Miyani rivojlantirish bo'yicha tadqiqotlarning qo'llanilishi

|
Miyani rivojlantirish bo'yicha tadqiqotlarning qo'llanilishi
|
bet | 12/26 | Sana | 09.10.2024 | Hajmi | 223,5 Kb. | | #274262 |
Bog'liq Rivojlanish 4-mavzuMiyani rivojlantirish bo'yicha tadqiqotlarning qo'llanilishi
Biz ilgari muayyan rivojlanish davrida bolalar miyasining xususiyatlarini hisobga olish bo'yicha ba'zi tavsiyalar berdik. Keling, ba'zi kengroq dasturlarni ko'rib chiqamiz.
• Bolalarning bolalik va o'spirinlik davrida muhim ko'nikmalarni o'rganishlari mumkinligiga optimistik munosabatda bo'ling. Ba'zi odamlar chaqaloqlarning miyasini rag'batlantirish zarurligini oshirib yuboradi va har kim hayot davomida o'rganishi mumkinligini unutishadi. Vizual ishlov berish va chuqur idrokning normal rivojlanishi uchun, albatta, erta stimulyatsiya zarur.
Miyaning o'qish, matematika va musiqani o'rganishni qo'llab-quvvatlaydigan sohalari uchun erta rivojlanish jarayonida tizimli stimulyatsiya bo'lishi kerakligi deyarli hech qanday dalillarga ishora qilmaydi (Bruer, 1999; Greenough va boshq., 1987). Aksincha, biz ko'plab tadqiqotlar natijasida bilamizki, odamlar yangi ma'lumotlar va ko'nikmalarni hayot davomida juda muvaffaqiyatli o'rganadilar.
• Bolalarga paydo bo'layotgan ijro funksiyalarini amalga oshirish imkoniyatini bering. O'rganganingizdek, go'daklar va kichkintoylar bilimlarni o'qituvchilar tomonidan olib boriladigan akademik darslar orqali olishmaydi. Ular ob'yektlarni o'z-o'zidan o'rganish, tilni tinglash, o'ynash va odamlar bilan muloqot qilish orqali dunyodagi har qanday naqsh va qonuniyatlarni aniqlaydilar. Taxminan, 3-4 yosh va undan katta yoshdagi bolalar o'zlarining xatti-harakatlarini o'qituvchilari belgilagan maqsadlar sari yo'naltira oladilar.
• Kognitiv jarayonlar, hissiy tajribalar va tana hissiyotlari o'rtasidagi aloqalarni ko'rib chiqing. Kattalar bolalarda ijobiy taassurot qoldirishlari uchun bolalar rivojlanishidagi bir-biriga bog'liq bo'lgan bir nechta sohalarni hisobga olishlari kerak. Garchi biz kattalar vaqti-vaqti bilan bolalarning bilim qobiliyatini ularning ijtimoiy-emotsional va jismoniy ehtiyojlaridan ustun qo'ysak-da, haqiqat shundaki, bolalarning fikrlari muntazam ravishda hissiyotlarni qo'zg'atadi, bu esa o'z navbatida tanadagi hissiyotlar sifatida ifodalanadi. Masalan, uchinchi sinf o'quvchilarining bir guruhi yuzlari taranglashib, mushtlari qisilib, o'qituvchining yaqinda bo'lib o'tgan ocharchilik haqidagi hikoyasini tinglab, tashvishga tushishi mumkin. Ularning reaksiyasini payqab, o'qituvchi o'zining his-tuyg'ulari haqida gapirib berishi mumkin, fojiaga javoban rasmiylar beradigan samarali javoblar to'g'risida ularni ishontirishi va bolalarning ular qanday qilib muammolarni hal qilishda rol o'ynashi mumkinligi haqida fikrlarini so'rashi mumkin.
• Asab kasalliklari va nogironligi bo'lgan bolalar ehtiyojlarini qondirish. Shaxsiylashtirilgan ko'rsatma, ularning o'rganishiga to'sqinlik qiladigan asab kasalliklari bo'lgan bolalar uchun ayniqsa muhimdir. Masalan, nutqning turli xil tovushlarini farqlashda qiynalayotgan bolalar ko'pincha miya yo'llariga foydali ta'sir ko'rsatishi sababli nutqni qayta ishlashda intensiv mashg'ulotlardan foydalanadilar. Xuddi shunday, asosiy sonli operatsiyalarni bajarishda qiynalayotgan ba'zi bolalar matematik ma'lumotni osonlikcha qayta ishlay olmaydigan, ammo aralashuvga ijobiy ta'sir ko'rsatadigan miya davrlariga ega. Bundan tashqari, ba'zi bir genetik muammolarga ega bo'lgan bolalar va tug'ruqdan oldin rivojlanish davrida spirtli ichimliklar, kokain va boshqa giyohvand moddalarni iste'mol qilganlar miya aylanishiga ega bo'lib, ta'limning ayrim turlarini buzadi. Natijada, ushbu yoshlar mavhum g'oyalarni tushunishda yordamga muhtoj bo'lishi mumkin (masalan, o'qituvchining "mas'uliyatli" bo'lish talabi), nomaqbul javoblarni oldini olish (masalan, bezovta qiluvchi tengdoshlarini urish) va bir nechta parametrlarga oid qoidalarni umumlashtirish (masalan, "qo'lingizni ushlab turing").
Oxir oqibat, kattalar esda tutishlari kerakki, to'g'ri ko'rsatma va odatiy bo'lmagan miya zanjiriga ega bo'lgan bolalarning aksariyati samarali va baxtli hayot kechirishlari mumkin.
• Kichkina bolalarga his-tuyg'ularini samarali ifodalashga o'rgating. Ular o'sib ulg'ayganlarida o'zini o'zi boshqarish, shaxsiy harakatlar va his-tuyg'ularni boshqarish qobiliyati bilan bog'liq ko'plab ko'nikmalarni o'rganadilar. Shunga qaramay, hamma bolalar ham uyda o'zini o'zi boshqarish uchun yetarli darajada qo'llab-quvvatlanmaydilar, boshqalari esa ularni asabiy yoki jangovar bo'lishiga moyil bo'lgan nevrologik holatlar bilan tug'iladi va shu bilan o'z ehtiyojlarini kattalar qabul qiladigan usullar bilan ifoda etishda qiynaladilar. Bolalar maktabga kirguncha ularning o'zini o'zi boshqarish qobiliyatlarida individual farqlar mavjud bo`ladi. Ba'zi bolalar umidsizlik bilan samarali kurashish uchun maktabga kirib o`qisa, boshqalari esa o'zlarini osongina tiyib turolmaydi. O'zini boshqarish qobiliyatiga ega bo'lmagan bolalar boshqa bolalar singari g'amxo'rlikka muhtoj, ammo ular his-tuyg'ularini sog'lom va madaniy jihatdan mos ravishda ifoda etishda qo'shimcha ko'rsatmalarga muhtoj bo`ladilar.
• Qarovsiz qoldirilgan yoki tahqirlangan bolalarga iliq, ishonchli va barqaror munosabatlarni o'rnatishda yordam bering. Bolalar har qanday inqirozli davrlarda ham kelajakka umid bilan qarab, yaxshi rivojlanishni xohlaydilar. Bolalar salbiy saboq olayotganda, boshqa turdagi munosabatlar, hissiy ifodalar va o'z-o'zini anglash mumkin ekanligini tushunib yetish uchun ularga g'amxo'rlikni amalga oshirish kerak.
5.3. Bolalik davrida jismoniy rivojlanish
Bolalik va o'spirinlik davrida jismoniy hajm, tana nisbati va nevrologik tuzilmalarda muntazam o'zgarishlar yuz beradi. Ushbu o'zgarishlar bilan sog'lom odatlarni rivojlantirish, jismoniy mashqlar bilan shug'ullanish va tengdoshlari bilan misli ko'rilmagan yo'llar bilan munosabatda bo'lish uchun yangi imkoniyatlar paydo bo'ladi.
|
| |