D. I. Mukumova, R. X. Fayzullaev, A. A. Jumanov, S. B. Yarova Boshqaruv psixologiyasi - bet 95

208
Har bir inson muayyan tashkiliy madaniyatni tashuvchisi hisoblanadi,
chunki u oilada, keyin esa bolalar bog'chasida, maktabda, institutda va
hokazolarda tashkiliy xatti-harakatlari bilan shug'ullanadi. Shuning uchun ham, bu
qoidalar mavhum bo'lsa ham, nazariy jihatdan juda to'g'ri va foydali bo'lsa ham,
odamlarni boshqa madaniyatni qabul qilish, avvalgi tajribalariga zid bo'lgan
qoidalarga muvofiq harakat qilish juda kam.
Shunday qilib, muayyan tashkilotning madaniyati
faqat uning rahbarlari,
muassislari shaxsiy tarixini hisobga olgan holda tushunilishi mumkin. Ammo
ularning hikoyalari birinchi tashkilotlarda, odatda, oilalarda boshlangan. Bu erda
ular birinchi marta imon orqali qabul qilingan birinchi afsonalarini dalilsiz amalga
oshirish tajribasini eshitdilar va oldilar. Ular juda xilma-xil, ma'nolarga qarama-
qarshi bo'lishi mumkin, ular boshqacha munosabatda.
Ammo bolalikdan keyin mustaqillikning birinchi davri boshlanadi. Bu erda
dunyodagi o'rni, odamlar o'rtasidagi munosabatlar qanday bo'lishi kerakligi haqida
afsonalar paydo bo'ladi. Va keyin tashkilotda o'z tajribasi boshlanadi va u qanday
bo'lishidan qat'i nazar, ba'zi tashkiliy afsonalar qo'shiladi. Va bu nafaqat
vazirlikda, ilmiy-tadqiqot institutida yoki zavodda o'z
ish tajribasini boshlaganmi
yoki yo'qmi. Aslida, bu tajriba subyektiv ravishda muvaffaqiyatli bo'ladimi.
Har bir tashkilot turli xil muhitni tuzadi, o'zini turli mezonlarga ko'ra
baholaydi, turli mezonlarga asoslanadi. Agar ilm-fan uchun birinchi muhim
mezon-bu fikrlashning yangiligi va ijodkorligi va o'ziga xosligi bo'lsa, unda ishlab
chiqarish uchun ishlab chiqarish va me'yorlar, ya'ni amalga oshirish masalasi
Markaziy bo'ladi. Vazirlik mas'uliyat va mas'uliyat tez-tez umumiy (birinchi
do'kon rejasini bajarmagan) va hujjat aylanishi ancha kam rivojlangan zavodda
sezilarli darajada kam bo'lgan qog'ozlar bilan ishlash tajribasini beradi. Ilm-fan
tajribasi
odatda noyobdir, bu erda, qoida tariqasida, ko'proq huquq va erkinlik,
mumkin bo'lgan oqibatlar bilan mas'uliyatni o'z zimmasiga olish odati paydo
bo'lmasligi mumkin, chunki kashfiyot buyurtma berish uchun amalga
oshirilmaydi.
Bundan tashqari, madaniy texnologik odatlar
ham bunday ustuvorliklarga
ega. Hech qanday ilmiy tadqiqotlar adabiyotni o'rganmasdan, avvalgilarning
tajribasidan, keyin esa gipotezani ilgari surishdan va tajribada sinovdan o'tmasdan
boshlanmaydi. Zavodda operatsion texnologiyalarning batafsil ishlab chiqilishi,
spetsifikatsiya va rejalashtirilishi kerak. Vazirlik yozma ravishda tasdiqlash va
topshiriqlarni, buyruqlarni berish bosqichiga ega bo'ladi.
209
Vazirlikning xodimi uchun maqom belgisi va ishni amalga oshirish uchun
zarur bo'lgan stol yoki ofis,
Tercihen kotib bilan, galstuk taqish bilan yaxshi
kostyum, kontragentlar bilan birgalikda, rasmiy kanallar orqali yoki shaxsiy
aloqalar orqali "yuqoridan" muzokara qilish odati mavjud.
Olim uchun yaxshi kompyuter, taxta, siz xohlagancha kiyinish imkoniyati,
jinsi jinsida yaxshiroq bo'lishi muhim, atrof-muhit axborot va yangi g'oyalar
manbai
sifatida qaraladi, teng sharoitda o'zaro muloqot qilish, norasmiy
munosabatlarni o'rnatish yoki "braxetlarni olib tashlash" muhim ahamiyatga ega
emas.
Zavodchi uchun yaxshi omborga, resurslarga to'la va "ustaxonalar" orqali
yurish imkoniga ega bo'lishingiz kerak, ish qanday
davom etayotganini shaxsan
kuzatib boring, oxirgi chora sifatida, kunning boshida va oxirida selektorga
murojaat qiling, barcha birliklar bilan, kiyim-kechak shakli, odatda, muhim emas,
atrof-muhit dushman deb qabul qilinadi, u etkazib beruvchi va nazoratchi bo'lgan
qismda muzokara qilish va mahsulotni.
Bu 80 yil ichida odatda rivojlangan uch xil madaniyatning yuzaki ta'rifi.
Ma'lum bir dastlabki madaniy tajribaga ega bo'lgan har qanday shaxs, o'z
tashkilotini tuzib, birinchi navbatda, mavjud tajribasidan foydalanadi. Bu
mahsulotni tanlashda, ijtimoiy atomni loyihalashda
va texnologiyani ishlab
chiqishda sodir bo'ladi.
Lekin, albatta, tashkiliy madaniyat nafaqat rahbarlar tarixidan olingan. Ko'p
narsa tashkilotning paydo bo'lish vaqtida rivojlangan muhitga bog'liq. Axir, atrof-
muhit, tijorat tashkilotlari uchun bozor, tashkilotning hayoti va o'limini belgilovchi
talab va mezonlarni belgilaydi.
Agar 90-yillardagi tashkilotlar konsignatsiya uchun tovarlar barqaror
yetkazib beruvchi topish mumkin va 90-yillar oxirida mijozlar bilan ishlash uchun
o'rgandim qilganlar qo'lga kiritdi, va 98 yilda, ichki tovarlar bilan ishlagan kishilar
qo'lga kiritdi.
Shuning uchun, 90 - yillarning boshida boshlaganlar uchun, biznesning hech
kimga ega bo'lmagan mahsulotni topish bilan boshlangani va sizni uchrashuvga
borishga tayyor bo'lgan sotuvchi hali ham muhimdir.
Keyinchalik bozorga kirganlar, eng muhimi, "bizning asosiy sarmoyamiz va
savdo sirimiz bizning mijozlar bazamizdir" degan afsonadir.
1998-da biznesni boshlash uchun mahalliy etkazib beruvchilar bilan ishlash
xavfsizligi afsonasi dolzarbdir. Biroq, tashkiliy madaniyatga ko'proq xususiy tarix,
210
sanoatning rivojlanish tarixi ta'sir ko'rsatadi. Go'shtni ishlab chiqarish va sotish
uchun etarli qoidalar va afsonalar o'sha yillarda elektronika bozorida ishlash uchun
madaniy me'yorlarga mos kelmaydi va shu yillarda
dasturiy mahsulotlar va
Internet xizmatlari bozorida ishlaydigan afsonalarga deyarli ziddir.
Biroq, bu omillarning tashkiliy madaniyatga bo'lgan proektsiyasi yana bir
muhim ko'rsatkichni belgilaydi. Bu ko'rsatkich tashkilotning madaniyatini
o'zgartirish tarixi va tajribasi bilan bog'liq. Ba'zi hollarda, tashkilotlar o'z
madaniyatini atrof-muhit talablariga mos ravishda o'zgartirishga muvaffaq
bo'lishdi va ayni paytda kamida ramziy darajada o'z a'zolari tomonidan o'z
tashkilotining asosiy xususiyati sifatida qabul qilinadigan muhim xususiyatlarni
saqlab qolishdi.