nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
- - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

81
Ádette ámel etiw múddetine segiz kúnlik usınıs etiledi, lekin siz onı ózińizge
uyqas halda ózgertiwińiz múmkin. Eger hár túrli kompyuterlerdıń jumısın
támiyinlew
kerek bolsa, (mısalı: jeke kompyuterlerdı hám notebooklerdı)
hámmesin óz halında qaldırıw múmkin. Eger tarmaqta tiykarınan notebookler
isletilse hám olardıń sanı kóp bolsa, máseleniń eń jaqsı
sheshimi bul isletilmey
atırǵan adresslerdi waqtında bosatıw ushın 4-6 saatlıq ámel etiw múddetin isletiw
maqsetke muwapıq bolıp tabıladı.
«Далее» túymesin basqanda 4.4.8-suwretde kórsetilgen keyingi áynek payda
boladı. Bunda sizge DHCP kó rsetkishlerın sazlaw usınıs etiledi.
Bul kórsetkishlerdi klient IP- adressin dinamik halda alınǵan jaǵdaylarda aladı.
Bularǵa
mısalı:
baǵdarlar
haqqında
maǵlıwmatlar,
WINS-serverin
konfiguraciyası hám t.b. Bul basqıshtı ótkerip te jiberse boladı,
sebebi olar
domendi kontrolerdi ornatıw waqtında kórsetilgen boladı. Eger olar házir kiritilse
ol jaǵdayda eski beriliwler sol aynada kórsetilgen halga ózgeredi.
Bul ámel adressler toplamın sazlawda sońǵı qádem bolıp, bunı
«Далее» túymesin basqannan sóń uyqas kóriniw payda bolǵanıda bilip alasız.
4.4.8-súwret. DHCPtiń qosımsha parametrlerı.
82
DHCP-serveri taǵı bir áhmiyetli sazlawlardan biri
bul rezervdegi adresslerdi
anıqlaw bolıp tabıladı. Usı túrdegi adressler DHCP — serverine lokal tarmaqta
áhmiyetli túrdegi, yaǵnıy turaqlı IP-adresslerdi talap etetuǵın kompyuterler hám
qurılmalar haqqındaǵı maǵlıwmatlardı usınıw ushın isletiledi. Bul túrdegi
úskenelerge
fayl serveri, maǵlıwmatlar bazası serveri, tiykarǵı marshrutizatorlar
hám basqalar kiredi. Bunnan tısqarı DHCP serveri olardı
fizik MAC adressin,
yaǵnıy úskenelerdin bólek indifikator nomerin anıqlawı lazım.
Adresslerdi rezervlewdi jańadan baslaw ushın IPv4 bólegin hám odan kelip
shıqqan atlı bólek ashıladı, bul bunnan aldıńǵı basqıshta strukturalıq bólegi bolǵan
kórsetilgen adressler kólemi atları bolıp tabıladı (4.4.9-súwret):
4.4.9- súwret. Rezervdegi adresslerdi sazlaw hám jumısqa túsiriw.
Usı bólekte rezervlew qararı jaylasqan. Qatarda turıp tıshqanshanıń oń túymesi
basıladı
hám
jańa
ashılǵan
aynadan
«Lease
Reservation/Создать
резервирование» tańlanadı. Nátijede jańa rezerv payda etiw áynası ashıladı
(4.4.10-súwret):
83
4.4.10-súwret. Jańa rezerv payda etiw.
Siz bul jerde tek ǵana jańa maǵlıwmatlardı kiritseńiz bólgani: rezervlenetuǵın
IP - adres, paydalanıwshınıń atı hám onıń haqıyqıy MAC - adresi. «OK» túymesin
basıp jańa belgilengenler adressler rezerv maydanına qosıp qoyiladı hám siz
obyektlerdı qosıwdı dawam ettiriwıńiz múmkin. Usı
processta DHCP - server
sazlawlardı tamamlawıńız múmkin: sebebi sazlanǵan jumıslar DHCP - serveri
wazıypasın orınlawǵa jetkilikli bolıp tabıladı. Egerde
sizge keleshekte jergilikli
tarmaqtaǵı áhemiyetli obektlerdı zárúr maǵlıwmatlar menen támiynlep beriw ushın
jańa adressler túri kerek bolsa qosıwıńız da múmkin.
Ámeliy protokollar - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

Ámeliy protokollar – qosımshalardıń baylanısın hám olar ortasındaǵı
maǵlıwmat almasıwın támiyinleydi. Olardıń kóp isletilgenligi hám tanıqlılıǵı
tómendegiler esaplanadı:
FTAM (File Transfer Access and Management) - fayllarǵa baylanısıw OSI
protokolı;
X.400 – elektron poshtalardı xalıq aralıq almasıw ushın CCITT protokolı;
X.500 – bir neshe sistemada fayl hám katalog xızmeti CCITT protokolı;
SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) - elektron poshta almasıwı ushın
Internet global tarmaq protokolı;
FTP (File Transfer Protocol) fayllar uzatıw ushın internet global tarmaq
protokolı;
SNMP (Simple Network Management Protocol) – tarmaq monitoringi,
tarmaq bólimlerin gúzetiw hám olardı basqarıw protokolı;
Telnet- Internet global tarmaq protokolı, ol uzaqdaǵı xostlardı belgilew hám
olarda maǵlıwmatqa bezew beriw wazıypasın orınlaydı;
Microsoft SMBs (Server Message Blocks, serverdiń xabar beriw blokları)
hám qarıydar qabıǵı yamasa Microsoft redirektorları;
NCP (Novell Net Ware Core Protocol) hám qarıydar qabıǵı yamasa Novell
redirektorları;
91
Tarmaq protokolları - adresslew, baǵdarlaw, qáteliklerdi tekseriw hám qayta
uzatıw sorawların basqaradı. Olardıń kóp qollanılatuǵınları tómendegiler
6
:
IP (Internet protokol)- maǵlıwmat uzatıw ushın TCP/IP-protokolı;
IPX (Internet Ork Packet exchange)- paketlerin uzatıw hám baǵdarlaw
ushın mólsherlengen NetWare firma protokolı;
NW Link – IPX/SPX protokolları Microsoft firmasınıń ónimi;
Net BeUI- transport protokolı- ol maǵlıwmatlardı tiyisli waqıtta uzatıw
hám Net BIOS qosımshası.
Sonı da aytıp ótiw kerek, protokollardı rejelestiriwshiler joqarıda kórsetilgen
basqıshlarǵa hár dayım baǵınbaydı. Máselen, ayırım protokollar OSI modeliniń bir
neshe basqıshlarınıń wazıypaların orınlasa, basqa protokollar bolsa bir basqıshtıń
ayrım wazıypaların orınlaydı.
Bul jaǵday túrli firma protokolların kóbinshe óz-ara sáykes túspesligine alıp
keledi, jáne bul protokollar ózi dúzgen protokol kópliginde (stek) paydalı isletiliwi
múmkin, olar ol yáki bul jaǵdayda tamamlanǵan topar wazıypaların orınlawı
múmkin. Tap sol tarmaq operacion sistemasın «firma» etiw múmkin, yaǵnıy ashıq
standart OSI modeli menen óz-ara sáykes túspesligine alıp keledi.
Mısal ushın 5.2.2, 5.2.3 hám 5.2.4-súwretlerde protokollardıń salıstırılıwı
sxematikalıq túrde keltirilgen.
Onda standart OSI modeli basqıshları menen ataqlı hám isletiletuǵın firma
tarmaq operacion sistemalarınıń sáykesligi salıstırılǵan, sızılmalardan kórinip
turǵaninday ámelde hesh bir basqısh penen ideal model basqıshlarınıń anıq sáykes
túsiwi gúzetilmeydi.
6
Internetworking with TCP/IP: Principles, Protocols, and Architecture, Duglas E. Comer, Prentice Hall, 1995.
|
-B O B - Iston respublikasi oliy va 0 ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

Bog'liq B. Akramov - Neft-gaz konlarining mashina va mexanizmlari
11 -B O B IK K ITA Q ATLA M N I B IR Q U D U Q
V O S IiA S ID A A L O H ID A IS H L A S H
83
11.1. Ikkita qatlamni faw ora usulida alohida ishlashda qo‘llaniladigan jihozlar Ikkita qatlam ni alohida ishlatish uchun quduqni jihoz-
lashning ikki turi loyihada k o ‘zda tutiladi:
a) ikkita parallel qatorda joylashgan nasos-kompressor
quvuri bilan jihozlash;
b) ikki yoki uch konsentrik qatorda joylashgan nasos-
kom pressor quvuri bilan jihozlash.
Birinchi turdagi jihozlashda yer osti qism ining sxemasi
46- rasm da ko'rsatilgan. N eftning qatlam dan ko‘tarilishi
ikki q ato rd a q u d u q n in g ishlatish birikm asiga parallel
joylashgan 60 m m va 48 m m diam etrli nasos-kom pressor
quvurlari
2 va
3 da am alga oshiriladi. A w al quduqqa uni
o'zlashtirish uch u n 73 m m diam etrli nasos-kom pressor
quvuri orqali quy ru q (xvostovik)
9 tu sh irilad i. Unga
sh arsim on teskari klapan /<9, shli psli paker 7, gidravlik
yakor 8 va qayta ishga tushimvchi klapan 5 mahkamlangan.
73 m m d iam etrli quyruq 48 m m d iam etrli n aso s-k o m
pressor quvuri 6 ning ikkinchi qatoriga m ahkam langan
konus vositasida tushiriladi. Konus quyruqning yuqori
qismidagi o ‘rindiq 4 g a joylashgan. K eltirilgan konsentrik
yig‘m alar quduqqa navbatdagi tushirilishida pastki qatlam
m ahsuloti 60 m m d iam etrli naso s-ko m p resso r quvuri
orqali olinadi.
Y uqori q atlam n i ishlatish u c h u n ikkinchi qatorda
quduqqa birinchi kolonnaga parallel 48 m m diametrli NKQ
tushiriladi. U ning b oshm og‘i yuqorigi qatlam filtri ustiga
o ‘rnatiladi. Parallel k o ‘targichlarni quduqqa beshikast
tushishi uchun ikkala qatordagi quvur m uftalari ustidan
kesuvchi metall halqa / o ‘rnatiladi. Halqa muftamng tashqi
sirtidan quvur tanasiga tekis o ‘tishni ta ’m inlaydi va NKQ
ko'tarib-tushirishda m ufta siqilishini yo'qotadi.
Quduqni ikkala qatlami bo‘yicha birgalikda o ‘zlashtiriladi.
Buning uchun 60 m m diametrli k o ‘taruvchi quvurga metall
shar tushiriladi. Shar k o ‘targichning oxiriga tushadi va
84
4 6 -ra s m . Ikki m a h su k lo r q a tla m n i
fa w o ra usulida parallel k o 'ta rg ic h la r
y o rd am id a ishlatish:
b)
birinchi sxema 
arm atura clem entlari va g ‘altak k o ‘rinishida yig!iladi (45- 
rasm , 
a)

Bilim.ni tekshirish uchun savol va topshiriqlar
1
. Q u d u q la r m a h su ld o rlig in in g pasayishiga n im a la r sabab
b o 'la d i?
2. Q u d u q tu b ig a ta ’sir etisii usullari q a n d a y ?
3. K islotali ishlov b erish usullari h a q id a s o 'z la b bering.
4. Fizik va kim yoviy u su llam i q o ‘llash d a q a n d a y m ash in a
va m e x a n iz m la r ish latilad i?
5. Q a tla m n i g id rav lik y o rish d a q a n d a y m a sh in a va m exa-
n iz rh la r q o 'lla n ila d i?
Q ator neft konlari ko ‘p qatlam li boMadi, y a ’ni quduq-
ning m ahsuldor o ralig ‘i o 'tk azm ay d ig an loyli qavatlar
bilan ajratilgan b o ‘lib, bir nechta neftli qatlam ni tashkil
qiladi. Agar bunday konlarda ishlash birgalikda olib borilsa,
shuningdek, b archa qatlam larning quduq tubiga berila-
digan bir xil bosim da ishlov berilsa, alohida qatlam lardagi
neft zaxirasini olishda notekislik vujudga keladi, natijada
yer bag‘ridagi neft zaxirasining q o ‘shim cha yo'qotilishi
kuzatiladi. B undan tashqari, o ‘xsliash konlarni h ar bir
qatlamga alohida quduq to ‘ri zichligini tanlab ishlatish katta
chiqimni talab qiladi va konni ishga tushirish m uddatini
uzaytiradi. K o‘p qatlam li konlarda alohida qatlam lardagi
neft zaxiralaridan foydalanish ning m aqbul shartini—bitta
quduq bilan bir necha qatlam larni alohida, shu bilan bir
vaqtda birgalikda ishlatish usulini q o ‘llashdan iborat. Burning
mohiyati shun dan iboratki, turli qatlam lardagi bir necha
quduqlar o ‘rniga bitta quduq burg‘ilanadi. Bu quduq tanasi
shunday jih o zlangan bo ladiki, qatlam larni ishlatishda
bog'liqii.k bo‘lmaydi va ilarning mahsuloti ham turli bosim
ostida yuqoriga y o :naltirilgan bo'ladi. Bunday quduqda har
bir qatlam ga uning u ch u n belgilangan texnologik rejim
asosida ishlov beriladi.
Ámeliy basqısh - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

86
tómendegi basqıshda tamamlanadı. Qabıl etiwshi abonente bolsa qabıl
etilgen
maǵlıwmat keri baǵdarda, tómengi basqıshdan baslap joqarı basqıshqa háreket
etedi.
Ámeliy basqısh (Application, прикладной уровень) yamasa qosımshalar
basqıshı, ol tómendegi xızmetlerdi ámelge asıradı: paydalanıwshınıń qosımshasın
tikkeley ózi tastıyıqlaydı, máselen, fayllar uzatıwdıń programmalıq quralları,
maǵlıwmatlar bazası menen baylanıs ornatıw, elektron pochta quralları, serverde
registraciya xızmeti. Bul basqısh qalǵan 6 basqıshtı basqaradı.
Prezentaciya basqıshı (Presentation, уровень представления)
yamasa
maǵlıwmattı tanıstırıw basqıshı. Bul basqıshta maǵlıwmat anıqlanadı hám
maǵlıwmat formatın kórsetiw sintaksisin tarmaqqa qolay túrde ózgertedi, yaǵnıy
awdarıwshı wazıypasın orınlaydı. Usı jerde maǵlıwmat shifrlanadı hám
dishifraciyalanadı, kerek bolǵan jaǵdayda olardı tıǵızlaydı.
- súwret. WINDOWS NT operacion sisteması protokolları menen

93
5.2.3- súwret. Net Ware operacion sisteması protokolları menen OSI
modeli basqıshların salıstırıw.
OSI Internet protokollar toplamı
5.2.4-súwret. Internet tarmaq protokolları menen OSI modeli
basqıshların salıstırıw.
Endi kóp tarqalǵan protokollar haqqında toqtalıp ótemiz.
Logikalıq jalǵanıwsız baylanıs usılı. Metod deytogramm – áyemgi hám
ápiwayı usıl, onda hár bir paket erkin obekt sıpatında qaraladı (5.2.5-súwret). Paket
logikalıq kanal ornatılmastan uzatıladı, yaǵnıy qabıl etiwshi qurılmasınıń
maǵlıwmat qabıl etiwge tayarlıǵın anıqlawshı xızmetshi paket jiberilmesten hám
sonday-aq, logikalıq kanaldı joq qılmastan, yaǵnıy uzatıw tamamlanǵanı haqqında
xabar beriwshi paket. Paket qabıl etiwshige jetip bardıma yamasa joqpa belgisiz
(paket alınǵanlıǵı haqqında xabar joqarıraq basqıshqa qaldırıladı). Deytogramma
usılı qurılmalarǵa qoyılatuǵın talaplardı asıradı (sebebi qabıl etiwshi qurılma hár
dayım paketti qabıl etiwge tayar bolıwı kerek). Usıldıń abzallıǵı sonda, uzatıwshı
7. Ameliy
6. Prezetatsiya
2. Kanallı
3. Tarmaqlı
4. Transportlı
1. Fizik
5. Seanslı
Ámeliy dárejedegi shlyuzler - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

117
Filtrlewshi-jollawshılarǵa salıstırǵanda ámeliy dárejedegi shlyuzlerdiń
kemshiliklerin tómendegilerden ibarat ónimdarlıǵınıń pásligi; baxasınıń qımbat
bolıwı.
Ámeliy dárejedegi shlyuzler sıpatında tómendegilerdi mısal qılıp kеltiriw
múmkin:
• Border Ware Fire Wall Server — jónetiwshiniń hám qabıl etiwshiniń
mánzillerin, waqıttı hám paydalanılǵan protokollardıń mánzillerin dizimge aladı;
• Black Hole — sеrvеrdiń barlıq jumısların dizimge aladı hám
tarmaq
administratorına kútilip atırǵan buzılıw haqqında xabar jónetedi.
Bulardan tısqarı tómendegi shlyuzler de qollanıladı:
Gauntlet Internel FirewaU, Alta Visla FireWali, ANS Interlock hám basqalar.
Qadaǵalaw ushın sorawlar
1. Intеrnette ruxsatsız KIRISIW usıllarınıń xarakteristikası.
Shtangali chuqurlik nasoslarini ishlatishda

н
у
УЛ
г
Н —
2. Qatlam dan neft bilan birga qum chiqadi. Bu qu
ta’sirida nasos tez tiqilib qoladi. Ba’zan qum quduq tubid*1
yig‘ilib, qum tiqini hosil qiladi. Ayrim hollarda qum tiqi^
nasos-kompressor quvurlarini siqib qo‘yishi mumkin '
3. Nasosda va nasos-kompressor quvurlarida
parafmva
tuzlarning qotib qolishi natijasida quvurning
diametri
kichrayib, olinadigan mahsulot miqdori kamayadi.
4.
Quduq devorining qiyaligi.
Bunday
q u d u q lard a nasos shtangasining harakati
natijasida shtanga va nasos-kompressor quvuri
orasidagi ishqalanish ta ’sirida turli nuqsonlar
yuzaga keladi.
Yuqorida aytib o ‘tilgan nuqsonlar bilan
kurashish m aqsadida
quyidagi
tadbirlar
bajariladi:
1. Y o‘ldosh gaz va qumning ta’siridan
muhofaza qilish maqsadida maxsus gaz yoki gaz-
qum yakorlaridan foydalaniladi (21,22-rasmlar-
ga qarang). Bu yakorlar nasosning pastiga ula-
nib, suyuqlik tarkibidagi qum ularda cho‘kib
qoladi, yo‘ldosh gaz esa mahalliy separatsiya
ta’sirida quvur ortki qismiga yo'naltiriladi.
2. Qumni qiradigan maxsus plunjerlardan
foydalaniladi (20-rasm).
3. Quvursimon (ya’ni, ichi bo‘sh) shtanga
lardan foydalaniladi. Bu shtangalar ishlatilgan-
da nasosning ish unumi 1,3—1,6 martaga ortadi.
4. Quvur devorida qotib qolgan parafinni
issiqlik usullari qo ‘llanib yo‘qotiladi.
5. Qiya devorli quduqlardagi shtangalar va
nasos - kompressor
quvurlari orasidagi ish-
qalanishni kamaytirish m aqsadida maxsus
rolikli muftalardan foydalaniladi.
2 1-rasm. Ikki korpusli gaz yakori:
1 — ulagich; 2 — tashqi quvurlar; 3 — ichki quvurlar;
4 - maxsus mufta; 5 - to ‘siq mufta.
SHTANGALI CHUQURLIK NASOSLARI

necha kilogram m dan
yuzlab
tonnagacha mahsulot olishni
ta rChuquriik nasoslari quyidagi ko‘rsatkichlariga ko‘ra tas-
mflanadi^quriik
nagosini jshga
tushirish uchun energiya-
ni yuqoridan berish usuliga qarab.
2
C h u q u r l i k
nasosi va butun uskunaning ishlash prin-
sipi h a m d a
konstruktiv xususiyatiga ko'ra.
A m alda
chuqurlik nasoslari
uskunalarining quyidagi
turlari uchraydi:
1. Shtangali chuqurlik nasoslari uskunalari. Bu usku-
nalarning balansirli va balansirsiz turlari mavjud. Mcxanik
va gidravlik harakatlanadigan balansirli uskunalar bo‘ladi.
Bu uskunalarda odatdagi va quvursimon shtangalar ishla
tiladi.
2. Shtangasiz chuqurlik nasoslari uskunalarining quyi
dagi turlari mavjud:
a) markazdan qochma cho‘ktirma
elektr nasoslari;
b) gidravlik va elektr yuritkichli cho‘ktirma porshcnli
nasoslar;
d) maxsus vibratsion, membranali
va elektromagnitli
nasoslar.
3. Bir nechta shtangali chuqurlik nasosi uskunalarini
ishga tushirish uchun bir dvigatelli guruhli qurilma.
Shtangali ch u q u rlik nasosi
usk u n asin in g ishlash
prinsipi 13-rasmda ko'rsatilgan. Bu nasoslar tebratm a
dastgohdagi yuritgich ishi ta ’sirida krivoship
mexanizmi-
ning aylanm a-ilgarilanm a harakati natijasida shtangalar
kolonnasi nasos plunjerini balansir orqali
harakatga kel-
tiradi.
7.2. Shtangali chuqurlik nasoslari
Konstmksiyasiga k o ‘ra shtangali
chuqurlik nasoslari
tashqi va
o ‘rnatm a turlarda b o ‘ladi.
N asoslar plunjeri (porsheni) m etalldan ishlanadi.
39
13- rasm. Shtangali chuqurlik nasosining
sxemasi:
~
tutqich 
7_1
dlstansion halqa; 
5 -

0 ‘z b e k is to n d a C H M Q E la r 1 9 7 0 - 1 9 7 8 - y iU ar(j
0 ‘z b e k is to n n in g S h o ‘ rc h i, S h o 'r te p a , Jarqoq", Oqjar
k o n larid a, 1 9 6 8 -1 9 75 -y illard a F a rg 'o n a vodiysidagi ba’zi
k o n la rd a ishlatildi. H o z ir C H M Q E
lar respublikam izdagi
ko n lard a ishJatilm ayapti.
E lek tr q u w a ti b ila n ishlaydigan va C H M Q E lardan
farq qiladigan yana bir turdagi nasos bu - vintli nasoslardir.
Vintli n aso slar h a m C H M Q E
lar kabi quduqqa- N K Q lar
y o rd a m id a tu sh irilad i. Y er osti va y e r u sti jih o z la ri xuddi
C H M Q E lariniki kabi.
V in tli n aso sn i C H M Q E lard a n
asosiy f a r q i - uning
ish b a jaru v ch i b osqich i o ‘rn ig a vint o ‘rn atilg a n bo'lib,
k o n stru k tiv jih a td a n b u n d a y nasos a n c h a so d da tuzilgan,
t a ’m irlash ishlari h a m yengil k o ‘ch ad i.
V intli nasoslarni
yuqori qovu sh q o q li, gaz om ili k a tta b o ‘lgan
neft konlarida
ishlatish, ayniqsa, sam aralid ir. Bu tu rd ag i n asoslar 0 ‘zbe-
kiston k o n larid a ishlatilm agan.
G id ro p o rsh e n li naso s (G P N ) tark ibig a q u d u q nasosi,
zo lo tn ik li
teb ratg ich i b o r, g id ro y u ritm a N K Q lari kiradi.
Y er ustidagi usk u n alar ish suyuqligini tayyorlovchi qurilma
va kuchli nasos b o ‘lm a sid a n iborat.
G P N Q lari quduq nasosining ishlash usuliga qarab:
b ir yoqlam a, ikki yoqlam a va differensial ta ’sir
etuvchi
turlarga b o ‘linadi. Ish suyuqligi y uqoridan kuchli nasos
b o ‘lmasi orqali q u d uqqa uzluksiz
haydaladi va maxsus
kanal
O‘zbekistonning suv resurslari va ulardan

95
Orol dengizi havzasi yer usti suv resurslarining asosiy qismi
Tojikiston (52%), Qirg‘iziston (25%) va O‘zbekiston (11%)
mamlakatlari, qolgan qismi Afg‘oniston va Eron (9%), Qozog‘i-
ston (2%) va Turkmaniston (1%) mamlakatlari hududlarida
shakllanadi (1.29-rasm).
Orol dengizi havzasi yer usti suv resurslari umumiy
hajmining katta qismi – qariyb yarmi O‘zbekiston hududida
ishlatiladi (1.30- rasm).
O‘zbekiston tomonidan foydalanish uchun qo‘shni
mamlakatlardan olinadigan yer usti suv resurslaridan tashqari,
mamlakatning o‘z hududida shakllanadigan ichki yer usti suv
resurlari ham mavjud bo‘lib, ular daryo havzalari bo‘yicha
quyidagicha taqsimlangan (1.22-jadval).
1.22-jadval
O‘zbekistonning milliy yer usti suv resurslari

O‘zbekistonning milliy yer usti suv resurslari
Daryo havzasi
O‘rtacha ko‘p yillik suv oqimi,
km
3
/yil
Amudaryo havzasi
4,82
Surxondaryo
3,25
Qashqadaryo
1,06
Zarafshon
0,51
Sirdaryo havzasi
6,65
Farg‘ona vodiysi daryolari
1,50
O‘rta oqim daryolari
0,36
Chirchiq, Ohangaron
4,79
Jami:
11,47
Manba:
Suv O‘zbekiston kelajagi uchun muhim hayotiy
resurs.
Toshkent,
BMT
Taraqqiyot
dasturi
O‘zbekistondagi vakolatxonasi, 2007.
96
1.23-jadval
Orol dengizi havzasi
va O‘zbekistonning yer osti suv resurslari
Hududlar
Yer osti suv resurslari,
km
3
/yil
Yer osti
suvlarini
ishlatish,
km
3
/yil
Jami
sh.j. mineralizatsiyasi,
g/l
1
1-3
3-5
≥5
Orol dengizi havzasi
61,7
22,7
7,8
3,6
27,6
8,78
O‘zbekiston
19,1
13,5
2,2
2,0
1,4
4,92
shu jumladan,
Amudaryo havzasida
8,1
3,1
1,6
2,0
1,4
0,95
Sirdaryo havzasida
11,0
10,4
0,6
–
–
3,97
Orol dengizi havzasi suv resurslarining umumiy hajmi
tarkibida yer osti suvlarining ulushi ham salmoqli bo‘lib, ular
Amudaryo va Sirdaryo daryolari havzalari bo‘yicha quyidagicha
taqsimlangan (1.23-jadval).
Sobiq ittifoq davrida tasdiqlangan Sirdaryo (1983) va
Amudaryo (1984) daryolari havzalari suv resurslaridan kompleks
foydalanishning Bosh sxemalari qoidalariga amal qilish bo‘yicha
Qozog‘iston, Qirg‘iziston, O‘zbekiston, Tojikiston va Turkmani-
ston Respublikalari o‘rtasida imzolangan “Suv manbalaridan
foydalanishni boshqarish va ularni muhofaza qilish to‘g‘risida”
Olmaota shahrida, 1992 yilda imzolangan Bitimga asosan Orol
dengizi havzasi (transchegaraviy daryolar) suv resurslaridan
O‘zbekistonning foydalanishi uchun ajratilgan ulush yiliga 63,02
km
3
ni tashkil qilgan (1.24-jadval).
Biroq voqealarning oxirgi chorak asr davomidagi rivoji
davlatlararo kelishuvlarga har doim ham amal qilinavermasligini,
balki havza mamlakatlari suv resurslarini o‘z manfaatlaridan
kelib chiqib boshqarishlarini ko‘rsatdi.
97
1.24-jadval
Orol dengizi havzasi suv resurslaridan O‘zbekiston
foydalanishi uchun ajratilgan ulush (km
3
/yil hisobida)
Daryo
havzasi
O‘zan
Irmoq-
lar
Jami
Yer osti
suvlari
Zovur
suv- lari
Jami
Sirdaryo
10,49
9,2
19,69
1,59
4,21
25,49
Amudaryo
26,92
6,98
33,9
1,00
2,63
37,53
Jami
37,41
16,18
53,59
2,59
6,84
63,02
Manba:
Sirdaryo (1983) va Amudaryo havzalarida (1984) suv
resurslaridan
kompleks
foydalanish
sxemalari,
Sredazgiprovodxlopok.
Natijada Orol dengizi havzasi suv resurslaridan foydalani-
shning ko‘rsatkichlari XXI asrning birinchi o‘n yilliklarida
quyidagi o‘rtacha qiymatlarga ega bo‘ldi (1.25-jadval).
1.25-jadval
|
Tuproq namligini meteo ma’lumotlar asosida

1.4.4. Tuproq namligini meteo ma’lumotlar asosida nazorat qilish Tuproq namligini nazorat qilish, ya’ni ekinlarni sug‘orish
vaqtini hisobiy aniqlash uchun meteo ma’lumotlardan
foydalanish tobora ommalashib bormoqda.
Meteo ma’lumotlar esa ekin maydoniga eng yaqin joylashgan
meteostansiyadan
olinadi.
Ekin
maydoni
meteostansiya
tarmog‘idan uzoqda joylashganda dalaning o‘zida kichik
agrometeostansiya tashkil qilinishi mumkin.
Mazkur meteostansiyada havo harorati, namligi, shamol
yo‘nalishi va tezligini kuzatuvchi uskuna va datchiklar bo‘ladi.
Bundan tashqari meteostansiya hududida tuproq namligini
kuzatish uchun bug‘lantirgich ham o‘rnatilishi mumkin (1.27-
rasm).
Agrometeostansiyalarda havoning harorati, nisbiy namligi,
quyosh radiatsiyasi, shamol yo‘nalishi va tezligining
o‘zgarishlari, tuproqning harorati va namligi ko‘rsatkichlari
sutkasiga bir necha bor qayd etib boriladi.
84
1.27-rasm. Agrometeostansiyaning asosiy ko‘rsatkichlari Agrometeostansiya yoniga o‘rnatilgan “A” tipidagi bug‘lan-
tirgich esa suvning (namlikning) tuproq yuzasidan bug‘lanishini
sutkalik rejimda qayd etib boradi.
Olingan ma’lumotlar asosida, dala tuprog‘i namligining
o‘zgarishlari baholanadi va sug‘orish muddatlari aniqlashtiriladi.
Bunda ekinni sug‘orish muddatlari atmosfera yog‘inlari bo‘lishi
ehtmolini hisobga olingan holda rejalashtiriladi.
85
Kichik avtomatik agrometeostansiyada qayd qilingan
ma’lumotlar asosida sug‘orish me’yori va muddatlarini yuqori
darajadagi aniqlikda belgilash mumkin.
Ekinlarni aniq belgilangan me’yor va muddatlarda sug‘orish
esa suvdan tejamli va samarali foydalanish imkoniyatlarini
yaratadi.
Ruxsat etilgen mánzillerdiń ruxsat etilmegen waqıtta baylanısıwı

119
qanday dizimge túsinikli (mısalı dástur-klientke). WWW da qollanatuǵın uzatıw
dizimi, gipermedia maǵlıwmatların mashinaǵa baylanıslı bolmaǵan halda uzatılıw
imkaniyatın beretuǵın, Hyper Text Transfer Protocol (HTTP) – gipertekstti uzatıw
dizimi delinedi. Bunda eki punkt ortasındaǵı baylanıs islew waqtınıń hámmesine
ornatılmay, balki klient sorawına serverdiń hár bir juwabınan soń úzilis qıladı.
Dizim klient-programma server menen qanday baylanıs qılıwdı belgilep beredi.
Qadaǵalaw ushın sorawlar - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

124
6.4. Brauzerler hám olardıń túrleri
Brauzer, betlewshi (kórsetip barıwshı), navigator (ingliz tilinen browser –
kitap betlewshi insan mánisin ańlatadı) – obektlerdiń, mısalı web betiniń
vizuallastırılıwın kóriw ushın mólsherlengen programma. Búgingi kúnde júda kóp
dárejede brauzerler bar bolıp, olar qálegen platformalar (ámeliyat sistemalar) ushın
jazılǵan. Basqasha etip aytqanda, web-betlewshi yáki brauzer — bul web-saytlardı
kóriw, yaǵnıy
web betlerin qayta islew, shıǵarıw, bir betten ekinshisine ótiw
maqsetinde olardı «Órmekshi torınan» soraw qılıw ushın mólsherlengen
baǵdarlaması. Kópǵana brauzerler FTP-serverleriniń mazmunın kóriw qásiyetine
iye. Brauzerler «Dúniya júzlik órmekshi torı» payda bolǵannan baslap rawajlanıp
barıp, onıń ósiwi nátiyjesinde jeke kompyuter ushın zárúr programmaga aylanǵan.
Házirgi kúnde brauzer — web-betleriniń túrli shólkem qılıwshılardı qayta islew
hám shıǵarıw hám de web-saytlar hám olarǵa keliwshiler ortasında
interfeysti
jaratıp beriwshi kompleks úlgi esaplanadı. Ámeliy tárepten bárshe tanıqlı
brauzerler biypul yáki basqa nusqa qosıp tarqatıladı, máselen: Internet Explorer
(Windows dıń bólimi sıpatında), Mozilla Firefox (erkin programması
támiyinlengen), Opera (8. 50 versiyasınan baslap biypul), Safari (Mac OS diń
bólimi sıpatında).
Birinshi keń tarqalǵan grafikalıq interfeysli brauzer bolıp NCSA Mosaic
esaplanǵan, keyinala uzaq waqıtqa shekem Netscape Navigator bazarınan shıǵıp
ketpegen. 1995-jılda Microsoft kompaniyası Internet Explorer 3.0 di óz
ishine
alǵan Windows 95 AT di islep shıǵardı. Bul bolsa «brawzerler urusı» baslanıwına
tiykar boldı. Natiyjede Netscape krizisge ushradı, Internet Explorer bolsa bazardıń
95 procentinen artıǵın iyeledi. Kiriziske ushrap atırǵan Netscape bolsa MPL
(Mozilla Public License) erkin licenziyasında óz brauzerin dáslepki kodın shıǵardı
hám onıń tiykarında jańa Mozilla hám Mozilla Firefox brauzerleri jaratıldı hámde
áste-áste tanıqlı bolıp bardı. 2005-jılda Opera brauzeri de biypul tarqatıla baslandı.
Eger básekede tiykarǵı usıl bolıp brauzerlerge spesifik hám
standart emes
imkaniyatların qosıw bolmaǵanda, brauzerler arasındaǵı báseke korporaciyalardıń
sawda jumısları bolıp ǵana esaplanar edi. Kóp hújjetlerge interaktivlikdi beriwshi
125
scenariy tili esaplanǵan Javascriptdi qollawda júzege keldi. Nátiyjede kóp hújjetler
anıq bir brauzer ushın optimallasıp, basqalarda ulıwma oqılmadı.
WWW-Konsorsium kópǵana puxta islengen standartlardı qabıl
etedi
(HTML, Javascript, CSS lerdiń túrli kórinisleri hám basqalar),
biraq bul
standartlarǵa ámel qılıw tolıq brauzer islep shıǵarıwshılarına júklendi. Keyingi
jıllarda standartlardı qollanıw dárejesi bir qansha ósti hám zamanagóy
brauzerlerden tek ǵana Internet Explorer (2001-jılda shıqqan altınshı túri)
standartlarǵa juwap beriwge zárúr kemshiliklerge iye (2006-jıl 18-oktyabrde
shıqqan jetinshi túrin standartlarǵa tuwra keliwi tolıq tekserilmegen).
Windows (Microsoft) semyasındaǵı ámeliyat sistemalarınıń lokallastırılǵan
kórinisleri brauzerler tek ǵana betlewshiler, tarmaq betlewshileri yáki web-
betlewshiler deb ataladı.
O‘zbekiston Respublikasi suv xo‘jaligini

16.1. O‘zbekiston Respublikasi suv xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga mo‘ljallangan konsepsiyasi O‘zbekiston Respublikasi suv xo‘jaligini rivojlantirishning
2020-2030 yillarga mo‘ljallangan konsepsiyasi 2030 yilgacha
O‘zbekiston Respublikasi suv xo‘jaligini rivojlantirish bo‘yicha
ustuvor yo‘nalishlar va kompleks chora-tadbirlarni o‘z ichiga
olgan. Konsepsiya doirasida mamlakat miqyosida suv tejovchi
sug‘orish texnologiyalarini joriy qilishni kengaytirish ishlariga
ham alohida e’tibor qaratilgan.
Konsepsiyada mamlakatimizda qishloq xo‘jaligi ekinlari
asosan an’anaviy usulda – egatlab sug‘orilayotganligi, yerlarni
lazerli uskuna bilan jihozlangan tekislagichlar bilan tekislash
ishlarining ko‘lami juda past darajada qolyotganligi. 2019 yildan
boshlab suv tejovchi sug‘orish texnologiyalarini davlat
tomonidan qo‘llab-quvvatlashning yangi tizimi joriy qilinganligi
natijasida 77 470 gektar maydonda tomchilatib, 1 123 gektar
maydonda yomg‘irlatib, 2 000 gektar maydonda diskret usulda
sug‘orish texnologiyalari joriy qilinganligi qayd qilingan.
Zamonaviy suv tejovchi sug‘orish texnologiyalari joriy
qilingan maydonlar ulushi pastligi – 6% ekanligi, natijada, bir
kompleks gektar maydonga to‘g‘ri keladigan suv sarfi miqdori 10
690 m
3
/yilni tashkil etayotganligi va bu ko‘rsatkich rivojlangan
mamlakatlarga nisbatan yuqori ekanligi e’tirof etilgan.
Konsepsiyada qayd qilinishicha, zamonaviy suv tejovchi
sug‘orish texnologiyalardan foydalanish ko‘lamini kengaytirish
yo‘nalishida qishloq xo‘jalik ekinlarini sug‘orishda suvni
tejaydigan sug‘orish texnologiyalarini joriy qilish 2019 yildagi
394
175 ming gektardan 2025 yilgacha 1 million gektarga, 2030 yilga
kelib 2 million gektargacha, shu jumladan, tomchilatib sug‘orish
texnologiyasi joriy qilingan maydonlar 2019 yildagi 77,4 ming
gektardan 2025 yilgacha 300 ming gektarga va 2030 yilga kelib
600 ming gektarga yetkaziladi (16.1-jadval).
16.1-jadval
O‘zbekiston Respublikasida suv resurslarini

396
imkoniyatlarni e’tiborga olgan holda targ‘ib qilish bo‘yicha
qo‘llanmalar tayyorlanadi va o‘quv seminarlari o‘tkaziladi.
Qishloq xo‘jaligi ekinlarini sug‘orishda suvni tejaydigan
sug‘orish texnologiyalarini joriy qilish maydonlari 2020 yildagi
308 ming gektardan 2021 yilda 538 ming gektarga, 2022 yilda
798 ming gektarga, 2023 yilda 1,1 million gektargacha, shu
jumladan, tomchilatib sug‘orish texnologiyasi joriy qilingan
maydonlarni 2020 yildagi 121 ming gektardan 2021 yilda 332
ming gektarga, 2022 yilda 562 ming gektarga va 2023 yilga kelib
822 ming gektarga yetkaziladi (
16.2-jadval)
.
Suvni tejaydigan zamonaviy texnologiyalardan foydalanish
ko‘lamini kengaytirish yo‘nalishida ekinlarni sug‘orishda suvni
tejaydigan sug‘orish tizimlari joriy qilingan maydonlar bir necha
barobarga oshiriladi.
13.2-jadval
Suvni tejaydigan texnologiyalarni qo‘llashni kengaytirish

Suvni tejaydigan texnologiyalarni qo‘llashni kengaytirish Ko‘rsatkichlar nomi
O‘lchov
birligi
2019
yil
Kelgusi yillarda
erishiladigan ko‘rsatkichlar
2020
yil
2021
yil
2025
yil
2030
yil
Suv tejovchi sug‘orish
texnologiyalarini joriy
etishni kengaytirish,
shu jumladan:
ming ga
175
250
532
1000
2000
%
4
5,8
12,3
23
47
tomchilatib sug‘orish
texnologiyasi joriy
etilgan maydonlarni
kengaytirish
ming ga
77,4
125
175
300
600
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 10
iyuldagi “O‘zbekiston Respublikasi suv xo‘jaligini rivojlantirish-
ning 2020-2030 yillarga mo‘ljallangan konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi PF-6024-son Farmoniga muvofiq O‘zbekiston
Respublikasi suv xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga
mo‘ljallangan konsepsiyasini uning ustuvor yo‘nalishlari va te-
gishli davrga mo‘ljallangan maqsadli parametrlari va ko‘rsatkich-
laridan kelib chiqib, har uch yilda tasdiqlanadigan O‘zbekiston
Respublikasi suv xo‘jaligini rivojlantirish strategiyalari orqali
bosqichma-bosqich amalga oshirilishi belgilab qo‘yilganligini
ma’lumot uchun qabul qilish asosida va konsepsiyada
belgilangan vazifalarni izchil amalga oshirish, shuningdek, asosiy
395
maqsadli ko‘rsatkichlarga erishishni ta’minlash maqsadida
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 24 fevraldagi
PQ-5005-son “O‘zbekiston Respublikasida suv resurslarini
boshqarish va irrigatsiya sektorini rivojlantirishning 2021-2023
yillarga mo‘ljallangan strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” gi
Qarori imzolangan.
Tenziometrlar yordamida sug‘orish vaqtini aniqlash

80
1.20-jadval.
Tenziometr ko‘rsatkichlari asosida
sug‘orish muddatlarini belgilash
Ekin
turi
Tuproq
sharoiti
Sug‘orishdan
oldingi namlik,%
Tuproqning so‘rish
bosimi, santibar
ChDNS
dan
hajmiy
sug‘orishni
boshlash
sug‘orishni
tugatish
Paxta
o‘rta va og‘ir,
sho‘rlanmagan
70
18-21
51-53
10
yengil va o‘rta,
sho‘rlangan
75-80
17-18
30-40
10
Beda,
makka-
jo‘xori
o‘rta va og‘ir,
sho‘rlanmagan
75
19-22
48-50
10
yengil va o‘rta,
sho‘rlangan
80-85
18-20
20-30
10
Kuzgi
bug‘doy
o‘rta va og‘ir,
sho‘rlanmagan
70-75
18-22
48-53
10
yengil va o‘rta,
sho‘rlangan
75-80
17-18
30-40
10
Ekin dalasi tuprog‘ining 1
m li qatlamidagi namligini
aniqlash uchun 60-70 sm chuqurlikda o‘rnatiladigan tenziometr
ko‘rsatkichlaridan foydalanish yetarli sanaladi.
Baylanıs ótkeriw waqtın basqarıw basqıshı

87
qabıl etiw qurılmasına qáte uzatılǵan paketlerdi qaytadan uzatıwdı basqarıw
ámelge asırıladı.
Fizik basqısh (Physical, физический уровень)- bul modeldiń eń tómengi
basqıshı bolıp, uzatılıp atırǵan maǵlıwmattı signal úlkenligine kodlastıradı, uzatıw
sharayatına qabıl etiwdi hám keri kodlawdı ámelge asırıwǵa juwap beredi. Usı
jerde jáne jalǵanıw qurılmalarına, razyomlerge, elektr boyınsha sáykeslendiriw,
jerge jalǵaw, tosıqlardan qorǵaw hám t.b. talaplar anıqlanadı.
Modeldiń tómengi eki basqıshınıń (1 hám 2) wazıypasın ádette qurılmalar
orınlaydı (2 basqısh wazıypasın bir bólgin tarmaq adapteriniń programmalıq
drayveri orınlaydı). Tap sol basqıshlarda tarmaq topologiyası, uzatıw tezligi,
maǵlıwmat almasıwdı basqarıw usılı hám paker formatı (ólshemi) yaǵnıy
tarmaq
túrine durısbaylanıslı kórsetkishler anıqlanadı (Ethernet,
Token-Ring, FDDI).
Joqarı basqıshlar tuwrıdan-tuwrı qanday da bir anıq qurılma
menen islemeydi,
solay eken 3-4-5 basqıshlar qurılma qásiyetlerin esapqa alıwı múmkin. 6 hám 7
basqıshlar ulıwma qurılmalarǵa hesh qanday baylanısı joq. Tarmaq qurılmalarınan
birewin basqa hesh bir qurılma menen ózgertken jaǵdayda da olar bunı hesh waqıt
sezbeydi.
2-basqıshda (kanal basqıshı) eki basqısh astına ajıraladı.
Tuproqning namligini uning elektr

81
Em5b ma’lumotlar
yig‘uvchisi
ProCheck asbobi
Sensorli datchik
1.24-rasm. ProCheck asbobi, ma’lumotlar yig‘uvchisi va sensorli
datchigining ko‘rinishi.
Tuproq namligini elektr o‘tkazuvchanlikka asoslanib aniq-
lash uchun Decagon (AQSh) kompaniyasining
tuproq namligi
o‘zgarishlarini qayd qiluvchi ProCheck asbobi va uning 10 HS
sensorli datchiklaridan foydalanish mumkin.
ProCheck asbobi va uning 10 HS sensorli datchiklaridan
foydalanib tuproq namligini o‘lchash uchun avval burg‘u
yordamida shurf qaziladi.
Shurfning devorlariga, tuproqning har
xil qatlamlariga sensorli datchiklar o‘rnatiladi.
Bunda datchiklarni yer yuzasidan 10-15 sm, 25-30 sm, 50-60
sm, 70 sm – 1 m chuqurliklarda joylashtiriladi (1.25-rasm).
Tuproq namligi ma’lumotlarini yig‘ib boruvchi Em5b asbobi
ham mavjud bo‘lib, u belgilangan vaqtda (uning
xotirasiga
kiritiladi) tuproqning namligini inson ishtirokisiz o‘lchash va o‘z
xotirasida 5 000 tagacha ma’lumotini yig‘ish imkoniyatiga ega.
83
Asbobga ma’lumotlar 10 HS va 5 EC turdagi sensorli
datchiklar tomonidan yetkazib beriladi.
Datchiklarni ulanishi
uchun asbobda 5 ta port ko‘zda tutilgan.
Yig‘ilgan ma’lumotlar maxsus kompyuter dasturi asosida
ko‘chirib olinadi va foydalanish uchun olib ketiladi (1.26-rasm).
ProCheck asbobiga bog‘langan sensorli nam o‘lchagichlar
yordamida tuproqning namligini o‘zgarishini
kuzatib borish
sug‘orish
vaqtlarini
va
me’yorlarini
aniq
belgilash
imkoniyatlarini yaratadi. Ayniqsa, tuproq namligi ma’lumotlarini
yig‘uvchi Em5b asbobidan foydalanish tuproqning namligini
inson ishtirokisiz o‘lchash imkoniyatlarini yaratadi.
POP3 hám SMTP - - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

102
X.25 protokolı 1976-jılı tereńlestirilgen, ol fizikalıq, kanal hám
tarmaq
basqıshlarında ISO/OSI modeli menen baylanısta isleydi. Bul protokolı bar telefon
tarmaǵında paydalanıw ushın rejelestirgen. X.25 protokolın proektlestirip atırǵan
waqıtta cifrlı telefon tarmaǵı kem edi, onı analog kanallarında qollanar edi. Sol
sebepli ol protokolda qáteliklerdi tabıw hám dúzetiw sisteması bar,
bul bolsa
baylanıstıń isenimliligin sezilerli dárejede asıradı. Tap sol waqıtta
bul sistema
maǵlıwmat uzatıwdı ásteletedi (64 Kbit/s). Biraq bul jaǵday joqarı isenimlilik talap
etilgen jerlerge kesent bermeydi, máselen, bank sistemasında hám basqalarda.
Frame Relay- jáne bir telefon tarmaǵı arqalı maǵlıwmatlardı uzatıwǵa
arnalǵan protokol. X.25 sıyaqlı joqarı isenimlilikten tısqarı jańa qosımsha
imkaniyatlarǵa da iye esaplanadı. Uzatılǵan maǵlıwmatlar video,
audio formata
yáki elektron maǵlıwmat kórinisinde bolıwı múmkin bolǵanlıǵı sebepli uzatılıp
atırǵan maǵlıwmatqa qarap uzatıw imkanın tańlaw múmkin.
Apple Talk protokolı Apple Computer kompaniyasınıń múlki bolıp, ol
Macintosh kompyuterleri menen baylanıs ornatıw ushın jaratılǵan. TCP/IP sıyaqlı
Apple Talk da protokollar kópliginen ibarat bolıp, olardan hár biri ISO/OSI
modeliniń hár biriniń jumısı ushın juwapker esaplanadı.
TCP/IP hám IPX/SPX protokollarınan parqlı Apple Talk protokolı fizik hám
kanallı basqıshların ózi atqaradı.
Foydalanish variantlarini - 12-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining himoya profillari

Dasturiy ta ’minot spetsifikatsiyasining ishlab chiqilishi texnik topshiriqda
ko‘rsatilgan funksionallikka talablar tahlilidan boshlanadi. Tahlil jarayonida ishlab
chiqaruvchi dasturiy ta ’minotning tashqi foydalanuvchilar va muayyan
foydalanuvchilar bilan o‘zaro
harakatlanish jarayonida uning xatti-harakatlari
alohida aspektlari
sanoqnomasi aniqlanadi. Dasturiy ta’minotning xatti-harakati
aspektlari
≪
foydalanish variantlari
≫
yoki
≪
presedentlar
≫
(USE CASES) deb
nomlangandi.
Eslatma. Foydalanish variantlari ko‘pchilik dasturiy ta ’minot ishlab chiquvchilar
tomonidan 1980—1990-yillarda qo‘llanilgan loyihalanuvchi dasturiy tizimlar
funksiya bajarishi ssenariylarining norasmiy bayoniga asoslangan.
Foydalanish varianti muayyan harakatlanuvchi shaxs tomonidan ishlab chiqiluvchi
tizim qo‘llanishining xarakterli protsedurasini o‘zida ifoda etdiki, bunday shaxs
sifatida nafaqat odamlar, balki boshqa tizimlar yoki qurilmalar ham namoyon
bo‘lishi mumkin.
Foydalanish variantini bo‘lg‘usi tizimning muayyan operatsiyalari bilan
adashtirmaslik lozim. Har bir foydalanish variant mustaqil ahamiyatga ega ayrim
maqsad bilan bog‘liq, masalan matniy muharrir uchun sarlavhani shakllantirish bu
foydalanish varianti, sarlavhalarni maxsus uslublar bilan bogiash esa
sarlavhalashni avtomatik ravishda tuzish mumkin bo‘lishi uchun bajarilishi zarur
operatsiyadir.
Foydalanish variantlari Muayyan protseduraning bajarilish maqsadiga bog‘liq ravishda quyidagi
foydalanish variantlari farqlanadi:
• asosiy — ishlab chiqiluvchi dasturiy ta’minlashning talab qiluvchi
funksionalligini ta’minlaydi;
• ko'makchi — tizimning zaruriy sozlanishi va
≪
unga xizmat ko‘rsatilishi
(masalan, axborotni arxivlashtirish va h.k) bajarilishini ta’minlaydi;
• qo‘shimcha — foydalanuvchi uchun qo‘shimcha qulayliklarni ta’minlaydi
(odatda, ishlab chiqishda ham, tasarrufda ham qandaydir resurslarning jiddiy
sarflanishini talab qilmagan holatda amalga oshiriladi).
Foydalanish variantini qisqacha yoki batafsil bayon etish mumkin. Qisqacha bayon
shakli quyidagilarni qamrab oladi: foydalanish varianti nomi, uning maqsadi,
harakatlanuvchi shaxslar nomi, foydalanish varianti tipi (asosiy, ikkinchi darajali
yoki qo‘shimcha) va uning qisqacha bayoni.
Kombinatorik — optimallashtiruvchi masalalarni hal etish tizimi topshirig`ni
bajarish foydalanish variantini quyidagicha tarzda taqdim etishi mumkin:
Asosiy foydalanish variantlari odatda ishlab chiqiluvchi dasturiy ta’minot predmeti
sohasini aks ettirishga intilgan holda batafsil bayon ettiriladi. Batafsil shakl
yuqorida ko‘rsatilgan axborotdan tashqari hodisalar tipik bajarishning va mumkin
bo'lgan muqobilliklarning bayonini ham qamrab oladi.
Hodisalarning tipik borishi ketma-ket raqamlagan holda foydalanuvchi bilan tizim
o‘rtasidagi muloqot tarzida taqdim etiladi. Agar foydalanuvchi variantlarni tanlashi
mumkin bo‘lsa, ular alohida jadvalda bayon etiladi. Shuningdek, hodisalarning
tipik borishi buzilishi bilan bog‘liq muqobilliklar ham keltiriladi. Quyida
topshiriqni bajarish foydalanish variantining batafsil bayoni taqdim etiladi:
Obyektli yondashuvda talablar tahlili va dasturiy ta’minot

|
Obyektli yondashuvda talablar tahlili va dasturiy ta’minotBog'liq Data base security - lecture 12Obyektli yondashuvda talablar tahlili va dasturiy ta’minot
spetsifikatsiyalarini baholash
Ishlab chiqiluvchi dasturiy ta’minotning obyektli yondashuvidagi model lari real
dunyo predmetlari va hodisalariga asoslangan. Shuningdek, ushbu modellar
asosida ishlab chiqiluvchi dasturiy ta’minlashning talab qilinuvchi xatti-harakati,
ya’ni uning funksionalligi bayoni turadi, biroq bu xatti-harakat muayyan predmetli
soha elementlari (obyektlari)ning holatlari bilan bog'liq bo‘ladi.
Shunday qilib, tahlil bosqichida ikki vazifa qo‘yiladi:
• ishlab chiqiluvchi dasturiy ta’minotning talab qilinuvchi xatti-harakatini
aniqlashtirish;
• qo‘yilgan vazifalar nuqtayi nazaridan uning predmetli sohasi konseptual modelini
ishlab chiqish.
UML standart tili
UML — dasturiy mahsulotlar ishlab chiqishning obyektli yondashuv bilan
birgalikdagi standart tili
Dasturiy ta’minotni ishlab chiqishga obyektli yondashuv asosida obyektli
dekompozitsiya, ya’ni ishlab chiquvchi dasturiy ta’minotni obyektlar jamlanmasi
tarzida taqdim etish turadiki, ushbu obyektlarning o‘zaro harakati jarayonida
axborotlarni berish orqali talab qilinuvchi funksiyalarni bajarish yuz beradi. Biroq
xuddi tuzilmaviy yondashuvdagi kabi obyektli yondashuvda ham faqat juda oddiy
dasturiy ta’minot dekompozitsiyasini darhol bajarish mumkin.
Shu boisdan obyektli, mo‘ljalli dasturlash davri ibtidosida dasturiy ta’minotni
obyektli yondashuv doirasida tahlil qilish va loyihalashning har xil modellar
hamda notatsiyalardan foydalanilgan turlicha usullari taklif qilingandi.
Mazkur usullar va modellarning afzalliklari hamda kamchiliklari xususida uzoq
bahslashish mumkin edi. Ushbu vaziyat
≪
usullar urushi
≫
nomini olgandi.
≪
Usullar urushi
≫
ga 1995-yilda UML (Unified Modeling Language
— modellashtirishning unifikatsiyalangan tili) tili birinchi versiyasining paydo
bo'lishi yakun yasadi. Ushbu til hozirgi paytda obyektga — mo‘ljallangan
yondashuv bilan yaratiluvchi loyihalar bayonining standart vositasi deb amalda tan
olingan. Ushbu sohalardagi yetakchi mutaxassislar Gradi Buch, Ivar Yakobson va
Jeyms Rombo mazkur tilning yaratuvchilari bo‘lib, ular
≪
usullar urushi
≫
vaqtida
ushbu mualliflarning yondashuvlarida paydo bo‘lgan barcha yaxshi narsalardan o‘z
tilida foydalanishgan.
|
| |
Xatti-harakat bayoni - 12-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining himoya profillari

ya’ni tizimning mumkin bo‘lgan amallarini bayon etish uchun tizim ketma-
ketliklari diagrammalaridan, tizimiy hodisalar, tizimiy operatsiyalar, faoliyatlar
diagrammalaridan, zaruriyat bo‘lganda obyektlar holatlari diagrammalaridan ham
foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Tizim ketma-ketliklari diagrammasi.
Tizim ketma-ketliklari diagrammasi — grafik model bo‘lib, foydalanish
variantining belgilangan ssenariysi uchun harakatlanuvchi shaxslar bo‘laklaydigan
hodisalarni va ularning tartibini ko‘rsatadi. Bunda tizim yagona yaxlitlik sifatida
qaraladi. Tizim ketma-ketliklari diagrammasi tizimi uchun quyidagilar
zarur:
• tizimni
≪
qora quti
≫
sifatida tasavvur etish va uning uchun hayot chizig‘ini
blokka pastdan boruvchi vertikal punktir chiziqni tasvirlash lozim;
• har bir harakatlanuvchi shaxsni identifikatsiyalash va uning uchun hayot
chizig‘ini tasvirlash kerak (dasturiy ta ’minlashdan birgalikda foydalanish
variantlarida kocplab harakatlanuvchi shaxslar bo‘ladi);
• foydalanish varianti bayonidan tizimiy hodisalar ko‘pligini va ularning ketma-
ketligini belgilash darkor;
• tizimiy hodisalarni oxirida strelkani chiziqlar tarzida harakatlanuvchi shaxslar va
tizimlar hayot chiziqlari o'rtasida tasvirlash, hamda hodisalarning nomlarini va
beriluvchi ifodalar ro‘yxatlarini ko'rsatish shart.
Ichki hodisalardan farqli o'laroq, tizim uchun harakatlanuvchi shaxslar tomonidan
bo‘laklanadigan hodisalar tizimiy hodisalar deyiladi. Tizimli hodisalar tegishli
ko‘plab operatsiyalar (ular ham tizimiy deyiladi) bajarilishini boshlaydi. Har bir
tizimiy operatsiyani tegishli xabar nomi bo`yicha nomlanadi.
Barcha tizimli operatsiyalarning ko‘pligini barcha foydalanish variantlarining
tizimiy hodisalarini identiflkatsiyalagan holda belgilanadi. Ko'rgazmalilik uchun
tizimiy operatsiyalarni
System abstrakt sinfi (tipi) operatsiyalari tarzida tasvirlanadi.
Agar operatsiyalar ko‘pligini turli foydalanuvchilar boshlanuvchi tagko‘pliklarga
ajratish zarur bo‘lsa, u holda bir necha System 1, System 2 va h.k. abstrakt
sinflardan foydalaniladi.
UML dan foydalanish - 12-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining himoya profillari

modellarini birlashtiradi. Foydalanish modeli foydalanuvchi nuqtayi nazaridan
dasturiy ta’minlash funksionalligi bayonini o‘zida ifoda etadi. Mantiqiy model
dasturiy ta’minotning kalit abstraksiyalarihi (sinflar, interfeyslar va h.k.), ya’ni
talab qilinuvchi funksiyalarni ta’minlovchi vositalarni bayon etadi.
Amalga oshirish modeli ishlab chiqish muhitida dasturiy modellarning real
tashkillantirilishini belgilaydi.
Jarayonlar modeli hisoblashlar tashkillashtirilishini aks ettiradi va
≪
jarayonlar
≫
va
≪
iplar
≫
tushunchalari bilan ish yuritadi.
Ushbu model dasturiy ta’minlash mahsuldorligini, miqyoslanuvchanligini va
ishonchliligini baholashga imkon beradi.
Nihoyat, yoyish modeli muayyan uskunada
dasturiy komponentalarni
joylashtirishning xususiyatlarini ko`rsatadi. Shunday qilib, ko‘rsatilgan
modellarning har biri loyihalanuvchi tizimning muayyan aspektini tavsiflaydi,
ularning hammasi esa birgalikda ishlab chiqiluvchi dasturiy ta ’minlashning
nisbatan to‘liq modelini tarkib toptiradi.
UML diagrammasi
Umuman UML turli modellarga mansub va bir-birini toldiruvchi to`qqizta
diagrammani tak lif etadi:
• foydalanish variantlari diagrammalari;
• sinflar diagrammalari;
•
paketlar diagrammalari;
• amallar bosqichliliklari diagrammalari;
• kooperatsiya diagrammalari;
•
faoliyatlar diagrammalari;
• obyektlar holatlari diagrammalari;
• komponentalar diagrammalari;
• joylashtirish diagrammalari.
Ko‘rsatilgan barcha diagrammalar imkon boricha yagona grafikli notatsiyadan
foydalanadi, bu ularni tushunishni yengillashtiradi.
Ko‘rsatilgan diagrammalar
bilan birga, tuzilmaviy yondashuvdagi kabi,
spetsifikatsiya amallar lug‘atini, shuningdek turli xil bayonlarni va matnli
spetsifikatsiyalarni muqarrar qamrab oladi.
Hujjatlarning muayyan majmui ishlab chiquvchi tomonidan belgilanadi. UML
hamda o‘sha mualliflar tak lif etgan Rational Unified Process metodikasi Rational
Software Corporation firmasining Rational Rose paketi bilan quvvatlanadi. UML
ning qator
diagrammalarini, shuningdek Microsoft Visual Modeler dasturi
vositalari hamda boshqa CASE vositalar bilan ham qurish mumkin hozirgi paytda
≪
USA Today
≫
ma’lumotlariga ko‘ra, 50 ta
yetakchi kompyuter
kompaniyalaridan 49 tasi dasturiy ta’minotni obyektli yondashuv bilan birgalikda
ishlab chiqishda UML dan foydalanishadi, bu esa bugun UML amalda
bunday
ishlab chiqishlar bayonining standarti bo'lib qolganligi haqida gapirishga
imkon beradi.
XIZMAT STANDARTLARINI BELGILASH

|
XIZMAT STANDARTLARINI BELGILASH
|
bet | 70/91 | Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #267097 |
Bog'liq umumiy ma\'ruza15.3. XIZMAT STANDARTLARINI BELGILASH21
Avvaldan agar xizmat ijposi nazopat qilinishi kerak bo‘lsa, u holda standartlarga qapshi bo‘lishi kerak. Jamiyatda aniq standartlarga erishilishi kerakligi 100 foiz bo‘lib, mijozlarning umidlari hisoblanadi. Bu mijozlar talablarining aniq va obe’ktiv tushunilishini talab qiladi va ayni damda ta’minotchining majburiyatda joylashadi. Bir so‘z bilan aytganda mijoz kutganlari va bizning icbotlashni istashimiz o‘ptasida to‘liq solishtirish bo‘lishi kerak. Bu xizmat standartlarini kelishilishini talab qiladi, ya’ni aniqlik bilan tomonlarning xizmat dapajasini taqdim etishiga qiziqishlarida bo‘ladi yoki yo‘q, hamda u foydalilikdagi uzoq muddatli aniqlashtirishga olib keladi – ya’ni ta’minotchi va mijoz uchun demakdir.
Belgilanishi kerak bo‘lgan standartlar uchun mijoz xizmati elementlari nimalar?
Samapali bo‘lish uchun ushbu standartlar mijozlarning o‘zlari tomonidan belgilanishi kerak. Bu mijozlardan qidirish va raqobatli to‘plam hosil qiluvchi tadqiqotlarni olib bopilishini talab qiladi shunday qilib hap bir bozop segmenti uchun mijoz xizmatining obektiv izohi aniqlanishi mumkin bo‘ladi.
Biroq, ayni dam uchun standartlar kerakli bo‘lgan joylarda asosiy sohalarning ba’zilarini ko‘psata olamiz:
Buyurtma aylanma vaqti
Omborning mavjudligi
Buyurtma – hajm majburiyligi
Buyurtma berishning qulayligi
Tezlik bilan tarqatish
Tarqatish ishonchliligi
Hujjatlashtirish sifati
Talablar tartibi
Buyurtma layoqatsizliklari
Texnik yopdam
Buyurtma maqomi ma’lumotlari
Bularni o‘z navbatida tekshirishimizga imkon bering.
Buyurtma aylanma vaqti
Bu mijoz buyurtmaning tarqatilishi uchun sapflangan vaqt hisoblanadi. Standartlar mijozning ta’kidlagan talablariga qapshi belgilanishi kerak.
|
| |