Yadro fizikasi elementlari

|
Yadro fizikasi elementlari
|
bet | 1/2 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 175 Kb. | | #249989 |
Bog'liq Yadro fizikasi elementlari
Yadro fizikasi elementlari
Reja:
1. Atom yadrosining tuzilishi va asosiy xarakteristikalari.
2. Yadroviy kuchlar. Yadroning fenomenologik modellari.
1. Atom yadrosining tuzilishi va asosiy xarakteristikalari.
Atom markazida yadro joylashgan va uning atrofida turli orbitalar bo'yicha elektronlar tinimsiz harakat qiladi. Atom yadrosi atomning markaziy qismida joylashgan bo'lib, proton va neytronlardan tashkil topgan. Atomning ichki tuzilishi qanday? - bu savol XX asr boshlarigacha yechilmay keldi. Shu davrga qadar faqat atomning o'lchami 10- 8 sm atrofida ekanligi, musbat va manfiy zarralar esa atom ichida muallaq harakatda ekanligi, hamda elektron massasi atom massasiga nisbatan bir necha ming marta kichik bo'lishligi ma'lum edi, xolos.
1911 yilda Ernest Rezerford azot yadrolarini -zarralar bilan bombardimon qilganda ulardan vodorod yadrolarini ajralib chiqishini kuzatdi. -zarralar elektronini yo'qotgan geliy elementining ionlaridir. Ular radiy va shu kabi elementlarning parchalanishida hosil bo'ladi. -zarralarning massasi elektron massasidan 8000 marta katta bo'lib, zaryadi musbat va absolyut qiymati elektron zaryadidan 2 marta ortiq (2e=3,2∙10-19Kl).
Rezerford tajribasi quyidagi 2.1 - rasmda keltirilgan. -zarralar qo'rg’oshin quticha ichida joylashgan 1 manbadan chiqib, 2 tuynukchadan o'tadi va oltin plastinka tomon yo'naladi. -nurlari maxsus 5 ekranda yorug’lik chaqnashi orqali qayd qilinadi. Tajribaning ko'rsatishicha, ko'pchilik -zarralar plastinkadan bemalol o'tgan. Ba'zilari esa ma'lum burchakka burilgan. Ammo shunday -zarralar ham uchraganki, ular dastlabki yo'nalishidan 135-1500 ga teng burchakka burilgan. Folga-plastinkadan - zarraning o'z yo'nalishini o'zgartirmay o'tishi oltin atomlarining ichida bo'shliq fazo mavjud ekanligini tasdiqlaydi. Haqiqatdan ham, zaryadli zarralar atom ichida bir tekis taqsimlanganda edi, Kulon qonuniga ko'ra barcha -zarralar ma'lum burchakka burilgan bo'lar edi.
Tajriba natijasiga asoslangan holda Rezerford atom yadrosi haqidagi g’oyani ilgari surdi. Bu qoyaga ko'ra, atomning deyarli qamma massasi va uning musbat zaryadi o'lchami atom o'lchamidan juda kichik bo'lgan yadroda joylashgan. Bu fikrlar atomning planetar modeli, ya'ni atom markazida massasi atom massasiga yaqin musbat ishorali yadro va yadro atrofida turli orbitalar bo'yicha qarakat qiluvchi elektronlar to'plamidan iborat sistemadir, deb uqtiruvchi modelga asos bo'ldi. Rezerfordning hisoblashicha, yadroning o'lchami, diametri 10 12 10 13 sm atrofida bo'lar ekan.
Yana bir elementar zarra - neytronni 1932 yil Chedvik aniqladi. Shundan so'ng fizik D.D.Ivanenko va nemis olimi V.Geyzenberg bir-biridan mustaqil ravishda atom yadrosi proton va neytronlardan tashkil topgan, degan fikrni ilgari surdilar. Shu tariqa atom yadrosining proton-neytron modeli yaratildi. Proton va neytronning birgalikdagi nomi nuklon deb ataladi. Bu nom lotincha NUCLEUS yadro degan so'zdan olingan bo'lib, u proton va neytron yadroviy zarralar ekanligini anglatadi.
Proton musbat elementar elektr zaryadga ega bo'lgan zarradir, ya'ni q = + e = + 1,60219∙10 –19 Kl. Uning tinchlikdagi massasi mр = 1,67265∙10 –27 kg. Neytron esa elektroneytral zarra bo'lib, uning tinchlikdagi massasi mn = 1,67495∙10 –27 kg. Bundan tashqari energiya va massaning ekvivalent qonuniga (W = m∙c2) asoslanib, massa Joul larda yoxud elektron Voltlarda (1J = 6,2419∙1018 eV) ham ifodalanadi. Demak,
mр=1,5033 10 –10 J = 938,28 МeV
mn=1,5054 10 –10 J = 939,57 МeV
Har qanday fermionlar (Fermi-Dirak statistikasiga tegishli zarralar) kabi nuklonlarning ham spinlari (Spin - ingliz so'zidan olingan bo'lib burilib aylanish deganidir) yarimga teng, ya'ni S = 1/2. Elementar zarralar spinlarini kvant sonlari yordamida ana shunday yozish mumkin. Proton yoxud neytronning spini 1/2 ga teng deyilganda, nuklon spinining ixtiyoriy yo'nalishga (masalan tashqi magnit maydon yo'nalishiga) proyektsiyasi
ga teng ekanligini tushunishimiz lozim.
Proton va neytronlar xususiy magnit momentlarga ham ega, ularning qiymatlari quyidagicha:
р = + 2,79 я
n = 1,91 я
Bu ifodadagi ya yadrolar va zarralarning magnit momentlarini o'lchash uchun qo'llaniladigan va yadroviy magneton deb ataluvchi kattalik. Bu tushuncha Bor magnetoniga qiyoslan kiritilgan. Agar Bor magnetoni ifodasining maxrajidagi elektron massasi mе o'rniga proton massasi mr qo'ysak, yadroviy magnetonning ifodasi hosil bo'ladi:
D.I.Mendeleyev davriy jadvalidagi elementlarning tartib nomeri Z shu element atomi yadrosining zaryadini aniqlaydi. Yadrodagi nuklonlar soni, ya'ni yadro tarkibidagi barcha protonlar soni Z va barcha neytronlar soni N ning yig’indisi
Z + N = A
yadroning massa soni deyiladi.
Yadrolarni belgilashda elementning ximiyaviy simvolidan foydalanib, simvolning yuqoridagi o'ng tomonida yadroning massa soni yoziladi. Masalan: Li7, Au197 va hokazo. Ba'zan simvolning pastki chap tomonida elementning tartib nomeri (protonlar soni) ham qayd qilinadi:
8 О 16, 20 Са 40, 26 Fe 54, 75 Re 182, 92 U 235.
Ba'zi hollarda esa yadrodagi protonlar va neytronlar sonini aks ettirish uchun ximiyaviy simvolning pastki o'ng tomoniga neytronlar soni ham yozib qo'yiladi:
Demak, yadroni xarakterlash uchun Z, N va A sonlar qo'llaniladi. Bu sonlardan birontasi o'zgarmas bo'lgan yadrolarni umumlashtiruvchi quyidagi nomlardan foydalaniladi:
1.Z lari bir xil bo'lgan yadrolar IZOTOPLAR deyiladi.
Masalan vodorodning uchta izotopi mavjud bo'lib,
Demak, izotoplar deganda neytronlar soni bilan farqlanuvchi ayni element atomlarining yadrolarini tushunish lozim.
2.N lari bir xil bo'lgan yadrolar IZOTONLAR deyiladi.
Masalan:
3.Z va N lari qar xil, lekin A=Z+N lari bir xil bo'lgan yadrolar IZOBARLAR deyiladi.
Masalan:
Yadrolarning impuls momentlari (yoki oddiygina spinlari) yadro tarkibiga kiruvchi nuklonlarning orbital va xususiy momentlarining vektor yig’indisi shaklida aniqlanadi. Yadrolar spinlarining qiymatlari Z va N larning toq va juftligiga bog’liq:
Z va N lari juft sonlar bilan ifodalangan barcha yadrolar (bunday yadrolar juft-juft yadrolar deb ataladi) ning spinlari nolga teng.
Z va N lari toq sonlar bilan ifodalangan yadrolar (bunday yadrolar toq-toq yadrolar deb yuritiladi) ning spinlari butun sonli qiymatlarga ( masalan 0,1,2,…) ega bo'ladi.
Nuklonlarning umumiy soni A=Z+N toq sonli qiymatlar bilan aniqlanadigan yadrolar (Z-toq, N-juft, yoki aksincha, bo'lishi lozim) ning spinlari 1/2, 3/2, 5/2 va hokazo qiymatlarga teng bo'ladi.
Yadroning magnit momentini yadro tarkibidagi nuklonlar xususiy magnit momentlarining vektor yig’indisi tarzida ifodalash mumkin emas. Bu fikrimizning isboti tariqasida H2 (deyteriy) yadrosi ustida mulohaza yuritaylik. H2 yadrosi bitta proton va bitta neytrondan tashkil topgan. Uning spini 1 ga teng. Bundan proton va neytronning spinlari bir xil yo'nalishga ega (chunki 1/2+1/2=1), degan xulosaga kelamiz. U holda deyteriyning magnit momenti
н = р + n = (2,79 - 1,91ya) = 0,88ya
bo'lishi lozim edi. Tajribalarda esa deyteriyning magnit momenti 0,86ya ga tengligi topiladi. Demak, yadroning magnit momentida nuklonlarning xususiy magnit momentlaridan tashqari protonlarning orbital magnit momentlarining qissasi ham mavjud.
Yadro o'lchamlarini aniqlash uchun bir qator tajribalar o'tkazilgan. Bu tajribalarda yadrolarning shakli sferaga yaqinligini va bu sferalarning radiuslari yadroning massa sonini 1/3 darajasiga proporsional ekanligi aniqlanadi:
Rя 1,3 . 10-15 А1/3 м.
Yadro moddasining zichligini esa taqribiy ravishda quyidagicha aniqlash mumkin:
(2.1)
Demak, yadro moddasining zichligi yadro tarkibidagi nuklonlar soniga bog’liq emas. Uning qiymati shu qadar kattaki, yadroviy modda zichligidek zichlikka ega bo'lgan jismdan yasalgan, radiusi 200 m chamasidagi sharning massasi Yerning massasiga teng bo'lar edi.
|
| |