NAFAS TIZIMINING YOSH XUSUSIYATI VA GIGIYENASI

|
NAFAS TIZIMINING YOSH XUSUSIYATI VA GIGIYENASI
|
bet | 11/13 | Sana | 20.01.2024 | Hajmi | 179,5 Kb. | | #141915 |
Bog'liq DAVLATIMIZNING YOSH AVLODNI TARBIYALASH VA SOGNAFAS TIZIMINING YOSH XUSUSIYATI VA GIGIYENASI
Nafasning ahamiyati. Odam va har bir boshqa tirik organizm tashqi muhitdan kislorod qabul qilib, karbonat angidrid gazini chiqarib turish nafas olish deb ataladi. Nafas olish jarayonida muhim fizologik prochesslar amalga oshadi. Organizm nafas olganda tashqi muhitdagi havo o’pka xujayralariga, u yerdan qonga, qon orqali barcha organ hujayralarni O2 bilan ta’minlab, undagi moddalar almashinuvida hosil bo’lgan CO2 gazi qonga o’tib, qon orqali o’pkaga undan esa tashqi muhitga chiqariladi. Shu bilan bir qatorda qabul qilingan O2 ishtirokida hujayralarda va to’qimalarda oqsil, yog`’, uglevodlar oksidlanib energiya hosil qiladi. Natijada organizmdagi barcha fiziologik jarayonlar ya’ni qo’zg’alish, harakatlanish, ko’payish kabilar ana shu energiya hisobiga amalga oshadi.
Bundan tashqari nafas olish organlari turli xil moddalarning hidini sezish hamda nutuq talafuzida ham ishtirok etadi.
Nafas olish tashqi va ichki nafas olishga bo’linadi. Tashqi nafas olishda o’pka bilan qon o’rtasidagi gaz almashinuvi tushuniladi.
Ichki yoki to’qimalar aro nafas olishda esa to’qimalar bilan qon o’rtasidagi gaz almashinuvi amalga oshadi. Atmosfera havosi tarkibida 20,9 % O2, 0,3 % Co2, 79,3% N2 bo’ladi. Boshqa moddalar kam miqdorda bo’ladi. Agar havo tarkibida Co2 miqdori 4-5% ga yetsa, odam holsizlanib, yurak urushi tezlashadi, bosh og’riydi, qayt qiladi, hatto hushidan ketishi mumkin.
Nafas olish organlariga: burun bo’shlig’i, halqum, qiqildoq, kekirdak yoki traxeya, bronxlar, o’pkalar va plevra pardasi kiradi.
Burun boshlig’i. Bola tug’ilgan vaqtda uning burun bo’shlig’i kichik va ingichka bo’lib, shilliq qavat, qon va limfa tomirlari, nerv tolalari hamda recheptor va mayda tukchalar bilan ta’minlangan bo’lib, yetarlicha rivojlanmagan bo’ladi. Bundan tashqari peshona sipuslari va pastki burun yo`li umuman rivojlanmagan bo`ladi. 2 yoshdan keyin gaymor bo’shlig’i kattalasha boshlaydi, peshona sinuslari esa 15 yoshda to’liq shakillanadi. Bola tug’ilgan vaqtda qorin tipida nafas oladi. Birundan nafas olish 3-4 yoshda shakllanib, 7-8 yoshdan jinsga bog’liq farqlar vujudga keladi. Bolalar qorin tipida, qizlar ko’krak tipidagi nafas olish vujudga keladi. Bu jarayon 14-15 yoshda tugallaniladi. 10-14 yoshgacha burun bo’shlig’ining shakli o’zgarib, kattalashib boradi. Burun bo’shlig’ining hajmi yosh ulg’aygan sayin taxminan 2,5 barobar ortadi. Nafas olganda tashqi muhitdan kirgan havo burun bo’shlig’i orqali o’tganda isiydi, namlanadi va chang zarrachalaridan tozalanadi. Shundan keyin biurun bo’shlig’idagi havo halqum orqali hiqildoqqa o’tadi.
Hiqildoq. Hiqildoq IV-VI bo’yin umurtqalari ro’parasida joylashgan bo’lib, yangi tug’ilgan bolalarda qisqa, tor va voronka shaklda bo’lib, shilliq qavat, muskullardan iborat bo’lib, qon va limfa tomirlari bilan ta’minlangan. Hiqildoq 5 yoshgacha sekin o’sadi, uning o’sishi 14-15 yoshda tezlashib qiz bolalarda 1 barobar o’g’il bolalarda esa 2 barobar o’sib, tovush chiqaruvchi pardalari ancha yo’g’onlashadi.
Hiqildoq nafas o’tkazuvchi funksiyasini o’tkazish bilan 1-qatorda tovush hosil qiluvchi ovoz apparati hamdir. Uning ichki qavati tukli shilimshiq pardadan iborat, devori esa tog’ay va muskuldan tashkil topgan. Ichki qavatining o’rtasida tovush boylashlari va muskullari joylashgan, ularning harakati, qisqarishi va bo’shashi natijasida ovoz teshiklari ochilishi yoki yopilishi natijasida tovush hosil bo’ladi. Havo traxeyaga o’tadi.
Kekirdak yoki traxeya. Traxeya hiqildoqning pastki qismida ya’ni VI-VII bo’yin umurtqalari ro’parasidan boshlanib V ko’krak umurtqasigacha davom etadi. Traxeya yangi tug’ilgan bolalarda kalta va nozik bo’lib, tog’ay va muskul qavatdan iborat. Uzunligi 3-4 sm, 5 yoshda 5-6 sm, 10 yoshda 6,3 sm, 15 yoshda 7,5 sm kattalarda esa 9-13 smgacha bo’ladi. Uning uzunligi va tog’aylar kattaligi yosh ortishi bilan ortib boradi. Traxeya shilliq qavati nozik, qon va linfa tomirlari bilan mo’l ta’minlangan bo’ladi. Shuning uchun ham chang zarrachalari va mikroblar traxeya shilliq qavatiga tez o’rnashib oladi, bronxga o’tkazib beradi.
|
| |