-rasm. Ko‘p dvigatelli elektr yuritmaning funksional sxemasi

4-rasm. Ko‘p dvigatelli elektr yuritmaning funksional sxemasi.
Elektr yuritmaning tarixi XIX asrning birinchi yarmidan,
ya’ni magnit maydonining tok oqayotgan o‘tkazgich bilan o'zaro
mexanik ta’siri to‘g‘risidagi qonun, elektromagnit induksiya
qonuni hamda bu qonunlar asosida aylanuvchi harakatni amalga
oshiradigan o‘zgarmas tok elektr dvigatelini kashf etilishidan
boshlangan. Keyinchalik o‘zgaruvchan tokni uzatishning uch
fazali tizimini, transformator va assinxron dvigatelning yaratilishi
elektr yuritmani sanoatda keng qoMlash imkoniyatini yaratdi.
So‘nggi yillarda turli konstruksion va ko‘rinishdagi elektro
mexanik o‘zgartgichlardan foydalanish, hisoblash texnikasi vosi-
/
talarini boshqarish tizimlariga keng ko‘lamda qoMlash va elektr
yuritmaning boshqa funksiyalarini avtomatlashtirish tufayli elektr
yuritma nazariyasida yangi yo‘nalishlarga asos solindi.
Birinchi yo‘nalish - elektromexanik o‘zgartgichlardan elek-
tromagnit, pyezokeramik va boshqa dvigatellaming yangi kt»ns-
truksiyalari xususiyatlarini kengroq o‘rganish.
Ikkinchi yo‘nalish - elektr yuritma tizimi dinamikasini tadqiq
etishning yangi usullarini ishlab chiqish zarurligi.
Uchinchi yo‘nalish - yuritma va uning elementlari tavsifmi
hisoblashning an’anaviy usullaridan voz kechib, yangi samarali
usullami yaratish va ulaming dastur ta’minotini amalga oshirish.
To‘rtinchi yo‘nalish - energiya tejamkorligini ta’minlaydigan
avtomatlashtirilgan elektr yuritmalarini ishlab chiqish va ularni
amalda tatbiq etish.
Hozirda komplekt yuritmalar, ularning kuchli qismlarini
boshqarishning kompyuter tizimi yaratilgan bo‘lib, bular yuqorida
keltirilgan yo‘nalishlami ma’lum darajada hal etish imkonini
beradi.
Elektr yuritm a asoslari fanini rivojlantirishda o‘zbek
olimlarining tutgan o‘rni. 0 ‘zbekistonda irrigatsiya sug‘orish
ishlarida, qishloq xo‘jaligida, paxtani va boshqa mahsulotlami
qayta ishlash va to‘qimachilik sanoatida, qurilish materiallarini
ishlab chiqarishda asosan assinxron elektr yuritmalar qo‘llaniladi.
Bu assinxron dvigatelda kollektor yo‘qligi tufayli uning energetik
ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lishi, tarmoqqa to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulan-
ganligi uchun ularni boshqarish osonligi shuningdek, ularga
xizmat ko‘rsatish va foydalanishning qulayligi bilan bogMiqdir.
Respublikamiz qishloq xo‘jaligi va sanoati ravnaqi yo‘lida o‘zbek
olimlari o‘zgaruvchan va o‘zgarmas tok elektr yuritmalami yara
tish, tadqiq etish, sanoat hamda qishloq xo‘jaligida keng qo‘llash
bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib bordilar.Ilmiy izlanishlar boshida
yetakchi olim akademik Muzaffar Zohidxonovich Homudxonov
turdi. 50-yillardayoq akademik M. Z. Xomudxonov assinxron
elektr yuritmalami chastotali boshqarish muammolari dolzarb-
ligini aniqlab, shu yo‘nalish bo‘yicha ilmiy ishlar olib bordi.
Bunda olim assinxron dvigatelni chastotali boshqarish iqtisodiy
jihatdan qulayligini, uning tezligini keng ko‘lamda rostlash ravon-
ligini oshirishning yagona usuli ekanligini hisobga olib, akademik
M.P. Kostenkoning chastotali'boshqarish qonunini rivojlantirdi va
bu yo‘nalish bo‘yicha maktab yaratib unga boshchilik qildi. U
1959-yilda «Частотное управление асинхронным электропри
водом», 1966-yilda esa shogird olimlar bilan birgalikda «Частот
ное регулирование скорости электроприводов переменного
тока с автоматическим управлением от вентильных преоб
разователей» nomli yirik ilmiy asarlarini chop ettirdi.
Bu monografiyalarda olimlar chastotali boshqarishda, tezlikni
rostlashda o‘zgaruvchan tok dvigatelining tavsifmi hisoblash na-
zariyasi va usullarini bayon qilib, bu dvigatel ventilli chastota
o‘zgartgichidan boshqarilayotgandagi statik hamda dinamik re-
jimlarini nazariy va amaliy tadqiq etish natijalarini keltirganlar.
Shu bilan birga avtonom invertorlarning yangi sxemalari yaratilib,
ularning xususiyatlari va qo‘llanish ko‘lami aniqlangan.
Avtomatlashtirilgan chastota bilan boshqariluvchi tiristorli
elektr yuritmalarning ishonchliligini, texnik-iqtisodiy hamda ener-
getik ko‘rsatkichlarini oshirish uchun chastotali elektryuritmalari
xususiyatlarini kompleks tadqiq va tahlil etish nafaqat normal
(simmetrik), balki maxsus anomal (nosimmetrik) rejimlar uchun
sanoat mexanizmlarining turli yuklamalarida amalga oshirish
talab etiladi. Anomal rejimlarda ishlayotgan elektr yuritmalar
ning nazariy asoslarini, hisoblash usullari, statikasi, dinamikasi,
issiqlik dinamikasi va issiqlik rejimlarini hamda assinxron dviga
telning normal rejimga mos keladigan asosiy ko‘rsatkichlarini
optimallash masalalari professor О. O. Xoshimov rahbarligidagi
olimlar tomonidan ishlab chiqilib, sanoatga tatbiq etildi.
0 ‘zbekistonda qishloq xo‘jaligini rivojlantirish, ekinlami
sug‘orish, yeming sho‘rlanishini oldini olishda drenaj quvurlardan
foydalanish, olimlar oldiga katta nasos stansiyalari, sho‘r suvlami
chiqarib tashlash bo‘yicha zamonaviy elektr yuritmalami yaratish,
ularni amaliyotga tatbiq etish masalalarini qo‘ydi. Bu masalalami
M. Z. Homudxonov shogirdlaridan professorlar S. Z. Usmonov,
T. S. Kamolov va M. A. Husanovlar boshchiligidagi bir guruh
olimlar muvaffaqiyatli hal etdilar.
Sanoatda va kichik quvvatli qurilmalarda ijrochi dvigatel
sifatida qo‘llaniladigan bir fazali kondensatorli assinxron dvigatelli
/
elektr yuritmalar-, katta yuk ko‘taradigan ko‘targich kranlarda
elektr o‘qni tashkil etadigan elektr yuritmalami ishlab chiqish,
tadqiq etish ishlarini professor N. M. Usmonxo‘jayev rahbarligi-
dagi bir guruh olimlar amalga oshirdilar.
Chastotasiga ko‘ra boshqariluvchi avtomatlashtirilgan elektr
yuritmalarini ixtirosi uchun akademik M. Z. Homudxonov rah-
barligidagi bir guruh olimlar S. Z. Usmonov, N. M. Usmonxo‘-
jayev, О. O. Xoshimov, M. A. Husanov, K. Mo‘minovlar 0 ‘zbe-
kiston Hukumatining qarori bilan ilm-fan va texnika sohasidagi
Abu Rayhon Beruniy nomidagi 0 ‘zbekiston Davlat mukofotiga
sazovor bo‘ldilar. 1966-yil Toshkentda bir necha qattiq yer
silkinishlaridan keyin panelli uylar qurilishi bir necha bor ortdi.
Qurilishning zamonaviy tezkor usullari qo‘lIanila boshlandi. Bu
esa olimlar oldiga uy-joy qurilish kombinatlaridagi temir-beton
plitalarni elektr yuritma yordamida zichligi va mustahkamligini
oshirish, yangi qurilayotgan imorat va inshootlaming zilzilaga
bardoshliligini tekshirish va oshirish masalasini qo‘ydi. Shulami
hisobga olib, professor N. H. Bozorov rahbarligidagi olimlar
tomonidan elektr yuritma nazariyasida yangi sahifa bo‘lgan tit-,
ratgich elektr yuritmasining yangi, yengil, chidamli va kam ener
giya sarflaydigan turlari yaratilib, qurilish sanoatida keng ко‘lam-
da qo‘llanildi. Bundan tashqari, imorat va inshootlarni zilzilabar-
doshlikka tekshiradigan elektr yuritma tadqiq etildi va yangi
yaratilgan imorat va inshootlar shu avtomatlashgan elektr yuritma
yordamida tekshirilib ishlab chiqarishga tavsiya etildi.
Sanoatda katta quvvatga ega bo‘lgan qurilma va agregatlar
keng ko‘lamda qo‘llaniladi. Bu esa katta quvvatga ega bo‘lgan
elektr yuritmalaming tezligini rostlashda sirpanish energiyasini
tarmoqqa qaytaradigan tizimlami ishlab chiqishni, ya’ni, assinxron
ventil kaskadlarini qo‘llashni taqozo etadi. Bundan tashqari lift
ko‘targich va shunga o‘xshash qurilmalarda bir necha xil tezlikni
ta’minlovchi assinxron dvigatellar qo‘llaniladi. Yuqorida qayd
etilgan avtomatlashgan elektr yuritmalar nazariyasini professor
X. Karimov rahbarligidagi olimlar amaliyotga tatbiq etdilar. Olim
boshchiligida assinxron ventil kaskadli elektr yuritma ishlab chi-
qildi va uning ishlash rejimlari tadqiq etilib, korxonalarda qo‘l-
lashga tavsiya etildi. Asosan, qisqa tutashgan rotorli qutblari kon-
taktsiz o‘zgartiriladigan ko‘p tezlikli assinxron dvigatel yaratildi
va bu dvigatel liftlarning avtomatlashtirilgan elektr yuritmasida
qo‘liana boshladi.
Hozirda, energiya resurslarining taqchilligi sezilayotgan bir
paytda o‘zbek olimlari yuqorida ko‘rsatilgan yo‘nalishlarda elektr
energiyani tejash bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borib, respub-
likamizning qishloq xo‘jaligi va sanoatining barcha sohalariga
izchillik bilan tatbiq etmoqdalar. Jumladan, professor О. O. Xo-
shimov rahbarligida olib borilgan ilmiy tadqiqotlar asosida yangi
energiyani tejamlovchi avtomatlashtirilgan elektr yuritmalar
turkumi joriy qilindi. Natijada metallurgiya sanoatida o‘rtacha 30-
40% energiya tejamkorligiga erishildi.
О.
O. Xoshimov tashabbusi bilan MHDM ichida ilk bor
«Energiyani tejovchi elektrotexnika tizimlari va komplekslari»
bakalavr ta’limi yo‘nalishi va «Sanoat qurilmalari va kompleks-
larining energiyani tejovchi elektr jihozlari va tizimlari» magist-
ratura mutaxassisligi hamda Germaniyaning Berlin texnika uni-
versiteti, Gretsiyaning Afina ta’lim texnologiya instituti va
Toshkent Davlat texnika universiteti hamkorligida «Energetika
menejmenti» magistratura mutaxassisligi va zamonaviy labora-
toriyalari tashkil qilindi hamda energiyani tejash masalalari bilan
shug‘ullanuvchi malakali kadrlar tayyorlash amalga oshirildi.
I bob. ELEKTR YURITMA MEXANIKASI
1.1. ELEKTR YURITMA MEXANIK QISMINING
DINAMIK MODELI, FUNKSIONAL
SXEMASI VA ASOSIY ELEMENTLARI
Elektr yuritmaning mexanik qismini «qattiq» mashinaning
dinamik modeli sifatida qarash mumkin. Bunda modelning ham-
ma zvenolari harakat jarayonida sezilmaydigan darajada ezil-
ganligi bois, bu ezilishni hisobga olmasa ham bo‘ladi; kinematik
juftliklar lyuft va oraliqlarga ega emas, ya’ni ulaming harakatini
aniqlaydigan golanom bogManish tenglamalari ideal holatga mos
keladi.
Mexanikada golanom bog‘lanishlar deb elementlar tezliklari
nisbatlari berilganda ulaming tenglamalari elementlar harakati
orasidagi nisbatlami ko‘rsatadigan bog‘lanishlarga aytiladi. Bu
holda bog‘lanish tenglamalari integrallanadi.
Bu yerda individual yuritma ко4rib chiqilayotgan bo'Iganligi
uchun bunday bikr mashinaning dinamik modeli bitta erkinlik
darajasiga ega bo‘ladi. Yuritmaning mexanik qismida real kine
matik bog‘Ianishlar va juftliklaming deformatsiyasi hamda turli
titrashlarga va umumiy tebranishlarga sabab bo‘ladigan potensial
energiyaning taqsimlanishi yuz beradi. Bu tebranishlar ayrim
zvenolarda qo‘shimcha dinamik yuk amalarga olib keladi va
ijrochi mexanizmning aniq ishlashiga ta’sir ko‘rsatadi.
Elektr yuritma mexanik qismining funksional sxemasini
o‘rganish, bikr mashinaning dinamik modeli kinematikasini aniq-
lashga va ayrim elementlari hamda bog‘lanishlari parametrlarini
aniqlashga yordam beradi.
Masalan, 1.1-sxemada dvigatel
M
energiyani elektromexanik
o‘zgartgichi bo‘la turib, o‘zining bikr qo‘zg‘aluvchi mexanik
qismlari, ya’ni, aylanuvchi yakorga (o‘zgarmas tok mashinalari
uchun) yoki rotorga (o‘zgaruvchan tok mashinalari uchun) ega.
Bu element inersiya momenti
|