TURIZMDA STATISTIK HISOBLAR USULLARI

|
TURIZMDA STATISTIK HISOBLAR USULLARI
|
bet | 30/59 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 0,56 Mb. | | #142301 |
Bog'liq TURIZM DARSLIKTURIZMDA STATISTIK HISOBLAR USULLARI
Bir xil hayotdan bezgan bu odamlar o‘zlarini kundalik zerikarli vaqtlarini o‘zgartirish maqsadida vaqtincha uylaridan yaqin atrofdagi mehmonxonalarga ko‘chib o‘tadilar va turist sifatida qayd etiladilar. Ikkinchidan, joylashtirish vositalarining hammasi haqida ham tegishli statistik hisobot berishga majbur emaslar.
Ko‘p mamlakatlarda pansionatlarda, jihozlangan xonalarda, xususiy kvartiralarda va boshqalarda kelishlar qayd qilinmaydi, ularda to‘xtagan turistlar hisobga olinmaydi. Nihoyat, bu usulda sayohat chog‘ida joylashish vositalarini almashtirish turistlarni ikki marta hisoblashdan qochib bo‘lmaydi. Joylashtirish vositalaridan olingan kelish to‘g‘risidagi ma’lumotlar chegara statistikasi ma’lumotlaridan keskin farq qilishi mumkin. Turistik daromadlar va harajatlar (https://fayllar.org/makroiqtisodiyot-daromadlar-harajatlar-zaxiralar- oqimlar-muvoz.html), jismoniy turistik oqim singari turli usullarda hisoblanadi. Xalqaro turizmning qiymat ko‘rsatkichlari turizm industriyasi korxonalari yoki bank hisobotlaridan tegishli formalarda olinishi mumkin. Bank 67 usuli – xalqaro turistlar tomonidan amalga oshirilgan valyuta operatsiyalari haqidagi axbortlarni yig‘ishdan iborat. Markaziy (milliy) bank turistik harajatlar hisobini tijorat banklari va valyuta almashtirish punktlari orqali turizm yo‘nalishi bo‘yicha xorijiy banknotlarni sotish va sotib olish haqida ular taqdim etadigan ma’lumotlarga tayanib olib boradi. Bank usuli Fransiya va boshqa davlatlarda keng foydalaniladi. Bu turistlardan qo‘shimcha axborotlar
talab qilmaydi va chegara rasmiyatchiliklarini murakkablashtirmaydi. Shu jumladan, statistika organlari ishini ham yengillashtiradi. Ma’lumotlarni qayta ishlashni va to‘lov balansini tuzayotganda markaziy (milliy) bank bu ishni bajaradi. Muntazam va operativ ravishda tizimlashtirilgan material turistik harajatlar dinamikasini tahlil etish va ular o‘zgarishini kuzatib borish imkonini beradi. Moliya – valyuta bozori ustidan qat’iy nazorat qilish va yaxshi yo‘lga qo‘yilgan hisobda bank usuli xalqaro turizm qiymatini ishonchlik baholashga yordam beradi. Ammo, biroq bu holatda ham kamchiliklardan qochish imkoni bo‘lmaydi. Turistik harajatlar haqiqiy hajmi juda ko‘p sabablarga ko‘ra to‘liq aks etmasligi mumkin: Valyuta prallel bozorining mavjudligi va moliyaviy suiste’mollardan, «Qora bozor» mavjud mamlakatlarda valyuta oqimining bir qismi bank kanallarini chetlab o‘tadi. Lekin bank tarmoqlari ishtirokida amalga oshirilgan valyuta operatsiyalari ham ularni hali qayd etishni kafolatlamaydi.
Mayda almashtirish punktlari ko‘p hollarda chet el banknotlarini oldi-sotdi faktlarini soliq to‘lovini yengillashtirish maqsadida yashirib qolishadi va bu bilan turistik harajatlar hajmini kamaytirishadi; Jismoniy va yuridik shaxslarning naqd valyutani to‘lov vositasi sifatida foydalanishdan bosh tortishi oqibatida; Turistik korxonalar va tashkilotlar ishida kliring usuli ya’ni turistlar almashishda o‘zaro kompensatsiya hisob-kitoblari sistemasi keng qo‘llaniladi. Bu operatsiyalar, shuningdek turistik tovar va xizmatlarga tashrif buyuruvchilar tomonidan kredit kartochkalari bo‘yicha to‘lovlar bank usulida hisobga olinmaydi; Xalqaro valyuta operatsiyalarini qayd qilish paytida, ayniqsa yirik miqdorda, ayrim mamlakatlarda qayd etish zarur
bo‘lgan transmilliy operatsiyalar uchun yuqori ostona darajasi belgilangan. O‘rtacha turistik harajatlar, turgan gap bu kattalikdan oshmaydi va statistik hisobotlarda aks etmaydi; Mamlakatda vaqtincha bo‘lish paytida xorijiy turistlarda almashtirilmagan mahalliy valyutaning mavjudligi. Xalqaro turistik harajatlar hajmi banklarda almashtirilgan milliy valyuta summasida o‘lchanadi. Turistlar vatanida almashtirilgan va olib kelgan yoki qarindosh – urug‘lariga qarz bergan mahalliy valyuta javob vizitlari chog‘ida kompensatsiyalanadi, bular bank usulidagi statistik hisobga kirmay qoladi. Nihoyat bank usuli hududiy bo‘linmalarda turistik harajatlar haqida to‘liq va to‘g‘ri tasavvur bermaydi. Hisob - kitoblar mamlakat bo‘ylab kezib yuradigan pul birligida yuritiladi. Ularning ayrimlari juda keng hududda harakterlanadi va turli davlatlardan kelgan turistlar tomonidan almashtirishga chiqariladi. Bunday vaziyatda 68 valyuta operatsiyalarini ushbu mamlakatlar bo‘yicha taqsimlash nafaqat juda qiyin, balki buning iloji ham yo‘q.
Venesian universiteti huzuridagi turizm iqtisodiyoti bo‘yicha xalqaro tadqiqotlar markazi mutaxassislarning baholashlari bo‘yicha Italiyada bank usulida hisoblashda xalqaro turizmdan tushgan tushumlar
20 % kam chiqqan. Xatoni maxsus statistik kuzatuvlar yordamida aniqlash va tuzatishga muvaffaq bo‘lindi. Turizmda maxsus tashkil qilinadigan kuzatuvlar. Turistik oqimlar va harajatlar aniq hisobi turizm statistikasi bosh usullari - chegaraga va joylashtirish vositalariga kelganlarni qayd etish, shuningdek bank usullari – maxsus kuzatuvlar tashkil etish bilan birgalikda olib borilganda ortadi. Immigratsiya xizmati tomonidan taqdim etiladigan hisobot, turistlarni qabul qilish bo‘yicha
korxonalar, banklar va valyuta almashtirish punktlari hisobotlari asosiy statistik axborotlar manbai bo‘lib xizmat qiladi. Ammo ommaviy- iqtisodiy murakkab hodisalar singari u turizmning hamma tomonlarini qamrab olish imkoniyatiga ega emas.
Shuning uchun ham uning bir qism ma’lumotlari maxsus statistik kuzatuvlar yordamida olinadi. Ularning axborotlari kelib tushishi chog‘ida ishlanadi. So‘ngra tizimlashtiriladi, hisobdorligi to‘ldiriladi va turistik faoliyatning alohida qirralarini sinchiklab o‘rganishga imkon beradi. Tekshiruv o‘tkazish kata tayyorgarlik ko‘rishni talab qiladigan juda murakkab ish bo‘lib, u olinadigan ma’lumotlarning to‘liqligini, ularni ishnochligini, birxilligini, o‘z vaqtidaligi va taqqoslanganini ta’minlashi lozim. Ma’lumotlarni yig‘ish oldindan ishlab chiqilgan reja bo‘yicha amalga oshiriladi. Rejada kuzatuvning metodologik, metodik va tashkiliy masalalari aks etadi. Unda maqsadi qo‘yiladi, ob’ekti va kuzatuv birligi ajratiladi, hamda tekshiruv dasturi tuziladi. Har qanday statistik kuzatuvni rejalashtirishda eng avvalo uning aniq maqsadlari shakllantiriladi. Xuddi ana shu vazifalar ruyxatini aniqlashtiradi va statistik kuzatuvlar jarayonida olinadigan ma’lumotlarni aniqlaydi. Turistik tekshiruvlarning ko‘proq tarqalgan maqsadlari alohida mamlakatlar bo‘yicha kelishlar sonini (chiqib ketish oqimi uchun chiqishlar) belgilash hisoblanadi. Unda tashrif buyuruvchilarning jinsiy tarkibi, yoshi, oilaviy ahvoli, fuqaroligi, ma’lumotlilik darajasi va boshqalar ifodalanadi. Turistik tekshiruvlarda safarning o‘ziga alohida e’tibor qaratiladi. Boriladigan joyi, ko‘zlangan masofa, transport turi, bo‘lish davomiyligi, joylashtirish tipi va boshqalar ko‘zda tutiladi. Tashrif buyuruvchilarni tekshirishdan maqsad – Aruba oroliga (Kichik Antil
orollari arxipelagi, Vest-Indiya) uyushtiriladigan sayohatlarni muntazam har uch oyda bir marta ko‘zdan kechirishdan iborat. Ya’ni turistlar tarkibini aniqlash, orolga asosiy turistik oqimni tashkil qilayotgan mamlakatlar, tashrif buyuruvchilar tomonidan turistik yo‘nalish sifatida Arubani tanlanishi, ularning Arubada bo‘lish chog‘ida harajatlari kattaligi, taklif qilingan turistik mahsulotlardan qoniqish darajasi kabilar e’tiborga olinadi. Bu axborotlar marketing strategiyasini ishlab chiqish va amalg oshirish, taklif qilinayotgan turistik mahsulotlarni takomillashtirish yoki yangilarini yaratish uchun zarurdir. Maqsadni tanlash bilan bir qatorda kuzatuv ob’ekti ajratiladi. Ya’ni olinadigan ma’lumotlar mohiyati o‘rganiladi. Kuzatuv ob’ektini aniqlashda o‘rganilayotgan 69 statistik ma’lumot aniq chegarasini belgilash talab etiladi. Bir holatda bu ish maqsadlarida safar qilayotgan shaxs, boshqasida shaxsiy avtomobilda sayohat qiluvchi, uchinchisida esa faqat Yevropadan yoki boshqa biror mamlakatlar (hududlar)dan kelayotgan turistlar bo‘lishi mumkin. Kuzatuv ob’ekti bo‘lib tashrif buyuruvchilarning barcha ma’lumotlari mazmuni hisoblanadi. Bunday tekshiruv Fransiyada muntazam o‘tkaziladi.
Maxsus anketa mamlakatga kelayotgan xorijiy turistlar haqida mayda-chuyda tafsilotlargacha axborot olish imkonini beradi. Fransiyada o‘tkazilgan anketalashtirish natijalari shuni ko‘rsatadiki, mamlakatga tashrif buyurayotgan xorijiy turistlarning yarmigina chegaraga kelishning eski tizimida hisobga olingan. Kuzatuv ob’ekti elementlardan yoki bittaginadan iborat bo‘ladi.
Ular ob’ekti bir butun holatda o‘rganishga imkon beradigan statistik harakteristikaga taaluqlidir. Bu birlikka munosabat tarzida bir qator
ajralib turuvchi qirralar, qiziqtirayotgan ma’lumotlar (belgilar) qayd etib boriladi. Turizmda birlik kuzatuvi bo‘lib alohida olingan tashrif buyuruvchi yoki sayohatchi guruh (oila) a’zolarining barchasi haqida axborot beruvchi boshliq xizmat qilishi mumkin. Misol uchun, AQShda turistik harajatlarni o‘rganishda ko‘proq sayohatchi guruh boshlig‘idan so‘rashni ma’qul ko‘radi. Bunda albatta guruh tarkibi va soni aniqlanadi. Ba’zan kuzatuv ma’lumotlari uning o‘zidan emas, balki tashkiliy yacheykalar (korxona, muassasa va h.k) dan olinadi. Mamlakatda turistlarning bo‘lishi davomiyligi haqidagi ma’lumotlarni joylashtirish vositalaridan ham yig‘ib olish mumkin. Kuzatuv ob’ekti haqida tasavvuraga ega bo‘lish uchun, bu birlikka kiruvchi hammadan so‘rab chiqish shart emas. Bu tekshirish muddatlarini cho‘zib yuborgan bo‘lardi. Sezilarli moliyaviy sarf-harajatlarni talab qilardi. Faollar katta qismi diqqatini jalb etardi, umuman tekshiruvning o‘zi bosh og‘riq bo‘lardi. Shuning uchun statistik kuzatuvlarning kattagina qismi yoppasiga bo‘lmasdan, balki tanlangan holda o‘tkaziladi. Tartib - qoidaga asosan so‘raluvchilar sifatida tekshiruvda ishtirok etishlari uchun ma’lum miqdorda odamlar tanlab olinadi. Tanlash hajmi kuzatuv maqsadi va vazifalaridan kelib chiqilib belgilanadi. Agar bu turistik oqimning umumiy ta’rifi bilan chegaralaniladigan bo‘lsa, 1,5 – 2 ming tashrif buyuruvchidan so‘rash kifoya. Murakkabroq vazifalarni hal etish uchun esa, masalan, mamlakatlar yoki turistlar turli yosh guruhlarining asosiy xususiyatlarini o‘rganishda, ko‘proq kishilarni tanlab olish talab qilinadi. Tanlab olish nechog‘lik to‘g‘ri qilingani ko‘p jihatdan statistik axborotlarning ishonchligi va sifatiga bog‘liqdir. Singapur milliy turistik ma’muriyati xorijiy tashrif buyuruvchilarni muntazam ravishda tanlab
tekshiruv o‘tkazib turadigan mamlakatlardan biri bo‘lib hisoblanadi. Turistik kuzatuvlar amaliyoti 1971 yilda, mamlakatda birinchi marta turistik harajatlar kattaligi va tarkibi haqida axborot yig‘ish tashkil etilganda, boshlangandi. 1971 yildan buyon Singapurning «Changi» xalqaro aeroportidan uchib ketadigan xorijiy tashrif buyuruvchilar har yili so‘rovdan o‘tkaziladi. Uning oldiga katta va muhim vazifalar qo‘yilgan edi.
Ya’ni sayohatning modellarini tadqiq etish, tashrif buyuruvchilar maqsadlari, ularning turistik infrastrukturaga bergan baholari va Singapurda xizmat ko‘rsatish sifatini aniqlash kabilar. 70 Tekshirish rejasiga muvofiq tashrif buyuruvchilar tanlab olinadilar va 10 ming kishi atrofida anketa so‘rovidan o‘tkaziladi. Ob’ekt va kuzatuv birligi aniqlangach, statistik kuzatuv dasturi ishlab chiqiladi. Ya’ni javob olinadigan savollar ro‘yxati tuziladi. Dasturni tuzishda so‘raluvchiga qanday savollar berish, uni qanday shaklda ifodalash, qanday tartibda tarqatish masalasini hal etish zarur bo‘ladi. Odatda kundalik hayotda har bir kishi atrofidagilarga savol beradi. Biroq amaliy sotsialogiya va statistikada savollar tadqiqot vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Shuning uchun beriladigan savollarni tuzish alohida e’tiborni talab qiladi. Savollar tushunarli ma’noda, qisqa, aniq bo‘lib, anglashuvmovchiliklarga yo‘l qo‘ymasligi kerak. Statistik kuzatuvlar dasturini tuzuvchilarni boshqa bir muammo qiynab qo‘yadi, ya’ni savollar ruyxati juda uzun bo‘lib ketishi mumkin. O‘z-o‘zidan ma’lumki, savollar sonini o‘zaytirish bilan kuzatuv natijalari aniqligini oshirib bo‘lmaydi. Lekin dastur tuzishda qo‘shimcha savollar tug‘ilishini ham e’tibordan soqit qilmaslik kerak. Chunki, ularning ko‘pchiligi keyin ma’lum bo‘ladi. Ularga javob berish shart
emas. Oqibatda dastur qalinlashib ketadi, yig‘ilgan axborotlar esa sifatsiz bo‘lib chiqadi. Shuning uchun so‘raluvchiga savol berishdan oldin bu kuzatuv maqsadiga mos keladimi yo‘qmi, kutilgan javob olinadimi, hammasini taroziga solib ko‘rish kerak bo‘ladi. Moboda foydasi bo‘lmasa savolni tushirib qoldirish lozim.
Anketada mavjud savollar mazmuniga qarab (so‘raluvchining shaxsi, xulqiatvori, bilim darajasi, haqidagi dalillar) farqlanadi. Vazifasi bo‘yicha esa (asosiy va asosiy emas), shakli bo‘yicha (ochiq va yopiq) aniqlanadi. Odamlarning bilim darajasi dalillari, haqida savollar ularning fikrini, istaklarini, mo‘ljallari, kelajakdagi rejalari va h. k. larni aniqlashga qaratilgan bo‘ladi. Turistik tekshiruvlarda odatda ular tashrif buyuruvchilarga xizmat ko‘rsatish sifatiga taalluqlidir. Xulq-atvor haqidagi savollarda tashrif buyuruvchining hatti-harakatlari, qilmishlariga doir dalillar aniqlanadi. Shaxs, haqidagi savollarda esa so‘raluvchining anketadagi barcha dalillari aks etadi. Ya’ni jinsi haqidagi ijtimoiy-demografik blok savollari, yoshi, oilaviy ahvoli, kasbi, ma’lumoti va h.k.lar o‘rganiladi va aniqlanadi. Anketadagi savollar vazifasiga qarab o‘rganiladi, asosiy va asosiy bo‘lmagan savollarga bo‘linadi. Anketaning asosiy savollari tadqiq qilinayotgan ob’ekt haqida axborotlar yig‘ishga qaratilgan. Asosiy emaslari – so‘raluvchiga beriladigan savollarni tanlab (filtr savollar) javoblarni samimiy ekanligini ishonch hosil qilish (nazorat savollar) uchun mo‘ljallangan.
Filter – savollariga zarurat tadqiqotchiga ko‘rilayotgan barcha savollarga emas, balki ularning bir tizimi haqida ma’lumotlar olishda qo‘llaniladi. Qiziqtiruvchi guruh so‘raluvchilari boshqalardan ajratilib, ularga filtr – savollar beriladi. Tashrif buyuruvchilar uchun so‘rov
joylashtirish vositalarida barcha savollarni qamrab olish bilan birga o‘tkaziladi: turistik diqqatga sazovar joylar, anketa bloki mazmuni, turistlar eng ko‘p keladigan joylar haqida so‘rov filt-savollardan boshlanadi: Jumladan «Siz biror joylashish vositasida to‘xtadingizmi, yaxshi yetib keldingizmi, muammo bormi, yordam kerak emasmi»?. Bu savollar tunovchi turistlar, tashrif buyuruvchilarni joylashishi vositasida ikki marta hisobga olishning oldini oladi va 71 bor kuchlarini tunovchi tashrif buyuruvchilar (ekskursantlar)ga qaratish imkonini beradi.
Nazorat savollaridan esa tadqiqotchi javoblarining ishonchligini tekshirib ko‘rish lozim bo‘lganda foydalaniladi. Ulardan asosan anketaning turistik harajatlar bo‘limini to‘ldirishda foydalaniladi. Negaki buni so‘raluvchi uncha xohlamay to‘ldiradi va ba’zan axborotlarni noto‘g‘ri beradi. Nazorat savollari asosiy savollardan oldin ham, keyin ham qo‘yilishi mumkin. Misol uchun, asosiy savol quyidagicha qo‘yilgan ishi mumkin. «Sizning joylashish uchun harajatlaringiz kattaligi qanday?».
Nazorat savoli undan keyin qo‘yiladi: «Siz yolg‘izmi yoki guruhda sayohat qilayapsizmi?». Bu ma’lumotlarga zarurat hamisha tug‘iladi. Chunki turist guruhda (oila) sayohat qilishi mumkin va yolg‘iz o‘zining emas, balki butun guruh oilaning harajatlarini ko‘rsatadi. Shakllariga ko‘ra savollar yopiq va ochiq bo‘ladi. Anketada yopiq savollarga javob variantlarining barcha ruyxati to‘liq kiritiladi. So‘raluvchi vazifasi shundan iboratki, u fikriga mos keladigan bitta yoki bir nechta javob variantlarini tanlashi mumkin.
So‘rovning bunday shakli anketani to‘ldirish va keyinchalik ishlanish vaqtini sezilarli tejaydi. Yopiq savollardan farqli ravishda ochiq
savollar (misol uchun: «Siz «O‘zbek havo yo‘llari» aviakompaniyasi haqida nima deb o‘ylaysiz») aytib berish mazmuniga ega emas va so‘raluvchiga javob variantini «chiqishtirmaydi». Ochiq savollar nurqtai nazarni to‘liq va erkin, mayda-chuyda tafsilotlarigacha ifodalashga imkon beradi. Shuning uchun ochiq savollar yordamida mazmuni ancha boy axborotlar yig‘ish mumkin. Ochiq savollarni oldindan ma’lum va bir xildagi javoblar variantlari ruyxati bo‘lmaganda tuzish maqsadga muvofiq. Savollarni tuzishdan tashqari, ularni joylashtirish tartibi ham muhim ahamiyatga ega.
Anketada ulardan oldin qisqagina kirish (so‘raluvchiga murojaat) beriladi: unda mavzu, maqsad, so‘rov vazifasi va uni o‘tkazayotgan tashkilot nomi aytiladi. Shuningdek anketani to‘ldirish tartibi tushuntiriladi. So‘ngra osonroq – betaraf ma’nodagi savollar joylashtirladi.
Ular nafaqat o‘zlarining bildirish vazifasini bajarishadi, balki suhbatga «tortish»ni ta’minlaydi, hamkorlikka ruhiy vaziyat yaratadi. Bular hamsuhbatni qiziqtirishi, muhokama etilayotgan muammoga jalb etishi lozim. Odatda tahlil talab, fikrlanadigan, xotirani faollashtiradigan murakkabroq savollar anketaning o‘rtalariga joylashtiriladi. Anketa bilan ishlash oxirida savollar uncha qiyinlashmay boradi. Keyin uning xulosa qismida «pasportcha» yozib quyiladi. Uning yordamida so‘raluvchining shaxsiga doir ma’lumotlarni olish mumkin. Misol tariqasida Ka`Foskari (Italiya) Venesiya universiteti huzuridagi turizm iqtisodiyoti bo‘yicha Xalqaro tadqiqotlar markazi mutaxassislari tomonidan ishlab chiqilgan anketalar shakllarini keltiramiz.
Statistik kuzatuv dasturiga 1- shakldagidan tashqari yana uch anketa shakllari kiritiladi. Ularning hammasi YEI direktivalariga muvofiq tuzilgan (savollar, direktiv ko‘rsatmalardan olingan, anketada qalin harflar bilan ajratilgan). 2 – shakl turistik harajatlar haqida ma’lumotlar yig‘ishga mo‘ljallangan. Safar haqida fikrlar va taasurotlar esa 3-shaklda aks ettiriladi. 4 – shakl o‘zida «pasportcha»ni aks ettiradi. 72 Undagi ma’lumotlar tashrif buyuruvchining iste’molchilik xulq atvorini tushinishda juda muhim rol o‘ynaydi. Bunday xildagi tekshiruvlar so‘raluvchi bilan juda ehtiyot bo‘lib muomila qilishini talab etadi. Tekshiruv kata amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, so‘rov davomida olingan materiallar turistik firmalar, xususan, strategik rejalashtirish va marketing siyosatini ishlab chiqishda foydalanishi mumkin. Potensial mijozlarning turli harakteristikalarida haqiqiy va yolg‘on ma’lumotlarni ajrata olish turistik mahsulotlarning bozordagi harakati samarali yo‘llarini qidirib topishda yordam beradi. Misol uchun, Ogayo shatitida o‘tkazilgan tekshiruv tashkilotchilari grek yo‘nalishida ishlovchi turistik firmalarga AQShda tarqalgan grek gazeta –jurnallari reklamalaridan, Amerikada eshittiriladigan grek radiosidan foydalanishni tavsiya etishadi. Unchalik qimmat bo‘lmagan bu reklama vositalari mijozni jalb etishga unga zarur axborotlarni yetkazib berishga imkon yaratadi. Amerika greklarini tekshirish usuli etnik kamchilikni, tashkil qiluvchi boshqa diasporalarga ham joriy etilishi mumkin.
Amerika greklari to‘g‘risidagi ma’lumotlar tekshiruvning ko‘proq ommaviy usuli-so‘rov yo‘li bilan to‘plangan. Uning xususiyati o‘zi hisoblanadi. Chunki o‘rganilayotgan hodisa va sotsial jarayonlarning bevosita ishtirokchisi uning o‘zidir. So‘rovchilar bilan munosabat
shakllariga bog‘liq holda og‘zaki yoki yozma ravishda so‘rovning ikki xiliga bog‘liq: intervyu va anketa so‘rovlari.
Bir qator tekshiruv holatlari aralash strategiyaga tayanadi. Alohida guruhlar so‘raluvchilari anketa natijalari bo‘yicha intervyu chuqurlashtirilgan dastur bo‘yicha olinadi.
Birlamchi ma’lumotlar yig‘ish chog‘ida hisobchi so‘raluvchi bilan hamma vaqt ham yuzma-yuz munosabatda bo‘lmaydi. Ba’zan, u zarur ma’lumotlarni operativ vositalar, misol uchun EHM yordamida olishi mumkin. Keyingi vaqtlarda G‘arbda kompyuter intervyusi tez-tez qo‘llanilapti. Bunday intervyu olish chog‘ida so‘raluvchiga savollar monitor ekrani orqali beriladi.
Javoblar EHM xotirasiga qayta kodlanmasdan va tahrir qilinmasdan kiritiladi. Bu vaqtni tejaydi, xatolar ehtimolini kamaytiradi.
So‘rovlar uchun kompyuterlar ko‘p hollarda otellarda xollarga o‘rnatiladi. Unga erkin borish ta’minlanadi va har bir mehmon tegishli yozuvni amalga oshirishi mumkin. Bu yozuvlarda uning fikri, istak va takliflari aks etadi. So‘rov keng tarqalgan bo‘lsada, lekin kuzatuvning universal usuli emas. Statistik va sotsial amaliyotda shunday vaziyatlar bo‘ladiki, u yetarli samarali bo‘lmaydi. Bunday hollarda mutaxassislar boshqa usullar – hujjatlar tahlili, ekspert baholashlar va boshqalar yoki ularning so‘rovlar mosligi bilan ish ko‘radilar.
|
| |