-rasnu Ma ’lumotlar almashlashni tashkil qilish usullari

4.1-rasnu Ma ’lumotlar almashlashni tashkil qilish usullari.
Dasturlovchi m a’lumotlami kiritish va chiqarish amallarini
dasturlarda qanday tasvirlashni aniqlashi va ulami kompyuter
xotirasiga joylashtirish usullarini ko‘rib chiqishi, bundan tashqari
76
dastur modullari orasida axborot almashlash operatsiyalami tashkil
qilishni bilishi kerak bo ladi. M a’lumotlar almashlash operatsiyasi
dasturlash tillari operatorlari orqali berilib, operatsion sistema
maxsus dasturlari boshqaruvida bajariladi. ALS lar DT ini
yaratishda alohida dasturlarni komplekslarga birlashtirishda, turli
dasturlaming bir qism m a’lumotlari bir-birini takrorlab kelishi
mumkin. Bundan tashqari, ba’zi bir m a’lumot almashlashni qo‘lda
mutaxassis tomonidan bajarish mumkin. Bunday ishlami bajarish
usullarining asosiysi bo'lib, kompleksdagi barcha dasturlar uchun
boshqa m a’lumotlar bazasini tashkil qilish hisoblanadi (4 . 1,b-rasm).
Har bir dastur m a’lumotlar bazasining o ‘ziga kerakli qismi bilan
ishlaydi, natijada m a’lumotlami takrorlanishiga chek qo‘yiladi va
dasturlar o ‘rtasida axborot almashlash osonlashadi. Lekin bu
m a’lumotlami sanksionlashtirilmagan murojaatdan va m a’lumot
lami
buzilishidan
himoyalash
muammosi
kelib
chiqadi,
m a’lumotlami
almashlashni
rejalashtirishga
boMgan
talab
kuchayadi. Shuning uchun ALS larda m a’lumotlarni bunday tashkil
etish, dasturlovchilar mehnatini yanada murakkablashtiradi.
ALS lar axborot ta’minotini mukammallashtirishdagi yana bir
qadam uning tarkibiga dasturlar va m a’lumotlar bazasi o ‘rtasida
ma lumotlar almashlashni tashkil qiluvchi maxsus dastur vositasini
kiritib, m a’lumotlar bazasini boshqaruvchi sistema tashkil qilish
hisoblanadi (4.1,d-rasm). MBBS dasturlovchini m a’lumotlarini
kompyuter xotirasiga joylashtirishni rejalashtirish
va ulami
himoyalash
vazifalarini
bajarishdan
ozod
qiladi.
M a’lumot
almashlashni tashkil qilish uchun maxsus tilda m a’lumotlami
izlashga so‘rovlar yaratish kifoya qiladi.
Avtomatlashtirilgan loyihalashni protsedurasini bajarish uchun
qayta ishlashga m o‘ljallangan dastlabki m a’lumotlar to ‘plamidan
tashkil topgan axborot ta’minot, ya’ni berilganlar talab qilinadi.
Bunday dastlabki m a’lumotlar ALS larni tashqi muhit bilan
bog‘lanishini, loyihalashni turli daraja va bosqichlari o'rtasidagi
bog‘liqlikni xarakterlaydi. M a’lumotlar ALS larga tashqaridan
berilishi yoki oldingi bosqichlarda bajarilgan operatsiyalar natijalari
bo‘lishi mumkin. Dastlabki m a’lumotlarga quyidagilami kiritish
mumkin:
77
- ishlatiladigan materiallar, qurilmalar, texnologik rejimlar xa-
rakteridagi normativ m a’lumotlar;
- standart va tipli loyiha yechimi operatsiyalari kutubxonasi;
- texnik-iqtisodiy axborotlami kodlashtiruvchi va sinflovchi
sistemalar;
- konstruktorlik, texnologik va dasturlar hujjatlari komplektlari;
- algoritmlar fondi, sistemali dasturli komplekslar va amaliy
dasturlar kutubxonasi;
- mahsulot loyihalari arxivlari;
- kutubxonadagi ilmiy-texnik m a’lumotlar.
Bu axborotlar ALS lar qismsistemalarining tabiiy tillarida,
dasturlash tillarida, kirish va chiqish tillarida yoki qandaydir ichki
tillarda tasvirlanib, ALS lar axborot ta ’minotini tashkil qiladi. ALS
axborot ta ’minotning asosini m a’lumotlar banki
tashkil qiladi,
m a’lumotlar banki o ‘z navbatida m a’lumotlar bazasi
va
m a’lumotlar bazasini boshqarish sistemasidan tashkil topadi.
Hozirgi davrda kompyuterlardan faqat hisoblash ishlarini
bajarishda foydalanib qolmay, balki axborotlami yig‘ish, saqlash va
ularga ishlov berish uchun ham foydalaniladi. Shu sababli maxsus
m a’lumotlar bazalarini va bu bazalami boshqarish sistemalarini
yaratish bugungi kunning eng muhim masalasi bo‘lib qolmoqda.
M a’lumotlar bazasini boshqarish sistemasining asosiy vazifasi,
bazada saqlanayotgan axborotlarga murajaat qilish samaradorligini
ta ’minlashdan iboratdir. M a’lumotlar bazasini yaratishga bo‘lgan
talab zamonaviy ALS lar yaratilishi bilan yanada oshib bormoqda.
ALS larda qo‘llash uchun, kompyuterlarda tasvirlanishi kerak
bo‘lgan obyektlar to ‘plamlari predmetlar sohasi deb ataladi, obyekt-
laming o ‘zi esa - predmetlar sohasining obyektlari deb ataladi.
M a’lumotlar bazasi - ko‘rilayotgan aniq predmetlar sohasidagi
obyektlar holatlarini va ular o ‘rtasidagi munosabatlami tasvirlovchi,
o ‘zaro bog‘langan m a’lumotlaming nomlangan to ‘plamlaridir.
M a’lumotlar bazasini boshqarish sistemasi — bu ma’lumotlar
bazasini yaratish
va uni foydalanuvchi bilan
bog‘lash uchun
m o‘ljallangan dastur vositalari to ‘plamidir.
MBning barcha apparatli va dasturli vositalarini boshqa-
ruvchisini m a’lumotlar bazasi administratori deyiladi.
MBsiga quyidagi asosiy talablar qo‘yiladi:
78
• unumdorligi bo‘yicha ko‘p taraflama bog‘liqlikni o ‘matish;
• MBni yaratishda va uni ishlatishda minimal sarf-xarajatlar;
• to liq bo lishligi va m a’lumotlami izlash imkoniyatlari yarati
lishi;
• ruxsat berilmagan murojaatlarga maxfiylik va xavfsizlikni
ta ’minlanishi;
• yaratilgan va loyihalanilayotgan MBlari bilan bog‘lanishni
ta’minlash;
• oddiylik;
• m a’lumotlarni o‘mini o ‘zgartirish va sozlash imkoniyatini
ta ’minlash.
Oxirgi talab MBBSsi uchun MBning rivojlantirish dinamikasini
hisobga olib,
berilgan predmet sohasiga moslashishga ega
avtomatlashtirilgan axborotlar sistemasi konsepsiyasini tashkil qi
ladi.
M
MBsi ikkita aspekt bilan xarakterlanadi: axborotli va mani-
pulatsiyali. Axborotli aspekt berilgan predmet sohasiga ko‘proq mos
keluvchi m a’lumotlaming stmkturasini tasvirlaydi, manipulatsiyali
aspekt esa, m a’lumotlar strukturalari bo‘yicha ishlash, ya’ni
ma lumotlami
tanlash, to'Idirish, olib tashlash, tiklash va
o ‘zgartirish hisoblanadi.
REV ALS lari MBsida saqlanayotgan m a’lumotlami ikkita
asosiy guruhga bo lish mumkin, arxivlar va ishchi massivlari. Arxiv
о z tarkibiga kam o ‘zgaradigan m a’lumotlami kiritadi: unifitsir-
lashtirilgan detallar va asboblaming tuzilishi, parametrlari, tiplari
to ‘g ‘risidagi m a’lumotlar, masalan tranzistorlar, rezistorlar, konden-
satorlar, undan tashqari tipli Ioyihalar va texnologik jarayonlar,
materiallar, qoidalar va cheklanishlar, ГОСТ normativlari, fizik
konstantalar, chizmalardagi tipli grafikli tasvirlar va boshqalar.
MBsi ishchi massivlari, konkret REVsini loyihalashning oldingi
bosqichida olingan va keyingi bosqichda foydalanish uchun m o‘ljal-
langan
natijalarini
o‘z
tarkibiga
kiritadi.
Bu
massivga
konstruktorlik hujjatlami, texnik izohlami va
loyiha haqidagi
axborotlardan tuzilgan boshqa hujjatlami ifodalovchi kodlar
massivlari kiradi. MBsining bu qismining asosiy xususiyati bo‘lib
uning arxivga nisbatan tez yangilanib turishi hisoblanadi.
79
M a’lumotlar banki — bu m a’lumotlami markazlashgan holda
yig‘ish va undan jam oa bo‘lib foydalanish uchun mo ljallangan
dasturiy, lingvistik, tashkiliy va texnik vositalar to'plamidir.
MBN
umumiy
maqsadli
va
maxsuslashtirilgan
MBNga
bo‘linadi. Umumiy maqsadli MBN turli avtomatlashtirilgan
boshqarish sistemalarida
va katta-katta axborotli sistemalarda
ishlatilishga m o‘ljallagandir. Bunday MBN tashkil qilish umumiy
maqsadli MBBS tashkil qilishni taqozo etadi. Umumiy maqsadli
MBBS m a’lumotlami boshqarishda katta imkoniyatlarga ega
hisoblanadi.
Maxsus MBN maxsus loyihalash ishlarini bajarish jarayonidan
tashkil qilinadi, ular kamroq universal bo‘lib, m a’lumotlami izlab
topishga kam vaqt ketishi bilan xarakterlanadi. Ularda
m a’
lumotlami tiklash, protsedurasi soddaroq bo‘lib, operativ xotirada
MBBS dasturini joylashtirishga sezilarli kam jo y sarf bo‘ladi.
|