I.BOB.MAKTABDA GRAMMATIKA VA IMLOGA O‘RGATISH USULLARI

|
I.BOB.MAKTABDA GRAMMATIKA VA IMLOGA O‘RGATISH USULLARI
|
bet | 2/11 | Sana | 10.12.2023 | Hajmi | 36,64 Kb. | | #115032 |
Bog'liq BOSHLANG\'ICH SINF GRAMMATIKA VA IMLO DARSLARIDA QIZIQARLI O\'YINLARDAN FOYDALANISHI.BOB.MAKTABDA GRAMMATIKA VA IMLOGA O‘RGATISH USULLARI.
1. Maktabda grammatika o‘qitish va to‘g‘ri yozuvga o‘rgatishning vazifalari, mazmuni va olib boriladigan ishlar tizimi.
Ta’lim maktabi «Ona tili o‘qish va nutq o‘stirish» dasturining muhim ko‘rsatmalaridan biri –nutq va tafakkurni o‘stirishdir. Buning uchun o‘quvchilarni faol mustaqil ishlash, nutqi va tafakkurini o‘stirish, faol o‘ylash, fikr yuritish, tushuntira bilishga o‘rgatish, muxokama-muloxaza yuritishga, xulosa chiqarish va umumlashtirish usullaridan foydalana olishga o‘rgatish talab etiladi.
Ta’lim maktabida bolalarni tovushlarni to‘g‘ri talaffuz etishga, yangi o‘rgangan tovush, so‘z va gaplarni o‘z nutqida to‘g‘ri ishlata olishga, gap va matn tuzishga o‘rgatiladi. Og‘gaki va yozma nutqni o‘stirish maqsadida o‘quvchilar ongiga ayrim grammatik ma’lumotlar singdirib boriladi.
Ta’lim maktabida ona tili darslari amaliy xarakterga ega bo‘lib, nutqiy ko‘nikma va orfografik malakani xosil qilishga qaratiladi. Ta’limiy vazifalardan tashqari ona tili darslarida qorreksion vazifalar ham amalga oshiriladi. Og‘zaki va yozma nutq taraqqiy etilishi bilan bir qatorda o‘quvchilarning bilish faoliyati, mantiqiy tafakkuri kengayib boradi. Bolalar til materiallarini tahlil qilishga, farqlash, taqqoslash, umumlashtirish, asosiylarini ajratishga o‘rganadilar. Materialni analiz va sintez qilish, guruxlash va umumlashtirish, o‘xshash va farqli tomonlarini topish, grammatik va orfografik bilimlarni amalda tatbiq etish kabi ongli aqliy jarayonlar bolaning umumiy rivojlanishini ta’minlaydi, nutqiy va aqliy nuqsonlarini bartaraf etishga yordam beradi.
Ona tili va yozuv darslarida o‘qituvchi bolalarni til hodisalarini kuzatish va tushunib yozish, ongli o‘qish, kitob yoki doskadan, kartochkalardan ko‘chirib yozish, nutqni diqqat bilan tinglash, eshitib turib diktovka ostida yozish, o‘rgangan qoidaga amalda rioya qilish, aytilgan va yozganlarini tekshirish, ko‘rgan-kechirganlarini, o‘z taasurotlarini og‘zaki va yozma shaklda bayon etishga o‘rgatadi.
Ta’lim maktabida ona tili dasturida «Grammatika, imlo va nutq o‘stirish» bo‘limi o‘z ichiga to‘rtta kata mavzularni qamrab olgan: «Tovush va xarflar», «So‘z», «Gap», «Bog‘lanishli nutq». Shu qismlarda o‘rganiladigan mavzular bilan bog‘langan xolda xusnixatga doir ayrim ma’lumotlar va imlosi qiyin so‘zlar ro‘yxati beriladi.
Ta’lim maktabining boshlang‘ich sinflarida yozuv darslarida amaliy mashqlar asosida ma’lum grammatik bilimlar beriladi va ko‘nikma hamda malakalar xosil qilinadi. Shu yo‘l bilan yuqori sinfda ona tili darslarida nazariy bilim egallash uchun zamin xozirlanadi. 1-4 sinflarda o‘quvchi so‘zning fonetik qurilishi, tarkibi, ma’noli qismlari bilan, ayrim so‘z turkumlari va ularning asosiy belgilari bilan tanishadilar, gap va gap bo‘laklari haqida ma’lumot oladilar, mazkur mavzularga oid imlo va tinish belgilari qoidalarini o‘rganadilar.
Dasturda so‘zning leksik ma’nosi, ko‘p ma’noli, ma’no jixatidan bir-biriga yaqin(sinonim), qarama-qarshi ma’noli(antonim) so‘zlar bilan tanishtirishga alohida e’tibor beriladi, nutqni tinglash iqtidori o‘stiriladi, adabiy tilda ko‘nikma xosil qilinadi, tilning asosiy qismlari bo‘lgan tovush, so‘z va gapga ongli munosabatda bo‘lish tarbiyalanadi.
Dastur materiallarning sinflar bo‘yicha taqsimlanishi muhim ahamiyatga ega. To‘g‘ri taqsimlangan material bilimlarni izchillik bilan puxta va to‘liq o‘zlashtirishni ta’minlaydi.
Ta’lim maktabining «Ona tili, o‘qish va nutq o‘stirish» dasturi konsentrik ravishda, bosqichli izchillik tamoyili asosida tuzilgan. Beriladigan bilim, ko‘nikma va malakalar birinchi sinfdan boshlab to 4 sinfning oxirigacha bosqichli izchillikda murakkablashib, kengayib boradi. Birinchi sinfda asosan savod o‘rgatish ishlari tovush va xarflarni o‘qish va yozishga o‘rgatish, amaliy yo‘l bilan fonetikani o‘rganish: tovushlarni to‘g‘ri talaffuz etish, bir-biridan farqlash, unli va undoshlarni ajratish, jarangli va jarangsiz tovushlar o‘rtasidagi farqni bilib olishga qaratilgan. Xuddi shu ishlar keyingi sinflarda yangi leksik materiallar asosida davom ettiriladi.
«So‘z» bo‘limidagi mavzular ham grammatik, ham leksik tomondan o‘rganilib, 2 sinfda «So‘zning tarkibi» mavzusi ichida o‘zakdosh so‘zlar, o‘zakdosh so‘zlarning umumiy qismi (o‘zak) haqida, so‘z yasovchi va so‘z o‘zgartuvchi ko‘shimchalar haqida umumiy ma’lumot beriladi.
3 sinfda «So‘z tarkibi» mavzusi yuzasidan olingan bilimlar kengaytiriladi, murakkablashib boradi. «So‘z turkumlari» mavzusini o‘rganishda 2 sinfda dastlabki tayyorgarlik boshlanadi. O‘quvchilar narsa nomini bildiradigan so‘zlar, Kim? Nima? so‘rog‘iga javob beradigan so‘zlar bilan tanishib, narsa, belgi, harakat kabi tushunchalarni o‘zlashtiradilar. Xuddi shu tushunchalar 3 sinfda murakkabroq shaklda mustaxkamlanadi, 4 sinfda kengroq tushunchalar mustaxkamlanadi, yuqori 5 sinfda esa birinchi bor «Ot», «Fe’l», «Sifat» so‘z turkumlari haqida nazariy bilimlar beriladi, ushbu atamalar bola nutqiga kiritiladi, ularning ma’nosi va ayrim belgilari, ko‘rsatkichlari o‘rgatiladi. Jumladan, otlarning birlik va ko‘plikda qo‘llanishi, atoqli va turdosh otlar, ot kelishiklari; bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llar.
Keyingi sinflarda grammatika va orfografiyadan beriladigan naazariy bilimlar murakkablashib boradi. Otning kelishik va egalik qo‘shimchalari bilan turlanishi, fe’lning shaxs va son qo‘shimchalari bilan tuslanishi, zamonlari o‘rgatiladi; son, olmosh va bog‘lovchi haqida ma’lumot beriladi, sonning ma’nosi (narsaning soni va tartibini bildirishi), so‘roqlari; kishilik olmoshlari, ularning birlik va ko‘plikda qo‘llanishi, kelishiklar bilan turlanishi; va, ammo, lekin, biroq, shuning uchun kabi bog‘lovchilari bilan amaliy mashqlar asosida tanishadilar. Bu mavzularni o‘rganish bilan bog‘liq xolda egalik qo‘shimchalarining aytilishi va yozilishi, qip-qizil, sap-sariq kabi sifatlarning yozilishi, sonlarning yozilishi, kelishik qo‘shimchalari bilan turlangan kishilik olmoshlarining yozilishi, o‘tgan zamon qo‘shimchasi –di ning aytilishi va yozilishi, qo‘shma fe’llarning yozilishi kabi va boshqa mavzular o‘rgatiladi.
«Gap» mavzusi bo‘yicha o‘quvchilar nutqdan gaplarni ajrata olishga, o‘qish vaqtida tinish belgilariga, oxang va pauzaga rioya qilishga; gapni yozib, oxirida nuqta qo‘yishga, gapni bosh xarf bilan yozilishiga, so‘roq va undov belgilari, gap bo‘laklari haqidagi nazariy bilimlariga amal qilishga o‘rganadilar. Grammatika va orfografiya darslarida aqlan zaif o‘quvchilar mustaqil hayot kechirishi davomida zarur bo‘lgan barcha ma’lumotlar bilan tanishib, gapning bosh va ikkinchi darajali bo‘laklari, uyushiq bo‘laklarning bog‘lovchilari, gapni uyushiq bo‘laklari, soda va qo‘shma gaplar kabi va boshqa bilim, ko‘nikma va malakalarni egallab oladilar. Shu tariqa xar bir sinfda olib borilgan ishlar o‘zbek tili grammatikasi va orfografiyasini butun bir xolda o‘rganib, takrorlab, mustaxkamlab borish imkonini beradi. Xar bir sinfda ma’lum bir bo‘limga ko‘proq e’tibor berilishi ko‘zda tutilgan bo‘lsada, umumiylik, yaxlitlik ona tili dasturida saqlangan. Dasturning tushuntirish xatida «Grammatika, imlo va nutq o‘stirish» bulimi ustida olib boriladigan ishlarga qo‘yilgan talablar va ularni amalga oshirish tamoyillari, shart-sharoitlari, usullari ko‘rsatilgan.
Ta’lim maktabining «Ona tili, o‘qish va nutq o‘stirish» dasturi tahlili shuni ko‘rsatdiki boshlang‘ich sinf yozuv darslarida grammatika va orfografiyadan beriladigan bilimlar elementar-amaliy xarakterda bo‘lishiga qaramay, ushbu bilimlar yuqori sinfda o‘zbek tili grammatikasi va imlodan nazariy bilimlarni o‘zlashtirishga puxta zamin xozirlaydi.
Shunday qilib, ta’lim maktabida grammatika va imlo darslari ikki bosqich bo‘yicha o‘tilishi maqsadga muvofiqdir. Birinchi bosqichda 1-4 sinflarda amaliy bilimlar deyarli berilmaydi. Amaliy mashqlar orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilari keyinchalik yuqori sinflarda grammatika va imlodan nazariy bilim olish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirib oladilar, ularning nutqi va tafakkuridagi, bilish faoliyatidagi nuqsonlari kamaytiriladi, korreksiyalanadi.
Ikkinchi bosqichda o‘quvchilarga Grammatika va imlodan mustaqil hayot kechirishda zarur bo‘lgan xajmdagi nazariy bilim va ular asosida orfografik ko‘nikma va malakalar shakllantiriladi, o‘quvchilarning og‘zaki va yozma bog‘langan nutqi rivojlantiriladi.
|
| |