-mavzu. AVTOMOBILNING YoNILGI TEJAMKORLIGI

Reja:
-
Avtomobilning yonilgi tejamkorligi ko’rsatkichlari va ulchagichlari.
2. Yonilgi tejamkorligi grafigi.
3. Avtomobilda yonilgi sarflash normalari.
4. Ekspluatatsiyada uchraydigan omillarning yonilgi tejamkorkorligiga tahsiri.
Avtomobilning yonilgi tejamkorligi ko’rsatkichlari va ulchagichlari
Avtomobilni harakatlantirish uchun zarur bo’ladigan yonilgining qiymati yuk tashishdagi barcha harajatlarning 10. . . 15% ini tashkil qiladi, shuning uchun yonilgidan unumli foydalanish va isrofgarchilikka yo’l kuymaslik zarur. Yonilgi sarfi avtomobilning konstro’qtsiyasi va texnikaviy xolatiga, yo’l va iklim sharoitiga, xaydovchining maxoratiga, yuk tashishni to’g’ri tashkil etishga bog’liq.
Yonilgi tejamkorligi ko’rsatkichlarining bir qismi avtomobilning texnikaviy xolatiga, ikkinchi qismi esa yuk tashish protsessini tashkil qilishga bog’liq. Yonilgi tejamkorligi ko’rsatkichlari quyidagilardan iborat:
1. Bir soatda sarflangan yonilgi:
(63)
kg/soat;
bu yerda : Qch - soatiga sarflanadigan yonilgi
ge - yonilgining solishtirma sarfi, kg/soat;
2. 100 km yo’lni utishga sarflangan yonilgi:
bu yerda v - harakat sharoitidagi o’rtacha tezlik, km/soat.
3. Yo’l birligiga sarflangan yonilgi Qch =
4. Bajarilgan transport ishiga sarflangan yonilgi
bu yerda: gt - transport ishini bajarish uchun ketgan vaqt davomida sarflangan yonilgi, kg;
A - bajarish transport ishi.
Avtomobilning yonilgi tejamkorligi bajarilgan transport ishiga sarflangan yonilgi mikdori orqali aniqlash maksadga muvofikdir. Amalda 100 km yo’lga sarflangan yonilgi mikdorini va avtomobil dvigatelini yonilgi tejamkorligini aniqlashda soatiga sarflangan yonilgi mikdori Qch dan foydalaniladi. Quvvatlar balansi tenglamasidan quyidagi mahlum:
Ng=Nk1/ht=Ny Nw Nja/ht=Ga y va/270 W va3/3500 Ga Ja dvr va/270 g/ht
Topilgan qiymatni (63) tenglamaga kuyib, quyidagi ifodani olamiz:
Qch=ge(Ga y va W va3/13 Ga/g ja dvr va)/270 ht 1000 kg/soat (64)
(64) tenglamaning kamchiliklaridan biri sho’qi, ge o’zgarmas de5b qabul qilingan. Aslida ge o’zgaruvchan mikdor bo’lib, avtomobil tezligi va ga bog’liq. Yuqoridagi sababga ko’ra, amalda yonilgi tejamkorligi harakteristikasi ishlatiladi.
Yonilgi tejamkorligi grafigi.
Turli yo’l sharoitlarida (ψ o’zgaruvchan) soatiga sarflagan yonilgi mikdori Qch bilan tezlik orasidagi bog’lanish grafigi avtomobilning yonilgi tejamkorlik harakteristikasi deyiladi. Bu grafigni kakdemik Ye.A. CHudakov tavsiya etgan.Yokilgi tejamkorligi grafigini kurish uchun avtomobilg’ maxsus priborlar bilan jixozlanadi va yo’l sharoitida sinovdan o’tkaziladi.
GOST bo’yicha sinash 1 km uzunligidagi yo’lning gorizontal, kattik koplamali qismida o’tkazilishi, avtomobilg’ esa tula yuklangan bo’lishi shart. Avtomobilga tajriba boshlanishga kadar bo’lgan yo’l uchastkasida tezlik (20, 30, 40,…km/soat) beriladi va ulchash uchastkasini kesib utish paytida tajriba o’tkazuvchilar sekundometrni yurgizib uch yo’llik jumrakni I xolatdan III xolatga o’tkazadilar.(28-rasm a). Yonilgi karbyurator 3 ga shkalali menzurka 4 orqali beriladi. Tekis harakatlanayotgan avtomobilg’ ulchash uchastkasining oxirini kesib utganda sekundomer tuxtatiladi. Jumrak II xolatdan I xolatga qaytariladi. Menzurkadagi yonilgi satxining kamaygan qismi (xajmi) avtomobilg’ 1 km masofani utishiga sarflangan yonilgi mikdorini ko’rsatadi. SHu tarzda barcha tezliklar uchun sarflangan yonilgi mikdorini topib, Qch=f(va) bog’lanishning yo’l qarshiligiga mos qiymatlari aniqlanadi (28-rasm, b).
28-rasm. Avtomobilning yonilgi tejamkorilgini aniqlash.
Tajribalar avtomobilg’ shu yo’lda erishishi mumkin bo’lgan maksimal tezlikkacha; davom ettiriladi. Tajriba yo’lining ψ2, ψ3 qarshiliklarga ega bo’lgan uchastkalarida qaytarilsa, soatiga sarflangan yonilri bilan tezlik o’rtasidagi bog’lanish yahni yonilgi tejamkorligi grafigi kuriladi.
29 rasm.boshqariluvchi oldngi o’qqa tahsir qiluvchi kuchlar.
Bu grafik yordamida avtomobildan (foydalanish davrida uchraydigan kupgina masalalarni yechish mumkin. Berilgan yo’lda sarflangan yonilgining minimal mikdori Qchmin ga mos keladigan tezlik vmax yahni tejamli tezlikni va yo’lning berilgan qarshiligiga mos ravishda maksimal ravishda maksimal tezlik vamax ni aniqlash mumkin. Agar grafikni dizelg’ o’rnatilgan avtomobilg’ uchun kursak uning shakli o’zgarmaydi. Grafikning ung tomonidagi chiziqlar shaklining o’zgarishi avtomobilg’ maksimal tezlikka erishganda karbyurator ekonomayzeri ishga tushganini bildiradi.
Avtomobilda yonilgi sarflash normalari.
Yonilgi sarflashning ikki xil normasi bor: chiziqli (l/100km; kg/km) va solishtirma sarflash normasi (kg/t km; -kg/yo’lovchi km).
Yonilgi sarflashning chiziqli normasi, asosan, yonilgi priborlarining, dvigatelg’ va umuman, avtomobilning texnikaviy xolatnga bog’liq. Solishtirma norma esa transport ishini bajarishga sarflangan xikiki yonilgi mikdorini aks ettiradi.
Yonilki sarflashning chiziqli normasini aniqlash uchun A. M. SHeynin quyidagi formulani taklif etgan:
Q100=Am Vm(Rψ Rw) l/100 km (65)
bu yerda Am, — dvigatelda xosil qilingan energiyaning ichki qarshiliklarni yengish uchun sarflangan yonilgi, L/100 km;
Vm—1 km yo’lning. umumiy qarshiligi Rψ va xavo qarshiligi yig’indisini yengish uchun sarflangan yonilgi, L/100 kGkm.
Yonilgi sarflashning solishtirma normasini bir necha yilgi statistik rakamlar asrsida qabul qilish to’g’ri emas. Xozir yonilgi sarflashning solishtirma normalari xisoblash usuli bilan aniqlanadi. Bu usul avtopark stro’qturasini, yuk tashish xajmini, avtomobilning umumiy yurgan yo’lini, yonilgi sarflashning chiziqli normasi, yuk kutarish kobiliyati koeffitsientini xisobga oladi. yonilri sarflashning solishtirma normasi Nω kushimcha sarflar xisobga olinmaganda quyidagicha aniqlanadi:
Nω=10 r Ns b q(2z-1)/qz (66)
bu yerda W—yuk tashish oboroti, mln. t. km, pass. km;
q—o’rtacha yuk kutarish kobiliyati, t;
s—avtomobillar utgan umumiy masofa,mln. km;
r—yonilgining zichligi;
Nω—barcha avtomobilg’ va avtopoezdlar uchun (ularning foydali ish koeffntsienti 50% bo’lganda) utilgan masofaga moc keladigan o’rtacha yonilgi sarflash normasi;
b—100 t. km ish bajarish uchun yonilgi sarflash normasi, karbyuratorli dvigatellar uchun b=2 l, dizellar uchun b= 1,3 l;
Qf— yokilrining xaqiqiy sarflangan mikdori, t;
z — foydali ish koeffitsnenti, z=βγ
β—avtomobilning yo’lga chiqish koeffitsienti;
γ— avtomobilning yuk kutarish kobiliyatidan foydalanish koeffitsienti.
Yonilgining umumiy kushimcha sarfi D quyidagicha aniqlanadi:
D=106 Qf/W Nω (67)
Yonilrining norma bo’yicha sarflanadigan umumiy mikdori Qn esa quyidagicha aniqlanadi:
Qn=10-6 W (1 D) Nω (68)
Sarflanadigan moyning mikdori yonilgi mikdoridan protsent xisobida olinadi.
Yonilgi sarflashning solishtirma normasini shu tarzda aniqlash xujalikda foydalanilmagan rezervlarni topishga, yahni avtoparkni saklash va ishlatish usullarini yaxshilash, xaydovchilar kvalifikatsiyasini oshirish, ishni tashkil etishni yaxshilash, avtomobilg’, pritsep, yarim pritseplarning β, γ koeffitsientlariii oshirish parkdagi avtomobillarni yangilab turish, maksadga muvofik tipdagi avtomobillarni tallash va xokazolarni amalga oshirishga imkon yaratadi.
Avtoxujalik bo’yicha yonilgi sarflash solishtirma normasini avtokolonna, uchastka, tsex bo’yicha mavsumni xisobga olgan xolda kvartal va oylar uchun ayrim-ayrim aniqlash mumkin.
Ekspluatatsiyada uchraydigan omillarning yonilgi tejamkorkorligiga tahsiri.
Avtomobilning ekspluatatsiyasida uchraydigan kupgina omillar yokilgi tejamkorligiga tahsir etadi. Avtomobilning yo’ldagi harakati uzatmalar qutisidagi uzatmalarni almashtirish rejimi xaydovchining ish tajribasiga bog’liq. SHuning uchun har xil tajribaga ega bo’lgan xaydovchilar bir xil sharoitda ishlasa ham yonilgining sarfi o’rtacha mikdordan - 10% ga fark qiladi.
Ayrim vaqtlarda xaydovchilar "Impulg’siv harakat" metodini ishlatadilar, yag’ni eng katta uzatmada avtomobilg’ va1 tezlikka erishib, keyingi neytral uatmada "nakat" bilan va2 tezligiga harakatlanadi. Avtomobilning bunday harakati davrida dvigatelg’ quvvatidan tularok foydalaniladi, lekin yonilgining bir qismi avtobilning kinetin energiyasini ko’paytirishga sarflanadi. Avtomobilning keyinchalik nakat bilan harakatlanishi davirlarida yonilgi juda kam sarflanadi. Natijada yonilning umumiy sarfi avtomobilning tekkis harakatidagiga nisbatan bir oz kamrok bo’ladi. Impulg’siv harakat davrida dvigateg’ va transmissiya agrigatlarining yeyilishini jadallatadi, xaydovchining ishlash sharoiti yomonlashadi, shuning uchun bu usulda ortiqcha foydalanish tavsiya etilmaydi.
Avtomobilning umumiy bosib utgan yo’li ortishi bilan yonilgi sarfi ham ortib boradi, chunki uning ut oldirish va yonilgi bilan tahminlash sistemalarining ishlashi yomonlashadi.
Korbyurator ekonomayzeri klapaning yomon ishlashi yonilgi sarfini 15% ga oshiradi. Olti tsilindirli dvigatelning 1 ta svechasi ishlamasa, yonilgi sarfi 20...25 % ga , 2 tasi ishlamasa 50...60% ga oshadi. Ut oldirish payti noto’g’ri rostlansa, yonilgi sarfi 60...80 % ga ortadi.
Dvigatelning isssikli rejimi ham yonilgi sarfiga tahsir qiladi. Agar dvigatelg’ juda sovub ketgan bo’lsa, yonilgi yetarli buglanmaydi. Sovitish sistemasidagi suvning to 95 S dan 75 S gacha tushsa yonilgi 3...5 % dan ortiq sarflanadi.
Yonilgi tejamkorligiga shassiy ogriagatlarining texnikaviy xolati ham tahsir qiladi. Podshivniklarni , tormoz sistemasini noto’g’ri rostlash, shinalaridagi bosimning normadan kamayishi avtomobilg’ harakatida ortiqcha qarshiliklarni tugdiradi va natijada yonilgi sarfini oshirib yuboradi.
Avtomobilning yonilgi tejamkorligini yaxshilash uchun dvigatelning sikish darajasini oshirish, transmissiyada avtomatik uzatmalar qutisini urnatish, yuk tashishdaavtopoezdlardan foydalanish kerak. Xujaliklarda avtotransportdan foydalanishni to’g’ri tashkil etish yaxshi samaralar beradi. Ekspluatatsiya sharoitlarining o’zgarishini va avtomobilning konstro’qtsiyasining yaxshilanishini xisobga olib yonilgi sarflash normalarini qayta ko’rib chiqish lozim. Pritsep va yarim pritseplar yordamida avtopoezlar tuzishni ko’paytiri va umuman, avtomobillarning hamma vaqt yuklangan xolda ishlashini tahminlash zarur. Tajribalarning ko’rsatishicha yuk avtomobilning harakat tezligini 60 km /soatdan oshirish yaxshi natija bermaydi. Agar ular 70 km /soatda tezlik bilan harakatlansa yonilgi sarfi 9 % , 80 km/ soat tezlik bilan harakatlansa 20 % ortadi. Avtoxujaliklarda yoniligi tejash maksadida ish kuning oxirida baklardagi ortib kolgan benzinni ulchash, xaydovchilarga bir kunlik topshirikni bajarishga yetadigan tallon berish va ularni yo’l varakasida kayd etish kabi ishlarni amalga oshirish zarur.
Nazorat uchun savollar
-
Yonilgi tejamkorligi nima ?
-
Yonilgi tejamkorligini belgilovchi ulchov va ko’rsatkichlar?
-
Yonilgi tejamkorligi grafigi nimani bildiradi ?
-
Yonilgi tejamkorlik grafigi qanday kuriladi ?
-
Ekspluatatsiyada uchraydigan omillarning yonilgi tejamkorligiga tahsiri qanday ?
-
Konstro’qtsion omillar yonilgi tejamkorligiga qanday tahsir ko’rsatadi ?
-
Yonilgi tejamkorligini oshirishning qanday yo’llari bor ?
-
Yokilgi tejamkorligini aniqlovchi kurilmalar?
-
Yokilgi tahminlash tizimini yokilgi sarfiga tahsiri?
-
Yokilgi sifatini tejamkorlikka tahsiri?
Foydalanish uchun adabiyotlar.
1. X.M.Mamatov. Avtomobillar. “O’zbekiston”, T.,1995,336 bet.
-
X.M.Mamatov, Yu.T.Turdiev va boshqalar. Avtomobillar. “O’qituvchi”, T., 1982 , 398 bet.
-
V.L.Rogovtsev i dr. Ustroystvo i ekspluatatsiya avtotransportnqx sredstv.”Transport”, Moskva.,1991., 432 str.
-
X.M.Mamatov. Avtomobili. “Uzbekistan”, T.,1992., 238 str.
-
X.I.Kirshe. Legkovoy avtomobilg’ ot A do Ya “Transport”M., 1988 g., 176 str.
-
P.S.Yaresg’ko, i dr. Avtomobili KAMAZ voprosq i otvetq. “Transport” M. 1989 g., 288 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Damas, Labo” DEU, 283 str.
-
TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
NEXIA avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uz-Otayul vtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
S.M.Kodirov, D.I. Xoshimov, /.N.Maxmudov, A.D.Xoshimov «TIKO avtomobili» tuzilishi, nosozliklarini aniqlash va tahmirlash bo’yicha o’quv qo’llanma. Toshkent «O’qituvchi». 2001
-
«TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha elektron darslik» Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Matiz” DEU,
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko dvigatelg’” DEU, 114 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko shassi” DEU, 107 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko elektrooborudovanie” DEU, 132 str.
-
B.M. Biryukov. INTERNET-spravochnik avtomobilista. M: Ekzamen,2001.
-
www.automobilemag.com
-
www.auto.com
-
www.motortrend.com
-
www.autobild.de
-
www.automechanic.ru
-
www.autonews.ru
-
www.motor.ru
-
www.zr.ru
6-mavzu. AVTOMOBILING BOSHQARILUVCHANLIGI.
Reja:
|