Maktab boshqarish va unga rahbarlik qilish qonun qoidalari

Maktab boshqarish va unga rahbarlik qilish qonun qoidalari
Yoshlarimizga jahon ta’lim mezonlariga mos xolda chuqur bilim berish, ularni Vatanga muhabbat, milliy istiqlol g’oyalariga sodiqlik ruxida tarbiyalash masalalari ta’lim sohasining asosiy vazifasidir. Bu esa uz o’rnida ta’lim boshqaruvi organlari, muassasalari, o’quv yurtlari rahbarlaridan tashkilotchi xamda tadbirkor, yuqori bilim va yuksak madaniyat egasi bo’lishini talab etadi.
Ma’lumki, aksariyat umumta’lim maktablari rahbarlari xalq ta’limi xodimlari orasida eng ko’p mehnat sarf qilib ishlayotganlar toifasiga kiradi. Shuning bilan birgalikda ular faoliyatlari davomida juda ko’p qiyinchiliklarga duch keladilar. Bunday ahvolining obyektiv va subyektiv sabablari bor, albatta. Ularning asosiylari quyidagilardan iborat:
- ta’lim boshqaruvining nazariy asoslari to’g’risida sust bilimga ekanliklari;
- maktab ichki boshqaruvning samarasizligi;
- maktab boshqaruvida inson omilini hisobga olmaslik;
- qog’ozbozlik va buyruqbozlikka asoslangan uslubning saqlanayotganligi;
-maktab rahbarlari o’rtasidagi ish taqsimotining amalda yaxshi ishlmayotganligi;
- malaka oshirish masalasiga e’tiborsizlik;
- kadrlar qo’nimsizligi;
- vaqtdan unumli foydalanmaslik va hokazo.
Kuyida boshqaruvda asosiy yo’nalishlari hisoblangan maktab ichki nazoratni tashkil etishning ayrim masalalari to’g’risida to’xtalamiz. Umumta’lim maktabini rivojlantirishning hozirgi bosqichida unga rahbarlik qilish, ogir va mas’uliyatli vazifadir. Maktab ichki nazorati:
•
bu jamoaning uz oldiga quyilgan maqsadga muvofiq ravishda o’quv-tarbiya jarayonini xar tomonlama o’rganish va tahlil qilishdir.
•
Doimiy puxta uylangan nazorat, muvaffaqiyatlarni to’g’ri aniqlash va mustahkamlash, pedagogik jamoa faoliyatida mavjud bo’lgan kamchiliklarning oldini olish imkonini beradi.
•
Maktab ichki nazorati o’qituvchilar bilan bir qatorda maktab rahbarlarini xam intizomga o’rgatadi. Bu ish rejali, muntazam, aniq bir maqsadga qaratilgan, kompleks bo’lishi, o’quv-tarbiya jarayonining hamma tomonlarini qamrab olishi zarur.
Nazorat tadbirlari bosqichlaridan ayrimlari sanab o’tamiz:
- obyekt, mavzu tanlash, maqsad belgilash (odatda bu maktabning yillik rejasida belgilanadi);
- tekshirish dasturini to’zish (savollar to’plami, anketalar, diagnostik jadvallar, nazorat topshiriqlari, testlar va boshqalar) nazorat shakli xamda metodlarni tanlash;
- ishlarning haqiqiy ahvolini tekshirishni tashkil qilish;
- tekshiruv natijalarini pedagogik-diagnostik tahlilini o’tkazish.
O’quv-tarbiya jarayonini mukammallashtirish bo’yicha tavsiyanoma va takliflar ishlab chiqish;
- tekshirish natijalari yuzasidan qabul qilingan boshqaruv qarori.
Maktab ichki nazoratini rejalashtirib va tashkil qila turib, maktab rahbarlari nazoratning barcha obyektlari, yo’nalishlari to’g’risida aniq, puxta tasavvurga ega bo’lishlari lozim. Taxminan quyidagicha: o’quv rejasidan ayrim fanlari o’qitish ahvoli; dastur materiallarini o’zlashtirish darajasining davlat talablariga (davlat ta’lim standartlariga) mosligi; pedagogik jamoaning iqtidorli va qobiliyatli o’quvchilar bilan ishlash tizimi; maktabda yuzaga kelgan, asosiy darajadan yuqori ma’lumot olishni ta’minlaydigan tizimning samaradorligi va rasionalligi (ixtiyoriy fanlar fakultativlar, maxsus kurslar va boshqalar); sust o’zlashtiradigan o’quvchilar bilan ishlash tizimi samaradorligi; pedagogik jamoaning majburiy tayanch va umumiy ta’limni ta’minlash bo’yicha ishlari; metodik ishlar; tarbiyaviy ishlar; maktab hujjatlarini yuritish; o’quv-moddiy bazadan foydalanish samaradorligi; kuni uzaytirilgan guruhlarda o’quv-tarbiya jarayonini tashkil qilish va boshqalar.
Davriy re6jalar asosidagi attestasiyalar orasida ish faoliyati natijalarini aniqlash, davlat attestasiyasiga puxta tayyorgarlik ko’rish maqsadida, ta’lim muassasalariga uz-o’zini attestasiyadan o’tkazish tavsiya etiladi. O’z-o’zini attestasiyadan o’tkazish maktab ma’muriyatidan puxta tayyorgarlik ko’rishni talab etadi. Tajribalar uz-o’zini attestasiyadan o’tkazishni ikki bosqichida tashkil etish maqsadga muvofiqligini ko’rsatmoqda. Birinchi bosqich davomida maktab ma’muriyatiga kuydagi masalalarni tahlil qilish lozim buladi:
- maktab o’quv-moddiy bazasini tavsifnomasi;
- o’quv-tarbiya jarayonining zarur vositalar, asbob-uskunalar va jihozlar bilan ta’minlanganligi xamda normativlarga mosligi (aniq holati, inventarizasiya aktlari);
- o’quv-tarbiya jarayonining, fan xonalarining uslubiy ta’minoti darajasi va ulardan foydalanish samaradorligi;
- byudjet mablag’lardan foydalanishning so’ngi uch yildagi ahvoli;
- byudjetdan tashqari mablag’larning mavjudligi;
- o’quv-tarbiya jarayonini kompyuterlashtirish bo’yicha olib borilayotgan ishlarning ahvoli va x.k.
Birinchi bosqichda, shuningdek, uz-o’zini attestasiya etish jarayonida tegishli tekshiruv ishlarini (nazorat ishlari, test sinovlari, anketalar va boshqalar) ishlab chiqish uchun mutaxassisliklardan iborat guruhlar tuziladi. Ta’kidlash joizki, bu maqsadlardan tuman (Shahar) xalq ta’lim bo’limlari ishlab chiqilgan materiallardan foydalanish lozim, ular bir nechta variantda bo’lsa, xulosalarning obyektivligi yuqori darajada buladi.
Ikkinchi bosqichda maktab direktori o’z-o’zini attestasiyadan o’tkazish uchun metod birlashmalar rahbarlari va a’zolaridan iborat komissiya tuzadi xamda uning tarkibini o’zining buyrug’i bilan tasdiqlaydi. Komissiya tarkibiga qo’shni maktablarning yuqori malakali mutaxassislarini jalb etish tavsiya etiladi.
Komissiya kuyidagi ishlarni amalga oshirishlari joiz:
1. Oldindan, bir necha variantda tayyorlangan xamda konvertlarga solinib, muhrlangan materiallardan foydalangan xolda tekshiruv ishlarini o’tkazish. (xar bir sinfda kamida 4-5 tekshiruv ishlarini o’tkazish maqsadga muvofiqdir).
2. Darslarni kirib ko’rish va tahlil etish
3. Fakultativ, sinfdan tashqari mashg’ulotlari va tadbirlarni kuzatish.
4. Tarbiyaviy ishlar samaradorligini va boshqalarni aniqlash kerak buladi.
Maktab jamoasi uz faoliyatini obyektiv tarzda baholash uchun so’ngi uch yil ichida bo’lib utgan olimpiada yakunlari, bitiruv imtihonlari, oliy va o’rta o’quv yurtlariga kirish uchun topshirilgan test natijalari xamda boshqa ko’rsatkichlar tahlil etiladi.
Ma’lumot haqida shahodatnoma o’z-o’zini attestasiyadan o’tkazganda so’ng komissiya a’zolari tomonidan xulosalar yoziladi xamda o’quv-tarbiya jarayonini takomillashtirishga qaratilgan takliflar kiritiladi.
O’quv-tarbiya jarayonini baholashda reyting usuli xam keng qo’llanilmoqda. Miqdoriy ko’rsatkichlar asosida shaxsning sifat tavsifnomasini aniqlash jarayoni reyting deb ataladi.
Bundan tashqari maktab ichki boshqaruvida jiddiy muammolardan biri - maktab hujjatlarini yuritish ustidan nazoratni tashkil qilish. Maktab hujjatlari - maktab - ishlarining ko’zgusidir, ular uz ichiga quyidagilarni oladi: o’quv-pedagogik, moliya-xo’jalik va ish yuritish hujjatlari. O’quv-pedagogik hujjatlarining ayrimlari ustida to’xtalib utamiz. O’quvchilarning harakat daftari katta nazorat hujjati hisoblanib, maktabda 50 yil saqlanadi. Maktab direktori o’zgarganda akt bo’yicha yangi direktorga topshiriladi. Harakat daftarining yozuvlari o’quvchilar soni, harakati va ro’yxati to’g’risida, to’la, aniq ma’lumot beradi. Bu kitobdagi yozuvlarning to’g’riligiga maktab direktori javob beradi. Shuning uchun bu hujjatning to’g’ri yuritilishi o’quv yili davomida 3-4 marta tekshiriladi. Jumladan sinf jurnallari, kundaliklar, o’quvchilar daftarlarining nazorati xam maktab rahbarlari uchun o’quv-tarbiya ishlarini nazorat qilishning qulay va zarur usullaridan biri hisoblanadi.
Xullas,maktabda ishiga nazoratni kuchaytirish , pedagogik jamoa faoliyatini oqilona va to’g’ri tashkil etish, kelgusidagi muvaffaqiyatlarning garovidir.
Ichki boshqaruvning maqsadi, mazmuni va vazifalari.
Maktabda boshqaruv mehnati bilan shug’ullanuvchi kishilar (maktab direktori, direktorning o’quv-tarbiya va xo’jalik ishlari bo’yicha o’rinbosarlari, tarbiyaviy ishlar tashkilotchisi, uslubiy birlashma rahbarlari, kasaba uyushmasi tashkilotining raisi) boshqaruvchilik jamoasini tashkil etadi.
Maktabda boshqaruv tizimi asosan 2 ga bo’linadi.
Maktab rahbarlari va o’qituvchilar, tarbiyachilar, yoshlar tashkilotchisi, sinf rahbarlari, uslub birlashmalarning a’zolari, texnik xodimlar.
Boshqarish sohasidagi ijrochi xodimlarni xam 2 asosiy guruhga a) mutaxassislarga (o’qituvchi va tarbiyachilarga); b) texnik xodimlarga (laborant, farrosh, elektoromontyor, maktab qorovulli kabilarga) bo’lish mumkin. Maktabga o’qituvchi, tarbiyachi va texnik xodimlarni to’g’ri tashlash va ularni joy-joyiga kuyish maktab ichki boshqaruvidagi muhim masalalardan biridir. Maktab xodimlarining tanlash bobida kuyidagi qoidaga rioya qilish bu borada muhim ahamiyat kasb etadi. Maktab xodimlarini tanlashda ularning siyosiy bilimini, haloligini, ishni bilishini hisobga olish zarur.
Bu urinda ishning kO’zini bilish, ishchanlik, uyushqoqlikni ta’minlash boshqaruv apparati ishidagi asosiy vazifa ekanini anglash lozim.
Umumta’lim maktablarida boshqaruvchilarning boshqarish madaniyatini oshirish va uni demokratlashtirish hozirgi bozor iqtisodi davrining muhim talablaridan biridir. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, hozirgi islohotlar davridagi xo’jalikni boshqarish va unga rahbarlik qilish konstitutsiyaviy qoidalar, ilmiy aqidalar asosida olib boriladi. Maktabni boshqarish shakllari va usullari jumhuriyatimiz iqtisodiy taraqqiyotining xar bir bosqichida jamiyat hal qilishi lozim bo’lgan vazifalarga muvofiq o’zgarib, takomillashib borishi mumkin. Ammo jumhuriyatimiz iqtisodiy taraqqiyotining barcha bosqichlarida xam, Ayniqsa, hozirgi islohotlar davrida xam xalq ta’limi sohasining boshqarishning qoidalari va mazmuni u ahamiyatini saqlanib qaladi. Demak, maktab ichki boshqaruvchini to’g’ri tashkil qilish hozirgi davrning muhim talablaridan biridir. Biz ana shu boshqarish qoidalariga alohida to’xtalib utishni maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz.
Xalq ta’limi tizimi va maktabni boshqarishning eng muhim qoidasi - demokratiyalashdir. Bu aqida hozirgi mustaqillik davrida jamiyatni yanada demokratlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, xo’jaliklar boshqarish tizimining eng asosiy sharti bo’lgan demokratik qoidaning g’oyat maqbul shakllarini izlab topish bugungi muhim va dolzarb muammolardan biridir.
Boshqarishning ilmiyligi hozirgi bozor iqtisodi sharoitida ijtimoiy taraqqiyot qonunlarini tobora tolaroq bilib borish bilan belgilanadi.
Maktabda pedagogik mehnatni ilmiy asosida tashkil qilish muammosi ko’pincha darsda vaqtdan unumli foydalanishdan, sinfdan tashqari tadbirlardan va O’qituvchi-tarbiyachilarni ijtimoiy topshiriqlarni tartibga solishdan iborat deb qaraladi.
Maktab direktori va pedagoglar jamoasi.
Maktab direktori maktabning asosiy rahbari va pedagoglar jamoasining yetakchisi hisoblanadi. Maktab direktori maktabda bulayotgan hamma ishlardan xabardor bo’lib turadi. Shuningdek, bu ishlarni tahlil qilish va natijasi haqida fikr yuritadi. Pedagoglar jamoasini yetakchisi hisoblangan maktab direktori jamoada o’rtaga quyilgan xar qanday muammoni hal qilish yo’llarini axtaradi.
Maktabga rahbarlik qilishning eng muhim tomoni o’quv-tarbiya ishlarini nazorat qilishdir. Direktor va o’rinbosarlarining o’quvchining ishini sistemali nazorat qilish, uning mas’uliyatini oshiradi, ishdagi afzalliklarni yanada rivojlantirishga ko’maqlashada, ilg’or tajriba tuplashga yordam beradi.
Direktor va o’rinbosarlari bolalar bilan olib boriladigan o’quv va sinfdan tashqari ishlarning barcha formalariga rahbarlik qiladilar va tekshirib turadilar.
Direktorning tashkilotchilik ishidagi yetakchilik roli barcha pedagoglarni o’quvchilar va ota-onalar jamoalarini boshqarish ishiga jalb qilish, ularning kuch g’ayratini jamoa fikrlari va ishga muvofiqlashtirish, ularni ijodiy faoliyat jarayoniga tortish, alohida bo’g’inlar o’rtasida aloqaning ta’sirchan sistemasini yaratish xar qanday jamoada xam mavjud bo’lgan barcha rezervlarni harakatga keltirish, tashabbusni butun choralar bilan rag’batlantirish haqiqiy mehnat musobaqasi ruxini qullab quvvatlash, ma’naviy qadriyatlarni jamlash, sistemaning ahvolini mumkin kadar oldindan kura bilish va uning modelini yaratish, faoliyat natijalarini oldindan aytib berish va pedagogik faoliyatning keng muhim masalalari yuzasidan umum maktab jamoasi a’zolariga yo’l-yo’riqlar berishdan iborat.
Bularning barchasi rahbarning chuqur nazariy bilim, tashkilotchilik qobiliyatini, keng qulamda fikrlay olish, jamoada muayyan psixologik kayfiyat qulay axloqiy psixologik muhit yaratishni talab qiladi.
Pedagoglar jamoasining jamoat tashkilotlari va boshqaruvning kollegiya organlari tarkibiga pedagoglar kengashi, o’qituvchilar va sinf rahbarlari metod birlashmalari, ota-onalar komiteti kiradi.
Direktor va uning o’rinbosarlarining vazifalari.
Ishlarni rejali olib borish direktorga asosiy e’tiborni maktabga rahbarlik qilishda kuratish, kollektivning barcha xodimlarini o’quvchilar ta’lim-tarbiyasining aktual masalalarini hal qilishga maktabning barcha xodimlari mehnatni maqsadiga muvofiq tashkil etishga maktabning ish rejasini uyg’unlashtirishga yordam beradi. Ilmiylik prinsipi xalq maorifining barcha ishlarni jamoat taraqqiyotining obyektiv qonunlari asosida, fan, madaniyat, san’at muvaffaqiyatlarini pedagogika, psixologiya, gigiyena, o’quv predmetlarining o’qitish metodikalari va fan sohalaridagi hozirgi zamon Tadqiqotlarini hisobga olgan xolda tashkil etadi.
Maktab rahbarlari va barcha o’qituvchilar oldida turgan eng muhim vazifalaridan biri umumiy majburiy ta’lim haqidagi qonuni bajarilishidir.
Direktor maktabga bevosita rahbarlik qiladi. Uning faoliyati maktab jamoasi bilan belgilanadi. Maktab direktori ma’naviyatligiga pedagogik, psixologik yetukligi, madaniyatliligi, siyosiy, so’zamolligi, chaqqonligi, uddaburonligi va shu kabi umuminsoniy shaxsiy xislatlarga ega bo’lishi kerak. U maktab ishlarini tashkil etishning nazariy va amaliyotini, maktabning o’quv rejasi va o’quv predmetlarining dars turlarini juda yaxshi bilishi, o’qituvchilarga nisbatan nazokat va talabchan, didli va prinsipial tashabbuskor ijobiy tajribani kura biladigan kamchiliklarni mohirlik bilan oldini olish yosh o’qituvchilardan yordamini ayamaydigan kishi bo’lishi lozim.
Maktab direktori kadrlarni to’g’ri tanlash va joy-joyiga kuyishni ta’minlaydi, xodimlarni malakasini oshirish uchun zarur sharoitlarni yaratadi. O’quvchilar bilimini sifati sinfdan va maktabdan tashqari ishlarni mazmuni va tashkil etishi ustidan nazorat qiladi:
O’quvchilarning mehnat tarbiyasi va ularni kasbga yo’llash ishlarini tashkil etadi. O’quvchilar uz-o’zini boshqarish organlarining ishini yo’naltiradi, maktab tashkilotlari ishga yordam beradi. Maktabning ota-onalar va jamoatchilik bilan olib boradigan ishini tashkil etadi. Maktab xodimlari orasida vazifalarni taqsimlaydi, ularning bajarishini kuzatadi: Maktab ishi haqida hisobot beradi; eng yaxshi o’quvchilarni mukofotga tadbiq etadi.
Direktorning o’quv tarbiya ishlari bo’yicha o’rinbosarlari o’quv tarbiya jarayoni to’g’ri tashkil etishni o’quv dasturlarining bajarilishi o’qitish va o’quvchilar bilimining sifati uchun javob beradi. Maktab o’quv tarbiyaga tarbiya qiladi. O’quvchilarni tarbiyaga keltiradi. Maktabda tarbiya va metodik ishlarni tashkil etadi: dars jadvallari va maktab o’quv tarbiya ishlarining hisobotini tuzadi.
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkilotchisi sinfdan va maktabdan tashqari ishlarni, o’quvchilarning ijtimoiy foydali mehnatini tashkil etadi, sinf rahbari O’qituvchilar otalik ta’limotlar to’garak raxbarlariga tarbiya ishlarini tashkil etishda yordam beradi: direktorning o’quv ishlari bo’yicha o’rinbosari sinf rahbarlari yetakchi ota-onalar komitet maktab aktivlari bilan birgalikda tarbiyaviy ishlarning kompleks ishlarini rejasini ishlab chiqarish. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar tashkilotchisi maktab direktorini o’rinbosari xususida ish olib boradi.
Yetakchi aktivlar faoliyatiga rahbarlik qiladi. Maktabda sinflarni komplektli haqidagi masala eng muhim masaladir. Sinflarni komplektlashda bolalarning tayyorgarlik darajasi, ishi turar joyi bir-biriga yaqin turadigan bolalar bir sinfga yoziladi. O’g’il va qiz bolalarning miqdori teng bo’lishiga katta ahamiyat berish lozim.
Maktabga rahbarlik qilishning eng muhim tomoni o’quv tarbiya ishlarini nazorat qilish va tekshirish, direktor va o’rinbosarlarini o’qituvchi ishini sistemali nazorat qilish uning mas’uliyatini oshiradi. Maktab rahbarlarini kamchiliklarini uz vaqtida aniqlash va tuzatish ishdagi afzalliklarini yanada rivojlantirishga ko’maklashadi. Yetuk tajriba to’plam va uni tarqatishga yordam beradi. Maktab praktikasida maktab ichki nazoratining bir-necha formalari o’qituvchilarning darslarga kirish kontrol yozma ishlari olish sinf xonalarini, daftarlarini, kundaliklarini tekshirish va bajarish direktor va o’quv ishlari o’rinbosari darslarga sistemali rejali va maqsadga muvofiq kirib turish lozim. Maktabda ta’lim tarbiya ishlarini yagona reja asosida tashkil qilish va olib borish to’g’ri boshqaruv uslubning ajralmas qismidir. Xar bir boshqaruv jamoasi faoliyatida muayyan tizimi bo’lishi shart. Chunki aniq sharoit holat va vaziyatni kuchayishi butun maktab jamoasi oldida turgan vazifalar bilan bog’liqdir.
Shuningdek bu maktabda tartib intizomni yo’lga kuyishda alohida ahamiyat kasb etadi. Umumiy ta’lim maktablari uchun shartli ravishda qabul qilingan ish rejalari mavjud. Ular quyidagicha:
1. Maktabning ma’lum istiqboli davriga mo’ljallab 5 yillik uchun tuziladigan ish rejasi. Buni maktabni istiqbolli ish rejasi deb ataladi.
Bunda maktabning ma’lum davridagi o’quv moddiy va texnika bazasi maktab qurilishi o’quvchi va o’qituvchilar soni, sinflar soni o’quv kabinetlarining soni kabilar turli raqamlar asosida ko’rsatiladi.
2. Maktabning bir o’quv yiliga mo’ljallab tuziladigan ish rejasi mazkur reja maktabning istiqbol ish rejasining shu o’quv yiliga tegishli olgan xolda tuzilgan. Maktabning bir o’quv yiliga mo’ljallangan ish rejasini maktab ish turlari asosida ishlanadi.
3. Maktabning joriy ish rejasi mazkur reja maktabning bir o’quv yiliga mo’ljallab tuzilgan ish rejasi asosida ishlanadi. Bu reja turkumiga maktab direktori va o’rinbosarlarning bir o’quv yiliga mo’ljallab tuzadigan ish rejalari maktabda fanlar bo’yicha tashkil etilgan metodik birlashmalarning ish rejalari.
- Sinf rahbarlarining ish rejalari.
- Fan to’garaklari va uni uzaytirilgan gruppa rahbarlarining ish rejalari.
- Maktab kutubxonasining ish rejalari-maktab ustaxonasining ish rejalari.
- Maktab ota-ona komitetining ish rejalari:
- Maktab vrach va hamshira ish rejasi.
- Xar bir boshlang’ich va fan o’qituvchisining kundalik darsini o’tkazish rejasi kabi rejalar maktabning joriy rejalar to’zishdan urin oladi.
Rejani to’g’ri to’zish bilan ish bitmaydi. Ishning muvaffaqiyatli shu rejani qanday usulda amalga oshirishda unga belgilangan tadbirlarni hayotga tadbiq etishi mahoratiga ko’p jihatdan bog’liqdir. Maktab rejasini amalga oshirishda kuyidagilar muhim ahamiyat kasb etadi.
1. Yuqori tashkilotlari xalq ta’lim bo’limlari va maktabga yaqin bo’lgan turli muassasalar bilan mustahkam aloqa o’rnatilganligi;
2. Boshqarish va rahbarlik ishiga bilimdon, uta halol, ishbilarmon va yaxshi majburiy qobiliyatga ega bo’lgan pedagog xodimlar jalb etilganligi.
3. Kadrlar o’rtasida ish taqsimotining to’g’ri tashkil etilganligi;
4. Rahbarlar xodimlardan tortib eng kuyi ijarasigacha umumiy rejadan kelib chiqadigan shaxsiy, joriy ish rejasini to’zib shu asosida yuritish.
Maktab kengashi-ta’lim va tarbiya ishlariga rahbarlikning yuqori organi. Maktab kengashi tarkibiga-direktor, uning o’rinbosarlari, o’qituvchilar, tarbiyachilar vrachlar, kutubxonachilar, bosh yetakchi, ota-onalar kengashining raislari kiradi.
Maktab kengashi qabul qilgan ayrim qarorlar maktab uchun xam, direktor uchun xam majburiy hisoblanadi. O’quvchilarni sinfdan-sinfga ko’chirish, to’garaklar, studiyalar, klub va o’quvchilar birlashmalari rejalarini muhokama qiladi, rag’batlantirish va jazolash, o’rta maktabni tugatganligini haqida shahodatnoma berish masalalari, maktabdan chiqarish haqidagi qarorlarni qarab chiqadi.
Maktablarda o’qituvchilarning metod birlashmalari tashkil etiladi bu birlashmalar o’qituvchiga o’zining g’oyaviy, nazariy darajasini oshirish bolalarga ta’lim-tarbiya berish, yanada takomillashtirilgan metodlari va usullarini eng yaxshi o’qituvchilar va tarbiyachilarning tajribalarini egallab olish, fan yutuqlari, psixologiya, pedagogika va metodika, ilmiy ommabop adabiyotlar tanishtirib, borishga da’vat etilgandir.
Metod birlashmalarning a’zolari o’quv materialini birgalikda rejalashtiradilar, nazorat ish natijalarini tahlil qiladilar.
Maktab direktori, partiya va kasaba uyushmasi tashkilotlarining eng muhim vazifalaridan biri, o’qitishning ma’naviy darajasini, o’qituvchilarning pedagogik mahoratini oshirib borish, o’quvchilarning mustaqil bilim olishlari uchun sharoit yaratishni ta’minlashdan iborat.
Maktab rejasida o’qituvchilarning malakasini oshirishning kuyidagi turli shakllari nazarda tutilishi lozim. Metodik seminarlar va predmet komissiyalarining ishlari, yosh o’qituvchilarga yordam berish, mustaqil bilim olish uchun sharoit yaratish, ilg’or tajribani umumlashtirish va joriy qilish.
Malaka oshirish bilan o’qituvchilarning malakasini oshirish institutlari va markazlar shug’ullanadi.
Maktabni pedagogik kadrlar bilan ta’minlash.
Inson paydo bo’libdiki, tarbiya jarayoni mavjud, tarbiya paydo bo’lgan vaqtdan beri pedagogik faoliyati uzluksiz davom etib kelmoqda. O’qituvchilar, tarbiyachilik kasbi barcha ijtimoiy tuzumlarda sharafli xamda uta mas’uliyatli kiyin va murakkab kasb hisoblangan.
Mustaqil O’zbekistonimizda uzluksiz ta’lim tizimini isloh qilishni, yangi ta’lim standartlari asosida ta’lim va tarbiya jarayonini qayta tashkil etishga kirishilgan hozirgi kunda o’qituvchi faoliyatiga, uning pedagogik mahoratiga alohida e’tibor berilmoqda.
Mamlakatimizda kadrlar tayyorlash milliy dasturini bosqichma-bosqich muvaffaqiyatli amalga oshirish ko’p jihatdan o’qituvchi faoliyatiga, uning kasbiy nufuzini oshirishga bog’liqdir. Shunday ekan, sog’lom, xar tomonlama barkamol avlodni yetishtirish uzluksiz ta’lim tizimida mehnat qilayotgan pedagogning saviyasiga, tayyorgarligiga va fidoyiligiga, yosh avlodni o’qitish va tarbiyalash ishiga bo’lgan munosabatiga bog’liqdir. O’qituvchi jamiyatning ijtimoiyi topshirig’ini bajaradi, shunday ekan, xar tomonlama yetuk mutaxassislarni tayyorlashda o’qituvchi muayyan ijtimoiy- siyosiy, pedagogik va shaxsiy talablarga javob berishi lozim. Shunday ekan, o’qituvchi mustaqillik g’oyasiga e’tiqodi, xar tomonlama rivojlangan ilmiy tafakkuri, kasbiga tegishli ma’lumoti, ya’ni uz fanining chuqur bilimdoni, pedagogik muloqot ustasi, pedagogik-psixologik va uslubiy bilim va malakalarini egallagan bo’lishi xamda turli pedagogik vaziyatlarni tezda sezishi, o’rganishi va baholay olishi. Pedagogik ta’sir ko’rsatishning eng maqbul usul va vositalarni tanlay olish qobiliyatiga ega bo’lishi lozim. U pedagogik jarayonini boshqarar ekan, pedagogik bilim va mahorat egasi bo’lishi lozim. Shundagina o’qituvchi pedagogik hodisalarning mohiyatini va dialektikasini, pedagogik mehnat metodi, kasb va texnologiyasini va professional pedagogik mahoratini egallay oladi.
Pedagogik bilim va mahorat egasi bo’lgan o’qituvchi avval, pedagogika fanining metodologik asoslarini, shaxs rivojlanishining qonuniyatlari va omillarini, kadrlar tayyorlash milliy dasturining mohiyati, maqsad va vazifalarini bilishi darkor.
Uzluksiz ta’lim tizimini amalga oshirish jarayonida yosh avlodni ko’ngildagidek o’qitish va tarbiyalash haqida gap borar ekan, bu g’oyat murakkab va ko’p qirrali vazifani faqat malakali pedagogik mahoratga ega bo’lgan o’qituvchi kadrlar bilan amalga oshirish mumkin. Shunday ekan, o’qituvchilik katta san’atdir.
Pedagogika mahorat tugma talant yoki nasldan-naslga utuvchi xususiyat emas, balki izlanish, ijodiy mehnat mahsulidir. Bu ko’p qirrali pedagogik faoliyat zaminida ijodiy mehnat yotadi. Shuning uchun xam pedagogik mahorat hamma o’qituvchilar uchun standart, ya’ni bir qolipdagi ish usuli emas, balki u xar bir o’qituvchining uz ustida ishlashi, ijodiy mehnati jarayonida tashkil topadi va rivojlanadi.
Dars berish san’atini egallashda o’qituvchi uyushtirilgan o’quv mashg’uloti, chuqur bilim berish vositasi bo’lishi bilan birga, mustaqil O’zbekistonning ravnaqi, ertangi kunga bo’lgan ishonch, xalqimizning aql-zakovati va mehnatining nimalarga qodirligi, jamiyatning munosib fuqarosi va quruvchisi bo’lish uchun nimalar qilish zarurligini ko’rsatuvchi ko’zgu bo’lib xizmat qiladi.
Yoshlarimiz uz murabbiylari darsidan xar jihatdan mamnun bo’lsinlar. Ular o’quv mashg’ulotdan so’ng olgan baholarni emas, balki bilim va malaka hosil qilinganliklarini, ma’naviy oziq olganliklarini his qilsinlar. Shundagina, mamlakatimizning kelajagi bo’lgan o’quvchi yoshlarimiz uz murabbiylarini nomini zo’r ehtirom, chuqur minnatdorchilik bilan tilga oladilar. Buning uchun xar bir o’qituvchi O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi Qonunida ko’rsatilgandek, uz fanlari bo’yicha tegishli ma’lumot egasi, yuksak kasbiy tayyorgarligi va yuqori axloqiy fazilat egasi bo’lishlari darkor.
Shundagina o’qituvchi «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» talablari darajasida ta’lim jarayonini tashkil qiladi va boshqaradi.
O’qituvchi, tarbiyachi kadrlarning malakasini oshirish va unga rahbarlik qilish. O’zining murakkabligi va ko’p qirraligi bilan ajralib turadigan kasblardan biri- o’qituvchilikdir. Pedagogik faoliyatining uta mas’uliyati va turli tumanligi mehnat obyekti- o’qituvchi shaxsning o’zgarib turish bilan izohlanadi.
Respublika Mustaqilligi sharoitida milliy maktabni tiklash davrida o’qituvchilik kasbi yanada oshadi. Zero ta’lim tarbiyani bosqichga ko’tarishda o’qituvchi hal qiluvchi shaxs hisoblanadi. O’qituvchilarni ta’lim-tarbiya masalalarini muvaffaqiyatli yechishga tayyorlashda malaka oshirish tizimi muhim urin egallaydi. Pedagogik xodimlar malakasini oshirish uzluksiz ta’lim tizimida asosiy bo’lganlardan biridir. U uzluksiz ta’limning bug’ini sifatida alohida nisbiy mustaqil pedagogik tizimni tashkil etadi.
Pedagogik tizim sifatida uning maqsadi, mazmuni, usul va vositalari, unda ishtirok etuvchilar: tashkil etuvchilar, dars beruvchilar, tinglovchilar faoliyati va muassasalar iqtisodiy asosi xamda natijadan iboratdir. Modomiki, malaka oshirish uzluksiz ta’lim va xalq maorifining alohida tizimi ekan, uning yuqoridagi belgilaridan kelib chiqib, o’quv jarayonini xam to’g’ri tashkil etish zarur. Eng avvalo malaka oshirish bu kattalar ta’limidir. Shuning uchun mutaxassis kattalarning ruhiy-pedagogik xususiyatlarini inobatga olish kerak. Hozir esa malaka oshirish instituti va markazlarida ko’pchilik holatlarda maktab o’qituvchilarini o’qitish muloqoti uslubiy asossiz ravishda malaka oshirish ta’limida belgilovchi ta’lim hisoblanadi. Bundan tashqari ta’lim jarayonida tinglovchilarning qiziqish ehtiyojlari va nisbiy tayyorgarlik darajasi hisobga olinmaydi. Shu bilan birga tinglovchilarning malaka oshirishdagi faoliyat, bilimi xam e’tibordan chetda qolmoqda. Buning oqibatida malaka oshirish tizimidagi o’quv jarayonini noaniq, o’rtamiyona, yalpi bo’lib aniq shaxsga yo’naltirilmaydi. Malaka oshirish kattalar ta’limi sifatida o’qitishning o’ziga xos xususiyati bilan ajralib turadi.
Malaka oshirish o’qituvchilar uchun juda foydali, zaruriy xamda shartli vazifa bo’lib hisoblanadi.
O’qituvchilar xar besh yildan keyin albatta uz bilim va malakasini oshirish va yangilash uchun o’qishga yuboriladilar. Bunda o’qituvchilar ta’lim sohasidagi o’zgarishlar, yangiliklar bilan tanishib, uz bilim tajribalariga qo’shimchalar kiritadilar. Malaka oshirishning yana bir ijobiy tomoni shundan iboratki, xar bir rayon, maktab, shahardan kelgan o’qituvchilar ommaviy pedagogik jamoa bilan uz tajribalarini almashib, do’stona pedagogik aloqalar o’rganishda muvaffaq buladilar.
|