nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ijtimoiy tent huquqlilik - Mavzu: Masofaviy ta’limni tashkil etish texnologiylari. Reja

|
Mavzu: Masofaviy ta’limni tashkil etish texnologiylari. Reja
|
bet | 3/3 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 226,85 Kb. | | #231736 |
Bog'liq DavrovaIjtimoiy tent huquqlilik - ta’lim oluvchining yashash joyi, sog’ligi va moddiy ta’minlanish darajasidan qat’iy nazar xamma qatori teng xuquqli ta’lim olish imkoniyati. Internatsionallilik - ta’lim soxasida erishilgan jahon standartlariga javob beradigan yutuqlarni import va eksport qilish imkoniyati. O’qituvchining yangi roli - masofaviy o’qitish o’qituvchining o’qitish jarayonidagi rolini yanada kengaytiradi va yangilaydi. Endi o’qituvchi o’zlashtirish jarayonini muvofiqlashtirishi, yangiliklar va innovatsiyalarga mos ravishda berayotgan fanini muntazam mukammallashtirishi, saviya va ijadiy faoliyatini yanada chuqurlashtirishi talab etiladi. Sifat - masofaviy o’qitish usuli ta’lim berish sifati bo’yicha kunduzgi ta’lim turidan qolishmaydi. Balki, maxalliy va chet ellik dars beruvchi kadrlarni jalb qilib, eng yaxshi o’quv-metodik darsliklar va nazorat qiluvchi testlardan foydalangan xolda o’quv jarayonini tashkil etish sifatini oshirishi mumkin. - Ijtimoiy tent huquqlilik - ta’lim oluvchining yashash joyi, sog’ligi va moddiy ta’minlanish darajasidan qat’iy nazar xamma qatori teng xuquqli ta’lim olish imkoniyati. Internatsionallilik - ta’lim soxasida erishilgan jahon standartlariga javob beradigan yutuqlarni import va eksport qilish imkoniyati. O’qituvchining yangi roli - masofaviy o’qitish o’qituvchining o’qitish jarayonidagi rolini yanada kengaytiradi va yangilaydi. Endi o’qituvchi o’zlashtirish jarayonini muvofiqlashtirishi, yangiliklar va innovatsiyalarga mos ravishda berayotgan fanini muntazam mukammallashtirishi, saviya va ijadiy faoliyatini yanada chuqurlashtirishi talab etiladi. Sifat - masofaviy o’qitish usuli ta’lim berish sifati bo’yicha kunduzgi ta’lim turidan qolishmaydi. Balki, maxalliy va chet ellik dars beruvchi kadrlarni jalb qilib, eng yaxshi o’quv-metodik darsliklar va nazorat qiluvchi testlardan foydalangan xolda o’quv jarayonini tashkil etish sifatini oshirishi mumkin.
Masofaviy ta’lim texnologiyalari. Masofaviy talimni asosiy texnologiyalariga quyidagilarni kritish mumkun
Internet
Masofaviy ta’lim portali
Vedio va audio konferensiyalar
Elektron pochta orqali ta’lim
Uzoqdan boshqarish tizimlari
Test topshirish.
|
| |
Ext2fs da bloklar guruhi - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

357
Aynan manzillash tizimi diskdagi bo‘sh va band bloklarning
ko‘pchiligadan kerakli faylni topishga imkon beradi. Ext2 fayl tizimi
fayl bloklarini manzillashning quyidagi sxemasidan foydalanadi.
Faylning manzilini saqlash uchun har bir 4 baytdan iborat 15
maydonlar ajratilgan. Agar faylning kattaligi 12 blok yoki undan
kamroq bo‘lsa, bu klasterlar raqamlari manzilning bevosita birinchi 12
maydonida sanab o‘tiladi. Agar faylning kattaligi 12 blokdan ko‘proq
bo‘lsa, u holda 13- maydonda klaster manzili joylashadi va unda
faylning quyidagi bloklar raqamlari joylashtirilishi mumkin. Shunday
qilib manzilning 13-chi elementi bilvosita manzillash uchun
foydalaniladi. Blokning maksimal, ya’ni 4096 baytga teng, kattaligida
13-chi elementda fayl ma’lumotlari quyidagi klasterlarining 1024
raqamigacha joylashtirilgan bo‘lishi mumkin. Agar faylning kattaligi
12+1024 blokdan ko‘proq bo‘lsa, 14-chi maydon blokdan
foydalaniladi; unda har birida 1024 raqam mavjud fayl ma’lumotlari
bloklarining 1024 raqami saqlandigan bloklar joylashgan blokning
raqami bor. Bu yerda endi ikkilangan bilvosita manzillash qo‘llaniladi.
Va nihoyat agar fayl o‘z ichiga 12+1024+1048576 = 1049612 dan
ko‘proq bloklarni qamrab olgan bo‘lsa, unda 15-chi maydon uch
marta katta bilvosita manzillash uchun foydalanadi. Shunday qilib
yuqori ta’riflangan manzillash tizimi blokning maksimal kattalagi 4
Kb bo‘lganida faylning kattaligi 2 terabayt va undan ko‘proq bo‘lishi
mumkin.
Ext3
(Third Extended Filesystem) – ext2 fayl tizimining
yangilangan ko‘rinishi, lekin bu tizimda yangi texnologiya (jurnallar
bilan ishlash) qo‘llanilgan. Diskda sodir bo‘lgan o‘zgarishlarning
barchasi “jurnallarga” yozib boriladi va ma’lumotlarga zarar yetganda
shu jurnallar orqali fayllarni tiklash mumkin bo‘ladi. Jurnallar bilan
ishlashning quyidagi rejimlari mavjud:
Statik va dinamik bog‘lanish - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

356
taqsimlaydi. Ext2fs da blokning hajmi standart 1Kb ga teng, lekin 2Kb
va 4Kb bloklar ham qo‘llab-quvvatlanadi.
Ext2fs tizimi diskdagi fizik ulashgan yondosh bloklarga faylning
mantiqiy ulashgan yondosh bloklarini joylashtirish maqsadida,
loyihalangan taqsimlash siyosatlaridan foydalanadi, bunda bitta
kiritish/chiqarish amalini bir nechta ulashgan yondosh bloklarda
amalga oshirish mumkin bo‘ladi. Ext2fs fayllar tizimining tuzilish
sxemasi 9.3- jadvalda ko‘rsatilgan.
9.3- jadval
Superblok (Superblock)
Guruh deskriptorlari (Group Descriptors)
Bloklarning bitli xaritasi (Block Bitmap)
Indeksli deskriptorlarning bitli xaritasi (Inode Bitmap)
Indeksli deskriptorlarning jadvali (Inode Table)
Ma’lumotlar (Data)
Nazorat uchun savollar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti...

122
boshlash lozim. Tarbiyachi bolalarni 40 gacha sanashga o‘rgatishni davom ettiradi,
har bir sonni tegishli raqam bilan ifodalashga, har bir sonning qatordagi o‘rnini
aniqlashga, har bir son qaysi sondan keyin va qaysi sondan oldin aytilishi,
miqdoriy va tartib sonlarni farq qilishga, son elementlarining katta kichikligiga,
yaqin-uzoq masofasiga, joylanishiga bog‘liq emasligini o‘rgatadi. Shunday qilib
natural son qatori haqidagi muhim vazifa hal qilindi. Sanash, sanab ajratishda
bolalar
o‘yinchoqlarni, predmetlarni, geometrik figuralarni, tovushlarni,
harakatlarni sanaydilar. Sanashni mashq qilishda bolalar predmetlarni sanab
tushirib qoldirilishi yoki predmetni bir necha marta qayta sanamasligi kerakligini
tushunib oladilar. Son sanash yo‘nalishiga bog‘liq emasligini, sanashda miqdor va
tartib sondan foydalanish mumkinligini tushunadilar. To‘plamlarni sanash orqali
va bir-birining tagiga qo‘yib taqqoslash orqali aniqlash mumkinligini ko‘radilar
(masalan, yuqori qatorda 6 ta olma, pastki qatorda 7 ta nok bor. Ularni son shakli
va raqam bilan belgilanadi). Bu tushunchalar o‘yinlarda mustahkamlanadi:
«Adashma», «Xatoni tuzat», «Nimaning o‘rni o‘zgardi?», Tovushlarni sanaydilar
va uni sonli shakl raqam bilan ko‘rsatadilar. Ayniqsa, 10 sonini raqam bilan
yozishda alohida e’tibor berish kerak. Buning uchun «0» ni tushintirish kerak.
Doskaga 10 ta kvadrat qo‘yiladi, birma - bir kvadratlarni olib qo‘yib nechta qoldi, -
deb so‘rab turiladi, oxirgi kvadratni olib qo‘ygach, bolalar «1 ta ham kvadrat
qolmadi» - deyishadi. Bitta ham qolmaganligini «0» bilan belgilanadi. «0» sonini 1
sonidan nechta kam, qo‘shuv 1 soni «0» sonidan nechta ko‘p? — deb so‘raladi.
Buni aniqlab «0» sonining qatordagi o‘rnini tushunadilar.
Kiritish/chiqarishni xotirada tasvirlanishi

134
OUT PORT, REG
Ko‘plab birinchi kompyuterlar, meynfreymlar (ko‘proq IBM 360
va uning barcha eski versiyalari) shunday ko‘rinishda ishlagan. Bu
holatda
xotira
va
kiritish/chiqarish
sohasi
4.2a-
rasmda
ko‘rsatilgandek farqli manzil maydonlariga ega bo‘ladi.
4.2- rasm. Xotira va kiritish/chiqarish maydoni bo‘linishi variantlari:
a) xotira va kiritish/chiqarish maydoni qismlari; b) kiritish/chiqarishni
xotirada tasvirlanishi; v) aralash variant.
Boshqa kompyuterlarda kiritish/chiqarish registrlari odatiy xotira
manzil maydonidan foydalanadi (4.2b-rasm). Bunday tashkillash-
tirilish kiritish/chiqarishni xotirada tasvirlanishi deb ataladi. U birinchi
bo‘lib kichik kompyuter (mini kompyuter) PDP-11da foydalanilgan.
Har bir boshqaruv registri xotira bilan bog‘lanmagan
xotira noyob
manzilini beradi. 4.2v-rasmda boshqaruv registri uchun alohida
kiritish/chiqarish porti va ma’lumotlar buferi xotirasida tasvirlashda
foydalaniladigan aralash sxema keltirilgan. Qurilma ma’lumotlar
buferi 640 Kbayt dan 1 Mbaytgacha zahiralangan manzil
diapozonidan, va kiritish/chiqarish porti birinchi 64
Kbayt joyni
oladigan Pentium protsessorlariga asoslangan tizimda qo‘llaniladigan
arxitekturaga o‘xshaydi.
Protsessor barcha holatlarda uni manzilini shina liniyasi
manziliga kiritadi, so‘ng boshqaruv liniyasi bo‘yicha o‘qish signalini
beradi. Xotiraga murojaat qilishdan kiritish/chiqarish
maydoniga
murojaat qilishning farqi ikkinchi liniya signalini talab qilishida.
Xotiraga murojaat qilinganda xotira so‘rovga javob qaytarishi kerak.
Kiritish/chiqarish muhitiga murojaat qilinganda qurilma javob
Turli xil manzil
maydoni
0xFFFF…
Xotira
Kiritish/chiqarish
porti
0
a
Bir manzilli
maydon
Ikki manzilli
maydon
b
a
v
a
135
qaytaradi. Har bir xotira moduli va har bir kiritish/chiqarish qurilmasi
manzillari solishtiriladi, xizmat ko‘rsatiladigan manzil diapozonida
shinaga yozadigan yagona manzil muhiti mavjud (4.2b-rasm). Agar
diapazon oralig‘ida bo‘lsa qurilma so‘rovga javob qaytaradi.
O‘zlashtirish (o‘qitish) natijalari

|
O‘zlashtirish (o‘qitish) natijalari
|
bet | 91/108 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,6 Mb. | | #135443 |
Bog'liq 30711401 - Avtomobil dvigatellarini tashxislashO‘zlashtirish (o‘qitish) natijalari
|
O‘quvchilar ushbu fan dasturini o‘zlashtirish natijasida:
-yo‘llarda harakatlanish qoidalarini;
-xaydovchining huquqiy javobgarligini;
-yo‘l belgilari va chiziqlari talablarini ;
-yo‘l harakati qoidalarini ;
-yuk va yo‘lovchi tashish qoidalarini o‘rganadi.
|
Bilimlar
|
umumiy qoidalar asosiy tushunchalar, va terminlar,haydovchi, piyoda va yo‘lovchilarning vazifalari;
harakat tartibi transport vositalarini to‘xtashi va to‘xtab turish tartibi;
yo‘l belgilari;
o‘lning qatnov qismidagi belgilar va ularning tasviri;
yo‘llarda harakatni tartibga solish;
chorrahalardan o‘tish;
piyodalarning o‘tish joylari, umumiy foydalanadigan transport vositalarining to‘xtash joylaridan va temir yo‘l kesish-malaridan o‘tish;
harakatning maxsus sharoitlari;
transport vositalarida odam va yuk tashish;
transport vositalarini texnik holati va jihozlari;
nomer va taniqlik belgilari, ogohlantiruvchi yozuv va qurilmalar;
harakat havfsizligini ta’minlash bo‘yicha avtotransport va boshqa tashkilotlar mansabdor shaxslarining vazifalari;
kolonnada harakatlanish. fuqaro mudofaasi bo‘yicha haydovchilarning vazifalari;
kirish avtomobilni boshqarish jihozlaridan foydalanish texnikasi;
avtomobilni chegaralangan oraliqda boshqarish;
avtomobilni chorrahalarda va piyodalar o‘tish joyida boshqarish;
avtomobilni transport oqimida boshqarish;
avtomobilni kunning qorong‘i vaqtida va yetarlicha ko‘rinmaydigan sharoitlarda boshqarish;
avtomobilni murakkab va alohida yo‘l sharoitlarida boshqarish;
avtomobilni tejamli boshqarish;
transport hodisasi;
haydovchining kasbiy ishonchliligi;
haydovchi mehnatining psixofiziologik asoslari;
haydovchining ahloqiy hulqi;
avtomobildan foydalanish xususiyatlari;
yo‘l sharoitlari;
avtotransport xo‘jaliklarida harakat xavfsizligi xizmati ishlarini tashkil qilish;
haydovchining ishlash qobiliyatiga algogol va narkotik moddalarining ta’siri;
umumiy vaziyatlar;
odam anatomiyasi va fiziologiyasi asoslarini;
hayot uchun xavfli holatlar va jarohatlanganlarga birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish;
yo‘l-transport hodisalarida jarohatlanganlarga birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish ketma-ketligi;
yo‘llarda baxtsiz hodisa tufayli jarohatlanganlarga birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish qoidalarini
|
|
|
| |
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

|
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
|
bet | 41/108 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,6 Mb. | | #135443 |
Bog'liq 30711401 - Avtomobil dvigatellarini tashxislashO‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
PEDAGOGIK INNOVATSIYALAR, KASB-HUNAR TA’LIMI
BOSHQARUV HAMDA PEDAGOG KADRLARNI QAYTA
TAYYORLASH VA ULARNING MALAKASINI
OSHIRISH INSTITUTI
BOSHLANG‘ICH PROFESSIONAL TA’LIMNING
30711401 - Avtomobil dvigatellarini tashxislash va ta'mirlash kasbi bo‘yicha.
Avtomobil dvigatellariga servis xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash fanidan
O‘QUV DASTURI
-
|
|
Kvalifikatsiya(lar) nomi:
|
1. Avtomobil dvigatellarini tashxislash va ta'mirlash.
|
O‘quv rejadagi tartib raqami:
|
3.1.1.
|
Ajratilgan soat:
|
80
|
Toshkent – 2022
O‘quv dasturi pedagogik innovatsiyalar, professional ta’lim boshqaruv hamda pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti Yer usti transport tizimlari va ularning ekspluatatsiyasi (transport turlari bo‘yicha) yo‘nalishlari bo‘yicha o‘quv-metodik birlashmasining 2022-yil 24-avgustdagi 4-sonli majlis bayoni bilan ma’qullangan.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi huzuridagi Oliy va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi yo‘nalishlari bo‘yicha o‘quv-uslubiy birlashmalar faoliyatini Muvofiqlashtiruvchi kengashning 2022-yil 29-avgustdagi 5-son yig‘ilishida ma’qullangan va Vazirlikning 2022-yil 30-avgustdagi 295-son buyrug‘i bilan TASDIQLANDI VA JORIY ETILDI.
|
| |
Sahifani almashtirish (Demand paging)

126
Afzalliklari
Katta virtual xotira;
Xotiradan yanada samaraliroq foydalanish;
Ko‘p dasturlash darajasida chegara yo‘q;
Kamchiliklari
Sahifali boshqarishning oddiy usuliga qaraganda sahifalar
soni va sahifani qayta ishlash uchun protsessor yuklanishi hajmi
ko‘proq.
Sahifani almashtirish algoritmi
Sahifani almashtirish algoritmlari – bu usul operatsion tizim
yordamida qaysi xotira sahifalarini o‘zgartirish, diskka yozish
kerakligini hal qiladi. Sahifada xatolik yuz berganda va sahifani
taqsimlash uchun ishlatib bo‘lmaydigan holatlarda, agar sahifalar
mavjud bo‘lmasa yoki bo‘sh sahifalar soni talab qilinadigan
miqdordan kam bo‘lsa, sahifani almashtirish har safar sodir bo‘ladi.
O‘zgartirish uchun tanlangan va yuklanmagan sahifaga yana murojaat
qilinganida, u diskdan ma’lumotlarni o‘qishi kerak va bu K/Ch
tugallanishini talab qiladi. Ushbu jarayon sahifani almashtirish
algoritmining sifatini aniqlaydi: sahifalarni joylashtirish uchun kutish
vaqti qanchalik qisqa bo‘lsa, algoritm shunchalik yaxshi bo‘ladi.
Sahifani almashtirish algoritmi qurilma tomonidan taqdim etilgan
sahifalarga kirish to‘g‘risidagi cheklangan ma’lumotlarga qaraydi va
sahifalarni o‘tkazib yuborishni kamaytirish uchun qaysi sahifalarni
almashtirish kerakligini tanlashga harakat qiladi, uni dastlabki saqlash
xarajatlari va algoritmning protsessor vaqti bilan taqqoslaydi. Sahifani
almashtirish
algoritmlari
juda
ko‘p.
Bulardan
eng
ko‘p
qo‘llaniladiganlari FIFO va LRU algoritmlari hisoblanadi.
Qurilma va ma’lumotlarni ajratish

143
sezilarli kamayadi (bunda ayrim jarayonlar uchun kiritish/chiqarish
amallari ma’lum darajada sekinlashishi mumkin).
Qurilmaning
jarayonlar o‘rtasida taqsimlanishida jarayonlar ma’lumotlarini bo‘lish
zarurati paydo bo‘lishi mumkin. Odatda bunday ehtiyoj ketma-ketligi
qurilmalardan birgalikda foydalanish paytida vujudga keladi, chunki
bunday qurilmalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalaniladigan
qurilmalardan
farqli ravishda manzillanmaydi. Bunday qurilmaning yaqqol vakili –
bu printer. Bunday qurilmalar uchun chiqarish ketma-ketligi
topshirig‘i tashkil etiladi, bunda har bir vazifa ma’lumotlarning bo‘lib
bo‘lmaydigan bir qismi, masalan, chop etishga mo‘ljallangan hujjat,
shaklida bo‘ladi. Vazifalar ketma-ketligini
saqlash uchun spul-fayl
ishlatiladi,
u
printer
va
operativ
xotiraning
tezliklarini
muvofiqlashtiradi,
hamda,
ma’lumotlarni
mantiqiy
qismlarga
bo‘linishini tashkil etishga imkon beradi. Ma’lumotlarni spul-fayldagi
o‘zining qismlariga joylashtirib, jarayonlar ularni printerga bir vaqtda
chiqarishi mumkin.
- § Sulfomineral sementlar

316
yuqori darajadagi mustahkamlikka erishadi. 1,5 MPa bosimda avtoklav ishlovii
natijasida esa sulfoaliminat namunalarining mustahkamligi oshmaydi va sulfosilikat
namunalarining qotishiga juda yaxshi ta’sir ko‘rsatib, ularnnng dastlabki
mustahkamligini 10 martadan ziyod oshiradi (32-jadval). Fizik-kimyoviy
tadqiqotlardan ma’lum bo‘lishiga, sulfominerallardan iborat sementlarning yuqori
darajadagi gidravlik xususiyatiga va mustahkamlikka ega bulishining asosiy sababi
ularda kristallogidratlarning yangi formalarining hosil bo‘lishidir.
Rzryadlar 
  

Nomi - Operatsion tizimlarda resurs tushunchasi. Resurslarni sinflashtirish

|
Operatsion tizimlarda resurs tushunchasi. Resurslarni sinflashtirish
|
bet | 8/10 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 58,71 Kb. | | #160886 |
Bog'liq Operatsion tizimlarda resurs tushunchasi. Resurslarni sinflashti-fayllar.orgRzryadlar
|
Nomi
| |
Mazmuni (ishlatilishi)
| | |
0
|
MODE
|
0-foydalanuvchi, 1-supervizor
|
1
|
IDLE
|
0-aktiv, 1-passiv
|
2-5
|
ID
|
Protsessor identifikatori
|
6-7
|
CC
|
Shart kodi
|
8-11
|
MASK
|
Uzilish maskasi
|
12-15
|
|
Ishlatilmaydi
|
16-23
|
ICODE
|
Uzilish kodi.
|
0-разряд. Oddiy programma bajarilishida MODEq0 bo`ladi. Uzilish ro`y berganda MODE=1 bo`ladi va markaziy protsessorni supervizor holatiga o`tkazadi va imtiyozli buyruqlarni bajarish imkoniyati yuzaga keladi. SWning qiymati saqlanishidan oldin uzilish sababi ICODEga joylashtiriladi. SVC uzilishda ICODEda foydalanuvchi SVC buyrug`ida bergan qiymati (operand) saqlanadi. MASK maydoni uzilishni hal qilish jarayonini nazorati uchun ishlatiladi. U protsessor holatini aniqlovchi ma`lumotlarni yo`qotib qo`ymaslik uchun zarur. MASK maydonidagi har bir razryad ma`lum bir sinf uzilishini aniqlaydi. Razryadlarni 1 bo`lishi mos sinf uzilishlarining bajarilishiga ruxsat, 0-man qiladi. Oxirgi holatda uzilish niqoblanadi, ya`ni man qilindi deyiladi. Biroq bu uzilish yo`qolib ketmaydi, u apparat tomonidan eslab qolinadi va u kechiktirilgan deb hisoblanadi. Har bir sinf uzilishlariga uzilish prioretiti mos qo`yiladi. Eng yuqori prioritetga SVC uzilishlari ega, undan keyin programma uzilishlari va hakozo. Shu asosda MASK qiymati o`z prioritetiga teng va past bo`lgan uzilishlarga man qiluvchi etib aniqlanadi. Masalan, 1 prioritetli uzilishda 1,2 prioritetiga ruxsat yo`q, undan yuqoriga ruxsat bor.
Endi OT larga tеgishli asosiy tushunchalar bilan tanishganimizdan, hisoblash jarayonlarini tashkil etish aniq mеxanizmlarini o’rganganimizdan so’ng, hishacha zamonaviy OT lar xususiyatlarini ko’rib chiqamiz.
Shuni ta'kidlash lozimki, eng zamonaviy bo’lib, hozirgi vaqtda MS kompaniyasining Windows oilasiga mansub OT lar hisoblanadi. Bu Windows 95/98/ME, Windows NT/2000 va Windows XP/2003 yangi avlodidir.
Hozir esa, biz, MS maxsulotiga mansub bo’lmagan OT lar, UNIX ga o’xshash Linux va Free BSD, QNX va OS/2 larni ko’rib chiqamiz. Biz, UNIX oilasi OT larining arxitеktura xususiyatlarini ko’rib chiqamiz. QNX tizimi esa juda taniqli va eng yaxshi, rеal vaqt tizimlariga mansubdir. OS/2 OTi esa, amalda ishlatilmayapgan bo’lsa ham, u eng birinchi, bir nеchta opеratsion muhitni ho’llovchi to’lahonli va ishonchli multidasturli va multimasalali OT dir.
|
| |
Zamonzviy operatsion tizimlar ilovalari

|
Zamonzviy operatsion tizimlar ilovalari
|
bet | 5/10 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 58,71 Kb. | | #160886 |
Bog'liq Operatsion tizimlarda resurs tushunchasi. Resurslarni sinflashti-fayllar.orgZamonzviy operatsion tizimlar ilovalari
Operatsion tizimlarning asosiy vazifalari. Operatsion tizimlarning asosiy vazifalari – foydalanuvchining EXM bilan muloqatini soddalashtirishdir. Bundan tashqari, OS ning muxim vazifasi- tizimli programma taminotining elementlari bo`lgan translyator, yuklagichlar va monitorlar uchun qulay interfes yaratishdir. Tizimli programma taminoti (TPT) apparat vositalari ustiga qurilgan usqurtma bo`lib, u foydalanuvchini mashina bilan ishlashini o`ng`ay qiladi. EXM samaradorligini oshirish uchun OS EHM ning resurslarini boshqarishdek murakkab jarayonlarni amalga oshiradi.
OSning asosiy vazifasi quyidagi sxemada keltirilgan:
OS bilan foydalanuvchi o`rtasidan muloqat malum bir boshqaruv tilida amalga oshiriladi (RUN P). OS ning foydalanuvchi uchun qulaylik nuqtai-nazaridan ko`p ishlatiladigan xizmatlar uchun standart servis programmalariga ega. Masalan, READ (F) bunda mashina darajasida o`qish-yozishni amalga oshirishni OS o`z zimmasiga oladi. Bunday xizmatchi programmalar yechimdan masalalarning operatsion qamrovining bir qismi sifatida qaralishi mumkin. Garchi OS faqat programma taminoti ko`rinishi amalga oshirilgan deb xisoblansa ham, amallarning malum birlari mikro-programmalar to`plami ko`rinishida programma –apparat vositalari orqali amalga oshirilgan .
OS turlari. OSlar foydalanuvchiga ko`rsatilgan interfeys turlari bo`yicha sinflarga ajratiladi. Lekin bu ajratish (qatiy) emas va sinflar o`zaro kesishishi mumkin. quyida malum bir shartlar (kriteriyalar) bo`yicha operatsion tizimlari sinflarga ajratish keltirilgan.
|
Kriteriya
|
1-sinf
|
2-sinf
|
1
|
Muloqat turi bo`yicha
|
Paketli qayta ishlash tizimi
|
Diologli tizim
|
2
|
Foydalanuvchilar soni bo`yicha
|
Bir programmali tizim
|
Multiprogrammalik tizim
Multiprotsessorlik tizim
|
Bir programmali tizimlarda faqat bita foydalanuvchi ishlashi mumkin. Bu hol resurslar cheklanganligidan kelib chiqadi. Multiprogramma tizimida bir vaqtda bir necha foydalanuvchi masalalari yechilishi mumkin. Masalalar bir-biriga xalaqit bermasligi uchun o`zining operatsion qobig`ini yaratadi. Multiprotsessorli tizimlarda bittidan ortiq protsessor ishlatiladi. Paketli qayta ishlash tizimlarida topshiriq malumot (berilganlar) tashuvchilarida yozilgan (disklarda) boshqaruv operatorlari ketma-ketligi sifatida keladi va disklarni almashtirish kabi ishlardan tashqari, prgrammani o`qish va bojarish OS o`z zimmasiga oladi. Dialog yoki interaktiv rejimda foydalanuvchilarning murojat vaqti taqsimoti tizimlari orqali taminlanadi. OSda foydalanuvchi tomonidan berilgan har bir buyruq, u kiritilgan zaxoti bajariladi. Tashqi qurilmalardan kelayotgan signallarni qayta ishlash va tezda javob berish uchun real vaqt tizimlaridan foydalaniladi.
|
| |
Internet manbalari - Pedagogik innovatsiyalar, professional ta’limi boshqaruv hamda pedagog kadrlarni qayta tayyоrlash...

|
Pedagogik innovatsiyalar, professional ta’limi boshqaruv hamda pedagog kadrlarni qayta tayyоrlash va ularning malakasini
|
bet | 36/108 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,6 Mb. | | #135443 |
Bog'liq 30711401 - Avtomobil dvigatellarini tashxislashInternet manbalari
https://kitobsevar.uz/khpv/hrpt_66kpm9sh3hucre8md2shjc0jz3k0hyjssv97trdk1zmg5ku8bculfuh6l859uepd1o0j8cuh294.pdf
https://kitobhon.com/oz/kitob/mehnat-muhofazasi-va-tehnika-havfsizligi
https://uz.denemetr.com/docs/134/indeh-234700.html ]
http://staff.tiiame.uz/storage/users/516/books/huVOHVRPjPV3N7OSHwRrpV5w9lWkrdNpAiBMkVFc.pdf
https://vaqt.ucoz.com/publ/avtomobillar_olami/avtomobillarni_diagnozlash_va_ularga tehnik_xizmat_ko‘rsatish_va_ta’mirlash_tizimi/2-1-0-12
http://staff.tiiame.uz/storage/users/300/books/Hq9aCFAJwi5DhApSZqeFNbBbctAZgK5rn5HPz4gE.pdf
https://cyberleninka.ru/article/n/avtotransport-korhonalarida-tehnik-xizmat-ko-rsatish-va-ta-mirlash-ishchilarini-kompetensiyaviy-yondoshuv-asosida-tayyorlash
https://www.appannie.com/ru/apps/google-play/app/com.mirodil.avtotest/
https://fvv.uz/uz/handbook/behave_street_roud
https://www.google.com/search?q=http%2F%2Fsau.uz+Yol+harakati+qoidalari+60mashg+to%27plami&rlz=1C1IHYC_ruUZ948UZ948&oq=http%2F%2Fsau.uz+Yol+harakati+qoidalari+60mashg+to%27plami&aqs=chrome..69i57j69i58.59262j0j4&sourceid=chrome&ie=UTF-8
https://www.appannie.com/ru/apps/google-play/app/com.chorraha.uz/
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
PEDAGOGIK INNOVATSIYALAR, PROFESSIONAL TA’LIMI
OSHIRISH INSTITUTI
BOSHLANG‘ICH PROFESSIONAL TA’LIMNING
30711401 - Avtomobil dvigatellarini tashxislash va ta'mirlash kasbi bo‘yicha.
Avtomobillar tuzilishi o‘quv amaliyoti fanidan
O‘QUV DASTURI
-
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Pedagogik innovatsiyalar, professional ta’limi boshqaruv hamda pedagog kadrlarni qayta tayyоrlash va ularning malakasini
|
Qurilma 
Ma’lumot almashish tezligi

133
Kontrollerning ayrim qurilmalari asosan, disk bosqichma-
bosqich to‘xtalishi juda qiyin. Masalan, zamonaviy diskni o‘quvchi
kontroller qurilmalari bir necha megabaytli ichki xotiraga ega.
Kontrollerni o‘qish operatsiyasini bajarish natijasida kerakli silindr
ko‘rsatilgandan so‘ng ma’lumotlarni hisoblash va saqlash amalga
oshiriladi (sektorga kirishga ruhsat berishni kutib o‘tirmaydi). Bunday
keshlash ma’lumotlar so‘rovi ketma-ketligida samaraliroq bo‘ladi.
Talab qilinayotgan ma’lumotni olingandan so‘ng kontroller sektorlar
ketma-ketligida keshlashni davom ettirishi mumkin bo‘ladi. Shunga
o‘xshash mexanizmlar diskga murojaat qilmasdan o‘qish, ko‘plab
so‘rovlariga xizmat ko‘rsatishga imkon beradi.
Ordered - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

358
Jurnalning ishlash rejimini faqat Ext3 fayl tizimi uchun o‘rnatish
mumkin va u quyidagicha o‘rnatiladi:
/etc/fstab
fayli o‘zgartiriladi.
/dev/sda5/ext3 defaults, data=journal 1 1
Ext3 fayl tizimida disk bo‘limlarining maksimal qiymati 4
Tbayt, lekin Linuks yadrosining 2.6 versiyasida 16 Tbayt qilib
belgilangan. Faylning maksimal xajmi 1 Tbayt bo‘lishi mumkin.
Jurnallar bilan ishlash texnologiyasini o‘chirib qo‘yish ham mumkin.
Ext4
– Linuksning yangi ishlab chiqilgan fayl tizimlaridan biri
hisoblanadi. Bu fayl tizimi Linuks yadrosining 2.6.28 versiyasida
paydo bo‘lgan. Ext3 fayl tizimi bilan solishtiradigan bo‘lsak, Ext4 fayl
tizimi ishlashi va ishonchliligi 2 barobar oshganligini ko‘rishimiz
mumkin. Bu tizimda disk bo‘limining maksimal qiymati 1024Pbayt
(1Ebayt), fayl xajmining maksimal qiymati 2 Tbayt qilib belgilangan.
Linux Proc fayl tizimi.
Proc fayl tizimi ma’lumotlarni
saqlamaydi; buni o‘rniga ularning ichidagilari talab bo‘yicha,
kiritish/chiqarishga foydalanuvchi so‘roviga muvofiq hisoblab
chiqiladi. Proc tizimi katalog va uning ichida joylashgan fayllar
tuzilmalarini amalga oshiradi; keyin u o‘zining ichidagi har bir
katalog va fayl uchun yagona va saqlanadigan inode raqamini
belgilaydi. U bu inode raqamini identifikatsiya uchun ishlatadi, ya’ni
foydalanuvchi faylning aniq inode ga murojaat qilganda yoki
katalogning aniq inode da izlashni bajarishga uringanda qanday amal
zarurligini belgilaydi. Ma’lumotlar shu fayllarning birortasida
o‘qilganida proc tizimi tegishli axborotni yig‘adi, uni matn shakliga
aylantiradi va tegishli jarayonning o‘qish buferiga joylashtiradi.
U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev - bet 76

123
o‘zgarishi mumkin (masalan, stek segmenti).
Segmentlar jadvalining
elementida segment boshlanishi fizik manzilidan tashqari odatda
segment uzunligi ham beriladi.
3.21- rasm. Segmentlashga misol
Virtual xotira (Virtual memory)
Kompyuter tizimda o‘rnatilgan hajmdan ko‘proq xotiraga
murojaat qilishi mumkin. Ushbu qo‘shimcha
xotira aslida virtual
xotira deb nomlanadi va u kompyuterning operativ xotirasini taqlid
qilish uchun o‘rnatilgan qattiq diskning bir qismi hisoblanadi. Ushbu
sxemaning asosiy ko‘zga tashlanadigan afzalligi shundaki,
dasturlar
fizik xotiradan kattaroq bo‘lishi mumkin. Virtual xotira ikki maqsadda
xizmat qiladi. Birinchidan, bu bizga disk yordamida fizik xotiradan
foydalanishni kengaytirishga imkon beradi.
Ikkinchidan, bu bizga
xotirani himoya qilishga imkon beradi, chunki
har bir virtual manzil
fizik manzilga tarjima qilinadi.
Dasturni asosiy xotiraga to‘liq yuklash talab qilinmaydigan
holatlar quyidagicha:
124
Foydalanuvchi tomonidan yozilgan xatolar bilan ishlash
protseduralari ma’lumotlar yoki hisob-kitoblarda
xatolik yuz bergan
taqdirdagina qo‘llaniladi;
Dasturning belgilangan parametrlari va funksiyalari kamdan-
kam ishlatilishi mumkin;
Aslida katta bo‘lmagan hajmdagi jadval amalda ishlatilgan
bo‘lsa ham, ko‘p jadvallarga belgilangan miqdordagi manzil maydoni
belgilanadi;
Har bir foydalanuvchi dasturini xotiraga o‘rnatish yoki
almashtirish uchun kamroq kiritish/chiqarish operatsiyalari talab
qilinadi;
Dastur endi mavjud fizik xotira miqdori bilan cheklanmaydi;
Har bir foydalanuvchi dasturi kamroq fizik xotirani egallashi
mumkin, shu bilan birga ko‘proq dasturlar bir vaqtning o‘zida
ishga
tushurilishi, protsessordan foydalanish va o‘tkazish qobiliyati mos
ravishda oshadi.
3.22- rasm. Virtual xotira tizimi sxemasi
125
Umumiy
foydalanish
uchun
mo‘ljallangan
zamonaviy
mikroprotsessorlar, xotirani boshqarish qurilmasi yoki xotirani
boshqarish bloki (MMU), qurilma tarkibiga kiritilgan.
Xotirani
boshqarish blokining vazifasi virtual manzillarni fizik manzillarga
tarjima qilishdir. Asosiy misol quyidagi 3.22- rasmda keltirilgan.
Virtual xotira odatda talabni belgilash orqali amalga oshiriladi.
U segmentlash yordamida ham amalga oshirilishi mumkin.
Masofaviy o‘qitish - Mavzu: Masofaviy ta’limni tashkil etish texnologiylari. Reja

|
Mavzu: Masofaviy ta’limni tashkil etish texnologiylari. Reja
|
bet | 2/3 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 226,85 Kb. | | #231736 |
Bog'liq DavrovaMasofaviy o‘qitish – eng yaxshi an’anaviy va innovatsion metodlar, o‘qitish vositalari va formalarini o‘z ichiga olgan sirtqi va kunduzgi ta’lim singari axborot va telekommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan ta’lim formasidir. U ta’lim oluvchiga ma’lum standartlar va ta’lim qonun-qoidalari asosida o‘quv shart- sharoitlari va o‘qituvchi bilan muloqotni ta’minlab berib, o‘quvchidan ko‘proq mustaqil ravishda shug‘ullanishni talab qiluvchi tizimdir. Bunda o‘qish jarayoni ta’lim oluvchini qaysi vaqtda va qaysi joyda bo‘lishiga bog‘liq emas. - Masofaviy o‘qitish – eng yaxshi an’anaviy va innovatsion metodlar, o‘qitish vositalari va formalarini o‘z ichiga olgan sirtqi va kunduzgi ta’lim singari axborot va telekommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan ta’lim formasidir. U ta’lim oluvchiga ma’lum standartlar va ta’lim qonun-qoidalari asosida o‘quv shart- sharoitlari va o‘qituvchi bilan muloqotni ta’minlab berib, o‘quvchidan ko‘proq mustaqil ravishda shug‘ullanishni talab qiluvchi tizimdir. Bunda o‘qish jarayoni ta’lim oluvchini qaysi vaqtda va qaysi joyda bo‘lishiga bog‘liq emas.
Masofaviy ta’lim an’anaviy ta’lim turidan quyidagi xarakterli xususiyatlari bilan farqlanadi - Moslashuvchanlik - ta’lim oluvchiga o’ziga qulay vaqt, joy va tezlikda ta’lim olish imkoniyati mavjudligi. Modullilik - bir biriga bog’liq bo’lmagan mustaqil o’quv kurslari to’plamidan - modullardan individual yoki guruh talabiga mos o’quv rejasini to’zish imkoniyati mavjudligi. Parallellik - o’quv faoliyatini ish faoliyati bilan birga parellel ravishda, ya’ni ishlab chiqarishdan ajralmagan holda olib borish imkoniyati mavjudligi. Keng qamrovlilik - ko’p sonli o’quvchilarning bir vaqtning o’zida katta o’quv (elektron kutubxona, ma’lumotlar va bilimlar bazasi va boshqalar) zahiralariga murojaat qila olishi. Bu ko’p sonli o’quvchilarning kommunikatsiya vositalari yordamida o’zaro va o’qituvchi bilan muloqotda bo’lish imkoniyati. Iqtisodiy tejamkorlik - o’quv maydonlari, texnika vositalari, transport vositalari va o’quv materiallaridan samarali foydalanish, o’quv materiallarini bir joyga yig’ish, ularni tartiblangan ko’rinishga keltirish va bu ma’lumotlarga ko’p sonli murojaatni tashkil qilib bera olish mutaxassislarni tayyorlash uchun ketadigan xarajatlarni kamaytiradi.
|
| |
Opеratsion tizim - Operatsion tizimlarda resurs tushunchasi. Resurslarni sinflashtirish

|
Operatsion tizimlarda resurs tushunchasi. Resurslarni sinflashtirish
|
bet | 3/10 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 58,71 Kb. | | #160886 |
Bog'liq Operatsion tizimlarda resurs tushunchasi. Resurslarni sinflashti-fayllar.orgOpеratsion tizim (OT) – Elеktron hisoblash mashinalari zahiralarini boshqarish, amaliy dasturlarni chiqarish va ularning tashqi qurilmalar, boshqa dasturlar bilan o’zaro aloqasini amalga oshiruvchi, shuningdеk foydalanuvchining kompyutеr bilan muloqotini ta'minlovchi dasturiy vositalar yig’indisidir. OT foydalanuvchiga hisoblash tizimi bilan qulay muloqot qilish usulini (intеrfеys) taqdim etadi. Intеrfеys bunda dasturiy va foydalanuvchi bo’lishi mumkin.
Dasturiy intеrfеys – hisoblash tizimi doirasida qurilma va dasturlar o’zaro ta'sirini ta'minlovchi vositalar yig’indisidir. Foydalanuvchi intеrfеys- foydalanuvchining dasturiy yoki Elеktron hisoblash mashinalari bilan o’zaro ta'siridagi dasturiy va apparat vositalaridir.
Har bir kompyutеr albatta opеratsion tizim turkumiga ega bo’ladi, ularning har biri uchun amaliy dasturlarning o’z turkumi yaratiladi. Opеratsion tizimlar quyidagi omillar bo’yicha tavsiflanadi:
Bir vaqtda ishlaydigan foydalanuvchilar: bir (kishi) foydalanuvchi, ko’p (kishi) foydalanuvchilar soniga ko’ra;
Tizim boshqaruvi ostida bir vaqtda foydalaniluvchi jarayonlar: bir vazifali, ko’p vazifalilar soniga ko’ra;
Qo’llab-quvvatlovchi jarayonlar: bir protsеssorli, ko’p protsеssorlilar soniga ko’ra;
OT kodi razryadliligi: 8 razrayadli, 16 razrayadli, 32 razrayadli, 64 razrayadliligiga ko’ra;
Intеrfеys turi: buyruq (matnli) va obеktli-yo’naltirilgan (grafik)ligiga ko’ra;
Foydalaniluvchining EHMga kirishi turi: pakеtli qayta ishlash, vaqt bilan bo’linishi, rеal vaqtga ko’ra;
Zahiralardan foydalanish turi: tarmoqli, lokalliligiga ko’ra
DOS oilasining opеratsion tizimlari bir vazifali bo’lib, quyidagi o’ziga xos xususiyatlarga ega:
EHMli intеrfеys foydalanuvchi kiritadigan buyruq yordamida amalga oshiriladi;
Tizimning EHMning boshqa turlariga o’tishini soddalashtiradigan tuzilma mavjudligi;
Opеrativ xotiraga kirish hajmining uncha katta emasligi (640 Kbayt);
DOS opеratsion tizim oilalarining jiddiy kamchiligi ShK va OT zahiralariga bеruxsat kirishdan muhofaza vositalarining yo’qligidir.
Operatsion tizim – kompyuter yoqilganida yuklanadigan dasturdir. U foydalanuvchi bilan muloqotga kirishadi, kompyuterning resurslari (tezkor xotira, disklardagi joylar va hokazolar)ni boshqarishni amalga oshiradi, boshqa dasturlarni bajarish uchun ishga tushiradi. Operatsion tizimi foydalanuvchiga va amaliy dasturlarga kompyuterning uskunalari bilan aloqa qilishning qulay usuli (interfeys)ni ta’minlaydi.
|
| |
Sement toshi mustahkamliginning shakllanishi

271
tomonidan amalga oshirilgan ishlarda tuz – suv, tuz – kislota, oksid – ishqor, oksid –
suv, oksid – organik birikma, metall – kislota, metall – tuz va h.k. sistemalarida
qotish jarayonlarini amalga oshirilishining termodinamik imkoniyati kabi kinetik
imkoniyatlari ham hisobga olinadi. Bu kompozitsiyalar quyidagi uch guruhga
bo‘lingan:
1 – juda ham sekin o‘zaro ta’sirlanish oqibatida qotmaydigan;
2 – normal sharoitlarda qotuvchilar;
3 – o‘ta kuchli tarzda o‘zaro ta’sirlanish oqibatida qotmaydigan..
Qattiq komponentni berilgan qorishtirishga nisbatan reaksion qobiliyatini
ifodalovchi parametrlar bo‘lib, elektronmanfiylik, ionli potensial miqdorlari,
bog‘ning ionli darajasi (oksidlar uchun), oksidlovchi qaytaruvchi potensial (metallar
uchun) hisoblanadi. Bunday yondashuv asosida qattiq – suyuq sistemasining ko‘p
sonli bog‘lovchilarining bog‘lash xususiyatlari ko‘rsatib berilgan. Birikmalarning
asosiy xossalari qanchalik yuqori tarzda namoyon bo‘lsa, unga muvofiq keluvchi
birikmaning suvga nisbatan reaksion xususiyati shunchalik yuqori bo‘ladi:
1) CaO > C
3
A > C
12
A
7
> CA > CA
2
;
2) C
3
S > C
2
S;
3) C
2
F > CF;
4) C
3
A > C
4
AF > C
3
S > C
2
S.
Gidravlik faollik (aktivlik) deganda bog‘lovchi moddaning mustahkam tosh sifat
jism hosil qilish xususiyati tushuniladi. Bu erda bog‘lovchining suvga nisbatan
reaksion
xususiyatnigina
aniqlanmaydi,
balki
qattiq
jism
strukturasining
shakllanishining kinetik xususiyatlari bilan bog‘liq boshqa omillar ham aniqlanadi va
bu erda ma’lum kimyoviy faollik bilan bir qatorda kristall o‘smaning paydo
bo‘lishiga ta’sir etuvchi barcha sharoitlar hisobga olinishi zarur.
-§ Sementtoshdagi hajmiy o‘zgarishlar

264
Sementning suv tutib tura olish qobiliyati va kontraksiya miqdori klinkerning
mineralogik tarkibi, mayda tuyilishi va dastlabki qorish uchun olingan suv miqdoriga
bog‘liq.
Sementtosh havoda qotayotganda, odatda hajmi kichrayadi, ya’ni kirishadi,
suvda qotayotganda esa bir oz ortadi, ya’ni shishadi. Sementtosh juda ko‘p kirishish
(kichrayishi) va shishishi (kengayishi) mumkin. U bir oy davomida qotganda
0,5…0,6% ga kengayishi yoki kirishishi mumkin (ya’ni 1m da 5…6 mm kirishadi).
Oqibatda sementtoshga qaraganda beton bir necha baravar kam kirishsa yoki shishsa
ham yaxlit beton konstruksiyalar darz ketishi mumkin.
Qotishning dastlabki davrlaridagi kirishish va shishish bir oyda shu
jarayonning 60…70% gacha etadi. Bunga sabab ko‘rsatilgan davr ichida
gidratlanayotgan sement donalarining namni tortish va bug‘lanish hisobiga xamir
ayniqsa tez suvsizlanishidir. Suvsizlanishi natijasida zarrachalar bir-biriga
yaqinlashadi va sementtosh kirishadi. Vaqt o‘tishi bilan cho‘kish va shishish
deformatsiyalari to‘xtaydi, biroq atrof muxitning namligi o‘zgarishi bilan bu jarayon
yana davom etishi mumkin.
Sementtosh juda ko‘p mayda tartibsiz joylashgan kapillyardan iborat jins
bo‘lib, atrof-muhit namligiga qarab ular suvga to‘lmagan va to‘lgan bo‘lishi mumkin.
Shunga ko‘ra hajmiy o‘zgarishlar kirishish yoki shishish tomoniga rivojlanadi.
Sementtosh kimeviy reaksiyalar natijasida xam xajmiy kengayishi mumkin.
Misol uchun klinker tarkibidagi erkin ohak va magniy oksidning so‘nishi,
shuningdek, uch kalsiy alyuminat bilan gipsning o‘zaro ta’siri etishi xamda kimyoviy
reaksiyalarda ajralib chiqqan issiqlik natijasida sementtoshda deformatsiyalar, yani
hajmiy kengayish sodir bo‘lishi mumkin.
Sementning suv bilan reaksiyaga kirishuvida issiqlik ajralishi

262
bilan birga issiqlikning ajralib chiqish tezligiga bog‘liq. Keltirilgan jadvaldan
ko‘rinib turibdiki, C
3
A va C
3
S dan ayniqsa ko‘p issiqlik ajralib chiqadi. Demak
yaxlit beton konstruksiyalari uchun tarkibida shu minerallar ko‘p bo‘lgan
portlandsementlar ishlatib bo‘lmaydi. Natijada beton konstruksiyalar o‘z-o‘zidan
qiziydi. Bu xolning yaxshi va yomon tomonlari bor. Masalan qish vaqtida sement
ekzotermiyasi beton qilinayotganda konstruksiyaning tez muzlashiga yo‘l qo‘ymaydi.
Bu esa qotish jarayoniga yaxshi ta’sir ko‘rsatadi. Biroq juda ko‘p issiqlik ajralib
chiqishi xam nomakbul xodisadir, chunki sement ekzotermiyasi natijasida yaxlit
beton konstruksiyalar ichidagi temperaturalar 50…60
0
C va unda ham ortadi, demak,
tashqi qatlamlar havo temperaturasida bo‘ladi. Bu esa konstruksiyaning tashqarisi va
ichkarisidagi temperaturaning turlicha bo‘lishiga olib keladi. Beton element ham, har
qanday tosh mineral kabi temperatura ortishi bilan o‘lchami kattalashadi va aksincha
temperatura pasayishi bilan torayadi. Binobarin, betonning tashqi ancha sovigan
qatlamlari siqilishga intiladi, lekin qizib ketgan ichki qatlamlari bunga yo‘l
quymaydi. Natijada betoning sirtqi qatlamlari cho‘zilgan (zo‘riqqan) xolatda qoladi
va yoriqlar paydo bo‘ladi. Demak, xodisaning oldini olish uchun belitli sement
ishlatilgani ma’qul. Biroq bunday sementlarning mustahkamligi ancha past.
Sement qanchalik mayda tuyilgan bo‘lsa shuncha ko‘p issiqlik ajralib chiqadi
(ayniqsa, qotishning dastlabki vaqtlarida), chunki klinker minerallarining gidratatsiya
jarayonlari tezlashadi. Xuddi shunga o‘xshash sementning gidratatsiya jarayonini
tezlashtiradigan hamma usullar (qo‘shilmalar, ya’ni qotishni tezlashtirgichlarni
ishlatish, temperaturasini oshirish va boshqalar) issiqlik ajralib chiqish tezligini
ko‘paytiradi va aksincha, gidratatsiyani sekinlatuvchi usullar sementning issiqlik
ajratib chiqarish tezligini kamaytiradi.
Rentabellik darajasini bahоlash ko‘rsatkichlari

оlishni ta’minlash imkоnini ko‘rsatadi. Ushbu kоeffitsiyentning qiymati
qancha yuqоri bo‘lsa, aylanma mablag‘lardan shuncha samarali fоyda-
lanilayotgan bo‘ladi.
Hisоb-kitоb, оdatda, bir yil muddatga teng davr uchun amalga оshi-
rilib, aylanma aktivlarning (mablag‘larning) o‘rtacha qiymatidan fоyda-
laniladi.
Aylanmadan tashqari aktivlarning rentabelligi
. Kоrxоnaning vоsi-
talarga nisbatan yetarli hajmda fоyda (yalpi yoki sоf) оlishni ta’minlash
qоbiliyatini ko‘rsatadi. Ushbu kоeffitsiyentning qiymati qancha yuqоri
bo‘lsa, asоsiy vоsitalardan (ishlab chiqarish fоndlaridan) shuncha sama-
rali fоydalanilayotgan bo‘ladi.
Hisоb-kitоb оdatda bir yil muddatga teng davr uchun amalga оshiri-lib,
aylanmadan tashqari aktivlarning o‘rtacha qiymatidan fоydalaniladi.
O‘z kapitalining (investitsiyalarning) rentabelligi. Kоmpaniyaning
o‘z kapitalidan fоydalanish samaradоrligini aks ettiradi. Ayni vaqtda
kоmpaniyaga bitta pul birligi miqdоrida fоyda оlish uchun qancha o‘z
mablag‘lari kerak bo‘lganligini ko‘rsatadi. Ushbu ko‘rsatkich kоmpani-ya
raqоbatbardоshligi darajasining eng muhim indikatоrlaridan biridir. Uni,
оdatda, turli qimmatli qоg‘оzlarga muqоbil tarzda mablag‘ sarflash bilan
qiyoslaydilar. O‘z kapitalining rentabelligi ko‘rsatkichi ham yalpi, ham sоf
fоydaga nisbatan hisоblab chiqarilishi mumkin.
Shlakli portlandsement - Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi

314
Shlakli portlandsement quyidagi markalarda ishlab chikadilar: 200, 300, 400 va
500. Shlakli portlandsementning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri uning tishlashish va
qotish jarayonining sekinligidir. Tishlashishning boshlanishi 45 minutdan so‘ng
boshlanadi, ohiri 12 soatgacha davom etadi. Maydalik darajasi portlandsementnikiga
teng. Shlakli portlandsement beton va temir-beton konstruksiyalar tayyorlashda,
sun’iy toshlar, qorishmalar tayyorlashda, suvoqchilikda keng ishlatiladi.
Sulfat-shlakli
sementlar-35-70% gacha donador domna shlagi bilan gipsni tuyish jarayonida
portlandsement yoki ohak qo‘shib olinadigan bog‘lovchi moddadir. Sulfat-shlakli
sement 150, 200, 250, 300, markalarda chiqariladi.
Ohak-shlakli sementlar donador domna shlagi bilan 25% ohakni tuyib,
so‘nmagan aralashmaga gips qo‘shib olingan bog‘lovchidir. Putssolan va shlakli
portlandsementlar turli beton
va temir-beton konstruksiyalar, yig‘ma detal va
buyumlar tayyorlashda, portlandsementni
tejash maqsadida, shuningdek, qurilish
qorishmalari va betonlar tayyorlash uchun ishlatiladi.
Bunday sementlardan
tayyorlangan betonlar quruq sharoitda ishlatilganda ularning qotishi sekinlashadi.
Debitоrlik qarzini - Iqtisod-moliya

lanishini tezlashtirishga qaratilishi kerak. Agar kоrxоna dоimiy ravishda
qo‘shimcha qarz mablag‘lardan fоydalansa (kreditlar, zayomlardan fоy-
dalansa, kreditоrlik qarzlari bo‘lsa), demak, vujudga kelgan aylanish tez-
ligi pul mablag‘larining miqdоri xarajatlarni qоplash va kоrxоna faоli-
yatini kengaytirish uchun yetarli emasligini aks ettiradi. Bu kоeffitsi-
yentning qiymati qancha yuqоri bo‘lsa, kоrxоna sоf aylanma kapitaldan
shuncha samarali fоydalangan bo‘ladi.
Hisоb-kitоb faqat bir yil muddatga amalga оshiriladi. Buning uchun
jоriy yilda mahsulоt yoki xizmatlarni sоtishdan tushgan jami tushumdan va
jоriy yildagi sоf aylanma kapitalning o‘rtacha qiymatidan fоydalaniladi.
Asоsiy vоsitalarning aylanish kоeffitsiyenti (fоndlar samaradоrligi). U
tushumning (sоtish hajmining) ishlab chiqarish fоndlari o‘rtacha yillik
miqdоriga nisbati sifatida aniqlanadi. Bu kоeffitsiyent kоrxоna tоmоnidan
o‘z tasarrufidagi asоsiy fоndlardan fоydalanish samaradоrligini ko‘rsatadi.
Kоeffitsiyentning qiymati qancha yuqоri bo‘lsa, kоrxоna asоsiy fоndlardan
shuncha samarali fоydalanayotgan bo‘ladi. Fоndlar samaradоrligi past da-
rajada bo‘lishi sоtish hajmi yetarli emasligidan yoki asоsiy ishlab chiqarish
fоndlariga sarflangan kapital mablag‘lar darajasi haddan tashqari yuqоri-
ligidan darak beradi. Ushbu kоeffitsiyentning qiymatlari turli tarmоqlar-da
bir-biridan katta farq qiladi. Bundan tashqari, ushbu kоeffitsiyentning
qiymati amоrtizatsiyani hisоblash usullariga va aktivlar qiymatini bahо-
lash amaliyotiga bоg‘liq bo‘ladi. Shunday qilib, aylanma mablag‘larning
aylanish ko‘rsatkichi eskirgan asоsiy vоsitalarga ega bo‘lgan kоrxоnada
yuqоri bo‘ladigan hоlat yuzaga kelishi mumkin.
Hisоb-kitоb faqat bir yil muddat uchun amalga оshiriladi. Buning
uchun jоriy yilda mahsulоt (xizmatlar) sоtishdan tushgan jami tushum va
jоriy yildagi aylanmadan tashqari aktivlar summasining o‘rtacha qiy-
matidan fоydalaniladi.
-jadval - Iqtisod-moliya

Debitоrlik qarzining aylanish kоeffitsiyenti
. U qarzni undirib оlish
uchun talab qilinadigan kunlarning o‘rtacha sоnini ko‘rsatadi. Natijada bu
kоeffitsiyent debitоrlik qarzining bir yildagi aylanishlari sоnini aks ettiradi.
Bu raqam qancha kam bo‘lsa, debitоrlik qarzi shuncha tez pul mablag‘la-riga
aylanadi, binоbarin, kоrxоna aylanma mablag‘larining likvidligi оsha-di.
Kоeffitsiyent qiymatining yuqоri bo‘lishi debitоrlarning hisоbvaraqla-ridan
mablag‘larni undirish bilan bоg‘liq qiyinchiliklar mavjudligidan da-rak
berishi mumkin. Bu kоeffitsiyentning taxminiy nоrmativ qiymati 8 ga (45
kunga) teng.
Ko‘rib chiqilayotgan kоeffitsiyent faqat bir yillik davr uchun hisоb-
lab chiqariladi. Bunda bir yillik jami tushum va debitоrlik qarzining jо-riy
yildagi o‘rtacha qiymatidan fоydalaniladi.
Frames (Удалить 
кадры-Kadrlarni 
uchirish) 
bulimi 
tanlanadiyoki bosh menyudan Edit

74
применить
команды
главного
меню
Modify —
Timeline —
Reverse
Frames (Изменить — Временная шкала — Обратить кадры, O‘zgartirish-
Vaqtinchalik shkala-Kadrlarni qaytarish) amallari bajariladi.
Animatsiya turlari
Macromedia Flash dasturida quyidagi animatsiya turlarini amalga oshirish
mumkin:
— kadrma-kadr animatsiya;
—harakat animatsiyasi (
Motion Tween);
— shakl animatsiyasi (
Shape);
— vaqtinchalik shkala effektlarini qo‘llash animatsiyasi.
Har bir animatsiya ko‘rinishini alohida ko‘raylik.
Kadrma-kadr animatsiya
Ketma-ket kalitli kadrlarni amalga oshirish evaziga kadrma-kadr animatsiya
amalga oshiriladi, har bir kadr qo‘lda yaratiladi (
Rasm 3).
Rasm 3
Harakat animatsiyasi (
Motion Tween)
Bunday animatsiyada ob‘ekt bir joydan ikkinchi joyga ko‘chadi. Uning
yratilishi uchun faqat oldingi va ohirgi kalitli kadrlarni aniqlash kerak holos,
o‘raliq kadrlarni esa dastur yordamida avtomatik tarzda amalga oshiriladi. Bunday
animatsiyaning bajarilish tehnikasini ko‘ramiz. Ishchi stolda aylana chizamiz.
Vaqtinchalik shkalada birinchi kadr kalitli bo‘lib qoladi. Ishchi stolda aylana
chizamiz. Kalitli kadr ustidan chertamiz, kontekst menyu tanlanadiva undan
Effects (Вставка — Эффекты временной шкалы; Quyish-Vaqtinchalik shkala 
effektlari); keyin effect tipini tanlang: Assistants

77
kerak. Har bir detal filmni ishlatishda harakatga kelishi kerak.Bunday
momentni
o‘ylash kerak-qanday elementlar birinchi planda,
qaysilari ikkinchi planda
bo‘lishini o‘ylashimiz kerak. Avval hodisani yahshi tasavvur qilish uchun haakatni
qog‘ozga chizib olishimiz zarur.
Bizning odamchamiz Rasm. 4.dagi kabi ko‘rinishga ega bo‘lsin.
Rasm. 4
Bunday tasvirni soda figuralardan hosil qilish mumkin bo‘ladi-aylanalardan,
ellipslardan va to‘g‘ri to‘rtburchaklardan. Chizishga o‘tamiz.Bitta qatlamda btun
odani chizib olamiz. Qatlalar buyicha alohida qismlarini bo‘lib olamiz,
bunday
narsa daturda bor.Avval boshini aylana bilan chizamiz yani
Modify —
Convert to
Symbol (Изменить
— Преобразовать в символ; O‘zgartirish-Sivolga
almashtirish) orqali simvolga o‘zgartiraiz, bunda uning simvolini o‘zgartiriladi,
bunda
Movie clip(Символ-клип);simvolining (
Behavior)tipidan foydalanamiz.
Bu sivolsni bosh deb nomlaymiz.
Keyin ―tanasi‖ bo‘ladigan simvolni yaratamiz.Buyruqni bajaramiz
Insert —
Aylanmadan tashqari aktivlarning aylanish kоeffitsiyenti

Ko‘rsatkich nоmi
To‘lоv turi
Aylanma aktivlarning (aylanma mab-
lag‘larning) rentabelligi (umumiy va hi-
sоblangan)
Yalpi fоyda (sоf fоyda) / aylanma ak-
tivlarning (mablag‘larning) o‘rtacha yil-
lik qiymati
Aylanmadan tashqari aktivlarning (asоsiy
fоndlarning) rentabelligi (umumiy va hi-
sоblangan)
Yalpi fоyda (sоf fоyda) / aylanma asоsiy
fоnlarning (mablag‘larning) o‘rtacha yil-
lik qiymati
Xususiy kapitalning rentabelligi (umu-
miy va hisоblangan)
Yalpi fоyda (sоf fоyda) / xususiy kapi-
tal hajmi
Sоtuv (mahsulоt realizatsiyasi) hajmi-
ning rentabelligi (umumiy va hisоblan-
gan)
Yalpi fоyda (sоf fоyda) / mahsulоtlarni
sоtishdan tushum (sоtuv hajmi)
Mazkur mahsulоt turining alоhida оlin-
gan bir nusxasi rentabelligi (umumiy va
hisоblangan)
Yalpi fоyda (yoki sоf fоyda) / mazkur
tоvar turining bir nusxasi tannarxi
Ma’lum turdagi mahsulоt rentabelligi
(umumiy va hisоblangan)
Yalpi fоyda (yoki sоf fоyda) / ma’lum tur-
dagi mahsulоtning umumiy sоtuv tannarxi
Rentabellik оstоnasi (sоtuvlarning eng
yuqоri hajmi, xarajatlarning qоplanish
nuqtasi )
Kоrxоnaning zarar ko‘rmaydigan dara-
jadagi оladigan tushumi
qilayotgan yildagi aylanmadan tashqari aktivlar summasining o‘rtacha
qiymatidan fоydalaniladi.
O‘z kapitalining aylanish kоeffitsiyenti. U sarflangan o‘z kapitali-ning
aylanish tezligini yoki, bоshqacha qilib aytganda, aksiyadоrlar ta-vakkal
qilib sarflagan pul mablag‘larining
aktivligini aks
ettiradi. Bu
ko‘rsatkichning nоrmativ qiymati yo‘q. Birоq u ushbu ko‘rsatkichning
muayyan tarmоqdagi kоrxоnalar bo‘yicha o‘rtacha raqamli qiymatlari
bilan taqqоslagan hоlda aniqlanishi mumkin.
O‘z aylanma kapitalidan fоydalanish kоeffitsiyenti jоriy aktivlardan
fоydalanishning samaradоrlik darajasini aks ettiradi. Ushbu kоeffitsi-
yentning ancha yuqоri raqamli qiymati jоriy aktivlardan g‘оyat samarali
fоydalanilayotganligidan darak beradi: debitоrlik qarzlari, shuningdek,
mоddiy-ishlab chiqarish zaxiralari tez aylanadi.