nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-rasm.
Mehnat muhofazasini boshqarish

|
-rasm.
Mehnat muhofazasini boshqarishBog'liq 5b27936d716431-rasm.
Mehnat muhofazasini boshqarish
Mehnat muhofazasi xizmati xodimlariga bir qator majburiyatlar yuklatilgan. Ular
mehnat muhofazasi qonun va qoidalariga ishchi va xizmatchilarni e`tiborini oshirish,
xavfsiz ish sharoitlarini yaratishdan iborat.
Vazirlar mahkamasining 7 noyabr 1994 yil 538-sonli qaroriga ko`ra korxonalarda
mehnatni muhofaza qilish davlat boshqaruviga o`tkazildi.
Vazirlar mahkamasining 16 fevral 1995yil 58-sonli qarori bilan Mehnat vazirligi
qoshida Mehnatni Muhofaza qilish Boshqarmasi tuzildi. Uning asosiy vazifasi
korxonalarda mehnat xavfsizligini ta`minlashga qaratilgan barcha tashkiliy va
texnikaviy muammolarni o`z vaqtida echilishini nazorat qilish hamda xavfsizlik
mezonlarini muhokama qilish va tasdiqlash jarayonida ishtirok etish vazifasi
yuklatilgan.
2. Korxonalarda mehnatning sog’lom va xavfsiz ish sharoitlarini ta`minlash
Korxonalarda xavfsizlikni ta`minlash va ish sharoitlarini yaxshilash ma`muriyatning
asosiy vazifasi sifatida mehnat qonunlarida yozib qo`yilgan.
Ma`muriyat tarkibiga kiruvchi rahbar xodimlar, ya`ni xo`jalik ishlari bilan
shug’ullanuvchi, ishlab chiqarish jarayonlarini tashkil qiluvchi, ishlab chiqarishdagi
xodimlarni boshqaruvchi, moddiy mablag’larni taqsimoti zaruriy texnik tadbirlarga
ishlatish va uni nazoratini olib boruvchi shaxslar kiritiladi.
Ma`muriyat xodimlarining xavfsiz va sog’lom ish sharoitlarini tashkil qilish talablari
hamda majburiyatlari shundan iboratki, ular xavfsizlikni ta`minlash davlat siyosati va
uni so`zsiz amalga oshirish davlat va xalq manfaatlarini yaxshi tushungan bo`lishlari,
xavfsiz mehnat sharoiti tartibini saqlay bilishlari, ishchilarni mehnat intizomini saqlash
va ishga rag’batlanish, ish unumini oshirish darajasini bir necha o`n yil oldindan ko`ra
biluvchi shaxs bo`lishi lozim. Undan tashqari ma`muriyat zimmasiga yuklatiladigan
|
| |
Nazorat savollari - Texnika xavfsizligi

95
13- ma`ruza. Xavfsizlik texnikasi asoslari
Reja.
1. Mehnat xavfsizligi bo`yicha ishlarni tashkil etish va boshqarish.
2. Korxonalarda mehnatning sog’lom va xavfsiz ish sharoitlarini ta`minlash.
3. Korxonalarda mehnat sharoitini yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlar.
4. Mehnatni muhofaza qilish xizmatlari. (“MMQT dagi qonunning 14-modda).
5. Korxonalarda mehnatni muhofaza qilish bo`yicha ishlarni boshqarish.
Tayanch iboralar
Tashkiliy-metodik,
axborot organi, boshqaruv ob`ekti, kasb kasalliklar, chora-
tadbirlar,
kasbiy
zararlar baxtsiz hodisalar, jarohatlanishlar, kasbiy kasalliklar,
avariyalar.
1. Mehnat xavfsizligi bo`yicha ishlarni tashkil etish va boshqarish.
Ishlab chiqarish va xalq xo`jaligining barcha sohalaridagi
korxonalarda mehnat
muhofazasini tashkil qilish va uni boshqarish bo`yicha maxsus xavfsizlik xizmati
mavjud.
Bu xizmat 1966 yildan boshlab O`zbekiston Vazirlar Kengashi va kasaba uyushmasi
hay`atining qarorlariga asosan korxonalarda mehnat xavfsizligi bo`yicha
tadbirlarni
tuzish, ularni joriy qilish va bajarilishini nazorat qilish maqsadida korxonalarning
barcha pog’onalarida shartli ravishda tarkibiy qismi sifatida kiritilgan edi. Ushbu
xizmatni bevosita shu korxonaning bosh rahbari boshqaradi
va bu xizmatni tashkil
etish uchun, uning yordamchisi va asosiy mutasaddi shaxs sifatida, texnika xavfsizligi
bo`yicha muhandis tayinlanadi va unga hamkorlik qilish uchun, ko`p yillik ish
tajribasiga ega bo`lgan
muhandis texnik xodimlar, mehnat jamoalari va kasaba
uyushmasi qo`mitasi tomonidan mehnatni muhofaza qilish bo`yicha o`zlari saylagan
vakillar jalb etiladi.
Mehnat xavfsizligi xizmatining asosiy vazifalari ishlab chiqarish
jarayonlarida sodir
bo`ladigan zaharlanish, baxtsiz hodisalar va kasbiy kasalliklarni keltirib chiqaradigan
sabablarini
aniqlash, bartaraf etish choralarini ishlab chiqish, bajarilishini ta`minlash,
korxona ma`mu-riyatining ishchi va xizmatchilarga ish sharoitlarini yaxshilab borishi
ustidan nazorat qilib turishi, fan va texnika yutuqlarini ishlab
chiqarishga joriy qilish
asosida mehnat xavfsizligi va himoya vositalarini doimiy takomillashtirish, mehnat
madaniyatini oshirish, baxtsizliklarni oldini olishga qaratilgan tashkiliy - texnik hamda
sanitariya - gigienik tadbirlarni ishlab chiqish va ularni joriy qilishdan iboratdir.
Xatarsiz ish jarayonlarni tashkil etgan rahbar xodimlarni moddiy rag’batlantirish,
intizomsiz, egallab turgan lavozimi va xizmat burchiga
loqayd qarovchi muhandis
texnik shaxslarni qonun talablaridan kelib chiqqan holda javobgarlikka tortishga
tavsiya qilish huquqlari berilgan.
Nazorat savollari - Texnika xavfsizligi

119
16-ma`ruza. Bosim ostida ishlaydigan idishlarda xavfsizlikni ta`minlash.
Reja.
1. Bosim bilan ishlaydigan idishlarning turlari va asosiy xossalari
2. Suyultirilgan va yuqori bosimdagi gazlarni xavfsiz saqlash va tashish.
3. Qozonxona, bug’ va qaynoq suv qurilmalaridan xavfsiz foydalanish.
4. Bosim bilan ishlaydigan idishlarning saqlovchi qurilmalari.
5. Bosim bilan ishlaydigan idishlarning texnik holatini tekshirish
va sinash.
Tayanch iboralar
Bosim, qozon, quvur,
kompressor, avtoqlaf, suyultirilgan gaz,
ballonlar, tsisterna,
baxtsiz hodisalar, jarohatlanishlar, avariyalar, portlashlar, idishlar.
1. Bosim bilan ishlaydigan idishlarning turlari va asosiy xossalari
Hozirgi zamon ishlab chiqarish korxonalarida zich berkitilgan tizimlar keng
qo`llaniladi. Bu tizimlardan foydalanuvchilar uchun xavf manbai bo`lib
hisoblanadi,
shu sababli ularning xavfsiz ishlashini ta`minlash loyihalash jarayonidan boshlanib,
tayyorlash, ishlatish, va ulardan kerakli maqsadlarda foydalanish
davrida belgilangan
qoida hamda me`yorlarga qat`iy amal qilish talab etiladi.
Ularni tayyorlashda me`yorlar va qoidalarda ko`zda tutilgan talablarga javob beradigan
yuqori sifatli maxsus tayyorlangan materiallardan foydalaniladi.
Ishlab chiqarish korxonalari shunday uskunalar bilan jihozlanganki, texnologik
jarayonlarda uskunalar qurilmalaridan keluvchi bug’ qaynoq suv keng ko`lamda
qo`llaniladi. Bosim bilan ishlaydigan qurilmalar va idishlar jumlasiga bug’ qozonlari,
bug’
qabul qilgichlar, bug’ va qaynoq suv quvurlari, kompressorlar, avtoqlaflar,
siqilgan hamda suyultirilgan gazlar saqlanadigan va tashiladigan
ballonlar hamda
tsisternalar kiradi. Ulardan xavfsiz foydalanishga zaxira koeffitsienti katta bulgan eng
maqbul qurilmalarga saqlovchi va nazorat o`lchov asboblari o`rnatish yo`li bilan
erishiladi.
Bunday jihoz va uskunalarning ishdan chiqishi va portlashiga mexanik
mustahkamligining yo`qolishi, bosimning me`yoriy ko`rsatkichidan
oshib ketishi,
berkituvchi uskunalarning yo`qligi yoki buzilishi, qurilmalarning zichligini buzilishi,
ishlatilayotganda belgilangan
tartibga rioya qilmaslik, tegishlicha nazoratning olib
borilmasligi sabab bulishi mumkin.
Bosim bilan ishlaydigan idishlarni o`rnatish va ulardan xavfsiz foydalanish qoidalariga
qat`iy amal qilish zarur.
120
Qoidalarda idishlar giometrik tuzilishi to`g’ri bulishiga,
ularning foydalanish joyida
to`g’ri o`rnatilishiga, ashyolarning mos tanlanishiga va ularning mustahkam bulishiga
idishlarni tayyorlovchi hamda o`rnatuvchi tashkilotlar javobgar hisoblanadi.
Bosim bilan ishlaydigan idishlarni quvurlardan uzib quyish uchun ular berkituvchi
armatura (ventil, jo`mraklar, surilma qopqoqlar) bilan, saqlovchi tuzulmalar,
muhim
harorati va bosimini o`lchovchi asboblar, suyuqlik miqdori (sathini) ko`rsatkich bilan
ta`minlangan bulishi kerak.
Har bir idishda undagi muhitning kamini to`ldirish, shuningdek, kondensatni chiqarib
yuborish uchun maxsus tuzulmalar ko`zda tutilgan bulishi lozim.
Berkituvchi armatura idishga bug’, gaz yoki suyuqlik keladigan va undan ketadigan
quvurlar o`rnatilish darkor.
Shina.
Kompyuterning qolgan qurilmalari va birinchi navbatda operativ xotira 
bilan protsessor 
shina

158
32 nol va ularning kombinatsiyasi xotiralash hujayralardan biriga ishora qiluvchi
32-razryadli manzilini hosil qiladi. Protsessor hujayradan ma’lumotlarni bir biriga
ko‘chirib olish uchun unga registrlar ulanadi.
Ma’lumotlar shinasi
. Bu shina operativ xotiradan protsessor registrlari va
teskariga holda ma’lumotlarni ko‘chirib olish uchun ishlatiladi. Zamonaviy
kompyuterlarda ma’lumotlar shinasi odatda 64-razryadli, ya’ni 64 satrdan iborat
bo‘lib, ular bo‘ylab ishlov berish uchun birdaniga 8 bayt qabul qilinadi.
Buyruq shinalari
. Protsessor ma’lumotlarni qayta ishlashi uchun unga
buyruqlar kerak. Bu Registrlarida saqlangan baytlar bilan nima qilish kerakligini bilish
kerak bo‘ladi. Ushbu buyruqlar operativ xotiradan protsessorga ham yuboriladi, lekin
ma’lumotlar massivlari saqlanadigan maydonlardan
e
mas, balki dasturlar
saqlanaetgandan.
Buyruqlar ham bayt sifatida ifodalanadi. Eng zamonaviy protsessorlar, buyruq
shinalari 32-razryadli, 64-razryadli bo‘lsa-da, 128-razryadli bo‘lganlar protsessor ham
mavjud.
Protsessorning razryadligi uning bir vaqtning o‘zida registrlar (soat sikli
bo‘yicha) qancha bit ma’lumotni qabul qilishi va qayta ishlashi mumkinligini
ko‘rsatadi.
Protsessorning razryadligi buyruq shinasining razryad chuqurligi bilan
belgilanadi, balki ma’lumotlar shina bo‘lmagan razryad chuqurligi bilan emas. 80386
protsessordan boshlab ular 16-razryadli arxitekturaga egadirlar.
Misol tariqasida KNX loyihasi bilan tanishib chiqamiz.
KNX loyihalarining aksariyati maxsus ajratilgan simli shinalardan
foydalanishga asoslangan. Barcha kontrollerlar, sensorlar va aktuatorlar simli shinaga
ulanadi. Amalda, bu loyihani ishlab chiqish va qurilish yoki ta’mirlash vaqtida zarur
aloqa o‘rnatish zarurligini anglatadi. Rasmiy ravishda standartda boshqa uzatish
vositalari (xususan, elektr ta’minoti tarmog‘i va radio aloqa) mavjud, ammo ular
loyihalarda nisbatan kam uchraydi. Qo‘shimcha boshqarish shinasini o‘rnatishni talab
qilmaydigan muqobil variant sifatida barcha alohida iste’molchilarning umumiy
panelga chiqishi bilan bog‘liq sxemalar tez-tez ishlatiladi. Har ikki versiyalari o‘z
ijobiy va salbiy tomonlari bor. Shu bilan birga KNX spetsifikatsiyalariga rioya qilish
saqlansa, ularning birikishiga ham yo‘l qo‘yiladi.
Simli shinalar topologiyasi juda moslashuvchan tanlanishi mumkin. Chiziqli
shina yog‘och, va yulduzlar topologisidan ham foydalaniladi. Terminatsiya bu
V = 2  m /s tezlik bilan tekis h arak at qiladi. M azk u r jism ga n isb a ta n 
M

112-rasm.
113-rasm.
M n u q ta absissasini an iq lash u c h u n u n in g nisbiy va k o ‘c h irm a
harak atd ag i ko‘chish larin i
Ox o ‘qiga proyeksiyalaymiz:
5ra= - C M c o s ( a + p),
5ex=
Vet cosp.
N a tija d a
x = sn + sex = - C A /c o s (a + P) +
Vet c o s p .
S on qiym atlarini q o ‘ysak ,
x=2,96 m kelib chiqadi.
27-m asala. M n u q ta ra d iu s i /?=0,1 m b o ‘lg an disk g a rd is h i
b o ‘ylab
O M = sr = 0 ,3 t (m ) q o n u n ig a k o ‘ra h a ra k a t qiladi. D iskning
О o ‘q atrofidagi aylanish i (pe= 0 ,4
1 q o n u n bilan berilgan.
M n u q ta
ning absolut tezligi an iq lan sin (113-rasm ).
Yechish. M n u q ta n in g nisbiy h a ra k a t tra y ek to riy asi radiusi
R
b o £lg a n a y la n a d a n ib o ra t b o ‘lib, nisbiy tezlig in in g y o ‘nalishi 113-
rasm dag id ek b o ‘ladi.
N isbiy tezlik m iq d ori quyidagicha b o ‘ladi:
Vr = ^ = 0,3 (m /s).
M n u q ta n in g k o 'c h irm a h a ra k a t trayek to riyasinin g radiusi
O M
b o ‘lgan aylana b o ‘lib, tezlik
O M ga p erp e n d ik u la r ravishda h arakat
aylanishi to m o n y o ‘n a l a d i .
K o‘ch irm a tezlik m oduli:
G + N + Fish - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

190-rasm.
191-rasm.
67-m asala. Doimiy co= 12 s ' burchak tezligi bilan aylanayotgan
AB vertikal valga ingichka bir jinsli
OD sterjen sham ir bilan biriktirilgan.
Sterjenning
D uchiga
DK prujina ulangan b o ‘lib, prujinaning
К uchi
AB valga tutashtirilgan. Sterjen val bilan 45° burchak, prujina esa 90°
burchak hosil qiladi. Sistema holati
Axy tekisligiga mos kelgan hoi
uchun
A podpyatnik, fipodshipnik reaksiyalari ham da prujina reak-
siyasi aniqlansin.
Od = AO = 0,4 m,
OB = 0,08 m, sterjen massasi
m = 30 kg. Prujina massasi hisobga olinm asin (191-rasm).
Yechish. Sanoq sistemasini 191-rasmdagidek tanlaymiz. Tekshiri-
layotgan sistemaga og‘irlik kuchi
G , reaksiya kuchlari
XA, YA, X B
ta ’sir etadi.
Sterjenning inersiya kuchini aniqlash uchu n uni uzunligi
dx,
massasi
dm =
yd x b o ‘lgan elem en tar bo 'lakchalarga ajratam iz va
har bir uchastkani moddiy nuqta deb qaraym iz. Bu holda sterjen
nuqtalari inersiya kuchlarining bosh vektori
Яф = m a j form ula b i
lan aniqlanadi.
Binobarin,
Investitsiyada qatnashish tasnifiga ko‘ra

543
quyidagilardir: investitsiya siyosati, investitsiya iqlim va muhiti,
investitsion faoliyati, kapital qo‘yilmalari, investitsiya bosqichlari va
boshqalar. Ushbu elementlarning har biri bozor iqtisodiyoti sharoitlarida
o‘ziga xos yo‘nalishga ega.
Investitsiya siyosati investorlarning haq-huquqlari, imtiyozlarini
ta’minlash bilan bir qatorda iqtisodiyot tarmoqlariga tegishli asosiy
fondlarni kengaytirilgan qayta ishlab chiqarishga yo‘naltirish, muqim
soliqqa tortish mexanizmi va moliya-kredit siyosatini ta’minlash bilan
bog‘liq bo‘lgan tadbirlar yig‘indisidan iborat.
Iqtisodiy tarmoqlarda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islo-
hotlar mamlakatimizning barqaror sur’atlar bilan rivojlanishida muhim
omil bo‘lmoqda. Ayniqsa, sohaga jalb qilinayotgan to‘g‘ridan to‘g‘ri
xorij investitsiyalar miqdori yil sayin ortib bormoqda, jumladan, qulay
investitsiya muhiti yaratilgani sanoat korxonalarini modernizatsiyalash,
texnik hamda texnologik jihatdan yangilash, shu orqali aholi ehtiyoji
uchun mahalliy xomashyodan raqobatbardosh mahsulotlar ishlab
chiqarish va uni eksport qilish imkoniyatlarini yanada kengaytirmoqda.
Prezidentimizning 2011-yil 27-dekabrdagi
«O‘zbekiston Respublika-
= - M as , uning proyeksiyalari
(103.11)
у

104- § . Dalamber prinsipini qo‘llab masalalar yechish
D alam ber prinsipi q o ‘llanilganda m asalalar quyidagi tartib d a
yechiladi:
1. Sanoq sistemasi tanlanadi.
2. T a’sir etuvchi kuchlar va reaksiya kuchlari rasmda tasvirlanadi.
3. Inersiya kuchlarining bosh vektori va bosh momenti aniqlanadi.
Shuningdek, inersiya kuchlari bosh vektorining qo‘yilish nuqtasi topiladi.
4. Hosil b o ‘lgan kuchlar sistemasining «muvozanat» tenglamalari
tuziladi.
5. Tuzilgan tenglam alardan n o m a’lumlar aniqlanadi.
66-masala. D onni navlarga ajratadigan silindrik g‘alvir o ‘zgar-
mas burchak tezlik bilan gorizontal
Ox o ‘q atrofida aylanadi. Don
g ‘alvirga nisbatan m uvozanatda b o ‘lganda uning silindr sirtiga ko‘r-
satadigan bosim i ham da don va silindr sirti orasidagi ishqalanish
koeffitsiyenti vaqt funksiyasi orqali ifodalansin. Don og‘irligi
G, si
lindr radiusi
R ga teng. Boshlang‘ich paytda don silindr sirtining eng
pastida joylashgan (190-rasm).
Yechish. Sanoq sistemasini 190-rasmdagidek tanlaym iz. Donni
moddiy nuqta deb qarasak, unga og‘irlik kuchi
G , g‘alvir aylanishi
tom on yo‘nalgan ishqalanish kuchi
norm al reaksiya kuchi
N
t a ’sir qiladi. co=const h am d a d o n nisbiy m u v o zan atd a b o ‘lgani
uchun uning inersiya kuchi quyidagicha bo ‘ladi:
Ф = Ф" = mco2
R = —co2
R .
g
N atijada (102.4) ga ko‘ra donning g‘alvirga nisbatan muvozanat
tenglamasi
ТЕМИР - download

| Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги “Ўзбекистон темир йўллари” акциядорлик жамияти тошкент темир йўл муҳандислари институти “Ташишни ташкил этиш ва транспорт логистикаси” факультети “Темир йўл транспортида автоматика ва телемеханика” Temir yo‘l ob’ektlarida ishlatitiladigan zamonaviy yorug‘lik manbalarini va yoritish asboblarini asosiy tavsiflari 11,09 Mb. 2 | o'qib |
| «Ўзбекистон темир йўллари» датк Bino va inshootlar qurilish (Тemir yo’l transporti) bakalavriat ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mo’ljallangan 1,14 Mb. 38 | o'qib |
| «Ўзбекистон темир йўллари» датк Bino va inshootlar qurilish (Тemir yo’l transporti) bakalavriat ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mo’ljallangan 1,58 Mb. 44 | o'qib |
| «Ўзбекистон темир йўллари» датк Bino va inshootlar qurilish (Тemir yo’l transporti) bakalavriat ta’lim yo’nalishi talabalari uchun mo’ljallangan 1,58 Mb. 38 | o'qib |
| “Ўзбекистон темир йўллари” Акциядорлик жамияти Fuqarolarni qabul qilish, xat va arizalarni ko’rib chiqish bo’yicha ish faoliyatida qo’llaniladigan 326,5 Kb. 23 | o'qib |
| Гажк «узбекистон темир йуллари» Vagonlarga texnik xizmat ko'rsatish punktining texnik ekspluatatsion xususiyatlari 1,57 Mb. 35 | o'qib |
| Ўзбекистон темир йўллари Mavjud shahar yo’lida olib borilayotgan ta’mirlash ishlari, yo’l to’shamasini konstruksiyasi va geometrik elementlari bo’yicha ma’lumotlar to’plash va o’rganish 36,78 Mb. 11 | o'qib |
| Темир йўллар қурилиши технологияси ва ташкили фанидан Zveno yig’ish, saqlash, transport vositalariga ortish, quriladigan uchastkaga jo’natish ishlarini tashkil etish 1,7 Mb. 5 | o'qib |
| «Ўзбекистон темир йўллар» Ishchi o‘quv dastur Toshkent davlat universiteti rektori tomonidan tasdiqlangan namunaviy o‘quv reja va fan dasturi asosida tuzilgan 69,7 Kb. 14 | o'qib |
| «Ўзбекистон темир йўллари» датк Quvvati kVt bo‘lgan teplovozlar uchun tortuv elektr dvigatellarini parallel ulash, agar kVt bo‘lsa, ketma-ket – parallel ulash qabul qilinsin 0,59 Mb. 5 | o'qib |
| Устав гажк «Узбекистон темир йуллари» O’zbekiston temir yo’llari” aksiyadorlik jamiyati (keyingi o’rinlarda – Jamiyat deb ataladi) O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston temir yo’llari” Davlat-aksionerlik kompaniyasini tuzish to’g’risida” 994 yil noyabrdagi pf-982-son Farmoni bilan 67,44 Kb. 11 | o'qib |
та = F + N,
(63.1)
bu yerda: N —

|
та = F + N,
(63.1)
bu yerda: N —Bog'liq 1048 pdf 63c96812dd27f 1674143762та = F + N,
(63.1)
bu yerda: N — b o g ‘lanish reaksiya kuchi.
D em ak, e r k s i z m o d d i y n u q t a d i n a m i k a s i n i n g b i -
r i n c h i a s o s i y m a s a l a s i d a m o dd iy n u q ta massasi va uning
h a ra k a t qonuni h am d a m azkur nuqtaga t a ’sir qiluvchi kuch m a ’lum
b o ‘lgand a reaksiya kuchi aniq lan adi; ikkinchi m asalada esa m od diy
n u q ta m assasi va unga t a ’sir etuvchi k uch m a ’lum b o ‘lganda m o d
diy nu q tan in g h arakat q o n u ni bilan reaksiya kuchini aniqlash kerak.
6 4 - § . Erkin va erksiz moddiy nuqta harakatining differensial
tenglamalari
Erkin m oddiy nu q ta F kuch t a ’si
rid a h a ra k a tla n a y o tg a n b o ‘lsin (
120-
rasm ). Bu hold a d in am ik an in g asosiy
ten g lam asi (62.1) k o ‘rin ish d a yozilar
edi. (62.1) teng lam adag i a tezlan ish
vektorini r radius-vektori o rqali ifo-
dalaym iz:
d2r
dt
2
(64.1)
120-rasm.
(64.1) ni (62.1) ga q o ‘ysak:
F = m
dz r
dt
2
(64.2)
kelib chiqadi.
(64.2) ten glam a erkin moddiy nuqta harakati differensial tengla-
masining vektorini ifodalaydi.
(64.2) ning D ekart ko o rd in ata o ‘qlaridagi proyeksiyalari q u y id a
g ich a b o ‘ladi:
Fr = m
d 2x
dt
2 ’
F„ = m i . ' z .
dt1 ■
F, - m
d 2z
dt
2
(64.3)
bu ifodalarda Fx , Fy , Fz bilan F k u ch n in g k o o rd in a ta o ‘qlaridagi
proyeksiyalari belgilangan; x, y, z esa r ra d iu s-v e k to rn in g p ro y e k
siyalari, y a’ni M nu q tan in g koord inatalarid ir.
(64.3)
ten g la m a lar egri chiziqli harakatdagi moddiy nuqta h ara
|
| |
d f 3_ = dVJ L + dV^ - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

(60.8) ni (61.7) ga q o ‘ysak:
d V
-
_
_
_
-
^
-
- 2 - =
a{) + ee x
r + me x
Vr + ые x
x
r .
(60.8)
B un d a 5
0 +
ee x
r +
me x
(be x F k o ‘c h irm a tezlikni, й е x ? esa
ko‘ch irm a harakatdagi nisbiy tezlik o ‘zgarishini xarakterlaydi. Bular-
ni e ’tiborga olsak, (61.8) quyidagicha b o 'la d i :
y
= fl
0 + ®e x r .
(60.9)
(60.5) va (60.9) ni (60.1) ga q o ‘ysak :
d V a
_
_
_
-
— ar + a„
+ 2
co_ x
г
dt
r
e
e
yoki
aa = ar + ae + ak ,
(60.10)
bu
yerd a
2(be x ? = ak .
(60.11)
(60.11) form u la K oriolis (q o ‘shim cha) tezlanishini ifodalaydi.
(60.10) form ula tezlan ish larni q o ‘shish teorem asidan iborat.
Ta’rif. M urakkab harakatdagi nuqtaning absolut tezlanishi uning
nisbiy,ko‘chirm a va q o ‘shim cha tezlanishlarining geom etrik yig‘indi-
siga teng.
A bsolut tezlan ish m odulini hisoblash uch un (60.10) ni quyidagi
c h a yozam iz:
aa = a T
r + a " + a j +
a" +
ak ,
(60.12)
2
bu yerda
a T
r =
,
a" = — ,
a] =
ee
■
h ,
a" = со
2 •
h ,
(60.13)
at
p
ak = 2weFr s in ( c 5 /,K r ) .
(60.14)
(60.12)
fo rm u lad ag i a) nisbiy h arakat trayektoriyasiga u rin m a ,
a " esa
a? ga p e rp e n d ik u la r b o ‘lib, tray ekto riyan ing b o tiq to m o n i
b o ‘ylab y o ‘n a la d i;
a] k o ‘c h irm a h arak at
trayektoriy asiga u rin m a ,
a"±. a x
e b o ‘lib, tray ek to riy an in g botiq to m o n i b o ‘ylab y o ‘naladi.
Koriolis tezlan ishi y o 'nalish i Jukovskiy qoidasi b o ‘yicha topiladi:
1) ko‘c h irm a harak at b u rch ak tezligi y o ‘nalishiga p erp en d ik u lar
f'te k is lik o ‘tk azilad i;
2) nisbiy h a ra k a t tezligi
(Vr ) ni
P tekislikka
proyeksiyalab, uni
Vr' deb belgilaym iz;
3)
V'r ni k o ‘c h irm a harakat aylanishi tom oniga 90° ga buram iz.
N a tija d a hosil b o ‘lgan y o ‘nalish K oriolis tezlanishi y o ‘nalashini
ifodalaydi (
111-ra sm ,
a).
96
а
b
111-rasm.
A g ard a
<Ье _L
Vr b o ‘lsa,
ak y o ‘n a lis h in i to p is h u c h u n
Vr ni
ko ‘chirm a h arak at aylanishi tom oniga 90° ga buram iz (1 1 1-rasm ,
b).
(60.13)
va (60.14) form ulalarga k o ‘ra tezlanishlar m odullari h a m
da b arch a tez lan ish la r yo‘nalishi a n iq la n g an d a n so ‘ng, (60.12) fo r
m ula
tanlab olingan Ox, Oy, Oz o ‘qlariga p royeksiyalanadi, y a ’ni:
kelib chiqadi.
(60.14) dan foydalanib quyidagi xususiy hollarni keltirib o ‘tam iz:
1. Q o ‘zg‘aluvchi koordinata sistem asi ilgarlam a h a ra k a td a coe= 0
b o 'lsa,
ak=Q boMadi.
2. Berilgan o n d a nuqtaning nisbiy tezligi nolga teng b o ‘lsa,
ak= 0
b o ‘ladi.
3. Berilgan o n d a k o ‘chirm a h a ra k a t b u rc h a k tezligi nisbiy h a ra
kat tezligiga p a ra lle l
[(ыел,Уг ) =
0 ,
(ые*,Уг ) = 180°] b o ‘lsa,
ак= 0
26-masala. R asm d a k o ‘rsa tilg a n 1-jism qiya te k islik b o ‘y lab
Mavzuga doir adabiyotlar tahlili - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil...

|
Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro standartlar asosida rivojlantirish muammolari va istiqbollariBog'liq QarMII konf 26-27 may 2023 (1)Mavzuga doir adabiyotlar tahlili.
Tovar-moddiy zaxiralar xususida ko‘plab
xorij va o‘zbek iqtisodchi olimlari o‘z nazariyalarini ishlab chiqishgan.
Xususan,A.Alekseyenko, M.Arbuxanova, O.Gudkova, E.Xendriksen, M.VanBreda,
R.Entoni, Dj.Ris, B.Nidlz, X.Anderson, D.Kolduell, F.Oberbrikmann, A.Sheremet,
V.Ivashkevich, V.Kovalev, M.Kuter, Y.Sokolovlarningilmiy izlanishlari orqali bu
sohani yoritib berishgan. Taniqli rus iqtisodchi olimlaridan A.Alekseyenko,
M.Arbuxanova o`z kitoblarida Rossiya iqtisodiyotida tovar-moddiy zaxiralarini o‘rni
va ahamiyati hamda keyingi yillarda Tovar- moddiy zaxiralari hisobinining ehtimoliy
holatlari haqida batafsil yozib o‘tgan. Bundan tashqari mamlakatimizda Tovar-
moddiy zaxiralari bo‘yicha iqtisodchi olimlaridan A.Aliqulov, A.Achilov,
K.Axmedjanov, A.Ibragimov, A.Karimov, D.Mavlyanova, U.Nurmanov, A.Pardaev,
M.Pardaev, R.Raxmonov, S.Tashnazarov, A.Tuychiev, B.Xasanov tovar-moddiy
zaxiralar hisobi, tahlili va auditini takomillashtirishning ayrim masalalarini bevosita
va bilvosita tadqiq qilgan. Mahalliy iqtisodchi olimlarning darsligi,kitoblari
O‘zbekistonda rivojlanib borayotgan Tovar- moddiy zaxiralari hisobini va hisob
siyosatining nazariy tomonlarini ochib beradi. Tovar- moddiy zaxiralari hisobi
buyicha ko‘plab ilmiy tadqiqotchilar ushbu mavzuda ilmiy izlanishlar olib bormoqda.
Xususan,M.I.
Xayitboyevning“Tovar-moddiy
zaxiralar
hisobi
va
auditini
takomillashtirish” mavzusidagi iqtisod fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
dissertatsiyasi ishi ,A.N Achilovning “Kimyo sanoati korxonalarida tovar-moddiy
zaxiralar hisobini takomillashtirish” mavzusidagi iqtisod fanlari bo‘yicha falsafa
doktori (PhD) dissertatsiyasi ishlari Tovar- moddiy zaxiralari hisobi ustida olib
borilgan samarali ilmiy ishlardan deya olamiz.
Tadqiqot metodologiyasi.
Maqolada ilmiy abstraksiyalash, tahlil va sintez,
induksiya va deduksiya, qiyoslash usullaridan foydalanilgan. Ushbu tadqiqot
ma’lumotlari rasmiy manbalardan olinib, taniqli iqtisodchi olimlarning Tovar-moddiy
zaxiralar bo‘yicha ilmiy-nazariy qarashlarini qiyosiy tahlil qilish, xorij tajribalarini
umumlashtirish, monografik tadqiqotlar o‘tkazish bo‘yicha olingan natijalarga
185
tayangan holda Tovar-moddiy zaxiralar
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro standartlar asosida rivojlantirish muammolari va istiqbollari
|
Rex + R * = - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

л/'1’ =
U
sit
(103.10)
(103.9) va (103.10) dan ko‘rinib turibdiki, inersiya kuchlarining
bosh vektori jism massasi bilan inersiya markazi tezlanish vektorining
ko‘paytmasiga teng b o ‘lib, yo‘nalishi tezlanish vektorining yo‘na-
lishiga teskari; inersiya kuchlarining biror m arkazga nisbatan bosh
m om enti esa sistemaning shu markazga nisbatan kinetik m om enti
dan vaqt b o ‘yicha olingan birinchi hosilaning teskari ishora bilan
olinganiga teng.
(103.9) ning urinm a va norm al tuzuvchilari quyidagicha:
(103.9)
va (103.10) dan foydalanib inersiya kuchlarining bosh
vektori ham da bosh m om entining b a ’zi bir xususiy hollarda hisob
lash formulalarini keltirib chiqaramiz.
1. Jism ilgarilama harakatda b o ‘lsin. U holda jism inersiya m ar
kazi atro fid a aylanm a harakat qilm aydi. B unda
M £ = 0 boMib,
inersiya kuchlari teng ta ’sir etuvchiga keltiriladi va u inersiya kuchla
rining bosh vektori kabi (103.9) tenglam a bo‘yicha aniqlanadi.
2. Jism simmetriya tekisligiga ega bo ‘lib, u m azkur tekislikka tik
yo‘nalgan q o ‘zg‘almas o ‘q atrofida aylanm a harakat qilayotganda
inersiya kuchlarining bosh vektori (103.9) formula b o ‘yicha, inersiya
kuch larin ing bosh m om enti esa (103.10) fo rm u lan i q o ‘zg‘alm as
o ‘qqa proyeksiyalash bilan aniqlanadi:
A gar aylanish o ‘qi jism ning massa m arkazidan o ‘tsa,
Яф = 0
boMadi.
3.
Jism simmetriya tekisligiga ega bo'lib, unga nisbatan parallel
h arak at qilayotgan b o ‘lsa, inersiya k u ch larin in g bosh vektori
TIBBIYOT MUASSASALARIDA TOVAR MODDIY ZAXIRALAR HISOBINI

180
yuklatiladi. Bu shaxslarning almashinishi omborlarning inventarizatsiyasi va tashkilot
rahbari tomonidan tasdiqlanadigan qabul qilish-topshirish dalolatnomalarini tuzish
bilan amalga oshiriladi. Tovar moddiy zaxiralarni saqlash joylari tosh-tarozu
jihozlari, o’lchov
asboblari, o’lchov idishlari va boshqa nazorat moslamalari bilan
ta’minlanishi lozim.
Tovar moddiy zaxiralar sotib olingan bahoda (etkazib berish va boshqa
qo’shimcha xarajatlarni ham hisobga olgan holda) yoki ular
har xil narxlarda sotib
olingan bo’lsa, o’rtacha bahoda hisobdan o’chiriladi. Tovar moddiy zaxiralar va oziq-
ovqat mahsulotlari belgilangan tartibda tasdiqlangan me’yorlar doirasida tashkilot
rahbari tomonidan tasdiqlangan yuqoridagi tegishli hujjatlarga muvofiq hisobdan
chiqarilishi lozim. Tovar moddiy zaxiralar muassasaning
buxgalteriya balansiga
tannarxi bo’yicha kiritiladi, u xarid qiymati va ularni xarid qilish bilan bog’liq
bo’lgan barcha xarajatlarni o’z ichiga oladi. Tovar moddiy zaxiralarni sarflashni
buxgalteriya xujjatlarida aks ettirish quyidagicha:
talabnoma, ichki yuk xati,
memorial order, 308-shakl bosh kitob (1-rasm).
kati differensial tenglamalarining koordinata usulidagi ко ‘rinishi

Agar m od diy n u q tanin g harak at y o ‘nalishi bilan kuch y o ‘nalishi
b ir t o ‘g ‘ri c h iz iq b o ‘y ic h a b o ‘lsa, n u q ta h a ra k a ti t o ‘g ‘ri c h iz iq li
b o ‘ladi. Bu h o ld a n u q tan in g h arak at y o ‘nalishi u ch u n
Ox o ‘qni o l-
sak, uning differensial tenglam asi quyidagicha yoziladi:
F* = m lT T -
(64-4)
d t 1
Agar m oddiy nu q ta harakati
Oxy tekislikda b o ‘lsa, (64.3) ten g la-
m aning birinchi ikkitasi yoziladi.
(62.1)
ning tabiiy koo rd in ata o ‘qlaridagi proyeksiyalari quyidagi
c h a b o ‘ladi (
121-rasm ):
Fx = max , Fn = ma„, Fb = mah.
(64.5)
K inem atikadan m a ’lumki:
az —d v/dt, an = v
2/p ,
ah = 0.
(64.6)
(64.6) ni (64.5) ga q o ‘ysak,
Fx = m d v /d t,
Fn = m v 2/ p,
Fb = 0
(64.7)
kelib chiqadi.
(64.7) ten g la m a lar m oddiy n u q ta harak ati differensial ten g lam a-
larining tabiiy usulda ifodalanishidir.
Aytaylik, m o d d iy n u q ta q o ‘zg‘alm as silliq chiziq ustida h a ra k a t-
lanayotgan b o ‘lsin (
122-rasm ).
Sanocj sistem asi boshini
О, M n u q tan ing egri chiziqli k o o rd in a -
ta s in i
OM = s d e b q a b u l q ila m iz . Q o ‘z g ‘a lm a s silliq c h iz iq n in g
nuqtaga t a ’siri
N reaksiya kuchi bilan alm ashtirilib, nuqtani b og ‘la-
nishdan ozod etam iz.
N atijad a erksiz m od d iy nu q ta dinam ikasining asosiy tenglam asi
quyidagicha yoziladi:
F + N = та yoki
F + N = m ^ - .
(64.8)
Rasm 1. Spansulalarda dori moddaning ta’sirini uzaytirilish prinsipi

|
Rasm 1. Spansulalarda dori moddaning ta’sirini uzaytirilish prinsipi
|
bet | 76/316 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #138330 |
Bog'liq Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafeRasm 1. Spansulalarda dori moddaning ta’sirini uzaytirilish prinsipi
Rasm 2. Spansulalar ko‘rinishi
Spansulalarda ko‘pincha 3-4 turdagi mikrokapsulalar birlashtiriladi. Mikrokapsulalarning diametri 30-50 mkm atrofida bo‘ladi.
Dori moddalarning mikrokasulalarini hosil qilish uchun ko‘pincha mumli moddalar ishlatiladi. Misol sifatida Omitoks ( omeprazol saqlovchi), Olfen ( diklofenak natriy saqlovchi), Mikalit (karbonat litiy saqlovchi) spansula shaklidagi preparatlarni keltirish mumkin.
Spansulalarning ichiga faqat mikrokapsulalar emas, balki mikrodra-jelar ham joylashgan bo‘lishi mumkin. Mikrodrajelarni hosil qilish uchun, obakilovchi qozonga shakar kristallarini joylashtirilib, qand sharbati bi-lan namlanadi va dorivor modda yordamida qobiq hosil qilinadi. Tayyorlangan mikrodrajelarning bir qismi birlamchi doza sifatida ishlatish uchun olib qo‘yiladi. Ikikinchi qismi esa qoplovchi moddalar yordamida (glitserilmo-nostearat va asalari mumi aralashmasi) qobiq bilan qoplanadi. Qobig‘i har xil qalinlikga ega bo‘lgan mikrodrajelarni bir biridan ajratish oson bo‘lish uchun ular bir xil buyok bilan buyaladi. ( Rasm 4)
Strukturali tabletkalar
Retard turdagi tabletkalar. Bu turdagi tabletkalar o‘z tarkibida ta’sir etuvchi moddaning bir sutkali miqdorni saqlaydi va uni asta sekinlik bilan ajratib chiqarishga mo‘ljallangan. Bu tabletkalarda ta’sir etuvchi moddalar mikrokapsulalangan holda, ya’ni har bir modda zarrachasi yupqa polimer qobiq bilan qoplangan bo‘ladi.
Qoplangan polimer qobig‘ining tabiatiga qarab, bunday tabletkalar ma’lum рН sharoitida, yoki diffuziya, ion almashuv, qobig‘i yorilish hisobiga, belgilangan vaqtda mobaynida erish xususiyatiga ega.
Bunday tabletkalar mikrokapsulalarni qattiq yog‘ asosi bilan presslash yo‘li bilan olinadi.
Retard turdagi tabletkalar oshqozon ichak yo‘lidan o‘tib 16-18 soat mobay-nida to‘liq erib ketadi, lekin ularning ta’sir kuchi 1 sutkaga etish mumkin. Misol sifatida nitrong (nitroglitserin mikrokapsulalaridan tayyorlangan), Gemiton-retard, mirenil-retard, sonopaks-retard, kvilinorm-retard tablet-kalarini keltirish mumkin.
Durula turdagi tabletkalar.Bundaytabletkalar “karkasli” yoki “skeletli”deb ataladi, chunki ular qattiq erimaydigan skelet asosida olinadi. Ta’sir etuvchi modda qattiq erimaydigan skelet asosi bilan preslanib olinadi. Skelet materiali sifatida noorganik birikmalar ( gips, titan oksidi, bariy sulfat, kalsiy fosfat) va organik birikmalar (PE, PVX) ishlatiladi. SHu birikmalar presslashda tabletkada g‘ovakli tizim hosil qiladi. Durula turdagi tabletkalar tuzilishi 6- rasmda ifodalangan.
!
|
| |
F\ b o ‘lsa, u c h in c h i q o n u n g a k o ‘ra, В

|
F\ b o ‘lsa, u c h in c h i q o n u n g a k o ‘ra, ВBog'liq 1048 pdf 63c96812dd27f 1674143762F\ b o ‘lsa, u c h in c h i q o n u n g a k o ‘ra, В ning A ga k o ‘rsatg an t a ’siri
F2 = - F j b o ‘ladi. Bu q o n u n d a n jism lar m u v o za n a td a d eg an xulosa
kelib chiqm aydi, chunki k u c h la r h a r xil jism larga
q o ‘y U g a n .
M azk u r
q o n u n ikkita jism ning o ‘zaro t a ’sirini xarakterlaydi.
103
4.
Kuchlarning erkinlik qonuni. M o d d iy
nuq tan in g b ir q a n c h a k u ch teng t a ’sir etuvchisi
tufayli olgan tezlan ishi h a r qaysi k u c h n in g alo-
h id a t a ’sirid a n hosil b o ‘lgan te z la n is h la rin in g
geom etrik yig‘indisiga teng ( 1 19-rasm ), y a ’ni:
a = Y ,a v ■
(62.4)
l
(62.4)
tenglikni ikki to m o n in i m ga k o ‘payti-
ramiz:
та - ^ mdy.
D em ak,
(62.5)
(62.5) ifoda bir q a n ch a kuch t a ’siridagi m oddiy n u q ta uch u n d i
nam ikaning asosiy tenglam asidir.
(62.5) ifodani (62.1) bilan taqqoslashdan k o ‘ramizki, m oddiy nuq
taga b ir n e c h a k u ch q o ‘yilgan b o ‘lsa, (62.1) dagi F ni shu k u c h la r
ning teng t a ’sir etuvchisi deb q arash kerak.
6 3 - § . Erkin va erksiz moddiy nuqta dinamikasining ikki
asosiy masalasi
D in am ik a m asalalarini asosiy ikkita turga ajratish m um kin. Bu
m asalalar erkin m oddiy nuq ta u c h u n quyidagicha:
D in a m ik a n in g b i r i n с h i a s o s i y m a s a l a s i d a m o d d iy
nu q ta m assasi va un in g h arak at q o n u n i berilgan b o ‘lib, h arak atlan -
tiruvchi kuchni to pish so ‘raladi.
D in a m ik a n in g i k k i n c h i a s o s i y m a s a l a s i esa m o d d iy
n u q ta m assasi va unga t a ’sir e tu v c h i k uch m a ’lum b o ‘lg an d a, shu
k u ch t a ’sirid an hosil b o ‘ladigan k in em a tik e le m en tlarn i to p ish d a n
iborat.
T ex n ikada erksiz (bog‘lanishdagi) m oddiy nu q ta h arak atin i tek-
shirishg a d o ir k o 'p lab m asalalarni yechishga t o ‘g ‘ri keladi. Bunday
h o lla rd a n u q tag a q o ‘yilgan bogManish uni q o ‘zg‘alm as sirt yoki chi-
ziq u stid a h a ra k a t qilishga m ajb u r etadi.
Erksiz m o dd iy nu q ta harakatiga doir m asalalarni yechishda m az
kur n u q ta b o g ‘lan ish d a n o zo d e tilib , q o ‘yilgan b og‘lanish reaksiya
kuchi bilan alm ashtiriladi.
N a tija d a m oddiy nuqta dinam ikasining asosiy tenglam asi quyida
g ich a yoziladi:
104
|
| |
-rasm - Texnika xavfsizligi

122
Bosim 70 kPa va undan yuqori bulgan bug’ qozonlari hamda suvni 115
0
S dan yuqori
haroratgacha isitadigan qozonlar buladi.
Bug’ ishlab chiqaradigan qozonlar va ana shu bug’ni ishlatadigan
qurilmalar yopiq
tizimlar ichida bosim bilan ishlaydi.
Bunday tizimlarda ishlash ishlovchidan xavfsizlik qoidalarini qat`iy bajarishni talab
qiladi. Bug’ qozonlaridan ehtiyotsizlik bilan foydalanish og’ir
faloqatga qozonning
portlashiga (1l suv 1700l bug’ga aylanadi) olib keladi.
Statistik ma`lumotlar asosida, qozon devorlari butunligining buzilishiga olib
keladigan, devorlar ashyosi zo`riqishining quyidagi asosiy sabablari aniqlangan:
-qozonda suv kamayishi natijasida devorlarning o`ta qizishi;
-ashyoning mos emasligi, tuzilishidagi kamchiliklar, qozonning sifatsiz tayyorlanishi;
-metallning o`yilishi oqibatida qozon devori ayrim
joylarining bushashib qolishi,
haddan tashqari ko`p tosh (nakip) hosil bulishi va kirlanishi natijasida qozon
devorlarining ortiqcha qizishi;
-saqlovchi qurilmaning bulishi, xizmat ko`rsatuvchi kishilarning e`tiborsizligi tufayli
bosimning me`yoridan oshib ketishi;
-o`txonalarda gazlarning porlashi.
3-rasm.
a) bug’ qozoni, jihoz va uskunalari: 1 – qozon; 2 – suv ko`rsatkich; 3 bug’ –
suv krani; 4 -
monometr; 5 – bug’ jo`mragi; 6 – to`ldiruvchi jo`mrak; 7 – teskari
klapan;
8 – muhofazalovchi vosita; 9 – suvni to`kuvchi jo`mrak. b) suv isitish qozoni, jihoz va
uskunalari: 1 – qozon; 2 – termometr; 3 – suv krani; 4 – aylanma quvur 5 – teskari
klapan; 6 - muhofazalovchi vosita; 7- sav oluvchi jo`mrak; 8 – suv to`kuvchi jo`mrak.
Mana shu sabablar o`z vaqtida bartaraf etilsa, qozonlar portlamaydi.
Suv bosimi va
haroratini nazorat qilib turish uchun qozonlarning kirish hamda chiqish joylariga
nazorat manometr va termometrlar o`rnatilib, ularga xizmat ko`rsatadigan kishilar 18
yoshdan kichiq bulmasligi, maxsus dastur buyicha o`qib
guvohnomaga ega bulishlari
shart.
123
Quyidagi hollarda qozonlar o`chiriladi:
-qozondagi bosim me`yoridan 10-foiz oshsa;
-suv me`yoridan kamayganda;
-ta`minlovchi tizimlari ishlamaganda;
-asboblar, saqlovchi qurilmalar buzilganda;
-qozondan suv sizayotganda;
-gaz yo`llarida gaz portlaganda.
“O`zdavtog’texnazorat” xodimlari qozonlarni muntazam ravishda texnik ko`rikdan
o`tkazib turishadi. Qozonlar kapital tuzatilgandan keyin ham texnik ko`rikdan
o`tkaziladi.
Davriy ko`riklar to`rt yilda bir marta, gidravlik sinovlar
esa sakkiz yilda bir marta
amalga oshiriladi. Qozonlar, bug’ni
qayta qizdirgichlar, bug’ yoki qaynoq suv
quvurlari va binolar 5 min. Atmosfera bosimi ostida gidravlik sinovdan o`tishi kerak.
Gidravlik sinov me`yorlari, ish bosimi ko`pi bilan 1,5 mPA, sinov bosimi 1,5 mPA.
Elektr qurilmalarini o`rnatishda qo`yiladigan talablar

118
Elektr tizimlarining saqlovchi qurilmalari juda oddiy tuzilgan bo`lib,
agar tizimda
elektr quvvati nominal (25 foiz) miqdordan ortib ketganda,
avtomatik ravishda toqni
uzib qo`yadi.
Agar toq kuchi birdaniga 2,5 marta ortib ketsa, eruvchi qism 0,2
s davomida erib
ketadi. eruvchi qismning standart sifatidagisini qo`llash kerak, uning o`rniga, mis
simlardan qilingan yasama qurilmalarni qo`llashga ruxsat etilmaydi. CHunki bunday
yasama qurilmalar o`z
vaqtida ishlamay, tizimdagi mavjud boshqa qismlari va
o`tkazgichlari qizib ketishiga hamda muhofaza qobiqlarining
yonib ketishi natijasida,
yong’in chiqishiga sababchi buladi.
Saqlovchi qurilmalarning probkasimon, plastinkali va
trubkasimon turlari mavjud
bo`lib, ularning hammasi ham eruvchi qismni o`zgartirish imkoniyati bor.
Saqlovchi qurilmalarni almashtirish uchun, albatta, elektr toqini o`chirib qo`yish
tavsiya etiladi, aksariyat hollarda shaxsiy muhofaza aslahalar qo`llaniladi.
§ 12.6. Mikrokontroller tarkibi - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

172
AVR mikrokontrollerlarining yuragi RISC arxitekturasi tamoyillari asosida
qurilgan 8 bitli mikroprotsessor yadrosi yoki Markaziy qayta ishlash qurilmasi (MQIQ)
hisoblanadi.
§ 12.7. Mikrokontrollerning ishlash prinsipi
Murakkab qurilmaga qaramasdan, mikrokontrollerning ishlash prinsipi juda
oddiy. Bu analog ishlash tamoyiliga asoslangan. Tizim faqat ikkita buyruqni tushunadi
("signal bor", "signal yo‘q"). Bu signallardan uning xotirasiga ma’lum buyruq kodi
kiritiladi. MK buyruqni o‘qigan paytida, uni amalga oshiradi.
MKning har biri o‘zining asosiy buyruqlar to‘plamlariga ega. U qabul qilgan va
bajarish imkoniyatiga ega bo‘lganlarni ijro qiladi. Alohida buyruqlarni bir-biri bilan
birlashtirib, istalgan elektron qurilmada aynan talab qilinganidek ishlaydigan noyob
dasturni yozish mumkin.
12.6-rasm. Mikrokontrollerni umumiy ko‘rinish
MK tarkibidagi dasturlar to‘plamiga qarab ular quyidagilarga bo‘linadi:
CISC - ko‘p sonli asosiy buyruqlar majmuasi;
RISK – faqat zarur bo‘lgan buyruqlar.
Ko‘plab kontrollerlar RISK majmuini o‘z ichiga oladi. MKning osonroq
bo‘lishi, elektron uskunalarni ishlab chiquvchilar orasida arzon va haridorgir bo‘lishi
bilan izohlanadi.
Xulosa va takliflar - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni...

187
meyyorlariga imkoni boricha yaqinlashtirishni ta'minlash
uchun ular muntazam
ravishda tekshirilishi va me'yoriy bazada qayta ko‘rilishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1
.
O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya Hisobining Milliy Standarti (4-sonli
BHMS) « Tovar-moddiy zaxiralar »ni tasdiqlash haqida[O‘zbekiston Respublikasi
Adliya vazirligi tomonidan 2020 yil 30 iyunda ro‘yxatdan o‘tkazildi, ro‘yxat raqami
3259
2. O‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining 2002 yil 27 dekabrdagi 140-son
«Moliyaviy hisobot shakllari va ularni to‘ldirish bo‘yicha qoidalarni tasdiqlash
to‘g‘risida»gi buyrug‘i
3.Xayitboev M.M. Tovar-moddiy zaxiralar hisobi va auditini takomillashtirish:
08.00.08: i.f.n... diss. Avtoreferati. Toshkent: BMA, 2022. B. 22 b.;
4. Хендриксен Э.С., Ван Бреда М.Ф. Теория бухгалтерского учета. //Пер.с англ.
-М.: Финансы и статистика, 2000. -576 с
5. Ковалев В.В. Финансовый анализ: методы и процедуры.// М.: «Финансы и
статистика», 2001, 560 с.;
6. Кутер М.И. Введение в бухгалтерский учет// Учебник. – Краснодар:
«Просвещение-ЮГ», 2013. – 512 с.; 8.Соколов Я.В. Бухгалтерское дело:
учебник // М.: «Высшее образование», 2008.- 328 с.
ДЕБИТОРЛИК ВА КРЕДИТОРЛИК ҚАРЗЛАР ҲИСОБИ
Камолова Феруза Кахрамоновна
ТМИ таянч докторанти
Аннотация
Ушбу тезисда корхоналарда юзага келадига дебиторлик ва кредиторлик
қарзларга
таъриф берилган, уларнинг келиб чиқиш сабаблари кўрсатилган.
Masalaning yechimi - Boshqarmasi

Masalaning yechimi: Eritmaning hajmi va molyar konsentratsiya qiymatlaridan
foydalanib BaCl
2
ning modda miqdorini topib olamiz:
101
Mustaqil ishlarni tashkil qilish:
1. 1,25 mol CaCl
2
suvda eritilib, 500 ml eritma tayyorlandi. Hosil bo‘lgan eritmani
molyar konsentratsiyasini aniqlang.
2. 0,75 mol NH
4
Cl suvda eritilib, 750 ml eritma tayyorlandi. Hosil bo‘lgan
eritmani molyar konsentratsiyasini aniqlang.
3. Distillangan suvga NaCl qo‘shib, 400 ml 3 M li eritma tayyorlandi. Qo‘shilgan
NaCl ni massasini aniqlang.
4. Distillangan suvga Na
2
SO
4
qo‘shib, 200 ml 1,5 M li eritma tayyorlandi.
Qo‘shilgan Na
2
SO
4
ning massasini aniqlang.
5. 300 g suvga 147 g H
2
SO
4
qo‘shilishidan hosil bo‘lgan eritmaning
(ρ=1,1175g/ml) molyar konsentratsiyasini (mol/l) aniqlang.
5. O‘quvchilarni baholash:
O‘quvchilarni baholashda kimyoviy elementlar
belgilaridan foydalaniladi:
“5” baho; “4” baho; “3” baho.
6. Uyga vazifa:
§18 ni o‘qib, o‘rganish. 88-betdagi 6-8-masalalarni yechib kelish
LKNNK
CM=?
C%=?
p=?
60 gr
NaOH
1 kg
H
2
O
|
Yangi mavzuni tushuntirish

100
Molyar konsentratsiyani (C
M
) o‘lchov birligi mol/
l yoki M (molyar)dir. Erigan
moddaning miqdorini mol da o‘lchaymiz. Molyar konsentratsiyada eritma hajmini
l da o‘lchanadi.
Shu formuladan erigan modda miqdorini (n) aniqlash uchun eritmani molyar
konsentratsiyasini (C
M
) eritma hajmiga (V) ko‘paytirish kerak bo‘ladi.
Shu formuladan eritma hajmini (V) aniqlash uchun erigan modda miqdorini (n)
eritmaning molyar konsentratsiyasiga (C
M
) bo‘lish kerak.
4. Yangi mavzuni mustahkamlash:
1-masala: 0,75 mol NaNO3 suvda eritilib, 250 ml eritma tayyorlandi. Hosil
bo‘lgan eritmani molyar konsentratsiyasini aniqlang.
Masalaning yechimi: 0,75 mol NaNO3 ma’lum miqdorda suvda eritilgan, natijada
250 ml ya’ni 0,25
l eritma hosil bo‘lgan. Ushbu eritmaning molyar
konsentratsiyasini aniqlaymiz:
Demak, 0,75 mol NaNO
3
ning hosil qilgan 250 ml eritmasi 3 mol/l (molyarli)
bo‘lgan.
2-masala: Distillangan suvga BaCl
2
qo‘shib, 300 ml 2 M li eritma tayyorlandi.
Qo‘shilgan BaCl
2
ni massasini aniqlang.
Analysis and results - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni...

177
implementing effective inventory control procedures,
businesses can reduce
inventory costs, minimize losses, and ensure accurate financial reporting.
Using Automated Inventory Tracking Systems: Automated inventory tracking
systems can help businesses to manage their inventory more efficiently and
effectively. These systems use advanced technology such as barcodes and RFID to
track inventory movement in real-time, providing businesses with accurate and up-to-
date information on inventory levels and location. This can help to minimize errors
and discrepancies
in inventory records, reduce the risk of stockouts, and improve
overall inventory management.
Conducting Regular Physical Inventory Counts: Regular physical inventory
counts are an essential component of effective inventory management. These counts
involve physically counting the inventory on hand to ensure that it matches the
inventory records. Regular physical inventory
counts can help to identify
discrepancies in inventory records,
minimize inventory losses, and ensure accurate
financial reporting.
Working with Accounting and Auditing Professionals: Working with accounting
and auditing professionals can help businesses to develop customized strategies for
managing goods and material resources. These professionals
can provide expert
guidance on best practices for inventory management, compliance with financial
reporting regulations, and overall accounting and auditing practices.
Using Data Analytics to Optimize Inventory Levels: Data analytics can be used
to analyze inventory data and optimize inventory levels. By analyzing inventory data,
businesses can identify trends and patterns in inventory levels and usage, which can
be used to improve inventory forecasting and ordering. This can help to reduce
inventory costs, minimize inventory losses, and improve overall inventory
management.
By implementing these methodologies and strategies, businesses can improve
their accounting and auditing practices related to goods and material resources. This
can lead to more accurate financial reporting,
reduced costs, and increased
profitability.
Nazorat yechimlari - Boshqarmasi

98
3.
1-eritma;
2-eritma; g;
3-eritma;
∆m
eritma
=200+100+300=600 g
4.
100 g ---12,5 g 400 g --- x x=50 g
m
eritma
=400+50=450 g
5.
25
0
C 100+35=135 g 100
0
C 100+57=157 g m
cho‘kma
= 157-135 =22g
157 g – 22 cho‘kma tushsa, 785 g --– x x=110 g
5. Daftarlarni terib olish.
6. Uyga vazifa:
O‘tilganlarni takrorlab kelish.
33-MAVZU:
Molyar konsentratsiya
Darsning maqsadi:
a) Ta’limiy:
Eritmad erigan modda konsentratsiyasini ifodalash usullaridan yana
biri-molyar konsentrtsiya haqida ilmiy tushunchalar berish
IXK2
. Organik va
umumiy kimyoga oid masalalarni yecha oladi, organik birikmalarning laboratoriya
sharoitida tarkibini o‘rganish, ularni olish va xossalarini o‘rganishga oid amaliy va
laboratoriya mashg‘ulotlari tajribalarini bajara oladi
b) Tarbiyaviy:
Masalalarni mantiqiy fikrlagan holda, mustaqil izlanish va qulay
usullardan foydalanib tez va to‘gri yechishga o‘rgatish orqali xotirani chiniqtirish,
ekologik, estetik, iqtisodiy va mehnat tarbiyasini berish.
TK2
- eritmalar
konsentratsiyalarini aniqlash va ular orasidagi bog‘liqlikka oid masala va
mashqlarni ishlashda hisoblashlarni bajara olish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

901
SANOAT KORXONALARI ISHLAB CHIQARISH FAOLIYATINING
RIVOJLANISHI TREND MODELLAR ASOSIDA PROGNOZLASH
Raximov Anvar Norimovich
1
1
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti “Biznes va innovatsion menejment”
kafedrasi mudiri, dotsent, i.f.f.d., O‘zbekiston
Izzatullayeva Madinabonu Yolqin qizi
2
2
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti, 70411201-Menejment (tarmoqlar va
sohalar bo‘yicha) mutaxassisligi 1-bosqich magistranti, O‘zbekiston
Annotatsiya:
Sanoat ishlab chiqarish hajmini va sohaga xos tarmoqlarning
2010-2022 yillar davomida o‘zgarish jarayonlarini statistik tahlil asosida baholangan.
Ularning o‘zgarish tendensiyalarini grafiklarda ifodalangan.
Qashqadaryo viloyat
sanoat korxonlarida jami ishlab chiqarish va iste’mol mollari ishlab chiqarish
hajmilarining trend modellari hamda Qashqadaryo
viloyati YHM hajmiga sanoat
ishlab chiqarish hajmini ta'siri asosida qurulgan ekonometrik modeli qurilgan va bu
asosda prognozlar prognozlar qilingan. Olib borilgan statistik
tahlil va prognozlarga
tayangan holda xulosa va takliflar berilgan.