Gaz balonli avtotraktor dvigatellarining ta’minlash tizimini tuzilishi va ishlashi reja - bet 2

|
Gaz balonli avtotraktor dvigatellarining ta’minlash tizimini tuzilishi va ishlashi reja
|
bet | 2/3 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 17,46 Kb. | | #111384 |
Bog'liq Gaz balonli avtotraktor dvigatellarining ta’minlash tizimini tuz-fayllar.orgDizel va gaz yonilg’ilarini salbiy hamda ijobiy xususiyatlari.
Gaz yonilg’ilar suyuq yonilg’ilarga nisbatan qator afzalliklarga ega. Shuning uchun ular istiqbolli va avtomobil dvigatellarida keng ko’lamda qo’llash uchun maqbul yonilg’i hisoblanadi. Ko’pgina hollarda ular mahalliy yonilg’i turlari bo’lib, suyuq yonilg’ilarga nisbatan ancha arzon. Uchqun bilan yondiriladigan dvigatellarda yonuvchi gazlarni qo’llash aralashma hosil qilish jarayonining, shuningdek, ishlatish sharoitlarida aralashmaning silindrlar bo’ylab taqsimlanishini yaxshilaydi va yengillashtiradi, chunki gazlar havo bilan turli nisbatlarda ancha oson aralashadi. Ko’pgina gazlar suyuq yonilg’ilarga nisbatan alanga tarqalishining ancha keng konsentratsion diapazoniga ega, ya’ni ular aralashmada havo miqdori ancha ortiq bo’lganida ham tez va to’liq yonadi. Bularning barchasi yonuvchi aralashma olish uchun qo’llaniladigan moslamani soddalashtirishga hamda unda yonilg’i va havoning atmosferaga zaharli moddalar kam miqdorda chiqariladigan nisbatlaridan foydalanishga imkoniyat yaratadi. Gazsimon yonilg’ilardan foydalanilganida dvigatelning sovuq holda ishga tushirish va qizdirilgan holatda ishlashidagi yonilg’ining bug’lanishi bilan bog’liq bo’lgan qiyinchiliklar bo’lmaydi, atrof muhit harorati yuqori bo’lganida, ta’minlash tizimida bug’ tiqinlari hosil bo’lish hollari o’zo’zidan yo’qoladi. Gazsimon yonilg’ilar benzinlarga nisbatan antidetonatsion xususiyatlarga ega, bu esa dvigatelning siqish darajasini ko’tarishga va yonilg’i tejamkorligini oshirishga imkon beradi. Shu bilan birga, gazsimon yonilg’ilar yana bir qator afzalliklarga ega: keng tarqalgan, arzon, uning katta zaxiralari mavjud; yonganida qora kuya va smolalar ajralib chiqmaydi, kul hosil bo’lmaydi, yonish mahsulotlari tarkibida atrof muhit uchun zararli moddalar yo’q; iste’molchi manbalarga quvurlar orqali oson uzatiladi va markazlashgan holda saqlanadi; gazsimon yonilg’idan foydalanilganida motor moyining eskirish jarayoni sekinlashadi va almashtirish muddati suyuq yonilg’ilardan foydalanilganiga nisbatan 2-4 barobar uzayadi. Buning asosiy sababi, gazsimon yonilg’i ishlatilganida silindr devorida yonilg’i bug’lari kondensatsiyalanmaydi, bu, o’z navbatida, motor moyining chala yoki yonmagan yonilg’i bilan suyulishiningoldini oladi; dvigatelning ta’mirlashgacha ish muddati ham 1,5-2 barobar oshadi, chunki bunda suyuq yonilg’ilar kabi yonmay qolgan yonilg’i silindr-porshen guruhi hamda yonish kamerasi devorlarida qurum va cho’kindilmiqdori nisbatan kam bo’lib, silindrporshen guruhining yeyilishini kamaytiradi; siqilgan yoki suyultirilgan holda ham ishlatiladi; - detonatsiyaga qarshi turg’un. Yuqorida ta’kidlab o’tilgan fikrlardan ko’rinib turibdiki, gazsimon yonilg’ilar kompleks xususiyatlariga ko’ra yonuvchi aralashma silindr tashqarisida hosil qilinadigan va uchqun bilan yondiriladigan dvigatellar uchun ancha mos keladi, shuningdek, dizellarda foydalanilishi ham mumkin. Portlovchanlik xususiyatining yuqoriligi ko’pgina gazsimon yonilg’ilar (tabiiy gazlar, vodorod, metan)ning asosiy kamchiligidir. Yonuvchi gazlarning eng kichik nozichliklardan ham chiqib ketishi ulardan ehtiyot bo’lib foydalanishni talab qiladi. Agar xavfsizlik texnikasi hamda yong’inga qarshi xavfsizlik qoidalariga rioya qilinsa, shuningdek, tavsiya qilingan tadbirlar bajarilsa, gaz qurilmalaridan ishonchli va xavfsiz foydalanish mumkin. Shuningdek, gazsimon yonilg’ilar qo’llanilganida, silindrni to’ldirish koeffitsiyenti kamligi suyuq yonilg’ilarga nisbatan dvigatel quvvatining kamayishiga olib keladi.
1.1-jadval. Barcha gazsimon yonilg’ilar hajmiy takibi.
Past kalloriyali, yonish issiqligi 10000kJ/m3 gacha bo’lgan gazlar (generator, domna, ruda gazlari va boshqalar) - o’rtacha kaloriyali, yonish issiqligi 10000-20000 kJ/m3 gacha bo’lgan gazlar (koks, yoritish gazlari va boshqalar)yuqori kaloriyali, yonish issiqligi 20000 kJ/m3 dan ortiq bo’lgan gazlar bu gazlarga gaz konlaridan olinadigan turli tabiiy gazlar, neft quduqlaridan neft bilan birga olinadigan neft gazlari yoki yo’lakay gazlar, shuningdek, neftni qayta ishlashda olinadigan turli kreking gazlari va boshqa gazlar kiradi.
Gazsimon yonilg’i tabiiy va sun’iy bo’lishi mumkin. Tabiiy gazsimon yonilg’ilarga neft qazib chiqarishda olinadigan yengil gazsimon uglevodorodlar hamda sof gaz konlaridan olinadigan tabiiy gazlar kiradi. Turli konlardan olinadigan tabiiy gazlar tarkibi va issiqlik berishiga ko’ra bir-biridan kam farq qiladi. Sun’iy yonuvchi gazlar qattiq va suyuq yonilg’ilarni qayta ishlash (quruq haydash, yarim kokslash va hokazo) yo’li bilan olinadi. Issiqlik berishiga ko’ra, sun’iy gazlar past yoki yuqori kaloriyali bo’ladi. Ular yonilg’i sifatida ishlatiladi. Portlash xavfini kamaytirish uchun ularga tabiiy gazlar qo’shiladi. Aralashtirish maxsus stansiyalarda bajariladi, iste’molchilarga esa tayyor gaz yetkazib beriladi. Shunga qaramasdan, iste’molchiga keltiriladigan gazning portlash xavfi borligini, ko’pincha zaxarli ekanligini esdan chiqarmaslik va ulardan ehtiyot bo’lib foydalanish zarur. Gazsimon yonilg’ida ishlaydigan avtomobillarda siqilgan va suyultirilgan gazlardan foydalaniladi. Kritik harorati havo haroratidan yuqori bo’lgan uglevodorodlar past bosimda gaz holatidan suyuq holatga o’tadi. Bunday gazlar suyultirilgan gazlar deyiladi. Gazni suyultirish uchun ma’lum harorat va ma’lum bosim talab etiladi.
Masalan, 20°C haroratda propanni suyuq holatga o’tkazish uchun 0,85 MPa, butanni suyuq holatga o’tkazish uchun esa 0,2 MPa bosim talab qilinadi. Kritik harorati ishchi haroratidan past gazlar siqilgan holdaishlatiladi (20 MPa bosim ostida) va ular siqilgan gazlar deyiladi.
Siqilgan gaz suyultirilgan gazdan farqli ravishda normal harorat va istalgan yuqori bosimda o’zining gazsimon holatini saqlab qoladi. Gaz faqat o’ta sovitilganidan keyingina (-62°C dan past) suyuqlikka aylanadi. Avtomobillarda yonilg’i sifatida 20 MPa gacha siqilgan tabiiy gazdan foydalaniladi. Tabiiy gaz gaz konlaridan olinadi, uning asosiy komponenti metan, siqilgan gaz yonganida, katta massa birligida 49800 kJ/kg issiqlik ajralib chiqadi, biroq zichligi juda kam (0°C va atmosfera bosimida 0,0007 g/sm3) bo’lganligidan hattoki 20 MPa gacha siqilgan tabiiy gaz yonganida hajmiy issiqligi 7000 kJ/m3dan oshmaydi, ya’ni suyultirilgan gazning hajmiy issiqligidan kamida 3 barobar kam. Yonganida chiqadigan hajmiy issiqlik miqdorining kam bo’lishi avtomobilda hattoki yuqori bosimda ham yetarli miqdorda gaz saqlanishiga imkon bermaydi. Shu sababli siqilgan tabiy gaz bilan ishlaydigan gaz ballonli avtomobillarda zaxira yo’l benzin yoki suyultirilgan gaz bilan ishlaydigan avtomobillarga nisbatan ikki barobar kichik. Metanning tadqiqot yo’li bilan aniqlangan oktan soni 110 atrofida. Siqilgan tabiiy gazning zaxira miqdori ko’p va u arzon bo’lganligidan dizel o’rniga bu gazdan foydalanish maqsadga muvofiqdir (ayniqsa, shahar ichida va shahar atrofiga qaytnaydigan transportlarda).
|
| |