Tayanch iboralar - О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

Tayanch iboralar: marketing, biznes falsafasi, boshqarish, jarayon, konsepsiya,
yangi ishlab chiqarishni barpo etish, mahsulotni sotishni tashkil etish, reklama,
strategiya, iste‘molchini о‗rganish.
3.3. Ishlab chiqarishga texnik jihatdan tayyorgarlik kо„rishni boshqarish
Yangi mashinalarni yaratish sohasidagi texnik taraqqiyotning о‗sib borayotgan
sur‘atlari har yili mahsulotlarning yangi konstruksiyalarini о‗zlashtirish zaruratini
keltirib chiqaradi. Bu ishlab chiqarishning yirik seriyali va ommaviy xiliga ega
bо‗lgan korxonalarga kamroq, ishlab chiqarishning mayda seriyali va yagona
xususiyatiga ega bо‗lgan korxonalarga kо‗proq taalluqli. Shu munosabat bilan ishlab
chiqarishga konstruktorlik nuqtai nazaridan va texnologik jihatdan tayyorgarlik
167
kо‗rishni о‗z ichiga oluvchi ishlab chiqarishga texnik jihatdan tayyorgarlik
kо‗rishning roli ortadi.
Ishlab chiqarishga konstruktorlik nuqtai nazaridan tayyorgarlik kо‗rish yangi
konstruksiyalar, mashinalar va asbob-uskunalarni loyihalashtirish va mavjudlarini
takomillashtirishga doir ishlarning butun majmuini qamrab oladi, bular: mashinalar
va asbob-uskunalarni ulardagi ishlab chiqarish yо‗lida foydalanish jarayonida tadqiq
etish; texnik va eskiz loyihalarni ishlab chiqish; ishchi loyihani tuzish; tajriba
namunasini (tajriba yoki о‗rnatish partiyasini) tayyorlash; har tomonlama sinovlar;
sinovlar natijalariga kо‗ra mahsulotlar konstruksiyalarining kam-kо‗stini tuzatish;
yangi mahsulotlarni sozlash va mukammallashtirish jarayonida konstruktorlik
о‗zgarishlarini kiritish.
Ishlab chiqarishga texnologik jihatdan tayyorgarlik kо‗rish ishlarning quyidagi
majmuini о‗z ichiga oladi: yangi texnologik jarayonlarni loyihalashtirish va joriy
etish hamda mavjud texnologik jarayonlarni takomillashtirish; texnologik jihozlarni
loyihalashtirish va tayyorlash; asbob- uskunalarni tanlash; asbob-uskunalar,
xomashyo, materiallardan foydalanishning ilg‗or normativlarini belgilash; о‗rnatish
partiyasini tayyorlash chog‗ida loyihalashtirilgan texnologik jarayonlar va jihozlarni
tо‗g‗rilash va sozlash. Shunday qilib, ishlab chiqarishga texnik jihatdan tayyorgarlik
kо‗rish yagona maqsad bilan birlashtirilgan ishlarning yopiq siklini muayyan
izchillikda va о‗zaro bog‗liqlikda bajarish yagona jarayonini о‗zida namoyon etadi.
Mazkur jarayonni boshqarish ishlab chiqarishga texnik jihatdan tayyorgarlik
kо‗rishni boshqarish kichik tizimi harakatlarining mazmunini belgilab beradi.
Ishlab chiqarishning xilidan qat‘i nazar, kichik tizim obyektini boshqarish
jarayonining asosiy bosqichlari kuyidagilardan iborat: rejalashtirish, hisobga olish va
nazorat qilish (tahlil qilish).
Ishlab chiqarishga texnik jihatdan tayyorgarlik kо‗rishni boshqarish kichik
tizimida rejalashtirish boshqaruv ta‘sirlarini ishlab chiqishdan iborat bо‗lib,
ishlarning quyidagi turlaridan tarkib topgan:
a) ishlab chiqarish obyektlarining konstruktorlik va texnologik ishlanmalari
bо‗yicha ishlar hajmini aniqlash;
168
b) ishlab chiqarishga tayyorgarlik kо‗rish harajatlarini aniqlash;
v) tayyorgarlik kо‗rishning batafsil rejalari va grafiklarini ishlab chiqish,
shuningdek ularga ishlarning amalda bajarilishini tahlil qilish natijalari bо‗yicha
davriy tuzatishlar kiritish.
Ishlab chiqarishga texnik jihatdan tayyorgarlik kо‗rishni boshqarish kichik
tizimida hisobga olish hisobot davrida tayyorgarlik kо‗rish ishlarini bajarishning
amalda borishi haqidagi ma‘lumotlarni tо‗plash va ularni rejalar hamda grafiklarni
tahlil qilish va tо‗g‗rilash uchun, shuningdek ma‘lumotlardan boshqaruvning boshqa
kichik tizimlarida foydalanish uchun qulay bо‗lgan kо‗rinishda taqdim etishdan
iborat.
Ishlab chiqarishga texnik jihatdan tayyorgarlik kо‗rishni boshqarish kichik
tizimida nazorat qilishni hisobga olish ma‘lumotlari asosida barcha ishlarning rejaga
nisbatan holatini aniqlash va hisobot davrida ishlarning bajarilishi bо‗yicha umumiy
tendensiyani baholashdan iborat.
Tahlil qilish muayyan vaqtda yuz bergan о‗zgarishlarni anglab olish va ularni
ishlarning keyingi borishiga ehtimoliy ta‘sirini baholash imkonini beradi. Shunday
qilib, tahlil qilishning maqsadi - prognoz qilish jarayonida tuzatishlar kiritilayotganda
bartaraf etilishi lozim bо‗lgan ―tor joylarni‖ aniqlagan holda, ishlarning keyingi
borishini prognoz qilishdan iborat.
Ishlab chiqarishga texnik jihatdan tayyorgarlik kо‗rishni boshqarish
jarayonining yuqorida kо‗rib chiqilgan barcha bosqichlari bir-biri bilan о‗zaro
bog‗liq. Ishlab chiqarishga texnik jihatdan tayyorgarlik kо‗rishni rejalashtirish
boshqaruv kichik tizimining obyektga ta‘sir etuvchi asosiy omili hisoblanadi.
Rejalashtirishning boshlang‗ich ma‘lumotlarini tahlil qilish ishlab chiqarishga
texnik jihatdan tayyorgarlik kо‗rishni boshqarishning axborot-yopiq kichik tizimiga
kirishda ushbu korxonani texnik-iqtisodiy jihatdan boshqarish kichik tizimi bilan va
yuqori turuvchi tarmoq tashkilotlari (boshqarma, vazirlik) bilan (agar ular mavjud
bо‗lsa) bog‗liq, degan xulosaga kelish imkonini beradi.
Ommaviy ishlab chiqarishda texnik jihatdan tayyorgarlik kо‗rish yuqorida
keltirilgan konstruktorlik va texnologik bosqichlar ishlarining konstruktorlik va
169
texnologik bosqichlar ishlarining butun majmuini о‗z ichiga oladi. Seriyali ishlab
chiqarishda, odatda, mustaqil qism sifatida, xomaki loyihalashtirish mavjud emas. U
texnik loyihalashtirish bilan birga, qо‗shib yuboriladi. Mayda seriyali va yakka ishlab
chiqarishda xomaki loyihalashtirish (tajriba namunalari о‗rniga alohida uzellar
tayyorlanadi), shuningdek tajriba namunasi bо‗yicha ishchi loyihalashtirish mavjud
emas (mahsulotlarniig tajriba partiyalari ishlab chiqarilmaydi).
Ishlab chiqarishga texnik jihatdan tayyorgarlik kо‗rishni boshqarish vazifalari
uchun hisob-kitobning asosini siklning kо‗p mehnat talab qilishi va uzunligi
normativlari tashkil qiladi. Ular ishlab chiqarilayotgan mahsulotning о‗ziga xos
xususiyatlariga va ishlab chiqarishga texnik jihatdan tayyorgarlik kо‗rish
bosqichlariga nisbatan, shuningdek mahsulotning konstruktorlik va texnologik
jihatdan murakkabligini, asl detallar miqdorini, ishlab chiqarish xilini, texnologik
jarayonlar xususiyatini, jihozlar turi va ularning murakkablik darajasini hisobga olgan
holda, ishlab chiqiladi. Normativlarni qо‗llash yuklamani tо‗g‗ri aniqlash,
konstruktorlik va texnologik bо‗limlar ishining bir maromdaligini, kadrlarga bо‗lgan
ehtiyojni, ishlanmalar muddatlarini belgilash va yangi mahsulotlarni ishlab
chiqarishni tashkil etish va о‗zlashtirish harajatlarini hisoblab chiqish imkonini
beradi.
Hozirgi vaqtda ishlab chiqarishga texnik jihatdan tayyorgarlik kо‗rishni
rejalashtirish normativlarini ishlab chiqishning yagona metodikasi hali mavjud emas,
biroq ayrim loyiha tashkilotlari yiriklashtirilgan normativlarni о‗zlari ishlab
chiqmoqda.
Ishlab chiqarishga yalpi tayyorgarlik kо‗rish yangi mashinalar va mexanizmlar
konstruksiyasini ishlash hamda ishlab chiqarilayotgan mashinalar va mexanizmlarni
modernizatsiya qilish, ularni tayyorlash texnologiyasini loyihalashtirish, ishlab
chiqarishni tashkil etish va texnik darajasini oshirish bо‗yicha aniq maqsadga
yо‗naltirilgan texnik, iqtisodiy va tashkiliy tadbirlarni о‗zida namoyon etadi.
Texnik taraqqiyotning rivojlanishiga qarab, ishlab chiqarishga texnik jihatdan
tayyorgarlik kо‗rish bosqichida ilmiy-tadqiqot tashkilotlari ishlarining hajmi oshadi.
Zavod laboratoriyalari, ilmiy-tadqiqot tashkilotlari tomonidan о‗tkaziladigan ilmiy
170
tadqiqotlar bilan zavod konstruktorlari va texnologlari tomonidan о‗tkaziladigan
texnik tayyorgarlik kо‗rish о‗rtasidagi chegara yо‗qoladi, chunki yangi mahsulotni
ishlab chiqarishni loyihalashtirish va о‗zlashtirish chog‗ida laboratoriyalar hamda
institutlarning ilmiy tadqiqotlari loyiha-konstruktorlik va texnologik ishlar jumlasiga
kiritiladi. Texnik taraqqiyot chog‗ida, bir tomondan, eskirgan mahsulotlarning yangi,
yanada zamonaviy mahsulotlar bilan juda tez almashishi yuz beradi; ikkinchi
tomondan, yangi mahsulotni ishlab chiqarishga tayyorgarlik kо‗rish uchun
mahsulotni ishlab chiqarishga qaraganda kо‗proq vaqt va mehnat sarflanadi.
Yangi mahsulotni ishlab chiqarishga texnik jihatdan tayyorgarlik kо‗rish
ishlarini tashkil etishni uchta turga bо‗lish mumkin.
Birinchi tur - bir necha ilmiy-tadqiqot, loyiha tashkilotlari, tajriba va sanoat
korxonalari tomonidan yangi mahsulotlarni yaratish ishlarini tashkil etish. Ilmiy-
tadqiqot tashkilotlari yangi texnik yechimlarni aniqlash, texnik topshiriqni tuzish va
ishlab chiqarilayotgan mahsulotni modernizatsiya qilish yoki yangi mahsulotni ishlab
chiqish yuzasidan tavsiyalar berishga doir ilmiy tadqiqotlarni о‗tkazadi; loyiha
tashkilotlari konstruktorlik ishlanmasini olib boradi; tajriba zavodlari tajriba
namunalarini tayyorlaydi; sanoat korxonalari alohida uzellarni (agregatlarni) va
umuman yangi mahsulotni tayyorlaydi.
Ikkinchi tur - ishlab chiqish jarayoni bir necha tashkilotlar tomonidan olib
boriladi, seriyali ishlab chiqarish esa sanoat korxonasida amalga oshiriladi. Ilmiy-
tadqiqot institutlari yangi yо‗nalishlarni tadqiq etadi va yangi texnik yechimlarni
qidiradi, mahsulotni modernizatsiya qilish yoki yangi mahsulotni ishlab chiqish
uchun texnik topshiriqni tuzish yuzasidan tavsiyalar beradi; loyiha tashkilotlari texnik
hujjatlarni ishlab chiqadi va tajriba namunasini sinovdan о‗tkazadi. Tajriba
namunasini sinovdan о‗tkazish natijalari asosida texnik hujjatlarga tuzatishlar
kiritiladi va ular ishlab chiqarishni о‗zlashtirish uchun korxonaga topshiriladi.
Uchinchi tur - ilmiy tadqiqotlardan tortib, to tajriba namunasini sinovdan
о‗tkazishgacha bо‗lgan yangi mahsulotni yaratish jarayonining bir qismi ilmiy-
tadqiqot yoki konstruktorlik-texnologik tashkilotda, yaratilgan namunalarni seriyali
ishlab chiqarish esa sanoat korxonasida amalga oshiriladi.
|