Majburiyatni bajarishni qarzdor va kreditor tomonidan

Majburiyatni bajarishni qarzdor va kreditor tomonidan
kechiktirilishi oqibatlari
FKning 337-339-moddalari majburiyatning bajarilishi qarzdor yoki
kreditor tomonidan kechiktirilgani uchun javobgarlik to‟g‟risidagi
masalani tartibga soladigan qoidalarni belgilaydi.
Ijroning qarzdor tomonidan kechiktirilishi deb, majburiyatning u
tomonidan belgilangan muddatda bajarilmasligi tushuniladi.
Majburiyatning
bajarilishini
kechiktirgan
qarzdor
bunday
kechiktirishi natijasida kreditorga yetkazilgan zararni to‟lashga majbur
bo‟ladi. Mazkur zararning to‟lanishini qarzdorni o‟z majburiyatini asl
holida bajarishidan ozod qilmaydi.
Qarzdorning aybi bilan majburiyatning ijro etilishining kechiktirilishi
majburiyatning keyinchalik ijro etilishi imkoniyati bo‟lmasligi uchun
javobgarligini oshiradi.
271
Agar majburiyatning ijro etilishi kechiktirilgan davrda mazkur
majburiyat qarzdorning aybidan qat‟i nazar, ijro etilishi mumkin bo‟lmasa
ham, u o‟z aybi bilan majburiyatni ijro etmaganida qanday javobgarlikka
tortiladigan bo‟lsa, unga nisbatan xuddi shunday javobgarlik belgilanadi.
Bunday hollarda javobgarlikni belgilash uchun qarzdor tomonidan
kechiktirilishi asos qilib olinadi. Chunki qarzdor sotilgan narsani yoki
ijaraga berilgan ashyoni o‟z vaqtida topshirganida edi, ashyo tasodifan
nobud bo‟lmagan bo‟lur edi, deb faraz qilinadi.
Agar majburiyatning bajarilishi qarzdor tomonidan kechiktirilganligi
tufayli uning keyinchalik bajarilishiga zarurat qolmagan bo‟lsa, kreditor
FKning 337-moddasi 2-qismida ko‟rsatilganidek, ijroni qabul qilishdan
bosh tortishga va zararni to‟lashni talab qilishga haqli.
Kreditorning kechiktirishi ham muhim huquqiy oqibatlar tug‟diradi.
Fuqarolik qonunchiligi yuqorida aytilganidek, majburiyatning bajarilishida
qarzdorning ham, kreditorning ham manfaatlari bir bo‟lishi zarurligini
belgilaydi. Modomiki, taraflar majburiyatni bajarishda bir-biriga
ko‟maklashishlari lozim ekan, kreditor o‟zining xatti-harakati bilan
majburiyatning qarzdor tomonidan bajarilishiga to‟sqinlik qilmasligi,
ijroni og‟irlashtirmasligi kerak.
Kreditorning
kechiktirishi
deganda,
majburiyatning
qarzdor
tomonidan bajarilishida to‟sqinlik qilishga yoki bunday ijroning
qiyinlashtirilishiga qaratilgan harakat tushuniladi. Bunday harakatning
oqibati uchun kreditor mulkiy javobgar bo‟lishi, ya‟ni bunday harakatning
mulkiy oqibati kreditorning zimmasiga qo‟yilishi kerak.
Kechiktirishning oqibatlari FKning 338-moddasida ko‟rsatilgan. Bu
moddada kreditorning shartnoma bo‟yicha o‟ziga tegishli narsani qabul
qilishni kechiktirib yuborishi tufayli yetkazilgan zararni undirib olish
huquqini berishi va keyinchalik majburiyatni ijro etish mumkin bo‟lmay
qolsa, uni javobgarlikdan ozod qilish, qarzdorning qasddan ish tutishi yoki
qo‟pol ehtiyotsizlik qilish hollari bundan mustasno ekanligi, pul
majburiyati bo‟yicha kreditor ijroni kechiktirib yuborgan vaqt uchun
qarzdor foizlar to‟lashga majbur emasligi ko‟rsatilgan.
Kreditorning kechiktirishi ikki turdagi xatti-harakatdan, birinchidan,
kreditor o‟ziga qarzdor tomonidan lozim darajadagi ijroni qabul
qilmaslikdan, ikkinchidan, qarzdorning o‟z majburiyatini bajarishga qadar
kreditor
tomonidan
lozim
bo‟lgan
harakatning
u
tomondan
qilinmaganligidan iborat bo‟lishi mumkin.
272
Chunonchi, agar mahsulot oluvchi mahsulotni topshirishga tayyor
ekanligi to‟g‟risida xabardor qilingan bo‟lsa-yu, uni belgilangan muddatda
olib ketmasa majburiyatni kechiktirishga yo‟l qo‟ygan hisoblanadi.
Kreditor o‟ziga yuklatilgan harakatlarni bajarmasa va bu harakatni
bajarmasdan turib qarzdor majburiyatini ijro eta olmaydigan hollarda ham
kreditor kechiktirgan hisoblanadi. Chunonchi, mahsulot yetkazib berish
shartnomasi bo‟yicha mahsulot uni oluvchiga bevosita yuborilmay, balki
sotib
oluvchining
taqsimotiga
(raznoryadka)
muvofiq
ravishda
shartnomada qatnashmagan boshqa tashkilotlarga jo‟natilishi lozim
bo‟lganida belgilangan muddatda taqsimotning berilmasligi kreditorning
kechiktirishini anglatadi. Boshqa bir misol: qurilish pudrati shartnomasi
bo‟yicha buyurtmachi pudrat shartnomalari to‟g‟risidagi qoidalar bo‟yicha
o‟z
zimmasidagi
harakatlarni
bajarmaganida
ham
kreditorning
kechiktirishi ko‟rinadi.
Kreditor majburiyatni kechiktirishda o‟z aybi yoki o‟ziga qarashli
shaxslarning
aybi
yo‟qligini
isbotlay
olmasa,
majburiyatning
kechiktirilishi natijasida qarzdorga yetkazilgan zararni to‟lashga majbur
bo‟ladi. Chunonchi, belgilangan muddatda olib ketilmagan mahsulotlarni
saqlash bilan bog‟liq xarajatlarni to‟lashi shart. Odatda, bunday hollarda
neustoyka (penya, jarima) undiriladi.
Kreditorning kechiktirishi ko‟pincha majburiyatning bajarmasligida
aybli bo‟lgan qarzdorning javobgarligi to‟g‟risida da‟vo qo‟zg‟atilganda
muhim ahamiyatga ega bo‟ladi. Chunki bunday hollarda kreditorning
ayblilik darajasi e‟tiborga olinib, qarzdorning javobgarligi darajasi
birmuncha kamaytirilishi mumkin.
Agar kechiktirish kreditorning o‟z aybi yoki qonunga yoxud
kreditorning topshirig‟iga binoan ijroni qabul qilish yuklatilgani
shaxslarning qasdi yoki qo‟pol ehtiyotsizligi emasligini kreditor isbotlasa,
u kechiktirish bo‟yicha javobgarlikdan ozod bo‟ladi.
Majburiyatning qarzdor tomonidan bajarilishida u tomondan berilgan
tilxat yoki hujjatini kreditor qarzdorga qaytarib berishdan bosh tortganda
ham kreditor kechiktirgan hisoblanadi.
Yuqorida aytilganidek, kreditor majburiyatning qarzdor tomonidan
bajarilishida unga ko‟maklashishga majbur. Agar u o‟zining bunday
majburiyatini bajarmasa, oqibatlari uchun ham javobgar bo‟ladi.
Kreditorning majburiyatni kechiktirish oqibatlari quyidagilardan iborat
bo‟lishi mumkin:
birinchidan, majburiyatning kechiktirilishi natijasida qarzdorga
yetkazilgan zararni to‟laydi: masalan, qarzdor majburiyatini bajarish
273
yuzasidan kerakli mahsulotlarni o‟z vaqtida yetkazgan bo‟lsa-yu, kreditor
bo‟sh ombor binosining bo‟lmasligini bahona qilib, mahsulotni qabul
qilishdan bosh tortsa, qarzdor mahsulotning tashilishi va saqlanishi bilan
bog‟liq oshiqcha xarajatlardan kelgan zararlarni kreditordan undirishga
haqli. Bu holda kreditor bunday kechiktirishning o‟z qasdi yoki
ehtiyotsizligi bilan bog‟liq bo‟lmaganligini yoki bunday kechiktirishda
qonun yoxud kreditorning topshirig‟i bo‟yicha majburiyatni bajarishni o‟z
zimmasiga olgan boshqa shaxslarning qasd yoki ehtiyotsizligidan
kelmaganligini isbotlasa, qarzdor ko‟rgan zararlarni to‟lashdan ozod
qilinadi;
ikkinchidan, kreditorning kechiktirish vaqti uchun qarzdor pul
majburiyatlari bo‟yicha foizlar to‟lamaydi;
uchinchidan, agar kreditor qarzdorga uning bergan tilxatini yoki
boshqa qarz hujjatini qaytarishdan, yoxud tilxatda qarz hujjatining
qaytarilishi mumkin bo‟lmasligini ko‟rsatishdan bosh tortsa, qarzdor ijro
etishni to‟xtatishga haqli.
Bajarish mumkin bo‟lmasligi tushunchasi ham ma‟lum ahamiyatga
ega. Bajarish mumkin bo‟lmasligi, yuqorida aytib o‟tilganidek,
majburiyatning real tarzda, ya‟ni asl holatda bajarish mumkin
bo‟lmasligini bildiradi. Bajarish mumkin bo‟lmasligi to‟g‟risidagi masala
har bir muayyan holatda sud tomonidan mazkur ishning xususiyatlari
e‟tiborga olinib hal etiladi.
Qarzdordan majburiyatning real tarzda bajarilishini ba‟zi hollarda va
ba‟zi asoslar bo‟yicha talab qilish mumkin bo‟lmaydi. Bunga quyidagilarni
ko‟rsatish mumkin:
1) majburiyatning aslicha bajarilishi mumkin bo‟lmasligi, ya‟ni
majburiyat narsasi xususiy alomatlari bilan belgilangan ashyo bo‟lib, uni
aslicha topshirish mumkin bo‟lmagan holatlarning mavjudligi yoki biror-
bir holatning sodir bo‟lishi sababli qarzdor majburiyatini ma‟lum bir joyda
bajara olmasligi kabi;
2) majburiyatning huquqiy jihatdan bajarilishi mumkin bo‟lmasligi,
ya‟ni ba‟zi hollarda majburiyatning bajarilishi bunday majburiyat vujudga
kelgandan so‟ng qabul qilingan qonun hujjatlariga xilof keladigan bo‟lsa,
majburiyat bajarilmasligi mumkin;
3) ba‟zi hollarda majburiyatning real bajarilishi nihoyatda qiyin
bo‟lishi mumkin. Masalan, shartnoma bo‟yicha biror-bir majburiyatni
shaxsan bajarishga majbur qarzdorning qattiq betob bo‟lib qolishini
ko‟rsatish mumkin.
274
Majburiyatning bajarilishi mumkin bo‟lmasligi qarzdorni kreditor
oldida
bo‟lgan
javobgarlikdan
ozod
qilmaydi.
Qarzdor
faqat
majburiyatning bajarilishi mumkin bo‟lmasligida o‟z aybining yo‟qligini
isbot qilsagina, javobgarlikdan ozod bo‟ladi. Masalan, xususiy alomatlari
bilan belgilangan ashyolar ijaraga oluvchining qo‟lida bo‟lgan vaqtda
uning aybidan tashqari nobud bo‟lsa, qarzdor kreditorga zarar yoki
jarimani to‟lashdan ozod bo‟ladi.
Agar ashyolarning nobud bo‟lishi qarzdorning mazkur ashyolarga
beparvolik bilan, ehtiyotsizlik muomalasi tufayli bo‟lsa, kreditorga
yetkazilgan zarar uchun javobgar bo‟ladi.
|