Bank tizimining pog’onalari

|
Bank tizimining pog’onalari
|
bet | 3/12 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 0,82 Mb. | | #251870 |
Bog'liq O’zbekistonda bank tizimini takomillashtirish yo’llariBank tizimining pog’onalari
Markaziy bank banklarning banki sifatida bank va moliya muassasalari faolyatining barqarorligini ta’minlaydi. Birinchi navbatda, u ko’pchilik moliya institutlari, banklarning faolyati moliyaviy jihatda muammolar yuzaga kelganda, banklar omonatchilar oldidagi o’z majburiyatlarini bajara olmay qolgan holda moliyaviy sarosima bo’lishini oldini olish kerak. Bu masalani hal qilish uchun Markaziy bank, avvolo, tartibga solish va nazorat qilish funksiyalarini ikkinchi pog’ona-tijorat banklar tizimiga nisbatan bajaradi. Markaziy bank majburiyatiga tijorat banklarning har kunlik faolyatiga aralashish kirmaydi. Markaziy bank tijorat banklarning me’yoriy boshqarilishi, ularning to’lovga qobiliyatligi va likvidligini ta’minlanishini kuzatib borishi va omonatchilar manfaatlarini himoya qilish kerak. Bularning barchasi nazorat me’yorlari tizimi yordamida amalga oshirilib tijorat banklari pog’onasiga o’tkaziladi.
Markaziy bank pul siyosatini o’tkazish yo’li bilan muomaladagi pul massasi ustidan nazorat amalga oshiradi va inflyatsiya, ishsizlikning past darajasini ta’minlash va iqtisodiy o’sish uchun shart-sharoitlar yaratish kerak. Bunda markaziy bank emission muomaladan olish huquqiga ega bo’ladi. Markaziy bank ya’ni tijorat banklari o’rtasida hisob kitoblarni olib borishga imkoniyat yaratadi.
Bank tizimining ikkinchi pog’onasi bu - xalq xo’jaligi va aholiga xizmat ko’rsatishdagi bosh bo’gin bo’lgan mustaqil tijorat banklarining tarmog’idir. Ular yuridik va jismoniy shaxslarga shartnoma asosida turli hisob - kitob va kredit operatsiyalarini amalga oshirish va xizmatlar ko’rsatish hamda boshqa turli bank xizmatlarini ko’rsatish bilan bog’liq operatsiyalarini amalga oshiradilar.
Bank tizimida yuzaga kelayotgan holatlar, bugungi kunda bank menejmenti va marketingini yanada rivojlantirishni talab qilmoqda. Banklar sonini ko’payishi bu raqobatning kuchayishidir. Bu esa bank boshqaruvida yangi yangi vazifalar degani, shuning uchun bank tizimidagi menejment va marketingni rivojlantirish yo’llarini ishlab chiqishdan iborat. Bank tizimidagi samarali boshqaruv faoliyatini amalga oshirishda quyidagi vazifalarni belgilab olish zarur.
- bank boshqaruvining iqtisodiy mohiyatini nazariy o’rganish ularni xorij tajribasi bilan solishtirish;
- banklarning yangi xizmat turlarini taklif etish, bankdagi operatsiyalarni boshqarishni yaxshilash;
- bank xodimlarini boshqarishni yaxshilash tufayli mijozlarga sifatli xizmat ko’rsatish.
Har bir mamlakatda tijorat banklarining soni turlicha bo’lishi mumkin. Masalan, Shvetsiyada davlat banki 40ga yaqin tijorat banki faoliyatini nazorat qiladi xolos, AQSh da 13000ga yaqin tijorat banklari mavjud. Shvetsariyada esa har 10000 aholiga bittadan moliya muassasasi to’g’ri keladi.
Markazlashtirilgan bank boshqaruvi asosida faoliyat ko’rsatayotgan respublika banklari tor doirada pul resurslari harakatini boshqarish, lekin uni boshqaruvchiligini nazorat qilish sobiq ittifoq davlat banki qo’lida edi.
Iqtisodiyotni boshqarishning markazlashtirilgan usulidan voz kechish va bozor iqtisodiyoti tomon dastlabki qadamlar qo’yilishi bilanoq markazlashtirilgan bank tizimining qator kamchiliklarini ro’yobga chiqardi. Bu esa bank tizimida tub o’zgarishlarni amalga oshirishni talab etardi.
Bank tizimini qaytadan tashkil etish 1987 yilda boshlandi. Bu jarayonda bank tizimining tashkiliy tuzilmsini o’zgartrish, banklarning rolini oshirish, iqtisodiy tizimning rivojlanishiga ularning ta’sirini kuchaytirish, kredit haraktdagi iqtisodiy dastaklarga aylantirish ko’zda tutilgan edi. Qayta tashkil etish jarayonining birinchi bosqichi davlat banklarning yangi tuzilmasini tashkil etish bilan bog’lanadi. Qayta tashkil etish modeli quyidagilarni o’z ichiga oladi.
- ikki bosqichli bank tizimini vujudga keltirish: markaziy emission bank va bevosita xo’jaliklarga xizmat ko’rsatuvchi bevosita davlat banklari;
- ixtisoslashtirilgan davlat banklarni to’laligicha xo’jalik hisobiga va o’z- o’zini moliyalashga o’tkazish;
- iqtisodiy tizim doirasida yuridik va jismoniy shaxslar bilan bo’ldigan kredit munosabatlari uslublari va shkalalarini takomillashtirish va boshqalar.
Bank tizimini takomillashtirish jarayoni davomida davlat banki o’zining kredit tizimidagi markaziy o’rnini saqlab qolgan holda korxona va tashkilotlarga kredit berish va ular bilan hisob-kitoblarni olib borish funksiyasini maxsus ixtisoslashgan banklarga topshiradi. Ya’ni bankning emission faoliyatini kreditlash faoliyati bilan birga olib borish funksiyasiga chek qo’yiladi. Davlat banki ixtisoslashgan banklar faoliyatini boshqaruvchi boshqa barcha banklar uchun bir xil pul kredit siyosatini olib burvchi muassasasaga aylanadi. Bank tizimining takomillashtirilishi natijasida vujudga kelgan maxsus ixtisoslashgan banklar tashkil qilinib xo’jaliklar bilan banklar o’rtasidagi aloqalarni tobora yaqinlashtirildi, ixtisoslashtirilgan davlat banklari o’zlarida ma’lum darajada boshqaruvchilik rolini saqlab qoldilar.
O’zbekiston Respublikasining Vazirlar mahkamasining “Banklar tizimini isloh qilish chora tadbarlari to’g’risida”gi 1999 yildagi 19-yanvaradgi qaroriga asosan bank tizimini barqarorligini safarbar etish, iqtisodiyotni kredit bilan ta’minlashga banklarning ishtirokini kengaytirish bank xizmatlari sohasida vazifalar belgilab berildi. 1991-2000 yillar mobaynida yuzaga kieltirilgan bank tizimini yanada xalqaro andozolarga yaqinlashtirish maqsadida bank tizimini erkinlashtirilish va isloh qilish chora tadbirlarining boshlanishi bank tizimini rivojlanishining 4-bosqichi boshlanganligini ko’rasatadi. Bu bosqich O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Bank tizimini yanada erkinlashtirish va isloh qilish borasidagi chora tadbirlari to’grisida”gi 2000 yil 21-martdagi farmoni va Vazirlar Mahkamasining Bank tizimini isloh qilishga doir qo’shimcha chora tadbirlar to’g’risida”gi 2000 yil 24-martdagi qarori o’zaro qabul qilish bilan boshlandi. Bu hujjatlarga asosan quyidagilar bu bosqichning asosiy vazifalari qilib belgilandi:
- Bank tizimini yanada erkinlashtirish va isloh qilish, tijorat banklari mustaqilligini oshirish;
- Bank tizimi va uning bo’g’inlari rivojlanishini rag’batlantirish;
- Bo’sh turgan mablag’larni bankga jalb qilish va omonatchilarning manfaatlarini himoya qilishni kuchaytirish;
- Banklarning investitsiya jarayonlarining faol ishtirokchilariga aylantirsh;
- Banklarning mijozlar bilan o’zaro manfaatlilik, sheriklilik munosabatalrini shakllantirish;
- Aholining moliya tizimiga bo’lgan ishonchini oshirish;
- Xorijiy banklar va boshqa moliya institutlari bilan hamkorlikni kengaytirish va valyuta munosabatlarini erkinlashtirish, kengaytirish kabi vazifalar belgilanadi.
Bank menejmenti boshqaruv jarayonini amalga oshirib, moliyaviy, moddiy, tashkiliy, huquqiy, ma'naviy psixologik shart-sharoitlarni yaratish, boshqaruv vazifalarini bevosita ijro etilishi bilan bog’liq jarayonlarni o’z ichiga oladi.
Bank menejmenti asosida, avvalambor, odamlar bilan ishlay olish mahorati yotadi, shu bois bank menejmentining muhim tarkibiy qismlaridan biri xodimlarni boshqarishdir. Sir emaski, inson resurslari sifati ularning bank oldida turgan maqsadlarini amalga oshirishga qo’shgan xissasi hamda bank faoliyatining sifatini ko’p jihatdan xodimlar bilan ishlashni samarali yo’lga qo’yilganiga bog’liq.
Ikki bosqichli bank tizimining shakllantirilishi, uning tarkibiy takomillashtirilishi, shuningdek, elektron to’lovlari tizimining yaratilishi joylarda yangi tuzilmalarning: O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki Bosh hududiy boshqarmalari va Hisob-kassa markazlarining yaratilishiga va ularning faoliyatini yo’lga qo’yilishiga olib keldi. Bu esa bank muassasalarining yangi turi bo’lib, o’ziga xos funktsiyalarga ega. Bu funksiyalar mamlakatimizda qabul qilingan “O’zbekiston Respublikasining Markaziy bank to’g’risida”gi va “Banklar va bank faoliyati to’g’risida”gi Qonunlarida belgilab berilgan.
Ushbu tuzilmalarning tashkil etilishi xodimlar bilan ishlashda bank tizimini yanada isloh etish hamda tijorat banklarini hududiy bo’linmalari oldiga qo’yiladigan vazifalarini amalga oshirishda mosligini ko’rsatmoqda.
|
| |