-rasm. Donor aralashma sifatida fosfor qo‘shilgan yassi kristall panjarali germaniy

|
-rasm. Donor aralashma sifatida fosfor qo‘shilgan yassi kristall panjarali germaniy
|
bet | 4/21 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 1,68 Mb. | | #263678 |
Bog'liq BMI-32-rasm. Donor aralashma sifatida fosfor qo‘shilgan yassi kristall panjarali germaniy
O‘z navbatida ushbu elektron erkin holatga o‘tishi va berilgan kuchlanish ta’sirida yarim o‘tkazgichda elektronli tokni yuzaga keltirishi mumkin. Rasmdan ko‘rinib turibdiki, asosiy tok taShuvchilar elektronlar hisoblanishadi. Ular n-tipidagi aralashmali elektr o‘tkazuvchanlikni hosil qilishadi.
Germaniy atomini ionlashlashtirish hisobiga uchta elektron va unga mos ravishda uchta teshik hosil qilinadi. Ushbu tok tashuvchilar yarim o‘tkazgichning xususiy elektr o‘tkazuvchanligini yuzaga keltiradi. Yarim o‘tkazgichda umumiy tok elektron va teshikli toklarning yig‘indisiga teng, ammo elektron tok teshikli tokka nisbatan ko‘p marta katta (2-rasm).
*Donor – lotincha «donare» so‘zidan olingan bo‘lib, sovg‘a qilish, berish ma’nolarini bildiradi.
*Akseptor - lotincha «akseptare» so‘zidan olingan bo‘lib, qabul qilish, olish ma’nolarini bildiradi.
3-rasm. Donor aralashmali yarim o‘tkazgichlarda elektron va teshiklarning harakat sxemasi
Agar germaniyga qandaydir akseptorli aralashma, misol uchun bor (B) qo‘shilsa, aralashmalarning har bir atomlari germaniy atomi bilan mos ravishda uchta kovalent bog‘lanish hosil qilishadi. Ammo, borda faqatgina uchta valentli elektronlar bo‘lganligi bois, germaniyning yaqin bo‘lgan uchta atomlari bilan aloqa o‘rnatishi mumkin. Germaniyning to‘rtinchi atomi bilan bog‘lanadigan borning to‘rtinchi elektroni yo‘q. Shunday qilib, germaniyning bir nechta atomlarida bittadan kovalent bog‘lanmagan elektronlari hosil bo‘lib qoladi. Unchalik katta bo‘lmagan tashqi ta’sir tufayli elektronlarni joylarini tashlab ketgazishga va germaniy atomlarida teshiklarni yuzaga kelishiga erishish mumkin (3-rasm).
4-rasm. Akseptor aralashma sifatida bor elementi qo‘shilgan yassi kristall panjarali germaniy: 1,3 va 5 – hosil bo‘lgan teshiklar; 2,4 va 6 ozod bo‘lgan elektronlar
Ozod bo‘lgan 2,4 va 6 germaniy atomining elektronlari bor atomi bilan bog‘lanadi. Bor atomlari bilan egallangan 2,4 va 6 elektronlar yarim o‘tkazgichda elektr toki hosil qila olishmaydi. Germaniy atomida hosil bo‘lgan 1,3 va 5 teshiklar o‘rniga qo‘shni atomlardan elektronlar o‘ta boshlaydi. Ularning o‘rnida o‘z navbatida yangidan teshiklar paydo bo‘ladi.
Shunday qilib, hosil bo‘lgan musbat zaryadli teshik germaniyning bir atomidan boshqasiga, undan esa keyingisiga o‘tadi va hokazo. Berilayotgan kuchlanish hisobiga bu teshiklarning harakati tartibga solinadi, ya’ni yarim o‘tkazgichda teshikli tok hosil bo‘ladi, buning natijasida n-tipidagi elektr o‘tkazuvchanlik yuzaga keladi. Yarim o‘tkazgichlarda aralashmali n-tipidagi elektr o‘tkazuvchanlikdan tashqari germaniy atomining erkin holdagi bir qancha elektron va teshiklar jufti ham bo‘ladi. O‘z navbatida xususiy elektr o‘tkazuvchanlik ham kuzatiladi.
Yarim o‘tkazgichda umumiy tok ilgarigidek elektron va teshikli toklarning yig‘indisiga teng, bu holatda teshikli tokning qiymati elektronnikidan etarli darajada yuqori bo‘ladi. 4-rasmda akseptor aralashmali yarim o‘tkazgichda teshik va elektronlarning harakat sxemasi tasvirlangan. Sxemadan ko‘rinib turibdiki, musbat zaryadlangan zarrachalar (teshiklar) elektronlardan anchagina ko‘p. Ko‘rib o‘tilgan misollar shuni ko‘rsatadiki, aralashmalar sezilarli darajada yarim o‘tkazgichlarning elektr o‘tkazuvchanligini oshiradi.
|
| |