-§. To’lov topshiriqnomalari bo’yicha hisob-kitoblar, ularning hisobi va rasmiylashtirilishi

|
-§. To’lov topshiriqnomalari bo’yicha hisob-kitoblar, ularning hisobi va rasmiylashtirilishi
|
bet | 2/4 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 204,5 Kb. | | #106701 |
Bog'liq 1515331286 69898 2-§. To’lov topshiriqnomalari bo’yicha hisob-kitoblar, ularning hisobi va rasmiylashtirilishi
To’lov topshiriqnomasi bu to’lovchi korxonaning uning bankdagi depozit hisobvarag’idan pul mablag’larining ma’lum bir summasini boshqa mijozning hisobvarag’iga o’tkazish xaqida o’ziga xizmat ko’rsatuvchi bankka bergan topshirig’idir. To’lov topshiriqnomasi 0505411002 shakldagi standart blankada to’lovchi tomonidan rasmiylashtirilib bankka topshiriladi. To’lov topshiriqnomalari orqali quyidagi to’lovlar amalga oshiriladi:
tovarlar va xizmatlar uchun hisob-kitoblar;
notovar operatsiyalar bo’yicha hisob-kitoblar;
Markaziy bankning me’yoriy hujjatlarida ko’zda tutilgan bo’lsa, bank ssudalari va unga ko’shilgan foizlarni qoplash uchun mablag’ o’tkazish;
Hukumat qarorlari va bank qoidalarida belgilangan hollardagi bank to’lovlari.
Ilgari to’lov topshiriqnomalari rasmiylashtirilgan kundan boshlab 10 kun ichida bankka topshirilishi mumkin bo’lib, shu davr ichida u haqiqiy bo’lib hisoblanar edi. «Naqd pulsiz hisobkitoblarni amalga oshirish to’g’risida»gi yangi Nizomga asosan to’lov topshiriqnomasi rasmiylashtirilgan kun bankka taqdim etilishi lozim, ya’ni topshiriqnomaning sanasi uni bankka taqdim etilgan kun bilan bir xil bo’lishi kerak, ular mos kelmagan holda to’lov topshiriqnomasi ijro uchun qabul qilinmaydi. Lekin byudjetga va byudjetdan tashqari fondlar bo’yicha to’lovlar bundan mustasno.
To’lov topshiriqnomalarining bankka topshiradigan nusxalar soni to’lovchi va mablag’ oluvchilarning qaysi bankda joylashganligiga bog’liq. To’lovchi va mablag’ oluvchi korxonalar bir bank bo’limi xizmatidan foydalansalar, topshiriqnomalar bankka uch nusxada taqdim etiladi. Topshiriqnoma nusxalarining har biri quyidagicha ishlatiladi:
birinchi nusxa to’lovlar amalga oshirilgandan keyin bank mas’ul ijrochisi tomonidan imzo, to’lov amalga oshirilgan sana va qabul qilish sanasi ko’rsatilgan, bankning to’rtburchak muhrining izi tushirilgan holda kunlik hujjatlar yig’masiga tikiladi;
ikkinchi nusxasi to’lov oluvchining hisobvarag’iga ilova sifatida mas’ul ijrochi tomonidan imzo, to’lov amalga oshirilgan sana, bankning to’rtburchak muhr izi tushirilgan holda to’lovni oluvchi korxona vakiliga beriladi;
uchinchi nusxa operatsiya bajarilgandan so’ng, bank bo’limining to’rtburchak shtampi izi tushirilgan, mas’ul ijrochi tomonidan imzo, to’lovni amalga oshirish va topshiriqnomani qabul qilish sanasi ko’rsatilgan holda, to’lovchi korxona vakiliga ularning depozit hisobvarag’idan ko’chirma bilan birgalikda beriladi.
Lekin har doim ham bir-biri bilan munosabatda bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub’ektlar bir bank xizmatidan foydalanmaydilar, chunki hisob-kitoblar bir hudud tashqarisiga chiqishi mumkin. Agar to’lovchi va mablag’ oluvchi korxonalarga bir hudud ichidagi yoki boshqa hududda joylashgan turli bank bo’limlari tomonidan xizmat ko’rsatilsa, to’lov topshiriqnomalari bankka ikki nusxada taqdim etiladi:
birinchi nusxasi to’lovlar amalga oshirilgandan keyin bank mas’ul ijrochisi tomonidan imzo, to’lov amalga oshirilgan sana, bankning muhr izi tushirilgan va qabul qilish sanasi ko’rsatilgan holda kunlik hujjatlar yig’masiga tikiladi;
ikkinchi nusxasi bank bo’limining muxr izi tushirilgan, bank mas’ul ijrochisining imzosi, to’lov amalga oshirilgan sana va topshiriqnomani qabul qilish sanasi ko’rsatilgan holda to’lovchi korxona vakiliga beriladi.
To’lov topshirig’ida quyidagi rekvizitlar ko’rsatilishi lozim: a) to’lov topshirig’ining nomi va nomeri.
b) to’lov topshirig’i to’ldirilgan sana, ya’ni kun, oy va yil.
v) to’lovchining nomi, to’lovchi bankining nomi va kodi.
g) to’lovchining hisobvaraq nomeri va identifikatsiya kodi.
d) mablag’larni oluvchi korxona nomi, unga xizmat ko’rsatuvchi bank nomi va kodi
j) mablag’ oluvchining hisobvaraq nomeri.
z) to’lovlarning summasi raqam va yozuvlarda ko’rsatiladi.
i) to’lovning maqsadi.
To’lov topshirig’ining barcha rekvizitlari to’ldirilgandan so’ng, topshiriqnomaning alohida ajratilgan pastki qismiga to’lovchi korxona rahbari va bosh buxgalterining imzosi hamda muhr izi qo’yiladi. Ushbu muhr va imzolar to’lov topshirig’ining faqat birinchi asl nusxasiga qo’yiladi.
Korxonalardan hujjatlar qabul qilish, shartnomada boshqa narsa ko’zda tutilmagan bo’lsa, butun kun davomida bankning mijoz bilan ishlash vaqtidan kelib chiqqan xolda amalga oshiriladi. Bunda operatsion kun davomida bank tomonidan korxonalardan qabul qilingan hujjatlar shu kunning o’zidayoq ijro qilinadi. Mas’ul ijrochi mijozlardan to’lov topshirig’ini olgandan so’ng, to’lov topshirig’idan barcha rekvizitlarning to’liq va to’g’ri rasmiylashtirilganligini tekshiradi. Bundan tashqari, to’lovchi korxonaning depozit bo’yicha ochilgan hisobvarag’ida hujjatda ko’rsatilagan summani to’lashga etarli pul mablag’lari borligini aniqlaydi. Agar to’lov topshirig’i to’g’ri va to’liq rasmiylashtirilib, uni to’lashga etarli pul mablag’lari bo’lsa, mas’ul ijrochi topshiriqnomadagi barcha ma’lumotlarni dasturiy yo’l bilan kompyuter orqali bankning elektron to’lovlarini amalga oshiruvchi hisoblash markaziga o’tkazadi. Ertasi kun ertalabdan kechikmagan muddatda bank balansi chiqarilgandan keyin hujjatning birinchi nusxasi bankning kundalik yig’majildiga tikiladi va belgilangan tartibda avval joriy arxivda saqlanadi, bir yil o’tgandan so’ng umumiy bank arxiviga topshiriladi. To’lov topshiriqnomasining ikkinchi nusxasi esa mijozning hisobvarag’idan ko’chirma bilan birgalikda operatsiyalar o’tkazilganligini tasdiqlovchi hujjat sifatida mijozga qaytarib beriladi.
Ushbu bank operatsiyasi bo’yicha quyidagi buxgalteriya yozuvi amalga oshiriladi:
Debet To’lovchining «Talab qilinguncha saqlanadigan depozit» bo’yicha ochilgan hisobvaraq nomeri
Kredit Mablag’ oluvchining «Talab qilinguncha saqlanadigan depozit» bo’yicha ochilgan hisobvaraq nomeri.
Ushbu operatsiyani misolda ko’rib chiqamiz. Davlat korxonasi hususiy korxonadan mahsulot sotib oldi. Davlat korxonasi sotib olingan mahsulotning pulini to’lash uchun to’lov topshirig’i rasmiylashtirib o’ziga xizmat ko’rsatuvchi bankka taqdim etdi. To’lov topshirig’i tegishli nazoratdan o’tkazilgandan so’ng, pul o’tkazish bo’yicha quyidagi buxgalteriya yozuvi bajarildi:
Debet 20210 «Davlat tasarrufidagi korxonaning talab qilib olinguncha saqlanadigan depoziti».
Kredit 20208 «Hususiy korxonaning talab qilinguncha saqlanadigan depoziti».
Yuqorida ko’rsatilgan buxgalteriya yozuvlari har ikkala korxonaga bitta bank xizmat ko’rsatgan holda bajariladi. Agar mablag’larni oluvchi korxona boshqa bank xizmatidan foydalanadigan bo’lsa, u holda to’lovchi bankidan vakillik hisobvarag’i orqali o’tkaziladi. Bunday holni quyidagi buxgalteriya yozuvi orqali ko’rish mumkin:
Debet 20210 «Davlat tassarufidagi korxonaning talab qilib olinguncha saqlanadigan depoziti».
Kredit 10301 «Tijorat bankining vakillik hisobvarag’i».
Shunday qilib, tijorat bankining hisoblash markazidan dasturiy yo’l orqali modem usuli bilan elektron to’lov o’tkaziladi, ya’ni «Elektron pochta» deb nomlangan tizim orqali elektron to’lov topshirig’i Markaziy bank qoshidagi hisob markaziga o’tkaziladi. Markaziy bank qoshida ochilgan hisob markazi to’lovchi korxonaga xizmat qiluvchi tijorat bankidan olingan ma’lumotlar asosida elektron to’lov topshirig’ini modem orqali mablag’ oluvchi korxonaga xizmat ko’rsatuvchi tijorat bankiga o’tkazadi.
Elektron to’lovlar tizimi orqali olingan elektron to’lov topshiriqnomalari mablag’larni oluvchi bankda ikki nusxada qog’ozga chiqariladi. Topshiriqnomaning birinchi nusxasi bank mas’ul ijrochisining imzosi va bank muxr izi qo’yilib, kunlik hujjatlar yig’majildiga tikiladi. Ikkinchi nusxasi esa bank mas’ul ijrochisining imzosi va bank muxri izi qo’yilgan holda mijoz hisobvarag’iga ilova sifatida mijozga beriladi. Bu bankda quyidagi buxgalteriya yozuvi amalga oshiriladi:
Debet 10301 «Tijorat bankining vakillik hisobvarag’i».
Kredit 20208 «Xususiy korxonaning talab qilguncha saqlanadigan depozit hisobvarag’i».
Ushbu buxgalteriya yozuvi yordamida to’lovchi korxona bankidan Markaziy bank orqali kelib tushgan pul mablag’lari mablag’ oluvchi korxona bankida mablag’ oluvchining hisobvarag’iga o’tkaziladi.
Ta’minotchilar tomonidan mahsulot etkazib berish va xizmatlar ko’rsatish transport xizmati bilan birgalikda bir tekisda amalga oshirilsa, o’zaro hisob-kitoblar doimiy to’lovlar tartibida o’tkazilishi mumkin. Bunday hisob-kitoblar har bir alohida savdo bitimi ya’ni mahsulot ortish, jo’natish yoki xizmat ko’rsatish bo’yicha emas, balki tomonlar oldindan kelishib olgan muddatlar va hajmlarda to’lov topshiriqnomalardan foydalangan holda mablag’larni davriy ravishda ko’chirish yo’li bilan bajariladi. Tomonlar davriy ravishda, lekin har oyda kamida bir marta mahsulotning amalda jo’natilishi yoki xizmatlar ko’rsatilishi asosida o’tgan davri uchun qiyoslashni bajarish va shartnomada belgilangan tartibda qayta hisob-kitob qilishlari lozim. Aniqlangan farqlar alohida topshiriqnoma bilan o’tkazilishi yoki navbatdagi to’lovda hisobga olinishi mumkin. O’zaro qarzlar eng kam miqdorda bo’lishi uchun hisob-kitoblarga oyning oxirida aniqlik kiritish maqsadga muvofiqdir.
Umuman to’lov topshiriqnomalari bilan hisob-kitoblar bo’yicha hujjatlar aylanishini quyidagi sxema orqali ko’rish mumkin:
2 -sxema. To’lov topshiriqnomalari bo’yicha hisob-kitoblardagi hujjatlar aylanish sxemasi
Hisob-kitob markazi
Mol sotuvchi korxona
1. Shartnoma
Yuqorida keltirilgan sxemaga kuyidagicha tavsif beramiz:
Eng avvalo mol jo’natuvchi va mol oluvchi korxonalar o’rtasida xo’jalik shartnomasi tuziladi.
Shartnomaga asosan mol jo’natuvchi korxona mol oluvchi korxonaga mahsulot jo’natadi.
Mol oluvchi korxona olgan mahsulotga pul o’tkazish uchun to’lov topshirig’i rasmiylashtirib o’ziga xizmat ko’rsatuvchi bankka topshiradi.
Bank xodimi tomonidan to’lov topshirig’i asosida mol oluvchi korxona hisobvarag’idan pul chegiriladi.
Hisob markazi orqali elektron to’lov mol sotuvchi korxona bankiga jo’natiladi.
Kelib tushgan elektron to’lov mol sotuvchi korxona bankida mol sotuvchi korxona hisobvarag’iga o’tkaziladi.
Elektron to’lov topshirig’ining bir nusxasi to’langan hujjatlar sifatida mol sotuvchi korxonaga beriladi.
Hozirgi kunda respublikamizda banklar orqali o’tkazilayotgan barcha to’lovlarning 65-75 foizi to’lov topshiriqnomalari yordamida amalga oshirilmoqda, bu uning afzalliklari bilan bog’liqdir.
Bu afzalliklar quyidagilardan iboratdir:
birinchidan, hujjatlar aylanishining oddiyligi va tezligi, ya’ni hisob-kitoblarni amalga oshirishning texnik jihatdan kulayligi. Bu esa o’z navbatida xo’jalik yurituvchi sub’ektlar va bank xodimlarining mehnat sarfini kamaytiradi;
ikkinchidan, pul mablag’lari harakatining tezligi, ya’ni to’lov talabnomasiga nisbatan to’lov topshiriqnomasi bo’yicha hisob-kitoblarda hujjatlarning aylanishi harakati qisqaligi so’zsiz xo’jalik oborot mablag’larining aylanish tezligini oshiradi;
uchinchidan, tovar sotib oluvchining qabul qilgan tovarlari yoki xizmatlar sifatini oldindan aniqlab olinishi. Hisob-kitoblarning bu shaklida to’lov talabnomasi orqali hisob-kitoblarda bo’lgan kabi bankka rad etish arizasi topshirilmaydi, chunki to’lovchining o’zi to’lovni to’lashga rozi bo’lsa, topshiriqnomani bankka topshiradi;
to’rtinchidan, to’lov topshiriqnomasining barcha tovarsiz operatsiyalarda ko’llanishi, bu esa ushbu shakl bo’yicha hisob-kitoblarning ahamiyatini yanada yakkol aks ettiradi.
To’lov topshiriqnomasi bo’yicha hisob-kitoblarning afzalliklari bilan bir qatorda kamchiliklari ham mavjud. Kamchiliklar shundan iboratki, mol jo’natuvchi yoki xizmat ko’rsatuvchi korxona uchun to’lovning o’z vaqtida o’tkazilishi to’la kafolatlanmagan. Chunki to’lovning o’z vaqtida o’tkazilishi to’lovchi korxonaning depozit hisobvarag’idagi mablag’lar miqdoriga bog’liq. To’lovning to’liq o’tkazilishiga etarli pul mablag’larining bo’lmasligi pul aylanishi sekinlashtiradi va mahsulot jo’natuvchi yoki xizmat ko’rsatuvchi korxonaning moliyaviy holatini yomonlashtiradi.
Lekin ko’rsatilgan kamchilik to’lov topshiriqnomasi bo’yicha hisob-kitoblarning naqd pulsiz hisob-kitoblarning boshqa shakllari oldidagi ahamiyatini kamaytirmaydi. Aksincha, hozirgi davrda xo’jalik sub’ektlari o’rtasida to’lov topshiriqnomalarining ko’llanilish doirasi yanada kengayib bormoqda, chunki oldingi yillarda to’lov topshiriqnomalari bo’yicha to’lovlar faqat mahsulot jo’natilgandan va xizmatlar ko’rsatilgandan keyingina amalga oshirilar edi. Bunday holat bozor munosabatlari sharoitida o’zini oqlamaydi, debetor va kreditor qarzdorliklarning oshib ketishiga olib keladi, bu esa, o’z navbatida, iqtisodiyotda qarzdorlik zanjirini keltirib chiqaradi.
Yuqorida ko’rsatilgan muammolarning oldini olish maqsadida hukumatimiz tomonidan bir qator mexanizmlar ishlab chiqildi, qaror va farmoyishlar qabul qilindi. Dastlab 1995 yil 5 mayda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Korxona va tashkilotlar rahbarlarining xalq xo’jaligidagi hisob-kitoblarni o’z vaqtida o’tkazishni ta’minlash bo’yicha javobgarligini oshirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi 154-sonli Farmoni chiqarildi. Farmonga muvofiq, mulk shaklidan qat’iy nazar har bir xo’jalik sub’ekti agar mol oluvchi korxona bo’lsa, u albatta o’sha mol qiymatining kamida 15 foizi summasini oldindan to’lashi talab etiladi. Tabiiyki, bu to’lov topshiriqnomasi asosi amalga oshiriladi.
Oldindan to’lov o’tkazish ilgari yoqilg’i-moylash mahsulotlari va boshqa ba’zi xollarda Davlat bankining ruxsati bilan amalga oshirilar edi. Lekin hozirgi paytda xo’jaliklar o’zlari o’zaro xo’jalik shartnomalari orqali 100 foizli yoki undan kam miqdorda bo’lgan oldindan to’lovlar o’tkazishni kelishib oladilar. Yuqorida ko’rsatilgan mexanizm esa tomonlar o’rtasida shartnomada ko’rsatilgan majburiyatlarning bajarilishi ustidan nazorat o’rnatishga yordam beradi. 15 foizdandan kam bo’lmagan avanslangan to’lovlarning o’tkazilishning majburiyligi, bank bunday to’lovlar ustidan doimo nazorat olib borishi xaqida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining yana bir «Hisob-kitoblar tizimi hamda to’lov intizomini mustahkamlash chora-tadbirlari to’g’risida»gi 1996 yil 24 yanvardagi Farmoni chiqarildi, Farmonda korxona va tashkilotlar tomonidan bankka topshiriladigan to’lov topshiriqnomasida kat’iy ravishda shartnoma nomeri, to’lov tartibi, 15 foizdan kam bo’lmagan avans to’lovi miqdori ko’rsatilishi shart qilib belgilandi. Demak, naqd pulsiz hisob-kitoblarning qaysi shaklidan foydalanishdan kat’iy nazar, xo’jaliklar avvalo to’lov summasining 15 foizdan kam bo’lmagan miqdorini to’lov oluvchi korxona hisobvarag’iga aynan to’lov topshirig’i yordamida o’tkazadilar. Bu esa to’lov topshirig’ining iqtisodiyotning hamma sohalarini kamrab olayotganidan dalolat beradi. Umuman, xalq xo’jaligiida hususiy sektorning o’rni kengayib borgan sari kichik va boshqa xususiy korxonalar sonining oshishi to’lov topshiriqnomalari bo’yicha hisob-kitoblar hajmining kengayishiga yo’l ochib beradi.
|
| |