nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
маънавияти асоси да иж обий мазмунга эга б ў л г а н , ўй

Д ем ак, ўзбек халқининг маънавияти ҳақиқатгўй ва адо- латли бўлиш , жаҳолат ва қабихлик йўлини тўсиш , и н - сон и й л и к , м еҳр-ш афқат, маърифат, дўстлик, мардликАбу Н аср Ф ор оби й , Абу Райҳон Б еруний, А бу Али ибн С иноларн инг назмий ва насрий асарларида Ю суф Х ос Ҳ о ж и бн и н г «ҚутадғуК ош и ф и й н и н г асарларидаги таълим-тарбия, ахлоқ масалалари кўпчилик учун андоза, намуна, одоб меъёри сиф атида қисқа асосли, лўнда қилиб ёзилган. К ош и |
маънавияти асоси да иж обий мазмунга эга б ў л г а н , ўйBog'liq Maktabgacha tarbiya pedagogikasi (Shoira Shodmonova)Bu sahifa navigatsiya:
- Д ем ак, ўзбек халқининг маънавияти ҳақиқатгўй ва адо- латли бўлиш , жаҳолат ва қабихлик йўлини тўсиш , и н - сон и й л и к , м еҳр-ш афқат, маърифат, дўстлик, мардлик
- Абу Н аср Ф ор оби й , Абу Райҳон Б еруний, А бу Али ибн С иноларн инг назмий ва насрий асарларида Ю суф Х ос Ҳ о ж и бн и н г «Қутадғу
- К ош и ф и й н и н г асарларидаги таълим-тарбия, ахлоқ масалалари кўпчилик учун андоза, намуна, одоб меъёри сиф атида қисқа асосли, лўнда қилиб ёзилган. К ош и
маънавияти асоси да иж обий мазмунга эга б ў л г а н , ўй
фикрлар, ниятлар, ғоялар, назариянинг ва таълимотлар
м азм унини туш униб етиш иш ини эътиборга олиш лозим .
Д ем ак, ўзбек халқининг маънавияти ҳақиқатгўй ва адо-
латли бўлиш , жаҳолат ва қабихлик йўлини тўсиш , и н -
сон и й л и к , м еҳр-ш афқат, маърифат, дўстлик, мардлик,
биродарлик, м еҳмондўстлик, поклик, хуш хулқлилик,
и н соф , ватанпарварлик каби и н сон и й фазилатларни
сингдириш га чақиради.
Қ адим -қадим дан ўзбек ва ш арқ классиклари и ж оди -
да ахл оқ -одоб масаласи марказий ўрин эгаллаб келган.
К айковуснинг «Қ обусном аси»дан тортиб, А л-Х оразм ий,
Абу Н аср Ф ор оби й , Абу Райҳон Б еруний, А бу Али ибн
С иноларн инг назмий ва насрий асарларида Ю суф Х ос
Ҳ о ж и бн и н г
«Қутадғу
билик»,
Аҳмад
Ю гнакийнинг
«Ҳибатул ҳақойиқ» (Ҳақиқат совғалари), И мом И см о-
ил ал-Б ухори й н и н г «Ал адаб А л-М уф рат каби» жаҳонга
машҳур асарларида Алиш ер Н авоийинг ўлмас ш еърия-
тида, М унис, Хоразмий каби шоирлар асарларида ах-
л о қ -о д о б масалалари ёритилган.
К ош и ф и й н и н г асарларидаги таълим-тарбия, ахлоқ
масалалари кўпчилик учун андоза, намуна, одоб меъёри
сиф атида қисқа асосли, лўнда қилиб ёзилган. К ош и
ф и й н и н г фикрича, и н сон фазилати унин г эгаллаган
www.ziyouz.com kutubxonasi
таълим -тарбиясига
боғлиқ.
Ш ундагина
у
о д о б л и
ҳисоблани ш и
м умкин.
«О доб
—
б у
қалбни
ём о н
|
| |
ларни 
мактабга - Педагогикаси (Ўқув-методик қўлланма)

|
Педагогикаси (Ўқув-методик қўлланма) Pdf ko'rish
|
bet | 119/160 | Sana | 15.06.2024 | Hajmi | 3,66 Mb. | | #264017 |
Bog'liq Maktabgacha tarbiya pedagogikasi (Shoira Shodmonova)ларни
мактабга
тайёрлаш да
катта
аҳамиятга
эга.
www.ziyouz.com kutubxonasi
М аш ғулот орқали
болалар
ўқув
малакасини эгаллаб
о л и б , ў з-ў зи н и яхш и таш кил этадиган бўлиб қоладилар.
Уларда
барқарор диққат, иродани, диққатни жалб эта
ол и ш каби қобилиятлар ривожланади. А йниқса, бол а
ларга билим бер и ш н и ж ам оа усулида олиб бориш катга
аҳамиятга
биргаликдаги
фаолиятда
болалар
б и р -
бирларига
фаол таъсир этиш ади, ўз таш аббуси, т о -
п ағонли гини н а м о ён қилиш имконияти туғилади. Б ола
лар
иш ига
зўр
бер и ш н и
талаб
этувчи
вазифа
қўйилганда
биргаликда
қайғуриш ади,
жамоатчилик
ҳи сси ш аклланади. Экскурсиялар, раем қирқиб ёпиш ти -
риш , кўри ш -ясаш иш ларини биргаликда бажариш , у м у
мий
рақ с-ўй и н лари н и иж ро этиш , бадиий асарларни
эш и ти ш , ўқиш да пайдо бўлган биргаликдаги кечинм а-
лар болаларнинг бирлаш ган дўстон а ж ам оасини яра-
тиш га ёрдам беради , бирга иш лаш , яшашга ўргатади.
М аш ғулотда таълим бериш орқали болаларда мак-
табдаги ўқиш га қизиқиш тарбияланади, жавобгарлик
ҳ и с с и , ўзи н и тута олиш , меҳнат қилишга интилиш ода-
ти, топш ирилган иш ни баж ариш каби сифатлар ҳосил
қилинади.
М аш ғулот пайтида болаларда мустақил ф икр ю ри -
тиш малакаси таркиб топтирилади, тарбиячиларга қулоқ
сол и ш , ҳикоя қилинаётган воқеадаги а соси й ғояларни
|
| |
рағбатлантиришга қаратилган ёрдамчи методлар

|
рағбатлантиришга қаратилган ёрдамчи методларBog'liq Maktabgacha tarbiya pedagogikasi (Shoira Shodmonova)рағбатлантиришга қаратилган ёрдамчи методлар.
Ҳ ам ма гуруҳ
методлари ахлоқий ҳис-туйғулар ва
ш ахсий сифатларни тарбиялаш ни таъминлайди. Ш у
нингдек, кўрсатмали, оғзаки методлар, туш унтириш ни
кўрсатиш билан қўш иб олиб бориш . Тарбиячининг
ҳикояси, ўқиб бериш , ахлоқий мавзуларда суҳбатлар
(расмга қараб, тажрибага асосланиб, ўқилганлар б ўй и -
ча), кузатиш , расмларни намойиш қилиш , болалар ада-
биёти ва ҳаётдаги иж обий
м исоллардан ф ой даланиш
асоси да олиб борилади.
Ю қорида келтирилган ҳамма методлар орқали б ол а-
www.ziyouz.com kutubxonasi
ларга ахлоқий меъёр ва қоидалар,
иж тим оий ҳаёт
воқеалари ўргатилади, уларда ахлоқий тасаввур ва ту-
ш унчалар ш акллантирилади.
Бу методларга қуйидаги а соси й талаблар қўйилади:
болаларнинг яхш илик ва ём онлик тўғрисидаги тасаввур-
ларини эътиборга олиш , ақлий, хулқ-атвор меъёрлари-
ни муҳокама қилиш учун махсус яратилган вазиятда б о
лаларнинг ўзларини фаол қатнаш тириш , ҳар бир б о л а
н и н г қис-туйғусига эҳтиётлик билан м уносабатда бўлиш .
Болани ноўри н танқид қилиш, ун и н г устидан кулиш ,
унга нисбатан эъ ти борсизли к қилиш ярамайди. Ҳ ам м а
методлардан маълум изчиллик билан ком плекс равиш да
ф ойдаланилади.
Ҳ ар
бир м етод ўзига хос бўлиб, маълум вазиф ани
баж аради. Буни бир қатор
мисоллар орқали
кўриб
чиқамиз. Туш унтириш кўпинча болаларга янги ахлоқий
туш унча, меъёр, қоида баён қилиб
борилаётганда иш
латилади. Туш унтириш катталарнинг ж онли сўзи
ва
|
| |
Мактабгача ёш даги болалар м еҳнатининг аҳами-

|
Мактабгача ёш даги болалар м еҳнатининг аҳами- Pdf ko'rish
|
bet | 118/160 | Sana | 15.06.2024 | Hajmi | 3,66 Mb. | | #264017 |
Bog'liq Maktabgacha tarbiya pedagogikasi (Shoira Shodmonova)2. Мактабгача ёш даги болалар м еҳнатининг аҳами-
яти.
3. М еҳнат тарби ясинин г вазифа, восита ва шаклла
ри.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Реха:
1. М аш ғулот ҳақида тушунча.
2. Болаларни мактабга тайёрлаш да маш ғулотнинг
аҳамияти.
3. М аш ғулотнинг турлари.
4. М аш ғулотни нг тузилиш и.
5. М аш ғулотларда тарбиячининг етакчилик роли ва
уни ўтказиш га тайёргарлиги.
М аш ғулот болалар боғчасида
болаларга таълим б е -
ри ш н и н г асоси й ш аклидир. М аш ғулот — тарбиячининг
болаларни керакли билим ва
малакалардан умумий
ҳолда хабардор қилиш идир.
Тарбиячи болаларга таълим б ер и ш н и кун давом ида
амалга ош иради: уларнинг билим ларини бойитади, ма-
да н и й , гигиеник, хулқ маданияти, нутқи, сан о қ -ҳ и со б ,
қаракатлари
каби турли-туман
малака
ва кўникма-
ларини ш акллантириб боради. А м м о таълим
бериш да
бош ролни маш ғулот эгаллайди. Машғулотлар болалар
боғчасида таълимни ташкил этиш ш аклидир. У мактаб
гача тарбия ёш идаги ҳамда болалар учун мажбурийдир,
унда дастур м азм уни белгилаб берилган. Кун тартибида
унга маълум ўрин ва вақт ажратилган. М ашғулот тар
биячи раҳбарлигида ўтказилади, тарбиячи маш ғулот-
ларда болаларни янги
билимлардан хабардор қилади,
болалар
эгаллаб
олган
билим ларини
эса
аниқлаб
мустаҳкамлайди. Болаларнинг амалий маш ғулотларини
таш кил этади. Ўқув м атериалининг мазм уни аста-секи н
мураккаблаш тирилиб борилади. Д ем ак, маш ғулот бол а
|
| |
Qiyoslash vositalari - O`zbekiston respublikasi sog`liqni saqlash vazirligi toshkent farmasevtika instituti

164
9 .
6
S5-29 turdagi yoyilish quvvati 0,5 Vt va qarshiliklarni
nominal qiymatlari 10 kOm, 20 kOm, 500 Mom bo‘lgan
qarshiliklarni termasi ***
1 0 .
2
E6-13A turidagi termometr
* Kimyoviy reaktivlar va (yoki) GSO turi hamda nomenklaturasi ionoselektiv
elektrodlarga foydalanish xujjatlarida (pasportida) o‘rnatilgan.
** Metrologk tavsiflari jadvalda ko‘rsatilgandan yomon bo‘lmagan boshqa turdagi
termometrlardan foydalanishga yo‘l qo‘yiladi.
*** [4] bo‘yicha «rN TEST 01» turdagi komparatoralardan foydalanishga yo‘l
qo‘yiladi
2. O‘lchash vositalari sozlangan bo‘lishi kerak, foydalanishga oid xujjatlar (FD) va PR
50.2.006 bo‘yicha qiyoslanganligi haqida guvohnomaga, uskunalar esa – GOST 8.568. bo‘yicha -
attestatlarga ega bo‘lishi lozim.
Qiyoslash operatsiyalari va vositalari

157
Metrologik parametrlarini aniqlash
3.3.
---
YUklanmagan tarozilarni doimiy bo‘lmagan
ko‘rsatkichlarini aniqlash
3.3.1.
GOST 7328 bo‘yicha III
razryadli qadoq toshlar
YUk qabul qiluvchi qurilmada yuk xolatlariga
bog‘liq bo‘lmagan tarozi ko‘rsatkichlarini
qiyoslash
3.3.2.
3.3.1.bo‘lim bo‘yicha
vositalar
YUklangan tarozilarni xatoliklarini va
tortishning katta oraliqlarida ko‘rsatkichlar
qamrovini aniqlash (TKO)
3.3.3.
3.3.1.bo‘lim bo‘yicha
vositalar
YUklanmagan tarozilar xatoliklariga tara
massasiga kompensatsiyaning ta’sirini aniqlash
3.3.4.
3.3.1.bo‘lim bo‘yicha
vositalar
Buyumlar miqdorini hisoblash xatoliklarini
aniqlash (hisoblagich tarozilar rejimi uchun)
3.3.5.
3.3.1.bo‘lim bo‘yicha
vositalar
2. Qiyoslash sharoitlari va unga tayyorlanish
2.1. Qiyoslash sharoitlari ishchi diapozonga muvofiq: har bir muayyan tur uchun
foydalanishga oid xujjatlarda nazarda tutilgan harorat, nisbiy namlik va atmosfera bosimida
bo‘lishi lozim.
2.2. Tarozilarni o‘zgaruvchan tok bilan ta’minlash:
chastotada, Gs ....................50±1
kuchlanish bilan, V ................................ 220 ±10 -15%
2.3.Tarozilarni qiyoslash uchun xona haroratida 2 soatdan kam bo‘lmagan muddatda
ushlab turilishi lozim va qiyoslashni boshlashgacha tarozilarni yoqilgan xolatdagi qizdirilish vaqti
30 minutdan kam bo‘lmasaligi kerak.
iyoslashni o‘tkazish - O`zbekiston respublikasi sog`liqni saqlash vazirligi toshkent farmasevtika instituti

166
4.2-rasm. rN-metrlarni qiyoslash uchun qurilma: 1 –suvli termostat ; 2 -etalon termometr; 3 -
buferli eritmali stakan - rN ishchi etalon bilan (attestatsiyalangan aralashmali); 4 – asbob tarkibidagi
taqqoslash elektrodi (yordamchi elektrod);5 asbob tarkibidagi o‘lchovchi (shishali yoki
ionoselektiv bo‘lgan) elektrod; 6 - asbob tarkibidagi o‘lchovchi qayta hosil qiluvchi; 7 –
birlashtiruvchi kabelli termokompensator
E s l a t m a
– O‘lchovchi va qo‘shimcha elektrodlar o‘rniga kombinatsiyalashtirilgan
elektrodlardan foydalansa bo‘ladi.
Namunalash
1. Elektrik xavfsizlikga muvofiq ravishda ishlashni turlicha rejimlarida asbobni ishlashi
tekshiriladi. O‘lchash diapozonlarini (chegaralarni) yoqib-o‘chirgichlarni xolatlarini va ishlash
rejimini o‘zgartirishlarda va uni o‘zini berilgan xolatiga qaytishlarida asbobni ko‘rsatkichlari
tiklanishi kerak.
E s l a t m a
- Asboblarni galvanik elementlar ta’minoti bilan butlanganda ularning ishlash
qobiliyatlari tekshiriladi.
2. Elektrik xavfsizlik ko‘rsatmalariga muvofiq 10 V dagi sinov kuchlanishlarda termometr
bilan elektrodlarning biriktiruvchi simlar (kabellar)ni izolyasiyasi qarshiliklari va IP kiruvchi
qarshiliklari tekshiriladi. Qarshiliklarning o‘lchangan qiymatlari elektrik xavfsizlik talablariga mos
kelishi lozim.
3. Potensialni o‘lchash xatoliklarini elektrik xavfsizlik va IP talablariga muvofiq holda
tekshiriladi.
4. Namunalash natijalari elektrik xavfsizlik talablariga mos kelmaydigan asboblar yaroqsizga
chiqariladi va keyingi qiyoslashga yo‘l qo‘yilmaydi.
Mustaqil tayyorlanish uchun savollar

172
5.2-rasm.O‘lchanadigan namuna oq yog‘du bilan
yoritilgandagi o‘lchash sxemasi.
O‘lchanadigan namuna monoxromatik yog‘du bilan yoritilgandagi o‘lchash sxemalarida
monoxromator yuboriluvchi oqimda joylashtiriladi. Zamonaviy spektrofotometrlarda tavsiflari va
o‘lchash aniqliklarini yaxshilash uchun ikkitalik monoxromatorlardan ham foydalaniladi.
5.3-rasm. O‘lchanadigan namuna monoxromatik yog‘du
bilan yoritilgandagi o‘lchash sxemasi.
Konstruktiv sxemalari bo‘yicha spektrofotometrlarni ikki xil ko‘rinishdagi tuzilish
sxemalari mavjud: ponasimon plastinkali ko‘rinishdagi va geterodin sxemali ko‘rinishdagi
nurlanish yorug‘ligini qabul qiluvchi spektrofotometrlar.
- O`zbekiston respublikasi sog`liqni saqlash vazirligi toshkent farmasevtika instituti

162
- ko‘pgina zamonaviy bo‘lgan shishali elektrodlarni shunday tayyorlaniladiki, xlor kumushli
elektr yurituvchi kuch juftligida, pH = 7, ya’ni neytral muhitda bo‘lganda taxminan nolga teng
bo‘ladi.
-asosiy (ishqoriy) pH da (biroq, odatda, shishali elektrodlar uchun chegara -14 dan oshmaydi)
datchik chiqishidagi kuchlanish 0 dan −0,41 V gacha (14-7) −0,059 = −0,41) oraliqda bo‘ladi.
Masalan, pH 10 (neytraldan 3 birlik yuqori), (10-7) −0,059 = −0,18V.
- kislotali rN da, datchik chiqishidagi kuchlanish 0 dan +0,41V gacha oraliqda bo‘ladi.
Masalan, pH 4 (neytraldan 3 birlik past), (3-7) −0,059 = +0,18V.
Bufer eritmalar bo‘yicha kalibrovka qilishda ikkita asosiy sozlash bajariladi: pH ni ma’lum
bo‘lgan aniq qiymati bilan – nolni kuchaytirish va siljitish tiklik xarakteristikalari o‘rnatiladi. Xuddi
shunday ravishda izopotensial deb ataluvchi nuqta (pH va, Ei) —pH qiymati va unga muvofiq
bo‘lgan elektr yurituvchi kuch sozlanadi, bunda elektr yurituvchi kuch tizimi haroratga bog‘liq
bo‘lmaydi. Zamonaviy elektrod tizimlarni (kuchli kislota va ishqorlar uchun maxsus elektrodlar
bundan mustasno qilinadi) +/- 50mV oraliqlardagi elektr yurituvchi kuch va pH = 7 atrofida bo‘lgan
izopotensial nuqtada qilinadi. Ushbu tavsiflar shisha elektodlarni har bir turi uchun ko‘rsatiladi.
O`zbekiston respublikasi sog`liqni saqlash vazirligi toshkent farmasevtika instituti - bet 106

156
- uchinchi etapda ularni maksimal yuklatilishida torozilarni aniqligi tekshiriladi, bunda qadoq
toshchalar platforma markaziga qo‘yiladi.
Agar torozilar qiyoslashdan o‘tsa va talabga to‘liq javob bersa, unda Davlat metrologik
xizmatini vakili guvohnoma rasmiylashtiradi va moslama uchun o‘ziga xos qiyoslash sertifikati
beriladi, taroziga esa maxsus tamg‘a bosiladi. Agar tortib ko‘rishdagi olingan ma’lumotlar
pasportida ko‘rsatib o‘tilgan talablarga to‘g‘ri kelmasa, egasiga moslamani yaroqsizligi xaqida
xabarnoma beriladi, unda tarozi kalibrovkalanishi yoki ta’mirlanishi lozimligi ko‘rsatiladi.
Qiyoslashdan yaxshi o‘tgandan keyin guvohnoma (sertifikat) moslama egasiga beriladi, tarozini
o‘zida esa - tamg‘a qoladi.
Analitik torozilarda chegaralangan og‘irlikdan ortiq bo‘lgan jismlarni tortishga yo‘l
qo‘yilmaydi. Ushbu chegaraviy cheklanishlar torozilarni o‘zida yoki ularni pasportda ko‘rsatiladi,
yoxud ilova qilingan barcha mayda qadoq toshlarni jamlanma og‘irligi sifatida aniqlanishi
mumkin.
Ishlashda qulay bo‘lishi maqsadlarida ADK-200-M tarozilari dempfer (tebranishni
pasaytiruvchi qurilma) bilan ta’minlangan bo‘lib, u shayinning tebranishlarini so‘ndirishni
shunchalik oshiradiki, milni harakatlanishi davriylashadi va u muvozanat holatda tebranib turmaydi,
aksincha unga sekin yaqinlashib boradi hamda unga harakatlangan tomondan uni yaqinida
to‘xtaydi.
Ushbu tarozilarda reyter mavjud emas. Tarozilari ularga qurilgan 10 dan 1210 mg gacha
bo‘lgan milligrammdagi mayda qadoq toshlar bilan ta’minlangan, ular tarozilarni o‘ng pallasi
zirkiga maxqamlangan. Toshchalar bilan boshqarish tarozi g‘ilofidan o‘ngda joylashgan aylanuvchi
limba yordamida, dastaklar orqali amalga oshiriladi. Ichki limbani aylanishida o‘nlab mg larning,
tashqi limbani aylanishida esa yuzlab mg larning irg‘itish yoki tushirib qoldirilishi bo‘lib o‘tadi.
Tarozilar mili o‘zini quyi nixoyalarida ikkala tomoniga 0 dan 10 mg gacha hisoblangan shkala
bilan ta’minlangan. Optik qurilma yordami bilan mikroshkala tarozi ustuni oldidagi ekranga
proeksiyalanadi.
Elektron tarozilarida tortib ko‘rish jarayoni tortiladigan yukni va qiymati torozini blokidagi
xotirada saqlanadigan etalon kalibrovka yukni qiyyoslashdan iborat bo‘ladi. O‘lchash prinsiplariga
qarab elektron tarozilari tenzotorozlar yoki elektromagnit tizimidagi tarozilar bo‘lishi mumkin.
Eng oddiy elektron tarozi bo‘lgan –tenzotarozili tortib ko‘rishlar, torozi pallasiga bog‘langan
egiluvchan jism kuchlanishini o‘lchash vositasida bo‘lib o‘tadi. Elektromagnit tizimidagi tarozilar –
bu dastaklar va prujinalarning murakkab tizimlari orqali tortiladigan yukni muvozanatlantirish
asosan elektromagnit g‘altak va undan o‘tuvchi tokni o‘lchash yordamida amalga oshiriladigan
tarozilardir. Bunday tarozilar uzoq muddatli foydalanishlarga ega, chunki ularda mexanik qismlari
deyarli harakatlanmaydi - tarozilar har vaqt muvozanat xolatda bo‘ladi.
Qiyoslovchini malakasiga qo‘yiladigan talablar

165
1. 3 – 5 bandalar bo‘yicha opreatsiyani bajarish uchun sxemasi 4.3-rasmda keltirilgan sxema
bo‘yicha qiyoslash asbobi qurilmasini yig‘iladi. 6 band bo‘yicha operatsiyani bajarish uchun
qo‘shimcha ravishda 4.3-rasmda berilgan sxema bo‘yicha qurilma yig‘iladi.
E s l a t m a
- 6 band bo‘yicha opretsiyani bajarish paytida «rN TEST 01» komparatoridan
foydalanilganda qurilmani sxemaga muvofiq holda yig‘iladi.
2. 4 bo‘limda ko‘rsatilgan asosiy va yordamchi uskunalar me’yoriy xujjatlar va elektr
xavfsizligi talablariga muvofiq holda ishga tayyorlanadi. IP, xarorat datchigi va va elektrodlar
bilan komplektdagi qiyoslanadigan asbob ishga elektr xavfsizligi talablariga ko‘ra tayyorlanadi.
3. Bufer eritmalar - rN ni ishchi etalonlari, rN-metr uchun standart-titrlarni yo‘riqnomada
ko‘rsatilgandek tayyorlanadi. Kalibrovkalanadigan eritmalar - ionometriya uchun
attestatsiyalangan aralashma asbob tarkibiga kiruvchi ionli selektiv elektrod EX (pasporti)
ko‘rsatkichlariga muvofiq ravishda tayyorlanadi.
E l a t m a
– Bufer eritmalarni va attestatsiyalangan aralashmalarni bevosita o‘lchashlarni
o‘tkazishdan oldin tayyorlanadi.
4. O‘lchashning yo‘l qo‘yiladigan xatoliklar chegaralari 0,03 rN dan kam bo‘lmagan
asboblarni qiyoslashda 1 toifadagi standart-titrlardan tayyorlanadi, o‘lchashning yo‘l
qo‘yiladigan xatoliklari chegaralari 0,1 rN dan kam bo‘lmagan asboblar uchun buferli eritmalar -
2- toifadagi rN ishchi etalonlardan foydalaniladi. O‘lchashning yo‘l qo‘yiladigan xatoliklar
chegaralari 0,1 rN dan oshiq bo‘lganda buferli eritmalar- 3 toifadagi rN ishchi etalonlardan
foydalanishga yo‘l qo‘yiladi.
Q
болаларнинг ахлоқий тарбиясига катта таъсир кўрсата-

|
болаларнинг ахлоқий тарбиясига катта таъсир кўрсата-Bog'liq Maktabgacha tarbiya pedagogikasi (Shoira Shodmonova)болаларнинг ахлоқий тарбиясига катта таъсир кўрсата-
ди. Бундай воситалардан маълум бир изчиллик ва т и -
зимлилик билан ф ойдаланил ган дагина болаларнинг ах-
лоқий тарбиясига иж оби й таъсир кўрсатиш мумкин.
Ю қоридаги
айтилганлардан хулоса ш уки, ахлоқ
о д о б ўзбек миллати ҳаётининг м азм уни ҳисобланади.
Қ аерда, қайси ж амиятда, қайси давлатда яхш и хулқ
қарор топ са, ўша ж ам иятдаги киш иларнинг ҳаёти ф а р о -
вон, турмуш и тин ч , одамлари бой -бадавл ат бўлади.
Н А ЗО Р А Т С А В О Л Л А Р И
1. «Ахлоқ» ёки «ахлоқийлик» ним а ва унин г иж ти
м оий ҳаётдаги аҳамияти қандай?
2.
М аънавият туш унч асини нг мазмуц^.
3.
Ахлоқий тарбия вази ф аси.
4.
А хлоқий тарбия там ойиллари.
5.
А хлоқий тарбия воситалари нималар?
www.ziyouz.com kutubxonasi
Режа:
1. Ахлоқий тарбия ҳақида тушунча.
2. М етодларга қўйиладиган талаблар.
3. Ахлоқий одатларни тарбиялаш нинг педагогик
ш арт-ш ароитлари.
М актабгача тарбия ёш идаги болаларга ахлоқий тар
бия бериш да ҳар хил метод ва усуллардан ф ой далани
лади.
А хлоқий тарбия методлари — болаларнинг ахлоқий
тасаввур ва билим ларини эгаллаб олиш и, уларда мада-
ний хулқ ва иж обий муносабатларни, ш ахснинг ахлоқий
ҳис-туйғулари ва сифатларини тарбиялаш га қаратилган
фаолият усулидир. Ахлоқий тарбия методлари қуйидаги
гуруҳга бўлинади.
1-гуруҳ: ахлоқий тасаввур ва билимларни, уларни
бажариш хоҳиш ини шакллантиришга қаратилган м етод
лар.
2-гуруҳ: ахлоқий ҳис-туйғулар ва муносабатларни
|
| |
сезги - download

Qidiruv: сезги
Сезги ва идрок
Maktabgacha ta`limni o’qitishda innovatsion pedagogik texnologiya fanining nazariy asoslari
370 Kb.
4
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Nisbiy xatolik qanday o’lchov birlikda o’lchanadi

295
- Arximed tomonidan eramizdan oldingi 250 yilda
Moddalar xajmi o’zgarmas bo’lganda temperatura o’zgarishi bilan bosimning o’zgarishiga
asoslangan termometrlar:
- kengayish termometrlari
+ manometrik
termometrlar
- q’arshilik
termometrlari
- termoelektr termometrlari
- nurlanish termometrlari
Nurlanish termometrlari qaysi diapazondagi temperaturani o’lchash uchun mo’ljallangan:
- -200°S dan 600°S gacha
- -0°S dan 500°S gacha
+ -50°S dan 6000°S gacha
- 10°S dan 300°S gacha
Qanday xatolik metrologik tavsifda meyorlangan bo’ladi:
- absolyut
xatolik
+ nisbiy xatolik
- instrumental
xatolik
- muntazam xatolik
O’lchov asbobining qanday xatoligi o’lchash chegarasiga bog’lik ravishda o’sadi

296
+ 2om
- 15om
Ampermetr zanjirdagi tok kuchini o’lchash uchun zanjirga qanday ulanadi:
- Parallel
+ Ketma-ket
-
Aralash
- Parallel va ketma-ket
Qarshiligi o’zgarmas bo’lgan zanjir uchlaridagi kuchlanish ikki marta oshganda ajralib
chiqqan quvvat qanday o’zgaradi:
- 2 marta oshadi
- 2
marta kamayadi
+ 4 marta oshadi
- 4 marta kamayadi
Kappilyar viskozimetri bo’yicha aniqlanishi mumkin bo’lgan qovushqoqlikning chegarasini
aniqlab bering:
+ 0,001 dan 10 Pa*s gacha
- 0,1 dan 100 Pa *s gacha
- 0,01 dan 1000 Pa*s gacha
- 0,001 dan 0,1 Pa*s gacha
киш ини қаш ш оқпаш тиради, ш ахснинг салбий сиф атла-

|
киш ини қаш ш оқпаш тиради, ш ахснинг салбий сиф атла- Pdf ko'rish
|
bet | 117/160 | Sana | 15.06.2024 | Hajmi | 3,66 Mb. | | #264017 |
Bog'liq Maktabgacha tarbiya pedagogikasi (Shoira Shodmonova)киш ини қаш ш оқпаш тиради, ш ахснинг салбий сиф атла-
рини ҳосил қилади. Ш унинг учун меҳнат тарби ясинин г
яна бир вазифаси - меқнат
ф аолиятининг иж тим оий
сабабларини таркиб топтириш дан иборатдир. М еҳнат
тарбиясининг навбатдаги вазифаси ёш авлодда меҳнат
www.ziyouz.com kutubxonasi
маданияти, кўникм а ва
малакаларини ҳосил қилиш ,
меҳнатга ҳурмат ҳамда
унинг натижалари - иж гим оий
ва ш ахсий мулкни эҳтиётлаш каби сифатларни таркиб
топтириш ; қобилият ва қизиқиш орқали ихтиёрий касб-
ни
танлаш
мақсадида
ёш
авлодда
меҳнат
турига
қизиқиш ни ош ириш дан.
Ёш авлоднинг меҳнат тарбияси вазифаларини амал
га ош ириш учун қуйидаги воситаларда кенг
ф ой дала
нилади. М еҳнат
ф аолияти, унинг турлари, ташкил
эти ш н и н г илмий асослари билан кенг таниш тириш , ёш
авлоднинг меҳнат тарбияси, қўлидан келадиган меҳнат
турларини бажариш .
Д ем ак, болалар
меҳнати ж и см он и й камолот учун
ҳам катта аҳамиятга'эга, муш акларнинг фаоллиги, ж и с
м они й зўр бериш болан и н г организмдаги барча си сте-
маларининг
иш
ф аолиятини
ош иради,
меҳнатдаги
ҳаракатлар, уларнинг м увоф иқлиги, уйғунлиги, ихтиё-
рийлиги таком иллаш иб боради . М еҳнатдаги мақсадга
эр и ш и ш иж обий ҳиссий
ҳолатни келтириб чиқаради,
болан и н г иш ф аолиятини ош иради.
НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ
1. М актабгача ёш даги болалар меҳнати ўзига хо с-
ликлари нимада?
|
| |
талар м еҳнатининг иж тим оий хусусиятларини таъкидла-

|
талар м еҳнатининг иж тим оий хусусиятларини таъкидла- Pdf ko'rish
|
bet | 116/160 | Sana | 15.06.2024 | Hajmi | 3,66 Mb. | | #264017 |
Bog'liq Maktabgacha tarbiya pedagogikasi (Shoira Shodmonova)талар м еҳнатининг иж тим оий хусусиятларини таъкидла-
ган ҳолда
болаларни уларнинг меҳнати билан тан и ш -
тириб бориш тарбияда и ж оби й м уносабатн и таркиб то п -
тиради. Д ем ак,
болан и н г им кониятларини
инобатга
олиб мактабгача тарбия ёш идаги болалар м еҳнатини
ўйин
билан,
кичик
ёш даги
мактаб
болаларининг
ўқиш ини эса
уй ю муш лари билан боғлаш зарур. Бу
ўринда меҳнат тарби яси н и н г методларига таянган ҳолда
болаларга топш ириқларни бериш , баж ариш усулларини
кўрсатиш, иш ни назорат қилиш , уларни меҳнатга жалб
этиш ҳамда
қизиқиш , қувонч билан иш лаш ва меҳнат
сифатига эриш иш ни таъминлаш га оли б келади.
Д ем ак меҳнатга қизиқиш , одатланиш , ун и н г зарур-
лигини туш униш , меҳнат кўникма ва малакалари кун-
дал ик амалий иш ларда ҳамда
ҳар хил иж тим оий ф а о -
лиятда таркиб топ ади . Бундай муайян меҳнат туридан
қобилият ниш оналари ҳам вужудга келади.
М еҳнат тарби яси н и н г бири нч и вазиф аси меҳнатга
психологик ва амалий тайёрликни таркиб топтириш дир.
Ҳар бир ин сон меҳнат қилмасдан, м оддий бойликлар
иш лаб чиқариш умум ий ж араёнида иш тирок этм асдан
яшай олмаслигини ан и қ туш униб етиш . М еҳнатнинг
иж тим оий аҳамиятини туш унган киши яхш и баж арил
ган иш дан қувонади, иш идан бахт топади, и ш ин инг
сам арасини ҳис қилади. Бундай илҳомлантирувчи са -
баблар натиж асида мехмат ш ахсни ҳар том онлам а ри
вожлантириш
воситасига айланади. А ксинча,
фақат
моддий бойлик тўплаш учунгина
қилинадиган меҳнат
|
| |
TARG‘IL 
LOLA - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

39
3-bob. TIRIK ORGANIZMLAR XILMAXILLIGI
17-MAVZU.
O SIMLIKLAR DUNYOSI
O‘simliklar qanday sistematik guruhlarga ajratiladi?
O‘simliklar ko‘p hujayrali organizmlardir.
Ular avtotrof usulda oziqlanadi, ya’ni fotosin-
tez jarayonida xloroﬁ ll pigmenti ishtirokida
anorganik moddalardan organik moddalarni
sintezlaydi.
Fotosintez jarayonida suv va karbonat
angidriddan uglevodlar hosil bo‘ladi. O‘sim-
liklar minerallarni tuproqdan o‘zlashtiradi.
Uglevod va minerallar ishtirokida o‘simliklar
o‘zi uchun zarur oqsil hamda boshqa or-
ganik moddalarni hosil qiladi. Fotosintez
jarayonida o‘simliklar atmosferaga kislorod
ajratadi.
Fotosintezda hosil bo‘lgan organik modda-
lar nafas olish jarayonida kislorod ishtirokida
parchalanadi, natijada energiya va karbonat
angidrid hosil bo‘ladi. Nafas olish jarayoni-
da hosil bo‘lgan energiya o‘simlik hayotiy
jara yonlari uchun, masalan, hujayralarning
bo‘linishi, o‘simlikning o‘sishi va rivojlanishi uchun sarﬂ anadi. Nafas olish jarayonida hosil
bo‘lgan karbonat angidrid esa atmosferaga ajratiladi.
O‘simliklarni o‘rganuvchi fan
botanika deyiladi. Botanika – o‘simliklar morfologiyasi,
anatomiyasi, ﬁ ziologiyasi, ekologiyasi va sistematikasi haqidagi fan.
O‘simliklar dunyosi
Sporali o‘simliklar
Urug‘li o‘simliklar
Yo‘sinlar bo‘limi
Qirqquloqlar bo‘limi
Ignabargli o‘simliklar
bo‘limi
Gulli o‘simliklar bo‘limi
Sporali o‘simliklar sporalari, urug‘li o‘sim-
liklar esa urug‘lari yordamida tarqaladi.
Bir bo‘limga mansub o‘simliklar tuzilishi,
ko‘payishi bilan o‘xshash. Masalan, gulli
o‘simliklar bo‘limiga mansub o‘simliklarning
barchasi gul, meva hosil qiladi. Ignabargli
o‘simlik urug‘lari qubbalarda yetiladi.
Bo‘limlar yirik sistematik birlik sifatida
sinﬂ arga ajratiladi. Masalan, gulli o‘simliklar
bo‘limi ikki sinfga ajratiladi.
1. O‘simliklar tabiatda qanday ahami-
yatga ega?
2. O‘simliklarni insonlar hayotidagi
ahamiyatiga ko‘ra klassiﬁ katsiya qiling.
O‘simliklarning ahamiyatiga
ko‘ra klassiﬁ katsiyasi
Manzarali Dorivor
Oziq-
ovqat
Qurilish
materiali
Хулқдаги салбий том онларни барҳам топтириш

4. Хулқдаги салбий том онларни барҳам топтириш .
Бу тарздаги ум ум ий вазифалар ёш гуруҳлари бўйича
аниқлаш тирилади ва ўқув-тарбия ж араёнин инг
мазму-
нида ўз аксини топади. Ахлоқий тарбиянинг а соси й та
м ойиллари қуйидагилар:
— ғоявий ва тарбиявий иш нинг маълум мақсадга
қаратилганлиги;
— таълим -тарбия иш ига бола ш ахсини ҳурмат қилган
қолда ёндаш иш ;
— ахлоқий тарбия иш ини ҳаёт ва замон билан
ҳам наф асликда оли б бориш ;
— болаларнинг фаоллиги;
— ж ам оада тарбиялаш ;
— тарбиявий иш н и н г тизимлари ва изчиллиги;
www.ziyouz.com kutubxonasi
— таъсирчанлиги;
— оила,
боғча ҳамда катталар тарбиявий таъ сири-
ш н г бирлиги;
— боладаги и ж о б и й ш ароитларга суяниш ;
— бола ш ахсини ҳар том он лам а ривож лантириш ни
кўзда тутиш .
Болалар боғч аси да ахлоқий тарбия бериш ҳар хил
воситалар ёрдам и да амалга ош ирилади. Аввало, бол а-
тарни ҳар хил фаолиятлар воситасида катталар м еҳнати
эилан тани ш тири ш , маш ғулотларда ва маш ғулотлардан
гашқари
вақтларда таълим бери ш ,
кун давом идаги
маиш ий, мустақил, бади и й фаолиятда, кўнгил
оч и ш -
ларда қатнаш тириш орқали б у иш қал этилади. Ҳар хил
оайрамлар.
Санъат
воситалари,
иж тим оий
ҳаёт
воқеалари, болалар бадии й адабиёти, м усиқа, ашула,
гасвирий ва амалий санъат, ў й и н ч о қ ва ўйин материал-
лари, ом м авий ахбор от воситалари, ой н аи ж ақон ва ра
цио, кино ва диаф ильм лар, диап озити влар ва бош қалар
|
Muhokama qiling - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

41
3-bob. TIRIK ORGANIZMLAR XILMAXILLIGI
Hayvonlar qanday sistematik guruh-
larga ajratiladi?
Hayvonlar suv, quruqlik-havo, tuproq mu-
hitida yashashga moslashgan ko‘p hujayrali
organizmlardir. Hayvonlar geterotrof usulda
oziqlanadi, ya’ni tayyor organik moddalarni
iste’mol qiladi. O‘txo‘r hayvonlar (masalan,
tuyoqli hayvonlar) o‘simliklar bilan, yirtqich
hayvonlar (masalan, o‘rgimchak, akula,
baqa, kaltakesak, ilon) boshqa hayvonlar
bilan oziqlanadi. Ayrim hayvonlar (yomg‘ir
chuvalchangi) tirik organizm qoldiqlari bilan
oziqlanadi. Hayvonlar orasida boshqa orga-
nizmlar tanasida parazitlik bilan hayot kechi-
radigan turlari ham mavjud.
O‘simlik va zamburug‘lardan farqli ravish-
da, hayvonlar faol harakatlanadi. Ayrim hay-
vonlar, masalan, poliplar, assidiyalar o‘troq
hayot kechiradi.
O‘troq hayvonlarning harakatlanishi
haqida ﬁ kr bildiring.
Ayrim hayvonlar tanasi
radial simmetri-
yali (nurli) bo‘ladi, ya’ni tana bo‘ylab bir
nechta simmetriya tekisliklari (masalan, chu-
chuk suv gidrasi, dengiz yulduzi)ni o‘tkazish
mumkin. Chuvalchanglar, bo‘g‘imoyoq lilar,
xordalilar tanasi bo‘ylab bitta simmetriya
tekisligi o‘tkazish hamda tanani o‘ng va chap
Ko‘pchilik hayvonlar harakat or-
ganlariga ega. Hayvonlarning qanday
harakat organlarini bilasiz? Hayvonlar
qanday maqsadda harakatlanadi?
Muhokama qiling
A
kt
in
iy
a
K
or
al
l p
ol
ip
i
A
ss
id
iy
a
бую к мерос, эн г азиз хотира. Ватан ота-боболари м из-

|
бую к мерос, эн г азиз хотира. Ватан ота-боболари м из-Bog'liq Maktabgacha tarbiya pedagogikasi (Shoira Shodmonova)бую к мерос, эн г азиз хотира. Ватан ота-боболари м из-
нинг ҳоки поклари ж о бўлган, вақги соати етиб ҳар б и -
рим из бош қўядиган муқаддас зам индир.
Ватани бор одам нинг ғурури, иф тихори юксак,
мақсад -муддаолари аниқ бўлади. Тоғдек таянган Ватани
борлигини ҳис этган и н сон ҳаётнинг ҳар қандай
с и -
новларига д о и м о тайёр туради.
Ватанпарварлик эса,
энг аввало,
киндик қони
тўкилган жойга қариндош - уруғ ва маҳалла-кўйга, эл -
юрт,
она
зам инга
бўлган
ҳурмат-эътибор,
меҳр-
муҳаббатдан бош ланади. Ватанпарварлик ижтимоий, та
рихий ва ахлоқий ҳис-туйғу сифатида инсонлар ж амия-
тининг иж тим оий тараққиёти давомида пайдо бўлади.
Буюк ўзбек мутафаккирларининг
фикрича, биз
туғилган ю ртим издан узоқ бўлсак, б и зн и тортиб кела-
диган қувват ўз ватанимизнинг, она тупроқнинг меҳру
муҳаббатидир.
Ш у ўринда савол туғилиши мумкин, ватанпарварлик
ўзи нима? У қандай
мақсадга хизмат қилади.
М иллий
ватанпарварлик,
аввало,
ўз
хал қи нинг
қонига сингиб кетган им он ва и н со ф , меҳр-муҳаббат,
www.ziyouz.com kutubxonasi
оқибат, шафқат,
вюкдон
ва
андиша, ор-ном ус, она
юртга, ўз миллатига садоқат каби азалий ахлоқий-
маънавий
қадриятлар
ҳақидаги
ғоялар,
қарашлар
йиғиндисидир. Бугунги кун миллий ватанпарварлик
мафкурасининг таркибий қисмлари қуйидагилар:
— мустақиллик туйғуси ва уни тўла идрок этиш;
|
| |
Suv bug‘lanishi uchun stakanni bir necha kun qoldiring. 
6

36
2-bob. MODDA VA UNING XOSSALARI
Suv inson hayotida beqiyos o‘rin tutadi. Bir kunda qan-
cha miqdorda suv iste’mol
qilinishi har doim bahs-mu-
nozaralarga sabab bo‘lib kelgan. Kishilar orasida “250
millilitrli stakandan kuniga qancha suv ichish kerak?” de-
gan savol juda mashhur. Aslida insonning kuniga qan cha
miqdorda suv ichishi ko‘pgina omillarga bog‘liq:
BOB YUZASIDAN MANTIQIY FIKRLASHGA
YO NALTIRILGAN TOPSHIRIQLAR
Inson tanasining 70
foizini suv
tashkil etadi.
Suv organizmni za-
harli
toksinlardan tozalab,
vazn ka-
mayishiga yordam beradi, moddalar
almashinuvini
yaxshilagani uchun
qarish jarayonini sekinlashtiradi. Biz
bir kunda o‘rtacha
qancha miqdor-
da suv ichishimiz ke rakligini aniqla-
shimiz uchun tana og‘irligimizni
30 ga ko‘paytirib, 1000 ga bo‘la miz.
Masalan, 40
· 30 : 1000 = 1,2 litr.
1-savol
50
kg vaznga ega inson bir
kunda necha stakan suv ichishi
kerak?
Javob: ________
2-savol
60 kg vaznga ega inson tanasining qancha qismi suvdan iborat va u bir kunda necha
litr suv ichishi kerak?
Javob: ______________ (kg) ________________ (litr)
▸
havo namligi;
▸
tana harorati;
▸
vazn;
▸
jismoniy faollik;
▸
organizmdagi suyuqlik ayi-
rish sistemasi kasalliklari.
37
2-bob. MODDA VA UNING XOSSALARI
3
b o b
сўзлардан ва - Педагогикаси (Ўқув-методик қўлланма)

|
Педагогикаси (Ўқув-методик қўлланма)Bog'liq Maktabgacha tarbiya pedagogikasi (Shoira Shodmonova)сўзлардан ва
нож ўя хулқдан сақлай олиш , ўзи н и ва
ўзгаларни ҳурмат қила би л и ш ди р»,- д ей д и олим .
Н авоий эса «О добли и н сон барча одам ларнинг ях-
ш исидир ва барча
одамлар ичида ёқимлироғидир» -
дей ди . Бу билан эса у киш иларнинг и н сон и й л и к б ел ги
си унин г о д о б л и , ахлокди эканлиги билан ўлчанади, д е б
таъкидлайди ва барча ин сон л арн и яхш и хулқли бўлиш га
чақиради.
Ш унингдек, Н авоийни нг «М аҳбубул қулуб» асарида
од о б , ахлоққа о и д ғоялар илгари сурилган. У нинг б и р -
д а н -б и р ор зу-ум и ди ,
идеал и и н со н га бўлган м еҳр-
муҳаббат, сам им и йлик эди:
«Д ониш м андлар айтибдур-
ларким, одобл и и н со н барча одамларнинг яхш илиги ва
барча халқлар учун ёқимлидир. У м ансабдор киш илар-
дан гўзалроқ ва бадавлат одам лардан
ҳурматлироқцир.
Ёшларни кўзга улуғ қилиб кўрсатадиган нарса одобди р».
Қош ғарий: «И нсонларда оқ кўнгиллилик, бағри-
кенглик, меҳнатсеварлик, соф ди л л и к , ростгўйлик, са-
хийлик, виж донлилик, иродалилик, қатьиятлилик каби
фазилатлар, бўлиш и шарт ва булар и н сон н и н г
барка-
моллигидан далолат беради, - д е й д и , аммо хасислик,
олғирлик, очкўзлик, ғирромлик, пасткаш лик, туҳмат-
чилик, хоинлик, ёлғончилик киш иларни бебурд, ах-
л о қ си з қилиб қўяди. Бундай салбий хислатлар уларни
обрўсизланти ради, ҳаётини издан чиқаради, нотўғри
йўлга бош лайди. Пасткаш , бахил одамдан яхш илик ку-
тиш м евасиз дарахтдан мева кутишга ўхш айди». О добли
бўлиш н инг фазилати тўғрисида ш еър ва достонлардан,
адабий манбалардан жуда кўплаб парчалар, ш еърий
мисралар келтириш мумкин. О добл и , яхши хулқли
|
| |
— rasra.
244
     
I1i
Belgisi

44.3.
Yig‘ish chizmalarini o‘qish va detallarga ajratib
chizish-modellashga oid tavsiyalar va metodik ko‘rsatmalar22 23
Yig‘ish chizmalarining o‘qishni, uni tahlil qilish kabi yig‘ma bir-
likning nomini, ishlatish sohasini va uning tarkibiy qismlarini aniq-
lashdan boshlash lozim. Buning uchun yig'ish birligining spetsifikatsi-
yasi bilan tanishib chiqiladi. So‘ngra buyumning tarkibiga kiruvchi de-
tallaming tasvirlarini o‘rganib chiqib, ulaming vazifasi, konstruktiv tuzi-
lishi, oichamlari va o‘zaro biriktirilishi aniqlanadi.
Qo‘zg‘aluvchi birikmalardagi detallaming bir-biriga nisbatan
qo‘zg‘aluvchan yoki qo‘zg‘almasligini o ‘rganib chiqib, yig‘ma birligi
ning tuzilishi va ishlash jarayoni aniqlanadi.
Yig‘ish chizmasiga asosan buyumlami sanoat korxonalarida ishlab
chiqarish uchun, uning detallarini ish chizmasi tuziladi. Ta’limda bu
jarayonni talabalarga o‘rgatish maqsadida, buyumning berilgan yig‘ish
chizmasi dan foydalanib, ulaming tarkibiy qismlari hayolan-fikran de-
tallarga ajratiladi. Ularning ish chizmalari tuziladi. 0 ‘quv jarayonida ta-
labalar tomonidan bajariladigan bunday vazifaga yig‘ma birlik chizma
sini
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD - bet 89

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 89/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)C2H5OSO3H + HBr → C2H5Br + H2SO4
5-tajriba. Etil yodidni olinishi.
Kolbaga 1,4 gr qizil fosfor va 6,5 ml etil spirti soling. Alohida probirkada 14 gr havonchada maydalangan yod o`lchab oling. Kolbani muzli suv bilan sovutib turib, sovutgichni suvga ulang birinchi probirkani ochib 15-20 minut davomida yodni soling. Har gal probirkani zich berkitishni unutmang. Yodni hammasini qo`shib bo`lgach muzli suvni olib issiq suv hammomida aralashmani qaynatib yarim soatcha qizdiring, keyin sovuting. Bir teshikli nasadkani ikki teshiklisiga almashtirib (probirka shlifli bo`lsa nasadkani almashtirish shart emas), kolbani gorelka alangasida ehtiyotlik bilan qizdirib, aralashmani haydang. Etilyodid yig`iladigan probirkaga qo`ng`ir rangli suyuqlik tushishini kuzating. Hosil qilingan moddani tozalashga zaruriyat bo`lsa, uni ajratish voronkasida avval suyultirilgan ishqor eritmasi bilan (qo`ng`ir rang yo`qoladi), keyin suv bilan asta-sekin chayqating. Etil yodid suvdan og`ir bo`lgani uchun aralashmaning pastki qatlamida bo`ladi.
2P + 3I2 → 2PI3
PI3 + 3C2H5OH → 3C2H5I + H3PO3
6-tajriba. Etil xloridni olinishi.
Probirkaga ozroq maydalangan osh tuzi solib, ustiga 5 tomchi etil spirti va shuncha konsentrlangan sulfat kislota soling va gaz gorelkasi yoki spirt lampasida qizdiring. Vaqti-vaqti bilan probirka og`zini alangaga tutib ko`ring yoki gugurt chaqib tekshirib ko`ring. Probirka og`zidan chiqayotgan etil xlorid ko`kimtir alanga berib yonadi. Etil spirti o`rniga metil spirti olib, metil xlorid hosil qilish mumkin. Metil xlorid yonganda atrofi yashil xoshiyali sariq alanga hosil bo`ladi. Reaksiya tenglamasini yozing va mexanizmini tushuntiring.
|
| |
-tajriba. Xlorli ohak va etil spirtidan xloroform olish

|
-tajriba. Xlorli ohak va etil spirtidan xloroform olish
|
bet | 90/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)7-tajriba. Xlorli ohak va etil spirtidan xloroform olish.
Probirkaga ozroq xlorli ohak solib, unga 0,5 ml etil spirti va 1 ml suv qo`shing. Shisha tayoqcha yordamida yaxshilab aralashtiring. So`ngra probirkaga gaz chiqarish nayi o`rnatilgan probirkani mahkamlang va nayning ikkinchi uchini ichiga 1 ml muzli suv solinga ikkinchi probirka-yig`gichning tubigacha tushiring. Reaksion aralashmani suv hammomida qizidiring. Yig`gichdagi suv ostida subqlik yig`ilishini kuzating. Suv qatlamini pipetka bilan olib, hosil qilingan xloroformga shisha tayoqchani botirib olib alangaga tuting. Bunda alanga ko`karadi. Xloroformning o`ziga xos hidiga e`tibor bering.
CaOCl2 + H2O + CO2 → CaCO3 + HClO + HCl
2HClO → 2HCl + 2[O] HClO + HCl → Cl2 + H2O
CH3CH2OH + [O] → CH3CHO + Cl2 → CCl3CHO + Ca(OH)2 → 2CHCl3 + (HCOO)2Ca
Etil spirti o`rniga sirka aldegidi ishlatsa ham bo`ladi.
8-tajriba. Yodoformning olinishi.
Probirkaga 0,5 ml etil spirti, 2 ml yodning kaliy yodiddagi eritmasi va shuncha o`yuvchi natriyning 2 n.li eritmasi quying. Aralashmani qaynab ketmaydigan qilib qizdiring (yodoform parchalanib ketishi mumkin). Probirkadagi eritma loyqalanadi. Agar loyqa erib ketsa, qaynoq eritmaga yana 5-7 tomchi yod eritmasidan qo`shib probirkani sovuting. Yodoformning to`q-sariq kristallari cho`kmaga tushadi. Kristallarni mikroskopda ko`ring.
CH3CH2OH + 4I2 + 6NaOH → CHI3 + 5NaI + HCOONa + 5H2O
Reaksiya tenglamasini yozib mexanizmini tushuntiring.
MAVZU: BENZOLNING NATRIY BENZOATDAN OLINISHI. BENZOLNING ERITUVCHILARDA ERISHI. AROMATIK UGLEVODORODLARGA BROMNING TA’SIRI. KALIY PERMANGANATNING AROMATIK UGLEVODORODLARGA TA’SIRI. BENZOLNING NITROLANISHI. TOLUOLNING NITROLANISHI.
|
| |
-tajriba - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 82/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2) 2-tajriba. Etil yodidni olinishi. Kolbaga 1,4 gr qizil fosfor va 6,5 ml etil spirti soling. Alohida probirkada 14 gr havonchada maydalangan yod o‘lchab oling. Kolbani muzli suv bilan sovutib turib, sovutgichni suvga ulang birinchi probirkani ochib 15-20 minut davomida yodni soling. Har gal probirkani zich berkitishni unutmang. Yodni hammasini qo‘shib bo‘lgach muzli suvni olib issiq suv hammomida aralashmani qaynatib yarim soatcha qizdiring, keyin sovuting. Bir teshikli nasadkani ikki teshiklisiga almashtirib (probirka shlifli bo‘lsa nasadkani almashtirish shart emas), kolbani gorelka alangasida ehtiyotlik bilan qizdirib, aralashmani haydang. Etilyodid yig‘iladigan probirkaga qo‘ng‘ir rangli suyuqlik tushishini kuzating. Hosil qilingan moddani tozalashga zaruriyat bo‘lsa, uni ajratish voronkasida avval suyultirilgan ishqor eritmasi bilan (qo‘ng‘ir rang yo‘qoladi), keyin suv bilan asta-sekin chayqating. Etil yodid suvdan og‘ir bo‘lgani uchun aralashmaning pastki qatlamida bo‘ladi.
2P + 3I2 → 2PI3
PI3 + 3C2H5OH → 3C2H5I + H3PO3
3-tajriba. Etil xloridni olinishi. Probirkaga ozroq maydalangan osh tuzi solib, ustiga 5 tomchi etil spirti va shuncha konsentrlangan sulfat kislota soling va gaz gorelkasi yoki spirt lampasida qizdiring. Vaqti-vaqti bilan probirka og‘zini alangaga tutib ko‘ring yoki gugurt chaqib tekshirib ko‘ring. Probirka og‘zidan chiqayotgan etil xlorid ko‘kimtir alanga berib yonadi. Etil spirti o‘rniga metil spirti olib, metil xlorid hosil qilish mumkin. Metil xlorid yonganda atrofi yashil xoshiyali sariq alanga hosil bo‘ladi.
Reaksiya tenglamasini yozing va mexanizmini tushuntiring.
4-tajriba. Xlorli ohak va etil spirtidan xloroform olish. Probirkaga ozroq xlorli ohak solib, unga 0,5 ml etil spirti va 1 ml suv qo‘shing. Shisha tayoqcha yordamida yaxshilab aralashtiring. So‘ngra probirkaga gaz chiqarish nayi o‘rnatilgan probirkani mahkamlang va nayning ikkinchi uchini ichiga 1 ml muzli suv solinga ikkinchi probirka-yig‘gichning tubigacha tushiring. Reaksion aralashmani suv hammomida qizidiring. Yig‘gichdagi suv ostida subqlik yig‘ilishini kuzating. Suv qatlamini pipetka bilan olib, hosil qilingan xloroformga shisha tayoqchani botirib olib alangaga tuting. Bunda alanga ko‘karadi. Xloroformning o‘ziga xos hidiga e’tibor bering.
CaOCl2 + H2O + CO2 → CaCO3 + HClO + HCl
2HClO → 2HCl + 2[O] HClO + HCl → Cl2 + H2O
CH3CH2OH + [O] → CH3CHO + Cl2 → CCl3CHO + Ca(OH)2 → 2CHCl3 + (HCOO)2Ca
Etil spirti o‘rniga sirka aldegidi ishlatsa ham bo‘ladi.
|
| |
m
 ...... 
* - • Coreldraw • pho to s h o p

индии
графика
81- rasm.
AutoCAD grafik dasturida matn shrifti, o‘lchami, o ‘lcham qo‘yish
bo‘yicha Davlat standartlariga muvofiq ulami avtomatlashtirish
mumkin. Buning uchun quyidagi amallami bajarish lozim.
Стили uskunalar panelidagi Текстовые стили вИ tugmasi bosi
ladi, 82- rasm.
0*2
j
^ ( standard
3
1*^25
3 t 3f [Standard... zJ
"' [т^^ОДЬ» СТИШ... [...... ...... ..............1 r ........... ....................................
82- rasm.
Hosil boigan oynada stil nomi beriladi (83, 84- rasmlar). Buning
uchun Новый tugmasi bosiladi va unda 5 terilib O K tugmasi bosiladi.
5 yozilishining sababi chizma geometriya va muhandislik grafikasi
fanida yozuv o‘lchamlari standartlarga amal qilingan holda kiritiladi, 5
shrift kattaligi A4 format uchun eng optimali hisoblanadi.
Ш
л *
CK
Onme |
83- rasm.
84- rasm.
Имя шрифта qatoridan ISOCPEUR shrifti tanlanadi, 85- rasm.
Bu ham chizma geometriya va muhandislik grafikasidagi yozuvlar
shriftiga asoslanadi, 86- rasm.
■ t o w ................................
-------- 3 г
Atsetilenga bromning birikishi - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 87/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)3.Atsetilenga bromning birikishi.
Kerakli jihozlar va reaktivlar: hosil bo’layotgan atsetilen, bromli suv, probirka.
Probirkaga 2-3 ml bromli suv quyib, undan atsetilen gazi o’tkazing. Uzoq vaqt atsetilen o’tkazilgach uch bog’ hisobiga tetrabrometan hosil bo’ladi. Bunda asta-sekin brom suvining rangi yo`qoladi. Bu esa bromning asetilenga birikishini ko`rsatadi.
C2H2+Br2--CHBr=CHBr 1,2-dibrometen
HCBr=CHBr+Br2--Br2CH-CHBr2 1,1,2,2-tetrabrometen
MAVZU: MIS ATSETILENIDNING XOSIL QILINISHI. KAUCHUKNI TO’YINMAGANLIK XOSSASINI O’RGANISH. TO’YINGAN VA TO’YINMAGAN UGLEVODORODLARNING GALOGENLI BIRIKMALARINING OLINISHI VA XOSSALARINI O’RGANISH. YODOFORMNING OLINISHI.
Asbob va idishlar: kichik va katta probirkalar, gaz gorelkasi yoki spirt lampasi, pipetka, ajratkich voronka, chinni havoncha, 100 ml sig`imli tubi yumaloq kolba, uch og`izli nasadka, sovutkich, shisha tayoqcha, suv hammomi, mikroskop, buyum oynasi, qisqich.
Reaktivlar: xloroform, mis sim yoki plastinka, natriy metalli, nitrat kislotaning 0,1 n.li eritmasi, distillangan suv, kumush nitratning 0,1 n.li eritmasi, etil spirti, konsentrlangan sulfat kislota, kaliy bromid yoki natriy bromid (qattiq), kristall yod, qizil fosfor, osh tuzi kukuni, quruq xlorli ohak, kaliy yodidning 0,1 n.li eritmasi, o`yuvchi natriyning 0,2 va 2 n.li eritmalari, yodning kaliy yodiddagi eritmasi, polivinilxlorid smolasi.
1-tajriba. Mis atsetilenidning xosil qilinishi.
Molekuladagi uchbog' yonidagi vodorod atomlari metallar bilan oson o'rin almashinib, metall asetilenidlarni hosil qiladi.
C2H2+Cu2O----C2Cu2+H2O
Hosil bo'lgan asetilenidlarga kislotalar ta'sir ettirilsa, qaytadan alkinlar hosil bo'ladi.
Kumush va mis asetilenidlari quruq holatda portlovchi moddalardir. Shuning uchun ular nam holatda saqlanadi.
|
| |
AutoCAD 2007 dasturini o‘rnatish

№
ОГн.
... . .J ,. -v
М К Й JWW
JLlj
А и* г A D "
2 0 0 7
м
U i
0 1
Х »
2
В
<
|
Установка
Ц
Отдельная
установка”
qatori tanlanadi.
57- rasm.
It-| xti
установки AutoCAD
2
OO
7
Зммомство с догуиамтсшиай
передок регистрации продукта
“Установка”
tugmasi bir marta
bosiladi va AutoCAD
2007 dasturi uchun
qo‘shimcha dasturlami
avtomtik o'matiladi
58- rasm.
Navbatda ochilgan oynadan Далее tugmasi bosiladi, 59- rasm.
S-§. Chizmalarning asosiy primitivlari-qismlarini «Черчение»

«Sichqon» yordamida kursor nishoni bilan ixtiyoriy joyga kiritiladi yoki
X va Y koordinatalari, masalan, 100,200 kiritilib, «Enter» bilan qayd
etiladi va ekranda nuqta belgilanadi. Nuqta piksel ko‘rinishida boigani
uchun ko‘zga tashlanmaydi. Shuning uchun, tushuvchi menyular
qatoridagi «Формат» menyusidagi «Отображение точек» - nuqta
qiyofasi uskunasi yuklanadi, shunda ekranda nuqtalaming qiyofasi
oynasi paydo boiadi,
1
,
2
- rasm.
( Файл Главке Вид C m m i Формат Сервис ур ч ание Р«виеры
Ds Й
'*> a#
V
: К/исси««екий AutoCAD
/
Ж\
у %>
~
a
О <£>!
П?
t
Г *
© О ,
О
0
;
ОХ
1
о -
о
4 : а ;
и
£П0й...
Иисгруиенть* слдя
Цвет...
1ипы ЛИНИЙ,..
Веса линий. .
Список насцгтабое..
£ ? Т&<стоемЧ стиль. .
^ Еюнвриыв стили...
gf
СТИГИ таблиц..,
MI
NERA - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

MI
NERA
L
OZI
Q
LAN
IS
H
Sichqon
Chigirtka
Kapalak
Koala
Jirafa
Bronza
qo ng iz
51
4-bob. TIRIK ORGANIZMLARNING TUZILISHI
Oʻsimlik yoki boshqa hayvon tanasida yashaydigan va ularning hisobiga oziqlanadigan
hayvonlar parazitlar deyiladi.
Yirtqichlar boshqa hayvonlardan oziq-ovqat sifatida foydalanadi. Yirtqich hayvonlar
sayyoramiz uchun juda muhimdir. Ular ko‘pincha zaif, kasal, qari hayvonlarni ovlaydi.
Yirtqichlardan faqat sog‘lom, baquvvat hayvonlar qutulib qoladi va bu hayvonlar
kuchli va sog‘lom nasl beradi. Yirtqich hayvonlar tabiatni kasal, nimjon hayvonlardan
tozalaydi, kasallik tarqalishiga yo‘l qo‘ymaydi. Shuning uchun ular “tabiat sanitarlari” deb
ataladi. Sirtlon, shoqol, tasqara kabi ayrim yirtqich hayvonlar o‘zi ov qilmaydi, ular boshqa
yirtqichlardan qolgan o‘lja qoldiqlarini iste’mol qiladi.
Tabiatda nobud bo‘lgan o‘simlik, hayvon qoldiqlari bilan oziqlanuvchi hayvonlar ham
bor. Ular o‘lgan organizmlar bilan oziqlanib, tabiatni qoldiqlardan tozalash vazifasini bajaradi.
Barcha zamburug‘lar geterotrof organizmlardir. Zamburug‘lar organizmlarning qoldig‘i
bilan oziqlanadi. Ayrim zamburug‘lar odam, hayvon, oʻsimlik tanasida parazit hayot
kechiradi.
Tirik organizmlarni oziqlanish tiplariga ko‘ra sistemaga soling. Ma’lumotni klaster
yoki sxema tarzida taqdim eting.
Qalpoqchali
zamburug‘
Penitsill
zamburug‘i
Mog‘or
zamburug‘i
Zuluk
Odam
askaridasi
Burga
Kasatka
Xonqizi
Ninachi
Tasqara
Yomg ir
chuvalchangi
Zahkash
O laksa qo ng iz
Ko poyoq
Silovsin
O rgimchak
Kana
52
4-bob. TIRIK ORGANIZMLARNING TUZILISHI
|
-TEMA
DENELERDIŃ ELEKTRLENIWI - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda...

ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
Fizika 6-klass
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
|