nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Microsoft- da Excel - Kompyuter dasturlari

|
Kompyuter dasturlari
|
bet | 18/25 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 223,12 Kb. | | #101790 |
Bog'liq 2. Tizimli va amaliy dasturiy ta’minotning rivojlanish tendentsiyalariMicrosoft- da Excel ko'plab muntazam operatsiyalarni avtomatlashtiradi; maxsus shablonlar hisobotlarni yaratish, ma'lumotlarni import qilish va boshqalarga yordam beradi.
Lotus 1-2-3 - bu professional elektron jadval protsessoridir. Keng grafik imkoniyatlar va paketning foydalanuvchilarga qulay interfeysi u orqali tezda harakatlanish imkonini beradi. Uning yordami bilan siz har qanday moliyaviy hujjatni, buxgalteriya hisobi uchun hisobotni yaratishingiz, byudjetni tuzishingiz va keyin ushbu hujjatlarning barchasini ma'lumotlar bazalariga joylashtirishingiz mumkin.
6.17. Ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimlari nima?
Ma'lumotlar bazasi - bu o'zaro bog'liq bo'lgan katta hajmdagi ma'lumotlarni saqlash, o'zgartirish va qayta ishlash uchun mo'ljallangan bir yoki bir nechta ma'lumotlar fayli.
|
Masalan, korporativ ma'lumotlar bazasi quyidagilarni saqlashi mumkin:
shtat jadvali, korxona ishchilari va xodimlari to'g'risidagi barcha ma'lumotlar;
moddiy boyliklar to'g'risidagi ma'lumotlar;
butlovchi qismlarni qabul qilish to'g'risidagi ma'lumotlar ;
omborlardagi zaxiralar to'g'risidagi ma'lumotlar;
tayyor mahsulotlarni chiqarish to'g'risidagi ma'lumotlar;
direksiyaning buyruq va ko‘rsatmalari va boshqalar.
Ba'zi ma'lumotlardagi kichik o'zgarishlar ham turli joylarda sezilarli o'zgarishlarga olib kelishi mumkin.
Misol . Bitta xodimni lavozimga ko'tarish to'g'risidagi buyruqning chiqarilishi nafaqat xodimning shaxsiy ishiga, balki u ishlayotgan bo'limning ro'yxatlariga, ish haqi varaqalarida, ta'til jadvalida va hokazolarda o'zgarishlarga olib keladi.
ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimlari ( DBMS ) nazorati ostida qo'llaniladi .
Ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi (DBMS) - bu oxirgi foydalanuvchi ilovalaridan ma'lumotlar bazasi so'rovlarini qayta ishlash imkonini beruvchi dasturiy tizim.
|
DBMS kirish oynasi
katta hajmdagi ma'lumotlarni birlashtirish va ularni qayta ishlash , saralash , ma'lum mezonlar bo'yicha tanlash va h.k. imkonini beradi.
Zamonaviy DBMSlar nafaqat matn va grafik ma'lumotlarni, balki ovozli fragmentlarni va hatto videokliplarni ham o'z ichiga olish imkonini beradi.
DBMS dan foydalanish qulayligi dasturlashdan foydalanmasdan, faqat o'rnatilgan funksiyalardan foydalangan holda yangi ma'lumotlar bazalarini yaratish imkonini beradi.
to'g'riligi , to'liqligi va izchilligini , shuningdek ularga qulay foydalanishni ta'minlaydi .
Ommabop DBMS - FoxPro , Windows uchun Access , Paradox.
Kamroq murakkab ilovalar uchun ma'lumotlar bazasi o'rniga ma'lumot qidirish tizimlari ( IRS ) qo'llaniladi, ular quyidagi funktsiyalarni bajaradi:
katta hajmdagi ma'lumotlarni saqlash ;
kerakli ma'lumotlarni tezkor qidirish ;
saqlangan ma'lumotlarni qo'shish , o'chirish va o'zgartirish ;
uni odamlar uchun qulay shaklda chiqaring .
|
| |
Tarmoq OS dasturiy ta'minoti tarmoq tugunlari o'rtasida taqsimlanadi

|
Tarmoq OS dasturiy ta'minoti tarmoq tugunlari o'rtasida taqsimlanadi
|
bet | 23/25 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 223,12 Kb. | | #101790 |
Bog'liq 2. Tizimli va amaliy dasturiy ta’minotning rivojlanish tendentsiyalariTarmoq OS dasturiy ta'minoti tarmoq tugunlari o'rtasida taqsimlanadi. Yuqorida tavsiflangan funktsiyalarning ko'pini bajaradigan OT yadrosi va yuqori darajadagi protokollarni amalga oshirish, serverlarni almashtirish uchun maxsus funktsiyalarni bajarish, taqsimlangan hisoblashni tashkil qilish va boshqalarga qaratilgan qo'shimcha dasturlar (xizmatlar) mavjud. Tarmoq dasturi, shuningdek, tarmoq kartasi drayverlarini ham o'z ichiga oladi. Har bir LAN turi uchun har xil turdagi platalar va drayverlar ishlab chiqilgan. Har bir LAN turi ichida turli xil aql, tezlik va bufer xotira sig'imiga ega bo'lgan ko'plab turdagi platalar bo'lishi mumkin.
UNIX, Windows NT va Novell keng tarqalgan . Tarmoq dasturi .
O C UNIX asosan yirik korporativ tarmoqlarda qo'llaniladi, chunki bu tizim yuqori ishonchliligi va tarmoqni oson masshtablash qobiliyati bilan ajralib turadi. Unix- da tarmoqda ishlash uchun ularni qo'llab-quvvatlaydigan bir qator buyruqlar va dasturlar mavjud . Birinchidan, bu fayl almashinuvini amalga oshiradigan va TCP/IP protokollari asosida masofaviy xostni taqlid qiluvchi ftp , telnet buyruqlari . Ikkinchidan, masofaviy aloqa liniyalari orasidagi asinxron modem aloqasiga qaratilgan UUCP protokoli, buyruqlar va dasturlari. Korporativ va hududiy tarmoqlardagi Unix tugunlari.
Windows NT OT server ( Windows NT Server ) va mijoz ( Windows NT Workstation ) qismlarini o'z ichiga oladi va shu bilan mijoz/server tarmoqlarida ishlashni ta'minlaydi. Windows NT odatda o'rta o'lchamdagi tarmoqlarda qo'llaniladi.
Novell OS Netware server qismi va mijoz tugunlarida joylashgan qobiqlardan iborat. Foydalanuvchilarga fayllar, printerlar va boshqa jihozlarni almashish imkoniyatini beradi. Katalog xizmati, foydalanuvchilarning umumiy taqsimlangan ma'lumotlar bazasi va tarmoq resurslarini o'z ichiga oladi. Ushbu OT ko'proq kichik tarmoqlarda qo'llaniladi.
6.23. O'z-o'zini nazorat qilish uchun savollar.
|
| |
Integratsiyalashgan dasturiy paketlar nima?

|
Integratsiyalashgan dasturiy paketlar nima?
|
bet | 20/25 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 223,12 Kb. | | #101790 |
Bog'liq 2. Tizimli va amaliy dasturiy ta’minotning rivojlanish tendentsiyalari6.20. Integratsiyalashgan dasturiy paketlar nima?
Integratsiyalashgan paketlar - bu bitta qulay vositaga birlashtirilgan bir nechta dasturiy mahsulotlar to'plami. Ulardan eng rivojlanganlari matn muharriri, organayzer, elektron jadval, DBMS, elektron pochtani qo'llab-quvvatlash vositalari va taqdimot grafikasini yaratish dasturini o'z ichiga oladi.
|
Alohida subprogrammalar tomonidan olingan natijalar jadval, grafik va matnli materiallarni o'z ichiga olgan yakuniy hujjatga birlashtirilishi mumkin.
Integratsiyalashgan paketlar odatda komponentlar o'rtasida yaqin o'zaro ta'sir o'tkazishga imkon beruvchi qandaydir yadroni o'z ichiga oladi.
Misol: rasmlarni o'z ichiga olgan kitoblarni yozish uchun birlashtirilgan paket. U o'z ichiga oladi:
matn muharriri;
80 000 so'z uchun imlo tuzatuvchisi (imlo xatolarini aniqlash dasturi);
matnni birlashtirish dasturi;
mundarijani yaratish va indekslarni tuzish dasturi;
so'z va iboralarni avtomatik qidirish va almashtirish;
telekommunikatsiya;
elektron jadval;
ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi;
grafik dizayn modullari;
grafik muharriri;
yuzlab turli shriftlarni chop etish imkoniyati va boshqalar.
Eng mashhur integratsiya paketlar:
Microsoft Idora . Ushbu kuchli professional paket WinWord matn muharriri kabi muhim dasturlarni o'z ichiga oladi , Excel elektron jadvali , PowerPoint taqdimot dasturi , Access DBMS, Mail elektron pochtani qo'llab-quvvatlash vositasi . Bundan tashqari, ushbu paketning barcha qismlari bir butunlikni tashkil qiladi va hatto tashqaridan barcha dasturlar bir xil ko'rinadi, bu ularni o'rganish va kundalik foydalanishni osonlashtiradi.
Microsoft Works - bu matn protsessorini, elektron jadvallar va ma'lumotlar bazalarini, shuningdek, telefon liniyalari orqali boshqa kompyuterlarga ulanish uchun telekommunikatsiya vositalarini birlashtirgan juda oddiy va qulay paket. Paket murakkab mahsulotlarni o'zlashtirishga vaqtlari bo'lmagan odamlarga, yangi boshlanuvchilarga, shuningdek, uy foydalanuvchilariga mo'ljallangan.
|
| |
Standart odatiy kutubxonalar nima?

|
Standart odatiy kutubxonalar nima?
|
bet | 19/25 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 223,12 Kb. | | #101790 |
Bog'liq 2. Tizimli va amaliy dasturiy ta’minotning rivojlanish tendentsiyalari6.18. Standart odatiy kutubxonalar nima?
Standart subprogrammalar bitta mos yozuvlar shakliga ega, bu esa ma'lum bir masalani hal qilish uchun pastki dastur parametrlarini sozlashni sodda va qulay qiladi.
Misol tariqasida tenglamalarni echish, integrallarni hisoblash, ekstremallarni topish va hokazolarning raqamli matematik usullari uchun standart tartiblar kutubxonasini keltirishimiz mumkin.
6.19. Ilova paketlari nima?
Amaliy dasturiy ta'minot paketlari (APP) - bu muayyan muammoli sohada umumiy foydalanish uchun mo'ljallangan va tegishli texnik hujjatlar bilan to'ldirilgan maxsus tashkil etilgan dasturiy komplekslar.
|
Hal qilinayotgan vazifalarning tabiatiga qarab, quyidagi DXH turlari ajratiladi:
standart muhandislik, iqtisodiy rejalashtirish va umumiy ilmiy muammolarni hal qilish uchun paketlar;
tizim dasturiy paketlari;
kompyuter yordamida loyihalash tizimlari va ilmiy tadqiqotlarni avtomatlashtirish tizimlarini taqdim etish paketlari;
pedagogik dasturlar paketlari va boshqalar.
Muayyan muammoni hal qilish uchun foydalanuvchi PPP ni qo'llashi uchun paketda moslashtirish vositalari bo'lishi kerak (ba'zan ba'zi qo'shimchalar kiritish orqali).
Har bir PPP odatda ma'lumotlarni qayta ishlash usullari va ularni taqdim etish shakllari, diagnostikaning to'liqligi bo'yicha bir qator imkoniyatlarga ega, bu esa foydalanuvchiga muayyan shartlarga mos keladigan variantni tanlash imkonini beradi.
PPPlar dasturlash sohasida foydalanuvchilarning kasbiy tayyorgarligi darajasiga qo'yiladigan talablarni, paketni dasturchisiz ishlatish imkoniyatigacha sezilarli darajada kamaytirishni ta'minlaydi.
Amaliy dasturlar paketlarida ko'pincha ma'lumotlarni saqlash va ularni amaliy dasturlarga o'tkazish uchun ma'lumotlar bazalari mavjud.
|
| |
Tashkilotchilar nima? - Kompyuter dasturlari

|
Kompyuter dasturlari
|
bet | 21/25 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 223,12 Kb. | | #101790 |
Bog'liq 2. Tizimli va amaliy dasturiy ta’minotning rivojlanish tendentsiyalari6.21. Tashkilotchilar nima?
Tashkilotchilar dasturlar - elektron kotiblar.
|
Lotus Tashkilotchi
Ular sizga ish vaqtini, moliyaviy resurslarni va hokazolarni samarali boshqarish imkonini beradi. Ular muntazam harakatlarni avtomatlashtirish, shaxsiy va guruh jadvallarini tuzish, uchrashuvlarni rejalashtirish va daftarni saqlash qobiliyatiga ega. Ularning an'anaviy tarkibi taqvim, soat, kalkulyator va boshqalarni o'z ichiga oladi.
Lotus Organizer - bu bo'limlarga bo'lingan bloknot: kalendar, ishlar ro'yxati, manzil va telefon kitobi, rejalashtiruvchi, daftar, unutilmas sanalar ro'yxati.
Microsoft Loyiha sizga loyihalarni rejalashtirish va jadvalni grafik ko'rinishda taqdim etish imkonini beradi, bu murakkab loyihalar uchun juda qulaydir.
6.22. Tarmoq dasturiy ta'minoti nima?
Tarmoq dasturiy ta'minoti turli xil kompyuterlarda foydalanuvchilar guruhi o'rtasida hamkorlikni tashkil qilish uchun mo'ljallangan. Guruhning har bir a'zosi foydalanishi mumkin bo'lgan umumiy fayl strukturasini, umumiy ma'lumotlar bazalarini tashkil qilish imkonini beradi. Xabarlarni uzatish va umumiy loyihalar ustida ishlash va resurslarni almashish imkoniyatini beradi.
|
Tarmoq operatsion tizimlarining funktsiyalari va xususiyatlari (OT)
Omsk davlat texnika universitetining www sayti http://edu.omgtu.omskelecom.ru materiallari asosida )
Tarmoq operatsion tizimlarining asosiy funktsiyalariga quyidagilar kiradi:
katalog va fayllarni boshqarish;
resurslarni boshqarish;
aloqa funktsiyalari;
ruxsatsiz kirishdan himoya qilish;
nosozliklarga chidamliligini ta'minlash;
tarmoq boshqaruvi.
Tarmoqlardagi kataloglar va fayllarni boshqarish boshqa tarmoq tugunlarida jismoniy joylashgan ma'lumotlarga kirishni ta'minlashdan iborat. Boshqaruv maxsus tarmoq fayl tizimi yordamida amalga oshiriladi . Fayl tizimi mahalliy ishlarga tanish bo'lgan til vositalaridan foydalangan holda fayllarga kirish imkonini beradi. Fayllarni almashishda ma'lumotlar almashinuvining zaruriy darajasi (ma'lumotlar siri) ta'minlanishi kerak.
|
| |
Dastur nima?
6.2 - Kompyuter dasturlari

|
Kompyuter dasturlari
|
bet | 24/25 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 223,12 Kb. | | #101790 |
Bog'liq 2. Tizimli va amaliy dasturiy ta’minotning rivojlanish tendentsiyalari6.1. Dastur nima?
6.2. "Dasturiy ta'minot" atamasi nimani o'z ichiga oladi?
6.3. Dasturiy ta'minotning asosiy toifalarini nomlang va tavsiflang.
6.4. Amaliy dasturlarning tizimli va instrumental dasturlardan farqi nimada?
6.5. Tizim dasturiy ta'minotiga nimalar kiradi?
6.6. Operatsion tizimning maqsadi nima?
6.7. Operatsion tizimlarning asosiy sinflarini tavsiflang.
6.8. Operatsion tizimni kompyuterning operativ xotirasiga yuklash jarayonini tasvirlab bering.
6.9. Fayl nima?
6.10. Fayl tizimi qanday tashkil etilgan?
6.11. Qaysi operatsion tizim moduli fayllarga xizmat qiladi?
6.12. Ierarxik fayl tuzilishiga misol keltiring.
6.13. Asosiy kirish/chiqish tizimi (BIOS) nima va u qaysi xotira qismida joylashgan?
6.14. MS-DOS operatsion tizimi qanday asosiy modullardan iborat?
6.15. Foydali dasturlarning asosiy turlarini ayting va ularga qisqacha tavsif bering.
6.16. Dasturiy ta'minot paketlari qaysi toifalarga kiradi:
- Norton Commander;
— MS-DOS;— Windows 3.x;— Windows-NT, Windows 95;— Microsoft Word;— Adobe PageMaker;— Turbo Bascal, Turbo Basic;— Microsoft Excel, Lotus;
— FoxPro, Windows uchun Access;
- Microsoft Office, Microsoft Works?
6.17. Norton dasturiy ta'minot to'plami nima uchun? Komandir ?
6.18. Qaysi turdagi interfeys foydalanuvchi uchun qulayroq - buyruq yoki grafik?
6.19. Nima uchun Norton juda mashhur Komandir ?
6.20. Kompyuter viruslari nima va ularning zararli ta'siri qanday?
6.21. Kompyuter viruslariga qarshi qanday vositalar mavjud?
6.22. Axborotni siqish jarayonining mohiyati nimada?
6.23. Windows -NT va Windows 95 operatsion sistemalarining asosiy xususiyatlarini aytib bering .
6.24. Qaysi tillar va dasturlash tizimlarini bilasiz va ularning xususiyatlari qanday?
|
| |
Mavzu: turizm bozori va xizmatlari tushunchasi, ularning xususiyatlari

2-
MAVZU: TURIZM BOZORI VA XIZMATLARI TUSHUNCHASI,
ULARNING XUSUSIYATLARI
Reja:
2.1. Turizm bozori tushunchasi va uning xususiyatlari.
2.2. Turizm bozori sig‘imini aniqlash usullari.
Tayanch so‘zlar va iboralar: turistik bozor, turistik xizmat, turistik talab,
turistik taklif, ommaviy turistik bozor, mashhur turistik bozor, individual turistik
bozor, ta’sir kiluvchi asosiy omillar.
2.1. Turizm bozori tushunchasi va uning xususiyatlari
O‘zbekistonda bozor munosabatlarini shakllantirishda xizmat ko‘rsatish
sohasidagi iqtisodiy munosabatlarning ham o‘ziga xos roli bor. CHunki ushbu soha
bozor sub’ekti sifatida tez rivojlanish bosqichida. Uning tarkibiy qismi bo‘lgan
turizm sohasi ham o‘z o‘rniga ega bo‘lib bormoqda. Turizm mamlakatimiz
iqtisodiyotida nisbatan yangi soha bo‘lishiga qaramasdan o‘z mavqeini
mustahkamlab bormoqda. Bu kelajakda ham istiqboli porloq sohalardan biri bo‘lib
qoladi.
Ayni kunga qadar turizm xizmatlar bozoriga turli ta’riflar berilgan. Jumladan,
quyida berilgan ta’rifni takomillashgan ta’rif deb hisoblash mumkin. Turizm
xizmatlar bozori - bu turistik mahsulotni sotish va sotib olish jarayonini
ta’minlovchi talab va takliflarni birlashtiruvchi, ishlab chiqaruvchi va turistik
mahsulot iste’molchisi o‘rtasida iqtisodiy munosabatlarini yuzaga keltiruvchi
jabhadir
9
. Natijada turistik xizmatning pulga aylanishi (sotish-sotib olish) jarayoni
vujudga keladi.
Turizm bozori murakkab hisoblanib, bunda uning mahsuloti to‘g‘ridan-to‘g‘ri
emas, balki o‘rtadagi dallol orqali (xo‘jalik sub’ekti-turoperator-turagent) sotiladi.
Ushbu omillardan tashqari yana bir holatni e’tiborga olish kerak, ya’ni ko‘rsatib
o‘tilgan bitim har doim bir joyda amalga oshirilmaydi (masalan, mehmonxona,
turistlarni qabul qilish joyi yoki turoperatorlarda). Turistik xizmat bozori ma’lum bir
o‘ziga xos joy yoki geografik hudud bilan chegaralan-magan. SHuning uchun
turistik mahsulotning oldi-sotdi ishlari sotuvchi va haridorlarni jalb qilmagan holda
teleks, telegramma, faks, telefon, aniq hisob-kitob orqali amalga oshirilishi mumkin.
|
Mənfi əks - Microsoft Word II -an imp.+

|
Microsoft Word II -an imp.+
|
bet | 16/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -anMənfi əks əlaqənin qeyri-xətti təhriflərə təsiri. Qeyd edildiyi kimi, gücləndiricinin vacib xarakteristikalarından biri amplitud xarakteristikasıdır və bu xarakteristika ideal hala yaxınlaşdıqca, siqnal da bir o qədər az təhrif olunur və gücləndiricinin dinamiki diapazonu genişlənir. Gücləndiriciyə mənfi əks əlaqə daxil edilməsi onun amplitud xarakteristikasını xəttiləşdirir, dinamiki diapazonu genişləndirir, xüsusi maneələrin səviyyəsini azaldır və siqnalın qeyri-xətti təhriflərini azaldır.
Siqnalın qeyri-xətti təhrifləri, adətən böyük giriş gərginliklərinin təsiri zamanı yarandığından, bu tip təhriflər, əsasən səs tezlikli gücləndiricinin çıxış kaskadlarında baş verir.
Fərz edək ki, əks əlaqə dövrəsi olmayan gücləndiricinin girişinə elə səviyyəli harmonik siqnal təsir edir ki, yaranan qeyri-xətti təhriflər nəticəsində çıxış siqnalında yüksək harmonik toplananlar (təşkiledicilər) yaranır. Gücləndiriciyə mənfi əks əlaqə daxil edildikdə, əks əlaqə gərginliyi Um.ə.r. çıxış gərginliyinin Uçıx bir hissəsi olduğundan əks əlaqə gərginliyinin də tərkibində çıxış siqnalının harmonik toplananları olacaqdır. Mənfi əks əlaqə gərginliyi gücləndiricinin giriş gərginliyini azaltdığından (Ugir1 =Ugi r- Um.ə.r.) çıxış siqnalının bütün harmonik toplananları da azalacaqdır. Çıxış siqnalının birinci harmonikasının səviyyəsini əks əlaqəsiz halında olan səviyyəyə qədər çatdırmaq üçün Ugir giriş gərginliyini (1+ ə.r K) dəfə artırmaq lazımdır. Giriş siqnalı
harmonik olduğundan, mənfi əks əlaqəli gücləndiricidə Ugir gərginliyini artırdıqda çıxış siqnalında yüksək harmonikaların səviyyəsi artmır, yalnız birinci (əsas) harmonikanın səviyyəsi artır. Beləliklə, mənfi əks əlaqə daxil edilməsi ilə qeyri-xətti təhriflər azalır.
Mənfi əks əlaqəli gücləndiricidə harmonika əmsalı KH.ə.r.
K H .e . r
(1
K H
K * )
(1.42)
e r u
u
olur. Burada KH - əks əlaqəsiz gücləndiricidə harmonika əmsalıdır. K * -
əks əlaqəsiz gücləndiricidə gərginliyə görə güclənmə əmsalıdır.
Mənfi əks əlaqənin gücləndiricinin əsas parametrlərinə olan təsirlərini aşağıdakı cədvəldə verilmiş müqayisəli təhlillə yekunlaşdırmaq olar.
Cədvəl 1.1
Əks rabitənin
növləri
|
|
|
Gücləndiricinin
|
parametrləri
|
|
Rgir
|
Rçıx
|
Ku
|
KH
|
M
|
|
Üstünlüyü
|
Gərgin- liyə görə
paralel
|
Azalır
|
azalır
|
azalır
|
azalır
|
Azalır
|
azalır
|
Ryük dəyişərkən çıxış gərgin- liyinin stabil- ləşdirilməsi
|
Gərgin-
liyə görə ardıcıl
|
artır
|
azalır
|
azalır
|
|
|
|
Cərəya-
na görə paralel
|
artırr
|
artır
|
|
|
|
|
|
Cərəya- na görə
ardıcıl
|
azalır
|
artır
|
azalır
|
azalır
|
Azalır
|
azalır
|
|
Qarışıq
|
Hansı növün üstün olmasın-
dan asılıdır
|
|
|
|
|
|
|
| |
Multivibratorlar............................................................................
  
154

5.4. Multivibratorlar............................................................................
|
154
|
|
5.4.1. Avtorəqs multivibratoru..............................................................................
|
155
|
|
5.4.2. Gözləyən multivibrator (Təkvibrator).........................................................
|
158
|
|
5.4.3. Əməliyyat gücləndiricilərində yaradılan multivibrator...............................
|
160
|
|
5.4.4. Məntiq elementləri əsasında qurulan multivibratorlar................................
|
163
|
|
5.5. İmpulsların formalaşdırılması və generasiya edilməsi.................
|
166
|
|
5.5.1. Qısa impulsların formalaşdırılması.............................................................
|
167
|
|
5.5.2. İmpuls genişləndiricisi................................................................................
|
167
|
|
5.5.3. Zaman intervalı formalaşdırıcısı.................................................................
|
168
|
|
5.5.4. Blokinq-generatorlar...................................................................................
|
169
|
|
|
|
|
|
Mənfi əks - Microsoft Word II -an imp.+

Şəkil 1.17. Mənfi əks əlaqəyə malik gücləndiricinin struktur sxemi:
yazmaq olar.
İfadədəki mənfi işarə İ
çıx yük cərəyanının müsbət artımının gücləndiricinin çıxış gərginliyinin əks işarə ilə dəyişməsinə səbəb olduğunu göstərir. Başqa sözlə, gücləndiricinin çıxış xarakteristikası azalan (mənfiləşən) xarakter daşıyır. Sonrakı mülahizələrdə çıxış müqavimətinin mütləq qiymətindən istifadə olunacaq, yəni «-» işarəsi atılır. Odur ki,
Zçıx.m.ə.r.
= Zçıx.0
/(1+Ku0
ə.r.
) (1.39)
yazmaq olar.
Bu ifadədən görünür ki, gücləndiriciyə çıxış gərginliyin görə mənfi əks əlaqənin daxil edilməsi onun çıxış müqavimətini mənfi əks əlaqənin (Mən.Ə.Ə.) dərinlik əmsalı dəfə azaldır. Doğrudan da, istənilən mən.ə.ə. əks əlaqə siqnalını almaq üçün istifadə olunan parametrin qiymətini dəyişməz saxlamağa çalışır. Odur ki, çıxış gərginliyinə görə mənfi əks əlaqə xarici həyəcanlanma zamanı, məsələn, çıxış cərəyanının dəyişməsi zamanı gücləndiricinin çıxış gərginliyinin qiymətini dəyişməz saxlamağa çalışır. Bu, gücləndiricinin çıxış müqavimətinin azalmasına ekvivalent olur.
Çıxış gərginliyə görə müsbət əks əlaqə zamanı
Zçıx.ə.r.(+)
= Zçıx.0
/(1-Ku0
ə.r.
) (1.40)
yazmaq olar.
Buradan görünür ki, müsbət əks əlaqə dövrəsinin ötürmə əmsalı artdıqda, çıxış müqaviməti əvvəlcə sonsuzluğa tərəf artır, sonra isə
ə.r > 1/K
u0 halında işarəsini dəyişir və mənfi olur.
Gücləndiriciyə çıxış cərəyanına görə mənfi əks əlaqənin daxil edilməsi
halına baxaq. Şəkil 1.17, b-də verilən sxemə görə çıxış cərəyanının dəyişməsi ilə
yazmaq olar. Buradan
Beləliklə, çıxış cərəyanına görə mənfi əks əlaqənin daxil edilməsi gücləndiricinin çıxış müqavimətini artırmış olur.
Semestr davomida amaliy mashg'ulot mavzularidan olib har bir talaba 1 tadan mavzuga prezentatsiya tayyorlab joylaydi

Amaliy mashg‘ulotlar.
Amaliy mashg‘ulotlari mavzulari fan dasturida keltirilgan mavzulardan shakillantiriladi va qaysi mavzuga qancha soat ajratilishi mavzuning murakkablik darajasi, hajmi, o‘qitilish uslubidan kelib chiqib belgilanadi.
Amaliy mashg‘ulotlar mul’timedia qurulmalari bilan jihozlangan auditoriyada har bir akademik guruhga alohida o‘tiladi. Mashg‘ulotlar faol va interfaol usullar yordamida o‘tiladi, “Keys-stadi” texnologiyasi ishlatiladi, keyslar mazmuni o‘qituvchi tomonidan belgilanadi. Ko‘rgazmali materiallar va axborotlar multimedia qurilmalari yordamida uzatiladi. Amaliy mashg‘ulotlarini mustaqil o‘zlashtirish uchun har bir mavzu so‘ngida berilgan topshiriqlarni bajarib hisobotini (onlayn platformalar orqali) topshiradi.
|
№
|
Amaliy mashg‘ulotlar mavzulari
|
Auditoriya soati
|
|
Zamonaviy jamiyatda ta`limning ahamiyati.
|
2
|
|
AKT sohasida kasbiy faoliyat.
|
2
|
|
Ta`limda va pedagogikada qadimiy Gretsiya va qadimiy Rim davrlaridagi rivojlanish tarixi.
|
2
|
|
Sharq ensiklopedist olimlarining ta`lim va tarbiyaga qo`shgan hissalari. Abu-Yusuf Kindi, Abu Nasr Farobiy, Abu Ali ibn Sino, Ibn Rushd, Abu Xamid al G`azali, Nasriddin Tuey(Xo`ja Nasriddin).
|
2
|
|
Jadidlarning ta`limga qo`shgan xissalari.
|
2
|
|
Rivojlangan davlatlarda ta`lim tizimi
|
2
|
|
Italiya ta`lim tizimi
|
2
|
|
Chexiya davlating ta`lim tizimi
|
2
|
|
Yevropa davlatlardagi IT-universitetlari
|
2
|
|
Kanada va Shvetsiya davlatlaridagi ta`lim tizimi
|
2
|
|
Osiyo davlatlaridagi IT_universiteti.
|
2
|
|
“Aqlli” kampuslar.
|
2
|
|
AQSHdagi nufuzli OTM (Garvard, Prinston, Yel, Kolumbiya universitetlari)
|
2
|
|
Ta`lim tizimidagi innovatsiyalar
|
2
|
|
Zamonaviy jamiyatning shakllanishida oliy ma`lumotning ahamiyati.
|
2
|
Fəsil 4. ELEKTRİK SİQNAL GENERATORLARI

|
4.4. RC-avtogeneratorlar…………………………………………….
|
132
|
|
4.5. Avtogeneratorda generasiya olunan rəqslərin tezliyinin stabilləşdirilməsi.................................................................................
|
135
|
|
Fəsil 5. İMPULS FORMALAŞDIRICI QURĞULAR...................
|
141
|
|
5.1. İmpuls siqnalları və elektron kommutasiya sxemləri haqqında ümumi məlumatlar..............................................................................
|
141
|
|
5.2. Yarımkeçirici elektron açarları və onların iş rejimləri.................
|
143
|
|
5.2.1. Diod elektron açarı......................................................................................
|
143
|
|
5.2.2. Bipolyar tranzistorlarda açar sxemi.............................................................
|
145
|
|
5.2.3. Sahə tranzistorlarında açar sxemi................................................................
|
150
|
|
5.3. Triggerlər......................................................................................
|
151
|
|
5.3.1. Simmetrik triggerlər....................................................................................
|
151
|
|
5.3.2. Emitter əlaqəli trigger..................................................................................
|
153
|
|
|
Optoelektron cihazları və optocütlər əsasında qurğuların qoşulma sxemlərinin təhlili və parametrlərinin hesablanması

Optoelektron cihazları və optocütlər əsasında qurğuların qoşulma sxemlərinin təhlili və parametrlərinin hesablanması
Şəkil 3.45-də şüalandırıcı diodların, və fotodiodların praktiki qoşulma sxemləri, şəkil 3.46-da isə fotodiodun real energetik xarakteristikası göstərilmişdir. Verilmiş sxemlərə uyğun olaraq optoelektron cihazların iş rejimlərini təhlil edərək, elektrik parametrini təyin edin və elementləri seçin.
Şək. 3.45. Şüalandırıcı diodun (a) və fotodiodun praktiki qoşulma (b) sxemi
Şək.3.46
Diodlu optoelektron cütünün misalında optronların qoşulma sxemi (a) və açıq kanallı optocütlərin tətbiqinə (b) misal şəkil 3.47-də verilmişdir. Real istismar şəraitlərinə və tələblərinə uyğun olan optoelektron cihazların işçi rejimlərini hesablamaqla sxem qurun.
b)
Şək. 3.47. Optoelektron cütünün qoşulma sxemi
İnteqral mikrosxemlər əsasında elektron qurğuları, onların praktiki sxemləri və işçi parametrləri
Şəkil 3.48-də əməliyyat gücləndiricilərinin qoşulma sxemi və onun müxtəlif tipik qurğularda tətbiqinə nümunələr verilmişdir. Verilən sxemlər üçün əsas parametrlərin hesabatını aparın və elementlərini seçin.
Şək.3.48. Əməliyyat gücləndiricisi və onun əsasında tipik sxemlər
Müxtəlif güclənmə əmsalına və parametrlərə malik olan əməliyyat gücləndirici əsaslı invertləyici gücləndiricilərin şəkil 3.49-da verilmiş sxemləri üçün əsas parametrlərin hesabatını aparın və elementlərini seçin.
b) c)
Şək.3.49. Əməliyyat gücləndiricisi əsasında invertləyici gücləndiricilər
Şəkil 3.50,a-da əməliyyat gücləndiricisi əsaslı, girişləri eyni siqnal mənbəyinə qoşulmuş 3 paralel kaskada malik olan gücləndirici və 3.50,b-də isə invertləməyən gücləndiricilərin verilmiş sxemləri üçün əsas parametrlərin hesabatını aparın və elementlərini seçin.
b)
Şək. 3.50. 3 paralel kaskadlı invertləyici (a) və invertləməyən (b) gücləndiricilər
Şəkil 3.51-də əməliyyat gücləndiricisi əsaslı ikikaskadlı gücləndirici blokunun sxemi verilmişdir. Bu sxem üçün əsas parametrlərin hesabatını aparın və elementlərini seçin.
Şək. 3.51. Əməliyyat gücləndirici əsaslı İkikaskada invertləyici gücləndirici
Şəkil 3.52-də əməliyyat gücləndiricisi iki və üç girişli cəmləyicilərin sxemləri verilmişdir. Cəmləyicilərin əsas parametrlərin hesabatını aparın və elementlərini seçin.
Şək. 3.52. Əməliyyat gücləndirici əsaslı İkikaskada invertləyici gücləndirici.
Praktiki sxemləri 3.53-də və 3.54-də verilmiş inteqrallayıcı və diferensiallayıcı gücləndiricilərin sxemlərini və zaman diaqramlarını təhlil edərək, hesabatını aparın və elementlərini seçin
Şək.3.53. İnteqrallayıcı gücləndirici
Şək. 3.54. Diferensiallayıcı gücləndirici
Məntiq elementləri əsasında qurulan qurğuların realizə edilməsini əks etdirən, 3.55 və 3.56 şəkillərində verilmiş sxemləri təhlil edərək, qurğuların məntiq funksiyalarını yerinə yetirmək üçün məntiq mikrosxemlərini seçin.
Sxemləri ən geniş yayılmış mikrosxemlər: TTM, TTMŞ və KMOY elementləri
əsasında qurun.
Şək. 3.55
Şək. 3.56
|
Fəsil 2. TRANZİSTORLU GÜCLƏNDİRİCİLƏRİN SXEMOTEXNİKASI

Fəsil 2. TRANZİSTORLU GÜCLƏNDİRİCİLƏRİN SXEMOTEXNİKASI
Ümumi emitterli sxem üzrə yaradılan gücləndirici kaskadlar
Gücləndirici qurğuların yaradılmasında ümumi emitterli kaskadlardan geniş istifadə edilir. Belə kaskadlarda yükün qoşulması iki üsulla yerinə yetirilə bilər. Birinci üsulda yük elementi kimi kollektor dövrəsinə qoşulmuş aktiv Rk rezistorundan istifadə edilir (şəkil 2.1,a). Bu halda kaskad ardıcıl struktur sxemə malik olur. İkinci üsulda yük elementi tranzistorun kollektor-emitter keçidinə paralel qoşulur (şəkil 2.1,b). Bu halda kaskad paralel struktur sxemə malik olur.
Şəkil 2.1. a) gücləndirici kaskadın (pillənin) ümumiləşmiş sxemi,
xarici yükə malik gücləndirici kaskad
Yükün qoşulma üsullarının fərqli olması kaskadın xüsusiyyətlərinin də fərqlənməsinə səbəb olur. Birinci üsulda giriş və çıxış siqnallarının fazaları üst- üstə düşür. Belə kaskad qeyri-invers kaskad adlanır və bu kaskad üçün
k k
Uçıx = i R (2.1)
olur. İkinci üsulda giriş və çıxış siqnallarının fazaları 1800 fərqlənir. Belə kaskad invers kaskad adlanır və bu kaskad üçün çıxış gərginliyinin sxem elementləri ilə əlaqəsi aşağıdakı kimi ifadə olunur:
k
y
1 R / R
B
Baza dövrəsinə qoşulan R rezistoru ballast müqavimət adlanır və
kaskadın giriş xarakteristikasını xəttiləşdirmək üçün nəzərdə tutulur. Məlumdur
i
ki, tranzistorun giriş müqaviməti VAX – nın başlanğıc hissəsində kəskin qeyri-
xətti xarakterə malikdir. Odur ki, giriş gərginliyinin bərabər artımı,
B baza
cərəyanının müxtəlif artımlarına səbəb olur. Bu isə, nəticə olaraq çıxış cərəyanının uyğun dəyişməsinə gətirib çıxarır:
i h
i
k B 21 e
h U
21 e gir
/ R ; (2.3)
gir
Burada
h - ümumi emitterli sxemin cərəyana görə ötürmə əmsalıdır.
21 e
Ballast müqavimətin qiyməti
R
R
B
gir
şərtindən seçilir. Bu
bərabərsizlik nə qədər sərt yerinə yetirilərsə, giriş gərginliyinin verilmiş qiymətində kaskadın giriş xarakteristikasının xəttiliyi bir o qədər artmış olur. Bu halda
|
Microsoft Word II -an imp.+ - bet 136

XÜLASƏ
Oxuculara təqdim olunan bu dərslikdə mövcud olan elektron cihazlarının əyani təsvirlərlə müşayiət olunan, nisbətən sadə dildə və zəruri həcmdə fiziki - texniki təsviri verilmiş, geniş tətbiq olunan elektron qurğularının əsaslarına, onların işinin ətraflı izahına və sxem həllərinə xüsusi yer verilmiş və bununla da, bir tərəfdən tələbələrə vacib olan baza biliklərini vermək, digər tərəfdən mühəndis, magistr, həmçinin elmi işçilərə elektron qurğuları sahəsindəki biliklərini dərinləşdirmək və zənginləşdirmək məsələləri əsas məqsəd kimi qarşıya qoyulmuşdur. Ona görə də bu məsələlərin ən optimal həllini tapmaq heç də asanlıqla əldə olunmamışdır.
Bəzi materiallar dərslikdə tam əhatəli şəkildə verilmədiyindən bir sıra mövzuların, xüsusən tamam yeni bir sahə olan nanoelektronikanın dərindən öyrənilməsi üçün yeni ədəbiyyat istifadə olunmasına böyük ehtiyac var. Buna baxmayaraq, dərsliyin hər bir cildində yer tapmış nəzəri və praktiki materiallar elektron qurğularının əsasını təşkil edir və bu dərslikdən istifadə edən hər bir kəsə bu sahəyə uyğun olan texniki fənləri, istənilən mürəkkəb texniki ədəbiyyatı yaxşı başa düşməyə, elektron qurğularının sxemlərini sərbəst şəkildə təhlil etməyə, onların elektrik hesabatını yerinə yetirməyə kömək edə bilər.
I cilddə verilmiş elektron cihazlarının, həm II cilddə, həm də III cilddə verilən elektron qurğularının təsviri, eyni zamanda əlavələrdə verilmiş dolğun sorğu materialları və bu materialları tamamlayan sxem variantları elektron qurğularının sxem həllərini tərtib etmək, onların elektrik hesabatını aparmaq və praktiki realizə edilən variantını yaratmaq qabiliyyətinin formalaşdırılmasına əsaslı zəmin yaradır.
Kitabı hazırlayarkən, müəlliflər cihazların fiziki əsaslarına və onların riyazi modellərinə nisbətən az, lakin bu cihazların işini yaxşı başa düşməyə imkan verən əyani təsvirlərə isə geniş yer vermişdir. Bununla yanaşı elektron qurğularının əsaslarını verməklə, müəlliflər qurğuların sxemotexniki həllərinin daha yaxşı başa düşüləcək olmasına çalışmışlar. Bu isə öz növbəsində materialların hazırlanmasında, fəsillərin qruplaşdırılmasında və onların əlaqələndirilməsində böyük vaxt sərfləri tələb etmiş və bir çox texniki çətinliklər yaratmışdır.
Müəlliflər ümid edir ki, görülən işlərin nəticələri faydasız olmayacaq, dərslik, elektron qurğuları sahəsindəki biliklərin əsaslı bünövrəsinin yaradılmasında, oxucuları maraqlandıran əlavə texniki materialların sərbəst öyrənilməsində, elektron qurğularının işlənməsi və yaradılması sahəsində çalışan, hərtərəfli yaradıcılıq qabiliyyətlərinə malik olan savadlı mütəxəssis hazırlanmasında əsas yardımçı vəsaitlərdən biri olacaqdır.
Həmçinin, müəlliflər inanırlar ki, dərslik izahı aydın olan vəsaitlərdən biri kimi texniki ixtisasların tələbələri, mühəndis-texniki heyəti, eyni zamanda elektron qurğularına və onların sxemotexnikasına xüsusi marağı olan həm radiohəvəskarlar, həm də elektronika sevən geniş oxucu kütləsi tərəfindən böyük maraqla istifadə olunacaq.
|
Mənfi əks əlaqənin gücləndirilən tezlik

Mənfi əks əlaqənin gücləndirilən tezlik zolağına təsiri. Mənfi əks rabitə dövrəsinin daxil edilməsi gücləndiricinin tezlik zolağını genişləndirir. Buna, ötürmə xarakteristikası
W(h) = Ku0 / (T1p +1)
olan gücləndirici halında baxaq:
Belə gücləndiricini ötürmə əmsalı ə.r. olan tezlikdən asılı mənfi əks rabitə dövrəsi ilə əhatə etsək, mənfi əks əlaqəli gücləndiricinin ötürmə funksiyası
Wm.ə.r.(p) =[Ku0 /(T1p +1)] / [1+Ku0 ə.r./ (T1p +1)]=
= Ku m.ə.r./{[T1/(1+Ku0 ə.r)]p+1} (1.34)
kimi yazıla bilər.
Məlumdur ki, gücləndiricinin buraxma zolağı onun ötürmə əmsalının 2 dəfə (3 dB) azalması səviyyəsində təyin edilir. İlkin ötürmə funksiyası üçün bu azalmaya 1/T1 tezliyi uyğun gəlir. Mənfi əks əlaqə daxil edildikdən sonra bu tezlik, alınmış ötürmə funksiyasına görə, əvvəlkindən (1+ Ku0 ə.r) dəfə böyük olur:
f y.m.e.r .
f y (1 Ku 0 e.r . ) . (1.35)
Baxdığımız gücləndiricinin loqarifmik ATX-sı şəkil 6.15 - də göstərilmişdir. Fərz edək ki, gücləndirici dərinliyi (1+ Ku0 ə.r) =10 olan mənfi əks əlaqə dövrəsi ilə əhatə olunub. Bu halda Ku m.ə.r. = Ku0 /10 olur, yəni güclənmə əmsalı 20 dB azalmış olur. Odur ki, buraxma zolağının yuxarı tezliyi
10 dəfə artır. Yeni ATX-sı ilkin ATX-ya nəzərən 20lg(1+ Ku0 ə.r) qədər, yəni 20 dB aşağı sürüşmüş olur.
Şəkil 1.15. Mənfi əks əlaqənin daxil edilməsi halında gücləndiricinin loqarifmik ATX-si
Buraxma zolağının genişlənməsini fiziki olaraq aşağıdakı kimi aydınlaşdırmaq olar. Əvvəldə göstərildiyi kimi, mənfi əks əlaqə dövrəsinə malik gücləndiricinin güclənmə əmsalının azalmasının səbəbi onun giriş gərginliyinin
ugir ugir0 r uçıı
real qiymətinin azalması ilə əlaqədardır. Tezliyin artması ilə
Ku kəmiyyətinin azalması gücləndiricinin çıxış gərginliyinin azalmasına gətirib çıxarır. Lakin bu halda uər=KUuçıx əks əlaqə gərginliyinin mütləq qiyməti də aşağı düşür. Bu gərginlik sabit giriş ugir0 gərginliyi halında gücləndiricinin
u gir
giriş gərginliyinin real qiymətini artırır. Nəticədə, çıxış gərginliyi artır.
Beləliklə, müəyyən tezliyə qədər KU əmsalının azalması
u gir
giriş
gərginliyinin artması ilə müşahidə olunur ki, bu da çıxış gərginliyinin və uyğun olaraq gücləndiricinin K Umən.ər əmsalının sabitliyini təmin edir.
Müsbət əks əlaqə halında gücləndiricinin buraxma zolağı daralır və əvvəlkindən (1- K u0 ə.r) dəfə kiçik olur. Göstərilən nümunə halında gücləndiricinin yeni ATX-sı ilkin ATX-ya nəzərən 20lg(1- K u0 ə.r) qədər, yəni 20 dB yuxarı sürüşmüş olur.
|
Sərbəst iş №5

Məsələ 1. Ümumi emitterli tranzistor kaskadının (şək.1) müqvimətlərinin qiymətləri uyğun olaraq , , və təşkil edir. Qida gərginliyinin , işçi nöqtə gərginliyinin və cərəyan üzrə ötürmə əmsalının olduğunu bilərək aşağıda sadalanmış statik paramtrləri hesablayın.
Tranzistor və mikrosxemlər əsasında gərginlik stabilizatorları, onların praktiki sxemləri və işçi parametrləri

Tranzistor və mikrosxemlər əsasında gərginlik stabilizatorları, onların praktiki sxemləri və işçi parametrləri
Elektron qurğularının ən vacib qovşaqlarından biri də gərginlik stabilizatorlarıdır. Nəqliyyat avadanlığında, xüsusən də aviasiya avadanlığında, bir çox elektron cihaz sistemlərinin dəqiq işləməsi üçün qida gərginliyinin stabilləşdirilməsi ən vacib şərtlərdən biridir. Yüksək stabillik tələb olunmadığı halda adi, yaxud tənzimləyici elementi (tranzistor) olan parametrik stabilizator istifadə olunur. Nisbətən yüksək stabilizasiya üçün kompensasiyalı stabilizator sxemi istifadə olunur. Şəkil 3.57,a-da tənzimləyici elementli parametrik stabilizatorun, 3.57,b-də konkret parametrlərə malik olan bu tip stabilizatorun, 3.57,c-də isə kompensasiyalı stabilizatorun sxemi verilmişdir. Bu sxemləri təhlil edərək, hesabatını aparın və elementlərini seçin.
b)
c)
Şək.3.57
Şəkil 3.58-də verilmiş 7800 seriyalı mikrosxem stabilizatorların və 7812 markalı mikrosxem əsasında qurulmuş stabilizatorun sxemini təhlil edərək, hesabatını aparın və elementlərini seçin.
Şək. 3.58. 7800 seriyalı mikrosxem stabilizatorlar və konkret markalı mikrosxem əsasında qurulmuş gərginlik stabilizatrou
Şəkil 3.59-da verilmiş mikrosxem stabilizatorlu tutum süzgəcli qida blokunun sxemi verilmişdir. Verilmiş konkret parametrləri nəzərə almaqla sxemini təhlil edərək və hesabatını aparın, və onun elementlərini seçin.
Şək.3.59
Bir sıra electron qurğularının qidalandırılması üçün mənfi qütblü, bəzi hallarda isə iki qütblü qida gərginliyi tələb olunur. Şəkil 3.60-da verilmiş, mənfi qütblü çıxış gərginliyi təmin edən 7900 seriyalı mikrosxem stabilizatorlarının və 7912 markalı mikrosxem əsasında qurulmuş stabilizatorun sxemini təhlil edərək, hesabatını aparın və elementlərini seçin. Şəkil 3.61-də verilmiş idarəolunan ikiqütblü stabilizator sxemini təhlil edərək, hesabatını aparın.
Şək.3.60
Şək. 3.61
|
Xalqaro valyuta tizim - 8-bob. Xalqaro va transmilliy kompaniyalar. Ularni boshqarish tizimi. Reja

|
8-bob. Xalqaro va transmilliy kompaniyalar. Ularni boshqarish tizimi. Reja
|
bet | 34/38 | Sana | 24.09.2024 | Hajmi | 316,67 Kb. | | #272313 |
Bog'liq 8-12 темаларXalqaro valyuta tizimi-xalqaro valyuta munosabatlarining davlatlararobitimlarda huquqiy jihatdan mustahkamlangan shakli.
Xalqaro valyuta tizimining tarkibiy unsurlari qo‘yidagilar hisoblanadi:
asosiy xalqaro to‘lov vositalari (milliy valyutalar, oltin, xalqaro valyuta birliklari --SDR, Yevro);
valyuta kurslarini belgilash va ushlab turish mexanizmi;
xalqaro to‘lovlarini balanslashtirish tartibi;
valyutaning muomala qilish shart-sharoiti;
xalqaro valyuta bozori va oltin bozori tartibi;
valyuta munosabatlarini tartibga soluvchi davlatlararo muassasalar tizimi.
Bundan ko‘rinadiki, milliy va xalqaro valyuta tizimi unsurlari deyarli bir xil bo‘lib, ular faqat tashkil etilishi, amal qilishi va tartibga solinishi miqyoslari jihatidan farqlanadi.
Xalqaro iqtisodiyotning harakati asosida valyuta-moliya tizimi turadi. U o‘zini valyuta-moliya munosabatlari shaklida nomoyon qiladi.
Hamda iqtisodiy sub’ektlarni jahon iqtisodiyotida xalqaro kelishuvlar shaklida mustahkamlaydi. Bu munosabatlar nafaqat xalqaro tovar va xizmatlar ko‘rinishida nomoyon bo‘ladi, shuningdek, nisbatan mustaqil harakat sohasi hamdir. Xalqaro valyuta-moliya tizimida quyidagi o‘zaro bog‘liq bo‘lgan elementlar turadi (ularga nisbatan alohida tizimlar sifatida qarash ham mumkin:
valyuta munosabatlari, milliy valyutani o‘zaro konvertatsiyasi, valyuta kurslarini boshqarish mexanizmi va muomala sharoitlari;
moliyaviy munosabatlar, xalqaro moliya bozori va savdo mexanizmi shaklidagi moliyaviy instrumentlar (valyuta, qimmatli qog‘ozlar, kreditlar);
iqtisodiy munosabatlar, xalqaro hisob-kitoblar jarayoni yig‘indisi, mamlakatni to‘lov balansini ifodasi.
Xalqaro hisobkitoblar tovar va xizmatlar harakatiga xizmat qiladi, shuningdek, ishlab chiqarish, valyuta, qimmatli qog‘ozlar va kreditlar olish bo‘lib xizmat qiladi.
|
| |
Nazorat savollari - 8-bob. Xalqaro va transmilliy kompaniyalar. Ularni boshqarish tizimi. Reja

|
8-bob. Xalqaro va transmilliy kompaniyalar. Ularni boshqarish tizimi. Reja
|
bet | 33/38 | Sana | 24.09.2024 | Hajmi | 316,67 Kb. | | #272313 |
Bog'liq 8-12 темалар Nazorat savollari:
Erkin iqtisodiy zonalar mohiyati.
Maxsus iqtisodiy zonalarning turlari haqida umumiy tushunchangiz? 2.
Qanday EIZ larni bilasiz?
Sanoat EIZlari qaysi viloyatlarda bor?
EIZ lar nima uchun kerak?
Hozirgi kunda EIZlar ahamyatini kuchaytirish uchun qanday ishlar amalaga oshirilmoqda?
12 - BOB. XALQARO BIZNESDA VALYUTA MUNOSABATLARI
Reja:
12.1. Xalqaro valyuta va kredit munosabatlari va uning mohiyati.
12.2. Jahon moliya bozori.
12.3 Pul krediti siyosati.
Tayanch iboralar: Valyuta-moliya tizimi, xalqaro valyuta va kredit munosabatlari, xalqaro moliya bozori, xalqaro pul-moliya muammolari, xalqaro valyuta jamg'armasining, valyuta kurslarining barqarorligi.
12.1. Xalqaro valyuta va kredit munosabatlari.
Pulning jahon xo‘jaligida amal qilishi va turli xalqaro iqtisodiy aloqalarga (tashqi savdo, ishchi kuchi va kapital migratsiyasi, daromadlar, qarzlar va subsidiyalar oqimi, ilmiy-texnikaviy mahsulotlarni ayirboshlash, turizm va h.k.) xizmat qilishi bilan bog‘liq iqtisodiy munosabatlar xalqaro valyuta-kredit munosabatlari deb ataladi. Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari pulning xalqaro to‘lov munosabatida amal qilish jarayonida vujudga keladi.
Valyuta - bu mamlakatlar pul birligi (masalan, so‘m, dollar, funt sterling va h.k.). Har bir milliy bozor o‘zining milliy valyuta tizimiga ega bo‘ladi. Bunda milliy va xalqaro valyuta tizimini farqlash zarur.
Milliy valyuta tizimi - valyuta munosabatlarining milliy qonunchilik bilan belgilanadigan, mazkur mamlakatda tashkil qilinish shaklini ifodalaydi.
Uning tarkibiga quyidagi unsurlar kiradi:
milliy pul birligi;
valyuta kursi tartibi;
valyutaning muomalada bo‘lish shart-sharoitlari;
valyuta bozori va oltin bozori tizimi;
mamlakatning xalqaro hisoblashuv tartibi;
mamlakat oltin-valyuta zahirasining tarkibi va uni boshqaruv tizimi;
- mamlakat valyuta munosabatlarini tartibga soluvchi milliy muassasalar mavqei.
|
| |
Xalqaro valyuta jamg'armasining maqsadlari

|
Xalqaro valyuta jamg'armasining maqsadlari
|
bet | 35/38 | Sana | 24.09.2024 | Hajmi | 316,67 Kb. | | #272313 |
Bog'liq 8-12 темалар Xalqaro valyuta jamg'armasining maqsadlari
Xalqaro valyuta fondi o'z oldiga quyidagi maqsadlarni qo'yadi:
Xalqaro pul-moliya muammolari bo'yicha maslahatlashuvlar va qo'shma ishlarni olib boradigan doimiy muassasa doirasida pul-moliya sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga ko'maklashish.
Xalqaro savdoning kengayishi va mutanosib ravishda o'sishiga ko'maklashish va shu orqali ushbu harakatlarni iqtisodiy siyosatning ustuvor vazifalari sifatida ko'rib chiqib, barcha a'zo davlatlarning ishlab chiqarish manbalarini rivojlantirish va ish bilan ta'minlashning yuqori darajasiga erishish.
Barqaror va tartibli bo'lish, valyuta kursi rejimi a'zo davlatlar orasida raqobatdosh ustunlikka erishish uchun valyutalarni chetlab o'tish.
A'zo davlatlar o'rtasida joriy operatsiyalar uchun to'lovlarning ko'p qirrali tizimini yaratishda, shuningdek, jahon savdosi o'sishiga to'sqinlik qiladigan valyuta cheklovlarini bartaraf etishda yordam berish.
Jamg'armaning umumiy manbalarini vaqtincha a'zo davlatlarga berib, etarli kafolatlar bilan birga, ular ishonch holatini yaratadilar va shu bilan o'zlarining nomutanosibliklarini tuzatish uchun imkoniyat yaratadilar. To'lov balansi milliy yoki xalqaro farovonlikka zarar etkazadigan choralarni qo'llamasdan.
Yuqorida aytilganlarga muvofiq, a'zo davlatlarning tashqi to'lov balansidagi nomutanosibliklar davomiyligini qisqartiring, shuningdek, ushbu qoidabuzarliklarning ko'lamini kamaytiring.
Xalqaro valyuta jamg'armasining maqsadlari va roli
Xalqaro valyuta jamg'armasining asosiy vazifalari:
Pul-kredit siyosatida xalqaro hamkorlikni rivojlantirish;
Jahon savdosini kengaytirish;
Qarz berish;
Pul ayirboshlash kurslarini barqarorlashtirish;
Qarzdor mamlakatlarga (qarzdorlarga) maslahat berish;
Xalqaro moliyaviy statistika standartlarini ishlab chiqish;
Xalqaro moliyaviy statistikani to'plash va nashr etish.
|
| |
Erkin iqtisodiy zonalar: jahon tajribasi va O’zbekistindagi ahvol

|
Erkin iqtisodiy zonalar: jahon tajribasi va O’zbekistindagi ahvol
|
bet | 31/38 | Sana | 24.09.2024 | Hajmi | 316,67 Kb. | | #272313 |
Bog'liq 8-12 темалар 11.5. Erkin iqtisodiy zonalar: jahon tajribasi va O’zbekistindagi ahvol
Erkin iqtisodiy zonalarda loyihalar aniq hisob-kitoblarsiz joylashtirilishi oqibatida ayrim faoliyat turlari uchun sun’iy imtiyoz berilishiga va bu, o‘z navbatida, bozordagi raqobat muhitining buzilishiga olib kelmoqda.Bugungi kunda jahonda 4000 ta erkin iqtisodiy zona (400 ta erkin savdo zona, yana shuncha ilmiy-ishlab chiqarish parki, 300 dan ziyod eksport-ishlab chiqarish parki, 100 ta maxsus yo‘nalishdagi zona) faoliyat ko‘rsatyapti, deb yozadi “Biznes-Daily”.
Xitoydagi erkin iqtisodiy zonalar faoliyati. Statistika ma’lumotlariga ko‘ra, bugun Xitoy iqtisodiyoti o‘sish sur’atlari bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rinda bo‘lib, bunga jahondagi biznes munosabatlarni zudlik bilan o‘zgartira olganligi sababli erishgan. Arzon ish kuchi G‘arbda shippaklardan tortib mobil telefonlargacha bo‘lgan turli mahsulotlarning narxi arzonlashishiga sabab bo‘ldi. Qolaversa, Xitoy Afrikada eng yirik investorga aylandi, Pekin Yevropa yoki Amerikani emas, aynan “qora qit’a"ni o‘zining asosiy hamkori hisoblaydi. Hozir Xitoy tovarlarini dunyoning hamma joyida ko‘rish mumkin, XXI asrga kelib u chindan ham “dunyo fabrikasi"ga aylana oldi. Jahondagi fotoapparatlarning 50%i, konditsionerlarning 30 foizi, kir yuvish mashinalarining 25 foizi va sovutgichlarning qariyb 20 foizi aynan shu yerda ishlab chiqarilyapti.Alohida qayd etish lozimki, Xity taraqqiyotida erkin iqtisodiy zonalarning o‘rni katta bo‘lgan. Ayni paytda bu yerda to‘rtta maxsus iqtisodiy zona faoliyat ko‘rsatmoqda - Shenchjen, Chjuxay, Shantou va Syamen. Bundan tashqari, 14 ta erkin savdo zonasi, 53 ta yuqori va yangi texnologiyalar zonasi, xorijda tahsil olgan mutaxassislarga mo‘ljallangan 70 dan ortiq ilmiy-texnik zona, eksportga mo‘ljallangan mahsulotlarni qayta ishlaydigan 38 ta zona bor.
Umuman, mamlakat iqtisodiyotining raqobatbardoshligini oshirishda asosiy e’tibor hududlar tabiiy resurslari hamda industrial salohiyatidan foydalanish va eksport tizimini kuchaytirishga qaratilmog‘i lozim. Aynan shu o‘rinda xorijiy investitsiyalarni jalb etishning unumli shakli bo‘lgan zamonaviy erkin iqtisodiy zonalarni tashkil etish alohida ahamiyat kasb etadi. Aynan ushbu yo‘nalishda jahon tajribasida keng qo‘llanilayotgan va o‘z samarasini berayotgan bir qator iqtisodiy chora-tadbirlarni qayd etish joiz.
|
| |
investitsiya loyihasi - 8-bob. Xalqaro va transmilliy kompaniyalar. Ularni boshqarish tizimi. Reja

|
8-bob. Xalqaro va transmilliy kompaniyalar. Ularni boshqarish tizimi. Reja
|
bet | 22/38 | Sana | 24.09.2024 | Hajmi | 316,67 Kb. | | #272313 |
Bog'liq 8-12 темаларinvestitsiya loyihasi - iqtisodiy, ijtimoiy va boshqa foyda olish uchun investitsiyalarni amalga oshirishga yoxud jalb etishga qaratilgan, o‘zaro bog‘liq bo‘lgan tadbirlar majmui;
investor - foyda olish maqsadida investitsiya faoliyati obyektlariga o‘zining mablag‘larini va (yoki) qarz mablag‘larini yoxud jalb qilingan boshqa investitsiya resurslarini investitsiya qilishni amalga oshiruvchi investitsiya faoliyati subyekti;
maxsus iqtisodiy zona - tegishli hududni jadal ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish uchun chet el investitsiyalari va mahalliy investitsiyalarni, yuqori texnologiyalar hamda boshqaruv tajribasini jalb etish maqsadida maxsus ajratilgan, belgilangan chegaralarga va maxsus huquqiy rejimga ega bo‘lgan hudud;
maxsus huquqiy rejim - maxsus iqtisodiy zonalar hududida investitsiya faoliyatini va boshqa tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun alohida shart- sharoitlarni belgilaydigan huquqiy normalar majmui;
Maxsus iqtisodiy zona ishtirokchilarining reyestri - maxsus iqtisodiy zonaning ishtirokchilari va investitsiya loyihalari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan ma’lumotlarning axborot bazasi;
maxsus iqtisodiy zonaning bosh rejasi - maxsus iqtisodiy zonaning ma’muriy kengashi yoki maxsus sanoat zonasini boshqaruvchi kompaniya tomonidan tasdiqlangan loyiha hujjati bo‘lib, uning asosida maxsus iqtisodiy zona hududini rejalashtirish, qurish, rekonstruksiya qilish va shaharsozlik jihatidan o‘zlashtirishning boshqa turlari amalga oshiriladi.
Ushbu qonunning 9-moddasiga binoan Maxsus iqtisodiy zonalar quyidagi turda tashkil etilishi mumkin:
erkin iqtisodiy zonalar;
maxsus ilmiy-texnologik zonalar;
turistik-rekreatsion zonalar;
erkin savdo zonalari;
maxsus sanoat zonalari.
Erkin iqtisodiy zona - yangi ishlab chiqarish quvvatlarini barpo etish, yuqori texnologik ishlab chiqarishni rivojlantirish, zamonaviy raqobatbardosh, import o‘rnini bosuvchi, eksportga yo‘naltirilgan tayyor sanoat mahsulotini ishlab chiqarishni o‘zlashtirishga faol jalb etish tashkil etiladigan hudud.
|
| |