“Azərbaycan Elmi-Tədqiqat və Layihə-Axtarış Energetika İnstitutu” mmc

AZ蹴BAYCAN RESPUBLﾝKASI
鄭Z蹴BAYCAN ELMﾝ-T愁QﾝQAT V
LAYﾝHAXTARIｪ
ENERGETﾝKA ﾝNSTﾝTUTUMMC
B.Balametov, E.D. XYlilov
Enerjﾝ sﾝstemﾝn elektrﾝk ｺYbYkYlYrﾝndY elektrﾝk enerjﾝsﾝ ﾝtkﾝlYrﾝnﾝn hesablanmas©, tYhlﾝlﾝ vY normalaｺd©r©lmas©
Praktiki hesabatlar çn metodik gtYriｺ
Bak© 2014
B.Balametov, E.D.XYlilov Enerji sistemin elektrik ｺYbYkYlYrindY elektrik enerjisi itkilYrinin hesablanmas©, tYhlili vY normalaｺd©r©lmas©: Praktiki hesabatlar çn metodik gtYriｺ. ｨC Bak©.: Az ET vY LA Eﾝ 2014
Metodik gtYriｺdY enerjisistemin paylay©c© elektrik ｺYbYkYlYrindY elektrik enerjisi itkilYrinin (texnoloji sYrf) hesablanmas© vY tYhlili, itkilYrin azald©lmas© tYdbirlYrinin se輅lmYsi, hYm輅nin yar©mstansiyalarda elektrik enerjisinin burax©la bilYn qeyri-balanslar©n©n hesablanmas© metodlar© ｺYrh olunmuｺdur. ﾝtkilYrin normalaｺd©r©lmas© metodlar© tYhlil edilmiｺ, onlar©n hesablanma alqoritmlYrinin realizY olundu proqram tYminatlar© haqq©nda mfYssYl mYlumatlar verilmiｺdir. SadY elektrik ｺYbYkY sxemlYri zrY enerji itkilYrinin praktik hesabat nmunYlYri daxil edilmiｺdir. Bununla yanaｺ© 輟xfunksiyal© masir elektron sayclar©n gtYricilYri Ysas©nda elektrik enerjisi itkilYrinin qiymYtlYndirilmYsi mYsYlYsinY dY bax©lm©ｺ vY realizY yollar© gtYrilmiｺdir. Metodik gtYriｺ enerjisistemin paylay©c© enerji tYchizat© mYssisYlYrinin mhYndis-texniki heyYti çn nYzYrdY tutulmuｺdur.
Korrektor T.M.ﾝsaeva
Kompter tYrtibats© ﾝ.A.ﾇuqunova
1. Elektrik enerjisinin itkilYri vY ya nYqli çn tYlYb olunan sYrfi
峻as anlay©ｺlar, terminlYr vY tYriflYr
Elektrik enerjisinin faktiki (hesabat) itkilYri elektrik enerjisinin qeydiyyat© sisteminin gtYricilYri Ysas©nda tYyin olunaraq ｺYbYkYyY daxil olan vY tYlYbatlara burax©lan elektrik enerjisinin fYrqidir.
Elektrik enerjisinin texnoloji itkilYri - elektrik enerjisinin nYqli zaman© texnoloji itkilYrlY elektrik enerjisinin realizY olunmas© itkilYrinin cYmidir.
Elektrik enerjisinin nYqli zaman© texnoloji itkilYri ｨC itkilYrin aｺadak© iki tYrkib hissYsinin cYmidir:
elektrik enerjisinin elektrik ｺYbYkYlYrindYn rlmYsi zaman© mYftillYrdY vY elektrik avadanl©qlar©nda baｺ verYn fiziki proseslYrlY ba© itkilYr (elektrik enerjisinin texniki itkilYri);
yar©mstansiyalar©n xsusi ehtiyaclar© çn sYrf olunan elektrik enerjisi.
Elektrik enerjisinin realizY olunmas©n©n itkilYri ｨC elektrik enerjisinin qeydiyyat© sisteminin xYtalar© vY elektrik enerjisinin orlu ilY ｺYrtlYnYn itkilYrin cYmidir.
Elektrik enerjisinin texniki itkilYri ｨC xYtlYrdY vY elektrik ｺYbYkYlYrinin avadanl©nda itkilYrin ç tYrkib hissYsinin cYmidir:
elektrik ｺYbYkYsinin ykndYn as©l© yk itkilYri;
qoｺulmuｺ avadanl©n tYrkibindYn as©l© itkilYr (ｺYrti-sabit itkilYr);
hava ｺYraitindYn as©l© itkilYr.
Yar©mstansiyalar©n xsusi ehtiyaclar© çn sYrf olunan elektrik enerjisi ｨC yar©mstansiyalar©n xsusi ehtiyac transformatorlar©nda qoyulmuｺ sayclar©n gtYriｺlYrinY YsasYn tYyin olunan vY yar©mstansiyalar©n texnoloji avadanl©n©n iｺinin vY xidmYti heyYtin hYyat fYaliyyYtinin tYmin edilmYsi çn zYruri olan elektrik enerjisidir.
Elektrik enerjisinin 錮lmYsinin instrumental xYtalar© ilY ｺYrtlYnYn itkilYr ｨCｺYbYkYyY daxil olan vY ｺYbYkYdYn burax©lan elektrik enerjisinin qeydiyyat©n© yerinY yetirYn btn 錮 komplekslYrinin iｺ rejimlYri vY texniki xarakteristikalar© ilY ｺYrtlYnYn mumi qeyri-balansd©r.
Elektrik enerjisi itkilYrinin strukturunun hesabat©- itkilYrin tYrkib hissYlYrinin YdYdi qiymYtlYri vY onlar©n drstlk xarakteristikalar©n©n hesabat©.
Elektrik enerjisi itkilYrinin normalaｺd©r©lmas© ｨC elektrik enerjisi itkilYrinin iqtisadi meyarlara YsasYn elektrik enerjisinin tarifinY daxil edilYn mYqbul sYviyyYsinin tYyin edilmYsi.
Elektrik enerjisi itkilYrinin normativ xarakteristikalar© - elektrik enerjisi itkilYrinin mYqbul sYviyyYsinin rYsmi hesabatlarda Yks olunan faktorlardan as©l©l©.
Elektrik enerjisi yeganY mYhsul ndr ki, onu istehsal oldu yerdYn istehlak olundu yerY rYrkYn digYr resurslardan istifadY olunmur. Bunun çn rlYn elektrik enerjisinin nn bir hissYsi sYrf olunur, ona gY dY itkilYr labddr, mYsYlY onlar©n iqtisadi cYhYtdYn Ysasland©r©lm©ｺ sYviyyYsinin tYyin edilmYsindYn ibarYtdir.
Elektrik enerjisinin (EE) elektrik stansiyalar©n©n ｺinlYrindYn istehlaklara rlmYsi vY gYrginliklYrin transformatorlarda 軻vrilmYsi zaman© onun bir hissYsi naqillYrin q©zmas©na, Ytraf mhitdY vY armaturda elektromaqnit sahYlYrinin yaranmas©na, havan©n ionlaｺmas©na vY s. sYrf olunur, yYni gcn (aktiv vY reaktiv) vY enerjinin itkisi baｺ verir. Bu itkilYr elektrik stansiyalar©ndak©, hava vY kabel elektrik xYtlYri vY transformatorlardak© itkilYrdYn ibarYtdir [1-6].
BeynYlxalq ekspertlYrin rYyinY gY elektrik enerjisi itkilYrinin 4-5% sYviyyYsini mYqbul hesab etmYk olar. ﾝtkilYrin 10% sYviyyYsi elektrik enerjisinin ｺYbYkYlYrlY rlmYsinin fizikas© nteyi-nYzYrindYn maksimal burax©la bilYndir.
Hal-haz©rda mtYxYssislYrin YksYriyyYti elektrik enerjisi itkilYri termini YvYzinY 兎lektrik enerjisinin nYqlinY tYlYb olunan texnoloji sYrfterminindYn istifadY etmYyi daha dzgn hesab edirlYr. Lakin bununla yanaｺ© faktiki itkilYrin btn tYrkib hissYlYrinY, mYsYlYn, kommersiya itkilYrinY texnoloji sYrf termininin tYtbiq edilmYsi hedY adekvat deyildir.
ﾖlkYdY bazar mnasibYtlYrinin tYｺYkkl tapmas© elektrik enerjisi itkilYri probleminin YhYmiyyYtini, bu gtYricinin normadan art©q olmas© isY itkilYrin azald©lmas© tYdbirlYrinin aktuall©n© daha da art©r©r. BelY ki, itkilYrin qiymYti elektrik enerjisi tarifinin tYrkib hissYlYrindYn biridir.
EnerjiyY qYnaYtin mhm istiqamYtlYrindYn biri elektrik ｺYbYkYlYrindY elektrik enerjisi itkilYrinin iqtisadi cYhYtdYn Ysasland©r©lm©ｺ sYviyyYyY qYdYr azald©lmas©d©r.
Elektrik enerjisi itkilYrinin hesabat© aｺada verilYn mYlumatlar zrY yerinY yetirilir:
-retrospektiv mYlumatlara YsasYn (retrospektiv hesabatlar);
-tele輓YlYrin kYkliyi ilY operativ ｺYkildY al©nan mYlumatlar Ysas©nda (operativ hesabatlar);
-perspektivY (bir il vY daha uzun mddYtY) proqnozlaｺd©r©lan mYlumatlar Ysas©nda (perspektiv hesabatlar).
Retrospektiv hesabatlar aｺadak©lar çn yerinY yetirilmYlidir:
-elektrik ｺYbYkYsinin element qruplar© zrY elektrik enerjisi itkilYrinin strukturunun mYyyYn edilmYsi çn;
-elektrik enerjisinin kommersiya ｫitkilYrininｻ mYyyYn edilmYsi çn;
-elektrik enerji itkisi yksYk olan elementlYrin (element qruplar©n©n) aｺkar edilmYsi vY onlarda itkilYrin azald©lmas© zrY tYdbirlYrin haz©rlanmas© çn;
-elektrik enerjisi itkilYrinin azald©lmas© zrY tYtbiq edilYn tYdbirlYrin faktiki effektivliyinin mYyyYn edilmYsi çn;
-btlkdY enerjisistem, onun struktur bmYlYri vY yar©mstansiyalar zrY elektrik enerjisi balanslar©n©n tYrtib edilmYsi vY qeyri-balanslar©n burax©labilYn qiymYtlYrY qYdYr azald©lmas© zrY tYdbirlYrin haz©rlanmas© çn;
-enerjisistemin texniki-iqtisadi gtYricilYrinin mYyyYn edilmYsi çn.
Operativ hesabatlar aｺadak©lar çn yerinY yetirilmYlidir:
-elektrik enerjisi itkilYrinin cari qiymYtlYrinY vY onlar©n dYyiｺmYsinY nYzarYt etmYk çn;
-itkilYrin minimallaｺd©r©lmas© mYqsYdilY rejimlYrin vY elektrik ｺYbYkYlYrinin sxemlYrinin operativ dYqiqlYｺdirilmYsi çn;
-gc limitlYrinY riayYt olunmas©na nYzarYt etmYk mYqsYdilY enerji sistemi vY onun struktur bmYlYri zrY gc balanslar©n©n tYrtib edilmYsi çn;
-ay©n, rbn, ilin ax©r©na gtYrilYn elektrik enerjisi itkilYrini mYyyYn etmYk çn;
- elektrik enerjisi itkilYrini proqnozlaｺd©rarkYn istifadY edilYn gtYricilYr bazas©n© formalaｺd©rmaq çn.
Perspektiv hesabatlar aｺadak©lar çn yerinY yetirilmYlidir:
-nbYti vY gYlYcYk illYrdY glYnilYn elektrik enerjisi itkilYrini mYyyYn etmYk çn;
-itkilYrin azald©lmas© zrY planlaｺd©r©lan tYdbirlYrin glYnilYn effektivliyinin hesabat© çn;
-elektrik enerjisi itkilYrinin sYviyyYsi zrY elektrik ｺYbYkYlYrinin yenidYn qurulma variantlar©n© mqayisY etmYk çn.
Elektrik enerjisi itkilYrinin strukturunun tYrkibinY aｺadak©lar daxil edilmYlidir:
- xYtlYrdYki, gc transformatorlar©ndak© vY avtotransformatorlardak© yk itkilYri;
- transformatorlar©n vY avtotransformatorlar©n yksz iｺlYmY itkilYri;
- hava xYtlYrindYki tac itkilYri;
-yar©mstansiyalar©n xsusi ehtiyaclar© çn elektrik enerjisi sYrfi;
-kompensYedici quruluｺlarda elektrik enerjisi sYrfi - kondensator batareyalar©nda (KB), sinxron kompensatorlarda (SK), SK rejimindY iｺlYyYn generatorlarda, statik tiristorlu kompensatorlarda (STK) vY s.;
-yar©mstans©yalar©n reaktorlar©ndak© itkilYr;
-綺n vY gYrginlik 錮 transformatorlar©ndak© vY onlar©n ikinci drYlYrindYki, cmlYdYn, elektrik enerjisi sayclar©ndak© itkilYr;
-kommersiya itkilYri.
Elektrik enerjisi itkilYrinin analizi vY onlarda itkilYrin azald©lmas© zrY tYdbirlYrin qiymYtlYndirilmYsi çn itkilYrin hesabat nYticYlYrini, aｺa Wmin vY yuxar© Wmax sYrhYd intervallar© ｺYklindY tYqdim etmYk tsiyY olunur. ﾝtkilYrin hesabi interval© elektrik ｺYbYkYlYrinin sxemlYri vY yklYri haqq©nda ilkin mYlumatlar©n dolnlu vY dYqiqliyi vY istifadY edilYn hesabat metodunun xYtalar© ilY tYyin edilir.
EnerjisistemlYrin elektrik ｺYbYkYlYrindYki itkilYrin hesabat© çn, elektron hesablay©c© maｺ©nlar© (EHM) çn tYlimatlar©n tYlYblYrinY uyn metodlardan vY proqramlardan istifadY edilmYlidir.
2. Elektrik enerjisi itkilYrinin hesabat© vY tYhlili
Elektrik enerjisi itkilYrinin hesabat© retrospektiv mYlumatlar, tele輓YlYrin kYkliyi ilY operativ ｺYkildY al©nan mYlumatlar, proqnozlaｺd©r©lan mYlumatlar Ysas©nda perspektiv hesabatlar çn yerinY yetirilir [5-7].
Retrospektiv hesabatlar elektrik ｺYbYkYsinin element qruplar© zrY elektrik enerjisi itkilYrinin strukturunun mYyyYn edilmYsi çn, kommersiya ｫitkilYrininｻ mYyyYn edilmYsi çn, enerji itkisi yksYk olan elementlYrin (element qruplar©n©n) aｺkar edilmYsi vY onlarda itkilYrin azald©lmas© zrY tYdbirlYrin haz©rlanmas© çn, itkilYrin azald©lmas© zrY tYtbiq edilYn tYdbirlYrin faktiki effektivliyinin mYyyYn edilmYsi çn, enerjisistem, onun struktur bmYlYri vY yar©mstans©yalar zrY elektrik enerjisi balanslar©n©n tYrtib edilmYsi vY qeyri-balanslar©n burax©la bilYn qiymYtlYrY qYdYr azald©©lmas© zrY tYdbirlYrin haz©rlanmas© çn, enerjisistemin texniki-iqtisadi gtYricilYrinin mYyyYn edilmYsi çn nYzYrdY tutulmuｺdur.
Operativ hesabatlar©n yerinY yetirilmYsi elektrik enerjisi itkilYrinin cari qiymYtlYrinY vY itkilYrin mYyyYn zaman YrzindY dYyiｺmYsinY nYzarYt etmYyY, itkilYrin minimallaｺd©r©lmas© mYqsYdilY rejimlYrin vY elektrik ｺYbYkYlYrinin sxemlYrinin operativ idarY olunmas©na, gc mYhdudiyyYtlYrinY riayYt olunmas©na nYzarYt etmYk mYqsYdilY enerji sistemi vY onun struktur bmYlYri zrY gc balanslar©n©n tYrtib edilmYsinY, ay©n, rbn, ilin sonuna gtYrilYn elektrik enerjisi itkilYrini mYyyYn etmYyY, elektrik enerjisi itkilYrini proqnozlaｺd©rarkYn istifadY edilYn gtYricilYr bazas©n© formalaｺd©rma imkan verir.
Perspektiv hesabatlar©n mYqsYdi nbYti vY gYlYcYk illYrdY glYnilYn elektrik enerjisi itkilYrini mYyyYn etmYk, itkilYrin azald©lmas© zrY planlaｺd©r©lan tYdbirlYrin glYnilYn effektivliyinin hesabat©n© aparmaq, elektrik enerjisi itkilYrinin sYviyyYsi zrY elektrik ｺYbYkYlYrinin yenidYn qurulma variantlar©n© mqayisY etmYkdir.
Elektrik enerjisi itkilYrinin tYhlili enerjisistemin vY onun mYssisYlYrinin elektrik enerjisi itkilYrinin azald©lmas© zrY ehtiyatlar©n©n aｺkar edilmYsi vY qiymYtlYndirilmYsi, elektrik enerjisi itkilYrinin sYviyyYsini mYyyYn edYn Ysas amillYrin aｺkar edilmYsi vY vacibliyinY gY s©ralanmas©, elektrik enerjisi itkilYrinin azald©lmas© zrY tYdbirlYrin iｺlYnmYsi, onlar©n effektivliyinin vY tYtbiqi ard©c©ll©n©n mYyyYn edilmYsi, elektrik enerjisinin kommersiya itkilYrinin mYnbYyinin mYyyYn edilmYsi, btlkdY enerjisisteminin vY onun bmYlYrinin elektrik enerjisi itkilYri gtYricisi zrY iｺinin nYticYlYrinin qiymYtlYndirilmYsi, elektrik ｺYbYkYlYrinin inkiｺafi, itkilYrin azald©lmas© zrY Ysasl© vYsait qoyuluｺu tYlYb edYn tYdbirlYrin tYtbiq edilmYsi zrY qYrarlar©n haz©rlanmas© vY Ysasland©r©lmas© çn apar©l©r.
Elektrik enerjisi itkilYrinin tYhlilinin Ysas formalar© hYr yar©mstansiya, elektrik stansiyas©, elektrik ｺYbYkY mYssisYlYri vY btlkdY enerji sistemi zrY elektrik enerjisi balanslar©n©n tYrtib edilmYsi; elektrik enerjisinin hesablanm©ｺ, planlaｺd©r©lm©ｺ vY hesabat© verilmiｺ itkilYrinin mqayisYsi vY enerji sistemi vY onun ayr©-ayr© mYssisYlYri zrY itkilYrin dYyiｺmYsinin tYhlili; elektrik enerjisi itkilYrinin ayr©-ayr© tYrkib hissYlYrinin, elektrik ｺYbYkY sxemlYrinin, rejimlYrinin vY elektrik enerjisi burax©lmas© strukturunun dYyiｺikliklYri nYzYrY al©nmaqla, dYyiｺilmYsinin tYhlili; elektrik enerjisi balans©n©n tYrkibinin hesabat© vY plan gtYricilYrinin mqayisYsi (xsusi ehtiyaclar, tYsYrrfat vY istehsalat ehtiyaclar©); elektrik enerjisi itkilYrinin azald©lmas© zrY ayr©-ayr© tYdbirlYrin, hYm輅nin tYdbirlYr plan©n©n btlkdY faktiki effektivliyinin qiymYtlYndirilmYsi; elektrik enerjisi itkilYrinin ｺYbYkYnin sxemini vY onun iｺ rejimlYrini xarakterizY edYn Ysas amillYrdYn as©l©l©qlar©n©n aｺkar edilmYsi.
Elektrik enerjisi itkilYrinin tYhlili çn elektrik ｺYbYkYlYrinin rejimlYrinin hesabat©n©n nYticYlYri vY sxemlYri; elektrik enerjisi itkilYrinin hesablama nYticYlYri vY onlar©n strukturu; enerji sistemindY vY onun mYssisYlYrindY bir s©ra illYr YrzindY elektrik enerjisi itkilYri zrY hesabat mYlumatlar©; elektrik enerji ax©nlar© zrY mYlumatlar; elektrik enerjisi itkilYrinin azald©lmas© zrY tYdbirlYr plan©n©n yerinY yetirilmYsinin yekunlar©; elektrik ｺYbYkYlYrinin inkiｺaf© zrY layihY qYrarlar©; reaktiv gcn kompensasiyas© vasitYlYrinin vYziyyYtini vY onlardan istifadYni xarakterizY edYn vY elektrik ｺYbYkYlYrinin rejimlYrini tYnzimlYyYn sYnYdlYr; elektrik enerjisinin istehlak ｺYbYkYlYrinin kompensasiya quruluｺlar© ilY tYchiz edilmYsi zrY mYlumatlar; elektrik enerjisinin hesabat vY texniki u輟tunun vYziyyYti zrY mYlumatlar; mYiｺYt abonentlYrinin elektrik enerjisinin orta ayl©q Yniｺi zrY mYlumatlar vY elektrik enerjisinin orlanmas© ilY mbarizYnin nYticYlYri; elektrik enerjisi itkilYrinin azald©lmas©na gY enerjisistemin heyYtinin maddi stimullaｺd©r©lmas© zrY mYlumatlar istifadY olunmal©d©r.
3. Elektrik enerjisi itkilYrinin strukturu
ﾝtkilYr mxtYlif meyarlara YsasYn tYrkib hissYlYrinY ayr©la bilYr: xarakterinY gY (sabit, dYyiｺYn), gYrginlik siniflYri zrY, element gruplar© zrY (ｺYk.1.1.), istehsalat bmYlYri zrY vY s. Elektrik enerjisi itkilYrinin strukturunun tYrkibinY hava xYtlYrindYki, gc transformatorlar©ndak© vY avtotransformatorlardak© yk itkilYri; transformatorlar©n vY avtotransformatorlar©n yksz iｺlYmY itkilYri; hava xYtlYrindYki tac itkilYri; yar©mstansiyalar©n xsusi ehtiyaclar© çn elektrik enerjisi sYrfi; kondensator batareyalar©nda, sinxron kompensatorlarda, SK rejimindY iｺlYyYn generatorlarda, statik tiristorlu kompensatorlarda (STK), kompensasiya quruluｺlar©nda elektrik enerjisi sYrfi; yar©mstansiyalar©n reaktorlar©ndak© itkilYr; 綺n vY gYrginlik 錮 transformatorlar©ndak© vY onlar©n ikinci tYrYf drYlYrindYki, cmlYdYn, elektrik enerjisi sayclar©ndak© itkilYr daxildir.
Texniki itkilYrin, yar©mstansiyalar©n xsusi ehtiyaclar© çn sYrf olunan elektrik enerjisinin vY kommersiya itkilYrinin cYmini elektrik enerjisinin fiziki itkilYri adland©rmaq olar. Fiziki itkilYrin birinci iki tYｺkiledicisi elektrik enerjisinin ｺYbYkYlYrdYn rlmYsinin texnologiyas©na, çncsisY rlmº elektrik enerjisinin miqdar©na nYzarYt texnologiyas©na aiddir.
Elektrik ｺYbYkYlYri sxemlYri, rejimlYrinin xsusiyyYtlYri vY itkilYrin hesablanma metodlar©n©n tYtbiq imkanlari ilY YlaqYdar olaraq beｺ qrupa ayr©l©r:
1) enerji sistemlYri aras©nda gc mbadilYsi hYyata ke輅rilYn 220 kV vY daha yksYk gYrginlikli tranzit (sistemlYraras© YlaqYlYr) ｺYbYkYlYr;
2)enerji sistemlYri aras©ndak© gc mbadilYsindY iｺtirak etmYyYn 110 kV vY daha yksYk gYrginlikli qapal© ｺYbYkYlYr;
3) 35-150 kV gYrginlikli aq ｺYbYkYlYr;
4) 6-20 kV gYrginlikli ｺYbYkYlYr;
5) 0,38 kV gYrginlikli ｺYbYkYlYr.
ﾝtkilYrin tYhlili vY normalaｺd©r©lmas© çn elektrik enerjisi itkilYrinin irilYｺdirilmiｺ strukturundan istifadY etmYk mYqsYdYuyndur. Bu nteyi-nYzYrdYn faktiki itkilYr dd tYrkib hissYsinY bnr:
1) elektrik enerjisi elektrik ｺYbYkYlYri ilY rlYrkYn baｺ verYn fiziki proseslYrlY ｺYrtlYnYn vY elektrik enerjisinin bir hissYsinin ｺYbYkY elementlYrindY istiliyY 軻vrilmYsindY ifadY olunan texniki itkilYr (ｺYk.1.2.). Texniki itkilYr 錮lY bilmYz. Onlar©n qiymYti elektrotexnika qanunlar© Ysas©nda hesablama yolu ilY al©n©r;
2) yar©mstansiyalar©n xsusi ehtiyaclar© zn sYrf olunan elektrik enerjisi ｨC yar©mstansiyalar©n xsusi ehtiyac transformatorlar©nda qoyulmuｺ sayclar©n gtYriｺlYrinY YsasYn tYyin olunan vY yar©mstansiyalarm texnoloji avadanl©n©n iｺinin vY xidmYti heyYtin hYyat fYaliyyYtinin tYmin edilmYsi çn zYruri olan elektrik enerjisidir;
elektrik enerjisinin 錮lmYsinin instrumental xYtalar© ilY ｺYrtlYnYn itkilYr. Bu itkilYri istifadY olunan cihazlar©n metroloji xarakteristikalar© vY iｺ rejimlYri haqq©nda verilYnlYr Ysas©nda hesablay©rlar;
mYiｺYt istehlaklar©n©n elektrik enerjisinY gY YniｺlYrinin sayclar©n gtYriｺlYri ilY uynsuzlu vY elektrik enerjisinin istehlak©na nYzarYt sahYsindY digYr sYbYblYrlY ｺYrtlYnYn kommersiya itkilYri. Kommersiya itkilYrinin riyazi modeli olmad©ndan onlar© ayr©ca hesablamaq olmur. Kommersiya itkilYrinin qiymYtini faktiki (hesabi) itkilYrdYn birinci ç tYrkib hissYsinin cYmini xmaqla tYyin edirlYr.
Elektrik enerjisi itkilYrinin hesabat© vY tYhlilinin Ysas mYsYlYsi itkilYrin strukturunun tYyin edilmYsi, itkilYrin konkret mYnbYyinin mYyyYn edilmYsi vY onlar©n iqtisadi cYhYtdYn Ysasland©r©lm©ｺ hYddY qYdYr azald©lmas© imkanlar©n©n qiymYtlYndirilmYsidir.
Elektrik enerjisi itkilYrinin hesabatlar©n©n nYticYsi ｨC uzun mddYtli dr çn itkilYrin strukturu, onlar©n azald©lmas© imkanlar©, itkilYrin normativ xarakteristikas©, hesablanm©ｺ qiymYtlYrin drstlynn YdYdi xarakteristikalar©d©r. Bir qayda olaraq ｺYbYkYlYrin sxemlYri hesabat drndY sabit qalm©r. Faktiki olaraq ｺYbYkYnin sxemi istYnilYn zaman an©nda hesabat sxemindYn fYrqlYnY bilYr. Cari sxemin nYzYrY al©nmas© mYsYlYsi qoyularsa onda yklYr haqq©nda mYlumatlar©n fasilYsiz olaraq daxil edilmYsi tYmin olunmal©d©r.
ｪYk. 1.1. EE itkilYrinin element qruplar© zrY strukturu
ｪYk. 1.2. EE rlmYsinin texnoloji sYrfinin strukturu
4. Elektrik enerjisinin qeyri-balans©
Elektrik stansiyas©nda hYr ay sayclar©n ay©n 1-dY 00 saatdak© gtYriｺlYrinY YsasYn enerjinin balans© tYrtib olunur ki, bu da aｺadak©lar© YhatY edir:
- elektrik stansiyas©n©n generatorlar©nda elektrik enerjisinin istehsal© (WG);
enerji sistemindYn daxil olan elektrik enerjisinin miqdar© (WES);
elektrik stansiyas©n©n xsusi sYrfinY tYlYb olunan elektrik enerjisinin miqdar© (Wxs);
elektrik stansiyas©n©n tYsYrrfat sYrfinY tYlYb olunan elektrik enerjisinin miqdar© (Wts);
elektrik stansiyas©n©n istehsal sYrfinY tYlYb olunan elektrik enerjisinin miqdar© (Wis);
elektrik stansiyas©n©n ｺinlYrindYn tYlYbatlara gYrginlik siniflYri zrY burax©lan elektrik enerjisinin miqdar© (Wbur);
elektrik stansiyas©n©n ｺinlYrindYn enerji sisteminY burax©lan elektrik enerjisinin miqdar©;
elektrik stansiyas©n©n baｺ gc transformatorlar©nda enerji itkilYrinin miqdar© (ΧWtr).
Elektrik stansiyas©nda elektrik enerjisinin qeyri-balans©n© aｺadak© ｺYkildY gtYrmYk olar:
µ § (1.1)
burada WG - elektrik enerjisinin istehsal©, Wbur - elektrik stansiyas©n©n ｺinlYrindYn burax©lan elektrik enerjisi, ΧWtex ｨC isY stansiya elementlYrindY texniki itkilYrdir.
Elektrik stansiyas©nda enerjinin qeyri-balans©n© qeydiyyat sisteminin xYtalar© ilY ba© metroloji qeyri-balans (ΧWmet.qb) vY sayc gtYriｺlYrinin eyni zamanda qeyd edilmYmYsi ilY ba© kommersiya itkilYrinin cYmi kimi tYsvir etmYk olar:
µ § (1.2)
burada ΧWmet.qbｨC metroloji qeyri-balans, ΧWîmm. isY kommersiya itkilYridir.
Elektrik enerjisinin faktiki qeyri-balans©n©n (ΧWf.qb) %-lY nisbi qiymYti aｺ©dak© kimi tap©l©r:
µ § (1.3)
Faktiki qeyri-balans©n qiymYti burax©la bilYn qeyri-balans©n qiymYtindYn az vY ya ona bYrabYr olmal©d©r.
5. Elektrik enerjisi itkilYrinin normalaｺd©r©lmas©
Elektrik enerjisi itkilYrinin hesablanmas©n© iki qrup mYsYlYlYrin hYlli çn yerinY yetirirlYr:
- obyekt daxilindY texniki-iqtisadi mYsYlYlYr (itkilYrin mYnbYyinin aｺkar edilmYsi, itkilYrin azald©lmas© zrY tYdbirlYrin iｺlYnib haz©rlanmas© vY s.);
- dlYt vY yuxar© tYｺkilatlarla YlaqYlYrlY ba© mYsYlYlYr (EE çn tariflYrin formalaｺd©r©lmas© çn itkilYrin sYviyyYsinin Ysasland©r©lmas©).
ﾝtkilYrin dd tYｺkiledicisindYn nYzarYt idarYlYri YmYkdaｺlar© çn ayd©n tYsYvvr etmYk nteyi-nYzYrindYn Yn 躡tini texniki itkilYr, xsusilY yk itkilYridir, belY ki, bu itkilYr elektrotexnikan©n qanunlar© Ysas©nda minlYrlY elementdY hesabanm©ｺ itkilYrin cYminY bYrabYrdir. VYziyyYtdYn x©ｺ yolu kimi texniki itkilYrin rYsmi hesabat sYnYdlYrindY Yks olunan faktorlardan as©l© normativ xarakteristikalar©ndan istifadY olunmas© tsiyyY olunur.
Normativ xarakteristikalar itkilYrin 躡tin yoxlana bilYn birbaｺa hesablanmas© Ysas©nda qurulur. Lakin bununla yanaｺ© itkilYrin hYr dYfY birbaｺa hesablanmas© YvYzinY bu xarakteristikalar bir dYfY qurulur, mtYxYssislYrin iｺtirak© ilY bu xarakteristikalara gY Yn vY perspektiv drlYr çn normativlYr al©n©r, ekspertlYrin iｺtirak© ilY mzakirY olunur vY istifadY çn nYticY xar©l©r.
Texniki itkilYrin burax©lm©ｺ EE miqdar©, gclstansiyalardan al©nan EE, sistemlYraras© ax©nlar vY s. Ysas faktorlardan as©l©l©n© gtYrYn xarakteristikalar© onlar©n hesabat©n©n nYticYlYrinin tYsvirini asanlaｺd©r©r. MinlYrlY elementin bir ne躡 Ymsalla tYsvir olundugu itkilYrin normativ xarakteristikalar©ndan istifadY etmYk çn nY sxemi, nY dY dynlYrdYki yklYri bilmYk laz©md©r.
Normativ xarakteristikalar©n parametrlYri kifayYt qYdYr stabildir vY buna gY dY bir dYfY hesablan©b, raz©l©q al©nd©qdan vY tYsdiq olunduqdan sonra ｺYbYkYlYrin sxem vY rejimlYrindY YhYmiyyYtli dYyiｺikliklYr baｺ verYnY qYdYr uzun mddYt istifadY oluna bilYr.
6. Elektrik enerjisi itkilYrinin hesabat intervallar©n©n tYyini
EE itkilYrinin hesablanmas© metodlar© hYmin metodlar©n iｺlYndiyi zaman qYbul olunan fYrziyyYlYrlY ｺYrtlYnYn xYtalara ｨC metodik xYtalara malikdir.
Hesabatlarda istifadY olunan mYlumatlar mYhdud dYqiqliyY malik oldundan hesabat©n nYticYlYrinY YlavY xYtalar ｨC mYlumat xYtalar© daxil edilir.
Metodik xYtalar YldY olan mYlumatlar©n xassYlYri ilY tYyin olunur, belY ki, mYlumatlar©n olmamas© vY ya tam hYcmdY emal olunmas©n©n mYqsYdYuyn olmamas© mYyyYn fYrzetmYlYrY getmYyY mYcbur edir.
Metodik xYtalara aｺadak©larla ｺYrtlYnYn xYtalar aiddir:
Yn bk itkilYr vaxt©n©n vY forma Ymsal©n©n ｺYbYkYnin (fiderin) mumi yk qrafikinY YsasYn hesablanmas©n©n qeyri-adekvatl©;
forma Ymsal©n©n dYqiq dsturlar YvYzinY empirik dsturlarla hesablanmas©.
MYlumat xYtalar©na aｺadak©lar aiddir:
- dynlYrdY yklYrin verilmYsindYki xYtalarla ba©;
- ｺYbYkYnin hissYlYrinin parametrlYrinin verilmYsinin qeyri-dYqiqliyi ilY ｺYrtlYnYn;
- xsusi mqavimYtin istifadY olunmas© ilY ｺYrtlYnYn;
MYftilin temperaturu xYttdYki cYrYyandan, Ytraf mhitin temperaturundan, klYyin srYtindYn, gnYｺ radiasiyas©n©n sYviyyYsindYn as©l©d©r. Bu parametrlYr hYmiｺY dYyiｺir.
Qeyri-adekvatl©n xYtas©. Baｺ hissYnin mumi yknn qrafiki ayr©-ayr© tYlYbatlar©n qrafiklYrindYn qurulur. AdYtYn ayr©-ayr© tYlYbatlar©n yk qrafiklYri mYlum olmur. ﾜmumi ykn maksimumlar©n©n periodlar© mumi halda ayr©-ayr© tYlYbatlar©n qrafiklYri ilY st-stY dºmYyY bilYr.
Metodik vY mYlumat xYtalar©n©n mcudlu faktiki itkilYrin hesabat qiymYtlYrindYn fYrqlYnmYsinY gYtirir. Bununla YlaqYdar ehtimal nYzYriyyYsinin riyazi aparat©ndan istifadY etmYklY faktiki itkilYrin yerlYｺY bildiyi interval hesablan©r.
Elektrik enerjisi itkilYrinin hesablanmas©nda istifadY edilYn mYlumatlar©n xYtalar© adYtYn normal qanunla paylanm©ｺ tYsadfi kYmiyyYtlYr kimi tYsvir olunur:
µ § (1.7)
harada ki, D, ã, m ｨC mvafiq olaraq elektrik enerjisi itkilYrinin dispersiyas©, orta kvadratik meyli vY riyazi glYmYsidir.
夙Yr X-in kYnar qiymYtlYri mYlumdursa, normal qanunla paylanm©ｺ vY riyazi glYmYsi mb 3ã interval©nda olan tYsadfi kYmiyyYtin 99,7% ehtimalla orta kvadratik meyli aｺadak© dsturla tap©l©r:
µ § (1.8)
EE itkilYrinin faktiki qiymYtlYrinin 95 % ehtimalla yerlYｺdiyi interval©n aｺa vY yuxar© sYrhYdlYri aｺadak© dsturlardan tap©l©r:
µ § (1.9)
harada ki, ﾄWhesabat- itkilYrin hesabat qiymYti, χ ｨC hesabat©n xYtas©n©n %-lY orta kvadratik qiymYtidir, φ - interval©n vY ona mvafiq ehtimal©n qiymYtini tYyin edYn parametrdir. φ=1 qiymYtinY ehtimal©n 68.2%, φ=2 qiymYtinY 95.4%, φ=3 qiymYtinY isY 99.7% qiymYti uyn gYlir.
7. Texniki itkilYrin hesablanmas© metodlar©n©n tYsnifat©
ｪYbYkYnin hYr hans© bir elementindY gc itkilYrinin qiymYti ykn xarakterindYn vY onun dYyiｺmYsindYn as©l©d©r:
µ § (2.1)
burada P vY Q ｨC ｺYbYkY elementindYn rlYn aktiv vY reaktiv gcdr.
EE itkilYrinin qiymYti ykn xarakterindYn vY onun dYyiｺmYsindYn as©l©d©r, odur ki, EE itkilYrini mxtYlif sullarla hesablay©rlar.
ｪYbYkYnin yklYri haqq©nda mYlumat©n dolnlundan vY hesabat formalar©ndan as©l© olaraq yk itkilYrinin mYyyYn edilmYsi çn mxtYlif metodlardan istifadY edilmYsi tsiyY olunur.
ﾝstifadY olunan riyazi modeldYn as©l© olaraq btn metodlar© iki bk qrupa bmYk olar: retrospektiv vY ehtimal-statistik.
Elektrik ｺYbYkYlYrindY elektrik enerjisi itkilYrinin hesablanmas© metodlar©n©n tYsnifat© ｺYk. 2.1.- dY verilm©ｺdir.
Yk itkilYri ｺYbYkYlYrin sxemlYri vY yklYri haqq©nda YldY olan mYlumatlar©n hYcminY mvafiq olaraq hesabat©n dYqiqliyinin azalmas© s©ras© zrY aｺadak© beｺ metoddan biri ilY hesablana bilYr [1-4, 8, 9]:
operativ hesabatlar;
hesabat sutkalar©;
orta yklYr;
Yn bk gc itkilYri vaxt©;
5) itkilYrin ｺYbYkYlYrin sxemlYri vY yklYri haqq©nda mumilYｺdirici
mYlumatlara YsasYn qiymYtlYndirilmYsi.
EE itkilYrini hesablamaq çn Yn dYqiq metod qrafik inteqrallama metodudur.
ｪYk. 2.1. Yk itkilYrinin hesabat metodlar©n©n tYsnifat©
Yk itkilYrinin hesabat© metodlar©
Operativ hesabatlar metodunun Ysas©n©
µ § (2.2)
dsturu tYｺkil edir, burada n-ｺYbYkY elementlYrinin say©, tij- Ri mqavimYtli ｺYbYkY elementinin Iij cYrYyan yknn sabit qYbul edildiyi zaman interval©, m ｨC zaman intervallar©n©n say©d©r.
Bu dstura daxil olan ｺYbYkY elementlYrindYki cYrYyan yklYri dispet軻r cYdvYllYri, operativ 錮 komplekslYri, elektrik enerjisinin qeydiyyat©n©n vY nYzarYtinin avtomatlaｺd©r©lm©ｺ sistemlYrindYn al©n©r.
Xarakterik sutkal©q rejimlYr metodunun Ysas©n©
µ § (2.3)
dsturu tYｺkil edir, harada ki, ﾄPi ｨC mddYti ti saat olan i-ci rejimdY ｺYbYkYdY gc itkilYri, n ｨC sutkal©q yk qrafikindY pillYlYrin say©d©r. Elektrik enerjisinin illik itkilYri aｺadak© dsturla hesablana bilYr:
µ § (2.4)
Burada m ｨC xarakterik sutkalar©n say©, nxar sut, j isY j-ci xarakterik sutkalar©n say©d©r.
Xarakterik sutkalar qismindY q©ｺ, yay, yaz, pay©z iｺ vY istirahYt gnlYri se輅lY bilYr. Bu halda m=8.
ﾝtkilYrin hesabat drnn xarakterik rejimlYrinY gY hesabat©-bYslYyici ｺYbYkYlYrdY EE itkilYrini daha dYqiq hesablamaq çn iｺlYnmiｺdir. Metodun mahiyyYti ondan ibarYtdir ki, hesabat drndY itkilYrin dYyiｺmYsinin real prosesi bir ne躡 xarakterik rejimlY YvYz olunur. AdYtYn xarakterik rejimlYr qismindY ｺYbYkYnin normal sxemindY nYzarYt 錮 gnlYrindY 錮lmº maksimum vY minimum yklYr grlr. Onda EE itkilYri
µ § (2.5)
dsturu ilY tap©la bilYr, harada ki, Wq vY Wy xarakterik q©ｺ vY yay gnlYrindY elektrik enerjisi itkilYri, nq vY ny isY q©ｺ vY yay xarakterik sutkalar©n©n say©d©r.
Xarakterik sutkal©q rejimlYr metodu tranzit ｺYbYkYlYrdY, dyn ntYlYrindYki yklYr haqq©nda dri olaraq enerjisistemin hesablama mYrkYzinY rlYn tele輓YlYrin mcudlu hal©nda, itkilYrin hesabat© çn tsiyY olunur. Bu metod Ysas©nda iｺlYnmiｺ metodikada il ç xarakterik rejimY bnr: cari ilin q©ｺ vY yay maksimumu vY Yn ilin q©ｺ maksimumu.
Elektrik enerjisi itkilYrini µ § dsturu ilY tYyin etmYk mmkn olmad©qda xarakterik rejimlYrin hesabat©na Ysaslanan yanaｺmadan istifadY olunur. Bu halda illik elektrik enerjisi itkilYrini µ §dsturu ilY tapmaq olar, burada Pj - j-ci rejimdY gc itkilYri, tj - j-ci rejimin davametmY mddYti, k - isY se輅lmiｺ xarakterik rejimlYrin say©d©r. BelY yanaｺman©n 軋t©ｺmamazl© hYr bir rejimin, xsusilY onun davametmY mddYtinin Ysasland©r©lmas©ndad©r.
Hesabat sutkalar© - gc mbadilYsindY iｺtirak etmYyYn 110 kV vY daha yksYk gYrginlikli qapal© ｺYbYkYlYrdY itkilYrin hesabat© çn tsiyY olunur:
µ § (2.6)
Harada ki, m ｨC xarakterik sutkalar©n say©d©r, bunlar©n hYr birindY mYlum yk grafiklYrinY gY hesablanm©ｺ elektrik enerjisinin itkilYri ﾄWi; De黐,i ｨC i-ci xarakterik grafikin il YrzindY ekvivalent davametmY mddYtidir.
µ § (2.7)
burada k- HX armaturunda itkilYri nYzYrY alan Ymsald©r (110 kV vY daha yksYk gYrginlikli xYtlYr çn k=1.02, 35 kV vY aｺa gYrginlikli xYtlYr çn k=1),
µ § (2.8)
Burada Day ay YrzindY sutkalar©n say©, Wi ｨC bax©lan ay©n i-ci sutkas©nda ｺYbYkYyY burax©lan EE miqdar©, Wor,sut ｨC ｺYbYkYyY burax©lan EE-nin orta sutkal©q qiymYtidir.
Tutaq ki, N ay YrzindYki itkilYri hesablamaq laz©md©r, bu ｺYrtlY ki, hYmin aylardan birinY aid olan sutka YrzindY elektrik enerjisinin itkilYri ﾄWor,sut mYlumdur. Bu halda sutkalar©n ekvivalent say© aｺadak© dsturla tap©l©r:
µ § (2.9)
burada Way,i ｨC i-ci ayda ｺYbYkYyY daxil olan EE miqdar©, ﾄWay, hes isY ﾄWor,sut hesabland© ayda ｺYbYkYyY daxil olan EE miqdar©d©r.
Orta yklYr metodu - bax©lan dr YrzindY ｺYbYkYnin baｺ sahYsindYn burax©lan elektrik enerjisi haqq©nda mYlumatlar©n mcudlu hal©nda 6-150 kV gYrginlikli qapal© olmayan ｺYbYkYlYr çn tsiyY olunur. Bu halda maksimal itkilYr saatlar©n©n say© metodunun tYtbiqinY dY icazY verilir.
Orta yklYr metodunun Ysas©n© aｺadak© dstur tYｺkil edir:
µ § (2.10)
µ § (2.11)
burada µ §vY µ §- orta vY maksimal yk rejimlYrindY gc itkilYri, T isY saatlarla hesabat drdr, kf - yk qrafikinin forma Ymsal©d©r, ｨC maksimal itkilYrin davam etmY saatlar©d©r.
ﾝstismar ｺYraitindY orta yklYr istehlak olunmuｺ aktiv vY reaktiv elektrik enerjisi 錮lYri Ysas©nda tap©l©r:
µ § (2.12)
(2.10) vY (2.11) metodlar© texnoloji cYhYtdYn biri-birindYn az fYrqlYnir. HYr iki metod itkilYrin bir rejimindY hesabatlar©na Ysaslan©r. Birinci halda orta yklYr metodu adlan©r. ﾝkinci halda maksimal yklYr metodu adlan©r.
Ekvivalent mqavimYt metodu ｨC elektrik enerjisi itkilYrinin Elektron Hesablama Maｺ©nlar©nda hesablanmas© çn mvafiq proqramlar olmad©qda ekvivalent mqavimYt metodundan istifadY oluna bilYr. Bu halda ekvivalent mqavimYti
µ § (2.13)
dsturundan istifadY etmYklY vY ya Yn bk itkilYr saat© metodundan istifadY etmYklY tYyin etmYk olar:
µ § (2.14)
(2.13) vY (2.14) dsturlar©nda Wa vY Wr ｨC T zaman mddYti YrzindY fiderin baｺ hissYsindYn rlYn aktiv vY reaktiv enerjilYr, min kVt*saat vY min kVAr*saat; Uekv- yk itkilYrini hesablamaq çn ekvivalent gYrginlik, kV; Imax-baｺ hissYnin ekvivalent yk kA, kk ｨC cYrYyan©n qiymYti bilavasitY 輓Y nYticYsindY tYyin edildikdY 1.37, digYr hallarda 1-Y bYrabYr qYbul edilYn korreksiya Ymsal©d©r.
Ekvivalent gYrginlik aｺadak© dsturla tYyin edilir:
µ § (2.15)
burada k ｨC 6-20 kV gYrginlikli ｺYbYkYlYr çn 0,9, 35-150 kV gYrginlikli ｺYbYkYlYr çn 0,8 qYbul edilYn Ymsald©r; U1 vY U2 isY 6-20 kV gYrginlikli xYttin qidalanma mYrkYzinin ｺinlYrindY mvafiq olaraq maksimal vY minimal yk rejimlYrindY gYrginliklYrdir.
6-20 kV, hYm輅nin 35 kV gYrginlikli paylay©c© elektrik ｺYbYkYlYri 輟xlu sayda elementlYr (HX hissYlYri, transformatorlar) vY mYlumatlar©n tam olmamas©, az drstlyilY xarakterizY olunur. BelY ｺYraitdY elektrik enerjisi itkilYrinin elementlYr zrY tYyin edilmYsi 躡tinlYｺir vY ｺYbYkYnin itkilYrin bYrabYrliyi kriteriyas©na gY ekvivalentlYｺdirilmYsinY Ysaslanan sadYlYｺdirilmiｺ yanaｺmalardan istifadY etmYk mYqsYdYuyndur. BelY yanaｺmalardan biri ekvivalent mqavimYt metodunda realizY olunur. Bu metodun mahiyyYti ondan ibarYtdir ki, real paylay©c© ｺYbYkY ekvivalent mqavimYti Rekv vY yk(cYrYyan, tam gc) Yn bk yk rejimindY baｺ hissYnin yknY bYrabYr olan bir elementlY YvYz olunur, belY ki, ekvivalent mqavimYtin qiymYti elY olmal©d©r ki, ondak© itkilYr real ｺYbYkYnin yk itkilYrinY bYrabYr olsun (ｺYk. 2.2).
HYr hans© ｺYbYkYdY transformatorlardan sonrak© tYlYbatlar©n strukturunu eyni qYbul etsYk, Yn bk itkilYr vaxt©n© da eyni qYbul edY bilYrik. Onda ｺYbYkYdY EE itkilYrini aｺadak© kimi tYsvir etmYk olar:
µ § (2.16)
burada WX, Wtr - mvafiq olaraq xYtlYrdY vY transformatorlarda EE itkilYri, IX,i, RX,i ｨC ｺYbYkYnin i-ci xYttinin cYrYyan vY mqavimYti; Itr,j, Rtr,j - j-ci transformatorun cYrYyan vY mqavimYti; n, m- xYttin hissYlYrinin vY transformatorlar©n say©d©r.
ｪYk. 2.2. Paylay©c© elektrik ｺYbYkYsinin ekvivalent modeli.
Buradan xYtlYrin vY transformatorlar©n ekvivalent mqavimYtlYri:
µ § (2.17)
VerilYn ｺYbYkY çn bir dYfY qYrarlaｺm©ｺ rejim hesabland©qdan sonra ｺYbYkYnin ekvivalent mqavimYti hesablan©r vY baｺ hissYnin yknn istYnilYn dYyiｺmYlYrindY EE itkilYrini µ §dsturu ilY hesablamaq olar.
Yk qrafikinin forma Ymsal© haqq©nda mYlumatlar olmad©qda ekvivalent mqavimYt metodu
µ § (2.18)
dsturundan, burax©lan reaktiv enerji haqq©nda mYlumat olmad©qda
µ § (2.19)
dsturundan, forma Ymsal© vY burax©lan reaktiv enerji mYlum olmad©qda
µ § (2.20)
dsturundan istifadY oluna bilYr.
Statistik metodlar - 0,38 kV gYrginlikli ｺYbYkYlYrdY itkilYrin tYyin edilmYsi vY btn gYrginliklYrdYn olan ｺYbYkYlYrdY itkilYrin Ysas tYsiredici amillYrdYn as©l©l©n©n aｺkar edilmYsi çn daha stn metodlar kimi tsiyY olunurlar.
6-20 kV-luq qapal© olmayan ｺYbYkYlYrdY itkilYrin hesabat© vY analizi çn xYtlYrin ekvivalent mqavimYtlYrinin vasitYsilY sxemin mumilYｺdirilmiｺ parametrlYrinin (xYtlYrin mumi uzunlu vY hissYlYrinin say©, Ysas hissYnin en kYsiyi vY s.) tYyinindY statistik metodlar©n tYtbiq edilmYsinY icazY verilir.
EE itkilYrini hesablamaq çn hYm輅nin ehtimal-statistik vY reqressiya as©l©l©qlar©ndan da istifadY edirlYr. Reqressiya tYnliklYri rejim parametrlYrinin dYyiｺmYlYri ilY EE itkilYri aras©nda YlaqYlYri ifadY edir. AdYtYn gc itkilYrinY nYzarYt vY onu proqnozlaｺd©rmaq çn aｺadak© ｺYkildY reqressiya tYnliklYri tYklif olunur:
µ §
burada Pi i-ci saatda gc itkilYri; Pki hesabat drnn i-ci saat©nda k-c© faktor çn gcdr.
GYrginliyi 0.38 kV olan xYttdY EE itkilYrinin tYyin edilmYsi
GYrginliyi 0.38 kV olan xYttY EE itkilYrinin tYyin edilmYsi çn aｺadak© dsturdan istifadY etmYk tsiyY olunur:
µ § (2.21)
buradaµ §- ｺYbYkYnin maksimal yk rejimindY transformator mYntYqYsindYn Yn 輟x uzaqda yerlYｺYn tYlYbatya qYdYr gYrginlik itkisi, %-lY; Kq/b- yklYrin fazalar zrY qeyri-bYrabYr paylanmas©n© xarakterizY edYn Ymsald©r.
Kq/b Ymsal©n© aｺadak© dsturdan tYyin edirlYr:
µ § (2.22)
burada µ §- fazalar©n 錮lmº cYrYyanlar©; R0-s©f©r mYftilinin, Rfaza ｨC faz mYftilinin mqavimYtidir.
ﾑY綺n yklYri haqq©nda mYlumatlar olmad©qda, µ §=1 olan xYtlYr çn Kq/b = 1,33; µ §=2 olan xYtlYr çn Kq/b = 1,2 qYbul etmYk laz©md©r.µ §-nisbYti aｺadak© cYdvYldY verilYnlYrY mvafiq olaraq qYbul edilir:
Tmax,saat20003000400050006000µ §
0,46
0,52
0,6
0,72
0,77
0,38 kV-luq xYtlYrdY elektrik enerjisinin nisbi itkilYri %-lY aｺadak© ifadY zrY tYyin edilir:
µ § (2.23)
burada µ §- i-ci xYtdY EE nisbi itkilYri, Ii ｨC i-ci xYttin baｺ hissYsinin maksimal ykdr.
8. Yar©mstansiya avadanl©qlar©nda itkilYr
ﾝtkilYrin strukturuna mvafiq olaraq yk itkilYrinY hava xYtlYri vY gc transformatorlar©ndak© itkilYrlY bYrabYr 錮 cYrYyan transformatorlar©ndak© itkilYr dY aiddir. Bu elementlYr xYttY ard©c©l birlYｺdiyi çn onlardak© itkilYr hYmin elementlYrin yklYnmYsindYn as©l©d©r [7].
ﾖl錮 rYn transformatorlar©nda EE itkilYri
CYrYyan transformatorlar©nda (CT) aktiv gc itkilYri birinci vY ikinci dolaqlardak© itkilYrdYn (Χﾐ1 vY Χﾐ2) vY ikinci tYrYf drYsindYki yk itkiYrindYn - Χﾐyk ibarYtdir.
Nominal cYrYyanda 6-36 kV-luq bir CT-nun birinci dolanda aktiv gc itkilYri orta hesabla 40 Vt, 110 kV vY daha yksYk gYrginlikli CT-da isY 100 Vt-d©r.
ﾝxtiyari gYrginlikli CT-nun ikinci dolanda aktiv gc itkilYri 6 Vt-d©r. 6-35 kV gYrginlikli hYr bir CT-da iki YdYd ikinci dolaq, 110 kV vY daha yksYk gYrginlikli CT-da isY dd dolaq olur.
ｪYbYkYlYrdY istismar olunan gYrginliyi 10 kV vY nominal cYrYyan© 2000 A-dYn az olan YksYr CT-n©n (birinci qrup CT) ikinci drYsinin yknn normalaｺd©r©lm©ｺ qiymYti KCT=0,5 dYqiqlik sinfi çn 10 VA vY KCT=1,0 dYqqilik sinfi çn 15 VA-d©r.
GYrginliyi 10 kV vY nominal cYrYyan© 2000 A vY daha 輟x olan ikinci qrup CT çn bu gtYricilYr iki dYfY 輟x, gYrginliyi 110 kV vY nominal cYrYyan© 2000 A vY daha 輟x olan çncqrup CT çn bu gtYricilYr ç dYfY 輟xdur.
Hesabat drD gn olduqda bir CT çn EE itkilYrini hesablamaq çn aｺadak© dsturu yazmaq olar:
µ §
burada µ §- CT-nun ekvivalent cYrYyan yklYnmYsi; a vY b ｨC CT vY onun ikinci tYrYf drYsindY xsusi gc itkilYrinin aｺada verilmiｺ as©l©l©qlar©n©n Ymsallar©d©r:
- birinci qrup CT çn
µ §
- ikinci qrup CT çn
µ §
- çncqrup CT
µ §
NmunY: DYqiqlik sinfi 0,5 vY CT-nun ekvivalent cYrYyan yklYnmYsi 0,5 olan gYrginliyi 10 kV vY nominal cYrYyan© 1000 A olan birinci qrup CT çn
|