-jadval - Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги

1-jadval
Organoleptik tahlil o‘tkazish uchun standart eritmalarning ta’mini ta’riflash
Asosiy ta’m
|
Harf bilan ifodalash
|
Ta’m kuchi
|
Son indeksi
|
Ta’mni ifodalovchi moddalar
|
Modda konsentrat-siyasi
%
|
Achchiq
|
A
|
Achchiq emas
Nim achchiq
Achchiq
Juda achchiq
|
1
2
3
4
|
Tozalangan suv
Xinin eritmasi
-“-
-“-
|
-
0,0002
0,0025
0,015
|
Nordon
|
N
|
Nordon emas
Nim nordon
Nordon
Juda nordon
|
1
2
3
4
|
Tozalangan suv
Limon kislotasi
-“-
-“-
|
-
0,02
0,5
2,0
|
Sho‘r
|
Sh
|
Sho‘r emas
Nim sho‘r
Sho‘r
Juda sho‘r
|
1
2
3
4
|
Tozalangan suv
Natriy xlorid
-“-
-“-
|
-
0,1
2,0
4,0
|
Shirin
|
O
|
Shirin emas
Nim shirin
Shirin
Juda shirin
|
1
2
3
4
|
Tozalangan suv
Qand
-“-
-“-
|
-
0,38
15,0
30,0
|
2-jadval
Bolalarga mo‘ljallangan turli dori vositalarni ta’mini ta’riflash
Nomi
|
Dori shakli
|
Xarf va son indekslari
|
T’am formulasi
|
Umumiy ta’mi
|
A
|
N
|
SH
|
O
|
Vikalin
|
Tabletka
|
4
|
-
|
-
|
-
|
A4
|
O‘ta achchiq
|
Aloe temir bilan
|
Sirop
|
2
|
3
|
-
|
3
|
N3O3A2
|
Nordon-shirin, nim-achchiq
|
Kaliy atsetat
|
Eritma
|
-
|
2
|
-
|
3
|
O3N2
|
Shirin, nim- nordon
|
Paratsetamol
|
Granulalar
|
-
|
2
|
-
|
3
|
O3N2
|
Shirin, nim- nordon
|
Kalmagin
|
Granulalar
|
-
|
-
|
-
|
3
|
O3
|
Shirin
|
Xozirgi paytda farmatsevtika sanoatida keng qo‘llaniladigan korri- gentlar vakillari qurib chiqamiz. Ular Evropa mamlakatlarida, AQSH, Yaponiyada ishlatishga ruxsat etilgan:3
Farmatsevtika sanoatida qo‘llaniladigan ta’m va hidni yaxshilovchi korrigentlar
Sharbatlar:
Sharbatlar suyuq dori shaklini korrigirlashda eng universal bo‘lishi bilan pediatriyada amaliyotida ham keng qo‘llaniladi.
Biofarmatsevtik izlanishlar natijalari sharbatlarni korrigirlovchi moddalar sifatida qo‘llanilishi maqsadga muvofiqligini tasdiqlagan.
Bromidlar, xloridlar, sulfatlar va boshqa preparat-larning yoqimsiz mazasini korrigirlashda olchali va qoraqat-dan tayyorlangan (sharbatlar) kiyomlar juda yuqori korri-girlash kuchiga ega ekanligini aniqlandi.
Hozirgi paytda keng qo‘llaniladigan sharbatlar
Apelsin, olcha, kakao, limon, malina, qand, chuchukmiya ildizi, qora smorodina, gulhayri. Sharbatlar kand,, organik kislotalar, mevali efirlar saqlaganligi uchun kuchli korrigirlovchi xususiyatga ega bo‘lib, ko‘pincha dorilarni achchiq mazasini niqoblash uchun tavsiya etiladi.CHunki 73%bolalar shirin mazali dorilarni xush ko‘radi.Lekin ayrim preparatlarning turg‘unligiga va so‘rilishiga sharbatlarning salbiy ta’siri haqida ma’lumotlar bor. SHuni hisobga olgan holda korrigentlarni dori turiga qo‘shilishi albatta, biofarmatsevtik nuqtai nazardan asoslanishi shart.
Efir moylari:
Arpabodiyon, apelsin, bergamot, chinnigul, geran, kardamon, koriandr, lavanda, limon, yalpiz, rozmarina, pushti, timyan, ukrop,evkalipt
Mevali essensiyalar:
Limon, olcha, nok
Nastoykalar:
Apelsin (xushbuy), vanil, kardamon
Eritmalar, xushbo‘y suvlar, shiralar:
Sorbit eritmasi, qalampir yalpiz suvi, koritsa suvi, pomerans suvi, pushti suv, fenxel suvi, olcha, malina shirasi, sitruslar shirasi
Spirtlar:
Murakkab apelsin, benzaldegid, lavanda, limon, qalampir, yalpiz
Ekstraklar:
Chuchukmiya ildizi, suyuq timyan, suyuq eriodiktion
Eliksirlar:
Hushbo‘y izoalkogol, toluan balzami, murakkab benzaldegid
Shilimshiqlar (quyuqlashtiruvchilar):
Agar, natriy alginat, pektin,agaroid
Qovushqoqlikni oshirish yo‘li bilan dorilarni mazasini yaxshilash YUMB makromolekulalarini dori moddani bevosita ta’m retseptorlarini kontaktini oldini oladi.
Tabiiy korrigentlar
Saxaroza
Aniqlangan 73% bolalar shirin t’amni yoq`tiradi. Ko‘p yillar davomida dorilarni asosiy korrigenti sifatida saxaroza qo‘llanilib kelgan,ayrim sabablarga ko‘ra (arzon,topilishi oson).Lekin shirinlashtiruvchi potensiali pastligi uchun saxarozani dorilarga ko‘p miqdorda kiritilishi zarurligi tug‘iladi.
Masalan,dimedrolni achchiq mazasini niqoblash uchun saxarozaning nisbati 1:50/1:100 bo‘lishi kerak.Undan tashqari ayrim xolatlarda ,dorini so‘rilishini va faolligini salbiy ta’siri namoyon bo‘lishi aniqlangan.Qand diabeti bilan kasallangan bemorlarga tavsiya etilmaydi.
Shuning uchun,boshqa qandlar va sintetik shirinlashtiruvchilar (jadval №2)qo‘llaniladi.Masalan,Saxarin-300-500 marta kuchli
Glitsin -1.5 marta kuchli
Aspartam-100-300 marta
Glitsirrizin -50-100 marta
Glyukoza va fruktoza qiyomi 12-16 marta
Boshqa qandlardan:
Vanil, glyukoza, , dekstrin, ksilit, mannit, laktoza (sut qandi), sorbit, fruktoza, maltoza, levuloza, asal
Sintetik korrigentlar:
Anetol, aspartam, benzaldegid, glitsin, vanilin, natriy glutamat, dulsin, mentol, metilsalitsilat, saxarin, natriy saxarinat, kalsiy saxarinat, timol, natriy siklamat, kalsiy siklamat, etilatsetat, etilvanilin, limon kislotasi, glitserin
Korrigentlarni bolalarga mo‘ljallangan dorilarda qo‘llash asoslari
Pediatriya amaliyotida korrigentlarni ishlatilish bo‘yicha kuyidagi tavsiyalar keltirilgan:
1. dorilarni achchiq mazasini niqoblash uchun:
a) olcha , limon, qand, malina sharbatlari;
b) apelsin , yalpiz va arpabodiyon efir moylari;
c) tabiiy moddalar - asal;
Rang korrigentlari
Korrigentlarni ta’mini,hidini va rangini yaxshilash maqsadida qo‘shiladi.Rang bolalar amaliyotida katta psixologik axamiyatga ega.Tajribalar asosida aniqlangan:
7-12 yoshli bolalarga,ko‘pincha eng yoqimli ranglar: qizil, havorang, binafsharang.
Yaxshi ijobiy ta’surot qoldiradigan ranglar:ko‘k,pushti,zarg‘aldoq ranglar.
Lekin rangsiz,qora ranglar ularda salbiy reaksiya chaqiradi.Shuning uchun dorilar rangiga ham e’tibor berish lozim.
Rangni yaxshilovchi korrigentlar dori turlariga xar xil, bolalarga yoqimli, rang berish uchun mo‘ljallangan.Ular tabiati bo‘yicha 2 ta guruhga bo‘linadi:
1.Tabiiy moddalar:antotsianlar,xlorofill,karotinoidlar.
2.Sintetik moddalar:turli hil eruvchan (laklar),va erimaydigan (pigmentlar).
Keng qo‘llaniladigan korrigentlar:
Amarant, Ruberozum, Tartrazin,Karmin, Shafran, Indigo,Karotin
Boshqa yordamchi moddalarni qo‘llanilishi
Asosiy talab –ularni iloji boricha tabiiylarni qo‘llanilishi, miqdori mu’tadil bo‘lishi, DM farmakologik ta’sirini va turg‘unligini pasaytirmasligi lozim. Ulardan: stabilizatorlar va konservantlarni keltirish mumkin.
Konservantlar
Ularning miqdori chegaralangan bo‘lishi kerak, ayniqsa 1 yoshgacha bo‘lgan bolalarda.Keng qo‘llaniladi sorbin kislotasi ( nisbatan bezararligi uchun).
Etil spirti zaruriyat bo`lsa 20%gacha va faqat 15 yoshdan oshgan bolalarda tavsiya etiladi (chunki yosh bolalarda aldegiddegidrogenaza(spirtmetabolizmiga javobgar) fermenti yo‘q. Yana qo‘llanilishi mumkin:
natriy benzoat, benzoy kislotasi.
Korrigirlangan bolalar uchun yaratilgan dorilar nomenklaturasi
Siroplar (qiyomlar) eng qulay peroral bolalarga mo‘ljallangan dori turidir.
Bolalar uchun mo‘ljallangan siroplar-bu turli dori moddalar aramatizatorlar qo‘shilgan saxarozaning konsentrlangan eritmalari.
1.Piperazin adipinat siropi:
Piperazin adipinat 5,0
Limon kislotasi 2,0
Qand qiyomi 72,9
Natriy benzoat 0,1
Suv 20 ml
Bu tiniq,och sariq rangli,nordon-shirin ta’mli,hidsiz suyuqlik.Bolalarda enterobiozda qo‘llaniladi.
1.Gematin siropi
Tarkib:
Siankobalamin 0,041
Askorbin kislotasi20,0
Temir glyukonat 17,0
Aromatizator va natryi sitrat kerakli miqdorda
Sorbitol eritmasi 1 l gacha
Texnologiya:temir glyukonatni sorbit eritmasida eritiladi.So‘ng eritmani uy haroratigacha sovutib sianokobolamin va aromatizator qo‘shiladi.Eritma natriy sitrat qo‘shish yo‘li bilan pH 4 gacha olib boriladi.Filtrlanadi,standartlanadi.
2.Temir sulfat siropi
Tarkib:
Temir sulfat 135,0
Limon kislotasi 12,0
Sorbit eritmasi 350 ml
Glitserin 50 ml
Natriy benzoat 1, 1
Aromatizator kerakli miqdorda
Suv 1 l gacha
Texnologiya:temir sulfat va natriy benzoat 400 ml suvda eritiladi va glitserin,sorbit eritmasi,limon kislotasi eritmasi bilan (50 ml suvda eritilgan) aralashtiriladi. So‘ng unga aromatizator qo‘shiladi va suv 1000 ml gacha qo‘shiladi.
Eliksirlar
Eliksirlar-faol moddalar,ko‘p atomli spirtlar saqlovchi,shirinlashtirilgan va hushbo‘ylantirilgan suv-spirtli sistemalar. Asosan eliksirlarda mo‘tadil saxaroza yoki sorbit konsentratsiyasi 40% ni tashkil etadi.Erituvchi sifatida ularning tarkibiga 20-30% etil spirti qo‘shilishi mumkin.Solyubillovyai modda (kam eruvchan moddalarni eruvchanligini oshirish) sifatida tvin-80 qo‘llaniladi.
Fenobarbital eliksiri:
Tarkib:
Fenobarbital 4, 0
Apelsin moyi 0,25
Amarant eritmasi 10ml
Etil spirti 200ml
Glitserin 100ml
Qand qiyomi 600ml
Suv 000ml gacha
Texnologiya: fenobarbital spirtda eritiladi,so‘ng ketma ketlikda glitserin,apelsin moyi,shakar qiyomi va amarant eritmasi qo‘shiladi.Eritma aralashtiriladi va qolgan suv qo‘shiladi,filtrlanadi.
Granulalar
Granulalar--bolalar amaliyotida keng qo‘llaniladigan dori turidir.
Hozirgi vaqtda granulalangan poroshoklar keng ishlatiladi.Shu dori turi o‘ziga xos ijobiy taraflarga ega:
-suv va organik erituvchilarni saqlamaydi,shuning hisobiga ularda deyarli mikrobiologik va fizik –kimyoviy jarayonlar kuzatilmaydi;
-ishlatishdan oldin eritishga mo‘ljallangan bo‘lganligi uchun turli yordamchi moddalarni qo‘shish zaruriyati bo‘lmaydi,bu esa texnologik jarayonni osonlashtiradi;
-ko‘p xollarda himoyalovchi jixoz (qopqoqlar) imkoniyati.
Granulalar ekstempore turli bolalar uchun mo‘ljallangan dorilarni yaratishga asos bo‘ladi (sirop,suspenziya).
Etazol-natriy granulalari:
Tarkib:
Etazol-natriy 0,2 qism
Qand 5,745 q
Ruberozum 0,01 q
Natriy xlorid 0,03 q
Malina essensiyasi 0,015 q
Pushti rangli granulalar o‘ziga xos xidli,flakonlarda 60;120; yoki 240 g dan qadoqlangan holda chiqariladi.
Texnologiya:tayyorlangan dori modda va to‘ldiruvchilar aralashmasi malina essensiyani saqlovchi bo‘yalgan qand qiyomi bilan namlanadi. Nam massa 3 mm li elak orqali granulyasiya qilinadi. va 40 o C da quritiladi.
Qo‘llanilishi:dizenteriya,sistitlarda,pnevmoniya.
Qo‘llash tartibi:flakonga qadoqlangan granulalar yangi qaynatilgan suv ( 30-40 o C) va belgisigacha quyiladi ( 100 ml gacha).
Nazorat savollari**
1. Bolalarga mo‘ljallangan dorilar tasnifi va ularga qo‘yilgan asosiy talablar
2. Bolalarga mo‘ljallangan dorilarni korrigirlashning asosiy yo‘na-
lishlari
3.Bolalarga mo‘ljallangan dorilarni texnologik usullar yordamida
korrigirlashga asosiy yondashish
4. Bolalarga mo‘ljallangan dorilarni yaratishda qo‘llaniladigan
korrigentlarga qo‘yilgan asosiy talablar, tasnifi
5.Korrigentlarni asosiy vakillarining ta’rifi
6. Korrigirlash asoslari. Dorilarni ta’mini aniqlash usullarini ta’rifi, tasnifi
7. Harf va son indekslari bo‘yicha ta’mni baholash usuli
8. Korrigentlarni bolalarga mo‘ljallangan dorilarda qo‘llash asoslari
** Nazorat savollarimuxokamasi zamonaviy pedagogik texnologiyalarning “Loyixa” uslubida olib boriladi.
Bajarish uchun amaliy topshiriqlar
I. Bolalarga mo‘ljallangan dorilar kolleksiyasi, annotatsiyalari va tarqatma materiallar bilan tanishish va ular asosida pediatrik korrigirlangan dorilarga misollar keltirish.
|