nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Operatsion tizimlar to’g’ri keltirilgan qatorni ko’rsating?

Operatsion tizimlar to’g’ri keltirilgan qatorni ko’rsating?
|
MS DOS, Windows 95, Windows 98, Windows 2000, NetWare, Windows NT, Windows XP, Unix
|
MS DOS, Norton Commander, Windows 95, Windows 98
|
MS DOS, Windows 95, Windows 98, Photoshop, NetWare, Windows NT, Windows X’, Unix
|
MS DOS, Windows 95, Windows 98, Corel Draw, NetWare, Windows NT, Windows XP, Unix
|
Optik disklarning yangi standarti Blue Ray disklarning xdjmi necha GB?
|
25
|
17
|
21
|
29
|
Optik disklarning yangi standarti qanday nomlanadi?
|
Blue Ray
|
Blue Tooth
|
Green Card
|
Yellow Discs
|
O'quv vazifalarini bajaruvchi va ma'lum bir bilimlarni o'z ichiga oladigan tizim.
|
Ekspertli o'qitish tizimi
|
Avtomatlashtirilgan o'qitish tizimi
|
O'quv bilimlari bazalari
|
Multimedia tizimlari
|
O'rinsiz sanoq tizimiga qanday sanoq tizimi misol bo'ladi?
|
Rim sanoq tizimi
|
Yunon sanoq tizimi
|
Grek sanoq tizimi
|
Fors sanoq tizimi
|
PCI Express shinasi, kompyuter tarkibiga kirgan qurilmalarni bog‘lashda, qanday rolni bajaradi?
|
universal kommutator
|
shinalararo ko‘prik
|
ma’lumotlarni parallel uzatish
|
ma’lumotlarni ketma-ket uzatish
|
|
|
Ishni bajarilish uchun topshiriqlar tartibi va qo‟yilgan vazifa

39
6-Amaliy mashg‟ulot
Mavzu: Identifikatsiyalash va autentifikatsiyalash usullari.
Kirish: Kompyuter tizimida ro‘yxatga olingan har bir subyekt
(foydalanuvchi yoki foydalanuvchi nomidan harakatlanuvchi jarayon) bilan uni bir
ma‘noda indentifikasiyalovchi axborot bog‘liq.
Ishdan maqsad: Mazkur amaliy ishni bajarish jarayonida talabalar
identifikasiyalash usullari va autentifikatsiyalash usullarini axborot xavfsizligini
ta‘minlashda qo‘llanilishining ahamiyati haqida amaliy bilim va ko‘nikmalarga ega
bo‘ladilar.
Kerakli jixozlar: Kompyuter, Proektor dasturlar ixtiyoriy, printer, daftar,
A4 formatdagi oq qog‘oz.
Qisqacha nazariy ma‟lumot:
Bu ushbu subyektga nom beruvchi son yoki simvollar satri bo‘lishi mumkin.
Bu axborot subyekt indentifikatori deb yuritiladi. Agar foydalanuvchi tarmoqda
ro‘yxatga olingan indentifikatorga ega bo‘lsa, u legal (qonuniy), aks holda legal
bo‘lmagan (noqonuniy) foydalanuvchi hisoblanadi. Kompyuter resurslaridan
foydalanishdan avval foydalanuvchi kompyuter tizimining identifikasiya va
autentifikatsiya jarayonidan o‘tishi lozim.
Identifikasiya (Identification) - foydalanuvchini uning identifikatori (nomi)
bo‘yicha aniqlash jarayoni. Bu foydalanuvchi tarmoqdan foydalanishga uringanida
birinchi galda bajariladigan funksiyadir. Foydalanuvchi tizimga uning so‘rovi
bo‘yicha o‘zining identifikatorini bildiradi, tizim esa o‘zining ma‘lumotlar
bazasida uning borligini tekshiradi.
S: Tashqi xotiraning vazifasi nimadan iborat?

|
S: Tashqi xotiraning vazifasi nimadan iborat?
|
bet | 1/9 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 70 Kb. | | #124357 |
Bog'liq YAKUNIY1
S: Tashqi xotiraning vazifasi nimadan iborat?
Ma’lumotlarni bir kompyuterdan boshqasiga tashish va saqlash
Ma’lumotlarni kompyuter ichida saqlash
Kompyuter ishlashlayotgan vaqtdagina ma’lumotlarni saqlash
Ma’lumotlarni bir kompyuterdan boshqasiga tarmoq orqali jo’natish
S: Standart kompakt disklarning(CD) ma’lumotlar sig’imi qancha?
700 Mb
1 Mb
1 Gb
700 Kb
S: Standart raqamli DVD disklarning ma’lumotlar sigimi qancha?
4,7 Gb
1 Gb
4,7 Mb
700 Gb
S: Quyidagi qurilmalardan qaysi biri xotiralarga tegishli?
Qattiq disk
Drayver
Monitor
Protsessor
S: Flesh-xotira nima?
Kompyuter ishlash-ishlamasidan qat’iy nazar ma’lumotlarni saqlaydigan xotira
Kompyuterning tezligini oshirish uchun tezkor xotira va mikroprotsessor orasida joylashgan xotira
Ma’lumotlarni kompyuter ichida saqlash xotirasi
Operatsion sistemaning sistema fayllarini saqlab turuvchi xotira
S: Qanday turdagi printerlar mavjud?
Lazerli, purkagichli(struyniy) va ignali(matrichniy)
EGA, VGA, SVGA
Epson, HP Laser Jet
Barcha sanab o’tilgan turdagisi mavjud
S: Shaxsiy kompyuterning qaysi qurilmasi tashqi qurilmalarga tegishli?
Chop etish qurilmasi(printer)
Disk yurituvchi(diskovod)
Protsessor
CD-ROM
S: Kiritish qurilmasi (klaviatura) nima uchun kerak?
Ma’lumotlarni inson tomonidan kompyuterga kiritish uchun
Kiritiladigan ma’lumotlarni qayta ishlash uchun
Ma’lumotlarni chop etish uchun
Boshqa kompyuter bilan ma’lumot almashish uchun
S: Kompyuterni o’chirilgach barcha ma’lumot qayerdan o’chib ketadi?
Tezkor(operativ) xotiradan
Disketadan
Qattiq disk(vinchester)dan
Kompakt disk(CD)dan
S: Tezkor(operativ) xotira nima uchun kerak?
Ma’lumotlarni katta tezlikda qayta ishlash uchun
Ma’lumotlarni saqlab qo’yish uchun
Ayrim ma’lumotlarni eslab turish uchun
Dasturlarni ishga tushirish uchun
|
| |
Olti sathli kompyuterlarning beshinchi sathi qanday nomlanadi?

Olti sathli kompyuterlarning beshinchi sathi qanday nomlanadi?
|
amaliy tillar dasturchilari sathi
|
mikroarxitektura sathi
|
buyruqlar to‘plami arxitekturasi sathi
|
assembler sathi
|
Olti sathli kompyuterlarning birinchi sathi qanday nomlanadi?
|
mikroarxitektura sathi
|
raqamli mantiqiy sath
|
buyruqlar to‘plami arxitekturasi sathi
|
operatsion tizim sathi
|
Olti sathli kompyuterlarning ikkinchi sathi qanday nomlanadi?
|
buyruqlar to‘plami arxitekturasi sathi
|
mikroarxitektura sathi
|
assembler sathi
|
amaliy tillar dasturchilari sathi
|
Olti sathli kompyuterlarning nolinchi sathi qanday nomlanadi?
|
raqamli mantiqiy sath
|
mikroarxitektura sathi
|
buyruqlar to‘plami arxitekturasi sathi
|
operatsion tizim sathi
|
Olti sathli kompyuterlarning to‘rtinchi sathi qanday nomlanadi?
|
assembler sathi
|
mikroarxitektura sathi
|
buyruqlar to‘plami arxitekturasi sathi
|
operatsion tizim sathi
|
Olti sathli kompyuterlarning uchinchi sathi qanday nomlanadi?
|
operatsion tizim sathi
|
amaliy tillar dasturchilari sathi
|
buyruqlar to‘plami arxitekturasi sathi
|
mikroarxitektura sathi
|
|
Operandalarni tanlash besh sathli konveyerning qaysi bosqichida amalga oshiriladi?

Operatsion sistema nima?
|
kompyuter yoqilishi bilan boshqarishni o’z qo’liga oladigan programmalar kom’leksi.
|
kompyuterning tashqi qurilmalarini boshqaruvchi qurilma.
|
programmaning ichiga qo’yiladigan kom’ilyator buyrug’i.
|
mashina buyruqlari qo’lanadigan ikkilik kod.
|
Operatsion tizim nima?
|
foydalanuvchi buyruqlarini to’liq bajaruvchi va qurilmalarnidastur asosida ishlashini ta’minlovchi drayverlar xamda dasturlardan tashkil topgan dastur.
|
matn muharrirlaridan tuzilgan dastur paketi
|
apparat va dastur vositalari to’plani bo’lib, u odamga kompyuter bilan o’zi uchun tabiiy bo’lgan turli xil muhitlarni: tovush, video, grafika, matnlar, animatsiya va b. ishlatib, muloqot qilishni ta’minlaydi.
|
tarmoqli interfeysli plata, "ulanishlar", qiymatlarni uzatish multipleksorlari, modemlar) ulash uchun ishlatiladi va tovush, video, grafika, matnlar, animatsiya va b. ishlatib, muloqot qilishni ta’minlaydi.
|
Qaysi amalni bajarganda diskdagi ma`lumotlar uchib yentadi?

Qaysi amalni bajarganda diskdagi ma`lumotlar uchib yentadi?
|
Formatlaganda
|
Arxivlaganda
|
Disk satxini tekshirganda
|
Antivirus bilan tekshirganda
|
Qaysi dastur kompakt disklarga ma’lumotlarni yozishni ta’minlaydi?
|
Nero Express
|
Scan Disk
|
FineReader
|
Zvukozapisg’
|
Qaysi dasturlanadigan mexanik qurilma avval paydo bo’lgan?
|
mexanik soatlar
|
musiqali sandiqchalar
|
tikuv stanoklari
|
analitik mashina
|
Qaysi fayl bajaruvchi hisoblanadi?
|
com , exe va bat
|
com va exe
|
for, com va exe
|
for va com
|
Qaysi javobda axborot o’lchov birliklari to’g’ri ko’rsatilgan?
|
bit, bayt, kilobayt, megobayt, gigobayt
|
bayt, bit, megabayt, gigabayt
|
bod, bit, kilobit, megabit, gigabit
|
bayt, bit, kilobit, megobit, gigobit
|
Qaysi javobda chiqarish qurilmalari qo’rsatilgan?
|
sichqon, Displey, protsessor
|
printer, monitor, diskovod
|
protsessor, monitor, klaviatura
|
klaviatura, Sichqon, diskovod
|
Qaysi javobda kompyuterning asosiy qurilmalari keltirilgan?
|
Tezkor xotira, BIOS, videokarta
|
protsessor, plotter, printer
|
Audiokolonka, ximoya filtrlari, uzluksiz ta`minlash bloki
|
Digitayzer, plotter, modem
|
Qaysi javobda kompyuterning kushimcha qurilmalari keltirilgan?
|
Audiokolonka, ximoya filg’trlari, uzluksiz ta`minlash bloki
|
protsessor, plotter, printer
|
Tezkor xotira, BIOS, videokarta
|
Digitayzer, plotter, modem
|
Qaysi javobda kompyuterning qurilmalari keltirilgan?
|
DIMM, USB, C’U
|
Windows, OS/2, Unix
|
Word, Excel, Access
|
AMD, Cyrix, Dell
|
Qaysi javobda kompyuterning qurilmalari keltirilmagan?
|
AMD, Cyrix, Dell
|
Digitayzer, plotter, USB port
|
SIMM, DIMM, RIMM
|
Audiokolonka, ximoya filtrlari, uzluksiz ta`minlash bloki
|
Qaysi javobda kompyuterning tashki qurilmalari keltirilgan?
|
Protsessor, plotter, printer
|
Texkor xotira, BIOS, videokarta
|
Audiokolonka, ximoya filg’trlari, uzluksiz ta`minlash bloki
|
Digitayzer, plotter, modem
|
|
|
-Amaliy va tajriba mashg‟uloti

126
Audit siyosati: Auditni taqdim etishdan oldin audit siyosatini tanlash
muhim. Audit siyosati havfsizlik bilan bog‘liq bo‘lgan audit hodisalarning
bosqichlarini ko‘rsatadi. WindowsXP Professionalning dastlabki o‘rnatilishida
auditning hamma bosqichlari o‘chirilgan bo‘ladi. Audit hodisalarining har xil
bosqichlarini o‘z ichiga olgan holda tashkilot talablariga javob beruvchi audit
siyosatini hosil qilish mumkin.
Agar obektga kirish auditi audit siyosatining qismi sifatida tanlangan yoki
auditning kataloglar xizmatiga kirish bosqichini yoki auditning obektlariga
kirish bosqichini yoqish kerak.
Obektlarga kirish kategoriyasi yoqilgandan keyin har bir guruh yoki
foydalanuvchiga tizimning qaysi tipida auditni qo‘llashni ko‘rsatadi. Lokal
obektlar auditini yoqish uchun ―Administratorlar‖ guruhi a‘zosining qayd
yozuvi bilan tizimga kirish lozim.
-Amaliy mashg‟ulot - O‟quv qo‟llanma

28
Shifrni ochishda yozuvdagi har bir ikkilik modul
ostidagi belgilar k-kalit
ketma-ketligi bilan tuziladi.
4.2-jadval
A
0
00000
V
1
00001
C
2
00010
D
3
00011
E
4
00100
F
5
00101
G
6
00110
H
7
00111
I
8
01000
J
9
01001
K
10
01010
L
11
01011
M
12
01100
N
13
01101
O
14
01110
P
15
01111
Q
16
10000
R
17
10001
S
18
10010
T
19
10011
U
20
10100
V
21
10101
W
22
10110
X
23
10111
Y
24
11000
Z
25
11001
#
26
11010
!
27
11011
_
28
11100
@
29
11101
?
30
11110
*
31
11111
Ikki tomonlama o‟rin almashtirish usuli

|
Ikki tomonlama o‟rin almashtirish usuliBog'liq risklarni baholashIkki tomonlama o‟rin almashtirish usuli. Bu usulda kalit sifatida ustun
va qatordagi harflar tartibidagi sonlardan foydalaniladi. Avvalam bor kalit
simvollariga qarab jadval tuziladi, va ochiq T
0
matn joylashtirilib chiqiladi,
so‘ngra esa raqamlar navbatma - navbat tartiblanib, avval ustun, so‘ngra esa
qatorlar o‘rni almashtiriladi va jadvaldagi ma‘lumot qator bo‘yicha o‘qilib T
1
ga
ega bo‘linadi. Masalan: «Intilganga tole yor» ochiq matni shifrlash talab etilsin.
Bu yerda kalit bo‘lib 1342 va 2314 xizmat qiladi. Yaxshiroq izohlanishi uchun
K
1
=1342 va K
2
=2314, V=4 deb belgilab olamiz.
4x4 jadval yaratib T
0
qator bo‘yicha yozamiz:
3.5-jadval
K
1
2 3 1
4 K
2
1 И Н Т
И
3 Л Г А
Н
4 Г А Т
О
2 Л Е Ё
Р
25
Endi qator va ustunlar tartib bo‘yicha o‘rinlari almashtiriladi.
3.6-jadval
3.7-jadval
Oxirgi jadvalga asosan shifrlangan matnni yozamiz va bloklarga bo‘lib
chiqamiz.
T
1
= ТИНИ АЛГН ТГАО ЁЛЕР
Ikki tomonlama almashtirishda jadval kattaligiga qarab variantlar ham ortib
boradi. Jadval o‘lchamining kattaligi shifr chidamliligini oshiradi: 3x3 jadvalda 36
ta variant, 4x4 jadvalda 576 ta variant, 5x5 jadvalda 14400 variant;
Ishni bajarilish uchun topshiriqlar tartibi va qo‟yilgan vazifa:
Asosiy matn shifrlash usullaridan birida shifrlansin va qadamma - qadam
izohlansin. Shuningdek Java, С++ va C# dasturlash tizimlaridan birida dasturiy
ta‘minot yaratilsin.
1. Туропов Улуғбек Ўрозқулович
2. Савурбоев Абдумўмин
3. Жабборов Канкел Гулмуродович
4. Искандарова Зиѐда Абдумажитовна
5. Ешонқулов Шерзод Умматович
6. Етмишов Хўжамберди Фозилович
7. Хасанов Умид Жумаевич
8. Баратов Жасур Рустам ўғли
K
1
3 1 4
2 K
2
1 Н Т И
И
2 Г А Н
Л
3 А Т О
Г
4 Е Ё Р
Л
K
1
1 2 3
4 K
2
1 Т И Н
И
2 А Л Г
Н
3 Т Г А
О
4 Ё Л Е
Р
26
9. Тавбоев Ислом Ирисович
10. Ибрагимова Наргиза Аноровна
11. Бурлиев Абдулла Убайдуллаевич
12. Хуррамова Фарангиз Учқун қизи
13. Тўрақулов Олим Холбутаевич
14. Тавбоев Сирожиддин Ахбутаевич
15. Қўзиев Ботир Намозович
16. Ахмедов Жўрабек Рахмонбердиевич
17. Гулиев Алижон Абдулакимович
18. Қаршибоев Низомиддин Абдумалик ўғли
19. Ибрагимов Зоиржон Зиятович
20. Жураев Ғайрат Умарович
|
| |
Qayd yozuvi siyosatini sozlash parametrlari

|
Qayd yozuvi siyosatini sozlash parametrlariBog'liq risklarni baholashQayd yozuvi siyosatini sozlash parametrlari
17.3-jadval
Qayd yozuvi siyosati
Po umolchaniyu
qiymati
Tavsiya
etilgan qiymat
―Blokirovka uchetnoy zapisi na ...‖
- ―...muddatga qayd yozuvini
blokirovka
qilish‖
(Account
lockout duration)
―Neprimenimo‖ -
―Ishlatilmagan‖
30 ―minut‖ -
―daqiqa‖
―Parogovoye
znacheniye
blokirovki‖
-
―Blokirovkaning
chegaraviy qiymati‖
(Account lockout threshold)
0 ―oshibok vxoda v
sistemu‖ - ―tizimga
kirishda xatolik‖
3
―Sbros
schetchika
blokirovki
cherez‖ - ―...dan so‘ng blokirovka
xisoblagichini boshlang‘ich (nol)
holatga keltirish‖
(Reset account lockout counter
after)
―Neprimenimo‖ -
―Ishlatilmagan‖
30 ―minut‖ -
―daqiqa‖
124
Bajarilgan ishlar natijalari
Bajarilgan ishlar natijalarini fayl ko‘rinishida serverga eksport qilish.
Buning uchun quyidagilarni bajarish zarur:
1-Topshiriqni bajargandan so‘ng chapki oynada ―politika paroley‖ -
―parollar siyosati‖ punktini tanlang;
MMS menyusining―Deystviye‖ - ―harakat‖ punktini oching va
―Eksportirovat spisok‖ - ―Ro‘yxatni eksport qilish‖ punktini tanlang.
Serverga eksport qilish uchun fayl nomi va yo‘lini ko‘rsating
Student\O‘zining jildi\Public\NS_practik\Lab1_1.txt.
2 -Topshiriqni bajargandan so‘ng chap oynada ―politika blokirovki
uchetnix zapisey‖ - ―qayd yozuvini blokirovka qilish siyosati‖ punktini tanlang;
Ishni bajarilish uchun topshiriqlar tartibi va qo‟yilgan vazifa:
Har bir talaba o‘zining shaxsiy kompyuterida xavfsizlikni ta‘minlash
maqsadida Parollar siyosati va Qayd yozuvi siyosati parametrlarini 10 dan
yuqori qiymatlarga sozlasin.
1. Windows 7 xavfsizlik parametrlari qanday maqsadlarda ishlatiladi.
2. Qayd yozuvi siyosatini o‘rnatish nimani ta‘minlaydi.
3. Qayd yozuvini blokirovka qilish siyosati nimani aniqlaydi.
4. Barcha auditlarni o‘rnatishni qanday afzallik va kamchiligi bor.
5. Xavfsizlik parametrlarini samarali o‘rnatish uchun nimalarni bilish zarur.
|
| |
Oriental Renaissance: Innovative

Oriental Renaissance: Innovative
Download
389,79 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/8
Sana
16.01.2024
Hajmi
389,79 Kb.
#138910
Download
389,79 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Oriental Renaissance: Innovative
Download
389,79 Kb.
Matnni ko'rish
H=7=00111 
K=10=01010 - O‟quv qo‟llanma

29
32=2
5
ga yani 5 betli ikkilik sanoqsistemasi
uchun
Misol: ―HELLO‖ co‘zi shifrlansin.
T
0
= HELLOK= KALIT T
1
= ?
Vernam ishlab chiqqan bu tizimni aylanali
lenta yordamida tekshirgan,
uzatgich (peridatchik) va qabul qilgichlarni (pryomnik) ko‘rishda bir xil yoki
shunga o‘xshagan kalit ketma-ketligidan foydalangan.
Vernam shifrlash
tizimining kamchiligi uzatuvchi orqali qabul qilish tomoniga kalit ketma-
ketligini qanday uzatish edi.Chunki
dushman kalitni olsa, u yuborgan
shifrlangan matnni bemalol ochib o‘qiy oladi.Shuning
uchun xam Vernamning
shifrlash tizmi etarli emasligi sababli buni hal kilish uchun shifrlashni
gammalashtirish usuliga o‘tilgan.
Gammalash usuli bilan shifrlash
Gamma shifri bu ochiq matnni shifrlash va
shifrni ochish uchun ishlab
chiqilgan ixtiyoriy psevdo ketma-ketligidagi algoritimdir.
Shifrlash jarayonida gamma shifri ishlab chiqiladi va keluvchi ochiq
matnni teskari ko‘rinishda ikkilik modul bo‘yicha qo‘shiladi.Shifrlash uchun
ochiq ko‘rinishdagi T
0
bo‘laklar ishlab chiqiladi.
Gamma shifri quyidagi ko‘rinishdagi ketma-ketlikda olinadi.
(7+11) mod 5=18 mod 5=3
G
i
-Gamma shifri belgisi
Shifrlashni quyidagi ko‘rinishda yozish mumkin.
C
i
=(T
i
+G
i
) mod N
Bu yerda:
C
i
- Shifrlangan matn;
T
i
- Boshlang‘ich matn;
G
i
- Gamma belgisi;
modN-qoldiq;
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti tasdiqlayman 2-mustaqil ish (Innovatsiya)

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti tasdiqlayman
|
bet | 1/6 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 232,18 Kb. | | #245374 |
Bog'liq 2-mustaqil ish (Innovatsiya)
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
TASDIQLAYMAN
Universitet rektori
_______________
«____» ________ 2024-y
LOYIHA
AHOLI GAVJUM JOYLARDA SMART KAMERALARDAN FOYDALANGAN HOLDA XAVFSIZLIK DARAJASINI KUCHAYTIRISH
Fan yo‘nalishi: Axborot texnologiyalari
Loyiha turi: Amaliy
Loyiha rahbari: Abduhakimov Fayzullo
Lohiya bajarilayotgan tashkilot yuridik manzili: 100066, Toshkent shahri, Amir Temur ko‘chasi, 108-uy.
Loyihaning umumiy moliyaviy hajmi: 720 mln so‘m
Loyihaning davomiyligi: 2024-yil sentyabr-oktyabr
Toshkent-2024
Tanlov turi: 40 tur
“Т”shakl
Loyiha nomi: aholi gavjum joylarda smart kameralardan foydalangan holda xavfsizlik darajasini kuchaytirish
|
Loyiha raqami (shifri)
|
Fan yo‘nalishi: axborot texnologiyalari
|
Loyiha rahbarining ismi, familyasi: Abduhakimov Fayzullo
|
Loyiha rahbarining telefon raqami va elektron pochta manzili: abduhakimovfayzullo@gmail.com
|
Ijrochi tashkilotning to‘liq va qisqartirilgan nomi: Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti, TATU
|
|
|
| |
OKtugmasini bosing. Xavfsizlik lokal siyosati kompanentini yoping. 
b)Fayl yoki papkaning auditini inkor etilishi o‟zgartirilishi taqdimoti

130
19-Amaliy mashg‟ulot
Mavzu: Windows 7 OTda dasturlardan foydalanishni cheklash
siyosati va ma‟lumotlarni ruxsatsiz chiqib ketishini oldini olish usul va
vositalari.
Kirish:
Kompyuterda
qo‘shimcha dasturlardan foydalanilganda
kompyuter qurilmasini ruxsat etilgan dasturlarni aniqlash orqali uni begona
noaniq dasturlardan himoya qilish imkonini yaratish kerak bo‘ladi. Buni
ta‘minlash uchun har bir foydalanuvchi o‘z OT ning dasturlardan
foydalanishning cheklanganlik siyosatini sozlashi kerak bo‘ladi.
Tizimga kirish hodisalarning auditi

|
Tizimga kirish hodisalarning auditiBog'liq risklarni baholashTizimga kirish hodisalarning auditi. Agar kompyuter qayd yozuvining
soxtaligini aniqlash uchun mo‘ljallangan bo‘lsa foydalanuvchining boshqa
kompyuterda tizimga kirish yoki chikishga urinishlari auditga tegishli ekanligini
aniqlaydi. Agar siyosatning bu parametri aniq bo‘lsa audit yutuqlarini yoki
kamchiliklarini ko‘rish yoki umuman bu tipdagi audit hodisalarni o‘chirib
tashlash mumkin. Yutuqlar auditi tizimga kirishning omadli urinishlari uchun
yaratilgan qaydlarini anglatadi.
Fayllar va papkalar bilan operasiyalar auditi. Audit operasiyalar fayllar
va papkalar bilan audit o‘tkazishni amalga oshiradi. Demak bu obektga kirish
auditidan tashqari audit operasiyalarini o‘qish va qayd qilishni sozlash imkonini
beradi. Masalan, agar faylga qayd qilish jarayoni auditi yoqilgan bo‘lsa faylga
qayd qilish jarayonida faylda audit operasiyalar yaratiladi.
Fayllar va papkalar bilan operasiyalar auditini ishga tushirish uchun
quydagilarni bajarish lozim:
a) Obektga kirish auditi siyosatining ishga tushirilishi.
Obektga kirish auditi siyosatini ishga tushirish uchun xavfsizlik lokal
siyosati kompanentini ochish kerak. Buning uchun buyruqlar qatori secpol.msc
ni tanlash yoki Puskni bosib, boshqaruv paneli buyrug‘ini tanlash hamda ishlab
127
chiqarish hamda xizmat ko‘rsatish jarayoninibosib Adminstrirovaniye belgisini,
so‘ng ikki marta xavfsizlik lokal siyosatini tanlash lozim.
Oynaning chap tomonidan Lokal siyosatlar punktini ochish va Audit
siyosatini tanlash kerak.
18.2-Rasm
Oynaning o‘ng tomonidan Obektlarga kirish auditi punktini tanlang va
sichkonchaning o‟ng tugmasini bosing, xamda Svoystva punktini tanlang va
Uspex i otkaz bayroqchalarini o‘rnating.
18.3-Rasm
|
| |
sezgirligi yuqori ( 5 bo’l/mka gacha )

62
ham ramkada o’zgaradi shu tufayli aylantiruvchi moment o’z yo’nalishini yana teskarisiga
o’zgartiradi va uning yo’nalishi avvalgidek qoladi..
Binobarin, o’zgaruvchan tok o’z yo’nalishini o’zgartirgan sari aylantiruvchi moment hamma
vaqt bir tomonga qarab ta’sir etadi uning kattaligi o’zgaruvchan tok o’zgarishiga qarab o’zgaradi.
Asbobning harakatlanuvchi qismi inertsya ta’siri ostida aylantiruvchi momentning oniy
o’zgarishiga moslanib unga ergashib tebrana olmaydi, uning og’ishi aylantiruvchi momentning T
davrdagi M
o’r
o’rtacha qiymatiga proporsional boladi .
(4.1) tenglamaga asosan aylantiruvchi momentning biror vaqtdagi oniy qiymati
ELЕKTR O’LChAShLAR VA ELЕKTR O’LChASh PRIBORLARI

60
bu yerda, S
1
-asbobning to’k bo’yicha sezgirligi;
α - harakatlanuvchi sistemadan tok o’tganda sistemaning burilish burchagi.
Sezgirlikka teskari quyidagi kattalik
I
C
1
burilish burchagi birligiga mos keluvchi tokni ifodalaydi va tok bo’yicha konstanta deyiladi.
Tok yo’nalishi o’zgarishi bilan aylantiruvchi moment yo’nalishi o’zgaradi asbob strelkasi
chapga buriladi. Shuning uchun ham magnitoelektrik sistemadagi asboblar o’zgaruvchan tok
zanjiridagi bevosita ishlatib bo’lmaydi.
Bu asboblarning quyidagi afzalliklari bor:
shkalasi tekis bo’lingan ;
aniqligi yuqori ( 0,05 aniqlik klassigacha ) ;
O’lchash usullari haqida - O`zbekiston respublikasi sog`liqni saqlash vazirligi toshkent farmasevtika instituti

67
sharoiti normal sharoitga nisbatan o’zgarganda hosil bo’ladigan xatolik qo’shimcha xatolik deb
ataladi.
Ayni asbob ega bolishi mumkin bo’lgan eng katta nisbiy keltirilgan xatolik shu asbobning
aniqlik klassini bildiradi.
Bevosita baholovchi hamma asboblar (elektr energiyasi stchotchiklaridan tashqari) aniqlik
darajasi bo’yicha 8 klassga bo’linadi: 0,05; 0,1; 0,2; 0,5; 1,0; 1,5; 2,5; 4,0 Klass nomeri asbobning
shkalasi ustida yoziladi va u asbob ega bolishi mumkin bolgan keltirilgan nisbiy xatolikning
maksimal kattaligini korsatadi. 1960 yildan oldin chiqqan asboblarda aniqlik klassi aylana ichiga
olingan, undan keyin chiqqan asboblarda ega aniqlik klassi aylana ichiga olinmaydi.
Agar asbobda bo’la oladigan absalyut xatolik kattaligini hisoblansa, aniqlik klassi bo’yicha
o’lchash aniqligi to’grisida hukm yuritish mumkin.
m
ayl - O`zbekiston respublikasi sog`liqni saqlash vazirligi toshkent farmasevtika instituti

|
O`zbekiston respublikasi sog`liqni saqlash vazirligi toshkent farmasevtika institutiBog'liq katta kitobm
ayl
= Kф
1
ф
2
bu yerda, K – proportsionallik koeffitsienti;
ф
1
va
ф
2
– g’altaklar magnit oqimlarining shu vaqtdagi oniy qiymatlari.
Proporsionallik koeffitseinti
K
doimiy son bo’lgani uchun aylantiruvchi momentning
o’zgarish harakteri faqat vaqt ichida
ф
1
ф
2
ko’paytma o’zgarish harakteri bilangina aniqlanadi,
shuning uchun bu ko’paytmaning grafigidan aylantiruvchi momentning o’zgarish harakterini
ko’rish mumkin. Ko’paytma aylantiruvchi momentga to’la o’xshash bo’lgani uchun bu grafikni
aylantiruvchi momentning grafigi deyish ham mumkin, faqat uning ordinatasi m
ayl
haqiqiy
grafigining mos ordinatasidan bir xil son marta (K marta ) kichik boladi.
Shu munosabat bilan aylantiruvchi moment to’g’risidagi mulohazalarda
ф
1
ф
2
ko’paytmaning grafigidan foydalanish mumkin, faqat oxirgi natijaga
K
proporsionallik
koeffitseintini kiritish, ya’ni uni K marta kattalashtirish kerak.
4.5-rasmda
ф
1
ф
2
ko’paytmaning magnit oqimlari bir –biri bilan faza bo’yicha mos tushgan
biror alfa buchakka va 90
o
ga farq qilgan hollari uchun grafiklar chizilgan. Bu rasmlardan
ф
1
ф
2
ko’paytmaning o’rtacha qiymati (demak, aylantiruvchi momentning o’rtacha qiymati) faqat magnit
oqimlari kattaligiga bog’liq bo’lmasdan, balki ular orasidagi fazalar sijishiga ham bog’liqligi
ko’rinib turibdi, bunda u fazalar siljish burchagining kosinusiga proportsional bo’ladi. Haqiqatdan
ham α= 0 bo’lsa, cos α = 1 va ko’paytmaning o’rtacha qiymati maksimal bo’ladi.
Alfa burchak kattalashishi bilan uning kosinusi kamaya boradi va magnit oqimlari
ko’paytmalarning o’rtacha qiymat ham kamayadi. α = 90
o
bo’lsa, cos α = 0 bo’ladi va magnit
oqimlari ko’paytmalarning o’rtacha qiymati nolga teng bo’ladi, chunki bu xolda ko’paytma grafigi
vaqt o’qiga nisbatan simmetrik bo’ladi.
Shunday qilib, aylantiruvchi momentning o’rtacha qiymati g’altaklar magnit oqimlariga va ular
orasidagi fazalar siljish burchagining kosinusiga proporsional ekanligi rasmlardan ko’rinib turibdi:
|
| |
ΔA = I
kel - O`zbekiston respublikasi sog`liqni saqlash vazirligi toshkent farmasevtika instituti

68
IV. NAZARIY MATERIALLAR
11 – ma'ruza
Mavzu:
Tok va kuchlanishni o’lchash.
Qarshiliklarni o’lchash.
Ma'ruzaning maqsadi:
O’lchashlar haqida va o’lchash xatoliklari va ularni baholash
bo’yicha umumiy ma’lumotlar bilan tanishtirish.
Tok va kuchlanishni o’lchash o’lchash.
Qarshiliklarni o’lchash
o’lchash usullari haqida ma’lumotlar bilan tanishtirish.
Rеja:
1. O’lchash usullari. Galvanometrlar.
2. Galvanometr-larning vazifasi va xarakteristikalari. Quvvatni o’lchash.Elektr energiyasini hisobga
olish.
3. Qarshiliklarni o’lchashning har xil usullari. Ommetr va AVOmetr.
4. Induktivlik va sig’imni o’lchash.
Tayanch so’z va iboralar:
o’lchash, elеktr o’lchashlar, o’zgarmas tok zanjir elеmеntlari,
elеktr yurutuvchi kuch, kuchlanish, elеktr o’tkazuvchanlik, o’lchash turlari, o’lchash vositalari,
o’lchash elеmеntlari, o’lchash xatoliklari, o’lchov asboblarining ishonchliligi; absolyut hatoliklar;
nisbiy hatoliklar.
ADABIYOTLAR:
1. Muhamеdov B.E. Mеtrologiya, tеxnologiya paramеtrlarni o’lchash usullari va asboblari.Toshkеnt
1991 y. 45108 bеtlar.
2. Ismatullaеv P. Standartlashtirish, mеtrologiya va sеrtifikatlashtirish.
Tashkеnt 2000 y
3. Aqrorov Sh. “O’lchovshunoslik asoslari va elеktr o’lchashlaridan amaliy ishlar ”
Ishni bajarilish uchun topshiriqlar tartibi va qo‟yilgan vazifa

51
1.
Ko‘zda tutilgan tizimdagi ma‘lumotlarga nisbatan ruxsatlarni
boshqarish hodisasi uchun salbiy ta‘sirlarning sabalari ro‘yhatini tuzish.
2.
O‘rganilayotgan hodisada keltirilgan sabablarni rivojlantirishga
yordam beradigan faktorlarni inobatga olish hamda ushbu faktorlarga to‘sqinlik
qiluvchi nazorat to‘siqlarni keltirish.
3.
Hodisaga olib keluvchi sabablarga to‘sqinlik qiluvchi ya‘ni
profilaktika choralarini keltirish.
4.
Ko‘zda tutilgan hodisaning ro‘y bergandan keyin ro‘y berishi mumkin
bo‘lgan oqibatlarni keltirish.
M
o’rt - O`zbekiston respublikasi sog`liqni saqlash vazirligi toshkent farmasevtika instituti

63
4.5-rasm. Elektrodinamikaviy sistemadagi priborning magnitaviy oqimlari ko’paytmalarining
grafiklari:
a- magnitaviy oqimlar faza jihatidan
mos tushganda; b-fazalar a<90
0
ga mos
tushganda; v- fazalar
90
0
ga mos tushmaganda. α
O’qqa ta’sir qiluvchi yig’indi aylantiruvchi moment o’zgarishsiz qoladi.
Amalda agar tashqi
magnit maydon bir jinsli bo’lsa, astatik mehanizmga uning ta’siri mutlaqo sezilmaydi.
Elektrodinamik sistemadagi asboblarning afzalliklariga quyidagilar kiradi:
shkalasi deyarli teng bo’lingan ;
aniqligi katta (aniqlik klassi 0,1 gacha)
o’zgarmas va o’zgaruvchan tok zanjirida ham ishlatish mumkin ;
sezgir elementi ikkita ( harakatlanuvchi sistema burilishiga ta’sir etuvchi ikki g’altak )
Bu asboblarning kamchiligi ham bor :
1)ko’rsatish tashqi magnit maydon ta’siriga bogliq ;
2) o’ta yuklanishga sezgir ;
3) iste’mol quvvati nisbatan katta (odatda 6-10 vt, bazan asboblarda 20-25vt
gacha yetishish
mumkin );
4) narxi qimmat ;
Elektrodinamik sistema mehanizmlari ko’proq o’zgaruvchan va o’zgarmas
tok zanjirlarida
quvvatni o’lchashga mo’ljallangan asboblarda yoki o’zgaruvchan va o’zgarmas tok zanjirlarida
ishlatiladigan yuqori aniqlik klassidagi (0,2; 0,1 ) ampermetr va voltmetrlarda ishlatiladi.
90>
Raqamli imzoni shakllantirish muolajasi

|
Raqamli imzoni shakllantirish muolajasiBog'liq risklarni baholashRaqamli imzoni shakllantirish muolajasi
Ushbu muolajani tayyorlash bosqichida xabar jo‘natuvchi abonent A ikkita
kalitni generasiyalaydi: maxfiy kalit k
A
. va ochiq kalit K
A
. Ochiq kalit K
A
uning
jufti bo‘lgan maxfiy kaliti k
A
hisoblash orqali olinadi. Ochiq kalit K
A
tarmoqning
boshqa abonentlariga imzoni tekshirishda foydalanish uchun tarqatiladi.
Raqamli imzoni shakllantirish uchun jo‘natuvchi A avvalo imzo chekiluvchi
matn M ning xesh funksiyasi L(M) qiymatini hisoblaydi (7.1-rasm). Xesh-funksiya
imzo chekiluvchi dastlabki matn "M" ni daydjest "m" ga zichlashtirishga xizmat
qiladi. Daydjest M-butun matn "M" ni xarakterlovchi bitlarning belgilangan katta
36
bo‘lmagan sonidan iborat nisbatan qisqa sondir. So‘ngra jo‘natuvchi A o‘zining
mahfiy kaliti A bilan daydjest "m" ni shifrlaydi. Natijada olingan sonlar jufti
berilgan "M" matn uchun raqamli imzo hisoblanadi. Xabar "M" raqamli imzo bilan
birgalikda qabul qiluvchining adresiga yuboriladi.
Xabar "M"
5.1-rasm. Elektron raqamli imzoni shakllantirish sxemasi raqamli imzoni
tekshirish muolajasi
Tarmoq abonentlari olingan xabar "M" ning raqamli imzosini ushbu
xabarni jo‘natuvchining ochiq kaliti KA yordamida tekshirishlari mumkin (1-
rasm).
Elektron raqamli imzoni tekshirishda xabar "M" ni qabul qiluvchi "B"
qabul qilingan daydjestni jo‘natuvchining ochiq kaliti "KA" yordamida
rasshifrovka qiladi. Undan tashqari, qabul qiluvchini o‘zi xesh funksiya (M)
yordamida qabul qilingan xabar "M" ning daydjesti M"m" ni hisoblaydi va uni
rasshifrovka qilingani bilan taqqoslaydi. Agar ikkala daydjest "M" va "m" mos
kelsa raqamli imzo haqiqiy hisoblanadi. Aks holda imzo qalbakilashtirilgan,
yoki axborot mazmuni o‘zgartirilgan bo‘ladi.
Qabul qilingan xabar jo‘natuv yo‘q chidan
|
| |
-rasm. Suv tejovchi texnologiyalarni qo’llash ko’rsatkichlari

1-rasm. Suv tejovchi texnologiyalarni qo’llash ko’rsatkichlari
Oriental Renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
VOLUME 2 | ISSUE 2
ISSN 2181-1784
Scientific Journal Impact Factor
SJIF 2022: 5.947
Advanced Sciences Index Factor
ASI Factor = 1.7
809
w
www.oriens.uz
February
2022
Ushbu rasmdan ham ko’rinib turibdiki, mamlakatimiz qishloq xo’jaligida
suvtejamkor texnologiyalarni qo’llash samaradorligi va 2025 yilgacha bo’lgan
prognoz ko’rsatkichlari keltirilgan bo’lib, bugungi global iqlim o’zgarishi va suv
tanqisligi sharoitida sug’orishning suvtejamkor texnologiyalarni qo’llash davr talabi
ekanligini ko’rsatmoqda.
XULOSA
Xulosa qiladigan bo’lsak, xorijiy davlatlarda sug’orish texnologiyasini
takomillashtirishga katta ahamiyat berilgan. Dunyodagi ko’pgina mamlakatlarning
har bir melioratsiya va suv xo’jaligi bo’yicha o’z tarixiy an’analariga, suv
resurslariga bo’lgan ehtiyojiga, iqtisodiyotning rivojlanish yo’liga, sug’orish tarixiga
egadir va ular bir - biridan farq qiladi. Suvdan foydalanish yo’nalishlari ularda,
asosan, davlatning taraqqiyot darajasiga qarab belgilangan.
Mamlakatimizda, suvni tejovchi texnologiyalarni keng joriy qilish, bunda davlat
tomonidan yaratilayotgan qulayliklardan foydalanish qishloq xo’jaligi ishlab
chiqarishini yanada rivojlantirish maqsadida quyidagi takliflarni bermoqchimiz:
❖ suv resurslarini boshqarish tizimini takomillashtirish, suvdan foydalanish va
suv iste’moli hisobini yuritishda «Smart Water» («Aqlli suv») va shu kabi raqamli
texnologiyalarni joriy qilish;
❖ qishloq xo’jaligi ekinlarini yetishtirishda suv tejovchi sug’orish
texnologiyalarini joriy qilishni yanada kengaytirish va davlat tomonidan
rag’batlantirib borish, ushbu sohaga xorijiy investitsiyalar va grantlarni jalb qilish;
❖ sug’oriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash va barqarorligini
ta’minlash, yerlarning unumdorligini oshirishga ko’maklashish, tuproqning
sho’rlanish darajasini pasaytirish va oldini olish bo’yicha samarali texnologiyalarni
qo’llash;
❖ suv xo’jaligida bozor iqtisodiyoti tamoyillarini, jumladan, suvni yetkazish
xarajatlarining bir qismini bosqichma-bosqich suv iste’molchilari tomonidan qoplash
tizimini joriy qilish, tushgan mablag’larni suv xo’jaligi ob’ektlarini o’z vaqtida sifatli
ta’mirlash-tiklash, raqamli texnologiyalarni joriy qilish hamda samarali boshqarishga
yo’naltirish;
❖ suv xo’jaligida davlat-xususiy sheriklik va autsorsingni joriy etish, alohida
suv xo’jaligi ob’ektlarini fermer, klaster va boshqa tashkilotlarga foydalanish uchun
berish hamda tejalgan mablag’larni suv xo’jaligi ob’ektlarini modernizatsiya qilish va
xodimlar mehnatiga haq to’lash va rag’batlantirishga yo’naltirish;
|
Oriental Renaissance: Innovative - bet 3

Oriental Renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
VOLUME 2 | ISSUE 2
ISSN 2181-1784
Scientific Journal Impact Factor
SJIF 2022: 5.947
Advanced Sciences Index Factor
ASI Factor = 1.7
805
w
www.oriens.uz
February
2022
METODLAR
Tadqiqot jarayonida qiyosiy taqqoslash, mantiqiy va abstrakt fikrlash
usullaridan foydalanildi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Qishloq xo’jaligida suvdan foydalanish borasida Turkiya tajribasi alohida
ahamiyatga molikdir. Xususan, Turkiyaning o’rtacha yillik suv resurslari 180-190
milliard kubometrni, yer osti suvlari esa 10-15 milliard kubometrni, jami suv
resurslari esa 200 milliard kubometrni tashkil qilsa-da, uning faqatgina 30-35 mlrd.
m3 (15 foizi) ishlatiladi. Shundan oqova suv resurslari 25-26 mlrd. m3 va yer osti
suvlari resurslar 5-6 mlrd. m3.
Turkiya iqlimi qishloq xo’jaligi uchun juda ko’p qulayliklar yaratadi va bu
barcha turdagi qishloq xo’jaligi mahsulotlarini yetishtirish imkonini beradi. Ammo
qishloq xo’jaligi tarmog’i yaxshi rivojlanmagan, masalan, katta imkoniyatlar mavjud
bo’lgan sharoitda asosiy qishloq ho’jaligi ekini bo’lgan g’allaning o’rtacha
hosildorligi 21 tsentnerni tashkil qiladi va aholi jon boshiga yetishtiriladigan go’sht
miqdori o’rtacha 18 kg tashkil qiladi.
Suv xo’jaligi bilan bog’liq barcha ishlarni rejalashtirish, loyihalash, qurish, suv
toshqinlariga qarshi kurash, qishloq xo’jaligi ekinlari maydonlarini suv bilan
ta’minlash, suv resurslarini shahar va qishloqlarga yetkazib berish ishlarini Davlat
suv xo’jaligi boshqarmasi (DSI) amalga oshiradi. Shu bilan bir qatorda, suv bilan
bog’liq bajariladigan va bajarilishi lozim bo’lgan ishlar bilan shaxsan Bosh Vazir
shug’ullanadi va nazorat olib boradi.
Turkiyada qishloq xo’jaligi ekinlarini sug’orish maqsadlarida ishlatiladigan
suvga to’lovlar bo’yicha mahalliy sharoit hisobga olingan mexanizm ishlab chiqilgan.
Sug’oriladigan yerlarning 55,8 foizi eski sug’oriladigan va 44,2 foizi yangidan
o’zlashtirilgan yerlar bo’lib, eskidan sug’oriladigan yerni sug’orish uchun
ishlatiladigan suvga xaq olinmaydi. Bunda ekin maydonlarini sug’orish va suvni
taqsimlash, suvdan foydalanish inshootlari qadimdan mavjud bo’lganligi e’tiborga
olingan. Hozirgi kunda Turkiyada 152 ta suv ombori ishlab turibdi, yana yangidan 50
dan ziyod suv omborlari qurilmoqda. Ahamiyatli jihati shundaki, davlat tomonidan
suv xo’jaligi tizimi faoliyati uchun sarflanayotgan umumiy mablag’larning 40
foizidan ortig’i gidroenergetika resurslarini sotish hisobidan qoplanadi. Mamlakatda
sug’oriladigan yerlaning ahamiyatli jihatlari juda katta bo’lib, bunday yerlarni
aholiga uy-joy qurish yoki boshqa maqsadlar uchun taqsimlashtirish ishlari qattiq
nazoratga olingan.
|
Oriental Renaissance: Innovative - bet 2

Oriental Renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
VOLUME 2 | ISSUE 2
ISSN 2181-1784
Scientific Journal Impact Factor
SJIF 2022: 5.947
Advanced Sciences Index Factor
ASI Factor = 1.7
804
w
www.oriens.uz
February
2022
KIRISH
So’nggi yillarda yer va suv resurslaridan samarali foydalanish, suv resurslarini
boshqarish tizimini takomillashtirish, suv xo’jaligi ob’ektlarini modernizatsiya qilish
va rivojlantirish bo’yicha izchil islohotlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga,
global iqlim o’zgarishi, aholi sonining va iqtisodiyot tarmoqlarining o’sishi, ularning
suvga bo’lgan talabi yil sayin oshib borishi tufayli suv resurslarining taqchilligi
yildan-yilga kuchayib bormoqda. Foydalanilgan o’rtacha yillik suv miqdori 51 — 53
mlrd kub metrni, jumladan, 97,2 foizi daryo va soylardan,1,9 foizi kollektor
tarmoqlaridan, 0,9 foizi esa yer ostidan foydalanib, ajratilgan suv olish limitiga
nisbatan 20 foizga qisqargan.
Respublikada 2020 — 2030 yillarda aholini va iqtisodiyotning barcha
tarmoqlarini suv bilan barqaror ta’minlash, sug’oriladigan yerlarning meliorativ
holatini yaxshilash, suv xo’jaligiga bozor tamoyillari va mexanizmlarini hamda
raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, suv xo’jaligi ob’ektlarining ishonchli
ishlashini ta’minlash hamda yer va suv resurslaridan foydalanish samaradorligini
oshirishga qaratilgan kontseptsiyani ishlab chiqilishi aynan suv xo’jaligi sohasida olib
borilayotgan islohotlar natijasidir.
Ayniqsa bugungi suv tanqisligi sharoitida qishloq xo’jaligi ekinlarini
yetishtirishda suv tejovchi sug’orish texnologiyalarini joriy qilishni yanada
kengaytirish va davlat tomonidan rag’batlantirish, ushbu sohaga xorijiy investitsiyalar
va grantlarni jalb qilish masalalarini amalga oshirish dolzarb vazifalardan sanaladi.
Ma’lumki, iqlim o’zgarishi O’zbekistonda suv taqchilligini yanada
keskinlashtirishini, 2000, 2008, 2011, 2014 va 2018 yillardagi kabi qurg’oqchilikning
davomiyligi va davriyligi ko’payishiga olib kelishini hamda iqtisodiyotning suv
resurslariga bo’lgan ehtiyojini qondirishda jiddiy qiyinchiliklarni keltirib chiqarishi
mumkinligini ko’rsatmoqda. Keyingi 15 yil ichida aholi jon boshiga suv ta’minoti 3
048 kub metrdan 1 589 kub metrga qisqardi. Shu bilan birgalikda, respublikada aholi
soni yiliga o’rtacha 650 — 700 ming nafarga oshib, 2030 yilga borib 39 mln nafarga
yetishi, ularning sifatli suvga bo’lgan talabi 2,3 mlrd kub metrdan 2,7 — 3,0 mlrd
kub metrga (18 — 20 foiz) yetishi kutilmoqda.
Shu nuqtai nazardan suvtejamkor texnologiyalardan foydalanishda xorijiy
tajribalarning ahamiyatli jihatlarini ayrim davlatlar misolida ko’rib chiqamiz va uni
mamlakatimizning sug’oriladigan yerlarida foydalanish bo’yicha taklif va tavsiyalar
beramiz.
Oriental Renaissance: Innovative

|
Oriental Renaissance: InnovativeBog'liq 110 Shoxojaeva Z.S. 803-810Oriental Renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
VOLUME 2 | ISSUE 2
ISSN 2181-1784
Scientific Journal Impact Factor
SJIF 2022: 5.947
Advanced Sciences Index Factor
ASI Factor = 1.7
807
w
www.oriens.uz
February
2022
Kuzatishlar shuni ko’rsatadiki, barcha davlatlarda XXI asr boshidan boshlab
insoniyat uchun global muammoga aylanib borayotgan suv resurslari taqchilligi
masalasini hal qilishga, ulardan oqilona foydalanishga e’tibor berib, o’z iqtisodiy
ko’rsatkichlari, ichki va tashqi imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda dasturlar
tayyorlamoqdalar va dasturlarni ma’lum darajada amalga oshirmoqdalar.
Suvdan foydalanish jarayoni tahlil qilinganda yana bir masalaga e’tibor qaratish
lozim, ya’ni dunyodagi davlatlardan birortasining qishloq xo’jaligida O’zbekiston
kabi deyarli 100 foiz sug’oriladigan yer maydonlaridan foydalanilmaydi. Markaziy
Osiyo hududida, xususan, O’zbekiston hududida yozda o’simliklarning vegetatsiya
davrida yog’ingarchilik umuman kuzatilmasligi tufayli tuproq namini ushlab turish
faqatgina sug’orish tadbirlari orqali amalga oshiriladi. Bu holat nafaqat mas’uliyatni,
shuningdek katta mablag’ni sarflab turishni taqozo etadi. O’zbekiston sug’oriladigan
yer maydonlari, bu maydonlarga ishlov berish va yuqori hosil yetishtirish
jarayonlarida suv xo’jaligi tizimining ahamiyati kattaligi bo’yicha ham, bu sohaga
davlat tomonidan ajaratilayotgan mablag’ miqdoriga ko’ra ham boshqa davlatlardan
keskin farq qiladi.
Ma’lumki, rivojlangan davlatlarda sug’orish texnologiyasini takomillashtirishga
katta ahamiyat beriladi. Sug’orish texnologiyasining progressiv usullari dastlabki
kapital quyilmalarni ko’proq talab qilsa ham, suv sarfini va mehnat sarfini tejash
imkoniyatini beradi. Bu, ayniqsa, ish kuchi qimmat bo’lgan davlatlarda juda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Ma’lumki, O’zbekiston sharoitida tomchilatib sug’orish tizimlari asosan 1975
yildan boshlab tajriba tariqasida bog’ va uzumzorlarda tadbiq qilina boshlangan.
Bu davrda, ya’ni 1975 yilda esa SANIIRI institutining Jizzax viloyati Zomin
tumanidagi tajriba xo’jaligida avval 10 ga, keyinchalik 200 ga maydondagi
uzumzorni, 1977 yilda Xorazm viloyatining Xiva tumanida 1,5 ga maydondagi
bog’ni, Shreder nomidagi bog’dorchilik va uzumchilik ilmiy tadqiqot institutining 2,0
ga maydondagi bog’ini sug’orish uchun mahalliy sharoitlarda yaratilgan tomchilatib
sug’orish tizimlari joriy qilingan. Tomchilatib sug’orish tizimlarini qo’llash 1990
yillar boshida ancha kengaytirildi va ularning maydoni 1993 yilga kelib 1134
gektarga yetkazildi. Shu jumladan, 1991-1992 yillarda Isroil texnologiyasi asosida
Andijon viloyatining Qo’rg’ontepa tumanidagi “Savay” xo’jaligida 1 ming ga paxta
maydonida 6,6 mln. AQSh dollari qiymatiga ega bo’lgan tomchilatib sug’orish tizimi
joriy qilish ishlari olib borildi va uning 500 gektarli qismi ishga tushirildi.
Xuddi shu yillarda tomchilatib sug’orish tizimlarini paxta yetishtirishda qo’llash
mumkinligi o’rganildi. SANIIRIda olib borilgan tadqiqotlar natijalari paxta
|
| |
Oriental Renaissance: Innovative

|
Oriental Renaissance: InnovativeBog'liq 110 Shoxojaeva Z.S. 803-810Oriental Renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
VOLUME 2 | ISSUE 2
ISSN 2181-1784
Scientific Journal Impact Factor
SJIF 2022: 5.947
Advanced Sciences Index Factor
ASI Factor = 1.7
808
w
www.oriens.uz
February
2022
yetishtirishda tomchilatib sug’orishni qo’llash egatlab sug’orishga nisbatan suvni 1,5
– 3,0 martagacha kamaytirish, paxtadan gektariga 35-43 tsentner miqdorida hosil
olish mumkinligini tasdiqladi. 1990 yillarning ikkinchi yarmida O’zbekistonda yana
600 ga maydonda tomchilatib sug’orish tizimlari joriy qilindi. Shu jumladan 1999-
2001 yillarda Toshkent, Jizzax va Sirdaryo viloyatlarida uchta 100 gektarli maydonda
Isroil davlati Netafim firmasining har biri 2,1 mln. AQSh dollari turadigan
tomchilatib sug’orish tizimlari tadbiq qilindi. Qurilgan ushbu sug’orish tizimlari turli
sabablarga ko’ra ko’ngildagiday faoliyat yuritishmadi.
O’zbekistonda 1975 - 2000 yillar oralig’ida qurilgan tomchilatib sug’orish
tizimlaridan biri - Qashqadaryo viloyati «Varganza» xo’jaligidagi anorzorni
tomchilatib sug’orish tizimi (1990 yilda qurilgan) hozirgi kunda ham faoliyat
yuritmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 25 oktyabrdagi
«Qishloq xo’jaligida suv tejovchi texnologiyalarni joriy etishni rag’batlantirish
mexanizmlarini kengaytirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi PQ-4499-sonli qarorida
suvni tejaydigan texnologiyalarni joriy etish uchun davlat byudjetidan 300 mlrd so’m
subsidiya ajratilishi belgilandi va bunda tomchilatib sug’orish tizimlari uchun - 8 mln
so’m, yomg’irlatib sug’orish tizimlari uchun - 4 mln so’m, diskretli sug’orish uchun -
1 mln so’m mablag’ ajratilishi belgilandi.
2013-2019 yillarda respublikada jami 76,2 ming gektar qishloq xo’jaligi ekin
maydonlarida shundan, 52,5 ming gektar bog’ va uzumzorlarda, 11,9 ming gektar
sabzavot va poliz mahsulotlari hamda 11,7 ming gektar paxta maydonlarda
tomchilatib sug’orish texnologiyasi joriy etildi.
|
| |
лайди. Ҳар бир инсон учун муқадцас бўлган юксак олий

тақиллиги йўлида барча орзу-интилишларимиз, амалий
фаолиятимиз ёруғ келажагимизнинг асоси эканидан да
лолат беради.
Миллий мафкураиинг асосий гоялари
халқимизнинг
мустақил тараққиёт йўлвдаги бош ғоясидан келиб
чиқади ва ўзининг мазмун-моҳияти, фалсафаси, тажри-
баси билан уни халқимизнинг қалби ва онгига янада
чуҳурроқ сингдиришга хизмат қилади.
Ватан равнақи.
Ватан инсоннинг киндик қони
тўкилган тупроқ, уни камол топтирадиган, ҳаётига маз
мун бахш этадиган табаррук маскандир. Ватан равнақи,
аввало, фарзандларига — унинг аҳолисига боғлиқ. Бу
эса ҳар бир юртдошимиз ўзининг маънавий камолоти
учун юксак масъулият ҳис этиши, ўз манфаатини шу
юрт, шу халқ манфаатлари билан уйғунлаштириб яшаши
керак деганидир.
Миллий ғоя ҳеч қачон Ватандан ташқарида илдиз
отмавди ва ривожланмайди. Ватаннинг равнақига хиз
мат қилмайдиган ғоя ҳеч қачон миллий ғоя бўла олмай
ди. Бугунги кунда жамиятимизда тадбиркорлик, эркин
иқгисодий фаолият кенг ривожланаётганлиги, давлати-
мизнинг
иқгисодий
қудрати
ортаётганлиги,
халқимизнинг маънавияти бойиб, илмий салоҳияти кж-
салаётганлиги Ватан равнақига муҳим ҳисса бўлиб
қўшилмоқца.
Юрт тинчлиги
— бебаҳо
неъмат, улуғ саодатдир.
Юрт тинчлиги — барқарор тараққиёт гаровидир.
Ўзбек халқи тинчликни юксак қадрлайди, уни ўз
Айниқса, узлуксиз таълим тизимининг фаолият олиб

|
Айниқса, узлуксиз таълим тизимининг фаолият олибBog'liq Maktabgacha tarbiya pedagogikasi (Shoira Shodmonova)Айниқса, узлуксиз таълим тизимининг фаолият олиб
бориши давлат таълим стандартлари асосида турли да-
ражалардаги таълим дастурларининг изчиллиги асосида
таъминланади.
Чунки
узлуксиз
таълим-малакали
рақобатбардош кадрлар тайёрлашнинг асоси бўлиб,
таълимнинг барча турларини давлат таълим стандартла-
рини, кадрлар тайёрлаш тизими тузилмаси ва унинг
фаолият кўрсатиш муҳитини ўз ичига олади.
Узлуксиз таълим жараёни шахснинг ҳар томонлама
қарор топиши учун энг қулай давр ҳисобланади. Мазкур
даврда шахе фан асослари ҳамда
касб-ҳунар маълу-
мотларини ўзлаштиради, комил инсон ва етук малакали
мутахассис қиёфасида акс этиши лозим бўлган сифат-
ларга эга бўлиб боради. Демак, узлуксиз таълим миллий
моделнинг асосий таркибий қисмларидан биридир. Уз
луксиз таълим қуйидагиларни ўз ичига олади:
• Мактабгача таълим.
• Умумий ўрта таълим.
• Ўрта махсус касб-ҳунар таълими.
• Олий таълим.
• Олий ўқув юртидан кейинги таълим.
• Кадрлар малакасини ошириш ва қайта тайёрлаш.
• Мактабдан ташқари таълим.
Мактабгача таълим
турли ёшдаги болаларни мак-
табга тайёрлаш билан бирга, уларни соғлом, ҳар то
монлама етук қилиб
тарбиялаш учун зарур ташкилий,
услубий психологик, педагогик шарт-шароитлар ярата
ди, болаларни мактаб да мунтазам равишда таълим
олишга тайёрлашда ота-оналарга ёрдам беради, унда
ўқишга интилиш ҳиссини уйғотади.
Мактабгача таълим бола 6—7 ёшга етгунча оилада
ҳамда давлат ва давлатга қарашли бўлмаган мактабгача
болатар муассасатарида амалга оширилади.
Мактабгача таълим бола шахеини мактабгача бола
|
| |
Oriental Renaissance: Innovative

|
Oriental Renaissance: InnovativeBog'liq 110 Shoxojaeva Z.S. 803-810Oriental Renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
VOLUME 2 | ISSUE 2
ISSN 2181-1784
Scientific Journal Impact Factor
SJIF 2022: 5.947
Advanced Sciences Index Factor
ASI Factor = 1.7
806
w
www.oriens.uz
February
2022
Xitoy davlatining haydaladigan yer maydoni 100 mln. gektar bo’lib, shundan 50
mln. gektari sug’oriladigan yerlar hisoblanadi. Yillik yog’ingarchilik miqdori
o’rtacha 1200 mm.ni tashkil qiladi yoki har gektar yerga 12 ming kubometr suv
zahirasi to’g’ri keladi. Bu yerda sug’orish ishlari uchun bir yilda o’rtacha 400 mlrd.
kubometr suv ishlatilib, o’rtacha bir gektar maydonga 7,1 ming kubometr suv zaxirasi
to’g’ri keladi. Xitoydagi yirik suv xo’jaligi tizimlaridan biri Xuanxe daryosi asosida
faoliyat yurituvchi majmuadir. Majmuaning uzunligi 252 kilometr bo’lib, u 460 ta
suv inshootlari, 13 ta dyukerni o’z ichga oladi. Bu yerda suv daryodan 40 metr
balandlikka ko’tarib beriladi. Bugungi kunda Xitoy suv xo’jaligi vazirligi suvdan
foydalanish borasida katta huquqlarga ega bo’lib, mamlakatda suv xo’jaligi bo’yicha
alohida militsiya tizimi ham tashkil qilingan va bu suvdan foydalanish jarayonini
nazorat qiladi. Amerika Qo’shma Shtatlarida 1960 yillarning boshida Richard Xapin
tomonidan “Shudringli shlang” nomi (boshqa nomi “spagetti quvuri”) bilan
tomizgichli lenta ishlab chiqildi va uning birinchi namunasi 1964 yilda amaliyotga
joriy qilindi. Bunday shlanglar asosan daraxtlarni va issiqxonalarda yetishtiriladigan
gullarni sug’orish uchun keng joriy qilindi.
Tomchilatib sug’orish tizimlaridan foydalanish 1980 yildan keyin ayniqsa
kuchaydi va 2000 yilga kelib dunyo miqyosida tomchilatib sug’orish tizimlari joriy
qilingan ekin maydonlari 3,2 mln. gektardan ortib ketdi. AQShning Xavay orollarida
qiyalik maydonlarda shakarqamish yetishtirishda egatdan sug’orish usulini qo’llash
mumkin bo’lmaganligi bois fermerlar yomg’irlatib sug’orishdan foydalanishgan va
katta qiyinchiliklarga duch kelishgan. Tomchilatib sug’orish yaxshi samara berishi
aniqlangandan so’ng esa Xavaydagi 11 shakarqamish plantatsiyasi 1986 yilda
to’laligicha tomchilatib sug’orishga o’tkazilgan.
Tomchilatib sug’orish tizimlarini qo’llashda Isroil, Kipr, AQSh, Italiya,
Avstraliya va Iordaniya kabi jahon mamlakatlarida juda katta yutuqlarga erishildi.
AQSh, Avstraliya, Isroil va boshqa bir qator mamlakatlarda yer ostidan
tomchilatib sug’orish tizimlari ham keng tarqaldi. Ushbu tizimlar suvni o’simlikning
ildiz qatlami ostidan yetkazib berishga moslashtirilganligi bilan boshqa tomchilatib
sug’orish tizimlaridan keskin farq qiladi. Yevropa mamlakatlarida suv resurslaridan
foydalanish va ularni samarali boshqarish masalasi eng dolzarb mavzular qatoriga
kiradi. Masalan, Ispaniyada keyingi yillarda qurg’oqchilik sababli kelib chiqayotgan
qator muammolar natijasida avvalroq vujudga kelgan og’ir ekologik vaziyatni
yaxshilash dasturlari, daryolarni bir-biriga oqizish tadbirlari amalga oshirilgan bo’lsa,
yaqin yillardagi yog’ingarchiliklar va suv toshqinlari tufayli, uzoq kelajakka
mo’ljallangan kuchli davlat tadbirlari ustida ish olib borilmoqda.
|
| |