Asosiy vositalardan samarali foydalanishning ahamiyati nimalardan iborat?

|
Asosiy vositalardan samarali foydalanishning ahamiyati nimalardan iborat?
|
bet | 251/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Asosiy vositalardan samarali foydalanishning ahamiyati nimalardan iborat?
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish;
mahsulot ishlab chiqarish hajmini oshirish;
korxonaning fond bilan qurollanish darajasini oshirish;
noto‘g‘ri javob yo‘q.
Korxonaning asosiy fondlar bilan ta’minlanganlik darajasini tahlil qiling:
Ko‘rsatkichlar
|
O‘tgan yil
|
Hisobot yili
|
1. Asosiy fondlar qiymati, mln so‘m
|
1950
|
2200
|
2. Xodimlarning yillik o‘rtacha soni, kishi
|
1410
|
1190
|
3. Bir xodimga to‘g‘ri keladigan fondlar
|
?
|
?
|
Ming so‘m hisobida:
a) 1483:1682,7; b) 1383:1849; d) 1283:1482; e)1450:1570.
BOB. XO‘JALIK YURITUVCHI SUBYEKTNING PUL OQIMLARI TAHLILI
Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning pul mablag‘lari harakatini tahlil etishning ahamiyati, tahlil vazifalari va axborot
manbalari
Iqtisodiyotni erkinlashtirish va modernizatsiya qilish sharoitida iqti- sodiyot tarmoqlarida ko‘p ukladli iqtisodiyot negizlarini yaratish muhim masala hisoblanadi. Respublikamiz hukumati iqtisodiyot tarmoqlarini isloh qilishga, ularning shaklan va mazmunan yangi tuzilmasini yaratishga asosiy e’tiborni qaratmoqda. Bu borada Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov quyidagi fikrni ilgari surganlar: «Iqtisodiyo- timizda asosiy va yetakchi tarmoqlarda, xususan, qishloq xo‘jaligida tuzilmaviy o‘zgarishlarni amalga oshiribgina, biz mahsulotlarimiz eksporti ko‘payishiga, to‘lov balansida ijobiy qoldiqni ta’minlashga va shu yo‘l bilan iqtisodiy mustaqilligimizni kafolatlashga erisha olamiz».1
Hozirgi davrda dunyo mamlakatlari ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti o‘zining ma’no-mazmuni jihatidan oldingi bosqichlardan keskin farq qiladi. Bunda eng asosiy va muhim jihat – milliy iqtisodiyotlarning to- bora integratsiyalashuvi va globallashuvining kuchayib borishidir. Ayni paytda bu jarayonlar xalqaro maydondagi raqobatning ham keskinlashu- viga, har bir mamlakatning xalqaro mehnat taqsimotidagi o‘z mavqeyini mustahkamlash uchun kurashining kuchayishiga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Biroq o‘z o‘rnida ta’kidlash lozimki, jahon iqtisodiyotiga integratsi- yalashuv va globallashuvning ijobiy tomonlari bilan bir qatorda ma’lum ziddiyatli jihatlari ham mavjud. Jumladan, turli mamlakatlardagi iqtisodiy rivojlanishning bir tekisda bormasligi, dunyo mamlakatlari o‘rtasida ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish jihatidan tafovutning, ekologik tahdidlarning kuchayib borishi, turli mamlakatlarda aholi soni o‘zgarishining keskin farqlanishi kabi holatlar jahon xo‘jaligining yaxlit
1 Karimov I.A. Bank tizimi, pul muomalasi, kredit, investitsiya va moliyaviy barqarorlik to‘g‘risida. –T.:
«O‘zbekiston». 2005-y. 317-b.
tizim sifatida barqaror rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Shuningdek, mazkur jarayonlarning yana bir xususiyatli jihati – jahonning bir mamlakatida ro‘y berayotgan ijtimoiy-iqtisodiy larzalarning muqarrar ravishda boshqa mamlakatlarga ham o‘z ta’sirini o‘tkazishi hisoblanadi.
Mamlakatimizda ijtimoiy yo‘naltirilgan barqaror iqtisodiyotni amalga oshirish borasidagi keng ko‘lamli islohotlar bugungi kunda, ayniqsa, hozirda hukm surayotgan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi davrida, o‘zining natijalari bilan naqadar samarali va to‘g‘ri ekanligi o‘z tasdig‘ini topmoqda. Xususan, qisqa muddat ichida iqtisodiyotda chuqur tarkibiy o‘zgarishlar amalga oshirildi, aholi daromadlarining o‘sishi ta’minlandi, samarali tashqi savdo hamda investitsiya jarayonlari kuchaydi, qishloq xo‘jaligi isloh qilindi, kichik biznes va xususiy tadbir- korlik sohasi barqaror rivojlantirilmoqda, moliya-bank tizimi mustah- kamlandi va hokazo. Bularning barchasi O‘zbekistonning jahon moliyaviy-iqtisodiy inqiroziga qarshi turishining asosiy omillari sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Shunga ko‘ra, biz mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining joriy va istiqboldagi chora-tadbirlarini belgilashda jahon moliyaviy inqirozi oqibatlarining ta’sirini har tomonlama hisobga olishimiz, iqtisodiy rivojlanish dasturlarini ushbu jarayonlar ta’siri nuqtayi nazaridan shakllantirishimiz va ularni izchil amalga oshirishimiz taqozo etiladi.
Globallashuv jarayonlarining kengayishi jahon mamlakatlari o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlarning yanada takomillashuviga olib keladi. Jumladan, globallashuv natijasida transmilliy korporatsiyalar, ularning turli ko‘rinishdagi xalqaro birlashmalari faoliyatining tarkib topishi va kengayishi, xalqaro ishlab chiqarish kooperatsiyasi va mehnat taqsimotining nisbatan yuqori darajaga o‘tishi, xalqaro iqtisodiy tashkilotlar faoliyatining yanada kuchayishi ro‘y beradi.
Umuman olganda, globallashuv jarayonlari jahon xo‘jaligining yaxlit iqtisodiy tizim sifatida rivojlanishida sifat bosqichi hisoblanib, yangi imkoniyatlarni ochib beradi.
Biroq globallashuv jarayonini mutlaqlashtirish va unga bir tomon- lama qarash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Chunki mazkur jarayon o‘zining ijobiy jihatlari bilan bir qatorda ziddiyatli tomonlariga ham ega. Jahonning bir mamlakatida ro‘y berayotgan ijtimoiy-iqtisodiy larzalarning muqarrar ravishda boshqa mamlakatlarga ham o‘z ta’sirini o‘tkazishi ana shulardan biri hisoblanib, bugungi kunda ro‘y berayotgan moliyaviy
inqiroz ham aynan shu ma’noda globallashuv jarayonlarining oqibati hisoblanadi.
Shunga ko‘ra, Prezidentimiz o‘z asarlarini bugungi kunning eng dolzarb muammosi – bu 2008-yilda boshlangan jahon moliyaviy inqiro- zi, uning ta’siri va salbiy oqibatlari, yuzaga kelayotgan vaziyatdan chiqish yo‘llarini izlashdan iborat ekanligidan boshlab, jahon moliyaviy inqirozining mazmun-mohiyati, kelib chiqish sabablariga batafsil to‘xtalib o‘tdilar.
Shu o‘rinda, jahon moliyaviy inqirozining yuzaga kelishida asosiy sabab – moliyaviy resurslar bilan real ishlab chiqarish hajmi o‘rtasidagi mutanosiblikning keskin buzilishi hisoblanishini ta’kidlash lozim. Pul muomalasi qonunlaridan ma’lumki, iqtisodiyot sog‘lom va barqaror amal qilishi uchun muomalaga chiqarilayotgan pul massasi bilan tovar va xizmatlar ishlab chiqarish real hajmi o‘rtasida muayyan nisbatga amal qilinishi lozim. Biroq milliy iqtisodiyotlarning baynalmilallashuvi va globallashuv jarayonlari pul muomalasining amal qilishiga ham o‘z ta’sirini o‘tkazib, dastlab ayrim mamlakatlar, masalan, AQSHda, keyin- chalik ko‘plab mamlakatlarda mazkur qonunga rioya qilishning zaiflashuviga, keyin esa uni umuman e’tiborga olmaslikka qadar olib keldi. Jumladan, o‘tgan asrning 70-yillariga qadar amal qilib kelgan jahon valuta tizimlari pullarning oltin yoki tovar mazmunini ta’minlash orqali iqtisodiy munosabatlarning barqarorligiga zamin yaratdi. Biroq jahon amaliyotida 1976-yildan boshqariladigan, suzib yuruvchi valuta tizimiga o‘tgach, pulning oltin mazmuni yo‘qolib, asosan AQSH dollari yetakchi valutaga aylangach, uning muomalaga chiqarilishini nazorat qilib bo‘lmay qoldi. Keyingi yillarda globallashuv jarayonining jadallashuvi ta’sirida xalqaro iqtisodiy aloqalarda qat’iy valutaga bo‘lgan talabning yanada kuchayishi AQSH tomonidan hech qanday tovar bilan ta’minlanmagan pullarning muomalaga chiqarilish jarayonini yanada tezlatib yubordi. Ma’lumotlarga ko‘ra, muomaladagi pul massasi (naqd, kredit pullar va turli to‘lov vositalari)ning tovar va xizmatlar ishlab chiqarish real hajmidan deyarli 10 baravar, agar pulning aylanish tezligini ham hisobga olinsa, muomala uchun zarur bo‘lgan pul miqdo- ridan, ya’ni pulga bo‘lgan talabdan bir necha o‘n baravar ko‘payib ketganligini anglatadi.
Shu bilan bir qatorda, asosan yetakchi rivojlangan mamlakatlarda kuzatilgan quyidagi salbiy holatlar ham moliyaviy inqirozning vujudga kelishiga asosiy sabablardan hisoblanadi:
noratsional pul-kredit siyosatini, hamda qayta moliyalash stavkasini surunkali ravishda past darajada ushlab turilishi natijasida qarzga yashashning odatga va kundalik holatga aylanishi;
moliyaviy institutlarning majburiyatlari bilan ustav mablag‘lari o‘rtasidagi mutanosiblikning keskin buzilishi;
qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha reyting tashkilotlari tomonidan soxta xulosalar berilishi;
moliyaviy audit va professional etika tamoyillarining buzilishi va soxta audit xulosalari taqdim etilishi;
moliyaviy rag‘batlantirish uslubi sifat ko‘rsatkichlariga emas, balki miqdoriy ko‘rsatkichlarga asoslanganligi;
yuqori riskli va murakkab hosilaviy qimmatbaho qog‘ozlarning vujudga kelishi va hokazo.
Jahonning ko‘plab mamlakatlarini qamrab olgan moliyaviy inqiroz ko‘lami kengayotganiga qaramay, O‘zbekiston bank tizimi ishonchliligi va barqaror rivojlanayotgani, xorijiy moliyalashtirish manbalariga qaramligi yo‘qligi va tashqi inqiroz holatlarining salbiy ta’siriga berilmaslik xususiyatlari bilan ajralib turdi.
Moliyaviy inqiroz dunyoni bir muddat vahimaga solib qo‘ygani rost. Ushbu bo‘hronning o‘tgan galgilaridan farqi – uning ko‘lami global miqyosda o‘tgan davrlardagidan ko‘ra yanada kengroq sarhadlarni qamrab oldi. Bu albatta, globallashuv jarayonining «ehsoni». O‘zbekis- ton ham dunyo hamjamiyatining ajralmas qismi hisoblanar ekan, jahonda yuz berayotgan moliyaviy inqiroz mamlakatimiz iqtisodiyotiga ta’sir o‘tkazmay qolmaydi.
Bu borada Prezidentimizning «...tobora chuqurlashib borayot- gan jahon moliyaviy inqirozi mamlakatimizga ta’sir ko‘rsatmaydi, chetlab o‘tadi, degan xulosa chiqarmaslik kerak. Masalani bunday tushunish o‘ta soddalik, aytish mumkinki, kechirib bo‘lmas xato bo‘lur edi. Barchamiz bir haqiqatni anglab yetishimiz lozim – O‘zbekiston bugun xalqaro hamjamiyatning va global moliyaviy- iqtisodiy bozorning ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi»1 – degan so‘zlarini yana bir bor esga olish muhim. Global iqtisodiy makonning uzviy bir qismi sifatida O‘zbekiston ham jahon iqtisodiy inqirozning salbiy oqibatlarini his etmoqda.
Buning tasdig‘ini tashqi dunyo bilan aloqalarimiz tobora kengayib
1 Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari. –T.: «O‘zbekiston», 2009. 11-b.
borayotganida, taraqqiy topgan yetakchi davlatlar ko‘magida iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish, modernizatsiya qilish, texnik va texnologik qayta jihozlash bo‘yicha dasturlarning amalga oshirilayotganida, O‘zbekistonning xalqaro savdo tizimiga integratsiyalashuvida, mahsulot va tovarlar importi va eksportining o‘sib borishida va boshqa misollarda yaqqol ko‘rishimiz mumkin.
Respublikamiz o‘zining mustaqilligiga erishganidan so‘ng Prezidentimiz boshchiligida respublikaning o‘ziga xos bo‘lgan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish modeli ishlab chiqildi. Ushbu rivojlanish modeli asosida respublikamizda yangi iqtisodiy tizim – bozor iqtiso- diyotiga o‘tilmoqda. Turli-tuman mulk shakllarining paydo bo‘lishi, davlat mulkining xususiylashtirilishi, hissadorlik jamiyatlari, hamkorlik- dagi qo‘shma korxonalar, kichik korxonalarning vujudga kelishi o‘tish jarayoniga xos xususiyatlardandir. Bunday sharoitda tovar ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida haqiqiy raqobat hukm surishiga, korxonalar mustaqil ravishda chet el korxonalari bilan aloqa o‘rnatishga, mahsulot sotishning yangi zamonaviy usullarini rivojlantirishga, tijorat banklari, xususiy banklar, birjalar, kimoshdi savdolari faoliyatini rivojlantirishga imkoniyatlar paydo bo‘la boshladi.
Hozirda mulkiy birlik va munosabatlarning shunday tizimini shakllantirish lozimki, bu harakat avvalo faoliyat yakunida yuqori unum va natijaviylikni, butlik va manfaat uyg‘unligini, eng muhimi bozor to‘kin-sochinligi va jamiyatimiz farovonligini ta’minlasin. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida ushbu jihatga bosh masala sifatida qarash lozim.
Prezidentimiz I. Karimov bu haqda fikr yuritib, o‘zining asarlarida quyidagi fikrlarni ilgari surgan: «Pirovard maqsadimiz ijtimoiy yo‘naltirilgan barqaror bozor iqtisodiyotiga, ochiq tashqi siyosatga ega bo‘lgan kuchli demokratik huquqiy davlatni va fuqarolik jamiyatini barpo etishdan iboratdir».
Bozor munosabatlari sohasida har qanday xo‘jalik yurituvchi sub- yektning o‘z tasarrufidagi barcha resurslar – moliyaviy, moddiy, mehnat va pul resurslari harakati hamda ulardan foydalanish samaradorligini to‘g‘ri boshqarishni ta’minlashi zarur bo‘ladi. Ko‘pgina korxona va tashkilotlar iqtisodiy mustaqillik hamda ichki va tashqi bozorda bitimlar tuzish huquqini qo‘lga kiritganlaridan so‘ng xo‘jalik yuritishning yangi sharoitlariga bosqichma-bosqich tayyor bo‘lib bordi.
Bozor iqtisodiyoti sohasida boshqaruv subyektlariga faqat axborot-
ga ega bo‘lishning o‘zi kifoya qilmaydi. Bu axborot bilan ishlash, to‘g‘ri xulosalar chiqarish va ulardan ishlab chiqarish samaradorligini oshirish maqsadida foydalanish zarur bo‘ladi.
Korxonalarning xo‘jalik faoliyatini boshqarishda foydalaniladigan manbalar qatoriga pul mablag‘larining harakati to‘g‘risidagi axborotlar ham kiradi. Xo‘jalik faoliyatini samarali boshqarishda pul mablag‘lari oqimi to‘g‘risidagi axborotlar muhim rol o‘ynaydi. Pul oqimlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar barcha darajadagi biznesmenlar tomonidan xalqaro amaliyotda keng qo‘llanilmoqda, u korxonalar ma’muriyatiga ham, tashqi foydalanuvchilarga ham zarurdir. Korxona menejerlari mazkur ma’lumotlardan foydalanib korxona likvidliligini o‘rganishda, dividendlarni belgilashda, ish haqi ta’minoti va budjet bilan o‘z vaqtida hisob-kitob qilinishi imkoniyatidan foydalanishlari mumkin.
Iqtisodchi olimlar T.P.Karlin va A.R.Makminlarning fikriga ko‘ra,
«Pul mablag‘lari hisob-kitobi – moliyaviy tahlilning eng muhim qurolidir. Yillik moliyaviy bashorat shaklida ko‘rsatilishicha bunday bashorat kompaniya uchun oyma-oy kutilayotgan pul mablag‘lari kirimini va oyma-oy asosida majburiyatlar qoplanishining to‘lovini amalga oshirilishini ko‘rsatib beradi. Pul mablag‘lari hisob-kitobi kreditorlarga firmaning kreditga bo‘lgan tig‘iz talabini baholash uchun va operatsion sikl davomida qisqa muddatli ssudalarni qoplash uchun yetarli darajadagi pul mablag‘larini ishlab topishga qodirligini aniqlash imkoniyatini beradi. Bundan tashqari pul mablag‘lari hisob-kitobi kreditorlarga kompaniyaning uzoq muddatli yoki qisqa muddatli kreditlarga ehtiyoji mavjudligini aniqlashga yordam beradi. Korxona- ning pul mablag‘lari harakati hisob-kitobi, ayniqsa, qarzdorlarning mavsumiy tijorat sikli davomidagi moliyaviy ehtiyojlarini aniqlash uchun qulaydir».
Bozor uchun ishlab chiqarish bor joyda pul mablag‘lari o‘ta mu- him iqtisodiy vosita bo‘ladi. Pul mablag‘lari ishlab chiqarishning takror- lanishiga xizmat qiladi, iqtisodiy o‘sishga ko‘maklashadi. Pul shaklidagi mablag‘lar bozor orqali resursga aylanadi, resurslar ishtirokida tovarlar yaratiladi, tovarlar sotilib yana pul olinadi. Shunday harakatning qaytarilib turishi iqtisodiy jarayon yuz berganini bildiradi. Har bir xo‘jalik yurituvchi subyekt o‘zining iqtisodiy jarayonini muntazam ravishda davom ettirishi uchun ma’lum miqdorda pul mablag‘lari bo‘lishini taqozo etadi.
Yuqoridagi iqtisodchi olimlarning fikr-mulohazalariga qo‘shilgan hamda ularning barchasining fikrlarini umumlashtirgan holda pul mablag‘lari atamasiga quyidagicha umumiy ta’rif berishni tavsiya etamiz: «Pul mablag‘lari – majburiyatlarni zudlik bilan to‘lash uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan turdagi mablag‘larni o‘z ichiga oladi. Pul mablag‘lariga moliyaviy muassasalardagi joriy hisobvaraqlardagi qoldiqlar, naqd kupyuralar, tangalar, valutalar, kichik kassaning naqd pullari va moliyaviy muassasalar tomonidan muddatli depozitlar va muomaladan chiqarish uchun qabul qilingan, korxona kassasidagi konkret o‘tkazib beriladigan pul hujjatlaridir.1 Bu o‘tkaziladigan pul hujjatlariga oddiy cheklar, kassa orderlari, mijozlar cheklari, pul o‘tkazmalari va boshqa hisob-kitob vositalari kiradi». Balansning «Pul mablag‘lari» moddasidagi qoldiq pul hisobvaraqlariga kiradigan barcha turdagi mablag‘larni aks ettiradi.
|
| |