Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 16

TEST
QUESTIONS
ON
THE
DISCIPLINE
"MARKETING"....................................................................
290
GLOSSARY............................................................................
330
REFERENCES ......................................................................
344
12
K I R I SH
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning “Mahalliy eksport
qiluvchi tashkilotlarni yanada qo‘llab – quvvatlash va tashqi iqtisodiy faoliyatni
takomillashtirish chora – tadbirlari to‘g‘risida”gi 2017 yil 21 iyunda qabul qilingan
qarorida “...tashqi bozorlarga mahalliy mahsulotlarni olib chiqishda zamonaviy
marketing usullaridan faol foydalanish...”
1
alohida ko‘rsatib o‘tilgan.
O‘zbekistonda bozor iqtisodiyotining yangi sharoitlarida marketingni ijtimoiy –
iqtisodiy roli yanada oshdi. Bu esa, barchadan marketing tizimini har tomonlama,
chuqur o‘rganishni taqozo etmoqda.
Hozirgi vaqtda dunyo bo‘yicha marketingning ikki mingdan ortiq ta’rifi mavjud.
Bu bir tomondan, «Marketing» tushunchasining juda murakkabligi hamda ko‘p
qirraliligidan dalolat bersa, ikkinchi tomondan esa, marketing bo‘yicha turli oqimdagi
juda ko‘p maktablar, biznes guruhlari va jamoatchilik mavjudligini ko‘rsatadi.
Demak, marketingning ta’rifi turli-tuman. Ammo bundan qat’iy nazar, ulardan
ko‘pchiligi marketing - xaridorlarning aniq guruhlari ehtiyojlarini qondirish, bozor
muammolarini echishga har tomonlama yondashish, ehtiyojlarni ayirboshlash
yordamida qondirishga qaratilgan faoliyat turi ekanligini ifodalaydi, shuningdek,
boshqa bir qancha umumiy qoidalarni qamrab oladi.
2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasining uchinchi yo‘nalishida kichik sanoat
zonalarini tashkil etish bo‘yicha, “...faoliyat ko‘rsatayotgan erkin iqtisodiy zonalar,
texnopark va kichik sanoat zonalari samaradorligini oshirish, yangilarini tashkil
etish”
2
bo‘yicha ulkan vazifalar belgilangan. Bugungi kunda davlatimiz rahbari
respublikamiz bo‘yicha qaysi hududga bormasin, o‘sha hududda kichik sanoat
korxonalari tashkil etish, ular orqali mahsulot, tayyor raqobatbardosh mahsulotlar
1
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг “Маҳаллий экспорт қилувчи
ташкилотларни янада қўллаб – қувватлаш ва ташқи иқтисодий фаолиятни такомиллаштириш чора – тадбирлари
тўғрисида”ги қарори Халқ сўзи, 2017 йил 22 июнь, №123
2
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “2017-2021 йиллардаги Ўзбекистон
Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича ҳаракатлар стратегияси” тўғрисидаги
ПФ-4947-сонли Фармони. – Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й. www.lex.uz.
13
ishlab chiqarish hajmini oshirish hamda ularni nafaqat ichki bozorga, balki tashqi
bozorlarga eksport qilish zarurligini
3
ta’kidlab o‘tdi.
Bugungi kunda kichik sanoat zonalarini tashkil etish orqali ishlab chiqarish
hajmini kengaytirish, tovarlar assortimentini kengaytirish orqali kichik sanoat
zonalari korxonalari faoliyatini rivojlantirish, ularda marketing tadbirlarini amalga
oshirish, kichik sanoat zonalari korxonalar faoliyatini samarali baholash va kelgusida
ularning rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi.
Ayniqsa, mahsulot ishlab chiqarish korxonalarida marketing faoliyatini tashkil etish,
korxonalar faoliyatini rivojlantirish bo‘yicha marketing strategiyasini ishlab chiqish
muhim o‘ringa egadir.
Yuqoridagilardan xulosa qilib shuni aytish mumkinki, marketing haqidagi
barcha ta’riflar mazmuni, umuman olganda, xaridor va iste’mol sohasini yaxlit
tadqiqot qilishga borib taqaladi. Bu esa, bozor iqtisodiyotidagi raqobat kurashi
sharoitida, korxona ishi sifati bo‘yicha o‘z raqobatchilariga nisbatan, iste’molchilarni
muhtojligini qondirishga yo‘naltirilgan faoliyatda, doimo ustunlikka erishishni taqazo
etadi.
Marketing - bozorda vujudga keladigan iqtisodiy munosabatlarni faollashtirish
uslublarini, tovarlarni ishlab chiqarish hamda sotish muammolarini yaxlit, tizimli
echish uslublarini, bozorda vujudga keladigan o‘zgarishlarga tezda moslashish,
iste’molchilarga tabaqali yondashish, raqobatbardosh yangi tovarlarni vujudga
keltirish va ularni ishlab chiqarishni tashkil etish, kon’yunkturani o‘rganish va
prognoz qilish hamda ta’sirchan reklamani rivojlantirish masalalarini o‘rganishni o‘z
oldiga maqsad qilib qo‘ygandir. «Marketing asoslari» fani korxonalar (firmalar)ni
bozorda iqtisodiy maqsadlarga erishish quroli (ya’ni, foyda oladigan bozorlar
hissasiga erishish) sifatida qarashga alohida e’tibor beradi.
Mamlakatimizda marketing haqidagi dastlabki maqolalar o‘tgan asrning
oltmishinchi yillari o‘rtalarida paydo bo‘ldi. To‘g‘ri, u paytdagi barcha maqolalar
tanqidiy ruhda yozilgan edi. Lekin marketingni fan tariqasida o‘rganish XX asrning
3
Мирзиёев Ш.М. Халққа хизмат қилиш, одамларнинг манфаатларини таъминлаш-раҳбарлар
фаолиятининг асосий мезонидир. - // Халқ сўзи, 2017 йил 13 апрель, №73 (6767).
14
saksoninchi yillari oxirida boshlandi. Bozor hamda tovar-pul munosabatlarini asta-
sekin rivojlanishi, ayniqsa, oliy ta’lim muassasalarining professor-o‘qituvchilaridan
bu yo‘nalishda faol harakat qilishni talab etdi. Shu sababli, iqtisodiyot yo‘nalishlari
uchun mutaxassisliklar tayyorlaydigan oliy o‘quv yurtlari birinchilar qatorida
«Marketing asoslari» fanini o‘rganishga kirishishdi.
«Marketing asoslari»ni o‘rganish hamda o‘qitish imkoniyatlarini ko‘rib chiqish
bilanoq, biz bir qancha muammolarga duch kelamiz. Jumladan, «Marketing asoslari»
fani rivojlangan mamlakatlarda qay darajada o‘rganilayotgan bo‘lsa, shunday qabul
etishga urinamiz. Tabiiyki u holda, biz turli to‘siqlarga duch kelamiz. Darhaqiqat,
iqtisodiyotimiz, salohiyatimiz hamda sharoitlarimiz hali marketingni u darajada qabul
ham eta olmaydi. Chunki, O‘zbekistonda bozor munosabatlari so‘nggi davrlarda
rivojlana boshladi. Shuning uchun ham biz «Marketing asoslari» fani rivojlanishining
boshlang‘ich bosqichlariga ko‘proq e’tiborni qaratib, uning shunday bosqichlarini
topishimiz kerakki, ular mamlakatimiz iqtisodiyoti faoliyati darjasiga ko‘proq javob
bersin.
Yurtdoshlarimiz, shu jumladan, ko‘pgina mutaxassislar marketingdan faqat
bozor tovarlarga mo‘l-ko‘l bo‘lgandagina unumli foydalanish mumkin, deb
hisoblaydilar. Tabiiyki u, bozor normal sharoitda bo‘lganda samaralidir. Lekin,
«Marketing asoslari» fanining bozor munosabatlari endigina rivojlanayotgan paytdagi
ahamiyati juda katta.
Iqtisodiyot, biznes va tijorat sohasi bo‘yicha tayyorlanayotgan mutaxassisliklar
uchun «Marketing» - bozor faoliyatining uslubiy asoslarini o‘rgatadigan asosiy fan.
Marketing eng avvalo, uni o‘rganuvchilarni bozor faoliyati tizimi sifatida jalb etadi.
U korxonalarning bozordagi harakati va holatini o‘rganadi. «Marketing asoslari» - bu
faol assortiment siyosatini, narx, oldi-sotdi, reklama, iste’molchilarni o‘rganish,
tomonlar bilan munosabatlarga kirishish, tijorat qaltisligini va raqobatchilarni
o‘rganadigan fandir.
Iste’mol qimmatiga ega bo‘lgan tovar yoki xizmatni vujudga keltirish va mijozni
unga bo‘lgan ehtiyojini qondirish, bugungi kun marketingi nazariyasi hamda
15
amaliyotining mohiyatini tashkil etadi. Zamonaviy marketingni maqsadi, mijozlar
ehtiyojini qondirishdan iborat.
Marketing – bugungi kunda eng avvalo, iste’molchilarni qidiruvchi, yaratuvchi
va ushlab qoluvchi fan hamda san’atdir.
Hozirgi kunda, oliy ta’lim muassasalarini bitirib chiqayotgan yoshlarimizga
bozor iqtisodiyoti sharoitida eng zamonaviy bilim va ko‘nikmalarni «Marketing» fani
orqali singdiriladi.
Faqat «Marketing asoslari» fanigina hammamiz uchun juda murakkab bo‘lgan
«raqobat» tushunchasini to‘g‘ri yoritadi. Biz raqobatni tushunib etishimiz va uning
qurshoviga tushganda ham dadil va samarali ishlashni o‘rganishimiz zarur.
«Marketing asoslari» fani shu bilan bir qatorda iste’molchi xulqini
modellashtirish, tovar sifatini, uning raqobatbardoshligini, rag‘batlantirishni,
reklamani va bozorni chuqur o‘rganadi.
«Marketing asoslari» fani bozorni xo‘jalik faoliyatini sohasi, tashqi muhiti, ya’ni
ularni u erda namoyon bo‘lib, harakat qiladigan joyi sifatida ko‘radi. SHu tufayli
barchamiz bozorni xo‘jalik faoliyatimizning hal qiluvchi sohasi sifatida qabul qilib, u
erda harakat qila olish qobiliyatiga ega bo‘lishimiz kerak.
Shuni qayd etish lozimki, «Marketing asoslari» bo‘yicha xorijiy tajribani
korxonalarimiz va tashkilotlarimiz amaliyotiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tatbiq etish juda
cheklangan. Bizning korxonalarimizda marketing funksiyalarini to‘liq holda, ya’ni
bizning korxonalarimiz va rivojlangan xorijiy mamlakatlar firmalari faoliyati
o‘rtasidagi prinsipial farqlar bo‘yicha tatbiq etish mumkin emas. Bu borada masalaga
milliy iqtisodiyotimizning o‘ziga xos xusiyatlarini, mahalliy shart-sharoitlarni
hisobga olgan holda yondashish zarur.
«Marketing asoslari» fani keng qirradagi oliy ma’lumotli zamonaviy
raqobatbardosh
iqtisodchilarni
(marketologlarni)
shakllantiradigan
asosiy
mutaxassislik fanlaridan biri hisoblanadi. Marketingning bosh vazifasi talabalarga
marketingni asosiy uslublarini va tamoyillarini o‘rgatishdan iboratdir.
Mazkur darslik uchinchi marta qayta nashr etilmoqda. Avvalgilaridan farqli
ravishda ushbu darslik 13 ta bobdan iborat bo‘lib, unda marketing asosari fanining
16
predmeti, mazmuni va vazifalari, marketingni rivojlanish evolyusiyasi va
konsepsiyasi, marketing funksiyalari, vazifalari va tamoyillari, marketing faoliyatini
axborot ta’minoti, marketing tizimi va sohasi, marketing faoliyatini rejalashitirish,
talabni qondirishni tadqiq qilish va prognoz qilish, bozor segmentasiyasi va tovarni
bozorda pozitsiyalashtirish, tovar, narx, sotish va kommunikatsiya siyosatlari, raqobat
va raqobatbardoshlik kabi bob va mavzular qayta ishlandi, tubdan takomillashtirilgan.
Ushbu darslikning 5,13 - boblarini tayyorlashda Ziyaeva M.M., 4, 12 – boblarini
tayyorlashda dos. Samadov A.N. 2, 6 – boblarini tayyorlashda kat.o’qit. Sharipov
I.B.lar ishtirok etdi.
|