Metodologiya - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro...

Metodologiya.
MHXSni tatbiq etish bo’yicha Yevropa davlatlarining
tajribasini o’rganish va ushbu jarayondagi muammolar va istiqbollarni adolatli
baholash O’zbekistondagi kompaniyalarning MHXSga muvofiq buxgalteriya hisobini
yuritish va moliyaviy hisobot tuzish jarayoniga o’tish davrida katta imkoniyat
hisoblanadi.
Moliyaviy
hisobotlar
xalqaro
standartlari
(MHXS)
–
bu
tashqi
foydalanuvchilarga iqtisodiy qarorlarni qabul qilish uchun muhim bo’lgan, moliyaviy
hisobotlarni tayyorlash qoidalarini belgilaydigan standart va sharhlar majmuasidir.
Moliyaviy hisobot uchun kontseptual asos (ingliz tilida “Conceptual
Framework for financial reporting” yoki oddiygina “IFRS Framework”) barcha
moliyaviy hisobot xalqaro standartlari uchun asos bo’lib xizmat qiladi.
Ularda moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etishning asosiy tamoyillari
MHXSga muvofiq tavsiflanadi. Ushbu hujjat boshqa har qanday MHXSni
o’rganishni boshlashdan oldin o’qilishi kerak.
So’nggi yillarda MHXSning kontseptual asoslari ma’lum o’zgarishlarga duch
keldi. Ular ilgari “Moliyaviy hisobotlarni tayyorlash va taqdim etish asoslari” deb
nomlangan. Ushbu hujjatning so’nggi yangilanishi IASB (International Accounting
Standards Board – MHXS Kengashi) tomonidan 2018-yil mart oyi oxirida e’lon
qilindi.
MHXSning kontseptual asoslari juda muhimdir, chunki u moliyaviy
hisobotlarni tayyorlash bo’yicha ko’rsatmalar beradi.
MHXSning konseptual asoslarining mazmuni:
IASB 2018-yil 29-martda qayta ko’rib chiqilgan Moliyaviy hisobot asoslarini
e’lon qildi.
595
Konseptual asos moliyaviy hisobotlarni tayyorlash, MHXSni o’rnatish, izchil
hisob siyosatini ishlab chiqish bo’yicha ko’rsatmalar va standartlarni tushunishda va
izohlashda yordam beradigan to’liq tushunchalar to’plamini taqdim etadi.
Konseptsiya doirasidagi o’zgarishlar ma’lum bir operatsiya yoki hodisaga
hech qanday standart tatbiq etilmagan holatlarda MHXSning qo’llanilishiga ta’sir
qilishi mumkin.
Yangi tahrirdagi Konseptual asos (2018) IASB (International Accounting
Standards Board – MHXS Kengashi) va IFRIC (International Financial Reporting
Interpretations Committee – (MHXS sharhi bo’yicha Qo’mita) uchun darhol kuchga
kiradi. Hisob siyosatini Kontseptual asoslar asosida tuzadiganlar uchun ular 2020-yil
1-yanvardan yoki undan keyin boshlanadigan yillik davrlar uchun amal qiladi.
IASB 2018-yil 29-martda yangi tahrirdagi Moliyaviy hisobot asoslarini e’lon
qildi. Yangi tahrirdagi versiyada 1989-yilda chiqarilgan va qisman 2010-yilda qayta
ko’rib chiqilgan avvalgi hujjatdagi keng qamrovli o’zgarishlar mavjud.
Oldingi MHXS (2010-yil) uchun kontseptual asos noaniqliklar mavjudligi, ba’zi
muhim tushunchalarni chiqarib tashlaganligi va IASBning hozirgi tafakkuri nuqtai
nazaridan eskirgani uchun tanqid qilingan.
IASB tomonidan 2011-yilda muhokama qilingandan so’ng, 2012-yil sentabr
oyida IASB ish rejasiga Kontseptsiya asoslari loyihasi qo’shildi. Shundan keyin
IASB 2013-yil iyul oyida muhokama loyihasini va 2015-yil iyunida dastlabki
loyihasini e’lon qildi.
IASB konseptual asoslarni qayta yangi tahrirdagi standartlarni ishlab chiqish,
tushunish va izohlashga yordam beruvchi yuqori darajadagi to’liqlik va yetarlilik
tamoyillariga amal qilishga intildi.
Yangi tahrirdagi kontseptual asoslar ba’zi yangi tushunchalarni o’z ichiga oladi.
Ular yangilangan tariflar, aktivlar va majburiyatlarni tan olish mezonlarini taqdim
etadi 595oori’zi muhim tushunchalarga oydinlik kiritadi.
Konseptual asoslar 8 bobdan iborat:
I bob. Moliyaviy hisobotning maqsadi.
II bob. Foydali moliyaviy ma’lumotlarning sifat xususiyatlari.
596
III bob. Moliyaviy hisobot va hisobot beruvchi tashkilotlar.
IV bob. Moliyaviy hisobotning elementlari.
V bob. Tan olish va bekor qilish.
VI bob. Baholash.
VII bob. Axborotni taqdim etish va ochiqlash.
VIII bob. Kapital va kapital miqdorini saqlash konsepsiyasi.
2018 yil 29 martda Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari bo’yicha Kengash
qayta ko’rib chiqilgan Moliyaviy hisobotning konseptual asoslari (Konseptual
asoslar) – bo’yicha moliyaviy hisobot konsepsiyalarining keng qamrovli to’plamini
chiqardi.
Konseptual asoslarning avvalgi versiyasi 1989-yilda (29 yil) chiqarilgan va 2010
yilda qisman qayta ko’rib chiqilgan edi. Ushbu versiyalar foydali bo’lgan, biroq
barcha muhim masalalarni qamrab olmagan va yaхshilashga ehtiyoj sezgan. Kengash
o’z ishida aynan Konseptual asoslarni qayta ko’rib chiqishni ustuvor vazifa etib
belgiladi. Kontseptual asoslar MHXS hisoblanmaydi va uning biron bir konsepsiyasi
standartning konsepsiyasi yoki talablarini qayta belgilamaydi.
Kontseptual asoslarning maqsadi MHXSni ishlab chiqishda yordam berish,
boshqa standartlar qo’llanilmaganda, izchil hisob siyosatini ishlab chiquvchilarga va
barcha tomonlarga standartlarni tushunishda va izohlashda yordam berishdir.
Tahlil.
Moliyaviy
hisobotning
nazariy
va
metodologik
asoslarini
takomillashtirish bilan bogliq ilmiy izlanishlar jahonning yetakchi ilmiy markazlari
va universitetlarida, jumladan, International Accounting Standards Board (IASB),
American Institute of Certificate Public Accounting (AICPA), Institute of Charter
Accounting in England and Welles (ICAEW), Pricewaterhouse Coopers, Deloitte &
Touche, KPMG, Nottingham Trent University (Buyuk Britaniya), Xalqaro
Vestminister universiteti (Buyuk Britaniya), Rossiya iqtisodiyot universiteti, Rossiya
Federetsiyasi hukumati qoshidagi moliya universiteti (Rossiya), Toshkent davlat
iqtisodiyot universiteti, Toshkent moliya 596oorish596e, Samarqand iqtisodiyot va
servis 596oorish596e (O’zbekiston) tomonidan olib borilmoqda.
597
Moliyaviy hisobotning nazariy va metodologik asoslarini takomillashtirish
bo’yicha olib borilgan ilmiy izlanishlar natijasida qator ilmiy natijalar olingan:
moliyaviy
hisobotning
xalqaro
standartlari
(IFRS)
hamda
ularga
interpretatsiyalarni ishlab chiqish asosida moliyaviy hisobotni tuzish va taqdim qilish
qoidalari ishlab chiqilgan (International Accounting Standards Board, American
Institute of Certified Public Accountants);
MHXSlari talablariga muvofiq moliyaviy hisobot shakllari tavsiya etilgan
hamda foyda va zararlar to’g’risidagi hisobotni abzopshin 597oorish (absorption
costing) tizimi asosida, pul oqimi to’g’risidagi hisobotni bevosita va bilvosita
usullarda tuzish metodologiyasi tavsiya etilgan (Pricewaterhouse Coopers, Deloitte &
Touche va Ernst & Young, University of California at Davis);
moliyaviy hisobotning uyg’un va haqqoniy aks ettirilishiga imkon qadar
erishish orqali mamlakatning iqtisodiy o’sish ko’rsatkichlari hamda moliyaviy
iqtisodiy inqiroz holatini yaxshilashga ta’siri aniqlangan (University of Chicago,
Texas state university, IASB);
moliyaviy hisobotning konsolidatsiyasi, moliyaviy instrumentlar,
qo’shimcha moliyaviy hisobotning metodologik masalalari takomillashtirilgan
(IASB, University of Memphis, Santa Clara University);
dunyo mamlakatlarida MHXSlariga o’tish zaruriyati, undagi risklar va
muammolar hamda ularni hal qilish yo’llari va MHXSlari asosida moliyaviy hisobot
transformatsiyasi uslubiyoti ishlab chiqilgan (Rossiya Federetsiyasi hukumati
huzuridagi moliya universiteti, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, Toshkent
moliya 597oorish597e va Samarqand iqtisodiyot va servis 597oorish597e).
Jahonda moliyaviy hisobotning nazariy, tashkiliy va metodologik asoslarini
takomillashtirish bo’yicha quyidagi ustuvor yo’nalishlarda tadqiqotlar olib
borilmoqda:
rivojlanib kelayotgan mamlakatlarda, moliyaviy hisobotning xalqaro
standartlariga o’tish, uni ko’llash yoki unga muvofiqlashtirish;
moliyaviy hisobot garmonizatsiyasi, transparent moliyaviy hisobotni
shakllantirish hamda moliyaviy hisobot kompilyatsiyasining metodologik masalalari;
598
MHXS bo’yicha moliyaviy hisobot tuzish, turli xil milliy valyutadagi
mamlakatlarda xalqaro moliyaviy hisobotga transformatsiyalash, konsolidatsiyalash
hamda korporativ moliyaviy hisobotni takomillashtirish;
kompaniyalar bankrotligini oldindan bartaraf etish va barqaror iqtisodiy
o’sishga erishish maksadida moliyaviy hisobotning foydaliligi, ishonchliligini hamda
axborot tashuvchanligini oshirish yo’llari;
buxgalteriya risklarining moliyaviy hisobotning sifatiga hamda
buxgalteriya
hisobotlarida
axborotlarning
shakllanishiga
ta’sirini
aniqlash
metodologiyasini takomillashtirish.
Xorijiy va mahalliy olimlarning tadqiqotlari muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga
ega bo’lsada, lekin ushbu ishlarda moliyaviy hisobot shakllarini xalqaro standartlar
talablariga muvofiqlashtirish, moliyaviy hisobotni transformatsiya qilish hamda
hisobotni tuzishning ilgor xorijiy usullarini qo’llash masalalari yetarlicha ochib
berilmagan. Bundan tashqari, ushbu muammolarni bir-biriga uzviy bogliqdikda va
butun bir yaxlit holda o’rganishga bagishlangan ilmiy ishlar ham yetarli emas.
Bularning barchasi ushbu mavzuda ilmiy-tadqiqot olib 598oorish, shuningdek, uning
maqsadi va vazifalarini belgilashga asos bo’ldi.
Bugungi kunda chet el kompaniyalari bilan shartnomalar tuzish odatiy hol
bo‘lib, butun dunyo bo‘ylab investitsiya imkoniyatlarini izlayotgan ko‘plab
kompaniyalarni uchratish mumkin. Ilgari bu kabi kelishuvlarni amlaga oshirish uchun
turli mamlakatlar tomonidan murakkabliklar, risk va ortiqcha xarajatlarni yuzaga
keltiradigan milliy standartlar amal qilar edi. Moliyaviy hisobotning xalqaro
standartlari turli mamlakatlar tomonidan bir xil, xalqaro darajada qo‘llanadigan hisob
va hisobot standartlarini qabul qilinishini ta’minlash orqali ushbu muammolarni hal
qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-fevraldagi Moliyaviy
hisobotning xalqaro standartlariga o‘tishni jadallashtirish orqali xorijiy investorlarni
zarur axborot muhiti bilan ta’minlash va xalqaro moliya bozorlariga kirish
imkoniyatlarini kengaytirish, shuningdek, hisob va audit sohalari mutaxassislarini
xalqaro standartlar bo‘yicha tayyorlash tizimini takomillashtirish maqsadida qabul
599
qilingan “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o’tish bo’yicha qo’shimcha
chora-tadbirlar to’g’risida”gi PQ-4611-sonli qarori MHXSga o’tishning yangi
bosqichini boshlab berdi.[3]
Mazkur qaror bilan 2021-yildan boshlab MHXSga o’tishi kerak bo’lgan
tashkilotlar ro’yxati tasdiqlandi, ya’ni aksiyadorlik jamiyatlari, tijorat banklari,
sug‘urta tashkilotlari va yirik soliq to‘lovchilar toifasiga kiritilgan yuridik shaxslar:
2021-yil 1-yanvardan boshlab, MHXS asosida buxgalteriya hisobi
yuritilishini tashkil etishi;
2021-yil yakunlaridan boshlab moliyaviy hisobotni MHXS asosida
tayyorlashi;
2021-yil yakuniga qadar buxgalterlarni xalqaro sertifikatlash doirasida
“MHXS bo‘yicha moliyaviy hisobot” fanini muvaffaqiyatli topshirganligi to‘g‘risida
hujjatga yoxud “Sertifikatlangan xalqaro professional buxgalter (CIPA)”,
“Sertifikatlangan diplomli buxgalter (ASSA)”, “Sertifikatlangan jamoatchi buxgalter
(SRA)” va “Xalqaro moliyaviy hisobot bo‘yicha diplom (DipIFR)” sertifikatlaridan
biriga ega kamida uch nafar mutaxassis miqdorida MHXSni sifatli qo‘llash uchun
yetarli bo‘lgan buxgalteriya xizmati xodimlari bilan ta’minlashi belgilandi.
Ilg‘or xalqaro tajribani hisobga olgan holda moliyaviy hisobotning xalqaro
standartlarini va mazkur sohada kadrlar tayyorlashning zamonaviy usullarini
bosqichma-bosqich joriy etish bo‘yicha “yo‘l xaritasi” tasdiqlandi.
Ushbu qarorning ahamiyatli jihatlaridan biri shuki, bu MHXS hujjatlarini
O’zbekiston Respublikasida tan olinish masalasini hal qilib berdi. MHXS
hujjatlarining tan olinishi va uni qo’llaydigan kompaniyalarning belgilab berilishi,
ushbu kompaniya hisobchi va moliya mutaxassislaridan o’z malakasi ustida doimiy
ishlashi va mas’uliyatni jiddiy his etishini talab etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Moliyaviy hisobotning xalqaro
standartlariga o‘tish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” 2020 yil 24
fevraldagi PQ-4611-son qarori ijrosini ta’minlash maqsadida O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yilda 26-yanvarda “Moliyaviy
hisobotning xalqaro standartlari bo‘yicha o‘qitish va buxgalterlarni xalqaro
600
sertifikatlash doirasida imtihonlarni topshirish xarajatlarini qoplash tartibi
to‘g‘risidagi vaqtinchalik nizomni tasdiqlash haqida”gi 38-sonli qarori qabul
qilindi.[4]
Vazirlar Mahkamasining ushbu qarori bilan Moliyaviy hisobotning xalqaro
standartlari bo‘yicha o‘qitish va buxgalterlarni xalqaro sertifikatlash doirasida
imtihonlarni topshirish xarajatlarini qoplash tartibi to‘g‘risidagi vaqtinchalik nizom
tasdiqlandi. Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari bo‘yicha o‘qitish va
buxgalterlarni xalqaro sertifikatlash doirasida imtihonlarni topshirish xarajatlarini
qoplash tartibi to‘g‘risidagi vaqtinchalik nizom moliyaviy hisobotning xalqaro
standartlari bo‘yicha o‘qitish hamda buxgalterlarni xalqaro sertifikatlash doirasida
(“MHXS bo‘yicha moliyaviy hisobot”, “Xalqaro moliyaviy hisobot bo‘yicha diplom
(DipIFR ACCA)” kurslari va boshqalar) imtihonlarni topshirish xarajatlarini qoplash
tartibini belgilaydi va 2025-yil 31-dekabrgacha amal qiladi.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 24-avgustdagi
“Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari va unga yushuntirishlar matnini tan olish
tartibi to’g’risidagi Nizomni tasdiqlash haqida”gi 507-son qarori qabul qilindi.
Mazkur Nizom O‘zbekiston Respublikasi hududida qo‘llash uchun Moliyaviy
hisobotning xalqaro standartlari fondi tomonidan qabul qilingan moliyaviy
hisobotning xalqaro standartlari va unga tushuntirishlar matnini tan olish tartibini
belgilaydi.[5]
O‘zbekiston Respublikasi hududida qo‘llash uchun moliyaviy hisobotning
xalqaro standartlari va unga tushuntirishlar matniga MHXS fondi tomonidan qabul
qilingan quyidagi hujjatlar kirishi belgilandi:
moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari;
moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga tushuntirishlar;
MHXS hujjatlari matniga kiritiladigan o‘zgartirishlar;
MHXS hujjatlari matnining ajralmas qismi sifatida MHXS fondi
tomonidan belgilangan boshqa hujjatlar.
601
Xulosa.
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o’tishda qiyinchiliklar
bo’lishi tabiiy holat. Eng muhimi, ushbu qiyinchiliklar ortidan erishiladigan foydali
jihatlarni tasavvur qilish muhim sanaladi.
MHXSga o’tishning so’nggi 15 yilida Yevropa, qolaversa, jahon tajribasiga
asoslanib, quyidagi ijobiy jihatlarni kuzatish mumkin:
Birinchidan, axborot shaffofligini oshirish – shaffoflik xususiyati sifatli
moliyaviy axborot va xalqaro darajada qiyoslanuvchanlikni ta’minlaydi. Buning
natijasida investorlar va boshqa bozor qatnashchilari asoslangan iqtisodiy qarorlar
qabul qilish imkoniyatiga ega bo’ladi.
Ikkinchidan, hisobdorlik oshishi – bu xususiyat investorlar va kompaniya
boshqaruvchilari o’rtasidagi moliyaviy axborot yetishmovchiligini kamaytiradi.
Natijada investorlar o’z sarmoyalarining samarali boshqaruvi bo’yicha to’laqonli
axborotga ega bo’ladi.
Uchinchidan, iqtisodiy samaradorlik oshishi – yagona moliyaviy tildagi
hisobotlarni tahlil qilish asosida, investorlar kapitalni xalqaro miqyosda yo’naltirish
va risklarni kamaytirish imkoniyatlariga ega bo’ladi. To’rtinchidan, bozor likvidligi
yaxshilanishi va kapital sarfining pasayishi – moliyaviy axborotlarning batafsil
yoritilishi va xalqaro darajada qiyoslanuvchanlik bozor likvidligini oshiradi va
kompaniyalar uchun milliy va xorijiy kapital jalb etish sarflarini kamaytiradi.
Beshinchidan, kapital bozorlarining rivojlanishi va qimmatli qog’ozlar
bozorlarida savdolar ko’lamining kengayishi – bo’sh kapital mablag’laridan samarali
foydalanish va iqtisodiyotning turli sohalari zarur kapital bilan ta’minlanishi, kapital
bozorlarining rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Qolaversa, qimmatli
qog’ozlar bozorining muayyan mamlakat ichida shakllanishi va savdolar ko’payishi
iqtisodiy rivojlanishning jadallashtirish omili hisoblanadi. Bunda MHXS asosidagi
hisobot ma’lumotlari kapital bozor ishtirokchilari uchun asosiy va ishonchli axborot
manbasi bo’lib xizmat qiladi.
Oltinchidan, xorijiy investitsiyalarning milliy bozorga kirib kelishi va
investorlarni himoya qilishning takomillashishi – milliy iqtisodiyotning rivojlanishi
va raqobatbardoshligi, avvalambor, xorijiy investitsiyalarni jalb etish zaruriyatini
602
yuzaga keltiradi. Buning uchun milliy bozorda xorijiy investorlarga ijobiy
investitsiya muhiti yaratilishi hamda investorlar huquqlari himoyalangan bo’lishi
lozim. MHXSning kapital bozor qatnashchilari tomonidan qabul qilinishi va unga
muvofiq tuzilgan moliyaviy hisobotlar ochiq e’lon qilinishi ushbu jarayonlarni tezroq
amalga oshirish imkoniyatini beradi.
Yettinchidan, moliyaviy tahlilchilar prognozlaridagi aniqlik – moliyaviy
axborotning sifati va qiyosiyligini ta’minlaydigan muhit moliyaviy tahlilchilar
faoliyatiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi va prognozlash tahlillari sifatini oshiradi. Ushbu
tahlillar kapitalning samarali boshqaruvi va kelgusida kapital jalb etilishi yoki
taqsimlanishi bo’yicha to’g’ri iqtisodiy qarorlar qabul qilinishiga xizmat qiladi
MHXSga o’tish natijasida erishiladigan amaliy afzalliklar quyidagilardan
iborat:
Aktivlarni baholashning bozor mexanizmlari – amalda aktivlar va
majburiyatlarning dastlabki qiymati va uning joriy bozor qiymatidan foydalanish
investor uchun ham tashkilotning o’zi uchun ham samarali qarorlar qabul qilishga
yordam beradi;
Moliyaviy instrumentlarni qo’llash qulayligi – MHXS hujjatlari
zamonaviy biznes yo’nalishlari va operatsiyalarni aks ettirish usullarini yetarli
darajada tez-tez qayta ko’rib chiqilishi mamlakatda moliyaviy instrumentlardan
foydalanish imkoniyatlarini oshiradi;
Aktivlar qadrsizlanishini o’z vaqtida aks ettirish – amaldagi hisob
standartlari aktivlar qadrsizlanishi riski bo’yicha choralar ko’rishni talab etmaydi.
Natijada yirik kompaniyalarda aktivlar summasining oshirib ko’rsatilish riskini
yuzaga keltiradi. MHXS standartlari bunday risklarning oldi olinishi uchun zaruriy
talablarni qo’yadi;
Shartli aktiv va baholangan majburiyatlar bo’yicha aniq ko’rsatmalar –
foydalanuvchilar to’g’ri qaror qabul qilishlari uchun nafaqat hujjatlarga asoslangan
operatsiyalar to’g’risidagi axborot, balki kelajakda sodir bo’lishi mumkin bo’lgan
hodisalar oqibatini joriy hisobotlarda aks ettirish ham muhim ahamiyat kasb etadi;
603
Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar tuzish – ko’pchilik yirik
kompaniyalar o’zining tarkibiga kiruvchi korxonalarni hisobga olgan holda jamlama
hisobotlarni tuzmoqda, lekin ularni tuzishda zamonaviy konsolidatsiyalash
mexanizmlarini hisobga olmasligi, ushbu kompaniyalar guruhining haqiqiy ahvoli
ko’rinmay qolishiga sabab bo’lmoqda. MHXS bo’yicha konsolidatsiyalashgan
hisobot moliyaviy hisobotning alohida maxsus tarkibiy qismi hisoblanadi va unga
nisbatan maxsus talablar mavjud.
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o’tishni jadallashtirish orqali
xorijiy investorlarni zarur axborot muhiti bilan ta’minlash va xalqaro moliya
bozorlariga kirish imkoniyatlarini kengaytirish, shuningdek hisob va audit sohalari
mutaxassislarini xalqaro standartlar bo’yicha tayyorlash tizimini takomillashtirish
rivojlanib borayotgan davlatlarning oldida turgan asosiy vaziflardan biri hisoblanadi.
|