nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
A M A L I Y M A S H G U L O T

|
A M A L I Y M A S H G U L O T Pdf ko'rish
|
bet | 120/132 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 18,41 Mb. | | #114589 |
Bog'liq 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). inddA M A L I Y M A S H G U L O T
79-MAVZU.
ENERGIYA ALMASHINUVI
Maqsadi: turli haroratdagi jismlar orasida issiqlik almashinuvini o‘rganish.
Xavfsizlik qoidalari:
– amaliy mashg‘ulot davomida diqqatli va ehtiyotkor bo‘ling;
– ishga kirishishdan oldin ishning bajarilish tartibini o‘rganing;
– o‘qituvchining tavsiyalariga qat’iy amal qiling;
– ish joyida faqat amaliy mashg‘ulot uchun zarur bo‘lgan jihozlarni qoldiring;
– elektr choynakda suv isitishda ehtiyot bo‘ling;
– plastik idishdagi suvning haroratini o‘lchashda ehtiyot bo‘ling.
Bizga kerak
Ishni bajarish tartibi
▸
metall stakan
▸
shisha stakan
▸
plastik stakan
▸
suv quyilgan idish
▸
elektr choynak
1. Elektr choynakka suv quying va uni isiting.
2. Stol ustiga metall, shisha, plastik stakanlarni qo‘ying.
3. Stakanlarning har birini ikki kaftingiz orasiga qo‘ying va
issiqlik darajasini baholang.
4. Issiq suvni bir xil miqdorda metall, shisha, plastik
stakan idishlarga quying.
5. Biroz vaqtdan keyin stakanlardagi suvni choynakka
qaytarib quying.
6. Stakanlarning har birini ikki kaftingiz orasiga qo‘ying va
issiqlik darajasini baholang.
7. Ikkala holatni taqqoslang va xulosa qiling.
Qaysi stakan issiqroq? Sababini tushuntiring.
1-tajriba
174
11-bob. ENERGIYA
2-tajriba
Bizga kerak
Ishni bajarish tartibi
▸
shisha stakan
▸
muz bo‘lagi
▸
temir qoshiq
▸
termometr
▸
elektr choynak
▸
xavfsizlik qoidasi belgisi
1. Elektr choynakda suv isitib oling va shisha stakanga
quying.
2. Stakanga termometrni tushiring va suv haroratini o‘lchang
va (t =…) natijani jadvalga yozing.
3. Stakanga bir bo‘lak muzni soling hamda uning erishini
kuting.
4. Muz erib bo‘lgach, idishdagi suvning haroratini termometr
yordamida o‘lchang va (t =…) natijani jadvalga yozing.
5. Har ikkala holatdagi termometr ko‘rsatkichlarini
taqqoslang va xulosa chiqaring.
T/r
Muz solinmasdan oldingi
termometr ko‘rsatkichi, t (ºC)
Muz erigandan keyin termometr
ko‘rsatkichi, t (ºC)
Suv haroratining
o‘zgarishi
1
2
Suv haroratining o‘zgarish sababini tushuntiring.
Energiya bir jismdan ikkinchi jismga o‘tganda energiya almashinuvi sodir bo‘la-
di. Ma salan, futbol to‘pini tepganda oyog‘ingizning energiyasi to‘pga o‘tadi, natijada to‘p
harakatga keladi. Quyosh energiyasi o‘simliklarning o‘sishiga yordam beradi. Lampoch-
kaga berilgan elektr energiyasi yorug‘lik energiyasiga aylanadi. Elektr isitkich yonida
o‘tirganingizda tanangiz issiqlik olganini sezasiz.
Rasmlarga qarab energiya almashinuvini muhokama qiling.
1. Issiqlik almashinuvi nima?
2. Issiqlik almashinuvining qanday usullarini bilasiz?
|
| |
-MAVZU. 
HAYVONOT DUNYOSI

42
3-bob. TIRIK ORGANIZMLAR XILMAXILLIGI
qismlarga ajratish mumkin. Bunday hay-
vonlar
ikki tomonlama simmetriyali
hayvonlar deyiladi.
Hayvonot dunyosi umurtqasiz va
umurtqalilarga bo‘linadi.
Umurtqali hay-
vonlar umurtqasiz hayvonlardan farq
qilib, tayanch funksiyasini bajaruvchi ichki
skeletga ega.
Hayvonlar
sistematikasi hayvonlar
xilmaxilligini tushunib yetishga yordam
beradi. Hayvonlar sistematikasining aso-
siy taksonlari: tur, urug‘, oila, turkum, sinf,
tip, dunyo.
Sistematik birlik qancha kichik bo‘lsa,
unga mansub hayvonlar o‘rtasidagi o‘x-
shashlik shuncha ko‘p bo‘ladi.
Bo‘shliqichlilar – tanasi ikki qavat hujayra-
lardan iborat hayvonlar. Ularda to‘qima
va organlar rivojlanmagan. Bo‘shliqichlilar-
ga gidrasimonlar, meduzalar, korall poliplari
kiradi.
Chuvalchanglar – tanasi cho‘ziq, bo‘limlarga
bo‘linmagan hayvonlar.
Ularda qattiq skelet
rivojlanmagan. Chuvalchanglar uch tipga ajra-
tiladi: yassi, to‘garak
va halqasimon chuval-
changlar.
Hayvonot dunyosi
Bo‘g‘imoyoqlilar tipi –
xitin moddasidan iborat
qalin tana qoplamiga ega hayvonlar. Tanasi va
oyoqlari bo‘g‘imlarga bo‘lingan. Bo‘g‘imoyoqlilar
tipiga qisqichbaqasimonlar, o‘rgimchaklar, ha-
sharotlar kiradi.
Xordalilar tipi – xorda yoki umurtqa pog‘onasidan
iborat ichki skeletga ega hayvonlar. Xordalilarga
quyi dagi sinﬂ ar kiradi:
▸
baliqlar;
▸
suvda va quruqlikda yashovchilar;
▸
sudralib yuruvchilar;
▸
qushlar;
▸
sutemizuvchilar.
Oddiy chivin va qo‘ng‘ir ayiq man-
sub bo‘lgan sistematik birliklarni jad-
valga kiriting.
Sistematik birliklar: hayvonlar,
umurtqasizlar, bo‘g‘im oyoq lilar, ha-
sharotlar, ikki qanotlilar, qon so‘ruv-
chi
chivinlar, haqiqiy chivinlar,
oddiy
chivin; umurtqalilar, xordalilar, sute-
mizuvchilar,
yirtqichlar, ayiqsimonlar,
ayiqlar, qo‘ng‘ir ayiq.
Dunyo
Tip
Sinf
Turkum
Oila
Urug‘
Tur
Tip
Sinf
Turkum
Oila
Urug‘
Tur
«Угловой» - burchakli o'lcham qo‘yish buyrug‘ining tugmasi

. «Угловой» - burchakli o'lcham qo‘yish buyrug‘ining tugmasi; 9. «Быстрый размер» - tezkor o‘lchash buyrug‘ining tugmasi; 10. «Базовый» - tayanch o'lchamni belgilab qo‘yish buyrug£ining tugmasi; 11. «Продолжить» - zanjir usulida o‘lcham qo‘yish buyrug‘ining tugmasi; 12. «Быстрая выноска» - tezkor chetga chiqarish buyrug'ining tugmasi; 13. «Допуск...» - chekli chetga chiqish o‘lchamlarini qo‘yish buy- rug‘ining tugmasi; 14. «Маркер центра» - aylana markazini ko‘rsatish buyrug‘ining tugmasi; 15. «Редактировать размер» - o‘lchamni tahrir qilish buyrug'i- ning tugmasi; 16. «Редактировать текст» - matnlami taxrir qilish buyru- g‘ining tugmasi; 17. «Обновить размер» - tanlangan o‘lchamni yangilab qo‘yish buyrug‘ining tugmasi. 18. «Управление разными стилями» - turli stillami bosh- qarish; 19. «Размерные стили...» - o‘lcham stillari; i f V 4 f + i Ч i i + t 4- + + i 4 V 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 105
«Объектная привязка» - «Obyektni bog‘lash» panelining buy
ruqlari.
1. «Точка отслеживание» - chiziq davomida yoki normalida vaqtincha nuqtalami ko‘rsatish buyrug‘ining tugmasi; 2.
«Смещение» - kerakli bogianish nuqtasini ko‘rsatish buy ing‘ining tugmasi; 3.
«Контрточка» — obyektning eng yaqin chetki nuqtasiga bog‘-
BOB YUZASIDAN MANTIQIY FIKRLASHGA

176
12-bob. ELEKTR VA MAGNIT HODISALAR
12
b o b
-
ELEKTR VA
MAGNIT HODISALAR
A M A L I Y M A S H G U L O T
80-MAVZU.
JISMLARNING ELEKTRLANISHI
Nima uchun sochni taroq bilan taraganda soch unga yopishadi?
Elektrlangan jism boshqa jism-
larni o‘ziga tortadi yoki itaradi.
Masalan, puﬂ angan pufakni so-
chingiz ga ishqalab, mayda qog‘oz
parchalariga yaqinlashtirsangiz, unga qog‘oz parchalari yopisha di.
Agar
pufakni yuqoriga tik otsangiz, pufak
devor shiftiga yopishib
qoladi.
AutoCAD dasturida bajarilgan chizmalarni Word ga

45.4. AutoCAD dasturida bajarilgan chizmalarni Word ga ko‘chirishning «Print — Skreen»(«PrtSc — SysRq») usuli Ko‘pchilik mutaxassislaming fikricha AutoCAD dasturida bajaril
gan modellami print-skreen - «PrtSc SysRq» usuli Word ga ko‘chirish
oson va qulay deb hisoblaydilar. Wordning matn sahifalarida qora rang-
ni kamaytirish maqsadida modellar fazosi quyidagicha qora rangdan oq
rangga o‘tkazib olinadi (qarang: 24.2. AutoCAD 2007 dasturini sozlash,
131-133 betlar)
Yuqorida AutoCAD dasturida bajarilgan tasvirlanii print-skrin -
«PrtSc SysRq» usulida Word ga ko‘chirish oson va qulay deb hisob-
lagan edik. Haqiqatda ham bu usulning chizmalarini ko‘chirish algoritmi
juda sodda:
1. AutoCAD dasturida bajarilgan tasvir ko‘chirishga tayyor bo‘l-
gach, klaviaturaning «PrtSc SysRq» tugmasi yuklanadi, ya’ni ekran
rasmga - tizim xotirasiga olinadi;
2. Word sahifa ochilib «Вставить» yoki Shift+Ins, yoki Shift+V
tugmalari bosilsa, tezkor xotiraga olingan tasvir sahifaga qo‘yiladi (9—
rasm);
3. Ko‘chirilgan tasvir ajratilib ortiqcha-bo‘sh sohalari kesib tash-
lanadi.
Tasvir sifatini boshqa usullar bilan taqqoslash uchun uni tomonlari
6x11 sm bo‘lgan to‘g‘ri to‘rtburchak ichiga olinadi.
Endi bu algoritmdan foydalanib Auto CAD dasturida bajarilgan
namunaviy chiziqlar turkumini print-skreen - «PrtSc SysRq» usulida,
ya’ni ekranni rasmga olib Word ga ko‘chiramiz.
Bunda Auto CAD dasturida bajarilgan tasvir uch hil nisbatda tax-
minan 1 ga 1; 0,5 ga 1 va 2 ga 1 nisbatda Word ga ko‘chirilib, tomonlari
6x11 sm boigan to‘g‘ri to‘rtburchaklarga joylashtirildi, 10, 11 va 12-
rasmlar.
Ulaming dastlabki tahlili, ko‘chiriladigan tasvir imkon qadar
modellar fazosida kattalashtirib olish maqsadga muvofiq bo‘lishini
ko'rsatdi. Uni Wordga ko'chirib kichiklashtirilsa, tasvir chiziqlarining
yo‘g ‘onligi, rangi va yozuvlari sifatli bo‘ladi, 15- rasm. Chunki
AutoCADdan kichik tasvir Wordga ko'chirilib, so‘ngra kattalashtirilsa,
268
chiziq va yozuv yo‘g‘onliklari va qiyofalari o‘zgarib ketadi, 14- rasm.
Unda yozuvlar sifatini inobatga olmaslik ham murnkin. Chunki tasvir
nusxasini olib, «Paint» grafik muharririda ochib yozuvlami chizmadan
o‘chirib saqlab, tasvimi Wordda ochib yozuvlar qaytadan sifatli qilib
bajarilishi mumkin.
AutoCAD dasturida bajarilgan chizmalarni .jpg yoki .pdf

ф«|*им* лиг*»
Ф о р м ат л и с т а , м а'энаиены ыА re*cyiqe»a в к л а д о в . м® п о д д е р ж и в а е т с я
к о н ф и г у р а ц и е й п л о т т е р а
AutoCAD м а * ж т п о п ы т а т ь с я при м я ть ф о р м а т к а к н е с т а н д а р т н ы й или
в о с п о л ь з о в а т ь с я ф о р м а т о м , у с т а н о в л е н н ы м н а прим т е ре^
%> У ста н о в л ен н ы й - Уип owe. ре ю р (ltiUU.UU х 11ДЛЛЮ л и к е с л о о )
Н*ст аыдертиим <2450 50 х 36С3.00 пикселов)
I
OK
I | Отмене
j
6 - rasm.
Agar DWG To PDF.pc3 tanlansa, list formati avtomatik quyi-
dagicha belgilandi.
Формат
] IS O A**
( 7 in .a n
я 747.W1 мм)
”
7— rasm.
3.
Oldingi 45.1. banddagi kabi oynaning “Что печатать” dar-
chasidagi “Экран” tugmasi yuklanib, undagi “Рамка” tag uskunasi
yuklanadi, 7 - rasm. Shunda kompyuter ekrani dastlabki holatga qaytadi
va unda bajarilgan chizma kursor yordamida format o‘lchami nisbatan
mos holda to‘g‘ri to‘rtburchak sohaga olinadi.
2450>
X
 4iN«v-MnM - • Coreldraw • pho to s h o p

X 4iN«v-MnM ’ 5 Ы
гё4(к
ЛИвТВ
|
•••*»»■
*
.... . . ....... *
дфштчъ.. Ида
* Vj - O
*
<^*Sew-..
Пл1П«р.
<*■**»
l*> iJ*V* ■ ... 1— rasm. 4..
Uning pastki tomonidagi “Центрировать” yozuvi belgilanadi.
“Просмотр...” tugmasini bosiladi. Natijada berilgan chizmani saq-
lashdan oldin uni ko‘rib chiqishni taklif qilib ekranga chiqaradi. Uni
kuzatib chiqib, to‘g‘ri bajarilganligiga ishonch hosil qilgach, Enter
tugmasini bosilsa, dastlabki “Печать - Модель” oynasiga qaytiladi.
Undagi “OK” tugmasi boshiladi.
266
5. Ekranda chizma fayli qaysi formatda saqlanayotganligiga qarab
avtomatik
4epTejK l-M odel.pdf yoki
4epTejKl-M odel.jpg nomi
beriladi.
“Сохранить” tugmasini bosishdan oldin uning nomini
o‘zgartirib olish mumkin.
Щ Ш Имя файл»
Тип файла
г
шившавш I
*
]
« )
О&фяннтъ ■ ■ ]
■... “Т “ 7 .__ r J t
ша И
м яф
&
йпо
ш ш яш т ▼ ! Дохранить
|
Тиофвйги
^ 1
O w w t
j
8 - rasm. Fayl saqlangach dastlabki oynadan
OK tugmasi bosilib, ish
yakunlanadi.
45.3. AutoCAD dasturida bajarilgan chizmalarni Word ga ko‘chirib chop etish (2 - usul)
2 -
usul o‘z afzalliklariga va kamchiliklariga ham ega. Uning afzal-
ligi shundan iboratki, Wordda terilgan matnlar orasiga chizmalarni
AutoCAD dasturida bajarib osongina kiritib qo‘yiladi. Kamchiligi esa,
ko‘chirish-eksport qilish jarayonida, chizmalarga qo‘yiladigan asosiy
talablardan biri bo‘lgan tasvir chiziqlari yo‘g ‘onliklarining o ‘zgarishi,
ya’ni tasvir sifatining saqlanmasligidir.
AutoCAD dasturida bajarilgan tasvirlarni Wordga ko'chirishning
ko‘pgina yo‘llari-usullari mavjud. Ulardan mualliflarga ma’lum bo‘lgan
asosiylari:
1. «Nusxa olish», standart uskunalar panelidagi «Копировать»
buyrug‘i yordamida;
2. «Eksport qilish», tushuvchi menyulardan «Файл» menyusining
«Экспорт» tag buyrug‘i yordamida;
3. «Obyekt» sifatida, «Вставка»/«Объект»/«Вставка объекта»
oynasidan «Чертёж AutoCAD»/AutoCAD ekraniga qaytib, «Сохра
нить» buyruqlari yordamida;
4. Standart uskunalar panelidagi «Печать-Chop etish», uskunasi-
ning JPG, PDF va PNG formatlarida saqlash yordamida;
5. «PrintScreen - PrtSc» tugmasini bosib ekrandagi tasvimi xoti-
raga olib qo‘yish yordamida.
267
Ulardan amalda foydalanishda oson, tez va qulayi oxirgisi hisob-
lanadi.
lanish buyrug‘ining tugmasi

16.
«Ничего»
- obyektga bogianish tartibini bekor qilish buyru
gining tugmasi;
17.
«Режимы привязок»
- obyektga bogianish tartibi buyrugi
ning tugmasi;
«Muloaotlar ovnasi» -
ekrandan pastda joylashgan boiib, foy-
dalanuvchi har doim undan bohabar b o lm o g l kerak, chunki kompyuter
ishlash jarayonida hamma vaqt u bilan muloqatda boiib, biror vazifani
bajarish uchun buyruq berishni so‘rab turadi va tanlangan buymqlar
unda aks ettiriladi.
Naftalinning nitrolanishi va bromlanishi

|
Naftalinning nitrolanishi va bromlanishi
|
bet | 93/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Naftalinning nitrolanishi va bromlanishi.
Probirkaga naftalin kristalidan bir necha dona soling va ustiga 5-6 tomchi nitrat kislota tomizing. Aralashmani shisha tayoqcha bilan aralashtirib turib, 1-2 daqiqa mobaynida qaynoq suv hammomida qizdiring. So’ngra qaynoq eritmani sovuq suvli probirkaga quying. Bunda probirka tubida α-nitronaftalinning moysimon to'q sariq cho'kmasi hosil bo'ladi. Suyuqlik chayqatilsa qotadi.
MAVZU: NATRIY ALKOGOLYATNING XOSIL QILINISHI. ETIL NITRITNING XOSIL QILINISHI. ETIL SPIRTNI KALIY PERMANGANAT BILAN OKSIDLASH. ETIL SPIRTNI MIS(II)-OKSID TA’SIRIDA OKSIDLASH. MIS GLITSERATNING XOSIL BO’LISHI. GLITSERINNING DEGIDRATLANISHI.
Natriy alkogolyatning (natriy etilat misolida) xosil qilinishi.
Quruq probirkaga 2-3 ml etil spirit solinadi. Moshdek natriy metalini kesib olib, uni kerosin va oksid pardadan tozalab probirkadagi etil spirtiga ehtiyotlik bilan solinadi. Zudlik bilan probirkaga gaz o’tkazgich nayli tiqin mahkamlanadi. (Natriy solingan idishga suv tushmasligi zarur!). Reaksiya natijasida ajralib chiqayotgan vodorod gazi havoni siqib chiqargandan so’ng naychaning uchiga alanga tutiladi. Shundan so’ng vodorodni yonishini kuzatamiz. Hosil bo’lgan natriy alkogolyatga suv ta’sir ettirsak, alkogolyat gidrolizlanib ishqoriy muhit hosil qiladi. Probirkadagi natriy etilatni 1-2 ml diss. Suv bilan eriting. Gidroliz mahsulotlariga 1-2 tomchi fenolftalein tomizing. Eritma qizg’ish rangga bo’yaladi:
C2H5OH + Na----C2H5ONa + H2
C2H5ONa + H2O---C2H5OH+NaOH
Etil spirtni kaliy permanganat bilan oksidlash.
Probirkaga 2-3 ml etil spirit va 1 ml KMnO4 ning ishqorli eritmasidan solib qizdiriladi. KMnO4 ishqoriy muhitda spirtlarga oksidlovchi sifatida ta’sir etadi. Buni quyidagi reaksiya tenglamasi bilan ifodlash mumkin:
2KMnO4 + H2O--2KOH + 2MnO2+3O
Bu jarayonda hosil bo’lgan atomar kislorod hisobiga birlamchi spirtlar aldegidlargacha, ikkilamchi spirtlar esa ketonlargacha oksidlanadi. Eritma rangi yo’qoladi, aralashmani hidlab ko’ring. Sirka aldegidni hidiga e’tibor bering.
|
| |
Etil spirtni mis(II)-oksid ta’sirida oksidlash

|
Etil spirtni mis(II)-oksid ta’sirida oksidlash
|
bet | 94/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Etil spirtni mis(II)-oksid ta’sirida oksidlash.
Mis simni kichik spiral qilib o’rang, probirkaga bir necha tomchi etil spirit tomizing, spiralni pinset bilan ushlagan holda alangada chog’languncha qizdiring. Spiralni alangadan oling va shu zahoti probirkadagi spirtga botiring. Qora mis oksidi tilla rang misga aylanishini kuzating, probirkadagi eritmani hidlang, sirka aldegidni o’tkir hidi seziladi. Reaksiya tenglamasini yozing.
MAVZU: DIETIL EFIRNING XOSIL QILINISHI. ORGANIK MODDALARNI EFIRDA ERUVCHANLIGI. ATSETONNING OLINISHI. BENZOY ALDEGID VA ATSETONNING BISULFITLI BIRIKMASINI OLISH.
3. Atsetonni olinishi.
Quruq probirkaga 0,1 gr suvsiz natriy atsetat (agar laboratoriyada tayyor atseton bo‘lmasa, reagentlardan ko‘proq oling) solib, probirkani gaz o‘tkazish nayi o‘rnatilgan probka bilan zich berkiting. Nayning ikkinchi uchini 8-10 ml suv solingan yig‘gich-probirkaga tushiring. Tuz solingan probirkani gorizontal holatda tutib qizdiring. Atseton suvda yaxshi erigani uchun yig‘gichda eritma hosil bo‘ladi. Atsetonni o‘ziga xos hidiga e’tibor bering.
Qizdirilgan probirkani sovuting va uning ichida qolgan qoldiqqa konsentrlangan xlorid kislota tomizing. Qanday o‘zgarish ro‘y beradi? Tegishli reaksiya tenglamalarini yozing.
A) Atsetonning suvdagi eritmasidan probirkaga bir necha tomchi olib, unga yodning kaliy yodiddagi eritmasidan va bir necha tomchi ishqor qo‘shing. Yodoform cho‘kmasi hosil bo‘lishini kuzating.
B) Chinni kosachaga 2 ml toza atseton olib, unga gugurt chaqing. Alanganing rangiga e’tibor bering.
V) Kinoplyonka bo‘lagining ikkita uchiga atseton tekkizib, bir-biriga yopishtiring va biroz vaqt ushlab turing. Atseton bug‘langandan keyin plenka uchlari bir-biriga yopishib qoladi. Yog‘ yoki bo‘yoq tekkan matoni atsetonda ho‘llangan paxta bilan yaxshilab arting. Yog‘ va bo‘yoq dog‘ining ketganligiga e’tibor bering.
4.Benzoy aldegid va atsetonning bisulfitli birikmasini olish.
|
| |
«Копировать» - • Coreldraw • pho to s h o p

|
• Coreldraw • pho to s h o p Pdf ko'rish
|
bet | 84/218 | Sana | 27.06.2024 | Hajmi | 10,66 Mb. | | #266045 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslik«Копировать»
- tanlab olingan elementlami buferiga nus-
xasini olish buyrug‘ining tugmasi;
9.
«Вставить»
- buferidan nusxalami chiqarib qo‘yish buyrug‘i-
ning tugmasi;
10.
«Копирования свойств»
- hususiyatlami nusxalash;
11.
«Редактор блоков»
- bloklami tahrir qilish;
12.
«Отменить»
- oxirgi amalni bekor qilish buyrug‘ining tugmasi;
13.
«Повторить»
- oxirgi bekor qilingan amalni qayta tiklash
buyrug‘ining tugmasi;
14.
«Панорамирование в реальном времени»
- foydalanuv-
chiga model fazosini-chizmani qulay joyga siljitish buyrug‘ining
tugmasi;
15.
«Зумирование в реалном времени»
- ayni vaqtda ko‘ri-
nishlarni kattalashtirish yoki kichiklashtirish buyrug‘ining tugmasi;
16.
«Зумирование рамкой»
- obyektlarni kattalashtirish ramkasi;
17.
«Показать предыдущий»
- avvalgisini koisatish;
18.
«Свойства»
- hususiyatlar;
19.
«Design Center»
- dizayn markazi;
20.
«Окно инструментальных палитр»
- asboblar palitrasi-
ning darchasi;
21.
«Диспетчер подшивок»
- saqlash dispetcheri;
22.
«Диспетчер наборов пометок»
- belgilar to‘plami dispetcheri;
23.
«QuickCalk»
- kalkulyator;
24.
«Справка»
- maiumotnoma;
«Слой» -
«Qatlamlar» uskunalar panelida ekranda qatlamlar yaratiladi.
ШШШ
* О
“„»■ о
v ; ^ -Ц
«Свойства»
- «Obyektning xususiyatlari» paneli yordamida ek
randa chiziqlaming rangi, turi hamda yo‘g ‘onliklari o‘zgartiriladi.
С во й ства
■ Красный
........ ......
|
| |
buyrug‘ining tugmasi - • Coreldraw • pho to s h o p

|
• Coreldraw • pho to s h o p Pdf ko'rish
|
bet | 87/218 | Sana | 27.06.2024 | Hajmi | 10,66 Mb. | | #266045 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikbuyrug‘ining tugmasi;
6
. «Переместить» - tanlangan obyektni ko‘chirish buyrug‘ining
tugmasi;
7. «Повернуть» — obyektni biror burchakka burish buyrug‘ining
tugmasi;
8
. «Масштаб» - obyektning tasvirlarini hamda o‘lchamlarini
o‘zgartirish buyrug‘ining tugmasi;
9. «Растянуть» - tanlangan obyektni uzaytirish buyrug‘ining
tugmasi;
10. «Обрезать» - obyektning ortiqcha qismini kesib tashlash buy-
rug‘ining tugmasi;
11. «Удлинить» - tanlangan obyektni cho‘zish buymg'ining tug
masi;
12. «Разорвать в точке» - obyektni nuqta oralig‘ida ajratish
buyrug‘ining tugmasi;
13. «Разорвать» - obyektni nuqta oralig‘ida ajratish buyrug‘ining
tugmasi;
14. «Соеденить» - obyektlarni bogiash buyrug‘ining tugmasi;
15. «Фаска» - burchak hosil qilib kesishuvchi chiziqlaming
burchagi faskasini olish buyrug‘ining tugmasi;
16. «Сопряжение» - obyekt burchaklarini aylana yoyi yordamida
yumaloqlash buyrug‘ining tugmasi;
17. «Расчленить» - obyektlarni birlashtiruv qismlarini uzib olib
yo‘qotish buyrug‘ining tugmasi;
104
ш
1. «Линейный» - chiziqli olcham qo‘yish buyrug'ining tugmasi;
2. «Вписанный» - og‘ma konturga o‘lcham qo‘yish buyrug‘ining
tugmasi;
3. «Длина дуги» - yoy uzunligi;
4. «Ординатный» - ordinata o‘lchamini qo‘yish buyrug‘ining
tugmasi;
5. «Радиус» - yoy radiusining o‘lchamini qo‘yish buyrug‘ining
tugmasi;
6
. «С изломом» - o‘lcham chizig‘i siniq chiziq bo‘igan;
7. «Диаметр» - aylana diametrining o‘lchamini qo‘yish buy
ing4 ining tugmasi;
8
|
| |
i'
1
ПоСлою - • Coreldraw • pho to s h o p

1- tasvirdagi chiziqlarga rang berish buyrugining tugmasi;
2 - tasvirdagi chiziqlarga tur berish buyrug‘ining tugmasi;
3 - tasvirdagi chiziqlarga yo‘g‘onlik berish buyrug‘ining tugmasi.
Chizma chizish, ulami taxrir qilish, ulami o‘zaro bogiash va
ularga oicham qo'yish buymqlarining shartli belgili tugmalari ekran-
ning chap va o‘ng tomonlarida ustunlar ko‘rinishida joylashtirilgan
boiadi. Ularga quyidagilar kiradi: «PHCOBaHHe»-«Chizish» paneli buy-
ruqlari,
«Изменить»-«0
‘ zgartirish» panelining buyruqlari,
«Размеры»-
«Oichamlar» panelining buymqlari va
«Привязка
o6beKTa»-«Obyektni
bogiasb> panelining buymqlari.
«Черчение»
- «Chizish» paneli buymqlari
- М Ш т т
a
I I W W W I W W 4 * I w i
1
2
3
4 5
6
7 8
9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19
1.
«С линиями»
- kesma chizish buyrugining tugmasi;
2.
«Прямая»
- to‘g‘ri chiziq chizish buyrugining tugmasi;
3. «Полилиния» — ko‘p chiziq chizish buymg‘ining tugmasi;
4.
«Многоугольник» - ko‘pburchak chizish buyrug‘ining tugmasi;
5.
«Прямоугольник»
- To‘rtburchak chizish buymg‘ining tugmasi;
6
. «Дуга» - yoy chizish buymg‘ining tugmasi;
7.
«Круг»
- aylana chizish buyrugining tugmasi;
8.
«Облако»
- bulutsimon tasvir chizish buym gi;
- rasm.
67— rasm - • Coreldraw • pho to s h o p

ИГ
ужжпшзхвшвяшшшвяшвшвшшвшшшшшшшшяшшшшвяяшш
ЗМ«* S**- Ожи «**♦ Фя*Ц. -ГСО*а ЧфЧЯв' •*«*<>* Со^.ФЧ»**
ДГл^Л - 41* J ***£'£?■ з
-,
.уд»>*д
a jM;
■Ж Щ пмШ гМ
мй
• Jt-Hj £ ?« *
•
;
J ^«w«g r r s f e^T tnsaifis* * & ? •
k i i
££
t - 'I >&**»C,»3»g-*»ww»...Й& ,U»UO w/"l4»iiL
72- rasm.
;!■: '
s*
ч>». W 'l * z>
'•' ••- -a
f : ® b
'X ‘
*» V:
< -с
<*,
k
* 4» aw'
♦
'J.*«!»l
-4 4
*1
4*
— 3
и .>/.
_f # , u
0
.
Bu oynada oddiy chizmalarni chizish, ya'ni 2 o‘lchovli chizmalarni
chizishda noqulaylik yaratadi. Bu oynada 2 oichovli chizmalarni chi
zish uchun qulay xolatga keltirish uchun quyidagi ketma-ketlikni ba
jarish kerak.
Bu oynada Вид uskunalar panelidagi Сверху (yuqoridan) tugma
sini bir marta bosiladi, 73- rasm. Shundan so‘ng chizma chizish tekisligi
hosil bo‘ladi va ekran rangini o‘zgartirish uchun Визуальные стили
uskunalar panelidagi 2D каркас tugmasi tanlanishi kerak
Shunda ishclii oyna quyidagi ko‘rinishga keladi (74- rasm).
- ; ;
tttl Я
Ayitbayeva fotima umirbek qizi

Ayitbayeva fotima umirbek qizi
Download
117,2 Kb.
Matnni ko'rish
Sana
01.12.2023
Hajmi
117,2 Kb.
#109135
Download
117,2 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Ayitbayeva fotima umirbek qizi
Download
117,2 Kb.
Matnni ko'rish
V BAPTÍ JUWMAQLAW BOYÍNSHA TEST SORAWLARÍ

129
6. Atom yadrosında qanday bóleksheler bar?
A) Protonlar hám elektronlar.
B) Neytronlar hám protonlar.
C) Neytronlar hám elektronlar.
D) Elektronlar, protonlar, neytronlar.
7. Proton, neytron hám elektron qanday zaryadqa iye?
A) Protonda oń, neytron hám elektronda teris.
B) Protonda teris, neytron hám elektronda oń.
C) Protonda oń, elektronda teris, neytron zaryadsız boladı.
D) Protonda teris, elektronda oń, neytron zaryadsız boladı.
8. Metallarda qanday bóleksheler esabınan onnan tok ótedi?
A) Elektronlar.
B) Protonlar.
C) Erkin atomlar.
D) Erkin elektronlar.
-TEMA
LABORATORIYA JUMÍSÍ. TERMOMETR JÁRDEMINDE

115
IV BAPTÍ JUWMAQLAW BOYÍNSHA QADAǴALAW SORAWLARÍ
1. Ne sebepten ısıtıw qazanlarınıń tútin shıǵatuǵın morısı biyik qılıp
qurıladı?
A) jıllılıq derekleriniń qayerde jaylas qanlıǵın alıstan kóriw ushın;
B) konvekciyanıń jaqsı ótiwi ushın;
C) arxitektura talabın orınlaw ushın;
D) janıw ónimin adamlar dem ala tuǵın hawa qatlamınan joqarıraqqa
shıǵarıw ushın.
-TEMA
ÚYDEGI ELEKTR ÁSBAPLARÍ - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda...

ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
Fizika 6-klass
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
|
Gápti durıs juwap penen tolıqtırıń. ... elektr toǵı delinedi

|
Gápti durıs juwap penen tolıqtırıń. ... elektr toǵı delinediBog'liq Fizika 6-klass9. Gápti durıs juwap penen tolıqtırıń. ... elektr toǵı delinedi.
A) Zaryadlanǵan bólekshelerdiń qozǵalısına ...
B) Bólekshelerdiń tártipli qozǵalısına ...
C) Zaryadlanǵan bólekshelerdiń tártipli qozǵalısına ...
D) Elektronlardıń tártipli qozǵalısına ...
10. Elektr shınjırınıń sızılması degende ne túsiniledi?
A) Túrli elektr ásbaplarınıń shártli belgileri.
B) Elektr ásbaplarınıń kórinisi ornına shártli belgiler menen
súwretleniwi.
C) Elektr ásbaplarınıń jalǵanıw sızılması.
D) Ásbaplardıń shártli belgileri járdeminde óz ara jalǵanıw sızılması.
11. Qaysı belgi galvani elementti ańlatadı?
A)
B)
C)
D)
12. Tok kúshi qanday ásbap járdeminde ólshenedi?
A) Voltmetr
B) Ampermetr.
C) Galvanometr.
D) Elektrometr.
130
13. Tómendegi ásbaplardan qaysı biri járdeminde suwdı ısıtıw
múmkin?
A) Elektr utyugi.
B) Elektr lampochkası.
C) Mikrotolqınlı pech.
D) Ventilyator.
14. Tok bar bolıwınıń shártin kórsetiń.
A) Elektr shınjırında tok deregi hám paydalnıwshılardıń bolıwı.
B) Shınjırda paydalanıwshı, úzip-jalǵaǵısh hám derektiń bolıwı.
C) Tok deregi hám shınjır berk bolıwı.
D) Shınjırda paydalnıwshı, úzip-jalǵaǵısh bolıwı.
JUWMAQLAWSHÍ SÁWBET
Bunda Siz V bapta úyrenilgen temalardıń qısqasha juwmaǵı menen
tanısasız.
Denelerdiń
elektrleniwi
Deneler bir-birine súykelip jaqınlastırılǵanda birinen ekinshi-
sine erkin elektronlardıń ótip qalıwı.
Oń zaryadlanǵan
dene
Ózinen elektronlardı bergen dene.
Teris zaryadlanǵan
dene
Ózine elektronlardı alǵan dene.
Proton
Atomnıń yadrosında oń zaryadqa iye bolǵan bólekshe.
Neytron
Atomnıń yadrosında zaryadqa iye bolmaǵan bólekshe.
Elektron
Yadro átirapında aylanıp júrgen teris zaryadqa iye bolǵan
bólekshe.
Batareya
Bir márte qollanılatuǵın galvani elementi.
Akkumulyator
qayta zaryadlap qollanılatuǵın galvani elementi.
Voltmetr
Elektr kernewin ólsheytuǵın ásbap.
Ampermetr
Shınjırdan ótip atırǵan tok kúshin ólsheytuǵın ásbap.
Elektr shınjırı
Tok deregi, jalǵawshı ótkizgishler, tok paydalanıwshısı hám
úzip-jalǵawdan quralǵan shınjır.
Elektr shınjırınıń
sızılması
Ásbaplardıń shártli belgileri járdeminde óz ara jalǵanıw
sızılması.
|
| |
Súwdıń ıssılıqtan keńeyiwi haqqında

106
suw túbinen tap ústingi betine shekem muzǵa aylanar edi. Onda bul
payıtta tirishilik te toqtap qalar edi.
1. Qalıń diywallı stakan júqa diywallı stakanǵa qaraǵanda ıssı
suw quyılǵanda tezirek sınadı? Ne ushın?
2. Suyıqlıq hám gazlardıń ıssılıqtan keńeyiwinen qay jerlerde
paydalanıw múmkin?
3. Benzin litrlerde ólshep satıladı. Onı kúnniń qaysı waqtında satıp
alıw paydalı?
38-TEMA
QATTÍ DENE, SÚYÍQLÍQ HÁM GAZLARDA JÍLLÍLÍQTÍŃ
JETKERIP BERILIWI. JÍLLÍLÍQ ÓTKIZGISHLIK. KONVEKCIYA
Jıllılıqtıń bir orınnan ekinshi orınǵa óte alatuǵının hámme biledi.
Pechten yamasa ısıtıw batareyalarınan shıqqan ıssılıq pútkil úyge
tarqaladı. Stakanǵa quyılǵan shayǵa qasıqtı salıp qoysańız, qasıq
ısıydı. Quyashtan shıqqan ıssılıq ta Jerge jetip keledi. Xosh, jıllılıq
qalay uzatıladı? Zattıń dúzilisi haqqındaǵı kóz aldına keltiriwlerimiz
jıllılıqtıń jetkerip beriliwi ondaǵı molekulalar háreketi menen baylanıslı
degen juwmaqqa keltiredi. Itibar bergen bolsańız, tútin geyde joqarıǵa
kóteriledi, geyde jayılıp tarqaladı. Hawada geyde bultlar ádewir waqıt
ózgerissiz tursa, geyde tezlik penen háreketke túsip qaladı. Olardı qalay
túsiniw múmkin? Pech qasındaǵı hawa qızǵanda ol keńeyedi hám
tıǵızlıǵı kemeyedi. Arximed kúshi tásirinde ol joqarıǵa kóteriledi. Onıń
ornına tıǵızlıǵı úlken suwıq hawa aǵıp keledi. Nátiyjede ısıtılıwı hár
túrli bolǵan hawa qatlamları arasında aǵım júzege keledi. Bul qubılıs
Pasaytirilgan bosim ostida (vakuumda) haydash

|
Pasaytirilgan bosim ostida (vakuumda) haydash
|
bet | 76/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Pasaytirilgan bosim ostida (vakuumda) haydash.
Ba’zi organik moddalar qizdirilganda qaynash temperaturasiga yetmasdan parchalanadi. Shuning uchun bunday moddalar past bosim ostida, ya’ni vakuum sharoitida haydaladi. Ma’lumki, moddalarning qaynash temperaturasi atmosfera bosimiga bog‘liq. Past bosimda moddaning qaynash temperaturasi ham past bo‘ladi. Bosim ikki marta kamaytirilsa moddaning qaynash temperaturasi taxminan 15 oC ga kamayadi.
Vakuum hosil qilish uchun suv nasosidan (10-25 mm s.u.) yoki maxsus moy nasoslardan (1-2 mm s.u.) foydalaniladi. Moy nasoslari bilan ishlaganda erituvchi bug‘lari, suv va kislotalar ta’siridan saqlanishi kerak, chunki ular nasos moyini suyultirib yuborishi mumkin. Vakuumda haydash uchun Klyayzen kolbalaridan yoki deflegmator o‘rnatilgan maxsus kolbalardan foydalaniladi. Suyulikni bir tekis qaynashi uchun kolbaga ingichka kapillyar naycha tushiriladi, naychaning ikkinchi uchiga rezina naycha kiydirilib, uning orasidan ingichka sim o‘tkazib qo‘yiladi. Naychadan doim bir tekisda havo o‘tib turishi uchun rezina naychaga maxsus qisqich o‘rnatiladi. Yig‘gich kolbalar faqat yumaloq tubli bo‘lishi kerak.
Vakuumda haydash uskunasidan foydalanish uchun dastlab uskunaning germetikligi tekshirib ko‘riladi. Haydash tugagandan keyin avval kolbani qizdirish to‘xtatiladi, manometrning jo‘mragi yopiladi va kolbaga o‘rnatilgan qisqich ochiladi.
ORGANIK BIRIKMALARNING SIFAT ANALIZI
Uglerod va vodorodni aniqlash
Quruq bir probirkaga 1 gr mis (II)-oksid CuO va 0,5 gr atrofida analiz qilinadigan organik modda (masalan, kraxmal) aralashtirib soling va probirkani gaz o‘tkazuvchi nayli trubka bilan biriktirib, ikkinchi uchini boshqa probirkadagi taxminan 4-5 ml keladigan ohakli suv aralashmasiga botiring. Birinchi probirka gorizontal shaklda ushlab, spirt lampasida kizdiring. Qizdirish natijasida kraxmal mis oksid bilan oksidlanib, uning uglerodi hisobiga SO2 gaz ajralib chiqa boshlaydi va ohakli suvni loyqalantiradi. Bu reaksiya kraxmal tarkibida S borligini ko‘rsatadi. Kraxmaldagi vodorod hisobiga esa 1-probirka devorlarida suv tomchilari hosil bo‘ladi. Bu reaksiya kraxmalda vodorod borligini bildiradi.
(C6H10O5)n + 12nH2O → 6nCO2 + 5nH2O + 12nCH
CO2 + Ca(OH)2 → CaCO3 + H2O
|
| |
Ishning borish tartibi - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 79/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Ishning borish tartibi:
Metan gazini olish va uning xossalarini o`rganish
Quruq probirkaga oldindan tayyorlab qo`yilgan natriy atsetat CH3COONa va natron ohak (NaOH, CaO) aralashmasidan 1-1,5 g solinadi, probirka gaz o`tkazgich nayli trubka bilan tutashtiriladi. Probirkani gorizontal holatda ushlab qizdiring va gaz o`tkazuvchi nayli trubkaning ikkinchi uchini boshqa probirkadagi brom suviga botiring. Reaksiya natijasida ajralib chiqadigan metan bromli suv bilan hech qanday kimyoviy reaksiyaga kirishmayotganligiga ishonch hosil qilganingizdan so`ng birinchi probirkani qizdirishni davom ettirib, nayli trubkani brom suvidan olib, kaliy permanganat eritmasiga tushiring. Metan kaliy permantanat eritmasi bilan ham reaksiyaga kirishmaydi. Shundan so`ng ajralib chiqayotgan metan gazini yoqib ko`rish mumkin. U rangsiz alanga berib yonadi.
Kuzatilgan tajribalar asosida tegishli reaksiya tenglamalarini yozib, bajarilgan ishga xulosa yasang.
Alyuminiy karbid-kimyoviy formulasi Al4C3. Ochiq sariqdan jigarranggacha kristallarga ega. U 1400 ° C gacha barqaror. Metan ishlab chiqarish jarayonida xomashyo hisoblanadi.
Alyuminiy karbid Alning o'zgaruvchan qatlamlaridan iborat g'ayri oddiy kristalli tuzilishga ega 2C va Al2C2. Tetraedral tartib berish uchun har bir alyuminiy atomi 4 ta uglerod atomiga muvofiqlashtiriladi. Uglerod atomlari 2 xil bog'lanish muhitida mavjud; biri 217 masofada joylashgan 6 Al atomining deformatsiyalangan oktaedridir pm. Ikkinchisi 190-194 yillarda 4 Al atomining va 221 da beshinchi Al atomining buzilgan trigonal bipiramidal tuzilishi. Boshqa karbidlar (IUPAC nomenklatura: metidlar ) shuningdek, murakkab tuzilmalarni namoyish etadi.
Alyuminiy karbid gidrolizidan metan gazining olinishi. Reaksiya xona haroratida davom etadi, lekin qizdirish bilan yanada tezlashadi.
Al4C3 + 12 H2O → 4 Al (OH)3 + 3 CH4
Shunga o'xshash reaktsiyalar boshqa protik reaktivlar bilan sodir bo'ladi:
Al4C3 + 12 HCl → 4 AlCl3 + 3 CH4
|
| |
Galogenalkanlarning xossalarini o‘rganish

|
Galogenalkanlarning xossalarini o‘rganish
|
bet | 81/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Galogenalkanlarning xossalarini o‘rganish
Asbob va idishlar: kichik va katta probirkalar, gaz gorelkasi yoki spirt lampasi, pipetka, ajratkich voronka, chinni havoncha, 100 ml sig‘imli tubi yumaloq kolba, uch og‘izli nasadka, sovutkich, shisha tayoqcha, suv hammomi, mikroskop, buyum oynasi, qisqich.
Reaktivlar: xloroform, mis sim yoki plastinka, natriy metalli, nitrat kislotaning 0,1 n.li eritmasi, distillangan suv, kumush nitratning 0,1 n.li eritmasi, etil spirti, konsentrlangan sulfat kislota, kaliy bromid yoki natriy bromid (qattiq), kristall yod, qizil fosfor, osh tuzi kukuni, quruq xlorli ohak, kaliy yodidning 0,1 n.li eritmasi, o‘yuvchi natriyning 0,2 va 2 n.li eritmalari, yodning kaliy yodiddagi eritmasi, polivinilxlorid smolasi.
1-tajriba. Etil bromidni olinishi. Gaz chiqarish nayi o‘rnatilgan katta probirkaga 1 ml spirt va aralashtirib turgan holda shuncha konsentrlangan sulfat kislota soling. Aralashma sovutilganch unga 1 ml distillagan suv va chayqatib turgan holda ohistalik bilan 1 gr kaliy bromid yoki natriy bromid qo‘shing. Probirkani shtativga qiya holda o‘rnatib gaz chiqarish nayini probka bilan probirka og‘ziga o‘rnating. Nayning ikkinchi uchini sovuq suv yoki muz solingan stakanga joylangan suvli probirkaga tushiring. Aralashmani ehtiyotlik bilan qizdiring. U bir tekis qaynagach, kaliy bromid kristallari yo‘qolib ketguncha qizdiring. Hosil bo‘lgan etil bromid haydalib, probirkadagi suv ostiga yig‘ilishiga e’tibor bering. Etil bromid ustidagi suv qatlamini pipetka bilan olib tashlang va probirkaga yana 1-2 ml suv quyib chayqating. Aralashma tingach, suv va etil bromidni ajratish voronkasida ajrating. Galogenalkan hosil bo‘lganini Beylshteyn yoki Stepanov reaksiyasi yordamida sinab ko‘ring.
C2H5OH + HOSO3H → C2H5OSO3H + H2O
KBr + H2SO4 → HBr + KHSO4
C2H5OSO3H + HBr → C2H5Br + H2SO4
|
| |
Kerakli jihozlar va reaktivlar - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 92/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Kerakli jihozlar va reaktivlar: 25 % li kaliy permanganat eritmasi, 10 % li sulfat kislota eritmasi,benzol, toluol va probirkalar.
Ikkita probirkaga 1 ml kaliy permanganatning 25 % li eritmasidan va 1 ml sulfat kislotaning 10 % li eritmasidan qo’shing. Birinchi probirkaga 0.5 ml benzol, ikkinchi probirkaga 0.5 ml toluol qo’shing. Probirkani yaxshilab aralashtiring. 2-3 daqiqadan so’ng toluol soligan probirkadagi aralashma rangi o’zgaradi. Benzol va uning gomologlarining oksidlanishi haqida xulosa yozing.
C6H5CH3+2KMnO4=C6H5COOK+2MnO2+KOH+H2O
Toluol benzoy kislotaning kaliyli tuzi
Benzolning nitrolanishi.
Kerakli jihozlar va reaktivlar:benzol, kons.nitrat kislota, kons.sulfat kislota, probirka va stakanlar.
Probirkaga konsentrlangan nitrat kislota va konsentrlangan sulfat kislotadan 2 ml dan quying. So’ngra aralashtirib nitrolovchi birikma tayyorlang. Kislotalar qo’shilganda probirka qizib ketadi uni sovuting va chayqatib turib 20-25 tomchi benzol qo’shing. Reaksiya boshlanishida suyuqlik ikki qatlamga ajraladi, qatlamlarni bir-biri bilan aralashtirib turib 5-6 daqiqadan keyin suvli stakanga quying. Stakanni yaxshilab chayqating va aralashmani tindiring. Bunda og’ir, sarg’ish, moysimon nitrobenzol ajralib chiqadi:
C6H6+HONO2 (HOSO3)=C6H5NO2+H2O
Benzol nitrobenzol
Toluolning nitrolanishi.
Kerakli jihozlar va reaktivlar: toluol, kons. Nitrat va sulfat kislotalar, probirkalar, stakan.
Probirkaga 5 tomchi kons. nitrat va kons. sulfat kislota tomizing, ya’ni nitrolovchi aralashma tayyorlang. Aralashmaga 4-5 tomchi toluol qo’shib probirkani chayqating. 1- daqiqadan so’ng aralashmani suvli stakanga quying. Stakan tubiga nitrotoluolning og’ir tomchilari cho’kadi.
MAVZU: M-DINITROBENZOLNING OLINISHI. AROMATIK UGLEVODORODLARNING SULFOLANISHI. NAFTALINNING SUBLIMATSIYALANISHI. NAFTALINNING NITROLANISHI VA BROMLANISHI.
|
| |
Etilenni ishqoriy muhitda oksidlanishi

|
Etilenni ishqoriy muhitda oksidlanishi
|
bet | 86/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Etilenni ishqoriy muhitda oksidlanishi.
Probirkada ozgina soda (ishqor eritmasi) qo’shilgan kaliy permanganat eritmasini tayyorlang. Ajralib chiqayotgan etilen gazini probirkaga yuboring, natijada eritma rangsizlanadi. Reaksiya tenglamasini yozing.
MAVZU: POLIETILENNI XOSSALARINI O’RGANISH. ATSETILENNING HOSIL QILINISHI. ATSETILENNI OKSIDLASH TAJRIBALARI. ATSETILENGA BROMNING BIRIKISHI.
Mashg`ulotning maqsadi: talabalarga atsetilenning olinishi va xossalarini o`rganish bo`yicha amaliy tushunchalar berish.
Kerakli jihozlar va reaktivlar: kalsiy karbid bolakchalari, suv, feolftalein eritmasi, stakan, probirkalar.
1. Atsetilenning olinishi
Probirkaga 1-2 bo`lak kalsiy karbidning kichik bo’lakchalaridan tashlab, uning ustiga 2-3ml suv quying va probirkani gaz o`tkazuvchi nayli trubka bilan tutashtiring. Gaz o’tkazgich nay ustiga to’nkarilgan probirkaga atsetilen gazi yig’iladi. Birozdan so’ng probirkaga yig’ilgan gazni yoqing. Bunda atsetilen dud chiqarib (tutab) yonadi. Shundan keyin nay uchidan chiqayotgan atsetilenni yoqing, havo yetarli bo’lganda atsetilen juda ravshan alanga berib yonadi:
CaC2+2H2O=C2H2+Ca(OH)2
2C2H2+5O2=4CO2+2H2O+Q (to’la yonishi)
2.Atsetilenning oksidlanishi.
Kerakli jihozlar va reaktivlar: atsetilen, 5 % li soda eritmasi, kaliy permanganatning 0.1% li eritmasi, probirka.
Probirkaga kaliy permanganate eritmasidan 2 ml quyib, unga 2-3 tomchi soda eritmasidan qo’shing, undan atsetilen gazini o’tkazing. Eritmaning rangi o’zgaradi. Qo`ng`ir tusli MnO2 cho`kmaga tushadi. Bu esa asetilenning oksidlanayotganini ko`rsatadi.
C2H2+[O]+H2O-----CH(OH)=CH(OH)----CH2(OH)-CH(O)+[O]--(OH)CO-CO(OH)+H2O
Alkinlarning kuchsiz kaliy permanganat eritmasini rangsizlantirishiga sabab, ularda qo’shboglarning uzilishidir. Bunday sharoitlarda oddiy bog’lar saqlanib qoladi. Ushbu reaksiya alkinlarning to’yinmagan moddalar ekanligini isbotlaydi.
|
| |
Qattı denelerde jıllılıq tiykarınan qaysı usılda uzatıladı?

116
C) Tar bolǵanda, sebebi adamnıń ayaǵı kiyimdi de ısıtıwı kerek.
D)
Ayaqtıń tońıwı ayaq kiyimniń keń yamasa tarlıǵına baylanıslı
emes.
8. Bir shelek kómir úydiń tór tinshi qabatına alıp shıǵılıp jaǵıldı. Bunda
birinshi qabatta jaǵılǵanına qaraǵanda qansha kóp jıllılıq ajıraladı?
A)
4 ese;
B) 2 ese;
C)
3 ese;
D) birdey jıllılıq ajıraladı.
Sulfoxlorlash va sulfooksidlash - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 80/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Sulfoxlorlash va sulfooksidlash. Organik modda molekulasida sulfoguruhni (- SO ,H ) kiritish bilan boradigan reaksiya sulfolash deyiiadi. Sulfolash reaksiyasi natijasida birikmada C—S bog‘i hosil bo‘ladi. Odatdagi sharoitda konsentrlangan sulfat kislota alkanlarga ta’siretmaydi, yuqori temperaturada ularni oksidlaydi. Tutaydigan sulfat kislota - oleum m etandan boshqa alkanlar bilan qizdirilganda sulfoalkanlar hosil qiladi.
R - H + HO -SO3 -----► R - SO3H + H2O alkansulfokislota
R - H + SO3 + H2O -------► R - SO3H + H2SO4
Bu reaksiya yorug‘likda yoki katalizator ishtirokida amalga oshadi. Sulfoxlorlash reaksiyasi ham zanjirli erkin radikal mexanizmda boradi.
R - H + SO2 + Cl2 . . yorug‘lik „ R - SO2CI + HCl hv, 50 °C
CH3-CH2-CH3 + SO2 + Cl2 ~ H C 1 * CH3-CH2-CH2-SO2C1 + CH3-CH-CH3 48 % SO2C1 52% 3.
Nitrolash. To'yingan uglevodorodning bitta vodorod atomi o'rniga nitrogruppa NO2 almashinishiga nitrolash deyiladi, 1888- yilda rus olimi M.I. Konovalov suyultirilgan nitrat kislotani uglevodorodlar bilan yuqori bosim ostida qizdirib (140°C) nitrobirikmalar hosil qiladi:
Sanoatda nitrobirikmalar to'yingan uglevodorodlarga nitrat kislota bug'i yoki azot (IV) oksid ta'sir ettirib olinadi.
Nitrobirikmalar surkov moylari, bo'yoq va sintetik moddalarni olishda xomashyo sifatida ishlatiladi.
Organik modda molekulasiga nitro guruhni kiritish bilan boradigan reaksiyalarga nitrolash deyiladi. Bunda C-H bog‘ paydo bo‘ladi. 150-200 °C 2 atm.
R - H + HNO3 =R - NO2 + H2O 12-15 % li
Reaksiya natijasida bir qism alkan parchalanadi.
CH3-CH2-CH3 + HO-NO2 -----► CH3-CH2-CH2-NO2 + CH3-CH-CH3 + 34 % 32 % + CH3- CH2- NO2 + CH3- NO2 26 % 8 %
Reaksiya erkin radikal mexanizm bo'yicha boradi:
a) HO - NO2 — ► •NO2 + HO‘
b) R - H + NO2 — ► R' + HNO2
d) R' + HO -NO2 — ► R - NO2 + HO' yoki R" + "NO2 ^ R - NO2
e) HNO3 + HNO2 —-► 2*NO2 + H2O yoki
2HNO2 — -► NO2 + NO + H2O HNO3 + N2O5= = t 3NO2 + H2O
|
| |
Azot va oltingugurtni aniqlash - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

Azot va oltingugurtni aniqlash
Organik modda tarkibida azot borligini turli usullar bilan aniqlash mumkin. Ular ichida eng xarakterli reaksiyalardan biri berlin lazuri xosil bo‘ladigan reaksiyadir. Buning uchun quruq probirka olib, unga ozrok jun yoki soch tolasi solinadi va ustiga kerosindan tozalangan kichgiina bulak metal xolidagi natriy tushurilib, probirka qisqich bilan qisib olinib, ohistalik bilan spirt alagasida avval sekin, keyin kuchli kizdiriladi. Bunda probirkadagi soch tolalari parchalanib natriy metali bilan NaCN birikmasiga aylanadi. Oltingugurt esa Na2S ga aylanadi. Qizdirilayotgan probirkaning tagi qip-qizil cho‘g‘ holiga kelganda uni tigelchadagi 10-15 ml sovuq suv ustiga botiriladi. Natijada probirka sinib, uning ichidagi aralashmalar suvga utadi va eriydi. Eritmani filtrlab azot va oltingugurt elementlari quyidagicha ochiladi:
Azotni aniqlash. Organik moddalar tarkibida azot ko‘pincha birikma shaklida uchraydi. Azotli organik birikmalar (masalan, mochevina) probirkada natron ohagi bilan qizdirilsa ammiak ajralib chiqadi. Buni lakmus qog‘ozni ko‘karishidan bilish mumkin. Buning uchun organik moddaga natriy metalli qo‘shib qizdiriladi. Agar organik modda tarkibida oltingugurt bo‘lsa natriy sianid bilan birga natriy sulfid ham hosil bo‘ladi.
3Na + (C) + (N) + (S) → NaCN + Na2S
Reaksiya mahsuloti suvda eritilib ikki qismga bo‘linadi va uning birinchi qismida berlin zangorisi hosil qilinib azot aniqlanadi. Filtratdan 2-3 ml olib, unga FeSO4 eritmasidan 2-3 tomchi tomizilib bir-ikki minut kizdiriladi, so‘ngra unga FeCl3 eritmasidan tomiziladi va HCl eritmasi qo‘shilganda, berlin zangorisining to‘q ko‘k cho‘kmasi xosil bo‘ladi, bu organik modda tarkibida azot borligini bildiriladi.
2NaCN + FeSO4 → Na2SO4 + Fe(CN)2
Fe(CN)2 + 4NaCN → Na4[Fe(CN)6]
3Na4[Fe(CN)6] + 4FeCl3 → Fe4[Fe(CN)6] + 12NaCl
Ikkinchi qismiga qo‘rg‘oshin nitrat ta’sir ettiriladi. Qo‘rg‘oshin sulfid cho‘kmasining hosil bo‘lishi oltingugurt borligini bildiradi.
Na2S + Pb(NO3)2 → PbS + 2NaNO3
Natriyning kichik bo‘lagini soch tolasiga o‘rab quruq probirkaga joylashtiring. Probirkani shtativga tik holda o‘rnatib kuchli qizdiring. Bunda soch tolasi parchalanib natriy sianid NaCN va natriy sulfid Na2S hosil bo‘ladi. Qizdirilayotgan probirkaning tubi qip-qizil cho‘g‘ holiga kelganda chinni kosacha yoki tigeldagi 10-15 ml sovuq suvga botiring. Natijada probirka sinib ichidagi moddalar suvga o‘tadi. Hosil bo‘lgan ishqoriy eritma filtrlanib ikki qismga ajratiladi.
Filtratning bir qismiga azotni topish uchun 0,1 gr temir kuporosi kristallidag qo‘shib 1-2 minut davomida qaynating. Eritmaga muhit kislotali bo‘lguncha (pH=4,5) xlorid kislota qo‘shing, so‘ngra FeCl3 eritmasidan 2-3 tomchi tomizing. Natijada berlin zangorisi hosil bo‘ladi.
|
Tajriba. Benzol va toluol aralashmasini fraksiyalarga bo‘lib haydash

|
Tajriba. Benzol va toluol aralashmasini fraksiyalarga bo‘lib haydash
|
bet | 75/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Tajriba. Benzol va toluol aralashmasini fraksiyalarga bo‘lib haydash. 200 ml hajmli tubi yumaloq kolbaga 50 ml benzol va 50 ml toluol quyiladi. Aralashma bir tekis qaynashi uchun kolbaga bir nechta chinni bo‘lakchalari solinadi. Haydash suyuqlik yig‘gich kolbaga minutiga 30-40 tomchidan tushadigan qilib bir me’yorda olib borilishi kerak. Haydalayotgan suyuqlik uch qism qilib, ya’ni qaynash temperaturasi 80-90 oC, 90-100 oC va 100-110 oC li fraksiyalarga bo‘lib yig‘iladi.
Birinchi fraksiya asosan benzoldan, ikkinchisi benzol va toluol aralshmasidan va uchinchisi esa asosan toluoldan iborat. Ajratib olingan fraksiyalar yana qaytadan haydaladi.
Sanoatda fraksion haydash rektifikatsion kolonkalarda bajariladi.
Suv bug‘i bilan haydash. Bu usulda suvda kam eriydigan yoki erimaydigan, suv bilan ta’sirlashmaydigan, yoki qaynash temperaturasida parchalanadigan moddalar haydaladi.
S uv bug‘i bilan haydashda suv alohida kolbada qaynatilib naycha orqali haydash kolbasiga yuboriladi. Haydash vaqtida haydash kolbasi ham qizdirib turiladi. Suv bug‘i aralashma orqali o‘tib o‘zi bilan birgalikda uchuvchan moddalarni olib chiqib ketadi. Bug‘lar sovutkichda kondensatlanib yig‘gich kolbaga yig‘iladi. Haydash sovutkichdan toza suv o‘ta boshlaguncha davom ettiriladi.
Tajriba. Anilinni suv bug‘i bilan haydash. Tubi yumaloq kolbaga 30 ml texnik anilin va 70 ml suv quyiladi. Unga suv bug‘i hosil qiluvchi kolbadan suv yuboriladi. Bunda suv bug‘i bilan anilin ham haydala boshlaydi. Yig‘gich idishda suv va anilinning emulsiyasi to‘planadi va asta sekin anilin qatlami ajrala boshlaydi. Anilinni to‘la ajratib olish uchun haydab olingan aralashma osh tuzi bilan to‘yintiriladi va eritmadan anilin dietil efiri bilan uch marta ekstraksiya qilinadi. Efirli ekstrakt uyuvchi kaliy bilan quritiladi, filtrlandai va suv hammomida efir haydaladi. So‘ng havo sovutkichi yordamida anilin haydaladi. Uning qaynash temperaturasi 184,5oC.
|
| |
konvekciya - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

konvekciya (latınsha – alıp keliw) delınedi. Konvekciyanı tómendegi
tájriybede ańsat baqlaw múmkin (74-súwret). Konvekciya tek gazlarda
ǵana emes, al suyıqlıqlarda da boladı. Ídıstıń túbinen berilgen
ıssılıq suyıqlıqtaǵı konvekciyalıq aǵım aqıbetinde joqarıǵa kóteriledi.
Suyıqlıqlarda konvekciyanı júzege shıǵarıp kórsetetuǵın tájriybeni oylap
tabıń.
Qattı denelerde bóleksheler bir orınnan ekinshi orınǵa kóshpeydi.
Olar tek turǵan ornında terbelip turadı. Qattı denelerde atomlar bir-
birine jaqın jaylasqanlıqtan jıllılıqtı usı terbelisler arqalı bir-birine
jetkerip beredi. Bunday usılda jıllılıqtıń jetkerip beriliwine jıllılıq
ótkizgishlik delinedi.
107
Hár túrli zatlardıń jıllılıq ótkizgishligi hár qıylı. Bunı tómendegi
tájiriybede kóriw múmkin (75-súwret). Sterjennen birdey uzaqlıqtaǵı
mıs, temir, alyuminiy, aǵashtan jasalǵan bóleklerdi bekkemleyik.
Bólekshelerdiń ushına shırpı shóplerin shamǵa uqsap ańsat
eriytuǵın zat penen jabıstırayıq. Bólekler bekitilgen ortadaǵı diskti áste
qızdırayıq.
74-súwret.
75-súwret.
Jıllılıq ótkizgishliginiń úlken-kishiligine qarap shırpılar birinen
keyin biriniń túsip ketkenligin kóremiz. Kestege qarap shırpılar qaysı
tártipte túsetuǵının aytıń.
4-keste
Zat
Jıllılıq ótkizgishlik
W/(m
·
K)
Zat
Jıllılıq ótkizgishli
W/(m
·
K)
Gúmis
Mıs
Alyuminiy
Temir
Polat
Gerbish (qızıl)
418
395
209
73
50
0,77
Suw
Beton
Qaǵaz
Paxta
Aǵash
Shiyshe mamıq
0,600
0,11–2,33
0,140
0,042
0,2
0,04
76-súwret.
Suyıqlıqlardıń jıllılıqtı qalay ótkeretuǵınlıǵın
úyreniw ushın tómendegishe tájriybe ótkereyik.
Uzın probirka alıp, onıń túbine muz bóleklerin
salayıq. Ústinen metall shar menen bastırıp
qoyayıq. Shardıń ústinen suw quyıp, súwrette
kórsetilgen halda joqarı jaǵınan qızdırayıq. Dáslep
suw ısıp puwlanadı, sońınan joqarı bólegi qaynay baslasa da, probirka
túbindegi muz erimesten turadı (76-súwret). Sebebi haqqında oylap kóriń.
Hawa da suyıqlıq sıyaqlı ıssılıqtı jaman ótkeredi. Janıp turǵan shırpı
yaki qızǵan pech janında qolımızdı jaqın uslap, kúydirmesten tura
alamız.
108
Ámeliy tapsırma
Úyińizdiń ısıtılıw sızılmasın sızıń. Onıń qanshelli tuwrı
orınlanǵanlıǵın úyrenip kóriń.
1. Úy terezelerine «fortochka»lar ne sebepten joqarǵı jaǵına qoyıladı?
2. Ne sebepten janıp turǵan shırpı shóbin uslap turǵanıńızda qol
kúymeydi?
3. Kestege qarap qaysı úy jazda salqınıraq, qısta ıssıraq bolatu-
ǵının aytıń. Gerbishten islengen úy me yaki betonnan islengen
úy me?
|