Shovqinning inson salomatligiga ta'siri SHOVQINNING INSON SALOMATLIGIGA TA\'SIRI

|
Shovqinning inson salomatligiga ta'siri
|
bet | 1/5 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 72 Kb. | | #119947 |
Bog'liq SHOVQINNING INSON SALOMATLIGIGA TA\'SIRI
SHOVQINNING INSON SALOMATLIGIGA TA'SIRI
Reja:
Shovqin va uning paydo bo'lishi.
Shovqinning ta'sir etishi.
Shovqinni kamaytirish bo'yicha chora-tadbirlar.
1. Shovqin va uning paydo bo'lishi. Shovqin axoli yashaydigan joylarda asosan samolyotlarning chiqargan kuchli tovushlaridan, temir yo'llari transportlarning gurullagan tovushlaridan, har xil mexanizmlarning ishqalanishi va bir-biriga urilishidan - eng asosiysi transportlarning harakatlanishi natijasida paydo bo'ladi.
Shovqinning uzoq muddatli ta'siri natijasida inson organizmiga o‘zining ta'sirini etkazadi. Shovqinning inson organizmiga ta'siri natijasida insonning eshitish qobiliyati pasayadi, nerv va yurak sistemalarining ish faoliyati buziladi va tez toliqish, uzini zaif his etish alomatlari sezilib turadi.
Izlanishlar va tajribalar shuni ko'rsatadiki, shovqinning inson organizmiga ta'siri natijasida inson organizmidagi uzgarishlar - zaharli moddalar ta'siridan ham kuchli hisoblanadi.
Shovqin paydo bulish asosida - egiladigan (plastik) jismlarning mexanik tebranishlari turadi. Eshitish organlari 16-20000 Gs li tovush tebranishlarni qabul kiladi. 1-16 Gs chastotali tebranishlar- infratovushlarga, 20000 Gs tebranishlar-ultratovushlarga kiradi.
Fiziologik nuktai nazardan inson - past, urta va baland tovushlarni fark kiladi. Biz har kun eshitadigan tovushlar bir-biridan fark qiladi. Inson quloqlarining sezuvchanligi tovush chastotalariga bogliqdir.
Insonning eshitish organlari eshitilgan tovushlarni balandligini, tembrini va kuvvatini farq kiladi. Tovush quvvati yoki tovush shiddati tebranishlar amplitudasi tomonidan aniqlanadi. Tovush balandligi esa tovush tebranishining chastotasi tomonidan aniklanadi. Tovush chastotasi kam bulsa - u past eshitiladi, tovush chastotasi katta bulsa u baland eshitiladi.
Shovqinlarni quyidagi chastotalarga bo'linadi: past chastotali (350 Gs gacha), o'rta chastotali (350 Gs dan 800 Gs gacha), baland chastotali (800 Gs dan baland bulgan). Baland chastotali tovushlar inson eshitish organlariga uz ta'sirini ko‘rsatadi.
Shaxarlarda asosiy tovush manbalari- avtotransport, temir va xavo yullari transportlari va sanoat korxonalari xisoblanadi.
Avtotransport. Shovqin asosan shaharlarning magistral, ya'ni asosiy kuchalarida kayd etilgan. Urta intensiv xarakatda- 1 soatda 2000-3000 transport birligi kayd etilgan. Shovqinning maksimal darajasi 90-95 dBA -ga teng.
Transport harakatining (oqimining) shovqin xarakteristikasi birinchi navbatda yul kategoriyasiga bog'liqdir. Ko'chadagi shovqin darajasi transport xarakatining intensivligi, tezligi va xarakteridan aniklanadi.
Sanoatlashgan shaharlarda og'ir yuk tashish transportlarning harakati nihoyatda ko‘pdir. Shovqin darajasining balan bulishi ogir yuk mashinalarning va dizel dvigatelli mashinalarning harakatiga bog‘liqdir. Avtomobil qatnov yo‘llarida paydo bo'lgan shovqin har tomonga tarqaladi.
Aholi yashaydigan joylarda shovqin darajasini kamaytirishning turli yullari mavjuddir: transport vositalarning xarakat paytida tezligini pasaytirish va uni nazorat kilish; ba'zi avtomobil turlariga aholi ko'p yashaydigan joylardagi magistral ko'chalarida xarakatini ta'kiklab kuyish; yashash binolarining tovush-izolyasiyasini yaxshilash; avtomobil dvigatellarining kismlarini mukammallashtirish.
Temir yullari transportlari. Poezdlarning tezligini oshirish natijasida shovqin darajasini kutarishi qayd etilgan. Harakatlanayotgan elektropoezdlarning maksimal shovqin darajasi 7,5 km masofada - 93 dBA tashkil etadi. Yulovchi tashish poezdlarning maksimal shovqin darajasi 91 dBA va yuk tashuvchi poezdlarning shovqin darajasi 92 dBA tashkil etadi. Agar elektropoezdning tezligi 35 km/soat bo'lsa uning shovqin darajasi 82 dBA tashkil etadi.
Shaxar transportlarining ichida eng ko'p shovqin paydo kiluvchisi- tramvay hisoblanadi. Uning harakatdagi shovqin darajasi 10 dBA ko'pdir. Tramvayning dvigateli ishlab turganda, eshiklarining ochilishida, va tovush signallari berilganda shovqin arajasi ko'tariladi.
Bunday shovqinlarning kamaytirish chora-tadbirlari ishlab chikilgan. Masalan, tramvay kuzovlarida pnevmatik podvekalar qo'llanilmokda, amortizasiyani yaxshilash, dvigatellarning rotorlarini balansirovka kilish, gildiraklarda elastik elementlardan foydalanish tavsiya etiladi.
Havo transporti. Kup shaharlarda shovqin darajasining baland bulishiga xavo transportlarining aloxida ta'siri borligi qayd etilgan. Fukaro aviasiyasining parklari yildan yilga yangilanib turibdi, avialiniyalarda esa yangi turboreaktivli va turbovintli samolyotlar paydo buliyapti. Katta bulgan aerodrom va aeroportlar kurilmokda, eski aeroportlar va aerodromlar rekonstruksiya kilinmokda, yo'lovchi va yuk tashish yildan yilga ko'paymokda. Fuqaro aviatsiyasining aeroportlari aholi yashaydigan joylarda joylashgan, lekin uning havo yullari ko'p aholi yashaydigan shaharlar ustidan utadi.
Aviasiya shovqinlarning darajasi- parvoz qilish va qo'nish yullaklarning joylanishiga boglikdir. Agar aeroportlar samolyotlarni kechayu-kunduz ekspluatasiya qilsa shovqin darajasi kunduzi 80 dBA tashkil etsa, kechasi 78 dBA tashkil etadi. Shovqinning maksimal tebranishlari 92 dBA dan 108 dBA ni tashkil etadi.
Shovqinning eshitish organlariga ta'siri natijasida, birinchi navbatda baland tovushlarni inson eshitaolmaydi, keyinchalik esa past tovushlarni xam eshitolmaydi. Eshitish kobiliyatining pasayishi asosan insonning individual fiziologik xususiyatlariga xam boglikdir. Masalan, bir xil odamlar shovqinnig kam muddatli ta'sirida eshitish kobiliyati pasayadi. Aksincha, ba'zilar umrining oxirigacha shovqin darajasi baland bulgan joylarda ishlasak ham eshitish kobiliyatlariga ta'sii bulmaydi.
Kupgina shaxarlarda shovqin - inson hayot faoliyatini 8-12 yilga kamaytiradi. Baland darajali shovqin - insonning nerv va yurak sistemalarining buzilishiga, psixik tolikish, vegativ nevroz kasalliklariga olib keladi.
Shovqin odamlarning dam va ishlashiga xalaqit beradi, mexnat unumdorligini pasaytiradi. Katta yoshdagi odamlar shovqinni tez his qila oladi. Shunday kilib, odamlar 27 yoshida shovqinga 46,3 %, 28-37 yoshlarida 57 %, 38-57 yoshlarida 62,4 %, 58 va undan katta yoshlarda-72% o'zining sezgirligini kursatadi.
Shovqinning ta'sirida inson organizmining boshka organlariga xam uzgarishlarni xam kurish mumkin. Masalan, yurak ritmining tezlanishi, inson miyasini aktivligini pasayishi va boshqalar.
Aviatsiya shovqinlarning kamaytirish muammolari - bu uning paydo bulish manbalarida shovqin darajasini kamaytirishdan iboratdir. Turboventilyatorli dvigatelli samolyotlarning shovqin paydo kilitsh manbalari- ventilyator va reaktiv oqim xisoblanadi. Shovqin darajasini kamaytirishda akustik motogondan va dvigatellardan foydalaniladi. Bundan tashqari tovush so'ndirgichlardan keng foydalanish yo'lga qo'yilgan.
Sanoat korxonalari. Aholi yashaydigan shovqin manbalaridan biri- sanoat korxonalari hisoblanadi.
Sanoat korxonalarida va uning sexlarida xar xil texnologik qurilmalardan foydalaniladi. Masalan, to'qimachilik fabrikalarining sexlarida, asosan to'qish sexlarida shovqin darajasi 90-95 dB tashkil etadi. Mexanik va instrumental sexlarida shovqin darajasi 85-92 dB, kompressor stansiyalarining mashina zallarida shovqin darajasi 95-100 dB tashkil etadi.
Shovqin darajasini kamaytirish uchun - katta bulgan ventilyasiya qurilmalarida, kompressor stansiyalarida shovqin so'ndirgichlardan foydalanish tavsiya etiladi.
Shovqinnig inson organizmiga ta'siri. Insonning eshitish organlari ba'zi doimiy va takrorlanib turadigan shovqinlarga moslanishi mumkin, ammo bu eshitish kobiliyatining zaif bulishidan saqlab qolmaydi.
Shahar shovqinlari sharoitida eshitish analizatori doim tarang xolda buladi. Bu eshitish kobiliyatining pasayishiga olib keladi. Shovqin darajasi 70 dB bulganda, so'zlash anikligini kiyinlashtiradi.
Shovqinni ulchash uchun shumomerlardan foydalaniladi. Shumomerlarlarga oktav filtrlari (spektr analizatorlari ) qo'shiladi.
Shumomerlar-datchiklardan (mikrofonlar va akselerometrlar) iboratdir. Bu datchiklar – kuchaytirgichdan,strelkali indikatorlardan tashkil topgan.
Datchiklar o'rnida ba'zan elektrodinamik, keramik, kondensatorli mikrofonlardan foydalaniladi.
Tip
|
Chastotali diapazon, Gs
|
Korrek-siyalar
|
Shovqin darajasini ulchash diapazoni,
dB
|
Jixoz
sinfi
|
Massa,
kg
|
ШЗ-М
Ш-63
Ш-71
2203
|
40-10000
60-8000
31,5-8000
10-18000
|
АВС
АВС
АС
АВС
|
24-130
30-140
30-140
19-134
|
1
1
11
1
|
5,5
4,2
2,5
2,7
|
Spektr analizatori - o'z ichiga kuchaytirgichni oladi. Bu kuchaytirgich ma'lum chastotani ajratish uchun kul keladi. Shovqin spektr analizatorlari filtrli va geteregenlarga bulinadi. Filtrli spektr analizatorlari elektr filtrlari naborlaridan tashkil topgan bulib, ular ma'lum chastotalarni ajratib chikaradi. Geterogenli analizatorlarda ma'lum chastotalarni ajratib chikarish uchun - ularda kvarsli filtrlar qo'llaniladi.
|
| |