Shaxs xususiyatlarining diagnostikasi haqida va “individuallikning o’lchanganlik darajasi”

|
Shaxs xususiyatlarining diagnostikasi haqida va “individuallikning o’lchanganlik darajasi”
|
bet | 99/154 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #125798 |
Bog'liq Psixodiagnostika-fayllar.org13.6. Shaxs xususiyatlarining diagnostikasi haqida va “individuallikning o’lchanganlik darajasi”
Psixik xususiyat tushunchasi – psixodiagnostika muhim tushunchalaridan biri hisoblanadi. Psixik xususiyat – bu nisbatan turg’un ma’lumot hisoblanib, ularni turg’un bo’lmagan vaqt holatidagi dinamiklardan farqlash lozim. Ko’pgina fikrlardan ma’lum bo’lishicha, shaxsni psixologik xususiyatlarini aniqlashda, uning o’zini borligini isbotlash kerak. Hozirgi kunda bu xususiyatlarni ta’riflash uchun ko’pgina atamalar taklif qilingan (masalan: “bezovtalik”, “introversiya”, “radikalizm” va b.). O’z-o’zidan bu atamalar insonlarda axloqning qanday darajada ko’rsatilishish haqida savol tug’ilishiga olib keladi. Bu savolga olimlar o’zlarining javob variantlarida turli xil nomotetik va 148 ta idiografik yondoshishni bildirganlar.
Nomotetik yondoshish shu sohadagi tekshirishlar uchun bir xil hisoblangan, ayrim umumiy qonunlarni yuzaga chiqaradi, shaxsga qo’llanilganda umumiy xususiyatlarni mavjudligini tasdiqlaydi. Agar tekshiriluvchida masalan bezovtalik yuzaga kelsa, ayrim umumiy shaxs xususiyatlarini qayta ishlanishi hisoblanadi, bu esa hamma insonlarni uni yuzaga chiqish darajasiga bog’liq holda bo’lishga imkon beradi. Agar bunda ikkita tekshiriluvchida u yoki bu ko’rsatkichlarda (testda) bir xil ko’rsatkichga ega bo’linsa, ularni bir xil psixologik xususiyatlarga ega bo’lishiga kelishiladi.
Idiografik yondoshuvlar tarafdorlari alohida shaxsning psixik tashkillashtirishni qaytalanmasligini, “obyektiv” (miqdoriy) metodlardan uni o’rganilishidan xoli holda ekanligini ta’kidlashadi. Shaxsda ilmiy izlanish olib borish mumkin emas, chunki har bir uning yuzaga kelishi o’ziga xos umumiydan ajralgan chet el psixologiyasida nomotetik va idiografik qarshi turishlar dialektik bog’lanishlarni qarshi turishi natijasida kelib chiqadi.
Oxirgi yillarda g’arb psixologlari nomotetik va idiografik yondoshgan holda shaxsni o’rganishda ishonchsizlik bo’lmoqda. Ko’rsatilishicha psixodiagnostikani tarixida ushbu yondoshishlarni integrasiyasini boshlanishi. (Olport qimmatbaho buyumlar va shaxsiy hujjatlar o’rganilishini yo’lga qo’ygan). Taxmin qilinishicha nomotetik va idiografik yondoshish integrasiyasi “dialogik model” degan nomlanish psixolog va tekshiriluvchining o’zaro ta’siridan yuzaga kelgan. Bu modelda psixolog “umumiy daraja eksperti” ko’rinishida, tekshiriluvchi esa “shaxsiy fikrlar va ahamiyatlar eksperti” ko’rinishida bo’ladi. Nomotetik yondoshishni mashhurligi shu bilan xulosa qilinadiki, hamma psixologik xususiyatlar hosil bo’lishini o’ziga xosligini isbotlovchi bir necha misollarni hyech bir qiyinchiliksiz keltirishimiz mumkin. Introvertirlikni individda aniqlaganimizda bu xususiyat doimiy bo’lishiga va aniq bir sharoitlarga bog’liqmasligi haqida tez xulosa qilishimiz kerak emas. Inson ayrim hollarda va munosabatlarda introvert, boshqa hollarda esa ekstravert bo’lishi mumkin. Bundan kelib chiqishiga ko’ra individ aniq bir holatlarda qanday harakat qilganiga asoslangan holda, uning boshqa holatlarda qanday harakat qilishini aniq bilish mumkin emas.
Obyektiv o’ziga xoslik asosan shaxsni nekognitiv xususiyatlarida namoyon bo’lgan. “Ancha yuqori taqqoslash nekognitiv holatlararo kelishilganlak va kognitiv vazifalar vaqtidagi turg’unlik shaxsiy xususiyatlarga qaraganda individ reaksiyasini intellektual tomonda yuqori standartlashtirilganligi bilan tushuntiriladi (A.Anastazi).
Bunday shaxs xususiyatlarini turg’un emasligi skeptisizmni metodlarga va uni o’lchovchilarga nisbatan buziladi. V.Mishel (Mischel) tomonidan shaxsni psixologik xususiyatini turg’unligi ko’pincha o’tkir shaklida doimiylik bo’lmasligiga urg’u berilgan. Uning talqini har tomonlama ma’quldir, bunda qo’rslikka, shaxs xususiyatlarini o’zgartirmasligiga asos yo’qdir, ijtimoiy muhitdan tegishli bo’lmagan holda olingan. Shu vaqtning o’zida agar insonlarda ularning axloqlari orqali yuzaga keluvchi nisbatan turg’un xususiyatlarni bo’lmasligi tan olinsa, unda individuallik tushunchasi ma’nosiz bo’lib qoladi.
Chet elda 1960 yillarda boshlangan shaxs xususiyatlari turg’unligi puxta o’ylangan tasavvurida izlanuvchilarni (olimlarni) chetda joylashgan – obyektiv ijtimoiy va fizik atrofga e’tibor berishlariga majbur qiladi. Psixodiagnostika o’zining ancha uzoq rivojlanish davri axloqning ichki va subyektiv determinantini qidirishga qaratilgan.
A.V. Petrovskiyning (1981) yozishicha, ijtimoiy muhit teng huquqli o’zgarishsiz va amorf bo’ladi.
Muhit tahliliga qaratilgan axloq yuzaga keluvchi tekshirishlar, quyidagi fikrlarni shakllanishiga olib keladi, ya’ni individual-psixologik farqlarni o’lchash katta yutuqlar bilan shaxsni bilishni ijtimoiy holatlar o’rtasidagi farqni aniqlashga almashtiriladi, o’z navbatida bunda axloq yuzaga keladi. Bu shuni ko’rsatadiki ko’pgina shaxs metodlari nisbatan katta bo’lmagan Validlikni ko’rsatadi (Mischel, 1968 va b.). Hozirgi kunda obyektiv farqlanish bilan axloq varitivligini asosiy qismini tushuntirish mumkinligini biz ishonchli ma’lumot deb hisoblay olmaymiz. Tekshirishlarga qarshi dispersion tahlillar yordamida olingan ma’lumotlarga ko’ra obyektiv omillar hissasi axloqda kam ahamiyatga ega va u 10,2 % tashkil qiladi (Xekxauzen). Unday bo’lsa axloqdagi o’zgarishlarga shaxsni o’zaro ta’siri va holatida deb tushuntiriladi.
V.Mishel qarashlarini evolyusiyasi qiziqarlidir, u o’zida chet el psixologiyasida shaxsga tizimli yondoshishni asosiy joylarini aks ettirgan: subyektiv (shaxsiy) va obyektiv (holatiy) axloq determinantini o’zaro ta’sirini tahlil qilishda individual farqlash va shu bilan bog’liq bo’lgan obyektiv omillar giperbolizasiyasini tutgan o’rnini ko’rsatgan. Hozirgi kunda ham Mishel o’zining oldingi ishlari kabi, axloqga atrof muhit ta’siri haqidagi fikridan qaytmagan. Shaxsni an’anaviy xususiyatlar nazariyasiga asoslangan holda o’rganish, o’zini vazifani qo’ygan, ya’ni standartlashtirilgan test savollari orqali “bir xil” holatdagi reaksiyaga nisbatan individual farqni aniqlash insonlar orasidagi ayrim farq qiluvchi jihatlarni osongina ularni bir xil holatga javob reaksiyalarini o’rganish orqali aniqlash mumkin. Real hayot sharoitida insonlarga ta’sir qiluvchi psixologik “ta’sir”lar shaxs savollarini vazifalari, tajriba yo’riqnomasi va jonsiz buyumlar va insonlar o’zaro munosabatlarida bog’liqligi yo’q” (Mischel).
Shaxsni baholashda obyektiv ma’lumotlar yuqori ahamiyatga ega bo’lmasada, tan olinishi kerak, ya’ni “agar inson axloqi ikkita fazadan chiquvchi ko’pgina o’zaro ta’sirga determinasiyalashgan bo’lsa, individ va uni o’rab oluvchi atrofidagi muhit, shulardan biriga o’z diqqatini jamlasa u tezgina o’z xulosasini yaratadi”.
Bu bilan qo’shilish mumkin, muallifning aytishicha individual farqlash obyektiv ma’lumotni kamligi yoki bo’lmasligini va individga obyektiv qo’llanishda kuchsiz ta’sir qilganda ahamiyatli bo’ladi. Kelajakda V.Mishel shaxsni o’lchashda keltirilgan holatga individual farqlanuvchi, shuning asosida kasbga bog’liq holatlar, kichik va katta chastotada yuzaga chiquvchi, kasblariga mos ravishda axloqiy ko’rinishni o’rnatishni kerakligini ko’rib chiqmoqda.
Shunday qilib u yoki bu axloqni sababi shaxs xususiyatlari bilan ham, holatni o’ziga xosligi bilan ham emas balki, ularni o’zaro ta’siri bilan bog’liq. Yuqorida aytib o’tilgan dispers tahlil orqali olingan ma’lumotlarga tasdiqlashiga ko’ra: shaxs bilan holatni o’zaro ta’siri axloqni o’zgarishini katta qismini tashkil qiladi.
Statistik ma’lumotlarga ko’ra o’zaro ta’siri, bu jarayonni psixologik mohiyatini yashirmaydi. “Shaxs – holat” o’zaro ta’siri statistik tushuncha chegarasidan chetga chiqmoqda, o’zaro ta’sir dispersion tahlilda o’zaro qo’shilib ketish deb tushunish kerak (Xekxauzen).
Sobiq sovet psixologiyasida shaxs xususiyatlari va sosium orasidagi bog’lanish tahlilida bu xususiyatlarni o’rganishga imkon beradi. A.V.Petrovskiy ta’kidlashicha individual pisxologiya fenomenlari “faoliyat va muloqot orqali yuzaga chiqishi, ya’ni shu guruhdagi rivojlanishlarga xos bu guruhlarga shaxs ham kiradi”. Bu farazni tekshirish shaxs xususiyati va uning qarama-qarshi ko’rinishi jamoaviy o’zi aniqlanishi shaxslararo munosabatlar fenomeni guruhiga kiritiladi. Quyida eksperimental muolaja o’tkazilgan bo’lib, unda mavjud guruhlarda har uchinchi tekshiriluvchida arzimas holatlarda ishonuvchanlik tendensiya aniqlangan. Bu holat guruhning rivojlanishiga aslo bog’liq emas (diffuzdan jamoagacha). Keyin bu tekshiriluvchilar o’zlarini qanday tutishlari har xil rivojlanish guruhlarida kuzatiladi. Yuqori rivojlangan guruhga kiruvchi (jamoa) shaxslarda, ahamiyatga ega bo’lmagan ta’sir natijasida ularning ishonuvchanligi haqida jamoaviy o’zini aniqlash, topilgan jamoa qimmatini orqada qolishi xulosa qilinadi, ya’ni ular ishonuvchanlikka berilmaydilar. Bundan xulosa qilinadiki, individual-psixologik sifatga kiruvchi ishonuvchanlik qayta shakllanganlik tarzida namoyon bo’ladi.
Biz bu xulosani isbotlanmagan deb hisoblaymiz. Ahamiyatga ega bo’lmagan ijtimoiy holatlarda tekshiriluvchilarni konformlik reaksiyasiga ishonuvchanlik xususiyati xulosa qilishga yetarli emas. Konformlikka eksperement ma’lum darajada shaxsiyga tegishli bo’lmaganligi bilan xarakterlanadi, unda odatda shaxsiy ahamiyatlilikni chetlab o’tadi. Aslida shaxs sifatlarini qayta ishlanishi emas, balki shaxslararo munosabatlardan kelib chiqgan eksperemental fiksasiyalangan fanomenlardir.
Ishonuvchanlik shaxs xususiyati sifatida jamoaviy o’lchanishga aylanishi mumkin emas. Bu insonlarda hayoti davomida ma’lum bir sharoitlarda yuzaga kelgan guruhlardagi o’zaro ta’sirlar natijasida vujudga kelgan ishonuvchanlikda bo’ladi. Ishonuvchanlik shaxs xususiyati sifatida, uning boshqa xususiyatlari qatori, shaxslararo munosabatlar fenomeni ko’rinishida individual shakllari (o’ziga xosligi) aniqlanadi. Shunday qilib individual-psixologik shaxs xususiyatini qayta shakllanishi shaxslararo munosabatlar fenomenida tasdiqlanmagan, tasdiqlanishi ham mumkin emasdir. Xohlagan shaxs sifatlari uning faollashtirishini ijtimoiy muhit bilan o’zaro ta’siridan yuzaga keladi va u ijtimoiy-psixologik hamda individual-psixologik fenomeni bo’lib hisoblanadi. Shaxs xususiyatlarini uni keltirib chiqaruvchi manbadan ajratish mumkin emas. Shaxs tuzilishiga ko’ra bir vaqtning o’zida individual-psixologik va ijtimoiy–psixologik bo’lashi mumkin. Ijtimoiy muhit – shakllangan shaxs sifati bo’lmasdan, uni axloqini realizasiyasini keng qirraliligini aniqlashdir. Shaxs xususiyatining nisbatan turg’unligi, psixodiagnostikada mo’ljallagan o’lchash va baholashni tushunishga kalit bo’ladi. Psixik xususiyat dispozisiyani qo’shilishida, aniq obrazli harakat qilishga tayyorligini tushunish kerak. Ular ichki tomondan bir-birlari bilan o’zaro ta’sirlanadi va holatlarda aloqada yo’l tutishni oldindan aniqlaydi, lekin ichki dispozisiyalashgan ketma-ketlikda nisbatan turg’un axloqning umumiy tipini topadi. Psixologiyada xususiyatlar diagnostikasidan bosh tortish, shaxsni tushunish va ta’riflash manbalaridan ayiradi va uni nazariy obetraksiyaga aylantiradi.
Shaxsni diagnostikasini muomalalarini muhokama qilishda muallifdan shaxsiy deganda nimani tushunishini yoki tarkibini ko’rsatib o’tish talab qilinadi. Biz uchun shaxs ikki xil holatda: psixologik fan yo’nalishida va psixologik izlanishlarda obyekt sifatida bo’ladi.
Shaxs psixologik yo’nalish mavqyeida ilm-fanda buyuk A.N.Leontyev tomonidan tizimtik tushuniladi va shuning uchun individ o’z tabiati munosabati orqali orttirgan “yuqori hissiylik” sifatidir. Bunda metodolik ahamiyatliligi tushunchalarni “shaxsiy” va “individ” shaklida bo’linishiga olib keladi (Asmolov va b. 1980). Shaxsni yuqori hissiylik sifatida tushunishga intilgan psixologlar, individ tushunchasini, uning xususiyatini boshlang’ich shakllanishi va shaxsiy faoliyat ko’rsatishiga bog’lashadi. Individ qandaydir boshqa u yoki bu tug’ma xususiyatlarga ega bo’lgan tabiat zoti hisoblanadi. Emperik psixologik izlanishlarda shaxs bir butun jamiyat bo’lib, u tabiiy hisoblanadi. “Individ va shaxsni insonlarda qarshi qo’yish oshib ketmasligi kerak, chunki ontologik tomondan ularning orqasida bitta obyekt turadi. Ivanov, Petrov, Sidirov – bu individlar, hamda aniq shaxslardir” (Dodonov). “Shaxs” va “individ” o’rtasidagi tushunchani ajralishi, oxirigi vaqtda nazariyada shaxs hayotida individual sifatlarni tugatish yo’llarini qidirishga majbur qilmoqda.
Afsuski, ko’pincha “shaxs va individ” haqidagi naslsiz “metodologik” asoslar, hosil bo’lishi quyidagi bilan bog’liq shaxsni nazariy va amaliy tomondan o’rganish oldingi davr psixologiyasidan hozirgi vaqtgacha o’z-o’zicha bor bo’lgan va u bir-biriga ta’sir qilmagan.
Shaxsni o’rganuvchi psixologlar oldida u individuallik ko’rinishida namoyon bo’ladi. Bu psixologlarning asosiy vazifasini aniqlaydi, ya’ni shaxsni individuallikda o’rganish. B.F.Lomovning ta’kidlashicha – shaxs bu umumiy fanlar va ayrim psixologik ko’rinishlarni muammosi hisoblanadi, lekin individuallik birinchi navbatda psixologiyani muammosidir.
Psixodiagnostika individuallikni o’rganishda o’ziga xoslikka egadir. Bu izlanishlarni mustaqil yo’nalishi bo’lib, tushunarli rivojlangan apparatga va metodikalarga egadir. Shularni ishlatilishi natijasida – o’lchangan (baholangan) individuallik yuzaga keladi. “Individuallikning o’lchanganligi”ni ajralishi va qo’llanilish konstruktida nimani kutish mumkin?
Shu faktdan kelib chiqqan holda, bilishni har xilligi bitta obyektni har xil yozilishiga, keyinchalik bu – bilishni nisbatan bog’liq bo’lmagan predmetlardan shakllanishiga olib keladi. Psixodiagnostikani maqsadi nazariy va amaliy shaxs xususiyatlari qiziqishida individual-psixologik xususiyatlarni ko’rsatish hisoblanadi. Bundan ko’rinib turibdiki, u o’z bilish predmetiga va shaxsiy muolajalarga egadir, shular orqali psixodiagnostik metodlar yuzaga keladi. Ancha ahamiyatga ega bo’lgan oxirgi metodikalar, individual-psixologik xususiyatlarni o’lchashga (baholashga) qaratalgan. Shuning uchun chegarada bilish predmeti shartli ravishda o’lchanadigan va o’lchovlar sferasida yotmaydigan individual-psixologik fenomenlarga ajratilishi mumkin. O’lchanmaydigan psixodiagnostik konstruktga (diagnostika qilinmaydigan lekin, mos keluvchi muolaja tahlillarda aniqlanadi) misol tariqasida kompleks ediylari bo’ladi, o’lchanadiganiga esa – yetarli darajada uzun va ma’lum bo’lgan shaxsning xususiyatlari misol bo’ladi.
Shaxsni eksperemental tekshirishlar nazariy bilish ramkasida qo’llaniladigan bilimlarni yaratadi. Bu orqali nazariy bilishda xususiy konseptual apparat tan olinadi, bilishni o’zi esa eksperental bo’lmagan shaklda kechishi mumkin. Psixodiagnostikada xususiy konseptual apparatni mos ravishda (kerak bo’lgan metodolik asoslar va tahlillarsiz bo’lishi) rivojlanishi bo’ladi. Biz birinchi navbatda zarur deb psixologik fanda yig’ilgan diagnostik izlanishlarda shaxsni tasavvuriga ega bo’lgan mexanik surilishlarni ajratishimiz kerak bo’ladi. Masalan: shaxs diagnostikasini proyektiv texnikasini yaratilishi va rivojlanishini turli xil nazariy holatlarda olingan ma’lumotlardan qo’llanilishga urinishlardan ajratishimiz kerak. Interpretasiyaga bog’liq bo’lmagan holda, proyektiv taxlikada stimullashgan materiallar xususiyatlarini o’rganishda muammo tug’iladi, masalan: uni tuzilishidaga darajasi. Bu darajani “fizik” metodlar bilan o’lchash mumkin (ayrim hollarda), masalan, kalometriya bilan. Bu imkoniyatlardan har biri o’zining aniqlik darajasiga egadir: fizik to’plamda – bu uning asbobi shkalasidir. Na u na bu stimullashgan materialni tuzilishini o’rganish yo’li amaliy konstruktga prektiv yondoshishga bog’liq bo’lmaydi.
Nazariy va psixodiagnostik birdan bir borliqda paradoks paydo bo’ladi. Uni mohiyati “nazariy” va “o’lchanuvchi” shaxsni orasidagi gneseologik farqidan iborat bo’ladi. Shuning uchun “nazariy” va “o’lchanuvchi” shaxsni o’rganishga qaratilgan urinishlar oxirgi hisobda kam ma’lumotni va tabiiy xarakterga ega bo’lmaydi.
O’lchangan individuallikni uch darajasi – bu psidiagnostik metod, aniq metodikaga diagnostik yondoshishdir. Ular orasida subordinasiya munosabatlari bor. Har bir yuqori “qavat” shunchalik yuqorini aniqlashtiradi. Predmetni uchlamchi ko’rinishda o’rganish shartlari, ya’ni predmetni uch ipostasda tasavvur qilish (birinchidan, o’zini-o’zicha; ikkinchidan, katta tizim elementi sifatida; uchinchidan, uning kichik masshtabdagi tahlillari o’zaro munosabati). Psixodiagnostik metodga talqin qilganimizda, birinchidan, o’zini-o’zi; ikkinchidan, psixologik tekshirish metodlarda element tizimi sifatida; uchinchidan, psixodiagnostik yondoshish o’zaro munosabatlarida, ya’ni kichik masshtabdagi tahlillardagi ma’lumotlarga ko’ra.
Psixodiagnostik metod taklif qilingan chizma bo’yicha mos kelishi pastda va yuqorida yotuvchi iyerarxiya ko’rinishida psixodiagnostik yondoshish darajasiga nisbatan namoyon bo’ladi. Shu orqali psixodiagnostik metodga tizimli tushunish shakllanadi. Aniq o’lchangan psixodiagnostik metodlar diagnostik yondoshishga asos sifatida, diagnostik yondoshish esa psixodiagnostik metodga asos bo’ladi. Yuqori darajada turuvchilarni past darajadagilarga ta’siri bir tomonlama emas, ya’ni qayta ta’sir ham bo’ladi: bu aniq metodikalarni diagnostik yondoshishga, diagnostik yondoshishni psixodiagnostik metodlraga ko’rinishida bo’ladi. Bir butun qilib olganda “tepadan pastga” va “pastdan tepaga” bo’ladi. (V.P.Kuzmin, 1986). Psixodiagnostik metodlar tizimsi ostida uchta diagnostik yondoshish bor, ular o’z elementlari sifatida aniq psixodiagnostik metodlarni o’z ichiga oladi. Taklif qilingan psixodiagnostik metod tizimsi bir vaqtda klassifikasiyalashtiruvchi vazifani ham bajaradi.
O’lchangan individuallik nazariyasi global psixologik nazariya orasidan joy oladi. Nazariy modellar (psixologik tahlil, faoliyat nazariyasi va b.) va “mikronazariya” bilan ishlovchilar izlanishlar vazifasiga aniqliklar kiritadilar. Shu o’lchangan individuallik nazariyasi psixologik bilish tizimsida aniq nazariy boshliqni to’ldiradi. Shuni hisobiga har xil darajadagi orasida o’zaro ta’sir yuzaga keladi. Har qaysi nazariyani shakllanish va rivojlanishida ham yuqori, ham pastda joylashgan nazariyalarda izlar yig’iladi.
O’lchangan individuallik nazariyasi o’rta darajadagi nazariyalarga kiradi, u nazariya orqali emperik material va umumiy nazariya o’rtasida o’ziga xos ko’prik hosil bo’lishi aniqlanadi. Bu nazariya boshqa psixologik nazariyalarda qo’llanilishida to’g’ri kelmaydigan, o’zini xususiy qo’llanilishiga ega, nazariy modellarni va konstiturillashgan nazariyalarni yuqori va past (o’rta) darajadagi nazariyalarga kiritish mumkin. Nazariy modellar asoslangan bilimlarga asoslanadi, unda o’lchangan individuallik nazariyasi psixodiagnostik izlanishlar ko’zda tutilgan natijalari hisobiga to’g’ridan-to’g’ri “o’sadi”.
Amerikalik jamiyatshunoslar R.Merton (Merton) T.Partson tomonidan “hammasini o’ziga olgan” nazariya yaratilgan. Bu o’rta darajadagi nazariya kichik farazlar bilan ishlovchilar va katta nazariy spekulyasiyalar orasida muhim ahamiyatga ega. Bu nazariyalar tuzilishidagi asosiy maqsad – emperik va nazariy darajadagi izlanishlar orasida mustahkam bog’lanish hosil qilishdan iborat.
|
| |