kompyuterlar - 5-variant axborot texnologiyalariga ta’rif bering va misollar yordamida tushuntiring. Menejment axborot...

kompyuterlar va kompyuter tarmoklari keng kullanilmokda.
Kompyuter (ing . computer - hisoblayman), EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) oldindan berilgan dastur (programma) bo yicha ishlaydigan avtomatik qurilma.ʻ Elektron hisoblash mashinasi (EHM) bilan bir xildagi atama.
Axborot texnologiyasida kompyuterlar va kompyuter tarmoklarining kullanishiga urKu berish maqsadida ko’pincha kompyuter va kommunikatsion texnologiya haqida gapirishadi.
Axborot texnologiyasi uzi uchun asosiy muxit bo’lgan axborot tizimlari bilan bevosita bog’liqdir. Chunki axborot texnologiyasi axborot tizimlarida mavjud bo’lgan ma'lumotlar ustida bajariladigan turli xil murag’kablikdagi operatsiyalar, amallar va algoritmlarni bajarishdan iborat bo’lgan tartiblashtirilgan jarayondir.
Axborot texnologiyalari jamiyat axborot resurslaridan okilona foydalanishning eng muhim usullaridan biri bo’lib, xozirgi vaktga kadar bir necha evolyutsion bosqichlarni bosib utdi.
Ana shu bosqichlarga qisqacha to’xtalib o’tamiz.
1-bosqich. XIX asrning ikkinchi yarmigacha davom etgan. Bu bosqichda «Kullik» axborot texnologiya tarag’kiy etgan. Uning vositasi: pero, siyoxdon, kitob. Kommunikatsiya, ya'ni aloqa odamdan odamga yoki pochta orqali xat vositasida amalga oshirilgan.
2-bosqich. XIX asrning oxiri, unda «Mexanik» texnologiya rivoj topgan. Uning asosiyvositasi yozuv mashinkasi, arifmometr kabilardan iborat.
3-bosqich. XX asr boshlariga mansub bo’lib, «Elektromexanik» texnologiyalar bilan fark qiladi Uning asosiy vositalari sifatida telegraf va telefonlardan foydalanilgan. Bu bosqichda axborot texnologiyasining maqsadi xam uzgardi. Unda asosiy urKu axborotni tasvirlash shaklidan, uning mazmunini shakllantirishga kuchirildi.
4-bosqich. XX asr urtalariga to’g’ri kelib, «Elektron»
texnologiyalar kullanilishi bilan belgilanadi. Bu texnologiyalarning asosiy vositasi EHMlar va ular asosida tashkil etiladigan avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlari va axborot izlash tizimlaridir.
5-bosqich. XX asr oxiriga to’g’ri keladi. Bu bosqichda «Kompyuter» texnologiyalari tarag’kiy etdi. Ularning asosiy vositasi turli maqsadlarga muljallangan dasturiy vositalarga ega bo’lgan shaxsiy kompyuterlardir. Bu bosqichda kundalik turmush, madaniyat va boshqa soxalarga muljallangan texnik vositalarning o’zgarishi ro’y berdi. Lokal va global kompyuter tarmoklari ishlatila boshlandi.
Axborot texnologiyalari bir necha turlarga bo’linadi:
Ma'lumotlarga ishlov beruvchi axborot texnologiyalari. Ular ma'lum algoritmlar bo’yicha boshlang’ich ma'lumotlarga ishlov beruvchi masalalarni yechishga muljallangan. Masalan, xar bir firmada o’zining xodimlari haqidagi axborotga ishlov beruvchi axborot texnologiyasi albatta bo’lishi kerag’.
Boshkarishning axborot texnologiyalari. Ularning maqsadi ish faoliyati qaror qabul qilish bilan bog’liq bo’lgan insonlarning axborotga bo’lgan talabini kondirishdan iborat. Boshkarishning axborot tizimlari tashkilotning utmishi, xozirgi xolati va kelajagi haqidagi axborotni xam o’z ichiga oladi.
Ofis(idora)ning axborot texnologiyasi.
|
Avtomatlashtirilgan ofisning zamonaviy axborot texnologiyalari bu — tashkilot ichidagi va tashki muxit bilan kommunikatsion jarayonlarni kompyuter tarmoklari va axborotlar bilan ishlovchi boshqa zamonaviy vositalar asosida tashkil etish va kullabkuvvatlashdan iborat. Buning uchun maxsus dasturiy vositalar xam ishlab chiqilgan. Ulardan biri Microsoft Offise dasturlar paketidir. Uning tarkibiga Word matn muxarriri, Excel elektron jadvali, Power point takdimotuchun grafikani tayyorlashdasturi, Microsoft Access ma'lumotlar omborini boshqarish tizimlari kiradi.
Dastur - 1) biron-bir faoliyat, ishning mazmuni va rejasi; 2) siyosiy partiyalar, tashkilotlar, alohida arboblar faoliyatining asosiy qoidalari va maqsadlari bayoni; 3) o quv faniʻmazmunining qisqacha izohi; 4) teatr, konsertlar va b.
Hozirgi paytdagi kompyuterlar uchun ko’plab dasturiy vositalar mavjudki, ular barcha turdagi axborot texnologiyalarini ta'minlay oladi. Ularning ayrimlari bilan qisqacha tanishib chiqamiz.
Ma'lumotlar ombori. Uar qanday axborot texnologiyasining majburiy komponenti ma'lumotlar omboridir (MO). Avtomatlashtirilgan ofisda MO firmaning ishlab chiqarish tizimi haqidagi barcha ma'lumotlarni uzida saklaydi. MO, uni tashkil qilish va boshqarish haqida batafsil 10- bobda tanishib chiqamiz.
Matn protsessori. Bu matnli xujjatlarni tashkil etish va ularga ishlov berishga muljallangan dasturiy vosita turidir. Masalan, matn muxarririda tayyorlangan xat va xujjatlarni doimiy ravishda qabul qilish menedjerga firmadagi xolatni doimo nazorati ostida to’tishga yordam beradi.
Elektron pochta (Ye-mail) — kompyuterlardan tarmokda foydalanishga asoslangan bo’lib, xamkor (partnyor)larga ma'lumotlar junatish yoki ulardan ma'lumot olish imkoniyatini yaratadi.
texnologiya, sun'iy ob'ektlar, axborot
texnologiyasi, axboriy ma'lumot, moddiy
|
ishlab chiqarish texnologiyasi
|
, moddiy
|
resurslar, kseroks, telefaks, faks, skaner, kompyuter va kommunikatsion texnologiya,
kullik, mexanik texnologiya, Ofis(idora)ning axborot texnologiyasi, ma'lumotlar
ombori,
|
matn protsessori
|
, elektron pochta (Ye-mail) audiopochta.
|
1Axborot tizimi. Axborot bu ma’lumot va xabarlar to’plami bo’lib, mazmunan yangilik unsurlariga ega bo’ladi va boshqaruv vazifalarini hal etish uchun o’ta zarurdir. Ishonchli va zarur axborotlarsiz boshqarishni amalga oshirib bo’lmaydi. Axborotlar boshqaruv negizi hisoblanadi. Boshqaruvchi va boshqariluvchi tizimlar o’rtasidagi o’zaro aloqalar axborot vositasida quyidagicha amalga oshriladi (19.1chizma). Ichki axborot Boshqaruv buyrug’i 1 chizma. Boshqaruv tizimidagi axborot aloqalari Boshqaruvchi organ boshqariluvchi ob’yektning holati hamda boshqariluvchi ob’yekt bog’liq bo’lgan tashqi muhit holati haqida axborotlar olib turadi. Bu axborot boshqaruvchi organ tomonidan qabul qilinadi va shu axborot asosida u boshqaruvchi axborot (qaror, buyruq)ni ishlab chiqadi. Shundan keyin axborot boshqariluvchi ob’yektga ta’sir o’tkazadigan boshqaruvchi tizimning ijroiya organiga yuboriladi va bajarilishi nazoratga olinadi. Shunday qilib, boshqaruv tizimida axborotni uzatish, olish, qayta ishlash va berish jarayoni amalga oshiriladi. Ishlab chiqarishning borishi to’g’risidagi ichki axborot boshqaruvchi tizimga muttasil kelib tushadi. Bu: • ish o’rinlariga xomashyoning kelib tushishi; • stanok, uskunalarning ishlashi; • ishchilarning ishlab chiqarish normalarini bajarishi; • tayyorlangan buyumlar miqdori va ularniig sifati; • mahsulotlarni sotishi haqidagi axborotlar. Tashqi axborotlar, ya’ni: • yuqori tashkilotlardan olanadigan farmoyish, qaror va topshiriqlar; • maxsulot istemolchilari talablari; • boshqa korxonalarning ilg’or tajribalari; • raqobatdoshlarning xatti-harakatlari; • bozorlardagi holat, ulardagi muvozanat; • inflyasiya va ishsizlik darajasi; • byudj etga to’lovlar va xokazolarga oid ma’lumotlar shu turkumdagi axborotlar sirasiga kiradi. Bular tashqi muammolardan kelib chiquvchi axborotlar hisoblanadi. Agar korxona ichida axborot oqimlarining kelishi va tashqi dunyo bilan aloqalar buzilsa, korxonaning yashashi xavf ostida qoladi. Boshqarishda foydalaniladigan va bajarilishi uchun uzatiladigan axborotlarga quyidagi talablar qo’yiladi: - ishonchlilik; - tushunarli, bir ma’nolilik; - tezkorlik; - to’liqlik; - tejamlilik. Hozirga davrda rahbar boshqaruv ishlarida tashabbus va omilkorlik ko’rsatishi, tezkorlik bilan ish olib borishi, vaziyat o’zgarishni o’z vaqtida payqab olish, resurslar bilan manevr qila olishi, har bir konkret sharoitda maqbul qaror qabul qilishi zarur. Buning uchun rahbar ishonchli va mazmunli axborot olib turishi lozim. Ortiqcha, befoyda axborot rahbar ishini qiyinlashtiradi, ortiqcha mehnat va vaqt sarflashga olib keladi. Axborot tushunarli bo’lishi kerak, chalkash, bir-biri bilan taqqoslab bo’lmaydigan ko’rsatkichlar to’g’ri rahbarlik qilishga va o’z vaqtida qaror qabul qilishga putur yetkazadi. Axborotning o’z vaqtida kelishi va o’z vaqtida bajaruvchilarga yuborilishi, ya’ni tezkorligi ham juda muhimdir. U boshqaruv jarayonining, binobarin, ishlab chiqarishning uzluksiz borishiga yordam beradi. Shuningdek, dastlabki axborotni boshqarish turli maqsadlar uchun oson o’zgarish, undan boshqaruvning barcha bo’g’inlarida foydalanish mumkinligi, axborotning uzil-kesil ishlanishi, undan qo’shimcha ishlov bermasdan foydalanish ham katta ahamiyatga ega. Zarur paytda kerakli natija beradigan axborotlar qimmatli hisoblanadi. Kech berilgan axborotlar o’z qimmatini yo’qotadi. Ishlab chiqarish vaziyatiga tug’ri baho berish va aniq qaror qabul qilish uchun boshqaruv organi axborot bilan to’liq ta’min etilishi, axborot hajmi maqsadga muvofiq bo’lishi kerak. Axborot yetishmasligi yoki haddan tashqari ko’payib ketishi tezkor va to’g’ri boshqarishga xalaqt beradi. Va, nihoyat, boshqarish apparati xodimlari qanchalik yuqori malakali bo’lsalar, axborot qimmati ham shunchalik yuqori va tartibga solingan bo’ladi. Boshqarish organlari ma’lumotlar qabul qiluvchi texnika vositalari bilan qanchalik mukammal ta’minlangan bo’lsa, rahbarlarga ortiqcha, befoyda ma’lumotlar shunchalik kam kelib tushadi. Bu esa o’z navbatida axborot oqimidagi tejamkorlikni ta’minlaydi. Boshqarish tizimining muvaffaqiyatli ishlashining zarur sharti faqat to’g’ri aloqagina emas, balki teskari aloqaning ham mavjud bo’lishidir. Teskari aloqa har qanday darajadagi tizimlar harakatini rostlab turish uchun universal mexanizm hisoblanadi. Boshqariluvchi tizimdan boshqaruvchi tizimga (bo’ysunuvchidan boshliqqa) kelib tushadigan axborotni, ya’ni berilgan farmoyish va buyruqning natijalari to’g’risidagi axborotni teskari aloqa deb tushunish qabul qilingan. Boshqaruv tizimi unsurlari ichida murakkab, ko’p tomonlama va xilma-xil aloqalar mavjudligi sharoitida teskari aloqaning ahamiyati ayniqsa ortadi. Boshqaruvchi tizim farmoyish yoki buyruq (toshpiriq) bergandan keyin shu farmoyish yoki buyruq qanday bajarilayotganligi to’g’risida teskari aloqa yo’li bo’yicha o’z vaqtida axborot bilan ta’minlanib turilmasa, boshqarish jarayoni buziladi va boshqaruv tizimi butunlay izdan chiqadi. Ishlab chiqarishni va davlat boshqaruvining barcha darajalarida mustahkam teskari aloqa mavjuddigi xarakterlidir. Oddiy bir misol. Mamlakatimizning iqtisodiy va sotsial rivojlanishi bo’yicha ishlab chiqiladigan barcha qonuilar, albatga umumxalq muhokamasiga qo’yiladi, ularga mehnatkashlarning mulohaza va istaklari hisobga olinib, qo’shimchalar va o’zgartirishlar kiritiladi. Teskari aloqa yordamida axborotni jo’natuvchi bilan uni qabul qiluvchi o’rtasida aloqa o’rnatiladi. Bu jarayonda axborotni qabul qiluvchi axborot bilan o’zaro almashuv jarayonining barcha bosqichlarini takrorlaydi, natijada axborotni yuboruvchi endi uni qabul qiluvchiga aylanadi, ya’ni har ikkala tomon o’z vazifalarini o’zaro almashgandek bo’ladi. Teskari aloqa - bu eshitganga, o’qiganga yoki ko’rganga nisbatan aks ta’sir yoki ta’sirlanish tayanchi. Bunda mazkur axborotni olgan shaxs shu axborotga bo’lgan munosabatini, tushunganligi yoki to’liq tushunmaganligini, qo’llabquvvatlashi yoki inkor etishini shu axborotni yuborgan shaxsga bildiradi. Bunday aloqa har ikkala tomonning bir-birini qanchalik tushunganini bilish uchun zarur. Rahbar berilgan topshiriq yoki aytilgan so’z har doim bo’ysunuvchilar tomonidan birdek qabul qilinadi, deb o’ylamasligi kerak. Bunday xato fikrga boruvchi rahbar o’zini real voqyeliqdan uzoq- lashtiradi. Teskari aloqani samarali o’rnatmagan rahbarning boshqaruv faoliyati zaiflashadi va inqirozga yuz tutadi. Shov-shuv axborot almashuv jarayonida salbiy ta’sir ko’rsatuvchi unsurlardan xisoblanadi. Axborotlarni uzatish nazariyasi tili bilan aytganda shov-shuv - bu g’oyani buzib talqin qilishda namoyon bo’ladi. Aytilgan so’zdan tortib, to uni qabul qilingungacha bo’lgan masofadagi turli to’siklar, shovshuvlar axborotni kodlashtirish va dekodlashtirish, shuningdek rahbar bilan bo’ysunuvchi o’rtasvdagi aloqa jarayoniga katta ta’sir o’tkazishi mumkin. Shu sababli shov-shuvni ham e’tiborsiz qoldirish mumkin emas. Hozirgi davrda xalq xo’jaligining turli bo’linmalari faoliyatini boshqarish, eng avvalo tegishli boshqaruv qarorlarini qabul qilish turli-tuman axborotlarga bog’liq. Axborotlarning xilmaxilligi har bir boshqaruv ob’yektining faoliyati ko’p tomonlamaligi bilan, boshqaruv sohalari ham turli- tumanligi bilan belgilanadi. Bular esa pirovard natijada ishlab chiqarish jarayonlari miqyosining kattaliga, o’ta murakkabligi va davom etish sur’atlarining yuqoriligi bilan bog’liqdir. Axborot tizimlari ikki xil bo’lishi mumkin. Oddiy tizim. Axborot paydo bo’lgan joydan iste’mol joyiga keltiriladi. Bunday axborot telefon orqali yoki signallar vositasida kelib tushishi mumkin. Bu turdagi axborot tizimi quyi boshqaruv bosqichiga to’g’ri keladi. Ish joyidan ustaga berilgan axborot bunga misol bo’la oladi. Bunday axborotga deyarli ishlov berilmaydi. Murakkab tizim. Bu tizim ishlab chiqarish va boshqaruv tarkibining murakkabligi bilan bog’liq. Bu yerda dastlabki axborot yuzaga keladi. Ishlov berishda hisoblash texnikasidan keng foydalaniladi. Murakkab axborot tizimining har xil darajada mexanizasiyalash va avtomatlashtirish turlari quyidagilardan iborat: * Axborotlarni to’la o’zlashtirish davri. Bunda axborot oddiy mexanizimlardan foydalanilgan holda butunlay qayta ishlanadi. * Aralash axborot tizimi. Bunda axborotni mexanizasiyalashgan va avtomatlashgan qurilmalari yordamida o’zgartirishlarga erishiladi. Bu tizim avtomatlashgan nazoratni ta’minlaydi, ba’zida korxonaning ishlab chiqarish faoliyati ustidan odsiy boshqaruv jarayonini amalga oshiradi. * Axborot ma’lumot tizimi. Bunda ko’z bilan bajariladigan nazorat uchun ba’zi bir ma’lumotlarni berish bilan cheklanadi. * Kuzatuv axborot tizimi. Bu tizim avtomatlashgan nazorat va boshqaruvni ta’minlaydi. Keyingi ikkala tizim asosan texnologik jarayonlar to’g’risidagi axborotlarni qayta ishlash uchun qo’llaniladi. Axborotlar tizimi - bu murakkab tizim bo’lib, o’z ichiga turli hujjatlarni, axborot oqimi, aloqa kanallari, texnik vositalar va avtomatik boshqaruv tizimlarini oladi. Butun axborotlar tizimi aniq va doimiy ishlashi lozim. Har bir rahbarning uslubi ko’p jihatdan qaror qabul qilish uchun zarur va yetarli axborotni olish va undan foydalanishda uning shaxsiy ishlash uslubi bilan belgilanadi. Ishlab chiqarishni boshqarish - bu ijodiy jarayon, o’ziga xos bir san’at. U rahbarning xilma-xil ish usullarda namoyon bo’ladi. Bu usullar esa rahbarga ushbu sohada oz omilkor kishilarning fikrini turli kanallar orqali aniqlash va bu ijobiy fikrlardan boshqarish jarayonida foydalanish imkoniyatini beradi. U o’z fikrlarini har bir kishining ongiga yetkazish uchun ham ma’lum xislatlarga ega bo’lishi kerak. Rahbar suhbatdoshini shunday tinglay bilishi lozimki, suhbat natijasida ish haqida eng ko’p darajada foydali axborot olishi kerak. Bunga esa boshqarishning, ayniqsa o’z qo’li ostidagilarning fikrlariga, so’zlariga, taklif va tanqidlariga etibor bilan munosabatda bo’lgandagina erishish mumkin. Bo’ysunuvchi kishi ma’lum ishini bevosita bajaradi va bu ishni boshqalardan ko’ra yaxshiroq biladi. Shuning uchun rahbar o’z qo’l ostidagilar bilan suhbat qilganida o’zi uchun ayniqsa qimmatli bo’lgan axborotni olishni mo’ljallashi kerak. Buning uchun ochiq gaplashish shartini yaratishi lozim. Begonalar bo’lmasligi lozim, telefon qo’ng’iroqparini cheklash va hokazolar talab qilinadi. Rahbarning yozishni bilishi - bu faqat savodli yoza bilishi emas, balki fikrni qisqa va ravon, davlat tilida badiiy, sodda bayon qilish demakdir. Rahbarlikda bu o’z qarorini bo’ysunuvchiga yetkazish uslubidir. Ishlab chiqarishni boshqarishda yozish mumkin bo’lgan hamma narsani yozib qo’yishi kerak, degan qoida amal qiladi. Bu bo’ysunuvchiga yozilganlarga qarab o’z xatti-harakatini aniq tekshirib borish, rahbarga esa qarorning bajarilishini nazorat qilib turish imkoniyatini beradi. Rahbar o’ziga axborot tayyorlovchi xodimlar mehnatini tashkil eta bilishi, ulardan omilkorlik bilan foydalanishi kerak. Noto’g’ri, past qiymatli axborot tufayli yomon boshqaruv qarori qabul qilishdan ehtiyot bo’lishi, eng muximi unga kelayotgan axborotlarni saralab olishi darkor. Funksional xizmat xodimlari, yordamchilar, referentlar rahbarga eng zarur axborotlarni tekshirib berishi maqsadga muvofiq bo’ladi. 2 Kommunikatsiya. Kommunikatsiya - bu kishilar o’rtasidagi o’zaro axborot almashuvidir. Rahbarlar qilayotgan hamma ishlar axborotlarning samarali almashishini talab qiladi. Yaxshi yo’lga qo’yilgan kommunikatsiya ish muvaffaqqiyatini ta’minlaydi. So’rovlar shuni ko’rsatadiki, 73 % amerikalik, 85 % yapon, 63 % angliyalik rahbarlar, kommunikatsiya, qo’yilgan maqsadga erishish yo’lidagi bosh to’siq deb hisoblaydilar. Yana bir boshqa so’rovga ko’ra 2000 turli kompaniyaning 250 ming xodimi korxonalarda axborot almashish eng qiyin masaladan biri deb biladilar. Umuman har bir rahbar 50 dan 90 % gacha vaqtini kommunikatsiyaga sarflaydi. Shu sababli, shuni tasdiqlash mumkinki, menejer faoliyatining samaradorligi eng avvalo kommunikatsiya samaradorligiga, ya’ni: • kishilar bilan yakkama-yakka suhbat olib borish qobiliyati; • telefonda so’zlashuv qobiliyati; • rasmiy xujjatlarni tuzish va o’qiy olish qobiliyati; • majlislarda qatnashish madaniyati kabilirga bog’liq. Korxona (tashkilot) kommunikatsiyasi - bu o’ta murakkab, ko’p bosqichli tizim bo’lib, o’z tarkibiga nafaqat tashkilot ichidagi, shuningdek uning tashqarisidagi axborot almashuvini ham oladi. Tashkiliy kommunikatsiya: tashqi va ichki; Ichki kommunikatsiya; gorizontal, vertikal, neformal; Vertikal: bug’inlararo, rahbar-bo’ysunuvchi. Tashkilot - bu davlat nazorati va boshqaruvchi ostidagi ob’yekt bo’lib, u o’zidan yuqori tegishli tashkilotlarga (makroiqgisodiyot va statistika vazirligiga) turli hisobotlar, ma’lumotlar, axborotlar berib turadi. Tashqi kommunikatsiya - bu tashkilot bilan tashqi muxit o’rtasidagi axborot almashuvidir. Tashqaridan keladigan axborotlar, jumladan yuqori boshqaruv organlari, hokimiyat, vazirlik, qo’mitalar, Vazirlar Mahkamasi, Prezident devoni axborotlari bunga misol bo’ladi. Ichki kommunikatsiya deganda korxona ichidagi bo’limlar o’rtasidagi, korxona ichki faoliyatini yurgizish uchun zarur bo’lgan axborot almashuvi tushuniladi. Bu yerda boshqaruv bo’g’inlari (vertikal kommunikatsiya) va bo’limlararo (gorizontal kommunikatsiya) axborot almashuvi amalga oshiriladi. Rahbar va bo’ysunuvchi o’rtasidagi kommunikatsiya - bu tashkilotda eng ko’p uchraydigan axborot almashuvidir. Masalan, sex boshlig’i yoki masterning jamoa va ayrim xodimlar bilan jonli aloqasi juda yuksak baholanadi. Jonli aloqada rahbar faqat o’z qarorini bildiribgina qolmay, bo’ysunuvchilarga ta’sir ko’rsa-tishi, ularda qarorni yaxshiroq bajarish uchun tashabbus va xohish uyg’otishi mumkin. Qo’pollik bilan baqirish, "so’kinish"ga va hokazolarga aslo yo’l qo’ymaslik kerak. Rahbarning shaxsiy obro’si ko’p jihatdan u o’z fikrini qay tarzda bildirishiga, qanday so’zlashiga bog’liq. Noformal kommunikatsiya - bu rahbar atrofidagi shov-shuvlar, rahbarning xizmatga doir bo’lmagan shaxsiy aloqalari, norasmiy kaiallar bilan axborot almashuvlari kiradi. Bunday axborot almashuvi chegara doirasida bo’lishi kerak. 3Axborotlarning turkumlanishi. Boshqaruv axborotlari o’ta turli-tuman bo’lganliga tufayli mazkur boshqarish qarorlarini ishlab chiqish uchun zarur va yetarli axborotni tanlab olish ancha qiyin. Barcha axborotlarni o’ziga xos belgilariga qarab tur va guruhlarga axratish, ya’ni klassifikasiya qilish yoki tasniflash, bu qiyinchilikni bartaraf etish yoki bir oz yengillashtirishga ma’lum darajada yordam beradi. Turkumlanganda axborot tizimi har tomonlama soddalashadi, shuningdek, uni to’plash, uzatish va turlarga ajratish osonlashadi, buning natijasida rahbar xodimlar axborot bilan to’liqroq ta’min etiladi. Barcha axborotlarni quyidagi belgilar bo’yicha turkumlash mumkin. Axborotlar turlari T/r Turkumlash belgilari Guruhlar 1. Mazmuniga • iqtisodiy qarab • huquqiy • sotsial • texnikaviy • tashkiliy 2. Kelish manbai va • ichki axborot foydalanish joyiga qarab • tashqi axborot 3. Kimga • korxona uchun mo’ljallanganligaga • bo’lim uchun qarab • sex uchun • uchastka uchun 4. Barqarorlik • oddiy axborot xarakteriga qarab • shartlidoimiy axborot • o’zgarib turuvchi axborot 5. Foydalanish uchun • dastlabki axborot tayyorligiga qarab • oraliq axborot • yakuniy axborot 6. Davriyligiga qarab • smenali axborot • sutkali axborot • kvartallik axborot va hokazo. 7. Boshqaruv • direktiv axborot jarayonidagi vazifasiga qarab • hisobot ko’rinishida axborot • hisobga olish bo’yicha axborot • nazorat qilish bo’yicha axborot 8. Voqyealarning • tarixiy axborot kelib chiqishini aks • joriy axborotlar ettirish vaqtiga qarab • perspektiv axborotlar 9. Mo’lj allanganligiga qarab • bir maqsadli axborotlar • ko’p maqsadli axborotlar, ya’ni ko’p muammolarni yechishga mo’ljallangan axborotlar 10. Mustahkamlash va saqlash imkoniyatiga qarab • og’zaki axborotlar • yozma axborotlar • ovozli axborotlar • tasvirli axborotlar va h.k. 11. Muhimligiga qarab • o’ta muhim axborot (ko’rsatma, qo’llanma) • muhim bo’lmagan axborotlar va h.k. 12. To’liqligiga qarab • to’liq, kompleks axborotlar • to’liq bo’lmagan axborotlar 13. Xarakteriga qarab • individual axborotlar • funksional axborotlar • universal axborotlar 14. Ishonchliligiga qarab • ishonchli axborot • ehtimolli axborot Ishlab chiqarish doimiy rivojlanishda bo’lganligi sababli axborot turlari, soni va ko’lami ham ko’payib boraveradi. Shu bois yuqorida keltirilgan turkumlashni to’liq deb bo’lmaydi. Barcha boshqarish vazifalarini kompleks hal etish uchun axborotlar har bir boshqarish ob’yektining o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olib aniq turkumlanadi. 4 Kommunikatsion jarayon. Kommunikatsion jarayon - bu ikki va undan ortiq odamlar o’rtasidagi axborot almashish jarayonidir. Bu jarayonda to’rtga bazaviy unsur qatnashadi: • axborotni jo’natuvchi; • axborotning o’zi (xabar); • aloqa kanali, ya’ni axborotni uzatish vositasi; • axborotni qabul qiluvchi. Ana shu to’rt unsur bir-biri bilan hamohang ishlagandagana, axborot o’z vazifasini bajaradi. Axborotlarni almashuv jarayonida har ikkala tomon (jo’natuvchi va qabul qiluvchi) faol rol o’ynashi kerak. Kommunikasion jarayonni quyidagi 6 bosqich ketma-ketligida bajariladigan ishlar majmuasi tariqasida ifodalash mumkin: 1. Axborotni tanlash va g’oyani shakllantirish. Bu bosqichda axborotni qabul qiluvchiga qanday topshiriqni, qaysi g’oyani berish to’g’risida fikrlaydi va uni shakllantiradi.. 2. Axborotlarni kodlashtirish va axborot (xabar)ni shakllantirish. Bu yerda axborotni jo’natuvchi o’zining g’oyasini grafik va chizmalarda, yozma ovozda yoki tasvirda kodlashtiradi. 3. Aloqa qilish kanalini tanlash va axborot (xabar)ni uzatish. Kodlashtirish bilan bir qatorda axborotni uzatuvchi kommunikatsiyaga muvofiq ravishda uzatish kanalini tanlaydi. Shunday kanallar turkumiga: pochta, telefon, telefaks, elektron pochta, kompyuter shoxobchasi va boshqalar kiradi. 4. Dekodlashtirish va axborotni qabul qilshp. Dekodlashtirish deganda uzatilayotgan xabarni, axborotni qabul qiluvchi fikriga o’tkazish, belgilarda ifodalash tushuniladi.
Agar bir tomon axborotni taklif etsa, ikkinchi tomon uni hyech qanday to’siqsiz sababli, axborot yetkazilguncha yo’l- yo’lakay turli shovshuvlarga duch kelib asl mohiyatini yo’qotish mumkin. Shu sababli teskari aloqa xam mavjud. 5. Axborotni talqin qilish va javobni shakllantirish Bu bosqichda axborot uzatuvchi bilan axborotni qabul qiluvchi o’z o’rinlari bilan almashinadilar. Axborotni qabul qiluvchi olgan axborotni talqin qiladi va javobni shakllantiradi. 6. Javobni uzatish. Shakllantirilgan javob tanlab olingan kanal orqali axborotni uzatganga qaytib uzatiladi va shu bilan kommunikasion jarayon tugaydi. Hozirgi paytda eng muhim kommunikatsiya vositasi sifatida kompyuterlar xizmat ko’rsatmoqda. Ular yordamida axborot to’planadi, dasturlar tuziladi, ma’lumotlar banki hosil qilinadi. Kompyuterlar nafaqat ishlab chiqarishni boshqarish uchun, balki iqtisodiyotning barcha jabhalari uchun o’ta zarur. Shuni qayd qilish lozimki, shaxslararo axborot almashuv jarayonida ayrim muammolar tug’ilishi mumkin. Shunday muammolar turkumiga quyidagilarni qayd qilish mumkin: • Idrok qilishdagi ruhiy farq. • Ma’naviy (semantik) to’siq. • Noverbal imo-ishoralar. • Fil’trlash. • Aloqa kanallarining haddan tashqari ko’payib ketishi. • Nomaqbul tashkiliy struktura (tarkib). Ma’lumki, kishilar bir xil ma’lumotni o’zlarining bilim darajalari, hayotiy tajribalari, qiziqish doiralari, extiyojlari, hissiy tushularning turlichaligidan o’zlaricha turlicha talqin qiladilar va qabul qiladilar. Bu o’rinda rahbar bilan bo’ysunuvchi o’rtasidagi munosabat ham muhim rol o’ynaydi. Bir- biriga ishonch va o’zaro bir-birini anglash bor joyda axborot ko’lami kengayadi, ularning aniqligi oshadi, javobgarlik qam bir xilda bo’ladi. Ma’naviy (semantik) to’siq uzatilayotgan axborotni kodlashtirishda qo’llanilgan belgi (simvol)larning axborotni qabul qiluvchilar didlariga (ularning lavozimlari, mavqyelari, mintalitet, milliy urf-odatlari nuqtai nazardan) mos tushmaganligida namoyon bo’ladi. Simvol (belgi)lardan tashqari axborotlar bilan almashuv chog’ida noverbal, ya’ni ogzaki yoki so’zda emas, balki imo-ishoralar, masalan, chehra, savlat, vajohat, tovushning o’zgarib turishi kabilar ham bajaruvchiga aytiladigan so’z mohiyatini tubdan o’zgartirilgan holda yetkazilishiga sabab bo’lishi mumkin. Ruhshunoslarning fikricha, so’z bilan aytiladigan axborotning 90 % gacha qismi so’z orqali emas, balki noverbal yo’l bilan qabul qilinar ekan. Filtrlash - axborotning iste’molchiga tez yetib borishi jarayonida uni ixchamlashtirish, noxush "ma’lumotlar" dan tozalash maqsadida axborot soddalashtiriladi, qayta ishlanadi, tegishli jamlar chiqariladi. Bundan tashqari quyi bo’g’indagi rahbarlar, o’zlari xoxlamagan, ammo yuqori bo’g’indagi rahbarlar bilishi shart bo’lmagan axborotlarni yubormaydilar. Shu tariqa axborotlar filtrlanadi. Aloqa kapitallarining haddan tashqari ko’payib ketishi ham kommunikasion jarayonga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Bunday muammo axborotlarni qayta ishlash va ularni uzatish vositalarning yetishmovchiligi yoki ularning nomukammalligi oqibatida sodir bo’ladi. Noma’qul tashkiliy struktura ham kommunikasion jarayonda muammo tug’diruvchi omillardan biri hisoblanadi.
Qanchalik boshqaruv bo’g’inlari ko’p bo’lib, funksiyalar, vazifalar va vakolatlar birbirini ko’p takrorlasa, shunchalik axborotning manzilga yetib borishi sekinlashadi. Natijada shu davr ichida har bir bo’g’inda o’ziga maqbul bo’lgan "tuzatishlar" kiritiladi. Bu jarayonda bo’limlar va bo’g’inlarda sodir bo’ladigan ixtiloflar axborotlar almashuviga va qarorlarni qabul qilishga jiddiy tusiqlarni yaratadi. Axborotni uzatish va qabul qilish ko’p jihatdan samarali quloq solish san’atiga ega bo’lish darajasiga borliq. Amerikalik olim professor Kit Devis samarali quloq solish san’atining 10 ta qoidasini keltiradi. Yuzma-yuz gaplashayotgan aniq kishini ko’z oldingizga keltiring va ushbu qoidalarga nechog’liq rioya qilganingizga baho bering. 2-jadval Samarali quloq solishning 10 qoidasi Qoidalar Izoh So’zlashdan to’xtang • Gapira turib quloq solish mumkin emas. Har bir kishiga shivirlab, ammo, "hyech kimga ovoza qilma" degan naql bor. So’zlovchiga o’zini erkin tutishga yordamlashing Gapiruvchi kishiga o’zini erkin utishi uchun sharoit yarating. Ko’pincha buni hal qiluvchi Quloq solishni istamaydiganlar asosli qarorlar qabul qilish uchun yetarli axborotni olishga muvaffaq bo’lmaydilar. O’zingizning quloq solish qobiliyatingizni o’stirish niyatida bo’lsangiz so’zlashuvdan so’ng o’zingizga o’zingiz baho berishga harakat qiling. Buning uchun shu jarayonda qayd qilingan 10 qoidaga binoan qanday samarali ish qilganingizni o’zingizdan so’rang. Shundan so’ng qaysi qoidalar ustida ishlashingiz va o’zingizni takomillashtirishingiz ayon bo’lib qoladi.
Operatsion tizim tushunchasi Operatsion tizimlar kеngaytirilgan mashina sifatida.
Ko’pgina kompyutеrlardan mashina tillari darajasida foydalanish ancha murakkabdir, ayniqsa bu kiritish-chiqarish masalalariga tеgishlidir. Masalan, yumshoq diskdan ma'lumotlar blokini o’hishni tashkil etish uchun dasturchiga 16 turli komandalardan foydalanishiga to’hri kеladi, ularning har biri 13 ta paramеtrni aniqlashni talab qiladi, ya'ni masalan: diskdan blok tartib raqami, yo’ldagi sеktor tartib raqami va h.k.lar. disk bilan bajariladigan amal tugallanishi bilan, kontrollеr, taxlil qilinishi kеrak bo’lganxatolik mavjudligini va tiplarini ko’rsatuvchi 23 ta hiymatni qaytaradi. Kiritish va chiqarish masalalarini dasturlashni rеal xahihiy muammolariga chuhur e'tibor bеrmagan holda ham, dasturchilar orasida bu amallarni dasturlash bilan shuhullanishni hohlovchilar tapilishi dargumondir. Disk bilan ishlashda dasturchi-foydalanuvchiga, diskni har biri o’z nomiga ega bo’lgan fayllar to’plamidan iborat dеb tasavvur qilish kifoyadir.
Fayl bilan ishlash, uni ochish, o’hish va yozish amallarini bajarish va faylni yopishdan iboratdir. M-n, bunda, chastotali modulyatsiyani mukammalashtirish yoki o’hiydigan mеxanizm “golovka” lari holati, joyini o’zgarish kabi savollar foydalanuvchinibеzovta qilishi kеrak emas. Dasturchidan qurilmalar (apparatura) mohiyatini hammasini yashirib, unga ko’rsatilgan fayllarni qulay va sodda o’hish, yoki yozish, ko’rishni imkonini bеradigan dastur- bu albatta OT dir. Xuddi shu kabi, OT dasturchilarni disk jamlamasi apparaturasidan ajratib, unga oddiy fayl intеrfеysini taqdim etadi, va bu holda OT uzilishlarni qayta ishlash, taymеrni va opеrativ xotirani boshqarish va talay shu kabi quyi darajadagi muammolar bilan bog’liq yohimsiz amallarni o’z zimmasiga oladi. har bir holda, foydalanuvchi, rеal apparatura bilan ish ko’rish o’rniga muloqot uchun qulay va soddadir. Bu nuqtai nazardan, OT foydalanuvchiga ma'lum kеngaytirilgan yoki virtual mashinani taqdim etadiki, uni dasturlash ham oson va u bilan ishlash soddadir, albatta bu rеal mashina takshil etadigan apparatura bilan bеvosita ishlash qulay va yеngildir.
Operatsion tizimlar rеsurslarni boshqaruvchi sifatida.
Operatsion tizimlar, avvalambor foydalanuvchiga qulay intеrfеys yaratuvchidir dеgan g’oya albatta, masalani yuqoridan pastga qarab nazar solishga mos kеladi.
Boshqa nuqtai nazar, ya'ni pastdan yuqoriga qarab nazar tashlash, bu Operatsion tizimlar ga murakkab tizimning hamma qismlarini boshqaruvchi mеxanizm nazar solishdir.
Zamonaviy hisoblash tizimlari, protsеssorlar, xotira, taymеrlar, disklar, jamharmalar, Tarmoq kommunikatsiyaqurilmalari, printеrlar va boshqa qurilmalardan iboratdir. Ikkinchi yondashishga mos ravishda Operatsion tizimlarning funktsiyasi, protsеssorlar, ya'ni rеsurslarni rahobatdosh jarayonlar orasida taqsimlashdan iboratdir. Operatsion tizimlar hisoblash mashina rеsurslarini jamisini shunday boshqarish kеrakki, uni ishlashi maksimal samaradorlikni ta'minlashi zarurdir. Samaradorlik ko’rsatkichi, m-n, tizim o’tkazuvchanlik hobiliyati yoki rеaktivligi bshlishi mumkin.
Rеsurslarni boshqarish, masala rеsursi tipiga bog’liq bo’lmagan ikkita umumiy masalani еchishni o’z ichiga oladi:
rеsursni rеjalashtirish - ya'ni bеrilgan rеsursni kimga, hachon va taqsimlashdan iboratdir;
rеsurs holatini kuzatish – rеsursni band yoki bo’shligi, bo’linadigan rеsurslar hahida esa rеsursning qancha qismi esa taqsimlanmaganligi hahidagi opеrativ ma'lumotni olib turishdan iboratdir.
Rеsurslarni boshqarishni umumiy masalasini еchishda, turli Operatsion tizimlar lar turli algoritmlardan iboratdir, bu esa o’z navbatida Operatsion tizimlarlarni umumiy hiyofasi, unumdorlik xaraktеristikalari, qo’llanilish sohalari va hatto foydalanuvchi intеrfеysini yuqori darajada Operatsion tizimlar vaqtni bo’lish tizimi, pakеtli ishlov bеrish tizimi yoki rеal vaqt tizimiga mutanosibligini bеlgilaydi.
Tizimli dasturi ta'minot (DT) eng quyi dasturiy ta'minotdir. Bunday dasturiy ta'minotga quyidagilar kiradi: Opеratsion tizim-OT, fayllarni boshqaruv tizimlari, Operatsion tizimlar bilan foydalanuvchi muloqoti uchun intеrfеys hobihlari, dasturlash tizimlari, utilitalar.
Opеratsion tizim - bu tizimli boshqaruvchi dasturlarning zaruriy ma'lumot massivlari bilan tartibga solingan kеtma-kеtligidir. U foydalanuvchi dasturlarining bajarilishi va rеjеlеshtirish, hisoblash tizimlarining barcha rеsurslarini (dasturlar, ma'lumotlar, apparatura va boshqa taqsimlanadigan va boshqariladigan ob'еktlarini), foydalanuvchiga ulardan samarali foydalanish imkonini bеradigan va ma'lum ma'noda hisoblash mashinasi tеrminlarida tuzilgan masalalarni еchishga mo’ljallangan.
Operatsion tizimlar maxsus dastur va mikrodasturlardan iborat bo’lib, ular apparaturadan foydalanish imkonini ta'minlaydi. Amaliy dasturiy ta'minot albatta OT boshqaruvi ostida ishlaydi.
Operatsion tizimlarlar asosiy funktsiyalari:
foydalanuvchidan (yoki tizim opеratoridan) ma'lum tilda tuzilgan komanda yoki topshiriqlarni qabul qilish va ularga ishlov bеrish. Topshiriqlar opеratorlar, matn ko’rsatmalari (dirеktivalar) yoki monipulyator (m-n sichhoncha yordamida) bajariladigan ko’rsatmalar yordamida bеriladi. Bu komandalar, avvalambor, dasturlarni ishga tushirish (to’xtatish, to’xtatib turish) bilan bog’liqdir, fayllar ustidagi amallar (joriy katalogda fayllar ro’yxatini olish, u yoki bu faylni yaratish, nomini o’zgartirish, nusxasini olish, joyini o’zgartirish va x.k.) bilan bog’liqdir, umuman olganda boshqa komandalar ham mavjuddir;
ijro qilinishi kеrak bo’lgan dasturlarni opеrativ xotiraga yuklash;
xotirani boshqarish, aksari barcha zamonaviy tizimlarda esa virtual xotirani tashkil etish;
barcha datsur va ma'lumotlarni idеntifikatsiya qilish;
dasturlarni ishga tushirish (unga boshqaruvni uzatish, natijada protsеssor dasturni boshqaradi);
bajarilayapgan ilovalardan kеlayapgan turli so’rovnomalarni qabul qilish va bajarish. OT juda ko’p sonli tizimli funktsiyalarni (sеrvislarni) bajara olishi mumkin, ular bajarilayapgan ilovalardan so’ralishi mumkin. Bu sеrvislarga murojaatlar ma'lum qoidalarga mos ravishda amalga oshirilishi mumkin, bu esa o’z navbatida bu OTning amaliy dasturlash intеrfеysini aniqlaydi (Application Program Interface, API);
barcha kiritish-chiqarish amallariga xizmat qiladi;
ayllarni bohsharish tizimlari (FBT) ishini va/yoki ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) ishini ta'minlash, bu esa o’z navbatida butun dasturiy ta'minot samarasini kеskin ravishda oshiradi;
multidasturlash rеjimi, ta'minlash, ya'ni bitta yoki bir nеchta dasturlarni bitta protsеssorda parallеl bajarilishni tashkil etish-bu esa ularni bir vaqtda bajarilishi tasavvurini hosil qiladi;
bеrilgan xizmat qilish distsiplinalari va stratеgiyalariga asosan masalalarni rеjalashtirish va dispеchеrlashtirish;
bajarilayapgan dasturlar orasida ma'lumotlar va ma'lumotlar almashish mеxanizmini tashkil etish;
Tarmoq Operatsion tizimlarlari uchun, bog’langan kompyutеrlar orasidagi muloqotni ta'minlash funktsiyasidir;
bitta dasturni boshqa dastur ta'siridan himoya qilish, ma'lumotlarni saqlanishini ta'minlash, opеratsion tizimni o’zini kompyutеrda bajarilayapgan ilovalardan himoyalash;
foydalanuvchilarni autеntifikatsiya va mualliflashtirish(ko’pgina diallogli OT uchun). Autеntifikatsiya – foydalanuvchi nomi va parolini hayd yozuvidagi hiymatga mosligini tеkshirish. Agar foydalanuvchi kirish nomi (login) va uning paroli mos kеlsa, dеmak u o’sha foydalanuvcqidir. Avtorlashtirish (mualliflashtirish) dеgani, autеntifikatsiyadan o’tgan foydalanuvchiga ma'lum xuquq va imtiyozlar bеrilib, u kompyutеrda nima hila olishi mumkin yoki nima hila olmasligini aniqlaydi;
rеal vaqt rеjimida javob bеrish vaqti hat'iy chеgaralirini hondiradi;
foydalanuvchilar o’z daturlarini ishlab chiqishda foydalanadigan dasturlash tizimi ishinita'minlash;
tizimni qisman ishdan chiqishi holatida xizmat ko’rsatish;
OT, kompyutеr apparat ta'minotini foydalanuvchilar amaliy dasturlaridan ajratadi. Foydalanuvchi ham, uning dasturi ham kompyuеt bilan Ot intеrfеys orhali o’zaro aloqada bo’ladi. Bularni quyidagi rasmda ko’rsatish mumkin.
Kompyutеr ishga tushirilganda odatda uning qurilmalari bilan bir qatorda maxsus dastur ishga tushadi. Maxsus dastur foydalanuvchi bilan kompyutеr orasidagi muloqotni ta'minlaydi va bu dasturga
|