nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Nazorat savollari - 1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari

|
1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari
|
bet | 28/80 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 281,59 Kb. | | #130407 |
Bog'liq 1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari-fayllar.org
Relyatsion ma‘lumotlar bazasini asosiy tushunchalari.
Munosobat xossalari qanday?
Munosobatlar sxemasiga misollar keltiring.
Relyatsion algebra amallarini aytib o`ting.
Relyatsion hisoblash amallarini ayting va misol keltiring.
Ma`lumotlar bazasini rejalashtirish.Ma'lumotlar bazasi tizimini yaratish hayot siklini samarali tashkil etishga imkon beradigan boshqaruv faoliyati.Tashkillashtirishning axborot tizimi umumiylashtirilib integratsiyalanishi lozim.Ma`lumotlar bazasini rejalashtirish quyidagi boshqaruv standartlarini tashkil etishni o`z ichiga oladi:
-ma`lumotlarni qay darajada to`planganligi;
-qay darajada alohida formatga ega ekanligi;
-qandaydir kerakli hujjatlarni to`planganligi;
-qay darajada loyihalash va amalga oshirishganligi.
Ma`lumotlarni loyihalash. Zarur ma`lumotlat bazasi tizimi uchun maqsadli vazifalar va korxona topshiriqlarini qo`llab - quvvatlashda ma`lumotlar bazasini loyihasini yaratish jarayonidir.
Ma`lumotlar bazasini loyihalash quyidagi asosiy yondashuvlarni o`z ichiga oladi:
Yuqoridan pastga ostin-ustun ichkaridan tashqariga aralash
Ma`lumotlarni loyihalashning uch bosqichi:
Konseptual ma`lumotlar bazasini loyihalashLogik ma`lumotlar bazasini loyihalashFizik ma`lumotlar bazasini loyihalash
Konseptual ma`lumotlar bazasini loyihalash.- Korxanadagi barcha fizik mulohazalarni ma`lumotlar bazasi modelini qurish jarayoni.
Ma`lumot modeli bu foydalanuvchining alohida talablariga ma`lumotdan foydalanishni yaratish.
Konseptual model logik loyihalash bosqichi uchun axborotlarning asosi hisoblanadi.
|
| |
Logik ma`lumotlar bazasini loyihalash

|
Logik ma`lumotlar bazasini loyihalash
|
bet | 29/80 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 281,59 Kb. | | #130407 |
Bog'liq 1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari-fayllar.orgLogik ma`lumotlar bazasini loyihalash.Korxonada ma`lum bir ma`lumot modeli asosida ma`lumot ishlatilgan modelini qurish jarayoni, lekin muayyan MBBT va fizik bo`limlar bundan mustasno.
Konseptual model mantiqiy ma`lumotlar bazasi modeli uchun tartibga keltirilgan va tuzilgan model hisoblanadi.
Fizik ma`lumotlar bazasini loyihalash.Ikkilamchi saqlash bo‘yicha ma'lumotlar bazasi amalga oshirishning tavsifini ishlab chiqarish jarayoni.Ma`lumotga samarali murojaatni tashkil qilishda bazalar o`zaro aloqasi fayl tuzilmalaridan foydalanishni tasvirlaydi. Bundan tashqari barcha o`zaro aloqadorlik chegaralari va xavfsizlik choralarini tasvirlaydi.
Maxsus MBBTga mo`ljallangan.
Ma`lumotlarni boshqarish(administratorlash)
Rivojlantirish va shakllantirish standartlari rivojlantirish siyosati va prosedura
Ma`lumotlar bazasini konseptual va mantiqiy loyihalash.
Ma`lumotlar bazasini fizik loyihalash.
Xavfsizlik va ma`lumotlar butunligini nazorat qilish.
Jarayonni tekshirib borish.
Ma`lumotlar bazasini sozlash.
Ma`lumotlar bazasini administratorlash.Ma`lumot bazasi administartori asosiy vazifasi ma`lumotlar bazasini ishchi holatini ta`minlash va uni unumdorligini oshirish. Ishchi holatini ta‘minlashda asosiy ishlaridan biri bu ma‘lumot bazasini installyatsiya qilish. Bu masalani yechishda paramеtrlarni to‘g‘ri tanlash, axborotlarni saqlash vositalarini konfiguratsiyalash, ma‘lumotlar bazasini strukturasini aniqlash va ma‘lumotlarni saqlash uchun soha ajratish.
Administrator shuningdеk bazaga qo‘shimchalar va yangilashlarni (tiklashlarni) o‘z vaqtida o‘rnatishga javob bеradi. Administratorni muhim funksiyalaridan biriga ma‘lumot bazasini himoyasini ta‘minlash ham kiradi. U har doim ma‘lumotlarni rеzеrv nusxalarini yaratish va uni ishonchli yerda saqlashi lozim.
Xavfsizlik.Tizimni administratorlashni muhim omillaridan biri ma‘lumotlarni xavfsizligini ta‘minlash mеxanizmidir. Buning uchun administrator ma‘lumotlar bazasi foydalanuvchilarini yaratadi va ularni aniq obyеktlar ustida aniq amallar bajarish imtiyozlarini boshqaradi. Foydalanuvchilarni aniqlash va ularga murojatni chеklash ORACLE tizimida opеratsion tizim darajasida va MBBT darajasida hal qilinadi. Ikkala bosqich uchun ham haraktеrli standart yondoshish, administrotor tomonidan foydalanuvchilarni ro‘yxatdan o‘tkazish va imtiyozlar bеrish bilan bеlgilanadi.
Imtiyoz tizim tomonidan ta‘minlanuvchi qandaydir bеlgi bo‘lib, u foydalanuvchiga aniq amallar bajara olish huquqini bеlgilaydi. Imtiyozlar (privilege) tizimda har xil amallar bajarishga ruxsatdir. MB sеrvеri har bir foydalanuvchiga imtiyozlar majmuasini bеradi.
|
| |
3. Bul funktsiyalarini amalga oshirish - bet 7

|
3. Bul funktsiyalarini amalga oshirish
|
bet | 7/9 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 2,02 Mb. | | #228315 |
Bog'liq E 3-mustaqil ishi Mantiq jarayonini turli matematik belgilar bilan ifodalashga intilish Arastu asarlaridayoq ko‘zga tashlanadi. 16 – 17 asrlarga kelib, mexanika va matematika fani rivojlanishi bilan matematik metodni mantiqqa tadbiq etish imkoniyati kengaya bordi. Nemis faylasufi Leybnits har xil masalalarni yechishga imkon beruvchi mantiqiy matematik metod yaratishga intilib, mantiqni matematiklashtirishga asos soldi. Mantiqiy jarayonni matematik usullar yordamida ifodalash asosan 19 asrlarga kelib rivojlana boshladi. Mantiq jarayonini turli matematik belgilar bilan ifodalashga intilish Arastu asarlaridayoq ko‘zga tashlanadi. 16 – 17 asrlarga kelib, mexanika va matematika fani rivojlanishi bilan matematik metodni mantiqqa tadbiq etish imkoniyati kengaya bordi. Nemis faylasufi Leybnits har xil masalalarni yechishga imkon beruvchi mantiqiy matematik metod yaratishga intilib, mantiqni matematiklashtirishga asos soldi. Mantiqiy jarayonni matematik usullar yordamida ifodalash asosan 19 asrlarga kelib rivojlana boshladi. Matematik mantiqning boshlang‘ich tushunchalaridan biri mulohaza tushunchasidir. “Mulohaza” deganda biz rost yoki yolg‘onligi haqida fikr yuritishi mumkin bo‘lgan darak gapni tushunamiz. Har qanday mulohaza yo rost yoki yolg‘on bo‘ladi. Hech bir mulohaza bir vaqtning o‘zida ham rost ham yolg‘on bo‘la olmaydi. Masalan, “ ”, “ ”, “5 son tub son”, “1 son tub son”, “o‘g‘limning yoshi otasining yoshidan katta” mulohazalarining birinchisi – rost, ikkinchisi yolg‘on, uchinchisi – rost, 4 chi va 5 chilari esa yolg‘on mulohazalardir. Matematik mantiqning boshlang‘ich tushunchalaridan biri mulohaza tushunchasidir. “Mulohaza” deganda biz rost yoki yolg‘onligi haqida fikr yuritishi mumkin bo‘lgan darak gapni tushunamiz. Har qanday mulohaza yo rost yoki yolg‘on bo‘ladi. Hech bir mulohaza bir vaqtning o‘zida ham rost ham yolg‘on bo‘la olmaydi. Masalan, “ ”, “ ”, “5 son tub son”, “1 son tub son”, “o‘g‘limning yoshi otasining yoshidan katta” mulohazalarining birinchisi – rost, ikkinchisi yolg‘on, uchinchisi – rost, 4 chi va 5 chilari esa yolg‘on mulohazalardir.
|
| |
3. Bul funktsiyalarini amalga oshirish - bet 9

|
3. Bul funktsiyalarini amalga oshirish
|
bet | 9/9 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 2,02 Mb. | | #228315 |
Bog'liq E 3-mustaqil ishi Agar mulohazalar o’rtasiga mantiq amallaridan qo’ysak, yangi mulohaza hosil bo’lib, bunday mulohazaga qo’shma mulohaza deyiladi. Mulohazalar algebrasida rost yoki yolg’on tushunchalari asosiy tushunchalardan hisoblanadi. Qo’shma mulohazaning rost yoki yolg’on ekanligini ta’rifdan kelib chiqqan holda jadval asosida ko’rish birmuncha qulaylik tug’diradi. Bunday jadvalga rostlik jadvali ham deyiladi. Agar mulohazalar o’rtasiga mantiq amallaridan qo’ysak, yangi mulohaza hosil bo’lib, bunday mulohazaga qo’shma mulohaza deyiladi. Mulohazalar algebrasida rost yoki yolg’on tushunchalari asosiy tushunchalardan hisoblanadi. Qo’shma mulohazaning rost yoki yolg’on ekanligini ta’rifdan kelib chiqqan holda jadval asosida ko’rish birmuncha qulaylik tug’diradi. Bunday jadvalga rostlik jadvali ham deyiladi.
|
| |
3. Bul funktsiyalarini amalga oshirish - bet 5

|
3. Bul funktsiyalarini amalga oshirish
|
bet | 5/9 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 2,02 Mb. | | #228315 |
Bog'liq E 3-mustaqil ishi Ma’lumki, mantiqiy amallar mulohazalar algebrasi nuqtai nazardan chinlik jadvallari bilan to’liq xarakterlanadi. Agarda funskiyaning jadval shaklda berilishini esga olsak, u vaqtda mulohazalar algebrasida ham funksiya tushunchasini aniqlashimiz mumkin. Ta’rif. x1, x2, … ,xn mulohazalar algerbasining x1, x2, … ,xnargumentli f(x1, x2, … ,xn) funksiyasi deb nol va bir qiymat qabul funksiyaga aytiladi va uning x1, x2, … ,xnargumentlari ham nol va bir qiymatlar qabul qilinadi. Ta’rif. F:{0,1}n -> {0,1} funksiya mantiqiy algebraning funksiyasi yoki Bul funksiyasi deyiladi. N-o’zgaruvchili Bul funksiyalar to’plamini Pn orqali belgilaymiz, ya’ni Bir o’zgaruvchili funksiyalar 4 ta bo’lib, ular quyidagilar 1. 0(x)=0 – aynan nolga teng funksiya yoki aynan yolg’on funksiya Ma’lumki, mantiqiy amallar mulohazalar algebrasi nuqtai nazardan chinlik jadvallari bilan to’liq xarakterlanadi. Agarda funskiyaning jadval shaklda berilishini esga olsak, u vaqtda mulohazalar algebrasida ham funksiya tushunchasini aniqlashimiz mumkin. Ta’rif. x1, x2, … ,xn mulohazalar algerbasining x1, x2, … ,xnargumentli f(x1, x2, … ,xn) funksiyasi deb nol va bir qiymat qabul funksiyaga aytiladi va uning x1, x2, … ,xnargumentlari ham nol va bir qiymatlar qabul qilinadi. Ta’rif. F:{0,1}n -> {0,1} funksiya mantiqiy algebraning funksiyasi yoki Bul funksiyasi deyiladi. N-o’zgaruvchili Bul funksiyalar to’plamini Pn orqali belgilaymiz, ya’ni Bir o’zgaruvchili funksiyalar 4 ta bo’lib, ular quyidagilar 1. 0(x)=0 – aynan nolga teng funksiya yoki aynan yolg’on funksiya 2. x – aynan funksiya 3. inkor funksiya 4. f3(x)=1 – aynan birga teng funksiya yoki aynan chin funksiya Hammasi bo’lib 16 ta har xil iki o’zgaruvchili funksiyalar mavjud. Ularning ko’pchiligi maxsus nomlanadi: – konyunksiya - Pirs strelkasi - 2 modul bo’yicha qo’shish yoki Jegalkin yig’indisi Bul funksiyalarining qiymatlar jadvaliga chinlik jadvali deyiladi. Har qanday n o’lchovli f(x1, x2, … ,xn) Bul funksiyani chinlik jadvali orqali berish mumkin:
|
| |
Aniq bir MBBTni tanlash - 1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari

|
1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari
|
bet | 66/80 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 281,59 Kb. | | #130407 |
Bog'liq 1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari-fayllar.org
Aniq bir MBBTni tanlash
Konseptual sxemani mantiqiy sxemaga o‘tkazish 3.Zarur kalitlarni tanlash
4.So‘rov tilini tavsiflash
Aniq bir MBBTni tanlash protsedurasini batafsil qaraymiz. MB loyihasini amalga oshirish uchun MBBTni tanlash juda katta
mas’uliyat talab qiladi. Bu bir tomondan MBBTlarning juda ko‘pligi bo‘lsa, ikkinchi tomondan ko‘p sonli harakteristikalar bo‘yicha MBBTni baholash va ularning orasidan aynan shunday tizimni tanlash kerakki, u foydalaniuvchi va ishlab chiqaruvchilar talablarini to‘liq qanoatlantirishi mumkin bo‘lsin. CHunki MBda axborotdan foydalanish va ishlov berishi samaradorligi MBBTning qanchalik to‘Qri tanlashdan boQliq bo‘ladi.
MBBTni tanlashning asosiy me’yorlaridan biri-bu ma‘lumotlarni ishlatadigan ichki modelining konseptual sxemasini tavsiflash uchun qanchalik samarador ekanligini baholashdan iborat. SHaxsiy komp’yuterlar uchun mo‘ljallangan MBBTlarning ko‘pchiligi, odatda ma‘lumotlarning relyasion yoki tarmoq modeliga tayangan holda ishlaydi. Zamonaviy MBBTlarning juda katta qismi relyasion model asosida yaratilgan. Agar relyasion tizim tanlangan bo‘lsa, u holda MBning konseptual sxemasini relyasionga akslantirish (o‘tkazish) oldinda turibdi.
Ishning mazmuni bo‘yicha ma‘lumotning tanlangan modeli (relyasion, tarmoq va ierarxik) ma‘lumotlar tizilmasini tavsiflash uchun vosita beradi. Protseduralar MBBT yadrosiga kiradigan ma‘lumotlarni tavsiflash tilida bajariladi.
MBBTning ikkinchi tarkibiy qismi ma‘lumotlarni manipulyasiya qilish tildan iborat. Undan MBni turli tadbiqlar uchun ishlatishda foydalaniladi. Ko‘p hollarda ma‘lumotlarni manipulyasiya qilish tili (MMT) dasturlashtirish tilga o‘rnatilgan (kiritilgan) bo‘ladi. MMT turli imkoniyatlarga ega bo‘lishi mumkin: quyi pog‘onadagi til va yuqori poQonadagi til. Odatda quyi pog‘onadagi til protsedurali, yuqori poQonadagisi esa deklarativ til bo‘ladi. Protsedurali tillardan foydalanish ma‘lum tayyorgarlikni talab qiladi, deklarativ til bo‘lsa ko‘prok professional bo‘lmagan foydalanuvchilar uchun yarokli. Shuning uchun ma‘lum MMTga ega MBBTni tanlash maxsus tayyorgarligi bo‘lmagan foydalanuvchi uchun juda muhimdir. Bundan tashqari MBBTga servis dasturlar va amaliy masalalarni echish uchun vositalar kiradi.
Axborot obyektlari va ular orasidagi aloqalarni aniqlash. Predmet sohasini tahlil qilishning ikkinchi poQonasi axborot obyektlarini tanlash, har bir obyekt uchun zarur xossalarini berish, obyektlar orasidagi aloqalarni aniqlash, axborot obyektlariga qo‘yiladigan cheklashlarni aniqlash, axborot obyektlari orasidagi
aloqalarning turlarini va axborot obyektlarining tasifnomalarini aniqlashdan iborat.
Axborot obyektlarini tanlayotganda quyidagi savollarga javob berishga harakat qilamiz:
|
| |
Montyorning saqlagich kamari va xavfsizlik arqonlari

|
Montyorning saqlagich kamari va xavfsizlik arqonlari
|
bet | 19/30 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 89,06 Kb. | | #115944 |
Montyorning saqlagich kamari va xavfsizlik arqonlari
2.2.13. Montyorning saqlagich kamari havo elektr uzatish tarmoqlarida, elektrostansiya va podstansiyalarda, taqsimlovchi uskunalarda balandlikda ishlovchi ishchilarning xavfsizligini ta’minlash uchun xizmat qiladi. Kamarlar GOST 14185-77, 5718-77 talablariga mos kelmog‘i lozim.
2.2.14. Ishlab turgan elektr uskunalarida ish bajarishda (kavsharlash ishlaridan tashqari) texnik kapronli lentadan yoki shunga o‘xshash materialdan qilingan osma arqonli moityorning saqlagach kamarini ishlatish lozim. Elektr uskunalarining tok o‘tkazuvchi qismlaridan kuchlanishni olib yoki tok o‘tkazmaydigan qismlaridan kuchlanishni olmasdan kavsharlash ishlarini bajarish jarayonida osma zanjirli saqlagich kamarini ishlatish lozim.
2.2.15. Kamar karabini qulflab berkitilishi va qimirlamaydigan moslama bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.
2.2.16. Dinamik siltanishga duchor bo‘lgan kamar ishlatishdan olib qo‘yilishi zarur.
2.2.17. Xavfsizlik arqoni qo‘shimcha himoya vositasi sifatida ishlatiladi. Ish joyi montyorning saqlagich kamarini osma arqoni bilan uskunalar konstruksiyasiga mustahkam o‘rnashib olish imkonini ta’minlay olmaydigan masofalarda xavfsizlik arqonidan foydalanish shart. Buning uchun uzunligi kamida 10 m va diametri 15 mm dan kam bo‘lmagan paxtadan qilingan arqondan yoki maxsus to‘qilgan kapron arqondan foydalanish zarur. Arqonning statik uzilish yuklamasi 10000 N (1000 kgs)1 dan kam bo‘lmasligi shart. Xavfsizlik arqonining saqlagich kamari aylanasiga mahkamlash uchun bog‘lagich tuguni 2.1-chizmada ko‘rsatilgan. Xavfsizlik arqonlari karabinlar (prujinali qisqichlar) bilan jihozlangan bo‘lishi mumkin.
Himoya vositalarini sinash.
Himoya vositalari ishlab chiqarilgandan keyin namunaviy va qabul qilish-topshirish sinovlaridan o‘tkaziladi (GOST 16504-81). Qabul qilish-topshirish sinovi — bu tayyorlovchi tomonidan qabul qilish nazorati paytida tayyor mahsulot uchun o‘tkaziladigan nazorat sinovidir. Mahsulotning namunaviy sinovi, ya’ni nazorat sinovi — bu himoya vositasiga tegishli konstruksiyasiga, retsepturasiga yoki tayyorlash texnologiyasiga o‘zgartirishlar kiritilgandan keyin himoya vositasining samaradorligi va muvofiqligini baholashdan iboratdir. Ishlatish mobaynida himoya vositalari davriy ishlatish va navbatdan tashqari sinovdan o‘tkazib turiladi.
Davriy sinovlar — tegishli hujjatlarda belgilangan hajmda va muddatlarda davriy ravishda o‘tkazilib turiladigan mahsulotning nazorat sinovlaridir. Navbatdan tashqari sinovlar esa himoya vositalarini ta’mirlash natijasida uning asosiy elektr va mexanik xarakteristikalari o‘zgarmaganligini aniqlash maqsadida o‘tkaziladi. Navbatdan tashqari sinov hajmi himoya vositasining nosozligi xususiyatiga va ta’mirlash turlariga qarab aniqlanadi. Ta’mirlangandan keyin himoya vositalarini sinash qabul qilish-topshirish sinovlari me’yorida o‘tkaziladi.
Sinovlarning barcha turlarida himoya vositalarining elektr va mexanik xarakteristikalari tekshiriladi (4 va 5-ilovalar).
|
| |
Protivogazlar, respiratorlar - 8-ma’ruza elektr uskunalaridan foydalanaladigan himoya vositalarini qo’llash va sinash. Reja

|
8-ma’ruza elektr uskunalaridan foydalanaladigan himoya vositalarini qo’llash va sinash. Reja
|
bet | 18/30 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 89,06 Kb. | | #115944 |
Protivogazlar, respiratorlar
2.2.6. Protivogazlar (masalan, PSh-1, PSh-2) nafas olish a’zolarini kislorod etishmaslikdan yoki yopiq taqsimlovchi qurilmalarda avariya holati tufayli metallarning erishi va elektr izolatsiyalovchi materiallarning yonishi natijasida paydo bo‘ladigan o‘ta xavfli gazlar bilan ifloslangan havo bilan zaharlanishdan himoya qilish uchun ishlatiladi.
2.2.7. Kavsharlash ishlarida kavsharlash aerozollaridan himoya qilish uchun aerozolga qarshi filtrlovchi respiratorlar (U-2 k, F-62 sh va h.k.) ishlatiladi.
2.2.8. Havoni filtrlovchi fuqaro protivogazlarini (masalan, GP-5) faqat uglerod oksididan saqlovchi gopkalit patron bilan ishlatishga ruxsat etiladi. Gopkalit patroni havo harorati 6° S va undan yuqori bo‘lganda ishlatishga ijozat beriladi, bundan past havo haroratida uning himoya xususiyati yo‘qoladi.
2.2.9. Protivogaz va respiratorlar GOST va texnik shartlar talablari asosida tayyorlanishi va ishlatilishi lozim.
2.2.10. Xodimlar protivogaz va respiratorlardan foydalanishga o‘qitilib, o‘rgatilgan bo‘lishi zarur. Shlangli protivogazlar bilan ishlash jarayonida ishchilar, xavfsiz zonada bo‘lgan, kerak bo‘lganda yordam berishga qurbi etadigan va tayyor turgan, yordamchi xodimlar nazoratida bo‘lishi lozim. Respiratorlar faqat shaxsiy foydalanish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, boshqa kishilarga dizenfeksiya qilingandan keyin ishlatishga ruxsat etiladi.
Kaskalar
2.2.11. Kaskalar boshni mexanik shikastlanishdan, yog‘ingarchilikdan, elektr toki urishidan saqlash uchun xizmat qiladi. Elektrostansiya va podstansiyalardagi ishlab turgan elektr uskunalarida (boshqaruv, releli va shunga o‘xshash shchitlardagi ishlardan tashqari), yopiq va ochiq taqsimlovchi elektr uskunalarida, tunellar va quduqlarda hamda havo elektr uzatish tarmoqlarida ta’mirlash ishlarini bajarish jarayonida hamma ishchilar kaskadan foydalanishlari majburiydir.
2.2.12. Kaskalar 12.4.091-80; 12.4.087-84-sonli GOSTlar va texnik shart talablari asosida tayyorlanishi zarur. Kaskalar belgilangan maqsadiga qarab bir necha turda ishlab chiqariladi: cheti soyabonli, fara ushlagichli, olib qo‘yiladigan pelerinali tomchi o‘tadigan joylarda ishlash uchun qo‘llaniladigan, qish mavsumida kiyish uchun mo‘ljallangan issiq shlemli. Kaskaning barcha detallari o‘tkir qirralar va tomonlardan hamda bo‘rtiqlardan holi bo‘lishi zarur. Kaska engakdan o‘tkazib bog‘lash uchun kamar bilan ta’minlangan bo‘lishi lozim. Kaska materiali metall buyumlar bilan urilganda uchqun chiqarmasligi kerak. Kaska korpusi ikki tomoni ochiq tok o‘tkazuvchi detallardan holi bo‘lib, 1000 V gacha bo‘lgan elektr uskunalarida elektr toki urishidan himoya qilishi shart. Kaskaning tashqi yuzasi tekis, silliq, darz ketmagan va pufaksiz bo‘lishi zarur.
|
| |
MBda saqlanishi lozim bo‘lgan ma‘lumotlarni qanday sinflarga ajratish mumkin?

|
MBda saqlanishi lozim bo‘lgan ma‘lumotlarni qanday sinflarga ajratish mumkin?
|
bet | 67/80 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 281,59 Kb. | | #130407 |
Bog'liq 1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari-fayllar.org
MBda saqlanishi lozim bo‘lgan ma‘lumotlarni qanday sinflarga ajratish mumkin?
O‘quvchilar bir ma‘lumotlar sinfiga qanday nom berish mumkin?
O‘quvchilar bir ma‘lumotlar sinfi uchun qanday eng muhim tasifnomalarni (foydalanuvchining nuqtai nazaridan) ajratish mumkin? 4.Tanlangan tasifnomalar to‘plamlariga qanday nomlarni berish
mumkin?
Axborot obyektlarini aniqlash -itaratsion jarayon. U axborotlar oqimining tahlili va iste’molchilar bilan suhbat o‘tkazish asosida amalga oshiriladi. Axborot obyektlarning tasifnomalari ham xuddi shu usullar bilan aniqlanadi.
Keyin axborot obyektlari orasidagi aloqalarni aniqlaymiz. Bu jarayon borishida quyidagi savollarga javob berishga harakat qilamiz: 1.Axborot obyektlari orasidagi aloqalar turi qanday?
2.har bir tur aloqalarga qanday nom berish mumkin? 3.Keyinchalik foydalanish mumkin bo‘lgan qanday turdagi
aloqalar bo‘lishi mumkin?
4.Aloqa turlarining biror bir kombinatsiyasi ma‘noga egami? Obyektlarga, ularning tasiflariga va aloqalariga cheklanishlar berishga harakat qilamiz. Buning uchun quyidagi savollarga javob berish zarur: 1.Sonli tavsifnomalar uchun qiymatlarning o‘zgarish sohasi
qanday?
Bir axborot obyektning tavsiflari orasidagi qanday funksional boQlanishlar bor?
Har bir tur aloqalarga qanday turdagi akslantirishlar mos keladi?
Axborot obyektlarining o‘zaro aloqasiga misol sifatida TALABA, SINOV_Daftari, FAKULTET, O‘QITUVCHI axborot
obyektlarini qarash mumkin.
TALABA, SINOV_DAFTARI, FAKULTET,
O‘QITUVCHI axborot obyektlari o‘rtasidagi o‘zaro aloqa
Axborot tuzilmalarini qurish. Premet sohasini tahlil qilishning oxirgi bosqichi uning axborot tuzilmalarini (yoki konseptual sxemalarni) loyihalashtirishdan iboratdir. Predmet sohasini tavsiflash yoki konseptual sxemalarni loyihalashtirishni, bu maqsadlar uchun maxsus yaratilgan modellardan foydalangan holda amalga oshirish mumkin.
Ko‘p hollarda, konseptual sxemalarni qurish uchun ananaviy agregatsiya va umumlashtirish usullaridan foydalaniladi. Agregatsiya qilishda axborot obyektlari (ma‘lumotlar elementlari) ularning orasidagi semantik aloqalarga mos ravishda bir obyektga birlashtiriladi. Masalan. “DEAWOO” turdagi avtobus yo‘lovchilarni jo‘nash punktidan kelish punktiga tashiydi. Agregatsiya usuli bilan quyidagi atributlarga ega bo‘lgan REYS axborot obyektini hosil qilamiz. "avtobus turi; "jo‘natish shaxobchasi", "kelish shaxobchasi", "avtobus reysi"
|
| |
II. Darsning mazmuni - Sana “ ” 201 yil

|
Sana “ ” 201 yil
|
bet | 26/85 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #263206 |
Bog'liq 2 5251430060115624224II. Darsning mazmuni:
7.Darslikning dasturi, maqsadlari va vazifalari.
8.Darslikdagi materiallar tizimi va uni o'rganish uslubiyati va usullari.
9.O‘rganiladigan ma’lumotlar hayotiy bog’liqligi..
III. Dars mazmunini ro‘yobga chiqarish ustida ishlash:
11. O'qituvchining 10-sinfdagi ,, kimyo “ fani vazifalari va xususiyatlari, darslikdagi materiallar tizimi, uni o’rganish uslubiyati va usullari to‘g‘risida tushuntirish.
Yangi dars bayoni:
Fizik xossalari. Etilen – rangsiz, hidsiz, havodan biroz yengil gaz. Suvda yomon eriydi. Propen va butenlar ham normal sharoitda gaz holatida bo‘ladi. Butendan keyingi vakillari suyuqlik, yuqori vakillari esa qattiq moddalardir.
Kimyoviy xossalari. Etilen va uning gomologlarini asosiy kimyoviy xossalari ularning qo‘shbog‘lari bilan bog‘liq. Ular qo‘shbog‘ni uzilishi hisobiga oson reaksiyaga kirishadi. Ayniqsa, birikish reaksiyalari alkenlar uchun xarakterli hisoblanadi.
1. Gidrogenlash reaksiyasi. Alkenlar yuqori temperaturada katalizator ishtirokida qo‘shbog‘ni uzilishi hisobiga gidrogenlash reaksiyasiga kirishadi:
turmushda foydalaniladigan polietilen va polipropilen olinadi.Mavzuga oid masala va mashqlar.
1. Propenning qaytarilish jarayonida massasi 0,8 g ga ortgan bo‘lsa, hosil bo‘lgan alkanning massasini aniqlang.
2. Butenning qaytarilish jarayonida massasi 1 g ga ortgan bo‘lsa, hosil bo‘lgan alkanning massasini aniqlang.
3. Propenning noma’lum galogen bilan reaksiyasi natijasida, massa 380,9%ga oshgan bo‘lsa, noma’lum galogenni aniqlang.
4. Butenning noma’lum galogen bilan reaksiyasi natijasida, massa 67,86% ga oshgan bo‘lsa, noma’lum galogenni aniqlang.
5. Quyidagi moddalar orasidan Markovnikov qoidasi asosida reaksiyaga kirishuvchilarini belgilang.a) eten b) buten-2 c) propen d) geksen-3
|
| |
Ma‘lumotlar manipulyatsiya qilishda oddiy so‘rovlar yaratish

|
Ma‘lumotlar manipulyatsiya qilishda oddiy so‘rovlar yaratish
|
bet | 38/80 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 281,59 Kb. | | #130407 |
Bog'liq 1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari-fayllar.orgMa‘lumotlar manipulyatsiya qilishda oddiy so‘rovlar yaratish.
Ko‘pgina amaliy masalarni yechishda ma‘lum shartlar asosida axborotlarni ajratib olish talab etiladi.
Masalan: Student jadvalidan Petrov familiyali talabalarni chiqarish kerak.
WHERE surname=‘Petrov
WHERE shartida solishtirish amallari jumladan, =>, <, <=, >=, shuningdek, mantiqiy amallar «end» “ot”, “not” amallari ishlashi mumkin. Ular yordamida murakkab shartlar tuzunlikiladi.
Masalan: 3-kurs stipendiya oladigan talabalarni ismi familiyasini chiqaring.
SELECT name, surname FROM Student WHERE kurs=3 and stipend>0;
Mantiqiy shartlarni berishda where parametri tarkibida IN, BETWEEN, LIKE,IS amallari ham ishlatiladi.
IN, NOT parametli ishlatilganda tekshirilayotgan maydon qiymati berilgan ro’yxat bilan solishtiriladi. Bu ro’yxat ni operator o’ng tomonidani () ichida yoziladi.
1 Exam baholari jadvaldan «4» va «5» baholi talabalar ro’yxatini chiqaring.
SELECT *
FROM Exam_marks WHERE mark IN (4,5);
Birorta ham 4,5 olmagan talaba haqidagi ma‘lumotlar olish uchun not in yoziladi. Between amali maydon qiymatini berilgan intervalga kirganligini tekshirish uchun ishlatiladi. 2: 30 va 40 soat doirasida o’qitiladigan fanlarni chiqarish so`rovini tuzing.
WHERE hour BETWEEN 30 AND 40;
BETWREEN amali maydonla sonli va simvolli bluganda ham ishlatiladi.
LIKE amali f-t simvolli toifadagi maydonlar uchun ishlatiladi. Bu amal maydonni satrli matnlarni like dan so’ng ko’rsatilgan qism satr bilan solishtiradi.
3 studentlar jadvalida familiyasi «M» harfi bilan boshlanadigan talaba haqida ma‘lumot chiqaring.
SELECT* FROM Student WHERE surname LIKE P%;
%- foiz belgisi shu pozitsiyada ixtiyoriy simvollar ketma-ketligi kelishini anglatadi. Bundan tashqari « » ma‘nosi, shu pozitsiyada ixtiyoriy 1 ta simvol kelishini anglatadi.
Bu amallarni maydonda o`tkazib yuborilgan qiymatlarni yoki noaniq qiymatlarni topishda ishlatib bo`lmaydi. SQL tilida ma‘lumotlarni almashtiruchi va kiritilgan familiyalar ishlatilishi mumkin. Ular ustun qiymatlari bilan ishlashi uchun yoki const sifati ifodalarda keladi. Const sifatida simvolli const, sonli constlarni ishlatish mumkin. Ular ustunlar ro`yxatiga kiritiladi va huddi virtual ustun kabi aniqlanadi. Agar so`rovda ustun o`rnida son kelsa, bu sonli const hisoblanadi. Simvolli const() ichida yoziladi.
Misol: quyidagi so`rov ushbu jadvalni chiqaradi. SELECT ‘familiya‘, surname, ‘imya‘, ‘name’, 100 FROM Student
Sonli ma‘lumotlarni uzunlik o`zgartirish uchun atribut amallardan foydalanamiz. Bunda quyidagi amallar ishlatiladi: «-»,
«+», «*», «/»
Misol:
|
| |
Yangi dars bayoni - Sana “ ” 201 yil

|
Sana “ ” 201 yil
|
bet | 33/85 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #263206 |
Bog'liq 2 5251430060115624224Yangi dars bayoni:
Molekulasida atomlarning o‘ziga xos bog‘lanishli siklik guruhi benzol yadrosi mavjud bo‘lgan birikmalarga aromatik birikmalar deyiladi.Aromatik uglevodorodlarning dastlabki vakili benzol (C6H6) molekulasining tuzilishini aks ettiruvchi formulani birinchi bo‘lib nemis kimyogari A.Kekule taklif etgan.
Agar benzol molekulasidagi vodorod atomlari bir nechta radikal bilan almashgan bo‘lsa sistematik nomeklatura bo‘yicha bunday moddalarni nomlash uchun asosiy zanjirdagi uglerod atomlari raqamlanadi yoki orto-, meta- va para ifodalar qisqacha yoziladi.
Fizik xossalari. Benzol – rangsiz, suvda erimaydigan, o‘ziga xos hidli suyuqlik. Qaynash harorati nisbatan past, sovutilganda oson qotib, oq kristall moddaga aylanadi. Aromatik uglevodorodlarning nisbiy molekulyar massasi ortib borgan sari, ularning qaynash harorati ham ortib boradi. Kimyoviy xossalari. Benzol yadrosi ancha mustahkam bo‘lib u odatdagi sharoitda boshqa moddalar bilan reaksiyaga kirishmaydi. Agar ma’lum bir sharoit yaratilsa almashinish reaksiyalariga kirishadi.
1. Katalizator – temir (III) xlorid ishtirokida va temperatura ta’siri ostida benzol galogenlar bilan almashinish reaksiyasiga kirishadi.
Yon zanjirdagi alkil radikallari elektron zichlikni benzol tomon siljitishi tufayli, halqadagi elektron bulutlarning bir tekis taqsimlanishi buziladi va 2,4,6-holatdagi uglerod atomlarida elektron zichliklari ortadi, bu o’z navbatida ular bilan bog’langan vodorod atomlarini qo’zg’aluvchan bo’lib qolishiga olib
keladi, shu sababli ular almashinishga moyil bo’lib qoladi
IV. O‘rganilgan mavzuni mustahkamlash:
1.Savol-javob va mavzuning asosiy mazmunini takrorlash orqali amalga oshiriladi.
2..Guruhlarda ishlash yakunlarini chiqarish.
V. Dars yakunlarini chiqarish:
O‘qituvchi o‘quvchilar bajargan yozma va og‘zaki javoblar uchun qo’yilgan baholarni e’lon qiladi va yuzaga kelgan savollarga javob qaytaradi.
|
| |
IV. O‘rganilgan mavzuni mustahkamlash

|
IV. O‘rganilgan mavzuni mustahkamlash
|
bet | 29/85 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #263206 |
Bog'liq 2 5251430060115624224IV. O‘rganilgan mavzuni mustahkamlash:
1.Savol-javob va mavzuning asosiy mazmunini takrorlash orqali amalga oshiriladi.
2..Guruhlarda ishlash yakunlarini chiqarish.
V. Dars yakunlarini chiqarish:
O‘qituvchi o‘quvchilar bajargan yozma va og‘zaki javoblar uchun qo’yilgan baholarni e’lon qiladi va yuzaga kelgan savollarga javob qaytaradi.
VI. Uyga vazifa:O’rganilgan mavzu savollariga javoblar tayyorlash.
O`quv – tarbiyaviy ishlar bo`yicha direktor o`rinbosarining imzosi: ________________
Sana “ ”_____________________201___-yil.
Mavzu: . ALKINLAR. OLINISHI VA XOSSALARI
O‘quvchilarda shakllantiriladigan tayanch kompetensiyalar elementlari:
Kommunikativ kompetensiya:
B1
Jamiyatda o‘zaro muloqotga kirishish uchun kundalik hayotda uchraydigan kimyoviy birikmalar va mazkur birikmalarning nomini faqatgina ona tilida emas, balki xorijiy tillarda ham bilish.
B1+
o‘zaro samarali muloqotga kirisha olish layoqati.
Axborotlar bilan ishlash kompetensiyasi:
B1
mediamanbalardan zarur ma’lumotlarni izlab topa olish. Xavfsizlik choralari haqida bilish.
B1+
mediamanbalardan olingan ma’lumotlarni saralash va ulardan samarali foydalana olish.
O‘zinio‘zi rivojlantirish kompetensiyasi:
B1
kimyo fani va undagi asosiy qonuniyatlar haqida bilish, doimiy ravishda o‘zini o‘z rivojlantirib, kamolotga intilish, kimyo bo‘yicha bilimlarni mustaqil ravishda oshirib borish.
|
Darsning blok sxemasi:
|
| |
IV. O‘rganilgan mavzuni mustahkamlash

|
IV. O‘rganilgan mavzuni mustahkamlash
|
bet | 27/85 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #263206 |
Bog'liq 2 5251430060115624224IV. O‘rganilgan mavzuni mustahkamlash:
1.Savol-javob va mavzuning asosiy mazmunini takrorlash orqali amalga oshiriladi.
2..Guruhlarda ishlash yakunlarini chiqarish.
V. Dars yakunlarini chiqarish:
O‘qituvchi o‘quvchilar bajargan yozma va og‘zaki javoblar uchun qo’yilgan baholarni e’lon qiladi va yuzaga kelgan savollarga javob qaytaradi.
VI. Uyga vazifa:O’rganilgan mavzu savollariga javoblar tayyorlash.
O`quv – tarbiyaviy ishlar bo`yicha direktor o`rinbosarining imzosi: ________________
Sana “ ”_____________________201___-yil.
Mavzu: ALKADIENLAR. OLINISHI VA XOSSALARI
O‘quvchilarda shakllantiriladigan tayanch kompetensiyalar elementlari:
Kommunikativ kompetensiya:
B1
Jamiyatda o‘zaro muloqotga kirishish uchun kundalik hayotda uchraydigan kimyoviy birikmalar va mazkur birikmalarning nomini faqatgina ona tilida emas, balki xorijiy tillarda ham bilish.
B1+
o‘zaro samarali muloqotga kirisha olish layoqati.
Axborotlar bilan ishlash kompetensiyasi:
B1
mediamanbalardan zarur ma’lumotlarni izlab topa olish. Xavfsizlik choralari haqida bilish.
B1+
mediamanbalardan olingan ma’lumotlarni saralash va ulardan samarali foydalana olish.
O‘zinio‘zi rivojlantirish kompetensiyasi:
B1
kimyo fani va undagi asosiy qonuniyatlar haqida bilish, doimiy ravishda o‘zini o‘z rivojlantirib, kamolotga intilish, kimyo bo‘yicha bilimlarni mustaqil ravishda oshirib borish.
|
Darsning blok sxemasi:
|
| |
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha dirеktor o`rinbosari

|
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha dirеktor o`rinbosari
|
bet | 13/57 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,04 Mb. | | #135275 |
Bog'liq 7-sinf-informatika-dars-ishlanmasiTekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha dirеktor o`rinbosari:_________________
7-Mavzu: Ikkilik sanoq sistemasida amallar bajarish.
Darsning maqsadi: Ikkilik sanoq sistemalari haqida o`quvchilara tushuncha berish va unda amallar bajarishni o`rgatish
Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Sanoq sistemalari haqida tushunchalar berish nazariy topshiriqlar orqali bilim berish va ko’nikmalar hosil qilish.
Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga hamda dizaynlik kasbiga yo’naltirish.
Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.
Kompetensiya:
TK1-kommunikativ kompetensiya
2 TK2-axborot bilan ishlash kompetensiyasi
3 TK3-o‘zini-o‘zi rivojlantirish kompetensiyasi
Dars uslubi: : Guruhlarda ishlash, tushunchalar tahlili
Dars jihozi: Darslik, kompyuter,
Darsning borishi:
№
|
Dars bosqichlari
|
Vaqti
|
1
|
Tashkiliy qism
|
2 minut
|
2
|
O`tgan o`quv yilida o`tilganlarni takrorlash va baholash
|
15 minut
|
3
|
Yangi mavzuning mazmunini ochish va xulosalar chiqarish
|
25 minut
|
5
|
Uyga vazifa va topshiriqlar
|
3 minut
|
|
| |
I. Tashkiliy qism - Axborot tushunchasi va bilish haqida darsning maqsadi

|
Axborot tushunchasi va bilish haqida darsning maqsadi
|
bet | 22/57 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,04 Mb. | | #135275 |
Bog'liq 7-sinf-informatika-dars-ishlanmasiI. Tashkiliy qism: 1.Salomlashish.
2.Yo’qlama qilish.
3.Uyga vazifani so’rash.
II. Takrorlash:
Avvalgi mavzudagi materiallar asosida qo’shimcha testlar.
III. Yangi mavzu bayoni:
Kompyuter bilan bog‘liq sanoq sistemasi faqatgina ikkilik sanoq sistemasini emas, balki sakkizlik va o‘n oltilik sanoq sistemasini ham o‘z ichiga oladi. Shu sababli sanab o‘tilgan sanoq sistemalari sonlari orasidagi bog‘liqlikni aniqlash muhimdir.Bir sanoq sistemasidagi butun sonni o‘nlik sanoq sistemasida tasvirlash Asosi o‘n bo‘lmagan pozitsiyali sanoq sistemasidagi manfiymas butun sonni o‘nlik sanoq sistemasiga o‘tkazish uchun uni ixcham ko‘rinishidan yoyiq ko‘rinishga o‘tkazish va yig‘indi natijasini hisoblash kifoya. Masalan:
IV. O`tilgan mavzuni mustahkamlash va baxolash:
O‘nlik sanoq sistemasidagi butun son boshqa sanoq sistemasiga qanday o‘tkaziladi?
2. Biror sanoq sistemasidagi butun sonni o‘nlik sanoq sistemasiga o‘tkazishni ko‘rsating.
3. Beshlik sanoq sistemasida butun sonni olib, uni yettilik sanoq sistemasiga o‘tkazishni ko‘rsating.
4. Diada, triada va etrad usullari jadvalini yozing.
5. To‘rtlik sanoq sistemasida butun sonni olib, uni sakkizlik sanoq sistemasiga o‘tkazishni ko‘rsating.
6. Sakkizlik sanoq sistemasida butun sonni olib, uni o‘n oltilik sanoq sistemasiga o‘tkazishni ko‘rsating.
7. To‘rtlik sanoq sistemasida butun sonni olib, uni o‘n oltilik sanoq sistemasiga o‘tkazishni ko‘rsating
V. Uyga vazifa:
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha dirеktor o`rinbosari:_________________
13-Mavzu: Amaliy mashg‘ulot
Darsning maqsadi Ikkilik sanoq sistemalari haqida o`quvchilara tushuncha berish va unda amallar bajarishni o`rgatish
Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Sanoq sistemalari haqida tushunchalar berish nazariy topshiriqlar orqali bilim berish va ko’nikmalar hosil qilish.
|
| |
I. Tashkiliy qism - Axborot tushunchasi va bilish haqida darsning maqsadi

|
Axborot tushunchasi va bilish haqida darsning maqsadi
|
bet | 56/57 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,04 Mb. | | #135275 |
Bog'liq 7-sinf-informatika-dars-ishlanmasiI. Tashkiliy qism: 1.Salomlashish.
2.Yo'qlama qilish.
3.Uyga vazifani so'rash.
II. Takrorlash:
Elektron pochtaning oddiy pochtadan asosiy afzalligi nimada?
Uyingizdagi pochta qutisi bilan elektron pochta qutisining qanday farqi bor?
Elektron pochtaning oddiy pochta bajara olmaydigan qanday imkoniyatlarini bilasiz?
Outlook Express dasturining menyulari va ularning asosiy vazifalari haqida so'zlab bering.
III. Yangi mavzuni o`rganish Xavflarning oldini olishning bir qancha chora-tadbirlari mavjud. Ularga rioya qilish xavfni butunlay bartaraf etmasa-da, sezilarli darajada kamaytiradi. Quyida ushbu chora-tadbirlarning asosiylari keltirilgan:
Shaxsiy va lokal tarmoqdagi kompyuterlarga tashqaridan Internet orqali kirishni cheklovchi va nazorat qiluvchi texnik va dasturiy vositalardan foydalanish;
Internet orqali faqat ishonchli manbalardan axborot olish va ularning asl nusxasiga mosligini tekshirish;
Ma'lumotlarni uzatish va qabul qilishda kriptografiya (axborotni kodlash) usullaridan foydalanish;
Kompyuter viruslariga qarshi nazoratchi va davolovchi dasturlardan foydalanish.
Sizning shaxsiy kompyuteringizda manfaat ko'rish maqsadida o'g'irlashga arziydigan qimmatli axborot bo`lmasligi mumkin. Ammo bu axborotlar siz uchun zarur. Kompyuter viruslari esa ularni o'chirib yuborish yoki foydalanib bo'lmaydigan darajada o'zgartirib yuborishga qodir. Kompyuter viruslari tarixi Sinsinati shahri (Ogayyo shtati) universitetining ilmiy xodimi, kompyuter xavfsizligi sohasida taniqli mutaxassis, Fred Koen nomi bilan bog'liq. Koen dasturiy vositalardan noqonuniy nusxa ko'chirishga qarshi himoya muammolari ustida ish olib borib, yangi dastur yaratdi. Bu dastur tez qayta tiklanish va takomillashish hamda kompyuter xotirasidagi muhim ma'lumotlarni o'chirish, sistema fayllarini “buzish” kabi ishlarni bajarish xususiyatiga ega bo'lib, dasturiy vositalardan noqonuniy nusxa olish vaqtida ishga tushardi.
|
| |
Viruslardan himoyalamsh - Axborot tushunchasi va bilish haqida darsning maqsadi

|
Axborot tushunchasi va bilish haqida darsning maqsadi
|
bet | 54/57 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,04 Mb. | | #135275 |
Bog'liq 7-sinf-informatika-dars-ishlanmasiViruslardan himoyalamsh
Bunday xavflarning oldini olishning bir qancha chora-tadbirlari mavjud. Ularga rioya qilish xavfni butunlay bartaraf etmasa-da, sezilarli darajada kamaytiradi. Quyida ushbu chora-tadbirlarning asosiylari keltirilgan:
Shaxsiy va lokal tarmoqdagi kompyuterlarga tashqaridan Internet orqali kirishni cheklovchi va nazorat qiluvchi texnik va dasturiy vositalardan foydalanish;
Internet orqali faqat ishonchli manbalardan axborot olish va ularning asl nusxasiga mosligini tekshirish;
Ma'lumotlarni uzatish va qabul qilishda kriptografiya (axborotni kodlash) usullaridan foydalanish;
Kompyuter viruslariga qarshi nazoratchi va davolovchi dasturlardan foydalanish.
Sizning shaxsiy kompyuteringizda manfaat ko'rish maqsadida o'g'irlashga arziydigan qimmatli axborot bo`lmasligi mumkin. Ammo bu axborotlar siz uchun zarur. Kompyuter viruslari esa ularni o'chirib yuborish yoki foydalanib bo'lmaydigan darajada o'zgartirib yuborishga qodir. Kompyuter viruslari tarixi Sinsinati shahri (Ogayyo shtati) universitetining ilmiy xodimi, kompyuter xavfsizligi sohasida taniqli mutaxassis, Fred Koen nomi bilan bog'liq. Koen dasturiy vositalardan noqonuniy nusxa ko'chirishga qarshi himoya muammolari ustida ish olib borib, yangi dastur yaratdi. Bu dastur tez qayta tiklanish va takomillashish hamda kompyuter xotirasidagi muhim ma'lumotlarni o'chirish, sistema fayllarini “buzish” kabi ishlarni bajarish xususiyatiga ega bo'lib, dasturiy vositalardan noqonuniy nusxa olish vaqtida ishga tushardi.
IV. Mustahkamlsh uchun savol va topshiriqlar.
Axborotlarni himoya qilish nima uchun kerak?
Internet orqali kompyuter va uning axborot resurslariga qanday zarar yetkazilishi mumkin?
Viruslarning qanday guruhlari bor?
Fayi viruslari qanday “ko'payadi”?
Axborot xavfsizligi va “elektron jinoyatchi”lardan himoyalanishni ta’minlovchi chora-tadbirlar haqida so'zlab bering.
Kriptografiya deganda nimani tushunasiz?
Kompyuter viruslari yaratilishiga kim turtki bo`lgan?
Kompyuter viruslariga qarshi qanday kurashish mumkin?
Boot-viruslar haqida so`zlab bering.
|
| |
-misol. 10011 + 11001 2-misol

|
-misol. 10011 + 11001 2-misol
|
bet | 17/57 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,04 Mb. | | #135275 |
Bog'liq 7-sinf-informatika-dars-ishlanmasi1-misol. 10011 + 11001 2-misol. 1000101,001+1000101,001
IV. Mustahkamlash.
1. Ikkilik sanoq sistemasida qo’shish amali qanday bajariladi?Misol keltiring.
2. Ikkilik sanoq sistemasida qo’shish amalini qo’shishjadvalidan foydalanmasdan bajarish mumkinmi? Javobingizni izohlang.
3. Ikkilik sanoq sistemasida ayirish amali qanday bajariladi? Misol keltiring.
4. Ikkilik sanoq sistemasidagi ko’paytirish jadvalini og’zaki aytib bering.
V. Uyga vazifa.
1-d, 2-d, 3-d, 4-d – mashqlar.
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha dirеktor
o`rinbosari:_________________
9-Mavzu: Nazorat ishi
Darsning maqsadi: Ikkilik sanoq sistemalari haqida o`quvchilara tushuncha berish va unda amallar bajarishni o`rgatish
Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Sanoq sistemalari haqida tushunchalar berish nazariy topshiriqlar orqali bilim berish va ko’nikmalar hosil qilish.
Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga hamda dizaynlik kasbiga yo’naltirish.
Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.
Kompetensiya:
TK1-kommunikativ kompetensiya
2 TK2-axborot bilan ishlash kompetensiyasi
3 TK3-o‘zini-o‘zi rivojlantirish kompetensiyasi
Dars uslubi: : Guruhlarda ishlash, tushunchalar tahlili
Dars jihozi: Darslik, kompyuter,
Darsning borishi:
№
|
Dars bosqichlari
|
Vaqti
|
1
|
Tashkiliy qism
|
2 minut
|
2
|
O`tgan o`quv yilida o`tilganlarni takrorlash va baholash
|
15 minut
|
3
|
Yangi mavzuning mazmunini ochish va xulosalar chiqarish
|
25 minut
|
5
|
Uyga vazifa va topshiriqlar
|
3 minut
|
|
| |
V. Uyga vazifa - Axborot tushunchasi va bilish haqida darsning maqsadi

|
Axborot tushunchasi va bilish haqida darsning maqsadi
|
bet | 52/57 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,04 Mb. | | #135275 |
Bog'liq 7-sinf-informatika-dars-ishlanmasiV. Uyga vazifa
Mashqlar:
1. Chap ustundagi so'zlarni o'ng ustundagi jumlalarga moslab qo'ying.
2. Nuqtalar o'rniga o'ng ustundagi kerakli so'zlarni joylashtirib ko`chiring.
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha dirеktor o`rinbosari:_________________
31-Mavzu: Axborotlarni himoyalash va antivirus haqida
Darsning maqsadi: Ahborotlarni himoyalash va antivirus haqida o`quvchilara tushuncha berish .
Darsning ta’limiy vazifasi: o‘quvchilarga Ahborotlarni himoyalash va antivirus haqida tushunchalar berish nazariy topshiriqlar orqali bilim berish va ko’nikmalar hosil qilish.
Darsning tarbiyaviy vazifasi: o’quvchilarni yangi bilimlar egallashga va tartib-intizomga doimo rioya etishga hamda dizaynlik kasbiga yo’naltirish.
Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o‘quvchilarning kompyuterdan foydalanish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish.
Kompetensiya:
TK1-kommunikativ kompetensiya
2 TK2-axborot bilan ishlash kompetensiyasi
3 TK3-o‘zini-o‘zi rivojlantirish kompetensiyasi
|
| |
Dars uslubi - Axborot tushunchasi va bilish haqida darsning maqsadi

|
Axborot tushunchasi va bilish haqida darsning maqsadi
|
bet | 16/57 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,04 Mb. | | #135275 |
Bog'liq 7-sinf-informatika-dars-ishlanmasiDars uslubi: : Guruhlarda ishlash, tushunchalar tahlili
Dars jihozi: Darslik, kompyuter,
Darsning borishi:
№
|
Dars bosqichlari
|
Vaqti
|
1
|
Tashkiliy qism
|
2 minut
|
2
|
O`tgan o`quv yilida o`tilganlarni takrorlash va baholash
|
15 minut
|
3
|
Yangi mavzuning mazmunini ochish va xulosalar chiqarish
|
25 minut
|
5
|
Uyga vazifa va topshiriqlar
|
3 minut
|
I. Tashkiliy qism: 1.Salomlashish.
2.Yo’qlama qilish.
3.Uyga vazifani so’rash.
II. Takrorlash:
1. Sonlar alifbosi elementlari haqida so’zlab bering.
2. Sanoq sistemasi asosi, raqamlar, sonlar haqida ma’lumot bering.
3. Qadimda nima uchun o’n ikkilik sanoq sistemasidan foydalanilgan?
4. Yigirmalik sanoq sistemasidan qaysi mamlakatda ko’proq foydalanilgan?
5. Pozitsiyali sanoq sistemasi deganda nimani tushunasiz?
III. Yangi mavzu bayoni:
O’nlik sanoq sistemasida qo’shish amalini ko’rsak, biz avval birliklarni, so’ng o’nliklarni, keyin yuzliklar va hokazolarni o’zaro qo’shib boramiz. Bu jarayon barcha pozitsiyali sanoq sistemalari uchun o’rinli bo’lib, toki oxirgi qiymat bo’yicha eng katta razryadni qo’shishgacha davom etadi. Mazkur jarayonda shu narsani doim eslash kerakki, agar biror razryad sonlarini qo’shganimizda natija sanoq sistema asosi qiyrhatidan katta chiqsa, yig’indining sanoq sistema asosidan katta qismini eying razryadga o’tkazish kerak.
Masalan, o’nlik sanoq sistemasida:
19327510
+ 7953810
198310
|
27479610
|
Ma’lumki ikkilik sanoq sistemasi faqat ikkita: 0 va 1 raqamlaridan tashkil
topgan. Shu sistemada qo’shish, ayirish va ko’paytirish amailari quyidagicha
bajariladi:
Qo`shish
|
|
Ayirish
|
|
Ko`paytirish
|
0+0=0
0+1=1
1+0=1
1+1=10
|
|
0-0=0
1-0=1
10-0=10
10-1=1
|
|
0 0=0
0 1=0
1 0=0
1 1=1
|
Endi yuqoridagi jadvallar yordamida ikkilik sanoq sistemasidagi sonlar ustida turli arifmetik amallar haiarishga doir misollar ko’ramiz.
|
| |
Outlook Express dasturi interfeysi

|
Outlook Express dasturi interfeysi
|
bet | 50/57 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,04 Mb. | | #135275 |
Bog'liq 7-sinf-informatika-dars-ishlanmasiOutlook Express dasturi interfeysi
Elektron pochta foydalanuvchisi (abonenti) bo'lish uchun, Internet tizimida aniq elektron adresga ega bo'lgan "pochta qutisi"ga ega bo'lish lozim. Pochta qutisi — Internet tizimidagi maxsus server (provayderingiz kompyuteri) diskida siz uchun ajratilgan joy. Sizga elektron pochta orqali yuborilgan xabarlar, ularni qabul qilib olmaguningizcha, xuddi shu pochta qutisida saqlanadi. Pochta qutisi va elektron adres bilan abonentlarni provayderlar ta'minlaydi. Ammo elektron pochta xizmatidan foydalanish uchun shuning o'zi yetarli emas. Pochta qutisidagi xabarlarni qabul qilib olish, xabar tayyorlash va uni elektron pochta orqali jo'natish kabi ishlarni bajarish uchun maxsus dasturlardan foydalaniladi.
IV. Mustahkamlash uchun savol va topshiriqlar
Savollar:
Elektron pochtaning oddiy pochtadan asosiy afzalligi nimada?
Uyingizdagi pochta qutisi bilan elektron pochta qutisining qanday farqi bor?
Elektron pochtaning oddiy pochta bajara olmaydigan qanday imkoniyatlarini bilasiz?
Outlook Express dasturining menyulari va ularning asosiy vazifalari haqida so'zlab bering.
Outlook Express dasturida uskunaiar paneli tugmalarining vazifalari haqida so'zlab bering.
Outlook Express dasturining papkalar oynasi haqida so'zlab bering.
Elektron pochta qutisiga ega bo'lishning qanday imkoniyatlarini bilasiz?
V. Uyga vazifa
Mashqlar:
1. Chap ustundagi so'zlarni o'ng ustundagi jumlalarga moslab qo'ying.
Web-sahifa
|
Elektron pochtalar
|
Kelganlar
|
edunet.uz
|
Pochta qutisi
|
Web-saytlar
|
eduportal.uz
|
Qabul qilish
|
2. Nuqtalar o'rniga o'ng ustundagi kerakli so'zlarni joylashtirib ko`chiring.
. . . dastur interfeysining ko'rinishini o'zgartirish, shrift o'lchami va xabarlarni saralash usulini tanlash kabi ishlari bajarishga mo'ljallangan
|
Fayl menyusi
|
. . . yordamida elektron pochta orqali xabar yuborish, xabarlarni qabul qilish, dastur parametrlarini o`zgartirish kabi amallar bajariladi
|
Ko'rinish menyusi
|
. . . yordamida asosan yangi xabar hosil qilish, avval hosil qilingan xabarni ochish, xabarni chop etish, dasturdan chiqish amallari bajariladi
|
Servis menyusi
|
|
| |
Dars uslubi - Axborot tushunchasi va bilish haqida darsning maqsadi

|
Axborot tushunchasi va bilish haqida darsning maqsadi
|
bet | 11/57 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,04 Mb. | | #135275 |
Bog'liq 7-sinf-informatika-dars-ishlanmasiDars uslubi: : Guruhlarda ishlash, tushunchalar tahlili
Dars jihozi: Darslik, kompyuter,
Darsning borishi:
I. Tashkiliy qism:
1.Salomlashish.
2.Yo'qlama qilish.
3.Uyga vazifani so'rash.
II. Takrorlash:
Kodlash deganda nima tushuniladi?
Tarixda axborotlar nima uchun kodlangan?
Axborotlarni kodlashning qanday usullarini bilasiz?
Morze kodlash usulida nechta belgi ishlatiladi?
III. Yangi mavzu bayoni:
Ma'lumki, harflardan iborat alifboni qo'liashda bir qancha qonun vaqoidaiarga amal qilinadi. Sonli alifbodagi belgilardan foydalanishda ham o'ziga xos qoidalardan foydalaniladi. Bu qoidalar turli aiitbolar ucbun turlicha bo'lib, mazkur alifboning kelib chiqish tarixi bilan bog'liq. O'z ichiga o'nta raqarrmi olganligi uchun bu alifbo o'zining barcha qoidalari bilan birgalikda
|
| |