nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
H
a - Yuqori kuchlanish texnikasi

135
Ekspluatatsiya sharoitida elektr qurilmalarining
tashqi izolyatsiyasidagi
elektr maydonini rostlashdan maqsad elektrodlar orasida iloji boricha bir jinsli
maydonni hosil qilish. Maydoni tekislash (bir jinsliga
keltirish ekranlar va
to’siqlar orqali amalga oshiriladi. Elektr maydoni qancha tekis bo’lsa elektrodlar
oralig’ining elektrik mustaxkaligi shuncha yuqori bo’ladi
va elektr qurilmalar
elementlarida tojlanish razryadini bartaraf etadi.
Ekranyi qo’llash bilan elektrodlarning egrilik radiusi kattalashtiriladi va bu
esa o’z navbatida havo oralig’ining razryadlanish kuchlanishini oshiradi. Odiy
holatda oraliqning elektrik mustahkam-ligidan kelib chiqib sterjenь ko’rinishidagi
elektrodning uchida u yoki bu diametrdagi shar o’rnatiladi. Agar uzunligi 100 sm
bo’lgan «sterjenь – tekislik» oraliqdagi sterjenь o’rniga diametri 75 sm bo’lgan
shar o’rnatil-sa, u holda oraliqning razryadlanish kuchlanishini ikki martagacha
oshirish mumkin (3.15- rasm).
Ma’lumki, yopiq va ochiq taqsimlovchi qurilmalarda qo’llaniladigan sterjen
– tayanch izolyatorlari ularda shinalarni yoki kontakt
detallarini mahkamlash
uchun qo’llaniladi. Ichki o’rnatiladigan izolyatorlar konstruktiv jihatdan chinni
gavdaga ichki metal detallar bilan mahkamlanadigan armirovka qilingan. Bu
izolyatorlarda qo’llanilgan armaturalar bir vaqtning o’zida
ichki ekran vazifasini
bajaradi. Ichki ekran razryadlanish kuchlanishini sezilarli darrajada kupaytiradi.
3.16-rasmda bakalizlangan qog’ozdan yasalgan ichki ekranli tsilindrik
izolyatorning uzunligi bo’yicha kuchlanishning taqsimlanishi keltirilgan.
Ichki
ekranning o’rnatilishi yuqorigi elektroda elektr maydon kuchlanganligini sezilarli
darajada pasayishini beradi. Buning ta’sirida bunday izolyatorlarning qoplanish
kuchlanishi 15%gacha oshadi.
136
3.15- rasm. Razryadlanish kuchlanishining «shar – tekislik» elektrod-lari orasidagi havo
oralig’ining uzunligiga bog’liqligi: 1 – shar diametri 100 sm; 2 – 75 sm; 3 – 50 sm; 4- 25 sm; 5 –
12.5 sm; 6 - «sterjenь – tekislik» oralig’i.
3.16- rasm. Bakalizlangan qog’ozdan tayyorlangan tayanch izolyatorning balandligi bo’yicha
kuchlanishning taqsimlanishi: ichki ekranli (1) va ekransiz (2)
110 kV va undan yuqori nominal kuchlanishlarda
tayanch izolyatorlaridan
izolyatorlar ustuni tayyorlanadi. 35 kV va undan yuqori kuchlanishli elektr uzatish
liniyalarida osma izolyatorlardan yasalgan izolyatorlar shodasi qo’llaniladi.
O’zgaruvchan va impuls kuchlanishlari izolyatorlar shodasi va izolyatorlar ustuni
bo’yicha notekis taqsimlanadi. Notekis taqsimlanish
shodadagi va ustundagi
izolyatorlar soniga bog’liq. Tajriba shuni ko’rsatadiki shodadagi va ustundagi
izolyatorlar soni qancha ko’p bo’lsa kuchlanish shuncha notekis taqsimlanadi.
-jadval 
GAT ma’lumotlar omborida atributiv jadvallar

ТЕХНОЛОГИЯ
МЕХАНИКА ВА ТЕХНОЛОГИЯ
ИЛМИЙ ЖУРНАЛИ, МАХСУС СОН 2022, № 1 (1)
159
nechta ma’lumotlar
bazasini topadi va aksincha, dastur ma’lumotlar bazasiga kо‘ra
grafikli
ob’yektning о‘rnini topishi mumkin (3-rasm, 3-jadval).
3-rasm. Toshkent viloyati ma’muriy kartasi.
GATdagi grafikli va atributivli ma’lumotlar bazalari orasidagi bog‘liqlik.
3-jadval
GATdagi atributivli ma’lumotlar bazasi
Rayonlar
nomi
ID
Aholi
punktlari
soni
Maydoni,
ming ga
Aholi
soni,
ming
kishi
Shahar
aholisi,
ming
kishi
Qishloq
aholisi,
ming
kishi
Bekobod
1
Bо‘ka
2
Bо‘stonliq
3
Parkent
7
.............
-rasm. GPS qurilmasi orqali ma’lumot olish (Manba: Internet)

7-rasm. GPS qurilmasi orqali ma’lumot olish (Manba: Internet).
Xulosa sifatida aytadigan boʻlsak, transport sohasida geografik
axborot tizimlarining
rivojlanishi, ma’lumotlar bazasining eng ishonchli ma’lumotlar bilan ta’minlanishi
foydalanuvchilar uchun maksimal qulaylikni taʼminlaydi, ixtisoslashtirilgan (qimmat) apparat
yechimlaridan zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga oʻtish
uchun sharoit
yaratadi [6].
Ommaviy raqamli gadjetlar va mobil ilovalarga asoslangan ishlab chiqilgan yechimlar
avtomobil transporti tizimining barcha ob’yektlarini yagona ekotizimga birlashtiradi va ularning
ish samaradorligini oshiradi hamda transport tizimi foydalanuvchilariga
qulayliklar yaratib
beradi.
ADABIYOTLAR
1.
M.M.Ergashev, Q.M.Inoyatov, A.N.Inamov., Avtomobil yoʻllarida geoaxborot
tizimlari., oʻquv qoʻllanma, 2019 yil, Namangan.
2.
Касимов, О. К., & Ражапова, С. С. (2020).
ПЕРСПЕКТИВЫ ВНЕДРЕНИЯ
НОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ ДЛЯ РАЗВИТИЯ ТРАНСПОРТНОЙ СИСТЕМЫ РЕСПУБЛИКИ
УЗБЕКИСТАН. Экономика
и
социум,
(6),
710-715.
https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44002983
3.
Касимов, О. К., & Ражапова, С. С. (2019). ИТС В АВТОДОРОЖНОЙ
ИНФРАСТРУКТУРЕ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН. Экономика и социум, (4), 393-397.
https://elibrary.ru/item.asp?id=38595079
4.
Khakimov, S., Rajapova, S., Amirkulov, F., & Islomov, E. (2021, December). Road
Intersection Improvement–Main Step for Emission Reduction and Fuel Economy.
In IOP
Conference Series: Earth and Environmental Science (Vol. 939, No. 1, p. 012026). IOP
Publishing. https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1755-1315/939/1/012026/meta
ТЕХНОЛОГИЯ
МЕХАНИКА ВА ТЕХНОЛОГИЯ ИЛМИЙ ЖУРНАЛИ, МАХСУС СОН 2022, № 1 (1)
163
5.
INTELLIGENCE OF TRANSPORT SERVICES
IS A PRIORITY OF SYSTEM
EFFICIENCY, SS Rajapova - … : Innovative,
educational, natural and social sciences, 2021,
https://cyberleninka.ru/article/n/intelligence-of-transport-services-is-a-priority-of-system-
efficiency/viewer.
6.
РАЖАПОВА С., ШАКИРОВ А., АВТОМАТИЗАЦИЯ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫХ
ФУНКЦИЙ
НА
ПАССАЖИРСКОМ
АВТОМОБИЛЬНОМ
ТРАНСПОРТЕ.,
ЭКОНОМИКА
И
СОЦИУМ,
3-2 (82),
2021,
стр. 258-262,
https://www.elibrary.ru/item.asp?id=45784479
I
kes - Yuqori kuchlanish texnikasi

304
moyli o’chirgichnikiga nisbatan intensivroq bo’lganligi sababli elektrik
mustahkamlikning tiklanishi ham tezkor bo’ladi.
7.15- rasm. O’chirgichlarning kontaktlari orasidagi elektr mustahkamlikning o’sishi:
1– havoli o’chirgichlar uchun; 2– moyli o’chirgichlar uchun.
Yuqorida keltirilgan 7.11,b- rasmdagi sxemaga ko’ra o’chirgich salt ishlayotgan
liniyani o’chirsin. O’chirgichda liniyani o’chirguncha u orqali sinusoidal tok
oqayotgan bo’lsa, uni uzishda tok noldan o’tish paytida liniyaning kuchlanishi
quyidagicha amplituda qiymatiga ega bo’ladi:
1
0
1
1
Ε
U
turg
Tok uzilgandan keyin liniyada uning sig’imidagi zaryad hosil qiladigan
kuchlanish
turg
U
U
0
saqlanadi. Bu kuchlanish o’chirgichning chiziqli qutbiga
ta’sir ko’rsatadi. O’chirish paytida shina tomonidagi kuchlanish
turg
U
dan
E gacha
tushadi (liniyaning sig’im effekti yo’qoladi) va keyinchalik kuchlanish tarmoqning
chastotasiga
bog’liq
ravishda
o’zgaradi. O’chirgichning kontaktlarida
tiklanayotgan kuchlanish quyidagi qonuniyat bo’yicha o’zgaradi:
0
U
ΕCos
)
(
U
.
Agar sig’im tokining o’chirilishidan keyin qandaydir
Ψ
fazada yoy so’ndirish
oralig’ida qaytadan teshilish ro’y bersa, unda boshlang’ich kuchlanishi
0
U
liniyani
U
p - Yuqori kuchlanish texnikasi

137
Ma’lumki izolyatorlar shodasi bo’ylab kuchlanishning
notekis taqsimlanishiga
asosiy sabab izolyatorning xususiy, tayanchga va o’tkazgichga
nisbatan
sig’imlarning mavjudligi (rasm 3.17).
3.17- rasm. Izolyatorlar shodasining almashtirish sxemasi
Agar shodadagi izolyatorlarning umumiy sig’imi
n
C
С
sh
, uning S
1
va S
2
sig’imlardan sezilarli darajada katta bo’lsa, u holda
kuchlanishning izolyatorlar
shodasi bo’ylab taqsimlanishi deyarli tekis bo’ladi. Aks holda kuchlanishning
taqsimlanishi notekis va eng ko’p kuchlanish o’tkazgichdan
birinchi turgan
izolyatorga mos keladi. Real sharoitda doimo C
1
> C
2
,
shuning uchun
kuchlanishning tushishi maksimal bo’lib, o’tkazgichdan uzoqlashgani sari
kamayib boradi va nihoyat traversga yaqinlashgan sari izolyatorlarga to’g’ri
kelayotgan kuchlanish yana o’sadi (3.18- rasm).
O’tkazgich
138
3.18- rasm. Kuchlanishi 500 kV bo’lgan liniya uchun ushlab turuvchi izolyatorlar shodasi
bo’ylab kuchlanishning taqsimlanishi (to’la kuchlanishdan protsent hisobida)
Kuchlanish tushishining maksimal ruxsat etiladigan qiymati izolyatorlarning
konstruktsiyasiga bog’liq bo’lib, uning maksimal qiymati 30 – 60
kVni tashkil
etadi. Uning qiymati armaturada tojlanishni bartaraf etish shartidan topiladi.
Kuchlanishi 220 kV va undan yuqori bo’lgan elektr uzatish liniyalaridagi
birinchi izolyatorda kuchlanishning taqsimlanishini
maxsus ekranlar, ya’ni
armaturalar yordamida tekislash qo’llaniladi. Armatura o’tkazgichga yaqin
joylashgan izolyatorning sig’imi C
2
ni oshirish natijasida o’tkazgichga birinchi va
yaqinroq joylashgan izolyatorda kuchlanishning tushishini kamaytiradi (3.19-
rasm).
Armatura oval, sakkizlik va aylana ko’rinishida bo’lib o’tkazgichni
shodaga belgilaydigan joyga maxkamlanadi.
Xuddi shunday effektni yuqori va o’ta yuqori kuchlanishli elektr uzatish
liniyalarida
faza parchalashni, ya’ni fazada kuchlanishga qarab bitta emas bir
nechta o’tkazgich qo’llanilishi mumkin. Masalan 330 kV kuchlanishda faza ikkita
simga; 500 kVda 3 taga; 750 kVda 3- 5 taga; 1150 kVda 8 -12 taga parchalanadi.
Fazada parchalash qo’llanilganda sig’im C
2
=2 – 3 pF gacha etishi mumkin. Bunda
C
1
li bo’linishdagi
tok kompensatsiyalanib, izolyatorlar bo’ylab kuchlanishning
taqsimlanishi tekislanadi.
-rasm. Ma’lumotlar bazasi iyerarxik modeli chizmasi

ТЕХНОЛОГИЯ
МЕХАНИКА ВА ТЕХНОЛОГИЯ
ИЛМИЙ ЖУРНАЛИ, МАХСУС СОН 2022, № 1 (1)
157
2-rasm. Ma’lumotlar bazasini iyeraxik modelda tasvirlash.
Ma’lumotlar bazasi tarkibiga о‘zgarish kiritish ma’lumotlar bazasini qayta qurishni
anglatadi. Biror bir zarur savolga javob olish uchun esa maxsus dastur yozishga tо‘g‘ri keladi.
Foydalanuvchilarning savollariga javob berish uchun ba’zan haftalab, oylab vaqt talab qilinadi,
natijada ma’lumotlar о‘z dolzarbligini yо‘qotadi.
Iyerarxik va tarmoqli modellarining kamchiliklari ma’lumotlarning
yangi - relyatsion
modeli paydo bо‘lishiga sabab bо‘ldi. Relyatsion model MB tarkibini soddalashtirishga
qaratilgan. Unda hamma ma’lumotlar qator va ustunlardan iborat bо‘lgan
sodda jadvallar
kо‘rinishiga keltiriladi. Ma’lumotlar bazasining har bir jadvaliga maxsus nom beriladi. Har bir
gorizontal qatorning alohida fizik mohiyati mavjud, masalan, biror bir ma’muriy hudud. Kartada
u alohidagi maxsus grafikli obyekt bо‘lishi mumkin. Jadvalning
barcha N - qatorlarida
viloyatning shuncha M – hududi ifodalanadi, ya’ni jadvalning har
bir qatori ushbu hududga
tegishli ma’lumotni о‘zida jamlaydi [3].
Jadvalning har bir ustunida joylashgan raqamlarning barchasi bir turga tegishli
ma’lumotlar hisoblanadi. Masalan, rayon markazi ustunida faqat sо‘zlar bо‘lsa, maydon ustunida
о‘nlik sonlar, ID ustunidagi butun sonlar foydalanuvchilar tomonidan о‘rnatilgan ob’yektlarning
kodini bildiradi. Jadvallararo aloqa hoshiyalar bо‘yicha amalga oshiriladi (1-jadval).
U
f - Yuqori kuchlanish texnikasi

306
7.16- rasm. Tebranish konturining sxemasi.
Kuchlanishi
)
(
Cos
е
qonuniyat bilan o’zgaruvchi manba ta’sirida
kechadigan o’tkinchi jarayonni ko’rib chiqish uchun tebranish konturidagi
sig’imda kuchlanishni ikkita – turg’unlashgan
tur
U
va o’tkinchi
tk
'
o
U
tashkil
etuvchilarning yig’indisidan iborat deb qarash mumkin. Kuchlanish
tur
U
manba
chastotasi bilan o’zgaruvchi garmonik funktsiya bo’lsa,
tk
'
o
U
esa xususiy tebranish
chastotasi
2
2
0
0
va
so’nish
koeffitsienti
bo’lgan so’nuvchi
kuchlanishdir.
C
b - Yuqori kuchlanish texnikasi

148
Kuchlanishning
QR
U
U
qiymatida gazli ulanishda davriy ravishda QR
paydo bo’ladi va so’nadi. Har bir razryadlanishda razryadlanish kanalida
qandaydir
W
energiya sochiladi. Uning bir qismi izolyatsiyani emirishga
sarflanadi. Davriy ravishda takrorlanayotgan QRdagi o’rtacha quvvat quyidagi
ifoda yordamida aniqlaniladi:
QR
f
QR
W
n
P
,
(3.40)
bu yerda
f
n
- birlik vaqt ichidagi QRlar soni. QR kanalida energiyaning qisman
sochilishining manbai izolyatsiyadagi elektr maydoni, ya’ni tegishli sig’imlardagi
maydon hisoblanadi.
Elektrik eskirishi va izolyatsiya xizmat qilish muddatining tezligi yuqorida
ta’kidlaganimizdek QRning o’rtacha quvvatiga
QR
P
va sochiluvchi energiya
QR
W
ga bog’liq. Shuning uchun
QR
+U
f - Yuqori kuchlanish texnikasi

300
induktiv g’altakning xususiy sig’imi. Bu sxemada kuzatiladigan o’takuchlanish
ushbu to’rtta parametrdan tashqari o’chirgichda yoy tokining uzilishiga bog’liq.
Katta toklarda, masalan katta quvvatli induktiv yuklamani o’chirishda yoki
qisqa tutashuvda zanjirni oxirigacha uzish tokning noldan o’tishida sodir bo’ladi.
Shu sababli zarjirni uzish paytida
L
2
induktivlikda magnit maydon energiyasi
deyarli yo’q bo’lib, zanjirni o’chirish paytida o’chirgichda kuchlanishning sakrab
o’zgarishi kuzatilmaydi.
7.13- rasm. Induktivlikni o’chirishda paydo bo’ladigan o’takuchlanishni tahlil qilish
sxemasi.
Kam toklarda esa (masalan salt ishlayotgan transformatorni o’chirishda)
yoyning ionlashish darajasi deyarli axamiyatga ega emas, o’chirgichda ishchi
purkash ta’sirida tok o’zining nolinchi qiymatidan o’tguncha yoy ustunining tezlik
bilan buzilishi sodir bo’ladi. Bu holda yoyning qarshiligi sakrab o’sib ketishi
natijasida yoyning toki keskin pasayadi. Natijada o’takuchlanishning asosiy
sababchisi – yoy tokining kesilishi sodir bo’ladi. Tokning kesilishi mumkin
bo’lgan oniy qiymati shu paytdagi yoyning ionlashish darajasiga va o’chirgichning
yoy so’ndirish qobiliyatiga bog’liq. Zamonaviy o’chirgichlar yoyning takroran
yonishinigina emas oraliqning qayta teshilishini ham bartaraf etadigan yoy
so’ndiruvchi sistema bilan jixoz-lanadi. Shunday moslamalar bilan jihozlangan
o’chirgichlar uchun salt ishlayotgan liniyani o’chirishda paydo bo’ladigan
o’takuchlanish xech qanday xavf tug’dirmaydi. O’chirgich orqali o’tayotgan
I
tokning amplitudasiga bog’liq holda kesilish toki 7.14- rasmda keltirilgan
turuvchi - Yuqori kuchlanish texnikasi

167
razryadlanish rivojlanadigan yo’l shodada izolyator bilan aloxida olingan
izolyatorniki bir biridan farq qiladi.
Izolyatorlar shodasining uzunligi quyidagi ifoda orqali aniqlaniladi:
nH
l
shoda
,
(4.4)
bu yerda
H- bitta izolyatorning balandigi;
n - shodadagi izolyatorlar soni.
Shodada izolyatorlar o’zaro sharnirli bog’langanligi uchun egiluvchan
bo’lib yon tomondan esayotgan shamol ta’sirida yuklanishni kamaytiradi.
Izolyatorlar shodasidagi izolyatorlar soni bilan ho’l razryadlanish
kuchlanishi orasida quyidagicha chiziqli bog’lanish mavjud:
H
nE
U
HR
HR
,
(4.5)
bu yerda
E
HR
- o’rtacha ho’l razryadlanish kuchlanganligi bo’lib, u izolyator
rusumiga qarab quyidagicha qabul qilinadi: П- 4,5; П- 7; П- 8,5 rusumli
izolyatorlar uchun 2,15 kV/sm, ПM-4,5 uchun esa 2,7 kV/sm.
4.5- rasm. Osiluvchan izolyatorlar shodasining asosiy ulcham-lari:
nH
h
-shodaning uzunligi;
L
- shodadagi razryadlanish masofasi;
p
l
- shodadagi izolyator razryadlanish masofasi.
Tajriba ko’rsatadiki,
H
l
1,3 bo’lganda razryadlanish izolyator sirti
bo’ylab rivojlanadi, quruq razryadlanish gradienti «sterjen - sterjen» havo
L
2 - Yuqori kuchlanish texnikasi

302
7.14- rasm. Kesilish tokining o’chirgich orqali o’tayotgan tokka bog’liqligining taxminiy
xarakteri
Bu kuchlanishning maksimal qiymatida tebranish konturidagi tok noldan
o’tadi va
maks
U
2
quyidagi energiya balansi tenglamasidan osongina aniqlanadi:
2
2
2
2
2
2
2
2
С
U
L
I
C
U
kes
2
kes
2
0
,
(7.48)
bu yerda tenglamaning chap tomonidagi tashkil etuvchilar tokning kesilish paytida
L
2
va
S
2
da jamlangan to’la energiya. Kuchlanish maksimumga erishganda barcha
energiya elektr energiyasiga aylanadi.
Faraz qilaylik,
t
1
lahzada A fazadagi kuchlanish o’zining manfiy
maksimumidan o’tayotganida sistemada bir fazali yerga yoyli qisqa tutashuv sodir
bo’ldi.
Bunda shikastlanmagan B fazadagi va fazalararo kuchlanish
U
B
= 0,
5U
f
;
U
AB
=1,5
U
f
ga tenglashadi. O’tish jarayonini 2 ta qismga bo’lgan holda tahlil
qilamiz.
A fazasi erga qisqa tutashgandan keyin o’zaro paralel ulangan
shikastlanmagan
B fazaning sig’imi va fazalararo sig’imlarning zaryadlari
tenglashishi natijasida ularda kuchlanish quyidagi qiymatga tenglashadi :
f
f
ΚU
U
,
U
5
0
,
(7.49)
bu yerda
AB
AB
С
С
С
Κ
.
O’tish jarayonining ikkinchi qismida kuchlanish o’zining turg’unlashgan
qiymati atrofida quyidagicha aniqlanuvchi
U
teb
amplituda bilan tebranadi:
5U
)
Κ
(
U
U
U
bosh
AB
teb
1
(7.50)
Yuqori kuchlanish texnikasi - bet 65

153
bu yerda
2
1
,
- izolyatsiyaning T
1
va T
2
haroratlarga mos keladigan xizmat qilish
vaqti;
- issiqliqdan eskirishda haroratning izolyatsiya xizmat qilish vaqtining 2
marta qisqarishiga olib keladigan oshishi.
Ichki izolyatsiya va uning elementlari ekspluatatsiya davrida statik,
o’zgaruvchan va zarbaviy mexanik yuklar ta’siriga uchraydi. Bu yuklar ta’sirida
izolyatsiya materiallarida sekin eskirish kuzatiladi. Eskirishning borlig’i shundan
iborotki, mexanik kuchlangan materialda lokol deffektlarning tartibli paydo
bo’lishi va buning hisobiga materialdagi mikroyoriqlarning asta sekin
kattalashishi kuzatiladi. Mikroyoriqlar soni va o’lchami qandaydir kritik qiymatga
erishganda izolyatsiya materialining butulay emirilishiga olib keladi.
Statik mexanik yuk ta’sirida izolyatsiyaning emirilishigacha xizmat qilish
vaqtini quyidagi formula yordamida aniqlaymiz:
k
W
(
ехр
0
,
(3.46)
bu yerda
W
,
0
va
- materialning mustahkamligini xarakterlaydigan parametrlar;
- yuklanish ta’sirida materialdagi mexanik kuchlanish; T – absalyut harorat.
Izolyatsiyada ho’llanishining paydo bo’lishi uning sirqish qarshiligining
keskin pasayishiga olib keladi, chunki namlikda erigan va yig’ilgan aralashmalar
mavjud. Sirqish qarshiligining pasayishi izolyatsiya materialida dielektrik
isrofning oshishiga olib keladi. Natijada issiqliqdan teshilish kuchlanishi pasayadi.
Izolyatorlar nomeri - Yuqori kuchlanish texnikasi

141
tekislash uchun toroid ko’rinishdagi ekranlardan foydalaniladi. Toroid bu radiusi r
bo’lgan trubadan yasalgan R radiusli xalqa.
Toroiddagi kuchlanganlik, ishchi kuchlanish va uning o’lchamlari orasidagi
bog’lanishtaxminan ushbu bog’lanish ko’rinishida ifodalanadi:
r
r
r
*
ln
r
R
r
(
r
r
R
ln
)
r
R
(
)
r
R
(
r
r
U
E
ishchi
4
8
3
1
4
8
4
5
2
9
1
2
.
(3.31)
3.21- rasmda boshlang’ich kuchlanishning shar va toridal ko’rinishdagi
ekranlarning radiusiga bog’liqligi keltirilgan. Bu rasmdan ko’rinadiki bir
kuchlanishda sharning kerakli radiusi toroidnikidan taxminan ikki marta kichik.
3.21- rasm. Tojlanishning boshlang’ich kuchlanishining ekraning tashqi radiusiga bog’liqligi: 1 –
shar shakldagi ekran; 2 – radiuslari nisbati
25
6
,
r
R
bo’lgan toroidal ekran.
Nazorat savollari - Yuqori kuchlanish texnikasi

143
ega. Shu sababdan izolyatsiyaning elektrik, issiqliq va mexanik eskirishlari
uchraydi. Bundan tashqari izolyatsiyaning eskirishi unga tashqi muhitdan
ifloslanish, aynan namlikning singishi bilan bog’liq.
Shuni ta’kidlash zarurki ekspluatatsiya sharoitida har xil faktorlar ta’sirida
eskirish jarayoni bir vaqtning o’zida bir-biriga murakkab ta’sir etish orqali
kechadi.
Elektr qurilmalarining ichki izolyatsiyasida ishchi kuchlanishda ham
elektrik eskirish jarayoni kechishi rivojlanishi mumkin. Bunday eskirish elektr
maydon
kuchlanganligining
qisqa
muddatga
kuchlanish
qo’yilgandagi
izolyatsiyaning teshilish elektr maydon kuchlanganligidan 15 - 20 marta kichik
qiymatida ham paydo bo’lishi mumkin.
Har xil turdagi izolyatsityaga qo’yilgan kuchlanishning o’sishi bilan
eskirish
jarayoni
tezlashib,
uning
xizmat
ko’rsatish
vaqti
qisqaradi.
Izolyatsiyaning xizmat qilish vaqti
ta’sir etayotgan kuchlanishning keng
diapazonda o’zgarishida murakkab xarakterga ega. Masalan o’rtacha xizmat qilish
muddatida (bir soatlardan to 10
3
- 10
4
saotgacha) eksperiment natijasida
o’rnatilgan bog’liqlik quyidagi ko’rinishda bo’ladi:
Turistlik - Mavzu: turizm xizmatlari bozorida turoperatorlik xizmatlarining o'rni va vazifalari reja

|
Mavzu: turizm xizmatlari bozorida turoperatorlik xizmatlarining o'rni va vazifalari reja
|
bet | 10/12 | Sana | 26.11.2023 | Hajmi | 54,42 Kb. | | #105666 |
Bog'liq Turistlik mahsulotlar haqida tushuncha-hozir.org4. Turistlik mahsulotlar haqida tushuncha
Turistlik mahsulot turizm maqsadlari va jarayonida turistning ehtiyoj-larini qondirish uchun yetarli bo‘lgan, eng kamida ikkita yoki undan ko‘proq birlamchi yoki ko‘plab turistlik xizmatlar, ishlar, tovarlar va ta’minot vositalari, boshqa turistlik zahiralardan tashkil topgan turistlik xizmatlar, ishlar va tovarlar (turpaket, turistlik xizmatlar paketi) ning tartibga tushirilgan hamda maqsadga yo‘naltirilgan majmuidan iborat.
Turistlik mahsulot (turpaket) xizmatlar harakatining 24 soatdan ortiq vaqtiga ega va yoki tunab qolish (joylashtirish) va joydan -joyga ko‘chib o‘tish (yuk tashish) ni o‘z ichiga oladi. Turistlik mahsulot barcha ko‘rsatilgan xizmatlar va barcha harajatlarni o‘z ichiga olgan umumiy narx bo‘yicha taklif etiladi, uning iste’mol xususiyatlari esa shartnoma shartlariga mos keladi.
Agar turistlik xizmatlar ko‘rsatish jarayonini sinchiklab kuzatadigan bo‘lsak, unda turizm tashkilotchilari aynan xizmat ko‘rsatish bilan emas, balki ular turistlarning ehtiyojlariga qarab turistlik xizmatlarni jamlaydilar va ularning kombinatsiyalarini tuzadilar, band qiladilar, buning evaziga ular foiz ko‘rinishida mukofot oladilar. Shunday qilib, turizm tashkilotchilari turistlar va xizmat ko‘rsatuvchilar o‘rtasida vositachi vazifasini o‘taydilar. Turizm tashkilotchilari nima bilan savdo qiladilar va turistlik yo‘llanma yoki vaucherni harid qilgan turist bevosita nimaga ega bo‘ladi degan savol tug‘iladi. Agar ushbu jarayonni diqqat bilan o‘rganilsa, unda turist ushbu yo‘llanma yoki hujjatning boshqa turi evaziga kelajakda turistlik xizmatdan (o‘rnatilgan muddatda) foydalanish xuquqiga ega bo‘ladi. Bu holda turistlik mahsulotning yangi ta’rifi paydo bo‘ladi. Turistlik mahsulot - turga bo‘lgan huquqdir.
O‘zbekiston Respublikasining «Turizm to‘g‘risida»gi Qonunining 3-moddasiga asosan: «Tur - muayyan yo‘nalish bo‘yicha turistlik xizmatlar majmui (joy bandlash, joylashtirish, ovqatlantirish, transport, rekreatsiya, ekskursiya xizmatlari va boshqa xizmatlar) bilan ta’minlangan aniq muddatlardagi turistlik sayohat».
Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib, turmahsulotning asosiy elementlari bo‘yicha turistlik harajatlar tarkibi quyidagi holatda bo‘ladi:
|
| |
Turistik mahsulotlarni sotish tarmoqlarini shakllantirish

Turistik mahsulotlarni sotish tarmoqlarini shakllantirish
Download
0,59 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/5
Sana
17.01.2024
Hajmi
0,59 Mb.
#139894
Download
0,59 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Turistik mahsulotlarni sotish tarmoqlarini shakllantirish
Download
0,59 Mb.
Matnni ko'rish
TADQIQOT NATIJALARI - Turistik mahsulotlarni sotish tarmoqlarini shakllantirish

SCIENCE AND INNOVATION
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL VOLUME 1 ISSUE 6
UIF-2022: 8.2 | ISSN: 2181-3337
100
ta’minlaydi. Qoida bo’yicha turlarni bevosita iste’molchilarning o’ziga sotish turoperatorning
asosiy vazifasi hisoblanmaydi Biroq har bir korxona o’z mahsulotlarining pirovard
sotilishidan manfaatdordir. Shu sababli turoperatorlik firmasi faoliyatining ahamiyatli
yo’nalishi turmahsulotlarining sotilishini ta’minlashdir. Bu vazifa esa turmahsulotni ishlab
chiqaruvchidan potentsial iste’molchiga qadar yetkazib beradigan sotish tarmoqlari
zimmasiga yuklatiladi.
Turoperator xizmatlar yetkazib beruvchilar bilan shartnomalar bo’yicha va turistlar
ehtiyojlariga mos ravishda turlar komplektatsiyasi bilan shug’ullanadigan turistik
firma(tashkilot)dir. Turoperatorė bu turistik paket ishlab Chiqaruvchidir. U turistik
yo’nalishlar ishlab chiqish va turlar komplektatsiyasi bilan shug’ullanadiularning amal
qilishini ta’minlaydi, reklamani tashkil qiladibu yo’nalishlar bo’yicha narxlarni hisoblaydi
turlarni to’g’ridan-to’g’ri yoki turistik agentliklar vositasida turistlarga sotadilar. Turoperator
turistlarni turli turistik xizmatlardan tanlash imkonini ta’minlab beradi va bir vaqtning o’zida
boshqa shahar va joylarda xizmat ko’rsatishga buyurtma berish vazifasini o’z zimmasiga olib
osonlashtiradi. Turoperatorlar turizm industriyasida maxsus rolni Bajaradilar. Ular
turmahsulotlarni joylarni-samolyotda nomerlarni-mehmonxonada sotib oladilar turistik
xizmatlar paketini shakllantiradilar va foyda olish maqsadida turli to’g’ri yoki bilvosita
foydalanuvchilarga turistlarga sotadilar. Turoperator turistik xizmatlarni alohida ham sotishi
mumkin. Bu yo foyda olish yoki zaruriyat yuzasidan qilinadi. Masalan imtiyozli narxlarda
sotib olingan samolyotdagi joylar sonini to’ldirish uchun u chiptalarni ham sotishi mumkin
va bunda u vositachi sifatida keladi. Birinchi holda ya’ni turoperator paket shakllantirayotganda
u turmahsulotlar ishlab chiqaruvchisi sifatida faoliyat yuritadi. Ikkinchi holda ya’ni turoperator
xizmatlarini alohida sotayotganda turistik xizmatlarning ulgurji dileriga aylanadi Bu holat
turoperator ishlab chiqaruvchidan turistik paketni shakllantirish uchun keragidan ortiqcha
turistik xizmatlar sotib olganda bo’lishi mumkin Bundan tashqari hozirda ommaviy sotib
olgani uchun mehmonxonalar va xizmatlar yetkazib beruvchilar orasida tegishli imtiyozlarga
ega bo’lgan maxsuslashgan ulgurji turoperatorlari mavjud.
MUHOKAMA - Turistik mahsulotlarni sotish tarmoqlarini shakllantirish

SCIENCE AND INNOVATION
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL VOLUME 1 ISSUE 6
UIF-2022: 8.2 | ISSN: 2181-3337
101
istagini bildirgan holdagina ma’lum xizmatlarni talab etadi. Biroq amaliyotda ba’zan
turoperator va turagent orasidagI farqni ajratib bo’lmaydi chunki har ikkalasi o’xshash
vazifalarni hal qilishlari mumkin. Masalan firma turoperator sifatidayo’nalishlar ishlab
chiqish turistlar va boshqa agentliklarga sotishi ham mumkin. Xuddi shu vaqtda aynan shu
turistik tashkilot turagent sifatida boshqa firmalardan xizmatlar sotib olishi va turistlarga sotishi
ham mumkin Turizm industriyasining shiddat bilan rivojlanishi turizm bozorida raqobatning
yuzaga kelishi va kuchayishiė hammasi turoperatorlar strukturasiga ta’sir ko’rsatdi va
ularning keyingi maxsuslashuvini qayta aniqlab berdi. Turoperator xizmatlar yetkazib
beruvchilar bilan shartnomalar bo’yicha va turistlar ehtiyojlariga mos ravishda turlar
komplektatsiyasi bilan shug’ullanadigan turistik firma(tashkilot)dir. Turoperator bu turistik
paket ishlab chiqaruvchidir. U turistik yo’nalishlar ishlab chiqish va turlar komplektatsiyasi
bilan shug’ullanadi ularning amal qilishini ta’minlaydi reklamani tashkil qiladi.bu
yo’nalishlar bo’yicha narxlarni hisoblaydi turlarni to’g’ridan-to’g’ri yoki turistik agentliklar
vositasida turistlarga sotadilar. Turoperator turistlarni turli turistik xizmatlardan tanlash
imkonini ta’minlab beradi va bir vaqtning o’zida boshqa shahar va joylarda xizmat ko’rsatishga
buyurtma berish vazifasini o’z zimmasiga olib osonlashtiradi.
XULOSA
Turoperatorlar turizm industriyasida maxsus rolni Bajaradilar. Ular turmahsulotlarni
joylarni-samolyotda nomerlarni-mehmonxonada sotib oladilar turistik xizmatlar paketini
shakllantiradilar va foyda olish maqsadida turli to’g’ri yoki bilvosita foydalanuvchilarga
turistlarga sotadilar. Turoperator turistik xizmatlarni alohida ham sotishi mumkin. Bu foyda
olishyoki zaruriyat yuzasidan qilinadi Masalan imtiyozli narxlarda sotib olingan
samolyotdagi joylar soninI to’ldirish uchun u chiptalarni ham sotishi mumkin va bunda u
vositachi sifatida keladi.
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli

|
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
|
bet | 32/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikO’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti-80 daqiqa
|
Talabalar soni: 26 –30 gacha
|
Mashg’ulot shakli va turi
|
Nazariy-yangi bilimlarni egallash bo’yicha o’quv mashg’uloti
|
O’quv mashg’ulot rejasi
|
1.Power Point dasturida rasmlar, jadvallar, diagrammalarni qo‘yish va rasm chizish.
2.Slaydlarni ko‘chirish, nusxa olish,
3. Slaydlarni qayta takrorlash va slaydlarni o‘chirish.
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: O‘quvchilarga yangi mavzu bo’yicha nazariy tushunchalar berish, mavzu bo’yicha bilim va ko’nikmalarini shakllantirish
|
Pedagogik vazifalar:
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
Yangi mavzu bo’yicha rejalarni tasniflaydi;
Reja asosida bo’limlarni tushuntiradi;
Reja bo’yicha yangi bilimlarni yoritib beradi.
|
O’quv faoliyati natijalari:
Tinglaydilar va zarur bo’lsa yozib boradilar;
Dars bo’yicha olgan bilimlarini tasniflaydilar;
O’rganganlarini aytib beradilar;
Tartibli ravishda aytib beradilar.
|
O’qitish metodlari
|
Axborotli kichik ma’ruza, tushuntirish, namoyish etish, aqliy hujum
|
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
|
Ommaviy, jamoaviy
|
O’qitish vositalari
|
O’quv qo’llanma, proektor, slayd kompyuter
|
O’qitish sharoiti
|
Maxsus jixozlangan o’quv xona
|
Qaytar aloqaning yo’l va vositalarining yo’l va vositalari
|
Og’zaki nazorat: savol-javob
|
|
| |
Qisqacha xulosalar - Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment

70
4. Hozirgi davrda texnologiya va uskunalarni import qilmaydigan
mamlakat topilmaydi, negaki hech bir mamlakat o‘z sanoati uchun barcha
turdagi mashinalar, uskunalar va elektron hisoblash texnikasini ishlab
chiqarish quvvatiga ega emas.
5. Tajribali import qiluvchilar sotib olinadigan uskunalar va
texnologiyalarga quyidagi talablarni qo‘yadi: texnologik jarayonlar,
sanoati rivojlangan davlatlar zavodlarida sinalgan va patentlangan bo‘lishi
kerak; uzatiluvchi texnologiyalar xaridor sharoitlariga (xususan, mahalliy
xomashyo resurslariga) moslashishga mo‘ljallangan bo‘lishi kerak; xarid
qilinayotgan texnologiyalar va uskunalar xaridor korxonasida ilgari
o‘rnatilgan agregatlarga mos kelishi kerak, uskuna yetkazib beruvchining
taklifi o‘z ichiga tez yemiriluvchi detallarni mahalliy korxonalarda ishlab
chiqarish imkoniyatini beruvchi ishchi chizmalarni olishi kerak.
6. Import qiluvchilar yetkazib beruvchilar bilan muzokaralarda
baholar, texnik shartlar, uskuna va texnik hujjatlarni yetkazib berish
muddatlari bilan birga ba’zi hollarda import qiluvchilar uchun muhimroq
sanalgan bitimlarni moliyalashtirish shartlarini kelishib olishi zarur.
7. Eksport va import qiluvchilar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar
ko‘pincha uskunalarni butlash, kafolat sinovlarini o‘tkazish uslubi,
yetkazib berilgan uskunalardagi nuqsonlar uchun javobgarlik, mahalliy
xomashyo resurslarining sotib olingan texnologiyaning texnik talablariga
mos kelmasligi kabi sabablardan kelib chiqadi.
8. Har qanday kelishmovchiliklar va ziddiyatlar yetkazib beruvchi
bilan do‘stona xayrlashishga xalaqit bermasligi lozim, chunki kelajakda
maslahat, ehtiyot qismlar, texnik yordamlar va boshqalar bo‘yicha unga
murojaat qilish zarurati vujudga kelishi mumkin.
Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki

249
Hozirgi paytda XTTB faoliyatining asosiy yo‘nalishlari bo‘lib
quyidagilar hisoblanadi:
–
turli xildagi investitsiya loyihalarini uzoq va o‘rta muddatli
kreditlash;
–
loyihalarning moliyaviy-iqtisodiy va texnik asoslarini tayyorlash;
–
rivojlanayotgan
mamlakatlarda
tuzilmaviy
qayta
qurish
dasturlarini moliyalashtirish.
XTTBning maqsadlari quydagilardan iborat:
–
a’zo mamlakatlar iqtisodiyotini rivojlantirishga va qayta tiklashga
yordam ko‘rsatish;
–
xususiy xorijiy investitsiyalarni qo‘llab-quvvatlash;
–
to‘lov balansining muvozanatini saqlashga va xalqaro savdoning
barqaror o‘sishiga yordam berish;
–
statistik ma’lumotlarni to‘plash va e’lon qilish.
XTTBning asosiy mablag‘lari hozirgi kunda o‘rta va uzoq muddatli
qarz majburiyatlarini emissiya qilish orqali xalqaro moliya bozorlaridagi
operatsiyalar hisobidan shakllanadi. XTTB qimmatli qog‘ozlari yuqori
kredit reytingiga (AAA) ega bo‘lib, dunyoning 100 dan ortiq
mamlakatlariga joylashtiriladi. XTTBning kreditlari qarz oluvchi davlat
milliy valyutasida emas, balki devizlarda, ya’ni xalqaro darajada to‘lov
vositasi sifatida tan olingan valyutalarda ajratiladi.
XTTB qarzlarini ikkita kategoriyaga ajratish mumkin:
1.
Iqtisodiyot uchun yo‘qotishlarsiz ssudalar bo‘yicha foizlarni
to‘lashga qodir bo‘lgan, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun qarzlar.
2.
Xalqaro moliya bozorida kreditga layoqatsiz va ssudalar bo‘yicha
foizlarni to‘lashga qodir bo‘lmagan kambag‘al mamlakatlar uchun qarzlar.
Keyingi yillarda XTTB jahon moliya bozorida yirik qarzdor rolida
chiqmoqda. Bank tomonidan chiqarilayotgan obligatsiya qarzlari summasi
davlatlararo investitsiya banklari o‘rtasida eng katta solishtirma og‘irlikka
egadir.
Xalqaro kompaniyalar faoliyatining davlat tomonidan tartibga

85
–
xorijiy investorlarni va xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi
korxonalarni javobgarlikka tortishning asosliligini zarur hujjatlar, shu
jumladan, jinoiy, fuqarolik, xo‘jalik va ma’muriy ishlar materiallari bilan
tanishish yo‘li orqali o‘rganib chiqish;
–
vazirliklar,
idoralar va nazorat organlari, shuningdek mahalliy
hokimiyat va boshqaruv organlari rahbarlariga qonun hujjatlarining
aniqlangan buzilishlari, qonun buzilishini va unga olib keluvchi shart-
sharoitlarning
sabablarini
bartaraf
qilish
to‘g‘risida
belgilangan
muddatlarda bajarilishi majburiy bo‘lgan taqdimnomalar kiritish;
–
mansabdor shaxslar tomonidan xorijiy
investorlar va xorijiy
investitsiyalar ishtirokidagi korxonalarning huquqlari va qonuniy
manfaatlari buzilishi hollari aniqlangan hollarda, shuningdek adliya
organlarining
qonuniy
talablari
mansabdor
shaxslar
tomonidan
bajarilmagan taqdirda aybdor mansabdor shaxslarni javobgarlikka tortish
to‘g‘risidagi masalalarni tegishli organlar oldiga qo‘yish;
–
xorijiy
investorlar
va
xorijiy
investitsiyalar
ishtirokidagi
korxonalarning huquqlarini buzayotgan nazorat
qiluvchi hamda mahalliy
xoqimiyat va boshqaruv organlarining harakati yoki qarorlarini to‘xtatib
qo‘yish;
–
jinoiy, fuqarolik, xo‘jalik va ma’muriy ishlar bo‘yicha xorijiy
investorlar va xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonalarning
huquqlari va qonuniy manfaatlarini buzuvchi sud hujjatlarini davlat boji
to‘lamasdan qayta ko‘rib chiqish to‘g‘risida sud instanstiyalariga takliflar
bilan murojaat qilish;
–
xorijiy
investorlar
va
xorijiy
investitsiyalar
ishtirokidagi
korxonalarning o‘z huquqlari va qonuniy
manfaatlari buzilganligi
to‘g‘risidagi murojaatlarini tekshirish uchun tegishli mutaxassislarni jalb
etish.
Xalqaro moliya korporatsiyasi (XMK)

252
XMK Jahon banki guruhiga kiruvchi boshqa tashkilotlar bilan o‘z
faoliyatini muvofiqlashtirib boradi, lekin yuridik va moliyaviy aloqalarda
mustaqil tashkilot bo‘lib hisoblanadi.
XMK kompaniyalarga risklarni boshqarishga
va jahon kapital
bozoriga chiqishning kengroq imkoniyatiga ega bo‘lishga yordam
beruvchi yangi moliyaviy instrumentlarni ishlab chiqishni davom
ettirmoqda. Ushbu moliyaviy mahsulotlar jumlasiga
quyidagilarni kiritish
mumkin:
–
XMK o‘z mablag‘laridan zayomlar;
–
sindikatlashgan zayomlar;
–
hissali moliyalashtirish;
–
qarz instrumentlari va to‘g‘ridan to‘g‘ri investitsiyalar fondlari;
–
tuzilmaviy moliyalashtirish;
–
vositachilar orqali moliyalashtirish;
–
risklarni boshqarish bo‘yicha mahsulotlar;
–
milliy valyutada moliyalashtirish;
–
savdoni moliyalashtirish;
–
ekspert baholash va hokazo.
XMKga a’zolikka kirishda quyidagi shartlarga amal qilinadi:
–
XTTB a’zoligi;
–
XMK kelishuv moddasini imzolash.
XMK turli xil tarmoqlardagi loyihalarni moliyalashtiradi, ularga,
qishloq xo‘jaligi, tog‘ sanoati, ishlab chiqarish,
turizm va boshqalarni
kiritish mumkin. Ammo birinchi navbatdagi yo‘nalish xususiy sektor
bo‘lib hisoblanadi. XMK faoliyatining to‘rtta asosiy yo‘nalishini ajratib
ko‘rsatish mumkin:
–
xususiy sektor loyihalarini moliyalashtirish;
–
rivojlanayotgan mamlakatlardagi tashkilotlarga
xalqaro moliya
bozorlaridan kapital jalb qilishda yordamlashish;
–
ta’lim, sog‘liqni saqlash va infratuzilmani rivojlantirishga
yo‘naltirilgan xususiy investitsiyalar yo‘lidagi to‘siqlarni
bartaraf etish,
shuningdek, innovatsion moliyaviy mahsulotlardan foydalanish va
salohiyatni oshirish orqali ichki moliya bozorlarini rivojlantirish;
–
hukumatlarga maslahat va texnik yordam ko‘rsatish.
XMK rivojlangan va rivojlanayotgan
mamlakatlardagi yuqori
rentabelli korxonalarni kreditlaydi. XMK kreditlarining muddati, odatda,
15 yildan oshmaydi, o‘rtacha muddat esa 3-7 yildir.
XMKning xususiyati shundaki, uning mablag‘laridan
investitsiya
olish uchun korxona va tashkilotlarga kredit berilganda, JTTB va XRA
253
talab qilgandek a’zo mamlakatlarga hukumat kafolatlari talab qilinmaydi.
Bu xususiy kompaniyalar uchun ular faoliyati
ustidan davlat nazoratidan
saqlaydi va rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotiga xorij kapitalini
jalb qilish manfaatlariga xizmat qiladi.
-Mavzu Asos va o‘lcham, shakl va o‘lcham, matn va o‘lcham, rang va o‘lchamlari
Reja

|
-Mavzu Asos va o‘lcham, shakl va o‘lcham, matn va o‘lcham, rang va o‘lchamlari
Reja
|
bet | 27/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslik7-Mavzu Asos va o‘lcham, shakl va o‘lcham, matn va o‘lcham, rang va o‘lchamlari
Reja
1.Кompyuter grafikasi. 2 va 3 o’lchovli grafikasining algoritim asoslari.
2. O’lchovli grafika imkoniyatlari
Кompyuter grafikasi o’zoq yillar davomida vujudga kelib, 1960 yillarda ham to’laqonli grafik tizimlar mavjud bo’lgan. Hozirgi kunda kompyuter grafikasi (КG) va kompyuter animasiyasi (КA) atamalaridan foydalaniladi.
Кopyuter grafikasi tushunchasi statik tasvirlar bilan ishlashning barcha ko’rinishlari o’z ichiga olsa kompyuter animasiyasi dinamik o’zgaruvchi tasvirlar bilan ishlaydi.
Кompyuter grafikasi – EHM boshqaruvida grafik ob’ektlarni kiritish, chiqarish, tasvirlash, o’zgartirish va tahrirlashdir.
Кompyuter animasiyasi – ekranda tasvirlarni “jonlantirish”, kompyuterda dinamik tasvirlar sintezidir. Кompyuter grafikasi – informatikaning mahsus qismi bo’lib, dasturiy-apparat hisoblash komplekslari yordamida tasvirlarni yaratish va qayta ishlash usullari va vositalarini o’rganadi. Virtual fazoda xajmli ob’ektlarni yaratish usullarini o’rganuvchi soha uch o’lchovli (3D) grafika deb nomlanadi. Odatda unda tasvir yaratishning vektorli va rastrli usullaridan foydalaniladi.
Piksel – bu rastrli tasvirning eng kichik elementi bo’lib, uning rangi kompyuter xotirasiga bitlarning ma’lum bir miqdori vositasida kiritiladi. Masalan 800x600 suratda bu sonlar gorizontal bo’yicha (800) va vertikal bo’yicha (600) piksellar sonini belgilaydi. Piksellar soni qanchalik ko’p bo’lsa tasvirning ekrandagi va qoq’ozda chop etilgandagi sifati (razreshenie) yuqori bo’ladi.
Vektorli grafikada tasvirlar matematik egri chiziqlarni rangi va bo’yalish rangini ko’rsatish orqali xosil qilinadi. Masalan oq fondagi qizil ellips bor yo’q’i ikki formula – to’q’ri to’rtburchak va ellipsning ranglari, o’lchamlari va joylashuvini aniqlovchi formulalari orqali tasvirlanadi. Demak, bunday tasvirlash kompyuter xotirasida rastrli rasmdan ko’ra kamroq joy egallaydi.
Vektorli tasvirlarning yana bir afzalligi – ularning sifatini yo’qotmagan xolda kattalashtirish yoki kichiklashtirish imkoniyatidir. Ob’ektlarni masshtablash matematik formulalardagi mos koeffisientlarni kattalashtirish yoki kichiklashtirish orqali amalga oshiriladi. Shunday qilib rastrli yoki vektorli formatni tanlash tasvir bilan ishlash maqsad va vazifalaridan kelib chiqqan xolda amalga oshiriladi. Rangni o’zatishning fotografik aniqligi talab etilgshanida rastrli formatdan foydalanish lozim. Logotip, sxemalar va chizmalarni tasvirlashda vektorli formatdan foydalanish maqsadga muvofiq. Shuni ta’kidlash lozimki, rastrli va vektorli tasvirlashda (matn ham) grafika ekranga yoki chop etish qurilmasiga nuqtalar jamlanmasi sifatida o’zatiladi.
“Tasdiqlayman”
O`quv ishlari bo`yicha direktor
o`rinbosari
____________ B.Boltaboyev
“___” ____________ 2022 yil
|
| |
Tayanch iboralar - Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment

71
4. Import qiluvchilar xarid qilinayotgan uskunalar
va texnologiyalarga
qanday talablar qo‘yadi?
5. Import va eksport qiluvchilar o‘rtasidagi
ziddiyatlarning vujudga
kelishiga, asosan, nima sabab bo‘ladi?
6. Nima uchun xorijiy tadbirkorlik yuqori
tavakkalchiliklar bilan
bog‘liq?
7. Xorijiy tadbirkorlik deganda nimani tushunasiz?
8. Xorij texnologiyalarini mamlakatning
sharoitlariga moslashtirish
uchun qanday chora-tadbirlar o‘tkazish zarur?
Tavsiya etiladigan adabiyotlar
1.
Nazarova G.G., Nazarova R.R., Salixova N.M., Muxamedjanova
G.A., Ismailova N.S. Xalqaro menejment. O‘quv qo‘llanma. –T.: TDIU,
2009.
2.
Мухамедьяров А.М. Инновационный менеджмент.
Учебное
пособие. – М.: ИНФРА-М, 2008. – 176 с.
3.
Конина Н.Ю. Менеджмент в международных компаниях: как
побеждать в конкурентной борьбе. – М.: ТК Велби, 2008. - 560 с.
4.
Сорокина М.В. Менеджмент в торговле. Учебник. – СПб.:
Бизнес – пресса, 2008.- 480 с.
5.
Пивоваров
С.Э.,
Тарасевич
Л.С.
Международный
менеджмент. Учебник. 4-е изд. – СПб.: Питер, 2008.- 720 с.
6.
Гаврилова
Т.А.,
Муромцев
Д.И.
Интеллектуальный
менеджмент: инструменты и системы. Учебное пособие. 2- е изд. –
С.Пб., 2008. – 488 с.
Investitsiyalarni kafolatlash bo‘yicha ko‘p tomonlama agentlik

254
Qayta sug‘urtalash va birgalashib sug‘urtalashda
ushbu chegara sezilarli
darajada ortiq bo‘lishi mumkin
65
.
Shuningdek, rivojlanayotgan mamlakatlarda yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan notijorat risklar quyidagilar bo‘lishi mumkin:
–
milliy valyutaning erkin ayirboshlashni to‘xtatish va bu bilan
bog‘liq investor mamlakatiga daromadlarni o‘tkazish bilan bo‘ladigan
muammolar;
–
investor mulkining barbod bo‘lishi;
–
harbiy harakatlar;
–
to‘ntarishlar va ijtimoiy-siyosiy vaziyatning o‘zgarishi;
–
hukumat qarori natijasida shartnomaning bajarilmay qolishi.
O‘z oldiga qo‘ygan maqsadni amalga oshirish uchun IKKA yuqorida
keltirilgan notijorat risklarga kafolatlarnigina emas, balki rivojlanayotgan
a’zo mamlakatlarning hukumat organlariga
siyosatni ishlab chiqish va
amalga oshirishga nisbatan dastur va tartib yuzasidan maslahatlar beradi
hamda xorij investorlarini qo‘llab-quvvatlaydi.
Qisqacha xulosalar - Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment

101
iste’molchilari mavjudligi haqidagi axborot qiziqtiradi. Ishlab chiqarish
xarajatlarini pasaytirish uchun u yerda loyihalashtirilayotgan firmani
xomashyo va materiallar bilan ta’minlovchi
tarmoqlarni rivojlantirish
muhim ahamiyat kasb etadi. TMK xorijiy filiali faoliyat sohasini
tanlashda keyingi muhim omil bo‘lib, mahalliy firmalar – potensial
yetkazib beruvchilarning texnik darajasi (sifatli yig‘ma detallarni yetkazib
berish imkoniyatiga egaligi) hisoblanadi.
5. Bosh kompaniya xorijiy tadbirkorlik uchun mamlakat tanlashga
katta e’tibor qaratadi. Biror mamlakatda xorijiy filialni tashkil qilish
haqida qaror qabul qilishdan avval potensial qabul qiluvchi mamlakatlar
sharoitlarini to‘rtta
asosiy aspektda, ya’ni bozor, iqtisodiy, mahalliy
sharoitlar xususiyatlari va raqobatbardoshlik aspektlarida o‘rganib
chiqiladi.
6. Davlat xorijiy xalqaro kompaniyalar bilan o‘z munosabatlari
vakolatga ega davlat muassasalari va jamoat tashkilotlarining xalqaro
kompaniyalar faoliyatini barqarorlashtirishga qaratilgan qonunchilik,
ijroiy va nazorat xarakteridagi tadbirlar tizimi yordamida tashkil qiladi.
7. Xalqaro kompaniyalar investitsion faoliyatini
davlat tomonidan
tartibga solishning keng tarqalgan vositalariga milliy firmalar hissadorlik
kapitalida xorijiy investor ulushini cheklash; ishlab chiqarishni
boshqarishdagi cheklashlar foydani taqsimlashda maksimal ulushni
aniqlash; litsenziyalar patentlar berish shartlari;
buxgalterlik hisobotini
tekshirish kiradi.
8. Xalqaro kompaniyalarning qabul qiluvchi mamlakatda o‘z xorijiy
filiallarini tashkil etish maqsadlari:
–
sotish bozorlarini kengaytirish;
–
eksport hajmini ko‘paytirish;
–
xomashyo materiallari bilan ta’minlash;
–
antiqa texnologiyalarni xarid qilish;
–
faoliyat samaradorligini oshirish.
9. Qabul qiluvchi mamlakat xalqaro kompaniyalarni quyidagi
tadbirlar yordamida o‘z iqtisodiyotiga jalb qiladi: tartibli tadbirlar,
soliq
imtiyozlari, imtiyozli shartlarda subsidiyalar va qarzlar berish, savdo
imtiyozlari, xorijiy firmalar tadbirkorlik faoliyatiga ko‘maklashish.
10. Qabul qiluvchi mamlakatda xalqaro kompaniyalar faoliyati ikki
usulda – milliy-huquqiy va xalqaro-huquqiy yo‘llar bilan tartibga
solinadi.
11. O‘zbekiston Respublikasida iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlarini
rivojlantirish uchun TMKlarni va xorijiy investitsiyalarni
jalb qilish
102
siyosati mavjud mablag‘lardan vaqt va imkoniyatdan samarali
foydalanishga, amaldagi shart-sharoitlardan kelib chiqib, boyliklarni
samarali joylashtirish va shu yo‘l bilan respublika iqtisodiyotini
yuksaltirish, uning jahon iqtisodiy tizimiga qo‘shilishiga rag‘batlantirish
yo‘li bilan investitsiyalarni iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlariga jalb
qilishga hamda ulardan samarali foydalanishga qaratilgan.
-Mavzu Power Point dasturi interfeysi bilan ishlash.
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli

Mashg’ulot vaqti-80 daqiqa
|
Talabalar soni: 26 –30 gacha
|
Mashg’ulot shakli va turi
|
Nazariy-yangi bilimlarni egallash bo’yicha o’quv mashg’uloti
|
O’quv mashg’ulot rejasi
|
1. Microsoft PowerPoint haqida ma’lumot
2.Microsoft PowerPointni ishga tushirish
3.Slayd tushunchasi
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: O‘quvchilarga yangi mavzu bo’yicha nazariy tushunchalar berish, mavzu bo’yicha bilim va ko’nikmalarini shakllantirish
|
Pedagogik vazifalar:
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
Yangi mavzu bo’yicha rejalarni tasniflaydi;
Reja asosida bo’limlarni tushuntiradi;
Reja bo’yicha yangi bilimlarni yoritib beradi.
|
O’quv faoliyati natijalari:
Tinglaydilar va zarur bo’lsa yozib boradilar;
Dars bo’yicha olgan bilimlarini tasniflaydilar;
O’rganganlarini aytib beradilar;
Tartibli ravishda aytib beradilar.
|
O’qitish metodlari
|
Axborotli kichik ma’ruza, tushuntirish, namoyish etish, aqliy hujum
|
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
|
Ommaviy, jamoaviy
|
O’qitish vositalari
|
O’quv qo’llanma, proektor, slayd kompyuter
|
O’qitish sharoiti
|
Maxsus jixozlangan o’quv xona
|
Qaytar aloqaning yo’l va vositalarining yo’l va vositalari
|
Og’zaki nazorat: savol-javob
|
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI

|
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
|
bet | 26/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikO`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ta’lim shakli Ish bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O‘qituvchining
|
O‘quvchi-ning
|
O‘quv mashg‘ulo-tiga kirish
(5 daqiqa)
|
Tashkiliy qism:
O‘quvchilarni mashg‘ulotga tayyorgarligi va davomatini tekshirish
|
Mashg‘ulotga tayyorlanadi
|
2. Asosiy bosqich
(65 daqiqa)
|
Tayanch bilimlarni faollashtirish
1.Uyga berilgan vazifani nazorat qiladi hamda o‘tilgan mavzu bo‘yicha o‘quvchilarga savollar beriladi, ularni baholaydi (1-ilova)
Maqsad va vazifalarni belgilanishi
2.Mashg‘ulotning nomi, rejasi, maqsad va o‘qitish natijalari bilan tanishtiriladi;
3.Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar bilan tanishtiriladi;
4.O‘quv ishlarida o‘quvchilarni baholash mezoni va ko‘rsatkichlari bilan tanishtiradi (2-ilova);
Ta’lim oluvchining bilimlarini faollashtirish
5.Tezkor so‘rov, savol-javob, aqliy hujum texnikalari orqali bilimlarni faollashtiradi;
Yangi o‘quv metodlari bayoni:
6.Nazariy mashg‘ulotlarning rejasi va tuzilishiga muofiq, o‘qitish jarayonini tashkil etish bo‘yicha xarakatlar tartibini bayon etadi.
7.Mavzu bo‘yicha PowerPoint tartibida namoish va sharxlar bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy holatlarni bayon qiladi
Yangi o‘quv materialini mustahkamlash
8.Mustahkamlash uchun savollar beriladi. (3-ilova)
|
Savollarga javob beradilar
Yozib oladilar
Guruhlarga bo‘linadilar.
Javob beradilar
Diqqat qiladilar
Guruhlarda ishlaydilar
Fikr almashadilar
|
3. Yakuniy bosqich
(10 daqiqa)
.
|
Mashg‘ulot yakuni:
1.O‘tilgan mavzu umumlashtiriladi, faol ishtirok etgan o‘quvchilarni javoblarini izohlab baholaydi va rag‘batlantiradi;
Uyga vazifa berilishi:
2.Kelgusi mashg‘ulotga vazifa va uni bajarish yuzasidan yo‘riqnoma beriladi
|
O‘z- o‘zini o‘zaro baholashni o‘tkazadilar.
Topshiriqni yozadilar
|
Maxsus fan o‘qituvchisi: Kodirova Soxiba
|
| |