nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Sоtishni rag‘batlantirish

|
Sоtishni rag‘batlantirish Pdf ko'rish
|
bet | 100/187 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 3,23 Mb. | | #153148 |
Bog'liq A T KENJABOYEV, M YU JUMANIYAZOVA ELEKTRON BIZNES ASOSLARI O`quv (1)Sоtishni rag‘batlantirish – tоvar sоtish hajmining o‘sishiga yor-
dam beradigan muayyan faоliyat turlaridir. Bunday turlar jumlasiga tar-
mоqda tоvarning taqdimоtini tashkil etish, maxsus chegirmalarni qo‘l-
lash, tanlоv va lоtereyalar o‘tkazish, tоvarga kichikrоq sоvg‘ani bepul
ilоva qilish va bоshqalar kiradi.
Servis – tоvarni sоtib оlish va keyinchalik unga xizmat ko‘rsatish
bоsqichlarida xaridоrlarning talablarini to‘la-to‘kis qоndirish. Bunga tо-
varning kafоlatlangan muddatini uzaytirishni, xaridоr uchun muammоlar
tug‘dirmagan hоlda tоvarni оperativ qaytarib оlish yoki almashtirib berish
imkоniyatini kiritish mumkin. Servis firmaga ishоnch tug‘diradi, kelgusida
yana tоvar xarid qilishga undaydigan asоs bo‘lib xizmat qiladi.
Sоtish kanallari – tоvarni ishlab chiqaruvchidan iste’mоlchigacha
ilgarilatish bilan bоg‘liq barcha usullar.
Marketing audit – qo‘llanilayotgan sоtish usullari va kanallari xu-
susida qabul qilingan marketing yechimlarining samaradоrligini, shu-
ningdek, kоmpaniyaning mоliyaviy ahvоlini bahоlash maqsadida vaqti-
vaqti bilan o‘tkazib turiladigan tekshiruvlar va aniqlangan kamchiliklar-
ni bartaraf etish chоra-tadbirlarini ishlab chiqishdir.
Umumiy marketingning bir turi bo‘lgan Internet-marketingga mu-
him xususiyatlar, iqtisоdiy jihatdan maqsadga eng muvоfiq qo‘llanish
sоhasi, shuningdek, yutuq va kamchiliklar xоsdir.
Off-line (an’anaviy) va оn-line (real vaqt rejimidagi, ya’ni internet)
biznesda, savdоda eng ko‘p samaradоrlikka erishishga harakat qiladigan
kоmpaniyalar an’anaviy marketing va Internet-marketing tadbirlaridan
оqilоna uyg‘unlashtirib fоydalanishni nazarda tutishlari kerak. Bu Inter-
net-marketing bоzоrda marketing tadqiqоtlarini o‘tkazish sоhasidagi
umumiy strategiyaning tarkibiy qismi bo‘lishi kerakligini bildiradi.
Internet-marketing metоdоlоgiyasidan amalda fоydalanish Internet-
kоmpaniyaning ushbu marketing amalga оshirilishidan ko‘zlangan bоsh biz-
nes maqsadini ta’riflashdan bоshlanadi. Qabul qilingan bоsh maqsad asоsida
marketing vazifalarining zarur majmuyi belgilanadi. Bu vazifalarning hal qi-
linishi kоmpaniyaning maqsadga erishishini ta’minlashi mumkin.
Internet-marketing dоirasida ta’riflanishi mumkin bo‘lgan vazifalar
ro‘yxati 5.8-jadvalda keltirilgan.
135
|
| |
Bosim 
signalizatorlari - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

|
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarningBosim
signalizatorlari.
Boshqarish
obyektlarini
yuqori
bosimdan
himoyalash, ortiqcha bosimni “chiqarib yuborish” yoki texnologik jarayonni
to‘xtatishga mo‘ljallangan bosim signalizatorlaridan foydalaniladi.
Bosim signalizatorlari ham defarmatsion bosimni o‘lchash asboblari kabi
sezuvchi elementiga nisbatan
prujinali, membranali, silfonli
bo‘lishi mumkin. Juda
katta bosimlar uchun porshenli bosimni o‘lchash asboblaridan ham foydalaniladi.
107-rasm. Membranali (a) va silfonli (b) bosim signalizatorlari.
a) 1-bog‘lovchi detal (shtok); 2-mebrana; 3-datchik bo‘shlig‘i; 4-shtutser (sirti rezbali kalta
trubka); 5-prujina; 6- mikropereklyuchatel;
b) 1-mikropereklyuchatel; 2-zadatchik prujinasi ; 3-turtkich; 4-silfon; 5- shtutser
Membranali bosim signalizatoridagi
(107, a-rasm) yassi membrana 2
bog‘lovchi detal (shtok) 1 bilan bog‘langan. Shtutser 4 orqali datchik bo‘shlig‘iga
kelayotgan bosim o‘zgarganda (oshganda yoki kamayganda) shtok 1 signalizator
korpusiga o‘rnatilgan mikropereklyuchatel 6 ni ulaydi (yoki uzadi). Signalizatorni
ishlash diapazonini rostlash uchun prujina 5 dan foydalaniladi.
Silfonli signalizatorlar (107,b-rasm) kichik bosimlarni nazorat qilish uchun
mo‘ljallangan. Shtutser 5 orqali kelayotgan bosim o‘zgarganda silfon 4
deformatsiyalanadi. Deformatsiya hisobiga hosil bo‘lgan kuch prujina 2 ning aks
ta’sirini yengib turtkich 3 orqali mikropereklyuchatel 1 ni ulaydi yoki uzadi.
158
Texnologik jarayonlarni boshqarishda va himoyalashda ДН, ДT, РД, ЭКМ
kabi bosim signalizatorlaridan keng foydalaniladi. 108-rasmda РД-12 tipli bosim
relesining prinsipial sxemasi keltirilgan.
108-rasm РД-12 bosim relesining prinsipial sxemasi:
1,6–richaglar; 2-silfon; 3-turtkich; 4-korpus; 5-o‘q; 7-shkala; 8,14-prujinalar; 9-
ko‘rsatgich; 10-differensial vinti; 11-o‘rnatma shkalasi; 12-o‘rnatma vinti; 13-o‘rnatma
ko‘rsatgichi; 15-mikropereklyuchatel.
Bosim relesi texnologik jarayon bosimini nazorat qilish va signal berish
uchun mo‘ljallangan. Relening sezgir elementi silfon. Releni ishlash prinsipi silfon
2 ga ta’sir qiluvchi bosim kuchi bilan rostlovchi prujina 14 ning egiluvchan
deformatsiya kuchini muvozanatlashtirishga asoslangan. O‘lchanayotgan bosim R
oshganda silfon 2 deformatsiyalanadi (ochilib ketadi) va prujina 14 ning qarshilik
kuchini yengadi. Bosim o‘rnatilgan qiymatga yetganda (shkala 11), richag 1
mikropereklyuchatel 15 kontaktlarini almashlab ulaydi. Bosim R shkala 7 bo‘yicha
prijina 8 orqali o‘rnatilgan differensialdagi qiymatgacha pasayganda, richag 1
mikropereklyuchatel 15 ni kontaktlarini teskarisiga almashlab ulaydi.
|
| |
Bosimni o‘lchash asboblari - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

148
transformator moyi, suv, toluol va spirt bo‘lishi mumkin. Suyuqlikli bosim
o‘lchash asboblarida tutash idishlar prinsipi qo‘llaniladi.
Bosimni o‘lchashda suyuqliklardan foydalanish g‘oyasi birinchi marta
italyan olimi E.Torrichelli tomonidan (1640 yil) taklif etilgan Birinchi simobli
manometer italyan mexanigi V.Viviani (1642 yil) va fransuz olimi B.Paskal (1646
yil) yaratilgan. Suyuqlikli manometrlarning quyidagi turlari mavjud: U-simon (ikki
naychali), chashkali (bir naychali) va ikki chashkali. Zamonaviy suyuqlikli
manometrlarning o‘lchash diapazoni 0,1
Bob bo„yicha xulosalar - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

243
joy tashib yurib (kuchma savdo), junatish yo‗li bilan yoki o‗z firma do‗konlari
orqali sotadi.
2. Bir bosqichli kanal o‗ziga ishlab chiqaruvchi, vositachi va iste‘molchini
qamrab oladi. Iste‘mol
bozorida, odatda, bu vositachi chakana savdogar
(do‗kondor), sanoat mahsulotiga oid tovarlar bozorida esa savdo agenti yoki broker
hisoblanadi.
3. Ikki bosqichli kanal o‗ziga ishlab chiqaruvchi, ikki vositachi, iste‘molchini
qamrab oladi. Iste‘mol tovarlari bozorida ulgurji va chakana savdogarlar shunday
vositachilar hisoblanadi. Sanoat mahsulotlari bozorida
ular sanoat distibyuteri va
dilerlar deb ataladi.
4. Uch bosqichli kanali o‗ziga ishlab chiqaruvchi, uchta vositachi va
iste‘molchini qamrab, ko‗p hollarda ulgurji va chakana savdogarlar o‗rtasida
mayda ulgurji (ko‗tarafurushlar) faoliyat ko‗rsatadi.
U yirik ulgurji savdogar
xizmat ko‗rsatmaydigan kichik savdo korxonalariga sotadi.
Chakana savdo aholiga to‗g‗ridan - to‗g‗ri tovar sotish va xizmat qilish bilan
bog‗liq bo‗lgan tadbirkorlik faoliyatini o‗z ichiga oladi. Chakana savdo tovarlar
assortimentining
shakllanishida
qatnashadi.
Xaridorlarga
tovarlar
sifat
ko‗rsatkichlari to‗g‗risida axborotlar beradi. Tovarlarni saqlash, qo‗shimcha
ishlash, narxlarni o‗rnatish va boshqa vazifalarini bajaradi.
Natijada tovarlarning
oxirgi iste‘molchilari bilan oldi - sotdi shartnomasini bajaradi. Chakana savdo
mulkchilik shakli, usuli va xizmat ko‗rsatishlari bilan turlanadi.
Ulgurji savdo umumlashgan vositachi hisoblanadi va ko‗pchilik vazifalarni
bajaradi. Ulgurji
savdodan sanoat korxonalari, tijorat firmalari va davlat
muassasalari ulgurjisiga tovar sotib olishlari mumkin.
Savdo qilishning yangi turlariga internet,
elektron pochta, to‗g‗ri marketing,
franchayzing va boshqalarni kiritish mumkin.
Merchandayzing – savdo binolarida,
eng avvalo, chakana savdo yuritishda
amalga oshiriladigan va xaridorni tovar oldiga olib kelish va maksimal xarid
ehtimolini ta‘minlaydigan qulay vaziyat yaratishga qaratilgan marketing tadbirlari
kompleksi.
Elektr manometrlar - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

Elektr manometrlar.
Bosimni o‘lchashda elektr manometrlardan ham keng
foydalaniladi. Sezuvchi elementiga nisbatan elektr manometrlar
induktiv
manometrlar, sig‘imli manometrlar, qarshilikli manometrlar, pezoelektrik
manometrlarga
bo‘linadi.
Induktiv manometrning
ishlash prinsipi g‘altak induktivligining tashqi
bosim ta’siridan o‘zgarishiga asoslangan:
S
L
0
2
,
154
bu yerda
- g‘altak o‘ramlari soni,
0
- havoning magnit singdiruvchanligi,
S
-
magnit o‘tkazgich ko‘ndalang kesimining yuzi,
- havo oralig‘i uzunligi.
104-rasmda induktiv o‘zgartiruvchi element bilan jihozlangan bosimni
o‘lchash o‘zgartkichining sxemasi ko‘rsatilgan. Bosimni qabul qiluvchi membrana
1 o‘ramli elektromagnit 2 ning harakatlanuvchi yakori hisoblanadi. Ulchanayotgan
bosim ta’sirida membrana siljiydi, bu induktiv o‘zgartkichli elementning elektr
qarashiligini o‘zgartiradi.
104 – rasm. Induktiv manometr sxemasi
Sig‘imli manometrning
ishlash prinsipi bosim o‘zgarishi bilan yassi
kondensator qoplamalari o‘rtasidagi masofani o‘zgarishi natijasida uning
sig‘imining o‘zgarishiga asoslangan. Kondensator sig‘imining qoplamalari
o‘rtasidagi masofaga bog‘liqligi quyidagi formula bilan aniqlanadi:
l
S
C
,
bu yerda
S
- qoplamalar yuzi,
- qoplamalar orasidagi muhitning dielektrik
singdiruvchanligi,
l
- qoplamlar o‘rtasidagi masofa.
Sig‘imli
manometrning prinsipial sxemasi
105-rasmda keltirilgan.
O‘lchanayotgan bosim asbobga naycha 1 orqali beriladi va membrana 2 orqali
qabul qilinadi. Membrana 2 va elektrod 3 kondensator qoplamalarini hosil qiladi.
Bosim ta’sirida membrana egilib, etektrod 3 ga yaqinlashadi. Membrananing
egilishi natijasida
l
masofa o‘lchanayotgan bosimga nisbatan mutanosib o‘zgaradi.
Qoplamalarning yuzi
S
va dielektrik singdiruvchanlik
o‘lchash jarayonida
o‘zgarmaydi.
|
Informatika va axborot - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

195
➢
dasturlash asoslarini bilish;
➢
kompyuter savodxoni va mustaqil foydalanuvchi talablariga
javob berish;
➢
turli axborot manbalari shuningdek Internet manbalaridan
foydalana olish;
➢
davlatimizda axborot texnologiyalariga oid qabul qilingan
farmon, qaror va qonunlar haqida ma’lumotga ega bo‘lish;
➢
keyingi ta’lim bosqichida va hayotda uchraydigan o‘quv yoki
boshqa xildagi masalalarni yechish uchun axborot texnologiyalarini
tadbiq etish haqida asos bo‘luvchi tasavvurga ega bo‘lish kabi bilim,
ko‘nikma va malaka elementlarini egallashlari shartligi aytilgan.
Yangi
o‘quvchilarda
kompetensiyalarni
shakllantirishga
yo‘naltirilgan tahrirdagi DTS da:
Umumiy o‘rta ta’limi muassasalarida informatika va axborot

197
A2
Axborotlar ustida bajariladigan amallarga oid vazifalarni bajara
oladi;
axborotga oid o‘lchov birliklarini biladi;
kompyuter texnikasi va vositalarining rivojlanish tarixi, taraqqiyot
davrlari va avlodlarini biladi;
axborot texnologiyalarining ichki va tashqi omillari, multimedia
texnologiyalari haqida bilimga ega bo‘ladi;
elektron manbalaridan turli ko‘rinishdagi axborotlarni izlab topadi
va kompyuterda yig‘a oladi;
Internetda
ishlashni
ta’minlovchi
dasturlar
va
ularning
imkoniyatlarini biladi;
taqdimot tayyorlash va loyihalashni biladi;
elektron pochta va axborotlarni himoya qilish imkoniyatlaridan
foydalana oladi;
kompyuterlarning arifmetik va mantiqiy asoslarini biladi va ularga
oid sodda amaliy masalalarni yecha oladi;
turli sanoq tizimlarida sodda amaliy masalalar yecha oladi;
elektron jadvallarda turli axborotlarni saqlay oladi.
A2+
Axborotlarni kodlash va dekodlashga oid amallarni bajara oladi;
axborot o‘lchov birliklariga oid masalalarni hal eta oladi;
kompyuterlarning arifmetik va mantiqiy asoslariga oid amaliy
masalalarni hal eta oladi;
turli sanoq tizimlarida amaliy masalalar yecha oladi.
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 73

164
113-rasmda ko‘rsatilgan sarf o‘lchagich ikki shtutserli to‘rt-burchak idish 2
dan iborat. Shtutserlardan biri idishning yonida joylashgan bo‘lib, suyuqlikni
kiritish uchun, ikkinchisy esa pastda joylashgan bo‘lib, suyuqlikning oqib chiqishi
uchun xizmat qiladi. Idish ichki tomonidan to‘siq bilan bo‘lingan, bu to‘siqqa
profillangan teshikli shchit germetik ravishda mahkamlangan. Idishdagi suyuqlik
oqib chiqadigan tirqish oldiga muhofazalovchi g‘ilofli Pezometrik naycha 1
cho‘ktiriladi. Haydalgan havo miqdori nazorat stakanchasi 4 yordamida
tekshiriladi. Havo bosimi reduktor 6 orqali o‘zgarmas qilib saqlanib turiladi va
manometr 5 bilan o‘lchanadi. Filtr 7 havoni tozalaydi. Pyezomstrik naychadagi
bosim tirqish oldidagi suyuqlik ustunining zichligi va balandligi bilan, demak,
suyuqlikning massaviy sarfiga bog‘liq. Pezometrik naychadagi gidrodinamik
bosimning qiymati difmanometr 3 bilan o‘lchanadi. 113-rasmda keltirilgan sarf
o‘lchagichning xususiyatlaridan biri ikkilamchi asbob shkalasining bo‘linmalari
tengligidadir.
113 – rasm. Suyuqlik oqib chiqadigan tirqish teshikli sarf o‘lchagich.
M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi - bet 119

199
3. Axborotlarni elektron vositalar orqali uzatish kompetensiyasi
A1
Axborot tashuvchi vositalar yordamida axborotlarni uzatish
imkoniyatlaridan foydalana oladi.
A1+
Maxsus dastur yoki usul yordamida lokal tarmoq orqali turli shaklda
saqlangan axborotlarni uzata oladi.
A2
Axborot o‘lchov birliklari va uzatish tezligi imkoniyatlarini hisobga
olgan holda uzatiladigan va olinadigan axborotlar hajmini hisoblay
oladi;
elektron pochta orqali axborot uzata oladi va qabul qila oladi;
axborot uzatish va qabul qilishda odob- axloq me’yorlari, axborot
xavfsizligi, media- savodxonlik talablariga rioya qiladi.
A2+
Axborot o‘lchov birliklari va uzatish tezligi imkoniyatlarini hisobga
olgan holda uzatiladigan va olinadigan axborotlar hajmini kichraytirish
imkoniyatlaridan foydalana oladi.
Informatika maktab kursini o‘qitish algoritm, dasturlash tillari,
kompyuter, yangi texnologiya va ulardan foydalanish turli vazifalarni
echishda kompyuterni qo‘llash usullari va qoidalari, oddiy malakalar
hosil qilish haqida o‘quvchida tasavvur hosil qilishga qaratilgan. Bu
bilan birga ushbu kursda axborot texnologiyasidagi o‘rni, yangi
kompyuter o‘rnining mazmuni va roli, ularning mustaqil o‘z
texnologiyasi, fan- texnikasi rivojlanishiga ta’siri bilan tanishtirish
maqsadlari bor. “Informatika” ta’lim sohasi mazmunining asosiy
yo‘nalishlari axborot, algoritm va uning ijrochisi, yangi kompyuter
texnikasida axborotlarni kodlash, o‘lchash va qayta ishlash usullari;
zamonaviy axborot texnologiyasi rivojlanishi va mohiyati, dasturlar va
dasturlash
tillari,
operatorlari,
integralashgan
tizimlar,
avtomatlashtirilgan ish joyi va boshqaruv tizimi; qoQozsiz axborat
tizimi.
Standart ta’lim mazmunining umumiy talablari va o‘quvchilarning
tayyorgarlik darajasiga, alohida o‘quv muassasalarining invariant
imkoniyatlarining teng darajada kompyuter bilan ta’minlanmaslik sharti
asosida, turli xil imkoniyatli maktablarning o‘quvchilari informatika
darsidagi amaliy faoliyati, bu predmet bo‘yicha ta’limning asosiy
mazmunini aniqlash faqat talablarni minimallashtirish yo‘li bilan amalga
oshiriladi.
200
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida «Informatika va axborot
texnologiyalari» kursining mazmuni:
|
bo‘yicha amaliy 
mashg‘ulotlarning ishlanmasidan namuna keltiramiz

345
2 – darajali topshiriqlar.
1. WORD dasturi ishchi oynasida turli xil ma’lumotlar hosil qiling.
2. WORD dasturida guruh o‘quvchilari haqida ma’lumot
tayyorlang.
3. WORD dasturida tayyor rasmlardan foydalanib, o‘zingiz tahsil
olayotgan ta’lim muassasaning tarkibiy tuzilishini ifodalovchi ma’lumot
tayyorlang.
3 – darajali topshiriqlar.
1. WORD dasturida nostandart belgilar va turli xil tasvirlardan
foydalanish tartibini tushuntiring.
2. WORD dasturida biror korxona yoki tashkilotning bir oylik
daromadlari haqida ma’lumot tayyorlash amallarini bajaring.
M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi - bet 193

341
“Informatika” fanidan amaliy mashg‘ulotlar uchun tanlangan
topshiriqlar mazmuni ixtiyoriy kasb egasiga zarur bo‘lgan amaliy
ko‘nikma va malakaga asoslangan bilimlar minimumi darajasida bo‘lishi
kerak.
“Informatika” fanidan amaliy mashg‘ulotlar o‘qituvchi rahbarligida
olib boriladi. Amaliy mashg‘ulotlar tashkil qilish va o‘tkazishda
mashg‘ulotning mazmuni va maqsadini oydinlashtirish uchun amaliy
mashg‘ulot ishlanmalari yaratiladi. Amaliy mashg‘ulot ishlanmalarining
tarkibiy tuzilishi 2- rasmda keltirilgan.
“Informatika” fanidan amaliy mashg‘ulot o‘tkazish uchun
tayyorlanadigan ishlanmalarning tarkibiy tuzilishi
- sinf informatika ish rejasi(haftasiga 0.5 soatdan jami 17 soat)

201
6- sinf informatika va axborot texnologiyalari ish rejasi
(haftasiga 0,5 soatdan jami 17 soat)
T/r
BO‘LIMLAR, MAVZULAR
Soat
1- dars
Matn muharrirlari
1
2- dars
MS Word matnprotsessori interfeysi
1
3- dars
Hujjat hosil qilish va saqlash
1
4- dars
Wordda matn yozish qoidalari
1
5- dars
Hujjatlaring asosiy parametrlari
1
6- dars
Hujjatlarni tahrir qilish
1
7- dars
Hujjatni formatlash
1
8- dars
Nazorat ishi
1
9- dars
Hujjatlarda rasmlar bilan ishlash
1
10- dars Hujjatlarda shakllar va chizmalar
1
11- dars Rasm va chizmalarga oid amaliy dars
1
12- dars Hujjatlarda jadvallar bilan ishlash
1
13- dars Jadvallar ustida amallar
1
14- dars WordART ob’ekti
1
15- dars Wordda formulalar yozish
1
16- dars Wordda hujjatni chop etish
1
17- dars Takrorlashga doir topshiriqlar. Nazorat ishi 1
– 
informatika va dasturiy ta’minot bo‘yicha mutaxassis 
bo‘lmaganlarga dasturlashni o‘rgatish zaruriyatidan voz kechish lozim; 
–

194
UO‘T DTS ning ta’lim soxasi mazmuni milliy mustaqillik va
demokratiya, xalqning diniy- axloqiy merosi va umuminsoniy boyliklari
asosida ta’lim, tarbiya rivojlantirishni ta’minlash uchun tanlangan.
Asosiy didaktik printsiplar uch darajali tuzilish asosida amalga
oshiriladi:
•
1- daraja (minimal) ta’lim soxa asosining tizimi bilimlarin o‘z
ichiga oladi va bilimni kengaytirish va mukammallashtirish uchun negiz
bo‘lib xizmat qiladi. U hamma uchun majburiydir;
•
2- daraja (asosiy) birinchiga qaraganda to‘laroq, chuqurroq,
yangi bilimlar bilan, lekin umumta’lim chegarasidan chiqmagan holda,
boyitib boradi.
•
3- daraja fanga qiziqqanlar va uni o‘zlashtira oladigan
o‘quvchilar uchun alohida maxsus bilimlar yo‘nalishi.
Ta’lim muassasalarida DTS dan foydalanish muddati 5 yilgacha
bo‘lib, vaqt o‘tgandan so‘ng DTS qayta ishlanib joriy qilinadi. Umumiy
o‘rta ta’lim maktablari uchun informatika fanidan 2001- 2002 o‘quv
yilida DTS joriy qilingan bo‘lsa, 2006- 2007 o‘quv yiliga kelib yangi
tahrirdagi DTS, va 2016- 2017 o‘quv yilidan
- mavzu: Informatika fanining predmeti

333
ko‘rsatadi. Demak, axborotli jarayonlarning ko‘p qirrali jarayon ekanligi
ayon bo‘lmoqda.
Informatikani tor ma’noda uch o‘zaro aloqador qismlar - texnik
vositalar (hardware), dasturiy vositalar (software) va algoritmik vositalar
(brainware) sifatida tassavur etish mumkin. O‘z navbatida informatikani
ham turli sohalar bo‘yicha: xalq xo‘jaligi tarmog‘i, fundamental fan,
amaliy fan sohasi sifatida o‘rganish mumkin.
Informatika fanining mazmuni quyidagilardan iborat:
•
axborotlarni to‘plash, uzatish va qayta ishlashning umumiy
tavsifi;
•
axborotli jarayonlarning texnik va dasturiy ta’minoti;
•
axborot texnologiyalarining turlari va ko‘rinishlari;
•
zamonaviy axborot texnologiyalari va ularning tuzilishi;
•
zamonaviy axborot texnologiyalarini ta’lim jarayoniga qo‘llash
va uning ahamiyati;
•
o‘quv va nazorat qiluvchi dasturlar va ular bilan ishlash;
•
matnli va grafikli axborotlarni qayta ishlash texnologiyalari;
•
multimediali texnologiyalar bilan ishlash;
•
tarmoq texnologiyalari bilan ishlash;
•
internet texnologiyasi bilan ishlash;
•
masofaviy ta’limni yo‘lga qo‘yish va boshqalar.
Informatika fanining maqsadi va vazifalari quyidagilardan iborat:
•
kompyuterni kundalik aqliy faoliyatda yordamchi sifatida
foydalanishni yo‘lga qo‘yish;
•
axborot madaniyati va uning ahamiyati haqida bilim berish;
•
zamonaviy telekommunikatsiya, virtual voqealik, multimedia
tushunchalarini shakllantirish;
•
axborot texnologiyalaridan foydalana olish;
•
informatika vositalaridan foydalanish xavfsizligi masalalari,
aqliy mulk va dastur ta’minotidan foydalanishning huquqiy tomonlari
bilan tanishtirish va boshqalar.
Informatika fanini o‘rganish natijasida axborotlarni to‘plash,
uzatish, saqlash va qayta ishlash qonunlari, usullarini hamda tezkor
kompyuterlar va boshqa zamonaviy axborot texnologiyalari ko‘magidan
foydalanish malakasi hosil bo‘ladi.
- sinf Informatika va axborot texnologiyalari fani

202
11 Amaliy mashg‘ulot
1
12
Bir sanoq sistemasidagi sonlarni boshqa sanoq
sistemasida tasvirlash
1
13 Amaliy mashg‘ulot
1
14
Turli sanoq sistemasidagi sonlarni boshqa sanoq
sistemalariga tasvirlash
1
15 Amaliy mashg‘ulot
1
16 Nazorat ishi
1
17
O‘nli kasr ko‘rinishidagi sonlarni boshqa sanoq
sistemasiga o‘tish
1
18 Amaliy mashg‘ulot
1
19 Axborotlarning kompyuterda tasvirlanishi
1
20 Grafik axborotni ikkita belgi yordamida tasvirlanishi
1
21 Amaliy mashg‘ulot
1
II bob. Internetda ishlash asoslari
7
22 Axborot texnologiyalari
1
23 Axborotli olam muammolari va Internet
1
24 Nazorat ishi
1
25 Internetda ishlashni ta’minlovchi dasturlar
1
26 Amaliy mashg‘ulot
1
27 Internetda ma’lumotlarni izlash
1
28 Amaliy mashg‘ulot
1
29 Elektron pochta
1
30 Amaliy mashg‘ulot
1
31 Axborotlarni himoyalash va antiviruslar haqida
1
32 Amaliy mashg‘ulot
1
33 Nazorat ishi
1
34 Takrorlashga doir topshiroqlar.
1
Iste‟molchini tahlil etish qanday tarkibiy qismlardan iborat?

303
66. Qimmatdorlikni yaratish zanjiri asosiy bo‟g‟inlariga nimalar
kiradi?
A) Materiallarning
ketma-ket keltirilishi,
materiallarni pirovard
maxsulotlarga
aylantirish,
marketingni amalga oshirish,
sotishdan keyingi
xizmat ko‘rsatish.
B) Talabni o‘rganish, taklifni urganish, talabni bashorat qilish, baho
o‘rnatish,
baho strategiyalarini tanlash,
tovarni pozitsiyalashtirish, reklama
faoliyatini amalga oshirish
C) Tovarni chakana va ulgurji savdoda sotishni tashkil etish
D) Tovarni
ishlab chiqarish, tovar zaxiralarini o‘rganish, «sifat sirtmog‘i»
bosqichlarini to‘laligini ta‘minlash
Ikkilamchi marketing axboroti qanday turlarga bo‟linadi?

304
B) iqtisodiy axborotlar
C)
statistik axborotlar
D) birlamchi axborotlar
71. Birlamchi axborotlarni to‟plash usullariga nimalar kiradi ?
A) Kuzatish, eksperiment, so‘rov
B) Sotsiologik, ekspert usullar
C) Laboratoriya va orgonolektik usullar
D) Analiz, sintez, rejalashtirish
72. Marketing axborotlarini taxlil etish tizimiga nimalar kiradi?
A) Marketing axboroti, statistik bank, modellar banki, marketing axborotini
baholash
B) Operativ taxlil, bilvosita taxlil, bevosita taxlil
C) Tashkil etish, tadbiq etish, motivatsiya, diversifikatsiya.
D) Boshqarish, rejalashtirish, sigmentatsiya, pozitsiyalashtirish.
73. Marketing axborot tizimi qanday turlarga bo‟linadi?
A) ichki
hisobot berish tizimi, tashqi joriy marketing axborotini
to‘plash tizimi , marketing tadqiqotlari tizimi, marketing axborotlarini tahlil
qilish tizimi .
B)
tashqi hisobot tizimi, ichki joriy axborotlar.
C) rejalashtirish, tahlil qilish, boshqarish.
D) tashkil etish, tadbiq etish.
Qanday marketing axborotlarini yig‟ish uslublarini bilasiz?

305
D) xalqaro nashriy, xususiy, kelib chiqishiga ko‘ra
76. Foydalaniladigan axborotlar tartibi, uni olish usullari hamda
o‟tkazish uslublari jixatidan marketing tadqiqotlari qanday turlarga
bo‟linadi?
A) ‖Kabinet‖ tadqiqotlari, «dala» tadqiqotlari
B) Laboratoriya tadqiqotlari, sotsiologik tadqiqotlar
C) Ekspert tadqiqotlari, organoleptik tadqiqotlar
D) Fundamental tadqiqotlar, amaliy tadqiqotlar
77. Makromuhitning asosiy omillariga nimalar kiradi?
A) iqtisodiyot, ta‘minotchilar, demografik omillar,
siyosiy
omillar,iste‘molchilar, raqobatchilar, hukumat,texnologiya
B) siyosiy omillar
C) iste‘molchilar
D) demografik ma‘lumotlar
78. Marketingni holatli tahlili deganda nimani tushunasiz?
A) korxona barcha ichki resurslarining taftishi,tashqi va
jalb qilingan
mablag‘lardan foydalanish, aniq bozorda talabni aniqlab jami resurslarni o‘zaro
nisbati
B) tashqi va jalb etilgan mablag‘lardan foydalanish
C) aniq bozorda talabni aniqlash bilan ichki va jalb etilgan
resurslarning o‘zaro nisbati
D) korxonani barcha resurslarining taftishi
79. Marketingni boshqarish jarayoni bosqichlarini ko‟rsating
A) bozor
imkoniyatlarini tahlil etish, maqsadli bozorni tanlash, marketing
kompleksini ishlab chiqish, marketing chora-tadbirlarni amalga oshirish
B) foydani boshqarish, iste‘molchilarni boshqarish
C) xarajatlarni iqtisod qilish, tovar va narx siyosatini amalga oshirish
D) sotish va kommunikatsiya siyosatini amalga oshirish
Internet-marketing - Iqtisod-moliya

lajak mijоzlar bilan ancha tez qarshi alоqaga kirishishi, reklama aksiya-
larining va marketing tadbirlarining arzоnligi bilan ajralib turadi.
Marketing tadqiqоtlarining оbyekti Internet-bоzоrdir.
Internet-marketingning asоsiy kоmpоnentlari (alоqa vоsitalari) 5.1-
rasmda keltirilgan.
5.1-rasm
Internet-marketingning asosiy
tashkil etuvchilari
Advertising banner
Public relations
Sales promotion
reklamasi
Direct marketing shaxsiy
(personal) sotuv
Pablik rileyshnz
Collateral
Yo‘ldosh
chora-tadbirlar
Sotuvni
Sotuv kanallari
Xizmat ko‘rsatish
rag‘batlantirish
Marketing-audit
Marketing kоmpleksi to‘rtta tarkibiy unsurdan ibоrat. Bu unsurlar
to‘rtta “Pi” nоmi bilan mashhur: tоvar (product), narx (price), ilgarilatish
(promotion), jоy (place).
Puxta o‘ylangan, rejalashtirilgan, muvоfiqlashtirilgan, bo‘lajak xari-
dоrlarni
tоvar haqida xabardоr qilishga, ularda ishоnchni mustahkamlash-
ga, ma’lum hajmda va muddatlarda xaridni amalga оshirishga undash maq-
sadida istak tug‘dirishga va tоvar hamda kоmpaniyani esga sоlib turishga
qaratilgan harakatlar Internet-marketingning mоhiyatini tashkil etadi.
Reklama – firma va u taklif qilayotgan
tоvar imijini va shuhratini
yaratish uchun оmmaviy axbоrоt vоsitalaridagi pulli jоy hamda vaqtdan
fоydalanishdir. Uning maqsadi оxir-оqibatda mahsulоt sоtishga yordam
berishdan ibоrat.
Internet tarmоg‘ida reklama bannerlar yordamida amalga оshiriladi.
Shu sababli u banner reklama degan nоm оldi.
133
Bannerlar – amalda har qanday Internet-serverdagi web-sahifaning
istagan jоyida (pastida, yonida, o‘rtasida, yuqоrisida) paydо bo‘ladigan
kichik-kichik rasmlardir.
Banner reklama – maxsus vоsitalar
va usullar yordamida firma-
ning, markaning zarur imijini yaratish, shuningdek, bo‘lajak xaridоrlarga
sоtish uchun taklif qilinayotgan tоvarlarning iste’mоl xоssalarini ma’-
lum qilish uchun Internetda muayyan saytdagi pulli jоy yoki vaqtdan
fоydalanishdir.
Reklama bo‘lajak xaridоrlarni mahsulоt yoki
xizmatning xоssalari-
dan xabardоr qilish uchun, ularni sоtib оlish zarurligiga ishоntirish uchun
va eslatish uchun mo‘ljallangan bo‘ladi.
Marketingni boshqarish jarayonining dastlabki bozor

306
A) marketing muhiti, marketing tadqiqotlari, marketing axboroti
B) marketingni ichki va tashqi axboroti
C) dala va kabinet tadqiqotlari
D) mikro va makro muhit
81. Marketingni boshqarishning asosiy printsiplari nimalardan iborat.
A) bozorni bilish, bozorga moslashish, bozorga ta‘sir o‘tkazish
B)
uzluksiz, davriylik, doimiylik
C) o‘zaro aloqadorlik, dinamiklik, o‘zaro bog‘liqlik
D) o‘zaro to‘ldiruvchanlik, o‘zaro bog‘liqlik, o‘suvchanlik
82. Marketingni boshqarishning asosiy vazifasi nimadan iborat?
A) bozor konsepsiyasining strategiya va
taktikasini ishlab chiqish
B) tovar ishlab chiqarish, modellashtirish, loyixalashtirish
C) rejalashtirish, reklama qilish, sotish
D) nazorat qilish, tadbiq etish,
taxlil qilish
83. Marketing-menejment tushunchasining mohiyati nimadan iborat?
A) G‘oyalar, maxsulotlarning bahosi, siljitish va taqsimot siyosatlarini
rejalashtirish va amalga oshirish jarayonidir
B) Taklifni o‘rganish, talabni bashorat qilish jarayonidir
C) Ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish jarayoni
D) Tovar assortimentini rejalashtirish va shakllantirish jarayonidir
84. Marketingni boshqarish jarayonining marketing kompleksini ishlab
chiqish bosqichida nimalar hisobga olinadi?
A) mahsulot ishlab chiqarish,narx belgilash, sotish, mahsulotni siljitish
B) mahsulotga yuqori va past narx belgilash
C) ulgurji va chakana sotish
D) reklama qilish, kommunikatsiya siyosatini amalga oshirish
85. Qaysi baholash usulida ob‟ektiv ma‟lumotga emas, balki ekspretlar
mulohazasiga menejer yoki iste‟molchi fikriga asoslanadi?
A)
ekspert baholash usuli
B) savdo personalini baholash
Masala nоmi - Iqtisod-moliya

|
Iqtisod-moliya Pdf ko'rish
|
bet | 101/187 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 3,23 Mb. | | #153148 |
Bog'liq A T KENJABOYEV, M YU JUMANIYAZOVA ELEKTRON BIZNES ASOSLARI O`quv (1)Masala nоmi
Amalga оshirish yo‘li
1. Mahsulоt (yoki xizmat)
realizatsiya hajmini оshi-
rish
Bannerdagi ssilkalarni bevоsita turli Internet-kоm-
paniyalar tоmоnidan taklif etilayotgan tоvar (xiz-
mat) larning jamlanma prayslistlari (narx varaqlari)
ga jоylashtirish
2. Ishga yangi dilerlarni
jalb etish
Bo‘lajak dilerlar uchun anketalarni mоs serverlarda
va buning uchun to‘g‘ri keladigan jоylarga jоylash-
tirish (masalan, shu serverdagi Internetdan fоydala-
nuvchilarni qayd qilish sahifasida)
3. Serverga qilinadigan
tashriflar sоnini оshirish
O‘ziga jalb qiluvchi lоgоtip yaratish va mazkur ser-
verga tashrif buyurishning maqsadga muvоfiqligi
asоsiy sababini yoritish
4. Bankka pul qo‘yuvchi-
lar sоnini оshirish
Bo‘lajak pul qo‘yuvchilar uchun fоydalirоq shartlar
taklif etish, yig‘ma tahliliy jadvallar va banklar rey-
tingini aniqlashga ixtisоslashgan axbоrоt xizmatiga
reklama jоylashtirish
5.8-jadval
Internet-marketing tarkibida shakllanuvchi masalalar va
ularni amalga оshirish yo‘llari
Bоsh maqsadga va hal qilinishi kerak bo‘lgan vazifalar majmuyiga
muvоfiq kоmpaniya Internet-marketingini amalga оshirishning umumiy
strategiyasi ishlab chiqiladi. Navbatdagi bоsqich natija beruvchi bahоni
оlishdan hamda Internet-marketingni amalga оshirishning pirоvard iqti-
sоdiy va mоliyaviy natijalarini tahlil qilishdan ibоrat bo‘ladi. Zarur bo‘l-
sa, оlingan tahliliy ma’lumоtlar asоsida Internet-kоmpaniyaning bоsh
biznes maqsadiga tuzatishlar kiritiladi.
Internet-marketingning asоsiy kоmpоnentlaridan biri, yuqоrida ko‘r-
satilganidek, banner reklama bo‘lib, uni amalga оshirish uchun kоnsepsi-
yani оldindan ta’riflash talab qilinadi.
Reklama kоmpaniyasining kоnsepsiyasi quyidagilarni o‘z ichiga оla-
di: reklama g‘оyasi, reklamada dalillash tezislari, reklama xabarlariga xоs
xususiyatlar, reklamani tarqatish vоsitalarini tanlashni asоslash, reklama
kоmpaniyasining turi va mantiqi. Bunda reklama beruvchi tоmоnidan
ta’riflangan marketing vazifalari to‘la-to‘kis hisоbga оlinishi kerak.
Reklama kоmpaniyasining kоnsepsiyasi reja tuzish, ushbu kоmpa-
niyani ishlab chiqish, tayyorlash va amalga оshirishga qaratilgan texnik
tоpshiriqni tuzish uchun zarur axbоrоt negizidan ibоrat.
Internet-reklamaga yuklatiladigan vazifalar, оdatda, tоvar hayotiy
siklining bоsqichiga qarab o‘zgarib bоradi. Reklama vazifalarining tо-
136
|
| |
O‘tishlar (fikrlar) sоni - Iqtisod-moliya

Mamlakatlar, qit’alar
Internet-reklamaga qilingan xarajatlar, AQSh
dоllari
AQSh
Yevrоpa
Osiyo mamlakatlari
Dunyo bo‘yicha hammasi
10,5
2,8
1,25
15,0
cha fоyda nоrmasiga ega bo‘lgan hоlda muayyan vaqt davоmida sоtil-
gan hamma tоvarlar evaziga оlingan fоyda massasini hisоblab chiqarish
mumkin. Shundan keyin Internet-reklamaning iqtisоdiy samaradоrligini
aniqlash uchun tahlil qilinayotgan vaqt davrlarida kоmpaniya оladigan
fоydaning o‘sish miqdоridan fоydalanish mumkin.
Reklama оlib bоrish samaradоrligini bahоlashning yana bir usuli
web-serverdan fоydalanuvchilar оrasida so‘rоv o‘tkazib, reklama kоm-
paniyasini o‘tkazishni bоshlash оldidan va u tugallanganidan keyin sav-
dо markasiga munоsabatni aniqlashdan ibоrat. Bo‘lajak xaridоrlarning
sizning savdо markangizga munоsabatini aks ettiradigan so‘rоv natija-
larini taqqоslash ma’lum darajada reklama kоmpaniyasining samarasini
aks ettiradi. Birоq firma savdо markasiga ijоbiy munоsabatning firma
tоmоnidan qo‘shimcha оlingan fоyda massasiga ta’sirini yetarli darajada
aniq belgilashning imkоni bo‘lmaydi. Reklamadan оlingan samaraning
natijani ko‘rsatuvchi bahоsi g‘оyat taxminiy bo‘ladi.
Internet-reklamadan keladigan iqtisоdiy samarani yetarli darajada
aniq bilish imkоnini beradigan usullar yo‘q bo‘lishiga qaramay, kоmpa-
niyalar unga juda katta mablag‘lar sarflab keldilar va bundan buyon ham
sarflashni mo‘ljallamоqdalar.
Forester Research kоmpaniyasining taxminlariga qaraganda, turli
mamlakatlar 2003-yilda Internet tarmоg‘ida reklamaga qilgan sarf-xara-
jatlar g‘оyat katta bo‘lib, buni quyidagi ma’lumоtlar tasdiqlaydi (5.10-
jadval).
WEB - DIZAYN ASOSLARI - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

|
M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi Pdf ko'rish
|
bet | 126/251 | Sana | 06.09.2024 | Hajmi | 5,02 Mb. | | #270410 |
Bog'liq Inf metWEB - DIZAYN ASOSLARI
34
Web- sahifa, Web- sayt va Web- dizayn
Tushunchalari
1
35 Amaliy mashg‘ulot
1
36
Web- dizayn va uning dasturiy ta’minoti.
Macromedia flash dasturi yordamida web- sahifa
yaratish va bezash
1
37 Amaliy mashg‘ulot
1
38
Web- sahifalarga rasmli, grafikli ma’lumotlarni
joylashtirish va bezash
1
211
39 Amaliy mashg‘ulot
1
40 Nazorat ishi —5
1
41 web – sahifalarda formalar yaratish va bezash
1
42 Amaliy mashg‘ulot
1
43 Web- sahifa larda animatsiyalar va ularni o‘rnatish
1
44 Amaliy mashg‘ulot
1
45 Amaliy mashg‘ulot
1
46 Tovushli ma’lumotlar va ular bilan ishlash
1
47 Amaliy mashg‘ulot
1
48
Web sahifalar orasida aloqalarni
o‘rnatishimkoniyatlari
1
49 Amaliy mashg‘ulot
1
50 Nazorat ishi —6
1
AXBOROT TIZIMLARI XAVFSIZLIGI
51
Axborot xavfsizligi tushunchasi va samaradorligi
ko‘rsatkichlari
1
52 Amaliy mashg‘ulot
1
53
Axborot xavfsizligi muammolari. Axborotlarni
himoyalashning tarkibiy qismlari va usullari
1
54 Amaliy mashg‘ulot
1
55
Mintaqaviy va global kompyuter tarmog‘i va uni
himoyalash
1
56 Amaliy mashg‘ulot
1
57
Internetda saqlanayotgan axborot manbalarining
xavfsizligi muammolari
1
58 Amaliy mashg‘ulot
1
59 Nazorat ishi- 7
1
60 Elektron hukumat
1
61 Amaliy mashg‘ulot
1
62 Elektron pochta xizmati tuzilmasi
1
63 Amaliy mashg‘ulot
1
64 Kompyuter viruslari va virusdan himoyalash usullari
1
65 Amaliy mashg‘ulot
1
66 Nazorat ishi —8
1
67 O‘tilganlarni takrorlash
1
68 Umumlashtiruvchi dars
1
|
| |
Bosh, ko'krak qafasi, qorin va qo‘l-oyoq jarohatlariga

20-rasm.
Boshni «Chepets» ko ‘rinishida bog‘lash
joyga yetgandan keyin bintni shu joydan qaytarib, qiyshiq holda ensaga
qarab olib boriladi (2). Bint ikkinchi tomonda ham tugiladigan joy atrofi-
dan qaytarilib, qiyshiq holda peshanaga qarab yurgiziladi (3). Shu tariqa
bintni bir safar ensadan va bir safar peshanadan o ‘tkazib, (1-10) har safar
tikroq yurgizib borib, boshning butun sochli qismi bekitib chiqiladi (20-
rasm, 6). Shundan keyin bintni 2-3 marta gir aylantirib o‘rab, mahkam
bogTab qo‘yiladi. Tugunning uchlari engak tagidan kapalak nusxa qilib
bog‘lanadi.
Odamning
bo'yni,
tomog‘i
yoki
engagi
jarohatlangan bo‘lsa, «Butsimon» bog‘lam qo‘yiladi
(21 -rasm). Bunda avval bintni boshga gir aylantirib
o‘rab bogManadi (1, 2), keyin chap quloqning
yuqorirog‘i va orqasidan uni qiyshiq yo‘nalishda
bo‘yinga tomon pastga tushirilib (3), bo'yinning
o‘ng yon yuzasi bo‘ylab ensaga qaytariladi (4),
so ‘ngra o ‘ng va chap quloqning yuqorirog‘idan -
o‘tkazilib, oldingi o‘ramlar takrorlanadi.
Vena va kapillarlardan - M tojiyev, I. Nigmatov

qavat steril salfetka yoki boglama qo‘yilib,
ustidan gigroskopik paxta va bog4 lama bilan
mahkam qilib bog‘lab qo‘yiladi) va badanning
shikastlangan qismini tanaga nisbatan yuqoriroq
turadigan holga keltirib qo‘yish yo'li bilan
vaqtincha to ‘xtatiladi.
19-rasm. Oyoqni bukish
orqali qon ketisbini
to ‘xtatish
12.6. Odam jarohatlanganida qo‘llani!adigan
bog‘lamlar turlari va ularni qo'yish qoidalari
Jarohatlar asoratlarining oldini olish. l
iar qanday jarohat, hatto,
eng kichkinasi ham, shikastlangan odamning hayoti uchun xavf tug‘diradi.
U har xil mikroblar yuqtiradigan manba bo‘lib qolishi mumkin, ba’zi
jarohatlar esa bir talay qon ketib qolishiga sabab bo‘ladi. Birinchi tibbiy
yordam ko‘rsatish mahalida ana shu asoratlar oldini olishning asosiy yo‘li
jarohatga imkoni boricha ertaroq steril bog‘lam qo‘yib bog‘lash, jarohatga
qo‘l urish, uni ustidagi har qanday narsalar, kiyim-kechak parchalarini
olib tashlash zarur, jarohatni berkitish uchun sterillanmagan materialni
ishlatish mumkin emas.
Jarohatlarga infeksiya yuqishiga qarshi kurashda aseptika va antiseptika
usullari qo‘llanishi maqsadga muvofiq.
Aseptika va antiseptika to‘g‘risida tushuncha. Aseptika
jarohatga
mikroblar tushishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida k o‘riladigan chora-
tadbirlardir, ya’ni u jarohat infeksiyasining oldini olish, profilaktika
usuli hisoblanadi. Jarohatga uriladigan narsalarning hammasi steril
(mikroblardan xoli) boMishi kerak, degan oddiy qoidani qo‘llash bilari
unga erishiladi. Jarohatga qo‘l urish, undagi narsalar, kiyim-kechak
parchalarini yulib tashlash, jarohatni bekitish uchun unga sterillanmagan
materialni ishlatish mumkin emas.
Antiseptika - M tojiyev, I. Nigmatov

Mexanikantiseptika
jarohatlarni birinchi jarrohlik obrabotkadan
o ‘tkazishdan iborat.
Fizik antiseptika
mikroblarning yashab qolishi
uchun jarohatda noqulay sharoit yuzaga keltiradigan usullarni tatbiq
etishdan iborat, ya’ni jarohatni quritish, unga drenaj qo‘yish va jarohat
suvi, selining oqib chiqib turishini ta’minlash chorasi ko‘ri!adi. Chunki
quyosh nuri va sun’iy ultrabinafsha nur mikroblarni o ‘ldiradi.
Kimyoviy antiseptika
mikroblarga qarshi har xil dori vositalarini
ishlatishga asoslangan. Bunday vositalar qatoriga yod, etil spirti, xloramin,
kaliy permanganat eritmasi va boshqalar kiradi.
Biologik antiseptiklar
jumlasiga jarohat infeksiyasining profilaktikasi
va davosi uchun ishlatiladigan antibiotiklar kiradi.
Bog‘lam
va
bog‘lashlar t«‘g‘risida tushuncha. Bog‘lamlarning
turlari.
BogMam jarohatni berkitib, bogTab qo‘yish uchun ishlatiladigan
materialdir. Bog‘lamlami qo‘yish paytida ortiqcha og‘riq boim asligiga
harakat qilish zarur. Qon aylanishiga xalal bermaslik uchun bog'lamni
uncha qattiq bosmaydigan qilib (bosib turadigan maxsus bog‘lam qo‘yish
kerak bo‘ladigan hollardan boshqa paytlarda) va jarohatdan tushib
ketmasligi uchun uncha bo‘sh qilmasdan qo'yiladi. Birinchi bog‘lam
qo‘yisndan aw al jarohatga iflos tekkizmasdan va shikastlangan odamga
ozor bermasdan turib jarohatni ochib, yalong'ochlash zarur, ustki kiyim esa
yechib olinadi yoki qirqib tashlanadi. Jarohatga yopishib qolgan kiyimni
uzib olish yaramaydi, uni qaychi bilan ohista kesib olish, so‘ngra bog‘lam
qo‘yish kerak. Shaxsiy bog‘lovchi paket ikkita paxta-dokali yostiqcha va
bintdan iborat. Teshib o ‘tgan jarohatlarni bog'lash mahalida jarohatning
kirish va chiqish teshigini berkitishga imkon beradi.
Har qanday turdagi xavf-xatarli holatlar muayyan sharoitlarda, muhitda

|
Har qanday turdagi xavf-xatarli holatlar muayyan sharoitlarda, muhitdaBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov MHar qanday turdagi xavf-xatarli holatlar muayyan sharoitlarda, muhitda
favqulodda vaziyatlarga olib keladi.
Ya’ni:
xavf-xatar (FV manbavi, xavflC]
,, ,,
,
, ,
[ M a lum sharoit va m uhitda
tabiat hodisasi, x a v f bor obyektlar, г
~
►
I
FV
ekologik va ziya t)
F V oqibatiari turli-tuman b o ‘ladi. Ular FV turiga, tusiga va tarqalish
m iqyosi
(m asshtabi)ga
b og‘liqdir.
FV
oqibatining
asosiy
turlari:
o iim , odam lam ing kasallanishi, inshootlam ing buzilishi, radioaktiv
ifloslanishlar, kim yoviy va bakterial zaharlanishlar. Yana shuni alohida
qayd qiiish kerakki, FVning ko‘pgina holatlarida boshqa zararli omillar
bilan birga ruhiy jarohatlovchi holatlar ham mavjud bo‘ladi. Bu paytda
o ‘ta kuchli tasodifiy ta’sirilar odam ruhiy holatining buzulishiga olib
keladi. Bu ta’sim in g xavfli yeri shundaki, bu ruhiy holat faqat shu ta’sir
hududidagina emas, undan chiqqandan keyin ham davom etishi mumkin.
FV xavfini oldindan m a’lum aniqlikda aniqlash mumkin bo‘lsa-da, ammo,
uning ruhiy ta’sirini aniq aytish mushkul hisoblanadi.
F V n in g zararli v a xavfli om illari ta ’siri ostida joylash gan aholi,
hayvonlar, inshootlar, m oddiy resurslarning barc-hasi -
«Shikastlanish
o‘chog‘i»
d eyilad i. O ddiy (bir turli) shikastlanish o ‘chogM deganda,
faqat bir sh ik astlovch i om il ta ’sirida hosil b o ia d ig a n o ‘choq tushuniladi.
M asalan: portlash, y o n g ‘in natijasida b u zilish , k im y o v iy zaharlanish
kuzatiladi. Murakkab (k o ‘p turli) shikastlanish o ‘c h o g ‘i deganda
|
| |
obyektlam ing barqarorligini ta’minlash yuzasidan tadbirlar kompleksini

|
obyektlam ing barqarorligini ta’minlash yuzasidan tadbirlar kompleksiniBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mobyektlam ing barqarorligini ta’minlash yuzasidan tadbirlar kompleksini
o ‘tkazish.
3. Fuqaro muhofazasi kuch va vositalarining shayligini ta’minlash.
78
4. Qutqaruv va boshqa kechiktirib b oim a y d ig a n ishlam i o ‘tkazish.
5. Favqulodda vaziyatlar davlat tizim i rahbarlarini, mutaxassislarini
va fuqaro m uhofazasi kuchlarini fuqaro m uhofazasiga tayyorlash hamda
oddiy aholini him oyalanish qoidalariga o ‘rgatish.
Bunday y o ‘nalishdagi vazifalam ing har birini bajarish uchun bir qator
tadbirlarni amalga oshirish orqaligina maqsadga erishiladi. Jumladan,
fuqaro m uhofazasining harbiy davrdagi vazifalari quyidagilardan iborat:
aholi va obyektlarni harbiy harakatlar olib borish paytida yoki shu
harakatlar oqibatida yuzaga keladigan xavflardan him oyalash harakatlari
va usullariga tayyorlash;
boshqaruv, xabar berish va aloqa tizimlarini tashkil qilish, rivojlantirish
va doim iy shay holatda saqlab turish;
xalq x o ‘jaligi obyektlarining barqaror ishlashini ta’minlash yuzasidan
tadbirlar kom pleksini o ‘tkazish;
aholining moddiy va madaniy boyliklarini xavfsiz joylarga evakuatsiya
qilish;
fuqaro muhofazasi harbiy tizimlari shayligini ta’minlash;
aholini umumiy va shaxsiy saqlovchi vositalar bilan ta’minlash
tadbirlarini o ‘tkazish;
aholining harbiy davrdagi hayot faoliyatini ta’minlash;
radiatsiyaviy, kim yoviy va biologik vaziyat ustidan kuzatish hamda
laboratoriya nazorati olib borish;
qutqaruv va boshqa kechiktirib b o ‘lm aydigan ishlam i o ‘tkazish;
harbiy davrlarda ham zarar ko‘rgan hududlarda jam oat tartibini y o ig a
q o‘yish va saqlab turish;
|
| |
bir n ech a sh ik astlovch i om illar ta’sirida y u zaga k elishi tushuniladi

|
bir n ech a sh ik astlovch i om illar ta’sirida y u zaga k elishi tushuniladiBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mbir n ech a sh ik astlovch i om illar ta’sirida y u zaga k elishi tushuniladi.
M asalan,
kim yo
korxonasidagi
portlash
binolarning buzilishiga,
y o n g ‘in, k im y o v iy zaharlanish kabi oqibatlarga, yer silk in ish i, kuchli
b o ‘ron, in sh o o tla m in g buzilishidan tashqari, suv toshqini, y o n g ‘inlar,
elektr tarm oqlarining ishdan chiqishi, zaharli gazlarning chiqib ketishi
natijasida zaharlanish va boshqa talafotlarga olib kelishi mumkin.
FVlardan him oyalan ish n in g a sosiy sharti, sharoitni baholay olish,
keltirib chiqargan sababini va uning m exanizm ini biiisbdir, Jarayonning
76
m ohiyatini bilib, uning oqibatini oldindan aytib berish m um kin.
0 ‘z vaqtida va aniq olingan m a’lum ot sam arali h im oya uchun o ‘ta
muhimdir.
FVlar quyidagilar natijasida paydo bo'ladi:
O g ‘irlik kuchlari, yer aylanishi yoki haroratlar farqi ta’siri ostida
paydo b o ia d ig a n , tez kechadigan jarayonlar.
Konstruksiyalar yoki inshootlar materiallarming zanglashiga yoki
chirishiga, fizik-m exanik k o ‘rsatkichlam ing pasayishiga olib keladigan
tashqi tabiiy omillar ta’siri.
Inshootlam ing loyiha ishlab chiqarish nuqsonlari (qidiruv va loyiha
ishlaridagi xatolar, qurilish materiallari, konstruksiyalar sifatining pastligi,
qurilish ishlarining sifatsiz bajarilganligi, qurish va sozlash ishlarida
texnika xavfsizligiga rioya qilm aslik va hokazo).
Ishlab chiqarish texnologik jarayonlam ing inshoot materiallariga
ta’siri (m e’yoridan ortiq kuchlanishlar, yuqori harorat, titrashlar, kislota
va ishqorlar ta’siri, gaz-bug‘ va suyuq agressiv muhitlar, mineral moylar,
|
| |
mol-mulklari muhofazalanishi

|
mol-mulklari muhofazalanishiBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mmol-mulklari muhofazalanishi.
2. Um um iy va yakka him oyalanish vositalaridan hamda boshqa
muhofazalanish uchun m oijallan gan mol-mulkdan foydalanish.
3. Mamlakat hududlarida duch kelishi mumkin b o ig a n xavf-xatar
darajasi to‘g ‘risida hamda zarur xavfsizlik choralari haqida xabardor
b o ‘lish.
4. A holini va hududlami favqulodda vaziyatlarda m uhofaza qiiish
masalalari yuzasidan davlat hokimiyati hamda boshqaruv organlariga
murojaat etish.
5. Jamoat birlashmalari favqulodda vaziyatlam ing oldini olish va
ularni bartaraf etishda qonun hujjatlarida belgilangan tartibda ishtirok
etishlari.
6. Favqulodda vaziyatlar ro‘y bergan hududlarda ishlaganligi uchun
bepul tibbiy xizmat, kompensatsiyalar va boshqa imtiyozlar olish.
7. A holi va hududlami favqulodda vaziyatlardan m uhofaza qiiish
majburiyatlarini bajarish c h o g id a boquvchisi halok b o ‘lganda yoki
mehnatdan m ayib b o iis h i tufayli halok b o ig a n shaxsning oila a’zolari
uchun belgilangan tartibda nafaqa olish.
80
8.
Davlat ijtimoiy sug'urtasi tartibi va shartlari, kompensatsiyaiar va
im tiyoz turlari va miqdorlari qonun hujjatlari asosida to ‘lanadi.
Fuqarolaming fuqaro muhofazasi sohasidagi majburiyatlari
quyidagilardan iborat (harbiy davr uchun):
- fuqaro m uhofazasi sohasidagi barcha qonun hujjatlariga rioya
qilishlari;
- fuqaro muhofazasi tadbirlarini bajarishda ishtirok etishlari va tegishli
tayyorgarlikdan o ‘tishlari;
- fuqaro muhofazasi signallarini, umumiy va yakka muhofazalanish
vositalaridan foydalanish qoidalarini bilishlari;
- jabrlanganlarga dastlabki tibbiy va boshqa xil yordam k o ‘rsatishni
|
| |
da favqulodda vaziyatlam ing oldini olish va ulami bartaraf etish uchun

|
da favqulodda vaziyatlam ing oldini olish va ulami bartaraf etish uchunBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mda favqulodda vaziyatlam ing oldini olish va ulami bartaraf etish uchun
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrida tuziladi
hamda tegishli ravishda tumanlar, shaharlar, qishloqlar va ovullar m iqyo-
sida tashkil topadi.
FV D T hududiy quyi tizim larining vazifalari, ulami tashkil etish, kuch
va vositalari tarkibi, faoliyat k o ‘rsatish tartibi mahalliy geofizik v a tabiiy,
iqlim sharoitlarini, kuchli xavfli obyektlarning m avjudligini hisobga olib
belgiianadi hamda F V V bilan kelishilgan holda Qoraqalpog‘iston Respub
likasi Vazirlar Kengashining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokim-
lari tom onidan tasdiqlanadi.
FV D Tning funksional quyi tizimlari vazirliklar, davlat q o ‘mitalari,
korporatsiyalar, konsernlar, uyushmalar va kompaniya'larda atrof muhitni,
kuchli xavfli obyektlar holatini kuzatish va nazorat qilishni amalga oshi
rish, shuningdek, ularga qarash obyektlarda o ‘zlarining ishlab chiqarish
faoliyati bilan b o g iiq favqulodda vaziyatlam ing oldini olish hamda bar
taraf etish uchun tashkil etiladi.
F V D T rahbar organlariga aholi va hududlam i favqulodda v a zi
yatlardan m uhofaza q iiish m asalalarini hal etish vakolatiga davlat
boshqaruvi, m ahalliy hokim iyat organlari va obyektlar m a’muriyatidir,
jum ladan, respublika darajasida 0 ‘zb ek iston R espublikasi Favqulodda
vaziyatlar v a zirligi, xavfli obyektlar holatini kuzatishni nazorat q iiish
uchun, vazirliklar, idoralar, m ahalliy m iqyosda hududiy hokim liklar,
84
obyektlar m iq yosid a korxonalarning m a’muriyati mutasaddi hisobla-
nadi.
Respublika darajasidagi FVDT boshqaruv organlarining asosiy
|
| |