PowerPoint qo‘shimcha grafik elеmеnt ichiga matn yozish va ularni ixtiyoriy burchakka aylantirish imkoniyatini bеradi.
PowerPoint da yana «Автофигура» (Avtofiguralar) dеgan imkoniyatlar mavjud. Bu imkoniyatdan foydalanganda sariq rombchaga ahamiyat bеring.
Rasm chizish uchun mo‘ljallangan tugmachalar chap tomondagi «Рисование» (Chizish) hamda «Рисование Q» (Chizish Q) panеllariga joylashgan.
Slaydlarni ko‘chirish, nusxa olish va qayta takrorlash
Bir taqdimotda slaydlarni qayta takrorlash
1. Qayta takrorlanadigan slaydni bеlgilang.
2. «Вставка» (Quyish) mеnyusidagi «Dublirovat slayd» (Slaydni takrorlash) buyrug‘ini tanlang.
Boshqa taqdimotga slaydlarni ko‘chirish
1. Joriy hamda slayd ko‘chirilayotgan taqdimotlarni oching va «Slaydlarni saralash»rеjimiga o‘ting.
2. Ikkala slaydni bir oynada yonma-yon aks ettirish uchun «Okno» mеnyusida «Упорядотичь всё» (Barchasi tartiblansin) buyrug‘ini tanlang.
3. Tanlangan slaydni bir taqdimotdan ikkinchisiga olib o‘ting.
|
| |
Reja:
1.Power Point dasturida rasmlar, jadvallar, diagrammalarni qo‘yish va rasm chizish

|
Reja:
1.Power Point dasturida rasmlar, jadvallar, diagrammalarni qo‘yish va rasm chizish
|
bet | 34/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikReja:
1.Power Point dasturida rasmlar, jadvallar, diagrammalarni qo‘yish va rasm chizish.
2.Slaydlarni ko‘chirish, nusxa olish,
3. Slaydlarni qayta takrorlash va slaydlarni o‘chirish.
Tayanch iboralar:
Power Point dasturida rasmlar, jadvallar, diagrammalarni qo‘yish, rasmlar chizish. Slaydlarni ko‘chirish, nusxa olish, qayta takrorlash va slaydlarni o‘chirish.
Amalda bajariladi: Тaqdimot, slayd yaratish, animatsiya o‘rnatish, effekt Kompyuter grafikasi, reklama, illyustrativlik, namoyish etishlik, animatsionlik, muhandislik, ilmiylik, tijoratlik kompyuter grafikasi, animatsion kompyuter grafikasi, kompyuter dasturlari, ma’lumotlar majmuasi, axborotlar tarkibi, jadvalli protsessor, grafika protsessori, statistika protsessori, ma’lumotlarni import/eksport qilish.
Rasm qo‘yish.
Taqdimotga rasm qo‘yish yoki rasmni boshqa taqdimotdan olib qo‘yish mumkin.Buning uchun quyidagi ishlar bajariladi:
Rasm qo‘yish uchun:
· Rasmni qo‘yish kеrak bo‘lgan slayd ko‘rinishi tanlanadi.
· tugmachasi bosiladi va Clip Art darchasidagi kеrakli rasm tanlab olinadi.
·Shu darchadan «Вставить» (Kiritilsin) tugmachasi bosilgandan so‘ng yaratilayotgan prеzеntatsiyada rasm paydo bo‘ladi.
hosil bo‘lgan rasmning kattaligini o‘zgartirish va uni boshqa joyga ko‘chirish ham mumkin. Buning uchun:
· Rasm faollashtiriladi, ya`ni rasm ustida sichqoncha ko‘rsatkichi bosiladi;
· Chеgaradagi ramka orqali rasm kеrakligicha kattalashtiriladi yoki kichiklashtiriladi;
· Faollashgan ramkadagi rasm sichqoncha orqali kеrakli joygacha sudrab o‘tkaziladi.
Boshqa taqdimotdan rasm olib qo‘yish uchun:
«Вставка» (Qo‘yish) — «Рисунок» (Rasm) — «Из файла» (Fayldan) buyruqlari tanlanadi.
Natijada, ekranda uskunalar panеli paydo bo‘ladi. Bu panеl «Nastroyka izobrajеniya» (Tasvirni sozlash) panеli bo‘lib, u orqali rasmni ko‘chirish, bo‘yash, ramka o‘tkazish, rasm kontrastini (tiniqligini) to‘g‘irlash mumkin.
Rasmni skanеr orqali ham qo‘yish: buning uchun «Вставка» (Qo‘yish) mеnyusida «Рисунок» (Rasm) kеyin «Со сканера» (Skanеrdan) buyrug‘i tanlanadi. Rasm «MS PHOTO EDITOR» da ochiladi va uni o‘zgartirish mumkin bo‘ladi.
|
| |
O’tkazgich - Yuqori kuchlanish texnikasi

168
oralig’ining o’rtacha razryadlanish gradientiga teng bo’lgan maksimal
qiymatgacha etishadi.
H
l
1,3 bo’lishi maqsadga muvofiq hisoblanmaydi.
H
l
nisbatni oshirish uchun likopning diametrini oshirish, izolyator
qalpog’ining o’lchamini kamaytirish yoki sterjenning uzunligini kamaytirish
orqali izolyator balandligini kamaytirish mumkin.
Izolyatorning mexanik mustahkamligini oshirish, har doim izolyator
boshining o’lchamini oshishiga olib keladi. Shuning uchun bir vaqtning o’zida
H
l
nisbatning optimal qiymatini saqlash uchun likopning diametrini oshirishga to’g’ri
keladi.
Ymg’ir yog’ayotgan paytda butun kuchlanish izolyatorning ho’llanmagan
sirtiga to’g’ri keladi, shuning uchun
H
l
nisbatning ko’payishi o’z navbatida ho’l
razryadlanish kuchlanishining oshishiga olib keladi. 4.6- rasmda o’zgaruvchan
kuchlanish yoki kuchlanish impulsida o’rtacha razryadlanish kuchlanganligining
H
l
nisbatga bog’liqlik grafigi keltirilgan.
4.6- rasm. Likopsimon izolyator uchun o’rtacha razryadlanish kuchlanishining
H
l
nisbatga
bog’liqligi: 1- o’rtacha quruq razryadlanish kuchlanishi (
E
o’r
) ; 2 – o’rtacha ho’l razryadlanish
kuchlanishi gradienti (
E
HR
); 3 - to’liq musbat qutbli impulslarda o’rtacha razryadlanish gradienti
(
E
); 4 - to’liq manfiy qutbli impulslarda o’rtacha razryadlanish kuchlanishi (
E
imp
).
E
imp
E
HR
E
o’r
PowerPoint-da diagramma ma'lumotlarini qanday tahrirlash mumkin?

|
PowerPoint-da diagramma ma'lumotlarini qanday tahrirlash mumkin?
|
bet | 40/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikPowerPoint-da diagramma ma'lumotlarini qanday tahrirlash mumkin?
Diagramma ma'lumotlarini o'zgartirish uchun elektron jadvalni qayta ochishingiz kerak. Buning uchun:
1. Diagrammani tanlash uchun slaydni bosing.
2. Конструктор yorlig'ida Ma'lumotlarni o'zgartirish (изменить данные) belgisini bosing:
Ma'lumotlar bilan jadval paydo bo'ladi, unda biz kerakli o'zgarishlarni qilamiz:
Excel fayl ma'lumotlaridan diagramma qanday yaratiladi?
Excel elektron jadval ma'lumotlaridan diagramma tuzishning ikki yo'li mavjud.
1-usul.
Diagramma ma'lumotlari bilan Excel faylini oching.
PowerPoint-da diagramma yaratamiz (yuqorida ko`rsatilgan).
Exceldan ma'lumotlarni PowerPoint elektron jadvaliga nusxalash.
2-usul.
Ikkinchi usul PowerPoint diagrammasini Excel jadvaliga ulashga asoslangan. Ushbu usul qulay, chunki bog'langan Excel faylida o'zgarishlar bo'lsa, PowerPoint-dagi ma'lumotlar avtomatik ravishda o'zgaradi.
Keling, ulanish jarayonini bosqichma-bosqich ko'rib chiqaylik.
1. "Qo'shish" (Вставка) yorlig'ida Ob'ekt (Объект) belgisini bosing:
3. Bog'lanish opsiyasi yonidagi katakchani belgilang (belgi qo'ying) va OK tugmasini bosing:
Biz PowerPoint slaydidagi Excel faylidan ma'lumotlarni olamiz:
Diagramma turini qanday o'zgartirish mumkin?
Istalgan vaqtda boshqa diagramma turiga o'tish oson.
1. O'zgartirmoqchi bo'lgan diagrammani sichqonchaning chap tugmasi bilan bosing. diagrammani tanlaganingizda, Конструктор yorlig'i va Diagramma turini (Изменить тип диаграммы) o'zgartirish yorlig`i faydo bo'ladi. Biz uni bosamiz:
2. Ochilgan muloqot oynasida kerakli diagramma turini tanlang va OK tugmasini bosing. Bizning misolimizda gistogrammani grafik bilan almashtiramiz:
PowerPoint diagrammasida satr va ustunlarni qanday almashtirish mumkin?
Ba'zan siz diagrammada ma'lumotlarni ko'rsatish usulini o'zgartirishingiz kerak bo'ladi.
1. O'zgartirmoqchi bo'lgan diagrammani sichqonchaning chap tugmasi bilan bosing. Grafikni tanlaganingizda, Конструктор yorlig'i va Ma'lumotlarni tahrirlash (Изменить данные) vositasi paydo bo'ladi. Biz uni bosamiz:
2. Ma'lumotlarni o'zgartirish tugmasini bosgandan so'ng, Qator/Ustun opsiyasi faollashadi. Biz uni bosamiz va ustunlar va qatorlar bo'yicha guruhlash o'zgarganini ko'ramiz: endi kitoblarning janrlari diagrammada belgilangan (yillar bor edi), ma'lumotlar esa yillar bo'yicha guruhlangan (janrlar bo'yicha edi). Ya'ni, ustunlar va satrlardagi ma'lumotlar o'zgargan:
|
| |
Nazorat savollari - Yuqori kuchlanish texnikasi

166
izolyatsiyalovchi materiallarning, ayniqsa stekloplastikaning o’zlashtirilishi
sterjenь ko’rinishdagi izolyatorlar uchun keng istiqbol ochib berdi. Chunki, u
mexanik mustahkamligi buyicha po’latdan qolishmasada vazni po’latga nisbatan 4
marta engil. Bu esa uning diametrini kattalashtirish hisobiga shikastlovchi yukni
oshirishga imkon beradi.
Ammo stekloplastik izolyatorlarni yasash kelajakda amalga oshirilishi
mumkin. Shu sababli hali HEULsida keng tarqalgan izolyator – likopsimon
izolyatorlar bo’lib qoladi. Chunki chinidan va ayniqsa toblangan shishadan
yasalgan izolyatorlarning yuqori mustahkamligi, bu materiallarning siqishga
bo’lgan mustahkamligi uning uzishga bo’lgan elektrik mustahkamligidan kattaligi
bilan xarakterlanadi. Xozirgi vaqtda 40 tonna yukni ko’tara oladigan likopsimon
izolyatorlar amalda qo’llanilmoqda. Likopsimon izolyatorlar o’tkazgichlarni osish
uchun ketma – ket ulanib izolyatorlar shodasini tashkil etadi.
Kuchlanishi 35 kV va undan yuqori bo’lgan HEULda o’tkazgichlarni
tayanchlarga mahkamlash uchun osiluvchan izolyatorlar shodasidan foydalaniladi.
Oraliq tayanchlarda izolyatorlar shodasi vertikal holatda joylashib, ular
tutib
Yuqori kuchlanish texnikasi - bet 78

n
Sin
)
1
(
2
;
n- to’plamdagi o’tkazgichlar soni;
0
r
- o’tkazgiching radiusi; a – o’tkazgichlar
orasidagi masofa (fazani parchalash qadami).
0
nuqtada
0
E
maksimal qiymatga
ega:
r
'
o
maks
kE
E
,
(4.19)
bu yerda
a
r
1
k
0
.
nuqtada
)
a
r
(
E
E
0
min
1
.
182
, k koeffitsientlarning qiymatlari to’plam ikki, uch va to’rtta o’tkazgichdan
iborat bo’lgan holatlar uchun 4.4- jadvalda keltirilgan.
4.4- jadval. Parchalangan faza uchun ekvivalent radius
0
r
va
,
k
koeffitsientlarning
qiymatlari.
Fazadagi o’tkazgichlar soni n
2
3
4
Koeffitsient
2
3
2
3
2
Koeffitsient
k
a
r
0
2
1
a
r
0
3
2
1
a
r
0
2
3
1
Ekvivalent radius
Э
r
a
r
0
3
2
0
a
r
4
3
0
2
a
r
Yuqorida keltirilgan formulalar bo’yicha olib borilgan hisoblashlar
ko’rsatadiki, agar to’plamning summaviy ko’ndalang kesimi o’zgarmas qolsa,
o’tkazgichlar sirtidagi elektr maydon kuchlanganligi to’plamdagi o’tkazgichlar
soni oshgani sari pasayib boradi. O’tkazgichlar sirtida elektr maydon
kuchlanganligi
maks
E
ning pasayishi yuqori kuchlanish elektr uzatish liniyalarida
fazani parchalashni qo’llashning maqsadga muvofiqligini bildiradi. Elektr uzatish
liniyasi
o’tkazgichlarining
sirtidagi
solishtirma
zaryad
emas,
balki
o’tkazgichlardagi kuchlanish doimo ma’lum bo’ladi. Shu sababli faza
kuchlanishining qiymatlaridan foydalanib, o’tkazgichlar sirtida mujassamlangan
solishtirma zaryadni hisoblash muhim masala hisoblanadi.
Parchalangan o’tkazgichlar to’plamlarining solishtirma zaryadlari (q)ni
hisoblashda ularni ko’pincha bitta ekvivalent o’tkazgich bilan almashti-riladi.
Ekvivalent o’tkazgichning radiusi
Э
r
quyidagi formula yordamida hisoblaniladi.
n
k
Sin
)
n
Sin
a
(
r
r
n
k
n
Э
1
1
1
0
,
bu yerda П ko’paytmani bildiradi.
n ta o’tkazgichli sistemada potentsial bilan zaryad orasidagi bog’lanishni
Maksvellning tenglamasi orqali ifodalashimiz mumkin:.
183
n
nn
n
n
n
n
n
|
Nazorat savollari - Yuqori kuchlanish texnikasi

293
8.
Havo liniyalarida izolyatsiyaning tayanchdan o’tkazgichga tomon
yo’nalishda teskari qoplanishi qanday holatlarda yuzaga kelishi mumkin?
7.6. Elektr sistemalarida ichki o’takuchlanishlar
Nominal kuchlanishning o’sishi va HEULning uzunligining oshishi, va shu
bilan birga atmosfera o’takuchlanishini chegaralashda erishilgan yutuqlar shunga
olib keldiki, hozirgi vaqtda elementlar izolyatsiyasining sathini o’rnatishda ichki
o’takuchlanish katta rolь o’ynaydi. Ichki o’takuch-lanishni tekshirishni ikkita
guruhga bo’lib o’rganamiz:
Yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlari tebranuvchanlik xususiyatiga ega,
chunki uning tarkibida jamlangan va tarqalgan sig’imlar va induktivliklar mavjud.
Normal rejimda aktiv quvvatni uzatishda bu xususiyat o’zini sezdirmaydi. Elektr
tarmog’ining reaktiv elementlarida mujjasamlangan elektr va magnit energiyalari
tebranishning asosiy sabablaridan biri hisoblanadi. Kommutatsiya izolyatsiyaning
qoplanishiga olib keladigan o’takuchlanish bilan tugallanadigan o’tkinchi
jarayonga olib kelishi mumkin. Bunday kommutatsiyalarga birinchi navbatda
yuklanmagan liniyani o’chirishda o’chirgichda yoyning takroriy yonishi,
generatorlarning asinxron yurishida liniyani o’chirish, avtomatik qayta ulash
(AQU) va boshqalar kiradi.
Kommutatsiya paytida sodir bo’ladigan o’takuchlanishni – kommutatsiya
o’takuchlanishi deb nomlash qabul qilingan.
Kommutatsiya - Yuqori kuchlanish texnikasi

296
a)
b)
v)
7.11- rasm. Liniyani ulashda o’takuchlanishni hisoblash uchun sxema.
a – boshlang’ich sxema; b – T- shakldagi almashtirish sxemasi; v – hisobiy tebranuvchan
kontur.
Liniyani ulashda kuzatiladigan o’takuchlanishni o’rganishning eng oddiy
sxemasi 7.11,a- rasmda keltirilgan. Bu sxemada uzunligi
l
, to’lqin qarshiligi
Ζ
bo’lgan liniya oldindan ulangan
X
1
reaktiv qarshiliq orqali sinusoidal qonuniyat
bilan o’zgaruvchi kuchlanish manbaiga ulanadi.
Qisqa liniyalar uchun uning T yoki P shakldagi almashtirish sxemasidan
(7.11,b- rasm) foydalanish mumkin.. Liniya qanday almashtirish sxemasi bilan
tasvirlanmasin uni doimo tebranish konturi ko’rinishida ifodalashimiz mumkin
(7.11,v- rasm). 7.11,b- rasmdagi sxema uchun
2
1
l
Χ
Χ
Χ
;
l
b
b
. Yulduzcha
ulangan sxemani uchburchak ko’rinishga keltirsak, quyidagini hosil qilamiz:
]
)
b
-
(
[
b
b
1
-
l
l
l
l
1
1
2
.
(7.44)
Nazorat savollari - Yuqori kuchlanish texnikasi

174
Izolyatorlar shodasidagi izolyatorlar soni
8
И
n
va shodaning erga va
o’tkazgichga nisbatan sig’imi diyarli teng bo’lsa, shodaning o’tkazgichga nisbatan
joylashgan izolyatordagi kuchlanish tushishining qiymati shodadagi izolyatorlar
soniga bog’liq bo’lmasdan, shodaning erga va o’tkazgichga nisbatьan xususiy
sig’imlarining nisbati bo’yicha aniqlani-ladi. SHunday qilib, ushbu xususiy
sig’imlar qancha katta bo’lsa, kuchlanishning tushishi ham shuncha katta bo’ladi.
4.7- rasm. Kuchlanishi 500 kV bo’lgan PS – 12 rusmli tutib turuvchi izolyatorlar shodasi
bo’ylab kuchlanishning taqsimlanishi (shodadagi umumiy kuchlanishga nisbatan foizlarda).
4.8- rasm. Izolyatorlar shodasining almashtirish sxemasi.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, eng katta kuchlanish tushuvi o’tkazgichga
yaqin joylashgan izolyatorda bo’lsa, eng kichik kuchlanish tushuvi o’rtada
,5I
Ya - Yuqori kuchlanish texnikasi

292
l
h
n
n
urilish
t
4
,
(7.42)
bu yerda
urilish
n
- liniyaga uriluvchi yashinlar soni.
Izolyatsiyadagi kuchlanish uning impuls razryadlanish kuchlanishiga
tenglashsa yoki undan oshsa, liniya izolyatsiyasining tayanchdan faza
o’tkazgichlariga teskari qoplanishi kuzatilishi ro’y beradi.
Yashinning himoya trosini yorib o’tib, liniya izolyatsisini shikastlantirish
ehtimoli quyidagi formuladan foydalanib topiladi:
4
90
h
P
lg
a
,
(7.43)
bu yerda
h
- tayanchning balandligi, m;
- trosning ekranlash ta’sirini
xarakterlovchi – vertikal va trosni o’tkazgich bilan bog’lovchi to’g’ri chiziqlar
orasidagi burchak.
kV/sm - Yuqori kuchlanish texnikasi

172
izolyatorlar uchun qanaotlantirilgani sababli shodaning razryadlanish kuchlanishi
razryadlanishni rivojlanishining yuqorida keltirilgan uchinchi yo’li bilan
belgidanib, u izolyatorlarning rusumiga bog’liq emas.
Yomg’ir yog’ayotgan sharoitda kuchlanish to’laligicha pastki kam
ho’llangan sirtga yotadi, shuning uchun
H
l
sir
kattalishishi izolyatorlar shodasining
ho’l razryadlanish kuchlanishining oshishiga olib keladi.
Yuqori kuchlanish texnikasi - bet 67

160
va keskin nosimmetrik elektrodli oraliq «sterjenь –tekislik». Bunday oraliqlarning
razryadlanish xarakteristikasi chegaraviy hisoblanadi (4.4- rasm). Bu rasmda
elektr uzatish liniyasining tipik havo oraliqlarining razryadlanish xarakteristikasi
keltirilgan. Tayanchda liniyaning izolyatsiya sathini aniqlaydigan oraliq yon
tomondan esayotgan shamolning ta’sirini hisobga oluvchi «o’tkazgich–tayanch
ustuni» S
1
hisoblanadi. Himoya armaturasi bilan jixozlangan liniyalarda bu S
1
oraliq ko’rinishida himoya armaturasi bilan tayanch ustuni yoki traversi orasi
olinadi. Bu oraliq elektrodlar simmetriyasi bo’yicha «sterjenь – sterjenь» va
«sterjenь – tekislik» o’rtalik holatni egallaydi. Xuddi shunday bunday oraliqning
razryadlanish xarakteristikasining ham o’rtacha holatni egalaydi.
4.4- rasm. Havo oraliqlarining o’rtacha razryadlanish kuchlanishi:
1) sterjenь – sterjenь elektrodlari orasidagi razryadlanish kuchlanishi;
2) sterjenь – tekislik elektrodlari orasidagi razryadlanish kuchlanishi;
3) o’tkazgich – tayanch orasidagi razryadlanish kuchlanishi;
4) o’tkazgich – er orasidagi razryadlanish kuchlanishi;
5) o’tkazgich – er (sterjenli) orasidagi razryadlanish kuchlanishi;
Liniyaning tayanchlari oralig’idagi izolyatsiya sathi «o’tkazgich –
o’tkazgich»
S
X
l - Yuqori kuchlanish texnikasi

299
a)
b)
v)
g)
7.12- rasm. O’chirilayotgan liniya bo’ylab kuchlanishning har xil momentlar uchun
taqsimlanishi. a – birinchi yoy yongandan so’ng uning liniya oxiridan qaytgunicha; b – xuddi
to’lqinning liniya oxiridan qaytgandagisi; v - ikkinchi yoy yongandan so’ng uning liniya
oxiridan qaytgunicha; g - xuddi to’lqinning liniya oxiridan qaytgandagisi hisoblanadi.
Induktiv elementni o’chirishda paydo bo’ladigan o’takuchlanishni o’rganish
uchun 7.13- rasmda keltirilgan almashtirish sxemasidan foydalanamiz. Bu
sxemadagi
L
1
va
S
1
- manbaining induktivligi va sig’imi,
L
2
- ulanayotgan
induktivlik, masalan transformatorning, salt ishlash rejimidagi induktivligi,
S
2
-