nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-rasm. Ma’lumotlarni kiritishning relyatsion (jadval) ko‘rinishi

76
Shu qatorning o‘ng yuqori burchagida darchaning tashqi ko‘rinishini
o‘zgartiruvchi uchta boshqaruv tugmasi va bitta MS
Access dasturiga tegishli
tugma joylashgan.
1.1.
Foydalanuvchi, MS Access 2013 dasturini ishlatish jarayonida biror –
bir buyruqqa yoki biror
bir amalga tushunmasa
shu tugmani bosishi bilan
[Справка Access] oynasi aks etadi va [Поиск справки в Интернете] qidiruv tizimi
yordamida o‘ziga kerakli bo‘lgan ma’lumotlarni olishi mumkin. Faqat
kompyuter internet tarmog’iga ulangan bo‘lishi kerak.
1.2.
Bu
belgi, ish olib borilayotgan ekranni (dasturni) vaqtincha yopish.
Bunda yopilgan dastur «Пуск» mеnyusi qatorida paydo bo‘ladi.
1.3.
Bu
belgi, ish olib borilayotgan muloqot darchasini ekranda to‘liq
yoki dastlabki holatga kеltiradi.
1.4.
Bu
belgidan, ish olib borilayotgan
muloqot darchasini yopishda
foydalaniladi.
[Создание] - Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlar

|
Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlarBog'liq 1-Маъруза2.3.
[Создание]
(Yaratish)
–ushbu
lenta
yordamida
foydalanuvchilar, yaratilayotgan yangi ma’lumotlar bazasida asosiy ishtirok
etadigan, jadvallar, so‘rovlar, formalar, hisobotlar, makroslar va har bir aytib
o‘tilgan obyektlarning xossalari (oddiy, konstruktor, master) bilan
ishlashlari mumkin.
2.4.
[Внешние данные] (Tashqi ma’lumotlar) –foydalanuvchi
ushbu bo‘limda, MS Accessda yaratilgan ma’lumotlarni boshqa elktron
hujjatlar (MS Excel, matn hujjalari, ma’lumotlar bazzasi bilan ishlovchi
dasturlari)ga import va eksport qilishlari va boshqa amaliyotlarni
bajarishlari mumkin.
2.5.
[Работа с базами данных] (Ma’lumotlar bazasi bilan ishlash)
–bu bo‘limda foydalanuchi tomonidan yaratilgan ma’lumotlar bazasi ustida
bir qancha amaliyotlarni bajarishlari mumkin. Masalan: bir qancha
ma’lumotlar bazasini bir biriga bog’lashlari, arxivlash, makro buyruqlar
ustida ishlash, ma’lumotlar bazasini qayta tiklash va shunga o‘xshash boshqa
amaliyotlarni bajarishlari mumkin.
Umuman olganda [Работа с базами данных] (Ma’lumotlar bazasi bilan
ishlash) bo‘limi yaratilgan ma’lumotlar bazasi bilan ishlashning ohirgi qaydlarni
bajarish uchun xizmat qiladi.
Har qanday ishlab chiqarilgan dasturning asosiy obyektlari mavjud bo‘ladi.
Bu obyektlar, dasturning ishlash funksiyasi nimadan iboratligi va dastur nima
uchun mo‘ljallanganligini o‘zida aks ettiradi.
Boshqa dasturlardan farqli o‘laroq MS Access dasturining ham asosiy
obyektlari mavjud. Bu obyektlar [Создание] (Yaratish) bo‘limi lentasida
joylashgan. Bu obyektlarni sizga 9.1-jadval asosida keltirib o‘tmoqchimiz.
79
10-jadval. Asosiy obyektlar.
1.
|
| |
Mеnyu qatori (gorizontal mеnyu)

77
28-rasm. [Файл] (Fayl) menyusining ko‘rinishi.
Yangi ma’lumotlar bazasini yaratishdan avval,
[Файл] (Fayl) menyusida
joylashgan
[Создать]
(Yaratish)
buyrug’ini
bosamiz.
Bu
yerdan
foydalanuvchining talabiga ko‘ra bir qancha obyektlar joylashtirilgan.
Ushbu
obyektlardan “Пустая база данных рабочего стола” obyekti tanlanadi va unga
xoxishga ko‘ra yangi nom beriladi (masalan: Axborot texnologiyalari) va
“Создать” tugmasi bosiladi.
29-rasm. Yangi yaratilinayotgan ma’lumotlar bazasi oynasining
ko‘rinishi
2.2.
[Главная] (Asosiy) –ushbu lenta yordamida foydalanuvchilar,
kompyuter xotirasidagi obyektlarni joylashtirishlari,
biror-bir obyektni
qirqib olishlari, shrift kata –kichikligini o‘rnatishlari, belgilangan matn
bo‘laklarini qalinlashtirish, qiya qilib yozish va tagiga chizishlari, kiritilgan
matnga rang berish, yozuv turuni o‘zgartirish, biror bir obyektni tez qidirib
topish, ma’lumotlarni filtirlash, kiritilgan
yozuvlarni orfografik
tekshirishlari, jadval kengligi, balandligini o‘zgartirish va boshqa
amaliyotlarni bajarishlari mumkin.
- rasm. RTK ning rejalashtirilishi

|
- rasm. RTK ning rejalashtirilishi
|
bet | 104/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar 14.1- rasm. RTK ning rejalashtirilishi:
1- texnologik jihoz, 2- sanoat roboti.
Sanoat robotlariga ega bo‘lgan avtomatik liniyalar va avtomatlashtirilgan uchastkalarda robotlar va boshqa texnologik jihozlar, ularning ishlashini blokirovka qiluvchi avariya knopkalari bilan jihozlanadi.
RTKlarni sozlash va ekspluatatsiya qilish ishlariga faqat maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan shaxslar qo‘yiladi.
14.2. Robotexnik kompleks tarkibidagi robotning va uskunalarning halokatsiz va havfsiz ishlashini taminlovchi qurilmalar
Boshqarish programmasining ishlashini nazorat qiluvchi qurilma robotning berilgan harakatlarni to‘g‘ri bajarilishini tekshirish uchun xizmat qiladi. Bunday nazorat qilish usullari robotning konstruksiyasi, robotda ishlatilgan yuritma va boshqarish sistemasi bilan aniqlanadi. Tahlidli yuritmali sanoat robotida boshqarish programmasini tekshirish teskari aloqa datchiklari bilan amalga oshiriladi. Ochiq boshqarish sistemali robotlarda geometrik informatsiyani to‘g‘ri ishlatilishini tekshirish uchun turli xil nazorat qurilmalari ishlatiladi.
Agar robotning to‘xtash xatoligi ma’lum darajada to‘planadigan bo‘lsa, u holda RTK ichida sanoat robotining ayrim to‘xtash nuqtalarida nazorat amalga oshiriladi. Odatda bunday nuqtalar asosiy va yordamchi texnologik uskunalarning joylashtirishi bilan bog‘liq bo‘ladi.
Tashqi muhit bilan o‘zaro ta’sirga bog‘liq parametrlarni nazorst qilish qurilmasi avariya holatlari oqibatlarini kamaytirish imkonini beradi. Robotning biror qismiga uskuna tomonidan kata ta’sir bo‘lganda, robot mexanizmlarini ishdan chiqarish mumkin, bu hollarda bunday qurilmalar robot ishlashning avariyaviy blokirovkasini amalga oshiradi. Bu maqsadlar uchun kuch(moment) datchiklari ko‘pincha qo‘llaniladi.
Robot ishchi zonasining to‘siq bilan ta’minlash kontaktli, kuch, ultratovush, induksion, yorug‘lik lokatsiyasi asosida va boshqa datchiklar yordamida amalga oshiriladi.
Sanoat roboti va uning ayrim zvenolarini fazodagi holatlarini aniqlash uchun quyidagilar ishlatiladi: ayrim harakat darajalarining holat datchiklari
(taqlidli yuritmali sanoat robotlari uchun); kontaktli yoki kontaksiz uzib ulagichlar (ochiq boshqarish sistemali sanoat robotlari uchun).
Robot ishchi zonasida odam holatini aniqlash uchun turli xil yorug‘lik lokatsiyasi datchiklari asosida RTKning himoyasi tashkil etiladi. Bunday himoya sistemasi tarkibiga yorug‘lik tarqatgichlar va yorug‘lik qabul qiluvchilar (fotopriyomniklar) juft holda kiradilar, hamda mantiqiy o‘zgartirgichlar blogi (Mo‘B) ham sistema tarkibida bo‘ladi.
MO‘B fotopriyomniklar signalini va robotning holatini harakterlovchi signallarni mantiqiy o‘zgartirib, robotning harakatlarini avariyaviy to‘xtatish komandasi ishlab beradi. Robotning holati bo‘yicha informatsiya Mo‘B ga robot ishchi fazosida joylashgan kontaksiz mikro – uzib ulagichlardan yuboriladi.
a- rasmda robototexnik komplekslarning namunaviy konfiguratsiyalari va yorug‘lik lokatsiyasi qurilmalarning joylashishi keltirilgan.
|
| |
- rasm. Sanoat roboti kontur boshqarish qurilmasining struktura sxemasi

|
- rasm. Sanoat roboti kontur boshqarish qurilmasining struktura sxemasi
|
bet | 40/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar - rasm. Sanoat roboti kontur boshqarish qurilmasining struktura sxemasi:
PS – programma saqlagich; O‘B – o‘qish blogi; KUB – kirish-chiqish blogi; KO‘B
– kodlarni o‘zgartirish blogi; IB- interpolyator blogi; ChB- chiqish blogi; IO- ijro organi; RB- rele blogi.
Kontur boshqarish sistemasi asosan payvandlash, bo‘yash va boshqa operatsiyalarni bajaruvchi sanoat robotlarida qo‘llaniladi [4].
Nazorat savollari
Sanoat robotlari boshqarish tizimining asosiy vazifasi nimadan iborat?
Robot boshqarish tizimining sinflanishi?
Sanoat roboti boshqarish tizimining funksional sxemasini keltiring?
Robotni programmalash, boshqarish tizimining xususiyatlari qanday?
Adaptiv boshqarish tizimining xususiyatlari?
Robotni intellektual boshqarish tizimi qanday bo‘ladi?
Sanoat robotining adaptiv boshqarishning funksional sxemasini keltiring?
Sanoat robotini avtomatik boshqarish qanday amalga oshiriladi?
Avtomatik boshqarish tizimlarining xususiyatlari?
Sanoat robotini siklli boshqarish nima?
Sanoat robotining pozitsion boshqarish qanday amalga oshiriladi?
Robotni kontur boshqarishning xususiyatlari qanday?
Robotni siklli boshqarishda qanday datchiklar ishlatiladi?
Siklli boshqarish algoritmi nimalardan iborat?
Robotlarni avtomatik boshqarish tizimilarining sinflanishi?
Robotni programmalash boshqarish tizimlari xususiyatlari qanday?
Sanoat robotini programmaviy boshqarish tizimining umumlashgan sxemasini keltiring?
Robotni programmaviy boshqarish tizimining asosiy qismlariga nimalar kiradi?
Robotni chiziqli boshqarish tizimining umumiy sxemasini keltiring?
Robotni pozitsion boshqarish tizimining struktura sxemasi qanday?
|
| |
- rasm. Robototexnik komplekslarning namunaviy konfiguratsiyalari

|
- rasm. Robototexnik komplekslarning namunaviy konfiguratsiyalari
|
bet | 105/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar 14.2- rasm. Robototexnik komplekslarning namunaviy konfiguratsiyalari:
1- texnologik jihoz; 2- sanoat roboti; 3- yorug‘lik tarqatuvchi;
4- fototpriyomnik.
Qurilma quyidagicha ishlaydi. Odam robotning ishchi fazosiga kirganda yorug‘lik nurini kesib o‘tadi, bu esa hamma lampochkalarning yonishiga sabab bo‘ladi. Shunday qilib, sanoat roboti ishlaydigan, odam kirish mumkin bo‘lmaydigan ishchi fazosining taqiqlangan zonasi signalizatsiya bilan ta’minlanadi(14.2 a- rasm).
Nazorat savollari
Robototexnik komplekslarda robotlarni ishlatish jarayonida mehnat xavfsizligi?
Robotning xavfsizlik sistemasini qurishning asosiy masalalari nbimalardan iborat?
RTK ni rejalashtirishda nimalar hisobga olinadi?
RTK da operator va sanoat robotining ishchi zonalari qanday ajratiladi?
Sanoat robotining konstruksiyasida ishlatish sharoitlari va tashqi muhitning xususiyatlari qanday hisobga olinadi?
RTK ni tashkil etishda nimalarga e’tibor beriladi?
RTK larni sozlash va ishlatishda nimalar hisobga olinadi?
RTK tarkibidagi robotning va uskunalarning xavfsiz ishlashini ta’miinlovchi qurilmalarga nimalar kiradi?
Boshqarish programmasining ishlashini nazorat qiluvchi qurilma nimaga xizmat qiladi?
Sanoat robotida boshqarish programmasinin tekshirish qanday amalga oshiriladi?
Robotning to‘xtash xatoligi qanday nazorat qilinadi?
Robot ishchi zonasida odat holatini aniqlashda qanday datchiklar ishlatiladi?
Robototexnik kompleksning namunaviy konfiguratsiyalari qanday bo‘ladi?
-BOB. MEXATRONIKA - HOZIRGI ZAMON FAN VA TEXNIKASINING YaNGI YO‘NALIShIDIR
Mexatronika tushunchasi
Keyingi yillarda butun fan va texnika sohasida yangi yo‘nalishch bo‘lgan mexatronika paydo bo‘ldi va shiddat bilan rivojlanmoqda. Mexatronika mexanika, elektronika, hozirgi zamon kompyuterli boshqarish va informatsiyani qayta ishlash metodlari sohalari bilimlariga asoslanadi [3].
Mexatron modullar va sistemalar yangi xususiyatlarga ega bo‘lgan texnologik mashinalar va agregatlar, robotlarni yaratishning asosi hisoblanadi.
|
| |
-mavzu. Relyatsion MBBT lari MS Access, ORACLE da iqtisodiy

83
Ma’lumotlarni kiritishning relyatsion (jadval) ko‘rinishi.
MS Access dasturida ishlovchi tezkor klavishlar.
T/r
Tezkor
klavishlar
Vazifasi
1.
F1
Microsoft Access dasturining sprafka ma’lumot
oynasini
ishga tushuruvchi tugma.
2.
ALT+F2
Saqlash muloqot oynasini ekranga chiqarish.
3.
ALT+F4
MS Access dasturidan chiqish.
4.
CTRL+A
Elektron jadvalning barcha belgilarni belgilash
5.
CTRL+F
Elektron jadvaldan ma’lumot izlash uchun “Найти и
заменить” oynasining “Найти” bo‘limini ochish.
6.
CTRL+G
Bu buyruq yordamida VBA (Visual Basic for
Applications)da qo‘shimcha kodlar yozish mumkin.
7.
CTRL+H
Elektron hujjatdagi ma’lumotlarni almashtirish
uchun
“Поиск и замена” oynasining “Замена” bo‘limini
ochish.
8.
CTRL+N
Yangi MBni yaratish.
9.
CTRL+O
Kompyuter hotirasida mavjud MBni ochish
10.
CTRL+P
Joriy yoki belgilangan MB bosmaga chiqarish.
11.
CTRL+S
Ma’lumotlar
bazasini saqlash
12.
CTRL+W
Faol bo‘lgan elektron hujjatni yopish
13.
CTRL+Z
Oxirgi
amalni bekor qilish
84
14.
CTRL+ENTER
Belgilangan MBdagi jadvalni ochush.
15.
CTRL+SPACE
Kursor turgan yacheyka ma’lumotlarini o‘chirish.
16.
CTRL+DELETE
Belgilangan jadval yoki fomani o‘chrish.
17.
CTRL+TAB
Faol bo‘lgan elektron hujjatlar almashinuvini
ta’minlash.
Har qanday ma'lumotlar bazasining asosi ma'lumotlar modelidir.
Ma'lumotlar modeli - bu ma'lumotlar tuzilmalari
va ularni qayta ishlash
operatsiyalari to‘plami. Ma'lumotlar modelidan foydalangan holda, axborot
ob'ektlari va ular o‘rtasidagi munosabatlar namoyish etilishi mumkin.
Ma'lumot modellarining uchta asosiy turini ko‘rib chiqing: ierarxik, tarmoq
va relatsion.
- rasm. Unifikatsiyalangan sikli boshqarish qulrilmasi USM-663 ning struktura sxemasi

|
- rasm. Unifikatsiyalangan sikli boshqarish qulrilmasi USM-663 ning struktura sxemasi
|
bet | 37/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar 4.5- rasm. Unifikatsiyalangan sikli boshqarish qulrilmasi USM-663 ning struktura sxemasi.
ESPU-6030 qurilmasi sodda texnologik siklli operatsiyalarni avtomatlashtirishda robotlarni boshqarish uchun xizmat qiladi. Bunda robotning har bir harakat darajasida ikkita fiksatsiya holati bo‘ladi.
Unifikatsiyalangan siklli sistemalar har bir harakat darajasida bir necha fiksatsiya holatlariga ega robotlarni boshqarish uchun xizmat qiladi. Bunday siklli boshqarish sistemasiga USM-663 unifikatsiyalangan siklli boshqarish qurilmasi misol bo‘ladi. Uning struktura sxemasi 4.5 – rasmda keltirilgan.
Bu qurilmaning mantiqiy imkoniyatlari ancha kengaytirilgan. Boshqaruv hisoblash moduli umumiy boshqarilish markaziy blok shaklida, mikroprogrammali avtomat asosida qurilgan.
Programmani saqlash qurilmasi sifatida integral miurosxemalarda yaratilgan operativ xotira qurilmasi ishlatiladi.
Qurilma ishlash jarayonida boshqarish informatsiyasi boshqarishning markaziy blokida, xotira qurilmasiga yozilgan programmaga mos ravishda
shakllantiriladi. Robotni va texnologik jihozni boshqarish signallari to‘g‘ridan- to‘g‘ri chiqish kuchaytirgichlari orqali kerakli yuritmalarga yuboriladi.
Pozitsion boshqarish tizimlari
Robotlarni pozitsion boshqarish sistemalari avtomatik yuoshqarish sistemalari sinfiga kiradi. Bunday pozitsion boshqaruv sistemalarining asosiy xarakteristikalari quyidagicha: boshqariladigan koordinatalar soni 3-8; programmalarning xotira hajmi(kadrlar) 100-2500; tashqi jihozlar bilan informatsiya almashuv texnologik komandalar soni 15-128; yuritma turi taqlidli yoki diskret. Informatsiyani qayta ishlash usuli (ketma-ket yoi parallel siljishlar koordinatalarini qayta ishlash) pozitsion sistemalarda ikki usulda bajarilishi mumkin. Birinchi usulda markaziy hisoblagichli struktura bo‘yicha va ikkinchi usulda markazlashmagan struktura asosida, bu holda hisoblagich har bir koordinata bloki tarkibiga kiradi [9].
Misol qilib markazlashgan strukturali unifikatsiyalangan pozitsion programmali UPM-772 tipidagi boshqarish qurilmasini keltirish mumkin (4.6- rasm).
|
| |
rasm. Mexatronika komponentlari

|
rasm. Mexatronika komponentlari
|
bet | 106/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar
Mexatronika shunday fan va texnikaning sohasiki, unda mexanika, elektronika, kompyuter komponentlarining senergetik bog‘lanishlari aks ettirilgan bo‘ladi, bu esa o‘z navbatida sifat jihatdan yangi bo‘lgan modullar, sistemalarning funksional harakatlarini va intellektual boshqarishni ta’minlaydi. Senergiya (grekcha) — umumiy maqsadga yetishishga qaratilgan birgalikdagi harakat. Mexatronikaning komponentlari 15.1-rasmda keltirilgan.
Mexatronika va mexatron texnologiyalarning metodlari universal hisoblanadi, ular yordamida murakkab texnik sistemalarni yaratish, avtomatlashtirilgan loyihalash, mashinalarni va robotlarni modul prinsipi asosida qurish imkoniyati mavjud.
Hozirgi kunda mexatron modullar va sistemalar quyidagi sohalarda keng qo‘llaniladi:
mashinasozlik;
sanoat va maxsus robototexnika;
aviatsiya va kosmik texnika;
yelektron mashinasozlik;
avtomobilsozlik;
mikromashinalar;
nazorat-o‘lchov qurilmalari va mashinalari;
intellektual mashinalar va h.k.
Mexatron modullarga quyidagi talablar qo‘yiladi:
-mashinalar va sistemalarning sifat jihatdan yangi funksional masalalarini bajara olish;
-mashinalar ishchi organlarining o‘ta yuqori tezligini ta’minlash;
-modullarning ultrapretsizion harakatlarini mikro va nanotexnologiyalarda amalga oshirish;
-modullarning va harakatlanuvchi sistemalarning kompaktliligi;
-ko‘p koordinatali mashinalarning yangi kinematik strukturalari konstruktiv kompanovkalarini olish;
-o‘zgaruvchi va noaniq tashqi muhitda sistemalarning intellektual faoliyatini ta’minlash.
Zamonaviy mexatron sistemalarni loyihalash modul prinsiplarga va texnologiyalarga asoslangan [3].
Umuman mexatron modullar quyidagi turlarga bo‘linadi (14.2-rasm):
-harakat moduli;
-harakat mexatron moduli;
-intellektual mexatron moduli.
Modul (M) mashinaning unifikatsiyalangan funksional qismi bo‘lib, konstruktiv jihatdan mustaqil qurilma hisoblanadi.
|
| |
Axborot tizimlarini axborot tavsifi bo‘yicha sinflanishi

Axborot tizimlarini axborot tavsifi bo‘yicha sinflanishi
Axborotni qayta ishlash nuqtai nazar axborot tizimini quyidagicha tasniflash
mumkin: -Axborotli-ma’lumotli, axborot-qidiruv tizimlari, bunday tizimlarda
axborotlar qidiriladi va ma’qul ko ‘rinishda chiqariladi;
-Axborotlarni qayta ishlash tizimlari, bu yerda axborotlar murakkab
algoritmlar asosida qayta ishlaniladi, masalan, avtomatlashtirilgan boshqaruv
tizimlari.
Axborot tizimlarining masalaning tuzilishi bo‘yicha sinflari
94
Bu yerda quyidagi tasniflash keltirildi, umumiy ko‘rinishda bu yerda axborot
tizimining kengaytirilishi inobatga olinadi (masshtablash)
Shaxsiy axborot
tizimi, bir kishiga mo‘ljallangan axborot tizimi.
Guruhlangan
axborot
tizimi, korxona
bo
‘limi xodimlari axborotlardan birgalikda
foydalanishadi.
Tashkilot axborot tizimi, korxona doirasida axborot jarayonini to‘liq
qoplagan bo‘lib, ularni to‘liqliqini va ularni barchaga etkazib berish imkoniga ega
bo‘ladi.
Axborot tizimlarini avtomatlashtirish darajasi bo‘yicha sinflanishi.
Avtomatlashtirish darajasiga ko‘ra avtomatlashtirilgan, avtomatik va
avtomatlashtirilmagan (an’anaviy) boshqarish tizimlari o‘zaro farqlanadi.
Avtomatlashtirilgan tizimlar kishilar bo‘g‘inini (operatorlar, ma’muriy
apparat) uzining organik tarkibiy qismiga kiritadi. Avtomatik tizimlar esa yig‘ish
va sozlashdan so‘ng inson ishtirokisiz (proflaktik nazorat va ta’mirlashni hisobga
ol-masa) prinsip jihatdan ishlashi mumkin va ularni ko‘proq texnolo-giyalarni
boshqarishda qo‘llashadi, garchi bu o‘rinda avtomatlashtirilgan tizimlar afzal
ko‘rilsa ham. Tashkiliy boshqaruv tizimlariga kelganda, ular bu spesifikasidan
kelib chikib avtomatik bo‘lolmaydi. Odamlar bu tizimlarda quyidagi asosiy
vazifalarni hal etadi: birinchidan, bu boshqarish maqsadlari va mezonlarining
qo‘yilishi va tuzatib borilishidir (ular sharoit o‘zgarganda o‘zgar-tirib boriladi),
ikkinchidan, qo‘yilgan maqsadlarga erishishning eng yaxshi yo‘llarini izlab
topishda ijodiy elementlarni kiritish (qo‘llanayotgan texnologiya yoki tashkiliy
ishni keskin o‘zgartirish), uchinchidan, ishlab chiqilayotgan qarorlar tizimini tugal
tanlash va ularga yuridik kuch berish. Nihoyat, to‘rtinchi vazifa bo‘lishi mumkin,
bu tizimni boshlangach axborot bilan ta’minlashki, uni to‘plashni to‘liq
avtomatlash mumkin emas yoki noratsional hisoblanadi (masalan, kadrlarni
hisobga olish ma’lumotlari, ish joyining o‘zgarishi ahvoli va hokazolar).
Avtomatlashtirilmagan ATida axborotlar texnika vositasisiz xodimlar
tomonidan bajariladi.
Avtomatik ATida barcha axborot jarayonlari xodimlarsiz amalga oshiriladi.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimi (AAT) – bu ma’lumotlar jamlanmasi,
iqtisodiymatematik usullar va modellar, texnikaviy, dasturiy, texnologik vositalar
va mutaxassislar bo‘lib ma’lumotlarni qayta ishlash va qaror qabul qilish uchun
mo‘ljallangan. AATning tasnifi quyidagicha qabul qilingan:
|
Texnik ta'rif - Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlar

98
Qo‘llaniladigan usullar turli sohalar bo‘yicha mutaxassislar tomonidan ishlab
chiqilgan bo‘lib, ularni amalga oshirish uchun xarajatlarni keltirib chiqaradigan
dasturlarni ishlab chiqaradi, tizimga texnik xizmat ko‘rsatish yoki yangilash zarur
bo‘lganda professional to‘lovlar qo‘shiladi; shuning uchun ushbu xususiyatlarga
ega bo‘lgan mahsulotni bepul taqdim etish mumkin emas.
- rasm. Qurilma-jihozlariga SRlari guruhi tomonidan xizmat ko‘rsatish

|
- rasm. Qurilma-jihozlariga SRlari guruhi tomonidan xizmat ko‘rsatish
|
bet | 46/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar - rasm. Qurilma-jihozlariga SRlari guruhi tomonidan xizmat ko‘rsatish
Bir dasturli SRlarining avtomatik liniyalar tarkibidagi aloqalari o‘zgarmas tusga ega bo‘ladi. Xom mahsulotni fiksatsiyalangan pozitsiyaga joylashtirish zarur. Ishlov berilgan detallarni taraga joylashtirish imkoni bor. Detallarni bir pozitsiyadan boshqasiga joylashtirish konveyer yoki robotlar tomonidan amalga oshiriladi.
6.5- rasmda qurilma jihozlarini aylana bo‘ylab joylashtirish (5 donagacha) sxemasi ko‘rsatilgan.
– rasm. Qurilma-jihozlarini aylana bo‘ylab joylashtirish
Xizmat ko‘rsatilayotgan qurilma-jihoz SR bilan bog‘lanmagan holda yoki o‘zgarmas aloqa o‘rnatilgan holda ishlashi mumkin.
Asosiy texnologik operatsiyalarni yakka (individual) tartibda bajarish
- rasm. Asosiy texnologik operatsiyalarni yakka (individual) tartibda bajarish:
5 - SR funksiyalarini kengaytiruvchi yordamchi qurilma. 6 - yordamchi yo‘nalish beruvchi yoki fiksatsiyalovchi qurilma.
Detallarni bir joydan ikkinchi joyga ko‘chirish robot tomonidan qisqichlar va asboblarni 6– pozitsiyada almashtirish yo‘li bilan amalga oshiriladi.
Detallarni tashish (transportlashtirish) robotning dasturiy boshqarish sistemasi orqali boshqariladigan konveyer tomonidan amalga oshiriladi.
- rasm. Detallarni tashish
Yuqorida SRlar qo‘llanishining asosiy sxemalari keltirildi, ularni sharhlab o‘tamiz.
Sanoat robotlarining asosiy yoki yordamchi operatsiyalarni bajarish uchun qo‘llaniladigan eng asosiy sxemalari 6.1 –6.7 rasmlarda keltirilgan.
Jihoz-aslahaga yakka tartibda xizmat ko‘rsatish shu jihozga ichki joylashtirilgan yoki avtonom holatdagi sanoat roboti tomonidan ta’minlanadi. Bu xildagi RTKlar tomonidan yechiladigan masalalar eng ko‘p deganda quyidagilardan iborat: detallarga ishlov berish operatsiyalarini avtomatlashtirish, detallarni joylashtirish, ishlov berilgandan so‘ng qayta olish, ishchi zonada detallarni bazalash va fiksatsiyalash; asosiy ishlab chiqarishninig informatsion va transport oqimlari bilan aloqani ta’minlash. Bunday sxemaning yana bir boshqa xili ma’lumki, unda bir nechta robotlar mashinalar guruhiga xizmat ko‘rsatadi, mashinalar soni esa SRlari sonidan kam bo‘ladi; bu sxema bosim ostida metall quyish mashinalarini o‘z ichiga oluvchi RTKlarda, listlarni shtamplash presslariga va boshqa turdagi jihozlarga (masalan, bitta sanoat roboti detallarni o‘rnatish va olish, ikkinchisi esa asbobni almashtirish va stanokning asbob magazinini to‘ldirish kabi funksiyalarni bajaradigan stanokli markazlarda) xizmat ko‘rsatishda qo‘llaniladi [4, 5, 6].
Bunday sxemalarda RTK tarkibiga SRlaridan tashqari turli maqsadlardagi avtooperatorlar ham kiritilgan bo‘lishi mumkin (masalan bosim ostida metall quyish mashinalari ishtirok etgan RTKlar).
|
| |
Ma'lumotlarning ierarxik modeli -

85
Relyatsion ma'lumotlar modeli - ikki o‘lchovli jadvallar
ko‘rinishida ma'lumotlarni tashkil qilishdan foydalanadi.
Nisbatan jadval
yoki munosabatlar deb nomlangan har bir bunday jadval ikki o‘lchovli massiv
bo‘lib, quyidagi xususiyatlarga ega:
• jadvaldagi barcha ustunlar bir hil, ya'ni bitta ustundagi barcha
elementlar bir xil turdagi va
maksimal hajmga ega;
• har bir ustun o‘ziga xos nomga ega;
• jadvalda bir xil satrlar mavjud emas;
• jadvaldagi satrlar va ustunlarning tartibi muhim emas.
Relyatsion jadvalning asosiy tarkibiy
elementlari maydon va
yozuvlardir. Maydon (relyatsion jadvalning ustuni) - bu ma'lumot ob'ektining
ma'lum atributiga mos keladigan ma'lumotlarning mantiqiy tashkil
etilishining elementar birligi. Yozuv (relyatsion jadvalning qatori) - bu
ma'lumot ob'ektining muayyan namunasiga mos keladigan mantiqiy bog'liq
bo‘lgan maydonlar to‘plami.
Fayl tizimlari va ma'lumotlar bazalari.
Ma'lumotlar bazalari - bu ma'lumotlar tuzilmalari va fayl tuzilmalarining
sintezi.
Ma'lumotlar bazasi atamasi tashkilotning axborot ehtiyojlarini qondirish
uchun mo‘ljallangan mantiqiy bog'liq ma'lumotlarning umumiy to‘plamini (va
bu ma'lumotlarning tavsifini) anglatadi. Ma'lumotlar bazasi - bu tartibda
saqlanadigan ma'lumotlar to‘plami. Ma'lumotlar bazasini hujjatlar
saqlanadigan
kabinet bilan taqqoslashingiz mumkin. Boshqacha aytganda, ma'lumotlar bazasi
ma'lumotlar ombori.
Ma'lumotlar bazalari holatida ma'lumotlar
tashqi muhitda ularning
tavsifi (metadata) bilan birga saqlanadi, fayllar esa mantiqiy tavsifi tegishli
dasturlarda mavjud bo‘lgan oddiygina ikkilik ma'lumotlarini saqlaydi.
86
MBBT aloxida olingan modullardan tashkil topgan:
•
MB boshqarish bloki disklardagi ma‘lumotlar
bilan
foydalanuvchi dasturi va tizimning So`rovi (
guery) orasidagi interfeysni
aniqlaydi.
•
Fayl menedjeri - ma‘lumotlar tuzilmasi bilan disklar o‘rtasidagi
bog’lanishni boshqaradi.
•
Guery-protsessor ingliz tilida yozilgan guery gaplarini
MBni
boshqarish bloki tushunadigan tilga utkazadi.
•
Прекомпилятор DML(Data Manipulation Language)
ma‘lumotlar bilan manipulyatsiya qiladigan til bo‘lib hisoblanadi.
Elektir tokini o’tkazmaydigan o’t o’chirgichlar keltirilgan qatorni ko’rsating

|
Elektir tokini o’tkazmaydigan o’t o’chirgichlar keltirilgan qatorni ko’rsatingBog'liq 65ad91795ee7c MT 4 kurs DAK savollari444.Elektir tokini o’tkazmaydigan o’t o’chirgichlar keltirilgan qatorni ko’rsating.
A) gazlar va kukunlar.
B) ishqorlar va ko’piklar.
C) suv va suv bug’i
D) suv, suv bug’I va ko’piklar
445.Uglekislotali-brommetilli o’t o’chirgichlar keltirilgan javobni aniqlang.
A) OUB-ZA VA OUB-7A
B) OXP-10, OP-M, OP-9MM
C) OP-1, OP-2A, OP-YUA, OP-100
D) to’g’ri javob yo’q.
446.Qattiq moddaning havoda muallaq holatda bo'la oladigan eng mayda
zarrachalari bu?
A)
chang
B)
gaz
C)
bug’
D)
zarra
447.“Bell” nimaning o’lchov birligi?
A)
Tovush intensivligining
B)
Tovush tebranishlarining
C)
Tovush chastotalarining
D)
Tovush tezligining
448.Suyuqliklarni nasoslar yordamida bir joydan ikkinchi joyga yuborishda qaysi
turdagi shovqin paydo bo’ladi?
A)
gidrodinamik shovqinlarga
B)
Mexanik shovqin
C)
Aerodinamik shovqin
D)
Elektromagnit shovqin
449.Elektromagnit shovqinlarning shovqinlarni qanday yo’l bilan kamaytiriladi?
A)
elektr motorlarini konstruktiv o'zgartirishlar bilan
B)
birikmalardagi ishqalanish kuchlarini kamaytirish bilan
C)
mexanizimlardagi ishqalanish kuchlari kamaytirish bilan
D)
suyuqliklarni nasoslar yordamida kamaytirish bilan
450.Tovush intensivligining o’lchov birligi “Bel” kimning sharafiga qo’yilgan
A)
Aleksandr Geyama Bel
B)
Genrix Gers
C)
Galelio Galeliy
D)
Isak Nyuton
451.Shovqin darajasini aniqlash uchun foydalaniladigan shovqin o’lchagichlarni
aniqlang.
A)
Shum-1, IShV-1 markali
B)
Ash-2M, AS-3 markali
C)
ASA-1M, AS-3 markali
D)
Shfa-1, ShIV-1 markali
|
| |
Robotlarning kontur boshqarish tizimlari

|
Robotlarning kontur boshqarish tizimlari
|
bet | 39/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar Robotlarning kontur boshqarish tizimlari
Kontur boshqarish ishchi organlari traektoriya bo‘yicha harakatlanadigan robotlarda ishlatiladi. Bunday boshqarishning murakkabligi ko‘p jihatdan robot ishlaydigan koordinat sistemasiga, harakatlanish aniqligiga, erkinlik darajalari soniga va ishlov berilayotgan ob’ektga bog‘liq bo‘ladi.
Kontur boshqarish sistemalarning apparat va programma ta’minoti programmalash usuli bilan aniqlanadi (to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘rgatish yoki analitik programmalash va boshqalar).
Analitik programmalashtiriladigan kontur boshqarish sistemasida robot ishchi organing traektoriya bo‘yicha harakatini tashkil etish interpolyatsiyani ishlatib amalga oshirildi.
Sanoat robotlarining kontur boshqarish sistemasining asosiy vazifasi ishchi organni uzluksiz fazoviy traektoriya bo‘yicha aniq harakatini ta’minlashdan iboratdir. Robot ishchi organining bunday harakatini amalga oshirish uchun kontur boshqarish qurilmalarida traektoriya parametrlarini berishning ikki metodi mavjud. Birinchi metod bo‘yicha traektoriya koordinatalarning uzluksiz ketma-ketligi shaklida beriladi. Ikkinchi metod bo‘yicha traektoriyaning chekli tayanch nuqtalari beriladi va ular orasidagi uzluksiz traektoriya hisoblanadi. Birinchi holda boshqarish qurilmasida hisoblash blogi bo‘lmaydi, ammo butun traektoriya bo‘yicha ma’lumotlarni saqlash uchun yetarli hajmli xotira qurilmasi zarur bo‘ladi. Ikkinchi holda oraliq tayanch nuqtalarni saqlash uchungina yetarli hajmga ega
bo‘lgan xotira qurilmasi kerak bo‘ladi, ammo tayanch nuqtalar orasidagi traektoriyani hisoblash uchun interpolyator bo‘lishi zarur.
Kontur boshqarish qurilmasining strukturasi ikkinchi usulda yaratilsa, maqsadga muvofiq bo‘ladi, chunki hozirga zamon hisoblash texnikasi asosida mikroprotsessorlarda yoki mikroEhMda hisoblash blogini shakllantirish oson bo‘ladi. Bu esa sanoat roboti ishchi organining uzluksiz traetoriya bo‘yicha harakatlanishini to‘liq ta’minlaydi. Ikkinchi usul bo‘yicha yaratilgan kontur boshqarish qurilmasining struktura sxemasi 4.7- rasmda keltirilgan.
PS
O‘B
ChB
IO
|
| |
Реклама - download

Qidiruv: Реклама
Gollandiyalik rassomlar gullar bilan natyurmortlar. Gollandiyalik natyurmortning maxfiy belgilari
SlickJump®Реклама: нао «Северная звезда»SlickJump® Retargeting Для усиленного выделения желчи
2,08 Mb.
18
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Kvalimetriya va metrologiya - Oliy ta’lim tizimi pedagog va rahbar kadrlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini...

|
Oliy ta’lim tizimi pedagog va rahbar kadrlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi
|
bet | 61/82 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 462,37 Kb. | | #119205 |
Bog'liq Oliy ta’lim tizimi pedagog va rahbar kadrlarini qayta tayyorlash (3)Kvalimetriya va metrologiya.
Jism va ob’ektlarning o‘lchovlari haqidagi ta’limotni o‘rganadigan metrologiya fanida kvalimetriyaning asosiy vazifalaridan biri, jism va ob’ektlarning sifatini miqdoriy ko‘rsatkichlarda baholash sanaladi12.
Jism va ob’ektlarning sifatini miqdoriy ko‘rsatkichlarda baholash uchun o‘sha ob’ekt va jismlarning absolyut kattaliklari Ks va Qs indeksni aniqlash kerak bo‘ladi.
Ko‘pchilik hollarda mazkur indekslar fizik parametrlar bilan o‘lchanadi.
Azgaldov, G. G, Kostin A. V. Alvaro E. Padilya Omiste , "The ABC of Qualimetry: Ridero 2015. p 51
Shuni qayd etish kerakki, fizik ko‘rsatkichlar ob’ektlarning ko‘p xususiyatlarini, shuningdek sifatini aniqlash imkonini bermaydi, buning uchun tajriba yo‘li bilan aniqlangan K ni qo‘llagan holda mazkur ob’ektning sifati Q aniqlanadi.
Mazkur metod vaqtinchalik metod bo‘lib, uni metrologik metodlar bilan tajriba metodlari bilan majmua holda qo‘llashni talab etadi.
Amaldagi nazariya bo‘yicha ob’ektlarning xususiyatlari va sifatini tavsiflash va identifikastiyalash lozim bo‘ladi.
Shunday qilib, metrologik va kvalimetriya o‘rganib xulosa yasash mumkinki, metrologiyadan olingan ma’lumotlar, kvalimetriyada mazkur ob’ektning yangi sifat darajasini konstrukstiyalash imkonini beradi.
Kvalimetriya va amaliy psixologiya. Tajriba metodlariga asoslangan amaliy psixologiyaning tajriba metodlari kvalimetriyada muhim o‘rin tutadi. Inson psixologiyasini o‘rganish ularning ehtiyojlarini qondiradigan yangi manbalar, mahsulotlar yaratish, inson ehtiyojlarining kelib chiqish sabablari va ularni tavsiflash, indekslarni iearxik darajalarini tuzish imkonini beradi.
Mazkur ko‘rsatkichlar ishlab chiqarish mahsulotlari bilan ehtiyoj o‘rtasidagi absalyut aloqa indeksi (Q) ni aniqlash va nisbiy indeks (K) o‘rtasidagi tabiiy munosabatlarni aniqlash, pirovard natijada kvalimetriyadagi muayyan muammolarni hal etish imkoniyatini yaratadi.
Eksperimental psixologiyada tajriba metodining rivojlanishi insonning fiziologik-biologik rivojlanishi, ularning psixologik xususiyatlari, ustuvor prinstiplari aniqlanib tajribalarning umumiy holati haqida ma’lumot beradi.
Insonning psixologik rivojlanishida tipik va tasodifiy xatolarni aniqlash, urani bartaraf etish yo‘llarini aniqlash, tajriba o‘tkazilgan ob’ektning sifati haqida xulosa chiqarishga asos bo‘ladi.
Shunday qilib, kvalimetriya ko‘rsatkichlarining eksperimental psixologik tajribalari natijalari yuzasidan xulosa chiqarilishiga uzviy aloqadorlik
mavjud.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Oliy ta’lim tizimi pedagog va rahbar kadrlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi
|
Почта - download

Qidiruv: Почта
Узбекистон почта ва телекоммуникация агентлиги
Tо‘lqin о‘tkazgichli yо‘naltirilgan tarmoqlagich ishlash rejimini tadqiq etish. Tarmoqlagichning о‘tish susayishi va yо‘nalganligini hisoblash
295 Kb.
4
o'qib
Узбекистон почта ва телекоммуникация агентлиги
To‘lqin o‘tkazgichli yo‘naltirilgan tarmoqlagichning xususiyatlarini o‘rganish va uning parametrlarini aniqlash. Yuklanishda yutilayotgan O‘YuCh maydonning quvvatini o‘lchashda yo‘naltirilgan tarmoqlagichni qo‘llash
281 Kb.
4
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashning

“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashning
amaliy asoslari” mavzusidagi xalqaro konferentsiya 2021-yil, 27-dekabr
32
mezonlarga asoslangan baholash fikrlari asosida ta'lim natijalariga erishishni talab
qiladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak har bir mutaxassislik fani yaxlit bir modul
sifatida qaraladi va unda o‘rganiladigan fanlar tizimi yaxlit modullning mikro
modullari hisoblanib, ushbu mikro modul o‘z navbatida yanada kichikroq
modullarga bo‘linadi va o‘quvchi ana shu modullar tizimidan o‘tish asnosida
mutaxassislikni egallab boradi.
“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashning
amaliy asoslari” mavzusidagi xalqaro konferentsiya 2021-yil, 27-dekabr
33
R.V.Astanov
Buxoro VXTXQTMOHM “Aniq va tabiiy
fanlar metodikasi” kafedrasi mudiri.
O‘QITUVCHINING KREATIVLIK POTENSIALI
Annotatsiya:
O‘qituvchining kreativlik potensiali uning umumiy xususiyati sifatida
aks etadi. U ijodiy faoliyatning dastlabki sharti va natijasi sanaladi. Mazkur sifat
shaxsning o‘z-o‘zini namoyon qilish layoqatiga egalikni va tayyorlikni ifodalaydi.
Qolaversa, kreativ potensial negizida har bir mutaxassisning shaxsiy qobiliyatlari,
tabiiy va ijtimoiy quvvati yaxlit holda namoyon bo‘ladi.
Annotatsiya:
Tvorcheskiy potensial uchitelya otrajaetsya kak yego obщaya cherta.
Eto pervoe uslovie i rezultat tvorcheskoy deyatelnosti. Eto kachestvo predstavlyaet
soboy oderjimost i gotovnost cheloveka k sposobnosti vыrajat sebya. Krome togo,
na osnove tvorcheskogo potensiala proyavlyayutsya individualnыe sposobnosti,
prirodnыe i sotsialnыe silы kajdogo spetsialista v selom.
Annotation:
A teacher’s creative potential is reflected as his or her common
feature. It is the first condition and result of creative activity. This quality
represents the possession and readiness of an individual for the ability to express
himself. In addition, on the basis of creative potential, the individual abilities,
natural and social strength of each specialist are reflected as a whole.
O‘quvchilarni kreativ fikrlashga o‘rgatish, ularda kreativ tafakkurni
shakllantira olish uchun avvalo o‘qituvchining o‘zi kreativ, ijodkor shaxs bo‘lishi
zarur. Bordi-yu, uning o‘zi kreativlik sifatlariga ega bo‘lmasa, u holda qanday
qilib, o‘quvchilarni kreativfikrlashga rag‘batlantira oladi. Chiqariladigan yagona
xulosa quyidagicha: o‘qituvchining o‘zi kreativ, ijodkor bo‘lsagina, o‘quvchilar
ham shunday bo‘la oladi.
O‘qituvchining ijodkor va kreativ bo‘lishi yoki bo‘lmasligi emas, balki
darslarni ijodkorlik, kreativlik ruhida tashkil etishi, yangi g‘oyalarni ta'lim
jarayonida sinab ko‘rishga intilishi zarur. Mashg‘ulotlarda o‘qituvchi “kreativlik
yo‘l xaritasi”ga ko‘ra quyidagi to‘rtta yo‘nalish bo‘yicha harakatlanadi va ulardagi
harakatlar o‘qituvchilarning kreativligini ifodalovchi belgilar (Patti Drepreau)
sanaladi:
1) ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini namoyon etish;
2) o‘quvchilarni o‘quv fanlarini qiziqish bilan o‘zlashtirishga rag‘batlantiruvchi
strategiya (metod va vositalar)dan foydalana olish;
|
“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashning

|
“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashningBog'liq Maqola 3 (207-211-bet)“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashning
amaliy asoslari” mavzusidagi xalqaro konferentsiya 2021-yil, 27-dekabr
31
• o‘quv materialini mustaqil o‘rganish uchun zarur shart-sharoitlarni
yaratish;
• O'qishni tezlashtirish;
• fanni samarali o‘zlashtirishga erishish;
• Tinglovchilarning qobiliyatlari va yuqori ta'lim natijalarini to'liq ochib
berishga erishish;
• O‘z mutaxassisligi bo‘yicha fanlarni tanlash imkoniyati beriladi.
O‘quv maqsadlarini toifalarga va ketma-ket darajalarga bo‘lish orqali o‘quv
maqsadlarini aniq ifodalash uchun pedagogik taksonomiyalardan foydalanish
tavsiya etiladi. Taksonomiya (yunoncha soʻz va “taxis” – tartib bilan joylashtirish
va “homos” – qonun degan maʼnoni bildiradi) soʻzidan olingan. Taksonomiya
ob'ektlarning tabiiy munosabatlariga asoslangan va ob'ektlarni tavsiflashning ko'p
bosqichli printsipiga asoslangan toifani o'z ichiga oladi. Amerikalik pedagog
B.Blumning oʻquv maqsadlari taksonomiyasi dunyoda eng keng tarqalgan
taksonomiya hisoblanadi. Amalda har bir nazariy va amaliy dars uchun o‘quv
maqsadlari ishlab chiqiladi. Ushbu maqsadlar taksonomiyada quyidagi nuqtai
nazardan tasniflanadi:
1. Bilish faktlar va tamoyillarni eslab qolish va eslashdir. Bunda tinglovchi
olingan bilimlarni eslab, aytib bera oladi.
2.Tushunish - o'rganilayotgan materialning mohiyatini tushunish, xulosalar
chiqarish, mavjud vaziyatni tahlil qilish qobiliyatining ko'rsatkichidir. Tushunish
ko'rsatkichi sifatida talqin qilish, materialni umumlashtirish yoki keyingi voqealar
haqida takliflar berish va hokazo.
3. Usullar, qoidalar, umumiy tushunchalarni qo'llash - bu qoidalar, usullar,
tushunchalar, tamoyillar, nazariyalarni qo'llashni o'z ichiga oladi. Shu bilan birga,
o'quv natijalari tushunishdan ko'ra o'quv materialini yuqori darajada o'zlashtirishni
talab qiladi.
4. Tahlil - yaxlitni elementlarga bo'lish, bu elementlarning gradatsiyasi va
munosabatlarni o'rnatish qobiliyati, butunni tashkil qilish tamoyillarini bilish.
Bunda o‘quv natijalari tushunish va qo‘llash nuqtai nazaridan o‘zining yuksak
intellektual darajasi bilan tavsiflanadi, chunki u o‘quv materialining mazmuni va
uning ichki tuzilishini bilishni talab qiladi.
5. Sintez - yangi tuzilmalar yaratish maqsadida berilgan elementlarning
yaxlitligini yaratish. Tegishli natijalar yangi sxemalar va tuzilmalarni yaratishga
qaratilgan ijodiy faoliyatni ifodalaydi.
6. Baholash - qabul qilingan maqsadlarni hisobga olgan holda materiallar
va usullarni baholash. Bu toifa barcha oldingi toifalar va aniq ajratilgan
|
| |
……………..qancha kuchlanishli tok organizm orqali o‘tganda sezilarli og‘riq

437.Titrovchi uskunalarda ishlashga necha yoshdan kichik bo'lmagan kishilar
qo'yiladi
A) 18
B) 16
C) 14
D) 20
438.Ba'zi bir texnologik jarayonlar ………yomon ta'sir ko'rsatadigan qattiq ovoz
chiqaradi.
A)
asab sistemasiga
B)
mehnat faoliyatiga
C)
uyquning buzul ishiga
D)
vositalarini ishlatishda
439.Agar suvdan qutqarilgan insoni terisi ko’karib, tomirlari shishgan
bo’lsa……………
A)
tanadagi suv 4-5 minutdan keyin qonga so’rilib inson halok bo’ladi.
B)
tanadagi suv 20-25 minutdan keyin qonga so’rilib inson halok bo’ladi.
C)
tanadagi suv 40-45 minutdan keyin qonga so’rilib inson halok bo’ladi.
D)
tanadagi suv 30 minutdan keyin qonga so’rilib inson halok bo’ladi.
440.Agar kuyish kislota tasirida bo’lsa qanday eritma bilan yuviladi.
A)
ichimlik soda
eritmasi bilan
B)
bor kislota eritmasi bilan
C)
xlorit kislota bilan
D)
sovyq suv bilan
441.………..pulusning sekinlashuvi , kamdarmonlik, bosh aylanishi, rang oqarishi,
xushsiz bolib qolish kabilar qanday holatlarda yuz beradi.
A)
ichki qon ketishda.
B)
bosh suyak singanda
C)
tashqi qon ketishda.
D)
qovurg’a singanda.
442.Elektir ajratkichlarni ishga tushush vaqti necha sekundan oshmasligi kerak.
A) 0.2
B) 0.3
C) 0.4
D) 0.5
443.Erga ulash va nollashtirish nima sababdan amalga oshiriladi.
A) Elektir tokidan himoya qilish uchun.
B) elektir qurulmalarni samarali ishlashi uchun
C)
quvvatni oshirish uchun
D) quvvatni kamaytirish uchun.
“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashning

|
“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashningBog'liq Maqola 3 (207-211-bet)“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashning
amaliy asoslari” mavzusidagi xalqaro konferentsiya 2021-yil, 27-dekabr
34
3) innovatsion yondashuv va o‘qituvchiik masala (muammo)larning yechimini
topishga kreativ yondashish;
4) kutiladigan natija7.
O‘qituvchining kreativlik potensiali uning umumiy xususiyati sifatida aks
etadi. U ijodiy faoliyatning dastlabki sharti va natijasi sanaladi. Mazkur sifat
shaxsning o‘z-o‘zini namoyon qilish layoqatiga egalikni va tayyorlikni ifodalaydi.
Qolaversa, kreativ potensial negizida har bir mutaxassisning shaxsiy qobiliyatlari,
tabiiy va ijtimoiy quvvati yaxlit holda namoyon bo‘ladi.
Kreativ potensial bilish jarayoniga yo‘naltirilgan ijodkorlik bilan
chambarchas bog‘liq. O‘qituvchining kreativ potensiali an'anaviy tafakkur
yuritishdan farqli ravishda quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
- tafakkurning tezkorligi va egiluvchanligi;
- yangi g‘oyalarni yaratish qobiliyati;
- bir qolipda fikrlamaslik;
- o‘ziga xoslik;
- tashabbuskorlik;
- noaniqlikka toqat qilish;
- zakovatli bo‘lish
O‘qituvchi kreativlik potensialiga ega bo‘lishi uchun kasbiy faoliyatida
quyidagilarga e'tiborini qaratishi zarur:
- kasbiy faoliyatiga ijodiy yondashish;
- yangi-yangi g‘oyalarni yaratishda faollik ko‘rsatish;
- ilg‘or o‘qituvchiik yutuq va tajribalarni mustaqil o‘rganish;
- hamkasblar bilan o‘qituvchiik yutuqlar xususida fikr almashish
Har bir o‘qituvchining o‘zini o‘zi rivojlantirishi va o‘zini o‘zi namoyon eta
olishi bevosita uning kreativlik qobiliyatiga egaligi bilan bog‘liq.
O‘qituvchining kreativlik potensialini rivojlantirishda quyidagi metodlardan
foydalanish samarali sanaladi:
•
Ijodiy topshiriqlar
•
Muammoli vaziyatlar
•
Individual ishlanmalar
•
Ijodiy loyihalar
•
“Zakovat” musobaqasi va b.
Odatda o‘qituvchilarning kreativlik qobiliyatiga ega bo‘lishlari o‘qituvchiik
muammolarni hal qilishga intilish, ilmiy-tadqiqot ishlari yoki ilmiy loyihalarni
amalga oshirish va o‘zaro ijodiy hamkorlikka erishishlari orqali ta'minlanadi.
|
| |
“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashning

|
“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashningBog'liq Maqola 3 (207-211-bet)“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashning
amaliy asoslari” mavzusidagi xalqaro konferentsiya 2021-yil, 27-dekabr
39
faoliyatiga, ta’lim mazmuni va texnologiyalariga, ularning samaradorligini oshirish
maqsadida kiritiladigan yangilik va o’zgarishlar sifatida qayd etiladi”. [2.51,52].
Tarix ta’limida innovativ-kreativ texnologiyalardan foydalanish ham yoshlar
ongi va qalbiga yangi g’oyalarni kiritishi bilan birgalikda ularda yaratuvchilik va
ijodkorlik xususiyatlarini shakllantiruvchi jihatlarni alohida e’tiborga olishlari
kerak.
Masalan, “Qadimgi Rim” tarixini o’rgatishda hozirgi darsliklarda mavjud
bo’lmagan quyidagi misolga o’quvchilar diqqati jalb etiladi. Bundan ko’zlangan
maqsad o’quvchilar keltirilgan misoldagi innovatsiya va kreativlikning mazmunini
o’zlari anglab yetsin.
Qadimgi Rimda Oppian nomli shoir bo’lib, u turli mavzularda she’r va
dostonlar yozgan. Imperator Avrelian uning “Baliq ovlash” haqidagi dostoni uchun
alohida taqdirlagan. Imperatorning bu iltifoti Rim aholisini qiziqtirib qo’yib,
ko’pchilik Oppianning “Baliq ovlash” haqidagi dostonini o’qigan va shu orqali
aholinig ko’pchiligi baliq ovlashni o’rganib, mamlakat aholisining dasturxoniga
yangicha qut-baraka kira boshlagan. Bu o’rinda o’qituvchi o’quvchini mushohada
qilishga undaydi. O’quvchi “Mushohada qil!”, “Xulosalash” kabi interfaol
metodlarni qo’llab, bu misolda innovatsiya va kreativlik nima ekanligini topishga
o’quvchilarni da’vat etadi. O’quvchilar anglab yetadilarki, shoirning dostonida
ilgari surilgan baliq ovlash haqidagi yangi g’oyalarni mamlakatga keng yoyishga
Imperator rahnamolik qildi. Shu tariqa aholi baliq ovlashni yaxshi o’zlashtirdi va
oqibatda yurt ma’murchiligiga erishildi. Dostonda ilgari surilgan kreativ g’oyalar
o’quvchilarda yaratuvchilik va ijodkorlikning xalq orasida yoyilishiga imkon
yaratdi. Hozirgi kunlarda ham mamalakatimiz aholisini tabdirkorlikka da’vat
etishda ularga tirik baliqning o’zini emas, balki qarmoq berish zarur, degan fikrlar
uchrab turishi ham yuqorida keltirilgan yorqin misolga nisbattan aytilgan, deb
o’ylaymiz. Haqiqatda ham innovatsiyalar va kreativ yondashuvlar yaratuvchilik va
yangicha yondashuvlarga asos bo’ladi.
Tarix ta’limida innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llash jarayonida
yoshlarni vatanparvarlik, milliy iftixor ruhida tarbiyalsh, buning uchun tarixni
yaxshi o’rgatish, bu yo’nalishdagi ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish muhim
ahamiyat kasb etadi. “Milliy tarixni milliy ruh bilan yaratish kerak. Aks holda
uning tarbiyaviy ta’siri bo’lmaydi. Biz yoshlarimizni tarixdan saboq olish, xulosa
chiqarishga o’rgatishimiz, ularni tarix ilmi, tarixiy tafakkur bilan qurollantirishimiz
zarur” [3.1] - deb ta’kidladilar Prezidentimiz.
“Yangi O’zbekiston”, “Uchinchi Renessans” kabi tushunchalar
mamlakatimiz aholisining kelajagi, taqdiri bilan bog’lanayotgan jo’shqin davrda
|
| |
Quyida berilagan fikrlarning qaysilari to‘g‘ri? Javoblar jadvaliga “ha” yoki “yo‘q” so‘zlarini yozing

A. Odam bosh skeletida miya qismi yuz qismiga nisbatan katta.
E. Murakkab va nozik qo‘l harakatlarni bajarishda, ayniqsa, qo‘l ko‘rsatkich barmog‘ining roli nihoyatda katta.
Odamning tik yurishi uning chanoq suyaklari va chanoq bo‘shlig‘ining kattalashuviga sabab bo‘lgan.
Hayvonlarning orqa oyoq suyaklari odamning oyoqlariga nisbatan kuchli rivojlangan bo‘lishiga olib keldi.
Javob:
A
|
V
|
C
|
D
|
E
|
F
|
G
|
ha
|
ha
|
yo‘q
|
ha
|
yo‘q
|
ha
|
yo‘q
|
To‘g‘ri fikrlarni aniqlang. Javoblar jadvaliga “ha” yoki “yo‘q” so‘zlarini yozing. Sun’iy nafas oldiriladigan kishi:
Tekis joyga chalqancha yotqiziladi.
Boshi tagiga yostiq qo‘yiladi.
Elkasi tagiga yostiq qo‘yiladi.
Bemorning og‘ziga ikki qavat bint yopiladi.
Bir minutda 12-15 marta, har 4-5 sekundda og‘ziga puflanadi.
Bir minutda 20-30 marta, har 2-3 sekundda og‘ziga puflanadi.
Agar bemorning yuragi ishlab turgan bo‘lsa, to uning o‘zi nafas ola boshlaguncha sun’iy nafas oldirish davom ettiriladi.
Bemorning labi yara tishlari qonagan bo‘lsa u og‘izdan burunga usulida sun’iy nafas oldiriladi.
Bemorning labi yara va tishlari qonagan bo‘lsa u og‘izdan og`izga usulida sun’iy nafas oldiriladi.