To’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalarning ahamiyati

2.2. To’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalarning ahamiyati
Xalqaro kompaniyalarning paydo bo’lishiga qadar barcha xorijiy investitsiyalar portfel investitsiyalar shaklida bo’lgan. TTXI XX asrning 20-yillaridan boshlab rivojlana boshladi, ammo bu yillarda portfel investitsiyalar hajmi to’g’ridan-to’g’ri investitsiyalar hajmiga nisbatan ikki barobar ko’p edi.
TTXIning aniq moliya-sanoat guruxlari, xalqaro firmalar, TMK faoliyati orqali amalga oshirilishi ularga muayyan ustunlik beradi. TTXIni boshqarish portfel investitsiyalarga qaraganda oson bo’lib, ularning “o’yin qoidalari” aniqroqdir. Ushbu holat bozor iqtisodiyotini tartibga solishda muhim ahamiyatga ega.
Taxliliy ma’lumotlarga qaraganda TTXI oqimi bir necha o’n yilliklar mobaynida jadal sur’atlar bilan o’sib bormoqda. 1914 yildan ikkinchi jahon urushi oxirigacha bo’lgan muddatda xorijiy investitsiyalar hajmi 30% ga ko’paygan holda, keyingi 10 yil mobaynida ikki barobar o’sgan. XX asrning 60-yillarining o’rtalaridan boshlab keyingi 25 yil mobaynida esa ushbu ko’rsatkich 4 marotabaga oshgan. XX asrning 1980 yillarida jahonda TTXI oqimining hajmi 85 mlrd. dollarni tashkil etgani holda, ushbu ko’rsatkich 2008 yilga kelib 3,6 trln. dollarga etdi .
XXI asr boshlarida TTXI jahonda rivojlanib borayotgan globallashuv jarayonining harakatlantiruvchi kuchiga aylanib bormoqda. YuNKTADning baholashiga ko’ra, 2017 yilda
TTXI larning kirimi 1,430 milliard AQSH dollariga teng bo’ldi.
2.2-rasm. 2005-2017 yillarda jahon va mamlakatlar guruhlari bo’yicha TTXI larning importi6
2017 yilda TTXIni jalb etish hajmining jahonda 23%ga qisqarishi transchegaraviy birlashish va qo’shib olishlar hajmining qisqartirishi tufayli yuz bergan. Transchegaraviy birlashish va qo’shib olishlar hajmi oxirgi besh yil davomida muttasil oshib borgan holda, 2008 yilda 2007 yilga nisbatan 39%ga qisqardi. Mazkur tuzilgan bitimlar soni Evropada 56%ga, Yaponiyada esa 43%ga qisqargan. Xalqaro birlashish va qo’shib olishlar jarayoni bundan yuz yillar oldin AQShda paydo bo’lgan. Shu bilan birga xalqaro birlashish va qo’shib olishlar bozori yuzaga keldi, ushbu bozorda oldi-sotdi ob’ekti sifatida aktsiyalarning yirik paketi yoki korxona qatnashadi. Hozirgi vaqtda xalqaro birlashish va qo’shib olishlar raqobat kurashining samarali usullaridan biri hisoblanadi. Ushbu usul kompaniyalarning bozordagi ulushining ortishiga, kapitallashish darajasining o’sishiga olib keladi.
Xalqaro birlashish va qo’shib olishlarning guruhlanish mezonlarini quyidagi to’rt guruhga ajratish mumkin: integratsiyalashuv tavsifi, moliyalashtirish shakli, bitimda uchinchi tomonning qatnashishi va qatnashchilarning bitimga munosabati. Nazarimizda, jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi sharoitida bitimlarni moliyalashtirish shakllari dolzarb sanaladi.
Jahon amaliyotida xalqaro birlashishlarni moliyalashtirishning keng tarqalgan usuli pul mablag’lari va oddiy aktsiyalar (rivojlangan mamlakatlarda bitimlarning 80% gacha) hisoblanadi. Nisbatan kam tarqalgan usullarga qarz dastaklari, imtiyozli aktsiyalar, hosilaviy qimmatbaho qog’ozlar yoki ularni aralash qo’llash orqali moliyalashtirishlar kiradi. Masalan, Rossiyada oddiy aktsiyalar orqali moliyalashtirish juda kam uchraydi. Ushbu usul, odatda, yirik kompaniyalar tomonidan kichik kompaniyalarni qo’shib olish jarayonini tugatishda qo’llaniladi. Jumladan, 2007 yilda Rossiyada AQShdan farqli ravishda fond bozorlarining o’ziga xos rivojlanish xususiyatlari tufayli amalga oshirilgan bitimlarning 95%i pul mablag’lari orqali moliyalashtirilgan.
Jahon iqtisodiyotiga kiruvchi turli mamlakatlar guruhida birlashish va qo’shib olishlarning tarmoq tarkibida qarama-qarshi tendentsiyalar kuzatilmoqda. Jahonda va rivojlangan mamlakatlar guruhida imzolangan shartnomalar tarkibida qishloq xo’jaligi tarmog’ining hissasi keskin ortgani holda, rivojlanayotgan va o’tish iqtisodiyoti mamlakatlarida, aksincha, ushbu tarmoq ulushi keskin pasayish tendentsiyasiga ega. O’zbekistonda amalga oshirilgan birlashish va qo’shib olishlar bo’yicha bitimlar soni va hajmi ortib bormoqda.
|