ULOQDA - Adabiyot so'z san'ati uvchi! -~ ildan boshlab «Adabiyot»

ULOQDA (Hikoya) I
Kecha dadamdan so'rag'anim uchun bu kun akam ham: «Kerak emas, borma!» degan so'zini qilmadi. Choyni naridan-beri ichib, otxonag'a yugurdim. Orqamdan: «Oyog'ing olti, qo'ling yetti bo'lub
qoldi-a!» deb dadam bilan oyim kulishub qolishdilar. Qashlog'ichni
oldimda, qora qashqamni qashlay boshladim. Jonvor tipir-tipir qiladi, bosh chayqaydir, yer tepinadir, dum silkitadir. Shuning ila manim ko'nglimga: «Xudo xohlasa, kelar yilga biror uloqlar chopayki, hamma mani «Turg'un chavandoz» deb yurutsunlar, degan tilaklar tushadir.
Endi toycham juda ham gijinglar, xudda to'ralarnikidak bo'lib ketkan edi. U yoq-bu yog'ini tozalab, ustunga qantarib qo'ydim. Endi qoldi: oqjujuncha kamzulni, o'ruscha shimni, amirkon etukni, duxoba to'ppini kiyish... Ana shundan keyin otqa minsak, chin to'racha bo'lamiz.
Xizmatchidan otni olub mindim. To'nimning etaklarini yig'ishtirub, bir-iki berib edim, qashqacham shatoloq otub ketdi. Xizmatchining: «Xab barakalla, chavandoz!» degan so'zini eshitib, qattiqroq qamchilab edim, qashqacham tushkur ko'tarib ketayozdi.
Chuqur ariqdan toyimni sug'orib chiqayotib edim, bir to'da uloqchi chavandozlar kelib qo'shildilar. Ularning ba'zisi akamning oshnalari bo'lg'ani uchun man bilan so'rashdilar. Ulardan biri akamni so'rab
edi, men:
- Ertalab uloqg'a ketdi, - dedim.
- Ul kulub oshnalarig'a:
- Bizning Mahkamboy uloqg'ajuda ham ishqiboz-da! -dedi. Yana
biravi mandan:
- Y 0'1 bo'lsun, boyvachcha? - deb so'rag'an edi, men uyolinqirab: - Uloqg'a! - dedim.
- Besh-oltisi birdan: «Barakalla, chavandoz, barakalla, Turg'un
chavandoz!» dedilar. Ularning «chavandoz» degan so'zlari menim juda XUshimga kelib, ichimdan «Otangg'a rahmat», deb qo'ydim.
Biz, bir durkum otliq, boramiz. Ular o'tkan-ketkandan so'zlashib boradilar. So'z urunib, yana Mahkam akam to'g'risig'a taqaldi.
",,-,
- Shu choqg'acha ko'b uIoqchi ko'rdum, Iekin Mahkamdan uIoqg'a
serzavqini ko'rmadim. /
Sobir tegirmonchining o'g'li To'g'onboy:
- Mahkam boyvachchaning ota-bobosi uIoqchi bo'Iub keIgan-da!
(Meni ko'rsatib.) Axir, o'n ikki yashar ukasini ko'rmaysizmi, haIitdan
uIoq chopmoqchi! - dedi.
Bu so'zga manim butun tanam jimirlashib ketdi va kuIayozdim. Yana bir mo'yIabi shopdak yigit:
- Dadam Mahkamning bobosining uIoq chopishini gapura bersa,
kishi hayron qoIadir: yuz-ikki yuz chavandoz ichidan yoppa-yoIg'uz uloqni ajratub chiqar ekan!
Yana birisi:
- UI vaqtning odamini uIoqning piri desangiz-chi! - dedi.
Man bo'lsam, bobom maqtovini eshitib, g'ururlanub boraman.
Orqadan ot shatoIog'ini eshitib, ortg'a qayrilub edik, oldig'a bir ola echkini o'ngargan, ko'kragi ochiq, yaxtakchan, saman otliq bir yigitni
ko'rduk. UI bizga yetib, to'xtadi. To'g'on aka kulumsirab:
- Bu hafta ko'maklashasiz-da, karvon, - degan edi, u:
- Sizdek og'aynilarga ko'maklashmasdan bo'Iadimi! Qani, to'x
tamanglar, - dedi.
Yurub ketdik. Bir oz yo'l borg'ach, haligi yigit tuzimsizlana boshlab otig'a qamchi berdi. «Man tezroq boray», deb otini choptira ketdi. Endi
so'z haligi oldig'a uloq o'ngarganning oti to'g'risida boshlandi.
Boybachchalardan birisi:
I
- Valadning otijuda ham chopqur-de, uloqchi bo'lg'aningga yarasha
shundaqangi oting bo'lsa!- dedi.
Boyagi mo'ylabi shopdakning:
- Bodirafrafdek uchadir,- deyishi hamon birdan boshqalar kulushub
yubo{dilar.
Kulgiga uning o'zi ham birgalashdi.
III
Akamga M... guzarida uchrashdik.
Anchagina yo'I borg'andan so'g'un u chopilaturg'an yerga yetdik;
huvv... to'rt tomoni ko'z ilg'amayturg'an darajada ulug' bir qir ekan. Munda uIoqchi otliqlar ila tomoshachi yayovlarning had-hisobi yo'q edi.
L
Katta sadaqayrag'ochning tegida ikki zo'r samovorg'a o't qalab
qaynatadirlar. Undan arirqda bir-ii kishi ch-to.'rt qop ?odringni
bir-biriga suyab, «Mlrzaqlron bodnng, kasH-kasH bodnng!» deb maqtashadirlar. Akamlar sadaning ostig'a-choyxonag'a otdan qo'nishdilar. Kun qizig'ida turish qiyin bo'lg'ani uchun man toychamdan tushmasam-da, sadaqayrag'ochlarning bir bag'rig'a borub turdim.
Yonimdag'i kishilar to'zimsizlanib, uloqning boshlanishini kutadirlar. Birisi: «Bu kun uloq qizimaydir», desa, ikkinchisi: «Yo'q, bu kun uloq juda ham qiziydir. Salim chavandoz bilan Murod ham kelar emish!» - deydir. Yana oradan birov:
- Ha-ha! Agar ular kelsa, uloq qizimay qolmas. Salimning oti
qozoqi ot, qamchi ko'tarmaydir, «hayt» desa, bas!
- Ular uch kishi edi, ikki yildan beri biri ko'rinmiy boshladi, ana
shunisiga to'g'ri kelmas edi!
- Ha-ha, man ham ko'bdan beri ko'rmayman: girdig'umdan kelgan
qora to'ruq yigit edi-a? .
- Bali-bali, otangg'a rahmat! Ana, o'sha yigit, shuncha so'roqlasam
da, anig'ini bilmadim!
- Shu yigiting, to'g'risi, anchagina janjalg'a-da sabab bo'ldi. Birovi: «O'lub ketkan!» - desa, ikkinchisi: «Tirik!» - deb, qichqiradir, munga
kimdir birisi qarshi tushub: «at boskan, do'xturxonada o'lgan!» deydir. So'firog'i: «Birovga yomon nafas qilmanglar!» - desa, allakim: «O'lsa-o'lgandir, bunga nima janjal?!» - deydir. Tag'i birov: «Bekor ham o'lturubbiz-da!» deb kuladir.
Tag'i: «Sirasi-sirasi!» Tag'i shovqun-suron, tag'i: «Ha-ha!» «Yo'qyo'q!» Bir kishining: «Ana, uloq keldi!»-deb yuborishi bilan hamma tib-tinch bo'lub, xalq uloqg'a qariy boshladi. Tag'i birozdan keyin: «Ulog'i 10 yosh ekan!», «Shunisi tuzuk, shunisi!» - degan so'zlar boshlang'an ham edi, maydonga ikki chavandozning ot o'ynatib kirishi oradag'i tovishlarni o'chirdi. Sekin-sekin: «Salim bilan Murod chavandoz», - degan shivirlashuvlar maning ham diqqatimni shu ikki otliqg'ajalb etdi. Ularning birisi ko'k, ikkinchisi ola otqa mingan chap an yigitlar edi. Endi tomoshachilar uloqni to'zimsizlanib kuta boshladilar. Xalq ichidan allakim:
- Ana endi chin uloq ko'rasan! - deydir.
"""l
Bizning mahalladagi uloqchilar ham kelishdilar. O'rtoqlarimdan Nurxon, Haydar soqov, Sho)dr mishiqilar ham bor edi. Ular mening yonimga kelishdilar.
Nurxon dadasidan ola yo'rg'ani so'rag'anda, qilg'on bahonasini aytub kuladir. Haydar soqov saman otining yo'lda Shokir mishiqining baytaliga kishnaganini aytib, Shokirni masxara qiladir. Kulishamiz. Shokir mishiqi burnini torta-torta: «Uyalib ketdim. Mundan so'g'un biya minmayman», deb qizarib-bo'zaradir.
Otimning umildirug'iga ularning havaslari kelub, bahosini so'rashadirlar, man: «O'n besh tanga», deb kumush qamchini ham ko'rsunlar uchun o'ynagansumol egarning qoshig'a taq-taq urib qo'yaman. Ular: «Qani-qani, deb qo'limdan olub ko'radirlar. Man sekingina boshimni qimirlatub, o'zimda allanima sezinaman. Ularning otlarig'a - o'zimnikiga, kiyimlariga - kiyimimga qarab, o'zimni ulardan allaqancha yuqorida ko'raman. Haydar soqov tutila-tutila: «Kelinglar, bir choptirayluk», - dedi. Nurxon ko'nmasa ham yuganidan tortub olub ketdi. Chidab turib bo'lmas ekan: ularning ketidan qora qashqamg'a bir-ikki achchig' qamchi berub yuborishim bormi, jonvor o'n odumida ularni yo'lda qoldirib ketdi. Anchag'ina uzoqlab, ortimdagi xalqg'a qarab edim, ko'zlari manda ekan, yana qattig'roq haydadim. Qirning bir chekkasiga borib, otni to'xtatdim. Bir talay vaqtdan keyin ular otlarini lo'killatishib manga yetdilar. Bu yerda otlarimizning chopqurlig'i to'g'risida so'zlashdik. Nurxon otining chopmaslig'ig'a akasining issiq holda suv berganini sabab ko'rsatadir. Haydar soqov bo'lsa, Eson ko'knorining o'g'lini so'ka-so'ka:
- Bozorg'a un uchun borayotqanimda, bexos tom boshidan guvala tashlab yubordi. Otim shundan beri qamchi birla yuz ming ursang ham, qulog'ini chimirib, Imrkub turadir! - deb so'kinadir.
1vIanim otim to'g'risida Haydar aytadi: «Saning, - deydi, otingg'a he ch ot bolasi yetmaydi...», - deydi. Nurxon aytadi: «Otdan saning baxting bor ekan», - deydi. Shu yerda uzoqqina so'zlashib turg'andan so'ng yana otni keying'a qarab qo'ydiq. Tag'i ulardan o'zib ketdim. Xalqg'a yaqinlashg'ach, «Mani ham tanib qo'ysinlar-chi», - deb toyimni qitnab yuborishim bormi, shomol-de, shomol... Endi xalq bir o'zimga, bir qora qashqamg'a tikila boshladi. «Mana, endi taniysan», - deb toyimning yolini qamchi soft bilan tarab tura berdim.
---
IV
Juvir-juvir boshlandi. O'rtoqlar bilan biz to'zimsizlanib, uloq boshlanishini kutamiz.
Chavandozlaming qaysisi to'nini chechmakda, qaysisi otining ayilini mahkamlamakda va qay biri uloqg'a soliq bermaqda edi. Akam ham shohi sallasi bilan beqasam to'nini manga berib, o'zi o'rtaga ot o'ynatib ketdi. Endi uloqchilar ma'rakaga jurm bo'la boshlag'an bo'lsalar ham, lekin hamon uloq boshlanmag'an edi. Butun tomoshachilar sabrsizlanib, «Uloqni so'yib bo'lmadimi, yaxlab qoldimi?» - deyishadirlar.
Ruv, oradan talay vaqt o'tkandan so'g'un bo'g'uzlang'an uloqni oldig'a o'ngarib, Orif sarkor va uning ketidan boyagi mashhur chavandozlar ham qalpoqni chakkag'a qiya qo'yub, egarga qiyshuv o'ltumb, o'rtaga kirdilar. Tomoshachilar uloqni ko'rgan on: «Xah, jonvor,
bormisan?» - deyishdilar. O'rtadagilardan allakim:
- Uloqning qoni yaxshi yuvildimi? - deb so'ragan edi, Orif sarkor: - Xotitjam! - deb uloqni shalq etib yerga tashladi. O'zi bizga yoqinroq
: .
- O'rtoqlar, bola-chaqalarni chetka chiqaringlar, ot oyog'ida qolmasunlar, o'zlaringiz ham ehtiyotroq joyda turinglar! - deb vag'iz qildi.
Orif sarkor fotihani olub, otini yugurtirib, to'daga ketdi. Tomoshachilar o'rtadagi bilish-tanishlariga: «Bugun g'ayratinglarni ko'ramizdaL.» - deb baqirishdilar.
Endi uloq boshlandi. Birisi oladir, ikkinchi birisi tortadir... Ikkinchining yonig'a uchunchi, to'rtinchisi tushib, birdan hamma uloqchilar o'rtaga olub tortishadirlar... Rar kim o'ziga olish harakatida... Biri uloqning dumidan tutsa, ikkinchi, uchunchilar oyog'idan, yolidan tortadirlar. Shu ravishda yarim soat tortishuv - echkini yoq-yoqdan buydashuv borg'andan so'ng qaysi bir xudo yarlaqag'ani, o'rtadan uloqni olub chiqsa, ketidan uloqchilar chug'urchuqdek yopirilub, tag'i tortish boshlanadir. Tomoshachilardan: «Taqimga bos, taqimga!», «Boshini qo'y, chovig'a qamchini shig'ob ber!», «Bo'sh kelma, mahkam tut!», «Yuganni bo'shat, qamchini tishlab tut; yoningg'a alaqisma!», «Tutding-tutding, berma, chapka buml, chapka!»... degan tovishlar halidan hali eshitilib turadir. Uloq yerga tushib-netib qolsa, tomoshachilardan qaysi biri yugurib bomb, uloqni yerdan oladur. Ukasimi,
o'rtog'imi, kim bo'lsa ham o'z yaqinig'a tutquzmoqchi bo'ladir. Lekin boshqa uIoqchilar undan olmoqchi bo'lub ustiga yig'iIadirlar. UI bermaydir. Boshqalar o'rtaga siqadirlar...
Anchadan keyin bechora oqsoqlanub yoki qo'lini silab o'rtadan chiqadir. Tortg'an azobini so'zliy-so'zliy bir chekkaga ketadir.
Ota bolani, aka ukani tanimaydir, chang-to'zon, terlangan-pishilgan; har kim uIoqni taqimga bosmoq qayg'usida... Bosh yorilub, ko'z chiqg'an bilan, otdan yiqilub, qo'l singan bilan ish yo'q; ishqiIub uIoqni taqimga bosilsa bo'lg'aniL. Taqimga bosish o'zi nash'alik-da!
Taqimga bosmoq har kimga ham muyassar bo'lmaydir. Taqimga ko'broq bosg'uvchilar haligi chavandozlar: azoblanub bo'lsa ham taqimga bosg'ach, otqa qamchi berib, ellik-oltmish gaz nariga qochub, boshqalar tarafidan yana tutiladirlar. Yana tortish...
UIoq boshlang'anig'a biror soat vaqt o'tkan edi. Birdan uIoqchilar suv quyg'andek tinchib, tortish o'rnida to'planishib qoldilar. Biz otliq, yayov tomoshachilar hammamiz ham o'rtag'a yugurishdik; man keyinroq borg'anim uchun otliq, yayov xaIq o'rtani sirib olg'anIar va man bir chekada qolg'an edim. O'rtag'a kirishning ebi bo'lmag'ach, kishilaming so'ziga quIoq solub turdum. Lekin uIoqchilar orasidag'i gap barchaga ham noma'lum bo'lub, har kimning yuzida taajjub va og'zida yonidag'idan «Nima gap-a?» degan savol edi.
Bir qanchadan keyin o'rtadan «Qimirlatmang-qimirlatmang!»
degan tovish eshitilub, xaIq yana to'zimsizlanib ketdi.
- Nari, bo'linglar-o-o-ov! - deb o'rtadan birov baqirdi.
XaIq bir chetIik bo'lub, yo'l ochdi.
- Nima gap? Nima gap?!
- Hech narsa emas, Esonboyni ot bosibdir!
- Qo'rqunch emasini?
-"Yo'q.
- Sag'al...
Kishilar bir-birovIarig'a: «faIakat-faIakat», - deyishdilar.
«Nari tur, beri tur» bilan besh-olti kishi otqa bosiruq bo'lg'anni
o'rtadan olub chiqdilar va sadaning tegiga keltirub, yotquzdilar.
Darrov bir kishi aravaga yuborildi. Bittasi: «O'ziga keIarmikin?» deb, ot bosqan Esonboyning yuziga suv sepub ko'rgan edi, qimir etmadi.
- Besrr:0lti otning tegida qoldi -da, bechora!
- O'nta otning tegida qolsa ham hech narsa emas-a: qaltisroq yeridan
bosqanga 0 'xshaydir...
- Umri boqiy bo'lsa, hech gap emas... Bechora bultur, hayitda manga yarim so'm hayitlik bergan edi. Shuning uchun, ilohi, yaxshi bo'lsun, deb ko'ngildan o'tquzdim.
Arava keldi. Esonboyakani aravaga olub yotquzdilar. Akam uch-to'rtta
o'rtoqlari bilan arava yonida Esonboyni kuzatib, shaharga jo'nadi.
- Sho'r paxta qilsun, kepak qizitub bossun! - deb dori buyurishib
qoldilar.
Ular jo'nag'andan keyin uloq tag'in boshlanib ketdi. Man uloq tugaguncha tomosha qilub turdim. Lekin, yaxshiki, endi hech kimni ot bosmadi...
Kecha mani ot qoqqan ekan. Chunki o'rnimga kirib yotishim bilan tarrakdek qotub uxlabman. Ertalab oyim: «Tur-tur tezrak, dadang kelsa, urushadir», - deb ustimdan ko'rpani tortub tashladi. Man uyquliq ko'zim
bilan: «Dadam bozor ketmadimi?» - deb so'ragan edim: .
- Esonboyni janozasida! - deb javob berdi. Manim uyqum o'chdi...
«ULOQDA» HIKOYASI HAQIDA
Abdulla Qodiriyning «Uloqda» hikoyasi yangi o'zbek adabiyotida
yaratilgan dastlabki hikoyalardandir.
Sizga ma'lumki, o'zbek yozma adabiyoti XX asrga qadar, asosan, she'riy shaklda (aruz vaznida) yaratilgan g'azal, ruboiy, qasida, doston, hikoyat, noma kabi asarlardan iborat edi. Bunday asarlarning ko'plab namunalari bilan Siz ulug' bobomiz Alisher Navoiy, Zahiriddin Bobur,
Muqimiy, Furqat kabi mumtoz shoirlarimiz ijodi orqali tanishsiz va kelgusida yanada kengroq tanishib borasiz.
XX asrning boshlariga kelib O'rta Osiyoda juda kuchli ma'rifatparvarlik harakati boshlanib, maktab- maorif sohalari qatori, badiiy ijodda ham yangicha usulda, hayotga yanada yaqinroq yondashuvchi, sodda jonli tilda hikoya qiluvchi adabiyot maydonga kela boshladi. Bu adabiyotning asoschilari Mahmudxo'ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat, Hamza Hakimzoda, Hoji Muin, Abdulhamid Cho'lpon va Abdulla Qodiriylar edi. Ular Turkiston o'lkasining so'nggi
asrlarda ilmsizlik va jaholat tufayli asoratga, qoloqlikka yuz tutganidan qattiq qayg'urar va bu chirkin hayotni yaxshilash choralarini izlar edilar. Shu maqsadda qisqa muddatda xat -savod chiqaradigan maktablar ochib, unda yosh bolalami o'qitar, ularga zamonaviy bilimlar berib, o'lkamizni rivojlangan, madaniy bir mustaqil davlatga aylantirish uchun mehnat qiladigan yigit -qizlarni tarbiyalashni orzu qilur edilar. Maktabmaorif bilan bir qatorda matbuot, teatr va badiiy adabiyot sohalarini ham yangi davr talablari asosida barpo etish, shakllantirish va isloh etish maqsadini ilgari surgan edilar. Mana shunday olijanob niyat millatimizning nurli istiqbolini orzulab Abdulla Qodiriy ham yangicha badiiy asarlar yaratish yo'lida tinimsiz izlandi va ijod qildi. Siz o'qib chiqqan «Uloqda» hikoyasi yozuvchi bobomizning ana shunday izlanishlari mahsuli, ayni chog'da zamonaviy o'zbek adabiyotining birinchi namunalaridandir. Hikoya 1915-yilda yozilib, 1916-yilda Toshkentda alohida kitobcha sifatida nashr etilgan.
Hikoya Turg'un ismli Sizlarga tengqur yigitchaning tilidan aytib beriladi. Otasidan uloq tomoshasiga borishga ruxsat olgan Turg'un astoydil tayyorgarlik ko'ra boshlaydi. Qashqa toychog'ini yuvib-tarab, o'zi ham hayit bayramlarda kiyinadigandek yasanib, tomoshaga otlanadi. Y ozuvchi mana shu jarayonni yosh qahramonining tilidan shunchaki aytib bera qolmaydi, balki tasvirlaydi. Agar aytib bersa, bu asarning badiiylik qimmatini anchagina pasaytirar, demakki, o'quvchiga ta'sirini ham susaytirar edi. Bola otini qashlab, yuvintirib, egarlashidan tortib, to o'zining onasi uncha-muncha joylarga kiyishiga ruxsat beravermaydigan ohorli kiyimlarini kiyishigacha hikoya qilarkan, bu bilan yozuvchi qiziqarli tomoshaga borish Sizning uzoq o'tmish tengdoshlaringiz uchun qanchalik hayajonli va ardoqli hodisa bo'lganini, har bir narsa-hodisaga munosabatda bo'lganda mas'uliyat bilan tayyorgarlik ko'rish kerakligini uqtirib o'tadi. Ana shujiddiy tayyorgarligi uchun bola kattalardan ham, tengqur do'stlaridan ham «Turg'un chavandoz» degan maqtov eshitgisi keladi, hurmati oshishini istaydi. O'rni bilan maqsadiga erishadi ham - akasining do'stlari uning ot minib ketishini ko'rib, «barakalla, Turg'un chavandoz» deb olqishlaydi.
O'rtoqlari bilan o'zini qiyoslar ekan, ulaming otlariga o'zining otini, kiyimlariga o'zining kiyimlarini solishtiradi va o'zida «allanima sezadi». Shundan keyin o'rtoqlari bilan kim o'zarga ot choptirib, yana ularni
L-
dog'da qolQ.iradi. Bularning barchasi Turg'unning uloq tomoshasiga astoydil tayyorlangani natijasi edi. Y ozuvchi shu holatlar tasviri orqali Turg'undagi otz qiziqqan ishiga mas'uliyat vajonkuyarlikni ibrat qilib ko'rsatadi. Biroq bularning barchasi ro'y beradigan hodisa oldida arzimas bir narsa edi.
Uloq boshlanib, unga hakamlik qilguvchi Qrif sarkor fotiha bergach, bir soatlar o'tib, «ota bolani, aka ukani tanimaydigan chang-to'zon», baqiriq-qiyqiriq avjiga minganda, «bosh yorilib, ko'z chiqqan bilan, otdan yiqilib, qo'l singan bilan» birovning ishi yo'q paytda birdan uloqchilar tinchib qoladi. Uloqchilardan biri - Esonboyni besh-olti ot bosib, ezib tashlagani ma'lum bo'ladi. Chalajon holda davradan olib chiqilgan chavandozning ko'p o'tmay joni uzilib, erta tongda janozasi 0' qiladi.
Tabiiy bir savol tug'iladi - nega Turg'unboy tilidan uloqqa tayyorgarlik, katta-kichik barchaning tomoshaga qiziqib borishi, uning boshlanishini ishtiyoq bilan kutishi, uloq jarayoni shunday quvnoq yorug' ranglar bilan tasvirlanadi-yu, pirovardida fojia ro'y beradi? Yozuvchi bundan qanday maqsadni ko'zlagan?
Badiiy asarlarda bir-biriga zid bo'lgan narsa va hodisalar, masalan, yorug' va qorong'i, quvonch va g'amginlik, kulgi va fojialarni tabiiy yonma-yonlikda tasvirlab, kayfiyat paydo etish usuli mavjud bo'lib, uni mutaxassislar kontrast deb ataydilar. Badiiy mahorati kuchli bo'lgan yozuvchilar ana shunday kontrast usulida mohirona foydalanib, asarlarining ta' sir quvvatini favqulodda kuchaytirib yuborishga erishadilar.
Abdul1a Qodiriy ijodining ilk davrlaridayoq shunday mahorat ko'rsata olgan usta san'atkor yozuvchi edi.
«Uloqda» hikoyasida adib quvonch bilan o'limni yonma-yon tasvirlab, insonni hamisha aql-u idrok bilan ish tutishga undaydi, behuda narsalarga umrni sarflamay, ma'rifatga, ma'naviy yuksalish va madaniy
turmushga intilib yashash g'oyasini ilgari suradi. .
Yuqorida aytib o'tganimizdek, Abdul1a Qodiriy hayoti va faoliyatining ilk davrida 6'z safdoshlari bilan birga ma'rifat uchun, xalqimizni qoloqlik, xurofot va yomon odat hamda bid'atlardan xalos etish uchun kurashdi. Uning bu davrdagi ijodi to'liq ana shu maqsadga yo'naltirilgan edi. «Uloqda» hikoyasi yozuvchining ilg'or g'oyalarni badiiy tasvirlashda
mahorat kasb eta boshlaganini ko'rsatuvchi hamda o'quvchining didi Vc saviyasini o'stirishda o'ziga xos ahamiyatga molik asarlaridan biri sifatid, o'zbek adabiyoti xazinasidan mustahkam joy oldi.
HIKOYA HAQIDA TUSHUNCHA
Siz hayotingizda «falonchi voqeani hikoya qilib berish» qabilidagi so'zlarni ko'p eshitgansiz. Lekin biz ta'rif berib, izohlamoqchi bo'layotgan hikoya aytib berish yoki gapirish ma'nosida emas. Badiiy adabiyotda «hikoya» deb ataluvchi alohida adabiy janr mavjud. Uning ta'rifi quyidagicha:
Hikoya - yozuvchi tomonidan kuzatilgan, idrok etilgan ibratli voqea va hodisalarni ixcham shaklda badiiy ifoda etuvchi nasriy asar. Unda bir yoki "bir necha qahramonlar ishtirok etib, hayotiy yoki xayoliy hodisalarning muhim bir jihati tasvirlab beriladi.
Hikoyaning jahon adabiyotida juda xilma-xil turlari mavjud bo'lib, bu janrga ko'plab buyuk yozuvchilar murojaat etishgan. Prosper Merime, Gi de Mopassan, O. Genri, A. P. Chexov, Jek London, I. Bunin, S. Sveyg, D. Djoys, A. Moma kabi adiblar hikoyachilikda katta shuhrat topganlar.
O'zbek adabiyotida Abdulla Qahhor, Said Ahmad, Odil Yoqubov,
1A{\
a
Shukur Xoimirzayev, O'tkir Hoshimov, Erkin A'zamov kabi yozuvchilar hikoya janrining ustalari sifatida e'tirof topganlar.
Ayniqsa, Abdulla Qahhoming «O'g'ri», «Bemor», «AnOf», «Boshsiz odam» kabi qator hikoyalari o'zbek adabiyotidagi hikoya janrining mumtoz namunalari hisoblanadi. Bularda yozuvchi ko'rgan, kuzatgan yoki eshitgan voqealarini teran idrok etib, insonlar hayotining o'ziga xos jihatlaridan birini, turmushning alohida olingan biror lavhasini tasvirlaydi. Shu orqali kitobxonga ta'sir ko'rsatib, uni fikrlashga, o'ymulohazaga undaydi, badiiy zavq va hayajon bag'ishlaydi, ibratli xulosalar chiqarishga da'vat etadi.
Taniqli o'zbek adibi Muso Toshmuhammad o'g'li Oybek 1905-yil lO-yanvar kuni Toshkent shahrida bo'zchi oilasida tug'ilgan. Avval maktabda, keyin pedagogika texnikumida o'qigan. 1925-1930-yillarda O'rta Osiyo davlat dorilfununi (hozirgi O'zbekiston Milliy universiteti)ning ijtimoiy fanlar fakultetida ta'lim olgan Oybek o'qishni bitirib, shu dorilfununda muallimlik qilgan.
She'rlar yozish bilan ijodini boshlagan Oybekning dastlabki to'plami «Tuyg'ular» nomi bilan 1926-yilda chop etildi. Shundan so'ng shoir yirik she'riy janr hisoblangan dostonchilikka qo'l uradi. Birin-ketin
«Dilbar - davr qizi» (1931), «O'ch» (1932), «Baxtigul va Sog'indiq» (1933) singari turli mavzudagi o'nlab dostonlari e'lon qilinadi.
Bilasizki, eng katta daryolar ham dastavval tog'lardan pildirab tushuvchi arg'amchidek ingichkajilg'alardan boshlanadi. Daryoning Siz ko'rgan qudratli oqimida o'sha jilg'alaming har birini o'ziga yarasha ulushi bo'ladi. Xuddi shunga o'xshab Oybekning keyinchalik yozgan yirik nasriy asarlari - «Qutlug' qon» (1940), «Navoiy» (1944), «Quyosh qoraymas» (1958) singari romanlarining «xamirturushi» ham kichikkichik hikoyalar bo'lgandi. Ular sirasiga «Fanorchi ota», «Musicha», «Singan umid», «Tillatopar», «Gulnor opa» kabi hikoyalami kiritish mumkin. Shunisi muhimki, bu asarlarning aksariyat qahramonlari keyin ham yozuvchi o'y va ftkrida yashashni davom ettirdi, ijodiy o'sib bordi. Ma'lum vaqt o'tib esa, yuqorida sanaganimiz yirik romanlarda to'laqonli qahramonlar bo'lib maydonga chiqishdi.
v
Shundsy hikoyalardan biri o'tgan asrning 30-yillarida yozilgan
«Fanorchi ota» hikoyasidir.
Keling, avval bu hikoyani birgalashib o'qib chiqaylik.
FANORCHI OTA (Hikoya)
Tor, qiyshiq ko'chaning o'ksiz oqshomini Tursunqul akaning churuk darvozasi tepasiga o'tqizilgan bir fanoming titrak nurlarigina yoritar edi. Uni har kuni kechqurun past bo'yli, burushiq yuzli bir chol kelib, yoqib ketar edi. Biz uni «Fanorchi ota» der edik. U juda yuvvosh, indamas kishiydi; kichkina narvonchasini chaqqon qo'yib, allaqanday ustalik bilan chiqar, qo'ltig'idan kir ro'mo1chasini olib, avaylab fanor oynalarini artardi. Fanomi yoqqach, yerga tushib, obkashdek bukilgan yelkasiga narvonchasini qo'yib birpasda ko'zdan yo'qolar edi.
Fanor qurilgan vaqt1arda butun mahalla quvonib, unga allaqanday mehr ila qaragan bo'lsalar-da, faqat bu mehr uzoqqa cho'zilrnagimdi. Keyincha har kim unga parvosiz bo'la boshladi.
Ayniqsa, mahalla bolalari ila fanor orasida anglashilmas dushmanlik uyg'ondi. To'planishib, avvalo bir-birimizning do'ppimizni otishar, fanorga do'ppi kiygizgan o'rtoq merganligi ila kerilar edi. Keyincha bu ham bizni zeriktira boshladi, chunki piston qadalgan yoki har turli ipaklar bilan bezalgan do'ppini kiyib olib, fanor chiroyli bir tus olar, bizni xafa qilgandek bo'lar edi. Shuning uchun ham qo'limizga tosh, kesak olib, fanorga hujum qilishni o'rgandik. Bunda ujuda kuchsiz edi: kichkina bir kesak yoki tosh parchasi bechora fanorning oyna ko'zlarini o'pirib tushirardi. Keyin-keyin Fanorchi ota haftada uchto'rt marta unga «yangi ko'zoynak» taqib ketishga majbur bo'lardi. U ketdi, darrov biz yangi «ko'z»ni o'yib olardik. Shunday bo'lsa-da, Fanorchi ota «lom» deb og'iz ochmasdi. Uning bu qilig'i bizga sira yoqmas, tutib olish uchun poylasa, hatto birontamizni tutib ursa ekan, der edik. Ammo shu tilaklardan bittasi ham yuzaga chiqmasdi.
Bir kun, namozshom vaqti, ko'chada bolalar ko'p edi. Ichimizda
eng ko'p qo'rqmaydigan, eng battol Qosim cho'loq: «Bolalar!» dedi. Changga botgan yuzlarimiz yangi bir narsa kutib, uning ko'zlariga tikiIdik.
- Fanorchi ota keladigan vaqt yaqin. Sindiramiz. Nima qilar ekan? dedi-da, qo'lga ilinadigan bicnarsa qidira boshladi.
Qo'llarimizdan g'izillab uchgan tosh-kesaklar fanorning hamma ko'zlarini teshib o'tgan edi. Uzoqdan Fanorchi otaning bukilgan kichkina qomati yaqinlasha boshladi. Narvoncha yelkadan tushib, ta'zim ila devorga suyandi. Fanorchi ota uning ustiga chiqdi-da, «chirt» etib gugurtni yoqdi: fanor to'rt tarafdan qulagan uy kabi ajava tusda, yana bir tomonga qiyshayib turar edi: Biz hammamiz kerilib turar edik. Ba'zilar «piqpiq» kulishdi. Chol kasal odamga o'xshab, sekin-sekin pastga tushdi. O'siq qoshlari tagida qisilib yotgan ko'zlari ila hammamizga yalingansimon qaradi-da, mayin bir tovush bilan:
- Tentak bolalarim, bu qanday gap? Fanorga tegmasanglar, bir
narsa bo'ladimi? U yuqorida, sizlar pastda o'ynay beringlar-da.
Bolalar jim bo'lgan edi.
- Sizlar hali yosh, ko'zlaringiz o'tkir. Qorong'i ham, yorug' ham
baravar. Xufton bo'lmasdan onalaringizning quchog'ida pish-pish uxlab qolasiz hammangiz. Bizga o'xshash qari-qartanglar uchun chiroq
judayam kerak, - dedi.
Bolalarning ko'zi cholda edi.
- Tunov kuni kechasi qattiq yomg'ir yog'ib turgan edi. Bu yoqqa
kelsam, ko'cha qop-qorong'i. Fanorning teshik oynasidan shamol kirib o'chirib qo'ygan. Ana u ariqning bo'yiga borganimda bir nima suvni chapillatardi. Yopiray, nima ekan, deb fanorchamni ariqqa tutsam, mendan ham qari bir kishi ariqdan chiqolmay yotgan ekan. Darrov qo'lidan tortdim, bir amallab chetga chiqardim, hamma yog'i loy, jiq
Jlq suv.
Bolalardan biri:
- Voy, boyoqish soqoliyam, yuziyam loymi?
Hamma yog'i loy bo'lgan... keyin yetaklab uyiga eltib qo'ydim,
dedi chol.
Mening ko'zimga Fanorchi otaning degani shunday ko'rinib kelgandi,
Qosim cho'loq:
- Yolg'on- yolg'on! - deb baqirdi.
Bolalar birdan:
- Rost! - deb javob qaytarishdi.
- Kim endi sindirsa, shuni tutib beramiz otamga, - dedi Ahmad.
Fanorchi..Qta:
- Ha, barakalla, endi sindirmaysizlarmi? - dedi. - Yo'q-yo"q, - javob berdik shu zamon.
Kichkina narvonni yana yelkasiga ilib, chol qorong'ilikka kirib yo'qoldi. Shundan beri, haqiqatan, fanorga hech shikast yetmadi. Hozir shu
fanorning o'rnida sim to'r bilan o'ralgan tuxumdan kattaroq elektr lampochkasi yonib turadi. U ning uchun na yoquvchi, na gugurt, na moy kerak. Hech bir bola tegajaklik qilib tosh ham otmaydi. Uning yorug'ida yurganda yoshligimning bir parchasi va Fanorchi otanigina xotirlayman.
* * *
Oybekning «Fanorchi ota» hikoyasida tasvirlangan hodisalar, aslida, Sizning yoshingizdagi bolalar tez-tez guvoh bo'ladigan voqealar sirasiga kiradi. Axir, ko'chada futbol o'ynayotganingizda qo'ni-qo'shnilarning derazalari necha marotaba sinib tushmaganmi? Yoki qo'shni mahallada
joylashgan, gir atrofi paxsa devor bilan o'ralgan bog'da meva g'arq pishgan payti sodir bo'lgan bir-biridan qiziq sarguzashtlarni eslang.
XX asr boshlarida esa hali uy va ko'chalarni elektr chiroqlari yoritmas, xonadonlarda shamchiroq, qora chiroqlardan foydalanilardi. Ko'chalarga fanorlar ilinar, ular elektr toki bilan emas, kerosin bilan yondirilardi. Fanorlarning moyini, shisha ko'zlarini almashtirish uchun maxsus xizmatchilar biriktirib qo'yilardi.
Oybek hikoyasining asosiy voqealari mana shunday fanorlardan biri tevaragida kechadi. Tursunqul aka degan kishining darvozasi ustiga ilingan chiroqqa shu atrofda yashaydigan bolalar dastidan tinchlik yo'q. Ayniqsa, battol Qosim cho'loq har kuni bir zararkunandalikni o'ylab topadi. Sheriklarini fanor ko'zlarini sindirishga, shu yo'l bilan keksa Fanorchi otaning g'ashiga tegishga da'vat etadi. Fanorchi ota esa «unga yangi ko'zoynak» taqib ketishdan zerikmaydi. Bolalarga choIning bu yuvoshligi, indamasligi sira yoqmasdi. Ularga qolsa, voqea yana davom etgani yaxshi. Ya'ni, chol bolalarni «tutib olish uchun poylasa, hatto birortamizni tutib ursa ekan» deb «orzu» qilishadi. Biroq Fanorchi ota, xuddi atay qilgandek, biror marta ularga «tish qayramaydi»...
Albatta, bolalar orasida sho'x-shaddodlari, «yerga ursa, ko'kka sapchiydiganlari» bo'ladi. Bundaylar Sizning sinfingizda ham topilsa, ajab emas. Lekin sho 'xlikdan beboshlikning farqi bor, shundayemasmi?
Tan olaylikki, hikoyadagi bolalar harakatini oddiygina sho'xlik deb bo'lmaydi. Ularning o'ylamSly-netmay qilayotgan ishlari boshqalarga ozor yetkazmoqda. Ayniqsa, keksa odamlarning qiynalishiga, qorong'ida ariqqa toyib ketib, loylarga bulanib qolishiga sabab bo'lmoqda.
Endi o'ylab ko'ring: buni beozor sho'xlik desak bo'ladimi? Axir Fanorchi otaning bu bolalarni tergab urushmagani ularning qilmishini ma'qullagani emas-ku. Balki ota bolalarning o'zi insofga kelishini, yaxshiyomonning farqiga borishini kutgandir.
Balki, uning bolalarga shafqati va sabri ortida hech kimga ayta olmaydigan biror tarix bordir. Balki Fanorchi ota uchun bolalarning bu beboshliklari ham bir tansiq ne'matdir.
Biroq, nima bo'lganda ham, boshqalar mehnatini hurmat qilish, o'zgalar ko'nglini og'ritmaslik insonning oddiy burchlari hisoblanishini unutmaslik lozim. Demoqchimizki, odam bolasi biror ish qilishdan awal o'zining bu ishi atrofdagilarga malol kelmasligini, demak, oqibatini obdan o'ylab ko'rmog'i talab etiladi.
«Fanorchi ota» hikoyasi muallif - katta yoshli odamning bolalik xotiralari shaklida yozilgan bo'lsa-da, yozuvchi uning bayonida voqealarni bola tili bilan tasvirlashga harakat qiladi. Bu gaplaming qisqa va sodda tuzilishi, matnda bolalar tiliga xos bo'lgan so'zlardan keng foydalanishda yaqqol ko'rinadi. Hikoyadan olingan quyidagi parchalarga e'tibor bering:
«... Qo 'limi:zga tosh, kesak olib,fanorga hujum qilishni 0 'rgandik. Bunda u juda kuchsiz edi: kichkina bir kesak yoki tosh parchasi bechora fanoming
oyna ko 'zlarini 0 'pirib tushirardi»;
«Ichimizda eng ko'p qo'rqmaydigan, eng battol Qosim cho'loq...» Ishonamizki, Siz ham bugun xuddi shunday tilda - sodda, barchaga
oson tushuniladigan so'zlar bilan gaplashasiz.
rdagi alohida diqqat talab qiladigan inson obrazi Fanorchi ota ekanini sezib turibsiz. Xo'sh, bu keksa kishi bizning yodimizda qanday sifatlari bilan saqlanib qoladi?
Awalo, Fanorchi otaning tashqi ko'rinishi - portretiga e'tibor qarataylik. Ota <
bo 'yli, burushiq yuzli bir chol». «U juda yuvvosh, indamas kishi». Chol «Tursunqul akaning churuk darvozasi tepasiga» o'rnatilgan fanor yoniga «kichkina narvonchasini chaqqon qo 'yib, allaqanday ustalik bi/an ch iqish i»,
..
obkashdek bttkilgan yelkasiga narvonchasini qo 'yib birpasda ko 'zdan»
g'oyib bo'lishi c..holning keksa ekaniga qaramay, anchagina harakatchan va epchilligini ko'rsatadi. Fanorchi otaning o'z ishiga sidqidildan yondashishini esa biz uning «qo '[tig (idan kir ro (molchasini olib, avaylab
fanor oynalarini» artishidan sezib olamiz.
Hikoya davomida Fanorchi ota kayfiyati va ruhiyatida yuz bergan bir o'zgarishni sezgan bo'lsangiz kerak. Bolalar battol Qosim cho'loqning qutqusi bilan yana bir mart a fanor ko'zini o'yib olishgani cholning doimiy harakatlarida o'zgarish yasaydi. Bu safar «Chol kasal odamga 0 'xshab, sekin-sekin pastga tushdi. 0 (siq qoshlari tagida qisilib yotgan ko (zlari ita hammamizga yalingansimon qaradi.. .» deydi hikoyachi.
Endi bu o'zgarish sababini bir mulohaza qilib ko'raylik.
Fanorchi otani, nihoyat, bu bebosh bolalarga ikki og'iz so'z aytishga
majbur qilgan narsa «Tunov kuni kechasi qattiq yomg (ir yog (ib turgan» paytda duch kelgani, o'zi singari keksa kishining qorong'ida ariqqa toyilib
ketib, loyga burkanib qolgani edi! .
Demak, Fanorchi ota fanorga, o'ziga yetkazilgan zararga, ovoragarchilikka, ozorga chidashi mumkin ekan. Axir mahalla bolalari u yondirib ketgan fanorni qayta-qayta sindirishlariga biror marta «I om»
deb og'iz ochmadi-ku «
Shundan bilamizki, Fanorchi otaning qalbi shafqatga, mehrga, bir so'z bilan aytganda, insoniy hislarga limmo-lim to'ladir. Uning uzoq vaqt bolalaming bema'ni qiliqlariga chidab kelgani ham aynan shu fazilati bilan izohlanadi.
Xayriyatki, bu hislar hozirgina beboshlik qilib,. keksa kishining urinishlaridan kekkayib turgan, hatto uning ustidan «piq-piq» kUlayotgan bolalar ko'ngliga ham ko'chadi, ularni insof, shafqat kO'chasiga yetaklaydi.
Endi battol Qosim cho'loqning gapini «cho'rt» kesib tashlaydigan, faqat fanor emas, Fanorchi ota himoyasiga ham dadil chiqa oladigan,
«Kim endi sindirsa, shuni tutib beramiz otamga» deya oladigan Ahmad singari mardona bolalar ham paydo bo'ladi...
Agar Oybekning bu hikoyasini, biz yuqorida namunasini keltirganimizdek, sinchiklab, hafsala bilan tahlil qilishga urinsangiz, undan yana ko'p-ko'p ma'no-mazmunlar topishingiz tayin.
Ishonamizki, bu mustaqil ijodiy mashg'ulot Sizga kelajakda Oybekning yirik asarlari - qissa va romanlarini tushunish, ulaming mohiyatini to'laroq anglashda, albatta, asqatadi. Zero, Oybek adabiyotimiz xazinasini o'zining juda ko'p go'zal asarlari bilan boyitgan benazir yozuvchi hisoblanadi. Y ozuvchining ijodiy merosi 20 tomni tashkil etishi ham buning yorqin dalilidir.
Oybek o'z ijodi davomida bolalik mavzusiga qayta-qayta murojaat etishdan charchamaydi. «Fanorchi ota»dan tashqari uning avvalgi darslarda eslatganimiz «Gulnor opa», «Musicha», «Tillatopar», «Singan umid» singari kichik hikoyalari ham aynan bolalik xotiralari asosida dunyoga kelgan. Agar 1944-yilda yozilgan «Navoiy» romanida buyuk mutafakkiming ziddiyatlarga to'la hayoti tasvirlangan bo'lsa, «Alisheming bolaligi» qissasi to'laligicha bo'lg'usi shoiming yoshlik palIalaridan hikoya qiladi.
Y ozuvchi hayotining so'nggi yillarigacha bolalik kunlarini o'zgacha sog'inch bilan xotirlashni kanda qilmaydi. Bu esdaliklar «Bolalik» nomli hajman yirik qissaning dunyoga kelishiga zamin bo'ladi.
Sizning hozirgi vazifangiz bu qissani to'liq o'qib-o'zlashtirish emas. Yuqori sinflarga o'tganingizda bu ishga navbat keladi, albatta. Bugun «Bolalik» asaridan bir parchani mutolaa qilamiz-da, xuddi bir hovuch suvda dengiz tabiatini his qilgandek, mazkur qissaga xos bo'lgan muhim
jihatlarni sezishga intilamiz.
|