Algebra va sonlar nazariyasi-1 - bet 3

|
Algebra va sonlar nazariyasi-1
|
bet | 3/16 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 494 Kb. | | #116213 |
Bog'liq Algebra va sonlar nazariyasi-1Ta’rif. A va B mulohazalarning diz’yunktsiyasi deb A va B larning kamida bittasi rost bŏlganda rost , boshqa hollarda yolg’on bŏladigan va A B orqali belgilanadigan yangi mulohazaga aytiladi.
Diz’yunktsiya amaliga «yoki» bog’lovchi sŏzi mos keladi.
Masalan, A “3<4” va B “3 4” bŏlsa, u holda A B “34” bŏladi.
Diz’yunktsiya amaliga qŏyidagi rostlik jadvali mos keladi.
A
|
B
|
A B
|
1
|
1
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
1
|
1
|
0
|
1
|
4) Implikatsiya amali.
Ta’rif. A va B mulohazalarning implikatsiyasi deb A –rost, B – yolg’on bŏlganda yolg’on , boshqa hollarda rost bŏladigan A B orqali belgilanadigan yangi mulohazaga aytiladi.
A B yozuvga «A dan B kelib chiqadi», «agar A bŏlsa u holda B », «A bŏlishi uchun B zarur», «A mulohaza B mulohaza uchun etarli» bog’lovchi sŏzlari mos keladi.
Implikatsiya amaliga qŏyidagi rostlik jadvali mos keladi.
A
|
B
|
A B
|
1
|
1
|
1
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
1
|
0
|
0
|
1
|
5) Ekvivalentsiya amali.
Ta’rif. A va B mulohazalarning ekvivalentsiyasi deb A va B larning bir hil qiymatlarida rost , turli qiymatlarida yolg’on bŏladigan A B orqali belgilanadigan yangi mulohazaga aytiladi.
A B yozuvga «agar A bŏlsa, shu holda va faqat shu holda B bŏladi», «A bŏlishi uchun B zarur va etarli» kabi bog’lovchi sŏzlar mos keladi.
Ekvivalentsiya amaliga qŏyidagi rostlik jadvali mos keladi.
A
|
B
|
A B
|
1
|
1
|
1
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
1
|
Mantiqiy qonun tushunchasi. Teng kuchli mulohazalar.
Ta’rif. Doimo rost bŏlgan mulohaza tavtologiya yoki mantiqiy qonun deyiladi
Misollar.
A A - «uchinchisini rad etish» qonuni
( A A) – «qarama-qarshilik» yoki «ziddiyatlik» qonuni
3) (A B) ( B A ) - kontrapozitsiya qonuni.
(A B ) A B – «diz’yunktsiyani rad etish» qonuni
(A B ) A B – «kon’yunktsiyani rad etish» qonuni
Distributiv bog’lanish qonunlari:
(A B ) S (A S ) (B S)
(A B ) S (A S ) (B S)
(A B) (B S ) (A S) – sillogizm qonuni
Assotsiativlik qonunlari:
(A B ) S A (B S )
(AB ) S A (BS )
Amallarning ŏzaro bog’lanishlari :
(A B) A B
A B A B
A B (A B)
(A B) ((A B ) (B A ))
Ta’rif. Agar AB mulohaza tavtologiya bŏlsa, u holda A va B lar teng kuchli mulohazalar deyiladi.
A va B larni teng kuchliligi A B orqali belgilanadi.
Biz 3) ni isbot qilamiz (qolgan qonunlarni mustaqil ravishda tekshiring).
Shuning uchun qŏyidagi rostlik jadvali tuziladi.
A
|
B
|
A
|
B
|
A B
|
B A
|
(A B) ( B A )
|
1
|
1
|
0
|
0
|
1
|
1
|
1
|
1
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
1
|
0
|
1
|
1
|
0
|
1
|
1
|
1
|
0
|
0
|
1
|
1
|
1
|
1
|
1
|
Formulalar va mulohazalar algebrasi haqida tushuncha.
Ta’rif. Mulohazalar va mantiqiy amallar yordamida hosil bŏlgan mulohaza formula deyiladi.
Ta’rif. Mulohazalar va mantiqiy amallar birgalikda mulohazalar algebrasi deb yuritiladi. (algebra fani bilan adashtirmang!)
5.3. Xulosa. Matematikaning biror tasdiqini isbotlashda biz bilvosita mulohaza algebrasi, mantiqiy qonunlar yordamida fikr yuritamiz. Shuning uchun mantiqiy qonunlarini ŏrganish dolzarb masaladir. Mulohaza algebrasida muxim rol’ ŏynaydigan tengkuchli formulalar va mantiqiy qonunlar [1,2] da keltirilgan.
6. Tayanch tushunchalar: mulohaza, mantiqiy amallar (inkor, kon’yunktsiya, diz’yunktsiya, implikatsiya va ekvivalentsiya) , mantiqiy qonun , rostlik jadvali, teng kuchli mulohazalar, tavtologiya, formulalar va mulohazalar algebrasi.
7. Nazorat savollari.
Mulohaza deb nimaga aytiladi?
Inkor, kon’yunktsiya, diz’yunktsiya, implikatsiya va ekvivalentsiya ta’riflarini aytib bering.
Mulohazalar algebrasining formulalariga misol keltiring.
Teng kuchli mulohazalarga misol keltiring.
3 -ma’ruza 1. Mavzu: Predikatlar. Kvantorlar.
2. Maqsad: predikatlar va kvantorlar kabi tushunchalirini keltirish. Talabalarni mulohazalarni mantiqiy belgilar yordamida yozishni ŏrgatish.
3. Metodik ta’minot:
a) adabiyot: [1] ( 43-50 b.b.), [2] (22-38 b.b.), b) ShEHM, proektor.
4. Reja:
Predikatlar haqida tushuncha.
Kvantorlar va ularning turlari.
Predikatli formulalar.
Mulohazalarni mantiqiy belgilar yordamida yozish.
Isbotlash usullari
5. Mavzu bayoni.
5.1. Kirish. Mulohazalar algebrasi yordamida sodda mulohazalarda murakkab mulohazalar hosil qilishni 1,2 – ma’ruzalarda ŏrgandik. Lekin mulohazalar yordamida ob’ektlarning barcha xossalari va ular orasidagi munosabatlarni yoritish mumkin emas. Bunday kamchiliklarni bartaraf qilishda predikat va kvantorlar tushunchalari muximdir.
5.2. Asosiy qism.
Predikatlar haqida tushuncha.
Ta’rif. Tarkibida ŏzgaruvchi qatnashgan mulohaza predikat deyiladi.
Predikatda qatnashgan ŏzgaruvchilar soniga qarab u bir ŏrinli yoki unar (bitta ŏzgaruvchi qatnashsa), ikki ŏrinli yoki binar (ikkita ŏzgaruvchi qatnashsa), uch ŏrinli yoki ternar (uch ŏzgaruvchi qatnashsa), va umumiy holda n - ŏrinli yoki n-ar (n-ta ŏzgaruvchi qatnashsa) deyiladi. Nol ŏrinli predikat sifatida ŏzgarmas mulohaza qabul qilingan.
Masalan. P(x) “x>5”, P(x,y)= “x+y=3”, P(x,y,z) = “ x+y –z=0 ” ,
P(x1,x2,…,xn)= “x1x2…xn-1>xn” predikatlar mos ravishda bir , ikki, uch va n- ŏrinli predikatlardir.
Predikatni rost mulohazaga aylantiradigan barcha ŏzgaruvchilar tŏplami bu predikatning rostlik sohasi deyiladi.
Kvantorlar va ularning turlari.
P(x) predikat uchun qŏyidagi ŏzgarmas mulohazalarni qaraylik:
x P(x):=”barcha (ixtiyoriy) x uchun P(x)”
x P(x):=”biror x uchun P(x)”,
bu erda va belgilar mos ravishda umumiylik va mavjudlik kvantorlari deyiladi.
Shunga ŏhshash belgilar dastlab 1879 yilda Fregening «Begriffsschrift» («Tushunchalar hisobi») kitobida keltirilgan bŏlib, xozirgi kŏrinishda Peanoning «Formulaire de Mathematiques» kitobida ilk bor uchraydi. «Kvantor» terminini 1885 yilda Ch. Pirs kiritgan.
Shŏyidagi misollarda x natural sonni bildiradi.
1. (x ) (2x – juft son) 2. (x ) x>0 3. (x ) x 2 ga qoldiqsiz bŏlinadi.
4. (x ) x > 2 .
Mulohazalarni mantiqiy belgilar yordamida yozish.
Matematik mulohazalarni mantiqiy belgilar yordamida yozish uchun odatda chekli sondagi asosiy predikatlar tanlab olinib, qolgan xossa va munosabatlar ushbu predikatlar hamda erkli ŏzgaruvchilar yordamida yordamida tuzilgan ta’rif, teoremalar orqali ifodalanadi.
Misol. P(x)=” x - tŏrtburchak”, Q(x)=” x - kvadrat” predikatlar berilgan bŏlsa, u holda “ixtiyoriy kvadrat tŏrtburchakdir” mulohaza x Q(x) P(x) kŏrinishda, ” Ba’zi tŏrtburchaklar kvadratdir” mulohaza esa x Q(x) P(x) kŏrinishda yoziladi.
Predikatli formulalar. Bu erda biz isbotsiz muxim bŏlgan tavtologiyalarni keltiramiz.
(x P(x)) x ( P(x))
“P(x) barcha x uchun ŏrinli emas “ “P(x) ni qanoatlantirmaydigan x mavjud“
( x P(x)) x ( P(x))
“P(x) birorta x uchun ŏrinli emas “ “Barcha x P(x) qanoatlantirmaydi“
x P(x) x ( P(x))
x P(x) x ( P(x))
xP(x) x Q (x) x (P(x) Q (x))
xP(x) x Q (x) x (P(x) Q (x))
Isbotlash usullari
Matematikada kŏp teoremalar
P Q
kŏrinishga ega. Bunda P mulohaza teorema sharti deyiladi, Q mulohaza esa teorema tasdig’i deyiladi. belgi keltirish, isbotlash usulini anglatadi.
Ŏtgan ma’ruzada keltirilgan tavtologiyalardan kŏyidagi isbotlash usullari kelib chiqadi:
A A – karrali inkorni rad etish usuli ;
A A – karrali inkorni kiritish etish usuli ;
A B A - kon’yunktsiyani rad etish usuli;
A B A - diz’yunktsiyani rad etish usuli;
(A B) (B S ) (A S) – sillogizm usuli;
(A B) ( B A ) - kontrapozitsiya usuli;
(A B) (A B) A – teskarisidan isbotlash usuli.
Mazkur usullar bilan deyarli barcha teoremalar isbot qilinadi.
5.3. Xulosa. Matematikaning kŏp mulohazalari predikatlar va kvantorlar yordamida yozilar ekan. Shuning uchun ular yordamida ob’ektlarning barcha xossalari va ular orasidagi munosabatlarni yoritish mumkin ekan. Mulohazalar algebrasini hamda mantiqiy qonunlarni chuqurroq ŏrganish katta kurslarda «Matematik mantiq va algoritmlar nazariyasi» kursida amalga oshadi.
6. Tayanch tushunchalar: predikatlar, kvantorlar, isbotlash usullari.
7. Nazorat savollari.
Predikat deb nimaga aytiladi?
Umumiylik va mavjudlik kvantorlari.
Kŏp ŏrinli predikatga misol keltiring.
Predikatli formulalarini tushuntirib bering.
Ayrim mulohazalarni mantiqiy belgilar yordamida yozib bering.
|
| |