Istiqbolda kichik biznes va tadbirkorlikni rivojlantirishning asosiy

8.7. Istiqbolda kichik biznes va tadbirkorlikni rivojlantirishning asosiy
yo`nalishlari
O`zbekiston Respublikasida kichik biznesning rivojlanishdagi mavjud
muammolarning
echimini
topish
va
2014-2017
yillarda
istiqbollashtirilayotgan parametrlarni ta`minlash, ushbu sohada tadbirkorlik
faolligini oshirishning yo`nalishlarini aniqlash va ular bo`yicha chora- tadbirlarni
belgilashni talab etadi.
Ta`kidlash joizki, kichik bizesda tadbirkorlik faolligini oshirish uchun
quyidagi umumiy sharoitlar ta`minlashi zarur:
- milliy iqtisodiyotda makroiqtisodiy muvozanatni ta`minlash negizida uni barqaror
rivojlanishini ta`minlash;
- iqtisodiyotda raqobat muhiti shakllanishini ta`minlash;
29
- kichik biznesni davlat tomonidan qo`llab - quvvatlash tizimi, uning
mexanizmlarini takomillashtirish asosida rivojlantirib borish;
- kichik biznesga xizmat ko`rsatuvchi infrtuzulmalarni samarali harakat qilishini
ta`minlash.
O`zbekiston Respublikasida kichik biznes faoliyatini rivojlantirishning asosiy
yo`napishlari quyidagilardan iborat:
- kichik biznesning xuquqiy-me`yoriy va tashkiliy asoslarini iqtisodiyotda turli
omillar ta`sirida ro`y berayotgan o`zgarishlarga mos ravishda uzluksiz
takomillashtirib borish;
- davlat tomonidan kichik biznes va xuquqiy tadbirkorlikni qo`llab-
quvvatlash mexanizmlarini samaradorligini oshirish, bu borada xorijiy
mamlakatlar tajribasidagi yangi mexanizmlarni mavjud sharoitlarga
moslashtirgan holda amaliyotga qo`llash;
- kichik biznesning innovatsiya negazida rivojlanishini ta`minlash borasida
chora - tadbirlarni ishlab chiqish;
- kichik biznesni moliyaviy jihatdan ta`minlash mavjud mexanizmlar
samaradorligini oshirish va moliyalashtirishtirishning yangi manbalarini harakatga
keltirish negizida kulay investitsiya muhitini yaratish;
- kichik biznesda ishlab chiqarishni tashkil etishning moddiy ta`minotini
takomillashtirish;
- kichik biznesni tashqi iqtisodiy faoliyat mexanizmlarini takomillashtirish;
- kichik biznes sohasi uchun malakali raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash;
- kichik biznesda kooperatsiyani chukurlashtirish.
Kichik biznesni ushbu yo`nalishlarda olib boriladigan chora-tadbirlarni ishlab
chiqishda kichik biznesni rivojlantirish borasida xorijiy tajribani o`rganish va uni
mamalkatimiz
sharoitlariga
tatbiq
etish
muhimdir.
Xususan,
statistik
ma`lumotlarga ko`ra, Italiyada yalpi ichki mahsulotning yillik o`sishi 3-5 foizni
tashkil etadi va ishlab chiqarish ko`rsatkichlari bo`yicha AQSH, YAponiya,
Germaniya va Frantsiyadan keyin 5-o`rini egallaydi
1
.
Bu davlatda kichik biznesning o`ziga xos xususiyati shundaki, yirik firmalarda
ishlash bilan birga o`rindoshlik bo`yicha kichik va hunarmandlik korxonalarvda
ham mehnat qilish uchun keng imkoniyatlar yaratilgan. SHuningdek ishlab
chiqarish tuzilmasining eng muhim tarkibiy kismlaridan biri kooperativ (shirkat)
sektoridir. Korperatsiya shakli mamlakat tashqarisida «sanoatlashtirishning
ital’yan modeli»dir. Bunday sanoat okruglarining samaradorligi shundaki, ular
mahalliy imkoniyatlardan samarali foydalana oladilar. Buning natijasida korxonalar
bir qancha imkoniyatlarga ega bo`ladi, jumladan:
• korxonalararo munosabatlar moslashuvchanligi yuzaga keladi;
• korxonalarga tashkilot, uyushmalar va institutlar tomonidan ko`rsatiladigan
xizmatlarga oid ma`lumotlar olish imkonini beradigan aniq axborot tizimi yuzaga
keladi;
• milliy mahsulotni tashqi bozorlarga olib chiqishda kichik korxonalar etakchi
mavqega ega bo`ladi;
30
•tarmoq usulida tashkil etilgan kichik ishlab chiqarish kooperativlarida
bandlik yuqori darajada bo`ladi.
Iqtisodchi olimlar tadqiqotlariga ko`ra, Italiya iqtisodiyotida turli sohalarda
faoliyat yurituvchi korxonalarni texnologik jihatdan birlashtirishning tashkiliy
shakli «konstellyatsiya»
2
ahamiyati alohida e`tirof etiladi. Bunda o`zaro bog’liq,
murakkab tayyor mahsulotni ishlab chiqarishda cheklangan miqdordagi korxonalar
birlashib faoliyat yuritadi. Bunday tashkiliy shaklda birlashgan korxonalardan biri
mahsulot tayyorlash jarayonini bajarsa, ayrimlari texnologik jarayon uchun mas`ul
bo`ladigan, ba`zilari esa savdo bilan shug’ullanadi. Natijada nafaqat mahsulot ishlab
chiqarish va sotish muammosi hal bo`ladi, shuningdek ishlab chiqarish ko`lami
ham kengayadi. Bunday jarayonda etakchilikni konstellyatsiyada oxirgi
bosqichdagi ishlarni bajaradigan korxona amalga oshiradi. Ular boshqa firmalardan
barcha kerakli butlovchi qismlarni sotib oladi va ularga tarli ishlar bo`yicha
buyurtmalar beradi.
Demak, korxonalardagi faoliyatning muvofiqlashuvi yuzaga keladi. Turli
konstellyatsiyalarda hamkorlik qilish, bozorda ma`lum bir mahsulot turiga
talabning kengaytirilishi va erkin raqobat muxiti yaratiladi, shu bilan birga
mahsulotning tannarxi va uning narxi pasayishiga olib keladi.
Fikrimizcha,
Italiya
Respublikasida
kichik
biznes
sub`ektlarini
rivojlantirishning bu tashkiliy shakli O`zbekistonda ham mavjud xususiyatlar
asosida foydalanish mumkinligini e`tirof etmoqchimiz. CHunki konstellyatsiya
usulini O`zbekiston amaliyotida ham qo`llash, kichik biznesda afzalliklar
yaratadi, bular:
- kichik korxonalarni moliyalashtirishni ta`minlaydi;
- texnologik jihatdan murakkab mahsulotlarni ishlab chiqarish imkonini beradi;
- korxonalarning ishlab chiqarishda raqobatbardoshligini oshiradi;
- marketing tadqiqotlarini o`tkazishning realligini ta`minlaydi.Samarali eksport
faoliyatini amalga oshirishlari uchun tashqi bozor
talablariga to`liq javob beradigan marketing majmuasi axborotlari bilan
ta`minlangan bo`lishlari zarur. Bozorlarning o`ziga xos salohiyati va bozor
kon`yuyuurasidagi
o`zgarishlar
bo`yicha
joriy
axborot
tizimi,
kompaniyalarning barcha resurslari bevosita savdo faoliyatiga qaratilgan va
asosiy xaridorlar bilan doimiy aloqa o`rnata oladigan tashkilotlar bu e ksport
savdo kompaniyalaridir.
Jax.on amaliyotida eksport faoliyatini tashkil etishning chet ellarda savdo
uylarini ochish shakli ham tashqi iqtisodiy faoliyatni rivojlantirishning
shakli sifatida keng tarqalgan. O`zbekiston savdo uylarining chet ellarda tashkil
etilishi mahalliy to`qimachilik mahsulotlari ishlab chiqaruvchilar eksport
faoliyati samaradorligshshng oshishiga ham imkoniyat yaratadi. Kichik biznes
sub`ektlarining tashqi iqtisodiy aloqalarga kirishishida savdo vositachilari ko`mak
beradi hamda hamkorlar va xaridor topishga dastlabki imkoniyat yaratiladi.
SHunday qilib, yuqorida keltirilgan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
rivojlantirishning ustuvor yo`nalishlari va xorijiy tajribani o`z ichiga qamrab
oluvchi O`zbekiston Respublikasida 2007-2015 yillarda kichik biznes va
31
xususiy tadbirkorlik sektorini yanada rivojlantirish dasturi"ni ishlab chiqish
maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Uni ishlab chiqish jarayonida quyidagi
jihatlarga alohida e`tibor berish lozim:
Birinchidan, KB va XT shakllanishi va rivojlanishida tadbirkorlik mehnat
unumdorligi va tadbirkorlik faolligi o`rtasidagi umumiy bog’liqlik omillari,
avvalo, "Vaqtdan unumli foydalanish" (yildan yilga ijobiy natijalarga erishish),
"Ishlab chiqarish uzluksizligi yoki davomiyligi" (mavsumiy ishdan ko`ra ko`p
yillik faoliyat afzalligi) va "Samaradorlik" (naflilik) kabi ko`rsatkichlarga e`tibor
berilishi zarur. Ikkinchi omil ko`proq kichik biznes sub`ektlariga taalluqlidir.
Ikkinchidan,
tadbirkorlik
mehnat
va
tadbirkorlikning
o`ziga
xos
xususiyatlari o`rtasidagi umumiylik omillariga, birinchi navbatda, kishilarning
"mehnatga yangicha munosabati" (mulk hissi, boyish istagi, yaratuvchanlik va
h.k.) hamda "mehnat faoliyati ijod, aql va tafakkur orqali amalga oshadi"
(ayniqsa, kichik biznes uchun), "mehnatga oqilona munosabat" (ko`proq fermer
xo`jaliklarida) singari omil-ko`rsatkichlar soha tadbirkorlarining ma`naviy-
aqliy shakllanishida muhim o`rin egallaydi. Bu esa, o`z navbatida, tadbirkorning
boy ma`naviy qiyofaga ega bo`lish, bilim-malakasini oshirishni o`z faoliyatiga
yangacha qarashi va ishini oqilona tashkil etishini zaruriy maqsadga aylantiradi.
Uchinchidan, har bir tadbirkor o`z faoliyatini samarali tashkil etishda mehnat
bozorining ishchi kuchiga talabi va tadbirkorlik qobiliyati xususiyatlarining
umumiyligida,
avvalo,
"ijodkorlik"
(innovatorlik),
"ishchanlik",
"yaratuvchanlik"
(bunyodkorlik)
kabi
xususiyatlarga
ijobiy,
ustuvor
munosabatda bo`lishi talab etiladi.
SHuningdek,
tadbirkorlik
faolligini
baholashda
quyidagi
mezon-
ko`rsatkchilar ketma-ketligi (afzaliy qatori) tavsiya etiladi:
• mahsulot (ish, xizmat) sifatining yaxshilanishi;
• ilgor texnika va texnologiyadan foydalanish darajasi;
• raqobat muhitini shakllantirishdagi hissasi;
• mehnat samaradorligi orqali ijtimoiy-adolatli taqsimotga erishishi;
• yangi ish o`rinlari yaratishi.
To`rtinchidan, aholining ijtimoiy-iqtisodiy ahvolini yaxshilash va aholi
bandligani oshirishda yangi ish o`rinlari barpo etishning samarali yo`li
hisoblangan KB va XT faolligi uning tarkibiy turlari bo`yicha quyidagi afzallik
qatoriga (ketma-ketligiga) ega ekanligi inobatga olinishi darkor:
• tashkiliy-boshqaruv faolligi;
• investatsiya faolligi;
• ishlab chiqarish faolligi;
• marketing faolligi;
• moliyaviy faollik;
• innovatsiya faolligi;
• boshqa faollik turlari.
Beshinchidan, xududlarda KB va XT rivojlanishining o`zgarishi va ta`sir
doirasini baholovchi ijtimoiy-iqtisodiy monitoring yaratish zarur bo`lib, unda,
avvalo, quyidagi ko`rsatkichlar o`z aksini topishi taqozo etiladi:
32
• doimiy yashovchi aholi soni, ming kishi;
'
• aholini o`rtacha yillik daromadining o`zgarishi, %.;
• kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub`ektlari soni;
•KB va XT sektorining viloyat (shahar, tuman) yalpi hududiy
mahsulotidagi ulushi,%;
• mamlakatda) KB va XT orqali yaratilgan yangi ish o`rinlari soni;
•KB va XT sohasi xodimlarining o`rtacha yillik ish haqining
o`zgaripsh,%;
• KB va XT sohada tadbirkorlik faolligining o`zgarish darajasi,%.
Mazkur ijtimoiy-iqtisodiy monitoring ko`rsatkichlari orqali
mamlakatda KB va XT sohasi sub`ektlarining tadbirkorlik faolligi darajasi
o`rganiladi hamda tegishli chora-tadbirlar amalga oshiriladi va istiqbol dasturini
ishlab chiqarish imkoni yaratiladi.
Kichik biznesning mamlakat iqtisodiyotida tutgan o`rnidan kelib chiqqan
holda va ushbu sohada sifat o`zgarishlariga erishish uchun dasturning bosh
maqsadi:
Kichik biznes sohasini kengaytirish va samaradorligini oshirish asosida
ushbu sektorni barcha Tomonidan e`tirof etilgan vazifalarini to`liq bajarishni
ta`minlash va rivojlantirishida yangi sifat bosqichiga o`tishini ta`minlashdan
iborat. Kichik biznesning rivojlanipshni jadallashtirish negizida uni yalpi ichki
mahsulotdagi hisasini 66,1 foizga etkazish.
Mamlakat iqtisodiyotida kichik biznes sub`ektlarining ulushi va ahamiyatini
tubdan oshirish maqsadida dasturda quyidagi yo`nalishlarda kompleks chora-
tadbirlarni amalga oshirish ko`zda tutiladi:
- tadbirkorlik sub`ektlarini tashkil etish va faoliyat yuritishning xuquqiy
me`yoriy bazasini takomillashtirish. Bunda mansabdor shaxslar tomonidan
buyruqbozlik va boshqa sapbiy holatlarning oldini olish borasida ularning mas`ulligini
oshirishga muhim e`tibor qaratiladi;
- kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni davlat tomonidan
tartibga solish tizimini takomillashtirish va tadbirkorlik tuzilmalari faoliyatiga
davlat hokimiyati va boshqaruv organlarining noqonuniy va asossyu aralashuvi
holatlarini bartaraf etish;
- yirik korxonalarni tarkibiy o`zgartirish natijasida bo`shab qolgan noturarjoy
binolar va foydalanilmayotgan ishlab chiqarish maydonlarini kichik korxonalarga
berish;
- yirik sanoat korxonalarida tayyor mahsulot ishlab chiqarish uchun importga
mo`ljallangan ehtiyot qismlar, detallar va kerakli uskunalar ishlab chiqarishni
mahalliylashtirish bo`yicha Dasturni amalga oshirish;
- kichik biznes uchun mutaxassislar tayyorlash tazimini takomillashtirish va
sifatini oshirish.
Dasturda kichik biznesni tashkiliy-xuquqiy asoslarini ro`y berayotgan
o`zgarishlarga moslashtirib borish quyidagi tartiblarni o`z ichiga qamrab oladi:
- kichik biznesni bir maromda rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish
maqsadida tadbirkorlikni rivojlantirishning me`yoriy-huquqiy bazasini
33
takomillashtirish;
- tadbirkorlik faoliyatining boshlanishi bilan bogliq me`yoriy va xuqukiy
hujjatlarni soddalashtirish;
- tadbirkorlarni huquqlarini himoya qilish mexanizmini takomillashtirish va uni
aslida harakat qilishini ta`minlash yo`li bilan ijobiy faol tardbirkorlik muhitini
yaratish;
- xususiy tadbirkorlarga xalqaro standart talablariga javob beradigan yangi
mahsulot turlarini ishlab chiqarish uchun me`yoriy-texnik hujjatlarni ishlab
chiqishda ko`maklashadigan infratuzilmani shakllantirish;
- tadbirkorlik tuzilmalari faoliyatiga davlat hokimiyati va boshqaruv organlarini
noqonuniy va asossiz aralashuv holatlariga chek qo`yish;
- mikro va kichik korxonalarda buxgalteriya hisobotlarini yuritish tartibini,
shuningdek soliq va statistika organlariga hisobotlarni tayyorlash va etkazishni
takomillashtirish.
Kichik biznes tadbirkorlik faoliyatini oshirishda davlat tomonidan qo`llab-
quvvatlash samarasini oshirish maqsadida dasturda ushbu yo`nalish quyidagilarni
amalga oshirishi lozim:
- davlat organlari, tadbirkorlarning jamoat tashkilotlari va tijorat tuzilmalari
bilan hamkorligini ta`minlovchi mexanizmni takomillashtirish;
- raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishga mo`ljallangan investitsion
loyihalarni amalga oshirish, eksport hajmini oshirish, mahalliy xomashyo
resurslaridan foydalanishni yaxshilash, qo`shimcha ishchi o`rinlarni tashkil
etishga ko`maklashish;
- doimiy faoliyat ko`rsatadigan ko`rgazma va texnologik uskunalar, mini
texnologiyalar yarmarkalarini tashkil etish;
- kichik biznes sub`ektlarining moliyaviy resurslardan foydalanish
imkoniyatlarini yaratish;
- kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasida xalqaro hamkorlikni
rivojlantirishdan iborat.
Dasturda kichik biznesni innnovatsiya asosida rivojlanishini ta`minlash
quyidagilarni o`z ichiga qamrab oladi:
- texnologik jarayonlarni doimiy yangilab borish asosida mahsulot
sifatini oshirish va resurslarning tejalishiga olib keluvchi innovatsiyalarni
ishlab chiqarishga joriy etish mezanizmini takomillashtirish;
- innovatsiyalarni xarid qilish va undan ishlab chiqarishda foydalanish
amalga oshirish mexanizmini sifatida yaratilgan innovatsiyalarni tanlov
asosida imtiyozli ravishda kichik korxonalarga sotish;
- qisqa davrda ishlab chiqarishda aslida ko`llash mumkin bo`lgan
innovatsion ishlanmalarni davlat tomonidan ishlab chiqaruvchilarni jalb etgan
holda molyyalashtirishni tashkil etish;
- innovatsion tadbirkorlikni qo`llab — quvvatlash.
Kichik biznesni moliyaviy resurslar bilan ta`minlash yo`nalishda
Dasturda quyidagi tadbirlarni amalga oshirish nazarda tutilgan:
34
- moliyalashtirish va sug’urta loyihalarini amalga kiritishni kengaytirish,
kafolat berish va mexanizmini takomillashtirish;
-operatsiyalarini ko`llash;
- lizing;
-byudjetdan tashqari mablag’lar hisobiga imtiyozli kreditlash va
mikrokreditlash;
-kichik biznes sub`ektlariga lizing asosida uskunalar sotib olishni mablag’lar
bilan ta`minlash;
- tijorat banklari tomonidan ishlab chiqarishni kengaytirish va aylanma
mablag’larni to`ldirish, xizmatlar ko`rsatish hajmini oshirishga qaratilgan
kreditlar berish mexanizmlarini takomillashtirish;
-mahalliy xomashyodan chet el kredit liniyalari, shuningdek milliy
valyutadagi mablag’larni jalb etgan holda tayyor mahsulot ishlab chiqaradigan
miniuskunalar yaratish amaliyoti davom ettiriladi.
Kichik
biznes
sub`ektlarining
moddiy-texnik
ta`minoti
bo`yicha
kelgusidagi 2008-2015 yillarda amalga oshiriladigan ishlar kuyidagalardan
iborat bo`lishi lozim:
- birja, auktsion va yarmarkalar savdo doirasini kengaytirish;
- zamonaviy texnika va texnologiyalar lizingani kengaytirish.
Bunga erishish uchun kuyidagi tadbirlar amalga oshirish nazarda tutiladi:
respublikada ishlab chiqarilayotgan mini uskunalar, texnologayalar
katologini tuzish;
- viloyat
misolida
xomashyo,
moddiy-texnika,
mehnat
va
boshqa
resurslarning mavjudligi to`g’risidagi ma`lumotlar bazasini takomillashtirish;
- har bir tadbirkorlik sub`ektlarining xomashyo va ishlab chiqarish
imkoniyatlarini hisobga olgan holda ehtiyojini shakllantirish tizimini
takomillashtirish;
- mamlakatda bu tadbirlar bajarilsa oziq-ovqat, chakana va ulgurji savdo
yarmarkalarining keng 1so`lamda faoliyat yuritishini ta`minlash.
Buning uchun, albatta, kichik biznes sub`ektlarini axborot-maslahat
markazlari bilan ta`minlash orqali qo`llab-quvvatlash zarur. Kichik tadbirkorlik
sub`ektlarini axborot-konsalting xizmatlari bilan qo`llab-quvvatlash kuyidagilar
orqali ta`minlanadi:
- vazirlik idoraparining tegashli bo`limlari (Monopoliyadan chiqarish, raqobat
va tadbirkorlikni qo`llab-quvvatlash boshqarmasi, Davlat soliq boshqarmasi,
Davlat bojxona boshqarmasi, Adliya boshqarmasi, Tashqi iqtisodiy
aloqalar institutlar savdo boshqarmasi va boshqalar);
- Savdo-sanoat palatasi va tadbirkorlikning boshqa jamoat
tashkilotlarining axborot-maslahat bo`limlari, xususiy konsalting, auditor, advokat
firmalari va soliq maslahatlari;
- maxsus gazeta va jurnallar;
- tadbirkorlarga standartlashtirish texnik-iqtisodiy ma`lumotlar, kodlash
va klassifikatsiya berish masalalari bo`yicha uslubiy va amaliy yordamlarni
kengaytirish;
35
- kichik biznes sub`ektlarining nafaqat buxgalteriya xdoobi va moliya
hisobotlarini yuritish, balki mijozlarga o`z byudjetlarini rejalashtirishda xukuqiy
va konsalting ma`lumotlarni olishda rivojlangan darajadagi axborot
texnologiyalaridan foydalangan holda olib borish imkoniyatlarini yaratish.
Xulosa o`rnida ishonch bilan aytish mumkinki kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik o`sishi bilan biz mamlakatimizda tayanchimiz bo`lgan o`rta
mulkdorlar sinfini shakllantirish vazifasini bevosita hal qilishga e rishamiz.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik axdi bandligani ta`minlaydigan va uning
asosiy daromad manbai bo`lgan muhim bo`g’inga aylanadi. Iqtisodiyotni izchll
rivojlantirishning eng muhim omili, jamiyatimiz ijtimoiy va siyosiy
barqarorligining kafolati, mamlakatimizni taraqqiyot yo`lidan olg’a etaklaydigan
faol harakatlanuvchi kuchi sifatida amal qiladi.
Dasturda
belgilangan
maqsad
va
vazifalarni
xududiy
kesimda
aniqlashtirishda quyidagi holatlarni hisobga olish maqsadga muvofiqtsir:
- kichik tadbirkorlikni rivojlantirishning hududiy dasturini mintaqa xususiyatiga
mos ravishda ishlab chiqish;
- hududiy-sohaviy xususiyatiga ko`ra ishlab chiqarish tizimini tashkil etish;
- ma`muriyatchilikni keskin cheklash;
- institutsional asoslarni yanada kengaytirish;
- yirik korxonalar bilan kichik korxonalar integratsiyasiga erishish;
- korxonalarning ishlab chiqarish guruxdarini tashkil etish;
- monitoring tizimini to`liq shakllantirib borish evaziga jahonga chiknsh;
- innovatsion faollikni oshirish. Mexdat innnovatsiyasi va mehnat
menejmenti munosabatlarini takomillashtirish orqali sifat ko`rsatkichiga erishish.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish Dasturi O`zbekiston
Reepublikasi
Prezidentining
tadbirkorlik
sub`ektlarini
rivojlantirishni
rag’batlantirish bo`yicha qarorlarida belgilangan vazifalarni hal etishni
nazarda tutadi. Mamlakat iqtisodiyotida kichik biznes samaradorligini oshirish
asosida uning salmog’i va ahamiyatini tubdan oshirishni ta`minlaydi.
|