Radiatsiya manbalari - O‘simliklar evolyusiyasi va tirik tabiatning tarixiy jarayonda paydo bo‘lishi

|
O‘simliklar evolyusiyasi va tirik tabiatning tarixiy jarayonda paydo bo‘lishi
|
bet | 2/6 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,59 Mb. | | #250884 |
Bog'liq 1 mustaqilRadiatsiya manbalari
Endi radiatsiya ta'sirining tirik to'qimalarga ta'siri haqida tasavvurga ega bo'lgan holda, qaysi holatlarda biz ushbu ta'sirga ko'proq moyil ekanligimizni aniqlashimiz kerak.
Ta'sir qilishning ikki yo'li mavjud: agar radioaktiv moddalar tanadan tashqarida bo'lsa va uni tashqaridan nurlantirsa, unda biz tashqi ta'sir haqida gapiramiz. Nurlanishning yana bir usuli - radionuklidlar tanaga havo, oziq-ovqat va suv bilan kirganda - ichki deb ataladi.
Radioaktiv nurlanish manbalari juda xilma-xildir, lekin ularni ikkita katta guruhga birlashtirish mumkin: tabiiy va sun'iy (inson tomonidan yaratilgan). Bundan tashqari, ta'sir qilishning asosiy ulushi (yillik samarali ekvivalent dozaning 75% dan ortig'i) tabiiy fonga to'g'ri keladi.
Tabiiy nurlanish manbalari
Tabiiy radionuklidlar to'rt guruhga bo'linadi: uzoq umr ko'radiganlar (uran-238, uran-235, toriy-232); qisqa muddatli (radyum, radon); uzoq umr ko'rgan yolg'iz, oilalar hosil qilmaydi (kaliy-40); kosmik zarralarning Yer materiyasining atom yadrolari bilan o'zaro ta'siridan kelib chiqadigan radionuklidlar (uglerod-14).
Turli xil nurlanishlar Yer yuzasiga koinotdan tushadi yoki er qobig'ida joylashgan radioaktiv moddalardan kelib chiqadi va er usti manbalari aholi tomonidan olinadigan yillik samarali ekvivalent dozaning o'rtacha 5/6 qismi uchun javobgardir, bu asosan ichki chalinish xavfi.
Turli hududlar uchun radiatsiya darajasi bir xil emas. Shunday qilib, Shimoliy va Janubiy qutblar, ekvator zonasidan ko'ra, Yer yaqinida zaryadlangan radioaktiv zarrachalarni og'diruvchi magnit maydon mavjudligi sababli kosmik nurlarga ta'sir qiladi. Bundan tashqari, yer yuzasidan qanchalik uzoq bo'lsa, kosmik nurlanish shunchalik kuchli bo'ladi.
Boshqacha qilib aytganda, tog'li hududlarda yashab, doimiy ravishda havo transportidan foydalangan holda biz qo'shimcha ta'sir qilish xavfiga duch kelamiz. Dengiz sathidan 2000 m balandlikda yashovchi odamlar, o'rtacha, kosmik nurlar tufayli, dengiz sathida yashovchilarga qaraganda bir necha baravar ko'p samarali ekvivalent dozani oladilar. 4000 m balandlikdan (inson yashash joyining maksimal balandligi) 12000 m gacha (yo'lovchi havo transporti parvozining maksimal balandligi) ko'tarilganda, ta'sir qilish darajasi 25 baravar ortadi. 1985 yilda UNSCEAR ma'lumotlariga ko'ra Nyu-York-Parij parvozi uchun taxminiy doz 7,5 soatlik parvoz uchun 50 mikrozievert edi.
Umuman olganda, havo transportidan foydalanish tufayli Yer aholisi yiliga taxminan 2000 man-Sv samarali ekvivalent dozani oldi.
Er usti nurlanishining darajalari ham Yer yuzasida notekis taqsimlanadi va er qobig'idagi radioaktiv moddalarning tarkibi va konsentratsiyasiga bog'liq. Tabiiy kelib chiqadigan anomal radiatsiya maydonlari ma'lum turdagi tog' jinslarini uran, toriy bilan boyitish, turli jinslardagi radioaktiv elementlar konlarida, uran, radiy, radonni yer usti va er ostiga zamonaviy kiritilishi bilan hosil bo'ladi. suvlar, geologik muhit.
Frantsiya, Germaniya, Italiya, Yaponiya va AQShda o'tkazilgan tadqiqotlarga ko'ra, ushbu mamlakatlar aholisining qariyb 95% radiatsiya dozasi yiliga o'rtacha 0,3 dan 0,6 millizievertgacha o'zgarib turadigan hududlarda yashaydi. Ushbu ma'lumotlarni dunyo bo'yicha o'rtacha ko'rsatkich sifatida qabul qilish mumkin, chunki yuqoridagi mamlakatlardagi tabiiy sharoitlar har xil.
Biroq, radiatsiya darajasi ancha yuqori bo'lgan bir nechta "issiq nuqtalar" mavjud. Bularga Braziliyaning bir nechta hududlari kiradi: Poços-de-Kaldas shahrining chekkasi va Guarapari yaqinidagi plyajlar, 12 000 kishilik shahar, bu erda har yili taxminan 30 000 ta dam oluvchilar dam olish uchun keladi, bu erda radiatsiya darajasi yiliga mos ravishda 250 va 175 millizievertga etadi. Bu o'rtacha ko'rsatkichdan 500-800 barobar oshadi. Bu erda, shuningdek, dunyoning boshqa qismida, Hindistonning janubi-g'arbiy qirg'og'ida, xuddi shunday hodisa qumlarda toriyning ko'payishi bilan bog'liq. Braziliya va Hindistondagi yuqoridagi hududlar bu jihatdan eng ko'p o'rganilgan, ammo Frantsiya, Nigeriya, Madagaskar kabi radiatsiya darajasi yuqori bo'lgan boshqa ko'plab joylar mavjud.
Rossiya hududida radioaktivlikning kuchayishi zonalari notekis taqsimlangan va mamlakatning Evropa qismida ham, Trans-Ural, Polar Urals, G'arbiy Sibir, Baykal mintaqasi, Uzoq Sharq, Kamchatka va Rossiyada ham ma'lum. shimoli-sharqiy.
Tabiiy radionuklidlar orasida radon va uning parchalanish mahsulotlari (shu jumladan radiy) nurlanishning umumiy dozasiga eng katta hissa qo'shadi (50% dan ortiq). Radonning xavfliligi uning keng tarqalishi, yuqori penetratsion qobiliyati va migratsiya harakatchanligi (faolligi), radiy va boshqa yuqori faol radionuklidlarning shakllanishi bilan parchalanishidadir. Radonning yarimparchalanish davri nisbatan qisqa va 3,823 kun. Radonni maxsus asboblardan foydalanmasdan aniqlash qiyin, chunki uning rangi va hidi yo'q.
Radon muammosining eng muhim jihatlaridan biri bu radonning ichki ta'siri: uning parchalanishi paytida hosil bo'lgan mahsulotlar mayda zarrachalar shaklida nafas olish organlariga kirib boradi va ularning organizmda mavjudligi alfa nurlanishi bilan birga keladi. Rossiyada ham, G'arbda ham radon muammosiga katta e'tibor qaratiladi, chunki tadqiqotlar natijasida ko'p hollarda ichki havo va musluk suvidagi radon miqdori MPC dan oshib ketishi aniqlandi. Shunday qilib, mamlakatimizda qayd etilgan radon va uning parchalanish mahsulotlarining eng yuqori kontsentratsiyasi yiliga 3000-4000 rem nurlanish dozasiga to'g'ri keladi, bu MPC dan ikki-uch darajaga oshadi. So'nggi o'n yilliklarda olingan ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, radon Rossiya Federatsiyasida atmosferaning sirt qatlamida, er osti havosi va er osti suvlarida ham keng tarqalgan.
Rossiyada radon muammosi hali ham yaxshi tushunilmagan, ammo ba'zi mintaqalarda uning kontsentratsiyasi ayniqsa yuqori ekanligi ishonchli ma'lum. Bularga Onega ko'li, Ladoga va Finlyandiya ko'rfazini qamrab oluvchi radon "nuqtasi", O'rta Uraldan g'arbgacha cho'zilgan keng zona, G'arbiy Uralning janubiy qismi, Polar Ural, Yenisey tizmasi, G'arbiy Baykal mintaqasi, Amur viloyati, Xabarovsk o'lkasining shimolida, Chukotka yarim oroli ("Ekologiya, ...", 263).
Inson tomonidan yaratilgan nurlanish manbalari (texnogen)
Sun'iy nurlanish manbalari tabiiy manbalardan nafaqat kelib chiqishi bo'yicha sezilarli darajada farq qiladi. Birinchidan, sun'iy radionuklidlardan turli odamlar tomonidan qabul qilingan individual dozalar juda farq qiladi. Ko'pgina hollarda, bu dozalar kichik, lekin ba'zida texnogen manbalardan ta'sir qilish tabiiy manbalardan ko'ra ancha kuchliroqdir. Ikkinchidan, texnogen manbalar uchun ko'rsatilgan o'zgaruvchanlik tabiiy manbalarga qaraganda ancha aniq. Nihoyat, sun'iy radiatsiya manbalaridan (yadro portlashlaridan tashqari) ifloslanishni nazorat qilish tabiiy ifloslanishdan ko'ra osonroqdir.
Atom energiyasi inson tomonidan turli maqsadlarda qo'llaniladi: tibbiyotda energiya ishlab chiqarish va yong'inlarni aniqlash, yorug'lik soatlarini ishlab chiqarish, minerallarni qidirish va nihoyat, atom qurollarini yaratish uchun. .
Texnogen manbalardan ifloslanishning asosiy omillari radioaktivlikdan foydalanish bilan bog'liq turli xil tibbiy muolajalar va davolash usullaridir. Hech bir yirik klinika holda qila olmaydigan asosiy qurilma rentgen apparati, ammo radioizotoplardan foydalanish bilan bog'liq boshqa ko'plab diagnostika va davolash usullari mavjud.
Bunday tekshiruv va davolanishdan o'tayotgan odamlarning aniq soni va ular qabul qiladigan dozalar ma'lum emas, ammo shuni ta'kidlash mumkinki, ko'plab mamlakatlar uchun radioaktivlik hodisasidan tibbiyotda foydalanish deyarli texnogen ta'sir qilish manbai bo'lib qolmoqda.
Aslida, tibbiyotda radiatsiya, agar u suiiste'mol qilinmasa, unchalik xavfli emas. Ammo, afsuski, bemorga ko'pincha keraksiz katta dozalar qo'llaniladi. Xavfni kamaytirishga yordam beradigan usullar qatoriga rentgen nurlari maydonini kamaytirish, ortiqcha nurlanishni olib tashlaydigan filtrlash, to'g'ri himoya qilish va eng oddiy, ya'ni uskunaning xizmat ko'rsatish qobiliyati va uning malakasi kiradi. operatsiya.
To'liqroq ma'lumotlar yo'qligi sababli, UNSCEAR 1985 yilga kelib Polsha va Yaponiya tomonidan qo'mitaga taqdim etilgan ma'lumotlarga asoslanib, hech bo'lmaganda rivojlangan mamlakatlardagi rentgenologik tekshiruvlardan olingan yillik kollektiv samarali doza ekvivalentining umumiy bahosi sifatida qabul qilishga majbur bo'ldi. 1 million aholiga 1000 man-Sv qiymati. Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun bu qiymat pastroq bo'lishi mumkin, ammo individual dozalar yuqoriroq bo'lishi mumkin. Bundan tashqari, butun Yer aholisi uchun butun tibbiy nurlanishdan (shu jumladan saraton kasalligini davolashda radiatsiya terapiyasidan foydalanish) ekvivalentining kollektiv samarali dozasi yiliga 1 600 000 man-Sv ni tashkil etishi hisoblab chiqilgan.
Inson qo'li bilan yaratilgan radiatsiyaning navbatdagi manbai bu atmosferada yadroviy qurolni sinovdan o'tkazish natijasida yuzaga keladigan radioaktiv parchalanishdir va portlashlarning asosiy qismi 1950-60-yillarda sodir bo'lganiga qaramay, biz hali ham ularning oqibatlarini boshdan kechirmoqdamiz. .
Portlash natijasida radioaktiv moddalarning bir qismi poligon yaqinida tushadi, bir qismi troposferada saqlanadi va keyin bir oy davomida shamol tomonidan uzoq masofalarga harakatlanadi, asta-sekin erga cho'kadi va taxminan bir xil kenglikda qoladi. . Biroq, radioaktiv moddalarning katta qismi stratosferaga chiqariladi va u erda uzoq vaqt qoladi, shuningdek, er yuzasiga tarqaladi.
Radioaktiv tushishlar tarkibida juda ko'p turli xil radionuklidlar mavjud, ammo ular orasida sirkoniy-95, seziy-137, stronsiy-90 va uglerod-14 eng katta rol o'ynaydi, ularning yarimparchalanish davri mos ravishda 64 kun, 30 yil (tseziy va stronsiy) va 5730 yil.
UNSCEAR ma'lumotlariga ko'ra, 1985 yilgacha amalga oshirilgan barcha yadroviy portlashlarning kutilayotgan kollektiv samarali doza ekvivalenti 30 000 000 man-Zv ni tashkil etdi. 1980 yilga kelib, Yer aholisi ushbu dozaning atigi 12 foizini oldi, qolganlari esa millionlab yillar davomida qabul qilinmoqda va olinadi.
Bugungi kunda eng ko'p muhokama qilinadigan radiatsiya manbalaridan biri bu atom energiyasidir. Darhaqiqat, yadroviy inshootlarning normal ishlashi paytida ulardan etkazilgan zarar juda oz. Gap shundaki, yadro yoqilg‘isidan energiya olish jarayoni murakkab va bir necha bosqichda amalga oshiriladi.
Yadro yoqilg'i aylanishi uran rudasini qazib olish va boyitish bilan boshlanadi, so'ngra yadro yoqilg'isining o'zi ishlab chiqariladi va yoqilg'i atom elektr stantsiyalarida sarflangandan so'ng, ba'zan undan uran va plutoniyni olish orqali uni qayta ishlatish mumkin. . Tsiklning yakuniy bosqichi, qoida tariqasida, radioaktiv chiqindilarni yo'q qilishdir.
Har bir bosqichda radioaktiv moddalar atrof-muhitga chiqariladi va ularning hajmi reaktorning dizayni va boshqa sharoitlarga qarab juda katta farq qilishi mumkin. Bundan tashqari, minglab va million yillar davomida ifloslanish manbai bo'lib xizmat qiladigan radioaktiv chiqindilarni utilizatsiya qilish jiddiy muammodir.
Radiatsiya dozalari vaqt va masofaga qarab o'zgaradi. Biror kishi stantsiyadan qanchalik uzoqda yashasa, u qabul qiladigan dozani kamaytiradi.
Atom elektr stantsiyasi faoliyati mahsulotlaridan tritiy eng katta xavf tug'diradi. Suvda yaxshi eriydi va intensiv bug'lanish qobiliyati tufayli tritiy energiya ishlab chiqarish jarayonida ishlatiladigan suvda to'planadi va keyin sovutish suvi havzasiga, shunga mos ravishda yaqin atrofdagi drenajsiz suv omborlariga, er osti suvlariga va atmosferaning sirt qatlamiga kiradi. Uning yarim yemirilish davri 3,82 kun. Uning parchalanishi alfa nurlanishi bilan birga keladi. Ushbu radioizotopning yuqori konsentratsiyasi ko'plab atom elektr stantsiyalarining tabiiy muhitida qayd etilgan.
Shu paytgacha biz atom elektr stansiyalarining normal ishlashi haqida gapirgan edik, ammo Chernobil fojiasi misolidan foydalanib, biz atom energiyasi o'ta xavfli degan xulosaga kelishimiz mumkin: AESning har qanday minimal ishdan chiqishi bilan, ayniqsa katta. u butun Yer ekotizimiga tuzatib bo'lmas ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Chernobil avariyasining ko'lami jamoatchilikda katta qiziqish uyg'otmay qolmadi. Ammo dunyoning turli mamlakatlaridagi atom elektr stansiyalarining ishlashidagi kichik nosozliklar haqida kam odam biladi.
Shunday qilib, M. Proninning 1992 yilda mahalliy va xorijiy matbuot materiallari bo'yicha tayyorlangan maqolasida quyidagi ma'lumotlar mavjud:
“...1971 yildan 1984 yilgacha. Germaniyada atom elektr stansiyalarida 151 ta avariya yuz berdi. Yaponiyada 1981 yildan 1985 yilgacha ishlaydigan 37 ta atom elektr stantsiyasida. 390 ta avariya qayd etilgan bo'lib, ularning 69 foizi radioaktiv moddalarning sizib chiqishi bilan birga kelgan ... 1985 yilda AQShda tizimlarda 3000 ta nosozliklar va 764 ta atom elektr stantsiyalarining vaqtincha to'xtab qolishi qayd etilgan ... ”va hokazo.
Bundan tashqari, maqola muallifi, hech bo'lmaganda, 1992 yil uchun, bir qator mintaqalarda noqulay siyosiy vaziyat bilan bog'liq bo'lgan yadro yoqilg'isi energiya aylanishidagi korxonalarni ataylab yo'q qilish muammosining dolzarbligini ta'kidlaydi. Shu tariqa “o‘zlari uchun qazigan”larning kelajak ongiga umid qilish qoladi.
Har birimiz har kuni duch keladigan radiatsiyaviy ifloslanishning bir nechta sun'iy manbalarini ko'rsatish uchun qoladi.
Bular, birinchi navbatda, radioaktivlikning ortishi bilan ajralib turadigan qurilish materiallari. Bunday materiallar orasida alyuminiy oksidi, fosfogips va kaltsiy silikat shlaklari ishlatilgan granit, pomza va betonning ba'zi navlari bor. Yadro chiqindilaridan qurilish materiallari ishlab chiqarilgan holatlar mavjud, bu esa barcha standartlarga ziddir. Binoning o'zidan chiqadigan radiatsiyaga yerdan kelib chiqadigan tabiiy radiatsiya qo'shiladi. Uyda yoki ishda o'zingizni hech bo'lmaganda qisman ta'sir qilishdan himoya qilishning eng oson va eng maqbul usuli bu xonani tez-tez ventilyatsiya qilishdir.
Ba'zi ko'mirlardagi uran miqdorining oshishi issiqlik elektr stantsiyalarida, qozonxonalarda va transport vositalarining ishlashi paytida yoqilg'ining yonishi natijasida atmosferaga uran va boshqa radionuklidlarning sezilarli darajada tarqalishiga olib kelishi mumkin.
Radiatsiya manbai bo'lgan juda ko'p ishlatiladigan narsalar mavjud. Bular, birinchi navbatda, nurli siferblatli soatlar bo'lib, ular yillik samarali ekvivalent dozani atom elektr stantsiyalaridagi oqish tufayli 4 baravar yuqori, ya'ni 2000 man-Sv ("Radiatsiya ...", 55) beradi. Ekvivalent dozani atom sanoati korxonalari xodimlari va samolyot ekipajlari oladi.
Bunday soatlarni ishlab chiqarishda radium ishlatiladi. Soat egasi eng ko'p xavf ostida.
Radioaktiv izotoplar boshqa yorug'lik moslamalarida ham qo'llaniladi: kirish-chiqish ko'rsatkichlari, kompaslar, telefon terishlari, diqqatga sazovor joylar, lyuminestsent lampalar va boshqa elektr jihozlari va boshqalar.
Tutun detektorlarini ishlab chiqarishda ularning ishlash printsipi ko'pincha alfa nurlanishidan foydalanishga asoslangan. Juda nozik optik linzalarni ishlab chiqarishda toriy, tishlarga sun'iy porlash uchun uran ishlatiladi.
Rangli televizorlar va aeroportlarda yo'lovchilarning yuklarini tekshirish uchun rentgen apparatlaridan juda past nurlanish dozalari.
|
| |