Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti - bet 252

322
Oziq-ovqat va yengil sanoat tarmoqlari xom-ashyo bazasining
anchagina qismi ham
chorvachilik mahsulotlari hisobiga tashkil topadi. Ularni qayta ishlashdan jun va ipakli gazlamalar,
charm, turli xil oziq-ovqat mahsulotlari tayyorlanadi. Aholi tomonidan iste’mol qilinadi.
Chorvachilikning qo’shimcha mahsulotlari (go’ng va boshqalar) o’simlikchilik tarmoqlarida
organik o’g’it shaklida va boshqa
mahsulotlar uchun ishlatiladi,
yerning unumdorligini,
binobarin
ekinlar hosildorligini oshiradi. Demak, o’simlikchilik va chorvachilik tarmog’ining o’ziga xos
xususiyatlarini
hisobga olib, ularni qo’shib olib borish barcha ijtimoiy
iqtisodiy samaradorlik
ko’rsatkichlarini ma’lum darajada barqarorlashtiradi.
Chorva mahsulotlarini qayta ishlashdan hosil bo’ladigan qo’shimcha va qoldiqlar ham ozuqa
sifatida ishlatiladi.
Ta’kidlash lozimki, chorva mahsulotlari oqsili o’simlik mahsulotlari oqsiliga nisbatan juda
qimmat turadi. Chunki, 1 kg sut oqsiliga 3-5 kg ozuqa birligi, mos ravishda tuxum oqsiliga 4-6, mol
go’shti oqsiliga esa 15-20 kg ozuqa birligi sarflanadi.
Chorva oqsillarining qimmatligi va uni ishlab chiqarish hajmining
kamligi tufayli jahon
xalqlarining taxminan 50 %i ilmiy asoslangan me’yorga nisbatan kam chorva oqsili iste’mol qiladilar.
Iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda yashovchi taxminan 20 % jahon aholisi 1 kunda 100
gr. dan ko’proq, iqtisodiyoti kuchsiz mamlakatlarning xalqlari esa 10-25 gr. chorva oqsili iste’mol
qiladilar.
Chorva mahsulotlari iste’mol qilish darajasi faqatgina aholining turmush darajasi bilan emas,
balki urf-odatlari bilan ham bog’liq. Masalan, Hindiston aholisining ko’pchiligi go’sht mahsulotlarini
iste’mol qilmaydi.
O’zbekistonda yashovchi aholi turmush darajasining o’sishi bilan chorvachilik mahsulotlariga
bo’lgan talab oshadi, ularni ko’paytirish imkoniyatlaridan to’laroq foydalanish tarmoqning ijtimoiy
iqtisodiy samaradorligini yanada oshirishga sharoit yaratadi.
Ayrim chorvachilik tarmoqlarining samaradorlik ko’rsatkichlari o’ziga
xos xususiyatlarga
ega, ularni hisoblash tahlil etish va baholashda ham tafovutlar majud. Binobarin, har bir tarmoqning
samaradorligi ishlab chiqarish hamda iqtisodiy ko’rsatkichlarni alohida-alohida o’rganish zaruriyatini
keltirib chiqaradi.
Chorva hayvonlari iqtisodiyoti quyidagi guruhlari va turlari bo’yicha o’rganiladi:
1.Qoramolchilik- go’sht va sut yo’nalishi bo’yicha;
2.Qo’ychilik- go’sht, jun, teri yo’nalishi bo’yicha;
3.Echkichilik- jun va tivit, sut yo’nalishi bo’yicha;
4.Cho’chqachilik- bekon, yarim yog’, yog’lik go’sht yo’nalishi bo’yicha;
5.Parrandachilik- tuxum va go’sht broyler yo’nalishi bo’yicha;
6.Yilqichilik- go’sht va sut, ish hayvonlari hamda sport yo’nalishi bo’yicha;
7.Tuyachilik- go’sht, jun va sut yo’nalishi bo’yicha;
8.Pillachilik bo’yicha;
9.Asalarichilik bo’yicha;
10.Quyonchilik bo’yicha;
11.Hovuz baliqchiligi bo’yicha;
12.Mo’ynachilik bo’yicha va boshqalar;
Har bir chorva hayvonining jami bosh soni va tarkibi, mahsuldorligi, zotlari, oziqlantirilishi,
saqlanishi, mahsulotlari tannarxi, sotish baholari, rentabelligi va boshqa ko’rsatkichlari o’rganiladi,
tahlil etiladi va baholanadi.
Bundan tashqari, ayrim hayvonlarni shartli molga (aniqrog’i sigirga) aylantirilib, ayrim ishlab
chiqarish ko’rsatkichlari ham o’rganiladi va h.k.