nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
SHTANGASIZ NASOSLAR BILAN

SHTANGASIZ NASOSLAR BILAN NEFT QAZIB OLISHDA ISHLATILA DIGAN MASHINA VA MEXANIZMLAR Neft quduqlarini shtangasiz nasoslar yordamida ham
ishlatish mumkin. Shtangasiz nasoslar elektr cnergiyasi.
gidravlik energiya yordamida harakatga keltiriladi.
Shtangasiz nasoslarga ch o !ktirma markazdan
qochma
elektr nasos (CH M Q E), gidroporshenli nasos (G N ), vintli
nasos (VN) va tebratma nasoslar (TN) kiradi.
8.1.C ho‘ktirma markazdan qochma elektr nasoslar C H M Q E bilan jihozlangan neft quduqlarining asbob-
uskunalari yer osti va yer usti jihozlaridan iborat (24-
rasm). C H M Q E quyidagicha o ‘rnatiladi. Kompensator,
elektr, protektor, nasos filtri, markazdan qochma nasos-
larning hammasi yer ustida bir butun komplekt qilib yig‘i-
ladi va quduqqa NKQ larida tushiriladi. Shu komplekt bilan
birga quduqqa elektr uzatish kabeli ham NKQ larga
mahkamlangan holda tushiriladi.
C H M Q E ga tegishli har bir elem entni alohida ko‘rib
chiqamiz.
K om pensatorning asosiy vazifasi c h o ‘ktiriladigan
markazdan qochm a elektr dvigatelga quduq suyuqligini
o ‘tkazmaslik va uni moylab turishdan iborat.
Elektr dvigatel yuqoridan tushgan kabel orqali oqadigan
elektr toki energiyasi hisobiga harakatga kelib, o ‘zi bilan
bir umumiy o‘qqa joylashgan markazdan qochma chuquilik
nasosini harakatga keltiradi.
Protektor (gidrohimoya) elektr dvigatel bilan nasos
oralig‘iga o'rnatiladi. Uning asosiy vazifasi elektr dvigatelga
yuqoridan suyuqlik kirmasligini ta ’minlashdan iborat.
Nasos filtri markazdan qoclima nasosga mayda
mexani<
zarrachalar kirishiga to‘sqinlik qiladi.
24-rasm. Cho‘ktirma
markazdan qochma
elektr nasos uskunasining
sxemasi:
/ — elektr dvigatcl; 2
.7 .Shtangali nasoslarni ishlatishda xavfsizlik

•
a h ara k atla n u v c h i q ism la rin i to 's ib q o 'y ish va
mexanizm 1a rиing m ustahkam ligini t a ’m inlash talab
4ililHamina turdagi tebratm a dastgohlarning
krivoship-
hatunli mexanizmi va tasmali uzatgichlari albatta to'silishi
shart- Tebratma dastgoh shkivini qo'lda aylantirish yoki
uni lorn yordamida quvur qo'yib to ‘xtatish (tormozlash)
qat’iyan taqiqlanadi.
K rivoship-shatunli m exanizm ning barm oqlarini
o ‘z-
gartirish uchun dastlab uni
teb ratm a dastgoh ustuniga
m ustahkam
qotirib qo'yish
zarur.
Tebratm a
dastgohni ishga tushirishdan avval reduktor
torm ozlanganligi,
to'siqlar mavjudligi va xavfli zonada
odam lar
yo‘qligiga to ‘la ishonch hosil qilish kerak.
Tebratma dastgoh dvigateli
va torm ozi bilan ishlash
uchun to'siqli maxsus m aydoncha bo'lishi kerak.
Tasma yechiladi yoki yangisi qo ‘yiladi. Buning uchun
dastlab elektr dvigatel suriladi, keyin tasma yechiladi. Bu
ishni richag yordamida bajarish mumkin emas.
Tebratma dastgohning
ayrim qismini almashtirish
yoki uni moylashda dastgoh albatta to ‘xtalishi kerak.
Arqonli yoki zanjirli osmani balansirdan turib almash-
tirishga aixsat etilmaydi.
Bilimni tekshirish uchun savol va topshiriqlar
1. Quduq nasoslari va ularning tasnifi haqida so‘zlab bering.
2. Shtangali chuqurlik nasoslarining qanday turlari bor?
3. Nasos shtangalarining qanday turlari bor,
ularning
vazifasi nimalardan iborat?
4. Tebratma dastgohlar va ulami ishlatish sharoitlari haqida
so‘zlab bering.
5. Nasos usulida ishlaydigan quduqlarda uchraydigan
buzuqliklar qanday?
6. Quduqlarni dinamometrlashning vazifasi nimalardan
iborat?
7- Nasos usulida ishlaydigan quduqlarda
rioya qilinadigan
xavfsizlik texnikasi qoidalari haqida gapirib bering.
-súwret. Logikalıq jalǵaw usılı - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

96
protokolları isleydi, solardan, SMTP, FTP, SNMP protokolları. TCP/IP protokolı
(tarmaq kiritiw-shıǵarıw tiykarǵı sisteması) IBM forması tárepinen islep
shıǵarılǵan, dáslep ol IBM PC Network hám IBM Token-Ring tarmaqları ushın
mólsherlenip, jeke kompyuterdiń BIOS sistema úlgisine tiykarlanǵan halda
rejelestirilgen. Usı dáwirden baslap bul protokol tiykarǵı standart bolıp qaldı
(negizinde ol standartlastırılmaǵan) hám kóp tarmaq operacion sistemaları
quramında NetBIOS emulyatorı bolıp, olar sáykeslikti támiyinleydi. Dáslepki
waqıtlarda NetBIOS seans, transport hám tarmaq basqıshlarınıń wazıypaların
orınlaǵan, keyin islep shıǵarılıp atırǵan tarmaqlarda tómengi basqıshlar standart
(máselen, IPX/SPX) protokollar isletilmekte, biraq NetBIOS emulyator moynına
tek seans basqıshı qalǵan, NetBIOS emulyatorı IPX/SPX ǵa qaraǵanda bir qansha
joqarı serviske iye esaplanadı, biraq ol áste isleydi. NetBEUI – bul NetBIOS
protokolınıń transport basqıshına shekem rawajlandırılǵan protokollar.
Tarmaqlar aralıq ekrannıń tiykarǵı komponеntleri

116
Filtrlew qaǵıydaların ańlatıw qıyın process bolıp, olardı testlew quralları joq.
Birinshi qaǵıyda boyınsha, Internetten keliwshi TCP pakеti jónetiwshiniń
portı 1023 dan úlken bolsa, 123. 4. 5. 6 adressli qabıl qılıwshıǵa 23-portqa
ótkeriledi (23-port TELNET sеrvеri menen baylanısqan).
Ekinshi qaǵıyda da usı sıyaqlı bolıp, tek ǵana 25-port SMTP menen
baylanısqan.
Tarmaq dárejesindegi shlyuzler isenimli klientlerden anıq xızmetlerge
sorawnamasın qabıl etedı hám usı baylanıstıń nızamlılıǵın tеksergennen soń olardı
sırtqı xost-kompyutеr menen jalǵaydı. Sonnan soń shlyuz eki tárepke de pakеtlerdi
filtrlemey jónetedi.
Bunnan tısqarı, tarmaq dárejesinde shlyuzler
sеrvеr-dallal wazıypasın
atqaradı. Yaǵnıy, ishki tarmaqtan keliwshi IP adressler ózgertirilip, sırtqa tek ǵana
bir IP adress uzatıladı. Nátiyjede, ishki tarmaqtan sırtqı tarmaq penen tuwrıdan-
tuwrı baylanıspaydı hám usı jol menen ishki tarmaqtı qorǵaw wazıypasın óteydi.
-
nasos quvurlarini 
ulash uchun yuqorigi 
nippel; 2 - s t v o l (tana);
— podshipnik;
4 -

- nasos quvurlarini ulash uchun yuqorigi nippel; 2 - s t v o l (tana); — podshipnik; 4 -
B. Akramov - Neft-gaz konlarining mashina va mexanizmlari
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa - nasos quvurlarini ulash uchun yuqorigi nippel; 2 - s t v o l (tana); — podshipnik; 4 -
|
Qadaǵalaw ushın sorawlar - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

104
VI BAP. INTERNET–GLOBAL KOMPYUTER TARMAǴÍ.
6.1. Internet túsinigi
Internet bul jalǵız standart tiykarında iskerlik kórsetiwshi dúnya global
kompyuter tarmaǵı. Onıń ataması eki túrli, yaǵnıy “International Network” – xalq
aralıq tarmaq hám “Interconnected networks” «tarmaqlar aralıq» degen mánisti
ańlatadı. Ol jergilikli (lokal) kompyuter tarmaqların baylanısıwshı informaciya
sisteması bolıp, óziniń ayırıqsha informaciya maydanına iye bolǵan virtual
toplamnan ibarat.
Internet tarmaǵı, oǵan jalǵanǵan barlıq kompyuterlerdiń óz ara
maǵlıwmatlar almasıw imkaniyatın jaratıp beredi. Internet tarmaǵıniń hár bir
paydalanıwshısı óziniń jeke kompyuteri arqalı basqa qala yáki mámleketke
informaciya jetkerip beriwi múmkin. Mısalı, Vashingtondaǵı Kongress kitapxanası
katalogin kórip shiǵıw, Nyu-Yorkdaǵı Metropoliten muzeyiniń aqırǵı kórgizbesine
qoyılǵan zat penen tanısıw, xalıqara seminarlarda qatnasıw, bank mashqalaların
ámelge asırıw hám de basqa mámleketlerde jasawshı Internet tarmaǵı
paydalanıwshıları menen shaxmat oynawı múmkin.
WordPress blogini o'rnatish va undan foydalanish

|
WordPress blogini o'rnatish va undan foydalanish
|
bet | 29/37 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 373,2 Kb. | | #271427 |
Bog'liq mediadan maruzalarWordPress blogini o'rnatish va undan foydalanish
Endi sizda o'z blogingiz bor ekan, savol tug'iladi: endi nima qilish kerak, yozuvlarni, sahifalarni, menyu elementlarini qanday qo'shish, dizaynni qanday o'zgartirish kerak. Bu ushbu bo'limda muhokama qilinadi. Buni tushunish uchun keling, ya'ni WordPress blogining shlyapa ostiga o'taylik. uning boshqaruv panelida - bu har qanday saytning administrator panelining nomi.
Administrator WordPress-ga qanday kirish kerak
Blogingizga o'zgartirish kiritish uchun siz WordPress ma'murlari paneliga kirishingiz kerak. Siz ma'mur paneliga http://site.ru/wp-admin havolasi orqali kirishingiz mumkin, bu erda sayt.ru avvalgi bosqichlarda ro'yxatdan o'tgan saytingizning domen nomi bilan almashtirilishi kerak. WordPress-ni o'rnatishda siz administrator paneliga kirish uchun foydalanuvchi nomi va parolni yaratdingiz, ularni xavfsiz joyda saqlang.
Xabarlar va sahifalar
Dastlab yozuv sahifadan qanday farq qilishini tushunishingiz qiyin bo'ladi, ammo amalda siz unga ko'nikasiz va bu oson bo'ladi. Siz blogingizda xabarlar yoki sahifalar yaratishingiz mumkin.
Xabarlar va sahifalar o'rtasidagi asosiy farq juda oddiy - har bir postda uning yaratilish sanasi va muallifi ko'rsatilgan va bu ma'lumotlar sahifalarda ko'rsatilmagan. Yozuvlar avtomatik ravishda blogning asosiy sahifasida teskari xronologik tartibda paydo bo'ladi. Sahifalar "Men haqimda", "Aloqa uchun ma'lumotlar" va shunga o'xshash tarkib uchun mo'ljallangan. Sahifalar yozuvlarning xronologik tartibida emas va ko'pincha xronologik ahamiyatsiz ma'lumot uchun ishlatiladi.
Masalan, hozirda siz mening blogimdagi yozuvni o'qiyapsiz, yozuvning sanasi va muallifi borligiga e'tibor bering. Wilhard.ru blogimning bosh sahifasida barcha yozuvlar xronologik tartibda ko'rsatiladi. Ammo mohiyatiga ko'ra sahifalar va postlar bitta va WordPress xuddi shunday. Har bir kirish sizning blogingizning sahifasidir, unda muallif va sana avtomatik ravishda yuqori qismida ko'rsatiladi va saytning asosiy sahifasida ko'rsatiladigan havola, afsuski, blog, chunki sayt va blog aslida bir xil. Blog - bu nafaqat sahifalarni, balki postlarni ham yaratadigan maxsus sayt.
|
| |
T e b r a n m a is h lo v b erish

MPa) ta’sirida suyuqlik haydalganda
ishiatiluvchi q u v u rlar b irik m asini
ajratish uchun turli konstruksiyadagi
nakerlar kerak bo‘ladi. Ish suyuqligida
shlamli q o ‘sh ilm ala rn in g b o 'lish i
gidravlik tebratgich ishiga ta ’sir qilishi
mumkin. Shuning uchun quduqni
ishlov berishga tayyorlashda tebrat
gich bilan nasos- kompressor quvur
lari orasiga filtr o ‘rnatiladi.
Jarayonni o ‘tkazish uch u n ish
xarakteriga (to'yingan kerosin, SFM
- sirt-faol m oddalar, kislota va h.k.
larni haydashda) m os ravishda m a’-
lum tipdagi agregatlar (3-jadval)
o'rnatiladi. Agregatni bir tezlikdan
ikkinchi tezlikka o ‘tkazishda, ish
suyuqligining uzluksiz oqim ini hosil
qilishda, o d a td a , ik k ita ag reg at
qo‘llash kerak b o ‘ladi.
Kichik hajmli ish suyuqligini (5—
10 1
/s) haydashda gidravlik titrat-
gichlar ishlatiladi. Bu jarayon 5—8
minut davom etadi. So‘ng suyuqlikni
haydash tezligi bir tekisda oshirib
borilib, agregat ishi bir tezlikdan
boshqasiga o ‘tkaziladi, uning ishlash
holati shu ti pdagi titratgich u c h u n
optimal holatga keltiriladi.
Quduqqa quvurning tashq i b o ‘shlig‘i och iq holida
kislotali eritma bilan tebranma islilov beriladi. So‘ng suyuqlik
sirkulatsiyasi tiklanishi va naso s-k o m p resso r quvurlari
t0
bilan quvur tashqi b o ‘shlig‘i germ etizatsiyalanadi.
sh suyuqligi haydab b o 'lin g a n d a n s o ‘ng b o stiru v ch i
suyuqlik. haydaladi. Haydash bosimi 40,0 M Pa dan oshganda
quvur ortki b o ‘shlig‘iga zadvijka ochiq holdaligida ishlov
40-rasm. Zolotnikli
tebratgich:
Tejamkor Olti Sigma (Lean Six Sigma)

|
Tejamkor Olti Sigma (Lean Six Sigma)
|
bet | 4/4 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 115,56 Kb. | | #242113 |
Bog'liq Kompyuter injiniringi” fakulteti di21-11 guruh talabasi jumaquloTejamkor Olti Sigma (Lean Six Sigma) ishlab chiqarish yoki xizmatlardagi yo’qotishlarni muntazam ravishda bartaraf qilish va jarayonlardagi o’zgaruvchanlikni kamaytirish orqali samaradorlikni oshirish uchun ishlatiladigan loyiha boshqarish usuli hisoblanadi. Unda ko’pincha DMAIC bosqichlari amalda qo’llaniladi, har bir bosqich va ularning ketma-ketligi muhim hisoblanadi.
Aniqlash (Define) bosqichida yechilishi zarur bo’lgan muammo aniqlanadi va loyiha nizomi ishlab chiqiladi. Bu bosqichda “Iste’molchi Ovozi” (Voice of Customer) va loyiha natijalari uchun talablarni (Critical-to-Quality/Cost/Service elements) aniqlash mumkin.
O’lchash (Measure) bosqichining maqsadi aniqlangan muammo xususiyatlarini o’rganib axborot yig’ish, o’lchov metrikalarini belgilash va uning miqdorini o’lchashdir. Ushbu boshlang’ich ma’lumotlar loyiha oxirida takomillashtirishlar amalga oshirilgandan so’ng erishilgan natijalar bilan solishtirib, loyiha muvaffaqiyatini tahlil qilishga imkon beradi. Masalan, mahsulot defektlari loyiha boshlanganda 45% deb aniqlangan bo’lsa, loyihani oxirida defektlar 35% ga kamayishga erishilsa, 10% ijobiy o’zgarish loyihani ham jamoa uchun moliyaviy, ham iste’molchi uchun muvaffaqiyatli yakunlanganidan dalolat beradi.
Tahlil qilish (Analyze) bosqichida yig’ilgan o’lchov axborotlarni tahlil qilib muammo ildizlari aniqlanadi. Ushbu maqsadda turli muammo yechish usullaridan (masalan, 5Why, Fishbone, statistik usullar) foydalaniladi.
Takomillashtirish (Improve) bosqichida aniqlangan muammo ildizlarini bartaraf qilish uchun turli yechimlar ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi.
Nazorat qilish (Control) boshqichida amalga oshirilgan yangi takomillashtirishlar va o’zgarishlar davomiyligini ta’minlash uchun turli xatti-harakatlar bajariladi (masalan, ish instruksiyalari, treninglar, auditlar va hokazo). Loyihadagi o’zgarishlar va jarayonlar haqida hisobotlar loyihaning barcha bosqichlarida amalga oshiriladi.
|
| |
Fizik 
Drayverler - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

94
hám qabıl etiwshi qurılmalar bir-birine baylanıslı bolmaǵan jaǵdayda isleydi,
paketler bufer yad qurılmasına toplanıp soń birden uzatılıwı múmkin, barlıq
abonentlerge paketti bir waqıttıń ózinde adresslew múmkin ekenliginde. Usıldıń
kemshiligi – pakettiń joq bolıw itimalı barlıǵında, sonday-aq qabıl etiwshi qurılma
joq bolsa yamasa tayar bolmaǵan jaǵdayda tarmaq paydasız paketler menen bánt
bolıwı itimalı bar.
maǵlıwmatlar paketi 1
maǵlıwmatlar paketi 2
maǵlıwmatlar paketi 3
5.2.5-súwret. Deytogramm usılı
Logikalıq jalǵanıw usılı - bul quramalı, sonsha joqarı dárejedegi baylanıs.
Paket uzatıw hám qabıl etiw qurılmaları ortasındaǵı logikalıq jalǵanıw (kanal)
ornatılǵannan keyin ǵana uzatıladı. Hár bir maǵlıwmat paketlerine bir yáki bir
neshe xızmetshi paket qosıladı (jalǵanıwdı ornatıw, qabıllawdı tastıyıqlaw,
qayta
uzatıwdı soraw, jalǵanıwdı úziw). Aymaqlıq kanal bir yáki
bir neshe paketlerdi
uzatıw ushın ornatılıwı múmkin. Deytogramma usılına qaraǵanda bul usıl bir
qansha quramalı, biraq sonsha isenimlirek, sebebi logikalıq kanaldı úzgenge deyin
uzatıwshı qurılmanıń isenimi kámil. Bul usılda tarmaqtıń biykarshı paketler sebepli
júklemesi asıp ketiw jaǵdayıda bolmaydı. Usıldıń
kemshilikleri sonnan ibarat,
qabıl etiwshi abonent ol yáki bul sebepge kóre maǵlıwmat almasıwǵa
tayar
bolmasa, máselen, kabeldiń úziliwi sebepli, elektr deregi óshiwi sebepli,
tarmaq
qurılmasınınń nasazlıǵı hám kompyuterdi nasazlıq jaǵdaylarında sebelerden shıǵıp
ketiw bir qansha múshkil másele bolıp qaladı. Bul jaǵdayda tastıyıqlanbaǵan
paketti qayta uzatıw algoritmi kerek boladı,
sonday-aq, tastıyıqlanbaǵan
paket
túride áhmiyetli esaplanadı.
Abonent A
Abonent B
95
soraw
sorawdı tastıyıqlaw
maǵlıwmatlar paketi
maǵlıwmatlardı tastıyıqlaw
Global tarmaq túsinigi - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

105
Internet ayırıqsha kompyuterler ortasında baylanıs ornatıp ǵana qalmay,
balki kompyuterler klasın óz-ara baylanıstırıw imkaniyatın da beredi. Eger
qandayda bir aymaqlıq tarmaq internetke jalǵanǵan bolsa, ol jaǵdayda usı
tarmaqtıń hár bir isshi stanciyasi (kompyuteri) Internet xizmetlerinen paydalanıwı
múmkin. Sonıń menen birge, Internet tarmaǵına óz betinshe jalǵanǵan
kompyuterler de bar bolıp, olardı xost kompyuterler (host – tiykarǵı esaplaw
mashinası) deb ataydı. Tarmaqqa jalǵanǵan hár bir kompyuter óz adressine iye
hám ol járdeminde dúnyanıń qálegen noqatındaǵı qálegen paydalanıwshı menen
baylanısıwı múmkin.
Internet tarmaǵınıń dúzilisi. Internet óz - ózin quramalastırıwshı hám
basqarıwshı quramalı sistema bolıp, tiykarınan úsh quramlıq bólimnen ibarat:
texnikalıq;
baǵdarlamalıq;
informaciyalıq.
Internet tarmaǵınıń texnikalıq támiynatı hár qıylı túrdegi kompyuterler,
baylanıs kanalları (telefon, jasalma joldas, shisha talalı hám basqa túrdegi tarmaq
kanalları) hám de tarmaqtıń texnikalıq quralları ibarat.
Internet tarmaǵınıń programmalıq támiyinleniwi (quramlıq bólimi) tarmaqqa
jalǵanǵan hár qıylı kompyuterler hám tarmaq quralların jalǵız standart tiykarında
(jalǵız tilde) islewdi támiynlewshi dásturler.
Internet tarmaǵınıń informaciya támiynatı: Internet tarmaǵında bar bolǵan
túrli elektron hújjetler, grafik súwret, audio jazıw, video kórinis, veb-sayt hám
basqa kórinistegi informaciyalar jiynaǵınan ibarat.
Internettiń eki tiykarǵı wazıypası bolıp, bunıń birinshisi informaciya adressi
bolsa, ekinshisi bolsa kommunikatsion qurallar.
I
 - korpus - Iston respublikasi oliy va 0 ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

1 0 .2 .Quduq mahsuldorligining pasayish sabablari
Q u d u q larn i ishlatish ja ra y o n id a vaqt o ‘tishi bilan
quduqdan olinadigan m ahsulot m iqdori kamayadi.
M a ’lum ki, quduqdan olinadigan m ahsulot miqdori
asosan, tog ‘ jinslarining o'tkazuvchanligiga bog‘liq.
qn =
2я-к-Ь
(PqM- PqudxJ
/ |ДП (In
Rk
/
Rqudmb.
+ C, + Q ,
bu yerda:
qn
— quduqdan olinadigan m ahsulot miqdori;
к -
o ‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti;
h —
qatlam qalinligi;
Modem túsinigi hám ońıń wazıypası

110
•shеgaralanǵan KIRISIW ler sеgmеnti (uzaq aralıqta jaylasqan jumıs ornına
xızmetshilerdiń KIRISIWi);
• qálegen KIRISIWlerdi sheklew (mısalı, shólkemlerdiń finanslıq lokal
tarmaqları).
Intеrnеt global xabar tarmaǵı ózinde júda úlken kólemge iye bolǵan xabar
rеsurslarınan milliy ekonomikanıń túrli tarmaqlarında ónimli paydalanıwǵa
imkaniyatı jaratıwına qaramastan xabarlarǵa bolǵan qáwipsizlik dárejesin
asırmaqta. Sonıń ushın da Intеrnеtke jalǵanǵan hár bir kárxana uzinıń xabar
qáwipsizligin támiynlew máselelerine úlken itibar beriwi kerek.
Lokal tarmaqlardıń global tarmaqlarǵa qosılıwı ushın tarmaqlar qáwipsizligi
administratorı tómendegi máselelerdi sheshiwi lazım:
— lokal tarmaqlarǵa global tarmaq tárepinen bolatuǵın qáwiplerge
qorǵanıwdıń jaratılıwı;
— global tarmaq paydalanıwshısı ushın xabarlardı jasırıw imkaniyatınıń
jaratılıwı;
Bunda tómendegi usıllar bar:
— KIRIS múmkin bolmaǵan tarmaq mánzili arqalı;
— Ping baǵdarlaması járdeminde tarmaq pakеtlerin toltırıw;
— ruxsat etilgen tarmaq mánzili menen qadaǵan etilgen tarmaq mánzili
boyınsha birlestiriw;
— qadaǵan etilgen tarmaq protakolı boyınsha birlestiriw;
— tarmaq boyınsha paydalanıwshıǵa parol tańlaw;
— REDIREST túrindegi ICMP pakеti járdeminde marshrutlar kestesin
modifikaciyalaw;
— RIR standart bolmaǵan pakеti járdeminde marshrutlar kestesin ózgertiw;
— DNS spoofingdan paydalanǵan jaǵdayda baylanısıw.
Internetke baylanısıw - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

107
jaǵdayda kompyuterden tısqarı Internet xızmetlerin usınıwshı operator yáki
provayderdiń sımsız islewshi modemi yáki usı sıyaqlı wazıypanı orınlawshı mobil
telefon apparatı zárúr.
Eger mobil telefonnıń ózinde turıp Internetke baylanısıw yáki onnan
paydalanıw kerek bolsa, ol jaǵdayda Internet xızmetlerin kórsetiwshi mobil
operatordıń paydalanıwshısı bolıwıńız hám onda GPRS xizmeti jaǵılǵan bolıwı
talap qılınadı. Mobil baylanıs quralları járdeminde Internetten paydalanılǵanda
WAP texnologiyası internetten sımsız paydalanıw imkaniyatın beredi. Mobil
baylanıs tarmaqlarında sorawlardı hám maǵlıwmatlardı jetkerip beriw ushın GPRS
transport xizmetinen paydalanıladı.
Tarmaqlar aralıq ekran hám onıń wazıypaları

115
Tarmaq sеrvislerine KIRISIW siyasatı, ádette, tómendegi principlerge iye
boladı:
- Internetten ishki tarmaqqa KIRISIWdi sheklew, biraq ishki tarmaqtan
Inlernеtke KIRISIWge ruxsat bеriw;
- kepillengen sistemalarǵa Internetten ishki tarmaqqa shеklenilgen
KIRISIWge ruxsat bеriw.
Tarmaqlar aralıq ekranlarǵa qoyılatuǵın wazıypalıq talaplar tómendegilerden
ibarat.
• tarmaq dárejesinde filtrlewge talap;
• ámeliy dárejede filtrlewge talap;
• administraciyalaw hám filtrlew qaǵıydaların ornatıw boyınsha talap;
• tarmaqlı autеntifikaciyalaw qurallarına talap;
• jumıslardı atap ótıw hám esaptı alıp barıw boyınsha talap.
Bilimni tekshirish uchun savol va topshiriqlar

fvlasalan, m ahsulot tarkibidagi suv hissasi keskin oshishi
oqibatida qo'shimcha ravishda izolatsiya ishlarini olib borishga
t0 ‘a‘ri keladi. Bu ishlarning ham m asi quduqlarning ostini
ta’mirlash bilan bog‘liq.
Ta’mirlash vaqtida quduqni to ‘xtatish uni ishlatish
koeffitsiyenti orqali hisobga olinadi
Quduqning ishlatilish koeffitsiyenti uning m uayyan
vaqt (oy, kvartal, yil) davo m ida ishlagan k u n larining
taqvim kunlariga nisbati orqali hisoblanadi. N eft va gaz
quduqlarida bu koeffitsiyent 0 ,9 4 -0 ,9 8 atrofida, ya’ni q u
duq ishining 2 - 6 % ta ’m ir ishlari bilan bog'liq. Q uduqni
ta’mirlash yer osti va kapital ta ’mirlasjiga b o ‘linadi.
Yer osti ta ’m irlash ishlariga quyidagilar kiradi:
a) nasos yoki uning ayrim qism larini alm ashtirish;
b) uzilgan nasos shtangalarini ta ’m irlash;
d) chuqurlik nasosini yuvish va qum yakorini tozalash;
e) ko'targich quvur va shtangalarni alm ashtirish;
f) suyuqlikning k o ‘targich quvurlardan chekkaga oqi-
shini bartaraf etish;
g) qum tiqinini yuvib tozalash;
h) k o ‘targ ich
q u v u rlarning
suyuqlikka ch o 'k ish
chuqurligini o'zgartirish.
Kapital ta ’m irlash ishlarida quyidagi ancha m urakkab
ishlar bajariladi:
a) mustahkamlovchi quvurda yuzaga keladigan avariya-
larni bartaraf etish;
b) qatlam suvlaridan izolatsiya qilish;
d) boshqa m ahsuldor qatlam ga o ‘tish;
e) qatlam ni gidravlik yorish va hokazolar.
Tómende juplıq operatorınan paydalanıw mısalı keltirilgen

|
Tómende juplıq operatorınan paydalanıw mısalı keltirilgen
|
bet | 1/2 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 71,61 Kb. | | #241377 |
Bog'liq 245-251
Temalar| 245
Aǵımda isleydi hám basqa aǵımdı qaytaradı. Ápiwayı operatordı terminal operatorı menen atlastirmaslik kerek, sebebi keyin kórsetiledi.
Tómende juplıq operatorınan paydalanıw mısalı keltirilgen:
Fun mainQ = runBlocking {
val nomerleri: Flow = // qısqalıq ushın ámelge asırıw jasırınǵan
val newFlow: Flow = numbersQ. map {
transform (ıt)
}
}
qızıqlı transformaciyanı toqtatıp turıw (i:Int): String = withContext (Dispatchers. Default) {keshigiw (10) // haqıyqıy jumıstı simulyatsiya qılıw
" ${i + 1}"}
Qızig'i sonda, karta operatorı Flow túrin Flowga aylantıradı. Alınǵan aǵımdıń túri operatorǵa uzatılǵan lambda ańlatpası tárepinen qaytarılǵan baha túri menen anıqlanadı.
K ontseptual dárejede tar operatorı jıynaqlar daǵı tar keńeytiw funksiyasına júdá jaqın. Biraq sezilerli parq bar: tar operatorına uzatılǵan lambda ańlatpası pauza qábiletin qollap -quwatlaytuǵın funksiya bolıwı múmkin.
Biz keyingi bólimde bir qatar paydalanıw jaǵdaylarında ulıwma operatorlardıń kóbisin kórip shıǵamız.
Terminal operatorları
Terminal operatorın basqa ápiwayı operatorlardan ańsatǵana ajıratıw múmkin, sebebi ol toqtatıp turıw funksiyası bolıp, aǵıs kompleksin jumısqa túsiredi. Siz qashannan berli jıynaw bayanatın kórgensiz.
ToList, collectLatest, first hám basqalar sıyaqlı basqa terminal operatorları bar. Tómende olardıń qısqasha xarakteristikası keltirilgen:
♦ toList berilgen aǵımdı toplaydı hám barlıq tóplanǵan elementlerdi óz ishine alǵan Dizimdi qaytaradı ;
♦ collectLatest berilgen aǵımdı berilgen ámel menen toplaydı. Ol jıynaw bayanatınan parıq etedi, sebebi túp sabaq jańa baha payda etgende, aldınǵı baha ushın háreket blokı biykar etiledi;
♦ aldın aǵıs tárepinen shıǵarılǵan birinshi elementti qaytaradı hám keyin aǵıs kompleksin óshiredi. Eger aǵıs bos bolsa, ol NoSuchElementException ni shıǵaradı. Bunnan tısqarı, bul operatordıń ózgeriwi ámeldegi - firstOrNull, eger aǵıs bos bolsa, null ma`nisin qaytaradı.
246| 10 -bap
|
| |
Ruxsat etilgen mánzillerdiń ruxsat etilmegen waqıtta baylanısıwi

111
• lokal-global tarmaqlardıń baylanısıwı;
• kerekli xabarlardı global tarmaqlarda jónetiw;
• global tarmaqtıń basqarılmaytuǵın bólimi.
Qálegen xabar tarmaqlarınıń tiykarǵı komponеntleri bul sеrvеrler hám
isshi
stanciyalar esaplanadı. Sеrvеrde xabarlar yáki esaplaw rеsursları hám isshi
stanciyalarda xizmetshiler isleydi. Ulıwma qálegen kompyutеr hám sеrvеr hám
isshi stanciya bolıwı múmkin - bul jaǵdayda olarǵa qarata qáwipli hújimler bolıwı
itimalı bar.
Global tarmaq maydanlarındaǵı qáwip
Qáwip
Lokal
maydan
LT/GT
baylanısıwı
GT admin-
strator
maydan
GT basqa-
rılmay-tuǵın
maydan
Tarmaqlardıń
natuwrı mánzili
+
+
Pakеtler
menen
toltırıw
+
+
Múmkin bolmaǵan
baylanısıw
+
+
Múmkin bolǵan
baylanısıw
+
+
+
Paroldi tańlaw
+
+
+
ICMP hújimi
+
+
+
RIP hújimi
+
+
Ruxsatsız uzaqtan
basqarıw
+
+
+
Paroldi ózgertiw
+
+
DNS hújimi
+
+
Múmkin bolmaǵan
waqıtta
+
+
+
+
112
Sеrvеrlerdıń tiykarǵı wazıypası informaciyalardı saqlaw hám usınıwdan
ibarat.
Jawız niyetli shaxslardı tómendegishe tariyplew múmkin:
• xabar alıwǵa imkaniyat alıw;
• xızmetlerge ruxsat etilmegen imkaniyatın alıw;
•belgili klasstaǵı xızmetlerdiń jumıs rеjimin isten shıǵarıwǵa urınıw;
• xabarlardı ózgertiwge háreket yáki basqa túrdegi hújimler.
Óz náwbetinde, házirgi zamanagóy rawajlanıw dawamında sеrvis xızmetin
izden shıǵarıwǵa qarsı gúres mashqalası úlken áhmiyetke iye. Bul túrdegi hújimler
«sеrvisdaǵı buzılıw» atamasın alǵan.
Isshi stanciyalarǵa hújimniń tiykarǵı maqseti, tiykarınan,
qayta islenip
atırǵan maǵlıwmatlardı yáki lokal saqlanıp atırǵan xabarlardı alıw.
Bunday
hújimlerdiń tiykarǵı quralı «Troyan» dásturler sanaladı. Bul dástur dúzilisi
boyınsha kompyutеr viruslarınan parıq qılmaydı hám kompyutеrge túsiwi menen
ózin bilindirmesten turadı. Basqasha aytqanda, bul baǵdarlamanıń tiykarǵı maqseti
— tarmaq, stanciyasındaǵı qorǵaw sistemasın ishki tárepten buzıwdan ibarat.
Bul jaǵdayda mısalı sheshiw belgili qıyınshılıqqa alıp keledi, yaǵnıy arnawlı
tayarlanǵan qánige kerek yáki basqa sharalar qabıl qılıw kerek boladı.
Basqa bir ápiwayı qorǵaw usıllarınan biri hár qaysı isshi stanciyadaǵı
sistemalı fayllar hám xızmet tarawındaǵı maǵlıwmatlardıń ózgeriwin tеkserip
turıwshı rеvizor (
advizer— kiriwshi) ornatıw sanaladı.
Telekommunikaciya texnologiyalarí HÁm kásiplik tálim” fakulteti

|
Telekommunikaciya texnologiyalarí HÁm kásiplik tálim” fakulteti
|
bet | 1/3 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 100,8 Kb. | | #256715 |
Bog'liq Simsiz tarmaqlar(tmk)
ÓZBEKSTAN RESPUBLIKASI
SANLÍ TEXNOLOGIYALAR MINISTRLIGI
MUHAMMED AL-XOREZMIY ATINDAǴÍ
TASHKENT INFORMACIYALÍQ TEXNOLOGIYALARÍ UNIVERSITETI NÓKIS FILIALÍ
“TELEKOMMUNIKACIYA TEXNOLOGIYALARÍ HÁM KÁSIPLIK TÁLIM” fakulteti
“Telekommunikaciya texnologiyaları” baǵdarı 3-kurs studenti
Tanirbergenov Miyirbektiń “Simsiz tarmaqlar” páninen
ÓZBETINSHE JUMÍS
Tayarladi: ________________ Tanirbergenov.M
Qabilladi: _________________ Sabirova.M
Nókis – 2024
Tema:Wifi simsiz tarmag'in qàwipsizligin tàmiynlew
Joba:
1. WEP (Wired Equivalent Privacy)
2. WPA-dıń birpara ayriqsha qásiyetleri:
3. Physical bólimi
Jumistin maqset: Sımsız tarmaq haqqında túsinikke ıyelew. Wi-Fi tarmaǵın qurıw, MAC mánzil boyınsha filtrlew hám parol járdeminde qawipsizlikti támiyinlewdi úyreniw.
Teoriyalıq bólim
Sımsız tarmaq Wi-Fi jalǵanıw noqatın qorǵaw zárúrli esaplanadı. Sebebi qawipsizlik támiyinlanmasa, kimdir sizdiń tarmaqtan informaciya almaslawda sistemasıńızdı buzıwı yamasa tarmaq arqalı nızamǵa qarsı háreketlerdi ámelge asırıwı múmkin. Wi-Fi protokolları - bul Wi-Fi sımsız informaciya almasınıwda qawipsiz kirisiwdi támiyinlew ushın islep shıǵılǵan standart bolıp tabıladı. Wi-Fi protokolları tarmaq boylap háreketlanayotganda maǵlıwmatlardı shifrlaydı. Shifrın ashıw gilti bolmaǵan adam tarmaqqa baylanısa almaydı hám baylanıs maǵlıwmatların o'qiy almaydı.
Barlıq protokollar sizmsiz tarmaq qawipsizligin támiyinlew ushın islep shıǵılǵan. Bul protokollardıń hár biri óziniń abzallıqları hám kemshiliklerine iye. Paydalanıwshı tiyisli protokoldı tańlawı kerek.
Sonı esta saqlaw kerek, sımsız tarmaqlar absolyuto qawipsiz emes, sebebi sımsız signallardıń keńislik tarqalıwın qadaǵalaw etip bolmaydı. Sol sebepli maǵlıwmatlardı buzıw yamasa oqıw qáwpin azaytatuǵın eń jaqsı qawipsizlik protokolın tańlaw zárúrli bolıp tabıladı.
|
| |
Amudaryo va Sirdaryo havzalaridagi yirik suv omborlari

101
Amudaryo va Sirdaryo daryolari suv oqimlarini boshqarish
va rostlash uchun xizmat qiluvchi asosiy suv omborlari
O‘zbekiston hududidan tashqarida, yuqori oqim davlatlari
hududida joylashgan. Bu suv omborlarining barchasi suv oqimini
irrigatsiya-energetika tartibida rostlash uchun loyihalashtirilgan
bo‘lsa-da, yirik sanalgan To‘qtog‘ul (suv sig‘imi – 19,5 km
3
),
Nurek (10,5 km
3
) va Bahri tojik (avvalgi Qayroqum) (4,2 km
3
)
suv omborlaridan energetika maqsadlarida foydalanilmoqda va
daryo suv oqimlari faqat mavsumiy boshqarilmoqda.
Oqibatda, yirik suv omborlarining ishlash tartiblarini
O‘zbekiston hududidagi suv iste’molchilarini suvdan foydalanish
rejimlari bilan mos kelmasligi va mintaqa suv resurslarining
shunday ham yetishmasligi har yili Sirdaryo havzasining
O‘zbekiston hududida vegetatsiya davrida 2,5 km³ miqdorda suv
taqchilligini yuzaga keltiradi.
Xuddi shunday holat Amudaryo daryosi havzasida ham qa-
riyib har yili kuzatiladi. Jumladan, daryo oqimining o‘rta qismida
(Qashqadaryo va Buxoro viloyatlari) yillik suv taqchilligi 2 km
3
gacha yetsa, daryoning quyi oqimida (Xorazm viloyati va
Qoraqalpog‘iston Respublikasida) 1,5-3,0 km³ gacha yetadi.
Umuman olganda, O‘zbekiston Respublikasi hududida umu-
miy suv taqchilligi Sirdaryo havzasi bo‘yicha yiliga 2,5 km³ deb
baholansa, Amudaryo havzasi bo‘yicha esa yilning suvliligiga
qarab 1,5-3,0 km³ oralig‘ida bo‘ladi.
Bunday sharoitda, eng ko‘p suv ishlatiladigan qishloq xo‘ja-
ligi ekin maydonlarida sug‘orishning suv tejovchi texnologiya-
larini keng joriy qilish mavjud suv resurslaridan samarali
foydalanishning birdan bir to‘g‘ri yo‘li sanaladi.
G‘o‘zani urug‘i ungandan – gullashigacha bo‘lgan davrida

111
oshiriladi. Janubiy mintaqalarda paxtaga bu davrda 4-5 marotaba
suv beriladi.
Sug‘orish me’yori tuproq sharoitidan kelib chiqib
belgilanadi.
Og‘ir qumoqli va soz tuproqli dalalarda sug‘orish me’yori
gektariga 1100-1200 m
3
ni tashkil etadi. Bu suv bilan g‘o‘za
ildizi oziqlanadigan qatlam yaxshi namlanadi. Shuning uchun
keyingi sug‘orishni 14-16 kundan keyin o‘tkaziladi.
Tuproq qatlami sayoz va qumloqli toshloq yotqiziqlardan
(cho‘kindi qatlamlardan) iborat maydonlarda sug‘orish me’yori
gektariga 700-800 m
3
, sug‘orishlar soni 5-6 taga va sug‘orishlar
oralig‘i 10-12 kunga teng bo‘ladi.
O‘tloqi tuproqlarda yer osti suvlarining joylashish chuqur-
ligiga qarab, sug‘orish me’yori kamaytiriladi. Shu bilan bir
vaqtda, sug‘orishlar orasidagi davr uzayadi. Masalan, yer osti
suvlari 2-m chuqurlikda joylashgan bo‘z va o‘tloqi tuproqlarda,
sug‘orish me’yorini gektariga 900-1000 m
3
qilgan holda, 3-4
marotaba sug‘orish tavsiya etiladi va sug‘orishlar oralig‘i 18-20
kunga teng bo‘ladi.
Yer osti sizot suvlari sathi 1-2 m chuqurlikda joylashgan
tuproqlarda 2-3 marta sug‘orish lozim bo‘lib, sug‘orishlar oralig‘i
20-25 kunni tashkil etadi. Yer osti sizot suvlari sathi yaqin
joylashgan tuproqlarda so‘nggi sug‘orish 20-25 avgust oralig‘ida
o‘tkaziladi. Sho‘rxok tuproqli maydonlar tuproq namligi
anchagina yuqori bo‘lgan paytda sug‘oriladi, ya’ni tez-tez
sug‘orib turiladi.
Sirdaryo va Amudaryo havzalari umumiy suv resurslarini

Sirdaryo va Amudaryo havzalari umumiy suv resurslarini
davlatlararo taqsimlanishi holati
Davlatlar
Jami, km
3
/yil
shu jumladan, km
3
/yil
Sirdaryo
Amudaryo
O‘zbekiston
56,19
17,28
38,91
Qirg‘iziston
4,41
4,03
0,38
Qozog‘iston
12,29
12,29
–
Tojikiston
12,34
2,46
9,88
Turkmaniston
21,73
–
21,73
Afg‘oniston
7,44
–
7,44
Jami
114,4
36,06
78,34
Manba:
Davlatlararo suv xo‘jaligini muvofiqlashtirish
komissiyasi ilmiy axborot markazi ma’lumotlari.
98
O‘zbekistonning qug‘oqchil sharoitida tabiiy suv resurslari
bilan bir qatorda, mamlakatning ko‘pchilik hududlarida foydala-
nishdan (asosan qishloq xo‘jaligi sug‘oriladigan maydonaridan)
qaytadigan suv resurslari ham mavjud. Ularning umumiy zaxirasi
(miqdori) yiliga o‘rtacha 28,0-33,0 km³ ni, shu jumladan Sirdaryo
daryosi havzasida 20,1 km³/yil, Amudaryo daryosi havzasida
11,5 km³/yil ni tashkil qiladi.
Mamlakatning ayrim hududlarida qaytar suvlarga, ayniqsa,
sug‘oriladigan ekin maydonlaridan qaytadigan suvlarga (kollek-
tor-drenaj suvlari) mavjud suv resurslarining muhim qismi sifati-
da qaraladi. Masalan, Markaziy Farg‘ona va Surxondaryoning
janubiy qismida qaytar suvlarning minerallashish darajasi uncha
yuqori bo‘lmaganligi bois (o‘rtacha 1,5-2,5 g/l), ulardan ekinlarni
sug‘orishda keng foydalanishadi. Sirdaryoning o‘rta oqimi va
Amudaryoning o‘rta va quyi oqimlarida qaytar suvlarning
minerallashganlik darajasi nisbatan yuqori bo‘lganligi bois (5-6
g/l va undan yuqori), ular sug‘oriladigan konturlar tashqarisiga
chiqarib tashlanadi.
Xullas, O‘zbekiston sharoitida foydalaniladigan suv resurs-
larining 78-80% i qo‘shni davlatlardan oqib keladi, faqatgina 20-
22% igina mamlakatning o‘z hududida shakllanadi (1.31-rasm).
O‘zbekiston sharoitida foydalaniladigan suv resurslarining
katta qismi qishloq xo‘jalik ekin maydonlarini sug‘orish uchun
ishlatiladi, ya’ni O‘zbekiston ishlatadigan suv resurslarining
qariyb 90% i qishloq xo‘jaligi ehtiyojlari uchun sarflanadi (1.32-
rasm).
Daryolar suv oqimlari yil davomidagi va ko‘p yillik jiddiy
notekislikka ega hamda suv kam bo‘lgan yillari (suv oqimi
ta’minlanganligi 90% bo‘lganida) sersuv yillardagiga qaraganda
jiddiy (qariyib 10-15 km³ ga) kamayib ketadi.
99
1.31-rasm. O‘zbekiston Respublikasida foydalaniladigan suv
resurslarining shakllanish manbalari.
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Suv jo‘jaligi vazirligining
2019 yildagi yillik hisoboti.
1.32-rasm. O‘zbekiston Respublikasida foydalaniladigan suv
resurslarining shakllanish manbalari.
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Suv jo‘jaligi vazirligining
2019 yildagi yillik hisoboti.
100
Daryolar
suv
oqimlarining
o‘zgarishlari
va
suv
taqchilligining uzoq davom etishi, suv oqimlarining suvni
iste’mol qilish rejimlari
bilan mos tushmasligi kabi holatlar suv resurslaridan
iqtisodiyot tarmoqlarida foydalanishni o‘ziga xos tarzda
qiyinlashtiradi va suv oqimlarini suv omborlari tizimlari
vositasida boshqarilishini taqozo qiladi.
Ayni paytda daryo suv oqimlarini rostlash uchun mintaqada
60 dan ortiq suv omborlari tashkil etilgan (1.26-jadval).
1.26-jadval
|
G‘o‘zani hosili yetilgan davrida sug‘orish

|
G‘o‘zani hosili yetilgan davrida sug‘orish Pdf ko'rish
|
bet | 49/197 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 13,74 Mb. | | #247359 |
Bog'liq 2rvAPcPsrRZZdBe1KYZc6NQtkhIVSPBObuzOsPV5G‘o‘zani hosili yetilgan davrida sug‘orish
G‘o‘zaning hosil yetilishi davriga kirishi bilan o‘sish
jarayonlari sekinlashadi. Bu vaqtga kelib, barg va poyalardagi
ozuqa moddalari ko‘saklarga o‘tadi. O‘simlikning barglari orqali
bug‘lanishi va tuproq yuzasidan bug‘lanishlarga sutkasiga 30-40
112
m
3
suv sarf bo‘ladi.
Bu davrdagi kech sug‘orishlar va katta me’yordagi
sug‘orishlar tuproqni sovitadi, qatorlardagi havo namligi orttiradi,
o‘simlikning keraksiz ikkinchi o‘sishiga olib keladi, oqibatda
o‘simlikning yotib qolish hollari kuzatiladi. Bularning barchasi
paxta hosilining yetilishini sekinlashtiradi.
Bu bosqichda sug‘orishlarni ikkilamchi vegetatsiya o‘sishiga
yo‘l qo‘ymaydigan qilib o‘tkazish va o‘sayotgan ko‘saklarning
me’yorda oziqlanishini ta’minlash kerak.
Yer osti sizot suvlari sathi chuqur joylashgan tuproqlarda
so‘nggi sug‘orish gektariga 800-900 m
3
me’yor bilan 5-10
sentabrga qadar yakunlanishi kerak.
1.5.3.4. Ekin rivojining kritik davrlarida suvga bo‘lgan
ehtiyoj
O‘simlik rivojlanishning turli davrlarida suvga turlicha
ehtiyoj sezadi. O‘simliklarning o‘sa boshlashi bilan suvga
bo‘lgan talabi ham ortib boradi.
O‘simlik organizmida bir birlik og‘irlikdagi organik
moddalarning hosil bo‘lishi uchun o‘rtacha 400 birlikdagi suv
kerak bo‘ladi.
Vegetativ organlarining to‘la rivojlanish davrida suvga
ehtiyoj eng katta bo‘ladi. Hosil yetila boshlagan davrda suvga
ehtiyoj ham kamayadi.
Ekinlarni sug‘orishni ularning muayyan biologik davrlariga
mos keladigan (uncha katta bo‘lmagan) me’yorlarda olib borish
tavsiya qilinadi.
Ekinlarning suvni tuproqni namligi yetishmayotgan kritik
paytlarda olishi juda muhim sanaladi.
Ekinlarning suvni eng ko‘p talab qiladigan kritik davrlari
1.29-jadvalda aks ettirilgan.
|
| |
Qishloq xo‘jaligi ekinlarining sug‘orish rejimlari

105
davrida o‘zgarishlari);
–
iqtisodiy-xo‘jalik sharoitlar (ekinlarni yetishtirishning
agrotexnikalari, tuproq unumdorligi, hosildorlik va
boshqalar).
Bir gektar maydonda joylashgan qishloq xo‘jaligi ekinini
sug‘orishda sarflanadigan suvning umumiy sarfi (Ye) bug‘lanish
va transpiratsiyaga sarflanadigan suvlarning yig‘indisi sifatida
hisoblanadi:
E = E
bug‘
+ E
trans
= k
Y
bu yerda,
E
bug‘
– bug‘lanishga sarflanadigan suv miqdori,
(m
3
/ga)
E
trans
– transpiratsiyagasarflanadigan suv miqdori, (m
3
/ga);
Y – rejalashtirilgan hosildorlik, (t/ga yoki s/ga);
k – bir birlik (tonna, sentner) hosilni yetishtirish uchun
sarflanadigan suv miqdori (m
3
/t).
Qishloq xo‘jaligi ekinlarini sug‘orish uchun kerak bo‘ladigan
sug‘orish me’yorini hisobiy qatlam uchun suv balansi tenglamasi
orqali ham hisoblab topish mumkin.
1.27-jadval
Tuproqning bir metrli qatlami uchun dala chegaralangan

Tuproqning bir metrli qatlami uchun dala chegaralangan namlik sig‘imining (DChNSning) qiymatlari Tuproq turi
Dala chegaralangan namlik sig‘imining qiymati
Quruq tuproq og‘irligiga
nisbatan,
% Bir gektardagi
suvning miqdori,
m 3 Yengil qumoq
6-12
1500-2100
Yengil qumloq
13-20
1800-2800
O‘rtacha qumloq
19-25
2100-3500
Og‘ir qumoq
22-28
3000-4000
109
Ekinni tuproq ustidan egatlab sug‘orish usuli qo‘llanilganda
eng kam sug‘orish me’yori 600 m
3
/ga dan kam bo‘lmasligi lozim.
Chunki, suv kam miqdorda beriladigan bo‘lsa, dalani bir tekis
sug‘orib bo‘lmaydi.
Kichik miqdordagi me’yorni sug‘orishning bosimli usuli
(tomchilatib sug‘orish) qo‘llanilganda belgilash mumkin.
1.5.3.3. Ekinlarning turli rivojlanish davrlarida suvga bo‘lgan ehtiyojlari Ekin maydoniga beriladigan suvning sarfi o‘simlikning
o‘sish va rivojlanish dinamikasi, quruq moddani yig‘ish sur’ati va
havo hamda tuproq haroratiga muvofiq aniqlanadi.
Qishloq xo‘jaligi ekinlari rivojlanishining turli davrlarida
suvga bo‘ladigan talabini g‘o‘za misolida ko‘rib chiqish mumkin.
G‘o‘zaning vegetatsiya davri uch bosqichga bo‘linadi:
–
urug‘
unganidan – gullashigacha bo‘lgan davri;
–
gullashidan – hosil tuga boshlagunicha bo‘lgan davri;
–
hosil tugish
boshlangandan hosil pishib yetiladigan davri.
Vegetatsiya davrining boshida havoning harorati past, g‘o‘za
nihollari kichkina bo‘lganligi tufayli g‘o‘zani sug‘orish uchun
suv kam sarflanadi.
G‘o‘za nihollari birinchi barglarini yoza boshlagan davrda
kuniga har bir gektaridan 11-12 m
3
suv sarf qiladi.
O‘simlikning o‘sishi va rivojlanishi bilan barglar soni va
ularning o‘lchamlari ortib boradi, havo harorati ham ko‘tarila
boshlaydi, bug‘lanish ortib boradi va g‘o‘za o‘sib, uning suvga
bo‘lgan ehtiyoji ham ortadi va gektariga 20-25 m
3
miqdorda suv
sarflanadi.
G‘o‘za suvga bo‘lgan eng ko‘p ehtiyojni gullash va ko‘sak
tugish davrida sezadi. Bu davrda g‘o‘za maydonidan sarflanadi-
gan suvning miqdori bir kunda gektariga 91-114 m
3
ga yetadi.
110
Hosilining yetilishi davrida suvga bo‘lgan ehtiyoj biroz
pasayadi va gektariga 36 m
3
gacha tushib qoladi.
Bu qonuniyat turli iqlim mintaqalardagi barcha turdagi
tuproqlar va paxtaning barcha navlari uchun bir xil amal qiladi.
Ekinning suvga bo‘lgan talabini hisoblash moduli

122
1.38-rasm. Ekinni sug‘orish grafigini hisoblash moduli
Aniq daladagi ekinning suvga bo‘lgan
talabi va uning
aniqlashtirilgan sug‘orish grafigi asosida mavsumiy sug‘orishlar
rejalashtiriladi va mavsum davomida amalga oshiriladi.
1.6. Ekin maydoni meliorativ holatini ekin
parvarishidagi ahamiyati
Qishloq xo‘jaligi ekinlaridan rejalashtirilgan
hosilni olishda
sug‘oriladigan ekin maydonlarining meliorativ holati muhim
ahamiyatga ega.
Qurg‘oqchil mintaqada joylashgan O‘zbekiston
sharoitida
sug‘oriladigan ekin maydolarining qariyb 10% ini meliorativ
holati yomon deb baholanadi.
123
Sug‘oriladigan ekin maydonlarining
meliorativ holatini
belgilovchi asosiy omillar bular-ekin maydonlari tuproqlarning
sho‘rlanganlik darajasi va yer osti sizot
suvlari sathining yotish
chuqurligidir.
Ekin maydoni tuproqlarining sho‘rlanganligi qishloq
xo‘jaligi ekinlari yetishtiriladigan
maydonlarni ishga yaroqsiz
qilib qo‘yadi.
1.6.1. Sho‘rlangan tuproqlar va ularning yuzaga kelishi
Noteks kesishuv quvvati rejasini hosil qilish

|
Noteks kesishuv quvvati rejasini hosil qilish
|
bet | 65/91 | Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #267097 |
Bog'liq umumiy ma\'ruza
Kerakli bashorat holatini qo‘lga kiritishda, mavjud manbalar va quvvatni etarli bo‘lishini ta’minlash uchun notekis kesishuv quvvati rejasini ishlab chiqish juda muhim sanaladi – boshqachasiga u manba rejasi ham deb tanilgan. Notekis kesishuv quvvati rejasi ostidagi kerakli mantiq umumiy mahsulot davri rejalashtirish uchun kuzatish va kerakli resurslarni quvvatga aylantirish bo‘lib, ular qanday mashina kerakligi, qayta ishlash jarayonida qancha vaqt kerakligi, qancha transport vaqti va boshqalar bo‘lishi kerakligi kabilarni o‘z ichiga oladi.
O‘xshash jihat, sotuvchilarni savdo maskanidan talab qilinadigan ta’minot va material talablarini hisoblash uchun foydalanilishi kerak.
Agar bunday notekis kesishuv rejali harakatning natijasida umumiy bashorat uchun etarli material, resurs va quvvat bo‘lmasa, u holda ikkala talab ham boshqarilishi, o‘z vaqtida taklifni etkazishni qayta kelishish, talab uchun kamaytirilgan narxlar yoki qo‘shimcha quvvatni tashqi taqdim etuvchilardan foydalanilgan holda topilishi kerak.
Bu hanuz umumiy bo‘lganligi bois, ehtimoliy o‘rtacha termin, moslashuv uchun mashq xonasida real talabga yaqinroq beznis olib boradi.
Real talabga yaqinroq borganimizdan keyin, reja yanada batafsil bo‘lib o‘zgarishi kerak. Hech narsa yakunda to‘planishi, shakllantirilishi yoki biz mijozning aniq buyurtmasini bilgunimizcha qadoqlanishi mumkin emas. Ushbu ideal g‘oyaga erishish epchillikning yuqori darajasini talab qiladi – ushbu undov 5 bobda atroflicha muhokama qilinadi. Agar mijozning talab qilgan tashish vaqti,ishlab chiqarish va etkazish vaqtidan kamroq bo‘lsa, biz inventarni oldindan hosil qilishimiz kerak.
Oldindan aytishning keyingi imkoniyati real talabning ko‘rinishidir. Ayrim kompaniyalar yakuniy bozorda nima bo‘layotganligini kuzatib turishlari (real talab) – ayniqsa, ular ta’minot zanjiridagi keyingi o‘sish murakkab bo‘lishini aytib o‘tgan edi. Ta’minot zanjirida bo‘lishilgan ma’lumotning yuqori darajasi orqali erishilgan narxlar juda muhim bo‘lib, ularning ushbu yo‘nalishda hosil bo‘layotgan jarayonlar ichida eng hayratlisidir.
|
| |
Talab bashoratini umumlashtirishni ishlab chiqish

|
Talab bashoratini umumlashtirishni ishlab chiqish
|
bet | 64/91 | Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #267097 |
Bog'liq umumiy ma\'ruza 1 Talab bashoratini umumlashtirishni ishlab chiqish
Ayrim bashorat sabablarining bir qismida kamroq aniqlik bo‘lib, ular ushbu imkonsizlikka erishishga va oldindan yakka mahsulot darajalarini bashorat qilishga harakat qiladi. Deyarli har bir firma ularda etarli quvvat va material bo‘lishini ta’minlash uchun oldindan rejalashtirishlari kerak bo‘ladi. Biroq, mazkur rejalar yuqori bashoratning asosida hosil qilinib, bashorat darajasini mahsulot oilasi darajasida umumlashtirishi kerak. Talabni tugallash joyiga yaqinroq borar ekanmiz, mahsulotning aralash talablari haqida o‘ylashni boshlaymiz.
U umumiy darajadagi bashorat uchun oson ekanligi bois, oldindan aytishning statistik vositalari erishilishi kerak bo‘lgan aniqlikning ishonchli darajasi uchun qodir bo‘lishi kerak. SHunga ko‘ra, kompaniya ishlab chiqargan mahsulot dunyo bo‘ylab ayrim bozorlarda sotiladi, hamda uni oldindan aytish uchun oson deb topib, ushbu mahsulot asosida global talabni har bir mamlakatdagi yakka mijozlar uchun oldindan aytishni ishlab chiqadi.
2 Bashoratni talab kuzatilishi bilan o‘zgartirish
Birinchi bosqich, bashorat o‘tmishdagi ma’lumotlardanfoydalanishi statistik loyihaga asoslanganligi bois, joriy bozor holatlaridagi alohida kuzatuvlardan foydalanib uni o‘zgartirish juda muhim bo‘lishi mumkin. Shunga ko‘ra, raqobatdagi mahsulot rejalashtirilishi haqida ma’lumot savdolarga ta’sir qiladi yoki savdolarga ta’sir qiluvchi mahsulot uchun o‘zgaruvchi narxlarni hosil qiladi.
S&OP jarayoni bosqichi, asosiy mijozlar yoki hisobotlarni jalb qilishi kerak. Keyinroq bashorat va ta’minot zanjirini rejalashtirishga hamkorlik yo‘nalishi harakat foydalarini muhokama qilamiz. Birlashgan ta’minotchi/mijozfoydasi bashoratni vujudga keltirish bo‘lib, kuzatuvlarning kengligini hisobga olinishi mumkin.
S&OP jarayonining markazida talab va taklif o‘rtasidagi balansga erishish uchun kesishuvchi funksional qarashdan foydalanish kerak. Jarayonning kompaniyada keyinroq turlanishi kerakli prinsip marketing hisoblanadi va savdogar doimiy oraliqlardagi operasiyalar va ta’minot zanjiri bilan shug‘ullanuvchi odamlar bilan uchrashadilar. Ularning avvalgi savdolari 2 bosqichdagi o‘zgarishlarni va biror majburlashlarni batafsil yoritib, u bashorat, quvvat imkoniyati, ta’minot qisqaligiga erishishni amalga oshiradi.
Ushbu to‘qnashuvlar oldingi qarash, joriy trendlarning kelgusi ta’sirini tan olish, yordam va yangi mahsulotni rejalashtirish uchun imkoniyat taqdim etadi.
Shakl S&OP jarayonlarining birgalikdagi holatini ifodalamoqda. Garchi an’anaviy firmalarda talablar o‘rtasida farq mavjud bo‘lsada, u firmaning talabini yaratish orqali (savdolar va marketing) talab tugallanish harakatini (moddiy texnika ta’minoti va operatsiyalar) S&OP falsafasi bilan yuzaga keltiradi.
|
| |
-BOB. SUVNI TEJAYDIGAN SUG‘ORISH

16-BOB. SUVNI TEJAYDIGAN SUG‘ORISH TIZIMLARINI QO‘LLASHNI RIVOJLANTIRISH Mamlakatimiz – O‘zbekiston Respublikasida aholi sonining
yildan yilga oshishi va iqtisodiyot tarmoqlarining jadal tezliklar
bilan rivojlanishi, ularning suv resurslari miqdoriga bo‘lgan
talablarini ham yil sayin oshib borishini taqozo qilmoqda.
Bunday sharoitda so‘nggi yillarda mamlakatimizda yer va
suv resurslaridan samarali foydalanish, suv resurslarini boshqa-
rish tizimini takomillashtirish, suv xo‘jaligi obyektlarini moder-
nizatsiya qilish va rivojlantirish bo‘yicha aniq maqsadli ishlar
amalga oshirilmoqda.
Shu bilan birga, global iqlim o‘zgarishlari, aholi sonining va
suvga bo‘lgan talabni yil sayin oshib borishi tufayli mamlaktimiz
miqyosida suv resurslarining taqchilligi yildan-yilga kuchayib
bormoqda.
Mamlakatimiz miqyosida ishlatilayotgan suv resurslarining
yillik miqdori oxirgi o‘n yillar davomida o‘rtacha 51-53 km
3
ni
tashkil qilmoqda. Bu ko‘rsatkichlar davlatlararo kelishuvlarga
ko‘ra O‘zbekiston uchun ajratilishi lozim bo‘lgan limitga
nisbatan 20% ga kam.
Mamlakatimizda 2020-2030 yillarda aholini va iqtisodiyot-
ning barcha tarmoqlarini suv bilan barqaror ta’minlash, sug‘ori-
ladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash, suv xo‘jaligiga
bozor tamoyillari va mexanizmlarini hamda raqamli texnolo-
giyalarni keng joriy etish, suv xo‘jaligi ob’ektlarining ishonchli
ishlashini ta’minlash hamda yer va suv resurslaridan foydalanish
samaradorligini oshirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2020 yil 10 iyuldagi PF-6024-son “O‘zbekiston
393
Respublikasi suv xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga
mo‘ljallangan konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” gi Farmoni
imzolangan.
Sabzavot ekinlari va kartoshka*

385
Paxtani tomchilatib sug‘orish
tizimini joriy etish uchun
olingan bank krediti bo‘yicha foiz
xarajatlarini qoplash uchun
ajratiladigan subsidiya miqdorini aniqlash
Paxtani tomchilatib sug‘orish tizimini joriy etish uchun
olingan bank kreditlari bo‘yicha foiz xarajatlarini qoplash uchun
ajratiladigan subsidiya miqdorini aniqlash
bo‘yicha misol 15.7-
jadvalda keltirilgan.
12.7-jadval