Xalqaro huquq va kibermakon boshqaruvidagi mavjud muammolar

Xalqaro huquq va kibermakon boshqaruvidagi mavjud muammolar.
Kibermakonning xalqaro huquq bilan tartibga solinishi g'oyasi jahon
hamjamiyatida yangilik emas. 1996-yildan beri kibermakonda xalqaro huquqni
shakllantirishga qaratilgan sa'y-harakatlar yuridik ekspertlar, biznes sub'ektlari va
hukumatlar tomonidan doimiy ravishda taklif qilingan va rad etilgan. Xalqaro
huquqning kibermakonni qanday boshqarishi haqida uchta asosiy g'oya mavjud:
Liberal institutsionalistlar,
Kiberlibertaristlar
Hukumatchilar.
Vu (1997) kabi liberal institutsionalistlar kibermakonni boshqarishda xalqaro
institutlar va qoidalarga asoslangan ko'p tomonlama munosabatlarning muhimligini
ta'kidlaydilar. Jon Barlou (1996) kabi kiberlibertaristlar kibermakon tashqi
bosim va Internet erkinligiga xalaqit beradigan har qanday repressiv qoidalardan ozod
bo'lishi kerak degan g'oya tarafdorlari bo'lsa, Jeyms Lyuis (2010) kabi hukumat
tarafdor olimlar davlatlarda kibermakonni boshqarish uchun milliy va xalqaro huquqni
shakllantirish majburiyati bor, deb hisoblaydilar. Bu uchta asosiy g‘oya xalqaro
huquqning kibermakonda rivojlanishida o‘z ifodasini topdi. Ushbu davom etayotgan
bahsli munozaralar tufayli kibermakon bo'yicha majburiy va yaxshi ishlaydigan xalqaro
qonun hali ham yaratilgan emas. Ushbu bahs xalqaro ommaviy huquqning asosiy
tamoyillari va xususiyatlari bilan bog'liq bo'lgan kibermakonda xalqaro huquqni
shakllantirishning uchta asosiy masalasiga asoslanadi:
Yurisdiktsiya;
Arbitraj;
Huquqiy hujjatlar va yurisprudensiya.
Basak Kali fikriga ko'ra Xalqaro huquqdagi yurisdiktsiyalar asosan xalqaro
huquqning predmeti yoki xalqaro munosabatlar sub'ektlari va qonun rasmiy ravishda
qo'llanilishi mumkin bo'lgan hududiylikni anglatadi. Huquq sub'ektlari yoki
kibermakondagi ishtirokchilar juda xilma-xildirlar. Davlat organlari, yirik internet
kompaniyalari, kichik va o'rta korxonalar, xakerlardan tortib to jismoniy shaxslargacha
kiber olamning ajralmas qismlaridir. Internet o'z tabiatiga ko'ra ham barcha
ishtirokchilarga turli xil xizmatlarni anonimlikni saqlagan holda taqdim etadi. Bu turli
ishtirokchilarning ham kibermakonni qanday tartibga solish kerakligi haqida o'z
manfaatlari va xavotirlari borligidan dalolatdir. Qaysi sub'ektlar kibermakonda xalqaro
huquqni yaratish va ularga bo'ysunish huquqiga ega ekanligini va qaysi masalalarni
tartibga solish kerakligini hal qilish juda qiyin. Shuningdek, ishtirokchilarning qanday
harakatlarni amalga oshirayotgani va ular qayerda qilinayotganini aniqlash tobora
qiyinlashib bormoqda. Akademik matnlarda yoki siyosatni ishlab chiqishda ko'plab
munozaralar, ayniqsa, kiberetika atributini muhokama qilishga qaratilgan. Biroq, bu
munozaralarda yagona dominant va ustun ovozning o‘zi yo'q. Chunki, bu nisbatan
kelishilgan va xalqaro rejimlarda amal qiluvchi, masalan, INTERPOL, Europol,
ASEANAPOL va BMT ning jinoyatlar va narkotiklarga qarshi kurashish
boshqarmalarida ishlaydi. Kibermakondagi domenga kelsak, xalqaro ishtirokchilar
kibermakonning maqomi bo'yicha kelishuvga erisha olishmayapti. Chunki global
internet davlatlarning umumiy mulki sifatida jismoniy hududiga tegishli yoki ularning
milliy kelib chiqishiga asoslanishi bilan baholanadi. Natijada bugungi kungacha
xalqaro kiberhuquqning yurisdiktsiyasini belgilash jiddiy muammolarni keltirib
chiqarmoqda.
Ishtirokchilarning murakkabligi va yuqorida muhokama qilingan masalalar
arbitrajda qo'shimcha murakkabliklarni keltirib chiqaradi. Xalqaro ommaviy huquq
nizolarni hal etish va arbitrajning aniq mexanizmlarini talab qiladi. Bu qonun
foydalanuvchilar va yuridik shaxslar uchun kibermakonni nazoratlashda hamma uchun
majburiy bo'lishini ta'minlaydi. Kibermakon huquqida uning sub'ektlari xilma-xilligi
tufayli nizolarni hal qilish va arbitraj mexanizmlari mandatini kim olishi kerakligi
haqida umumiy qabul qilingan huquqiy norma hali mavjud emas. Arbitraj
kibermakondagi xatti-harakatlarga nisbatan allaqachon mavjud, lekin u asosan xalqaro
sudda emas, balki milliy huquq tizimida sodir bo'ladigan savdo va jinoyatchilik bilan
bog'liq. Shunday qilib, bu holat qonunning xolisligiga putur yetkazishi mumkin, chunki
davlatlar go'yoki bunday huquqiy tizimda ko'proq bahslashish huquqiga
ega. Niderlandiyaning Gaaga shahridagi Doimiy arbitraj sudi kibermakonda sudya
sifatida qaralishi mumkin, chunki u allaqachon koinot, energetika va atrof-muhit bilan
bog'liq ishlarda yurisdiktsiya kuchiga ega. Biroq, kibermakon bilan bog‘liq savollarga
javob berishda bunday mandat va vakolatlarni ilgari surish uchun hukumat vakillaridan
qat'iy rozilik talab qilinadi.
Arbitraj bilan bog‘lik masalalarda yuridik vositalar va huquqshunoslikning
kibermakondagi qiyinchiliklarini hisobga olish kerak. Har ikkisi ham ikki darajada
o'tkaziladi:
Milliy;
Xalqaro.
Rivojlangan mamlakatlarda kibermakonga oid huquqiyqarashlar nisbatan
yetarlicha rivojlangan. Federal darajada qabul qilingan uchta asosiy qoidalar AQShda
to‘la-to‘kis ishlamoqda. Bular:
HIPAA yoki Health Insurance Portability and Accountability Act (1996);
Gramm-Leach-Billey -
Moliyaviy xizmatlarni modernizatsiya qilish qonuni
(1999)
Milliy xavfsizlik qonunida (2002).
Fransiyada qonun chiqaruvchi milliy organ 1988 yildan beri kibermakon
bo‘yicha huquqiy asoslarni ishlab chiqayapti. Rossiya federal organlari ham "Shaxsiy
ma'lumotlar to'g'risida"gi Rossiya federal qonunini 2006-yilda qabul qildi. Biroq, bu
mamlakatlar kibermakonga turli xil nuqtai nazar bilan qarashadi, chunki Rossiya
ziddiyatli tarzda shaxsiy daxlsizlik huquqlarida xavfsizlik muammosini AQShdan
ustun deb belgilaydi. Snouden masalasi jamoatchilik e'tiboriga tushganidan beri xuddi
shunday muammo muhokamalarga sabab bo‘lmoqda. Malayziya va Indoneziya kabi
rivojlanayotgan mamlakatlarda kiberhuquqiy bazani o'rgansak, bu nomutanosiblik
yanada kengayadi. Malayziyada fuqarolar ma'lumotlariga chuqur davlat aralashuvi
uchun imkon yaratadigan mustaqil kiber akt yoki qonun loyixasi mavjud emas.
Indoneziyaning ahvoli bundan ham yomonroq - uning taklif qilingan kiberxavfsizlik
to'g'risidagi qonuni 2019-yilning so'nggi bir necha oyi ichida inson huquqlari bilan
bog'liq muammolar sababli talabalarning ommaviy namoyishlari tufayli qabul qilinishi
qoldirildi. Ushbu milliy huquqiy bazaning nomutanosibligi kibermakon bo‘yicha
samarali xalqaro huquqning yo‘qligi milliy huquqiy hujjatlarga qanday ta’sir
o‘tkazishini ko'rsatadi. Xalqaro miqyosda kiberxavfsizlik to'g'risidagi qonun juda kam
o‘rganilgan. Darhaqiqat, Budapesht konvensiyasi kibermakon bo'yicha yagona xalqaro
shartnoma hisoblanadi. Ammo bu nizolarni hal qilishning majburiy mexanizmining
yo'qligini, davlatlar va xalqaro tashkilotlarning ushbu yo‘nalishda ish olib
boramayotganini anglatmaydi. Shunga qaramay, xalqaro huquq milliy miqyosda
amalga oshiriladigan aniq huquqiy amaliyot va qonun bilan mustahkamlangan huquqiy
hujjatlarni talab qiladi. Yuqorida aytib o'tilganidek, turli mamlakatlarda kibermakon
bo'yicha milliy qonunchilik tizimining nomutanosibligi tufayli bu hali ham mumkin
emas. Belgilangan domenlar va raqamlar uchun Internet korporatsiyasi (ICAAN),
Xalqaro elektraloqa ittifoqi (ITU) va Internetni boshqarish forumlari kabi tashkilotlar
kibermakonni nazorat qilish va uni boshqarishga ko‘maklashuvchi huquqiy normalarni
ishlab chiqishda o‘z faoliyatini olib bormoqda. Afsuski, ularning hech biri xalqaro
huquqning alohida davlatlarga qanday samarali tatbiq etilishini hal qilolmayapti.
Ularning hech biri tegishli va majburiy xalqaro huquqiy hujjatlar va sud amaliyotini
muvaffaqiyatli tatbiq etolmaydi. Shunga ko'ra, kibermakon bo'yicha xalqaro huquq
hozirda samarali emas va uni davlat sub'ektlariga yuklash qiyinroq kechmoqda.
|