TJni qisman va to’liq avtomatlashtirish

|
TJni qisman va to’liq avtomatlashtirish
|
bet | 4/82 | Sana | 23.09.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #272089 |
Bog'liq avtomatik rostlagichTJni qisman va to’liq avtomatlashtirish. Avtomatik axborot yig‘ish texnologik jarayon xaqida, ishlab chiqilayotgan maxsulot xaqida ham da uning miqdori, sifati xaqida xizmatchi xodimlarga axborot berish uchun xizmat qiladi.
Ishlab chiqarish jarayonlaridagi avariya holatlarini oldini olish, tekshirilayotgan jarayonni ishdan to‘xtatish avtomatik himoya vositalari yordamida amalga oshiriladi (masalan, elektr uskunalarining alohida qismlarini qisqa tutashuv holatlarida ishdan to‘xtatish). Avtomatik himoya avtomatik boshqaruv va signallash bilan uzviy bog‘langan, chunki bunda ximoya vositalari boshqaruv organlariga ta‘sir ko‘rsatadi hamda bajarilgan vazifa haqida xizmatchi xodimlarni xabardor qiladi.
Rele himoyasi elektr stansiyalari, podstansiyalari, turli elektr uskunalarida qo‘llanuvchi relelar asosida bajariladi.
Avtoblokirovka qurilmalari avtomatik ximoya tarkibiga kiruvchi elementlar bo‘lib, uskunalarni noto‘g‘ri ulanish va ishdan to‘xtash hollarini ham da avariya holatlarini oldini olishda qo‘llaniladi.
Boshqaruv – boshqaruvchi kattalikning belgilangan algoritmiga mos bo‘lgan qiymatini saqlashga yo‘naltirilgan ta‘sirlar yigindisi xisoblanadi.
Algoritm bu texnologik jarayonda bajariluvchi operatsiyalarning ketma - ketligi va mazmunini belgilovchi; berilgan qiymatni oxirgi qiymatga o‘tishini ko‘rsatuvchi ko‘rsatma xisoblanadi.
Ish algoritmi ma‘lum texnologik jarayon yoki uskunada bajariluvchi vazifalarning ta‘minlovchi ko‘rsatmalar yig‘indisi hisoblanadi.
Belgilangan ish algoritmini amalga oshirish uchun tash-qaridan maxsus ta‘sirlar ko‘rsatilishi zarur bo‘lgan, moddiy va energetik balansga rioya qiluvchi mashina yoki agregat bosh-qariluvchi ob‘ekt deb yuritiladi.
Bir biridan ma‘lum masofada joylashtirilgan texnologik ob‘ektlarni boshqarish masofaviy avtomatik boshqaruv tizimining texnik vositalarini o‘z ichiga oladi. Bu holda boshqaruv impulslari dispetcherlik pultlari boshqaruv punktlarida o‘rnatilgan avtomatlashtirish uskunalari orqali beriladi yoki qabul qilinadi.
Avtomatik boshqaruv – texnologik jarayonlarni odam ishtirokisiz boshqaradigan texnikaviy vositalarni joriy etish demakdir. Bu esa ishlab chiqarish jarayonidagi odam ishtirok etmagan yangi bosqich bo‘lib, bunda texnologik va ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish funksiyasini avtomatik qurilmalar bajaradi. Avtomatlashtirishni joriy etish ishlar ko‘rsatkichlarining yaxshilanishiga, ya‘ni ishlab chiqarilayotgan maxsulot miqdori va sifatining oshishi ham da tannarxining kamayishiga olib keladi.
Texnik vositalarning boshqaruv ob‘ekti bilan birgalikdagi majmui avtomatik boshqaruv tizimi (ABT) deb yuritiladi. Uning ko‘rinishlaridan biri
avtomatik rostlash xisoblanib, bu tushuncha ostida texnologik jarayonning tegishli kursatkichlarini texnik vositalar yordamida talab qilingan darajada saqlash va o‘zgartirishni amalga oshiruvchi tizimlar tushuniladi.
Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirishning holati uch davrga bo‘linadi.
Birinchi davr – ayrim texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish bilan jarayonlarni avtomatlashtirilgan agregat yaqinida o‘rnatilgan yirik o‘lchamli qurilmalarning ko‘rsatishiga muvofiq avtomatik ravishda rostlanadi. Bunda qurilmalarni mashina va apparatlarning yoniga joylashtiriladi.
Ikkinchi davr – ayrim jarayonlarning kompleks avtomatlashtirilishidir. Bunda rostlash alohida shitga joylashtirilgan asboblar yordamida olib boriladi. Avtomatlashtirishning bu davrida shitdagi qurilmalarning xajmini kichiklashtirish zarurati paydo bo‘ladi. Bu masalani xal qilishda kichik o‘lchamli asboblar ishlatiladi.
Uchinchi davr (to‘lik avtomatlashtirish davri) – agregat va sexlarni yalpisiga avtomatlashtirish bilan belgilanadi. Bu davrning xususiyati shundaki, boshqarish yagona dispetcherlik punktiga markazlashtiriladi. SHu bilan birga mitti ikkilamchi asboblar yaratiladi. Doimiy nazoratni talab qilmaydigan o‘lchash va rostlash asboblari (yirik o‘lchamli) shitdan tashqarida o‘rnatiladi.
Signalizatsiya, muxofaza va nazorat qilish, sanoat protsesslarini boshqarish ham da rostlashni bundan keyingi avtomatlashtirilishi chiqarilayotgan maxsulot sifatini yaxshilash, texnologik jarayonlarni optimal tartibda olib borish, texnologik uskunalar ishini intensivlash vazifalaridan kelib chiqadi.
Har bir texnologik jarayon (texnologik jarayon parametrlari deb ataluvchi) o‘zgaruvchan fizikaviy va kimyoviy kattaliklar (bosim, sarf, har orat, namlik, konsentratsiya va x.k.) bilan tavsiflanadi. Texnologik uskuna jarayonning to‘g‘ri oqib o‘tishini ta‘minlashi uchun muayyan jarayonni tavsiflovchi ko‘rsatkichlarini berilgan qiymatda saqlash lozim.
Qiymatini stabillash yoki bir tekisda o‘zgarishini ta‘minlash zarur bo‘lgan kattalikka rostlanuvchi kattalik deb ataladi. Rostlanuvchi kattalikning qiymatini stabillash yoki ma‘lum qonun bo‘yicha o‘zgarishini amalga oshirish uchun mo‘ljallangan uskuna avtomat rostlagich deyiladi. Rostlanuvchi kattalikning ayni paytda o‘lchangan qiymati rostlanuvchi kattalikning xozirgi qiymati deyiladi. Rostlanuvchi kattalikning texnologik reglament bo‘yicha ayni vaqtda doimiy saqlanishi shart bo‘lgan qiymati rostlanuvchi kattalikning berilgan qiymati deyiladi. Texnologik reglament rostlanuvchi kattalikning xozirgi va berilgan qiymatlarini vaqtning har bir onida teng bo‘lishini talab qiladi. Ammo ichki yoki tashqi sharoitlarning o‘zgarishi sababli rostlanuvchi kattalikning xozirgi qiymati berilgan qiymatdan chetga chiqishi mumkin. SHu paytda hosil bo‘lgan, qiymatlar farqini xato yoki nomoslik deyiladi.
Xato yoki nomoslik nolga teng bo‘lgan texnologik jarayon turg‘unlashgan rejim deyiladi. Turg‘unlashgan rejimda moddiy va energetik balanslar qat‘iy saqlanadi.
Har qanday avtomatik rostlash tizimini ish jarayonida turli faktorlar ta‘sirida bo‘ladigan alohida qurilmalar – elementlar tarzida ko‘rsatish mumkin. Bularga tizimning ham o‘ziga ham uning alohida elementlariga keladigan ta‘sirlar kiradi.
Ta‘sirlar ichki va tashqi bo‘ladi. Tizim ichida bir element-dan boshqasiga uzatilib, texnologik jarayonning belgilangan yo‘nalishda bajarilishini ta‘minlaydigan ichki ta‘sirlarning ketma-ket zanjirini hosil qiluvchi ta‘sirlar ichki ta‘sirlar deb ataladi.
Tashqi ta‘sirlarni o‘z navbatida ikki turga bo‘lish mumkin. Tizimning kirishiga ongli uzatiladigan va texnologik jarayonning normal borishi uchun zarur bo‘lgan tashqi ta‘sirlar birinchi turga kiradi. Bular topshirish yoki kirish ta‘sirlari deb ataladi. Odatda ular x bilan belgilanadi; har qanday avtomatika tizimining ishi vaqt ichida bajarilganidan kirish kattaligining ta‘siri vaqt bilan bog‘lanadi va odatda x(t) tarzida belgilanadi. x(t) ta‘sirida avtomatika tizimida turli miqdoriy va
sifatiy o‘zgarishlar sodir bo‘ladi, natijada jarayon ko‘rsatkichlari – rostlanadigan
miqdorlar – istalgan qiymatni oladi yoki o‘zgarish har akteri talab etilgandek bo‘ladi.
Rostlanadigan miqdorlar u(t) bilan belgilanadi va chiqish koordinatlari yoki chiqish miqdorlari deb ataladi.
Rostlanuvchi ob‘ektga bevosita keladigan ta‘sirlar avtomatik rostlash tizimiga beriladigan tashqi ta‘sirlarning ikkinchi turiga kiradi. Bu ta‘sirlar tashqi g‘alayonlar deb ataladi va F(t) bilan belgilanadi.
Turli avtomatika tizimlari uchun g‘alayonlar ham turlicha bo‘ladi. Masalan, o‘zgarmas tok motori uchun motorga keltiriladigan kuchlanish kirish miqdori, motorning aylanish chastotasi chiqish (rostlanadigan) miqdori, uning validagi yuklama esa g‘alayon bo‘ladi.
G‘alayonlar asosiy va ikkinchi darajali bo‘ladi. Asosiy g‘alayonlarga rostlanuvchi miqdor u(t) ga eng ko‘p ta‘sir ko‘rsatuvchi g‘alayonlar kiradi. Agar tashqi g‘alayonlarning rostlanuvchi miqdor u(t) ga ta‘siri oz bo‘lsa, ular ikkinchi darajali deb ham xisoblanadi. Masalan, o‘zgarmas tok bilan qo‘zg‘atiladigan o‘zgarmas tok motori uchun motorning validagi yuklama asosiy g‘alayon, motor aylanish chastotasining juda oz o‘zgarishiga sabab bo‘ladigan g‘alayonlar (xususan, qo‘zgatish chulg‘amining va yakor chulg‘amining qarshiligini, binobarin, toklarni ham o‘zgartiruvchi tashqi muxit har oratining o‘zgarishi; motorning qo‘zgatish chulg‘amini ta‘minlovchi elektrik tarmoq kuchlanishning o‘zgarishi; cho‘tkali kontaktlar qarshiligini o‘zgarishi va boshqalar) ikkinchi darajali bo‘ladi.
Agar tizimda bir chiqish miqdori (koordinata) rostlansa, bunday tizim bir konturli, agar tizimda bir necha miqdor (koordinata) rostlansa, shuningdek, bir chiqish koordinatasining o‘zgarishi boshqa koordinataning o‘zgarishiga ta‘sir etsa, bunday tizim ko‘p konturli deb ataladi. Keyinchalik biz asosan avtomatikaning bir konturli tizimlarini ko‘rib chiqamiz.
Ochiq va berk sikllar bo‘yicha rostlash
Tizimning ish jarayonida rostlanadigan miqdorni belgilangan chegarada saqlash yoki topshiriqdagi qonun bo‘yicha o‘zgartirish rostlanishning ochiq yoki
berk sikllari bo‘yicha bajarilish mumkin. Ketma-ket ulangan: rostlash ob‘ekti RO, rostlanuvchi organ RO, rostlagich R va topshirgich T (bu qurilma yordamida tizimga topshiruvchi ta‘sir x(t) beriladi) dan tuzilgan tizimni ko‘rib chiqamiz.
Ochiq sikl (1.1 - rasm, a) bo‘yicha rostlashda topshirgichdan rostlagichga keladigan topshiruvchi ta‘sir ob‘ektga bu ta‘sir natijasining funksiyasi bo‘lmaydi, balki u operator tomonidan topshiriladi. Topshiruvchi ta‘sirning ma‘lum qiymatiga rostlanadigan miqdor y(t) ning ma‘lum joriy qiymati mos keladi.
|
| |