Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 7

46
Iðlarning eshilishini aniqlash. Iðlarning eshilishini aniqlash uchun
galtak oramining ustki qatlamidan 1 m dan 5 m gacha iðlar olib tashlanadi.
Bunda galtak oramidan chuvatib olinadigan (3) ið bolagi ikki qisqich
(2 va 4)ga otkaziladi. Qisqich (2) aylanmaydi. Qisqich (4) ni dasta bilan
qolda yoki elektryuritgich yordamida iðdagi tolalar oxirigacha chuva-
langunicha, yani tolalar parallel holatga kelgunicha aylantiriladi. Tolalarni
chuvalab bolgach, ið bolagi lupa orqali kuzatiladi va hisob shkalasi (5)ning
korsatishi yozib olinadi. Olingan natijalarni bolakning uzunligiga bolib,
iðning eshilganligi aniqlanadi.
Pishitilgan iðlarning eshilishini boshqa usulda ham aniqlash mumkin.
Pishitilganlikni olchagichdagi qisqich (2) yukka (1) biriktirilgan. Yuk
ið bolagi
uzaygan sari, pastga tusha boshlaydi, natijada uning qancha
pasayganligini qozgalmas shkala (7) korsatkichida (6) korish mumkin.
Ið teskari eshilayotganda uzayadi va u toliq xomitilgan paytda malum
korsatkichga ogadi. Shundan song ið dastlabki eshilganlik darajasigacha
eshiladi, buni ham korsatkichdan korish mumkin (19-rasm).
Ikki marta eshish usuli boyicha eshilishlar sonini aniqlash. Ikki marta
eshish usuli tanho paxta iðlari va 84 teks va undan kam bolgan kimyoviy
tolalardan olingan yigirilgan iðlarning eshilish sonini aniqlaydi. Buning uchun
yigirilgan ið boshlanishida chuviladi, keyin yana ozining dastlabki holatigacha
eshiladi. Tajriba ishlarini olib borishda qisqichlar orasidagi masofa 250 mm
bolib, unga yigirilgan iðning chiziqli zichligiga asosan dastlabki yuk qoyiladi.
Asbob shkalasi nolga keltiriladi. Yigirilgan ið ið otkazgich orqali ong
qisqichga, iðning ikkinchi uchi asbobning chap qisqichiga mahkamlanadi.
Dastlabki yukni qoyish vaqtida shkala bolinmasi nolda turishi lozim. Keyin
ið tortilib ong qisqichga mahkamlanadi va asbob harakatga keltiriladi.
Yigirilgan iðni teskarisiga eshsak, korsatkich noldan chap tarafga 2
mm ogadi va yigirilgan iðning uzunligi ortadi. Agar yigirilgan iðni eshadigan
bolsak, uzunlik kamayadi. Jarayon eshish korsatkichi nolga kelgunicha davom
ettiriladi.
Eshilishning qisqarishi va yonalishini aniqlash. Iðlarning qisqarishi bir
vaqtning ozida eshilish sonlari bilan birgalikda aniqlanadi. Iðlarning qisqarish
korsatkichi asbobning chap tarafidagi qisqich shkalasi boyicha olinadi.
Iðlarning eshilish yonalishini aniqlash uchun 100
mm dan kam
bolmagan uzunlikdagi ið kesimi boylamasiga osib qoyilib, iðning markaziy
oqiga nisbatan buralgan eshilishlarining yonalishi tekshiriladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Toqimachilik iðlarining eshilishi deganda nimani tushunasiz?
2. Iðlarning eshilishdagi qisqarishi haqida malumot bering.
3. Iðlarning eshilishini aniqlash usulini aytib bering.
4.
Iðning eshilishdagi qisqarishini aniqlash usulini tushun-tiring.
5. Iðlarni bevosita teskari eshish usuli yordamida eshilishlar soni qanday
aniqlanadi?
47
6. Iðlarni ikki marta eshish usulini keltiring.
7.
Eshilishning qisqarishi va yonalishini aniqlash haqida malumot bering.
Eslab qoling!
Eshish, krutkomer, bevosita teskari eshish usuli, ikki marta eshish usuli,
eshilishning qisqarishi.
5-§. Toqimachilik iðlarining tukdorligi
Iðning tashqi qatlamida ishtirok etuvchi tolalar uchi, alohida tolalar
iðning tukdorligini hosil qiladi. Tukdorlikning miqdori hamda uzunligi
muhim ahamiyatga ega. Tukning kichik uzunligida tuklilik sezilmaydi, uzun
uchlilikda u juda muhim.
Tukdorlik yigirish usuliga, tekislanish darajasi va tolalarning parallel-
lashish, eshilish, iðning chiziqli zichligi, tola turi va boshqa omillarga bogliq.
Masalan, chiziqli zichligi bir xil bolgan pnevmomexanik usul bilan
yigirilgan iðlarning tukdorligi halqali yigirish usuli bilan olingan iðlarning
tukdorligiga nisbatan ancha kop boladi (5-jadval).
5-jadval
Halqali va pnevmomexanik yigirish jarayonlaridagi iðning tukdorligi
HY
PMY
012 0,512 1,012 2,012 412 812
3
3
Uzunlik sinfi boyicha
tuklar soni, mm
Ið
66468
35277
13768
4096
4173
1216
799
263
86
35
Iðning chiziqli zichligi, eshilishi oshishi bilan iðning nisbiy
tukdorligi kamayadi. Halqali yigirish jarayonidagi iðlar uchun yuqori
eshilishda tukdorlik dastlab kamayib, keyin oshadi. Buning asosiy sababi
yugurdakning iðlarga tasiri bilan bogliq. Iðning tukdorligi ið tuzilishining
asosiy xususiyatlaridan biri hisoblanadi, iðning qollanilishiga nisbatan
uning vazifasi ozgaradi. Masalan, tikuvchilik iðlari, gazlamada orilish
rasmining ifodalanishi uchun iðlarning tukdorligi minimal yoki umuman
bolmasligi kerak. Bunda ið kopincha kuydiriladi. Iðlarda tuklarning hosil
bolish xususiyati iðlarni tashkil etuvchi iðni shakllantirishga element-
larning tuzilishi va xossalari bilan bogliq boladi,
natijada tukdorlik
korsatkichlarini aniqlash bilan iðlarni loyihalashda boshqarish imko-
niyatini beradi.
Iðlarning tukdorlik korsatkichlari quyidagicha qollaniladi: birlik
uzunligiga (kopincha 1 m ga) togri keluvchi tuklar n
T
soni, tukning
ortacha
uzunligi L
or
, mm; tukning umumiy uzunligi yoki umumiy
yigindisi L
t
,
mm; tuk yuzasining umumiy yigindisi S
t
, mm
2
.
48
Puasson qonuniga kora tuklarning iðlar uzunligi boyicha hosil bolish
ehtimolligi quyidagi formula bilan aniqlanadi:
(
)
exp