I.BOB Zamonaviy monetarizm nazariyasining yaratilishi va uning asosiy qoidalari

|
I.BOB Zamonaviy monetarizm nazariyasining yaratilishi va uning asosiy qoidalari
|
bet | 2/7 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 67,88 Kb. | | #254522 |
I.BOB Zamonaviy monetarizm nazariyasining yaratilishi va uning asosiy qoidalari.
1.1 Monetarzmning kelib chiqishi va mohiyati.
Tovar va pul bozorida umumiy muvozanatga erishish shartlari va makroiqtisodiy siyosat tadbirlarining bu ikki bozorga ta’sirini umumlashtirib tadqiq qilish IS - LM modeli yordamida bajariladi. Monetarizm - bu iqtisodiy nazariya, unga ko'ra, muomaladagi pul taklifi bozor iqtisodiyotining barqarorlashishi va rivojlanishida hal qiluvchi rol o'ynaydi. Monetarizm 50 -yillarda paydo bo'lgan. Iqtisodiy boshqaruvning monetaristik yondashuvi AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya Federativ Respublikasi va boshqa mamlakatlarda 70 -yillar - 80 -yillar boshlarida, shuningdek 90 -yillarning boshlarida stagflyatsiyani yengish davrida keng qo'llanilgan. Rossiyada bozor iqtisodiyoti. IS - LM modeli birinchi marta 1937 yilda J.Xiks tomonidan keynsning makroiqtisodiy kontseptsiyasini izohlash uchun taklif etildi hamda 1949 yilda A. Xansenning “Monetar nazariya va fiskal siyosat” nomli kitobi nashr qilinganidan so’ng keng yoyildi. Shu sababli bu model Xiks modeli yoki Xiks-Xansen modeli deb ham yuritiladi. Tovar va pul bozorida umumiy muvozanatga erishish shartlari va makroiqtisodiy siyosat tadbirlarining bu ikki bozorga ta’sirini umumlashtirib tadqiq qilish IS - LM modeli yordamida bajariladi. I S - LM modeli qisqa muddatli davrga ham tovarlar ham pul bozorida birgalikda muvozanat o’rnatilishi mexanizmini xarakterlaydi. Bunda tovarlar bozori deganda ham iste’mol, ham investitsion tovarlar bozori tushuniladi. Zamonaviy monetaristik iqtisodiy nazariya Ikkinchi jahon urushidan keyin paydo bo'lgan. Monetaristlar iqtisodiyotni makro darajada barqarorlashtirish uchun pul -kredit siyosatining ahamiyatini ta'kidlab, keyneschilikka qarshi chiqishdi. Taxminan yigirma yil oldin, monetaristik harakatda bo'linish yuz berdi. Uning bir qismi eski urf -odatlarga sodiq qoldi, ikkinchisi (yoshi) nufuzli yangi klassik maktabga aylandi, biz uning qarashlarini quyida tahlil qilamiz. • Monetaristik yondashuv pul massasining o'sishi qisqa muddatda nominal YaIM hajmini va uzoq muddatda narxlar darajasini belgilaydi degan fikrga asoslanadi. Bu yondashuv tarafdorlari o'z tadqiqotlarini pul muomalasi tezligi tendentsiyalarini tahlil qilish natijalarini hisobga olgan holda pul va narxning miqdoriy nazariyasi doirasida olib boradilar. Monetaristlarning fikricha, pul muomalasining tezligi barqaror yoki o'ta og'ir holatlarda doimiy mohiyati. • Monetarizm, boshqa maktablar singari, o'ziga xos xususiyatlarga ega. Bu erda monetaristik nazariyaning markazida bo'lgan bir nechta tezislar.
Pul massasining o'sish sur'ati YaIM nominalining o'zgarishining asosiy omili hisoblanadi. Monetarizm - yalpi talabni belgilovchi omillarni o'rganuvchi asosiy nazariyalardan biri. Bu yondashuvga ko'ra, nominal umumiy talab birinchi navbatda pul taklifiga bog'liq. • Monetaristlar va Keyns nazariyasi tarafdorlarining qarashlarida qanday farq bor? Darhaqiqat, so'nggi o'ttiz yil mobaynida sodir bo'lgan yaqinlashuvdan so'ng, bu maktablar o'rtasida katta kelishmovchiliklar yo'q va ular o'rtasidagi tortishuvlar hozirda asosiy farqlardan ko'ra, aksentlarni joylashtirish bilan bog'liq.
Birinchidan, ikkita maktab vakillari o'rtasida umumiy talabga ta'sir etuvchi kuchlar to'g'risida yakdillik yo'q. Monetaristlarning fikricha, yalpi talabga faqat pul taklifi ta'sir qiladi va bu ta'sir barqaror va bashorat qilinadi. Ular, shuningdek, moliyaviy siyosat yoki avtonom xarajatlar o'zgarishi, agar pul miqdori o'zgarishi bilan birga bo'lmasa, ishlab chiqarish va narx darajasiga unchalik ta'sir qilmaydi, deb hisoblaydilar.
Monetaristik yondashuv. Pul massasining doimiy o'sish sur'atlari Oxirgi qirq yil mobaynida iqtisodiy siyosatni shakllantirishda monetarizm muhim rol o'ynadi. Monetaristlar ko'pincha erkin bozor g'oyalarini qo'llab-quvvatlaydilar va davlatning mikro darajadagi korxonalar faoliyatiga aralashmaslik siyosatini qo'llab-quvvatlaydilar. Ammo ularning makroiqtisodiy nazariyaga qo'shgan eng muhim hissasi o'zgarmas qoidalarga amal qilish taklifi bilan bog'liq pul muomalasi irodali moliyaviy va pul-kredit siyosatiga tayanishdan ko'ra. Makroko’lamda milliy ishlab chiqarish hajmining o’zgarishi bilan birga narxlar umumiy darajasining o’zgarishi o’rtasida bog’liqlikni tadqiq qilish, nima uchun milliy ishlab chiqarish hajmi ayrim davrlarda barqaror o’sishi, ba’zi davrlarda esa pasayib ketishni izoxlab berish uchun yalpi talab - yalpi taklif (AD- AS aggregate demand – aggregate supply) modelidan foydalanamiz. Bu modelda yalpi talab va taklif, narxlarning umumiy darajasi kabi agregat ko’rsatkichlaridan foydalaniladi. Makroiqtisodiyotda AD-AS modeli ishlab chiqarish hajmlari va narxlar darajalarining tebranishlarini hamda ular o’zgarishining oqibatlarini o’rganish uchun asosiy model bo’lib hisoblanadi va boshqa bir qancha modellar AD-AS modelining xususiy holi hisoblanadi. AD-AS modeli yordamida davlat iqtisodiy siyosatining turli variantlari tasvirlab berilishi mumkin.Keynsning makroiqtisodiy muvozanat modeli yalpi talab- yalpi taklif modelini qisqa muddatli makroiqtisodiy siyosat maqsadlarida aniqlashtirgan bo’lib, uning xususiy holi hisoblanadi.
Monetaristik tajriba monetaristik qarashlar 70 -yillarning oxirida mashhurlikka erishdi. Qo'shma Shtatlarda ko'pchilik inflyatsiyani ushlab tura olmagan holda, Keynesning barqarorlashtirish siyosati quladi deb o'ylagan. 1979 yilda inflyatsiya ikki raqamli darajaga ko'tarila boshlaganda, ko'plab iqtisodchilar va siyosatchilar inflyatsiyani bostirishning yagona umidini pul -kredit siyosati bilan bog'lash kerak degan xulosaga kelishdi.
Yalpi talab va yalpi taklif modelidan farqli o’laroq bu modelda narxlar darajasi va ish haqi o’zgarmas miqdorlar hisoblanadi. Ayni shu sababga ko’ra tovar moddiy zahiralarining o’sishi qisqa muddatda makroiqtisodiy muvozanatga erishishni belgilovchi omil bo’ladi. Ishlab chiqarishning kamayishi natijasida mumkin bo’lgan yo’qotishlarning oldini olish uchun jami talabni tartibga solib turadigan faol davlat siyosati zarur. Shuning uchun ham Keynsning iqtisodiy nazariyasini ko’p hollarda jami talab nazariyasi deb yuritiladi. Jami talab komponentlari, ayniqsa investitsiyalarning o’zgarishi makroiqtisodiy beqarorlik sabablaridan biridir. Narxlarning muvozanatli darajasi deganda shunday narx darajasi tushuniladiki, unda yalpi talab va taklif hajmi bir-biriga mos kelishi yoki teng bo’lishi kerak. Avvalo yalpi talab egri chizig’i va yalpi taklif egri chizigining oraliq kesmada mos kelishini ko’rib chiqamiz. Narxlarning muvozanatli darajasi va milliy ishlab chiqarish hajmining muvozanatli darajalari mos ravishda Re va Ye lar bilan belgilangan. Nima uchun narxlarning muvozanatli darajasi va Ye milliy ishlab chiqarishning muvozanatli darajasini bildirishini ko’rsatishimiz uchun narxlarning muvozanatli darajasi Re emas, balki R1 deb hisoblaymiz. Narxlar darajasi R1 bo’lgan vaziyatda korxonalar milliy ishlab chiqarish hajmini Y1 miqdoridan oshirmaydi. Iste’molchilar narxlar darajasi R1 bo’lganda mahsulotlarni Y2 darajada sotib olishga tayyor turadi. AD>AS bo’lganligi tufayli iste’molchilar o’rtasidagi raqobat narxlar darajasini Re gacha suradi. Narxlar darajasining R1 dan Re gacha ko’tarilishi ishlab chiqarish hajmini Y1 dan Ye gacha oshirishga va iste’molchilarning talabini Y2 dan Ye gacha kamaytirishga olib kelali. Va bu AD, AS to’g’ri chiziqlari e nuqtada kesishadi. Demak, aynan Re narx narxlarning muvozanatli darajasi va e muvozanat nuqtasidir. 4-chizmada yalpi talab egri chizig’i yalpi taklif egri chizig’ini Keyns kesmasida kesib o’tadi. Bunday vaziyatda narxlar darajasi hech qanday ahamiyatga ega emas. Buni tushunish uchun avvalo milliy ishlab chiqarishning muvozanatli hajmini Ye va muvozanatli narxlar darajasini Re bilan belgilaymiz.
Yalpi talab va yalpi taklif modelidan farqli o’laroq bu modelda narxlar darajasi va ish haqi o’zgarmas miqdorlar hisoblanadi. Ayni shu sababga ko’ra tovar moddiy zahiralarining o’sishi qisqa muddatda makroiqtisodiy muvozanatga erishishni belgilovchi omil bo’ladi. Ishlab chiqarishning kamayishi natijasida mumkin bo’lgan yo’qotishlarning oldini olish uchun jami talabni tartibga solib turadigan faol davlat siyosati zarur. Shuning uchun ham Keynsning iqtisodiy nazariyasini ko’p hollarda jami talab nazariyasi deb yuritiladi. Jami talab komponentlari, ayniqsa investitsiyalarning o’zgarishi makroiqtisodiy beqarorlik sabablaridan biridir. Narxlarning muvozanatli darajasi deganda shunday narx darajasi tushuniladiki, unda yalpi talab va taklif hajmi bir-biriga mos kelishi yoki teng bo’lishi kerak. Avvalo yalpi talab egri chizig’i va yalpi taklif egri chizigining oraliq kesmada mos kelishini ko’rib chiqamiz. Narxlarning muvozanatli darajasi va milliy ishlab chiqarish hajmining muvozanatli darajalari mos ravishda Re va Ye lar bilan belgilangan. Nima uchun Re narxlarning muvozanatli darajasi va Ye milliy ishlab chiqarishning muvozanatli darajasini bildirishini ko’rsatishimiz uchun narxlarning muvozanatli darajasi Re emas, balki R1 deb hisoblaymiz. Narxlar darajasi R1 bo’lgan vaziyatda korxonalar milliy ishlab chiqarish hajmini Y1 miqdoridan oshirmaydi. Iste’molchilar narxlar darajasi R1 bo’lganda mahsulotlarni Y2 darajada sotib olishga tayyor turadi. AD>AS bo’lganligi tufayli iste’molchilar o’rtasidagi raqobat narxlar darajasini Re gacha suradi. Narxlar darajasining R1 dan Re gacha ko’tarilishi ishlab chiqarish hajmini Y1 dan Ye gacha oshirishga va iste’molchilarning talabini Y2 dan Ye gacha kamaytirishga olib kelali. Va bu AD, AS to’g’ri chiziqlari e nuqtada kesishadi. Demak, aynan Re narx narxlarning muvozanatli darajasi va e muvozanat nuqtasidir.
Klassiklar va dastlabki neoklassiklar tejamkorlikni investitsiyalarga aylantirishda muammolarni ko'rmadilar va ular pul faqat tovar va xizmatlar bilan operatsiyalarga xizmat qiladi, deb hisobladilar. Shuning uchun ushbu jihatlar modelda aks ettirilmagan AD - AS, bu muvozanatga qaratilgan yalpi talab va takliflar.
Modelning birinchi qismi (IS) tovarlar bozoridagi muvozanat shartlarini (makroiqtisodiy ma'noda, ya'ni barcha tovarlar bozori) aks ettirish uchun ishlab chiqilgan, ikkinchisi (LM) - Bozorda pul... Ikkala bozor ham o'zaro bog'liq: tovar bozoridagi o'zgarishlar pul bozorida ma'lum siljishlarni keltirib chiqaradi va aksincha. Ushbu model rasmni biroz soddalashtiradi: qisqa muddat taxmin qilinadi, narxlar va pul massasi o'zgarishsiz qoladi, shartlar asosida tovar bozoridagi muvozanat ta'minlanadi S \u003d I, va pul bozorida - taqdim etiladi L \u003d M.
Shakl. 2.3, a egri chiziq IS nisbatni tasvirlaydi stavka foizi (d) va milliy daromad darajasi ( Y ), bu tovar bozoridagi muvozanatni ta'minlaydi. Jamg'arma ( S ) va investitsiyalar ( Men ) daromad darajasi va foiz stavkasiga bog'liq. Egri chiziq IS salbiy moyillikka ega, chunki investitsiyalar foiz stavkasi bilan teskari bog'liqdir, ya'ni. foiz pasayishi bilan sarmoyalar o'sib boradi. Shunga ko'ra, daromad ko'payadi ( Y ) va jamg'armalar o'sadi ( S ) va transformatsiyani rag'batlantirish uchun S yilda Men foiz stavkasi pasayishda davom etishi kerak. Shunday qilib, sarmoyalar foiz stavkasining funktsiyasi, jamg'arma milliy daromadning funktsiyasi bo'lib, foiz stavkasi va milliy daromad darajasining har xil kombinatsiyalari bilan jamg'arma va investitsiyalar muvozanatiga erishiladi.
|
| |