MODDALARNINGRUXSATETILGANCHEGARAMIQDORI (CHREM)

|
MODDALARNINGRUXSATETILGANCHEGARAMIQDORI (CHREM)
|
bet | 5/6 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 56,9 Kb. | | #154318 |
Bog'liq Ishlab chiqarishda xavfli zararli holatlar va baxtsiz hodisalarMODDALARNINGRUXSATETILGANCHEGARAMIQDORI (CHREM).
Sanoatda, transportvositalariniishlatishdavaqishloqxo‘jaligidabajariladiganishlarningdeyarlixammasidachangxosilbo‘lishivaajralishikuzatiladi. Umumanchanglarningturlariularningkelibchiqishmanbalarinixisobgaolib, ularnitabiiyvasun’iychanglargabo‘libqaraladi.
Ma’lumkichanglanganxavomuxitiinsoniyatniqadimzamonlardanberita’qibqilibkelgan.
Tabiiy changlar sirasiga tabiatda inson ta’sirisiz xosil bo‘ladigan changlar kiritiladi. Bunday changlar shamol va qattiq bo‘ronlar ta’sirida qum va tuproqning erroziyalangan qatlamlari ning uchishi, o‘simlik va xayvonot olamida paydo bo‘ladigan changlar, vulqonlar otilishi, kosmosdan er atmosferasi ta’siriga tushib qolgan metioritlar va boshqa kosmik jismlarning yonib ketishidan xosil bo‘ladigan changlar va boshqa xollarda xosil bo‘ladigan changlarni kiritish mumkin. Tabiiy changlarning atmosfera muxitidagi miqdori tabiiy sharoitga, xavoning xolatiga, yilning fasllariga va aniqlanayotgan zonaning qaysi mintaqaga joylashganligiga bog‘liq. Masalan atmosferadagi changning miqdori shimoliy rayonlarga nisbatan janubiy rayonlarda, o‘rmon zonalariga qaraganda cho‘l zonalarida, shuningdek qish oylariga nisbatan yoz oylarida ko‘proq bo‘lishi ma’lum.
Aniqlanishicha xar bir kubometr xavo tarkibida katta shaxarlar xududlarida 6000 arofida (ba’zibir manbalarda avtomobil vositalaridan ajralgan tutunlarni xam kiritib 30 000 tatibida keltiriladi) xar xil kattalikdagi chang zarralari bo‘lishi aniqlangan, dalalar va bog‘larda bu miqdor o‘n marta kamayadi, tog‘li xududlarda esa undan xam kamroq chang zarralari bo‘ladi.
Sun’iy changlar sanoat korxonalarida va qurilishlarda insonning bevosita yoki bilvosita ta’siri natijasida xosil bo‘ladigan changlar kiradi. Masalan mashinasozlik sanoatida-cho‘yan ishlab chiqaruvchi domna va marten pechlarida va bu sanoatning xamma quyuvchilik sexlarida Issiqlik elektrostansiyalarida yoqilgan ko‘mirning ma’lum qismi kul va tutun sifatida atmosferaga chiqarib yuboriladi, qurilish ishlarida er qazish ishlari, portlatish ishlari, sement ishlab chiqarish, shuningdek tog‘lardan ma’danlarni qazib olish ishlari va boshqa juda ko‘p ishlarda juda ko‘p miqdorda chang ajraladiki, bu changlarni atrof-muxitga chiqapib yuborish tabiatga xalokatli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Sanoatning ba’zi bir tormoqlarida, masalan kimyo sanoatida shunday xavfli sanoat changlari ajraladiki, ularni tozalamasdan chiqarib yuborish fojiali xolatlarni vujudga keltirgan bo‘lar edi.
CHangning kelib chiqishi bo‘yicha organik, mineral va aralashma changlar deb belgilanadi. CHangning zararli ta’sirining tavsifi asosan uning kimyoviy tarkibiga bog‘liq.
CHangning kattaligi (ya’ni dispers tarkibi) bo‘yicha uch gruppaga bo‘lib qaraladi: a) kattaligi 10 mkm dan katta bo‘lgan changlar yirik changlar deb yuritiladi. Odatda bunday changlar o‘z og‘irligi ta’sirida erga qo‘nadi. b) Kattaligi 10 mkm dan 0,25 mkm gacha bo‘lgan changlar. Bu changlarni mayda changlar yoki mikroskopik changlar deb yuritiladi. Ular erga ma’lum ijobiy sharoitlar bo‘lganda, masalan yomg‘ir, qor va shabnam kabi erga yog‘ilayotgan og‘ir zarralarga ilashib qolgan xolatlarda qo‘nishi mumkin. v) Kattaligi 0,25 mkm dan kichik bo‘lgan changlar ultra mikroskopik changlar deb yuritiladi va bu changlar xech qachon erga qo‘nmay broun xarakati qoidalariga bo‘ysingan xolda uchib yuradi.
CHANGNING ZARARLI TA’SIRI
Mashinasozlik sanoatida changning xosil bo‘lishi quymalarni tozalash va kesish, charxlash, maxsulotga sayqal berish va silliqlash, detallarni qum oqimi bilan tozalash ishlarini bajarganda xosil bo‘ladi.
Ishlab chiqarish changining ishchilar salomatligiga zararli ta’siri ko‘p omillarga bog‘liq bo‘ladi. Ularga birinchi navbatda chang zarralarining fizik-kimyoviy xossalari, kattaligi va shakli, xavodagi changning miqdori, smena davomida ta’sir etish muddaati va kasbda ishlash davri, muxit va mexnat faoliyati kabi boshqa omillarning bir vaqtda ta’sir etishi kiradi. Masalan, tashqi xarorat ko‘tarilganda yoki kishi jismoniy mexnat bilan shug‘ullanganda tez-tez nafas olish natijasida organizmga chang kirish darajasi oshadi. Bir vaqtda chang tarkibida radioaktiv aerozollarning bo‘lishi va xavodagi boshqa gazlar ta’siri changning organizmga zararli ta’sirini kuchaytiradi. Organizmning chang ta’siriga ko‘rsatgan zararlanishida shaxsiy farqlanish bo‘ladi, bu nafas yo‘llarining filtrlash xususiyati, biologik qarshilik va boshqalarga bog‘liq.
CHang ajralishning gigienik ta’siridan tashqari yana boshqa salbiy tomonlari bor: u texnologik jixozlarning emirilishini tezlashtiradi, qimmatbaxo materiallarni ishdan chiqarib iqtisodiy zarar etkazadi. Bundan tashqari ishlab chiqarish muxitining umum sanitariya xolatini yomonlashtiradi, jumladan, deraza va yorituvchi asboblarni ifloslantirishi oqibatida yorug‘likni kamaytiradi. CHangning ba’zi turlari, masalan, ko‘mir, yog‘och changlari yong‘in va portlashning yuzaga kelishiga sharoit yaratadi.
CHanglarning kimyoviy tarkibi va eruvchanligi, changlarning katta-kichikligi (dispersligi), zarrachalarning shakli, ularning qattiqligi tuzilishi (kristall, amorf), elektr zaryadlanish xossalari organizmga ta’sir qilishda axamiyatga molikdir.
CHanglarning organizmga ta’sirining ko‘p xil ko‘rinishda bo‘lishini ularning kimyoviy tarkibi belgilaydi. CHangning asosiy ta’siri eng avvalo nafas olganda vujudga keladi. CHangli xavo bilan nafas olish asosan nafas organlarining zararlanishi: bronxit, pnevmokonioz yoki umumiy zararlanish (zaxarlanish, allergiya) rivojlanishini vujudga keltirishi mumkin. Ba’zi bir changlar qo‘shimcha kasalliklar tug‘dirish xususiyatiga ega. CHangning bu asosiy bo‘lmagan ta’siri yuqori nafas yo‘llari, ko‘zning shilliqqavati, teri qoplami kasalliklarida ko‘zga tashlanadi. CHangning o‘pka yo‘liga kirishi pnevmoniya, sil, o‘pka rakining kelib chiqishiga sharoit yaratishi mumkin.
Kremniy (11) oksid (ayniqsa uning kristall turi), silikatlar (kreniy kislotasining tuzlari), ko‘mir, ba’zi bir metallar (alyuminiy va boshqalar) ning changlari, xamda xar xil changlar aralashmasi masalan, mineral-metallar changlarining aralashmasi, pnevmokonioz rivojlanishida kimyoviy tarkibiga ko‘ra xavfli bo‘ladi. Bu changlar amalda erimaydigan bo‘lib, nafas olganda nafas tizimining chuqur bo‘limlarida tutilib qoladi va kasallikni yuzaga keltiradi, o‘pkada biriktiruvchi to‘qimalarini rivojlanishiga olib keladi. SHu nuqtai nazardan erkin kristall kremniy (11) oksidi ya’ni kvars changi va uning boshqa turlari eng xavfli chang xisoblanadi. Qo‘shimcha kasallik tug‘diruvchi changlarning xavfliligi ularning eruvchanligi bilan to‘g‘ri proporsional bo‘la olmaydi. Masalan, kvarsga qaraganda amorf kremniyning eruvchanligi yuqori, lekin kvarsning qo‘shimcha kasallik tug‘diruvchi xavfi katta.
Eriydigan changlar nafas yo‘llarida tutilib so‘riladi va qonga o‘tadi, organizmga ko‘rsatadigan keyingi ta’siri ularning kimyoviy tarkibiga bog‘liq. Masalan, qand changi zararsiz, qo‘rg‘oshin, mis va boshqa metallarning changi zaxarlovchi ta’sir ko‘rsatadi.
CHanglarning katta-kichikligi, ularning xavodagi turg‘unligi, nafas yo‘llariga kirish va qancha chuqurlikka kirib borish imkoniyatini belgilaydi. 10-20 mkm kattalikdagi zarrachalar Nyuton qonuniga bo‘ysingan xolda erga tortilish kuchi ta’sirida ma’lum tezlik bilan erga qo‘nadi. Nafas olinganda ular nafas yo‘llarining yuqori qismlarida ushlanib qoladi. Mikroskopik tavsivdagi zarrachalar (0,25-10 mkm) xavoda ancha turg‘un bo‘lib, bir xilda tezlik bilan erga tushadi. Nafas olganda alveollarga ularning asosan 5 mkm gacha kattalikdagi zarrachalari kiradi. Ultra mikroskopik zarrachalar kattaligi 0,25-0,1 mkm va undan kichik bo‘lgan zarrachalar Broun xarakati qoidalariga bo‘ysingan xolda xavoda uzoq vaqt aylanib yuradi. Ularning bir-birlari bilan to‘q nashishlari natijasida yiriklashib (koagulyasiya), erga qo‘nishi mumkin. Nafas olingan xavodagi ultra mikrosskopik zarrachalarning 60-70% i o‘pkada ushlanib qoladi. Bu zarrachalarning fizik-kimyoviy aktivligini belgilaydigan solishtirma yuzasining katta bo‘lishiga qaramay, changli shikastlanishlarning rivojlanishida xal qiluvchi rol o‘ynamaydi, chunki ularning massasi katta bo‘lmaydi. Moddalar juda yuqori darajada maydalanganda ularning eruvchanligining ortishi va o‘pkada ushlanish vaqtining kamayishi natijasida o‘pka to‘qimasiga changga o‘xshash ta’sir etishi zaiflashadi, lekin zaxarli ta’siri kuchayadi.
CHang zarralarining shakli xar xil bo‘lishi mumkin: sferik, yassi, noto‘g‘ri. Aerozollar xosil bo‘lishida chang zarralari miqdorining ko‘p qismi dumaloq shaklga ega bo‘ladi. Dezintegratsiya aerozollarida esa noto‘g‘ri, ko‘p burchakli, yassi shaklda bo‘ladi. Zarrachalarning shakli aerozolning turg‘unligiga va organizmdagi xolatiga ta’sir etadi. CHetlari o‘tkir tishli chang zarrachalari o‘pka to‘qimalarini jaroxatlaydi degan tushincha noto‘g‘ri ekanligi isbotlandi, chunki ular yopishqoq limfa muxitida bo‘ladi, bu ularning yuqorida aytib o‘tilgan xislatlardan maxrum qiladi. Biroq shisha tola, slyuda kabi chang turlari nafas yo‘llariga kirganda yuq ori nafas yo‘llari xujayralarini mikro zararlash xavfi aniq bo‘ladi. Ular ko‘zning shilliqqavatini va teriga ta’sir ko‘rsatishlari mumkin.
CHang zarralarining qattiqligi ularning zararli ta’sirida aytarli rol o‘ynamaydi. Masalan, korund va karboruundga o‘xshash juda qattiq moddalarning changi ulardan ancha yumshoq bo‘lgan kvars changiga nisbatan kam zararlidir.
CHang zarrachalarining elektr bilan zaryadlangan bo‘lishi aerozollarning turg‘unligiga va uning biologik aktivligiga ta’sir qiladi. Qattiq materiallarning changishi vaqtida chang zarrachalarining 90-98% i musbat yoki manfiy zaryadlanadi. Ancha yirik zarrachalar ko‘p zaryadli bo‘ladi.
CHang zarralarining adsorbsion xususiyatlari ba’zida ta’sirlash xususiyatiga ega bo‘lgan zaxarli gazsimon moddalarning chang bilan kirishiga sabab bo‘ladi. Xavo muxitining changli bo‘lishi, uni mikrob va bakteriyalar bilan ko‘p urug‘lanishiga sabab bo‘ladi.
CHangning zararli ta’siri pnevmokoniozlar deb ataluvchi kasb kasalligiga olib keladi. Ular silikoz, silikatoz va boshqa shakllarga ajralgan. Silikoz-erkin kremniy (11) oksidi changining ta’siridan rivojlanadigan pnevmokoniozning ko‘p uchraydigan va xarakterli shaklidir. Silikatoz-kremniy kislota tuzlarining changi nafas olish yo‘llariga kirganda vijudga keladi, antrakozko‘mir changi bilan nafas olganda vujudga keladigan pnevmokoniozdir. SHuningdek nafas olish organlariga ba’zi bir metallarning, masalan, alyuminiy, temir, aralash tarkibli changlar kirganda xam pnevmokonioz rivojlanishi mumkin.
CHangli xavo bilan nafas olganda ancha yirik chang zarralari yuqori nafas yo‘llarida ushlanib qoladi, asosan 5 mkm va undan kichik bo‘lgan chang zarralari nafas yo‘llarining chuqur bo‘limlariga tushadi. Organizmda ushlanib qolgan changlar miqdori chuqur nafas olganda, masalan og‘ir ish qilganda, shuningdek, xavodagi chang miqdori ortib ketganda ko‘payadi.
Silikoz juda changli sharoitda odatda ko‘p yil, ko‘pincha og‘irchang miqdorining o‘zgarish xolatini tegishli davrlar muddati xronometrik kuzatishlar yordamida aniqlanadi.
|
| |