Professiografiyaning mohiyati

3.2. Professiografiyaning mohiyati
1920 yillarning i kkinchi yarmida rus psixotexniklari tez suratlarda kasbiy faoliyatning tamoyil va usullarini ishlab chiqdilar. Shu tadqiqotlarni umumlashtirishi natijasida psixotexnikada maxsus yondoshuv professiografiyani shakllanishiga olib keldi. Bu yondashuvning mohiyati – “kasblar tasviri” umuman olganda professiografiyani o’rganish, kasbning psixologik tavsifi va loyihalashtirishini o’z ichiga oladi. Professiografiyada ma’lum mehnat jarayonini tashkil etuvchi ob’ektlar belgilari, mehnat sub’ekti, mehnat predmeti vazifalari, vositalari va sharoitlari o’rganiladi. Professiografiyaning asosiy tamoyillaridan biri kasbiy faoliyatni o’rganishda differentsial yondashuv tamoyili hisoblanadi. Bu tamoyilning mohiyati professiografiyaning aniq amaliy masalalarini echishga bo’ysunishidir. Masalan, kasbiy konsultatsiya va kasbiy tanlov uchun shunday kasbiy muhim belgilarni ajratish kerakki, ular sinovdagilarning kasbiy layoqatiga ko’ra farqlanishi lozim. Malaka darajasini aniqlash uchun mehnat vazifalari, kasbiy bilim, malaka, ko’nikma tavsifi muhim ahamiyatga ega. Kasbiy toliqishni o’rganish uchun shunday belgilardan foydalanildiki, ular yordamida kasbiy toliqishning keltirib chiqaradigan omillarini aniqlaydi. Shunday qilib, profesiografiyaning differentsial tamoyili kasbning o’rganish usullarini uning tavsif, mazmuni, shuningdek, qo’llanilish sohasi ya’ni professiografiya o’tkazish xususiyatlari uning maqsadlari bilan belgilanadi.
Professiogrammaning muhim tarkibiy qismi - psixogramma bo’lib, u mutaxassisning motivasion, iroda va emosional sohasining tavsifi hisoblanadi. Psixogramma - kasbning psixologik portreti bo’lib, u aniq kasbda dolzarb bo’lgan psixologik funksiyalar guruhi bilan namoyon bo’ladi. Professiografik tadqiqot metodlari. Kasbning ilmiy ta’siri, mehnatning (mehnat xulqi) tashqi ya’ni psixik jarayonlar ko’rishini ya’ni, mehnat sub’ektining ichki vositalariga bo’lgan integral psixologik tuzilmalarini nazarda tutadi.
Professiografiyada ko’pgina turli-tuman usullar qo’llanadi:
1) Ijtimoiy (so’rovnomalar, savollar kiritilgan kuzatuv);
2) Psixologik (suhbat kuzatuv tajriba va ulardan kelib chiquvchi intervyu, shaxsiy so’rovnomalar testlar, tajribalar, psixobiografiyalar, faoliyat mahsulini o’rganish metodi);
3) Fiziologik (EKG. KER qonda arterial bosimni o’lchash antopometrik va texnik ma’lumotlar);
4) Texnologik jarayonlar ta’siri va boshqa usullar xilma - xilligidan vaqt, kuch va vaziyatlarni minimalligi bilan profesiogramma tadqiqotdagi savollarga javob beruvchi usullarni tanlash lozim. Usullar kompleksini ishlab chiqishda tizimni tashkil etuvchi omil tadqiqot maqsadi muhim rol o’ynaydi.
Psixografiyalarni kasbga yo’naltirish uchun ishlab chiqayotganda kasbning umumiy professiografik va ijtimoiy-psixologik ta’siriga katta e’tibor beriladi. Mehnat sharoitlaridan texnik, texnologik va ijtimoiy psixologik sharoitlari ancha chuqurroq o’rganiladi. Tadqiqotlarning muhim yo’nalishi bu shaxsning qobiliyatlari, psixofiziologik xususiyatlarini baholashdir. Professiogrammalarning kasbga yo’naltirish va kasbiy tanlov maqsadida ishlab chiqishda psixodiognostik tadqiqotlar juda muhim hisoblanadi. qolgan tadqiqotlar o’quv - kasb muassasalarida talabalar, o’quvchilarni o’qishga qabul qilinadigan shaxslar ishlashi lozim bo’lgan sharoitlarni aniqlash uchun ahamiyatga ega. Ammo ular ham muhim hisoblanadi, chunki aniq majburiyatlarni va mehnat sharoitlarini bilmasdan, kasbga yo’naltirish, kasbiy yo’nalganligini tashkillashtirish va kasbga nisbatan layoqatini aniqlab bo’lmaydi.
Ta’limga yo’naltirilgan professiografiyalash - asosiga kasb sub’ektligi haqidagi g’oya qo’yiladi: kasb egasi, faoliyatning haqiqiy sub’ekti bo’lib, unga bir qator maxsus belgilar xos. Bu professiografiyalashning mualliflari uning mazmun - mohiyati va loyiqalashtirish texnologiyalarini o’rganib chiqishdi. “Kasb pasporti” bloki kasb va mutaxassisliklar nomining modifikasiyasi, kasbiy yo’nalish, kasb maqsadi, ta’lim darajasi haqida qisqa ma’lumotlarni o’z ichiga oladi. “Kasbning asosiy ob’ekti” (sohasi) bloki kasb turi haqida ma’lumotlarni o’z ichiga oladi. “Inson – tabiat”, “inson – inson”, “inson – texnika”, “inson - belgilar tizimi”, “inson badiiy obraz” va boshqalar. Bu blok mazmuni boshqa professiografiyalash bloklarining asosi hisoblanadi. “Kasbiy predmetli salohiyat” bloki ko’p tizimli ta’lim sifatida kasbiy muhim tavsifini o’z ichga oladi. Mutaxassis kasbi qaysi sohaga tegishli ekanini, qaysi asosiy ob’ektlarga yo’naltirilgan, bu ob’ektlar qanday ob’ektlar, bu sohada mehnat natijasi yoki mehnat mahsuli qanday ahamiyatga egaligi haqidagi ma’lumotga ega bo’lishi lozim. “Ijtimoiy kasbiy salohiyat” blokida shaxs ob’ektining quyidagi yo’nalishlari aks etadi. Fikrlash potensialining rivojlanishi. Shaxsni o’zini nazorat eta olish va rivojlantirish imkoniyatlari. Shaxsning muvaffaqiyat strategiyasiga yo’naltirilganligi. Shaxsning bozor iqtisodiyoti sharoitida bardoshligi. Professiografiyada ekologik, huquqiy va iqtisodiy madaniyat masalalari ham nazarda tutiladi. Maxsus psixofiziologik talablar bloki - ishchining kasbiy faoliyati jixatdan psixofiziologik xususiyatlariga qo’yiladigan talablarni aks ettiradi. Bunga tibbiy ko’rsatmalar, jinsiga, yoshga bo’lgan va sanitariya – gigienik talablar kiradi
|