Buxoro davlat universiteti - bet 10

Muammoni nazariy jihatdan o’rganish. Bu metodning mohiyati maxsus adabiyotlarni o’qish natijasida fizika kursining mazmunini hamda uni o’qitishning usullari va shakllarini hozirgi talablarga to’g’ri kelish darajasini aniqlash bo’lib hisoblanadi. Adabiyotlar bilan ishlashda yangi fikrlarni kuzatishga, uni tanlashag, unga tegishli o’z fikrini aytishga asosiy e’tiborni qaratish kerak. Bir masala bo’yicha bir necha adabiyotlardan olingan fikrlarni taqqoslash, umumlashtirish va tizimlashtirish, umulashtiruvchi maqola yozish ijodiy tadqiqotning asosini tashkil qiladi.
Kuzatishni amalga oshirish. Ilmiy kuzatishni amalga oshirish – haqiqatni to’g’ridan – to’g’ri bilish usulidir. U bevosita ko’p qirrali shaklda bo’lishi mumkin. Birinchidan tadqiqotchi o’rganilayotgan jarayonni bevosita kuzatishi mumkin. Ikkinchidan esa, tadqiq qilinayotgan jarayon to’g’risidagi axborotlar boshqa manbalardan olinadi. Ikkinchi yo’ldan foydalanish, vaqtincha samaralikka imkon beradi. Bu degani, har qanday pedagogik hodisani kuzatish, har bir tadqiqotchidan ko’p vaqt talab qiladi. Masalan, o’quvchilarning fizikadan olgan bilimlarini amalda qo’llashini kuzatishni amalga oshirish uchun, tadqiqotchi ko’p vaqtini sarflashi kerak. Agarda ushbu ma’lumotlarni o’qituvchilar va guruh rahbarlaridan olinsa, unchalik ko’p vaqt ketmaydi. Shuni aytish lozimki, o’quv jarayonini bevosita kuzatish, amalda tadqiqotning haqqiniyligiga hamda uning sifatiga ijobiy ta’sir qiladi.
Kuzatish jarayonida olingan ma’lumotning sifati, uni rejalashtirishga bevosita bog’liqdir. Kuzatishni amalga oshrish rejasiga nimalar kiradi? Kuzatish obyekti qachon va qanday kuzatilishi, kuzatishning natijalari qanday olinishi kerak? Va boshqa savollar tug’iladi. Masalan, o’quvchilarning dars paytidagi faolligini kuzatishda, ularning harakatlarini jo’ngian yozmasdan, teznik vositalar yordamida yozib olinsa, uning har bir elementi qo’yilgan maqsad asosida olinadi.
Suhbat usuli tadqiqotchidan maxsus malakalarni talab qiladi. Ular: o’quvchilar va o’qqituvchilar orasidagi til topishish, ularning shaxsiy sifatlarini tushunish, psixologik holatlarini sezish, suhbatni tegishli yo’nalishga bura bilish va boshqalar. Suhbat yurgizish texnikasi ham o’ziga xos ma’noga ega. Buning uchun ishonchlilik muhitni tuzish, pedagogik etikani va taktni saaqlash.
Suhbat chog’ida tadqiqotchi o’quvchilar yoki o’qituvchilarga kerakli savollarni berib, ularga javob oladi. Bunda, asosiy masala bo’lib,savollarni tanlash hizoblanadi. Masalan, tadqiqotchi o’quvchilarning fizikaga bo’lgan qiziqishini bilmoqchi bo’lsa, u o’quvchiga “sen fizikaga qiziqasanmi”? degan savol kerakli natijani bermaydi. Chunki, bu savolga o’quvchi “ha” yoki “yo’q” degan javobni berishi mumkin. Bu javobning qanchalik darajada haqiqat yoki noto’gri ekanligi, o’qituvchiga avvalgiday nona’lum bo’lib qolaveradi. Bunday paytda o’quvchidan fizikaning qaysi bo’limi qiziqarli ekanligi, masala yechishda qanday usullardan foydalanishi, uy vazifalarini har doim bajarishga qancha vaqt sarflashi, qanday qiyinchiliklarga duch kelishiga oid savollar foydalidir.
Suhbatlashishning natijasini aniqlash ham o’aiga xos ma’noga ega. Ayrim hollarda, tadqiqotchi suhbatning borishini esida saqlab qolib, suhbat yakunlangandan keyin barchasini yozib oladi. Ammo yozib olish ochiq olib borilganda, javob beruvchi o’zini erkin sezmasdan, fikrini ochiq ayta olmagan holatlar ham uchraydi. Shuning uchun ko’pchilik hollarda suhbatni yozib olib, undan ketin maxsus tanlash, o’zining yaxshi natijasini beradi.
Tadqiqotning anketa usuli. Bu holda tadqiqotchi o’quvchi va o’qituvchilarga savollarni yozma ravishda berib, ularga javoblarni ham yozma tarzda oladi. Bu usulning ijobiy tomoni shundaki, oz vaqt ichida ko’pchilik bilan muloqot qilish mumkin. anketa savollarini tuzishda quyidagilarni hisobga olish taklif qilinadi.
Savollar ochiq shaklda berilib, javoblarning variantlari oldindan aniqlanmaydi. O’quvchilar va o’qituvchilar javoblarni o’zlari xoxlagan shaklda bayon qilib, yozib berishadi.
Savollarning javoblari oldindan dasturlab qo’yiladi. Anketaga javob beruvchilar taklif qilingan javoblarning variantlarini o’zlari to’g’ri deb hisoblaganini ostiga chizib yoki belgilab qo’yishadi.
Javob beruvchilar taklif qilingan javoblarning variantlaridan tashqari o’zlarining o’y – fikrlarini yozib berish huquqiga ega.
Pedagogik eksperiment – o’qitish, tarbiyalash va rivojlantirish ishini boshqacha aytganda, ta’lim berish samaradorligini oshirish maqsadida o’tkasiladigan tajriba – sinov ishlaridir. Bunda, tadqiqotning naqsadiga va qo’yilgan ilmiy farazga mos, o’qitish jarayoniga tegishli o’zgartirishlar kiritilib, uning natijalari ilmiy mazmunda tanlanadi.
Amaliyotda pedagogik eksperimentning aniqlovchi, tadqiqiy, o’qituv va tekshiruv turlari qo’llaniladi. Aniqlov, pedagogik eksperimentning boshlanishi bo’lib, uni o’tkazishda qandaydir bir turli fakt, ko’pchilikka tegishli bo’lgan kamchilik hisoblanadi. Masalan, fizik tushunchalarni o’zlashtirish holati tekshirilib, ko’phcilik o’quvchilarga tegishli bo’lgan tipik kamchilikning sababi aniqlanadi.
Eksperimentning bu bosqichida ayrim faktlargina aniqlanmasdan, unga teskari ko’rinishlarning paydo bo’lish sabablari ham aniqlanadi. Ushbu sabablarga ko’ra, bunday xatolarni paydo bo’lishini oldini olish, agar yo’l qo’yilgan bo’lsa, ularni yo’qotish yo’llari aniqlanadi. Bunday ishlar pedagogik eksperimentning izlanuv bosqichida bajariladi.
Pedagogik eksperimentning izlanuv bosqichida o’qitish jarayonini yaxshilashning turli metodik yo’llari ishlab chiqilib, amaliyotda qo’llash uchun ilmiy asoslangan va metodik jihatdan eng samaralisi tanlanadi. Tadqiqotchi, o’qituvchilarga turli ko’rsatmalarni taklif qiladi, ular berilgan tekliflarni maxsus tanlab olingan eksperimental guruhlarda sinovdan o’tkazishadi. Ishning natijasiga qarab, taklif qilingan metodik ko’rsatmalarga aniqlik va tuzatishlar kiritiladi, ayrimlari qaytadan ishlanishi ham mumkin. Natijada, tajribada sinalgan metodik ish tizimi hoail bo’ladi. Keying bosqichlarda pedagogik eksperimentning o’qituv va tekshiruv turlari sinovdan o’tkaziladi. Eksperimentning nomidan ko’rinib turibdiki, bu bosqichlarda avval aniqlangan metodik taklif va tavsiyalar o’qitish jarayoniga to’liq kiritiladi va uning natijalari tahlil qilinadi.
Izlanuv va o’qituv eksperimentlari oz sonly o’quv muassasalarida o’tkazilsa, tekshiruv eksperimenti o’tkaziladigan o’quv yurtlarining soni ancha o’sishi mumkin. Bu esa eksperiment natijasining obyektivligini va ishinchliligini oshiradi. Shuni ta’kidlash lozimki, oliy maktab fizika o’qitish metodikasi o’quvchilarga o’qitiladigan fizika, matematika, falsafa, pedagogika va psixologiya o’quv predmetlari bilan bevosita bog’langan. Jumladan, oily maktabda o’qitiladigan fizika kursining asosiy quroli bo’lib matematika hisoblansa, uni o’qitishda tayanch bo’lib, didaktik prinsiplar xizmat qiladi. Ularda o’qitishning tarixiy va pedagogik tajribalarni o’z aksini topgan bo’lib, ular oily maktablarda o’quvchilarni o’qitishda qo’llanib kelinmoqda, shuning uchun ularning ayrimlari bilan tanishib o’taylik.
|