I BOB. KORXONA VEB-SAYTINING STRUKTURASINI ISHLAB CHIQISHNING NAZARIY VA USLUBIY ASOSLARI

Internet tarmog'ida saqlanadigan ma'lumotlar kompyuterlarda yoki veb-serverlar deb ataladigan joyda joylashgan bo'lib, ular o'z navbatida foydalanuvchiga kerakli ma'lumotlarni topish imkonini beradigan maxsus dasturiy ta'minotga ega. Ushbu ma'lumotlarning ko'p qismi Internetda o'z nomi yoki manziliga ega bo'lgan veb-saytlarga joylashtirilgan.
Veb-sayt (inglizcha veb-saytdan: web - web, tarmoq va sayt - joy, so'zma-so'z tarjima - joy, segment, tarmoq qismi) - kompyuter tarmog'idagi xususiy shaxs yoki tashkilotning elektron hujjatlari (fayllari) to'plami. bitta manzil (domen nomi yoki IP manzili) [9]. Odatiy bo'lib, sayt Internetda joylashgan deb taxmin qilinadi.
Shunday qilib, veb-sayt alohida sahifalar sifatida yaratilgan va Internetda mavjud bo'lgan mantiqiy bog'liq bo'lgan gipermatnli ma'lumotlar to'plamidir. Foydalanuvchi kompyuterida veb-saytlarni ko'rish uchun maxsus dastur o'rnatilgan bo'lishi kerak brauzer. Zamonaviy veb-sayt ishlab chiqish texnologiyalari, internetning ozgaruvchan va tez rivojlanayotgan sohasida yuqori talab qoyadigan muhim bir sohadir. Bu texnologiyalar, veb-saytlarni yaratish va ulardagi tajribani ozgartirish jarayonlarini optimallashtirishga yol ochadi. Veb-saytlar, brending, biznes, malumotlar almashinuvi, axborot va koplab boshqa sohalarda muhim ahamiyatga ega bo`lgan asosiy vositalardir.
Birinchi navbatda, veb-saytning responsive dizayni katta ahamiyatga ega. Mobil qurilmalar va planshetlar orqali internetdan foydalanuvchilar soni katta ozgarib borganligi uchun veb-saytlar mobil korinishda ham samarali korinishi kerak. Responsive dizayn, foydalanuvchilarga qulaylik va korsatilayotgan malumotlarni togri va mos ravishda korish imkoniyatini beradi.
Ikkinchi navbatda, veb-saytlarni yaratishda frontend va backend texnologiyalaridan foydalaniladi. Frontend texnologiyalari, veb-saytning interfeysini va tashqi korinishini yaratishda muhim ahamiyatga ega. HTML, CSS, JavaScript kabi dasturlash tillari orqali veb-saytning dizaynini va interaktivligini belgilash mumkin. Backend texnologiyalari esa server tomonidagi logikani boshqarishda ishlatiladi. PHP, Python, Ruby kabi tillar orqali veb-saytga malumotlarni saqlash, qidirish va boshqa server tomonidagi vazifalarni bajarish mumkin.
Uchinchi navbatda, CMS (Content Management System) tizimlari veb-saytning malumotlarni boshqarishini osonlashtiradi. Wordpress, Joomla, Drupal kabi CMS tizimlari, malumotlarni qoshish, ozgartirish va ochirish jarayonlarini qulaylashtiradi. Bu tizimlar orqali foydalanuvchilar, veb-saytlarini ozlarining talablari va ehtiyojlari asosida o`zgartirishlarni amalga oshirishi mumkin.
Tortinchi navbatda, veb-saytlar uchun SEO (Search Engine Optimization) muhimdir. SEO texnologiyalari, veb-saytni qidiruv tizimlarida ornatinganlikni oshirishga yordam beradi. Veb-saytning malumotlarini qidiruv tizimlarining korishga mos ravishda optimallashtirish, tartiblash va kaliteli ko`rsatish SEO tizimlarining asosiy vazifalaridir.
Bular faqat bir necha misollar bolib, zamonaviy veb-sayt ishlab chiqish texnologiyalari hozirda yanada kengayib borayotgan sohalar va talablarga mos ravishda rivojlanmoqda. Har bir veb-sayt proyekti ozining maxsus talablari va maqsadlari bo`yicha texnologiyalardan foydalanishni talab qiladi.
Brauzer yoki veb-brauzer - sahifalarni, veb-hujjatlarning mazmunini, kompyuter fayllari va ularning kataloglarini ko'rish uchun amaliy dastur; veb-ilovalarni boshqarish; shuningdek, boshqa vazifalar uchun. Global tarmoqda brauzerlar veb-saytlar tarkibini so'rash, qayta ishlash, manipulyatsiya qilish va ko'rsatish uchun ishlatiladi [36].
"Manzil" qatorida ko'rsatilgan veb-sayt manzili (nomi) asosida brauzer o'zining ishchi oynasida tegishli ma'lumotlarni ko'rsatadi. Har qanday veb-sayt tegishli o'z ichiga oladi
veb-sahifalar. Saytning har bir sahifasi *.html kengaytmali matn faylini o'z ichiga oladi, unda matnli ma'lumotlar va maxsus buyruqlar - HTML kod mavjud bo'lib, u o'z navbatida brauzerda ko'rsatiladigan ma'lumotlar turini belgilaydi.
HTML (inglizcha HyperText Markup Language - "gipermatn belgilash tili") - bu World Wide Webdagi hujjatlar uchun standartlashtirilgan belgilash tilidir [11].
Shunday qilib, HTML kodi html tilida yozilgan koddir.
Html kodi grafik, audio va video ma'lumotlarni o'z ichiga olmaydi. Bu HTML kodida havola qilingan alohida fayllardir [7].
Hozirgi vaqtda veb-saytlarni yaratishda ikkita asosiy usul eng keng tarqalgan va muvaffaqiyatli qo'llaniladi:
•birinchidan tayyor dvigatellar yordamida (ya’ni tayyor shablon yordamida);
•kkinchi HTML veb-sahifalar va CSS kaskadli uslublar jadvallari tuzilishini tavsiflash tilidan foydalangan holda o'z-o'zini yozish kodlari.
Tayyor dvigatellardan foydalangan holda veb-saytlarni yaratish xususiyati CSM (Content Management System) - dasturlash ko'nikmalaridan foydalanmasdan saytni ishlab chiqishdan iborat kontentni boshqarish tizimi.
Sayt yaratishning bunday usuli ikki shaklda amalga oshirilishi mumkin:
•Pulli variant - masalan, 1C-Bitrix va boshqalar;
•Bepul variant - masalan, WordPress, Joomla, Drupal va boshqalar.
Saytni o'z-o'zidan yaratish tuzilishdan iborat
HTML veb-sahifalarining tuzilishini tavsiflash uchun tildan foydalanadigan sayt va CSS kaskadli uslublar jadvallari. Shu bilan birga, JavaScript zarur funksionallik va dinamizmni ta'minlash uchun ishlatiladi.
Ikkala usulni bir necha jihatdan solishtirish mumkin.Birinchi jihat bu tezlik. Tezlik har qanday Internet-resursning muhim xususiyati bo'lib, uning ish sifatiga sezilarli ta'sir qiladi. Sekin saytlar foydalanuvchilar uchun noqulay agar saytni yuklash boshqalarga qaraganda ancha ko'proq vaqt talab qilsa, kam odam yuklab olish tugashini kutadi. Qoida tariqasida, ular bunday resurslarni tezroq bo'lganlar uchun qoldiradilar. Shuningdek, tezlik saytni indekslashga ta'sir qiladi.
Qidiruv tizimlarida indekslash (veb-indekslash) - qidiruv roboti tomonidan ma'lumotlar bazasiga ma'lumotlarni (sayt haqida) qo'shish jarayoni bo'lib, keyinchalik u indekslangan saytlarda (to'liq matnli) ma'lumotlarni qidirish uchun ishlatiladi. Zamonaviy veb-sayt ishlab chiqarish texnologiyalari bugungi kunda internetning jadal rivojlanishi va kengayishi bilan juda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Odamlar hozir deyarli hamma narsani onlayn qilishadi va shuning uchun veb-saytlar korxonalar, tashkilotlar va hatto jismoniy shaxslar uchun muhim aktivga aylandi. Shuning uchun zamonaviy veb-saytlarni yaratishda foydalaniladigan texnologiyalar ham doimiy ravishda rivojlanib bormoqda.
Biroq, zamonaviy veb-saytlarni yaratishda qo'llaniladigan texnologiyalar soni juda ko'p. Ushbu texnologiyalar sezgir dizayn, foydalanuvchi interfeysi va foydalanuvchi tajribasi, ochiq kodli dasturiy ta'minot, kontentni boshqarish tizimi (CMS), interaktiv elementlar, mobil ilova, kontent strategiyasi, bulutga asoslangan xizmatlar, xavfsizlik va ma'lumotlarni tahlil qilish kabi ko'plab mavzularni qamrab oladi.
Birinchidan, zamonaviy veb-saytlar uchun sezgir dizayn zarur. Ta'sirchan dizayn veb-saytlarni turli qurilmalarda, turli ekran o'lchamlari va turli ruxsatlarda yaxshi ko'rinishga olib keladi. Bu foydalanuvchilarga veb-saytga kirish qulayligini ta'minlaydi va foydalanuvchi tajribasini yaxshilaydi.
Zamonaviy veb-saytlar uchun foydalanuvchi interfeysi va foydalanuvchi tajribasi ham juda muhimdir. Foydalanuvchi uchun qulay interfeys foydalanuvchilar tomonidan veb-saytdan foydalanishni osonlashtiradi. Boshqa tomondan, foydalanuvchi tajribasi foydalanuvchilarga veb-saytni ko'rish, qidirish, sotib olish yoki ma'lumot olish kabi operatsiyalarni osongina bajarishga imkon beradi.
Ochiq kodli dasturiy ta'minot zamonaviy veb-saytlar uchun zarurdir. Ochiq kodli dasturiy ta'minot bepul va ochiq kodli echimlarni taqdim etadi va veb-ishlab chiquvchilarga o'z loyihalarida vaqt va pulni tejash imkonini beradi. Bundan tashqari, ochiq kodli dasturiy ta'minotdan foydalanish veb-saytlarni masshtablashni osonlashtiradi va yaxshi ishlashni ta'minlaydi.
Kontentni boshqarish tizimi (CMS) ham zamonaviy veb-saytlar uchun muhim texnologiya hisoblanadi. CMS - bu veb-sayt tarkibini osongina boshqarish va yangilash uchun dasturiy ta'minot tizimi. Ushbu tizim veb-saytni boshqarishni soddalashtiradi va kontentni tezroq yangilaydi.
Interaktiv elementlar veb-saytlarni yanada jozibador qiladi. Bu veb-saytlardagi tugmalar, shakllar va animatsiyalar kabi foydalanuvchilar bilan o'zaro aloqada bo'lishi mumkin bo'lgan elementlardir. Ushbu elementlar veb-saytlarni yanada ta'sirchan va foydalanuvchilarga qulay qiladi.
Mobil ilova zamonaviy veb-saytlar uchun ham juda muhim. Mobil ilovalar veb-sayt foydalanuvchilariga mobil qurilmalarda yaxshiroq tajribaga ega bo'lish imkonini beradi. Bu foydalanuvchilarga veb-saytga tezroq va osonroq kirish imkonini beradi.
Kontent strategiyasi ham zamonaviy veb-saytlar uchun muhim mavzudir. Kontent strategiyasi veb-sayt tarkibini qanday yaratish, boshqarish va etkazib berishni rejalashtirish jarayonidir. Yaxshi kontent strategiyasi veb-saytga maqsadli auditoriyani jalb qilishga yordam beradi.
Bulutli xizmatlar zamonaviy veb-saytlarni tez kengaytirish va yaxshi ishlash imkonini beradi. Ushbu xizmatlar veb-saytlarni tezroq va qulayroq qilishga yordam beradi.
Xavfsizlik zamonaviy veb-saytlar uchun ham juda muhimdir. Veb-saytlarning xavfsizligi foydalanuvchilarning ma'lumotlarini xavfsiz saqlash va qayta ishlashni ta'minlash uchun muhimdir. Veb-saytlar HTTPS protokoli, SSL sertifikatlari va boshqa xavfsizlik choralari kabi texnologiyalar yordamida himoyalanishi mumkin.
Nihoyat, ma'lumotlar tahlili zamonaviy veb-saytlarning ishlashini o'lchash va yaxshilash uchun ishlatiladigan texnologiyadir. Ushbu texnologiya foydalanuvchilarning saytdan qanday foydalanishini va qaysi kontent ko'proq mashhurligini tushunish uchun ishlatilishi mumkin. Ma'lumotlar tahlili veb-saytlarga o'z auditoriyasi bilan yaxshiroq aloqa o'rnatishga va foydalanuvchi tajribasini yaxshilashga yordam beradi.
Bu texnologiyalarning barchasi zamonaviy veb-saytlarni yaratishning asosidir. Veb-sayt yaratishda ushbu texnologiyalarning barchasini hisobga olish va eng yaxshi amaliyotlardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Bu veb-saytga foydalanuvchilar uchun yaxshi tajriba taqdim etish va korxonalar va tashkilotlar uchun ko'proq qiymat yaratish imkonini beradi.
Sayt haqidagi ma'lumotlar ko'pincha kalit so'zlarni o'z ichiga oladi (kalit so'zlarni aniqlash algoritmi qidiruv tizimiga bog'liq), maqolalar, havolalar, hujjatlar, rasmlar, audio va boshqalar ham indekslanishi mumkin.
Kalit so'zlar - bu Internet foydalanuvchilari mahsulot, xizmat yoki ma'lumotni topish uchun qidiruv maydoniga kiritadigan yagona so'zlar (yoki ularning kombinatsiyasi). To'g'ri tanlangan kalit so'zlar saytni maqsadli auditoriyaning katta oqimi bilan ta'minlashi mumkin.
Shu munosabat bilan, qidiruv tizimlarida saytning indekslanishi uning tashrif buyurishiga bevosita ta'sir qiladi. Zamonaviy veb-ishlab chiqish texnologiyalari so'nggi yillarda sezilarli darajada rivojlandi va bu evolyutsiya foydalanuvchilarga qulay, sezgir va xavfsiz veb-ilovalarni yaratish zarurati bilan bog'liq. Bugungi kunda veb-ishlab chiquvchilar dinamik, interaktiv va jozibali veb-saytlarni yaratishga imkon beruvchi keng ko'lamli vositalar va texnologiyalardan foydalanishlari mumkin.
Zamonaviy veb-ishlab chiqishdagi eng muhim texnologiyalardan biri bu sezgir dizayndir. Ko'pchilik mobil qurilmalarda internetga kirishi sababli, veb-saytlar barcha o'lchamdagi ekranlarda yaxshi ishlashi uchun mo'ljallangan bo'lishi juda muhimdir. Ta'sirchan dizayn veb-sahifalarni avtomatik ravishda ko'riladigan ekran o'lchamiga moslash imkonini beradi va foydalanuvchi qaysi qurilmadan foydalanishidan qat'i nazar, yaxshi tajribaga ega bo'lishini ta'minlaydi.
Veb-saytning foydalanuvchi interfeysi (UI) va foydalanuvchi tajribasi (UX) ham zamonaviy veb-ishlab chiqishda muhim omillardir. Yaxshi UI foydalanuvchilarning saytni osongina kezishi va kerakli vazifalarni bajarishini ta'minlaydi, UX esa foydalanuvchi uchun qiziqarli va qoniqarli tajriba yaratishga qaratilgan. Birgalikda bu ikki element veb-saytdan foydalanish oson va u bilan muloqot qilish yoqimli bo'lishini ta'minlashga yordam beradi.
Kontentni boshqarish tizimlari (CMS) zamonaviy veb-ishlab chiqishdagi yana bir muhim texnologiyadir. Ushbu tizimlar veb-sayt egalariga o'z saytlarida tarkibni osongina yaratish, tahrirlash va boshqarish imkonini beradi. WordPress, Drupal va Joomla kabi CMS vositalari keng qo'llaniladi va hatto texnik bo'lmagan foydalanuvchilar uchun ham o'z veb-saytlarini yangilashni osonlashtiradi.
Zamonaviy veb-ishlab chiqishdagi yana bir muhim texnologiya bulutli hisoblashdir. Bulutli xizmatlar veb-saytlarga kerak bo'lganda kattalashtirish yoki pasaytirish imkonini beradi, bu esa ular tirbandlikdagi tebranishlarni boshqarishi va og'ir yuk ostida yaxshi ishlashini ta'minlaydi. Bulutli xizmatlar, shuningdek, yuqori darajadagi xavfsizlikni taklif qiladi, chunki ma'lumotlar bir nechta xavfsizlik qatlamlari bilan himoyalangan xavfsiz ma'lumotlar markazlarida saqlanadi.
Xavfsizlik zamonaviy veb-ishlab chiqishda muhim masala bo'lib, ishlab chiquvchilar foydalanuvchi ma'lumotlarini himoya qilish va kiberhujumlarning oldini olish uchun choralar ko'rishlari kerak. SSL/TLS shifrlash va ikki faktorli autentifikatsiya kabi texnologiyalar veb-saytlarni xavfsiz saqlashga yordam beradi, muntazam zaxira nusxalari va falokatlarni tiklash rejalari esa xavfsizlik buzilgan taqdirda ham ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlashga yordam beradi.
Va nihoyat, ma'lumotlar tahlili zamonaviy veb-ishlab chiqishda tobora muhim ahamiyatga ega bo'lgan sohadir. Foydalanuvchilarning xatti-harakatlari va veb-sayt ko'rsatkichlarini tahlil qilish orqali ishlab chiquvchilar foydalanuvchilar o'z saytlari bilan qanday munosabatda bo'lishlari haqida tushunchaga ega bo'lishlari va yaxshilanishi kerak bo'lgan sohalarni aniqlashlari mumkin. Ushbu ma'lumotlardan foydalanuvchi tajribasini optimallashtirish, sayt ish faoliyatini yaxshilash, ishtirok etish va konvertatsiya stavkalarini oshirish uchun foydalanish mumkin.
Umuman olganda, zamonaviy veb-ishlab chiqish texnologiyalari doimo rivojlanib bormoqda va ishlab chiquvchilar foydalanuvchilar va biznes ehtiyojlariga javob beradigan veb-saytlarni yaratish uchun eng so'nggi vositalar va usullardan xabardor bo'lishlari kerak. Ushbu texnologiyalarning kuchidan foydalangan holda, veb-ishlab chiquvchilar raqamli asrda biznes o'sishi va muvaffaqiyatini oshirishga yordam beradigan sezgir, xavfsiz va qiziqarli veb-saytlarni yaratishi mumkin.
Tayyor dvigatellarda yaratilgan saytlarda uning funksionalligi uchun mutlaqo keraksiz bo'lgan ko'p sonli fayllar bo'ladi - shuning uchun server juda ko'p keraksiz operatsiyalarni bajaradi. Qo'shimcha fayllar tayyor dvigatellarga foydalanishning universalligini, turli so'rovlarni qondirish qobiliyatini ta'minlashga imkon beradi. Qoida tariqasida, bir xil saytlar mavjud emas va har bir veb-resurs turli vazifalar va imkoniyatlarga ega o'z funktsiyalariga ega.
Aksincha, o'z-o'zidan yozilgan versiyada ma'lum bir Internet-resursning funktsiyalarini bajarish uchun zarur bo'lgan kodlar ko'rsatilgan va boshqa hech narsa emas. Shu nuqtai nazardan, ularning kodi sezilarli darajada kichikroq, bu ularning tayyor dvigatellar bilan solishtirganda yuqori ishlashiga yordam beradi.
Keyingi jihat - bu xavfsizlik. Mashhur CSM-larning asosiy kamchiliklaridan biri bu ularning kodlarining ochiqligi va foydalanish imkoniyatidir. Ochiq manba har kimga kodning zaif tomonlari, zaifliklari va tizim xatolarini aniqlash uchun tizim qanday ishlashini ko'rishga imkon beradi.
Uchinchi jihat - bu funksionallik. Agar sayt tayyor CMS dvigatelida yaratilgan bo'lsa, uning funksiyasini o'zgartirish uchun siz turli xil qo'shimcha kengaytmalardan foydalanishingiz kerak. O'z kodini yozish orqali yaratilgan saytlar uchun, aksincha, barcha kerakli qo'shimchalar va o'zgartirishlar dastlab ularning vazifalari uchun maxsus yaratilgan. Bundan tashqari, agar sayt mustaqil ravishda yaratilgan bo'lsa, unda uning funksionalligining keyingi rivojlanishi hech kimga bog'liq emas, balki faqat veb-sayt ma'murining shaxsiga bog'liq bo'ladi.
Biz ko'rib chiqadigan oxirgi jihat - yaratilish qulayligi. Tayyor dvigatelda ishlab chiqilgan sayt mijozning muayyan vazifalari uchun shablonni sozlash, shuningdek, ushbu veb-resursning ishini optimallashtirish jarayonida ko'p vaqt talab etadi. O'z navbatida, sayt yaratishning ikkinchi versiyasida HTML veb-sahifa strukturasini tavsiflash tili va CSS kaskadli uslublar jadvallari yordamida o'zingiz kod yozish uchun juda ko'p vaqt ketadi.
Shunday qilib, tayyor dvigatelda saytni ishlab chiqish kodni o'zingiz yozishdan ko'ra kamroq vaqtni oladi.
Yuqoridagilarni hisobga olsak, HTML, CSS, JavaScript texnologiyalaridan foydalangan holda mustaqil ravishda sayt yaratish maqsadga muvofiq ko'rinadi.
Belgilash tili - HTML kodi - har qanday brauzer va veb-sayt uchun ona tili.
HTMLni Shveytsariyadagi CERN tadqiqot instituti fizikasi Tim Berners-Li ixtiro qilgan va u Internet gipermatn tizimi g‘oyasini ilgari surgan [13].
Gipermatn deganda tomoshabinlar darhol kirishlari mumkin bo'lgan boshqa matnlarga havolalarni o'z ichiga olgan matn tushuniladi. U 1991 yilda HTMLning 18 ta HTML tegidan iborat birinchi versiyasini nashr etdi [16]. O'shandan beri HTML tilining har bir yangi versiyasi yangi belgilash teglari va atributlari (teg o'zgartiruvchi) bilan birga keldi.
Teg (ba'zan teg, inglizcha teg - bu nomli yorliq; to'g'riroq nom - tavsiflovchi). HTMLda gipermatnni belgilash tili elementi. Boshlanish va tugatish teglari orasidagi matn boshlang'ich tegda ko'rsatilgan xususiyatlarga ko'ra ko'rsatiladi va joylashadi [25].
Mozilla Developer Network HTML Element Reference maʼlumotlariga koʻra, hozirda 140 ta HTML teglari mavjud boʻlsa-da, ularning baʼzilari eskirgan (zamonaviy brauzerlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanmaydi) [31].
Mashhurligining tez o'sishi tufayli HTML endi rasmiy veb-standart hisoblanadi. HTML spetsifikatsiyalari World Wide Web Consortium (W3C) tomonidan saqlanadi va ishlab chiqiladi. Tilning oxirgi holatini istalgan vaqtda W3C veb-saytida (https://www.w3.org/) tekshirishingiz mumkin.
Tilning eng katta yangilanishi 2014-yilda HTML5 ning joriy etilishi edi. Belgilanishga o'z mazmunining ma'nosini ko'rsatadigan bir nechta yangi semantik teglar qo'shildi, masalan, , va