-mavzu. Shaxsning faolligi. Faoliyat turlari, motivatsiyasi va ularni boshqarish. Ijtimoiy hulq motivatsiyasi. Anglangan va anglanmagan motivlar

|
-mavzu. Shaxsning faolligi. Faoliyat turlari, motivatsiyasi va ularni boshqarish. Ijtimoiy hulq motivatsiyasi. Anglangan va anglanmagan motivlar
|
bet | 14/39 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 252,89 Kb. | | #102050 |
Bog'liq 1-mavzu. Psixologiya fanining dolzarb vazifalari, predmeti. Yang-fayllar.org3-mavzu. Shaxsning faolligi. Faoliyat turlari, motivatsiyasi va ularni boshqarish. Ijtimoiy hulq motivatsiyasi. Anglangan va anglanmagan motivlar.
REJA:1. Shaxs va uning faolligi
2. Faoliyatning turlari. Jismoniy va aqliy harakatlar.
3. Ijtimoiy hulq motivlari va shaxs motivatsiyasi.
4. Motivlarning turlari
5. Motivlarning anglanganlik darajasi: ijtimoiy ustanovka va uni o`zgartirish muammosi.
Shaxs va uning faolligi. Jamiyat bilan doimiy munosabatni ushlab turuvchi, o`z-o`zini anglab, har bir harakatini muvofiqlashtiruvchi shaxsga xos bo`lgan eng muhim va umumiy xususiyat — bu uning faolligidir. Faollik (lotincha «actus» — harakat, «activus» — faol so`zlaridan kelib chiqqan tushuncha) shaxsning hayotdagi barcha xatti-harakatlarini namoyon etishini tushuntiruvchi kategoriyadir. Bu — o`sha oddiy qo`limizga qalam olib, biror chiziqcha tortish bilan bog`liq elementar harakatimizdan tortib, toki ijodiy uyg`onish paytlarimizda amalga oshiradigan mavhum fikrlashimizgacha bo`lgan murakkab harakatlarga aloqador ishlarimizni tushuntirib beradi. Shuning uchun ham psixologiyada shaxs, uning ongi va o`z-o`zini ang-lashi muammolari uning faolligi, u yoki bu faoliyat turlarida ishtiroki va uni uddalashi aloqador sifatlari orqali bayon etiladi.
Fanda inson faolligining asosan ikki turi farqlanadi:
A. Tashqi faollik — bu tashqaridan va o`z ichki istak-xohishlarimiz ta’sirida bevosita ko`rish, qayd qilish mumkin bo`lgan harakatlarimiz, mushaklarimizning harakatlari orqali namoyon bo`ladigan faollik.
B. Ichki faollik — bu bir tomondan u yoki bu faoliyatni bajarish mobaynidagi fiziologik jarayonlar (moddalar almashinuvi, qon aylanish, nafas olish, bosim o`zgarishlari) hamda, ikkinchi tomondan, bevosita psixik jarayonlar, ya’ni aslida ko`rinmaydigan, lekin faoliyat kechishiga ta’sir ko`rsatuvchi omillarni o`z ichiga oladi.
Misol tariqasida hayotdan shunday manzarani tasavvur qilaylik: uzoq ayriliqdan so`ng ona o`z farzandi visoliga yetdi. Tashqi faollikni biz onaning bolasiga intilishi, uni quchoqlashi, yuzlarini siylashi, ko`zlaridan oqqan sevinch yoshlarida ko`rsak, ichki faollik — o`sha ko`z yoshlarini keltirib chiqargan fiziologik jarayonlar, ichki sog`inchning asl sabablari (ayriliq muddati, nochorlik tufayli ayriliq kabi yashirin motivlar ta’siri), ko`rib idrok qilgandagi o`zaro bir-birlariga intilishni ta’minlovchi ichki, bir qarashda ko`z bilan ilg`ab bo`lmaydigan emotsional holatlarda namoyon bo`ladi. Lekin shu manzarani bevosita guvohi bo`lsak ham, uni ifodalagan rasmni ko`rsak ham, taxminan qanday jarayonlar kechayotganligini tasavvur qilishimiz mumkin. Demak, ikkala turli faollik ham shaxsiy tajriba va rivojlanishning asosini tashkil etadi. Bir qarashda har bir konkret shaxsga va uning ehtiyojlariga bog`liq bo`lib tuyulgan bunday faollik turlari aslida ijtimoiy xarakterga ega bo`lib, shaxsning jamiyat bilan bo`ladigan murakkab va o`zaro munosabatlarining oqibati hisoblanadi.
Inson faolligi «harakat», «faoliyat», «xulq» tushunchalari bilan chambarchas bog`liq bo`lib, shaxs va uning ongi masalasiga borib taqaladi. Shaxs aynan turli faolliklar jarayonida shakllanadi, o`zligini namoyon qiladi ham. Demak, faollik yoki inson faoliyati passiv jarayon bo`lmay, u ongli ravishda boshqariladigan faol jarayondir. Inson faolligini mujassamlashtiruvchi harakatlar jarayoni faoliyat deb yuritiladi. Ya’ni, faoliyat — inson ongi va tafakkuri bilan boshqariladigan, undagi turli-tuman ehtiyojlardan kelib chiqadigan, hamda tashqi olamni va o`z-o`zini o`zgartirish va takomillashtirishga qaratilgan o`ziga xos faollik shaklidir. Bu — yosh bolaning real predmetlar mohiyatini o`z tasavvurlari doirasida bilishga qaratilgan o`yin faoliyati, bu — moddiy ne’matlar yaratishga qaratilgan mehnat faoliyati, bu — yangi kashfiyotlar ochishga qaratilgan ilmiy-tadqiqotchilik faoliyati, bu — rekordlarni ko`paytirishga qaratilgan sportchining mahorati va shunga o`xshash. Shunisi xarakterliki, inson har daqiqada qandaydir faoliyat turi bilan mashg`ul bo`lib turadi.
Faoliyat turlari. Jismoniy va aqliy xarakatlar. har qanday faoliyat real shart-sharoitlarda, turli usullarda va turlicha ko`rinishlarda namoyon bo`ladi. qilinayotgan har bir harakat ma’lum narsaga — predmetga qaratilgani uchun ham, faoliyat predmetli harakatlar majmui sifatida tasavvur qilinadi. Predmetli harakatlar tashqi olamdagi predmetlar xususiyatlari va sifatini o`zgartirishga qaratilgan bo`ladi. Masalan, ma’ruzani konspekt qilayotgan talabaning predmetli harakati yozuvga qaratilgan bo`lib, u avvalo o`sha daftardagi yozuvlar soni va sifatida o`zgarishlar qilish orqali, bilimlar zahirasini boyitayotgan bo`ladi. Faoliyatning va uni tashkil etuvchi predmetli harakatlarning aynan nimalarga yo`naltirilganiga qarab, avvalo tashqi va ichki faoliyat farqlanadi. Tashqi faoliyat shaxsni o`rab turgan tashqi muhit va undagi narsa va hodisalarni o`zgartirishga qaratilgan faoliyat bo`lsa, ichki faoliyat — birinchi navbatda aqliy faoliyat bo`lib, u sof psixologik jarayonlarning kechishidan kelib chiqadi. Kelib chiqishi nuqtai nazaridan ichki-aqliy, psixik faoliyat tashqi predmetli faoliyatdan kelib chiqadi. Dastlab predmetli tashqi faoliyat ro`y beradi, tajriba orttirib borilgan sari, sekin-asta bu harakatlar ichki aqliy jarayonlarga aylanib boradi. Buni nutq faoliyati misolida oladigan bo`lsak, bola dastlabki so`zlarni qattiq tovush bilan tashqi nutqida ifoda etadi, keyinchalik ichida o`zicha gapirishga o`rganib, o`ylaydigan, mulohaza yuritadigan, o`z oldiga maqsad va rejalar qo`yadigan bo`lib boradi.
har qanday sharoitda ham barcha harakatlar ham ichki-psixologik, ham tashqi-muvofiqlik nuqtai nazaridan ong tomonidan boshqarilib boradi. har qanday faoliyat tarkibida ham aqliy, ham jismoniy-motor harakatlar mujassam bo`ladi. Masalan, fikrlayotgan donishmandni kuzatganmisiz? Agar o`ylanayotgan odamni ziyraklik bilan kuzatsangiz, undagi yetakchi faoliyat aqliy bo`lgani bilan uning peshonalari, ko`zlari, xattoki, tana va qo`l harakatlari juda muhim va jiddiy fikr xususida bir to`xtamga kelolmayotganidan, yoki yangi fikrni topib, undan mamnuniyat his qilayotganligidan darak beradi. Bir qarashda tashqi elementar ishni amalga oshirayotgan — misol uchun, uzum ko`chatini ortiqcha barglardan xalos etayotgan bog`bon harakatlari ham aqliy komponentlardan xoli emas, u qaysi bargning va nima uchun ortiqcha ekanligidan anglab, bilib turib olib tashlaydi.
Aqliy harakatlar — shaxsning ongli tarzda, ichki psixologik mexanizmlar vositasida amalga oshiradigan turli-tuman harakatlaridir. Eksperimental tarzda shu narsa isbot qilinganki, bunday harakatlar doimo motor harakatlarni ham o`z ichiga oladi. Bunday harakatlar quyidagi ko`rinishlarda bo`lishi mumkin:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
-mavzu. Shaxsning faolligi. Faoliyat turlari, motivatsiyasi va ularni boshqarish. Ijtimoiy hulq motivatsiyasi. Anglangan va anglanmagan motivlar
|