nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
AVARIYA VAZIYATLARIDAGI XAVFSIZLIK TALABLARI

|
AVARIYA VAZIYATLARIDAGI XAVFSIZLIK TALABLARI
|
bet | 18/41 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 258,5 Kb. | | #155392 |
Bog'liq 3. Amaliy mashg`ulotlarAVARIYA VAZIYATLARIDAGI XAVFSIZLIK TALABLARI
24. Ish vaqtida avariya vaziyatlari yuzaga kelganda tokar-karuselchi quyidagilarga majbur:
24.1. stanok ishini to'xtatishi va darxol ishni olib borish uchun javobgar rahbariga xabar qilish;
24.2. yong'in hosil bo'lgan holatlarda mavjud o't o'chirish vositalari yordamida yonginni uchirishga kirishish, bir vaqtda yong'indan saqlash xizmatini chaqirish, yodda tutish lozimki, o'tni o'chirish uchun yonish jarayonini to'xtatadigan moddalarni qo'llash zarur (suv, kimyoviy o'chirish vositalari, qum);
24.3. jabrlanganlar mavjud bo'lgan hollarda, jabr ko'rgan kishi hayoti va sog'ligiga ta'sir ko'rsatuvchi xavfli omillarning organizmga ta'sirini yo'qotish (elektr toki ta'siridan ozod qilish, yonayotgan kiyimni o'chirish va hokazo), uning ahvoliga baho berish;
24.4. jabrlanuvchini qutqarish uchun kerakli choralarning muhimligi tartibiga qarab bajarish, ya'ni nafas yo'llarining o'tkazish qobiliyatini tiklash, sun'iy nafas oldirish, yurakni tashqi uqalash (massaj), qon oqishini to'xtatish, yarani bog'lash va boshqalar;
24.5.tez tibbiy yordamni chaqirish yoki jabrlanuvchini yaqin davolash muassasasiga tashish choralarini ko'rish;
24.6. voqea joyidagi holatni mumkin qadar saqlab qolish.
ISh TUGATGANDAN KEYINGI XAVFSIZLIK TALABLARI
25. Ish tugatilgandan so'ng tokar karuselchi quyidagilarga majbur:
25.1.. Stanok va elektrodvigatelni o'chirish;
26. Ish joyini tartibga keltirishi: stanokdan qirindilarni olishi, stanokni tozalashi, stanokning ishqalanuvchi va yo'naltiruvchi yuzalarini artish va moylash.
27. Asboblarni maxsus birkitilgan joylariga olib qo'yish;
28. Maxsus ish kiyimi va poyafzalni shkafga yoki maxsus jixozlangan xonaga olib qo'yish;
29. Smenali ishda, stanokni smenachiga belgilangan tartibda topshirish;
30. Ish tugugandan sung masterga ish davomida aniqlangan barcha nosozliklar haqida xabar qilish;
31. Yuz-qo'llarni iliq suvda sovunlab yuvish va dush qabul qilish.
|
| |
To’g’ri – burchak koordinat tizimli o’zgaruvchan tok potensiometri

bu yerda R
2 - B zanjirining aktiv qarshiligi (
Z2≈R2)
B zanjirning reaktiv qarshiligi aktiv qarshiligiga nisbatan juda kichik (
r2 >> ωL2),
shu sababli I2 toki
EYK E2 bilan bir fazada bo’lib,
I1 tokiga nisbatan 90
0 ga burilgan.
Uab va
Ubg kuchlanishlar ham bir – biriga nisbatan 90
0 ga surilgandir.
Yuqoridagi ifodaga binoan
I2 tokining qiymati chastotaga bog‘liq. Chastotaning o’zgarishi natijasida “
rbg” qarshiligining darajalanishi buzilishi mumkin.
I2=const bo’lishi uchun
B zanjirga
Rf qarshiliga ulangan.
U
x kuchlanishini o’lchash uchun
D1 va
D2 dastaklarini surib, vibrasion galvanometrga qarab kompensatsiya
momenti aniqlanadi va Uk kuchlanishlarning tashkil etuvchilari
Ukx va
Uky lar
D1 va
D2 dastaklarining holatlari bo’yicha kuzatilib , yozib olinadi. Noma’lum kuchlanish
Uk ning
qiymati va fazasi
– rasm. 9.2 – rasm - Ma’lumotlar. Rеjа

– rasm. 9.2 – rasm.
Bunda o’lchanadigan tok I yo’lida tarmoq hosil bo’ladi: bitta tarmoqning qarshiligi Rsh bo’lgan shunt, ikkinchi tarmoqni esa qarshiligi Ro’ bol’gan o’lchash mexanizmining g’altagi hosil qiladi va tarmoqlar o’rtasida tok ularning qarshiligiga teskari proporsional ravishda taqsimlanadi.
Io` m
Ish
Rsh Ro` m
; yoki bu ifodani quyidagicha yozsak,
(nIo’m – Io’m)Rsh=Io’mRo’m.
U holda, shuntning zarur qarshiligi
n – shuntlash koeffitsiyenti deyiladi.
Rsh
Ro`m
n 1
ga teng bo’ladi va bu yerda
Shuntning to’rtta qismasi bo’lib, ikkitasi tok qismasi deyilib, shuntni o’lchanadigan tok zanjiriga ulash uchun, qolgan ikkitasi potensial qismasi bo’lib, o’lchash mexanizmi tarmog’iga ulash uchun xizmat qiladi. To’rtta qisma
kontaktlar o’tish qarshiliklarining shunt va o’lchash mexanizmi o’rtasida tokning taqsimlanishiga ta’sirini yo’qotish uchun zarur. Shunt temperatura kengayish koeffitsiyenti juda kichik bo’lgan mahsus qotishma – manganindan tayyorlanadi.
Q’oshimcha rezistorlar – nominal kuchlanishda vol’tmetr tokini uning nominal qiymatigacha Iv nom cheklash uchun xizmat qiladi. (9.2 - rasm). Vol’tmetr o’lchash mexanizmining chulg’ami asbobning ko’rsatkichi butun shkala bo’yicha og’adigan tokka nisbatan xisoblanadi. Bu tok vol’tmetrlarda juda kichik (tahminan 0.1?50 mA) bo’ladi. O’lchash mexanizmi mis chulg’amining qarshiligi Rv nisbatan
katta emas, u qo’shimcha resistor qarshiligi bilan
Ivnom
Unom
Rv Rк
bo’lguncha
ko’tariladi va qo’shimcha rezistorning zarur qarshiligi Rq=Rv(m-1) bo’ladi.
Qo’shimcha rezistorlar manganin yoki konstantadan tayyorlanadi. Bu esa butun o’lchash zanjirining qarshilig o’zgarmas bo’lishi, temperatura va o’zgaruvchan tok chastotasiga bog’liq bo’lmasligini ta’minlashi zarur.
Qo’shimcha rezistorlar bilan vol’tmetrlar va fazometrlarning kuchlanish zanjirlari, chastotomerlar kabi asboblar ta’minlanadi.
O’zgaruvchan tok qurilmalarida yuqori kuchlanishlarda vol’tmetrlar va o’lchash asboblarining kuchlanish zanjirlari kuchlanishni o’lchash transformatrlari orqali ulanadi.
|
Nazorat sinov savollari - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 9/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа Nazorat sinov savollari
O‘lchаsh usuli dеb nimаgа аytilаdi?
Qаndаy o‘lchаsh turlаrini bilаsiz?
Mаjmuiy, birgаlikdа o‘lchаsh turlаrini tushuntiring? Misоl kеltiring.
Bеvоsitа bаhоlаsh usulini tushuntiring?
Qаndаy sоlishtirish usullаri mаvjud?
Nоlgа kеltirish, o‘rindоshlik usullаrigа misоl kеltiring?
Diffеrеnsiаl, mоs kеlish usullаrini tushuntiring?
Аbsоlyut nisbiy o‘lchаsh dеb nimаgа аytilаdi?
Diskrеt o‘lchаsh usulini tushuntiring?
Stаtik vа dinаmik o‘lchаsh dеb nimаgа аytilаdi?
4 – mа’ruzа. Elеktr o‘lchаsh vоsitаlаri to‘g‘risidа umumiy mа’lumоtlаr.
Rеjа: 1. Elеktr o‘lchаsh vоsitаlаri to‘g‘risidа umumiy mа’lumоtlаr.
Elеktr o‘lchаsh vоsitаlаrini bаjаrаdigаn funksiyasigа qаrаb turlаnishi.
O‘lchоvlаr, o‘lchаsh o‘zgаrtkichlаri, o‘lchаsh аsbоblаri, o‘lchаsh qurilmаlаri, infоrmаtsiоn o‘lchаsh tizimlаri, ulаrning ishlаnishi, strukturа sxеmаlаri.
Tаyanch so‘zlаr: o‘lchоv, etаlоn, o‘zgаrtkich, dаtchik, аnаlоgli аsbоb, rаqаmli аsbоb, stаndаrt nаmunа, nаmunаviy mоddа.
Elektr o’lchash vositalari – deganda elektr, magnit, noelektrik kattaliklarni, elektr zanjir parametrlarini o’lchashda qo’llaniladigan qurulmalar majmuasiga aytiladi.
Elektr o’lchash vositalari ularni bajaradigan funksiyasiga qarab quyidagi guruhlarga bo’linadi: o’lchovlar, etalonlar, o’lchash o’zgartkichlari, o’lchash asboblari, o’lchash qurilmalari va informatsion – o’lchash tizimlari.
O’lchov deb – kattalikning aniq bir qiymatini hosil qiladigan (tiklaydigan), saqlaydigan texnik vositaga aytiladi.
O’lchovlar o’zgarmas va o’zgaruvchan qilib ishlanadi, ya’ni bir qiymatli, masalan: qarshiligi 0.1 Om bo’lgan g’altak yoki normal element, tarozi toshi, o’zgarmas yoki bir qiymatli o’lchovdir; har xil sig’imni olishga imkon beruvchi o’zgaruvchan sig’imli kondensator esa o’zgaruvchan, yani ko’p qiymatli o’lchovdir.
Bir qiymatli o’lchovlar birikmasi o’lchovlar to’plamini tashkil etadi.
|
| |
– mа’ruzа. Elеktr o‘lchаsh usullаri

|
– mа’ruzа. Elеktr o‘lchаsh usullаri
|
bet | 6/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа 3 – mа’ruzа. Elеktr o‘lchаsh usullаri.
Rеjа: 1. O‘lchаsh turlаri. (bеvоsitа, bilvоsitа, mаjmuiy vа birgаlikdа). Stаtik vа dinаmik o‘lchаshlаr.
O‘lchаsh usullаri (bеvоsitа bаhоlаsh, sоlishtirish usullаri).
Diskrеt o‘lchаsh usuli.
Tаyanch so‘zlаr: diskrеtlаsh, kvаnt miqdоri, uzluksiz kаttаlik, diskrеtlаsh qаdаmi, diskrеtlаsh mоmеnti, kеtmа-kеt hisоb usuli, sаnоq usuli.
O’lchash turlari
Umuman o’lchash juda hilma – xil yo’sinda o’tkazilishi mumkin. Bu albatta o’lchanadigan elektr va noelektrik kattaliklarning ko’pligiga, ularning vaqt bo’yicha har xil harakterda o’zgarishiga, o’lchash aniqligiga qo’yiladigan talablarga va o’lchash natijalarining har xil yo’l bilan olinishiga bog‘liqdir.
Metodologik nuqtai nazardan o’lchash natijasi qanday olinishiga qarab, o’lchash quyidagi turlarga bo’linadi:
bevosita; 2.bilvosita; 3.majmuiy; 4.birgalikda.
Bevosita o’lchash – o’lchanayotgan kattalikning aniq qiymatini tajriba natijasidan bevosita topish. Masalan, elektr tokini ampermetrda o’lchash.
X=Y1 ,
bu yerda: X-o’lchanadigan kattalik, Y- tajriba natijasi.
Bilvosita o’lchash – bevosita o’lchangan kattaliklar bilan o’lchanayotgan kattalik orasida bo’lgan ma’lum bog’lanish asosida kattalikning qiymatini topish. Masalan, o’zgarmas tok zanjirida quvvat o’lchash P=U∙I
X f (Y1,Y2 ,...,Yn ),
bu yerda Y1,Y2,...,Yn - bevosita o’lchashlar natijasi.
Majmuiy o’lchash – bir necha nomdosh kattaliklarning birikmasini bir vaqtda bevosita o’lchashdan kelib chiqqan tenglamalar tizimini yechib, izlanayotgan qiymatlarni topish. Masalan, har xil torozu toshlaning massasini
solishtirib, bir toshning ma’lum massasidan boshqasini massasini topish uchun o’tkaziladigan o’lchashlar.
|
| |
Tasodifiy xatolik - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 21/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1)Tasodifiy xatolik – biror fizikaviy kattalikni takror o’lchanganda hosil bo’ladigan, o’zgaruvchan, y’ani ma’lum qonuniyatga bo’ysunmagan xolda kelib chiqadigan xatolikdir. Bu xatolik ayni paytda nima sababdan kelib chiqqanligi noaniqligicha qoladi, shuning uchun ham uni yo’qotish mumkin emas. Haqiqatda o’lchash natijasida tasodifiy xatolikning mavjudligi takror o’lchashlar natijasida ko’rinadi va uni hisobga olish, o’lchash natijasiga uni ta’siri (yoki o’lchash aniqligini baholash) matematik statistika usuli yordamida amalga oshiriladi.
O’lchash jarayonida qo’pol (o’tkinchi) xatolik yoki yanglishuv xatolik ham hosil bo’lishi mumkin-ki, bu xatolik ham tasodifiy xatolikning bir turkumi hisoblanadi.
Qo’pol xatolik asosan operator (kuzatuvchi) ning xatosi bilan yoki uning asbob ko’rsatishini noto’g’ri kuzatib yozib olishdan, hamda o’lchashni o’tkazish sharotini keskin o’zgarishidan kelib chiqadi:
Qo’pol xatolikni ko’pincha o’lchash natijalarini qayta ishlashda hisobga olinmaydi.
O’lchash vositalarining absolyut xatoligi o’lchanadigan kattalikning o’zgarishiga bog’liq, shuning uchun ham absolyut xatolik ifodasi ikki tashkil etuvchidan iborat deb qaraladi. Masalan: absolyut xatolikning qiymati quyidagicha ifodalanadi:
max
a bx
Xatolikning birinchi tashkil etuvchisi o’lchanadigan kattalikning qiymatiga bog’liq bo’lmaydi va u additiv xatolik deyiladi. Ikkinchi tashkil etuvchisi esa o’lchanadigan kattalikning qiymatiga (o’zgarishiga) bog’liq bo’lib, multiplikativ xatolik deb ataladi.
O‘lchаsh xаtоligi dеb nimаgа аytilаdi?
Xаtоlikning qаndаy turlаrini bilаsiz?
Muntаzаm xаtоlik dеb nimаgа аytilаdi? Uning qаndаy turlаrini bilаsiz?
Аbsоlyut, nisbiy xаtоlik, tuzаtmа nimа?
Tаsоdifiy xаtоlik dеb nimаgа аytilаdi?
Аdditiv vа mul’tiplikаtiv – qаndаy xаtоlik?
Stаtik, dinаmik xаtоlik dеb nimаgа аytilаdi?
Xаtоlikni kеltirib chiqаruvchi sаbаblаri nimаlаrdаn ibоrаt?
|
| |
– - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 64/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа18.10 – rasm. 18.11 – rasm.
Nazorat sinov savollari
Elеktrоn оssillоgrаfi nimа mаqsаddа ishlаtilаdi?
Elеktrоn-nurli trubkаning tuzilishi vа ekrаnidа tа’svir qаndаy hоsil
bo‘lishini tushuntiring?
Elеktrоn оssillоgrаfining аlоhidа blоklаrini funksiyasi, vаzifаni
tushuntiring?
Аsbоb sifаtidа elеktrоn оssillоgrаfi yordаmidа qаndаy kаttаliklаrni
o‘lchаsh mumkin?
Аylаnmа yoymа usulini, chiziqli yoyma usulini tushuntiring?
Yoymа gеnеrаtоrining sxеmаsini chizing vа chiziqli o‘zgаruvchаn kuchlаnish qаndаy hоsil bo‘lishini tushuntiring?
Lissаju shаkllаri (figurаlаri) ni hоsil qilish uchun оg‘diruvchi plаstinkаlаrgа qаndаy kuchlаnish bеrilаdi vа hоsil bo‘lgаn shаkllаr bo‘yichа nоmа’lum kuchlаnish chаstоtаsi qаndаy аniqlаnаdi?
Ikki kuchlаnish оrаsidаgi fаzа siljish burchаgi qаndаy аniqlаnаdi?
9.
оlinаdi?
sinψ
X o
A
yoki
sinψ
Yo
B
- ifоdаdаgi Xo , A, Yo , B – lаr nimа? Qаyerdаn
|
| |
Ma’lumotlar. Rеjа - bet 23

n
bu еrdа Χ1, Χ2 Χn – аlоhidа o’lchаshlаr nаtijаsi, n – o’lchаshlаr sоni.
O’rtаchа kvаdrаtik xаtоlik (o’zgаrish) quyidаgicha tоpilаdi:
σ ,
Quyidа kеltirilgаn rаsmdа o’rtаchа kvаdrаtik xаtоlikning hаr xil qiymаtlаridа tаsоdifiy xаtоlikning o’zgаrish egri chiziqlаri ko’rsаtilgаn.
Grаfikdаn ko’rinib turibdiki, kvаdrаtik xаtоlik qаnchаlik kichik bo’lsа, xаtоlikning kichik qiymаtlаri
shunchаlik ko’p uchrаydi, dеmаk o’lchаsh shunchаlik yuqоri аniqlikdа оlib bоrilgаn hisоblаnаdi.
Ishоnchli intеrvаl vа ishоnchli ehtimоllikni tаnlаsh.
O’lchаsh аniqligini bаhоlаsh ehtimоllik nаzаriyasi pоzitsiyasigа аsоslаnib bаhоlаnаdi, ya’ni ishоnchli intеrvаl vа uni xаrаktеrlоvchi ishоnchli ehtimоllik qаbul qilinаdi.
Оdаtdа, ishоnchli intеrvаl hаm, ishоnchli ehtimоllik hаm hаr bir kоnkrеt
o’lchаsh shаrоitigа qаrаb tаnlаnаdi.
Mаsаlаn, ishоnchli intеrvаlni +3σ ? −3σ gаchа, ishоnchli ehtimоllikni esа
P=0,9973 qiymаtlаri qаbul qilinishi mumkin. Bu hоldа tаsоdifiy xаtоlikning hоsil
bo’lishi ehtimоlligi 1 - 0,9973 = 0,0027 ≈ 1?370 gа tеng bo’lib, bu dеgаn so’z 370
tа tаsоdifiy xаtоlikdаn bittаsi o’zining absolyut qiymаti bo’yichа 3σ dаn kаttа
bo’lаdi vа uni qo’pоl xаtоlik dеb hisоblаb, tаshlаb yubоrilаdi.
O’lchаsh аniqligini bаhоlаshdа ehtimоliy xаtоlikdаn fоydаlаnilаdi vа tаsоdifiy xаtоlik nоrmаl qоnun bo’yichа tаqsimlаngаndа vа n > 20-30 bo’lsа, uni qo’yidаgichа tоpish mumkin:
,
ξ 2 σ 2
3 n 3
bu еrdа
σ σ
- o’rtаchа аrifmеtik qiymаt bo’yichа kvаdrаtik xаtоlik.
n
Bа’zidа o’lchаshni judа ko’p mаrоtаbа tаkrоrlаsh imkоniyati bo’lmаydi, bundаy hоldа ehtimоliy xаtоlik St’yudеnt kоeffitsiеnti yordаmidа аniqlаnаdi. Bundа St’yudеnt kоeffitsiеnti o’lchаshlаr sоni vа qаbul qilingаn ishоnchli ehtimоllik qiymаti bo’yichа mаxsus jаdvаldаn оlinаdi.
|
Tаyanch so‘zlаr - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 25/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1)Tаyanch so‘zlаr: bir qiymаtli o‘lchоv, ko‘p qiymаtli o‘lchоv, o‘lchоvlаr to‘plаmi, stаndаrt nаmunа, nаmunаviy mоddа, etаlоn, qаrshiliklаr mаgаzini, dielеktrik isrоf.
O’lchovlar, ularning turlari.
O’lchov deb, kattalikning aniq bir qiymatini hosil qiladigan, saqlaydigan o’lchash vositasiga aytiladi. Masalan, tarozi toshi, elektr qarshiligi, kondensator va shu kabilarni o’lchovlarga misol qilib olishimiz mumkin.
O’lchovlar o’zgarmas va o’zgaruvchan qiymatli qilib ishlanadi. Qarshiligi
0.1 Ω bo’lgan g‘altak – o’zgarmas qiymatli o’lchov, har xil sig‘imni olishga imkon beruvchi o’zgaruvchan sig’imli kondensator esa o’zgaruvchan o’lchovdir.
O’lchovlar bir qiymatli (tarozi toshi, normal element, o’lchash kolbasi), ko’p qiymatli (o’zgaruvchan qarshiliklar, millimetrlarga bo’lingan chizg’ich) turlarga bo’linadi. Ba’zan o’lchovlar to’plamidan ham foydalaniladi. O’lchovlar to’plami bir qiymatli o’lchovlarining yig’ilmasidan iborat bo’ladi va bu yig’ilmadagi o’lchovlarning har biri alohida bir - biriga bog’liq bo’lmagan holda ishlatilib o’lchovlar to’plamini tashkil etadi. Masalan, tarozi toshlar to’plami.
Standart namunalar va namunaviy moddalar ham o’lchovlar turkumiga kiradi.
Standart namuna – modda va materiallarning xossalarini va xususiyatlarini tavsiflovchi kattaliklarni hosil qilish uchun xizmat qiladigan o’lchov sanaladi. Masalan, namlikning standart namunalari.
Namunaviy modda esa, muayyan tayyorlash sharoitida hosil bo’ladigan va aniq xossalarga ega bo’lgan modda sanaladi. Masalan, “toza suv”, “toza metall” va
h. k.
O’lchovlar ularning aniqligiga, ishlatilishiga ko’ra etalon, namunaviy va ishchi o’lchovlarga bo’linadi.
Fizik kattalik birligini yuqori aniqlik bilan boshqa (quyi tabaqa) o’lchash vositalariga uzatish maqsadida uni qayta hosil qiladigan va saqlash uchun mo’ljallangan o’lchash vositasi birlik etaloni deyiladi.
Davlat etaloni deganda, vakolat berilgan milliy organning qarori bilan O’zbekiston Respublikasi xududida o’lchash birligining o’lchash sifatida e’tirof etilgan etaloni tushuniladi.
|
| |
O’rindoshlik o’lchash usuli –

|
O’rindoshlik o’lchash usuli –
|
bet | 8/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаO’rindoshlik o’lchash usuli – bu usul o’lchanayotgan kattalikning o’lchov orqali yaratilgan ma’lum qiymatli kattalik bilan o’rin almashishiga asoslangan.
Masalan, qarshiliklar magazini yordamida tekshirilayotgan resistor Rx ning qarshiligini topish. Bunda kalit “K” ni ikkala holatda (1 va 2) qo’yganda α1= α2 shart bajarilishi kerak.
I1=U/R0 α1 ;
I2=U/Rx α2 ,
bu yerda α1 va α2 lar ampermetr
ko‘rsatkichining og‘ish burchagi.
Mos kelish usuli – bu o’lchanayotgan kattalik bilan o’lchov orqali yaratilgan kattalikning ayirmasini shkaladagi belgilar yoki davriy signallarni mos keltirish orqali o’tkaziladigan o’lchash. Masalan, kalibr yordamida val diametrini o’lchash, yoki uzunlikni shtangensirkul bilan o’lchash. Bundan tashqari o’lchanadigan kattalikning vaqt bo’yicha o’zgarish jarayoniga qarab o’lchash quyidagicha turlanadi. O’lchash jarayonida vaqt bo’yicha o’zgaradigan kattalikni o’lchash – statik (bunga, kattalikning turg’un, ta’sir etuvchi, amplituda qiymatlarini o’lchash misol bo’ladi), vaqt bo’yicha o’zgaradigan qiymatlarni o’lchash esa – dinamik o’lchash deyiladi (masalan, tok yoki kuchlanishlarni oniy qiymatlarini o’lchash).
Dinamik o’lchshlarda agar o’lchash vositasi o’lchanadigan kattalikning uzluksiz o’zgarishini qayd qila olsa, bunda uni uzluksiz o’lchash deyiladi.
Diskret o’lchash usuli. Diskret o’lchash usuli – shundayki, bunda vaqt bo’yicha o’zgaruvchi kattalikning (0?t gacha) hamma qiymati emas, balki ba’zi momentlarga tegishli qiymatigina ma’lum bo’ladi.
Boshqacha aytganda diskret o’lchash usulida vaqt bo’yicha uzluksiz o’zgaradigan kattalik vaqt bo’yicha diskretlanadi, miqdor bo’yicha esa kvantlanadi. Grafikdagi X(t) – vaqt bo’yicha uzluksiz o’zgaradigan kattalikning o’zgarish grafigi; Xk – kvant miqdorlari ya’ni o’lchanadigan kattalikning t1,t2,...,tn – momentlariga tegishli uzuq qiymatlari. Diskretlash bu muayyan diskret (juda qisqa) vaqt oralig’ida qaydnomalarni olishdir. t1, t2,...,tn – diskretlash momentlari
deyiladi va t1? t2 gacha oraliq diskretlash qadami deyiladi. Kvantlash esa, X(t) kattalikning uzluksiz qiymatlarini Xk diskret qiymatlarining to’plami (nabori) bilan almashtirishdir.
O’lchanadigan kattalikning uzluksiz qiymatlari muayyan tartiblar asosida kvantlash darajalarining qiymatlari bilan almashtiriladi. Kodlashtirish esa muayyan ketma – ketlikda ifodalangan sonli qiymatlarni tavsiya etishdan iborat.
Uzluksiz o’zgaruvchan kattalikning diskret usuli asosida uzuq diskret qiymatlariga, kodlarga o’zgartirilishi asosan uch xil usulda amalga oshiriladi (3.1 – rasm a,b,v):
a)ketma-ket hisob usuli; b)taqqoslash (solishtirish) usuli; v)sanoq usuli.
3.1 - rasm
|
| |
O’lchash tizimlari - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 14/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаO’lchash tizimlari – bir – biri bilan maxsus aloqa kanallari orqali yig’ilgan va funksional bog’langan o’lchash vositalari (o’lchovlar, o’lchash o’zgartgichlari va o’lchash asboblari), yordamchi qurilmalar va hisoblash texnikasi vositalari majmuidan iborat bo’lib, o’lchash informatsiyasi signalini avtomatik tarzda qayta ishlash uchun qulay formada ishlab berish uchun mo’ljallangan.
Nazorat sinov savollari
O‘lchаsh vоsitаsi dеb nimаgа аytilаdi?
O‘lchоv dеb qаndаy o‘lchаsh vоsitаsigа аytilаdi? Uning qаndаy turlаri mаvjud?
Etаlоn dеb nimаgа аytilаdi, qаndаy tаbаqаlаnаdi?
O‘lchаsh o‘zgаrtkichlаri dеb qаndаy vоsitаgа аytilаdi?
Dаtchik dеb nimаgа аytilаdi, uning funksiyasi nimаdаn ibоrаt?
Qаndаy vоsitа o‘lchаsh аsbоblаri dеyilаdi?
Elеktr o‘lchаsh аsbоblаrining qаndаy turlаrini bilаsiz?
Аnаlоgli, rаqаmli, qаyd qiluvchi, intеgrаllоvchi, jаmlоvchi аsbоblаr dеgаndа qаndаy
аsbоblаrgа аytilаdi?
O‘lchаsh qurilmаlаri, o‘lchаsh tizimlаri – qаndаy o‘lchаsh vоsitаlаri?
Rаqаmli o‘lchаsh аsbоblаri qаndаy xususiyatlаrgа egа?
5 – Ma’ruza. Elеktr o‘lchаsh vоsitаlаrining mеtrоlоgik xususiyatlаri.
Rеjа: 1. O‘lchаsh vоsitаlаrining xususiyatlаri to‘g‘risidа umumiy tushunchаlаr.
2. Mеtrоlоgik xususiyatlаr vа ulаrgа qo‘yilаdigаn tаlаblаr.
Tаyanch so‘zlаr: o‘zgаrtirish funksiyasi, nоminаl qiymаt, o‘lchаsh diаpаzоni, sеzgirlik, sеzgirlik оstоnаsi, аniqlik klаssi, vаriаtsiya, xususiy enеrgiya sаrfi, ishоnchliligi, buzilmаsdаn ishlаsh ehtimоlligi.
O’lchash vositalarining xususiyatlari to’g’risida umumiy tushunchalar.
O’lchash vositalari, boshqa texnik qurilmalar kabi ularning vazifasi va qo’llanilishini belgilovchi qator texnik tavsiflar (xususiyatlar)ga ega.
O’lchash vositalarining sifatini, ularning texnik darajasini baholashda xizmat qiladigan va o’lchash natijalariga ta’sirini va xatoliklarini baholash maqsadida ularning ba’zi xususiyatlari ajratiladi. O’lchash vositalarining bunday tavsiflari metrologik xususiyatlar deyiladi.
O’lchash vositalarining ishlash rejimiga qarab ular statik va dinamik xususiyatlarga bo’linadi.
|
| |
Kattalikning turlari - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 4/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа
Ko’pincha kattalikning o’rniga parametr, sifat ko’rsatkichi, tavsif (xarakteristika) degan atamalarni ham qo’llanishiga duch kelamiz, lekin bu atamalarning barchasi mohiyatan kattalikni ifodalaydi.
Muayyan guruhlardagi kattaliklarning orasida o’zaro bog’liqlik mavjud bo’lib, uni fizikaviy bog’lanish tenglamalari orqali ifodalash mumkin.
Masalan, vaqt birligidagi o’tilgan masofa bo’yicha tezlikni aniqlashimiz mumkin. Mana shu bog’lanishlar asosida kattaliklarni ikki guruhga bo’lib ko’riladi: asosiy kattaliklar va hosilaviy kattaliklar.
Asosiy kattaliklar – deb, ko’rilayotgan tizimga va shart bo’yicha tizimning boshqa kattaliklariga nisbatan mustaqil qabul qilib olinadigan kattalikka aytiladi. Masalan, masofa (uzunlik), vaqt, temperatura, yorug’lik kuchi kabilar.
Hosilaviy kattalik – deb tizimga kiradigan va tizimning kattaliklari orqali ifodalanadigan kattalikka aytiladi. Masalan , tezlik, tezlanish, elektr qarshiligi, quvvat va boshqalar.
Kattaliklarning sifat tavsiflarini rasmiy ravishda ifodalashda o’lchamlikdan foydalaniladi.
Kattalikning o’lchamligi – deb shu kattalikning tizimdagi asosiy kattaliklari bilan bog’liqligini ko’rsatadigan va proporsionallik koeffitsientini birga teng bo’lgan ifodaga aytiladi.
Kattalikning qiymati deganda, unung o’lchamini muayyan sonli birliklarda ifodalanishini tushunamiz.
Kattalikning o’lchami – ayrim olingan moddiy ob’yekt, jism, hodisa yoki jarayonga tegishli bo’lgan kattalikning miqdori bo’lib hisoblanadi.
Kattalikning qiymati – qabul qilingan birliklarning ma’lum bir soni bilan kattalikning miqdor tavsifini aniqlash.
Kattalikning qiymati uni o’lchash birligining o’lchami {x} va sonli qiymati bilan ifodalanadi.
X=q {x}
Kattalikning birligi deb – ta’rif bo’yicha qiymati 1 ga teng qilib olingan kattalik tushuniladi.
Kattalikning birligi ham asosiy va hosilaviy birliklarga bo’linadi
|
| |
O’lchash haqida tushuncha

|
O’lchash haqida tushuncha
|
bet | 2/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаO’lchash haqida tushuncha.
O’lchash deb, shunday solishtirish, anglash, aniqlash jarayoniga aytiladiki, unda o’lchanadigan kattalik fizik eksperiment yordamida, xuddi shu turdagi, birlik sifatida qabul qilingan qiymati bilan o’zaro solishtiriladi.
Bu ta’rifdan shunday xulosaga kelish mumkinki, birinchidan, o’lchash har xil kattaliklar to’g’risida informatsiya hosil qilishdir; ikkinchidan, bu fizik eksperimentdir; uchinchidan – o’lchash jarayonida o’lchanadigan kattalikning o’lchov birligini ishlatilishidir. Demak, o’lchash jarayonida o’lchashdan ko’zda tutilgan maqsad, ya’ni izlanuvchi kattalik va o’lchash ob’yekti ishtirok etadi.
Shunday qilib, uchta tushunchani bir – biridan ajrata bilish kerak: o’lchash, o’lchash jarayoni va o’lchash usuli,
O’lchash – bu umuman har xil kattaliklar to’g’risida informatsiya qabul qilish, o’zgartirish demakdir.
O’lchash jarayoni – bu solishtirish eksperimentini o’tkazish jarayonidir (solishtirish qanday usulda bo’lmasin).
O’lchash usuli esa – bu fizik eksperimentning aniq ma’lum struktura yordamida, o’lchash vositalari yordamida va eksperiment o’tkazishning aniq o’lchash algoritmi yordamida bajarilishi, amalga oshirilishi usulidir.
O’lchash natijasi – o’lchanayotgan kattalikning son qiymatini o’lchash birligiga ko’paytmasi tariqadisa ifodalanadi:
X=n[x]
O’lchashlar fan va texnikaning qaysi sohasida ishlatilishiga qarab, u aniq nomi bilan yuritiladi: elektr o’lchashlar, mexanik o’lchashlar, issiqlik o’lchashlar va h. k.
Elektr o’lchashlar deganda elektr va magnit kattaliklarni, elektr zanjir parametrlarini va har xil noelektrik kattaliklarni o’lchash tushuniladi.
Elektr o’lchashlar qator afzalliklarga egaki, ulardan asosiylari quyidagilardan iborat: masofadan va markazlashtirilgan o’lchashlarni olib borish imkoniyatiga egaligi. Bundan tashqari elektr o’lchashlar yordamida bir vaqtning
o’zida har xil harakterdagi kattaliklarni o’lchash mumkinligi, o’lchash vositalarining kam inertsionligi, o’lchashni juda keng chastota diapazonida olib borilishi, avtomatik rostlash va boshqarish sistemalaridagi ba’zi masalalarni kompleks ravishda yechishning qulayligi va nihoyat, o’lchash natijalarida avtomatik ravishda har xil matematik operatsiyalar o’tkazish imkoniyatining mavjudligidir.
|
| |
Nazorat sinov savollari - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 3/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа
Elеktr o‘lchаsh usullаri vа аsbоblаri fаnining mаqsаdi vа vаzifаsi nimаdаn ibоrаt?
O‘lchаsh dеb nimаgа аytilаdi?
O‘lchаsh jаrаyoni, o‘lchаsh оb’еkti, mаqsаdi dеgаndа nimаni tushunаsiz?
Elеktr o‘lchаshlаr qаndаy аfzаlliklаrgа egа?
2 – mа’ruzа. Fizikaviy kattaliklar.
Rеjа: 1. Fizikаviy kаttаlik, uning sifаt vа miqdоriy tаvsiflаri.
Kаttаlik turlаri.
O‘lchаnаdigаn kаttаlik, o‘lchаsh infоrmаtsiyasi, signаl, uning turlаri.
Tаyanch so‘zlаr: kаttаlik, sifаt tаvsifi, miqdоr tаvsifi, аsоsiy kаttаlik, kаttаlikning o‘lchаmligi, kаttаlikning qiymаti, signаl, pаrаmеtr, infоrmаtiv pаrаmеtr, nоinfоrmаtiv pаrаmеtr.
Fizik kаttаlik, uning turlаri, sifаt vа miqdоriy tаvsiflari
Fizkaviy kattalik – sifat tomonidan ko‘pgina fizikaviy ob’ektlarga (fizikaviy tizimlarga, ularning holatlariga va ularda o‘tayotgan jarayonlarga) nisbatan umumiy bo‘lib, miqdor tomonidan har bir ob’ekt uchun xususiy bo‘lgan xossadir. Bu yerda xususiylik deganda, biror ob’ektning xossasi ikkinchisinikiga nisbatan ma’lum darajada kattaroq yoki kichikroq bo‘lishi tushuniladi.
Sifat tavsifi – olingan kattalikning mohiyatini, mazmunini ifodalaydigan tavsif tushuniladi. Masalan, gap masofa borasida ketganda muayyan olingan ob’ektning o‘lchamlarini, uzun qisqaligini yoki baland-pastligini bildiruvchi xususiyatini tushunamiz. Yoki og‘irlik deganda qandaydir mavhum, og‘ir yoki yengil ob’yektni, aksariyat tarozi toshlarini ko‘z oldimizga keltiramiz. Temperatura to‘g‘risida gap borganda esa, issiq – sovuqlikni tushuniladi. Mana shular kattalikni sifat tavsifi bo‘lib hisoblanadi.
Endi olingan ob’ektlarda biror bir kattalik to‘g‘risida gap borganda, bu ob’ektlar o‘zida shu kattalikni ko‘p yoki kam “Mujassamlashtirganligini” shohidi bo‘lamiz. Bu esa kattalikning miqdor tavsifi bo‘ladi.
|
| |
Birgalikda o’lchash – - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 7/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаBirgalikda o’lchash – turli nomli ikki va undan ortiq kattaliklar orasidagi munosabatni topish uchun bir vaqtda o’tkaziladigan o’lchashlar. Masalan, rezistorning 20oC dagi qiymatini turli temperaturalarda o’lchab topish.
Rt=R0(1+αt2)
Mutloq o’lchash – bir yoki bir necha asosiy kattaliklarni bevosita o’lchanishini va (yoki) fizikaviy doimiylikning qiymatlarini qo’llash asosida o’tkaziladigan o’lchash.
Nisbiy o’lchash – kattalik bilan birlik o’rnida olingan nomdosh kattalikning nisbatini yoki asos qilib olingan kattalikka nisbatan nomdosh kattalikning o’zgarishini o’lchash.
O’lchash usullari
Bevosita baholash usuli
O’lchov bilan taqqoslash usuli
O’lchahs usuli deganda, o’lchash qonun – qoidalari va o’lchash vositalaridan foydalanib, kattalikni uning birligi bilan solishtirish usullari tushuniladi.
Bevosita baholash usuli – bevosita o’lchash asbobining kuzatish qurilmasi yordamida to’g’ridan – to’g’ri o’lchanayotgan kattalikning (uning aynan o’lchov birligida) qiymatini topish. Masalan, kuchlanishni vol’tmetr yordamida o’lchash.
O’lchov bilan taqqoslash (solishtirish) usuli – o’lchanayotgan kattalikni o’lchov orqali yaratilgan kattalik bilan taqqoslash usuli bo’lib, bir nechta turlari mavjud:
Nolga keltirish usuli – bunda kattalikning taqqoslash asbobiga ta’siri natijasini nolga keltirish lozim bo’ladi. Masalan, qarshilikni to‘la muvozanatlanadigan ko‘prik yordamida o‘lchash.
И
X X0 f(X-X0)=0
Differensial (ayirmali) o’lchash usuli – o’lchov bilan taqqoslash usulining bir turi hisoblanib, o’lchanayotgan kattalikning va o’lchov orqali yaratilgan kattalikning ayirmasini (farqini) o’lchash asbobiga ta’sir qilish usuli. Masalan,
vol’tmetr yordamida ikki kuchlanish orasidagi farqni o’lchash, bunda kuchlanishlarning biri juda yuqori aniqlikda ma’lum, ikkinchisi esa izlanayotgan kattalik hisoblanadi.
∆U = U0- Ux , bundan Ux = U0 - ∆U
|
| |
Ferma teoremasi - Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al – xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari...

|
Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al – xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti farg‘ona filiali
|
bet | 6/8 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 379,29 Kb. | | #121588 |
Bog'liq Xisob Funksiyaning differensiali. Differensialning asosiy teoremalari1. Ferma teoremasi
Differensial hisobning nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan teoremalari bilan tanishamiz.
1-teorema (Ferma teoremasi). funksiya intervalda aniqlangan bo‘lib, bu intervalning biror nuqtasida o‘zining eng katta (eng kichik) qiymatiga erishsin. Agar funksiya nuqtada chekli hosilaga ega bo‘lsa, u holda
bo‘ladi.
2. Roll teoremasi
2-teorema (Roll teoremasi). funksiya kesmada aniqlangan, uzluksiz va bo‘lsin. Agar funksiya intervalda chekli hosilaga ega bo‘lsa, u holda shunday nuqta topiladiki,
bo‘ladi.
Misollar
1. funksiya uchun kesmada Roll teoremasi o‘rinli bo‘lishini tekshiramiz. funksiya kesmada uzluksiz, differensiallanuvchi va uning chetki nuqtalarida bir xil qiymatga ega: . Shu sababli, bu funksiya uchun Roll teoremasi o‘rinli bo‘ladi.
ning bo‘lgan qiymatini topamiz: Bundan .
2. funksiya uchun kesmada Roll teoremasi o‘rinli bo‘lishini tekshiramiz. funksiya kesmada uzluksiz, , . Bu hosila nuqtada mavjud emas. Demak, bu funksiya uchun Roll teoremasi o‘rinli bo‘lmaydi
3. Lagranj teoremasi
3-teorema (Lagranj teoremasi). funksiya kesmada aniqlangan va uzluksiz bo‘lsin. Agar funksiya intervalda chekli hosilaga ega bo‘lsa, u holda shunday nuqta topiladiki,
(5.4)
bo‘ladi.
Misol
parabolaning urinmasi va nuqtalarni tutashtiruvchi vatarga parallel bo‘lgan nuqtasini topamiz.
funksiya va nuqtalarning abssissalari chetki nuqtalar bo‘lgan kesmada uzluksiz, chekli hosilaga ega. Shu sababli, bu funksiya uchun Lagranj teoremasini qo‘llash mumkin. Teoremaga ko‘ra parabolada hech bo‘lmaganda bitta nuqta topiladiki, funksiya grafigiga bu nuqtada o‘tkazilgan urinma vatarga parallel bo‘ladi.
Lagranj formulasidan topamiz:
yoki .
Bundan U holda .
Demak, nuqtada berilgan parabolaning urinmasi va
nuqtalarni tutashtiruvchi vatarga parallel bo‘ladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al – xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti farg‘ona filiali
|
Kattalikning - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 5/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаKattalikning asosiy birligi – birliklar tizimidagi ixtiyoriy ravishda tanlangan asosiy kattalikning birliliga aytiladi. Masalan, metr, kilogramm, sekund. Hosilaviy birlik deb – berilgan birliklar tizimining birliklaridan tuzilgan, ta’riflovchi tenglama asosida keltirib chiqaruvchi hosilaviy kattalikning birligiga aytiladi. Misol qilib, 1 m/s – tezlik birligini, 1 H =1 kg m/s2 kuch birligini
olishimiz mumkin.
Bazida “kattalik” iborasini o’rniga parametr yoki signal iboralari ham qo’llaniladi.
Signal yoki parametr umumiy holda biror fizikaviy xodisa, yoki jarayon to’g’risidagi informatsiyalardir va bu informatsiya uzluksiz yoki diskret ko’rinishida bo’lishi mumkin.
O’lchash signali deganda o’lchanadigan fizikaviy kattalik bilan funksional bog’langan fizikaviy ob’yektning informativ parametri tushuniladi.
O’lchash signallari elektr signali, mexanik, issiqlik va h.k; davriy va davriymas; o’zgarmas va vaqt bo’yicha o’zgaruvchan bo’lishi mumkin.
Tasodifiy signal odatda, tasodifiy kattalikni xarakterlaydi va u teng taqsimlanish, normal, eksponensial va h.k; qonuniyatlari bo’yicha o’zgarishi mumkin.
Signallar o’lchash vositalarining kirishi va chiqishidagi kattalikni vaqt bo’yicha va uning asosiy parametrini o’zgarishiga qarab quyidagi 4 guruhga bo’linadi:
1) uzluksiz, 2) kantlangan 3) determinlashgan 4) majmuiy (kvazideterminlashgan)
Nazorat sinov savollari
Fizikаviy kаttаlik nimа?
Kаttаlikning sifаt vа miqdоriy tаvsiflаrini tushuntiring.
Kаttаlikning qiymаti, o‘lchаsh birligi dеb nimаgа аytilаdi?
Signаl, pаrаmеtr nimа?
Signаlni qаndаy turlаri mаvjud?
Infоrmаtiv, nоinfоrmаtiv pаrаmеtr dеb nimаgа аytilаdi?
|
| |
-misol.  funksiya berilgan.  ni hisoblang.
Yechish

|
-misol. funksiya berilgan. ni hisoblang.
Yechish
|
bet | 4/8 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 379,29 Kb. | | #121588 |
Bog'liq Xisob Funksiyaning differensiali. Differensialning asosiy teoremalari1-misol. funksiya berilgan. ni hisoblang.
Yechish. , , , demak .
Yuqorida aytilganlardan, funksiyaning yuqori tartibli, masalan, n-tartibli hosilalarini topish uchun uning barcha oldingi tartibli hosilalarini topish zarurligi kelib chiqadi. Ammo ayrim funksiyalarning yuqori tartibli hosilalari uchun umumiy qonuniyatni topish va undan foydalanib formula keltirib chiqarish mumkin.
2. Ikkinchi tartibli hosilaning mexanik ma’nosi. Ikkinchi tartibli hosila sodda mexanik ma’noga ega. Aytaylik, moddiy nuqtaning harakat qonuni funksiya bilan aniqlangan bo‘lsin. U holda uning birinchi tartibli hosilasi harakat tezligini ifodalashi bizga ma’lum. Ikkinchi tartibli hosila esa harakat tezligining o‘zgarish tezligi, ya’ni harakat tezlanishini ifodalaydi.
2-misol. Moddiy nuqta ( metrlarda, sekundlarda berilgan) qonun bo‘yicha to‘g‘ri chiziqli harakat qilmoqda. Uning o‘zgarmas kuch ta’sirida harakat qilishini ko‘rsating.
Yechish. , , bundan bo‘lib, harakat tezlanishi o‘zgarmas ekan. Nyuton qonuni bo‘yicha kuch tezlanishga proporsional. Demak, kuch ham o‘zgarmas ekan.
3. Yuqori tartibli hosilaning xossalari. Leybnits formulasi.
1-xossa. Agar va funksiyalar n-tartibli hosilalarga ega bo‘lsa, u holda bu ikki funksiya yig‘indisining n -tartibli hosilasi uchun
formula o‘rinli bo‘ladi.
Isbot. Aytaylik, bo‘lsin. Bu funksiyaning hosilalarini ketma-ket hisoblash natijasida quyidagilarni hosil qilamiz:
.
Matematik induksiya metodidan foydalanamiz, ya’ni tartibli hosila uchun tenglik o‘rinli bo‘lsin deb faraz qilamiz va uchun ekanligini ko‘rsatamiz.
Haqiqatan ham, yuqori tartibli hosilaning ta’rifi, hosilaga ega bo‘lgan funksiyalar xossalaridan foydalanib ekanligini topamiz.
Matematik induksiya prinsipiga ko‘ra tenglik ixtiyoriy natural uchun o‘rinli deb xulosa chiqaramiz.
2-xossa. O‘zgarmas ko‘paytuvchini n-tartibli hosila belgisi oldiga chiqarish mumkin:
Bu xossa ham matematik induksiya metodidan foydalanib isbotlanadi.
|
| |
-natija. Agar biror intervalda funksiyaning hosilasi nolga teng bo‘lsa, funksiya shu intervalda o‘zgarmas bo‘ladi.  
2-natija

|
-natija. Agar biror intervalda funksiyaning hosilasi nolga teng bo‘lsa, funksiya shu intervalda o‘zgarmas bo‘ladi.
2-natija
|
bet | 7/8 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 379,29 Kb. | | #121588 |
Bog'liq Xisob Funksiyaning differensiali. Differensialning asosiy teoremalari1-natija. Agar biror intervalda funksiyaning hosilasi nolga teng bo‘lsa, funksiya shu intervalda o‘zgarmas bo‘ladi.
2-natija. Agar biror intervalda ikkita funksiya teng hosilalarga ega bo‘lsa,
funksiyalar bir-biridan o‘zgarmas qo‘shiluvchiga farq qiladi.
Misol
ekanini ko‘rsatamiz. Bunda
deb olsak, da bo‘ladi
U holda natijaga ko‘ra , ya’ni bo‘ladi. ni
topish uchun ga biror qiymatni, masalan, ni qo‘yamiz:
yoki . Bundan
4. Koshi teoremasi
4-eorema (Koshi teoremasi). va funksiyalar kesmada aniqlangan va uzluksiz bo‘lsin. Agar funksiyalar intervalda chekli hosilaga ega bo‘lib, uchun bo‘lsa, u holda shunday nuqta topiladiki,
(5.8)
bo‘ladi[1].
5. Lopital teoremasi
5-teorema
nuqtaning biror atrofida va funksiyalkar uzluksiz, differensiallanuvchi va bo‘lsin.Agar va bo‘lib,
(chekli yoki cheksiz) limit mavjud bo‘lsa, u holda
(5.9)
bo‘ladi.
1-teorema ko‘rinishdagi aniqmasliklarni ochish imkonini beradi. ko‘rinishdagi aniqmasliklarni ochish haqidagi teoremani isbotsiz keltiramiz.
6-teorema
nuqtaning biror atrofida va funksiyalkar uzluksiz, differensiallanuvchi va bo‘lsin. Agar bo‘lib,
limit mavjud bo‘lsa, u holda bo‘ladi.
Misol
limitni topamiz.
.
va ko‘rinishdagi aniqmasliklarga asosiy aniqmasliklar deyiladi.
yoki ko‘rinishdagi aniqmasliklar algebraik almashtirishlar yordamida asosiy aniqmasliklarga keltiriladi. yoki ko‘rinishdagi aniqmasliklardan formula yordamida asosiy aniqmasliklar
hosil qilinadi. Hosil qilingan asosiy aniqmasliklar yuqorida keltirilgan teoremalar
yordamida ochiladi.
Misollar
1. .
2.
3.
4.
1.
5.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
-natija. Agar biror intervalda funksiyaning hosilasi nolga teng bo‘lsa, funksiya shu intervalda o‘zgarmas bo‘ladi.
2-natija
|
ya’ni, (ixtiyoriy - Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al – xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari...

|
Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al – xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti farg‘ona filiali
|
bet | 2/8 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 379,29 Kb. | | #121588 |
Bog'liq Xisob Funksiyaning differensiali. Differensialning asosiy teoremalariya’ni, (ixtiyoriy z uchun)
dy=f(z)dz
ni olamiz va uni (20.1.1) oddiy funksiya differensiali formulasi bilan taqqoslasak, (20.1.1) da x ni z bilan almashtirish bilan oxirgi formulani olish mumkinligi ko‘rinadi.
Boshqacha aytganda, murakkab va oddiy funksiyalar differensiali yozilishi jihatidan bir xil ekanligini ko‘ramiz. Ya’ni, oddiy funksiyadan murakkab funksiyaga o‘tishda differensial formulasi yozilishi jihatidan shaklini o‘zgartirmaydi. Bu differensialning invariantlik xossasi deb yuritiladi.
Bu yerda differensiallashning asosiy qoidalaridagi barcha formulalar funksiyaning differensiali uchun ham o‘rinli ekanligini eslatamiz:
Yuqori tartibli hosilalar va differensiallar
Yuqorida funksiyaning hosilasi argumentning ixtiyoriy qiymatida (aniqlanish sohasiga tegishli) mavjud bo‘lsa, u ham funksiyadan iborat ekanligini ko‘rdik.
Agar funksiya hosilasi ham hosilaga ega bo‘lsa, hosiladan olingan hosilani ikkinchi tartibli hosila deb yuritiladi.
Funksiyaning hosilasini uning birinchi tartibli hosilasi deb qabul qilsak, umumiy holda quyidagi ta’rifni berish mumkin.
20.2.1-ta’rif. Agar funksiyaning (n-1) tartibli hosilasi differensialanuvchi bo‘lsa, uning hosilasini funksiyaning n-tartibli hosilasi deyiladi va
kabi belgilanadi. Bu holda funksiya n marta differensiallanuvchi deyiladi.
bu yerda funksiyaning nolinchi tartibli hosilasi sifatida uning o‘zini qabul qilish tabiiydir, ya’ni
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al – xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti farg‘ona filiali
|
Teylor teoremasi - Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al – xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari...

|
Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al – xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti farg‘ona filiali
|
bet | 8/8 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 379,29 Kb. | | #121588 |
Bog'liq Xisob Funksiyaning differensiali. Differensialning asosiy teoremalari6. Teylor teoremasi
7-teorema (Teylor teoremasi). funksiya nuqtaning biror atrofuda aniqlangan bo‘lib, bu atrofda tartibligacha hosilalarga ega va hosila nuqtada uzluksiz bo‘lsin. U holda
(5.11)
bo‘ladi, bunda
(5.11) tenglikka Teylor formulasi deyiladi.
ga
n-tartibli Teylor ko‘phadi , ga Teylor formulasining Lagranj ko‘rinishdagi qoldiq hadi deyiladi[2].
da Teylor formulasidan yoki tenglik, ya’ni Lagranj formulasi kelib chiqadi. Demak, Lagranj formulasi Teylor formulasining hususiy holi bo‘ladi.
Misol
ko‘phadni ikkihadning butun musbat darajalari bo‘yicha yoyamiz. Buning uchun funksiyaning hosilalarini topamiz:
( uchun, ).
Ko‘phad va uning hosilalarining dagi qiymatlarini topamiz:
U holda
da Teylor formulasining xususiy hollaridan yana biri
hosil bo‘ladi. Bu formulaga Maklorei formulasi deyiladi.
Ayrim funksiyalarning Makloren formulasiga yoyilmasini keltiramiz:
1. , ;
Xususan, da
.
Formulalardan ayrimlarining isbotini keltiramiz.
1. bo’lsin. U holda
Makloren formulasi quyidagi ko‘rinishga keladi:
.
2. bo‘lsin.
U holda
Bundan
4. bo‘lsin.
Bundan
U holda
Teylor formulasi funksiyalar qiymatlarini va limitlarni berilgan aniqlikda hisoblashda qo‘llaniladi. Masalan, funksiyaning nuqtadagi qiymatini xatoligi dan katta bo‘lmagan aniqlikda hisoblash uchun Teylor ko‘phadini shunday darajasigacha olinadiki, bunda son
tengsizlikni qanoatilaniradigan larning eng kichigi qilib tanlanadi.
Misol.
sonini aniqlikda hisoblaymiz. Shartga ko‘ra . Makloren formulasiga binoan
ning shartni qanoatlantiruvchi eng kichik qiymati , bunda .
Demak,
Misol
limitni topamiz:
Xulosa
Men bu mavzuni o’rganishda Ixtiyoriy davrli funksiya uchun Furye qatori va koeffitsientlarini qanday hisoblash, [-π,π] kesmada juft va toq funksiyalar uchun Furye koeffitsientlarini aniqlash, funksiyani juft va toq davom ettirish, yarim davrda berilgan funkiyani sinuslar va kosinuslar bo’yicha qatorga yoyishni o’rgandim. Shu bilgan birga Furye qatori yordamida qatorlarning yig’indisini topishni ham bilib oldim. Xulosa qilib aytamanki, bu mavzuni yoritish orqali bilimlarim kengaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Usmonov, M. T. o‘g‘li. (2021). Matritsa rangi. Matritsa rangini tuzatish usullari. Fan va ta’lim, 2(8), 280-291. http://openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/1758 dan olindi.
Usmonov, M. T. o‘g‘li. (2021). Matritsalar va ular ustida amallar. Fan va ta’lim, 2(8), 226-238. http://openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/1752 dan olindi.
Usmonov, M. T. o‘g‘li. (2021). Vektorlar. Fan va ta’lim, 2(8), 173-182.
Matematik analiz asoslari 2018. Yil Tosh
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al – xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti farg‘ona filiali
|
-bob. Ta’lim oluvchilarning, ular ota-onasining hamda boshqa qonuniy vakillarining huquq va

ta’lim olish shakllarini erkin tanlash;
davlat ta’lim standartlari, davlat ta’lim talablari va o‘quv dasturlariga muvoﬁq sifatli ta’lim
olish;
ta’lim olish uchun o‘zining ruhiy xususiyatlari va ﬁziologik rivojlanishi inobatga olingan holda
zarur shart-sharoitlarga ega bo‘lish, shuningdek bepul psixologik-tibbiy xizmatlardan foydalanish;
davlat ta’lim muassasasi tomonidan belgilangan tartibga muvoﬁq, professional ta’lim va oliy
ta’limning davlat ta’lim standartlari talablariga binoan ishlab chiqilgan, o‘zi oladigan ta’limning
mazmunini shakllantirishda ishtirok etish;
pedagog xodimlar va ta’lim-tarbiya jarayonining boshqa ishtirokchilari tomonidan hayoti va
sog‘lig‘iga qilinadigan har qanday jismoniy hamda ruhiy zo‘ravonlikdan, shaxsi haqoratlanishidan
himoyalanish;
ta’lim olish davrida dam olish va boshqa ijtimoiy ehtiyojlar uchun ta’tillar olish;
akademik ta’tillar va stipendiyalar olish, o‘qishni tiklash va o‘qishini boshqa ta’lim
tashkilotlariga, bir ta’lim shaklidan, kasbdan, ta’lim yo‘nalishidan, mutaxassisligidan boshqasiga
ko‘chirish;
ta’lim tashkilotini boshqarishga doir masalalarni muhokama qilishda ishtirok etish;
ta’lim olish jarayonida ta’lim tashkilotining o‘quv, uslubiy, ilmiy-ishlab chiqarish, madaniy,
sport va maishiy obyektlari xizmatlaridan bepul foydalanish;
ta’lim tashkilotining ilmiy-tadqiqot, tajriba-konstruktorlik, ilmiy-texnikaviy, eksperimental va
innovatsion faoliyatida ishtirok etish.
Oldingi
tahrirga qarang.
Ta’lim oluvchilar qonunchilikka muvoﬁq boshqa huquqlarga ham ega bo‘lishi mumkin.
(47-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ-683-sonli
Qonuni
tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
Ta’lim tashkilotlarida ta’lim oluvchilarni ta’lim olish bilan bog‘liq bo‘lmagan ishlarga jalb etish
taqiqlanadi.
-bob. Ta’lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarini ijtimoiy himoya qilish

|
-bob. Ta’lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarini ijtimoiy himoya qilish Pdf ko'rish
|
bet | 28/37 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 303,04 Kb. | | #160993 |
Bog'liq O‘RQ-637-сон 23.09.2020. Ta’lim to‘g‘risida7-bob. Ta’lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarini ijtimoiy himoya qilish
52-modda. Ta’lim oluvchilarni ijtimoiy himoya qilish
Oldingi
tahrirga qarang.
Ta’lim tashkilotlarida ta’lim oluvchilar qonunchilikka muvoﬁq imtiyozlar, stipendiyalar va
vaqtincha yashash joylari bilan ta’minlanadi.
(52-moddaning birinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ-683-sonli
Qonuni
tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
To‘lov-shartnoma asosida ta’lim oluvchilarga imtiyozli bank kreditlari berilishi mumkin.
Oldingi
tahrirga qarang.
Nodavlat ta’lim tashkilotlari ta’lim oluvchilarni ijtimoiy himoya qilishni qonunchilikka, o‘z
ustaviga va (yoki) boshqa ta’sis hujjatiga muvoﬁq amalga oshiradi.
(52-moddaning uchinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ-683-sonli
Qonuni
tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
Davlat ijtimoiy himoya qilishni ta’minlash maqsadida kam ta’minlangan oilalardagi bolalar,
jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalar (shaxslar) uchun, shuningdek
mazkur toifadagi ta’lim oluvchilarning kasbiy o‘sishi uchun shart-sharoitlar yaratadi.
LexUZ sharhi
Qarang: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 20-avgustdagi “O‘qituvchilar va
o‘quvchilar turmushi moddiy sharoitlarini yaxshilashga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 409-
sonli
qarori
, Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 31-yanvardagi 59-sonli “Oliy ta’lim muassasalari talabalariga
to‘lanadigan stipendiyalar miqdorlarini belgilash hamda stipendiyalar tayinlash va to‘lash tartibini
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
qarori
.
|
| |
-modda. Ta’lim tashkilotlarida ta’lim oluvchilarni vaqtincha yashash joylari bilan

Voyaga yetmagan ta’lim oluvchilarning ota-onasi va boshqa qonuniy vakillari qonunchilikka
muvoﬁq boshqa huquqlarga ham ega bo‘lishi mumkin.
(51-moddaning to‘rtinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ-683-sonli
Qonuni
tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)
Voyaga yetmagan ta’lim oluvchilarning ota-onasi va boshqa qonuniy vakillari:
o‘z bolalarini insonparvarlik, vatanparvarlik, mehnatsevarlik, ma’naviy, milliy va umuminsoniy
qadriyatlarni hurmat qilish ruhida tarbiyalashi;
bolalarining umumiy o‘rta, o‘rta maxsus ta’lim yoki boshlang‘ich professional ta’lim olishini
ta’minlashi;
bolalarining o‘quv mashg‘ulotlariga qatnashishini ta’minlash va o‘zlashtirishi ustidan
nazoratni amalga oshirish;
o‘z bolalarining intellektual, ma’naviy va jismoniy rivojlanishi uchun shart-sharoitlar yaratishi;
ta’lim tashkilotining ta’lim-tarbiya jarayonini tartibga soluvchi ichki tartib-qoidalariga rioya
etishi;
jismoniy va yuridik shaxslar bilan munosabatlarda, shu jumladan sudda maxsus vakolatlarsiz
o‘z bolalarining ta’lim sohasidagi huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishi;
ta’lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilishi shart.
Oldingi
tahrirga qarang.
Voyaga yetmagan ta’lim oluvchilarning ota-onasi va boshqa qonuniy vakillari zimmasida
qonunchilikka muvoﬁq boshqa majburiyatlar ham bo‘lishi mumkin.
(51-moddaning oltinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ-683-sonli
Qonuni
tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son)