Modellashtirish va uning fan, xalq-xo’jaligidagi ahamiyati

|
Modellashtirish va uning fan, xalq-xo’jaligidagi ahamiyati
|
bet | 6/12 | Sana | 06.12.2023 | Hajmi | 429,41 Kb. | | #112552 |
Bog'liq Matematik modellashtirish kursModellashtirish va uning fan, xalq-xo’jaligidagi ahamiyati
Ilmiy va amaliy tadqiqotlarda real mavjud sistemalarni modellashtirish katta rol o’ynaydi. Modellashtirish moҳiyati shundan iboratki, har biri real mavjud yoki abstrakt bo’lgan ikki sistemalar orasida o’xshashlik munosabati o’rnatiladi. Agar bu sistemalardan birinchisi tadqiq qilish uchun ikkinchisiga nisbatan soddaroq bo’lsa, ikkinchi sistemaning xossalari haqida birinchi sistema xulqini kuzatib hukm chiqarish mumkin. Bu holda tadqiqot uchun foydalanilgan sistemani model deyiladi[1].
"Model" so’zi lotincha modulus so’zidan olingan bo’lib, o’lchov, me’yor, obraz, namuna, analog, "o’rinbosar" degan ma’nolarni bildiradi.
Model tushunchasini ta’riflash juda qiyin. Bir manbada uning 31 ta ta’rifi sanab o’tilgan. Shunday bo’lsada bu tushuncha har birimizga tanish: o’yinchoq samolyot--samolyotning modeli, globus-Erning modeli, planetariy ekrani-osmon va undagi yulduzlar modeli, formula- jism harakati modeli. Bu bayon qilingan predmetlar grafik tasvirlar, formulalar bir "model" so’zi bilan birlashadilar. Model ta’riflaridan birini yuqorida bayon qilgan edik. Yana turli shaklda berilgan ta’riflardan ba’zilarini keltiramiz. Keng ma’noda model biror ob’ekt yoki ob’ektlar sistemasining obrazi yoki namunasidir. N. N. Moiseev ta’rifi bo’yicha «Model deganda biz predmet (hodisa) haqida uning u yoki bu ayrim xossalarini aks ettiruvchi ma’lum bir chegaralangan ma’lumotni beruvchi soddalashtirilgan bilimni tushunamiz. Modelni ma’lumotni kodlashning maxsus shakli sifatida qarash mumkin. Oddiy kodlashda bizga barcha dastlabki ma’lumotlar ma’lum bo’ladi va ularni biz faqat boshqa tilga o’tkazamiz, model esa, qaysi tildan foydalansa ham, kishilar ilgari bilmagan ma’lumotni ham kodlaydi». Endi modellashtirish tushunchasi haqida gapiramiz. Modellashtirishning ham turli shakllardagi bayonini keltiramiz. Modellarni yasash kishilar faoliyatida juda katta ahamiyatga ega. Modelni ko’rish jarayonni modellashtirish deyiladi. Modellashtirish deganda ob’ekt (sistema) ning modeli yordamida shu ob’ektning xossalarini tadqiq qilish jarayoni tushuniladi. Modellashtirish bilish obe’ktlarini ularning modellari yordamida tadqiq etish, kuzatilayotgan predmet va hodisalarning modellarini yasash va o’rganishdir. Ob’ektni uning modeli yordamida bilish modellashtirishdir. Har qanday bilish modellashtirishdan iborat, chunki bunda tegishli ob’ekt bosh miyada nerv xujayralari majmui yordamida ideal ko’rinishda aks etadi, ya’ni biz ob’ektning modeli bilan ish ko’ramiz. Modellashtirish-turli jarayon va hodisalarni o’rganishning eng keng tarqalgan metodlaridan biri.
Model tushunchasi biologiya, medistina, ximiya, fizika, iqtisodiyot, sostiologiya, demografiya va boshqa fanlarda ham qo’llaniladi. Matematik model, fizik model, biologik model, iqtisodiy model va boshqa modellar turlari mavjud.
Matematik model tushunchasiga ham turli ta’riflar berilgan. Ulardan ba’zilarini keltiramiz. Jarayonning matematik tavsifini, ya’ni jarayonni matematik tilda bayonlashni matematik model deb yuritamiz. Matematik model olamning ma’lum hodisalari sinfining matematik belgilar bilan ifodalangan taqribiy ifodasidir.
Real sistemaning (aniqrog’i sistema ishlashi jarayonining) matematik modeli deganda biz sistema parametrlariga, kirish signallariga, boshlang’ich shartlar va vaqtga bog’liq sistema holatlari xarakteristikalarini (bular orqali chiqish signallarini) aniqlovchi munosabatlar (masalan, formulalar, tenglamalar, tengsizliklar, mantiqiy shartlar, operatorlar va boshqalar) to’plamini tushunamiz.
Jarayonlarni matematik modellashtirishda tizimli yondashishdan deyarli hamma fanlar (geografiya, politologiya, psihologiya, sostiologiya va boshqalar) vaqillari tomonidan foydalaniladi. Bunda modellashtirilayotgan ob’ekt sistema sifatida qaraladi.
Tizimli yondashish tushunchalarining aniq amaliy muammolarning tahliliga qullash tizimli tahlil (yoki sistemalar tahlili)nomini oldi.Tizimli tahlilning har qanday metod u yoki bu omillar, xodisalar, jarayonlarning matematik bayoniga tayanadi.Tizimli tahlilning asosi matematik modellarni tuzishdan iborat. Tahlilning taqdiri modelning sifatiga bog`liq. Fan bora-bora alohida faktlarni o’rganishdan modellarning murakkab sistemalarini o’rganishga o’tishni tayyorladi. Tizimli tahlilining yaxshi maktabi bo’lib, fizika hisoblanadi. Fizikada o’zaro bog`langan modellar tizimibarpo qilingan. Tizimli tahlil matematik fan emas. U rasmiylashtirilgan modellarni tahliliga asoslangan metodlarni soddalashtiradi va o’zlashtiradi.
O’rganilayotgan jarayon yo hodisani matematik simvollar yordamida bayon qiluvchi matematik munosabatlar sistemasini matematik model deyiladi.
Ob’ektning xarakteristikalarini bayon qiluvchi matematik ifodalarni matematik model deyiladi. Formulalar ko’rinishida yozilgan faqat mikdoriy xarakteristikalarni o’z ichiga olgan modellarni matematik model deyiladi. Hodisalar sinfining soddalashtirilgan matematik belgilar bilan ifodalangan bayonini matematik model deyiladi.
Tashqi dunyoning biror hodisalar sinfining matematik belgilar yordamida taqribiy bayoni matematik model deyiladi.
Bizga tarixdan ma’lumki turli xujalik masalalarini echishda matematikadan keng foydalanib kelingan. Matematikadan oldingi vaktlarda sodda hisoblashlarda va turli xil o’lchashlarda keng foydalanilib kelingan. Turli fanlarning rivojlanishida matematika muhim rol o’ynab kelgan. Texnik, texnologik, iqtisodiy va boshqa jarayonlarga oid tadqiqotlarda matematik usullarni qo’llash ushbu jarayonlarning qonuniyatlarini o’rganishda muhim nazariy va amaliy natijalarga erishish imkoniyatini berdi. Modellashtirishda o’rganilayotgan jarayonning barcha xossalarini hisobga olish mumkin emas, albatta. Bunday jarayonlar uchun qo’yiladigan asosiy talablar mezon vazifasini bajaradi. Tanlangan tizimlarning turli faoliyat yo’nalishlarini o’rganish uchun har xil matematik usullardan foydalaniladi. Bulardan eng muhimlaridan biri optimallash nazariyasi va matematik dasturlashdir. Chiziqli dasturlashda determinant tushunchasi muhim axamiyatga ega. Chiziqli algebra matematikaning mustaqil sohasi sifatida XVIII asrda nemis matematigi Leybnis hamda shveystariyalik matematik G.Kramer tomonidan n ta noma’lumli n ta tenglamani echishning umumiy formulasi berilgandan keyin yuzaga keldi. XIX asr o’rtalarida ingliz matematiklari Keni va Silvestr ishlarida matrista tushunchasi kiritilib, matrista hisobining asoslari berildi. Bu sohada dastlab nemis olimi F. Gauss va franstuz matematigi K. Jardonlar katta ishlarni amalga oshirdilar. Hisoblash usullariga bo’lgan extiyoj elektron hisoblash mashinalarining yaratilshi bilan yana ham o’sib bormoqda. Yuk tashishning optimal rejasini tuzish masalasi chiziqli dasturlash masalasi tariqasida birinchi marta iqisodchi A.N.Tolstov tomonidan 1930 yil qo’yilgan. 1931 yili venger matematigi B.Egervari chiziqli dasturlashning xususiy hollaridan birining matematik qo’yilishini tekshirib, bu masala keyinchalik "Tanlash problemasi" nomi bilan yuritila boshlandi. Bu masala amerikalik matematik G.U.Kun tomonidan rivojlantirilib, uning usuli venger usuli deb atala boshlandi. Chiziqli dasturlash masalalarini tekshirishning sistematik taraqqiyoti 1939 yili akademik L.V.Kontorov ishlari asosida boshlandi. Keyinchalik u M.K.Gavurin bilan birgalikda transport masalasini echadigan potenstiallar usulini (1949y) yaratdi. Amerika adabiyotlarida transport masalasi 1941 yili F.L.Xichkok tomonidan qo’yildi. Chizikli dasturlash masalasini echishning asosiy usuli simpleks usulini 1949 yili D.Dansig yaratdi. Chiziqli hamda chiziqsiz dasturlashning bundan keyingi rivojlanishi Ford, Fulkerson, Kun, Lenke, Gass, Chernes, Bil va Radnar ishlarida o’z asosini topdi.
Matematik modellashtirish sohasida o’zbek olimlaridan akademiklar S.X.Sirojiddinov. T.A.Sarimsoqov, M.Salohiddinov, V.Q.Qobulov, A.N.Pirmuhammedov, M.I.Irmatov, N.S.Ziyadullaev kabilar ham munosib hissa qo’shganlar. Bizga ma’lumki, Kibernetika fani « Tirik mavjudodlar va mashinalar aloqasi hamda ularni boshqarish» hakidagi fan sifatida N.Viner tomonidan kashf etildi. Kibernetika fanining tez rivojlanishi bir qator unga yaqin bo’lgan fanlarni paydo bo’lishiga va jadal rivojlanishiga olib keldi. Bunda matematik modellashtirish hisoblash mashinalari va tarmoqlarni optimal loyihalash kabi xilma - xil kibernetik masalalarni echishda biriktiruvchi bo’g’inga aylandi. Matematik model - ob’ekt yoki jarayonlarning tenglama, tengsizlik, formula, jadval yoki grafik ko’rinishidagi ifodasidir. Kibernetika esa murakkab ob’ektlar aloqalarini va ularni boshqarishni modellashtirish haqidagi umumiy, yagona fandir. Agar bitta faktorning qiymatini o’zgaruvchi deb qarab, qolganlarini shartli ravishda o’zgarmas deb qarasak, bir faktorli matematik model qurishimiz mumkin. Agar hamma faktorlarni o’zgaruvchi deb qarasak, ko’p faktorli matematik modelga ega bo’lamiz. Agar matematik modelning faktorlari ham o’zi ham tasodifiy bo’lmasa, bunday model regression model deyilib, bunday modelni qurish jarayoni regression tahlil deyiladi. Agar matematik modelning faktorlari ham o’zi ham tasodifiy bo’lsa, bunday model korrelyatsion model deyilib, bunday modelni qurish jarayoni korrelyastion tahlil deyiladi. Matematik model deganda, o’rganilayotgan ob’ekt yoki jarayonni belgilovchi faktorlarning o’zaro bogliqligini ifodalovchi matematik munosabatlar majmuasi tushuniladi. Ob’ektning modelini topish va uni tahlil etish asosida tegishli xulosalar chiqarish jarayoni matematik modellashtirish deb ataladi. Turli sohalarda matematika va matematik modellashtirish usullarini qo’llanishi, asosan, quyidagi maqsadlarni o’z oldiga qo’yadi:
- ob’ekt yoki jarayonlarni belgilovchi asosiy faktorlar orasidagi muhim bog’lanishlarni aks ettirish;
- berilgan aniq ma’lumotlar va munosabatlar asosida dedukstiya uslubi orqali urganilayotgan ob’ekt yoki jarayonlar uchun adekvat xulosalar olish;
- o’rganilaetgan ob’ektning amaldagi kuzatilishiga uni bog’lovchi faktorlarning matematik statistika usullari yordamida shaklini hamda bog’liqligini o’rganish jarayonida ob’ekt hakida yangi bilimlarga ega bo’lish;
- o’rganilayotgan ob’ekt yoki jarayon holatini matematika tili orqali aniq va ravshan ifodalash.
Matematik modellarning tadqiqot ishlarida qo’llanilishi XVI asrdayoq boshlangan bo’lib, XIX asrlarda differenstial va integral hisobning rivojlanishi uni turli soha masalalarini echishga tadbiq qilishga keng imkoniyat yaratdi. XX asr turli sohalarda matematik usullarning modellashtirishdagi keng ko’lamda qo’llanishi bilan xarakterlanadi. Tadbiqiy matematika sohasining o’yinlar nazariyasi, matematik dasturlash, matematik statistika va boshqa bo’limlarining rivojlanishi turli tarmoqlarning jadal rivojlanishiga muhim turtki bo’lib xizmat qildi. Ma’lumki, har qanday tadqiqot doimo nazariya(model) va amaliyotni (statistik ma’lumotlar) birgalikda qarashni taqozo qiladi. Agar matematik modellar kuzatilayotgan jarayonlarni izohlash va tushuntirishdan iborat bo’lsa, statistik ma’lumotlar ularni empirik qurishda va asoslashda muhim vosita hisoblanadi. Moddiy modellar asosan o’rganilayotgan ob’ekt va jarayonni geometrik, fizik, dinamik yoki funkstional xarakteristikalarini ifodalaydi. Masalan, ob’ektning kichiklashtirilgan maketi ( masalan, listey, kollej, universitet) va turli xil fizik, ximik va boshqa xildagi maketlar bunga misol bo’la oladi. Bu modellar yordamida turli xil texnologik jarayonlarni optimal boshqarish, ularni joylashtirish va foydalanish yo’llari o’rganiladi. Umuman olganda, moddiy modellar tajribaviy xarakterga ega bo’lib, texnik fanlarida keng qo’llaniladi. Ammo moddiy modellashtirishdan iqtisodiy masalalarni echish uchun foydalanishda ma’lum chegaralanishlar mavjud. Masalan, xalq xo’jaligini biror sohasini o’rganish bilan butun iqtisodiy ob’ekt haqida xulosa chiqarib bo’lmaydi. Ko’pgina iqtisodiy masalalar uchun esa modellar yaratish qiyin bo’ladi va ko’p xarajat talab etadi. Abstrakt (ideal) modellar inson tafakkurining mahsuli bo’lib, ular tushunchalar, gipotezalar va turli xil qarashlar sistemasidan iborat.
Iqtisodiy tadqiqotlarda, boshqarish sohalarida, asosan, abstrakt modellashtirishdan foydalaniladi. Ilmiy bilishda abstrakt modellar ma’lum tillarga asoslangan belgilar majmuidan iborat. O’z navbatida, belgili abstrakt modelar matematik logik tillar shaklidagi matematik logik modellarni ifodalaydi. Matematik modellashtirish turli xil tabiatli, ammo bir xil matematik bog’lanishlarni ifodalaydigan voqea va jarayonlarga asoslangan tadqiqot usulidir. Hozirgi paytda matematik modellashtirish iqtisodiy tadqiqotlarda, amaliy rejalashtirishda va boshqarishda etakchi o’rin egallab, kompyuterlashtirish bilan chambarchas bog’langan. Matematika, kompyuterlashtirish sohalari, umumuslubiy va predmet fanlarining rivojolanishi natijasida matematik modellashtirish uzluksiz rivojlanib, yangi-yangi matematik modellashtirish shakllari vujudga kelmoqda.
Ob’ekt (jarayon, voqea)ning matematik modeli kamida ikkita guruh elementlarini o’z ichiga olgan matematik masaladan iborat bo’ladi. Ulardan birinchisi – ob’ektning aniqilanishi kerak bo’lgan elementi ( u=( ) vektorning koordinatalari), ikkinchisi esa ma’lum shartlar asosida o’zgaradigan elementlar ( x=( ) vektor elementlari). Matematik modellar uzining tashqi shartlari, ichki va topilishi zarur bo’lgan elementlari bo’yicha funkstional va strukturali qismlarga bo’linadi. Funkstional model – X ga qiymat berib Y ning qiymatini olish bo’yicha ob’ektning o’zgarishini ifodalaydi. Bunda Y=D(X) bog’lanish mavjud bo’ladi. Strukturali modellar ob’ektning ichki tuzilishini, uning tuzilish qismlarini, ichki parametrlarini, ular orasidagi bog’lanishlarni ifodalaydi. Strukturali modelarning eng ko’p tarqalgani quyidagilardan iborat:
- hamma noma’lumlar ob’ektning tashki shartlari va ichki parametrlari funkstiyalari shaklida ifodalanadi:
= (A,X) (1.2.1)
-noma’lumlar i - tartibli ( tenglamalar, tengsizliklar va xokazo) sistemalar yordamida aniqlanadi:
(A,X) = 0 (1.2.2)
Bu yerda A – parametrlar to’plami. Har doim ham (1.2.2) ko’rinishdagi masalalar (1.2.1) ko’rinishga keltirilavermaydi. Masalan, 5-chi yoki undan ortiq tartibli algebraik tenglamalarning umumiy echimini (1.2.1) ko’rinishda ifodalab bo’lmaydi. Funkstional va strukturali modellar bir – birini to’ldiradi. Funkstional modellarni o’rganishda o’rganilayotgan ob’ektning strukturasi haqida gipotezalar paydo bo’ladi va shu bilan strukturali modelga yo’l ochiladi. Ikkinchi tomondan esa, strukturali modelarni tahlil qilish ob’ektning tashki o’zgarish shartlarini takomillashtiradi. EHM ning vujudga kelishi bilan modellashtirishning yangi yo’nalishi, imitastion model yo’nalishi paydo bo’ladi. Model yaratish va unda tajribalar o’tkazishda EHM katta rol o’ynaydi. Bunday modellarni imitastion modellar deyiladi. Quyida modellashtirish bosqichlarining mazmuni va uning ketma- ketligini bayon qilamiz. Bosqichlar quyidagilardan iborat: Muammoni qo’yilishi va uni tahlil qilish Maqsadning qo’yilishi modellashtirishda muhim o’rin egallaydi. Aniq qo’yilgan maqsad asosiy elementlar va ular orasidagi bog’lanish tarkibi va miqdoriy xarakteristikasini aniqlaydi. Modellashtirishning dastlabki bosqichida ma’lumotlar to’planadi va tahlil qilinadi. Tahlil uchun tanlangan ma’lumotlarning to’g’riligi va modellashtirishning so’ngi natijalariga bog’liq. To’plangan ma’lumotlar absolyut miqdorlarda va yagona o’lchov birliklariga ifodalanishi kerak. Bu bosqichda modellashtiriladigan ob’ekt va uni abstrakstiyalashning muhim tomonlari belgilanadi. Ob’ektning strukturasi va elementlari orasidagi asosiy bog’lanishlar, uning o’zgarishi va rivojlanishi bo’yicha gipotezalarni shakllantirish masalalari o’rganiladi. Matematik modellar qurish bosqichida o’rganilayotgan muammolar konkret matematik bog’lanishlar va munosabatlar (funkstiya, tengsizlik va hokazo) shaklida ifodalanadi. Matematik modellar qurish jarayoni matematika va tanlangan soha bo’yicha ilmiy bilimlarning o’zaro uyg’unlashuvidan iborat. Albatta, bunda matematik modelni yaxshi o’rganilgan matematik masalalar sinfiga tegishli bo’lishi uchun harakat qilinadi. Biroq, shunday bo’ladiki, tanlangan soha masalasini modellashtirish oldindan ma’lum bo’lmagan matematik strukturalarga olib kelishi ham mumkin. XX asr o’rtalaridan boshlab, tabiiy va iqtisodiy fanlari va ularning amaliyoti extiyojlaridan kelib chiqib, matematik dasturlash, o’yinlar nazariyasi, funkstional analiz, hisoblash matematikasi fanlari ham o’z rivojini topdi.
Modelni matematik tahlil qilish ham asosiy bosqichlardan hisoblanadi. Bu bosqichning maqsadi – modelning umumiy xossalarini ifodalashdan iborat. Bu yerda tadqiqotlarning matematik usullari qo’llaniladi. Eng muhim joyi – tuzilgan modellarning echimga egaligini isbotlashdir. Agar matematik model rad etilsa, sShunga muvofiq, masalaning qo’yilishi yoki matematik modelning boshqacha ko’rinishlari tadqiq etiladi. Modellarni analitik tadqiq etish ularni empirik (sonli) tadqiq qilishga nisbatan ustunlikka ega, chunki, olingan xulosalar modellardagi ichki va tashki parametrlarning har xil qiymatlarida ham o’z kuchini saqlaydi. Umuman olganda, murakkab masalalar qiyinchiliklar bilan analitik tadqiqotlarga keltiriladi. Agar ularni analitik usullarga keltirib bo’lmasa, u holda masalani sonli usullaridan foydalanib echiladi. Dastlabki ma’lumotlarni tayyorlash borasida modellashtirishda ma’lumotlar tizmiga muhim talablar qo’yiladi. Shu bilan birgalikda, ma’lumotlarni olish uchun real imkoniyatlar amaliy maqsadlarga mo’ljallangan modellarni tanlash uchun ma’lum chegaralar qo’yadi.
Ma’lumotlarni tayyorlash jarayonida ehtimollar nazariyasi, matematika, statistika, nazariy statistika usullaridan keng ko’lamda foydalaniladi. Sonli echimlar bosqichi qo’yilgan masalani sonli echish uchun algoritmlar, kompyuter uchun dasturlar tuzish va bevosita hisoblashlar o’tkazish uchun muljallangan. Odatda matematik modellarda hisob-kitob ishlari ko’p variantli xarakterga ega. Zamonaviy kompyuterlarning paydo bo’lishi bu ishlarni engillashtiradi. Sonli usullar yordamida qilingan tadqiqotlar analitik tadqiqotlarni to’ldiradi. Sonli natijalar tahlili va uning tadbiqlari bosqichida modellashtirish natijalarining to’g’riligi va to’laligi haqidagi savollargi javob olinadi. Nazariy xulosalar va model yordamida bevosita olingan sonli natijalar o’zaro taqqoslanadi. Shunga qarab, qo’yilgan masala va modellarning yutuq yoki kamchiliklari aniqlanadi.
Matematik model aniqlangandan so’ng, unda ishtirok etayotgan faktorlarning natijaviy belgiga ta’sirining mukammalligi baholanadi. Agar model va unga kiritilgan barcha faktorlar talab etilgan ehtimol bilan ahamiyatli bo’lsa, u adekvat model deyiladi. Adekvat model bo’lmagan holda uning ko’rinishi o’zgartiriladi. Yangi model oldingisidan ahamiyatsiz faktorlarni chiqarish yo’li bilan aniqlanadi. Ushbu natijalar asosida modellarni takomillashtirish, ularni axborot va matematik ta’minlash yunalishlari aniqlanadi.
Jarayon va tizimlar asosan murakkab operastiyalarni bajarishni talab etadigan kategoriyani tashkil etadi. Bunday ob’ektlar odatda ko’p sonli o’zaro bog’langan faktorlar, nazorat qilish mumkin bo’lgan ta’sirlar, ba’zi faktorlarni o’lchash xatoliklari va vaqt mobaynida tasodifiy o’zgarishlar bilan baholanadi. Shuning uchun jarayon va tizimlarni ilmiy tadqiqot qilish quyidagi maqsadlarni ko’zlaydi:
- jarayon yoki tizimning mohiyati va qonuniyatlarini ochish;
- ob’ektning optimal ishlashi yo’lini aniqlash;
- ob’ektning statik va dinamik xususiyatlarini aniqlash va shunga o’xhashlar.
Tadqiqot natijalari jadval, grafik va tenglamalar ko’rinishlarida bo’lishi mumkin. Hozirgi davrda jarayon va tizimlarni keng miqysida avtomatlashtirilayotganligi tufayli ularning matematik yozuvlarini ishlab chiqishga katta ahamiyat berilmoqda. Jarayon yoki ob’ektning matematik yozuvi bu kiruvchi va chiquvchi faktorlar orasida bog’lanishni o’rganuvchi matematik modeldir, ya’ni Y=A{X}. Bunda Y – jarayon va tizimning chiquvchi ko’rsatkichlari. Ko’pincha bu ko’rsatkichlarni optimallashtirish mezoni ( kriteriysi), maqsad funkstiya, «qora yashik» ning chiqish ko’rsatkichlari yoki dinamik tizimning reaksiyasi deb ataladi; X – kiruvchi ko’rsatkichlar ( faktorlar) to’plami. Kiruvchi faktorlar argumentlar, kirish ko’rsatkichlari, «qora yashik» ning kirish ko’rsatkichlari yoki ob’ektga tashqi ta’sir etuvchilari deb ham ataladi; A{} – simvol jarayon yoki tizimning matematik modelidir.
Echiladigan masalalarni o’rganish uning matematik modelini tuzishdan boshlanadi, ya’ni uning asosiy o’ziga xos xususiyatlari ajratiladi va ular o’rtasida matematik munosabat o’rnatiladi. Matematik model tuzilgach, ya’ni masala matematik ko’rinishda ifodalangach, uni ma’lum matematik usullar bilan tahlil qilish mumkin. Matematik model tuzish bilan biz o’rta maktab fizika kursida tanishganmiz. Bunda dastlab o’rganilayotgan fizik hodisaning mohiyati, belgilari, ishlatilayotgan ko’rsatkichlari, so’zlar yordamida batafsil ifoda etiladi. Keyin fizik qonunlar asosida kerakli matematik tenglamalar keltirilib chiqariladi. Bu tenglamalar o’rganilayotgan fizik jarayon, hodisalarning matematik modelidir.
Matematik model hech qachon qaralayotgan ob’ektning xususiyatlarini aynan, to’la o’zida mujassam qilmaydi. U har xil faraz va cheklanishlar asosida tuzilgani uchun taqribiy harakterga ega demak, uning asosida olinayotgan natijalar ham taqribiy bo’ladi.
Modelning aniqligi, natijalarning ishonchlilik darajasini baholash masalasi matematik modellashtirishning asosiy masalalaridan biridir.
Matematik model har xil vositalar yordamida berilishi mumkin. Bu vositalar funkstional analiz elementlarini ishlatib differenstial va integral tenglamalar tuzishdan to hisoblash algoritmi va EHM dasturlarini yozishgacha bo’lgan bosqichlarni o’z ichiga oladi. Har bir bosqich yakuniy natijaga o’ziga xos ta’sir ko’rsatadi va ulardagi yo’l qo’yiladigan xatoliklar oldingi bosqichlardagi xatoliklar bilan ham belgilanadi.
|
| |