nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
ishlab chiqarish vositalari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

36
va hamisha bir-birini taqozo qiladigan ikki tomonidir (bu
haqda keyingi mavzuda
batafsilroq to’xtalamiz). Shuning uchun ham ishlab chiqarish jarayoniga hamisha
uning pirovard maqsadi bilan birgalikda qaraladi. Ishlab chiqarishning maqsadi
cheklangan resurslardan unumli foydalanib, kishilar ehtiyojini qondirish ekan, uning
samarasi tovar va xizmatlarning natural va qiymat jihatdan o’sishida ko’rinadi. Shu
nuqtai nazardan olganda ishlab chiqarish jarayoni hamisha naflilikni, ya’ni iste’mol
qiymatini yaratish, ko’paytirish va qiymatlarning o’sish
jarayoni hisoblanadi, uning
asosiy maqsadi esa, iste’mol qiymatni, ya’ni nafli tovarni yaratishdan iborat bo’ladi.
Ishlab chiqarishning cheklangan resurslardan foydalangan holda kishilar
ehtiyojini qondirishga qaratilishi va shunga zarur bo’lgan sifat va miqdorda iste’mol
qiymati yaratishni bosh maqsad qilib qo’yishi uning ijtimoiy yo’nalishini ifoda etadi.
Lekin bu umumiy ijtimoiy yo’nalish aniq kishilarning,
tadbirkorlarning manfaati
bilan bog’langandagina amalga oshadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida yoki unga o’tish
davrida har bir mulk egasi yoki tadbirkor ma’lum miqdorda foyda olishni, sarflangan
vositalariga, pul mablag’lariga nisbatan ko’proq qiymatga ega bo’lishni maqsad qilib
qo’yadi. Shuning uchun ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish jarayoni bir tomondan,
iste’mol qiymatlarini yaratish jarayoni bo’lsa, ikkinchi tomondan, qiymatning o’sish
jarayoni bo’lib hisoblanadi. Masalan, tadbirkor ishlab chiqarishni tashkil etish uchun
10 mln. so’mlik paxta tolasi sotib oldi deylik. Toladan ip yigirish uchun qo’llanilgan
asosiy vositalar amortizatsiyasi, energiya va boshqa xarajatlar 2 mln. so’mni, ish haqi
3 mln. so’mni tashkil etib, 3 mln. so’mlik foyda oladigan bo’lsa, yaratilgan
mahsulotning qiymati 18 mln. so’mni, qo’shilgan qiymat 8 mln. so’mni tashkil etadi.
Agar biz 8 mln. so’mlik qo’shilgan qiymatdan 2 mln. so’mini amortizatsiya,
energiya va boshqalardan
iborat moddiy xarajatlar, ya’ni oldindan yaratilgan
qiymatlar deb qarasak, 6 mln. so’mlik qiymat, ya’ni 3 mln. so’mlik ish haqi va 3 mln.
so’mlik foyda shu ishlab chiqarish jarayonida hosil qilingan yangi qiymat
hisoblanadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish jarayonining ikki tomonini
quyidagicha ifoda etishimiz mumkin (2.3-chizma).
Ishlab chiqarish omillari bozori Reja - bet 5

|
Ishlab chiqarish omillari bozori Reja
|
bet | 5/17 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 81,66 Kb. | | #110912 |
Bog'liq Ishlab chiqarish omillari bozori Reja-fayllar.orgQ2 va Q3 izokvantalar hisoblanadi. Ishlab chiqarish funksiyasining yuqori
daraja chizig`iga to`g`ri keluvchi izokvantaga yuqori mahsulot ishlab chiqarish hajmi to`g`ri keladi. Rasmdan ko`rinib turibdiki, izokvantalar bir-biri bilan kesishmaydi.
Q
Q′3 Q′2 Q′1
K
0
10.2-rasm. Ishlab chiqarish funksiyasi grafigi va uning
Q1, Q2 va Q3 darajadagi chiziqlari
Izokvantalar kartasi - bu izokvantalar majmuasidan iborat bo`lib, ularning har biri ma′lum ishlab chiqarish omillari sarflari kombinatsiyalariga to‘g‘ri keladigan maksimal ishlab chiqarish hajmini o`zida akslantiradi.
Izokvantalar firmalarda mahsulot ishlab chiqarishning variantlari ko`pligini ko`rsatadi. Bu firmalar uchun muhim axborot bo`lib, keyinchalik ko`ramiz, qanday qilib izokvantalar mahsulot ishlab chiqarishda xarajatlarni minimallashtiradigan yoki foydani maksimallashtiradigan omillar sarfi kombinatsiyalarini tanlashga imkon yaratadi.
Ma′lum vaqt oralig`ida jami ishlab chiqarilgan mahsulotni umumiy mahsulot desak, o`rtacha mahsulot - umumiy mahsulotni ushbu mahsulotni ishlab chiqarish uchun sarflangan o`zgaruvchan ishlab
chiqarish omillari sarfiga nisbati bilan aniqlanadi.
AP Q
F
Bu yerda: Q - umumiy mahsulot miqdori; AP- o`rtacha mahsulot; F- sarflangan resurslar.
Chekli mahsulot - bu o`zgaruvchan resurslar kombinatsiyasini kichik miqdorda qo`shimcha sarfi hisobidan umumiy mahsulotning o`sgan qismiga aytiladi. Masalan, ishlab chiqarishda bitta omil, ya′ni faqat mehnat
MP MP
Q
saflansa chekli mahsulot
L quyidagicha aniqlanadi:
L L ;
Бу ерда Q - qo`shimcha birlik mehnat sarfi ( L ) hisobiga ishlab
chiqarilgan qo`shimcha mahsulot miqdori.
Agar ishlab chiqarishda mehnat sarfi o`zgarmas bo`lib, mahsulot ishlab chiqarish faqat kapitalga bog`liq bo`lsa, chekli mahsulot MPK ga
chiqarilgan qo`shimcha mahsulot; K
kapital.
Quyidagi jadvalda mehnat sarfi o`zgarmas bo`lganda, ishlab chiqarish hajmi faqat kapital sarfiga bog`liq bo`lgandagi o`rtacha va chekli mahsulotlar miqdori ko`rsatilgan.
10.2-jadval
Bir o`zgaruvchi omil qatnashgandagi ishlab chiqarish
|
| |
Ishlab chiqarish omillari bozori Reja - bet 4

|
Ishlab chiqarish omillari bozori Reja
|
bet | 4/17 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 81,66 Kb. | | #110912 |
Bog'liq Ishlab chiqarish omillari bozori Reja-fayllar.orgQ2 izokvanta nuqtalari 80 dona stulni mehnat va kapital sarflarining har xil kombinatsiyalarida ishlab chiqarish mumkinligini ifodalaydi. Rasmda Q2 izokvantaning C, D, E va F nuqtalarida mehnat va kapital sarflarining har xil kombinatsiyalarida 80 dona stul ishlab chiqariladi.
Xuddiy shunday Q3 izokvantaning M, N va T nuqtalari ham har xil ishlab
chiqarish omillari sarfida 100 ta stul ishlab chiqarishni ta′minlaydi.
10.1-rasmdan ko`rinib turibdiki Q3 izokvanta Q2 izokvantadan o`ngroq va yuqoriroqda joylashgani uchun unga to`g`ri keladigan ishlab chiqarish hajmi Q2 nikidan ko`proq. Q2 izokvanta esa Q1 ga nisbatan o`ngroq va yuqoriroqda joylashgani uchun unga to`g`ri keladigan ishlab chiqarish hajmi Q2 nikidan ko`proq. Demak, izokvantalar chapdan o`ngga va yuqoriga qarab joylashib borsa, ularga to`g`ri keladigan ishlab chiqarish hajmi ham mos holda oshib boradi. 5.1-rasmdagi izokvantalar uchun
Q1 Q2
Q3
deb yozishimiz mumkin.
Izokvantalarni bunday tartibda joylashishini ikkita omildan, ya′ni mehnat va kapital sarflariga bog`liq ishlab chiqarish funksiyasi yordamida
ko`rib chiqamiz. Quyidagi ishlab chiqarish funksiyasi berilgan bo`lsin:
Q f L, K
(1). (1)-funktsiyaning uch o`lchovli fazodagi grafigi 10.2-
rasmdagi ko`rinishda bo`ladi. Rasmda ishlab chiqarish funksiyasi grafigi
berilgan, u yarmi kesilgan qozonni eslatadi.
Q' , Q' , Q'
lar funktsiyaning
1 2 3
Q
ma′lum qiymatlari bo`lib, ular funktsiyaning daraja chiziqlari deyiladi. Bu yerda funktsiyaning daraja chiziqlariga to`g`ri keluvchi mahsulot ishlab
chiqarish hajmlari quyidagi tengsizlikni qanoatlantiradi:
' Q'
Q' .
2
3
1
Funktsiyaning daraja chiziqlarining 0LK tekisligiga proektsiyasi Q1,
|
| |
Kapital sarfi - Ishlab chiqarish omillari bozori Reja

Birinchi ustun ishlab chiqarishda qatnashgan kapitalning o`zgarmasligini ko`rsatib turibdi. Ikkinchi ustunda mehnat sarfi keltirilgan. Bir birlik mehnat sarfiga to`g`ri keladigan mahsulot o`rtacha mahsulot bo`lib, u to`rtinchi ustunda keltirilgan. O`rtacha mahsulot ishlab chiqarilgan mahsulotni umumiy mehnat sarfiga nisbati bilan aniqlanadi. O`rtacha mahsulot ishlab chiqarish hajmi 84 birlikka etguncha ortib, undan keyin qisqarib boradi. O`rtacha mahsulot maksimal bo`lganda mehnat sarfi to`rt birlikni tashkil qiladi.
keltirilgan. U qo`shimcha bir birlik mehnat sarfi hisobidan ishlab chiqarilgan qo`shimcha mahsulot miqdori bo`lib, mahsulot ishlab chiqarish hajmini ko`rsatuvchi uchinchi ustundagi har bir mahsulot miqdoridan undan oldingi ishlab chiqarilgan mahsulot miqdorini ayrish orqali aniqlanadi. Masalan, kapital sarfi o`zgarmas bo`lganda (15 birlik) mehnat sarfining ikki birlikdan uch birlikka o`zgarishi mahsulot ishlab chiqarishni 32 birlikdan 60 birlikka oshiradi, demak qo`shimcha bir birlik mehnat sarfi 60-32=28 birlik qo`shimcha mahsulot yaratadi. O`rtacha mahsulotdek, chekli mahsulot ham boshida o`sib, keyinchalik kamayib boradi (ya′ni, u 3 birlik mehnat sarfigacha o`sib, mehnat sarfi 3 birlikdan oshganda kamayib boradi). Shuni esdan chiqarmaslik kerakki, chekli mahsulot miqdori mehnatga va boshqa kapital sarfiga ham bog`liq. Agar mehnat sarfi o`zgarsa kapital sarfi ham o`zgarishi mumkin.
Omillar mahsuldorligining kamayish qonuni. Omillar mahsuldorligini kamayish qonuni shuni ko`rsatadiki, biror bir ishlab chiqarish omilidan foydalanish oshib borganda (boshqa omillardan foydalanish o`zgarmaganda), shunday bir nuqtaga erishiladiki, ushbu nuqtadan boshlab qo`shimcha ishlatilgan omil ishlab chiqarish hajmini kamaytiradi (10.3-rasm).
Agar biz o`zgaruvchan omil sifatida mehnat sarfini qarasak (kapital sarfi o`zgarmaganda), mehnat sarfi kichik miqdorda oshganda mahsulot ishlab chiqarish hajmini anchagina oshiradi, nima uchun deganda, boshlang`ich davrda mehnat sarfining oshishi kapitaldan to`liqroq foydalanish imkonini beradi.
qayta o’rtachalanadi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti Pdf ko'rish
|
bet | 634/652 | Sana | 11.07.2024 | Hajmi | 8,58 Mb. | | #267370 |
Bog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASIqayta o’rtachalanadi
.
O’tkazilgan oraliq nazoratdan olingan baho
oraliq nazorat natijasi
sifatida
qaydnomaga rasmiylashtiriladi.
Yakuniy nazorat turi semestrlar yakunida tasdiqlangan grafik bo’yicha test shaklida
o’tkaziladi.
Oraliq (ON) va yakuniy (YaN) nazorat turlarida:
Talaba mustaqil xulosa va qaror qabul qiladi, ijodiy fikrlay oladi, mustaqil
mushohada yuritadi, olgan bilimini amalda qo’llay oladi, fanning (mavzuning) mohiyatini
tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda fan (mavzu) bo’yicha tasavvurga ega
deb topilganda –
5 (a’lo) baho
;
Talaba mustaqil mushohada yuritadi, olgan bilimini amalda qo’llay oladi, fanning
(mavzuning) mohiyatini tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda fan (mavzu)
bo’yicha tasavvurga ega deb topilganda –
4 (yaxshi) baho
;
Talaba olgan bilimini amalda qo’llay oladi, fanning (mavzuning) mohiyatini
tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda fan (mavzu) bo’yicha tasavvurga ega
deb topilganda –
3 (qoniqarli) baho
;
Talaba fan dasturini o’zlashtirmagan, fanning (mavzuning) mohiyatini tushunmaydi
hamda fan (mavzu) bo’yicha tasavvurga ega emas, deb topilganda –
2 (qoniqarsiz) baho
bilan baholanadi.
6
Asosiy adabiyotlar
1.
Mc. Connell, Brue. Economics. 19 th edition. Mcgraw-Hill/Irwin, USA, 2014.
2.
N. Gregory Mankiw. Principles of Economics, 7
th
edition. Amazon, USA, 2014.
3.
Paul A. Samuelson, William D. Nordhaus. Economics. 19
th
edition. Mc Graw-Hill
Companies. USA, 2015
4.
Xodiyev B.Yu., Shodmonov Sh.Sh. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. – T.: «Barkamol
fayz-media», 2017. – 783 bet.
5.
Xajiyev B.D., Mamaraximov B.E., Mambetjanov Q.Q. Iqtisodiyot nazariyasi.
Darslik (rus tilida). –T.: “Iqtisodiyot”, 2019.-548 bet
6.
O’lmasov A., Vahobov A.V. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. – T.: «IQTISOD-
MOLIYA», 2014. – 480 bet.
|
| |
«kapital» ham qiymatga, ham naflilikka ega bo’lgan

33
ko’rsatadilar. Bizning fikrimizcha, ular yer va kapitalda o’z ifodasini topadi. Shuning
uchun ularni alohida omil deb qarashga hojat yo’q.
2. Ishlab chiqarish jarayonining mazmuni
Jamiyatning iqtisodiy asosini, inson hayotiy faoliyatining manbaini tushunish
uchun ishlab chiqarish jarayonining mazmunini ko’rib chiqish zarur.
Ishlab chiqarish jarayoni – bu kishilik jamiyatining amal qilishi va
rivojlanishi uchun zarur bo’lgan moddiy va ma’naviy ne’matlarni yaratishga
qaratilgan maqsadga muvofiq faoliyatdir.
Moddiy va ma’naviy ne’matlar yaratish,
turli xizmatlar ko’rsatish jarayoni kishilar iqtisodiy faoliyatining asosiy tomonidir.
Ma’lumki, har qanday ishlab chiqarish, birinchi navbatda, mehnat jarayonidir
yoki
boshqacha qilib aytganda, tabiatdagi bor narsalarning ko’rinishini o’zining
iste’moli uchun muvofiq holga keltirish uchun qilingan mehnat
faoliyatidan iboratdir.
Masalan, kishilar tabiatda mavjud bo’lgan yerdan foydalanib, turli hil dehqonchilik,
chorvachilik mahsulotlarini yetishtiradilar. O’rmonlardagi daraxtlardan foydalanib,
ularning shaklini o’zgartirib, turli xil yog’och buyumlar yasaydilar, uylar quradilar.
yer bag’rida (konlarda) mavjud bo’lgan turli rudalar (temir, mis, ruh, qo’rg’oshin va
h.k.), mineral xomashyolardan foydalanib, o’zlari uchun zarur iste’mol buyumlari,
ishlab chiqarish vositalari yaratadilar. Ana
shu mehnat jarayonida kishilar, eng
avvalo, tabiat bilan, uning kuchlari va ashyolari bilan hamda bir-birlari bilan o’zaro
ma’lum munosabatda bo’ladilar.
Kishilar o’zlarining ongli maqsadga muvofiq unumli mehnati bilan tabiat
moddalarining shakllarini o’zgartiradilar va iste’mol uchun zarur bo’lgan mahsulotni
vujudga keltiradilar. Mehnat jarayonida kishilar hamda tabiat o’rtasidagi moddalar
almashinuvi bilan birga insonning o’zi ham har tomonlama kamol topib boradi, ya’ni
kishilar o’zining mehnatga bo’lgan qobiliyatini, bilimini oshiradi va ularni amalda
qo’llashni kengaytirib boradi.
Shunday qilib,
ishlab chiqarish
jarayoni iste’mol qiymatlarni vujudga keltirish
uchun maqsadga muvofiq qilinadigan harakatdir, tabiat yaratgan narsalarni inson
iste’moli uchun o’zlashtirib olishdir, inson bilan tabiat o’rtasidagi
modda
almashuvining umumiy shartidir, inson hayotining abadiy tabiiy sharoitidir.
Ishlab chiqarishning
omillarining roli - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universitetiBog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASIomillarining roli
Ishlab chiqarish jarayonining ikki tomonlama tabiati uning natijalarining ham
ikki tomoni borligini ko’rsatadi.
3. Ishlab chiqarishning umumiy va pirovard natijalari
Ishlab chiqarish jarayonida turli omillarning birikishi asosan korxonalarda
amalga oshiriladi. Bunday korxonalar sonining o’sishi ayni paytda iqtisodiyotdagi
tovar va xizmatlar turlari va hajmining o’sishidan darak beradi.
Yuzaki qaraganda har bir korxonadagi individual ishlab chiqarish bir-biridan
mustaqil, ajralgan holda amalga oshadiganga o’xshab ko’rinadi. Ammo xilma-xil
tovarlar va resurslarning uzluksiz oqimida individual mablag’larning harakatlari bir-
biri bilan qo’shilib, o’ralib-chatishib ketadi. Chunki alohida olingan individual ishlab
chiqaruvchilarning faoliyati va ayrim mablag’lar, mahsulotlarning harakati o’zaro
bog’langandir. Shu sababli, individual mehnatlar harakatining qo’shilib ketishi, butun
ijtimoiy ishlab chiqarishning, jami yaratilgan tovar va xizmatlarning harakatini
bildiradi. Demak,
ijtimoiy ishlab chiqarish o’zaro bog’langan va aloqada bo’lgan
barcha individual ishlab chiqarishlarning yig’indisidir.
Har bir individual ishlab
chiqarish, uning sarmoyasi va resurslari esa ijtimoiy ishlab chiqarishning ajralmas bir
bo’lagidir.
Yaratilgan tovar va xizmatlar
Naflilikni yaratishda
qatnashadi
Qiymatning tashkil topishida
qatnashadi
Yer
Kapital
Ishchi
kuchi
M
еhnat
Aniq m
еhnat bilan
o’tkazilgan ishlab
chiqarish vositalari
qiymati
Abstrakt
m
еhnat bilan
yaratilgan
yangi qiymat
38
Ijtimoiy ishlab chiqarish, ya’ni turli omillarning harakati natijasida juda
ko’p turdagi tovarlar va xizmatlar massasidan iborat bo’lgan milliy mahsulot
|
| |
Orientation - O’zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim, Fan va Innovatsiyalar Vazirligi Andijon Viloyati Boshqarmasi...

|
O’zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim, Fan va Innovatsiyalar Vazirligi Andijon Viloyati Boshqarmasi Asaka 1-son kasb-hunar maktabi
|
bet | 7/13 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 43,67 Kb. | | #256312 |
Bog'liq Abdumalikova M Delphi dasturlash tili4. Orientation – xususiyati orqali ProgressBar qanday holatda aks etilishini
belgilanadi. pbHorizontal va pbVertical.
19
5. Step – xususiyati qadamlar soni bo’lib,
6. State – xususiyati ProgressBarning usuli bo’lib, u normal holatda, xatoik
yuz berganda va jarayon to’xtatilganda jarayonning holati haqida habar
beradi.
7. Style – xususiyatidan agar pbstMarquee qiymati tanlansa, ProgressBar
animatsion usulda namoyon bo’ladi.
Mazkur komponentdan foydalanishda onChange va onContextPopup ko’p
qo’llaniladigan hodisalar hisoblanadi.
– UpDown sonli qiymatlarni o’zgartirish maqsadida qo’llaniladi. Mazkur
UpDown komponentini quyidagicha xususiyatlari mavjud:
1. Max – UpDown ning maksimal qabul qiluvchi qiymati;
2. Min – UpDown ning minimal qabul qiluvchi qiymati;
3. Position – UpDownning mazkur vaqtdagi qiymati;
4. Orientation – xususiyati orqali UpDown qanday holatda aks etilishini
belgilanadi. trHorizontal va trVertical.
5. Increment – xususiyatiga qadamlar soni beriladi, bu esa ortirish va
kamaytirish davomida zarur qiymat hisoblanadi.
Mazkur komponentdan foydalanishda onChanging, onChangingEx, onClick
va onContextPopup ko’p qo’llaniladigan hodisalar hisoblanadi.
– RichEdit komponentida ham Memo komponentida mavjud barcha
xususiyatlar mavjud bo’lib, ular quyidagilarni tashkil etadi:
1. Lines
– RichEdit maydonida aks etadigan satrlar;
2. WordWrap – agar bu xususiyat false gat eng bo’lsa ilovaning ioyna
hajmidan qat’iy nazar Enter tugmasi bosilmaguncha satr yakunlanmaydi.
3. WantTabs – agar bu maydon true gat eng bo’lsa, Tab tugmasi bosilganda
abzas ajratiladi. Aks holda esa, keyingi component aktivlashadi.
4. ScrollBars – xususiyati orqali sbNone, sbBoth, sbHorizontal va sbVertical
qiymatlaridan biri tanlanadi. Bu esa surgichni paydo bo’lish xususiyatlaridir.
20
5. ReadOnly – agar ushbu maydon truega teng bo’lsa, RichEdit maydoniga
xech qanday ma’lumot kiritib bo’lmaydi. Chunki, u faqat o’qish rejumiga
o’tkazilgan.
Mazkur komponentdan foydalanishda onChange, onKeyPress, onClick va
onContextPopup ko’p qo’llaniladigan hodisalar hisoblanadi.
– ImageList komponenti kichik piktogrammali rasmlar ro’yxatini saqlovchi
component hisoblanadi. Mazkur komponentning asosiy xususiyatlari quyidagucha:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O’zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim, Fan va Innovatsiyalar Vazirligi Andijon Viloyati Boshqarmasi Asaka 1-son kasb-hunar maktabi
|
Delphi dasturlash muhitining ishchi interfeysi

|
Delphi dasturlash muhitining ishchi interfeysi
|
bet | 4/13 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 43,67 Kb. | | #256312 |
Bog'liq Abdumalikova M Delphi dasturlash tili1.3. Delphi dasturlash muhitining ishchi interfeysi.
Delphi dasturlash muhitining tashqi ko’rinishi Windowsda ko’rish mumkin
bo’lgan boshqa dasturlash muhitlari ko’rinishidan farq qiladi. Masalan, Borland
Pascal for Windows 7.0, Borland C++ 4.0, Word for Windows, Program Manager
– bularning barchasi MDI dasturlari hisoblanadi va Delphiga o’xshamaydi. MDI
(Multiple Document Interface) – bitta asosiy oynaning ichida bir nechta quyi
tipdagi oynalarni boshqarishni bildiradi. Delphi muhiti esa, Single Document
Interface (SDI) deb nomlanuvchi boshqa xususiyatga amal qiladi va alohida
joylashgan bir nechta oynadan iborat. Agar siz Delphiga o’xshash SDI
dasturlardan foydalansangaz, boshqa dasturlar oynalari uni yopib qo’ymasligi
uchun ularni pastga tushirib qo’yish kerak. Agar boshqa dasturga o’tish zaruriyati
tug’ilib qoladigan bo’lsa, Delphi dasturi bosh oynasidagi kichraytirish tugmasini
bosish kifoya.
Delphi dasturlash muhiti oddiy usul bilan ishga tushiriladi, ya’ni, Windows
da Пуск menyusidan Программы bo’limidagi Borland Delphi7 satridan Delphi 7
buyrug’i tanlanadi.
1-rasm. Delphi ni ishga tushirish.
Delphining ishchi muhiti beshta oynadan iborat:
Bosh oyna — Delphi 7;
Formalar dizayneri (Form Designer);
Dastur matni muharriri (Editor Window);
12
Komponentlar to’plami (Component Palette);
Ob’ektlar inspektori (Object Inspector);
Ob’ektlar ro’yxatini ko’rish oynas (Object TreeView);
Yordam tizimi (On-line help).
Delphining bulardan tashqari sizga dasturlash muhiti va dasturni sozlash
uchun xizmat qiluvchi tizim menyusi, uskunalar chizgichi kabi boshqa vositalari
ham bor.
Delphida dasturchilar ko’p vaqtlarini Formalar dizayneri va Dastur matni
muharriri orasida o’tish bilan o’tkazadilar. Siz dasturlashni boshlashdan oldin shu
ikki muhim elementni ajrata olishingizga ishonch hosil qiling. Formalar dizayneri
1-rasmda, Dastur matni muharriri 2-rasmda keltirilgan.
|
| |
Komponentlar xususiyatlari va hodisalari bilan tanishish

|
Komponentlar xususiyatlari va hodisalari bilan tanishish
|
bet | 6/13 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 43,67 Kb. | | #256312 |
Bog'liq Abdumalikova M Delphi dasturlash tili2.2. Komponentlar xususiyatlari va hodisalari bilan tanishish.
– TrackBar komponentidan yuqorida aytganimizdek, multimediali dasturiy
mahsulotlar uchun ishlatiladi. TrackBar quyidagi asosiy xususiyatlarga ega:
1. Max – TrackBar ning maksimal qabul qiluvchi qiymati;
2. Min – TrackBar ning minimal qabul qiluvchi qiymati;
3. Position – TrackBarning mazkur vaqtdagi qiymati;
4. Orientation – xususiyati orqali TrackBar qanday holatda aks etilishini
belgilanadi. trHorizontal va trVertical.
5. ThumbLength – xususiyatiga sonli qiymat berish orqali TrackBarning
sliderini eni o’zgartirish mumkin.
6. TickMarks – xususiyati TrackBar qiymatlarini ko’rsatish uchun xizmat
qiladi va u quyidagi qiymatlarga ega: tmBoth, tmBootomRight va
tmTopLeft.
7. TickStyle – xususiyati orqali esa TrackBarda aks etuvchi belgilarni aks
etishida foydalaniladigan tsNone, tsAuto va tsManual usullaridan
foydalaniladi.
8. PositionToolTip – sichqancha bilan harakatlantirilganda faol qiymati qalqib
chiquvchi pozitsiya tanlanadi va ular quyidagicha: ptNone, ptLeft,
ptRight, ptTop va ptBottom.
Mazkur komponentdan foydalanishda onChange va onContextPopup ko’p
qo’llaniladigan hodisalar hisoblanadi.
– ProgressBar jarayonni bajarilishini ko’rsatib turuvchi bo’lganligi uchun
ham uning holatini to’g’ridan-to’g’ri o’zgartirib bo’lmaydi. ProgressBar
komponentining o’ziga xos xususiyatlar quyidagicha:
1. Max – ProgressBar ning maksimal qabul qiluvchi qiymati;
2. Min – ProgressBar ning minimal qabul qiluvchi qiymati;
3. Position – ProgressBar mazkur vaqtdagi qiymati;
|
| |
natijasini baholashda ishlab chiqarish omillari navbatdagi 
birligini

47
qo’shimcha sarfining u keltiradigan samara bilan taqqoslash muhimdir. Bu so’nggi
qo’shilgan mahsulot ko’rsatkichi orqali ifodalanadi.
So’nggi qo’shilgan mahsulot – eng so’nggi qo’shilgan omil (kapital yoki
ishchi kuchi) evaziga o’sgan mahsulot hajmi.
«A» korxonada keyingi oyda boshqa ishlab
chiqarish omillari sarfi
o’zgarmagani holda, ishchi kuchi resurslarining soni 2
birlikka oshirilgan, ya’ni 12
birlikni tashkil etib, buning natijasida umumiy mahsulot 110 birlikka yetgan bo’lsin.
U holda, ishchi kuchi omilining so’nggi qo’shilgan mahsuloti 5 birlik (10/2)ni tashkil
etadi.
Har bir qo’shilgan omil evaziga olingan qo’shilgan mahsulot so’nggi
qo’shilgan omil unumdorligi deb aytiladi.
So’nggi qo’shilgan mahsulot (o’sgan)
miqdorini so’nggi qo’shilgan (o’sgan) ishchi kuchi yoki kapital miqdoriga bo’lish
yo’li bilan qo’shilgan omil, ya’ni qo’shilgan kapital yoki qo’shilgan
ishchi kuchi
unumdorligi aniqlanadi, ya’ni:
К
М
КМ
yoki
I
Ì
ÊÌ
.
Bu tushunchalarni yana bir shartli misol yordamida quyidagi jadvalda yanada
aniqroq ifodalash mumkin (2.4-jadval).
YUqorida
aytilganidek, alohida olingan omil evaziga qo’shilgan
mahsulot
ma’lum darajaga borgandan keyin kamaya boshlaydi. Bu kamayish ayniqsa uning har
bir birligi evaziga qo’shilgan mahsulotda aniq seziladi. Mana shu qo’shilgan omil
unumdorligining
pasayishiga
qarab,
marjinalistik
yo’nalish
vakillari
unumdorlikning pasayib borishi qonuni
degan qonunni kashf qilishgan. Ularning
g’oyasi bo’yicha har bir keyingi qilingan xarajat yoki
omil oldingisiga qaraganda
kam samara beradi va oqibatda umumiy o’rtacha mahsulot ham pasayib ketadi.
Width  
– rasmning eni (pikselda); 


2. Height

|
Width
– rasmning eni (pikselda);
2. Height
|
bet | 8/13 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 43,67 Kb. | | #256312 |
Bog'liq Abdumalikova M Delphi dasturlash tili1. Width
– rasmning eni (pikselda);
2. Height
– rasmning bo’yi (pikselda);
3. Count
– rasmlar soni;
4. AllocBy
– Kattayuvchi rasmlar soni.
– DateTimePicker komponentiga tahldor bo’lgan eng asosiy xususiyatlar
quyidagilardan iborat:
1. Date
– xususiyati orqali joriy sana qabul qilish va o’rnatish
mumkin;
2. DateFormat
– Sanani qisqa va to’liq shakllaridan birini tanlash
xususiyati;
3. DateMode
– Sanani kirituvchi maydoni shaklini tanlash xuusiyati.
Bu maydonning ikki qiymati mavjud dmComboBox va dmUpDown.
4. Format
– sana va vaqtning Formati yoziladi. Odatda, bu maydon
bo’sh bo’ladi.
5. Kind
– Maydonni sana yoki vaqtni ko’rsatishga o’tkazuvchi
xususiyat;
6. MaxDate
– Ifodalanuvchi eng maksimal sana;
7. MinDate
– Ifodalanuvchi eng minimal sana;
8. ShowCheckbox – Checkbox maydonini ko’rsatish;
9. Time
– xususiyati orqali joriy vaqtni qabul qilish va o’rnatish
mumkin;
Mazkur komponentdan foydalanishda onChange, onKeyPress, onClick va
onContextPopup ko’p qo’llaniladigan hodisalar hisoblanadi.
21
– MonthCalendar komponentiga tegishli xususiyatlar quyidagilardan iborat:
1. MaxDate
– Ifodalanuvchi eng maksimal sana;
2. MinDate
– Ifodalanuvchi eng minimal sana;
3. Date
– xususiyati orqali joriy sana qabul qilish va o’rnatish
mumkin;
4. ShowToday
– Joriy kunni ko’rsatish;
|
| |
O’zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim, Fan va Innovatsiyalar Vazirligi Andijon Viloyati Boshqarmasi Asaka 1-son kasb-hunar maktabi

O’zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim,
Fan va Innovatsiyalar Vazirligi
Andijon Viloyati Boshqarmasi
Asaka 1-son kasb-hunar maktabi
“Axborot vositalari mashinalari va kompyuter tarmoqlari operatori” mutaxassisligi
“Delphi dasturlash tili” mavzusida yozilgan
BITIRUV MALAKA ISHI
Bajardi: Abdumalikova Marjona
Diplom rahbari:
ASAKA 1-SON KASB-HUNAR MAKTABI
“__________________________________________________________” mutahassisligi bo’yicha diplom loyihasini bajarishga
T O P SH I R I Q
Guruh talabasi: Abdumalikova Marjona
Loyiha mavzusi: Delphi dasturlash tili
Loyixani bajarish uchun boshlangan asoslar:
KIRISH
ASOSIY QISM
Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi 43
Topshiriq berilgan sanasi: “___” _____________ 20__ yil
Topshiriq bajarish sanasi: “___” _____________ 20__ yil
Loyixa raxbari: ______________
mavzu:Delphi dasturlash tili
KIRISH
ASOSIY QISM
Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi 43
KIRISH
Mamlakatimizda ta’limga e’tibor yildan – yilga ortmoqda. Keyingi yillarda
ko`plab yangi, zamonaviy kasb – hunar kollejlari, akademik litseylar qurilib ishga
tushirildi, eskilari esa rekonstruktsiya qilindi. Ularning moddiy – texnika bazasi
zamonaviy qurilma va asbob – uskunalar, axborot vositalari bilan jihozlandi.
Prezidentimiz I.A.Karimov so’zlari bilan aytganda, “hozirgi axborot,
kommunikatsiya, kompyuter texnologiyalari asrida, internet kundan-kunga
hayotimizning barcha jabhalariga tobora chuqur va keng kirib borayotgan bir
paytda, odamlarning ongi va tafakkuri uchun kurash hal qiluvchi ahamiyat kasb
etayotgan bir vaziyatda bu masalalarning jamiyatimiz uchun naqadar dolzarb va
ustuvor bo’lib borayotgani haqida gapirib o’tirishga hojat yo’q”.
Davlat ta’lim standartlari talabalariga javob beradigan kadrlar tayyorlash
uchun yangi texnika vositalaridan foydalanish lozim bo`ladi. O`qitiladigan fanlar
saviyasi kadrlar saviyasiga juda kata ta’sir etadi. Darhaqiqat, Respublikamiz
prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganlaridek, “fanning vazifasi kelajagimizning
shakl-shamoyilini yaratib berish, ertangi kunimizning yo’nalishlarini, tabiiy
qonuniyatlarini, uning qanlay bo’lishini ko’rsatib berishdan iborat… Odamlarga
mustaqillikning afzalligini, mustaqil bo’lmagan millatning kelajagi yo’qligini, bu
tabiiy bir qonuniyat ekanligini isbotlab, tushuntirib berish kerak. Fan jamiyat
taraqqiyotini olg’a siljituvchi kuch, vosita bo’lmog’i lozim.
|
Qo’shimcha adabiyotlar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

624
yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi to’g’risida”gi PF-5635-sonli Farmoni.
4.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoevning Oliy majlisga
Murojaatnomasi // Xalq so’zi
gazetasi,2018 yil 29 dekabr.
5.
Shodmonov Sh.Sh., Mamarahomov B.E. Iqtisodiyot nazariyasi. Ma’ruzalar matni.
– T.: Iqtisodiyot –moliya, 2010.- 728 bet.
6.
Shodmonov Sh.Sh., G’ofurov.U.V. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik.-T.: Iqtisodiyot-
moliya, 2010.-728 bet.
7.
Экономическая теория: Учебник для бакалавров / под обў. Ред.
А.А.Кочеткова. 5 – изд., перераб. И доп. – М .: издателъско – торговая
корпорация «Дашков и К», 2014.-696 с.
8.
Экономическая теория. Экономические системы: формирование и развитие:
Учебник / Под ред. И.К.Ларионова, С.Н.Силъвестрова. – М.:издателъско –
торгова корпорация «Дошков и К», 2015.-876 с.
9.
Экономическая теория.(политекономия): Учебник / Под обў. Ред. Д-ра экон.
Наук, проф., засл. Деятеля науки РФ ГП. Журавлевой. -5-е изд. – М.:
ИНФРА – М, 2014,-864 с.- (Высшее образование).
10.
Экономическая теория: учебное пособие / коллектив авторов: под ред.
В.М.Соколинского.- 7-е изд., стер. –М.: КНОРУС, 2014. -464с.
11.
Экономическая теория: учебное пособие / Р.Г. Янбасиров.- М.: ИД
«ФОРУМ»: ИНФРА – М, 2013. -624 с.:- (Высщее образавание).
Foydalanilgan adabiyotlar - O’zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim, Fan va Innovatsiyalar Vazirligi Andijon Viloyati...

|
O’zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim, Fan va Innovatsiyalar Vazirligi Andijon Viloyati Boshqarmasi Asaka 1-son kasb-hunar maktabi
|
bet | 13/13 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 43,67 Kb. | | #256312 |
Bog'liq Abdumalikova M Delphi dasturlash tiliFoydalanilgan adabiyotlar:
Karimov I.A. O’zbekiston Konstitusiyasi-biz uchun demokratik taraqqiyot yo’lida va fuqarolik jamiyatini barpo etishda mustaxkam poydevordir. O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 17 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimdagi ma'ruza (2009 yil 5 dekabr). -T.: "O’zbekiston", 2009.- 32 b.
Aripov M., Begalov B., Begimqulov U., Mamarajabov M., Axborot texnologiyalari. O’quv qo’llanma - T.: "Noshir", 2009-368 b.
A.Axmedov "Informatika" kasb-hunar kollejlari uchun T.: "O'qituvchi" - 2002 y
A.Axmedov "Informatika" T.: "Mexnat" - 2003 y
Abduqodirov A. "Axborot texnologiyalari" T.: "Mexnat" - 2002 y.
Taylaqov N. "EHM ishlari va xisob usuli" T.: "O'zbekiston" - 2003 y.
Sattarov A. "Informatika va axborot tehnologiyalari" kasb-hunar kollejlari uchun T.: "O'qituvchi" - 2002 y.
Internet ma’lumotlari “Ziyonet.uz” saytidan
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O’zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim, Fan va Innovatsiyalar Vazirligi Andijon Viloyati Boshqarmasi Asaka 1-son kasb-hunar maktabi
|
-chizma 
Ishlab chiqarish omillarining turkumlanishi

32
ko’payuvchi, o’suvchi qiymat deb hisoblaydi. Ayrim g’arb
iqtisodchilari ham,
masalan, J.Klark, L.Valras, I.Fisherlar kapitalga daromad keltiruvchi, foyda
keltiruvchi, foiz keltiruvchi qiymat deb qaraydilar.
Qator g’arb
iqtisodchilarining, jumladan D.Xayman, P.Xeyne, E.Dolon,
J.Robinson, R.Dornbush va boshqalarning fikrini keltirib va ularni umumlashtirib,
prof. V.D.Kamayev o’zining rahbarligida yozilgan darsligida «haqiqatdan ham —
kapital o’zidan o’zi ko’payuvchi qiymat»
1
deb yozadi. Bunday fikr D.D.Moskvin,
V.Ya.Ioxin, A.G.Gryaznova, Ye.F.Borisov va boshqalarning rahbarligida nashr etilgan
qator iqtisodiyot nazariyasi kitoblarida ham aytiladi.
Lekin Amerika va yevropa
mamlakatlaridan kirib kelgan «Ekonomiks»
darsliklari va boshqa ayrim
adabiyotlarda kapitalni barcha ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish sohalarida
qo’llaniladigan moddiy vositalardan, ya’ni
hamma turdagi mashinalar, asbob-
uskunalar, inshootlar,
zavod-fabrikalar, omborlar, transport vositalari va boshqa shu
kabilardan iborat deb ko’rsatadi, unga pul va tovarni kiritmaydi. Bundan ko’rinib
turibdiki, ayrim iqtisodchilar kapitalistik iqtisodiy tuzumning
sotsial mohiyatini
ochish uchun masalaga bir tomonlama qarab, ishlab chiqarish omillarining qiymatiga
e’tiborni kuchaytirgan. G’arb iqtisodchilarining ayrimlari ham kapitalni bir
tomonlama, ya’ni uning qiymat tarafini e’tiborga olgan bo’lsa, boshqalari esa
iqtisodiy tushunchalarning tarixiyligini e’tibordan
chetda qoldirib, uning moddiy
ob’ektini, narsa va hodisalarning ashyoviy tomonini ko’rsatadilar. Shuning uchun ular
kapitalni doimiy, o’zgarmas tushuncha deb, ishlab chiqarish vositalarini kapital deb
ataydilar. Biz bu ikki xil tushunchani bir tanganing ikki tomoni, bir tushunchaning,
ya’ni kapital tushunchasining ikki tomoni: uning bir tomoni moddiy va ashyoviy
ko’rinishi, ikkinchi tomoni esa uning qiymat ko’rinishi ekanligini e’tiborga olamiz va
uni bozor iqtisodiyoti sharoitida kapital deb ishlatamiz. Biz kapital deganda o’z
egalariga
daromad keltiradigan, ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatishning hamma
sohalarida qo’llanadigan ishlab chiqarish vositalarini,
sotishga tayyor turgan
tovarlarni, yangi vositalar va ishchi kuchini sotib olishga mo’ljallangan pul
mablag’larini, ularning ashyoviy tomoni va qiymatining birligini tushunamiz.
Boshqacha qilib aytganda,
Delphi dasturlash tili va uning tarixi

|
Delphi dasturlash tili va uning tarixi
|
bet | 3/13 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 43,67 Kb. | | #256312 |
Bog'liq Abdumalikova M Delphi dasturlash tili1.2. Delphi dasturlash tili va uning tarixi.
Delphi tili 1969 yili N.Virt tomonidan yaratilib mashhur olim Blez Delphi
nomi bilan ataldi. Bu til N.Virtning o’ylashi bo’yicha programmalashning
zamonaviy texnologiyasiga va uslubiga, strukturali programmalash nazariyasiga
asoslangan va boshqa programmalash tillaridan muayyan yutuqqa ega til bo’lishi
lozim edi. Mazkur til:
Programmalashtirish konstepstiyasini va strukturasini sistemali va aniq
ifodalaydi;
Programma tuzishni sistemali olib borish imkonini beradi;
Programma tuzish uchun boy termin va struktura sxemalariga ega;
Yo’l qo’yilgan xatoliklarni tahlil qilishning yuqori darajadagi sistemasiga
ega.
1981 yili Delphi tilining halqaro standarti taklif etildi va IBM PC tipidagi
shaxsiy kompyuterlarda Delphi tilining Borland firmasi tomonidan ishlab chiqilgan
Turbo-Delphi oiladosh tili keng qo’llanila boshlandi. Hozirda Turbo-Delphining
bir qancha versiyalari yaratilib, yuqori darajadagi programmalar yaratish
imkoniyatlari borgan sari kengaytirilib borilmoqda:
4.0 versiyasidan boshlab programma yozishni, taxrirlashni va natijalar
olishni osonlashtirish uchun yangi integrallashgan muhit hosil qilindi;
5.5 versiyasining paydo bo’lishi bilan Turbo-Delphida ob’ektli
programmalash imkoniyati paydo bo’ldi;
6.0 versiyasidan boshlab esa Delphi programmasi ichiga quyi
programmalash tili bo’lmish Assembler tilida yozilgan programmalarni qo’shish
holati hosil qilindi. Shu bilan bir qatorda tilning integrallashgan muhiti ham bir
qator o’zgarishlarga ega bo’ldi;
7.0 versiyasidan boshlab esa Delphi dasturlash tili VCL ilovalari bilan
ishlash imkoniyati paydo bo’ldi hamda ilovalarga ob’ektga yo’naltirilgan
dasturlash tili deb tan olindi;
Delphi dasturlash tili Borland firmasidan Embaracadero Rad Studio
loyihasiga aylantirilganidan so’ng, yangi FireMonkey texnologiyasi yaratildi. Shu
10
kunga qadar Embaracadero Rad Studio ning XE-XE8 versiyalari ishlab chiqarildi.
Bu versiyalarning ishlab chiqarilishi bilan dasturlashda Delphining mavqei ancha
ko’tarildi. Hozirda Delphi dasturlash tili yordamida Windows x32, Windows x64,
iOS, iOSX, Android platformalari uchun hamda Windows 8 interfeysiga ega
bo’lgan murakkab darajali dasturiy mahsulotlar yaratilmoqda.
11
|
| |
Q 
  

L1 . 
  


 
0 L1

10.4-rasm. Texnologiya takomillashuvining ishlab chiqarish hajmiga ta′siri
Shuni eslatib o`tish kerakki, texnologiyaning takomillashuvi omil mahsuldorligining kamayishi qonunini umuman ishlamasligini bildirmaydi, ushbu qonun har qanday ishlab chiqarish texnologiyasida ham o`z kuchini saqlab qoladi. Rasmdagi 1, 2 va 3-takomillashgan texnologiyalarga mos keluvchi ishlab chiqarish chiziqlaridagi A, B, C nuqtalardan keyingi ishlab chiqarish nuqtalarida har bir qo`shimcha sarflangan ishlab chiqarish omili (mehnat sarfi), ishlab chiqarish hajmini kamaytiradi.
Ishlab chiqarish egri chiziqlarining o`ngga yuqoriga siljishi ushbu qonunni ishlashini ma′lum ma′noda sezdirmaydi. Xuddi mana shu holat, ya′ni mahsuldorlikning kamayish qonunini qisqa muddatli orliqdagi va uzoq muddatli oraliqdagi (texnologiyalarning takomillashuvi sharoitida) ishlash mohiyatidagi anglashmovchiliklar ingliz iqtisodchi olimi Tomas Maltusni (1766-1834) yer sharida aholining uzuluksiz o`sishi kelajakda og`ir oqibatlarga olib kelishi mumkinligi to`g`risidagi bashoratiga sabab bo`ldi. Maltusning ushbu bashorati asosida omil mahsuldorligining kamayish qonuni yotadi. Maltus yer sharidagi qishloq xo`jaligida ishlatiladigan yerlarning nisbatan cheklanganligi va unda mehnat qiladigan aholining o`sib borishi pirovardda mehnat unumdorligini kamayishiga olib keladi va cheklangan yer oshib borayotgan aholini oziq-ovqat bilan yetarli darajada ta′minlay olmaydi, deb faraz qiladi, ya′ni chekli va o`rtacha mahsuldorlikning kamayishi bilan aholining o`sib borishi umumiy ocharchilikka olib keladi.
Ma′lumki, Maltus xatoga yo`l qo`yadi (lekin, uning mehnat unumdorligining kamayish to`g`risidagi fikri to`g`ri bo`lsada). Jahondagi ishlab chiqarish taraqqiyoti shuni ko`rsatadiki, ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda oziq-ovqat ishlab chiqarish hajmi jahon bo`yicha oshib bormoqda.
|
Ishlab chiqarish omilarini bir-biri bilan almashtirish

Ishlab chiqarish omilarini bir-biri bilan almashtirish. Ikki omilga bog`liq ishlab chiqarish funksiyasini ko`rib chiqamiz. Masalan, ishlab chiqarishda ikkita omildan - mehnat va kapitaldan foydalaniladi, deylik. U holda ishlab chiqarish funksiyasi quyidagi ko`rinishda bo`ladi:
Q F(L, K) , bu yerda: Q - mahsulot hajmi; K- kapital; L- mehnat.
Faraz qilaylik, mehnat va kapital sarflab oziq-ovqat ishlab mahsulot ishlab chiqarishi hajmlaridagi izokvantalar 10.5-rasmda keltirilgan.
K
5
4
3
2
1 L
1 2 3 4 5
10.5-rasm. Izokvantalar
Ma′lumki, izokvanta - bu egri chiziq bo`lib, bir xil hajmdagi mahsulotni ishlab chiqarish uchun sarflanadigan omillar kombinatsiyalarini ifodalaydi. Shuning uchun ham 65 birlik mahsulot ko`proq kapitaldan foydalangan holda ishlab chiqarish mumkin (A nuqta), yoki ko`proq mehnat sarfidan foydalanib ishlab chiqarish mumkin (B nuqta). Ikkala chetki A va B nuqta oraliqlaridagi variantlar ham bo`lishi mumkin. Rasmdan malumki, mahsulot ishlab chiqarishda mehnat omili (L) sarfining oshishi, kapital (K) sarfining kamayishi hisobiga
to`ldiriladi. Q1 65,
Q2 85,
Q3 100, ya′ni:
Q1
f (L, K);
Q2
f (L, K);
Q3
f (L, K).
Chekli texnologik almashtirish normasi. Izokvantaning ma′lum nuqtasidagi burchak koeffitsienti bir ishlab chiqarish omili bilan (bu yerda kapital) boshqa bir omilni (mehnatni) texnik almashtirish qanday bo`layotganligini ko`rsatib beradi. Shuning uchun ham ushbu burchak koeffitsientining absolyut qiymati chekli texnologik almashtirish normasi deb yuritiladi va u MRTS ko`rinishida belgilanadi.
MRTS o`z mohiyatiga ko`ra iste′mol nazariyasidagi chekli
almashtirish normasi MRS ga o`xshashdir:
MRTS
K
L
- kapital sarfining o`zgarishi
Bu yerda K va L lar bitta izokvantada bo`lgani uchun mahsulot ishlab chiqarish hajmi Q o`zgarmaydi ( Q const ). 10.5-rasmdan ko`rish mumkinki, ishlab chiqarish hajmi 85 birlik bo‘lib, o`zgarmaganda mehnat
L
sarfi birdan 2 ga o`zgarganda K
2 . Mehnat sarfi 2 dan 3 ga
oshganda MRTS 1 ga teng (kamayib bormoqda).
Mehnat sarfi 3 birlikdan 4 ga o`zgarganda va 4 birlikdan 5 ga
o`zgarganda MRTS mos ravishda 2
3
va 1
3
ga kamayib boradi. Demak,
qancha ko`p miqdordagi mehnat kapital bilan almashtirilsa, shuncha mehnat unumdorligi past bo`ladi va kapitaldan foydalanish nisabatan samarali bo`lib boradi (10.6-rasm).
|
Ishlab chiqarish funksiyasi

|
Ishlab chiqarish funksiyasi
|
bet | 2/17 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 81,66 Kb. | | #110912 |
Bog'liq Ishlab chiqarish omillari bozori Reja-fayllar.orgIshlab chiqarish funksiyasi. Sarflanadigan ishlab chiqarish omillari miqdori bilan, ushbu omillardan foydalangan holda maksimal ishlab chiqariladigan mahsulot miqdori o`rtasidagi bog`liqlikni ishlab chiqarish funksiyasi orqali ifodalash mumkin.
Ishlab chiqarish funksiyasi foydalaniladigan har bir ishlab chiqarish omillari sarfi majmuasidan maksimal Q miqdorda mahsulot ishlab chiqarishni ko`rsatadi. Agar omillar majmuasi sarfi kapital, mehnat va materiallardan iborat bo`lsa, ishlab chiqarish funksiyasi quyidagi ko`rinishda bo`lishi mumkin:
Q f (K, L, M )
(1).
bu yerda Q - berilgan texnologiyada maksimal ishlab chiqariladigan mahsulot miqdori; K - kapital; L - mehnat; M - materiallar.
Agar ishlab chiqarish funksiyasi ikkita, K (kapital) va L (mehnat)
omillariga bog`liq bo`lsa, ishlab chiqarish funksiyasi quyidagicha yoziladi:
Q f (K, L)
(2).
Ushbu funktsiyada mahsulot ishlab chiqarish hajmi ikkita ishlab chiqarish omiliga bog`liq - kapital va mehnatga. Masalan, ishlab chiqarish funksiyasi yordamida non ishlab chiqarish kombinatida mehnat resurslaridan va kapitaldan foydalangan holda qancha non mahsulotini ishlab chiqarish mumkinligini ifodalash mumkin, yoki qishloq xo`jalik korxonasining berilgan mehnat resurslaridan va texnikadan (ishchilarning fond bilan qurollanganlik darajasida) foydalangan holda ma′lum vaqt oralig`ida qancha mahsulot ishlab chiqarishini ifodalash mumkin.
Mahsulot ishlab chiqarish ko`proq qo`l mehnatiga asoslangan bo`lsa (masalan, nonni qo`l mehnati asosida ishlab chiqarilsa), u holda ishlab chiqarish funksiyasini faqat sarflangan mehnatga bog`liq ravishda yozish mumkin:
Q f (L)
3).
Agar mahsulot ishlab chiqarishda ko`proq kapital ishtirok etsa, ya′ni mahsulot ishlab chiqarish yuqori kapital sig`imiga ega bo`lsa, ishlab
chiqarish funksiyasini
Q F( K)
ko`rinishida yozish mumkin.
Ta′kidlash joizki, (1), (2) va (3) tenglamalar ishlab chiqarishning ma′lum texnologiyasida qo`llanilishi mumkin. Agar texnologiya o`zgarsa, ya′ni yangi texnologiya qo`llansa, mahsulot ishlab chiqarish hajmi resurslar hajmi o`zgarmaganda ham o`sishi mumkin.
Izokvanta va ishlab chiqarish omillarini chekli texnologik almashtirish normasi
Izokvantalar. Ishlab chiqarishda faqat ikkita omil - mehnat va kapitaldan foydalaniladigan ishlab chiqarishni qaraymiz. Faraz qilaylik, mebel ishlab chiqarish tsexida mavjud texnologiya asosida sarflanadigan kapital va mehnatning ma′lum nisbatlari kombinatsiyasida stul ishlab chiqarilmoqda. Quyidagi 10.1-jadvalda har xil resurslar sarflari kombinatsiyasida maksimal ishlab chiqariladigan mahsulot miqdori keltirilgan.
10.1-jadval
Omillar sarfining har xil miqdoriy tarkibida ishlab chiqarilgan mahsulotlar miqdori
|
| |
K 


K - Ishlab chiqarish omillari bozori Reja

K
K2 E2
K1 E1 Q′
C2 C1
L2 L1 L
kuchi narxining oshganligini ifodalaydi.
Ishchi kuchiga narxning oshishi, ishchi kuchidan foydalanishni qisqartiradi va kapitaldan foydalanishni oshiradi.
Misol. Firmaning ishlab chiqarish funksiyasi quyidagi ko`rinishga
ega:
Q 2 L K
Kapital narxi 40 000 so`m, ishchi kuchi narxi 120 000 so`m. Agar
firma byudjeti 12 000 ming so`m bo`lsa, u maksimal miqdorda mahsulot ishlab chiqarish uchun ancha ishchi kuchidan va qancha miqdordagi kapitaldan foydalanadi? Maksimal ishlab chiqarish hajmi qancha bo`ladi?
Demak, masalanining ko`rinishini quyidagicha yozamiz:
Q 2 L K max .
Firmaning byudjeti chegarasida chizamiz (10.3-rasm).
|
O‘rtacha va 
chekli mahsuldorlik

0
O‘rtacha va
chekli mahsuldorlik, APL, MPL
L2
A′ B′
L3 Mehnat sarfi, L
0 1 2
MPL C′
3 4 6
APL
8 L
10.3-rasm. Bir o`zgaruvchi omil (L-mehnat) sarfida ishlab chiqarish grafigi
Natijada chekli mahsuldorlik, umumiy va o`rtacha mahsuldorlik oshadi. Lekin pirovard natijada ishchilar sonining oshishi (kapitalning o`zgarmaganligi) chekli mehnat unumdorligini kamayishiga olib keladi, ya′ni omil mahsuldorligining kamayish qonuni ishlay boshlaydi. Omil mahsuldorligining (bir birlik qo`shimcha omil sarfiga to`g`ri keladigan qo`shimcha mahsulot) kamayish qonuni qisqa muddatli oraliqqa xosdir, chunki bu oraliqda kamida bitta omil o`zgarmasdir. Uzoq muddatli oraliqda barcha omillar ma′lum miqdordagi kombinatsiyada oshsa, ishlab chiqarish hajmi ham oshib boradi.
Omil mahsuldorligining kamayish qonuni chekli mahsulotning kamayishini ifodalaydi. Mahsuldorlik kamayish qonuni ma′lum bir ishlab
chiqarish texnologiyasida o`rinlidir. Yuqorida keltirilgan 10.2-jadval ma′lumotiga ko`ra umumiy mahsulot miqdori, o`rtacha va chekli mahsulot miqdorlarini qarab chiqamiz: O`rtacha mahsulot va chekli mahsulot chiziqlari bir-biri bilan bog`liqdir. Agar chekli mahsulot o`rtacha
mahsulotdan katta bo`lsa MPL APL , o`rtacha mahsulot o`sadi. Rasmda
bo`lgani uchun, o`rtacha mahsulot o`sadi. A nuqtada, chekli mahsulot
nuqtada o`rtacha mahsulotga teng bo`ladi.
B' C'
oraliqda
MPL
APL
bo`lgani uchun o`rtacha mahsulot kamayib boradi.
Omillar mahsuldorligining kamayish qonuni absolyut bo`lmasdan nisbiy xarakterga egadir va u ma′lum ishlab chiqarish texnologiyasiga qo`llaniladi. Vaqt o`tishi bilan texnologiyaning takomillashuvi, mahsulot ishlab chiqarish chizig`ini yuqoriroqga ko`tarilishiga olib kelishi mumkin. Masalan, birinchi texnologiyada o`zgaruvchan mehnat resursidan
maksimal foydalanish L1 bo`lsa (10.4-rasm), yangi, takomillashgan 2-
texnologiyaga o`tilishi, mehnat sarfi hajmini L2 ga oshiradi L2
L3 miqdorgacha oshiradi L3 L2
|
Kapital Sarfi - Ishlab chiqarish omillari bozori Reja

Kapital Sarfi
| | |
Mehnat sarfi, (soatlarda)
| |
1
|
2
|
3
|
4
|
5
| |
1
|
30
|
50
|
60
|
70
|
80
|
2
|
40
|
65
|
80
|
85
|
100
|
3
|
60
|
80
|
100
|
110
|
115
|
4
|
65
|
85
|
110
|
115
|
120
|
5
|
80
|
100
|
120
|
125
|
130
|
10.1-jadvalga ko`ra ikki birlik mehnat va bir birlik kapital sarflab 50 birlik stul ishlab chiqarish mumkin, yoki uch birlik mehnat va to`rt birlik kapital sarflansa, 110 dona stul ishlab chiqariladi. Jadvalning har bir qatoridagi ishlab chiqarish hajmlarini qarasak shu narsani kuzatishimiz mumkinki, kapital sarfi o`zgarmaganda, mehnat sarfining oshishi bilan birga umumiy ishlab chiqarish hajmi ortib bormoqda. Masalan, kapital
sarfi 2 ga teng bo`lganda va mehnat sarfi birdan besh birlikgacha o`zgarganda mahsulot ishlab chiqarish hajmi 40 birlikdan 100 birlikgacha o`zgaradi. Xuddi shunday, jadvalning ustunlarini yuqoridan pastga qarab kuzatganimizda ham, mehnat sarfi o`zgarmay, kapital sarfi oshib borishiga ko`ra stul ishlab chiqarish hajmi ham oshib borayotganligini ko`ramiz. 5.1- jadvalda keltirilgan mahsulot ishlab chiqarish ko`rsatkichlarini grafikda ham tasvirlash mumkin (10.1-rasm).
Kapital sarfi 5
4
3
2
1
1 2 3 4 5
Mehnat sarfi
10.1- rasm. Ishlab chiqarish omillari sarfi o`zgarishiga ko`ra stul ishlab chiqarish grafigi.
Rasmda keltirilgan Q1 egri chizig`i 60 dona stul ishlab chiqarishni ta′minlaydigan kapital va mehnat sarflari kombinatsiyalarini ifodalaydi. Q2 egri chizig`i 80 dona stul ishlab chiqarish uchun sarflanadigan kapital va mehnat sarflari kombinatsiyalarini, Q3 egri chizig`i esa 100 dona stul ishlab chiqarish uchun sarflanadigan resurslar sarflari kombinatsiyalarini ifodalaydi. Rasmdagi Q1, Q2 va Q3 egri chiziqlarga izokvantalar deyiladi.
Izokvanta - bu bir xil hajmdagi mahsulotni ishlab chiqarishni
ta′minlaydigan ishlab chiqarish omillari sarflari kombinatsiyalarini ifodalovchi egri chiziqdir. Demak, 10.1-rasmda uchta izokvanta tasvirlangan Q1, Q2 va Q3. Grafikning gorizontal o`qi bo`yicha mehnat
sarfi, vertikal o`q bo`yicha kapital sarfi ko`rsatilgan. Masalan, Q1 izokvantaning har bir nuqtasi koordinatalari 60 dona stul ishlab chiqarish uchun sarflanadigan mehnat va kapital sarflarini ko`rsatadi. A nuqtada 60 dona stul ishlab chiqarish uchun uch birlik kapital va bir birlik mehnat sarflangan bo`lsa, B nuqtada ushbu 60 dona stul ishlab chiqarish uchun bir birlik kapital va uch birlik mehnat sarflanadi.
|