Tarjimonlar - Buxoro davlat universiteti

1.3 Tarjimonlar
Mashinali tarjima. ► Nima bu mashinali tarjimasi?
Mashinali tarjimasi (MP, Machine Translatin) – bu , bir tabiiy tildagi matnni kompyuter programmasi orqali boshqa tilga tarjima qilish.
► Mashinali tarjima nega kerak?
Tarjimon-dasturlar ustunlik tomonlari:
Matnning umumiy ma’nosini tez tushunish,
Internetda ko’p tilli ma’lumotni tezda analiz qilish,
Ma’lum bir mavzudagi kata hajmli matnni yaxlit tarjima qilish (jarayon ikki bosqichda bo’ladi: mashinali tarjim va inson tahriri),
Tayyor axborotni chet el foydalanuvchilari tushinishi uchun saytda tarjima funksiyasi,
Tarmoqda va forumlarda chet el ishtirokchilarini ro’yhatga olish va erkin aloqa qilish,
So’zning lingvistik xarakteridan foydalanib, kata hajmli matndagi axborotni ochish. Masalan , matnda necha marta ega oti uchrayotganini aniqlash,bu qanaqa ot va bu ot qanday harak bilan aloqada bo’ladi.
► Mashinali tarjima qanday bo’lishi kerak?
Rule - based Machine Translation (RBMT, Mashinali tarjima, qoidalari asosi)Bu texnologiya lug’atli axborot va aniq bir tilning gramatik qoidalari analizini asosini tashkil etadi. Bunday sisyemalar ikki tabiiy tilning lingvistik asoslari, (ikki tilli lug’atlar va boshqa ma’lumotlar bazasi, morfologik , gramatik va semantic ma’lumotlardan iborat)formal garamatika va tarjima algoritmlaridan quriladi.rule - based sistemasi ikki tipdan iborat:
sistema Transfer tipida – kiritilgan tilda matnni morfologik, sintaktik va semantic tahlil qiladi; chiquvchi til strukturasida o’zgartirish (TRANSFER); matnni chiquvchi tilda sintez qilish,sisteam Interlingua tipida – kiritlgan matnni umumiy til terminlarida tahlil qilish va chiquvchi tilda umum strukturali matnni sintez qilish. RBMT –sistemasi ustunligi:Sintaktik va morfologik aniqlik,
Natijaning turg’unligi,
Predmetlar doirasida sozlah imkoniyati.
Mashinali tarjima dasturlar ishlab chiqaruvchi kompaniyalar rule – based texnologiyasi asosida: PROMT, Systran, Linguatec .
Fan oldiga yangi vazifalarning qo’yilishi bilan tilshunoslik fani EHMlar yordamida tarjima jarayonini takomillashtirish bilan XX asrning 30-yillaridan boshlab shug’ullana boshladi. Keyingi yillarda avtomatik EHM larning yaratilishi munosabati bilan ilmiy va badiiy tarjima jarayonini mexanizasiyalash imkoniyatlari yanada kengaydi. Mashina yordamida biror matnni bir tildan ikkinchi bir tilga tarjima qilish uchun qo’yidagilar zarurdir:
1. Maxsus tanlangan so’zlar bilan birga matnni mexanik ravishda tarjima qilish imkoniyatini beruvchi qoidalar tizimini yaratish. Bu qoidalarni va so’zlarni “mashina tili” da yozish, ya’ni usha qoidalarni reallashtiruvchi dastur ishlab chiqish.
Tarjima qilish qoidalari faqat ikki til uchun zarur bo’lib, bir umumiy yo’nalishdagi rasmiy va ilmiy matnlarni, ba’zan badiiy matnlarni ham tarjima jarayonini EHMda amalga oshirish uchun quyidagi lingvistik ta’milot ishlarini amalga oshirish kerak:
a) har ikki tildagi negizlar lug’atini tuzish;
b) oborotlar (o’ramlar), turg’un sintaktik qurilmalar lug’atini tuzish;
d) old ko’makchilar, so’ng ko’makchilarni tarjima qilish jadvallarini tuzish;
e) omonimlarni bir-biridan farqlash qoidalarini ishlab chiqish;
f) har ikki tildagi affikslar jadvalini ishlab chiqish;
g) har ikki tildagi grammatik qoidalarni analiz va sintez qiluvchi qoidalar tizinini yaratish;
h) mavjud tahlil qilingan qoidalarni sintezlovchi qoidalar tizimini ishlab chiqish va boshqalar.
Bunday ma’lumotlar mashinaning xotirasiga kiritiladi, ana shundan keyin mashinada tarjima qilish jarayoni boshlanadi. Bu jarayon quyidalarni o’z ichiga oladi:
a) lug’atdan kerakli so’zni qidiruvchi, uning turini ko’rsatuchi belgisi bilan mashina xotirasining ishlovchi qismiga kiritiladi;
b) aniqlangan oborot (o’ram)larning bir-biriga muvofiq keltiruvchi usullarini ishlab chiqish;
d) aniqlangan omonimlarni bir-biridan farqlash va tarjima qilish usullarini ishlab chiqish;
e) analiz qilish, analiz qiluvchi qoidalar yordamida ma’lum izchillik asosida har bir so’z turkumi doirasida tarjima qilinuvchi so’zlar ro’yxatini tuzish;
f) olingan natijalar asosida sintezlash, ya’ni sintezlovchi qoidalar yordamida ruscha gap tuzish, inglizcha va o’zbekcha gap tuzish dasturlarini mashina xotirasiga kiritish va hokazo.
Tarjima qilish jarayoni amalga oshirilganda dastlabki ish lug’atdan so’z qidirishdan boshlanadi, ya’ni EHM tarjima qilinadigan matndan so’zlarni birin-ketin olib, ularning har biriga mos keladigan negizlarni, negizlar lug’atidan qidirib topadi.
Keyin ulargni taqqoslaydi, harflar soni jihatidan maksimal darajada mos keluvchi so’zra sig’adigan negizni qidirib topari va uni tarjima qiladi. Analiz qiluvchi qoidalar EHMda so’z turkumlari bo’yicha guruhlashadi. Har bir tilda analiz qilish fe’ldan boshlanadi, chunki so’zlar orasida fe’l har qanday gapning ma’no kaliti sanaladi. Shuning uchun ko’pgina tillarda fe’l ham analitik, ham sintetik xususiyatga ega bo’ladi. Bunday ikki tomonlama, murakkab xususiyat o’zbek tilidagi fe’llarga ham xosdir:
Analitik xususiyat Sintetik xususiyat
Kulib yubordi kuldi, kulimsiradi
Kulib qo’ydi jilmaydi
Yig’latib qo’ydi yig’latdi
Topib keldi topdi
Fellar o’z shakllari orqali shaxs, son, zamon, mayl va nisbat xususiyatlarini ifodalaydi. Ularni tarjima jarayonida aniq ifodasi EHMga kiritila o’tgan lingvistik ta’minotning aniq bo’lishiga bog’liq. Hozirgi zamon tilshunosligi asosida tarjima jarayonini avtomatlashtirish bilan bog’liq muammolar kundan-kunga ko’payib bormoqda.
|