O'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi o'rta maxsus kasb-hunar ta'limi markazi - bet 132

149
O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksida nazarda tutilgan tartibda ma'muriy
huquqbuzarlik sodir etgan voyaga yetmagan shaxslar to'g'risidagi ishlarni ko'rib chiqish vazifasi yuklanadi. 14 yoshga
to'lmasdan turib, jamiyat uchun xavfli xatti-harakatlar sodir etgan, 13 yoshga to'lgandan keyin og'irlashtiruvchi
holatlarda qasddan odam o'ldirgan voyaga yetmaganlar bundan mustasno.
Voyaga yetmaganlar ishlari bilan shug'ullanuvchi komissiya voyaga yetmagan shaxslarga nisbatan quyidagi ta'sir
ko'rsatish choralarini qo'llashi mumkin:
1) voyaga yetmaganga jabrlanuvchidan uzr so'rash majburiyatini yuklash to'g'risida tuman (shahar) sudiga
taqdimnoma kiritishi;
2) ogohlantirib qo'yishi;
3) 15 yoshga to'lgan voyaga yetmagan shaxs zimmasiga, agar u mustaqil ish haqiga ega bo'lsa va zarar miqdori
belgilangan eng kam oylik ish haqidan ortiq bo'lmasa, moddiy zararning o'rnini qoplash yoki uni bartaraf etish
majburiyatini yuklashi yoki belgilangan eng kam oylik ish haqidan ortiq bo'lmagan moddiy zararni o'z mehnati bilan
qoplash majburiyatini yuklashi;
4) 16 yoshga to'lgan va mustaqil ish haqiga ega bo'lgan voyaga yetmagan shaxsga Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi
kodeksda, Qoraqalpog'iston Respublikasining davlat hokimiyati va boshqaruvining oliy organlari chiqargan hujjatlarda,
viloyatlar va Toshkent shahar davlat boshqaruvi organlari qarorlarida ko'zda tutilgan hollarda va miqdorlarda jarima
solishi;
5)voyaga yetmagan shaxsni o'z ota-onasi yoki ular o'rnini bosuvchi shaxslar yoxud jamoat tarbiyachilari nazoratiga,
shuningdek, ularning roziligi bilan mehnat jamoasi yoki jamoat tashkiloti
kuzatuviga topshirishi;
6) voyaga yetmagan shaxs jamiyat uchun xavfli xatti-harakatlar qilgan yoki ijtimoiy axloq qoidalarini qasddan va
muntazam ravishda buzib kelgan taqdirda komissiya ichki ishlar organlari bilan birgalikda voyaga yetmaganni maxsus
o'quv-tarbiya muassasasiga yuborish masalasini ko'rib chiqishni suddan iltimos qiladi. 11 yoshdan 14 yoshgacha bo'lgan
voyaga yetmagan shaxs maxsus maktab-internatga yuborilishi, 14 yoshdan 18 yoshgacha bo'lgan voyaga yetmagan
shaxs esa, maxsus kasb-hunar kollejiga yuborilishi mumkin.
Har bir aniq holat bo'yicha qabul qilingan ta'sir choralari to'g'risida komissiyalar voyaga yetmaganning yashash,
o'qish yoki ish joyi bo'yicha huquqni buzishlarning oldini olish bo'linmalari tomonidan voyaga yetmaganlarning oldini
olish ishlarini ta'minlash uchun ichki ishlar organlarining tegishli hududiy organlarini xabar-dor qilishga majburdir.
Ta'sir ko'rsatish choralari qo'llanilayotganida tuman (shahar) komissiyasi huquqbuzarlik holatining xususiyatini va
sabablarini, voyaga yetmagan shaxsning yoshini va uning hayot tarzi, oilaviy sharoitlarini, uning huquqbuzarlik qilishda
qay darajada ishtirok etganligini, shuningdek, uning turmushdagi, maktabdagi
va ishdagi xulq-atvorini, albatta, hisobga
olishi lozim.
Komissiyaning voyaga yetmaganlar shaxsini ogohlantirish to'g'risidagi qarori bir yil mobaynida amal qiladi.
Basharti, ta'sir ko'rsatish chorasi qo'llanilgan voyaga yetmagan shaxs ana shu muddat ichida yangi huquqbuzarlik sodir
etmasa, ta'sir ko'rsatish chorasi tugallangan, deb hisoblanadi. Ta'sir ko'rsatish chorasini qo'llagan komissiya o'z qaroriga
binoan, basharti, ana shunday ta'sir ko'rsatish chorasi qo'llanilgan voyaga yetmagan shaxs namu-nali axloqi bilan
o'zining tuzalganligini ko'rsatgan taqdirda, jazoni bir yil o'tmasdan ham olib tashlashi mumkin.
Komissiyaning voyaga yetmagan shaxsni o'z ota-onasi, ular o'rnini bosuvchi shaxslar yoki jamoat tarbiyachilari
nazoratiga yoxud mehnat jamoasi, jamoat tashkiloti kuzatuviga topshirish to'g'risidagi qarorining amal qilish muddati,
basharti, voyaga yetmagan shaxs o'zining namimali axloqi va ishga hamda o'qishga bo'lgan halol munosabati bilan
o'zining tuzalganligini isbot etsa, mazkur shaxslar yoki tashkilotlar iltimosiga binoan istalgan
vaqtda bekor etilishi
mumkin.
Tanlab olingan tarbiyaviy ta'sir ko'rsatish chorasi voyaga yetmagan shaxsga ta'sir qilmagan taqdirda, komissiya
bunday voyaga yetmagan shaxsga nisbatan yuqorida sanab o'tilgan ta'sir ko'rsatish choralaridan qattiqrog'ini qo'llashga
haqlidir.
Tuman (shahar) komissiyasining jarima solish to'g'risidagi qarori jarima solingan shaxs tomonidan shu qaror
topshirilgan kundan boshlab 15 kun mobaynida to'lanishi lozim, bunday qaror ustidan shikoyat yoki protest berilgan
taqdirda esa, mazkur shikoyat yoki protest qondirilmaganligi haqida ma'lumotnoma olingan kundan boshlab 15 kundan
kechiktirmay to'lanadi.
16 yoshdan 18 yoshgacha bo'lgan shaxslar mustaqil ish haqiga ega bo'lmasa, jarima ularning ota-onalaridan
yoki ular o'rnini bosuvchi shaxslardan undirib olinadi. Komissiyaning qarori bilan solingan jarima «Xalq banki»
muassasasi orqali to'lanadi.
Jarima muddatida to'lanmagan taqdirda, komissiyaning jarima solish to'g'risidagi qarori jarima summasini
fuqarolik-protsessual qonunchilik bilan belgilangan qoidalarga muvofiq, shunday jarima solingan shaxsning ish haqidan
yoki boshqa maoshidan, nafaqa yoki stipendiyasidan majburiy tartibda ushlab qolish uchun yuboriladi.
Basharti, jarima solingan shaxs ishlamayotgan bo'lsa yoki solingan jarimani boshqa sabablarga ko'ra, uning ish
haqidan yoki boshqa maoshidan, nafaqa yoki stipendiyasidan undirib olishning iloji bo'lmasa, jarima komissiyaning
qarori asosida undiruvni huquqbuzarning shaxsiy mol-mulkiga, shuningdek, umumiy mulkdagi uning ulushiga qaratish
yo'li bilan tuman (shahar) sudi sud ijrochisi tomonidan undirib olinadi.
150
Voyaga yetmagan shaxslar maxsus maktab-internatlarda 15 yoshga yetguncha saqlanadilar, maxsus kasb-hunar
kollejlarida esa, 18 yoshga yetgunga qadar saqlanadilar. Favqulodda hollarda bunday o'quvchilarni maxsus maktab-
internatlarda saqlash muddati ular 16 yoshga yetgunlariga qadar uzaytirilishi mumkin. Voyaga yetmagan shaxslar
maxsus o'quv-tarbiya muassasalarida to axloqan tuzalganlariga qadar saqlanadilar, lekin bu muddat uch yildan ko'p
bo'lmasligi kerak.
Maxsus o'quv-tarbiya muassasalari joylashgan yerdagi tuman (shahar) komissiyasi o'quvchiga ko'rsatib o'tilgan
muassasalarda joriy o'qish yilida o'rta umumiy ta'lim maktabi yoki kasb-hunar kollejining tegishli sinfini tugallaguncha
uch yildan ko'proq muddatga qolishga ham ruxsat berishi mumkin.
Maxsus maktablarning 15 yoshga to'lgan, ammo axloqan tuzalmagan o'quvchilari shu maktablar joylashgan
yerdagi tuman (shahar) komissiyasi tomonidan maxsus kasb-hunar kollejlariga yuborilishi mumkin.
Voyaga yetmagan shaxslarning bundan keyin maxsus o'quv-tarbiya muassasalarida bo'lishlarining maqsadga
muvofiq yoki nomuvofiqligi masalasi vaqt-vaqti bilan, lekin yiliga kamida bir marta shu muassasalar joylashgan
yerdagi tuman (shahar) komissiyalari tomonidan mazkur komissiyalarning o'z tashabbusi bilan, ana shu muassasalar
ma'muriyatining taqdimnomasi yoki voyaga yetmaganlarning ota-onalari yoki ular o'rnini bosuvchi shaxslar iltimosiga
binoan ko'rib chiqiladi.
Voyaga yetmagan shaxslar uchun belgilangan maxsus o'quv-tarbiya muassasalariga kar-soqovlar, ko'rlar, ruhiy
kasallar, aqli zaif bo'lgan
voyaga yetmaganlar, shuningdek, maxsus o'quv-tarbiya muassasalariga qabul qilish uchun
tibbiyot nuqtayi nazaridan to'g'ri kelmaydigan belgilar qo'yilgan ro'yxatda ko'rsatilgan jismoniy kamchiligi va
kasalliklari bo'lgan bolalar hamda o'smirlarning yuborilishi mumkin emas.
Voyaga yetmagan shaxsning maxsus o'quv-tarbiya muassasasida bo'lishi pedagoglar kengashining shu muassasa
rahbari tomonidan tasdiqlangan qarori asosida mazkur muassasa joylashgan yerdagi tuman (shahar) komissiyasining
qarori bilan bekor qilinadi va bu haqida voyaga yetmagan shaxs shu muassasadan chiqqunga qadar ko'pi bilan bir oy
ichida, uning yashab turgan joyidagi komissiyaga xabar beriladi. Bu komissiya voyaga yetmagan shaxsni ishga
joylashtirish yoki o'quv yurtiga yuborish hamda unga zarur moddiy-maishiy sharoitlar yaratib berish yuzasidan tegishli
chora-tadbir-larni ko'rishi shart.
Basharti, voyaga yetmagan shaxsni tarbiyalash maqsadida «Mehribonlik» uyiga yoki maktab-internatga
yuborilgan bo'lsa, bu holda uni «Mehribonlik» uyidan yoki maktab-internatdan chiqarish to'g'risidagi qaror shu
«Mehribonlik» uyi yoki maktab-internat joylashgan yerdagi komissiya tomonidan qabul qilinadi.
Agarda, tarbiyalanuvchi maxsus o'quv-tarbiya muassasasi, «Mehribonlik» uyidan chiqarilganidan keyin, uning
ota-onasi yoki ular o'rnini bosuvchi shaxslar qonunda belgilangan tartibda ota-onalik yoki vasiylik huquqidan mahram
etilganliklari tufayli ular huzuriga yuborilishi mumkin bo'lmasa, shuningdek, tarbiyala-nuvchining awalgi istiqomat
joyiga kelishi bir qancha sabablarga ko'ra (ota-onasi yoki ular o'rnini bosuvchi shaxslar yo'qligi, turmushi va mehnat
qilishi hamda bundan keyin tarbiyalanishi uchun qulay sharoitlar yo'qligi sababli) mumkin bo'lmasa, shu muassasalar
joylashgan yerdagi tuman (shahar) komissiyasi voyaga yetmagan mazkur shaxsning maishiy
sharoitini yaxshilash, uni
o'qish yoki ishga joylashtirish choralarini ko'radi. Zarur hollarda tuman (shahar) komissiyasi voyaga yetmagan shaxs
ustidan vasiy, homiy tayinlash to'g'risidagi taqdimnoma bilan tegishli tuman (shahar) hokimligiga murojaat qilishga
haqlidir.
Ana shu masalalarni hal qilish chog'ida ushbu bandda ko'rsatilgan muassasalar joylashgan yerdagi tuman
(shahar) komissiyasi voyaga yetmagan shaxs ilgari yashab kelgan joydagi yoki uning ota-onasi yoki ular o'rnini
bosuvchi shaxslar turgan joydagi komissiyaning tegishli xulosasiga ega bo'lishi lozim.
Tarbiya koloniyasidan ozod bo'lib qaytgan voyaga yetmagan shaxs istiqomat qilayotgan joydagi komissiya
mazkur shaxs 18 yoshga yetgunga qadar uni ishga yoki o'qishga joylashtirish choralarini ko'radi va uning axloqini
nazorat qilib boradi.
Ozod bo'lgan voyaga yetmagan shaxsning o'z ota-onasi yoki ular o'rnini bosuvchi shaxslar huzuriga qaytishiga
ularning yo'qligi yoxud ota-onalik huquqidan yo vasiylik huquqidan mahrum etilganligi munosabati bilan imkon
bo'lmasa, ozod bo'lgan ana shu voyaga yetmagan shaxsning ilgari yashab kelgan joyidagi komissiya koloniya
ma'muriyatining taqdimi bilan uni ixtisosiga muvofiq keladigan ishga yoki o'qishga joylashtirish, shuningdek, unga
tegishli uy-joy bilan ta'minlash va maishiy sharoitlar yaratib berish choralarini ko'radi.
Tarbiya koloniyasidan ozod bo'lgan voyaga yetmagan shaxsni tarbiyasi nuqtayi nazaridan ilgarigi istiqomat
joyiga yuborish maqsadga muvofiq emas, deb topilgan favqulodda hollarda uni ishga joylashtirish koloniya
ma'muriyatining taqdimi bilan shu tarbiya koloniyasi joylashgan komissiya tomonidan amalga oshiriladi.
Komissiya koloniyadan ozod bo'lgan voyaga yetmagan shaxsni u yordam so'rab murojaat qilgan kundan
boshlab 10 kun muddatdan kechiktirmay ishga yoki o'qishga joylashtirish masalasini hal qilishi shart.
Majburlov choralarini qo'llagan holda jinoiy jazodan ozod qilish faqat sud tomonidan amalga oshiriladi.
Majburlov chorasini qo'llash uchun quyidagi shartlar mavjud bo'lishi kerak:
l) jinoyat sodir etish vaqtida shaxsning 18 yoshga to'lmaganligi;
2) uncha og'ir bo'lmagan jinoyatni birinchi marta yoki ijtimoiy xavfi katta bo'lmagan jinoyatni takroran sodir etgan
bo'lsa;
3) shaxsni jazo chorasini qo'llamasdan turib tarbiyalash mumkin bo'lsa;
151
4) o'z yoshiga nisbatan rivojlanish darajasi ancha orqada qolgan bo'lsa va o'z qilmishining xususiyatini anglab
yetmagan bo'lsa.
Sud voyaga yetmagan shaxsning aqliy rivojlanganlik darajasini aniqlash maqsadida sud-psixiatrik ekspertizasini
tayinlaydi va ekspertiza xulosasiga muvofiq, jinoiy jazodan majburlov choralarini qo'llash orqali ozod qilish masalasini
hal qiladi.
Majburlov choralarini qo'llab, jazodan ozod qilishda sud yuqoridagi shartlardan tashqari aybdorning shaxsi,
jinoyatning xususiyati (obyekti, vaqti, joyi, sharoiti, usuli, aybning shakli, jinoyatning
motiv va maqsadi, yetkazilgan
zararning miqdori)ni e'tiborga olishi mumkin.
Voyaga yetmaganlarni jazodan ozod qilish ularni jinoiy javobgarlikdan ozod qilishga o'xshasa-da, undan farq
qiluvchi qat'iy talab va chegaralarga ega. Voyaga yetmagan:
1) faqat sud tomonidan;
2) voyaga yetmagan shaxs tomonidan birinchi marta ijtimoiy xavfi katta yoki uncha og'ir bo'lmagan jinoyat sodir
etilgan bo'lsa;
3) tarbiyaviy xususiyatdagi majburlov chorasini qo'llash orqali jazodan ozod qilinadi.
Voyaga yetmagan shaxsni jazodan ozod qilish sud tomonidan shaxsni aydor, deb topish orqali hukmda jazo
tayinlamasdan amalga oshriladi, ammo majburlov chorasi belgilanadi.
O'z xususiyatiga ko'ra,