Tarmoqdagi umumiy vaziyat va undagi raqobatning taxlili - bet 6

Bir strategik soxaga to‘gri keladigan firmalar aniqlanadi.
Xar bir guruxning tarmoqdagi umumiy savdo xajmidagi ulushi aniqlanadi.
Shunday qilib, tarmoqni strategik guruxlashning yuqorida aytib utilgan ikki o‘lchovli xaritasi yasaladi.
Agar jiddiy tafovutlar ikkitadan ortiq bo‘lmasa, bir necha xarita tuzish maqsadga muvofiqdir.
Turli strategik guruxlar bir‑biriga qanchalik yaqin joylashgan bulsa, ular urtasidagi raqobat shunchalik kuchli buladi. Eng yaqin raqobatchilarning fe’l‑atvorini urganish muximdir. Raqobatchilarning strategiyasini, ularning kelgusida qanday yul tutishini bilmay turib, ular bilan muvaffaqiyatli raqobatlashish mumkin emas. Raqobatchilar nima qilmoqda va nima qilmoqchi - bu savollarga javob topish kompaniyaning strategik faoliyati uchun nixoyatda muximdir, aks xolda u xar doim mudofaa pozitsiyasida bulishga majbur buladi.
Odatda, raqobatchilarning maqsadlari va strategiyalari xaqidagi ma’lumotlarni ushbu jadval yordamida umumlashtirish muayyan raqobatchilik xatarlari va pozitsiyalarini baxolash uchun yetarlidir.
Firmalarning raqobatdagi kelgusi pozitsiyalarini baxolash uchun e’tiborni ularning bozordagi uz axvolini yaxshilash imkoniyatlariga qaratish lozim. Agressiv raqobatchilar yangi strategik tashabbuslar manbaidirlar. O‘z maqsadiga erishgan raqobatchilar uzlarining xozirgi strategiyasini amalga oshirishda davom etadilar. Bezovta va moliyaviy jixatdan og‘ir axvolda qolgan raqiblar xujumchi yoki mudofaachi sifatida yangi‑yangi strategik xatti‑xarakatlarga utishlari mumkin. Shu munosabat bilan uzingizni ushbu kompaniya menejerlarining urniga qo‘yib kurishingiz va ularning qanday yul tutishlarini muloxaza qilib kurishingiz mumkin.
Raqobatli strategiyaning moxiyati kompaniyaning
o‘z tashqi muxitiga bo‘lgan munosabatidir
M.YE.Porter
Agar firma yoki kompaniya o‘z raqiblarining xatti xarakatlarini kuzatib bormasa u ko‘zini boglab olib raqobatlashmoqchi bo‘lgan xisoblanadi. Xuddi shaxmatdagidek raqobat kurashida xam raqibining keyingi yurishini oldindan ko‘ra bilish bebaxo axamiyatga egadir. Agar raqibining keyingi qadamini bilmasa, kompaniya Galaba qozonolmaydi. Bu boradagi raqobat kurashi quyidagi yo‘nalishlarda olib boriladi:
1-Raqiblar strategiyasini aniqlash. Buning uchun raqib kompaniya faoliyatining asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlari , uning bozordagi mavqei , strategik maqsadlari raqobat strategiyasi o‘rganiladi.
2-Kelajakda tarmoqning yetakchisi bo‘lishi o‘ki yetakchi bo‘lgan firmalarni aniqlash. Buning uchun xar bir firmaning potensial imkoniyatlarini o‘rganib ularning ichidan boshqalardan o‘zib ketish o‘ki o‘zib bo‘lgan firmalar belgilanadi. Kelajakda qaysi firmalar o‘z mavqeini yo‘qotadi , qaysi biri yetakchi bo‘lishi mumkinligini to‘g‘ri belgilash firmaning strategiyasini tuzishda muxim axamiyat kasb etadi.
3-Raqiblarning keyingi qadamini oldindan ko‘ra bilish. Agressiv raqib odatda qandaydir yangi strategik qadam qo‘yadi. O‘zining bozordagi mavqeidan qanoatlanadigan firmalar esa amaldagi strategiyasini saqlab turadi. Omadsiz firmalarning axvoli shuqadar yomon bo‘ladi-ki, ular yaxshi o‘ylanmagan bo‘lsa xam xujumga o‘tishga majbur bo‘ladilar.
Raqibning keyingi qadamini oldindan aytib berish uchun o‘sha kompaniyadagi vaziyatni raxbariyatning kayfiyatini, ularning fikrlash tarzini bilish lozim. Raqib xaqida axborot yig‘ishga qaratilgan razvedka faoliyati uning xarakatlarini oldindan bilish va samarali qarshi choralar ko‘rish imkonini beradi.
Raqobatchilarning maqsad va strategiyalarining tarkibi
3.2-жадвал
Raqobat
soxasi
|
Strategiyarategik
da’volar
|
Bozorning xajmiga
oid maqsadlar
|
Pozitsiya / vaziyat
raqobati
|
Strategik
fe’l‑atvor
|
Raqobat
strategiyasi
|
Maxalliy
Mintaqaviy
Milliy
Baynalmilal
Global
|
Xukmron peshqadam bulish
Soxadagi mavjud peshqadamdan uzib ketish
Yetakchi beshtalikka kirish
Birinchi o‘nlikka kirish
Muayyan raqobatchidan o‘zib ketish (peshqadam bulishi shart emas)
Mavqeni qo‘ldan chiqarmaslik
Kasodga uchramaslik
|
Sotib olishlar va ichki usish xisobiga agressiv ekspansiya
Ichki usish xisobiga ekspansiya
Sotib olishlar xisobiga ekspansiya
Mavjud ulushni saqlab qolish
Qisqa muddatli daromad olish maqsadida bozorni kengaytirish
|
Xarakatda bulgan paxlavon
Mavjud narsani saqlab qola oladigan va yaxshi ximoyalana oladigan
O‘zini gurux urtasida tutadi
Mavqeini kuchaytirishga urinadigan
Xujumni qaytarayotgan, zaiflashayotgan
Mudofaa pozitsiyasiga chekinayotgan
|
Asosan xujum
Asosan mudofaa
Ximoya va Xujum aralash
Agressiv, qaltis
Konservativ, bush
|
Narxda peshqadamlikka intilish
Bozordagi bushliqlarga e’tibor qaratish
Differensiatsiyaga asoslangan ta’qib:
sifat, servis, texnologiya, diapazon, tovarlar, imidj va boshqa jixatlar buyicha
|
Muvaffaqiyatning asosiy omillari (MAO) - muayyan tarmoqdagi moliyaviy va raqobatli muvaffaqiyatning asosiy belgilovchi omillaridir. Ularni aniqlash - strategiya ishlab chiqishning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Ular strategiyani ishlab chiqishda hal qiluvchi rol o‘ynashi mumkin, biroq ular turli tarmoqlarda turlicha bo‘ladi. Odatda bir tarmoqqa shunga o‘xshash uch-to‘rtta omil xarakterli bo‘lib, ularning bir‑ikkitasi eng muhimi bo‘lib, taxlilning vazifasi ularni aniqlashdan iborat bo‘ladi.
Quyida MAOning turlari va ularning tarkibiy qismlari sanab o‘tilgan:
1. Texnologiyaga bog‘liq omillar:
- ilmiy tadqiqotlarning saviyasi;
- ishlab chiqarish jarayonlarda innovatsiyalarga qodirlik;
- maxsulotda innovatsiyalarga qodirlik;
- mazkur texnologiyada ekspertlarning roli.
2. Ishlab chiqarish bilan bog‘liq omillar:
- kam xarajatli ishlab chiqarishning samaradorligi (ishlab chiqarish ko‘lamidan tejash, to‘plangan tajriba samarasi);
- ishlab chiqarish sifati;
- yuqori fond qaytimi;
- ishlab chiqarish xarajatlarning kam bo‘lishi, kafolatlanadigan xolda joylashtirilishi;
- tegishli malakali ishchi kuchi bilan ta’minlash,
- yuqori mexnat unumdorligi (ayniqsa ko‘p mehnat talab qiladigan soxalarda);
- arzon loyixalashtirish va texnik ta’minot;
- ishlab chiqarishning model va o‘lchamlarning o‘zgarishiga moslashuvchanligi.
3. Taqsimlash bilan bog‘liq omillar:
- distribyutorlar/dilerlarning qudratli tarmog‘i;
- chakana savdodan tushadigan daromadlar extimoli;
- kompaniyaning o‘z tarmog‘i;
- tez yetkazib berish.
4. Marketing bilan bog‘liq omillar:
- savdoning yaxshi sinalgan, tekshirilgan usuli;
- qulay, arzon servis va texnik xizmat ko‘rsatish;
- xarid talablarini aniq qondirilishi;
- tovarlar diapazonining kengligi;
- tijorat san’ati;
- jozibali dizayn va upakovka ;
- xaridorlar uchun kafolatlar.
5. Malakaga bog‘liq omillar:
- noyob iste’dodlar;
- sifatni nazorat qilish «nou-xau»si;
- loyixalash soxasidagi ekspertlar;
- texnologiya soxasidagi ekspertlar;
- aniq va sodda reklama qilish qobiliyati;
- ITTKI bosqichida ishlab chiqarish natijasida yangi maxsulotlarni xosil qilish va ularni tez bozorga olib chiqa olish.
6. Tashkilotning imkoniyatlariga bog‘liq omillar:
- oliy darajadagi axborot tizimlari;
- o‘zgarib turgan bozor sharoitlariga tez moslasha olish qobiliyati;
- boshqaruv maxorati va boshqaruv soxasidagi «nou-xau»larning mavjudligi.
7. MAOning boshqa turlari:
- ijobiy imidj va obro‘;
- o‘zini peshqadam deb xis qilish;
- qulay joylashuv;
- xushmuomala va muloyim xizmat ko‘rsatish;
- patent ximoyasi;
- umumiy xarajatlarning kamligi.
Bundan tashqari, tarmoqning jozibadorligiga umumiy baxo berish lozim («Menejment asoslari» kursiga qarang)
Muvaffaqiyatning kalit omillari (M.K.O)-bu raqobatbardosh bo‘lish va moliyaviy barqarorlikka erishish uchun firma ta’minlashi lozim bo‘lgan raqobat imkoniyatlari va faoliyat natijalaridir. M.K.O shunday omillarki, ularga firma aloxida e’tibor berishi kerak , chunki ular firmaning muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligini belgilab beradi. Masalan: pivo sanoatida ishlab chiqarish quvvatlarining to‘liq bandligini ta’minlash shunday omilga kiradi. (bu ishlab chiqarish xarajatlarini minimallashtirib beradi) M.K.O xar bir tarmoqda o‘ziga xos xususiyatga , ko‘rinishga ega bo‘ladi. Ayrim tarmoqlarda MKOlar 3-4ta bo‘lishi mumkin , lekin xal qiluvchi axamiyatga 1 yoki 2 tasi ega bo‘ladi.
Tarmoq va undagi raqobat taxlilining pirovardida tarmoqning jozibadorligi aniqlanadi. Buning uchun quyidagi ko‘rsatkichlar asos qilib olinadi:
A-tarmoqning o‘sish imkoniyatlari
B-xarakatlantiruvchi kuchlarning tarmoqqa ijobiy yoki salbiy ta’sir ko‘rsatishi:
V-Tarmoqqa yirik firmalarning kirish (chiqish) imkoniyatlari:
G-Talabning barqarorligi:
D-Raqobat kuchlari ta’sirining kuchayishi yoki zaiflashishi:
YE-Tarmoq oldida turgan muammolarning jiddiyligi:
J-Tavakkalchilik va noaniqlik darajasi:
Z-Raqobat natijasida tarmoqdagi daromad darajasining pasayishi yoki ko‘tarilishi.
|