- Mavzu: CHilangarlik ish o`rnini tashkil etish

|
- Mavzu: CHilangarlik ish o`rnini tashkil etish
|
bet | 10/32 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 2,34 Mb. | | #235033 |
Bog'liq konspekt2- Mavzu: CHilangarlik ish o`rnini tashkil etish
Reja:
Чилангар-таъмирловчини иш жойида асбоб, мослама ва буюмларни жойлаштириш
Асосий чилангарлик операциялар билан танишиш.
Асосий чилангарлик асбоб ва ускуналар билан танишиш.
Chilangarlik o’quv ustaxonalarida olib boriladigan amaliy mashg’ulotlar talabalarning nazariy va umumtexnikaviy tayyorgarliklari asosida, konstruksion materiallar texnologiyasi, chizmachilik va maktab mehnat ta'limi dasturlariga bog’langan holda, ularning maktab o’quv ustaxonalarida metall ishlash darslarida hosil qilgan boshlang’ich ko’nikma va malakalari asosida tashkil etiladi.
Amaliy mashg’ulotlarda ishlarni bajarishni.o’rgatish jarayonida talabalarga mehnatni ilmiy tashkil etishning asosiy yo’l-yo’riqlarini o’rgata borib, ularni qat’iy ish chizmalari va texnologik kartalar asosida, sirtlarning tozaligi va anihlik klassiga amal qilgan holda ishlashga o’rgatiladi.
Talabalarga topshiriladigan ishlar sharoitni hisobga olgan holda dastur asosida tanlanadi va tavsiya etiladi.
Talabalarga Chilangarlik ishlarini o’rgatishda metall materiallardan tejab-tergab, asbob va moslamalardan to’g’ri va unumli foydalangan holda ishni rasional tashkil eta olishlarini ta'minlash maqsadida, ularning o’rta umumta'lim maktablarida hosil qilingan o’quv, ko’nikma va malakalari asosida, o’qitish va o’rgatishning didaktik prinsipiga amal qilgan holda oddiydan murakkabga, bir detalli buyumlardan ko’p detalli murakkab kompleks ishlarga o’tib boriladi. Har bir asbob yoki moslama yordamyda bajariladigan dastlabki o’rganish mashqlarini instruksion kartalar asosida tashkil etib, bunda ishlarni bajarishda foydalaniladigan asbob-uskunalarning turlari, tuzilishi, ishga sozlash, ish vaqtida rioya qilinadigan xavfsizlik texnikasi qoidalari bilan tanishtirilib, ular yordamida ishlashni mashq qildirishga o’tib boriladi.
Masalan, birinchi mashg’ulotda: Chilangarlik o’quv ustaxonasida bajariladigan ishlar va uni o’rganishdan ko’zlangan maqsad, Chilangarlik kasbi haqida, ustaxonada rioya qilinadigan umumiy tartib, xavfsizlik texnikasi va sanitariya-gigiena qoidalari, o’quv ustaxonasining jihozlari, Chilangarlik ish o’rni va uni tashkil etish to’g’risida umumiy tushunchalar beriladi, xavfsizlik texnikasi jurnaliga qo’l qo’ydiriladi.
Ikkinchi mashg’ulotda tayyorlanadigan detal va buyumlarning aniq o’lchamli va sifatli bo’lishini ta'minlashga yordam beradigan Chilangarlik nazorat-o’lchov va rejalash asboblarining turlari, tuzilishi, ishlatilishi, o’lchash va rejalash vaqtida rioya qilinadigan xavfsizlik texnikasi qoidalari haqida tushuncha berilib, o’lchash va rejalashni mashq qildirishga o’tiladi. Bunda keyinchalik qiyish, qirqish, arralash ' yo’li bilan kesib olinadigan detal va buyumlarga mos materiallar rejalanadi.
Uchinchi mashg’ulotda Chilangarlik qaychisi, uning turlari, tuzilishi, ishga sozlash, qiyish usullari va qiyish vaqtida o rioya qilinadigan xavfsizlik texnikasi qoidalari bilan tanishtirilib, qiyishni mashq qildirishga o’tiladi. Bunda har xil o’lchamdagi tunuka qutichalar, chelaklar, kurakcha, kalorimetr, spirtovka kabilarga mos material qiyiladi.,
To’rtinchi mashg’ulotda Chilangarlik dastarrasi tuzilishi, ishga sozlash, arralash usullari, arralash vaqtida rioya qilinadigan xavfsiz texnikasi qoidalari haqida tushuncha berilib, bu narsalar amalda ko’rsatiladi va arralashni mashq qildirishga o’tiladi.
Arralash mashqida keyinchalik bajariladigan ishlar uchun material tayyorlanadi.
Beshinchi mashg’ulotda qirqish va tarashlash ishlari o’rgatilib, bunda zubilo va larning tuzilishi, ishga sozlash, o’tkirlik burchaklari, qirqish usullari, qirqish vaqtida rioyaqilinadigan xavfsizlik texnikasi qoidalari , bilan tanishtiriladi va qirqishni mashq qildirishga o’tiladi.
Oltinchi mashg’ulotda egovlash mashq qildirilib,. bunda oldindan qiyish, qirqish, arralash yo’li bilan tayyorlangan detal va buyumga mos materiallarning chet (zeh)lari egovlab tekislash, sillihlash yo’li bilan aniq o’lchamga keltiriladi. Bu maqsadda egovlarning turlari, tuzilishi, egovlarni ishlatish ketma-ketligi, zgovlash usullari va bu vaqtda rioya qilinadigan xavfsizlik texnikasi qoidalari bilan tanishtirilib, egovlashni mashq qildiriladi.
So’nggi mashg’ulotlarda parmalash, parchinlash, rezba qirqish, kavsharlash yo’li bilan qismlarni biriktirish va buyumlarni yig’ish, pardozlash kabi operatsiyalarni mashq qildirish bilan Chilangarlikda qo’llaniladigan ishlar ketma-ketligi o’rgatib boriladi. Bu hol talabalarning buyum tayyorlashdagi ishlar ketma-ketligini to’g’ri tanlashga, mustaqil ish yurita olishlarini ta'minlashga yordam beradi.
Shu tariqa, dastlabki mashg’ulotlarni instruksion kartalar asosida tashkil etib, etarli ko’nikma va mehnat malakalari hosil qilinganidan so’ng talabalarni asbob-uskunalardan erkin foydalangan holda ishni mustaqil ravishda bajarish сhizmalarni o’qiy olish, turli xil konstruksiyalar bilan tanishtirish maqsadida bir necha.operatsiyani o’z ichiga oladigan sodda buyum yoki detal tayyorlatishga o’tiladi. Buning uchun, detal yoki buyum tayyorlashda foydalaniladigan texnikaviy hujjatlardan biri texnologik karta haqida tushuncha beriladi va sodda, kam operatsiyali ishlardan ko’p operatsiyali murakkab ishlarga o’tib boriladi.
Detal va buyum tayyorlashda vaqt normasiga amal qilinadi. Biroq talabalar Chilangarlikda qo’llaniladigan ayrim operatsiyalar bilan tanishib, bu borada etarli malaka hosil qilmagunlariga qadar dastlabki mashg’ulotlarda ishlarni bajarishda shoshilmaslik kerak, chunki bo’lg’usi mehnat o’qituvchisi ishni bajarishnigina o’rganib qolmasdan, balki ishlarni, mehnatni ilmiy ravishda tashkil etgan holda, ortiqcha , kuch sarflamasdan, qulay usullar bilan bajarish yo’l-yo’riqlarini o’rganishi va izlashi zarur. Bu hol ularga topshirilgan ishlarni bajarishda foydalaniladigan instruksion va texnologik kartalarning to’g’ri tuzilganligini tekshira olishiga, undagi xato va kamcqiliklarni topa bilishlariga, o’z fikr mulohazalarini o’rtoqlashishga o’rgatadi. Bu esa o’z navbatida ularning rasionalizatorlik qobiliyatlarining shakllanishiga, va o’sishiga yordam beradi.
Talabalarning instruksion va texnologik kartalardan foydalangan holda ishlarni mustaqil ravishda bajarish o’quvlari shakllantirilib, etarli darajada mehnat malakalari hosil qilinganidan so’ng ko’p detalli yoki murakkab buyumlarni ish chizmalari asosida tayyorlatishga o’tiladi.
Masalan, boshlang’ich mashg’ulotlarda qiyish, qirqish, arralash ishlari o’rgatilib, keyinchalik tayyorlanadigan buyum yoki detal uchun zagotovka tayyorlanadi. So’nggi mashg’ulotlarda , ularni egovlash yo’li bilan chizmadagi shakl va o’lchamga keltiriladi. Talab etilishiga qarab parmalanadi, parchinlab yoki rezba yordamida biriktiriladi.
Shu tariqa osondan-qiyinga, oddiydan-murakkabga, bir detalli sodda buyumlardan ko’p detalli murakkab buyumlar tayyorlatishga o’tib borish yo’li bilan Chilangarlikda qo’llaniladigan barcha asbob-uskunalar bilan tanishtirilib, ular yordamida bajariladigan ishlar o’rgatib boriladi. . :
Talabalarning mehnatga ijodiy yondashishlari, mehnat madaniyati va konstruktorlik qobiliyatini o’stirish maqsadida detal yoki buyum konstruksiyasiga o’zgartirish kiritish, yangi texnologik kartalar tuzish, konstruksiyalarni loyig’alash kabi ishlar ham topshiriladi.
Chilangarlik ustaxonasida olib boriladigan amaliy mashg’ulotlar turli ko’rinishlarda tashkil etiladi. Masalan, talabalarning o’quv va mehnat malakalariga qarab mashg’ulotlarni frontal tarzda, guruhlarga bo’lingan holda, shuningdek individual tarzda tashkil etish mumkin.
Albatta, pedagogika institutlari o’quv ustaxonalarida olib boriladigan mashg’ulotlar talabalarning o’rta umumta'lim maktablarida hosil qilgan dastlabki ko’nikma va malakalari
asosida tashkil etiladi. Yozuvchi M. Gorkiyning "Takrorlash - o’qishning onasidir" degan dono fikriga amal qilib, o’rta maktabda o’rgatilgan Chilangarlik operatsiyalarini takrorlash, mustahkam mehnat malakalari hosil qilish bilan yangi ish turlariga o’tib boriladi.
O’quv ustaxonalarida o’tkaziladigan dastlabki mashg’ulotlarni, ya'ni ayrim operatsiyalarni frontal tarzda tashkil etish , maqsadga muvofiqdir. Mashg’ulotlarni bu ko’rinishda tashkil etganda guruhdagi barcha talabalarga bir turdagi ish topshiriladi, bu ishni bajarish yo’l-yo’riqlari to’g’risida umumiy tushuncha beriladi. Bunda ishni bajarish tartibi, foydalaniladigan asbob-uskunalar, ish vaqtida rioya qilinadigan xavfsizlik texnikasi qoidalari instruktaj tariqasida tushuntiriladi va amalda ko’rsatib boriladi. Ishni bajarish tartibi tushuntirilishidan qat’i nazar, har bir ish o’rnida shu ishga oid instruksion yoki texnologik kartalar, ish chizmalari bo’lishi zarur. Bu hol talabalarning ishni ko’rsatilgan tartibda, belgilangan vaqt ichida tez va sifatli bajarishlariga, asbob-uskunalardan to’g’ri foydalanishiga, yo’l qo’yilgan xato va kamchiliklarni hujjatlarga, o’rtoqlarining ishiga qarab tuzatishlariga, bajarayotgan ish turlarini puxta o’rganishlariga yordam beradi. Ishni shu taxlitda tashkil etganda o’qituvchi yoki usta talabalarning bajarayotgan ishlarini kuzatish, yo’l qo’ygan xato va kamchiliklarini tuzatish, asboblardan to’g’ri foydalanish usullarini va ishga sozlashni o’rgatish imkoniga ega bo’ladi.
Talabalarning o’quv va mehnat malakalari har xil bo’lganligi sababli ular topshirilgan ishlarni turli muddatda, oldinma-keyin bajaradilar. Shunga qaramasdan, navbatdagi ishlarnikg frontal tarzda tashkil etilishini ta'minlash maqsadida bu ishlar yuzasidan umumiy tushuntirish berib borilaveradi.
SHu tarzda ayrim operatsiyalarni instruksion kartalar asosida bajarish borasida talabalarning etarli bilim, o’quv va mehnat malakalari hosil qilinib, topshirihlarni mustaqil ravishda bajara olish o’quvlari shakllantirilgandan so’ng bir necha operatsiyani o’z ichiga oladigan sodda buyum va detallarni texnologik karta asosida bajarishga o’tiladi.
Texnologik karta asosida bajariladgan ishlar tayyorlanadigan buyum xarakteriga, o’quv-material bazasiga qarab frontal tarzda, shuningdek individual tarzda topshirilishi mumkin. Individual topshiriladigan ishlar, ko’pincha turli xarakterda bo’ladi. Shuning uchun bu xildagi ishlarni talaba-larning dastlabki ko’nikma va malakalariga tayanib, texnologik karta yoki ish chizmalari asosida mustaqil ravishda bajarishga topshirish mumkin.
Ayrim ko’p detalli murakkab ishlarni topshirishda, guruh usulidan ham foydalaniladi. Bunda ishning xarakteriga qarab guruh ikkitadan, uchtadan, to’rttadan va h. k. talabalardan tashkil topgan guruhlarga bo’linishi, har bir guruh bir-biridan farq qiladigan yoki bir turdagi ishlarni bajarishi mumkin.
Guruhlar bir turdagi ishlarni bajarganda uni bajarish yuzasidan umumiy tarzdagi instruktaj berilishidan qat’i nazar, guruh a'zolari bir-biridan farq qiladigan ishlarni bajaradilar.
Guruhlarga topshiriladigan ishlar bir-biridan farq qiladigan hollarda o’qituvchi yoki usta tomonidan har bir ishga doir tushuntirish berilmaydi. Topshirih guruh a'zolari o’rtasida taqsimlanadi va ish chizmalari asosida mustaqil ravishda yakka tartibda bajariladi, ishga guruh boshlig’hi rahbarlik qiladi.
Amaliy mashg’ulot qanday ko’rinishda tashkil etilmasin, o’qituvchi yoki usta bajarilayotgan ishlarni kuzatib boradi, kamcqiliklarni tuzatadi, yo’l-yo’riqlar berib turadi.
Talabalarning texnikaviy hujjatlardan foydalangan holda mustaqil ishlashlarini ta'minlash maqsadida operatsiyalarga doir instruksion kartalar, detal yoki buyum tayyorlashga doir texnologik karta va ish chizmalari fotokopiya qilish usuli bilan ko’paytirilib, har bir ish o’rniga yoki guruhga alohida-alohida tarqatiladi. Yangi tur ish topshirishda o’qituvchi yoki usta mashg’ulotgacha unga tegishli bo’lgan texnikaviy hujjatva materiallarni taqsimlab tarqatib chiqadi.
O’quv ustaxonalarida olib boriladigan amaliy mashg’ulotlarda materialdan tejab-tergab foydalanishga alohida e'tibor berish kerak. Buning uchun tayyorlanadigan detal yoki buyumga mos material tanlashni, ishlarni bazalarga asosan tashkil etishni, rejalashda rejalash asboblari va andazalardan foydalanishni, materialning turi va o’lchamiga qarab keskich asboblarni to’g’ri tanlash va ishlata bilishni, tayyorlangan detallarni tekshirishda nazorat-o’lchov asboblaridan foydalanishga o’rgatish zarur.
Chilangarlik ustaxonasida metallarga sovuqlayin ishlov berish yo’li bilan detal, buyum tayyorlashda metall qirqish stanoklari bilan ish ko’rishga va bu stanoklarda tayyordanadigan qismlarni ishlatishga to’g’ri keladi. Bunday qismlar asosan mexanika ustaxonasida tayyorlanadi. Shuning uchun mexanika ustaxonasida olib boriladigan ishlar reja asosida tashkil etilib, Chilangarlik ustaxonasining ehtiyojlari (buyurtmalari) ham e'tiborga olinadi.
Shunga qaramasdan, Chilangarlik ustaxonasida parmalash, vint qirqish stanoklani bo’lsa, juda ham zo’r bo’ladi.
Kompleks tarzdagi ishlarni bajarishda ayrim mehnat malakalariga ega bo’lgan guruh a'zolari metall qirqish stanoklarida bajariladigan detallarni tayyorlash bilan shugullanishlari mumkin. Bu esa katta kursda mexanika ustaxonasida olib boriladigan ishlarga zamin yaratadi.
|
| |