«Tafakkur» tushunchasi va uning operatsiyalari

«Tafakkur» tushunchasi va uning operatsiyalari. Insonning
bilish faoliyati voqelikni, narsa va hodisalarni sezish va idrok qi-
lishdan boshlanadi, so‘ngra asta-sekin tafakkurga, fikr yuritishni aqliy
1
Karimova V. M., Akramova F. A. Psixologiya. – T., 2000. – 75–76-b.
59
yo‘l bilan aks ettirishga o‘tadi. Fikr yuritishning sinteziga aylangan
yuqori darajadagi bilish jarayoni – tafakkur hamda emotsional bilish
organlarining mahsuli, ya’ni sezgilar, idrok va tasavvur materiallariga
asoslangan holda namoyon bo‘ladi. Binobarin, tafakkur o‘zi uchun
zarur materiallarni emotsional obyektlardan oladi, shu bilan birga, u
fikr yuritishning asosiy manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Tafakkur sezgi, idrok, tasavvur yordamida atrof muhit bilan bevo-
sita bog‘lanadi, so‘ngra voqelikdagi narsa va hodisalarni, ularning
belgi va sifatlarini bosh miya yarim sharlarida aks ettirish imkoniyati-
ga ega bo‘ladi. Mazkur aks ettirishning adekvatligi insonning amaliy
faoliyatida, tabiatni o‘rganish va jamiyatni rivojlantirish jarayonida
tekshirib boriladi, ong va aql-idrok yordamida uzluksiz ravishda
nazorat qilib turiladi.
Tafakkur atrof muhitdagi voqelikni nutq yordami bilan bavosita,
umumlashgan holda aks ettiruvchi psixik jarayon, ijtimoiy sababiy
bog‘lanishlarni anglashga, yangilik ochishga va oldindan bashorat
qilishga yo‘naltirilgan aqliy faoliyatdir
1
. Insonning bilish faoliyati vo-
qelikni, narsa va hodisalarni sezish va idrok qilishdan boshlanadi,
so‘ngra asta-sekin tafakkurga, fikr yuritishni aqliy yo‘l bilan aks
ettirishga o‘tadi.
Tafakkur jarayonida inson emotsional bilish qobig‘idan tashqari
chiqib, sezgi va idroklarda bevosita aniqlash imkoniyati mumkin
bo‘lmagan murakkab holatlarni anglay boshlaydi. Insonning bilish
faoliyatida sezgi, idrok, tasavvur obrazlari bilan tafakkur o‘zaro
uzluksiz ravishda bir-birini boyitib turadi.
Tafakkur operatsiyalari quyidagilardan iborat:
1) analiz va sintez;
2) taqqoslash;
3) abstraksiya;
4) umumlashtirish;
5) aniqlashtirish;
6) tasniflash;
7) tizimlashtirish.
1
. . – ., 1990. – 15-.
60
Analiz shunday bir tafakkur operatsiyasidirki, uning yordami bilan
biz narsa va hodisalarni fikran yoki amaliy ravishda bo‘lib (ajratib),
ularning ayrim qismlari va xususiyatlarini tahlil qilamiz.
Sintezda esa biz barcha narsa va hodisalarning analizda bo‘lingan,
ajratilgan ayrim qismlarini, bo‘laklarini sintez yordami bilan fikran
yoki amaliy ravishda birlashtirib, butun holiga keltiramiz.
Analiz va sintez o‘zaro bevosita mustahkam bog‘langan yagona
jarayonning ikki tomonidir. Agar narsa va hodisalar analiz qilinmagan
bo‘lsa, uni sintez qilib bo‘lmaydi, har qanday analiz predmetlarni,
narsalarni bir butun holda bilish asosida amalga oshirilishi lozim.
Taqqoslash insonning ijtimoiy faoliyatida, bilimlarning o‘zlashti-
rilishida, voqelikni to‘liqroq aks ettirishda bir-biriga o‘xshash jihatlar
tafovutini, shuningdek bir-biridan farq qiladigan tomonlar o‘rtasidagi
o‘xshashlikni topishdan iborat fikr yuritish operatsiyasi bo‘lib, u katta
ahamiyatga ega. Taqqoslash operatsiya vositasida obyektiv dunyodagi
narsa va hodisalarning bir-biriga o‘xshashligi va bir-biridan farqi
aniqlanadi.
Taqqoslash operatsiyasi ikki xil yo‘l bilan amalga oshishi mum-
kin: amaliy (muayyan narsalarni bevosita solishtirish) va nazariy (ta-
savvur qilinayotgan obrazlarni va narsalarni ongda fikran taqqoslash).
Abstraksiya narsa va hodisalarning, qonun va qonuniyatlarning
ayrim belgisi, sifati, alomati yoki xususiyatlarini fikran ulardan ayirib
olib, mustaqil fikr obyektiga aylantirishdan iborat fikr yuritish ope-
ratsiyasi bo‘lib, u insonning bilish faoliyatida katta ahamiyatga ega.
Abstraksiyalash yordami bilan moddiy dunyodagi narsa va
hodisalarning muhim xususiyatlarini farqlab olib, ana shu xususiyat-
lardan narsa va hodisalarning muhim bo‘lmagan ikkinchi darajali
xususiyatlarini fikran ajratib tashlaymiz.
Abstraksiyalash jarayoni yordamida qiymat, son, kenglik, tenglik,
uzunlik, kattalik, qattiqlik, zichlik, balandlik, geometrik shakl, mate-
matik ibora, tanqidiy realizm, bosim, solishtirma og‘irlik, geografik
tushunchalar tizimi kabi abstrakt tushunchalar vujudga keltiriladi.
Abstraksiya operatsiyasi bilan insonni qurollantirish intellektual
jihatdan intensiv rivojlanishga olib keladi, shuningdek mustaqil bilim
olish faoliyatini takomillashtiradi.
Umumlashtirish deganda, psixologiyada narsa va hodisalardagi
xossa, belgi, xususiyat, alomatlarni topish va shu umumiylik asosida
61
ularni birlashtirish tushuniladi. Psixologiyada umumlashtirishning
keng qo‘llaniladigan ikki turi: tushunchali umumlashtirish va
emotsional-aniq umumlashtirish yuzasidan ko‘proq fikr yuritiladi.
Tushunchali umumlashtirishda predmetlar obyektiv muhim belgi
asosida umumlashtiriladi. Emosional-aniq umumlashtirishda esa pred-
metlar tashqi belgi bilan umumlashtiriladi.
Umumlashtirish abstraksiyalash operatsiyasidan ajralgan holda
sodir bo‘lmaydi. Agar abstraksiyalash faoliyatida narsa va hodisalar-
ning o‘xshash hamda muhim belgilari tasodifiy belgilaridan fikran
ajratib olinsa, umumlashtirishda ajratib olingan o‘xshash, umumiy va
muhim belgilarga suyangan holda narsa va hodisalar birlashtiriladi.
Boshqa fikr yuritish operasiyalari kabi umumlashtirish ham so‘z, nutq
yordamida ro‘yobga chiqadi.
Aniqlashtirish hodisalarni ichki bog‘lanish va munosabatlardan
qat’i nazar, bir tomonlama ta’kidlashdan iborat fikr yuritish ope-
ratsiyasidir. Umumiy, mavhum belgi va xususiyatlarni yakka, yolg‘iz
obyektlarga tatbiq qilish bilan ifodalanadigan fikr yuritish operatsiyasi
insonning barcha faoliyatida faol ishtirok etadi. Voqelik qanchalik
yaqqol ifodalansa, inson uni shunchalik oson anglab yetadi.
Tasniflash insonning bilish faoliyatida muhim o‘rin tutuvchi fikr
yuritish operatsiyalaridan biri hisoblanadi. Bir turkum ichidagi narsa-
larning bir-biriga o‘xshashligiga va boshqa turkumdagi narsalardan
farq qilishiga qarab, narsalarni turkumlarga ajratish tizimi tasniflash
deb ataladi. Tasniflash biz tekshiradigan obyektlarning muayyan tarti-
bini topishda, o‘rganishimizda zarur bo‘lgan narsa va hodisalarni
yaxlit holda tekshirishimizda, o‘zlashtirmoqchi bo‘lgan materiallarni
puxta esda qoldirishimizda muhim o‘rin tutadi.
Tizimlashtirish fikr obyektiv hisoblangan narsa va hodisalarni za-
mon (vaqt), makon (fazo) va mantiqiy jihatdan ma’lum tartibda joy-
lashtirishdan iborat. Fikr yuritish operatsiyasi bilimlarni o‘zlashtirish-
da, ko‘nikma va malakalarni tartibga solishda katta ahamiyatga ega.
Odatda tizimlashtirish operatsiyasi yordamida narsa va hodisalar,
faktlar, fikrlar va obyektlar makondagi, vaqtdagi egallagan o‘rniga
qarab yoki mantiqiy joylashtiriladi. Tizimlashtirish insonning bilish
faoliyatida «mavzulararo», «predmetlararo» bilimlarni tizimlashtirish
yuzaga keladi. Binobarin, bilimlarning tizimga solinishi aqliy ri-
vojlanishning dastlabki pog‘onasi hisoblanadi.
62
Tafakkur boshqa psixik jarayonlardan ajralgan holda rivojlanishi
mutlaqo mumkin emas. Shuning uchun tafakkur rivojlanishi bilan bir-
ga, shaxsning nutq faoliyati ham o‘sadi. Bu esa shaxsda o‘z fikrini
to‘g‘ri, aniq ifodalash malakasini tarkib toptiradi, nutqining tuzilishini
takomillashtiradi va lug‘at boyligini yanada oshiradi.
Shaxs adabiy asarlarni o‘qish va tushunish orqali mustaqil fikr-
lashga, mulohaza yuritish va munozara qilishga o‘rgana boradi. Unda
asta-sekin tabiat va jamiyat haqida o‘zining nuqtai nazari, e’tiqodi,
qarashi shakllanadi. Ma’lumki, shaxsning ana shu fazilatlari fikrlash,
mustaqil o‘ylash, to‘g‘ri hukm va xulosa chiqarish, qat’iy qarorga
kelishning natijasidir.
Har bir tadqiqotchi ta’limning aqliy taraqqiyotidagi o‘rnini e’tirof
etmoqda, ularning individual xususiyatlari va intellektual imkoniyat-
lariga alohida e’tibor bermoqda. Ta’lim aqliy taraqqiyotni o‘z
orqasidan yetaklab borishi kerak, degan prinsipga sodiq qolmoqdalar.
Masalani yechish davomida tafakkur jarayon sifatida, ayniqsa,
yaqqol namoyon bo‘ladi. Tafakkurni jarayon sifatida talqin qilish, eng
avvalo, fikr yuritish faoliyati determinatsiyasi (sababiy bog‘la-
nish)ning o‘zi jarayon sifatida amalga oshirilishini bildiradi.
|