Mehnat faoliyati davomida organizmdagi fiziologik jarayonlar

|
Mehnat faoliyati davomida organizmdagi fiziologik jarayonlar
|
bet | 2/4 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 159 Kb. | | #153386 |
Bog'liq 3-МАВЗУ Mehnatning fiziologik va gigienik asoslariMehnat faoliyati davomida organizmdagi fiziologik jarayonlar.
Mehnat faoliyatining har qanday turi inson tanasining barcha a'zolari va tizimlarini o'z ichiga olgan murakkab fiziologik jarayonlar majmuasidir. Ushbu faoliyatda markaziy asab tizimi katta rol o'ynaydi, bu ish paytida tanada rivojlanadigan funktsional o'zgarishlarni muvofiqlashtirishni ta'minlaydi.
Mehnat faoliyati eng muhim biologik kategoriyadir. K.Marks yana shuni ta'kidlagan ediki, foydali mehnatning individual turlari qanchalik xilma-xil bo'lishidan qat'iy nazar, fiziologik nuqtai nazardan bular inson tanasining funktsiyalari bo'lib, har bir bunday funktsiya o'z mazmuni va shakli uchun mohiyatan inson miyasi, nervlari, mushaklari, hissiy organlari va boshqalarning narxi.
Shu bilan birga, ma'lum sharoitlarda kislorod qarzi paydo bo'ladi, bu ish paytida kislorod iste'molining tananing unga bo'lgan ehtiyojidan kechikishini ko'rsatadi. Ishning intensivligi va kislorodga bo'lgan ehtiyojning kattaligiga qarab, energiya ta'minotining ikkita usuli paydo bo'ladi:
1) sut kislotasi ish jarayonida to'liq chiqarib yuborilishi bilan tavsiflangan barqaror holatdagi ish (kislorodga bo'lgan ehtiyoj 2 l / min dan oshmaydi, ya'ni qolganlarga nisbatan 10 baravar ko'p emas). darajasi - 0,2 l/min);
2) ish oxirida allaqachon yo'q qilingan "shlaklar" ning barqaror to'planishi bilan bog'liq bo'lgan kislorod qarzini shakllantirish bilan ishlash (kislorodga bo'lgan ehtiyoj 2 l / min dan oshadi).
3) Kislorod qarzini shakllantirish bilan ishlash ko'pgina sport turlari bo'yicha mashqlar uchun xosdir. Sprint yuklari (qisqa masofalarga yugurish) bilan ish deyarli to'liq anaerob manbalar hisobiga amalga oshiriladi, stayer yuklari (uzoq masofaga yugurish) bilan kislorod qarzi ham to'planadi, ammo energiya iste'molining asosiy qismi qoplanadi. aerob mexanizmlari.
Mushaklar ishining asosiy energiya manbai uglevodlarning oksidlanishi bo'lganligi sababli, uning muvaffaqiyatli oqishi uchta shartning uzluksiz bajarilishini talab qiladi:
1) uglevodlarni (glikogen va glyukoza) mushaklarga etkazib berishni kuchaytirish;
2) bu resurslarning oksidlanishi uchun kislorod yetkazib berishni kuchaytirish;
3) mushaklardan mo'l-ko'l hosil bo'lgan "shlaklar" ni tezda olib tashlash.
Ushbu shartlarni bajarish uchun butun organizm ishga kiritilgan. Shu bilan birga, uning turli organlari va tizimlarining faoliyati ko'pincha juda qizg'in bo'lib, evolyutsiya jarayonida tananing turli organlarining tuzilishi va funktsiyalari, birinchi navbatda, ta'minlash vazifalariga muvofiq shakllanganligi tasodif emas.
Ishda nafas olish va qon aylanish funktsiyalari. Organizmning kislorodga bo'lgan ehtiyoji ortishi bilan nafas olishning daqiqali hajmi sezilarli darajada oshadi: 5-6 litrdan (dam olishda) 100-150 litrgacha (o'qitilgan sportchilarda haddan tashqari yuk bo'lsa). Shunday qilib, nafas olish juda katta funktsional zaxiraga ega: uning hajmi 30 marta, ba'zan esa ko'proq o'sishi mumkin.
Nafas olayotgan havoning har bir litridan qon taxminan 40 ml kislorod chiqaradi (ya'ni havodagi bu gazning 1/5 qismi). Bu qiymat kisloroddan foydalanish koeffitsiyenti deb ataladi va nafas olish samaradorligini tavsiflaydi. Sog'lom odamlarda, hatto sezilarli hajmdagi o'pka ventilyatsiyasi bilan ham sezilarli darajada o'zgarmaydi. Shunday qilib, nafas olishning daqiqali hajmiga qarab, ma'lum darajada kislorod iste'moli darajasini aniqlash mumkin.
Ish paytida kislorod almashinuvining samaradorligi nafaqat tashqi nafas olish (o'pka gazi almashinuvi), balki qonning kislorod o'tkazish xususiyatiga va uni to'qimalarda qondan olish darajasiga bog'liq. Tana to'qimalarida u olib keladigan barcha kislorod qondan olinmaydi, o'rtacha 45%. Bu qiymat kisloroddan foydalanish koeffitsiyenti deb ataladi. Yaxshi o'qitilgan odamlarda bu ko'rsatkich 70% yoki undan ko'proqqa ko'tarilishi mumkin.
Yurak-qon tomir tizimida ham o'zgarishlar ro'y bermoqda: bir tomondan, mushak tomirlarining kanali sezilarli darajada oshadi (faqat mushak kapillyarlarining kichik bir qismi, 2-10%, dam olishda ishlaydi); boshqa tomondan, yurak ishini kuchaytiradi. Qorinchalar tomonidan chiqarilgan qonning zarba hajmi 200 ml ga yetishi mumkin; yurak urish tezligi (HR) ham sezilarli darajada oshadi va 200 zarba / min gacha ko'tarilishi mumkin. Qonning daqiqali hajmining oshishi ham qon tomir hajmining oshishi, ham yurak tezligining oshishi bilan ta'minlanadi. Qon tomir hajmini aniqlash uslubiy jihatdan juda qiyin va puls tezligi o'lchash uchun mavjud va daqiqali qon hajmining o'sish darajasini juda yaxshi aks ettiradi, bu ko'rsatkich mushak ishining intensivligini aniqlashda juda qimmatlidir. Radio pulsometriyadan foydalanish turli xil mehnat jarayonlarini bajarishda yurak urish tezligi darajasini baholash imkonini beradi. Shu asosda ish yengil bo'linadi - o'rtacha siljish yurak tezligi 90 zarba / min, o'rtacha - 100 gacha, og'ir - 120 gacha va juda og'ir - 120 zarba / min. Bundan tashqari, mushaklarning ishi odatda sistolik (maksimal) qon bosimining oshishiga olib keladi. Diastolik (minimal) qon bosimi odatda nisbatan katta jismoniy kuch bilan ortadi.
O'rtacha kuchning uzoq muddatli jismoniy harakatlari qondagi sut kislotasi tarkibining dastlabki o'sishiga olib keladi, bu og'ir ish paytida keskin ortadi. Muhitning pH qiymatining oshishi natijasida kislorodning qon gemoglobinidan to'qimalarga o'tishi tezlashadi. Shu sababli, jismoniy zo'riqish paytida kisloroddan foydalanish koeffitsiyenti sezilarli darajada oshadi.
Kuchli aqliy mehnat ichki organlarning silliq mushaklari, qon tomirlari, ayniqsa miya va yurak tomirlarining normal ohangidan chetga chiqishga olib keladi. Boshqa tomondan, periferiya va ichki organlardan keladigan juda ko'p impulslar aqliy ish jarayoniga ta'sir qiladi.
Aqliy mehnat sezgi a'zolari, birinchi navbatda, ko'rish va eshitish bilan chambarchas bog'liq bo'lib, sukunatda yanada samarali davom etishi aniqlandi.
Jiddiy ish, ham jismoniy, ham aqliy, charchoq va ortiqcha ishlashga olib kelishi mumkin.
Charchoq - bu uzoq yoki intensiv ish ta'sirida ishlashning vaqtincha pasayishi bilan namoyon bo'ladigan va dam olishdan keyin yo'qolib ketadigan odamning maxsus funktsional holatidir [16].
Inson mushaklari ishi paytida charchoq kortikal birlamchi bo'g'inga ega bo'lgan ajralmas jarayon bo'lib, uning biologik mohiyatida himoya reaktsiyasi va fiziologik mexanizmda - birinchi navbatda kortikal markazlarning samaradorligini pasayishi. Ikkinchisi ko'p darajada inhibisyon jarayoni bilan belgilanadi va o'z navbatida tartibga solish tizimlari va ijro etuvchi apparatlar holatida sezilarli o'zgarishlarni belgilaydi.
Shunday qilib, fiziologik nuqtai nazardan, mushak va aqliy charchoq o'rtasidagi farqlarning nisbiyligini hisobga olish kerak va mushaklarning ishi va unga qarshi kurash paytida charchoqqa taalluqli bo'lgan narsalarning aksariyati aqliy gigiena masalalariga ham tegishli.
|
| |