Ideallashgan kognitiv model va uning qo‘shma so ‘zlarnung tasnifiga ta’siri

|
Ideallashgan kognitiv model va uning qo‘shma so ‘zlarnung tasnifiga ta’siri
|
bet | 26/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.orgIdeallashgan kognitiv model va uning qo‘shma so ‘zlarnung tasnifiga ta’siri IKM)- bu bilim mavjud bo‘lgan jarayonni tavsiflash uchun kognitiv tilshunoslar tomonidan berilgan nom semantiK ramka ishida ifodalanadi va u haqiqat bilan kelishuv mavjud bo ‘lmagan tajribaning konseptualizatsiyasidir. IKM eng aniq jismoniy obyektlarni , fan va til kabi eng mavhum ilmiy tishunchalarni tushunishga yordam beradi. Chunki Ideallashtirilgan Kognitiv Model insonning konsepsiyalash qobiliyatining asosi hisoblanadi. Ular juda yuqori turkumlashda qandaydir tipiklik effektini tushuntirishi mumkin bo ‘lgan mavhum ramka hisoblanadi. Bu esa tilde qo‘llaniladigan konseptual metaforalarning cheklangan soniga borib taqaladi. Metafora qo‘shma so‘zlarning tarkibidagi elementlardan biri sifatida joylashtirilgan bo‘ladi va u bashoratli analogiya orqali so‘zning ma’nosini ochib beradi.31 “Metaforalar lingvistik iboralar bo‘lib , ular aynan shunday bo‘lganligi sababli insonning konseptual tizimidagi metafora bo ‘lishi mumkin.”.Metafora shunchaki ikki narsa yoki so‘z o‘rtasidagi o‘xshashlik emas. Bu kontseptuallshtirish orqali yangi va qiziqarli so ‘zlardan foydalanish usulidir. Shunday qilib metaforalarda almashtirishlar va sezgi ishtiroki ko‘rinadi. Metafora insonning fikrlash jarayonlari va konseptual tizimlari asosan tuzilgan va belgilangan.
Ideallashlgan Kognitiv Model paradigmasi quyidagilardan iborat:32
Bashorat: Har qanday linvistik ifodaning semantik qutbi.
Ma’nosi: Kognitiv ishlov berish.
Tasviriylik: O‘ylab topilgan vaziyatni turli yo‘llar bilan talqin qilish qobiliyati.
Kontekst: Kognitiv kategoriyalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirining kognitiv tasviri.
Kognitiv model – bu ma’lum bir soha uchun tajribali va saqlangan kontekstlarning yig‘indisi. Shunday qilib, ular bashorat, ma’no, tasvir va kontekst orqali to‘g‘ridan –to‘g’ri ma’no beruvchi qo‘shma so ‘zlarni tushunishda yordam beradi. 33Ideallashgan Kognitiv Modellarni tushuntirishda alohida so‘zlar, o‘zgartiruvchi iboralar, ko‘rish, ssenariylar, taklif kabi aqliy jarayonlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Ushbu konsepsiya so‘z bilan bog‘liq bo‘lgan barcha muhim bilimlarga so‘zning ma’nosini imkoniyatisiz tushunib bo‘lmasligini tushuntiradi. Masalan : Wednesday so‘zini olsak, uni seshabaning oxiri, chirshanbaning boshi va oyning boshlanishi deb tushuntirish mumkin, yetti kunlik kalendarda haftaning to‘rtinchi kuni, bu yerda ramka hafta tizimga ega yetti kun va chorshanba – bu to‘rtinchi kun.
Agar biz IKM ni tushuntirish uchun taklif modelini olsak, bu yerda sxema – bu tugublar va bog‘lanishlar tarmog’I sxemadagi har bir tugun konseptual kategoriyaga mos keladi. Kategoriyaning xususiyatlari uning roli sxemadagi tugun, uning boshqa tugunlar bilan aloqasi, sxema va uning orasidagi munosabat , ushbu konseptual tizimning boshqa jihatlari bilan umumiy o‘zaro ta’siri kabi ko‘plab omillarga bog ‘liqdir.34
Bu tarmoqlarning uchta turalari mavjud:
|
| |