- rasm. Boshqaruvning kombinatsiyalangan tuzilmasi

81
qisqartiriladi, ya‘ni bosh boshqaruvchi va bevosita mijozlar bilan ishlovchi xodimlar
о‗rtasidagi oraliq bо‗g‗inlarning miqdori pasaytiriladi. Buning natijasida har bir
menejerning
faoliyati
bevosita
iste‘molchilar talablarini qanoatlantirishga
yaqinlashtiriladi.
MENEJMENT TASHKILIY TUZILMALARINING YANGI SHAKLLARI
«Yangi shakllar» tushunchasi shartli tushuncha hisoblanadi,
chunki ijtimoiy
ishlab chiqarish rivojlanishining hozirgi bosqichida yangi narsa hayotga kirib kelib,
darhol modelga, keng foydalanish uchun namunaga aylanadi. Quyida sо‗z
yuritiladigan tuzilmalar, aslida loyihaviy va matritsali tuzilmalarning rivojlanishi va
turlari hisoblanadi. Tuzilmalar ushbu ikki xilining yangi,
zamonaviy shakllari turli
muayyan sharoitlarga qarab boshqaruvning optimal variantlarini izlab topish uchun
ishlab chiqilgan. Bunday sharoitlar jumlasiga quyidagilar kiradi: firmaning maqsadli
strategiyasi, firmaning о‗lchami, ishlab chiqariladigan mahsulot turlari, ishlab
chiqarish xususiyati, jug‗rofiy holati, siyosiy va ijtimoiy omillar.
Guruhiy (brigadaviy) tashkiliy tuzilma. Uning loyihaviy tuzilmadan ma‘lum
darajada farq qiluvchi yana bir necha turlari mavjud. Tashkilotning «brigada» shakli
odatda ishlab chiqarishga mos keladi. U ―katakchali‖ tuzilmaga ega bо‗lgan ish
markazini о‗zida namoyon etadi. Oddiy ishlab chiqarish markazida ishlar funksional
mehnat taqsimoti asosida konveyer rejimida bajariladi. Aslida, har bir xodim о‗z
ixtisosligiga muvofiq bir yoki ikki turdagi operatsiyalarni bajaradi. Ushbu ishlab
chiqarish tuzilmasi bir qator muhim afzalliklarga ega:
xodim ishlab chiqarishning
boshidan oxirigacha ishtirok etadi, u mahsulotni о‗z mehnatining natijasi sifatida
qabul qiladi; xodim turli kasblarni va kо‗nikmalarni egallaydi, aks holda u brigadada
foydali bо‗la olmaydi; mazkur tuzilmada funksional bо‗limdagi kabi qat‘iy
reglamentlar mavjud emas. Bu - masalaning motivatsiyalangan tomoni hisoblanadi.
Brigada tuzilmasi kо‗pincha, ishlab chiqarishni bir sex (bо‗lim)dan boshqasiga
kо‗chirish vaqtining qisqarishi va yuzaga kelgan muammolar hamda qiyinchiliklarni
brigada ichida tezkor hal etish imkoniyatlarining mavjudligi tufayli, iqtisodiy jihatdan
foydali hisoblanadi.
82
Biznes markazlar guruhiy tashkiliy tuzilmalarning bir turi hisoblanadi. Odatda,
bunday jamoalar 5-7 nafardan 20-25 nafargacha kishini о‗zida birlashtiradi, ular
loyihaviy guruhlar tamoyili bо‗yicha ishlaydi va oldinga qо‗yilgan maqsadlarga
erishish uchun tо‗liq javobgarlikka ega bо‗ladi, loyiha
uchun ajratilgan moliyani
tо‗liq tasarruf etadi. Birinchi о‗ringa foyda olish qо‗yiladi.
Tashkiliy tuzilma
bozor tamoyiliga kо‗ra firma ichidagi tuzilmani о‗zida
namoyon etib, unda bо‗linmalar о‗rtasidagi aloqa oldi-sotdi harakatlari shaklida
amalga oshiriladi. Menejment ushbu modelining muallifi - amerikalik olim
J.Forrester hisoblanadi. Uning fikriga kо‗ra, uning bо‗linmalari о‗rtasida raqobat
mavjud, chunki u taraqqiyotni yuksaltiradi. Bunday tuzilmada
tijorat hisob-kitoblari
markazlari bо‗limlar о‗rtasidagi kommunikativ funksiyalarni bajaradi.
Firma ichidagi venchurli va innovatsion tuzilmalar. Venchurli va innovatsion
tuzilmalar loyihaviy (dasturiy-maqsadli) tashkiliy tuzilmalarning zamonaviy turlari
hisoblanadi. Ushbu ikkala nom ham ma‘lum darajada sinonimlar hisoblanadi.
Inglizcha «venture» sо‗zi «xatarli ish», «xatarli korxona»ni anglatadi. Odatda,
biznesda xatarli ish innovatsiyalarni, ya‘ni prinsipial
jihatdan yangi texnologiyalar,
tovarlar yoki xizmatlarni ishlab chiqish bilan bog‗liq. Barcha rivojlangan
mamlakatlarning
yirik
firmalari
bunday
tuzilmalarni
о‗z menejmentida
integratsiyalaydi. Tadqiqotlar bu tez о‗zgaruvchi bozor sharoitlariga moslashishning
eng istiqbolli yо‗li ekanligini kо‗rsatmoqda.
Kichik biznesda muvaffaqiyatli harakat qiluvchi venchurlardan erishiladigan
samara
shunchalik kattaki, katta firmalar va korporatsiyalar rahbarlari kо‗pincha,
ularda ittifoqchilarni qidirishadi va innovatsion loyihalarni bajarish uchun buyurtma-
shartnomalarni tuzishadi, shuningdek ularga moliyaviy yordam kо‗rsatishadi.
Ikkinchi yо‗l - venchurli guruhlar ijobiy tajribasini kо‗chirish va firma ichida tegishli
innovatsion bо‗linmalarni tashkil etish hisoblanadi.