Gipsning tavsifi - O'zbekistonda sement sanqati O’zbekiston respublikasi

Gipsning tavsifi.
O`z kristallik tuzilishiga ko`ra gipsning quyidagi asosiy xillari bo`ladi: zol`dir simon siniq mayday donali zich gips yoki bo`shliqda tartibsiz yonaladigan yirik donali gips (alebastr); ipaksimon tovlanadigan, to`g`ri joylashgan, ipak simon kristallardan tarkib topgan tolali jins hamda qatlam-qatlam yassi tiniq kristallar tarzida joylashgan plastinka simon gips.
4
Tarkibida ikki molekula suv bo`lgan gips monoklin singoniyaga mansub. Uning kristalli to`ri Ca2+ ionlar hamda SO42- sulfat tetraedrlarini o`z ichiga olgan suv molekulalaridan iborat qatllamlar bilan bo'lingan qavatlardan tarkib topadi. Koordinatsiya soni 8 bo'lgan Ca2+ ionlari va SO 2- ioni bilan suv molekulalariga nisbatan bir-biri bilan kucliliroq bog'langan. Shuning uchun suv molekulalari joylashgan (012) yuzalarga ko'ra ikki gidrat kristallari nihoyatda birikuvchanligi bilan farqlanib turadi. Birikuvchanlik (111) bo'yicha kamroq,
4
bog'lanishi bo'yicha esa sust. Ikki molekula suvli gips qiziganida dastlab suv molekulaning Ca2+ va SO 2- ionlari bilan sustroq bog'lanishlari uziladi va kristall to'rdan suv yo'qoladi. Odatda gips ustunsimon va tabletkasimon shakllarda kristallanib, ko'pincha qaldirg'och dumini eslatuvchi qo'sh ayrilar hosil qiladi.
Shuningdek, qirralari qiyshiq va yuzasi silliq yostiqsimon kristallar ham gips uchun xos. Qo'sh ayri tizimlar hosil bo'lishi tufayli ikki yoki bir necha panjasimon qayrilgan shakldagi kristallar ham uchraydi. Kristallar ba'zan yirikroq shox- shabba shakllarga birlashadi. Kristallarning yorug'lik nurini sindirish ko'rsatkichi: Ng=l,5305;
Np=l,5207.
Optik o'qlar oralig'idagi burchak 2V=58°. Gips kristallari rangsiz va shaffof, biroq tarkibida aralashmalar bo'lsa, xilma-xil kul rang, sarg'imtir, qizg'ish ranglarda tovlanadi. Gipsda bir tekis tarqalgan oz miqdordagi aralashmalar gipsdan hosil qilinadigan bog'lovchi moddaning sifatiga salbiy ta'sir ko'rsatmaydi.
Gipstoshning zichligi undagi aralashmalarga bog'liq bo'lib, 2200-2400 kg/m3 ni tashkil qiladi. Gipsdan tayyorlangan shag'alning hajmiy massasi 1300-1600 kg/m3 dan iborat bo`lib, namligi keskin ravishda 3-5 % va undan ko'p chegarada o'zgarib turadi. Moss shkalasi bo'yicha gipsning qattiqligi 2.
Gipsning suvda eruvchanligi (kalsiy sulfat hisobida) 18°C haroratda - 0,2%, 40°C haroratda - 0,21 va 100°C da - 0,17 %. Shuni aytish kerakki, haroratning 32°C dan 41°C gacha oralig'ida gipsning eruvchanligi eng yuqori bo'ladi. Turli tadqiqotchilarning ma'lumotlariga ko'ra, gipsning suvda eruvchanligi turlicha. Gipsning suvda eruvchanligi gipsning o'ta to'yingan eritmalar hosil qilish qobiliyatiga, shuningdek, kristallarining katta kichikligiga bog'liq. Gulletning ma'lumotiga ko'ra, 25°C da gipsning eruvchanligi kalsiy oksid hisobida 2 mkm kattalikdagi kristallar uchun 2,08 g/1 ga yetadi, kristallar kattaligi 0,3 mkm bo'lganda esa eruvchanlik 2,47 g/1 ga teng. Agar kalsiy oksid gidrati ishtirok etsa, kalsiy sulfatning eruvchanligi susayadi. Gipsning suyultirilgan xlorid kislota va azot kislotalardagi, shuningdek, ayrim tuz eritmalardagi eruvchanligi suvdagiga nisbatan yuqori.
Issiqlik o'tkazuvchanlik gipsda past bo`lib, 1,6-46°C haroratda 0,3 Vt/(m K)ga teng. Angidridning kristall to'ri har biri to'rttadan molekulali elementar kataklardan iborat bo`lib, zich joylashishi tufayli kalsiy sulfat boshqa turlarning kristall to'rlariga qaraganda ancha mustahkam.
Ikki molekula suvli gipsdan farqli o'laroq, angidrid o'zaro perpendikulyar holatdagi uch yo'nalishda mustahkam birikish qobiliyatiga ega. Angidrid kristallari asosan mayda bo`lib, ularni ajratib turuvchi yuzasi g'adir-budir chiziqlar bilan o'yilgan. Angidridning sindirish ko'rsatkichlari:
Ng = 1,614; Np = l,57
Sof angidrit oq rangli bo`lib, o'z aralashmalariga qarab gips singari xilma-xil tusga kiradi. Angidrid ikki molekula suvli gipsga nisbatan ancha zich va mustahkam jinsdir. Uning zichligi 2900-3100 kg/m3.
|