Shifrlash tarixi haqida - I. Kirish II. Asosiy qism. Shifrlash tarixi haqida

Shifrlash tarixi haqida
Axborotning xavfsiz uzatilishini ta'minlaydigan tizimlarni yaratish tarixi insoniyat sivilizatsiyasi tarixi bo'ldi. Ilgari kriptografiya faqat harbiy maqsadlarda ishlatilgan. Ammo, endi, axborot jamiyatining shakllanishi bilan, kriptografiya ishonch, avtorizatsiya, elektron to'lovlar, korporativ xavfsizlik va boshqa ko'plab muhim narsalarni ta'minlovchi asosiy vositalardan biriga aylanmoqda. Ma'lumotni o'zgartirish orqali uni himoya qilish muammosi, begona odam tomonidan o'qilishini hisobga olmaganda, qadimgi zamonlardan beri inson ongini tashvishga solmoqda. Kriptografiya tarixi inson tili tarixi bilan bir xil. Bundan tashqari, dastlab yozuvning o'zi o'ziga xos kriptografik tizim edi, chunki qadimgi jamiyatlarda unga faqat elita egalik qilgan. Qadimgi Misr va qadimgi Hindistonning muqaddas kitoblari bunga misoldir.
Kriptografiya tarixini 4 bosqichga bo'lish mumkin.
1.Naif kriptografiya
2. Rasmiy kriptografiya
3. Ilmiy kriptografiya
4. Kompyuter kriptografiyasi
Naif kriptografiya (XVI asr boshlariga qadar), shifrlangan matnlarning mazmuniga nisbatan dushmanni chalkashtirishning har qanday usulidan foydalanish bilan tavsiflanadi.
Rasmiy kriptografiya bosqichi (15-asr oxiri - 20-asr boshlari) qo'lda kriptovalyutaga nisbatan rasmiylashtirilgan va nisbatan chidamli shifrlarning paydo bo'lishi bilan bog'liq. Ushbu shifr kalit bilan boshlang'ich matnning harflarini ketma-ket "qo'shish" dan iborat.
XX asrning 30-yillari boshlarida kriptologiyaning ilmiy asosini tashkil etuvchi matematik bo'limlar paydo bo'ldi: ehtimollik nazariyasi va matematik statistika, umumiy algebra, sonlar nazariyasi, algoritmlar nazariyasi, axborot nazariyasi, kibernetika faol rivojlana boshladi. Klod Shannonning "Maxfiy tizimlardagi aloqa nazariyasi" asari kriptografik axborotni himoya qilishning nazariy tamoyillarini bayon etgan. Shannon "sochish" va "aralashtirish" tushunchalarini taqdim etdi, o'zboshimchalik bilan kuchli kriptotizimlarni yaratish imkoniyatini oqladi.
Kompyuter kriptografiyasi (XX asrning 70-yillaridan boshlab) tashqi ko'rinishini hisoblash vositalariga va kriptotizimlarni amalga oshirish uchun etarli bo'lgan ishlashga majburdir.
Kriptografiya tarixi bir necha ming yillikka ega. Qadimgi sivilizatsiyalarning tarixiy hujjatlarida - Hindiston, Misr, Xitoy, Mesopotamiya - shifrlangan harflarni tuzish tizimlari va usullari haqida ma'lumotlar mavjud. Birinchi shifrlash tizimlari miloddan avvalgi to'rtinchi ming yillikda yozish bilan bir vaqtda paydo bo'lgan. Qadimgi hind qo'lyozmalarida oltmishdan ortiq yozish usullari berilgan, ular orasida kriptografik deb hisoblash mumkin bo'lgan usullar ham mavjud. Tovushlarni undosh harflar bilan almashtirish tizimining tavsifi va aksincha. Kriptografiyaning rivojlanishi juda ko'p miqdordagi ierogliflardan foydalanishga asoslangan mafkuraviy yozuvdan fonetik yozuvga o'tish orqali osonlashdi. Yozishni soddalashtirish kriptografiyaning rivojlanishiga turtki bo'ldi. Miloddan avvalgi 5-6 asrlarda Spartada birinchi shifrlash moslamalaridan biri ishlatilgan - Stsital. Sparta davridan beri yana bir kriptografik qurilma Aeneas belgisi edi.
J. Sezar davridan boshlab XV asrga qadar shifrlash ishi juda ko'p o'zgarishlarni boshdan kechirdi, ammo biz ushbu davrda ishlatilgan shifrlash usullari va tizimlari haqida kam ma'lumotga egamiz.
Uyg'onish davrida kriptografiya Italiya shahar-shtatlarida faol rivojlanmoqda. Ko'pincha olimlar bid'at deb nomlanmasliklari va inkvizitsiya ta'qiblariga duch kelmasliklari uchun ilmiy farazlarni shifrlashdi.
Kriptografiyada ilmiy usullar birinchi marta arab mamlakatlarida paydo bo'lgan. Arab tilini kelib chiqishi va so'z shifrining o'zi. Ba'zi bir shifrlarni tasvirlashga bag'ishlangan birinchi kitob 855 yilda paydo bo'lgan, u "Insonning qadimgi yozuv sirlarini hal qilishga bo'lgan katta istagi to'g'risidagi kitob" deb nomlangan.
14-asrda Papa maxfiy idorasi xodimi Tsikko Simonetti yozgan kriptografik tizimlar to'g'risidagi kitob paydo bo'ldi. Ushbu kitobda almashtirish shifrlari berilgan bo'lib, unda bir nechta piktogramma tovushlarga mos keladi.
1518 yilda nashr etilgan "Poligrafiya" deb nomlangan birinchi bosma kriptografiya kitobida ko'p harfli-raqamli shifrlar ishlab chiqilgan. Kitob muallifi o'sha davrning eng taniqli olimlaridan biri Abbot Yoxannes Tritemiyus edi. Ushbu kitobda kriptografiyada birinchi marta kvadrat jadval paydo bo'ldi.
Kriptografiyada XIX asrga ko'plab yangi g'oyalar paydo bo’ldi. XIX asr o'rtalarida ixtiro. telegraf va boshqa texnik aloqa turlari kriptografiyaning rivojlanishiga yangi turtki berdi. Ma'lumotlar joriy va oqim bo'lmagan paketlar shaklida uzatildi, ya'ni ikkilik shaklida taqdim etildi. Shunday qilib, kodlardan foydalangan holda "oqilona" taqdim etish muammosi paydo bo'ldi. Kodlar uzun yoki butun iborani ikki yoki uch belgi bilan yetkazishga imkon beradi. Yuqori tezlikdagi shifrlash usullariga va xabarlarni uzatishning muqarrar xatolari tufayli zarur bo'lgan tuzatish kodlariga ehtiyoj bor.
O'sha davrning yana bir mashhur kriptografi gollandiyalik Kirkxofs edi. 47 yoshida u "Harbiy kriptografiya" kitobini yozdi. U shifrlash uchun 6 ta aniq talablarni ifodalaydi, ularning ikkitasi shifrlash kuchiga, qolganlari operatsion fazilatlarga tegishli. Ulardan biri "Kirkxofs boshqaruvi" deb nomlana boshladi. Ushbu qoidaning mohiyati shundaki, shifrning ishonchliligi faqat kalitning xavfsizligi bilan belgilanadi. XX asr ikki jahon urushi tomonidan mashhur. Ushbu urushlar insoniyat jamiyatida sodir bo'layotgan barcha jarayonlarda o'z izlarini qoldirdi. Ular kriptografiyaning rivojlanishiga ta'sir qilishi mumkin emas edi. Birinchi jahon urushi davrida qo'lda shifrlar, asosan, turli xil asoratlari bo'lgan permutatsion shifrlardan keng foydalanilgan. Bular asl alifboning qayta yozilishi bilan murakkablashgan vertikal permutatsiyalar, shuningdek vertikal o'zgartirishlar edi. Birinchi jahon urushi kriptografiya tarixida burilish nuqtasi bo'lgan: agar urushdan oldin kriptografiya juda tor sohaga aylangan bo'lsa, urushdan keyin u keng faoliyat sohasiga aylandi. Bunga shifrli yozishmalar hajmining g'ayritabiiy o'sishi sabab bo'ldi. Kriptanaliz aqlning ajralmas qismiga aylandi. Kriptografiyaning ushbu sohasidagi taraqqiyot ham kriptovalyutaning o'zida bo'lgan o'zgarishlar bilan tavsiflandi. Ishlatilgan shifrlarning xususiyati ular uchun yozishmalarni sinchkovlik bilan tahlil qilishni, muvaffaqiyatli kriptovalyutaga olib keladigan vaziyatlarni izlashni va tegishli vaziyatni bilishni talab qiladi. O'sha paytda, keyinchalik mashhur bo'lgan bir qator kriptograflarning qobiliyatlari paydo bo'ldi. Ular orasida Amerikalik G.O. Yardli ham bor edi, u urush bo'limini kriptografik xizmatni yaratish zarurligiga ishontirdi. Keyinchalik u urush razvedkasi vazirligining kriptografiya bo'limining (MI-8) boshlig'i etib tayinlangan. Kafedrada Amerika armiyasi uchun kriptovalyutalarni tayyorlash bo'yicha bo'lim tashkil etilgan. 1919 yilda kafedra qo'shimcha moliyalashtirish bilan "qora kabinet" ga aylantirildi. "Qora kabinet" ning asosiy vazifalaridan biri Yaponiya kodlarini oshkor qilish edi. 1917-1929 yillarda "qora kabinet" mutaxassislari turli mamlakatlarning 45 mingdan oshiq kriptogrammalarini shifrlashga muvaffaq bo'lishgan.
|