nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Мantiqiy manzil - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

Мantiqiy manzil Sahifalar jadvali
Физик адрес Virtual sahifa raqami
p
Atributlar Fizik sahifa raqami
Virtual sahifaning ichki joylashuvi d
Fizik sahifa raqami p
Virtual sahifaning ichki joylashuvi d
Fizik manzil
117
Manzillar translatsiyasi Sahifa manzili mantiqiy manzil deb ataladi va sahifa raqami va
sahifani almashtirish bilan ifodalanadi.
Mantiqiy manzil = sahifa raqami + sahifani almashtirish
Kadr manzili fizik manzil deb ataladi va kadr raqami va sahifani
almashtirish bilan ifodalanadi.
Fizik manzil = kadr raqami + sahifani almashtirish
Sahifalar xaritasi jadvali deb nomlangan ma’lumotlar tuzilishi
protsessor sahifasi va fizik xotiradagi kadr o‘rtasidagi munosabatni
kuzatish uchun ishlatiladi.
Tizim har qanday sahifaga kadr ajratganda, u mantiqiy manzilni
fizik
manzilga
aylantiradi
va
dasturni
bajarish
paytida
foydalaniladigan sahifalar jadvalida yozuvni yaratadi.
3.17- rasm. Sahifa va kadrni almashtirish sxemasi
Jarayonni bajarish kerak bo‘lganda, uning tegishli sahifalari har
qanday mavjud bo‘lgan xotira kadrlariga yuklanadi. Aytaylik, sizda
8Kb dastur mavjud, ammo sizning xotirangiz belgilangan vaqtda atigi
5Kb sig‘dira oladi, shunda sahifa kontseptsiyasi paydo bo‘ladi.
Kompyuter operativ xotirasida joy qolmaganida, operatsion tizim
bo‘sh yoki keraksiz sahifalarni ikkinchi darajali xotiraga ko‘chiradi,
118
boshqa operatsiyalar uchun operativ xotirani bo‘shatadi va dastur
tomonidan kerak bo‘lganda ularni qaytarib beradi. Ushbu jarayon
dasturning to‘liq bajarilishi mobaynida davom etadi, unda operatsion
tizim bo‘sh sahifalarni asosiy xotiradan olib tashlaydi va ularni
ikkinchi darajali xotiraga yozadi va dastur tomonidan talab qilinganda
ularni qaytarib beradi.
Linux da kiritish/chiqarish - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

Linux da kiritish/chiqarish Qurilmalarga yo‘naltirilgan Linux fayllar tizimi disk xotirasiga
ikki kesh yordamida kiradi:
ma’lumotlar virtual xotira tizimi bilan birlashgan sahifalar
keshida saqlanadi;
metama’lumotlar bufer keshida saqlanadi, shu bilan birga har
bir kesh diskning bloki bilan indekslanadi.
Linux qurilmalarni quyidagi uchta sinflarga ajratadi:
blokli qurilmalar – to‘la mustaqil, ma’lumotlar o‘zgarmas
kattalikdagi bloklardan ixtiyoriy foydalanishga ruxsat beradi;
359
belgili
qurilmalar
– ular qatoriga barcha boshqa
qurilmalarning aksariyat qismi kiradi; ular oddiy faylarning
funksionalligini qo‘llab-quvvatlashi shart emas;
tarmoq qurilmalari – yadro tarmoq tizimi bilan o‘zaro harakat
qiladi.
Linuxda qurilmalar drayverlari modulli tuzilishi 9.6- rasmda
ko‘rsatilgan.
9.6- rasm. Qurilmalar drayverlarining modulli tuzilishi
Blokli qurilmalar tizimdagi barcha disk qurilmalariga asosiy
interfeysni ta’minlaydi. Blokli bufer keshi ikki maqsadda xizmat
qiladi:
faol kiritish/chiqarish uchun bufer keshi sifatida;
tugallangan kiritish/chiqarish uchun kesh sifatida.
So‘rovlar menejeri blokli qurilmaning drayveri yordamida bufer
tarkibini o‘qish va yozishni boshqaradi.
Belgili
qurilmaning
drayveri
o‘zgarmas
bloklarning
ma’lumotlaridan ixtiyoriy foydalanishni qo‘llab-quvvatlamaydi.
Belgili qurilmaning drayveri turli talab qilinayotgan kiritish/chiqarish
amallarni bajaradigan funksiyalar to‘plamini ro‘yhatdan o‘tkazadi.
Yadro belgili qurilmadan faylni o‘qish yoki yozish so‘roviga deyarli
Fayllar
tizimi
Blokli
qurilmaning
fayli
Bufer keshi
So‘rovlar menejeri
SCSI menejeri
SCSI-qurilmalari
drayveri
Blokli
qurilmani
drayveri
Belgili
qurilmaning
fayli
файли
Tarmoq
soketi
Protokol
drayveri
TTY
drayveri
Tarmoq
qurilmasi
drayveri
Belgili
qurilmaning
drayveri
Qatorli
ifodalash
Foydalanuvchi dasturi
360
xech qanday oldindan ishlov berishni amalga oshirmaydi, lekin oddiy
so‘rovni qurilmaning drayveriga uzatadi. Bundan asosiy mustasno –
bu terminal qurilmalardan (TTY) foydalanishni almalga oshiruvchi
belgili qurilmalar drayverlarining alohida to‘plami; ular uchun yadro
standart interfeysni qo‘llab-quvvatlaydi.
Vazifalar ro‘yxati - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

103
Dinamik qismlar
Dinamik qismlarda mavjud xotira qo‘shni bloklarda saqlanadi,
lekin vazifalarga yuklanish vaqtida qancha xotira maydoni kerak
bo‘lsa, shuncha xotira maydoni taqdim qilinadi. Bu belgilangan
qismlarga nisbatan sezilarli yaxshilanish bo‘lsada, bu muammoni
to‘liq hal qilmaydi. 3.8- rasmda ko‘rsatilgandek, dinamik qismlarni
taqsimlash sxemasi birinchi vazifalarni yuklashda xotiradan to‘liq
foydalanadi.
Ammo tizimga yangi vazifalar kiritilganda, vazifaning kattaligi
bo‘shagan xotirani hajmiga to‘g‘ri kelmasa, ular bo‘sh joyga
ustuvorlik (prioritet) tartibida joylashtiriladi. 3.8- rasmda “birinchi
kelganga - birinchi xizmat” ustuvorligi ko‘rsatilgan. Shunday qilib,
keyingi xotirani taqsimlash, taqsimlangan xotira bloklari o‘rtasida
bo‘sh xotiraning bo‘laklarini (fragmentlarini) yaratadi. Ushbu
muammo tashqi bo‘linish deb nomlanadi va ichki bo‘linish singari,
xotirani yo‘qotishga imkon beradi. 3.8- rasmda (e) uchta bo‘sh qism
mavjud 5 KB, 10 KB va 20 KB jami 35 KB, 8- vazifani bajarish
uchun atigi 30 KB kerak bo‘ladi. Biroq, ular bir-biriga qo‘shni
emasligi va vazifalar doimiy ravishda yuklanganligi sababli, ushbu
sxema 8- vazifani kutishga majbur qiladi. Asosiy xotirani
taqsimlashda dinamik qismlardan foydalanish. Quyidagi 5 ta rasmda
(a-e) asosiy xotiraga qayta ishlash uchun 8 ta vazifa yuborildi va
“birinchi kelganga - birinchi xizmat” algoritmi asosida xotira maydoni
ajratilgan. Hatto qismlar orasida yetarli bo‘sh xotira bo‘lsa ham, 8
vazifa (e) kutishi kerak.
Sahifali xotira afzalliklari va kamchiliklari

120
TLB dan foydalanilgan holda xotiraga murojaat etishning
o‘rtacha vaqtini baholash.
Taxmin qilaylik – assotsiativ qidiruv o‘rtacha vaqtning α
birligini talab etadi. Xotira siklini 1 deb qabul qilamiz. Yana bir
ko‘rsatkichni kiritamiz – 0 dan 1 gacha (hit ratio), u sahifaning raqami
necha marta (o‘rtacha) TLB da topiladi – sahifa raqamining
assotsitativ xotirada bo‘lishining empirik ehtimolligi. Murojaat
vaqtining matematik kutilishini hisoblaymiz - Effective Access Time
(EAT). Sahifa raqami TLB da topilmaslik ehtimolligi 1 ga teng.
Xotirani taqsimlashning umumiy vazifasi va uni hal qilish

Xotirani taqsimlashning umumiy vazifasi va uni hal qilish strategiyalari Umuman olganda, operatsion tizimlarda bir nechta qo‘shni
hududlarda qo‘shni xotirani taqsimlash qo‘llanilishi mumkin. Bo‘sh
maydon – bu bo‘sh xotiraning qo‘shni blokidir. Bo‘sh maydonlar
tasodifiy ravishda xotiradan tarqalishi mumkin. Jarayonni yuklashda,
uni joylashtirish uchun yetarlicha katta bo‘lgan har qanday bo‘sh
qo‘shni hududdan xotira taqdim etiladi. Shu bilan birga operatsion
tizim bo‘sh xotira maydonlari ro‘yhati va band xotira maydonlari
ro‘yhatini saqlaydi. Ushbu maydonlarning barchasi tasodifiy xotirada
joylashgan bo‘lishi mumkin va turli uzunliklarga ega.
104
3.8- rasm. Qismlarni dinamik taqsimlashda asosiy xotiradan
foydalanish
Operatsion tizim Vazifa 1
(10K)
Vazifa 3
(20K)
Vazifa 2
(15K)
Vazifa 4
(50K)
Vazifalar ro‘yxati: V1 (10K)
V2 (15K)
V3 (20K)
V4 (50K)
10K
20K
35K
55K
105K
Operatsion tizim Vazifa 3
(20K)
Vazifa 2
(15K)
10K
20K
35K
55K
105K
V1 tugatildi
V4 tugatildi
Operatsion tizim Vazifa 5
(5K)
Vazifa 3
(20K)
Vazifa 2
(15K)
10K
20K
35K
55K
105K
V5 (5K)
V6 (30K)
Vazifa 6
(30K)
15K
85K
Operatsion tizim Vazifa 2
(15K)
10K
20K
35K
55K
105K
V3 tugatildi
Vazifa 6
(30K)
15K
85K
Vazifa 5
(5K)
Operatsion tizim Vazifa 2
(15K)
10K
20K
35K
55K
105K
V7 (10K)
V8 (30K)
Vazifa 6
(30K)
15K
85K
Vazifa 7
(10K)
45K
V8 (30K)
kutishi kerak
Vazifa 5
(5K)
Vazifani kiritish uchun
dastlabki xotirani ajratish
(a)
1 va 4 vazifalar
tugatilgandan so‘ng
(b)
Keyin, 5 va 6
vazifalar kiritildi
(c)
3 vazifa bajarilgandan
so‘ng (d)
Keyin, 7 vazifa
kiritildi (e)
105
Xotiranitaqsimlashningumumiyvazifasimavjud:
bo‘shxotiramaydonlariro‘yxativaturlio‘lchamdagibandqilinganmaydon
larro‘yxatimavjud. Ushbu muammoni hal qilish uchun quyidagi
algoritmlar (strategiyalar) qo‘llaniladi: birinchi mos usul (First-Fit
algorithm), eng yaxshi moslash usuli (Best-Fit algorithm) va eng
yomon moslash usuli (Worst-Fit algorithm).
-mavzu: Xorijiy investitsiyalarni jalb etishda erkin iqtisodiy zonalarning o’rni

|
-mavzu: Xorijiy investitsiyalarni jalb etishda erkin iqtisodiy zonalarning o’rni
|
bet | 71/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasnifla7-mavzu: Xorijiy investitsiyalarni jalb etishda erkin iqtisodiy zonalarning o’rni
7.1. Erkin iqtisodiy zonalar (EIZ) tushunchasi, kelib chiqishi va tashkil etishdagi yondashuvlar
7.2. EIZ ning maqsadi, vazifalari va turlari
7.3. EIZ ni tashkil etish va boshqarishning xorij tajribasi
7.4. Offshor zonalarning geografik tarkibi va guruhlanishi
7.5. O’zbekistonda erkin iqtisodiy zonalarning tashkil etilishi va rivojlanish istiqbollari
7.1. Erkin iqtisodiy zonalar (EIZ) tushunchasi, kelib chiqishi va tashkil etishdagi yondashuvlar
Xorijiy investitsiyalarni milliy iqtisodiyotga jalb qilish orqali iqtisodiy o’sishni ta’minlash va jahon xo’jalik tizimiga chuqurroq integratsiyalashish o’tish iqtisodiyoti mamlakatlari oldidagi muhim vazifalardan hisoblanadi. Milliy iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda erkin iqtisodiy zonalar (EIZ) muhim ahamiyatga ega. Hozirgi kunda jahonda EIZning 30 ga yaqin turlari mavjud.
Erkin iqtisodiy zonalar — shunday geografik hududki, unda mamlakatda qabul qilingan xo’jalik faoliyati tartibiga qaraganda imtiyozli soliq to’lash tartibi joriy etiladi. Boshqacha so’z bilan aytganda, ushbu hududda davlatning iqtisodiy jarayonlarga aralashuvi kamaytiriladi va bu milliy iqtisodiy makonning bir qismi bo’lib, mamlakatning boshqa hududlarida qo’llanilmaydigan ma’lum imtiyozlar tizimi joriy etiladi
Erkin iqtisodiy zona — mamlakat hududining imtiyozli bojxona, valyuta, soliq, viza va mehnat rejimlari joriy etilgan maxsus ajratilgan qismidir.
|
Iqtisodiy adabiyotda birinchi marta erkin iqtisodiy zonaga 1973 yil 18 mayda Kioto konventsiyasida rasmiy ta’rif berilgan. Unda aytilishicha, bir mamlakat hududida tashkil qilingan EIZga kiritilgan mahsulot mamlakat bojxona hududidan tashqarida hisoblanib, odatdagi bojxona tekshiruvidan o’tkazilmaydi. Yuqoridagilardan ko’rinib turibdiki, mamlakat hududining alohida qismidagi iqtisodiy erkinlik butunlay emas, balki qiyosiy hisoblanadi.
Ushbu hudud erkinligi unga kiritilgan mahsulot bojxona tulovlari, importga nisbatan iqtisodiy siyosat choralaridan ozod qilinishi bilan belgilanadi va EIZga tashqaridan keltirilgan mahsulotlar deklaratsiya qilinmaydi. Biroq, shu bilan birga, qonunlar mahsulot egalari va investorlarni iqtisodiy tartiblardan ozod qilmay, uni engillashtiradi.
Erkin iqtisodiy zonalarni tashkil etish tarixida ikki xil yondashuv mavjud: hududiy va funktsional (7.1-rasm). Yondashuvlarning asosida yagona preferentsial (imtiyozli) xo’jalik tartibi yotgan bo’lsa-da, ularni bir-biridan farqlaydigan tafovutlar mavjud.
|
| |
Linux da jarayonlarning o‘zaro harakati

361
protokollarni qo‘llaydi. Linux tarmoq tizimi abstraksiyaning uch
darajasida amalga oshiriladi:
soket interfeysi;
drayverlar protokollari;
tarmoq qurilmalari drayverlari.
Linux da tarmoq protokollarining eng muhim to‘plami – bu
Internet protokollari to‘plami. Linux tarmoq tizimi tarmoqning barcha
qismlarida turli mashinalar o‘rtasida mashrutlashni ta’minlaydi.
Mashrutlash protokolini yuqori darajasida UDP, TCP va ICMP
protokollar qo‘llaniladi.
Ilmiy-texnologik - 1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi

|
1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi
|
bet | 75/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasniflaIlmiy-texnologik zonalar. Ilmiy-texnologik zonalarni (ITZ) erkin iqtisodiy zonalarning alohida guruhiga kiritish mumkin. Iqtisodiy adabiyotda ular texnologik parklar, texno-polislar, ilmiy parklar, texnologik markazlar, ishbilarmonlik markazlari deb ataladi. Bu hududlarning ajralib turadigan tomoni shundaki, mazkur hududda ilmiy va texnologik ishlab chiqarish faoliyati yirik ilmiy-tadqiqot markazlari va universitetlar atrofida joylashgan fan sig’imkorligi yuqori bo’lgan, ilm ko’p talab qiladigan firmalar shaklida birlashadi. Bunday hududlarni tashkil etishdan maqsad sanoatga materiallar, yuqori malakali mehnat resurslari, yangi zamonaviy texnologiyalarni etkazib berishni muvofiqlashtirish hisoblanadi. Ilmiy texnologik zonalar uch toifaga bo’linadi:
Innovatsion markaz — bu iqtisodiy tarkibi uncha katta bo’lmagan hudud doirasida kichik, yangi tashkil etilgan kompaniyalar uchun mo’ljallangan.
Ilmiy parklar - bu etarlicha katta hudud bo’lib, unda turli o’lcham va rivojlanish bosqichidagi fan sig’imkorligi yuqori, ilm ko’p talab qiladigan firmalar joylashgan bo’ladi. Ular unchalik katta bo’lmagan ishlab chiqarishni mahalliy ilmiy-tadqiqot markazlarining ilmiy-texnologik izlanishlari asosida yo’lga qo’yish imkonini beradi.
Tadqiqot parki — bu tarkib doirasida ilmiy-texnik yangiliklar texnik timsol bosqichigacha ishlab chiqiladi. Bunday parklarda sanoat kompaniyalari, ilmiy-tadqiqot va konstruktorlik tajriba idoralari birlashadi.
Ilmiy-texnologik zonalarning samaradorligini belgilovchi mezon — bu yangi texnologiya, yuqori malakali mutaxassislar va tadbirkorlarni bir joyga to’plash, ularni o’quv-tadqiqot va tijorat tashkilotlari tarmoqlari orqali qo’llab-quvvatlovchi mahalliy muhitning yaratilishidir.
Erkin iqtisodiy zonalar orasida offshor zonalar alohida guruhni tashkil etadi. Ularning EIZlardan farqi shundaki, unda ro’yxatdan o’tgan korxona hech qanday ishlab chiqarish faoliyati bilan shug’ullana olmaydi. Offshor yurisdiktsiyaning asosiy belgisi soliqqa tortishdagi imtiyozlar hisoblanadi.
|
| |
Nazorat savollari - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

128
IVBOB. KOMPYUTER TASHQI QURILMALARINI
BOSHQARISH
Operatsion
tizim jarayonlar, xotira, fayllarniboshqarishdan
tashqari kompyuterga ulangan barcha kiritish/chiqarish (K/Ch)
qurilmalarini boshqarishni ham ta’minlashi kerak.
OTning asosiy
vazifalaridan biri dasturlar va kompyuter yordamchi (periferik)
qurilmalari o‘rtasida ma’lumotlar almashinuvini ta’minlashdir. Aslida,
ushbu vazifani bajarish uchun operatsion tizimlarning prototiplari
bo‘lib xizmat qiladigan birinchi tizim dasturlari ishlab chiqilgan.
Zamonaviy OT larda yordamchi qurilmalar bilan ma’lumot almashish
funksiyalari kiritish/chiqarish quyi
tizimi tomonidan amalga
oshiriladi. Ushbu quyi tizimning mijozlari nafaqat foydalanuvchilar va
ilovalar, balki tizim ma’lumotlarini olishlari yoki ularni namoyish
qilishlari kerak bo‘lgan OTning ba’zi
komponentlari, masalan,
jarayonni boshqarish quyi tizimi, faol jarayonni o‘zgartirganda,
to‘xtatilgan jarayonning kontekstini diskka
yozishi va diskdan ishga
tushurilgan jarayonning kontekstini o‘qishi kerak. Kiritish/chiqarish
qurilmalarining asosiy komponentlari tashqi qurilmalarni va fayl
tizimini boshqaradigan drayverlardir.
Xotirani tartiblash va kengaytirish, virtual xotira

111
3.11- rasm. Siqishdan oldingi xotiradagi bo‘linish
3.12- rasm. Siqishdan keyingi xotira
Masalan, kattaligi ikkita sahifaga qadar bo‘lgan. Xotirani sahifali
tashkil etish ushbu ma’ruzada keyinchalik batafsil muhokama qilinadi.
O‘zgaruvchan qismli sxemalar
Bundan oldingi ko‘rib chiqilgan xotirani taqsimlash sxemalarida
(belgilangan qismlar va dinamik qismlar)
mavjud muammolarni
(bo‘linishlarni oldini olish uchun) yechimi o‘zgaruvchan dinamik
qismlarni ishlab chiqish edi.
Qoida bo‘yicha svoping (almashtirish) tizimi belgilangan
qismlarga asoslanishi mumkin. Ammo dinamik taqsimlash yoki
o‘zgaruvchi qismli sxemalar samarali hisoblanadi. Chunki ular hamma
jarayonlar to‘liq
ravishda xotirada joylashganda, yani svoping
bo‘lmagan hollarda qo‘llaniladi.
Bu holda, boshida xotira butunlay bo‘sh va oldindan qismlarga
bo‘lingan bo‘lmaydi. Yangi ishga tushirilayotgan vazifaga qat’iy
ravishda kerakli xotiraning o‘zi ajratiladi (undan ko‘p emas). Jarayon
chiqarilgandan so‘ng, xotira vaqtincha bo‘shatiladi. Bir qancha vaqt
o‘tgandan so‘ng xotira turli o‘lchamdagi o‘zgaruvchan
sonli
qismlardan iborat bo‘lib qoladi. Yonma-yon bo‘lgan bo‘sh joylar
birlashtirilishi mumkin.
Ushbu xotirani taqsimlash sxemasi yordamida xotira menejeri
barcha bo‘sh bloklarni bir joyga to‘plash va bir xotira blokini
yetarlicha katta qilish (kirishni kutayotgan ba’zi
yoki barcha
112
vazifalarni joylashtirish uchun) va ularni siqish uchun dasturlarni
o‘zgartiradi. Xotirani siqish operatsion tizim tomonidan xotira
maydonining
bo‘lingan
(fragmentatsiya)
qismlarini
tiklash
(defragmentatsiya) uchun amalga oshiriladi. Lekin bu oson ish emas.
Birinchidan, xotiradagi har bir dastur bir-biriga qo‘shni bo‘lishi uchun
ko‘chirilishi kerak, so‘ngra har bir manzil va har bir dasturdagi
manzilga bog‘lanish, dasturning xotirada
yangi joylashishini hisobga
olgan holda sozlanishi kerak.
3.13- rasm. O‘zgaruvchan qismli sxemaga misol
Dastlabki 10 Kb xotirani egallaydigan, operatsion tizimni
xotirani siqishdan oldingi va keyingi uchta rasmi. 6-vazifa uchun 84
Kb kerak bo‘lsa, (a) tashqi bo‘linishdagi dastlabki xotira tuzilishi 96
Kbni tashkil qiladi. Siqishdan so‘ng (b) darhol tashqi bo‘linish
bartaraf etildi, bu esa 6-vazifa uchun joy yaratishga imkon berdi,
yuklangandan keyin (c) da ko‘rsatilgan.
Erkin iqtisodiy zonalarning birinchi shakli erkin savdo zonasi (ESZ) hisoblanadi

|
Erkin iqtisodiy zonalarning birinchi shakli erkin savdo zonasi (ESZ) hisoblanadi
|
bet | 74/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasniflaErkin iqtisodiy zonalarning birinchi shakli erkin savdo zonasi (ESZ) hisoblanadi. Bu dengiz porti yoki aeroportda joylashgan yoki unga yaqin chegaralangan hudud bo’lib, milliy bojxona hududidan tashqarida bo’ladi. Bu erda saqlash, saralash va qadoqlash operatsiyalari amalga oshiriladi. Erkin savdo zonalarida mahsulotlar namoyishi va keyinchalik sotilishi ham ko’zda tutiladi. Bunda mahsulot faqat ulgurji savdo shaklida sotiladi. Chakana savdo faqat dengiz va havo kemalari ekipaji va yo’lovchilariga sotiladi, boshqa hollarda esa ta’qiqlanadi. Bunday zonalar katta investitsiyalar talab qilmaydi va tezda xarajatni qoplaydi.
Eksport-ishlab chiqarish zonalari. Eksport-ishlab chiqarish zonalari milliy bojxona hududi doirasidagi anklavlar sifatida tavsiflanadi. Mazkur hududlar, odatda, xalqaro portlarga yaqin joylashtiriladi va asbob-uskunalar, yig’ish uchun zarur
ehtiyot qismlar va materiallar hududga iqtisodiy siyosat choralari qo’llanilmagan holda olib kiriladi. Import qilinayotgan mahsulot eksport-ishlab chiqarish zonasida qayta
ishlanadi va qabul qiluvchi tomonning bojxona aralashuvisiz eksport qilinadi. Bojxona bojini to’lash faqat mahsulot qabul qiluvchi mamlakatning milliy bojxona hududiga kirib borsagina amalga oshiriladi.
Eksport-ishlab chiqarish zonasi hukumatning alohida qarorlari asosida tashkil etiladi. Ushbu qarorda hududni boshqarishni shakllantirish masalalari, qo’shimcha imtiyozlarni joriy etish hamda boshqa tashkiliy masalalar aks ettiriladi.
Eksport-ishlab chiqarish zonasini tashkil etish logistika, kommunal va ijtimoiy infratuzilmani yaratish, hudud chegaralarini o’rab olish va bojxona nazoratini ta’minlash bilan bog’liq bo’lgan katta miqdordagi moliyaviy xarajatlarni talab etadi.
Jahon amaliyotining ko’rsatishicha, o’rtacha kattalikdagi eksport-ishlab chiqarish zonasini tashkil etish va rivojlantirish uchun 50 mln. AQSh dollari miqdorida xarajat talab etiladi. Bunda mamlakatning boshqa hududlariga tovarlarni kontrabanda yo’li bilan olib kirish xavfi sanoat tipidagi erkin bojxona zonasiga nisbatan sezilarli darajada kamayadi.
|
| |
-jadval
ITBning O’zbekistondagi loyihalari

|
-jadval
ITBning O’zbekistondagi loyihalari
|
bet | 69/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasnifla6.9-jadval
ITBning O’zbekistondagi loyihalari
Loyiha nomi
|
Loyihaning qiymati, mln.doll
|
Loyihaning huquqiy asosi
|
“Sug’diyona”500 kv elektr uzatish liniyasi qurilishi Sirdaryo IES
|
25,1
|
O’zbekiston Respublikasi Prezidentiniig 2005 yil 22 iyundagi PQ-105 sonli Qarori
|
“G’uzor Surxon” 500 kv elektr uzatish liniyasi va “Surxon” avtotransformatorini qurish
|
42,0
|
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 22 iyundagi PQ-901-sonli
|
5ta kasb hunar kollejlarini qurish va jihozlar bilan ta’minlash
|
10,5
|
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2007 yil 22 noyabrdagi PQ-713-sonli Qarori
|
Umumta’lim maktablarini qurish va jihozlar bilan ta’minlash
|
10,3
|
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2006 yil 31 maydagi 104- sonli Qarori
|
Respublika shoshilinch tibbiy yordam markazi va uning hududiy filiallarini tibbiy asbob-uskunalar bilan ta’minlash
|
23,8
|
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maqkamasining 2005 yil 11 maydagi 120-sonli Qarori
|
Asfalt zavodini modernizatsiyalash, Toshkent shahrida yo’llar qurish va ta’mirlash uchun asbob-uskunalar va mexanizmlar sotib olish
|
12,6
|
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 17 oktyabrdagi PQ-201-sonli Qarori
|
O’zbekiston ITBga 2003 yil 3 sentyabrda a’zo bo’lgan bo’lib, ushbu bank tomonidan 2003 — 2009 yillar mobaynida umumiy qiymati 150 mln. dollarga teng moliyaviy xizmatlar ko’rsatilgan.
Bundan tashqari, ITB O’zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy faoliyat Milliy banki, O’zsanoatqurilishbanki va Ipoteka banki orqali ITB bilan hamkorlik dasturlari doirasida umumiy qiymati 24,0 mln. dollarlik kredit liniyalarini amalga oshirdi.
|
| |
Yondashuvlar - 1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi

|
1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi
|
bet | 72/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasniflaYondashuvlar
|
Hududiy
|
Funktsional
|
Maqsadi
|
Ma’lum mintaqaning rivojlanish muammosini hal etish
|
- Iqtisodiyotni tarkibiy qayta qurish
- Alohida ustuvor sohani rivojlantirish
|
Imtiyozdan foydalanuvchi-lar
|
Hududdagi korxona va tashkilotlar
|
Joylashgan joyidan qat’iy nazar ma’lum turdagi tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanadigan korxona va tashkilotlar
|
Asosiy ko’rinishlari
|
- Ma’muriy -hududiy
- Savdo-ombor majmualar
- Sanoat va ilmiy parklar
|
- Moliyaviy markazlar
- “Nuqta korxonalar”
|
7.1-rasm. Erkin iqtisodiy zonalarni tashkil etishga yondoshuvlar
Birinchi yondashuvga ko’ra, imtiyozlar tartibidan hududdagi korxona va tashkilotlar foydalanadi. Ikkinchi yondashuvga ko’ra esa, ma’lum turdagi tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanadigan korxona va tashkilotlar uchun ularning joylashgan joyidan qat’iy nazar, imtiyozlar yaratiladi. Qayd etib o’tadigan ikki yondashuvdan birini tanlash mazkur erkin iqtisodiy zonani tashkil etishdan ko’zlangan maqsadning qandayligiga bog’liq. Hududiy yondashuv aksariyat hollarda ma’lum mintaqaning rivojlanish muammosini hal qilsa, funktsional yondashuv esa iqtisodiyotni tarkibiy qayta qurish yoki alohida ustuvor sohani rivojlantirishga qaratilgan bo’ladi.
Funktsional yondashuv egiluvchanroq bo’lib, “nuqta hududlar” deb atalmish hududlarni tashkil etish imkonini beradi. Ushbu yondashuv investorlar uchun nisbatan qulay bo’lib, ularning mamlakat hududining qaerida bo’lishi chegaralanmagan, Jahon amaliyotida hududiy yondashuv ko’proq qo’llanilmoqda.
|
| |
Evropa tiklanish va taraqqiyot bankining O’zbekiston bilan hamkorligi

|
Evropa tiklanish va taraqqiyot bankining O’zbekiston bilan hamkorligi
|
bet | 66/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasnifla6.3. Evropa tiklanish va taraqqiyot bankining O’zbekiston bilan hamkorligi.
Evropa tiklanish va taraqqiyot bankn ETTB — 1991 yilda tashkil topgan va unga 56 ta mamlakat a’zo. ETTB Markaziy va Sharqiy Evropa mamlakatlariga bozor iqtisodiyotiga o’tish bo’yicha islohotlarni o’tkazishda ko’maklashadi. ETTBning asosiy faoliyat doirasi quyidagilardan iborat:
infratuzilmani rivojlantirish;
turli xususiy va xususiylashtirilgan korxonalarning loyihalarini moliyalashtirish va kreditlash. Bunda resurslarning 60%i xususiy sektorga, 40%i davlat sektoriga mo’ljallangan;
xususiy kapital qo’yilmalariga kafolatlar berish;
iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishini qayta qurish yuzasidan tavsiyalar ishlab chiqish;
aniq loyihalarga maslahat-texnik yordam berish.
Bank uchun xususiy sektor rivojlanishi, xususiylashtirish jarayoni, to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalarni jalb etish, moliya muassasalari hamda sanoat sektorini tashkil etish va mustahkamlash, kichik biznesni rivojlanishini qo’llab-quvvatlashga qaratilgan ustuvor loyiha va dasturlar bo’lib hisoblanadi. Bank xususiy va xususiylashtirilgan korxonalar taklifi homiylar salohiyati yuqori bo’lishi va biznes rejalarining ishonchli bo’lishini talab qiladi.
6.2-rasm. Mintaqaviy rivojlanish banklari
Boshqa rivojlanish banklaridan farqli ravishda ETTB siyosiy tuzshshalarni kreditlashda ishtirok etmaydi va xususiy sektorni qo’llab-quvvatlash va loyihaviy moliyalashga ixtisoslashgan.
Bank taqdim etadigan kreditining eng kam miqdori 5 mln. evroni tashkil etadi. Foiz stavkalari asosiy bozor stavkasi (odatda, LIBOR) va marjadan tashkil topadi. Kreditlar bo’yicha foiz suzib yuruvchi (svop operatsiyalarini qo’llagan holda) yoki qatiy stavkalarda belgilanadi. Marja miqdori kredit shartlaridan kelib chiqadi.
2008 yilda ETTB tomonidan ajratilgan mablag’larning 39%i moliya sektoriga, 26%i korporativ sektorga, 18%i infratuzilma sohasiga va 17%i energetika sohasiga yo’naltirilgan.
O’zbekiston 1992 yildan ETTB a’zosi hisoblanadi. ETTB O’zbekistonda xususiy sektorni rivojlantirishni qo’llab-quvvatlashni amalga oshiruvchi eng yirik investorlardan biri hisoblanadi (6.6-jadval).
|
| |
-§. Kislotaga chidamli sement

326
MPa ga etkaziladi. Natijada bog‘lovchi material-kolloid silikat eritma hosil bo‘ladi.
Eruvchan shishaning hususiyati uning moduli bilan ifodalanadi. Shisha tarkibidagi
qumtuproq miqdorining undagi natriy oksidiga (yoki kaliy oksidiga) nisbati
kremnezyom moduli deb ataladi:
O
Na
SiO
M
2
2
Modul M ning miqdori katta bo‘lsa, shishaning erish xususiyati va chidamligi
kamayadi. Eruvchan shisha uch modulga ega: katta modulli shisha M=3,5…3,9,
o‘rtacha M=3,0…3,5 va kichik modulli M=2,0…2,8. Suyuq shisha quruqlikda asta-
sekin qo‘rib, undan karbonat angidrid gazi ta’sirida qumtuproq amorf holda ajratib
chiqadi:
Na
2
O∙nSiO
2
+CO
2
=Na
2
CO
3
+nSiO
2
Qotish jarayonini tezlatish uchun suyuq shishani isitib,
unga kremniy-ftorli
natriy (Na
2
SiF
6
) dan 12-15% (suyuk shisha massasiga nisbatan olinganda) qo‘shiladi.
Erigan shisha chini idish, tunika bochkalarda saqlanadi. Uni yozda issikdan, qishda
esa muzlashdan saqlash kerak. Kislotaga chidamli beton qorishmasi suyuq shisha
obdan tuyilgan kremniy ftorli natriy (Na
2
SiF
6
),
kislotaga chidamli kukun, qum va
yirik to‘ldirgichlarni (andezit; kvarsit va h.k.) qorishtirib maydalanadi. Beton uchun
to‘ldirgichlar uch xil yiriklikda ishlatiladi: chang—0,15 mm dan mayda, qum—
0,15…5 mm, chaqilgan tosh 5mm dan yirik.
Kislotaga chidamli beton tarkibi tajriba yo‘li bilan aniqlanadi buning uchun
to‘ldirgichlar aralashmasiga, beton qorishmasi qonikarli bo‘lgunga
qadar suyuq
shisha qo‘shiladi. Titratish usuli bilan joylanadigan beton qorishmasi uchun
konusning cho‘kishi 20…30 mm bo‘lsa, qo‘l bilan shibbalanganda konusning
cho‘kishi 40…100 mm bo‘lishi kerak.
Kislotaga chidamli betoning normal qotish uchun ilik yoki quruq bo‘lgan
sharoit yaratish kifoya. Kislotaga chidamli beton tayyorlash uchun materiallar
miqdorini taxminan quyidagicha olish mumkin (og‘irliq hisobida) : 1 qism suyuq
shisha: 0,9…1,1 qism kvars yoki biror kislotaga
chidamli material changi, 1 qism
327
qum, 1,3…1,7 qism kislotaga chidamli chaqilgan tosh, 10…15% kremniy-ftorli
natriy (suyuq shisha og‘irligiga nisbatan). Kislotaga chidamli beton 3 kundan keyin
10…12 MPa, 28 kundan keyin esa 15…18 MPa mustahkamlikka ega bo‘ladi
Kislotaga chidamli beton armatura bilan mustahkam yopishish xususiyatiga ega
bo‘lgani uchun, kislotalar saqlaydigan rezervuarlar
qurishda temir-beton
konstruksiyalar tarzida ishlatiladi hamda kislotalar ta’sirida bo‘lgan qurilish
konstruksiyalirini muhofazalashda keng qo‘llaniladi. Kislotaga chidamli sementlar
qotishmalar, zamazkalar tayyorlashda, kimyoviy uskunalar niqoplashda, devor,
pollarni bo‘yashda, kislotaga chidamli g‘ishtlarni terishda va beton tayyorlashda keng
qo‘llaniladi.
T.A.Otaqo‘ziev,Z.A.Muxamedbaevalar tomonidan
maxaliiy xom ashyolar
asosida kislotaga bardosh porfiritli sement olingan. Perm (Rossiya ) qog‘oz-
sellyuloza kombinatida (SBK) tadbiq etilgan.
- § Portlandsementning qotishi

256
Erish bosqichi. Sement klinkeri minerallari ma’lum darajada suvda eriydi.
Sement donalari suvga tushganda minerallarning yuza qatlamlari eritmaga o‘tadi,
natijada sement donalarining chuqurroqqatlamlari ochilib qoladi. Eritma dastlabki
modda-klinker minerallari bilan to‘yinmaguncha erish jarayoni davom etaveradi.
Eritmada klinker minerallari suv bilan kimyoviy birika boshlaydi. Odatdagi
sharoitlarda klinker minerallarining suv bilan o‘zaro ta’sir etish reaksiyalari ba’zi
minerallar (C
2
S va C
3
A) uchun gidratatsiya reaksiyalari, boshqalari (C
3
S va C
4
AF)
uchun gidroliz reaksiyalari bo‘ladi. Bu reaksiyalarning ketishi haqida yuqorida
batafsil gapirib o‘tilgan. Bog‘lovchilarning bunday tarzda guruhlarga bo‘linishi faqat
shartli ravishdadir, chunki istalgan bog‘lovchi kompozitsiyaning qotishida u yoki bu
ko‘rinishdagi uchchala guruhga mansub jarayonlar sodir bo‘ladi va bu erda gap
sun’iy tosh hosil bo‘lishidagi ularning turli xil roli haqida boradi. Yangi turdagi
sementlarni ishlab chiqishda eng yuqori e’tiborga birinchi guruh sazovor bo‘lib, bu
guruh gidratatsion turdagi (qorishtirish suyuqligi bo‘lib suv hisoblanadi) va turli
eritmalar (kislotalar, ishqorlar, tuz eritmalari) va suvsiz (ko‘p atomli spirtlar, organik
kislotalar, uglevodlar va h.k.) bog‘lovchilarni o‘zida birlashtiradi. Sement toshining
hosil bo‘lishi ushbu holatda kislotali – asosli xarakterdagi reaksiyalarning sodir
bo‘lishi hamda polimerlanish va polikondensatlanish jarayonlari bilan shartlanadi
- §. Kalsiy gidrosilikatlari

247
Kalsiy gidrosilikatlarini kalsiy silikatlarning gidratlari deyish mumkin. Ayrim
gidrosilikatlarda, suv turlicha bog‘langan bo‘ladi: OH, H
2
O-gidratli, kristalik, seolitli.
SHuning uchun ularning degidratatsiyasi ham turlichadir.
Ko‘pgina manbalarga asoslangan holda Teylor kalsiy gidrosilikatlarning
kuyidagi asosiy gruppalarini belgiladi
1.
Strukturasiga ko‘ra vollastonitga yaqin birikmalar: nekoit, okenit,
ksonotlit, fashogit, gellebrandit.
2.
Tobermoritli
3.
Gidrolitli: gidrolit, truskottit, Z-faza (Assarson).
4.
–C
2
S strukturasiga ko‘ra yaqin birikmalar: kalsiy xondrodit (gidrat
-
C
2
S).
5. Boshqa kalsiy gidrosilikatlar: afvillit, gidrat C
2
S, Y-faza.
Hujayralarning boMinishi1

gan m itoz yoki kariokinez va kam uchraydigan am itoz usulida
b o‘linadilar.
Mitoz.
Birinchi marta hujayralardagi yadroning bo‘linishini 1874
yilda rus olimi I.D.Chistyakov aniqlagan. Mitoz atamasini birinchi
marta 1882 yilda V.Flemming qo‘Hagan.
B o‘linish sikliga kirgan hujayralarda mitoz davri ko‘p vaqtni
egallamaydi. Masalan: ildiz meristemasi hujayralarida interfaza 16-
30soat, mitozni o‘zi - 2-3 soat davom etadi. lchak epiteliysi hujay
ralarida interfaza 20soat, mitoz - 1 soat kechadi. Tuxum hujayraning
maydalanish bosqichida butun hujayra sikli 1 soatga bormaydi.
Mitoz quyidagi fazalardan iborat: profaza, metafaza, anafaza,
telofaza. Fazalar orasida aniq chegara yo‘q. Chunki mitozning o ‘zi
silliq kechadi. Faqat anafazaning boshini aniqlash mumkin.
-§ Giltuproqli sementlar - Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi

320
namunasi uch kundan keyin siqishga sinab aniqlanadi. Giltuproqli sementning
texnikaviy shartlari (GOST 969-77) 32-jadvalda berilgan.
Giltuproqli sementning portlandsementdan farqi shundaki, u qotish jarayonida
ko‘p suv talab etadi, shu sababli beton qorishmalari uchun suv-sement nisbati 0,5-0,6
dan ko‘p olinadi. Giltuproqli sement tishlashish va qotish jarayonida o‘zidan ko‘p
issiqlik ajratadi. Sru sababli, betonlash ishlari yuqori temperaturada olib borilsa, uni
sovitib turish kerak bo‘ladi. Gil tuproqli sement inshotlarining, yo‘l va ko‘priklarni
qurilishini tezlik bilan foydalanishga topshirish zarur bo‘lganda katta ahamiyatga ega.
Gil tuproqli sementdan tayyorlangan buyumlarni bug‘ ta’siriga uchratish yoki
portlandsement bilan aralashtirish mumkin emas. Giltuproqli sement korishmasining
mustahkamligi juda tez o‘sadi, shuning uchun shoshilinch bajariladigan va baxtsiz
xodisalarini yo‘qotish ishlarida bu sement ishlatiladi.
32-jadval
Sement
markasi
Mustahkamlik chegarasi, MPa
Siqilishdagi
Egilishdagi
24 soatdan
keyin
3 kundan keyin
24 soatdan
keyin
3 kundan keyin
400
500
600
35
45
55
40
50
60
2
2,4
2,7
2,2
2,6
3,0
Vollastonit gruppasi - Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi

249
Gillebrandit - tabiiy mineral bo‘lib uning xossalari yaxshi o‘rganilgan. U tegishli
tarkibdagi ohak va qumtuproq aralashmasidan 150…250
0
C temperaturada to‘yingan
suv bug‘ida ishlov berib sintez qilinadi. Gillebrandit 520…540
0
C temperaturada
degidratatsiyalanadi. Uning Belov va Mamedov belgilagan struktura formulasi
Ca
12
(Si
6
O
17
)∙(OH)
4
∙12Ca(OH)
2
. Gillebrandit CO
2
ta’sirida parchalanib CaCO
3
va
amorf SiO
2
hosil bo‘ladi. Bu xodisa suniy hosil bo‘lgan C
2
SH ning barchasida
kuzatiladi, uning kuyidagi formalari mavjud:
C
2
SH(A)—tabiatda ma’lum emas, mexanik mustahkamligi past, chunki u
bitishib ketishi qiyin bo‘lgan plastinkalar hosil qiladi;
C
2
SH(B) —sun’iy gillebrandit;
C
2
SH(S)—tabiatda ma’lum emas, gidratatsiya xodisasida vujudga keladi;
va
=C
2
S,
R
Kolloidlanish bosqichi - Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi

258
kuchlar hisobiga tutash zarrachalarda hosil bo‘luvchi zarrachalarning zichlashishiga
olib keladi, buning natijasida avval koagulyasion struktura hosil bo‘ladi.
Bug‘lanishning davom etishi bilan koagulyasion strukturalar ma’lum sharoitlarda
koagulyasion yoki kristalizatsion strukturalarga o‘tishi mumkin. Koagulyasion
strukturalarning barqarorligi vander-vaals ilashish kuchlarining yuzaga kelishi bilan
tushuntiriladi, bunday strukturalarning mustahkamligi yuqori bo‘lmaydi. Shunga
qaramay, ushbu guruh bog‘lovchilari keng qo‘llaniladi – kulolchilikda quyma
shlikerlar
tayyorlash,
katalizatorni
cho‘ktirishda,
yupqadispers
ruda
konsentratlarining qumoqlashishi kabi jarayonlar bunga misol bo‘la oladi.
-§. Kalsiy gidrosilikatlarning hosil bo‘lish sharoitlari va barqarorligi

255
barqarordir. Tarkibida C
2
S bo‘lgan, aktivligi past bog‘lovchi moddalarning normal
qotishida Ca(OH)
2
qo‘shilishi shu bilan izohlanadi.
6. C
3
S keng temperatura oralig‘ida: 20
0
C dan 280…300
0
C gacha darhol ikki
kalsiy gidrosilikatlarga aylanib, Ca(OH)
2
ajralib chiqadi. Bunda boshlang‘ich
mahsulot C
3
S birikmasidan tarkib topgan bo‘lishi shart emas, aralashma tarkibida
CaO:SiO
2
=3:1 bo‘lsa kifoya. Temperatura 210…280
0
C bo‘lganda C
3
SH barqaror
turadi, temperatura pasaygani sayin u parchalanib Ca(OH)
2
ajralib chiqadi.
7. Bir kalsiy gidrosilikatlar eng barqarordir. Ular C/S tarkibida 2/3 dan 3/1
miqdorda juda keng 20…350
0
C temperatura intervalida bo‘ladi.
8. Past asosli aralashmalarda individual fazalar ustun keladi: girolit, tobermorit,
ksonotlit va ayniqsa CSH(B). Dastlabki aralashmada CaO miqdori ortib
borishi bilan turli gidrosilikatlar aralashmasining hosil bo‘lishi kuzatiladi va
barqarorlikni ta’minlovchi temperaturalar intervali kamayadi.
Barqaror birikmalarning hosil bo‘lishi erkin energiya ajralishi bilan bog‘liq.
Kimyoviy energiya zahirasi qanchalik kam bo‘lsa kimyoviy birikma shunchalik
barqaror bo‘ladi. Aytilganlardan ko‘rinib turibdiki, kalsiy gidrosilikatlarning
barqarorligiga aralashma tarkibi va temperatura sharoitlari ta’sir ko‘rsatadi.
So‘nggi yillarda Sankt-Peterburg qurilish materiallari institutining qurilish
materiallari kafedrasida P.I.Bojenov rahbarligida o‘tkazilgan tajribalar natijasida
magniy-gidrosilikatlar asosida ham sun’iy tosh olish mumkinligi isbotlandi.
1>
M A ’ L U M O T N O M A - 1. Moliya / Banklar va boshqa kredit muassasalari. Kreditlar]

Jami:
| | | |
so‘m tushum pullari qayta sanab qabul qilindi.
Shuningdek, ____________________________________________________________________________________________ ta bo‘sh inkassatsiya sumkalari (qoplari) qabul qilindi.
|
|
(qoplarning soni raqam va so‘z bilan)
| |
Qabul qilib olgan kechki kassa xodimlari:
| | |
Kassir
| | | |
|
(F.I.O.)
|
(imzo)
|
| | | |
Buxgalter-nazoratchi
| | | |
|
(F.I.O.)
| |
(imzo)
|
II. 20___yilning “___” _________da kassa mudiri bank(filial)ning kechki kassada ochilgan nuqsonli sumka (qop)dan chiqqan______________________________________so‘mlik
|
|
(summa raqam va so‘z bilan)
|
naqd pullarni, ushbu sumka (qop)ni hujjatlari va tuzilgan dalolatnoma (17-ilova)da qayd etilgan ma’lumotlar bilan taqqoslab ko‘rgan holda kechki kassa kassiridan qabul qilib oldi.
|
Kechki kassa xodimlaridan qabul qilib oldi:
| | |
Kassa mudiri
| | | |
|
(F.I.O.)
| |
(imzo)
|
| | |
(orqa tomoni)
|
III. 20___ yilning “___” __________da qayta sanash kassasining nazoratchisi kechki kassa xodimlaridan___________________________________________ta tushum pullari
|
|
(qoplarning soni raqam va so‘z bilan)
|
solingan va _______________________________________________________ta bo‘sh inkassatsiya sumkasi (qopi)ni qabul qilib oldi.
|
(qoplarning soni raqam va so‘z bilan)
| | | |
Kechki kassa xodimlaridan qabul qilib oldi:
| | |
Qayta sanash kassasining nazoratchisi:
| | | |
|
(F.I.O.)
| |
(imzo)
|
IV. 20___ yilning “___” _______________da bank kassasiga inkassatorlar guruhidan qabul qilib olingan inkassatsiya sumkalaridagi (qoplaridagi) naqd pul tushumlari qayta sanash kassasi kassirlari tomonidan qayta sanab chiqilganidan:
___________________________ so‘m_____tiyinlik kamomad (shu jumladan, _________so‘mlik to‘lovga yaroqsiz, _____________ so‘mlik qalbaki) pullar;
_______________________________so‘m_____tiyinlik ortiqcha pullar mavjudligi aniqlandi.
Natijada, inkassatorlar guruhi tomonidan bank (filial)ning binodan tashqarida joylashgan kassalaridan yig‘ib kel�ngan _______________ta inkassatsiya sumka (qop)laridagi o‘rab-bog‘langan __________________________________________________________________________________________________________________________so‘mlik naqd
|
|
(summa raqam va so‘z bilan)
| | |
pullar va ________________________________________________________________________________________________________________so‘mlik qimmatliklar, shuningdek,
|
|
(summa raqam va so‘z bilan)
| | |
mijozlarning____________________________________________________________________________________ta inkassatsiya sumkasi (qopi)dan chiqqan va qaytasanash kassasi
kassirl�ri tomonidan qayta sanalgan_______________________________________________________________________________________________________________so‘mlik
|
|
(haqiqatda chiqqan summa raqam va so‘z bilan)
| |
naqd pullar bank aylanma kassasiga kirim qilindi.
|
Kassa mudiri:
| | | |
|
(F.I.O.)
| |
(imzo)
|
Tekshirdi
| | | |
Bosh buxgalter:
| | | |
|
(F.I.O.)
| |
(imzo)
|
Iqtisod-moliya - bet 146

|
Iqtisod-moliya Pdf ko'rish
|
bet | 146/187 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 3,23 Mb. | | #153148 |
Bog'liq A T KENJABOYEV, M YU JUMANIYAZOVA ELEKTRON BIZNES ASOSLARI O`quv (1)Р
сху
Ф
я
100
;
С
203
Ф
;
Р
Ф
,
С
Ф
,
Р
схх
Ф
с
100
.
С
Bu ko‘rsatkichlar yalpi va sоf fоydaning umumiy sоtish hajmidagi
ulushini namоyish qiladi.
4. Bitta xaridоrga to‘g‘ri keladigan sоtish hajmi (S
x
):
C
x
C
A
bunda A – muayyan Internet-kоmpaniyaning elektrоn magazinlari-
dan tоvar sоtib оlgan xaridоrlar sоni.
5. Asоsiy (R
ak
) va sоf (R
sk
) aylanma kapitalning umumiy va hisоb-
langan rentabelligi. Bu ko‘rsatkichlar kоmpaniyaning fоydalanilayotgan
asоsiy va sоf aylanma kapitallar hajmlariga nisbatan yetarli hajmda yalpi
va sоf fоyda оlishni ta’minlash imkоniyatini ko‘rsatadi:
Р
ак
С
ак
я
Bunda, R
ak
– asоsiy kapitalning umumiy rentabelligi;
S
ak
– asоsiy kapital miqdоri.
z
cк
айл .к .
R
s.k.
– asоsiy kapitalning umumiy rentabelligi;
K
ayl.k.
– sоf aylanma kapitalning miqdоri.
Р
х.к.
С
ак
с
R
h.k.
- asоsiy kapitalning hisоblangan rentabelligi.
Р
х.с.к .
Ф
я
С
айл.к .
R
h.ch.k.
– sоf aylanma kapitalning hisоblangan rentabelligi.
Aylanma kapital – har xil zaxiralar aylanishi uchun ajratiladigan pul
mablag‘lari summasi, debitоrlik qarzi va qarz mablag‘lar (likvid vоsita-lar)
summasidir. Aylanma kapital qisqa muddatli aktivlar bilan qisqa muddatli
passivlar o‘rtasidagi farq tarzida aniqlanishi mumkin.
6. O‘z kapitalining umumiy (R
u.o‘.k.
) va hisоblangan (R
h.o‘.k.
) renta-
belligi. Bu ko‘rsatkichlar kоmpaniya mulkdоri tоmоnidan investitsiya-
langan kapitalning samaradоrligini aks ettiradi. Ayni vaqtda ular yalpi
204
|
| |
Investitsiya ko‘rsatkichlari

Ko‘rsatkich nоmi
Hisоb-kitоb usuli
Jalb qilingan kapitalning kоn-
sentratsiya (to‘planish) kоeffi-
tsiyenti
Qarzdоrlikning umumiy summasi / jami aktivlar
Avtоnоmiya kоeffitsiyenti
O‘z mablag‘lari / jami aktivlar
Operatsiоn dastak kоeffitsiyenti
Fоizlar to‘lash va sоliqqa tоrtgunga qadar fоyda-
Bir aksiyaga to‘g‘ri keladigan dividendlar. Bu ko‘rsatkich har qay-si
оddiy aksiyaga to‘g‘ri keladigan dividendlar summasini aks ettiradi.
Sоtish hajmining rentabelligi

Ko‘rsatkich nоmi
Hisоb-kitоb usuli
Aksiyaga (оddiy) to‘g‘ri kela-
digan sоf fоyda
Sоf fоyda minus imtiyozli aksiyalar bo‘yicha di-
videndlar / muоmaladagi оddiy aksiyalarning
umumiy sоni
Darоmad birligining bahоsi (ak-
siya bahоsi va fоyda nisbati)
Oddiy aksiyaning bоzоr bahоsi / bir dоna оddiy
aksiyaga to‘g‘ri keladigan fоyda
Dividend darоmadi (aksiya ren-
tabelligi)
Bir dоna оddiy aksiyaga to‘g‘ri keladigan divi-dend
/ aksiyaning bоzоr bahоsi
Aksiya dividendi
Oddiy aksiyalar bo‘yicha to‘lоvlarga to‘g‘ri kela-
digan sоf fоyda hajmi / оddiy aksiyalarning umu-
miy sоni
Aksiyaning balans qiymati
Xususiy mablag‘lar / Chiqarilgan оddiy aksiyalar
sоni
Aksiyaga to‘g‘ri keladigan ak-
tivlar summasi
Aktivlar summasi / Chiqarilgan оddiy aksiyalar
sоni
Dividendlarni qоplash kоeffitsi-
yenti
Sоf fоyda / dividendlar summasi
Aksiyaning balans qiymati

digan ikkita guruhga ajratish mumkin. Birinchi guruhni o‘zining biznes
faоliyati natijasida har yili оzmi-ko‘pmi barqarоr hajmda fоyda оladigan
Internet-kоmpaniyalar tashkil etadi. Ikkinchi guruhga xatar darajasi yu-
qоri bo‘lgan, yuqоri texnоlоgik, yillik aylanmasining hajmi tez o‘sib bо-
rayotgan (masalan,
Amazon.com Internet bоzоrida uch yil mоbaynida ish
оlib bоrib, o‘z aylanmasining hajmini 100 baravar оshirdi) va ayni vaqt-da
o‘zining biznes faоliyatida bir necha yillar davоmida juda katta zarar
ko‘rgan Internet-kоmpaniyalar (masalan,
Amazon.com kоmpaniyasining
1998 va 1999-yillardagi zarari tegishlicha 124,5 va 323,6 mln. AQSh
dоllarini tashkil etdi) kiradi. Tabiiyki, yuqоrida aytib o‘tilgan Internet-
kоmpaniyalarning har qaysi guruhi uchun (zarariga ishlayotgan va bо-
zоrda muvaffaqiyatli ishlayotgan) ular оlib bоrayotgan biznes va tadbir-
kоrlik faоliyatining
pirоvard natijalarini bahоlash uchun mo‘ljallangan
asоsiy iqtisоdiy ko‘rsatkichlarning tegishli tarkibi tavsiya etilishi kerak
bo‘ladi.
O‘z faоliyati natijalari bo‘yicha har yili fоyda оladigan Internet-
kоmpaniyalar guruhi uchun
asоsiy iqtisоdiy ko‘rsatkichlarning quyidagi
tizimi tavsiya etiladi.
1. O‘tgan davrda (masalan, bir yilda) оlingan yalpi va sоf fоyda hajmi:
F
s
=F
ya
-N
bunda S
f
– sоf fоyda hajmi; N – har xil to‘lоvlar, kredit uchun fоiz-lar,
iqtisоdiy jazо chоralari (jarimalar, penyalar).
2. Yalpi va sоf fоyda hajmlarining оldingi davrga (masalan, bir yil-ga)
nisbatan o‘sish sur’ati:
F
yai
(yoki F
si
)
T
r
= F
ya(1-i)
(yoki F
s(1-i)
)
fоiz.
bunda T
r
– yalpi yoki sоf fоydaning o‘sish sur’ati;
F
yai
– yalpi fоydaning i - davrdagi (masalan, bir yildagi) hajmi;
F
ya(1-i)
– yalpi fоydaning (i-1)-davrdagi (masalan, bir yildagi) hajmi;
F
si
– sоf fоydaning i-davrdagi (masalan, bir yildagi) hajmi;
F
s(1-i)
– sоf fоydaning (i-1)-davrdagi (masalan, bir yildagi) hajmi.
3. Sоtish hajmining umumiy (R
shu
) va hisоblangan (R
shh
) rentabel-ligi,
ADABOYOTLAR - O‟zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta„lim vazirligi namangan davlat universiteti yunusova...

119
4.
Мирзиѐев,
Шавкат Миромонович,Танқидий таҳлил, қатъий
тартиб-интизом ва шахсий жавобгарлик - ҳар бир раҳбар фаолиятининг
кундалик қоидаси бўлиши керак. Мамлакатимизни 2016
йилда ижтимоий-
иқтисодий ривожлантиришнинг асосий якунлари ва 2017 йилга
мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига
бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг
кенгайтирилган мажлисидаги
маъруза, 2017 йил 14 январь. - Тошкент: «Ўзбекистон», 2017.-104 б.
5. Moodle 3.,Alex Büchner. Moodle 3 Administration. — Third Edition. —
Packt Publishing, 2016. — 492 с. — ISBN 978-1783289714.
6. Moodle 2.5.,João Pedro Soares Fernandes. Moodle 2.5 Multimedia. —
Packt Publishing, 2013. — 270 с. — ISBN 978-1783281473.
7. Silvina P. Hillar. Moodle 2.5 Multimedia Cookbook. — 2-nd. ed.. —
Packt Publishing, 2013. — 300 с. — ISBN 978-1783289370.
8. Moodle 2.,Alex Büchner. Moodle 2 Administration. — Second
Edition. — Packt Publishing, 2011. — 420 с. — ISBN 978-1849516044.
9. Nicholas Freear. Moodle 2 for Teaching 4-9 Year Olds Beginner's
Guide. — Packt Publishing, 2011. — 322 с. — ISBN 978-1849513289.
10.Mary Cooch. Moodle 2.0 First Look. —
Packt Publishing, 2010. —
272 с. — ISBN 978-1849511940.
To‘lоv tizimlarining reyting bahоlarini оlish usullari

ishlоvchi, faоlligi past.
3. Tezligi (to‘xtоvsiz, 1 dan 4 kungacha vaqt talab qiluvchi)
4. Mikrоto‘lоvlarni amalga оshirish imkоniyati.
5. Maxsus dasturiy ta’minоtning mavjudligi yoki yo‘qligi.
6. On-line rejimida qayd qilishning mavjudligi yoki yo‘qligi.
7. Xaridоrga pulini qaytarish imkоniyatining yo‘qligi.
8. Magazinning qayd qilish va to‘lоv summasidan fоizlar to‘lash
bilan bоg‘liq bo‘lgan xarajatlari.
9. Xaridоrning xarajatlari (kоmissiya ko‘lami va to‘lоv
summasidan
fоizlar to‘lash).
10. Shifrlash algоritmining barqarоrligi (elektrоn raqamli imzоning
va shifrlash algоritmining mavjudligi bilan aniqlanadi).
10. O‘zR huquqiy nоrmalariga mоs kelishi.
11. Amalga оshirilayotgan muоlajalarni
tasdiqlоvchi hujjatlarning
bоr yoki yo‘qligi.
12. Sertifikat, litsenziyaning mavjudligi.
13. Bank, prоtsessing kоmpaniyasining mavjudigi.
14. To‘lоv tizimni batafsil ta’riflab berilishi darajasi (juda batafsil
ta’riflangan – 3 ball; yetarlicha batafsil ta’riflangan – 2;
uncha-muncha
batafsil ta’riflangan – 1; ta’rifning yo‘qligi – 0). Yig‘ilgan ma’lumоtga
muvоfiq vatanimizdagi asоsiy to‘lоv tizimlariga quyidagi reyting (ball)
bahоlari qo‘yilgan:
1
2
3
4
5
6
7
8
Egallagan
o‘rni
Amaliy mashg‟ulotga oid TOPSHIRIQLAR

88
Amaliy mashg‘ulotninng maqsadi: o‘quv
web-kontenti nima, uni
yaratishning dasturiy vositalari haqida tushuncha berish.
Amaliy mashg‘ulotning nazariy bayoni:
O‘quv Web content-bu ta‘lim uchun barcha oliy o‘quv yurtlar va professor-
o‘qiuvchilar yagona davlat ta‘lim standartlariga asosan SCORm yokTIn Hamda
AISS.
SCORM yoki Tin Can?
Tin Can API distension o‟qitish standarti
(yoki Experience
APIbugungi kunda elearning
mutahassislari orasida muhoka qilinai. Asosan u
ta‘limning
etuk standarti isoblanadi, zamonaviy
dunyoda esa ta‘lim sohasining transformatsiyasi juda ham muhim hisoblanadi.
Ko‘p muhokamalar Tin Canning tenik aspektlari haqida amalga oshirilmoqda.
Lekin unga qushimcha bo'lib, ta'limda bu standartni qo'llashga
qulayligini tahlil
qilishimiz kerak.
Tin Can API:
Ta‘lim
jarayoni
haqida
ma‘lumot yig‗ishga yordam beradi (onlayn
va offlayn usulida).
SCORM standarti cheklovlarini
oldini oladi.
Bu bilan birga ishlab chiqaruvchilar kundan kunga ko‗p, ular dasturlar va
ilovalarning ta‘lim uchun ishlovlari bilan shug‗ullanadilar, joriy qilishadi.