Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti - bet 74

GT
PA
PV
PW
a)
PW
PW
PA
PA
PA
GT
PV
b)
Şək. 7.12. Birfazalı (a) və üçfazalı (b) transformatorun
qısaqapanma təcrübəsinin sxemi
U
1q
cos
φ
1q
,
I
1q
,P
1q
P
1q
I
1q
cos
φ
1q
Şək. 7.13. Transformatorun qısaqapanma xarakteristikaları
151
Üçfazalı transformatorlar üçün bu asılıqları qurarkən
faz cərəyanı və gərginliklərin orta qiymətindən istifadə
edilir.
P
1q
gücü üç fazanın gücünə bərabər olur.
Şəkil 7.13-də verilən asılılıqların xarakterik dəyişməsi
aşağıdakı kimi izah olunur. İnduktiv müqavimətlər
x
1
və
x′
2
əsasən səpələnmə maqnit selləri tərəfindən yarandığından
və maqnit selləri havada və ya yağda qapandığına görə
qəbul etmək olar ki,
x
q
=
x
1
+ x′
2
=const.
Dolaqların
r
1
və
r′
2
aktiv müqavimətlərinin sabit olmasına görə
Z
q
=const.
Onda
I
1q
= U
1q
/r
q
aydın olur ki,
I
1q
=f(U
1q
)
asılılığı xətti
xarakterə malikdir.
Qısaqapanma güc itkisi
q
q
q
r
I
m
P
2
1
1
=
,
burada
I
1q
≈
U
1q
olduğundan, güc itkisi
2
1
q
U
– ilə mütənasib olur.
)
(
2
1
1
q
q
U
f
P
=
, cosφ
q
=
P
q
/(m
1
U
1q
I
1q
)
const
U
U
q
q
=
2
1
2
1
/
oldu-
ğundan cosφ
q
U
1q
gərginliyindən asılı olmur.
Təcrübədən alınan qiymətlər imkan verir ki,
q
q
q
I
U
Z
1
1
/
=
və
/
1
q
q
P
r
=
)
(
2
1
1
q
m
, sonra isə
2
2
q
q
q
r
Z
x
−
=
təyin edək.
Dolaqların təyin olunmuş
r
q
aktiv müqaviməti transfor-
matorlarda tətbiq olunan izolyasiya materialının qızmaya
davamlılıq sinfinə görə orta istismar temperaturu olan
75
C ( izolyasiya sinfi A , E , B ) və ya 115
C ( izolyasiya
sinfi F , H , C ) gətirilir.
Mis dolaqlar üçün
0
235
235
+
+
=
q
q
r
r
,
burada
0
– təcrübə zamanı dolaqların temperaturu,
C;
–
r
q
müqavimətinin gətirildiyi temperatura,
C.
152
Z
q
və cosφ
q
q
cos
– da hesabat temperaturuna gətirilir.
2
2
q
q
q
x
r
Z
+
=
;
q
q
q
Z
r
/
cos
=
.
(7.39) ifadəsində
Z
q
-nı,
Z
qν
və (2.40)-da
r
q
-nı və
r
qν
ilə
əvəz edərək gərginliyi və qısaqapanma itkisini birinci tərəf
dolağının nominal cərəyanında təyin edirlər.
Transformatorda əvəz sxeminin parametrlərinin tə-
yini
. Transformatorun əvəz sxeminin parametrlərini yük-
süz işləmə və qısaqapanma təcrübəsindən alınan qiymələ-
rə görə təyin etmək olar
. §
7.3-də göstərilir ki, qısaqpanma
təcrübəsindən
I
1
= I
1nom
qiymətində
Z
q
,
r
q
və
x
q
təyin edilir.
Təqribən qəbul etmək olar ki,
Z
1
≈ Z′
2
≈
Z
q
/
2
;
r
1
≈r′
2
≈r
q
/
2
;
x
1
≈x′
2
≈x
q
/
2
.
Yüksüz işləmə rejimində əvəz sxemi şəkil 7.14-də veril-
midir.
Bu sxemdən və yüksüz işləmə təcrübəsindən alınan qiy-
mətlərə görə
U
1
=
U
1nom
olduğu üçün
Z
1
+Z
12
=
U
1
/I
0
;
r
1
+ r
2
=P
0
/
(m
2
0
I
)
, təyin etmək olar.
Z
12
>>
Z
1
və
r
12
r
1
böyük olduğuna görə yaza bilərik:
0
1
12
/
I
U
Z
;
)
/(
2
0
1
0
12
I
m
P
r
x
12
müqaviməti isə
2
12
2
12
12
r
Z
x
+
=
bərabər olur.
I
0
U
1
Z
1
Z
12
Şək. 7.14. Transformatorun yüksüz işləmədə əvəz sxemi
153
Üçfazalı transformatorlar üçün
Z
12
və
r
12
cərəyanın və
gərginliyin faz qiymətlərinə görə
P
0
gücü isə üçfazanın
qiymətinə görə təyin edilir.
Misal 7.1.
Birfazalı transformator gərginliyi
U
1
=220V
və
tezliyi isə
f =50 Hs
şəbəkəyə qoşulmuşdur. Maqnit induksiyasının
maksimum qiyməti
B
m
= 1,4 Tl,
maqnitləşdiricinin çubuğunun en
kəsik sahəsi
Q =7,1·10
-4
m
2
. Transformatorun ikinci tərəf dolağının
sarğılar sayı
W
2
=
167
bərabər olduğu halda onun ikinci tərəf
dolağının yüksüz işləmə gərginliyini təyin etməli.
Həlli
:
U
1
≈E
1
olduğuna görə birinci tərəf dolağının sarğılar
sayı
.
1000
10
1
,
7
4
,
1
50
44
,
4
220
44
,
4
4
1
1
1
=
=
−
Q
B
f
U
W
m
Onda transformatorun transformasiya əmsalı
k=U
1
/U
2
=W
1
/W
2
olduğundan
.
7
,
36
1000
167
220
1
2
1
2
V
W
W
U
U
=
=
=
Misal 7.2
. TM-25/10 transformatorunun “T” şəkilli əvəz
sxeminin parametrlərinin təyini.
Transformatorun nominal göstəriciləri:
S = 25 kVA; U
1nom
=
6 kV; U
2nom
= 0,4 kV; P
q
= 600 Vt; u
q
% = 4,5; I
0
% = 3,2.
Həlli:
Transformatorun parametrləri onun birinci tərəf
dolağının sarğılar sayına gətirilir. Nominal birinci tərəf cərəyanı
,
41
,
2
600
3
/
25000
3
/
1
1
A
U
S
I
nom
nom
nom
=
=
=
yüksüz
işləmə cərəyanı
.
11
,
0
14
,
2
100
2
,
3
100
%
1
0
0
A
I
I
I
nom
=
=
=
Qısa qapanma gərginliyi
,
100
%
.
1
nom
f
q
q
U
u
U
=
burada
U
1.f nom
- birinci tərəf dolağının nominal bir faz gərgin-
liyidir. Onda
154
.
1
,
156
3
6000
100
5
,
4
V
U
k
=
=
Maqnitləşdirici konturun müqaviməti
;
31530
11
,
0
3
6000
3
0
1
Om
I
U
jX
R
Z
nom
m
m
m
=
=
=
+
=
;
3580
11
,
0
3
130
3
2
2
0
0
Om
I
P
R
m
=
=
=
.
31290
3580
32530
2
2
2
2
Om
R
Z
X
m
m
m
=
−
=
−
Qısa qapanma müqaviməti
;
8
,
64
41
,
2
1
,
156
%
1
Om
I
u
Z
nom
k
q
=
=
=
;
4
,
34
41
,
2
3
600
3
2
2
1
Om
I
P
R
nom
k
q
=
=
=
;
9
,
54
4
,
34
8
,
64
2
2
2
2
Om
R
Z
X
q
q
q
=
−
=
−
=
;
2
,
17
2
4
,
34
2
2
1
Om
R
R
R
q
=
=
=
=
.
45
,
27
2
9
,
54
2
2
1
Om
X
X
X
k
=
=
=
=
Yoxlama sualları.
1.Transformatorların istismarı zamanı hansı
iş rejimləri baş verə bilər? 2.Trransformatorun yüksüz işləmə reji-
mini izah edin. 3.Transformatorun dolaqlarında EHQ necə induk-
siyalanır? 4.Tranformasiya əmsalı nədir və necə təyin edilir?
5.Yüksüz işləmə təcrübəsini aparmaqda məqsəd nədir? 6.Trans-
formatorunn yüklü iş rejimini izah edin. 7.Çevrilmiiş transforma-
tor nədir? 8.Transformaatorun əvəz sxemi nə üçündür və onun pa-
rametrləri necə təyin edilir? 9.Transformatorun qısaqapanma reji-
mini izah edin. 10. Transformatorun qısaqapanma gərginnliyi nəyə
deyilir? 11.Transformatorda hansı itkilər dəyişən itkilər adlanır?
155
FƏSİL 8
TRANSFORMATORUN İSTİSMAR
XARAKTERİSTİKALARI VƏ GƏRGİNLİYİN
TƏNZİMLƏNMƏSİ
8.1. Transformatorun ikinci tərəf gərginliyinin
dəyişməsi və xarici xarakteristikası
Müasir elektrik şəbəkələrinin gücü çox böyük olduğun-
dan, transformatorun birinci tərəf dolağının gərginliyi onun
yükündən asılı olmur. Lakin ikinci tərəf dolağının gərginli-
yi yükün qiymətindən və onun xarakterindən asılı olaraq
dəyişir. Yəni transformatorun yüklü rejimində ikinci tərəf
dolağının gərginliyi
U
2
yüksüz işləmə rejimindəki
U
20
gər-
ginliyindən fərqlənir.
Birinci tərəf dolağının gərginliyinin nominal sabit qiy-
mətində, yəni
U
1
= U
1nom
= const
olduğu halda, ikinci tərəf
dolağının gərginliyinin yüksüz işləmə və nominal yüklü re-
jimdəki qiymətlərinin cəbri fərqinə gərginliyin dəyişməsi
deyilir.
Müxtəlif xarakterli yüklərdə transformatorun ikinci tə-
rəf dolağının gərginliyini təyin etmək üçün transformato-
run sadələşdirilmiş əvəz sxemindən və vektor diaqramın-
dan istifadə edirlər. Orta və böyük güclü güc transforma-
torlarında yüksüz işləmə cərəyanı nominal cərəyana nis-
bətən kiçik (0,5…3% )
I
n
olduğu üçün nəzərdən atılarsa
maqnitləşdirici konturu olmayan sadələndirilmiş əvəz sx-
emi alınır.
Əgər (7.21), (7.22) və (7.23) tənliklərində
I
12
=
0
ya-
zıb
I
1
=
-
I′
2
və
E
1
= U′
2
olduğunu nəzərə alsaq,
q
I
U
I
I
U
U
+
−
=
+
+
−
=
1
2
2
1
1
1
2
1
, (8.1)
156
alırıq. Bu tənliyə əsasən transformatorun əvəz sxemi (a )
və vektor diaqramı (b) şək. 8.1-də göstərilmişdir.
Diaqram (şək.1,b) aktiv-induktiv xarakterli yük üçün
qurulmuşdur. Diaqramda
I
1
R
q
vektoru – çevrilmiş trans-
formatorda aktiv gərginlik düşgüsü;
I
1
X
q
vektoru – ümumi
reaktiv gərginlik düşgüsü;
I
1
Z
q
– tam gərginlik düşgüsüdür.
Onda
q
q
q
X
I
j
R
I
I
1
1
1
+
=
. (8.2)
Sadələşdirilmiş vektor diaqramı (şəkil 8.1,b) yükdən
asılı olaraq transformatorda ikinci tərəf gərginliyinin də-
yişməsini təyin etməyə imkan verir. Adətən bunu birinci
tərəf dolağının gərginliyinin və tezliyin sabitliyi şəraitində
hesablayırlar
U
1
= U
1n
və
n
f
şəraitində yüksüz iş rejimindən
yük rejiminə keçərək ikinci tərəf dolağının gərginliyinin
dəyişməsini nominal gərginliyə nəzarən faizlə göstərmək
qəbul edilmişdir. Belə ki,
100
100
%
20
2
20
20
2
20
U
U
U
U
U
U
U
−
=
−
=
. (8.3)
|