Insho rejasini tuzish - Mundarija: Оғзаки ҳикоя ҳамда шу асосда иншо ёзишнинг назарий асослари

|
Mundarija: Оғзаки ҳикоя ҳамда шу асосда иншо ёзишнинг назарий асослари
|
bet | 5/6 | Sana | 10.12.2023 | Hajmi | 35,91 Kb. | | #115059 |
Bog'liq Boshlang\'ich sinflarda insho yozishga o\'rgatishInsho rejasini tuzish
Reja har qanday og’zaki yoki yozma hikoya qilishning zaruriy pog’onasi, uning «loyihasi»dir. Qishi o’z nutqi haqida o’ylab, asosiy gaplarini belgilab oladi. Insho uchun reja tuzish shuning uchun ham zarur. 1-sinfda reja rolini o’qituvchi savollari, ya’ni so’roq gaplar tarzidagi reja bajaradi; 2-sinfda reja o’qituvchi rahbarligida jamoaviy tarzda tuziladi; 3-4-sinflarda esa mustaqil tuziladi. Boshlang’ich sinflarda 3 - 5 talik oddiy reja tavsiya qilinadi.
Bolalar avval o’qigan hikoyalariga reja tuzadilar va uni reja asosida qayta hikoya qiladilar, keyin bayon rejasini tuzadilar, so’ng bir mavzuga oid bir necha rasm (rasmlar seriyasi) asosidagi insho rejasini, ya’ni rasmli reja tuzadilar, inshoga sarlavha topadilar. Shundan so’ng tasvirlangan voqyea-harakatlar aniq ajratilgan, reja tuzishga qulay bo’lgan rasm yoki kuzatishlar asosida yoziladigan insho rejasini tuzishga o’tiladi.
Reja tuzishga o’rgatishda oldin nima haqida to’xtalish, keyin uni qanday davom ettirish, undan so’ng nima haqda aytish, nihoyat, hikoyani qanday tugatish kerakligini o’quvchilarga tushuntirish foydali usul hisoblanadi. Reja avval so’roq gap tarzida, keyin darak gap, oxiri nominativ gap tarzida tuziladi.Reja ko’pincha insho yozishdan oldin unga tayyorlanish jarayonida (rasm asosida yoziladigan insho rejasi kabi) tuziladi. Ba’zan rejani ekskursiya, kuzatishdan oldin, unga tayyorgarlik jarayonida tuzish maqsadga muvofiq. Ekskursiya, kuzatish, ijtimoiy foydali mehnat rejasi shu ishlar bajarilishidan oldin yoki ular yuzasidan material to’plash, insho uchun material tanlash va uni tartibga solish jarayonida tuziladi. Bunday reja insho yozishdan oldin ko’rib chiqilib, unga ayrim aniqliklar kiritiladi.
Inshoni yozishga tayyorlash
Og’zaki yoki yozma inshoning turi va vazifasiga qarab unga tayyorgarlik ko’riladi. Inshoga tayyorgarlikni o’qituvchi boshqaradi, bunga o’quvchilarni ishtirok ettiradi, ularning o’ta faolligi va mustaqilligiga erishadi. Tayyorlik deganda, birinchidan, o’quvchilarda nimanidir tasvirlashga, hikoya qilishga talab uyg’otadigan vaziyat yaratish; ikkinchidan, insho uchun yetarli bo’lgan zarur material yig’ish; uchinchidan, mavzuga oid, uni yoritishga mos bo’lgan til vositalarini tanlash tushuniladi.Inshoga tayyorlik inshoni yozishdan bir necha kun ilgari boshlanadi, darsdan tashqari vaqtlarda va boshqa darslar jarayonida ham olib boriladi.
Og’zaki yoki yozma insho ustida ishlash quyidagi uch bosqichga bo’linadi:
1) material yig’ish, ya’ni kuzatish, ekskursiya, mehnat jarayoni, rasmni ko’rib chiqish, kinofilm, spektaklni ko’rish, badiiy va boshqa adabiyotlarni o’qish;
2) mavzuga va uni yoritishga mos material tanlash, uni tartibga solish, joylashtirish, ya’ni suhbat, muhokama qilish, zarur materialni ajratish, reja tuzish, lug’at ustida ishlash, imlo va leksik tomondan tayyorlash va hokazo;
Birinchi va ikkinchi bosqichdagi ishlar, odatda, darsdan tashqari vaqtda bajariladi. Masalan, ekskursiya asosidagi insho uchun material yig’ish uni yozishdan ancha ilgari boshlanadi; tabiat hodisalarini kuzatish bir hafta, hatto undan ko’proq davom etadi; rasmlar esa insho yozishdan oldin ko’riladi.
Shunday qilib, insho yozish yoki og’zaki hikoya qilish darsi ilgari bajarilgan ishlarning yakunidir. Insho darsining umumlashtiruvchilik roli bog’lanishli nutq sohasidagi ko’nikmalarni egallash me’yoriga qarab ortib boradi.Insho darsining qurilishi tayyorlov bosqichining xarakteriga bog’liq. Tayyorlov bosqichida qancha ko’p ishlansa, insho darsida matn ustida shuncha chuqur ishlash imkoniyati yaratiladi. Insho yozishdan oldin yoki og’zaki hikoyalashda yig’ilgan materiallarni o’quvchilar yodiga tushirish, ularda qiziqish uyg’otish, yozishga yoki hikoya qilishga xohish uyg’otish zarur.Insho yozish darsida quyidagi bosqichlarga rioya qilinadi:
1. Mavzuni, inshoning vazifasini e’lon qilish (yoki yodga tushirish), uni o’quvchilar bilan muhokama qilish.
2. Kuzatish davrida to’plangan materialni tartibga solish yoki material yig’ish (masalan, rasmga qarab insho yozish uchun rasmni ko’rish) maqsadida suhbat o’tkazish.
Keyingi ona tili darsining ikkinchi qismidan 15-25 minut vaqt ajratib, tekshirilgan insholar yuzasidan yakuniy mashg’ulot o’tkaziladi (insho tahlil qilinib, xatolar ustida ishlanadi).
O’qituvchi har bir insho turi uchun o’quv vazifasini belgilab oladi. Masalan, rasmlar seriyasi asosida birinchi marta yozdiriladigan insho uchun quyidagi vazifalar belgilab olinadi:
1. O’quvchilarni inshoning yangi turi bo’lgan rasmlar seriyasi asosidagi insho bilan tanishtirish.
2. Rasmli reja asosida matn rejasini tuzish.
O’quvchilarning mustaqillik darajasi o’sib borgani sayin, inshoga talab ham orta boradi.
|
| |