Referati mavzu: Musiqiy folklar janri Reja: Folklor janri haqida tushuncha

Referati mavzu: Musiqiy folklar janri Reja: Folklor janri haqida tushuncha
O ’zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi, Farg’ona davlat universiteti
Musiqiy ta’lim yo`nalishi
“20-26”-guruh talabasi
Tursunbekov Azizbekning tayyorlagan
REFERATI
Mavzu: Musiqiy folklar janri
Reja:
Folklor janri haqida tushuncha
O’zbek musiqa folklari asosiy bo’g’inlaridan biri
Musiqa folklari tarixi.
Muayyan vaziyatda ma'lum bir turdagi bayonot tuzishga imkon beradigan tamoyillar to'plami folklor janri deb ataladi. Folklor janrining shakllanish birliklari, agar janr folklor asarlarining majmuasi bo'lsa, og'zaki aloqa birliklari sifatida to'liq aytishlardir. Nutq birliklaridan (so'zlar va jumlalar) farqli o'laroq, gapda adresat, ifoda va muallif bor. Bayonotning tarkibi va uslubi shu xususiyatlarga bog'liq.
Folklor matnlari quyidagicha tahlil qilinadi:
-bayonotni keltirib chiqargan ijtimoiy vaziyat
-ma'ruzachining niyati
- ma'ruzachining asosiy ijtimoiy xususiyatlari
-ideologik / aqliy munosabat
-ma'ruzachi tomonidan ko'zlangan maqsad
-xabar haqiqati bilan faktning o'zi o'rtasidagi bog'liqlikning tavsifi
-javob reaktsiyasi
-so'zlarni yaratish uchun til vositalari(Adonyeva S. B. "Pragmatik ..")
Bu musiqiy komponentning matn bilan uzviy bog'liqligi bilan ajralib turadi, ya'ni janr muhim emas - ular doimo kuylaydilar. Qofiya. Syujet, bayt, ohang - bir butun san'at. (Rabbiyning hikoyachi doston kuylashni o'rganishi haqidagi ta'riflarini eslang) ohangdorlik tasavvurga lirik munosabatni ifodalaydi. Garchi har bir epos alohida -alohida o'ziga xos ohangga ega bo'lmasa -da (har xil dostonlarni bitta ohang bilan ijro etish mumkin va aksincha), muayyan chegaralardagi epik musiqiy ijro uslubi yaxlit va boshqa epik ijod turlariga mos kelmaydi. Doston qo'shiq epik she'riyat turlaridan biridir. Dostonning o'zi ertak kabi janr emas, balki uning janrlarini o'z ichiga oladi. Dostonlar juda xilma -xil syujetlar bilan ajralib turadi, shuning uchun ularni tasniflash ertaklardan ko'ra qiyinroq. Musiqa folklorining muhim jihatlaridan biri, uning xalqchilligidir. Bu janrdagi asarlar sodda, tinglovchiga hamda uni ijro etuvchi kishiga tez etib boradigan, musiqiy mavzular va motivlar engil idrok etiladigan xususiyatlarga ega.
Bundan tashqari, musiqa folklorining o’ziga xosligi, uning hammabopligi, insonlarning orzu-umidlari, intilishlari, quvonch va tashvishlarini, kundalik turmush tarzini aks ettirishi bilan ham ajralib turadi. Ushbu xususiyatlar folklor musiqasini boshqa barcha musiqiy janrlardan ajratib ko’rsatadi.
Xalqimizning eng qadimiy hayotbaxsh milliy qadriyatlaridan biri folklor san’atidir. Bu san’at badiiy an’analari tizimi sifatida xalqimizning ilg‘or umuminsoniy g‘oyalarini takomillashtirib, kelajakka umid, ezgulik, mehr-sahovat, insoniylik, vatanparvarlik bilan bog‘liq milliy va ma’naviy qadriyatlami shakllantirishga xizmat qilmoqda.
“Folklorshunoslikka kirish” fanini o‘rganish, folklor san’ati merosini chuqurroq tatbiq etish, bugungi zamondoshlarimiz ma’naviy ehtiyojini qondirishda katta muhim manba vazifasini o‘taydi. Bu fan milliy qadriyatlarimizni tiklash va rivojlantirishda o‘z hissasini qo'shadi, ya’ni folklorshimoslikning an’anaviy tur hamda janrilami amaliy va nazariy jihatdan bosqichma-bosqich o;rganishda muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbek folklorining so‘z san’atiga asoslangan janrlar tizimi doston, ertak, qissa, rivoyat, naql, afsona, mif, lof, latifa, marosim folklori, bolaJar folklori, og‘zaki drama, maqol vahikmatli so‘zlar, afsun, avrash, olqish va qarg‘ishlardan iboratdir. Bu ulug‘vor badiiy meros ajdodlarimiz poetik tafakkurining mahsuli o'laroq shakllangan. Har bir janrga oid folklor materiaUari o‘ziga xos poetik tizimi, ijro usuli, hayotiy-maishiy vazifasi, musiqaga munosabati, voqelikni badiiy aks ettirish tarzi va boshqa jihatlariga ko‘ra bir-biridan farqlanib turadi. Xalqimiz orasida folklorshunoslikning yuqori malaka va salohiyatiga ega boigan ijodiy maktablari shakllangan bo‘lib, ulaming merosini o‘rganishda “Folklorshunoslikka kirish” fanining ning o‘z o‘rni bor.
Xalq ijodiyotida mujassamlashgan yuksak ma’naviy barkamollik an’analari bugungi kunda yosh avlodni tarbiyalab, voyaga yetkazishning milliy negizi hisoblanadi. Shu bois, o‘zbek xalq ijodining boy va serqirra an’analarini qayta tiklab, keng rivojlantirish, yoshlaming bugungi kundagi ijodiy salohiyatini ro‘yobga chiqarishda yetarli darajada imkoniyatlar yaratish uchun folklor va etnografiya bo‘yicha mutaxassislarim tayyorlash amaliy ahamiyatga egadir.
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” va “Ta’lim to‘g‘risidagi” Qonun ham mamlakatimiz ma’naviy hayoti uchun g‘oyat zarur bo‘lgan shunday malakali, intellektual salohiyati yuqori, ma’naviy olami teran mutaxassislarni tayyorlash lozimligini taqozo etadi. Folklor va etnografiya yo‘nalishi bo‘yicha mutaxassislar tayyorlashning milliy negizi - xalqimizning ma’naviy qadriyatlarini yanada takomillashtirish, ommaning ijodiy iqtidorini o‘stirish, yosh avlod ongiga mustaqillik mafkurasi g‘oyalarini, milliy qadriyatlarni singdirishdan iborat. Chunki bunday mutaxassislar ajdodlarimiz ijodiy salohiyatining eng yaxshi an’analarini kelgusida ham davom ettirishni ta’minlashga o‘z hissalarini qo‘shmog‘i kerak.
Xalqimizning dunyoqarashi, ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-estetik va felsafiy qarashlarini o'ziga xos tarzda badiiy talqin qiluvchi xalq og‘zaki ijodi folklorshunoslikning nodir manbalaridan hisoblanadi. Folklor asarlari ona diyorimizda yuksak madaniyatni bunyod etgan ulug‘ ajdodlarimizning turmush tarzi, orzu-intilishlari, urf-odat va marosimlari, an’analari-yu o‘zbekona samimiyatini mukammal aks ettirganligi uchun ham qadrlidir. An’anaviy xalq ijodiyotining o'ziga xos xususiyatlarini chuqur biladigan, mustaqillik davri o‘zbek folklorining taraqqiyot qonuniyatlarini teran anglaydigan xalqning ma’naviy ehtiyojlari va qiziqish doirasini yaxshi tushunadigan, havaskorlik ijodiyotini tashkil qilish, boshqarishning nazariy hamda amaliy jihatlarini to‘la o‘zlashtirgan malakali mutaxassislarni tayyorlash bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Shu sababli ham mazkur sohaning ilmiy salohiyatini takomillashtirishda “Folklorshunoslikka kirish” fanini o‘qitish muhim ahamiyat kasb etadi.
Ma'naviyat kecha yoki bugun pay do bo‘lib qolgan tushuncha emas, u asrlardan buyon xalqimiz bilan birga yashab, birga taraqqiy etib kelayotgan buyuk bir qadriyatdir. Inson dunyoga kelgan kunidan boshlab, to hayotining eng so‘nggi lahzasigacha o‘zi mansub xalqning qadriyatlari, an’analari ichidaulg‘ayadi, kamol topadi. Hatto o‘zini folklorga begona deb bilgan, bu atama ta'rifidan mutlaqo yiroq bo‘lgan kishi shu an’analar ichida ulg‘aygan, uning ongi, shurri shu qadim an’analari ta’sirida shakllangan bo‘ladi. Har bir sohaning o ‘z tarixi bo‘lgani kabi, folklorshunoslik borasidagi izlanishlarning ham o‘z ildizlari mavjud. Bu izlanishlar ildizi olis o ‘tmishga borib taqaladi. Mahmud Koshg‘ariy zamonidan to bugungi kungacha xalq og‘zaki ijodi haqida nimaiki aytilgan, yozilgan bo‘lsa, bularning bari o'zbek xalq og‘zaki ijodini o‘rganishga o‘zining munosib ulushini qushgan.
Mamlakatimiz mustaqillikka erishish ostonasida birinchi Prezidentimiz tomonidan ko‘pla.b hayotbash farmonlar bilan bir qatorda, o‘zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi va Navro‘z bayramini qayta tiklanishi xalqimizning ma’naviy hayotida katta iz qoldirdi. Shubhasiz, aytish mumkinki, bugun mamlakatimiz iqtisodiy, madaniy sohada nimaiki yutuqlarga, yuksalishlarga erishgan boisa, ana shu sa’y-harakatlarning alohida o‘rni bor. Zero, til millat tafakkurini shakllantiruvchi bir mezondir.
Til va tafakkur bir-biriga bog‘liq jarayon. Millatning til ravnaqi, shubhasiz, uning badiiy asarlarida namoyon bo'ladi. Xalq og‘zaki ijodi ana shunday tafakkumi shakllantiruvchi asosiy mezonlardan biri hisoblanadi. 5 Folklor-turli davrlarda turlicha o£rganiigan, turlicha yondoshuvlar bo‘lgan, biroq mustaqillikdan keyin u tom ma’tioda yangicha mazmun va mohiyat kashf etdi. «Alpomish» dostonining ming yilligi xalqaro miqyosda keng nishonlandi, « 0 ‘zbekiston xalq baxshisi» degan urivon joriy etildi. Bu esa milliy ma’naviyatimizning asoslaridan biri bo‘lgan xalq ijodining yuksalishiga xizmat qildi, «Alpomish» dostoni millatimizning o ‘zligini namoyon etadigan, avlodlardan-avlodlarga o ‘tib kelayotgan qahramonlik qo‘shig‘idir, — deb yozadi Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov o ‘zining «Yuksak ma’naviyat - yengilas kuch» kitobida. - Agarki xalqimizning qadimiy va shonli tarixi tuganmas doston bo‘lsa, «Alpomish» ana shu dostonning shoh bayti, desak, to ‘g ‘ri boradi».! Bu nafaqat «Alpomish» dostoniga, balki butun folklor asariga, milliy ma’naviyatimizga berilgan yuksak bahodir. Shuning uchun ham mustaqillikka erishganimizdan keyin folklor milliy ma’anaviyatimizni shakllantiruvchi asosiy omillardan biri sifatida o‘rganib kelinmoqda.
Mustaqillik davridan oldin folklor asarlari o‘rganilmaganmi, nashr etilmaganmi, degan haqli savol tug'ilishi tabiiy. 0 ‘rganilgan, tadqiq va nashr ham etilgan. Biroq bu nashrlar mukammal nashrlar emasdi. Ularda ko‘plab qisqartirishlar, buzib talqin qilinishlarga yo‘l qo‘yilgandi. Birgina misol: “Rustamxon” dostonining follor arxivida saqlanyotgan qo‘lyozmasida Sultonxorming farzandli bo‘lishi oldidan tush ko‘rgani shunday tasvirlanadi: ‘‘Sultonxon” ul kecha yotib tush ko‘rdi. U tushida shunday ayon bo‘ldi. Bu xudoy bergan farzanding, Qurudum mamlakatiga safar qilsang, o ‘n to‘rt jil deganda borib kelsang shu bolang turadi, bo‘imasa nobud bo‘ladi” (Hodi Zarifov nomidagi folklor arxivi. Qo‘lyozma, inv.№ 112 , 6-7-b).
Bu tush motivi Sultonxorming Qurudum malakatiga safarga chiqishining sababini hamda tug‘ilayotgan farzand Rustamning oddiy balki ilohiyot bilan bog‘Iiqligini ko‘rsatuvchi muhim hir jiliutdir. Aytish mumkinki. doston anashutush motivi bilan boshIannadi va doston so‘ngidagi voqealar shu tush bilan bog‘liq holda kcchadi.Biroq '‘Rustamxon” dostonining 1965 va 1985-yil nashrlarida bu motiv tushirib qoldirilgan. Oqibatda Sultonxonning safarga diiqislii ham noayon bo'lib qoladi. Yoxud qulyozmada: Ko'rolmaysan, bildim yolg ‘iz qo ‘zingdi, Kelgin sarson opa, endi birgajilayik-d ey a Ximdiaoyim Xuroyimga murojaat qiladi. Bu murojaatda “Sarsonsargnrdon bo'lgan opa, kelgin, birga yig‘laylik”,-deyilayapti. Nashrda esa oxirgi misra: “Kelgin, chopson, opa, endi birga yig‘laylik” tur/.ida berilganki, oqibatda chopson so‘zining misradagi ma’nosi noaniq bo‘lib qolgan. Bunday misollarni ko‘plab keltirish mumkin. Folklomi tadqiq etish borasida mafkuraviy tazyiq va chegaralanishlar ta’siri yaqqol sezilib turadi. Shuning uchun mustaqillik davri lolklorshunosligi tamomila yangi folklorshunoslikdir. Bugungi kunda ham faol ijod qilib kelayotganT.Mirzayev, O.Safarov, O.Madayev, M.Jo'rayev, SH.Turdimov, J. Eshonqulov kabi folklorshunos olimlarning izlanishlarini alohida ta’kidlab o‘tish joiz. OV.bckiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan «О'/.bek xalq ijodi yodgorliklari»ning lOOjildligini nashr etish yo'lga qo'yildi. Bu loyihaning amalga oshishi, shubhasiz, mamlakalimiz ma’naviy hayotida ulkan voqea bo‘ladi. Bugungi kunda Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev kitobxonlikku, umuman ma’naviyat masalalariga alohida e’tibor qaratmoqdalar. Zero, ma’naviyat masalalari ham davrda eng dolzarb mavzulardan biri bo'lib kelgan.
XX asr boshida ma’rifatparvar jadidchilar til, adabiyot va tarbiya masalasi o‘z davri uchun muhimligini ta’kidlashgan. Mil bcjizga emas, millatning mavjudligi, erkinligi, ozodligi, taraqqiyoti uning tilidan, tafakkuri - ma’naviyatidan boshlanadi. Biz bo‘layotgan ma’anaviy tahdid ko'lami ham globaklir. 7 Biz ma’naviyat to‘g‘risida har qancha qayg‘urmaylik, jon koyitmaylik, bizni qurshab turgan muhit ommaviy madaniyat ta’sirida hamda bolalarimiz tili va tafakkuri shu madaniyat ostida shakllanayotgan ekan, bizning qilayotgan barcha urinishlarimiz o‘z samarasini bermaydi. Shu ma’noda bugungi folklomi o ‘rganish masalalari alohida ahamiyat kasb etadi. Inson m a’naviyatini yuksaltirishda folklorning o‘rni haqida gap ketar ekan, aslida, bu jarayon bolaning tug‘ilishidan boshlanadi. Momolarimiz, onalarimiz aytgan allalar, erkalamalar, aytimlar, topishmoqlar, tez aytishlar, ertak va qo‘shiqlar bolaning tili, dunyoqarashining shakllanishiga xizmat qiladi. Xalq o'yinlari esa bolaning ham aqlan, ham jismonan ulg‘ayishi uchun muhim omillardan biridir.
Bola ana shu qadim an’ana va qadriyatlar ichida voyaga yetadi, biroq bugungi global jamiyatda ulg'aygani sari go‘yo bu muhitga begona bo‘la boshlaydi. Bu begonalik eng avvalo har qadamda o‘z ta’sir kuchini ko‘rsatayotgan ommaviy madaniyat ta’siridan boshlanadi. Bulaming barchasi ma’naviyat ravnaqiga emas, aksiga xizmat qiladi. Bu muammolarni bartaraf etish uchun esa, ta’lim jarayonining barcha bo‘g‘inlarida, maktabgacha ta’limdan to oliy o ‘quv yurtlarida til o‘qitishda, o‘rganishda folklorga va yana folklorga qaytib ish ko‘rish lozim bo‘ladi. Xalqning til boyligi birinchi navbatda uning folkorida namoyon bo'ladi. Biror bir xalqning qanday xalqligini bilish uchun uning folklorini o‘rganish zarur.
Folklorda xalqning til imkoniyatlari, mushohada tarzi, ijodiy quvvati aks etgan bo‘Iadi. Og'zakilik, variantlilik folklorning o‘ziga xos xususiyati bo‘lib, u xalq ijodi namunalari bevosita jonli ijro jarayoni bilan bog'liq ekanligini urg‘ulaydi, ya’ni folklor asarlariga turg‘unlik xos emas, u har galgi ijroda o‘zgaradi, yangilanadi, bu esa badiiy til imkoniyatlarining yuksak namoyishi demakdir. Shuning uchun aytish mumkinki, folklor — shunchaki so‘z san’ati namunasigina emas, balki xalqning til zaxirasi, tushuncha va tafakkur tarzini bor bo‘y basti bilan o‘zida aks ettirgan, olis o‘tmishdan to bugungi kungacha jonli holatda xalqning o‘zi bilan birga yashab kelayotgan doimiy harakatdagi tarixi va madaniyati hamdir.
Folklor asarlarida birinchi navbatda mifologik tafakkurdan poctik tafakkurga o'tish jarayoni aks etgan ekan, demak, til tarixini o'rganishda xalq ijodi namunalariga suyanib ish ko‘rish lozim bo‘ladi. Tildagi hech bir so‘z o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi, u zarurat tufayli tarixiy taraqqiyot jarayonida yuzaga keladi yoki o‘zlashadi. Qachonlardir mifologik tasavvumi ifodalagan so‘z keyinchalik o‘zining asil ma’nosini unutib yoki dastlabki ma’no qatlami xiralashib, keyingi ma’no qatJamini yuzaga keltiradi. Bizdagi mavjud ertak, doston qo‘shiq va boshqa janrlar tahlilidan kelib chiqib shuni aytish mumkinki, folklor asarlarida ko'proq xalqimizning samoviy jismlar, o‘simliklar olami va hayvonot dunyosi bilan bog‘liq eng qadimgi tasavvurlari o‘z ifodasini topgan. Bu tasavvurlar tilimizdagi ko'plab so‘zlarning kirib kelishiga, obrazli badiiy tafakkur tarzining shakl- (anishiga zamin yaratgan. 0 ‘zbek tilidagi «bo‘ri» so‘zi bugun qaysidir o‘rinda salbiy ma’nodagi so‘z sifatida, ko‘chma ma’nosida ishlatiladi. Biroq dostonlarimizda doimiy ravishda keladigan «chopinganda bo'riday» misralari, jonli tildagi «bo‘rimi, tulki» iborasi «bo‘ri» so‘zining yuzaga kelish ildi/.lari qudimiy. totemistik tasavvurlar bilan bog‘liq ekanini urg‘ulaydi. Alloma Hodi Zarifov: «Folklor asarlarining ilmiy va badiiy qiymati ulaming lug‘at boyligi bilan belgilanadi»-degan edi.
Xalq dostonlari o‘zbek tili tarixining serqatlamliligini va boeyoqdorligini o‘zida to‘la mujassam etadi. Shuning uchun xalq dostonlarining tilni tadqiq etish, bir tomondan til tarixining qadimiy ildizlari haqida kengroq ma’lumot bersa, ikkinchi tomondan hozirgi zamon o‘zbek adabiy tilini to‘laqonli o‘rganishda, uni boyitishda asosiy omillardan biri bo‘lib xizmat qiladi. Baxshilarimizning xalq tili imkoniyatlaridan unumli foydalanishi, har galgi ijroda bu badiiy tilning tovlanishi, uning yangicha mazmun va mohivat kashf etishi epik ijodning o‘ziga xos xususiyatidir. Chunki, xalq og‘zaki ijodi og‘zaki ijro etilgani uchun emas, balki og‘zaki ijro jarayonida yuzaga keladigan san’at asari bo'lgani uchun ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu esa jonli ijro jarayonini, ya’ni epik ijod tilini bilmasdan turib uning badiiati haqida so‘z yuritib bo‘lmasligini ko‘rsatadi. 0 ‘zbek tili ijod namunalarida tilimizning dialektologiyasi, leksikologiyasiga oid juda ko‘p qimmatli so‘z va iboralar mavjud. Bu so‘z va iboralarni, ayniqsa, xalq ijodining gultoji hisoblangan dostonlarimiz tilini o ‘rganish nafaqat o‘zbek tili, balki umumturkiy til uchun ham muhim ahamiyatga ega. Shunday ekan, dostonlarimiz tili nafaqat folklorshunoslarimiz uchun, balki tilshunoslarimiz, barcha til o‘rganuvchilar uchun ulkan manba va tadqiqot obyekti bo‘la oladi.
Folklor asarlari leksikasini tadqiq qilar ekanmiz, biz unda hozirda iste’molda bo‘lgan sheva va arxaik so'zlar bilan bir qatorda, bugungi kunda qadimiy ma’nosi o'zgargan yoki unutilgan so‘zlarni ham ko‘plab uchratamiz. Demak, adabiy til leksikasining shakllanishi, rivojlanish va o‘zgarish bosqichlarining xususiyatlarini aniqlashda epik ijod namunalari alohida o‘rin tutadi shu sababli, ulardagi qadimiy so‘z va birikmalarning lug‘atini o‘rganish nafaqat folklorshunoslik, balki tilshunoslik oldidagi eng dolzarb vazifalardan biridir. Tilni o‘rgatishda folklor asarlariningjanriy xususiyatlaridan kelib chiqib yondashish talab etiladi. Doston, ertak kabi yirik epik janrlar til taraqqiyotida qanchalik muhim o‘rin tutsa, qo‘shiqlar, maqol, matallar kabi eng kichik janrlar ham birdek qimmatli va ahamiyatlidir. Folklorning yozma adabiyotga ta’siri, umuman, so‘z san’at haqida ketar ekan, folklor ko‘plab san’atlarning ibtidosi ekanini, badiiy ijod, musiqa, raqs va tasviriy san’at ildizlari folklor bilan chambarchas bog'liq ekanligini ta’kidlab o‘tish joiz. Qaysiki ijodkor folklor an’analari ichida yashagan, uni o ‘ziga singdirgan bo‘Isa, o ‘sha ijodkorning asari til jihatdan ham, badiiylik nuqtayi nazaridan ham ancha mukammal ekanligi kuzatiladi. Zero, milliy ong va tafakkurning shakllanishida badiiy asarning о‘rni beqiyosdir.
Yuksak saviyada ijro etilgan yoxud yozilgan har qapday badiiy asar-bu eng avvalo 10 til liodisasidir. Ona tilining eng go'zal jihatlarini, nozik tovlanishlarini nnmoyish eta olgan asargina mukammal asar hisoblanadi. Har bir lilning o'ziga xos milliy fazilatlari va go‘zalliklari bomadi. Ana shu va go‘zalliklarm faqat yuksak saviyadagi asarlargina namoyishli eta oladi. Bunday asarda til yana bir bor yangilanadi, yana bir yuksak pog‘onaga ko‘tariladi. Bunday asar tafakkurni yangilaydi, tilga mehr uyg'otadi, tilimizni har xil buzilishlardan asraydi. Xulosa qilib aytganda, bugungi yoshlarni komil inson qilib tarbiynlashda, ma’naviyatini yuksaltirishda ko‘plab usullar, vositalar, metodlar mavjud. Biroq bu usul va metodlar birinchi navbatda so‘z san’atining ibtidosi sanalgan folklor namunalariga suyanilgan holda amalga oshirilsa, vanada samarali va ta’sirchan bo‘ladi.
Xalqimizning milliy taraqqiyotida, ijtimoiy, iqtisodiy va ma’naviy yuksalishida folklor, umuman, badiiy so‘z san’ati hamisha tayanch nuqta bo‘lib kelgan. Zero, folklor-bu millatning quwati, tirikligi va buyukligidir. Bugungi global jamiyatda davlat chegaralari qo‘riqlangani, muholaza etilgani kabi, millat tili va tafakkuri, estetik didi ham xuddi shunday asrab-avaylanishga, qattiq himoyaga muhtojdir
Folklor (inglizchadan folk — „xalq“, lore — „bilim“, „donolik“) — xalq ijodini ifodalovchi termin. Fanga 1846-yilda ingliz arxeologi William Thoms olib kirgan. 1880—1990-yillarda „folklor“ termini koʻplab mamlakatlarda, jumladan, Rossiyada ham qoʻllana boshlagan. Oʻzbekistonda dastlab, „ogʻzaki adabiyot“, „ogʻiz adabiyoti“ atamalari qoʻllangan. „Folklor“ termini 30-yillarning oʻrtalaridan ishlatila boshlagan. 1939-yilda Hodi Zarifning „Oʻzbek folklori“ xrestomatiyasi nashr etilgach, bu termin oʻzbek folklorshunosligida mustahkam oʻrin oldi (qarang Xalq ijodi, Folklorshunoslik).
Folklorshunoslik - xalq ijodi haqidagi fan. Falklorshunoslik turli davrlarda va turli mamlakatlarda etnografiya, adabiyotshunoslik, musiqashunoslik, antropologiya va sotsiologiyaning bir qismi sifatida qaralib kelgan. Keyinchalik xalq sanʼatini (xalq ogʻzaki ijodi, musiqa folklori, raqsi, teatri, sirki kabi) oʻrganuvchi mustaqil va maxsus fan sifatida rivojlanadi. Filologiya va sanʼatshunoslik fanlari bilan uzviy bogʻliqdir. Falklorning asoslari qadimiy dunyo estetik tafakkuriga borib taqaladi. Qadimiy dunyo sayyohlari va tarixchilarining afsona va rivoyatlar, turli urfodat va marosimlar haqidagi qaydlari, yozuvchi va bastakorlarning folklor toʻgʻrisidagi dastlabki fikrlari Falklorshunoslik uchun muhimdir. Turkiy xalklarda folklor materiallarini yozib olish boʻyicha dastlabki tajribalar 11 a.dan boshlab koʻzga tashlanadi (Maxmud Koshgʻariynit "Devonu lugʻotit turk" asaridagi folklor materiallari). Shu bilan birga, yozuvchi va shoirlar tomonidan ertaklar, miflar, afsona va rivoyatlarni qayta ishlash jarayoni ham boshlandi. 18-asr va 19-asr boshlarida folklorga nisbatan ilmiy qiziqishning kuchayishi, xalq ogʻzaki ijodi materiallarini toʻplash va nashr etish jadal rivojlanishi bilan bogʻliq holda uni chinakamiga oʻrganish boshlandi. Natijada Yevropa va Rossiya folklorshunosligida turli yoʻnalishlar, maktablar yuzaga keldi. Shunday maktablardan biri mifologik maktab boʻlib, folklor janrlarining yuzaga kelishini qad. miflarga bogʻlaydi. Maʼrifatparvarlar esa, folklorning demokratik va sinkretik xarakterini, undagi umuminsoniy va milliy xususiyatlar birligini oʻrganishga aloqida eʼtibor berdilar.
19-asr oʻrtalaridan boshlab folklorni ilmiy prinsiplar asosida toʻplash va nashr etishning yanada kuchayishi Falklorshunoslikda yangi yoʻnalish — "sayyor syujetlar" nazariyasini yuzaga keltirdi. Bu nazariya tarafdorlari oʻxshash syujet, motiv va obrazlardagi murakkab jarayonlarni hisobga olmay, ularni bir xalqdan ikkinchi xalqning shunchaki oʻzlashtirishi, deb talqin qildilar. Antropologik maktab tarafdorlari esa, xalq ijodidagi oʻxshash hodisalarni turli millat va irklarning umumiyligi bilan izohlamoqchi boʻldilar. Ijtimoiy hodisalarni bunday biologik qonunlar asosida tushuntirishga urinish hozirgi zamon Falklorshunoslikda turlituman oqimlarni (freydizm, neomifologizm vab.) yuzaga keltirdi. Folklorni xalq tarixi bilan bogʻliq holda oʻrganishda tarixiy maktab vakillari katta ishlar qildilar. Folklor asarlari syujetlarining tarixiygeografik tarkalish arealini belgilash, ularni tasniflash, sistemaga solish va kataloglashtirishda fin maktabi vakillari ham birmuncha yutuklarga erishdilar.
Hozirgi paytda dunyoning deyarli barcha mamlakatlaridagi tegishli intlarda folklor sektorlari mavjud. Shuningdek, turli mamlakatlarda xalqaro yoki muayyan mintaqa boʻyicha har xil jamiyatlar ham bor. Mas, YUNESKO quzuridagi Etnologiya va folklor xalkaro jamiyati, Xalq musiqasi xalqaro kengashi, Folklor oʻrtoklik jamiyati kabilar shunday ilmiy tashkilotlardir.
Oʻzbek folklori namunalarini toʻplash va nashr etish ishlari 19-asrning 2yarmidan boshlab ahyonahyonda koʻzga tashlanib tursada (H.Vamberi, N.P.Ostroumov toʻplamlari, "Hikoyati Goʻroʻgʻli sulton", "Yusuf bilan Axmad" kabi nashrlar), uni chinakamiga toʻplash va nashr etish ishlari 1919-yildan yoʻlga qoʻyila boshlandi. Yangicha yoʻnalishda shakllana boshlagan oʻzbek Falkorshunoslikning dastlabki bosqichi (1918—25 yillar) oʻsha davr sharqshunosligi va oʻlkashunosligi erishgan yutuqlarni izchillik bilan oʻzlashtirishga intilish, folklor materiallarini jadal jamlash, xalq hayoti va maishiy turmushining barcha tomonlariga kirib borishga urinish bilan ajralib turadi. Bunda Gʻozi Olim, Gʻulom Zafariy va Elbeklarning faoliyatlari muhim ahamiyatga ega boʻldi. 20-yillarning 2yarmidan boshlab yana xam jiddiy yutuklar qoʻlga kiritildi. Ergash Jumanbulbul oʻgʻli, Fozil Yoʻldosh oʻgʻli, Poʻlkan shoir kabi atoqli dostonchilar aniklandi. Ular ijrosida birinchi marta epik asarlar toʻla yozib olina boshladi, xalq sanʼatkorlariga ijodkor sifatida qarab, original kuzatishlar olib borildi. Bu ishda oʻzbek folklorshunosligi oʻzining mustahkam ilmiy yoʻnalishiga ega boʻldi, uning asosi yaratildi.
30-yillarda F.ga B.Karimov, Sh.Rajabov, M.Afzalov, M.Alaviya, Z.Husainova kabi folklorshunoslar kelib qoʻshildilar. Folklorni toʻplash va oʻrganishga, bir qancha epik asarlar hamda xalq ijodi namunalarini nashr etishga alohida eʼtibor berildi, folklor boʻyicha xrestomatiya va oʻquv qoʻllanmalari tuzildi. Bu davrda xalq teatri, raqsi va tomosha sanʼati (sirki)ni oʻrganish boshlandi. Gʻ.Zafariy, A.Qodiriy, M.Gavrilov, A.Borovkov, A.Troitskaya va boshqa bu soxada samarali ijod qildilar. Musiqa xalq sanʼatini oʻrganishda esa V.Uspenskiy, Ye.Romanovskaya, N.Mironov, Ilyos Akbarov, Yunus Rajabiy va boshqalarning hissalari katta (qarang Musiqa, Musiqashunoashk).
Ikkinchi jahon urushi yillarida jangchilarni vatanparvarlik va qaxramonlik ruhida tarbiyalashga xizmat qiluvchi folklor asarlariga katta ahamiyat berilganligi bu davr F.ning muhim xususiyatidir. V.M.Jirmunskiy va H.Zarifovlarning "Oʻzbek xalq qahramonlik eposi" kitobi yaratildi va Moskvada nashr etildi (1947, mufassal bayoni 1958-yilda Germaniyada nemis tilida ham bosilib chikdi).
60-yillarning oxirlaridan boshlab, xususan, mustaqillik yillarida folkloristik ishlarning miqyoslari yanada kengaydi, ekspeditsiyalar uyushtirish doimiy ravishda yoʻlga qoʻyildi, nisbatan yirik, miqyosan keng, fundamental ishlarni yaratishga intilish kuchaydi. Folklorning turli janrlariga bagʻishlangan monografiyalarning yaratilishi, "Oʻzbek folklori ocherklari", "Oʻzbek xalq ijodi boʻyicha tadqiqotlar" nomida turkum toʻplamlarning yuzaga kelishi, "Uzbek xalq ijodi", "Bulbul taronalari", "Alpomish" dostonining akademik nashri kabi ulkan nashrlarning amalga oshirilishi bunga yorqin misoldir. Bu ishlarni amalga oshirishda H.Razzoqov, T.Gʻoziboyev, O.Sobirov, J.Qobulniyozov, M.Saidov, M.Murodov, A.Qahhorov, X.Egamov, T.Mirzayev, K.Imomov, Gʻ.Jalolov, B.Sarimsoqov, O.Safarov, S.Roʻzimboyev, M.Joʻrayev, A.Musaqulov kabi folklorshunoslarning hissasi nihoyatda katta boʻldi. Sanʼatshunos olimlar F.Karomatov, M.Qodirov, R.Abdullayevlar Oʻzbekistonda musiqa va teatr F.ning rivojlanishiga munosib hissa qoʻshmokdalar.Masalan, olaylik, yil fasllari yoki mehnat jarayoni bilan bog’liq qo’shiqlar keng omma orasida ijro etilgan. Ushbu qo’shiqlar uncha katta diapazonga ega emas, kuy ohanglari sodda, tez esda qoladigan darajada namoyon bo’ladi.
Bundan tashqari, folklor musiqasi, mahalliy musiqiy uslublar ifodalanishida yorqin namoyon etiladi. Jumladan, Buxoro - Samarqand mahalliy musiqiy uslubida ijro etiladigan yor-yorlar, mavrigilar, yoki Surxondaryo - Qashqadaryo mahalliy musiqiy uslubida ijro etiladigan baxshiyonalar bir - biridan keskin farq qiladi. Ushbu farqlar aynan milliy folklor xususiyatlari bo’lib hisoblanadi.
Yoki Namangan, Andijon va Farg’onada to’ylarda ijro etiladigan yor - yorlar Buxoro yoki Xorazm yor - yorlaridan keng farq qilishi bilan ajralib turadi. Ushbu xususiyatlar folklor musiqasining o’ziga xosligini bildirib turuvchi omillardir.
O’tgan asrning 70-yillarida Respublikamizda folklor ekspeditsiyalar tashkil etilib, F.Karomatov, I.Akbarov, K.Olimboeva kabi musiqashunoslar viloyatlarga chiqib, xalq musiqalarini to’plab nashr ettira boshladilar.
Taniqli san’atshunos olim F.Karomatli 1955 yildan boshlab bugunga qadar San’atshunoslik instituti rejalariga binoan uning rahbarligida va bevosita ishtirokida o’tkazilgan o’ttizdan ortiq musiqiy-folklor ekspeditsiyalarida har yilga mo’ljallangan O’zbekistonning barcha viloyat, tuman, qishloklari hamda Markaziy Osiyo mintaqalarida yashovchi o’zbeklarni o’rganishga safarbar qilingandi.
Ayni vaqtda tadqiqotchining (N.Nurjonov bilan birga) Pomirni katta ekspeditsiyalar davomida deyarli piyoda oralab o’tgani va umuman Tojikiston hamma mintaqalari bo’ylab o’tkazgan o’ndan ortiq ekspeditsiyalari ulkan natijalar bergandi.
Mazkur mintaqalarda istiqomat qiluvchi iste’dodli xonanda va sozandalar ijrosida ko’pgina musiqiy janr namunalarini magnit tasmalariga yozib olib, kelgusida ularni notaga olib, tasniflab, turli to’plamlar chop etish bilan bir qatorda bir turga xos xususiyatlarini o’rganib qolishini amalda ta’minlab, folklorshunoslik fani tarkibiga kititishga erishdi.
Xalq og’zaki musiqa ijodida mehnat yoki turli marosimlar bilan bog’liq bo’lmagan aytimlar ham yuzaga kelgan. Qo’shiq, lapar, terma, yalla kabi aytim janrlari milliy musiqa folklori namunalari sirasiga kiradi. Ular xalq orasida keng yoyilgan bo’lib, ommaviy aytimlar qatoridan keng o’rin olgan.
Masalan, qo’shiq janrini olaylik. Uni katta ham, kichik ham kuylaydi. Qo’shiq odatda, 7 yoki 8 bo’g’inli she’riy bandlar asosida jo’rsozlarsiz yakkaxon, ba’zan ko’pchilik tomonidan kuylanadi.
Ko’p tomlik “O’zbek xalq musiqasi” seriyasining 3-jildiga kirgan “Tomdan tarasha tushdi”, “Olatoy”, “Chuchvara qaynaydi” singari ko’pgina aytim qo’shiqlar bolalar musiqa folklori namunalari bo’lib, shuningdek, qo’shiq janriga ham misol bo’la oladi.
Lapar ikki kishi (yoki tarafma - taraf bo’lgan ko’pchilik) tomonidan aytishuv tarzida kuylanadi. Bunda taraflar birin- ketin, navbatma - navbat “savol - javob” shakliga qurilgan she’riy to’rtliklarni kuylaydilar. Xalqimiz orasida mashhur bo’lgan “Bilaguzuk”, “Qoraqosh”, “Qilpillama” kabi laparlar shunday aytimlar jumlasini tashkil etadi.
Bolalarning “Oq terakmi, ko’k terak” aytim - o’yini ham lapar xususiyatlariga ega. Ba’zan laparlarda raqs xarakteriga ega doyra usullari ham qo’llanib, bu holat goho laparlarning navbatma - navbat raqsga chorlab, aytim kuylashlariga sabab bo’ladi.
Yalla ko’pgina xususiyatlari, jumladan, raqsbopligi, ijroda ko’pchilik ijro etishi bilan laparga yaqin bo’lgan janrdir. Ammo, ularda eng avvalo, tarafma - taraf aytishuv holati muhim bo’lgani uchun yallada she’r, kuy va raqsning mushtarakligi nisbatan barqarordir.
Uzoq asrlardan bizgacha etib kelgan bolalar qo’shiqlari o’zbek xalq og’zaki badiiy ijodining tarkibiy qismini tashkil etadi. Ularda yosh avlodning jo’shqin hayoti, yil fasllari va turli bayramlarga munosabati o’ziga xos tarzda ifoda etiladi.
Bolalar qo’shiqlarining ko’pchiligi o’yin bilan yoki o’yin vaziyatlarida aytilgan. Jumladan, bahor faslida kuylangan “Binafsha”, “Chittigul”, “Yomg’ir yog’aloq”, “Laylak keldi” singari qo’shiqlar shular jumlasidandir. Masalan, bahor chog’i yomg’ir shivalab yog’arkan, shu fursatda quvongan bolalar o’yinga berilib, mutoyiba bilan “Yomg’ir yog’aloq” qo’shig’ini kuylaydilar.
Ma’lumki, xalqimiz qadimdan laylak, turna, qaldirg’och kabi qushlarni bahor elchilari sifatida e’zozlab keladi. Chunki, bu qushlarning uchib kelishi yaxshi kunlardan darak bergan. Masalan, erta bahorda laylakni ko’rish baxtdan nishona deyilsa, laylak uchib kelgan tomondan ko’ringan odam qishloqqa qut - baraka keltiradi, deb e’tiqod qilingan.
Chunonchi, barvaqt uchib kelgan turna erta bahorni daraklasa, dastlab uchgan turna rizq - ro’z unumli bo’lishini anglatgan.
Bolalar bahorgi qushlarning uchib kelishini intizorlik bilan kutishgan. Chunki, qushlar issiq kunlar boshlanishining xabarchisi hamdir. Shu bois, masalan, laylak uchib kelganini ko’rgan bolalar “Laylak keldi” qo’shig’ini kuylashgan va bu haqda kattalarni ham xabardor etishga oshiqqanlar.
Bahor faslida qir - adirlarda lola gullari ochilib, tabiat manzaralari yanada go’zal tus oladi. Shunday damlarda xalqimiz lola sayli bayramini o’tkazib kelgan. Yoshlar, o’spirin bolalar qir - adirlarda sayr qilishib, quchoq - quchoq lola terganlar, so’ngra ularni qo’ni - qo’shnilariga, qarindosh - urug’lariga ulashishgan hamda lola haqida qo’shiqlar kuylab, turli o’yinlar o’tkazishgan.
“Boychechak” qo’shig’i bolalar folklor qo’shiqlaridan biri bo’lib, uzoq yillar bolalar tomonidan sevib kuylangan. Keyingi yillarda mamlakatimizda bolalar xor san’atining rivojlanishi bilan qator bolalar qo’shiqlari ham xor uchun moslashtirildi.
http://fayllar.org
|