nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Bolalarda kreativlikni shakllantirish jarayoni, metod va yo‘llari haqida tadqiqot ishlarini olib brogan chet el olimlarini ko`rsating?

|
Bolalarda kreativlikni shakllantirish jarayoni, metod va yo‘llari haqida tadqiqot ishlarini olib brogan chet el olimlarini ko`rsating?
|
bet | 53/56 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 87,07 Kb. | | #156776 |
376.Bolalarda kreativlikni shakllantirish jarayoni, metod va yo‘llari haqida tadqiqot ishlarini olib brogan chet el olimlarini ko`rsating?
A) D.Ushinskiy, Disterverg
B) Drepau Patti , A.Dolgurov ,
C) T.Bashina
D) M.Ochilov, D.Yunusov
A) Korreksion pedagogika-jismoniy va ruxiy kamchiliklari bor bolalarning psixofiziologik rivojlanishidagi xususiyatlarni urganadi
B) Korreksion pedagogika fani anomal bolalar uchun differentsial ta’limni tashxis etadi, ularning ta’lim-tarbiyasi bilan shugullanadi
C) Korreksion pedagogika masalalarini ishlab chikishda asos buladigan eng muxim metodologik printsip tarakkiyot printsipidir.
+ D) Anomaliyalarning kelib chiqishi sabablarini, turlarini, anomal bolalarning psixofiziologik rivojlanishdagi xususiyatlarini o`rganish
378.Oligofreniya necha darajada namoyon bo‘ladi?
A) Klinik, psixologik, pedagogik
B) Rezus faktorining tugri kelmasligi, xromosoma kasalliklari
+ C) Debil, imbetsil, idiot
D) Akli zaif oligofren, demensiya
379.Profilaktika so‘zining ma’nosi nima? 380.Pedagogik diagnostikaga kim asos solgan?
A) Y.A.Komenskiy
B) T.Stoun, Disterverg
+ C) D.Fisher, R.Ress
D) Pestolotsi
381. Dunyoqarashning qaysi funksiyasi kishining aqliy jihatdan kamol topishida, nazariy tafakkurning qaror topishida, jamiyatning yetuk kishisi bo‘lib yetishishida yuksak g‘oyaviy mustahkam e’tiqod ruxida tarbiyalashda, ilmiy dunyoqarashni qaror toptirishda muhim rol o‘ynaydi? 382.......... lotincha so‘zdan olingan bo‘lib, asos, boshlang‘ich holat, asosiy rahbar g‘oya, xulq va faoliyatning asosiy qoidasi kabi ma’nolarni anglatadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Bolalarda kreativlikni shakllantirish jarayoni, metod va yo‘llari haqida tadqiqot ishlarini olib brogan chet el olimlarini ko`rsating?
|
O‘qituvchining o‘quvchilar bilimlarini chuqur, ongli va mustaqil egallab olishlariga qaratilgan va o‘quvchilar bilish faoiiyatini boshqarishni ta’minlaydigan faoliyat usullari uima deb yuritiladi?

|
O‘qituvchining o‘quvchilar bilimlarini chuqur, ongli va mustaqil egallab olishlariga qaratilgan va o‘quvchilar bilish faoiiyatini boshqarishni ta’minlaydigan faoliyat usullari uima deb yuritiladi?
|
bet | 50/56 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 87,07 Kb. | | #156776 |
355.O‘qituvchining o‘quvchilar bilimlarini chuqur, ongli va mustaqil egallab olishlariga qaratilgan va o‘quvchilar bilish faoiiyatini boshqarishni ta’minlaydigan faoliyat usullari uima deb yuritiladi?
A) O‘qitish qoidalari
B) O‘qitish jarayoni
+ C) Ta"lim metodlari
D) Ta’lim tamoyillari
356.............(maktabdagi) o‘quv ishining asosiy tashkiliy shakli bo‘lib, unda o‘qituvchi aniq belgilangan dars doirasida o‘quvchilarning doimiy tarkibi bilan qat’iy jadval bo‘yicha shug‘ullanadi, jamoaviy bilish faoliyatiga rahbarlik qilib, o‘quv dasturiga o‘zi belgilaydigan didaktik va tarbiyaviy vazifalarga erishish uchun xilma-xil metodlardan foydalanadi.
A) Ma’ruza
B) Seminar
C) Dars
+ D) Mashg‘ulot
357.o‘quvchilarga diqqat-e’tiborli munosabatda bo‘lib, pedagogik odob talablariga amal qilish, o‘quvchilar bilan hamkorlik va ularning muvaffaqiyat qozonishlaridan manfaatdor bo‘lish darsning qaysi funksiyasining tarkibiy qismi hisoblanadi?
+ A) Tarbiyaviy
B) Didiktik
C) Rivojlantiruvchi
D) Motivatsiyalovchi
358“Ustоz muаllimsiz qоlgаndа zаmоn Nоdоnlikdаn qоrа bo’lаrdi jаhоn” bаytining muаllifi kim ?
+ A) Аbdurаhmоn Jоmiy
B) Аbu Rаyhоn Bеruniy
C) Аbu Nаsr Fоrоbiy
D) Аbu Аli ibn Sinоh
359.Tarbiya metodlarini sanab o’ting.
A) Kuzatish metodi hunarli metod, namuna, rag’batlantirish, jazolash
B) Ko’rgazmali metod, amaliy metod
+ C) Ishontirish, ijobiy ibrat, namuna, rag’batlantirish, jazolash
D) O’quvchi shaxsan hurmat qilish talablari
360.Texnologik kompetentlik bu …….
A) ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilari, jumladan, talabalar bilan samimiy muloqotda bo‘lish, ularni tinglay bilish, ularga ijobiy ta’sir ko‘rsata olish.
B) izchil ravishda kasbiy o‘sishga erishish, malaka darajasini oshirib borish, kasbiy faoliyatda o‘z ichki imkoniyatlarini namoyon qilish.
+ C) kasbiy-pedagogik bilim kunikma malakani boyitadigan ilg‘or texnologiyalarni o‘zlashtirish, zamonaviy vosita, texnika va texnologiyalardan foydalana olish.
D) favqulotda vaziyatlar (tabiiy ofatlar, texnologik jarayon ishdan chiqqan)da, pedagogik nizolar yuzaga kelganda oqilona qaror qabul qilish, to‘g‘ri harakatlanish malakasiga egalik.
361. Kretivlik qobiliyati va sifatlari mavjudligini samarali aniqlash testini toping
A) “Sinkveyn testi”
B) “insert jadvali”
+ C) “tugallanmagan rasmlar testi”
D) “ishbilarmonlik o`yini”
362. Pedagogik diagnostikada baho turlari?
A) Umumiy, xususiy, jamoaviy
B) Falsafiy, huquqiy, pedagogik
+ C) Falsafiy, pedagogik, psixologik
D) Ijtimoiy, psixologik
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘qituvchining o‘quvchilar bilimlarini chuqur, ongli va mustaqil egallab olishlariga qaratilgan va o‘quvchilar bilish faoiiyatini boshqarishni ta’minlaydigan faoliyat usullari uima deb yuritiladi?
|
O`quvchi nutqining, fikrlashi, shaxsning sensorli va harakatlanish sohalari, emotsional- irodaviy, intellektual sohalarini rivojlantirishda o`z aksini topadi. Ushbu ta`rif o`qitish jarayonining qa

|
O`quvchi nutqining, fikrlashi, shaxsning sensorli va harakatlanish sohalari, emotsional- irodaviy, intellektual sohalarini rivojlantirishda o`z aksini topadi. Ushbu ta`rif o`qitish jarayonining qa
|
bet | 48/56 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 87,07 Kb. | | #156776 |
341.O`quvchi nutqining, fikrlashi, shaxsning sensorli va harakatlanish sohalari, emotsional- irodaviy, intellektual sohalarini rivojlantirishda o`z aksini topadi. Ushbu ta`rif o`qitish jarayonining qaysi vazifasiga tegishli?
A)Ta`limiy
B) Tarbiyaviy
C) Maqsadli
+ D) rivojlantiruvchi
342.O`quv jarayoni modeli o`zida qanday tarkibiy qismlarni aks ettiradi?
A)o`qituvchi faoliyati
B) o`quvchi faoliyati
C) o`qituvchi va ta`lim oluvchilarning jadal o`zaro faoliyati
+ D) Barchasi to'g'ri
343.0‘qitish jarayonining ta`limiy vazifasi nimalardan iborat?
+ A) o`quvchilarda bilim, ko`nikma, malaka va kompetentsiyalami shakllantirishdan
B) Ta`lim jarayonida shaxsning ma`naviy-axloqiy va xulq-atvori va dunyoqarashi shakllantirilishidan
C) o`quvchi nutqining, shaxsning sensorli va harakatlanish sohalari, intellektual sohalarini rivojlantirishdan
D) To'g'ri javob yo'q
344. Shaxs shakllanishining asosiy omillari nimalardan iborat?
A) Ta‘lim, tarbiya, ma‘lumot
B) Psixik jihatdan rivojlanishi, o‘zini bir butun inson deb his qilish
+ C) Biologik omil, ijtimoiy muhit, tarbiya
D) O‘qish, o‘rganish, tarbiya
345.....bu-ta`lim jarayoni, mazmuni, qonuniyat va tamoyillari, shakl, metod va vositalarini ilmiy asoslab beruvchi ta`lim nazariyasi, pedagogikaning alohida sohasi
+ A) Didaktika
B) Ijtimoiy pedagogika
C) Tarbiya nazariyasi
D) Maxsus pedagogika
346. Ya.A.Komenskiyning qaysi asari ta‘lim rivojlantirishga g‘oyat katta hissa qo‘shdi?
A Yengil adabiyot
B) Ustozi avval
+ C) Buyuk didaktika
D) Bolalarga jonim fido
+ A) Tushuntirish
B) Namuna
C) Suhbat
D) Rag`batlantirish
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O`quvchi nutqining, fikrlashi, shaxsning sensorli va harakatlanish sohalari, emotsional- irodaviy, intellektual sohalarini rivojlantirishda o`z aksini topadi. Ushbu ta`rif o`qitish jarayonining qa
|
Bilim olishning asosiy manbai bo‘yicha o‘qitish (ta’lim.) metodlariga qaysilar kiradi?

|
Bilim olishning asosiy manbai bo‘yicha o‘qitish (ta’lim.) metodlariga qaysilar kiradi?
|
bet | 52/56 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 87,07 Kb. | | #156776 |
370.Bilim olishning asosiy manbai bo‘yicha o‘qitish (ta’lim.) metodlariga qaysilar kiradi?
+ A) Og‘zaki, ko‘rgazmali va amaliy
B) Ta’ lim metodlari
C) Reproduktiv, izohli-ko‘rgazmali
D) Induktiv
371.To‘garaklar, klublar, olimpiadalar, viktorinalar, ko‘rgazmalar, ekspeditsiyalar va hokazolar ta’limni tashkil etishning qaysi shakliga misol bo‘la oladi?
A) Frontal
+ B) Yordamchi
C) Asosiy
D) Guruhiy
372.Leksiya, praktikumlar, laboratoriya mashg‘ulotlari, seminarlar, konsultatsiyalar, uy vazifalari ta’limni tashkil etishning qaysi shakliga misol bo‘la oladi?
A) Frontal
B) Qo‘shimcha
+ C) Asosiy
D) Guruhiy
373.Pеdаgоgik mаhoratgа to’g’ri tаvsif bеrilgаn jаvоbni bеlgilаng ?.
A)O’qituvchining shахsiy vа kаsbiy fаzilаtlаrini rivоjlаntirishni bеlgilоvchi хususiyatlаr
B) Pеdаgоgik- psiхоlоgik bilimlаrni puxta va mukаmmаl egаllаsh xususiyatlari
+ C) O’z kаsbiy bilimlаrini, ko’nikmа vа mаlаkаlаrni dоimiy o’zlаshtirib bоrish xususiyatlari
D) So’nggi ахbоrоt tехnоlоgiyalаri vа zаmоnаviy bilimlаrni o`zlashtirishi bilаn qurоllаnishi
374 Kompetensiya so‘zining ma’nosi nima?
+ A) Kompetensiya – lotincha so‘z bo‘lib, tegishli, layoqatli degan ma’noni bildiradi.
B) Kompetensiya –grekcha so‘z bo‘lib, muloqot madaniyat degan ma’noni bildiradi
C) Kompetensiya – inglizcha so‘z bo‘lib madaniyat degan ma’noni bildiradi.
D) Kompetensiya – inglizcha so‘z bo‘lib ma’naviyat degan ma’noni bildiradi.
375. ……….– mutaxassis sifatida pedagogning individual ravishda o‘zida u yoki bu kasbiy-pedagogik sifat, bilim, ko‘nikma, malakalar, kasbiy kompetentlik sifatlarini shakllantirish va rivojlantirish ehtiyojlariga tayangan holda ishlab chiqqan shaxsiy-amaliy xarakterdagi dasturi
A) Texnologik kompetentlik dasturi
+ B) Shaxsiy kompetentlik dasturi
C) Pedagogning individual rivojlanish dasturi
D) kommunikativ kompetentlik dasturi
|
| |
Surdopedagogika so‘zining ma’nosini izohlang

|
Surdopedagogika so‘zining ma’nosini izohlang
|
bet | 51/56 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 87,07 Kb. | | #156776 |
363. Surdopedagogika so‘zining ma’nosini izohlang.
A) Surdopedagogika inglizcha «surdis» - surdis so‘zidan olingan bo‘lib «ko‘rlik» degan ma’noni bildiradi Klinik, psixologik, pedagogik
B) Rezus faktorining tugri kelmasligi, xromosoma kasalliklari
+ C) Surdopedagogika lotincha «surdis» - surdis so‘zidan olingan bo‘lib «karlik» degan ma’noni bildiradi
D) Aqli zaif oligofren, demensiya
364. Pedagogik diagnostika metodlarini ayting?
A) Adabiyot bilan ishlash, eksprement
+ B) Kuzatish, test, taxlil
C) aqliy xujum, insert
D) matematik taxlil, tajriba
365. Pedagogik diagnostika faniga qachon asos solingan?
A) 1840 yil
+ B) 1864 yil
C) 1890 yil
D) 1850 yil
366. Quyida dunyoqarashning qaysi funksiyasi aks etgan? «Falsafa insonning ijtimoiy tabiatini va mohiyatini ochib berish bilan birga, u insonning tabiatga munosabatini, jamiyatning tabiat bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatib beradi, shuningdek insonning tabiatga g‘amxo‘rlik bilan munosabatda bulishini o‘rgatadi.»
A) Ijtimoiy funksiyasi
B) Tarbiyaviy funksiyasi
C) Gnoseologik funksiyasi
+ D) Metodologik funksiyasi
367.Ta’lim mazmuni qanday davlat hujjatlari va rasmiy hujjatlarda o‘z aksini topadi?
A) o‘quv dasturi, o‘quv quroli
B) o‘quv mashg‘uloti, o‘quv quroli, darslik
C) kundalik, o‘quv stoli, o‘quv yuklamada
+ D) o‘quv rejasi, o‘quv dasturi, darslik
368.Prinsip so‘zi qanday ma’noni anglatadi?
A) Prinsip-lotincha taxlil.
B) Prinsip- lotincha yul,usul.
C) Prinsip lotincha boshlanish.
+ D) Prinsip- lotincha asos,boshlanish.
369.O‘qitish shakllari to‘liq berilgan javobni toping.
+ A) ma’ruza, seminar, amaliy, laboratoriya mashg‘ulotlari, mustaqil ta’lim, amaliyot
B) mashg‘ulot, turli sayohatlar, sinfdan tashqari mashg‘ulotlar
C) mashg‘ulot, mashg‘ulotdan tashqari ishlar, turli sayohatlar, individual mashg‘ulot shakllari
D) mashg‘ulotdan tashqari ishlar, ekskursiya, sinfdan tashqari mashg’ulotlar
|
| |
Tushuntirish,Suhbat,Namuna usullari tarbiya metodlarining qaysi guruhiga mansub?

|
Tushuntirish,Suhbat,Namuna usullari tarbiya metodlarining qaysi guruhiga mansub?
|
bet | 49/56 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 87,07 Kb. | | #156776 |
348.Tushuntirish,Suhbat,Namuna usullari tarbiya metodlarining qaysi guruhiga mansub?
+ A) shaxs ongini shakllantiruvchi metodlar.
B) Faoliyatni tashkil etish va xulq-atvor tajribalarini shakllantirish metodlari.
C) Xulq-atvorni va faoliyatni rag`batlantirish metodlari.
D) An’anaviy ta’lim metodlari
349.Har tomonlama barkamol shaxsni shakllantirish...
A) Tarbiyaning maqsadi
B) Tarbiyaning obyekti
C) Tarbiyaning predmeti
D) Tarbiyaning vazifalari
350. Shaxs kamolotiga qanday omillar ta‘sir etadi?
A) Biologik omil, ijtimoiy omil va tarbiya ta‘sir etadi.
B )Shaxsning kamol topishida ijtimoiy va biologik omillar ta‘sir etadi.
C) Odamlarning munosabati.
D) Bola shaxsining rivojlanishiga irsiyat, muhit va tarbiya kabi omillar
351. Metod nima?
+ A) Maqsadga erishish yo’li, usuli
B) Murakkab, ko’p qirrali, ko’p sifatlarga ega ta’limdir
C) Yаngi bilimlarni qidirish, izlash, tashkil qilish.
D) Muammoli vaziyatlarni yaratish va hal etish
352.O‘qituvchi faoliyati va o‘quvchilar bilish faoliyatining xususiyatini belgilaydigan asosiy qoidalar nima deb yuritiladi?
A) O‘qitish qoidalari
+ B) O‘qitish jarayoni
C) Ta’lim metodlari
D) O‘qitish tamoyillari
353. Tarbiya uch narsaga ehtiyoj sezadi: ilmga, iste‘dodga va mashqqa.
Bu so’zlar qaysi mashhur faylasufga tegishli?
A) Aflotun
+ B) Arastu
C) A. N. Farobiy
D) Abu Rayhon Beruniy
354.Nazariyaning amaliyot (hayot) bilan bog‘liqlik prinsipi.
+ A) O‘quvchilar o‘zlashtirgan bilimlari ularning bevosita hayot faoliyatida qo‘llangan yoki dasturulamal bo‘lib xizmat qilgandagina ahamiyatli ekanligiga ishora qiladi.
B) O‘quv predmetlari mazmuniga inson omili, uning qadr-qiymati, sha’ni, or-nomusi, huquq va burchlarini hurmatlash g‘oyalarini singdirish zarurligini nazarda tutadi
C) Pedagogik jarayon amal qilishi zarur bo‘lgan qoidalar, ya’ni prinsiplarning mohiyatini bilish imkonini beradi.
D) Ta’lim-tarbiya va shaxs rivojlanishi (kamoloti)ning uyg‘unligi, muayyan tizimga ega ekanligini anglatadi.
|
| |
….. - ijtimoiy subyektning yangiligi, ahamiyati va foydaliligi jamiyat yoki muayyan guruh tomonidan tan olingan faoliyati yoki faoliyati natijasi

|
….. - ijtimoiy subyektning yangiligi, ahamiyati va foydaliligi jamiyat yoki muayyan guruh tomonidan tan olingan faoliyati yoki faoliyati natijasi
|
bet | 22/56 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 87,07 Kb. | | #156776 |
155….. - ijtimoiy subyektning yangiligi, ahamiyati va foydaliligi jamiyat yoki muayyan guruh tomonidan tan olingan faoliyati yoki faoliyati natijasi
A) Kreativ qobiliyat
B) Ijodiy tafakkur
C) Ijod
+ D) Ijodiy qobiliyat
156.Korreksion pedagogika fanining qanday tarmoqlarini bilasiz?
A) Tiflopedagogika, pedagogika, anatomiya, maxsus pedagogik
+ B) Surdopedagogika, tiflopedagogika, oligofrenopedagogika, logopediya
C) Oligofrenopedagogika, pedagogika tarixi, nevropatologiya
D) Anatomiya, psixopatologiya, pedagogika tarixi, surdopedagogika
157.O‘rganilayotgan kishi berayotgan ma’lumotlar diagnostikaning maqsadiga mos kelishi nima deyiladi?
+ A) konfidensiallik
B) Ishonchlilik
C) Relevantlilik
D) Maqsadlilik
158.O‘quvchi o‘zlashtirishi bilan o‘quv materialini to‘g‘ri tanlashmaqsadni to‘g‘ri yo‘naltirish mezonidirdeb pedagogik diagnostikaga ta’rif bergan olim kim?
+ A) Macherman
B) D.Fisher
C) R.Res
D) Pestolotsi
159. Didaktik jarayon kechadigan barcha sharoitlarni oydinlashtirish, uning natijalarini belgilash bu-
+ A)Tashxis
B) korreksiya
C) Profilaktika
D) nazorat
160.Metodologiya- qanday ta’limot?
A) tafakkur usullari va metodlari haqidagi ta’limot
B) inson mohiyati to‘g‘risidagi ta’limotdir.
C) mahsuldorlik tomoniga yo‘naltirish yo‘llarini o‘rgatadigan falsafaning sohasi
+ D) borliq uning mohiyati, shakllari, asosiy tamoyillari va eng umumiy kategoriyalari haqidagi ta’limot.
161. O‘qitish faoliyati tarkibini to‘g‘ri aniqlang:
A) Didaktik vazifalar, o‘quv topshiriqlari, o‘quv materiali, o‘qitish metodlari
B) Ta’lim maqsadi, tarbiya maqsadi, bilish jarayoni, ish uslubi
+ C) O‘quv rejasi, o‘quv dasturi, o‘qitish metodlari, manbalar
D) To‘g‘ri javob yo‘q
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
….. - ijtimoiy subyektning yangiligi, ahamiyati va foydaliligi jamiyat yoki muayyan guruh tomonidan tan olingan faoliyati yoki faoliyati natijasi
|
No`kis 2023 mazmuni - bet 43

|
No`kis 2023 mazmuni
|
bet | 43/55 | Sana | 16.09.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #271336 |
Bog'liq 3.Лекция умумий психологияMiynet ha`m oqiwda temperamenttin` roli sonnan ibarat, onnan ha`r qiyli qolaysiz jag`day, emotsiogen faktor, pedagogikaliq ta`sir payda etetug`in psixikaliq jag`daylardin` jumisina ta`sirine baylanisli. Temperamentten nerv-psixikaliq basim (misali, jumisqa baha beriw, jumisti qadag`alawdi ku`tiw, jumis pa`tin jedellestiriw, ta`rtip-intizamliq ta`sirler h.t.b) da`rejesin belgilewshi ha`r qiyli faktorlardin` ta`sirine baylanisli. Temperamenttin` is-ha`reket talaplarina maslasiwinin` to`rt joli bar. Birinshi joli-ka`siplik tan`law, onin` waziypalarinin` biri-bul jumisqa za`ru`rli temperament qa`siyetlerine iye bolmag`an adamlardi jolatpaw. Bul jol tek g`ana jeke shaxsqa ku`shli talap qoyatug`in ka`sipke tan`lawda a`melge asiriladi. Temperamenttin` is-ha`reketke maslasiwinin` ekinshi joli adamg`a qoyilip atirilg`an talaptin`, jumistin` jag`daydi ha`m usillarinin` individuallig`inan ibarat. U`shinshi joli-temperamenttin` is-ha`reketke unamli qatnasin qa`liplestiriwi ha`m tiyisli sebepler arqali temperamenttin` keri ta`sirin jen`iwden ibarat. Temperamenttin` is-ha`reket talaplarina maslasiwdin` to`rtinshi, tiykarg`i ha`m en` ken` tarqalg`an joli-onin` individual stilin qa`liplestiriw. Jumistin` individual stili degenimizde ha`rekettin` sol adam ushin xarakterli ha`m is-ha`rekettin` na`tiyjeli juwmag`ina erisiwdi ta`miyinleytug`in jeke o`zgeshelikke iye usillar sistemasi ha`m ha`reketler usili tu`siniledi. Temperament minez-quliq ha`m qarim-qatnas usillarinda iz qaldiradi, misali sangvinik derlik barliq waqitta sa`wbette initsiator boladi, tanis emes adamlar arasinda o`zin erkin sezedi, jan`a o`zgeshe jag`day oni tek qozdiradi, al melanxolik bolsa kerisinshe qisinadi, jan`a jag`day, jan`a adamlar arasinda albirap qaladi. Flegmatikler de jan`a adamlar menen qiyin til tabisadi, o`z sezimlerin az ko`rsetedi ha`m uzaq waqitqa shekem kimdur onin` menen tanispaqshi ekenligin an`lamaydi. Ol muhabbat qatnaslarin dosliqtan baslawg`a beyim ha`m aqiri, biraq jildam metamorfozlarsiz su`yip qaladi, o`ytkeni onda sezimler ritmi pa`seygen, sezimler turaqlilig`i oni bir adamdi jaqsi ko`riwshi etip qoyadi. Xolerik, sangviniklerde bolsa, kerisinshe, muhabbat jiyi jariliw siyaqli, bir qarastan payda boladi, biraq ju`da` turaqli bolmaydi.
|
| |
No`kis 2023 mazmuni - bet 44

|
No`kis 2023 mazmuni
|
bet | 44/55 | Sana | 16.09.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #271336 |
Bog'liq 3.Лекция умумий психологияInsan jumisinin` o`nimdarlig`i onin` temperamentinin` o`zgesheligi menen tig`iz baylanisli. Eger jumista bir talap tu`rinen ekinshisine tez-tez o`tip turiw, sheshim qabillawda operativlik talap etilse, sangviniktin` ayriqsha shaqqanlig`i qosimsha na`tiyje beriwi mu`mkin. Flegmatik ha`m melanxolikler kerisinshe, xolerik ha`m sangviniklerge salistirg`anda qatal reglamentatsiya ha`m bir qa`liptegi jumista u`lken o`nimdarliq ha`m sharshawg`a qarsiliqqa iye. Minez-quliqliq qatnasta temperamenttin` ha`r qiyli tipindegi adamlardin` reaktsiyasi o`zgesheligin aldin ala ko`riw ha`m olarg`a adekvat diqqat qaratiw mu`mkin ha`m sha`rt. Atap o`tiw kerek, temperament minez-quliqtin` mazmunliq emes, al tek g`ana dinamikaliq sipatlamasin belgileydi. Bir temperament tiykarinda ha`m G`ulliG` ha`m sotsialliq sanda joq shaxs boliwi mu`mkin. I.P.Pavlov joqari nerv is-ha`reketinin` ja`ne u`sh G`haqiyqiy insaniyliq tiplerG`in atap o`tken, olar-oylawshiliq, ko`rkem, ortasha. Oylawshi tip wa`killeri (shep yarimsharinin` ekinshi signalliq sistemasi basim) aqilli, turmisliq qubilislardin` toliq analizine, konkret emes abstrakt oylawg`a beyim. Bul tiptegi adamlar a`dette matematika, filosofiya menen qizig`adi, olarg`a ilimiy jumislar unaydi. Ko`rkem tiptegi adamlarda (shep yarimsharinin` birinshi signalliq sistemasi basim) oylaw obrazli, og`an joqari emotsionalliq, qiyaldin` ayqinlig`i, haqiyqatliqti qabillaw tirisheligi ha`m tikkeleyligi iz qaldiradi. Olardi birinshi gezekte iskusstvo, teatr, poeziya, muzika, jaziwshiliq ha`m ko`rkem o`neri qiziqtiradi. Olar qarim-qatnastin` ken` shen`berine tirisadi. Al oylawshi tiptegi adamlardi, skeptikaliq tu`rde G`qurg`aqG` sipatinda bahalaydi. Ko`pshilik adamlar (80 protsentke shekem) G`artin ortaliqG`qa, ortasha tipke jatadi. Olardin` minezinde azg`ana ratsional yamasa emotsional baslama bar ha`m bul kishkene balaliq da`wirindegi ta`rbiyag`a, turmisliq jag`daylarg`a baylanisli. Bul 12-16-jaslarda ko`rine baslaydi, biraz o`spirimler waqtinin` ko`pshiligin a`debiyat, muzika, iskusstvog`a bag`ishlasa, basqalar-shaxmat, fizika, matematikag`a bag`ishlaydi.
|
| |
No`kis 2023 mazmuni - bet 46

|
No`kis 2023 mazmuni
|
bet | 46/55 | Sana | 16.09.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #271336 |
Bog'liq 3.Лекция умумий психологияTan` qalarlig`i, qarama-qarsi temperamenttegi adamlar bekkem ha`m kelisimli shan`araq quradi, misali, qoziwshi xolerik ha`m tinish flegmatik, sonday-aq qapa melanxolik ha`m kewilli sangvinik-olar bir-birin tolqtiradi, biri-birine kerek. Dosliq qatnasiqlarda ko`binese bir temperamenttegi adamlar til tabisadi (eki xolerikten tisqari olar, ekewinin` de shidamsizlig`i sebepli tez-tez urisadi). Sonday-aq, flegmatikler en` universal partner sipatinda aniqlang`an, o`ytkeni olardi qa`legen, o`zinikinen basqa temperamentler (ko`pshilik avtorlardin` pikirinshe, eki flegmatik jubi ju`da` sa`tsiz shiqqan) qanaatlandiradi. Ayzenk G`ekstraversiya-introversiyaG` parametrleri tiykarinin` fiziologiyaliq parametrlerin aniqlawg`a uring`an, ol Pavlov gipotezasina tiykarlanip, ekstravertlengen minez-quliq qoziwdin` ku`shli toqtaw potentsialinin` payda boliwi menen belgilenedi, sol waqitta introvertler bolsa minez-qulqi toqtaw potentsial a`zziliginin` ha`m qoziw potentsiali ku`shinin` na`tiyjesi dep esaplag`an. Ayzenk usinin` tiykarinda ekstravert ha`m introvertlerge bo`linetug`in eksperimental belgilerdi aniqlag`an.
|
Introvert
| Ekstravert |
Qabillaw rigidligi
|
Ku`shli
|
a`zzi
|
O`jetlik
|
U`lken
|
Kishkene
|
Umtiliwshiliq da`rejesi
|
Biyik
|
Pa`s
|
U`yirseklik
|
Pa`seygen
|
Joqarilag`an
|
Sha`rtli baylanislardin` payda boliwi
|
Tez
|
A`ste
|
Qabillawdag`i konstantliq
|
Pa`s
|
Joqari
|
|
| |
Xizmettin` stukturasi - No`kis 2023 mazmuni

|
No`kis 2023 mazmuni
|
bet | 19/55 | Sana | 16.09.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #271336 |
Bog'liq 3.Лекция умумий психологияXizmettin` stukturasi. A`dette xizmetti onin` strukturasi (sostavi) ko`z-qarasinda alip qaraydi. Ba`rinen de burin xizmettin` maqsetlerin ha`m sebeplerin ayirip shig`aradi.
Adamnin` ha`rqanday xizmeti ol o`z aldina qoyatug`in maqsetleri, waziypalari menen belgilenedi. Maqset joq jerde xizmet te bolmaydi. Xizmet adamdi anaw yamasa minaw maqsetti o`z aldina qoyiwg`a ja`ne og`an erisiw ushin xizmetti sho`lkemlestiriwge iytermelegen belgili bir motivlerden, sebeplerden kelip shig`adi.
Ma`qset degenimiz- bul adam sonin` ushin ha`reket etetug`in na`rse boladi: motiv degenimiz- bul adam ne sebepten xizmet etip atirg`anlig`i boladi. Mine usi ko`z-qarasin`izdi med. intitutag`i oqiwin`izg`a alip qaran`iz. Sizin` maqsetin`iz qanday, bul oni tabisli tu`rde tamamlaw ha`m shipakerlik ka`sipti iyelip aliw. Al siz ne sebepten oqiy basladin`iz, ne sebepten med. instituti tamamlawdi o`z aldin`izg`a maqset etip qoydin`iz. Da`rhal sizin` yadin`izg`a sizdi usi sheshimge iytermelegen motivler tu`sedi.
A`dette adamnin` xizmeti tek g`ana qanday da bir motiv ha`m bir g`ana maqset penen emes, al en` jaqin ja`ne barg`an sayin uliwmasip ha`m uzaqlasa beretug`in maqsetler menen motivlerdin` pu`tin bir sistemasi menen belgilenedi.Ma`selen siz mine usi sabaqliqti u`yrenip otirsiz. En` jaqin maqset- usi baptin` mazmunin o`zdlestiri aliw boladi. Al onin` izin ala anag`urlim alis maqset- psixologiyani jaqsi bilip aliw turadi. Adamnin` tek g`ana en` jaqin perspektivalardi emes, al alislarin da ko`re biliwi a`hmiyetli boladi- bul na`rse og`an qiyinshiliqlarg`a qarsi gu`res ju`rgiziwde, ha`m tosqinliqlardi jen`ip shig`iwdi ku`sh bag`ishlaydi, al araliq na`tiyje erisiw adamdi alg`an bag`ittan qaytarmaydi.
Xizmetti motivatsiya da`rejesine qaray da motivler ja`miyetlik yamasa attan aniq tar jeke xarakterge iye boliwina qaray da bahalanadi. Jaqsi ta`rbiya ko`rgen adamda ja`miyetlik motivler jeke ma`nige iye boladi, onin` o`zinin` de jeke isi bolip qaladi.
Ku`shli sezimlerdin`, ko`binese ku`shli ta`siyir jasaytug`in qozdiriwshilardin` usinday jete an`g`arilmag`anlig`i, tu`sinilmegen ha`reketlerdi impul`siv ha`reketler dep ataydi.
Ha`reketlerdi praktikaliq ha`m aqil ha`reketleri dep ayiradi. Olar o`z-ara tig`iz baylanisqan boladi. Praktikaliq ha`reketler (zatlardi manipulyatsiyalaw, konstruktivlik ha`reketler, mektep qasinda islenetug`in ha`reketler) bilip aliw xizmetinde (zeyin ilgirlikte ha`m oylawda) u`lken a`hmiyetke ten`.
Adamnin` ha`reketleri so`ylew xizmetinen ajiralmag`an halda boladi. So`ylew xizmeti, so`z (sonin` ishinde ishki so`ylew ishten aytiwda) adamnin` minez-qulqin ha`m xizmetin ta`rtipke saladi, og`an o`z ha`reketlerin an`g`ariwda, ha`rekettin` waziypalarin so`z benen bildiriwde ha`m onin` planin belgilewde, ha`rekettin` xarakterin o`zgertiwde, jol qoyilg`an qa`telerdi du`zetiwde ja`rdem beredi.
|
| |
Qarim-qatnas ma`deniyati - No`kis 2023 mazmuni

|
No`kis 2023 mazmuni
|
bet | 21/55 | Sana | 16.09.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #271336 |
Bog'liq 3.Лекция умумий психологияQarim-qatnas ma`deniyati. Qarim-qatnas ma`deniyatina birinshiden, o`zin-o`zi biliw ha`m basqa adamlardi tu`sine aliw qa`biliyeti, yag`niy olardin` psixologyaliq qa`siyetlerin duris bahalay aliw, ekinshiden, olardin` minez-qulqina ha`m jag`daylarina say munasebette boliw, u`shinshiden ha`r bir adamg`a onin` individual qa`siyetlerine en` maqul keletug`in qarim-qatnas tu`ri, usili ha`m stillerin tan`lap biliw kiredi. Qarim-qatnas ma`deniyatin rawajlandiriw ushin adamg`a balaliqtan baslap basqa adamlarg`a hu`rmet ha`m shin kewlden mu`na`sebette boliw, olardin` da`rtine sherik boliw, g`amxorliq qiliw qa`biliyetlerin qa`liplestirip bariw kerek boladi. Qarim -qatnas en` birinshi adamnin` adam ta`repinen qabil etiliwinen baslanadi, onda da`slepki o`zara bahalaw a`melge asiriladi, da`slepki sezimler, intellektual mu`na`sebetler payda boladi ha`m bunnan son` tiyisli qarim -qatnas tu`ri a`melge asiriladi.
Psixologiyada belgilengen, qatnas quramali ha`m ha`r ta`repleme protsessti quraydi, ol bilimlendiriw, bunda ayirim ta`replerdi ayirip ko`rsetiw, yag`niy onin` du`zilisin su`wretlew mu`mkin. Qatnas du`zilisi minezlemesinde u`sh bir-biri menen baylanisli ta`replerdi atap ko`rsetedi.
kommunikativ.
interaktiv
pertseptiv.
Qatnastin` bul ta`repleri funktsiya sipatinda belgilenedi, bunda qatnas adamlardin` birgeliktegi turmisinda a`melge asiriladi.
Qatnastin` kommunikativ ta`repi, yamasa kommunikatsiya, so`ylesiwshi individler arasindag`i informatsiya bo`lisiwden ibarat. Interaktiv ta`repi so`ylesiwshi individler arasindag`i qatnasti, yag`niy tek g`ana bilim, ideyalar emes, al ha`reketler menen almasiwdi sho`lkemlestiriwden ibarat. Qatnastin` pertsitiv ta`repi partnerlardin` so`ylesiwi boyinsha ha`m usi tiykarda bir-birin tu`siniwdi ornatiwda bir-birin qabillaw protsessin an`latadi.
Real shinliqta bul ta`replerdin` ha`r biri basqalardan bo`lek o`mir su`rmeydi ha`m tek g`ana tallawda olardi ayiriw mu`mkin. Qatnastin` atap o`tilgen barliq ta`repleri kishi toparlarda so`ylesiwdi sho`lkemlestiriw jag`daylarinda, yag`niy adamlar arasinda tikkeley baylanis jag`dayinda ko`rinedi ha`m ayiriladi.
Psixologiyada qarim-qatnastin` uliwma belgilengen aniqlamasi joq. A`dette, qatnastin` tiykarg`i ta`replerine (funktsiyalarina) ko`rsetiwshi su`wretlewshi aniqlama qollaniladi. Qatnas- bul G`bir waqittin` o`zinde individlerdin` ha`m birge ha`reket etiw ha`m informatsiyaliq protsess, ha`m adamlardin` bir-bri menen qatnas, ha`m olardin` bir-birine ta`sir etiwi, ha`m bir-birin tu`siniw ha`m birge bastan keshiriw protsessi sipatinda shig`iwi mu`mkin bolg`an ko`p qirli ha`m quramali protsessG`.
|
| |
Ta`kirarlaw ushin sorawlar

|
Ta`kirarlaw ushin sorawlar
|
bet | 24/55 | Sana | 16.09.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #271336 |
Bog'liq 3.Лекция умумий психологияTa`kirarlaw ushin sorawlar.
Jeke adam degenimiz ne
Jeke adamg`a kimler kirmeydi.
Jeke adam bag`darlaniwshilig`i degenimiz ne.
Xizmet degenimiz ne.
Ol haywanlar is-ha`rektinen nesi menen ayriqshalanadi
Is-ha`rekettin` maqseti ha`m sebebi degenimiz ne
Olar arasindag`i qarim-qatnas qanday
Jaqin ha`m uzaq motivatsiya arasindag`i ayirmashiliq nede
Xizmettin` tiykarg`i komponentlerin atap o`tin`
Teoriyaliq ha`m praktikaliq is-ha`reket neden ibarat
Xizmettin` tiykarg`i tu`rlerine salistirmali sipatlama berin`
Qarim qatnas haqqinda tu`sinik ha`m onin` a`hmiyeti.
Qarim-qatnas du`zilis
Qarim-qatnas qurallari. So`z qarim-qatnas qurali ekenligin da`liylen.
Qarim-qatnas tu`rleri.
Referent topar degenimiz neW
Kishi toparlar degenimiz neW
Formal xem noformal toparlar degenimiz neW
Lider” - so`zi neni an`latadiW
A`debiyatlar.
Davletshin.M.», Tuychieva.S.M. «`Umumiy psixologiya»`. T.2002.
Karimova.V.M, Akramova.F. «`Psixologiya»`. T.2000.
Godfrua J. Chto takoe psixologiya. T. M. Mir, a`99g`.
Psixologicheskiy slovar`./ Pod obsh. red. A.V.Petrovskogo i M.».Yaroshevskogo. M., 1990.
Nemov R. S. Psixologiya Uchebnik dlya stud. vissh. ped. ucheb. ZavedeniyU` 1998.
Tema. Diqqat.
Joba:
1. Diqqat haqqinda tu`sinik a`hmiyeti.
2. Diqqattin` fiziologiyaliq tiykarlari.
3. Diqqattin` qa`siyetleri.
4. Diqqattin` tu`rleri.
T.T: diqqat, diqqattin` tu`rleri, erkli diqqat, erksiz diqqat, erkliden son`g`i diqqat, diqqattin` qa`siyetleri-kontsentatsiyalilig`i, o`zgeriwshen`ligi, turaqlilig`i, bo`lisitiriliwi.
Diqqat tuwrali tu`sinik. Adamg`a mudami og`ada ko`p ha`rqiyli qozdiriwshilar ta`sir jasap turadi. Adamnin` sanasi usi barliq ob`ektlerdi bir waqitta jetkilikli da`rejede aniq qamtiy almaydi. Qanday da bir na`rse ayqin sana shen`berinde boladi, qanday da bir na`rse toliq tu`sinilmey qaladi, qandayda bir na`rse og`ada gu`n`girt boladi, al ko`plegen na`rseler pu`tkilley sezilmey qaladi. Do`gerek a`tiraptag`i og`ada ko`p ob`ektlerden- zatlardan ha`m qubilislardan- adam o`zi ushin qiziqlarin, o`zinin` za`ru`rligine, turaqliliq planlarina sa`ykes keletug`inlarin ajiratip aladi. Adamnin` ha`rqanday xizmeti ob`ektti ajiratip shig`ariwdi ha`m pu`tkil oyin, diqqatin og`an ja`mlewdi talap etedi.
|
| |
Biz sizning foydangiz uchun harakatdamiz - bet 13

|
Biz sizning foydangiz uchun harakatdamiz
|
bet | 13/56 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 87,07 Kb. | | #156776 |
95. O’qituvchinng o’quvchilar bilan muloqot jarayonida paydo bo’ladigan turli ziddiyatli vaziyatlarni bartaraf etish uchun…..?
A) o’zi ishlayotgan o;quv muassasi rahbariyatiga yordam so’rab murojat qilish kerak
+B) avvalo o’z iqtidoriga, pedogogik va psixologik mahoratiga tayanish lozim
C) darhol tartibsiz o’quvchining to’lib o’tta nisbatan tarbiyaviy jazo metodini qo’last shart .
D) ota –onasini o’quv muasasasiga chaqirtirishi va suxbat o’tqazish ogoxlantirish kerak. 96. Pedagogik tasir ko’rsatishning asosiy usullari.
A) rag’batlantirish, jazolash
+B) talab istiqbol rag’batlantirish va jazolash, jamoatchilik fikri.
C) Pedagogik tajriba
D) Ishontirish va maqulash 97. Pedagogik muammolar muvofaqiyatini ta’minlovchi asosiy omillar.
A) O’qituvchining talabchanligi prensipialligi
+B) Pedagogik qobilyatning mavjudligi va pedagogik nazokat
C) O’qituvchining notiqlik sa’nati
D) so’z boyligi notiqligi
98. “ Til shirinligi- ko’pincha yoqimli, muloyimligi esa foydali. Shirin so’z ko’ngillar uchun asal kabi totlidir “ xush muomalalikning ahamiyati haqida nurxikmat fikr mualifi. A).M. Qoshg’ariy 99. “Ilm insonlarning madori, hayoti, porloq kelajagi, rahbari, najotiga aylangan. Ilm inson uchun g’oyat oily va muqaddas fazilat.” Ilmga berilgan ushbu ta’rif muallifi:
+A) A.Avloniy
B) M.Qoshq’ariy
C) A. Navoiy
D) Yusuf Xos Hojib 100. Pеdagogik tеxnologiyaning eng asosiy xususiyati nimadan iborat?
A).O’quv maqsadlarini bеlgilaydi.
B).Intеrfaol usullardan foydalanishni nazarda tutadi.
C).Ta'lim samaradorlini oshiradi.
D).+O’quv maqsadlariga erishishni kafolatlaydigan o’quv jarayonini loyihalashni nazarda tutadi. 101.Pedagogika fanlar tizimiga kirmaydigan fan qaysi qatorda keltirilgan?
+ A) Falsafa
B) Pedagogika tarixi
C) Maktabgacha pedagogika
D) Pedagogik texnologiya
|
| |
1 A. X. O‘roqov - bet 84

376
ro‘yxatga olish nuqtasida doimiy ravishda o‘rnatilgan yoki harakat jadalligi va
tarkibini qayd etish uchun ishlaydigan laboratoriyalarga o‘rnatilgan. So‘nggi
paytlarda qoplama ostiga qo‘yiladigan induktiv ilmoqli datchikli avtomatik
o‘lchagichlar juda ommalashib ketdi. Ulardan eng soddasi avtomobil va yuk
avtomobillarining transport oqimini tanib olish va umumiy harakat jadalligini
o‘lchash imkonini beradi, bularga ASD-5M va KP-202 lar kiradi.
Avtomobil yo‘llarini muxofaza qilish

377
qish sovuqlari va yomg’irli kuz bilan joylarda joylashgan yo‘l poyida namlik
sezilarli darajada qayta taqsimlanishi mavjud. Pastdan yuqoriga yuqori haroratdan
(tuproqning erigan qatlamlaridan) pastgacha (yo‘l to‘shamasi asosigacha)
harakatlanuvchi suv tuproqda muz kristallari shaklida to‘planadi. Muzlagan
tuproqdagi suvning harakati tuproq zarrachalarini o‘rab turuvchi plyonkalarda,
iliqroq zarrachalardan sovuqroq, suv bug’ining sovigan tuproq zarrachalari
yuzasida kondensastiyalanish yo‘li bilan yupqa kapillyarlarda sodir bo‘ladi.
Bu davrda og’ir transport vositalarining o‘tishi yo‘l yuzasida ko‘pchish,
yoriqlar va hatto yo‘l to‘shamasini buzilishlariga olib kelishi mumkin. Cho‘kishlar
odatda gruntni namlanishi, muzlashi, namning jadal harakatlanishi oqibatida sodir
bo‘ladi. Bu omillardan biri bo‘lmasa, cho‘kish hosil bo‘lmaydi.
Bu cho‘kishlar yo‘llarda harakat jadalligi va oqim tarkibida yuk
avtomobillar bo‘lishi oqibatida butun qoplamani sezilarli darajada buzilishiga olib
keladi.
Yo‘llarning xavfsizligini ta’minlash maqsadida yo‘l harakati texnik xizmat
ko‘rsatish va yo‘l harakatini boshqarish xizmatlari yo‘ldagi yo‘l harakati jadalligi
va yo‘l cheklovlari imkoniyatidan kelib chiqqan holda bir qator chora-tadbirlarni
nazarda tutadi. Vaqtinchalik chora-tadbirlar yo‘l to‘shamasini eng namlangan
davrida harakatni cheklash yoki og’ir yuk mashinalari uchun harakatni yopish,
shuningdek yo‘l yuzasiga tushadigan yuklarni kamaytirish uchun muhandislik
chora-tadbirlar ishlab chiqiladi. Keskin choralarga yo‘l to‘shamasini ko‘pchigan
joylarini to‘liq qayta qurish kiradi.
Bahor davrida yo‘l to‘shamalirini saqlanganligini ta’minlash bo‘yicha chora-
tadbirlarni tanlash, yo‘l to‘shamalarining va yo‘l poyi gruntlarining mustahkamlik
xususiyatlarini tekshirish natijalariga ko‘ra amalga oshiriladi. Bunday tekshirishlar
asosida yo‘lning haqiqiy(amaldagi) elastik modulini
Harakat jadalligini hisobga olish

374
km/soat, boshqariladigan yo‘lning chiziqli soni-2, postlari orasidagi masofa 15 m
dan ko‘p emas, taniladigan tasniflash tayanch guruhlari soni-9.
Rasm 8.1. Harakat jadalligi va tarkibini hisobga olishning avtomatlashtirilgan
tizimi
Harakat jadalligini o‘tgan yillardagi harakat jadalligini o‘zgarishlar haqidagi
ma’lumotlardan foydalanish asosida ishlab chiqilgan bashorat qilish uchun usullar
va modellari, ko‘rilayotgan hududdagi transport aloqalarini tahlil qilish usullari;
xo‘jalik faoliyatini ko‘p variantli tahlil qilish usullari, ekspert baholashni qo‘llash.
Muhim prognozlash qadami-harakat jadalligi ma’lumotlaridan foydalanish
maqsadlariga bog’liq bo‘lgan prognozlash davrini belgilashdir. Shu asosda
quyidagi bashoratlash muddatlari ajratiladi: 2 yilgacha harkatni tashkil qilishda va
5 yilgacha ta’mirlashda qisqa muddatli prognozlash (10-15 yil); 12 yilgacha yo‘lni
rekonstrukstiya qilish loyihasini ishlab chiqish uchun o‘rta muddatli prognozlash
(20 yil yoki undan ko‘p); yangi yo‘lni loyihalashda uzoq muddatli prognozlash (20
yil yoki undan ko‘p).
Suщestvuet nekotorыe modeli kotorыe primenyaetsya pri prognozirovanie
intensivnosti dvijeniya:
Harakat jadalligini bashorat qilishda qo‘llaniladigan ba’zi modellar mavjud:
1. N
t
=N
0
(1+pt) – chiziqli model;
2.
N
t
Avtomobil yo‘llarini texnik pasportlashtirishning avtomatlashgan

370
AYMB dasturiga umumiy matematik programmalar va maxsus matematik
programmalar kiradi. Maxsus matematik programmalarga umumiy matematik
programmalarning imkoniyatlarini kengaytirish va AYMB ning o‘ziga xos
xususiyatlariga mos amaliy dasturlar kiradi. Amaliy dasturlar paketiga AYMBga
foydalanuvchi kirish dasturlari va ma’lum vazifalarni echishga qaratilgan dasturlar
kiradi. AYMBning birinchi bosqichi uchun ushbu vazifalarni uch sinfga bo‘lish
mumkin: axborot va ma’lumotnoma; qiyosiy (baholash); yo‘l parametrlarining o‘z
vaqtida o‘zgarishini harakterlovchi muammolar.
Avtomatlashtirilgan yo‘l ma’lumotlari banki – murakkab inson-mashina
tizimidir, shuning uchun uning asosiy elementi trafik ma’lumotlarini saqlash
xizmati hisoblanadi. Yo‘llarning holati haqidagi axborotlarni yig’ish va qayta
ishlash vazifalari bir xil darajada hal qilinsa AYMB ni ishlab chiqish va undan
foydalanish avtomatlashtirilgan pasportlashtirish tizimlarining bir qismi sifatida
eng samarali hisoblanadi.
Avtomobil yo‘llarini qumli sharoitda saqlash texnologiyalari

72
tepaliklar orasidagi pastliklarda katta balandlikka ega bo‘lmagan (0,6-0,9 m)
ko‘tarmalar qurish maqsadga muvofiqdir. Agan ko‘tarma ikki qumtepalik o‘rtasida
joylashgan bo‘lsa uning balandligi qo‘shni qumtepalik balandligidan kam
bo‘lmasligi kerak (3.6-rasm).
3.6-rasm. Yo‘l poyining ko‘ndalang kesimlari (Vd eni):
1-balandligi 2 m dan kam; 2- 2 m dan baland; 3-2 m dan chuqur bo‘lmagan; 4-2 m
dan chuqur bo‘lgan; 5- ko‘tarma ostidagi qismi bilan 2 m dan chuqur; 6-ko‘tarma;
7-o‘yma; 8-o‘yma ko‘tarma ostidagi qismi bilan.
Ko‘tarmalar qiyaliklarini ularning balandligi 1 m dan yuqori bo‘lganda
shamol ta’sirida emirilishdan saqlashda qiyalikning yuqori qismi (ko‘tarma
balandligining 1/3 qismi) qum-shag’alli material yoki gilli grunt qatlami (10-15
sm) mustahkamlanishi kerak. Agar ko‘tarma balandligi 1 m dan kam bo‘lsa
himoya qatlami yotqizilmaydi. Ko‘chuvchan qumlarda o‘ymalar qurish
kuzatilmaydi, trassaning qum barxanlari va qum tepaliklarga ko‘ndalang
holatda
o‘tishi bundan mustasno. Bunday holarda ko‘ndalang kesimga 3.6-rasm b
ko‘rinishda ko‘rsatilgandek shakl beriladi. Ko‘tariluvchi qumlarda (o‘simliklarni
saqlash maqsadida) yo‘l poyini yo‘lgacha 100 m dank am bo‘lmagan rezervdan
yoki o‘yma gruntidan bo‘ylama tashish yo‘li bilan kata bo‘lmagan balandlikda
73
qilib (3.6-rasm, v) quriladi. Mexanik himoyalash yordamida
barxanlarning quyi
qismini qalqonlar va matlar bilan yopib ularning balandligini kamaytirish mumkin,
buning natijasida ular yoyilib ketishdan saqlanadi. Yuqori qismi sochiladi va qum
shamoldan pana qiyalik yig’iladi.
Qalqonlar bilan ham barxanlarni huddi shu tarzda boshqarish mumkin.
Qalqon yo‘lning shamolga qaragan tomonidagi barxanga o‘rnatilishi natijasida
shamol ta’siri to‘silib, qumning ushbu yo‘nalishdagi harakati ushlab turiladi (3.7-
rasm). Yo‘lning qarama-qarshi tomonidagi barxanga qalqon o‘rnatilmaydi va
buning natijasida undagi qumlar yo‘ldan uzoqlashadi. Shamol yo‘nalishi
o‘zgarganida qalqonlar qarama-qarshi tomondagi shamol yo‘nalishida
turgan
barxanga o‘rnatiladi. Buning natijasida qumning yo‘lga harakati to‘xtatiladi.
Yo‘lning qarama-qarshi tomonidagi qalqonsiz turgan barxan shamol ta’sirida
uzoqlashadi (3.7-rasm, b).
3.7-rasm.
Barxanlar harakatini boshqarish: 1-yo‘l; 2- qalqonlar.
Qumlarning harakatini o‘simliklar bilan mustahkamlash orqali to‘xtatish
mumkin. Mustahkamlash amalga oshiriladigan tasma eni 25-40 m dan 125-150 m
ni tashkil qiladi va ko‘proq qumning ko‘chuvchanligiga bo‘gliq bo‘ladi: qanchalik
ko‘chuvchanlik yuqor bo‘lsa, mustahkamlanadigan tashma ham shuncha keng
bo‘ladi. Qumlarni mustahkamlash uchun ildiz tizimi yaxshi rivojlangan daraxtlar,
butalar,
ko‘p
yillik
va
bir
yillik
maysalardan
foydalaniladi.
Nerv sistemasi - A s daminov, B. S. Salimov

89
NAZORAT SAVOLLARI:
1.
Lichinkaxordalilar deb nomlanish nimaga asoslanib berilgan?
2.
Lichinkaxordalilar k\sinfi vakillarini aytib bering.
3.
Assidiya qanday tashqi tuzilishga va kattalikka ega?
4.
Assidiya qanday qon aylanish sistemasiga ega?
5.
Uning nerv sistemasini aytib bering.
6.
Lichinkaxordalilarning jinsi, otalanish va ko’payish yo’llarini
tushuntirib bering.
7.
Assidiya qanday va qayerda rivojlanadi?
8.
Lichinkaxordalilarning qanday axamiyati bor deb o’ylaysiz?
Sezuv organlari - A s daminov, B. S. Salimov

95
Hazm organlari:
Og’iz teshigi og’iz bo’shlig’iga, u halqumga
ochiladi. Halqum qizilo’ngachga, u oshqozonga ochiladi.
Oshqozon
ingichka ichakka, undan spiral klapanli yo’g’on ichakka, u kloakaga
ochiladi. Tana bushlig’ida taloq joylashgan. Tog’ayli baliqlarda
konussimon tish, oshqozonosti bezi mavjud.
Nafas organlari:
Jabra bilan nafas oladi. 5-7
ta jabra yoriqlari
bo’ladi. Har bir jabra yorig’i bir uchi bilan halqumga, ikkinchi uchi bilan
to’siqlar yordamida ajralib, bu
yerda jabra yoylari joylashgan, jabra
yoriqlari ektodermadan rivojlanadi.
Qon aylanish sistemasi:
Akulaning
yuragi venoz sinus, yurak
bo’lmasi, yurak qorinchasi va arterial konusdan iborat.
Arterial konus
yurak singari ko’ndalang-targ’il muskullardan tuzilgan.
Siydik tanosil sistemasi:
Ayirish organi bo’lib, qorin buyragi
mezonefros xizmat qiladi. Siydik Volf
kanallari orqali kloakadan
chiqariladi. Urg’ochisining tuxumdoni tuxum yo’li (Myuller kanallari)
bilan qo’shilmagan. Tuxum yo’li kloakaga ochiladi.Urg’ochilarining
jinsiy va ajratish yo’llari bir-biri bilan qo’shilmagan.
Sistematikasi:
600 ta turi bor. Hozirgi zamon tog’ayli baliqlari ikkita
kenja sinfga bo’linadi.
1.
Plastinka jabralilar
2.
Yaxlitboshlilar
Plastinkajabralilar k\sinfining 2 ta turkumi farq qilinadi.
1.
Akulalar (350 tur).
2.
Skatlar (340 tur).
Yaxlitboshlilarning
turlari kam, gavdasi duksimon bo’ladi.
Tanglay kvadrat tog’ayli miya qutisi skeletiga qo’shilib ketgan.
Shuning uchun ular yaxlitboshlilar deb nomlanadi. Rasm 8.9.
97
NAZORAT SAVOLLARI.
1.
Akulalarda necha juft jabra yoriqlari mavjud?
2.
Og’iz tananing qaysi qismida joylashgan?
3.
Teri qoplagichlarining tuzilishi qanday?
4.
Skeleti nimadan iborat?
5.
Miyasi necha bo’limdan iborat?
6.
Spiral klapanli ichak nimaga kerak?
7.
Ayirish organi bo’lib nima xizmat qiladi?
8.
Nechta kenja sinfi mavjud?
Ivata shahridagi Madaniyat markazi, Yaponiya, arxitektor K.Kurokava, 1999

114
XI BOB . UMUMIY OVQATLANISH KORXONALARINING BINOLARI
11.1. Umumiy ovqatlanish korxonalari klassifikatsiyasi
Umumiy ovqatlanish korxonalari:
- ovqatlanish korxonalari uchun maxsus mo„ljallangan alohida binolarida
(sig„imi 100 va undan ko„p bo„lgan);
- jamoat va savdo markazlari, bozor komplekslari va vokzallar tarkibida;
- turar-joy va jamoat binolari tarkibida yoki ularga qo„shib qurilgan, shu
jumladan yer ostidagi maxsus majmualar tarkibida loyihalashtirilishi mumkin.
Ovqatlanish korxonalari xom ashyoni qayta ishlash va mahsulot tayyorlash
bo„yicha to„liq texnologik stiklga ega korxonalar yoki mahsulot tayyorlashning
so„nggi bosqichini bajarishga ixtisoslashgan korxonalar bo„lishi mumkin.
Birinchi korxonalar qatoriga xom ashyoni to„liq qayta ishlab, tayyor mahsulot
ishlab chiqarishga va mahsulot tayyorlashning so„nggi bosqichini bajaruvchi
boshqa ovqatlanish korxonalariga xizmat ko„rsatish hamda kulinariya
do„konlarini o„z mahsuloti bilan ta‟minlashga ixtisoslashgan restoran va
oshxonalar kiradi. Ikkinchi korxonalar sirasiga yarim fabrikatlar va
tayyorlanishning yuqori darajasiga ega mahsulotlardan taomlar tayyorlaydigan
kafe, yemakxona, tezkor xizmat ko„rsatish korxonalari kiradi. Umumiy
ovqatlanish korxonalarining ko„rilayotgan barcha turlari shakli va xizmat
ko„rsatish usullariga ko„ra ikkita asosiy guruhga, ya‟ni xo„randalarga xizmat
ko„rsatishni
ofistiantlar orqali amalga oshiruvchi va
o‘ziga o‘zi xizmat ko‘rsatish
prinsipiga asosan faoliyat yurituvchi korxonalarga bo„linadi. Ta‟kidlash lozimki,
bugungi kunda aksariyat ovqatlanish korxonalari, muvofiq ijtimoiy-iqtisodiy
asoslanishlarga va ichki hajm, interyerning badiiy-kompozitsion yechimlariga,
texnik jihozlanishi hamda ishlash rejimiga asoslangan holda, o„zlarining asosiy
funksiyalarini hordiq chiqarish va ko„ngilochar funksiyalar bilan birlashtirish
imkoniyatiga ega bo„lishlari mumkin.
O„rinlar soni 300 tadan ko„p bo„lgan va umumshahar ahamiyatiga ega
umumiy ovqatlanish korxonalarni joylashtirish bo„yicha shaharsozlikka oid
o„ziga xos jihatlarni, shuningdek aholining mehnat va madaniy-maishiy
aloqalarini, xo„randalar kontingenti, jumladan kurort zonalar uchun o„rinlar
sonini mavsumiy oshirilishini hisobga olib turib, maxsus dastur-topshiriqlar
bo„yicha loyihalashtirish tavsiya etiladi.
Umumta‟lim o„rta maktabdagi xonalarning asosiy guruhlari o„rtasidagi

Umumta‟lim o„rta maktabdagi xonalarning asosiy guruhlari o„rtasidagi
o„zaro bog„liqlik sxemasi
A – 1-4 sinflar uchun o‘quv seksiyalari; B – 5-9 sinflar uchun o‘quv seksiyalari; V – mehnat
ta’limi uchun xonalar guruhi; G – uzaytirilgan kun guruhlarini tashkil qilish uchun xonalar
guruhi; 1 – vestibyul-garderob; 2 – O‘TV kabineti; kutubxona; 4 – o‘qituvchilar xonasi;
5 – laboratoriyalar; 6 – Boshlang‘ich harbiy tayyorgarlik kabineti; 7 – sport zali;
8 – yemakxona; 9 – majlislar zali-kinoauditoriya; 10 – ashula va musiqa sinfi;
11 – ma’muriyat; 12 – texnik markaz; 13 – dam olish zonasi; 14 – sport zonasi; 15 – o‘quv-
tajriba zonasi; 16 – xo‘jalik zonasi.
41
Ayrim predmetlarni chuqur o„qitishga ixtisoslashgan muassasalar,
gimnaziya va litseylarda leksiya auditoriyasi ko„zda tutilishi lozim. Ushbu
auditoriyaning o„lchamlari o„quvchilar yoshi bo„yicha 3 ta sinfdan ortiq
bo„lmagan sig„imga bog„liq ravishda, har bir o„rin uchun 1 m
2
hisobidan
belgilanadi. Zamonaviy umumta‟lim muassasalaridagi rekreatsiyani zal
ko„rinishidagi variantda loyihalash maqsadga muvofiq hisoblanadi. Maktab
binolarining kompozitsiyasi quyidagi asosiy turlarda ifodalanadi.
Maktab binosining pavilon ko‘rinishidagi turi o„quvchilar yoshini hisobga
olib turib birlashtirishning maksimal darajasi ta‟minlanishiga imkoniyat yaratadi.
Bunda bloklarni funksional vazifalar bo„yicha ajratishga, gigienik talablarni
maksimal tarzda hisobga olishga erishiladi. Pavilon ko„rinishidagi sxema iqlimi
issiq hududlar uchun qo„llaniladi.
Maktab
binosining
markazlashgan-blokli
turi
amaliyotda
keng
qo„llaniladigan namunaviy loyihalarga asoslanadi.
Maktab binosining perimetrli turi yopiq hovli atrofida shakllantiriladi.
Umumta‟lim muassasasining rivojlangan markazli loyihasi yirik maktablar
qurilishida qo„llaniladi, bu turdagi o„quv muassasalarining loyihasi
o„quvchilarning darsdan tashqari faoliyatini oqilona tashkil qilish imkoniyatini
beradi. Ichki hajmi yirik bo„lgan kompakt (ixcham) turga mansub o„quv
muassasalari. Maktab binolarining o„ta kompakt (ixcham) va rejalashtirilishi
o„zgaruvchan bo„lgan turi maydonlardan samarali foydalanishni ta‟minlab,
an‟anaviy turdagi maktab binolaridagi yacheykali strukturani o„zgartirish
imkoniyatini beradi. Umuman olganda, maktab binolarining kompozitsion
rivojlanishida uchta asosiy yo„nalishni ajratish mumkin: markazlashtirilgan,
markazlashtirilmagan, rivojlangan markazli tizim.
|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent arxitektura qurilish instituti qodirova Surayyo Adilovna - bet 61

117
loyihalashtirilayotgan ob‟yektning turi, vazifasi, qavatlar soniva joylashtirilishi
(alohida joylashtirilishi yoki mavjud turar-joy va jamoat binolari tarkibida yoki
ularga
qo„shib
qurilishi)ga
asoslangan
holdatanlanadi.
Ovqatlanish
korxonalarining binolarini loyihalashtirish turli konstruktiv tizimlar va
materiallarga (to„liq yig„iladigan temir-beton tizimlar, karkas-panelli va yirik
panelli konstruksiyalar, monolit temir-beton, g„isht, mahalliy qurilish
materiallari, yengil metall konstruksiyalar, shu jumladan katta oraliqli
konstruksiyalar, ko„p qatlamli fasad panellari qo„llanilgan elimlangan yog„och
konstruksiyalar, strukturali shisha, aralash konstruktiv tizim va materiallar)
asoslangan holda amalga oshirilishi mumkin.