O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka erishishi jamiyat hayotining barcha sohalarini tubdan isloh qilish imkoniyatini yuzaga keltirdi - bet 5

|
O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka erishishi jamiyat hayotining barcha sohalarini tubdan isloh qilish imkoniyatini yuzaga keltirdi
|
bet | 5/7 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 169 Kb. | | #233801 |
Bog'liq axrorjonova kurs 2 Bulutlar chopadi, xorg’in be ega.
Havo nega muncha ma’yus,
Havo nega muncha g’amgin:
Oh, men sendan ajraldim nega!...
She’r g’amgin,elegik ruh bilan yo’g’rilgan, buning ilk misradayoq ifoda topgani o’quvchini she’rni qabul qilishga emotsional jihatdan tayyorlaydi. She’rdagi kayfiyat asosini yo’qotish iztirobi, aza ruhi tashkil qiladi. Agar o’tmishda ayollarning azada boshlaridan kul sochish urfi bo’lgani eslansa, “osmon ufqlarga separ kul rangin” metaforasining ildizlari ko’zga tashlanadi. Demak, ilk satrni o’qigandayoq aza ruhini his qilishimiz bejiz emas, osmonning ufqlarga kul rangini sochishi bilan o’rtasidagi analogiyalar buning asosidir. To’g’ri, o’quvchi bu tafsilotni bilmasligi ham mumkin, lekin anglanmagan tarzda ham o’sha ruhni his qilaveradi. Zero, inson ongida suyak surib asrlardan o’tib keluvchi tarixiy xotira yashaydi va anglangan yo anglanmaganligidan qat’iy nazar, uning tafakkur tarziga ta’sir qiladi.
A.Oripov she’rlari tahlili orqali metaforaning fikrni original va ta’sirli ifodalash, matnlararo aloqa asosida an’ana va yangilik aloqasini yuzaga chiqarish, she’rga milliy ruh bag’ishlash, mazmunni uyushtiruvchi markaz bo’lish kabi funksiyalarni ko’rish mumkin. Bu esa metafora badiiy tafakkurning asosiy mexanizmi ekani, she’riyat asosida o’xshashlik prinsipi yotishi hamda katta o’rin tutishini ko’rsatadi.
A.Oripovning ilk ijodidagi lirik qahramon – atrofga shoirona o’tkir nigoh bilan boqib, undan hikmat uqayotgan odam. Shoir tabiat bilan inson,uning o’y-hislari, quvonch tashvishlari, kayfiyati orasida o’xshashliklar topadi va ular yordamida dilidagini izhor qilishga intiladi. U ilk mashqlaridanoq oddiygina izhor qilishga intiladi. U ilk mashqlaridanoq oddiygina izhor emas, poetik izhorga, obrazli ifodaga harakat qiladi. Albatta, oilasida hukm surgan adabiyotga alohida mehr uning shoir sifatida shakllanishida muhim omil bo’lgan. Lekin, bizningcha, A.Oripovning ulkan so’z san’atkori bo’lib yetishishida tug’ma iste’dodi bilan birga bolaligi o’tgan joylar tabiatining ham ulkan xizmati bor. Bular haqida shoir o’zi aytgan gaplar, bir qator she’rlar (“Yulduzlar”, “Bahor”) tahlili orqali tabiat uning uchun obrazli ifodaning birlamchi manbasi bo’lib xizmat qilganini ko’rishimiz mumkin.
A.Oripov: “Tabiat ona bo’lsa, jamiyat otadir! Katta ma’nodagi kurashlar, dolg’alar kishini tabiatning qo’ynidan olib kelib, jamiyat orasiga tashlaydi6”, - deydi. Shunga mos ravishda she’rlaridagi tabiat bilan birlik hissi va uning go’zalligidan tug’iluvchi dard egallaydi. Agar shoir ijodining ilk bosqichida ichki olami bilan tashqi olam (tabiat) orasidagi o’xshashliklarga tayangan bo’lsa, hayotga chuqurroq kirib borgani sari o’xshashliklar doirasi ham kengayib boradi. Zero, borliqda mohiyatan bir-biriga o’xshash nuqtalar “o’tmish – hozir”, “tabiat – jamiyat”, “inson – nabotot”, inson – hayvonot”, “inson – hodisa” kabi juftliklarning hammasidan ham topilaveradi. Masalan, G’.G’ulom vafotining bir yilligi munosabati bilan yozilgan “Nutq” she’rida mana bunday misralar bor:
Bu asrdan mangulikka yorliq olmoqqa
Yetmas ekan faqatgina she’riy iste’dod
Ma’lumki, jamiyatda muayyan bir holatni tasdiqlash uchun tegishli tartibda hujjat – “yorliq olish” zarur. Albatta, buning uchun kishidan “yorliq” bilan tasdiqlanayotgan holatga muvofiqlik talab etiladi. Jamiyat hayotidagi ushbu tartib ko’chma ma’noda “G’afur G’ulom mangu yashaydi” degan fikrni ifodalaydi. Ikkinchi tomondan, shoir bu yorliqni shiddatli XX asrdan oldi, uning talablari esa ulkan, shoirlik istedodining o’zi yetarli emas. Demak, metafora bu yerda tavsiflanayotgan obyektning ahamiyatini to’laqonli ochib berish uchun xizmat qiladi. “Muallimlarga”, “Yuzma-yuz”, “O’zbekiston” kabi she’rlar tahlili orqali shoir qo’llagan metaforalarning yana bir manbasi jamiyat hayoti ekanligini ko’rsatish mumkin. Shuningdek, A.Oripov she’riyatidagi metaforaga material beruvchi manbalar g’oyat keng va boyligini ko’rdik. Biz yuqorida shoir qo’llagan metaforalarning xom ashyo manbai sifatida ona tabiat, jamiyat va milliy adabiy an’analarnigina muxtasar ko’rib chiqdik. Holbuki, shoir metaforalari yana milliy turmush tarzi, xalqning urf-odatlari, ishonch-e’tiqodlari, folklor, jahon adabiyoti an’analari kabi manbalardan ham oziqlanadi. Metafora (umuman obraz) yaratish uchun murojaat etayotgan manbalar nihoyatda boyligi shoir ijodida metaforik (obrazli) tafakkur teranligi, metaforalarning rang-barangligini ta’minlovchi omildir.
To'liq aytganda, metafora faqat ijodiy yozishda ishlatilishi kerak, chunki ular majoziy tilga asoslangan (so'zma-so'z ma'noga ega emas) va shuning uchun yolg'on gaplardir. Ammo bu faqat qat'iy gap, chunki haqiqat shundan iboratki, ispan yoki kastiliya tilidagi metaforalar har kuni ishlatiladi va bu boshqalar bilan kamroq so'zma-so'z va qiziqarli tarzda muloqot qilishning yana bir usuli, Ular faqat matnlarda yoki asarlarda ishlatilmaydi! Muayyan iboralarni ta'kidlash uchun ularni har kuni ishlatishni yaxshi ko'ramiz.
Metafora ko'pincha noaniq bo'lib, rasmiy ish uchun juda suhbatdosh bo'lib ko'rinishi mumkin. Ba'zan nozik metafora rasmiy ishlarga aylanadi (ayniqsa, keng tarqalgan iboralar va klikalar ko'rinishida). Bu vaqti-vaqti bilan yaxshi ammo iloji bo'lsa, bu juda xiralashgan bo'lib qolmasligi uchun yaxshiroqdir.
Misol uchun, agar siz Avraam Linkoln haqida maqola yozayotgan bo'lsangiz, uning "oltin yuragi" borligini aytish g'alati tuyuladi. Avvalo, bu klişe. Ikkinchidan, bu so'zma-so'z to'g'ri emas. Uchinchidan, bu sizga Linkoln haqida haqiqatdan ham ko'p narsa aytib bermaydi. Shuning uchun aniqroq va aniqroq gaplarni aytish yaxshiroqdir, masalan "Linkoln uchun rahm-shafqat eng muhim axloqiy fazilatlardan biri edi". Undan keyin, ijodiy ravishda metafora qo'shishingiz mumkin, ammo ilgari tushuntirishdan foydalangandan so'ng, bu ma'noda biz nimani nazarda tutganimizni yaxshiroq tushunamiz.
Shuni yodda tutish muhimdir. Metaforalarning o'zlari hech qanday ma'noga ega emasligi sababli, siz ularni osonlikcha tushunadigan ma'noga ega bo'lishlari, aniq nima yoki kimga murojaat qilayotganlarini bilish uchun ularni to'g'ri kontekstlashtirishingiz kerak.
Metafora taqlid qilish emas
Shu bilan birga, ritorik vosita mavjud (odamlar buni ko'pincha metafora deb xato qilishadi), uni doimo rasmiy yozishda ko'rasiz. Bu taqlid sifatida tanilgan. O'xshatishlar ikkita narsani tenglashtirishni aniq aytadi, aksincha ularni metafora singari tenglashtirishdan ko'ra. Bu murakkab g'oyalarni tushuntirishning juda foydali usuli bo'lishi mumkin:
O'xshatish bilan: Magnetosfera katta qutblangan deraza singari ishlaydi va u erni quyosh nurlaridan himoya qiladi, shu bilan birga yorug'lik va issiqlik o'tkazib yuboradi.
Metafora bilan: Magnetosfera katta rangli oyna "
Metafora ishlatish, bu holda, jumlani yolg'onga aylantiradi. Ammo taqqoslash yozuvchining fikrini aniqlashtirish uchun foydali vositadir. Bularning hech biri, albatta, ijodiy yozishga taalluqli emas. Ijodiy yozishda metafora nihoyatda samarali, agar siz ularni aralashtirmasangiz!
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka erishishi jamiyat hayotining barcha sohalarini tubdan isloh qilish imkoniyatini yuzaga keltirdi
|