Erimaydigan elektrodlar bilan payvandlash - bet 2

|
Erimaydigan elektrodlar bilan payvandlash
|
bet | 2/7 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 282,05 Kb. | | #243519 |
Bog'liq erimaydigan elektrodlarrasm. Eriydigan elektrod bilan himoya gazlari muhitida payvandlash jarayonining chizmasi:
- elektrod; 3 - soplo; 4-yoy; 5 - buyum.
Inert gazlar muhitida elektrodning erishi natijasida hosil bo‘lgan payvandlash yoyi konus shaklida bo‘lib, uning ustuni ichki va tashqi zonalardan iborat. Ichki zona ravshan yorug‘likka va katta haroratga ega boMadi.
Ichki zonada metallning ko‘chirilishi sodir boMadi va uning atmosferasi metallning shu’lalanuvchi bug1 lari bilan toMgan boMadi. Tashqi hudud yorugMigining ravshanligi kamroq va ionlashgan gazdan iborat boMadi.
Inert gazlar muhitida payvandlash
Argon va geliy muhitida payvandlash suyuqlanadigan va erimaydigan (volfram) elektrodlar bilan olib boriladi
Argon-yoy bilan payvandlash legirlangan poMatlami, rangli metallar va ulaming qotishmalarini biriktirishda qoMlaniladi, u o'zgarmas va o‘zgaruvchan tokda eriydigan va erimaydigan elektrodlar bilan bajariladi (1.4.5-rasm).
QoMda argon-yoy bilan payvandlashda volfram elektrodning uchi konus shaklida o‘tkirlanadi. 0‘tkirlangan uchining uzunligi, odatda, elektrod diametrining ikki-uch qismiga teng boMishi kerak.
Yoy maxsus ko‘mir plastinada yondiriladi. Yoyni asosiy metallda yondirish tavsiya etilmaydi, chunki bunda elektrodning uchi ifloslanishi va suyuqlanib isrof boMishi mumkin [2].
Yoyni yondirish uchun salt yurish kuchlanishi oshirilgan ta’minlash manbaidan yoki kuchlanishi yuqori qo'shimcha ta’minlash manbaidan (ossillyatordan) foydalanish mumkin, chunki yoyni yondirish potensiali va inert gazlarining ionizatsiyalanishi kislorod, azot yoki metall bugMariga qaraganda ancha yuqori. Inert gazlar yoyi- ning razryadlanishi yuqori turg‘unligi bilan farq qiladi.
Erimaydigan volfram elektrodi bilan o‘zgaruvchan tokda payvandlashning o‘ziga xos xususiyati - payvandlash zanjirida o‘z- garmas tok tashkil etuvchisining hosil boMishidir. Bu tashkil etuvchi tokning kattaligi payvandlash zanjiridagi o‘zgaruvchan tok effektiv qiymatining 50% igacha yetishi mumkin. Tokning to‘g‘rilanishi, ya’ni o'zgarmas tok tashkil etuvchisining hosil boMishi - volfram elektrodning oMchamlari va shakliga, buyumning materialiga hamda payvandlash rejimi (tokning kattaligi, payvandlash tezligi va yoy- ning uzunligi) ga bog‘liq. Payvandlash zanjirida o‘zgarmas tok tashkil etuvchisining paydo bo‘lishi, ayniqsa, aluminiy va uning qotishmalarini payvandlash jarayonida salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
rasm. Himoya gazlarda payvandlash chizmasi: a - to ‘g'ri qutbli о ‘zgarmas tokda erimaydigan elektrod bilan; b — o ‘zgarmas tokda erimaydigan elektrod bilan; d — teskari qutbli
о ‘zgarmas tokda eriydigan elektrod bilan: 1 -payvandlash
о ‘zgartirgichi; 2 - ampermetr; 3 — voltmetr; 4 - ballastli reostat;
- gorelka uchligi; 6 - volframli elektrod; 7 - gaz sarfi-reduktori;
- ballon himoya gazi bilan; 9 —payvandlash transformatori; 10- ossillyator; 11 - sim uzatish mexanizmi; 12 - eriydigan elektrod simi; 13 - kontaktor tutashuvi; 14 — sim о 'ralgan g ‘altak.
0‘zgarmas tokning tashkil etuvchisi juda oshib ketganida yoyning turg‘un yonishi buziladi, eritib yopishtiriladigan metall sirtining tozaligi keskin yomonlashadi, kertik joylar, qatlamlanish yuz beradi va payvand birikmalaming mustahkamligi hamda chok metallining plastikligi kamayadi. 0‘zgaruvchan tok payvandlash zanjirida o‘zgarmas tok tashkil etuvchisini yo‘qotish - yaxshi sifatli payvand birikmalar hosil qilishning birinchi darajali shartidir.
Geliy-yoy bilan payvandlash prinsipi ham argon-yoy bilan pay- vandlashdagi kabidir, shuning uchun uni alohida ko‘rib chiq- maymiz.
Argon-yoy bilan payvandlash vositasida uchma-uch, tavr shak- lidagi, usma-ust burchakli birikmalarni hosil qilish mumkin.
Chok metallini asos tomonidan himoyalash va chok orqa to- monining shakllanishini ta’minlash uchun himoya gazlari puflanadi (chok asosi tomonidan himoya gazining ortiqcha bosimini hosil qilishda puflash uchun argon yoki ayrim hollarda (titanni payvandlashda) geliy ishlatiladi. Zanglamas po‘latlami payvandlashda argon, azot, karbonat angidrid gazi va azotning vodorod bilan aralashmasi (azot - 93%, vodorod - 7%) ishlatiladi.
Karbonat angidrid gazi muhitida payvandlash
Tadqiqotchilar K.V. Lyubavskiy va N.M. Novojilov 50-yilIar- ning boshlarida karbonat angidrid gazining himoya muhitida payvandlash usulini ishlab chiqdilar.
Karbonat angidrid gazi muhitida payvandlash jarayonining mohiyati quyidagidan iborat. Payvandlash zonasiga kiritiladigan karbonat angidrid gazi uni atmosfera havosining zararli ta’siridan himoya qiladi. Bunda payvandlash yoyining yuqori harorati ta’sirida karbonat angidrid gazi qisman is gazi va kislorodga dissotsiatsi- yalanadi:
2C02=2C0+02
Yoyning harorati hamma joyda bir xil boMmaganligidan yoy zonasidagi gaz aralashmasining tarkibi ham bir xil boMmaydi. Yoyning harorati yuqori boMgan o‘rta qismida karbonat angidrid gazi toMa dissotsiatsiyalanadi. Payvandlash vannasiga yondosh muhitda karbonat angidrid gazining miqdori kislorod va is gazining jami miqdoridan ortiq boMadi.
Gaz aralashmasining har uchala komponenti metallni havo ta’siridan himoya qiladi, shu bilan bir vaqtda, uni, elektrod simi tomchilari vannaga o‘tganida ham, sirtiga o‘tganida ham oksidlaydi:
Fe+C02=Fe0+C0 Mn+C02=Mn0+C0
Si+2C02 = Si02+2C0 2С+2СОг = 2CO+2CO
2Fe+02=2Fe0 2Mn+02=2Mn0
Si+02=2Si0 2C+202-2C02
Elementlaming oksidlanish tartibi va intensivligi ulaming kis- lorodga nisbatan kimyoviy moyilligiga bog‘liq. Boshqa elementlar- ga qaraganda kislorodga juda moyil boMgan kremniy oldin oksid- lanadi. Marganetsning oksidlanishi ham, shuningdek, temir va ugle- rodning oksidlanishiga qaraganda ancha intensivliroq sodir bo‘ladi. Demak, karbonat angidrid gazining oksidlash potensialini qo‘shim- cha simga ortiqcha kremniy va marganets kiritish bilan neytrallash mumkin. Bu holda temiming oksidlanish reaksiyasi va uglerod oksidlari hosil bo‘ladigan reaksiyalar so‘ndiriladi, ammo atmosfera havosiga nisbatan karbonat angidrid gazining himoya funksiyalari saqlanib qoladi.
Eritib yopishtirilgan metalining sifati payvandlash simidagi kremniy va marganetsning foiz hisobidagi miqdoriga bog‘liq (karbonat angidrid gazining sifati talabga javob berganda). Eritib yopishtirilgan metallning yaxshi sifatli bo‘lishi, uglerodli po‘latlarni payvandlashda, sim tarkibidagi Mn ning Si ga nisbati 1,5-2% ni tashkil etganda kafolatlanadi.
Kremniy va marganetsning hosil bo‘ladigan oksidlari suyuq me- tallda erimaydi, balki o‘zaro ta’sirlashib, oson eruvchan birikmalar hosil qiladi, bu birikmalar esa shlak ko‘rinishida payvandlash vannasi sirtiga qalqib chiqadi.
Himoya gazlari muhitida payvandlash metallurgiyasi
Gazlar payvandlash vannasining erigan metallini havoning azoti va kislorodidan himoya qilish xossasiga qarab inert hamda faol gazlarga bo‘linadi.
Inert gazlarga argon va geliy kiradi, ular payvandlash vannasining erigan metalli bilan deyarli ta’sirlashmaydi.
Faol gazlarga karbonat angidrid, azot, vodorod va kislorod kiradi.
Faol gazlar payvandlash vannasining erigan metall bilan kimyoviy ta’sirlashishiga qarab neytral va ta’sirlanuvchi bo‘lishi
106
mumkin. Masalan, azot misga nisbatan neytral gazdir, ya’ni mis bilan hech qanday kimyoviy birikma hosil qilmaydi. Faol gazlar yoki ularning parchalanish mahsulotlari yoyning zaryadsizlanish jarayonida, payvandlash vannasining erigan metalli bilan birikishi va unda erishi mumkin, buning natijasida payvand chokning mexanik xossalari keskin pasayadi, kimyoviy tarkibi esa belgilangan talab va standartlarga mos kelmaydi. Ammo shuni ham ta’qidlab o‘tish lozimki, metallda eriydigan ba’zi bir gazlar hamma vaqt zararli qo‘shilma bo‘lavermaydi. Masalan, azot uglerodli po‘latlarda zararli qo‘shilma hisoblanadi (nitridlar hosil qiladi), buning natijasida payvand chokning mexanik xossalari va eskirishga chidamligi keskin pasayib ketadi, vaholanki, austenit sinfidagi po‘latlarda azot foydali qo‘shilma hisoblanadi. Uglerodli poMatlami argon-yoy bilan payvandlashda puflash uchun faqat argon yoki karbonat angidriddan emas, balki azotdan ham foydalanish mumkin, lekin bunda payvandlash vannasiga kremniy va marganets kabi oksidlantiruvchi qo‘shimcha elementlar kiritilishi kerak. Shuning uchun tanlangan gaz va qo‘shimcha material payvand chokning belgilangan mexanik xossalarini, kimyoviy tarkibini va strukturasini ta’minlashi zarur. Inert gazlaming himoya muhitida payvandlashda payvandlash vannasining erigan metalli havo kislorodi va azotdan himoyalangan boMadi, shuning uchun metallurgik jarayonlar faqat payvandlash vannasining erigan metallida boMgan elementlar orasida sodir boMishi mumkin.
Masalan, agar payvandlash vannasida kislorodning temir chala oksidi FeO tarzidagi bir oz miqdori boMsa, u holda uglerodning yetarli miqdori mavjud boMganda metallda erimaydigan uglerod oksidi (is gazi) CO hosil boMadi:
[C]+[0]=C0t
Payvandlash vannasining suyuqlangan metalli kristallanib, gaz chiqib ketishga ulgura olmasligi natijasida, metallda g'ovaklar hosil boMadi.
Payvandlash vannasining erigan metalli inert gazda erkin kislorod yoki suv bugMari ko‘rinishida boMgan kislorod bilan to‘yinishi mumkin. Shuning uchun payvand chokining erigan metalli kristal- lanishi davrida uglerodning oksidlanish reaksiyasini so‘ndirish uchun payvandlash vannasiga qo‘shimcha material orqali (yorda-
107
mida) kremniy va marganets kabi oksidlantiruvchi eiementlami kiritish kerak. Tarkibida yetarli miqdorda oksidsizlantiruvchilar bo‘lgan legirlangan po‘latlar so‘ndiradi. Shunday qilib, himoya gazlari muhitida payvandlashda uglerodning payvand chokida g‘ovaklar hosil qila oladigan oksidlari hosil bo‘lishini so‘ndirish va payvand chokning azotlanishini bartaraf qilish uchun payvandlash vannasiga oksidlantiruvchi elementlarni kiritish zarur [3].
Karbonat angidrid gazining himoya muhitida payvandlashda, bu gaz payvandlash vannasining erigan metallini havo kislorodi va azotidan himoya qilish bilan birga, o‘zi yoy zaryadsizlanishida parchalanib, metallni oksidlovchi bo‘lib qoladi:
C02=C0+l/202
Fesuyuq+l/202=[Fe0]
C02+FeSUyuq=[Fe0]+C0
bunda FeO - temirning temirda eriydigan chala oksidi.
Shunday qilib, inert gazlari himoya muhitida payvandlashda- gidek, bu holda ham uglerod oksidi hosil bo‘ladi, u payvandlash vannasi metallining kristallanish jarayonida metallda g‘ovaklar hosil qiladi. Is gazi (CO) hosil bo'lishini so‘ndirish uchun payvandlash vannasining suyuqlangan metalliga qo'shimcha sim orqali oksidsizlantiruvchi elementlar - kremniy va marganets kiritiladi.
Himoya gazlari muhitida payvandlash apparatlari va
uskunalari
Himoya gazlarda yoyli payvandlash usuli bilan payvandlash ishlarini olib borish uchun texnologik jihozlar jamlanmasiga: yoy ta’minlash manbai, gaz apparaturalari, gazli magistrallari asboblari, payvandlash apparatlari (yarim avtomatlar, avtomatik payvandlash uchun osma kallaklar, payvandlash traktorlari) kiradi.
Gazli magistral jamlanmasiga: gaz balloni, qizdirgich va qurit- gich, (faqat CO2 gazi uchun), reduktor, sarf oMchagichlar va bu elementlarni payvandlash gorelkasiga ulovchi shlanglardan iborat bo‘ladi.
Ballondan suyuq karbonat angidrid gazi chiqarilayotganda u bug‘lanadi, gaz harorati tez pasayib ketadi. Reduktor kanallarida namlik muzlab va muz bilan to‘ 1 ib qolmasligi uchun, reduktor va ballon ventili orasiga elektr qizdirgich o‘matiladi (1.4.6-rasm).
|
| |