-rasm. Barograf - Buxoro davlat universiteti

2.1.2-rasm. Barograf
2.2.Havo namligi va uni o’lchash
Atmosfera tarkibidagi havoning namligini maktab meteorologik maydonchasida kuzatib borish juda zarurdir. Chunki havoning namga to’yinishi natijasida atmosfera yog’inlari hosil bo’ladi. Havoning namligi 80% dan oshgandan so’ng atmosferadagi namlik kondentsiyalashib, tomchiga aylanadi va yog’in sifatida er yuzasiga tushadi. Bu sug’orilib dehdonchilik qilinadigan va lalmikor rayonlarda qishloq xo’jalik ekinlari uchun muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun maktablarda havo namligini kuzatishni muitazam ravishda olib borish zarur.
Atmosfera tarkibidagi havo hech qachon qup-quruq bo’lmaydi, chunki quyosh radiatsiyasi ta’sirida suv havzalaridan va o’simliklardan uzluksiz ravishda suv bug’lanib turadi. Shu sababli atmosferadagi havoda doimo ma’lum miqdorda suv bug’lari bo’ladi, ular kuzga ko’rinmaydi. Havodagi namlikning ko’p yoki kam bo’lishi asosan temperaturaga bog’liq. Havo issiq bo’lsa bug’lanish ko’proq bo’ladi va havoda namlik ko’p bo’ladi. Sovuq havoda bug’lanish kam bo’lgani uchun namlik ham kam bo’ladi.
Meteorologik stantsiyalarda va maktab maydonchasida havoning namligi o’lchab boriladi. Havo namligi quyidagi ko’rsatkichlar suv bug’i elastikligi, absolyut namlik, niobiy namlik va namlik etishmovchiligi (defitsita) bilan harakterlanadi.
Suv bug’i elastikligi havodagi suv bug’ining bosimi bo’lib, millimetr (mm), millibar (mb) da ifodalanadi, psixrometr bilan o’lchanadi.
Absolyut namlik hajm birligidagi havoda mavjud bo’lgan suv bug’i miqdori bo’lib, g/m3 da ifodalaiadi. Nisbiy namlik havodagi suv bug’i elastikligining xuddi shu temperaturadagi to’yingan suv bug’i elastikligiga nisbati bo’lib, protsent (%) da ifodalanadi. Maktab meteorologik maydonchasida havo namligini kuzatganda asosan nisbiy namlik hisobga olinadi.
Namlik yetishmovchiligi ma’lum temperaturadagi havoni to’yintiruvchi suv bug’lari elastikligi bilan shu havo tarkibidagi mavjud suv bug’lari elastikligining ayirmasiga teng bo’lib, mm, mb v a Pa bilan ifodalanadi.
Havoning namligi asosan psixrometrik metod bilan o’lchanadi. Psixrometrda 2 ta bir xil termometr o’rnatilgan bo’lib, ulardan birining simobli uchiga batist material o’ralgan va batistning ikkinchi uchi suvli idishchaga solib qo’yilgan bo’ladi. Idishchadagi suv shu batist orqali bug’lanib turadi. Havo qanchalik quruq bo’lsa, batist orqali suvning bug’lanish shunchalik tez boradi va qo’llangan termometrning ko’rsatishi shunchalik past bo’ladi. Quruq va qo’llangan termometrlar shkalasi ko’rsatgan miqdor orasidagi farq havo qanday namlikka ega ekanligini ko’rsatadi. Quruq termometr havo temperaturasini ko’rsatsa, namlangan termometr esa suvning bug’lanishi bilan bog’liq bo’lgan temperaturani ko’rsatadi. Bunda Daltonning quyidagi formulasiga asosan ma’lum bir vaqtda termometr idishidan qancha suv bug’lanishini hisoblab chiqish mumkin: Havo namligini aniqlashda psixrometrni jadvallardan foydalaniladi. Havodagi namlikni o’lchash uchun bir necha turdagi psixrometr ishlatiladi.
Aspiratsion psixrometr- ikkita bir xil termometrdan iborat bo’lib, aylanuvchi ventilyator o’rnatilgan. Ventilyator psixrometrning eng ustki qismida o’rnatilgan kalitcha yordamida harakatga keltiriladi Ventilyator aylanganda suv solingan idish atrofidagi havo massasi tezligini bir xil bo’lishiga sabab bo’ladi. Aspiratsion psixrometrdan hisob olish uchun asbob xonadan tashqariga olib chiqiladi o’ng tomondagi termometrga bog’langan batist qish faslida yarim soat avval, yozda esa 15 minut avval qo’llanadi va ventilyatorni harakatga keltirib hisob olinadi.
Statsion yoki Avgust psixrometri meteorologik stantsiyalarda qo’llanib, psixrometrni budkaga o’rnatilgan bo’ladi. Bu asbob meteorologik stantsiyada havo temperaturasi va namligini o’lchangda asosiy asbob hisoblanadi. U ikkita termometrdan iborat bo’lib, budkaning o’ng tomondagi termometr uchiga batist material bog’langan va batistning ikkinchi uchi suvli idishga tushirilgan bo’ladi. Quruq va qo’llangan termometr orasidagi farqda qarab bug’lanish aniqlanadi. Olingan ma’lumotlar asosida maxsus jadvallar yordamida havoning namligi aniqlanadi.
Soch tolali (volosnoy) gigrometr meteorologik stantsiyalarda psixrometrik budkaga o’rnatilgan bo’ladi. Gigrometrda ayollar sochidan foydalaniladi. Soch tolasi har xil yog’lardan tozalangandan so’ng, havodagi namning o’zgarishi natijasida kengayish va torayish xususiyatiga ega bo’ladi. 1783 yilda Sossyur sochtolasidan namning o’zgarishini saqlashda foydalandi. Bu gigrometrda 27 sm uzunlikdagi tozalangan soch tolasi bo’lib, uning bir uchi metall ramkaga mustahkamlanadi, ikkinchi uchi esa strelkaga ulangan bo’ladi. Havoda namning o’zgarishi bilan soch tolasi uzayadi yoki qisqaradi. Natijada strelka harakatga kelib, shkaladagi sonlarni ko’rsata boshlaydi.
Gigrograf havodagi namlikning o’zgarishini uzluksiz yozib borish uchun ishlatiladigan asbobdir. Gigrograf sutkalik va haftalik bo’ladi. Lenta o’ralgan barabanning bir marta to’liq aylanishi sutkalik gigrografda 26 soatda, haftalikniki esa 176 soatda sodir bo’ladi. Gigrograf metall korpusdan iborat bo’lib, korpusning oldi qismiga oyna qo’yilgan. Korpusning orqa tomoniga soch tolasidan iborat kronshteyn o’rnatilgan.
|