nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Birinchi darajali QQQT - Samarqand davlat arxitektura-qurilish

|
Samarqand davlat arxitektura-qurilishBog'liq ok Birinchi darajali QQQT
ko’plab vazifalarni bajarish imkoniyatiga ega. U yuqori darajadagi
davlat boshqaruvi (prezident, hukumat, vazirliklar ma’muriyati) organlarida va katta
kompaniyalarning boshqaruv organlari (korporatsiyalar direktorlar kengashi)da foydalanish
uchun mo’ljallangan. Mazkur darajali tizim turli siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy tadbirlarni
dasturga kiritishga oid qarorlarni asoslash uchun yirik kompleksli dasturlarni rejalashtirishda
katta yordam beradi. U jamoa bo’lib foydalanish tizimi sanalib ma’lumotlar bazasi turli bilim
sohasidagi ko’plab ekspert-mutaxassislar tomonidan tashkil qilinadi.
Ikkinchi darajali QQQT
yakka tartibda foydalanish tizimi hisoblanadi va bunda
ma’lumotlar bazasini bevosita foydalanuvchilarning o’zi yaratadi. Ular o’rta rangdagi davlat
xizmatchilari, shuningdek, kichik va o’rta firmalar rahbarlari tomonidan boshqaruvning tezkor
vazifalarini hal etish uchun mo’ljallangan.
Uchinchi darajali QQQT
ham foydalanuvchining tajribasiga moslashtiriladigan, yakka
tartibda foydalanish tizimi sanaladi. Ular tez-tez uchrab turadigan tizimli tahlil va boshqaruvning
amaliy vazifalarini(masalan, kreditlash subyektini tanlash, ish ijrochisini tanlash, mansabga
tayinlash) hal etish uchun mo’ljallangan. Bunday tizimlar ilgari biror masalani hal etishda
amalda qo’llanilgan qaror natijalaridan kelib chiqqan holda, xuddi shunga o’xshash yangi
vazifani hal qilish imkonini beradi. Bundan tashqari mazkur darajadagi tizimdan o’z tajribasi
asosida xaridorga tovar tanlash imkonini beruvchi «intellektual reklama» vositasi sifatida uzoq
vaqt foydalanish mumkin bo’lgan qimmatbaho tovarlar bilan savdo qiluvchi savdo korxonalarida
foydalanish mumkin.
QQQT evolyutsiyasi.
Qarorlar qabul qilishga ko’maklashuvchi tizim o’z rivojlanishi
jarayonida quyidagi yo’lni bosib o’tdi(1 - rasm).
Birinchi tizimlar – tranzaksiyalarni qayta ishlash tizimi (TRS) bo’lib ilgaritdan berilgan
shaklda axborotlarni ro’yhatga olish, to’plash, saqlash va berishning eski operasiyalarni
bajarishga mo’ljallangan kompyuter tizimidir. Bunday tizim doirasida qaror qabul qilish faqat
axborot bilan ta’minlanadi.
|
| |
O’qituvchi munosabatlarida xushmuomalalik

|
O’qituvchi munosabatlarida xushmuomalalik
|
bet | 221/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023O’qituvchi munosabatlarida xushmuomalalik
Takt so’zma-so’z tarjima qilinganida dahldorlik, aloqadorlik, taalluqlilik ma’nosini bildiradi. Xushmuomalalik ishtirokchilar o’rtasidagi o’zaro hamkorlik munosabatlarini tartibga solishga yordam beruvchi axloqiy mezon.
Xushmuomala xulq-atvorli pedagog insonparvarlik prinsipiga asoslanib, eng murakkab vaziyatlarda ham insonni hurmat qilish asosida ish tutadi. Bu to’g’risida O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi Qonunida “ta’lim va tarbiyaning insonparvar, demokratik xarakterda ekanligi” ta’kidlangan.
Pedagogik xushmuomalalik pedagogning kasb sifati ya’ni mahoratining bir bo’lagidir. Pedagogik nazorat umumiy nazoratdan farqlanib, o’qituvchi shaxsining asosiy sifati bo’lib balki o’quvchiga to’g’ri malakali yondoshishni nazarda tutadi. Shunday qilib, pedagogik xushmuomalalik - o’qituvchining maqsadga muvofiq o’quvchiga ta’sir ko’rsatish mahoratini belgilab beradigan, samarali uslubiy aloqasidir.
K.D.Ushinskiy “Maktabda hazilga yo’l qo’yishni jiddiy hukm surishi lozim, ammo hamma ish hazilga, ermakka, sertakalluflikka, adolat tirnoq ostidan kir izlashga, yaxshilik, muloyimlikka, tartib bachkanalikka aylanib ketmasligi, eng muhimi doimo aqliy faoliyat hukmron bo’lishi kerak”, - deb ta’kidlagan edi.
O’qituvchining o’quvchilarga qo’yadigan talablari me’yoridan ortiq bo’lsa, teskari natijalarni me’yoridan ortiq ko’ngilsizlik esa salbiy natijalarni keltirib chiqarishi mumkin. O’qituvchi o’quvchini hurmatlab buni o’quvchilarga ko’rsata olish zarur. Hurmat qilish ochiq ko’ngillikni, erkalatishni, talabchanlikni inkor etmaydi, aksincha uni kuchaytiradi. Talabchanlik o’quvchi yoshining o’rtiq bo’lishi bilan orttirib boriladi.
Darsda pedagogik xushmuomalalik
O’quvchilar bilan o’qituvchi o’rtasidagi tushunmasligining asosiy sabablaridan biri - o’qituvchining xushmuomala emasligi ya’ni o’quvchilarning tashqi ko’rinishi, aqliy rivojlanishi, qobiliyatlariga qo’pol ravishda e’tiroz bildirishlari natijasida ro’y beradi. Ba’zi o’qituvchilar sinfda, ko’chada, qayerda bo’lmasin o’quvchilarni ogohlantiradi. O’qituvchining xushmuomalaligi darsning barcha bosqichlarida amalga oshirilishi kerak. Asosiy e’tiborni o’quvchilar uy vazifalarini tekshirish va baholashga qaratishi lozim.
Bunda o’qituvchining nazorati mohirlik bilan ularning javoblarini tinglashi, mazmuni shakli, duch keladigan qiyinchiliklari va boshqalar. O’qituvchi o’quvchining javobidan kulimsirashi, yuz-qo’l harakatlarini o’zgartirishi, boshni irg’ashi, izoh berishi, javobni bo’lishi maqsadga muvofiq emas.
|
| |
- bosim ostida - Melioratsiya

- bosim ostida suv beruvchi nasosni olib kelingan suv Jdishiga
ulash;
- rezina uchiga o ‘matiIgan quvurni tozalovchi kallakni nazorat
qudugM ichidan drenaj quvuri ichiga yo‘naltirish;
- drenaj quvurini tozalash uchun suv berish jarayonini boshlash;
- tozalovchi kallak (tozalash masofasi 100 m) bo‘shliqqa
chiqqandan so‘ng suv berishni to‘xtatish;
- suv beruvchi ish jihozini qayta g ‘altakka o ‘rash.
K o‘rinib turibdiki, ishni bajarish texnologiyasi ancha murakkab
bo‘lib, tozalash uchun sarf qilinadigan suv miqdorini haddan tashqari
ko‘p talab qilinishi va uni ayniqsa tashib kelinish jarayoni qiyinchilik
bilan amalga oshiriladi. Bundan tashqari, agarda yotqizilgan drenajning
qandaydir qismida uni qurilish davrida quvurlarni uzilishi yoki boshqa
sabablarga asosan to ‘siqlar bo‘lsa, tozalovchi kallak o ‘z harakatini
to ‘xtatadi, kallak to‘xtagan masofa aniqlanib shu joyning ustki qismi
kavlanib, drenaj ochiladi, kamchilik tuzatilib shu joydan yana tozalash
ishlari davom ettiriladi.
Qazilgan xandakdan yer osti suvlari ko‘tarilishi natijasida hosil
bo‘lgan suvlar suv nasoslari yordamida so‘rib olinadi va tuzatish ishlari
hamda drenaj quvurini tozalash ishlari tugagandan so‘ng xandak qayta
ko‘miladi.
Bundan tashqari yopiq gorizontal drenaj qurish loyihasida oldingi
yillarda nazorat quduqlari har 100 m da o ‘matilgan bo‘lsa, hozirda
iqtisod nuqtai nazardan ular har 400 m da o ‘rnatilmoqda va ularni
tozalash uchun o ‘ta yuqori bosimga (1,6-1,8 MPa) ega boMgan ПДТ-
200
rusumli
mashinadan
foydalanilmoqda
(7.1l-rasm). Drenaj
quvurlarini tozalovchi mashinalar esa har 100 m masofaga hisoblangan.
Lekin boshqa texnik vositalarini yo‘qligi sababli shu mavjud
texnikadan hozirda ham murakkab boMishiga qaramasdan foydalanib
kelinmoqda. Ayniqsa nazorat quduqlari orasidagi masofaning uch
joyidan xandak qazib, drenaj quvurlari tozalanilmoqda.
123
Umuman drenajlami himoyalash va yaxshi ishlashini ta’minlash
maqsadida ushbu sohaga muammo sifatida qarab bir necha yillardan buyon
shu sohada ham kuzatuv, hamda ilmiy tadqiqot ishlari ofib borilmoqda.
S
7
ФОРМИРОВАНИЕ ПРАКТИЧЕСКИХ НАВЫКОВ НА ЭТАПЕ

94
включает в себя четыре последовательных
этапа практической работы
студентов:
1. Первый этап предусматривает ознакомление студентов со структурой,
задачами, особенностями и формами работы КДОУ «Центр развития ребенка
«Я+семья»,
осуществляющего
профессиональное
психологическое
сопровождение детей с особенностями психофизического развития.
2. Второй этап в системе профессионально ориентированных занятий на
клинической базе кафедры КДОУ «Центр развития ребенка «Я+семья»
предусматривает ознакомление и практическую отработку определенных
методов и приемов психологического сопровождения.
3. Третий этап предусматривает проведение научных исследований в
соответствии с научными потребностями центра и профессиональными
интересами студентов. По результатам этого
направления работы студенты
участвуют в организации и проведении консультативно диагностической работы
с родителями, семинаров, научно-практических конференций, заседаний
научных кружков, лекций и профессиональных консультаций для специалистов
центра.
4. На четвертом этапе в системе профессионально ориентированных
занятий на клинической базе кафедры КДОУ «Центр развития ребенка
«Я+семья» предполагается участие студентов в консультативно-
реабилитационной, методической и организационной работе центра.
Такая программа подготовки будущего специалиста ориентирована на
конкурентное сосуществование будущего специалиста в профессиональном
окружении и обеспечивает возможность быть интегрированным и в европейское
психологическое сообщество.
TELEGRAM 
МЕССЕНДЖЕРИНИ ОНЛАЙН ЎҚИТИШ ЖАРАЁНИДАГИ

92
Фойдаланувчи ўзига керак бўлган, олдин берилган файл ёки маълумотни тезда
топа олиши имконияти мавжуд. 4. Хавфсизлик яхши йўлга қўйилганлиги. Хар
бир фойдаланувчи ўз Telegram мессенджерига калит қўйиши мумкин, бу унинг
шахсий маълумотларини бошқалардан сақлашга имкон беради. 5. Файл ва
видеороликлар билан алмашиш мумкинлиги. Яъни айнан мана шу жихати бу
мессенджерни электрон ўқитишда қулайлик яратади. Юборилаётган электрон
материал хажм жихатдан чегараланиш йўқ. Яна бир яхши кулайлиги берилган
материалларни шахсий компьтер орқали онлайн браузерга кириб юклаб олиш
мумкин, хамда материалларни бошқа мессенджерлар (Whatsapp, Viber ва Skype)
орқали улашиш мумкин. 6. Гурухда овозли ёки видео ёзув юбориш имконияти
мавжуддир. 7. Охирги йилда онлайн мулоқот ўтказиш учун онлайн коференц
мулоқот ўтказиш функцияси қўшилди.
Хулоса. Шундай қилиб, клиник фанларда электрон ўқитишда Telegram
мессенджерини қўллаш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблайман.
Унинг афзаллик
томонлари, бу гурухдаги талабалар билан доимо онлайн алоқа орқали мавзуни
ўзлаштириш учун хар қандай манбаларни бемалол етказиш мумкинлиги, хамда
талаба ўзига қулай вақтда ўз устида ишлаши ва фанни ўзлаштириши мумкин.
Vаqt muхоkаmаsi - Texnik foydalanish qoidalari va harakat xavfsizligi asoslari

|
Texnik foydalanish qoidalari va harakat xavfsizligi asoslari
|
bet | 65/90 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 5,64 Mb. | | #148663 |
Bog'liq Китоб 1-қисмVаqt muхоkаmаsi
Vаqt muхоkаmаsi bеkаtning mаnfааtli jаrаyonlаri jiхаtidаn vа yo’lоvchi хаmdа оpеrаtоrning mаnfааtlаridаn kеlib chiqib quyidаgichа bеlgilаnаdi:
bеkаtning jоylаshish tаrtibi bеkаt mаjmuаsi ichidа vа tаshqаrisidа yo’lоvchilаrning erkin оqimini tа’minlаsh lоzim;
yo’lоvchilаr to’хtаydigаn, pоеzdlаrini аlmаshtirаdigаn yoki o’z ishlаrini bitirаdigаn punktlаr аniqlаnishi vа bоshqа yo’lоvchilаr хаlаl bеrmаsligi tа’minlаnishi lоzim;
хizmаtdаgi nоsоzliklаr, eskаlаtоrning buzilishi yoki bоshqа nооdаtiy vоqеаlаrdа yo’lоvchilаr tоki yuqоridаgi nоsоzliklаr bаrtаrаf etilmаgunchа хаvfsiz хоlаtdа bo’lishlаri lоzim;
kеlаjаkdаgi yo’l Hаrаkаtining оshishi tа’minlаnishi lоzim;
fаvqulоtdа vаziyatlаr nаzоrаt qilinishi lоzim;
bеkаtdаgi bеlgilаr еtаrli dаrаjаdа bo’lishi lоzim;
infrаtuzilmа аniq dаstlаbki vаqtdа bo’lishi lоzim.
O’zining trаnspоrt bоzоridаgi хоlаti vа elеmеntlаri аsоsidа Hаr bir tеmir yo’l tizimi tоmоnidаn iqtisоdiy jiхаtdаn tаyyorlаngаn yo’lоvchilаrgа qulаyliklаr yarаtishni tа’minlаshgа yulаntirilgаn qаrоr ishlаb chiqish.
Hаr qаndаy bеkаt lоyiхаlаshtirilishidа bоshlаng’ich nuqtаgа egа bo’lish tаlаb etilаdi. Bu esа o’z nаvbаtidа хоdimlаrdаn Hаr bir plаtfоrmа vа vаqt хаqidа qo’shimchа bilimlаrni tаlаb etаdi. Bеrilgаn ishlаr tахminlаrini, nаzоrаt mеzоnlаrini jоriy etishdаn аvvаl bеlgilаngаn хudud ichidа qаnchа оdаm to’plаnаyotgаnligini ko’rsаtish imkоnini bеrаdi.
Оpеrаtоr o’zigа bоg’liq qiymаtlаrni minimаl o’lchоv vа bеkаtning Hаr bir elеmеntining imkоniyatlаrini ko’rsаtish uchun muхim qiymаtlаrni ko’rsаtish lоzim. Bulаrgа quyidаgilаr kirаdi:
vаqt muаmmоsidаn оgох bo’lishi lоzim;
хоdimlаrning rеаksiyasi vа vаqt qаrоri;
Hаrаkаtlаrni аmаlgа оshirish vаqti;
yo’lоvchilаrni jоylаshtirish dаrаjаsi;
хаvfsizlikning mаksimаl еchimi.
Tеmir yo’llаr хizmаtining mаsоfа vа o’lchоv shаkllаri bеkаt infrаtuzilmаsi o’lchоvidа muхim оmildir. Mаsаlаn: hоdimlаrning rеаksiyasi vаqti 5 dаqiqа vа dоimiy хizmаt vаqti 5 dаqiqаlik intеrvаldа plаtfоrmаning imkоniyati tuzish vаqtdа kutilаyotgаn o’rtаchа qiymаtdаn kаmidа ikki mаrtа kаttа bo’lishi lоzim26.
|
| |
Yevropa mamlakatlarida texnika va operatsiya o'rtasidagi interfeysning qo’llanilishi

|
Yevropa mamlakatlarida texnika va operatsiya o'rtasidagi interfeysning qo’llanilishi
|
bet | 63/90 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 5,64 Mb. | | #148663 |
Bog'liq Китоб 1-қисмYevropa mamlakatlarida texnika va operatsiya o'rtasidagi interfeysning qo’llanilishi
Har bir temir yo'l muassasasidagi eng mas'uliyatli interfeys – bu poyezdlar va texnik ko'rik o'rtasidagi muomaladir.Shuni unutmaslik kerakki, har qanday temir yo'lning asosiy maqsadi “poyezdlar manevri” yoki amaliy muhandislik emas, balki xavfsiz va o'z vaqtida yuk va yo'lovchilarni manzillariga yyetkazishdan iboratdir.
Shuning uchun temir yo'l operatorlari va texnik xodimlar bir jamoada ishlashlari maqsadga muvofiqdir. Temir yo'lda ishni tashkillashtirishda boshqarma bilan barcha muassasalar, shu jumladan, mintaqaviy temir yo'l uzellari va stansiyalarda interfeys o'rnatilishi hamda yaqin muloqot va teskari aloqalarni o'rnatish maqsadga muvofiqdir.
Shunday interfeyslarning operator va texnik xizmatchilar o’rtasida o'rnatilishi ham nazarda tutiladi. Ilgari temir yo'lda ishchilar o'rtasidagi hayotiy norasmiy muloqot vaqtida paydo bo'ladigan tushunmovchiliklar ishchilar jamoasidagi bir-birini hurmat qilish orqali bartaraf etilardi.
Strelkachilar, yo'l quruvchi ishchi xodimlarining maxsus uychalari stansiya binosi yaqinida qurilganligi sababli stansiya xodimlari o'z lavozimidan qat'i nazar doimo ko'rishib turishga ilojlari bor edi. Tez-tez uchrashuvlarda paydo bo'lgan muammolarni bartaraf etishga imkon bor edi. Bunday jamoalarda operator va texnik xodimlar o'rtasidagi interfeys chetdagi kishilar uchun yopiq bo’lgan. Lekin hayotiy muloqotning avzalligiga qaramasdan, ko'pincha temir yo'lda paydo bo'ladigan muammolarni qolaversa, bir stansiya doirasida muloqot olib borilar edi.
Temir yo'llar insonni intensiv bir jismoniy mehnatdan halos etdi, markazlashtirildi, shu bilan yaqin muloqot interfeysi buzildi. Natijada muloqotning yaxshi vositalarga zarurati paydo bo'ldi.
Operator va foydalanuvchi o'rtasidagi interfeys
Yo'lovchi mijozlar bilan bog’lanish vositalarining mavjudligi ularni favqulodda ogohlantirish, bepul va pullik xizmatlar sifatini yanada oshirishda juda muhim hisoblanadi.
|
| |
Yevropa temir yo'llarida qo’llaniladigan tizimlar

|
Yevropa temir yo'llarida qo’llaniladigan tizimlar
|
bet | 64/90 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 5,64 Mb. | | #148663 |
Bog'liq Китоб 1-қисмYevropa temir yo'llarida qo’llaniladigan tizimlar
Zamonaviy temir yo'llarda boshqarish tizimini piramida shaklida tasvirlash mumkin.
Signalizatsiya tizimlari poyezddan to’g’ri nazorat xonasidagi pult bilan bog’langan. Temir yo'llarning boshqaruvi va yo'lovchilarni ogohlantiruvchi boshqa har bir tizimni temir yo'l boshqaruvi piramidasining bir qismi deb hisoblash mumkin. Har bir tizim barcha temir yo'l boshqaruvining ajralmas qismidir. Bu qism operator va uskunalarning, moddiy va insoniy aspektlaridan iborat. Har qaysi operatsion tizimni ishlatishda inson ishtiroki albatta zarur.
Tizim diagnostikasi, uning xatosini topish va boshqalarni faqat inson tafakkuri bilan bajara oladi. Temir yo'l boshqaruvi hamda ishlaydigan eng yaxshi servisni ko'rsatadigan xizmatlari barcha turli tizimlar interaktiv va avtomatik loyihalarga ega. Bu holatlarning ko'pchiligi hozircha aniqlanmagan. Ushbu bobning keyingi sahifalarida temir yo'l boshqaruviga ta'siri bo'lgan kundalik operatsiyalar to’g’risida so'z yuritiladi25.
Stаnsiyalаrning eng muхim tushunchаsi tеzlik vа yo’lоvchilаr оqimi оrаsidаgi munоsаbаtlаrning аsоsiy imkоniyatlаrini rеjаlаshtirish хisоblаnаdi. Bu sоhаdа J. J. Fruin tоmоnidаn tаdqiqоd аmаlgа оshirilgаn vа “Yo’lоvchilаr yo’lаgini rеjаlаshtirish vа dizаyni” (1971) kitоbidа bаtаfsil mа’lumоtlаr оlish uchun tаvsiyalаr chоp etilgаn.
J. J. Fruin o’zining yo’lоvchilаr yurish tеzligi vа оqim stаvkаlаrigа bоg’liq kuzаtuvlаrini еzligi kаmаytirilgаn hаrаkаtlаnish jоylаridа аmаlgа оshirgаn. Ushbu yurish tеzligigа erkin shаrоitdа erishilgаn bo’lsа, yig’ilish оqim sоdir bo’lаdigаn jоylаrni qаriyib 50 fоyizgа kаmаytirish tа’kidlаngаn.
J. J. Fruin yo’lоvchilаr yo’lаgi, zinа vа nаvbаtdа turishlаrning Hаr bir elеmеnti uchun “хizmаtlаr dаrаjаsi” (Los), Los A past zichligi vаkili vа Los F o’tа yuqоri zichlik vаkili kаbi kеng ko’lаmli zichlikning izchil chizig’ini kаtеgоriyalаrini dаvоm ettirdi. Оdаtdа Los S yoki Los D tеmir yo’l stаnsiyalаri uchun tеgishli tаrzdа хisоblаnаdi.
J. J. Fruindаn ilgаri vа kеyin o’tkаzilgаn bоshqа kuzаtuvlаr, uning хulоsаlаri bilаn mоs kеlаdi. Uning tеrminоlоgiyasi vа mа’lumоtlаri ko’plаb tеmir yo’l bеkаtlаri qurilishidа qаbul qilingаn.
Shuni tа’kidlаb o’tish lоzimki, bеkаtlаrning turli хil qismlаrdаgi yo’lоvchiаr Hаrаkаti mа’lumоtlаridа bеrilgаn хududlаr vа o’lchаmlаr bilаn o’хshаsh.
|
| |
texnik bazasi - Samarqand davlat arxitektura-qurilish

|
Samarqand davlat arxitektura-qurilishBog'liq oktexnik bazasi
bo’lib xizmat qiladi. Ham tashkiliy-texnologik tizimlar,
ham ilmiy tadqiqotlarning tizimlari o’z konturiga ishlarning loyihalashtirishni avtomatlash-
tirilgan tizimlari (LAT)ni olishi mumkin;
- O’qituvchi AATlari ta’lim tizimida mutaxassislarni tayyorlashda, turli soha
xodimlarini qayta tayyorlashda va malakalarini oshirishda keng tarqalgan.
Tasnifning informatika va axborot texnologiyalari fani alomatlari bo’yicha uch guruh:
sohaviy
,
hududiy
va
sohalararo
AATlar ajratiladi. Ular bir vaqtning o’zida tashkiliy
boshqaruvning, ammo keyinchalik iyerarxiyaning yuqoriroq darajasi tizimlari bo’ladi:
- Sohaviy AATlar sanoat va agrosanoat majmualari tarmoqlarida, qurilishda,
transportda faoliyat yuritadi. Bu tizimlar tegishli muassasalarning boshqaruv apparatlariga
xizmat qo’rsatish masalasini hal qiladi;
- Hududiy AATlar ma’muriy-hududiy tumanlarni boshqarish uchun mo’ljallangan.
Hududiy tumanlarning faoliyati mintaqada boshqaruv vazifalarini sifatli bajarish, hisobotni
shakllantirish, mahalliy davlat va xo’jalik idoralariga tezkor ma’lumotlarni berishga yo’nal-
tirilgan;
- Sohalararo AATlar milliy iqgisodiyotni boshqarishning xizmat idoralarining
ixtisoslashtirilgan tizimlaridir. O’z tarkibida qudratli hisoblash texnikalari majmualariga ega
bo’lgani bois, sohalararo ko’p bosqichli AATlar iqtisodiy va xo’jalik bashoratlari, davlat
byudjetini ishlab chiqishni ta’minlaydi, xo’jalikning barcha bo’g’inlari faoliyati natijalarining
nazorati va tartibga solinishi, hamda resurslar mavjudligi va taqsimlanishining nazoratini amalga
oshiradi.
Iqtisodiyot va boshqaruv faoliyati sohasida axborotlashtirishning zamonaviy rivojlanishi
tashkiliy, texnik va texnologik jarayonlarni hal qilishga yagona yondoshishni talab qiladi. AAT
va axborotlashtirish jarayonlarining faoliyat yuritishi va tashkil qilinishining natijalarini
belgilovchi
|
| |
O’zgаruvchаn tоk ulаnish mеtоdi

|
O’zgаruvchаn tоk ulаnish mеtоdi
|
bet | 55/90 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 5,64 Mb. | | #148663 |
Bog'liq Китоб 1-қисмO’zgаruvchаn tоk ulаnish mеtоdi
Elеktr quvvati 40 va 60 km oralig’idagi intervallarda AC temir yo’llariga ta’minlangan. Joylashishning bu qatori odatda normal va avqulodda ta’minot holatlarida tizimning butun uzunligi bo’ylab ketma-ket kuchlanish darajasini ta’minlaydi. Tamoyilda u 33 kV va 400 kV orasidagi har qanday kuchlanishda temir yo’l ta’minot nuqtalari bilan bog’lanish ehtimoli bo’lishiga qaramay, ta’minot tizimi uzilishlarini cheklash zarurati odatda 32kV yoki undan yuqori kuchlanish darajasidagi bog’lanishda talab etilai. Mos aloqa nuqtalari va narx muhokamasining imkoniyatlari 132 kV bog’lanishda ta’minlanadi. Tortishish ta’minoti transformatorlari yagona fazada va asosiy tomonida uch fazali tizimlar ta’minot huquqining ikki fazasi orasia bog’langan. Faza juftlikklari kuchlanish muvozanatsizligini minimallashtirish uchun tanlangan. Uch faza juftliklari yo’nalish bo’ylab aylanishda bo’lishi kjerak. Bu transformator ishlamayotganda ta’minlaydi, har bir tomondagi birliklar elеktr aloqada bo’lganda fazaning bir xil juftliklari bilan bog’lanmaydi.
Quvvаtlаntiruvchi mоslаmаlаr
Normal holatlarda har bir ta’minlovchi stansiya quyida 9.1 rasmda ko’rsatilgan har bir yo’nalishda yo’lning o’rta nuqtasini kabinalarga bo’lishni ta’minlaydi. Avtobusning qismini electron to’xtatuvchi qismi elеktr qismlarga ajratish hamda parallel funksiyalarni bajaruvchi o’rta nuqta kabinalaria ta’minlangan.
1- rasm. Tipik 25 kV li ta’minot holati diagrammasi.
Barcha Britaniya temir yo’llarining 25 kV qurilmalari elеktr nazorat operatorlarining elеktr nazorati ostidadir. U nazorat va ko’rsatish tizimi nazoratini olib tashlash vositasida harakatlar diagrammasida ko’rsatilgan tarmoq holatiagi davomiylik boshqariladigan elеktr nazorat xonalaridan barcha ta’minot stansiyalariagi kiruvchi ta’minot elеktr to’xtatgichini o’z ichiga olgan barcha elktron to’xtatkichlarni harakatlantirish uchundir.
Ekspluаtаsiya jаrаyonidаgi sаrf хаrаjаtlаr
Kuch 25 kV normal kuchlanishda zanjir sistemasini boshqarish orqali pоеzdlarni joylashtirishni ta’minlaydi. Bu zanjir sistemasini sim kabelidan tushuvchi sim vositasida osilgan qattiq tortilgan misdan tayyorlangan gorizontal aloqa simidan iborat. Zanjir tizimi minorada yoki maksimum 73 metr uzoqlikdagi rels yo’llari bo’ylab joylashgan portal romlarda o’z-o’zini ta’minlaydi. Pantograf uglerodning еmirilishini tenglashtirish uchun mis aloqa simlari zig-zaglar rejada rels yo’li markazi bo’ylab 230 mm to’g’ri rels yo’lida bo’lgan har bir ta’minot nuqtasida muvozanatga keltiriladi. Temir yo’l qavati yuqorisidagi aloqa simlarining balandligi 4,14 m va 5,94 m li chegara orasida ko’priklar ostida minimum aniqlikni ta’minlash uchun hamda qavat kesishmasidagi nizomda belgilangan talablarni qoniqtirishi uchun farqlanadi22.
Zamonaviy 25 kV li qoplama jihoz.
|
| |
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 67

4.9.
LENTALI KONVEYERLARNING TUZILISHI VA TEXNOLOGIK
XARAKTERISTIKALARI. KARYERLARDA KONVEYER T R A N S P O R T IN G
Barcha
konveyerlardan
(lentali,
lenta-kanatli,
lentali-zanjirli
va
plantinkali) karyerlarda asosan lentali konveyerlar qo’llaniladi (4.8-rasm.). Ular
ishlatilishda va yasalishda oddiy va yuqori unumdorlikka ega. Lentali konveyer
lenta, metall konstruktsiyalarda mustahkamlangan rolikli ustunlar, yurgizish
stantsiyasi, lentani tortish uskunasi va yuklash uskunasidan iborat. Konveyer
lentasi bir vaqtda yuk tashish va tortish uskunasi hisoblanadi. Karyerlarda
asosan to ’qimali ko ’p qatlamli lentalar qo’llaniladi. To'qimalar asosan belting,
ju d a qattiq belting va lavsandan yasaladi. Hozirgi kunda kapronli va anidli
qatlamli lentali konveyerlar keng qo’llanilmoqda. Yuqori quvvatli turg’un
konveyerlar uchun rezinatrosli lentalar qo’llaniladi, ularda qatlam o ’mida 2.5-10
mm diametrli troslar q o ’llaniladi.
4.8 - rasm . L en tali k o n v ey er sxem asi:
Yevropa temir yo’llarida harakatdagi tarkiblar tushunchasi

|
Yevropa temir yo’llarida harakatdagi tarkiblar tushunchasi
|
bet | 57/90 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 5,64 Mb. | | #148663 |
Bog'liq Китоб 1-қисмYevropa temir yo’llarida harakatdagi tarkiblar tushunchasi
Harakatdagi tarkib insonlar va yuk materiallarini tashishga katta yo'llarda boshqarilgan vagonlar va yuklardan rivojlangan dastlabki kunlarda temir yo'llarda qo’llangan. XVI asrning boshlarida yog’och g’ildiraklar, yеngil aravalar konlarda va bo'ylama yog’och relslarda yuruvchi karyerlarda foydalanilgan. Aravasoz, metall ishchilari, temirchi ustalarning hunarlari va mahoratlarining ilg’or rivojlanishi bilan g’ildiraklar oddiy dag’al narsadan turli xil bosqichlar orqali yog’och aylana va gardishli qurilishni to’liq metall g’ildiraklarga aylantirish orqali mukammal detalga aylantirish yaxshilandi. Shuningdek, tayanch qurilishi va yuzaga kelishi, ayniqsa, yo'lovchi tashuvchi transportlar XVII va XVIII asrlarda Dili Janslarning qurulishida erishilgan tajribaga tayanadi. XVIII asrning oxirida ot yordamida metall relslarda boshqariluvchi tramvaylar bir qancha Yеvropa mamlakatlarida paydo bo'lishni boshlagan. Bu, ot yordamida harakatlanuvchi tramvaylar 1800-yilning boshlarida bug’li mashinalar rivojlanib, temir yo'lning taraqqiy etishi uchun yo'lga tosh yotqizildi. Oldingi asrlar yo'l transportlariga qanchalik o'xshashini dastlabki yo'lovchi karetalarining tasvirlanishida ko'rish mumkin. Temir yo'l tajribasida harakatlanuvchi tarkib dizayni rivojlanishiga erishildi. Yuzaga kelishi, skelet tuzilmasi, g’ildiraklar va o'qlar notekis yo'llardagi sekin tezlik bilan tekis temir yo'llardagi tez tezlikni taqqoslaganda yuklar va kuchlanishni farqlash uchun alohida mavzu hisoblanadi. Temir yo'l harakatdagi tarkibi umuman og’ir relslarda og’ir g’ildiraklarda boshqarilgan. G’ildiraklar faqatgina relslar orqali ta'minlanmaydi, balki ular orqali yo'naltiriladi. Bundan tashqari, rezina shinali g’ildiraklar kam sonli metrolar uchun berilgan.
Bu holda rels funksiyasini ta'minlash yo'naltirish funksiyasidan ajratilgan. Barcha hollarda harakatdagi tarkib vertikal, gorizontal va bo'ylama kuchlarni relsga tushib olishi va uning ta'minlanishi uchun uzatgan. Ko'plab temir yo'llar ikki relsli va flans g’ildiraklardan foydalangan. Kuchlar rels tuzilmasiga g’ildirak shinasidan rels tepasiga bevosita uzatilgan yoki flans orqali yoki bo'ylama ishqalanish orqali o’tilgan. Markazdan qochma kuchlar ko'rsatilgan masofalardagi shamol kuchlari bilan birga sabab bo'lgan potensial ag’dariluvchi kuchlarga vertikal to'la og’irlik va egri chiziqdagi egilish orqali qarshilik ko'rsatilgan.
|
| |
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 68

Barabanning lenta bilan yaxshiroq ishqalanishi uchun baraban ustiga maxsus
elastik material bilan qoplanadi.
Tortish stantsiyasi lentaga boshlang’ich tortilishni berishga xizmat qiladi, bu
uzatish barabani orqali tortish kuchini berishga kerak bo’ladi va ishlatish vaqtida
lentaning cho’zilishini oldini olishga xizmat qiladi. Tortish uskunasining asosiy
elementi baraban hisoblanadi.
Yuklash uskunalari konveyerga yuk kelish tushadigan joylarda o ’matiladi.
Ular tog’ jinsini lentaga to ’kilmasdan uzatilishini ta’minlashi kerak, shuningdek
lenta tezligi bilan bir xil bo’lgan tezlik berishga xizmat qiladi. Yuklash
uskunasining asosiy elementlari bu voronka, lotok va yuklagich hisoblanadi.
4 .9 -rasm .. Ik k i b a ra b a n li b o ’shatish uskunasi sxem asi
Harakatlanadigan bo’shatish uskunalari konveyemi kerakli joyda bo’shatish
uchun m o’ljallangan (4.9-rasm.). Ular qoidaga ko’ra ikkita barabanga ega
b o ’ladi va konveyer o ’matilgan shpallarda o ’matilgan relslarda harakatlanadi.
B a’zida bo ’shatish uskunalari zanjirli harakatda bo’ladi. Konveyer uskunalariga
shuningdek transport-ag’darma ko’priklar, konsol ag’darma hosil qilgichlar va
konveyer qayta yuklagichlar kiradi (4.10-rasm.).
4 .1 0 -ra sm . T ra n s p o rt- a g ’d a rm a k o 'p r ik (a), konsol ag ’d a rm a hosil qilgich (b) va
k o n v ey erli q a y ta y u k lag ich (v) sxem asi.
'
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 66

davridan oshmaydi, bu bilan ekskavatoming yaxshi unumdorligi ta’minlanadi.
Oxiri berk kelish yo’llari tor joylarda va qaytib olish mumkin bo ’lmagan
hollarda q o ’llaniladi. Bu sxema asosan transheyalar o ’tishda oxiri berk
zaboylarda qo’llaniladi. Ishchi maydonining (transheya asosi) avtosamosval
qaytishidan kichik bo ’lgan hollarda maxsus joylar qilinadi, bu joylarda
avtosamosvallaming qaytib olishi amalga oshadi (4.7-rasm.). Oxiri berk qaytib
olishli zaboylarda olib borilgan ishlarda avtosamosvallaming unumdorligi 10-
15% g a kamayadi (boshqa sxemalarga qaraganda).
4.7- ra sm .. A v to sa m o sv a lla m in g ek sk av ato rlarg a kelish sxem asi:
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 73

foydalanilishi uchun ishlar amalga oshiriladi. Yo’llaming qordan tozalash
buldozer, avtogreyder va qor tozalagichlar bilan amalga oshiriladi. Qomi
tozalash bilan birga y o ’lni muzlashdan saqlash va muzlagan yollarga ishqalanish
kuchini berish maqsadida muzlami eritish bo’yicha ishlar amalga oshiriladi.
M uz yer yuzasiga tuz sepish yordamida yo’qotilishi mumkin (NaCl, CaC12 va
MgCl). Tuz ta’siridan muz eriydi. Lekin muzni yo’qotishning bu usuli katta
kamchilikka ega: xlor tuzlari beton qoplamani va avtosamosvalning metall
qismlarini emiradi. M uz paytida ko’pincha yo’lga abraziv materillar (qum,
shag’al, toshli sepilmalar) sepiladi, ular g ’ildiraklami yo’l
bilan ushlanishini
oshiradi. Tajriba k o ’rsatadiki, sepiladigan abraziv materiallaming kattaligi 1-
6mm ni tashkil qilishi kerak. Bu usulning kamchiligi shundaki, sepilgan qum
avtosamosvallaming 200-300 qatnovidan keyin yer yuzasidan uchib ketadi.
Abraziv materiallaming yaxshi yopishishi uchun ulami avval qizdiriladi yoki tuz
bilan aralashtiriladi. K o’pchilik karyerlarda butun sutka davomida harakat
davom etadigan hollarda aralashma sifatida tezroq ta’sir qiladigan xlorli kalstiy
aralashtiriladi. Abraziv materiallami sepish
uchun maxsus qum sepish
uskunalaridan foydalaniladi.
K o ’plab karyerlarda vaqtinchalik bo’lgan yo’llar shag’alli qoplamaga ega,
shu sababli y o ’llaming changlanishi qish va yoz vaqtida katta ahamiyatga ega.
Karyerlarda chang bilan kurashish maqsadida ulami suv sepish mashinalari
yordamida suv sepish amalga oshiriladi. Bu usulning kamchiligi yo’lning holati
yomonlashishi (yo’l qatlamining yuvilib ketishi, chuqurlar hosil bo’lishi) va
yozning issiq kunlarida unumsizligi. Chang bilan kurashishning eng samarali
y o ’llaridan biri bu ularga turli reagentlar bilan ta’sir qilish (hususan,
lingosulfanat kalstiy aralashmasi bilan), ular yo’lning
uzoq vaqtga namlanishini
ta ’minlaydi.
Avtosamosvallarga xizmat ko’rsatish ishlariga yoqilg’i bilan to’ldirish, tog’
jinslarini yopishib qolish va muzlab qolishini oldini olish, avtosamosvallami
yuvish va mayda ta ’mirlash ishlari kiradi. Avtosamosvallarga o ’z vaqtida va
joriy ta ’mir k o ’rsatish maqsadida harakatlanadigan yoqilg’i, moy to’ldirish va
177
ustahonalar ishlaydi. T og’ jinslarini muzlab qolishini oldini olish maqsadida
avtosamosvallar kuzovi ishlab b o ’lingan gazlar yordam ida kuzovni qizdirish
uskunalari
bilan
uskunalanadi.
Bunaqa
uskunalarga
ega
b o ’lmagan
avtosam osvallarning kuzov ini tozalash kichik m exanizatsiyalash bilan amalga _
oshiriladi (uncha katta bo ’lmagan teskari kurak bilan ta ’m inlangan
dizel
ekskavatorlar).
B a ’zida
ramaga
mustahkamlanadigan
tozalagichlardan
foydalaniladi. Tozalash buldozeming oldinga va orqaga harakatida amalga
oshadi. Kuzovga to g ’ jinslarining yopishib qolishi va m uzlab qolishini oldini
olish m aqsadida kuzovga turli profilaktika vositalari bilan ishlov beriladi
(dumpkarlarga ishlov berish bilan bir hilda).
Jadval 1: O’rta maxsus o’quv yurtlarining kompyuter texnikasi bilan ta’minlanganligi

Oliy o’quv yurtlarining AKTdan foydalanish imkoniyati
Jadval 2: Oliy o’quv yurtlarining kompyuter texnikasi bilan ta’minlanganligi
01.01.2006 01.01.2007 01.01.2011
1 kompyuterga oliy o’quv yurtlardagi talabalar soni
(Pentium 3 va undan yuqori toifadagi)
14.9
14.4
12.8
1 kompyuter sinf xonasiga oliy o’quv yurtlardagi talabalar
soni
489.0
478.8
424.9
1 kompyuter sinf xonaga oliy o’quv yurtlar soni
0.1
0.1
0.1
oliy o’quv yurtlardagi kompyuter sinf xonalarining o’rtacha
ishlash vaqti (soat/hafta)
48.0
48.0
48.0
O’quv yurtlarining AKT o’qituvchilari bilan ta’minlanganligi
Respublikaning AKT bilan bog’liq fanlar o’qitilishi dasturida ko’zda tutilgan barcha o’quv
yurtlari tegishli o’qituvchilar bilan ta’minlangan. Har bir vazirliklar qoshida AKT mutaxassisligi
bo’yicha ishlaydigan o’qituvchilarni tayyorlash va ko’nikmalarini oshirishga oid jadvallari
tasdiqlangan.
Jadval 3: O’quv yurtlarining AKT o’qituvchilari bilan ta’minlanganligi
01.01.2006 01.01.2007 01.01.2011
AKT o’qituvchilarining umumiy o’qituvchilar
sonidagi ulushi (%)
5,7%
5,7%
6%
1 talabaga OO’Yudagi o’qituvchilar soni
0,5%
0,4%
0,5%
1 o’quvchiga maktablardagi AKT o’qituvchilari soni 0,1%
0,2%
0,2%
AKT bo’yicha qayta tayyorlangan OO’Yudagi
o’qituvchilarining ulushi (%)
27,0%
31,4%
45,5%
AKT bo’yicha qayta tayyorlangan maktablardagi
o’qituvchilar ulushi (%)
15,9%
17,3%
68,0%
-rasm
. 
Vitamin Dning tuzilishi
     
144
Vitamin K

145
mikrosoma va lizosomalarning lipidlari bilan oz miqdorda birikkanligi,
uni membranalarning minor komponentlari qatoriga kiritishga asos
bo‘ldi. Vitamin K ning immunogenezga ta’siri deyarli o‘rganilmagan.
Ammo qon zardobidagi komplement miqdori bilan vitamin K
me’yorining to‘g‘ri bog‘lanishi aniqlangan. Hayvonlar ozuqasidagi
vitamin K ning yo‘qligi umumiy komplementar faollikni pasayishiga
olib kelgan. Vitamin K ning sun’iy analogi – vikasol Ukraina olimi
V.I.Palladin tomonidans intezlangan.
Tripsinogen
———————-
→
tripsin

130
biokimyoviy o‘zgarishlarining yemirilib borishi isbotlangan. Pankreatit,
kuyish travmasi, nefroz, allergik va boshqa kasalliklarda kallikrein –
kinin sistemasi funksiyasining buzilishi aniqlangan.
Enzimopatologiyani tekshirish bo‘yicha ishlar kengaymoqda,
xususan patologik holatlarda fermentlar faolligi va sintezini
boshqarishning o‘ziga xos tomonlari o‘rganilmoqda:
Etiologik omil
↓
Ferment sistemalari ishining buzilishi
↓
Metabolik yo‘llarning bloklanishi
↓
Kasallikning rivojlanishi
Tayanch so’z va iboralar - Samarqand davlat arxitektura-qurilish

animasiyalar, video va
boshqalardan foydalanish; axborot turlarini ta’lim oluvchilarning qabul
qilish (idrok etish) darajasi va mantiqiy o’rganishiga mos ravishda ketma-ketlikda tanlab olish
imkoniyatini yaratadi.
Bu kabi muammolarni hal etishda
AKT
sektorining o’ziga
xosligi yuqori malakali
mutaxassislarga bo’lgan katta extiyoji bilan ajralib turadi. Hukumat va xususiy tuzilmalar
tomonidan mazkur masalani hal etishga bo’lgan e’tiborga qaramasdan ushbu muammo
O’zbekistonda alohida dolzarblik kasb etmoqda. Masalan, malakali dasturchilar yetishmas-
ligining obyektiv sabablari tor ixtisoslikka yo’naltirilgan dasturchilarni
tayyorlash tizimining
yetarlicha emasligi yoki yo’qligi hamda malakali kadrlarning xorijga ketishi deb hisoblanmoqda.
Oliy o’quv yurtlari dasturlari

|
Oliy o’quv yurtlari dasturlariBog'liq ok Oliy o’quv yurtlari dasturlari.
Aloqa va axborotlashtirish sohasida kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash qabul qilingan
dasturga muvofiq amalga oshiriladi. Jumladan, oliy ta’lim tizimida O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2005 yil 2 iyundagi PQ-91-sonli «Axborot texnologiyalari sohasida kadrlar
tayyorlash tizimini takomillashtirish to’g’risida»gi qaroriga muvofiq Toshkent axborot
texnologiyalari universiteti TATU «AKT sohasida mutaxassislarni tayyorlash bo’yicha bosh oliy
o’quv yurti» bo’lishi belgilangan edi. Mazkur qarorga ko’ra, 2005-2006 o’quv yilidan boshlab
Nukus, Qarshi, Samarqand, Farg’ona va Urgench shaharlarida TATUning hududiy bo’limlari
faoliyat yurita boshladi. Ushbu chora AKT bo’yicha mutaxassislarni tayyorlash tizimini
takomillashtirish hamda ta’lim jarayoniga axborot-kommunikatsiya va innovasion
texnologiyalarni yanada kengaytirish va joriy etish maqsadida amalga oshirilgan edi.
Dasturiy ta’minot ishlab chiqarish sohasida mutaxassislarni tayyorlashga alohida e’tibor
berilmoqda. Masalan, Toshkent axborot texnologiyalari universitetida bakalavriat va
magistratura yo’nalishlari bo’yicha mutaxassislarni muvaffaqiyat bilan tayyorlayotgan
«Dasturlash texnologiyalari», «Kompyuter tizimlari va tarmoqlari», «Amaliy informatika»,
«Elektron tijorat», «Axborot xavfsizli, «Muhandislik va kompyuter grafikasi» kafedralar
faoliyat yuritmoqda. Toshkentdagi Xalqaro Vestminster universiteti talabalarni «Axborot
texnologiyalari biznesda» mutaxassisligi bo’yicha tayyorlaydi. Kursning maqsadi ilova va
ma’lumotlar bazasini ishlab chiqish hamda AT cohasida loyihalarni boshqarish borasida
bilimlarga ega mutaxassislarni tayyorlashdan iborat. Shuningdek, mutaxassislar O’zbekiston
Milliy universitetining mexanika-matematika fakultetida «Dasturlash va tarmoqli
texnologiyalar» kafedrasida, Toshkent davlat iktisodiyot universitetining «Axborot
texnologiyalari va menejment» fakultetida,
M.V.Lomonosov nomidagi Moskva davlat
universiteti Toshkentdagi filialining «Amaliy matematika va informatika» filialida tayyorlanadi.
Lekin shuni ta’kidlash lozimki, O’zbekistondagi oliy o’quv yurtlari asosan fundamental
bilimlarni beradi, ko’pincha bitiruvchilar ta’lim muassasasini bitirib chiqqach, real sektorda real
ilovalar dasturlar bilan ishlashga tayyor bo’lmaydilar. Ko’plab bitiruvchilar ish boshlashda talab
etiladigan yetarli bilimlar darajasiga ega bo’lmaydilar. Aksariyat kompaniyalar yosh xodimlarni
qo’shimcha o’qitish muammosiga duch keladilar. Ko’plab oliy o’quv yurtlarining dasturlari
ko’pincha dolzarb ahamiyat kasb etmaydi va bozor talablariga mos kelmaydi.
|
| |
Irsiy enzimopatiyalar - Biokimyo pmd

131
Fermentativ tahlil o‘ta nozik jarayon bo‘lib, boshqa diagnostik
testlardan qolishmaydi. Shuning uchun, hozirgi vaqtda qon plazmasidagi
fermentlarning faolligini aniqlashda, kasalliklarga tashxis qo‘yishda
keng foydalanilmoqda. Hozirgi vaqtda fermentativ tahlil
avtomatlashtirilgan va maxsus apparatlarda o‘tkaziladi.
Bunday
apparatlarga «Texnikon», «Lab – sistema» va boshqalar kirib, ular orqali
bir ish kuni davomida ikki yuzga yaqin kasallikni aniqlash mumkin.
Tashxisning fermentativ usullari boshqa tashxis usullaridan farqli
ravishda spetsifik bo‘lib, kasallikning turli bosqichlarida foydalaniladi.
Bu usullar quyidagi afzalliklarga egadirlar: qondagi ferment
spektorlarining yuqori darajadagi a’zoga nisbatan spetsifikligi.
Qonda qator fermentlar faolligining ortishi hayot uchun muhim
bo‘lgan a’zolarning og‘ir
jarohatlanishi, hujayralarning halok bo‘lishi,
membranalar o‘tkazuvchanligining buzilishi haqida xabar berishi
mumkin. Bunday fermentlarga kiradi: LDG,
β
-oksibutiratDG,
izotsitratDG, MDG,
α
-glitseratdegidrogenaza, fosfogeksoizomeraza, 1,6
– fruktozodifosfataza, AST, ALT va boshqalar.
Hozirgi vaqtda ayrim kasalliklarning ishonchli ferment
simptomlarini aniqlashga keng imkoniyatlar yaratilgan. Masalan: o‘tkir
gepatitlar AST va ALTlarnin faolligi oshishi bilan xarakterlanadi.
Mexanik (obturatsion) sariqlik uchun ishqoriy fosfataza,
aminotransferazalar faolligining oshishi xosdir.
Qonda fermentlar
faolligini aniqlash differensial-diagnostik ahamiyatga egadir.
Fermentodiagnostika yordamida infarkt miokard yurak faoliyati
funksional o‘zgarishlaridan farqlanadi. Yurak infarkt miokardi uchun
LDG, AST, izotsitrat–DG, 1,6 – fruktozo–difosfataldolaza va
kreatinkinazalar faolligining oshishi xarakterlidir. Ferment testlarining
izofermentlarini aniqlash orqali tashxis qiymatini oshirish mumkin.
Qon va orqa miya suyuqligida glikoliz, aminokislota almashinuvi
fermentlarini
aniqlash, o‘simtalar bilan jarohatlanishning tashxis
imkoniyatlarini kengaytiradi va biopsiya materialida biokimyoviy
o‘zgarishlarni topish morfologik o‘zgarishlardan avval vujudga kelishini
hisobga olganda bu kasalliklarga barvaqt tashxis qilishga imkoni
tug‘iladi.
Turli kelib chiqish sabablariga ega bo‘lgan leykozlarni tashxis
qilishda purin nukleotidlari almashinuvida
ishtirok etadigan adenaza
fermentining faolligi trombotsitlarda aniqlanadi. Ushbu ferment sog‘lom
odamlar trombotsitida bo‘lmaydi va faqat leykozdagina mavjuddir. Bu
test kasallikni boshlang‘ich davrida aniqlashga imkon beradi va o‘z
132
vaqtida davolashni o‘tkazish mumkin. Davolashning samaradorligini ham
trombotsitlarda adenazaning faolligini aniqlash orqali ko‘rish mumkin.
Davolash yaxshi natija bersa fermentning faolligi sezilarli darajada
pasayadi.
Buyrakning kislota-ishqor muvozanatni saqlashdagi vazifasi

421
sarflanadi. Buning asosiy manbai bo‘lib glutaminni dezaminlash
jarayoni, shuningdek aminokislotalarni, asosan glutamatni, oksidlanishi
bilan boruvchi dezaminlanishi hisoblanadi.
Glutaminni parchalanashi glutaminaza fermenti ishtirokida borib,
bunda glutamat va erkin ammiak hosil bo‘ladi. Glutaminaza odamni
turli a’zo va to‘qimalarida topilgan, lekin uni eng yuqori faolligi buyrak
to‘qimasida aniqlangan. Siydik va qondagi vodorod ionlari
konsentratsiyasini nisbati 800:1 bo‘lib, buyrakni organizmdan vodorod
ionlarini chiqarish qobiliyatini juda yuqori ekanligini ko‘rsatadi.
Organizmda vodorod ionlari to‘planishiga moyillik bo‘lgan holatlarda
bu jarayon kuchayadi.
Quyidagi kimyoviy jarayonlar yordamida amalga oshiriladi:
1. Gidrofosfatni digidrofosfatga aylanishida natriyning reabsorbsiyasi.
2. Kanalchalarda bikarbonatlarni karbonat kislotaga aylanishi.
3. Glutaminaza fermenti ta’siri ostida glutamindan erkin ammiakning
hosil bo‘lishi va uning boshqa kationlar o‘rniga neytrallanish
reaksiyalarida qatnashishi.
Buyrak to‘qimasida me’yorda va patologik holatlarda modda

422
mavjud bo‘lib, AAP
3
buyraklarda uchraydi. Buyrak to‘qimasi
jarohatlanganda qonda va siydikda AAP
3
aniqlanadi. Buyrak
kasalliklarini tashxis qilishda siydikdagi fermentlar faolligini tekshirish
ham muhimdir. Buyrakni o‘tkir yallig‘lanish jarayonlarida koptokcha
membranalarini o‘tkazuvchanligi ortadi. Bu hol oqsil, shuningdek,
fermentlarni siydik bilan chiqarilishiga olib keladi. Umuman buyrak
to‘qimasida modda almashinuvini o‘zgarishi koptokchada qon
aylanishini blokadasi, filtratsiya va reabsorbsiyani buzilishi, siydik
chiqarilishini blokadasi, yukstaglomerulyar apparatni jarohatlanishi,
sekretsiyani buzilishi va boshqalar bilan chaqirilishi mumkin.
Vitamin D – kalsiferol va antiraxitik vitamin

143
gormonal xususiyatga ega bo‘lgan 1,25 dioksiholekalsiferol hosil
bo‘ladi.
Bu reaksiya parat gormonlar
bilan boshqariladi. 1,25 dioksi-
holekalsiferol ichakda Ca tashi-
lishini kuchaytiradi. Uning
ta’sirida ichak shilliq qavati
hujayralarining tegishli oqsillari
kalsiy biriktirgan oqsilga aylanadi.
Bu birikma ichak mikrovorsinka-
larida faoliyat ko‘rsatadi.
Yuqoridagi oqsil va Ca bog‘liq
ATFaza Ca tashilishida qatnashadi,
bu jarayon Na ham bog‘liq. Juda ko‘p a’zolarning hujayralarida, T,
B-limfotsitlarda 1,25-dioksiholekalsiferol retseptorlarining topilishi
vitaminning hujayralar, jumladan fagositlar, limfotsitlarning
differensirovkasi va faoliyatidagi katta ahamiyatini ko‘rsatadi.
Vitamin D bilan davolab bo‘lmaydigan raxit kasalligining sababi
buyraklar 1,25-degidroksiholekalsiferolning adekvat miqdorini
sintezlay olmasligidadir. Bu birikmani 2,5-5 mkg/sutka miqdorda
qabul qilib turish ichaklarda Ca me’yorida so‘rilishini ta’minlaydi.
Vitamin D yetishmaganida faqat suyak to‘qimasi emas, balki butun
organizm zarar ko‘radi, qon bilan a’zolarga Ca yetarli bormasligi
natijasida ikkilamchi o‘zgarishlar yuzaga keladi. Vitamin D
tanqisligida ingichka ichakning shilliq qavatida distrofik o‘zgarishlar
yuz beradi, bu esa ichakning faoliyatini ayniqsa, so‘rish qobiliyatini
pasaytiradi. D-gipovitaminozda lipidlar almashinuvi buziladi (qonda
umumiy holesterin, erkin yog‘ kislotlari va fosfatidiletanolaminlarning
miqdori jigarda lipidlar almashinuvi buzilishi natijasida ortadi). D-
gipovitaminozda organizmdagi oqsil almashinuvida o‘zgarishlar
kuzatiladi. Taloqda va timusda parchalanishini ortishi bilan uning
sintezi pasaygan. Shunday hollarda bolalar va kattalarda suyaklarning
demineralizatsiyasi yuz beradi, uncha kuchli bo‘lmagan ta’sirlar
suyaklar sinishiga olib keladi. Qon zardobida Ca va P miqdori ortishi
hisobiga yumshoq to‘qimalarda Sa yig‘iladi va buyraklarda tosh hosil
bo‘ladi.
Vitamin D
2
prooksidant xususiyatiga ega bo‘lib kislotalarini,
hujayra membranalarining fosfolipidlarini oksidlanishidan saqlaydi.
Vitamin D yetishmasligining organizmdagi modda almashinuviga
salbiy ta’siri immun sistemada ham o‘z aksini topadi.
Yog‘da eruvchan vitaminlar

142
Avitaminoz A (gipovitaminoz A) uchun xarakterli belgi bo‘lib
shapkorlik (gemeralopiya) hisoblanadi. Kasallar qorong‘i xonada
narsalarni bir-biridan ajrata olmaydilar, kunduzi yaxshi ko‘radilar.
Vitamin A rodopsin oqsilining tarkibiga 11-sis-retinal shaklida kiradi.
Ko‘zdagi tayoqchalar qorong‘ilikda ko‘rishni ta’minlaydi, kolbochkalar
esa yorug‘likda rangli ko‘rishni ta’minlaydi. Tayoqchalarda rodopsin
oqsili bo‘lsa, kolbochkalarda – yodopsindir. Ikkalasi ham murakkab
oqsil bo‘lib opsin oqsili va 11-sis-retinaldan tashkil topgan.
Ko‘rish jarayoni 3 bosqichdan iborat:
1. Pigmentda yorug‘likni fotokimyoviy absorbsiyasi va pigmentning
konformatsiyasini o‘zgarishi.
2. Pigment konformatsiyasini o‘zgarishi hisobiga nerv impulslarini
hosil bo‘lishi.
3. Pigmentni avvalgi holatiga regeneratsiyasi.
Rodopsinda yutilgan yorug‘lik kvantlari 11-sis-retinalni
fotoizomerizatsiyasiga olib keladi va 11-trans-retinal hosil bo‘ladi,
rodopsin opsin va trans retinalga dissotsiyatsiyalanadi, oqsil
rangsizlanadi. Retinalni fotoizomerizatsiyasi membranani mahalliy
depolarizatsiyasiga, elektrik impulslarni hosil bo‘lishiga va ularni nerv
tolalari bo‘yicha tarqalishiga olib keladi. Pigmentni regeneratsiyasi
to‘g‘ridan-to‘g‘ri retinalizomeraza ta’sirida yorug‘likda kechishi
mumkin va bu jarayon sekin kechadi. Qorong‘ulikda rodopsin
regeneratsiyasi maksimal bo‘lib va bu jarayon trans-retinoldan sis-retinol
va 11-sis-retinol hosil bo‘lishi bilan boradi. 11-sis-retinol 11-sis-retinalga
aylanadi va opsin oqsili bilan birikib rodopsinni hosil qiladi. Bu jarayon
retinalizomeraza va retinoldegidrogenaza ishtirokida kechadi. Rodopsin
regeneratsiyasini buzilishi shapko‘rlikka olib keladi.
Enzimoterapiya - Biokimyo pmd

133
d) glyukoza – 6 – fosfatdegidrogenaza
glyukozani NAD yordamida
glyukozolaktongacha oksidlaydi.
Glyukozani biomateriallarda glyukozoksidaza yordamida aniqlash
keng tarqalgan ferment usuli hisoblanadi. Glyukozaning miqdori haqida
eritmada kislorod konsentratsiyasining kamayishi yoki hosil bo‘lgan
H
2
O
2
miqdori bo‘yicha tahlil qilinadi.
Etanolning miqdorini aniqlash alkogoloksidaza yoki
alkogoldegidrogenazadan foydalanishga asoslangan. Alkogoloksidaza
etanolning havo kislorodi bilan atsetaldegid va H
2
O
2
gacha oksidlanishini
katalizlaydi.
.
Alkogol DG etanolni aldegid va NADH
2
gacha oksidlaydi.
Keyingi yillarda etanolni aniqlashning
fermentativ elektrod usuli
yaratilgan.
Siydikchilni aniqlash ureaza fermenti yordamida uning NH
4
+
va CO
2
ga parchalanishiga asoslangan.
.
Ureaza eritmalaridan anilizatorlarda
foydalaniladi. Hosil bo‘lgan NH
4
+
ishqor ta’sirida gazsimon ammiakka
aylanadi va u NH
3
ni sezuvchi elektrod yordamida aniqlanadi.
Shuningdek, fermentli membran elektrodlardan ham foydalaniladi,
ularda ureaza eritmasi dializ plenkalari orasiga joylashtiriladi.
Siydikchilni aniqlash uchun ikki fermentli sistemadan ham
foydalaniladi (ureaza-glutamatdegidrogenaza) va miqdoriy aniqlash
spektrofotometrda NADH
2
ni aniqlashga asoslangan.
Siydik kislotani
fermentativ aniqlash uning kislorod bilan allontoin va H
2
O
2
gacha
urikaza ishtirokida oksidlanishiga asoslangan. Teshikli shishaga
immobillangan urikaza oqar mikroreaktorlarda ishlatiladi.
Aminokislotalarni aniqlash L-aminooksidaza fermentlaridan
foydalanishga asoslangan. Ular aminokislotalarni havo kislorodi
yordamida ketokislota, H
2
O
2.
va NH
3
gacha oksidlaydi. Bu jarayon
elektrokimyoviy usulda aniqlanadi. Hozirgi vaqtda laktat, piruvat, 3 –
oksibutiratlarni NADH
2
konsentratsiyasining o‘zgarishiga qarab
spektrofotometrik yoki elektrokimyoviy aniqlash usuli ishlab chiqilgan.
Glitserinni
aniqlash uchun glitserinkinaza, glitserin-3-
fosfatdegidrogenaza usullari qo‘llaniladi. Lipid va fosfolipidlarni
topishda birinchi bosqichda spetsifik lipaza va fosfolipaza
fermentlaridan foydalaniladi. Xolinfosfatidlarni spetsifik tahlil usuli
xolinoksidaza fermentini qo‘llashga asoslangan. Uning yordamida xolin
betain va H
2
O
2
ga parchalanadi. Vodorod peroksidi peroksidaza usuli
bilan topiladi. Xolesterinni fermentativ aniqlash usullari
xolesterinoksidazadan foydalanishga asoslangan, u xolesterinni xolestan
– 4 – ona – 3 va H
2
O
2
gacha oksidlaydi.
Oxirgi mahsulot polyarografik,
spektrofotometrik, fluorimetrik, xemilyuminessent usulida aniqlanadi.
Fermentlar bilan xolesterin aniqlaganda usulning sezuvchanligi va
spetsifikligini oshiradi, shuningdek tekshiruv o‘tkazishni
soddalashtiradi. Spesifik degidrogenaza va diaforaza qon plazmasida
1mkMgacha o‘t kislotalarini fluorimetrik indikatsiya qilishga imkon
beradi.
Ferment usullari NAD, NADF, FMN va ATF miqdorini topishga
imkon beradi. NAD miqdorini
aniqlash uchun LDG fermenti
qo‘llaniladi. Bakterial ferment lyutsiferaza NAD, FMN, ATF miqdorini
aniqlash uchun foydalaniladi. Guaninnukleotidlarni fermentativ tahlili
spetsifik nukleotidkinazalar yordamida o‘tkaziladi, oxirgi mahsulot
NADF yoki ATF miqdori aniqlanadi.