Partenogenez «qizlik ko‘payish» — jinsiy ko‘payish shaklla-

Partenogenez «qizlik ko‘payish» — jinsiy ko‘payish shaklla-
ridan biri bo‘lib, urg‘ochi gameta otalanmasdan ko‘payishi.
Penetrantlik — gen ta ’sirining fenotipik yuzaga chiqishining
miqdoriy ko‘rsatkichi, foizlar bilan ifodalanadi. Masalan pene
trantlik 50% bo ‘lsa mazkur gen 100 shaxsdan 50 tasida namoyon
bo‘ladi. Penetrantlikning bir ko‘rinishi jinsga tobe va bog‘liq belgi
larning namoyon bo ‘lishidir.
Plazmogenlar — ona liniyasi orqali irsiylanuvchi — sitoplazma
genlari (mitoxondriya, plastidalar genlari).
Plazmon — sitoplazmada joylashgan hujayraning irsiy infor-
matsiyasi.
Plazmidalar (yepisomalar) — qisqa DNKdan tashkil topgan,
mustaqil reduplikatsiyalanadigan qo‘shimcha halqasimon xromo
somalar. Bakterial hujayralarda ularning mavjudligi antibiotiklar va
sulfanilamidlarga chidamlilikni ta ’minlaydi. Ayrim plazmidalarning
bakteriya nukleoidlari tarkibiga birika olish xususiyatlari genlarni
ko‘chirib o‘tkazishda (transgenoz) vektor sifatida foydalanishga
imkon beradi.
Pleyotropiya — bitta genning ko‘p belgiga ta ’sir qila olish
xususiyati — genning ko‘p tomonlama ta ’siri. Uning klassik misoli
170
Genetika
Marfan sindromidir. Pleyotropiya birlamchi va ikkilamchi bo ‘lishi
mumkin.
Polimeriya — bir nechta genning bitta belgiga ta ’siri.
Polimeriyaning ta ’siri 2 xil bo‘lishi mumkin:
1. Kumulyativ — har bir gen ta ’siri qo‘shilishi (odamda teri
pigmentatsiyasi).
2. Nokumulyativ — bunda belgining yuzaga chiqishi uchun
polimer genlardan birining mavjudligi kifoya qiladi.
Polimer genlar — belgining namoyon bo ‘lishiga bir xil
fenotipik ta ’sir ko‘rsatuvchi noallel genlar. Lotin alfavitining bir xil
harflari bilan ifodalanadi (allel bo ‘lmasa ham): AbA2, a!, a2 va
shunga o ‘xshash.
Poliploidiya — xromosomalar gaploid to ‘plamining butun-
ligicha ko‘payishi bilan xarakterlanadigan genom mutatsiyasi (2r—
— Z r--------triploidiya 4r---------- tetraploidiya). Uning sababi
hujayraning bo‘linishi vaqtida xromosomalarning ajralmay qo-
lishidir. Poliploidiyani sun’iy hosil qilish ham mumkin. Odamlarda
bunday mutatsiyalar embriogenezdayoq o ‘limga sabab bo ‘lishi
mumkin (chunki muhim tizimlar anomaliyalari kuzatiladi).
Politeniya — D N K molekulasining ajralmasdan ko‘p marta
ikkilanishi gigant xromosomaning hosil bo‘lishiga olib keladi.
Bunday politen xromosomalar aberratsiyalarni o‘rganishda va gen
lar kartasini tuzishda qulay obyekt hisoblanadi.
Populyatsiya — bitta arealda yashovchi, panmiksiya orqali bir-
lashgan, bitta turga kiruvchi shaxslar guruhi. Evolyutsiyaning sin-
tez nazariyasiga ko‘ra — populyatsiya evolyutsiyaning elementar
birligi, unga evolyutsiyaning elementar omillari ta ’sir ko‘rsatadi.
Populyatsion polimorfizm — populyatsiyada har xil genotiplar
mavjudligi (ularning eng kam uchraydiganining chastotasi 1% dan
kam bo‘lmaydi, shuning uchun ham ularni yangi mutatsiyalar bilan
tushuntirib bo‘lmaydi). Muvozanatlashgan, moslashuvchan va
o‘tkinchi polimorfizmlar mavjud. Polimorfizm biokimyoviy daraja-
da ham namoyon b o ‘lishi mumkin (har xil izofermentlar tizimi).
Polimorfizmga tipik misol qilib ABO, MN qon guruhdarini
keltirish mumkin.
Populyatsiyaning geterozigotaligi — populyatsiyada geterozigot
genotipli shaxslar mavjudligi bo‘lib, populyatsiyaning moslashuv
plastikligini, o‘zgargan sharoitda populyatsiyaning yashovchanligi-
ni ta ’minlaydi. Geterozigotalar yashovchanligi ancha yuqori
bo‘ladi va ularda geterozis samarasi kuzatiladi.
171
Polidaktiliya — kaft yoki panjada barmoqlar soni ortiqligi.
Progeriya — organizmning muddatdan ilgari qarishi.
Prenatal diagnostika — homilada irsiy kasalliklarni aniqlash
usuli. Ultratovush tekshirishlari, amniotsentez, kordotsentez, xori-
on biopsiyasi orqali amalga oshiriladi. Irsiy kasalliklar profilak-
tikasining eng samarali usullaridan biri.
Proband — genealogik tahlil uchun m a’lumotlar to ‘playdigan
shaxs.
Prokariotlar — differensiatsiyalashgan yadroga ega bo‘lmagan
bir hujayrali organizmlar (bakteriyalar, ko‘k-yashil suv o‘tlari).
Protsessing — pre — iRNKning yetuk iRNKga aylanish jara-
yoni. Protsessingda intronlar uzilib, ekzonlar bir-birlari bilan
ulanadi (splaysing).
Psevdogenlar — polipeptid sintezida qatnashmaydigan, faol
genlarning nusxalari.
Reaksiya normasi — modifikatsion o‘zgaruvchanlik chegarasi,
bitta genotipning har xil muhit sharoitida har xil fenotipni yuzaga
chiqara olish qobiliyati. Reaksiya m e’yori moslashuvli ahamiyatga
egadir. Bola ota-onasidan belgini emas, balki m a’lum reaksiya
meyoriga ega genni nasl qilib oladi. Masalan, odam organizmi
qonda kislorodning parsial bosimiga qarab m a’lum miqdorda
eritrotsitlarni hosil qilishi mumkin.
Reversiya (teskari mutatsiya) dastlabki genotipning tiklanishiga
olib keluvchi mutatsiya a—A.
Reparatsiya xatoliklari — reparatsiya jarayonida fermentning
mutant qismini emas, unga komplementar normal qismning buzi-
lishi natijasida kelib chiqadigan mutatsiya. Keyin esa qo‘sh mutant
bispiral sintezlanadi. Bunday mutatsiyalarga pigmentli kseroder-
miya misol bo ‘la oladi.
Repressiya — gen faolligining bo‘g‘ib qo‘yilishi.
Repressor — repressiyani amalga oshiruvchi oqsil.
Retroviruslar — irsiy axboroti RNKda kodlashgan virus.
Retsessivlik — geterozigotalarda (Aa) allellardan birining (a)
fenotipik yuzaga chiqmasligi.
Retsiprok chatishtirish — chatishtirilayotgan juftlarning har
birining birinchi holatda ona organizmi, ikkinchi chatishtirishda
esa ota organizmi sifatida olinishi:
1.
Aa x aa; 2.
aa x Aa.
Sayt — krossingoverda qatnashuvchi va mutatsiyada o ‘zgaruv-
chi genning bir qismi.
172
Genetika
Sibslar — aka-uka, opa-singillar, bitta ota-ona farzandlari.
Sindaktiliya — kaftda va oyoq panjasida qo‘shni barmoqlarning
qisman yoki to ‘liq birikkanligi.
Speyserlar — eukariotlarda — genlarning orasidagi, prokariot-
larda esa promotor va struktura genlarini ajratuvchi DNKning
kichik qismlari.
Somatik hujayralar — ko‘p hujayrali organizmning jinsiy
hujayradan boshqa har qanday hujayralari.
Sof liniyalar — uzoq davom etuvchi inbriding natijasida olin
gan bir xil genotipli hayvonlar, o‘simliklarda esa o‘z-o‘zidan
changlanish natijasida olinadi.
Tanlash — ayrim genotiplarning saqlanib ko‘payishi va
boshqalarining esa eliminatsiyalanishi. Tanlash jadalligi kriteriyasi
tanlash koeffitsienti (S) ayrim genotiplarning boshqa genotiplarga
nisbatan moslanuvchanligini ifodalaydi.
Teskari transkripsiya — iRNK molekulasidan revertaza
(teskari transkriptaza) fermenti yordamida DNK sintezlanishi.
Retroviruslarda uchraydi. Gen injeneriyasida, genlarni sintezlashda
foydalaniladi.
Telomer — xromosoma yelkasining oxirgi qismi, u uzilganda
«yopishuvchi oxirgi qism» hosil bo‘ladi.
Terminator — transkripsiya oxirida kelib uni to ‘xtatadigan
nonsens kodonlar.
Transgenoz — genetik injeneriyaning bir usuli, genni vektor
(plazmida) yordamida bir genomdan ikkinchisiga ko‘chirish.
Transduksiya — virus yordamida D N K fragmentining donor
bakteriyadan retsipiyent bakteriyaga ko‘chirilishi.
Transkripsiya — informatsiyaning DNKdan iRNKga ko‘chiri-
lishi. D N K matritsadan iRNK sintezlanishi.
Translokatsiya — xromosoma aberratsiyalaridan biri, genlar
joyining o ‘zgarishi.
Translyatsiya — informatsiyani iRNKdan polipeptidga ko‘chi-
rish, ribosomada iRNK matritsasi asosida polipeptid sintezlanishi,
nukleotidlar tilini aminokislotalar tiliga «tarjima qilish».
Transpozitsiya — gen (genlar)ning bitta xromosomada joyini
o ‘zgartirishi. Agar joyi o‘zgaruvchi DNK qismi kichik bo ‘lsa —
insersiya, katta bo‘lsa — transpozitsiya deyiladi.
Transformatsiya (genetik) — retsipient hujayraning irsiy appa-
ratiga donor hujayra DNKsining bir qismi qo‘shilishi natijasida
irsiy informatsiya o ‘zgarishi.
173
Trisomiya — genom mutatsiyasi, bunda diploid to ‘plamdagi
bitta yoki bir nechta xromosoma 2 tadan emas 3 tadan bo ‘lib qola-
di.
Fenotip — genotipning muhit bilan o‘zaro ta ’siri natijasida
yuzaga chiqadigan, organizmning hamma xususiyatlari va belgilari
yig‘indisi. Fenotip organizmning hamma genetik informatsiyasini
aks ettirmaydi, har xil muhit sharoitlarida bitta genotip har xil
namoyon bo‘lishi mumkin (reaksiya meyori).
Fenokopiya — tashqi muhit ta ’sirida yuzaga chiqadigan,
genotip o‘zgarishiga o ‘xshash fenotipik o‘zgarishlar. Masalan
homiladorlikning ilk bosqichlarida onaning qizilcha bilan kasalla-
nishi natijasida yuzaga chiqadigan chaqaloqdagi katarakta irsiy
kataraktaga o ‘xshash fenokopiyadir.
Fokomeliya — qo‘l-oyoq proksimal qismlarining bo‘lmasligi
yoki juda sust rivojlanganligi.
Xiazma — 1 meyoz profazasida xromosomalar ajrala boshlashi-
da, krossingover natijasida hosil bo‘ladigan shakllar.
Xromatin — interfaza yadrosida bo ‘yaladigan modda, dezok-
siribonukleoproteidning dispersiyalashgan holati.
Xromosoma — bo‘linayotgan yadroning to ‘q bo‘yaluvchi struk-
turasi, interfaza xromatinining spirallashishi, o ‘ralishi natijasida
shakllangan, kondensatsiyalashgan dezoksiribonukleoproteid.
Xromomer — xromosomaning kuchli spirallashishi natijasida
yo‘g‘onlashgan qismi 1 meyoz profazasining paxitenasida yaxshi
ko‘rinadi. Xromomerlarning har bir xromosomada joylashishining
o‘ziga xosligi xromosomalarni bir-biridan ajrata olishga imkon
beradi.
Xromosoma pufflari — politen xromosomalarning despira-
lizatsiyalashgan faol qismlari. Ontogenez davomida pufflar soni va
joylashishi o ‘zgarib turadi. Bu joylarning o ‘zgarishi genlarning dif-
ferensial faollashishining tipik misolidir.
Xromatida — interfazada xromosoma DNKsining replikatsiyasi
natijasida paydo bo‘ladigan struktura. Har bir xromosoma 2 ta
mutloq bir xil bo ‘lgan (opa-singil) xromatidalarga ega. Gomolog
xromosomalar esa allellari bilan farqlanuvchi (opa-singilmas) xro
matidalarga ega. Masalan, bitta xromosoma ABCD, uning
gomologi esa abcd allellariga ega bo ‘ladi. Opa-singilmas xromati-
dalarning krossingover natijasida allellar tarkibi o‘zgaradi: ABcd va
abCD
Ximera — to ‘qimalari har xil kelib chiqishiga ega bo‘lgan orga-
174
Genetika
nizmlar, shuning uchun ham ularning hujayralari har xil genotip-
ga ega (ota-ona hujayralari genotipiga mos ravishda) bo‘ladi.
Xardi — Vaynberg qonuni — panmiksiyali populyatsiyaning
genetik barqarorligi qonuni. Bu qonun ko‘p sonli, migratsiya,
mutatsiyalar, tabiiy tanlash ta ’siri kuzatilmaganda amalga oshadi,
qonun populyatsiyada monogen irsiylanuvchi belgining allellari va
genotiplari chastotasini aniqlashga imkon beradi.
Sistron — funksiyasiga nisbatan gen sinonimi sifatida ishlati-
ladigan tushuncha.
Ekzon — eukariotlarning oqsil birlamchi strukturasini kod-
lashtiruvchi genning informativ qismi.
Ekspressivlik — belgining fenotipik yuzaga chiqish darajasi,
to ‘liqmas ekspressivlik xatar darajasini va kasallikning avlodda
yuzaga chiqishini kamaytiradi. Bu xususiyatni prognoz tuzishda
esda saqlash lozim.
Endomitoz
|