Rezbali birikmalarni ishlashini o’ziga xos xususiyatlari. Rezbali birikma bu rezbali sterjen va bu sterjenga burab kiritalgan gaykadan iborat bo’ladi

Gaykaning detalga tegib turgan sirtida hosil bo’lgan moment o’rtacha diametr bo’yicha aniqlandi.
Formula (1) dagi standart qiymatlarni olsak, ya’ni l=15d metrik rezbalar uchun =2,50; d2≈0,9d; dyp≈1,4d; f=0,1÷0,2. Bu qiymatlarni (1) formulaga qo’ysak F=(60-100)Fk ya’ni kalitga qo’yilgan 1N kuch yordamida (60-100) N kuchdan yutiladi.
Rezbani mustahkamlikka hisoblashda yuklanish o’ramlari orasida, bir xilda taqsimlanadi deb qabul qilinadi. Lekin tajribalar shuni kursatadiki, bu yuklanish bir xil bulmaydi, masalan 6 o’ramdagi gaykaning birinchi o’ramining yuklanishi 52% bulsa, oxirgi o’ramning yuklanish 2 % ni tashkil etadi.
Rezbalarga ta’sir etuvchi kuchning rezba o’ramlari opacida bir tekis taqsimlanmaganligini asosiy sabablaridan biri shuki, o’q bo’ylab ta’sir etuvchi kuchdan vintdagi rezbaning bir tomonga, gaykadagi rezbaning esa qarama - qarshi tomonga deformasiyalanishidir.
Qarshi (1926 37 yillarda Behbudiy) - Qashqadaryo viloyatidagi shahar (1926 yildan), viloyat markazi (1943 yildan). Qashqadaryo vohasining markazida, Qashqadaryo boʻyida, xalqaro t. yil va avtomobil yoʻllari kesishgan joyda.
1.10-rasm
Rezbaning (sa) yuzasi ezilishga tekshiriladi, bunda σez<[σ]ez shart bajarilishi kerak. Ezuvchi kuchlanishning Hisobiy qiymati:
bu yerda: F- o’q bo’ylab ta’sir etuvi kuch;
d2 –rezbaning o’rtacha diametri;
h- rezba shaklining balandligi;
z – gaykadagi rezba o’ramlarining soni;
[σez] – ezuvchi kuchlanishning joiz qiymati.
Vintning v a gaykaning rezba asoslari kesimi kesilishiga tekshiriladi, bunda tkec < [tkec] shart bajarilishi kerak.
Vintnin a-v kesimi uchun
Gaykaning s-e kesimi uchun
bunda: d- rezbaning tashqi diametri; d1 – rezba asosining diametri; F- boltga ta’sir etuvchi kuch; N – gaykaning balandligi; k – rezbaning turini Hisobga oluvchi koeffisiyent. To’g’ri burchakli rezba uchun k=0,5; trapesiya rezba uchun k=0,65; uchburchakli rezbali uchun k=0,8. [tkec] – joiz kesiliщdagi kuchlanish.
Birikmani loyihalashda (vint hamda gaykaning materiali bir xil bo’lganda) rezba turini tanlab d ni aniqlab, N ning o’lchamini belgilash mumkin: , bunda rezba hamda sterjenning mustahkamligining bir xilligi ta’minlanadi. Standart gaykalarining balandligi N=0,8d deb olinadi.
Vint hamda shpilkalarni burab kiritish chuqurligi po’lat, materiallar uchun N1=d, cho’yan materiallar uchun N1=1,5d deb olish tavsiya etiladi, bunda rezbaning mustahkamligi ta’minlanadi.
Bolt sterjenini mustahkamlikka hisoblash. Boltli birikmalarning sterjenida tashki kuch ta’sirida xar xil kuchlanishlar hosil buladi. Bunda sterjendagi kychlanishlar qiymati tashqi kuchlarning yo’nalishiga bog’liq bulib, quyidagicha aniqlanadi:
1. Bolt sterjeniga faqat chuzuvchi kuch ta’sir etadi. Bunga sirib tortilmagan, ya’ni zo’riqtirlmagan xolatda osib qo’yilgan ilgak misol bo’la oladi. Uning rezbali qismi tashqi F kuch ta’sirida cho’zilishga d1 diametr bo’yicha tekshiriladi:
1.11-rasm
2. Bolt sirib tortilgan bulib, sterjenga tashqi kuch ta’sir etmaydi. Bunga masalan, yopiq uzatmaning qopqog’ini sirib maxkamlash uchun ishlatiladigan boltlar kiradi. Bolt sterjenga sirib tortish natijasida chuzuvchi va burovchi kuchlanishlar hosil bo’ladi, bunda tashqi chuzuvchi kuch ta’sirida hosil bulgan kuchlanish σ=4F/πd12 sterjen rezbasidagi moment ta’sirida hosil bulgan burovchi kuchlanish quyidagicha bo’ladi:
Sterjendagi umumiy (ekvivalent) kuchlanish
bu yerda
3. Bolt sirib tortilgan, bolt sterjeniga chuzuvchi kuch ta’sir etadi. Bunga (gaz, suyuqlik) bosim ostida bo’ladigan germetik idishlarning qopqog’i misol bo’la oladi. Fs kuch bilan sirib tortilgan birikma tirqishidan xavo yoki suyuqlik chiqmasligi kerak. Buning Hisoblash uchun birikma detallarini deformasiyasi Hisobga olinishi kerak.
1.12-rasm
Masalan 12 – rasmdagi birikmada boltli birikma siqilmagan xolati ko’rsatilgan. Agarda birikma F0 kuch bilan siqilsa, elastik deformasiya Hisobiga bolt sterjeni Δlb ga cho’ziladi, detali esa Δld ga qisqaradi. Shu deformasiyalar grafik ravishda rasmda ko’rsatilgan. Agarda birikmaga qo’shimcha tashqi kuch G’ ta’siri bo’lsa (germetik idish ichidagi bosim), bolt yanada Δlb ga cho’ziladi, detal esa Δld ga siqilishi kamayadi. Bunda shu tashqi kuchning bir qismi boltni Δlb ga cho’ziladi, bir qismi (1-x)G’ esa detalni Δld ga siqish kamaytirishga qilinadi. Bunda bolt Fb kuch ta’sirida cho’ziladi, detallar esa Fd kuch ta’sirida siqiladi. Ya’ni
Fb =F0 χG’ – boltga ta’sir qilayotgan cho’zuvchi kuchni umumiy qiymati.
Fb =F0 χG’ –detalni siquvchi kuchni qiymati.
Bunda: χ – tashqi kuchni qaysi qismi boltga ta’sir qismini ko’rsatuvchi koeffisiyent. Bu koeffisiyentni aniq qiymatni aniqlash keyin, taxminiy qiymati elastiksimon qistirmasi bo’lmagan po’lat va cho’yandan tayyorlangan birikmalar uchun χ=0,2…0,3; agarda elastiksimon qistirma (rezina, polietilen va boshqalar ishlatilsa χ=0,4…0,5.
Birikma tirqishlaridan xavo, suyuqlik chiqmasligi uchun siquvchi kuchning eng kichik qiymati
bo’lishi kerak. Lekin Hisoblash jarayonida G’0 >F0min shart bajarilishi kerak, ya’ni tirqishlarning ochilmasligini ta’minlashi zarur, bunda
qabul qilinadi, k- xocizlik koeffisiyent yuklanish doimiy bo’lib, qistirma ishlatilmasa k=1,25…2; yuklanish o’zgaruvchan k=2,0…4,0. Agarda birikmada qistirma ishlatilsa, k=5,0 olinadi, natijada yukoridagi formula o’rniga
ifodani olamiz. Boltli birikmalarda boltni mustahkamligini Hisoblashda burovchi moment 1,3 koeffisiyent bilan Hisobga olinadi. Natijada siquvchi kuchni Hisobiga quyidan olinadi
Boltni mustahkamligi ekvivalent kuchlanish bo’yicha aniqlanadi.
Agarda bolt qo’shimcha ravishda siqilsa burovchi moment Hisobiga bolt strejendagi kuchlanish quyidagicha aniqlanadi.
Qadami nisbatan katta bo’lgan metrik rezbalar uchun d2≈1,1dx, =2030I, ρI=9045I deb qabul qilsa, τ/σ>>0.5. Bunda d2, φ, ρ I ning qabul qilingan qiymatlari uchun
Demak, bolt strejeniga cho’zuvchi va burovchi kuchlar ta’sir qiluvchi Fy umumiy kuchning qiymatini yuqorida belgilagandek olish tavsiya etiladi, bunda kuchlaning qiymati quyidagicha aniqlanadi:
Bolt rezbasining Hisobiy diametri.
Bu yerda - bolt uchun cho’zilishdagi joiz kuchlanish. Sok - bolt materialining oquvchanlik chegarasi, [S] - xavsizlik koeffisiyenti, uning qiymati – jadvaldan yuklanish xarakteriga botning diametriga va materialga muvofiq olinadi.
1.3. Rezbali birikmalarga material tanlash va ruxsat etilgan kuchlanishlarni hisoblash.
Standart asosida tayyorlanadigan rezbali sterjenlar St 3, St 10, St 20, St 35, St 45 markali kam uglerodli po’lat materiallardan tayyorlanadi, kerak bo’lgan xollarda 35X, 40X, 38XA va shunga o’xshash legirlangan po’lat materiallardan tayyorlanadi.
Rezbali strejenlarni mustahkamligini oshirish uchun termik qayta ishlanadi (yaxshilash, toblash).
Bolt, vint, shpilkalar mustahkamligi bo’yicha 12 ta klassga bo’linadi, bunda: 3.6, 4.6, 4.8, 5.6, 6.6, 6.8, 6.9, 8.8, 10.9, 12.9, 14.9. Bunda berilgan sonlarni birinchisini 100 ga kupaytirib mustahkamlik chegarasini eng kichik qiymatini N/mm2 olinadi. Kupaytmasini 10 ga kupaytirib oquvchanlik chegarasi olinadi, masalan, 5.6 klass bunda σm=5*100=500N/mm2; σok=5*6*10=300N/mm2.
Birikma gaykalari tayyorlashda xam shu materiallardan foydalanadi. Rezbalarni mustahkamlik klassni tanlashda yuklanish xarakteri, ishlash sharoiti, tayyorlanish sharoiti Hisobga olinadi. Ayrim uglerodli materiallarni mustahkamlik klasslari va xususiyatlari jadvalda berilgan.
1.1-jadval
Mustahkamlik klassi
|
Mustahkamlik chegarasi σm , MPa
|
Oquvchanlik chegarasi σok
|
Po’lat materiallar markasi
|
min
|
max
|
bolt
|
gayka
|
3.6
|
340
|
490
|
200
|
Ct 3
|
St3
|
4.6
|
400
|
550
|
240
|
20
|
St3
|
5.6
|
500
|
700
|
300
|
30, 35
|
10
|
Ruxsat etilgan kuchlanishlar. Chuzilishga ruxsat etilgan kuchlanish quyidagicha aniqlanadi.
bunda - oquvchanlik chegarasi, MPa; [S] xavsizlik kaeffisiyenti qiymati yuklanish xarakteriga, bolt material va diametri hamda maxkamlanish nazorat qilinish yoki qilinmasligiga bog’liq. Yuklanish o’zgarmas maxkamlash nazorat qilinmagan xollar uchun [S] ni qiymati jadvalda berilgan.
1.2-jadval
Bolt materiali
|
Rezba diametri
|
6 … 16
|
16 … 30
|
30 … 30
|
Uglerodli po’latlar
|
5 … 4
|
4 … 2,5
|
2,5 …1,5
|
Legergangan po’latlar
|
6,5 … 5
|
5 … 3,3
|
3,3
|
Maxkamlash nazorat qilingan xollarda yuklanish o’zgarmas bo’lsa xavsizlik koeffisiyenti [S] = 1,3 … 1,5.
Birikmalar bolt sterjenni kesilishga ishlagan xollarda
Birikmada bolt sterjeni ezilishga ishlagan xollarida