|???????? | = - Laboratoriya mashg’uloti

|𝚫𝐱 | =
𝐧
= 𝐢=𝟏
𝐧
[𝟑]
Formula bilan aniqlanadi.Bu yerda
2
o‘rtacha arifmetik qiymatdan chetlanish-ning
absolyut qiymati, ya’ni hammasi musbat sondir.
Nisbiy xatolik. O‘lchamlar aniqligini ko‘rsatuvchi kattalik bu nisbiy xatolikdir. U o‘lchamlar natijasining qancha qismi absolyut xatoliknng tashkil etishini ko‘rsatadi va quyidagicha hisoblanadi.
|𝚫ź |
𝐃 =
ź
bu yerda |𝚫ź | = 𝐃 ∙ 𝐙 [𝟒]
Odatda nisbiy xatolik foizlar bilan ifodalanadi:
𝐃 =
|𝚫𝐗̅ |
𝐗̅ ∙ 𝟏𝟎𝟎% [𝟓]
Tajribalar natijasining haqiqiy qiymatlari – aniqlangan xatoliklar oralig‘ida yotadi.
Masalan: l - uzunlik bir qancha o‘lchangan bo‘lsin. Uzunlikning o‘rtacha qiymati l=23,4mm ga absolyut xatolikning o‘rtacha qiymati l =0,5 mm bo‘lsa, u holda uzunlikning haqiqiy qiymati
𝒍 𝟏𝐡𝐚𝐪 = (𝟐𝟑, 𝟒 − 𝟎, 𝟓 ) 𝐦𝐦 𝐯𝐚 𝒍 𝟐𝐡𝐚𝐪 = (𝟐𝟑, 𝟒 − 𝟎, 𝟓 ) 𝐦𝐦 [𝟔]
yoki 22,9< lhaqiqiy.<23.9 mm bo‘ladi. Hisoblashlar natijasini quyidagi umumiy ko‘rinishda yozish qabul qilingan.
𝒍 𝐡𝐚𝐪𝐢𝐪𝐢𝐲 = (𝒍 ± 𝚫𝒍 ) 𝐦𝐦 [7]
𝒍 𝐡𝐚𝐪𝐢𝐪𝐢𝐲 = (𝟐𝟑, 𝟒 ± 𝟎, 𝟓 ) 𝐦𝐦 [8]
1-jadval
O`LCHASH VOSITALARINING ABSOLYUT XATOLARI
№
|
O`lchash Vositalari
|
O`lchash chеgarasi
|
Bo`lim qiymati
|
Asbobning absolyut xatosi
|
1
|
Chizg`ich o`quvchilar chizg`ichi
|
50 sm gacha
|
1 mm
|
± 1 mm
|
2
|
Chizmakashlik chizg`ichi
|
50 sm gacha
|
1 mm
|
± 0,2 mm
|
3
|
Po`lat chizg`ich
|
20 sm gacha
|
1 mm
|
± 0,1 mm
|
4
|
Dеmonstratsion chizg`ich
|
100 sm
|
1 sm
|
± 0,5 sm
|
5
|
O`lchov lеntasi
|
150 sm
|
0,5 sm
|
± 0,5sm
|
6
|
O`lchov silindri
|
250 ml gacha
|
1 ml
|
± 1 ml
|
7
|
Shtangеntsirkul
|
150 mm
|
0,1 mm
|
± 0,05 mm
|
8
|
Mikromеtr
|
25 mm
|
0,01 mm
|
± 0,005 mm
|
9
|
O`quv dinamomеtri
|
4 Н
|
0,1 Н
|
± 0,05 N
|
10
|
O`quv tarozisi
|
200g
|
-
|
± 0,01 g
|
11
|
Sеkundomеr
|
0 - 30 min
|
0,2 s
|
30min da 1s.
|
12
|
Anеroid- baromеtr
|
720-780
mm.sim. ust
|
1 mm.sim.ust
|
± 3 mm sim. ust.
|
13
|
Laboratoriya tеrmomеtri
|
0-100°С
|
1°С
|
± 1°С
|
14
|
O’quv ampеrmеtri
|
2 А
|
0,1 А
|
± 0,05А
|
15
|
O’quv voltmеtri
|
6 V
|
0,2 V
|
± 0,15 V
|
Ishni bajarish tartibi.
Absolyut xatolik. O‘tkazilgan tajribalarda natijasini haqiqiy qiymatga yaqinlashish darajasini ko‘rsatish uchun absolyut xatolik tushunchasi kiritiladi. U haqiqiy qiymatdan qanchagacha farqlanishini ko‘rsatadi. Qandaydir kattaliklarni takroriy o‘lchashlarda o‘rtacha absolyut xatolik kattaligini kiritish maqsadga muvofiqdir. Har bir o‘lchamning absolyut xatoligi quyidagicha hisoblanadi.
x x1
x1 ;
x x2
x2 ; ;
x xn
xn ;
[1.1]
U holda o‘rtacha absolyut xatolik
x1
|
|
x2
|
..........
|
xn
|
x
n
n
xi
i 1
n
[1.2]
Formula bilan aniqlanadi.Bu yerda
2
o‘rtacha arifmetik qiymatdan chetlanish-ning
absolyut qiymati, ya’ni hammasi musbat sondir.
№
O`lchash vositalarining absolyut xatolari
1.1-jadval
|
O`lchash Vositalari
|
O`lchash chеgarasi
|
Bo`lim qiymati
|
Asbobning absolyut xatosi
|
1
|
Mikromеtr
|
25 mm
|
0,01 mm
|
± 0,005 mm
|
2
|
O`quv dinamomеtri
|
4 Н
|
0,1 Н
|
± 0,05 N
|
3
|
O`quv tarozisi
|
200g
|
-
|
± 0,01 g
|
4
|
Sеkundomеr
|
0 - 30 min
|
0,2 s
|
30min da 1s.
|
5
|
Anеroid- baromеtr
|
720-780
mm.sim. ust
|
1
mm.sim.ust.
|
± 3 mm sim.
ust.
|
6
|
Laboratoriya
tеrmomеtri
|
0-100°С
|
1°С
|
± 1°С
|
7
|
O’quv ampеrmеtri
|
2 А
|
0,1 А
|
± 0,05А
|
8
|
O’quv voltmеtri
|
6 V
|
0,2 V
|
± 0,15 V
|
1.1-rasm.
Meshalka (aralashtirgich).
|
1.2-rasm.
Elektron tarozi.
|
1.3-rasm. Tsentrofuga.
|
1.4-rasm. Termostat
|
1.5-rasm.
Aralashtirgich.
|
1.6-rasm. Suv xammomi
|
1.7-rasm.
Elektrodlar.
1-ampermetr - voltmetr.
|
1.8-rasm. Myuller yacheykasi.
1-Elektrolit eritmasi solingan stakan; 2- Teshik qoldirilgan teflondan yasalgan yacheyka; 3- Qo'sh qavatli lipid membrana BLM; 4- Ag/AgCl elektrodlar.
|
1.9-rasm. BLMning elektrik xususiyatlarini o'rganish qurilmasi.
|