III BOB. Investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi risklarni boshqarishning xorij tajribasini amaliyotga joriy etish yo'llari

|
III BOB. Investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi risklarni boshqarishning xorij tajribasini amaliyotga joriy etish yo'llari
|
bet | 11/12 | Sana | 24.06.2024 | Hajmi | 218,65 Kb. | | #265395 |
Bog'liq investitsiya risklari xarakteristikasi va ularni boshqarish usullari (1) III BOB. Investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi risklarni boshqarishning xorij tajribasini amaliyotga joriy etish yo'llari Investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi risklarni boshqarish muammolari
O'zbekiston Respublikasida investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi risklarni boshqarish borasidagi asosiy muammolarquyidagilardan iborat:
Tijorat banklariga investitsion loyihalar bo'yicha mijozlar tomonidan taqdim etilayotgan biznes rejalarning mukammal ishlanmaganligi va ularning banklar tomonidan etarli darajada tahlil etilmayotganligi, hamda kredit shartnomalarini tuzishdagi kamchiliklarning mavjudligi.
Banklar kreditni rasmiylashtirish jarayonida ham, kredit mablag'idan foydalanish jarayonida ham asosiy e'tiborni qarzdor tomonidan tuzilgan biznes rejani tahlil etish va tahlilni davom ettirishga qaratishlari zarur. Lekin biznes rejalarga kreditor tomonidan ham, karz oluvchi tomonidan ham kredit amaliyoti uchun talab etiladigan rasmiy bir xujjatdek yondashiladi. Aynan biznes reja mijozning mablag'laridan foydalanish strategiyasini belgilab beruvchi muhim bir hujjatdir. Lekin banklarda biznes rejalar kreditni rasmiylashtirish davridagina o'rganib chiqiladi, o'rganilganda ham biznes rejadagi oxirgi natijaning ijobiy ekanligi, ya'ni mazkur faoliyat natijasida olinadigan foyda qismigina banklarni qiziqtiradi.
Lekin biznes-rejalarning mukammal ishlanganligi uning har bir bo'limi bo'yicha investitsion risklarning to'liq hisobga olinganligida, ishlab chiqariladigan mahsulotlarni sotish strategiyasining to'g'ri tanlanganligida, investitsion loyihaning samaradorligiga ta'sir qiluvchi har bir asosiy omilning ta'sir mexanizmining inobatga olinganligida namoyon bo'ladi.
Investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi kredit riski va valyuta riskini boshqarish tizimini takomillashmaganligi.
Valyuta riski muammosining mohiyati shundaki, birinchidan, respublikamizning yirik tijorat banklarida valyuta zahiralarining diversifikatsiya darajasi juda past. Masalan, xo'jalik sub'ektlarining va tijorat banklarining xorijiy valyutadagi zahiralarining 90 foizdan ortiq qismi AQSh dollarida shakllangan. Buning natijasida AQSh dollarining kursini o’zgarishi natijasida banklarimizda zarar yuzaga kelmoqda. Bundan tashqari, valyuta zahiralarining diversifikatsiya darajasining pastligi oqibatida banklarimizda AQSh dollarida bir tomonlama qisqa yoki uzun valyuta pozitsiyasi yuzaga kelmoqda. Buning oqibatida joriy valyuta operatsiyalari bo'yicha zarar ko'rish ehtimoli ortadi.
Rivojlangan xorijiy davlatlarning amaliyotida investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi valyuta riski muammosini hal qilishda forvard shartnomalari tuzishdan keng ko'lamda foydalaniladi. Respublikamizda esa, TIF Milliy banki va Asaka Bankdan boshqa banklarning faoliyatida forvard operatsiyalari mavjud emas.
Kredit riski muammosini chuqurlashayotganligi ayrim tijorat banklarida muddatli kreditlarning kredit quyilmalarining umumiy hajmidagi salmog'ini oshganligida yaqqol namoyon bo'ldi. Masalan, TIF Milliy bankida 2013yilda
muddati o'tgan kreditlarning kredit quyilmalarining umumiy hajmidagi salmog'i 16 foizga etdi. Shuningdek, xalqaro bank amaliyotida bu ko'rsatkichning mo’tadil darajasi 3 foizgacha bo'lgan miqdor hisoblanadi. Yuqorida ta'kidlab o'tganimizdek, agar bu ko'rsatkichning darajasi 3 foizdan oshsa, bu holat bank kredit portfelining sifatini yomonlashayotganligidan dalolat beradi va tijorat banklari kreditlarining investitsiyalash manbalaridagi salmog'ining pasayib ketishiga olib keladi.
Investitsiya muhitining shakllanmaganligi hududlar investitsion salohiyatini rivojlaganmaganligi suv, gaz, elektro energiya ta'minoti bilan bog'liq muammolar.
Investitsiya loyihalarini ishlab chiqish va texnik iqtisodiy asosnomasini mukammal emasligi buning natijasida mamlakatimizga sifatsiz texnika texnalogiyalarning krib kelishi buning natijasida korxona rejalashtirgan samaraga erishaolmaslik holatlari yuz bermoqda.
Investitsion loyihalarning o'zini oqlamayotganligining asosiy sabablari quyidagilardan iborat:
korxonalarning xorijdan keltiriladigan xom-ashyolarga o'ta bog'liqligi, ishlab chiqariliyotgan mahsulotga talab yo'qligi;
korxonalarning loyihada belgilangan quvvatda ishlamasligi;
v) ayrim korxonalarning xom-ashyo bazasi bilan ta'minlanmaganligi;
g) ko'pgina loyihalarga qilingan kapital xarajatlarning o'zini oqlamasligi. Vazirlik va idoralar tomonidan qishloq xo'jaligi mahsulotlarini qayta ishlash tarmog'ida yirik korxonalar qurish orqali loyihalarni amalga oshirishga loyihalar tanlangan. Jahon tajribasida bunday faoliyat kichik va o'rta biznes sub'ektlari tomonidan amalga oshiriladi. Bu xo'jalik sub'ektlariga yirik kreditlar ajratilishi qo'shimcha katta xarajatlar qilish bilan birga bank uchun juda katta tavakkalchilikdir.
d) loyihalarda mahalliy bozor talablarining hisobga olinmaganligi hamda ishlab chiqilishi ko'zda tutilayotgan mahsulotning xom-ashyo bazasi, undagi xorijiy va mahalliy xom-ashyo hissasining tahlil qilinmaganligi.
Yuqorida qayd etilgan muammolarni hal qilish quyidagi tadbirlarni amalga oshirishni taqozo qiladi:
Xorijlik ta'minotchilar tomonidan sifatsiz uskunalar va mexanizmlar yetkazib berilishining oldini olish maqsadida xorijiy banklarning yetkazib berilayotgan uskuna va mexanizmlarning sifati yuzasidan beriladigan kafolatlarini olish lozim.
Bizga ma'lumki, mamlakatimizda o'zini oqlamagan investitsion loyihalarning barbod bo'lishining asosiy sabablaridan biri jismoniy va ma'naviy jihatdan eskirgan uskunalar, mashina va mexanizmlarning etkazib berilganligi hisoblanadi. Agar xorijiy bankning uskunalar sifati yuzasidan kafolati olingan bo'lsa, u holda, sifatsiz uskunalar etkazib berilgan taqdirda, ular uchun to'langan to'lov miqdorini va shartnomada ko'rsatilgan jarima miqdorini xorijiy bankdan undirish imkoniyati yuzaga keladi. Bundan tashqari, xorijiy banklarda mol yetkazib beruvchilarning nufuzi, kredit tarixi, faoliyat yo'nalishi to'g'risida etarlicha ma'lumotlar mavjud bo'lib, ular faqat ishonchli mijozlari uchun kafolat beradilar. Bu esa, mamlakatimizga sifatsiz uskunalar yetkazib berish holatlarining kamayishiga olib
keladi.
Investitsion loyihaning amalga oshirilishi natijasida olinadigan mahsulotlarni eksport qilishda shartnomani bevosita xorijlik ta'sischi bilan tuzishni me'yoriy hujjatlar asosida ta'qiqlab qo'yish lozim.
Investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi risklarni boshqarish samaradorligini oshirishda to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalari harakatlaridagi an'analarni, inson kapitaliga, texnologik o'sish va texnik bilimlar sohalarini rivojlantirishga investitsiyalarni, ilmiy-texnika yutuqlaridan foydalanish va boshqalarni hisobga olishga to'g'ri keladi.
Buning uchun global bilimlarni egallash va ularga moslashish, mahalliy darajadagi bilimlar doirasini rivojlantirish, bilimlarni o'zlashtirish va ularni qo'llash imkoniyatlarini kengaytirish maqsadlarida inson kapitaliga investitsiyalar, jahon yutuqlari va bilimlarini o'zlashtirish va egallashga yordam beradigan texnologiyalarga investitsiyalar talab etiladi. Shu sababli investitsiya faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish ishlab chiqarish texnologiyalarini sotib olish, global ilmlarni egallash, soliqlarning tartiblovchi rolini takomillashtirish, rag'batlantiruvchilik rolini kuchaytirishga qaratilgan bo'lishi lozim. Bunda asosiy vazifa - chet ellik hamkorlarga kapital qo'yishda eng samarali yo'nalishlarni taklif etishdan, o'zaro manfaatlar sohalarini belgilashdan, investorlarga kafolatlar va ularning huquqlarini himoya qilishdan iborat.
Investitsiya muhiti investitsiyalarning investitsiya risklarini baholash asosida chet el investitsiyalari oqimiga qulay bo'lishi lozim. Qabul qiluvchi mamlakatdagi investitsiya muhitini baholashda chet ellik investorlar birinchi navbatda uning xavfsizligi, investitsiyalash maqsadlariga muvofiqligi, mamlakatga xos risklar darajasi, investitsiyalarni rag'batlantirish tadbirlariga e'tibor beradilar. Qo'shma korxonalar tashkil qilish uchun o'z mablag'larini qo'yadigan xorijiy investorlar uchun imtiyozlar yangi ilg'or texnologiyalarni ishlab chiquvchilari- qo'shma korxonalarda yangi texnologiyalarga ustuvorliklarni nazarda tutishi lozim. Amalda bo'lgan chet el investitsiyalarini amalga oshirishning kelishilgan asosiy shartlarini xalqaro shartnomalar tamoyillariga muvofiqlashtirish lozim, ayrim mamlakatlar va alohida investorlar uchun imtiyozlar va rag'batlarni ustuvorliklar va hal qilinadigan vazifalarga qarab belgilash lozim. Kontsessiyalar tashkil qilish, hududlarni ijaraga berish, sho''ba korxonalar ochish va xalqaro moliya lizingini keng rivojlantirish amaliyotini davom ettirish kerak.
Investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi valyuta riskini kamaytirish maqsadida investitsiya miqdoriga va undan olinadigan daromadlar miqdoriga forvard shartnomalari tuzish lozim.
Bu tadbir valyuta risklarini boshqarishning kam chiqimli va samarali usuli hisoblanadi. Bunda investitsiya qilingan miqdorga va investitsion daromad miqdoriga forvard shartnomasi tuziladi. Shartnoma muddati tugaganda qaytarilgan investitsiya miqdori va undan olingan daromad qat'iy belgilangan kurs bo'yicha bitim valyutasiga sotiladi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, investitsiya loyihalarini amalga oshirish o'ziga xos bilim va malakani talab etadi, o'z navbatida, loyihaga doir risklardan va ularga tegishli barcha ma'lumotlardan xabardor bo'lish loyihaning muvaffaqiyatiga ijobiy ta'sir etadi. Bu kabi ma'lumotlarga ega bo'lmaslik esa turli salbiy oqibatlarga, hatto loyihani barbod bo'lishiga olib kelishi mumkin. Investitsion loyihalardagi risklarning mazmun va mohiyati, uning turlarini bilgan holda, undan kutiladigan yo'qotishlarni kamaytrish chora-tadbirlarini qo'llash va shu yo'l bilan riskning loyiha samaradorligiga ko'rsatadigan salbiy ta'sirini kamaytirish mumkin.
Iqtisodiyoni modernizatsiyalash sharoitida risklarni boshqarish bu amaldagi bozor kon'yunkturasiga mos darajada risklarni minimallashtirish, kreditlash xizmatlari bozorida bank pozitsiyasini minimum saqlab qolishdir. Shuningdek, riskni boshqarishdagi asosiy yo'llar bo'lib risklarni ajratish, risklarni loyiha ishtirokchilari o'rtasida taqsimlash, moddiy ta'minotni olish (garov), moliyaviy ta'minotni olish (kafolat yoki kafillik), risklarni kredit bo'yicha yuqori foiz stavkasiga ko'chirish, risklarni venchur kreditlashga qabul qilish, qarzlar bo'yicha yo'qotishlarni qoplash uchun fondlarni shakllantirish va boshq. Bular riskni boshqarish bo'yicha quyidagi ish yo'nalishlarini talab qiladi: har bir mijoz bo'yicha doimiy monitoring olib borish; ma'lum bir mijozning asosiy xo'jalik faoliyatiga aloqador tarmoq holatining doimiy monitoringini yuritish; kafolatni jalb qilish va tahlil etish; risk uchun kompensatsiya olish (garov, kafolat va boshqalarni amalga oshirish).
Umuman olganda, loyiha risklarini aniqlash, tahlil qilish, baholash va pasaytirish tadbirlarida risklarni boshqarish tizimi qonuniyati sifatida quyidagi masalalarga e'tibor qaratiladi:
loyiha risklarining tasnifi;
loyiha risklarini aniqlash va baholash usullari; loyiha risklarini boshqarishning axborot ta'minoti; risklarning monitoringi va istiqbolini belgilash;
risklarning oldini olish; risklarni kamaytirish texnologiyalari;
risklarni boshqarishni tashkil etish; risklarni taqsimlash;
risklarni sug'urtalash;
risklarni boshqarish xarajatlarining optimal darajasini asoslash va samaradorlikni baholash;
risklarni moliyalashtirish;
natijalarni o'rganish va monitoring olib borish;
monitoring ma'lumotlari asosida risklarni boshqarishda qo'shimcha chora- tadbirlarni qabul qilish.
Risklar barcha investitsiya loyihalari uchun xos hisoblanadi. Riskni bartaraf etish uni loyiha ishtirokchilari o'rtasida taqsimlash, daromad va yo'qotishlar, samaradorlikning pasayishi kabi holatlar bo'yicha risklar tahlilini olib borish orqali zaruriy choralar ko'rish bilan amalga oshiriladi.
Shuni alohida ta'kidlash kerakki, investitsion faoliyatni rivojlantirish, eng avvalo, mamlakatimizning bank-moliya tizimi faoliyatiga bog'liq bo'ladi. Shu bois jahon iqtisodiy inqirozi kuchayib borayotgan hozirgi sharoitda bank-moliya tizimi faoliyatini mustahkamlash va sifat jihatidan yaxshilash alohida muhim ahamiyat kasb etadi.
Investitsiyalarning qayerga yo'naltirilganini, qanday jarayonlarga biriktirilganini va ularning maqsadlari qanday ekanligini bilgan holdagina ularning mohiyatini anglash mumkin.
O’zbekistonda mustaqillikka erishgandan so’ng xorijiy investitsiyalarni milliy iqtisodiyotga jalb qilish tizimini yaratishga kirishildi. Bu borada bir qator qonunlar va Prezident farmonlari chiqarildi. "Tashqi iqtisodiy faoliyat to’g’risida", "Chet el investitsiyalari va xorijiy investorlar faoliyatining kafolatlarini takomillashtirish to’g’risida"gi qonun va farmonlari shular jumlasidandir. Bu qonun va farmonlar ma’lum ma’noda xorijiy investitsiyalarni jalb etishning huquqiy asosini tashkil etadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
III BOB. Investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi risklarni boshqarishning xorij tajribasini amaliyotga joriy etish yo'llari
|