GB chizig‘i - 1. Fazalar qoidasi. Faza, komponent va sistemaning erkinlik darajasi

|
1. Fazalar qoidasi. Faza, komponent va sistemaning erkinlik darajasi
|
bet | 7/8 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 86,5 Kb. | | #230575 |
GB chizig‘i
Sр ↔ Ssuyuq
metastabil muvozanatga bosimning ta’sirini ifodalaydi.
http://fayllar.org
Ko’p fazali geterogen sistemalardagi muvozanatlarni xarakterlash uchun V.Gibbs 1873-1878-yillarda termodinamikaning I va II qonunlariga asoslanib, fazalar qoidasini taklif qildi.
Sistemaning boshqa qismlaridan chegara sirtlar bilan ajraladigan va termodinamik xossalari bilan farq qiladigan qismi faza deb ataladi.
Faza geterogen sistemaning bir moddadan yoki bir necha moddalar aralashmasidan iborat gomogen qismdir.
Har bir sistema bir yoki bir necha moddadan iborat bo’lib, bu moddalar sistemaning tarkibiy qismlari deyiladi. Sistemaning tarkibiy qismlari kimyoviy jihatdan bir jinsli moddalar bo’lib, uzoq vaqt davomida alohida tura oladi.
Sistemaning mustaqil tarkibiy qismlari komponentlar deb ataladi. Komponentlar oddiy va murakkab moddalar bo’lishi mumkin. Masalan: tuz va suv tarkibiy qism. Tuzning suvdagi eritmasi ikki komponentli sistema.
Sistemada har qaysi fazaning kimyoviy tarkibini xarakterlash uchun yetarli bo’lgan modda xillarining eng kichik soni sistemaning mustaqil tarkibiy qismlari yoki komponent soni deb ataladi.
Kimyoviy sistemadagi komponentlar sonini topish uchun sistemadagi tarkibiy qismlar sonidan shu sharoitda borayotgan kimyoviy reaksiyalar sonini ayirib tashlash kerak.
Ma’lum bir sistemaning termodinamik holatini to’la xarakterlash uchun yetarli bo’lgan mustaqil o’zgaruvchilar soni sistemaning erkinlik darajasi deyiladi. Ma’lum chegarada ixtiyoriy o’zgartirish mumkin bo’lgan parametrlar soni sistemaning erkinlik darajasi sonidir.
Fazalar qoidasi
K komponentdan iborat sistemadagi fazalar soni Ф bilan sistemaning erkinlik darajasi F yigindisi sistemaning komponentlar soni - K plyus ikkiga teng, ya’ni
Ф + F = K + 2
F - sistemaning erkinlik darajasi
F = K - Ф + 2
Demak, murakkab sistemalarda erkinlik darajasini topish uchun komponentlar sonidan fazalar sonini ayirib, qoldiqqa ikkini qo’shish kerak. Bosim kam ta’sir etadigan kondensatlangan ya’ni qattiq va suyuq fazalardan iborat sistemalar uchun fazalar qoldig’i: F =K – Ф + 1.
Muvozanatdagi sistemalar, komponentlar soniga qarab bir komponentli, ikki komponentli va hokazolarga bo’linadi.
Bir komponentli sistemaga misol - suv. Bu sistema uch fazali: muz, suv, bug’. Fazalarning bir-biriga bu kabi aylanishida harorat va bosim orasidagi bog’lanish KLAUZIUS – KLAPEYRON tenglamasi bilan ifodalanadi.
Bu yerda: Q - bir fazaning ikkinchi fazaga aylanish issiqligi,
V2 - yuqoriroq haroratda barqaror bo’lgan fazaning hajmi,
V1 - pastroq haroratda barqaror bo’lgan fazaning hajmi,
T - bu ikki fazaning muvozanat harorati.
Suyuq holatdagi metallarning bir jinsli aralashmasi yoki bu aralashmaning qotishidan hosil bo’lgan mahsulot qotishma deyiladi.
Muayyan metallardan tayyorllangan barcha qotishmalar ichida eng past haroratda qotadigan qotishma evtektika deb ataladi.
Endi ikki modda o’zaro qattiq eritma hosil qiladigan ya’ni suyuq holatda ham qattiq holatda ham bir-biriga cheksiz eriydigan hollarni ko’rib chiqamiz. Ikki modda o’zaro qattiq eritma hosil qilishi uchun bir moddaning oddiy zarrachalari (molekula, atom yoki ionlari) o’zining kristallik panjarasida ikkinchi modda zarrachalari bilan o’rin almasha olishi yoki ikkinchi modda kristallik panjarasidagi bo’sh o’rinlarga kirib olishi kerak, ular aralash kristallar hosil qiladi. Bunday sistemalarda bir modda zarrachalari ikkinchi modda zarrachalarining o’rnini almashtirganligi sababli, qattiq faza gomogen sistemani tashkil etadi.
Barcha qattiq eritmalar ikkiga bo’linadi:
1) joylashish (singish) bilan;
2) o’rin olish bilan.
Singish bilan hosil bo’ladigan qattiq eritmalar vujudga kelganda, eruvchi metallning atomlari erituvchi metallning kristall panjarasida panjara tugunlararo bo’shliqqa joylashadi.
O’rin olish bilan hosil bo’ladigan qattiq eritmalar vujudga kelishida eruvchi metall atomlari bilan erituvchi metall atomlari kristall panjara tugunlarida bir-birining o’rnini almashtiradi. Buning natijasida metallarning kristall panjarasida katta o’zgarish sodir bo’lmasligi uchun ikkala metall atomlarining kattaliklari bir-biriga yaqin bo’lishi kerak.
Agar radiuslar orasidagi ayirma 12-15% dan ortiq bo’lsa, bunday metallar bir-birida ma’lum generagacha eriydi.
Qattiq eritmalar hosil bo’ladigan ikki komponentli sistemalarning suyuqlanish diagrammasi yuqorida ko’rib o’tilgan diagrammadan shunisi bilan farq qiladiki, qattiq eritma hosil bo’ladigan konsentratsiyalar intervalida suyuq fazaning qotish va qattiq fazaning suyuqlanishi boshqa-boshqa haroratlarda sodir bo’ladi. Suyuqlanish egri chiziqlari diagrammada pastroq joylashadi, qotish egri chiziqlari suyuqlanish egri chizig’i ustida yotadi. Pastki chiziq solidus chizig’i deb, ustki chiziq esa likvidus chizig’i deb ataladi. Likvidus chizig’i suyuq aralashmadan kristallar ajralib chiqadigan haroratlarni ko’rsatadi. Solidus chizig’i qattiq qotishmalar suyuqlana boshlaydigan haroratlarni ko’rsatadi.
Xulosa
Likvidus va solidus chiziqlari toza metallarning suyuqlanish haroratlarida bir-biri bilan birlashadi. Shuning uchun qattiq eritmalar hosil bo’ladigan sistemalarning holat diagrammalari linza shakliga o’xshaydi.
Qattiq eritmalar faqat metallar orasida emas, balki ikki tuz, ikki oksid, (masalan: Al2O3 va Cr2O3) metall bilan metallmas orasida ham hosil bo’ladi. Metallar orasida hosil bo’ladigan qattiq eritmalar katta nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Metallar o’zaro qotishmalar hosil qilganda, metallik boglanish bilan bir qatorda ma’lum darajada kovalent bog’lanish ham yuzaga chiqadi.
|
| |