III Bob Natijalar va ularning muhokamasi

|
III Bob Natijalar va ularning muhokamasi
|
bet | 20/30 | Sana | 31.01.2024 | Hajmi | 3,83 Mb. | | #149035 |
Bog'liq Neft va gaz kimyosi va texnologiyasiIII Bob Natijalar va ularning muhokamasi
3.1. Dizel yoqilg‘isini adsorbsion usulda aromatik birikmalardan tozalash
Neft mahsulotlarining tabiati va uning ishlatilish sohasiga bog‘liq holda ulami tozalash maqsadlari ham turlichadir. Neftdan to’g'ri haydash orqali olingan barcha distillyatlar naften kislotalari va boshqa kislotali birikmalardan, faol oltingugurtli birikmalardan, arenlar va ularning hosilalaridan hamda smolasimon moddalardan doimo tozalanishi zarur. Kislotali moddalar va faol oltingugurtli birikmalar: vodorod sulfid va merkaptanlar asosiy korroziyaga chaqiruvchi birikmalar sanalsa, smolasimon va aromatik moddalar esa ichki yonuv dvigatellarida qurumlar hosil bo‘lishning va atrof-muhitga hamda havoga zollarning tarqalishiga asosiy sababchi va yonilg‘i sistemasming buzilishiga olib keladi [35,37].
Tadqiqot obekti sifatida Buxoro NQIZ ning xom dizel fraksiyasi tanlandi. Tanlab olingan dizel fraksiyasining qaynash harorati 180-360 0C harorat oraliqlari olindi. Shu maqsadda Buxoro neftni qayta ishlash zavodi neftgazokondensatining fiziko kimyoviy tavsifnomasi o‘rganildi. Ushbu neftgazokondensati xom ashyosi tarkibidan OzDst 989:2001 markali dizel yoqilg‘isi ajratib olindi. Quyidagi jadvalda ushbu dizel yoqilg‘isining biz tomonimizdan aniqlangan fiziko kimyoviy tavsifnomasi keltirilgan.
3 jadval
Dizel yoqilg‘isining fiziko-kimyoviy ko‘rsatkichlari
№
|
Ko‘rsatkichlarning nomi
|
Qiymati
|
1
|
Sindirish ko‘rsatkichi,
|
1,4650
|
2
|
20oC dagi zichligi, kg/m3
|
0,827
|
3
|
Fraksiya tarkibi:
50% haroratda haydaladi oC
90% haroratda haydaladi oC
96% haroratda haydaladi oC
|
256
-
352
|
4
|
Qotish harorati, oC
|
-16
|
5
|
Loyqalanish harorati oC
|
-6
|
6
|
Filtrlanish koeffisiyenti
|
1
|
7
|
Suv miqdori
|
yo‘q.
|
8
|
Mexanik aralashmalar miqdori
|
yo‘q.
|
9
|
Amaldagi smola, mg 100 sm3 yoqilg‘ida
|
1,5
|
10
|
Yod soni, g 100 g yoqilg‘ida
|
0,2
|
11
|
Kokslanish 10 %-li qoldiqda, %
|
0,01
|
12
|
Kul hosil qilishi, %
|
0,002
|
13
|
Oltingugurtning massa ulushi %, yoqilg‘ida
|
0,18
|
14
|
Merkaptan tuzilishli oltingugurtning massa ulushi %
|
0,0005
|
15
|
Vodorod sulfid miqdori
|
yo‘q.
|
16
|
Suvda erigan kislota va ishqorning miqdori
|
yo‘q.
|
17
|
Qovushqoqligi 20oC, mm2/s
|
3,10
|
18
|
Kislotaliligi, mg KON 100 sm3 yoqilg‘ida
|
yo‘q.
|
19
|
Yopiq tiglda aniqlangan alangalanish harorati, oC
|
47
|
20
|
Yoqilg‘ining korrozion xossasi (mis plastinkasida)
|
yo‘q
|
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 50% yonilg‘i 256°C haroratda haydaladi, 96% yonilg‘i esa 352°C haroratda haydaladi; suv va mexanik aralashmalar jadvaldan ko‘rinib turibdiki yonilg‘i tarkibida uchramaydi; yonilg‘ining qotish harorati – 16°C ni tashkil etadi; 20°C haroratdagi kinematik qovushqoqligi 3,10mm2/s tashkil etadi; yopiq tiglda aniqlangan alangalanish harorati - 47°C haroratga teng; Yonilg‘i tarkibidagi oltingugurtning miqdori – 0,18%; zichligi esa – 0,877 kg/m3; nur sindirish ko‘rsatkichi 1,4650 ga teng; korroziyaga qarshi mis plastinkasida sinov o‘tkazilganda mis plastinkasining o‘zgarishsiz qolganligi aniqlandi.
Krioskopik metod agar neft mahsulotlari va dizel yoqilg‘isi fraksiyasida qattiq uglevodorodlar bo‘lsa noto‘g‘ri natijalarga ega bo‘lgan ma’lumotlarni beradi ya’ni qotish haroratida toza erituvchining kristallari tushmasdan balki erituvchi bilan birga erigan moddaning aralash kristallari tushadi. Krioskopik metod turli xil adsorbentlarning dinamik hajmini baholashga imkon beradi.
Krioskopik metod birinchi bo‘lib M.D.Tilichev va uning shogirdlari tomonidan rangli neft mahsulotlari tarkibidagi aromatik uglevodorodlarning miqdorini aniqlash uchun taklif etilgan edi. Rangli neft mahsulotlaridagi aromatik uglevodorodlarini aniqlash uchun krioskopik metodda mahsulotdan 0,5 ml yetarli bo‘ladi. Adsorbsion-krioskopik metod (AKM) orqali uglevodorodlarning quyidagi miqdori tasdiqlandi,(%):aromatik uglevodorodlar–26,50, n-parafin uglevodorodlari–4,00, izo-parafinli uglevodorodlar va naften qatori uglevodorodlari – 69,50%.
Yuqoridagi ko‘rib chiqilgan ma’lumotlar tasdiqlab turibdiki dizel yoqilg‘isi tarkibida aromatik uglevodorodlarning miqdori yuqori–26,5 % mass. nisbatan. Hozirgi kundagi Yevro talablariga ko‘ra yonilg‘i tarkibidagi aromatik uglevodorodlar miqdori 20,00 % gacha pasayishi nazarda tutuilgan.
Ma’lumki yonilg‘i tarkibidagi va boshqa birikmalar tarkibidan aromatik uglevodorodlarni ajratib olishning bir qancha usullari mavjud. Qaysiki ular azeotropli haydash, ekstraksiya usuli yordamida haydash, ekstraksiya usulida ajratish va adsarbsion usulda aromatik uglevodorodlarni yonilg‘i tarkibidan va boshqa xom ashyolar tarkibidan ajratish mumkin.
Biz dizel yoqilg‘isi tarkibidan aromatik uglevodorodlarni ajratish uchun eng qulay va sodda usullardan biri bo‘lib hisoblangan adsorbsion usulni qo‘lladik. Ma’lumki adsorbsion usul birinchi marotiba mashhur botanik olim Svet tomonidan qo‘llanilgan. Bu usul o‘zining qulayligi va soddaligi bilan, aralashmalarni ajratishda aniqligi bilan hozirga qadar o‘z mohiyatini yo‘qotgan emas. Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan usullar esa yoqilg‘i tarkibidan bitta, ikkita yoki uchta aromatik uglevodordlarni ajratishda qo‘l keladi. Shu bilan birga bu usullarni qo’llash uchun yoqilg‘i tarkibida aromatik uglevodorodlarning miqdori 70% dan yuqori bo‘lishi talab etiladi.
Aromatik uglevodorodlar parafin qatori va naften qatori uglevodorodlariga nisbatan tanlangan adsorbentlarda kuchli adsorbsiyalanish qobiliyatiga ega. Buning asosiy sababi aromatik uglevodorodlardagi aromatik halqadagi π bog‘larning tabiati bilan bog‘liq. Neft mahsulotlari tarkibidagi aromatik uglevodorodlarni adsorbsion usulda ajratish aromatik halqaning aynan shu xossasiga asoslangan [40].
Neft ximiyasi ustida olib borilgan ko‘p yillik ilmiy izlanishlar va amalda bajarilgan tadqiqotlar shu narsani ko‘rsatadiki, neft mahsulotlari va gazokondensatlar tarkibidan aromatik uglevodorodlarni adsorbsion usulda ajratish sohasida muqobil adsorbent sifatida silekagel eng yaxshi adsorbent ekanligi ma’lum bo‘ldi. Bizga ma’lumki silekagel sanoatda keng qo‘llaniladigan adsorbent bo‘lib hisoblanadi. Dizel yoqilg‘isi tarkibidagi aromatik uglevodorodlarni ajratish maqsadida biz silekagelning L 100/400 mmk (Chexiya) turdagi silikageldan foydalandik. Birikmalarni tozaligi va identifikatsiyasi yupqa katlamli xromatografiya usuli (YUQX) bilan aniqlandi. Silufol UV —254 plastinkalarida individual holatda olingan moddalarning tozaligini tekshirish amalga oshirildi. Bunda KSK (40-90) va L 5/40 mkm (Chexiya) silikagel turlaridan foydalanildi. Ochgich sifatida yod bug’lari ishlatildi. Erituvchilar xaydab tozalab olindi. Xromatografiyani amalga oshirishda quyidagi erituvchilar sistemalari qo’llandi: dizel yoqilg’isi-petrolay efiri (1:3), desorbsiyalash uchun etanoldan foydalanildi.
Quyidagi jadvalda taqqoslash uchun biz turli g‘ovaklik radiusiga ega bo‘lgan har xil markali silekagellarning dinamik hajmini keltirib o‘tamiz. Dizel yoqilg‘isi tarkibidan aromatik uglevodorodlarni adsorbsiyalash uchun muqobil adsorbent sifatida L 100/400 mmk (Chexiya) foydalanildi.
|
| |