-ma’ruza  1. Mavzu:  Gruppa va uning asosiy xossalari

|
-ma’ruza 1. Mavzu: Gruppa va uning asosiy xossalari
|
bet | 10/16 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 494 Kb. | | #116213 |
Bog'liq Algebra va sonlar nazariyasi-1 10 -ma’ruza 1. Mavzu: Gruppa va uning asosiy xossalari.
2. Maqsad: Gruppa tushunchasi bilan tanishtirish va gruppaning asosiy xossalarini aniqlash.
3. Metodik ta’minot:
a) adabiyot: [1] ( 73-74, 76-79 b.b.), [2] (94-100 b.b.), b) ShEHM, proektor.
4. Reja:
Yarim gruppa va monoid.
Gruppa tushunchasi.
Gruppaning sodda xossalari.
5. Mavzu bayoni.
5.1 Kirish. Ushbu ma’ruzada biz bitta binar algebraik amalga ega bŏlgan algebralarni va ularning xossalarini ŏrganamiz. Ta’riflarni umumiy kŏrinishda bersak ham, ularni mul’tiplikativ yoki additiv kŏrinishga aylantirish talabalar-ga mashq sifatida berilishi maqsadga muvofiq. Bayon etish eng sodda algebralardan (yarimgruppa, monoid) boshlanib, oxirida gruppa tushunchasi va uning xossalari beriladi.
5.2. Asosiy qism.
Yarim gruppa va monoid.
Ta’rif. - assotsiativ binar amalga ega bŏlgan X tŏplam yarimgruppa deyiladi.
Ŏtilgan 9-ma’ruzadagi ta’rifga va eslatmaga asosan, X yarimgruppa turi (2) ga teng bŏlgan (X,) algebradir.
Masalan, (N, + ), (N, ) algebralar yarimgruppa bŏlib, ularga mos ravishda natural sonlarining additiv va mul’tiplikativ yarimgruppalari aytiladi.
Ta’rif. Monoid deb neytral elementga ega bŏlgan yarimgruppaga aytiladi.
Demak, monoid bu turi - assotsiativ binar amalga va ushbu amalga nisbatan e neyt-ral elementga ega bŏlgan turi (2, 0) bŏlgan (X,, e) algebradir.
Masalan, (N, +,0 ), (N, ,1 ) algebralar monoid bŏlib, ularga mos ravishda natural sonlarining additiv va mul’tiplikativ monoidlar aytiladi.
8-ma’ruzadagi teoremadan monoidda neytral element yagonaligi kelib chiqadi.
Gruppa tushunchasi.
Ta’rif. Shŏyidagi shartlarni qanoatlantiruvchi - binar amalga ega bŏlgan X tŏplam gruppa deyiladi:
1. - assotsiativ amal ;
2. e X x X x e = x, ya’ni e - ung neytral element;
3. x X x’ X x x’ = e .
Demak, gruppa bu turi (2, 0, 1) ga teng bŏlgan bŏlgan (X,, e, ’ ) algebradir.
Gruppa tushunchasi matematikaga 1870 yilda Lagranj orqali kiritilgan. Uning aksiomalarni keltirishga Keli (1854), Kroneker (1870), Sil’vestr (1860) Veber (1882), Frobenius (1887) kabi olimlar xarakat qilishgan. Ammo gruppa aksiomalari biz bergan kŏrinishga faqat 20-asrning 30-nchi yillarda keltirilgan.
Agar gruppada aniqlangan amal kommutativ bŏlsa, u holda unga abel’ gruppa deyiladi.
Masalan, (Z, +,0 ), (Z, ,1 ), (Q, +,0 ), (Q,g’{0}, ,1 ) abel’ gruppalardir
Gruppaning sodda xossalari.
1-teorema . a) (X,, e, ’ ) gruppada e ung neytral element neytral element bŏladi.
b) x’ - x ga nisbatan simmetrik element bŏladi.
Isbot. x X x’, (x’)’ X x x’= e, x’(x’)’ = e.
(x’x) (x’(x’)’)= x’x. (1)
Boshqa tomondan, - assotsiativ binar amal bŏlgani uchun
(x’x) (x’ (x’)’)= x’ (x x’)(x’)’= (x’ e) (x’)’=x’(x’)’= e. (2)
va (2) ni solishtirsak, x’x= e tenglikni hosil qilamiz.
Demak, teoremani isbotlash uchun e ni neytralligini kŏrsatish kifoya.
ex=(xx’) x=x(x’ x)= xe= x, ya’ni, e - neytral element. Teorema isbotlandi.
8-ma’ruzadagi teoremadan neytral va ixtiyoriy x X uchun x’ X simmetrik element yagonaligi kelib chiqadi.
Eslatma. Agar gruppaning xossalari mul’tiplikativ (additiv tilda) bayon qilinsa (8 -ma’ruzadagi eslatmaga qarang) u holda gruppa mul’tiplikativ (additiv) gruppa deyiladi.
2-teorema (X,, e, ’ ) gruppada x,u X (xu)’= u’x’ .
Isbot. x,u X (xu) (u’x’)= x(u u’)x’= (x e)x’= xx’ = e (xu)’= u’x’
3-teorema . (X,, e, ’ ) gruppa bŏlsin. a X uchun f(x,a)=ax, g(x,a)= xa, h(x)=x’ tengliklar yordamida aniqlangan f( , a) : X X , g( , a) : X X, h( ) : X X funktsiyalar biektiv bŏladi.
Isbot. Shu funktsiyalarni teskarilanuvchi funktsiya bŏlishini isbotlash kifoya.
a, b, x X lar uchun f(x, ab)= (ab) x=a(b x)= f( f(x,b),a)= f( x , a) f(x , b)
f( , ab) = f( , a) f( , b). Bu tenglikdan xususiy holda, f( , a) f( , a’)= f( , a’) f( ,a)= = f( , aa’)= f( , e) tenglikni hosil qilamiz. Bu erdan x X f(x , e)= xe= x tenglikni inobatgan olsak , f( , a) teskarilanuvchiligiga amin bŏlamiz. Demak,
f( , a) : X X biektsiya.
g( , a) : X X funktsiyaning biektivligi xuddi shunga uhshash isbotlanadi. Nihoyat, 2-teoremaga asosan, h(h(x))=(x’)’= x, ya’ni h( ) : X X funktsiya teskarilanuv-chi funktsiyadir. Demak h( ) : X X -biektsiya. Teorema isbotlandi.
(X,, e, ’ ) gruppaning x1 ,x2 , …, xn X elementlari uchun x1x2…xn ifodani qŏyidagicha aniqlaymiz:
x1x2…xn= x1 , agar n = 1 bŏlsa va x1x2…xn= (x1x2…xn-1 ) xn boshqa hollarda.
Ravshanki, t, n X uchun umumlashgan assotsiativlik qonuni deb nomlangan tenglik ŏrinli:
(x1x2…xn ) (x n +1x n +2 …x n +m).
x1x2…xn ifoda mul’tiplikativ tilda n-ta element kŏpaytmasi deyiladi va x1x2…xn yoki orqali belgilanadi, additiv tilda esa n-ta element yig’indisi deyiladi va x1+x2+…+xn yoki orqali belgilanadi,
Agar x1=x2=…=xn =x bŏlsa, u holda x1x2…xn ifodaning qiymatiga x element-ni n-tartibli darajasi deyiladi va u xn orqali belgilanadi (additiv tilda xn ŏrni-ga nx belgilash qabul qilingan).
Umumlashgan assotsiativlik qonunidan t, n X uchun xn+t= xn xt tenglik kelib chiqadi. Bundan tashqari, x0 = e qabul qilingan.
Manfiy daraja x -n = (x’) n tenglik yordamida aniqlanadi.
5.3. Xulosa. Adabiyotlarda (masalan, [1], [2]da) gruppa deb amali assotsiativ, neytral elementga ega bŏlgan va barcha elementlari teskarilanuvchi bŏlgan algebraga deyiladi. Biz gruppa tushunchasiga kamroq talab quyib, mazkur adabiyotlardagi talablarni keltirib chiqardik (1-teorema). Shu bois misollarni tekshirish jarayonida hisob-kitoblar deyarli ikki baravar kamayadi. Bu esa misollarni jiddiyroq kŏrishga zamin yaratadi deb ŏylayman.
Tayanch tushunchalar: yarim gruppa, monoid, gruppa, abel’ gruppa, umumlashgan assotsiativlik qonuni.
Nazorat savollari.
Yarimgruppaga ta’rif bering va misollar keltiring.
Monoidga ta’rif bering va misollar keltiring.
Gruppaga ta’rif bering va misollar keltiring.
Gruppaning sodda xossalarini isbot qiling.
Mul’tiplikativ gruppani ta’rifini va xossalarini bayon qiling va misollar keltiring.
Additiv gruppani ta’rifini va xossalarini bayon qiling va misollar keltiring.
Umumlashgan assotsiativlik qonuni qanday yoziladi? Ushbu qonun mul’tipli-kativ va additiv kŏrinishi qanday bŏladi?
|
| |