nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Kombinatsiyalashgan usulda loyihalangan -

2. Kombinatsiyalashgan usulda loyihalangan -
koridorli-seksiyali uy rejaviy yechimiga misol.
92
51-rasm. Turar-joy binolarini bloklash tur ari:
1) kam qavatli turar
joy binolarini bloklab rejalashtirish: a-chiziqli bloklash, b-ixcham
bloklar yordamida rejalashtirish; 2) seksiyalami Z simon shaklda
bloklash; 3) tavrsimon (t shaklida) seksiyalami bloklash; 4) to‘g‘ri
burchakli seksiyalami bloklash shakllari; 5) seksiyalami yoy shaklida
bloklash; 6) trapetsiyasimon va romb shaklidagi seksiyalami bloklash;
7) xonadon oldidagi hududga ega bo‘lgan turar-joy binolari turlari: a-bir
xonadonli, b-ikki xonadonli, d-to‘rt xonadonli, e-sakkiz xonadonli
(2 qavatli).
Shuni unutmaslik kerakki, galereyalar ham koridorlar ham
qandaydir maydonni egallashi aniq va bu maydoncha seksiyali
binolardagi zina maydonchalaridan katta bo‘lgan hududni tashkil
etadi. Shuning uchun, turar-joy binolarining seksiyali turi iqtisodiy
jihatdan eng samarador bo‘lib qolaveradi. Rejalaming galereyali-
seksiyali va koridorli-seksiyali sxemalari baland, ya’ni ko‘p qavatli,
liftga ega bo‘lgan turar-joy binolari uchun juda qulaydir (50-rasm).
3.2. Turar-joy tumani va kichik tuman qurilishida jamoatchilik
binolari
Kichik tumanlami qurishda turar-joy binolari bilan bir qatorda
jamoatchilik binolari ham qo‘llaniladi. Ularning eng yiriklari
maktablar va bolalar muassasalari, shuningdek, turar-joy tumanlari
93
jamoat markazi tarkibidagi binolar hisoblanadi. So‘nggi yillarda
loyihalash va qurilish tajribasida turli sig‘imdagi maktab va bolalar
muassasalari qo‘llanilmoqda.
Maktabgacha bolalar muassasalari. Issiq iqlimli hududlarda
|
bolalar bog‘chalari odatda, alohida turuvchi bir ikki qavatli binolarda

|
bolalar bog‘chalari odatda, alohida turuvchi bir ikki qavatli binolardaBog'liq Turar-joy tumani loyihasi. Isamuxamedova D.Ubolalar bog‘chalari odatda, alohida turuvchi bir ikki qavatli binolarda
o‘zining ко‘kalamzorlashtirilgan hovlisi bilan birgalikda joylashti
riladi. Shuningdek, ular turar-joy guruhlari bilan kichik tumanning
piyodalar xiyobonlari orqali qulay bog‘lanishi lozim. Issiq iqlimli
hududlarda asosiy ahamiyat bolalar muassasalarining rejaviy tuzilishi
va tomonlarga nisbatan joylashtirilishiga (orientatsiya) qaratiladi.
Guruhlar xonalari g ‘arbiy orientatsiyada joylashishi kerak emas, ular
imkon qadar ко5kalamzorlashtirilgan hududlarga qaratilgan va o ‘zaro
yopiq galereyalar bilan bog‘lanishi lozim.
Binoning rejaviy tuzilishida ichki hovlilar tashkil etish, yaxshi
shamollatish imkoniyati yaratilishi va tomning qizib ketishini
kamaytirish tadbirlari ko‘rilishi maqsadga muvofiq.
Hudud chegarasi turar-joy binolaridan kamida 10 m uzoqlikda
joylashishi lozim; u garajlar, avtomobillar turish joylari va boshqa
xo‘jalik qurilmalaridan yetarli darajada uzoqda joylashishi lozim.
Maktablar. Maktablar tiplari va tarmoqlari, shuningdek, o ‘rta
ta’lim muassasalarini shakllantirish davlat siyosatining ta’lim va
tarbiya sohasida belgilanadi. Boshlang‘ich va o ‘rta maktablar
o‘qishning davomiyligiga qarab ajratiladi.
Ularning sig‘imi mos holda me’yoriy ko‘rsatkich!ami ushbu
hududda yashovchi aholi soniga ko‘paytirib aniqlanadi (ShNQ
bo‘yicha).
Qoida bo‘yicha, maktab hududlarini maksimal darajada ko‘ka-
lamzorlashtirish lozim va kichik tuman hududi ichida joylashtiriladi.
Sinf xonalarini kichik tuman ichki tomoniga qaratib, lekin kerakli
orientatsiya va funksional tashkil etilish me’yorini buzmagan holda
joylashtiriladi.
Issiq mamlakatlarda zamonaviy qurilish tajribasida maktab
|
| |
We use both... and... + p lu ra l verbs.
2

Unit 7
Quantifying expressions: The + general noun +
of + specific noun.
The verb agrees w ith the
general noun NOT the specific noun.
The am ount of Dollution has increased
dram atically.
The num ber of
pesticides in farm inq is
declining.
The tvDes of pollution are more varied now
compared w ith the 19th century.
The quantities of chem icals in rivers have
changed according to environm entalists.
Exam tip: It is im po rta n t to make sure you check subject + verb
agreem ent in your
w ritin g fo r Tasks 1 and 2. Mistakes in subject + verb agreem ent w ill reduce your w ritin g
score so you should leave tim e to check your w ork and make any necessary corrections
in the exam.
Practice exercises
Decide on the correct form (singular or plural) of the verbs in brackets and complete the
sentences 1-6.
1
Scientists at Oxford U n ive rsity________
[believe) that there are many different
solutions to the w orld 's environm ental problem s.
Exam practice: W riting Task 2

7 The environment
S ubject + ve rb a g re e m e n t I both, e ith e r, n e ith e r as a su b je ct
Subject + verb agreement:
1
Uncountable nouns take sing u lar verbs.
2 We
use groups of people [the government, the team) + sin g u la r OR p lu ra l verbs.
Clouds form when w ater m olecules evaporate
The qovernm ent is/are
buildina wind farm s in
into the air.
the north of the country.
This/that, these/those
1
We use
this/that + sin g u la r nouns and verbs. We use
these/those + p lu ra l nouns and verbs.
2 We use
this/that and
these/those to refer back to objects already m entioned. They m ust agree
w ith the noun already m entioned.
Tropical clim ates produce great biodiversity. These conditions are found m ainlv near the equator.
In mv opinion th is qovernm ent's record on protectina w ild life is not aood enouah.
B oth/either/neither as a subject
Ocean biodiversity - Grammar for ielts fiona Aish & Jo Tomlinson ■L&

|
Grammar for ielts fiona Aish & Jo Tomlinson ■L&Bog'liq Grammar for IELTSOcean biodiversity
Both the levels of fish stocks and m am m al biodiversity in the w orld's oceans have been declining in
recent years as a result of overfishing and m arine pollution. Yet new equipment and a return to more
traditional ways of fishing have shown how this trend can be reversed. An example of this can be
seen in the south Pacific where tuna fisherm en have started to use deep sea nets to tra w l the depths
of the oceans in order to avoid catching and killing sm aller fish. The amount of sm all fish caught with
these nets has already been reduced in the south Pacific and fisherm en in other oceans across the
w orld are interested in exploring different techniques to minimize th e ir impact on ocean biodiversity.
This is evident in the Gulf Stream w here the seasonal w arm th of the sea is an im po rta n t factor
in m aintaining both quantity and diversity. A few fishing com panies have been experim enting
w ith m onitoring chlorophyll levels of the Gulf Stream to identify areas w hich are likely to a ttra ct
fish due to the increase in plankton generated by the increased chlorophyll levels. This makes
the fishing com panies more efficient and reduces th e ir environm ental im pact by reducing
the am ount of travel. In addition, scientists have been w orking on identifying the sw im m ing
channels of w hales in the A tlantic to ensure that ships do not cross the channels and interfere
w ith the w hales’ com m unication. These scientists have discovered that disruption to the whales'
com m unication channels from the noise of ships has a negative effect on th e ir breeding patterns.
Every innovation in th is area is useful fo r protecting the diversity of the oceans in the future. With
scientists, conservationists and fisherm en a ll w orking tow ards solutions, some progress-is being
made in m an’s relationship w ith the oceans’ inhabitants.
QUESTIONS 1-5
Complete the sentences with words from the passage. Use NO MORE THAN THREE WORDS for each
answer.
|
| |
shahar muhitiga kiritilishi mumkin va uning barcha ustun

|
shahar muhitiga kiritilishi mumkin va uning barcha ustunBog'liq Turar-joy tumani loyihasi. Isamuxamedova D.Ushahar muhitiga kiritilishi mumkin va uning barcha ustun
tomonjaridan maksimal foydalanish loziip.Tarixdan ko‘plab zich
joylashgan kam qavatli qurilmalar misollari uchraydi. Hozirgi kunga
qadar saqlanib qolgan arab va 0 ‘rta Osiyo shaharlaridagi an’anaviy
qurilmalar o ‘zining ichki hovlilari, aholisi, qurilish zichligi yuqoriligi
bilan xarakterlanadi. Bunday qurilmalar gilam naqshlarini eslatishi
tufayli gilamli qurilish nomini olgan (44-rasm).
Hozirgi kunda bunday qurilish turining qoMlanilishi issiq iqlimli
davlatlar bilan cheklanib qolmayapti. Gilamli qurilish usullarini
p'rganib chiqish shuni ko‘rsatadiki, cheklangan miqdordagi uy-
seksiyalardan ommaviy ko‘kalamzor hududlar atrofida shakl
jihatidan turli-tuman bo‘Igan turar-joy guruhlari tashkil etish i
mumkin.
Gilamli qurilish nazariyada barcha to‘rt tomondan yopiq devorlar
bilan o ‘rab bloklash imkonini beradi, lekin amaliyotda unga boruvchi
yo‘lakni tashkil etish zarurati uch tomondan bloklash imkonini beradi
va ikki qator qilib joylashtirish sharoitini yuzaga keltiradi. Ko‘p
farzandli oilalarga mo‘ljallangan katta xonadonlarda bitta emas, balki
ikki va bir necha hovli joylashtirish maqsadga muvofiq. Bunday
holatlarda har bir uy hududining uzunligiga bog‘liq holda ikki qatorli
qilib bloklash imkoniyati mavjud. Ichki hovlini tashkil etish qulay
mikroiqlim sharoitini yaratadi va ko‘chaga chiqmagan holda ochiq
havoda bo‘lish imkonini beradi. Binolaming pastligi, zinalar va
vertikal kommunikatsiyalar bo‘lmasligi qurilishni tejamli qiladi (45-
rasm).
85
44-rasm. Turli davlatlarda gilamli qurilishning qoMIanilishi.
1) 0 ‘zbekiston, 2-3) Turkiya, 4) Gretsiya.
|
| |
mavjudligi, yil bo‘yicha quyoshli kunlar soni kabi omillar katta ta’sir

|
mavjudligi, yil bo‘yicha quyoshli kunlar soni kabi omillar katta ta’sirBog'liq Turar-joy tumani loyihasi. Isamuxamedova D.Umavjudligi, yil bo‘yicha quyoshli kunlar soni kabi omillar katta ta’sir
ko‘rsatadi.
Turar-joy binolari hamda turar-joy va jamoat binolari orasidagi
masofani soya solayotgan imorat qavati bo‘yicha qabul qilish lozim.
Turar-joy binolarini magistral ko‘chalar qizil chizigMdan kamida 6 m,
mahalliy ko‘chalar qizil chizigMdan kamida 3 m masofada joylash
tirish lozim.
0 ‘zbekiston aholisining tez ko‘payib borishi va shaharlarning
kengayishi uchun bo‘sh maydonlaming nihoyatda kamligi tufayli
hududlardan foydalanish serunumligi,
samaradorligini oshirish
maqsadida
turar-joylar zichligini oshirish respublikamiz katta
shaharlari uchun tobora dolzarb masalaga aylanib bormoqda, shahar
hududlarini tejab sarflash zarurati kuchaymoqda.
Kichik tuman turar-joylar, maktablar, bolalar bog‘chalari, savdo
markazlari, obodonlashtirish elementlari kabi o ‘nlab inshootlami o ‘z
ichiga oluvchi murakkab organizmdir.
Bu majmuani kompozitsion hal etish uchun imoratlaming qavati,
ularning shakli, uzunligi, me’moriy ko‘rinishi, rangi va hokazolami
104
to‘g‘ri tanlash muhimdir. Qurilmalaming ko‘rinishini tashkil etuvchi
va ularning me’moriy «jaranglashini» belgilovchi ochiq hududlarning
o ‘lchamlari, shakli, proporsiyalari, yoritilganligi, dinamikasi yoki
statikasi, rangli koloriti va boshqa xususiyatlari ham katta ahamiyatga
ega. Turar-joy tumani yoki kichik tumanini, agar uni makon va vaqtda
rivojlanadi deb hisoblansa, faqat yangi turdagi ansambl sifatida
qaralishi mumkin.
U an’anaviy me’moriy ansambl sifatlariga ega emas: turar-joy
majmuasida asosiy va ikkinchi darajali elementlar - klassik ansambl-
|
| |
yuqorida keltirilgan barcha usullaridan foydalaniladi. Shuningdek

|
yuqorida keltirilgan barcha usullaridan foydalaniladi. ShuningdekBog'liq Turar-joy tumani loyihasi. Isamuxamedova D.Uyuqorida keltirilgan barcha usullaridan foydalaniladi. Shuningdek,
murakkablashtirilgan guruh kompozitsiyalari ham qoMlaniladi.
56-rasm. Kichik tumanni erkin qurilish bilan loyihalash namunasi.
Uy laming yaqqol ko‘zga tashlanadigan kompozitsiyasiga ega
bo‘lgan turar-joy guruhlari bir necha marotaba takrorlanishi mumkin.
Ularning takrorlanishi yirik shaharsozlik ritmi deyiladi.
Chiziqli ritm ko‘chalar va magistrallar bo‘ylab turar-joy
guruhlarining takrorlanishidir.
103
Fazoviy yoki aylana ritm deb binolar guruhining kichik tuman
ichki fazoviy muhitida yoki jamoat markazi atrofida takrorlanishiga
aytiladi. Alohida ko‘rinishga ega bo‘lgan kompozitsiyalar burchakli va
qatorli joylashtirish bo‘yicha blok-seksiyalami qoMlash imkonini
beradi.
Turar-joy tumani yoki kichik tuman, agar unda yangi tipdagi an-
sambllaming fazoviy va makoniy rivojlanishi kuzatilsa, butun bir
ansambl sifatida qabul qilinishi mumkin. U an’anaviy arxitekturaviy
ansambllar xususiyatlariga ega boMmaydi: turar-joy guruhi an’anaviy
ansamblda boMadigan shakliy asoslar - asosiy va ikkilamchi
elementlarga ega boMmaydi; odatda, frontal yoki o ‘q chiziq bo‘ylab
rivojlanuvchi elementlar ham boMmaydi.
Turar-joy qurilmalari arxitekturaviy uyg'unligini ta ’minlash
vositalari.
Kichik tumanlar qurilishi kompozitsiyasi yuqorida
keltirilgan barcha turar-joy binolarini qurish usullaridan foydalanish
asosida tashkil etiladi. Bunda murakkab guruhli va fazoviy
kompozitsiyalar ham qoMlaniladi.
Qurilish usulini tanlashga tabiiy-iqlimiy sharoitlar, xususan,
doimiy yo'nalishga ega boMgan kuchli yoki kuchsiz shamollar
|
| |
ning yaxshi insolatsiyasini ta’minlamaydi, shovqin va changdan

|
ning yaxshi insolatsiyasini ta’minlamaydi, shovqin va changdanBog'liq Turar-joy tumani loyihasi. Isamuxamedova D.Uning yaxshi insolatsiyasini ta’minlamaydi, shovqin va changdan
himoyalamaydi. Bu usul kichik tumanlarni, loyihalashda qo‘llaniladi
(53-54-rasm).
Satrli qurilmalar qurilayotgan hududda barcha binolar orientat
siyasi bir xilligi bilan ifodalanadi. Shamol aylanishi yaxshi bo‘ladi.
Satrli qurilishda shovqin va changdan yaxshi himoyalovchi eng qulay
orientatsiyani tanlash mumkin. Bu usul kichik tuman qurilishida
qo‘llaniladi, oldin kvartallar qurilishida qo‘llanilgan (55-rasm).
101
55-rasm. Satrli qurilma (Parijning turar-joy tumani): 1 - savdo
markazi; 2 - universal zal;
3 - tibbiyot markazi; 4 - avtomobillarga xizmat ko‘rsatish xonasi; 5 -
maktablar; 6 - issiq suv bilan ta’minlash markazi; 7 - y e r osti garaji.
Erkin qurilmalar - imoratlarning har xil kompozitsiyada, bir
necha usullami aralashtirgan holda qo‘llanilishi bilan xarakterlanadi.
Insolatsiya, shamollatish, shovqin va changdan himoya qilish
masalalari yaxshi yechiladi. Erkin qurilish qurilayotgan hudud bilan
102
tashqi muhit o‘rtasida organik bog‘IiqIikni yuzaga keitiradi. Hozirgi
vaqtda bu usuljuda keng tarqalgan (56-rasm).
Kombinatsiyalashgan sxema o‘zida har xil usullar elementlarini
jamlaydi va sanitar-gigiyenik talablarni hisobga olgan holda binolami
qulay joylashtirishga imkon beradi. Hozirgi kunda bunday qurilish
ko‘proq mos keladi va ayniqsa, tumanlar rekonstruksiyasida juda qo‘l
keladi.
Kichik tuman qurilish kompozitsiyasida turar-joy qurilishining
|
| |
Bytheway, A. & Venter, IM, 2014, 'Ta'limda axborotni boshqarish strategiyalari: Ba'zi xalqaro tajribalar'

|
Bytheway, A. & Venter, IM, 2014, 'Ta'limda axborotni boshqarish strategiyalari: Ba'zi xalqaro tajribalar'
|
bet | 48/65 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 4,19 Mb. | | #251649 |
Bog'liq Boshqaruvga oid adabiyotlardan iqtibosBytheway, A. & Venter, IM, 2014, 'Ta'limda axborotni boshqarish strategiyalari: Ba'zi xalqaro tajribalar', SA Journal of Information Management 16(1), Art. ÿ 596, 11 sahifalar.
Uord va Daniel ta'kidlaganidek: ta'limda (har qanday korxonada bo'lgani kabi) "surish"dan ko'ra "tortishish" muhimroqdir; axborotni boshqarish axborot texnologiyalarini boshqarishdan ko'ra ko'proq foyda keltiradi. (Bytheway, A. & Venter, I.M., 2014, ‘Strategies for information management in education: Some international experience’, SA Journal of Information Management 16(1), Art. #596, pp. 1. http:// dx.doi.org/10.4102/sajim. v16i1.596)
menejment ba'zan qo'pol ravishda uch qismdan iborat savolga qisqartiriladi: biz hozir qayerdamiz, qayerda bo'lishni xohlaymiz va u erga qanday erishamiz? Birinchi haqiqiy savol, albatta, biz qayerda bo'lishni xohlaymiz? Bu erda biz o'z maqsadlarimizni, xavfxatarlarni, strategik tashabbuslarga resurslarni taqsimlashni va hokazolarni muhokama qilamiz va hal qilamiz. Bularning barchasi odamlarning (ta'sir kuchiga ega bo'lganlar) tashkilotning strategik maqsadlari to'g'risida qanday fikrda ekanligiga va ular o'z foydasiga erishadigan foydani sezishlariga bog'liq. Bu nufuzli odamlar manfaatdor tomonlardir va bu biz tushunishimiz kerak bo'lgan odamlardir. (Bytheway, A. & Venter, I.M., 2014, ‘Strategies for information management in education: Some international experience’, SA Journal of Information Management 16(1), Art. #596, 11 pages, pp. 3. http:// dx.doi.org/10.4102/sajim. v16i1.596)
Ta'limda AKTning strategik boshqaruvi Strategik menejment ba'zan qo'pol ravishda uch qismdan iborat savolga qisqartiriladi: biz hozir qayerdamiz, qayerda bo'lishni xohlaymiz va u erga qanday erishamiz? Birinchi haqiqiy savol, albatta, biz qayerda bo'lishni xohlaymiz? Bu erda biz o'z maqsadlarimizni, xavfxatarlarni,
strategik tashabbuslarga resurslarni taqsimlashni va hokazolarni muhokama qilamiz va hal qilamiz. Bularning barchasi odamlarning (ta'sir kuchiga ega bo'lganlar) tashkilotning strategic maqsadlari to'g'risida qanday fikrda ekanligiga va ular o'z foydasiga erishadigan foydani sezishlariga bog'liq. Bu nufuzli odamlar manfaatdor tomonlardir va bu biz tushunishimiz kerak bo'lgan odamlardir. (Bytheway, A. & Venter, I.M., 2014, ‘Strategies for information management in education: Some international experience’, SA Journal of Information Management 16(1), Art. #596, pp. 3. http:// dx.doi.org/10.4102/sajim. v16i1.596)
|
| |
Strategik boshqaruv platformalari

|
Strategik boshqaruv platformalari
|
bet | 45/65 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 4,19 Mb. | | #251649 |
Bog'liq Boshqaruvga oid adabiyotlardan iqtibosStrategik boshqaruv platformalari
Sektor tahlili
Sektorni tahlil qilish orqali bu sektor rivojlanishini rejalashtirish uchun birinchi platformadir. Shuning uchun, bo'linishlarni o'rganish, vaziyatni tahlil qilish, tashxis qo'yish va oxir-oqibat ba'zan bir-birining o'rnida ishlatiladi. Asosan, ushbu sektor tahlili ma'lumotlar to'plash va tanqidiy tahlilni o'z ichiga oladi ta'lim sohasi bilan bog'liq xususiyatlar. Rejachilar va menejerlar ta'lim tizimining ichki va tashqi tomonlarini diqqat bilan kuzatishlari kerak. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, sektor tahlili tizimning jamiyat ehtiyojlarini qondirish va ta'lim siyosati tizimi va tashqi sharoitlar ortidagi ko'plab harakatlantiruvchi kuchlarni o'rganish uchun keyingi iqtisodiy talabni qondirish uchun qanday ishlashida rol o'ynaydi. (Chris, V.W., & Moeng, B.G. (2014). The design and implementation of a strategic plan in primary schools. International Business & Economics Research Journal, 13(1), 137.; Chang, G.C. (2008). Strategic planning in education: Some concepts and methods. International Institute for Educational Planning. UNESCO, Paris.; UNESCO (2006). National Education Sector Development Plan: A result based planning handbook, Paris.).
Siyosat dizayni
Siyosat loyihalarida ta'lim siyosati sektori kabi asosiy nuqtalar hukumatning ushbu sector kutayotgan kelajak yo'nalishiga bo'lgan sodiqligini ifodalaydi. Aniq belgilangan siyosat harakatlar uchun ma'lumotnoma sifatida faoliyatning muhim rolini o'ynashi mumkin. Bundan tashqari, u ta'limni rivojlantirish bo'yicha kelajakdagi qarorlar va harakatlarni, shu jumladan xalqaro va ikki tomonlama hamkorlik agentliklarining aralashuvini izchil yo'naltirishga yordam beradi. Shuning uchun ta'lim siyosati dasturlar va loyihalarni muvofiqlashtirish va muvaffaqiyatga erishishga yordam berishi muhim. Ta'lim siyosatini shakllantirish dasturlar, dasturlar va pirovard natijada samarali harakat loyihalari paydo bo'lishi va qo'llanilishini rag'batlantirishda zarur qadamdir. Bundan tashqari, strategic rejalashtirishni eng yaxshi tarzda tashkilot faoliyatini uning atrof-muhit va resurslar imkoniyatlariga moslashtirish deb tushunish mumkin va ta'lim siyosati quyidagi uch o'lchovda aniqlanadi; kirish, ishtirok etish, shu jumladan gender va tenglik masalalari; sifat, ichki darajadagi kompetentsiya va tegishlilik va tashqi samaradorlik; boshqaruv, markazsizlashtirish va resurslarni boshqarish orqali boshqaruv muvaffaqiyati (Johnson, G., & Scholes, K. (1989). Exploring Corporate Strategy-Text and Cases Prentice Hall.; UNESCO (2006). National Education Sector Development Plan: A result based planning handbook, Paris.).
|
| |
Universal BF-2 yelimi - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar...

- 63 -
tikuvchilikda gazmollar, rezina, fetrlar yelimlab yopishtiriladi.
Epoksid yelimlar (ED-5, ED-6, ED-40) bilan mustahkam birikmalar hosil qilish
mumkin. Bunday yelimni tayyorlashda epoksid smolaga qotirgich (polietilen-yarimsmola)
qo’shiladi. Epoksid yelimining tarkibi o’n hissa qotirgich, yuz hissa epoksid smolasidan iborat.
O’nga to’ldirgich sifatida alyumin yoki bronza, portland tsementi, cho’yan kukuni, shisha
tolalarni qo’shish mumkin. To’ldiruvchilar yelimning qayshqoqligi va mustahkamligini
oshiradi.
Issiqqa chidamli yelimlar titrash, yuqori harorat sharoitida ishlovchi metallar va
nometall materiallarni biriktirishda ishlatiladi. VK 32-200 yelimi bilan biriktirilgan detal 60
dan 120
S gacha haroratda ishlash mumkin, 200
S dan ortiq haroratda uzlo’qsiz ishlashga
bardosh beradi. Yelim birinchi marta surkalganda 15-20 minut 20
S da, ikkinchi marta
surkalganda esa 90 minut quritiladi. Yelim suv, benzin va moyga chidamli.
Koviyani ishga tayyorlash - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar...

Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun
Чилангарлик ўқув услубий қўлланма
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun
|
BFK-9 - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun

|
Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchunBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланмаBFK-9 issiqqa bardosh beradigan yelimlardan biri bo’lib, u metall detallarni nometalar
bilan biriktirishda qo’llaniladi. Yelimni 20
S haroratda quritiladi. Bu ish ikkinchi marta
takrorlangandan keyin bir soat vaqt o’tkazib sirtlar yopishtiriladi.
Elimlash texnologiyasi. Yelimlanadigan material va yelim rusumidan qat’i nazar
yelimlash quyidagi bosqichlardan iborat.
Sirtlarni yelimlashga tayyorlash uchun ularni ifloslik, zang, moydan tozalanadi va
quritiladi. Biriktiriladigan yuzalarni bir-biriga moslab g’adir-budirlik hosil qilish uchun ishlov
beriladi. So’ng biriktiriladigan materiallar va yelimli birikmaning vazifasiga qarab yelim
tanlanadi.
Materiallarning xossa va xususiyatlariga ko’ra yelim tanlash
Elimlab biriktiriladigan materiallar
Elim rusumi
Metall, chinni, tekstolit, plastmassa va boshq.
BF-2
Rezina-metall, plastmassa, issiqlik izolyatsiyasi materiallari-
metall, plastmassa-yog’och, rezina-rezina
88N
Metall, plastmassa, yog’och va boshq
EPD epoksid
Har qaysi zagotovkaning bir tomoniga qo’lda (mo’yqalam, shpatelь yoki pulьverizator
yordamida) 0,5-0,1 mm qilib yelim surkaladi.
Xavfsizlik texnikasi. Kavsharlovchining ish o’rni ventilyatsiya va suv bilan
ta’minlangan maxsus xonaga joylashtirilishi kerak. Bunga sabab shuki, kavsharlash va
oqartirishda kislota hamda ishqorlar ishlatiladi. Ular esa teriga tekkanda kuydirib, to’qimalarni
yemiradi. Ularning bug’lari nafas olish organlariga zararli ta’sir qiladi. Bundan tashqari
kavsharlashda qizdirish manbalari va yonuvchi modalar ishlatiladi. SHuning uchun ish o’rnida
yong’inga qarshi qo’shimcha tadbirlar qo’zda tutilishi, ya’ni metall ekranlar bo’lishi lozim va
h.k.
Kislota va ishqorlar zich tiqinli shisha idishlarda saqlanadi. Ularni ishlatayotganda
rezina qo’lqop hamda etik kiyib olish, rezinalangan fartuk, himoya ko’zoynagi taqib olish
zarur.
|
| |
shunday bir xil, qiyofasiz, masshtabsiz tarhiy tuzilmalar bilan

|
shunday bir xil, qiyofasiz, masshtabsiz tarhiy tuzilmalar bilanBog'liq Turar-joy tumani loyihasi. Isamuxamedova D.Ushunday bir xil, qiyofasiz, masshtabsiz tarhiy tuzilmalar bilan
xarakterlanadi. Faqat 80-yillardagina shaharsozlik va tabiiy-iqlimiy
sharoitlarni, turar-joy tuzilmalarining kattaligini hisobga oluvchi
individual, xilma-xil tarhiy kompozitsiyalar paydo bo‘la boshladi.
Turar-joy tuzilmalari quyidagi usullarda quriladi: perimetral, guruhli,
satrli, erkin va kombinatsiyalashgan usullar.
52-rasm. Toshkentdagi kichik tuman qurilishi eksperimental loyihasi.
99
Kichik tuman bosh rejasi va ko‘chani qurish rejasi fragmenti
Perimetral qurilmalar imoratlar magistrallararo hudud chega-
rasida qurilish chizig‘i perimetri bo‘ylab joylashadi. Uzluksiz va
uzilgan bo‘lishi mumkin. Insolatsiya va shamollatish masalalari qiyin
53-rasm. Guruhli qurilmalar bilan loyihalangan kichik tuman.
100
hal etilgan. Magistrallar shovqini ta’sir etadi. Asosan kvartallami
qurishda qo‘llanilgan. Hozirgi kunda bu usul deyarli qo‘llanilmaydi.
Guruhli qurilmalar bir nechta turar-uylarning bitta kvartal yoki
kichik tuman hududida bogManishi bilan xarakterlanadi. Perimetral
qurilmalardan farqli ravishda bu usul tashqi va ichki muhitning
bog‘Iiqligi masalasida eng qulay sharoitni yaratib beradi, bu esa o‘z
navbatida yaxshi shamol aylanishini ta’minlaydi.
• \
54-rasm. Turar-joy guruhlarini tashkil etish.
Guruhli qurilishda ichki tomonda joylashgan uylar shovqin va
changdan himoyalangan bo‘ladi. Turar-joy kvartallarini guruhli
qurilishida binolarning asosiy qismi orientatsiyasi chegaralab turuvchi
magistrallar yo‘nalishiga mos bo‘ladi. Bu esa har doim ham binolar
|
| |
Yo’nib kengaytirishda kelib chiqadigan brak va uni bartaraf etish usullari

- 41 -
Sirtlar sidirilgan
- razvertkani har ikki tomonga
aylantirilgan;
- razvertka o’tmas bo’lib
qolgan;
- qo’yim katta qo’yilgan;
-
sovituvchi
suyuqlik
noto’g’ri tanlangan yoki kam
miqdorda foydalanilgan.
-
faqat
o’ng
tomonga
aylantirish;
- yangisi bilan almashtirish;
- qo’yimni kamaytirish;
- suyuqlikni almashtirish yoki
miqdorini oshirish.
Xavfsizlik texnikasi qoidalari
Stanokni ozoda tutish, barcha detalь va uzellar moylangan bo’lishi lozim. Ish tugagach,
stanok
stoli qirindilardan, loydan tozalanadi, artiladi va moylab qo’yiladi. Qirindilarni qo’lda
sidirish va puflash yaramaydi. Bu ishni cho’tkalar yoki latta bilan bajarish lozim.
Qo’lqop
kiyib ishlash, parmani latta bilan sovitish taqiqlanadi,
chunki ularni parma
ilashtirib ketishi mumkin. Yengi tugmalanadigan kombenizon yoki xalat kiyib ishlash kerak,
chunki stanokning aylanuvchi qismlari
tasodifan ilashtirib ketganida, gazlama osongina
yirtilishi zarur. Albatta bosh kiyimi kiyib ishlash lozim.
TA va kuchaytirish qurilmalarining xarakteristikalariga tasiri

|
TA va kuchaytirish qurilmalarining xarakteristikalariga tasiri
|
bet | 8/36 | Sana | 12.06.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #262836 |
Bog'liq Elektronika javob10. TA va kuchaytirish qurilmalarining xarakteristikalariga tasiri
Teskari aloqa va uni kuchaytirish qurilmalarining xarakteristikalariga ta'siri quyidagicha bo'lishi mumkin:
1. Tezlik: Teskari aloqa qurilmalari, ma'lumotlarni aniq va tez bir xil qatorma orqali almashish imkonini beradi. Bu kuchaytirishning tez ishlashini ham ta'minlaydi, ya'ni ma'lumotlar to'g'risida oz bilimlaringizni yaxshi boshqarib ishlashingiz mumkin
2. Bartaraf etish: Teskari aloqalar, bilimlarni to'liq shaffof va to'g'ri yo'l bilan uzatishga yordam beradigan xush birlashtirilgan belgilashlar bilan xarakterlanadi. Bu, xabarlar o'tganda, ularni muvaffaqiyatli ko'rib chiqish imkonini beradi va noaniqlik va tarqalgan ma'lumotlarni avtomatik ravishda ortga qaytarishdan xolis qiladi.
3. Parazitlardan xoli: Teskari aloqalar uchun qurilma tomonidan aniqlik va to'sqinlik talab etiladi. Bu, ma'lumot almashish jarayonidan tashqari xatolarni kamaytirishga, ya'ni parazitlardan xoli bo'lishga qaratilgan
4. Xavfsizlik: Teskari aloqa va kuchaytirish qurilmalari, ma'lumotlarni maksimal xavfsizlikda uzatishni ta'minlash uchun xavfsizlik protokollari va shifrlash vositalarini ishlatish orqali ishlaydi. Bu, ma'lumotlaring to'g'risida hech qanday zimmetdan chiqish imkonini kamaytiradi va ulardan foydalanuvchilarning maxfiylikni himoyalash imkonini beradi.
5. Ro'yxatga olish: Teskari aloqa va kuchaytirish qurilmalari, xabar yuborish va xabar almashishni oson va muvaffaqiyatli bo'lishini ta'minlash uchun foydalanuvchilarni avtomatik ravishda ro'yxatga olish qobiliyatiga ega bo'ladi.
6. Xavfsiz ulashish: Teskari aloqa va kuchaytirish qurollari yordamida ma'lumotlarni uzatish davomida foydalanuvchilarning mansubiyatini va yashashi joyidan qaror qilishadi. Bu, foydalanuvchining ma'lumotlarining to'g'risida hech qanday xavfli yoki etarli ma'lumotlarni oshirish ishonchini beradi
Teskari aloqa, bitta shaxsga ikkinchi shaxs yoki oborot o‘rtasidagi axborot almashtirishning bir turidir. Bu, biror maqsad uchun taqdim etiladigan axborotlarning tarqalishi, odatda qaytarilishi yoki qonuniy imtiyoz berilishi bilan bog‘liq bo‘ladi.
.
|
| |
Mavzuga oid nazorat savollari - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi...

|
Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchunBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланмаMavzuga oid nazorat savollari
1. Parmalash deb nimaga aytiladi?
2. Qanday teshiklar zenkerlanadi?
3. Parmalash aniqligi nimaga bog’liq?
4. Spiral parmalar va ularning tuzilishi.
5. Parmalarni nosozlik ko’rsatkichlarini sanab Bering.
6. Pramalarning o’tkirlik burchagi.
7. Parmalashda kesishning asosiy elementlari.
8. Parmada kesish tezligi.
9. Parmada kesish chuqurligi.
10. Qo’l yetmaydigan noqulay joylardagi teshiklar qanday parmalanadi?
11. Tartarak bilan parmalash jarayonini tushuntiring.
12. Qo’l dreli bilan parmalash jarayonini tushuntiring.
13. Parmalash dastgohlari.
14. Parmalash uchun detalni o’rnatish va mahkamlash.
15. Parmani stanokka o’rnatish va mahkamlash.
16. Teshiklarni parmalash.
17. Yopiq teshiklar parmalashning usullari.
18. Aniq teshiklar parmalash.
19. Kichik diametrli teshiklarni parmalash.
20. Qiyin ishlov beriladigan qotishmalar va plastmassalarni parmalash.
21. Engil qotishmalarni parmalash.
22. Plastmassani parmalash.
23. Zenkerlash tushunchasi.
24. Yo’nib kengaytirish tushunchasi.
25. Almashtiriladigan zenkerlar.
26. Zenkovkalash tushunchasi.
27. Teshiklarni razvertkalash.
28. Razvertka tushunchasi.
29. TSilindrsimon razvertkalar.
30. Konussimon razvertkalar.
31. Qo’lda razvertkalash.
32. TSilindrsimon teshiklarni yo’nib kengaytirish.
- 42 -
33. Konussimon teshiklarga ishlov berish.
34.
Razvertkalashda sodir bo’ladigan nuqsonlar.
35.
Razvertkalashda xavfsizlik texnikasi.
|
| |
Qattiq kavsharlar bilan qoviyalash

|
Qattiq kavsharlar bilan qoviyalashBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланмаQattiq kavsharlar bilan qoviyalash. Mustahkam va issiqqa chidamli birikmalar hosil
qilish uchun qattiq kavsharlar bilan qoviyalanadi. Qoviyalash quyidagi bosqichlarda bajariladi.
Qoviyalanadigan buyum, masalan, tsilindrsimon chiviq yaxshilab tozalanib, uning oksid
qoplamalari olib tashlanadi, moysizlantiriladi, keyin ko’rsatilganidek gira jag’lariga qisib
egovlanadi. Moslashtirilgan sirtlarga flyus surkaladi va qoviyalanadigan yuzaga mis plastinani
qo’yib, uni yumshoq sim bilan mahkamlanadi. Tayyorlangan detallarni qoviyalash lampasi
yoki elektr pechda qizdiriladi. Kavshar erigach, detalni o’tdan olib, uni shunday ushlash
kerakki, kavshar chokdan oqib tushmasin. Keyin detal sovutiladi. Uni suvda sovutish uchun
plastinani olib tashlash kerak, aks holda birikmaning mustahkamligi kamayishi mumkin.
Qoviyalashning boshqa usulida tayyorlangan detalni qizdirib o’nga bur sepiladi keyin
yana qizdirib jez yoki mis simni eritib chokka quyiladi. Qoviyalangan detal sovugach, uni
suvda yuvib, quruq latta bilan artib quritiladi, chokdagi ortiqcha kavsharlar qumqog’oz bilan
jilvirlab olib tashlanadi.
Qalaylash, kavsharlash va ularni bajarishda sanitariya gigena va xavfsizlik texnikasi
talablari
Qalaylash. Detallarni sirtini yupqa qilib metall qatlami bilan qoplashga qalaylash deb
ataladi. Odatda, detallarni koviyalashga tayyorlash maqsadida qalaylanadi, ayrim hollarda
metallarni zanglashdan saqlash uchun ham qalaylash mumkin. Qalaylashda detalga flyus
surkab, ustidan qalay quyiladi, bunda qalay detal sirtida yupqa parda hosil qiladi. Detal siridagi
qalayi pardasini poluda deb ataladi. Ular kavsharlar singari tayyorlanadi. Poluda sifatida qalayi
va uning qotishmasidan foydalanish mumkin.
Sirtni qalaylashga tayyorlash. Sirtni qalay bilan qoplash uchun uni cho’tka bilan
tozalab, moyini ketkazib xurushlanadi. Ishlov berishdan oldin buyumni toza suv bilan yuvish
kerak (ishni tezlashtirish maqsadida yuvishda qum, pemza va ohak ishlatiladi).
Notekisliklarni yumaloq charx tosh bilan tekislasa bo’ladi. Sirtni kimyoviy usulda
tozalash uchun kaustik sodaning suvdagi eritmasini (1 l suvga 10 gr soda) metall idishda
qaynatib, o’nga buyumni 10-15 minut solib qo’yiladi. So’ngra detalni issiq suvda yuvib,
quritiladi.
Elimlash. Mashina detallari, qurilish konstruktsiyalari va boshqa buyumlarni yelimlab
biriktirish ham mumkin. Yelimlangan birikmalar suv va moy o’tkazmaydi, yuqori darajada
germetik, titrash va zarblarda bardoshli bo’ladi. Yelimlab biriktirish parchinlash, payvandlash,
kavsharlash bilan biriktirish usullarining o’rnini bosa oladi. Yelimlab biriktirish turli usullar
yordamida amalga oshiriladi.
Har xil turdagi yelimlovchi moddalar bo’lib, ular orasida BF yelimi eng ko’p tarqalgan.
Bu yelimlar BF-2, BF-4, BF-6 va boshqa rusumlarda ishlab chiqariladi.
|
| |
Qo’lda razvertkalash - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun

- 40 -
Zagatovkani gira jag’lariga qisib, razvertka
kesuvchi qismini mashina moy bilan moylanadi.
Razvertkani teshikka qo’yib uning vaziyatini 90
li
burchaklik bilan teshirib ko’riladi. Teshik o’qining
ishlov
beriladigan
zagotovka
yuzasiga
perpendikulyarligiga
ishonch
hosil
qilgach
razvertkaning quyrug’iga parmadasta o’rnatiladi. O’ng
qo’l bilan razvertkani o’qi bo’ylab
bir oz bosib, chap
qo’l bilan parmadastani soat mili harakati yo’nalishida
sekin va ravon aylantiriladi.
Razvertka (1) teshikka (2) kesib kirgandan keyin parmadasta dastasi uchidan ushlab
razvertkani rasmda ko’rsatilganidek yo’naltiriladi.
Uni faqat bir tomonga aylantirish lozim.
Agar
razvertkani
teskari
tomonga
aylantirilsa,
u tiqilib qoladi, tishlarining
ostiga
qirindi tushib, teshik devorini
buzadi. Ish jarayonida
razvertkani tez-tez
teshikdan olib, uni qirindidan tozalash va
mashina moyi bilan mo’l
qilib moylash
kerak. CHo’yanga esa moylamasdan ishlov
berish mumkin.
TSilindrsimon teshiklarni yo’nib kengaytirishda ishni razvertka ishchi qismining 3
4
qismi teshikdan chiqqan paytda yakunlash kerak. Konussimon kalibrning ko’ndalang
chiziqlarini yo’nib kengaytirishni vaziyatga qarab tugallanadi. Po’lat
teshik ochish va ishlov
berish rasmda ko’rsatilgan tartibda amalga oshiriladi.
Konussimon teshiklarga ishlov berish.
Katta o’lchamdagi
konussimon teshiklarga
ishlov
berishda
asboblar
to’plamidan
foydalaniladi. Dastlab pog’onali zenker (a),
keyin qirindi maydalaydigan ariqchali
razvertka (b, v),
oxirida esa silliq kesuvchi
tig’li konussimon razvertka (g) bilan yo’nib
kengaytiriladi.
Parmalash uchun detalni o’rnatish va mahkamlash

|
Parmalash uchun detalni o’rnatish va mahkamlashBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланмаParmalash uchun detalni o’rnatish va mahkamlash
Parmalash jarayonida aniqlikni ta’minlash maqsadida ishlov beriladigan detalni
parmalash dastgohining stoliga mahkam qilib o’rnatiladi. Buning uchun turli moslamalardan
foydalaniladi. Ular ichida eng ko’p tarqalgani boltli tutqich, mashina giralari (vintli,
ekstsentrikli, pnevmatik), prizma, tirgak, burchaklik, kondo’qtor va boshqalardir.
Mahkamlash uchun tutqichlar to’rt xil-barmoqsimon, vilkasimon, taxtali va egilgan
shaklda bo’lishi mumkin. Katta bo’lmagan detalni taxtaga ishonchli qilib mahkamlashda bir
tutqich kifoya, yirik detallar uchun esa ikki va undan ortiq tutqich kerak bo’ladi.
Mahkamlash boltlari. Barcha turdagi parmalash dastgohlarining stollari T shakldagi
o’yiqlarga ega. Ulardan stol va zagotovkani bolt bilan mahkamlab qo’yish uchun
foydalaniladi. Oddiy mahkamlash ishlarida kvadrat kallakli boltlar ishlatilib dastgoh stolini
o’yiqlarning istalgan joyiga siljitish mumkin.
Zagotovkalarni parmalash dastgohida o’rnatib bo’lmaydigan hollarda burchakliklar
qo’llaniladi.
Oddiy burchaklik
Oddiy burchakliklar ishlov berilgan ikkita tokchadan
iborat bo’lib, ularning birinchisidan detalni dastgoh
stoliga mahkamlash uchun, ikkinchisidan esa ishlov
beriladigan
detalni
o’lchash
uchun
foydalaniladi.Universal burchakliklar dasgoh stoliga
nisbatan har xil burchak ostida joylashgan detallar va
zagotovkalarni taxtaga o’rnatish uchun xizmat qiladi.
Bunday burchakliklarning har ikkala tokchasi bir-biri
bilan sharnir usulida mahkamlangan bo’lib, ularning
birini
ikkinchisiga
nisbatan
hohlagan
burchakka
o’zgartirish mumkin. Zagotovkalarni burchakliklarning
tegishli joylariga siqqich plankalar va bolt yordamida
o’rnatiladi.
Pog’onali
tirgaklar
(piramidalar)ning
ikki
xil
konstruktsiyasi bo’lib, ular pog’onalarining soni bilan
farqlanadi.
|
| |
Zenkerlash - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun

- 36 -
Yo’nib kengaytirish usullari
Zenkerlarni parma kabi dastgoh shpindelining konus teshigiga o’rnatiladi. U o’q
atrofida aylanma, o’q bo’ylab esa elgarilama harakat qiladi. Tashqi ko’rinishidan parmani
eslatsada, ammo uning kesuvchi qirralari va spiral ariqchalari ko’proq. Uch-to’rtta
kesuvchi
qirra zenkerni asbob teshigiga aniq markazlaydi. Zenker ishchi qismdan (2), bo’yin (4),
qo’yruq (5) va panja (6) dan tuzilgan. Uning ishchi qismi (2) o’z navbatida kesuvchi (1) va
kalibrlaydigan (3) qismdan iborat.
Zenker metallni kesadi, yo’naltiruvchi esa zenkerni teshikka yo’naltiradi.
Yo’naltiruvchi qismdagi raxlar
ishqalanishni kamaytirishga, kesishni osonlashtirishga xzmat
qiladi. Zenkerning tishi oldingi sirt (1), qirralar (2), o’zak (3), orqa sirt (4), tasmacha (5) dan
iborat (rasm, a, b). Burchaklarning (
-orqa,
-oldingi,
-vint ariqchasining qiyaligi)
kattaligi
metallning qattiqligiga bog’liq.
Zenkerlarni tezkesar ikki turda-konus quyruqli yaxlit va almashuvchan qilib
tayyorlanadi. Bo’lardan
birinchisi teshikka dastlabki, ikkinchisi esa uzil-kesil ishlov berish
uchun ishlatiladi.
Konus quyruqli
yaxlit zenkerlarning
10-
40 mm, ishchi qismining uzunligi 80-200
mm, tishlar soni 3 ta.
Almashtiriladigan zenkerlarning
32-80
mm, ishchi qismining uzunligi 10-18 mm,
tishlar soni 4 ta.
CHo’yan
va
po’latdan
yasalgan
detallardagi teshiklarga
uzil-kesil ishlov
berishda konus quyruqli yaxlit va qattiq
qotishmalardan
tayyorlangan
almashtiriladigan
zenkerlardan
foydalaniladi. Bundan tashqari, keskichlari
almashtiriladigan zenkerlar mavjud bo’lib,
ular qattiq po’latdan (VK6, VK8, VK6M,
VK8V, TSL10, T14K8, T15K6) yasaladi.
YTLATning asosiy elementlari

69
Ushbu tizim elementlarining joylashuvi 17-rasmda keltirilgan
.
17-rasm. YTLAT ning umumlashtirilgan blok-chizmasi
Tizim elementlarining bajaradigan vazifalari tavsivi quyida keltirilgan.
5.2.Boshqaruvning muloqatli tizimi
Muloqatli tizimning (YEA elementi)
asosiy maqsadi YTLAT ishini
boshqarish va loyihalashning kuchsiz shakllangan masalalarini birgalikda
yechish
hisoblanadi. Bunda loyihachi bilan tizimning birgalikdagi xarakatlari jarayonining
ma‟lumotlar va operatsiyalardan tashkil topgan qismlari ajratiladi.
Birinchi
vaziyatda muloqat dasturlari tomonidan ma‟lumotlar
almashish tizimini yechish,
ikkinchi vaziyatda esa YTLATning faoliyati kontseptsiyasiga kiritilgan loyihalash
ЕА 
ЕМ - Учебное пособие подготовлено в соответствии с учебной программы

70
metodologiyasini qo‟llab-quvvatlash, masalani ketma-ket
yechishni boshqarish
ta‟minlanadi.
Kompyuter dasturlari ishlarining
interaktiv (muloqatli) tartibi deb, uning
inson bilan EHM o‟rtasidagi doimiy
birgalikdagi xarakatlarni, ular o‟rtasidagi
so‟rovlar va javoblar almashinuvlarini ko‟zda tutuvchi, xarakatlar tartibiga aytiladi.
Shunday qilib hisoblash jarayonini egiluvchan (moslashuvchan)
boshqaruv
ta‟minlanadi.
5.3. Loyihachini uslubiy qo’llab quvvatlash
Uslubiy
qo‟llab-quvvatlash tizimi (YEM elementi)
tizim bilan ishlashning
barcha
darajalarida loyihachiga u
slubiy
yordam berish va ma‟lumotlarni
qayta
ishlashning unifikatsiyalangan xarakatlarini
bajarish uchun zarur dasturiy,
ma‟lumot va uslubiy ta‟minot komponentlari yig‟indisini o‟z ichiga oladi. Uslubiy
yordam deganda loyihachiga (muloqatli tizim orqali) quyidagi ma‟lumotlarni
yetkazib berish tushuniladi:
- namunaviy yechimlar;
- loyihalash jarayonida foydalaniladigan turli xil o‟lchamlar
va omillarning
ahamiyatlilik darajasi to‟g‟risidagi statistik ma‟lumotlar;
- oldindan tayyor savollar va ularga tayyorlangan javoblar ko‟rinishidagi
uslubiy tavsiyalar;
- o‟xshash loyihaviy masalalarni yechishning mavjud tajribasi.
5.4. Grafikaviy va atributiv (xususiy) ma’lumotlarni kiritish va o’zgartirish
Berilgan plan-xarita materiallarini (EG elementi) kiritish va oldindan ishlov
berish tizimining yiriklashtirilgan chizmasi 18–rasmda ko‟rsatilgan.
Grafikaviy materiallarga va u bilan bog’liq o’lchamlarga analitik ishlov

5.7. Grafikaviy materiallarga va u bilan bog’liq o’lchamlarga analitik ishlov
berish tizimi
Ushbu tizimn (YER elementi) o‟ta murakkab va ko‟p qirralidir. Ularni shartli
ravishda ikkita katta guruhga ajratish mumkin:
1. Oldindan determinatsiyalangan masalalarni yechish, masalan quyidagilarni:
- obyektlarning joylashgan o‟rinlarining geografik yoki to‟g‟ri burchakli
koordinatalarda aniqlash;
78
- chiziqli, maydonli va masshtabsiz obyektlarning geometrik o‟lchamlarini
hisoblash (burchaklar kattaligi, to‟g‟ri va egri obyektlarning uzunligi, perimetrlar,
maydonlar va sh.o‟.);
- turli xil turdagi hajmlarni hisoblash (foydali qazilma boyliklar zahirasi,
ma‟lum hududga yog‟adigan yog‟ingarchilik miqdori, muzliklar, ko‟llar, ayrim
balandliklar hajmi va sh.o‟.);
- navigatsiya (yo‟nalishlarni, o‟rnini aniqlash) ma‟lumotlarini olish
(ortodrom, loxsodrom, yo‟nalish va sh.o‟. chiziqlarning joylashishini ekranda
ko‟rsatish va hisoblash);
- kartalarni taxlil etish ma‟lumotlari bo‟yicha yangi tavsiflarni olish (daryo va
irrigatsiya tarmoqlari zichligi, aholi zichligi, o‟rmon bilan qoplanish darajasi,
daryolarning o‟rtacha uzunligi, berilgan mavzuli guruhlar obyektlari soni va sh.o‟.);
- kiritilgan kartaning sifatini va aniqligini baholash (berilgan masshtabni
tekshirish, rejaviy konturlar joylashuvidagi, balandliklarni hisoblashdagi xatolarni
aniqlash va sh.o‟.);
- ishlab chiqarish kartalarini (nishabliklar, qiyaliklar tikligi, ekspozitsiyalar
va sh.o‟. kartalari) relyefning raqamli modellari asosida tuzish va boshq.
2. Qatlamlarni mantiqiy yotqizish jarayonida olinadigan, integrallashgan
ma‟lumotlarga ishlov berishga asoslangan, kenglik masalalarini yechish.
Ushbu guruh masalalarining klassik misoli sifatida, yerdan foydalanishlar
kesimida qishloq xo‟jalik yerlari maydonlarini hisoblash va zarur hujjatlar to‟pla-
mini tayyorlashni ko‟rsatish mumkin (yer turlari va kadastr ma‟lumotlarini turli xil
qatlamlarga tayyorlashda). Shuni ta‟kidlash mumkinki, amaliyot ko‟rsatishicha,
aynan shunday ma‟lumotlarni ajratib saqlash eng maqsadga muvofiq sanaladi,
sababi, bunda bir qatlamga kiritilgan o‟zgartirish, boshqa qatlamlarga umuman
ta‟sir etmaydi. Shu bilan bir qatorda, qatlamlarni mantiqiy taxlash turli doim yer
turlarining yerdan foydalanuvchilar bo‟yicha taqsimlanishining aniq holatini olish
imkonini beradi.
Mavzuli xaritalash tizimi (YEM elementi) loyihaviy yechim variantlarini
olishda shakllantiriladigan kartalarni, yer tuzish chizmalarini, grafiklarni olishda
79
hamda bajarilgan hisoblashlarni interpretatsiyalash uchun zarur va loyihaviy
yechimga ilova sifatida xizmat qiladigan grafikaviy tasvirlarni tashqi qurilmaga
chiqarishni ta‟minlashi kerak.
|
Учебное пособие подготовлено в соответствии с учебной программы - bet 63

104
Standart rastrli drayverlar bilan chop etish quyidagi imkoniyatlarni beradi:
- xoxlagan o‟lchamdagi faylni chiqarish;
- aralash (rastrli – vektorli) grafikani chop etish.
Kamchiliklari:
- amalda to‟g‟ri rang uzatishni olish mumkin emas – monitor ekranida bir xil
ranglar ko‟rinib turadi, plotterda esa umuman boshqalari olinadi;
- faylni chop etishga tayyorlash vaqti uning hajmi oshgani sari tez o‟sadi va
bir necha soatni tashkil etishi mumkin;
-
oddiy
rastrlash
poligonlarning
yaxshi
to‟ldirilishiga erishishni
ta‟minlamaydi;
fotorealistik sifatga erishish mumkin emas (ranglar
chuqurligi va mayda
detallardagi aniqlik yetishmaydi).
Plotterga o’rnatilgan PostScript Level2 interpretatoridan foydalanib chop
etish quyidagi ustunliklarga ega:
- standart drayverlar bilan ishlashga nisbatan chop etish sifati sezilarli
yuqori;
- ham vektorli, ham rastrli grafika bilan ishlash mumkin.
Kamchiliklari:
- xotirani kengaytirish talab etiladi;
- ishlov beriladigan fayllar hajmi bo‟yicha cheklashlar bor (hattoki
xotirani
maksimal kengaytirishda ham);
- rastrlash algoritmlari bo‟yicha ham cheklashlar bor,
hattoki ularni
takomillashtirish ham mumkin emas;
- ranglarni rostlash jadvali bilan ishlash imkoniyati yo‟q;
- ishlov berish tezligi bo‟yicha takomillashtirish mumkin emas.
Masofadan zondlash ma’lumotlari (MZM)

72
Aylantirish tizimi (YER elementi) vazifalariga keyinchalik ular bilan ishlash
uchun YTLATga boshqa avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanib, tayyorlan-gan
ma‟lumotlarni kiritish imkonini ta‟minlash kiradi. Bu tizimning xozirgi
bosqichdagi o‟ziga hos xususiyati ma‟lumotlarni almashishning yagona xalqaro
formati yo‟qligidir. Hozircha ma‟lumotlarni uzatish va ularning sintaksisiga
qo‟yiladigan talablarga nisbatan kelishuv bor, grafikaviy ma‟lumotlarni almashish
uchun bir necha halqaro standartlar mavjud va ulardan eng taniqlilarining format-
lari yetarlik darajada keng yoritilgan. Shunday qilib, ushbu muammo grafikaviy va
o‟lchamli ma‟lumotlarni ajratib aylantirish asosida yechilmoqda, lekin, buning
oqibatida ma‟lumotlar uzatilgandan keyin qator xarajatlarni qaytadan bajarish
zarurati tug‟ilishi mumkin. Tizimni yaratishda grafikaviy elementlar va mos atribu-
tiv (xususiy) ma‟lumotlar orasida ikki tomonlama bir xil ahamiyatli aloqalarni
o‟rnatish bilan bog‟liq barcha ishlarni minimallashtirishga xarakat qilish kerak.
Vecrory 5.1 - Учебное пособие подготовлено в соответствии с учебной программы

99
ma‟lumotlarni DXF formatini qo‟llovchi quyidagi loyihaviy tizimlarga eksport
qilish mumkin:
Auto CAD,
Auto CAD Map, Caddy, Panorama, CREDO va boshq.
Vektorlashtirgich universal foydalanishga mo‟ljallangan.
Spotlight Pro 3.1. Turli qanday formatdagi skanerlangan
hujjatlar bilan
ishlash uchun barcha asboblarga ega gibrid (rastrli – vektorli) tahrirchi. Bitta
chizmada rastrli va vektorli obyektlar bilan ishlashni ta‟minlaydi; rastrli tasvirlarni
LIAT ning vektorli formatlariga aylantirish, zarurat tug‟ilganda amalga oshiriladi.
Vektorli obyektlar dasturga
import qilinadi va undan LIAT, GAT va
kartografiyaning turli xil tizimlari fayllariga eksport qilinadi.
Tizim universal
foydalanishga mo‟ljallangan.
Spotlight 3.1. Spotlight Pro to‟plamining soddalashtirilgan versiyasi.
Avtomatlashtirilgan vektorlash moduli va rangli tasvirlarni
qatlamlash dasturi
Color Image Processor unda yo‟q.
Raster Desk Pro 3.2/2000. Gibrid tahrirchi.
Spotlight Pro ning bir versiyasi.
Auto CAD R14/2000 (i) va
Auto CAD Map R2, R3/2000(i) muhitida faoliyat
ko‟rsatadi.
Raster Desk Pro 3.2/2000. Spotlight versiyasi.
Auto CAD R14/2000 (i) va
Auto CAD Map R2, R3/2000(i) muhitida faoliyat ko‟rsatadi.
Raster Desk Pro LT98/2000. Raster Desk Pro versiyasi,
Auto CAD LT
98/2000 (i) bilan birgalikda faoliyat ko‟rsatadi va ushbu dastur komplektiga kiradi.
Raster Desk LT 98/2000. Raster Desk versiyasi,
AutoCAD LT98/2000 (i)
bilan birgalikda faoliyat ko‟rsatadi va uning komplektiga kiradi.