Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti - bet 78

Bir ucdan digər uca keçid beş mərhələdə (sək.8.7) 1 – 2
– 3 – 4 – 5 aşağıda qeyd olunan ardıcıllıqla yerinə yetirilir.
Başlanğıc işçi vəziyyətində
Q
1
və
Q
2
kontaktorları bağlı-
dır, reaktorun hər iki qolu transformator dolağının əlavə
uclarından birinə, məsələn
X
1
ucuna qoşulub. Bu zaman
reaktorun paralel qollarından axan cərəyanlar qiymətcə bə-
rabər, istiqamətcə əks olduğundan reaktor nüvəsində maq-
nit seli praktiki olaraq sıfıra bərabərdir, yəni onun induktiv
müqaviməti çox kiçikdir.
X
1
ucundan
X
2
ucuna keçmək
üçün əvvəlcə
Q
2
açarı açılır (cərəyan dövrəsi qırılmır),
çevirgəcin
S
2
kontaktı
X
2
ucuna keçirilir və
S
2
yenidən bağ-
lanır. Bu aralıq vəziyyətdə reaktorun hər iki paralel qolun-
dan cərəyan bir istiqamətdə axır, nüvə maqnitlənir və onun
induktiv müqaviməti artaraq qapalı dövrədə cərəyanın qiy-
mətini məhdudlaşdırır. Bundan sonra
S
1
açılır, cərəyansız
L
X
1
X
2
S
2
S
1
Q
1
Q
2
I
1
L
X
1
X
2
S
2
S
1
Q
1
Q
2
I
2
L
X
1
X
2
S
2
S
1
Q
1
Q
2
I
3
L
X
1
X
2
S
2
S
1
Q
1
Q
2
I
5
L
X
1
X
2
S
2
S
1
Q
1
Q
2
I
4
Şək. 8.7. Yük altında gərginliyi tənzimləmək üçün reaktorlu
çevirgəc qurğusunun sxemləri
168
S
1
kontaktı
X
2
ucuna keçirilir və yenidən
Q
1
bağlanır. Belə-
liklə, çevirgəc ikinci işçi vəziyyətini alır.
Yük altında gərginliyi tənzimləmək üçün tətbiq edilən
başqa bir aktiv müqavimətli çevirgəc qurğusunın prinsipial
sxemli şəkil 8.8-də göstərilmişdir.
Göstərilən sxemdə cərəyan məhdudlaşdırıcı element ki-
mi
R
1
və
R
2
rezistorlarından istifadə edilmişdir. Şəkildə
göstərilən vəziyyətdə transformator
X
2
ucuna qoşulmuş-
dur.
X
1
ucuna keçmək üçün əvvəlcə çevirgəcin
S
1
kon-
taktını bu uca keçirirlər, sonra xüsusi mexanizmin köməyi
ilə böyük sürətlə saat əqrəbi istiqamətində döndərilən
S
çevirgəci 1 və 2 kontaktlarını qapayır. 3 və 4 kontaktların
açılması, 1 və 2 kontaktların bağlanması prosesində işçi
cərəyanın dövrəsi qırılmır. Aralıq (
S
çevirgəci yalnız 1 və
4 kontaktlarını qapamış) vəziyyətdə
R
1
və
R
2
rezistorların
qızmaması üçün
S
çevirgəci bir işçi vəziyyətdən digərinə
çox böyük sürətlə (saniyənin yüzdə biri ərzində) keçirilir.
Misal 8.1.
Transformatorun ikinci tərəf dolağında yük 0-dan
nominala qədər dəyişdikdə transformatorun ikinci tərəf dolağında
gərginliyin nisbi dəyişməsini təyin etməli. Transformatorun gös-
təriciləri:
S
nom
=100 kVA; U
1nom
= 10 kV; U
2nom
= 0,4 kV;
P
q
= 2 kV; u
k
%=4,5; cosφ
2
=0,8.
Həlli
: Nominal birinci tərəf cərəyanı
=
=
nom
nom
nom
U
S
I
1
1
3
/
I
S
1
2
3
4
R
1
R
2
S
2
S
1
X
1
X
2
X
3
X
4
X
5
X
6
X
7
X
8
Şək. 8.8. Aktiv müqavimətli çevirgəc qurğusunun sxemi
169
.
8
,
5
10
3
/
100
A
=
Qısa qapanma gərginliyi
=
=
nom
q
U
u
U
1
100
%
;
450
10000
100
5
,
4
V
=
;
44
,
0
8
,
5
450
3
2000
3
cos
1
=
=
=
nom
q
q
q
I
U
P
.
897
,
0
sin
=
q
Qısa qapanma gəomrginliyinin mürəkkəbələri:
;
98
,
1
44
,
0
5
,
4
cos
%
=
=
=
q
q
qa
u
u
.
04
,
4
897
,
0
5
,
4
sin
%
=
=
=
q
q
qr
u
u
İkinci tərəf gərginliyinin nisbi dəyişməsi:
4
)
6
,
0
04
,
4
8
,
0
98
,
1
(
)
sin
%
cos
%
(
%
2
2
=
+
=
+
=
qr
qa
u
u
U
β
0…1
qədər dəyişdikdə Δ
U%
təyin edilir. Məsələn,
β
=
1
olduqda Δ
U%
=
4
olur. Bu halda adlı vahidlərlə gərginliyin
dəyişməsi
.
25
,
9
100
3
4
400
100
%
2
2
V
U
U
U
fnom
=
=
Misal 8.2
. TM-25/10 yüklənmə əmsalı
β =5; β =1,0
və
cosφ
2
=0,8
olduqda transformatorun faydalı iş əmsalı (F.İ.Ə) təyin
etməli. Transformatorun göstəriciləri:
S
nom
=25 kVA; P
q
= 600 Vt;
P
0
= 130 Vt.
Həlli
: β = 0,5
=
+
+
+
−
=
q
nom
q
P
P
S
P
P
2
0
2
2
0
cos
1
973
,
0
600
5
,
0
130
8
,
0
25000
5
,
0
600
5
,
0
130
1
2
2
=
+
+
+
−
=
β = 1,0
170
.
965
,
0
600
130
8
,
0
25000
600
130
1
1
=
+
+
+
−
=
Yoxlama sualları.
1.Transformatorun istismar göstəriciləri han-
sılardır? 2.Transformatorun xarici xarakteristikası hansı kəmiy-
yətlər arasında qurulur? 3.İkinci tərəf gərginliyinin dəyiişməsi nə-
dir və onu necə təyin etmək olar? 4.F.İ.Ə. nədir və onu necə təyin
edirlər? 5.Transformatorlarda əmələ gələn itkiləri sayın. 6. Dəyi-
şən və sabit itkilər hansılardır? 7.F.İ.Ə. yükdən asılılığı qrafıkini
izah edir. 8.Yüklənmə əmsalının hansı qiymətlərində F.İ.Ə. mak-
simum olur? 9.Transformatorlarrda gərginliyin tənzimlənməsi
hansı üsullarla aparılır? 10. Yüksüz və yük altında gərginliyin tən-
zimlənməsi necə aparılır?
171
FƏSİL 9
ÜÇFAZALI TRANSFORMATORLAR
9.1. Üçfazalı cərəyanın çevrilməsi
Üçfazalı cərəyanı transformasiya etmək üçün üç ədəd
birfazalı və ya bir ədəd üççubuqlu üçfazalı transformator-
lardan istifadə etmək olar. Olduqca böyük gücləri (fazada
110
MVA
-dan çox) ötürmək üçün üç ədəd birfazalı trans-
formatorlar tətbiq edilir. Bu onunla əsaslandırılır ki, böyük
güclü üçfazalı transformatorların hazırlanması texnologi
yası və nəql etdirilməsi çox çətindir.
Üçfazalı cərəyanın üç ədəd birfazalı transformatorlar
vasitəsilə transformasiya edilməsi sxemi şəkil 9.1,a-da gös-
tərilmişdir. Bu halda şəbəkənin hər fazasına transformator-
lardan biri qoşulur. Belə sxem ilə qurulmuş transformator-
lar yığımı transformatorlar qrupu adlanır. Transformatorlar
qrupu əvəzində fazaların hər ücü ücün eyni bir maqnit döv-
rəsi olan ücfazalı, üççubuqlu transformatorlardan istifadə
etmək olar, çünki belə üççubuqlu transformator ölçücə
yığcam olub ucuz başa gəlir.
Üçfazalı transformatorun maqnit keçiricisi üççubuqlu
Şək. 9.1. Üçfazalaı transformatorlar qrupu (a) ; üçfazalı
üççubuqlu transformatorlar (b)
b)
A
B
C
a
b
c
Ф
А
Ф
В
Ф
С
a)
A
A
A
A
B
C
X
Y
Z
a
b
c
x
z
у
Ф
А
Ф
В
Ф
С
172
hazırlanır (şəkil 9.1,b). Hər çubuqda bir fazanın yüksək və
alçaq gərginlik dolaqları yerləşdirilir. Göstərilən konstruk-
siyalı transformatorun maqnit dövrəsi bir qədər qeyri-sim-
metrik alınır, belə ki, orta fazanın və kənar fazların maqnit
qüvvə xətlərinin uzunluğu müxtəlifdir. Orta fazanın maqnit
qüvvə xətləri bir qədər qısa olduğundan, onların yolunda
maqnit müqavimətidə nisbətən kiçikdir. Yük rejimində bu
qeyri-simmetrikliyin təsiri çox az olur. Belə transformator
sıxaclarına simmetrik gərginlik verilərsə və yük müntəzəm
paylansa, faz dolaqlarının hər üçü eyni şəraitdə olar. Buna
görə də birfazalı transformatorlar üçün tərtib edilmiş düs-
turlar və əvəz sxemləri üçfazalı transformator üçün də eyni
qüvvədə qalır. Lakin yüksüz işləmə rejimi burada müəyyən
xüsusiyyətlərə malikdir. Bu xüsusiyyətlərdən biri maqnit
dövrəsinin asimmetrikliyi ilə əlaqədardır. Həqiqətən yük-
süz işləmə rejimində faza cərəyanları
A
AO
≈
A
CO
≠ A
BO
.
Buna səbəb ayrı-ayrı fazaların yaratdığı maqnit selləri-
nin yolunda maqnit müqavimətlərinin müxtəlif olmasıdır.
Məlum olduğu kimi maqnit seli dolağa tətbiq olunan gər-
ginlikdən asılıdır. Tətbiq olunan gərginliklər bərabər və
simmetrik, yəni
U
A
= U
B
= U
C
olsa maqnit selləri də
Ф
A
=
Ф
B
=
Ф
C
olar. Buna görədə eyni maqnit seli şəraitində
maqnit müqaviməti kiçik olan fazanın yüksüz işləmə cərə-
yanı da kiçik olmalıdır. Bu fərq 20…30 % olur.
İkinci xüsusiyyət maqnit dövrəsinin doyması ilə əlaqə-
dardır. Çünki, maqnit dövrəsi doyduqda maqnit seli
ilə
onu yaradan maqnitləşdirici
I
12
≈
I
0
ərəyanı arasındakı mü-
tənasiblik pozulur. Belə ki, maqnit seli sinusoidal dəyişdi-
yi halda maqnitləşdirici cərəyan qeyri-sinusoidal yəni zir-
vəli alınır.
Yuxarıda (birfazalı transformator üçün) göstərildiyi ki-
mi belə zirvəli qeyri-sinusoidal əyri bütün tək sıralı har-
monikalara malik olur ki, bunlarında arasında ən böyük
olan əsas harmonikadan sonra üçüncü (qüvvətlisi) harmo-
173
nikadır.
Qeyd etmək lazımdır ki, cərəyanların üçüncü harmoni-
kaları bütün fazalarda zaman etibarı ilə eyni olub üst-üstə
düşür:
t
i
i
i
i
m
C
B
A
3
sin
03
03
03
03
=
=
=
. (9.1)
Bu hal dolaqların bəzi birləşmə sxemlərində maqnit seli
əyrisinin və eləcədə E.H.Q əyrisinin formasına təsir gös-
tərir. Əgər transformatorun birinci tərəf dolağı üçbucaq (∆)
və ya neytralı (sıfır nöqtəsi) çıxarılmış ulduz
Y
0
sxemi üzrə
birləşdirilibsə, faza cərəyanlarının üçüncü harmonikaları
sıfır xətti ilə və yaxud üçbucağın daxilində qapanır. Deməli
bu halda yüksüz işləmə cərəyanı
i
0
ayrı-ayrı fazalarda
üçüncü harmonikalara malik olub, birfazalı transforma-
torda olduğu kimi zirvəli alınır, maqnit seli isə sinusoidal
olur (şək.9.2, a).
Dolaqlar ulduz-ulduz (
Y
/
Y
) sxemi üzrə birləşibsə faza
cərəyanlarının üçüncü harmonikalarının qapanması üçün
|