-bob. KENG POLOSALI SIMSIZ ALOQA

349
• 70yillarning oxirlarida sotali aloqaning birinchi avlodi — 1G
tizimlari ishga tushirildi;
• 1973yilda lokal kompyuter tarmoqlarning birinchi protoko-
li — Ethernet ishlab chiqildi (keyinchalik u IEEE 802.3 statusini
oldi);
• 80yillarda ma’lumot uzatish bo‘yicha harbiy tizim — AR-
PANET dastlab milliy, keyin esa
xalqaro miqyosdagi umumiy
foydalanish tarmog‘i — INTERNETga aylandi.
• XX asrning 90 yillarining boshida ma’lumot uzatish tarmoq
lariga keng polosali simsiz ulanish usulining birinchi ishlanmalari
paydo bo‘ldi.
Shunday qilib, simsiz (avvalambor, sotali) texnologiyalar simli
(tarmoq) texnologiyalarning shiddatli rivojlanishi bilan chambar-
chas holda hamda kompyuter va Internet texnologiyalarining om-
maboplashishi tufayli hayotimizga uzluksiz holda kirib kelmoq-
da va tezkor rivojlanib, o‘zlari ham yangi xizmatlar va uskunalar
yaratalishiga zamin bo‘lmoqda.
Shu munosabat bilan simsiz texnologiyalarining lokal (WLAN),
o‘rta va qisqa masofalardagi (WPAN) va shahar va tuman ko‘lam-
laridagi (WMAN) tarmoqlarini rivojlanishi istiqbolli hisoblanadi.
Simsiz texnologiyalar standartlarini ishlab chiqishning bosh-
lang‘ich nuqtasi sifatida 1989-yilda IEEE (Elektronika
va elek-
trotexnika bo‘yicha muxandislar instituti) qoshida 802.11 qo‘mi-
tasi tashkil etilishi hisoblanadi. Ko‘mita birinchi navbatda kichik
(lokal) o‘lchamlardagi simsiz tarmoqlarni ishlab chiqish bilan
shug‘ullandi va shu asno Wi-Fi tizimlari paydo bo‘ldi. Ushbu
g‘oya asta-sekin “so‘nggi milya” aloqasi va shahar hamda hudu-
diy tarmoqlar uchun ham qo‘llana boshladi va bu o‘tgan asrning
90-yillari oxirlarida IEEE 802.16 (WiMAX) standartlar guruhi-
ning paydo bo‘lishiga olib keldi.
Hozirgi vaqtda Wi-Fi va WiMAX tizimlari yanada omma-
bop bo‘lmoqda. Simsiz texnologiyalar
foydalanuvchilarining eng
o‘suvchi segmenti sifatida korporativ mijozlar (ya’ni tashkilot
ishchilari) bo‘lmoqdalar. Ma’lumotlarni simsiz uzatish xizmati
350
muhim srategik vosita bo‘lib qolmoqda: u mehnat unumdorligini
oshirmoqda (xizmatchilar korporativ axborotlarga har doim va
har joyda ulana olishadi, yangiliklar haqida tezroq xabardor bo‘li-
shadi), mijozlarga ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatini oshirmoqda
(mijozlar talablarini tezroq qabul qilib,
ularni tezroq qondirish
mumkin) va raqobatli afzalliklarni yaratmoqda (axborot almashu-
vi tezligini oshirish va shu bilan qaror qabul qilish tezligini ham
oshirish mumkin).
Simsiz texnologiyalarning rivojlanishida uy foydalanuvchilari-
ning ahamiyati katta. Uy tarmog‘ida qancha ko‘p uskuna bo‘lsa,
ularni bog‘laydigan simlar ham uyni shunchalik kuchli o‘rab oladi.
Va bu simsiz texnologiyalarga o‘tishga sabab bo‘ladi. Zamonaviy
uyning komfortlik (qulaylik) darajasini oshirish, ya’ni uning bar-
cha tuzilmalari va obyektlarini (kompyuterlar, televizor, raqamli
fotokamera, uy musiqiy markazi, qo‘riqlash tizimi,
iqlim tizimi,
maishiy texnika va boshqalar) bir tizimga birlashtirish – bu “aqlli
uy” g‘oyasining asosidir va bunda simsiz texnologiyalardan foyda-
lanish ko‘zda tutilgan.
Bu yerda shuni ta’kidlab ketish zarurki, keng polosali simsiz
texnologiyalarning rivojlanishi axborot xavfsizligini ta’minlash
masalalarini yanada dolzarb qiladi. Simsiz tarmoqlar ishlatilgan-
da asosiy tahdidlar xabarlarni, parollarni, kredit kartochkalar no-
merlarini ilib olish, to‘langan ulanish vaqtini o‘g‘irlash, kommu-
nikatsion markazlar ishiga aralashish va boshqalar hisoblanadi. Bu
muammolar aloqa standartlarini takomillashtirish jarayonida hal
qilinadi.