Madaniyat va jamiyatning o‘zaro aloqadorligi

|
Madaniyat va jamiyatning o‘zaro aloqadorligi
|
bet | 201/311 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 4,4 Mb. | | #125403 |
Bog'liq IJTIMOIY-FALSAFAMadaniyat va jamiyatning o‘zaro aloqadorligi. Madaniyat — jamiyat mahsuli, ijtimoiy hayotning muhim mulki hisoblanadi. Madaniyatsiz jamiyat bo‘lmaganidek, madaniyat ham jamiyatdan tashqarida mavjud bo‘lmaydi. Murakkab ijtimoiy voqelik sifatida madaniyatning o‘ziga xos xususiyati shundaki, u insoniyat ajdodlarining mehnati, bilimlari, dunyoqarashini o‘zida aks ettiradi ularni saqlab muntazam boyitib boradi. Madaniyat ijtimoiy hayotning vorisi sifatida qadriyatlarni to‘playdi, ularni kelgusi avlodlarga etkazib beradi.
Madaniyat ijtimoiy hayotning tarkibiy qismi sifatida jamiyatdagi hodisaning mazmun–mohiyatiga va tahlil qilinayotgan ijtimoiy borliqning xususiyatlariga bog‘liqdir. Insonlarning xatti-harakati, ya’ni ularning ijtimoiy faoliyati madaniy qadriyatlarni, mezonlarni qaror toptirishda asosiy vosita vazifasini, shuningdek, insonlarning ijtimoiy va shaxsiy munosabatlari, shaxslararo va guruhlararo aloqalari shaklida ham ifodalanadi.
SHu boisdan ham jamiyat, madaniyat va shaxs munosabatlariga kundalik hayotda biz ko‘p duch kelamiz, ya’ni madaniyatni murakkab tizim sifatida tasavvur qilamiz. Zotan, ming yillar davomida paydo bo‘lgan insoniyat madaniyati shu munosabatlar yo‘lini bosib o‘tgan va shunday bo‘lishi kerak. Garchi madaniyat murakkab tizim bo‘lsa ham, albatta, uning ilk “hujayralari” yoki “poydevori” topiladi. Ana shu topilgan “hujayra” yoki “poydevor” madaniyatning elementlari yoki xususiyatlari deb yuritiladi. Ana shu jihatdan antropologlarning madaniyat xususiyatlariga oid qarashlari muhimdir.
Bir qator antropologlarning dalillariga ko‘ra, madaniyat universal, umumiy va noyob (o‘zigaxos) xususiyatlardan iborat bo‘ladi.10
Madaniyatning universal xususiyatlari shundan iboratki, bu xususiyatlar butun insoniyatga xos bo‘lib, insoniyatni boshqa jonzotlardan farqlaydi. Bu xususiyat, avvalo, insoniyatga xos ijtimoiy biologik jarayon, jumladan nasllarni tarbiyalash, bolalarning ota–onalarga bog‘langani, guruh boo‘lib yashash, oziq–ovqatlarning taqsimlanishi, oila qurishi va hokazolarni qamrab oladi. SHuningdek, yaqin qarindoshlar bilan oila qurish maqsadga muvofiq emasligi ham madaniyatning umumiy xususiyatlariga kiradi. Zotan, qadimdan er yuzidagi aksariyat xalqlarda ekzogamiya (o‘z qabilasidagi, urug‘idagi ayolga uylanish yoki erga tegishni man qiluvchi urf–odat), qarindoshlarning qoni aralashuviga yo‘l qo‘ymaslik qonun singari amal qilgan. Bu urf–odatlarni buzganlar hamma madaniy tizimda jazolangan, albatta, har xil darajada va har xil usul bilan.
Madaniyatning umumiy xususiyatlari bir qator jamiyatga va xalqlarga mansubdir. Bu xususiyatni hududiy madaniyat deb ham atash mumkin.
Hududiy madaniyat o‘xshashligining birinchi sababi shuki, ayrim xalqlar boshqalariga qaraganda, madaniy yutuqlarini o‘zaro almashadilar. Masalan, O‘zbekiston hududida istiqomat qiluvchi boshqa millat vakillari ham, xuddi o‘zbeklar singari mehmonni xush qabul qiladilar, mexmondo‘stlik fazilatilarini ko‘rsatadilar. YOki O‘rta Osiyo hududida istiqomat qiladigan o‘zbek va tojik xalqlarida oiladagi o‘zaro munosabatlar umumiy madaniy xususiyatlarga ega. Farzandlarning ota–onaga itoatkorligi yoki ota–onani moddiy va ma’naviy qo‘llab–quvvatlashi, shuningdek, o‘zbek va tojiklar bilan bir hududda yashaydigan boshqa millatlarga ham shu fazilatlarning o‘tganini misol qilib ko‘rsatish mumkin.
Ikkinchi sababi – ajdodlarning etnik jihatdan umumiyligidir. Bu sabab tarixiylik kasb etadi. Qadimiy qabilalarning etnik jarayoni bilinmas holga kelgani holda, udumlar va urf–odatlar ularning etnik birligiga ishora qiladigan omillardan biriga aylanadi. Masalan, skiflar va qadimgi turkiylarning dafn odatlarida va dafn marosimi bilan bog‘lik udumlarda ko‘rish mumkin. Gerodotning yozishicha, skif zodagonlaridan (u “shoh skiflar” deb ataydi) birontasi vafot etganda (miloddan oldingi V asr), aholi marhum uchun aza tutayotganini ko‘rsatish uchun quloqlarini, qo‘llarini tiladilar, sochlarini oldiradilar, peshonasi va burnini yaralaydilar, chap qo‘liga kamon o‘qini suqadilar, yaxshi ko‘rgan otlarini qurbonlik qiladilar. Qadimgi turklarda ham shu udum davom etgan. Turk xoqoni eltarish xoqon vafot etganda (milodiy 692 yilda) dafnda ishtirok etayotgan odamlar sochlarini qirdirganlar, quloqlarini yuzlarini tilganlar, zotdor otlarini qurbon qilganlar11.
Uchinchi sababi – er yuzining turli hududlariga istiqomat qiladigan xalqlarda yuz beradigan bir paytdagi va bir–biriga bog‘liq bo‘lmagan madaniy hodisalardir. Masalan, turli qit’alarda yashovchi insonlarning azaldan shu bugungacha turli buyumlarga, daraxtlarga, toshlarga topinganlar va bu hozirda ham ayrim xalqlarda saqlanib qolgan.
|
| |