nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Informatika va axborot texnologiyalari o‘quv fani o‘rta umumta'lim maktablarining nechanchi sinfidan boshlanadi?

|
Informatika va axborot texnologiyalari o‘quv fani o‘rta umumta'lim maktablarining nechanchi sinfidan boshlanadi?
|
bet | 35/89 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 298,95 Kb. | | #150052 |
Bog'liq Informatika va axborot texnologiyalari fanidan test savollari-fayllar.org18. Informatika va axborot texnologiyalari o‘quv fani o‘rta umumta'lim maktablarining nechanchi sinfidan boshlanadi?
*a) 5-sinfidan boshlanadi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta'limi muassasalarida umumta'lim o‘quv fani sifatida uzviy davom etadi
b) 4-sinfidan boshlanadi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta'limi muassasalarida umumta'lim o‘quv fani sifatida uzviy davom etadi
c) 6-sinfidan boshlanadi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta'limi muassasalarida umumta'lim o‘quv fani sifatida uzviy davom etadi
d) 3-sinfidan boshlanadi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta'limi muassasalarida umumta'lim o‘quv fani sifatida uzviy davom etadi
19. Hamkorlikda o‘qitish texnologiyasining asosiy g‘oyasi nima?
*a) O‘quvchilarni birgalikda ishlashga majburlash
b) O‘qituvchi bilan o‘quvchi o‘rtasida hamkorlikda o‘qishni ta'minlash
c) O‘quvchilarni mustaqil faoliyat olib borishga o‘rgatish
d) o‘quvchilarni turli o‘quv vaziyatlarida hamkorlikda faol harakatlariga shart-sharoitlar yaratishdir
20. Ma'lumotlarni tahlil qilish, solishtirish va taqqoslash usullari - bu:
*a) Klaster, Venn diagrammasi
b) Klaster, Insert jadvali
c) T-jadvali, Venn diagrammasi
d) Piramida, Charxpalak
21. FSMU texnologiyasi qanday maqsadlarda amalga oshiriladi?
*a) Ishonchli fikr, dalillarni isbotlash
b) Muammoli vaziyatlarni hal qilish
c) O‘quvchilar ijodkorligini oshirish
d) Aqliy hujum
22. Qaysi mamlakat maktablarida guruhli ta'lim musobaqa tarzida tashkil etiladi?
*a) Yaponiyada
b) Gyermaniyada
c) Koreyada
d) Rossiyada
23. Qanday dasturiy paketi yordamida, o‘qituvchi o‘quvchilarning nima bilan shug‘ullanishini kuzatishi, o‘quvchilar ishlayotgan barcha monitorlarni ko‘rsatishi, o‘quvchilar monitorlarini bloklashi, interfaol doskadan barcha kompyuterlarga ma'lumotlarni, masalan, test materiallarini jo‘natishi mumkin?
*a) SynchronEyes
b) Smart Classroom Suite
c) Smart Notebook
d) Smart Sync
|
| |
Marketing nazorati va uning turlari

100
Foydani nazorat qilishdan maqsad
firma nima hisobiga daromad
topaetganligini va qaysi o‗rinlarda uni yo‗qotayotganligini aniqlashdan iborat.
Rentabellikni nazorat qilish haqiqiy sotish va ular tendensiyalarini
rejalashtirilgan ko‗rsatkichlari bilan taqqoslashda hisobga olish yo‗li bilan
amalga
oshiriladi.
Foydalilikni nazorat qilish va marketing xarajatlarini tahlil qilish alohida
tovarlar, ularning assortiment guruhlari,
bozor segmentlari, hududlari, savdo
kanallari, reklama vositalari, savdo xodimlari va boshqalar bo‗yicha amalga
oshiriladi.
Strategik nazoratning maqsadi esa haqiqatdan ham firma o‗zidagi marketing
imkoniyatlarining eng yaxshilaridan foydalanayaptimi yoki yo‗qmi shu holat
nazorat qilinadi.
Marketingni strategik nazorati va tahlili korxona ishlab chiqarish-sotish va
ilmiy-texnik faoliyati rivojlanishining asosiy qiyinchiliklari va istiqbolini aniqlash
maqsadida
asosiy vazifalar, strategiyalarini chamalaydi. Marketing taftishi o‗z
ichiga makro va mikro marketing muhitini, marketing xizmatlarini faoliyat yuritish
samaradorligini tahlilini, hamda marketing siyosati, tovar, narx, reklama siyosatini
oladi.
Marketing taktikasi marketing strategiyasidan farq qilgan holda bosh
maqsadda firma mahsulotiga bo‗lgan iste‘molchilar talabini shakllantirish va
qondirish tamoyillarini hamda kon‘yunktura sharoitlarini ifodalaydi. Marketing
taktikasi ma‘lum bir muddatdagi aniq tovar nomenklaturasi bo‗yicha
hamda aniq
bozorda firma maqsadlarini ishlab chiqish va amalga oshirish bilan bog‗liqdir. U
kon‘yunktura va haqiqiy bozor holati dinamikasini hisobga olish, shuningdek
marketing strategiyasi asosida shakllanadi. Marketing taktikasini vazifasi
korxonada marketing faoliyatini tashkil etishni joriy
vazifalari bilan qisman
bog‗liqdir. Marketing taktikasi firmaning strategik maqsadlariga erishishni oqilona
ta‘minlashda marketingni amalga oshirishni yo‗llari va vositalari, shakl va
usullarini aniqlaydi va tartibga soladi.
101
Marketingni operativ rivojlantirishda qisqa davr uchun reja chora-tadbirlarini
aniqlash yo‗li bilan taktik dasturlarni aniqlashtiradi.
Marketingni strategik, taktik va operativ rejalarini
ishlab chiqish jarayonida
rejalashtirishning turli xil uslublaridan foydalaniladi. Ular bir-biridan muddati
bo‗yicha farq qiladi va uzoq muddatli, o‗rta muddatli va qisqa muddatli bo‗ladi.
Uzoq muddatli marketingni rejalashtirish uslubiga portfel tahlil, morfologik tahlil,
Delfi uslublarini kiritish mumkin.
O‗rta muddatli marketingni rejalashtirish uslublariga tarmoqli rejalashtirish
texnikasi, maqsadli daraxt bo‗yicha
qaror qabul qilish uslubi, morfologik tahlil,
chiziqli dasturlash, moliyaviy-matematik uslublar, evristik uslublar kiradi.
Qisqa muddatli marketingni rejalashtirish uslublariga esa tarmoqli
rejalashtirish texnikasi, chiziqli dasturlash, transport masalalarini optimallashtirish
uslublari, evristik uslublar kiradi. Amaliyotda tarmoqli rejalashtirish, bozor tahlili,
moliyaviy-matematik, chiziqli dasturlash uslublari keng qo‗llaniladi.
Marketing sohasida nazorat qilishni asosiy vazifalari quyidagi 5.3 - rasmda
berilgan.
STEAM atamasi ilk bor qaysi davlatning maktab dasturiga kiritilgan ?

|
STEAM atamasi ilk bor qaysi davlatning maktab dasturiga kiritilgan ?
|
bet | 37/89 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 298,95 Kb. | | #150052 |
Bog'liq Informatika va axborot texnologiyalari fanidan test savollari-fayllar.org31. STEAM atamasi ilk bor qaysi davlatning maktab dasturiga kiritilgan ?
*a) AQSh
b) Germaniya
c) Yaponiya
d) Malaziya
32. Qanday ta'limda izlanish amaliy faoliyat jarayonida bilimlarni olish, so‘ngra ulardan amaliyotda qayta foydalanish, ya'ni o‘yinlarda konstruksiyalar tuzish, texnik ijodiyot elementlarini qo‘llab, bilim olishga oid tadqiqot ishlarida amalga oshiriladi
*a) STEAM ta'limi
b) SMART ta'lim
c) Modulli ta'lim
d) Aralash ta'lim
33. STEAM ta'lim o‘quvchi yoshlarni nimaga tayyorlaydi?
*a) texnologik rivojlangan dunyoda yashashga
b) Nazariy bilimlarini rivojlantirishga
c) Kasbiy faoliyatini oshirishga
d) Matematik savodxonligini oshirishga
34. Qanday usul yordamida o‘quvchilar 32 bitli protsessor, kichik motorlar va sensorli, tovush, yorug‘lik, harakat va harorat sensorlari bilan jihozlangan robotlarni algoritimini tuzadilar va yaratadilar?
*a) Lego Mindstorms
b) LegoWeDo
c) Lego Robotic
d) Robotic
35. STEAM yondashuvi bilan an'anaviy yondashuv o‘rtasidagi asosiy farq nimadan iborat?
*a) bolalar turli mavzularni muvaffaqiyatli o‘rganishi uchun ularning aqli va qo‘llarini baravar ishlatishidir
b) bolalar turli mavzularni muvaffaqiyatli o‘rganishi uchun qo‘shimcha mashg‘ulptlar o‘tkaziladi
c) bolalar turli mavzularni muvaffaqiyatli o‘rganishi uchun ko‘proq internetdan foydalaniladilar
d) Dars jarayonida faqat amaliy mashg‘ulot o‘tiladi
36. STEAM o‘quvchilarda qanday muhim xususiyatlar va ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi ?
*a) Yuqoridagilarni barchasi
b) Muhandislik yondashuv, tanqidiy fikrlash
c) Ilmiy metodlarni tushunish va qo‘llash, dizayn asoslarini tushunish
d) Muammolarni keng qamrovli tushunish, ijodiy fikrlash
37. 9-sinflarda informatika va axborot texnologiyalari fani haftasiga necha soat o‘qitiladi?
*a) 2
b) 1
c) 0,5
d) 1,5
38. Istalgan fayl yoki fayllar to‘plamini bitta muhitga birlashtirish, qolaversa, CD yoki DVD disklar uchun Autorun menyusi hosil qilishda Autoplay Media Studio eng kuchli vizual paket hisoblanadi
*a) Autoplay Media Studio
b) Web Page Maker
c) ISpring Pro
d) Edraw Max
|
| |
OX toifalar o`qida nimalar aks etadi

16 OX toifalar o`qida nimalar aks etadi.
a) diagrammadagi ma’lumotlarga mos nomlar aks etadi
b) ma’lumotlarning qiymatlar shkalasi aks etadi
c) ma`lumotlarga mos qatorlar izohi aks etadi
d) a va c javoblar
17 Afsona nima uchun kerak?
a) diagrammadagi ma’lumotlarga mos nomlar aks etadi
b) ma’lumotlarning qiymatlar shkalasi aks etadi
c) ma`lumotlarga mos qatorlar izohi aks etadi
d) ma’lumotlarning rangiga mos izohlar aks etadi
18 Afsona nechinchi qadamda o’zgartiriladi?
a) 1-qadamda b) 2-qadamda c) 3-qadamda d) 4-qadamda
19 Excel electron jadvali varag`ida qancha yacheyka mavjud?
a) 4294304 ta b) 4394305 ta c) 4194304 ta d) 4194306 ta
20 Windows yo`lboshlovchisini qanday ishga tushirish mumkin?
a) Puck tugmasidan c) klaviatura yordamida
b) Puck+ E tugmalari d) barcha javoblar to`g`ri
21 Yo’lboshlovchi oynasida obyektdan klavishlar yordamida qanday qilib nusha olish mumkin?
a) CTRL+C b) CTRL+V c) CTRL+A d) CTRL+S
|
Tovarning raqobatbardoshligi

343
mumkin bo‗lgan kuchlar va faol sub‘ektlar majmui. Marketing tizimi makro va
mikromuhitdan tarkib topadi.
Xizmat - 1)
bozorga kirib keluvchi, narsa ko‗rinishiga ega bo‗lmaydigan
iste‘mol qiymatlari; 2) bir tomon ikkinchisiga ko‗rsatishi mumkin bo‗lgan faoliyat
yoki ne‘matlar turi.
Elektron tijorat - elektron aloqa vositalari yordamida tovar va xizmatlarni
sotish, reklama va marketing tizimi.
Eliminatsiya - mavjud mahsulotlarni korxonaning ishlab chiqarish
dasturidan
chiqarib tashlash; tovar ishlab chiqarishni to‗xtatish; tovarni bozordan
raqobatbardoshligi va talabni yo‗qotganligi sababli olib chiqish. Mahsulotni
eliminatsiya qilish zarurligini
tekshirish uchun savdo hajmi, bozordagi ulushi,
hayotiylik davridagi o‗rni, firmaning jami aylanmasidagi ulushi,
rentabelligi,
kapital aylanishi va boshqa ko‗rsatkichlar qo‗llanadi.
Yangi tovarni ishlab chiqish - korxonaning o‗z kuchi bilan IITKI o‗tkazish
asosida original, sifati yaxshilangan va modifikatsiyalangan mahsulotlarni yaratish
jarayoni. Bu jarayon odatda g‗oyalarni ishlab chiqish, tanlash, yangi tovar
konsepsiyasini ishlab
chiqish va uni tekshirish, marketing strategiyasini ishlab
chiqish, biznes tahlili, yangi
mahsulotni ishlab chiqish, sinov marketingi va
tijoratlantirishdan iborat bo‗ladi.
Partizancha marketing - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

92
Demak, yuqoridagilardan xulosa qilsak, firma
yoki korxonaning butun
faoliyati to‗la-to‗kis bozor munosabatlarini mujassamlashtiradi. Firma va bozor
tushunchalari, bozor raqobati sharoitida bir-biridan ajratib bo‗lmaydigan iqtisodiy
kategoriyalar hisoblanadi. CHunki firmalar faoliyatisiz bozor bo‗lishi
mumkin
emas.
-rasm. GE yoki “Djeneral - Elektrik” matritsasi

113
Kuchli tomonlari
Kuchsiz tomonlari
Ichki omillar
Imkoniyatlari
Tazyiqlar
Tashqi omillar
5.10-rasm. SWOT tahlil matritsasi
SWOT tahlil natijasida kompaniyaning kelgusidagi faoliyati yo‗nalishlari
xulosasini chiqarish mumkin.
Marketing rejasi asosiy hujjat bo‗lib, kim, nima va qaerda hamda qaysi yo‗l
bilan aniq vazifani bajarish shart degan savollarga javoblarni ifodalaydi.
Taktik rejalashtirish
yaqin muddatga assortiment, savdo, narx, reklama,
moliya, kadrlar va boshqalar bo‗yicha korxona siyosatini belgilaydi.
mahsulot assortimentini rejalashtirish - bo‗lajak iste‘molchilar guruhini va
ular talabini
aniqlash, mahsulotni texnik ko‗rsatkichlarini va iste‘mol qiymatlarini
muvofiqlashtirish, uning raqobatbardoshligini baholash, upakovka (o‗ram)ni
rivojlantirish, tovar turlarini yangilash va boshqalarni o‗z ichiga oladi;
tovar harakati yo‗nalishlarini va sotishni rejalashtirish - tovarlar oqimi
yo‗llarini, qancha
zahiraga ehtiyoj borligini, transport orqali tashish, qayta
upakovka(o‗ram) qilish, tovar aylanma va sotishdan keyingi xizmat qilish kabilarni
aniqlashdan iborat;
reklama va sotishni rag‗batlantirishni rejalashtirish
- reklama vositalarini
tanlash, sotuvchilarni va xaridorlarni rag‗batlantirish usullarini aniqlash, raqiblarga
ta‘sir ko‗rsatish yo‗llarini baholash demakdir;
moliyaviy ko‗rsatkichlarni rejalashtirish - shu jumladan,
marketing
xarajatlarini aniqlash, bahoni belgilash (talab, xarajatlar, raqobatchilar, marketing
tadbirlaridan olinadigan daromadga asoslanib)ni tashkil etadi;
kadrlar bilan ta‘minlashning rejasi - rahbariyat va mutaxassislarni joy-
joyiga qo‗yish, kadrlar tayyorlash va malakasini oshirish, maslahatchilarni yollash,
boshqa korxonalar tajribasini o‗rganishni o‗z ichiga oladi;
114
Marketing nazorati uch xil shaklda olib boriladi: strategik,
yillik va
rentabellikni tekshirib borishdan iborat. Strategik nazorat - ma‘lum davr
mobaynida korxona marketing faoliyatini har tomonlama taftish qilib, uning
bozordagi haqiqiy holatiga mos kelish-kelmasligini aniqlashdir.
Yillik
rejani nazoratda sotish hajmi, bozordagi ulushi, iste‘molchilarning
tovarlarga bo‗lgan munosabati va boshqalar tahlil qilinadi. Korxonaning foyda va
zararlari balansi orqali va foydaning xarajatlariga solishtirish yo‗li bilan uning
rentabelligini nazorat qilinadi.
Fizik modellar berilgan qatorni toping

13. Fizik modellar berilgan qatorni toping.
a) Odam va hayvonlarda uchraydigan kasalliklar
b) Samolyot, kema, poyezd modellari
c) milliy daromat, iste`mol jamg`armalarining o`zgarishi
d) barcha javoblar to`g`ri
14. Blok – sxemaning quyidagi elementi qanday amalni anglatadi.
a) Shartni tekshirish b) arifmetik amallar bajarish
c) Boshlanish yoki tugallash d) Kiritish yoki chiqarish
15. Algoritmlarni bajarayotgan odam nima deyiladi.
a) Xotirachi b) diskyurituvchi c) ijrochi d) dasturchi
16. Dasturlash tili deb nimaga aytiladi.
a) Kompyuter tushunadigan til b) algoritmning kompyuter tushunadigan tilda yozilishi
c) Paskalda ishlaydigan tili d) to`g`ri javob yo`q
17. Algoritm mantiqiy tuzilishiga qarab nechta asosiy turga bo`linadi.
a) 3 turga b) 4 turga c) 5 turga d) 2 turga
18. Shartga muvofiq bajariladigan ko`rsatmalar ishtirok etgan algoritmlarga nima deyiladi.
a) tarmoqlanuvchi algoritmlar b) Chiziqli algoritmlar
c) Fizik algoritmlar d) Siklik algoritmlar
|
Nazorat va mulohaza uchun savollar

93
5. Котлер Ф., Армстронг Г., Вонг В., Сондерс Дж.
Основы
маркетинга.–М.: ООО ―И.Д.Вильямс‖, 2012.- 752 с.
6. Ульяновский А.В. Маркетинговые коммуникации: 28 инструментов
миллениума /А.В. Ульяновский. - М.: Эксмо, 2008. - С. 17.
7. Щегорцов В.А.,Таран В.А.,Шойгу И.А.,Щегорцев М.В.
Основы
маркетинга: учебник для вузов. – М.:Дело, 2016.- 414 с.
8. Эргашходжаева Ш.Дж., Самадов А.Н., Шарипов И.Б. Маркетинг.
Дарслик. - Т.: Иқтисодиѐт, 2013. -346 б.
9. Юсупов М.А., Абдурахмонова М.М. Маркетинг. – Т.: Иқтисодиѐт,
2012.-190 б.
10. Розова Н.К. Маркетинг. СПб.: Питер.-2008. -182 с.
11. www.marketing.kharkov.ua/marketing/setevoy-marketing.html
Menyular sistemasidagi (…) belgilash qanday mazmunga ega

22 Menyular sistemasidagi (…) belgilash qanday mazmunga ega.
a) qism menyu ochiladi c) muloqot oynasi ochiladi
b) ayni vaqtda shu band faol emas d) to`g`ri javob yo`q
23Excel dasturi nechinchi yilda ishlab chiqilgan?
a)1997-yilda b) 1996-yilda c) 1995-yilda d) 1994-yilda
24 Ustun va satrlarning kesishmasi qanday nomlanadi?
a) katakcha b) yacheyka c) murojaat d) a va b javoblar
25 Mantiqiy funksiyaga kiruvchi funksiyani belgilang
a)ЕСЛИ b) МАКС c) СИН d) АВС
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
13
|
14
|
15
|
16
|
17
|
18
|
19
|
20
|
21
|
22
|
23
|
24
|
25
|
d
|
a
|
a
|
b
|
a
|
a
|
b
|
a
|
a
|
b
|
B
|
d
|
b
|
a
|
c
|
a
|
d
|
c
|
c
|
d
|
a
|
c
|
d
|
d
|
a
|
8-sinf II-yarim yillik II-Variant
4 Birinchi electron jadval dasturining nomi.
a) CuperCals b) VisiCals c) Excel d) Bugalter
5 Jadvalga o`zgartirish kiritish orqali diagramma o`zgaradimi.
a) o`zgaradi c)jadvalga o`zgartirish kiritish mumkin emas
b)o`zgarmaydi d) diagramma jadvalga bog`liq emas
6 Qaysi biri matematik fuksiyaga kiradi.
a) Makc b) Ecли с) Заменеть d) Ехр
7 Excel funksiyalar to’plamida qancha funksiya bor?
a) 400 ga yaqin b) 400 dan ortiq c) 500 ga yaqin d) 600 ta
8 Katakcha adresi o`zgarmaydigan murojaat qanday murojaat?
a) nisbiy b) absolyut c) murojaat emas d) a va b javoblar
22 Menyular sistemasidagi (…) belgilash qanday mazmunga ega.
a) qism menyu ochiladi c) muloqot oynasi ochiladi
b) ayni vaqtda shu band faol emas d) to`g`ri javob yo`q
23Excel dasturi nechinchi yilda ishlab chiqilgan?
a)1997-yilda b) 1996-yilda c) 1995-yilda d) 1994-yilda
24 Ustun va satrlarning kesishmasi qanday nomlanadi?
a) katakcha b) yacheyka c) murojaat d) a va b javoblar
25 Mantiqiy funksiyaga kiruvchi funksiyani belgilang
a)ЕСЛИ b) МАКС c) СИН d) АВС
1 Komyuterni qanday o’chirishimiz mumkin
a) bosh menyudan c) mening kopmyuterm katologidan
b) klaviaturadan d) a va b javoblar
|
Marketingda taktik rejalashtirishning roli va o„rni

98
Marketingni operativ rejalashtirishning mezoni bo‗lib qisqa muddatlilik
hisoblanadi. Taktik rejalarda umumiy sotish rejasi, har bir tovar guruhi bo‗yicha
ta‘minot
va sotish rejasi, daromadlar rejasi, xarajatlar rejasi,
foyda rejasi, savdo
uchun zarur jihozlar, asbob-uskunalar bilan ta‘minlanish rejasi,
bozorning hozirgi
holatiga baho berish, korxona imkoniyatlari va xavf-xatarlari ifodalanadi.
5.2- rasm. Marketingni rejalashtirish jarayonining tuzilishi
Taktik rejalarda o‗tgan yildagi ko‗rsatkichlardan, jumladan korxonaning tovar
aylanmasi ko‗rsatkichidan o‗sish, ustunlikka ega bo‗lish mo‗ljallansa, bu o‗sishga
imkon beruvchi vositalar (xususan, sotishni rag‗batlantirish, reklama va boshqalar)
ham keltiriladi. Bozordagi sotiladigan tovarlar xaridori, asosiy segmenti,
iste‘molchilarning
zarurati, raqobatchilar va tovar taqsimoti yo‗llari ko‗rsatib
beriladi.
Ayniqsa korxonani faoliyat davomida kutayotgan xavf-xatarini bilish,
imkoniyatlarini aniqlash muhimdir. Korxona rahbariyati bularni doim diqqat
markazida saqlashi va xavf xatarning salbiy ta‘siri oldini
olish choralarini izlashi
kerak.
Tovarni sotish imkoniyatlarida avvalo korxonaning bozordagi tovari ulushi,
raqobatchilar o‗rtasidagi mavqei hisobga olinadi. Agar korxona tovarining sotilish
hajmi oshayotgan bo‗lsa, bu yoki umumiy iqtisodiy holatning yaxshilanishi
hisobiga (bunda barcha firmalar aylanmasi oshadi) yoki
raqobatchilariga nisbatan
korxona faoliyatining takomillashgani hisobiga bo‗lishi mumkin. Rahbariyat
korxonaning bozordagi ulushi o‗zgarishini muntazam ravishda nazorat qilib borishi
Holat(situasiya)
tahlili
SWOT - tahlil
Taklif
Marketing
maqsadlari va
strategiyalari
Ko'zda
tutilayotgan
natijalarni
baholash
Muqobil
(alternativ) terma
rejalar
Reja - dastur
Baholash, nazorat
qilish
99
kerak. Agar bu ulush oshib borsa, korxonaning raqobat
qobiliyati kuchayganini
bildiradi, va aksincha.
Korxona rahbariyati, menejeri mijozlar munosabatiga, ularning o‗zgaruvchan
ehtiyojiga ehtiyotkorlik bilan qarashi, ularni yo‗qotmaslikka yo‗naltirilgan
tadbirlar ishlab chiqishi va hayotga tatbiq etish yo‗llarini belgilashi kerak. Bu
boradagi axborotlar mijozlarning imkoniyati yoki takliflari orqali fikrlari yoki
maxsus to‗latiladigan so‗rovnomalar yordamida to‗planadi.
Bozor
talabi
asosidagi
joriy
ko‗rsatkichlar
mo‗ljallangan
reja
ko‗rsatkichlaridan
keskin farq qila boshlasa, mo‗ljallangan rejaga tuzatishlar
kiritiladi.
checkbox obyekti uchun nechta va qanday usullar mavjud?

|
checkbox obyekti uchun nechta va qanday usullar mavjud?
|
bet | 69/89 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 298,95 Kb. | | #150052 |
Bog'liq Informatika va axborot texnologiyalari fanidan test savollari-fayllar.org100. checkbox obyekti uchun nechta va qanday usullar mavjud?
*a) Bitta usul: click
b) Ikkita usul: focus i blur
c) checkbox da usullar yo’q
d) To’rtta usul: anchor, bold, reverse, sort
Savollar va javoblar
1. “Ushbu ta’lim boy pedagogik tajribadan samarali foydalanishga
qaratilgan”. Ushbu ibora qanday ta’lim turiga tegishli?
*a) blended learning (aralash o‘qitish)
b) vebinar metodi
c) modulli o‘qitish
d) evristik o‘qitish
2. “Webinar” termini muloqotga qachon kiritildi?
*a) 1998 yilda
b) 1908 yilda
c) 2008 yilda
d) 2018 yilda
3. Moderatorning vazifasini aniqlang.
*a) qabul qilingan qoidalarga amal qilishni tekshiradi, tinglovchilarning mustaqil fikrlash va ishlash qobiliyatlarni rivojlantirish, bilish faoliyatini faollashtirishga yordam beradi
b) guruhlardagi faoliyat natijasini samarali baholash, muammoning ilmiy
echimini topishga yo‘naltirish, guruhdagi kommunikatsiyani rivojlantirish
kabi vazifalarni bajaradi
c) tinglovchilarning individual holda bitiruv malakaviy ishi, kurs loyihalarini bajarishda maslahatchi rolini bajaradi
d) ma’ruza o‘qituvchisi bilan tinglovchi orasidagi bog’lovchi rolini bajaradi
4. Fasilitator vazifasini aniqlang.
*a) guruhlardagi faoliyat natijasini samarali baholash, muammoning ilmiy
echimini topishga yo‘naltirish, guruhdagi kommunikatsiyani rivojlantirish
kabi vazifalarni bajaradi
b) tinglovchilarning individual holda bitiruv malakaviy ishi, kurs loyihalarini bajarishda maslahatchi rolini bajaradi
c) qabul qilingan qoidalarga amal qilishni tekshiradi, tinglovchilarning mustaqil fikrlash va ishlash qobiliyatlarni rivojlantirish, bilish faoliyatini faollashtirishga yordam beradi
d) ma’ruza o‘qituvchisi bilan tinglovchi orasidagi bog’lovchi rolini bajaradi
5. Integratsiya deganda nimani tushunasiz?
*a) integratsiya (lot. Integeration – tiklash, to’ldirish, birlashtirish.
Integer – yaxlit) sintezlab bir butun qilib birlashtirmoq, mantiqiy
yaxlit holga keltirmoq
b) tabaqalashtirish
c) sintez
d) analiz
|
| |
Reklama auditoriyasi - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

340
Sifat - tovarning muayyan iste‘molchilar ehtiyojini qondirish qobiliyatini
belgilab
beruvchi, qo‗yilgan talablarga mos keluvchi xususiyatlari majmui. Oldi-
sotdi shartnomalarida tomonlar sifat ko‗rsatkichlari, uni tekshirish tartibi, tovar
sifatining belgilangan talablarga mos kelishini tasdiklovchi hujjatlarni taqdim etish
tartibi kelishib olinadi, zarur hollarda tovarni sifati bo‗yicha
qabul qilish va
topshirish shartlari, shuningdek tovar sifati yoki uni saqlash muddati bo‗yicha
kafolatlar belgilab qo‗yiladi.
Strategik marketing - 1) asosiy iste‘molchilar guruhlari talab va
ehtiyojlarini
muntazam, tizimli tahlil qilish, shuningdek, kompaniyaga
xaridorlarning tanlab olingan guruhlariga raqobatchilarga
qaraganda yaxshiroq
xizmat ko‗rsatish va shu tariqa raqobatchilik ustunligiga ega bo‗lish imkonini
beruvchi tovar va xizmatlar konsepsiyasini ishlab chiqish; 2) tashkilotlar va
jismoniy shaxslar
ehtiyojlarini tahlil qilish; 3) firmaning maqsadlarini belgilab
olish, rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish va muvozanatlangan tovar portfeli
tuzilmasini ta‘minlash; 4) strategik majmua-miks hamda muntazam o‗zgarib
turuvchi marketing muhiti omillarini hisobga olgan holda firmaning tovar, narx,
kommunikatsiya, taqsimlash va sotish sohasidagi strategik
siyosatining asosiy
yo‗nalishlarini ishlab chiqish jarayoni.
Strategik rejalashtirish - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

341
qilish imkonini beruvchi telekommunikatsiya vositalari va Internet tarmog‗idan
foydalaniladi.
Tijoratlashtirish - yangi mahsulotni ishlab chiqish bosqichi;
bozorga kirib
borish vaqtini to‗g‗ri tanlash, turli bozorlarda faoliyat ko‗rsatish hajmi va ketma-
ketligi, mahsulotni operativ harakatlantirish va taqsimlash bo‗yicha samarali
usullar, shuningdek, marketing rejasini ishlab chiqish jarayoni.
Tovar - 1) eng umumiy ko‗rinishda bozorda sotiluvchi
mahsulot sifatida
ifodalanishi mumkin bo‗lgan iqtisodiy toifa, oldi-sotdi ob‘ekti; 2) mahsulotning
ma‘lum bir xaridorlar ehtiyojini qondiruvchi asosiy iste‘molchilik
tavsifnomalari
majmui; 3) iste‘molchiga ko‗rsatiladigan, mahsulotni to‗ldiruvchi va uni sotishni
engillashtiruvchi xizmat va imtiyozlar; 4) mahsulotnini urab turuvchi «muhit»
(mahsulot dizayni, sifati, markasi, urovi).
Tovar variatsiyasi - ishlab chiqarilayotgan va bozorda mavjud bo‗lgan
tovarni uning ayrim xususiyatlari yoki ko‗rsatkichlarini o‗zgartirish yo‗li
bilan
modifikatsiyalash. Tovarning tabiiy (materiali, sifati), estetik (dizayni, rangi,
shakli), simvolik (tovar markasining nomi) xususiyatlari va firmaning bo‗linmalari
faoliyati bilan bog‗liq bo‗lgan xususiyatlari o‗zgartirilishi mumkin. Tovar sifatini
yaxshilash, uning foydaliligini oshirish, shakli va stilini
yaxshilash strategiyasi
tovar modifikatsiyasining muhim strategiyasi bo‗lishi mumkin.
Toshkent 2024 - Bitiruv oldi amaliyotni o’tash mobaynida dasturga muvofiq amalga oshirilgan ishlar hamda mavzuga...

"Tavsiya etilgan parametrlardan foydalanish" - barcha muhim va tavsiya etilgan
yangilanishlar avtomat ravishda o'rnatiladi. Muhim xavfsizlik yangilanishlari va
xatolarni tuzatishni o'z ichiga oladi. Tavsiya etilg
•
haydovchilar, dasturiy tarkibiy qismlar va boshqa narsalar. Aksariyat ekspertlar
ushbu
"Faqat eng muhim yangilanishlarni o'rnating" - avtomatik ravishda xavfsizlik
yangilanishlari va xatolarn tuzatish uchun o'rnatiladi.
"Qarorni kechiktirish" - o'z ichiga olmaydi avtomatik yangilashKeyinchalik
operatsion tizimda uni sozlan
O'zingizdan aytmoqchimanki, agar sizning ma'lumotlaringiz sizni himoya qilish siz
uchun muhim bo'lsa siz o'zingizni Internetda xavfsizlikka tahdiddan qanday himoya
qilishni bilmaysiz, keyin muhim yangilanishlar zarur. Boshqa tomondan, vaqt o'tishi
bilan bir nechta yangilanish kompyuterning sekinlashuviga olib keladi va operatsion
tizimga tavsiya etilgan yangilanishlar bilan birga o'rnatiladi. ka miqdorda keraksiz
tarkibiy qismlar. Agar siz asosan o'yinlar uchun kompyuterdan foydalansangiz,
sizda yaxshi sozlangan xavfsizlikka egasiz, u erda zaxira nusxasi Tizimlar va shaxsiy
fayllar, oldindan tanishishingiz mumkin va kompyuter imkon qadar tezroq ishlaydi.
Ammo baribir men hech bo'lmagand eng muhim yangilanishlarni tavsiya qilaman.
10.5. Soat va vaqtni o'rnatish
Keyingi bosqichda u vaqt zonasi, sana va vaqtni tanlash taklif etiladi.
Bunda murakkab narsa yo'q va uni o'rnatgandan so'ng sozlanishi mumkin bo'lsa-da,
darhol buni amalg oshirish yaxshiroqdir. Avval siz vaqt zonasini belgilashingiz kerak
va o'sha vaqtdan keyin. Agar sizning a punktingiz vaqt zonalari ro'yxatida bo'lmasa,
unda siz ikkalangiz bilan boshqa har qanday boshqa birini tanlaysiz, masalan,
Afnadagi kabi Kiyevning +02: 00 mintaqasi uchun.
Agar siz Rossiyada yashasangiz, keyin "Yoz vaqt va orqa translyatsiyaning avtomatik
tarjimasi" ni olib tashlang, chunki Rossiyada vaqt tarjimasi bekor qilinadi. Boshqa
hollarda, mamlakatingizda qabul qiling masalalarga rioya qiling. Masalan,
Ukrainada, vaqt tarjimasi hali ham amal qiladi va katakchani qoldirish kerak.
Kompyuter soat avtomatik ravishda o'z vaqtida va kun davomida tarjima qilinadi.
"Keyingi" ni bosing.
10.6. Kompyuterning joylashuvi joylashgan joyi
Agar sizning kompyuteringiz tarmoqqa ulangan bo'lsa va Windows-ni o'rnatishda siz
o'rnatishga muva bo'ldingiz zarur haydovchi Tarmoq kartasi uchun deraza paydo
bo'ladi "Kompyuterning hozirgi manzili tanlang.
"Uy tarmog'i" - agar kompyuter yoki noutbuk hozir uyda Internetga ulangan bo'lsa,
ushbu mahsulotni reouter orqali ulangan holda va boshqa uy kompyuterlari bilan
almashishni xohlaysizmi.
Toshkent 2024 - Bitiruv oldi amaliyotni o’tash mobaynida dasturga muvofiq amalga oshirilgan ishlar hamda mavzuga...

Kompyuter nomi uchun, keyin mening tavsiyalarim bir xil, ammo sarlavhada siz
defsdan (minus belgisi foydalanishingiz mumkin. Masalan, asosiy uchun uy
kompyuteriAgar siz ikkinchi kompyuter - PC-2, PK-2 PK-2, PK-2 yoki uy nomini -
PC-2, PK-2 yoki uy nomini, 2-uy uchun - HP, Acer, Samsung ismini berishingiz
mumkin. Agar uyda bir nechta noutbuklaringiz bo'lsa, unda siz foydalanuvchi
nomini, masalan, Noutbu Vera yoki Misha-kompyuterni kompyuter nomiga
qo'shishingiz mumkin. Demak, diqqat markazida bo'lishingiz osonroq bo'ladi, ammo
aslida bu muhim emas va kompyuter nomi har doim o'zgartirilishi mumkin. E'tibor
bering, foydalanuvchi nomi va kompyuter mos kelmasligi kerak.
10.2. Parol yozuvi
Keyingi derazada siz ismingiz oldingi oynada kiritilgan foydalanuvchi parolini
kiritishga taklif etiladi, shuningdek, uni unutganingizda ushbu parolga ishora qiling.
Ushbu bosqichda parolni kiritmaslikni maslahat beraman, chunki kompyuterning
konfguratsiya jarayonida bir necha marta qayta yoqadi va siz shunchaki uni
kiritishingiz mumkin. Keyin buni yaxshiroq bajaring to'liq sozlash Kompyuter va
zaxira tizim tizimi. Aslida, agar hech kim kompyuterni kompyuter bilan ishlatmasa,
sizda yashirish uchun hech narsa yo'q va siz mahalliy tarmoq orqali fayl almashishni
rejalashtirmaysiz, keyin parol umuman ishlatilishi mumkin emas. Boshqa hollarda,
paroldan foydalanish juda orzu qilingan va biz bu haqda bu haqda gapirishdan birida
gaplashamiz windows-ni sozlash. Endi "Keyingi" ni bosing.
10.3. Windows 7 tugmachasini kiriting va Enter ni kiriting
Keyingi derazada siz litsenziya
olish uchun taklif qilinadi
windows tugmachasi 7.
Agar siz operatsion tizimni rasman sotib olgan bo'lsangiz va ushbu kalit boshqa
kompyuterda ishlatilmasligiga ishonch hosil qiling, so'ngra diskda yoki sertifkat
stikerida ko'rsatilgan 25 xonali kodni kiriting. Ushbu holatda "Internetga ulanganda
Windows-ni avtomatik ravishda faollashtirish" Shomil Ushbu holatda "Keyingi" ni
bosing va "Keyingi" tugmasini bosing. Faollashtirish birinchi kirishdan 3 kun keyin
bo'ladi.
Agar sizda yo'q bo'lsa litsenziyalangan kalit Yoki siz Windows 7-ni sinov maqsadida
o'rnatgansiz, men h narsaga kirmayman. Belgilamoq avtomatik aktivatsiya Bunday
holda, siz "Keyingi" tugmasini o'chirish v bosish kerak. O'rnatishdan keyin siz
faollashtiriladi sinov muddati 30 kun davomida. Kelajakda siz uni 3 baravar
ko'paytirishingiz mumkin, shu bilan 120 kungacha operatsion tizim bilan tanishish
vaqtini kuchaytiradi.
10.4. Windows 7 yangilanishini sozlash
Keyingi oynada siz uchta o'rnatish rejimidan birini tanlashingiz kerak. windows
yangilanishlari.
Ma`lumotlarni tartiblashda qaysi menyuga murojaat qilamiz?

10 Ma`lumotlarni tartiblashda qaysi menyuga murojaat qilamiz?
a) Правка b) Данные c) Окно d) Вставка
11 Diagramma sarlavhalarini kiritish diagramma yasashning nechinchi qadamida tanlanadi
a) 1-qadamda b) 2-qadamda c) 3-qadamda d) 4-qadamda
16 OX toifalar o`qida nimalar aks etadi.
a) diagrammadagi ma’lumotlarga mos nomlar aks etadi
b) ma’lumotlarning qiymatlar shkalasi aks etadi
c) ma`lumotlarga mos qatorlar izohi aks etadi
d) a va c javoblar
17 Afsona nima uchun kerak?
a) diagrammadagi ma’lumotlarga mos nomlar aks etadi
b) ma’lumotlarning qiymatlar shkalasi aks etadi
c) ma`lumotlarga mos qatorlar izohi aks etadi
d) ma’lumotlarning rangiga mos izohlar aks etadi
18 Afsona nechinchi qadamda o’zgartiriladi?
a) 1-qadamda b) 2-qadamda c) 3-qadamda d) 4-qadamda
12 Значен funksiyasi funksiyaning qaysi turiga kiradi?
a) matematik funksiya c) statistic funksiya
b) mantiqiy funksiya d) matn funksiyasi
|
Toshkent 2024 - Bitiruv oldi amaliyotni o’tash mobaynida dasturga muvofiq amalga oshirilgan ishlar hamda mavzuga...

"Ishlash tarmog'i" - agar kompyuter yoki noutbuk bo'lsa, ushbu mahsulotni ishingizda
bo'lsa, u erda kompyuter tarmog'i Boshqa ishchi kompyuterlar ilan fayl almashish.
"Jamoat tarmog'i" - agar kompyuter yoki noutbuk Internet kabeliga to'g'ridan-to'g'ri
ulangan bo'lsa, ushbu mahsulotni tanlang.
Bunday holda, Internetdagi hujumlardan
qo'shimcha himoya jalb qilinadi.
10.7.
Uy guruhi
Ushbu funktsionallik uy kompyuterlari o'rtasida fayl almashishni soddalashtirish
uchun 7-Windows 7-d paydo bo'ldi, ammo printsipial ahamiyatga ega emas. Siz
ma'lumotlar turlariga kirishingizni xohlaganin bilan papkalarga shomil qo'yishingiz
kerak. Siz ham yoqishingiz mumkin umumiy kirish bilan bog'liq
printerga ushbu
kompyuter. Siz barcha Shomillarni qo'yishingiz mumkin, bunga zarar bermaydi.
Agar tarmoqda Windows 7 yoki undan yuqori bo'lgan kompyuterlar topilsa, unda siz
ushbu kompyuter ko'rilishi mumkin bo'lgan mahalliy guruh parolini kiritish taklif
etiladi. Parolga kirgandan so'ng, "Keying bosing. Agar sizda ko'p vaqt bo'lmasa,
parolni kiritishingiz va "O'tkazib yuborish" tugmasini
bosing va keyinroq parolni
kiriting.
Agar a uy guruhi aniqlanmagan, u ushbu kompyuterda
yaratiladi va sizga taqdim
etiladi tasodify parol Buni yozib olish mumkin,
ammo siz har qanday vaqtda
Windows-da ko'rishingiz mumkin. Ammo yozish yoki fotosurat yozish va keyingi
tugmachani bosing.
11.
Kirish
Shundan so'ng, tizimga avtomatik kiruvchi tizimga kirish va asosiy windows
ekran"ish stoli" deb nomlangan. Ushbu sozlashda 7-sonli o'rnatildi.
12.
Havolalar
Qattiq disk A-Ma'lumot Ultimate SU650 240GB
Transcend SteJet 25m3 1 tb qattiq disk
Sandysisk shtujer
Operatsion tizimni o'rnatish.
O'rnatish variantlarining eng oson. Keyingi o'rnatish
uchun muammoli ravishda biz
kerak bo'ladi:
o'qing va tayyorlang.
Tovar innovatsiyasi - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

342
chiqarishni chiqarib tashlash (eliminatsiya),
shuningdek, assortiment siyosatidan
iborat.
Tovar strategiyalari - 1) tovar siyosatining
korxonaga tovar hayotiylik
davrining istalgan bosqichida foyda olish va savdo hajmining barqaror bo‗lishini
ta‘minlashi mumkin bo‗lgan asosiy prinsipial yo‗nalishlari. Tovar strategiyasining
asosiy turlari: tovar yoki xizmatlar innovatsiyasi, variatsiyasi, eliminatsiyasi; 2)
tovar nomenklaturasini optimallashtirish yo‗nalishlarini
ishlab chiqish hamda
firmaning samarali faoliyat ko‗rsatishi va raqobatbardoshligini ta‘minlash uchun
sharoitlar yaratuvchi tovarlar assortimentini aniqlash.
Tovarni
bozorda
joylashtirish
-
tovarlarning
bozordagi
raqobatbardoshligini ta‘minlash va mos keluvchi marketing majmuasini ishlab
chiqish uchun amalga oshiriluvchi harakatlar.
Tovarning hayotiylik davri - tovar rivojlanishining uni ishlab chiqishdan to
bozorga olib kirishgacha bo‗lgan asosiy bosqichlarini aks ettiruvchi ma‘lum bir
vaqt davri; sotuvchining har bir bosqichda oluvchi foyda miqdori unga bog‗liq
bo‗ladi. Tovarni sotish va foyda olish jarayonida besh bosqich ajratib ko‗rsatiladi:
tovarni ishlab chiqish (bozorgacha) bosqichi, tovarni bozorga olib kirish (kiritish)
bosqichi, tovarni sotish hajmining o‗sish bosqichi, etuklik (to‗yinganlik) bosqichi,
tovarning susayish bosqichi yoki tovar eliminatsiyasi.
Bloklar qanday chiziqlar orqali tutashtiriladi

19. Bloklar qanday chiziqlar orqali tutashtiriladi.
a) Kiritish b) Yo`nalish c) Faylli d) dasturiy
20. Ko`rsatmalari takroriy bajariladigan algoritmlarga nima deyiladi.
a) Chiziqli algoritmlar b) Tarmoqlanuvchi algoritmlar
c) Abstrakt algoritmlar d) Takrorlanuvchi algoritmlar
21.Algaritm so`zi qaysi olim nomidan kelib chiqqan.
a) Al Xorazmiy b) Beruniy c) Turbo Paskal d) Abu Ali Ibn sino
22. := fuknsiya qanday amalni bajaradi.
a) Shart tekshitilishini bildiradi
b) ma`lumotlarni chop etishni bildiradi.
c) Qiymat berishni bildiradi.
d) Hech qanday amal bajarmaydi.
|
Excel jadvalining 97-versiyasida nechta satr nechta ustundan iborat

2 Excel jadvalining 97-versiyasida nechta satr nechta ustundan iborat
a) 16384 ta satr, 256 ta ustun
b) 65536 ta satr, 255 ta ustun
c) 16973 ta satr, 255 ta ustun
d) 65536 ta satr, 256 ta ustun
3 Formula yozishda qo’llanilayotgan katakcha, satr yoki ustun yoxud katakchalar blokining adresi nima deyiladi.
a) murojaat c) nisbiy murojaat
b) formula d) matn
19 Excel electron jadvali varag`ida qancha yacheyka mavjud?
a) 4294304 ta b) 4394305 ta c) 4194304 ta d) 4194306 ta
20 Windows yo`lboshlovchisini qanday ishga tushirish mumkin?
a) Puck tugmasidan c) klaviatura yordamida
b) Puck+ E tugmalari d) barcha javoblar to`g`ri
21 Yo’lboshlovchi oynasida obyektdan klavishlar yordamida qanday qilib nusha olish mumkin?
a) CTRL+C b) CTRL+V c) CTRL+A d) CTRL+S
9 Diagrammalar ustasi yordamida diagrammalar yasash necha qadamda amalga oshiriladi
a) 4 qadam b) 3 qadam c) 5 qadam d) 6 qadam
|
Blok – sxemaning quyidagi elementi  qanday amalni anglatadi

8. Blok – sxemaning quyidagi elementi qanday amalni anglatadi.
a) oddiy harakatni b) boshlanish yoki tugallash c) arifmetik amallarni bajarish d) kiritish yoki chiqarish
9. Iqtisodiy matematik modellar nechanchi asrdan buyon qo`llanila boshlandi.
a) XVII- asr b) XVIII- asr XX asr d) XXI asr
10.Algoritm so`zi IX asrdan boshlab kimning nomidan kelib chiqqan.
a) Beruniy b) Ibn Sino c) Ulug`bek d) Al- Xorazmiy
11. Blok – sxema algoritmni tasvirlashning qaysi usuliga mos keladi.
a) Formula ko`rinishi usuliga b) So`zlar bilan ifodalanish usuliga
c) Grafik usulida d) a va c javoblar to`g`ri
12. O`rganilayotgan obyektning matematik munosabatlar va belgilar orqali ifodalash jarayoniga nima deyiladi.
a) matematik modellashtirish b) algoritm c) Fizik modellar d) hamma javob to`g`ri
|
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning
Download
8,92 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/106
Sana
28.05.2024
Hajmi
8,92 Mb.
#256153
Download
8,92 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning
Download
8,92 Mb.
Matnni ko'rish
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 14

30
II BOB. O‘LCHASH VOSITALARI
2.1 §. O‘lchash vositalari haqida umumiy ma’lumotlar
Amalga oshiriladigan har qanday o‘lchashlar o‘lchash vositalari yordamida
bajariladi.
O‘lchash vositasi
– bu o‘lchashlar uchun qo‘llaniladigan va me’yorlangan
metrologik xossalarga ega bo‘lgan texnikaviy vosita yoki ularning majmuasidir.
O‘lchash vositalarining bir qancha turlari mavjud. Ular tuzilishi jihatidan
sodda yoki murakkab, aniqligi bo‘yicha aniqligi yuqori yoki aniqligi kichik
bo‘lishi mumkin. O‘lchash vositalari me’yorlangan metrologik xossaga ega
bo‘lishlari lozim va metrologik xossalar davriy ravishda tekshirilib turiladi.
O‘lchash vositalari funksional vazifalariga ko‘ra klassifikatsiyalanadi. Bu
haqdagi ma’lumotlar quyidagi sxemada o‘z aksini topgan (7 - rasm).
7- rasm. O‘lchash vositalarining klassifikatsiyalanishi (bunda: IO‘T – information o‘lchash
tizimlari; NO‘T – nazorat qiluvchi o‘lchash tizimlari; BO‘T – boshqaruvchi o‘lchash tizimlari;
O‘-HM - o‘lchash-hisoblash majmualari).
O‘lchash vositalarini ularning tarkibiy elementlariga qarab
elementar
va
kompleks (majmuiy) o‘lchash vositalari
ga ajratish mumkin ( 8-rasm).
O‘lchashlar usullari - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

13
2.
O‘lchov bilan solishtirish usuli
– o‘lchanayotgan kattalikni ma’lum bir
mavjud bo‘lgan o‘lchov bilan solishtirish demakdir.
3-rasm. O‘lchash usullari.
O‘lchov bilan solishtirish uslubi quyidagilarga bo‘linadi:
nol uslubi,
differensial(ayirmali o‘lchash) usuli, almashish usuli
va
mos kelish usuli.
Ayirmali o‘lchash (differensial) usuli
– o‘lchov bilan taqqoslash usulining
turi hisoblanib, o‘lchanayotgan kattalikning va o‘lchov
orqali yaratilgan
kattalikning ayirmasini (farqini) o‘lchash asbobiga ta‘sir qilishdir. Misol qilib
uzunlik o‘lchovini qiyoslashda uni komparatorda namunaviy o‘lchov bilan
taqqoslab o‘tkaziladigan o‘lchash yoki, voltmetr
yordamida ikki kuchlanish
orasidagi farq ∆U ni o‘lchash, bunda kuchlanishlardan biri U
0
juda yuqori
aniqlikda ma’lum, ikkinchisi U
x
esa izlanayotgan kattalik hisoblanadi.
∆U = U
0
– U
x
; U
x
= U
0
– ∆U
14
U
x
bilan U
0
qanchalik yaqin bo‘lsa, o‘lchash natijasi
ham shunchalik aniq
bo‘ladi.
Nolga keltirish usuli (nol usuli)
– bu ham o‘lchov bilan taqqoslash usulining
bir turi hisoblanadi. Bunda kattalikning taqqoslash asbobiga ta‘siri natijasini nolga
keltirish lozim bo‘ladi. Masalan, elektr qarshiligini qarshiliklar ko‘prigi bilan to‘la
muvozanatlashtirib o‘lchash. Potensiometrlar, muvozanatlashtirilgan ko‘priklar
nolga keltirish usuliga asoslanib ishlovchi asboblar hisoblanadi. Bu usul
o‘lchashning yuqori aniqligini ta’minlaydi.
Almashish (o‘rindoshlik) usuli
– o‘lchov bilan
taqqoslash usulining turi
hisoblanib, o‘lchanayotgan kattalikning o‘lchov orqali yaratilgan ma‘ lum qiymatli
kattalik bilan o‘rin almashishiga asoslangan.
Misol, o‘lchanadigan massa bilan tarozi toshini bir pallaga galma – gal
qo‘yib o‘lchash yoki qarshiliklar magazini yordamida tekshirilayotgan rezistorning
qarshiligini topish.
Mos kelish usuli
– o‘lchov bilan taqqoslash usulining turi. O‘lchanayotgan
kattalik bilan o‘lchov orqali yaratilgan kattalikning ayirmasini shkaladagi belgilar
yoki davriy signallarni mos keltirish orqali o‘tkaziladigan o‘lchash. Masalan,
kalibr yordamida val diametrini moslash.
O‘lchash asbobi va o‘lchash obyekti orasidagi munosabatga qarab o‘lchash
usullarini quyidagi ikki turga ajratish mumkin:
1). Kontaktli о‘lchash usuli -
asbobning sezgir elementi о‘lchash obyektiga
(jismga) tegizib о‘lchash usuli. Masalan: diametr,
uzunlik va temperaturani
о‘lchash.
2). Kontaktsiz о‘lchash
- о‘lchash asbobining sezgir elementi obyektga
tegizmasdan о‘lchash. Masalan: masofani radiolakator bilan о‘lchash, elektr
kattaliklarni maxsus kontaktsiz o‘lchash asboblari yordamida o‘lchash.
Har bir tanlangan usul o‘z uslubiyotiga, ya’ni o‘lchashni
bajarish
uslubiyotiga ega bo‘lishi lozim. O‘lchashni bajarish uslubiyoti deganda, ma’lum
usul bo‘yicha natijalarini olish uchun belgilangan tadbir,
qoida va sharoitlar
tushuniladi.
O‘lchash usullari - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

10
2 – rasm. O‘lchash jarayoni sxemasi.
Shunday qilib, uchta tushunchani bir – biridan ajrata bilish kerak;
o‘lchash,
o‘lchash jarayoni
va
o‘lchash usuli
.
O‘lchash
– bu umuman har xil kattaliklar to‘g‘risida informatsiya qabul
qilish, o‘zgartirish demakdir. Bundan maqsad izlanayotgan kattalikni son qiymatini
qo‘llash, ishlatish uchun qulay formada aniqlashdir.
Boshqacha qilib aytganda
o‘lchash
– fizik kattalik qiymatini
maxsus texnik
vositalar vositasida tajriba yo‘li bilan aniqlash demakdir.
O‘lchash jarayoni - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

11
n – o‘lchanayotgan kattalikning qabul qilingan o‘lchov birligidagi son
qiymati;
[х] – o‘lchash birligi.
O‘lchash fan va texnikaning qaysi sohasida ishlatilishiga qarab, u aniq nomi
bilan yuritiladi: elektrik, mexanik, issiqlik, akustik va h.k.
О‘lchashning ikki xil turi mavjud:
1. Laboratoriyaviy о‘lchash.
2. Texnik о‘lchash.
Laboratoriyaviy о‘lchash
- aniq bо‘ladi va о‘lchashning
xatoligi aniqlanadi
hamda hisobga olinadi. Bu о‘lchash ilmiy-tadqiqot ishlarida qо‘llaniladi.
Texnik о‘lchash -
bu о‘lchashda asbob xatosini aniqlamaydi, ammo asboblar
tasdiqlangan xatolik chegarasida ishlatiladi. Ishlab chiqarish sharoitida xom ashyo
va tayyor mahsulotlarning kо‘rsatkichlari texnik о‘lchash yordamida aniqlanadi.
O‘lchashlar soniga bog‘liq ravishda quyidagi turlarga ajratiladi:
Bir karrali о‘lchash
- bir marotaba bajarilgan о‘lchash. Masalan: vaqt,
savdoda mahsulot massasi yoki hajmini о‘lchash.
Kо‘p karrali о‘lchash
- bir karrali о‘lchashning «n» barobar takrorlanishi.
Masalan: iplarning mustahkamligini aniqlash.
O‘lchanayotgan kattalikning o‘zgaruvchanligiga bog‘liq ravishda esa
statik
va
dinamik
o‘lchashlarga bo‘linadi.
Statik о‘lchash
- о‘lchash vaqti davomida kattalik о‘zgarmaydi
deb qabul
qilingan kattalikni о‘lchash. Masalan: me’yoriy haroratda uzunlik,
yer maydoni
yuzasini va hokazolarni о‘lchash.
Dinamik о‘lchash
- о‘lchamlari о‘zgaruvchan kattalikni о‘lchash, ya’ni
о‘lchanayotgan kattalik vaqt davomida о‘zgarib turadi. Masalan: о‘zgaruvchan
bosimni о‘lchash, haqiqatdan olganda barcha kattaliklar vaqt ichida ozgina bо‘lsa
ham о‘zgarishlar ta’sirida bо‘ladi. Agar juda ham sezgir asboblar bilan kattalik
о‘lchansa, farqni aniqlash mumkin. Shuning uchun o‘lchashlar
shartli ravishda
statik va dinamik о‘lchashlarga ajratiladi.
О‘lchanayotgan kattalikning son qiymatini topishning bir qancha yo‘llari,
ya’ni turlari mavjud (2-rasmga qarang).
12
4 – rasm. O‘lchash turlari.
O‘lchashlarni amalga oshirish uchun o‘lchash vositalaridan foydalanish
bilan birga mos ravishda
belgilangan qonun-qoidalar, tartiblarga rioya etishimiz
talab etiladi. Bu esa o‘lchash usullarini hosil qiladi. O‘lchash usulining ta’rifi va
turlari haqidagi ma’lumotlar 3 – rasmdagi sxemada berilgan.
Глоссарий ……………………………………………………………

245
THE CONTENTS
The foreword..........................................................................................
4
I CHAPTER. SYSTEMS AND INSTRUMENTS OF
MEASUREMENT.................................................................................
1.1. General conceptions about of measurement ……………………...
6
6
1.2. Methods of measurements ………………………….………….
9
1.3. Parameters to be measured..............................................................
15
1.4. Measurement errors and causes of their emergence ……………...
16
1.5. Types of measurement error ………………………………............
17
1.6. Uncertainty of measurement ………………………………………
20
1.7. Criterias for the quality of measurements …………………………
28
II CHAPTER. MEASUREMENT EQUIPMENT …........................
2.1. The main concepts of the technical means of measuring ………....
30
30
2.2. Metrological characteristics of measurement means........................
33
2.3. Standards..........................................................................................
36
2.4. Measurements .................................................................................
39
2.5. Measuring transducers ……………………………………………. 45
III- CHAPTER. Measurement devices ……………………………...
3.1. Class of accuracy of measuring instruments ……………………...
73
73
3.2. Classification of measuring instruments …………………………..
73
3.3. Conditional notations of measuring instruments …………………
74
3.4. Universal measurement devices ......................................................
79
3.5. Micrometric measurement devices ……………………………….
86
3.6. Measurement capitulums ...............................................................
93
3.7. Spring measurement capitulums .....................................................
98
3.8. Measurement devices for internal measurement ............................. 102
3.9. Optical-mechanical measurement devices ………………………... 105
3.10. Universal measurement microscopes ............................................ 111
3.11. Mass measurement devices ...........................................................
115
O‘lchash xatoliklari va ularning kelib chiqish sabablari

17
O‘lchash jarayonida biz o‘lchanayotgan kattalikning qiymati haqidagi
ma’lumotga - o‘lchash natijasiga ega bo‘lamiz.
Bu tajribadan, ya’ni o‘lchashdan
olingan qiymat haqiqiy qiymatdan farq qiladi va bu farqni
o‘lchash xatoligi
deb
ataymiz.
O‘lchash xatoligi
– o‘lchash natijasining chinakam (haqiqiy)
qiymatdan
chetlashuvini (og‘ishuvini) ifodalovchi o‘lchashning sifat mezonidir.
O‘lchash xatoliklari turli sabablarga ko‘ra turlicha ko‘rinishda namoyon
bo‘lishi mumkin. Bu sabablar qatoriga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:
– o‘lchash vositasidan foydalanishda uni sozlashdan yoki sozlash darajasini
siljishidan kelib chiquvchi sabablar;
– o‘lchash ob’yektini o‘lchash joyiga (pozitsiyasiga) o‘rnatishdan
kelib
chiquvchi sabablar;
– o‘lchash vositalarining zanjirida o‘lchash ma’lumotini olish, saqlash,
o‘zgartirish va tavsiya etish bilan bog‘liq sabablar;
– o‘lchash vositasi va ob’yektiga nisbatan tashqi ta’sirlar (temperatura yoki
bosimning o‘zgarishi, elektr va magnit maydonlarining ta’siri, turli tebranishlar va
hokazolar)dan kelib chiquvchi sabablar;
– o‘lchash ob’yektning xususiyatlaridan kelib chiquvchi sabablar;
– operatorning malakasi va holatiga bog‘liq sabablar va shu kabilar.
O‘lchanadigan kattaliklar - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

16
kattaliklar hisoblanadi. Bularga kuch, tezlik,
tezlanish, bosim, zichlik, elektr
kuchlanish va boshqalar kiradi.
O‘zDSt 8.010:2002 «O‘zbekiston Respublikasining o‘lchashlar birliligini
ta’minlash davlat tizimi. Metrologiya. Atamalar va ta’riflar. 1-qism.
Asosiy va
umumiy atamalar» standartida asosiy va hosilaviy kattalik tushunchalariga
quyidagicha ta’rif berilgan:
Asosiy kattalik
– tizimga kiradigan va tizimning
boshqa kattaliklaridan
mustaqil deb shartli ravishda qabul qilingan kattalik.
Hosilaviy kattalik
– tizimga kiradigan va bu tizimning asosiy kattaliklari
orqali aniqlanadigan kattalik.
Nofizik kattaliklar ijtimoiy fanlar (falsafa,
sotsiologiya, iqtisod, ...) da
qo‘llaniladi. Bu kattaliklarni qiymatlarini ifodalash uchun kattalik birliklari mavjud
emas, shu sababli ularni faqatgina baholash mumkin.
Kattaliklarni
additiv
va
noadditiv kattalilar
ga ham ajratiladi.
Additiv kattalik
– turli qiymatlarni jamlash, sonli koeffisiyentga ko‘paytirish,
bir-biriga bo‘lish mumkin bo‘lgan kattalikdir. Misol uchun, uzunlik, massa, vaqt,
kuch, bosim ba boshqalar additiv kattaliklarga kiradi.
Noadditiv kattalik
–
qiymatlarni jamlash, sonli koeffisiyentga ko‘paytirish
yoki bir-biriga bo‘lish ma’nosiz bo‘lgan kattalikdir. Masalan, termodinamik
temperatura (O‘zDSt 8.010:2002 «O‘zbekiston Respublikasining o‘lchashlar
birliligini ta’minlash davlat tizimi. Metrologiya. Atamalar va ta’riflar. 1-qism.
Asosiy va umumiy atamalar»).
O‘lchashlar noaniqligi - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

21
O‘lchashlar natijalari bilan bog‘liq qiymatlar sochilishini
xarakterlaydigan
parametr sifatida odatda alohida o‘lchashlar natijasining o‘rtacha kvadratik og‘ishi
(O‘KO) foydalanadi. O‘rtacha arifmetik qiymatni O‘KO, ya’ni standart og‘ish
ko‘rinishida ifodalangan o‘lchash noaniqligi esa standart noaniqlik deb nomlanadi.
5-rasmda
o‘lchashlar noaniqligining klassifikatsiyalanishi
sxemasi
keltirilgan.
O‘lchashlar noaniqligi klassifikatsiyasi