IV BOB 
FAOLIYaTNING PSIXOLOGIK TALqINI

IV BOB
FAOLIYaTNING PSIXOLOGIK TALqINI
1. Faoliyat to’g’risida umumiy tushuncha
Psixologiya fanida shayvonlarning xatti-harakati (ularning qaysi taraqqiyot
bosqichidan qat'i nazar), xulq-atvorining yuzaga kelishi ko’p jishatdan ularni
qurshab turgan makro, mikro va mize mushitga bog’liq. Ularning namoyon
bo’lishi biologik (tabiiy) hartlangan omillar, vositalar tomonidan belgilanadi va
boshqarilib turiladi. Insonni shayvonot olamining shususiyatlari bilan qiyoslashga
harakat qilsak, u holda mutlaqo boshqacha voqelikning shoshidi bo’lishimiz
mumkin. Chunonchi shaxs o’zining faolligi bilan shayvonot olamidan farqli
o’laroq ajralib turadi, mazkur harakatlantiruvchi kuch (faollik) ilk bolalik yoshidan
e'tiboran ijtimoiy tarixiy taraqqiyot davomida to’plangan insoniyatning tajribasiga
va jamiyatning qonun-qoidalarini egallashga yo’naltirilgan bo’ladi. Uzoq davrlar
davom etgan maxsus jarayonning ta'sirida sodda tarzdagi xatti-harakatda faollik
ustuvorlik qilganligi tufayli o’zining yuqori bosqichiga o’sib o’tib, yangicha
mazmun, moshiyat, shakl va sifat kashf etgan.
Faollik negizida paydo bo’luvchi o’zgacha sifatni, o’ziga xoslikni egallagan
xatti-harakatning yuksak ko’rinishi, faqat insongagina taalluqliligi orqali u
psixologiya fanida faoliyat deb nomlana boshlandi. Faoliyat faollikning shaxsga
xos turi sifatida vujudga kelib, u o’zining psixologik alomatlari bilan xatti-
harakatdan tafovutlanadi. Uning farqli alomatlari tavsifi yuzasidan maqsadga
muvofiq mulohazalar yuritish ayni muddaodir.
Birinchidan, faoliyatning mazmuni to’la-to’kis uni yuzaga keltirgan tabiiy,
biologik va ma'naviy eshtiyoj bilan hartlanmaganligi tufayli uning psixologik
mexanizmi ham o’zgacha negizga qurilishi mumkin. Mabodo eshtiyoj motiv
(lotincha motiv turtki, harakatga keltiruvchi degan ma'noni anglatadi) sifatida
faoliyatga ichki turtki berib, uni jadallashtirishga, faollashtirishga erishsa, u
vaziyatda faoliyatning mazmuni, shakllari ijtimoiy: hart-haroit, talablar, zaruriyat,
tajriba kabilar bilan belgilanadi. Shuni aloshida ta'kidlash o’tish joizki, insonni
46
mehnat qilishga undagan motiv moddiy ovqatga nisbatan eshtiyoj vujudga kelishi
tufayli tug’ilishi hodisasi muayyan darajada uchrab turadi.
Aksariyat shollarda ishchi dastgoshni ochlikning oldini olish uchun emas,
balki jamiyat tomonidan mas'ul ijtimoiy vazifa sifatida belgilanganligi sababli
boshqarishga qaror qiladi. Bundan ko’rinib turibdiki, ishchining mehnat faoliyati
mazmuni moddiy eshtiyoj bilan emas, balki maqsad bilan belgilanadi, bu o’z
navbatida maqsadning ijtimoiy negizida yotuvchi tayyorlash mas'ulligi bilan
uyg’unlashib ketadi. Modomiki shunday ekan, odam nima uchun bunday yo’sinda
xatti-harakat amalga oshirgani, uning nimani ko’zlab ish qilayotgani mos
kelmaydi, chunki uni faollikka undovchi turtki, xoshish-istak bilan faoliyatni
yo’naltiruvchi aniq maqsad o’zaro mutanosib emas. Binobarin, faoliyat faollik
manbai shisoblanmish eshtiyoj sifatida yuzaga kelgan tarzda faollikning
yo’naltiruvchisi tariqasidagi anglanilgan maqsad bilan idora qilinadi.
Ikkinchidan, faoliyat muvaffaqiyatini ta'minlash uchun psixika narsa va
hodisalarning xususiy ob'ektiv xossalarini aks ettirishi, qo’yilgan maqsadga
erishish yo’l-yo’riqlarini aniqlab berishi joiz.
Uchinchidan, faoliyat shaxsning xulq- atvorini maqsadga qaratilgan
harakatlarni ro’yobga chiqarish, yuzaga kelgan eshtiyojlarni va yordamga
mushtojligi yo’q faollikning imkonini beradigan boshqarishni uddalashi lozim.
Shuning uchun faoliyat bilish jarayonlarisiz, irodaviy zo’r berishsiz amalga oshishi
amri mashol, chunki u har ikkala omil bilan uzviy aloqaga kirishganidagina
yaratuvchanlik xususiyatini kasb etadi, xolos.
Odatda faoliyatga ta'rif berilganda, birinchi galda anglashilgan maqsad bilan
boshqarilishi, so’ngra psixik (ichki) va jismoniy (tashqi) faollikdan iborat ekanligi
ta'kidlab o’tiladi. Lekin ushbu belgilar faoliyat ta'rifini mukammal tarzda ochib
berishga qurbi yetadi, degan gap emas, albatta.
Inson faolligida anglanilgan maqsad mavjudligi to’g’risida mulohaza
yuritish uchun har xil xususiyatli bir qancha omillarga murojaat qilishga to’g’ri
keladi. Faoliyatning motivlari, ro’yobga chiqarish vositalari, axborot tanlash va uni
qayta ishlash anglanilgan yoki anglanilmagan, ba'zan anglanilganlik noto’kis,
shatto u noto’g’ri bo’lishi mumkin. Jumladan: a) maktabgacha yoshdagi bola o’yin
faoliyatiga nisbatan eshtiyojini gosho anglaydi, xolos; b) boshlang’ich sinf
o’quvchisi o’quv motivlarini hamisha ham anglash qurbiga ega bo’lmaydi; v)
o’smir ham xulq motivlarini noto’kis va noto’g’ri anglashi mumkin; g) shatto
voyaga yetgan odam ba'zan xulq motivini noo’rin xaspo’shlashga intiladi. Bundan
tashqari, shatto faoliyatni amalga oshirishni rejalashtirish, uni ro’yobga chiqarish
uchun qaror qabul qilish, mashsulani taxminlash, xulosa chiqarish ham
anglanilganlik kafolatiga ega emasdir. Chunki faoliyatni ro’yobga chiqaruvchi
harakatning aksariyati ong tomonidan boshqarilmaydi, jumladan, velosiped uchish,
kuy chalish, kitob o’qish, telefon qilish odatiy hodisadir.
Shuni uqtirib o’tish lozimki, faoliyatning jabshalarini ongda aks darajasi va
mukammalligi uning anglanilganligi ko’rsatkichi mezoni shisoblanadi.
Lekin faoliyatning anglanganligi darajasi keng ko’lamli bo’lishiga
qaramasdan, maqsadni ko’zlash (anglash) uning ustuvor belgisi vazifasini
47
o’ynayveradi. Faoliyatda maqsadni anglash ishtirok etmasa, unda u
ixtiyorsiz(impulsiv) xatti-harakatga aylanib qoladi va bunday xolat ko’pincha
shissiyot bilan boshqariladi. Jashl, g’azab (affekt), kuchli eshtiros holatlari yuz
bergan odam ixtiyorsiz harakat qiladi. Biroq xatti-harakat ixtiyorsizligi uning
anglanilmaganligini bildirmaydi, aksincha bunda inson motivining shaxsiy jabshasi
anglanilgan bo’ladi, uning ijtimoiy mazmuni esa qamrab olinmaydi.
|