Allergiya – - 1. Erqonomikanın inkişafında ekoloji təhlükəsizlik Ekoloji erqonomikanın inkişafında ekoloji təhlükəsizliyin rolu

Allergiya – orqanizmin allergen adlanan hər hansı bir maddəyə qarşı həddən artıq həssaslığı və ya reaksiyası ilə müəyyən edilir.Orqanizmə görə allergenlər xarici (ekzoallergenlər) və daxili (autoallergenlər) olur. Ekzoallergenlər infeksion (xəstəliktörədən və xəstəlik törətməyən mikroblar, viruslar və s.) və qeyri infeksion (mənzil tozu, heyvanların tükü, yunu, bitkinin tozcuğu, dərman preparatları, digər kimyəvi maddələr – benzin, xloramin və b. həmçinin qida məhsulları – ət, tərəvəz, meyvə, giləmeyvə, süd və b.) olur. Parça qırıqları, yanıq zamanı, şüanın təsiri, donuşluq və digər təsirlər autallergen ola bilər. Son zamanlar ətraf mühitin çirklənməsi ilə əlaqədar allergiya genişlənib.
Onkoloji xəstəliklərin artımı. Onkoloji xəstəliklər şişlərin əmələ gəlməsi ilə baş verir. Şişlər yenitörəmələr olub, toxumaların izafi patoloji inkişaf edərək artmasıdır. Onlar xoş xassəli olub ətrafdakı toxumalara sıxlaşdırıcı təsir göstərir və bəd xassəli olub (xərçəng kimi) cücərərək ətrafdakı toxumalara keçir və onları dağıdır. Damarları dağıdaraq onlar qana keçir və bütün orqanizmə yayılır, bu metastaz adlanır. Onkoloji xəstəliklər insan orqanizminə konserogen maddələrin, şişəmələgətirən viruslar və ya güclü şüalanmanın (ultrabənövşəyi, rentgen, qamma-şüalanma) təsiri nəticəsində baş verir. Konserogenlər kimyəvi birləşmələr olub orqanizmdə ona təsir göstərərkən xoş və bəd xassəli yenitörəmələr əmələ gətirmək qabiliyyətinə malikdir. Təsir xarakterinə görə onlar üç qrupa bölünür:
1) yerli təsir edən;
2) orqanotrop, yəni ayrı-ayrı orqanı zədələyən;
3) çoxlu təsir, şişləri müxtəlif orqanlarda əmələ gətirir.
Konserogen maddələrə bir sıra tsiklik karbohidrogenlər, azotlu rəngləyicilər və s. aiddir. Onlar sənaye tullantıları ilə çirklənmiş havada, tütün tüstüsündə, daş kömür qatranı və qurumunun tərkibində olur. Bir çox konserogen maddələr orqanizmə mutagen təsir göstərir. İqtisadi cəhətdən inkiaşf etmiş ölkələrdə xərçəng xəstəliyindən ölüm halları ürək-damar xəstəliklərindən sonra ikinci yerdə durur. İzafi çəkili (kök) adamların sayının artması çox yeməklə, qidanın rasionu və ritmi və aşağı fiziki aktivliklə əlaqədardır. Bununla yanaşı, populyasiyada əksinə olaraq astenik tiplər (arıq, zəif) də artır, belə tendensiyaya az rast gəlinir. Hər iki hal bir sıra patogen nəticələrə səbəb olur. Vaxtından qabaq doğulmuş (fiziki yetişməmiş) uşaqların artması genetik aparatda baş verən pozuntularla və dəyişən mühitə adaptasiya ilə əlaqədardır. Fizioloji yetişməzlik, güclü transformasiyaya məruz qalan mühitlə kəskin disbalansın nəticəsindədir. Bunlar digər nəticələrə də, o cümlədən akselerasiya və insanda boyun artmasında digər dəyişkənliyə də səbəb ola bilər. Akselerasiya – bədənin ölçülərinin artması və daha erkən yaşlarında cinsi yetişkənliyin olması deməkdir. Bunun əsas səbəbi həyat şəraitinin yaxşılaşması, ilk növbədə yaxşı qidalanmaqdır. Akselerasiya uşaqların psixi və fiziki inkişafının tezləşməsində təzahür olunur. Bizim dövrümüzdə yaşlı bir adam 100 il əvvəlkinə nisbətən 10 sm hündürdür. Cinsi yetişmə tempində də tezləşmə müşahidə olunur. Akselerasiya sosial şəraitin və qidalanma xarakterinin dəyişməsi, əhalinin miqrasiyası, irqlərin və millətlərin qarışma imkanlarının artması ilə bağlıdır. Aşağıdakı fiziki faktorların təsiri də ehtimal olunur: günəş aktivliyinin dəyişməsi; radiasiya fonunun yüksəlməsi; radio və televiziya şəbəkəsinin artması ilə əlaqədar atmosferin elektromaqnit tərəddüdü ilə doyması. İnfeksiya (yoluxucu) xəstəliklər – Malyariya, hepatit, BUÇ və bir sıra digər xəstəliklərə tutulan adamların sayı böyük rəqəmlərlə hesablanır. Bir çox tibb mütəxəssisləri bu xəstəliklərə qarşı mübarizədə «qalib» gəlmək deyil, yalnız müvəqqəti uğurlar qazanır. İnfeksiya xəstəliklərinə qarşı mübarizənin tarixi olduqca qısadır, ətraf mühitdə baş verə biləcək dəyişikliklər (xüsusən şəhər mühitində) xəstəliklərə qarşı əldə edilən uğurları heçə 144 çıxara bilər. Elə buna görə də infeksiya səbəblərinin «qayıtması» viruslar arasında qeydə alınır. Bir çox viruslar təbii əsasdan «qoparaq» yeni mərhələyə keçir və insan məskunlaşdığı mühitdə yaşamaq qabiliyyətinə malik olur – qrip, xərçəngin virus formaları və digər xəstəliklərin törədicisinə çevrilir. BUÇ də belə formada ola bilər. Abioloji meyl dedikdə insanın aşağıdakı həyat tərzi xüsusiyyətləri başa düşülür: hipodinamiya, siqaret çəkmə, alkoqolizm, narkomaniya və b. bir çox xəstəliklərin (köklük, xərçəng, ürək xəstəlikləri və s.) baş verməsinə səbəb olur. Beləliklə, insanın sağlamlığı və xoşbəxtliyi bir sıra problemlərin (ekoloji, tibb, iqtisadi, sosial və b.), hər şeydən öncə isə, dünyada və ayrı-ayrı regionlarda əhalinin sıxlığı, şəhər və kənd yerlərində yaşayış mühitinin pisləşməsi problemlərinin həllindən asılıdır.
Xəstəlik orqanizm və bədənin funksiyasına təsir edən və səciyyəvi göstəricilərə və simptomlara malik olan patoloji prosesdir. O bütün bədənə və ya 170 bədənin hər hansı bir hissəsinə təsir edə bilər. Xəstəliklər həm kənar amillərin təsiri nəticəsində, həm də daxili pozulma nəticəsində yarana bilər. İnsanlar adətən xəstəlik dedikdə ağrı, pozulma, narahatlıq və acı kimi hisslərə səbəb olan vəziyyəti nəzərdə tuturlar. Bunlara zədə, sindrom, infeksiya, qeyri-normal davranış və digərləri daxildir. Xəstəliklər insanları təkcə fiziki olaraq deyil, həm də emosional olaraq təsir edirlər, belə ki insanlar xəstələndikdə onların həyata münasibətləri və baxışı dəyişir, xarakterlərində fərqlilik yaranır. Xəstəliklər öz xüsusiyyətlərinə görə müxtəlif növlərə ayrılırlar. Bunlara patogen xəstəliklər, çatışmazlıq, irsi və psixoloji xəstəliklər daxildir. Xəstəliklərin ümumiyyətlə yoluxucu və qeyri-yoluxucu olmaqla iki cür xüsusiyyətləri mövcuddur. Xəstəliklərin yaranma səbəbləri çox müxtəlifdir. Hər bir xəstəlik öz xüsusiyyətinə görə müxtəlif növ yaranma və yayılma səbəbinə malikdir. Məsələn, irsi xəstəliklər valideynlərdən uşaqlara ötürülür, yoluxucu xəstəliklər ətrafımızda olan digər insanlar və ya canlılar vasitəsilə yayılır, bəzi xəstəliklər isə müxtəlif zədələr və ya ətraf mühit amilləri vasitəsilə yaranır. İnsanlarda infeksiyon olaraq yayılan xəstəliklərə səbəb müxtəlif növ mikroorqanizmlərdir. Bu mikro-orqanizmlər həmçinin patogenlər sayılır və müxtəlif növ bakteriya, virus, protoza və göbələklərdən ibarət olurlar. İnfeksiyon xəstəliklər müxtəlif yollarla yayılır, məsələn, əldən ağıza, həşəratların dişləməsindən, çirklənmiş su və ya ərzaqlar vasitəsilə və cinsi yolla. Bəzi xəstəliklər, məsələn, xərçəng, ürək xəstəlikləri, ruhi pozğunluq yoluxucu xəstəlik sayılmır və onlar əsasən genetik olaraq bir nəsildən digərinə keçə bilir. Xəstəliklərin insan həyatına və sağlamlığına təsiri çox genişdir. İnsan bədəni xəstə olduqda əlavə fəaliyyətlə məşğul olmaq iqtidarında olmur. Sağlamlığı digər amillərlə müqayisə etmək mümkün deyil. Məsələn, təhsilsiz insan fəaliyyət göstərmək üçün hər hansı bir iş görə bilər, amma xəstə insan demək olar ki, heç bir fəaliyyətlə məşğul ola bilmir. Cəmiyyətdə normal inkişafa və irəliləyişə malik olmaq üçün ilk növbədə əhalinin sağlamlığı ön plana çəkilməlidir. 6.3.2 Epidemiya Epidemiologiya hər hansı bir bölgədə yaşayan insanlarda baş verən sağlamlıq məsələlərinin yayılması və göstəricilərini öyrənən və bu məlumatlardan istifadə etməklə sağlamlıq problemlərinin qarşısını alan və nəzarətdə saxlayan prosesdir. Epidemioloqlar təkcə xəstəliklər, ölüm və problemlərlə məşğul olmur, həmçinin pozitiv tibbi göstəricilərlə məşğul olaraq sağlamlığı inkişaf etdirməklə məşğul olurlar. Epidemiologiya əsasən dünyada yayılan epidemioloji xəstəliklərin nəzarəti və monitorinqini öyrənir. Epidemiya insanlar arasında hər hansı bir xəstəliyin normadan artıq yayıl- 171 ması halına deyilir. Bəşəriyyətimiz tarix boyu müxtəlif növ epidemiyalardan əziyyət çəkmiş, milyonlarla insan bunun nəticəsində ölmüşdür. 20-ci əsrə qədər qlobal epidemiyaların həcmi daha böyük olmuş və daha çox insan arasında yayılmışdır. İllər keçdikcə tibbin və texnologiyanın inkişafı nəticəsində dünyada yayılan xəstəliklərin qarşısı daha tez müddətə və böyük iz buraxmadan alınır. Buna baxmayaraq, hal-hazırda qrip və İİV/QİÇS xəstəliyi də daxil olmaqla bəzi xəstəliklərin tam yoxa çıxarılması mümkün olmamışdır. İnfeksiyon xəstəliklərin epidemiyası insanlarda ekoloji dəyişikliklər, daşıyıcıların sayının artması, parazitlərin genetik olaraq dəyişməsi və parazitlərin yeni əhali qrupları arasına gətirilməsi səbəbindən baş verir. Bu hallar adətən əhalinin həmin parazitə qarşı immunitetinin zəif olduğundan baş verir. Epidemiyanın yayılmasına kömək edən amillər əsasən infeksiyanı daşıyan qida məhsulları və içməli su, infeksiyaya yoluxmuş bəzi heyvanların və həşəratların miqrasiyasıdır. Bəzi epidemiyalar fəsildən asılı olaraq yayılırlar, məsələn göy öskürək yazda, qızılça qışda və mart ayında, qrip və soyuqdəymə isə əsasən qışda baş verir. Epidemiya adətən bir ərazidə və ya ölkədə baş verir. Əgər bu digər ölkələrə və qitələrə yayılırsa və daha geniş əhalini əhatə edirsə bunu pandemiya da adlandırmaq olar. Dünyada tarix boyunca geniş yayılmış pandemiyalara İİV/QİÇS xəstəliyi, vəba, qrip, yatalaq, qızılça, vərəm, malyariya və digərlərini nümunə gətirmək olar. Dünyada yayılmış epidemiyalar insanların sağlamlığına çox böyük zərər verir, hətta erkən ölümlərə səbəb olur. Təkcə İİV/QİÇS xəstəliyinə nəzər yetirsək görərik ki, bu bəladan bütün dünya ölkələri əziyyət çəkməkdədir. 2011-ci ilin sonuna aid məlumata görə dünyada 34 milyon insan İİV virusu ilə yaşayır. Afrikanın cənubunda yerləşən ölkələrdə bu vəziyyət daha da acınacaqlıdır. Bu ölkələrdə təxmini olaraq 20 nəfərdən birində (4.9%) İİV virusu vardır. Afrikadan sonra daha geniş yayılmış ərazilərə Karib ölkələri, Şərqi Avropa və Mərkəzi Asiya daxildir. 2011-ci ildə bu virus nəticəsində ölümlərin sayı 1.7 milyon olmuşdur
|