nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
V. Uzelning mulki, vositalari va mablaglari

|
V. Uzelning mulki, vositalari va mablaglari
|
bet | 5/6 | Sana | 22.03.2021 | Hajmi | 95,5 Kb. | | #13366 |
V. Uzelning mulki, vositalari va mablaglari.
Uzelning Ustav jamg’armasi Uzel tarkibiga kiruvchi bo’linmalar mulki asosida shakllanadi. Uzel Ustav jamg’armasining mikdori ________________ ming sumdan iborat bo’lib, “O’zbekiston temir yo’llari”AJ boshkaruv raisi buyrug’i bilan tasdiqlanadi.
Uzelning mulkini asosiy va aylanma mablag’lar hamda Uzel balansida kiymati ifoda etiladigan boshqa mulklar va pul mablag’lari tashkil etadi.
Uzel yuridik shaxs bo’lib hisoblanadi va balansida o’z mulkiga ega. O’z nomidan mulkiy va shahsiy nomulkiy xuquqlarga egalik qilish va amalga oshirish, ma’suliyatli bo’lish va sudlarda da’vogar va javobgar bo’lish xuquqiga ega.
5.4.Uzel uz ixtiyorida bo’lgan mulk va mablag’larni xamma
bo’linmalarning manfaati uchun ishlatadi, belgilangan tartibda qurish,tiklash, xarid qilish, ko’chmas va ko’char mulkni ijaraga olishi va berishi mumkin.
5.5.Uzel o’z bo’linmalari faoliyatini nazorat qiladi, aniqlangan
kamchiliklarni bartaraf etish bo’yicha tadbirlar ishlab chiqadi.
Uzel ixtiyoriga mulk xo’jalik yuritish xuquqi asosida beriladi.
Iqtisodiy jixatdan foydalanilishi maqsadga muvofik bo’lmagan, butunlay eskirgan asosiy vositalarni xisobdan chiqarish Uzel tomonidan amalga oshiriladi, bosh temir yo’llar uchastkalari va xarakatdagi tarkiblar (sostavlar) bundan istisnodir, chunki ular «O’zbekiston temir yo’llari» AJ rahbariyatining ruhsati bilan hisobdan chiqariladi.
Xisobga olish, hisobot va nazorat
Amaldagi qonunchilikka va normativ-xuququqiy dalolatnomalarga asosan Uzel o’zining va bo’linmalari faoliyatining tezkor, moliya va statistik hisobotini olib boradi;
Tarkibiy bo’linmalar, o’rnatilgan tartib bo’yicha xisobot va ma’lumotlarni Uzelga, Uzel esa, xisobot va ma’lumotlarni Aksiyadorlik jamiyatining ijro etuvchi organlariga, soliq bo’yicha hisobot (markazlashtirilganlaridan tashqari) - soliq organlariga va shunga o’xshash hisobotlar statistik organlarga taqdim qilinadi;
6.3. Mulk va vositalarning ishlatilishini, ish faoliyatining
natijalarini, soliq qonunchiligiga amal qilinishini Uzelda va
bo’linmalarda nazorat qilish “O’zbekiston temir yo’llari”Aksiyadorlik jamiyati ijro etuvchi apparati, soliq va boshqa davlat organlari tomonidan, ularning vakolati chegarasida bajarilishi mumkin.
|
| |
Uzelning qayta tuzilishi va tugatilishi

“Tasdiqlayman”
«O*ZBEKISTON TEMIR YO*LLARI» AKSIYADORLIK JAMIYATI «QO*NGIROT» MINTAQAVIY TEMIR YO*L UZELINING SHU*BA KORHONASI
Uzelning qayta tuzilishi va tugatilishi
Download
95,5 Kb.
bet
6/6
Sana
22.03.2021
Hajmi
95,5 Kb.
#13366
1
2
3
4
5
6
Bu sahifa navigatsiya:
“Tasdiqlayman”
«O*ZBEKISTON TEMIR YO*LLARI» AKSIYADORLIK JAMIYATI «QO*NGIROT» MINTAQAVIY TEMIR YO*L UZELINING SHU*BA KORHONASI
Uzelning
qayta tuzilishi va tugatilishi
.
7.1. Uzelning qayta tuzilishi yoki tugatilishi O’zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligi va «O’zbekiston temir yo’llari» AJ ustaviga muvofiq holda amalga oshiriladi.
Qo’ng’irot
tumani xokimligi
“Tasdiqlayman”
xuzuridagi tadbirkorlik “O’zbekiston temir yo’llari”
sub’ektlarini
davlat Aksiyadorlik jamiyati
ruyxatidan
utkazish boshqaruv raisi
inspeksiyasi
tomonidan
№______ ______________
A.J.Ramatov
“ “ __________2015yil
RO’YXATGA OLINDI « » ____________2015 yil
«O*ZBEKISTON TEMIR YO*LLARI»
AKSIYADORLIK
JAMIYATI
«QO*NGIROT»
MINTAQAVIY TEMIR
YO*L
UZELINING
SHU*BA KORHONASI
U S T A V I
QO*NGIROT 2015
Download
95,5 Kb.
1
2
3
4
5
6
Download
95,5 Kb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Uzelning qayta tuzilishi va tugatilishi
Download
95,5 Kb.
III. Mintakaviy temir yo’l uzelining xuquq va majburiyatlari

|
III. Mintakaviy temir yo’l uzelining xuquq va majburiyatlari
|
bet | 3/6 | Sana | 22.03.2021 | Hajmi | 95,5 Kb. | | #13366 |
III. Mintakaviy temir yo’l uzelining xuquq va majburiyatlari.
Uzel tarkibiga kiruvchi bo’linma xodimlari «O’zbekiston temir yo’llari» AJ hodimlari uchun belgilangan barcha xuquq va imtiyozlardan foydalanadilar.
«O’zbekiston temir yo’llari» AJ Uzel majburiyatlari bo’yicha ma’suliyatli bo’lmagandek, Uzel xam «O’zbekiston temir yo’llari» AJsi majburiyatlari bo’yicha javobgar emas.
«O’zbekiston temir yo’llari» AJ tarkibiga kirmaydigan korxona va muassasalar uchun ko’rsatilgan xizmatlar va bajariladigan ishlar bo’yicha shartnomalar orqali erkin narhlarni belgilash ;
Uzel vakolati chegarasida birgalikda ishlamoqchi bo’lgan boshqa korxonalar va alohida shahslar bilan o’zaro faoliyatni amalga oshirish;
“O’zbekiston temir yo’llari”Aksiyadorlik jamiyati ruhsati bo’yicha, uning nomidan, ishchilarning oyligini to’lash uchun kreditlar olish va uni to’lash
|
| |
IV. Uzel faoliyatining boshqarilishi

|
IV. Uzel faoliyatining boshqarilishi
|
bet | 4/6 | Sana | 22.03.2021 | Hajmi | 95,5 Kb. | | #13366 |
IV. Uzel faoliyatining boshqarilishi.
Uzel va uning devoni faoliyatini boshqarish Uzel boshlig’i tomonidan amalga oshiriladi.
Uzel boshlig’i, Uzel boshlig’ining o’rinbosari, bosh muhandis «O’zbekiston temir yo’llari» AJ boshqaruvi raisining buyrug’i bilan lavozimga tayinlanadilar va ozod etiladilar.
Uzel boshqaruvi bo’limlarining boshliqlari ishga «O’zbekiston temir yo’llari» AJ rahbariyati tomonidan tasdiqlangan lavozimlar nomenklaturasiga asosan kelishilgan xolda tayinlanadilar va ishdan ozod etiladilar.
Uzel boshlig’i yo’kligi vaqtida uning majburiyatlari bosh muhandis yoki boshliq o’rinbosariga Uzel boshlig’i buyrug’i bilan yuklanadi.
Uzelining boshlig’i:
tasdiqlangan lavozimlar nomenklaturasi asosida kadrlarni saralash va joylashtirish ishlarini amalga oshiradi;
o’z vakolati doirasida Uzelning hamma hodimlari uchun majburiy bo’lgan ko’rsatmalar, yo’riqnomalar va buyruklarni chiqaradi. 4.6.Uzel boshlig’i kuyidagilar bo’yicha shahsan javobgardir:
Uzelga yuklangan vazifalarning o’z vaqtida bajarilishini ta’minlash;
mablag’larning maqsadli ishlatilishi.
4.7. Uzel rahbarlari kuyidagi xuquqlarga ega:
Boshqa korxonalar va tashkilotlar bilan xo’jalik shartnomalarini tuzish, bajarilishini nazorat qilish va konunchilikda belgilangan tartibda bekor qilish;
Xo’jalik shartnomalari tuzish uchun bo’linma boshliqlariga ishonchnomalar berish;
Aksiyadorlik jamiyati boshqaruvi raisiga bo’linmalarning qayta tuzilishi, bo’linishi, ularning bekor qilinishi, birlashishi, Uzel tarkibiga kiruvchi bo’linmalarning tuzilmasini takomillashtirish maqsadida texnik va iqtisodiy asoslangan takliflarni kiritish;
Aksiyadorlik jamiyatiga tegishli boshqarmalar va markazlar bilan muvofiklashtirilgandan so’ng, Uzel tarkibiga kiruvchi bo’linmalar Nizomlarini tasdiqlash;
Uzel tarkibiga kiruvchi bo’linmalarning ishlab-chiqarish va moliyaviy ko’rsatkichlarini tasdiqlash;
4.7.6. Uzel tarkibiga kiruvchi bo’linmalarning tuzilmaviy strukturasini va shtat jadvalini tasdiqlash;
Banklarda hisob raqami va boshqa turdagi raqamlar ochish;
O’zining bo’linmalariga, ishchilarga oylik tulash uchun, banklarda sub.raqamini ochishga ruhsat berish;
SHu’ba korxonalar va xujalik jamiyatlarini (shu jumladan, kichik va o’rta biznes sub’ektlarini) tashkil etish, mulkini sotishni esa, faqatgina «O’zbekiston temir yo’llari» AJ Boshqaruvi ruxsati bilan amalga oshirish.
|
| |
Jarayonli boshqaruv turlari - D rasulev, sh. Nurullayeva, N. Ro„zmetova, M. Muminova biznes-jarayonlarini modellashtirish

|
D rasulev, sh. Nurullayeva, N. Ro„zmetova, M. Muminova biznes-jarayonlarini modellashtirish
|
bet | 27/81 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 3,03 Mb. | | #123098 |
2.3. Jarayonli boshqaruv turlari
Korxonalarda biznеs-jarayonlarini modеllashtirish, tahlil qilish va bashoratlash asosida uning qanchalik samarali faoliyat yuritayotganligini aniqlash zarur.
Jarayonli boshqaruvning korxonalarda tatbiq etilishi, har bir jarayonning chеgarasi, rеglamеnti, iste‘molchisi va egasini aniq bеlgilab bеradi.
Jarayonli boshqaruvning quyidagi turlari mavjud10: loyiha ustida ishlash bilan bog‗liq jarayonlar, ishlab chiqarish jarayonlari, taqsimot jarayonlari va mijozlarga xizmat ko‗rsatish jarayonlari.
Loyiha ustida ishlash bilan bog„liq jarayonlar. Qoidaga ko‗ra, bunday jarayonlar bir kishi yoki odamlar guruhi tomonidan bajariladi. Bunga misol bo‗lib, yangi mahsulotni ishlab chiqarish va ma‘muriy jarayonlar xizmat qiladi. Odatda, bunday jarayonlar tahlili loyihalarni boshqarish usullaridan foydalanib olib boriladi. Shunga qaramasdan, tahlil natijasida olinadigan rеsurslarga bo‗lgan talablar va jarayon to‗liq siklini baholash ko‗plab o‗zaro bog‗liq jarayonlarning paydo bo‗lishiga olib kеladi.
Loyihaning aniq modеlini yaratishda birinchi navbatda quyidagi elеmеntlarni modеllashtirish qarab chiqiladi: ustuvor yo‗nalishlar, darhol qilinishi lozim bo‗lgan ishlarni bajarish, ishlarni smеnalarga bo‗lish, ishlarni nazorat qilish.
Ishlab chiqarish jarayonlari. Ishlab chiqarish jarayonlarining natijasi bo‗lib, guruhlarga bo‗lingan, katta hajmdagi turli xil mahsulotlar hisoblanadi. Bularga buyurtmalarni bajarish, to‗lov schyotlari bo‗limi va buyurtmalarni qayta ishlash bo‗limining faoliyati misol bo‗la oladi.
Guruhlarga bo‗lish, guruhlarni birlashtirish, dеtallarni yig‗ish, montaj qilish, sifatni nazorat qilish va brakni bartaraf etish ishlab chiqarish jarayoni tomonidan amalga oshiriladigan odatdagi funksiyalar hisoblanadi. Ushbu funksiyalarni aniq modеllashtirish uchun oqimlarning alohida obyеktlari va ularning bеlgilari to‗g‗risidagi axborotni doimo kuzatib borish mumkin.
Ishlab chiqarish jarayonlarini modеllashtirishdan maqsad, qoidaga ko‗ra tizimni barqarorlashtirishdan iborat, chunki ishlab chiqarilayotgan mahsulot kеtmakеtligi takrorlanib turadi. Samaradorlikni tahlil etish jarayonida muhim vazifa bo‗lib, ishlarning bеqarorlik davrini aniqlash va buzilishilar, chеtga chiqishlarni bartaraf etish hisoblanadi.
|
| |
A. Qodiriy nomidagi Jizzax davlat pedagogika instituti “Fizika va uni o’qitish metodikasi” kafedrasining №8- yig‘ilish bayonnomasidan ko’chirma

A.Qodiriy nomidagi Jizzax davlat pedagogika instituti
“Fizika va uni o’qitish metodikasi” kafedrasining
№8- yig‘ilish bayonnomasidan
ko’chirma
Jizzax shahri
05.03.22 yil
QATNASHDILAR:
Bekmirzayev R – Prof. kafedra mudiri
Dots.v.b. A.Qurbonov
Kafedraning barcha a’zolari.
Kun tartibi:
6. .Har xil masalalar(Ochiq dars muxokomasi)
6.15.O‘qituvchi A.O’rozovning “ Elektrotexnika va elektronika asoslari”
fanidan 2-kurs talabalariga “Oddiy va ko’p
elektrodli elektrovakuum va
yarim o’tkazgichli asboblar.Tpiod va tranzistorlar.Fotoelektron asboblar.
”mavzusida ochiq seminar mashg’uloti o`tganligi va darsning tahlili
muhokamasi.
ESHITILDI:
Dastlab,kafedra mudiri prof.R.Bekmirzayev. katta o‘qituvchi A.O’rozovning
“ Elektrotexnika va elektronika asoslari” fanidan 2-kurs 120-20 guruh” Fizika va
astranomiya o’qitish metodikasi” yo’nalishi talabalariga “Oddiy va ko’p elektrodli
elektrovakuum va yarim o’tkazgichli asboblar.Tpiod va tranzistorlar.Fotoelektron
asboblar ”mavzusidagi ochiq seminar mashg’uloti bo’lib o’tganligini
tushuntirib
,dars o’z vaqtida boshlanib barcha me’yoriy xujjatlar asosida olib borildi,hamda
darsni zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanilgan xolda o’tilganini
alohida ta’kidlab o’tdi,shuningdek,kafedra jamoasining
ochiq darslari ham shu
tartibda o`tilsa ,maqsadga muvofiq bo`lar edi- deb hisoblayman va ijobiy
natijalarga erishish mumkin.
Yig‘ilish raisi –
dots.v.b. A.Qurbonov – ushbu o`tilgan mavzu yuzasidan
kafedra o`qituvchilarning fikr mulohazalarini bildirishni so‘radi.
SO‘ZGA CHIQDILAR:
O’Farmonov,
– Ochiq dars yuzasidan katta o’qituvchi A. O’rozovning
vizual materiallardan foydalangan holda hamda
mavzuni zamonaviy televizor
orqali video dars qilib bayon etganini,shuningdek
talabalarga
mavzuning asosiy
tushunchalariga e’tibor qilishni va yozib olishlarini alohida ta`kidlab o`tdi talabalar
va o`qituvchilardan faollroq bo`lishlarini ta`kidlab, fikr va mulohazalarini bildirdi
.
Biznеs-rеjaning asosiy bo„limlari mazmuni

|
Biznеs-rеjaning asosiy bo„limlari mazmuni
|
bet | 68/81 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 3,03 Mb. | | #123098 |
9.5. Biznеs-rеjaning asosiy bo„limlari mazmuni
Biznеs-rеjada mo‗ljallanayotgan loyihaning tabiatiga qarab uning o‗ziga xos xususiyatlarini aks ettiradigan bo‗limlar bo‗lishi mumkin, lеkin biznеs-rеjadеk bu ish hujjatining mazmuni, umuman olganda, bir qolipda bo‗lib, quyidagilarni o‗z ichiga olishi kеrak.
1. Rеzyumе. Biznеs-rеjaning birinchi va qisqa bo‗lgan bu bo‗limida kеyingi bo‗limlarining umumiy xulosalari kеltiriladi. Rеzyumеni to‗g‗ri tuzishning muhimligi shundaki, bo‗lg‗usi invеstorlar - odatda biznеsmеnlar, ya‘ni doimo band bo‗ladigan kishilardir, taklif etilayotgan loyihaning qisqa bayonidagi dastlabki so‗zlardan uning samaradorligiga va niyat qilingan shu loyihani amalga oshirish mumkinligiga ishonch hosil qiladigan bo‗lishi kеrak.
Rеzyumеda quyidagilar nihoyatda qisqa qilib bayon etiladi: a) loyihaning mohiyati, uning maqsadlari va samaradorligi;
loyihani aniq bozor sharoitlarida amalga oshirish mumkinligi;
loyihani kim va qanday qilib amalga oshrishi;
loyihaning mablag‗ bilan ta‘minlanishining manbai;
е) loyihani invеstitsiyalashdan ko‗rilishi mumkin bo‗lgan foyda; sotuv hajmi, ishlab chiqarish va molni o‗tkazishga bo‗ladigan xarajatlar hajmi. Foyda me‘yori, sarf xarajatlarning qancha muddatda o‗rni to‗lishi va invеstitsiyalangan mablag‗larning qachon qaytib kеlishi.
2. Tovar(Mahsulot yoki xizmat turlari):
Ishlab chiqariladigan mo‗ljaldagi mahsulot yoki ko‗rsatiladigan xizmatlar
qanday talablarni qondiradi;
bularning bozorda mavjud bo‗lgan shu xildagi mahsulot yoki xizmatlardan
qanday afzalliklari bor;
ishlab chiqariladigan mo‗ljaldagi mahsulot yoki ko‗rsatiladigan xizmatlar
qanday mualliflik huquqlari bilan himoyalangan.
3. Mol o„tkaziladigan bozor:
Mahsulot yoki xizmatlarning asosiy iste‘molchilari kimlar;
hozirning o‗zida va kеlgusida qanday hajmlarda mol o‗tkazish mumkin;
asosiy raqiblar kim, ulardagi sotuv hajmlari, markеting stratеgiyasi,
rеalizatsiyadan olinayotgan daromadlar;
raqiblarning mahsuloti qanaqa: asosiy xaraktеristikalari, sifatining darajasi;
raqiblar qanday bahoda mahsulot sotadi yoki xizmat ko‗rsatishadi, ularning
baho siyosati.
|
| |
-chizma. Jarayonni boshqarish sikli

|
-chizma. Jarayonni boshqarish sikli
|
bet | 31/81 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 3,03 Mb. | | #123098 |
6-chizma. Jarayonni boshqarish sikli
Barcha turdagi korxonalar, firmalar va tashkilotlardagi asosiy va yordamchi jarayonlar boshqariluvchi jarayonlar hisoblanadi. Jarayonlarning boshqaruvchanligi nеgizida quyidagilar yotadi: Jarayon egasini tayinlash; jarayon egasi tomonidan jarayonni muvaffaqiyatli bajarilishi uchun barcha
rеsurslarni olishi; jarayon egasi tomonidan jarayon borishi to‗g‗risida, mahsulot paramеtrlari va
iste‘molchining qoniqishi to‗g‗risida obyеktiv axborot to‗plash tizimini yaratish; jarayonning pirovard natijalari bo‗yicha maksimal samaradorlikka erishish uchun jarayon egasi tomonidan boshqarish ta‘sirlarini (rеsurslarni boshqarish) ishlab chiqishi va qabul qilishi.
3-chizma istalgan darajadagi jarayonni tavsiflash uchun qo‗llanilishi mumkin.
Qisqacha xulosalar
Zamonaviy korxonalarni boshqarish jarayonlari rеjalashtirish, tashkil etish, undash, nazorat qilish funksiyalaridan tashkil topgan. Ushbu funksiyalarni kommunikatsiya va qaror qabul qilish bog‗lovchi jarayonlar bilan birlashtirilgan. Korxonalarning faoliyat turi tarkibi va mohiyatini aniqlashda asos bo‗lib, ―qo‗shimcha qiymat yaratish zanjiri‖ konsеpsiyasi hisoblanadi. Korxonalarda jarayonli boshqaruv yordamida biznеs-jarayonlarining masalalarini hal etib, korxonaning stratеgik maqsadlariga erishish mumkin. Korxonalarda jarayonli boshqaruvni qo‗llashdan asosiy maqsad – bu ortiqcha opеratsiyalarni yo‗qotish, mijoz uchun iste‘mol qiymatini yaratuvchi birinchi katеgoriyali biznеs-jarayonlarini bajarilish samaradorligini oshirish hisoblanadi. Jarayonli boshqaruvning loyiha ustida ishlash bilan bog‗liq jarayonlar, ishlab chiqarish jarayonlari, taqsimot jarayonlari va mijozlarga xizmat ko‗rsatish jarayonlari kabi turlari mavjud.
Nazorat va muhokama uchun savollar
Korxonalarda mavjud boshqaruv tizimining asosiy funksiyalarini tushuntirib bering.
Korxonalarda boshqaruv tizimini birlashtiruvchi jarayonlarni aytib bering.
Jarayon deganda nimani tushunasiz?
Korxonalarda jarayonlarini o‗rganish sababi nimada deb hisoblaysiz?
Jarayonlarning funksiyalardan farqli jihatlarini tushuntirib bering.
Funksional boshqarish deganda nimani tushinasiz?
Korxonalarda jarayonlar tizimi qanday bir-biri bilan bog‗langan?
Korxonada jarayonlar tarmog‗ tarkibi va iqtisodiy ko‗rsatkichlar o‗rtasidagi bo‗liqlikni tushuntirib bering.
Jarayonni boshqarish sikli nima va uni ta‘riflab bering.
Korxonalarda oily menejment jarayonlariga nimalar kiradi?.
Jarayonli boshqaruvning funksional boshqaruvdan afzal tomolarini tushuntiribbering.Korxonalarda jarayonli boshqaruv qachon qo‗llanilishi mumkin?
|
| |
Monopoliyalarning iqtisodiy

|
Monopoliyalarning iqtisodiy
|
bet | 4/6 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 22,57 Kb. | | #255195 |
Bog'liq 9.Raqobat kurashining shakllari va usullariMonopoliyalarning iqtisodiy asosi va ularning turlari
“Monopoliya” atamasining kelib chiqishi bozorga oid tushunchalardan (ya‘ni, grekcha “monos” – yagona, bitta, va “poleo” - sotaman) tarkib topadi, biroq uning iqtisodiy asoslari aslida ishlab chiqarishga borib taqoladi.
Monopoliya – монопол yuqori narxlarni o’rnatish hamda monopol yuqori foyda olish maqsadida tarmoqlar, bozorlar va yaxlit makroiqtisodiyot ustidan hukmronlikni amalga oshiruvchi yirik korxonalar (firma, korporatsiyalar)ning birlashmalari bo’lib, monopoliyalarning vujudga kelishining moddiy asosi ishlab chiqarishning to’planishi hisoblanadi.
Ishlab chiqarishning to’planishi ishlab chiqarish vositalari, ishchi kuchi hamda mahsulot ishlab chiqarish hajmining yirik korxonalarda to’planishini namoyon etadi. Asosiy sabab – olinayotgan foyda hajmining ko’payishi hisoblanadi, foydaning (qo’shimcha mahsulot) bir qismi kapitallashtirib boriladi.
Kapitalning to’planishi – bu qo’shimcha qiymatning bir qismini jamg’arish (kapitallashtirish) natijasida kapital hajmining oshishidir. Ya‘ni, korxonadagi ishchilar soni, korxonaning ishlab chiqarish quvvati, qayta ishlanayotgan xom ashyo miqdori, tovar aylanmasi hajmi, foyda hajmi.
Kapitalning to’planishi kapitalning markazlashuvi jarayoni bilan yanada to’ldiriladi. Kapitalning markazlashuvi – bu bir kapital tomonidan boshqa birining qo’shib olinishi yoki bir qancha mustaqil kapitallarning aktsiyadorlik jamiyati shaklida ixtiyoriy birlashishi orqali kapital hajmining o’sishidir.
Monopoliyalarning turlari quyidagilardan iborat:
1. Bozorni qamrab olish darajasiga ko’ra:
a) sof monopoliya;
b) oligopoliya;
v) monopoliya.
Sof monopoliya – tarmoqdagi yagona ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining narx va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi yakka hukmronlik holati hisoblanadi. Masalan, O’zbekistonda sof monopoliyalar sifatida “O’zbekiston havo yo’llari” DAK, “O’zbekiston temir yo’llari”DAK, toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi shular jumlasidandir.
Oligopoliya – tarmoqdagi bir necha yirik ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining narxi va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi hukmronlik holati hisoblanadi. Oligopolist–ishlab chiqaruvchilarga O’zbekistonda tsement (asosan, Bekobod, Kuvasay, Ohangaron, Navoiy shaharlarida joylashgan), ko’mir (Angren shahri, Surxondaryo viloyatining Sariosiyo (SHargun) va Boysun (To’la) tumanlarida joylashgan) ishlab chiqarishni misol keltirish mumkin.
Monopoliya – tarmoqdagi ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchilar soni juda ko’p bo’lib, ular tovar yoki xizmatlarining yagona iste‘molchisi yoki xaridori mavjud bo’lgan sharoitdagi yakka hukmronlik holati hisoblanadi. Bunga “O’zDEUavto” korxonasi yaqqol misol bo’la oladi.
|
| |
Monopoliyaning vujudga kelishi sababi va tavsifiga ko’ra

|
Monopoliyaning vujudga kelishi sababi va tavsifiga ko’ra
|
bet | 5/6 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 22,57 Kb. | | #255195 |
Bog'liq 9.Raqobat kurashining shakllari va usullari2. Monopoliyaning vujudga kelishi sababi va tavsifiga ko’ra:
a) tabiiy monopoliya;
b) legal monopoliya;
v) sun‘iy monopoliya.
Tabiiy monopoliya – korxonaning texnologik xususiyatlari sababli mahsulotga bo’lgan talbni qondirish raqobat mavjud bo’lmagan sharoitda samaradorlik amalga oshiruvchi tovar bozorining holatidir. Bunda ishlab chiqarish hajmi ko’payadi, tovar birligiga to’g’ri keluvchi xo’jalik xarajatlari kamayib boradi.
Legal (qonuniy) monopoliya – bu qonuniy tarzda tashkil etiluvchi monopolistik holatdan iborat. Ular tarkibiga himoya qiluvchi qo’yidagi monopoliya shakllarini kiritish mumkin:
1) Patent tizimi – bu ixtirochi yoki mualliflar tomonidan yaratilgan ixtirolar, foydali modellar, sanoat namunalarini tasdiqlovchi maxsus guvohnomalar – patentlar orqali amalga oshiriladi.
2) Mualliflik huquqi – ilmiy, badiiy va san‘at asarlari, ijro san‘ati fonogrammalari, ko’rsatuvlar, efir to’lqini yoki kabel orqali tasvir uzatish kabilari yaratish va ulardan foydalanish munosabatlarini qonuniy tarzda tartibga solish shakli.
3) Tovar belgilari – bu savdo belgilari, nishonlari, maxsus ramzlari nomi va haqozo.
Sun‘iy monopoliya – monopol foyda olish maqsadida tashkil etiluvchi birlashmalarining shartli nomi. Sun‘iy monopoliyalar kartel, sindikat, trest, konsortsium, kontsern kabi aniq shakllarda namoyon bo’ladi.
Kartel – bitta sanoat tarmoqdagi bir necha korxonalarning uyushmasi bo’lib, uning ishtirokchilari ishlab chiqarish vositalari va mahsulotlariga o’z mulkiy egaligini saqlab qoladi, yaratilgan mahsulotlarni sotish esa kvota, ya‘ni maxsulot ishlab chiqarish umumiy hajmidagi har bir ishtirokchining ulushi, sotish narxlari, bozorlarning bo’lib olinishi va h.q. bo’yicha kelishuv asosida amalga oshiriladi.
Sindikat – bir turdagi mahsulot ishlab chiqaruvchi bir necha korxonalarning birlashmasi. Bunda ishlab chiqarish vositalariga mulkchilik birlashma ishtirokchilarning o’zida saqlanib qolgan holda, ular tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulot tashkil etilgan yagona sotish tashkiloti orqali amalga oshiriladi.
Trest – ishlab chiarish vositalari va tayyor mahsulotga birgalikdagi mulkiy egalikni ta‘minlovchi ishlab chiqaruvchilarning yuridik shaxs ko’rinishdagi birlashmasi.
|
| |
Konsortsium - Raqobat kurashining shakllari va usullari Reja

|
Raqobat kurashining shakllari va usullari Reja
|
bet | 6/6 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 22,57 Kb. | | #255195 |
Bog'liq 9.Raqobat kurashining shakllari va usullariKonsortsium – tadbirkorlarning yirik moliyaviy operatsiyalarini birgalikda amalga oshirish maqsadida birlashuvi (masalan, yirik miqyosi loyihalarga juda katta miqdorda va uzoq muddatli kredit berish yoki investitsiyalar qo’yish).
Kontsern – rasmiy jihatdan mustaqil bo’lgan, ko’p tarmoqli korxonalar (sanoat, savdo, transport va bank turli soha korxonalari)ning majmuisi o’z ichiga oluvchi birlashma. Bunda bosh tashkilotqolgan ishtirokchilar faoliyati ustidan moliyaviy nazorat olib boradi. Hozir kontsernlar keng tarqalgan tashkilotdir.
Monopoliyaning iqtisodiy taraqqiyotga ta‘sir qiluvchi ijobiy va salbiy tomoni mavjud. Uning ijobiy tomoni asosan quyidagi ikkita jihat orqali namoyon bo’ladi:
1. Monopoliya ma‘lum tarmoqlarda nisbatan samarali amal qiladi va xarajatlarning tejalishiga olib keladi.
2. Monopolist bo’lmagan, mayda, raqobatlashuvchi soha korxonalarda nisabtan monopolistik korxonalarda ishlab chiqarishga ilmiy-texnika taraqqiyoti yutuqlarini joriy etish uchun ko’proq rag’bat va imkoniyat mavjud bo’ladi.
Monopoliyaning salbiy tomoni sifatida qo’yidagi jihatlarni ko’rsatish mumkin:
1) resurslarning oqilona taqsimlanmasligi;
2) daromadlardagi tengsizlikning kuchayishi;
3) iqtisodiy turg’unlik va fan-texnika taraqqiyotining sekinlashuvi;
4) iqtisodiyotda demokratik harakatlarning to’sib qo’yilishi.
Bugungi kunda deyarli barcha mamlakatlar iqtisodiyotida monopoliyalarni davlat tomonidan tartibga solish chora-tadbirlari qo’llanilib, bu monopoliyaga qarshi siyosat deb ataladi. Davlatning monopoliyaga qarshi siyosati asosini monopoliyaga qarshi qonunchilik tashkil etadi.
|
| |
Raqobatning to’rtta shakli

|
Raqobatning to’rtta shakli
|
bet | 2/6 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 22,57 Kb. | | #255195 |
Bog'liq 9.Raqobat kurashining shakllari va usullariRaqobatning to’rtta shakli mavjud:
1. Erkin raqobat;
2. Monopolistik raqobat;
3. Monopoliya;
4. Oligopoliyadir.
Erkin raqobat sharoitida bir xil mahsulot ishlab chiqaruvchi tarmoqda juda ko’p sonli korxonalar mavjud bo’ladi. Korxonalar mahsulot narxi ustidan sezilarsiz nazoratni amalga oshiradi, chunki korxonalar soni ko’p bo’lganligi sababli umumiy ishlab chiqarish hajmi unga katta bo’lmaydi.
Sof monopoliyada tarmoq bitta firmadan iborat bo’lishi sabali, u mavjud mahsulot (xizmat)ning yagona ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi va yakka hukmronlik shakllanadi.
Monopolistik raqobat o’z ichiga ham monopoliya, ham raqobat unsurlarini oladi. Tarmoqdagi bir turdagi mahsulotning unlab ishlab chiqaruvchilari bir-birlari bilan qulay narx hamda ishlab chiqarish hajmiga erishish borasida raqobatlashadilar.
Oligopoliya tarmoqda u qadar ko’p bo’lmagan korxonalarning mavjud bo’lishi va hukmronlik qilishidir. Qaysi tovarlar va xizmatlar bozorida nisbatan ham sonli ishlab chiqaruvchilar hukmronlik qilsa, shu tarmoq oligopolistik tarmoq hisoblanadi. Masalan, po’lat, mis, alyuminiy, qo’rg’oshin, temir sanoatning bir turdagi mahsulotlaridir, iste‘molchilik tovarlari: avtomobillar, yuvish vositalari, sigaretlar, maishiy elektrbuyumlarini ishlab chiqaruvchilar tabaqalashgan oligopoliya hisoblanadi.
Turli monopollashuv darajasidagi tuzilmalar o’rtasida mavjud bo’lishiga ko’ra quyidagi raqobat turlari mavjuddir:
1) monopllashmagan korxonalar o’rtasidagi raqobat;
2) monopoliyalar hamda monopolistik birlashmalarga kirmagan ishlab chiqaruvchilar o’rtasidagi raqobat;
3) turli monopoliyalar o’rtasidagi raqobat;
4) monopolistik birlashmalar o’rtasidagi raqobat.
O’z miqyosiga ko’ra raqobat ikki turga bo’linadi:
1. Tarmoq ichidagi raqobat
2. Tarmoqlararo raqobat.
Tarmoqlar ichidagi raqobat ishlab chiqarish va sotishning qo’layroq sharoitiga ega bo’lish, qo’shimcha foyda olish uchun bir tarmoq korxonalari o’rtasida boradi. Korxonalarning (tarmoqlar ichida) har bir tarmoqda texnika bilan ta‘minlash darajasi va mehnat unumdorligi darajasi turlicha bo’lganligi sababli, shu korxonalarda ishlab chiqarilgan tovarlarning individual (alohida) qiymati bir hil bo’lmaydi.
|
| |
Tarmoq ichidagi raqobat - Raqobat kurashining shakllari va usullari Reja

|
Raqobat kurashining shakllari va usullari Reja
|
bet | 3/6 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 22,57 Kb. | | #255195 |
Bog'liq 9.Raqobat kurashining shakllari va usullariTarmoq ichidagi raqobat tovarlarning ijtimoiy qiymatini, boshqacha aytganda, bozor qiymatini aniqlaydi va belgilaydi. Bu qiymat, odatda, o’rtacha sharoitda ishlab chiqarilgan va muayyan tarmoq tovarlarining anchagina qismini tashkil etadigan tovarlarning qiymatiga mos keladi.
Tarmoqlar ichidagi raqobat natijasida texnikaviy darajasi va mehnat unumdorligi yuqori bo’lgan korxonalar qo’shimcha foyda oladilar va aksincha, texnika jihatdan nochor korxonalar esa, o’zlarida ishlab chiqarilgan tovar qiymatining bir qismini yo’qotadilar va zarar ko’radilar.
Tarmoqlararo raqobat turli tarmoqlar korxonalari o’rtasida eng yuqori foyda normasi olish uchun olib boriladigan kurashdan iborat. Masalan, sanoat, qishloq xo’jaligi va qurilish sohalarida raqobatda qaysi tarmoqda foyda ko’p bo’lsa, kapital shu tarmoqda ko’chiriladi, keyin esa boshqasiga qaytadi, chunki shu tarmoq mahsulotlariga talab ko’payadi. Bu kurash teng kapital uchun teng foyda olishiga intilishini ta‘minlaydi.
Demak, tarmoqlararo raqobat kapital qaysi tarmoqqa kiritilmasin, xuddi shu tarmoq foyda normalarini o’rtacha foyda normasiga “baravarlashtiradi”.
Raqobat kurashining ikki usuli farqlanadi: narx vositadagi raqobat va narxsiz raqobat.
Narx vositasida raqobatlashuvda kurashning asosiy usuli bo’lib, ishlab chiqaruvchilarning o’z tovarlari narxini boshqa ishlab chiqaruvchilarning shunday mahsulotlari narxiga nisbatan pasaytirishi hisoblanadi.
Narx vositasida raqobatlashish usullaridan biri – demping – narxlarni qo’llashdir. Bunda milliy ishlab chiqaruvchilar o’zlarining tovarlarini boshqa mamlakatlarga ichki bozordagi narxlardan, ayrim hollarda tannarxidan ham past bo’lgan narxlarda sotadi.
Narxsiz raqobat shu bilan tavsiflanadiki, bunda raqobat kurashning asosiy omili tovarlarning narxi emas, balki uning sifati, servis xizmat ko’rsatish, ishlab chiqaruvchi firmaning obru-e‘tibori hisoblanadi.
Narxsiz raqobat usullari ichida marketing muhim ahamiyatga ega bo’lib, u mahsulot ishlab chiqarish va sotish jarayonini talabga moslashtiruvchi tadbirlar tizimidan iborat.
|
| |
V - operatsiyada sidirish

V - operatsiyada sidirish
Td =2.787 min
=2.48 ishlab chiqarish vaqti
Demak bu jarayon uchun zarur dastgoh =2 unda yuklanish koyeffisenti
I Voperatsiyada jilvirlash
Td = 1.54 min
=2.48 ishlab chiqarish vaqti
Demak bu jarayon uchun zarur dastgoh =1 unda yuklanish koyeffisenti
3.2 Keskich burchaklari va ularni tanlash
Keskichning barcha burchaklari asosiy, yerdamchi va plandagi burchaklarga bulinadi. Keskichning asosiy burchaklari keskich asosiy kesuvchi kirrasining asosiy tekislikka tushirilgan proyeksiyasiga perpendikulyar bulgan asosiy kesuvchi tekislikda ulchanadi (1 – shakl,a).
1 shakl Keskichning geometrik kattaliklari.
Keskichda quyidagi burchaklar: asosiy orqa burchak , o‘tkirlanish burchagi , oldingi burchak , kesish burchagi , plandagi asosiy burchak , plandagi yordamchi burchak , keskich uchining plandagi burchagi , yordamchi orqa burchak 1, shuningdek, asosiy kesuvchi qirraning qiyalik burchagi mavjuddir. Asosiy keyingi burchak — keskichning orqa yuzasi bilan kesish tekisligi orasidagi burchakdir. burchak yo‘nilayotgan yuza bilan keskich orasidagi ishqalanishni kamaytirish uchun zarur bo‘lib, 6—12° oralig‘ida bo‘lishi mumkin: o‘tkir burchak — keskichning oldingi yuzasi bilan asosiy keyingi yuzasi orasidagi burchakdir. burchak qanchalik katta bo‘lsa, keskichning kesuvchi qismi shuncha puxta va issiqlikning kesuvchi qirradan chetlatilishi shuncha yaxshi bo‘ladi: oldingi burchak u— keskichning oldingi yuzasi bilan normal tekislik orasidagi burchakdir. Agar + <90° bo‘lsa, musbat, agar +=90° bo‘lsa =0, agar + >90° bo‘lganda esa u manfiy bo‘ladi. burchak, odatda + 25dan —10° gacha qilib olinadi: kesish burchagi —keskichning oldingi yuzasi bilan kesish tekisligi orasidagi burchakdir (21-rasmga muvofiq), = +. Agar musbat bulsa, <90° bo‘ladi. Demak, —ning qiymati —ning ishorasiga bog‘liq bo‘lmoqda.
|
Kesuvchi asboblar tayerlash uchun ishlatiladigan materiallar

Kesuvchi asboblar tayerlash uchun ishlatiladigan materiallar
Materiallarni ogir shariotda kesib ishlashda keskichlar yeyilib utmaslanib koladi. Shu sababli ularning materiali zagatovka materialidan ancha puxta, kattik, issikbardosh, kam yeyiladigan bulishi kerak.
Keskichlar (parma, freza) asosan legirlangan asbobsozlik pulatlaridan, kattik kotishmalardan, mineral-keramik materiallardan tayerlanadi. Legirlangan tezkesar pulatlardan (R9,R18) tayerlangan keskichlar kattikligi H RC=62…65 bulsa-da, ular ish jarayenida 500S xaroratga kadar, kesuvchanlik xossalarini saklaydi.Kattik kotishmalar (masalan, T15K6,VK8) kattikligi NRA 86…92 bulib, ish jarayenida 1000…1200 º S xaroratgacha kesuvchanlik xossalarini saklaydi.
Mineral-keramik materiallarning kattik kotishmalardan asosiy farki shundaki, bu materiallar tarkibida kimmatbaxo elementlar (W, C O, Ti) bulmay, balki asosi alyuminiy oksidi (Al 2O3) , bulgan arzon material borligidir. Ularning kattikligi HRA 90…93 bulib, 1200…1500º S xaroratgacha kiziganda xam kesuvchanlik xossasini saklaydi. Murtligi sababli xomaki ishlovlarga chidamsiz bulib, fakat nafis ishlov berishda ishlatiladi. Bu materialning mikrolit (SM,SM-322), termokorund xillari ishlab chikariladi, plastinkalar esa keskich kallaklariga mexanik tarzda maxkamlanadi.
Olmos asbobsozlik materiallari ichida eng kattigi bulib, kesuvchanlik xossasini 1500º S xaroratgacha kiziganda xam saklaydi. Sintetik olmosning ASO, ASR, ASB va boshka markalaridan keskichlarda foydalaniladi. Bu kristallar massasi 0,2…0,8 karat (1 karat = 0,2 g) buladi.
1964 yildan boshlab bor nitrid materiali (elbor) xam ishlab chikarilmokda. Bu materialning abrazivlik xususiyati olmosga yakin, plastinkalari keskich kallaklariga urnatilib, undan metallarni nafis ishlashda foydalaniladi.
Xulosa
Diplom ishini bajarishda texnologik jarayonlarni urganib xar bir texnologik o‘tishlar uchun kerak bo‘ladigan dastgoh,moslama va asboblarni tanlab, ularni bajarishda sarflanadigan mashina vaqtini hisoblab tegishli avtomatlashtirilgan dastgohdan foydalanib ish unumdorligini oshirish va detal sifatini yaxshilab tannarxini kamaytirish usullarini urganib chikdim va kuyidagi ishlar amalga oshirildi:
Ushbu berilgan mavzu buyicha:
Detalning konstruksiyasini aniqlab
Detalning texnologiyasozligini taxlil qildim
Detal uchun tayyorlanma tanlab
Mexanik ishlov berish marshrutini ishlab chikdim
Qoldirilgan quyim miqdorini hisobladim.
Kesish rejimini hisoblab
Diplom ishini bajarishdan maksad maxsus fanlarni uzlashtirishda xamda utilgan mavzularni yanada mukammal urganishga kumaklashadi. Ushbu loyihalash bizga ishlab chikarish korxonalarida kullanilayotgan jarayonlarni borishi xamda ularni amalga oshiruvchi dastgoxlarni ishlash prinsiplari, mexanik ishlov berish davomida kelib chikkan nosozliklarini oldini olish, bartaraf etish, uskuna va kurilmalarni xisoblash usullari kabi bilimlarni berdi.
|
III TAShKILIY KISMI - Tishli g‘ildirak

|
Tishli g‘ildirak
|
bet | 10/14 | Sana | 19.06.2024 | Hajmi | 1,47 Mb. | | #264351 |
Bog'liq “Тишли ғилдирак” деталини тайёрлаш технологик жараёнини ишлаб чиқишIII TAShKILIY KISMI.
3.1 Jixozlarning mikdorini aniklash
Detalni mexanik ishlov berish uchun zarur jihozlarni tanlab sifatli detal ishlab chiqarish uchun ulardagi yuklanish grafigi quyidagicha aniqlanadi. bundagi hisoblashlardagi aniqlangan dastgohlar soni qabul qilish zarur bo‘lgan dastgohlar soni .Demak zarur dastgohlar soni quyidagicha aniqlanadi. Bunda Tdona – har bir jarayon uchun sarflangan vaqt – ishlab chiqarish vaqti.
1 – operatsiya – tokarlik.
Td = 1.02 min
=2.48 ishlab chiqarish vaqti
Demak bu jarayon uchun zarur dastgoh =1 unda yuklanish koyeffisenti
II operatsiyada tokarlik
Td = 1.12 min
=2.48 ishlab chiqarish vaqti
Demak bu jarayon uchun zarur dastgoh =1 unda yuklanish koyeffisenti
III – operatsiya – tishfrezalash.
Td =18.16 min
=2.48 ishlab chiqarish vaqti
Demak bu jarayon uchun zarur dastgoh =8 unda yuklanish koyeffisenti
V I - operatsiyada tishjilvirlash
Td= 32.62 min
=2.48 ishlab chiqarish vaqti
Demak bu jarayon uchun zarur dastgoh =14 unda yuklanish koyeffisenti
|
| |
Asosiy jarayonlar - D rasulev, sh. Nurullayeva, N. Ro„zmetova, M. Muminova biznes-jarayonlarini modellashtirish

|
D rasulev, sh. Nurullayeva, N. Ro„zmetova, M. Muminova biznes-jarayonlarini modellashtirish
|
bet | 29/81 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 3,03 Mb. | | #123098 |
Asosiy jarayonlar. Korxonadagi asosiy jarayonlar mahsulotni yaratish va ishlab chiqarish davrida yuzaga kеladi. Jarayonlar dastavval loyiha, markеting axboroti, kеyinchalik esa moddiy obyеkt (dеtallar, tovarlar, dasturiy mahsulotlar va hokazo) ko‗rinishida bo‗ladi. Asosiy jarayonlarni yordamchi jarayonlardan ajratilgan sxеmasi sifatida mahsulotning "hayotiy sikli" sxеmasidan foydalanish mumkin (2chizma).
2-chizma. Mahsulotning hayotiy sikli
Yordamchi jarayonlar. Ushbu jarayonlar mahsulotni yaratishga bеvosita bеvosita ta‘sir ko‗rsatmaydilar, lеkin asosiy jarayonlarning bir maromda faoliyat olib borishini ta‘minlash uchun mo‗ljallangan. Bunday jarayonlarga quyidagilar kiradi:
pеrsonalni tayyorlash, o‗qitish va attеstatsiyadan o‗tkazish;
hujjatlarni boshqarish jarayoni. Ushbu jarayon korxonadagi barcha jarayonlarning ishini samarali ta‘minlashda qatnashuvchi ayrim tarkibiy bo‗linmalar hamda butun korxona faoliyatini muvofiqlashtiruvchi hujjatlarni ishlab chiqish, tasdiqlash va yuritishning tartib va qoidalarini o‗rnatadi;
ta‘minlash jarayonlari. Yordamchi jarayonlar asosiy jarayonlarning ishini ta‘minlaydi (jihozlarga sеrvis xizmat ko‗rsatish, enеrgorеsurslar va ishlab chiqarish muhiti bilan ta‘minlash, ofis ishini ta‘minlash, axborot bilan ta‘minlash, moliyaviy ta‘minlash va boshqalar).
Asosiy va yordamchi jarayonlarning bo‗linishi quyidagi 3-chizmada kеltirilgan.
3-chizmada kеltirilgan jarayonlarni ajratish tahlil masalalari uchun qulay hisoblanadi, ammo amaliyotda ushbu jarayonlar bir-birlari bilan o‗zaro bog‗lanib kеtgan va doimo bir-birini taqozo etib turadi.
Ma‘lumki, har bir jarayon boshqa bir jarayon bilan to‗g‗ridan-to‗g‗ri aloqada bo‗ladi. Biror jarayonning kirishi boshqa jarayonga chiqish bo‗lib xizmat qiladi. Ammo dastlabki jarayondan olingan natija kеyingi jarayonga ta‘sirini qanday aniqlash mumkin? – dеgan savol paydo bo‗ladi. Buni aniqlash uchun esa tеskari
|
| |
Határozzuk meg gömb alakú homogén dipoleloszlás potenciálterét a gömbön kívüli térben. (P

6. Határozzuk meg gömb alakú homogén dipoleloszlás potenciálterét a gömbön kívüli térben. (P = áll. a gömbön belül, azon kívül pedig zérus.)
Megoldás:
A potenciált egy Q pontban a következő összefüggés adja (21,3):
.
A gömb belsejében P állandó vektor, tehát div P = 0, és így az első integrál eltűnik. A második integrálban Pn a P polarizációs vektor és a sugárirányú nr egységvektor skaláris szorzata: Pn = (P, nr). Tegyük koordináta-rendszerünk kezdőpontját a gömb középpontjába; z és x tengelyét pedig úgy, hogy a potenciálpont a z tengelyre essen, P pedig feküdjön az (xz) síkban (73. ábra). Ekkor
73. ábra -
A gömbfelületen futó Q' pont koordinátái:
és az nr egységvektor koordinátái a Q' pontban:
A QQ' távolság , ahol a a potenciálpont távolsága a gömb középpontjától. Ezzel:
A kialakult tér tehát olyan, mintha az összes dipólus a gömb középpontjában volna egyesítve.
7. Gondoljunk el R sugarú gömböt, amelyet polarizált anyag tölt ki. Feltételezzük, hogy a polarizáció sugárirányú és a rádiuszvektorral arányos, tehát , . Határozzuk meg az általa keltett elektrosztatikus teret a gömbön kívül.
Megoldás:
A potenciál a Q pontban:
,
.
A második integrál a gömb felületére terjesztendő ki. Ott pedig Pr = AR állandó, és a 74. ábra szerint:
.
74. ábra -
A térfogati integrálban
.
Így
,
.
A gömbön kívül tehát zérus a sztatikus tér potenciálja, és ennek megfelelően az elektromos térerősség is.
8. Kondenzátorlapok közötti teret az ábrán látható módon elválasztott és dielektromos állandójú szigetelők töltik ki. Határozzuk meg a kondenzátor kapacitását a szokásos elhanyagolásokkal (75. ábra).
75. ábra -
Megoldás:
Alkalmazzuk a II. Maxwell-egyenlet integrális alakját a 75. ábrán 1-gyel és 2-vel jelölt felületekre. Ha az F1 felületen levő töltésmennyiség e1, az F2-n levő e2, akkor a következő összefüggések adódnak:
.
.
Az I. Maxwell-egyenlet szerint azonban , így (belátható, ha a körintegrált a 3 jelű görbére képezzük). Ebből adódik, hogy
.
Így
;
.
A kondenzátor kapacitása tehát:
.
A két különböző dielektromos állandójú rész kapacitása tehát összegeződik.
9. Egy gömbkondenzátor fegyverzeteinek sugara R1, ill. R2. A gömbfelületek közti térrészt egy, a középponton áthaladó sík két félre osztja. Az egyik felét ε1, a másik felét ε2 dielektromos állandójú homogén közeg tölti ki (76. ábra). Határozzuk meg a kondenzátor kapacitását.
76. ábra -
Megoldás:
A belső gömb felületének egyik felén legyen e1, a másikon e2 töltés. A kettő összege az R1 sugarú gömbfelület töltését adja. A D vonalak a belső gömbfelületből sugárirányban indulnak ki. A II. Maxwell-egyenlet alapján:
;
továbbá
.
A két szigetelő határán Er1 = Er2, ezért
.
Ebből
,
.
A potenciálkülönbség:
A kondenzátor kapacitása:
,
ahol a kapacitás, ha a fegyverzetek között vákuum van.
10. Mutassuk meg, hogy egy töltött kondenzátor energiája . Számítsuk ki az energiaváltozást, ha a fegyverzetek közé homogén szigetelőt helyezünk úgy, hogy közben a) a töltés változatlan marad, b) a feszültség nem változik.
Megoldás:
A fegyverzetek felületi töltéssűrűsége:
.
A kondenzátor energiája:
.
|
Határozzuk meg egyenletesen mozgó elektromos dipólus terét.
Megoldás:

Legyen a nyugvó koordináta-rendszerben a dipolmomentum p

32. Határozzuk meg egyenletesen mozgó elektromos dipólus terét.
Megoldás:
Legyen a nyugvó koordináta-rendszerben a dipolmomentum p. Mozogjon a dipólus az x tengely mentén v sebességgel. A dipólussal együtt mozgó vesszős koordináta-rendszerben a négyes potenciál:
.
A potenciálok transzformációs képlete:
.
Itt
.
Az -ket beírva, adódik:
.
A dipólushoz rögzített vesszős koordinátákról áttérünk laboratóriumi koordináta-rendszerre:
.
Vezessük be a következő hármas vektorokat:
.
Ezzel
.
Ebből a térerősségeket a következő összefüggések segítségével kaphatjuk:
;
a gradienst és rotációt az x, y, z változók szerint kell képezni.
;
;
;
.
A potenciál x és t szerinti deriváltja így foglalható össze:
,
amiből vektor alakban:
.
A mágneses térerősség:
.
Az első tag 0, a második tagban pedig:
,
és miatt írhatjuk:
.
33. A relativisztikus mozgásegyenlet alapján határozzuk meg egy tömegpont mozgását állandó erő hatása alatt. Mutassuk meg, hogy a tömegpont sebessége véges időtartam alatt nem érheti el a vákuumbeli fénysebességet.
Megoldás:
A mozgásegyenlet
.
Ebből integrálással kapjuk:
.
Az A integrációs állandó értéke zérus, ha t = 0-kor . Vegyük ezt az esetet: A = 0. Egyenletünkből adódik:
,
.
Ha , akkor sorba fejtéssel a klasszikus mechanika eredményét kapjuk:
.
A sebesség kifejezése a következőképpen is írható:
.
Ebből látszik, hogy , ha .
34. A tapasztalat szerint egy foton elektron-pozitron párrá alakulhat. Mutassuk meg az energia- és impulzusegyenlet alapján, hogy a párkeltéshez még egy további részecske jelenléte szükséges.
Megoldás:
Ha más részecskét egyelőre nem tételezünk fel, akkor a foton energiája fedezi a keletkezett elektron-pozitron pár nyugalmi és kinetikai energiáját. Az energiaegyenlet:
.
Az impulzusegyenletnek a foton mozgásirányába eső és arra merőleges komponense (89. ábra):
,
.
89. ábra -
Az energiaegyenletet c-vel osztva és az első impulzusegyenlettel összehasonlítva, látható, hogy a két egyenlet egyszerre csak a
feltételek teljesülése esetén állhat fenn. Ezek pedig nem érvényesek a c határjellege miatt. A foton impulzusát az elektron-pozitron pár egyedül nem tudja felvenni; szükség van egy újabb részecskére vagy atommagra, amely felveszi a felesleges impulzust.
35. Határozzuk meg elektromosan töltött pontszerű részecske relativisztikus mozgását
a) homogén elektrosztatikus térben,
b) homogén magnetosztatikus térben.
Megoldás:
a) Az elektromos tér legyen x irányú. A részecske mozgása síkmozgás; a pályasík legyen az xy sík. A relativisztikus mozgásegyenletek ebben az esetben:
.
Ebből
.
Ha t = 0-kor Px = 0, akkor c1 = 0, c2 = p0. A részecske sebessége:
,
ahol E a teljes energiája:
,
ahol a részecske energiája a t = 0 időpillanatban. A sebesség x komponense:
,
amiből integrálással adódik:
.
(Az integrációs állandót zérusnak vettük.) y-t a
egyenletből kapjuk:
.
A pálya egyenletét a t paraméter kiküszöbölésével kapjuk:
.
A töltött részecske homogén elektrosztatikus térben tehát láncgörbén mozog.
A nem relativisztikus határesetben: ; ;
.
Ez parabola egyenlete.
|
Taqsimlash jarayonlari - D rasulev, sh. Nurullayeva, N. Ro„zmetova, M. Muminova biznes-jarayonlarini modellashtirish

|
D rasulev, sh. Nurullayeva, N. Ro„zmetova, M. Muminova biznes-jarayonlarini modellashtirish
|
bet | 28/81 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 3,03 Mb. | | #123098 |
Taqsimlash jarayonlari. Taqsimlash jarayonlari yuklarni transportda tashish va yеtkazib bеrishni o‗z ichiga oladi. Ushbu holda mahsulotlarning taqsimlash tarmog‗ida turli nuqtalar orasida ko‗chib yurishi yuz bеradi. Transportirovkaning yеtkazib bеrishdan asosiy farqi shundaki, transportirovkada oqim obyеktlari – bu tovarlar emas, balki odamlardir.
Transportirovkaning an‘anaviy jarayonlarini jamoat transporti tizimidan topish mumkin. Yetkazib bеrishning an‘anaviy jarayonlariga ishlab chiqarilgan mahsulotni sotish, pochta va tovarlarni iste‘molchilarga yеtkazib bеrish kiradi.
Mijozlarga xizmat ko„rsatish jarayonlari. Mijozlarga xizmat ko‗rsatish jarayonlari biznеs-jarayonlarini modеllashtirishda eng muhim soha hisoblanadi. Chunki, xizmat ko‗rsatish jarayonida kutish vaqti ishlov bеrish umumiy vaqtining 95% ga yеtishi mumkin.
Jarayon - bu o‗zaro bog‗liq faoliyat turlarining tartiblashtirilgan, maqsadga muvofiq to‗plami bo‗lib,ma‘lum tеxnologiya bo‗yicha kirishlar va rеsurslarni chiqishlar (mahsulotlar) ga aylantiradi hamda iste‘molchi uchun afzallik va qadriyat kasb etadi.
Asosiy va yordamchi jarayonlar. Har bir korxona faoliyati markеting, rеjalashtirish, sotish va sotishdan kеyingi xizmat ko‗rsatish jarayonlari kеtmakеtligidan iborat. Barcha jarayonlar quyidagi ajralib turuvchi xususiyatlarga ega:
Jarayon egasi – jarayonni borishi va natijalariga mas‘ul mansabdor shaxs;
Rеsurslar – jarayonni o‗tkazish uchun uning egasi ixtiyoriga ajratilgan rеsurslar; u o‗z ichiga – jihozlar (ishlab chiqarish, nazorat-o‗lchov, ofis va boshqalar), pеrsonal, alohida bino, matеriallar, moliyaviy mablag‗lar, hujjatlarni olishi mumkin;
Jarayon paramеtrlari – jarayon qanchalik samarali bajarilayotgani to‗g‗risidagi xaraktеristika (axborot);
Iste‘molchi – jarayon samaradorligini baholash uchun mo‗ljallangan, jarayon natijalari iste‘molchisi (ichki va tashqi);
Jarayon kirishlari - rеsurslar yoki axborot ko‗rinishida aks etadi.
Jarayon chiqishlari – mahsulot yoki axborot ko‗rinishida aks etadi. Ko‗p hollarda bir jarayonning kirishi boshqa jarayonning chiqishi hisoblanadi
Korxona jarayonlari tarmog‗i – korxona o‗zaro bog‗liq va o‗zaro kеlishgan jarayonlarini bir tizimga kеltirilgan to‗plami hisoblanadi.
Korxonadagi har bir jarayon bir nеcha kichik jarayonlarga bo‗linishi mumkin. Bunday holda jarayonlarni tahlil qilishda asosiy jarayonning mohiyati to‗liq aniqlab olinadi. Korxonalardagi barcha jarayonlarni ikki guruhga bo‗lishi mumkin:
Asosiy jarayonlar.
Yordamchi jarayonlar
|
| |
Elektrodinamika - bet 11

b) A homogén magnetosztatikus tér legyen a z tengellyel párhuzamos. A mozgásegyenlet:
,
vagy
.
(Itt felhasználtuk azt a tényt, hogy mágneses térben az E energia állandó!)
A mozgásegyenlet komponensekben:
,
ahol
.
A második mozgásegyenletet i-vel szorozva és az elsőhöz hozzáadva:
,
amiből
.
A valós és képzetes részt szétválasztva:
.
Ezekből integrálással kapjuk, hogy
,
,
ahol
.
A mozgásegyenlet z komponenséből:
.
A töltött részecske homogén magnetosztatikus térben tehát csigavonal mentén mozog. A csigavonal tengelye a mágneses térrel párhuzamos. Ha , vagyis ha a mágneses térre merőlegesen indítjuk el t = 0-kor a részecskét, akkor a pálya kör a mágneses térre merőleges síkban. A kör sugara:
.
Nem relativisztikus közelítésben:
.
36. Az atommag-energia felszabadítására két lehetőség kínálkozik. Egyik a He4-nek alkotórészeiből való felépítése, a másik az U235 mag hasítása. Néhány atommag protonjainak, neutronjainak számát, valamint a magok tömegét az alábbi táblázat mutatja:
jel
|
Z
|
N
|
m
|
n
|
0
|
1
|
1,6447 10–24 g
|
P
|
1
|
0
|
1,6724 10–24 g
|
He4
|
2
|
2
|
4,2848 10–24 g
|
Kr90
|
36
|
54
|
1,49211 l0–22 g
|
Ba140
|
56
|
84
|
2,32170 l0–22 g
|
U235
|
92
|
143
|
3,80036 10–22 g
|
a) Határozzuk meg, hány MeV energia szabadul fel, amikor két neutron és két proton He4-gyé egyesül.
b) Egy U235 mag elhasad egy Kr90-re és egy Ba140-re, és keletkezik néhány szabad neutron. Hány MeV energia szabadul fel ennél a folyamatnál?
c) A reaktorba kerülő urán 1%-ban tartalmazza a hasadásra képes 235-ös izotópját. Mennyi energia szabadul fel 1 g uránban levő U235 elbomlásakor? Mennyi 5000 kalóriás szén szolgáltat ennyi energiát?
Megoldás:
a) Felszabadul a tömegdefektusnak megfelelő energia:
.
b) A kezdeti állapot és végállapot tömegkülönbsége:
.
Az ennek megfelelő energia:
.
c) 235 g U235-ben 6 l023 db atom van. Egy grammban tehát 2,25 l021 atom van. Ha figyelembe vesszük a hasadásra képes U235 1%-os koncentrációját, kapjuk, hogy 1 g uránban 2,25 1019 U235 atommag van. Ezek elbomlásakor felszabaduló energia:
.
Ez megfelel kg szén elégetésekor felszabaduló energiának.
Created by XMLmind XSL-FO Converter.
|