Epistolyar janr (maktub janri)

|
Epistolyar janr (maktub janri)
|
bet | 7/8 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 65,56 Kb. | | #111816 |
Bog'liq O’ZBEK ADABIYOTIDA EPISTOLYAR JANR (2)Epistolyar janr (maktub janri) kundalik yozishmalar orqali shakllantiriladi.
Maktublar asar qahramonlariga o‘z ichki olamini ochishga imkon beradi. Bundan tashqari, maktublar fikrning asosliligi, ma’lumotning to‘g‘riligiga, ishonchli ekanligiga, haqqoniyligiga zamin yaratadi. Maktub shakli o‘zbek adabiyotida doston, romanlar va qissalarda uchraydi. Epistolyar janrda insho yozishda qahramonlar tilidan hikoya qilish maqsadga muvofiq emas, chunki bunday yondashuv matnni talqin qilishni murakkablashtiradi.
Epistolyar janrda insho yozuvchilarga eslatmalar:
- mavzu shakllantiriladi, qahramonlar, yozishmalar mualliflari aniqlanadi;
- maktub muallifi nomidan xabar beriladi, uning fikrlari, qarashlari, taassurotlari ifodalanadi;
- insho matni muayyan uslubda bayon etiladi. Oʻzbek madaniyati oʻziga xos turkiy oʻzbek tilini va eng boy fors madaniy merosini saqlash va rivojlantirish asosida shakllandi. Xususan, o‘zbek adabiyotining rivoji mumtoz fors adabiyotining janr va syujetlarini o‘zlashtirishga qaratilgan polemikalar, to‘qnashuvlar va urinishlarda kechdi. Adabiy janrda she’r ustunlik qilgan, she’riy ko‘rinishlari ko‘p bo‘lgan g‘azal va mesneviyalar bo‘lgan. Nafaqat lirik asarlar she’riy shaklda, balki diniy-axloqiy va’z va yilnomalar ham yozilgan. Nasrda faqat ilmiy, diniy, tarixiy asarlar, xotiralar yozilgan.
Temur davrida (14—15-asrlar) oʻzbek adabiyoti jadal rivojlandi. Samarqand va Hirot ilmiy va adabiy hayotning yirik markazlariga aylanib bormoqda.
15-asr o‘zbek adabiyotining gullagan davriga aylandi. U tobora diniy motivlardan xalos bo‘lib, Alisher Navoiy ijodida o‘zining eng to‘liq va yorqin timsolini olgan holda chinakam badiiy tus olmoqda .
Shoir, faylasuf, tilshunos, tarixchi, rassom, bastakor va olimlar homiysi Alisher Navoiyning “Uygʻonish davri” siymosi asari. (1441–1504) oʻzbek adabiyoti taraqqiyotining eng yuqori nuqtasi boʻldi. Fors va Oʻrta Osiyo turkiy tillarida ijod qilgan Navoiy oʻzining mashhur “ Muhakamatullugʻatayn” (1499, “Ikki til bahsi ”) tilshunoslik asarida turkiy tillarning fors tili bilan bir qatorda Oʻrta Osiyo adabiyotida oʻz oʻrnini egallash huquqini himoya qiladi va shu tariqa unga qarshi chiqadi. uning hukmronligi. Navoiy ijodi atoqli fors arbobi Jomiy bilan bo‘lgan ijodiy suhbatda ravnaq topdi. Ularning tortishuvlari va do‘stligi Markaziy Osiyo madaniy hayotida muhim voqea bo‘lib, uning asosiy xususiyatlarini – madaniy muloqotga yangi turkiy tillarni qo‘shish va bu tillarning shakllari va shakllarini rivojlantirish orqali ijodiy salohiyatini rivojlantirishni belgilab berdi. fors klassik merosining janrlari.
19-asrda Uch xonlik (Xiva, Qoʻqon, Buxoro) oʻrtasidagi nifoq kuchayib, ularning zaiflashishiga olib keladi va Oʻrta Osiyoni oʻz mustamlakasiga aylantirgan chor Rossiyasining oson oʻljasiga aylanadi. Madaniyat tanazzulga yuz tutsa-da, bu davr ogʻzaki ogʻzaki ijodida oʻzbeklarning chorizm zulmidan ozod boʻlish istagini ifodalovchi sheʼrlar yaratilgan – Toʻlgan ay, Xusanobod, Nazar va Oqboʻtabek. Xalq shoiri Xoliqdod chorizmga qarshi tashviqotda ayblanib, Sibirga surgun qilinadi.
Chorizm davrida milliy burjuaziyaning rivojlanishi kuchaydi. O‘zbek adabiyotida demokratik-ma’rifiy yo‘nalish kuchaymoqda – Zalbek, Muqimiy, Zavqiy, Furqat va boshqalar.“Zalbek-noma” she’rida shoir Zalbek xalqning chor hukumatiga qarshi kurashini tasvirlab, uning to‘liq ozod bo‘lishiga umid bildiradi. Demokratik oqimning eng iste’dodli shoiri inqilobiy fikrli demokrat Muhammad Amin Xoja Muqimiy (1850–1903), o‘tkir satirik she’rlar va lirik qo‘shiqlar muallifi edi. “Tanabchilar”, “Maskavchi bai Tarida”, “Avliyo”, “Bachchagar” va boshqalarning satirik she’rlarida xalqning qashshoqlik, qonunsizlikning yorqin suratlari tasvirlanadi, ularda har qanday ekspluatatsiyadan ozod bo‘lish uchun kurashga da’vat etiladi. Milliy tiklanish davrining boshqa vakillari shoir-pedagog Furqat, xorazmlik shoir Ahmad Tabibiy, oʻzbek va fors tillarida 5 devonlari bilan mashhur boʻlgan, 19-asr oxiri — 20-asr boshlari shoira va faylasuflaridir . Tarbiyaviy mavzularda ijod qilgan Anbar Otin, “Karolar falsafasi” risolasining muallifi.
O‘zbek eposi va xalq og‘zaki ijodi 19-asrda ham rivojlanishda davom etmoqda. Turkistonda oʻzbek xalq shoirlari-baxshilarining nomlari yaxshi maʼlum boʻlgan – Bulbul (bulbul) laqabli Juman Xalmurodov, Yoʻldosh Mamatqulov (Yoʻldosh-shoir), Jasak Halmuhamedov (Jasak-baxshi yoki Kichik-buron). 19-asr - 20-asr boshlari. Turkistonda turkiy-tatar burjuaziyasi, keyinchalik turk panturkistlari taʼsirida liberal-burjua tuygʻusining millatchilik harakati — jadidchilik keng tarqala boshladi.
“...Vaqt va materiya borligining boshlanishi bo‘lgan hamma narsadan oldindir...”
Bo‘lajak faylasuf Afshona shahrida (Buxorodan uncha uzoq bo‘lmagan) tug‘ilgan. Ibn Sinoning otasi Buxoroda moliya bo‘limi amaldori bo‘lib xizmat qilgan. Bola 5 yoshga to‘lganda, oila o‘sha paytda butun Sharq olamining o‘ziga xos ilm-fan, madaniyat va ta'lim markazi bo‘lgan Buxoroga ko‘chib o‘tadi. Muvofiq bilim olib, tabiblik kasbini puxta egallagach, Xorazm, Xuroson, Jurjon, Rey, Hamadon, Isfahonda ishlagan. Somoniylar davlatining qulashi, Sulton Mahmudning qudrati va mutaassib musulmon ruhoniylari Ibn Sinoni Xorazmning poytaxti Gurganj shahriga ko‘chib o‘tishga majbur qildi va u yerda Xorazmshoh saroyida yashadi. Keyinchalik faylasuf Eronga ko‘chib o‘tadi va u yerda turli hukmdorlar qo‘l ostida tabib va vazir lavozimlarini egallaydi.
Aytishlaricha, Avitsenna 10 yoshidayoq Qur'onni deyarli yoddan bilgan va arab tilining grammatikasi va uslubini yaxshi o‘zlashtirgan. Keyinchalik mantiq va matematika, fizika va falsafa, tibbiyot va oʻsha davrning boshqa yetakchi fanlarini ham oʻrgandi. Bo‘lajak faylasuf 17 yoshida Buxoro amirini og‘ir xastalikdan davolaydi va buning uchun Somoniylar saroy kutubxonasi kitoblaridan foydalanish huquqini oladi. Yaqin Sharq davlatlarining eng boy kitob xazinalaridan biri bo‘lgan bu kitob turklar bosqini paytida alangada vayron bo‘lgan. Faylasufning chuqur bilim olishi, qarashlari kengligi, qomusiylik va dunyoqarashining insonparvarlik yo‘nalishining ildizlari aynan mana shu kutubxonadan - Avitsenna undan uch yilga yaqin foydalangan.
Zamondoshlari uni “olimlar shahzodasi” deb atagan Ibn Sino Aristotelning falsafiy ta’limotini sharhlab, chuqurlashtirdi, gnoseologiya va mantiq muammolarini ishlab chiqdi, Xudo bilan dunyo, ruh va tana, adolat va axloq o‘rtasidagi munosabatlar haqida qiziqdi. Ibn Sino falsafiy bilim tabiatiga qiziqishni jonlantirishga, ilm-fanni ilohiyot quchog‘idan ozod qilishga intiladi. Biroq Ibn Sinoning falsafiy qarashlari bir-biriga ziddir. Ular ilmiy va fandan tashqari (teologik) tendentsiyalarni uzviy bog‘laydi. Faylasufning fikricha, dunyo ilohiylikdan kelib chiqadi, lekin Xudoning irodasi bilan emas, balki tabiiy zarurat kuchi bilan paydo bo‘ladi. Xudo mavhum va ifodasiz, tabiat moddiy va Xudodan kam bo‘lmagan abadiydir. Ibn Sino Aristotel bilan mulohaza yuritib, shaklni materiyadan ajralmas deb hisobladi, “birinchi harakatlantiruvchi”ni inkor etdi va harakat potentsial ravishda materiyaning o‘zida bo‘lishi mumkinligi haqidagi o‘sha davrlar uchun yangi fikrni bildirdi. Faylasuf vaqt va harakat o‘rtasidagi munosabatlar siriga kirib borishga harakat qildi; tabiatda ilohiy ta’sir aslo buzilmaydigan naqsh hukmronligini ta’kidlagan.Ibn Sino dinni inkor etmagan, balki islom dinining asosiy aqidalariga tez-tez zid bo‘lgan o‘z nuqtai nazarini himoya qilgan. Shu tariqa u “erkin fikrlovchi” shuhratini qozondi va reaktsion musulmon ruhoniylarining g‘azabiga uchradi.Olimning falsafiy pozitsiyasi dunyoning abadiyligi g‘oyasining tasdiqlanishi va adolatga intilishi bilan ajralib turadi. oliy ma'lumotli kishilar uchun, madaniyat va ma'naviyat uchun insoniy munosabatlar va xatti-harakatlarning qimmatli bezaklari. Bu kontseptsiya Avitsennaning ruh, uning aqlli boshlanishi, tafakkur va amaliy tarkibiy qismlari haqidagi ta'limotiga asoslanadi. "Inson ruhi, - deb yozgan faylasuf "Najot kitobi " da, - o‘lmas, o‘zgarmasdir. U tana bilan birga o‘lmaydi, balki "Oxirgi qiyomat" soatida u bilan birlashadi, xuddi tana kabi, jannat saodati va do‘zax dahshatlarini boshdan kechiradi. Insonning mazmunli yashashiga imkon beruvchi, uning harakatlarini boshqaradigan, odob-axloq sari yo‘naltiruvchi ham ruhdir. Adolat, ideal sifatida, ruhni bilim orqali doimiy ravishda takomillashtirish bilan mumkin, asta-sekin ruhni shahvoniylik kishanlaridan xalos qiladi va farishtalarga yaqinlashtiradi . Bu bosqichda, Avitsenna ta'kidladi, "insoniyatning so‘nggi bosqichi" erishiladi. Bunday odam farishtaga o‘xshaydi va Xudoning er yuzidagi noibi bo‘ladi.
Ko‘rib turganimizdek, Avitsennaning ijtimoiy va axloqiy-psixologik kontseptsiyasi tasavvuf va dindorlik bilan ajralib turadi. Biroq bu faylasufning o‘z davrining bilimdon kishilari orasida e’tirof etilishiga, ruhoniylar orasida erkin fikrlovchi sifatida shuhrat qozonishiga to‘sqinlik qilmadi. Avitsenna tasavvufida konkret tarixiy shartlilik mavjud edi. Uning ijtimoiy funktsiyasi, zamonaviy faylasuflar tomonidan e'tirof etilganidek, ilg‘or va hukmron dindorlikka qarshi edi.Avitsenna ijodi va uning ilmiy-falsafiy merosi 200 dan ortiq asarlarni o‘z ichiga oladi, ularning etakchilari "Shifo kitobi", "Kitob". Najot”, “Bilim kitobi” va “Tib qonunlari” Yaqin Sharqdagi arab tili falsafasining cho‘qqisi sanaladi . Avitsenna vafotidan keyin biroz pasayish yuz berdi. Va faqat 100-150 yil o‘tgach, uzoq Ispaniyada yangi falsafiy yulduz porlay boshladi. Arab dunyosi, keyin butun falsafiy olami Kordovaning buyuk qozisi (qozi), tabib va xalifa Abul Validning maslahatchisi Muhammad ibn Ahmad ibn Rushd (Averroes) nomini eshitdi.
“Maktub” so‘zi arabcha so‘z bo‘lib izohli va etimologik lug‘atlarda yozmoq, bitmoq ma’nolarini beradi. Shunday ekan, xalq orasida maktub so‘zi bilan bir qatorda xat, ilm-fan kishilari orasida esa noma so‘zlari yonma- yon tarzda keltirib o‘tiladi. Ularni birlashtirib turuvchi va bir-biridan farqlab turuvchi jihatlari bilan birgalikda o‘rgandik. Endi maktubdan farqli o‘laroq xatga to‘xtalishni joiz topdik.
Maktub, xat, noma atamalari bir-biriga yaqindek ko‘ringani bilan ular bir-biridan muayyan darajada tafovut qiladi. Adabiyotshunoslik ilmida bu uch atamaning o‘rganilishida yaqinlik bor. Ularni umumlashtirib turuvchi xususiyatlari ham mavjud. Xat – asosida moddiylik turadi, ko‘z bilan ko‘rib qo‘l bilan ushlab unga munosabat bildirsa bo‘ladi. Shuningdek, u ma’lumot(informatsiya) uzatishga va ma’lumot olishga xizmat qiladi. Odatda oilada kimdir xizmat safari, harbiy xizmat uchun ketsa, yoki kimnidir yoqtirib qolgan insonlarda xat yozish holati kuzatiladi. Bunga sabab insonga xos bo‘lgan ichki kechinmalar va ularni ifodalashga urinish sanaladi. Demak, xatlar ma’lumot almashishga xizmat qiladi. Xat uchun badiiylik muhim ko‘rsatkich emas. Uslubi sodda, ravon va ikki muloqotdoshlar uchun birdek tushunarli bo‘lgan so‘zlardan keng foydalaniladi. Yuqoridagi maktubda esa badiiylik,
estetika va fikriy ravonlik muhim.
Maktublar ijtimoiy hayotda uchrashi bilan birgalikda badiiy asarlar tarkibida ham uchraydi. Chunki, adabiyot jamiyat ini’kosi hisoblanadi. Adabiyotshunoslik va adabiy tanqid rivojiga hissa qo‘shgan maktublar turlari ham adabiy tanqidiy fikrlardan iborat yozishmalarga maktub janri namunasi sifatida qaraladi. Agar uning tarixiga nazar tashlansa, bu fikrda jon borligi ma’lum bo‘ladi.
Olim Dilmurod Quronov bunday yozadi: “Adabiy-badiiy asar til vositalaridan tarkib topuvchi matn ekan, demak, u ham mohiyat e’tibori bilan nutq hodisasidir. Zero, adabiy-badiiy asar muloqot asosida dunyoga keladi, ya’ni, ijod jarayoni mohiyatan muloqotdir. Tasavvur qilingki, siz kimgadir maktub yozyapsiz. Siz maktubingiz kimga yozilayotganini, uning qanday odamligi, u bilan qay yo‘sinda muomala qilish kerakligini, ... har vaqt nazarda tutasiz, boshqacha aytsak, maktubni yozish davomida adresat har vaqt xayolingizda turadi: siz yetkazmoqchi bo`lgan xabarni u tushuna oladigan, unga ta’sir qiladigan tarzda yozishga intilasiz. Demak, aslida xat yozish jarayonida siz adresat bilan muloqotga kirishasiz — tasavvuringizdagi suhbatdosh bilan «xayolan gaplashasiz» va ayni shu suhbat (muloqot jarayoni) qog`ozda muhrlanadi. Demak, ijodkor va o`quvchi orasidagi badiiy muloqotni amalga oshirishga xizmat qilgani uchun ham badiiy asar badiiy muloqot vositasi deb tushuniladi. Badiiyat hodisasi faqat ikki ong tutashgan nuqtadagina mavjud (M.Baxtin) bo`ladi. Ya’ni, badiiy asar o`qish (hamda ijod) jarayonidagina badiiyat hodisasiga aylanadi, o`qilmagan paytda esa u bir jism — qog`oz, muqova, rangdan iborat narsa xolos».1 Shunday ekan, maktubda badiiylik va ma’lumot (informatsiya) birlashib bir butunlikni hosil qiladi.
Ibrohim G‘afurov tabiri bilan aytganda, “Maktub, avvalo, fikrlashga, atrofga razm solib qarashga, yaxshi-yomonni tanishga, har narsaga mustaqil baho berishga, o‘z fikriga ega bo‘lishga, kuzatuvchanlikka o‘rgatadi. Shu bilan birga maktub yozish inson ijtimoiy faolligining eng yorqin ko‘rinishlaridan biridir”.2 Demak, maktub yozish insonning ham ma’naviy saviyasini yuksaltirishga xizmat qiladi hamda madaniyat darajasini o‘zida namoyon qiladi.
Maktub muayyan ma’noda dil hujjatidir. Unda muallif shaxsiyati, ruhiy holati, kechinmalari aniq va xolisona ifodalanadi. Maktub mohiyatini ma’lumotning o‘zi emas, eng avvalo, obyektga munosabat, shu tufayli tug‘ilgan shaxsiy fikr-o‘ylar, kechinmalar, his-tuyg‘ular tashkil etadi. Shu sababli maktublar inson hayotida ham, adabiyot tarixida ham ma’lum ahamiyatga ega. Maktubning janr sifatida tanqidchilikda qachon paydo bo‘lganini aniqlash adabiy-tanqidiy tafakkurdagi izlanish, o‘sish bosqichlarini aniqlash uchun alohida izlanishni talab etadi. Shu ma’noda maktubning adabiy-tanqidiy janr sifatida shakllanishi va rivojlanishi ilmiy hodisa sifatida ayricha ahamiyatga ega. Tarixan olib qaralganda, adabiy xususiyatga ega maktub (noma, xat)ning ildizi “Avesto” va O‘rxun-Enasoy obidalariga borib taqalishini kuzatish mumkin.
O‘zbck tanqidi tarixida munaqqid chiqishlariga shoir yoki yozuvchining javob berishi, u bilan bahsga kirishuvi, boringki, o‘zini himoya qilishi kam uchraydigan hodisa. Bu holni ma’lum darajada 20-yillardagi adabiy jarayonda ham kuzatish mumkin edi. Adabiy maktubda munaqqidning munaqqidga maktubi (ko‘proq javob tarzida) turi ham bor. Bu tur 20-yillarda ancha keng tarqalgan edi. Abdurauf Fitratning
«Yopishmagan gajaklar»i bunga misoldir. Ammo bunday asarlarning janriy chegarasi hali aniqlangan emas, ularni ba’zida maqola, ba’zida maktub deb atash hamon davom etmoqda. Xarakteri, ruhi, yozilish sabablaridan kelib chiqib, adabiy-tanqidiy maktub sifatida qarasak maqbuldir.
Xat amaliy ehtiyoj natijasida paydo bo‘ldi, unga badiiy sayqal berilib – badiiylashtirilib, ta’sirchanligi yuqori bo‘lgan so‘zlardan foydalaniladi. Xat va maktubning ahamiyati yuqori darajaga ko‘tarilib, bir qancha soxada foydalanila boshlandi, xususan, badiiy adabiyotda ham shunday. Davrlar o‘tib maktublar badiiy adabiyotdagi o‘rni va ahamiyatining yuqorilashishi natijasida alohida bir janrga – nomalarga aylandi.
O‘zbek adabiyotida yozuvchilarning muktublari hozirgacha deyarli o‘rganilmay kelayotir. Holbuki, S. Ayniy, Oybek, G. G‘ulom , A. Qahhor, Said Ahmad, P. Qodirov.
O. Yoqubov va boshqa ko‘plab ijodkorlar merosi adabiy maktublarga boyligi bilan ajralib turadi. Bu janrni jonlantirishda Sh.Xolmirzayev faolligini ta’kidlash o‘rinli. Maktubning bu turi tanqiddan ko‘ra badiiy ijodga tegishli. Shu bois ularni alohida o‘rganish kerak. Bu maktublar ijodkorlarning real qiyofasini o‘rganish va yaratishda muhim o‘rin tutadi. Keyingi yiilarda o‘zbek adiblariga kitobxonlar yozgan xatlar ham, o‘ziga xos tarzdagi adabiy-madaniy boylik ekani ma’lum bo‘lib bormoqda. Bunga shoir Shukrulloga yozilgan, yuzlab xatlar asosida tuzilgan «G‘oyibona muhabbat»( 2011) to‘plami misol bo‘la oladi.
Maktubotning dastlabki namunalari adabiy janr sifatida, yuqorida ko‘rsatib o‘tilganidek, yunon va rim adabiyotida uchraydi. Sitsiron, Goratsiylarning she’riy maktublari fikrimizga misol bo‘la oladi. Antik davrda badiiy yozuv madaniyati mavjud bo‘lgan. Keyinchalik, chiroyli yozish san’ati tegishli muassasalarda maxsus o‘qitilgan. Yozma nutq epistolyar janrning obekti hisoblanadi. Qadimgi Yunonistonda eng ko‘p tarqalgan kundalik yozishmalar haqiqiy san’at asariga aylantirildi. Epistolyar aloqadan, asosan, publitsistik janrda, qadimgi yunon faylasuflarining bir-biriga yozgan xabarlarida foydalanilgan. Matnlarni yozishda muayyan qiyinchiliklar tug‘ilganligi sababidan odamlar yordam so‘rab yozuvchilarga murojaat qilishgan. Shu tariqa ushbu janr yuzaga kelgan.4
Sharq adabiyotida maktubot insho san’atini o‘zida namoyon qilib, unda maktub bituvchining badiiy salohiyati, nuktadonligi, so‘zga hassosligi aks etgan. Bitiklarda maxsus axborot yetkazishdan ko‘ra, chuqur mazmun va yuksak badiiyatning ustuvor bo‘lishiga e’tibor qaratilgan. Alisher Navoiy “Munshaot” muqaddimasida bu haqida to‘xtalib, forsiy tilda yozilgan maktublardagi jimjimadorlik, noziklik, mazmunan teran baytlarning turkiy tildagi maktublarda uchramasligi, aksincha, turkiy tildagi xatlarning aksari badiiylikdan yiroq bo‘lganini ta’kidlab, turli she’riy parchalar bilan bezalgan, go‘zal maktublarni turkiy tilda ham yozish mumkinligini isbotlash maqsadida o‘zi yozgan xatlarni to‘plab, taqdim etayotganligini ma’lum qiladi.5
XVIII asrda maktub shaklida romanlar yozish odat tusiga kirgan. S.Richardsonning “Pamela”(1740); J.J.Russoning “Yuliya yoki yangi Elioza” (1761) shular jumlasidan. XIX asrda epistolyar adabiyot tarixiy hikoya, oilaviy xronika tarzida rivoj topdi. I.S.Turgenov “Faust”, F.Dostoevskiy “Faqir kishilar” shular jumlasidan. XX asrda, ayniqsa, Ikkinchi jahon urushi yillarida epistolyar janr muhim ahamiyat kasb etgan.
Sharq adabiyotida XIX-XX asrlarda yashab ijod qilgan Hamza Hakimzoda Niyoziy, Muqimiy, Zavqiy, Furqatlarning bir-birlariga yozgan she’riy maktublari bu janrga tegishli badiiyatning betakror namunalari hisoblanadi.
Hozirgi o‘zbek adabiyotida ushbu shakldan Odil Yoqubov, O‘tkir Hoshimov, Abduqahhor Ibrohimov kabi yozuvchilar unumli foydalandilar. Abduqahhor Ibrohimovning “Uyqu kelmas kechalar” nomli romani boshidan oxirigacha Faxri Kamolning sevgilisi Yoqutxonga yo‘llagan xatlaridan iborat. Shuningdek, shoir Iqbol Mirzoning nasrdagi ilk ijod namunasi bo‘lgan “Bonu” romani ham bosh qahramon Bonuning shoirga yozgan maktublaridan iborat. Hozirgi paytda epistolyar adabiyotning she’riy maktublar, murojaatnoma, ochiq xat (asosan, adabiy tanqidchilikda) kabi shakllari ham mavjud.
Epistolyar janr hikoyaga bir qadar o‘xshash bo‘lib, o‘quvchiga yozishmalar shaklida taqdim etilishi bilan ajralib turadigan adabiy asar janridir. Epistolyar janr bilan kundalik yozuvlar bir-biridan farq qiladi. Epistolyar janrda adresat va xat oluvchining majburiy ishtiroki bo‘lishi kerak. Kundalik yozuvlari uchun esa bu umuman odatiy emas. Andre Mourois “Notanish kishiga maktublar” kitobida xayoliy o‘quvchiga haftada bir marta u bilan ayolni qiziqtirgan mavzularda suhbatlashish uchun xat yozishni o‘z zimmasiga oldi. Buning uchun ayol bo‘lishi kerak edi. Bunga o‘xshash xatlardan yana biri Chadayevning “Falsafiy maktubi”6 hisoblanadi. Bunday xatlarni epistolyar janr va kundalik yozuvlarining o‘rtasida turuvchi hodisa sifatida baholash mumkin.
Epistolyar janr bugungi kunda soddalashtirilgan shaklda bo‘lsa-da barhayot tarzda davom etib kelmoqda. Zamonaviy epistolyar janrning o‘ziga xos xususiyati uning o‘ta soddaligi va badiiy minimalizmida. Epistolyar aloqada ishbilarmonlik, jurnalistik, do‘st bilan yaxshi munosabatda bo‘lish xususiyatlari bo‘rtib turishi mumkin. Maktubning asosiy vazifasi bu - ma’lumotni qabul qiluvchiga yetkazish. Bugungi kunda ushbu janrga asoslangan mualliflik asarlari juda oz.
Maktublar mazmunidan xat egasining hayoti, faoliyati, fe’l-atvoriga xos belgilarni topish mumkin. Xatlar hamisha tarixiy faktlarni aks ettiruvchi manba sifatida xizmat qilavermaydi. Balki xat egasining ko‘proq maktub yozayotgan daqiqalardagi holatini, ruhiyatini belgilaydi. Maktublar kishiga hayotiy tajriba orttirishda, hayotda javob topolmagan savollariga javob topishda ko‘maklashadi.8
Maktublar tarix sahifalarini jonlantirishda, fikr yuritilayotgan shaxsga oid ma’lumotlarni oydinlashtirishda, tadqiqotchilar e’tiboridan chetda qolgan ayrim zarur chizgilarni to‘ldirishda ilmiy qimmatga ega. Ular faqat ko‘ngil yozish, insonning o‘z fikrini qog‘ozda ifodalash usuli bo‘libgina qolmay, balki, dunyoning turfa ranglarini ko‘ra bilish, his etish imkonini ham beradi. Jahondagi barcha peshqadam ziyolilar xat yozib, xat olishgan. Bugungi kunda texnika taraqqiyoti, telefon, telegraf, elektron pochta epistolyar janrni tashkil etuvchi maktublarga bo‘lgan ehtiyojni bir qadar so‘ndirdi. Kishilar bir-biriga xat yozishdan anchayin uzoqlashdi. Bizningcha, bugungi kunga kelib maktublarning shakli ham, mohiyati ham o‘zgargan. Zero oradan 15 yil o‘tdi. Chunki shuncha vaqt ichida shiddat bilan rivojlanayotgan zamonda katta yangiliklar ro‘y berdi. Internet tarmog‘ida WATS UP, TELEGRAM, INSTAGRAM, FACEBOOK kabi bir qancha messenjerlar paydo bo‘ldi. Endi SMSlarga ham deyarli ehtiyoj qolmadi. Barcha , ayniqsa, yosh avlod vakillari internet tarmoqlari orqali bir-birlari bilan xabarlashyapti. Albatta, bu holatning ijobiy tomonlari ham ko‘p: vaqtni tejaydi, arzon, yuzma-yuz ko‘rishish imkoni bor. Biroq, buning salbiy tomoniga ham ko‘z yumolmaymiz. Savodsizlik darajasi ortib boryapti, o‘z ona tilimizga behurmatliklar ko‘payib ketyapti. Tengdoshlarimiz shunday go‘zal tilimizning imkoniyatlaridan foydalana olishmayapti. Tinish belgilari, badiiy tasvir vositalaridan foydalanishni unutib qo‘yishgan. Shuning uchun yoshlarda mustaqil fikrlash, o‘z fikrini ravon nutq orqali o‘zgalarga yetkazib berish qobilyati tobora pasayib bormoqda. Bu esa o‘ta achinarli holat. Qo‘l bilan qog‘ozga yozilgan maktubning o‘rni boshqacha bo‘ladi. Undan muallifning hidi, qanday holatda(shoshib, hotirjam…) yozilgani haqida bilish mumkin. Kishi qalbining to‘rida yashiringan eng nozik tuyg‘ularni qog‘ozga to‘kib solish og‘zaki aytishdan ko‘ra ba’zan osonroq kechadi va qalbga tezroq yo‘l topadi. Nima bo‘lganda ham, qo‘l bilan yozilgan maktubning qadri, harorati boshqacha bo‘ladi. Shuning uchun bugungi kunda did bilan, chiroyli nutq bilan yoziladigan maktublarga ehtiyojimiz bor.
Umuman olganda, maktub, xat, nomani bir-biridan farqlash, uning o‘rganilishiga oid ma’lumotlarni oydinlashtirishga xizmat qiladi. Maktublar genezisini tadqiq qilish uning keyingi taraqiyyoti uchun muhim sanaladi. Qadimgi dunyo adabiy qarashlarining shakllanishida va ifodalanishida maktubdan foydalanilgan. Keyinchalik esa bu adabiy tanqidda maktub janrining yuzaga kelishiga ta’sir ko‘rsatgan.
XULOSA
Epistolyar janr (maktub janri) kundalik yozishmalar orqali shakllantiriladi.
Maktublar asar qahramonlariga o‘z ichki olamini ochishga imkon beradi. Bundan tashqari, maktublar fikrning asosliligi, ma’lumotning to‘g‘riligiga, ishonchli ekanligiga, haqqoniyligiga zamin yaratadi. Maktub shakli o‘zbek adabiyotida doston, romanlar va qissalarda uchraydi. Epistolyar janrda insho yozishda qahramonlar tilidan hikoya qilish maqsadga muvofiq emas, chunki bunday yondashuv matnni talqin qilishni murakkablashtiradi.
Epistolyar janrda insho yozuvchilarga eslatmalar:
- mavzu shakllantiriladi, qahramonlar, yozishmalar mualliflari aniqlanadi;
-maktub muallifi nomidan xabar beriladi, uning fikrlari, qarashlari, taassurotlari ifodalanadi;
- insho matni muayyan uslubda bayon etiladi.
Oʻzbek madaniyati oʻziga xos turkiy oʻzbek tilini va eng boy fors madaniy merosini saqlash va rivojlantirish asosida shakllandi. Xususan, o‘zbek adabiyotining rivoji mumtoz fors adabiyotining janr va syujetlarini o‘zlashtirishga qaratilgan polemikalar, to‘qnashuvlar va urinishlarda kechdi. Adabiy janrda she’r ustunlik qilgan, she’riy ko‘rinishlari ko‘p bo‘lgan g‘azal va mesneviyalar bo‘lgan. Nafaqat lirik asarlar she’riy shaklda, balki diniy-axloqiy va’z va yilnomalar ham yozilgan. Nasrda faqat ilmiy, diniy, tarixiy asarlar, xotiralar yozilgan.
Temur davrida (14—15-asrlar) oʻzbek adabiyoti jadal rivojlandi. Samarqand va Hirot ilmiy va adabiy hayotning yirik markazlariga aylanib bormoqda.
15-asr o‘zbek adabiyotining gullagan davriga aylandi. U tobora diniy motivlardan xalos bo‘lib, Alisher Navoiy ijodida o‘zining eng to‘liq va yorqin timsolini olgan holda chinakam badiiy tus olmoqda .
|
| |