Tijorat tadbirkorligi - Tadbirkorlik faoliyati turlari 2-mavzu. Tadbirkorlik faoliyatining turlari va shakllari Reja

2. Tijorat tadbirkorligi Tovar birjalari. Tijorat tadbirkorligi faoliyati tovar birjalari yoki savdo tashkilotlari
bilan bog‘liq.
Tovar birjasi – tovar namunalari haridor tomonidan oldindan ko‘zdan kechirilmagan
va tovarlarni minimal partiyasi belgilangan ulgurji tovar bozorining turi. Tovar birjasida
o‘zaro kelishilgan va rioya qilingan qoidalar asosida savdo operatsiyalarini amalga oshirish
uchun tijorat vositalari va ularning xizmatchilari o‘z xohishlari bilan birlashadi. Ushbu
birjaning maqsadi erkin raqobatning boshqarish mexanizmini tashkil qilish va shu orqali talab
va taklifni hisobga olgan holda haqiqiy bozor narxlarini aniqlashdir. Tovar birjasi standartlar
bo‘yicha sotiladigan tovarlar (don, ko‘mir, metall, neft, yog‘och)ning doimo faoliyat
ko‘rsatuvchi ulgurji savdo bozoridir. SHunga o‘xshash birjalar barcha iqtisodiy rivojlangan
mamlakatlarda faoliyat ko‘rsatib kelmoqda. Misol sifatida London (rangli metall), Liverpul
(paxta), Singapur (kauchuk) va boshqa tovar birjalarini ko‘rsatish mumkin.
Tovar birjalarida tovar egalari bilan oddiy savdo qilishdan tashqari f’yucher bitimlari ham
tuziladi. Bu bitim bo‘yicha kontraktda ko‘rsatilgan tovar uchun to‘lovni ma’lum vaqtdan keyin
amalga oshirish mumkin.
Tovar birjalari quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi:
savdo bitimlarni tuzishga vositachilik xizmati ko‘rsatadi;
tovar savdosini tartibga soladi, savdo jarayonlarini boshqaradi va savdo mojarolarini hal
qiladi;
narxlar to‘g‘risida, shuningdek ishlab chiqarish va narxlarga ta’sir qiluvchi turli omillar haqida
axborotlar yig‘adi va e’lon qiladi.
Tovar birjalari aylanmasining aksariyat qismi bor tovarlar (kassa bitimlari) bilan
emas, balki kelajakdaagi tovar yoki tovar etkazib berish bitimi asosida (vaqtli bitim) amalga
oshiriladi. Tovar birjalari ochiq yoki yopiq shaklda bo‘ladi. YOpiq birjalardagi savdoda faqat
brokerlar – sotuvchi va haridor o‘rtasidagi vositachilar ishtirok etadi. Ochiq birjalarda esa
xohlagan kishi ishtirok etishi mumkin. Tovar birjalari birja operatsiyalari mazmuniga ko‘ra real
tovar birjalari va f’yuchers tovar birjalariga bo‘linadi.
Respublika tovar xom - ashyo birjasi 1994 yili ochiq hissadorlik jamiyati shaklida tashkil
etildi. U sanoat, qishloq xo‘jaligi, oziqovqat tovarlari va xom ashyo mahsulotlarini erkin ulgurji
savdosini uyushtiradi. Birja savdolarida brokerlar orqali harid qilingan mahsulotlar
respublikadan tashqariga litsenziyasiz va bojxona to‘lovisiz chiqariladi. Tovarxom ashyo
birjasining bo‘linmalari barcha viloyatlarda va Qoraqalpog‘iston Respublikasida tashkil etilgan.
Tovarxom ashyo birjasi chet el davlatlari (Angliya, Polsha, Turkiya) hamda MDH
mamlakatlari(Rossiya, Tojikiston, Turkmaniston)ning tovar xom ashyo birjalari bilan,
Kiev, Belarus universal birjalari bilan birjalararo aloqalarni yo‘lga qo‘ygan.
«O‘zulgurjibirjasavdo» respublika tovar resurslari bozorini shakllantirishda zarur
infratarkibni yaratish maqsadida 1994 yili O‘zbekiston shartnomalar va savdo bo‘yicha davlat
aksiyadorlik uyushmasi negizida tashkil etilgan. Ilgari xalq xo‘jaligi ta’minotiga respublika
moddiytexnika ta’minoti idorasi rahbarlik qilgan. O‘zbekistonda o‘tkazilayotgan chuqur
iqtisodiy islohotlar moddiytexnika ta’minoti tizimini ham tubdan o‘zgartirdi.
«O‘zulgurjibirjasavdo» xo‘jalik mexanizmini rejaviy moddiytexnika ta’minoti tizimidan
erkin xo‘jalik aloqalariga o‘tishini, davlat ehtiyojlari uchun mahsulot etkazib berishni, ishlab
chiqaruvchilar bilan shartnomalar tuzish yo‘li orqali amalga oshirishni ta’minlaydi.
Moddiytexnika ta’minoti va sotish bozor usullari bo‘yicha oldi sotdi, ulgurji savdo,
yarmarka, birja va kim oshdi savdolari yo‘li bilan amalga oshiriladi.
Marketing axborotiri yig‘ish va
ma’lumotlar bankini shakllantirish
Marketing boshqaruv bo‘yicha
qarorlar qabul qilish
Ichki va tashqi muhit omillarini
tadqiq qilish
O‘zining bozor imkoniyatlari
haqida tasavvurga ega bo‘lish
Tovar bozori holatini va
rivojlanishini o‘rganish
Tovar ishlab chiqarish
bo‘yicha holisona qaror qabul qilish
Talab va taklifga ta’sir etuvchi
omillarnn aniqlash va ularni tahlil
qilish
Sotish va narx siyosatini
shakllantirish
Kerakli assortiment va tovar
sifatiga bo‘lgan talablarni aniqlash
Iste’molchilar qiziqishi va
talablarini qondirish
Tovar ta’minotchilari bilan
doimiy va ishbilarmonlik aloqalari
Tovar bilan ta’minlashning
tranzit va ombor shakllarini tashkil
o‘rnatish
qilish
Bozor munosabatiga qaratilgan
savdotexnologik jarayonni tashkil etish
Tovar sotishda izchillikni,
rejalilikni va barqarorlikni
ta’minlash
Reklama tadbirlarini amalga
oshirish
Sotilayotgan tovarlarga
qiziqishni oshirish
Firma obro‘sini shakllantirish
Do‘konlarda o‘ziga xoslik
yaratish