nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Xalqaro terrorizim - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti f. T. Hakimova, N. X. Xoliyeva fuqaro muhofazasi

110
o‗xshaydi, chemodonlar, xo‗jalik va yo‗l sumkachalari, tuflilar, ularga mo‗ljallangan
qog‗oz qutilarga oziq-ovqat paketlariga o‗xshash jihozlar bo‗lishi mumkin.
Terroristlarning terror harakatini oshirish uchun mo‗ljallangan obyekt va
hududlar ommaviy odamlar yig‗iladigan vokzal, aeroport, dengiz va daryo portlari,
metrolar, sport zallari va majmualar, kinoteatrlar, supermarketlar, katta ofislar,
idoralar va hokazolar. Oziq-ovqat omborlari, suv havzalari, suv ta‘minot stansiyalari
bo‗lishi mumkin.
Biologik agentlarning birdan-bir xavfli tamoyillari shundan iboratki, qachon va
qayerda qanday holatlarda qo‗llash va indikatsiyasini aniqlash mushkul va o‗z
vaqtida chora ko‗rishni belgilay olish qiyin.
Insonlarni zararlashda qo‗llaniladigan bakterial moddalarni qo‗llashda
qo‗llanadigan usullar quyidagicha
- bakterial moddalarni tarqatishda aerozol ballonlaridan foydalanish;
- diversiya yo‗li bilan oziq-ovqat va ichimlik suvlarini zararlash;
- kasallik tarqatuvchi pashshalar va chaquvchi hayvonlardan foydalanish
mumkin.
Kasallik uyg‗otuvchilarni tarqatishda ko‗proq tashuvchilardan foydalaniladi.
Bunday tarqatish kasalliklari chuma, Sari lixoradkasi, Ku-lixoradkasi, tularemiya,
Sibir yarasi va boshqa turdagilar kiradi.
Ular quyidagi omillar bilan anqilanadi:
1. Aktiv biologik tarqatuvchilar odam va hayvonlarga faol hujum qiladigan va
qon so‗ruvchilar uchun hamda oziq-ovqatni zararlovchilar.
2. Inson va hayvonlar uchun uzoq muddat uyg‗otuvchi infeksiyalarni saqlavchi
kana va pashshalar, bitlar orqali.
3. Tabiat qo‗ynida infeksiyalarni mustahkam tashkil etuvchi avloddan-avlodga
o‗tkazuvchi hayvonlardan foydalanish usuli.
4. Nisbatan yengil ko‗payadigan, sun‘iy zararlaydigan tez ko‗payuvchi
narsalardan foydalanish.
5. Ma‘lum bo‗lmagan tarqatuvchilardan foydalanishi ham mumkin. Noma‘lum
yoki
belgilanmagan
usulda
tez
va
mustahkam
infeksion
kasalliklarni
tarqatuvchilardan foydalanish usullari.
INTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCE

|
INTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCEBog'liq Normurodov Sadriddin Salim o’g’liINTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCE
British International Science Conference
48
Shaxs yuz tasvirini avtomatik tanib olish tizimining samaradorligi dastlabki
ma‟lumotlar sifatiga, yuzning dastlabki identifikatsion belgilarini tanlab olinishiga, ulardan
kerakli belgilarni ajratishga, tanib olishda foydalaniladigan usullarga va tanib olish
mezonlariga bog„liq [5].
Yuz tasviri asosida shaxsni tanib olish usullariga bag„ishlangan texnik
adabiyotlarda quyidagi asosiy usullar taklif qilingan:
korrelyatsiya koefitsentiga asoslangan usul;
Karunen - Loev shakl almashtirishiga asoslangan
«Eigenface» usuli (1.5-rasm);
chiziqli diskriminant tahlili va timsollarni aniqlashda diskriminant tahlillardan
foydalangan Robert Fisher sharafiga qo„yilgan «Fisherface» usuli.
Odatda, korrelyatsiya koefitsentiga asoslangan usul dastlabki belgilar fazosida
muvofiqlashtirilgan filtrlash kabi amalga oshiriladi. Bunda tanib olinayotgan yuz tasviri
hamda ma‟lumotlar bazasida saqlanayotgan etalon o„rtasida korrelyatsion bog„lanishning
mavjudligi usulga asos bo„lib hizmat qiladi. Tanib olinayotgan tasvir qo„yilgan talablarga
mos kelsa, u holda ular o„rtasidagi korrelyatsiya birga yaqin bo„ladi. Ishda tavsiya etilgan
belgilar asosida o„tkazilgan tajriba sinovining tanib olish aniqligi 91% ni tashkil etgan. Biroq
agar fon, masshtab, burilish burchaklari o„zgarsa, u holda korrelyatsiya yordamida ushbu
tasvirlarning o„xshashligini baholash murakkablashadi va tanib olish aniqligi keskin tushib
ketadi. Shuning uchun amalda ushbu usuldan foydalanish samarasiz hisoblanadi [8].
«Eigenface» usulidan olingan tasvir namunalari 1.5- rasmda keltirilgan.
1.5 - rasm. Karunen - Loev shakl almashtirishiga asoslangan «Eigenface» usulidan
olingan tasvirlar
Dastlabki belgilar fazosidan Furye-Mellin fazosiga o„tish orqali korrelyatsiya
koefitsentiga asoslangan usul takomillashtiriladi, bu esa o„z navbatida,
muvofiqlashtirilgan filtrlash orqali berilgan tasvirlar o„rtasidagi korrelyatsiyani yaxshilash
imkoniyatini yaratib beradi. Ushbu usul orqali shakllantirilgan belgilar fazosi o„lchamining
kattaligi mazkur usulning kamchiliklaridan biridir. Bundan tashqari, Furye-Mellin
almashtirishi muvofiqlashtirilgan filtrlash jarayonidagi hisoblashlarni sezilarli darajada
murakkablashtirib yuboradi.
|
| |
INTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCE

|
INTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCEBog'liq Normurodov Sadriddin Salim o’g’liINTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCE
British International Science Conference
47
Authenticam
LS-1518p
1.4 - rasm. Ko‘z tasvirini olish uchun foydalaniladigan
ayrim qurilmalar
Ushbu qurilmalar ichiga 2, 3 ta videokamera joylashtirilgan bo„lib, ular avtonom
tarzda ishlaydi. «Indian Technologies» firmasining «Authenticam» qurilmasi yakka
tartibdagi foydalanuvchi uchun mo„ljallangan bo„lsa, «LS- 1518p» qurilmasi esa («IriScan» va
«LG» kompaniyalarining birgalikdagi mahsuloti) jamoaviy tarzda foydalanishga
mo„ljallangandir.
«Authenticam» qurilmasining hajmi kichik va kompyuterga USB porti orqali ulanadi.
«LS-1518p» qurilmasi «IriScan» kompaniyasi tomonidan biometrik texnologiyalar bozoriga
yetkazib beriladigan «IriScan's System 2100» nomli tizim bilan birga ishlaydi va shaxsni
ko„z tasvirining rangdor pardasi orqali identifikatsiya qilishga mo„ljallangan. «IriScan»
kompaniyasi tomonidan ushbu tizimga berilgan ta‟rifga ko„ra, uning ma‟lumotlar bazasida
4000 dan ortiq etalon mavjud bo„lib, unda foydalanuvchini tizimga ro„yhatga olish jarayoni
40 soniyadan oshmaydi. Foydalanuvchi «LS-1518p» qurilmasi qarshisida 9 va 10 dyuym
masofada turishi talab etiladi va u tanib olish jarayoniga 20 soniyagacha vaqt sarflaydi.
«IriScan's System 2100» tizimiga mo„ljallangan «LS- 1518p» qurilmasi mavjud bo„lib,
unga 256 tadan ko„proq masofadan turib ishlaydigan terminallar ulanishi mumkin. Shuning
uchun ushbu tizimdan taqsimlangan axborot tizimlari hamda ma‟lumotlar bazalariga
kirishni nazorat qilishda keng foydalaniladi [22].
Shaxsni yuz tasviri asosida tanib olish. Har bir shaxs o„zining individual yuz shakliga
egadir. Yuz shaklini bunday xususiyatiga asoslanib ko„plab yuz tasviri asosida tanib olish
usullari yaratilgan. Bu usullar asosini shaxs yuz tasvirining o„ziga xosligi va yuzdagi
elementlarning joylashish qonuniyatlari tashkil etadi. Tanib olish usullarini ishlab
chiqishda yuzdagi elementlarning joylashishi va ular o„rtasidagi nisbat hamda mosliklar
muhim ahamiyat kasb etadi [19, 6]. Yuz tasviri asosida shaxsni tanib olish yuz tasvirining
identifikatsion belgilari asosida amalga oshiriladi. Yuz tasvirining identifikatsion belgilarini
ajratib olishda quyidagilarni inobatga olish zarur:
yuz shakli (masalan, dumaloq, kvadrat, uchburchak va boshqa shakllar);
yuz qismlarining o„zaro munosabatlari (nisbatlari);
peshona, yonoq va jag„ qismlarining shakllari;
yuz simmetriyasi (simmetrik yoki asimmetrik);
burun, og„iz va ko„zlarning shakllari, kattaligi va joylashishi;
ajinlarning joylashishi va shu kabilar.
Shaxsni videoportretlari bo„yicha avtomatik tanib olish usullarida ham ushbu
belgilarning turlicha birikmalaridan foydalaniladi. Bunda belgilar olinadigan portretga
bog„liq ravishda tanlanadi. Masalan, tasvirning old yoki profil ko„rinishlari.
|
| |
kо‘p operatorlik - Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi begbo’tayev

|
Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi begbo’tayev
|
bet | 146/216 | Sana | 19.07.2024 | Hajmi | 7,52 Mb. | | #267965 |
Bog'liq 5ffd2d83d9d2c (1)kо‘p operatorlik - xizmatlarni taqdim etishda va ularning mas’uliyatini faoliyat soxasiga mos xolda taqsimlashda bir nechta operatorlarning qatnashishi.
Shuningdek kelajakdagi aloqa tarmoqlariga bо‘lgan talablarni shakllantirishda xizmatlarni ta’minlovchining faoliyatini xususiyatlarini hisobga olish lozim.
Xizmatlarni ta’minlovchiga bо‘lgan talablarga quyidagilar kiradi:
“multioperatorlik” muhitida qurilmalarning ishini ta’minlash imkoniyati ya’ni bir nechta aloqa operatori tarmog‘iga (jumladan ulanish satxiga ham) ulanish uchun interfeyslar sonini oshirish;
birgalikda yetkazish uchun xizmatlarni ta’minlovchi uzellarni birgalikda ishlashini ta’minlash;
qurilmalarning dastlabki minimal narxini belgilashda “masshtablanuvchan” texnik yechimlarni qо‘llash imkoni.
Hozirgi vaqtda kanallarni va paketlarni kommutatsiyalashga ega bо‘lgan mavjud umumiy foydalanuvchi aloqa tarmoqlari yuqorida aytib о‘tilgan talablarga javob bermaydi. Odatdagi tarmoqlarning imkoniyatlarini chegaralanganligi yangi infokommunikatsiya xizmatlarini yaratish yо‘lida bardosh berish omili hisoblanadi. Boshqa tomondan yetkaziladigan infokommunikatsiya xizmatlarining hajmini oshishi, mavjud aloqa tarmoqlarining bazaviy xizmatlarini, chaqiriqlarga xizmat kо‘rsatish sifat kо‘rsatkichlariga salbiy ta’sir kо‘rsatishi mumkin. Bularning barchasi, peying avlodning aloqa tarmoqlarini yaratish yо‘nalishida, odatdagi aloqa tarmoqlarini rivojlantirish usullarini
rejalashtirishda infokommunikatsiya xizmatlari mavjudligini hisobga olish lozimligiga majbur qiladi.
Zamonaviy aloqa xizmatlarining xususiyatlari
“Aloqa tarmog‘i” terminini ikki nuqtai nazardan qarash mumkin.
Birinchidan, aloqa tarmog‘ini, ma’lumotlarni almashish uchun texnik vositalar majmuasidan iborat bо‘lgan mustaqil obyekt kabi qarash mumkin.
Ikkinchidan, aloqa tarmog‘ini, global axborot infrastrukturasi (GAI)ni muhim komponenti deb qarash mumkin.
Oxirgi tushuncha, xalqaro elektr aloqa ittifoqi tomonidan XX asrning oxirlarida, axborot va elektr aloqaning rivojlanishini shakllantirish bо‘yicha ishlar oxiriga yetgandan keyin kiritilgan. GAI, aloqa tarmoqlarining majmuasi, foydalanuvchi qurilmalari, axborot va insonlarning resursi kabi qaraladi.
GAIning asosiy vazifasi foydali ma’lumotga ulanishni ta’minlash va аbonentlar orasidagi aloqani o’rnatishdan, shuningdek ishlash, о‘qish va kо‘ngil ochar tomosha qilish uchun yaxshi sharoitni yaratishdan iborat. GAIning funksional imkoniyatlari, kelajakda ma’lumotlarni vaqti va joyiga bog‘liq bо‘lmagan holda, ma’qbul tarif hamda butun dunyo masshtabida yetkazishdir.
Har qanday turdagi telekommunikatsiya tizimlarini taxlil qilish uchun ITU tomonidan tavsiya etilgan modeldan boshlaymiz. Quyidagi rasmda taqdim etilgan bu model, bulutlar kо‘rinishida tasvirlangan 4 ta komponentdan iborat.
|
| |
INTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCE

|
INTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCEBog'liq Normurodov Sadriddin Salim o’g’liINTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCE
British International Science Conference
45
2) aynan bir shaxsga tegishli bo„lgan barcha belgilar vektorlari yagona sinfga
birlashtiriladi;
3) sinfdagi etalon tasvir belgilari sinfga tegishli tasvir belgilarning o„rtacha qiymatlari
sifatida aniqlanadi (ya‟ni, etalon tasvir har bir sinfning markazi hisoblanadi);
4) dastlabki belgilar fazosi takomillashtiriladi (yangi belgilar qo„shiladi, eskilari
qaytadan hisoblanadi yoki tasvirni xarakterlovchi asosiy belgilar tanlab olinadi);
5) takomillashtirishga muvofiq etalon tasvirlar ham takomillashtiriladi;
6) aniqlangan belgilar fazosida sinflarga ajratish amalga oshiriladi.
Qo„l shakli asosida tanib olish tizimiga qo„l panjasi izlarini osongina (masalan, karton
va poastilindan foydalanib) qalbakilashtirish orqali kirish mumkin [32].
Qo„l shakli to„g„risidagi ma‟lumotlarni olish uchun ishlatiladigan maxsus skanerlar
mavjud bo„lib, ular 1.3
a
va 1.3
v
rasmlarda keltirilgan.
1.3-rasmning b-holatida qo„l shaklini skaner qilish jarayonida qo„lni to„g„ri qo„yish usuli
tasvirlangan. Ushbu ko„rinish qo„l shaklini skaner qilishda amal qilinishi kerak bo„lgan
yagona talabdir. Boshqa talablar, jumladan, qo„lning harorati, namligi va tozaligiga oid hech
qanday talablar qo„yilmaydi. Ushbu qurilmalardan turli xil ishlab chiqarish sharoitlarida
foydalanish imkoni mavjud.
a)
b)
v)
1.3-rasm. (a, v) qo‘l shakli to‘g‘risidagi ma’lumotlarni
oluvchi skanerlar, b) qo‘lni joylashtirish usuli
Qo„l shaklining geometrik belgilarini aniqlashda foydalanuvchi qurilmalarining hajmi
katta bo„lib, ularda televizion kamera, qo„lni yoritish uchun maxsus tizim va qo„lning yon
tasvirini kamerada aks ettirish uchun qiya o„rnatilgan oynalar mavjud. Skanerlarning
hajmlari ularni qo„llash sohalarini belgilab beradi. Masalan, yopiq binolar hamda boshqa
turli xil obyektlarga kirishni nazorat qilish tizimlarida ishlatiladi [24]. Ushbu
texnologiyalardan amalda foydalanishga quyidagi misollarni keltirish mumkin:
1) 1996 yilgi AQShning Atlanta shahrida bo„lib o„tgan olimpiada o„yinlarida Olimpiya
qishlog„iga kirish nazorat qilingan;
2) San-Fransisko shahridagi xalqaro aeroportda qo„lning geometrik belgilarini olish
uchun 90 dan ortiq skanerlar o„rnatilgan;
3) Rossiyadagi banklarda qo„l shaklining geometrik belgilarini olish uchun 100 dan
ortiq skanerlar o„rnatilgan;
4) AQSH, Yaponiya, Kanada shaharlaridagi atom elektr stansiyalarida obyektlarga
kirishni hamda xodimlar harakatini boshqarish uchun tizimlar o„rnatilgan;
|
| |
INTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCE

|
INTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCEBog'liq Normurodov Sadriddin Salim o’g’liINTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCE
British International Science Conference
43
- ikkiga bo„linadigan yoki birikadigan papilyar
chiziqlar birlashgan nuqta,
ya‟ni delta nuqta;
1823
yilda Breslavl universiteti professori. Y.E.Purkinye tomonidan barmoqlardagi
papilyar chiziqlar to„g„risidagi dastlabki ma‟lumotlar taqdim etilgan bo„lib, unda papilyar
chiziqlar va uning xossalari bayon etilgan [5, 9].
Barmoq izlaridagi papilyar chiziqlarning umumiy ko„rinishlaridan namunalar
1.1-rasmda keltirilgan.
1.1-
rasm. Barmoq izlaridagi papilyar chiziqlar
1.2-
Har bir barmoq izining takrorlanmaydigan papilyar chiziqlari tarkibini o„zgarish
nuqtalari (masalan, uzilish, tugash, ikki chiziqqa bo„linishi va shu kabilar), papilyar
chiziqlarning yo„nalishi va bu nuqtalarning va koordinatalari to„plamiga minutsiya deyiladi.
Ayrim adabiyotlarda minutsiyalar mahalliy belgilar deb ham ataladi [10, 16]. Har bir barmoq
izidan 50-70 tagacha mahalliy belgilarni ajratish mumkin. Ajratib olingan belgilardan
shaxsni tanib olish tizimlarini yaratishda foydalaniladi.
Turli shaxslarning barmoq izlaridagi global belgilari o„xshash bo„lganda ham ularning
mahalliy belgilari turlicha bo„ladi.
Hozirgi kunda turli bitimlarni tuzishda, shaxsni tasdiqlashda barmoq izlari asosida
shaxslarni tanib olish tizimlaridan Misr, Xitoy va Yaponiyada keng foydalanib kelinmoqda.
1824 yilda Genri Folds shaxsni tanib olish vositasi sifatida barmoqlarning siyohli
izlarini taklif qildi va amaliyotda birinchi bo„lib qo„lladi. U barmoq izlarini spirtli ichimlik
idishida qoldirgan jinoyatchining barmoq izlari asosida tanib olish orqali fosh etgan.
Har bir shaxsning barmoq izlarini o„ziga xos xususiyatlariga ega ekanligini, barmoq
izlarini tavsiflash mumkin bo„lgan belgilar tizimi va ularning vaqt o„tishi bilan
o„zgarmasligini 1892 yilda ingliz olimi Frensis Galton ko„rsatib bergan.
Frensis Galton taklif etgan belgilari asosida Fransiyaning “Sagem Defense Securite”
kompaniyasi tomonidan kirishni nazoratga oluvchi tizim ishlab chiqilgan. Amerika
Qo„shma Shtatlaridagi “American Biometric Company” kompaniyasi tomonidan barmoq
izlarining parametrlari asosida ishlaydigan shaxsni tanib olish tizimi ishlab chiqilgan.
Qo„l shakli asosida shaxsni tanib olish texnologiyasi. Qo„l shakli shaxsning o„ziga xos
bo„lgan yana bir biometrik xususiyati bo„lib, undan shaxsni tanib olish tizimlarini
yaratishda ayrim firmalar foydalangan.
Shaxsni tanib olish uchun qo„lning geometrik shakli, o„lchami va qo„l orqa tomoni
tasviridan foydalaniladi [36]. “Identimat” firmasi birinchilardan bo„lib, 1976 yilda qo„lning
|
| |
INTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCE

|
INTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCEBog'liq Normurodov Sadriddin Salim o’g’liINTERDISCIPLINE INNOVATION AND SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCE
British International Science Conference
50
Shaxsning yuz tasviri asosida tanib olish tizimida shaxsning mimikasi va tashqi
ko„rinishi hamda tasvirning yorug„lik qiymatlari muhim ahamiyatga ega bo„lib, ular tizim
aniqligi va samaradorligiga turlicha ta‟sir ko„rsatadi.
Quloq chanog„i tasviri asosida shaxsni tanib olish. Quloq chanog„i tasviri asosida
shaxsni tanib olish texnologiyasi o„zining quyidagi xususiyatlari bilan boshqa biometrik
texnologiyalardan ustun hisoblanadi.
Quloq chanog„idagi belgilar boshqa biometrik texnologiyalarning belgilaridan ertaroq
shakllanishi bilan, ya‟ni u ona qornida paydo bo„lgach, 56 kundan keyin;
shaxsning butun umri davomida o„z xususiyatini saqlab qolishi bilan;
shaxsning vafotidan keyin ham boshqa a‟zolariga qaraganda uzoqroq muddat
saqlanishi bilan.
Shaxsning quloq chanog„i tasviri asosida tanib olish texnologiyasi boshqa biometrik
texnologiyalarga nisbatan ko„plab ustunliklarga ega bo„lsa-da, biroq ayrim kamchiliklari
ham mavjud. Masalan, shaxsning quloq chanog„i qandaydir mexanik ta‟sirlar natijasida
o„zgarishi, quloq chanog„i tasviridagi ayrim halaqitlarning mavjudligi (quloq chanog„ining
biror bir qismi yoki to„la yopilganligi) va boshqalar. Ayrim hollarda tug„ma kamchiliklar,
avariya holatlari, kasalliklar yoki yaralar tufayli yuz tasvirlari va barmoq izlari hamda
boshqa ayrim biometrik xususiyatlar asosida tanib olishni amalga oshirib bo„lmasligi
mumkin. Bunday hollarda quloq chanog„i tasviri asosida shaxsni tanib olish texnologiyasini
qo„llash maqsadga muvofiq bo„ladi [19, 33].
Mazkur texnologiyada qo„llaniladigan usul va algoritmlarning soddaligi hamda
yuqorida keltirilgan afzalliklari ko„plab tadqiqotchilarning e‟tiborini o„ziga jalb qilib
kelmoqda.
Hozirgi kunda huquqni muxofaza qiluvchi organlariga quloq chanog„i tasviri asosida
tanib olish tizimlari keng tadbiq qilinmoqda. Ulardan asosan jinoyatchilarni topish va
jinoyatlarni ochishda foydalanilmoqda. Masalan, Vankuverda Iannarelli ismli izquvar
eshikda qoldirilgan quloq chanog„i izi orqali qotilni aniqlagan. Xuddi shunday qotillik
Buyuk Britaniyada ham sodir etilgan. Unda keksa ayol qotili quloq chanog„i izini eshikda
qoldirgan, bunda ham jinoyatchi eshikda qoldirilgan quloq chanog„i izi orqali aniqlangan.
Aksariyat jinoyatlar quloq chanoq chanog„i tasviri asosida oshkor qilinayotgan bo„lsa-
da, hozirgi kunda ko„plab huquqni muhofaza qilish organlari jinoyatchilarni topishda
shaxsni quloq chanog„i tasviri asosida tanib olish tizimlaridan deyarli foydalanishmayapti,
chunki ularda quloq chanog„i tasviri asosida shaxsni tanib olish tizimi yoki tizim uchun
zarur tasvirlar bazasi yetarli darajada shakllantirilgan emas.
Amalda esa quloq chanog„i tasviri asosida shaxsni tanib olish tizimlari orqali ko„plab
jinoyatlarni ochish mumkin bo„ladi. Ammo ushbu tizim yuqori natijalarni berishi uchun
mavjud tizimlarni rivojlantirish, takomillashtirish va yangilarini ishlab chiqishni talab
qiladi.
|
| |
Tayanch tushunchalar - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti f. T. Hakimova, N. X. Xoliyeva fuqaro muhofazasi

121
4. Hasanov O‗. Favqulodda vaziyatlarda tibbiy xizmat. Darslik. – T., 2006. -
211 b.
5. Fuqaro muhofazasiga oid me‘yoriy-huquqiy hujjatlar, 1-2-tom. – T.: FVV,
FMI, 2007. -270 b.
6. O‗zbekiston Respublikasi ―Fuqaro muhofazasi to‗g‗risida‖gi qonuni.
7. O‗zbekiston Respublikasi ―Terrorizmga qarshi kurash to‗g‗risida‖gi
qonuni.
8.
O‗zbekiston
Respublikasi
―Qishloq
xo‗jalik
o‗simliklarini
zararkunandalar, kasalliklar va begona o‗tlardan himoya qilish to‗g‗risida‖gi
qonuni.
9. O‗zbekiston Respublikasi ―Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining
sanoat xavfsizligi to‗g‗risida‖gi qonuni.
10. O‗zbekiston Respublikasi ―Qutqaruv xizmati va qutqaruvchi maqomi
to‗g‗risida‖ gi qonuni.
11. Istomin A.A., Hakimova F.T. Fuqaro muhofazasi. O‗UM. – T.: TDIU,
2014. - 334 b.
Namangan Institute of Engineering and Technology

|
Namangan Institute of Engineering and Technology Pdf ko'rish
|
bet | 176/693 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 15,56 Mb. | | #228860 |
Bog'liq ТўпламNamangan Institute of Engineering and Technology
nammti.uz
10.25.2023
Pg.163
Zaryadlash uchun
3.7 𝑉
dan
4.7 𝑉
gacha kuchlanish berilganda tok kuchi qiymati
67.6 𝜇𝐴
ga
teng bo’ldi shuningdek tok kuchining qiymati o’zgarmas saqlanib qoldi. Zaryadsizlanishda esa
3.66 𝑉
dan
3 𝑉
gacha kuchlanish tushishi kuzatildi. Batareyadan o’tayotgan tokning qiymati
68.2 𝜇𝐴
ga teng bo’ldi. Zaryadlanish vaqti 15 minut 51 sekuntga teng bo’ldi. Zaryadsizlanish vaqti
esa 12 minut 29 sekuntga teng bo’ldi (1-rasm).
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O’ktamaliyev Bekzod, Abdukarimov Abdullaziz, Imomaliyev G’aybullo “ Polimer asosli li-ion
batareyalarining tarkibiy qismlari va ularni tayyorlash texnologiyasi “NamDU ilmiy axborotnomasi
2021 yil 10-son 10-14 b.
LINEAR SWEEP VOLTAMMETRY (LSV) OF PMMA-BASED SOLID POLYMER ELECTROLYTES
B.Uktamaliyev, O.Mamatkarimov, A.Abdukarimov
Namangan Institute of Engineering and Technology
uktamaliyevb@mail.ru
Abstract: In this work we have learned linear sweep voltammetry of Polymethyl methacrylate
(PMMA) based solid polymer electrolytes. PMMA-EC-MgTf
2
sample was studied at room
temperature.
Keywords: Li-ion, solid polymer electrolyte, polymethyl methacrylate.
Today, lithium-ion batteries (LIBs) are used by millions of people in their daily lives. LIBs are
used in laptops, mobile phones and similar electronic devices because of their lightness, high energy
density and charging capabilities.
It is important to study the electrochemical stability of electrolytes in the performance
potential of Li-ion batteries. Electrochemical stability of polymer electrolytes significantly affects
the long-term performance of lithium-ion atherosclerosis [1]. The electrochemical stability of
electrolytes is important for their practical application, as the separation of ions can lead to safety
problems and weaken their electrochemical properties [2].
|
| |
Namangan Institute of Engineering and Technology

|
Namangan Institute of Engineering and Technology Pdf ko'rish
|
bet | 607/693 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 15,56 Mb. | | #228860 |
Bog'liq ТўпламNamangan Institute of Engineering and Technology
nammti.uz
10.25.2023
Pg.556
bo‘lishini ta
ʼ
minlaydi. Reyting tizimi doimiy ravishda bosqichma-bosqich semestr davomida va
o‘quv davrida har bir akademik fan bo‘yicha talabalar bilimini nazorat qilish imkonini beradi.
Talabalarning kreativlik va tashabbuskorlik darajasini aniqlash hamda erishilgan yutuqlari
bo‘yicha rag‘batlantirish uchun ilmiy-ijodiy va manaviy-ma
ʼ
rifiy faoliyati natijalari bo‘yicha reyting
ball ko‘rsatkichlarini hisoblash maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Talabalar o‘rtasida kreativlik va tashabbuskorlik darajasi bo‘yicha sog‘lom raqobat muhitini
shakllantirish va ularning yaratuvchanlik qirralarini rivojlantirishda, ilmiy-ijodiy va manaviy-
ma
ʼ
rifiy faoliyati natijalari bo‘yicha reyting ball ko‘rsatkichlari asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi.
Ilmiy-ijodiy faoliyati natijalari bo‘yicha reyting ball ko‘rsatkichlari, ilmiy ishlanmaning
dolzarbligi, ilmiy ishlanmaning anjumanlarda muhokama etilganligi, ilmiy ishlanmaning
amaliyotga tadbiq etilganligi(amaliyotga qo‘llanilganlik akti, patent, guvoxnoma) va ilmiy
ishlanmaning salbiy oqibatlari kabi parametrlarga bog‘liq bo‘ladi.
Talabalar reytingi asosida har bir universitetning talabalar erishilgan yutuqlari bo‘yicha
reytingi aniqlanadi. Bu tizimdan ish beruvchi tashkilotlar to‘liq foydalanish imkoniyati yaratiladi,
bu esa reytingi yuqori talabalarning sifatli ish bilan ta
ʼ
minlanish kafolatlanadi.
Xalqaro standartlar asosida talabalar reytingini aniqlash, tashkilotlarni yuqori salohiyatli
kadrlarga bo‘lgan ehtiyojini qondiradi. Mazkur tizim reytingni aniqlash bilan bir vaqtning uzida,
sifatli kadrlarni tanlab olish munosabatlarini amalga oshirish imkoniyati yaratiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ахатов А., Мардонов Д., Назаров Ф. Моделирование отношения процессов
определения рейтингов и занятости на основе цифровых технологий. Вестник ТУИТ.
Ташкент. № 3(10).2020.
2.
Мардонов Д., Назаров Ф. Рейтинг жараёнини автоматлаштиришнинг математик
моделлари “Ахборот технологияларининг замонавий муаммолари ҳамда уларнинг
ечимлари” онлайн илмий-амалий анжумани MA’RUZALAR TO’PLAMI. // Муҳаммад ал-
Хоразмий
номидаги
Тошкент
ахборот
технологиялари
университети
Урганч
филиали.5.06.2020. [142-144].c
3.
Пономарева Л.А., Голосов П.Е. Разработка математической модели учебного
процесса в вузе для повышения качества образования// Фундаментальные исследования.
2017. № 2. С. 77-81
4.
Akhatov A.R., Mardonov D.R., Nurmamatov M.Q. and Nazarov F.M. Improvement of
mathematical models of the rating point system of employment. “Scientific journal Samarkand
state university” № 1(125).2021.[100-107] p.
|
| |
Terrorchi - terror faoliyatini amalga oshirishda ishtirok etayotgan shaxs. 
Terrochilik guruhi -

|
Terrorchi - terror faoliyatini amalga oshirishda ishtirok etayotgan shaxs.
Terrochilik guruhi -Bog'liq Fuqaro muhofazasiTerrorchi - terror faoliyatini amalga oshirishda ishtirok etayotgan shaxs.
Terrochilik guruhi - oldindan til biriktilib, terrochilik harakatini sodir etgan,
bunday harakatga tayyorgarlik ko‗rgan yoki uni sodir etishda suiqasd qilgan shaxslar
guruhi.
Terror tashkiloti - ikki yoki undan ortiq shaxsning yoki Terror guruhlarning
Terror faoliyatini amalga oshirish uchun barqaror birlashuvi.
Terrochilik faoliyati - terror harakatini uyushtirish, rejalashtirish, tayyorlash
va amalga oshirishdan, terrochilik harakatiga undashdan Terror tashkilotini tuzishdan
terrorchilarni yollash, tayyorlash va qurollantirishdan,
ularni moliyalashtirish va moddiy-texnika jihatidan
ta‘minlashdan iborat bo‗lgan faoliyat.
Terror harakati - garovda ushlab turish uchun
shaxslarni qo‗lga olish yoki ushlab turish uchun
shaxslarni qo‗lga olish yoki ushlab turish, davlat yoki
jamoat arbobini, aholini milly, etnik, diniy, boshqa
guruhlari chet el davlatlari va xalqaro tashkilotlar
vakillarining hayotiga tajovuz qilish, davlat yoki
jamoat ahamiyatiga molik obyektlarni bosib olish,
shikastlantirish, yo‗q qilish, portlatish, o‗t qo‗yish,
piortlatish qurilmalarni, radioaktiv, biologik portlovchi, kimyoviy, boshqa zaralovchi
moddalarni ishlatish yoki ishlatish bilan qo‗ritishitish yer usti, suv va havo transporti
vositalarini
qo‗lga
olish,
aholi
gavjum
joylarda
ommaviy
tadbirlar
o‗tkazilayotganidan vahima qo‗zg‗atish va tartibsizliklar keltirib chiqarish, aholi
hayoti, sog‗liligi, jismoniy va yuridik shaxslar mol-mulkida avariyalar, texnogen
xususiyatli FV sodir etish bilan zarar yetkazish yoki xavf tug‗dirish, jinoyatlari,
O‗zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari va xalqaro huquqning umume‘tirof etilgan
me‘yorlarida belgilangan terror tusidagi boshqa harakatlarni sodir etish.
|
| |
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti f. T. Hakimova, N. X. Xoliyeva fuqaro muhofazasi - bet 77

106
moslama qo‗yiladi, eshikdan gamma nurlarining kirishidan himoyalanish uchun
kirish qarshisida 1,5 metr masofada 40-50 sm qalinlikda g‗ishtdan devor quriladi.
Panajoy ostidagi binolarning birinchi qavatlarini maxsuslashtirishda himoya
xususiyatini oshirish, hamma joylarni berkitish ishlari olib boriladi, ochiq joylarni
g‗isht, qum solingan, qop bilan berkitib chegaralanadi va h.k.
Sabzavot saqlanadigan ichki kurilmalarning devorlaridagi
barcha teshik va
yoriq joylar sinchkovlik bilan berkitilib chiqilishi kerak. Panajoyning tuproq katlami
60-70 sm gacha oshirib boriladi va devorni yer ustidan baland qilish uchun tuproq
sepiladi. Sabzavot saqlanadigan panajoy ichiga faqat bitta kiradigan eshik qoldiriladi,
qolganlari esa ko‗rinmaydiga qilib tuproq bilan yopib tashlanadi.
Tog‗kon sanoati va ko‗mir sanoati bor rayonlardagi aholi panajoy sifatida
shaxtalardan ham foydalanishlari mumkin, qora va rangli metallurgiya zavodi
ishchilari, qurilish materiallari ishlab chiqaradigan zavoddagilar va boshqalar yer osti
yullaridai foydalanishi mumkin. Kirish joylarning qurilishi va avariya holatlarida
chiqib
ketish joylari, avariya holatlarda odamlarni tepaga ko‗tarilishi uchun vertikal
zinapoyalar tayyor holatda turishi, panajoylarni toza havo bilan ta‘minlash, ichimlik
suvi yetkazib beradigan quvurlar tayyor holda turishi va boshqalar kiradi.
Jihozlanishning asosiy shartlari:
-kimyoviy va germetik to‗siqlarni o‗rnatish;
-kirish yo‗llarini odamlarni tez o‗tkazish uchun ta‘minlash;
-odam ko‗tarish uchun mexanizmlarni tayyorgarlik holatiga keltirish;.
-yashirinuvchilarni hayot faoliyati uchun kerakli hamma narsalar bilan
ta‘minlash;
-yashirinuvchilarning
shaxta
suvlaridan
foydalangan
holda
suv
manbalarini tashkil qilish;
-boshqaruv va sanitar punktlarini,
oziq-ovqat omborlarini, aloqa uzatishni va
qabul qilishni ta‘minlash;
-iloji boricha ikki qavatli so‗rilar va o‗rindiqlarni o‗rnatish;
-yong‗inga qarshi vositalar bilan kerakli miqdorda ta‘minllash kerak.
Yer osti qurilmalarida havo oqib keladigan kanalning ichiga changni ushlab
qoladigan ramka ko‗rinishidagi filtr, ustiga doka tortilgan teshikli material o‗rnatiladi.
Turli xil rastiastiya va boshqa shu kabi ofatlardan aholini himoya qilish uchun
yer osti qurilmalariga quyidagi talablar qo‗yiladi:
-uch sutkadan kam bo‗lmagan muddatda saqlash;
-suv bosmaydigan joylarga qurish;
-oqar suvlardan, kanalizatsiya kommunikatsiyalardan hamda qurilish
kommunikatsiyalardan uzoqroq joylarda qurish;
-chiqish va kirish eshiklari bo‗lishi.
Yer osti qurilmalari asosiy va yordamchi binolardan iborat bo‗ladi. Asosiy
binoda yashirinuvchilarni joylashtirish joyi ikki yoki uch qavatli so‗ri mavjud bo‗lishi
mumkin. Ikkinchi yordamchi binoda sanitariya tarmog‗i,
havoni tozalab almashtirib
beruvchi kamyera va sig‗imi katta inshootlarda tibbiyot xonasi, oziq-ovqat
saqlanadigan ombor, artezan quduq va dizelli elektorotsansiya uchun joy mavjud
bo‗ladi. Saqlanish joyida qoidaga muvofiq kamida ikkita kirib-chiqish eshiklari
bo‗ladi.
МУХАНДИСЛИК ТЕХНОЛОГИЯСИ ЙЎНАЛИШЛАРИДА ОЛИЙ МАТЕМАТИКА ФАНИНИ

Namangan Institute of Engineering and Technology
nammti.uz
10.25.2023
Pg.557
Кейинги ўн йилликларда фанлараро алоқадорлик бўйича жуда кўп
илмий-амалий
ишлар олиб борилдики, булар ўз навбатида амалиётда ўз тасдиғини топмоқда. Жумладан,
техника ва математика фанларини ўзаро алоқаларини ўрганиш юзасидан етарлича
тажрибалар тўпланган, бу йўналишда
айрим ижобий ечимлар топилган, улар амалиётчи
ўқитувчилар учун дастлабки кўрсатмалар вазифасини адо эта олади.
Фанлараро алоқаларга доир тадқиқотларнинг асосий муаммоси сифатида мазмуни ва
характери мутлақо бир-бирига ўхшамайдиган, турли-туман ўзига хос метод ва кўринишдаги
тадқиқ усулларига эга бўлган ўқув фанлари орасидаги асосий боғланишларни топишни
асосий муаммо сифатида белгилашади. Мазкур муаммо ечилмаса табиатан бошқа-бошқа
хусусиятларга эга бўлган
фанларни бирлаштирадиган, боғлайдиган, уларнинг ўзаро
муносабатга киришиш жараёнини таъминлайдиган восита ва омиллар ҳақида гапириш ҳам
ортиқча бўлади.
Бу ўз-ўзидан турли техника ва математика фанларига оид бўлган билимлар тизими
билан муайян кенгликларда яхлитлашган ҳолда ишлашни шарт қилиб қўяди. Энди гап фақат
бир ўқув предметини ўзлаштириш усули ҳақида эмас, балки икки ёки ундан ортиқ фанларга
оид бўлган иш усуллари билан айни пайтнинг ўзида шуғулланиш заруриятини ҳам юзага
келтиради.
Техника
йўналишларида
фанини
ўқитишда
математик
усулларни,ахборот
технологияларини қўллаш асосида мутахассисларни касбий тайёрлаш
самарадорлигини
ошириш ижобий натижалар беради. Шу мақсадда кейинги ўн йилликларда мутахассислик
фанлари ва математика фанларини орасидаги боғланишларни ривожланиши
натижасида
янги
фан йўналишлари пайдо бўлди Техника йўналишларида математика
фанинингқўллаш
методларини яратиш ва уни амалга ошириш ҳозирги кундаги долзарб муаммолардан
ҳисобланади.
)
,
,
,
,
,
,
,
,
(
3
2
1
3
2
1
n
n
a
a
a
a
x
x
x
x
F
Y
кўринишидаги мақсад функцияси танланади. Бу ерда
n
x
x
x
x
,
,
,
3
2
1
–статистик
кўрсаткичлар,
n
a
a
a
a
,
,
,
,
3
2
1
-ўзгармас параметрлар. Одатда X= (
n
x
x
x
x
,
,
,
3
2
1
) – статистик
кўрсаткичлар
вектори,
Y-мақсад
функцияси,
a
=(
n
a
a
a
a
,
,
,
,
3
2
1
)
–
статистик
кўрсаткичларнинг параметрлари вектори деб аталади.
Техника ва математика фанлари доир маълумотларни корреляцион-регрессион
таҳлил усуллари билан самарали моделлаштиришда қаралаётган омиллар ўртасидаги энг
яхши боғланиш шаклларини танлаш катта рол ўйнайди. Биз ушбу бўлимда кўпчилик
ҳолларда фойдаланиладиган регрессия функцияларининг
математик моделларини ва
моделлардаги номаълум параметрларни аниқлаш учун энг кичик квадратлар усули билан
ҳосил қилинган нормал тенгламалар тизимини келтирамиз.
2.
Чизиқли функция
у = а
0
+а
1
х
.
,
2
1
0
1
0
x
y
x
a
x
a
y
x
a
na
( 1)
3.
Иккинчи даражали парабола
2
2
1
0
x
a
x
a
a
y
-rasm. Eltrolitni blokirovka qilish chizmasi

Namangan Institute of Engineering and Technology
nammti.uz
10.25.2023
Pg.158
o'tkazgich uchun
𝑡
𝑒
= 1
.
𝑡
𝑖
va
𝑡
𝑒
ning aniqlanish chegarasi aralash o'tkazgichlar uchun 0 dan 1 gacha
bo'lgan qiymatlarga ega bo'ladi.
DC polarizatsiya metodi o'tkazuvchanlik ulishini o'lchash uchun samarali va keng
qo'llaniladigan usuldir.[2][3]. Ikki blokirovka elektrodlari orasiga o'rnatilgan namuna bo'ylab doimiy
kuchlanish ostida qo’yiladi va tok oqimi vaqt bo’yicha o’zgarish funktsiyasi sifatida qayd etiladi.
Ushbu DC polarizatsiya metodi polimer elektrolitlarining ion o'tkazuvchanlik ulishini aniqlash uchun
qulay usul bo'lib, ko'plab tadqiqotchilar tomonidan qabul qilingan[4]
Tayyorlangan qattiq polimer elektrolit namunalar uchun ion uzatishlar ulishi DC polarizatsiya
usuli yordamida o'lchandi. SPE namunalari bo'ylab doimiy 0,5 V doimiy kuchlanish berib turildi va
tok oqimi vaqt funktsiyasi sifatida nazorat qilinadi. Ion o'tkazuvchanlik sonining qiymati,
𝑡
𝑖
quyidagi
tenglamalar yordamida normalangan oqimga nisbatan vaqt grafigidan baholanishi mumkin;
𝑡
𝑒
=
𝜎
𝑒
𝜎
𝑖
=
𝐼
𝑒
𝐼
𝑡
4
𝑡
𝑖
= 1 −
𝐼
𝑒
𝐼
𝑡
5
Bu yerda
𝐼
𝑒
va
𝐼
𝑡
mos ravishda elektron va umumiy tok oqimdir.
Bundan tashqari zaryad tashuvchilarning ulishini yani katod tomonga harakatlanadigan
musbat ion (kation) larni va anod tomonga harakatlanadigan manifiy ion (anion) larni hisoblashda
zaryad tashuvchilarni harakatchanligidan foydalanib ham topishimiz mumkin
𝑡
+
=
𝜇
+
𝜇
+
+𝜇
−
6
𝑡
−
=
𝜇
−
𝜇
+
+𝜇
−
7
𝜇
+
,
𝜇
−
-kation va anionga tomon harakatlonyotgan ionlarning harakatchaligi.
Bu metod ionlarning ulishini yuqori aniqlikda bilish imkonini berishi bilan birga Li-ion
batareyalarini elektrofizik paramterlariga bog’liqligini ham ko’rishimiz mumkin.
) Çin cır limonunun meyvəsi və toxumu nə məqsədlə istifadə olunur?

767) Çin cır limonunun meyvəsi və toxumu nə məqsədlə istifadə olunur?
A) Yuxugətirici kimi
B) Ödqovucu kimi
C) Sidikqovucu kimi
D) Qurdqovucu kimi
E) Tonuslandırıcı kimi
Ədəbiyyat: Y.B.Kərimov, T.A.Süleymanov, C.İ.İsayev , C.S.Xəlilov "Farmakoqnoziya" Bakı-2010 səh.511-512.
768) Dəmrovotu bitkisi hansı xəstəliklərdə istifadə olunur?
A) Podaqra zamanı
B) Astma zamanı
C) Nevrozlarda
D) Mədə xorasında
E) Öd kisəsinin xəstəliklərində
Ədəbiyyat: Y.B.Kərimov, T.A.Süleymanov, C.İ.İsayev , C.S.Xəlilov "Farmakoqnoziya" Bakı-2010 səh.424-425.
769) Dəvədabanı bitkisinin latınca adı nədir?
A) Viburnum apulus
B) Quercus robur
C) Tussilaqo farfara
D) Panax ginseng
E) Adonis vernalis
Ədəbiyyat: Y.B.Kərimov, T.A.Süleymanov, C.İ.İsayev , C.S.Xəlilov "Farmakoqnoziya" Bakı-2010 səh.87.
770) Başınağacı bitkisindən hazırlanan duru ekstrakt hansı məqsədlə istifadə olunur?
A) Hipotenziv kimi
B) Ödqovucu kimi
C) Yuxugətirici kimi
D) Sidikqovucu kimi
E) Qankəsici kimi
Ədəbiyyat: Y.B.Kərimov, T.A.Süleymanov, C.İ.İsayev , C.S.Xəlilov "Farmakoqnoziya" Bakı-2010 səh. 167-171.
|
B.O’ktamaliyev - Namangan Institute of Engineering and Technology nammti uz

|
Namangan Institute of Engineering and Technology nammti uz Pdf ko'rish
|
bet | 175/693 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 15,56 Mb. | | #228860 |
Bog'liq Тўплам
B.O’ktamaliyev
1
,
2
Mohd Zieauddin Bin Kufian, O.Mamatkarimov
1
, A.Abdukarimov
1
1
Namangan muhandislik-texnologiya instituti,
2
Malayziya Respublikasi, Malaya universiteti
E-mail:
uktamaliyevb@mail.ru
Tel: 93 670 03 33
Hozirgi davrda hammamizga ma’lumki Li-ion batareyalariga bo’lgan talab hamda qiziqish ortib
bormoqda. Bu turdagi batareyalarni elektrofizik parametrlarini yaxshilash muhim hisoblanadi.
Malaya universitetida ilmiy lobaratoriyasida Li-ion batareya tayyorlandi. Li-ion batareya qattiq
polimer elektrolitini tayyorlash uchun polimetilmetakrilat (PMMA), etilin korbonat (EC),
litiytrifilumetansulfanat (LiTf), erituvchi sifatida tetragidrofuran (THF) moddalardan foydalanildi[1].
Katodni tayyorlash uchun esa AQSH ning Sigma Aldrich firmasida ishlab chiqilgan: poliviniliden
ftorid (PVdF M
W
=275,000 g mol
-1
), grafid, aktiv modda litiy permanganat (LiMn
2
O
4
) erituvchi sifatida
Germaniyaning MERCK firmasida ishlab chiqilgan 1-metil-2-pirolidon (NMP), hamda alyuminiy
folgadan foydalanildi. Anod uchun Li folgasidan foydalanildi. Namuna batareya CR 2032 holatiga
keltirib olindi. Neware batareya testeri qurulmasi yordamida Li-ion batareyani zaryadlanish hamda
zaryadsizlanishi o’rganildi.
58:44
01:44
04:44
07:44
10:44
13:44
3,0
3,2
3,4
3,6
3,8
4,0
4,2
4,4
4,6
4,8
5,0
t (min)
U
(V)
Zaryadlanish
Zaryadsizlanish
1-rasm. Batareyani zaryadlanish/zaryadsizlanishda ishlash kuchlanishi
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar

|
Foydalanilgan adabiyotlar Pdf ko'rish
|
bet | 171/693 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 15,56 Mb. | | #228860 |
Bog'liq Тўплам
Foydalanilgan adabiyotlar
[1] S. Zugmann, M. Fleischmann, M. Amereller, R. M. Gschwind, H. D. Wiemhöfer, and H. J.
Gores, “Measurement of transference numbers for lithium ion electrolytes via four different
methods, a comparative study,” Electrochim. Acta, vol. 56, no. 11, pp. 3926–3933, 2011, doi:
10.1016/j.electacta.2011.02.025.
[2] J. B. Wagner and C. Wagner, “Electrical Conductivity Measurements on Cuprous Halides,”
J. Chem. Phys., vol. 26, no. 6, pp. 1597–1601, 1957, doi: 10.1063/1.1743590.
[3] K. M. Shaju and S. Chandra, “Experimental studies and space charge mechanism for the
conductivity/mobility enhancement due to SnO2 dispersion in Ag+ ion conducting borate glass,” J.
Mater. Sci., vol. 30, no. 13, pp. 3457–3462, 1995, doi: 10.1007/BF00349894.
[4] A. Awadhia and S. L. Agrawal, “Structural, thermal and electrical characterizations of
PVA:DMSO:NH4SCN gel electrolytes,” Solid State Ionics, vol. 178, no. 13–14, pp. 951–958, 2007, doi:
10.1016/j.ssi.2007.04.001.
QATTIQ POLIMER ELEKTROLIT ASOSLI LI-ION BATAREYANI ZARYADLANISH VA
ZARYADSIZLANISHI
B.O’ktamaliyev
1
,
2
Mohd Zieauddin Bin Kufian, O.Mamatkarimov
1
, A.Abdukarimov
1
1
Namangan muhandislik-texnologiya instituti,
2
Malayziya Respublikasi, Malaya universiteti
E-mail:
uktamaliyevb@mail.ru
Tel: 93 670 03 33
Bizga ma’lumki ko’chma olib yuriladigan qurilmalarga ta’lab kun sayin ortib bormoqda.
Bunday qurulmalarning asosiy qismilaridan biri batareya bo’lib uning yashash vaqti, sig’imi asosiy
Namangan Institute of Engineering and Technology
nammti.uz
10.25.2023
Pg.159
ro’l o’ynaydi. Hozirda deyarli har bir elektron qurulmalarda Li-ion batareyalarini topishimiz mumkin.
Bunday batareyalarga talabning ortganligini inobatga olib biz ham qattiq polimer elektrolit asosli Li-
ion batareyalarini sig’im hamda yashash vaqti o’rgandik.
0
10
20
30
40
50
0
20
40
Charge
Discharge
Cycle
|
| |
Bugungi iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida korxona- larning asosiy vositalarini tahlil etishda asosiy axborot manbalari bo‘lib quyidagilar hisoblanadi

|
Bugungi iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida korxona- larning asosiy vositalarini tahlil etishda asosiy axborot manbalari bo‘lib quyidagilar hisoblanadi
|
bet | 233/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Bugungi iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida korxona- larning asosiy vositalarini tahlil etishda asosiy axborot manbalari bo‘lib quyidagilar hisoblanadi:
√ korxonaning biznes-reja ma’lumotlari;
√ «Buxgalteriya balansi» (1-shakl);
√ «Asosiy vositalar harakati to‘g‘risidagi» hisobot (3-shakl);
√ asosiy ishlab chiqarish fondlarining ishga tushirilishiga oid ma’lumot;
√ ishlab chiqarish quvvatlari balansi;
√ ishlab chiqarish uskunalaridan foydalanishiga oid hisobot;
√ buxgalteriya hisobining asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schot ma’lumotlari.
Asosiy vosita (fond)larning tarkibi, tuzilishi va dinamikasi tahlili, ularning aktiv va passiv qismlari nisbati
Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida har bir vositani ma’lum bir xususiyatlari bo‘yicha tasniflash va tarkibiy joylashtirib chiqish mumkin bo‘ladi. Xususan, korxonalarning asosiy vositalarini ham ma’lum bir xususiyatlari bo‘yicha tasniflab va ularni tahlil qilib chiqish maqsadga muvofiq sanaladi. Bugungi kunda asosiy vositalarni quyidagi xususiyatlari bo‘yicha tasniflashimiz mumkin:
Asosiy vositalarning korxonaning ishlab chiqarish jarayonida qatnashuviga qarab:
aktiv asosiy vositalar;
passiv asosiy vositalar.
Asosiy vositalarni ma’lum tarmoqlarga bo‘ysunuviga qarab:
sanoat ishlab chiqarish asosiy vositalari;
boshqa tarmoq asosiy vositalari;
noishlab chiqarish asosiy vositalari.
Asosiy vositalarning foydalanish jarayonidagi qatnashuviga qarab:
foydalanishdagi asosiy vositalar;
foydalanishdan olib qo‘yilgan (konservatsiya qilingan) asosiy fondlar.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Bugungi iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida korxona- larning asosiy vositalarini tahlil etishda asosiy axborot manbalari bo‘lib quyidagilar hisoblanadi
|
Ishchilarning ishlagan ish vaqti fondi (kishi-soatlari)ga

233
12. Mahsulot hajmiga qanday mehnat omillari ta’sir etadi?
a) xodimlar soni, mehnat unumdorligi,
ish vaqti fondi, ish kuni
davomiyligi;
b) ishchilar soni, 1 ishchini ishlagan kunlari, ish kuni davomiyligi,
ishchining bir soatlik ish unumi;
d) mehnat unumdorligi, ish vaqti fondi,
ish kuni davomiyligi, 1
ishchining ishlagan kunlari;
e) xodimlar soni,
jami ishlagan kishi-kunlari, kishi-soatlari,
ishchining bir soatlik ish unumi.
13. Kadrlar qo‘nimsizlik koeffitsiyentini aniqlang.
Jami xodimlar soni - 168 ta
Ishga qabul qilindi – 50 ta
Ishdan bo‘shatildi – 20 ta
Shu jumladan:
- o‘z xohishiga muvofiq - 10
- mehnat intizomini buzganligi uchun - 2
a) 0,3
b) 0,12
d) 0,07
e) 0,77
14. Quyidagi ma’lumotlar asosida 1 ishchining ishlagan kun-
Qattiq polimer elektrolitni tayyorlash texnologiyasi

Namangan Institute of Engineering and Technology
nammti.uz
10.25.2023
Pg.161
petri idishdagi namunalarni ustini alyuminiy plyonka bilan yopamiz. Alyuminiy pilyonka ustini bir
nechta joyidan igna bilan teshiladi. Xona xaroratiga 24 soat davomida quritish uchun qo’yiladi.
Tayyorlayotgan namunamiz qattiq holatga kelishi uchun 24 soat desikator shisha idishga qo’yamiz
shundan
namunamiz
tayyor
holga
keladi.
Ikkinchi
namunamizni
ham
magnium
trifulurametansulfanatni (MgTf
2
) tuz asosli elektrolitni huddi shu metoddan tayyorlab olamiz.
Yuqorida tayyorlangan namunalarning ko’rinishi 1-rasmda ko’rsatilgan.
1-rasm. Qattiq polimer elektrolitlar namunalari.
Qattiq polimer elektrolit SCN moddasidan 0-50% konsentratsiyadan
miqdorlari quydagicha
olindi.
1-jadval
Namuna
nomi
Namuna
qalinligi
(sm)
PMMA
(gr)
EC (gr)
LiTf (gr)
MgTf
2
SCN (gr)
ning ta’minotini, bozorlarda (tovarlar, xizmatlar, moliya bozorla-

235
da. 2011-yilda tovarlar va xizmatlar eksporti hajmi 15,4 foizga ortdi.
Eksport tarkibida tayyor mahsulot hajmi keyingi yillarda yuqori sur’atlar
bilan o‘sib bormoqda. Bular qatoriga,
avvalambor, mashina va asbob-
uskunalar, neft-kimyo mahsulotlari, mineral o‘g‘itlar, paxta tolasidan
tayyorlangan ip –
kalava va gazlama, trikotaj va oziq-ovqat tovarlari,
kabel - o‘tkazgich mahsulotlari, qurilish materiallari kiradi. Eksport
korxona faoliyatining eng muhim yo‘nalishiga,
butun iqtisodiyotimiz-
ning rivojlanish natijalarini baholash mezoniga aylandi. Eksport,
mahsulot sifati, materiallardan foydalanishda iqtisodga erishish, yangi
texnikani ishlab chiqarishga jalb etishga bog‘liq. Respublikada ishlab
chiqarishni texnik jihatdan muntazam modernizatsiya qilib borish uchun
samarali rag‘batlantirish tizimi yaratilgan.
Unga muvofiq keltirilgan
yangi texnikadan undiriladigan mulk solig‘i bekor qilindi. Ko‘p yillik
kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki xususiy sektorda texnikadan unumli
foydalanish evaziga moddiy resurslardan iqtisodiy samaraga erishilmoq-
da, chunki, ularda mulkka egalik qilish hissi yuqoridir. Moddiy resurslar
bilan korxonani ta’minlanishi, zaxira holati,
ulardan samarali foydala-
nish, ichki imkoniyatlarini aniqlashda iqtisodiy tahlilning roli kattadir.
Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida har qanday korxona
asosiy maqsadiga erishish uchun ishlab chiqarish xarajatlarini, jumladan,
mehnat predmetlaridan tejab-tergab foydalanishga alohida e’tibor
beradi. Shuning natijasida ular o‘z foydalarini ko‘paytirishga, oqibat
natijada foydalilik darajasini oshirishga erishadilar. Mahsulot ishlab
chiqarishda mehnat predmetlarining ahamiyati katta.
Ularsiz ayrim
hollarda mahsulot ishlab chiqarish imkoniyati cheklanadi ayrim hollarda
esa umuman mumkin emas.
Masalan, mehnat predmeti hisoblangan metallar elektr quvvati va
boshqalar mavjud bo‘lmasa mahsulot ishlab chiqarish ham cheklanadi.
Shunday ekan mehnat predmetlariga sanoat ishlab chiqarishida nimalar
kirishliligini aniqlab olish lozim.
Adabiyotlarda, korxona hujjatlarida
Joriy (operatsion) faoliyat – xo‘jalik jarayonlarini korxonaning

493
• mol yetkazib beruvchi va pudratchilarga to‘langan pul mablag‘lari;
• xodimlarga va ular nomidan to‘langan pul mablag‘lari;
• operatsion faoliyatning boshqa pul tushumlari va to‘lovlari.
Korxonalarda pul mablag‘lari harakati asosan korxona xo‘jalik
faoliyatida sodir bo‘ladi. Xo‘jalik faoliyatidan pul mablag‘lari harakatini
tahlil qilib chiqishimiz uchun quyidagi jadval ma’lumotlarini
o‘rganishimiz lozim bo‘ladi.
123-jadval
Xo‘jalik faoliyatidagi pul mablag‘lari harakati tahlili
Pul mablag‘lari kirimi
Pul mablag‘lari
chiqimi
Ko‘rsatkichlar
Satr
raqa-
mi
Summa,
ming so‘m
Jamiga
nisbatan
salmog‘i, %
Summa,
ming so‘m
Jamiga
nisbatan
salmog‘i,
%
1. Mahsulot (ish,
xizmat)larni sotishdan
kelib
tushgan pul
mablag‘lari
010
3512687
96,12
-
-
2.
Material, tovar, ish va
xizmatlar
uchun mol
yetkazib beruvchilarga
to‘langan pul
mablag‘lari
020
-
-
2297295
78,48
3.
Xodimlarga va ular
nomidan to‘langan pul
mablag‘lari
030
-
-
267007
9,13
4.
Operatsion
faoliyatning
boshqa pul
tushumlari va to‘lovlari
040
142010
3,88
362736
12,39
Xo‘jalik subyektlarining pul oqimlariga baho berish uchun

492
Respublikamizda pul oqimlarini yuqoridagi
baholash uslublari
orqali baholashpul mablag‘larini o‘rganishni xalqaro standartlar dara-
jasiga yaqinlashtiradi. Bu esa respublikamizda faoliyat ko‘rsatayotgan
korxonalarga ham xorijiy investorlar qiziqishining ortishiga sabab bo‘la-
di, deb hisoblaymiz. Xususan, chet ellik iqtisodchi olimlar L.Dj.Gitman,
M.D.Djonk pul oqimlari harakati bo‘yicha tadqiqotlar olib borib, xorijiy
investitsiyalar ishtirokida tashkil etilgan korxonalarda ikkita moliyaviy
ko‘rsatkichni investitsiyalar uchun mezon qilib olishni taklif etdilar:
1
1. Diskontlangan pul mablag‘larining oqimini hisoblash.
2. Investitsiyalarning taxminiy daromadliligini hisoblash.
Bu ikkala usul ham sof operatsion (muomala) foydasini hisoblashga
xizmat qiladi.
Pul mablag‘lari diskontlangan oqimini hisoblash ham investitsiya-
larning daromadlilik ko‘rsatkichi bo‘lib, investitsiyalar
tahlilida pul
oqimlari summasidan soliqlarni ayirib tashlab, sof muomala foydasi
qiymatini hisoblashni talab qiladi. Sof qiymat pul oqimlarining joriy
qiymati bilan kapitalning investitsiyaga qo‘yilgan
dastlabki qiymati
o‘rtasidagi farq hisoblanadi.
Investitsiyalarning taxminiy daromadliligini hisoblash investitsiya
qilinadigan obyektning yaroqliligini baholash amali bo‘lib, u investit-
siyaning to‘liq daromadliligi normasini bir necha yillar davomida
tushgan barcha daromadlar hisobidan qayta investitsiyalash imkoniyatini
ko‘rsatadi.
Professor T.Malikovning
fikricha, «Diskontlashtirish kelajakda
olinishi mumkin bo‘lgan har qanday summa hozirgi paytda kichikroq
(ozroq, kamroq) bo‘lgan subyektiv foydalilikka (bahoga) ega degan
aqidaga asoslangan. Diskontlashtirish investitsiyalarning
kelgusi qiy-
matini baholashda, qimmatli qog‘ozlarning qiymatini aniqlashda, bank,
valuta, sug‘urta amaliyotida va boshqa hollarda keng qo‘llanilishi
lozim».
2
«Pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot»da joriy (operatsion), inves-
titsiya, moliyaviy va soliqqa tortish faoliyatlari bo‘yicha pul mablag‘lari
kirimi va chiqimi ifodalangan.