Mos kelish - Xalq hunarmandchiligi tehnologiyasi

|
Xalq hunarmandchiligi tehnologiyasi
|
bet | 65/69 | Sana | 03.01.2024 | Hajmi | 2,88 Mb. | | #129770 |
Bog'liq Hujjat (1)Mos kelish ( u yoki bu faoliat sohasiga odamning mos kelishi). Bunday hollarda odamning shaxsiy fazilatlarini ko`rsatib o`tish mumkin. Bu fazilatlar muayyan kasb yoki kasblar guruhi talablariga aniq mos keladi. Masalan, biror kishida muayyan bir sohada u yoki bu mehnat ob`ektiga masalan, biologiya, texnika va hokazo ob`ektlarga nisbatan qiziqish bo`lishi yohud biror sohada o`zini amaliy ishda sinab ko`rish vaqtida ba`zi bir yutuqlarni qo`lga kiritgan kishilardagi muvofiqlik, o`z kasbiga mos kelish buning misolidir. Kasbga yaroqlilikning bu darajasidagi kishilarga nisbatan shunday deb murojat qilish mumkin: “Siz mana shu kasbni tanlasangiz bo`ladi, siz yaxshi mutaxassis bo`lib yetishingiz mumkin”.
Havas (mazkur kasbga, faoliyat sohasiga). Ishga havasi (rag`bati) bo`lgan bunday kishini mehnatchi sifatida inson taraqqiyotining mazkur bosqichida kasbga yaraoqlilikning oliy darajasi deb hisoblash mumkin. Bu yerda gap odamni boshqalardan ajratib turadigan sifatlar to`g`risida bormoqda. Kishi taxminan o`zi bilan bir xil sharoitda ishlayotgan va o`qiyotgan tengdoshlarridan yaqqol ajralib turadi. Kasbga yaroqlilikning bunday darajasiga quyidagicha ta`rif berish mumkin:
“Siz faoliyatning shu sohasida, ha, ayni mana shu sohada yaxshi mutaxassis bo`lib yetishasiz”.
Kasbga yaroqlilik- tug`ma sifat emas. U mehnat faoliyatida shakilanib boradi. Mehnat jarayonida faqat professional idrok, xotira va tafakkur rivojlanibgina qolmay, odamda muayyan xulq-atvor tipi ham, uning jamoatchilkka xos yo`nalishi ham, talabchanligi ham, burchni anglash hissi ham, shaxsning boshqa shu singari fazilatlari ham rivojlanib boradi. Ko`pchilik kasblarda ularga yaroqlilik masalasida odamda mutloq talblar qo`yilmaydi; unga yetishmaydigan zarur fazilatlar, xususiyatlar, qobilyatlar o`rnini boshqalarini rivojlantirish hisobiga qoplash mumkin.
Odamda mavjud bo`lgan barcha fazilatlarni kasbiy jihatdan qimmatli, zararli yoki neytral sifatlar bilan deb bir necha turga ajratish mumkinmi? Yo`q. Gap shundaki, hatto eng oddiy biror kasb to`g`risida gap ketganda ham kasbiy jihatdan yagona va shubhasiz qimmatli fazilatlar to`g`risida gapirib bo`lmaydi. Misol uchun, ko`p stanokchi-to`quvchilik kasbini olib ko`raylik. Ularning bir xillari tez harakat qilish hisobga yuksak natijalarga erishadilar, boshqalar esa ehtiyotkorlik, puxta ishlash, ishning ko`zini bilish hisobiga yutuqqa erishadilar, uchinchi bir xillarri, esa ishni bir maromda, bir xil sur`atda tashkil etish hisobiga muvaffaqiyatga erishadilar. Xodim qanchalik malakali bo`lsa, u o`zining kuchli tomonlaridan shunchalik ko`proq, maksimal darajada foydalanadi hamda o`zining zaif tomonlarini yengib, har xil vositalar bilan ularning o`rnini qoplaydi. Natijada ishda takrorlanmas individual uslub vujudga keladi. Shuning uchun ham: “Ish ustasidan qo`rqar”- degan dono maqol ro`qilgan.
Odamning o`z kasbiga yaroqli ekanini quyidagi asosiy fazilatlariga qarab belgilanadi: fuqoralik fazilatlari (masalan, vatanparvarlik, jamoatchilik, umumiy foyda uchun mehnat qilish ehtiyoji va b.); mehnatsevarlik, mehnatga halol munosabatda bo`lish, mazkur sohadagi faoliyatga nisbatan ijobiy qiziqish va mayllarning mavjudligi, aql-idrokning keng va rerangligi,, puxtalik, intizpomlilik, o`z0o`zini nazorat qilishning rivojlanganligi, tashabbuskorlik, salomatliligining yaxshiligi va boshqa shunga o`xshash sifatlar maxsus qobiliyatlar ( masalan, pianino va rayollarni sozlovchi kishi uchun musiqani tinglay olish qobiliyatining yaxshi rivojlangan bo`lishi, yetakchi uchun ko`pchilik bilan muloqatga kirishib, tezda til topishib keta olish qobiliyati zarur va h.). O`z kasbingizga yaroqlilik uchun zarur bo`ladigan ayrim fazilatlarni o`zingiz muntazam ravishda shakllantirib borishingiz mumkin va lozim.
Biz hozir “odam-kasb” formulasidagi o`zaro aloqadorlikning bir tamonini qarab chiqdik. Endi odam uchun kasbning o`zi yaroqsiz bo`lib qolishi mimkin bo`lgan holat to`g`risida gaplashamiz. Buni quyidagi misolni ko`rib qarab chiqish orqali tushuntirish mumkin.
Konstruktorlar qudratli yuk ko`tarish mashinasi yaratdilar, lekin buni qarangki, bu mashinani boshqarish juda og`ir ekan (tushirish, tormozlash, to`xtatish richagini bosish, uni bir joydan ikkinchi joyga surish uchun haddan tashqari katta jismoniy kuch talab qilar ekan). Bunday holda kishining, masalan, ayol kishining bu mashinada mashinist bo`lib ishlashi bu kasbga loyiq emasligi to`g`risida gapirib o`tirmasa ham bo`ladi, Mashinani boshqarish usulini o`zgartirish kerak bo`ladi.
Yuqorida aytilganlardan shunday xulosa kelib chiqadiki, odamning kasbga yaroqliligi o`zgaruvchan omildir. Kasbga yaroqlilikni shakllantirish – bu faqat odamdagi muayyan fazilatlarni (masalan, o`z-o`zini tarbiyalash vositalari bilan) rivojlantirishdagina iborat bo`lib qolmay, shu bilan birga mehnat sharoitini, ishlab chiuqarish vositalarini o`zgartirishni ham taqoza etdi.
|
| |