So'nggi yilliklarda protektsionistik siyosatning o'ziga xos xususiyatlari

|
So'nggi yilliklarda protektsionistik siyosatning o'ziga xos xususiyatlari
|
bet | 6/7 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 34,78 Kb. | | #126335 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi îliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vaziSo'nggi yilliklarda protektsionistik siyosatning o'ziga xos xususiyatlari
Rivojlangan kapitalistik davlatlarning zamonaviy protektsionizmi birinchi navbatda yirik milliy va xalqaro monopoliyalarning manfaatlarini ifoda etadi. Mamlakatlar tovarlari va kapitallarini sotish bozorlarini egallab olish, taqsimlash va qayta taqsimlash uning asosiy mazmuni. Tashqi savdoni nazorat qiluvchi va tartibga soluvchi davlat-monopolistik chora-tadbirlarning murakkab tizimi yordamida amalga oshiriladi. Chet el tovarlari uchun ichki bozorni ochish foydasiga jahon tajribasi shuni ko'rsatadiki, raqobatdan himoya qilish ko'pincha jahon bozorida raqobatlasha olmaydigan sohalarning rivojlanishiga olib keladi. Biroq, milliy iqtisodiyotda yuzaga keladigan hozirgi vaziyatda bu tezis faqat qisman to'g'ri keladi. Bunga yana bir bayonot qarshi bo'lishi mumkin: davlatning maqsadli sanoat siyosati shu qadar keng tarqalganki, raqobatbardosh tarmoqlar faqat bozor elementlari qonunlariga muvofiq paydo bo'lishini ko'rsatadigan misollar keltirishning iloji yo'q.
Erkin davlat g'oyasi mamlakatlar o'rtasidagi tovarlar harakati yo'lidagi to'siqlarning bojxona va iqtisodiy tanazzullarini bartaraf etish zarurligidan kelib chiqadi. Biroq, Rossiyalik professor N. N. Shaposhnikov 1924 yilda " erkin savdo kelajakning idealidir” deb ta’kidlab o’tgan. Hozirgi vaqtda bu faqat iqtisodiy rivojlanishida boshqa mamlakatlardan oldinda bo'lgan mamlakat uchun foydalidir. Hozirgi vaqtda tashqi savdo faoliyatini rivojlantirish uchun har qanday protektsionistik to'siqlarni bartaraf etish mumkin emas, aks holda mamlakat rivojlangan bozor iqtisodiyotiga ega davlatlar koloniyasiga aylanish istiqboliga ega.
Shuning uchun savdo erkinligi uchun dalillar har doim ham oqlanmaydi va bundan ham ko'proq bizning iqtisodiy vaziyatimizga taalluqli emas. Yaqin kelajakda protektsionistik choralarni saqlab qolish foydasiga quyidagi dalillar keltirilishi mumkin:
mamlakatning iqtisodiy xavfsizligini ta'minlash zarurati;
ayrim mintaqalarning o'ziga xos xususiyatlari va ularni davlat tomonidan protektsionistik tadbirlarni qo'llab-quvvatlash zarurati;
ishlab chiqarishning pasayishi sharoitida-zarur ish o'rinlarini saqlab qolish;
iqtisodiy inqiroz sharoitida protektsionistik bojxona choralari mamlakatning dunyoning rivojlangan mamlakatlarining iqtisodiy qo'shimchasiga aylanishiga yo'l qo'ymaydi;
Tabiyki, protektsionizmni himoya qilish uchun keltirilgan dalillar mamlakatimizda mavjud bo'lgan iqtisodiy vaziyatga ko'proq tegishli.
Shunday qilib, protektsionizm-bu ichki bozorni raqobatchilardan himoya qilishga va ko'pincha tashqi bozorlarni egallab olishga qaratilgan davlat siyosati. Bundan farqli o'laroq, liberallashtirish siyosati (erkin savdo) ichki bozorni xorijiy tovarlar, kapital, ishchi kuchi uchun ochiq qilish va shu bilan ichki bozorda raqobatni kuchaytirishga qaratilgan. Protektsionizm va liberalizm, birinchi navbatda, ayrim davlatlarning xalqaro mehnat taqsimotidagi o'zgarishlarga, xalqaro iqtisodiy munosabatlarda sodir bo'layotgan voqealarga munosabatini aks ettiradi. Xalqaro tarix 19-asrdan boshlab iqtisodiy munosabatlar. Xalqaro savdo liberalizm va protektsionizm davrlarining o'zgarishi bilan ajralib turishini ko'rsatadi. Shunday qilib, XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab. 1914-1918 yillardagi urushgacha buyuk Britaniyaning jahon bozorida buyuk sanoat va savdo millati sifatida fritreder hukmronligining ustunligi bilan ajralib turardi. Aynan shu davrda navigatsiya aktlari va don to'g'risidagi qonun (1866) bekor qilindi, Napoleonning Britaniya bilan savdo-diplomatik shartnomalari tuzildi, unga "eng maqbul rejim to'g'risida" (1860) maqola kiritildi. Urushlararo davr (1920-1939) butun dunyoda protektsionizmning kuchayishi bilan ajralib turardi. Shunday qilib, 1921 yilda Buyuk Britaniyada "sanoatni himoya qilish to'g'risida" bojxona qonuni qabul qilindi va Ottava deb nomlangan davlatlar Britaniya Hamdo'stligi mamlakatlari bilan imperatorlik imtiyozlarini belgilaydigan shartnomalar imzolandi. Amerika qo'shma Shtatlari 1922 yilda va keyinchalik 1930 yilda bojxona tariflarini oshirdi. 1931 yildan beri Frantsiya kontingent siyosatiga amal qildi. Germaniya Respublikasi avtarkiya 7 tomon burilish siyosatini tobora aniqroq amalga oshira boshladi.
Ikkinchi jahon urushi tugagandan so'ng, jahon iqtisodiyoti asta-sekin ko'proq savdo erkinligiga olib boradigan yo'lni boshladi. Birlashgan millatlar tashkiloti homiyligida xalqaro savdo muammolarini muhokama qilish instituti bo'lib xizmat qiladigan va bojxona to'lovlarini kamaytirish va konsolidatsiyalashga hissa qo'shadigan GATT tashkiloti tashkil etildi. G'arbiy Evropada iqtisodiy hamjamiyatning tashkil etilishi va uning doirasida bojxona Ittifoqining paydo bo'lishi, shuningdek, Evropa erkin savdo uyushmasining tashkil etilishi xuddi shu muammolarni hal qilishga yordam berdi. "Kennedi davri" xalqaro miqyosda eng keng qamrovli ko'p tomonlama savdo shartnomalaridan biriga aylandi. U 1967 yilda 5 yil ichida bojxona to'lovlarini 35-40 foizga kamaytirishni belgilovchi muhim bitimlar bilan yakunlandi. Keyingi Tokio va Urugvay raundlari ham savdoni liberallashtirishga yordam berdi.
80-90-yillarda yetakchi G'arb mamlakatlarining tashqi savdo siyosatida jahon savdosini liberallashtirishning umumiy yo'nalishida xalqaro raqobatning kuchayishi bilan bog'liq protektsionizm elementlari yana paydo bo'la boshladi. GATT tomonidan jahon savdosini liberallashtirish bo'yicha amalga oshirilgan ishlarga qaramay, tashqi savdo milliy iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning asosiy yo'nalishlaridan biri bo'lib qolmoqda.
Darhaqiqat, erkin savdo ichki bozorlarda raqobatni kuchaytiradi, iste'molchilar uchun tovarlarning keng tanlovini ta'minlash orqali mamlakat korxonalarini yangilikka aylantiradi va firmalarga qiyosiy ustunliklardan to'liq foydalanish va ishlab chiqarish ko'lamining o'sishi tufayli tejashga erishish imkoniyatini beradi. Bundan tashqari, erkin savdo takomillashtirish va innovatsiyalarni rag'batlantirish orqali iqtisodiy o'sish sur'atlarini uzoq muddatli oshirishga intilayotgan dinamik kuchlarni chiqaradi, protektsionizm esa bu kuchlarning ta'siriga tobora ko'proq to'sqinlik qilmoqda.
XULOSA
Jahon savdo ishtirokchilari odatda savdo siyosatida protektsionizm mavjudligini tushuntirishda foydalanadigan bir qator dalillar mavjud:
Mudofaani ta'minlash zarurati iqtisodiy emas, balki harbiy-siyosiy dalildir: mudofaa yoki urush uchun zarur bo'lgan strategik tovarlar va materiallar ishlab chiqaradigan tarmoqlarni saqlash va mustahkamlash uchun himoya choralari zarur.
Ichki bandlikning ko'payishi ijtimoiy dalil bo'lib, iqtisodiyot tanazzulga yuz tutishi bilan tobora ommalashib bormoqda.
Barqarorlik uchun diversifikatsiya-ko'pincha bir tarmoqli iqtisodiyotga ega mamlakatlar tomonidan qo'llaniladi. Yuqori ixtisoslashgan iqtisodiyotlarning daromadlari xalqaro bozorlarga juda bog'liq.
Yosh tarmoqlarni himoya qilish-yosh milliy firmalarni etuk va shuning uchun hozirgi vaqtda yanada samarali xorijiy firmalarning qattiq raqobatidan vaqtincha himoya qilish yangi paydo bo'layotgan tarmoqlarni kuchaytirish va samarali ishlab chiqaruvchilar bo'lish imkonini beradi.
Dempingdan himoya qilish-eksport qiluvchi mamlakatning milliy bozorida savdo almashinuvi jarayonida belgilangan taqqoslanadigan narxdan past bo'lgan tovarlarni eksport qilish import qiluvchi mamlakatda raqobatdosh tovarlarni ishlab chiqaruvchilarga zarar etkazishiga yoki bunday zararning ob'ektiv tahdidiga olib keladi.
Protektsionizm foydasiga ko'plab dalillar mavjud, ammo ularning aksariyati asossizdir. Tegishli sharoitlarda yosh sanoatni himoya qilish argumenti iqtisodiy asosga ega bo'lgan adolatli istisno sifatida namoyon bo'ladi. Protektsionizmni harbiy-siyosiy pozitsiyalardan asoslash uchun o'zini o'zi ta'minlash argumentidan foydalanish mumkin. Biroq, bu ikkala dalil ham jiddiy tanqidga loyiqdir. Ularning ikkalasi ham sanoatni rivojlantirish va harbiy o'zini o'zi ta'minlashni rag'batlantirish uchun muqobil vositalardan foydalanish imkoniyatini e'tiborsiz qoldiradilar.
O’zbekiston davlat xaridlari tizimida xorijiy kompaniyalar va ularning dilerlari manfaatlarini lobbichilik qilishning eng mashhur va "samarali" usuli bu "uskunaga texnik talablar" tanlov hujjatlari bo'limiga xorijiy ishlab chiqarish modellarining o'ziga xos xususiyatlarini kiritishdir, ularga faqat oldindan ma'lum bo'lgan xorijiy uskunalar markalari mos kelishi mumkin. Shu bilan birga, maxsus ajratilgan xususiyatlar etkazib beriladigan uskunaning eng muhim ish parametrlari bo'lishi shart emas. Professional dalillar muayyan talablar mavjud emas va lobbi tashkilotlarining kuchi bilan to'liq va to'liq belgilanadi. Natija-tanlov hujjatlari e'lon qilingandan so'ng, kelajakdagi byudjet mablag'larini oluvchilar osongina aniqlanishi mumkin va keyingi tanlov protseduralari sof rasmiyatchilikka aylanadi. O’zbekiston rasmiylarining protektsionistik siyosati inqirozga qarshi vosita sifatida etarlicha samarali emas. To'siq bojxona choralarining past samaradorligining sababi ularning aholining Real daromadlarini – iqtisodiyotdagi asosiy iste'molchilarni kamaytirish kursi bilan bog'liq.
O’zbekiston tobora protektsionistik choralarni qo'llash bo'yicha dunyodagi etakchilardan biri deb nomlanmoqda. Shu bilan birga, O’zbekistonda inqirozning rivojlanishi boshqa ko'plab mamlakatlarga qaraganda sekinroq. Himoya bojxona choralarining past samaradorligining sababi ichki talabning tez pasayishi hisoblanadi. Hukumat tobora ko'proq mahalliy ishlab chiqaruvchilarni tashqi raqobatchilardan himoya qilmoqda, ammo shu bilan birga iste'molchilarni qo'llab-quvvatlash haqida umuman qayg'urmaydi. Mamlakatda qisqartirishlarning yangi to'lqini boshlanadi, 2020 yilda davlat xizmatchilarining ish haqini oshirish rejalashtirilmagan va pensiyalar biroz oshadi. Inflyatsiya aholining Real daromadlarini yutishda davom etadi. Bularning barchasi o'sib borayotgan protektsionizmga qaramay, O’zbekiston bozorining yangi siqilishiga olib keladi.
|
| |