O’quv motivlarning psixologik xsusiyatlari va ularning shakllantirish jarayonlari

|
O’quv motivlarning psixologik xsusiyatlari va ularning shakllantirish jarayonlari
|
bet | 4/6 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 21,85 Kb. | | #235022 |
Bog'liq psixologiya 1-mustaqil ish 4.O’quv motivlarning psixologik xsusiyatlari va ularning shakllantirish jarayonlari
O‘quv motivlari. Psixologiya fanida shaxsni aqliy, amaliy harakatga va xulq- atvorini amalga oshirishga undovchi, muayyan ehtiyojlarni qondirish bilan uzviy bog’liq sababiyat motivlar deb ataladi. Ta‘rifdan ko’rinib turibdiki, ularning asosiy funksiyasi insonni harakatga, xulq-atvorni amalga oshirishga undovchi sabablar (omillar), ichki turtkilar vazifasini o’tashdan iboratdir. Bu holatni o’quv faoliyatiga ko’chirish uchun quyidagi voqelikni izohlab berish ayni muddaodir: matematika darsi borayapdi deb tasavvur qilaylik, bu jarayonda barcha o’smirlarning diqqati- e‘tibori daftarga, berilgan topshiriqni bajarishga yo’naltirilgan, unga to’plangan va markazlashtirilgandir.
Ularning barchasining maqsadi yagona, u ham bo’lsa qo’yilgan topshiriq (masala)ni yechishdir. Lekin maqsadning umumiy bo’lishiga qaramay, ularda o’quv faoliyatining motivlvri turli-tuman ko’rinishga egadir, chunonchi:
―a‘lochi yoki ―yaxshi baho olish;
ota-onasini o’zi erishgan yutuqlari bilan xursand qilish;
o’qituvchining maqtoviga, tahsiniga sazovor bo’lish;
qo’yilgan topshiriq (masala) unda qiziqish uyg’otganligi;
savodxon bo’lish istagining mavjudligi;
o’quv predmetining ijtimoiy va amaliy ahamitga molikligi;
kasbiy xislatlarni shakllantirishdagi o’rni;
topshiriqni yechishga ra‘yi yo’q, lekin uni bajarishdan boshqa iloji yo’qligi va boshqalar. Xuddi shunga o’xshagan holatlar o’quv predmeti materiallarini o’zlashtirish faoliyatining har qaysisida uchrashi ehtimoldan xoli emas.
O’qitish samaradorligini oshirishni bosh maqsad qilib qo’ygan o’qituvchi uchun o’smirlarning o’quv motivlariga nisbatan befarqlik hukm surishi aslo mumkin emas, chunki har qaysi saboq oluvchining his-tuyg’usi, ichki ruhiy kechinmalari, xohish va istaklari to’g’risida muayyan o’qish motivlari muammosini tadqiqot qilgan jahon psixologlari ularni ikki kategoriyaga yoki guruhga ajratib tekshirishni lozim topadilar.
Birinchi kategoriyaga taalluqli motivlar o’quv faoliyatining mazmuni, mohiyati hamda uning jarayonlari, sharoitlari bilan bevosita uyg’unlashgandir.
Ikkinchi kategoriyaga kiruvchi motivlar tizimi o’smirlarning atrof-muhit bilan keng ko’lamdagi o’zaro munosabatlariga, ularning begona, o’zga kishilar bilan muomalaga kirishish ehtiyojiga, ijtimoiy turmush voqeligiga nisbatan shaxsiy qarashiga bog’liqdir.
O’quv faoliyati mazmuni bilan uzviy bog’liq motivlar tizimini shartli ravishda ikki guruhga ajratib,ularni ijobiy (musbat,pozitiv) va salbiy (manfiy,negativ) deb nomlash mumkin.Bunday atamalarni qo’llashdan asosiy maqsad mahalliy an‘ana,ijtimoiy tajriba (stereotipizatsiya darajasidagi ta‘sirchan kuchli tashqi omil) ekstremal holat ta‘sirida keskin ruhiy burilishlar yasashga qodir psixologik mexanizmlarni aniqlashdan iboratdir. Odatda salbiy(negativ) motivatsiya shunday vaziyatda vujudga kelishi mumkinki, qachonki o’smir bilimlarni o’zlashtirmaslik oqibati qanday ko’ngilsiz holatlarga olib kelishini anglab yetsa (jazolanish, ota- onalar tanbehi, sinfdoshlar, e‘tirozi, yomon baho olish, jamoa a‘zolari orasida obro’sizlanish va boshqalar) va ana shunga muvofiq sa‘y-harakatlarni amalga oshirish. Salbiy motivatsiyaga ega bo’lgan o’smir yoki o’quvchi kamroq musibatli ( mushkul ahvol) yo’lni tanlab ta‘lim jarayonida qatnashishda davom etadi. Bunday o’qish motivatsiyasiga aloqador o’smirlar va o’quvchilar yuqori ko’rsatkichlarga, muvaffaqiyatli o’zlashtirish imkoniyatiga ega bo’lmaydilar, chunki ishtiyoqsiz mashg’ulotga, darsniga darsga qatnashish tuyg’usi, bilim va o’quv predmetiga nisbatan qiziqishi mavjud emasligi bunga ma‘noviy to’siq bo’lib xizmat qiladi. Buning natijasida o’zlashtirmovchi, bo’sh o’zlashtiruvchi, sust o’quvchilarning safi tobora kengayib boradi, bu narsa kundalik odatga aylana borsa, u stereotip darajasiga o’sib o’tishi mumkin. Mustaqil va muvaffaqiyatli o’qish esa shaxsdan faol, qat‘iy, ijodiy izlanishlarni taqozo qiladi va shunga o’xshash talablarni o’zlashtiruvchi oldiga qo’yadi. Shaxsning mazkur holatlarga tayyor emasligi, undagi imkoniyatlarning cheklanganligi sababli o’zlashtirmovchilar qatorini to’ldirishga, bir sinfda yoki kursda ikki yil o’qishga olib keladi, o’sha qiyinchiliklar bilan o’z sinfi, kursini tamomlaydi. Bunday toifadagi o’smirlar o’quv faoliyati motivatsiyasini qayta qurish evaziga ijobiy natijalarga erishishi mumkin.
O’smirlarda o’qishga nisbatan salbiy motivatsiya birdaniga vujudga kelmaydi, balki uni keltirib chiqaruvchi bir necha xususiyatli omillar ta‘sir etishi ehtimol.Ma‘lumki, birinchi sinf, kollej, akademik litsey o’quvchilari, o’ta kuchli xohish, qiziqish, yuksak ezgu niyatlar bilan sinfga va sinfga kiradilar. Ularning barchasida tevarak-atrof va ijtimoiy muhitda o’z o’rnini o’quvchi sifatida egallash ehtiyoji mavjud bo’lib, yangi vaziyatda muayyan faoliyatni amalga oshirish ishtiyog’ini keltirib chiqaradi. Yangicha vaziyat, o’ziga xos talab, qoidalar, munosabatlar muhitidagi xoh birinchi sinf o’quvchisi, xoh o’smir bo’lishidan qat‘i nazar ularning har qaysisi o’qishga qiziqib, mas‘uliyat sezib, vijdonan, ijobiy munosabatda bo’ladi. Ammo ta‘lim jarayonida o’smirlarning ayrimlarida o’qishga nisbatan ijobiy munosabat asta-sekin so’na boshlaydi. Yangi muhit, ilm dargohlaridagi majburiyatlar, pozitsiyalar, qonun-qoidalar o’z ahamiyati, nisbiy yangilik xususiyatini yo’qota boradi, his-tuyg’ularga serob, quvnoqlar davrasiday tasavvur etilgan sinf (sinf) g’ayritabiiy ko’rinish kasb etadi.
O’qishga nisbatan saboq oluvchilar munosabatini aniqlashga harakat qilgan o’qituvchi qanday o’zgarishlar yuz berayotganini qayd qilish uchun ayrim mezonlarni ta‘kidlay boshlaydi:
xayolparishonlik vujudga keldi;
vijdonan yondashish yo’qoldi;
boshqalardan ko’chirib olishni odat qildi;
yolg’on so’zlash va bahona qidirishga o’rgandi; e)darslarni qoldiradigan bo’lib qoldi;
f)mustaqil topshiriqlarni bajarmay qo’ydi va boshqalar.
O’qituvchi yoki o’qituvchilar jamoasi yuqorida taxmin qilingan o’smirlar yoki o’quvchilardagi salbiy o’zgarishga nisbatan an‘anaviy tartib-intizom metodlarini tatbiq qiladi:
kundaliklarga ogohlantirish yozish;
ota-onalarga bu to’g’risida ma‘lumot berish;
sinf rahbari,maktab rahbariyatiga xabar berish;
darsdan keyin olib qolib qattiq uyaltirish;
bilim dargohidan haydash masalasini qo’yish
Bunday aniq voqelik har qanday maktab,kollej, akdemik litsey, oliy ta‘lim tizimida yuz berib turadi. Bizningcha, jazo choralarini ko’rishga shoshilishdan ko’ra, mazkur ―Muammoni keltirib chiqaruvchi omillar qaysilar?‖ , ―Nega shunday hodisa yuz berdi?‖ degan savollarga javob qidirish odilona yondashishdir.
Jumladan, ―O’quvchilar va o’smirlar xulq-atvoridagi o’zgarishlarning qanday motivlari mavjud?‖, ―O’qishga nisbatan o’zgaruvchvn munosabatni yuzaga keltiruvchi sabablar nimalardan iborat?‖, ―Sinfda (sinfda) va undan tashqari u yoki bu xatti-harakatlarni amalga oshirishga undovchi omil qaysi?‖
Yuqorida ta‘kidlab o’tilgan munosabat va xulq-atvor motivlarini chuqur va mukammal o’rganmasdan turib, pedagogik ta‘sir o’tkazish chora va tadbirlarini qo’llash mumkin emas, chunki motivni turtki sifatida namoyon qiluvchi ichki va tashqi ta‘sirni aniqlamasdan, unga ilmiy yondashib bo’lmaydi.Psixologiya fanida ikkinchi bir yo’l bor ekanligi ta‘kidlab o’tiladi, lekin u biroz murakkabroq, shunga qaramasdan ko’zlangan natijani berish imkoniyatiga ega. Odatda qattiqqo’llik (qat‘iy tartib-intizomlilik, talabchanlik), adolatsiz jazolash (qaysiki o’qish motivi noaniq, o’rganilmagan bo’lsa) shaxsning psixikasiga zarar keltiradi, bilim olishga hech qanday yordam ko’rsatmaydi. qattiqqo’llik, hattoki qat‘iyatlilik eng muhim fazilat bo’lib hisoblanadi, agarda shaxsdagi u yoki bu xususiyatli xulq-atvor turtkisi, yaqqol vaziyat sabablari chuqur tahil qilinsa, asoslansa. Sinf yoki sinfdagi mashg’ulotlar, ya‘ni bilimlar, ko’nikma va malakalarni shakllantirishga yo’naltirilgan bo’lsa, lekin ular ―o’rtamiyona‖ shaxsga mo’ljallansa, u taqdirda bir necha xususiyatli psixologik holatlarni yoki sub‘ektiv kechinmalarni keltirib chiqaradi. Oqibat natijada iqtidorli, yaxshi o’zlashtiruvchi, uquvchan o’quvchi va o’smirlarda o’qishga nisbatan qiziqish sovushiga, ular kutgan ma‘lumot ko’lami, uzatilish sur‘ati qoniqish hissini asta-sekin yo’qolishiga olib kelishi mumkin. Ma‘lumotlarning ilmiy yangiligi sayozligi, ta‘lim metodining bir xilligi, mustaqil mashg’ulotlar o’tkazilishi bir uslubda olib borilishi saboq oluvchilarda intilish hissini pasaytiradi, kutilayotgan ilmiy axborot qoniqtirmaydi. Oradan muayyan vaqt o’tishi bilan mashg’ulotlardan qiziqroq, ilmiyroq ma‘lumotlar kutish turadi: o’qituvchi o’zlashtirmovchiga ishonch bildiradi, oqibat natijada uni o’zini o’zi sinashga turtki beruvchi nozik mexanizmni topishga da‘vat etadi, o’z vaqtida arzimas yutuq uchun qo’llab-quvvatlanish muvaffaqiyat garoviga aylanadi. Bunga qo’shimcha ta‘sir etuvchi turtki sifatida emas, balki u boshqa motiv doirasida o’sadi, o’zaro ta‘sir ostida salbiy o’qish motivatsiyasi o’quvchi (o’smir)ga sinf (kurs) jamoasi orasida ijobiy, ijtimoiy-jamoat fikrini uyg’otish yuksak ko’rsatkichlarni keltirib chiqaradi.
|
| |