E. S. Biryukov oligopolist bozorlarda firmalarning o'zbek harakatlari strategiyasi

E. S. Biryukov
OLIGOPOLIST BOZORLARDA FIRMALARNING
O'ZBEK HARAKATLARI STRATEGIYASI.
Oligopolistik bozorlarda firmalar o'rtasidagi o'zaro munosabatlar strategiyasining
xususiyatlari ko'rib chiqiladi. Oligopolistning muayyan strategiyani tanlashiga ta’sir etuvchi
omillar aniqlandi, firma-oligopolistlar o‘rtasidagi strategik o‘zaro munosabatlarning asosiy
turlari tahlil qilindi. Firmalar o'rtasidagi strategik o'zaro munosabatlarning asosiy
modellarining xarakteristikalari berilgan va oligopoliyadagi firma tomonidan strategik
qarorlar qabul qilish algoritmi ishlab chiqilgan.
Iqtisodiyotni boshqarishning ma'muriy-buyruqboz usullaridan samaraliroq, bozor
usullari va modellariga o'tish natijasida yuzaga kelgan mikro va makro darajada
zamonaviy Rossiya iqtisodiyotida sodir bo'layotgan o'zgarishlarni tahlil qilish uning
o'rni va roli haqidagi savolni tobora ko'proq qo'zg'atmoqda. jamiyatdagi xo'jalik
yurituvchi sub'ektlarning. Ma’muriy-buyruqbozlik tizimi doirasida rivojlangan
iqtisodiyotning asosiy bo‘g‘inlari o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlar asta-sekin o‘z
ahamiyatini yo‘qotmoqda va birinchi o‘rinda sub’ektlar o‘rtasidagi iqtisodiy
munosabatlarning yangi, yanada progressiv shakllarini izlash muammolari turibdi.
jamiyat a'zolarining o'sib borayotgan ehtiyojlarini maksimal darajada qondirishni
ta'minlaydigan bozor jarayonlari. Bu jarayonlarning barchasi iqtisodiyotning asosiy
sub'ektlari bo'lgan korxona va firmalarga ta'sir qilmasligi mumkin emas. Zero, ular
zamonaviy bozor jarayonining asosiy tarkibiy birliklari hisoblanadi.
Korxonalarning ma'muriy-buyruqbozlik iqtisodiy tizimi doirasida faoliyat
ko'rsatishi sanoat markazidan kelayotgan buyruq va ko'rsatmalarga qat'iy rioya
qilib, iqtisodiyotda passiv rol o'ynashga majbur bo'lishiga olib keldi. Korxonalarga
tarmoqdagi o‘zgarishlarni tahlil qilish, ehtiyojlar tarkibini o‘rganish, yangi
mahsulot va xizmatlar yaratish bo‘yicha faol ish olib borish kerak emas edi.
Shunday qilib, biz hozir tushunadigan shakldagi raqobatbardosh o'zaro
ta'sirlarning ma'nosi shunchaki yo'q edi. Shu bilan birga, zamonaviy
kompaniyaning asosiy xususiyati - mustaqillik yo'q edi.
Rossiyada bozor mexanizmining paydo bo'lishi kompaniyaning bozorda o'z
mustaqilligini his qila boshlaganiga olib keldi. U ko'p jihatdan yakuniy natija
(bozor ulushi, mahsulot sifati, ishlab chiqarish xarajatlari, sanoatdagi narxlar,
foyda va boshqalar) birinchi navbatda o'ziga, bozordagi faol harakatlariga va
iqtisodiy munosabatlar bilan o'zaro munosabatlariga bog'liqligini tushuna
boshladi. unga o'xshash agentlar. Ushbu o'zgarishlar samarali bozor iqtisodiyotini
yaratish yo'lidagi keyingi qadamlarni bashorat qilish uchun firmalar o'rtasidagi
o'zaro hamkorlik strategiyalarini o'rganish, firmalararo munosabatlarning
oqibatlarini tahlil qilish sohasida iqtisodiy tadqiqotlarni talab qiladi. Bu strategik
o'zaro ta'sir kompaniya rahbariyati tomonidan amalga oshiriladigan chora-
tadbirlarning butun majmuasini anglatadi, agar u muayyan iqtisodiy qarorlarni
kiritishda raqobatdosh firmalarning mumkin bo'lgan javobini hisobga oladi.
Pirovardida, bozordagi firmalar o'rtasidagi o'zaro ta'sir natijalari aniqlanadi
72
Translated from Russian to Uzbek - www.onlinedoctranslator.com
taklif etilayotgan tovar va xizmatlardan, ya’ni talabdan iste’molchining qoniqish
darajasi. Shunday qilib, muammo mahalliy, firmalararo iqtisodiy tahlildan yuqori
darajadagi iqtisodiy tahlilga o'tadi, bu barqaror bozor muvozanatiga erishish
uchun talab va taklif kuchlarining o'zaro ta'sirining o'ziga xos xususiyatlarini
chuqur o'rganishni talab qiladi.
Albatta, firmalar o'rtasidagi o'zaro ta'sir bozorning har qanday turi doirasida
sodir bo'ladi, lekin firmalar o'rtasidagi strategik o'zaro ta'sir oligopoliyalarga xos
bo'lgan muayyan sharoitlarda mumkin. E'tibor bering, firmalar o'rtasidagi
strategik o'zaro ta'sir yo'lini tanlash, agar tarmoqdagi firmalar soni nisbatan
kichik bo'lsa, mumkin bo'ladi.
Ayrim bozorlar tuzilishi, firmalarning strategik o'zaro ta'siri va tarmoqlar
faoliyati natijalari o'rtasida ma'lum bog'liqliklarning mavjudligi firmalararo o'zaro
munosabatlar strategiyalarining xususiyatlarini batafsil o'rganish va mahsulot
bozorlarida raqobatning maqbul strategiyalarini izlashni dolzarb qiladi. .
Iqtisodiy o'zaro ta'sirning ko'plab modellarining mavjudligi kun tartibiga
birinchi navbatda ularni tizimlashtirish, ya'ni firmalarning iqtisodiy o'zaro
ta'sirining umumiy tizimidagi o'rnini aniqlash, asosiy strategik o'zgaruvchilarni
tahlil qilish, shuningdek, eng samarali o'zaro ta'sir strategiyalarini baholash
vazifasini qo'yadi. iste'molchilar va ishlab chiqaruvchilar nuqtai nazaridan.
Shunday qilib, asosiy e'tibor barcha xo'jalik yurituvchi sub'ektlar uchun muhim rol
o'ynaydigan tovar bozori faoliyatining aniq optimal natijasini topishga qaratilgan.
G'arb mamlakatlari va Rossiyaning zamonaviy iqtisodiyotida oligopolistik tovar
bozorlarining ustuvorligi raqobatdosh firmalarning o'zaro ta'sirining xususiyatlarini,
shuningdek, ushbu jarayonga ta'sir qiluvchi asosiy omillarni o'rganishni talab qiladi.
Bozorning ushbu turiga katta e'tibor qaratilishi tasodifiy emas: oligopoliya
doirasidagi firmalar o'rtasidagi o'zaro munosabatlarning shakllari va turlarining
murakkabligi, ilgari mavjud bo'lgan raqobatbardosh o'zaro ta'sir turlaridan farqli
o'laroq, zamonaviy sharoitlarda raqobat jarayonlarining xususiyatlarini yaxshiroq
tushunishga imkon beradi. . Oligopolistik bozorlar tor ixtisoslashuvi bilan ajralib
turadi, bu esa ishtirokchilarning oz sonini oldindan belgilab beradi. Shuningdek,
oligopoliya doirasida mutlaqo ob'ektiv sabablarga ko'ra yuzaga keladigan ma'lum
iqtisodiy va texnologik to'siqlar bo'lishi mumkin: oligopoliya bozorida ishlab
chiqarilgan sanoat mahsuloti ishlab chiqarishni yo'lga qo'yish va rivojlantirish,
texnologiyani takomillashtirish uchun katta kapital qo'yilmalarni talab qiladi. kadrlar
tayyorlash va boshqalar P.
Raqobat strategiyasi keng ma’noda firmalarning qisqa va uzoq muddatdagi ongli,
maqsadli xulq-atvori sifatida tushuniladi. Strategiyani shakllantirishda kompaniya boshqa
kompaniyalarning, birinchi navbatda, raqobatchilarning xatti-harakatlarini hisobga oladi.
Kompaniyaning muayyan raqobat strategiyasini tanlashiga quyidagi omillar ta'sir qiladi:
c
iste'molchining xarid qilish tendentsiyalari va odatlari;
c
texnologik o'zgarishlar;
c
firmalararo raqobat;
c
firmalarning kapital qo'yilmalarga bo'lgan ehtiyoji;
73
c
kutilayotgan foyda;
c
davlat tomonidan tartibga solish.
Firmaning strategiyasi uning iqtisodiy ko'rsatkichlariga katta ta'sir ko'rsatadi.
Samarali biznes strategiyasi bozorlarga, mijozlarga, raqobatchilarga va raqobatga chuqur
ta'sir ko'rsatish potentsialiga ega. Bunda kompaniya xulq-atvorining parametrlari - ishlab
chiqarilgan mahsulotning narxi, sifati va miqdori, resurslarni sotib olish, xodimlarni
yollash, qimmatli qog'ozlar chiqarish, etkazib beruvchilar va mijozlar bilan moliyaviy
munosabatlar - kompaniyaning strategik xatti-harakatining omillari bo'lib xizmat qiladi.
yordamida u o'z maqsadlarini amalga oshiradi.
Ma'lumki, hozirgi vaqtda ishlab chiqaruvchi uchun bozor hajmi iqtisodiy
makon bilan emas, balki boshqa ishlab chiqaruvchilar bilan solishtirganda
egallagan bozor ulushi bilan belgilanadi. Iqtisodiy makonning globallashuvi keng
ko'lamli bozorlarning tabiiy ravishda bir nechta ishlab chiqaruvchilar, ya'ni
oligopoliyalar bilan to'ldirilganligiga olib keldi, shuning uchun individual kapital
ko'lamini oshirish sharti bozor ulushini kengaytirish imkoniyati - ulushning
kengayishi hisoblanadi. chegarasi monopoliyaga aylangan raqobatchilarga
nisbatan.
Oligopoliya deganda kam sonli sotuvchilar hukmronlik qiladigan bozor tuzilmasi
tushuniladi va sanoatga yangi ishlab chiqaruvchilarning kirib kelishi yuqori to'siqlar
bilan cheklanadi.
Oligopolistik bozorlarning asosiy xususiyatlarini ajratib ko'rsatish mumkin:
c
sanoatdagi yirik sotuvchilar-ishlab chiqaruvchilarning cheklangan soni (no
kompaniyalar soni);
c
kirish uchun yuqori to'siqlar;
c
mahsulotning bir xilligi va farqlanishi;
c
ishlab chiqaruvchilarning umumiy o'zaro bog'liqligi.
Sanoatdagi firmalarning kamligi ularning soni o'ndan oshmaganligi bilan
tavsiflanadi, har bir firma o'zining o'ziga xos bozor ulushiga ega, ammo ishtirokchilar
sonining cheklanganligi, bo'sh ishlab chiqarish quvvatlarining mavjudligi va
mahsulotning bir xilligi; har bir ishlab chiqaruvchi o'z taktikasi xulq-atvori va
raqobatchilarning muayyan harakatlarga munosabatini hisobga olishga majbur.
Odatda, ishlab chiqarish hajmi va narxlari bo'yicha qarorlar qabul qilinadi. Shunday
qilib, optimal ishlab chiqarish hajmini tanlash uchta komponent bilan chegaralanadi:
iste'molchi so'rovlari hajmi, xarajatlar va raqobatchilarning xatti-harakati.
Muayyan sohalarda kontsentratsiya darajasi 95% gacha yetishi mumkin.
Ishlab chiqarishning yuqori darajada kontsentratsiyasi sanoatdagi, mahalliy
darajada, ichki (milliy) bozorda yoki xalqaro bozorda bir nechta firmalarga xos
bo'lishi mumkin. Shunday qilib, faqat 2-3 firma asosiy rol o'ynaydigan klassik
(qattiq) oligopoliya va mahsulotning asosiy ulushi 6-8 firma tomonidan ishlab
chiqarilgan yumshoq oligopoliya o'rtasida farqlanadi.
Sanoatga kirishdagi yuqori to'siqlar, birinchi navbatda, miqyosdagi iqtisod
bilan bog'liq. Oligopolistik tuzilmalarning keng tarqalgan va uzoq muddatli
mavjudligiga sabab bo'lgan miqyosning ta'siri. Oligopoliya bozorida kirish uchun
yuqori to'siqlar potentsial raqobatchilarga to'siq bo'lib xizmat qiladi, bu esa
amaldagi firmalarga uzoq muddatda iqtisodiy foyda olish imkonini beradi.
74
Masshtab iqtisodlari asosiy, ammo yagona cheklov emas, chunki ko'pgina
tarmoqlarda kontsentratsiya darajasi optimal samaradorlik darajasidan oshadi. Bu,
masalan, bilim talab qiladigan sohalarda patent monopoliyasi bilan ham bog'liq
bo'lishi mumkin. Boshqa sabablarga xomashyo ustidan monopoliya nazorati
(masalan, neft mahsulotlari bozori), reklama uchun juda yuqori xarajatlar (sigaret va
alkogolsiz ichimliklar ishlab chiqarishdagi kabi) kiradi.
Bundan tashqari, tabiiy ravishda paydo bo'lgan va sun'iy ravishda yaratilgan to'siqlar
mavjud. Turli kompaniyalar mahsulotining bir xilligi va farqlanishi bozorda keskin
narx raqobati ehtimolini yaratadi. Sotish hajmi va narxi butunlay oligopolistik
firmalarning strategik o'zaro ta'siriga bog'liq: "narxlar urushi"
1
narxni o'rtacha xarajatlar
darajasiga, firmalar foydasini esa normal foyda darajasiga tushirishi mumkin; Kartel
shartnomasi, o'z navbatida, bozorda ishlayotgan firmalarning bozor narxini va foydasini
monopoliya darajasiga ko'tarishi mumkin. Shunday qilib, oligopoliya firmasi
dushmanning mumkin bo'lgan harakatlarini hisobga olgan holda bozor kon'yunkturasini
rivojlantirishning turli (ko'pincha muqobil) variantlariga tayyor bo'lishi kerak.
Xo'jalik yurituvchi sub'ektlarning raqobat strategiyalarining o'zaro ta'sirini tahlil
qilish uchun iqtisodiy modellardan foydalanishning maqsadga muvofiqligi to'g'risida
bir qator fikrlar mavjud. Va shuni ta'kidlash kerakki, ba'zida ular diametrik ravishda
qarama-qarshidir. D.Ross shunday deydi: “Xulq-atvor uslublari va oligopoliya xulq-
atvoriga oid nazariy bashoratlarning keng doirasini tan olgan holda, ba'zi
iqtisodchilar muammoni printsipial jihatdan hal qilib bo'lmasligini ta'kidladilar. Bu tor
ma'noda to'g'ri, chunki xarajatlar, talab shartlari va muvozanat narxlari o'rtasidagi
bog'liqlikni mexanik va yagona tarzda o'rnatish mumkin emas. Bu ko'proq
konstruktiv tushunchadir: amalga oshirilishi mumkin bo'lgan bashorat qilish uchun
bizga sof raqobat va monopoliyadan ko'ra boyroq nazariya kerak, bu qutbli
tushunchalarga taalluqli bo'lmagan o'zgaruvchilarni o'z ichiga oladi; Haqiqiy
oligopolistik nazariyaga intilishda biz vaziyatlarning xilma-xilligini tushunishni
o'rganishimiz kerak ... Biroq, biz juda ko'p narsani kutmasligimiz kerak. Eng ko'p umid
qilish mumkin bo'lgan narsa bu yumshoq determinizm: umumiy tendentsiyalar va
bashoratlarni tushunish, ular o'rtacha darajada to'g'ri bo'lib, sezilarli tasodifiy
xatolarga duchor bo'lmaydilar. 194-bet]. Bu nuqtai nazar bizga to'liq asosli va oqilona
tuyuladi.
Xo‘jalik sub’ektlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning raqobat strategiyalari
haqida gapirar ekan, F.Xayek shunday ta’kidlaydi: “Raqobat faqat va faqat uning
natijalari oldindan aytib bo‘lmaydiganligi va umuman olganda, har bir kishi ongli
ravishda intilayotgan yoki intilishi mumkin bo‘lgan natijalardan farq qilishi bilan
qimmatlidir. Garchi raqobatning ta'siri umuman olganda foydali bo'lsa-da, ular
muqarrar ravishda umidsizlik va umidsizlikka olib keladi. Raqobatga tayanadigan
jamiyatlar, oxir-oqibat, o'z maqsadlariga erishishda boshqalarga qaraganda ancha
muvaffaqiyatli bo'ladi. Bu, menimcha, butun tsivilizatsiya tarixi tomonidan ajoyib
tarzda tasdiqlangan xulosadir" [6. 278-bet]. Ta'kidlash joizki, firmalarning oligopolistik
o'zaro ta'siri sohasidagi tadqiqotchilarning aksariyati iqtisodiy o'zaro ta'sirning
barcha xilma-xil variantlarini o'z ichiga oladigan oligopoliyaning yagona modelini
ishlab chiqish mumkin emas degan fikrda.
1
"Narxlar urushi" - bu mavjud narxlar darajasini bosqichma-bosqich pasaytirish tsikli
oligopolistik bozordan raqobatchilarni siqib chiqarish
75
Biroq, barcha oligopoliya modellari uchun umumiy bo'lgan bir qator shartlar
mavjud:
c
birinchidan, narxga ta'sir qilish imkoniyati pasayish egri chizig'ini nazarda
tutadi oligopolist mahsulotlariga talab;
c
ikkinchidan, oligopoliya bozorlarida narx belgilash o'zaro munosabatlarni nazarda tutadi
bozordagi xatti-harakatlar strategiyasi bo'yicha qaror qabul qilishda tovar ishlab
chiqaruvchilarning (sotuvchilarning) ta'siri.
Ushbu bayonot oligopoliya bozorlarida firma qaror qabul qilishda
raqobatchilarning xatti-harakatlarini oldindan bilish va hisobga olish imkoniyatiga
ega ekanligini anglatadi. Har bir bozor ishtirokchisining tanlovi birinchi navbatda
bozor muhitiga bog'liq, shuning uchun har bir oligopolist uchun raqobatchilarning
bir-birining harakatlariga munosabati haqidagi taxminlar asosiy rol o'ynaydi.
Iqtisodiy modellashtirishda strategik xatti-harakatlarning ikkita varianti
mumkin. Birinchi variant - kooperativ bo'lmagan harakatlar - oligopolistlarning
har biri bir-biridan mustaqil ravishda qaror qabul qilishini nazarda tutadi. Ikkinchi
variant - kooperativ harakatlar - bozor ishtirokchilari yashirin yoki ochiq til
biriktirishlari mumkinligini taxmin qiladi.
Shuni ta'kidlaymizki, asosiy nuqta strategik o'zgaruvchini tanlashdir: agar
oligopolistlar mahsulot hajmi bo'yicha qaror qabul qilsalar, unda biz miqdoriy
oligopoliya haqida gapiramiz; Agar oligopolistlar narx bo'yicha qaror qabul
qilsalar, biz narx oligopoliyasi haqida gapiramiz.
Oligopoliya modellari sub'ektlarning ratsional xulq-atvoriga asoslanib, foydani
ko'paytiruvchi firmalarning o'zaro ta'sirini tahlil qiladi. Shu bilan birga, miqdor va narx
oligopoliyasi bo'yicha maksimal foyda olish shartlari har xil. Shuni ham ta'kidlaymizki,
oligopoliya modellarining har biri raqobatchilarning xatti-harakatlari bo'yicha gipotezalarni
ishlab chiqish uchun turli xil tushunchalarni shakllantirib, ishtirokchilar o'rtasidagi strategik
o'zaro ta'sirning o'ziga xos sxemasini nazarda tutadi. Keling, ushbu modellarni qurishning
umumiy tamoyillarini ko'rib chiqaylik.
O'rganilayotgan oligopoliya modellarining asosiy xarakteristikalari jadvalda keltirilgan.
|