O‘zbekistonning yo'l xo'jaligi - transport tizimining eng muhim tarkibiy qismi sifatida

1.O‘zbekistonning yo'l xo'jaligi - transport tizimining eng muhim tarkibiy qismi sifatida.
O‘zbekistonning yo'l xo'jaligi - bu umumiy foydalanishdagi yo'llar va ulardagi muhandislik inshootlarini o'z ichiga olgan yagona sanoat-ishlab chiqarish kompleksidir. Avtomobil yo'llari mamlakat transport tizimining eng muhim tarkibiy qismidir.
Turli hududlarning tumanlari va aholi punktlari o‘rtasidagi aloqani ta’minlovchi transport va ekspluatatsiya holati darajasi hamda avtomobil yo‘llari tarmog‘ining rivojlanishi, shuningdek, qo‘shni viloyatlar yo‘l tarmog‘ining integratsiyasi ko‘p jihatdan barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishish vazifalarini hal qilishni belgilaydi. Tadbirkorlik faoliyati uchun shart-sharoitlarni yaxshilash va aholining turmush darajasini oshirish, tarkibiy islohotlarni amalga oshirish va alohida hududlarning transport tizimini O‘zbekistonning yagona transport tizimiga integratsiya qilish.
Yo'l sharoitlari harakat sharoitlarining eng muhim tarkibiy qismi bo'lib, harakat rejimlarini shakllantirishda, uning qulayligi va xavfsizligini belgilaydi. Yo'l sharoitlariga yo'lning geometrik parametrlari, uning transport va ekspluatatsion xususiyatlari, muhandislik jihozlari va qurilmalari, haydovchilarga, yo'lovchilarga, transport vositalariga xizmat ko'rsatish, yo'l ta'mirlash xizmatlari uchun binolar va inshootlar va boshqalar kiradi. Bu elementlarning barchasi yo'l holatiga, avtomobilning yo'l bilan o'zaro ta'siriga, haydovchining ruhiy holatiga va oxir-oqibat, harakatlanish rejimi va xavfsizligi ta'sir qiladi. Shu nuqtai nazardan, O”zbekistonning yirik shaharlarida sodir bo'lgan baxtsiz hodisalarning 80% dan ortig'i bir-biriga mos keladigan shartlarga ega bo'lishi muhimdir:
- qoplamaning past yopishqoqlik xususiyatlari;
- gorizontal belgilarning yo'qligi;
- yorug'likning etarli emasligi;
- ko'rish masofasini cheklanganligi;
- bordyurning qoniqarsiz holati.
O”zbekiston Respublikasi qonunlarida avtomobil yo'llari bilan bog'liq holda yo'l harakati tushunchalarini, xususan, yo'l faoliyatini rejalashtirish, avtomobil yo'llarini saqlash va ta'mirlashni aniq belgilaydi.
SHu munosabat bilan, alohida yo‘nalishda ajratilgan ITT quyi tizimlari doirasida er usti transport vositalarini, shu jumladan yo‘llarni ta’mirlash korxonalarining (YTK) maxsus transport vositalarini samarali boshqarish va boshqarish muammolari transport korxonalari uchun ham, mintaqaviy boshqarma-lar uchun ham dolzarbdir. Transport xizmatlari iste’molchilari va yo‘lning holati ustidan nazoratni ta’minlashda ITT quyi tizimini shakllantirish yo‘llarni boshqarish samaradorligini oshirishning eng samarali usullaridan biri bo‘lishi mumkin.
Avtomobil transportining ishonchliligi va ishlash sifatini oshirishning eng muhim yo'nalishi - bu yo'llarni saqlashga jalb qilingan DEPning ixtisoslashtirilgan avtotransport vositalarining ishlashini kuzatish va boshqarish uchun zamonaviy telematik texnologiyalarga asoslangan asboblardan foydalanish.
Yo'lning holatini nazorat qilishni ta'minlashda ITT quyi tizimining vazifasi yil davomida bajarilgan ishlar majmuasini (mavsumni hisobga olgan holda, yo'lning butun uzunligi bo'ylab) axborot va nazorat bilan ta'minlashdan iborat:
- yo‘lni, yo‘l inshootlarini saqlash;
- yo‘llarda paydo bo‘ladigan mayda chuqurchalarni oldini olish va bartaraf etish;
- harakat xavfsizligini tashkil etish va ta’minlash, shuningdek yo‘l atrofini obodonlashtirish va qish mavsumida yo‘l holatini saqlash.
Yo'l holatini nazorat qilishni ta'minlashda ITT quyi tizimi ITTning umumiy tuzilmasini yo'llarni boshqarishning asosiy texnologiyasi, shu jumladan yo'llarni ishlatish, saqlash va qurish, foydalanishning o'ziga xos xususiyatlarini aks ettiruvchi mezonlarni izlash yoki shakllantirish ma'lum bir mashina yoki uskunaning turi bilan bog'laydi
Zamonaviy yo'l xo'jaligi turli xil iqlim sharoitida yo'llarni jadal qurish, saqlash va ta'mirlashni ta'minlaydigan tizimlardan va mashinalar majmualaridan foydalanishga asoslangan.
Ishning yuqori sifatini ta'minlovchi, turli maqsadlar uchun mo'ljallangan ishonchli va yuqori samarali tizimlar va mashinalar majmualarining mavjudligi, mehnat unumdorligini sezilarli darajada oshirish va moddiy, energiya va mehnat xarajatlarini kamaytirish zamonaviy transport inshoatlarining mavjudligi va uzluksiz ishlashining asosiy shartidir.
Shahar yo'llari va ko'chalarining ekspluatatsion parametrlarining qiymatini tartibga soluvchi GOST R 50597-93 "Yo'l harakati xavfsizligini ta'minlash sharoitida maqbul foydalanish holatiga qo'yiladigan talablar" me'yoriy hujjat. Ko'rsatkichlar qiymatlari A, B, C uchta guruhdagi harakat intensivligiga qarab normallashtiriladi. A guruhi (kuniga 3000 dan ortiq avtomobil), B (kuniga 1000 dan 3000 tagacha) va C (1000 dan kam avtomobil / kun).
Qoplamada ma'lum tezlikda transport vositalarining harakatiga to'sqinlik qiladigan cho'kish, chuqurchalar yoki boshqa shikastlanishlar bo'lmasligi kerak. Qoplamaning ishqalanish koeffitsienti yo'l harakati qoidalari bilan ruxsat etilgan tezlikda xavfsiz harakatlanishini ta'minlashi kerak. Koeffitsientning qiymati rasmsiz protektorli shinalar uchun kamida 0,3 ga, rasmli protektorli shinalar uchun esa 0,4 ga teng.
Agar yo'l va ko'chalarning ekspluatatsiya holati ushbu standart talablariga javob bermasa, harakat xavfsizligini ta'minlash uchun ularga vaqtinchalik cheklovlar qo'yiladi yoki harakat butunlay taqiqlanadi.
Yo'l xo'jaligi korxonasi quyidagi asosiy faoliyat turlarini amalga oshiradi:
– avtomobil yo‘llarini va ulardagi sun’iy inshootlarni saqlash;
– avtomobil yo‘llarini ta’mirlash va rekonstruksiya qilish;
– umumiy foydalanishdagi avtomobil yo‘llarini qurish va foydalanishga topshirish.
Yo'lning texnik jihatdan takomillashtirilishi va saqlanish darajasining oshishi vaqt o'tishi bilan ob-havo va iqlim omillari ta'sirida yo'llarning transport va ekspluatatsion sifatlaridagi o'zgarishlarni sezilarli darajada kamaytiradi, ammo ularni to'liq bartaraf eta olmaydi. Harakat intensivligi va meteorologik sharoitlarning o’zgarishlari bilan birgalikda ular harakat rejimining o'zgarishiga, tirbandlikning shakllanishiga va yil va kunning ma'lum davrlarida baxtsiz hodisalarning ko'payishiga olib keladi. Shu sababli, qulay va xavfsiz harakatlanishni ta'minlash uchun belgilangan texnik parametrlarga ega, doimiy harakat rejimini o'rnatadigan harakat ma'lumotlari bilan jihozlangan yo'lning bo'lishi etarli emas.
Shu sababli, yo'l holatini nazorat qilishni ta'minlashda ITT quyi tizimining ishlashi nuqtai nazaridan, harakat sharoitlarining o'zgarishiga sezgir munosabatda bo'lish, bashorat qilish va optimal harakat rejimlarini o'rnatish imkonini beradigan moslashuvchan harakatni boshqarish tizimi, qabul qilingan boshqaruv mezonlaridan kelib chiqqan holda, yo'lning ma'lum bir qismi, butun yo'l va yo'l tarmog'i uchun ruxsat etilgan og’ishlar chegarasidagi transport rejimlari zarur (2.5-rasm).
Yo'l xo'jaligining faoliyat yurituvchi korxonalari yo'lning ahamiyatiga qarab (federal, mintaqaviy yoki mahalliy) tashkiliy jihatdan yo'l xo'jaligining tegishli organlariga bo'ysunadi va federal davlat unitar korxonalari, Federatsiya yoki shahar tashkilotlari sub'ektlarining davlat unitar korxonalari hisoblanadi.
Shunday qilib, yo'l xo'jaligining ekspluatatsion korxonasida yaratilgan ITT quyi tizimi o'z mansubligiga (federal, mintaqaviy yoki mahalliy) muvofiq yo'l sohasining axborot-nazorat tizimiga birlashtirilishi kerak. Bu nafaqat ishlarning bajarilishini ob'ektiv nazorat qilish, haqiqiy resurs xarajatlarini baholash imkoniyatini, balki harakat xavfsizligi va o'tkazuvchanligiga ta'sir qiluvchi murakkab ob-havo sharoitida (qor ko’chishi, muzlamalar) bo'ysunuvchi yo'l tarmog'idagi vaziyatni onlayn nazorat qilishni ham ta'minlaydi.
Rasm-. 2.5. ITT quyi tizimida boshlang'ich va nazorat ma'lumotlarini aylanishning umumiy sxemasi (yo'l holatini nazorat qilishni ta'minlashda)
Korxonaning faoliyatini boshqarish tizimiga integratsiyalashuv chuqurligi nuqtai nazaridan, ITT quyi tizimi transport vositalarini va boshqa harakatlanuvchi vositalarini kuzatish funktsiyalari va ishlarning borishini tezkor sozlash qobiliyatiga ega bo'lgan zamonaviy monitoring tizimidan tortib, ishlab chiqarish faoliyatini rejalashtirish, hisobga olish va nazorat qilish funktsiyalariga ega bo'lgan korxonaning ABT komponentiga "dispetcher - boshqaruvchi (mexanik )" ikki tomonlama aloqasi keng doirada joylashtirilishi mumkin. Ikkinchi holda, kuzatuv ma'lumotlari nafaqat dispetcherlik nazorati uchun, balki xarajatlarni boshqarish muammolarini hal qilish uchun ham qo'llaniladi: ya’ni, avtomobilning bosib o’tgan yo’li, texnikaning ish soati va yoqilg'i sarfi, mehnat unumdorligi va boshqalar to'g'risidagi sezilarli vaqt oralig'ida to'plangan ma'lumotlar,. ishlab chiqarish jarayonlarini ob'ektiv rejalashtirish va tashkil etish uchun asos sifatida. xizmat qiladi.
Shuni ham ta'kidlaymizki, ob'ektiv kuzatuv ma'lumotlarini amaldagi korxonalar faoliyatining iqtisodiy ko'rsatkichlari bilan bog'lash yo'l boshqaruvi organlariga yo'llarni ta'mirlash va saqlash uchun resurslarni taqsimlash, ma'lum bir korxona uchun real vaziyatni hisobga oladigan ( yo'l tarmog’iga xizmat ko'rsatadigan poligon), umumlashtirilgan standartlardan individuallashtirilgan standartlarga o'tish muammolarini yanada oqilona hal qilish imkonini beradi. Bu byudjetdan moliyalashtiriladigan davlat sektori korxonalariga xos bo'lgan xarajatlarni rejalashtirishning me'yoriy tizimining ob'ektiv kamchiliklarini bartaraf etishga yordam beradi.
Yo'l xo'jaligini rivojlantirishning muhim jihati bu ITTni joylashtirishga o'tishdir. O’zbekiston transport tizimini rivojlantirish maqsadli dasturi zamonaviy transport vositalaridan foydalanish asosida transport oqimlarining harakatini tashkil etishning intellektual tizimlarini yaratish bo'yicha chora-tadbirlar hamda texnik vositalar, telekommunikatsiya va axborot texnologiyalari, GPS tizimlari, avtomobil transporti va yo‘l sohasida turli axborot va boshqaruv tizimlarini yagona apparat-dasturiy kompleksga integratsiyalash ko'zda tutilgan.. Ushbu tizimlar yoʻl infratuzilmasi faoliyati va joriy holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni avtomatlashtirilgan va markazlashtirilgan holda yigʻish, uzatish va qayta ishlash, ushbu maʼlumotlar bilan almashish, transport va yoʻllarni saqlash faoliyatini optimallashtirish maqsadida transport jarayoni ishtirokchilariga yetkazishni oʻz ichiga oladi. Ushbu tizimlarni dolzarb batafsil ma'lumotlar bilan ta'minlash uchun yo'l tarmog'i konfiguratsiyasini va transport infratuzilmasining boshqa elementlarini va magistral yo'llarning yo'l chetlarini lazerli va kosmik skanerlash bo'yicha ishlar ko'zda tutilgan.
Xususan, tozalash va maxsus (masalan, muzdan tozalash) ishlarini tashkil etish uchun asos bo'lishi mumkin bo'lgan va xizmat qilishi kerak bo'lgan meteorologiya markazlari, yo'l meteorologik nazorat punktlarini tashkil etish va yo'lning holatini baholash ko'zda tutilgan navigatsiya dispetcherlik tizimlari tomonidan boshqariladi.
Yo‘l xo‘jaligidagi mazkur tizimlar iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar tajribasidan kelib chiqqan holda, yo‘llarda harakat xavfsizligini ta’minlash, ayniqsa, og‘ir ob-havo sharoitida yo’lni o‘tkazuvchanlik qobiliyatini oshirish, ularni ta’mirlashda resurslardan samarali foydalanishni ta’minlaydigan majburiy ITT xizmatlari sirasiga kiradi.
Tizimlar ma'muriyatlari o'z mintaqalarida bunday tizimlarni joriy etishda ishtirok etishga tayyor bo'lgan va ularning keyingi mustaqil rivojlanishi uchun sharoitlar mavjud bo'lgan hududlarda talabga ega. Quyi tizim hokimiyat manfaatlariga mos ravishda mashinalar va mexanizmlarning ishlashi to'g'risida ob'ektiv ma'lumotlarni to'plashni ta'minlaydi.
Operatsion nazorat va boshqaruvning an'anaviy texnologiyalaridan farqli o'laroq, quyi tizim mashinalar va mexanizmlarning ishlashini monitoring qilishning uzluksizligi va ob'ektivligini, yo'llarni saqlashni hisobga olishni, shuningdek, yo'llarni saqlash bo'yicha texnologik jarayonlarni samarali tartibga solishni, rejalashtirilgan ko'rsatkichlardan og'ishlarni tezda aniqlashni ta'minlaydi, ularni o'z vaqtida bartaraf etadi.
Foydalanuvchilarning tizimga asosiy axborot so‘rovlarini amalga oshirish mintaqaviy axborot tizimlarida WEB va NET texnologiyalaridan foydalanishga asoslangan bo‘lishi kerak. Ushbu yondashuvga muvofiq, har bir federal avtomagistral ma'muriyati negizida mintaqaviy axborot markazini joylashtirish kerak, uning server qismi foydalanuvchilarning ma'lumotlar so'rovlarini qayta ishlashni, transport vositalaridan va yo'llarni saqlash mexanizmlaridan navigatsiya ma'lumotlarini yig'ish va saqlashni tegishli avtomobil yo'llari boshqarmasi korxonalari ta'minlaydi.
a) maxsus transport vositalarining dispetcherlik nazoratini hisobga olgan holda
b) meteorologik ma'lumotlarni to'plashni hisobga olgan holda (ob-havo sharoiti)
c) yo'l ishlarini olib borishda xavfsizlik nazoratini hisobga olgan holda.
Guruch. 2.6. Yo'llarni ishlatish va qurish bilan bog'liq jarayonlarni boshqarish uchun ITT quyi tizimining arxitekturasi: QTTV - qurilish va ta'mirlash ishlari uchun mo'ljallangan transport vositalari;
QEBT - qurilish va ekspluatatsiyani boshqarish tashkiloti;
YHBTV– yo’l harakatini boshqarishning texnik vositalari
U yoki bu ma'lumotlarga tabaqalashtirilgan kirish huquqlaridan foydalangan holda, har bir foydalanuvchi nafaqat umumiy xotiradan ma'lumotlarni olishi, balki ularni to'ldirishi yoki o'zgartirishi ham mumkin. Ushbu texnologiyadan foydalanganda foydalanuvchilar soni, ularning geografik joylashuvi, foydalaniladigan kompyuterlar sinfi va xususiyatlari, o'rnatilgan operatsion tizim turi hech qanday fundamental ahamiyatga ega emas.
Ushbu texnologiyaning o'ziga xos xususiyati shundaki, mijozlarning mahalliy ma'lumotlar bazalari (masalan, markaziy ma'lumotlar bazasi) umumiy almashish uchun taqdim etilishi mumkin (dasturlarning tubdan yangi sinfi - WEB xizmatlari tufayli).
Tizimning ishlashini ta'minlash nuqtai nazaridan so'rovlarga kafolatlangan muddatda xizmat ko'rsatish vazifasi birinchi o'ringa chiqadi, bu muqarrar ravishda taqsimlangan veb-serverlarni qurish uchun takomillashtirilgan texnik, algoritmik va dasturiy vositalarni talab qiladi.
2.6-rasmda maxsus transport vositalarini dispetcherlik nazorati, ob-havo ma'lumotlarini yig'ish (ob-havo sharoiti) va yo'l ishlari bajariladigan hududida xavfsizlikni nazorat qilishni hisobga olgan holda yo'llarni ishlatish va qurish bilan bog'liq jarayonlarni boshqarish uchun ITT quyi tizimining odatiy arxitekturasi aks ettirilgan.
|