Jahon bozori va jahon iqtisodiyoti

|
Jahon bozori va jahon iqtisodiyoti
|
bet | 4/8 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 181,5 Kb. | | #108775 |
Bog'liq jaxon bozori va uning shakllari1.3. Jahon bozori va jahon iqtisodiyoti.
Xalqaro iqtisodiy tashkilot. “Xalqaro iqtisodiy munosabatlar” boshliq tashqi belgi jahon bozorining mavjudligi tovar va xizmatlarning mamlakatlar o'rtasidagi harakatidir. Xalqaro savdo - xalqaro tovar-pul munosabatlari sohasi, u birikma hisoblanadi tashqi savdo dunyoning barcha mamlakatlari. Bir davlatga nisbatan odatda “davlatning tashqi savdosi” atamasi, ikki davlatning o‘zaro savdosiga nisbatan – “davlatlararo, o‘zaro, o‘zaro savdo” va barcha mamlakatlarning har biri bilan savdosiga nisbatan qo‘llaniladi. boshqa - "xalqaro yoki jahon savdosi". Ko'pincha xalqaro savdo deganda nafaqat tovarlar, balki xizmatlar savdosi tushuniladi. Xizmatlar ham tovarlardir, lekin ko'pincha ular moddiylashtirilgan shaklga ega emas va bir qator parametrlari bo'yicha tovarlardan farq qiladi, ular quyida muhokama qilinadi. Xalqaro savdo ikki qarama-qarshi tovarlar oqimidan - eksport va importdan iborat bo'lib, savdo balansi va savdo aylanmasi bilan tavsiflanadi. Eksport - tovarlarni chet elga olib chiqishni ta'minlovchi sotish. Import - tovarlarni chet eldan olib kirishni ta'minlovchi sotib olish. Savdo balansi eksport va import qiymati o'rtasidagi farqdir. Savdo aylanmasi - eksport va import xarajatlar hajmining yig'indisi. Xalqaro savdo statistikasining xalqaro miqyosda qabul qilingan standartlariga ko'ra, savdoni xalqaro deb tan olishning asosiy elementi tovarlarni eksport sifatida sotish va import sifatida sotib olishdir. Bojxona chegarasi Buni tegishli bojxona hisobotida ko'rsatish va belgilash. Shu bilan birga, egasining mahsuloti o'zgaradimi yoki yo'qmi - bu muhim emas. Misol uchun, agar kompyuter IBMning Amerika bo'linmasi tomonidan o'zining Rossiya bo'linmasiga sotilgan bo'lsa (lekin aslida, o'tkazilsa), u AQSh eksporti va Rossiya importi hisoblanadi, garchi Amerikaning IBM kompaniyasi tovar egasi bo'lib qolsa ham. To'lov balansi nazariyasida, aksincha, tovar egasining o'zgarishi hal qiluvchi ahamiyatga ega va Rossiya xomashyosini Rossiyada joylashgan Amerika korxonasining sho''ba korxonasiga sotish Rossiya eksporti hisoblanadi, ammo xom ashyo. chegarani kesib o'tmagan. Eksport va import ikkita asosiy tushunchalar xalqaro savdoni har tomonlama tahlil qilish va amaliy maqsadlarda foydalaniladigan tovarlarning xalqaro harakatini tavsiflovchi. Savdo balansi va aylanmasi, ularning hosilalari sifatida, torroq tahliliy va amaliy ahamiyatga ega va kamroq qo'llaniladi. Tovarlarni sotish kabi operatsiyalarning eng keng tarqalgan turi turli mamlakatlar kontragentlari o'rtasidagi odatiy savdodir, ya'ni. eksport va import operatsiyalaridan iborat tashqi savdo. Shu bilan birga, eksport operatsiyalari deganda tovarlarni xorijiy sherikning mulkiga o'tkazish uchun chet elga sotish va eksport qilish tushuniladi. qarshi, import operatsiyalari xorijiy tovarlarni keyinchalik o‘z mamlakatining ichki bozorida sotish uchun sotib olish va olib kirishni jalb qilish. Eksport-import operatsiyalari to'g'ridan-to'g'ri va bilvosita bo'lishi mumkin, ya'ni tovar egalarining o'zlari tomonidan ham, vositachilar tomonidan ham amalga oshirilishi mumkin. Ikkinchisining roli brokerlar, dilerlar, komissionerlar, yuk oluvchilar, ulgurji xaridorlar, sanoat agentlari bo'lishi mumkin. Vositachilar tovarlarni sotish bo'yicha ko'plab funktsiyalarni o'z zimmalariga oladilar. Masalan, ular chet ellik hamkorlarni izlashlari, hujjatlarni tayyorlashlari va bitimlar tuzishlari, transport va ekspeditorlik operatsiyalari, kredit-moliyaviy xizmatlar va tovarlarni sug'urtalash, sotishdan keyingi xizmat, bozor tadqiqotlari, reklama, bojxona rasmiyatchiligi va boshqa faoliyat savdosi ulushining o'sishi va xom ashyo va oziq-ovqat mahsulotlari ulushining qisqarishi hisoblanadi. Ishlab chiqarish sanoati tarkibidagi tovarlarning eng muhim guruhiga asbob-uskunalar va transport vositalari (ushbu guruhdagi tovarlar eksportining yarmigacha), shuningdek, boshqa sanoat tovarlari - kimyo mahsulotlari, qora va rangli metallar, to'qimachilik kiradi. Xom ashyo doirasida va oziq-ovqat mahsulotlari eng katta tovar oqimlari oziq-ovqat va ichimliklar, mineral yoqilg'i va yoqilg'idan tashqari boshqa xom ashyo hisoblanadi. Xalqaro savdoning o'sish sur'ati doimiy ravishda jahon o'sish sur'atlaridan yuqori sanoat ishlab chiqarish; rivojlanayotgan mamlakatlar xalqaro savdosining o'sish sur'ati rivojlangan mamlakatlar xalqaro savdosining o'sish sur'atlaridan o'rtacha yuqori. Qiymati bo‘yicha jahon eksportining 2/3 qismi sanoatlashgan mamlakatlar hissasiga to‘g‘ri keladi, rivojlanayotgan mamlakatlar, jumladan, o‘tish davridagi iqtisodidagi mamlakatlar esa jahon eksportining 1/3 qismiga to‘g‘ri keladi. Jahon eksportining tovar tarkibida 2/3 dan ortig'i ishlab chiqarish mahsulotlariga to'g'ri keladi va uning ulushi ortib bormoqda, taxminan 1/3 qismi esa xom ashyo va oziq-ovqat mahsulotlariga to'g'ri keladi. Xalqaro mehnat taqsimoti jahon bozorining vujudga kelishiga asos soldi, u ichki bozorlar negizida rivojlanib, asta-sekin milliy chegaralardan chiqib ketdi. Bozor iqtisodiyoti vujudga kelgandan so'ng deyarli darhol bozorlar ixtisoslasha boshladi. Milliy tovar bozorlari vujudga keldi, ular doirasida chakana savdo bozorlari ulgurji bozorlardan, mehnat bozoridan, kapital bozorlaridan ajralgan, eng muhimi, ba'zilari allaqachon xorijiy xaridorlarga yo'naltirilgan edi. Mehnat bozorining turlaridan biri qadimgi davrlarda paydo bo'lgan qul savdosi edi. 16-asrdan 18-asr oʻrtalarigacha mehnat taqsimotiga asoslangan manufaktura tovar ishlab chiqarishni yanada kengroq ishlab chiqarish uchun sharoit yaratdi. Sotish bozorlarining mintaqaviy, shtat, davlatlararo va jahon miqyosida kengayishi kuzatildi. 19-asrning birinchi yarmida talab taʼsirida yirik zavod sanoati vujudga keldi, uning mahsulotlari endi faqat ichki bozorda sotilmaydi, unga jahon bozori zarur edi. Shunday qilib, kapitalning ibtidoiy to'planishi davrida qisqarish, davlatlararo savdoning mahalliy markazlarining yagona jahon bozoriga aylanishi sodir bo'ldi. Uning yakuniy shakllanishi 19-20-asrlar boshiga kelib, yetakchi mamlakatlarda tovar ishlab chiqarish yuqori rivojlanish darajasiga erishgan paytda yakunlandi. Bozorning evolyutsiyasi “ichki bozor – milliy bozor – xalqaro bozor – jahon bozori” sxemasi bo‘yicha amalga oshirildi. Ichki bozor- ishlab chiqarilgan va sotish uchun mo'ljallangan hamma narsa ma'lum bir doirada amalga oshiriladigan iqtisodiy ayirboshlash sohasi mamlakatlar. Milliy bozor- bu ma'lum bir mamlakatning butun bozori bo'lib, uning bir qismi xalqaro almashinuv (tovar va xizmatlar eksporti va importi) bilan bog'liq. Xalqaro bozor- qism milliy bozorlar, bu bevosita tashqi bozorlar bilan bog'liq bo'lib, xorijiy xaridor va sotuvchilarga qaratilgan. Jahon bozori- xalqaro mehnat taqsimotiga asoslangan mamlakatlar o'rtasidagi barqaror iqtisodiy, tovar-pul munosabatlari sohasi. Jahon bozori quyidagi asosiy xususiyatlar bilan tavsiflanadi:
- o'z mahsulotlarini sotishni izlashda milliy doiradan tashqariga chiqqan tovar ishlab chiqarish toifasi;
- nafaqat ichki, balki tashqi talab va taklif ta'sirida bo'lgan tovarlarning davlatlararo harakatida o'zini namoyon qiladi;
- ishlab chiqarish omillaridan foydalanishni optimallashtiradi, ishlab chiqaruvchini qaysi tarmoqlar va hududlarda eng samarali qo'llash mumkinligiga undaydi;
- raqobatbardosh narxlarda xalqaro sifat standartini ta'minlay olmaydigan tovarlar va ko'pincha ularni ishlab chiqaruvchilarning xalqaro almashinuvidan chiqib ketishiga yordam beradi.
Jahon bozorida ayirboshlash bosqichida bo'lgan mahsulot yalpi talab va yalpi taklifning o'rtacha parametrlari haqida hisobot beruvchi axborot funktsiyasini bajaradi, bu orqali har bir ishtirokchi o'z ishlab chiqarish parametrlarini baholashi va moslashtirishi mumkin. Jahon bozori davlatlararo tovar ayirboshlash sohasi sifatida harakat qilib, ishlab chiqarishga teskari ta'sir ko'rsatadi, unga nima, qancha va kim uchun ishlab chiqarish zarurligini ko'rsatadi. Shu ma’noda jahon bozori ishlab chiqaruvchiga nisbatan birlamchi bo‘lib, xalqaro iqtisodiyotning markaziy kategoriyasi hisoblanadi. Jahon bozori mavjudligining asosiy tashqi belgisi mamlakatlar o'rtasidagi tovar va xizmatlar harakatidir. Jahon bozoridagi sharoit qisman muvozanat modeli deb ataladigan jahon bozorining eng oddiy modeli ichki talab va jahon bozoridagi tovarlarga talab va taklif va taklif o'rtasidagi asosiy funksional munosabatlarni ko'rsatadi, eksport va importning miqdoriy hajmlarini aniqlaydi, shuningdek. muvozanat narxi qaysi savdolar amalga oshiriladi. Asrlar davomida bozorlarning tobora chuqurroq ixtisoslashuvi kuzatildi. Hozirgi vaqtda quyidagi tasniflash mumkin:
- ixtisoslashuviga ko'ra bozorlar quyidagilarga bo'linadi: tovar va xizmat bozorlari (transport, turizm, konsalting);
- bitimlar hajmi bo'yicha: chakana va ulgurji;
- ahamiyatiga ko'ra: sezilarli ta'sir ko'rsatadi xalqaro iqtisodiyot(jahon valyuta bozori, neft bozori); xalqaro iqtisodiyotga zaif ta'sir ko'rsatadigan (g'alla yoki qishloq xo'jaligi mahsulotlarining mahalliy bozori);
- tashkil etish shakliga ko'ra: birja (qimmatli qog'ozlar bozori, don bozori); birjadan tashqari (avtomobil bozori);
- monopollashtirish darajasi bo'yicha: monopollashtirilgan (energetika bozori); monopollashtirilmagan (ularning soni juda oz, ular asosan bozor faoliyatining dastlabki bosqichlarida mavjud);
- mansabdorligiga ko'ra: rasmiy; norasmiy (kulrang bozor, qora bozor).
Mexanizm Jahon bozorining faoliyati quyidagicha aniqlanadi:
-jahon bozori mamlakatlar tomonidan eksport va import qilinadigan tovarlarga talab va taklifning xalqaro muvozanati sohasidir;
- eksport hajmi ortiqcha taklif hajmiga, import hajmi - tovarga bo'lgan ortiqcha talab hajmiga qarab belgilanadi;
- ortiqcha taklif va ortiqcha taklif mavjudligi fakti sodir bo'layotgan jarayonda aniqlanadi xalqaro bozor bir xil tovarlarning ichki narxlarini taqqoslash turli mamlakatlar ;
- xalqaro savdo amalga oshiriladigan narx mamlakatlarda savdo boshlanishidan oldin mavjud bo'lgan minimal va maksimal ichki muvozanat narxlari o'rtasida bo'lishi;
- bir tomondan, jahon narxining o'zgarishi jahon bozorida eksport va import qilinadigan tovarlar miqdorining o'zgarishiga olib keladi, ikkinchi tomondan, eksport va import qilinadigan tovarlar sonining o'zgarishiga olib keladi. jahon narxi.
Xalqaro iqtisodiy munosabatlar amaliyotida eksport-import operatsiyalaridan tashqari tovarlarni sotishda tashqi savdoning savdo, auktsion va birja kabi maxsus shakllari ham qo'llaniladi. Turli eksport-import operatsiyalari reeksport va reimport operatsiyalari hisoblanadi. Qayta eksport - bu ma'lum bir mamlakatga ilgari olib kelingan va unda qayta ishlanmagan tovarlarni chet elga eksport qilish. Reeksport operatsiyalari turli vaziyatlarda mumkin. Birinchidan, reeksport savdo operatsiyasining tabiiy davomi sifatida vujudga keladi. Sotuvchi tovarni birja yoki auktsionda sotish uchun mamlakatga import qiladi, lekin u uchinchi davlatdan xaridorga sotilishi va eksport qilinishi mumkin.
Xalqaro savdoning nominal qiymati odatda joriy narxlarda AQSH dollarida ifodalanadi va shuning uchun dollar kursining boshqa valyutalarga nisbatan dinamikasiga juda bogʻliq. Xalqaro savdoning real hajmi tanlangan deflyator yordamida doimiy narxlarga aylantirilgan nominal hajmdir. Umuman olganda, yoqilgan hozirgi bosqich(inqirozdan oldin) xalqaro savdoning nominal qiymati umumiy o'sish tendentsiyasiga ega edi. Xalqaro savdoning asosiy hajmi rivojlangan mamlakatlarga to'g'ri keldi, garchi ularning ulushi 21-asr boshlarida rivojlanayotgan va o'tish davridagi iqtisodiyoti bo'lgan mamlakatlar ulushining o'sishi tufayli birmuncha kamaygan. Rivojlanayotgan mamlakatlar ulushining asosiy o'sishi Janubi-Sharqiy Osiyoning jadal rivojlanayotgan yangi sanoat mamlakatlari (Koreya, Singapur, Gonkong) va ba'zi Lotin Amerikasi mamlakatlari hisobiga sodir bo'ldi. XTTB (Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki). Bank Birlashgan Millatlar Tashkilotining ixtisoslashgan muassasasi sifatida Birlashgan Millatlar Tashkiloti tizimining bir qismidir. Maqsadlar: 1) sanoat maqsadlarida investitsiyalarni rag'batlantirish orqali a'zo davlatlar hududlarini rekonstruksiya qilish va rivojlantirishga ko'maklashish; 2) xususiy xorijiy investitsiyalarni rag'batlantirish va xususiy investitsiyalardan tashqari, agar uni ta'minlash qiyin bo'lsa, ta'minlash moliyaviy resurslar ishlab chiqarish maqsadlarida; 3) uzoq muddatli muvozanatli o'sishni rag'batlantirish va Bankga a'zo davlatlarning ishlab chiqarish resurslarini rivojlantirish uchun xalqaro investitsiyalarni rag'batlantirish orqali to'lov balansi muvozanatini saqlashga ko'maklashish. IFC (Xalqaro moliya korporatsiyasi). Maqsadlar: 1) Tadbirkorlikni rag'batlantirish orqali a'zo mamlakatlarning iqtisodiy o'sishiga ko'maklashish ishlab chiqarish maydoni, ya'ni. mikro darajada, shu bilan XTTB faoliyatini to'ldiradi; 2) birlashtirish Pul Jamg'arma tomonidan moliyaviy qiyinchilikka duchor bo'lgan a'zo davlatlarga kreditlar berish uchun foydalaniladi; 3) Jamg'armaning hissa qo'shuvchi a'zoga berilishi mumkin bo'lgan ssuda miqdorini yoki maxsus qarz olish huquqi deb ataladigan maxsus mablag'larni davriy ravishda ajratish paytida olishi mumkin bo'lgan miqdorni aniqlash uchun hisob-kitob asosining rolini kuchaytirish; 4) har bir a'zo davlatga berilgan ovozlar sonini aniqlash. Jahon xoʻjaligi - bu xalqaro iqtisodiy munosabatlar orqali oʻzaro chambarchas taʼsirda va oʻzaro bogʻliqlikda boʻlgan jahon mamlakatlari milliy xoʻjaliklarining yigʻindisidir. Jahon xo'jaligining sub'ektlari: davlatlar; turli darajadagi xalqaro tashkilotlar; xalqaro moliya markazlari; turli darajadagi milliy korxonalar; transmilliy kompaniyalar; shaxslar oshirish qoidalari, mumkin bo'lgan ishtirokchilar doirasi, ushbu sohadagi soliq siyosati belgilanadi; davlatning tashqi iqtisodiy siyosati shakllanadi. 3. Davlatlararo daraja - ya'ni. tashqi iqtisodiy aloqalar masalalari bo'yicha munosabatlarning asosiy qoidalarini belgilovchi turli davlatlararo tashkilotlarning ushbu tashkilotlarga a'zo davlatlar bilan kelishilgan holda ishlab chiqilgan harakat darajasi. Jahon xo'jaligining tuzilishi quyidagi asosiy quyi tuzilmalardan iborat: tarmoq, reproduktiv, hududiy va ijtimoiy-iqtisodiy. Sanoat tuzilishi - bu iqtisodiyotdagi turli tarmoqlar o'rtasidagi nisbat. Reproduktiv struktura o'rtasidagi nisbatdir har xil turlari ishlab chiqarish yalpi ichki mahsulotidan foydalanish. Hududiy tuzilma - turli mamlakatlar va hududlar iqtisodiyotining nisbati. Ijtimoiy-iqtisodiy tuzilma turli xil ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmalar o'rtasidagi munosabatlardir. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar Xalqaro iqtisodiy munosabatlar keng ma’noda turli xo’jalik sub’ektlari, shuningdek, xalqaro iqtisodiy tashkilotlar va moliya markazlari tomonidan ifodalangan alohida mamlakatlar milliy xo’jaliklari o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlar tizimidir. Xalqaro iqtisodiy munosabatlarning rivojlanishi bir qator omillarga bog'liq: a) tabiiy omillar (tabiiy-iqlim, demografik); b) orttirilgan omillar (ishlab chiqarish, ilmiy-texnik, siyosiy, ijtimoiy, milliy-etnik, diniy). Xalqaro iqtisodiy munosabatlarning asosiy shakllari: Xalqaro tovarlar savdosi; Xizmatlarning xalqaro savdosi; Ishlab chiqarishni xalqaro ixtisoslashtirish va kooperatsiyalash; Xalqaro ilmiy-texnikaviy hamkorlik va ilmiy-texnikaviy natijalar almashinuvi; Kapitalning xalqaro harakati, xalqaro valyuta-kredit va moliyaviy munosabatlar; Xalqaro ishchi harakati; Xalqaro axborot almashinuvi; Xalqaro iqtisodiy tashkilotlarning faoliyati va global muammolarni hal qilishda hamkorlik. Ba'zan xalqaro iqtisodiy munosabatlar shakllariga xalqaro iqtisodiy integratsiya ham kiradi (xalqaro ixtisoslashuvning chuqurlashishi va bir qator mamlakatlar milliy xo'jaliklarining birlashishi natijasida yuzaga keladigan xalqaro mehnat taqsimotining eng yuqori darajasi). Xalqaro iqtisodiy munosabatlarning ob'ektlari birinchi navbatda xalqaro savdoda aylanayotgan tovarlar va xizmatlardir. IEO sub'ektlari: shtatlar; turli darajadagi xalqaro tashkilotlar; xalqaro moliya markazlari; turli darajadagi milliy korxonalar; transmilliy kompaniyalar; shaxslar. MT usullari: tovar birjalari, xalqaro auktsionlar, xalqaro savdolar. Xalqaro tovar birjalari yirik doimiy ulgurji bozor hisoblanadi muayyan qoidalar oldi-sotdi operatsiyalari ommaviy, sifat jihatidan bir hil va bir-birini almashtiradigan tovarlar uchun amalga oshiriladi.
|
| |