Mavzuni mustahkamlash uchun savollar

Mavzuni mustahkamlash uchun savollar
1.
Ekspertimental psixologiyaning rivojlanish bosqichlarini sanab bering.
2. Bixeoviorizm maktabi haqida nimalarni bilasiz ?
3. Psixoanaliz maktabi namoyondalari kimlar ?
6- MAVZU. O'ZBEKISTONDA PSIXOLOGIYANI RIVOJLANISHI VA
ISTIQBOLLARI.
Reja:
1. O'zbekistonda pedagogik va psixologik laboratoriyalar ochilishi
2. Institutlar ochilishidagi olimlarning xizmatlari
3. O'zbekistonda psixologiya rivojiga katta hissa qo'shgan olimlar
Tayanch tushunchalar:
Kasallik diagnostikasi, kasallarni davolash, psixologik xizmat,
neyropsixologiya, tibbiyot psixologiyasi, laboratoriya, psixonevrologiya, pedagogik-psixologik
markazlar, eksperimental laboratoriyalar, psixonevrologik kasallik.
Dastlabki pedagogik va psixologik markazlar 1918 yili Toshkent va keyinchalik Chimkent
shahrida tashkil qilingan. Pedagogik muzey va pedagogik laboratoriya universal o'quv tarbiya
muassasasi bo'lib ta'lim tarbiya bilan bog'liq bo'lgan hamma vazifalarni qamrab oladi. Buning
yordamida ta'lim metodlari ishlab chiqarilgan, shu yerning o'zida sinalgan va respublikaning
boshqa o'quv muassasalariga tarqatilgan. Ishning bunday tashkil qilinganligi tadqiqot qilishga
imkon bergan. Pedagogik laboratoriya haqida nizomda shunday deyilgan: bu joy pedagogik fikr
va ishning markazi bo'lishi lozim. Shuning uchun pedagogik ishning har bir yangiligini o'qitishda
laboratoriyada to'plangan boy tajribadan foydalanish imkoniyati berilishi kerak, bu imkoniyat
bevosita maktablarga berilishi lozim. Boshqa laboratoriya va kabinetlar bilan bir qatorda
pedagogik laboratoriya va pedagogik muzeyda eksperimental psixologik laboratoriyasi ham
mavjud bo'lib, bu yerda turli xil psixologik tajribalar amalga oshirilgan. 1919 yili 1 aprelda
Kavman Xorvat maorif komissariga xat yo'llab, davlat ko'zi ojiz, gung, ruhiy kasal va psixik
taraqqiyoti hamda psixikasi muvozanatsiz bolalarni o'z tarbiyasiga olishi zarurligini ta'kidlagan.
Xuddi shu maqsadda butun bir maxsus muassasalar tizimini tashkil etishni taklif etgan. Xorvatning
taklifi bir necha yo'nalish bo'yicha diqqatga sazovordir.
Birinchidan, bu kompleks xarakterdagi ish bo'lib, biron bir psixonevrologik kasallik
nazardan chetda qolmagan. Ikkinchidan, bu rejada qattiq ketma-ketlikning bir necha bosqichi
nazarda tutilgan.
1. Kasallik diagnostikasi (tadqiqot darajasi);
2. Kasallarni davolash (amaliy tibbiy darajasi);
3. Kasallarni tarbiyalash va ta'lim berish (amaliy ta'lim darajasi).
Birinchi darajani psixologik laboratoriya, ikkinchi darajani maxsus davolash muassasasi,
uchinchi darajani maktablar amalga oshirishi ko'zda tutilgan. Turkistondagi muassasalardan biri
«o'zbek davlat ilmiy tadqiqot instituti», hozirgi Qori Niyoziy nomidagi pedagogika fanlari ilmiy
tadqiqot instituti 1929 yili tashkil qilingan bo'lib, hozirgi kunga qadar bu institute o'qitishning
pedagogik kontseptsiyalarini, maktab va maktabgacha tarbiya muassasalarida ta'lim- tarbiya
nazariyasini yaratuvchi yagona markaz hisoblanadi. 30-yillar boshlarida institut
tarkibida quyidagi kabinetlar mavjud bo'lgan:
1. Sotsial gigiena.
2. Iqtisod.
3. Pedalogo pedagogik.
4. Psixologik laboratoriya.
Institut tashkil bo'lgan vaqtdan boshlab yerli xalq xususiyatlari va ijtimoiy muhitni chuqur
tadqiq qilish, bolalarning psixologik ijtimoiy-madaniy xususiyatini hisobga olgan holda darslarni
yaratish bilan shug'ullandi. Institut faoliyatining asosiy yo'nalishlari quyidagilardan iborat edi:
1. Ilmiy eskpeditsiyalar uyushtirish;
2. Bolalar xarakterini o'rganish;
3. Pedagogik kadrlar tayyorlash.
Ushbu institutning faoliyati Bendrikov, Zavarova, Yusupov, Tokanaev, Debenzov,
Mirsharipov, Muhiddinov kabi olimlarning nomlari bilan chambarchas bog'liq. 30 yillarda bu
institutda jahon psixologiya faniga katta hissa qo'shgan olimlardan biri Aleksandr Romanovich
Luriya ishlagan. U institut doirasida o'tkazgan tadqiqotlari asosida keyinchalik “Bilish
jarayonlarining tarixiy taraqqiyoti haqida” degan asarini nashr qildi. O'zbekistonda psixologiya
fanining shakllanishiga katta hissa qo'shgan olimlardan yana biri P.Ivanov hisoblanadi. 1927 yil
Samarqanddagi o'zbek pedagogika institutida (pedakademiya) eksperimental psixologiya
laboratoriyasini tashkil qilgan. 1940 yilda u pedagogika institutlari talabalari uchun
psixologiyadan birinchi o'quv qo'llanmasini nashr qilgan.
Keyinchalik 1934 yili Samarqand pedagogika institutining o'zbek davlat universitetiga
aylanishi munosabati bilan Ivanov o'z laboratoriyasi bilan Nizomiy Nomidagi Toshkent Davlat
pedagogika institutiga ko'chib o'tadi. Pedagogika o'quv muassasalarida ilmiy pedagogik
potentsialning yetishmasligi tufayli dastlabki psixologiya darslari tarjimonlar yordamida olib
borilgan keyinchalik bu tarjimonlarning o'zlari mustaqil ravishda psixologiyadan o'zbek tilida
ma'ruzalar o'qiy boshlashgan. Aliasqar Usmonov, Toxiriyxon Askarxo'jaev, Bayburova,
Rahmatova va boshqalar psixologiya o'qituvchilari bo'lishgan. Ivanovning (1891-1968 yillar)
psixologiyadan 75 dan ortiq ilmiy ishlari nashr qilingan. Uning 1927 yilda nashr qilingan
«Umumiy pedagogika» bo'yicha qisqa ocherk, «maktabshunoslik» tarbiyaning umumiy metodlari
40-yillar va 54-
yillarda «Umumiy psixologiya», 62
-
yilda «Ta'limning psixologik asoslari» kabi
asarlari
O'zbekistonda psixologiya fani rivojlanishiga juda katta hissa qo'shdi. SH.A. Bayburova,
Usmonov kabilar bevosita uning rahbarligida faoliyat ko'rsatishdi. 1959 yil uning rahbarligida
M.G.Davletshin, Bekboev, Muzaffarovlar nomzodlik dissertatsiyalarini himoya qilishdi. 1963 yil
O'zbekistonda psixologiyadan birinchi bo'lib Krasnoboev Il`ya Berovich (1896-1963) Toshkent
Davlat universiteti filologiya fakul`teti logika va psixologiya kafedrasi mudiri «Yuqori sinf
o'quvchilarida e'tiqod, axloqiy tushunchalarning shakllanishi» mavzusidagi doktorlik ishini
himoya qilgan. Krasnoboevning ilmiy faoliyati 20-yillarda O'zbekistonda tadqiqotlar bilan bog'liq.
Uning rahbarligi ostida logika va psixologiya kafedrasi a'zolari: 3.Mo'minova, V.YA.
Maros, A. Abdusattorov, V.I.Sofer, A. Gulyamov, R.V. Gulyamovlar turli xil ob'ektlarda
psixologiya va logika bo'yicha ilmiy tadqiqotlarini olib borganlar. Bu tadqiqotlar O'zbekistonda
xalq ta'limi bilan bog'liq muammolarni hal qilishga yordam berdi. M.Vohidov (1927-1989 yillar)
1955 yilda Leningradda nomzodlik ishini himoya qilgan. U dastlab Andijon pedagogika
institutida, so'ngra Qori Niyoziy nomidagi pedagogika ilmiy tadqiqotlar institutida ishlagan.
1966 yil Toshkent Davlat universiteti psixologiya kafedrasi mudiri etib saylangan. Zinin,
L.I. Sofer ishtirokida va markazning iste'dodli olimlari yordamida bu yerda o'quv eksperimental
laboratoriya tashkil qilingan. M.Vohidov tomonidan maktabgacha pedagogika bilim yurtlari
uchun, pedagogika institutlari uchun darsliklar yozilgan, oxirgi yillarda M.Vohidov,
A.Petrovskiylar tahriri ostidagi «Umumiy psixologiya» darsligi tarjima qili
ngan va ayni paytda
milliy va mintaqaviy xususiyatlarni hisobga olgan holda o'zbek tilida darslik yaratish bilan
mashhur bo'lgan.
Davletshin Muhammad Gabdulgalimovich 1923 yilda tug'ilgan. Toshkent Davlat
Universitetining psixologiya kafedra mudiri, psixol
ogiya fanlari doktori, 1957 yilda ««5» va «7»
sinf o'quvchilarida texnik qiziqishlarning shakllanishi» mavzusida nomzodlik, 1971 yil
«O'quvchilarni texnik qobiliyatlar psixologiyasi» mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya
qilgan.
M.G.Davletshin rahbarligida, uning bevosita maslahatlari yordamida O'zbekistonda 100 dan
ortiq nomzodlik va doktorlik ishlari himoya qilingan. O'zbekistonda turli xil muammolar bo'yicha
umumiy, yosh psixologiyasi, sotsial psixologiya bo'yicha F.S. Ismoilova, D.Z. Zaynobiddinov,
Majidov, I.Mahmudov, L.K. Saitov, M.I. Musaeva, V.G. Gorobets, D.D. Sharipov, R.K.
Shohnazarov, J.U. Mavlonov, V.Majitova, M.I.Sagatov, D. Egamberdieva, G. Abdusamatov, K.
Sobirov, A. Sindarov va boshqa olimlar ilmiy izlanishlar olib borganlar. Bundan tashqari turli
mavzularda 25 ta ish himoya qilingan. Bulardan nutq psixologiyasi bo'yicha 7 ta ish: (P.P Zamin,
N.N. Nigmatov, A.I. Arjonova, X. Ochilova va boshqalar), xotira psixologiyasi bo'yicha 4 ta ish:
(P.I. Ivanov, M.V. Voxidov, X.M. Gafurova, V.P. Ivanova); diqqat bo'yicha M.X. Rahmonova;
ta'lim-tarbiya bo'yicha 14 ta ish (G'oziev, Qodirov, Rasulov, Usmonova, Krasnoboev, Tokareva
va boshkalar);
Mehnat psixologiyasi bo'yicha 4 ta ish (Turg'unov, Sotiboldiev, Yeliseev, Xolmatov); shaxs
mavzusi bo'yicha 3 ta ish (G'ofurov, Saidullaev, Shakovolov); differentsial psixodiagnostika
bo'yicha 1 ta ish (Madmarov); yuridik psixologiya bo'yicha 2 ta ish (Ibragimova, Zapryagaev);
sport psixologiya bo'yicha 3 ta ish (Gapparov, A.Gaynutdinov, R.Gaynutdinov); neyropsixologiya
bo'yicha 1 ta ish (Bobojonova); psixologiya tarixi bo'yicha (S.Raximov) sotsial psixologiya
bo'yicha 3 ta ish (Karimova, Abdumo'minov, Tursunov) va boshqa turli psixologiyani bo'limlari
bo'yicha ko'pgina olimlar ish olib borib, O'zbekistonga psixologiya fanini olib kirib, to'laligicha
ochib berdilar.
Hozirgi kunda O'zbekistonda psixologiya tarmoqlari kuchayib, unga katta e'tibor
berilmoqda. Hozirgi yetishib chiqqan barcha olimlarimiz O'zbekistondagi psixologiyani chet
mamlakatlar psixologiyasi kabi yuqori cho'qqiga chiqishida katta hissa qo'shishga intilmoqdalar.
Odamlar ongiga esa milliy psixologiya asosida, ya'ni milliylik ruhida tarbiyalab, ularni ongiga
psixologiyani sindirmoqdalar. O'zbekistonda psixologiya fanining hozirgi ahvoli ilgarigidan ancha
rivojlangan. Chunki bu fanni o'qitish bo'yicha muassasa tayyorlov kurslari va markazlar ochilib
kishilar ongiga yetib bormoqda. O'zbekistonda psixologiya fanini rivojlanishida B.Qodirov,
G'.Shoumarov, V.Karimova, M.Vohidov, M.Davletshin, E.G'oziev va boshqa olimlarning hissasi
katta. Hozirgi kunda psixologiya fani ham o'z tarmoqlarini rivojlantirmokda. Xulosa qilib
aytganda, psixologiya fanini rivoji odamlar hayotiga ya'ni yashash tarziga o'z ta'sirini
ko'rsatmoqda.
|