-MAVZU. XUSUSIY MULK HUQUQI - Toshkent davlat yuridik universiteti fuqarolik huquqi darslik I qism

12-MAVZU. XUSUSIY MULK HUQUQI
Xususiy mulk huquqining tushunchasi. Xususiy mulk huquqi
subyektlari va obyektlari. Xususiy mulk huquqining himoya qilish
kafolatlari.
Xususiy mulk huquqining tushunchasi
O‟tish davri iqtisodiyoti amalda bo‟lgan mamlakatlarda bozor
iqtisodiyotini barpo etish uchun xususiy mulk hayotiy ahamiyatga ega.
Xususiy mulk tadbirkorlik faoliyati uchun asos bo‟lib xizmat qiladi va shu
sababdan bozor munosabatlari tizimida alohida o‟rin tutadi. Mazkur jihatni
inobatgan olgan holda, O‟zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 53-
moddasida “Bozor munosabatlarini rivojlantirishga qaratilgan O‟zbekiston
iqtisodiyotining asosini turli ko‟rinishlardagi mulk tashkil etadi. Mulkning
boshqa ko‟rinishlari bilan bir qatorda, xususiy mulk daxlsizdir va davlat
tomonidan himoya qilinadi” deb ko‟rsatilgan .
O‟zbekiston Respublikasida xususiy mulkni huquqiy tartibga solishni
rivojlanishi evolyutsion yo‟l bilan sodir bo‟lganligini ta‟kidlash joiz.
Birinchi bor, mulkning bir ko‟rinishi sifatida xususiy mulk 1990-yil 31-
oktyabrdagi “O‟zbekiston Respublikasida mulkchilik to‟g‟risida”gi
Qonunida ko‟zda tutilgan edi. Qonunning 7-moddasiga muvofiq, xususiy
mulk fuqarolarning mulki sifatida muomalaga kiradi, nodavlat yuridik
shaxslarning va ularga qarashli birlashmalarning mulki esa va shuningdek,
ijtimoiy hamda diniy birlashmalarning mulki Qonunning 8-moddasida
xususiy emas, balki jamoa mulki deb ta‟riflanadi. Demak, mazkur Qonun
tomonidan xususiy mulkning faqat bitta turi – fuqarolarning xususiy mulki
tan olinadi.
Harakatdagi FKning qabul qilinishi O‟zbekiston Respublikasida
xususiy mulk huquqini rivojlantirishdagi hal qiluvchi bosqich bo‟ldi.
“Mulkchilik to‟g‟risida” gi Qonundan farqli ravishda FK xususiy mulk
huquqining subyektiv tarkibini jiddiy tarzda kengaytirgan holda, uning
tarkibiga nafaqat fuqarolarni, balki tijorat hamda notijorat nodavlat yuridik
shaxslarni ham kiritdi. Demak, bugungi kunda xususiy mulk huquqi
fuqarolarning va nodavlat yuridik shaxslarning mulk huquqi sifatida
muomalaga kirmoqda.
Qolaversa, 2012 yil 24 sentyabrdagi “Xususiy mulkni himoya qilish
va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to‟g‟risida”gi Qonunda ham
xususiy mulk huquqi subyektlarining vakolatlarini yanada mustahkamladi
va tegishli kafolatlarni belgiladi.
171
Xususiy mulk huquqining subyektlari, ya‟ni fuqarolar va nodavlat
yuridik shaxslar o‟z xohishlariga ko‟ra va o‟z manfaatlari yo‟lida,
o‟zlariga tegishli mol-mulkka egalik qilish, undan foydalanish va uni
tasarruf etish va shuningdek mulk huquqining har qanday buzilishlarini,
ular kim tomonidan sodir etilishidan qat‟i nazar, bartaraf qilishni talab
etishga haqlidirlar.
Xususiy mulk egaligida mavjud bo‟lgan mulkning miqdori va
qiymati cheklanmaydi. Masalan, Uy-joy Kodeksining 11-moddasining
to‟rtinchi qismiga muvofiq, uy-joylarga, xonadonlarga, uyning bir
qismiga, xonadonning bir qismiga mavjud xususiy mulk egaligi miqdor,
o‟lcham va qiymat bo‟yicha cheklanmaydi. Lekin, shu bilan birga,
qonunchilikda belgilangan hollarda, xususiy va ijtimoiy manfaatlarini
ko‟zlash maqsadlarida ba‟zi bir cheklashlar o‟rnatilishi mumkin. Masalan,
“Giyohvandlik vositalari va psixotropli moddalar to‟g‟risida” gi
Qonunning 22-moddasiga muvofiq, yuridik shaxslar o‟zlarining ishlab
chiqarish faoliyatida foydalanish uchun, ko‟rsatilgan faoliyat turi uchun
litsenziyaning mavjudligi va yillik ishlab chiqarish ehtiyojlaridan ortiq
bo‟lmagan miqdorda, prekursorlarni sotib olishlari mumkin va sotib
olingan yoki buyurtirilgan prekursor miqdori mazkur ehtiyojlardan ortib
qolgan har bir holatda maxsus vakolatli organni shu haqda xabardor
qilishga majburdirlar. Monopolistik faoliyatni cheklash va unga chek
qo‟yish, hamda raqobatni rivojlantirish maqsadlarida, monopoliyaga qarshi
qonunchilik tomonidan aksiyalarni ma‟lum miqdorda sotib olish uchun
tegishli davlat organidan ruxsatnoma olinishi shartligi ko‟zda tutilgan.
O‟zbekiston Respublikasining “Raqobat to‟g‟risida”gi 2012 yil
6 yanvardagi qonunining 17-moddasiga ko‟ra, ustav fondidagi (ustav
kapitalidagi) aksiyalarni (ulushlarni) olish bo‟yicha bitimlar, agar bu
bitimlarni tuzish paytida tegishli bitimda ishtirok etayotgan shaxslar
aktivlarining jami balans qiymati yoki oxirgi kalendar yilda tovarlarni
realizastiya qilishdan olgan jami tushumi eng kam ish haqining yuz ming
baravari miqdoridan ortiq bo‟lsa yoxud bitim ishtirokchilaridan biri ustun
mavqeni egallab turgan xo‟jalik yurituvchi subyekt bo‟lsa, shaxs yoki
shaxslar guruhi tomonidan aksiyadorlik jamiyati aksiyalarini olishga
nisbatan, agar bunday shaxs yoki shaxslar guruhi ushbu olishga qadar
mazkur aksiyadorlik jamiyatining aksiyalarini tasarruf etmagan bo‟lsa yoki
mazkur aksiyadorlik jamiyatining ustav fondidagi (ustav kapitalidagi)
aksiyalarning o‟ttiz besh foizidan kamini tasarruf etgan bo‟lsa, bunda ana
shu shaxs yoki shaxslar guruhi ustav fondidagi (ustav kapitalidagi)
aksiyalarning o‟ttiz besh va undan ortiq foizini tasarruf etish huquqini
olish bo‟yicha monopoliyaga qarshi organning oldindan roziligi bo‟lgan
taqdirda tuziladi.
|