Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozigacha bo‘lgan davrda Respublika bankrotlik insititutining bosqichma-bosqich rivojlanishi

6.3.Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozigacha bo‘lgan davrda Respublika bankrotlik insititutining bosqichma-bosqich rivojlanishi
Bizning fikrimizcha, Respublikada bugungi kunda shakllangan bankrotlik instituti o‘zining ma’lum xususiyatlariga ko‘ra bir necha bosqichlarda rivojlanib, takomillashib kelgan. Quyida Respublika bankrotlik institutining yillar bo‘yicha rivojlanish bosqichlari keltirib o‘tilgan
Birinchi bosqichga 1994 - 1997 yillarni kiritish mumkin. Bu bosqich “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonunni amalga kiritilishi, Vazirlar Mahkamasining 1996 yil 28 dekabrdagi №465-sonli “Iqtisodiy nochor korxonalar ishlari qo‘mitasi faoliyatini tashkil etish masalalari to‘g‘risida”gi Qaroriga asosan Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash Qo‘mitasi huzurida iqtisodiy nochor korxonalar ishlari Qo‘mitasining tashkil etilishini o‘z ichiga oladi.
1994 yilga qadar Respublikada birorta ham bankrotlik va iqtisodiy nochorlik bo‘yicha ishlar aynan institutning amal qilmaganligi va qonuniy asoslari yaratilmaganligi sababidan ko‘rilmadi. Lekin, korxonalar o‘rtasidagi to‘lov intizomini buzilishi bo‘yicha ziddiyatlarning vujudga kelishi Respublika uchun korxonalarni inqirozdan chiqarish va sog‘lomlashtirishda yangi institutsional-huquqiy tizimining zarurligini ko‘rsatdi. Bundan tashqari, MDHning boshqa davlatlarida ham bu tizimga e’tibor qaratila boshlagan edi. Masalan, Rossiya Federatsiyasida 1992 yildanoq inqirozga qarshi kurashning huquqiy asosi “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonun amalgi kiritilgan edi1.
Respublikamizda inqirozga qarshi boshqarishning davlat mexanizmi 1994 yilning 5 mayida o‘zining huquqiy asosi “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonunni amalga kiritish bilan ega bo‘ldi. Dastlab mazkur Qonun juda ham soddalashgan ko‘rinishda ishlab chiqilgan bo‘lib, 35-moddadan iborat edi. Qonun bankrotlik masalalari bo‘yicha barcha muammolarni qamrab olmas edi. SHu bilan birgalikda Qonun qabul qilingan birinchi yilda deyarli ishlamadi. O‘sha yili xo‘jalik sudlariga qarzdorni bankrot deb topish bo‘yicha ikkita ish kelib tushgan.
Bankrotlik masalalari yuzasidan davlat nazoratini ta’minlash maqsadida 1996 yil 11 dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Korxonalarning bankrotligi to‘g‘risidagi qonunni amalda qo‘llash chora-tadbirlari haqida”gi № PF1685-sonli Farmoni2 e’lon qilindi va mazkur Farmonni amalga oshirish maqsadida Vazirlar Mahkamasining 1996 yil 28 dekabrdagi №465-sonli “Iqtisodiy nochor korxonalar ishlari qo‘mitasi faoliyatini tashkil etish masalalari to‘g‘risida”gi Qarori3ga asosan maxsus organ – iqtisodiy nochor korxonalar ishlari bo‘yicha Qo‘mitasi O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash davlat Qo‘mitasi huzurida tashkil etildi.
Ikkinchi bosqich, 1998-2002 yilgacha. Bu bosqich bankrotlik bo‘yicha ko‘rilayotgan ishlarni ko‘payib borishi, Bankrotlik bo‘yicha jinoyi ishlarni tartibga solishning takomillashuvi, Qishloq xo‘jaligi korxonalarini sanatsiya qilishni ishlab chiqilishi, “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonunga o‘zgaritirishlar kiritilishi va yangi tahrirdagi Qonunni qabul qilinishi, Tashqi boshqaruv taomilining joriy qilinishi xo‘jalik sudlarida bankrotlik bo‘yicha ishlarni ko‘rilishini yagona tizimga solish, Iqtisodiy nochor korxonalar ishlari Qo‘mitasini Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash Qo‘mitasi tarkibidan chiqarilishi va Iqtisodiyot Vazirligiga bo‘ysundirilishi, iqtisodiy nochor korxonalar bo‘yicha axborotlar bazasini Qo‘mita miqyosida tashkil etilishi va takomillashtirilishini o‘z ichiga oladi.
Yuqorida kelitirib o‘tilagan ishlarni samarasi sifatida qonuniy tizim nisbatan takomillashdi va 1997 yil xo‘jalik sudi tomonidan 137 ta xo‘jalik yurituvchi subyekt bankrot deb topildi.
1998 yil 28 avgustga kelib “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonunga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi hamda yangi tahrirdagi “Bankrotlik to‘g‘risida”gi (ikkinchi tahrirdagi) Qonun qabul qilindi. Eski tahriridan farqli ravishda yangisi ko‘plab moddalar bilan boyitildi (eski tahrir 35-modda, yangi tahrir 133-modda), ayrim turdagi qarzdorlarni bankrotlik to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rishni to‘liq tartibga soldi, yangi taomil – tashqi boshqaruv qo‘shildi va bu o‘z o‘rnida kreditorlarning huquqlarini kengaytirdi. Eng muhimi yangi tahrirdagi Qonunda bankrotlik alomatlari o‘zgartirildi: to‘lovsizlik alomatidan to‘lovga qodir bo‘lmagan alomatiga o‘tildi.
Qonun yangi tahrirda qabul qilingandan so‘ng bankrotlik to‘g‘risidagi ishlar dinamikasi quyidagi ko‘rinishda bo‘ldi: 1998 yil 439 ta, 2002 yil esa 1250 ta subyekt bankrot deb topildi1.
1999 yilning 23 iyulida “Korxonalar bankrotligi va sanatsiyasi mexanizmini takomillashtirish to‘g‘risida” №PF-2342 sonli Prezident Farmoni qabul qilindi. Farmon Iqtisodiy nochor korxonalarni tugatish jarayonini tezlashtirish, vaqtincha iqtisodiy qiyinchilikka duch kelgan, biroq moliya-xo‘jalik faoliyatini sog‘lomlashtirish uchun haqiqiy imkoniyatga ega bo‘lgan korxonalarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida tuzilgan bo‘lib, unga asosan Iqtisodiy nochor korxonalar ishi bo‘yicha qo‘mita O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash davlat qo‘mitasi tizimidan chiqarilib, O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligiga bo‘ysundirilgan.
1999 yilda bankrotlik institutining tashkiliy-huquqiy asosi yanada mustahkamlanish yo‘lida davom etib, 26 iyulda “Korxonalar bankrotligi to‘g‘risidagi Qonunchilikni amalga oshirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar haqida” Vazirlar Mahkamasining 362-sonli Qarori qabul qilindi. Qaror o‘z ichiga quyidagilarni olgan:
-
O‘zbekiston Respublikasi Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi xuzuridagi Iqtisodiy nochor korxonalar ishlari qo‘mitasi to‘g‘risida Nizom2;
-
Sudgacha sanatsiyadan o‘tkazish tartibi to‘g‘risida Nizom;
-
Iqtisodiy nochor korxonalar ishlari qo‘mitasi xuzuridagi Korxonalarni sanatsiyalash jamg‘armasi to‘g‘risida Nizom3;
-
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining qarorlariga kiritiladigan o‘zgartirishlar Ro‘yxati.
Qarorning qabul qilinishi bankrotlikka oid ishlarning tezlashuvi, huquqiy tushunmovchiliklarning kamayishi hamda bankrotlikka oid jinoiy ishlarning tartibga solinishiga olib keldi.
Uchinchi bosqich, 2003-2008 yillgacha. Bu bosqich modernizatsiyalash uchun qilinadigan xarajatlar hisobidan qo‘shimcha soliqlar bo‘yicha imtiyozlar yaratib berish, “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonunga qo‘shimchalarni kiritilish va yangi tahririning qabul qilinishi, kuzatuv va sud sanatsiyasi taomillarining joriy etilishi, barcha bankrotlik taomillariga sud boshqaruvchilarini mas’ul etib qo‘yilishi, Iqtisodiyot Vazirligi huzuridagi Iqtisodiy nochor korxonalar ishlari Qo‘mitasining vazifalari, va boshqa faoliyatlarini tashkil etish choralarini ishlab chiqilishi korxonalarning moliyaviy-iqtisodiy monitoringi va tahlilini o‘tkazish mezonlarini aniqlash tartibini takomillashtirilishi, O‘zbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash Qo‘mitasini tashkil etilishi va Iqtisodiyot Vazirligi huzuridagi Iqtisodiy nochor korxonalar ishlari Qo‘mitasini uning tarkibiga kiritilishi, sud boshqaruvchilari faoliyatini va ularni attestatsiyadan o‘tkazish qonun-qoidalarini yanada takomillashtirilishi, tadbirkorlik subyektlari-yuridik shaxslarni ixtiyoriy tugatish va tadbirkorlik subyektlari-jismoniy shaxslar faoliyatini to‘xtatish tartibini belgilanishidan iborat.
Bankrotlikka oid ishlarning ko‘payishi, Respublikamizda bankrotlikni boshqarishda huquqiy va amaliy jihatdan tajribani oshirdi va shu bilan birgalikda bankrotlik ishlarini tashkiliy-iqtisodiy tomonlarini va huquqiy tartibga solishdagi kamchiliklar hamda qonunda ham bo‘shliqlar mavjudligini ko‘rsatdi. YUqoridagi masalalar bo‘yicha kamchiliklarni bartaraf etish maqsadida ikkinchi tahrirdagi “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonunga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish ehtiyojini keltirib chiqardi.
2003 yil 24 aprelda O‘zbekiston Respublikasi “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonunga navbatdagi o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritilib, yangi (uchinchi) tahrirda e’lon qilindi. Endilikdagi Qonun 192-moddadan iborat bo‘lib, bankrotlik belgilari va taomillariga tegishli bo‘lgan, to‘lovga qodir bo‘lmagan qarzdorlarning to‘lov qobiliyatini tiklashni maqsad qilib qo‘ygan ko‘plab yangi qoidalarni o‘zida mujassamlashtirdi. Qonunga ikkita yangi ma’ruza kiritildi va ular yangi bankrotlik taomillarini o‘zida ifoda etdi: kuzatuv va sud sanatsiyasi. Unga ko‘ra barcha bankrotlik taomillar sud boshqaruvchilari tomonidan amalga oshiriladi. Sud boshqaruvchilari xo‘jalik sudi tomonidan tayinlanadi va nazorat qilinadi. Mazkur Qonun keyingi yillarda yanada takomillashtirib kelinmoqda.
Bankrotlik to‘g‘risidagi milliy qonunchilik mulkiy munosabatlarda ishonchsiz ishtirokchilarni chiqarib tashlash g‘oyasini ilgari suradi. SHu bilan bir qatorda shunisi ham aniqki, har bir xo‘jalik yurituvchi subyekt o‘z tadbirkorlik faoliyatini tavakkalchilik asosida olib boradi va mana shu tavakkalchilikning maksimal darajasi sifatida bankrotlikka uchrash ehtimoli tan olinishi kerak. Bu xo‘jalik yurituvchi subyektlarning bankrotligidan jamiyat manfaatdor degani emas. Aynan mana shuning uchun ham, qonunchilik o‘zini qayta tiklash imkoniyatini beruvchi taomillarni nazarda tutadi.
Bu qonunning barcha tahrirlarida mavjud. Misol, 1994 yil birinchi tahrirdagi Qonun sanatsiya ko‘rinishidagi taomilni nazarda tutib, uning maqsadi qarzdor yuridik shaxsni xo‘jalik subyekti sifatida saqlab qolishdan iborat edi. 1998 yilgi ikkinchi tahrirdagi Qonunda xo‘jalik yurituvchi subyektlarni bankrotlikdan saqlab qolishning qo‘shimcha taomili tashqi boshqaruv joriy qilindi. Hozirda amalda bo‘lgan yangi tahrirdagi Qonunda xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy tiklanishini maqsad qilib qo‘ygan yangi taomil – sud sanatsiyasi qo‘shildi. Bundan tashqari, barcha tahrirlarda qarzdorning tadbirkorlik faoliyatini davom ettirishini kafolatlaydigan taomil – qarzdor va kreditor o‘rtasida kelishuv bitimining tuzilishi tartibi hamda asoslari mustahkamlangan.
2003 yilgi Qonunning yangiliklaridan yana biri sud boshqaruvchilariga muhim maqom belgilangan, chunki ular kreditor yoki qarzdor manfaatidan kelib chiqib, bankrotlik taomiliga noxolis ta’sir o‘tkazishi ta’qiqlandi. Qonunda ushbu masalaga bag‘ishlangan “Sud boshqaruvchisi qarzdor yoki kreditorlarga nisbatan manfaatdor shaxslar bo‘lishi ta’qiqlanadi”1 degan norma belgilangan bo‘lib, bu oxir oqibatda Qonunni hayotda amalga oshirishga xizmat qiladi.
2004 yilda bankrotlik institutini takomillashtirish maslalarining tashkiliy-huquqiy jihatlariga ko‘proq e’tibor berildi. YA’ni, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004 yil 18 fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot Vazirligi huzuridagi Iqtisodiy nochor korxonalar ishlari Qo‘mitasining Nizomi va tuzilmasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 77-sonli Qarori2ga asosan Qo‘mitaning vazifalari, nizomi, tashkiliy tuzilmasi, markaziy apparati tuzilmasi va hududiy boshqarmasining namunaviy tuzilmalari qarorga ilova shaklida ishlab chiqildi. Bankrotlik institutining 77-sonli Qarorda belgilab berilgan tuzilmaviy tizimi 2005 yilgacha amal qildi. SHu bilan birgalikda, “Bankrotlik to‘g‘risida”gi (yangi tahriri) Qonunni endigina amalga kiritilgan 2004 yilda uni amaliyotda qo‘llash bilan bog‘liq xo‘jalik sudida tushunmovchiliklar kelib chiqishini oldini olish maqsadida, 2004 yil 20 fevralda O‘zbekiston Respublikasi Oliy xo‘jalik sudining Plenumida “O‘zbekiston Respublikasining “Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonunini (2003 yil tahririda) amalga kiritish bilan bog‘liq ayrim masalalar to‘g‘risida”gi 112-sonli Qarori1 qabul qilindi. Unda, bankrotlik institutini O‘zbekiston bo‘yicha bir xil tartibda qo‘llashning uslubiy yo‘l-yo‘riqlari ishlab chiqildi.
2005 yilga kelib, korxonalar uchun tahlil o‘tkazish sifatida hukumat tomonidan belgilangan mezonlarni2 yangilashga ehtiyoj sezildi. SHundan so‘ng, iqtisodiyot Vazirligi huzuridagi Iqtisodiy nochor korxonalar ishlari Qo‘mitasining 2005 yil 16 martda “Korxonalarning moliyaviy-iqtisodiy monitoringi va tahlilini o‘tkazish mezonlarini aniqlash tartibi to‘g‘risida Nizomni tasdiqlash haqida”gi №GS-05/0271/1-sonli Qarori3 qabul qilindi. Korxonalarning moliyaviy-iqtisodiy monitoringi va tahlilini o‘tkazish mezonlarini aniqlash tartibi to‘g‘risidagi Nizom mazkur Qarorga ilova tariqasida kelitirib o‘tilgan. Nizom eski mezonlar tizimidan tubdan farq qilgan va o‘zida 7 ta asosiy moliyaviy koeffitsientlarni aks ettiradi.
2005 yil 30 aprelda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash davlat Qo‘mitasini tashkil etish to‘g‘risida” PF-3602 sonli Farmoni4 qabul qilindi. Farmonga asosan O‘zbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qo‘mitasi, O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi huzuridagi Iqtisodiy nochor korxonalar ishlari qo‘mitasi hamda O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash davlat qo‘mitasining kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish boshqarmasi negizida O‘zbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash davlat qo‘mitasi tashkil etildi. Shuningdek, Qo‘mitaning vazifalaridan biri sifatida iqtisodiy nochor korxonalar to‘g‘risidagi masalalarni hal etish chog‘ida davlat manfaatlarini ifoda etish, korxonalarni tarkibiy jihatdan o‘zgartirish va ularning bankrotligi sohasida davlat boshqaruvi vazifalarini amalga oshirish deb belgilandi.
Prezidentning yuqoridagi Farmoniga muvofiq hamda iqtisodiyotni Monopoliyadan chiqarish, raqobat muhitini rivojlantirish, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish borasidagi ishlarni yanada avj oldirish maqsadida 2005 yilning 5 mayida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash davlat Qo‘mitasi faoliyatini tashkil qilish to‘g‘risida”gi № PQ-66 sonli Qarori5 qabul qilindi. Mazkur Qaror Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash Qo‘mitasining ish yuritish tartibi, tashkiliy tuzilmasi, markaziy apparati hamda hodimlar soni haqidagi umumiy faoliyati yoritib berildi.
Shuningdek, jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi natijasida 2008 yilda korxonalarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash, iqtisodiy nochor va zarar ko‘rib ishlayotgan korxonalarni tarkibiy o‘zgartirish, moliyaviy sog‘lomlashtirish sohasida yangi yo‘nalishlar ishlab chiqildi. Bir so‘z bilan aytganda, bankrotlik institutini rivojlanishining beshinchi bosqichi sifat bosqichi bo‘lib, Respublikadagi islohotlarning amaliy natijalarini namoyon qildi.
To‘rtinchi bosqich 2009 yildan hozirgi davrlargacha. Bu bosqich bankrotlik bo‘yicha ishlarni ommaviy axborot vositalarida e’lon qilinishi takomillashtirishi monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash Qo‘mitasining kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari bilan shug‘ullanuvchi bo‘limi Savdo-sanoat palatasi va tadbirkorlik subyektlarining Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik korxonalari uyushmasi sifatida ajratib yuborilishi. Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish Qo‘mitasi tarkibidagi iqtisodiy nochor korxonalar ishlari bo‘limi strukturasining o‘zgartirilishini o‘z ichiga oladi.
Bankrotlikning tashkiliy-huquqiy shaklinin takomillashtirishda 2010 yilda islohotlar amalga oshirildi. Monopoliyaga qarshi ishlarni tartibga solish tizimini yanada takomillashtirish, raqobat muhitini izchil rivojlantirish, tabiiy monopoliya korxonalari faoliyatini nazorat qilishni kuchaytirish va xo‘jalik yurituvchi subyektlar tomonidan narxlarning asossiz oshirilishiga yo‘l qo‘ymaslik, iqtisodiy nochor korxonalarni moliyaviy sog‘lomlashtirish ishlarini faollashtirish maqsadida 2010 yil 26 fevralda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Monopoliyaga qarshi ishlarni tartibga solish va raqobatni rivojlantirish tizimini yanada takomillashtirish chora-adbirlari to‘g‘risida” PF-4191-sonli Farmoni1 qabul qilindi. Sobiq Qo‘mitaning kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari bilan shug‘ullanuvchi bo‘limi Savdo-sanoat palatasi va tadbirkorlik subyektlarining Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik korxonalari uyushmasi sifatida ajratib yuborildi. Farmonga asosan Qo‘mita Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish Qo‘mitasi sifatida qayta ro‘yhatdan o‘tkazildi.
Yuqoridagi Farmonga muvofiq va iqtisodiyotni monopoliyadan chiqarish, raqobat muhitini rivojlantirish va iqtisodiy nochor korxonalarni moliyaviy sog‘lomlashtirish borasidagi ishlarni faollashtirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 2 martda “O‘zbekiston Respublikasi monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat Qo‘mitasi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi PQ-1293-sonli Qarori qabul qilindi. Qarorda yangi tashkil etilgan Qo‘mitaning vazifalarini belgilab berish bilan birga tashkiliy tuzilmasi ham qaytadan ishlab chiqildi.
Respublikamizda olib borilayotgan barcha yo‘nalishdagi islohotlar bugungi kunga kelib o‘zining asl natijalarini sekin-astalik bilan berib kelmoqda. Bu holatni har bir sohadagi o‘zgarishlar, yangilanishlar va ularni yo‘naltiruvchi huquqiy asoslarning bosqichma-bosqich takomillashib borayotganligidan ko‘rish mumkin. Huddi shuningdek, Respublikamizning bankrotlik instituti hamda inqirozga qarshi choralari ham o‘zining bosichma-bosqichlik ko‘rinishiga ega bo‘lib, uning takomillashishi natijasida yildan-yilga bankrotlikning tashkiliy-huquqiy asoslari rivojlanishi bilan birgalikda iqtisodiy nochor va zarar ko‘rib ishlayotgan korxonalarnining moliyaviy barqarorligi va raqobatbardoshlik darajasi o‘sib bormoqda.
Tayanch so‘zlar: bankrotlik institute, inqirozga qarshi choralar, restrukturisatsiya, likvidatsiya, sanatsiya
Mustahkamlash uchun savollar
-
Bankrotlik qanday holat?
-
Respublikada bankrotlik institutining shakllanish sabablarini tushuntirib bering?
-
Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi davrida davlatlarning inqirozga qarshi siyosati nimalardan iborat?
-
Bankrotlikning tashkiliy-huquqiy shakllari nimalardan iborat?
-
Nochor korxonalarni moliyaviy sog’lomlashtirish uchun davlat tomonidan qabul qilingan qarorlar mohiyatini aytib bering?
-
Jahon mamlakatlarining inqirozga qarshi kurashga qancha miqdorda moliyaviy mablag’lar sarflangan?
7. KORXONANING BANKROTLIGI VA MOLIYAVIY SOG‘LOMLASHTIRISH TAOMILLARINING HUQUQIY TARKIBI
7.1.Bankrotlik taomillarining turlari va tarkibi
Avvalambor bankrotlik va uning taomillari haqida so‘z yuritishdan oldin bankrotlik va u bilan bog‘liq bo‘lgan bir qancha atamalar o‘rtasidagi ziddiyatni ko‘rib chiqish muhim. Iqtisodiy fanlarda iqtisodiy nochorlik, moliyaviy nobarqarorlik, to‘lovga noqodirlik, bankrotlik kabi so‘zlar bir xil mazmun beruvchi atamalar kabi ishlatilib kelinadi. Lekin aslida ham shundaymi?
2003 yil 24 aprelda qabul qilingan yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi “Bankrotlik to‘g‘risida”gi qonunini xuquqiy xujjat sifatida keltirish mumkin. Qonunning 3-moddasida bankrotlik tushunchasiga quyidagicha ta’rif berilgan:
Bankrotlik(iqtisodiy nochorlik) – xo‘jalik subyektlari tomonidan e’tirof etilgan, qarzdorning pul munosabatlari bo‘yicha kreditorlar talablarini to‘la hajmda qondirishga majburiy to‘lovlar bo‘yicha o‘z majburiyatini to‘la hajmda bajarishga qodir emasligidir.
Butun dunyoda bankrotlik bo‘yicha ta’rif va tushuntirishlar, har qaysi davlatning mavjud xuquqiy me’yor va amliy xujjatlarida ham bankrotlik turli usullar yordamida ta’riflanagan bo‘lsada butun jahon olimlari tomonidan uni e’tirof etiladigan bitta mohiyati mavjud, u ham bo‘lsa: bankrotlik – bu korxona o‘z aktivlari yuzasidan majburiyatlarini kompensatsiya qila olmasligi natijasida uning to‘lov qobiliyatini pasayib ketishidir. Boshqa ta’riflarning barchasi mazkur tushunchaga asoslanadi.
Bundan tashqari bankrotlik alomatlari deb nomlanadigan qonunning 4-moddasida ham bankrotlik alomatlari bo‘lishi uchn korxonani boshqa korxonalar bilan kreditorlik aloqadari qay tarzda bo‘lishi qonunan ifodalab berilgan. Unga ko‘ra:
Bankrotlik alomatlari - Qarzdorning pul majburiyatlari bo‘yicha kreditorlar talablarini qondirishga va (yoki) majburiy to‘lovlar bo‘yicha o‘z majburiyatini bajarishga qodir emasligi, agar tegishli majburiyatlar va (yoki) to‘lovlar majburiyati yuzaga kelgan kundan e’tiboran uch oy davomida qarzdor tomonidan bajarilmagan bo‘lsa, uning bankrotlik alomatlari deb e’tirof etiladi.
“Bankrotlik to‘g‘risida”gi qonuning sharhidan ko‘rinib turibdiki, bankrotlik va bnkrotlik alomatlari korxona to‘lovga qodirlik darajasi bilangina emas, o‘z qarzdorligining muddati bilan aniqlanmoqda. Iqtisodiy nochorlik va moliyaviy nobarqarorlik tushunchalari esa bankrotlikdan tushunchasidan farqli ravishda korxona faoliyati tahlil(monitoring) qilinayotganda qo‘llaniladi. Unda hisob-kitob qilinayotgan har bir ko‘rsatkich bo‘yicha aynan shu ko‘rsatkich bo‘yicha iqtisodiy nochorlik aniqlanadi. Masalan to‘lovga qodirlik darajasi normal bo‘lishi uchun 1.25 dan katta bo‘lishi kerak bo‘lsa, lekin natija 1.1 koeffitsientni tashkil qilsa, demak korxona aynan shu ko‘rsatkich bo‘yicha iqtisodiy nochor deb yuritiladi va bu holat ham korxonanin ito‘liq iqtisodiy nochor deyilishiga sabab bo‘lmaydi. Bunday xulosaga kelish uchun korxona boshqa barcha ko‘rsatkichlar bo‘yicha normal shartdan past natijani ko‘rsatishi kerak. Agar ma’lum ko‘rsatkichlar pastroq qolganlari normal shartdan balandroq natijani bersa, u holda korxonani tarmoq xususiyati, shartlari va o‘ganilayotgan holatning premeti va obyektiga qarab, bundan tashqari koeffitsientni ko‘rsatkichlar tizimida tutgan o‘rniga qarab nochor yoki barqaror degan xulosa berish mumkin.
Iqtisodiy inqiroz tushunchasi esa yuqoridagi barcha tushunchalardan farq qilib faqatgina korxonagan iqtisodiy jihatdan tahdid mavjudligini ko‘rsatib berish bilan kifoyalanadi. Chunki, iqtisodiy inqiroz degani bankrot degani emas, faqatgina shuni ehtimolini mavjudligidan dalolat beradi xolos. Iqtisodiy nochorlik ko‘rsatkichlarni normal shartni qanoatlantirishga qarab topilsa, aynan ishu tahlilni xulosasi iqtisodiy inqiroz tahdidi mavjudiligini ko‘rsatib beradi.
Yuqoridagi tushunchalarni izohidan shuni aniqlash mumkinki, bankrotlik “Bankrotlik to‘g‘risida”gi qonuninng 4-moddasi asosida aniqlansa, iqtisodiy nochorlik biznes diagnostikasi yordamida aniqlanadi va har qanday nochor korxona ham bankrot bo‘lavermaydi. Iqtisodiy inqiroz esa tahdid hisoblanib diagnostikaning xulosasi asosida belgilanadi.
Xo‘jalik yurituvchi subyektlar bankrotlik holatidan chiqish va to‘lov qobiliyatini tiklash uchun juda ko‘p chora-tadbirlardan foydalanadilar. Yuqorida inqirozdan chiqishni davlat tomonidan amalga oshirilish mukin bo‘lgan chora-tadbirlarini huquqiy xujjatlari bilan tanishib chiqildi, unda faqatgina xujjatlar strukturasi ko‘rildi, endi inqirozga qarshi boshqaruvni davlat tomonidan amlga oshirilishini, ya’ni “Bankrotlik to‘g‘risida”gi qonun asosidagi taomillarda ko‘rib chiqiladi. Unga asosan bankrotlik taomillari kuzatuv taomilidan to tugatishga doir ish yuritish taomiligacha korxonani holatidan kelib chiqib qo‘llanilaveradi. Uni quyidagi rasmda aks ettirish mumkin(7.1-rasm).
7.1-rasmdan ko‘rinib turibdiki, bankrotlik taomillarini umumiy turkumlaydigan bo‘lsak, sanatsiyalash ikkiga bo‘linganini ko‘rish mumkin:
-
Sud sanatsiyasi;
-
Sudgacha sanatsiya.
Qonunning 3-moddasida keltirilishicha: sudgacha sanatsiya qilish – bu qarzdor yuridik shaxsning muassislari yoki uning mol-mulki egalari, kreditorlar va boshqa shaxslar tomonidan qarzdorning to‘lov qobiliyatini tiklash, hamda bankrotligining oldini olish maqsadida ko‘riladigan chora-tadbirlar majmuasidir.
7.1-rasm. Bankrotlik taomillarini qonun doirasida amal qilishi
Sud sanatsiyasi – xo‘jalik subyektlari tomonidan qarzdor yuridik shaxaxsga nisbatan to‘lov qobiliyatini tiklash hamda kreditorlar oldidagi qrazini uzish maqsadida qarzdorning ishlarini boshqarish vakolatini sanatsiya qiluvchi boshqaruvchiga o‘tkazmagan holda qo‘llaniladigan bankrotlik taomili.
Bankrotlikka qarshi tashqi boshqaruv taomili ham ko‘p natija beradigan taomillardan biridir.
Tashqi boshqaruv – xo‘jalik subyektlari tomonidan yuridik shaxslarga nisbatan uning to‘lov qobiliyatini tiklash maqsadida qarzdorning ishlarini boshqarish vakolatlarini tashqi boshqaruvchiga o‘tkazgan holda qo‘llaniladigan bankrotlik taomili;
|