• 
qarzdorlar quvvatlarini cheklash. 
Ishlab chiqarish korxonalari uchun: 
•

•
qarzdorlar quvvatlarini cheklash.
Ishlab chiqarish korxonalari uchun:
•
elektr energiya va quvvat bozori erkin ulgurji savdo sektorida elektr
energiyani sotib olish;
•
tijorat yo‘qotishlarni kamaytirish;
•
elektr energiyani sotib olinishi haqida axborotlarni operativ olish;
•
elektr energiya iste’molini tahlil qilish va taxmin qilish;
•
elektr energiyadan ratsional foydalanish;
Bunday tizimlarni qurish tuzilmasi quyidagilardan iborat:
60
•
tok va kuchlanish transformatorlari (aniqlik sinfi 0,5 dan kam emas);
•
raqamli interfeysli ko‘p funksiyali mikroprotsessorli elektr energiya
hisoblagichlari (aniqlik sinfi 0,5 dan kam emas);
•
zamonaviy ishlab chiqarish kkontrollerlari asosidagi ma’lumotlarni yig‘ish va
tarqatish qurilmasi (MYTQ);
•
o‘lchov-hisoblash komplekslari (tijorat axborotlarini yig‘ish markazi).
ENHAT AAO‘T ni joriy etishda elektr energiyasi va quvvat ulgurji
bozorida tizimning asosiy vazifasi bu elektr energiya ulgurji bozorida
moliyaviy hisoblashlarda ishlatiladigan hisobga olish ko‘rsatkichlarining
qiymatlarini aniqlashga imkon beradigan elektr energiyasi miqdorini o‘lchash
hisoblanadi. Tizim elektr energiya ist’emoli bo‘yicha hisobotlar shakllarini
va hujjatlarini shakllantirish, serverdagi ma’lumotlar omborida axborotlarni
saqlash va hisobotlar ma’lumotlarini energiya ta’minoti korxonasiga
uzatishni ta’minlaydi. ENHAT AAO‘T, shuningdek, ko‘p funksiyali elektron
hisoblagichlardan o‘qiladigan elektr energiya sifati parametrlarini nazorat
qilish imkoniyatini beradi.
ENHAT AAO‘T bu o‘lchash nuqtalari o‘lchov-axborot majmualari,
elektr uskunalar axborot-hisoblash komplekslari, o‘lchashlar ob’ektlari va
vositalari haqida axborotlarni, o‘lchashlar natijalarini yig‘ish, ishlov berish va
saqlashni o‘tkazish vazifalarini bajaradigan axborot-hisoblash komplekslari
va yagona vaqtni ta’minlash tizimi majmuini funksional birlashtiradigan,
shuningdek, olingan axborotlarni avtomatlashtirilgan rejimda elektr
energiyasi ulgurji bozoridagi tijorat asosida hisobga olishni boshqarish
integratsiyalashgan avtomatlashtirilgan tizimiga uzatadigan ierarxik tizim
hisoblanadi.
ENHAT AAO‘T elementlari quyidagilar hisoblanadi:
61
elektr uskunalar axborot-hisoblash komplekslari (EUAHK) – bir elektr
uskuna chegaralarida o‘lchashlar ob’ektlari va vositalari holatlarini tahlil
qilish masalalarini, shuningdek, bu axborotlarga ruxsat etish interfeyslarini
ta’minlashni yechish uchun mo‘ljallangan dasturiy, axborot va texnik
vositalarning funksional birlashtirilgan majmui hisoblanadi. EUAHK
ENHAT AAO‘T elementlarining tarqalgan tuzilmasida qo‘llaniladi;
axborot-hisoblash komplekslari (AHK) – EUAHK va elektr energiya ulgurji
bozori sub’ekti axborot-hisoblash kompleksidan (AHK) keladigan
o‘lchashlar ob’ektlari va vositalari holatlarini tahlil qilish masalalarini, ularni
yiriklashtirish, shuningdek, bu axborotlarga ruxsat etish interfeyslarini
ta’minlashni yechish uchun mo‘ljallangan dasturiy, axborot va texnik
vositalarning funksional birlashtirilgan majmui hisoblanadi;
hisobga olish nuqtalari o‘lchov-axborot kompleksi (HON O‘AK) –
o‘lchanadigan fizik kattaliklar haqida miqdoriy axborotlardan iborat signallar
shakllantiriladigan va ketma-ket o‘zgartiriladigan bu nuqta bo‘yicha elektr
energiyasini hisobga olish dasturiy-texnik vositalarining funksional
birlashtirilgan majmui hisoblanadi. Hisobga olish nuqtalari o‘lchov-axborot
majmui
o‘lchashlarning
tugallangan
funksiyasini
bajaradi
va
me’yorlashirilgan metrologik xarakteristikalarga ega.
ENHAT AAO‘T ning ishonchli ishlashini quyidagi texnik vositalar
ta’minlaydi:
o‘lchov tok va kuchlanish transformatorlari;
tok va kuchlanish transformatorlaridan hisoblagichlargacha ikkilamchi
zanjirlar;
telemetrik yoki raqamli chiqish interfeysili elektr energiyasi hisoblagichlari;
hisoblagichlardan ma’lumotlarni yig‘ish va tarqatish qurilmasigacha aloqa
kanali;
62
sanoat kontrolleri yoki ma’lumotlarni yig‘ish va tarqatish qurilmasi;
ma’lumotlarni yig‘ish va tarqatish qurilmasi, axborot-hisoblash kompleksi
axborot-hisoblash kompleksi (AHK) va axborotlarni yig‘ish markazi (AYM)
orasida kanal hosil qiluvchi qurilma;
axborotlarni yig‘ish, ishlov berish va saqlash serveri;
aniq vaqt va sinxronizatsiya signallarini qabul qilish qurilmasi;
avtomatlashtirilgan ish joylari;
ENHAT AAO‘T yig‘ish markazidan axborotlarni yuqori turuvchi
tashkilotlarga tarqatish uchun qurilmalar;
Elektr energiyasi hisoblagichlar, kontrollerlar yoki ma’lumotlarni yig‘ish va
tarqatish qurilmalarini parametrlashtirish uchun dasturiy ta’minot va yig‘ish
markazi maxsuslashtirilgan dasturiy ta’minoti;
elektr energiyasi hisoblagichlarni parametrlashtirish va tahlil qilish uchun
maxsuslashtirilgan dasturlar va ulanish kabellari komplektili personal
kompyuter.
ENHAT AAO‘T ni joriy etish quyidagi ketma-ketlikda bajarilishi
kerak:
elektr energiyasini olish-sotish nuqtasida zamonaviy asboblarni montaj
qilish;
elektr energiyasini hisobga olish ma’lumotlarini yig‘ish, ishlov berish,
uzatish uchun ENHAT AAO‘T dasturiy-apparatli kompleksini ishlab chiqish
va o‘rnatish;
aloqa kanallarini qurish;
elektr energiyasi ishlatilishining aniq hajmlarini hisoblashni o‘tkazish.
Mustaqil ishlaydigan o‘zaro ta’sirlashish sub’ektlari ENHAT AAO‘T
larini elektr energiyasini ishlab chiqarish va foydalanishda yagona operativ
63
axborot-hisoblash tarmog‘iga birlashtirish tuzilmaviy tashkil etuvchilarni
yaratish yo‘li bilan amalga oshirilishi mumkin (8.1-rasm).
Yuqori (markaziy) pog‘ona – “O‘zbekenergo” pog‘onasi bo‘lib, u
milliy dispetcherlik markazini (MDM), “Energosotish” FF va elektr
energiyasini taqsimlash koordinatori “O‘zelektrtarmoq” UK (“Energo ABT
sozlash” va “O‘zenergoaloqa” FF ni qo‘shganda), tijorat asosida hisobga
olish texnik operatorini (“O‘zenergosozlash”) o‘z ichiga oladi.
O‘zbekiston energetika tizimining hududiy bo‘limlari pog‘onasi –
“O‘zelektrtarmoq” UK bo‘limi, masshtabli elektr tarmoqlar (MET).
Taqsimlash subyektlari darajasi (lokal) – magistral tarmoqlar viloyatlar
bo‘limlari va elektr stansiyalar, elektr energiyaning yirik iste’molchilari.
Barcha darajalar tizimlari orasida o‘rnatilgan davriylikda, ya’ni o‘zaro
ta’sirlashish qoidalari orqali o‘rnatilgan integratsiyalangan davrda aloqa
kanallari bo‘yicha axborotlarni doimiy almashtirish tashkil etilgan bo‘lishi
kerak. Bunda har bir o‘zaro ta’sirlashish sub’ekti ENHAT AAO‘Tni
mustaqil, lekin muvofiqlashtirilgan texnik topshiriq, elektr energiyasini
tijorat asosida hisobga olish tizimiga me’yoriy hujjatlar talablar asosida
yaratadi. Har bir o‘zaro ta’sirlashish subyekti elektr energiyasini barcha
olish-sotish nuqtalari bo‘yicha o‘z balansini shakllantiradi (elektr
energiyasini olish-sotishga shartnomaga muvofiq), uni qo‘shni (hududiy
belgisi bo‘yicha) o‘zaro ta’sirlashish sub’ektlari bilan muvofiqlashtiradi
(elektr energiyasini yetkazib berish umumiy nuqtalari chegaralarida) va
hisobot axborotlarini keyingi hisoblashlarni o‘tkazish uchun bosh operatorga
uzatadi.
O‘zaro ta’sirlashish subyektlari barcha ishtirokchilari uchun
pog‘onalararo almashinuv unifikatsiyalangan bayonnomalaridan foydalanish
bo‘yicha umumiy talablarning bajarilishi sharti majburiy hisoblanishi kerak.
64
Elektr energiyasini hisobga olish avtomatlashtirilgan va energiyani yetkazib
beruvchi tarmog‘ida butun iste’mol qilinishi, uzatilishi va chiqarilishi hajmini
qamrab olishi kerak.
O‘zaro ta’sirlashish subyektlari ENHAT AAO‘T vazifalari elektr
energiyasini olish-sotish hajmini aniqlash uchun tijorat asosida hisobga olish
ma’lumotlarini yig‘ish va ishlov berishdan iborat bo‘ladi.
O‘zaro ta’sirlashish subyektlari lokal pog‘onasi tizimidan elektr
energiyasini hisobga olish ma’lumotlari hududiy daraja ENHAT AAO‘T ga
uzatilishi kerak.
O‘zaro ta’sirlashish subyektlari avtomatlashtirilgan tizimida barcha
elektr energiyasini hisobga olish nuqtalaridan olingan birlamchi ma’lumotlar
saqlanishi kerak. Birlamchi ma’lumotlar ombori tuzatishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Bundan tashqari, chetlab o‘tish yoki shinaga ulanish qayta ulagichlariga
ulanishga
o‘tishda,
asosiy
hisoblagichni
zahira
hisoblagichiga
almashtirilishida va boshqa texnik tadbirlarda (natijaviy ma’lumotlar ombori)
elektr tarmoqlar balansli tegishliligi chegarasiga hisoblash ko‘rsatkichlarini
keltirish funksiyasi bajarilishi kerak.
Natijaviy ma’lumotlar asosida har bir o‘zaro ta’sirlashish sub’ektlari
bilan o‘zaro qayta oqimlar qoldiqlashtirilgan ma’lumotlari amaldagi hisobga
olish sxemalariga muvofiq shakllantiriladi (hisobot ma’lumotlari ombori).
O‘zaro ta’sirlashish sub’ektlari ENHAT AAO‘T dan Bosh operator
ENHAT AAO‘T ga quyidagilar uzatilishi kerak:
barcha chegaradosh subyektlari o‘zaro ta’sirlashish subyektlari orasida
hisobga olish nuqtalari bo‘yicha elektr enegiyani qoldiq-qayta oqimlari
hisobot qiymatlarini;
65
faqat bu obyektga munosabatga ega bo‘lgan barcha hisobga olish
nuqtalari bo‘yicha natijaviy ma’lumotlar (masalan, energiya ta’minoti
korxonalariga generatsiyalash – bloklab ishlab chiqarish va chiqarilishi
uchun);
ularga tegishli IEM, IES, GES larda (keyinchalik blok-stansiyalar)
elektr energiyani ishlab chiqarish;
energiya tizimining ishlashi uchun boshqa hisobot qiymatlari.
Bosh operator ENHAT AAO‘T da barcha o‘zaro ta’sirlashish
subyektlaridan uzatilgan ma’lumotlar saqlanishi kerak. Ular asosida elektr
energiyasi
balansi
shakllantiriladi,
elektr
energiyasini
olish-sotish
hajmlarining yakuniy qiymatlari esa o‘zaro ta’sirlashish subyektlari ENHAT
AAO‘T ga uzatilishi kerak.
66
4.2.1-rasm. ENHAT AAO‘T axborot tarmog‘ining tuzilmasi
MARKAZIY POG’ONA
HUDUDIY POG’ONA
LOKAL POG’ONA
O’zbekiston Respublikasi o’zaro
ta’sirlashish Bosh operatori
Kanallar bo’yicha
ma’lumotlarni uzatish
Ma’lumotlarni uzatish
texnologik tarmog’i
Asosiy kanal
Internet
(Ethernet)
tarmog’i
Internet
(Ethernet)
tarmog’i
Zahira kanali
O’zaro ta’sirlashish
sub’ekti
O’zaro ta’sirlashish
sub’ekti
Elektr
energiyani
yetkazib beruvchi
Elektr energiuyani
yetkazib beruvchi
Elektr energiya
iste’molchisi
Elektr energiya
iste’molchisi
67
Markaziy darajada ma’lumotlarni tekshirilishi mumkinligi uchun
istalgan elektr energiyani ishlab chiqarish va foydalanish subyekti ENHAT
AAO‘T birlamchi, natijaviy va hisobot ma’lumotlar omboridan axborotlarni
so‘rash funksiyasi amalga oshiriladi. Elektr energiyani ishlab chiqarish va
foydalanishda vaqt bo‘yicha differensiallangan narxini shakllantirish
prinsipiga rioya qilish uchun ENHAT AAO‘T barcha darajalarida yarim
soatlik ma’lumotlarni majburan saqlash zarur (real vaqt rejimida).
O‘zaro ta’sirlashish sub’ektlari turli balansi tegishlilikdagi energiya
ob’ektlarida o‘rnatilgan hisobga olishi asboblarining ma’lumotlari asosida
barcha elektr energiyasini olish-sotish nuqtalari bo‘yicha hisobot tijorat
axborotlarini shakllantiradi. Chegaradosh sub’ektlar energiya obyektlarida
joylashgan elektr energiyani hisobga olish asboblari yoki tizimlaridan tijoravt
axborotlarini o‘zaro ta’sirlashish subyektlarining olishi bu sub’ektlar ENHAT
AAO‘T lari orasida serverli almashtirish yo‘lida amalga oshirilishi kerak.
ENHAT AAO‘T larni qurilishi sertifikatsion almashlashni qo‘llab-
quvvatlaydigan har xil turlardagi elektr energiyasini hisobga olish
asboblarida amalga oshirilishi mumkin.
Hozirgi vaqtda energiya tizimining qator sub’ektlari elektr energiyasini
hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlarini mustaqil yaratishga kirishdi.
Elektr energiyasini hisobga olish zamonaviy vositalaridan foydalanishni
belgilaydigan me’yoriy hujjatlar talablarini bajarish bilan “O‘zbekenergo”
AJ ning deyarli barcha elektr stansiyalari hisoblash nuqtalarida 0,5 aniqlik
sinfidagi elektr energiyasini hisobga oluvchi ko‘p funksiyali elektron
hisoblagichlari o‘rnatilgan. Bu tadirlarning bajarilishi natijasi elektr
energiyasi nobalansi qiymatini keskin kamaytirilishi va barqarorlashtirilishi,
natijada elektr energiya stansion yo‘qotishlarining kamaytirilishi bo‘ldi.
68
Energiya
tizimi
elektr
energiyasini
hisobga
olishning
avtomatlashtirilgan tizimini yaratishning keyingi bosqichi bo‘lgan ENHAT
AAO‘T dasturiy-texnik kompleksini ishlab chiqish va kompaniya alohida
ob’ektlarida o‘rnatishni amalga oshirish uchun obyektlar elektr energiyasini
hisobga olish lokal avtomatlashtirilgan tizimlari yaratilgan va yaratilmoqda.
Ularning vazifasi “Toshkent-500” nimstansiyasi, “So‘g‘diyona-500”
nimstansiyasi, “Toshkent IES” OAJ, “O‘rta-CHirchiq GES lari kaskadi” UK,
“Sirdaryo IES” OAJ kiradigan tizimning tuzilmasi texnologiyalarini
atroflicha qayta ishlash hisoblanadi.
Bu tizimlar kiritilganidan keyin mos oraliqlardagi elektr energiyasining
yo‘qotilishi 25-30 % ga kamaydi va muddati o‘tgan qarzdorlik bo‘lgan
hollarda ist’emolni cheklash bo‘yicha tizimning texnik imkoniyatlari tufayli
bu oraliqlarda foydalanilgan elektr energiyasiga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlar
deyarli mavjud emas.
Energiya tizimi ulgurji bozori tijorat asosida hisobga oluvchi ko‘p
o‘lchamli avtomatlashtirilgan tizimini yaratish dasturining moliyalashtirish
manbalari quyidagilar bo‘lishi mumkin:
ENHAT AAO‘T ni yaratishga harajatlarni o‘z ichiga olgan ulgurji
bozor tarifi;
bank yoki tijorat kreditlari;
turli grantlar, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasi hukumati
grantlari;
zahira va tijorat fondlarining vositalari;
yuridik va jismoniy shaxslarning xayriya badallari;
ma’lum ulushda davlat kiritadigan va uning manfaatlariga rioya qilishli
konsorsium yaratish yo‘li bilan jalb etilgan, shu jumladan, chet el investorlari
vositalari;
69
konsessiyaga ENHAT AAO‘T ni uzatishdan vositalar (davlat
tomonidan ENHAT AAO‘T ni ishlatishga ma’lum shartlarda berish haqida
shartnoma).
ENHAT AAO‘T ulgurji bozorida yaratish loyihalarini amalga oshirish
iste’molchilarga elektr energiyasi narxini kamaytirishni ta’minlaydi. Bunda
bozor sub’ektlari quyidagilar hisobiga qo‘shimcha foyda oladi:
elektr energiyasini ishlab chiqish, tarqatish va taqsimlashda
harajatlarning kamayishi;
yuklamalar “maksimumlarini” boshqarish va energiya ist’emoli
rejimini rejalashtirish yo‘li bilan asosiy energetik qurilmalardan optimal
foydalanish;
elektr energiyasini hisobga olish aniqligi va ishonchliligi;
ma’lumotlarni yig‘ish va ishlov berish, yechimlarni qabul qilish
muddatlarini qisqartirish;
bu jarayonlarni avtomatlashtirish yo‘li bilan zarur hisoblashlarni
o‘tkazish.
Ta’kidlash kerakki, O‘zbekiston iqtisodining ho‘jalik yuritishning
bozor usulariga o‘tishi ishlab chiqariladigan va foydalaniladigan elektr
energiyasini hisobga olishning ishonchliligi va operativliligiga qat’iy
talablarni qo‘yadi. Bu talablar faqat zamonaviy hisoblash texnikasi bilan
jihozlangan ko‘p funksiyali ENHAT AAO‘T larni yaratish yo‘li bilan
bajarilishi mumkin. ENHAT AAO‘T tarkibida maxsuslashtirilgan dasturiy
ta’minotli personal EHM larning ishlatilishi bu tizimlarga qo‘shimcha
ixchamlikni beradi. ENHAT AAO‘T ni ishlashi funksiyasini ta’minlash
bo‘yicha asosiy vazifasidan tashqari, bu EHM lar elektr energetik tizimlar
holatini baholash va o‘lchashlar ishonchliligini oshirish, masalan, energiya
70
yo‘qotishlarni aniqlash va bu yo‘qotishlarni tarqalishini cheklash bo‘yicha
qator amaliy masalalarni yechishni ta’minlaydi.
|