nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
KALAVA IPLARNING XOSSALARI - Mavzu: Kirish. Tikuvchilik sanoatining vazifasi va tikuvchilik buyumlarini ishlab chiqarishdagi...

|
Mavzu: Kirish. Tikuvchilik sanoatining vazifasi va tikuvchilik buyumlarini ishlab chiqarishdagi ahamiyati
|
bet | 17/54 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 3,93 Mb. | | #135716 |
Bog'liq MARUZA MATERIALSHINOSKALAVA IPLARNING XOSSALARI
Kalava ip va iplarning standartlarda belgilanadigan xossalariga chiziqli zichligi,
pishitilishi, pishiqligi, cho`ziluvchanligi, tekisligi kiradi. Kalava ip va iplarning
chiziqli zichligi tolalar kabi teks qiymati bilan belgilanadi va quyidagicha aniqlanadi.
T= m / L
Bu yerda: m - tolaning massasi , g;
L – tolaning uzunligi, km.
Kalava ipning yo`g`onligi teks sistemasida 1000 m ipning grammda o`lchanadigan
massasi bilan aniqlanadi.
Teksning son qiymati qancha katta bo`lsa, ip shuncha yo`g`on bo`ladi.
Karda usulida paxtadan olingan shtapel va aralash kalava ipning chiziqli zichligi 12-85 teks, qayta tarash usulida ingichka jundan olingan yakka hamda aralash kalava
ipning chiziqli zichligi 16-41 teks, qayta tarash usulida yarim dag`al va dag`al jundan
olingan kalava ipning chiziqli zichligi 28-85 teks, zig‘irdan olingan kalava ipning chiziqli zichligi 18-300 teks. Apparat usulida paxtadan olingan kalava ipning chiziqli zichligi 85-250 teks, mayin jundan olinganniki 50-170 teks, dag`aljundan olinganniki 125-670 teks.
Kalava iplarning chiziqli zichligi va nomeri kalava ipni (ipni) tarozida tortib yoki
maxsus tarozi – kvadrantda aniqlash mumkin.
Kalava ip (ip)ning pishitilganligi 1 m kalava ip (ip)ga to`g`ri keladigan o`ramlar soni bilan ifodalanadi.
Pishitilgandigi oshishi bilan kalava ip silliqroq, pishiqroq, qayishqoqroq bo`ladi.
Ma`lum darajagacha pishitilgandan so`ng kalava ipning pishiqligi pasaya boshlaydi, ana shunday pishitish kritik pishitilganlik deb ataladi.
Iplar o` n g t o m o n g a v a ch a p t o m o n g a burab pishitilishi
mumkin. O`ng qo`l bilan o`zimizdan nariga burab pishitilgan iplar o`ng pishitilgan hisoblanadi.
O`ng pishitish lotincha Z harfi bilan, chap pishitish esa S harfi bilan belgilanadi .
Kalava ip va iplarning cho`zilishidagi pishiqligi xuddi tolalarning pishiqligi kabi
ularni uzish uchun etarli minimal yuk bilan ifodalanadi. Pishiqligini aniqlash uchun
namunani uzish mashinasida cho`zib qurish kerak. Bunda bir ipning yoki uzunligi 100
m li kalavaning uzilishga pishiqligini aniqlash mumkin.
Kalava ipning cho`ziluvchanligi dinamometrga uzilishga pishiqligini aniqlash
paytida aniqlanadi. Cho`ziluvchanlik uzilish paytida ipning uzayishi bilan ifodalanadi
va ipning tola tarkibi, nomeri, pishitilganligiga bog`liq bo`ladi.
Notekislik deganda kalava ip va iplarning yo`g`onligi, pishitilishi, pishiqligi
hamda uzayishi bo`yicha bir tekis emasligi tushuniladi. Notekislilikni aniqlash
uchun kalava ipni laboratoriyada saqlanadigan etalon ( namuna ) bilan solishtirib
ko`riladi, shuningdek, ko`rsatkichlarni tegishli asboblarda bir necha marta o`lchab
va tegishli formulalarga qo`yib, notekislilik protsenti xisoblab topiladi.
|
| |
Nazorat savollari va topshiriqlari

|
Nazorat savollari va topshiriqlari
|
bet | 22/54 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 3,93 Mb. | | #135716 |
Bog'liq MARUZA MATERIALSHINOSNazorat savollari va topshiriqlari:
Gazlamaning zichligi tushunchasiga ta’rif keltiring.
To‘quvchilik o‘rilishlari haqida ma’lumot bering.
Oddiy o‘rilishlarga misol keltiring.
Yirik gulli o‘rilishlaiga misol keltiring.
Murakkab o‘rilishlarga misol keltiring.
Mayda gulli o‘rilishlaiga misol keltiring.
Eslab qoling!
Tanda, arqoq, zichlik, haqiqiy zichlik, nisbiy zichlik, rapport, polotno, saija, satin, atlas.
0‘quv materiali ta’minoti
Мальцева E. П. Швейное материаловедение. M.: Лег- промбытиздат, 1986.
Ochilov Т. A., Abbasova N. G., F. J. Abdullina, Abdulniyozov Q. I. Gazlamashunoslik. Toshkent, «Abdulla Qodiriy», 2003.
Matmusayev U. M., Qulmaiov M. Q., Ochilov T. A., Rahimov F. X, Jo‘rayevZ.B. Materialshunoslik. «Ilm Ziyo», Toshkent, 2005.
Ochilov T. A., Qulmaiov M. Q., Abdullina F. J. V 540600 «Yengil sanoat mahsulotlari texnologiyasi» yo‘nalishi bakalavrlari uchun «Yengil sanoat mahsulotlari materialshunosligi» fani bo'yicha ma’ruzalar matni. Toshkent. TTYSI, 1999.
Бузов Б. А. и др. Материаловедение швейного производства. — М.: Легпромбытиздат, 1986.
Бузов Б. А. и др. Лабораторный практикум по материаловедению швейного производства. — М.: Легпромбытиздат, 1991.
|
| |
Haroratbardoshlik - Mavzu: Kirish. Tikuvchilik sanoatining vazifasi va tikuvchilik buyumlarini ishlab chiqarishdagi ahamiyati

|
Mavzu: Kirish. Tikuvchilik sanoatining vazifasi va tikuvchilik buyumlarini ishlab chiqarishdagi ahamiyati
|
bet | 50/54 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 3,93 Mb. | | #135716 |
Bog'liq MARUZA MATERIALSHINOSHaroratbardoshlik. Shunaka harorat bilan ta"riflanadi, qaysida materialni xossalarida kaytmas o’zgarishlar boshlanadi.
Bu xossalarni ko’rsatkichiga materialni qalinligi, kovakligi va boshqa xususiyatlari ta’sir etadi. Material issiq sirt bilan tegishganda issiqlik asosan yuzadagi tolalarga ta’sir etadi. Agar material kuruk bo’lsa, bu tolalar kuyib ketishi mumkin.
Materialda nam bo’lishi issiqlikni tez va bir tyokisda uni butun xajmi buyicha tarkalishini ta"minlaydi. Bu xossalarga ishlov vaqti va isigan sirtning bosimi jiddiy ta’sir etadi.
Past haroratlarga chidamlilik. Haroratni pasayishi +20 S dan 40 S gacha to’qimachilik tola va iplarga jiddiy ta’sir etadi. Uzilish yoki 25-60% oshadi, uzilish chuzilishi esa 15-30% kamayadi.
To’qimachilik materiallarga haroratni pasayishi xuddi shunday ta’sir etadi. Masalan, gazlamalarni uzilish yuki 50% oshadi, uzilish yuki esa 30% kamayadi. Fakatgina poliefir teksturlangan iplarda tukilgan gazlamalarda o’zgarish jiddiy emas.
Bunaka o’zgarishlarga sabab atom va molekulalarni harakatining kamayishi bo’ladi.
Kichik yuklar ta’sirida paydo bo’ladigan chuziluvchanlik ham kamayadi, past haroratlarda asosan -20-35 S. Materiallarni g’ijimlanishi oshadi 20-40%.
Ko’p karrali egishga chidamlik kamayadi. Xususan, bu paxtadan va kompleks kimyoviy iplardan olingan gazlamalarda sezilarli, teksturalangan iplardan olingan gazlamalarda uncha sezilmaydi. eyilishga chidamlik ham keskin o’zgaradi. Masalan, haroratni pasayishi +20dan -70S gacha paxtali gazlamalarni chidamliligi 6 baravar kamayadi. Poliefir iplardan olingan gazlamalarda o’zgarish ko’p emas (10-15%).
Poliefir iplardan tayerlangan kiyim Shimoliy sharoitda juda kulayligini ko’rsatdi (yumshok, chidamli, engil, juda oson tozalanadi, kaytadan foydalanish mumkin). Paxtadan olingan gazlamalar tez eyiladi, ogirlashadi, dagallashadi, kaytadan foydalanish mumkin emas. Ko’p karrali sovutish-isitish nam materialni uni tuzilishida va xossalarida jiddiy o’zgarishlarni olib keladi. Masalan, paxtali gazlamalarni pishikligi kamayadi, xavoo’tkazuvchanligi oshadi, issiqni o’tkazmaslik xossalari emonlashadi.Kimyoviy tolali gazlamalar bunaka ta’sirga chidamli.
|
| |
Issiqlik sigimi - Mavzu: Kirish. Tikuvchilik sanoatining vazifasi va tikuvchilik buyumlarini ishlab chiqarishdagi ahamiyati

|
Mavzu: Kirish. Tikuvchilik sanoatining vazifasi va tikuvchilik buyumlarini ishlab chiqarishdagi ahamiyati
|
bet | 49/54 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 3,93 Mb. | | #135716 |
Bog'liq MARUZA MATERIALSHINOSIssiqlik sigimi . Bu to’qimachilik maxsulotlarini harorat oshganda issiqlikni yutish qobiliyati. Issiqlikni yutish natijasida atom va molekulalarni harakati oshadi. Harorat pasayganda atom va molekulalarni harakati kamayadi, ya’ni material issiqni beradi.
Bu xossani ta"riflash uchun solishtirma issiqlik sigimi qollanadi, u kancha issiqlikni 1 kg materialga berish kerakligini ko’rsatadi, uni haroratini 1 K oshirish uchun
Q
S = ---------------- , Dj/(kg x K)
m x (To - Tb)
bunda, Q - issiqlik mikdori
Eng yuqori issiqlik sigimga tabiiy tolalardan jun va ipak, kimyoviy tolalardan kapron va Uchatsetat ega. Bu xossa - juda muxim. Yuqori issiqlik sigimli materiallar yaxshirok issiqlik saklash xususiyatiga ega.
Harorato’tkazuvchanlik . Bu to’qimachilik maxsulotlarini haroratni turli nuktalarda tenglashtirishi, ya’ni issiqlikni issiq joydan sovuk joylarga uzatishi. Buni ta"riflash uchun harorato’tkazuvchanlik koeffitsienti a(m /s) qo’llaniladi.Maxsulotni zichligi (kg/m )
Bu koeffitsientni ko’rsatkichi tolani turiga va materialni xajmiy massasiga bog`liq. Tabiiy tolalardan eng yuqori harorato’tkazuvchanlik koeffitsientga paxta tolasi ega, eng past - jun tolasi. Bu xossa materiallarni issiqlik o’tkazmaslik xususiyatiga ta’sir etadi. Kishki kiyimli materiallarda harorato’tkazuvchanlik koeffitsienti kichik bo’lishi kerak. Buyumlarni ishlov berishda bu xossani ahamiyati katta.
F = I x U
Keyin esa
Issiq va haroratbardoshlik. To’qimachilik maxsulotlarini ishlab chiqarishda va ulardan tikuv buyumlari tayerlaganda, ayrim xollarda foydalanishda ularga yuqori harorat ta’sir qiladi. Bu haroratlarga chidamlilikni bilish juda muxim.
Isitayotganda to’qimachilik maxsuloti yutayatgan issiqlik energiyasi atom va molekulalarni harakatlantiruvchi energiyaga aylanadi, bu esa molekulalararo alokalarni sustlashtiradi. Natijada materialni fizik-mexanik xossalari o’zgaradi. Harorat kamaysa xossalar qayta tiklanadi. Agar harorat juda ko’p oshsa, atom va molekulalarni harakat energiyasi molekulalararo alokalarni energiyasidan ortadi, natijada termodestruktsiya jarayoni boshlanadi. Bu esa materialni tuzilishida va xossalarida kaytarilmas o’zgarishlarni olib keladi.
Materialni yuqori haroratga munosabati issiq- va haroratbardoshlik bilan baxolanadi.
Issiqbardoshlikni. maksimal harorat bilan baxolaydilar, qaysiga materialni fizik-mexanik xossalarini o’zgarishi kaytadan tiklanishi mumkin.
|
| |
-mavzu:Issiq tutuvchi materiallar

|
-mavzu:Issiq tutuvchi materiallar
|
bet | 46/54 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 3,93 Mb. | | #135716 |
Bog'liq MARUZA MATERIALSHINOS17-mavzu:Issiq tutuvchi materiallar..
Reja:
1. Issiqlik tutuvchi materiallar turlari tabiiy va sun’iy mo‘yna, momiq paxta, vatin, vatilin, porolon.
2.issiqlik tutuvchi materiallarning xususiyatlari, sifat ko‘rsatkichlari va olish usullari, porolonning afzallik va kamchiliklari.
Issiqlik energiyasi ta’sirida to’qimachilik maxsulotlari ayrim xossalarini namoen qiladilar; issiqlik o’tkazish qobiliyatini, issiq-likni yutish qobiliyatini, uz xossalarini o’zgartirish yoki saklash kobi-liyatini. Bu xossalarni ahamiyati kiyimni loyixalashtirishda, tikuv bu-yumlarini ishlov berishda va ulardan turli sharoitlarda foydalanishda juda muxim.
Issiqlik o’tkazuvchanlik . Issiqlikni utishining uch yuli bor: is-sik o’tkazuvchanlik, konvektsiya va issiqlik nurlanishi orkali.
Bu xossani jadalligi issiq o’tkazuvchanlik koeffitsienti bilan baxolanadi , Vt/(m.K). U kancha issiqlik 1 m qalinlikdagi materialni 1 m dan ma"lum bir vaqt ichida utishini ko’rsatadi, agar haroratni farki 1 K bo’lsa,
bunda, Ф - issiqlik okimi, Vt
Ayrim tolalarni issiqlik o’tkazuvchanligi
Paxta - 0,05 Ipak - 0,04
Zig’ir - 0,04 Xavo - 0,02
Jun - 0,03 Suv - 0,60
To’qimachilik maxsulotlarini issiq o’tkazuvchanligi ularni epik kovakchalaridagi xavoga va ochik kovakchalarga bog`liq. Kovaklik oshishi bilan ma"lum chegaragacha issiq o’tkazuvchanligi kamayadi, chunki xavoni bu ko’rsatkichi kichik. Ammo kovaklik oshishi davom etsa, ochik kovaklar paydo bo’lishi natijasida issiq o’tkazuvchanligi oshadi.
To’qimachilik maxsulotlarini issiqni utishga qarshilik ko’rsatishi, ya’ni issiqlikni o’tkazmaslik xususiyati 1 issiqlik qarshiligi 0 bilan baxolanadi:
, m K/Vt
materialning qalinligiga bog`liq.
Issiqni utishi kiyimni tagidan tashki muxitga issiq o’tkazuvchanligidan tashkari yana issiqlik berish bilan ham belgilanadi. Bu xossa issiqlikni berish koeffitsienti bilan ta"riflanadi. U kancha issiqlik ma"lum vaqt ichida maxsulotni ma"lum yuzadan oshirilaetganini ko’rsatadi, agar haroratni farki 1 K bo’lsa,
Buyumlarni issiqlikni saklash xossalariga materialni katlamlar soni jiddiy ta’sir etadi.
Issiqlik sigimi . Bu to’qimachilik maxsulotlarini harorat oshganda issiqlikni yutish qobiliyati. Issiqlikni yutish natijasida atom va molekulalarni harakati oshadi. Harorat pasayganda atom va molekulalarni harakati kamayadi, ya’ni material issiqni beradi.
Bu xossani ta"riflash uchun solishtirma issiqlik sigimi qollanadi, u kancha issiqlikni 1 kg materialga berish kerakligini ko’rsatadi, uni haroratini 1 K oshirish uchun
Q
S = ---------------- , Dj/(kg x K)
m x (To - Tb)
bunda, Q - issiqlik mikdori
Eng yuqori issiqlik sigimga tabiiy tolalardan jun va ipak, kimyoviy tolalardan kapron va Uchatsetat ega. Bu xossa - juda muxim. Yuqori issiqlik sigimli materiallar yaxshirok issiqlik saklash xususiyatiga ega.
|
| |
Takrorlash uchun savollar - Mavzu: Kirish. Tikuvchilik sanoatining vazifasi va tikuvchilik buyumlarini ishlab chiqarishdagi...

|
Mavzu: Kirish. Tikuvchilik sanoatining vazifasi va tikuvchilik buyumlarini ishlab chiqarishdagi ahamiyati
|
bet | 51/54 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 3,93 Mb. | | #135716 |
Bog'liq MARUZA MATERIALSHINOSTakrorlash uchun savollar:
1. Issiqlik xossalar deb nimaga aytiladi?
2. Gazlamaning issiqlik xossalariga nimalar kiradi?
3. Issiqlik o’tkazuvchanlik koeffitsienti qaysi formula bilan aniqlanadi?
4. Issiqlik utishining nechta yuli bor?
5. Materiallarning issiqlik o’tkazuvchanligi nimaga bog`liq?
18-Mavzu: Issiq tutuvchi materiallar momiq paxta,vatin,vatilin va parallonlarni bir-biridan farqlash.
Reja:
A) Issiq tutuvchi materiallar momiq paxta.
B) vatin,vatilin va parallonlarni bir-biridan farqlash.
Buyumlar tikish uchun har-xil gazlamalar ishlatiladi. Gazlamlardan tashqari, paxta, vatilin, vatin va mo‘yna kabi issiq tutuvchi materiallar, shuningdek porolon ham keng qo‘llaniladi. Odatda oddiy paxta, ba’zi hollarda jun aralash paxta ishlatiladi. Vatilin-bir tarafi yelimlangan polotno ko‘rinishidagi paxta-matodir. Vatin-taralgan qalin tukli polotno yoki tukli gazlama; ip vatin va jun aralash ip vatin bo‘ladi. Mo‘ynadan yoqalar bichiladi, mo‘yna-buyumlarni bezash uchun, ba’zan esa paxta yoki vatin o‘rniga issiq tutuvchi material sifatida ishlatiladi. Issiqlik o‘ t k a z u v ch a n l i k — gazlamaning issiqlikni ma’lum darajada o‘tkazish xususiyati. Bu xossaning ahamiyati gazlamaning nimaga mo‘ljallanganligiga bog‘lik.. Agar gazlama sovuqdan saqlashga mo‘ljallangan bo‘lsa, uning issiqlik o‘tkazuvchanligi minimal bo‘lishi kerak. Gazlamaning issiqlik o‘tkazuvchanligi maxsus priborlarda aniqlanadi.
I s s i q k a chidamlilik — gazlama uzining foydali ekspluatasion xossalarini yo‘qotmagan holda normal ishlay oladigan eng yuqori harorat (temperatura). Bundan yuqori haroratda (temperaturada) gazlamaning xossalari sezilarli darajada yomonlashadi.
Chidamlilik — gazlamaning undan tikilgan kiyimni kiyganda vujudga keladigan yemiruvchi ta’sirlarga chidash xususiyati, Chndamlilikni baholash uchun ob-havo sharoiti, tozalash, yuvish va boshqa omillarning ta’siri hisobga olinadi. Gazlamaning bu xossasi undan tikilgan kiyimni ma’lum vaqt kiyib yurib aniqlanadi.
Hozirgi vaqtda ip gazlama sanoati ko‘plab har xil gazlamalar ishlab chiqarmoqda. Sof ip gazlamalar bilan birga paxtaning boshqa ximiyaviy tolalar bilan aralashmasidan gazlamalar ishlab chiqarish tobora ko‘paymokda.
Ip gazlamalarning butun assortimentini ikki katta gruppaga bo‘lish mumkin: turmushda ishlatiladigan va texnik gazlamalar. Turmushda ishlatiladigan gazlamalar bir necha klassga: ich kiyimlik, choyshablik, jildlik, ust kiyimlik, mebelbop-dekorativ gazlamalarga ajratiladi. Eng tipik14
ip gazlamalar ichida chit (mitkal), bo‘z, satin, digonal, moleskin, shotlandka, velvet kabilar keng tarqalgan.
|
| |
Harorato’tkazuvchanlik - Mavzu: Kirish. Tikuvchilik sanoatining vazifasi va tikuvchilik buyumlarini ishlab chiqarishdagi ahamiyati

|
Mavzu: Kirish. Tikuvchilik sanoatining vazifasi va tikuvchilik buyumlarini ishlab chiqarishdagi ahamiyati
|
bet | 47/54 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 3,93 Mb. | | #135716 |
Bog'liq MARUZA MATERIALSHINOSHarorato’tkazuvchanlik . Bu to’qimachilik maxsulotlarini haroratni turli nuktalarda tenglashtirishi, ya’ni issiqlikni issiq joydan sovuk joylarga uzatishi. Buni ta"riflash uchun harorato’tkazuvchanlik koeffitsienti a(m /s) qo’llaniladi.Maxsulotni zichligi (kg/m )
Bu koeffitsientni ko’rsatkichi tolani turiga va materialni xajmiy massasiga bog`liq. Tabiiy tolalardan eng yuqori harorato’tkazuvchanlik koeffitsientga paxta tolasi ega, eng past - jun tolasi. Bu xossa materiallarni issiqlik o’tkazmaslik xususiyatiga ta’sir etadi. Kishki kiyimli materiallarda harorato’tkazuvchanlik koeffitsienti kichik bo’lishi kerak. Buyumlarni ishlov berishda bu xossani ahamiyati katta.
F = I x U
Keyin esa
Issiq va haroratbardoshlik. To’qimachilik maxsulotlarini ishlab chiqarishda va ulardan tikuv buyumlari tayerlaganda, ayrim xollarda foydalanishda ularga yuqori harorat ta’sir qiladi. Bu haroratlarga chidamlilikni bilish juda muxim.
Isitayotganda to’qimachilik maxsuloti yutayatgan issiqlik energiyasi atom va molekulalarni harakatlantiruvchi energiyaga aylanadi, bu esa molekulalararo alokalarni sustlashtiradi. Natijada materialni fizik-mexanik xossalari o’zgaradi. Harorat kamaysa xossalar qayta tiklanadi. Agar harorat juda ko’p oshsa, atom va molekulalarni harakat energiyasi molekulalararo alokalarni energiyasidan ortadi, natijada termodestruktsiya jarayoni boshlanadi. Bu esa materialni tuzilishida va xossalarida kaytarilmas o’zgarishlarni olib keladi.
Materialni yuqori haroratga munosabati issiq- va haroratbardoshlik bilan baxolanadi.
Issiqbardoshlikni. maksimal harorat bilan baxolaydilar, qaysiga materialni fizik-mexanik xossalarini o’zgarishi kaytadan tiklanishi mumkin.
Haroratbardoshlik. Shunaka harorat bilan ta"riflanadi, qaysida materialni xossalarida kaytmas o’zgarishlar boshlanadi.
Bu xossalarni ko’rsatkichiga materialni qalinligi, kovakligi va boshqa xususiyatlari ta’sir etadi. Material issiq sirt bilan tegishganda issiqlik asosan yuzadagi tolalarga ta’sir etadi. Agar material kuruk bo’lsa, bu tolalar kuyib ketishi mumkin.
Materialda nam bo’lishi issiqlikni tez va bir tyokisda uni butun xajmi buyicha tarkalishini ta"minlaydi. Bu xossalarga ishlov vaqti va isigan sirtning bosimi jiddiy ta’sir etadi.
|
| |
T. L. Pervushina - bet 7

|
T. L. Pervushina
|
bet | 7/18 | Sana | 26.11.2023 | Hajmi | 220,18 Kb. | | #105994 |
Bog'liq 00000000 (1)R i ={< t i , , l i >}
Ehtimollik darajasi va bashorat qilish darajasi yo'qotishlarga ta'sir qiladi (1.1-jadval).
Tavakkalchilik mezonlarining farqi va xususiy ko‘rsatkichlar tizimiga o‘tish zarurati xususiy xavf ko‘rsatkichlarining ko‘p yo‘nalishli dinamikasi sharoitida ishlab chiqarish va xo‘jalik faoliyatidagi xavf darajasi va dinamikasini bir ma’noda baholash muammosini bartaraf etmaydi.
MOLIYAVIY RISK
|
|
kredit xavfi
valyuta xavfi
xaridorning to'lovga layoqatsizligi
investitsiya xavfi
foiz stavkasi xavfi
investitsiya majburiyatlari rentabelligiga rioya qilmaslik
inflyatsiya xavfi
xom ashyo va materiallar narxining oshishi
moliyaviy foydani yo'qotish xavfi
innovatsion faoliyatning samarasizligi
qarzdorlar tomonidan asosiy qarz va foizlarni to'lamaslik
|
TIJORAT XAVF
|
|
talabning o'zgaruvchanligi
yanada ilg'or mahsulotlarning paydo bo'lishi
raqobatchilarning imkoniyatlarini etarlicha baholamaslik
xaridorning o'z majburiyatlarini bajarmaganligi
sherik yoki pudratchining insofsizligi
|
ISHLAB CHIQARISH XAVFI
|
|
uskunaning tejamsiz ishlashi
texnologiyaning kamchiliklari
texnologik o'zgarishlar yo'q
uskunalarning eskirishi
quvvat zaxirasining etishmasligi
texnik rejani bajarmaslik texnik xizmat ko'rsatish va ta'mirlash
uskunaning rejadan tashqari ishlamay qolishi
uskunalar uchun ehtiyot qismlarning etishmasligi
ish rejimlarini buzish va jihozlarni ta'mirlash
favqulodda vaziyatlar
xom ashyo va materiallar sifatining beqarorligi
asosiy vositalarning yetarli darajada ishonchli emasligi
|
|
|
| |
AXBOROT XAVFI - T. L. Pervushina

|
T. L. Pervushina
|
bet | 8/18 | Sana | 26.11.2023 | Hajmi | 220,18 Kb. | | #105994 |
Bog'liq 00000000 (1) | AXBOROT XAVFI
|
|
axborot turi, hajmi, shaklining samarasizligi
ma'lumotlarni himoya qilishning buzilishi (past darajasi).
ma'lumotlarning tarqalishi
audit riski
ishlab chiqarishni jo'natish jarayonida xatolar
|
IJTIMOIY XAVF
|
|
ijtimoiy infratuzilmaning etishmasligi
yashirin ishsizlik
ishchilar va boshqaruv xodimlari o'rtasidagi ishlab chiqarish munosabatlari
ishchi kuchining ortiqcha/taqchilligi
kasbiy qobiliyatsizlik
zararli ishlab chiqarish
|
SIYOSIY XAVF
|
|
ish tashlashlar, mehnat tartibsizliklari
transport tariflarini, bojlarni oshirish
energiya narxining oshishi
soliq tizimidagi o'zgarishlar
kapital harakatining rasmiy ruxsati yoki taqiqlanishi
mahalliy byurokratiyaga yordam yoki qarshilik
hokimiyat organlari bilan munosabatlar
|
EKOLOGIK XAVF
|
|
turar-joylarda gazning ifloslanishi
zararli ishlab chiqarish
favqulodda vaziyatlar va favqulodda vaziyatlar
|
|
|
atmosferadagi maksimal ruxsat etilgan kontsentratsiyadan oshib ketishi
|
Shakl 2.1 - Xatarlarni tasniflash sxemasi
Faktorlar tizimini modellashtirish omillarni aniqlashning quyidagi iqtisodiy mezonlariga asoslanadi: sabab, o'ziga xoslik, nisbiy mustaqillik va hisobga olish imkoniyati.
Korxona faoliyatida ishlab chiqarish natijalari va risklarni tavsiflashda umumiy va xususiy ko'rsatkichlar (omillar) aniqlanadi. Umumiy ko'rsatkichlar ishlab chiqarishning beshta asosiy omilidan iborat tizimni ifodalaydi:
Ishlab chiqarish jarayonida hamkorlik qiladigan o'qitilgan ishchi kuchi.
Mehnat vositalari.
Mehnat ob'ektlari.
Moliyaviy resurslar.
5.Axborot.
| |
Integratsiyalashgan pedagogikasi - bet 33

Mavzu\
«Ot».
Maqsad:
1) ot haqida tu sh u n ch a berish, ular haqida ta-
savvurlarni kengaytirish; 2) nafosatni tarbiyalash; 3) sinchkov-
lik, chaqqonlik, mustaqil va teran fikrlash qobiliyatlarini rivoj-
lantirish.
Tashkiliy qism.
Dars maqsadi aytilib, tayyorgarlik ko‘riladi.
Uy vazifasi tekshirilmaydi. Uning natijasi «Aqliy hujum» o ‘yi-
nidan foydalanish orqali aniqlanadi.
Yangi mavzu.
1. «Aqliy hujum» o ‘yini.
— Atrofingizga qarang. N im alar bor?
Bolalar sanab o ‘tadilar, o ‘quvchi xattaxtaga yozib boradi.
— Yozilgan so‘zlar nim alam i bildirmoqda?
— Narsalami.
86
0 ‘qituvchi narsani ko‘rsatadi: — Bu nima?
— Kitob.
2. «Juftlikda ishlash».
Biz narsaning nomini aytdik. Yozgan so‘zlarimizni rasm daf-
tariga chizing (5—6 ta). Chizilgan rasmlardan ko‘rgazma tashkil
etiladi. K o‘rgazmali rasm lar asosida otlar guruhlarga ajratiladi,
bolalar juftlikda ishlab, biri-kim, ikkinchisi nima? Javob beruvchi
otlarni misollar bilan keltiradi. 0 ‘qituvchi yordamida otga ta ’rif
beriladi, xulosa qilinadi.
3. Rasmlaringizga qarab, har bir ot ishtirokida gap tuzing.
2—3 gap aytib, ular asosida hikoya tuzing, masalan:
«Men kitob sotib oldim. Kitobda qiziqarli ertaklar juda ko‘p
ekan. Men ularni ukamga o ‘qib berdim».
0 ‘qituvchi savol tashlaydi:
— Qanday ertaklarni bilasiz? Siz ham uka-singillaringizga
ertaklar so‘zlab berasizm i? U ka-singillaringiz xursand b o ‘li-
shadimi?
Bolalar sanab o‘tadi. So‘ng biron bir ertakning qisqacha maz-
m unini so‘zlab berish taklif etiladi.
4. Bu bosqichda dars ikki yo‘nalishda ketishi mumkin:
— ertakning qisqacha mazmuni daftarga yoziladi, muhokama
qilinadi;
— ertak rasm albomida tasvirlanadi, muhokama qilinadi, tas-
virlangan rasmlar asosida galereya hosil qilinadi. «Galereya» so‘-
ziga izoh beriladi, buyuk musawirlarning nomlari keltiriladi. G a
lereya buyuk rassom larning ijodini nam oyon etadigan maxsus
bino, joy. Kamoliddin Behzod, 0 ‘rol Tansiqboyev, Chingiz Ah-
marov kabi buyuk rassomlarimiz bor.
Mustahkamlash.
Ertak mazmunida (tasvirida) otlarni aniqlang. Avval nima, so‘ng
kirn so‘rog‘iga javob boluvchi otlarni ayting.
Bu bosqichda darslik bilan ish olib boriladi, mashqlar bajariladi.
Dars yakuni.
Darsda nimalar qildingiz? Nim alam i oldingiz? 0 ‘z fikrlarin-
gizni ayting. Uyga vazifa beriladi.
Albatta, bunday darslarni o ‘tish o ‘qituvchidan yuksak maho-
ratni, boshqaruvchanlikni talab etadi. Integratsion darslarda
o ‘quvchijimgina, tomoshabin bo‘lib o ‘tirmaydi. U darsjarayonida
faol va izchil qatnashadi. Shu jarayonlarning unum dor va sama-
rali kechishida o ‘qituvchi shaxsi ahamiyati beqiyosdir.
87
|
Integratsiyalashgan pedagogikasi - bet 29

Kuchlari yetguncha, m atn ichiga kirib borishadi, so‘zlarning
ko'chm a m a’nolari haqida tasavvurlari kengayib so‘z m a’nolari
xilma-xilligini kuzatishadi. Ona tilini m ehnat ta ’limi fani bilan
integrallashtirish ham juda qiziqarli hisoblanadi. Shuningdek,
boshqa fanlar kabi bu predmet integratsiyalashuvi ham darsning
m a’lum qismiga, asosan, dars boshlanishiga tatbiq qilinadi. 0 ‘qi-
tuvchilar plastilindan shakl yasash, qog‘ozdan tekis shakllar
qirqish kabilardan foydalanadi.
Ona tili bilan tasviriy san’at, mehnat integratsiyalashgan
darsdan parcha keltiramiz
Dars mavzusi:
Integratsiyalashgan pedagogikasi - bet 28

O na tili mashg‘ulotini oMkashunoslik negizida olib borish
Ona tili darslarini o ik ash u n o slik asosida olib borilishi juda
katta ta ’limiy-tarbiyaviy ahamiyatga ega. 0 ‘lkashunoslik mate-
riallaridan, odatda, o‘qish darsida yozuvchi biografiyasini o ‘rga-
nishda, uning ijod manbalari, ayrim asarlari yaratilish tarixini
bolalarga yetkazishda foydalaniladi. Lekin ona tili darsida ham tez-
tez o ‘lkashunoslik manbalaridan foydalanish mumkin. Bunday
darsda o ‘lkaning taniqli joylariga bag‘ishlangan surat va kitoblar,
sayohat va materiallar qo ‘llash lozim. Maqsadga yo‘naltirilgan ti-
zimli faoliyat bolalarda ongli faollikni oshirib, o ‘rganilayotgan
fanga qiziqishi kengayadi. 0 ‘qituvchi isbot sifatida o ‘lkashunoslik
negizida o‘tkazilgan ona tili darsidan parcha keltiradi.
Matematika va tabiatshunoslik bo‘yicha integrallashgan dars

Masala: 1000 ta banan bor edi.
Berildi — 520 ta.
Qolgani
8
ta qutiga joylandi. Har bir qutida nechta banan bor?
(60 ta).
M aym unlar ham m ani «Zum rad shaharcha»ga, N urxon va
Burhonni esa, Sariq mamlakatiga olib borib qo‘yishdi.
Yana mantiqiy masalani hal qilamiz.
Sehrli mamlakat besh qismdan iborat: Pushti, Sariq, Havo-
rang, Binafsha va Zum rad shahar.
Havorang, Binafsha va Pushti mamlakatlar boshqa ham m a
m am lakatlar bilan um umiy chegaraga ega. Sariq mamlakat va
Zum rad shaharning umumiy chegarasi yo‘q. Sariq mamlakat katta
sahro bilan o ‘ralgan. Sehrli mamlakatdagi qismlarning joylashish
rasmini chizing.
Q o‘shiq yangraydi.
Qo'shiq sadolari ostida sayohat tugaydi.
V. Dars yakunlanadi.
J-sinfda integratsiyalangan matematika darsi uchun

rallashgan kursni um um ta’Iim maktablardagi 1—4-sinf o ‘quv-
chilari uchun tem atik rejalashtirish haftasiga 1 soatdan iborat
qilib, o ‘quv yiliga tuziladi. Jadval estetik kursni rejalashtirishning
aniq tasavvurini beradi (adabiy o‘qish, tasviriy san'at, musiqa).
1-sinfda (1,4-tizim bo ‘yicha) va 3-sinfda (1—3-tizim bo'yicha).
Bu kursda crzak predm et b o ‘lib, badiiy
o 'q ish , musiqa
bilan tasviriy san’at o'zaro bir-birini to ‘ldiradigan darsning o ‘quv
m ateriali hisoblanadi. Uch yagona didaktik m aqsadni — ta ’li-
miy, rivojlantiruvchi va tarbiyalovchi m aqsadlarni amalga oshi-
rishni kuchaytirishda badiiy o ‘qishning tasviriy san ’at va musiqa
bilan uyg‘unlashgan o ‘quv m ateriali ekanligi katta aham iyatga
ega.
Estetik kursga shoirlarning rassom, bastakorlarning o ‘z maz-
muniga ko‘ra, bir-biriga yaqin va m antiqiy o ‘zaro bog’langan
taniqli xrestomatik asarlari kiritilgan. Lekin bunga boshlang‘ich
sinf o ’quvchilarining yosh xususiyatlarini hisobga oluvchi das-
turdan tashqari asarlari kiritilganki, bular bolalarni bilish fao-
liyatini kuzatishga va bilimlarini kengaytirishga imkon beradi.
Bundan tashqari badiiy asarlar, matnlarni tabiatga bog‘liq holda
mavsumni o'zgarishlarini hisobga olib tanlanadi.
Bu o ‘quvchilarga atrofni o'rab turuvchi borliq to‘g‘risidagi ku-
zatish va tasavvurlarni, o ‘rganilayotgan adabiyotlarni, borliq
to ‘g‘risidagi tasavvurlar bilan jonli va samarali taqsimlashga yor-
dam beradi. Shuningdek, ular qo’shimcha illustrativ material si-
fatida xizmat qiladi.
A. Barto.
-sinf uchun «IYlatematika» fanidan «Qoldiqli bo‘lish»

Bu imtiyoz belgisi b o ‘Iib, u asosiy yo‘lni bildiradi.
0
‘quvchilarning mustaqil fikrlash va hisoblash malakasini
oshirish bosh maqsad qilib qo‘yiIgan holda ularga misol va ma-
salalar yechish topshirig‘i beriladi.
4, 3, 5 — sonlaridan ixtiyoriy son tuzish va uni 3 ga ko‘paytirish.
435
453
354
3
'
3
'
3
345
534
543
3
'
3
'
3
Va nihoyat, o ‘quvchilar eng so‘nggi «Uyga vazifa bekati»ga ham
yetib kelishdi.
STOP*
Bu imtiyoz belgisi bo ‘lib, mazkur joyda to ‘xtamasdan hara-
katlanish taqiqlanadi.
0
‘quvchilar belgiga qarab, sayohatlari tu-
gaganligini, ya’ni dars o ‘z yakuniga yetganligini bilib olishadi.
Uyga vazifa qilib, 1 182—1 183-misol va masalalarni yechib
kelish topshiriladi. Dars davomida faol qatnashgan o ‘quvchiIar-
ning baholari e ’lon qilinadi.
-sinf uchun «Matematika» fanidan «Misol va masalalar

Qodlaridagi shakllarni ko+satishadi. G uruhning nomi so‘-
raladi va qisqa ta ’rif beriladi.
Aylana — hech qanday burchaklari yo‘q, dum -dum aloq.
Uchburchak — uchta burchak bor.
Perimetrini topsa bo'ladi.
Kvadrat — to ‘rt tom oni teng to ‘g‘ri to ‘rtburchak.
//.
Aqliy hujum
(2 minut).
Qo'shish so^zi doskada yoziladi. Savol-javob o ‘tkaziladi:
1) . Q o‘shish hadlarining nomini ayting.
2) . Necha xonali sonlarni qo‘shdik?
3) . N echa amalli masalalar ishladik?
0 ‘quvchilar
javoblari tinglanadi, toldiriladi.
4 xil rangdagi doiralar tayyorlab qo'yiladi (10 tadan: qizil — 5 ball.
ko‘k — 4 ball, sariq — 3 ball, qora — 2 ball).
Doskada ifodalar yoziladi:
3 0 -1 2 + 4 =
30—(12+4) =
Savol-javob o ‘tkaziladi:
Ifodalarning o ‘xshashligi va farqi nimada?
III. Kitob bilan ishlash.
433-misol. 4 tadan lola necha marta ishlangan?
Ham m a lolalar qancha?
Bu misol yordamida o lquvchilarga ko‘paytirish amali tushun-
tiriladi.
4 + 4 + 4 + 4 = 1 6
4-4=16
(■) — bu ko^paytirish belgisi.
434-masala daftarga yoziladi (8 minut).
Masalani har bir guruh o‘qib, sharti va javobini oq qog‘ozga
yozishadi. Tayyor bo ‘lgan guruh vakillari chapak chalishadi.
1 6 0
Javoblar tinglanib, shakllar beriladi.
Bor edi — 12 ta va 18 ta to ‘p.
Yirtildi — 5 ta to ‘p.
Qoldi - ?
Y: 1) 12+18=30 ta.
2) 3 0 - 5 = 2 5 ta.
J: 25 ta to ‘p qolgan.
IV. «Domino» o'yini.
4 guruhga katakchalar tarqatiladi. Bu o ‘yin (+) va (—) ni
esdan chiqarmaslik uchun kerak.
G uruhlar taqdirlanadi.
Har bir guruhga misollar tarqatiladi (5 minut).
№
1
№
2
Tayyor guruhlar chapak chalishadi. Guruhdan bitta a ’zo chiqib,
misollarni yechish tartibini tushuntiradi. Javoblarga qarab,
shakllar
beriladi.
Sardorlar musobaqasi o ‘tkaziladi. Bu musobaqada har bir sardor
berilgan 5 ta savolga tezkor javob beradi. G ‘oliblarga doiralar beriladi.
V. Uyga vazifani tekshirish
(3 minut).
436-misol.
5 6 -2 5 =
4 2 + 1 8 =
6 1 - 3 + 3 0 =
5 4 + 6 - 2 7 =
VI. Xulosa
(7 minut).
1. Bugungi dars yoqdimi?
2. Darsda nimalarni bilib oldingiz?
3. 0 ‘zingizni qanday his qildingiz?
Guruhlarning doiralari sanaladi va kundaliklarga baho qo‘yiladi.
Uyga vazifa topshiriladi va tushuntiriladi (437,438-misol va masala).
161
I guruh
1. Kvadratning ham m a tomonlari uzunliklari yig‘indisi nima
deyiladi?
2. Maqolni davom ettiring:
«Yetti o ‘lchab bir kes»...
3. Onajonlar bayrami qachon nishonlanadi?
4. Eng katta 2 xonali son.
5. Qish oylarini ayting.
I I guruh
1. Ham m a tomonlari teng b o ig an to ‘g ‘ri to ‘rtburchak nima?
2
. Ko‘kda supra ochildi,
Ichidan zar sochildi.
3. Haftaning uchinchi kuni?
4. Eng kichik 3 xonali son.
5. N avro‘z bayrami qachon nishonlanadi?
I I I guruh
1
.
1
soat necha minut?
2. 25 va 20 ning yig‘indisi necha?
3. Gap nimalardan tuziladi?
4. Ona yurtimiz poytaxti.
5. Bir yilda necha oy bor?
I V guruh
1
.
1
m etr necha santimetr?
2
. Og‘irlik nimada oichanadi?
3. Harflarning tartib bilan joylashuvi nima?
4. Paxta qaysi faslda yig‘ib olinadi?
5.
Qat-qat qatlama,
Aqling bo ‘lsa, tashlama.
2-Mavzu: Visual Studio muhitida dasturlash. Gui muhitida menyular va uskunalar paneli. Reja

|
2-Mavzu: Visual Studio muhitida dasturlash. Gui muhitida menyular va uskunalar paneli. Reja
|
bet | 1/7 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 1,96 Mb. | | #252232 |
Bog'liq 2 Visual Studio muhitida dasturlash GUI muhitida menyular va uskunalar
2-Mavzu: Visual Studio muhitida dasturlash. GUI muhitida menyular va uskunalar paneli.
Reja:
Visual Studioda menyular va uskunalar paneli.
Xossa va xodisalar paneli.
Button, labelva textbox komponentalari xossa va xususiyatlari.
Ishni bajarishdan maqsad: Visual Studio muhitida menyular va uskunalar bilan ishlashni o’rganish.
Nazariy qism:
Visual C++ muhitida mеnyular va uskunalar panеli.
Oynaning yuqori qismida asosiy mеnyu komandalari qatori (File, Edit, …komandalari) – gorizontal mеnyu qatori joylashgan.
Bu komandalardan foydalanishda (ularni yana opsiyalar dеb ham nomlashadi, ya`ni bir nеcha qiymatlar ichidan tanlanuvchi elеmеntlar) “tushuvchi mеnyu” dеb nomlanuvchi mеnyu ochiladi – bu mеnyu vеrtikal mеnyu bo‘lib, o‘zida ekranning yuqorisidan pastiga qarab joylashgan buyruqlar to‘plamini o‘zida namoyon qiladi. Asosiy mеnyu qatori ostida joylashgan ikkinchi qatorda ba`zi bajariluvchi buyruqlarning tеzkor chaqiruv tugmalari joylashgan. Bu tugmalarning barchasi suzuvchi izohga ega.
Visual Studio 2022 IDEda Tеzkor tugmalar majmuasini VIEW->Toolbox menyulariga ketma-ketlikda kirib bajarish mumkin:
2.1-rasm. ToolBox panelini chiqarish.
2.2-rasm. Toolbox paneli.
Toolbox panelida kompanentalar joylashgan bo’lib, biz yaratadigan loyihamizga kerakli kompanentalarni shu yerdan topish va Formaga joylash mumkin.
2.3-rasm. Ishchi stolida Toolbox paneli o’rnini o’zgartirish.
Sichqoncha orqali Panellarni ixtiyoriy joyga surish mumkin (2.3-rasm). Visual Studio muhiti ishchi stoli panellarini o’zimizga qulay joyga o’zgartirishlar kiritishimiz mumkin.
Xossalar
Ish maydoniga joylashtirilgan har qanday obyekt o’zining xususiyatiga egadir. Masalan, Solution Explorerdagi fayl o’zini turgan joyini ifodalaydigan papka yo’lini ko’rsatadigan xususiyatga ega. Palitradagi komponent (masalan, tugmacha) ishlash vaqtida ko’rinuvchi, formadagi o’zining nomiga, koordinatasiga va h.k. ega.
Faol (ya’ni, ayni vaqtda sichqoncha bilan bosilgan) obyektning barcha xususiyatlari Properties (свойства) nomli alohida oynada aks etib turadi. Bu oyna ko’rinib turgan bo’lishi ham mumkin yoki yo’q. Oynani ko’rsatish uchun formadagi istalgan obyektning ustida konteks menyu chiqariladi hamda undan Properties opsiyasi tanlanadi. Ushbu elementning ko’rinishi 2.4-rasmda aks etgan
2.4-rasm. Obyektning xususiyatlar oynasi, xossalar bo’limi
|
| |
Obyektlarning modellari va ularning parametrlarini aniqlash

|
Obyektlarning modellari va ularning parametrlarini aniqlash
|
bet | 2/12 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 46,22 Kb. | | #271366 |
Bog'liq 1-maruza5. Obyektlarning modellari va ularning parametrlarini aniqlash
Real obyektning modeli va uning parametrlarini aniqlash muammosi.
Model parametrlarini identifikatsiya qilish usullari (regressiya tahlili, sintez usullari).
6. Simulyatsiya va uning texnologik jarayonlarda qo‘llanilishi
Simulyatsiya – texnologik jarayonlarni o‘rganish uchun kompyuter modellashtirish usuli.
Simulyatsiya jarayoni va uning afzalliklari (xavfsizlik, xarajatlarning kamayishi).
Texnologik jarayonlarni simulyatsiya qilishning dasturiy ta’minotlari.
7. Optimal boshqaruv strategiyalari
Optimal boshqaruv strategiyalari va ularni ishlab chiqish usullari.
Texnologik jarayonlarda qaror qabul qilish va optimallashtirish uchun foydalaniladigan modellar.
Adaptiv va robust boshqaruv usullari.
8. Optimizatsiya va real tizimlarga tatbiq etish
Real dunyo muammolarida optimizatsiyaning qo'llanilishi.
Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirishda yuzaga keladigan muammolar va ularni hal qilish usullari.
Hozirgi kunda keng qo'llaniladigan dasturiy vositalar va platformalar (MATLAB, Simulink).
9. Natijalarni tahlil qilish va talqin qilish
Modellashtirish va optimallashtirish natijalarini tahlil qilish.
Optimizatsiya natijalarini baholash va talqin qilishda qo'llaniladigan usullar.
Yechimlarning barqarorligi va sezgirligi tahlili.
10. Texnologik jarayonlarni modellashtirishning amaliyotda qo‘llanilishi
Ishlab chiqarishda, energiya samaradorligini oshirishda va resurslarni boshqarishda modellashtirish va optimallashtirishning ahamiyati.
Texnologik jarayonlarni optimallashtirish orqali samaradorlik va sifatni oshirish.
|
| |
Misollar:
  
Graf nazariyasi - Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirnshning asosiy tushuncha...

|
Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirnshning asosiy tushuncha va qoidalari. Model va modellashtirish, ularning turlari
|
bet | 12/12 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 46,22 Kb. | | #271366 |
Bog'liq 1-maruzaMisollar:
Graf nazariyasi: Tarmoqlarning topologiyasi va ular bilan bog‘liq masalalarni modellashtirish.
Petri tarmoqlari: Parallel va sinxron jarayonlarni modellashtirish.
Afzalliklari: Tizimlarning murakkab tuzilishini vizual ravishda ifodalash va tahlil qilishga imkon beradi.
Cheklovlari: Murakkab grafiklar uchun yechim topish va tahlil qilish qiyin bo'lishi mumkin.
8. Gibrid modellashtirish
Ta'rifi: Bu uslub bir nechta modellashtirish uslublarini birlashtiradi, masalan, analitik va simulyatsion modellarni birgalikda ishlatish.
Misollar:
Kombinatsiyalangan stoxastik va analitik modellar.
Bir vaqtning o‘zida differensial tenglamalar va agentga asoslangan yondashuvlarni qo‘llash.
Afzalliklari: Tizimning turli jihatlarini birlashtirish orqali ko‘proq aniq modellar yaratish imkonini beradi.
Cheklovlari: Kattaroq murakkablikka ega va hisoblash resurslariga ko‘proq talabchan.
Xulosa
Har bir matematik modellashtirish uslubi o‘ziga xos afzalliklar va cheklovlarga ega. Uslubni tanlash modellashtirilayotgan tizim yoki jarayonning xususiyatlari, mavjud ma'lumotlar va qo'yilgan maqsadlarga bog‘liq. Ko‘pincha, bir nechta uslublarni birlashtirish orqali tizimning yanada to‘liq va aniq modeli yaratiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirnshning asosiy tushuncha va qoidalari. Model va modellashtirish, ularning turlari
|
Tushunchaviy (Konseptual) Modellar

|
Tushunchaviy (Konseptual) Modellar
|
bet | 4/12 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 46,22 Kb. | | #271366 |
Bog'liq 1-maruza4. Tushunchaviy (Konseptual) Modellar
Ushbu modellar obyekt yoki jarayonning asosiy xususiyatlarini tushuntirish uchun diagrammalar, sxemalar yoki boshqa grafik ko‘rinishlar orqali tasvirlanadi. Masalan, UML diagrammalari, blok-sxemalar.
5. Statistik Modellar
Bu modellar mavjud ma'lumotlarga asoslangan holda tizimning xulq-atvorini tahlil qilish va prognozlash imkonini beradi. Masalan, regressiya tahlili, vaqt qatori modellar.
6. Empirik Modellar
Tajribaviy ma'lumotlar asosida tuzilgan modellar bo‘lib, ular tizimning aniq matematik ifodalanishi mumkin bo‘lmagan hollarda qo‘llaniladi. Masalan, eksperimental ma'lumotlarga asoslangan yondashuvlar.
7. Axborot Modellar
Bu modellar ma'lumotlarning oqimi va jarayonini ifodalaydi. Masalan, ma'lumotlar bazasi modellar, UML (Unified Modeling Language) diagrammalari.
8. Dinamik Modellar
Tizimning vaqt bo‘yicha o‘zgarishini ifodalaydi. Bu modellar tizimning xulq-atvorini dinamik holatda o‘rganishga imkon beradi. Masalan, avtomat modellari, dinamika tenglamalari.
Modellashtirishning afzalliklari
Tahlil qilish va prognozlash: Modellar tizimning xulq-atvorini oldindan prognoz qilish va tahlil qilish imkonini beradi.
Jarayonni optimallashtirish: Modellar yordamida tizimni optimallashtirish va resurslarni samarali taqsimlash mumkin.
Xavfsizlik: Real tizimda tajribalarni o'tkazish xavfli bo'lsa, modellashtirish orqali xavfsiz sharoitda o'rganish mumkin.
Xulosa
Modellashtirish va model turlari murakkab tizimlar va jarayonlarni o‘rganish, boshqarish va optimallashtirishda juda muhim vositalar hisoblanadi. Ularning turli xil turlari mavjud bo‘lib, har biri muayyan maqsadlar va vazifalar uchun mos keladi.
|
| |
Ma’ruza metodi - Nizomiy nomidagiToshkent davlat pedogogika universiteti Tabiy fanlar fakulteti biologiya kechki...

|
Nizomiy nomidagiToshkent davlat pedogogika universiteti Tabiy fanlar fakulteti biologiya kechki ta`lim yo`nalishi 302-guruh talabasi Sagindikova Aytgulning biologiya
|
bet | 2/5 | Sana | 26.12.2023 | Hajmi | 313,83 Kb. | | #128437 |
Bog'liq Biologiya o`.m 2Ma’ruza metodi
Ko‘rgazmali metod
Amaliy metodlar
Biologiya darslarida o‘rganilayotgan mavzuning didaktik maqsadi, vazifalari, mazmunidan kelib chiqqan holda o‘quvchilarning bilish faoliyati individual, kichik guruhlarda va umumiy holda tashkil etish shakllaridan o‘z o‘rnida va samarali foydalanish tavsiya etiladi. - Biologiya darslarida o‘rganilayotgan mavzuning didaktik maqsadi, vazifalari, mazmunidan kelib chiqqan holda o‘quvchilarning bilish faoliyati individual, kichik guruhlarda va umumiy holda tashkil etish shakllaridan o‘z o‘rnida va samarali foydalanish tavsiya etiladi.
- Ma’ruza darslari Biologiyani o‘qitishda foydalaniladigan ma’ruza darslari didaktik maqsadi va mazmuniga ko‘ra uch guruhga ajratiladi: Kirish ma’ruzasi, mavzuli ma’ruza, umumlashtiruvchi ma’ruza. Kirish ma’ruzalari o‘quv fanining, u yoki bu bobni o‘rganishga bag‘ishlangan birinchi darsda foydalaniladi. Unda o‘quv fanining, mazkur bobning o‘rganish masalalari, muammolari, keyingi darslarda o‘tkaziladigan mavzularga qisqacha to‘xtaladi. Mavzuli ma’ruzalar biologiyaning muhim, dolzarb va muammoli, chunonchi, «Evolyutsiyaning sintetik nazariyasi» mavzusini o‘rganishda foydalanildi. Umumlashtiruvchi ma’ruzalar bobning yakunida o‘tkazilib, unda avvalgi darslarda o‘rganilgan bilimlar tartibga solinadi, mustahkamlanadi, chuqurlashtiradi. Ma’ruza darslari tuzilishi jihatidan uch qismga bo‘linadi: kirish, asosiy qism, xulosa. Ma’ruzaning kirish qismida o‘quvchilarning diqqati, bilish faoliyati faollashtiriladi, bilimlarni qabul qilishga zamin tayorlanadi. Buning uchun ma’ruzani boshlashda uning mazmuniga oid qiziqarli misollar, yorqin va hissiyotga boy voqea va hodisalar bayon etilib, o‘quvchilar oldiga muammolar qo‘yiladi. Ma’ruzaning asosiy qismida o‘quv materiali didaktik tamoyillarga amal qilingan holda mantiqiy izchillikda bayon qilinadi.
Quyida biz biologiya oqitish va darslarni tog`ri tashkil qilish bo`yicha quydagi dars ishlanma ko`rinishida organib chiqamiz.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Nizomiy nomidagiToshkent davlat pedogogika universiteti Tabiy fanlar fakulteti biologiya kechki ta`lim yo`nalishi 302-guruh talabasi Sagindikova Aytgulning biologiya
|
Model va modellashtirish, ularning turlari

|
Model va modellashtirish, ularning turlari
|
bet | 3/12 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 46,22 Kb. | | #271366 |
Bog'liq 1-maruzaModel va modellashtirish, ularning turlari.
Model va modellashtirish texnologik jarayonlar, ilmiy tadqiqotlar, va tizimlarni o‘rganishda asosiy o‘rin tutadi. Ular muayyan obyekt, jarayon yoki tizimning xulq-atvori va dinamikasini tushunish va prognoz qilish imkonini beradi.
Model nima?
Model – real obyekt, jarayon yoki tizimning soddalashtirilgan, ideallashtirilgan nusxasi. U obyektning muhim xususiyatlari va munosabatlarini aks ettiradi, bu esa tizimni o‘rganish va tushunish uchun qulaylik yaratadi.
Modellashtirish nima?
Modellashtirish – bu jarayon yoki tizimni tushunish, o‘rganish va optimallashtirish maqsadida uning modelini yaratish jarayoni. Modellashtirish yordamida murakkab tizimlarni soddalashtirish va ulardagi jarayonlarni tahlil qilish, prognozlash yoki boshqarish mumkin.
Modellar va ularning turlari
Modellar turli yo‘llar bilan tasniflanishi mumkin. Quyida modellarni tasniflashning asosiy yo‘llari keltirilgan:
1. Matematik Modellar
Analitik Modellar: Bu modellar matematik tenglamalar yordamida tizimning xulq-atvorini ifodalaydi. Masalan, differensial tenglamalar, algebraik tenglamalar.
Stoxastik Modellar: O‘zgaruvchanlik va tasodifiylikni inobatga oladi. Masalan, Markov jarayonlari, ehtimollik taqsimotlari.
2. Fizik Modellar
Bu modellar real dunyo obyektlarining fizikaviy nusxalari bo‘lib, ular laboratoriya sharoitida tadqiqotlar olib borish uchun ishlatiladi. Masalan, aerodinamik tunellar, kichraytirilgan maketlar.
3. Simulyatsion Modellar
Diskret Voqealar Simulyatsiyasi: Tizimning diskret vaqt oralig‘idagi voqealarni ifodalaydi. Bu modeldagi o‘zgarishlar diskret voqealarga asoslangan.
Davomiy Simulyatsiya: Tizimning vaqt bo‘yicha uzluksiz o‘zgarishini ko‘rsatadi. Masalan, differensial tenglamalar yordamida fizik jarayonlarni modellashtirish.
|
| |
Analitik usullar - Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirnshning asosiy tushuncha va qoidalari....

|
Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirnshning asosiy tushuncha va qoidalari. Model va modellashtirish, ularning turlari
|
bet | 8/12 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 46,22 Kb. | | #271366 |
Bog'liq 1-maruzaAnalitik usullar: Agar model analitik usul bilan yechilsa, u holda modelning matematik ifodasi aniq yechimga ega bo'lishi mumkin (masalan, algebraik tenglamalarni yechish).
Numerik usullar: Ko'plab murakkab modellar uchun analitik yechim mavjud bo'lmasligi mumkin. Bunday holatlarda numerik usullar (masalan, iteratsion usullar, sonli integratsiya) qo'llaniladi.
Dasturiy ta’minotdan foydalanish: MATLAB, Simulink, Python yoki boshqa maxsus dasturlarni qo‘llash orqali modelni yechish.
5. Modelni tekshirish va validatsiya qilish
Tekshirish (Verification): Modelning matematik jihatdan to'g'ri qurilganligini tekshirish. Dasturiy vositalar yordamida amalga oshiriladigan hisoblardagi xatolarni aniqlash.
Validatsiya qilish: Modelni real tizimning xulq-atvori bilan solishtirish. Bu bosqichda model natijalari real hayotdagi tajribalar yoki ma'lumotlar bilan taqqoslanadi.
Chidamlilik tahlili: Model parametrlarining o'zgarishiga nisbatan natijaning sezgirligini baholash.
6. Natijalarni tahlil qilish va interpretatsiya qilish
Natijalarni tahlil qilish: Model yordamida olingan natijalarni tahlil qilish, ularni tushunish va ulardan ma'lum xulosalar chiqarish.
Prognozlash: Modelni qo‘llab kelajakdagi tizim xulq-atvorini prognozlash.
Cheklovlar va chegaralarni aniqlash: Modelning qaysi hollarda to'g'ri ishlashini va qachon noto'g'ri bo'lishi mumkinligini aniqlash.
7. Modelni takomillashtirish
Takrorlash va o'zgartirish: Agar model olingan natijalarni qoniqarsiz yoki noto‘g‘ri deb hisoblansa, modelni qayta ko‘rib chiqish, takomillashtirish yoki soddalashtirish.
Yangi ma'lumotlar kiritish: Modelning aniqligi va ishonchliligini oshirish uchun yangi ma'lumotlar yoki eksperiment natijalarini qo'shish.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirnshning asosiy tushuncha va qoidalari. Model va modellashtirish, ularning turlari
|
Optimallashtirish - Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirnshning asosiy tushuncha va qoidalari....

|
Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirnshning asosiy tushuncha va qoidalari. Model va modellashtirish, ularning turlari
|
bet | 9/12 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 46,22 Kb. | | #271366 |
Bog'liq 1-maruzaOptimallashtirish: Model parametrlarini optimallashtirish va modelni yanada aniqroq qilish.
8. Modelni qo‘llash
Qaror qabul qilish: Modeldan foydalangan holda tizimni boshqarish yoki qaror qabul qilishda foydalanish.
Modellashtirish natijalarini qo‘llash: Tizimning samaradorligini oshirish, jarayonlarni optimallashtirish, resurslarni boshqarish yoki ishlab chiqarishni yaxshilashda modellashtirish natijalarini qo‘llash.
Hujjatlashtirish va taqdimot: Modelning barcha bosqichlarini hujjatlashtirish va natijalarni taqdim qilish.
Matematik modellashtirishning bu bosqichlari tizimlarni tushunish va optimallashtirishga yordam beradi. Har bir bosqichda aniq va izchil yondashuv modelning aniqligi va ishonchliligini oshiradi. Bu jarayon amaliy muammolarni yechishda samarali qarorlar qabul qilish uchun muhimdir.
Matematik modellashtirish uslublari.
Matematik modellashtirish uslublari tizimlar va jarayonlarni turli nuqtai nazardan o‘rganish va tushunish uchun qo‘llaniladi. Har bir uslub o‘ziga xos yondashuvni taqdim etadi va muayyan turdagi masalalarni hal qilishda samarali bo‘lishi mumkin. Quyida matematik modellashtirishning asosiy uslublari keltirilgan:
1. Analitik modellashtirish
Ta'rifi: Analitik modellashtirish tizim yoki jarayonni matematik tenglamalar yordamida ifodalaydi. Ushbu tenglamalar odatda aniq yechimga ega va jarayonning asosiy xususiyatlarini aks ettiradi.
Misollar:
Algebraik tenglamalar: Masalan, fizik jarayonlar uchun Ohm qonuni yoki garmonik tebranish tenglamalari.
Differensial tenglamalar: Masalan, issiqlik o'tkazuvchanligi tenglamasi yoki Nyutonning ikkinchi qonuni.
Afzalliklari: Tez va aniq yechimlarni beradi, tizimning umumiy xulq-atvorini tushunish uchun qulay.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirnshning asosiy tushuncha va qoidalari. Model va modellashtirish, ularning turlari
|