E. Fromm tomonidan shaxsiyat nazariyasi

|
E. Fromm tomonidan shaxsiyat nazariyasi
|
bet | 9/92 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #111254 |
Bog'liq Guliston davlat universiteti sotsial psixologiya (2)E. Fromm tomonidan shaxsiyat nazariyasi.
E.Frommning fikricha, inson biosotsial mavjudotdir. Insonning har tomonlama rivojlanishi barcha ijtimoiy intilishlarning oliy maqsadi bo’ladigan sharoitlarni yaratish zarur. Haqiqiy erkinlik va mustaqillik, shuningdek, har qanday zulmni yo’q qilish, hayotga muhabbat kabi kuchni ishga sola oladi va bu o’lim sevgisini engadigan yagona kuchdir. Insonning hayvonlardan farqi shundaki, u instinkt va "instrumental aql" (tafakkur) dan tashqari, o’z-o’zini anglash, aql va aqlga ega, bu hayvonlarga xos tabiiy mavjudlik uyg’unligini buzadi. Bundan tashqari, odam doimo tashqi stimulga muhtoj (yangi va kundalik faoliyatidan sezilarli darajada farq qiladi), uni aqliy ishlashga majbur qiladi (o’zgarish uchun), aks holda odam melankoliga (zerikish) tushadi.Odamlarda, hayvonlardan farqli o’laroq, "irq tuyg’usi", "mansublik", "birodarlik" (boshqa odamlar bilan) kam rivojlangan, chunki u o’zini boshqa biologik turning vakili sifatida begona his qiladi. Inson vijdoni - bu o’zimizga bo’lgan munosabatimiz. Ammo ko’pchilik zamonaviy odamlar o’z vijdonlarini tinglashni bilishadi, o’zlari bilan yolg’iz qolishga qodir emaslar yoki qo’rqishadi, lekin doimo o’zlarini boshqalarning fikri va g’oyalari shovqini bilan o’rab olishadi. Biroq, vijdon ovozi odamni tushida bosib oladi.
Inson hayotining maqsadi - inson tabiatini qonunlariga muvofiq kuchlarni joylashtirish. Tabiiy va ijtimoiy kuchlar insonga ta’sir qiladi, lekin asosiysi uning shaxsiyati. Inson hatto eng noqulay sharoitlarga ham moslasha oladi, lekin bu moslashuv jarayonida uning tabiatining o’ziga xos xususiyatlariga mos ravishda ma’lum ruhiy va hissiy reaktsiyalarni rivojlantiradi. Shaxs - bu madaniyat o’z matnini yozishi mumkin bo’lgan bo’sh varaq emas; u energiya bilan zaryadlangan va ma’lum tarzda tuzilgan mavjudot. Inson tabiatida ijtimoiy sharoitga bog’liq bo’lmagan o’ziga xos xususiyatlar mavjud.
Inson hayoti - bu san’at, barcha san’atning eng muhim, murakkab va murakkabidir. Uning mavzusi - bu har qanday aniq faoliyat emas, balki hayotiy faoliyatning o’zi. Yashash san’atida inson ham o’z ijodining yaratuvchisi, ham ob’ektidir. Ammo bizning zamonamiz bu g’oyani yo’qotdi, zamonaviy jamiyat, baxt, individuallik va shaxsiy manfaatlarga katta ahamiyat berishiga qaramay, hayotning maqsadini xayoliy qiziqishlarga aylantirdi: pul, obro’, kuch va boshqalar.
Zamonaviy odam, tabiatga bo’ysungan va tabiat ustidan hukmronlik qilganiga qaramay, tobora chalkashib ketadi, chunki u o’zining individualligi va ijtimoiy hayotida kuchsizlikni sezadi. Tabiatni o’zlashtirish vositalarini yaratib, odam bu vositalar tarmog’iga tushib qoldi. U faqat bu vositalarga ma’no beradigan maqsadni - odamning o’zini unutdi. Inson o’z mashinasining quliga aylandi, lekin o’z hayotining asosiy savollaridan bexabar qoldi: odam nima, u qanday yashash kerak, odamda mavjud bo’lgan energiyadan qanday foydalanish kerak. Gumanistik etika an’analariga qaytish kerak: inson "o’zi" yoki "o’zi uchun shaxs" bo’lishi kerak.
Yaqiningizga bo’lgan muhabbat g’ayritabiiy hodisa emas, balki inson tug’ma va nurlantiradigan narsadir. Sevgi - bu odamga tushadigan oliy kuch emas, balki unga yuklangan vazifa emas: bu uning o’ziga xos kuchi, shuning uchun u dunyo bilan bog’lanib, dunyoni o’ziga xos qilib oladi.
Odamlarni hayvonlardan ajratib turuvchi omillardan E. Fromm odamlarning biologik zaifligini nomladi. Inson barcha hayvonlardan eng ojiz, lekin bu biologik zaiflik uning kuchining asosidir. Shuning uchun, odam nafaqat moslashishi balki o’z hayotining muhitini ongli ravishda o’zgartirishi ham mumkin.
Yana bir omil - insonning ekzistensial va tarixiy ikkiliklari (qarama -qarshiliklari). O’z-o’zini anglash, aql va tasavvur hayvonlar mavjudligiga xos bo’lgan "uyg’unlikni" yo’q qildi. Bu odamni g’ayritabiiy va koinotning g’aroyibiga aylantirdi. Inson tabiatning bir qismi bo’lib, ayni paytda uning doirasidan tashqariga chiqadi. Inson bu dunyoga, o’zi tanlamagan (tug’ilish) joyda va vaqtda tashlanadi va yana o’z xohishi bilan emas (o’lim) dunyodan quvilgan bo’lib chiqadi. Hayot-o’lim dichotomiyasi-insonning asosiy qarama-qarshiligi. U o’z mavjudligining ojizligini va cheklanganligini aniq tushunadi. Inson aqlidan qutulolmaydi, lekin u tanasidan qutulishi mumkin. Bu uning yashash istagini uyg’otadi. Odam - zerikish, norozilik va hokazolarni topa oladigan yagona hayvon. O’zining mavjudligi uning uchun muammo. Inson o’z ongini doimo rivojlantirishi, yangi echimlarga intilishi, o’zi va qo’shnilari bilan uyg’unlikda his eta oladigan o’z dunyosini yaratishi kerak. Insonda tug’ma "taraqqiyotga intilish", uning mavjudligining nomuvofiqligi yo’q - bu odamni yaxshilanishiga sabab bo’ladi. Odamning o’lishi (va ratsionalligi) yana bir ikkilanishga olib keladi: har bir inson barcha insoniy qobiliyatlarning tashuvchisidir, lekin inson hayotining qisqa davomiyligi hatto eng qulay sharoitda ham ularni to’liq amalga oshirishga imkon bermaydi. uning mavjudligining qarama -qarshi tabiati insonni yaxshilanishiga olib keladi. Odamning o’lishi (va ratsionalligi) yana bir ikkilanishga olib keladi: har bir inson barcha insoniy qobiliyatlarning tashuvchisidir, lekin inson hayotining qisqa davomiyligi hatto eng qulay sharoitda ham ularni to’liq amalga oshirishga imkon bermaydi. .
Inson, insoniyatning alohida bir a’zosi sifatida, yolg’iz, u biror narsani baholashi yoki o’z aqli bilan o’zi qaror qabul qilishi kerak bo’lganda yolg’iz qoladi. Shuning uchun, u o’z turiga yaqinlashishga intiladi. Uning baxti qo’shnilar bilan, o’tmish va kelajak avlodlar bilan birdamlik tuyg’usiga bog’liq.
|
| |