I BOB. INKLYUZIV TA’LIMNING NAZARIY ASOSLARI

I BOB. INKLYUZIV TA’LIMNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. INKLYUZIV TA’LIM KURSINING PREDMETI,
MAQSADI, OBYEKTI TAMOYILLARI
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan barcha islohotlar zami-
rida, eng avvalo, kelajak avlodning barkamol boʻlib ulgʻayishi, hech
kimdan kam boʻlmay dunyo arenalarini zabt etishga qodir farzandlar
boʻlib yetishishi kabi dolzarb masalalarni hal etish turadi. Ayniqsa,
yetim va ota-ona qaramogʻisiz qolgan, nogiron, rivojlanishida
nuqsoni bor bolalarning ijtimoiy himoyasi hamisha davlat va
jamiyatning ustuvor vazifasi hisoblangan. Ushbu vazifani amalga
oshirish borasida Oʻzbekiston Respublikasida rivojlanishida nuqsoni
boʻlgan kishilarning huquq va erkinliklarini, teng imkoniyatlarini
ta’minlash, turmush faoliyatidagi cheklanish, chegaralarni bartaraf
etish, ta’limni tashkil etish va boshqarishga zamonaviy yondashuv,
uning sifati va samaradorligini oshirish, jamiyatda aholining turli
qatlamlari uchun ta’limning uzviylik va uzluksizligini ta’minlash
borasida talaygina ishlar amalga oshirib borilmoqda.
Bolalik bosqichida inson psixologo-pedagogik jihatdan kuchli
ta’sirlanadi. Oʻsib kelayotgan bola organizmi, uning miya tuzili-
shining ichki imkoniyatlari chegarasizligini inobatga olgan holda
tashkil etilgan korreksion-pedagogik, psixologik hamda tibbiy ishlar
bolaning birlamchi nuqsonini kamaytirib, ikkilamchi nuqsonlarning
oldini olishga yordam beradi. Bularning hammasi rivojlanishida
nuqsoni boʻlgan bolani mustaqil, hech kimga qaram boʻlmagan holda
hayot kechirishga tayyorlash omillaridir.
Bolalarning ijtimoiy reabilitatsiyasi (tiklash) va ijtimoiy adap-
tatsiyasi (moslashuvi) – bu nafaqat qalbdagi sifatlarni, balki yangi
texnologiya va innovatsiyalarning paydo boʻlishi bilan tadrijiy
7
rivojlanib boradigan bu nozik sohada professional yondashuvni talab
qiladigan sermashaqqat mehnatdir. Bu sohaning takomillashuvida
nogironligi boʻlgan bolalar boʻyicha idoralararo muhtoj bolalarning
ijtimoiy moslashuvi holatini oʻrganish boʻyicha tadqiqotlar olib
borildi.
Respublikamizda ijtimoiy tashabbuslarni qoʻllab-quvvatlash
jamgʻarmasi tomonidan 2007 yilda «Oʻzbekistonda inklyuziv ta’lim»
loyihasi amalga oshirilgan bo‘lib, loyihada Oʻzbekiston Respublikasi
Xalq ta’limi vazirligi, Oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi, Navoiy
shahridagi «Umr» imkoniyati cheklangan bolalarga yordam berish
markazi, Samarqand shahridagi «Hayot» nomli nogironlarga yordam
berish markazi, Jizzax shahridagi «Istiqbolli avlod» markazi,
Qashqadaryo viloyatining Qarshi shahridagi «Umid» tashabbuslarga
koʻmak berish va rivojlantirish markazi, Termiz shahridagi «Imkon»
imkoniyati cheklangan bolalar va oilalarga koʻmak berish markazi,
Fargʻona viloyatining Qoʻqon shahridagi «Ziyo» maxsus zaruratli
bolalarga ijtimoiy koʻmak berish markazi, maqsadli hududlar hokim-
liklari, Oʻzbekistondagi Shvetsariya elchixonasi hamkorlik qilishdi.
Ushbu loyiha doirasida Toshkent, Guliston, Qarshi, Samarqand,
Termiz, Andijon, Qoʻqon, Nukus, Buxoro, Urganch shaharlarida
joylashgan ayrim maktabgacha ta’lim muassasa, maktab, kasb-hunar
kollejlari va akademik litseylarda imkoniyati cheklangan bolalar
aralash guruhlarda inklyuziv texnologiya asosida ta’lim-tarbiya
olishdi.
Mamlakatimizda imkoniyati cheklangan bolalar ta’lim-tarbiya-
si va ularning ijtimoiy hayotga moslashuviga qulay sharoitlar yaratib
berilmoqda. Ularni jamiyatga integratsiya qilish, avvalo, imkon qadar
salomatligini tiklash maqsadida «Imkoniyati cheklangan bolalar
uchun umumiy ta’lim loyihasi» asosida ish yuritib kelinmoqda.
Bunda, asosan, inklyuziv ta’lim imkoniyatlaridan foydalanish koʻzda
8
tutilmoqda. Natijada inklyuziv ta’limni tashkil etishning pedagogik-
psixologik xususiyatlarini, oʻziga xos imkoniyatlarini
2
chuqurroq
oʻrganish, u bilan bogʻliq muammolarni aniqlash, samaradorlik
jihatlarini asoslab berish dolzarb ilmiy muammoga aylanmoqda.
Chunki inklyuziv ta’lim usuli barcha bolalarning ruhiy-jismoniy
holatidan qat’iy nazar ta’lim jarayonida toʻlaqonli ishtirok etishini
ta’minlashga qulay imkoniyat yaratadi.
Ayniqsa, u alohida yordamga muhtoj bolalarning atrofdagilar
bilan muloqotda boʻlishi, ijtimoiy muhit talablariga javob bera
oladigan boʻlib ulgʻayishi, oʻz kundalik-maishiy ehtiyojini qondira
olish koʻnikmalarini egallashi, hayotga moslashib, umumta’lim
maktablarida sogʻlom tengdoshlari bilan teng sharoitlarda oʻqiy
olishi, ular bilan oʻzaro doʻstona munosabatga kirishishi, darslarni
oʻz vaqtida oʻzlashtirishi, topshiriqlarga mas’uliyat bilan yonda-
shishi uchun qulayliklar tugʻdiradi. Shuni nazarda tutib, mazkur
darslikda inklyuziv ta’limning oʻziga xos samaradorlik belgilarini
asoslash, uni oiladan, maktabgacha ta’lim muassasalaridan boshlab
oliy ta’limgacha boʻlgan uzluksiz ta’lim jarayonida yoʻlga qoʻyish
uchun zaruriy pedagogik-psixologik yondashuv yoʻllarini aniqlash
koʻzda tutildi. Shunisi borki, inklyuziv ta’lim nafaqat nogiron bola-
lar oʻrtasida, balki sogʻlom turmush tarziga asoslangan oilada
tarbiyalanayotgan bolalar oʻrtasida, maktabgacha ta’lim muassasa-
larida, maktablarda, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida ham
fanlarni oʻzlashtirish darajasi turlicha boʻlgan oʻquvchilar uchun
qulay imkoniyatlar yarata oladi. U orqali oʻquvchilarning bir-biriga
ijobiy ta’sir koʻrsata olishiga erishish yaxshi natija keltiradi. Lekin
ba’zan sogʻlom bolalar bilan nogiron bolalar orasidagi tafovut sezi-
lib qolishi, nogiron bola oʻz tengdoshlariga qoʻshilmay, tortinishi, oʻz
imkoniyatlaridan foydalana olmasligi sabab uyalib turishi, kamsiti-
2
YUNESCO: Jamiyatga va inklyuziv ta’limga muhtojlarga qaratilgan Dastur. – 1994.
9
lishi, ayrimlari esa oilada haddan tashqari erka oʻstirilganligi tufayli
qaysarlik, injiqlik qilishi kuzatiladiki, bunday sharoitda ta’lim
amaliyoti va ta’lim xizmatlarini tashkillashtirishda oʻzgarishlar
qilishga toʻgʻri keladi. Bularning barchasi inklyuziv ta’lim jarayoni
oʻziga xos murakkabliklarga ega ekanligini va shu sohada ishlay-
digan oʻqituvchilar, sinf rahbarlari, tarbiyachilar, kasbiy mahorat
ustalari zimmasiga jiddiy talablar va mas’uliyatlar yuklashini
oydinlashtiradi.
Inklyuziv ta’limni oiladan maktabgacha ta’lim
muassasalarida, umumta’lim maktablarida, kasb-hunar
kollejlari va oliy oʻquv muassasalarida joriy etish
natijasida imkoniyati cheklangan insonlarga nisbatan umumiy
munosabat oʻzgarayotgani ma’lum boʻldi. Bu esa ularning hayotda
muvaffaqiyat qozonishi uchun omil boʻlib xizmat qilishi mumkin.
Inklyuziv ta’lim imkoniyati cheklangan bolalarga umumta’lim
jarayonidagi barcha tadbirlarda faol va muntazam ishtirok etish
imkonini beradi. Buning natijasida stereotiplar shakllanishining oldi
olinib, koʻrsatiladigan individual yordam imkoniyati cheklangan
bolalarni jamiyatdan ajratib qoʻymaydi. Ular olgan koʻnikmalarini
umumlashtirish imkoniga ega boʻlishadi. Imkoniyati cheklangan
insonlar uchun ishlab chiqilgan va jamiyatga reja asosida joriy
etilayotgan inklyuziv ta’lim strategiyasi oʻqishning uzluksiz va
muttasilligini ta’minlaydi. Oila – bolalar bogʻchasi – maktab – kasb-
barcha o‘quvchilar uchun maxsus ta’lim
ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning
farqliligini inobatga olgan holda ta’lim
muassasalarida ilm olishda teng huquqlilikni
ta’minlashdir.
|