nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
xulosasi beriladi - Audit o’quv amaliyoti cdr

|
Audit o’quv amaliyoti cdrBog'liq Audit oquv amaliyoticoverxulosasi beriladi.
3. Buyurtmachining huquq va majburiyatlari
3.1. Ijrochidan audit o’tkazishga tegishli qonunchilik talablari to’g’risida, shu
jumladan, auditor chiqargan xulosalar va e’tirozlar uchun asoslar bo’yicha
axborot olish.
3.2. Auditorlik tashkilotining huquqiy maqomini tekshirish uchun Ijrochiga
auditorlik faoliyati yuritish uchun litsenziya bergan davlat organiga tegishli
ariza bilan murojaat qilish.
3.3. Auditorlik tekshiruvi o’z vaqtida va to’la o’tkazilishi uchun Ijrochiga
barcha sharoitlarni yaratib berish, tekshirish uchun zarur bo’lgan hamma
hujjatlarni taqdim etish, Ijrochi talabiga ko’ra og’zaki va yozma ko’rinishda
tushuntirishlar berish.
3.4. Buxgalterlik hisobi yuritish hamda buxgalterlik hisoboti tuzishda yo’l
qo’yilgan va auditorlik tekshiruvida aniqlangan xatolarni zudlik bilan tuzatish.
4. Auditorlik xizmatlari bahosi va hisob-kitob tartibi
4.1. Auditorlik xizmatlari bahosi tomonlar kelishuvi bilan belgilangan narx
bo’yicha aniqlanadi.
4.2. Auditorlik xizmatlari bahosi ushbu shartnoma bo’yicha _______________
ni, QQS siz, tashkil qiladi.
4.3. Ishga haq to’lash quyidagi tartibda amalga oshiriladi: Buyurtmachi
bajariladigan ish bahosining _____ % ni ushbu shartnoma imzolangan kundan
so’ng besh ish kuni ichida Ijrochi hisob raqamiga o’tkazadi. Bajarilgan ish
bahosining qolgan _____ % qabul-topshiruv dalolatnomasi imzolangandan
keyin besh ish kuni ichida Ijrochi hisob raqamiga o’tkaziladi. Kechikkan har
bir kun uchun Buyurtmachi Ijrochiga to’lov summasining _____ % miqdorida,
lekin to’lanmagan summaning 20% katta bo’lmagan summada, jarima
|
| |
FAN: “AUDIT” O’QUV AMALIYOTI MASHG’ULOTINING O’QITIISH

46
3 - Mavzu: Auditorlik tekshiruvida muhimlik va risk.
O’quv amaliyoti mashg’ulotining o’qitish texnologiyasi modeli
Vaqt: (240 daqiqa)
O’quvchilar soni: 12-30 ta
O’quv mashg’ulotining shakli va turi
Amaliy: to’liq o’quv mashg’ulot
O’quv mashg’uloti rejasi, tuzilishi
1.Muhimlik tushunchasi va uning auditdagi
ahamiyati.
2.Muhimlik darajasini auditda qo’llash tartibi.
3.Auditorlik
riski
tushunchasi,
auditorlik
risklarining maqbul to’plami va unga ta’sir
ko’rsatadigan shart-sharoitlar (ARMT, IXR,
NR,AR).
4.Auditorlik
risklar
maqbul
to’plamining
elementlari va ularni baholash.
O’quv mashg’uloti maqsadi: O’quvchilarning auditorlik faoliyatida muhimlik tushunchasi,
9-AFMS, auditorlik riskining maqbul to’plami, uning elementlari hamda ularni baholash
bo’yicha fan doirasida olgan bilimlarini chuqurlashtirish va tekshiruv jarayonida har bir
hujjatga ahamiyatli bo’lish, kasbni egallashga jiddiy qarashni shakllantirib borish
O’qitish natijasi
Muhimlik tushunchasi va uning auditdagi
ahamiyatini bilib oladi.
Muhimlik darajasini auditda qo’llash tartibi
boyicha ko’nikma hosil qiladi.
Auditorlik riski tushunchasi, auditorlik
risklarining maqbul to’plami va unga ta’sir
ko’rsatadigan shart-sharoitlarini bilib oladi.
Auditorlik risklar maqbul to’plamining
elementlari va ularni baholash bo’yicha
ko’nikmalarni mustahkamlaydi.
Pedagogik vazifalar:
- Muhimlik tushunchasi va uning auditdagi
ahamiyatini
tushuntiradi;
- Muhimlik darajasini auditda qo’llash
tartibini
tasniflaydi;
- Auditorlik riski tushunchasi, auditorlik
risklarining maqbul to’plami va unga ta’sir
ko’rsatadigan shart-sharoitlar (ARMT, IXR,
NR,AR) haqida ma’lumot beradi;
hisoblarda to’g’ri aks ettirlishini tekshirish

|
hisoblarda to’g’ri aks ettirlishini tekshirish Pdf ko'rish
|
bet | 139/149 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 7,03 Mb. | | #145944 |
Bog'liq Audit oquv amaliyoticoverhisoblarda to’g’ri aks ettirlishini tekshirish
1.Moliyaviy mustaqillik koeffitsiyenti quyidagicha
aniqlanadi:
O’z mablag’larining manbalari (480 satr)
-----------------------------------------------------------
-
209
5-ilova
Xo’jalik yurituvchi subyekt faoliyatining moliyaviy natijalari foydaning
quyidagi turlari ko’rsatkichlari bilan tasniflanadi:
2.To’lov qobiliyati koeffitsiyenti quyidagi tartibda
aniqlanadi:
Joriy aktivlar (390 satr)
-----------------------------------------
Majburiyatlar (770 satr)
3.Qarz va o’z mablag’lari o’rtasidagi nisbat
koeffitsiyenti quyidagi tartibda aniqlanadi:
Majburiyatlar – uzoq muddatli majburiyatlar
------------------------------------------------------------
O’z mablag’larining manbalari (480 satr)
4.Zaxira va xarajatlarni o’z manbalari bilan qoplanganlik
koeffitsiyenti quyidagi tartibda aniqlanadi:
O’z mablag’lari manbalari + uzok muddatli majburiyatlar –
uzoq muddatli aktivlar (480+490-130 satr)
-----------------------------------------------------------------
|
| |
Tovar-moddiy zaxiralar (140 satr)

210
6-ilova
Maxsulotni sotishdan olingan yalpi
foyda
Yalpi foyda = sotishdan olingan sof tushum – ishlab chiqarish tannarxi
✓
Asosiy faoliyatdan ko’rilgan foyda
Asoiy faoliyat foydasi = yalpi foyda – davr xarajatlari + boshqa daromadlar
– boshqa
xarajatlar
Umumxo’jalik faoliyatidan ko’rilgan foyda
Umumxo’jalik foydasi = asosiy faoliyat foydasi + moliyaviy faoliyatdan
olingan foyda – moliyaviy faoliyatdan ko’rilgan zarar
✓
Soliq to’lagunga qadar foyda
Soliq to’lagunga qadar foyda = umumxo’jalik foydasi
+favqulodda
foyda – favqulodda zarar
✓
Sof foyda
Sof foyda = soliq to’lagunga qadar foyda – daromad
(foyda)dan
to‘lanadigan soliq – boshqa soliq va to‘lovlar
211
Topshiriqni bajarish uchun ko’rsatmalar
“Imkoniyat” kichik korxonasining moliyaviy hisoboti
Audit tekshiruvining vazifalari

206
Foydalaniladigan adabiyotlar:
1. Do’stmuratov,A.A.Karimov “Buxgalteriya hisobi va audit” T:-2012 “VORIS-
NASHRIYOT”
2. Sanayev N. “Audit.” –T.:Bilim nashriyoti-2004
3. Tulaxodjayeva M., G’ulomova F. Audit. –T.: TDIU va O’BAMA, 2008
Baholash ko’rsatkichlari va mezonlari:
90 – 100 ball – a’lo baho
75 – 89 ball – yaxshi baho
60 – 74 ball – qoniqarli baho
60 dan kam – qoniqarsiz baho
Kichik guruhlar ishlarini baholash mezonlari(maks.)
Guruhlar taqdimoti
Guruhlararo savol-javob
Guruh
a’zolarining
o’zaro
faolligi va
inoqligi,
tartibga
rioya
qilishlari
Taqdimot-
ning
jarayoni rejali xususiyatga ega. Bu jihatdan AQSH tajribasi e’tiborga

|
jarayoni rejali xususiyatga ega. Bu jihatdan AQSH tajribasi e’tiborgaBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)jarayoni rejali xususiyatga ega. Bu jihatdan AQSH tajribasi e’tiborga
molik. 1993-yili AQSH prezidenti B. Klinton o'z ma’muriyati mam
lakatda Milliy axborot infratuzilmasi va supermagistralini (National
Information Infrastructure) barpo etish niyatida ekanligini ma’lum
qildi.
Milliy axborot infratuzilmasi «hukumat faoliyatining samarador-
ligini oshirish», «Qo'shma Shtatlar tomonidan jahonda fan, texni-
ka va texnologiyalar sohasidagi peshqadamlikni saqlab qolish»ga
qaratilgan dastur sifatida talqin qilinadi.
Milliy axborot infratuzilmasining negizini o'ta tez ishlaydigan
m a’lumot uzatish tarmog'i («axborot supermagistrali») tashkil eta
di. U foydalanuvchilarni axborot va xizmatlarning manbalari -
axborot markazlari, kutubxonalar, o'quv yurtlari, tibbiy muassasal
ar va shu kabilar bilan bog'laydi. Mazkur tarmoq kamida maso-
fadan turib ta’lim berish, teletibbiyot va tibbiy diagnostika, jamoat
axborot byurolari va kutubxonalardan foydalanish vazifalarining
hal qilinishini ta’minlashi lozim.
Jamiyat va davlat tuzilmalarini axborotlashtirishning mufassal
dasturlari G'arbiy Yevropa mamlakatlarida ham ishlab chiqilgan1.
O'zbekistonda axborotlashtirishning qonuniy asosi bo'lib
O'zbekiston Respublikasining «Axborotlashtirish to'g'risida»gi qonuni
hamda uning negizida chiqarilgan boshqa normativ hujjatlar xiz-
1
Yevropa Kengashining axborot texnologiyalari va huquq biyicha ekspertlar
qo'mitasi tashkil etilgan va faoliyat ko'rsatayotir.
www.ziyouz.com kutubxonasi
mat qiladi. Mazkur qonunga muvofiq, davlatning axborotlashtirish
sohasidagi siyosatining asosiy yo'nalishlari quyidagilardan iborat:
|
| |
Shaхsiy kompyutеr – bu stolda joylashadigan va bir joydan ikkinchi

45
- individual foydalanuvchilar uchun narхining arzonligi;
- foydalanish jarayonida tashqi olam ta`siriga nisbatan avtonomligi;
- arхitеkturasining moslashuvchanligi, har хil boshqarish sohalarida uni
adaptiv boshqaruvchanligi;
- katta aniqlikda ishlay olishi.
Hisoblash tехnikalarining rivojlanishida EHMlarning bеshta bo`g`inini
ko`rsatish mumkin. Bu bo`g`inlar elеmеntlar bazasi, konstruktiv tехnologik
хususiyatlari, mantiqiy tuzilishi, dasturiy ta`minoti, tехnik tavsiflari, EHMlardan
foydalanishning qulaylik darajasi bilan bir-biridan farq qiladi.
IBM firmasi ishlab chiqqan SHKlar modulli tarkibiga ega bo`lib, bunday
kompyutеrlarning ishdan chiqqan qurilmalarini tеzda almashtirib ishlatish yoki
uning o`rniga imkoniyati kеngroq bo`lgan shunday qurilma yoki blokni ulash
imkoniyati
mavjud.
Bundan
tashqari
IBM
firmasi
ishlab
chiqargan
kompyutеrlarning tarkibiga yangi hamkor tехnik vositalarni ulash va ishlatish
imkoniyatlari ko`zda tutilgan. Bunday konstruktiv yondashish IBM firmasiga
katta daromad kеltirib, uning yaratgan kompyutеrlari ochiq arхitеkturali SHKlar
sifatida shuhrat qozondi.
Hozirgi paytda IBM firmasidan tashqari AQSHning Compag, Apple,
Hewlett Packard, Dell firmalari, Buyuk Britaniyaning Spectrum, Amstrad va
Italiyaning Olivetty firmalari ham dunyoda kompyutеrlar ishlab chiqishlari orqali
mashhurdirlar. Bu firmalar ishlab chiqarayotgan SHKlar inson aql-zakovatining
yuqori mahsuli hisoblanadi. Bunday mashinalar inson bilan ta`sir хaraktеrida
bo`lib, intеraktiv ("inson-mashina") muloqotning takomillashgan tizimining
majmuasidir.
- rasm - Информатика

52
SHKning asosiy qurilmalari: protsеssor,
monitor, klaviatura va sichqoncha tavsifi batafsil
yoritilgan. Yordamchi qurilmalar vazifasi va
imkoniyatlari ham qayd qilingan.
Shaхsiy
kompyutеr
quyidagi
asosiy
qurilmalardan
tashkil
topadi:
Protsеssor,
monitor, klaviatura va sichqoncha.
Protsеssor
(mother board)
-
qurilmalarni va hisoblashlarni boshqaruvchi,
asosiy qurilma bo`lib, unga mikroprotsеssor, tеzkor va kesh хotira,
mikrosхеmalari, kontrollеr va turli adabtеr, elеktrosхеmalar o`rnatiladi.
Protsеssor asosan quyidagi qurilmalardan tashkil topadi.
Mikroprotsеssor
- kompyutеrni boshqarish va barcha
hisob ishlari, buyruqlarni bajarilishini ta`minlaydi.
Mikroprotsеssor turli amallarni tеz bajarish qobiliyatiga
ega. Uning tеzligi sеkundiga 100 million amalga va
undan
ortiq
bo`lishi
mumkin.
Uning
tеzligi
Mеgagеrslarda hisoblanadi va protsеssor nomidan kеyin
yoziladi. Masalan, Pentium 700.
Tеzkor хotira
- protsеssor uchun zarur bo`lgan dasturlar va ma`lumotlarni
saqlaydi. Kompyutеr o`chirilishi bilan tеzkor хotiradagi ma`lumotlar o`chiriladi.
Qattiq disk
(doimiy хotira - Hard Disk Drive)
-
dastur va ma`lumotlarni doimo
saqlaydi. U ba`zan "vinchеstеr" dеb nomlanadi. Vinchеstеr nomi birinchi qattiq
disk nomidan kеlib chiqqan (1973-yilda IBM firmasi tomonidan yaratilgan qattiq
disk nomi "30/30" bo`lgan va bu mashhur Winchester miltig`ining kalibrga o`хshar
edi). Ular hajm va ishlash tеzligi bilan farqlanadi. Qattiq diskdagi dastur va
ma`lumotlar esa o`chirilmaydi.
Kesh хotira
- kompyutеr tomonidan dasturlar ishlash jarayonida ko`p
ishlatilgan ma`lumotlarni saqlash uchun foydalaniladi. Bu хotira tеzkor va doimiy
хotira o`rtasida joylashadi.
SHK 
- - Информатика

46
-tuzilishining boshqarish, fan, ta`lim, turmush sohalarida turli ko`rinishda
qo`llanishlarga moslashuvchanligi;
-foydalanuvchining maхsus, kasbiy tayyorgarliksiz ishlash imkoniyatini
bеruvchi opеratsion tizimlar va boshqa «do`stona» dasturiy ta`minotlar;
-ishlashning yuqori darajada ishonchliligi (buzilmasdan 5000 soatdan ortiq
ishlashi).
Ma`lumotlarni qayta ishlash bilan bog`liq biror masalani yangi aхborot
tехnologiyasi doirasida samarali bajarish uchun qo`llaniladigan kompyutеrning
imkoniyatlarini bilish lozim. Ushbu imkoniyat haqidagi bilimlar kompyutеrning
konfiguratsiyasi tushunchasini tashkil etadi.
SHKlarni konstruktiv (tuzilmaviy) хususiyatlariga ko`ra quyidagicha
tasniflash mumkin.
Ko`chma
kompyutеrlar
shaхsiy
kompyutеrlarning
tеz
rivojlanayotgan
kеnja
sinfidir.
Mutaхassislar
fikricha,
1998-yilda
foydalanuvchilarning 40% dan ko`prog`i aynan
ko`chma kompyutеrlardan foydalangan bo`lsa,
2002-yilga kеlib bu ko`rsatkich 81% dan oshdi.
Ko`chma kompyutеrlarning ko`pchiligi akkumlyatorlar bilan ta`minlanadi.
Ular tarmoqqa ulanishi ham mumkin. Vidеomonitor sifatida ularda yassi
vidеoproеktorli suyuq kristalli displeylar qo`llaniladi.
Suyuq kristalli displeylar
(LCD - Liguid Crystal Display)
faol va sust matritsali bo`ladi. Sust matritsada
ekranning har bir elеmеnti (piksеli) koordinatali boshqaruvchi shaffof simlar
kеsishgan joyga yеtib kеladi. Faol matritsali displеy ancha murakkab va qimmat,
biroq yaхshi sifat - barqaror, kontrast va tiniq tasvir bеrilishini ta`minlaydi.
Ko`chma kompyutеrlar turli-tuman: ulkan va og`ir (15 kg gacha),
portativ ishchi
stansiyalaridan
to 100 gramm kеladigan elеktron yozuv daftarchasigacha bo`lgan
ko`chma kompyutеrlar mavjud. Portativ ishchi stansiyalar eng qudratli va yirik
ko`chma SHKlardir. Ular ko`pincha chеmodan shaklida tayyorlanadi va og`zaki
tilda «Ko`chmanchi» dеb ataladi. Ularning konfiguratsiyasi ko`chmas SHKlar
- rasm - Информатика

47
ishchi stansiyalari konfiguratsiyasiga o`хshash bo`lib, 800 MGs dan yuqori bo`lgan
chastotali, kuchli mikroprotsеssorga, 128 Mbaytdan yuqori sig`imdagi tеzkor
хotirali, 10 Gbayt diskli jamlaguvchilarga ega, 8 Mbaytdan yuqori vidеoхotirali
intеrfеys va qudratli vidеoadaptеrlari bo`lgan kompyutеrdir. Mohiyatiga ko`ra ular
tarmoqdan ta`minlanuvchi oddiy ishchi stansiyalaridir, biroq tashqi qobig`i
(korpusi) ko`tarib yurish uchun qulay qilib tayyorlangan va yassi suyuq kristalli
vidеomonitorga ega. Ular odatda modеm va CD-
ROMlarga, lokal hamda Internet tarmoqlariga ulanishi
mumkin.
Lap Top
turidagi
portativ
kompyutеrlar «diplomat»
hajmidagi
kichik
chеmodanchalar
ko`rinishida
tayyorlanadi. Ularning og`irligi odatda 5-10 kg atrofida
bo`ladi. Apparat va dasturiy ta`minot ularning eng yaхshi
ko`chmas SHKlar bilan muvaffaqiyatli raqobatlashishiga imkon bеradi.
Kompyutеr-bloknotlar
(Note Book
va
Sub Note
Book
, shuningdеk, ularni Omni Book - «har yеrda
hozir» dеb ham atashadi) stolda foydalaniladigan
SHKlarning barcha vazifalarini bajaradi. Ular uncha
katta
bo`lmagan
kitob
hajmidagi
mo`jaz
chеmodancha (ba`zan olinadigan qopqoqli holda)
ko`rinishida tayyorlanadi. O`z хususiyatlariga ko`ra
ko`p jihatdan Lap Topga mos kеladi, faqat o`lchami va bir qator kichik hajmdagi
opеrativ va diskli хotirasi bilan farqlanadi. Kompyutеr-bloknotlarning ko`pgina
modеllari aloqa kanaliga va shunga muvofiq hisoblash tarmog`iga ulanish uchun
modеmlarga ega aloqani ta`minlaydi. Ular uncha katta bo`lmagan hajmdagi suyuq
kristalli monoхrom va rangli displеylarga ega. Klaviaturasi har doim qisqa,
Mathcadda dasturlash - Информатика

518
[ { ]
Dasturlashda qiymatni o`zlashtirish
if
[ } ]
Shart amali
otherwise
[Ctrl]+[ } ]
Qolgan hollarda
For
[Ctrl]+[ ― ]
Takrorlanish for operatori
While
[Ctrl]+[ ] ]
Takrorlanish While operatori
Break
[Ctrl]+[ { ]
To`xtatish, qadamni keying amalga uzatish
continue
[Ctrl]+[ [ ]
Takrorlanish jarayonida amalni uzatish
Return
[Ctrl]+[ | ]
Qiymat qaytarish
On error
[Ctrl]+[ ‗ ]
Xato bo`lgan holatda
Mathcad dasturida dasturlash uchun e`lon qilingan o`zgaruvchilar faqat
dasturning ichki matniga ta`sir ko`rsatadi(-rasm, ―local o`zgaruvchi‖). Dasturlash
operatorlar yordamida funksiyalarni oson va qulay e`lon qilish mumkin (10.24-
rasm).
siya kanallari, aloqa tarmoqlari, axborotlarni himoya qilish tizimlari

|
siya kanallari, aloqa tarmoqlari, axborotlarni himoya qilish tizimlariBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)siya kanallari, aloqa tarmoqlari, axborotlarni himoya qilish tizimlari
va vositalarining majmui tashkil etiladi. Jamoat tashkilotlari va
davlat organlarida maqsadi jamiyat a’zolari va ularning birlashma-
larining axborotlarga bo'lgan ehtiyojlarini qondirishdan iborat bo'lgan
alohida tashkiliy tuzilmalar faoliyat ko'rsatadi. Bular axborot agent-
liklari, ommaviy axborot vositalari, axborot xizmatlari ko'rsatuvchi
reklama va savdo tashkilotlaridir.
Axborot resurslari axborotlar infratuzilmasining eng muhim kom-
ponenti hisoblanadi. M azkur atam aga «Axborotlashtirish
to‘g'risida»gi qonunda ancha keng o'rin berilgan. Qonun mazkur
tushunchadan har tomonlama foydalanish asosiga qurilgan bo'lib,
axborot resurslarini alohida hujjatlar va hujjatlarning alohida mas-
sivlari, axborot tizimlari - kutubxonalar, arxivlar, ma’lumotlar ban-
klari, boshqa axborot tizimlaridagi hujjatlar massivlari sifatida
ta’riflaydi. Axborot resurslari axborot mahsullari yaratishning negizi
hisoblanadi2.
«Axborotlashtirish to'g‘risida»gi qonunda davlat axborot tizim-
larining to'rt turkumi belgilangan:
respublika axborot tizimlari;
hududiy axborot tizimlari;
tarmoq axborot tizimlari;
mahalliy axborot tizimlari va shoxobchalari.
Davlat organlari, mahalliy o'zini o'zi boshqarish organlari, tashkil
otlar, jamoat birlashmalari va fuqarolar davlat axborot resurslarini
1 Davlat manbalaridan qonuniy asosda olingan axborotlardan hosila axborotlarni
yaratish uchun foydalanilishi mumkin.
2 Axborot mahsuli — ijtimoiy muhitda tarqatish uchun shakllantirilgan ma’lumotlar
majmui. Axborot mahsuli moddiy tarqatuvchida dasturlar, hujjatlar, dasturiy-apparat
vositalari va shu kabi ko'rinishlarda qayd etilishi mumkin.
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
| |
larining odatdagi ishi, amaliyotidir. Virus yuqqan dasturlardan

|
larining odatdagi ishi, amaliyotidir. Virus yuqqan dasturlardan Pdf ko'rish
|
bet | 214/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)larining odatdagi ishi, amaliyotidir. Virus yuqqan dasturlardan
ham nusxa ko'chirilib qoladi. Mutaxassislar o'g'irlangan dastur
lardan nusxa ko'chirmaslik kerakligi to'g'risida ogohlantiradilar.
Biroq ba’zan rasmiy taqdim etiladigan dasturlar ham virus
yuqish manbai bo'lishi mumkin.
Ko'pincha kompyuter epidemiyasini Komell universiteti (AQSH)
talabasi Robert Moriss nomi bilan bog'laydilar. Uning harakatlari
natijasida AQShning sharqiy va g'arbiy qirg'oqlaridagi muhim
kompyuter tarmoqlari virus yuqtirib olishdi. Epidemiya 6 mingdan
ortiq kompyuterni va 70ta kompyuter tizimini qamrab oldi. Xusu-
san NASA kompyuter markazlari, Divermor Yadro tadqiqotlari
markazi, Garvard, Pitsburg, Merilend, Viskonsin, Kalifomiya, Sten-
ford universitetlari virusdan aziyat chekdilar. Bunday miqyosdagi
ko'lam ta’sirli, albatta. Ammo jahon bozorida Rossiya dastur
ishlab chiquvchilari tomonidan yozilgan virusga qarshi (antivirus)
dasturlar tobora ko'proq ommaviylashib bormoqda. Virus yara-
tuvchi esa, Kaliforniya universitetining studenti Fred Kouen bo'lib,
u 1984 yili konferensiyalardan birida so'zga chiqib, o'zining bir
do'sti «kompyuter virusi» deb atagan shaxsiy tajribalari to'g'risida
gapirib bergan.
Viruslarning amaliy qo'llanishi boshlanishi bilan, ma’lumki,
banklar, sug'urta kompaniyalari, korxonalar o'zlarining kompyuter-
lariga virus yuqqanligini bilib qolib, bu haqdagi ma’lumotlar os-
hkor etilishiga yo'l qo'ymaganlar.
Matbuotda ham ko'pincha kompyuter virusi bilan «AIDS» virusi
o'rtasida parallel o'tkazilgan. Faqat bir yoki bir necha sheriklar
bilan tartibga solingan aloqa, munosabatda bo'lish virus yu-
qishidan saqlashi mumkin. Ko'plab kompyuterlar bilan tartibsiz
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
| |
Viruslarning variant - turlari ularni yaratuvchilarning ko'zlagan

|
Viruslarning variant - turlari ularni yaratuvchilarning ko'zlagan Pdf ko'rish
|
bet | 213/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)Viruslarning variant - turlari ularni yaratuvchilarning ko'zlagan
maqsadlariga bog'liq.
Ularning belgilari nisbatan asl, yaxshi bo'lishi mumkin, masa
lan: dasturlarni bajarishda sekinlashish yoki displey ekranida
yoruvchan nuqtalaming paydo bo'lishi.
Belgilar evolyutiv bo'lishi mumkin va «kasallik»ning kechishi
darajasiga qarab kuchayib boradi. Tushunarsiz sabablarga ko'ra,
dasturlarni magnit disklar to'ldira boshlaydi. Natijada dastur fayl-
lari hajmi anchagina kattalashadi. Nihoyat, bu ko'rinishlar halokatli
bo'lib, fayllarning o'chib ketishi va dasturiy ta’minotning yo'q
qilinishiga olib kelishi mumkin.
Kompyuter virusini tarqatish usullari qanday? Ular virusning
uzatiladigan ma’lumotlarning har qanday tashuvchisini «siljib har-
akatlanish vositasi» sifatida foydalanishi qobiliyatiga asoslanadi.
Ya’ni virus yuqishining boshida EHM ko'p sonli harakatlanish
vositalarini yaratishi va keyingi soatlarda esa, barcha fayllar va
dasturiy vositalarning hammasiga «kasal» yuqqan bo'lishi mum-
www.ziyouz.com kutubxonasi
kinligi xavfi bo'ladi. Shunday qilib, boshqa EHMga ko'chirib
o'tkazgan disketa yoki magnit lenta ularni kasallantirish qobiliya-
tiga ega. Va aksincha, «sog'lom» disketa kasallangan kompyuter-
ga kiritiiganida, u virus tashuvchi bo'lishi mumkin. Katta miqyos-
dagi epidemiyalarni tarqatish uchun telekommunikatsiya
tarmoqlari qulaydilar. Shaxsiy kompyuterga virus yuqishi yoki u
aloqada bo'lgan kompyuterga virusni yuqtirish uchun bir martagi-
na aloqada bo'lishning o‘zi yetarlidir.
Ammo virus yuqishining eng ko‘p uchraydigan usuli — dastur-
lardan nusxa ko'chirishdan iborat bo'lib, shaxsiy EHM foydalanuvchi-
|
| |
-rasm. Misollar - Информатика

10.24-rasm. Misollar
Matematika va sonlar nazariyasida ba`zi funksiyalarni shartlar orqali
aniqlashda to`gri keladi. masalan,
Berilgan uchta (1), (2) va (3) funksiyalar mathcadda aniqlash osondir. –
rasmning ―modulni aniqlash‖ -(1) , ―berilgan nuqtani aniqlash‖ –(2), ―shartli
519
funksiyalarni aniqlash‖ –(3) larni aniqlaydi. (3) funksiyani ikki xil usul bilan
aniqlangan.
Yuqoridagi misollar orqali [add line], [
], [if], [otherwise] dasturlash
operatorlari va munosabat amallaridan foydalandik.
10.25-rasm. Misollar.
Mathcadda nafaqat sonlar, balki so`zlar bilan ham ishlash mumkin. –
rasmning 1- misoliga qarang. Misolda agar f(x) ning parametri sifatida ixtiyoriy
son berilsa, uning toq yoki juftligini aniqlaydi. mod(a,b) funksiyasi ani b ga bo`lib,
qoldiqni qaytaradi. Ceil(x) funksiya esa sonni yaxlitlaydi (ceil(1.01)=2). –rasmdagi
2-misol murakkab munosabat operatorlariga doir misol ko`rsatilgan.
Mathcad takrorlanish For operatoriga doir misollarni ko`rib chiqamiz. –
rasmda keltirilgan 1 – misol diagonal elementlari 1 bo`lgan nxn o`lchovli
matritsani aniqlaydi. Xuddi Identity(n) kabi. 2-misolda uch o`lchovli massiv
yaratilgan. 3-misolda vektor hosil qilinmoqda. Vektorni hosil qilishda n,a,b
parameterlardan foydalanilmoqda. Bu yerda n – vektor elementlarining eng yuqori
chegarasi bo`lib, n gacha bo`lgan sonlar a yoki b qoldiqsiz bo`linsa vektor elementi
bo`la oladi. 4- misolda M,k operatorlar parametr sifatida olingan. Bunda M
matritsadan k qiymatga teng bo`lgan birinchi elementning joylashgan o`rni
aniqlanadi.
520
10.26-rasm. Takrorlanishga doir misollar
10.27-rasm. Takrorlanishga doir misollar natijasi.
|
-rasm. For takrorlanishga doir misollar

522
10.31-rasm. While, break operatorlariga doir misollar.
Mathcad dasturida ham Rekursiv dasturlarni tuzish mumkin. –rasmda
rekursiv dasturlashdan foydalanib, faktorial va fibonachi ketma-ketliklari hisoblash
dasturlari keltirilgan.
10.32-rasm. Rekursiv dasturlashga oid misollar.
Mathcadda continue va return operatorlariga doir misollar keltiramiz (-
rasm). Rasmdagi 1- misol continue operatoriga bagishlangan bo`lib, berilgan n
gacha sonlardan faqat toqlarining yig`indisini hisoblaydi. Misolda agar k 2 ga
qoldiqsiz bo`linsa, pastdagi s
s+k amali bajarilmaydi va continue operatori ish
jarayonini for operatoriga uzatadi. 2-misol return operatori yordamida bajarilgan
bo`lib, unda parametr sifatida kiritilgan a sonining necha xonaligini aniqlab beradi.
Bu misol ikki variantda tuzilgan.
pyuterga komanda (ko'rsatma, buyruq) beradi. Bundan keyin u

|
pyuterga komanda (ko'rsatma, buyruq) beradi. Bundan keyin u Pdf ko'rish
|
bet | 212/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)pyuterga komanda (ko'rsatma, buyruq) beradi. Bundan keyin u
dasturga boshqarishni qaytarib beradi. Foydalanuvchi esa, bun
dan bexabar, u hech narsani bilmaydi, chunki uning kompyuteri
«virusni olib yuruvchi sog'lom» kishi holatida bo'ladi. Bu vaqtda
dasturlashtirish bo'yicha katta tajribaga ega bo'lgan holdagina
virusni aniqlash mumkin, chunki mazkur holatda EHM ishidagi har
www.ziyouz.com kutubxonasi
qanday buzilish hech narsa bilan o'zini namoyon etmaydi. Ammo
kunlaming birida kompyuter «kasal» bo'lib qoladi.
Barcha viruslarni ularning murakkabligiga qarab ikki turga
bo'lish mumkin: «vulgar virus» va «maydalangan virus».
«Vulgar (soxtalashtirilgan, buzilgan) virus» yagona blok tomo-
nidan yozilgan bo'lib, EHM «kasallangan»ligiga shubha tug'ilganida,
ekspertlar tomonidan «epidemiya» (ko'payish) boshlangani sezib
qolinganida aniqlanishi mumkin. Ammo bu operatsiya EHM oper-
atsion tizimining butun majmuini nihoyatda sinchiklab, puxta tahlil
etilishini talab qiladi.
«Maydalangan virus» dasturi birinchi qarashda o'zaro hech
qanday aloqasi bo'lmagan qismlarga bo'lingan. Bu qismlar kom
pyuterga virusni yaratish va keyin tarqatish uchun ularni bir
butun qilib yig'ishga ko'rsatma beradigan yo'l — yo'riqlar
(instruksiya)ga ega. Shunday qilib, u deyarli hamma vaqt «tarqa-
tilgan» holatda bo'ladi, o'z ishi davomida faqat qisqagina vaqt
yagona, bir butun bo'lib to'planadi.
Odatda, virus yaratuvchilar virusga reproduksiyalar (nusxalar)
sonini ko'rsatadi, virus bu miqdorga yetgach, tajovuzkor bo'lib
qoladi. Bunday viruslar «ko'zga ko'rinmas viruslar» deb ham
ataladi.
|
| |
-rasm. Continue va return operatorlariga doir misollar

524
Bilib olasiz:
kompyuterli matematikaning yana bir dasturi Maple
dasturi va uning variantlarini, Maple interfeysi, Mapleda matematik amallar,
oddiy hisoblashlar,
Maple xotira bilan ishlash, funksiyalarni e`lon qlish,
Maplening ba`zi bir operatorlarini.
Kompyuter matematikasi sohasi bo`yicha dunyodagi lider bu Waterloo
Maple Inc (Kanada) kompaniyasi bo`lib hisoblanadi. Bu kompaniyaning ishlab
chiqaradigan mahsuloti Maple matematik dastur bolib hisoblanadi. Malpe –
matematik oynali dasturi qisqa vaqt ichida keng qamrovli hisoblashlarni bajarish
imkoniyatiga ega. 1984 yildan boshlab Waterloo Maole Inc kompaniyasi Maple
dasturlarini sotuvga chiqara boshlagan.
Maple dasturida ishlash qulay bo`lib, asosan matematik masalalar va
geometrik fazolar bilan ishlashga mo`ljallangan 3000 ta amallari bor. Mathcad
2000 dasturida esa atigi 300 ta amallar bor.
- rasm - Информатика

54
BIOS (Basic input output system)
- o`z tarkibidagi bir marta yozib
qoldirilgan ma`lumotlar majmuasini saqlab turuvchi va alohida mikrosхеma
hisoblangan хotira turi hisoblanadi. Odatda bu хotiradagi ma`lumotlarni, uni ishlab
chiquvchi korхona (firma) yozib qoldiradi. Bu ma`lumotlar kompyutеr elеktr
manbadan o`chirilgan holda ham saqlanadi va alohida mikroakkumlyatorli
batarеyalardan oziqlanadi. Bu хotira turi faqat ma`lumotlarni o`qish rеjimida
ishlaydi. Shuning uchun bunday хotirada kompyutеrning qurilmalarini
tеkshiruvchi tеst dasturlar, opеratsion sistеmalarning yuklovchi dastur modullari
saqlanadi.
Tpack 
Point - Информатика

48
to`laqonli SHKlar bo`lib, mikroprotsеssor, opеrativ va doimiy хotira, odatda
monoхrom suyuq kristalli displеy, iхcham klaviatura, ko`chmas SHKga aхborot
almashuv maqsadlarida ulanish uchun port bo`limlariga ega.
Elеktron kotiblar
(
PDA-Personal Digital Assistent
, ularni ba`zan
Hand Help
- qo`l yordamchisi dеb atashadi) cho`ntak kompyutеri
shakliga ega (og`irligi 0,5 kgdan ortiq emas), biroq Palm
Top ga nisbatan kеng funksional imkoniyatlarga ega
(хususan: nomlar, manzilgohlar va tеlеfon raqamlarini
saqlovchi elеktron ma`lumotnomalar, kun tartibi va
uchrashuvlar, joriy ishlar ro`yхatlari, хarajatlar yozuvlari
va boshqalar haqidagi aхborotni tashkil qilishga
yo`naltirilgan apparat va maхsus dasturiy ta`minot), maхsus matnli, ba`zan esa
grafik muharrirlik, elеktron jadvallar tayyorlaydi. Ko`pgina elеktron kotiblar
modеmlarga ega va boshqa SHKlar bilan aхborot almashishi mumkin. Hisoblash
tarmog`iga ulanganda esa elеktron pochta va fakslarni olish hamda jo`natish
mumkin. Ulardan ba`zilari hatto avtomatik raqam tеruvchilarga ega. Elеktron
kotiblarning yangi modеmlari boshqa kompyutеr qurilmalari bilan masofadan
simsiz aхborot almashish uchun radiomodеm va infraqizil portlar bilan
jihozlangan.

 Mustahkamlash uchun savollar

51
bularni faqat SHK yordamida hisoblash mumkinligini foydalanuvchilar tushunib
yеtdilar. Endi SHKlarning eng oddiy to`plamlaridan tanlashni boshlaymiz.
Boshlang`ich aхborotlar mashinaga uzluksiz chiziqlar, ya`ni tеnglamalar
yordamida bеrilishi mumkin bo`lsa va bunda mashinalarning o`zi hisoblashlarni
davom ettirib chizmani ekranga chiqarsa, bunday mashinalar avtomatik hisoblash
mashinalari (AHM) dеyiladi. Bularning boshqacha turi raqamli hisoblash
mashinalari (RHM) dеyiladi.
Ular uzluksiz bo`lmay diskrеt bo`ladilar. Bunday turdagi mashinalar barcha
aхborotlar raqamli kodlar ko`rinishida bo`ladi.
Shaхsiy kompyutеrlar (SHK) asosan quyidagi asosiy qurilmalardan tashkil
topadi:
tizimli blok (protsеssor, unda хotira, mikroprotsеssor, adaptеrlar
joylashgan bo`ladi).
chiqarish qurilmasi (monitor);
kiritish qurilmasi (klaviatura, sichqoncha);
Dastlab hisoblash uchun yaratilgan kompyutеrlarning imkoniyatlari hozirgi
kunda ―bеhisob‖ dеsak adashmaymiz. Bu kompyutеrlar mashhur International
Business Mashines Corporation korхonasining mahsulidir.
IBM PC kompyutеrlarining AT 386, 486SX, 486DX, 586 hamda Pentium
turlari kеng tarqalgan.
bu dasturlami kompyuterga, tizimga, kompyuterlar tarmog'iga kiri-

|
bu dasturlami kompyuterga, tizimga, kompyuterlar tarmog'iga kiri- Pdf ko'rish
|
bet | 211/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)bu dasturlami kompyuterga, tizimga, kompyuterlar tarmog'iga kiri-
tish, shuningdek, ulami sotish, aimashtirish, sovg'a qilish, beg'araz
berish tushuniladi. Ulardan nusxa ko'chirishni ham tarqatish deb
tushunish mumkinligi taxmin qilinadi.
Qonun chiqaruvchi, nihoyat, quyidagi malakali belgilami ko'rib,
yuzaga kelayotgan vaziyatning jiddiyligini tushunib yetdi: bunday
jinoyat shunday oqibatlarga olib kelishi mumkinki, odamlar qurbon
bo'lishi, salomatligiga og'ir putur yetishi, korxonada yoki sanoat
sohasida ishlab chiqarish izdan chiqishi — dezorganizatsiya va
boshqa ko'pgina salbiy hodisalar ro‘y berishi mumkin. Amerika
yozuvchisi Devid Bishofning aniq ro'y bergan voqealar asosida
yozilgan «Harbiy o'yinlar» deb nomlangan asari beixtiyor yodga
keldi. O'ta qobiliyatli o'smir Pentagon kompyuter tarmog'ini buzishi
oqibatida uchinchi jahon urushining boshlab yuborilishiga salgina
qolgan.
. «Bu dasturdagi barcha ma’lumotlarni o'chirib tashla, keyingisi-
ga o‘t va undan keyin yana shunday qil» tartibida harakat
qiladigan viruslar haqiqiy virusli kasallik kabi tarqalib, bir tizimdan
boshqasiga kommunikatsion tarmoqlar orqali o'tish xususiyatiga
ega bo'ladi.
Virus birdaniga namoyon bo'lmaydi, dastlabki vaqtda kompyu
ter «infeksiyani olib yuradi», chunki virus ko'pincha «mantiqiy
bomba» yoki « muvaqqat bomba» bilan birgalikda foydalaniladi.
Virus ishlanayotgan barcha ma’lumot (axborot)lami kuzatib boradi
va u ushbu axborotning ko'chishidan foydalanib, siljishi mumkin.
Hamma narsa go'yoki oq qon tanachasini kasallantirib, u bilan
birga odam organizmi bo'ylab sayohat qilib yurgan virus harakati-
dek sodir bo'ladi.
Virus harakatlanib, yuqqan versiyani yozib olishi uchun kom
|
| |
(Return)
yoki 
(SR) - Информатика

|
ИнформатикаBog'liq Информатика(Return)
yoki
(SR)
). [Esc] - oхirgi harakatdan voz kеchish.
Funksional tugmalar.
Maхsus buyruqlar va amallarni bajarish tugmalari
[F1] - [F12]. Har хil dasturlar bu tugmalarga har хil amallarni o`rnatadi.
60
Yo`nalish tugmalari
. Kursor joylanishini o`zgartiradi. Kursorni bitta bеlgi
chapga, yuqoriga, o`ngga va pastga siljitish imkoniyati.
Yordamchi tugmalar
. [Home] - satr boshiga o`tish. [End] - satr oхiriga
o`tish. [PagеUp] - bir sahifa yuqoriga o`tish. [PageDown] - bir sahifa pastga o`tish.
[Insert] - bеlgilarni o`chirib, ustiga yozish yoki ularni siljitib o`rtasiga yozish
holatini o`rnatish. [Delete] - kеyin (o`ngda) joylashgan bitta bеlgini o`chirish.
Raqam tugmalari
. Raqamlarni kiritish uchun klaviatura. [0], ...,[9] gacha
raqamlar va [/],[*],[-],[+] bеlgilari mavjud.
Tugmachalarning maхsus majmualari.
- [Ctrl] + [Break] - ishlayotgan dastur yoki buyruqni tugatilishini
ta`minlaydi.
- [Ctrl] + [Alt] + [Del] - masalalar dispеcherini chaqiradi yoki opеratsion
tizimni хotiraga qayta yuklaydi.
- [Shift] + [RrintScreen] - ekrandagi aхborot nusхasini printеrga chiqarish
rеjimini ulash va o`chirishni ta`minlaydi.
- [Ctrl] + [Numlock] - dastur ishini to`хtatib turadi va davom ettiradi.
Sichqoncha - ma`lumot kiritilishini yеngillashtiruvchi manipulyator.
SHKning asosiy qurilmalaridan biri bu sichqonchadir. Uning 3 хil turi bo`ladi:
standart, trеkbol va sеnsor panеli. Standart sichqonchalar stol ustida ishlatish zarur
bo`lgan, sеnsor panеli bilan trеkbollar esa notebooklar uchun yaratilgan va ular
pastki panеli ichiga o`rnatilgan bo`ladi.
Sichqoncha ichida rеzina ichiga joylashgan sharik bor, u stol bo`yicha
harakat qilganda maхsus roliklar va indikatorlar orqali ushbu harakat kompyutеrga
jo`natiladi va ekrandagi sichqoncha ko`rsatkichi (strеlkasi) biz bеlgilagan
yo`nalishda harakatlanadi.
|
| |
to‘g‘risida»gi Qonuniga binoan bitimlar tuzishda boshqa vositalar

|
to‘g‘risida»gi Qonuniga binoan bitimlar tuzishda boshqa vositalarBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)to‘g‘risida»gi Qonuniga binoan bitimlar tuzishda boshqa vositalar
bilan bir qatorda qonunda belgilangan hollarda va tartibda ele
ktron raqamli imzodan ham foydalanilishi mumkin.
Elektron raqamli imzo maxsus dasturiy-axborot kompleksi yor
damida hujjatning ma’lumotlari va rekvizitlarining originalligini hamda
uning muayyan shaxs tomonidan imzolanganligini ishonchli tas-
diqlaydi.
Mavjud huquqiy axborotlashtirish konsepsiyasi bilan bir qator
da, O'zbekistonning huquq tizimini axborotlashtirishning ko'p jihatli
www.ziyouz.com kutubxonasi
konsepsiyasi ham ishlab chiqilishi lozim. Unda fuqarolarga norma
tiv huquqiy hujjatlar haqida axborot berishning barcha vositalari
va amalda mavjud usullari hisobga olinishi zarur. Chunonchi,
O'zbekiston Respublikasida amalda bo'lgan qonun hujjatlari va
boshqa normativ hujjatlar haqidagi axborotlarni erkin olish huqu
qi:
qonun hujjatlari va boshqa normativ hujjatlarni ochiq matbuot-
da belgilangan tartibda e’lon qilish yo’li bilan;
normativ huquqiy axborotlami to'plash, qayta ishlash va tarqa-
tishga ixtisoslashgan tashkilot va xizmatlar orqali;
fuqarolarning huquq, erkinlik va qonuniy manfaatlariga bevosi-
ta daxldor idoraviy normativ hujjatlarni chiqaruvchi davlat organ-
laridan axborot olish yo'li bilan amalga oshiriladi.
O'zbekistonning huquq sohasini axborotlashtirishning ko'p ji-
hatli konsepsiyasi (kompyuterlashtirishdan tashqari) quyidagi omil-
larni hisobga oladi:
ommaviy axborot vositalarining faoliyati;
kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash vazifalari, ta’lim va
huquqiy informatika asoslarini o'qitish masalalari;
|
| |
O‘quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratish

|
O‘quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratish
|
bet | 46/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22O‘quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratish
Kadrlar tayyorlash milliy modeliga muvofiq uzluksiz ta’lim tizimida o‘quv adabiyotlari ta’lim turlari uchun tasdiqlangan davlat ta’lim standartlari (yoki davlat talablari) va fanlar bo‘yicha uzviy bog‘langan o‘quv dasturlari asosida tayyorlanadi. Bunda muayyan fanning o‘quv adabiyotlari mazkur ta’lim turida o‘qitiladigan boshqa fanlar bilan bog‘liqligini va boshqa ta’lim turlarida ushbu fanning o‘quv dasturlaridagi uzviylikni ta’minlash lozim. O‘quv adabiyotlari belgilangan tartibda har tomonlama ekspertizadan o‘tkaziladi.
Har bir ta’lim turi uchun yaratilayotgan o‘quv adabiyotlariga psixologik- pedagogik, uslubiy-didaktik, sanitariya-gigiyenik va boshqa talablar alohida belgilab qo‘yiladi.
Uzluksiz ta’lim tizimining barcha turlarida fundamental bilimlardan iborat bo‘lgan umumta’lim fanlar bo‘yicha o‘quv adabiyotlari asosan an’anaviy bosma shaklda tayyorlanadi.
Elektron o‘quv adabiyotlari bilim oluvchilarning tasavvurini kengaytirishga, dastlabki bilimlarini rivojlantirishga va chuqurlashtirishga, qo‘shimcha ma’lumotlar bilan ta’minlashga mo‘ljallangan bo‘lib, ko‘proq chuqurlashtirib o‘qitiladigan fanlar bo‘yicha yaratiladi. Uzluksiz ta’lim tizimida fan va texnologiyalarning rivojlanishi sari mazmunni tez o‘zgaruvchan, chuqurlashtirib o‘qitiladigan, umumkasbiy va maxsus fanlar bo‘yicha asosan kam adadli elektron o‘quv adabiyotlari tayyorlanadi.
O‘quv adabiyotlarining mazmuni bilim oluvchilarda mustaqil va erkin fikrlash, olingan bilimlarni bosqichma-bosqich boyitish, mukammallashtirib borish, mustaqil ta’lim olish, yangi bilimlarni o‘quv adabiyotlaridan izlab topish ko‘nikmalarini hosil qilishni ta’minlashi kerak.
O‘quv adabiyotlarining shakllari
O‘quv adabiyotlari – muayyan ta’lim turi (yo‘nalishi yoki mutaxassisligi) o‘quv rejasida qayd etilgan fanlar bo‘yicha tegishli o‘quv dasturlari asosida zarur bilimlar majmuasi keltirilgan, o‘zlashtirish uslublari va didaktikasi yoritilgan (shu jumladan, xorijiy tarjimalar) manba bo‘lib, ikki xil shaklda tayyorlanadi:
|
| |
Nazorat uchun savollar - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 51/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Nazorat uchun savollar:
Ta’lim mazmunining mohiyati nimadan iborat?
Umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi mazmunini tanlab olish tamoyillarini ta’riflab bering.
Hozirgi bosqichda ta’lim mazmunini belgilash asosiy g‘oyalarini (asoslarini) aytib bering.
Mutaxassislik fani bo‘yicha umumiy o‘rta, o‘rta maxsus ta’limi davlat ta’lim standartini tahlil qilib bering.
O‘quv rejalarining turlarini ayting, akademik litsey o‘quv rejasini ta’riflab bering.
O‘quv dasturlarining qanday turlari mavjud?
Mavzu: Ta’limni tashkil qilish shakllari va turlari. Reja:
Ta’lim turlari.Ta’limni tashkil qilish shakllari haqida tushuncha.Ta’limni tashkil qilishning an’anaviy sinf-dars shakli. Dars turlari va tuzilishi.Ta’limni tashkil qilishning noan’anaviy shakllari: o‘quv dialogi, munozara, didaktik o‘yinlar, trening va boshq.O‘quv ishlarini tashkil qilishning darsdan va ta’lim muassasasidan tashqari shakllari.
Tayanch tushunchalar:
Dars - bevosita o‘qituvchi rahbarligida muayyan o‘quvchilar guruhi bilan olib boriladigan ta’lim jarayonining asosiy shakli.
Darslik – muayyan fan bo‘yicha ta’lim maksadi, o‘quv dasturi va didaktik talablarga muvofik belgilangan ilmiy bilimlar to‘grisidagi ma’lumotlarni beruvchi manba.
Didaktik tashhis maqsadi – o‘quv jarayonining samaradorligini aniklash, baholash va tahlil kilish.
Didaktika tamoyillari (lotin tilidan «principium» - har kanday nazariyaning asosiy, boshlangich, dastlabki holati) –ta’limni tashkil etishga ko‘yilgan me’yoriy
talablarni ifodalovchi, shuningdek, ta’lim jarayonining asosiy maksadi va qonuniyatlariga muvofik uning dastlabki holatini belgilovchi karashlari.
Didaktika (ta’lim nazariyasi) – (yunoncha «didaktikos» “o‘rgatuvchi”,
«didasko» – “o‘rganuvchi”) - ta’limning nazariy jihatlari (ta’lim jarayonining mohiyati, tamoyillari, qonuniyatlari, o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyati mazmuni, ta’lim maksadi, shakl, metod, vositalari, natijasi, ta’lim jarayonini takomillashtirish yo‘llari va hokazo muammolari)ni o‘rganuvchi fan.
Mazmun (ta’lim (bilim olish) mazmuni) – ta’lim jarayonida shaxs tomonidan o‘zlashtirilishi zarur bo‘lgan ilmiy bilim, amaliy ko‘nikma, malaka, fikrlash hamda faoliyat usullari tizimi.
|
| |
Maktabgacha yoshdagi bolalarning yosh xususiyatlari va ularni tarbiyalash

|
Maktabgacha yoshdagi bolalarning yosh xususiyatlari va ularni tarbiyalash
|
bet | 9/45 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 284,33 Kb. | | #256838 |
Bog'liq Ushbu o‘quv qo‘llanma pedagogika oliy o‘quv yurtlarining 514100--fayllar.orgMaktabgacha yoshdagi bolalarning yosh xususiyatlari va ularni tarbiyalash.
Maktabgacha yoshda bola organizmining takomillashishi davom etadi: 3 yoshdan 5 yoshgacha bolaning o‘sish sur’ati avvalgi yosh davriga nisbatan birmuncha susayadi, lekin 5 yoshdan 8 yoshgacha _A_ kuchayadi. Umumiy o‘sish va tana og‘irligining oshishi bilan bir vaktda bolaning barcha asosiy to‘qimalari va organlari anatomik o‘zgarishlari va funksional rivojlanishi ro‘y beradi. Asta-sekin skelet qotib boradi, muskullar hajmi oshadi, bola organizmining ishlash qobiliyati kuchayadi. SHu bilan birga asab hujayralari tez charchaydi va madori quriydi. 6—7 yoshga kelib bola yurish, yugurish, sakrash, arqonga osilib chiqish, uloqtirish va hatto chang‘ida yurish, konkida uchishdek murakkab harakat turlarini muvaffaqiyatli egallaydi.
Jismoniy tarbiya maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ish olib borishda markaziy o‘rin tutadi. Bolaning imkoniyatlariga muvo-fik oilada va bolalar bog‘chasida ta’sir ko‘rsatishning aniq vositalari va metodlarnni qo‘llash sistemasi: hayot, ovqatlanish tartibi, gimnastyka _A_ va xarakatli o‘yinlar, chiniqish usullari belgilanadi. Maktabgacha yoshdagi bolada miya qobig‘i funksional faolligi takomillashib boradi. Asab sistemasining yuksak darajada ta’sirchanligi idrok etishning yorkinligi, o‘tkir-ligini, bolalar ta’sirlanuvchanligini shart kilib qo‘yadi, shuning uchun maktabgacha yoshdagi bolani tarbiyalash va unga ta’lim berish-da taassurotlar va bilimlarni (bu asosan atrofdagi xayot haqi,-dagi eng oddiy bilimlar bo‘ladi) tanlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Maktabgacha yoshda tarbiya _A muvofiq tarzda olib bo-rilganda ko‘rish, eshitish, hid bilish kabi idrok etish usullari, ko‘rgazmali-ta’sirchan va obrazli fikrlash, irodaviy, hissnn va sabab jarayonlari rivojlanadi. Bolalar bilish jarayonini egallab borar ekanlar, eng oddiy tahlil eti shva umumlashtirish, tasniflashga qodir bo‘lib boradilar, o‘zlarini o‘rab turgan buyumlar va xodisalar to‘g‘risida mulohaza bildira boshlaydilar. Umuman maktabgacha yosh sinchkovlik, qiziquvchanlik bilan ajralib turadi.
Nazorat uchun savol.
Rivojlanishning asosiy mazmuni nima?
SHaxsning rivojlanishi uchun zarur omillar qaysilar?
Bola shaxsini rivojlantirishda tarbiyaning mohiyati nimada?
Qaysi faoliyat jarayonida o‘rinli rivojlantirish mumkin?
Maktabgacha yoshdagi bolalarni yosh hususiyatlarini izohlang.
MAktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni jismoniy rivojlanishini asoslab bering.
|
| |
Pedagogik ilmiy tadqiqot metodlari

1.3 Pedagogik ilmiy tadqiqot metodlari. |
|
8
| |
II. Bob. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni rivojlanishi, tarbiyasi va kamolati.
|
9
|
2.1. SHaxsni rivojlantirish haqida tushuncha. |
9
|
2.2 Bola shaxsini rivojlantirishda tarbiyaning o‘rni.
|
12
|
2.3 Bolani tarbiyalash va rivojlantirishda faoliyatni roli. --------------------------------------------------
|
13
|
2.4 Maktabgacha yoshidagi bolalarning yosh xususiyatlari va ularni tarbiyalash.
|
16
|
III. Bob. O‘zbekistonda halq ta’limi tizimi.
|
17
|
3.1 Xalq ta’limi tizimi va uning turlari
|
17
|
3.2 Maktabgacha ta’limning vazifalari
|
19
|
IV.Bob Maktabgacha ta’lim muassasasi tarbiyachisi.
|
21
|
4.1 Pedagog – tarbiyachi va uning jamiyatda tutgan o‘rni.
|
21
|
4.2 Pedagog – tarbichi shaxsiga quyilgan talablar.
|
21
|
4.3 Pedagog – tarbiyachi shaxsini shakllantirish
|
22
|
4.4 Pedagog – tarbiyachining nutq madaniyati
|
23
|
V.Bob. Maktabgacha ta’lim muassasasida ta’lim tarbiya dasturi.
|
24
|
5.1 Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni tarbiyalash dasturini yaratilishi va tarixi.
|
24
|
5.2 Maktabgacha tayanch dasturini mazmuni
|
26
|
5.3 «Uchinchi ming yillik bolasi» dasturining tuzilishi tamoyillari va omillari.
|
27
|
VI BOB. Jismoniy tarbiya.
|
30
|
6.1 Jismoniy tarbiyaning mazmuni.
|
30
|
6.2 Maktabgacha yoshdagi bolalarni jismoniy tarbiyalash mazmun va vositalari.
|
35
|
6.3 Ilk yoshdagi bolalarni jismoniy tarbiyalash
|
37
|
6.4 3 yoshdan 7 yoshgacha bo‘lgan bolalarni jismoniy tarbiyalash metodikasi
|
38
|
VII. Bob. O‘yin – bolalarning etakchi faoliyati ekanligi
|
41
|
7.1. O‘yin bola tarbiyasining muhim vositasi
|
41
|
7.2. O‘yin nazariyasining asosiy masalalari
|
42
|
7.3. O‘yinning mazmun va mohiyati va unga rahbarlik.
|
44
|
7.4. Didaktik o‘yinlar
|
47
|
7.5. Milliy xalq o‘yinlari
|
49
|
VIII. Bob. Akliy tarbiya
|
58
|
8.1 Aqliy tarbiya haqida tushuncha.
|
58
|
8.2 Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishi.
|
59
|
8.3 Aqliy tarbiya vazifalari
|
61
|
8.4. Maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim berishning o‘ziga xosligi.
|
62
|
8.5. Aqliy tarbiya va ta’lim metodlari
|
62
|
IX Bob. Ahloqiy tarbiya
|
63
|
9.1 Ahloqiy tarbiya
|
63
|
9.2 Maktabgacha ta’lim yoshdagi bolalarni ahloqiy jixatdan tarbiyalash vazifasi va amalga oshirish vositalari.
|
64
|
9.3 Ahloqiy tarbiyaning asosiy tamoyil va metodlari.
|
65
|
9.4 Jamoa shaxs axloqiy kamolatining asosi
|
66
|
9.5 Jamoatchilikni tarbiyalash jarayonda ahloqiy sifatlarni shakllantirish
|
67
|
X. Bob. Mehnat tarbiyasi.
|
68
|
10.1 Mexnat tarbiyasining mohiyati.
|
68
|
10.2 Bog‘cha yoshidagi bolalarni mehnat tarbiyasi.
|
71
|
10.3 Maktabgacha yoshdagi bolalarni uyidagi mehnatga o‘rgatish.
|
72
|
10.4 Bolalarni o‘z - o‘ziga xizmati.
|
77
|
10.5 Maktabgacha katta yoshdagi bolalarning oildagi mexnat tarbiyasi mazmuni va metodlari.
|
78
|
10.6. Bolalarni mehnatini baxolash.
|
81
|
10.7 Mehnat gigienasi va mexnat
|
82
|
Plastinalarni kristallarga ajratish va yig‘ish operatsiyalari

|
Plastinalarni kristallarga ajratish va yig‘ish operatsiyalari
|
bet | 4/7 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 136,5 Kb. | | #155712 |
Bog'liq 2-ma\'ruzaPlastinalarni kristallarga ajratish va yig‘ish operatsiyalari. Barcha asosiy texnologik operatsiyalar bajarib bo‘lingandan so‘ng, yuzlarcha va undan ko‘p ISlarga ega plastina alohida kristallarga bo‘linadi. Plastinalar lazer skrayber yordamida, ya’ni tayyorlangan ISlar orasidan lazer nurini yurgizib kristallarga ajratiladi.
2.1 – rasm. Fotolitografiya jarayonining ketma -ketligi.
Ishlatishga yaroqli kristallar qobiqlarga o‘rnatiladi, bunda kristal avval qobiqqa elimlanadi yoki kavsharlanadi. So‘ng kristal sirtidagi kontakt yuzachalar qobiq elektrodlariga ingichka (ø 20÷30 mkm) simlar yordamida ulanadi. Simlar ulanayotganda termokompressiyadan foydalaniladi, ya’ni ulanayotgan sim bilan kontakt yuzachasi yoki mikrosxema elektrodi 200÷300 0S temperaturada va yuqori bosimda bir – biriga bosib biriktiriladi. Montaj operatsiyalari tugagandan so‘ng kristall yuzasi atrof muhit atmosferasi ta’siridan himoyalash uchun qobiqlanadi. Odiiy integral sxemalarda chiqish elektrodlari soni 8-14 ta, KISlarda esa 64 tagacha va undan ko‘proq bo‘lishi mumkin. ISlar qobiqlari metall yoki plastmassadan tayyorlanadi. ISlarning qobiqsiz turlari ham mavjud.
Integral mikrosxema (IMS) ko‘p sonli tranzistor, diod, kondensator, rezistor va ularni bir – biriga ulovchi o‘tkazgichlarni yagona konstruksiyaga birlashtirishni (konstruktiv integratsiya); sxemada murakkab axborot o‘zgartirishlar bajarilishini (sxemotexnik integratsiya); yagona texnologik siklda, bir vaqtning o‘zida sxemaning elektroradio elementlari (ERE) hosil qilinishini, ulanishlar amalga oshirilishini va bir vaqtda guruh usuli bilan ko‘p sonli bir xil integral mikrosxemalar hosil qilish (texnologik integratsiya) ni aks ettiradi. IMS, yagona texnologik siklda, yagona asosda tayyorlangan va axborot o‘zgartirishda ma’lum funksiyani bajaruvchi o‘zaro elektr jihatdan ulangan ERElar majmuasidir.
IMS elektron asboblar qatoriga kiradi. Uning elektron asbob sifatidagi asosiy xususiyati shundaki, u mustaqil ravishda, masalan, axborotni eslab qolishi yoki signalni kuchaytirishi mumkin. Diskret elementlar asosida shu funksiyalarni bajarish uchun tranzistorlar, rezistorlar va boshqa elementlardan iborat sxemani qo‘lda yig‘ish zarur. Elektron asbobning uskuna tarkibida ishlash ishonchliligi avvalam bor kavsharlangan ulanishlar soni bilan aniqlanadi. IMSlarda elementlar bir – biri bilan metallash yo‘li bilan ulanadi, ya’ni kavsharlanmaydi ham, payvand ham qilinmaydi. Buning natijasida yig‘ish, montaj qilish ishlarining sifatini oshirish masalasi echildi, katta miqdordagi ERElarga ega radioelektron qurilmalar ishlab chiqarishda ishonchlilik ta’minlandi.
Hozirgi kunlarda tayyorlash usuli va bunda hosil bo‘ladigan tuzilmasiga ko‘ra IMSlarni bir – biridan prinsipial farqlanuvchi uch turga ajratiladi: yarimo‘tkazgich, pardali va gibrid. IMSlarning har turi, mikrosxema tarkibiga kiruvchi elementlar va komponentlar sonini ifodalovchi, integratsiya darajasi va konstruksiyasi bilan farq qiladi.
|
| |