Terminologiyasi - bet 24

|
TerminologiyasiBog'liq H. Dadaboyev - O`zbek terminologiyasilik jam iyati (aksionemoye obshestvo), erkinlashtirish (liberalizatsiyay,
tijorat banki (kommercheskiy bank), muzyorar (ledokol), kichik biznes
(maliy biznes), soliq stavkasi (nalogovaya stavka), tadbirkor (predprin-
imatel), xususiy sektor (chastniy sektor), infratuzilma (infrastruktura),
ekologik xavfsizlik (ekologicheskaya bezopastnost), siyosiy ekstremizm
(politicheskiy ekstremizm), potensial xavf-xatar (potensialnaya ugroza),
wintaqaviy mojaro (regionalniy konflikt), nevrojarohat (tib.nevrologi-
49
ya), tabofalajlik (tib.taboparalich), ekspert kengashi (ekspertnaya komis-
siya), yuridik shaxs (yuridicheskoye litso), plastik kartochka (plastiko-
vaya kartochka), kichik biznes subyektlari (subyekti malogo biznesa),
moliyaviy organlar (finansoviye organi), raqamli tarmoq (digital net
work), manzil niqobi (address mask), alfa-sinov (alpha testing), yashil
kompyuter (green computer), elektron hamyon (electronic purse) va sh.k.
shular jumlasidandir.
0 ‘zlashma terminlami muqobili bilan almashtir-
ish ham faol sanaladi: burun ch ig'anog'i (tib. nosovaya rakovina), miya
oyoqchalari (tib. nojki mozgoviye), logistik markaz (logisticheskiy sen-
tr), suyaklanish (tib.okosteneniye), betoblik (tib.nedomoganiye), so ‘roq
(komp.polling), tuynuk (komp.hatch), sukut (komp.default) va sh.k.
Chet tili terminlarini so‘z yasalishi usullari (so‘z yasovchi modellar)
asosida yangidan yuzaga kelgan yasamalar bilan almashtirish jarayonida
o ‘zbek tili lug‘at fondidan oluvchi (adresat ),jo 'n a tu vch i (adresant), tav-
siyanoma (xarakteristika), buyurtma (zayavka), narxnoma (preyskurant),
та ’lumotnoma (spravka), fuqarolik (poddanstvo), daxlsizlik (immunitet),
ishbilarmon (predprenimatel), t a ’mirchi (restavrator), tiriltirish (tib. ojiv-
leniye), jism oniy shaxs (fizicheskoye litso), g'aznachi (kassir), aqlli tar
moq (komp. smart network), kalitli nomlash (komp. indexing)
singari
ko'pgina terminlar mustahkam о ‘mini topdi.
0 ‘zbek tili terminologiyasi tizimida muayyan tushunchalaming
muqobili bo'lmaganligi bois ulami bitta so‘z bilan ifodalashning imkoni-
yati cheklangan. Chetdan kirib kelayotgan tushunchani bir qancha so‘zlar
yordamida izohlash yoki tavsiflash terminologiya talablariga ziddir. Mana
shunday holatlarda ruscha-baynalmilal terminlar donor tilda qanday shak-
lda bo‘lsa, o ‘zbek tiliga ayni shu shaklda tayyor tarzda qabul qilinadi.
Masalan: budjet - budjet, kredit - kredit, atom - atom, gidrolokatsiya
- gidrolokatsiya, deduksiya - deduksiya, gerb - gerb, auditor - auditor,
repatriatsiya - repatriatsiya, fraksiya - fraksiya, profitsit-profitsit, inte-
gra/s*j>a-integratsiya, diplomatiya-diplomatiya, texnologiya-tcxno\ogiya,
solyari-solyari, stomatologiya-stomatologiya, timidin-timidin, gers-gers,
volt-volt, amper-amper, mentalitet-mentalitet, fo's/orod-kislorod, uglerod-
uglerod va sh.k. Ayni holatni tilshunoslik terminlari sistemasida ham
kuzatamiz: aksent, artikulyatsiya, fonetika, fonem a, diftong, reduksiya,
metateza, dissimilyatsiya, logografiya, affiks, pragmatika, sintagmatika,
semantika, idioma, infinitiv, gerundiy, semiotika, sinergetika, mental-
ingvistika, morfologiya, konsept, geshtalt, biolingvistika, diskurs va sh.k.
50
Ilm-fan, texnika va ishlab chiqarishning shiddat bilan rivojlanayotgan-
ligi, jahonning taraqqiy etgan mamlakatlarida sodir bo‘layotgan global
lashuv va integratsiya jarayonlari tillaming o ‘zaro jips aloqalarga kirishi
ularga xos leksik fondning boyishiga zamin yaratdi. Chunonchi, bugungi
hayotni zamonaviy axborot kommunikatsiya tarmoqlari, xususan, internet
va ushbu sohada qo‘llanuvchi terminlar sistemasisiz tasaw u r etishning
aslo imkoni yo‘q.
0 ‘zbek tili terminologiyasi tarkibiga kirib kelayotgan in
ternet terminlari asosan o ‘zlashmalardan iborat bo ‘lib, ulami ikki, ya’ni in-
gliz tilidan aynan o ‘zlashgan overley, paket, peydjing, trakt, petebayt, ping,
|
| |