BYUDJET TASHKILOTLARIDA BYUDJETDAN TASHQARI

BYUDJET TASHKILOTLARIDA BYUDJETDAN TASHQARI
MABLAG‘LAR HARAKATI TO‘G‘RISIDAGI HISOBOTLARNING
AXBOROT IMKONIYATLARINI OSHIRISH YO‘LLARI
Tilakov N.M. TMI mustaqil izlanuvchisi
Byudjet tashkilotlarida byudjetdan tashqari mablag‘lar hisobini yuritishdan
maqsad foydalanuvchilarni byudjetdan tashqari mablag‘lar bo‘yicha daromadlar va
xarajatlar, pul mablag‘lari harakati, hisob-kitoblar to‘g‘risida axborot berishdan
iborat. Ushbu axborot foydalanuvchilarga moliyaviy hisobot shaklida tadim etiladi.
Byudjet tashkilotlarining byudjetdan tashqari mablag‘lar bo‘yicha daromadlar,
xarajatlar va pul mablag‘lari harakati to‘g‘risidagi davriy axborotlar O‘zbekiston
Respublikasi byudjet hisobining standarti (3-sonli BHS) «Byudjet hisoboti» (2019 yil
18 yanvar, 3124-son)da belgilangan shakl va muddatlarda tuzib taqdim etiladi.
Byudjet hisobining standarti (3-sonli BHS) «Byudjet hisoboti»ga asosan
«byudjet tashkilotlarining moliyaviy hisobotlari tarkibi quyidagilardan iborat:
526
Balans (1-son shakl);
Moliyaviy faoliyat natijalari to‘g‘risida hisobot;
Xarajatlar smetasining ijrosi haqidagi hisobot (2-son shakl);
Debitorlik va kreditorlik qarzlar to‘g‘risidagi ma’lumot;
Byudjet tashkilotini rivojlantirish jamg‘armasining pul mablag‘lari harakati
to‘g‘risidagi hisobot;
Tibbiyot
tashkilotlarining
moddiy
rag‘batlantirish
va
rivojlantirish
jamg‘armasining pul mablag‘lari harakati to‘g‘risidagi hisobot;
Ta’lim
muassasalarida
o‘qitishning
to‘lov-kontrakt
shaklidan
tushgan
mablag‘lar harakati to‘g‘risidagi hisobot;
Boshqa byudjetdan tashqari mablag‘lar harakati to‘g‘risidagi hisobot;
Tovar-moddiy zaxiralar va nomoliyaviy aktivlar harakati to‘g‘risidagi hisobot;
Byudjet tashkilotini chet el valyuta mablag‘larining harakati to‘g‘risidagi
hisobot»
57
.
Yillik va choraklik moliyaviy hisobotlarga tushuntirish xati ilova qilinadi.
Tushuntirish xatida xarajatlar smetasi, daromadlar va xarajatlar smetasi ijrosi
jarayoniga ta’sir qilgan asosiy omillar, jumladan, byudjetdan ajratilgan mablag‘larni
iqtisod qilinishining sabablari (tahlillari) (agarda iqtisod qilingan bo‘lsa), debitorlik
va kreditorlik qarzlarning vujudga kelish sabablari va vaqti, yo‘l qo‘yilgan muddati
o‘tgan qarzdorlikni undirish bo‘yicha ko‘rilgan choralar, qonunchilikka muvofiq
byudjet tashkilotlariga soliq va boshqa majburiy to‘lovlar bo‘yicha berilgan
imtiyozlar va ularning sarflanishi to‘g‘risida ma’lumotlar keltiriladi.
Moliyaviy hisobotlar hisobni yuritishning bosh maqsadi hisoblangan
axborotlarni foydalanuvchilarga taqdim etish uchun shakllantiriladi. Moliyaviy
hisobotlarning maqsadi tashkilotning moliyaviy ahvoli, uning faoliyati va pul
mablag‘lari
harakati
to‘g‘risida
ma’lumot
berishdan
iborat
bo‘lib,
u
foydalanuvchilarning keng guruhiga iqtisodiy qarorlar qabul qilishi uchun zarur
hisoblanadi. Moliyaviy hisobot moliya-xo‘jalik muomalalarini xususiyat va mazmun
jihatdan
guruhlarga
tizimli
birlashtirish
natijasi
sanalanadi.
Axborotlarni
57
О‘zbekiston Respublikasi byudjet hisobining standarti (3-sonli BHS) «Byudjet hisoboti» 2019 yil 18 yanvar, 3124-son
527
umumlashtirish va guruhlash jarayonining yakuniy bosqichi bu turkumlarga
ajratilgan axborotni taqdim etishdir. Chunki, moliyaviy hisobotlar belgilangan
shaklda va izohlarda beriladi. Moliyaviy hisobotlar, shuningdek, tashkilotning
iqtisodiy va moliyaviy imkoniyatlarini rahbariyat tomonidan boshqarilishini amalga
oshirish natijalarini ham ko‘rsatadi.
Moliyaviy hisobotlar buxgalteriya hisobi sub’ektining faoliyati to‘g‘risida tashqi
foydalanuvchilarga qat’iy shaklda va umumqabul qilingan prinsip (tamoyil)lar
asosida tuzib taqdim etiladi. O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi
to‘g‘risida”gi Qonuniga ko‘ra, moliyaviy hisobotlar vaqt nuqtai nazaridan uzluksiz
buxgalteriya hisobi axborotlari asosida, o‘tgan moliyaviy hisobot davrlarining
ko‘rsatkichlari bilan uzviy bog‘liqlikda shakllantirilishi zarur. Shuningdek, moliyaviy
hisobotlardagi ko‘rsatkichlarning ishonchli bo‘lishi, axborotdan foydalnuvchilar
uchun juda muhim sanaladi. Moliyaviy hisobotlardagi ko‘rsatkichlar o‘zaro va
boshqa davrlardagi ko‘rsatkichlar qiyoslanuvchan, ya’ni taqqoslash imkonini berishi
muhim jihat sanaladi.
«Moliyaviy hisobotlarda keltiriladigan axborotlar foydalanuvchilar uchun
tushunarli va sodda bo‘lishi lozim. Moliyaviy hisobotda axborotning ochib
berilmasligi yoki noto‘g‘ri ko‘rsatilishi sababli foydalanuvchilar qabul qiladigan
iqtisodiy qarorlarga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan axborot muhim hisoblanadi.»
58
Shulardan kelib chiqib, moliyaviy hisbotlardagi axborotlar va ularni tahlil qilish
orqali foydalanuvchilarni moliyaviy axborotlar bilan ta’minlash imkoniyatini
o‘rganish zaruriyati vujudga keladi.
Tadqiqot mavzusi doirasida o‘rganiladigan bo‘lsa, oliy ta’lim muassasasining
har bir byudjetdan tashqari mablag‘lari bilan bog‘liq alohida moliyaviy hisobot shakli
tuzib taqdim etilishi yuqoridagi paragraflarda ko‘rib o‘tildi. Lekin, ushbu
hisobotlardan qanday moliyaviy axborotlarni olish imkoni mavjudligi, shuningdek,
ushbu moliyaviy hisobotlardagi ko‘rsatkichlarning o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinmadi.
Moliyaviy hisobotlarning axborot imkoniyatlarini tahlil qiladigan bo‘lsak, albatta,
58
О‘zbekiston Respublikasi byudjet hisobining standarti (3-sonli BHS) «Byudjet hisoboti» 2019 yil 18 yanvar, 3124-son
528
balans markaziy o‘rinni egallaydi. Boshqa moliyaviy hisobotlar va ma’lumotlar
balansning ko‘rsatkichlarini batafsil yoritish hamda asoslash uchun xizmat qiladi.
Oliy ta’lim muassasalarida moliyalashtirish manbalari turlari va ularning
hajmlaridan qat’iy nazar yagona balans shakllantiriladi. Balansda hisobot yili boshiga
tashkilotning mablag‘lari va uning manbalari holati keltirilib, ularning hisobot davri
davomidagi o‘zgarishlari natijasida hisobot davri oxiridagi holati to‘g‘risida
axborotlar beriladi.
Mazkur axborotlar oliy ta’lim muassasasi aynan hisobot davri boshidagi holati
bilan hisobot davri oxiridagi holatni taqqoslash orqali tahlil qilish imkonini beradi.
Shuningdek, mablag‘lar va uning manbalalari bilan bog‘liq o‘zgarishlar oliy ta’lim
muassasasi miqyosida kompleks tahlil qilish, mol-mulklarning holati, moliyaviy
aktivlarning mavjud qoldiqlari, mavjud debitorlik va kreditorlik majburiyatlar,
moliyaviy natijalarni holatini uzviy aloqadorlikda tahlil qilish mumkin. Balansda
keltirilgan axborotlar mablag‘lar va ularning manbalarini hisobot davri davomida yuz
bergan tarkibiy o‘zgarishlarni ham tahlil qilish imkonini beradi.
Oliy ta’lim muassasalarining rivojlantirish jamg‘aramasi bo‘yicha pul
mablag‘lari harakati to‘g‘risidagi hisobotda asosan ikkita yo‘nalishdagi axborotlar
keltiriladi. Ya’ni, rivojlantirish jamg‘amasi mablag‘lari bo‘yicha daromadlar hamda
ushbu mablag‘lar bilan bog‘liq xarajatlar. Foydalanuvchi ushbu hisobot shakli orqali
jamg‘armaning pul mablag‘lari qoldiqlari va ularning harakati, daromadlarning
tarkibiy tuzilishi va davriy o‘zgarishi, amalga oshirilgan xarajatlarning tarkibi va
ularning davriy o‘zgarishlarini tahlil qilish imkoniga ega.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Byudjet tashkilotlarini
mablag‘ bilan ta’minlash tartibini takomillashtirish to‘g‘risida”gi Qarorida
belgilangan talablarning bajarilganligini o‘rganish va tahlil qilish imkoniyatiga ega
bo‘ladi.
Byudjet tashkilotlarining barcha byudjetdan tashqari mablag‘lari harakatiga oid
hisobotlarda daromad yoki tushumlarga oid ko‘rsatkichlar keltirilgan. Hisobotlarning
nomlanishi va ko‘rstkichlarning shakllantirilishida ushbu daromad yoki tushumlar
faqatgina, tashkilotning hisob raqamiga tushgan pul mablag‘lari tushumi nuqtai
529
nazaridan hosil qilinmoqda. Ushbu holat tashkilotning byudjetdan tashqari
mablag‘lari bo‘yicha hisobga olingan yoki hisoblangan daromadlari to‘g‘risidagi
axborotlarni olish imkonini bermaydi. Hisobot davridagi hisobvaraqqa kelib tushgan
daromadlar va amalga oshirilgan xarajatlarni taqqoslash tashkilotning haqiqatdagi
moliyaviy holatini aniqlashga imkon bermaydi.
|