nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Zaharli moddalar ajralishini bartaraf etish

94
-havo holatini nazorat qilib turish,
-gigienik talablarga qat`iy amal qilish,
-shaxsiy himoya vositalarini qo`llash,
-sanitariya qoidalari bo`yicha yo`l-yo`riqlar berib turishlar kiradi.
Standart bo`yicha xavflilikning 1 sinf moddalarini nazorat qilishda, zaharli
moddalarning miqdorlarini faqat o`lchash va aniqlash bilan kifoyalanmasdan, balki
YQM oshgan taqdirda zarur chora – tadbirlar ko`rish uchun tovush va yorug’lik
signallarini ishga soladigan avtomat yozish asboblari bilan ta`minlanishi maqsadga
muvofiq hisoblanadi.
Zaharlanishni bartaraf etish sanitariya texnikasini keng tarqalgan turi, shamollatish
usuli katta ahamiyatga ega.
Unga qo`yiladigan asosiy gigienik talab-zaharli moddalar mavjud hududlarda, havo
muhitiga tarqalgan taqdirda, sof havo berish yo`li bilan miqdorini pasaytirib,
kuchsizlantirishdan iborat.
Zaharli moddalar bilan ishlaydigan shaxslar xususida mehnat qonunida ish kunini
chegaralash, ta`tilning davomiyligini ko`paytirish, nafaqaga birmuncha erta muddatda
chiqarish kabi chora-tadbirlar ko`zda tutiladi.
Inson organizmiga zararlanishning xavfli ta`siri yuqori bo`lgan korxonalarda ayollar
va o`smirlarning ishlashi qatiyan man etilgan.
Ish mintaqasidagi zaharli moddalarning YQM davlat tomonidan belgilanadi va davlat
nazorati olib boriladi.
Zaharlarning ta`sir qilish ehtimoli bo`lgan bir qator korxonalarda, ishchilarni
qo`shimcha tibbiy ko`rikdan o`tkazish va maxsus korxona hisobidan ovqatlantirish
ko`zda tutilishi shart.
Bosim bilan ishlaydigan idishlarning saqlovchi qurilmalari

124
Saqlovchi qurilmalarda qo`yiladigan asosiy talablardan biri bu qurilmalarning
berkitilgan holatida zich yopilganligini va ochilgan vaqtda qisilgan moddaning
chiqarib yuborishiga buladigan qarshilikning iloji borcha kam bulishi talab etiladi.
Xavfsizlikni ta`minlash nazorati ishlab chiqqan qoidalarga asosan har bir bosim ostida
ishlaydigan idish yoki suv isitish, bug’ hosil qilish qozonlariga albatta saqlovchi
qurilmalar, manometrlar (bitta ishchi monometr va bitta nazorat manometri), suv
hajmini ko`rsatuvchi asbob, ta`minot jo`mragi va teskari klapan (bular qozonni suv
bilan ta`minlash joyiga o`rnatiladi), shuningdek suvni to`kish jo`mraklari o`rnatilgan
buladi.
Bug’ hosil qiluvchi qozonlar va havo yig’uvchi idishlar (ressverlar) ga o`rnatilgan
saqlovchi qurilmalar, ularda yig’ilgan bug’ va havoning bosimini belgilagan
miqdoridan oshib ketgan taqdirda, odam ishtiroqisiz ochilib, ortiqcha bosimni chiqarib
yuborish bilan umumiy bosim ma`lum chegarada bulishini ta`minlab turadi.
Saqlovchi qurilma ochishi zarur bulgan teshikning ko`ndalang kesimi bug’ qozonida
hosil bulgan ortiqcha bosimni chiqarib yuborish imkonini berishi kerak.
Saqlovchi qurilmalar tuzilishi buyicha richagli va prujinali, yopiq, yoki ochiq, bittali
yoki juft, ochilishi baland va past turlarga bulinadi.
Amaliyotda keng foydalaniladigan richakli va prujinali saqlov qurilmalar keng
ko`lamda qo`llaniladi.
Qozonlarda muhofaza vositasi sifatida saqlovchi sinuvchi yoki sitiluvchi
membranalardan ham foydalaniladi. Bu membranalar qozondagi bosim keskin
ko`tarilib ketganda (ishchi bosimning 0,25Ri miqdoridan ortib ketganda) sinib ketishi
natijasida bosimni tashqariga chiqarib yuboradi.
Titrashdan himoyalanish usullari va vositalari

|
Titrashdan himoyalanish usullari va vositalariBog'liq 5b27936d716434. Titrashdan himoyalanish usullari va vositalari.
Titrash ta`siridan himoyalanish, loyihalash bosqichlaridayoq boshlanib, barcha
jihozlar, asbob – uskunalarni pasportlaridagi shovqin va titrash ko`rsatkichlariga qarab,
eng qulaylarini tanlab olinadi.
Bunda tebranuvchan va shovqinli dastgohlar mavjud bulgan binolarni, alohida ajratib
shamol yo`nalishi buylab hudud chekkasiga joylashtirish maqsadga muvofiq buladi.
Manbalardagi titrashlarni zararli ta`sirini kamaytirish usullarini ikki guruhga ajratish
mumkin. Birinchisi manbalardagi titrashni qo`zg’atuvchi kuchlarni pasaytirish bulsa,
ikkinchisi ularning poydevori bilan va boshqa dastgohlar hamda qurilish
konstruktsiyalari bilan bog’langan joylarida titrashni pasaytirishdir.
Manbalardagi titrashlarni pasaytirishda mashina, jihoz, aslahalarni to`g’ri o`rnatish,
ularni o`z vaqtida sifatli ta`mirlash, moylab turish, ish tartibini to`g’ri tashkillashtirish
va ularni zo`riqtirmasdan me`yorida ishlashini ta`minlash, jihozlarni masofadan turib
boshqarish hamda shaxsiy muhofaza qurollari va kiyimlaridan o`rinli foydalanish
kutilgan samaraga erishish imkoniyatini yaratadi.
Agar manbaning o`zida tebranishni pasaytirish iloji bulmasa, u holda manba asosi
bilan uning poydevori o`rtasida titrashni so`ndiruvchi rezina yoki prujina yoki
amartizatorlar qo`yib pasaytiriladi.
Titrashni pasaytirishda eng samarali usul, tebranuvchi jihozlarni o`ta takomillashgan
tebranmaydigan yoki kam tebranadigan dastgohlar bilan almashtirishdir.
Masalan, temir beton ishlab chiqarish tsexida betonni tebranish yo`li bilan zichlovchi
uskunani takomillashtirilsa, ya`ni uning korpusini ostidagi mustaqil tebranuvchi bir
guruh mitti amartizatirlar o`rnatilsa, bino polini umumiy tebranish darajasini va undan
chiqadigan shovqinni ham keskin kamaytirish imkoni tug’iladi.
Muhandislik tajribasida ko`pincha dastgohlardan tarqalayotgan titrash ta`sirini
pasaytiruvchi tadbirlarni ishlab chiqish va tatbiq qilishga to`g’ri keladi. Bu borada
tebranishni pasaytirish uchun, tebra-ixota, tebro-so`ndirgich va tebro-qaytargich
vositalaridan samarali foydalaniladi.
a) Tebraixota ikki xil, passiv va faol ko`rinishda buladi.
b) Tebroso`ndirgich, tebranish manbalaridan polga va u orqali binoning boshqa
qurilmalariga ta`sirini oldini olishda, tebro-so`ndirgichni poydevorga o`rnatishdir.
v) Tebroqaytargich, buni demfirlash usuli ham deyiladi va to`siqlar ustidan rezina,
plastika yoki mastikalarda ixota qilinadi.
|
| |
Tovush to`lqinlari chastota bo`yicha eshitish

90
Bu holda absolyut eshitish qobiliyatiga ega bo`lgan musiqachilar ham ovozdagi farqni
anglay olmaydilar, chunki, chastota tebranishlari farqi 4% dan oshmaydi. Bu farq
sekundiga ikkita kadrni tashkil etsagina ovozdagi farqni anglay oladilar. Keng polosali
spektrga ega bo`lgan tovushlar masalan, shovqinlar eshitish a`zosi asosiy
membranasining barcha tolalarini qo`zg’atadi. eshitish a`zosining kuchsiz
tanlovchanligi hisobiga eshitishning har bir kritik polosasida spektr integratsiyalanadi,
eshitish a`zosi uzluksiz spektrni diskretlaydi ya`ni, u shovqin chastota spektriga teng
kritik polosalar soniga aylantiradi. eshitiladigan chastota diapazoni bo`yicha tovushni
sub`ektiv baholash uchun tovush balandligi tushunchasi kiritilgan. eshitishning kritik
polosasi kengligi o`rta va yuqori chastotalarda taxminan chastotaga proportsional
bo`lganligi uchun, eshitishning chastota bo`yicha sub`ektiv masshtabi logarifmik
qonunga yaqinroq. SHuning uchun tovush balandligining ob`ektiv birligi sifatida
sub`ektiv eshitishni taxminiy aks ettiradigan chastotalarning ikki karralik nisbati
oktava qabul qilingan (1; 2; 4; 8; 16 va h.k). Oktavalarni bo`laklarga bo`ladilar: yarim
oktava, uchdan bir oktava. Uchdan bir oktava uchun quyidagi chegara chastotalari
standartlashtirilgan: 1; 1,25; 1,6; 2; 2,5; 3,15; 4; 5; 6,3; 8; 10. Agarda, bu 12
chastotalarni chastota o`qiga bir-biridan bir xil masofada joylashtirilsa, logarifmik
masshtab hosil bo`ladi. SHulardan kelib chiqqan holda, barcha o`lchovlarni sub`ektiv
masshtabga yaqinlashtirish maqsadida, tovush uzatish qurilmalarining chastota
tavsiflari logarifmik masshtabda chiziladi. Tovushlarni bu chastotalarda eshitish hissi
aniqroq bo`lishi maqsadida, eshitish tavsiflari uchun alohida sub`ektiv - 1000 Gts
chastotagacha deyarlik chiziqli masshtab va undan yuqori chastotalar uchun logarifmik
masshtab qabul qilingan. Tovush balandligining o`lchov birligi sifatida mel va bark
(100 mel = 1 bark) qabul qilingan.
Umumiy holda murakkab tovush balandligini aniq hisoblab bo`lmaydi.
Inson eshitish a`zosining tuzilishi

87
qimirlashini hayvonlar bezovtalanib qabul qiladilar, bu ularning shu kichik chastota
tebranishlarini eshitishidan dalolat beradi.
16÷20000 Gts oralig’idagi tovushlarning eshitilishi bir xil emas. Baland tovush
eshitilish hissi uning chastotasi taxminan 14000 Gts ni tashkil etganda yo`qoladi.
Bundan yuqori chastota tovushlarini eshitish a`zosi teng balandlikdagi tovushlardek
qabul qiladi. CHastotaning 14000 Gts dan yuqori chegara 20000 Gts tomonga oshishi
tovush balandligining pasayayotgandek tuyulishiga olib keladi. YOsh o`tishi bilan
odamning eshitish yuqori chegarasi 12000 Gts gacha pasayib, tovush balandligini
sezish ham susayadi.
8 CHastota tebranishlarining kichik o`zgarishini eshitish a`zosi qanday sezadi? eshitish
a`zosining tovush chastotasi o`zgarishiga bo`lgan qobiliyati eshitish a`zosining
nozikligi deb ataladi.
1000 Gts li tovush tebranishida chastotaning 3 Gts ga o`zgarishi sezilarli bo`ladi.
Bundan chiqdi 600 ÷ 4000 Gts oralig’ida chastotaning 0,3% ga nisbiy o`zgarishi ham
sezilarli. Past va baland tovushlarda bunday o`zgarishni sezish uchun chastotani
katgaroq qiymatga o`zgartirish kerak.
Musiqachilarda musiqa tovushi balandligini sezish va uni baholashda ikkita tushuncha
mavjud bo`lib: absolyut va nisbiy eshitish qobiliyatiga ajratadilar.
Absolyut eshitish qobiliyati deb, kamdan - kam odamlarda uchraydigan berilgan
tovush balandligi va tovush notasini aniqlanishiga aytiladi. Absolyut eshitish
qobiliyatiga ega bo`lgan odam istalgan notani boshqa tovush bilan solishtirmasdan
qayta eshittirishi mumkin. Bunday absolyut eshitish qobiliyatiga tabiatan kamdan -
kam insonlar egadirlar, hattoki ko`pgina kompozitor va ijrochi - musiqachilar ham
bunday qobiliyatga ega emaslar.
Transport agregatlarini turgun xarakatini ta`minlash

128
uram kadami uzunligi buyicha uzilgan simlar soni 10 % dan (yoki, ruxsat etilgan
mikdordan, jadvalga karang) kup bulsa, bunday kanat ishga yaroksiz xisoblanadi.
Bundan tashkari kanat simlari zanglagan yoki dastlabki diametriga nisbatan 40 %
gacha eyilgan bulsa xam yaroksiz deb topiladi.
Kanatlar, zanjirdlar va yuk ushlash moslamalarining nominal yuk kuvvatidan 2
barobar katta kuchlanishda sinab tekshiriladi. Statik sinovlar balka (tusin) larning
mustaxkamliligini tekshirishsh maksadida utkaziladi. Buning uchun ishchi yuk 200
mm balandlikka kutarilib 10 minut ushlab turiladi, keyin esa yuk mikdori
foydalanishdani kranlar uchun 10 %, yangi va kapital ta`mirlangan kranlar uchun 25 5
oshirilib kutariladi, xamda yuk kutarilgan xoltada balkaning egilishi (elastik
deformatsiyasi) tekshiriladi. Keyin yuk tushirilib koldik deformatsiya aniklanadi. Agar
koldik deformatsiya borligi kayd etilsa, bunday balka yaroksiz deb xisoblanadi.
Dinamik sinovda yuk kutarish mexanizmlari va tormozlar, ajratgichlar xamda
xarakatni chegaralovchi moslamalar tekshiriladi. Sinov nominal yuk kutarish
kobiliyatidan 10 % ortik bulgan yukda, yukni 300 mm balandlikka bir necha marta
kutarib-tushirib utkaziladi. YUkni kutarish-tushirish vaktida tormozlanganda, yuk uz
joyida tuxtishi zarur. Agar yuk tormozlashdan keyin oz mikdorda bulsada uz xolicha
tusha boshlasa, yuk kutarish mexanizmi foydalanishga yaroksiz xisoblanadi. Barcha
sinov va tekshirish natijalari akt bilan xujdjatlashtirilib, mexanizm pasportga yoziladi.
Bundan tashkari, ayrim ta`mirlash yoki texnik xizmat kursatish ishlarida gidravlik va
mexanik yuk kutargichlar - «domkrat» lardan xam keng foydalaniladi. Ular xar yili bir
marta statik sinovdan utkazilish zarur. Sinov nomanal yukdan 10 % ortik bulgan yukda
10 minut
davomida utkaziladi. Banda gidravlik yuk kutargichlarda bosim kamayishi 5 % ortik
bulmasligi zarur. Avtokranlardan foydalanilganda kran xartumi («strela») bilan elektr
liniyasi orasidagi masofaga katta e`tibor berish talab etiladi. Bu masofa kuchlanish 1
kV gacha bulgan liniyalarda- 1,5 m, 20 kV gacha bulgan liniyalarda- 2m va 35…110
kV gacha bulgan kuchlanishlarda- 4 m bulishi talab etiladi.
Nazorat savollari - Texnika xavfsizligi

126
17- ma`ruza. Yuklash-tushirish va tashish ishlarida xavfsizlik texnikasi.
R e j a :
1. Transport ishlarini bajarishda xavfsizlik chora-tadbirlari.
2. Transport agregatlarini turgun xarakatini ta`minlash.
3. Yuk kutarish mexanizmlaridan foydalanishda xavfsizlik texnikasi.
Tayanch iboralar
Transport jarayonlar, traktor poezd, marshrt, traktor, kuzov, zanjirli traktor, gildirakli
traktor, traktorning turgunlik xolati, kundalangiga va uzinasiga turgunlik, statik
burchak, energetika nazorati, texnik tekshiruv, statik sinov, arkon, dinamik, resiver,
klapan, monometr.
Transport ishlarini bajarishda xavfsizlik chora-tadbirlari
Ishlab chikarish jaroxatlanishlarini taxlili shuni kursatadiki, xar yili 20…25% ogir
baxtsiz xodisalarning ulushi tranpsort jarayonlarini bajarishda sodir bulmokda.
Transportlarning transport ishlarini bajarishida baxtsiz xodisalarni sodir bulishi, asosan
ularning kundalangligiga va uzunligiga gildiraklar oraligini xam bulganligi, boshkarish
yomonligi va tormozlash sifatini pastligi evaziga bulmokda. Baxtsiz xodisa va
avariyalar kup xollarda transportchining boshkarish tajribasiga boglik buladi. SHuning
uchun transport ishlari bajarishga tajribali traktoristlarni va yul-xarakatlar koidalarida
imtixon topshirishlariga ruxsat etiladi. Undan tashkari, gildirakli traktorlarni 2 yil
boshkargan va zanjirli traktorlarni 1 yil boshkargan kishilar bulishi shart.
Transport ishlari odamlarni tashish bilan boglik bulsa, extiyotkorlik choralarini kurish
zarur: odamlarni tashish raxbar va xaydovchi uchun bir xil javobgarlik zimmasiga
yuklatiladi. SHuning uchun odamlarni transport vositasida tashish maxsus jixozlangan
transportda bajariladi. Ularning kuzovi ustida urindiklar bulishi va baronta ortik odam
olinmasligi zarur. Transport vositalarini bajarishga S va D kategoriyali xukuki bor
xaydovchilarga ruxsat etiladi. Ishchi junashdan oldin odamlarni tashish tugrisida
ma`muriyat tomonidan marshrut, tuxtash joyi, xavfsizlik talablari xakida yuriknoma
oladi. Kishlok xujaligi ishlab chikarishida chorva mollarini tashish xam muxim
axamiyatga ega. Xarakatlanuvchi transport vositasida tashilayotganda mollarni tirik
vaznini kamaytirmasdan, ularni jaroxat olmasligini ta`minlash kerak. Xavfsizlikni
ta`minlash uchun avtomobil kuzovlari taxtadan 2 metr balandlikda yasalishi kerak.
Xavfsizlikni ta`minlash maksadida mashinalar orasidagi masofa zanjirli traktorlar
uchun 20- 25m, gildirakli traktorlar uchun 18-30 metr bulishi kerak.
Islamofobiya - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi...

|
Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslikBog'liq Dunyo dinlari tarixi. 10-sinf (2017, Z.Islomov, D.Rahimjonov)Islamofobiya — jamiyatdagi tinchlik va barqarorlikka raxna so-
luvchi diniy ksenofobiyaning bir ko‘rinishi bo‘lib, u islom dini-
ga, unga e’tiqod qiluvchilarga va shu din bilan bog‘liq obyekt va
tushunchalarga bir yoqlama, ya’ni salbiy jihatdan yondashuvning
natijasidir.
di. Chunki ommaviy axborot vositalari vakillari, ko‘pincha, shov-shuvga
sabab bo‘ladigan, kishilarda qiziqish uyg‘otadigan ma’lumotlarni tezlik bi-
lan yetkazishga harakat qiladilar. Bunda biror millat, irq, dinga oid tushuncha
va istilohlarni salbiy munosabat uyg‘otuvchi shaklda taqdim etish asosiy rol
o‘ynaydi.
Ommaviy axborot vositalari qatoridan birinchi o‘rinni egallagan Internet
hozirgi kunda islom dini deganda, asosan, «urush», «jang», «qo‘shin», «zo‘ra-
vonlik», «bosqinchilik» kabi ma’lumotni taqdim etmoqda.
Masalan, islom nomidan faoliyat ko‘rsatayotgan ekstremistik guruhlar-
ning islom manbalarini buzib, o‘z manfaatlariga mos ravishda talqin etishga
urinish lari, ikkinchi tomondan bu kabi o‘z manfaatlari yo‘lida hech qanday
muqaddas narsani, na din-u diyonatni, na millat va Vatanni tan olmaydigan
guruhlarni «islom» deb atash, ular olib borayotgan xunrezliklarni «islomning
shartlari» sifatida talqin etish islamofobiyaning kuchayishiga olib keladi.
Islom diniga e’tiqod qiluvchi kishi ushbu din muqaddas manbalaridagi aqi-
dalar, ularning ezgu mohiyatini to‘g‘ri anglab yetishi zarurdir. Musulmonlar-
ning o‘zlari islom manbalari umuminsoniy qadriyatlarga qarshi chiqmasligini
tushunib yetishlari lozim bo‘ladi. Islom ezgulik dini bo‘lgani sababli ham uni
adolatli tarzda talqin etish talab etiladi. Aks holda uning mohiyatiga putur ye-
tishi va bu din haqida chuqur bilimga ega bo‘lmaslik kishida u haqda salbiy
tasavvur hosil bo‘lishiga olib keladi.
MUSTAHKAMLASH UCHUN
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1. Diniy ksenofobiyaning kelib chiqishiga qanday omillar sabab bo‘ladi?
2. Islamofobiyaning ma’naviyatga tahdidi bormi? Fikringizni asoslang.
3. Islom dining ezgulik mohiyati haqida fikr bildiring.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik
|
Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti - bet 129

|
Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti Pdf ko'rish
|
bet | 129/177 | Sana | 18.09.2024 | Hajmi | 7,42 Mb. | | #271609 |
Bog'liq hxdyWc64rxc4ylSk9H8CT0vh6AhFuTBsvP6yTtUW
199
§ 15.2. GESlarida qo‘llanuvchi avtomatik boshqaruv tizimlari
TJABT mahalliy boshqaruv tizimlarini yagona tizimga birlashtirish uchun
mo‘ljallangan. Axborotni va butun elektr stansiyasi uchun yagona boshqarish paneli
orqali markazlashgan holda saqlashini ta’minlashdan iborat. Turbinalar hosil qilgan
elektr quvvatini rostlash va guruhli nazorat qilishdan iborat.
Tizim funksiyalari
•
Jarayonlarning elektr va texnologik parametrlari haqidagi axborotlarni
markazlashgan holda yig‘ish, saqlash va qayta ishlash.
•
Lokal agregat boshqarish tizimlaridan axborotlarni yagona ma’lumotlar
bazasiga integratsiyalash.
•
Voqealar, avariya va ogohlantirish signallar jurnalini yuritish.
•
Texnologik jarayonlarni ko‘rinish shaklida grafikli tasvirlash
•
GES uskunalarini masofadan boshqarish.
•
Jihozni texnologik va himoya to‘sish.
•
Texnologik parametrlarni avtomatik rostlash.
•
Uskunalar diagnostikasi.
Integratsiyalashgan avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi bilan qoplangan
quyi tizimlar
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi quyidagi quyi tizimlardan iborat:
•
Agregat nazorat qilishning texnik vositalari to‘plami.
•
Aktiv va reaktiv quvvatli rostlagich tizimi.
•
Gidroo‘lchov tizimi.
•
Zatvorlarni nazorat qilish tizimi.
•
ORU sxemasini boshqarish tizimi.
•
Gidroelektrostansiyalarning pnevmatik xo‘jaligi.
•
Gidroelektrostansiyalarning texnik suv ta’minoti.
•
Gidroelektrstansiyalarining yog‘-moy va neft xo‘jaligi.
•
Nasos stansiyalari.
•
To‘g‘on nazorati.
•
Gidroelektrstansiyalarning elektr o‘z yehtiyojlari.
200
a)
b)
201
c)
3.12-rasm. Integratsiyalashgan avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi bilan
qoplangan quyi tizimlar sxemasi
a) agregat, b) rostlash c) umumiy tuzilmasi
|
| |
hisobiga quyidagi yutuqlarga erishish mumkin

547
Demak, biz investitsion muhitga katta e’tibor berishimiz kerak.
Chet el investitsiyalari nuqtayi nazaridan investitsion muhitga ta’sir
ko‘rsatadigan asosiy omil bulib respublikamizdagi iqtisodiy siyosiy
barqarorlik hisoblanadi.
Respublikamizda kechayotgan mana shu siyosiy va iqtisodiy barqa-
rorlik tufayli qisqa vaqt ichida ko‘pgina, aniqrog‘i 3200
dan oshiq
qo‘shma korxonalar tashkil etildi. Bugun O‘zbekistonda qo‘shma
korxonalar uchun soliq imtiyozlari ham berilgan. Bularning barchasi
investitsion muhitni yaxshilamoqda.
Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida
korxonalar faoliyatining
samaradorligini aniqlash, nafaqat, xo‘jalik subyektlarining o‘ziga,
shuningdek, kreditorlar va investorlar uchun ham o‘ta
muhim ahami-
yatga ega bo‘lib, ular faoliyati samaradorligini tahlil etish korxona
faoliyati ko‘rsatkichlarini barcha qiziquvchilar
uchun ochib beruvchi
vazifani bajaradi. Bunday tahlil etishda korxona faoliyatini moliyaviy
tahlil etishning alohida o‘rin tutishini ta’kidlab o‘tmoq zarur. Moliyaviy
tahlil korxonaning moliyaviy ahvolinigina
oydinlashtirib bermasdan,
balki uning har jihatli faoliyati va istiqbollarini ham ko‘rsatib bera oladi.
Korxona to‘g‘risida barcha muhim iqtisodiy-tahliliy ma’lumotlarga ular
faoliyatini moliyaviy tahlil qilish orqali ega bo‘lish mumkin. Korxona
faoliyati to‘g‘risidagi ma’lumotlardan
foydalanuvchilar korxona
menejeri, aksiyadorlar, kreditorlar, investorlar, hamkorlar yoki sheriklar
hisoblanadi. Ushbu foydalanuvchilar korxona moliyaviy holatini
baholashda o‘z maqsadlaridan kelib chiqadilar va o‘z mezonlariga
asoslanadilar. Qarz oluvchi faoliyatini moliyaviy tahlil etishda kreditor-
larni investitsiya mablag‘larining qaytarilishi to‘g‘risidagi bashoratlarni
baholash qiziqtiradi.
Umuman, qarz oluvchi faoliyatining
moliyaviy tahlili quyidagi
savollarga javob berish uchun bir qator hisoblashlarni taklif etadi:
DIN VA «OMMAVIY MADANIYAT» - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus,...

92
ma-qarshi qo‘yib, bir-birini va shu bilan birga o‘zini
o‘zi o‘ldirishigacha olib borishdan iborat. Natijada esa
uning tarqatuv chilari dunyo
va undagi boyliklarga yago-
na hukmron bo‘lib qolishni xohlaydilar.
Siz tengi o‘smirlar, yoshlar tengqurlariga havasmand,
yangiliklarni tez o‘zlashtirishga intiluvchan bo‘ladi-
lar. Ulardagi ana shu ijtimoiy-psixologik holat, ko‘pin-
cha, soxta qadriyatlar ta’siriga berilib qolishlariga sabab
bo‘lishi mumkin.
Hozirgi vaqtda axloqsizlikni madaniyat va aksin-
cha, asl ma’naviy qadriyatlarni mensimasdan, eskilik
sarqiti deb qarash bilan bog‘liq
holatlar taraqqiyotga,
inson hayoti, oila muqaddasligi va yoshlar tarbiyasiga
katta xavf solmoqda. Bunga misol
tariqasida bir jinslik
nikohlar, nikohsiz yashash, befarzand o‘tish, ya’ni far-
zandni ortiqcha muammo deb hisoblash, qiyofasini
g‘ayrioddiy shakllarga solish (badanga
igna bilan tur-
li suratlar va shakllar berish), o‘z joniga qasd qilishni
qahramonlik deb bilish kabi salbiy oqibatlarni keltiri-
shimiz mumkin. Bunday holatlarga barcha dinlar qat’iy
qarshidir.
Umuminsoniy qadriyatlarga
zid kiyimlarni kiyish
«ommaviy madaniyat»dir. Masalan, tizzasi yoki pocha-
si yirtilgan, manmanlik belgisi sifatida tor va uzun, beli
Ommaviy mada
niyatning ijobiy
tomonlari
Investitsion bosqich - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc

546
fan-texnika taraqqiyotini rag‘batlantirish,
malakali ishchi kuchini
yetishtirib berish, ishlab chiqarish infrastrukturasiga ajratish singari
qimmat turadigan jarayonlarga davlat sektori budjetidan yetarli mablag‘
berish bilan cheklanishi kerak. Bundan tashqari iqtisodiy mustah-
kamlikni ta’minlash va fan-texnika taraqqiyotini tezlashtirish jamoat
ishlab chiqarish sohalarini sog‘lomlashtirish,
qoloq tumanlar ijtimoiy
infrastrukturasini industrlashtirish hamda yaxshilash maqsadlarida
iqtisodiyotni ustuvor sohalari davlat tomonidan ssudalar va subsidiyalar
ko‘rinishida yordam berishi mumkin;
Ø
chet el fuqarolari, yuridik shaxslar va davlat tomonidan chet el
investitsiyalari berish yo‘li bilan ;
Ø
mulkka egalik qilish huquqiga, bekamu-ko‘st xo‘jalik yuritish
yoki operativ
ravishda boshqarish huquqiga, shuningdek, daromadlar
manbayiga, jamg‘armalarga ega bo‘lgan va qarzga beriladigan hamda
jalb etiladigan mablag‘larni olish huquqidan foydalana oladigan chet el
fuqarolari, yuridik shaxslar tomonidan investitsiyalar ajratish yo‘li bilan.
Investorlar investitsiya obyektlari va natijalariga, jumladan, reinves-
titsiyalar va savdo ishlariga egalik qilish va ularni o‘z ixtiyoridan kiritish
huquqiga egadirlar. Investitsion faoliyat obyektlarining o‘zaro muno-
sabatlari, shartnomalar bilan tartibga solinadi.
Investitsion faoliyatni mablag‘ bilan ta’minlash har xil mablag‘lar
hisobiga amalga oshiriladi: o‘ziga qarashli va jalb etilgan mablag‘lar,
belgilangan tartibda chiqarilgan qimmatli qog‘ozlar, zayomlar va
boshqalar shular jumlasidandir.
Bugungi kunda O‘zbekiston xorijiy
investitsiyani qaysi turini
ko‘proq jalb qilishi kerak, degan savol tug‘iladi. Avvalo, biz bugungi
kunda xorijiy moddiy investitsiyalarni o‘zlashtirishimiz zarur. Bu yangi
texnologiyalar, «nou-xau» va boshqa asosiy ishlab chiqarish fondlarini
jalb qilish demakdir.
Bu turdagi xorijiy investitsiyani jalb qilish
The/an + general noun + specific noun

Unit 20
Practice exercises
Underline the noun phrase in the following sentences and name the elements
(determ iner/quantifier, adjective, noun, prepositional phrase, relative clause) in it.
Example: The / latest / statistics / on gender equality / in the workplace show that in general
women receive lower pay than men. = d e te rm in e r + adjective + noun + prepositional
phrase +
prepositional phrase
1
A large audience of dedicated fans w ent to the w orld cham pionships.
2 The politician who had proposed new laws on paternity rights won the election.
3 The developm ent of language s k ills in boys and g irls interests psychologists.
I* The latest figures from the Driving Standards Agency state that wom en cause few er
accidents.
5 Gender intelligence stereotypes have changed in recent decades.
6
Men who decide to give up w ork to bring up th e ir children are in the m inority.
2
Put the noun phrases from the brackets into the correct order to fit the following text

|
Put the noun phrases from the brackets into the correct order to fit the following textBog'liq Grammar for IELTS - Collins English for ExamsPut the noun phrases from the brackets into the correct order to fit the following text.
Throughout history there have been many fam ous male inventors but less is known
about fem ale inventors. Interestingly, wom en have played an increasingly im portant role
in invention as they have had w ider access to education and em ploym ent. In fact, (1) [of
household products / that we use in our daily liv e s /a large quantity) has been invented by
wom en. Some examples include disposable diapers, (2) [a / computers / for programming /
language] and w indscreen wipers. In the past (3) [of women/ scientific/ the/education/
and technical} was lim ited compared to men but (4) [who are studying and working in science
and technology / in the number of w om en/a dramatic rise} has occurred in recent years.
Therefore it can be argued that (5) [the importance of/w hich allows people to develop their
s k ills /a focused education) should not be underestim ated in the field of invention.
j Gram m ar tip: M ultiple nouns such as female business owners can be d iffic u lt to order.
| When trying to order these types of nouns rem em ber that the firs t noun w ill describe or
i categorize the nouns that follow. In this case business owners is a noun phrase and we
I
use female business owners to state w hat type of business owners.
3
In the following paragraph, rewrite the underlined sections as noun phrases. Use the
structure the + general noun + specific noun. You may need to think of a suitable general
noun. The first one has been done for you.
Parents can have different views about (1) how th e ir children are educated at p rim ary
school depending on w hether the child is a boy or g irl. Men often th in k about aspects such
as (2) w hat different activities the boys and g irls w ill do. or (3) w hat space is available fo r
doing physical exercise in the school grounds, w hereas wom en can be more concerned
about (4) how many children w ill be in the same class as th e ir child and (5) w hat kind
of person the teacher is. However, there are many points which concern both parents
irrespective of gender, fo r example, (6) how much money a school spends on fa cilitie s and
the quality of care which is provided by the staff.
|
| |
rainforest species - Fiona Aish & Jo Tomlinson

Unit 19
I Exam tip : When you hear a relative clause in listening fo r notes or labels (e.g. a
i d ia g ra m -la b e lling question), you w ill no rm a lly need to com plete it in note form . This
j w ill usually mean that the pronoun and any auxiliary verbs are om itted.
Now listen to Track 34 on the CD and complete the diagram with no more than three words
34
and/or a number. Notice how the information is given in varied forms of relative clause.
Exam practice: Listening - labelling a diagram
Complete the diagram below. Write NO MORE THAN THREE WORDS AND/OR A NUMBER for each
35
answer.
W ildlife
8 1
20
Men and women
Noun p hrases
A noun phrase gives extra inform ation about the subject or object of a sentence. The
extra
inform ation in a noun phrase can come before and/or a fte r the main noun as follows:
D e te rm in e r/q u a n tifie r + adjective(s) +
NOUN + prepositional phrase +
relative clause
The recent
increase of fem ale graduates who have studied technical subjects...
The = d e te rm in e r /
recent = adjective /
increase = noun /
in female graduates = prepositional
phrase /
who have studied technical subjects = relative clause
Noun phrases can contain one, some or a ll of these parts.
It is im po rta n t to notice where the noun phrase begins and ends
in a sentence to help you
understand what the sentence means. The way to do this is to find the verb in the sentence;
everything before the verb is the subject noun phrase and everything that comes a fte r the verb is
the object noun phrase.
The recent increase in fem ale graduates who have studied technical subjects
has changed the
m odern job m arket.
(noun phrase & subject) + (verb in the sin g u la r form because it agrees w ith
increase) + (noun
phrase & object]
SHovqin va titrashga qarshi kurash usullari

78
SHovqin va titrashga
qarshi kurash mashina, jihoz, uskuna va texnologik
jarayonlarning loyihalashning dastlabki bosqichlarida boshlanishi
maqsadga muvofiq
hisoblanadi.
Korxonalarning bosh rejalarini tuzish jarayonida, albatta shovqinga qashi kurash chora
– tadbirlar ko`rib qo`yilishi shartdir.
Bunda asosan, sershovqin tsexlarni bar joyga,
iloji borcha, ularni ishlab chiqarish
hududining chekka tomonlariga joylashtirish, sershovqin tsexlarni boshqasidan tovush
o`tkazmaydigan to`siqlar bilan to`sish, sershov-qin binolarning
eshik va derazalarini
maxsus tovush o`tkazmaydigan maxsus materiallardan tayyorlangan bulishi zarur.
SHovqinga qarshi kurash chora-tadbirlari uni keltirib chiqaruvchi manbaning
o`zidayoq kamaytirishga harakat qilishdan boshlanishi kerak. Mashina, jihoz,
uskunalarning sifatli o`rnatish, o`z vaqtida ta`mirlash
va uning dinamik kuchlarini
muvofiqlashtirish, yaxshi natija beradi.
Ba`zi qurilmalar tovush to`lqinlari quvvatini tarqatib yuborish xususiyatiga ega.
SHovqin to`lqinlari g’ovaksimon shovqin yutuvchi materiallar yuzasiga tushgach,
shovqin quvvatini ko`pgina qismi tor g’ovakdagi havoni tebranma harakatga keltirish
uchun sarflanadi. G’ovaklardagi havo qisilib isiydi va natijada shovqin quvvati issiqlik
quvvatiga aylanishi natijasida tashqi muhitga tarqalib shovqin yo`qoladi.
SHovqinga qarshi
kurashning yana bir usuli, texnologik jarayonlarni to`g’ri tanlash,
mashina, jihoz, uskunalarning va texnologik jarayonlarni quyi kuchlanishda ishlashini
ta`minlash, ularni sifatli yig’ish hamda o`z vaqtida ta`mirlash ishlarini bajarish ham
katta ahamiyatga ega hisoblanadi.
Titrashga qarshi kurash tadbirlari quyidagilardan iborat:
uIsh joylari, asbob – uskunalari va qurilish konstuktsiyalarini
mashina jihozlar hosil
qilgan tebranish ta`siridan saqlanishning mukammal usullaridan biri titrashni to`sish
usuli hisoblanadi.
Bu usulda tebranuvchi mexanizm bilan uning asosi o`rtasiga elastik mato o`ralib, mato
tebranishning bir qismini yutishi hisobiga asosga o`tishi birmuncha kamaygan holda,
tebranish miqdori sezilarli susayadi.
Titrash to`siqlari yoki amortizatorlar po`lat prujina,
rezina va boshqa elastik
materiallardan tayyorlanadi.
Mashina, jihoz, uskunalarning foydalanish tartib-qoidalariga rioya qilmaslik,
yo`riqnomalarni
qo`pol
ravishda
buzilishi
natijasida,
shovqinsiz
ishlovchi
uskunalarning sershovqin ishlashiga olib keladi.
§ 11.7. (I - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

153
tayanch element EMAS operatsiyasini amalga oshiradi, nol sifatida ochiq holatdagi T2
olib, va yopiqni esa bir sifatida.
Ikki bazoviy elementni parallel ulab (11.6-rasm), YOKI-EMAS bazisni amalga
oshirishingiz mumkin.
11.6-rasm. YOKI-EMAS mantiqiy I
2
L sxemasi
I
p
ning quvvat manbalari umumiy bazisli sxema bo‘yicha ulangan p-n-p
tranzistorlardagi tok generatorlaridir. Tranzistorlar uchun umumiy p va n-turi qarshilik
yo‘qligi uchun, elektron juda texnologik va integratsiya versiyada TTL
texnologiyasuga nisbatan yuqori, 50 marta ortiq qadoqlash zichligi
e
rishish imkonini
beradi.
Tranzistor T1 yuqori qarshilik yuk ifodalaydi, chunki, element tomonidan
iste’mol elektr juda past qiymatiga kamaytirish mumkin (TTL elementlar nisbatan 100
marta kam). Shuning uchun I2L elementlari BIS (kr582, 584 seriyali) da keng
qo‘llaniladi.
Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti - bet 130

202
3.13-rasm. Tizimlar almashuvi tuzilmasi
Amalga oshirish xususiyatlari
Boshqarish tizimlarining katta-kichikligi (20.000 tegdan ortiq) boshqarish
ob’ektini tasvirlash jarayonini, tizim tomonidan bajariladigan vazifalarni va operatorlar
uchun axborotni aks ettirish shakllarini avtomatlashtirishni talab qiladi.
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimini yaratishda quyidagilarni amalga
oshirish imkonini beruvchi vositalardan foydalaniladi: tizimning yuqori darajali
ma’lumotlar bazasini avtomatik generatsiyalash, boshqaruvchi dasturlar, yuzaga
chiquvchi axborot ko‘rsatish shakllari va kontrollerlar va tizimning yuqori darajasi
o‘rtasida axborot almashuvini yo‘lga qo‘yish.
Qo‘llanilishning afzalliklari
•
Xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarni qisqartirish.
•
Texnologik jarayon uskunalari buzilishida uni axtarishga va bartaraf etishda
vaqtni tejashligi.
•
Chastota, hosil qilingan elektr quvvati, o‘z ehtiyojlari uchun harorat va
boshqalar kabi rostlanadigan texnologik parametrlarni barqaror saqlash.
•
Xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar faoliyatini Monitoring qilish, shu jumladan GES
da vaziyatni masofadan turib kuzatish.
e
rda 
talab qilinmaydi, lekin u kuchlanish va momaqaldiroq qarshi himoya qilish uchun 
eʼtibor berish tavsiya 
e

160
Bunday sxemada, kub santimetrning faqat bir qismi bilan, birinchi avlod
kompyuterida butun kabinetni egallagan blok joylashtirilgan. Natijada kompyuter ish
faoliyatini sezilarli darajada oshirishga
e
rishildi.
Uchinchi avlod kompyuterlarining ishlashi sekundiga 20-30 mln. operatsiyaga
to‘g‘ri kelsa, to‘rtinchi avlod mashinalarining ishlashi sekundiga yuz millionlab
operatsiyalarga to‘g‘ri keladi. Xotira miqdori shunga ko‘ra ortadi. An’anaviy xotira
qurilmalarini takomillashtirish bilan birga magnit disklari va tasmalar harakatlanuvchi
qismlarsiz xotira yaratadi. Katta to‘rtinchi avlod mashinalarida tashqi xotiraning
umumiy miqdori 10
14
belgidan oshadi, bu
e
sa bir necha million hajmdan iborat
kutubxonaga teng.
Katta integral sxemalar (BIS) integral sxemalarning tabiiy rivojlanishi natijasida
yaratiladi. Ularning paydo bo‘lishining sharti kremniy yarimo‘tkazgichli asboblar
ishlab chiqarish uchun planar texnologiyasining elektron sanoatini rivojlantirishdir.
Ushbu texnologiyaning asosiy yangiligi shundaki, u an’anaviy diskret komponentlarni
diffuziya yoki yupqa plyonkali komponentlar bilan almashtirish imkonini berdi.
Kompyuterning yuqori ishonchliligi uni ishlab chiqarish jarayonida
ta’minlanadi. Yangi element bazasiga o‘tish - o‘ta-katta integral mikrosxemalar (SBIS)
- ishlatiladigan integral mikrosxemalar sonini va ularning bir-biriga ulanishlari sonini
keskin kamaytiradi.
Barcha zamonaviy kompyuterlar integral sxemalar (mexanizmlar) majmualari
(tizimlari) asosida qurilgan. Agar uning tarkibiy qismlari va ular orasidagi
bog‘lanishlar yagona texnologik siklda, yagona asosda amalga oshirilsa va mexanik
ta’sirlardan umumiy muhitga va himoyaga ega bo‘lsa elektron sxema
§ 11.3. Mantiqiy elementlar bajaradigan funksiyalar

148
§ 11.3. Mantiqiy elementlar bajaradigan funksiyalar
Mantiq algebrasi
- bu 0 va 1 qiymatlarini qabul qilib, o`zgaruvchan kattaliklar
o`rtasidagi bog`liqlikni o`rganadigan analiz va sintez matematik apparatidir. Bu ikkita
qiymatga har xil o‘zaro qarama-qarshi hodisalar, shart va holatlar qo`yiladi. Masalan,
kontaktning ulanishi-1, kontaktning ajralishi-0: signal mavjudligi-1, signalning
yoqligi-0: yopiq zanjir-1, ochiq zanjir-0.
Bu
e
rda shuni nazarda tutish kerakki, 0 va 1 raqamlari miqdoriy nisbatni
anglatmaydi va son ham emas, balki ular simvol hisoblanadi.
Mantiqiy o‘zgaruvchi deb
- faqat ikkita 0 va 1 qiymatlarini qabul qiluvchi
kattalikka aytiladi.
Mantiqiy funksiya
deb argumentlari faqat 0 va 1 qiymatlarni qabul qiluvchi
funksiyaga aytiladi.
Mantiqiy funksiyalarda kirishdagi va o‘zgaruvchi qiymatlarning turli xil amallari
termalar
deyiladi. Kirishdagi o‘zgaruvchilar qiymatlari va logik funksiyalar
qiymatlari termasi funksiyaning haqiqiylik jadvali deyiladi.
Mantiqiy qo‘shish
(diz’yunksiya), yoki funksiya YOKI bir tomonidan
belgilanadi mantiqiy ifoda
𝑌 = 𝑋
1
+ 𝑋
2
.
Haqiqiylik jadvaliga ko‘ra (11.1-jadvalga qarang), funksiya uchun yoki bizda
YOKI uchun Y=1,
𝑌 = 1, 𝑋
1
= 1 𝑢𝑐ℎ𝑢𝑛, 𝑣𝑎 𝑋
2
= 1,
shuningdek,
𝑋
1
= 1 𝑦𝑜𝑘𝑖 𝑋
2
=
1.
Agarda
𝑋
1
= 0 𝑣𝑎 𝑋
2
= 0.
Sxemaning shartli grafik belgilanishi YOKI GOST bo‘yicha va halqaro
elektrotexnika komissiyasi (MEK) standarti bo‘yicha 11.1 - jadvalda ko‘rsatilgan.
Bu
e
rda mantiqiy element (ME) funksiyani bajaruvchi YOKI ichida 1 simvol
bilan ramzi bo‘lgan to‘rtburchak sifatida tasvirlanadi.
§ 15.3. Nasos stansiyalari - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

203
§ 15.3. Nasos stansiyalari
avtomatlashtirish ob’ekti sifatida
Nasos stansiyalarida (NS) nazorat asbob-uskunalarini qo‘llash orqali va ular
tufayli texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish oson kechadi.
Nasos stansiyalarida qo‘llaniladigan nasoslarning barchasi tegishli rezervuarlar
yoki oqim suvlari bosimini oshirish tamoyili asosida ishlaydilar.
Zamonaviy nasoslar stansiyalarida
butun texnik jarayonini optimallashtirish
kerak bo‘ladigan bo‘lsa, u holda avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi orqali bu
vazifani amalga oshirish mumkin. Bu esa nasos stansiyasini avtomatlashtirish tufayli,
suv ta’minoti jarayonining bir tekis ishlashi va ishonchliligini oshirish imkonini beradi.
Avtomatlashtirish tizimi joriy etganda eskpluatatsion va mehnat xarajatlarini,
shuningdek rezervuarlarda saqlanaetgan suyuqlik hajmini kamaytirish imkonini
beradi. Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimini ulash natijasida nasos inventarlari
soatlab ishlashigi to‘g‘ri keladi. Har qanday yaxshi muvofiqlashtirilgan jarayon esa,
har qanday algoritmning muvaffaqiyatli ishga tushirilishiga misoldir.
Nasos stansiyalarining avtomatlashtirish tizimi turli darajadagi ahamiyatga ega
bo‘lgan eskpluatatsion uskunalar ustidan to‘liq boshqarish o‘rnatishga yordam
beradigan maxsus chora-tadbirlar majmuasidir. Ularning yordami bilan mavjud
bo‘lgan agregatlarning silliq ishga tushishi va sekin to‘xtatilishi taminlanadi.
Avtomatik ob’ektlarni boshqarishning qanday afzalliklari bor?
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi asosida nasos dvigatelini boshqarish, sekin
ishga tushirish va bir tekisda ishlatish imkonini beradi. Boshqaruv nazorati
dvigatelning bo‘sh ishlashiga yo‘l qo‘ymaydi.
Nasos uskunalarini avtomatik boshqarish nasos qurilmalarining optimal samarali
ishlashi uchun, zarur bo‘lgan elektr toki, suv bosimi va boshqa ko‘rsatkichlarni tartibga
solish imkonini beradi.
Nasos stansiyalarini avtomatlashtirish texnika xavfsizligini ta’minlaydi, avariya
va jarohatlanish xavflini kamaytiradi.
Nasos stansiyasini avtomatlashtirish uchun qanday uskunalardan

204
Avtomatlashtirish tizimini ulashda ishlatiladigan har bir qurilma o‘z maqsadiga
ega. Butun zanjirning ishlashi yoki ishlamasligi uning tizimdagi elementlar to‘g‘ri
ulanganligiga bog‘liq bo‘ladi.
Kichik o‘lchov asboblarini texnik vositalar hududida avtomatlashtirish
shkaflariga joylashtirish mumkin. Bunday uskunalar alohida ishlab chiqilishi mumkin.
Nima uchun avtomatik nazorat opsiyasini ulash talab etiladi?
Avtomatlashtirilaetgan ob’ektni operatorsiz shaxsiy qatnashuvisiz belgilangan
bosim darajasini saqlab turish uchun yordam beradi. Agar kerak bo‘lsa, butun
texnologik jarayonida, rostlangan zadvijkalar ochiladi yoki yopiladi, shuningdek nasos
klapanlarii yopilishi yoki ochilishi mumkin. Bu holat to‘g‘ri tashkil etilgan avtomatik
nazorat tufayli amalga oshiriladi.
§ 15.4. Nasos stansiyalarda ishlab chiqarish texnologik jarayonlari va ularni
avtomatlashtirish masalalari
Suv ta’minoti nasos stansiyasini avtomatlashtirish natijasida: nasos
stansiyasining samaradorligi va asosiy ishlash ko‘rsatkichlarini yaxshilash, operatsion
xarajatlarni, mehnat intensivligini va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar sonini kamaytirish,
markazlashtirilgan nazorat va boshqaruvni olish imkonini beradi.
Quyidagi nasos stansiyalari avtomatizatsiyaga tortiladi:
•
Birinchi, ikkinchi va undan keyingi ko‘tarish nasos stansiyalari
•
Bosimni oshiruvchi nasos stansiyalari (bester stansiyalari)
•
Qo‘shish nasos stansiyalari
•
Aylanma nasos stansiyalari
•
Yong‘inga qarshi nasos stansiyalari
•
Kanalizatsiya nasos stansiyalari
•
Drenaj nasos stansiyalari
Nasos stansiyalarini avtomatlashtirishni amalga oshirish maqsadlari
•
Nasos stansiyasi samaradorligini oshirish
•
Operatsion xarajatlar va xarajatlarni kamaytirish
•
Xizmat intervallarini oshirish
•
Tushgan uzilishlar va ularni ta’sir vaqtini aniqlash
•
Xavfsizlikni yaxshilash va avariyalar sonini kamaytirish
•
Dispetcherlik va masofadan boshqarish pulti
§ 11.2. Mantiqiy qiymatlari bilan operatsiyalar

147
11-1 jadval
Funksiyalarning haqqoniylik va logik mikrosxemalarning
simvollari berilishi
Mantiqiy funksiya
LE belgilanishi
Konstantalar jadvali
EMAS
Y
Y
0
1
1
0
YOKI
X1
X2
Y
1
1
1
0
1
0
1
0
0
0
0
0
VA
X1
X2
Y
1
1
1
0
1
0
1
0
0
0
0
0
YOKI-EMAS
X1
X2
Y
0
1
0
1
0
0
1
1
0
0
0
1
VA-EMAS
X1
X2
Y
1
1
0
0
1
1
1
0
1
0
0
1
INQOR QILUVChI
YOKI
X1
X2
X3
Y
0
0
0
0
0
0
1
1
0
1
0
1
0
1
1
0
1
0
0
1
1
0
1
0
1
1
0
0
1
1
1
0
Nazorat savollari - 1 A. X. O‘roqov

318
VII-BOB. AVTOMOBIL YO‘LLARINI MUKAMMAL TA’MIRLASH
TEXNOLOGIYALARI
7.1. Yo‘l poyini va suv qochirish tizimini mukammal ta’mirlash
Avtotransport vositalarining yo‘lga ta'siri yo‘l qurilishi va yo‘l poyida
zuriqishlar
va deformatsiyaga olib keladi, buning natijasida esa yo‘l poyida
deformatsiyalar va buzilishlar yuzaga kelishi mumkin.
Bunga iqlim omillarining
salbiy ta'siri (haddan
tashqari haroratning oshoshi,botqoqliklar, muzlash va h.k)
ham yo‘l poyining tez buzilishiga olib kelishi mumkin. Yo‘l poyini ta'mirlashda
uning deformatsiyalangan va buzilgan elementlari tiklanadi.
Mustshkamlanmagan
yo‘l chetlarini ta'mirlashda ularga kerakli ko‘ndalang nishabliklarni (50-60%
gacha) berib, ularning ustki yuzasi tekis qilib rejalashtiradilar. Yo‘l poyini qurish
ishlari uchun odatda gilli, qumli va qumli tuproqlardan yoki yo‘l chetlaridagi yaqin
guruntlardan foydalaniladi.
Kengaytirilgan yo‘l poyi chetlaridagi qoplamalarning
buziligan qismini va pastki qatlamlarni mustahkamlash ishlari olib boriladi. Ushbu
ishlarni yo‘l bo‘yidagi qismlarni ta'mirlash bilan birlashtirish tavsiya etiladi.
Yon
ariqlarni yog’ingarchilik va oqova suvlari
bilan yuviladiga hollarda, yo‘l poyi va
chetlari yuvilib ketganda, ular temir-beton elementlar
yoki monolitik beton,
asfaltlash, torflash va boshqa usullar bilan, oqim tezligini va tashilayotgan suv
hajmini, tuproq turini hisobga olgan holda mustahkamlanadi.
Yo‘l
poyini
mustahkamlash va uning xizmat qilish muddatini oshirish uchun materiallar sarfini
kamaytirish uchun strukturaga sintetik to‘quv yoki to‘quv bo‘lmagan turlarining
qatlamlari kiritiladi.
Agar poydevorlar er osti suvlari bilan namlangan bo‘lsa,
bo‘ylama drenaj teshiklari yo‘lning chegarasida joylashtirilishi kerak. Agar kerak
bo‘lsa, drenaj tizimlari ta'mirlanadi, chaqilgantosh bilan yo‘l chetini, sug'orish
tizimini
mustahkamlash, drenaj tizimini tiklash, yuvilgan joylarni sozlash
mashinalari yordamida amalga oshiriladi.
Ba'zi
hollarda alohida drenajlar
almashtiriladi, quduqlar ta'mirlanadi va filtr tizimi almashtiriladi. Yuk ko‘tarish
joylarida tuproq qisman o‘zgartiriladi, mahkamlash materiallarining eritmalari
AOK qilinadi va drenajlar ichlari tozalanadi. Ushbu ishlar yulka uchastkalarini
almashtirish bilan bog'liq.
319
7.1-rasm. Yo‘l poyin uchastkasining mavjud yo‘l bilan bo‘ylama
kesimi
konstiruksiyasi:
L - ko‘tarish qismining uzunligi; h - almashtirilgan qatlamning qalinligi;
1 - qo‘shni tiklanmaydigan maydonlarda yulka; 2 - yangi yulka; 3 -
almashtirilgan tuproq; 4 - qullaniladigan sintetik material qatlami.
7.2-rasm. Qirg'oq moslamasi bilan ikki tomonlama kengaytirish sxemasi
(nuqta chizig'i mavjud yo‘lning ko‘ndalang profilini ko‘rsatadi; to‘ldirish maydoni
qiyali bo‘ladi)
-жадвал 
Темир йўл корхоналарида ҳисоб сиёсатининг таркибий тузилиши

163
мулк солиғи;
ягона ижтимоий тўлов.
шахсий
жамғариб
бориладиган
пенсия
ҳисобварақларига ажратмалар;
амалдаги
қонунчиликка
мувофиқ
касаба
уюшма
бадалларини
ушлаб
қолиш
ва
ишчиларнинг иш ҳақидан бошқа ажратмалар.
.
Бирламчи бухгалтерия
ҳужжатларини юритиш,
солиқ регистрларини,
корхоналар ва
бўлинмаларни тузиш
хусусиятлари
Дастлабки
бухгалтерия
ҳужжатларини
юритиш, унга бўйсунадиган бўлинмаларга ‘га
бўлган корхонанинг солиқ регистрларини
тузиш
хусусиятлари
унинг
таркибий
бўлинмаларининг мақомига боғлиқ - улар
мустақил солиқ тўловчиларми ёки йўқми.
Солиқ
мажбуриятини
бажариш,
марказлаштирилган
солиқлар
бундан
мустасно, тўғридан-тўғри корхоналар ва
бўлинмалар томонидан амалга оширилади.
Марказлаштирилган солиқлар бўйича солиқ
мажбуриятини бажариш "Ўзбекистон темир
йўллари" АЖ га Юкланган
АЛОҲИДА БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИ - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni...

165
эришишга, хорижий инвесторлар учун молиявий ҳисоботларни тўғридан-тўғри
ҳисоб сиёсатига мос эканлигига ишонч ҳосил қилишга, молиявий ҳисоботларни
шакллари ва уларнинг иловалардаги моддаларни тўлиқ тушуниш ҳамда ундан
самарадорликнинг муҳим кўрсаткичларини аниқлаш учун асосий манба
сифатида фойдаланиш имконияти ошади.
Юқоридагилардан келиб чиқан ҳолда ҳисоб сиёсатини ишлаб чиқиш учун
аввало, йилма-йил молиявий ҳисоботлар милий ва халқаро стандартлар асосида
тузилиш жараёни билан тўлиқ таниш бўлиши ҳамда амалиётда ушбу ҳисоб
сиёсатини қўллаш орқали молиявий ва солиқ ҳисоботларини тузишни тартибга
солишдаги қийинчиликларни бартараф этиш имконига эришилади.
-rasm. Qashqadaryo viloyati YHM hajmiga sanoat ishlab chiqarish hajmini

3-rasm. Qashqadaryo viloyati YHM hajmiga sanoat ishlab chiqarish hajmini
ta'siri asosida qurulgan ekonometrik model.
3-rasmda Qashqadaryo viloyati Yalpi hududiy mahsulot hajmining oshishiga
sanoat korxonalarining ishlab chiqarish hajmini ta'sirini o‘rgangan holda ular
o‘rtasida juft korrelatsion va regression tahlil qilinib y=0,5328x
1,1385
(R²=0,9556)
ko‘rinishdagi regressiya tenglamasini tanlab oldik.
y = 0,5328x
1,1385
R² = 0,9556
-
10 000,00
20 000,00
30 000,00
40 000,00
50 000,00
60 000,00
-
5 000,00
10 000,00
15 000,00
20 000,00
25 000,00
Qashqadaryo viloyati YHM hajmiga sanoat ishlab chiqarish
hajmini ta'siri asosida qurulgan ekonometrik model
906
2-jadval
Qashqadaryo viloyat sanoat ishlab chiqarish, sanoatda iste’mol mollari ishlab
chiqarish va YHM hajmilarining prognozi
yillar
Sanoat ishlab
chiqarish
hajmi, mlrd.
so'm
Iste'mol mollari
ishlab chiqarish
hajmi, mlrd. so'm
Yalpi hududiy
mahsulot hajmi,
mlrd. so'm
2022
22814,67
4763,10
49520,80
2023
24841,536
5197,998
53761,93315
2024
27588,075
5574,038
60579,47813
2025
30504,956
5950,078
67923,47865
2026
33592,179
6326,118
75802,99749
2023/2022
1,09
1,09
1,09
2026/2022
1,47
1,33
1,53
2-jadvalda keltirilgan prognoz natijalari tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki,
Qashqadaryo viloyati sanoat korxonalarida jami mahsulot ishlab chiqarish hajmi
2023 yilga 2022 yilga nisbatan 1,09 barobarga, 2026 yilga borib esa, 1,47 barobarga
oshishi, viloyat sanoat korxonalarida jami iste'mol mollari ishlab chiqarish hajmi
2023 yilga 2022 yilga nisbatan 1,09 barobarga, 2026 yilga borib esa, 1,33 barobarga
oshishi, shuningdek, viloyati yalpi hududiy mahsulot hajmi 2023 yilga 2022 yilga
nisbatan 1,09 barobarga, 2026 yilga borib esa, 1,53 barobarga oshishi prognoz
qilinmoqda.
Xulosa. Sanoat korxonalari faoliyatining murakkab iqtisodiy salohiyatini
modellashtirish boshqaruv qarorlarini qabul qilishda samarali vositasi bo‘lib xizmat
qiladi. Buning uchun korxona murakkab iqtisodiy salohiyati va uni baholash
mexanizmining asosiy maqsadli ko‘rsatkichlar tizimi asosida korxonaning murakkab
iqtisodiy salohiyatini prognoz qilish uchun ekonometrik modellarini ishlab chiqish
maqsadga muvofiq.
907
Korxonalarning iqtisodiy salohiyatini miqdoriy usullaridan foydalangan holda
chiziqli optimizatsiya modeli usuli va regressiv usullarni kiritish mumkin. Sanoat
korxonalarning faoliyat ko‘rsatish tendensiyalarini tahlil qilish hamda strategik
boshqaruv asosida uning raqobatbardoshligini oshirish zarur.
|