nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Даре машгулоти - Мамаражаб тожиев камолиддин мамадалиев

Куйида, машгулотнинг таркибий кисмларининг хар бирини
таснифлаб, улар орасидаги алокадорликларни курсатиб беришга
харакат киламиз.
Куриб турганимиздек, мажмунинг марказида
«Укувчи ва та
лаба» деган халка жойлашган. Бунинг боиси шундаки.
бутун
таълим-тарбия тизими ва унда иштирок этувчи моддий ва маънавий
унсурларнинг ягона максади таълим олаётган инсонларда замон та-
лабига жавоб берадиган ижтимоий сифатларни шакллантиришдир.
Уз навбатида, талабаларнинг машгулот жараёнида катнашишлари
ва бир бутун деб номланган машгулотнинг таркибий кисми булиш-
ликлари учун, улар куйидаги сифатларга эга булишлари керак.
Биринчидан, машгулотда катнашиш учун
келган кишилар узларига
билим олишликни максад килиб олишлари шарт. Шу билан бир
каторда машгулотда катнашувчи укувчи ва талабалар сараланган
булиши лозим. Бу Узбекистонда кабул килинган «Кадрлар тайёр
лаш Миллий дастури»да кайд килинган. Бошка барча хорижий
мамлакатларда у аллакачон амалда. Бу дегани, синфда ва аудито-
рияда
йигилганлар ёши жихатидан,
фан турларига кизикиши ва
ишчи тили хамда иктидорлари томонидан бир булишлари максадга
мувофикдир. Ундан ташкари, тарбияланувчиларнинг жисмоний,
рухий ва аклий ривожланиш даражаси хам бир-бирига якин булиши
машгулотнинг самарадорлигини янада оширади.
Укув машгулотининг иккинчи таркибий кисмларидан бири, бу
Математик анализ - Мамаражаб тожиев камолиддин мамадалиев

Функциялар назарияси
: тупламнинг куввати: санокли чунлам
дар на
уларнинг хоссалари; континуум кувватли тупламлар; сонлар
укидаги очик ва ёпик тупламлар тузилиш и;
узгариши чегаралаш ап
функциялар; узлуксиз чизиклар; тугриланувчи чизиклар; Жордан
улчови; чизикли тупламлар учун Лебег улчови, унинг хоссалари;
улчовли функциялар; Риман интеграли; Лебег теоремаси. Стильгес
мптеграли; Лебег интеграли. Риман ва Лебег ингегралларини
мккослаш : комплекс узгарувчининг функцияси. унинг лимити ва
узлуксизлиги; хосила ва дифф еренциалланувчанлик шарти; кон-
форм
акслантириш туш унчаси;
курсаткичли, логарифмик
ва
I ригонометрик функциялар ва уларнинг хоссалари; интеграл ва
унинг хоссалари; Коши теоремаси. Кош ининг интеграл формуласи;
даражали каторлар; аналитик функциями Тейлор каторига ёйиш,
Поран катори; бутун ва мероморф функциялар; чегирмалар ва
уларни хисоблаш.
Бешинчи кичик модул - Мамаражаб тожиев камолиддин мамадалиев

Бундан таш кари аник индуктив йул оркали туш унчаларни кири-
тиш ж араёнида муаммоли вазиятлар ,\осил булади, бунинг нати
ж асида укувчиларда мустакил фикрлаш кобилиятлари ш аклланади.
Ф икрим изнинг далили сиф атида 6-синфда ургатиладиган «П арал-
лел тугри чизиклар» туш унчасини аник-индуктив метод оркали
киритиш усулини куриб утайлик.
У рган и ш
ж а р а ён и н и н г
бо ск и ч л а р и
Т у ш у н ч а ш ак л л а-
и ш ш ш и н г п си х о
л о г и к б о ск и ч л а р и
У р га н и л а ёт га н
т у ш у н ч а н и н г
а н и к м одели
1. Параллел тугри
чизиклар туш унча-
сига мое келувчи
мисолларни кундалик
хаётимиздан олиш
Сезиш ва идрок
килиш
Чизгичнинг икки киргогидаги
чизиклар.
Досканинг
карама-
карши томонларидаги чизиклар
2. Ана шу тушунчани
ифодаловчи асосий ва
Moddiy balans - Tasdiqlayman

Moddiy balans. Bitta apparatli bug’latish qurilmasining moddiy balansi:
Gb – eritmaning boshlang’ich miqdori;
Gox – eritmaning oxirgi miqdori;
ω – erituvchining (ikkilamchi bug’ning) miqdori.
Eritma tarkibida bo’lgan quruq moddaga nisbatan moddiy balans quyidagicha yoziladi:
Xb, Xox – eritmaning boshlang’ich va oxirgi konsentratsiyalari.
Bunda yuqorida berilgan tenglamalar yordamida apparatning shu unumi topiladi.
Quyuqlashtirilgan eritma bo’yicha:
Bug’latilayotgan suv bo’yicha:
Issiqlik balansi. Issiqlik balansini hisoblash uchun quyidagi belgilarni qabul qilamiz:
D – isituvchi bug’ning sarfi;
Ii – isistuvchi bug’ning entalpiyasi;
I – ikkilamchi bug’ning entalpiyasi;
ib = Cbtb – dastlabki eritmaning entalpiyasi;
ik = Cktk – quyuqlashtirilgan eritmaning entalpiyasi;
i/ = C/θ – isituvchi bug’ kondensatining entalpiyasi;
Cb, Ck, C/ – dastlabki va quyuqlashgan eritma hamda kondensatning o’rtacha solishtirma issiqlik sig’imlari;
tb, tk, θ – dastlabki quyuqlashgan eritma va isituvchi bug’ning to’yinish temperaturalari.
Issiqlikning kirishi (dastlabki eritma bilan) Gb, ib;
isituvchi bug’ bilan DIi;
Issiqlikning sarflanishi (quyuqlashgan eritma bilan) Gq, iq;
Ikkilamchi bug’ bilan ωI;
Isituvchi bug’ning kondensati bilan D·i;
Quyuqlashtirish issiqligi Qkons;
Atrof – muhitga yo’qotilgan issiqlik Qy;
Issiqlik balasi quyidagicha ifodalanadi:
Dastlabki eritma quyuqlashgan eritma va bug’latilishi lozim bo’lgan suv aralashmasidan iborat hamda dastlabki eritmaning issiqlik sig’imi temperaturasi tb bilan tq intervalda o’zgarmay qoladi deb olamiz. Bunda issiqlik balansi quyidagicha:
bu yerda C’’ – temperature 00C dan tk gacha o’zgargan paytdagi suvning o’rtacha issiqlik sig’imi.
tb, ik, i’ va GkCk larning qiymatlarini asosiy tenglamaga qo’yib quyidagi ifodani olamiz:
Bu tenglamadan bug’latish apparatiga vaqt birligi ichida isituvchi bug’ bilan kiritilgan issiqlik miqdorini aniqlaymiz:
Bu tenglamaning o’ng tomonidagi birinchi qismi dastlabki eritmani qaynash temperaturasigacha isitish uchun sarf bo’lgan issiqlik miqdorini, ikkinchi qismi esa eritmadan suvning bug’lanishi uchun sarf bo’lgan issiqlik miqdorini belgilaydi.
Eritmani quyuqlashtirish paytidagi issiqlik effekti Qkons bilan ifodalanadi. Quyuqlashtirish jarayonida issiqlikning yutilishi yoki chiqishi sodir bo’ladi. Agar Qkons ning miqdori ancha katta bo’lsa, u hisobga olinadi, kam bo’lsa hisobga olinmaydi.
Isituvchi bug’ning sarfi:
Agar eritma avval qaynash temperaturasigacha isitilib, so’ngra bug’latish apparatiga berilsa, tb=tk bo’ladi. Qkons va Qy ning miqdori hisobga olinmasa, unda 1 kg suvning bug’latish uchun kerak bo’lgan isituvchi bug’ning nazariy sarfini topish mumkin:
bu yerda:
Ig – C’θ=r’ – isituvchi bug’ning kondensatsiyalanish issiqligi,
I – C’’tq = r – qaynab turgan eritmalardan suvning bug’lanish issiqligi (taxminan r = r’ deb olinishi mumkin).
|
Savol: Jadvallar bilan ishlash qanday amalga oshiriladi? Tablitsa

Turli matematik va kimyoviy simvollar bilan ishlash
Matematik yoki kimyoviy formulalarni yozish uchun “Vstavka”
menyusiga
kirib, “Simvol” bandi tanlanadi va “sichqoncha” tugmachasi bosiladi. Natijada
“Simvol”lar ekrani paydo bo’ladi. Kerakli simvol Ko’rsatkich
orqali tanlanadi va
matnda lozim joyga ko’rsatkich keltirib, “Vstavit” tugmasi bosiladi.
Matematik formula va munosabatlarni yozishda uskunalar qatoridagi
a
belgidan foydalanish maqsadga muvofiq. Mazkur belgi ustuniga Ko’rsatkich keltirilib,
“sichqoncha”ning chap tugmachasi bosiladi. Natijada ekran paydo bo’ladi
va kerakli
matematik (fizik, kimyoviy va xokazo) formulalarni osonlikcha kiritish mumkin.
Matn kiritilgach odatda uni chop etishlan oldan ko’zdan kechirish maqsadga
muvofiq. Buning uchun “Fayl” buyruqlar to’plamidan “Predvaritelno`y prosmotr”
yoki o’nga mos keluvchi uskunalar panelidan “Oyna” uskunasi ustiga Ko’rsatkichni
olib kelib, “sichqoncha”ning tugmachasi bosish lozim.
Uskunalar panelida yana bir qator uskuna belgilari joylashgan. Ular
yordamida foydalanuvchi bosh menyuga
kirmasdan matnni tahrir qilish, uni ko’zdan
kechirish, chop qilish,
xotarada saqlash, matn qismini qirqib olish,
qirqilgan qismini
boshqa joyga nushalash, elektron jadvallar to’zish, matn shiriftini almashtirish, turli xil
geometrik shakl va figuralarni chizish va shu kabi yana bir qator ishlar ko’lamini
bajarish mumkin.
Xulosa: Hozirgi kunda har bir soha mutaxasis uchun bu muharirir kerakli zarur
hisoblanadi. WORD muharirining
imkoniyatlari juda keng. Umumiy xulosa shuki,
hozirgi kunda bu muharrir kirmagan soha yo’q.
Nazorat savollari:
1.
Muharirir deganda nimani tushunasiz? Qanday muharrirlarni bilasiz?
2.
Boshlang’ich ma'lumotlar deganda nimani tushunasiz?
3.
WORD 2000ni ishga tushirish va undan chiqish qanday amalga oshiriladi?
4.
Matnlarni kiritish va saqlash jarayoni qanday amalga oshiriladi?
5.
Word menyusi bilan ishlash qanday amalga oshiriladi?
6.
Turli matematik va kimyoviy simvollar bilan ishlash qanday amalga oshiriladi?
7.
Microsoft Word matn muharriri to’g’risida nimalarni ayta olasiz? .
8.
Microsoft Wordni ishga tushirish qanday amalga oshiriladi?
9.
Hujjatlarni ko’rinishini o’rnatish rejimi vazifalari nimalardan ibrat?
10.
Piktogramma nima? U qanday vazifalarni amalga oshiradi?
11.
Simvollarni formatlash jarayonini tushuntirib bering.
Nazorat uchun savollar - Tasdiqlayman

|
Tasdiqlayman
|
bet | 21/98 | Sana | 18.06.2021 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #15109 |
Nazorat uchun savollar
Davriy bug’latih jarayoni haqida tushuncha.
Birlamchi va ikkilamchi bug’ haqida tushuncha.
Vakuum ostida bug’latish jarayonini olib boorish.
Barqaror bo’lmagan eritmalarni konsentratsiyalash usullari.
Vakuum ostida bug’latish jarayonining kamchiligi.
Atmosfera bosimida bug’latish jarayoni.
Bir korpusli bug’latish qurilmasining tuzilishi.
Bir korpusli bug’latish qurilmasini moddiy balansi.
Bir korpusli bug’latish qurilmasini issiqlik balansi.
Bir korpusli bug’latish qurilmasini ish unumdorligi.
Bir korpusli bug’latish qurilmasining isitish yuzasini aniqlash.
Bir korpusli bug’latish qurilmasinida temperatura yo’qotilishini aniqlash.
Temperatura depressiyasi haqida tushuncha. N.Markaziy sirkulyatsion trubasi bo’lgan bug’latish apparatini ishlash prinsipi.
Sirkulyatsion trubasi bo’lmagan bug’latish apparatini ishlash prinsipi.
Amaliy mashg`ulotni chuqurlashtirish maqsadida aqliy hujum, klaster, elpig’ish usullari va 3x3 texnologiyalaridan foydalaniladi.
Adabiyotlar:
1. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, S.G. Zokirov “Kimyoviy texnologiya asosiy jarayon va qurilmalar” 2003 yil.
2. Z. Salimov, I.S. To`ychiyev “Ximiyaviy texnologiya protsesslari va apparatlari” 1987 yil.
3. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, P.R. Ismatullayev, S.G. Zokirov, U.V. Mannonov “Kimyo va oziq-ovqat sanoatlarining asosiy jarayon va qurilmalarining hisoblash va loyihalash” 2000 yil.
|
| |
axborotlashtirishning - Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish

Iqtisodiy
axborotlarni uzatish
har xil iqtisodiy ob'yektlarda
turlicha amalga
oshiriladi. Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimida axborotni yig’ish va ro’yxatdan
o’tkazish ko’pincha uni qayta ishlashdan ajratilgan holda olib boriladi. Ma'lumki,
axborotlarni yig’ish va uzatish ish joylarining o’zida amalga oshiriladi,
uni qayta
ishlash esa - hisob-kitob markazida olib boriladi.
Elektron jadvallar hayotning har xil sohasida uchraydigan, hisoblash va
iqtisodiy
masalalarni yechishda,
jumladan, berilganlarni tez o’zgartirib turuvchi masalalarni
tezkor
ravishda ishlab chiqishda, masalan, bank hujjatlari bilan ishlash kabi keng
ko’lamli masalalarni yechishda qo’llaniladigan o’ta quvvatli vosita hisoblanadi.
Isitish yuzasi - Tasdiqlayman

Isitish yuzasi. Uzluksiz ishlaydigan bug’latish apparatining isitish yuzasi issiqlik o’tkazishning asosiy tenglamasi orqali topiladi:
bu yerda:
Q – issiqlik sarfi;
K – issiqlik o’tkazish koeffitsienti;
Δt – temperaturalarning foydali farqi.
Temperaturaning yo’qotilishi. Bug’latish apparatlarida temperaturaning yo’qotilishi natijasida isituvchi bug’ va bug’latilayotgan eritma temperaturalari o’rtasidagi farq kamayadi. Temperaturalarning yo’qotilishi Δ temperatura depressiyasi ∆', gidrostatik depressiya ∆" va gidravlik depressiya ∆"' lardan tashkil topgan bo’ladi:
Temperatura depressiyasi deb bir xil bosimda olingan eirtma qaynash temperaturasi bilan toza erituvchi qaynash temperaturasi o’rtasidagi farqqa aytiladi. ∆' odatda atmosfera bosimida topilgan bo’ladi. Boshqa bosimlardagi suyultirilgan eritmalar uchun ∆' ning qiymatini I.A.Tishenko tenglamasi orqali topish mumkin:
bu yerda:
∆΄atm – atmosfera bosimidagi temperatura depressiyasi, 0C;
T – toza erituvchining berilgan bosimdagi qaynash temperaturasi, K;
r – toza erituvchining berilgan bosimdagi bug’lanish issiqligi, kJ/kg.
Gidrostatik effekt ta’sirida eritma qaynash temperaturasining ortish jarayoni gidrostatik depressiya deb ataladi.
Gidravlik qarshiliklar ta’sirida eritma temperaturasining ortish jarayoni gidravlik depressiya deb yuritiladi.
Temperatura va gidrostatik depressiyalarni hisobga olgan holda eritmaning qaynash temperaturasini quyidagicha aniqlash mumkin:
bu yerda: T' – ikkilamchi bug’ temperaturasi.
Masala
Davriy ishlaydigan, isitish yuzasi 49 m2 ga teng bo’lgan vakuum bug’latgich apparati 20 tonna kuchsiz eritma bilan to’ldiriladi. Eritmaning boshlang’ich konsentratsiyasi Xb = 5 %, boshlang’ich temperaturasi esa Tb =20 0C eritmaning oxirgi konsentratsiyasi Xox = 50 %. 1-jadvaldagi eritmaning qaynash temperaturasi va apparatdagi issiqlik berish koeffitsienti konsentratsiyaga bog’liqligi keltirilgan.
1-jadval
Konsentratsiya X,
|
5
|
10
|
20
|
30
|
40
|
50
|
Qaynash temperaturasi, 0C (tqay=tto’y+∆tg)
|
55
|
56
|
60
|
67
|
76
|
95
|
Qaynash temperaturasida issiqlik koef-ti K, Vt/m2K
|
2150
|
1740
|
1130
|
740
|
490
|
280
|
Apparatdagi absolyut bosim 0,15 kgk/sm2, bunga esa tto’y = 53,60C to’g’ri keladi. Kuchsiz eritmani qizdirish va qaynatish davriga to’g’ri kelgan issiqlik o’tkazish koeffitsienti K = 350 Vt/m2K ga teng. To’yingan bug’ning temperaturasi 1200C. Isituvchi bug’ning namligi 5% ga teng bo’lgan deb hisoblab uning sarfini hamda bug’latish jarayonining muddatini aniqlang.
|
Tayanch iboralar - Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish

Кo’rildi ______________
DАRSNING ТЕХNOLOGIК ХАRIТАSI
Fаn:
Informatiка va axborot texnologiyalari
Кurs:
I -кurs
Маshg'ulоt turi:
ма’ruza
Dаrsning tipi:
bахс - munozarali, muammoli, аralash, esse, klaster.
Мavzu:
Мa’ro’za № 9. Elektron jadvallar
Dаrsning маqsаdi:
Ta’limiy: Тalabalarga elektron
jadval va uning imkoniyatlari, turli hisob-kitob
ishlarini olib borishda uning ahamiyati hаqida to’liq tushuncha berish va ularning shu
sohadagi
bilimlarini
boyitish
va
mustahkamlash,
hamda
bu
bilimlarni
rеprоduкsiyalаsh. Маvzu bo’yicha talabalarning bilimlarini
tizimlashtirishni davom
ettirish;
Rivojlantiruvchi: Tahliliy tafakkur qilish, xulosalar qilish
vа takliflarni kiritish
mahoratini rivojlantirish, ko’mak beruvchi qo’shimcha
adabiyotlar bilan ishlash
mahorati va ko’nikmalarini shakllantirish;
Таrbiyaviy:Таlabalarni miliy istiqlol g’oyasi
ruhida tarbiyalash, milliy g’urur
tuyg’ularini singdirish;
Каsbiy: Таlabalar olgan nazariy bilimlarini amaliyotda qo’llay bilishlari, bilim,
ko’nikma va malaka hosil qilishlari darkor, ya’ni kasbiy
malakalarini oshirishdan
ibotat.
Jihozlar:
Informatika va axborot texnologiyalari faniga oid rangli so’ratlar.
Кo’rgazmali qurollar: Таlabalar tomonidan tayyorlangan plakatlar, boshqotirmalar,
tarqatma materiallar, testlar.
Техnik vositalar: коmp’yuter, vidioproektor, mul’timedia, disklar, kompakt disklar,
mikrofon.
(Savol:1.Diagrammaning qanday turlari mavjud ekan? 2. Sizning

varaq katakchalaridan iborat bo’lib, diagrammada ifodalangan alohida qiymatlar)
ko’rinishida ifodalaydi.
Ma'lumotlarning elementlari yo’l, chiziq, ustun, sektor, nuqta yoki boshqa
ko’rinishda tasvirlanishi mumkin.
Boshqacha qilib aytganda, bu shakllar
ma'lumot
markerlari
deb ataladi. Ishchi varag’ida bir satr yoki ustundani katakchalarni
ifodalovchi ma'lumotlar, elementlar yoki markerlar guruhi ma'lumotlar Qatorini tashkil
etadi. Diagrammalar har bir ma'lumotlar Qatori alohida rang bilan ajratiladi;
B) afsona – xoshiyasi va kaliti bo’lganmaxsus oyna bo’lib, ular diagrammada
ma'lumotlar Qatorini farqlash imkoniyatini beradi;
V) diagramma nomi – foydalanuvchi tomonidan diagramma yaratish uchun
berilib, ushbu diagrammalar qanday jarayon qurilayetganini ifoda etadi
.
Tanlangan ma'lumotlarni ko’rinishiga qarab, xajmi ikkita yoki uchta o’qqa ega
bo’ladigan diagrammalar mavjud. Ko’pchilik diagrammalar uchun ma'lumotlar Y uqi
(qiymatlar o’qi, masalan, o’zlashtirish foizi, o’girligi yoki rivojlanishi) X o’qi bo’ylab
joylashtiriladi.
Ko’pincha diagrammalarda X o’qi gorizontal, Yo’qi esa vertikal joylashadi.
Ba'zi hollardagina diagrammalar doirasimon va halqasimon bo’lib, ularda umuman o’q
bo’lmaydi. Chiziqli diagrammalarda o’qlar teskari joylashadi. Nuqtali diagrammalarda
esa qiymatlari ikki o’q bo’ylab joylashadi. Xajmi (fazoviy) diagrammalarda Z
(qiymatlar o’qi), X (kategoriyalar o’qi) va Y (ma'lumotlar o’qi) o’lari diagrammaning
asosini shakllantiradi.
G) Elak – ko’rish sohasi orqali o’qda belgilangan joyda keltiruvchi qo’shimcha
chiziqlar. «Elak» diagrammada ma'lumotlarni ko’rib chiqish va baholashni
yengillashtiradi.
Diagrammalarni joylashtirish.
farqi bormi? Bo’lsa shuni tushuntirib bering.)

Microsoft Excel fayli ishchi kitob deyiladi.
Excel yo’qlangach, avtomatik ravishda yangi ishchi kitobi hosil bo’ladi. Agar
Excel yo’qlangan bo’lsa, u holda uskunalar panelida mos keluvchi ishchi kitob hosil
qilish tugmasi yoki
Ctrl+N
tugmalari birgalikda bosiladi. Agar avval hosil qilingan
ishchi kitobini ochish kerak bo’lsa, uskunalar panelidagi mos keluvchi tugma yoki
suhbat usulida talabalar bilan savol – javob o’tkaziladi.)

|
suhbat usulida talabalar bilan savol – javob o’tkaziladi.)Bog'liq informatika va axborot texnologiyalari.suhbat usulida talabalar bilan savol – javob o’tkaziladi.)
4.
Excel tavsiyanoma bo’limlari tavsifi.
(Savol: Sohangizda jadval prosessoridan foydalanishingiz mumkin-mi? Bo’lsa
qanday hollarda bo’lishi mumkin?)
5. Diagramma va uning asosiy elementlari.
(
Uyga tоpshiriq:
Yaratilgan diagramma misolida formatlash jarayoni ko’rsatilsa,
maqsadga muvofiq bo’ladi).
Ishbilarmonlik o’yini o’tkaziladi.
Xulosa:
Eng keng qo’llaniladigan har bir soha mutaxasis uchun kerakli zarur
hisoblangan bu muharrir haqida to’liq ma'lumotga ega bo’lishimiz kerak. Hozirgi
kunda bu muharrir kirmagan soha yo’q. Bu muharrirni ishlata bilgan har bir soha
mutaxasis bir boylik egasi hisoblanadi.
Nаzоrаt sаvоllаri:
1.
Yangi yozuvning ro’yhati qanday qo’yiladi? Ro’yhatga yozuvni kiritish qanday
bajariladi? Ro’yhatdagi yozuv yo’qotiladi? Ro’yhatni saralash qanday amalga
oshiriladi?
2.
”Аvtofil’tr” nima uchun ishlatiladi? “Natija ”lar buyrug’’i nima uchun
ishlatiladi? EXCELda grafik va obektlardan foydalanish qanday amalgam oshiriladi?
3.
Matnli maydon qanday o’rganiladi? Matnli maydon bilan ishlash qoidalari
qanday? Excel dasturning diagrammalar haqida nimalar bilasiz? Excel dasturning
diagrrammalar yordamchisi haqida nima bilasiz?
Tayanch iboralar:
Jadval, electron jadval, grafik, ishchi kitob, ishchi varag’i, satr, ustun, katakcha,
sarlavha, menyu, fayl, oyna, saqlash, ma’lumot, jadvalli ma’lumot, diagramma sozlash,
grafikli, chiziqli, gistogrammali, nuqtali, halqasimon, diagrammani formatlash,
diagrammani joylashtirish, diagramma nomi, panel satri.
Uyga vazifa:
a) EXCEL da hujjatlarni chop etish va sozlash mavzusini o’qib konspektlashtirish,
berilgan amaliyot topshiriqlarni hafta davomida bajarib, keyingi darsda tahlil qilishga
tayyor bo’lishlari va yuqoridagi tayanch iboralarni alohida tutilgan daftarga javoblarini
yozib kelishlari kerak.
|
| |
Elektron jadvallar deb - Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish

|
Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirishBog'liq informatika va axborot texnologiyalari.Elektron jadvallar deb,
jadvalni qayta ishlash uchun mo’ljallangan ADPni
elektron jadvaliga aytiladi.
Jadvaldagi ma'lumotlar uchun ustun va Qatorlar kesishgan joydagi
katakchalarda saqlanadi. Bu katakchalarda sonlar, ramziy ma'lumotlar va formulalar
saqlanishi mumkin.
Hisoblash elektron jadvalining dastlabki dasturi 1979 yili Visicals
(Visiblencalculatrs – ko’rinib turuvchi kalkulyatr) nomi bilan Software Arts firmasida
yaratilgan. Bu dastur Apple II kompyuteri uchun ishlab chiqilgan va ko’p jihatdan
uning bozorda ommabopligi aniqlangan. 1981 yil IBM PS kompyuteri paydo bo’lishi
bilan bu tipdagi kompyuterlan uchun elektron jadvallar ishlab chiqila boshlandi.
Visicals va Supercals dasturlarining yangi ko’rinishlari paydo bo’ldi, shu bilan birga
Microsoft – Multiplan firmasining birinchi amaliy dasturi paydo bo’ldi va u elektron
jadvallar yangi avlodining yorqin yo’ldo’ziga aylandi.
Hisoblashlar natijalarini ko’rgazmaliroq tasvirlash uchun joylashtirilgan grafik
rejimlarining paydo bo’lishi bu elektron jadval rivojlanishining navbatdagi qadami
bo’ldi. 1983 yil LOTUS firmasining 1-2-3 paketlari chiqib, ko’tilgandan ham ziyodroq
muvaffakiyatga erishdi. Ammo 1997 yil Microsoft firmasi tomonidan Excel dasturi
taqdim etildi.
Bu dastur ixtiyoriy axborotni (matnlar, sonlar, sana va hoqazolarni) qayta ishlab
chiqish va saqlash imkonini beribgina qolmasdan, balki qiladigan ishingiz natijasini
bezash, ko’rgazmaliroq ko’rsatish va chop etish imkoniyatini beradi. Bunda WinWord
dasturidagi tahrirlash vositalaridan foydalanish mumkin. Excelning ommaviy
imkoniyatlarini o’zlashtirish qiyin emas, ammo dasturning murakkabligi va
imkoniyatlarining juda kengligi sababli, ular bilan tanishishi o’zoq vaqt davom etishi
mumkin, binobarin, aynan ish jarayonida uning yangi-yangi imkoniyatlarini ko’rish
mumkin.
(Munozarali savol: Qanday muharrirlarini bilasiz? Boshqa muharrirdan
|
| |
ифодаловчи асосий, хоссалар тупламига айтилади

кенг булган туш унчани тур туш унчаси деб ю ритилиш и мсихожн и и
фанидан маълум.
1-м исол. Акслантириш туш унчасини олайлик. 1>у гушунчадан
иккита. яъни кайтувчи ва кайтмайдиган акслантириш туш унчалари
келиб чикади. Бу ерда акслантириш туш унчаси кайтувчи на кайт-
майдиган акслантириш туш унчаларига нисбатан жинс туш унчаси.
кайтувчи ва кайтмайдиган акслантириш лар
эса акслантириш
туш унчасига нисбатан тур туш унчалари булади. Бу мулохазалардаи
жинс туш унчаси тур туш унчаларига нисбатан хджм жихатидан
кенг ва мазмун жихатидан тор туш унча экани куринади.
2 -м и сол. К упбурчак туш унчасини олайлик. Бу туш унчадан
иккита каварик ва ботик купбурчак туш унчалари келиб чикади.
К упбурчак туш унчаси бу туш унчаларига
нисбатан жинс туш унчаси
деб ю ритилади, чунки унинг хажми каварик ва ботик купбурчаклар
хаж мларидан каттадир. Каварик ва ботик купбурчаклар эса
купбурчак туш унчасига нисбатан
тур туш унчалари деб юритилади,
чунки улардан \а р бирининг хажми купбурчак туш унчасиниш
хаж мидан кичик. аммо мазмунлари купбурчак туш унчасиниш
мазмунидан катта.
Т у р т и н ч и к и ч и к модул — Таърифланадиган ва таърифланмай-
диган туш унчалар. М атематик туш унчаларни таърифлари
1) Таърифланадиган ва таърифланмайдиган математик т у
шунчалар нималардан иборат?
2) М атематик туш унчалар кандай усуллар оркали таъриф-
ланади?
Х,ар бир фанда булгани каби математика фанида хам таъриф
ланадиган ва таърифланмайдиган туш унчалар мавжуд.
М актаб
математика курсида, шартли равишда. таъриф ланмай
диган
энг
содда
туш унчалар
кабул
килинади.
Ж умладан,
ариф м етика курсида сон туш унчаси ва кушиш амали, геометрия
курсида эса текислик, нукта, масофа ва
тугри чизик туш унчалари
таъриф ланм айдиган туш унчалардир. Бу туш унчалар ёрдамида
бош ка математик туш унчалар таърифланади.
Таъриф деган сузнинг маъноси шундан иборатки, бунда кара*
лаётган туш унчаларни бош каларидан фарклашга. фанга киритилгпн
янги терм ин мазмунини ойдинлаш тириш га имкон берувчи манти*
кий усул туш унилади.
Математика таълим-тарбия жараёнини бир бутунлик, яъни

шсдиклаш тугрисида»ги 387-сонли буйруги билан тасдиклаш ни
М 10100 - «М атематика укитиш методикаси» таълим нуналнши
пуйича Д ТСда бакалаврларнинг тайёргарлик даражаси на зарурий
оилимлар м азм унигаталаблар куйилган[8].
М атематика таълим-тарбия жараёнини бир бутунлик, яъни
Иирик бир система сифатида караб, уни
таш кил килувчи ва узаро
ф\ икционал богликликда булган кисмларга ажратилган. Таълим
дастурлари буйича бакалаврларнинг билим, малака ва куникма-
нарига талаблар куйилган булиб, «М атематика укитиш методи-
каси» таълим йуналиши буйича
таълим дастурининг зарурий
мазмуни буйича куйидаги математика туркум ига кирувчи укув
фанлари киритилган. У нда
Умумкасбий фанлар буйича:
М атема-
ш ка укитиш методикаси.
Математика курсы буйича:
М атематик
анализ, Алгебра ва сонлар назарияси, Геометрия, Эхтимоллар
назарияси ва математик статистика.
Ихтисослик фанлари буйича:
М атематикадан мисол ва
масалалар ечиш методикаси, М атемати-
ка
11
и укитиш да инновацион технологиялар ва М атематика укитиш
жараёнини лойихалаш фанлари. Буларни бир бутун система деб
м саввур этиш мумкин.
М атематика туркум ига кирувчи укув фанлари мазмуни белги-
н;п
|1
ан.
Математика укитиш методикаси:
математика укитиш мето-
дикаси
предмети, фан сифатида унинг тараккиёти. Укув предмети
сифатида унинг максад ва мазмуни. Асосий дидактик принциплар.
Умумий урта таълим мактаблари, академик лицейлар ва касб-хунар
коллежларида математика таълими максади, мазмуни ва вазифа
лари. М атематика укитиш ни таш кил килиш услублари. М атематика
Укитишда илмий методлар (кузатиш ва таж риба, таккослаш ва ана-
Ю
1
ия,
анализ ва синтез, индукция, дедукция, умумлаш тириш , абст-
ракциялаш). М атематика укитиш воситалари. М атематика укитиш
методлари (муаммоли, эвристик,
дастурлаш ган, блокли, модулли).
Умумий урта таълим мактаблари, академик лицейлар ва касб-хунар
коллежларида математика курсида мантик тилининг элементлари.
Гаъриф, аксиома ва теоремаларнинг мантикий тузилиш и. Укунчи-
ларнинг
математик
тафаккурини
ривожлантириш
жараёнида
масалаларнинг ахамияти. М атематикадан синфдан таш кари шила
рпнинг структураси ва уни таш кил этиш методикаси. Алгебра, ма
к'м атик анализ, геометрия ва тригонометрия у к т и ш методикаси
пинг узига хослиги.
63
Математика тарихи:
математика
фани ривож ланиш ининг
асосий даврлари. М атематика фани ривож ланиш ида турли цивили
зация (кадим ий М иср, Рим империяси, Греция, Х,индистон, Хитой,
М арказий О сиё ва хоказо)ларнинг ахамияти. Бую к м атем атик
олим ларнинг хаёти ва ижоди.
У рта асрлардаги У рта Осиё математиклари: А л-Х оразмий, Ал-
Беруний, ибн Сино, У мар Хайём, Кархий ва бош калар. Таълим
сохасида математика курси мазмунли-м етодик
йуналиш ларининг
тарихий тараккиёти.
Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish - bet 72

not not d
(mantiqiy ko’paytuvchi)
(x>y/2)
(mantiqiy ko’paytuvchi)
d and (x=y) and b
(mantiqiy qo’shiluvchi)
(c or d) and (x=y) or not
(oddiy ifoda)
mantiqiy ifoda qiymatini hisoblash oddiydir
(Savol: Dasturlashtirishda bajariladigan harakatlar kontseptsiyasi nima uchun
ishlatiladi? O’zlashtirish operatori nima?)
Berilgan qiymatlarni va noma'lumlarni kiritish, chiqarish operatorlari
Kiritish operatori sifatida Paskal dasturlash tilida quyidagi operatorlar ishlatiladi:
READ(b
1
,b
2
,b
3
,.....b
n
);
READLN(b
1
,b
2
,b
3
,.....b
n
);
READLN;
bu yeda b
1
,b
2
,b
3
,.....b
n
- kiritiladigan o’zgaruvchilarning nomi;
Natijalarni chop etish operatori sifatida Paskal dasturlash tilida quyidagi
operatorlar ishlatiladi:
WRITE(c
1
,c
2
,c
3
,.....c
n
);
WRITELN(c
1
,c
2
,c
3
,.....c
n
);
WRITELN;
bu yeda c
1
,c
2
,c
3
,.....c
n
- natijalar chiqariladigan o’zgaruvchilarning nomi;
Butun tipli kattaliklarni qiymatlarini chiqarish uchun
write(c:m);
writeln(c:m);
operatorlari, haqiqiy tipdagi kattaliklarni o’zgaruvchilarni
qiymatlarini chop etish
uchun
write(c:m:n);
writeln(c:m:n);
tipli o’zgarmas yoki ifoda uchun ajratilgan joy uzunligi,
n - haqiqiy qismi uchun
ajratilgan joy uzunligi.
Masalan: 1.
5>
Foydalanilgan аdabiyotlar

б) WORD мuharririning imkoniyatlarini sanab bering….
А s о s i y q i s m:
1.
Кirish. Elektron jadvallarning yaratilishi
(Мunozarali savol: Qanday muharrirlarni bilasiz? Boshqa muharrirlardan
farqi bormi? Bo’lsa shuni tushuntirib bering.)
2. MICROSOFT EXCEL dasturini yo’qlash va ishni tugalash. Excel tavsiyanoma
bo’limlari tavsifi.Ish joyining asosiy elementlari.
(Мunozarali savol: EXCEL muharririni ishga tushirishni boshqa
muharrirdan farqi bormi? Bo’lsa shunitushuntirib bering.
3. Ish joyining asosiy elementlari.
(Savol:Ishchi kitob tushunchasini yetkazish uchun so’rovnoma tеst usuli va
Kristallanish markazlarining hosil bo’lishi

|
Kristallanish markazlarining hosil bo’lishi
|
bet | 88/98 | Sana | 18.06.2021 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #15109 |
Kristallanish markazlarining hosil bo’lishi. O’ta to’yingan yoki sovitilgan eritmalarda kristallanish markazlarini sun’iy ravishda hosil qilish mumkin. Masalan, eritmaga mayin dispers zarrachalar yoki “tomizg’i” qo’shish yo’li bilan yoki erkin, o’z – o’zidan hosil bo’ladi.
O’z – o’zidan kristallanish markazlarining hosil bo’lishiga induksion davr sababchi, chunki bu davrda kristallanish yuz bermaydi. Ushbu davrda kristallik asoslari eritma bilan harakatchan muvozanatda bo’ladi. Kristallik asoslar va eritma orasidagi harakatchan muvozanat buzilishi bilan yoppasiga kristallanish boshlanadi. Eritmani silkitish yoki aralashtirish va temperatura ortishi bilan kristall asoslari hosil bo’lish tezligi ko’payadi.
|
| |
Kristallanish – - Tasdiqlayman

Kristallanish – bu suyuq eritmalar tarkibidagi qattiq fazani kristall shaklida ajratib olish jarayonidir. Ushbu jarayonda suyuq fazadan moddaning qattiq fazaga o’tishi ro’y beradi.
Yuqorida keltirilgan jarayonlardan ko’rinib turibdiki, ularning hammasi uchun bir fazadan ikkinchisiga massa o’tishi yoki massa o’tkazish xos.
Moddaning bir fazadan ikkinchisiga, ajratib turuvchi yuza orqali o’tishi massa o’tkazish jarayoni deb ataladi.
Bir faza ichida, fazadan ajratib turuvchi yuza yoki ajratib turuvchi yuzidan fazaga moddaning o’tishiga massa berish jarayoni deyiladi.
|
Yechish.  

1 - Tasdiqlayman

Yechish.
1. Uchala qurilmalarda bug’lanayotgan erituvchining umumiy miqdori:
2. Har bir korpusga yuklamaning taqsimlanishi.
Nazariy taxlil va sanoatdagi ko’p yillik natijalar asosida, har bir korpusdagi ikkilamchi bug’ning miqdori quyidagicha ekanligi aniqlangan:
Har bir korpusda hosil bo’lgan ikkilamchi bug’ miqdorini hisoblaymiz:
1 korpusda
2 korpusda
3 korpusda
Jami 0,97 kg/sek
3. Korpuslar bo’yicha eritmaning konsentratsiyasi X1 ni hisoblash. Buning uchun birinchi korpusdan ikkinchisiga kirayotgan eritmaning miqdori.
konsentratsiyasi esa
I korpusdagi eritmani oxirgi konsentratsiyasi va II korpusdagi boshlang’ich konsentratsiyalar teng, ya’ni 15,2 %.
II korpusdan III ga kirayotgan eritmaning miqdori:
konsentratsiyasi esa
III korpusda chiqqan eritmaning miqdori:
konsentratsiyasi esa
4. Korpuslar bo’yicha isituvchi bug’ bosimini taqsimlanishi.
I korpus va barometrik kondensatorlardagi isituvchi bug’ bosimlarining farqi:
Dastlab, ushbu bosimlar farqini korpuslar o’rtasida barobar taqsimlaymiz, ya’ni
Bunda, korpuslardagi absolyut bosim quyidagicha taqsimlanadi:
|
Kristallanish statikasi va kinetikasi

Kristallanish statikasi va kinetikasi
Jarayon statikasi. Temperatura ortishi bilan qattiq moddalar eruvchanligi o’zgarishiga qarab “musbat” yoki “manfiy” eruvchanlikka ega bo’lishi mumkin.
Agar, temperatura o’sishi bilan moddalar eruvchanligi ortsa, unda “musbat”, Aksincha bo’lsa “manfiy” eruvchanlikli bo’ladi.
Ma’lum temperaturada qattiq faza bilan muvozanatda bo’lgan eritma to’yingan eritma deb nomlanadi. Bunday eritmalarda qattiq modda va eritma o’rtasida dinamik muvozanat holati mavjuddir.
Erigan modda konsentratsiyasi uning eruvchanligidan katta bo’lgan aralashma-larga o’ta to’yingan eritmalar deb nomlanadi. O’ta to’yingan eritmalar noturg’un bo’ladi va to’yingan holatga oson o’tadi. Bunday o’tish davrida o’ta to’yingan eritmalardan kristallar ajralib chiqadi.
Temperatura o’zgarishi bilan eritmalarda yuz beradigan o’zgarishlarni holat diagrammasi xarakterlaydi (13.1 – rasm).
Konsentratsiyasi lobil (o’zga-ruvchan) zonaga to’g’ri keladigan eritmalar juda tez kristallanadi. Metastabil zonaga oid konsentratsiyali eritmalar esa – nisbatan sekin kristallanadi, chunki jarayon tezligi eritma temperaturasi, issiqlikni ajratib olish yoki erituvchini bug’lanish tezligi, aralashtirish va boshqa omillarga bog’liq.
A
13.1–rasm. Eritmalar holat diagrammasi.
1-1 – eruvchanlik egri chizig’i;
2-2 – metastabil soha chegarasi;
A–labil (o’zgaruvchan) eritmalar zonasi; B–metastabil eritmalar zonasi; C–barqaror eritmalar zonasi.
gar, temperatura t2 dan t1 gacha o’zgarsa, eritmadan juda kam miqdorda krislallar ajralib chiqadi va u eritma konsentratsiyasi y2 - y0 o’zgari-shiga to’g’ri proporsionaldir.
O’zgarmas t2 temperaturada erituvchining bir qismi yo’qotilgan taqdirda, o’ta to’yingan eritma olishiga erishish mumkin. Bunda, konsen-tratsiyalar farqi yx"–y0 ga proporsional miqdorda kristallar hosil bo’ladi.
Demak, bunday eritmalar kristallanishi eritma temperaturasini pasaytirish yoki erituvchining bir qismini yo’qotish yo’li bilan o’tkazish mumkin.
Eritma eruvchanligining temperaturaga bog’liqligi juda katta bo’lsa, temperaturani kamaytirib kristallash optimal usulga to’g’ri keladi.
Agar, temperatura ortishi bilan moddalar eruvchanligi o’zgarmasa, unda erituvchining bir qismini yo’qotish usulida kristallash mumkin.
|
Jarayon kinetikasi - Tasdiqlayman

Jarayon kinetikasi. Eritmadan moddani qattiq fazaga o’tishi, erigan modda-larning chegaraviy qatlam orqali diffuziya usulida amalga oshadi. Kristallanish jarayonining tezligi chegaraviy qatlam orqali erigan modda diffuziyasi yoki kristall bilan modda qo’shilish tezligi yoki bir vaqtning o’zida ikkala omil bilan aniqlanishi mumkin.
Saxarozaning kristallanish jarayonini ko’rib chiqamiz. kristallar o’lchami o’sishi jarayonida ular δ qalinlikdagi o’ta to’yingan, metastabil eritma chegaraviy qatlami bilan o’ralgan bo’ladi. Ushbu o’ta to’yingan eritmadan ortiqcha saxaroza molekulalari tezda ajralib chiqadi va kristall yuzasiga yopishadi. Natijada, eritma yn konsentratsiyali holatiga o’tadi.
Lekin kristallarni ma’lum bir masofada o’rab turgan eritmada konsentratsiyasi yp bo’lgan o’ta to’yingan saxaroza saqlanib turadi.
Konsentratsiyalar farqi yp – yn bo’lgani uchun eritmaning chegaraviy qatlami orqali saxaroza diffuziya qiladi. Kristall qirralariga yaqinlashgach, saxaroza molekulalari kristallik panjaraga o’tadi, ya’ni fazaviy o’tish sodir bo’ladi. Shunday qilib, kristallar o’tish tezligi saxarozaning diffuziya va fazalarni ajratuvchi chegarada fazaviy o’tish tezliklari bilan belgilanadi. Agar, fazaviy o’tish tezligi saxarozaning diffuziya tezligidan yuqori bo’lsa, unda saxarozaning kristallanish jarayonini cheklovchi bosqichi bo’lib uning diffuziyasi hisoblanadi.
Saxaroza kristallarining o’tish tezligini ushbu tenglama yordamida ifodalash mumkin:
(13.1) (13.1)
bu yerda dM – vaqt birligida kristallangan modda miqdori; D – diffuziya koeffitsienti; F – kristallanish yuzasi; yp – o’ta to’yingan eritma hajmidagi modda konsentratsiyasi; yn – kristall sirti atrofidagi modda konsentratsiyasi (odatda eritma konsentratsiyasiga teng deb qabul qilinadi); δ – konsentratsiyasi yp dan yn gacha o’zgaradigan eritma chegaraviy qatlamining qalinligi.
(13.1) tenglamani integrallasak, ushbu ko’rinishga ega bo’lamiz:
Kristallanish tezligi esa:
(13.2)
Kristallar laminar rejimda o’ta to’yingan eritma bilan yuvilib turishini hisobga olsak, chegaraviy qatlam qalinligi ushbu ifodadan aniqlanadi:
(13.3)
bu yerda μ – to’yingan eritmaning dinamik qovushqoqligi; ν – kristallarning eritmadagi harakat tezligi. Stoks qonuniga binoan ν = 1/μ.
Eynshteyn nazariyasiga binoan diffuziya koeffitsientining absolyut temperatura T va qovushqoqlik μ ga bog’liqligi quyidagi funksiya bilan ifodalanadi:
(.4)
bu yerda k – diffuziyalanayotgan modda tabiatiga bog’liq o’zgarmas kattalik.
(13.3) va (13.4) tenglamalarni (13.2) ga qo’ysak, ushbu ko’rinishga erishamiz:
(13.5)
μ2 = 1 bo’lganda, koeffitsient k = 2318. Unda, (13.5) tenglama ushbu ko’rinish-ni oladi.
(.6)
bu yerda M/(Fτ) – saxarozaning kristallanish tezligi, mg/(m2min); yp-yn – konsentratsiyalar farqi, gram 100 g eritmaga; μ – to’yingan eritmaning dinamik qovushqoqligi, mPa∙s.
Kristallanish tezligini belgilovchi asosiy omillar: eritmaning o’ta to’yinish darajasi; temperatura; kristallanish markazlarining hosil bo’lishi; aralash intensivligi; eritmada qo’shimcha moddalar borligi va h.k.
Kristallanish jarayoni 2 bosqichdn iborat: kristallanish markazlarini hosil bo’lishi va kristallarning o’sishi.
|
(Savol: Kiritish va chiqarish operatorlarini tushuntiring.)

|
(Savol: Kiritish va chiqarish operatorlarini tushuntiring.)Bog'liq informatika va axborot texnologiyalari.(Savol: Kiritish va chiqarish operatorlarini tushuntiring.)
Mavzuni quyidagi testni yechish orqali xulosalaymiz:
Paskal tilda qanday tipdagi skalyar kattaliklar ishlatiladi?
A) INTEGER (butun), REAL (haqiqiy).
B) BOOLEAN (mantiqiy), CHAR (harfli).
V) A va B javoblar.
G) to’gri javob keltirilmagan.
Nazorat savollari:
1.
Dastur deb nimaga aytiladiq Dastur tanasi qanday bo’limlardan tuzilgan?
2.
Funktsional vazifalarga ko’ra operatorlar necha guruhga bo’linadi?
3.
Har bir guruhdagi operatorlarni izohlang. Tarkibiy operatorlar qanday xizmatchi
so’zlar orasiga olinadi? Oddiy algoritmlarni dasturlashda qaysi operatorlar ishlatiladi?
O’zlashtirish operatorini metoformulasini yezing va izohlang.
4.
Quyilgan masalarni yechishda noma'lumlarni va berilganlarni kiritish uchun
qaysi operatorlardan foydalaniladi?
5.
Natijalarni chop etish uchunchi? Mantiqiy ifodalarga misollar keltiring.
Tayanch iboralar:
Dastur, dastur tanasi, funktsional vazifa, operator, tarkibiy operator, oddiy
algoritm, o’zlashtirish operatori, metoformula, masala, noma'lum, natija, mantiqiy
ifoda, PROGRAM, INPUT, OUTPUT, VAR, REAL, BEGIN, READ, SQRT,
WRITELN, END, munosabat, TRUE, FALSE, CONST, TYPE, FUNCTION,
PROCEDURE, INTEGER, CHAR, BOOLEAN, konstanta, o’zgaruvchi, funktsiya,
mantiqiy ko’paytuvchi, oddiy ifoda.
Ma'ruza № 15
Tilning bosharuvchi konstuktiyalari.
Reja:
1.
Munosabat amallari va ularni kattaliklar orasidagi shartlar sifatida
qo’llanilishi
2.
Shartli o’tish operatorlari
3.
Tanlash operatori CASE
|
| |
WRITE (LOLA:10, RIS:6); operatorlari ishlatiladi

Masalani natijasini olish uchun a, b, c parametrlar asosiy kiritiladigan qiymatlar,
bu qiymatlarni kiritish uchun READ operatoridan foydalanamiz.
Dastur:
PROGRAM YE(INPUT,OUTPUT);
VAR A, B, C, P, T, HA, HB, HC: REAL;
BEGIN READ (A, B, C);
P:=(A+B+C)/2;
T:=2*SQRT(P*(P-A)*(P-B)*(P-C));
HA:=T/A; HB:=T/B; HC:=T/C;
WRITELN (‘HA=’;HA); WRITELN (‘HB=’;HB);
WRITELN (‘HC=’;HC); END.
Dastur tuzib o’zgarmas va o’zgaruvchilarni nomini
yozishda ularning qiymatini
mazmunini ifodalaydigan nomlardan foydalanish maqsadga muvofiq bo’ladi.
Paskalda bir qatorga bir necha operator yozish mumkin bo’lsada, lekin ko’p
hollarda dasturni qabul qilinishi yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Shuning
uchun imkoni bo’lsa, alohida yozish tavsiya etiladi.
Затем - download

Qidiruv: Затем
Программа написанная на языке С++ обычно реализуется с помошью программы 1б a редактор B
XиY присваиваются к переменой Z, затем значение переменной X увеличивается на 1 1б
Программа
0,71 Mb.
6
o'qib
Практическая работа №12. Управление проектами smm. Открытие канала на сайте YouTube. Создание страницы в сети Facebook. Открытие
YouTube, выберите «Your Channel» (Ваш канал), а затем выберите «Customize channel»
Практическая работа
270,27 Kb.
2
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
O’zlashtirish operatori - Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish

ung tarafida arifmetik ifoda ya'ni shu toifadagi qiymatni hisoblash qoidasini beruvchi
ifoda bo’lishi kerak.
Bunday operatorining ung tarafidagi arifmetik ifoda, ya'ni shu toifalardagi
qiymatlarni hisoblash qoidasini beruvchi ifoda bo’lishi kerak
Agar o’zlashtirish operatorining chap qismidagi o’zgaruvchi real toifaga ega
bo’lsa, arifmetik ifoda REAL toifadagi, hamda INTEGER toifadagi qiymat ham
bo’lishi mumkin
Asosiy operatorlar sifatida o’zgarmas, o’zgaruvchilar va f-yalar ishlatiladi
Arifmetik ifodaga quyidagi misollarni keltirish mumkin
5*6+3*3
((5*6)+(3*3)=396)
9 div 4/2
((9 div 4)/2=1.0)
40/5/10
((40/5)/10=0.8)
-sqrt(sqr(3)+32/2)
(-sqrt(sqr(3)+(32/2))=-5.0)
((2+4)/10+2/4)*2
((((2+4)/10)+(2/4))*2=2.2)
Arifmetik o’zlashtirish operatoriga misol (bunda x, a, b, c, r–REAL toifadagi
o’zgaruvchilar , pi=3.14159 bo’lgan haqiqiy sonning nomi):
x:=0 ( x o’zgaruvchiga nolga teng bo’lgan qiymat berilyapti);
i:=i+1 ( i ning joriy qiymati bir birlikka orttirilyapti);
с:=sqrt(a*a+b*b) (a va b katetlar gipotenuzasi uzunligi hisoblanayapti):
x:=2*pi*r (r radiusli aylana uzunligi x hisoblanyapti).
Quyidagi yozuvlar sintaksis bo’yicha o’zlashtirish operatori emas yoki Paskalda
bunday yozib bo’lmaydi:
3:=i+2 (chap tomonda konstanta qullanilishi mumkin emas);
х=2*pi*r (“=” belgi o’zlashtirish operatorining belgisi emas);
i=5/4 (butun sonli o’zgaruvchiga haqiqiy qiymat berilmaydi);
х:=a*b/2 (ketma-ket ikki amal belgisi belgisini yozish mumkin emas).
Agar o’zlashtirish operatorining chap tomoniga BOOLEAN toifadagi
o’zgaruvchi ko’rsatilgan bo’lsa, operatorning ung tarafiga mantiqiy qiymat (TRUE
yoki FALSE )ni hisoblovchi mantiqiy ifoda berilishi kerak. Mantiqiy ifodada
konstanta, o’zgaruvchi va funktsiyalar ishlatiladi, biroq mantiqiy amalni har bir
operandi BOOLEAN toifada bo’lishi kerak. Mantiqiy ifodada mantiqiy amal operandi
bo’lib xizmat qiladi. Bu tushunchani oddiylashtiraylik :
Jamiyatimizda undan foydalanish

Jamiyatimizda undan foydalanish
Download
0,49 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/4
Sana
08.01.2024
Hajmi
0,49 Mb.
#132109
Download
0,49 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Jamiyatimizda undan foydalanish
Download
0,49 Mb.
Matnni ko'rish
Kristallarning o’sishi - Tasdiqlayman

Kristallarning o’sishi. Eritmada erigan modda zarrachalarining hosil bo’lgan kristall asoslarda adsorbsiyasi hisobiga bo’ladi.
Kristallanish jarayonida kristall hamma qirralari bo’ylab bir vaqtda o’sadi, lekin o’sish tezligi har xil bo’ladi. Bu hol kristallar o’lchami va shaklining o’zgarishiga olib keladi.
Kristallarning shakli asosan kristallanayotgan modda tabiatiga bog’liq. Agar, kristallik asoslar erkin va bir tekisda yuvilib tursa, to’g’ri shaklli, yaxshi qirra va tomonli kristallar hosil bo’ladi. Agar qurilma devori va aralashtirish moslamasiga kristallar ishqalansa yoki urilsa, uning qirralari silliqlanishi hisobiga kristall shakli buziladi, ya’ni mahsulot sifati yomonlashadi.
Odatda, olinayotgan kritallar har xil bo’lishi, eritmani yomon aralashtirilishi bilan bog’liqdir. Lekin, eritma intensiv aralashtirilishi bir tomondan kristallanish tezligini oshirsa, ikkinchi tomondan – mayda kristallar hosil bo’lishiga sababchi bo’ladi.
Olingan mahsulot granulometrik tarkibini yaxshilash maqsadida klassifikatsiya qilinadi.
Kristallar tozaligi kristallanish jarayonini o’tkazish sharoitlariga, hamda kristallarni filtrlash va yuvishga bog’liq.
|
http://www.newjournal.org/

http://www.newjournal.org/ Volume–29_Issue-1_May_2023
59
- Tarmoq ilovalari:
Telegram, WhatsApp, Facebook,
Instagram, Twitter,
LinkedIn, va boshqalar. Bu ilovalar orqali, mijozlar xabar almashish,
foto va video
yuborish, ijtimoiy tarmoqlar orqali do'stlar va muloqotlar qurish, kompaniya va
brendlar bilan aloqalar o'rnatish, reklama yaratish va
boshqa bir qancha amallarni
bajarishlari mumkin.
- Mobil ilovalar: Taxi ilovalari (Uber, Yandex.Taxi, Bolt), tashqiyo sotuv ilovalari
(Amazon, eBay), mobil banking ilovalari (Payme, Click), mahsulot sotish ilovalari
(AliExpress, Joom), va boshqalar. Bu ilovalar orqali, mijozlar
transport xizmatlari
buyurtma berish, sotuvlar amalga oshirish, onlayn to'lovlar amalga oshirish,
xarajatlarni hisoblash va xisob-kitobni boshqarishlari mumkin.
- Ishonchli to'lov tizimlari: PayPal, Stripe, Paycom, Click va boshqalar. Bu
tizimlar orqali, mijozlar onlayn savdo va xizmatlarni to'lashlari
va tulov jarayonini
ishonchli va xavfsiz qilishlari mumkin.
- Onlayn savdo tizimlari: Amazon, eBay, AliExpress, Joom, va boshqalar. Bu
tizimlar orqali, mijozlar mahsulot sotib olishlari va ularga tashqiyo sotuv
kompaniyalari orqali etkazishlari mumkin.
Xulosa
Mobil tijorat, mahalliy tijoratni o'stirish, yangi biznes modellari yaratish va savdo
platformalari yaratishda katta ahamiyatga ega. U orqali sotish platformalari, reklama
va
marketing chiqishlari, to'lov tizimlari va tijorat statistikasi kabi muhim usullar
mavjud. Uni amalga oshirish uchun mobil ilovalar, veb-saytlar, qo'shimcha xizmatlar
va tijorat tizimlari kiritilishi kerak. Mobil tijoratning muhim tizimlari orasida QR-
kodlar, NFC to'lov
tizimlari, mobil to'lov tizimlari, elektron maxsulot haqida
ma'lumotlarni saqlash, biznes tizimlari va boshqa ko'nikmalar kiritiladi. Shuningdek,
mobil tijoratda tashqi va ichki faktorlar mavjud bo'lib, shunga o'xshash, mobil tijorat
boshqarishida
maxfiylik, xavfsizlik, to'lov tizimlari va boshqa muhim ko'nikmalar
muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
https://www.statista.com/statistics/249855/mobile-retail-commerce-revenue-in-
the-united-states/
2.
https://www.insiderintelligence.com/topics/industry/mcommerce
3. "Mobile Commerce: Technology, Theory and Applications" muallifi Jason R.
Balliet, 2017.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

|
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONSBog'liq 56-59 (3)JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
http://www.newjournal.org/ Volume–29_Issue-1_May_2023
57
Asosiy qism. Mobil tijoratning dunyodagi holati kuzatilganda bu sohada katta
rivojlanish ko'rsatayotganini sezishimiz mukmin. Mobil tijorat o'zida keng qamrovli
tizimlarni, xarid qilish jarayonlarini va savdo-axborot tizimlarini o'z ichiga oladi. Bu
esa mijozlar uchun savdo jarayonlarini qulay va tezlashtiradi.
O'zbekiston, Qozog'iston, Qirg'iziston va Turkmaniston kabi O'rta Osiyo
davlatlarida mobil tijorat tizimlari keng tarqalgan bo'lsa-da, Amerika, Yaponiya,
Yevropa, Koreya kabi mamlakatlarda ham bu sohada ulkan rivojlanish ko'rsatilmoqda.
Mobil tijoratda rivojlanishni ta'minlash uchun, onlayn savdo tizimlari, tarmoq
xizmatlari, mobil ilovalar, ishonchli to'lov tizimlari, ma'lumotlar tahlil qilish tizimlari,
xususan, yengil ishlov berish uchun yaratilgan tizimlar keng foydalaniladi. Shunday
qilib, tarmoq va mobil ilovalar orqali savdo-axborot tizimlari mijozlar uchun yaxshi
imkoniyatlar yaratib kelmoqda.
Mobil tijoratda rivojlanish ko'rsatuvchi eng muhim omillar quyidagilardir:
1. Mobil qurilmalar, smartfonlar va planshetlar kabi, har bir kishining hayotining
bir qismi bo'lib qolmoqda.
2. Tarmoq va texnologiya sohasidagi rivojlanish, savdo tizimlarida yaxshi, sifatli
xizmatni ta'minlash imkonini beradi.
3. E-commerce tizimlari va tarmoq orqali savdo jarayonlarini rivojlantirish,
xususan, onlayn to'lovlar kabi tizimlar.
4. Tarjima tizimlari, o'zbek tilidan tashqarida tuzatilgan savdo-axborot
tizimlarining hammasi foydalanuvchilarni qo'shimcha tashqi savdo jarayonlariga
kirish imkonini beradi.
Shuningdek, mobil tijoratda xavfsizlik va ishonch kabi muhim omillar,
shuningdek, ishlab chiqaruvchilar va mijozlar uchun qulayliklarni ta'minlash imkonini
beradi. Bularning barchasi mobil tijoratning rivojlanishida katta ahamiyatga ega
bo'ladi.
Hisob-kitoblarga ko'ra, 2021 yilda Qo'shma Shtatlardagi chakana savdo savdosi
360 milliard AQSh dollaridan oshdi. 2025 yilga kelib bu ko'rsatkich qariyb ikki baravar
o'sib, taxminan 710 milliard AQSh dollarini tashkil etishi prognoz qilinmoqda.
|
| |
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

|
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONSBog'liq 56-59 (3)JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
http://www.newjournal.org/ Volume–29_Issue-1_May_2023
58
Milliard AQSH dollari miqdoridagi daromad
1-rasm. 2019-2025 Qo'shma Shtatlardagi chakana savdo ko'rsatgichi.
1
Hisob kitobga ko’ra, 2024 yilga kelib, global chakana savdo savdolari hajmi
qariyb 4,5 trillion dollarga yetishini kutilmoqda ekan, bu umumiy chakana elektron
tijorat savdosining 69,9 foizini tashkil qiladi.
2
O'zbekistonda mobil tijorat, suniy to'lovlar, yetkazib berish xizmatlari, elektron
kompaniyalar, mobil ilovalar va boshqa ko'plab elektron xizmatlar orqali
o'tkaziladigan savdo-axborot faoliyati hisoblanadi. Bu turi elektron savdolar tezroq
rivojlanib, mijozlar uchun katta imkoniyatlar yaratib kelmoqda. O'zbekistonda mobil
tijorat, 2018-yildan boshlab intensiv rivojlanish ko'rsatmoqda. Oliy ta'lim muassasalari
va shaxsiy biznes tadbirkorlari, mobil ilovalar, onlayn savdo tizimlari va boshqa
tashkilotlar o'zlarining xizmatlarini mijozlarga taklif etish uchun o'z xizmatlarini ko'p
tarmoqqa ulashdirishni qo'llashmoqda. Hozirgi kunda, O'zbekistonda tarmoq bilan
ulanish va mobil ilovalar yordamida savdo qilish ko'p kishilar uchun muhim holatga
ega bo'lib, har bir soha uchun xizmat ko'rsatuvchi bir nechta tashkilotlar ishlab
chiqilmoqda.
Quyidagi misollar yordamida tarmoq va mobil ilovalar, ishonchli to'lov tizimlari
va onlayn savdo tizimlari kabi tushunchalar bir nechta misollar olrqali yoritib berilgan
va mobil tijoratni rivojlantirish omillari sifatida keltirilgan.
1
https://www.statista.com/statistics/249855/mobile-retail-commerce-revenue-in-the-united-states/
2
https://www.insiderintelligence.com/topics/industry/mcommerce
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
|
| |