Sanoatni joylashtirish tamoillari va

|
Sanoatni joylashtirish tamoillari va
|
bet | 3/11 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 57,02 Kb. | | #247394 |
Bog'liq Doniyorov MadatSanoatni joylashtirish tamoillari va omillari
Sanoatni mamlakat hududida oqilona joylashtirish-jamiyat qurilishining eng muhim vazifalaridan biri bo’lib, respublika va har bir iqtisodiy rayon xalq xo’jaligini yuqori darajaga ko’tarish va rivojlantirishning zaruriy shartidir.
Ma’lumki, ishlab chiqaruvchi kuchlar va uning eng muhim elementi bo’lgan sanoatni joylashtirishning asosiy qonuniyatlari ishlab chiqarish usuli bilan belgilanadi. Shu sababli hozirgi bozor munosabatlarini shakllantirishda, iqtisodiy islohatni davlat amalga oshirilmoqda va bu uning tarkibiy qismi hisoblanadi hamda uni amalga oshirish milliy iqtisodiyotimizning hozirgi holati va strategik vazifalari bilan belgilanadi.
Sanoatni joylashtirish deganda, uni yer shari hududida, shuningdek, ayrim mamlakat yoki iqtisodiy rayonlarda taqsimlanishi tushiniladi.
Sanoat ishlab chiqarishni joylashtirish uning hududiy tashkil etish shakllarini ifodalaydi va korxona (firma) larni ma’muriy va iqtisodiy rayonlarda joylashtirishda namayon bo’ladi.
Milliy iqtisodiyotning bu real sektorini joylashtirish ham bevosita hududiy mehnat taksimoti bilan bog’liq. Ijtimoiy mehnat taqsimoti unsuri bo’lgan hududiy mehnat taqsimoti (XMT) soddorok qilib aytganda, turli joylarning: mamlakat yoki viloyatlar, tumanlar, shaxarlarning xar xil mahsulot ishlab chiqarishga ixtisoslashishidir.Natijada ana shu joylarning iktisdiy ,,bashorati`` shakllanadi va ularning hududiy tizimdagi urni uz ifodasini topadi.
XMT keng ma’noda-bu ishlab chiqarish soxa (tarmoq) larini hududning tabiiy sharoiti va boyliklari, aholisi, mehnat va boshka resurslari kabi hamda mintaka bozorining xajmi, aholisining solib olish kobiliyati, infratuzilma va komunikasion tizimining rivojlanganlik darajasi kabi omillarga karab joylashtirishini nazarda tutadi.
Sanoat ishlab chiqarishni oqilona joylashtirish-kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayonini yukori suratlarda amalga oshirish, mamlakat tarkibiy boyliklaridan xar tomonlama samarali foydalanish va buning natijasida ijtimoiy mehnat unumdorligini yuksaltirish, xar bir korxonada mahsulot kand narxini pasaytirish, mamlakat barcha iqtisodiy hududlarini bir tekis rivojlantirish, shaxar va qishloq hamda sanoat va qishloq xujaligi urtasidagi tafovutni yuqotish, mamlakat mudofaa qobiliyatini oshirish imkonini beridi.
Sanoatning oqilona joylashishi transport va qishloq xujaligining joylashishiga hamda Yangi shaxa rva kiloklarning paydo bulishiga, ayrim iqtisodiy hududdlarning muayayaan mahsulot ishlab chiqarish bo’yicha ixtisoslashuviga olib keladi.
Sanoatni iqtisodiy hududlar buylab joylashtirish ijtimoiy ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga katta ta’sir ko’rsatadi. Ishlab chiqarish jarayoniga uzluksiz erishish, tejamkor ijtimoiy mehnat unumdorligi usishi hamda aholining moddiy va madaniy faravonligi ko’tarilishi sanoat ishlab chiqarishni joylashtirishning iqtisodiy-ijtimoiy samaradorligi mezonidir.
Ishlab chiqarishning joylashtirishni fundamental tamoyillari mavjud bo’lib, ular ishlab chiqarish kuchlarini, xususan, sanoatni mamlakat bo’yicha oqilona joylashtirish, iqtisodiy siyosatni amalga oshirishda ilmiy asos bo’lib xizmat qiladi. Ular jumlasiga qo’yidagilar kiradi:
-sanoat ishlab chiqarishni avvalombor xomashyo, yokilgi energetika manbalariga yaqin va nihoyat sanoat mahsulotlarini istemolchi hududlarga tobora yaqinroq joylashtirish:
-iqtisodiy hududlar urtasida mehnatni oqilona taksimlash va iqtisodiy hududlar xujaligini majmuali rivojlanishni ta’minlash:
-xar kaysi viloyat yoki tumanning iqtisodiy rivojlanish darajasini baravarlashtirishga intilish:
-sanoat tarmoqlarini respublikaning mudofaa strategiyasiga asoslanish:
-mamlakatlararo iqtisodiy alokalarda uzaro teng manfaatli munosabatlarni urnatish xalkaro mehnat taksimoti negizida samaradorligiga erishish, jaxon xujaligiga integratsiyalashuvini jadallashtirish:
-sanoat korxonalarini joylashtirishda hududning ekologik vaziyatini xisobga olish atrof-muxitga chikindilar chiqarishning meyoriy normalarga asoslanish va xokazo.
Yuqorida keltirilganlardan ma’lum bulyaptiki, sanoat ishlab chiqarishni xomashyo manbaiga va istemolchi hududlarga yakin joylashtirish sanoatni oqilona joylashtirishning eng muhim tamoillaridan biri xisoblanadi.Sanoatning xomashyo bazasiga yakin bulishi qayta ishlashning barcha tadrijiy boskichlarida Ushbu resurisni qayta ishlashdan tortib yarimfabrikatdan tayyor mahsulot olishga kadar, mehnatning eng kam sariflash imkoniyatini nazarda tutadi. Masalan, elektro enegetika kupincha suv yoki yokilgi bazasida rivojlanadi, tukimachilik sanoati xomashyo manbaiga yakinlashtiriladi, ozik-ovkat sanoati yesa kuprok iste’molchi hududlarda joylashtiriladi.Sanoatni xomashyo va yokilgi
energetika manbaiga yakinlashtirish hududlarda mavjud resurslarni qayta ishlash soxasiga jalb etish, korxonalarini oqilona ulchamini (razmerini) belgilash imkoniyatlarini beradi.
Xomashyo, yokilgi va tayyor mahsulotni uzok masofaga tashishni kamaytiradi va shu asosda ishtimoiy mehnatni anchagina tejashga olib keladi.
Sanoatning xomashyo yokilgi energetika manbalari va iste’molchilarga yakin joylashtirilishi sanoat ishlab chikarilishi mamlakat buylab bir tekis taksimlanishini ta’minlaydi. Chunki mamlakat buylab ishlab chiqarish resurslari notekis taksimlangan.
Sanoatni bir tekisda joylashtirish sanoat tarakkiyotini bozor iqtisodiyoti sharoitiga mos sifat xususiyatidir. Lekin uning barcha soxalarini duch kelgan hududga majburan joylashtirish tavsiya etilmaydi. Hududlarning sanoat rivojlanishi orasida bunday tenglikka erishish kup xollarda bir kator sanoat korxonalarini ularga tegishli shart-sharoitlar yuk hududlarga suniy ravishda joylashtirishga , ishtimoiy mehnatning ortikcha xarajatlariga olib kelishi mumkin.
Sanoatni xomashyo va yokilgi-energitika manbaiga yakinlashtirish va ishlab chiqarishni mamlakat hududi buylab bir tekis joylashtirish yentensev ravishda ruy beradiigan fan-texnika tarakkiyotiga imkoniyat tugdiradi.
Elektronizasiyalashtirishning har taraflama rivojlanishi, ishlab chiqarishni kompyuterlashtirish, yangi texnologiyalardan keng foydalanish, sanoat ishlab chiqarishning tabiiy geografik muxitga tobiyligini susaytiradi, sanoatni joylashtirish punktlarini ancha erkin (puxta) tanlab olishga moddiy texnik shart-sharoitlar yaratib beradi.
Elektronizasiyalash va kimyolashtirish ishlab chiqarish soxasiga yangidan, yangi matereallarni, ishlab chiqarish chikindilarni ikkilamchi resurslarni jalb etadi.Xomashyodan majmuali foydalanish turli xildagi ishlab chiqarishlarni birlashtaradi.
Fan texnika tarakkiyoti geologik kidiruv ishlarni kengaytirishga mamlakatning turli hududlarida mineral xomashyoning yangi konlarini ochishga imkoniyat tugdiradi. Sanoatni joylashtirish rejasi yangi korxonalar va hududiy ishlab chiqarish majmualar joylashtiriladigan hududlar va punktlari tanlanishining xar tomonlama iqtisodiy asoslanishini talab qiladi.
Sanoatni joylashtirishning iqtisodiy samaradorligi ishtimoiy mehnat unumdorligida namayon bo’ladi. Iqtisodiy rayonlar urtasida mehnatni oqilona taksimlash va iqtisodiy rayonlar xujaligining majmuali rivojlanishi sanoatni joylashtirishning muhim tamoili bo’lib xizmat qiladi.
Iqtisodiy rayonlar xujaligi majmuali rivojlanishi hududlarning uzaro mehnat taksimoti natijasida uziga xos ixtisoslashuviga olib keladi. Ay Rim iqtisodiy rayonlarning iktisoslashuvi ularda mavjud bo’lgan tabiiy boyliklarga va ushbu boyliklardan xalk xujaligi mikiyosida oqilona foydalanish darajasiga bog’liq bo’ladi.
Mamlakat ichki resurislaridan tulik va samarali foydalanish xar bir hududning respublika mikiyosida ayrim turdagi mahsulot ishlab chiqarishga ixtisoslashuvini talab qiladi va shu bilan bira xar bir hududda shu hudud talablarini kondiradigan tarmoqlar rivojlanishiga olib keladi.
Ishlab chiqarishni joylashtirishning Yana bir muhim tamoili- mamlakatlararo dustlik va uzaro iqtisodiy yordam asosida tashkil topgan xalkaro mehnat taksimotidir. Bunday mehnat taksimoti xar bir
mamlakatda oqilona iqtisodiyot tarkibini barpo eti shva uning rivojlanishi uchun tabiiy va iqtisodiy jixatdan kulay sharoitga ega bo’lgan sanot tarmoqlarining ixtisoslashuvini ta’minlaydi.
Yuqorida qayd qilingan tamoillarni amalga oshirishda korxonalar va hududiy ishlab chiqarish majmualari joylashtiriladigan joylarni tanlashga ta’sir kursatuvchi omillar e`tiborga olinadi.
Sanoatni joylashtirishga tabiiy va texnik-texnologik, demografik, iqtisodiy ekologik omillar, ishtimoiy ishlab chiqarishni tashkil kilish shakillari, transpor vositalari, ishlab chiqarishni joylashtirish xarakteri ta’sir ko’rsatadi.
Tabiiy omillarga: foydali kazilmalar, gidro energetika va urmon boyliklarining miqdor va sifat ko’rsatkichlari, hududning iklish sharoitlari, tabiiy suv yullari hamda mehnat resurislarining joylashishi kiradi. Yuqoridagi barcha omillar ekologik omillar bilan xisoblashlari shart Tog’- kon sanoati va gidroenergetika tarmoqlarida tabiiy sharoit korxonalarining texnik-iqtisodiy ko’rsatkichlariga ta’sir kursatadi va bu tarmoq korxonalarini joylashtirish foydali kazilmalar va gidravlik resurslar joylanishiga bog’liq bo’ladi. Kora mitallurgiya va Kimyo sanoatini korxonalarining qayta joylashishi asosan suv resurislariga bog’liq.
Aholini va ishlab chiqarishning joylashishi urtasida uzaro mustaxkam aloka mavjud. Mehnat resurslarirning geografik joylashishi avvalo, kup mehnat sarflanadigan sanoat tarmoqlarining joylashishiga ta’sir etadi. Shuning uchun aholi siyrak bo’lgan hududlarda kup mehnat talab qiladigan sanoat tarmoqlari (asbobsozlik, radiotexnika, yengil sanoat) joylashtililmaydi.
Sanoat tarmoqlarini joylashtirishda ayrim hududlar mehnat resurslarini tarkibi va tuzilishi hamda malakaviy darajasi muhim ahamiyatga ega.masalan, mashinasozlikning
(aftomobilsozlik,asbobsozlik,anikmashinasozlik,) yukori malaka talab kiluvchi tarmoqlari shunday malakali kadrlar bor yerda joylashtiriladi, xotin-kizlar mehnatini talab kiluvchi yengil sanoat aholining zich va ayollar ishchi kuchi taklifi yukori bo’lgan hududlarda rivojlantiriladi.
Fan-texnika tarakkiyoti hama sanoat tarmoqlarining joylashtirishning asosiy omili xisoblanadi.Kimyolashtirish sanoatini joylashtirishga tobora kuprok ta’sir kursatmokda. Kimyoviy usullarni kullash sanoatining joylashishiga iklim ta’sirini kamaytirmokda, natijada uning respublika hududi buylab bir tekis joylashuviga sharoit yaratmokda. Sanoatning joylashishiga texnologik jarayonlar xarakteri ham ta’sir etadi. Birinchidan, ishlab chiqarish texnologiyasi talab kilinadigan xomashyo va energiya xarakteri, ishlab chikariluvchi tayyor mahsulot turi va xususiyatlari, xomashyo va tayyor, mahsulotni tashish sharoitlarining uzgarishiga bog’liq. Ikkinchida, hududning uziga xos xususiyatlari joylashtirilayotgan korxonalarning texnologik jarayonini tanlashda xal kiluvchi rol uynaydi.
Yer osti boyliklarini kazib chiqarish va xomashyo hamda yokilgini boyitish texnologiyasining takomillashuvi tog-kon sanoatini tekis joylashtirish imkonini beradi. Ishlab chiqarish jarayonlarini kompleks avtomatlashtirish va kompyuterlashtirish mahsulotga sarflanadigan mehnatni kamaytiradi. Shu tufayli kompyuter texnologiyasiga asoslangan korxona (firma) lar aholi siyrak hududlarga joylashtirilsa, katta samara olish mumkin.
Sanoatni joylashtirish konsentratsiyalash, ixtisoslashtirish, kooperativlashtirish va kombinatlashtirish kabi ijtimoiy ishlab chiqarishni tashkil kilishning progressiv shakllari katta rol uynaydi. Ilab chiqarishning konsentratsiyalashuvi natijasida korxona iste’mol kilish uchun juda katta xomashyo va energetika bazasini vujudga keltirish, korxona mahsulotini iste’mol kiluvchi hududni kegaytirish talab kilinadi.Natijasida transport xarajatlari oshib ketadi, korxonalarni joylashtirish nuktasi va maydonini tanlash masalasi ancha kiyinlashadi. Shu sababli bozor sharoitiga utishning Hozirgi boskichida yirik korxonalarni joylashtirish urniga urta va kichik korxonalarni asoslashda transport omilini xisobga olish kerak.
Ixtisoslashtirish ham sanoatni joylashtirishga xuddi konsentratsiyalashtirish kabi ta’sir kursatadi, chunki ixtisoslashtirish bir turdagi mahsulot ishlab chiqarishni mujassamlashtirishdan iboratdir. Shuning uchun ixtisoslashtirish darajasi oshgan sari transportga talab ortib boradi. Korxona (firma) larni u yoki bu hududga joylashtirishda bunday xarajatlarning mikdorini albatta, xisobga olish kerak.
Korxonalarni kooperativlashtirishning sanoatni joylashtirishga ta’sirni hududiy ishlab chiqarish majmualarini barpo kilish misolida kurish mumkin. Hududning sanoat majmuai uzok vakt uzaro kooperativlashgan aloka kiluvchi xar xil sanoattarmogiga xos bo’lgan bir kator korxonalardan iborat. Kooperativlash omilini xisobga olmay turib joylashtiriluvchi obekt yoki majmualarning iqtisodiy samaradorligini to’g’ri aniklash mumkin emas.
Ishlab chiqarishni kombenatlashtirish sanoatni joylashtirishga turlicha ta’sir kursatadi. Kombinatlar-yukori mujassamlashgan korxonalar. Shuning uchun ularni joylashtirish mujassamlashtirishga uxshashdir.
Respublika mudofa qobiliyatini yanada yukori darajaga ko’tarish sanoatni joylashtirishni tashkil etishga, albatta, etiborga olinishi kerak bo’lgan muhim omillardan biri xisoblanadi.
Sanoatni joylashtirishga oldindan me’ros kolgan ilab chiqarishni joylashtirish xarakteri ham ta’sir kursatadi. Masalan, dastlab tashkil etilgan xunarmandjilik markazlari, ular infratuzilmasini shu yerning uzida yoki shu hududga yakin bo’lgan joylarda barpo etilishi zaruriyatini tug’diradi.
|
| |