Mavzu: bank elektiron tizimlarixafsizligi

TOSHKENT MOLIYA INSTITUTI
MAVZU: ELEKTRON TIJORAT TUZILMALARI
BAJARDI: ST-51 GURUH TALABASI
HAYDAROV U.
TEKSHIRDI: BOBOYEV SH.
TOSHKENT 2010
MAVZU: BANK ELEKTIRON TIZIMLARIXAFSIZLIGI
Reja:
1. Bank elektiron tizimlarini ximoya qilish muhiligi.
2.Bank elektiron tizimlarini xafsizligini taminlash yo`llari.
3.Bank faolyati aftomatlashtirilgan faolyatini himoyalashning asosiy turlari
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 8 iyuldagi “Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada rivojlantirishga oid qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida”gi qarori ijrosini ta'minlash hamda Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan “Vazirlik va idoralar, mahalliy hokimlik organlari rahbar xodimlari uchun axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan amalda foydalanish ko'nikmalarini shakllantirish bo'yicha seminarlar Dasturi”ga muvofiq 2008 yil davomida respublikamizning barcha viloyatlarida o'quv seminarlari o'tkazilmoqda. Hozirga qadar bu kabi seminarlar Andijon va Farg'ona viloyatlarida tashkil etildi.
Tadbir O'zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasi hamda BMT Rivojlanish Dasturining “AKT siyosati” loyihasi tomonidan tashkil etildi. Uning ochilish marosimida O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasi rektori K.Nazarov, O'zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi Bosh direktorining o'rinbosari A.Xodjaev, BMT Rivojlanish Dasturining “AKT siyosati” loyihasi rahbari S.Saidxo'jayevlar tabrik so'zi bilan ishtirok etishdi.
O'quv jarayonini O'zbekistonda elektron hukumat tarkibiy qismlarini joriy etish bo'yicha amaliy tajribaga ega bo'lgan yetakchi tarmoq ekspertlari olib borishdi. Unda tinglovchilar davlat boshqaruvida AKTni qo'llash bo'yicha malakalarini hamda turli yo'nalish va jahon tajribalari bo'yicha ma'lumotlarini oshirib, AKTdan amalda foydalanish ko'nikmalarini shakllantirish, elektron hukumat barpo etishga qaratilgan real loyihalar doirasida amaliy ko'nikmalar hosil qilish, shuningdek, o'zaro tajriba almashish imkoniga ega bo'ldilar.
Mashg'ulotlar Toshkent axborot texnologiyalari universiteti hamda Farg'ona politexnika instituti o'qituvchilari, FTMTM va UZINFOCOM markazlari mutaxassislari tomonidan olib borildi. Ma'ruzalarda axborotlashtirish sohasining qonuniy asoslari; interaktiv xizmatlar ko'rsatish, ularning davlat boshqaruvi samaradorligini oshirishdagi o'rni; axborot tizimlarini yaratish va davlat axborot resurslarini shakllantirish, ularni ro'yxatdan o'tkazish; davlat axborot resurslarini tuzish bo'yicha me'yoriy-huquqiy hujjatlar kabi bir qator mavzular tahlil etildi. Shuningdek, ikki kunlik o'qish davomida kompyuter texnologiyalari, axborot tizimlari xavfsizligi, elektron hujjat aylanishi va ish yuritishni avtomatlashtirish, “Elektron hukumat” mohiyati, uni rivojlantirishning asosiy shartlari, davlat boshqaruviga joriy etishning jahon tajribalari, axborot texnologiyalari sohasida mualliflik huquqini himoyalash va boshqa masalalar muhokama qilindi. Kompyuter (ing . computer - hisoblayman), EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) - oldindan berilgan dastur (programma) boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma. Elektron hisoblash mashinasi (EHM) bilan bir xildagi atama.
Seminar davomida elektron raqamli imzo va elektron hujjat aylanishini qo'llash bo'yicha amaliy mashg'ulotlar ham tashkil etildi. O'quv kursi yakunida o'tkazilgan tadbir qay darajada foydali bo'lganligini aniqlash maqsadida ishtirokchilar test sinovlaridan o'tkazildi.
Tahdidlar tasnifi: ob`ekt va unga munosabat, kelib chiqishi, ta`sir xususiyati, zarar ko`lami va miqdori bo`yicha tasnif. Shaxs, jamiyat va davlat manfaatlari, jamoatchilik fikri va mamlakat ma`naviy yuksalishiga axborot tahdidi. Davlat siyosatini ta`minlashdagi axboriy tahdid. Siyosat (arab. سياسة (siyasa) - ot tarbiyalash, ot boqish) - davlatni boshqarish sanʼati. Siyosat biror guruh, jamiyatni boshqarish jarayonidir. Ushbu jarayonda tegishli guruh vakillari ham qatnashishadi. Mamlakat axborot takomilidagi tahdidlar; ichki bozorni axborot bilan ta`minlash; milliy axborot texnologiyalari va resurslaridan foydalanish hamda uni to`plash. Axborot va telekommunikaцiya vosita va tizimlari xavfsizligiga tahdidlar. Axborot - psixologik ta`sir vositasi sifatida. Shaxs axborot-psixologik xavfsizligiga tahdidning manbalari va umumiy tavsifi: tashqi va ichki tahdid, uning tuzilishi hamda mohiyati. Shaxs ruhiyatining bioijtimoiy tabiati, uning xususiyati, shakllanishi va boshqariluvi, kishining shaxsiy tavsifi va axborot-psixologik xavfsizlik tahdidi tizimida uning ahamiyati. Jamiyat axborot-psixologik xavfsizligiga tahdidning manbalari. Axborotda hududiy munosabatlar: axborot olish hududini ta`minlash; shaxsiy hayot va oila siri, sirli yozishmalar daxlsizligini ta`minlash. Axborot ko`lamini shakllantirish, ichki va xalqaro miqyosidagi axborot almashinuvida davlat siyosatidan foydalanish; axborot texnologiyalari oqimiga iqtidorli dasturchilar va boshqa mutaxassislarni yo`naltirish. Axborot-psixologik xavfsizlikni shaxsga ta`sir etuvchi vosita va usullari. Axborotni qabul qilish, qayta ishlash, tarqatish mexanizmlari, jamiyatdagi transformaцiya va qaytalanishi. Shaxs axborot - psixologik xavfsizligiga tahdidning shakllanish omillari, uning ta`sir doirasi kengayishi.
4-seminar. Shaxs, jamiyat va davlatning axborot-psixologik xavfsizligidagi manbalar va ularning turlari (2 soat).
5-ma`ruza. Ommaviy axborot vositalari va axborot qarama - qarshiligi (2 soat).
Dunyoda axborot o`lchovlarining o`rganilishi. Ba`zi bir davlatlarning axborot bozoridagi hukumronligining oshish tendenцiyasi, xalqlar, davlatlar va madaniyatlar xususida ularning shaxsiy qarashlarini shakllantirishga intilishi. Xalq - bu odamlar jamoasi boʻlib, ularning tili, madaniyati, sanʼati, dini boshqa jihatlarini birgalikda aks ettiradi. Xalq tushunchasi keng boʻlib jihatlari bilan birlashtiriladigan odamlar yigʻindisiga aytiladi. «Birinchi darajali» va «rivojlanmagan» davlatlar haqidagi afsonaning yaratilish ehtimolini mavjudligi. OAV axborot-psixologik urushni olib borish vositasi sifatida. Turli OAV (televidenie, radio, davriy matbuot)ning o`ziga xos psixologik ta`siri. Psixologik ta`sir texnologiyasi. Yuqori texnologiya va ommaviy kommunikaцiya. Internetning paydo bo`lishi va internet jurnalistikasining takomili. Neyrolingvistik dasturlash va doimiy, uzluksiz efirga uzatiladigan televizion xabarlar natijasida turli millat va xalqlar ongiga ta`sirning o`sishi. «Madaniy bosqich» va «inson huquqi»lari ekspanцiyasi tushunchasining mohiyati va uning paydo bo`lish shakllari. Yangilik, uning ko`rinishi va shakllari. Chegaralanmagan jurnalistika; yangiliklarni tiklash yo`llari, faktlarni tartiblash va tahlil etish, yangiliklar blokining tartibi. Axborot urushini aniqlash. Axborot urushi tarkibi: psixologik, elektron va dezinformaцion; axborot hujumi va uning turlari (to`g`ridan-to`g`ri, aylanma), axborot tizimining ishdan chiqishi. Axborot quroli, uning o`ziga xosligi, zamonaviy dunyoda uni qo`llash imkoniyati va ko`lami. Axboriy qarama-qarshilikning maqsadi, vosita va shakllari, uni nazorat etish, jamiyatning umumiy holatiga keltiradigan psixologik zararlari. Ommaviy kommunikaцiya - xorij OAVda axborot ekspansiyasidan himoyalanish, fikrlash va o`zini tutish vositasi sifatida. OAV doirasida xalqaro korporakцiya; dunyo hamjamiyati va ayrim davlatlarda jamoatchilik fikrini shakllantirish mexanizmi sifatidagi o`rni. Xorij matuboti, televidenie, radio va Internetning asosiy qadriyatlari. Xorij OAVning aholiga ta`sir ko`rsatish yo`li, shakl va uslublari.Aholi - Yer yuzida yoki uning muayyan hududi, qitʼa, mamlakat, tuman, shaharida istiqomat qiluvchi odam (inson) lar majmui. Aholini tadqiq etish bilan maxsus fan - Demografiya shugʻullanadi.aholi oʻrtasida sodir boʻlayotgan jarayonlar biologik, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar taʼsirining natijasidir. Uslub - tilning inson faoliyatining muayyan sohasi bilan bogʻliq vazifalariga koʻra ajratilishi. Kishilar faoliyatning barcha sohalarida aloqa qilish jarayonida tildagi leksik, frazeologik, grammatik va fonetik vositalarni tanlash va ishlatishda birbirlaridan maʼlum darajada farq qiladilar. Jamoa ruhiyati va uning o`ziga xos xususiyatlari. Axborot manipulyaцiyasi, uning maqsad va vazifalari, qoida, usul va shakllari Jamoatchilik fikriga ta`sir etuvchi axborotning ijtimioy fenomeni. Ommaviy auditoriyaga psixologik ta`sirning usul va shakllari. Axborotdan foydalanish madaniyati tushunchasi, tuzilishi va mohiyati.
5-seminar. Omaviy axborot vositalari va axborot qarama - qarshiligi (2 soat).
6-ma`ruza. Axborot sohasida milliy xavfsizlikni ta`minlash tizimining mohiyati va unsurlari (2 soat).
O`zbekistonning dunyo axborot tizimiga kirishi: imkoniyatlar, muammo va kamchiliklar, ularni hal etish yo`llari, taraqqiyot istiqbollari. Axborot tizimida O`zbekisonning hayotiy muhim milliy qiziqishlari, mamlakat manfaatlari, dolzarb muammolar va vazifalari. Yagona axborot bozorini davlat ittifoqchilari va strategik hamkorlar ko`magida tashkil etish. Axborot, ommaviy kommunikaцiya sohasida milliy xavfsizlikni ta`minlash tizimining unsurlari: axborot olish va undan foydalanishda insonning huquq va erkinliklarini ta`minlash, davlat axborot tizimlariga fuqarolarning kirish imkoniyati, mamlakatning ma`naviy yuksalishi va jamiyat ma`naviyatining psixologik xavfsizligi, ma`naviy qadriyatlar, vatanparvarlik va xalqparvarlik, madaniy va ilmiy imkoniyatlarni ta`minlash; davlat siyosatiga oid axborotlarni yetkazishni ta`minlash, jamoatchilik, shuningdek, xorijliklarga davlatchilik hayoti va davlatning rasmiy mavqei, muhim ichki va xalqaro hayot muammolari xususida aniq ma`lumotlarni yetkazish. Zamonaviy axborot texnologiyalarni rivojlantirish va mukammallashtirish. Axborot takomili, axborotlashtirish, telekommunikaцiya va aloqa. Zamonaviy axborot resurslarini saqlash va unumli foydalanish, yangi texnologiyalar va yo`nalishilarni shakllantirish; zamonaviy axborot tizimlari xavfsizligi va saqlanganligini ta`minlash, jumladan, davlat hokimiyati organi, mudofaa, moliya-kredit va bank sohasi tizimi. Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilish - q. Mansabdorlik jinoyatlari, Xizmat mansabini suiisteʼmol qilish.
6-seminar. Axborot sohasida milliy xavfsizlikni ta`minlash tizimining mohiyati va unsurlari (2 soat).
7-ma`ruza. Axborot-psixologik xavfsizlikni ta`minlashning vazifalari, asosiy faoliyat yo`nalishlari va uslublari (2 soat).
Shaxs, jamiyat, davlat va milliy manfaatlarning axborot-psixologik xavfsizligini ta`minlash bo`yicha vazifalar. Shaxs, jamiyat va davlatning axborot-psixologik xavfsizligi tahdidiga qarshi asosiy faoliyat yo`nalishi va usullari: siyosiy, huquqiy, ma`naviy-axloqiy, tashkiliy-texnik, ijtimoiy-iqtisodiy, ilmiy-tahliliy. Shaxs, jamiyat va davlat axborot-psixologik xavfsizligining siyosiy-huquqiy asoslari. Davlat-jamiyat axborot-psixologik xavfsizlik ta`minotining kafolati. Ochiq axborot tizimi sharoitida axborot-psixologik himoyaning asosiy yo`nalish va foydalanish mexanizmlarini saqlashning majmuaviy choralarini ishlab chiqish va ta`minlash. Ochiq axborot tizimida jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy takomilida axborot-psixologik havfsizlikning ahamiyati. Jamiyatni boshqarish muammolari va asosiy usullari: siyosiy-huquqiy, tashkiliy-iqtisodiy, ijtimoiy-psixologik va axboriy boshqaruv. Hokimiyat va unga ishonch -jamiyat va davlat takomili hamda axborot-psixologik xavfsizlikning asosi sifatida. Konstituцiyaviy tuzumni himoyalash, jamiyat ma`naviyatini mustahkamlash, fuqarolar sog`lig`ini saqlash - axborot-psixologik xavfsizlikning zaruriy sharti sifatida. Axborot olish kafoloti, axborot tarqatishni man etish, shaxsning ijtimioy guruh yoki hamjamiyatining psixologik holatiga salbiy ta`sir etuvchi, ijtimoiy, milliy, etnik, diniy tafovut va kelishmovchiliklarni kuchaytiruvchi, zo`ravonlik va urushni targ`ib etuvchi, pornografiya, maishiy buzuqlik, kishilar mavqeiga, obro`siga ta`sir qiluvchi axborotlarni chegaralash. Axborot-psixologik xavfsizlikning ma`naviy-ahloqiy yo`nalishi. Fuqarolik jamiyati va axborot-psixologik xavfsizlik institutlarini shakllantirish. OAV vakillarining ahloqiy-ma`naviy me`yorlarga rioya qilishi - shaxs, jamiyat, davlat axborot-psixologik xavfsizligini ta`minlashning zaruriy sharti sifatida. Axborot-psixologik xavfsizlikni ta`minlashning tashkiliy-texnik yo`nalishi, uning asosiy unsurlari: kadrlar, dasturlar ta`minoti va ulardan foydalanish sharoitlari. Ilmiy-tahliliy va o`quv-uslubiy yo`nalish: tuzulishi, o`ziga xosligi, faoliyat yo`nalishlari, vosita bosqichlari.
7-seminar. Axborot-psixologik xavfsizlikni ta`minlashning vazifalari, asosiy faoliyat yo`nalishlari va uslublari (2 soat).
8-ma`ruza. Ochiq ommaviy axborot tizimi sharoitida shaxsning psixologik o`zini o`zi himoyalashi (2 soat).
Inson - ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma`naviy tizimning asosi. Inson holatining ishontirish, dunyoqarash, ishonch, g`oya, xissiyot, jamoatchilik, javobgarlik, moddiy manfaatdorlik, ehtiyojining qondirilishi, bog`liqlik kabi psixologik jarayonlarga vobastaligi. G`oya va uning paydo bo`lishi, asosiy xususiyati, shakl va turlari. Milliy mustaqillik g`oyasi tushunchasi. Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir. Mafkura va uning xususiyatlari, ildizlari, ko`rinishlari, asosiy maqsadlari. Mafkura va davlat, jamiyat, shaxs axborot-psixologik xavfsizligining o`qitish muammolari. Ochiq axborot-kommunikaцiya tizimi sharoitida shaxsda axborot-psixologik xavfsizlikning imkoniyatlari va tahdidini baholash, to`g`ri himoyalanish tartibini shakllantirish. Turli axborot-psixologik vaziyatlarda shaxsning hatti-harakati: psixologik himoyaning tuzilishi va asosiy unsurlari. Ochiq axborot tizimi sharoitida psixologik himoya vositalarining o`zaro bog`liqligi. Foydali va zararli axborot tushunchasi, axborotlarni ikki guruhga ajrata olish ko`nikamasi. Sog`lom munosabatlar, o`z imkoniyati va davlatning imkoniyatlariga nisbatan sog`lom tarbiya - psixologik muvozanatning poydevori. Shaxsning ma`naviy-ahloqiy takomili - axborot-psixologik xavfsizlikning kafolatidir. Ruhiy o`zini o`zi boshqarish.
8-seminar. Ochiq ommaviy axborot tizimi sharoitida shaxsning psixologik o`zini o`zi himoyalashi (2 soat).
9-ma`ruza. Jamoatchilik fikri va jamiyat axborot-psixologik xavfsizligini ta`minlash (2 soat).
Jamoa fikri va uni psixologik boshqarish texnologiyasi. Jamiyat axboriy immuniteti tushunchasi, maqsadi va vazifalari. Milliy madaniyat, an`ana va urf-odat, fuqarolik mavqei va vatanparvarlik tuyg`usi - ijtimoiy immunitet asosi sifatida. Axborot xavfsizligining asosiy unsurlari: xalqaro munosabatlar va xalqaro xavfsizlik muammolariga mo`ljallangan kompьyuterli kutubxona jamg`armalari, xavfsizlik masalasi bo`yicha hujjat shaklidagi to`liq matnlarni tez topish xizmati tizimi, siyosiy inqiroz va ziddiyatlarni tavsiflovchi rasmiy hujjatlarga binoan tanlangan dunyo voqelarining sharhi, havfsizlik va halqaro munosabatlar ta`limi muammolariga oid xalqaro anjumanlar va uni yoritish. Aniq axborot: ma`lumotlar makoni va statistika. Jamoatchilik fikri - jamoa tafakkurining namoyon bo`lishi sifatida. Uning ijtimoiy faoliyatga munosabati. Jamoatchilik fikri - fuqarolik jamiyati holatining barometri sifatida. Jamaotchilik fikrini shakllantirish va o`rganish - mamlakat hayotidagi kundalik ijtimoiy-siyosiy ramzlar sifatida. Mamlakat takomilining ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy masalalari bo`yicha jamoatchilik fikrini ijtimoiy tadqiqi va darajasi tahlili. Jamoatchilik fikri monitoringi va uning nisbiy kengligi. Jamoatchilik fikrini jalb etish va ehtiyoj. Ochiq axborot tizimida qabul qilinayotgan axborotni talqin etish va tushunish. Ijtimoiy tadqiqot - jamoatchilik fikrini shakllantirish mexanizmi sifatida. Axborot-psixologik xavfsizligini ta`minlashda tavakkal (risk) guruhi va uning omillari. Jamoatchilik fikri va ommaviy axborot vositalari. Ochiq axborot-kommunikaцiya sharoitida jamiyatni psixologik himoyalash tizimi: psixologik himoyaning asosiy daraja va yo`nilishi, tashkiliy himoya faoliyatining sub`ekti va texnologiyasi
9-seminar. Jamoatchilik fikri va jamiyat axborot-psixologik xavfsizligini ta`minlash (2 soat).
10-ma`ruza. O`zbekiston ommaviy axborot vositalari va jamiyat psixologik xavfsizligini ta`minlash (2 soat).
Axborot tizimida mamlakat milliy manfaatlari va uni ta`minlash. Respublikada axborot xavfsizligining bugungi holati va uning mustahkamlashdagi vazifalar. Jamiyatning turli qatlamlarida axborot psixologik xavfsizlikni ta`minlash chora-tadbirlari va o`ziga xos xususiyatlari. O`zbekiston Respublikasining axborot va axborot-psixologik xavfsizlikni ta`minlash borasidagi xalqaro hamkorligi. Mamlakat fuqarolari va jamiyatning axborot-psixologik xavfsizligini ta`minlash bo`yicha davlat siyosatining asosiy yo`nalishlari, uni tadbiq etish tadbirlari. Axborot psixologik xavfsizlik muvaffaqqiyatlarining tashkiliy asoslari. O`zbekistonda axborot bozorini shakllantirish va rivojlantirish O`zbekiston Respublikasining OAV faoliyatini muvofiqlashtiruvchi qonunchiligi. Fuqarolarning davlat axborot tizimiga kirish imkoniyatini ta`minlash. Mahalliy OAV tomonidan mamlakat aholisi psixologiyasini hisobga olish, jamoatchilik fikrini o`ziga xosligi va ijtimoiy vazifalari, aholining milliy mentaliteti. Xorij ommaviy kommunikaцiya vositalarining ta`sir doirasi kuchayishi jarayonida mustahkam psixologik mo``tadillikning usul va vositalari. O`zbekiston xalqlarining tarixiy, madaniy, ma`naviy qadriyatlari - mahalliy OAV faoliyatining ustuvor yo`nalishi. Aholi va xorijliklar auditoriyasiga jamiyatdagi yangilanishlar va demokratlashtirish, islohotlar va mamlakatni modernizaцiyalash xususida ishonchli ma`lumotlarni yetkazish, davlat siyosati axborotini ta`minlash, O`zbekistonning ichki va tashqi hayotidagi muhim voqealar borasidagi rasmiy mavqeini yetkazish. Bugungi kunda, dunyoda axborot xavfsizligi sohasi bo‘yicha turli xil standartlar mavjud. Jumladan, axborot xavfsizligini boshqarish bo‘yicha BS7799 Britaniya standarti ham xalqaro standartlar qatoriga kiradi. Uning birinchi qismi, BS7799-1 Buyuk Britaniya ukkumati buyurtmasiga asosan 1995 yilda ishlab chiqilgan.Buyuk Britaniya, Britaniya, (ingl. Great Britain) Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligi (ingl. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) - Shimoli-Gʻarbiy Yevropadagi davlat. 2006 yil boshlarida axborot xavfsizligi sohasida tavakkalchiliklarni boshqarish bo‘yicha yangicha BS7799-3 standarti amalga kiritildi, keyinchalik bu standart 27005 indeksini qabul qiladi. Maqolamizda standartning yaratilish tarixi haqida so‘z boradi. O‘ylaymizki, bu sizda oz bo‘lsada qiziqish tug‘diradi.
Hozirda boshqaruvning turli sohalari mavjud: ishlab chiqarish, moliya sohasi, tijorat, xodimlar va hokazo.Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch. Yuqori texnologik biznesning rivojlanishi bilan tobora axborot texnologiyalari, axborot xavfsizligi, sifat, atrof-muhit kabi omillarning ham muhim ahamiyat kasb etishi namoyon bo‘lmoqda. Buni xalqaro miqyosda ISO 2700x, ISO 2000x, ISO 900x, ISO 1400x seriyadagi standartlarning ommaviylashishi bilan ifodalasak bo‘ladi. Boshqarishning asosiy prinsiplari ko‘p jihatdan turli sohalarda bir xildir, shuning uchun tegishli boshqaruv tizimlari ham bir-birini to‘ldirib, tashkilotning integrallashgan boshqaruv tizimini (Integrated Management System - IMS) yaratadi. Lekin, boshqa sohalarga nisbatan axborot xavfsizligining boshqaruv tizimi alohida e'tiborni talab etadi. Bu borada, ushbu soha bo‘yicha xalqaro standartlarni ishlab chiqishda Britaniya Standartlari Institutining (British Standards Institute - BSI ) hissasi kattadir.
BS7799 standartining birinchi qismi BS7799-1 - "axborot xavfsizligini boshqarishning amaliy qoidalari" deb nomlanadi. Nomlanishidan ko‘rinib turibdiki, bu hujjat tashkilotlarda axborot xavfsizligini boshqarish bo‘yicha qo‘llanma hisoblanadi. Bu hujjat axborot xavfsizligini boshqarish tizimini (AXBT) barpo etishda jahon tajribasidan kelib chiqqan holda, boshqarishning 10 sohasi va 127 ta mexanizmlari ta'riflangan. 1998 yilda bu standartning ikkinchi qismi - BS7799-2 " Axborot xavfsizligini boshqarish tizimlari. Tavsiflanishi va qo‘llash bo‘yicha qo‘llanma" vujudga keldi. Bu qismda sertifikatlashni talab etuvchi AXBT ni barpo etishning umumiy modeli va majburiy talablari belgilab berilgan. AXBT nimalardan tashkil topishi kerakligini belgilab beruvchi ushbu BS7799 standartning ikkinchi qismi ishlab chiqilgandan so‘ng, axborot xavfsizligini boshqarish sohasida sertifikatlash tizimlarinig ham rivojlanishiga turtki bo‘ldi. 1999 yilda BS7799 standartining ikkala qismlari qayta ko‘rib chiqilib, xalqaro ISO 9001 va ISO 14001 stadartlaridagi tegishli qism va talablari bilan moslashtirildi. Bir yildan so‘ng esa ISO texnik qo‘mitasi o‘zgarishlarsiz BS7799-1 standartini xalqaro ISO/IEC 17799:2000 standarti sifatida qabul qildi.
BS7799 ning ikkinchi qismi 2002 yilda qayta ko‘rib chiqilgan bo‘lib, 2005 yil oxirida esa ISO tomonidan xalqaro ISO/IEC 27001:2005 standarti sifatida qabul qilindi - "Axborot texnologiyalari - Xavfsizlikni ta'minlash usullari - Axborot xavfsizligini boshqarish tizimlari - Talablar". Bu vaqt mobaynida BS7799 ning birinchi qismi ham qayta yangilandi. ISO 27001 standarti paydo bo‘lishi bilan AXBT ning tasniflari xalqaro mavqega ega bo‘ldi va endilikda AXBT ning jamiyatda tutgan o‘rni va mavqei sezilarli darajada oshdi.
Xavfsizlikni boshqarish bo‘yicha 2700x standartlar oilasi tez sur'atlarda rivojlanib bormoqda. ISO qo‘mitasining rejalariga asosan, bu turdagi standartlar oilasi AXBT ga qo‘yiladigan talablarni, tavakkalchiliklarni boshqarish tizimini, boshqarish mexanizmlarining samaradorlligini aniqlash hamda tatbiq etish bo‘yicha qo‘llanmalarni o‘z ichiga qamrab oladi. Bu holatda tartib bilan ketma-ketlik bo‘yicha raqamlanib boradi, ya'ni 27000 dan boshlanib, o‘sib borish tartibida amalga oshiriladi. Jumladan, ISO/IEC 27001:2005 keyinchalik ISO/IEC 27002 tartib raqami bilan belgilanadi. ISO/IEC 27000 standart loyihasini ishlab chiqishda axborot texnologiyalarini boshqarish bo‘yicha COBIT va ITIL kabi standartlar prinsiplari va asoslari bilan boyitiladi.
2006 yil boshlarida axborot xavfsizligida tavakkalchiliklarni boshqarish sohasi bo‘yicha yangi Britaniya milliy standarti BS7799-3 qabul qilindi, keyinchalik u 27005 indeksini qabul qildi. Bulardan tashqari, 27003 va 27004 indekslarini qabul qilishi mumkin bo‘lgan AXBTning samaradorligini aniqlash bo‘yicha yangi standartlar ustida tadqiqotlar olib borilmoqda.
Xalqaro sertifikatlar reyestriga kiruvchi AXBT ni foydalanuvchi guruhlardan olingan ma'lumotlar bo‘yicha, 2006 yil avgust holatiga ko‘ra 2800 dan ortiq tashkilotlar va 66 davlatlar ISO 27001 (BS7799) standarti bo‘yicha sertifikatlangan. Bu sertifikatga ega tashkilotlar ro‘yxatini asosan Axborot texnologiyalari (AT) korxonalari, bank va moliya sohasidagi tashkilotlar, texnik-ekspertiza nazorati idoralari, telekommunikatsiya sohasidagi kabi korxonalar tashkil etadi.
7799/17799/27001: tarafdormi yoki betaraf
BS7799 rivojlanib borgani sari axborot xavfsizligi bo‘yicha asosiy standart bo‘lib qoldi. Lekin, 2000 yil avgustda ISO qo‘mitasi tomonidan ISO17799 ning birinchi nashri tahlil qilinganda qiyinchiliklar bilan bir to‘xtamga kelingan edi. Jahonda yetakchi bo‘lgan yirik AT tashkilotlari tomonidan bu borada ko‘plab qarshiliklar bo‘lgan. Bir qator davlatlar jumladan, AQSH, Kanada, Fransiya va Germaniyada ISO17799 xalqaro standart sifatida qabul qilinishiga qarshi bo‘lgandilar.Germaniya (nem. Deutschland), Germaniya Federativ Respublikasi (nem. Bundesrepublik Deutschland) - Markaziy Yevropadagi davlat. Shimoliy Boltiq dengizlari sohilida joylashadi. Maydoni 357 ming km2. Aholisi 81,084 million kishi (30. Sentyabr 2014) Chunki, ular bu hujjatni xalqaro standart sifatida emas, balki kerakli tavsiyanomalar sifatida qo‘llash mumkin deb hisoblashdi. AQSH va Yevropa davlatlarida 2000 yilga qadar axborot xavfsizligini standartlashtirish bo‘yicha ko‘plab ishlar amalga oshirildi. Axborot xavfsizligi sohasi bo‘yicha turli qarashlar mavjud. Lekin bularning ichidan eng ma'qulini aniqlab, xalqaro standartni belgilash lozim edi.
Bu masala bo‘yicha BSI vakillari tomonidan bu BS7799 texnik standart emasligi bilan izohlandi. Ya'ni, u xavfsizlik bo‘yicha boshqa standartlaridan farqli o‘laroq, jumladan, Commonly Accepted Security Practices and Regulations (CASPR) va ISO 15408/Common Criteria standartlari kabi faqat axborot muhofazasining texnik jixatlarini ifodalamaydi, balki umumiy (ixtiyoriy) ko‘rinishda ifodalanadi. U xohlagan tashkilotda qo‘llash uchun mo‘ljallangan bo‘lishi hamda AT mahsuloti emas, balki axborot xavfsizligini boshqarish bo‘yicha hujjat bo‘lishi kerakligi bilan ta'kidlangandi.Mahsulot - iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, i.t.
Shuncha qarshiliklarga qaramasdan, tomonlar o‘rtasida bir to‘xtamga kelinib, BSI tashkilotining (ISO ni tashkil etgan, dunyoda xalqaro standartlarni ishlab chiqaruvchi va sertifikatlovchi tashkilot) ishlab chiqilgan standarti xalqaro standart sifatida tan olindi. ISO17799 ning yutuqlaridan biri uning moslashuvchanligi va universalligidadir.
Unda belgilangan ko‘rsatmalar har qanday faoliyat turi va mulkchilik shaklidan qat'iy nazar, deyarli barcha turdagi tashkilotlarda qo‘llanilishi mumkin. Nimadan boshlash kerak, qanday boshqarish kerak, qaysi talablarga asosan audit tekshiruvini o‘tkazishim kerak- kabi savollar tug‘ilganda, bu standart bevosita to‘g‘ri yo‘lni tanlashda ko‘makdosh bo‘ladi.
Bu hujjat orqali tashkilot rahbariyatiga axborot xavfsizligi bo‘yicha qilinishi kerak bo‘lgan xarajtlarni isbotlab berish mumkin, bozor iqtisodiyotida bu jihat juda katta ahamiyatga egadir. Bu standart umumiylikka tayangan bo‘lib, xavfsizlikni ta'minlash choralarini belgilab, texnik jihatlarini birma-bir sanab o‘tmagan.
Yaqin kelajakda davlatimiz tashkilotlarida ham axborot xavfsizligi sohasida ushbu xalqaro standart va sertifikatlar talablariga javob beradigan ishlar amalga oshiriladi.
Axborot texnologiyalari davri”, “Axborot asri” deya nom olgan hozirgi zamonda biror bir jamiyatni aniq ishlab chiqilgan axborot xavfsizligi tizimisiz tasavvur etib bo'lmaydi.
Ushbu tizimga ega bo'lish uchun esa avvalo axborot xavfsizligining huquqiy asoslarini ishlab chiqish kerak. Albatta, har qanday huquqning samarali amalga oshirilishi, kafolatlanishi unga nisbatan qilinadigan tajovuzlardan himoyalanishiga bog'liq. Axborot xavfsizligiga nisbatan tahdidlarning oldini olish va bartaraf etishda huquqiy, dasturiy-texnik va tashkiliy-iqtisodiy usullar qo'llaniladi.
Bugungi kunda “Axborot xavfsizligi” tushunchasi faqat axborot texnologiyalari sohasidagi olimlar va mutaxassislar tomonidangina emas, balki davlat hokimiyatining barcha tarmoqlari namoyandalari, siyosatchilar, iqtisodchilar va moliyachilar tomonidan ham keng qo'llanila boshlandi. Shu bois har qanday davlat, har qanday jamiyat axborot xavfsizligi muammosiga jiddiy e'tibor qaratmoqda. Boshqacha aytganda, hozirgi dunyoda axborot xavfsizligini ta'minlash muammolari – axborot sohasida shaxs, jamiyat va davlat manfaatlarining himoyalangan holati dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Chunki, axborot qudratli kuchga aylanib, yadro poligonlaridan ham xavfliroq tus olib bormoqda. Jahonda noxolis axborot tarqatish, uni salbiy talqin qilish yoki o'z manfaatiga moslab uzatish holatlari vujudga kelmoqda. Shuning uchun ham axborot xavfsizligini ta'minlash har qachongidan ham muhimdir. Demak, axborot xavfsizligini ta'minlash usullarini o'rganish va tatbiq etish zarur va shartdir. Axborot xurujlarining oldini olish, axborot xavfsizligini ta'minlash — mamlakatni ichki va tashqi xavflardan himoyalash demakdir.
O'zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi majlislar zalida “Aloqa va axborotlashtirish sohasida axborot xavfsizligi. Muammolar va ularni hal etish yo'llari” mavzuida bo'lib o'tgan ikki kunlik respublika seminarida ham yuqoridagi fikrlar yana bir bor ta'kidlandi. Mazkur tadbir Agentlik, Fan-texnika va marketing tadqiqotlari markazi hamda Radiotexnika, elektronika va aloqa ilmiy-texnika jamiyati tomonidan tashkillashtirildi.
Seminarni Agentlik Bosh direktori o'rinbosari A.Xo'jayev kirish so'zi bilan ochib, o'tkazilayotgan seminarning naqadar dolzarbligi va ahamiyati haqida gapirdi. Shundan so'ng Oliy Majlis qonunchilik palatasining axborot va kommunikatsiya texnologiyalari qo'mitasi boshlig'i A.
| O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi oliy davlat vakillik organi bo‘lib, qonun chiqaruvchi hokimiyatni amalga oshiradi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi ikki palatadan - Qonunchilik palatasi (quyi palata) va Senatdan (yuqori palata) iborat. |
Jo'raboyevning “Aloqa va axborotlashtirish sohasida axborot xavfsizligini ta'minlash”, S.Xo'jayevning “Konfidensial axborot ko'rinishlari haqida” mavzularidagi ma'ruzalari tinglandi. Umuman olganda, yuzdan ortiq qatnashchi mazkur yig'ilishda bevosita sohada axborot xavfsizligini ta'minlash yuzasidan yigirmaga yaqin ma'ruzalarni tinglashdi.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari masalalari qo‘mitasi, Kompyuterlashtirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish bo‘yicha muvofiqlashtiruvchi kengash, O‘zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi, O‘zbekiston axborot texnologiyalari korxona va tashkilotlari uyushmasi hamda BMTning Taraqqiyot dasturi tomonidan tashkil etildi.
Haftalik doirasida Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bo‘yicha milliy sammit – «ICT Summit 2009», “ICTExpo 2009“ axborot texnologiyalari milliy ko‘rgazmasi, IT Promotion in Asia 2009 – “Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish va kadrlar tayyorlash masalalari” mavzuida xalqaro ilmiy konferensiya, «Axborot-resurs markazlari shakllanishida ilg‘or chora-tadbirlar» Respublika ilmiy-amaliy seminari kabi tadbirlar o‘tkazilishi rejalashtirilgan.
Poytaxtimizdagi Xalqaro hamkorlik markazida 22 sentabr kuni Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bo‘yicha milliy sammit – «ICT Summit 2009» bo‘lib o‘tdi. Unda O‘zbekiston, Rossiya, Germaniya, Belgiya, Chexiya, Koreya Respublikasi, Hindiston, Qozog‘iston va AQSH kabi mamlakatlardan axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) sohasida faoliyat yurituvchi besh yuzga yaqin yetakchi ekspertlar, davlat, jamoat va xalqaro tashkilotlar, mamlakatimiz va xorijdagi IT-kompaniyalar rahbar va vakillari hamda soha mutaxassislari ishtirok etdi. Hindiston (hindcha Bharat), Hindiston Respublikasi - Jan. Osiyolagi davlat. Hududi shim.dan jan.ga 3214 km, garbdan sharqqa 2933 km ga choʻzilgan. Shim.da Himolay togʻlari, garbda Arabiston dengizi, sharqda Bengaliya qoʻltig'i bilan oʻralgan. H.
| Koreya Respublikasi, norasmiy nomlari: Janubiy Koreya, Koreya (hangul: 대한민국, hanja: 大韓民國, tɛː.han.min.ɡuk̚), tinglang (yordam·maʼlumot)) Sharqiy Osiyoda, Koreys yarimorolida joylashgan mamlakatdir. Shimoldan Koreya Xalq Demokratik Respublikasi bilan chegaradosh. |
Sammit ochilishida O‘zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi bosh direktorining birinchi o‘rinbosari H.Muhiddinov mamlakatimizda Prezident Islom Karimov rahnamoligida barcha sohalarda, jumladan, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasida ham amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlar yuksak samaralar berayotganini alohida ta’kidladi.
| Islom Abdugʻaniyevich Karimov (1938-yil 30-yanvar, Samarqand shahri - 2016-yil 2-sentabr, Toshkent shahri) - davlat va siyosat arbobi, Oʻzbekiston Respublikasining birinchi prezidenti. Oʻzbekiston Qahramoni (1994). |
Bu borada davlatimiz rahbarining 2002 yil 30 mayda qabul qilingan “Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish to‘g‘risida”gi farmoni muhim dasturilamal bo‘layotir. Hujjatga muvofiq 2002-2010 yillarda kompyuterlashtirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish dasturi ishlab chiqilib, bosqichma-bosqich hayotga tatbiq etilmoqda.
Bugungi kunda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari barcha sohalar rivojida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois mamlakatimizda mazkur sohaga oid milliy qonunchilikni takomillashtirishga alohida e’tibor qaratilayotir. Bunday huquqiy-me’yoriy hujjatlar bilan mualliflik va boshqa turdosh huquqlar, elektron imzo, tijorat, to‘lovlar, hujjat aylanishi sohasidagi munosabatlar tartibga solinmoqda.
O‘zbekistonda IT-texnologiyalar jadal rivojlanayotgani tufayli korxonalarning ishlab chiqarish quvvati ham tobora oshmoqda. AKT mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish, xalq farovonligini oshirishning muhim omillaridan biriga aylandi. Barcha viloyat markazlarida raqamli aloqa stansiyalari o‘rnatildi, yangi optik-tolali va raqamli magistral liniyalar ochildi, besh yuzga yaqin televizion va yuzdan ziyod radio uzatish moslamalari o‘rnatildi hamda modernizatsiya qilindi, butun mamlakatimiz bo‘ylab CDMA standartidagi radioto‘lqin uzatish tizimi joriy etildi.
AKTni jadal rivojlantirish uchun davlat va xususiy sektor sa’y-harakatlarini birlashtirish maqsadida 2006 yilda O‘zbekiston axborot texnologiyalari korxona va tashkilotlari uyushmasi tashkil etildi. Hozirgi kunda u O‘zbekiston IT-bozorining ellikdan ortiq yetakchi kompaniyasini o‘ziga birlashtirgan.
Mamlakatimizda mobil aloqa abonentlari soni ko‘payayotgani uyali aloqa xizmati jadal rivojlanayotganidan dalolat. Bundan tashqari, internet xizmati taqdim etadigan operator va provayderlar soni ham oshib borayotir. Shuningdek, raqamli imzo qo‘llash imkonini beradigan me’yoriy-huquqiy asos va ochiq elektron kalitlar infratuzilmasi yaratildi.
O‘quv-ta’lim va ilmiy muassasalar uchun axborot resurslarini birlashtiradigan, zamonaviy veb-texnologiyalar yordamida ushbu ma’lumotlar bazasidan keng ko‘lamda hamda xavfsiz foydalanishni ta’minlaydigan “ZiyoNET” jamoat ta’limi axborot tarmog‘i muvaffaqiyatli faoliyat yuritayotgani mamlakatimizda AKT sohasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar berayotgan samaralarning yana bir namunasidir.
Mamlakatimizda AKTni rivojlantirish yo‘lida xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik kengaymoqda. O‘zbekiston vaBMT Taraqqiyot dasturining “AKT siyosati” qo‘shma loyihasi muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda.
Yurtimizda an’anaviy tarzda o‘tkazib kelinayotgan ushbu forumni tashkil etishdan asosiy maqsad jahon AKTbozori ahvolini tahlil qilish, sohadagi yangi yutuqlar bilan yaqindan tanishish, mavjud muammolarga yechim topishda hamkorlik, o‘zaro tajriba almashish hamda bu borada xalqaro aloqalarni yanada kengaytirish va mustahkamlashdan iborat.
Sammitda milliy AKT salohiyatini oshirish, zamonaviy dasturiy ta’minotni tatbiq etishni kengaytirish, simsiz foydalanish va ma’lumotlarni yuqori tezlik bilan uzatish tizimlarini qo‘llash, sohaga innovatsion g‘oyalarni joriy etish va sarmoya jalb qilish, xalqaro va mintaqaviy hamkorlikni kengaytirish, shuningdek, globallashuv sharoitida axborot xavfsizligini mustahkamlash uchun qulay muhit yaratish masalalari yuzasidan atroflicha fikr almashildi.
Foydalanilgan adabiyotlar.Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi)
-
Aripov M.M., Muhammadiеv J.O`. Informatika, Informatsion tеxnologiyalar.-Toshkеnt,2004.
-
Епанешников А., Епанешников В. Програмирование в среде Turbo Pascal 7.0- М. «ДИАЛОГ-МИФИ», 1998.
-
Малыхин В.И. Математика в экономике.-М. инфра-м. 2001
www.UzReferat.ucoz.net
|