Quyma alyuminiy qotishmalari

|
Quyma alyuminiy qotishmalari
|
bet | 10/11 | Sana | 22.11.2023 | Hajmi | 1 Mb. | | #103601 |
Bog'liq Engineering materials - lecture 7Quyma alyuminiy qotishmalari. Quyma zagotovkalarni olish uchun Al-Si, Al-Ci, Al-Mg turkumga, kiradigan qotishmalardan foydalaniladi. Qotishmaning mexanik xossalarini yaxshilash uchun u qo'shimcha ravishda titan, sirkoniy, bor, vanadiy elementlari bilan legirlanadi. Quyma alyuminiy qotishmalarining muhim xususiyati-suyuq holda yaxshi oqishi, qotgandan keyin kam cho'kma hosil bo'lishligi hamda yaxshi mexanik xossalarga ega bo'lishidir.
Quyma alyuminiy qotishmalariga beriladigan termik ishlov natijasida mexanik xossalar ortadi, kesib ishlash osonlashadi. Alyuminiy qotishmalariga termik ishlov berish texnologiyasini bir necha tur (turkum)larga bo'lish mumkin. Bu turkumlar bajariladigan tartibga ko'ra shartli ravishda T1, T2,...T8 deb belgilanadi.
Qotishma mexanik xossalarini oshirish hamda texnologik xossalarini yaxshilash maqsadida 1750C haroratda 5...20 soat ushlab turiladi (T1) Kristallanish jarayonida vujudga kelgan termik ichki kuchlanishlarni yo'qotish va qotishma plastikligini oshirish maqsadida (3000 C da 5...10 soat davomida) yumshatish o'tkaziladi (T2). Mustahkamlikni oshirish maqsadida toblab, eskiritiriladi. Bunday termik ishlovi T3, T4, T5, T6 turkumdagi rejalarda o'tkazish mumkin. bu turkum rejalarining hammasida ham toblash harorati 510. . .545° C ga teng, bu rejalar eskirtirish harorati va vaqti bilan bir-biridan farq qiladi (150...2000 C, 2...5 soat). Struktura va hajmni barqarorlashtirish uchun qotishma toblanib, (230...2500 C da 3...10 soat) bo'shatiladi (T7). Plastiklikni oshirish hamda o'lchamlarni barqarorlashtirish uchun qotishma birdaniga ham toblanadi (240...2600 C haroratda 3...5 soat ushlab turiladi),ham bo'shatiladi.
Kremniyli qotishma amaliyotda ko'p qo'llaniladi. Alyuminiyning kremniy bilan hosil qilgan qotishmasi siluminiylar deb ataladi. Bunday qotishmalarning strukturasida evtektika bo'lgani uchun suyuq holda yaxshi oqadi, natijada qolipni yaxshi to'ldiradi, ya'ni quymaning geometrik olchamlari aniqligi ortadi hamda cho’kmaning hajmi kichik bo'ladi. Siluminiylar yaxshi kesib ishlanadi, ularni payvandlash ham mumkin. Bu qotishmalar mayda va yirik zagotovkalarni olishda ishlatiladi. Siluminiylar AЛ2 (10...13%Si); AЛ4 (8...10% Si) deb belgilanadi. Ba'zi Al-Si turkumdagi quyma alyuminiy qotishmalari (AЛ7 va AЛ9) termik ishlangandan keyin yuqori mexanik xossalarga ega. Bu qotishma kichik va nisbatan yuqori haroratda yaxshi ishlay oladi, lekin texnologik xossalari uncha yaxshi emas (katta hajmli cho'kma va darzlar hosil qiladi). Shuning uchun bu qotishmalardan asosan mayda zagotovkalar olinadi.
Al-Mg turkumdagi qotishmalardan ham quyma zagotovkalar olish ancha qiyin. Lekin bunday qotishmalarning korroziyabardoshliligi yaxshi, ular yuqori mexanik xossalarga ega, yaxshi kesib ishlanadi. Masalan, AЛ8 va AЛ27 qotishmalar nam havo sharoitida ishlaydigan quyma zagotovkalar olishda (kemasozlikda, samolyotsozlikda) ishlatiladi. Quyma olingandan keyingi struktura (α-qattiq eritma bilan Al3Mg2 oraliq fazadan iborat bo'ladi. Lekin qattiq qo'shimcha donachalarning chegarasida joylashgani uchun qotishma mo'rt bo'ladi. Shuning uchun AЛ8 va AЛ27 lardan foydalanish uchun qotishma toblanib, eskirtiriladi. Termik ishlash uchun qotishma 4300C gacha qizdirilib, shu haroratda 12...20 soat ushlab turiladi, ana shunday qilinganda Al3Mg2 (α-qattiq eritmada eriydi, natijada bir xil tarkibli qattiq eritma hosil bo'ladi. Agar AL-Mg turkumdagi qotishmaga 1,5 % gacha kremniy qo'shilsa (AЛ13, AЛ22), uchlamchi evtektika hosil bo'ladi, natijada qotishmaning quyish xususiyatlari yaxshilanadi. Bu qotishmalar ham kemasozlikda, samolyotsozlikda keng qo'llaniladi.
|
| |