nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
To‘rtinchi senariy - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

To‘rtinchi senariy . To‘rtinchi va eng keng tarqalgan holatda, B o‘z
pochta serveriga WAN yoki LAN orqali ulanadi. Xabar B ning pochta
serveriga yetib borgandan so‘ng, B uni qaytarib olishi kerak. Bu yerda
bizga xabarlarga kirish agentlari (message access agents - MAA) deb
nomlanadigan mijoz-server agentlarining yana bir to‘plami kerak. B
o‘zining xabarlarini olish uchun MAA mijozidan foydalanadi. Mijoz har
doim ishlaydigan MAA serveriga so‘rov yuboradi va xabarlarni uzatishni
talab qiladi. Vaziyat 7.11- rasmda keltirilgan.
UA
UA
MTA
Server
MTA
Server
MTA
Mijoz
MTA
Mijoz
Aziza
Bobur
LAN yoki WAN
Internet
Mail Server
Mail Server
Qutila
r
Bufer
UA: user agent
MTA: message transfer agent
247
Bu yerda ta’kidlashimiz kerak bo‘lgan ikkita muhim jihat mavjud.
Birinchidan, B pochta serverini chetlab o‘ta olmaydi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri
MTA serveridan foydalana olmaydi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri MTA serveridan
foydalanish uchun B MTA serverini doimo ishga tushirishi kerak edi,
chunki u qachon xabar kelishini bilmaydi. Bu shuni anglatadiki, agar u
o‘z tizimiga LAN orqali ulangan bo‘lsa, B o‘z kompyuterini doimo
tarmoqa ulangan holda ushlab turishi kerak. Agar u WAN orqali ulangan
bo‘lsa, u doimo aloqani saqlab turishi kerak. Bugungi kunda ushbu
holatlarning ikkalasi ham amalga oshirilmaydi.
Ikkinchidan, B ning mijoz-server dasturlariga yana bir juft dastur
kerak: xabarlarga kirish dasturlari. Buning sababi, MTA mijoz-server
dasturi
jo‘natish (push)
dasturidir: mijoz xabarni serverga yuboradi. B
ga
tortish (pull)
dasturi kerak. Mijoz xabarni serverdan tortib olishi
kerak. 7.12- rasmda farq ko‘rsatilgan.
7.11- rasm. To‘rtinchi senariy
UA
UA
MTA
Mijoz
MTA
Server
MTA
Server
Internet
LAN yoki WAN
MTA
Mijoz
MAA
Mijoz
MAA
Server
Aziza
Bobur
Mail Server
Mail Server
LAN yoki WAN
Bufer
Qutila
r
UA: user agent
MTA: message transfer agent
MAA: message access agent
MTA
Mijoz
MTA
Server
MAA
Server
MAA
Mijoz
So‘rov
Javob
a
)
b
)
248
7.12- rasm. a) Mijoz xabarlarini jo‘natish, b) Mijoz xabarlarini tortish
Pochta serveriga LAN yoki WAN orqali ulanganda qabul
qiluvchiga ikkita UA, ikkita juft MTA (mijoz va server) va bir juft
MAA (mijoz va server) kerak bo‘ladi. Bu bugungi kunda eng keng
tarqalgan holat.
Fuqarolarni favqulodda vaziyat haqida ogohlantirish

Shu belgilarni eshitgan har bir fuqaro radio, televizorlarni qo‘yishlari
zarur. Har bir ofat yuz berganda, ularni fuqarolarga hamda xalq xo‘jaligiga
ko‘rsatadigan ta’sir xususiyatlarini hisobga olgan holda ogohlantirish
matnlari tuziladi.
Masalan: a) atom elektr stansiyasida yuz bergan avariya
haqida fuqarolar muhofazasi quyidagi tartibda aholini ogoh qiladi:
«DIQQAT!», Fuqaro Muhofazasi shtabidan gapiramiz. Fuqarolar! Atom
elektr stansiyasida avariya sodir bo‘ldi. Shu AES atrofida joylashgan
«UzBAT» korxonasi, Hamza aloqa uzatish tarmog‘i, yangi qurilayotgan
metro stansiyasi, Toshkent mineral suv quyish zavodi va uy-joylar,
mahallalarga radioaktiv changlarning tushishi kutilmoqda.
Shu hududda yashovchi hamma fuqarolar o‘zlari yashayotgan
uylaming germetikligini (zichligini) mustahkamlashlari, uy hayvonlarini
pana joyga kiritishlari, oziq-ovqat mahsulotlarini, suvlami radioaktiv
chang tushishidan saqlashlari, o ‘zlari esa yodli preparatdan qabul qilishlari
kerak. Keyingi xatti-harakatlar fuqarolar muhofazasi shtabi yo‘riqnomalari
asosida boradi»:
b) xavfli kimyo zavodidagi avariyada:
«Diqqat! Fuqarolar muhofazasi shtabidan gapiramiz. Fuqarolar!
Chirchiq kimyo kombinatida odamga kuchli ta’sir etuvchi zaharli
modda (KTZM) - ammiakning to ‘kilishi oqibatida avariya sodir bo‘ldi.
Zaharlangan havo Toshkent shahri tomon tarqalmoqda. Kimyoviy
zaharlanish hududiga o ‘sha atrofdagi korxonalar va aholi yashash
joylari (korxona, mahalla yashash joylari nomlari ko‘rsatiladi) kiradi.
Kimyo korxonasiga yaqin boTgan ishlab chiqarish tarmoqlaridagi
ishchi-xizmatchilar, mahallalarda yashovchilar o ‘z uylarini, ish joylarini
xavfsiz holatda qoldirib (gaz, suv, elektrni o‘chirishlari), Toshkentga
evakuatsiyaga tayyorlansinlar. Kimyo korxonasidan uzoqdagi korxonalar,
mahalJalarda (nomlari ko‘rsatiladi) yashovchilar o ‘z ish joylarida,
uylarida qo‘shimcha germetiklikni ta’minlab saqlanishiari lozim.
Eshitganlaringizni qo‘ni-qo'shnilarga yetkazing!»
(5-rasm) - M tojiyev, I. Nigmatov

- zararlangan suv va yemishlardan saqlanish;
- zararlingan joylarda fuqarolarni saqlash rejimlariga rioya qilish;
- zararlangan joylardan fuqarolarni evakuatsiya qilish;
- zararlangan hududlarga odamlarni kiritmaslik;
- fuqarolarni sanitar qayta ishlovdan o‘tkazish, kiyim-kechak, texnika,
inshootlarni dezaktivatsiya qilish.
-rasm. Slaydlar o`tish usuli

402
bilan tanlab, kerakli joyga qo`yish lozim. Har bir animatsiyani boshqarish
sichqoncha va vaqt orqali bo`ladi. Buning uchun [Начало] buyrug`idan
foydalaniladi.
Animatsiyalarning
yo`nalishini
ham
boshqarish
uchun
[Направление] buyrug`idan foydalaniladi. Animasiyalarni almashish tezligini
[скорость] buyrug`i orqali amalga oshirish mumkin.
Ob`yektning
animatsiyasi
tanlanganda
barcha
muloqot
oynalari
animatsiyaning nomi bilan nomlanadi (8.69, 8.70-rasmlarga qarang).
d) yer silkinishi ehtimolida

radiometrik va kimyoviy laboratoriyalarda aniqlanadi. Dozimetrik
baholashda odamlarni va yer usti jmslarining radiatsiya nurlari bilan
nurlanganligi hamda zararlangan joylarda odamlarning olgan nur
dozalari aniqlanadi. Nurianganlik darajasi guruh holda va yakka tartibda
tekshiriladi. Guruhni tekshirishda, tizimlar, sexlar bo‘yicha odamlarning
olgan nur dozalari hamda ularning ishlash qobiliyatlari aniqlanadi.
Dozani aniqlovchi ID-1 va DKP-50A
Birga 
oshirish - Информатика

|
Информатика Pdf ko'rish
|
bet | 146/308 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 7,16 Mb. | | #257687 |
Bog'liq ИнформатикаBirga
oshirish
va
kamaytirish
operatorlari
(INCREMENT
and
DECREMENT).
C++
da bir argument oluvchi inkrenet (++) va dekrement (--)
operatorlari mavjuddir. Bular ikki ko`rinishda ishlatiladi, biri o`zgaruvchidan oldin
(++f - preinkrement, --d - predekrement), boshqasi o`zgaruvchidan keyin (s++ -
postinkrement, s-- - postdekrement) ishlatilgan holi.
Postinkrementda o`zgaruvchining qiymati ushbu o`zgaruvchi qatnashgan
ifodada ishlatiladi va undan keyin qiymati birga oshiriladi. Preinkrementda esa
o`zgaruvchining qiymati birga oshiriladi, va bu yangi qiymat ifodada qo`llaniladi.
Predekrement va postdekrement ham aynan shunday ishlaydi Lekin qiymat birga
kamaytiriladi. Bu operatorlar faqatgina o`zgaruvchining qiymatini birga oshirish,
kamaytirish uchun ham ishlatilinishi mumkin, ya`ni boshqa ifoda ichida
qo`llanilmasdan. Bu holda pre va post formalarining farqi yo`q. Masalan,
++r; r++;
Yuqoridagilarning funksional jihatdan hech qanday farqi yo`q, chunki bu
ikki operator faqat r ning qiymatini oshirish uchun qo`llanilmoqda. Bu
operatorlarni oddiy holda yozsak:
r = r + 1; d = d - 1;
Lekin bizning inkrement/dekrement operatorlarimiz oddiygina qilib
o`zgaruvchiga bir qo`shish/ayirishdan ko`ra tezroq ishlaydi. Yuqoridagi
operatorlarni qo`llagan holda bir dastur yozaylik.
230
6a-listing.
Output:
# include
int main()
{ int k = 5, l = 3, m = 8;
cout << k++ << endl;
l += 4;
cout << --m << endl;
m = k + (++l);
return (0); }
//ekranga 5 yozildi, k = 6 bo`ldi.
// l = 7 bo`ldi.
// m = 7 bo`ldi va ekranga 7 chiqdi. //
m = 6 + 8 = 14;
Dasturdagi o`zgaruvchilar e`lon qilindi va boshlang`ich qiymatlarni olishdi.
cout << k++ << endl;
ifodasida ekranga oldin
k
ning boshlang`ich qiymati
chiqarildi, keyin esa uning qiymati 1 da oshirildi.
l += 4;
da l ning qiymatiga 4
soni qo`shildi va yangi qiymat l da saqlandi. cout
<< --m <<
endl;
ifodasida m
ning qiymati oldin predekrement qilindi,va undan so`ng ekranga chiqarildi. m = k
+ (++l); da oldin l ning qiymati birga oshirildi va l ning yangi qiymati k ga
qo`shildi. m esa bu yangi qiymatni oldi. Oshirish va kamaytirish operatorlari va
ularning argumentlari orasida bo`shliq qoldirilmasligi kerak. Bu operatorlar sodda
ko`rinishdagi o`zgaruvchi-larga nisbatan qo`llanilishi mumkin xalos. Masalan,
++(f * 5);
ko`rinish noto`g`ridir.
|
| |
Y ong‘inni o ‘chirishda suv v a k o ‘pik moddalarini ishlatish mumkin

|
Y ong‘inni o ‘chirishda suv v a k o ‘pik moddalarini ishlatish mumkin Pdf ko'rish
|
bet | 179/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov MY ong‘inni o ‘chirishda suv v a k o ‘pik moddalarini ishlatish mumkin
boMmagan holatlarda,
o ‘t o'chirish vositasi sifatida yonm aydigan
gazlardan keng foydalaniladi. Bunday gazlarga azot, karbon ikki oksidi,
argon, brometil, xlorbrommetan va boshqalar m isol boMadi.
208
Bu gazlar havodagi kislorodni yonishga yordam bera olmaydigan daraja-
gacha suyultirish yoki uni yonuvchi muhitdan (yopiq hajmda) siqib chiqarish
maqsadida ishlatiladi. Masalan, eng ko‘p ishlatiladigan karbonat angidridi (C02)
havodan 1,5 barobar og'ip bo‘lganligj sababli, pol sathidagi yonuvchi hajmni
sovutish bilan birga unga keladigan kislorod y o ‘lini to‘sish evaziga, yong‘inni
tez o‘chirish imkonini beradi. 1
I
suyuq karbonat angidridi, balondan ochiq
havoga chiqarilganda uning hajmi 506 litrga ko‘payadi. Bu degani yopiq hajm
dagi yonuvchi manbaga, tashqaridan kislorodning kirib kelishiga mutlaqo imkon
bermaydi. Odatda, C02 suyuq yoki gaz holatida 2 litrdan to 80 litrli hajmdagi har
xil po‘lat ballonlarda, 3430 kPa bosimda saqlanadi. Gazni o ‘t o ‘chirish uchun
qo‘llashda ballonlarda o‘matilgan, maxsus og‘zi kengaytirilgan kamaycha orqali
uzatiladi. Undan chiqayotgan gaz oppoq, parcha-parcha qorsimon ko‘rinishda
b oiib , kamaychadan otilib chiqish paytida harorati 80°C ga yaqin bo'ladi. Shu
boisdan ulami ishlatishda xavfsizlik nuqtayi nazaridan qoiqop kiyilishi zarur
hisoblanadi. Karbonat angidridi to‘lg‘azilgan gaz ballonlarining xavfsizlik holati
ular saqlanayotgan muhitning haroratiga bog‘liq bo‘ladi. Muhitning harorati
ko‘tarilgan sari, ballondagi suyuq karbonat angidridi gaz holatiga aylana bosh-
laydi, natijada ballondagi bosim ko‘tarilib, portlash xavfi yuzaga keladi. Bunday
|
| |
jadval. NOT (!) - Информатика

234
cout <<“\n b=”; cin>>b;
cout <<“\n c=”; cin>>c;
if (a>b)
if (a>c) max=a; else max=c;
else
if (b>c) then max=b; else max=c;
cout <<“\n” <
Misol tariqasida kiritilgan ball va maksimal ball asosida baho aniqlanadi:
7-listing.
Output:
#include
void main( )
{ float ball,max_ball,baho,d;
cout<< “\n ball=”; cin>>ball;
cout<<“\n max_ball=”; cin>>max_ball;
d=ball/max_ball;
if (d>0.85) baho=5; else
if (d>75) baho=4; else
if (d>0.55) then baho=3; else baho=2;
cout<<“\n” << baho; }
baho
o ‘chirishda eng k o ‘p ishlatiladigani suv hisoblanadi. Suvdagi o ‘tni

|
o ‘chirishda eng k o ‘p ishlatiladigani suv hisoblanadi. Suvdagi o ‘tni Pdf ko'rish
|
bet | 178/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mo ‘chirishda eng k o ‘p ishlatiladigani suv hisoblanadi. Suvdagi o ‘tni
o ‘chirish xususiyatlari - uning yuqori darajadagi issiqlikni yutuvchanligi
(issiqlikni yutish qobiliyati 2260 kDj/kg), yuqori haroratga chidam liligi
va bug‘langanda hajmi 3700 marotaba k o ‘payib ketishi bilan belgilanadi.
Suv o ‘t o ‘chirishda eng qulay vositalardan hisoblanadi, chunki unda
bir vaqtning o ‘zida 3 ta xislat, y a ’ni sovutish, suyultirish va to ‘sish
xususiyatlari mavjud. Suv oqim ini katta bosim ostida kuchaytirib bera
oladigan 2 8 -5 0 m m diametrli brandsboy lafet uskunalari yoki diametri
1 3 -2 5 m m b o ‘lgan dastakli o ‘t o ‘chirish vositalari yordamida yaxlit yoki
maxsus purkagich uskunalar yordamida suv bug1 lari oqim i shaklida purkab
uzatilishi mumkin. Suvning bu boradagi kam chiligiga, uning yonuvchi
sirtga yopishm asligi va oquvchanlik xususiyatlarini ko‘rsatish mumkin.
Buning oqibatida suv k o ‘p miqdorda sarflanadi va atrofdagi buyum va
jihozlar b o ‘kibm yaroqsiz holga kelib qoladi. Suvni o ‘ziga shimib olish
xususiyati past boMgan moddalarni o'chirishda suvga
1%
H, ko'pik hosii
qiluvchi, sulfanol, natriykarboksimetil-selluloza moddalari qo‘shilsa,
paxta yoki undan tayyorlangan matolami o ‘chirishda suv sarfining 2 -2 ,5
baravarga kamayishini ta’minlash mumkin boMadi. Bundan tashqari
shuni ham nazarda tutish lozim ki, hamma yongMnlarda ham o ‘t o ‘chirish
vositasi sifatida suvni ishlatish mumkin boMavermaydi. Chunonchi, metall
va uning gidridlari, metalloidlar va karbidlarni hamda elektr dastgohlarini
yongMn paytida suv bilan o ‘chirish man etiladi. Chunki bunday yongMnni
o ‘chirish jarayonida noxush oqibatlar yuzaga kelishi, ya’ni y o n g ‘inning
kuchayib ketishi yoki elektr ta’siridan fojia yuz berishi mumkin.
|
| |
Radiatsiyadan saqlovchi boshpana (RSB)

havo ta’minoti jihozlari boMmasligi natijasida bu joylarda fuqaroiar uzoq
vaqt saqlana olmaydilar va uzog‘i bilan 4 -6 soat bo‘lishlari mumkin.
RSBlarga odamlar kirishidan avval, eshik, romlar yaxshilab o ‘rnatiladi.
Oziq-ovqatlar, suvlar iloji boricha germetik idishlarda saqlanadi. RSBda
ham ikkita vazifali xonalar boMadi, Asosiy xonada odamlar saqlanadi,
qo‘shimcha xonada esa sanitar-gigiyenik jihozlar va havo almashtirgich
joylashgan boMadi. RSBning saqlash xonasida ham bir odamga 0,4-0,5
m2 hajmda joy to‘g‘ri kelishi kerak. RSBlar ham 2,3 yarusli o‘tirgichlar
bilan jihozlanadi.
l()-jadval
Material
A
К
Suv
1
13
Y og‘och
0,7
19
Tuproq
1,8
7,2
G ‘isht blok
1,6
8,4
Shisha
1,4
9,3
Beton
2,3
Mustahkamlash uchun savollar

400
8.
Shakllarga effektlash amallarini qo`llash deganda nimani tushunasiz ?
9.
Shakllarni birlashtirish uchun qanday usul amalga oshiriladi?
10.
Shakllarning o`lchamlarni o`zgartirib bo`ladimi ?
8.11.
Slaydda animatsiya va harakat
Muhim so`zlar:
slayd, taqdimot, animatsiya, harakat, ovoz, ko`rish.
Bilib olasiz:
salaydda animatsiya va harakatlarni o`rnatish, animatsiya
turlari, shakllari, ko`rinishlari, animatsiyani boshqarish, sozlash, boshqarish
tugmachalarini o`rnatish va foydalanish, animatsiya va vaqtni bog`lashlarni.
Ppointda
yaratilayotgan
taqdimotlarning
slaydlarida
animatsiya va harakatlarni turli obyektlarga qo`llash mumkin.
Bu imkoniyatdan foydalanish uchun Ppointning [Анимация]
lentasi mavjud. Lentaning birinchi bo`limi [Просмотр]
hisoblanadi. Bu bitta buyruq [Просмотр] bo`lib,
u slayda
o`rnatilgan yoki qollanilgan animatsiyani ko`rish uchun
mo`ljallangan.
[Переход к этому слайду] bo`limi taqdimotdagi slaydlarni almashuvi uchun
o`rnatiladi. Ixtiyoriy animatsiyaning ustiga
sichqonchani olib borilsa, darhol shu
animtsiya slaydda namoyish qilinadi. Sichqoncha
bosilsa slayd uchun qabul
qilinadi. Hamma slaydlar uchun shu animatsiyani tanlash uchun [Применить ко
всем] buyrug`ini tanlash lozim. Slaydlar animatsiya bilan birga turli ovozlarni
o`rnatish uchun [Звук перехода] buyrug`idan foydalaniladi. Slaydlarning
almashish tezligini [скорость перехода] buyrug`i orqali amalga oshirsa bo`ladi.
Slaydlarning almashishni boshqarish [По щелчку]
sichqoncha yordamida va
[Автоматически после] belgilangan vaqt orqali amalga oshirish mumkin.
Slaydlarning almashishni boshqarish birgalikda ham qo`llash mumkin.
Tarmoq xavfsizligi - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

295
Ba’zida kompyuter va tarmoq xavfsizligi muammolarini bir-
biridan ajratish qiyin bo‘lsa ham, ular bir-biri bilan chambarchas
bog‘liq, ammo tarmoq xavfsizligi o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Tarmoq xavfsizligining xususiyatlari:
Tarmoqda
ishlayotgan
vaqtingizda
kompyuteringizdan
boshqa foydalanuvchiga mantiqiy kirishkasbiy, lavozimli holat
bo‘ladi. Bunday holatda axborot xavfsizligini ta’minlash uchun har bir
foydalanuvchini nazoratga olish zarur, ya’ni ularni tarmoqda aniq
belgilangan funksiyalari mavjud bo‘lishi va resurslarga murojaat
qilish darajalari belgilab berilgan bo‘lishi zarur.
Tarmoq tabiati bo‘yicha yana bir turdagi xavf mavjud, ya’ni
tarmoq bo‘ylab uzatilayotgan axborotni tutib olish va tahlil qilish,
shuningdek «yolg‘on» trafiklarni yaratishdir. Tarmoq xavfsizligini
ta’minlashga qaratilgan vositalarni kattagina qismi aynan shu turdagi
buzilishlarni oldini olishga qaratilgan.
Operatsion tizimning xavfsizlikda tutgan o‘rni
Operatsion tizim kompyuter tizimining xavfsizligida muhim rol
o‘ynaydi, chunki u tizimning barcha qismlariga kirish huquqiga ega.
Operatsion tizim darajasidagi har qanday zaifliklar butun tizimni
hujum uchun ochadi. Operatsion tizim qanchalik murakkab va kuchli
bo‘lsa, uning hujumlarga nisbatan zaiflik ehtimoli shunchalik yuqori
bo‘ladi. Natijada, tizim ma’murlari o‘zlarining operatsion tizimlarini
hujumlardan va mumkin bo‘lgan nosozliklardan himoya qilishning
barcha vositalarini ko‘rib chiqishlari kerak.
Himoyalash darajasi - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

297
8.2- jadval
Konfiguratsiya
Himoya
qilishning
soddaligi
Nisbiy xavf
Zaiflik
Yagona kompyuter
(elektron pochta
va Internetsiz)
Yuqori
Past
Parollar
kombinatsiyasi,
viruslar
LAN ga ulangan
(Internetsiz)
O‘rta
O‘rta
Tarmoq
trafigini
analiz
qilish
(Sniffers), axborotni
qalbakilashtirish
(spoofing), parollar,
viruslar)
LAN ga ulangan
(Internet bilan)
Past
Yuqori
E-mail,
Web
serverlar,
FTP,
Telnet
(tarmoq
trafigini
analiz
qilish,
axborotni
qalbakilashtirish,
parollar, viruslar)
Yaxlitlikni
buzish
.
Ushbu
qoidabuzarlik
ma’lumotlarni
ruxsatsiz o‘zgartirishni o‘z ichiga oladi. Bunday hujumlar, masalan,
aybsiz tomonga javobgarlikni topshirish yoki muhim tijorat
dasturining dastlabki kodini o‘zgartirishga olib kelishi mumkin.
U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev - bet 177

294
VIIIBOB. OPERATSION TIZIMLARDA XAVFSIZLIK
MASALALARI
8.1. Operatsion tizimning asosiy xavfsizlik masalalari
Kompyuter xavfsizligi mavzusi juda keng bo‘lib, fizik va
ma’muriy nazorat,
shuningdek, avtomatik boshqaruv turlari
masalalarini qamrab oladi. Kompyuter tizimlarida saqlanadigan
ma’lumotlar hajmi oshgani sayin, axborotni himoya qilish zarurati
ham oshadi. Ma’lumotni ruxsatsiz kirishdan himoya qilish operatsion
tizimlarning asosiy vazifalaridan biridir. Afsuski, ushbu maqsadga
erishish tobora qiyinlashib bormoqda. Ma’lumotlarga ruhsatsiz kirish
va foydalanishdan himoya qilish barcha operatsion tizimlarning asosiy
vazifasiga aylanadi. Ushbu bobda operatsion tizimlar uchun
kompyuter xavfsizligi masalalari ko‘rib chiqiladi.
Avtonom kompyuter tizimini turli xil yo‘llar bilan tashqi
hujumlardan samarali himoya qilish mumkin, masalan, parol qo‘yish,
qattiq diskni yechish va uni xafvsiz yerga (seyfga) joylash. Tarmoqda
ishlaydigan kompyuterlarda xavfsizlikni ta’minlash ancha murakkab
vazifadir.
Axborot tizimlarining xavfsizligi sohasida odatda ikkita
muammo mavjud: kompyuter xavfsizligi va tarmoq xavfsizligi.
Kompyuterni
xavfsizligi:
avtonom
tizim
sifatida
qaraladigan kompyuterda qayta ishlanadigan va saqlanadigan
ma’lumotlar himoyasi bilan bog‘liq barcha muammolarni o‘z ichiga
oladi.
Ushbu muammolar operatsion tizimlar va amaliy dasturlar,
masalan, ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi yoki korxona
resurslarini boshqarish tizimi, shuningdek, o‘rnatilgan kompyuter
qurilmalari yordamida hal qilinadi.
Mantiqiy operatorlar - Информатика

232
mantiqiy operatorlar tenglilik operatorlaridan kuchliroqdir. Ko`p hollarda [!]
operatori o`rniga mos keladigan mantiqiy tenglilik yoki solishtirish operatorlarini
ishlatsa bo`ladi, masalan, yuqoridagi misol quyidagi ko`rinishda bo`ladi:
if (counter != finish)
cout << student_bahosi << endl;
5.11-
10>
Tizimning yashovchanligi - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

296
8.1- jadval
Asosiy xususiyati
Ta’rif
Strategiya misollari
Hujumlarga qarshilik
Hujumlarni
qaytarish
strategiyalari
Haqiqiylikni
tekshirish
Kirishni boshqarish
Shifrlash
Xabarlarni filtrlash
Tizimni samaradorligini
oshirish
Funksional
ximoyalanganlik
Hujumlar va zararni
aniqlash
Hujumlarni
aniqlash
va
zararni baholash strategi-
yalari
Buzilishlarni aniqlash
Butunlikni tekshirish
Hujumdan keyin
muhim va to‘liq
xizmatlarni tiklash
Zararni cheklash, buzilgan
ma’lumotlar yoki funksiya-
larni
tiklash,
xizmat
muddati davomida asosiy
xizmatlarni saqlash yoki
tiklash, to‘liq xizmatlarni
tiklash strategiyalari.
Ortiqcha komponentlar
Ma’lumotlarni qaytarish
Tizimni zaxiralash va
tiklash
Favqulodda vaziyatlarni
rejalashtirish
Kelajakdagi
hujumlarning
samaradorligini
pasaytirish uchun
moslashish va
evolyutsiya
Tuzilishdan
olingan
bilimlarga
asoslangan
tizimning yashovchanligini
oshirish strategiyalari
Buzilishni
aniqlash
shabloni
Fuqarolarni va fuqaro muhofazasi tizimlarini RQ va KTQ

tashkilotlaming favqulodda vaziyatlardan muhofaza qiiish sohasidagi
majburiyatlar»da muhofaza inshootlari zaruratga qarab oldindan barpo
etilishini ta’minlashlari hamda ularni doimo shay
hoiatda saqlab turishlari
lozim, deb ta’kidlangan. Himoya inshootlari fuqarolarni tabiiy ofatlar,
avariya va halokat oqibatlaridan hamda qirg‘in quroliar ta’sir omillaridan
va ulaming ikkilamchi ta’sir omillaridan saqlaydigan boshpanaiar
hisoblanadi.
-rasm. Resperator R-2: 1-yarim niqob; 2-nafas olish klapani

vositalar butun teri a ’zolarini berkitib, zaharli m oddalarning bug‘i va
tomchilaridan butunlay saqlaydi. Germetik bo ‘lmagan vositalar esa
faqat zaharli moddalarning tom chilaridan saqlaydi. Izolirlovchi terini
saqlovchi vositalarga: kombinezon va kamzul, yengil himoya kostumi
L-l va um um qo‘shin himoya jam lam asi kiradi. Himoya kombinezoni
- bitta qilib tikilgan kurtka, shim va bosh kiyimdan tashkil topgan.
Kombinezon va kostum tarkibiga shlemosti (podshlemnik), rezinali
oyoq kiyimi va rezinali qo‘lqop kiradi. Himoya kombinezoni va
kostumi odamlarning tuzilishiga ko‘ra 3 o ‘lchamda ishlab chiqariladi:
1-o‘lcham 166 sm gacha, 2-o‘lcham 165-172, 3-o‘lcham 172 sm dan
yuqori.
Himoya inshootlari quyidagilarga bo ‘linadl

saqlashi mumkin. Boshpanalar odamlar yotadigan va turib saqlanadigan
holda bo‘ladi. Turib saqlanadigan boshpanalar uchun ishlab chiqarish,
m a’muriy va aholi yashaydigan baland uylaming yerto‘lalaridan foy-
dalaniladi. Bunda butun qirg‘in qurollari
omillaridan saqlovchi qismlar,
elementlar o‘matilib, boshpanaga qo‘yilgan talablar bajariladi. Boshpana
bir necha bo‘limlardan tashkil topib, har biriga 50-75 odam sig‘ishi ke
rak. Ular yarusli qilib jihozlanadi va har bir odamga 0,5 m2 joy to‘g‘ri
kelishi ko‘zda tutiladt.
Boshpana juda yaxshi germetik ravishda qurilishi, ya’ni devorlari,
xona bo‘limlari juda zich qilib ishlanishi zarur.
Aks holda tashqaridan
radioaktiv, kimyoviy va biologik zaharlovchilar havo bilan birga kirishi
mumkin. Boshpanada kamida ikkita qarama-qarshi tomondan kiradigan
eshik va ehtiyot eshigi bo‘ lishi kerak. Eshiklar tambur tipida ikki qavatli
qilib germetik ravishda yopiladigan bo‘lishi lozim. Eshikning tashqi to
moni juda mustahkam materialdan yasaladi, sababi,
u yadro portlaganda
chiqadigan to ‘lqin zarbidan saqlaydi.
Boshpanalar filtrlaydigan, havo almashtiradigan asbob-uskunalar bi
lan jihozlanadi. Ularda elektr, aloqa, suv hamda kanalizatsiya va isitish
tarmoqlari ham bo‘lishi kerak. Boshpanada dozimetr,
kimyoviy razvedka
jihozlari, himoyalovchi vositalar, o ‘t o‘chirish qurollari, oziq-ovqatlar, suv
zaxirasi va dori-darmonlar boTishi shart.
Agar favqulodda vaziyatda alohida qurilgan boshpanalar boTmaganda
tez jihozlanib foydalanadigan boshpanalar quriladi. Bunday boshpanalarni
metropolitenlar, yer osti yo‘llari, inshootlaming yerto‘ialarini
kerakli
jihozlar bilan jihozlab tayyorlanadi.
Berilgan n gacha sonlar yigindisi

244
...
ifoda(lar);
... }
Bu yerda 100 dan 0 gacha 5 lik qadam bilan tushiladi.
for(int d = -30; d<=30; d++){
...
ifoda(lar);
... }
60 marta qaytariladi.
For strukrurasi bilan dasturlarimizda yanada yaqinroq tanishamiz. Endi a
e`lon qilinadigan o`zgaruvchilarning xususiyati haqida bir og`iz aytib o`taylik.
Standartga ko`ra bu qismda e`lon qilingan o`zgaruvchilarning qo`llanilish sohasi
faqat o`sha for strukturasi bilan chegaralanadi. Yani bitta blokda joylashgan for
strukturalari mavjud bo`lsa, ular ayni ismli o`zgaruvchilarni qo`llana ololmaydilar.
Masalan, quyidagi xatodir:
for(int j = 0; j<20; j++){...}
...
for(int j = 1; j<10 ; j++){...} //xato!
j o`zgaruvchisi birinchi for da e`lon qilib bo`lindi. Ikkinchi for da ishlatish
mumkin emas. Bu masalani yechish uchun ikki xil yo`l tutish mumkin.
Birinchisi bitta blokda berilgan for larning har birida farqli o`zgaruvchilarni
qo`llashdir. Ikkinchi yo`l for lar guruhidan oldin sanovchi vazifasini bajaruvchi bir
o`zgaruvchini e`lon qilishdir. Va for larda bu o`zgaruvchiga faqat kerakli
boshlangich qiymat beriladi xalos.
for ning ko`rinishlaridan biri, bo`sh tanali for dir.
for(int i = 0 ; i < 1000 ; i++);
Buning yordamida biz dastur ishlashini sekinlashtirishimiz mumkin.
10>10>
-rasm. Shakllarni chizish

399
shakllarga turli effektlarni qo`llash uchun ishlatiladi. Masalan, soya, hajm,
burchakka burish va boshqalar.
WordArt obyekti orqali yozilgan
shakllarni
qayta
tahrirlash
uchun
[Стили
WordArt]
bo`limidan
foydalaniladi. Bunda tayyor stillardan.
[Заливка текста] buyrug`i shaklning fon rangini tanlash uchun, [Контур текста]
shaklning chegaralarini ko`rinishi va chiziq
turlarini tanlash, shaklarga turli effektlarni
qo`llash uchun [Анимация] ishlatiladi.
Yaratilgan
shakllarni
tartiblab
joylashtirish uchun [Упорядочить] bo`limidan foydalaniladi. Bu bo`limda oltita
buyruq bo`lib, [На передний план] joriy shaklni eng yuqoriga joylashtirish, [на
задний план] joriy shaklni eng ostga joylashtirish, [Область выделения]
shakllarni tanlash, [выровнять] shakllarni tekislash, [Группировать] bir nechta
shaklni birlashtirish, [Повернуть] shakllarni burchak ostida
burish kabi amallarni bajarish mumkin.
Shakllarning o`lchamini tayyorlash uchun [размер]
bo`limidan foydalanamiz. Shakllarda balandlik va uzunlik kabi
o`lchamlar mavjud.
Do-While operatori - Информатика

239
Lekin {} qavslarning yo`qligi dasturchini adashtirishi mumkin.
Chunki
qavssiz
do while
oddiy
while
ning boshlanishiga o`xshaydi. Buni oldini olish
uchun {} qavslarni har doim qo`yishni tavsiya etamiz.
int k = 1;
do {
k = k * 5;
} while ( !(k>1000) );
Bu blokda 1000 dan kichik yoki teng bo`lgan eng katta 5
ga karrali son
topilmoqda.
while
shartini ozroq o`zgartirib berdik, ! (not - inkor) operatorining
ishlashini misolda ko`rsatish uchun. Agar oddiy qilib yozadigan bo`lsak,
while
shartining ko`rinishi bunday bo`lardi:
while (k<=1000);
Cheksiz takrorlanishni
oldini olish uchun shart ifodasining ko`rinishiga katta e`tibor berish kerak. Bir
nuqtaga
kelib shart
true
dan
false
qiymatiga o`tishi shart.
13-listing
. Berilgan n gacha sonlar yigindisi
.
Output:
void main()
{ long n,i=1,s=0;
cin >>n;
do
s+=i++;
while (i<= n );
cout<<”\n s=”<< s; }
n=5;
s=15;
Bu dasturning kamchiligi shundan iboratki agar n qiymati 0
ga teng yoki
manfiy bo`lsa ham, takrorlash tanasi bir marta bajariladi va s qiymati birga teng
bo`ladi.
Keyingi misolimizda simvolning kodini monitorga
chiqaruvchi dasturni
ko`ramiz. Bu misolda takrorlash to ESC (kodi 27) tugmasi bosilmaguncha davom
etadi. Shu bilan birga ESC klavishasining kodi ham ekranga chiqariladi.
14-listing
.
Output:
Mustahkamlash uchun savollar

245
1.
Takrorlanish operatorlari necha guruhga bo`linadi ?
2.
While operatorining umumiy yozilishi qanday ?
3.
While operatorida shart qachon keladi ?
4.
While operatorining ishlash tamoyilini tushunturing.
5.
Do While operatorining umumiy yozilishi qanday ?
6.
Do While operatorida shart qachon keladi ?
7.
Do While operatorining ishlash tamoyilini tushunturing.
8.
if operatorining umumiy yozilishi qanday ?
9.
if operatorida shart qachon keladi ?
10.
if operatorining ishlash tamoyilini tushunturing.
5.8. O`tish operatorlari
Muhim so`zlar:
takrorlash jarayonlari, break, continue, go to, o`tish.
Bilib olasiz:
break, continue, go to operatorlarining vazifalari,
ishlatilishi, o`tish operatorlaridan foydalanish afzalliklarini.
Break operatori.
Ba`zi hollarda takrorlash bajarilishini
ixtiyoriy joyda
to`xtatishga to`g`ri keladi. Bu vazifani break operatori bajarishga imkon beradi. Bu
operator darhol takrorlash bajarilishini to`xtatadi va
boshqaruvni takrorlashdan
keyingi operatorlarga uzatadi. Masalan, o`quvchining n ta olgan baholariga qarab
uning o`qish sifatini aniqlovchi dasturini ko`ramiz.
Buning uchun dasturda
o`quvchining olgan minimal bahosi aniqlanadi
18-listing
.
Output:
# include
void main()
{ int i,n,min,p;
while (1)
{ cout<<("Xato! n>0 bo`lishi lozim ! \n");
cout<<"Baholar soni="; cin>>n;
if (n>0) break; };
246
for (i=1,min=5; i<=n; i++) {
cin >> p;
if ((p<2)||(p>5)) { min=0; break; };
if (min>p) min=p;
if ((p<2)||(p>5)) break;
switch(min) {
case 0:cout<<"Baho noto`g`ri kiritilgan"; break;
case 2:cout<<"Talaba yomon o`qiydi";break;
case 3:cout<<"Talaba o`rtacha o`qiydi";break;
case 4:cout<<"Talaba yaxshi o`qiydi";break;
case 5:cout<<"Talaba a`lo o`qiydi";break; }}}
Biz misolda xato kiritilgan n qiymatdan saqlanish uchun
while(1)
takrorlash
kiritilgan. Agar
n>0
bo`lsa
Break
operatori takrorlashni to`xtatadi
va dastur
bajarilishi davom etadi. Agar kiritilayotgan baholar chegarada yotmasa min ga 0
qiymat berilib darhol takrorlashdan chiqiladi.
darajali o ‘tga chidamli binolarda esa 0,75 soatdan kam b o ‘lm asligi kerak

|
darajali o ‘tga chidamli binolarda esa 0,75 soatdan kam b o ‘lm asligi kerak Pdf ko'rish
|
bet | 177/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mdarajali o ‘tga chidamli binolarda esa 0,75 soatdan kam b o ‘lm asligi kerak.
Evakuatsiya y o ‘llari (y o ‘laklar, zinapoya va dahliz) ustidagi tom yopgich
plitalar y on g‘inga qarshi to ‘siq vazifasini o ‘taydi, shu boisdan ular o ‘tga
chidamli ashyolardan tayyorlangan b o ‘lishi va yon g'in paytida kamida
2,5 soat ustuvor tura olishi lozim .
11.6. Yong‘inni o‘chirish jiho/Jari va vositalari
0 ‘tni o ‘chirish deganda, yonish uchun zamr bo‘lgan uchta om ilning
birini bartaraf etish y o ‘lida qilinadigan harakat tushuniladi. Ya’ni yonishni
to ‘xtatish uchun quyidagi harakatlami bajarish kerak b o ‘ladi:
- y o n g ‘in hududiga kislorod kirish y o ‘lini to ‘sish yoki yonuvchi
m odda miqdorini kamaytirish, y a ’ni to‘siq q o ‘yish;
- yonuvchi manba hududini yoki yonayotgan m odda haroratini,
issiqlikni yutadigan, ammo o ‘zi yonm aydigan sovutqich moddalar
yordamida keskin pasaytirish, y a ’ni sovutish;
207
-
yonuvchi
suyuq
moddalarni
o ‘tda yonm aydigan
moddalar
(gazyokisuv) bilan suyultirish. A m aliyotda y o n g ‘inni o ‘chirishda bu
usullam ing dastlabki ikkitasi, y a ’ni o ‘tni o ‘chiruvchi moddalar yordamida
to ‘sish va sovutish usullari ko‘proq qo‘llaniladi. 0 4 n i o ‘chirish uchun
ishlatiladigan, olovda yonm aydigan turli xildagi moddalar, jumladan, suv,
inert gazlardan karbon ikki oksidi, azot, argon, suv bug‘lari, kim yoviy
k o ‘pikiar, geterogen kukunlar, galogen karbovodorod sovutqichlari hamda
ulam i uzatib beruvchi uskunalar va boshqalar o ‘t o ‘chirish vositalari bo‘lib
xizm at qiladi. Bugungi kunda o ‘t o ‘chirish vositasi sifatida yong'inni
|
| |
Switch operatori - Информатика

236
bajariladi. So`ng
break
sakrash buyrug`i bilan
switch
ning tanasidan chiqiladi.
Agar
break
qo`yilmasa, keyingi etiketlar qiymatlari bilan solishtirish bajarilmasdan
ularga tegishli ifodalar ijro ko`raveradi.
default
etiketi majburiy emas. Lekin shart
chegaradan tashqarida bo`lgan qiymatda ega bo`lgan hollarni
tahlil qilish uchun
kerak bo`ladi.
case
va etiket orasida bo`sh joy qoldirish shartdir. Chunki, masalan, case 4:
ni case4: deb yozish oddiy etiketni vujudga keltiradi, bunda sharti test qilinayotgan
ifoda 4 bilan solishtirilmay o`tiladi.
Misol tariqasida bahoni son miqdoriga qarab aniqlash dasturini ko`ramiz.
9-listing.
Output:
Include
void main( )
{ int baho; cin>> baho;
switch(baho)
{case 2:cout <<“\n yomon”;break;
case 3:cout <<“\n o`rta”;break;
case 4:cout <<“\n yaxshi”;break;
case 5:cout <<“\n a`lo”;break;
default: cout <<“\n baho no`to`gri kiritilgan”; };}
Misol tariqasida kiritilgan simvol unli harf ekanligi aniqlanadi:
10-listing.
Output:
#Include
void main( )
{char c;
cin >> c;
switch(c)
{case `a`:
case `u`:
237
case `o`:
case `i`:
cout <<“\n Kiritilgan simvol unli harf” ;break;
default: cout <<“\n Kiritilgan simvol unli harf emas”;} ; }
Abu Nasr Forobiy yana aytadi

|
Abu Nasr Forobiy yana aytadi
|
bet | 168/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Abu Nasr Forobiy yana aytadi: «Ta’lim degan so‘z xalqlar va shaharlar o‘rtasida nazariy fazilatni birlashtirish, tarbiya esa shu xalqlar o‘rtasidagi tug‘ma fazilat va amaliy kasb-hunar fazilatlarini birlashtirish degan so‘zdir.
Ta’lim faqat so‘z va o‘rgatish bilangina bo‘ladi. Tarbiya esa, amaliy ish tajriba bilan, ya’ni shu xalq, shu millatning amaliy malakalardan iborat bo‘lgan ish
- harakat, kasb - hunarga berilgan bo‘lishi, o‘rganishidir»
Forobiy nazariy bilimlarni egallashga kirishgan har bir kishi xulq-odobda ham qay darajada pok bo‘lishi kerakligini «Falsafani o‘rganishdan oldin nimani bilish kerakligi to‘g‘risida»gi risolasida shunday ta’riflaydi: «Falsafani o‘rganishdan avval o‘zingizni hirs-havaslardan shunday tozalashingiz lozimki, sizda maishiy va shahvoniyat kabi notoʻg‘ri tuyg‘ularga emas, balki kamolotga bo‘lgan hirs-havas qolsin.
Bunga xulq-axloqni faqat so‘zdagina emas, balki haqiqatda (amalda) tozalash
orqali erishish mumkin. Shundan so‘ng xato va adashishdan saqlovchi, haqiqat yo‘lini tushunib olishga boshlovchi (notiq-so‘zlovchi, fikrlash ma’nosida) nafsini, jonini, ruhini tozalash zarur»
Forobiy axloqiy fazilatlar deganda bilimdonlik, donolik va mulohazali bo‘lish, vijdonlilik, kamtarlik, ko‘pchilik manfaatini yuqori qo‘yish, haqiqat, ma’naviy yuksaklikka intil, adolatlilik kabi hislatlarni tushunadi. Ammo bu hislatlarning eng muhimi har bir insonning bilimli, ma’rifatli bo‘lishidir. Shuning uchun ham Forobiy axloq tushunchasiga aql bilan uzviy bog‘liq holda, tafakkurga asoslangan axloq sifatida qaraydi. Bundan biz Forobiyning axloqni xulq me’yorlari ifodasi sifatidagina emas, balki kishilarning aqliy faoliyatining natijasi sifatida ham talqin etganligini ko‘ramiz. Forobiy «Aql ma’nolari haqida» risolasida aql masalasini tahlil qilib, aql bilish haqidagi ta’limotida mantiq (logika) ilmi muhim o‘rin tutadi deydi. U mantiq ilmi bilan grammatika o‘rtasidagi mushtarakligini qayd etib, mantiqning aqlga munosabati, grammatikaning tilga munosabati kabidirdeb aytgan. Grammatika odamlar nutqini tarbiyalagani kabi, mantiq ilmi ham tafakkurni haqiqiy yo‘lda olib borish uchun aqlni to‘g‘irlab turadi deydi.
Forobiy «Muzika haqida katta kitob» degan ko‘p jildli asari bilan o‘rta asrning yirik musiqashunosi sifatida ham mashhur bo‘ldi. U musiqa ilmini nazariy, amaliy jihatdan yoritib, musiqani inson axloqini tarbiyalovchi sihat-salomatlikni mustahkamlovchi vosita deb qaragan. Uning musiqa sohasida qoldirgan merosi musiqa madaniyati tarixida muhim ahamiyatga molikdir.
|
| |
Ibn Sino - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 171/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Ibn Sino insonning kamolga yetishida uning axloqiy kamoloti muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlaydi.
Tadqiqotchilar uning falsafiy asarlarida axloqqa oid fikr yuritganlarini qayd etadilar.
Ibn Sino axloqqa oid asarlarini «Amaliy hikmat» (Donishmandlik amaliyoti) deb ataydi. Olimning fikricha, axloq fani kishilarning o‘ziga va boshqalarga nisabatan xatti - harakati me’yorlari va qoidalarini o‘rganadi.
Ibn Sino axloqlilikning asosini yaxshilik va yomonlik kabi ikki tushuncha bilan ta’riflaydi:
Dunyoda mavjud bo‘lgan jami narsalar tabiatiga ko‘ra kamolot sari intiladi.
Kamolot sari intilishning o‘zi esa mohiyat e’tibori bilan yaxshilikdir...»
Ibn Sino inson kamolotining muhim axloqiy jihatlarini ham tahlil etadi va har biriga ta’rif beradi : masalan, adolatni ruhiy lazzatning bosh mezoni sanaydi. Inson
qanoat, jasurlik, donolik bilan adolatga ega bo‘ladi, yomon illatlardan o‘zini tiyib, yaxshilikni mustahkamlaydi, haqiqiy ruhiy lazzat oladi, deydi olim. Insondagi ijobiy, axloqiy xislatlarga saxiylik, chidamlilik, kamtarlik, sevgi-muhabbat, mo‘tadillik, aqllilik, ehtiyotkorlik, qat’iyatlilik, sadoqat, intilish, uyatchanlik, ijrochilik va boshqalarni kiritadi.
Qanoat va mo‘tadillikni insonning hissiy quvvatiga kiritadi; chidamlilik, aqllilikni g‘azab quvvatiga, donolik, ehtiyotkorlikni ziyraklikka; sadoqat, uyatchanlik ijrochilik, achinish, sofdillikni tafovut quvvatiga kiritadi.
Olim qanoatni hissiy fazilatlardan sanaydi va inson o‘zini ta’magirlikdan tiysa, mo‘tadillikka rioya qilsa, o‘zida hirsning namoyon bo‘lishini yengadi, inson yomon illatlarni yengishda o‘z imkoniyatlarini ongli sarf etishi lozim, deydi.
Ibn Sino har bir axloqiy hislatning ta’rifini beradi: mo‘tadillik – tan uchun zaruriy oziq va xulq me’yorlariga to‘g‘ri kelmaydigan ishlarni qilmaslik;
saxiylik – yordamga muhtoj kishilarga ko‘maklashuvchi insoniy quvvat;
g‘azab – biror ishni bajarishda jasurlik; chidamlilik – inson o‘z boshiga tushgan yomonliklarga bardosh beruvchi quvvat;
|
| |
- turga v a 0,75 soatga teng b o ‘lsa 3 turga kiradi. Ular yonm aydigan

|
- turga v a 0,75 soatga teng b o ‘lsa 3 turga kiradi. Ular yonm aydigan Pdf ko'rish
|
bet | 176/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov M2- turga v a 0,75 soatga teng b o ‘lsa 3 turga kiradi. Ular yonm aydigan
ashyolardan tayyorlanadi va m e’yor talab etgan o ‘tga chidam lilik mud-
206
dati davom ida y o n g ‘inning bino qavatlari b o ‘yich a tarqalib ketm asligini
ta’m inlash uchun xizm at qiladi.
Yong'inga qarshi tom yopgich plitaiarda qoida b o ‘yicha tuynuk
qo'yilm aydi. Lekin tuynuk qo'yish lozim b o is a , ular y o n g ‘inda yonm ay
digan qopqoqlar yoki m axsus klapanlar bilan himoyalanadi. Bunday toi
fadagi tom yopgich plitalam ing ishlatilish sohalari m axsus hamda tarmoq
qurilish m e’yorlari va qoidalarida m e’yorlanadi. Bu xildagi tom yopgich
plitalam ing eng k o ‘p tarqalganlari 2- va 3-turlari hisoblanib, ular asosan
I v a II darajali o ‘tga chidam lilikka ega bo‘lgan bino va inshootlam ing
yerto‘la hamda chordoq tomlarini yopishda q o ‘llaniladi.
Agar qolgan barcha qavatlaming tom yopgich plitalari o ‘tda yonm ay
digan ashyolardan tayyorlangan va xonaning shifti b o ‘yicha tuynuksiz
yaxlit o ‘m atilgan b o ‘lsa hamda o ‘tga chidam lilik darajasi 0,75 soatdan
kam boMmasa, ular y on g‘inga qarshi to ‘siq vazifasini o ‘tashi mumkin.
Yong‘inga qarshi ishlaydigan 1-turdagi tom yopgich plitalar, asosan,
bir qavatli sanoat korxonalari va omborxonalardagi y o n g ‘inga qarshi
b o ‘linmalar, seksiyalar va hududlarning tom ini yopishda qoMlaniladi,
chunki ularning devorlari ham shu toifadan b o ‘!ib, bir xildagi o ‘tga chi-
damlilik darajasiga ega.
I
va
II
darajali y o n g ‘inga chidamli binolam ing
yerosti va barcha qavatlaridagi y o n g ‘inga qarshi ishlaydigan tom yopgich
plitalarining o ‘tga chidam lilik darajasi, eng kamida 1 soatga, HI va V
|
| |
Muhokamalar va natijalar - 3 (79) 2021 pedagogik mahorat

|
3 (79) 2021 pedagogik mahorat Pdf ko'rish
|
bet | 180/344 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 3,37 Mb. | | #113345 |
Bog'liq Pedagogik mahorat 3-son 2021 yilMuhokamalar va natijalar. Virtual didaktik muhitda, oʻquv jarayonini tashkil etishga ikkita
yondashuv boʻlishi mumkin. Birinchi yondashuv sinxron aloqada, ya'ni real vaqt rejimida “pedagog-
oʻquvchilar” tizimida amalga oshiriladigan aloqaga asoslangan boʻlib, uning diqqat markazida guruhli
mashg‘ulotlarni tashkil etilishi boʻladi. Asinxron aloqa shaxsiy tarmoqni oʻrganish amalga oshirilishini
ta'minlashga qodir: “Asinxron oʻrganish - bu har bir oʻquv predmeti oʻquv materiallari bilan tanishganda
yoki hamma bilan ishlamasa, lekin u uchun qulay vaqtda ta'lim telekommunikasiyalarining bir shakli” [5].
Amaliyot shuni koʻrsatadiki, virtual didaktik muhitni tashkil qilish faqat ushbu yondashuvlarni organik
ravishda almashtirish bilan amalga oshiriladi: bundan tashqari, individual ta’limga qaratilgan yondashuv
doimo ustuvor boʻlishi kerak, chunki virtual oʻrganish dastlab pedagog bilan minimal aloqada mustaqil ishni
oʻz ichiga oladi. Virtual didaktik muhitda individual oʻqitish metodikasi asosiy modullardan iborat boʻlishi
mumkin. Shu bilan birga, oʻqitishning murakkab individual usullarini yaratishning bir nechta variantlari
mavjud.
Birinchi variant. Yangi boshlanuvchi sinovdan oʻtkaziladi, buning natijasida uning shaxsiy turi
aniqlanadi, shuningdek, uning psixologik xususiyatlarining eng munosib kombinatsiyasi aniqlanadi. Har bir
shaxs turi uchun oʻziga xos virtual oʻrganish metodologiyasi ishlab chiqiladi. Sinov natijalariga qarab,
ma’lum bir insonni oʻqitishda ma’lum bir texnikadan foydalaniladi.
Ikkinchi variant. Oʻquv jarayonida oʻquvchiga turli xil vazifalar taqdim etiladi. Qaysi vazifalarni
tezroq oʻrganishlariga qarab, oʻquv metodikasi oʻzgartiriladi. Bu doimiy aloqani ta'minlaydi. Har qanday
oʻquv jarayonidagi kabi virtual didaktik muhitda, interfaollik asosiy tushunchadir. Virtual didaktik muhitda
amalga oshiriladigan fikr-mulohazalarni shartli ravishda “birlamchi” va “ikkilamchi”ga boʻlish mumkin.
Virtual oʻrganish jarayonida oʻquvchiga axborot ta'lim resursi tomonidan “birlamchi” aloqa xabarlari
“keladi”, masalan, topshiriq yoki testni bajarish. Bunday aloqa oʻquvchining ta'lim faoliyatini toʻg‘ri
yoʻnalishga yoʻnaltiradi, unga oʻz muvaffaqiyatlari va kamchiliklarini baholash imkoniyatini beradi. Bu aks
ettirishni kuchaytiruvchi, kelgusidagi harakatlarni rag‘batlantiruvchi va ta'lim faoliyati samaradorligini
munosib baholashga yordam beradigan omildir. “Ikkilamchi” qaytma aloqa virtual oʻqitishni olib boradigan
pedagogga oʻquv jarayonini tahlil qilish va toʻg‘rilash, shuningdek, oʻqitish usullarini oʻzgartirish uchun
https://buxdu.uz
|
| |
Технологическая - download

Qidiruv: Технологическая
1 Технологическая часть
Mikrokontrollerlarning tavfsifi va funksiyalari ishlash prinsipi
2,31 Mb.
12
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
PEDAGOGIK MAHORAT 3 (79) 2021

|
PEDAGOGIK MAHORAT 3 (79) 2021 Pdf ko'rish
|
bet | 179/344 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 3,37 Mb. | | #113345 |
Bog'liq Pedagogik mahorat 3-son 2021 yilPEDAGOGIK MAHORAT 3 (79) 2021
134
- foydalanuvchi darajasida shaxsiy komp'yuterni bilish, bu dastur bilan ishlash qobiliyatini nazarda
tutadi (masalan, Microsoft Windows (soʻnggi versiyasigacha, Microsoft Office va boshqalar);
- internetning asosiy koʻnikmalariga ega boʻlish (elektron pochta, chat, forum va boshqalar bilan);
- oʻz fikrini yozma ravishda qisqa va aniq ifoda etish, shuningdek, bir vaqtning oʻzida bir nechta
mavzularni muhokama qilish qobiliyati;
- oʻrganish sur’ati va traektoriyasini mustaqil ravishda boshqarish qobiliyati.
Ehtimol, yana bir mezon - oʻquvchining intellektual rivojlanish darajasi bilan ajralib turishi kerakdir.
An’anaviy jamoaviy ta’lim berish doirasida pedagog oʻquvchilar bilan real vaqt rejimida muloqot
qilib, oʻquv jarayonining markazida boʻladi. Virtual didaktik muhitda mashg‘ulotlarni Internetning ma'lumot
va ta’lim resurslaridan foydalangan holda va, asosan, oʻquvchilar tomonidan oʻquv jarayonida individual
foydalanishga qaratilgan zamonaviy dasturiy platformalar asosida tashkil etishda pedagog oʻquvchilarga
moslashish imkoniyatiga ega. Aslida, an’anaviy ta’lim jarayonida pedagog bunday imkoniyatga ega emas.
Virtual didaktik muhitning didaktik potensialini muhokama qilish nuqtayi nazaridan, guruhda oʻrgatish
hamkorlikda oʻqitishdan orqada ekanligini tushunish juda muhim. Hamkorlikda oʻqitish deganda kichik bir
guruh oʻquvchilar ma’lum bir tadqiqot vazifasi ustida ish olib boradigan, faol yechimi tarmoq ichidagi aloqa
doirasida qidiriladigan ta’lim metodi tushuniladi. Bunday hamkorlik oʻquvchilarning oʻquv motivasiyasini
oshirishga yordam beradi va shu bilan oʻz maqsadlariga erishishning yuqori darajasini ta’minlaydi.
Jumladan, jamoada ishlash va ziddiyatli vaziyatlarni bartaraf etish koʻnikmalari rivojlanadi. Boshqacha qilib
aytganda, virtual didaktik muhitda oʻquv jarayoni koʻpayib boruvchi rolni oʻz zimmasiga oladi, uning
faoliyati subyektiv qiyinchilik yoki muammoning mavjudligini nazarda tutadi, uni bartaraf etish uning ichki
rivojlanishini belgilaydi. Virtual didaktik muhitda mutlaqo majburiy ravishda individual ta'limga
yoʻnaltirilganlik oʻquv jarayonini oʻqituvchiga aylantiradi, bu unga oʻquv materialini oʻzi uchun qulay
vaqtda oʻrganishni boshlashiga imkon beradi, agar xohlasa darsni toʻxtatib qoʻyadi, shuningdek, akademik
intizomni uning intellektual qobiliyatiga mos keladigan tezlikda oʻrganishga imkon beradi [5]. Agar mustaqil
individual ta’lim virtual didaktik muhitda ustunlik qilishi mumkinligini va oʻqitishning standart usullari
mutlaqo mavjud emasligini hisobga olsak, oʻquvchi pedagogga moslashishi juda kam uchraydi degan
xulosaga kelishimiz mumkin. Bizning xulosalarimiz natijasida virtual didaktik muhitni tavsiflashda
“erkinlik” shkalasi boʻyicha boshqa nuqta qoʻyish mumkin degan xulosaga kelish mumkin. Ta’lim muhitida
qanday ta’lim shakli ustunlik qiladi?
a) individual;
b) guruhli.
|
| |
Forobiy ta’lim - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 167/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Forobiy ta’lim tarbiyaga bag‘ishlangan asarlarida ta’lim-tarbiyaning muhimligi, unda nimalarga e’tibor berish zarurligi, ta’lim-tarbiya usullari va uslubi haqida fikr yuritadi. «Fozil odamlar shahri», «Baxt-saodatga erishuv to‘g‘risida»,
«Ixso – al - ulum», «Ilmlarning kelib chiqishi», «Aql ma’nolari to‘g‘risida» kabi asrlarida ijtimoiy-tarbiyaviy qarashlari o‘z ifodasini topgan.
Forobiy o‘z ishlarida ta’lim-tarbiyani uzviy birlikda olib borish haqida ta’lim bergan bo‘lsa ham, ammo har birining insonni kamolga yetkazishda o‘z o‘rni va xususiyati bor ekanligini alohida ta’kidlaydi.
Forobiy «Baxt-saodatga erishuv to‘g‘risida» asarida bilimlarni o‘rganish tartibi haqida fikr bayon etgan. Uning ta’kidlashicha, avval bilish zarur bo‘lgan ilm o‘rganiladi, bu – olam asoslari haqidagi ilmdir. Uni o‘rgangach, tabiiy ilmlarni, tabiiy jismlar tuzilishini, shaklini, osmon haqidagi bilimlarni o‘rganish lozim. Undan so‘ng, umuman, jonli tabiat, o‘simlik va hayvonlar haqidagi ilm o‘rganiladi, deydi.
Forobiyning fikricha inson kamolotga yolg‘iz o‘zi erisha olmaydi. U boshqalar bilan aloqada bo‘lish, ularning ko‘maklashuvi yoki munosabatlariga muhtoj bo‘ladi. Uning fikricha tarbiya jarayoni tajribali pedagog, o‘qituvchi tomonidan tashkil etilishi muhimdir. Chunki har bir odam ham baxtni va narsa hodisalarni o‘zicha bila olmaydi. Unga buning uchun o‘qituvchi lozim.
Bunga Forobiy ta’lim-tarbiyani to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish orqali erishish mumkin, deydi. Chunki maqsadga muvofiq amalga oshirilgan ta’lim-tarbiya insonni ham aqliy, ham axloqiy jihatdan kamolga yetkazadi, xususan, inson tabiat va jamiyat qonun-qoidalarini to‘g‘ri bilib oladi va hayotda to‘g‘ri yo‘l tutadi, boshqalar bilan to‘g‘ri munosabatda bo‘ladi, jamiyat tartib qoidalariga rioya etadi.
Demak, Forobiy ta’lim-tarbiyaning asosiy vazifasi jamiyat talablariga javob bera oladigan va shu jamiyat uchun xizmat qiladigan yetuk insonni tarbiyalashdan iborat deb biladi.
Forobiy ta’lim va tarbiyaga birinchi marta ta’rif bergan olim sanaladi. Ta’lim
degan so‘z insonga o‘qitish, tushuntirish asosida nazariy bilim berish; tarbiya – nazariy fazilatni, ma’lum hunarni egallash uchun zarur bo‘lgan xulq normalarini va amaliy malakalarni o‘rgatishdir, deydi olim.
|
| |