Egamberdiyev X.Z - Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish

Egamberdiyev X.Z.
— Toshkent Davlat texnika universitetining
„Avtomatlashtirish va boshqarish" kafedrasi mudiri,
t.f.d., prof.,
Ismoilov M.
A. — 0 ‘zRFA Informatika instituti direktori
muovini, t.f.d., prof.
ISBN 978-9943-02-455-7
© , , 0 ‘qituvchi“ N M IU , 2011
S O ‘Z B O S H I
0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy va o ‘rta maxsus ta ’lim vazirligida olib
borilayotgan tadbirlarning asosiy m aqsadi — ta ’lim tizim i islohotlarini
hayotga tadbiq etish, zam on talablariga javob beradigan yuqori malakali,
raqobatbardosh m utaxassislar tayyorlashga qaratilgan. M am lakatim izda
K adrlar tayyorlash milliy dasturining birinchi (1997—2001 -yillar) va ikkin
chi (2001—2005-yillar) bosqichi ham da uchinchi — sifat bosqichi (2005—
2009-yillar) yakunlandi. O 'tgan vaqt mobaynida barcha oliy ta ’lim muas-
sasalarida yangi davlat ta ’lim standartlari ishlab chiqilib, o ‘quv jarayoniga
tatbiq qilinmoqda.
2005—2006-o‘quv yilidan boshlab talabalarning bosqichm a-bosqich
lotin alifbosida o 4qishga o 4tishlari m unosabati bilan Toshkent davlat texnika
universiteti professorlari (mualliflar) hamkorlikda ushbu darslikni yaratishga
alohida ahamiyat berdilar.
„Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtom atlashtirish
44
fani
texnologik jarayonlar va ishlab chiqarishning samaradorligini oshirish, m ah
sulot sifatini yuqori darajaga ko ‘tarish, xarajatlarni kamaytirish, m ehnat
sharoitlarini yaxshilash, ishlab chiqarishda xavfsizlik texnikasini ta ’minlash,
atrof-m uhitni muhofaza qilish va boshqa dolzarb m uam m olarni hal qilishda
m uhim ahamiyatga ega bo ‘lib, talabalarga o ‘z ixtisoslarini nazariy ham da
amaliy jihatdan chuqur egallashlariga yordam beradi.
Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish — texnika
taraqqiyotining asosiy y o ‘nalishlaridan biri b o ‘lib, ilm iy tadqiqotlarga
to b o ra kengroq kirib borib, fan va texnikani rivojlantirish uchun yangi
im k o n iy a tla r o ch ib b e ra d i, sh u n in g d ek , in so n b o sh q arish g a q o d ir
b o im a g a n yangi, yuqori intensiv jarayonlarni amalga oshirish, tabiatda
m a’lum b o ‘lmagan yangi, samarali materiallarni yaratish imkonini beradi.
„Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtom atlashtirish
44
fanini
o 4qitish oldingi o 4quv kurslarida egallangan „Oliy m atem atika44, „Infor-
m atika va axborot texnologiyalari44, „Elektrotexnika, elektronika va elektr
yuritm alar44, „Texnik tizim larni boshqarish44, „Ishlab chiqarishning asosiy
jarayonlari va uskunalari
44
ham da ta ’lim yo4nalishlari bo ‘yicha tarm oq
texnologiyasi va uskunalari kabi bilimlar bilan uzviy bog4langan holda tashkil
qilingan.
M azkur darslik bakalavriat ta iim yo‘nalishlari: 5520100 — Issiqlik
energetikasi; 5520400 — Metallurgiya; 5520700 — Texnologik mashinalar
va jihozlar; 5521500 — Asbobsozlik; 5521800 — A vtom atlashtirish va
boshqaruv; 5522300 — T o
4
qimachilik, yengil va qog‘oz sanoati buyumlari
kim yoviy texnologiyasi; 5523800 — Texnologik ja ra y o n lar va ishlab
chiqarishni avtom atlashtirish; 5522400 — Kimyoviy texnologiya (ishlab
chiqarish turlari b o ‘yicha); 5522500 — N eft va neft-gazni qayta ishlash
texnologiyasi; 5522600 — Yog‘ochsozlik sanoati texnologiyasi, m ashinalari
va jihozlari; 5522900 — Biotexnologiya; 5540300 — N eft va gaz ishi;
5541100 — Oziq-ovqat texnologiyasi (mahsulot turlari bo‘yicha); 5850100 —
A trof-m uhit muhofazasi (tarm oqlar b o ‘yicha); 5140900 — Kasb ta ’limi
(bakalavriat ta ’lim yo‘nalishlari b o ‘yicha) talabalari uchun tuzilgan yangi
namunaviy dastur asosida yozildi.
Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish — uzluksiz
rivojlanuvchi tizim bo ‘lib, u ishlab chiqarishning o ‘ziga xos xususiyatlari va
fan-texnikaning ko‘pchilik sohalari bilan uzviy bog‘langandir. Ishlab chiqa
rishni avtom atlashtirishda yuqori sam aradorlikka erishishning bevosita
sharti — asosiy va yordam chi ishlab chiqarish jarayonlarini m exanizatsi-
yalash hisoblanadi. Avtom atlashtirishni rivojlantirish jarayoniga quyidagi
ko‘p sonli qonuniy va tasodifiy omillar ta ’sir ko‘rsatadi: texnologiya va
qurilm aning holati ham da avtom atlashtirishga tayyorgarligi, xom ashyo,
yarim tayyor m ahsulotlar va energetik resurslarning sifati ham da barqa-
rorligi, xodimlarning malakasi, ishchi va mutaxassislar faoliyatini tashkil
etish va hokazo.
Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish faqat ishlab
chiqarish texnikasini takom illashtirish ham da m ehnat sharoitlarini yax-
shilash bilangina emas, balki ishlab chiqarish rentabelligini oshirish, birlik
m ahsulotga ketadigan moddiy va m ehnat xarajatlarini pasaytirib, uning
texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlarini orttirish bilan bog‘liq.
Iqtisodiy omillar avtomatlashtirish obyektini tanlab olishda asosiy omil
hisoblanadi. Sanoatda avtomatlashtirishning iqtisodiy samaradorligini o rt
tirish omillari juda ko‘p. Hozirgi sharoitda avtom atlashtirishning iqtisodiy
samaradorligiga xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar sonini kam aytirish hisobi-
gagina erishishga k o ‘p hollarda im kon b o ‘lm aydi, chu n k i zam onaviy
zavodlar, korxonalar, bo ‘linmalarga nisbatan kam miqdordagi odam lar bilan
xizm at k o ‘rsatiladi. Shuning u ch u n iqtisodiy sam arad o rlik n i oshirish
omillariga quyidagilarni kiritish mumkin: m ahsulot sifatini oshirish, xom
ashyo va turli xil energiya sarfini, ishlab chiqarish chiqindilarini kam ay
tirish, ishlab chiqarish ritm ini oshirish, m ehnat unum dorligini va chiqa
rilayotgan mahsulot hajm ini oshirish, xizm at ko‘rsatuvchi xodim larning
m ehnat sharoitini ishlab chiqarishning kishilar hayoti va sog‘ligi uchun
xavfli b o ‘lgan hududlardagi zararli ishlarni yo‘qotish hisobiga yaxshilash.
Loyihalanayotgan va qurilayotgan yangi ishlab chiqarish korxonalarida
avtomatlashtirish texnologiya bilan uzviy ravishda bog‘lanishi kerak. Jadal
texnik taraqqiyot tufayli ,,yosh“ ishlab chiqarish m a’lum davrdan so‘ng
eskiradi va yangilashni talab qiladi, shu jum ladan, amaldagi texnologik
jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish tizimlarini yanada zamonaviy
ham da takomillashganlari bilan almashtirishni talab qiladi. Amaldagi ishlab
chiqarish korxonalaridagi avtomatlashtirish tizim larini takomillashtirishda,
sh u n in g d ek , texnologiya va jih o z la rn i yangilashda m ustaqil iqtisodiy
baholashlar b o ‘lishi mumkin.
Texnologik jarayonlarning m urakkablashuvi va jadallashuvi tufayli
zamonaviy ishlab chiqarish korxonalarini boshqarish ularni mikroprotses
sor texnikasi va boshqaruvchi hisoblash texnikasini qo ‘llab, keng avto
matlashtirish asosidagina samarali b o ‘lishiga erishiladi. Avtomatlashtirish
talablari texnologik jaray o n lar loyihalanayotgan bosqichdayoq hisobga
olinganda — avtomatlashtirish katta samara beradi.
Y uqorida aytilganlardan, texnologik jaray o n larn i nazorat qilish va
avtom atlashtirishning ilmiy-texnik, iqtisodiy jihatlari sanoat taraqqiyotini,
mehnatkashlarning m adaniyatini va turm ush darajasini ko‘tarishni ta ’m in-
lashda katta ahamiyatga ega b o iish i kelib chiqadi. Biroq, sanoatni avto-
m atlashtirishda muvaffaqiyatga erishishning m uhim sharti — oliy ta iim
muassasalarida, loyiha institutlarida va ishlab chiqarishni avtomatlashtirish
m asalalarini yuqori ilmiy-texnik darajada hal qilishga qodir korxonalarda
avtom atika b o ‘yicha ko‘p sonli malakali kadrlar, mutaxassislar yetishtirish-
dan iborat.
Hozirgi kunda respublikamizdagi oliy o ‘quv yurtlarida olib borilayotgan
tadbirlarning asosiy m aqsadi — m utaxassislar tayyorlash sifatini tubdan
yaxshilashdir. Bu ishlarni jadallashtirishda ta iim , fan va ishlab chiqarishning
uzviy aloqada b o iish i asosiy omildir.
Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish b o ‘yicha
m uhim vazifalarni muvaffaqiyatli hal etish uchun yuqori malakali kadrlar
kerak. Bunday kadrlar tubdan yangi ilmiy g‘oyalarga va yuksak texnik
yechim larni hal etish, o ‘z ona tili — davlat texnologik jarayonlar haqida
texnika tilida tushunarli gaplasha olish va yuksak saviyada yozishmalar olib
bora olish qobiliyatiga ega b o iish lari zarur. Xalq xo‘jaligini fan-texnika
taraqqiyoti asosida jadallashtirish — bozor iqtisodiyoti sharoitidagi m uhim
vazifalardan hisoblanadi. Bu ulkan ishlarni bajarish kadrlarning malakasiga
bogiiqdir.
Xalq xo‘jaligi uchun yuqori malakali kadrlar tayyorlashda „Texnologik
jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish
41
fani katta ahamiyatga ega.
Bu fan talabalarga o ‘z ixtisosliklarini nazariy jihatdan chuqur egallashga,
ularning bilimlarini m ustahkamlashga, ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish va texnologik jarayonlardan unumli foydalanish yoilarini o ‘rgatadi.
Avtomatlashtirish borasida eng m as’uliyatli ishlar esa, shubhasiz, kadrlar
zimmasiga tushadi. Bugungi kun kadrlari yangi texnika va texnologiyadan
foydalanishga, texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishni keng joriy etish-
ga, ishlab chiqarish zaxiralarini aniqlash va uni jadallashtirishga, o ‘z ona
tili — Davlat tilini yuksak texnika va texnologiya saviyasi darajasida bilishga
q o d ir b o iis h la ri kerak. X ususan, yosh kad rlar oldida fan-tex n ik a
taraqqiyotining y o i boshlovchisi b o iish d ek m as’uliyatli vazifa turadi.
Shuning uchun texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish
asoslarini shu soha mutaxassislarigina emas, balki texnolog-konstruktorlar,
iqtisodchilar va boshqalar ham bilishlari muhim.
„Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtom atlashtirish“ fani
bo‘yicha o ‘zbek tilida darsliklar 1982, 1997-yillarda ham nashr qilingan
(N. R. Yusupbekov. В. E. Muhamedov, SH. M. G ‘ulomov: 1) Avtomatika
va ishlab chiqarish protsesslarining avtomatlashtirilishi; 2) Texnologik ja ra
yonlarni boshqarish sistemalari. Toshkent, ,, 0 ‘qituvchi“ ).
Hozirgi vaqtga kelib ushbu fan sohasida bir qator yangiliklar yuz
berdi. Ana shu yangiliklar asosida fanni o ‘qitishda ham o ‘zgartirishlar
qilindi.
M azkur darslik mualliflarning Toshkent davlat texnika universitetida
„Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish“ fani b o ‘yicha
olib borgan ko‘p yillik ilmiy-pedagogik tajribalari asosida yozildi. Darslikda
texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtom atlashtirishning asosiy
bo ‘limlari, ya’ni texnologik param etrlarni nazorat qilish usullari va vosita
lari, texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish, boshqarish, loyihalash va
zamonaviy ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish bayon etilgan.
Mualliflar ushbu darslikni yozish jarayonida o ‘zlarining qim m atli fikr-
mulohazalari bilan yaqindan yordam bergan Toshkent davlat texnika
universitetining professor-o‘qituvchilariga chuqur m innatdorchiliklarini
izhor etadilar. Shuningdek, darslik q o ‘lyozmasi bilan tanishib, uning
sifatini yaxshilashga qaratilgan maslahatlari uchun texnika fanlari dok-
to rlari, professorlar X.Z. Igam berdiyev va M.A. Ism oilovga sam im iy
tashakkur bildiradilar.
Darslikning sifatini yaxshilashga qaratilgan barcha taklif va m ulo-
hazalarni mualliflar m am nuniyat bilan qabul qiladilar.
|