nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Electronics Workbench - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 68/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаElectronics Workbench dasturida “Shifrator” elementini yasash.
EWB dasturini ishga tushiramiz.
“ Sources ” bo’limidagi “ +Vcc Voltage Source “ elementidan 4 ta nusxasini ishchi maydonga qo’yamiz. Shifratorni yasash uchun kerak bo’ladigan boshqa piktogrammalarni ham ishchi maydonga joylashtiramiz.
Shifrator elementi ishlashi uchun kerak bo’ladigan barcha elementlarni yig’ib olganimizdan so’ng, quyida jadvaldagi ko’rinish yuzaga keladi.
Shifrator elementini ishga tushirish uchun “Activate Simulation” piktogrammasini bosamiz va o’nlik kodni ikkilik kodga o’zgartirish jarayonini tekshirib ko’ramiz. Natijalar kalitlar ya’ni uzib-ulagichlar yordamida olamiz.
Mustaqil bajarish uchun topshiriqlar.
1.Barcha manbalarni uzgandagi holatni tekshiring.
2.Bu dasturda 7 sonini hosil qiling.
3.Birinchi va ikkinchi manba uzilgandagi holat tekshirilsin.
4.Ikkinchi uchinchii manba uzilgandagi holatlarni tekshiring.
5.Shifrator elementinda 2 sonini hosil qiling
6.Shifrator elementinda A harfini hosil qiling
LABORATORIYA ISHI-11
Mavzu: Deshifrator qurilmasini loyihalashtirish va ish tartibini o‘rganish
Ishdan maqsad:Raqamli mantiqiy qurilmalarni loyihalashtirshda deshifratorlar mantiqiy qurilmalarini o‘rganish.
Nazariy qism
Ikkilik sanoq tizimidagi raqamlarni o‘nlik sanoq tizimidagi kodga o‘zgartiruvchi kombinatsion mantiqiy qurilma – deshifrator yoki dekoder deb ataladi.
Deshifrator shifratorga teskari bo‘lgan amalni bajaradi. Agar deshifratorning n adres kirishlari uning m chiqishlari soni bilan m=2n munosabat bilan bog‘langan bo‘lsa, bunday deshifrator to‘liq deb ataladi. Agar m<2n bo‘lsa, deshifrator to‘liq emas deb ataladi.
Kirish
signallari
|
Chiqish signallari
|
X0
|
X1
|
Y0
|
Y1
|
Y2
|
Y3
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
1
|
0
|
1
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
Jadval barcha kirish kombinasiyalarining chiqish qiymatlarini to’la aniqlaydi.
Keyingi bosqichda har bir chiqish funksiyasi uchun Karno kartasini tuzish va uning manimizasiyalashtirilgan ifodasini olish kerak. Lekin, ushbu holat uchun bu ma’noga ega emas, chunki Y –ning xar bir funksiyasida Karno kartasi bitta «1» egallagan.
Yuqoridagi jadval asosida quyidagi funksiyalar o’rinlidar:
Olingan ifodalarni «2VA-YUQ» hamda «2YoKI-YO’Q» elementlar bazisida qurish mumkin.
|
| |
ISO/IEC 27001:2005 - “Axborot texnologiyalari. Xavf­

Muvofiqlikni baholash uchun ushbu standartdan ichki va tashqi
tomonlar foydalanishi mumkin.
Jarayonli yondashuv.
Ushbu standart tashkilot AXBTni ishlab
chiqish, joriy etish,
uning ishlashi, monitoringi, tahlili, unga xizmat
ko‘rsatish va uni takomillashtirishda jarayonli yondashuvning
qo‘llanishiga yo‘naltirilgan.
Tashkilot muvaffaqiyatli ishlashi uchun faoliyatning ko‘p sonli
o‘zaro bog‘liq turlarini aniqlashi va ulami boshqarishni amalga
oshirishi
kerak.
Aktivlardan
foydalanuvchi
va
kirishlami
chiqishlarga o‘zgartirish maqsadida boshqariladigan faoliyatning
barcha turlariga jarayonlar sifatida qarash mumkin. Ko‘pincha bir
jarayonning chiqishi keyingi jarayonning
bevosita kirishini hosil
qiladi.
Tashkilotda jarayonlar tizimini identifikatsiyalash va ulaming
o‘zaro harakati bilan bir qatorda jarayonlar tizimidan foydalanish,
shuningdek, jarayonlami boshqarish
jarayonli yondashuv
deb
hisoblanishi mumkin.
Bunday yondashuv
axborot
xavfsizligida
qo‘llanganda
quyidagilaming muhimligini ta’kidlaydi:
- tashkilotning axborot xavfsizligi talablarini va axborot
xavfsizligi siyosati va maqsadlarini belgilash zarurligini tushunish;
- tashkilot barcha biznes-tavakkalchiliklaming umumiy kon-
tekstida tashkilot axborot xavfsizligi xatarlarini boshqarish chora-
larini joriy etish va qo‘llash;
- AXBT unumdorligi va samaradorligining doimiy monitoringi
va tahlili;
- obyektiv o‘lchashlar natijalariga asoslangan uzluksiz tako-
millashtirish.
Ushbu standartda AXBT har bir jarayonini ishlab chiqishda
qo‘llanishi mumkin bo‘lgan
rejalashtirish - amalga oshirish -
tekshirish - harakat
[«Plan-Do-Check-Act» (PDCA)] modeli
keltirilgan.
Ushbu model AXBT axborot xavfsizligi talablari va man-
faatdor tomonlaming kutilayotgan natijalaridan kiruvchi ma’lu-
motlar sifatida qanday foydalanishini va zarur xatti-harakatlar va
jarayonlami amalga oshirish natijasida e’lon qilingan talablar va
37
kutilayotgan natijalami qanoatlantirishidan
dalolat beradigan
ma’lumotlami olishini ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, PDCA modeli «Axborot tizimlari va
tarmoqlari xavfsizligi bo‘yicha iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish
tashkiloti»ning amaldagi ko‘rsatmalariga mos keladi. Ushbu stan-
dart xatarlami boshqarish, xavfsizlik choralarini
rejalashtirish va
amalga oshirish, xavfsizlikni boshqarish va qayta baholashda ushbu
prinsiplami qo‘llashning amaliy modelini taqdim etadi.
1-misol.
Axborot xavfsizligining buzilishi tashkilot uchun
jiddiy moliyaviy yo‘qotishlaming va/yoki qandaydir qiyinchi-
liklaming sababi bo‘la olmaydi degan talab qo‘yilishi mumkin.
2-misol.
Qandaydir jiddiy mojaro, masalan, sayt yordamida
elektron savdoni amalga oshirayotgan tashkilot saytining buzilishi
natijasida yuzaga keladigan holat
uchun - tashkilot buzilish
oqibatlarini minimumga keltirish uchun yetarli bilim va tajribaga
ega bo‘lgan mutaxassislarga ega bo‘lishi kerak. 3.1-rasmda AXBT
jarayonlariga PDCA modelini qo‘llash ko‘rsatilgan.
Shifratorning blok – sxemasi - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 67/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаShifratorning blok – sxemasi
Shifratorni ishlash prinsipini ko‘rib chiqamiz. Unda kirish signallari sifatida x ,...,x ikkilik o‘zgaruvchilar qatnashadi. Ular mos ravishdagi klavishalarni bosganda paydo bo‘ladi. Quyida shifratorning o‘tish jadvalini keltiramiz.
Shifratorning o‘tish jadvali
-
O‘nlik son
|
Kirish kodi
|
CHiqish kodi
|
|
X4
|
X3
|
X2
|
X1
|
X0
|
Y2
|
Y1
|
Y0
|
*
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
2
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
3
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
0
|
1
|
1
|
4
|
1
|
0
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
Unda o’zgaruvchilar mustaqil hisoblanadi va 2 +1=32+1=33 kombinatsiyani qurish imkonini beradi. Lekin, ikki va undan ortiq klavishalarni bosishni ta’qiqlovchi chegara qo‘yilganda, unda 32-tadan 6-ta mumkin bo‘lgan kirish kombinatsiyalari qoladi. Bunday mos chegaraga kirish kodi “n –dan 1” yoki unitar deyiladi. Jadvalda bosilgan klavishaga «1» va bosilmagan klavishaga «0» mos keladi. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, agar «1» x yoki x kirish yo‘lida paydo bo‘lsa, y ikkilik o‘zgaruvchi «1» qiymatini qabul qiladi. Qolgan barcha kombinatsiyalarda y =0 bo‘ladi, ya’ni mantiqiy tilda:
y = x + x =
Xuddi shunday:
y = x + x = ;
y = x .
Ushbu tengliklar asosida shifratorni «YOKI» bazisida (pastki rasmga qarang), shuningdek «VA» bazisida qurish mumkin.
A yrim hollarda bir necha klavisha bir vaqtda bosilganda, shifrator maksimal nomerga ega bo‘lgan klavishani tanlaydigan sxemani qo‘llash talab etiladi. Bunday shifrator prioritetli shifrator deb ataladi. U «n-dan x-ning» o‘zgarishini 8421 kodga aylantiradi.
Pastdagi prioritetli shifratorning o‘tish jadvali keltirilgan. Unda maksimal nomerli kirishdagi o‘zgaruvchi maksimal prioritetga ega, «1»-dan o‘ngdagi dioganalda kirishdagi o‘zgaruvchilar qiymati – chiqish kodini aniqlamasligi kerak.
Shifratorga misol sifatida to‘qqizta .kirish yo‘liga ega bo‘lgan prioritetli shifrator K555IV3 standart mikrosxema misol bo‘ladi.
|
| |
V BOB. AXBOROTNI KRIPTOGRAFIK

VIII BOB. AXBOROTNI HIMOYALASHDA
TARMOQLARARO EKRANLARNING 0 ‘RNI
8
.1. Tarmoqlararo ekranlaming ishlash xususiyatlari............... ...192
8.2. Tarmoqlararo ekranlaming asosiy komponentlari............. ...202
8.3. Tarmoqlararo ekranlar asosidagi tarmoq himoyasining
sxemalari..................................................................................... ...213
‘zDStIS0/IEC 27006:2013 - “Axborot texnologiyasi

qo‘llash bo'yicha qo‘llanma esa, «АХ» abbreviaturasi bilan belgi-
lanadi.
«Kerak» atamasidan ushbu standartda 0 ‘z DSt ISO/IEC 17021
va 0 ‘z DSt ISO/IEC 27001 talablarini aks ettirgan holda majburiy
boigan shartlarni ko‘rsatish uchun foydalaniladi. «Zarur» atamasi
dan, garchi bu talablami qoilash bo‘yicha qo‘llanma bo‘Isa ham,
sertifikatlashtirish organi tomonidan qabul qilinishi ko‘zda tutiladi-
gan shartlarni belgilash uchun foydalaniladi.
Ushbu standartning maqsadi - akkreditlash organlariga
sertifikatlashtirish organlarini baholashlari shart bo‘lgan standartlar-
ni yanada samarali qo‘llash imkoniyatini berishdir. Bu kontekstda
sertifikatlashtirish organining qo‘llanmadan har qanday chetga chi
qishi istisno hisoblanadi. Bunday chetga chiqishlarga har bir holat
alohida ко‘rib chiqilishi asosidagina ruxsat berilishi mumkin, bunda
sertifikatlashtirish organi akkreditlash organiga bu istisno qandaydir
ekvivalent tarzda 0 ‘z DSt ISO/IEC 17021, 0 ‘z DSt ISO/IEC 27001
talablarining tegishli bandini va ushbu standart talablarini qano-
atlantirishini isbotlab berishi kerak.
Izoh - ushbu standartda «boshqarish tizimi» va «tizim» ata-
malaridan bir-birini almashtirib foydalaniladi. Boshqarish tizimlari
ta’rifini 0 ‘z DSt ISO 9000 da topish mumkin. Bu xalqaro standartda
foydalanilayotgan boshqarish tizimini axborot texnologiyalari
tizimlari kabi tizimlaming boshqa turlari bilan adashtirmaslik zarur.
Chapter VI. IDENTIFICATION AND

Chapter IX. OPERATING SYSTEM SECURITY
9.1. Security problems of operating system ........................... ....226
9.2. Architecture security subsystem of operating system ...
228
9.3. Applying software application in protection of in
formation.......................................................................................231
Chapter X. CHANNELS OF INFORMATION
LEAKAGE
10.1. Technical channels of information leakage and their
classification.............................................................................
238
10.2. Methods and tools to determine technical channels of
information leakage................................................................
242
10.3. Engineering protection and technical defending of ob
jects
250
Xufiya dasturiy ta’minot - S. K. Ganiyev

Eksployt
- kompyuter tizimiga hujum uyushtirish uchun qo‘l-
laniladigan va dasturiy ta’minot zaifliklaridan foydalanuvchi kom-
pyuter dasturi, dasturiy kod fragmenti yoki buyruqlar ketma-ketligi.
Exploit
- computer program code snippet or a sequence of
commands that use vulnerabilities in software and used for an attack
on a computer system.
Эффективность - свойство объекта удовлетворять требо
ваниям к услуге с заданными количественными характе
ристиками.
Samaradorlik
- berilgan miqdoriy xarakteristikalari bilan xiz-
mat ko‘rsatishga bo‘lgan talablami qondiruvchi obyektning xusu
siyati.
Efficiency
- object property to satisfy the requirements of the
service with the given quantitative characteristics.
Ядро защиты - технические, программные и микропрог
раммные элементы комплекса средств защиты, реализующие
концепцию диспетчера доступа.
Himoya yadrosi
- foydalanish distpetcheri kousepsiyasini
amalga oshiruvchi himoyalash vositalari kompleksining texnik das
turiy va mikrodasturiy elementlari.
III глава. МЕЖДУНАРОДНАЯ И НАЦИОНАЛЬНАЯ

IV глава. МОДЕЛИ БЕЗОПАСНОСТИ
4.1. Дискреционная модель Хоррисона-Руззо-Улмана ....
56
4.2. Мандатная модель Белла-ЛаПадулы........................... .....63
4.3. Ролевая модель безопасности.........................................
65
V глава. КРИПТОГРАФИЧЕСКАЯ ЗАЩИТА
ИНФОРМАЦИИ
5.1. Методы шифрования.....................................................
70
5.2. Симметричные системы шифрования.........................
83
5.3. Асимметричные системы шифрования......................
99
5.4. Функция Хеширования.................................................
106
5.5. Электронная цифровая подпись...................................
114
5.6. Стеганография...............................................................
124
5.7. Методы криптоанализа.................................................
128
VI глава. ИДЕНТИФИКАЦИЯ И
АУТЕНТИФИКАЦИЯ
6.1. Понятие идентификации и аутентификации............ .....131
6.2. Аутентификация на основе паролей........................... ... 137
6.3. Аутентификация на основе сертификатов................. ... 142
6.4. Строгая аутентификация............................................. ....145
6.5. Биометрическая идентификация и аутентификация
пользователей............................................................................. 164
Yolg‘on marshrutni kiritish

maxsus xizmatchi xabarlami jo ‘natishi lozim. Marshrutni muvaf
faqiyatli o‘zgartirish natijasida hujum qiluvchi taqsimlangan tar-
moqdagi ikkita obyekt almashadigan axborot oqimidan to‘la nazo-
ratga ega boiadi, so‘ngra axborotni ushlab qolishi, tahlillashi, modi-
fikatsiyalashi yoki oddiygina yo‘qotishi mumkin. Boshqacha aytganda,
tahdidlaming barcha turlarini amalga oshirish imkoniyati tug‘iladi.
Xizmat qilishdan voz kechishga undaydigan taqsimlangan
hujumlar - DDoS (Xizmat qilishdan taqsimlangan voz kechish)
kompyuter jinoyatchiligining nisbatan yangi xili bo‘lsa-da, qo‘r-
qinchli tezlik bilan tarqalmoqda. Bu hujumlaming o‘zi anchagina
yoqimsiz bo‘lgani yetmaganidek, ular bir vaqtning o‘zida maso-
fadan boshqariluvchi yuzlab hujum qiluvchi serverlar tomonidan
boshlanishi mumkin. Xakerlar tomonidan tashkil etilgan uzellarda
DDoS hujumlar uchun uchta instmmental vositani topish mumkin:
trinoo, TribeFloodNet (TFN) va TFN2K. Yaqinda TFN va trinoo
ning eng yoqimsiz sifatlarini uyg‘unlashtirgan yana bittasi
stacheldraht ("tikon simlar") paydo bo‘ldi.
2.1-rasmda xizmat qilishdan voz kechishga undaydigan hujum
vositalarining xarakteristikalari keltirilgan.
X izm at k o ‘rsa tis h d a n voz kechishga
u n d aydigan h u ju m la r u chun vositalar
HUJUM QILUVCHI
SERVERLAR
trinoo (TFN
-paketlam i
jo 'n atu v c h i-
nin g adresini
buzm aydi
-p a ro l
o ‘m atflgani-
d a n s o 'n g
hujum ni
o 'tk az a d i
-paketlam i
jo 'n atu v c h i-
nin g adresini
buzadi
- turli
p rotokolli
hu ju m lar xilini
m adadlaydi
VII глава. МЕХАНИЗМЫ БОРЬБЫ С

|
VII глава. МЕХАНИЗМЫ БОРЬБЫ СVII глава. МЕХАНИЗМЫ БОРЬБЫ С
КОМПЬЮТЕРНЫМИ ВИРУСАМИ И
ВРЕДОНОСНЫМИ ПРОГРАММАМИ
7.1. Компьютерные вирусы и проблемы защиты от виру
сов
171
7.2. Антивирусные программы...........................................
180
364
7.3. Построение антивирусной системы защиты
187
VIII глава. МЕСТО МЕЖСЕТЕВЫХ ЭКРАНОВ В
ЗАЩИТЕ ИНФОРМАЦИИ
8.1. Особенности функционирования межсетевых экра
нов
192
8.2. Основные компоненты межсетевых экранов............... 202
8.3. Схемы защиты сети на основе межсетевых экра
нов
213
IX глава. ЗАЩИТА ОПЕРАЦИОННОЙ СИСТЕМЫ
9.1.Проблемы обеспечения безопасности операционной
системы
226
9.2..Архитектура подсистемы защиты операционной сис
темы.........................................................................................
228
9.3. Применение программных приложений в защите ин
формации.................................................................................
231
X глава. КАНАЛЫ УТЕЧКИ ИНФОРМАЦИИ
10.1. Технические каналы утечки информации и их клас
сификация................................................................................... 238
10.2. Методы и средства определения технических кана
лов утечки информации....................................................... .... 242
10.3. Инженерная защита и техническая охрана объектов. 250
Использованная и рекомендуемая литература............ ... 256
Приложения............................................................................ ..261
365
CONTENTS
Chapter I. CONCEPT OF INFORMATION SECURITY
|
| |
IX BOB. OPERATSION TIZIM HIMOYASI

ОГЛАВЛЕНИЕ
I глава. ПОНЯТИЕ ИНФОРМАЦИОННОЙ
БЕЗОПАСНОСТИ И ЕЁ ЗАДАЧИ
1.1. Понятие национальной безопасности..........................
6
1.2. Основные задачи и уровни обеспечения информаци
онной безопасности..............................................................
9
1.3. Политика безопасности..................................................
14
1.4. Архитектура и стратегия информационной безопас
ности.........................................................................................
18
II глава. УГРОЗЫ, АТАКИ И УЯЗВИМОСТИ
ИНФОРМАЦИОННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ
2.1. Угрозы информационной безопасности и их анализ...
22
2.2. Уязвимости информационной безопасности..............
26
2.3. Методы нарушения конфиденциальности, целост
ности и доступности информации........................ .............
31
Security kernel - S. K. Ganiyev

MUNDARLJA
I BOB. AXBOROT XAVFSIZLIGI TUSHUNCHASI VA
UNING VAZIFALARI
1.1. Milliy xavfsizlik tushunchasi.............................................. ..
6
1.2. Axborot xavfsizligini ta’minlashning asosiy
vazifalari va
darajalari...................................................................................... ..9
1.3. Xavfsizlik siyosati..................................................................14
1.4. Axborot xavfsizligi arxitekturasi va strategiyasi................ ..18
II BOB. AXBOROT XAVFSIZLIGIGA BO‘LADIGAN
TAHDIDLAR, HUJUMLAR VA ZAIFLIKLAR
2.1. Axborot xavfsizligiga tahdidlar va ulaming tahlili............ ...22
2.2. Axborot xavfsizligining zaifliklari...................................... .. 26
2.3. Axborotning maxfiyligini, yaxlitligini va foydalanuvchan-
ligini buzish usullari.................................. ................................ ... 31
III BOB. AXBOROT XAVFSIZLIGI SOHASIGA OID
XALQARO VA MILLIY ME’YORIY-HUQUQIY BAZA
3.1. Axborot xavfsizligi sohasiga oid xalqaro standartlar......... 36
3.2. Axborot xavfsizligi sohasiga oid milliy standartlar........... 48
3.3. Axborot xavfsizligi sohasiga oid meyoriy hujjatlar........... 51
IV BOB. XAVFSIZLIK MODELLARI
4.1. Xarrison-Ruzzo-Ulmanning diskretsion modeli................ 56
4.2. Bella-LaPadulaning mandatli modeli................................. 63
4.3. Xavfsizlikning rolli modeli................................................. 65
360
MUQADDIMA............................................................................. 3
AND ITS OBJECTIVES - S. K. Ganiyev

Chapter V. CRYPTOGRAPHIC PROTECTION OF
INFORMATION
5.1. Encryption methods..........................................................
70
5.2. Symmetric encryption.....................................................
83
5.3. Asymmetric encryption....................................................
99
5.4. Hash function.....................................................................
106
5.5. Digital signature...............................................................
114
5.6. Steganography...................................................................
124
5.7. Cryptanalysis methods....................................................
128
Axborotning mahfiyligini, yaxlitligini va

rotlami saqlash, uzatish formatlari ma’lum va demak,
uning trafigi
ushlab qolinishi va ochilishi mumkin.
Asosiy muammo almashinuv protokolida. Bazaviy tatbiqiy
prokollaming TCP/IP oilasi ancha oldin (60-yiIlaming oxiri va 80-
yillarning boshi) ishlab chiqilgan va shundan beri umuman o‘zgar-
tirilmagan. 0 ‘tgan davr mobaynida taqsimlangan tarmoq xavf
sizligini ta’minlashga yondashish jiddiy o‘zgardi. Tarmoq ulanish-
larini himoyalashga va trafikni shifrlashga imkon beruvchi axborot
almashinuvining turli protokollari ishlab chiqildi.
Ammo bu proto-
kollar eskilarining o‘mini olmadi (SSL bundan istisno) va standart
maqomiga ega boimadi. Bu protokollaming standart bo‘lishi uchun
esa tarmoqdan foydalanuvchilaming barchasi ularga o‘tishlari lo-
zim. Ammo, Internetda tarmoqni markazlashgan boshqarish bo‘lma-
ganligi sababli, bu jarayon yana ko‘p yillar davom etishi mumkin.
Shifrlovchi dasturlar va ularning imkoniyatlari

|
Shifrlovchi dasturlar va ularning imkoniyatlari
|
bet | 25/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2) Shifrlovchi dasturlar va ularning imkoniyatlari
Bugungi kunda ma’lumotlarni shifrlovchi ko‘plab dasturlar ishlab chiqilgan. Ular orasida TrueCrypt dasturi o‘z afzalliklari va yuqori imkoniyati tufayli keng ommalashgan.
Mazkur dasturning o‘ziga xos jihati mavjud bo‘lib, uning vositasida kompyuterning doimiy xotirasida ma’lum bir soha ajratib olinadi va shifrlangan ma’lumotlar ana shu sohada saqlanadi. Ushbu sohani hosil qilish jarayoni bir necha bosqichlardan iborat bo‘ladi.
Shifrlovchi dasturlarning yana bir vakili AxCrypt dasturi foydalanish uchun qulay bo‘lib, unda ortiqcha sozlash ishlarini amalga oshirish talab etilmaydi. Dastur kompyuterga o‘rnatilganda, u Provodnikning kontekstli menusiga, ya’ni sichqonchaning o‘ng tugmasi bosilganda hosil bo‘luvchi menuga joylashadi. Ushbu dastur yordamida shifrlanayotgan yoki shifrdan chiqarilayotgan fayl yoki papka belgilanadi va kontekstli menudagi AxCrypt dasturida kerakli amal tanlanadi.
AxCrypt dasturi quyidagi imkoniyatlarga ega:
AES-128 va SHA-1 shifrlash algoritmidan foydalanib, ma’lumot- ning asl nusxasi o‘rniga yoki alohida yangi shifrlangan faylni hosil qilish;
dastur orqali hosil qilingan kalitli fayl yordamida himoya qilish;
o‘zi ochiluvchi (.exe kengaytmali) shifrlangan faylni yaratish. Bunday holatda shifrlangan ma’lumotni ochish uchun AxCrypt dasturi zarur bo‘lmaydi. Foydalanuvchi parolni bilishi, agar zaruriyat bo‘lsa, kalitli faylga ega bo‘lishi kerak;
shifrlangan faylni shifrdan chiqarmasdan, parol (kalitli fayl) orqali ishga tushirish. Bu holda faylning asl nusxasi axborot tashuvchida hosil bo‘lmaydi;
papkalar ichidagilarni paketli shifrlash;
o‘chirilgan ma’lumotlarni tiklashdan himoyalash. O‘chirilgan fayllar egallagan joyga tasodifiy sonlar yoziladi.
Ma’lumki, har qanday yozma hujjatni tayyorlashda muallif uning haqiqatan ham asl nusxa ekanligini isbotlovchi shaxsiy imzosini qo‘yadi. Bu holat bugungi kunda elektron hujjatlarni tayyorlash va ularni almashishda ham o‘z aksini topmoqda. Elektron hujjat bilan ish yuritishda ma’lumotni qabul qiluvchi o‘ziga avval berilgan imzoni olingan ma’lumot- dagi imzoga solishtirib, uning haqiqiyligini tekshirib olishi mumkin. Shuningdek, imzo ma’lumot hujjatiga yuridik jihatdan mualliflikni kafo- latlaydi. Bunday kafolat esa barcha sohalarda, jumladan, bank va savdoda alohida ahamiyatga ega.
|
| |
Parabolik mikrofon - Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc

|
Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc
|
bet | 20/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2)Parabolik mikrofon markazida oddiy mikrofon joylashgan, parabola shaklidagi optik jihatdan yaltiroq yoki yaltiroq bo‘lmagan materialdan iborat 20-30 sm diametrga ega bo‘lgan tovushni qaytaruvchi moslamadan iborat (14-rasm).
rasm. Parabolik mikrofon sxemasi.
O‘q yo‘nalishidagi tovush to‘lqinlari parabolik oynadan qaytib, A fokus nuqtasida faza bo‘yicha jamlanadi. Bu yerda tovush maydonining kuchayishi sodir bo‘ladi. Parabola oynasining diametri qancha katta bo‘lsa, qurilma tovushni shuncha katta kuchaytirish imkonini beradi. Agar kela- yotgan tovush to‘lqinining yo‘nalishi o‘q yo‘nalishiga mos kelmasa, u holda A nuqtaga yig‘ilayotgan signallar yig‘indisi bir fazaga jamlanmaydi va oqibatda kuchaytirish kam natija beradi. Kelayotgan tovush signali va o‘q yo‘nalishi orasidagi burchak ortib borgani sari kuchaytirish tobora kama-
yib boradi. Shunday qilib qurilmaning burchakli tanlash vaziyati yuzaga keladi. Parabolik mikrofonlarning tashqi ko‘rinishi 15-rasmda keltirilgan.
rasm. "Super Uxo – 100" rusumli parabolik mikrofon.
Yassi mikrofon tuzilishi fazalangan akustik panjara shaklida bo‘lib, uning tugunlarida mikrofonlar joylashtiriladi. Ulardan kelayotgan signallar jamlanib, kuchaytiruvchi qurilmaning kirishiga uzatiladi. Bunday qurilma kelayotgan tovush yo‘nalishiga perpendikular joylashtirilgan biror tekislikning aniq bir nuqtalarida tovush to‘lqinini qabul qilish g‘oyasiga asoslangan. Agar tovush to‘lqini o‘q yo‘nalishiga mos ravishda kelsa, ya’ni panjara sirti tekisligi tovush yo‘nalishiga perpendikular joylashsa, qabul qilinayotgan signallarning fazalari mos keladi va tovush maksimal darajada bo‘ladi. Aksincha, panjara sirti tekisligi tovush yo‘nalishiga perpendikular joylashmasa, bunda turli mikrofonlarda qabul qilinayotgan signallar fazasi orasida farq yuzaga keladi. Shu sababli, tovush yo‘nalishi va panjara sirti tekisligi orasidagi burchak qanchalik ortib borsa, signalning kuchaytirilishi shunchalik kamayib boradi.
rasm. G.R.A.S. firmasining yassi mikrofoni.
Akustik razvedkalar uchun mo‘ljallangan yuqoridagi kabi qurilmalar- dan foydalanishda g‘arazgo‘y kimsalardan alohida bilim darajasi talab etiladi. Mini-diktofon yoki mikrofonni o‘rnatib, undan yopiq bino ichida foydalanish uchun avvalo, qurilmalar ishlashining fizik mohiyatini yaxshi bilish zarur. Akustik razvedka uchun u yoki bu vositani tanlash birinchi galda egallanmoqchi bo‘lgan axborotning qiymatiga bog‘liq. Har qanday holatda ham axborot xavfsizligi bo‘yicha mutaxassis axborot himoya obyektlarini joylashishi va faoliyatini samarali tashkil etishi uchun axbo- rotni noqonuniy egallab olishning qanday tahdidlari mavjudligini bilishi lozim.
|
| |
Bir razryadli ketma-ket to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)lar

2. Bir razryadli ketma-ket to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)lar
M a’lumki, zamonaviy EHMlarda ikkilik sonlarni fizik ifodalashda potensial ko‘rinishdagi signallardan foydalaniladi. Bunday signallar aloqa kanallari orqali ketma-ket yoki parallel uzatilishi mumkin. Quyidagi diagrammalarda ikkilik kodlarni ketma-ket (a) va parallel (v) uzatish usullari ifodalangan.
Ikkilik kodni ketma-ket uzatish usuli uchun bitta aloqa simi etarlidir. Bu simdan signallar sinxron ravishda bir xil intervalda xonama-xona(razryadlar bo‘yicha) uzatiladi. Bunda signalni uzatish oralig‘i:
∆S=C* ∆t; ga teng.
Bu erda: S-sim orqali signalni uzatish tezligi (taxminan yorug‘lik
tezligiga teng)
∆t-signalni uzatishga ketgan vaqt.
Ikkilik kodlarni paralell uzatishda n-ga aloqa simlari kerak bo‘ladi. Bu simlar orqali bir vaqtning o‘zida n xonali kodlarni uzatish ta’minlanadi.
Ketma-ket ikkilik kodlarni qayta ishlash uchun mo‘ljallangan ketma-ket to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)ning ishlash prinsipini ko‘rib chiqamiz.
Ketma-ket to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)lar ikkita ikkilik kodni xonama-xona qo‘yish uchun xizmat qiladi. SHuning uchun ular bir xonali (razryadli) to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)lar deyiladi. Bir razryadli ketma-ket to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)ning o‘tish jadvalini tuzamiz:
Kirish
|
Chiqish
|
Qo‘shiluvchilar
|
Oldingi kichik razryaddan perenos Pi-1
|
Yig‘indi
|
Keyingi katta razryadga pernos Pi+1
|
X1
|
X2
|
X3
|
S
|
Pi+1
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
1
|
1
|
0
|
0
|
1
|
0
|
1
|
0
|
0
|
1
|
1
|
0
|
1
|
1
|
0
|
0
|
1
|
0
|
1
|
0
|
1
|
0
|
1
|
1
|
1
|
0
|
0
|
1
|
1
|
1
|
1
|
1
|
1
|
Jadvaldagi Si va Pi+1 ifodalar uchun DNF quyidagicha ifodalanadi:
Bu kanonik formalar bo‘yicha ketma-ket to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)ning sxemasini «VA» hamda «YOKI» mantiqiy elementlaridan foydalanib ko‘rish mumkin
Sxemaning kirish yo‘llarida x1,x2,x3 signallar bilan bir qatorda ularning invers qiymatlari ham ishlatiladi.
Ketma-ket to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)ning funksional sxemasi to‘la bo‘lishi uchun chiqish yo‘lidagi Pi+1 signalni x3 bir takt vaqt mobaynida ushlagan holda ulash talab etiladi. Unga ko‘ra bir razryadli ketma-ket to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)ning sxemasini keltiramiz:
to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator) tomonidan ikkilik kodlarni
qo‘shishga sarflangan vaqt quyidagicha aniqlanadi:
Tc≈n-∆t;
Bu erda n-razryadlar soni;
∆t – har bir razryadni qo‘shishga ketgan vaqt.
Formuladan ko‘rinib turibdiki 1 razryadli ketma-ket to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)ning asosiy kamchiligi uning tezligining past ko‘rsatgichidir. Yutug‘i esa, elementlar soninining kamligi va tejamkorligidir.
|
Ma’lumotlarni tutib olish vositalari

|
Ma’lumotlarni tutib olish vositalari
|
bet | 18/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2)
Akustik tebranishlarning tebranuvchi kanallarda tarqalish muhiti sifatida binolar, devorlar, shiftlar, metall trubali konstruksiyalar va boshqa qattiq buyumlar bo‘lishi mumkin. Bunday axborotni tutib olish qurilmasi stetoskoplar bo‘lib, ularda uzatuvchi qurilma sifatida kontaktli mikrofon- lardan foydalaniladi. Elektron stetoskoplar yordamida axborotni tutib olish uchun himoyalangan binoga ruxsat kerak emas. Portativ stetoskopning ko‘rinishi 7-rasmda keltirilgan.
rasm. Kichik o‘lchamli kontakt mikrofoniga ega bo‘lgan PKI 2850 markali elektron stetoskop.
PKI 2850 markali stetoskop portativ elektron stetoskoplarning vakili hisoblanadi. Uning kuchaytirgich bloki o‘lchamlari - 95x60x25 mm, mikrofoni – 50x35x15 mm ni tashkil etadi. Bunday kichik o‘lchamga ega bo‘lishiga qaramay ushbu stetoskopning kuchaytirish koeffitsiyenti 80 dB dan kam emas. Ishlash davomiyligi to‘liq zarayadlangan akkumulator bilan 800 soatni tashkil etadi.
Zamonaviy elektron stetoskoplar 80-100 dB tartibidagi kuchaytirish koeffitsiyentiga ega bo‘lib, hatto shivirlash yoki soat sekundomerining tovushi kabi kuchsiz tovush tebranishlarini ham tutib olish imkoniyatiga ega. Bunday elektron stetoskoplarni devorlarga, eshik chetidagi qobiq- larga, xona shiftiga, isitish tizimi yoki suv trubalariga, havo sovutgichlari qoplamalari ichiga joylashtirilishi va kuchaytirish bloki bilan maxsus ulangan kabel orqali ulanadi.
Axborotlarni elektroakustik chiqib ketish kanallari elektroakustik aylantirishlar, ya’ni akustik signallarni elektr signallariga aylantirish jarayonida hosil bo‘ladi. Bunday jarayonni amalga oshiruvchi qurilmalar orasida bizga yaxshi tanishlari bular - telefonlar, mikrofonlar va tovushli aloqa tizimlaridir.
Optik-elektron kanalda axborotni tutib olish lazer orqali amalga oshiriladi va shu sababdan ba’zida uni lazerli kanal deb ham ataladi. Tovush to‘lqinlari ta’sirida oyna yoki toshoyna kabi qaytaruvchi sirtlar tebrana boshlaydilar. Agar ularga lazer nurini yo‘naltirilsa, ular oyna sirtida modulyatsiyalanadi va sirtdan qaytgan nurlar optik nurlanishli qabul qiluvchi qurilmaga kiradi. Qabul qiluvchi qurilmada ushbu signal demodu- lyatsiyalanadi va kuchaytiriladi hamda undan dastlabki akustik signalni olish mumkin bo‘ladi.
|
| |
Nazorat uchun savollar - Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc

|
Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc
|
bet | 21/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2)Nazorat uchun savollar
Axborotlarni muhofaza qilishning texnik vositalari tushunchasi nimani anglatadi?
Maskirovkalovchi belgilarning ochilishi tushunchasini nimani bildiradi?
Demaskirovka belgilari nimalar bilan farq qiladi?
Texnik vositalar bilan himoyalanadigan ma’lumotlarning manbalari va tashuvchilari nimalardan iborat?
Nimalar ma’lumot tashuvchi vositalar hisoblanadi?
Ma’lumotlar chiqish kanali deb nimaga aytiladi?
Ma’lumotlar chiqib ketish kanalining paydo bo‘lish sabablari va sharoitlari nimalardan iborat?
Texnik kanal bo‘yicha ma’lumotlar chiqib ketishidan himoyalashda qanday amallar bajarilishi talab etiladi?
Tutib olishdan himoyalashning qanday usullar mavjud?
Akustik razvedkalar uchun qanday qurilmalar mavjud?
AXBOROTLARNI KRIPTOGRAFIK HIMOYALASH USULLARI Kriptografiya va uning asosiy tushunchalari
Insoniyat taraqqiyotida yozuv paydo bo‘lgan davrdan boshlab axborotni himoya qilish muammosi ham yuzaga kela boshladi. Bu muammo harbiy va diplomatik ma’lumotlarni yashirincha uzatish zarura- tidan kelib chiqqan. Masalan, antik spartaliklar harbiy harakatlar vaqtida ma’lumotlarni shifrlash usullaridan foydalanganlar. Xitoyliklar tomonidan esa oddiy yozuvni iyerogriflar ko‘rinishida tasvirlash usuli qo‘llanilib, bu ularga ma’lumotlarni raqiblardan yashirish imkonini bergan.
Kriptografiya qadimiy yunon tilida “yashirin yozaman” degan ma’noni anglatib, axborotning konfidensialligini va autentligini ta’minlash usullari haqidagi fandir. Kriptografiya ma’lumotni, g‘arazgo‘y kimsalar tomonidan egallangan taqdirda, befoyda ko‘rinishga aylantirib beruvchi usullar to‘plamini tashkil etadi. Bunday usullar axborot xavfsizligiga taal- luqli ikkita asosiy masalani yechishga imkon beradi. Bular:
konfidensiallik himoyasi;
butunlik himoyasi.
Axborotning konfidensialligi va butunligi himoyasi muammolari bir- biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning birini yechimi ikkinchisi bilan bog‘liq bo‘ladi.
Axborotlarni kriptografik aylantirish usullarini toifalashga turlicha yondashishlar mavjud. Dastlabki ma’lumotlarga ta’sir etish ko‘rinishiga ko‘ra kriptografik aylantirish usullarini 4 ta guruhga bo‘lish mumkin.
|
| |
Очиқ ахборот тизимларида ахборот психологик хавфсизлик - bet 38

68
Axborot-targ’ibot ta’siri so’zni, axborot yordamida muayyan qarashlar, e’tiqodlarni
shakllantirishni nazarda tutadi.
Axborot-psixologik ta’sir o’tkazishning sanab o’tilgan turlariga oddiy odamlar
qarshilik ko’rsatishlari qiyin. Ularning biri bo’lmasa ikkinchisi, ikkinchi bo’lmasa
uchinchisi odamlar ongida muayyan o’zgarishlarni keltirib chiqaradi. Mana shu bayon
qilinganlardan kelib chiqib, shaxsning axborot-psixologik xavfsizligi - bu uning
irodasiga va hohishiga qarshi ongini o’zgartirishni ko’zlaydigan axborot-psixologik
ta’sirlardan himoyalanganligi deyish mumkin.
Axborot-psixologik ta’sirlar kuchayib borayotgan hozirgi davrda psixikaning
rivojlanishi qonuniyatlaridan hech bo’lmaganda asosiylarini bilish umumiy
madaniyatning tarkibiy qismi bo’libgina qolmasdan, balki xavfsizlik va yashash uchun
kurashning ham muhim shartiga aylanib bormokda.
Psixologiyadan hech bo’lmaganda tayanch bilimlarga ega bo’lgan odamlar o’z
onglariga o’tkaziladigan tashqi ta’sirdan himoyalanish bobida dastlabki psixologik
to’siqni qo’yish imkoniga ega bo’ladilar.
Axborot-psixologik ta’siri ikki xil darajada: nazariy-mafkuraviy va kundalik-
psixologik darajalarda namoyon bo’ladi. Nazariy-mafkuraviy darajada dunyoqarashlar,
ilmiy kontseptsiyalar, madaniy qadriyatlar o’rtasida kurash yuz beradi va bunda ta’sir
shaxsning intellektual salohiyatiga targ’ibot, mantiqiy dalillar yordamida o’tkaziladi.
Kundalik-psixologik darajada esa kurash odamlarning kayfiyatini tegishli
yo’nalishda o’zgartirish maqsadida amalga oshiriladi. Bunda uqtirish usuli asosiy vosita
hisoblanadi. Ishontirish usuli asosli dalillar keltirish yordamida shaxs e’tiqodiga ta’sir
o’tkazishni maqsad qilib qo’ysa, uqtirish yordamida inson psixikasiga e’tiborni
tortmasdan kirib boriladi.
O’tkazilayotgan axborot-psixologik ta’sirni bir necha xil mezonlar asosida tasnif
qilish mumkin. Ana shunday mezonlardan biri – ta’sirning ochiq yoki xufyaligi.
Buzg’unchi ta’sirlar ko’pincha ob’ektga sezdirmasdan maxsus texnologiyalar (masalan,
manipulyativ texnologiyalar, NLP texnologiyalar, suggestiv texnologiyalar va h.k.)
yordamida o’tkaziladi. Bunda asosiy e’tibor sub’ektning ongiga emas, ostki ongiga
qaratiladi. Bunday ta’sirlardan himoyalanish uchun odamlar psixologiyadan hech
bo’lmasa boshlang’ich ma’lumotga ega bo’lishlari zarur.
Ostki ongiga xufya tarzda o’tkazilgan ta’sir shaxsning xarakterini, xulq-atvorini
o’zgartirib, aql-zakovati va ijodiy imkoniyatlarini keskin pasaytirish yuborishi mumkin.
Bunday ta’sir turli darajadagi rahbarlar ostki ongiga o’tkazilganda, uning vayronkorlik
miqyosi yana ham kengroq bo’ladi.
Odamlar psixologik ta’sirga turli darajada beriluvchan bo’ladi. Bu ularning yoshi,
hayotiy tajribasi, shaxsiy (individual) psixologik xususiyatlari bilan bog’liq. Shaxsning
hayotiy tajribasi va bilimlari ortgani sari psixologik ta’sirga beriluvchanligi
ham
kamayib boradi. Biroq, shuni ham nazarda tutish kerakki, barcha odamlar u yoki bu
darajada uqtirish ta’siriga moyil bo’ladi. Farq faqatgina birovlarning bu ta’sir
girdobigaga tezroq, boshqalarning esa sekinroq tushib qolishida.
«OCHIQ AXBOROT TIZIMLARIDA AXBOROT-PSIXOLOGIK

|
«OCHIQ AXBOROT TIZIMLARIDA AXBOROT-PSIXOLOGIKBog'liq F.Mo’minov, Sh.Barotov va boshq. Ochiq axborot tizimlarida axborot-psixologik xavfsizlik. Darslik.«OCHIQ AXBOROT TIZIMLARIDA AXBOROT-PSIXOLOGIK
XAVFSIZLIK» KURSINING DASTURI
1-mavzu. FANNING DOLZARBLIGI, MAQSAD HAMDA VAZIFALARI,
ASOSIY TUSHUNCHALARI (2 soat)
Muammoning dolzarbligi.
Ommaviy ravishdagi axborot ta’siri sharoitida
axborot-psixologik xavfsizlikni ta’minlashning zarurligi. O’zbekiston aholisida ochiq
axborot tizimlari sharoitida axborot bilan ishlash ko’nikmalarini hosil qilish. Axborot-
psixologik xavfsizlik fan va ijtimoiy amaliyotning muhim yo’nalishi sifatida. Fanni
kontseptual, metodologik va metodik jihatlardan o’rganish ehtiyoji. Axborot-psixologik
xavfsizlikni
ta’minlashga
ilmiy
yondashish:
uzluksizlik,
sobitqadamlik,
rejalashtirilganlik, aniqlik, ishonchlilik, hammaboplik, salohiyatlilik.
Fanning maqsadi
– O’zbekistondagi oliy o’quv yurtlarining bir qator gumanitar
mutaxassisliklari talabalarini ochiq axborot tizimlari bilan ishlash jarayonida axborot-
psixologik xavfsizlikni ta’minlashga o’rgatish.
Fanning vazifalari:
-
axborot asri, axborotning globallashuvi, raqamli tengsizlik mazmuni va
xususiyatlarini anglab etish;
-
axborot bobida qarshi turish, «tamaddunlar (tsivilizatsiyalar) to’qnashuvi” va
axborot-psixologik urush mohiyatini tushunish;
-
O’zbekistonning milliy va axborot tizimlari hamda o’ziga xos
xususiyatlarini o’rganish;
-
O’zbekistonda davlat, jamiyat va shaxsga axborot-psixologik ta’sir
ko’rsatilishi jarayonida ularning tutgan mavqelarini tadqiq etish;
-
mamlakat axolisi axborot-psixologik xavfsizligining omili bo’lmish
O’zbekiston milliy mustaqillik mafkurasining mohiyatiga etish;
-
O’zbekiston Prezidenti I.A.Karimovning kuchli davlatdan kuchli fuqarolik
jamiyatiga o’tish kontseptsiyasini va uning mamlakat axborot-psixologik xavfsizligini
ta’minlashdagi rolini tushunib etish.
|
| |
Axborot oqimlari sharoitida sivilizatsiyalar holati

48
elchixonasini bombardimon qilganini eslatishdi. G’arb ancha befarq ekanligini
namoyish etgan o’sha voqea oqibatida bor-yo’g’i olti nafar xitoylik o’lgan bo’lsa-da,
talabalar bu qurbonlar hayoti Nyu-Yorkda o’ldirilgan uch ming nafar amerikalik
hayotidan kam emasligini uqtirdilar.
Yuqorida keltirilgan munosabatlarni tilga olishimizdan maqsad 11 sentyabrda sodir
etilgan vahshiylikni oqlash emas, albatta. Bu faqat AQSh tomonidan ilgari surilayotgan
“ular bizni ko’rolmaydilar, ular bizning erkinliklarimiz va boyliklarimizga hasad bilan
qaraydilar” kabi engil-elpi dalil-isbotlardan voz kechib, masalaga jiddiyroq qarashga
intilishdir. Gap mutlaqo bunda (ko’rolmaslikda, hasadda) emas”
1
.
Xulosa sifatida quyidagilarni keltirish mumkin. Yuqorida aytib o’tilganidek,
axborotning globallashuvi uzoq tarixga ega: alifboning yaratilishi, kitob ixtirosi va h.k.
yangiliklar bu boradagi dastlabki qadamlar bo’ldi. Zamonaviy bosqichdagi axborot
globallashuvi radio kashf etilganidan keyin, XX asrning 30-40 yillarida boshlandi.
Ikkinchi jahon urushi yakun topib, dunyo mamlakatlarining katta qismi ikki xil
mafkuraga tarafkashlik qila boshlaganlaridan so’ng ular o’rtasidagi axborot raqobati avj
olib, axborot asrini keltirib chiqardi.
Globallashuvning ko’p ko’rinish va turlari mavjud. Ayrim mutaxassislar
amerikalik olim T. Levitt fikridan kelib chiqib, globallashuv jarayonlariga iqtisodiy
globallashuv asos solgan, deb hisoblashadi. Lekin bunday fikrga qo’shilish qiyin.
Bizningcha, globallashuvning barcha boshqa turlariga axborot globallashuvi debocha
bo’lgan va har doim madad berib turadi.
Globallashuv Internetda o’zining eng yuksak holatiga erishdi. Falsafa qonunlariga
muvofiq, maksimal globallashuv o’z nihoyasiga etib, degloballashuv (globallashuvdan
qaytish, uni barbod qilish) jarayonlarini boshlab berdi. Bugungi kunda, bir tomondan,
globallashuv davom etayotgan bo’lsa, ikkinchi tomondan, degloballashuv tamoyili ham
asta-sekin kuchayib bormoqda.
Axborot globallashuvining eng yorqin ko’rinishi Internetdir. Mutlaq adad (tiraj)li,
har tomonlama universal, barcha xohlovchilar uchun ochiq axborot tizimi bo’lmish
Internetning ham ijobiy, ham salbiy tomonlari borligiga qaramasdan, musbat jihatlari
ustunligiga shubha qismaslik kerak.
Kuchli axborot texnologiyalariga egalik hali dunyoga egalik qilish degani emas.
Chunki ma’rifatli dunyoda bunday texnologiyalardan tashqari odamlarning go’zal
hayoti uchun nihoyatda zarur bo’lgan madaniy boylik va ma’naviy qoniqish degan
mezonlar ham barqarordir. Insonlar kelajagini axborot texnologiyalari bilan bir qatorda
tamadduniy yutuqlar ham belgilab beradi. Bunday jihatlarga esa ko’proq madaniyati
qadimiy bo’lgan davlatlar sohibdirlar. Ular safiga, shak-shubhasiz, O’zbekiston ham
kiradi.
Takrorlash uchun savollar

49
7.
Zamonaviy bosqichda ommaviy axborot vositalarining tadrijiy rivojlanishi va
konvergentsiyasi.
8.
S.
Xantingtonning
“Tsivilizatsiyalar (madaniyatlar, tamaddunlar)
to’qnashuvi” g’oyasi va unga mutaxassislar munosabati.
Seminar uchun savollar
1.
XX asr oxiri – XXI asr boshidagi globallashuv jarayonlari tavsifi.
2.
Dunyo axborot makoni tavsifi: tushuncha, qamrovi, xususiyatlari.
3.
Jamiyat axborot infratuzilmasiga tavsif. Matbuot, radio, televidenie va Internet
ommaviy axborot vositalari sifatida.
4.
S.Xantingtonning “Tsivilizatsiyalar to’knashuvi” masalasiga bag’ishlangan
asarlari va ularning matbuotdagi muhokamasi.
4-bob. AXBOROT-PSIXOLOGIK URUSHI – AXBOROT YORDAMIDAGI
TAJOVUZKORLIKNING OLIY SHAKLI
1. Axborot urushining mohiyati va manbalari
“Axborot urushi:
1.
Dushman axboroti, axborotga asoslangan jarayonlar va axborot tizimlariga zarar
etkazish harakatlari. Ayni paytda o’z axboroti, axborotga asoslangan jarayonlari
va axborot tizimlarini muhofaza qilish orqali axborot ustunligiga erishish
ko’zlanadi.
2.
Tizimlarning moddiy, harbiy, siyosiy yoki mafkuraviy sohada ma’lum yutuqqa
erishishga qaratilgan bir-biriga ochiqdan-ochiq yoki yashirincha qarshi qaratilgan
axborot hujumlari”
1
.
Axborotni qabul qilish qobiliyati odam tabiatiga xos. Insonning nerv tizimi amalda
unga etib boradigan har qanday signalni faol qabul qiladigan ochiq axborot tizimidan
iborat bo’lib, ustiga muntazam ravishda yopirilib turadigan ta’sir oldida deyarli
himoyasizdir.
Shunday
xulosa
kelib
chiqadiki,
odamlarga
ko’rsatiladigan ijtimoiy,
axborot-psixologik ta’sir turlicha - g’oyat ijobiydan keskin salbiygacha bo’lishi
mumkin.
«
Очиқ ахборот тизимларида ахборот психологик хавфсизлик - bet 33

62
turli terrorristik amallarni muvaffaqiyatli ko’paytirib, shu bilan aholi ongiga qo’rquv va
sarosima solmoqda, degan fikr uning “Mediaterrorizm” kitobi bo’ylab o’tadi.
Tsiganov quyidagi faktni keltiradi: “Rossiyadagi terrorizm psixoprofilaktikasi
kengashi (uning tarkibiga etakchi psixologlar, psixiatorlar, psixoterapevtlar kirgan)
a’zolarining mamlakat Prezidentiga yozgan xatida: “Faqat o’z joniga qasd qiluvchi
kishilar jamiyatigina “praym-taym”da efir vaqtining 80% ni zo’ravonlikni va
surbetlarcha shafqatsizlikni namoyish qilishga ajratishga qodirdir. Qiyoslash uchun:
AQShda bu hissa 15% ni tashkil qiladi”
1
, deyiladi.
O’zbekistonga kelganda aytish joizki, milliy ommaviy axborot vositalarimiz, ayrim
xorijiy davlatlar kabi, keng ommaga salbiy axborot etkazishda u qadar keskin harakat
qilmaydi. Albatta, ommaviy madaniyat ruhi va shaklidagi chiqishlar ko’p bo’lmoqda,
masalan, katta adadli nashrlarda (“Darakchi”, “Hordiq”, “Bekajon” va boshq.), lekin
bunday chiqishlar o’z xalqiga qarshi axborot hurujlari darajasiga bormagan.
Xalqaro axborot maydonini monopoliyadan chiqarishga kelganda, bu erda masala
u qadar jo’n emas. Globallashtirish etakchilari so’zda mamlakatlar o’rtasidagi tenglik
haqida gapirib, amalda esa o’zlari egallab olgan hududlarining bir qadamini ham boy
berishmaydi. Yuqorida nomlari sanab o’tilgan va boshqa jahon ommaviy axborot
manbalari er yuzidagi axborot bo’shlig’ini nazorat qilishda davom etib kelayotirlar.
Internet xususida shuni aytish lozimki, AQSh o’z yurtiga tegishli domen ismlar va
raqamlarni taqsimlash xususiy korporatsiyasi - IKANN orqali uning ustidan o’z
hukmronligini o’rnatganini yashirib ham o’tirmaydi.
Jahon axborot makonini monopoliyadan chiqarishga doir harakatlar quyidagicha
bo’lishi mumkin:
–
muqobil
nuqtai
nazarlarni
ifodalovchi
ommaviy
teleradiokompaniyalar hamda veb-saytlarni ( “Evronyus” , TV-5,
“Al-Jazira” singari) tashkil etish va ular faoliyatini ildamlatish;
–
yangi xalqaro teleradiokanallar va Internet-saytlarni tashkil etish
hamda amal qilyotganlarining obro’sini ko’tarish;
–
Internetning vatanimizga tegishli bo’limini ijobiy materiallar bilan
faol to’ldirish;
–
axborot bosqinchiligidan himoyalanishning samarali shakli sifatida
milliy madaniyat, an’ana va urf-odatlarni barcha choralar bilan
rivojlantirish;
–
axborot urushi ig’vogarliklariga uchmaslik, O’zbekistonda huquqiy
demokratik davlat qurish borasidagi bunyodkorlik ishlarini
sobitqadamlik bilan davom ettirish.
Очиқ ахборот тизимларида ахборот психологик хавфсизлик - bet 31

58
Yarqiroq umumlashmalar. Bu usul odamlarning “yangi”, “haqiqat”,
“demokratiya”, “adolat”, “taraqqiyot”, “g’alaba”, “rivojlanish”, “muvaffaqiyat”,
“olg’a harakat” va h.k. shu singari so’zlarga azaliy muhabbatiga asoslanadi. Amalda
bunday narsadan asar ham bo’lmaydi, lekin taassurot uyg’otish uchun ustalik bilan
faktlar tanlanadi va quroq qilinadi, aql bovar qilmaydigan umumlashmalar yasaladi –
oqibatda auditoriya bunday xo’rakka engilgina ucha qoladi.
Nisbat berish (analogiya) usuli. Biror obro’li kishining ijobiy sifatlarini hali bunga
huquqli ekanligini ko’rsatishga ulgurmagan boshqa bir kishiga nisbat berishga
asoslangan. Masalan, nisbat berish usuli an’ana tarzida mashhur rahbardan keyin va
uning o’z o’rniga tavsiya qilishi tufayli hokimiyatga kelgan kishilarga bog’lab
ishlatiladi. Bu salbiy ma’noda bo’lishi ham mumkin. Masalan, nodemokratik davlatda
hokimiyat vorisi kim bo’lishidan qat’i nazar, o’xshatma-analogiya asosida unga
diktatorlikka intiluvchanlik nisbat berilaveradi. Partiya, vazirlik va h.k.lar haqida ham
shunday deyish mumkin.
Oddiy xalqqa mansublik (o’z odamimiz) o’yini. Bu usulning mohiyati partiya
(soha, tashkilot) etakchisining o’zi haqida keng auditoriyada o’z odamlarimiz
davrasidan va u kishiga oddiy xalqning tashvishlari, orzu-umidlari juda yaqin degan
taassurot uyg’otishidan iborat populizm printsipidan foydalanishdan iborat. Siyosat
sohasida keng tarqalgan bu usul kiyinishdan va yurish-turishdan tortib ishchilar
qozonchasidan atala tushirishgacha bo’lgan parametrlarning katta doirasini o’z ichiga
oladi. Etakchilarning qo’shiq aytib, raqsga tushishlari, bolalar bilan o’ynashlari, oddiy
fuqarolar bilan qo’l siqishib ko’rishish uchun kutilmaganda kortejni to’xtatib qo’yishlari
singari ko’pgina misollar ma’lum.
Faktlarni buzib ko’rsatish. Bu oddiy va samarali usul barcha darajadagi
siyosatchilar tomonidan keng ishlatiladi. Uning mazmuni iqtisodiyot, siyosat va
madaniyatga oid ko’plab faktlardan axborotni tarqatuvchiga foydali bo’lganlarinigina
tanlab olishdan iborat. Boshqacha xarakterdagi ma’lumotlar haqida, garchi ular ham
etarli bo’lsa-da, lom-mim deyilmaydi. Bunday usulning kundan-kunga, oydan-oyga...
takrorlanaverishi asta-sekin kerakli taassurotni hosil qiladi, targ’ibotchi uchun bu ayni
muddaodir.
Ushbu masalaga xulosa sifatida shuni aytish joizki, agar oddiy urush vositalaridan
foydalanish oqibatlari (vayrona binolar va yo’llar, odamlar orasidagi qurbonlar va h.k.)
ravshan ko’rinib tursa, axborot quroli zararli natijalarini o’lchab bo’lmaydi, chunki u
odamlar ongiga ta’sir o’tkazadi. Biroq, biz yuqorida aytib o’tganimizdek, vayronavor
oqibatlari jihatidan u olovli urushdan hech qolishmaydi.