Sunʼiy yoʻldosh - Referat mavzu: Transformatorlar. Bajardi: 632 23 Jobborov Dilshdobek Qabul qildi: P. Mavlonov Farg‘ona 2023

|
Referat mavzu: Transformatorlar. Bajardi: 632 23 Jobborov Dilshdobek Qabul qildi: P. Mavlonov Farg‘ona 2023
|
bet | 7/18 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 3,85 Mb. | | #139939 | Turi | Referat |
Bog'liq Dilshodbek — копияSunʼiy yoʻldosh — biror osmon jismi atrofida orbita boʻylab harakatlanadigan kosmik apparat. Dunyoda birinchi marta SSSRda Yer sunʼiy yoʻdsoshi (YESI) (1957), Quyosh (1959), Oy (1966), Venera (1975) sunʼiy yoʻldoshlari, AQShda Mars sunʼiy yoʻldoshlari (1971) uchirilgan. YESYning minimal uchish balandligi 140-150 km, maksimal uchish balandligi bir necha yuz ming km. Orbita boʻylab aylanish davri 1,5 soatdan bir necha sutkagacha. Ekvator tekisligi yaqinidagi orbitada turuvchi YESY ekvatorial; Yer qutblari yaqinidan oʻtuvchi orbitadagi YESY kutbiy; aylanma ekvatorial orbitaga chiqarilgan, Yer sirtidan 35800 km ga uzoqlashtirilgan va Yer aylanishi yoʻnalishi boʻyicha harakatlanib, Yer aylanish yoʻnalishiga mos keluvchi YESI (Yer sirtidagi biror nuqtasida qoʻzgʻalmasdek boʻlib tuyuladi) statsionar deb ataladi. YESY ning asosiy turi orbital kosmik kema hisoblanadi va orbital st-yadan taʼminlanadi. Vazifasiga koʻra, YESY ilmiy tadqiqot yoki amaliy xillarga boʻlinadi. I. t. YESY Yerni, boshqa osmon jismlarini, kosmik fazoni tadqiq etish yoki biologik eksperimentlar oʻtkazish uchun xizmat qiladi. Ularga geofizik, geodezik tadqiqot YESY va b. kiradi. Amaliy YESY ga esa aloqa, meteorologik YESY, Yer tabiiy resurslarini oʻrganishga moʻljallangan YESY, navigatsiya YESY, texnik vazifalarni bajarishga moʻljallangan va harbiy maqsadlar uchun uchirilgan YESY kiradi. Ayrim YESY ham ilmiy, ham amaliy masqadlarni koʻzlab uchiriladi.
Orbital kosmik kemalar (KK) va orbital st-yalar (OS) YESY ning alohida turiga kiradi. Milliy kosmik dasturlar boʻyicha uchirilgan YESY turkumi koʻpincha maxsus nomlar bilan ["Kosmos" (Rossiya), "Eksplorer" (AQSH), "Diadem" (Fransiya)] yuritiladi. Koʻpchilik YESY bort apparatlari Quyosh batareyalari (QB) orqali energiya bilan taʼminlanadi. YESY ning issikdik rejimi termorostlash tizimi orqali amalga oshiriladi. YESY dan Yerga ilmiy va b. axborotlar radiotelemetriya tizimi yordamida uzatiladi. YESY orbitaga eltuvchi raketalar (ER) yordamida chikariladi. YESY ni orbitaga eltuvchi bu yoʻl ER harakatining faol (aktiv) yoʻli deyilib, bir necha yuz km dan 2—3 ming km gacha boradi. ER dvigatellari faol yoʻl soʻnggida oldindan hisoblangan tezlikka erishgach, uchiriladi va bu nuqta YESYning orbitaga chiqish nuqtasi deyiladi. Bu nuktada ERning oxirgi bosqichi sunʼiy yoʻldoshdan ajraladi va yoʻldosh orbita boʻylab erkin harakatlana boshlaydi. YESY ning harakati Yerdagi maxsus kuzatish st-yalaridan amalga oshiriladi. Bu kuzatishlar YESY ning orbita elementlarini aniqlab, kelgusi kuzatishlar uchun uning efemeridalari hisoblanadi. I. t. yoʻldoshlariga sobiq Ittifoqning "Elektron", "Proton", "Kosmos", AQSH ning "Avangard", "Eksplorer", "OGO", "OSO", "OAO", Angliyaning "Ariyel", Fransiyaning "Diadem" sunʼiy yoʻldoshlari kiradi. Amaliy sunʼiy yoʻldoshlar jumlasiga sobiq Ittifoqning "Ekran", "Kosmos", "Meteor", "Molniya", AQShning "Tiros", "Essa", "Nimbus", "Lendstat", "Sinkom", "Intelsat" va "AEM" sunʼiy yoʻldoshlari kiradi.
Tabiiy sun'iy yo'ldoshlar haqida gap ketganda, biz kattaroq boshqa osmon jismi orbitasida bo'lgan osmon jismlarini nazarda tutmaymiz. Biroq, biz murojaat qilganimizda sun'iy yo'ldoshlar biz samoviy jism atrofida aylanib yuradigan har qanday g'ayritabiiy narsa haqida gapiramiz. Ushbu ob'ektlar odatda koinotni yaxshiroq anglash kabi aniq maqsadga ega. Ular insoniyatning texnologiyasi natijasida dunyoga keladi va u o'rganadigan samoviy jism haqida ma'lumot olish uchun ishlatiladi. Sun'iy yo'ldoshlarning aksariyati Yer sayyorasi atrofida aylanmoqda. Ular inson texnologiyasini rivojlantirish uchun katta ahamiyatga ega va bugungi kunda biz ularsiz yashay olmadik.
Oy kabi tabiiy sun'iy yo'ldoshlar bilan sodir bo'ladigan voqealardan farqli o'laroq, sun'iy sun'iy yo'ldoshlar inson tomonidan yaratilgan. Ular tortishish kuchi bilan jalb qilinganligi sababli o'zlaridan kattaroq ob'ekt atrofida harakat qilishadi. Ular odatda inqilobiy texnologiyalarga ega bo'lgan juda murakkab mashinalardir. Ular bizning sayyoramiz haqida juda ko'p ma'lumot olish uchun kosmosga yuboriladi. Aytishimiz mumkinki, boshqa mashinalarning qoldiqlari yoki qoldiqlari, kosmonavtlar boshqaradigan kosmik kemalar, orbital stantsiyalar va sayyoralararo zondlar sun'iy yo'ldosh deb hisoblanmaydi.
Ushbu ob'ektlar orqali topadigan asosiy xususiyatlar orasida ular raketalar yordamida uchirilishidir. Raketalar - bu sun'iy yo'ldoshni yuqoriga ko'taradigan raketa, kosmik kemalar yoki samolyotlar kabi boshqa vositalardan boshqa narsa emas. Ular belgilangan narsaga muvofiq marshrutni ta'qib qilishlari uchun dasturlashtirilgan. Ular, masalan, bulutlarni kuzatish kabi asosiy vazifa yoki vazifaga ega. Ko'pchilik sun'iy yo'ldoshlar sayyoramiz atrofida doimiy aylanib turadigan orbitamiz. Boshqa tomondan, bizda boshqa sayyoralarga yoki samoviy jismlarga yuboriladigan yo'ldoshlarimiz bor, ular ma'lumot olish va kuzatib borish uchun ta'qib qilinishi kerak.
Er atrofida aylanadigan sun'iy yo'ldoshlarning bir necha asosiy turlari mavjud: geostatsionar sun'iy yo'ldoshlar va qutbli sun'iy yo'ldoshlar. Bu ularning ishlatilishiga ko'ra asosiylari. Agar xarita tuzib, Yer yoki boshqa sayyoralar to'g'risida aniq ma'lumot olishni istasak, ushbu sun'iy yo'ldoshlardan foydalaniladi. Masalan, GPS deb nomlanuvchi global joylashishni aniqlash tizimi u Yer sayyorasi atrofida aylanadigan sun'iy yo'ldoshlar tarmog'i tufayli olinadi. Ushbu sun'iy yo'ldosh guruhi sayyoradagi ob'ektning joylashishini va o'rnini telekommunikatsiya tizimlari orqali aniqlaydi. Ushbu tizimlarga televizor va uyali telefonlar ham kiradi.
Sun'iy sun'iy yo'ldoshlardan foydalanish orasida ilmiy va amaliy maqsadlar mavjud. Ilmiy foydalanishning ba'zi bir misollari - kosmik makon, quyosh nurlari, sayyoralar va boshqalarni o'rganish. Amaliy foydalanishning boshqa misollari meteorologik kuzatuv, harbiy josuslik, masofadan turib zondlash va telekommunikatsiya, boshqalar qatori.
Shuni hisobga olish kerakki, geostatsionar va qutbli sun'iy yo'ldoshlarning masofalari har xil. Ba'zilari 240 kilometr masofada, boshqalari esa kunlik 36.200 kilometrgacha. Har bir sun'iy yo'ldosh turi foydalanishga qarab afzalliklari va boshqa kamchiliklariga ega bo'ladi. Yer atrofida harakatlanadigan sun'iy yo'ldoshlarning aksariyati 800 kilometr masofada turib, soatiga 27,400 kilometr tezlikda harakatlanadi. Ular harakat qilayotgan tezlik, tortishish kuchi ularni orqaga tortmasligi uchun kerak.
Ushbu sun'iy yo'ldoshlar ikkita asosiy qismdan iborat: antenna va quvvat manbai. Antenna ko'rib chiqilayotgan ma'lumotlarni yuborish va qabul qilish bilan shug'ullanadi. Quvvat manbai ham batareyalar, ham quyosh batareyalari bo'lishi mumkin. Bular mashinaning ishlashini davom ettirish uchun zarurdir.
Yuqorida aytib o'tganimizdek, Yer atrofida aylanadigan ikkita asosiy sun'iy yo'ldosh turi mavjud. Ular quyidagichadir:
|
| |