nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Quyida qayd etilgan organlarning qaysi biri boshqarishning umumdavlat

203
unday tuzilma bir-biriga zid, chalkash
topshiriqlar
berilishi
hollarini
kamaytiradi;
tuzilma oddiy, puxta va tejamlidir;
yakkaboshchilikni
va
shaxsiy
javobgarlik-ni mustahkamlaydi;
bosqichlar soni kam bo’lganida
boshqari-luvchi ob’ekt
ishiga kam
kishi aralashadi;
vazifalar tezkor hal etiladi,
butun
tizim samarali ishlaydi;
xodimlar faqat o’z rahbariga hisobot
beradilar,
natijada
ijrochilik
va
intizom darajasi ancha oshadi.
tuzilma oddiy, barqaror masalalarni
yechishga mo’ljallanganligi
sababli
uning doirasiga majmuiy masalalarni
hal qilish ancha
qiyin kechadi;
rahbarlar ko’prok tezkor ishlar bilan
band bo’lib,
strategik majmuiy
muammolarni
e’tibordan
chetda
qoldiradilar;
teng huquqli tuzilma birliklari negizida
gorizantal bog’lanish bo’lmaydi;
buyruqbozlik va rasmiyatchilikning
paydo bo’lish
xavfi kuchli, chunki
tuzilmaning har bir bo’g’inida
rahbar
o’z lavozimi bo’yicha farmoyish berish
uchun barcha huquqlarga ega bo’ladi.
11.2-jadval
Agar boshqarishning hamma funksiyalari korxona rahbari qo’lida to’planib

201
A) chiziqli (pog’onali) tuzilma ko’rinishida bo’ladi
B) chiziqli shtabli tuzilma ko’rinishida bo’ladi
C) funksional tuzilma ko’rinishida bo’ladi
D) chiziqli funsional tuzilma ko’rinishida bo’ladi.
4. Chiziqli shtabli tuzilma:
A) har bir chiziqli rahbar qoshida ihtisoslashgan xizmatlar, maslahatchilar kengashi,
ya’ni shtablar tuzish orqali tashkil etiladi
B) har bir boshqaruv bo’g’iniga muayyan funksiyalarni biriktirib qo’yish
orqali
tashkil etiladi
C) barcha qo’yi rahbarlar va ishlab chiqarish yacheykalarini
korxona rahbariga
bo’ysindirish orqali tashkil etiladi
D) Korxonaning barcha xodimlari faoliyati bo’yicha maxsus bo’limlarga bo’ysunadi
5. Funksional tuzilma:
A) barcha qo’yi rahbarlar va ishlab chiqarish yacheykalarini korxona rahbariga
bo’ysundirish orqali tashkil etiladi
B) har bir boshqaruv bo’g’iniga muayyan funksiyalarni biriktirib qo’yish orqali
tashkil etiladi
C) har bir chiziqli rahbar qoshida
ixtisoslashgan xizmatlar, maslahatchilar kengashi,
ya’ni shtablar tuzish orqali tashkil etiladi
D) Korxonaning barcha xodimlari faoliyati bo’yicha maxsus bo’limlarga va tashkil
etilgan shtablarga bo’ysunadi
6. Тashkilot maqsadlarining tavsifi:
A) barcha qo’yi rahbarlar va ishlab chiqarish yacheykalarini korxona rahbariga
bo’ysindirish orqali tashkil etiladi
B) ishlab chiqarish vositalari sonini oshirish, qo’shimcha
ishchi kuchni jalb etish,
ishchilar
mehnat samarasini oshirish
C) har bir chiziqli rahbar qoshida ixtisoslashgan xizmatlar, maslahatchilar
kengashi, ya’ni shtablar tuzish orqali tashkil etiladi
D) a+b.
FUNKSIONAL ТUZILMANING IJOBIY VA SALBIY JIHAТLARI

204
11.4 – rasm. Tashkiliy tuzilmaning sifatiga qo’yiladigan talablar
11.5 – rasm. Boshqaruv tuzilmasi
Har qanday tashkiliy tuzilmaning sifati uning shakllantirishda
quyidagilarga qanchalik amal qilingani bilan aniqlanadi:
- tizimli yondashuv, ya'ni boshqaruv ob'yekti va organiga ta'sir qiluvchi iloji
boricha hamma faktorlarni hisobga olish;
- boshqaruv markazlashuvi va birlamchi zvenolar mustaqilligining optimal
birligi;
- oliy rahbarlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri ijro etuvchiga axborotni borishi
va vaqtning
maksimal qisqarishi;
- loyihalashtirilayotgan tuzilmada xar bir tarkibiy qismning funksiyasi vazifasi
va huquqini to‘g‘ri aniqlash;
- boshqaruv tizimidagi o‘zgarishlarga javob qaytarishning imkoniyati;
- xar bir aniq holat bo‘yicha qaysi bo‘linmada axborot ko‘p bo‘lsa shu
savolni
yechish bo‘yicha bo‘linmaga vakolat berish.
Boshqaruv tuzilmasi -
bu boshqaruv maqsadlarini
amalga oshiruvchi va
funksiyalarini bajaruvchi biri-biri bilan bog‘langan turli boshqaruv organlari
va bo‘g‘inlarining majmui tushuniladi
yo‘liga qaratilgan bo‘lib, jahon bozori va industrial mamlakatlardan

|
yo‘liga qaratilgan bo‘lib, jahon bozori va industrial mamlakatlardan Pdf ko'rish
|
bet | 121/191 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 6,87 Mb. | | #121679 |
Bog'liq Korporativ siyosat pdfyo‘liga qaratilgan bo‘lib, jahon bozori va industrial mamlakatlardan
ajralgan holda bozor modelini shakllantirgan va rivojlantirib kelmoqda.
Uning iqtisodiyoti yopiq hisoblanadi. Diniy e’tiqod davlat siyosatining
asosi
bo'lganligi
sabali,
korporativ
siyosatda
davlatning
fundamentalistik asosdagi iqtisodiy siyosati ta’siri kuchli bo‘ladi.
Bunday iqtisodiyotda xususiy mulkchilikka asoslangan shirkat va
kompaniyalami mavjud bo'Iishiga qaramasdan budjet va Markaziy
bankning roli gipertrofirlashgan, ustuvor tarmoqlami dotatsion
kreditlash va budjet tomonidan moliyalashtirish hukmronlik qiladi, foiz
stavklarini subsidiyalash, kredit resurslarini markazlashgan tarzda
taqsimlash, muammoli aktivlar va inflatsiyani o'sishi kabi holatlar
hukmronlik qiladi. Kompaniyalar islomiy bank kreditlari asosida
moliyalashtiriladi. Umuman olganda, bozor infratuzilmasi va undagi
kompaniyalar
rivojlanmagan,
hududiy
sektorlarga
bo'lingan,
kapitalizatsiya darajasi past, risklar darajasi baland, moliya-bank tizimi
past darajada rivojlangan. Diniy e’tiqod va yopiq iqtisod bo'lganligi
sababli sudxo'rlik va spekulyativ instrumentlar bozorlari yo‘q.
Kompaniyalarda korporativ siyosat mexanizmi ulaming egalariga
bog'liq bo'ladi.
V. Liberal iqtisodiyot modeliga asoslangan korporativ siyosat.
Ma’lumki, liberal iqtisodiyot ijtimoiy va iqtisodiy hayotga hamda
kompaniyalarga davlatning cheklangan aralashuvi, bozor munosabatlari
sohasini kengligi, davlat mulkini qisqarishi, bozor va kompaniyalami
raqobat uchun ochiqiigi, bozor va kompaniyalar faoliyatiga turli
cheklashlami kamligi, narx-navo va foiz stavkalari ustidan administrativ
|
| |
- bir kompaniyada o‘tiroqlik (butun hayot mobayniga yollanish

|
- bir kompaniyada o‘tiroqlik (butun hayot mobayniga yollanish Pdf ko'rish
|
bet | 126/191 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 6,87 Mb. | | #121679 |
Bog'liq Korporativ siyosat pdf- bir kompaniyada o‘tiroqlik (butun hayot mobayniga yollanish
tizimi);
- vasiylikka muhtojlik;
- personal (mehnat jamoasi) manfaatlarini mulkdorlamikidan
yuqori qo'yish («korporatsiya-oiia», sezilarli oshib boruvchi mehnat
haqi va ijtimoiy to'lovlar tamoyili asosida);
- yaqqol kollektivizm, jamiyatga o‘ta tobelik, o'zini moddiy
chekiash («halol kambag'allik», ishga fidoiylik etikasi), Yaponiyani
dunyodagi alohida missiyasini oshirish;
- anglo-sakson traditsivasidan farqli, aholining yuqori darajadagi
jamg'arma normasi
va investitsion ishtiroki (o'zi
ishlaydigan
kompaniyada).
Yapon tradisiyalariga asoslangan korporativ siyosatni shaklan va
mazmunan AQSh kompaniyalaridagi korporativ siyosatdan keyingi
o'ringa qo'yish mumkin. Ulaming ikkalasi islomiy kompaniyalardagi
korporativ siyosatdan ustun.
K. Germaniya traditsiyalariga asoslangan korporativ siyosat.
Diniy e’tiqodlaming farqliligiga qaram&sdan, Gemianiya va Yaponiya
traditsiyalarining o'xshash taraflari mavjud. Sabab, bu mamlakatlarda
aholining, demak, kompaniyalardagi korporativ siyosat taraflarining,
iqtisodiy qarashlari ko'p jihatdan mos kelishidir. Germaniya xalqi va
mos
ravishda
kompaniyalari,
boshqalardan
farqli
birmuncha
xususiyatlarga ega bo'lib, ularga quyidagilami kiritish mumkin:
- praktisizm, ierarxiyaiilik, o'ta mehnatkashlik, ijtimoiy himoyaga,
risksizlilikka va jamg'armaga moyillik. Anglo-sakson traditsiyalarida
128
esa mobiilikka, ixtirochilikka, risklilikka, opportunizrnga, agressivlikka,
|
| |
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - R. X. Maksudov

VI bob.
TASM ALI UZATM ALAR
Umumiy m a’lum otlar
Harakat va energiva yetaklovchi shkivdan yetaklanuvchi shkivga
elastik tasm a bilan shkiv o ‘rtasida Hosil b o ‘ladigan ishqalanish kuchi
hisobiga uzatiladigan uzatm alar tasmali uzatm alar deb ataladi. Tasm ali
uzatm a yetaklovchi va yetaklanuvchi shkivdan va ularga taranglik bilan
kiydirilgan tasm adan tuzilgan b o ‘ladi
(6.1-rasm).
T asm alar k o ‘ndalang
kesim ning shakliga nisbatan yassi
(6.1-rasm, a)
ponasim on
(6.1-rasm,b)
aylanasim on
(6.1-rasm y)
va yarim ponasim on boTishi m umkin.
9
6.1-rasm.
Afzalliklari:
tasmali uzatma harakatni nisbatan katta m asofaga
uzatish itnkonini beradi; shovqinsiz v a ravon ishlaydi; tuzilishi oddiy;
nisbatan arzon turadi.
Tashqi o ‘lcham larining kattaligi; tasm aning sirpanuvchanligi,
uzatish sonining o ‘zgaruvchanligi; val va tayanchga tushadigan kuch
q iym atining nisbatan kattaligi, ta sm aning ishlash m uddatining kamligi
(1 0 0 0 - 5 0 0 0 soat) bu uzatm alarning kamchiligi hisoblanadi.
6.1-§ Tasmali uzatm alarning asosiy geom etrik o ‘lchamlari
1. 0 ‘qlararo masofani taxminiy qiymatlari (6.1-rasm).
a) Yassi tasmali uzatm alar uchun
a >
1
.5{d: +
Avtomatlashganlik tamoyili - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 87/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISODAvtomatlashganlik tamoyili. Bu tamoyil ishlab chiqarish jarayonlarining operatsiyalarini maksimal avtomatik ravishda, ya’ni ishchilarning bevosita katnashmasligi yoki ularning nazorati ostida bajarilishini talab etadi.
Ishlab chiqarish jarayonining ayrim operatsiyalarini yuqori darajada avtomatlashtirish ishlab chiqarishni kompleks avtomatlashtirishning dastlabki asosiy sharti bo‘lib, avtomatik potok liniyalarini yaratishga kadar amalga oshirilishi lozim. Bu tamoyil fakat texnologik jarayonlarda ko‘llanilmay, balki ularni texnikaviy tayyorlash, nazorat qilish, tartibga solish, xizmat ko‘rsatish kabi ishlarni bajarishda xam keng ko‘llaniladi.
Sinxronlash tamoyili. Ishlab chiqarish jarayonini sinxronlash fakat uzluksiz ishlab chiqarish xamda ko‘prok avtomatik ishlab chiqarishning xarakterli xususiyatidar. Ishlab chiqarish jarayonini sinxronlash deganda kuyidagilar tushuniladi:
" operatsiyalarni bajarishga ketgan vaqt sarfi (operativ vaqt)ning teng bo‘lishi;
" mehnat buyumlarini operatsiyalararo va liniyalararo transportirovka qilish uchun ketgan vaqt sarfining teng bo‘lishi;
" ish joyiga xizmat ko‘rsatish va ishchilarning dam olishi bo‘yicha operativ ishlardagi tanaffuslarning tengligi;
" mehnat buyumlarining potokdagi xarakatini tashkil etish paytida operatsiyalar tugashi bilan ularni transportirovka qilishning boshlanadigan vaqtning bir-biriga mos kelishi.
Ushbu to‘rt shartdan xatto bittasiga rioya kilinmasa xam ishlab chiqarish jarayoni ozmi-ko‘pmi sinxronlashmaydi.
Korxonalarni rivojlantirish va joylashtirish masalasining ko‘yilishi va echimi umumiy xolda bitta xisob doirasida kuyidagi ko‘rsatkichlarni aniqlashga olib keladi:
" yangi korxonalarning joylashishi;
" korxonani ixtisoslashtirish va yiriklashtirish ko‘rsatkichlari;
" tarmoqning rivojlanish sur’ati, shu tarmoq maxsuloti bilan milliy iqtisodiyot talabini kondirish darajasi, xom ashyo, materiallar, butlovchi va tayyor buyumlar etqazib beruvchi xamkorlashgan bog‘lanishlar sxemasi;
" tarmoqning umumxo‘jalik resurslariga bo‘lgan ehtiyoj xajmi, shu tarmoq uchun xususiy resurs extiyojlari xajmi va boshqa ko‘rsatkichlar.
|
| |
fdR=dF
(g). 
fd R - R. X. Maksudov

Kuchlarni vertikal o lqqa nisbatan proektsiyalar у ig‘indisi olinsa,
quyidagicha b o ia d i:
Bu tenglikdagi ikkinchi darajali kichik soniami tashlasak, y a ’ni
bunda, sin
deb qabul qilinsa - dR=F-d(p (d) b o ‘ladi.
(g) va (d) formuladan, y a ’ni
dF - fdR,
dR - F-dcp lardan dF
=
f F-dcp yoki
— =
fdcp
(e).
F
M a ’lumki, F ning qiymati F, dan F .g a c h a ,
a ,g a c h a o'zgaradi. Shuni e ’tiborga olib (e) ni integrallansa.
j — = j
fdcp,
I n —
=
fa,
— = e fu yoki F F , - e ' "
[6.4]
:
F
n
F
F,
kelib chiqadi. Bu yerda e = 2,71 natural logarifnining asosi.
F r F 2= F,
tenglik bilan
F , =
F ,- e fa
tenglikni birga echilsa,
quyidagi ifodalar olinadi:
natijada, F ,, F ,, F„ kuchlarning aylanma kuch F ,, qamrov burchagi a,
ishqalanish koeffitsiyenti / bilan bogMaydigan formulalar olinadi.
Slui formula yordam ida tasm aning normal ishlashi uchun zarur
b o ‘lgan taranglik kuchining eng kichik qiymatini aniqlash mumkin,
boMganda tasma t o ‘la sirpanishni boshlaydi. Formuladan m a ’lumki / va
a ning qivmatlarini oshishi
uzatm aning ishlashiga ijobiy ta ’sir
k o ‘rsatadi.
Ponasim on tasmali ham da taranglovchi rolikii uzatm alar ana shu
xulosa asosida yaratilgan, chunki ponasimon tasmaning ishlatilishi / ni,
taranglovchi rolikning ishlatilishi esa a ning o ‘zgarishiga bo g ‘liq. a ning
kichiklashuvi va uning ortishi
a
ning kamayishiga sabab b o ‘ladi.
Shuning uchun amalda bajariladigan hisoblashlarda a, u, a qiymatlari
m a ’lum oraliqda boMishi tavsiya etiladi.
Uzatm aning ishlash jarayonida tasma tarmoqlarida F
i
,F2,F0 kuc.h-
lardan tashqari markazdan qochm a F, kuchdan, qam rov burchaklarida
egilishdagi kuchlanishlar hosil b o i a d i .
q^ L ± £ L - R. X. Maksudov

bu yerda: F, - a y la n m a kuch, N hisobida; A yuz-zanjim ing tayanch yuzasi.
Xp-zanjir qatorini hisobga oluvchi koeffitsiyent.
« = 1,
2,
3,
4
A = l,
1.7,
2.5
3.
Rolikli zanjirni qadami quyidagicha aniqlanadi:
,=21 &
mm’
[5 Л 0 1
bunda:
T\
- yetaklovchi valdagi
aylanuvchi m o m e n t N-m, Куц-
yuklanish koeffitsiyenti; [q]- sham irlardagi ruxsat etilgan bosim, M Pa;
X-
zanjir qatorlarni hisobga oluvchi koeffitsiyent.
Aniqlangan
qiym at
standart
b o ‘yicha
yaxlitlanib
olinadi.
Bosim ning ruxsat etilgan qiymati zanjir = 1 5000s gacha ishlashi
t a ’minlanadi.
Rolikli zanjirli uzatm alarni hisoblash tartibi:
1. Yetaklovchi va yetaklanuvchi yulduzcha tishlar soni
Z\—
31- 2u;
Z mm = 11-13; Z 2= Z r u bunda Z
2
< 120 boMishi kerak. Chunki tishlar
sonining oshishi bilan zanjirlam ing harakat davom ida yulduzchalardan
chiqib ketish xavfi tugM'adi.
2. Zanjirning qadami. t= 28
yaxlitlanib olinadi. Bu yerda: T r burovchi m om ent
Nmm;
yetaklanuvchi
yulduzcha tishlar soni; [q]- zanjirlar uchun ruxsat etilgan bosim n /m m ‘
qiymati jadvaldan olinadi;
X-
zanjirdagi qatorlar sonini bildiradi. K vu=
Ki -K
2
-K
3
-K
4
-K
5
-K
6
- yuklanish koeffitsiyenti
boMib, qiymatlari
quyidagicha olinadi.
K]- yuklanish xarakterini hisobga oluvchi koeffitsiyent, agarda
yuklanish o ‘zgarmas yoki bir tekisda yoki shunga yaqin boMsa K]=1,0.
Y uklanish zarb bilan boMganda K i = l ,2—1,5.
K 2- uzatmani m oylash yoMlarini hisobga oluvchi
koeffitsiyent
boMib. m oylash doim iy boMganda K 2= 0.8; doim iy ravishda tomchilab
m oylansa K
2
=1,0: vaqti-vaqti bilan moylansa K
2
= l,5 .
K 3- uzatmani gorizontga nisbatan qiyalik bilan joylanishni hisobga
oluvchi koeffitsiyent,
a < 45°
boMsa K
3
=1,0;
a
>
45°
boMganda K 3= l,2 5 .
K 4- uzatmani taranglash yoMlarini hisobga oluvchi koeffitsiyent.
U z a tm a avtomatik ravishda taranglansa K
4
=1,0 vaqti-vaqti bilan
taranglansa K 4= l .25.
K 5- uzatm ani ishlash sharoitini hisobga oladi. Ish bir smenali
boMganda K
5
=M,0. Ish uch smenali boMganda К
5
= 1,5.
м •
d R - F s m — ~ ( F + dF) si n — =

Markazdan qochma
kuchlar.
T asm an in g aylanma harakatida uning
har bir elemental- dA yuzasiga elementar
m arkazdan qochma dS kuch ta ’sir etadi,
6.4-rasm.
Bu esa tasm ada q o ‘shim cha
kuchlanish hosil qiladi. Bu kuchning
qiymati quyidagicha aniqlanadi:
F = p - A -u 2
^
[6.7]
bunda:
p = l ,2-1,2 5 g /s m -re z in a la n g an yassi, ponasim on tasm alarning
zichligi; A=v5 - tasm aning kesim yuzasi, m m 2; u-tasm an in g tezligi,
m /s.Tajribalar shuni k o ‘rsatdiki, uzatm aning tezligi 20m /s oshganda Fu
kuch o ‘z t a ’sirni ko'rsatadi.
6.4-rasm.
6.3-§ Tasmadagi kuchlanishlar
Tasm ali uzatmalarni ishlash ja ray o n id a kuchlanishlar tasm aning
uzunligi b o ‘yicha bir xil taqsim lanm aydi
(6.5-rasm).
1 . B o s h la n g ic h taranglik kuch
Fn
dan hosil b o i g a n kuchlanish.
<7,,=^-.
[6.8]
bunda: A -tasm a k o i i d a l a n g kesim yuzasi;
f
„- tasma tarm oqlaridan
taranglik kuch (uzatm a yuklanishsiz).
2.Fovdali kuchlanish
a,
qiymati aylanm a
Ft
kuchni, tasm ani k o i i d a la n g
kesim yuzasiga nisbati b o 'y ic h a aniqlanadi.
=
16.9]
bunda: /; =
F\ - f ; ,
y a ’ni foydali kuchlanish yetaklovchi va yetaklanuvchi
tarm oqlarda kuchlanishlarning ayirmasi sifatiga aniqlanadi.
Yetaklovchi va yetaklanuvchi tarmoqlardagi
f l f
:
kuchlar ta'sirid a
hosil b o i g a n kuchlanishlar quyidagicha aniqlanadi.
Ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish, uning turlari va samaradorligi

|
Ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish, uning turlari va samaradorligi
|
bet | 88/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISODIshlab chiqarishni ixtisoslashtirish, uning turlari va samaradorligi.
Ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish deb, ishlab chiqarish jarayonining turli bosqichlarida milliy iqtisodiyotning turli tarmoqli korxonalari o‘rtasidagi, shuningdek tarmoqlar va korxonalar ichidagi ijtimoiy mehnat taqsimoti shakllariga aytiladi. U korxonalarda muayyan turdagi maxsulotlar ishlab chiqarishni bir erga to‘plashni ko‘zda tutadi.
Ixtisoslashtirishning kuyidagi asosiy shakllari mavjud: tarmoq va korxona bo‘yicha ixtisoslashtirish; korxona ichida ixtisoslashish; tarmoq bo‘yicha ixtisoslashish, bunda korxona yoki bo‘limlar shu tarmoqning o‘ziga taallukli bo‘lgan tuzilishi, texnologiyasi va materiallari jixatidan bir-biriga o‘xshash bo‘lgan maxsulotlarni ishlab chiqaradi.
Korxona bo‘yicha ixtisoslashishda korxona o‘z maxsulotining ma’lum chegaralangan turlarini ishlab chiqarishga ixtisoslashgan bo‘ladi. Korxona ichida ixtisoslashishda korxonaning sexlari, bo‘limlari, ish joylari aniq turdagi maxsulotni ishlab chiqarishga yoki ma’lum texnologik jarayonlarni bajarishga ixtisoslashgan bo‘ladi.
Sanoatda ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish 4 shaklda rivojlanadi:
" buyum jixatidan ixtisoslashda korxonalar tuzilishi va bajaradigan ishi bir xil bo‘lgan cheklangan tayyor maxsulot ishlab chiqaradi. Masalan: traktorlar, avtomobillar, dastgoxlar va x.k.;
" detal jixatidan ixtisoslashishda korxonalar tayyor maxsulotning ayrim qismlarini va detallarni ishlab chiqaradi. Masalan: reduktorlar, podshipniklar, tishli g‘ildirak va x.k.;
" texnologik jixatdan ixtisoslashishda korxonalar texnologik jarayonning alohida bosqichlarini bajaradi. Masalan: avtomatlashtirilgan detal kuyish, shtamplash va x.k.;
" yordamchi ixtisoslashgan korxonalar. Bular jumlasiga po‘lat kuyish, temirchilik, asbob-uskuna ishlovchi korxonalar kiradi.
Buyum jixatidan ixtisoslashish bular ichida eng ko‘p tarkalgan shaklidir.
Ishlab chiqarishni yiriklashtirish va kombinatsiyalashtirish.
Ishlab chiqarishni yiriklashtirish deb, bir necha turdagi ishlab chiqarishlarni bir yirik korxonada jamlashga aytiladi. Yiriklashgan korxonalarda asosiy ishlab chiqarish bilan birgalikda yordamchi ishlab chiqarish xam mavjuddir.
YOrdamchi ishlab chiqarish asosiy ishlab chiqarish uchun bo‘lgan asbob - uskuna, energiya turlari bilan, zarur bo‘lganda dastgoxlarni ta’mirlash va tuzatish uchun xizmat qiladi. Masalan: asbobsozlik, moslama, energiya ishlab chiqarish sexlari xamda mexanik ta’mirlash sexlari kiradi. Ishlab chiqarishni yiriklashtirishning asosiy maqsadi murakkab, juda katta xajmga ega bo‘lgan va ishlab chiqarishda uzoq davr xukm surmaydigan maxsulotlarni etkazib berishdan iborat. Masalan: samolyotsozlik, kemasozlik va x.k.
|
| |
-mavzu: Differentsial va yarim o’qlar

|
-mavzu: Differentsial va yarim o’qlar
|
bet | 112/160 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #240565 |
Bog'liq Mavzu Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulish23-mavzu: Differentsial va yarim o’qlar
O’QUV MASHG’ULOTINING O’QITISH TEXNOLOGIYASI MODELI
Vaqt:80 daqiqa
|
O’quvchilar soni: ________nafar.
|
O’quv mashg’ulotining shakli va turi:
|
Aqliy hujum, ikkiyoqlama tahlil usuli, grafik organayzeridan foydalangan holda.
|
O’quv mashg’ulot rejasi:
|
1. Differentsial va yarim o’qlarning vazifasi o’rganish
2. Differentsial va yarim o’qlarning tuzilishi xaqida umumiy ma’lumot.
3. Differentsial va yarim o’qlarning ishlash uslubi
|
O’quv mashg’ulot maqsadi:a) ta’limiy:mavzuga oid nazariy bilimlarni egallash va mustahkalmlash. O’zlashtirgan bilim va ko’nikmalarni amaliy faoliyatda qo’llash.
b) tarbiyaviy:milliy g’oya va mafkurani o’quvchilar ongida shakllantirish: o’quvchilarda insonparvarlik, mehr-shavqat tuyg’ularini shakllantirish.
с) rivojlanuvchi:O’quvchilarni fikrlash qobiliyatini o’stirish; mavzuni o’rganish borasida o’quvchilarni ijodiy yondoshishga yo’llash.
|
Pedagogik vazifalar:
|
O’quv faoliyati natijalari:
|
1) Differentsial va yarim o’qlarning vazifasi o’rganish o’quvchilarga tushuntiriladi
2) Differentsial va yarim o’qlarning tuzilishi xaqida umumiy ma’lumoto’quvchilarga tushuntiriladi
|
1) Differentsial va yarim o’qlarning vazifasi o’rganish o’quvchilarga tushuntiriladio’quvchilar tushunadilar va amaliyotda qo’llaydilar
2) Differentsial va yarim o’qlarning tuzilishi xaqida umumiy ma’lumoto’quvchilar tushunadilar va BKMga ega bo’ladilar
|
| |
|
| |
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и цифровых технологий и их инновационных решений», татуфф, Фергана, 4 мая 2023 г - bet 114

Современные решения проблем системы высшего, среднего образования и их решения
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
222
болуп” сүзүп кетүүсү ошондой эле
экология, адеп-ахлак проблемасы менен
катар адам эркиндигине карата коомдук кысымдын катышын байкоого
болот. Жогоруда айтылгандарды эске алуу менен Момун чал адамдык
касиетинин тайышы, анын небересинин көз алдында баркын түшүрүп,
башка дүйнөнү тандашына негиз болуп калды. “Ак кеме” повестинде адам
деген атка татыктуу болуу жана аны сыйлай, баалай билүү, башка адамдын
инсандык беделине шек келтирбөө, адам менен табияттын ортосундагы
мамиле тууралуу жалпы адамзаттык маанайда, философиялуу ой
камтылган.
Ал эми «Саманчынын жолу» чыгармасында башкы каарман
Толгонайдын улуу адам экендигин баяндайт.
Бирдей бой жетип, эл
керегине жараган үч уулунан жана өмүрлүк жолдошунан ажыраган АЯЛ,
ЭНЕ башка түшкөн мүшкүлгө мүнкүрөбөй белин бекем бууп өз кызматын
аркалайт. Башка бирөөнүн тукуму болсо да жерибей, адамзаттын тукуму
уланат деп, неберем деп чонойтуп, адамгерчилик сапатты даназалайт.
Чыгармада дапдайын көрүнүп тургандай, эн башкысы социалдык
катаклизм –согуш, адам баласын курут кыла албашына ишеним менен
карап, жашоо улайт. Адамзат жаралып, кайра өлөт экен. Карап көрсөк
алмустактан бери өкүм сүрүп келген бул көрүнүш философиядагы башкы
маселелердин бири. Бири өлүп, анын орду экинчиси менен толукталып,
жашоо, адам тукуму улана берээри чыгармада көркөм сөз менен
баяндалган. Кээ бири адам аты болгону менен эмне деп жашаганын
түшнүп-түшүнбөй өтсө, айрымдары Толгонай сыяктуу тарыхта өз атын
өлбөс – өчпөс кылып калтырат. [2]
Ал эми “Дениз бойлой жорткон ала дөбөт” повестинде алыскы
Охотск денизинин жээгиндеги нивх элинин турмушу сүрөттөлгөн.
Чыгарманын негизги идеясы деңизде улуу туманда калган аңчылардын
адамдык улуулугу. [2] Повесттин башкы каармандары жаратылыш
стихиясын өзүлөрүнүн бийик адамгерчилик сапаты менен жеңип чыгышат
да келечек муундун өкүлү Крисми тирүү калып жашоо уланат.
Результаты и их обсуждение - Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и...

Oliy va o‘rta ta’lim tizimida pedagogik – psixologik muammolarning zamonaviy yechimlari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
227
Рис.1. Рентгенограмма образца материала, полученного синтезом из расплава на
солнечной печи состава Sr
0,5
Ba
0,5
Co
0.8
Fe
0.2
O
2.78
Анализ рентгенограмм показал,
что полученные оксиды имеют
кубическую перовскитоподобную структуру с параметром решетки a =
4,04Å пространственной группы Рm3m. Также выявлено, что для таких
структур характерна значительная нестехиометрия по кислороду.
Оцененная область гомогенности полученных сложных составов
Sr
0.5
Ba
0.5
Fe
1-x
Co
x
O
3-
лежит в интервале от x = 0.0 до x = 0.7.
На рис.2 приведена зависимость усадки от температуры спекания и
на рис.3 - зависимость плотности от температуры спекания.
Рис.2. Зависимость усадки от
температуры спекания
Рис.3. Зависимость плотности от
температуры спекания
Современные решения проблем системы высшего, среднего образования и их решения
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
228
Как видно из рисунков 2 и 3 при повышении температуры спекания
керамики наблюдается увеличение усадки и плотности. В то время как при
этом наблюдается уменьшение пористости материала.
На рис.4 приведена зависимость электрического сопротивления от
температуры спекания образцов материала. Как видно на рси.4 с ростом
температуры наблюдается возрастание электрического сопротивления, т.е.
образцы
материала
демонстрируют
металлический
характер
проводимости.
На рси.5 приведена зависимость водопоглощения образца материала
от температуры спекания. Как видно из рис.5 повышение температуры
спекания керамики до 1200 °С вызывает уменьшение водопоглощения.
Таким образом, методом синтеза из расплава на солнечной печи
можно получать стойкий к воздействию углекислого газа и водяных паров
материал, с низким водопоглощением.
АРСЕНИД ГАЛЛИЙЛИ АФН – ЭЛЕМЕНТЛАР

Oliy va o‘rta ta’lim tizimida pedagogik – psixologik muammolarning zamonaviy yechimlari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
231
АФН - элемент тайёрлаш ишлатиладиган GaAs юпқа пардаларини
махсус ишлаб чиқилган технология бўйича вакуумда GaAs ни буғлантириб
ўтқазиш йўли билан олинади [5]. Материални буғлантириб, диэлектрик
тагликга
ўтқазиш
учун
махсус
тайёрланган
буғлатгичлардан
фойдаланилади [6]. Юпқа GaAs пардаларини тайёрлашда унинг қай
мақсадда ишлатилишига қараб, аниқ оптимал режим топиш керак.
Арсенид галлий АФН - элемент учун асосий
технологик параметрлар
сифатида вакуум камерадаги босим, таглик ҳарорати, малекуляр оқимнинг
тагликга қиялатиб ўтказиш бурчаги ҳисобланади. Таглик сифатида шиша,
кварц, слюда ва бошқалардан фойдаланилган. Буғлатгич алюмин оксиддан
ясалган. Парда тайёрлашнинг оптимал технологик параметрлари сифатида,
босим 10
5
тор, таглик ҳарорати 100
0
С, ўтқазиш бурчаги 40
0
ва парда
қалинлиги 0,2 ÷ 0,3 мкм қийматлар танланган. Мазкур технологик
параметрларда тайёрланган АФН - элементлар 5·10
4
лк ёритилганликда 400
вольтгача аномал юқори фотокучланиш ҳосил қилган. Юпқа пардани
ўтказиш жараёнида буғлатгич (Al
2
О
3
) ҳарорати 750
0
С атрофида бўлган
АФН - элемент юпқа пардаларининг ёруғлик тушмаган (қоронғуликдаги)
ҳолатдаги қаршилиги 5·10
12
Ом бўлган
электрон микроскопик
текширишлар негизида GaAs юпқа пардалари поликристалл тузилишга эга
бўлиб, супер кўп сондаги кетма - кет жойлашган микрозаррачалар
(кристалит) қаторидан ташкил топганлиги аниқланган (1-расм).
Бундай кўп сонли тизимларни назарий жиҳатдан тахлил қилиш учун
Принс - Кумерровнинг бирлашган модели негизида АФН - элемент юпқа
пардаси муқобил фотоэлектрик схема билан алмаштирилди [7]. Муқобил
фотоэлектрик схема учун тузилган тенгламалар тизимини биргаликда
ечиб, система вольт - ампер характеристикаси
учун ток ва кучланиш
боғланиши топилади. GaAs АФН - элементнинг юпқа пардаси учун
ёритилмаган ҳолатга мос боғланиш 2-расмда кўрсатилган. Вольт - ампер
боғланиш (ВАХ) учун топилган назарий графиклар координата бошига
нисбатан симметрик бўлиб, у асосан уч қисмдан иборат. Бошланғич
Современные решения проблем системы высшего, среднего образования и их решения
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
MAVZU: Cho‘lpon hayot va ijodi.“Kecha va kunduz” romani

|
MAVZU: Cho‘lpon hayot va ijodi.“Kecha va kunduz” romani
|
bet | 106/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
MAVZU: Cho‘lpon hayot va ijodi.“Kecha va kunduz” romani.
DARSNING MAQSADI:
a) ta’limiy: o‘quvchilarga Abdulhanid o’g’li Cho’lponning hayot va ijod yo‘li, boy adabiy me’rosi haqida yangi bilim berish;
b) tarbiyaviy: o‘quvchilarda yurtimizda ro‘y berayotgan o‘zgarishlarga shaxsiy munosabat bildirish malakasini shakllantirish;
d) rivojlantiruvchi: o‘quvchilarni o‘z-o‘zini rivojlantirishga o‘rgatish, mavzu yuzasidan olgan bilimlarini hayotiy vaziyatlarga qo‘llay bilishiga erishish.
Mavzuga oid shakllantiriladigan kompetensiyalar:
a) tayanch kompetensiya(lar): TK1, TK2;
b) fanga oid kompetensiya(lar): FK1.
Dars turi: yangi tushuncha, bilimlarni shakllantiruvchi.
Dars uslubi: an’anaviy.
Dars jihozlari: darslik, adabiyotshunoslik atamalari lug‘ati, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, slaydlar, bukletlar, tarqatma materiallar, ko‘rgazmali qurollar (audio, video, fotolavhalar, jadvallar) jamlanmasi.
|
| |
Шохаъзамий Ш.Ш. Финансовый рынок и ценные бумаги

|
Шохаъзамий Ш.Ш. Финансовый рынок и ценные бумаги Pdf ko'rish
|
bet | 116/191 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 6,87 Mb. | | #121679 |
Bog'liq Korporativ siyosat pdf27. Шохаъзамий Ш.Ш. Финансовый рынок и ценные бумаги.
Книга I.-T.: Iqtisod-moliya, 2005.-728 с.
28. Шохаъзамий Ш.Ш. Финансовый рынок и ценные бумаги.
Книга II.-T.: Iqtisod-moliya, 2005.-847 с.
29. Шохаъзамий Ш.Ш. Основы теории и практика экономики
приватизации.-Т.: Ибн Сино, 2004.-852 с.
30. Шохаъзамий ва бошк. Тадбиркор кимматли когозлар
бозорида - Т.: Адолат, 2002.-272 б.
31. Шохаъзамий Ш.Ш. и др. Предприниматель на рынке ценных
бумаг.-Т.: Адолат, 2003.-216 с.
32. Шохаъзамий
Ш.Ш.
О
совершенствовании
модели
и
механизма корпоративного управления акционерными обществами
в Узбекистане.//Ж. Рынок, деньги и кредит, 2004, №11 .-сс.47-50.
33. Шохаъзамий Ш.Ш. Основы приватизации, рынок её объектов
и услуг.-Т.: Ибн Сино, 2004.-928 с.
34. Шохаъзамий Ш.Ш. Секьюриметрика.-Т.: Узбекистан миллий
энциклопедияси, 2005.-476 с.
35. Шохаъзамий
Ш.Ш.
Качество
индустрии
рынков:
финансового и ценных бумаг.-Т.: ТФИ, 2004.-138 с.
121
36. Шохаъзамий Ш.Ш. Основы финансового инжиниринга.-Т.:
Iqtisod-moliya, 2005.-264
с.
37. Шохаъзамий Ш.Ш. ва бошк. Истиьутол, демократия ва
фукаролик жамияти.-Т.: Шарк, 2003.-164 б.
38. Шохаъзамий
Ш.Ш.
О
совершенствовании
модели
и
механизма корпоративного управления акционерными обществами
в УзбекистанеУ/Рынок деньги и кредит, Т., 2004 г., №11- С. 47-50.
39. Шохаъзамий Ш.Ш. Возможности создания макрорегулятора
финансового рынка в Узбекистане./,1Рынок деньги и кредит, Т.,
|
| |
CAN vа ArcNET tаmоqlаri - Tarmoq texnologiyalari

130
prоtоkоl ishlаb chiqаrilmоqdа. U stеrео аudiо vа vidео signаllаrni sifаtli
uzаtish imkоnini bеrib, mоbil tеlеfоn tаrmоg`i vа intеrnеt bilаn ishlаshni
tаʻminlаdi. Prоtоkоlning oʻtkаzish qоbliyati 45 Mbit/s dаn ibоrаt.
CAN tаrmојining yuqоri ishоnchliligi vа аrzоnligi ishlаb chiqаrish
vа fаn uchun yaхshi yangilik boʻldi. Tаrmоq хаqiqiy vаqt mаsshtаbidа
ахbоrоtlаrni yozish vа bоshqаrish uchun moʻljаllаngаn. Undаn bоshqа
mаqsаdlаrdа hаm fоydаlаnish mumkin. CAN kаnаli koʻplikdа egа
boʻlishning dеtеktоrlаngаn toʻqnаshuvlаr (CSMA/CD - Carrier Sense
Multiple Access with Collision Detection, аnаlоgichnо Ethernet)
qоidаsini ishlаb chiqаdi. Tаrmоq bittа sеgmеntdаn ibоrаt boʻlishi hаm
mumkin. Tаrmоq ISO 11898 stаndаrtigа mоs boʻlib, kаbеllаrining biridа
uzilish boʻlgаnidа hаm u ishlаsh imkоniyatigа egа boʻlаdi. Kаnаlning
ishlаsh tеzligi dаsturlаshtirilаdi vа 1 Mbit/s gаchа boʻlishi mumkin.
Аrbitаjning distruktiv sхеmаsi umumiy kаnаlgа egа boʻlishni
tаʻminlаydi. Хоzirgi vаqtdа stаndаrtning аrbitаj uzunlikdаgi mаydоni 11
bit (2.0а) vа 29 bit (2.0b, kеngаytirilgаn vеrsiyasi) lаrdаn ibоrаt bo`lgаn
ikkitа vеrsiyasidаn fоydаlаnilаdi. Аrbitrаj kоdi bir vаqtning oʻzidа
kаdrning
idеntifikаtоri
boʻlib
hisоblаnаdi
vа
tаrmоq
initsiаlizаtsiyasining fаzаsidа bеrilаdi. Bir vаqtning oʻzidа ikkitа аrbitаj
elеmеntidаn kаdrlаrni uzаtishdа bitlаr bo`yichа “I” oʻtkаzuvchi
sхеmаdаn fоydаlаnilаdi, bundа dоminаnt holatidа mаntiqiy “0” boʻlаdi.
Musоbоqаdа јоlib boʻlgаn elеmеnt kаdr uzаtishni dаvоm ettirаdi,
mаg`lub boʻlgаni esа kаnаl boʻshаshini kutib turаdi. Оb’еktning kоd-
аdrеsi (CAN elеmеnti) qoʻshib ulаgichlаr yordаmidа bеrilаdi.
Kаnаl boʻsh boʻlsа, ulаngаn iхtiyoriy elеmеnt kаdr uzаtilish
jаrаyo1nini bоshlаshi mumkin. CAN tаrmоg`idа ахbоrоt kаdrining
fоrmаti yеttitа mаydоndаn ibоrаt boʻlаdi (3.2.13-rаsm).
чизиқли қисм (I), ундан сўнг ночизиқли қисм (II) ва учинчи қисмдаги (III), 
қиялик дастлабки омик (I) соҳадан анча фарқ қилади

Oliy va o‘rta ta’lim tizimida pedagogik – psixologik muammolarning zamonaviy yechimlari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
233
контактли ўтишларда асосий бўлмаган заряд
ташувчилар кичик Ом ли
соҳадан катта Ом ли соҳага инжекцияси кузатилмайди.
АФН - элементлар устида олиб борилган
электрон - микроскопик
тадқиқотлар воситасида микрокристалчаларнинг (ўтишлар) чизиқли
ўлчамлари аниқланади (w≈5·10
-5
см) фотомагнит ўлчашлар ёрдамида эса
ток ташувчилар (электрон) диффузия йўлини топиши мумкин (L≈5·10
-6
см
[8].
Telekommunikatsiyada dasturlash strukturasi ixtisoslik fani bo‘yicha

2.
Abraham Silberschatz, Peter Baer Galvin, Greg Gagne. Operating system concepts
Ninth edition, 2013.
3.
П.А. Баранчиков, И.В. Баринов, А.Н. Коротаев. Операционные системы
[Текст]: учебник, 2018. - 288 с.
4.
Э. Таненбаум, Х. Бос. Современные операционные системы 4-е издание,
2015.
5.
В.Г.Олифер, Н.А.Олифер. Сетевые операционные системы 2-е издание, 2009.
6.
Н.Б. Усманова Маълумот узатиш тизимлари ва тармоқлари. Ўқув қўлланма.
Тошкент ТАТУ. 2006.
7.
R.X. Djurayev, Sh. Yu. Djabbarov, B.M. Umirzakov. Tarmoq protokollari. O’quv
qo’llanma. T.: “Aloqachi”, 2018, 144 bet
8.
W. Stallings Data and computer communications. Pearson Education, Inc. Pearson
Prentice Hall, 2007.
9.
Джураев Р.Х., Джаббаров Ш.Ю., Умирзаков Б.М. Технологии передачи
данных. Учебное пособие. Ташкент 2008
10.
Behrouz A. Forouzen. “Data communication and networking”, Mc Graw-Hill
Springer, New York, 2010
11.
Stephan Rupp, Gerd Siegmund. Telecommunication software engineering. //
Lecture Notes. Edition: V 0.2,
http://www.srupp.de
12.
Снайдер И. Эффективное программирование TCP/IP. Пер. с англ. – М.: ДМК
Пресс. 2000
13.
TCP/IP Sockets in Java, 2nd Edition, by Kenneth Calvert, and Michad Donahoo,
Morgan Kaufmann, 2008 (ISBN: 978-0-12-374255-1) - key sockets programming
techniques; an introduction to NIO.
Annotatsiya - Ўзбекистон алоқа ва ахборотлаштириш агентлиги

KIRISH
5350100-Telekommunikatsiya
texnologiyalari
(“Telekommunikatsiyalar”,
“Teleradioeshittirish”, “Mobil tizimlar”) bakalavriat ta’lim yo‘nalishi – fan, texnika,
ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohasidagi yo‘nalish bo‘lib, u kasbiy faoliyatining
sohalari davlat va nodavlat korxonalar, tashkilotlar, muassasalar, davlat boshqaruv
organlarida telekommunikatsiya, teleradioeshittirish va mobil tarmoqlarni loyihalash,
boshqarish, optik va simsiz ma’lumot uzatish tarmoqlarini ekspluatatsiya qilish, optik va
radiotarmoq strukturasini, topologiyasini tuzish va takomillashtirish bilan bog‘liq
kompleks masalalarni yechish, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi va tarmoq
ilmiy-tadqiqot
institutlari,
ilmiy-tadqiqot
markazlari,
ilmiy-ishlab
chiqarish
birlashmalarida ilmiy-tadqiqot ishlarida ishtirok etishni o‘z ichiga oladi.
Ta’lim yo‘nalishi negizidagi mutaxassisliklarning vazifasi - bozor iqtisodiyoti
sharoitida qaror qabul qilishning zamonaviy usullaridan foydalana olishini; zamonaviy
telekommunikatsiya tizimlar va tarmoqlarida axborot xavfsizligi bilan ishlashini;
mutaxassislikni ilmiy muammolarini yechishda qaror qabul qilish yoki shu bilan birga
bilimlar bazasini yaratish va uni o‘z kasbiy faoliyatida qo‘llashini; zamonaviy
telekommunikatsiya tizimlari va tarmoq protokollarini qo‘llashni; telekommunikatsiya
tizimlar va tarmoqlarida axborot xavfsizligi muammolarini to‘liq tasavvur qila olishni,
telekommunikatsiya tizimlar va tarmoqlarida axborot xavfsizligini himoyalash usul va
vositalarini ishlab chiqishini va ularni tadbiq eta olish muammolarni, telekommunikatsiya
tizimlar
va
tarmoqlarida
axborot
xavfsizligi
xuquqiy-me’yoriy
bazasini;
telekommunikatsiya tizimlar va tarmoqlarida axborot xavfsizligiga bo‘ladigan
tahdidlarning klassifikatsiyasi va tahlilini bilishi; telekommunikatsiya tizimlar va
tarmoqlarida axborot xavfsizligi jihozlarini buzishdan himoyalash prinsiplarini bilishi va
ulardan foydalana olishi; ilm fanning zamonaviy yutuqlari, texnika va texnologiyalarini
amaliyotda qo‘llay olishini aniqlab berishdan iboratdir.
5350100-Telekommunikatsiya
texnologiyalari
(“Telekommunikatsiyalar”,
“Teleradioeshittirish”, “Mobil tizimlar”) ta’lim yo‘nalishi negizidagi 5A350105 - Optik
tolali tarmoqlar texnik ekspluatatsiyasi magistratura mutaxassisligi kiruvchi talabalar
uchun ta’lim yo‘nalishi o‘quv rejasiga 2 ta ixtisoslik fanlari bo‘yicha: “Optik aloqa
tizimlari” va “Telekommunikatsiya tarmoqlari” imtihon savollari shakillantirilgan. Bu
fanlar o‘z ichiga qamrab olingan ma’lumotlar quyida batafsil keltirilgan.
O‘quvchilarni baholash - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 108/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
O‘quvchilarni baholash: O‘quvchilar darsdagi ishtirokiga ko‘ra belgilangan baholash mezonlari asosida baholanadilar. Baholar o‘quvchilarning kundalik daftarlarida va sinf jurnalida aks ettiriladi. Darsda faol ishtirok etmagan o‘quvchilar bilan ishlanadi.
Uyga vazifa: o‘quvchilarga uyga vazifa sifatida mazkur mavzuni o‘qib-o‘rganish, qo‘shimcha materiallar izlab topish va tushunchalarini boyitish topshiriq qilib beriladi.
O‘TIBDO‘: _______ A.Azizov
Sana: “__” ___________ 201__-yil. Sinflar: 11-“_____”. O‘qituvchi: S.Nuriddinov
|
| |
DARSNING MAQSADI - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 112/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
DARSNING MAQSADI:
a) ta’limiy: o‘quvchilarga “Kecha va Kunduz” romani, uning g‘oyaviy-badiiy ahamiyati haqida yangi bilim berish;
b) tarbiyaviy: o‘quvchilarning ona Vatan, uni tuyish va sevish hissi haqidagi qarashlarini yanada shakllantirish;
d) rivojlantiruvchi: o‘quvchilarni o‘z-o‘zini rivojlantirishga o‘rgatish, mavzu yuzasidan olgan bilimlarini hayotiy vaziyatlarga qo‘llay bilishiga erishish.
Mavzuga oid shakllantiriladigan kompetensiyalar:
a) tayanch kompetensiya(lar): TK1, TK2;
b) fanga oid kompetensiya(lar): FK1.
Dars turi: yangi tushuncha, bilimlarni shakllantiruvchi.
Dars uslubi: an’anaviy.
Dars jihozlari: darslik, adabiyotshunoslik atamalari lug‘ati, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, slaydlar, bukletlar, tarqatma materiallar, ko‘rgazmali qurollar (audio, video, fotolavhalar, jadvallar) jamlanmasi.
|
| |
MAVZU: Insho tahlili - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 118/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
MAVZU: Insho tahlili
DARSNING MAQSADI:
a) ta’limiy: o’tigan mavzularni mustahkamlash va yangi bilimlar berish;
b) tarbiyaviy: : o‘quvchilarni madaniy qoidalarga va sog‘lom turmuush tarziga amal qilish layoqatlarini shakllantirish;
d) rivojlantiruvchi: o‘quvchilarni o‘z-o‘zini rivojlantirishga o‘rgatish, mavzu yuzasidan olgan bilimlarini hayotiy vaziyatlarga qo‘llay bilishiga erishish.
Mavzuga oid shakllantiriladigan kompetensiyalar:
a) tayanch kompetensiya(lar): TK1, TK2;
b) fanga oid kompetensiya(lar): FK1.
Dars turi: yangi tushuncha, bilimlarni shakllantiruvchi.
Dars uslubi: an’anaviy.
Dars jihozlari: darslik, adabiyotshunoslik atamalari lug‘ati, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, slaydlar, bukletlar, tarqatma materiallar, ko‘rgazmali qurollar (audio, video, fotolavhalar, jadvallar) jamlanmasi.
|
| |
Telekommunikatsiyada axborot xavfsizligi fani bo‘yicha

|
Telekommunikatsiyada axborot xavfsizligi fani bo‘yichaBog'liq ¡çáåêèñòîí àëî à âà àõáîðîòëàøòèðèø àãåíòëèãè (2)
Telekommunikatsiyada axborot xavfsizligi fani bo‘yicha:
Axborot xavfsizligining asosiy tushunchalari va atamalari. Telekommunikatsiya
tarmoqlarida axborot xavfsizligini ta’minlash ob’ekti sifatidagi xususiyatlari va muammolari.
Telekommunikatsiya tarmoqlarining zaif joylari, ularga bo‘ladigan tahdidlar va buzg‘unchi
modeli. Telekommunikatsiya tarmoqlarida axborot xavfsizligini ta’minlashning qonuniy va
tashkiliy choralari. Axborot xavfsizligi arxitekturasi. Axborot xavfsizligi siyosati. AAA
(Authentication, Authorization, Accounting) xizmati. Autentifikatsiya usullari va ularning
afzalliklari va kamchiliklari. Parolga asoslangan autentifikatsiya. Tokenga va sertifikatga
asoslangan autentifikatsiya. Raqamli sertifikatlar. Foydalanishni nazoratlash tamoillari.
Foydalanishlarni boshqarish usullari. Diskresion va mandatli foydalanishni boshqarish usullari.
Telekommunikatsiya tarmoqlarida uzoq masofadan kirishni boshqarish mexanizmlari.
Telekommunikatsiya tarmoqlarida axborot butunligini ta’minlash usullari va vositalari.
Axborot butunligini buzishga qaratilgan tahdidlar, hujumlar. Axborotni himoyalashning
kriptografik usullari. Ochiq kalitli va simmetrik shifrlash usullari. Elektron raqamli imzo va
uning vazifasi. Elektron raqamli imzo algoritmlarining turlari va standartlar. Kriptografik
kalitlarni hosil qilish, saqlash va tarqatish usullari. RSA ochiq kalitli shifrlash algoritmi. Diffi-
Xelman protokoli. El-Gamal shifrlash algoritmi. Tarmoq xavfsiziligi muammolari. Tarmoqlararo
ekran va uning vazifasi. Tarmoqlararo ekranlarning ishlash xususiyatlari, ochiq tashqi tarmoq,
himoyalanadigan ichki tarmoq, tarmoqlararo ekranni ulash sxemasi, OSI modeli sathlarida
ishlashi bo‘yicha, trafiklarni filtrlash, tarmoqlararo ekranlarning asosiy komponentlari,
tarmoqlararo ekranlar asosidagi tarmoq himoyasining sxemalari, tarmoqlararo ekranlarni
ulashning asosiy sxemalari, yopiq va ochiq qism tarmoqlarni alohida himoyalovchi sxemalar.
Virtual himoyalangan tarmoqlar. Himoyalangan virtual xususiy tarmoqlarni qurish konsepsiyasi,
VPN konsepsiyasi, VPN-mijoz, VPN-server, VPN xavfsizlik shlyuzi, tunnellash, virtual
himoyalangan kanallarni qurish variantlari, himoyalangan virtual xususiy tarmoqlarning
turkumlanishi, OSI modelining ish sathi bo‘yicha vpnning turkumlanishi, texnik yechimining
arxitekturasi bo‘yicha VPN ning turkumlanishi, texnik amalga oshirish bo‘yicha VPN ning
turkumlanishi, himoyalangan korporativ tarmoqlarni qurish uchun VPN yechimlar, tarmoqlararo
ekranlar
asosidagi
VPN,
ixtisoslashtirilgan
dasturiy
ta’minot
asosidagi
VPN.
Telekommunikatsiya tarmoqlarida axborot xavfsizligini baholash mezonlari.
|
| |
Ўзбекистон алоқа ва ахборотлаштириш агентлиги - bet 67

KIRISh
5350100
–
Telekommunikatsiya
texnologiyalari
(telekommunikatsiyalar,
teleradioeshittirish va mobil tizimlar) bakalavriat ta’lim yo‘nalishi – fan, texnika, ishlab
chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohasidagi yo‘nalish bo‘lib, u telekommunikatsiya,
teleradioeshittirish va mobil tarmoqlarni loyihalash, boshqarish, optik va simsiz ma’lumot
uzatish tarmoqlari ekspluatatsiya qilish, optik va radiotarmoq strukturasini, topologiyasini tuzish
va takomillashtirish bilan bog‘liq kompleks masalalar majmuasini qamrab oladi.
5A350104 – Telekommunikatsiya tizimlari va tarmoqlarida axborot xavfsizligi
magistratura mutaxassisligi – ishlab chiqarish va texnika sohasidagi mutaxassislik bo‘lib, u o‘z
ichiga axborot xavfsizligining fundamental tushunchalari, telekommunikatsiya tizimlari va
tarmoqlariga qaratilgan axborot xavfsizligini ta’minlash usullari va vositalaridan foydalanish,
ularni tadqiq qilish bilan bog‘liq kompleks masalalar majmuasini qamrab oladi.
5350100
–
Telekommunikatsiya
texnologiyalari
(telekommunikatsiyalar,
teleradioeshittirish va mobil tizimlar) bakalavriat ta’lim yo‘nalishi negizidagi 5A350104 –
Telekommunikatsiya tizimlari va tarmoqlarida axborot xavfsizligi magistratura mutaxassisligiga
kiruvchi talabalar uchun ta’lim yo‘nalishi o‘quv rejasiga asosan 1 ta ixtisoslik fani: “Optik aloqa
tizimlari” va 1 ta umumkasbiy fani: “Telekommunikatsiyada axborot xavfsizligi” bo‘yicha
nazorat savollari shakllantirilgan. Bu fanlar o‘z ichiga qamrab olgan ma’lumotlar quyida batafsil
keltirilgan.
-rаsm. 1 2.0а CAN stаndаrt ахbоrоt kаdri

132
ахbоrоt vа vаqt yoʻqоlmаsligigа kаfоlаt bеrаdi. Mаssоfаviy soʻrоv kаdri
stаndаrt vа kеngаytirilgаn fоrmаtlаrdа boʻlishi mumkin. Ikkаlа hоldа
ham u оltitа mаydоngа egа boʻlаdi: SOF, аrbitrаj mаydоni, bоshqаrish
mаydоni, CRC, ACK mаydоni vа EOF.
SOF mаydоni, аrbitrаj mаydоni, bоshqаrish mаydоni, CRC, ACK
mаydоni vа EOF hamdа ахbоrоtlаr shundаy kоdlаnаdiki, bеshtа bir хil
bit kеtmа-kеt pаydо boʻlgаndа ахbоrоt оqimigа tеskаri bit
jоylаshtirilаdi. 0000000 kоdi 00000100 kоdgа, vа shuningdеk 1111110
kоdi 11111010 kоdigа oʻzgаrtirilаdi. Bu qоidа CRC-аjrаtuvchi, ACK vа
EOF mаydоni vа shuningdеk хаtоlik haqidagi vа toʻlish хаbаrlаrigа
tеgishli emаs. Хаtоliklаrning bеsh хil turi mаvjuddir (3.2.4-jаdvаl).
Ўзбекистон алоқа ва ахборотлаштириш агентлиги - bet 88

KIRISh
5350100
-Telekommunikatsiya
texnologiyalari
(Telekommunikatsiyalar,
Teleradioeshittirish, Mobil tizimlar) bakalavriat ta’lim yo‘nalishi – fan va texnika
sohasidagi yo‘nalish bo‘lib, u telekommunikatsiya, teleradioeshittirish va mobil aloqa
texnologiyalari va tizimlari, sifatini oshirishga, soha istiqbolini belgilashga, kasbiy
ko‘nikma, mutasaddilik qobiliyatiga yo‘naltirilgan inson faoliyatining vositalari, usullari
va uslublarining majmuasini qamrab oladi.
Ta’lim yo‘nalishi negizidagi mutaxassislikning vazifasi – talabalar bilimini
chuqurlashtirish va raqamli televidenieda va kinoda ovoz va tasvirni yozib olish, qayta
ishlash, saqlash, chop etish, yoritishni loyihalashtirish va boshqarishga oid dasturlar,
ularning matematik, axborot va dasturiy ta’minotiga oid muhandislik masalalarini
yechish, ilmiy jihatdan tahlil qilish, algoritmik va dasturiy ta’minotini yaratish,
texnologik yechimlarni ishlab chiqish bo‘yicha hamda ilg‘or pedagogik texnoligiyalardan
foydalangan holda bilimlarni oshirish va ko‘nikma hosil qilishdan iboratdir.
Daraxt (inglizcha - Hierarhy) tuzilmasi

149
Web-serverga bir vaqtning uzida ulanishlar soni ko’payib ketib u
turfa muhitli axborotlar bilan ishlashga oid o’z vazifasini eplay olmay
qolishi mumkin. Shuning uchun Web-serverning texnikaviy(apparat)
ta’minoti uning yukiga mos kelishi kerak. Web-serverning ishchanligi
uni tarmoqka birlashtirish vositalariga va tarmoq Aloqa kanallarining
o’tkaza olish qobiliyatiga xam bog’liq. Web-serverning yuki haqida
undagi o’rtacha axborot oqimi tezligi asosida fikr yuritish mumkin.
Web-serverdan chiqishi talab etiladigan axborot oqimining tezligi v
[bit/s] unga kundalik o’rtacha ulanishlar soni U va xar bir ulanishda
uzatiladigan fayllarning o’rtacha xajmi X [kilo bayt] orqali quyidagi
ifodadan topiladi.
V = U*X*12/86400 Kbit/s
Bu yerda "12" - bir baytdagi bitlar soni 8 ga qo’shimcha 4 bit to’g’ri
kelishini hisobga oladi. "86400"- bir sutkaning sekundlarda o’lchangan
davomiyligi.
Serverning apparat platformasi
Serverning apparat platformasini tanlashda Unix, Intel bilan
muvofiklashgan kompyuter yoki PowerPC ga asoslangan tizimdan
biriga to’xtashga to’g’ri keladi. Buni xal qilishda Intranetdan qanday
maqsadlarda foydalanilishini, bu platformalardan qaysinisi yuridik
shaxsda ko’proq tarqalganini, mo’ljallangan tarmoq amal tizimini va
ketadigan sarf-xarajatlarni hisobga olish lozim.
Web-server urnatilgan tarmoq tuguni quyidagi talablarga javob
berishi lozim:
•
Bir vaqtning o’zida bir nechta ulanishlar bo’yicha xizmat
kursatish;
•
Himoya tizimida aniq ishlash;
•
Barcha sahifalarda boglanishlarni amalga oshirish;
•
Tasvirlarni aniq aks ettirish;
•
Turfa muhitli axborotlarni uzatish;
•
Gopher menyularining barchasida Aloqa bog’lab berish;
•
FTP - mijoz - dasturi orqali fayllarni ko’chirish.