nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
nechta obyektni belgilash mumkin?

|
nechta obyektni belgilash mumkin?
|
bet | 2/3 | Sana | 27.06.2024 | Hajmi | 23,75 Kb. | | #265896 |
Bog'liq kam grafikasi test javoblari (1)nechta obyektni belgilash mumkin?
A) Ctrl
*B) Shift
C) Tab
D) Alt
E) To‘g‘ri javob yo’q
17.CorelDraw dasturida “Свойства объекта” oynasi qanday chiqariladi?
A) Obyekt ustiga sichqoncha ko‘rsatkichi olib borilib chap tugma bosiladi
B) Menyuning «File» bo‘limi orqali
*C) Obyekt ustiga sichqoncha tugmasi olib borilib o‘ng tugmasi bosiladi, va ochilgan
kontekstli menyudan chiqqan buyruqlar ichidan “Свойства” buyrug‘i tanlanadi.
18.CorelDraw dasturi import jarayoni to‘g‘ri keltirilgan javob?
*A) Файл-Импорт...- Импорт
B) Правка- Импорт... - Импорт
C) Файл - Экспорт - Импорт
D) Файл - Импорт...- Экспорт
19.CorelDraw dasturi oynasi asosiy elementlari bu:
A) Sarlavha va menyu satri
B) Standart asboblar paneli
C) Xususiyatlar paneli
D) Ranglar palitrasi
*E) Barcha javoblar to‘gri
102
‘
20.Menyudagi Edit bo’limi asosan ….. amallarini bajarish mo’ljallangan.
A) Birlashtirish
B) Ko’rish
C) Boshqarish
*D) Tahrirlash
Tuzuvchi: SH.Tog’ayev
“TASDIQLAYMAN”
O’IB direktor o’rinbosari:
________________N.Ortiqov
“Kompyuter grafikasi va dizayn ” fanidan
TEST SAVOLLARI 1-kurs II-variant
1.To‘rtburchak asbobi yordamida to‘rtburchak chizishda Shift tugmasi bosib
turilsa qanday obyekt chizish mumkin?
A) Kvadrat
B) Uchlari yo‘q kvadrat
*C) To‘g‘ri to‘rtburchak o‘rtadan boshlab chiziladi
D) Ellips
2.To‘rtburchak asbobi yordamida to‘rtburchak chizishda Ctrl tugmasi bosib
turilsa qanday obyekt chizish mumkin?
*A) Kvadrat
B) Uchlari yo’q kvadrat
C) To’g’rito’rtburchak o’rtadan boshlab chiziladi
D) Ellips
3.To‘rtburchak burchaklarini aylanaga aylantirish uchun:
*A) Shape (Форма) -asbobi yordamida to‘rtburchak uchidan ushlab tortiladi.
B) Bu amalni bajarib bo‘lmaydi
C) Ellipse (Эллипс) -asbobi yordamida to‘rtburchak uchidan ushlab tortiladi.
D) Rectangle (Прямоугольник) -asbobi yordamida to‘rtburchak uchidan ushlab
tortiladi.
4.Ellips obyekti uchun xususiyatlar panelida qanday tugmalar paydo bo’ladi?
A) Arc (Дуга)
*B) Ellipse (Эллипс) Рю(Сектор) Arc (Дуга)
C) Ellipse (Эллипс)
D) Arc (Дуга), Ellipse (Эллипс)
5.Qaysi asbob yordamida ko‘pburchaklar chizish mumkin.
A) Shape (Форма)
*B) Polygon (Многоугольник)
C) Perfect shape (Стандартные фигуры)
D) Еlpsе(Эллипс)
6.Standart figuralar chizish asbobini toping
A) Graph Paper (Диаграммная сетка)
*B) Perfect Shapes (Стандартные фигуры)
C) Polygon (Многоугольник)
103
E) Ellipse (Эллипс)
7.Vektorli tasvir bu -
*A) Bir xil o‘lchamdagi turli xil chiziqlardan tashkil topgan tasvir.
B) Tenglamalar yordamida xosil qilinadigan tasvir.
C) Nuqtalardan tashkil topgan tasvir.
D) To‘g‘ri javob yo‘q
8.Xotirada ko‘p joy olish qaysi grafikaning kamchiligi hisoblanadi?
A) Fraktal
B) Vektorli
*C) Rastrli
D) Rastrli va Fraktal
9.Ranglar palitrasining vazifasi nima?
*A) Obyektlar va ular chiziqlarini bo‘yash
B) Hujjat sahifasi rangini o‘zgartirish
C) Tasvirlar rangini o‘zgartirish
D) Dastur oynasi rangini o‘zgartirish
10.Hujatni ochish, yopish, saqlash va import qilish buyruqlari qaysi menyuda
|
| |
joylashgan? - Kompyuter grafikasi turlari?

|
Kompyuter grafikasi turlari?
|
bet | 3/3 | Sana | 27.06.2024 | Hajmi | 23,75 Kb. | | #265896 |
Bog'liq kam grafikasi test javoblari (1)joylashgan?
A) View (Вид)
B) Edit (Правка)
*C) File (Файл)
D) Text (Текс)
11.CorelDraw dasturida «Asboblar paneli» nima vazifani bajaradi?
*A) Obyektlar yaratadi, va obyektlar bilan ishlaydi.
B) Bunday panel umuman yo‘q
C) Faqat matn yaratadi
D) To‘g‘ri javob yo‘q
E) A va В javoblar to‘g‘ri
12.CorelDraw dasturida klaviatura yordamida qaysi tugmani bosib turib bir
nechta obyektni belgilash mumkin?
A) Ctrl
*B) Shift
C) Tab
D) Alt
E) To‘g‘ri javob yo’q
13.CorelDraw dasturida “Свойства объекта” oynasi qanday chiqariladi?
A) Obyekt ustiga sichqoncha ko‘rsatkichi olib borilib chap tugma bosiladi
B) Menyuning «File» bo‘limi orqali
*C) Obyekt ustiga sichqoncha tugmasi olib borilib o‘ng tugmasi bosiladi, va ochilgan
kontekstli menyudan chiqqan buyruqlar ichidan “Свойства” buyrug‘i tanlanadi.
14.CorelDRAW muxarririda fayllarning kengaytmasi?
A) pdd;
B) pdi;
*C) cdr;
C) bmp;
15.RGB ranglar modelida komponetalar sifatida asosan quyidagi ranglar
ishlatiladi...
*A) qizil, yashil, ko‘k;
D) xavo rang, yashil rang, sariq;
E) kizil, xavo rang, sariq;
F) xavo rang, ko‘k, sariq;
16.Qaysi grafik muxarrirlardan biri rastrli bo‘lib xisoblanadi?
A) Adobe Illustrator;
100
B) Paint;
C) Corel Draw;
*D) PtohoShop;
17.Qaysi grafika matematik xisoblashlar asosida tasvirlarni avtomatik yaratish
uchun qo‘llaniladi?
A) rastrli grafika, vektorli grafika, fraktal grafika;
B) rastrli grafika;
C) vektorli grafika;
*D) fraktal grafika;
18.Kompyuter grafikasi turlari?
*A) rastrli grafika, vektorli grafika, fraktal grafika;
B) rastrli grafika;
C) vektorli grafika;
D) fraktal grafika;
19.Rasm nimadan iborat?
*A) grafikli oddiy elementlardan;
B) obyektlardan;
C) chiziqlardan;
D) egri chiziqlardan;
20.Piksel nima?
*A) rasmning elementar obyekti;
B) ekranning yorug‘ nuqtasi;
C) nishonlar (значок) va yorliqlar;
D) elementar (oddiy) obyekt;
|
| |
UYALI ALOQA UCHUN MO'LJALLANGAN VOSITALAR

|
UYALI ALOQA UCHUN MO'LJALLANGAN VOSITALAR
|
bet | 5/6 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,12 Mb. | | #232779 |
Bog'liq HFXUYALI ALOQA UCHUN MO'LJALLANGAN VOSITALAR
Bugungi kun uchun eng dolzarb masala - bu gadgetlar tomonidan yaratilgan elektromagnit maydonlardan qanday muhofaza qilish kerakligi masalasi. Ushbu sohada uzoq va jiddiy izlanishlar olib borildi. Ammo bugungi kunda bu savolga aniq javob yo'q. Shifokorlar faqatgina uyali aloqa xizmatidan foydalanish davrida hech kimning sog'lig'iga jiddiy zarar etkazmaganligi faktini ta'kidlashadi.
Ushbu yangi ma'lumot manbasini taqdim etish uchun abonentlarga tegishli bo'lgan radioaloqa tayanch stantsiyalari va mobil telefonlar faoliyat ko'rsatmoqda.
Antennalarni uzatish va qabul qilish EMF manbalari hisoblanmaydi. Bu esa, texnologik talablar bilan izohlanadi, bu esa uyali aloqani amalga oshiradigan butun tizimni qurishda kuzatilishi kerak. Bu shunday antenna naqshini yaratishni nazarda tutadi, unda radiatsiyaning asosiy energiyasi nafaqat yaqin atrofdagi binolardan, balki ularning ustida ham mavjud. Bunday sharoitlarsiz tizimning normal ishlashi oddiygina imkonsiz bo'ladi. Uyali telefonlarning inson tanasiga ta'siri oxirigacha to'liq aniqlanmagan, ammo bizning biofandimiz tomonidan yaratilgan radiatsiyaga "javob berish" haqiqatdir.
UYALI ALOQA XIZMATIDAN FOYDALANISHDA XAVFSIZLIK
Mobil telefon orqali yaratilgan elektromagnit maydondan himoya qilish quyidagi tavsiyalardan iborat:
Gadgetni faqat kerak bo'lganda foydalaning;
Uzluksiz suhbatlarni faqat 3-4 daqiqa davomida o'tkazish;
Bolalar tomonidan mobil telefondan foydalanishga to'siq qo'yish;
Avtoulovchining qo'lda bepul to'plamidan foydalaning.
SHAXSIY KOMPYUTERLAR
Ushbu gadjetlar tomonidan yaratilgan elektromagnit va elektr maydonlardan himoya qilish bizning davrimizda ayniqsa muhimdir. Axir, shaxsiy kompyuterlar deyarli har birimizning hayotiga kirdi. Odamlar ularni nafaqat ish joylarida qo'llashadi. Aksariyat tomoshabinlar yorug'lik monitorlari va bo'sh vaqtlarini sarflashadi.
Kompyuterning insonga ta'siri, hech shubhasiz, uning fikrini, umumiy salomatligini, shuningdek turli organlar va tizimlarning ishiga salbiy ta'sir qiladi. Biroq, bu ta'sirning kattaligi ko'p omillardan iborat. Ular orasida ish joyining ergonomikasi, shovqinli va yoritilgan xonalar, barcha kompyuter qurilmalarining sifati va yaratilgan EMF kiradi.
Shaxsiy kompyuterning elektromagnit maydonidan himoya qilish, birinchi navbatda, monitorning katot-nurli trubaga ta'siri bilan bog'liq. Agar uni boshqa barcha kompyuter asboblari bilan taqqoslasangiz, ularning emissiyasi minimal bo'ladi. Faqat istisno uzluksiz elektr ta'minoti manbai.
|
| |
ELEKTR KABELLAR TA'SIRIDAN QANDAY HIMOYALANISH MUMKIN?

|
ELEKTR KABELLAR TA'SIRIDAN QANDAY HIMOYALANISH MUMKIN?
|
bet | 4/6 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,12 Mb. | | #232779 |
Bog'liq HFXELEKTR KABELLAR TA'SIRIDAN QANDAY HIMOYALANISH MUMKIN?
Bunday holatda faqat ehtiyotkorlik choralari qo'llanilishi mumkin. Ular quyidagilardir:
Mebelni dam olish uchun mo'ljallangan joyga joylashtirish, uning joylashishini ikki-uch metrdan kuch-quvvat kabellari va inshootlarni joylashtirishni nazarda tutadi;
Pastroq darajadagi magnit maydonga ega bo'lgan tizimni tanlash, bu qavatlarni isitish imkonini beradi;
Xonadagi elektr kabinlardan va noma'lum kabellardan qolgan zonani maksimal olib tashlash.
UY ANJOMLARI
Yuqorida ta'kidlab o'tilganidek, bizning uyimizda zaruriy yordamchi bo'lgan barcha elektr qurilmalar EMF manbalaridir. Ularning eng qudratli - elektr va mikroto'lqinli pechlar, davlumbaz va kir yuvish mashinalari, changyutgichlar, shuningdek muzlatgichlar yo'q, sovuqqina yo'q. Ularning chiqaradigan maydonlarining kattaligi o'ziga xos modelga bog'liq. Shunga qaramasdan, qurilmaning kuchi qanchalik yuqori bo'lsa va uning elektromagnit maydonini yaratganligini unutmasligimiz kerak. Ishlaydigan maishiy texnika sohasining qiymati uning ruxsat etilgan qiymatlaridan ancha past. Eng katta EMF mikroto'lqinli pechlarda uchraydi.
MAISHIY TEXNIKA TA'SIRINI KAMAYTIRISH CHORALARI
Uy jihozlari tomonidan yaratilgan elektromagnit maydonlardan himoya qilish usullari qanday? Ular quyidagilardir:
Agar qurilmani tanlayotganda, uning pasportida maxsus davlatlararo sanitariya me'yorlari talablariga rioya qilish kerakligi haqida ma'lumot oling.
Kam kuchga ega qurilmalarni sotib oling;
Hechqanday sovuqqina tizimi, isitgichlar, televizorlar, quvvat manbalari va zaryadlovchi sovutgichlardan etarlicha masofadan turib uyda dam olish;
Elektr jihozlarini bir-biridan uzing.
|
| |
MAVJUD STANDARTLAR - 1-amaliy ish guruh: 216-21 Fan nomi: Hayot faoliyati xavfsizligi Tekshirdi: Saidova Gulchexra...

|
1-amaliy ish guruh: 216-21 Fan nomi: Hayot faoliyati xavfsizligi Tekshirdi: Saidova Gulchexra Bajardi: Mengqorayev Xolmuhammad Toshkent 2024 Elektromagnit maydon nurlanishi ta’siridan himoyalanish
|
bet | 3/6 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,12 Mb. | | #232779 |
Bog'liq HFXMAVJUD STANDARTLAR
Bunday xavfli oqibatlarning ehtimoli elektromagnit maydondan muhofaza qilish va uning sababchisi bo'lgan radiatsiya inson tanasi uchun zarurdir.
Mamlakatimizda ushbu hodisadan xavfsizlik choralari biri SanPiN 2.2.4.1191-03-da aks ettirilgan qat'iy normalardir. Ular elektromagnit nurlanishning ish joyida va ishlab chiqarish muhitida bo'lishi kerak bo'lgan haddan tashqari darajada ekanligini ko'rsatadi. Sanitariya-epidemiologiya standartlari va qoidalari, shuningdek, gigiena standartlari mavjud. Ular GDR (masofadan boshqarish) 5803-91 va DNAP 0,03-3,22-91 deb nomlanadi.
Odamning sog'lig'iga putur etkazmasdan olishlari mumkin bo'lgan elektromagnit nurlanishning maksimal ruxsat etilgan dozasi 0,2 mT deb hisoblanadi.
EMFNING ENG KUCHLI MANBALARI
Shahar aholisi elektr transportida yaratilgan radiatsiya darajasi etarli darajada yuqori darajada. Bu turdagi elektromagnit maydonlardan qanday himoyalanish mumkin? Ular zaryadlangan zarrachalar oqimining aholiga zararli ta'sirini kamaytirishni ta'minlaydigan maxsus normalarda va GOSTlarda ko'rib chiqiladi. Ushbu hujjatlar masofani himoya qilishni ta'minlaydi. Boshqacha aytganda, tramvay va trolleybus vagonlari, elektr poezdlar va metro liniyalari atrofida aholi xavfsizligi uchun sanitariya zonalari yaratilgan . Xuddi shunday muhofaza choralari ham kuzatilishi va elektr tarmog'iga yaqin joylashgan bo'lishi kerak. Shu bilan birga, bunday sanitariya zonasining kengligi uzatish liniyasining kuchiga bog'liq bo'ladi.
Kuchli EMF emitentlari televizion va radioeshittirish stantsiyalari hisoblanadi. Ba'zan ular to'g'ridan-to'g'ri turar-joy maydonida joylashgan. Ushbu stansiyalarning elektromagnit maydonidan qanday himoya bo'lishi kerak? Bu holda xavfsizlikni ta'minlashning asosiy printsipi - ruxsat etilgan maksimal qiymati qonun hujjatlarida belgilangan sanitariya normalari va qoidalarida ko'rsatilgan elektromagnit maydonlarning darajalariga rioya qilishdir.
BOLALAR
Ushbu elektromagnit nurlanish manbai eng keng tarqalgan hisoblanadi. Axir, elektr kabellari har qanday uyda kabel liniyalari ko'rinishida, elektr oqimlari, shuningdek stansiya va transformatorlar ko'rinishida mavjud. Aholining turmush darajasining bu ajralmas qismi yashash joylarining elektromagnit muhitining yomonlashuviga katta hissa qo'shadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
1-amaliy ish guruh: 216-21 Fan nomi: Hayot faoliyati xavfsizligi Tekshirdi: Saidova Gulchexra Bajardi: Mengqorayev Xolmuhammad Toshkent 2024 Elektromagnit maydon nurlanishi ta’siridan himoyalanish
|
Mavzu yuzasidan savollar - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

27
2.
0 bilan tugaydigan boʻsh boʻlmagan a
1
, a
2
, … musbat butun sonlar
ketma-ketligi berilgan. a
1
,a
1
·a
2
,a
1
·a
2
·a
3
,…,0 koʻrinishidagi ketma-
ketlikni hosil qilish dasturini tuzing va algoritm murakkabligini
baholang
3.
Natural son berilgan. Kattasiga teng boʻlgan raqamlar necha marta
uchrashini aniqlash dasturini tuzing va algoritm murakkabligini
baholang
4.
Navbat bilan tanlash orqali ikkita bir oʻlchamli massivlarni
qoʻshish dasturini tuzing va algoritm murakkabligini baholang
5.
A[N]
bir
oʻlchamli
massiv
berilgan.
max(a
2
,a
4
,…,a
2k
)+min(a
1
,a
3
,…,a
2k+1
) ni topish dasturini tuzing va
algoritm murakkabligini baholang
6.
N ta butun sonlar ketma-ketligi berilgan. Tartib nomeri oʻzining
qiymatiga mos keladigan massiv elementlarini yigʻindisini
hisoblash dasturini tuzing va algoritm murakkabligini baholang
O (n) - chiziqli murakkablik - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

17
Algoritmning ishlash vaqti umuman kiritilgan ma‘lumotlarning
hajmiga bogʻliq emasligi ham sodir boʻladi. Bu holda murakkablik
O(1)
bilan belgilanadi. Masalan, massivning uchinchi elementi qiymatini
aniqlash uchun elementlarni eslab qolishingiz yoki ular orqali bir necha
bor oʻtishingiz shart emas. Siz har doim ma‘lumotlarni
kiritish
oqimidagi uchinchi elementni kutishingiz kerak va bu esa siz uchun
natija boʻladi, bu har qanday ma‘lumot uchun
hisoblash uchun bir xil
vaqtni oladi.
Baholash muhim boʻlgan taqdirda xotiradan xuddi shu tarzda
amalga oshiriladi. Biroq, algoritmlar kirish ma‘lumotlarining
hajmi
boshqalarga nisbatan kattalashganda sezilarli darajada koʻproq xotiradan
foydalanishi mumkin, ammo ular tezroq ishlaydi va aksincha. Bu hozirgi
sharoit va talablar asosida muammolarni
hal qilishning eng yaxshi
usullarini tanlashga yordam beradi.
vaqt
va kerakli 
xotira - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

vaqt va kerakli
xotira hajmi .
Shuningdek, muammolar sinfi uchun murakkablikni tahlil qilishda
ma‘lum bir ma‘lumot miqdori -
kirish kattaligi ni tavsiflovchi ma‘lum
bir raqam aniqlanadi. Shunday qilib, biz algoritmning murakkabligi
kirish oʻlchamining funksiyasi degan xulosaga kelishimiz mumkin.
Yomon ,
oʻrtacha yoki
eng yaxshi darajadagi murakkablik
tushunchalari mavjud. Odatda, eng yomon holatning murakkabligi
baholanadi.
Eng yomon holatda
vaqt murakkabligi - bu berilgan kattalikdagi
masalani
yechishda
algoritm
ishlashi
davomida
bajariladigan
amallarning maksimal soniga teng boʻlgan kirish kattaligining
funksiyasidir.
Eng yomon
sigʻimli murakkablik - bu kirish hajmining ma‘lum
hajmdagi
muammolarni
yechishda erishilgan
maksimal xotira
yacheykalari soniga teng funksiyasi.
Algoritm murakkabligini baholash kriteriyalari. Bir xil me‟yorda oʻlchash kriteriyasi algoritmning har bir bosqichi bir vaqt
birligida, xotira yacheykasi esa hajmning bir birligida (konstanta
boʻyicha aniqlikda) bajarilishini nazarda tutadi.
21
Logarifmik oʻlchash kriteriyasi ma‘lum amal bilan qayta
ishlanadigan operand oʻlchamini va xotira yacheykasida saqlanadigan
qiymatni hisobga oladi.
Misol. Faktorialni hisoblashning murakkabligini baholash. #include using namespace std; int main() { int n = 20; long long result=1; for (int i=2; i<=n; i++) result *=i; cout<
Tyuring tezisi. Chyorch tezisi. Algoritm tushunchasini

14
hisoblanuvchi funksiyalar
sinfi ham ―
-aniqlanuvchi funksiyalar‖
xossalariga oʻxshash xossalarga ega edi.
1936-yilda A.Chyorch va S.Klini tomonidan
bu ikkita sinf bir xil
sinf ekanligi isbotlandi, ya‘ni
har qanday
-aniqlanuvchi funksiya
umumrekursiv funksiya boʻlishi va har qanday
umumrekursiv funksiya
-aniqlanuvchi funksiya ekanligi tasdiqlandi.
1936 yilda Chyorch quyidagi tezisni e‘lon qildi: har qanday intuitiv
effektiv
(samarali)
hisoblanuvchi
funksiyalar
umumrekursiv
funksiyalardir.
Bu teorema emas, balki tezisdir: tezis tarkibida
intuitiv aniqlangan
effektiv hisoblanuvchi funksiya tushunchasi, aniq matematik atamalarda
aniqlangan
umumrekursiv
funksiya
tushunchasi
bilan
aynan
tenglashtirilgan. Shuning uchun bu tezisni isbotlash mumkin emas.
Ammo Chyorch va boshqa olimlar tomonidan bu tezisni quvvatlovchi
koʻp dalillar koʻrsatildi.
Algoritm qadami - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

Algoritm qadami – Algoritmda bajarilishi tugallangan amallar ketma-
ketligi.
Algoritmning vaqt boʻyicha qiyinligi – Algoritm sarflanayotgan vaqt
masalaning oʻlchami funksiyasi
B daraxti (inglizcha
B-tree ) – izlash, qo'shish va o'chirish imkonini
beradigan, juda koʻpshoxli muvozanatlashgan qidiruv daraxti
Barg yoki terminal tuguni – avlodi mavjud boʻlmagan tugun
Bogʻlangan graf - bu har qanday uch juftligi oʻrtasida kamida bitta yoʻl
mavjud boʻlgan graf
Chiziqli algoritmlar – Algoritmning turlari bilan tanishtirganda, avvalo
hech qanday shart tekshirilmaydigan va tartib bilan faqat ketma-ket
bajariladigan jarayonlarni ifodalaydigan algoritmlar
Daraxt - bu bogʻlangan asiklik grafik, ya‘ni sikllar yoʻq va tepalik
juftligi orasida bitta yoʻl bor
Daraxt osti - bu alohida daraxt sifatida namoyish etilishi mumkin
boʻlgan daraxtga oʻxshash ma‘lumotlar strukturasining bir qismi
Eng kichik uzunlikdagi daraxt – berilgan grafning eng kam darajaga
ega boʻlgan daraxti
Grafdagi marshrut - bu har bir uch (oxirgisidan tashqari) ketma-
ketlikdagi keyingi uchga qirra bilan bogʻlangan uchlarning cheklangan
ketma-ketligi.
Graflar - bu chiziqlar bilan bogʻlangan nuqtalar toʻplami
Heapsort (Heapsort, "Heap sorting") - n elementlarni saralashda
O(nlogn) amallarda eng yomon, o'rtacha va eng yaxshi (ya'ni
kafolatlangan) holda ishlaydigan saralash algoritmi
200
Hisoblash geometriyasi - geometrik masalalarni yechish algoritmlari
bilan shugʻullanadigan informatika bo'limi
Ichki saralash - bu tezkor xotiradagi ma‘lumotlarni saralash
} 
} - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

195
cin>>pattern;
rabin_karp(text,pattern,97);
return 0;
}
Boyer-Mur algoritmi.
1977-yilda
Robert Boyer va Jey Mur
tomonidan
ishlab chiqilgan, matnda oldindan
ishlov berish imkoniyati
bo'lmagan
taqdirda, satrda qismiy satrni topish
algoritmlari orasida eng
tezkori hisoblanadi
.
Algoritm gʻoyasi quyidagicha:
-
Chapdan o'ngga skanerlash, o'ngdan chapga taqqoslash.
-
To'xtash
belgisini topish
o
agar taqqoslanadigan birinchi harf mos kelmasa, shablon eng
yaqiniga o'tkaziladi
o
to'xtash belgisi bo'lmasa, shablon
uning orqasiga siljiydi
-
Mos keladigan qo'shimchani topish
o
agar 1 yoki
undan ortiq belgi mos kelsa,
shablon bu
qo'shimchaning birinchi mos kelishiga qadar o'ngga siljiydi
1.
q w t e
e
q e w q r w q w r q r
q w r q
r
2.
q w t e e q
e
r q r
w q w r q r
q
w
Ichki tugun
- bu daraxtga avlodi mavjud boʻlgan har qanday tugun va 
shuning uchun barg tuguni emas 
Ikkilik daraxt

|
Ichki tugun
- bu daraxtga avlodi mavjud boʻlgan har qanday tugun va
shuning uchun barg tuguni emas
Ikkilik daraxt Pdf ko'rish
|
bet | 108/111 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 4,61 Mb. | | #241929 |
Bog'liq ALGORITMLAR VA MA‟LUMOTLAR STRUKTURALARIIchki tugun
- bu daraxtga avlodi mavjud boʻlgan har qanday tugun va
shuning uchun barg tuguni emas
Ikkilik daraxt
- bu har bir tugunda koʻpi bilan ikkita avlod (bola)
boʻlgan ma‘lumotlarning iyerarxik tuzilishi
Ildiz
– ixtiyoriy tanlab olingan uchlardan biri
Ildiz tuguni
- daraxtning eng yuqori tuguni
Insidentlik matritsasi
- bu grafning elementlari (qirra - uch) orasidagi
bogʻlanishlar koʻrsatiladigan grafni tasvirlash shakli
Ma‟lumotlar strukturasi
(ing. data structure) - bu hisoblashda turli xil
bir tipli va (yoki) mantiqiy bogʻliq ma‘lumotlarni saqlash va qayta
ishlashga imkon beradigan dastur birligi
Navbat
- bu FIFO (First In - First Out - "birinchi kelgan – birinchi
ketadi") prinsipi boʻyicha qurilgan ma‘lumotlar strukturasi
Oddiy zanjir
- bu uchlarni takrorlamaydigan marshrut.
Oʻrmon
– juda koʻp daraxtlar
Qoʻshnilik roʻyxati
- bu grafni uchlar roʻyxati ("roʻyxatlar roʻyxati")
toʻplami sifatida koʻrsatish usuli - grafning har bir uchi qoʻshni uchlar
roʻyxatiga toʻgʻri keladi
Roʻyxat
- bu ikki tomonlama bogʻlangan roʻyxatlarga asoslangan
ma‘lumotlar strukturasi
Saralash algoritmi
– bu roʻyxatdagi elementlarni saralash algoritmi
Satrlardan qismiy satrni qidirish algoritmi
– bu matnda (text) qismiy
satr (pattern) topishga imkon beradigan satrlar ustidagi algoritmlar sinfi
Sentroid
- uch, u olib tashlanganida hosil boʻlgan ulanish
komponentlarining oʻlchamlari
dan oshmaydi
Sikl (oddiy sikl)
- bu yopiq zanjir (oddiy zanjir).
Stek
- bu LIFO (last in – first out; oxirgi kelgan – birinchi ketadi)
prinsipi boʻyicha ishlaydigan ma‘lumotlar strukturasi
Tartiblash
– bu berilgan obyektlar toʻplamini muayyan tartibda qayta
tartibga solish jarayoni
|
| |
Ikkinchi yoʻnalish - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

Ikkinchi yoʻnalish algoritm tushunchasini bevosita aniqlash bilan
bogʻliq: 1936-1937-yillarda, A.Tyuring
3
Chyorch ishlaridan bexabar
holda yangi funksiyalar sinfini kiritdi. Bu funksiyalarni ―Tyuring
boʻyicha hisoblanuvchi funksiyalar‖ deb atadilar. Bu sinf ham yuqorida
aytilgan xossalarga ega edi va buni
Tyuring tezisi deb aytamiz. 1937-
yilda A.Tyuring isbotladiki, uning hisoblanuvchi funksiyalari
-
aniqlanuvchi
funksiyalarning
oʻzi va, demak, umumrekursiv
funksiyalarning xuddi oʻzi ekan.
Shuning uchun Chyorch tezisi bilan
Tyuring tezisi ekvivalentdir.
1936-yilda E. Post (Tyuring ishlaridan bexabar holda) aynan
Tyuring erishgan natijalarga mos keladigan natijalarni e‘lon qildi
va
1943-yilda, 1920-1922-yillardagi nashr etilmagan ishlariga asoslanib,
toʻrtinchi ekvivalent tezisni nashr etdi. Shunday qilib, algoritm
tushunchasini bevosita aniqlashga va soʻngra uning yordamida
hisoblanuvchi funksiya tushunchasini aniqlashga birinchi boʻlib bir-
biridan bexabar holda E. Post va A. Tyuring erishdilar.
Post va Tyuring algoritmik jarayonlar ma‘lum bir tuzilishga ega
boʻlgan ―mashina‖ bajaradigan jarayonlar ekanligini koʻrsatishdi. Ular
3
Tyuring Alan Matison (Turing Alan Mathison, 1912-1954) – Ingliz matematigi, mantiqchisi, kriptografi.
15
ushbu ―mashinalar‖ yordamida barcha hisoblanuvchi funksiyalar sinfi
bilan barcha qismiy rekursiv funksiyalar sinfi bir xil ekanligini
koʻrsatdilar va demak, Chyorch tezisining yana bitta fundamental
tasdigʻi yuzaga keldi.
Uchinchi yoʻnalish – Rossiya matematigi A.Markov
4
tomonidan
ishlab chiqilgan normal algoritmlar tushunchasi bilan bogʻliq.
1.3. Algoritmlarning murakkabligi
Algoritmning tasvirlash usullari - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

Algoritmning tasvirlash usullari haqida gapirganda algoritmning
berilish usullari xilma-xilligi va ular orasida eng koʻp uchraydiganlari
quyidagilar ekanligini koʻrsatib oʻtish joiz:
1. Algoritmning soʻzlar orqali ifodalanishi. 2. Algoritmning formulalar yordamida berilishi. 3. Algoritmning jadval koʻrinishida berilishi, masalan, turli
matematik jadvallar, lotereya yutuqlari jadvali, funksiyalar qiymatlari
jadvallari bunga misol boʻladi.
4. Algoritmning dastur shaklida ifodalanishi, ya‘ni algoritm
kompyuter ijrochisiga tushunarli boʻlgan dastur shaklida beriladi
. 5. Algoritmning algoritmik tilda tasvirlanishi, ya‘ni algoritm bir
xil va aniq ifodalash, bajarish uchun qoʻllanadigan belgilash va qoidalar
majmui algoritmik til orqali ifodalashdir. Ulardan oʻquv oʻrganish tili
sifatida foydalanilmoqda. Boʻlardan E-praktikum yoki E-tili algoritm
ijrochisi algoritmik tili ham mavjud.
6. Algoritmlarning grafik shaklda tasvirlanishi .
Masalan ,
grafiklar, sxemalar ya‘ni blok - sxema bunga misol boʻla oladi. Blok
sxemaning asosiy elementlari quyidagilar:
oval (ellips shakli)- algoritm
boshlanishi va tugallanishi,
toʻgʻri burchakli toʻrtburchak -qiymat
berish yoki tegishli koʻrsatmalarni bajarish.
Romb - shart tekshirishni
12
belgilaydi. Uning yoʻnaltiruvchilari tarmoqlar boʻyicha biri ha ikkinchisi
yoʻq yoʻnalishlarni beradi,
parallelogramm - ma‘lumotlarni kiritish yoki
chiqarish,
yordamchi algoritmga murojaat - parallelogramm ikki
tomoni chiziq
, yoʻnaltiruvchi chiziq - blok-sxemadagi harakat
boshqaruvi,
nuqta-toʻgʻri chiziq (ikkita parallel) -

13
amallar toʻplamining ta‘rifi, balki ularni qoʻllashning nisbiy xarajatlari
sifatida ham koʻrib chiqadi. Kerakli hisoblash
manbalarini - ijro etish
vaqtini, xotira hajmini, shuningdek algoritmlarning cheklanishlarini yoki
kompyuterni xarakterlash mumkin - faqat ma‘lum bir hisoblash modeli
tanlangan taqdirda.
Modelga asoslangan muhandislikda hisoblash modeli va uning
tanlovi, agar uning alohida qismlarining xatti-harakatlari ma‘lum boʻlsa,
umuman tizim qanday ishlaydi degan savolga javob beradi.
Hisoblash murakkabligining asimptotik
bahosida hisoblash modeli
ma‘lum narx bilan qabul qilinadigan primitiv amallar orqali aniqlanadi.
Ma‘lum amallar toʻplamiga va ularning hisoblash murakkabligiga
qarab bir qator hisoblash modellari ma‘lum. Ular quyidagi keng
toifalarga boʻlinadi: algoritm hisoblashning
murakkabligini yuqori
chegarasini olish uchun foydalaniladigan abstrakt mashinalar va
algoritmik masalalar uchun hisoblash murakkabligining pastki
chegarasini olish uchun ishlatiladigan qaror modellari.
Qismiy satrlarni qidirish algoritmlarining turlari

189
Rabin-Karp algoritmining eng oddiy amaliy qo'llanmalaridan biri
plagiatni aniqlashdir. Rabin-Karp algoritmi
tekshirilgan maqoladagi
manba materiallardan ba'zi jumlalar paydo bo'lishining misollarini tezda
topishi mumkin. Algoritmning kichik farqlarga sezgirligini yo'q
qilish
uchun siz ularni olib tashlash orqali
harf yoki tinish belgi kabi
tafsilotlarni e'tiborsiz qoldirishingiz mumkin.
Biz qidirayotgan qatorlar
soni juda katta bo'lgani uchun, bitta satrlarni topishning an'anaviy
algoritmlari samarasiz bo'lib qoladi.
Quyidagi misol orqali Rabin-Karp algoritmini koʻrib chiqamiz.
Berilgan matn S= ―aevesapng‖
Izlanadigan satr P= ―esap‖
0
1
2
3
4
5
6
7
8
a
e
v
e
s
a
p
n
g
0
1
2
3
e
s
a
p
Quyida simvollar uchun xesh-kod keltirilgan:
a
→
1
b
→
2
c
→
3
d
→
4
e
→
5
f
→
6
… →
…
z
→
26
190
1-qadam
.
Belgilarga tayinlangan
xesh kodi yordamida qismiy
satrning xesh kodi qiymatini topamiz.
0
1
2
3
e
s
a
p
↓
↓
↓
↓
5
19 1
16
Xesh-kod qiymati: 5+19+1+16=41
-qadam - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

191
3-qadam.
0
1
2
3
4
5
6
7
8
a
e
v
e
s
a
p
n
g
↓
↓
↓
↓
5
22 5
19
Xesh kod qiymati: 5+22+5+19 = 51
Xesh-kod qiymati mos kelmaydi,
keyin
m
uzunlikdagi keyingi
satrga o'tamiz.
4-qadam.
0
1
2
3
4
5
6
7
8
a
e
v
e
s
a
p
n
g
↓
↓
↓
↓
22 5
19 1
Xesh kod qiymati: 22+5+19+1 = 47
Xesh-kod qiymati mos kelmaydi, keyin biz
m
uzunlikdagi keyingi
satrga o'tamiz.
5-qadam.
0
1
2
3
4
5
6
7
8
a
e
v
e
s
a
p
n
g
↓
↓
↓
↓
5
19 1
16
192
Xesh kod qiymati: 5+19+1+16 = 41
Bu yerda xesh-kodining qiymati bir xil,
shuning uchun biz ichki
qismiy belgilarini qidiriluvchi satr bilan birma -bir tekshiramiz.
0
1
2
3
4
5
6
7
8
a
e
v
e
s
a
p
n
g
↓
↓
↓
↓
e
s
a
p
Barcha belgilar mos keladi, keyin biz ichki satrning boshlangʻich
indeksini chop etamiz va iloji bo'lsa,
m
uzunlikdagi keyingi qismiy
satrga o'tamiz.
6-qadam.
0
1
2
3
4
5
6
7
8
a
e
v
e
s
a
p
n
g
↓
↓
↓
↓
19 1
16 14
Xesh kod qiymati: 19+1+16+14 = 50
Joriy ichki satrning xesh qiymati qismiy
satrning xesh qiymatiga
mos kelmaydi. Shunday qilib, iloji bo'lsa, m uzunligining keyingi ichki
satriga oʻtamiz, aks holda to'xtatamiz.
7-qadam.
0
1
2
3
4
5
6
7
8
a
e
v
e
s
a
p
n
g
↓
↓
↓
↓
1
16 14 7
193
Xesh kod qiymati: 1+16+14 +7= 38
Bu yerda ham xesh kodi qiymati mos kelmaydi va bu
m
uzunligining oxirgi ichki satri. Shunday qilib, bu yerda o'z jarayonimizni
to'xtatamiz.
Eslatma:
Bu yerda xesh funksiyasini
yaratish yoki aniqlashning
turli usullari mavjud. Yaxshi tushunish uchun oddiy xesh funksiyasidan
foydalanildi.
Rabin-Karp algoritmi (C++)
#include
using namespace std;
void rabin_karp(string &text,string &pattern, int q)
{
/*qismiy satr uzunligi*/
int m = pattern.length();
/*Berilgan satr uzunligi*/
int n = text.length();
int p=0,t=0,h=1,d=26; // bu yerda p - matn uchun xesh qiymati, t – qismiy
satrning xesh qiymati;
/*h=pow(d,M-1) bu yerda d - 26, agar matnda faqat katta harflar bo'lsa.*/
for(int i=0;i
{
h=(h*d)%q;
}
/* matn va m uzunligining birinchi ichki satri uchun xesh qiymatini hisoblash
*/
for(int i=0;i
{
p=(d*p+pattern[i])%q;;
t=(d*t+text[i])%q;
}
/* m uzunlikdagi qolgan satr uchun */
for(int i=0;i<=n-m;i++)
{
Tashqi saralash - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

202
XULOSA
Ushbu oʻquv qoʻllanma 5330100 – Kompyuter ilmlari va dasturlash
texnologiyalari va 5130200 – Amaliy matematika yoʻnalishi talabalari
uchun uchun moʻljallangan boʻlib, ―Algoritmlar va ma‘lumotlar
strukturasi‖ fanining mavzularini oʻz ichiga ma‘lumotlar
bilan tanishib
chiqish mumkin.
Eng qadimiy raqamli algoritmlardan biri Yevklid algoritmi (miloddan
avvalgi III asr) deb hisoblanadi - ikki sonning eng katta umumiy
boʻluvchisini topish. Algoritmlarning zamonaviy nazariyasi nemis
matematikasi Kurt Gyodel (1931) asarlari bilan boshlandi, ular oʻzlarining
rasmiy, izchil aksiomalar tizimi doirasida yechib boʻlmaydigan
muammolar mavjudligini koʻrsatdi.
Algoritmlar nazariyasida hal qilingan maqsad va vazifalar:
- "algoritm" tushunchasini formallashtirish (rasmiylashtirish) va
formal (rasmiy) algoritmik tizimlarni oʻrganish;
- muammolarning algoritmik yechimini rasmiy tasdiqlash;
- vazifalarni tasniflash, murakkablik sinflarini
aniqlash va tadqiq
qilish;
- algoritmlarning murakkabligini asimptotik tahlil qilish;
- rekursiv algoritmlarni oʻrganish va tahlil qilish;
- algoritmlar sifatini qiyosiy baholash mezonlarini ishlab chiqish.
Hisoblash nazariyasi va hisoblash murakkabligi nazariyasi hisoblash
modelini nafaqat hisoblash uchun foydalaniladigan qabul qilinadigan
amallar toʻplamining ta‘rifi, balki ularni qoʻllashning nisbiy xarajatlari
sifatida ham koʻrib chiqadi. Kerakli hisoblash
manbalarini - ijro etish
vaqtini, xotira hajmini, shuningdek algoritmlarning cheklanishlarini yoki
kompyuterni xarakterlash mumkin - faqat ma‘lum bir hisoblash modeli
tanlangan taqdirda.
Modelga asoslangan muhandislikda
hisoblash modeli va uning
tanlovi, agar uning alohida qismlarining xatti-harakatlari ma‘lum boʻlsa,
umuman tizim qanday ishlaydi degan savolga javob beradi.
Hisoblash murakkabligining asimptotik bahosida hisoblash modeli
ma‘lum narx bilan qabul qilinadigan primitiv amallar orqali aniqlanadi.
203
Xulosa sifatida aytish mumkinki, yuqorida keltirilgan vazifalar ushbu
qoʻllanmada keltirilgan fundamental algoritmlar yordamida hal qilinadi.
Bu algoritmlarni optimallashtirish yoki uning boshqa turlarini oʻrganish
asosida talabalar bilimlarini yanada mustahkamlab
borishlari mumkin
boʻladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati

|
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati Pdf ko'rish
|
bet | 110/111 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 4,61 Mb. | | #241929 |
Bog'liq ALGORITMLAR VA MA‟LUMOTLAR STRUKTURALARIFoydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
Клейнберг Дж., Тардос Е.
К48 Алгоритмы: разработка и
применение. Классика Computers Science / Пер. с англ. Е.
Матвеева. — СПб.: Питер, 2016. — 800 с.: ил. — (Серия
«Классика computer science»).
2.
To‗rayev H.T. Matematik mantiq va diskret matematika.: Oliy
ta‘lim muassasalarining talabalari uchun darslik: 11 jildlik. H.T.
To‗rayev, 1. Azizov; H.T. To'rayevning umumiy tahriri ostida;
O‗zR Oliy va o‗rta-maxsus ta‘lim vazirligi. - Toshkent:
Tafakkur-Bo‗stoni, 2011. - 288 bet
3.
Ахо, Альфред, В., Хопкрофт, Джон, Ульман, Джеффри, Д.
Структуры данных и алгоритмы.: Пер. с англ.: Уч. Пос. – М.
Издательский дом «Вильямс», 2000. – 384 с.: ил. – Парал.
Титю англ.
4.
Пышкин Е.В. Структуры данных и алгоритмы: реализация
на C/C++. - СПб.: ФТК СПБГПУ, 2009.- 200 с., ил.
5.
Овсянников, А. В. Алгоритмы и структуры данных : учебно-
методический комплекс для специальности 1-31 03 07
«Прикладная информатика (по направлениям)». Ч. 1 / А. В.
Овсянников, Ю. А. Пикман ; БГУ, Фак. социокультурных
коммуникаций, каф. информационных технологий. – Минск
: БГУ, 2015. – 124 с. : ил. – Библиогр.: с. 122
6.
Домнин Л. Н. Элементы теории графов: учеб. Пособие / Л.
Н. Домнин. – Пенза: Изд-во Пенз. Гос. Ун-та, 2007. – 144 с.
75 ил., 13 табл., библиогр 18 назв.
7.
Никлаус Вирт, Алгоритмы и структуры данных. Новая
версия для Оберона + CD / Пер. с англ. Ткачев Ф. В. – М.:
ДМК Пресс, 2010. – 272 с.: ил.
204
O. R. Yusupov, I. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov
ALGORITMLAR VA MA‟LUMOTLAR
STRUKTURALARI
(Kompyuter ilmlari va dasturlash texnologiyalari va Amaliy matematika
yoʻnalishi talabalari uchun)
|
| |
r q r - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

196
Simvol
q
w
r
e
t
Oxirgi pozitsiya
4
2
3
0
0
1.
q t e e q r
w
q w r e e
q w r q
r
2.
q t e e q r
w
q w r e e
q
w
r q r
Suffiks jadvali.
Mumkin bo'lgan barcha qo'shimchalar
uchun
jadvalda qismiy satrni o'zgartirish kerak bo'lgan eng kichik miqdor
ko'rsatilgan, u yana qo'shimchaga mos keladi.
Agar bunday siljishning
iloji bo'lmasa, satrning uzunligi ko'rsatilgan.
Misol. Qismiy satr: qwrqr
Suffiks
Boʻsh
r
qr
rqr
wrqr
qwrqr
qadam
1
2
5
5
5
5
1.
q t e e q r
w
q w r e e
q w r q
r
2.
q t e e q r
w
q w r e e
q
w
r q r
3.
q t e e q r w q
w
r e e
q w r
q
r
4.
q t e e q r w q w
r
e e
q w
r
q r
Algoritmning murakkabligi.
O (| haystack | + | needle | + | Σ |)
davriy bo'lmagan qismiy satrlar bo'yicha
O (| haystack | · | needle | + | Σ |) davriy
haystack
- berilgan satr, needle – qismiy satr, Σ
- solishtirish uchun
alifbo
198
}
int main()
{
string txt= "ABAAABCD";
string pat = "ABC";
search(txt, pat);
return 0;
}
Mavzu yuzasidan savollar:
1. Qismiy satrlarni izlash algoritmi nima?
2. Qismiy satrlarni izlash algoritmlarini foydalanish
samaradorligini
taqqoslang
3. Suffiks jadvali nima?
4. Satrlar uchun xesh funksiyasini qoʻllang
5. Robin-Karp va Boyer-Mur algoritmlarini taqqoslang?
Mustaqil ishlash uchun masalalar:
1. C++ tilida xesh jadvallarni hosil qiling.
2. C++da xesh jadvallarning metodlarini qoʻllang
199
GLOSSARY
Abstrakt ma‟lumotlar turi (ADT – Abstract Data Type)
- bu
ma‘lumotlar turlari uchun matematik model, bu yerda ma‘lumotlar turi
xatti-harakatlari (semantikasi) bilan foydalanuvchi
nuqtai nazaridan
aniqlanadi
Algoritm
- bu belgilaydigan cheklangan qoidalar toʻplami, muayyan
vazifalar toʻplamini hal qilish boʻyicha amallar ketma-ketligi va beshta
muhim xossaga ega: aniqlik,
tushunarlilik, kiritish,
chiqarish,
samaradorlik
Integrallarni to’g’ri to’rtburchak va trapetsiya usullarida hisoblash

|
Integrallarni to’g’ri to’rtburchak va trapetsiya usullarida hisoblash
|
bet | 5/8 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 1,63 Mb. | | #238701 |
Bog'liq Integral tenglamalarni chekli yig’indilar usuli bilan sonli yechish 2.2. Integrallarni to’g’ri to’rtburchak va trapetsiya usullarida hisoblash.
Integrallanuvchi funksiyaning boshlang’ichini ma’lum funksiyalar orqali ifodalash mumkin bo’lmaganda, funksiya jadval yoki grafik usulda berilganda integralni taqribiy hisoblashga to’g’ri keladi.
To’g’ri to’rtburchaklar formulasi
Agar kesmani n ta bo’laklarga bo’lish natijasida hosil qilingan oraliqqa mos keluvchi integralni olsak, u egri chiziqli trapetsiyaning oraliqqa mos keluvchi -bo’lakchasining yuzidan iborat ekanligi va uning taqribiy qiymati sifatida
(2.2.1)
qiymatni qabul qilish mumkinligi ma’lum. Bu yerda , kesmadan olingan ixtiyoriy nuqta. Qilingan bunday mulohaza asosida
(2.2.2)
dan
(2.2.3)
integralni taqribiy hisoblash formulasiga ega bo’lamiz. Bu integralni taqribiy hisoblashda to’g’ri to’rtburchaklar usulidan foydalanamiz.
2.2.1-chizma. Egri chiziqli trapetsiya yuzi bo’laklarga bo’lingan.
Agar deb olinsa bo’lib, (2.2.3) dan
(2.2.4)
chap to’g’ri to’rtburchaklar, agar deb olinsa bo’lib, (2.2.4) dan
(2.2.5)
o’ng to’g’ri to’rtburchaklar formulalariga ega bo’lamiz, bu yerda , .
Agar kesmani n ta teng bo’laklarga bo’lsak qadamlar bir xil bo’lib, (2.2.4) va (2.2.5) lardan
ko’rinishidagi to’g’ri to’rtburchaklar formulalariga ega bo’lamiz, h integrallash qadami deb yuritiladi.
2.2.2-chizma. To’g’ri to’rtburchak formulasining dasturi va grafigi.
Trapetsiyalar formulasi
Bu formulani olish uchun kesmani qadam bilan n ta bo’laklarga bo’lish natijasida hosil qilingan egri chiziqli trapetsiyalar har bir bo’lakchasining yuzini, quyidagi rasmdagidek, trapetsiyalar yuzi bilan taqribiy almashtiriladi.
2.2.3-chizma. Egri chiziqli trapetsiya.
Olingan taqribiy qiymatlarni jamlash natijasida
(2.2.6)
taqribiy formulani olamiz. Bu trapetsiyalar formulasidir.
2.2.4-chizma. Mathcadda trapetsiya formulasining dasturi va grafigi.
|
| |
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

|
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
|
bet | 8/8 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 1,63 Mb. | | #238701 |
Bog'liq Integral tenglamalarni chekli yig’indilar usuli bilan sonli yechish
Дьяконов В.П. Maple 6: учебный курс. - СПб.: Питер, 2001.
Исраилов М.И. Ҳисоблаш усуллари. 1-қисм. – Тошкент: Ўқитувчи, 2003.
Исраилов М.И. Ҳисоблаш усуллари. 2-қисм. – Тошкент: Ўқитувчи, 2004.
Aloev R.D., Sharipv T. Sonli usullar fanidan ma’ruzalar to’plami. BuxDu.1995y.
Abduxamidov A., Xudoynazarov S. Hisoblash usullaridan mashqlar va laboratoriyalar ishlari, “Uzbekiston nashriyoti”, 1995y.
Соболев С.Л. Введение в теорию кубатурных формул. –М.: «Наука». -1974г.
Никольский С.М. Квадратурные формулы. 2-е изд. –М.: «Наука». -1972г.
Крылов В.Н. Приближённые вычисления интегралов. –М.: «Наука». -1967г.
Коробов Н.М. Теоретика – числовые методы в приближённом анализе. –М.: Физматгиз. -1963г.
Қобулов В.К. Функционал анализ ва ҳисоблаш математикаси. –Т.: “Ўқитувчи”. -1976й.
INTERNET SAYTLARI
www.exponenta.ru
www.lochelp.ru
www.math.msu.su
www.colibri.ru
www.ziyonet.uz
|
| |
To’g’ri to’rtburchaklar formulasi bo’yicha integralni hisoblash algoritmi

|
To’g’ri to’rtburchaklar formulasi bo’yicha integralni hisoblash algoritmi
|
bet | 7/8 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 1,63 Mb. | | #238701 |
Bog'liq Integral tenglamalarni chekli yig’indilar usuli bilan sonli yechish
Misol. integralni n=10 bo`lgan holda to`g`ri to`rtburchaklar formulasi bilan hisoblang.
Yechish.
;
-
Agar (1) formula bo`yicha hisoblasak
Endi Nyuton-Leybnis formulasi bo`yicha hisoblaylik.
=
haqiqatan integralning qiymati kesmada bo`lar ekan.
Dastur kodi:
using System;
namespace dastur
{
class Program
{
public static void Main(string[] args)
{
double a, b, h,y,s=0,x,k;int n;
Console.WriteLine("a ni kiriting: a=");
a=double.Parse(Console.ReadLine());
Console.WriteLine("b ni kiriting: b=");
b=double.Parse(Console.ReadLine());
Console.WriteLine("qadamlar soni n ni kiriting: n=");
n=int.Parse(Console.ReadLine());
h=(b-a)/n;
Console.WriteLine("h="+h);
x=a;
y=Math.Sqrt(x);
s+=y*h;
Console.WriteLine("x[0]="+x);
Console.WriteLine("y[0]="+y);
for(int i=1; i{
x+=h;
y=Math.Sqrt(x);
Console.WriteLine("x["+i+"]="+x);
Console.WriteLine("y["+i+"]="+y);s+=y*h;
}
Console.WriteLine("Integralning taqribiy qiymati:"+s);
Console.ReadKey(true);
}
}
}
Natija:
XULOSA
Ushbu kurs ishimda integral tenglamalarni taqribiy yechishning Fredgolm va Volterra usullarni o‘rganish va amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘lish haqida ma’lumotlar keltirilgan. Integral tenglamalar nazariyasi va uni yechish usullari keng yoritilgan eng sodda metodlar haqida ma’lumotlar keltirilgan. Bu metodlar tahlil qilinib misollar yordamida tushuntirilgan. Integral tenglamalarni chekli yig’indilar usulida yechishni blok-sxema ko’rinishida tushintirib berilgan.
Zamonaviy matematik paketlarning imkoniyatlari, qo`llanish sohalari, mathcad, maple dasturi haqida ham keng yoritib berilgan. Jumladan aniq integralni hisoblash, egri chiziqlar bilan ajratilgan sohaning yuzi, ikki karrali integrallarni hisoblash figuraning hajmi topish, murakkab ko'rinishdagi integrallarni son qiymatini topishda turli xil metodlardan foydalanish, yuqori tartibli integrallarning son qiymatini hisoblash Mathcad tizimi misollar bilan tushuntirilgan.
Integral tenglamalarni sonli usullar: to’g’ri to’rtburchaklar, trapetsiyalar, formulalari haqida ma’lumotlar berilgan, integral va integral tenglamalar sonli usullarda hisoblangan, Mathcad dasturida ham to’g’ri to’rtburchaklar, trapetsiyalar, formulalari yordamida hisoblashlar keltirilgan. Integral tenglamalarni hisoblash algoritmlari tuzilgan.
|
| |
Integral tenglamalarni Maple matematik paketlar yordamida sonli yechish

|
Integral tenglamalarni Maple matematik paketlar yordamida sonli yechish
|
bet | 6/8 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 1,63 Mb. | | #238701 |
Bog'liq Integral tenglamalarni chekli yig’indilar usuli bilan sonli yechishIntegral tenglamalarni Maple matematik paketlar yordamida sonli yechish
Integral tenglamalarni Maple matematik paketi yordamida sonli yechish. Integral tenglamalarni Maple yordamida yechishni quyidagi misolda qaraymiz.
1-misol. oraliqda integral tenglama yechilsin:
Bu tenglama aniq yechimi bo’lgan 1-tur Volter tenglamasidir. Bu misolni yechishning Maple dasturi va uning natijalari quyidagicha:
>
>
>
>
>
>
>
>
Bu yerdan ko’rinib turibdiki, chekli yig’indilar metodi bilan topilgan yechim (chap ustunda) va aniq yechim (o’ng ustunda) aynan ustma-ust tushayapti.
Eslatma (Integral tenglamalarni yechishda matematik paketlarni qo’llash bo’yicha) qaralayotgan matematik paketlar integral tenglamalarni sonli yechish uchun avvaldan kiritilgan funksiyalarga ega emas. Shuning uchun ham integral tenglamalarni yechishdan maqsad chekli yig’indilar metodini paketlarda bajarishdan iborat. Buni MatLab, Mathcad, Maple da bajarish samarali. Integral tenglamalarni yechishda oldindan o’rnatilgan paketdan foydalanish maqsadga muvofiq.
2.3. Integral tenglamalarni chekli yig’indilar usuli bilan sonli yechish dasturi.
Misol.
Program integral2(input,output);
Uses crt;
vara,b,h,s,J:real;
i,n,k:integer;
function f(x:real):real;
begin
f:=ln(x*x+3*x+1); end;
begin clrscr;
write(‘quyichegara a=’); readln(a);
write(‘yuqorichegara b=’); readln(b);
write(‘bo’laqlarsoni n=’); readln(n);
h:=(b-a)/n; s:=f(a)+f(b); k:=1;
for i:=2 to n do
begin
s:=s+(3+k)*f(a+(i-1)*h); k=-k
end;
J:=s*h/3; textcolor(2);
writeln(‘integral qiymati J=’,J:3:4);
end.
Bu misolni ishlashda ko’plab tiplardan foydalanganmiz bulardan float tipidagi o’zgaruvchiga qiymat berganda qiymat oxiriga “f” belgisini qo’yish, decimal tipidagi o’zgaruvchiga qiymat berganda “m” belgisini qo’yish lozim. Birinchi ifoda bu o’zgaruvchini e’lon qilish. Bu yerda count o’zgaruvchi nomi, int(integer) tipi va count o’zgaruvchisiga 1 soni qiymat qilib olinadi. int tipi da faqat butun sonlardan foydalaniladi. Keyingi qatorda “ ” belgilari orasiga olingan satr shu holiday chop qilinadi, count esa o’zgaruvchining qiymatini chop qiladi. Uchinchisi esa “Satr” so’zini chop qiladi. Kod yozganda chekinishlardan foydalangan ma’qul. Chunki keyin kerakli qatorni, kerakli kodni topib olishda qulay bo’ladi, bir necha bo’sh qatorlarni qoldirib ketish, qator boshidan bo’sh joy qoldirib ketish tushuniladi.
|
| |
REFERENCES - Bosimov Bexzod

|
Bosimov Bexzod
|
bet | 3/3 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 147,18 Kb. | | #140028 |
Bog'liq informatika-fanini-o-qitishda-o-yinli-texnologiyalardan-foydalanish-metodikasini-takomillishtirishREFERENCES
И.Алдашев. Использовать специфические свойства компьютера, позволяющие индивидуализировать учебный процесс и обратиться к принципиально новым познавательным средствам. "Экономика и социум" №6(73) 2020 www.iupr.ru
Шукайло А.Д. Тематические игры по химии. Творческий центр «Сфера», М.: Дрофа, 2003 г.
Toshtemirov D.E., Niyozov M.B., Yuldashev U.A., Irsaliev F.Sh. Resource support of distance course information educational environment // Journal of Critical Reviews ISSN- 2394-5125 Vol 7, Issue 5, 2020, pp. 399-400
Yuldashev, U.A., Xudoyberdiev, M.Z., & Axmedov, T.B. (2021). O‘quv jarayonining sifatini oshirishda zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish. //Academic research in educational sciences, 2(3), 1262-1268.
Yuldashev U.A. Use of video lesson creative technologies in the process of electronic education// Scientific-Methodical Journal-T 2021
Yuldashev Ulmasbek Abdubanatovich, Khakimova Farangis Abdualimovna, Khudayberdieva Dilorom Khaydar kizi, Web of Scientist: International Scientific Research Journal, ISSN-2776-0979 Vol 2, Issue 5, 2021, pp. 693-697
Yuldashev U.A., Bo‘lajak mutaxassislarning web-texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha kasbiy kompetentligini rivojlantirish, UzMU xabarlari, 2022-1/1/2, 165-168
J.D.Saidov. Study of the process of database and creation in higher education. Guliston. 2021. https://doi.org/10.17605/OSF.IO/5R96C.
Ismailovich S. A. Socio-Psychological Problems of Educating an Independent-Minded, Creative Person in the Educational Process //CENTRAL ASIAN JOURNAL OF LITERATURE, PHILOSOPHY AND CULTURE. – 2021. – Т. 2. – №. 12. – С. 4-7.
Саидов А., Джураев Р. Баркамол авлодни тарбиялаш-соғлом турмуш тарзини шакллантиришда спортнинг ўрни //Общество и инновации. – 2021. – Т. 2. – №. 2. – С. 203-208.
Саидов А. pedagogik mahorat: ёшлар ўртасида соғлом турмуш тарзини шакллантириш устувор вазифа сифатида //центр научных публикаций (buxdu. uz). – 2020. – Т. 2. – №. 2.
Sharifjon To'lqin o'g A. et al. TA’LIM-TARBIYA TIZIMI VA O’QITUVCHILAR FAOLIYATIDA PSIXOLOGIK XIZMATNING AHAMIYATI //MODELS AND METHODS FOR INCREASING THE EFFICIENCY OF INNOVATIVE RESEARCH. – 2022. – Т. 1. – №. 11. – С. 57-60.
Саидов А. СОҒЛОМ ВА БАРКАМОЛ ШАХСНИ ТАРБИЯЛАШНИНГ ИЖТИМОИЙ- ПСИХОЛОГИК МАСАЛАЛАРИ //Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS). – 2021. – Т. 1. – №. Special issue. – С. 262-266.
Саидов А., Джураев Р. Воспитание гармоничного поколения–роль спорта в формировании здорового образа жизни //Общество и инновации. – 2021. – Т. 2. – №. 2.
– С. 203-208.
Saidov A. Historical roots of formation of healthy lifestyle culture psychology in the family
//International Journal of Pharmaceutical Research. – 2020. – Т. 12. – №. 4. – С. 628-630.
|
| |
CEN- Standartlashtirish bo’yicha Evropa

CEN- Standartlashtirish bo’yicha Evropa qo’mitasi (Comité Euro’éen de Normalisation).
|
Cen-Европейский комитет по стандартизации (Comité Euro'Éen de Normalisation).
|
The CEN is the European Committee for Standardization (Comité Euro'éen de Normalisation).
|
CIR- axborotdaoni uzatish tezligi (Commited Information Rate).
|
CIR-скорость передачи информации (Commited information rate).
|
CIR is the rate of transmission of Information (committed Information Rate).
|
COSMOS- shaharlarda tirbandliklarni boshqarish usullari va strategiyalari (Congestion Management Strategies and Methods in Urban Sites).
|
Cosmos-методы и стратегии управления трафиком в городах (Congestion Management strategies and Methods in urban sites).
|
COSMOS-methods and strategies for urban traffic management (Congestion Management Strategies and Methods in Urban Sites).
|
CPS- avtomobil turgan joyini aniqlashning markaziy tizimi (Central Positionning System).
|
CPS-центральная система определения местоположения автомобиля (Central Positioning System).
|
CPS is the central system for determining where a car is standing (Central Position System).
|
CVO- tijorat transport vositalarini boshqarish (Comercial Vehicle Operations).
|
CVO-управление коммерческими транспортными средствами (Comercial Vehicle Operations).
|
CVO-commercial vehicle management (Comercial Vehicle Operations).
|
DSS- xaydovchini qo’llab-quvvatlash tizimi (Driver Support System).
|
DSS-система поддержки водителя (Driver Support System).
|
DSS is a driver support system (Driver Support System).
|
EIR- virtual zanjir (Excess Information Rate).
|
EIR-виртуальная цепочка (Excess Information Rate).
|
EIR is a virtual chain (Excess Information Rate).
|
|