yillarda O’zbekistonda ta’lim tizimi va pedagogika fani rivoji

|
yillarda O’zbekistonda ta’lim tizimi va pedagogika fani rivoji
|
bet | 38/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiyillarda O’zbekistonda ta’lim tizimi va pedagogika fani rivoji. Respublika aholisi madaniyatining o’sishida ta’lim nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi. Ta’lim inson shaxsini har tomonlama rivojlantirish, qobiliyatini yuzaga chiqarish, ijtimoiy va shaxsiy manfaatlarning bir-biriga payvasta bo’lib qo’shilishiga yordam beradi. Ilmiy-texnikaviy, iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotning eng muhim vazifalarini hal qilish aholining bilim darajasiga bog’liq.
O’zbekistonda urushdan keyingi yillarda o’zbek xalqining sa’y-harakatlari bilan ta’lim sohasida ma’lum yutuqlarga erishildi. 1940-41 o’quv yilidan 1970-71 o’quv yiligacha bo’lgan davrda umumta’lim maktablaridagi o’qituvchilar soni 2,5 baravar ortdi. Shunga yarasha umumta’lim maktablari tarmog’i ham kengayib bordi.
Biroq iqtisodiyotdagi qiyinchiliklar, ma’naviy va madaniy sohani rivojlantirishdagi nuqsonlar ta’limga ham o’z ta’sirini o’tkazdi. Jumladan, ko’pgina maktablar, ayniqsa, qishloq joylarda namunaviy loyihalarsiz qurildi, ko’pgina chala ishlari bilan foydalanishga topshirildi. Qishloq maktablarining 75 foizga yaqini vodoprovod, kanalizatsiyaga, yarmidan ortig’i markazdan turib isitish moslamalariga ega emas edi.
Respublikadagi talay maktablar zarur jihoz, mebel, asbob-uskunalar bilan yaxshi ta’minlanmasdi. Buning sababi xalq ta’limiga qoldiq prinsipi asosida mablag’ ajratilishida ko’rinardi. Fan, madaniyat va xalq ta’limiga sarf-xarajatlar byudjet mablag’ining atigi 2,7 foizini tashkil etardi.
O’zbekiston SSR Oliy Sovetining 1957 yil 1 oktyabrdagi sessiyasida “O’zbekiston SSRda majburiy etti yillik ta’limni to’liq amalga oshirish to’g’risida”gi qonunning qabul qilinishi maktablarda ta’lim tizimini takomillashtirishga qaratilgan dastlabki qadam bo’ldi.
Yangi Qonunga ko’ra umumta’lim maktabi hamma uchun majburiy bo’lgan kamchiliklar barham topmadi. Aksincha, maktab xaqiqiy hayotdan ajralib qoldi, o’quvchilarga berilayotgan bilimlar fan-texnika taraqqiyoti darajasiga to’g’ri kelmasdi. Shuning uchun ham 1959 yil martda O’zbekiston Oliy Soveti “Maktab xalq ta’limi tizimini yanada rivojlantirish to’g’risida” yangi qonun qabul qildi. Ammo, sovet mustabid tuzumiga xos bo’lgan boshlangan ishni oxiriga yetkazmaslik odati bu gal ham muammoni hal qilish yo’lida to’g’anoq bo’lib xizmat qildi, oqibatda xalq ta’limida ahvol o’zgarmadi.
O’zbekistonda maktabning turmush bilan bog’lanishini mustahkamlash to’g’risidagi 1959 yilda respublika hukumati qabul qilgan qonunga asosan o’qishni ishlab chiqarish bilan qo’shib olib borish talab etildi. Ushbu munosabat bildn o’n yillik o’rta maktablar qayta tashkil etilib, o’n bir yillik o’rta maktablarga aylantirildi, ularda o’quvchilar fan asoslari bilan birga ishlab chiqarish kasblarini ham o’rgana boshladilar, O’quvchilarga kasb ta’limi berishga yuzlab korxonalar, xo’jaliklar jalb qilindi, maktablarda minglab o’quv kabinetlari, laboratoriyalar, ustaxonalar, o’quv-tajriba, yer uchastkalari tashkil etildi. Shunga qaramay, ishlab chiqarish ta’limini maktablarda joriy qilish katta kiyinchiliklarga duch keldi. Korxonalar, xo’jaliklar bu ishga tayyor emas edilar. Maktablarda ustaxonalarni zarur asbob-uskuna bilan jihozlashga mablar yo’q edi. Mehnat ta’limi o’qituvchilari yetishmasdi. Buning oqibatida islohot kutilgan natijani bermadi va majburiy kasb o’rganish bekor qilindi.
Bu davrda respublika maktablari o’qituvchi kadrlar bilan son jihatidan yetarlicha ta’minlandi. Biroq oliy ma’lumotli pedagog kadrlar 60-yillarda respublikadagi barcha o’qituvchilarning uchdan bir qismini tashkil qilardi, xolos. Ayniqsa, qishloqlarda ahvol og’ir edi. Qishloq maktablarida fizika, matematika, rus tili va chet tili o’qituvchilari yetishmasdi. Aksariyat hollarda o’qituvchilar o’z mutaxassisligiga kirmagan fanlardan dars berardilar.
Sovetlar davrida maktablarning o’quv-tarbiya ishlarida katta nuqsonlar mavjud edi. O’zbek tiliga davlat maqomi berilmaganligi, davlat idoralarida ish yuritish asosan rus tilida olib borilganligi tufayli maktablarda ona tili chuqur o’rgatilmasdi. Ona tilini o’rganishga ajratilgan dars soatlari rus tiliga ajratilgan dars soatlarining yarmini ham tashkil qilmas edi. Yoshlar maktabni o’zbek adabiy tilining yozma va og’zaki shakllarini puxta o’zlashtirmay, bitirib chiqib ketardilar. Shuningdek, O’zbekiston tarixi va ma’naviy madaniyati ham maktabda deyarli o’rgatilmas edi. Sovetlar davrida “SSSR tarixi” deb nomlangan, aslida Rossiya tarixidan iborat fan o’qitilardi. Unga ilova sifatida “O’zbekiston SSR tarixi” bir necha soatgina o’qitilar, ko’p hollarda bu kurs o’tilmay qolib ketardi.
Maktablarda iqtidorli bolalarni o’qitishga e’tibor berilmas edi. Maktab bolalari qalbida ona-Vatan tuyg’usi, ulug’ allomalarimiz va ular qoldirgan ma’naviy meros, o’z ona tili, urf-odatlari bilan faxrlanish hissi shakllantirilmasdi.
Maktablarda ayniqsa, ijtimoiy fanlarni o’qitish o’ta siyosatlashtirildi. Ko’zdan kechirilayotgan davrda maorif sohasida erishilgan yutuqlar bilan bir qatorda, yoshlarni milliy an’analar va ma’naviy madaniyat manbalaridan uzoqlashtirish an’anasi ko’zga tashlanib bordi. Ta’lim va tarbiya ishlariga partiyaviylik va sinfiylik prinsiplari asosida yondashish yoshlarning umumbashariy, milliy-madaniy qadriyatlarni, urf-odatlarni o’rganishiga to’sqinlik qildi.
70-yillarga kelib respublikamizda ijtimoiy sohada ro’y bergan kamchilik va muammolar ta’limga ham o’z ta’sirini o’tkazdi. Shunday bo’lsada, bu borada katta qadam tashlandi. O’zbekiston yalpi savodxonlar respublikasiga aylandi. Umumta’lim maktablarida o’quvchilar soni va shunga yarasha maktablar soni ham yildan-yilga ortib bordi, ularning soni 1985 yilga kelib 7000 dan ortiqni tashkil etdi.
Jamiyatdagi turg’unlik holatlari, ijtimoiy turmush sharoitining yomonlashuvi, iqtisodiyotdagi kiyinchiliklar, ma’naviy va madaniy soha muammolari maorif tizimiga ham jiddiy ta’sir o’tkazdi. Umumta’lim maktablarining ahvoli yomonlashdi. Ayniqsa, 70-yillarda va 80-yillarning boshlarida respublikamiz turmushining boshqa sohalarida bo’lgani kabi, xalq maorifi ishiga ham dabdababozlik, haqiqatni bo’yab ko’rsatish hollari salbiy ta’sir qildi. Yaqin o’tmishda keng yoyilgan ijtimoiy adolat prinsiplarining buzilishi, dinimiz, milliy g’ururimizning kamsitilishi yosh avlod tarbiyasiga ma’naviy zarar yetkazdi. Ularning aksariyat qismida mudroqlik, hafsalasizlik, loqaydlik kayfiyatlari ko’proq kuzatildi.
Yoshlarning zamonaviy texnologiyani yetarli o’zlashtirib olmaganliklari sanoat, qishloq xo’jaligi, fan va madaniyatni yanada taraqqiy ettirishga xalaqit berardi. Bunga asosiy sabab maorifning keng tarmoqli tizimi vujudga keltirilmaganligi, o’qish-o’qitishda sifat o’zgarishining ro’y bermaganligida edi. Masalan, 1980-81 o’quv yilida respublikamizda mavjud 7000dan ortiq umumta’lim maktablarining 60 foizi nobop binolarda joylashgan, 700 tasi avariya holatida edi. Ayniqsa, qishloq maktablarida ahvol og’ir bo’ldi. Ularning 75 foizga yaqini vodoprovod va kanalizatsiyaga, yarmidan ko’prori markaziy isitish moslamalariga, oshxona va sport zallariga ega emas edi. Joy tanqisdigi sababli 5800 ta maktabda o’qish ikki smenada olib borilardi. Madaniy-ma’rifiy soha uchun resurslarni taqsimlash «qoldiq» prinsipida amalga oshirilganligidan maktablar uchun bino yetishmasdi, ular jihozlar, yangi asbob-uskunalar bilan sust ta’minlangan edi. Bu soha uzoq yillar davomida diqqat-e’tibordan chetda qolib keldi, hayotimizning eng ortda qolgan sohalaridan biriga aylandi. Fan, madaniyat va xalq ta’limiga qilinadigan sarf-xarajatlarni qo’shib hisoblaganda ular byudjet mablag’darining 2,7 foizidan ortmas edi. Respublikamiz xalq ta’limi oldida turgan asosiy ta’lim-tarbiya ishlari ko’p tomondan o’qituvchi kadrlar sifatiga bog’liq edi. 80-yillarning o’rtalariga kelganda shaharlardagi kunduzgi umumta’lim maktablaridagi o’qituvchilarning 80 foizga yaqini oliy ma’lumotli edi. Qishloqlarda axvol birmuncha yomonroq bo’ldi, ularda ma’lumotli pedagoglar yetishmas edi. Pedagoglar yetishmasligidan bir soha o’qituvchisi boshqa fandan ham dars berishga majbur edi. Bunday hol o’quvchilar bilimlari sifatiga salbiy ta’sir o’tkazdi. O’quvchilarning 3-4 oylab qishloq xo’jalik ishlariga jalb etilishi ta’lim saviyasining pasayib ketishiga, bilimlarning sifati qoniqarsiz ahvolga tushib qolishiga olib keldi.
1985-1990 yillar xalq ta’limi tizimida ayrim siljishlar ruy berdi. Ammo bu davrda ta’lim va tarbiya sohasidagi ziddiyatli holatlar yanada keskinlashdi. Maktab, o’rta maxsus va oliy ta’limda rivojlanishning ekstensiv yo’li o’z imkoniyatlaridan to’liq foydalanib bo’ldi. O’qituvchi va talabalarning ijtimoiy faolligi ortgani sari sovet ta’lim tizimining chirishi kuchaya bordi.
80-yillarning o’rtalaridan boshlangan xalq maorifidagi islohotlar mavjud muammolarni xalq ko’zidan yashirishga o’rinishdan bo’lak narsa emasdi. Islohotdan ko’zlangan maqsad «sovet tizimi»ni yuqori darajaga ko’tarish, mutaxassis va o’quvchilar bilim saviyasini oshirish, ta’limni demokratlashtirishdan iborat edi. Biroq mazkur maqsadga sovet mafkurasi va u olib borayotgan kommunistik yondashuv asosida erishish mumkin emasdi. 80-yillarning o’rtalaridan boshlangan islohotlar moddiy jihatdan ta’minlanmaganligi uchun ham oxiriga yetmadi.
Chunonchi, 1985-1990 yillarda O’zbekistonda 3693 ming o’quvchiga mo’ljallangan yangi o’quv yurtlari talab qilingan holda, Markazning topshirig’i bilan bu raqam 920 ming o’ringa tushirildi. Respublika qishloqlaridagi maktablarning 80 foizi esa moslashtirilmagan binolarda joylashgan edi.
1985 yilda respublika maktablarida o’quvchilar soni 2684 mingga yetdi. Bu raqam 1990 yilga kelib 245 mingga kamaydi. Buning boisi o’qituvchilarni ijtimoiy himoyalash, ularning obro’sini orttirishda davlat rasmiy siyosatidagi xato va kamchiliklarda edi. 1985-1990 yillarda respublikadagi 14 pedagogika instituti va 38 o’rta maxsus bilim yurtlarida yiliga o’rtacha 17 mingdan yosh o’qituvchilar tayyorlangani holda, maktabda faoliyat ko’rsatuvchilar sonining muttasil kamayishi ta’lim tizimi va hukmron mafkuradagi jiddiy cheklanganlik oqibatida yuz berdi.
|
| |