Литература - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta

Литература:
1. Мотяшов И. Михаил Пришвин. М., 1965
2. Паустовский К.Г. Автобиография. Коротко о себе. - М.: Правда, 1986.
3. Пришвин М. Мир и природа в творчестве. litra.ru
4. Пришвин М. Человек и природа. otherreferats.allbest.ru
5. Трефилова Г.П. К. Паустовский-мастер прозы. - М.: Художественная
литература, 1993.
399
MAKTABGACHA TARBIYA YOSHIDAGI BOLALARGA CHET TILINI
O‘RGATISHNING ZAMONAVIY METODLARI
Yusupova Aziza Nodirjon qizi
Buxoro davlat universitetining
Pedagogika instituti magistranti
Annotatsiya. Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha
ta’lim jarayonida xorijiy tillarni o‘qitishning zamonavit metodikalariga berilgan
katta ahamiyat hamda ularni o‘rganish uchun zarur bo‘lgan zamonaviy o‘qitish
usullarini o‘z ichiga qamrab olgan.
Kalit so‘zlar: Maktabgacha ta’limda chet tili, finland o‘qish sistemasi, belgi
va rasm usuli, ovozni tanib olish van moslashtirish usuli, tabiat dunyosi, o‘yin,
ko‘rgazmalar.
Bugungi kunda xorijiy tillarni bilish ko‘nikmasi proffessional ta’limning
ajralmas qismlaridan biri bo‘lib bormoqda. Bu maktabgacha ta’lim jarayonini ham
chetda qoldirgani yo‘q. Yoshlar ta’limi davomida xorijiy tillarni o‘rgatishning
ahamiyati sezilarli darajada oshdi. Buni dinshunos olim, tarix fanlari nomzodi,
katta o‘qituvchi Natalya Kireeva "Yoki biz hayotga, yoki imtihonlarga tayyorgarlik
ko‘ramiz. Birinchisini tanlaymiz." deb takidlab o‘tdi. Yaqinda u mahalliy ta’lim
tizimi va printsiplari haqida gapirdi va nima uchun Finlyandiya ta’limi dunyodagi
eng yaxshi bilimlardan biri deb qaralishi to‘g‘risida o‘z fikrlari bilan o‘rtoqlashdi.
Hozirgi kunda maktabgacha ta’limga etibor berish, davlatning ijtimoiy, iqtisodiy
va ma’naviy jihatdan rivojlantirish demakdir. Shuni ham ta’kidlab o‘tishim
kerakki, muvaffaqiyatga erishishda yordam berish uchun maktabgacha tarbiya
mutaxassislaridan erta bolalik ta’limi jarayonida eng sevimli o‘qitish strategiyalari
bilan o‘rtoqlashishini so‘rab qolamiz. Maktabgacha yoshdagi sinf uchun o‘qitish
strategiyalarining ushbu ro‘yxati o‘qituvchi sifatida taraqqiy etish va o‘rganish
uchun juda yaxshi o‘tish imkoniyatlarini beradi.
1. Belgilar va rasmlar bilan ishlash usuli.
400
Kundalik so‘z boyligini targ‘ib qilishning usullaridan biri – Touchtime
Internationalning direktori doktor Eleyn Fogel Shneyderning so‘zlariga ko‘ra:
“Bolalarga umumiy brendlar va belgilarga og‘zaki yorliq qo‘yishdir”. U rasmdan
so‘zga tarjima qilish tilni rivojlantirishga yordam berishini tushuntiradi. Ya’ni bu
bolalarni yangi tillarni tez va oson o‘zlashtirishida juda katta yordam beradi.
2. Ovozni tanib olish va moslashtirish usuli.
Ushbu tadbir uchun kartondan kesilgan bir nechta katta harflar va shu harflar
bilan boshlanadigan bir nechta kichik, ammo unchalik katta bo‘lmagan narsalar
kerak bo‘ladi. Masalan, agar sizning harflaringiz M va K bo‘lib, sizda mushuk va
fil bo‘lsa. Bolaga mushuk chiqaradigan ovozni aytishdan boshlang. Keyin, bolani
xuddi shu tovush bilan boshlanadigan narsani topishga undab, uni harfga
yopishtiring. Bezatilgan harflar sinfda saqlanishi yoki ota-onalar bilan bo‘lishish
uchun uyga olib kelinishi mumkin. Shnayderning ta’kidlashicha, bu mashg‘ulot
talabalarning sevimli narsasidir, chunki bu ularga o‘z bilimlarini o‘rganishda
amaliy yordam beradi. Bundan tashqari, bu "shoh asar" ni keltirib chiqaradi.
3. Tabiat dunyosi bilan o‘ganish usuli.
Bolalar darslarni tabiat muhitida o‘zlashtirishga juda qiziqishadi. Odatda,
ularni hovli bog‘ orqali tabiat dunyosi to‘g‘risida ma’lumot berish ajoyib usuli
bo‘lishi mumkin. Bu usul o‘simlikni urug‘dan yetilguncha o‘stirish bolalarga o‘z
o‘sishi haqida ma’lumot beribgina qolmay, ularni chet tilidagi so‘larni tez va oson
o‘zlashtishda ham muhim ahamiyatga egadir. Bu usul stressni yengillashtiradi va
nozik vosita mahoratini oshirishga ham yordam beradi.
4. O‘z faoliyatini o‘quvchilarga moslashtirish usuli.
Bog‘chada yodlagan o‘qituvchilar qo‘llanmasiga yoki odatiy darslarga
qaytish oson bo‘lishi mumkin. Biroq, ba’zi bolalar uchun bu muammolar
tug‘diradi. Gretzingerning aytishicha, bolalar an’anaviy bo‘lmagan uy sharoitidagi
bolalarga nisbatan sezgir bo‘lishlari kerak. O‘quvchilarga o‘z oilalari rasmlarini
chizishlarini so‘rashdan oldin ikki marta o‘ylab ko‘rish - asrab olingan bola yoki
401
ota-onadan ajralgan farzand qanday his qilishi mumkinligi va boshqa bolalar
qanday munosabatda bo‘lishlari haqida o‘ylab ko‘rish kerak. Inklyuziv faoliyat
bilan shug‘ullanish biroz ko‘proq vaqt talab qilishi mumkin, ayniqsa yil boshida
siz barcha o‘quvchilaringizni tanimasligingiz mumkin, ammo bolada xijolat hissini
aks etishi tartibsizlikni saqlaganingizda bilinadi. Bunda tarbiyachi o‘z
yaratuvchanligini davom ettirishi kerak.
Maktabgacha ta’lim - yoshlarimiz ta’limi va tarbiyasining ilk bosqichi
hisoblanadi. To‘g‘ri maktabgacha tarbiya dasturi bizning bolalarimizga noyob
aqlga mos keladigan tarzda o‘sishi va o‘rganishiga yordam berishi kerak. Ammo
bolalar kattalarnikidan farqli ravishda kelajakni, ertani o‘ylab o‘rganishmaydi.
Ingliz tilidagi dars «shu yerda va aynan hozir» ma’nosida otkazilishi, bo‘lishi
kerak. Bolalar chet tilini hikoyalarni tushunish yoki o‘yinlarda g‘alaba qozonish
orqali osonroq o‘rganadilar. Agarda xohlasalar, o‘zlari ishtirokidagi o‘yinlar orqali
o‘rgangan ma’lumotlarini mustahkamlab oladilar. Bir tomondan, til bilan
ifodalangan kontent bolalar hayoti, kundaligi bilan bog‘liq bo‘lishi kerak, boshqa
tomondan, bolalarni muloqotga chorlaydigan faoliyat yoki vazifalar qiziqarli va
muhim bo‘lishi kerak. O‘quvchilar dars davomida o‘zlarini darsning bir qismi
sifatida tushunishadi va dars jarayonida xuddi asar qahramonidek o‘zlarini
tutishadi, harakat qilishadi. Boshlang‘ich sinflarda, odatda, chet tillarni o‘rganish
hayotiy situatsiya va o‘yinlarga asoslangan harakat usullaridan foydalangan tarzda
o‘rganilganda juda samarali hamda muvaffaqiyatli bo‘ladi. Agar o‘yinli-syujetli
situatsiyalar orqali chet tili o‘rgatilsa, barcha bolalar bajonu-dil ishtirok etishadi,
sababi ular shu tarzda o‘sha situatsiyaning bir bo‘lagi ekanligini his etishadi.
O‘quvchilar chet tili bilan, birinchi navbatda, o‘z sinf xonalarida birga
"yashaydilar". Shuning uchun sinfda muloqot imkoni bolsa, o‘sha chet tilida
bo‘lishi kerak. Bolalar nafaqat yo‘riqnomalarni tushunish bilan cheklanib
qolmasdan, balki chet tili orqali o‘z ehtiyojlarini ifodalashlari ham mumkin. Shu
nuqtai nazardan, ingliz tilida gaplashadigan shaxs(ona tili ingliz tili bo‘lgan)lar
402
bilan muloqot qilishi, sinfga taklif etish ham foydali hisoblanadi. Konstruktiv
yondashuvga ko‘ra, bolalar imkon qadar ko‘proq tilda o‘zlari so‘zlar mazmunini,
qoidalarni bilib olishlari kerak. Bu shuningdek, ularning asosiy fikrlash
qobiliyatini rivojlanishiga yordam beradi. Barcha o‘quvchilar singari, bolalar ham
turli xil ta’lim uslublariga ega. Bolalar uchun mo‘ljallangan ta’lim barcha ta’lim
uslublarini hisobga oladi. Taktik va kinestetik o‘rganish turlari o‘quvchidan
alohida e’tibor talab qiladi. Boshlang‘ich maktablarda o‘quvchilarning iqtidorlari,
malakalari, bilimlari va qiziqishlari kengroq boladi. Chet tilini o‘rganish,
shuningdek, o‘rganuvchining yaxshi tushuna olish qobiliyatiga bog‘liqdir. Chet
tilini o‘rgatish mobaynida har bir bolani harakati uchun rag‘batlantirib borish talab
etiladi. Ularda akustik, kinestetik, ritmik va vizual farqlashni rivojlantirish kerak.
Bolalar tez o‘rganishadi, lekin tezda unutishadi. Shuning uchun, nutqni bir necha
bor takrorlab, shu mavzuga doir o‘yin yoki tarqatmalar orqali bolalarning esida
qolishiga yordamlashish mumkin. Kurslar spiral bo‘lib, muntazam takrorlashlar
ajralmas qismdir. Xorijiy tillarni muvaffaqiyatli o‘rgatish keng qamrovli usullarni
talab qiladi. Muloqotga kirishishning miqdori va sifati tilni tezroq o‘rganishning
asosiy sabablari hisoblanadi. Dars jarayonida o‘quvchilarning etibori asosan tilning
mazmuniga, ahamiyatiga qaratilishi kerak. O‘quvchilar e’tiborini, birinchi
navbatda, tilning kontent mazmuniga qaratishi kerak. Xorijiy tillarni
muvaffaqiyatli o‘rgatish yana o‘rgatuvchidan o‘zida mavjud imkoniyatlardan qay
darajada mohirona foydalanishiga ham bog‘liqdir. O‘quvchilarga shunday
vazifalar berish kerakki, toki ular o‘rgangan bilimlarini dars jarayonida amaga
oshirish, qo‘llashga majbur bo‘lishsin. O‘zaro muloqot qilish imkoniyatlari til
ko‘nikmalarining rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Ijtimoiy munosabat,
ayniqsa o‘quvchilar tilning ma’nosini amalda qo‘llay olishsa, bu ularga tildan
samarali foydalanishga imkon yaratadi. O‘qituvchi tomonidan ushbu jarayon
uchun ma’no va muzokaralar o‘tkazish imkoniyati muvaffaqiyatli o‘qitishning
asosiy shartlaridan biri hisoblanadi. Chet tili ta’limi, birinchi navbatda, chet tilidagi
403
kundalik uchraydigan, real bilim va ko‘nikmalarni o‘rganishga chorlashi kerak,
lekin aniq bilimlarni ham rivojlanishiga beparvo qaramaslik kerak. Agar biz chet
tili ta’limida qo‘llaniladigan metodik-didaktik qarashlarga to‘xtaladigan bo‘lsak,
quyidagilarni ta’kidlab o‘tishimiz talab etiladi: Dars jarayoni bu nafaqat
kommunikativ, balki kelajakda o‘rgangan bilimlarni qo‘llay olish imkoniyatini
beradigan kompetensiyalarni qamrab olishi zarur. Bolalarning ko‘pchiligi chet
tillarni o‘rganishga qiziqishadi. Ularning qiziqishlari, albatta, dars jarayonini
tashkil etilishi va bolalarning bu dars jarayonida ma’lum muvaffaqqiyatga erisha
olishi bilan bog‘liqdir. Bu qiziqish yillar davomida birdek saqlanib qolishiga
ishonish - bu noto‘g‘ri, shu sababdan, pedagoglar bu haqida qayg‘urishlari, ya’ni
o‘rganuvchilar
darsda
quvonchga
to‘lib,
muvaffaqqiyatlarga
erishib
qatnashishlarini ta’minlashi zarur. O‘rganilayotgan mavzular ham, shu bilan birga
savol-topshiriqlar ham o‘rganuvchilar uchun ahamiyatli, qiziqarli va aktual
bo‘lsagina, darsning mazmuni hamda maqsadi o‘rganuvchilarga tushunarli va esda
qolarli boladi. Chet tili o‘rganuvchilari chet tili ta’limida o‘zga bir til, madaniyat
bilan to‘qnash keladilar. Shu sababdan, mashg‘ulotlarda aynan o‘sha chet tilga xos
bo‘lgan ishonchli materiallardan, o‘sha madaniyatni yetkazib bera oladigan matn
va adabiyotlardan foydalanish tavsiya etiladi.
Til o‘rganish ham yosh davrlariga bog`liq. Psixologlarning fikricha, bolalar
kattalarga nisbatan tilni tez va oson o‘zlashtiradilar. Bolalarda til o‘rganishga
bo‘lgan tabiiy moyilik, ularda taqlid qilish xususiyati kuchli ekanligi, kattalarga
qaraganda bolalar vaqtinig ko‘pligi buning asosiy sabablaridandir. Shuni e`tiborga
olish kerakki, yosh bolalar ma`lumotlar ma`nosini tushunib emas, uni mexanik
tarzda yodlaydi. Shunday ekan, kichik yoshdagi bolalarga xorijiy tilni o‘rgatish
ancha mushkul va mas’uliyatli. Bolalarga ingliz tilini mazmunli va qiziqarli
o‘rgatish uchun quyidagi usullardan foydalanish mumkin:
- qo‘shiq va she’rlar orqali tushuntirish yoki esda qolishi qiyin bo‘lgan,
ma’noga ega bo‘lmagan harf yoki birikmalarni kuyga solib o‘rgatish. Bunga misol
404
qilib, bolalarning ingliz tili alifbosini qo‘shiq qilib o‘rganishlari shunchaki
yodlashdan ko‘ra samarali ekanligini ko‘rsatish mumkin;
- aqliy va jismoniy harakatlar bilan bo‘g‘liq bo‘lgan o‘yinlar;
- multfilmlar; Bolalar til o‘rganish mobaynida multfilmdagi gaplarni
tushunmasa-da, multfilm qahramonlarining harakatlari orqali ular ishlatayotgan
so‘zlarni tushunishga intiladi. Bu esa bolalar uchun qiziq va til o‘rganishlari uchun
samarali yo‘l;
- rol ijro etish (role play) o‘qituvchi biror ma’lumotni, masalan, hayvon yoki
qushlarning nomlarini o‘rgatayotgan paytda rol orqali ijro etishi yoki bolalarga ijro
ettirishi lozim. Misol uchun: bir o‘quvchi itning vovillashi, mushukning
miyovlashini ko‘rsatib bersa, boshqa bir o‘quvchi bu tovushlar qaysi hayvonga
tegishli ekanligini bilib, uning inglizcha nomini aytishi zarur;
- mavzuga oid muhit; O‘qituvchi mavzusiga qarab o‘sha muhitni yaratib
bera olsa, bolalar tilni yaxshi o‘rganishadi. Masalan: traveling, birthday, in the
kitchen va boshqalar. Traveling(sayohat) mavzusida o‘qituvchi sayohat
uyushtirishi, sayohatga qanday vositalar orqali (foot, bicycle, automobile, train,
boat, airplane) borish mumkinligi, qayerlarga sayohat qilish (Tashkent,
Samarkand, Bukhara, England, USA) muhimligi haqida ma’lumot beradi. Bu hol
o‘quvchilarning so‘z boyligini, til imkoniyatlarini kuchaytiradi, dunyoqarashini
o‘stiradi.
- topishmoqlar; Bolalarda topishmoqlarning javobini topishga qiziqish
kuchli. Shuning uchun o‘qituvchi topishmoqni ingliz yoki o‘zbek tilida aytsada,
uning javobini bolalardan ingliz tilida aytishini talab qilishi lozim. Shunda bolalar
so‘zlarni tez o‘rganishadi;
- amaliy mashg‘uIotlar (mevalar va boshqa oziq-ovqatlarni tatib ko‘rish,
gullarni hidlab ko‘rish); Bu jumlani bir amaliyotchi psixologning fikrlari bilan
izohlash mumkin: “Bolalarning esida biror narsaning mahkam o‘rnashib qolishini
xohlovchi pedagog bola sezgi organlarining mumkin qadar ko‘prog‘ini ko‘zi,
405
qulog‘i, tovush organi, muskul sezgisi va, hatto, agar iloji bo‘lsa, hidlash va ta’m
bilish organlarini esda tutib qolish jarayonida qatnashtirishga harakat qilishi
kerak”. Masalan: o‘qituvchi bir o‘quvchining olmani tatib ko‘rishi paytida uning
rangi qizil(red) yoki yashil(green), ta’mi shirin(tasty) yoki nordon(), xushbo‘y()
hidi haqida ma’lumot berishi va boshqa o‘quvchilarga ham mevalarni yedirib, u
bolalardan o‘sha meva haqida inglizcha ma’lumotlar berishini talab qilishi
lozim.Bu hol bolaning keyingi o‘rganishlarida ham yordam beradi.O‘qituvchi
o‘quvchilardan ranglarning inglizcha nomini so‘rab qolsa, bola darrov meva yegan
paytini eslaydi, qizil-red, yashil-green ekanligini tez xotirlaydi. Demak, bunday
usuldan foydalanish o‘quvchining ma’lumotni uzoq muddatda xotirasida saqlab
qolishini ta’minlaydi.
- imo-ishoralar, yuz ifodalari orqali; O‘qituvchi bolaga biror gapni
gapirganda yoki buyruq berganda, masalan, bu yoqqa kel(come here), kitobni
och(open the book), turing(stand up), doskaga qarang(look at the blackboard) kabi
gaplarda imo- ishoralardan foydalansa bolaga tushunarli bo‘ladi.
- ko‘rgazmali qurollar, plakatlar, kitoblar orqali;
- ko‘zga ko‘rinadigan va kundalik hayotda ko‘p ishlatiladigan narsa,
buyumlarga
yozish.
Masalan:
eshik(door),
kitob(book),
stol(table),
doska(blackboard), oyna(window) va shu kabilarga yozish. Bunday narsa-
buyumlar doimo ko‘zga tushib turishi va amliyotda ko‘p qo‘llanishi bois, bola bu
so‘zlarni ixtiyorsiz tarzda o‘rganadi.
– yangiliklar orqali; Bilamizki, bolalar qiziquvchan. Ular bir xillikdan tez
zerikadi. Shuning uchun ularga har doim bir turdagi usullardan foydalanib dars
o‘tish emas, balki bunday usullarni o‘zgartirib, yangilab dars o‘tish lozim. Aks
holda bolalar o‘qituvchining qanday dars o‘tishini fahmlab olishadi va bunga
tayyorgarlik ko‘rishadi. Usullarni yangilab dars o‘tish bolalarning intilishlarini
oshiradi.
406
Xulosa qilib aytganda, kichik yoshdagi bolalarga til o‘rgatish majburiyat
sifatida emas, qiziqarli mashg‘ulot tarzida olib borilishi, bir necha samarali
usullardan foydalanib dars o‘tish ularning kelajakda oladigan bilimlari uchun
poydevor bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Bolalarga chet tillarini o‘rganish qanchalar
muhimligini tabiiy sharoitlar orqali to‘g‘ri tushuntirib borilishi darkor. Chunonchi,
buyuk mutafakkir Abu Nasr Forobiy ham ko‘plab xorijiy tillarni mukammal
bilgan, bu tillarda bemalol gaplasha olgan hamda shu tillarda ijod qilgan. Bunday
imkoniyat allomaning dunyo ilm-fanini o‘rganishga, buyuk ishlarni amalga
oshirishiga turtki bo‘lgan. Zero, Navoiy bobomiz aytganlaridek, «Til bilgan — el
biladi».
|