Mexnat faoliytida operatorning funktsional holatini o'rganish

|
Mexnat faoliytida operatorning funktsional holatini o'rganish
|
bet | 81/93 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 0,56 Mb. | | #255101 |
Bog'liq Muhandislik psixologiyasi 15.1. Mexnat faoliytida operatorning funktsional holatini o'rganish.
Inson faoliytini turli fanlar tomonidan o'rganiladi , shuning uchun insonning yaxlit holatiga psixologik, tibbiy va boshqa qarashlar mavjud. Shunday qilib, shifokorlar inson salomatligi holati haqida, psixologlar insonning ruhiy holati haqida, muhandislik psixologiyasi operatorning funktsional holatlarini, ya'ni ish jarayonida yuzaga keladigan va mehnat ta'siridan kelib chiqadigan holatlarni o'rganadi. Aniqroq qilib aytganda, operatorning funktsional holati deganda shaxs holatining u amalga oshiradigan faoliyatining samaradorligi va uni amalga oshirishda ishtirok etadigan tana tizimlarining ishonchlilik va faoliyatning ichki qiymati mezonlari bo'yicha integral xarakteristikasi tushuniladi. Boshqa fanlardan farqli ravishda muhandislik psixologiyasida operatorning funksional holatini tahlil qilinadi. Funktsional holatlarni tahlil qilishning boshlang'ich tushunchasi deb ataladi. Dam olish holati va operativ dam olish holatini ajratish mumkin. Operativ dam olish ma'lum bir muammoni hal qilishga qaratilgan bo'lib, kelajakda jalb qilingan tana tizimlarini faollashtirish darajasini optimal qiymatlarga tanlashda namoyon bo'ladi. Faollashtirish nazariyasi funktsional holatlarni o'rganish uchun psixofiziologik asosdir. Unga ko'ra, faollashuvning ortishi uyg'onish shkalasi bo'yicha yuqori darajaga o'tishga olib keladi. Biroq, Yerkes-Dodson qonuni sifatida ma'lum bo'lgan bu munosabatlar faqat ma'lum bir chegaragacha oshadi va keyin kamayadi. Bu turli vazifalarni bajarish uchun optimal faollashtirish darajasi zonalari mavjudligini ko'rsatadi.
Operator mehnat faoliyatiga jalb qilinganda, operativ dam olish holati tegishli safarbarlik holati bilan almashtiriladi. Bu faollashuv darajasining bunday o'zgarishi bilan tavsiflanadi, bu 2.2. rasmdagi egri chiziqning ortib borayotgan qismi bilan belgilanadi. Adekvat safarbarlik holati insonning funktsional imkoniyatlarining keskinlik darajasining aniq shartlar bilan qo'yiladigan talablarga to'liq mos kelishi bilan tavsiflanadi. Ushbu talablar empirik yoki hisoblash yo'li bilan tananing ishlash mexanizmlari va ish jarayonining tuzilishi haqidagi mavjud bilimlarga asoslangan holda aniqlanadi.
Adekvat safarbarlik holatining bir turi bu funktsional qulaylik, mehnat jarayonida ishtirok etuvchi shaxsning funktsional holati, bunda vositalar va mehnat sharoitlari insonning funktsional imkoniyatlariga mos keladi va uning mehnatga ijobiy munosabati kuzatiladi. Bu psixofiziologik jarayonlarning etarli darajada mobilizatsiyasini ta'minlaydi, charchoqning rivojlanishini kechiktiradi va sog'lig'iga zarar etkazmasdan uzoq muddatli ishlashga yordam beradi. Funktsional qulaylikning psixofiziologik asosi - bu insonning uzoq muddatli ishlashi tananing minimal energiya iste'moli va yuqori ko'rsatkichlar bilan ta'minlanganda samarali kuchlanishdir.
Hissiy jihatdan, funktsional qulaylik muammosida etakchi rolni ishdan qoniqish egallaydi, uning tarkibiy qismlari maqsad, mazmun, jarayon va faoliyat shartlariga munosabatdir. Funktsional qulaylik bu insonning asabiy va aqliy funktsiyalarini safarbar qilish bilan tavsiflangan faol holat bo'lib, bu ularning uzoq muddatli saqlanishi va rivojlanishiga yordam beradi. Bu holat har doim faoliyat maqsadini amalga oshirishga qaratilgan, undan qochishga emas. Funktsional qulaylik ko'rsatkichlari ma'lum bir zonada guruhlangan va shaxsning qobiliyatlari va faoliyat turiga qarab o'zgaradi; funktsional qulaylik darajasini baholash ushbu holatni ta'minlaydigan optimal vosita va hissiy yukni aniqlash uchun psixofiziologik tadqiqotlar yordamida amalga oshiriladi. Funktsional komponent hissiy komponenti sub'ektiv metodlar yordamida aniqlanadi.
Faollashuv darajasi uning fiziologik imkoniyatlaridan oshib ketgan hollarda, adekvat mobilizatsiya holati dinamik mos kelmaslik holatiga aylanadi (2.2-rasmning pasayish shoxobchasi). Bu tananing reaktsiyasi yukga mos kelmasligi yoki kerakli psixofiziologik xarajatlar insonning haqiqiy imkoniyatlaridan oshib ketishi bilan tavsiflanadi. O'tayotganda shuni ta'kidlaymizki, adekvat safarbarlik holati inson faoliyati uchun maqbuldir, dinamik nomuvofiqlik holati noqulay va samaradorlik darajasining pasayishiga olib keladi. Agar u tez-tez takrorlansa, dinamik nomuvofiqlik patologik holatlarning paydo bo'lishi uchun zaruriy shartdir.
Ko'rib chiqilgan ikki turdagi holatlar doirasida operatorning deyarli barcha ma'lum funktsional holatlari turlarini tavsiflash mumkin. Ularning soni juda ko'p va ularning barchasini tasavvurlar bo'yicha tavsiflash mumkin emas. Shuning uchun biz faqat eng xarakterlilarini ko'rib chiqamiz. Barcha shart-sharoitlarni ikki turga bo'lish mumkin - berilgan faoliyatni amalga oshirish uchun qulay va noqulay (15.1-jadval). Birinchi holda, tananing paydo bo'ladigan mehnat sharoitlariga munosabati adekvat safarbarlik xususiyatiga ega, ya'ni operatorning holatidagi o'zgarishlar ushbu omillar ta'siriga tabiiy reaktsiya bo'lib, uning ishining normal samaradorligini belgilaydi. Ikkinchi holda, operator holatidagi o'zgarishlar belgilangan me'yordan tashqariga chiqadi. Tananing bu reaktsiyasi inson faoliyatida sezilarli buzilishlar bilan birga keladi.
|
| |