nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Korporativ tarmoqlarda axborot resurslaridan foydalanish

|
Korporativ tarmoqlarda axborot resurslaridan foydalanish
|
bet | 23/37 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #231060 |
Bog'liq Avtomatik boshqarish tizimlarini shparaKorporativ tarmoqlarda axborot resurslaridan foydalanish
Elektron kutubxonaning milliy resurslari, axborot-kutubxona resurslari, shuningdek, jahon axborot resurslari asosida shakllantirishning eng samarali yo‘llaridan biri bu AKMlarning korporativ hamkorligi hisoblanadi. Kompyuterlashgan kutubxonadan virtual kutubxonagacha bo‘lgan turli xil turdagi, turli darajadagi kutubxonalar o‘rtasida operativ ravishda ma’lumotlar almashishni yo‘lga qo‘yish murakkab jarayonlardan biridir. Bu axborot va dasturiy moslashgan, avtomatlashtirilgan kutubxona tizimlarini intensiv joriy qilish, elektron-kutubxonalarni shakllantirish AKMlarning korporativ tarmog‘ini rivojlantishga asos bo‘ladi.
Axborot-kutubxona muassasalarining korporativ tarmog‘i – bu boshqaruv-iqtisodiy nuqtayi nazardan mustaqil bo‘lgan AKMlarining foydalanuvchilarga axborot kutubxona xizmati ko‘rsatishda sifat va son jihatdan yangi xizmat turlarini joriy etishdagi birlashuvidir.
Korporativ tarmoq ilmiy-ta’limiy va ilmiytexnik axborotlarni tarmoqlarda, jumladan, axborot-kutubxona muassasalari tarmog‘ida shakllantirish, moddiy va insoniy resurslarni iqtisod qilishda muhim hisoblanadi. AKMlarni korporativ tarmog‘ini birlashuvida korporativ kataloglashtirish tizimini yaratish muhim omillaridan biridir.
Korporativ kataloglashtirish – bu bir qancha tashkilotlarga (kutubxona, ARM, AKM) kelayotgan yangi hujjatlarning elektron kataloglarini shakllantirish va ulardan foydalanishni amalga oshirishdagi tashkilotlarning birga olib borayotgan ish faoliyatidir. Korporativ kataloglashtirishning quyidagi asosiy qonun-qoidalarini ko‘rsatish mumkin:
1 Dasturiy axborot mosligi
2 O‘z xohishiga ko‘ra a`zo bo`lish
3 Texnik tayyorliki
4 Tashkiliy tayyorliki
5 Kadrlar tayyorgarligi
Dasturiy axborot mosligi shuni angalatadiki, korporativ kataloglashtirish ishtirokchilari bibliografik axborotni taqdim etishning formatlariga (MARC kelisha oladigan) mos holda yagona dasturiy axborot asosga ega bo‘lish lozimligini anglatadi.
|
| |
O‘z xohishiga ko‘ra a’zo bo‘lish

|
O‘z xohishiga ko‘ra a’zo bo‘lish
|
bet | 24/37 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #231060 |
Bog'liq Avtomatik boshqarish tizimlarini shparaO‘z xohishiga ko‘ra a’zo bo‘lish prinsipi, shuni taqozo etadiki, korporativ kataloglashtirish ishtirokchilari mazkur loyihaga ixtiyoriy kutubxonalar va foydalanuvchilar uchun hamkorlikning afzalliklarini tushungan holda kirishlari nazarda tutiladi.
Texnik tayyorligi - bu barcha ishtirokchilar lokal hamda kommunikativ vazifalarni bajarish uchun zarur bo‘lgan texnikaga ega bo‘lishi. Korporativ katalogizatsiya tizimida yagona ikki darajali tarmoq texnologiyalari axborot resurslarini taqdim etish va tashqi resurslardan foydalanishga imkon yaratishi lozim.
Tashkiliy tayyorligi. AKM va ARMlarning tashkiliy tuzilishi ma’lumotlar bazasini shakllantirish borasidagi barcha vazifalarni hal etishga qaratilishi lozim. Ayniqsa, mazkur loyihani amalga oshirishda bevosita ishtirok etuvchi bo‘limlar (masalan, kataloglashtirish, avtomatlashtirish va boshqalar) tayyor holatga keltirilishi lozim.
Kadrlarning tayyorgarligi. Kutubxonalar korporativ vazifalar, funksiyalarini tushunuvchi va ularni mohirona hal etuvchi xodimlarga ega bo‘lishi yoki bunday tarkibni shakllantirishi lozim.
Shu tariqa, integratsiyalashgan axborot tuzilishiga ega respublika, tarmoq va mintaqaviy axborot resurslarini birlashtiruvchi axborotni davlat organlari, iqtisodiyot sub’yektlari, fan va ta’lim, butun jamiyat manfaatlari yo‘lida va yagona standartlar asosida yig‘ish, to‘plash, qayta ishlash, qidirish va yagona axborot-kutubxona tarmog‘ini tashkil etish imkoni yuzaga keladi. Taqsimlangan axborot tarmog‘i tashkilotlarning o‘zaro elektron-axborot resurslarini yoki bu resurslar haqidagi axborotlar almashinuvini yagona prinsiplar va umumiy qabul qilingan standartlar asosida tashkil etilgan yaxlit texnologik va axborot muhitini hosil qilishi lozim.
Tarmoqni yo‘lga qo‘yishning yakuniy natijasi, o‘zida quyidagi zamonaviy texnologiyalardan iborat operatsiyalarni amalga oshiruvchi zamonaviy axborot infratuzilmani shakllantirish hisoblanadi:
kutubxona infratuzilmasini integratsiyalash;
kutubxona resurslari va ilmiy texnik axborotni to‘plash sistemalashtirish, qayta ishlash, saqlash, qidirish va yetkazib berish;
elektron axborot resurlari bo‘yicha navigatsiyalar;
ilmiy texnik axborotga ega jahon axborot resurslari;
o‘zbek, rus, ingliz tillarda axborot bozoridagi segmentning maksimal to‘liqligini ta’minlash;
foydalanuvchiga dolzarb, to‘liq, maksimal ravishda tizimlashtirilgan, eng qulay shakldagi axborotni taqdim etish;
ilmiy texnik va ilmiy-ta’limiy axborot - elektron, an’anaviy kutubxona resurslari, depozitariylar, arxivlar va boshq. mutanosib taqsimlangan va tizimlashtirilgan uyushmasi.
|
| |
Integrallashgan va korporativ avtomatlashtirilgan boshqarish sistemalari

|
Integrallashgan va korporativ avtomatlashtirilgan boshqarish sistemalari
|
bet | 21/37 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #231060 |
Bog'liq Avtomatik boshqarish tizimlarini shparaIntegrallashgan va korporativ avtomatlashtirilgan boshqarish sistemalari.
Respublikaning axborot-kutubxona tizimlari asosida tashkil etilgan axborot-kutubxona tarmog‘i elektron ilmiy-ta’limiy resurslarni shakllantirish va tarqatish mexanizmini yaratishga imkon beradi. Korporativ tarmoqda jahon elektron resurslarini to‘plash bosqichlari keltirilgan (1-rasm). Avtomatlashtirilgan va elektron-kutubxonalarni tashkil etish – bu juda qimmat va ko‘p mehnat talab etiladigan jarayondir. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi va hisob-kitoblar shuni ko‘rsatadiki, axborot-kutubxona muassasalari yakka holda o‘zlarining elektron resurslarini tashkil etar ekanlar ular ulkan resurslarni yo‘qotadilar, aksariyat hollarda ish xodimlarning darajalari pastligi tufayli, yozuvlarning takrorlanishi kabi xatoliklar asosida tashkil etiladi.
Quyida mijoz-server va Cloud Computing texnologiyalari va Library 2.0 konsepsiyasi asosida tashkil etilgan O‘zbekistonning oliy o‘quv yurtlari korporativ tarmog‘ini tashkil etish borasidagi tadqiqot va ishlanmalarning natijalari keltirilgan. Tizimning texnologik asosi ARMAT-1.13 dasturiy kompleksi va «Elektron ta’lim» Davlat dasturining telekommunikatsiya tarmog‘i hisoblanadi. Dasturiy kompleks yuksak texnologik yechimlarni qo‘llagan holda tarmoqni samaradorligini amalga oshirdi.
Library 2.0 va Cloud Computing konsepsiyalarida keltirilgan tamoyillar o‘xshash bo‘lib, axborot-kutubxona muhitida quyidagi talablarga keltiriladi:
shaxsga qaratilganligi;
integratsiyalangan axborot resurslari, shuningdek, shaxsiy resurslarini shakllantirishda foydalanuvchi faolligini oshirish;
foydalanuvchining virtual shaxsiy kabinetini shakllantirish;
hamkorlikdagi forumlar tashkil etish va o‘tkazish – «kitobxon-kutubxonachi» yoki yanada kengroq - «kitobxon-kutubxonachi-axborot resurslarni shakllantiruvchi»;
elektron katalog imkoniyatlarini kengaytirish, to‘liq matnli elektron resurslardan jamoaviy foydalanish tizimini yo‘lga qo‘yish;
axborot xizmatlarini olishda o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish usul va vositalarini rivojlantirish;
|
| |
Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirilgan boshqarish sistemalari

|
Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirilgan boshqarish sistemalari
|
bet | 25/37 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #231060 |
Bog'liq Avtomatik boshqarish tizimlarini shparaTexnologik jarayonlarni avtomatlashtirilgan boshqarish sistemalari. larning ishlatilishi, maqsadi, funksiyalari va turlari
Reja
Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirishni asosiy yо‘nalishlari.
Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishni zamonaviy strukturasi.
Texnologik jarayonlarni va ishlab chiqarishni avtomatlashtirishni bosqichlari va zamonaviy strukturasi.
Sanoatni avtomatlashtirishni usullari va vositalarini qisqacha xarakteristikasi.
Texnologik jarayonlarni lokal boshqaruv darajasida avtomatlashtirish.
Lokal boshqaruv darajasidagi avtomatlashtirishni klassifikasiyasi va asosiy masalalarini tasnifi.
Kimyo va oziq-ovqat sanoatida ishlab chiqarish samaradorligi hamda m ehnat unumdorligini oshirishda ilmiy-texnika taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlaridan biri boigan texnologik jarayonlarning avtomatlashtirilgan boshqarish tizimi (TJABT)ni yaratish va tatbiq etishdir. Hisoblash texnikasi asosida yaratilgan TJABT lar, texnologik komplekslarni boshqarishda mahsulotning sifat va qiymat ko‘rsatkichlarini m aium texnologik va texnika-iqtisodiy mezonlardan foydalanib, axborotlarni markazlashgan tarzda hisoblaydi. Kimyo va oziq-ovqat sanoatida o‘zgarib turadigan tashqi muhitning ta’sirlari sharoitida ishlab chiqarish zaxiralaridan foydalanish TJABTning asosiy masalasidir. Texnologik jarayonlarning avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlarini sanoatga tatbiq etish ishlab chiqarish unumdorligini, texnologik uskunalar quw ati o‘zgarmagan holda mahsulot qiymatining ko‘payishini ko‘rsatadi: xomashyo, yarimfabrikatlar va energiya keragicha sarflangan holda tayyorlangan mahsulotning sifati yaxshilangan. Shunisi diqqatga sazovorki, bu tizimlarni yaratishga ketgan mablag‘lar, odatda bir, bir yarim yilda o‘zini qoplagan; mahsulotlarning sifati, iqtisodiy ko‘rsatkichlari yaxshilanibgina qolmay, balki mehnatning xarakteri va sharoitiga ham ijobiy ta ’sir etgan. TJABT larni quyidagi belgilari bo‘yicha sinflarga bo‘lish mumkin: 1) avtomatlashtirilayotgan ishlab chiqarishning xarakteri bo‘yicha; 2) boshqarish obyektlarining murakkabligi bo‘yicha; 3) funksional algoritmik belgisi bo‘yicha (tizim hisoblaydigan boshqarish masalalari ko‘lami va axborot hajmi); 4) tizimning texnik darajasi bo‘yicha;. Boshqarish obyektlarining murakkablik darajasi sifatida nazorat qilinayotgan parametrlar va boshqaruv ta ’sirlarining qiymati ifodalanadi. Bunday sinflarga ajratish (1- jadval) TJABT ning nomenklatura asosini oldindan taxminan belgilab beradi va tadqiqot planiga asos bo‘lib xizmat qiladi.
|
| |
Nazorat topshiriqlari - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 12/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiNazorat topshiriqlari:
1.Alisher otasining nasl-nasabini ayting.
2.Alisher onasining Kobuldan eklanligini isbotlab bering.
3.Alisher uch yarim yasharligida yodlagan bayt muallifi va bayt mazmunini eslang.
4.Nega oila Sherozga ko’chdi?
5.Husayn Boyqaro-Navoiyning ko’kaldosh va hammaktabi ekanligini aytib bering.
2-asosiy masala: Madrasa tahsili. Samarqand, Mashxad va Hirot.
O’qituvchining maqsadlari: Alisherning madrasada o’qishi haqida ma’lumot berish orqali talabalarda o’qishga va bilishga muhabbatni tarbiyalash.
Identiv o’quv maqsadlari:
1.Alisherning qayerda o’qiganini bila oladi.
2.Iste’dod uchqunlariga ustozlar olqishi guvoh bo’ladi.
3.O’qishi va hayot mashaqqatlarini tasavvur etadi.
2- asosiy masalaning bayoni:
Alisher o’smirligidan she’r mashqini boshlagan edi. U ustozlar bilan g’oyibona maktub orqali (Mir Shohiy) va bevosita uchrashib o’z iste’dodi mahsullarini ularning nazarlaridan o’tkazar edi.14-15 yoshlarida Alisher Mavlono Lutfiy huzuriga borib:
Orazin yopqoch kuzumdin sochilur har lahza yosh,
Bo’ylakim, paydo bo’lur yulduz, nihon bo’lg’och quyosh.
Kut bir bodomu yerim go’shai mehrob edi.
G’orati din etdi nogah bir balolig’ ko’zu qosh…
Tarzida boshlanadigan g’azalini o’qib berib, uning tahsiniga sazovor bo’ldi. To’qson yashar ustoz – malikul kalom dedikim: «Vallox, agar mumkin bo’lsa edi, men o’zimning forsiy va turkiy tillarida aytgan o’n – o’n ikki ming bayt she’rimni shu g’azalga almashar edim»…Alisher o’n to’rt yoshida otadan ajraladi. U bu paytda Hirotda madrasada edi. So’ng Mashhadda o’qishini davom ettirdi. 1457- yilda Abulqosim Bobur vafot etib, taxtga Abusaid Mirzo chiqdi. Navoiy 1459- yilda Hirotga qaytib, o’qishini davom ettiradi. 1460- yilda Abu Said Mirzo saroyiga xizmatga kiradi. Navoiy Mashhadda davrning mashhur shoir va mutafakkirlari Kamol Turbatiy va Sayyid Hasan Ardasherlar bilan tanishdi, do’stlashdi. Ayniqsa, Kamol Turbatiy bilan tanishishlari voqeasini Alisher Navoiy «Majolis un- nafois» tazkirasida qayd etgan. Alisher 18-19 yoshlarida Abdurahmon Jomiy bilan tanishadi. Chunki u Foniy taxallusi bilan forsiy g’azallar ham mashq qila boshlagan edi. Bu uchrashuv ularning bir umrlik do’stligiga zamin bo’ldi. 1465- yilda Abu Said Mirzo Alisherni Samarqandga jo’natdi. Shoirning o’zi bu safarni «Majolis un- nafois» da o’qish maqsadida deb izohlagan. Bobur bu haqda «Boburnoma»da eslagan, biroq sababini bilolmaganini aytgan. Samarqandda Alisher madrasa tahsilini davom ettirdi: Fazlulloh Abdullaysiy singari mashhur mudarrislar nazariga tushdi va iltifotiga sazovor bo’ldi. Samarqandda yashagan yillar hokim Ahmad Xojibek hamisha unga murabbiylik va homiylik qildi, shoirni e’zozladi.
|
| |
Nazorat topshiriqlari - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 10/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiNazorat topshiriqlari:
1.Adabiy davrlashtirish nima demak?
2.Davrlashtirishning ahamiyati bormi?
3.O’zbek mumtoz adabiyoti qaysi davrlardan iborat?
4.Har bir adabiy davr uchun tegishli hususiyatlarni ayta olasizmi?
Adabiyotlar ro’yhati:
1.N.M.Mallayev «O’zbek adabiyoti tarixi» «O’qituvchi» 1976 - yil Toshkent, 1976 - yil.
2.N.M.Mallayev «O’zbek adabiyoti tarixi» besh jildlik «Fan» Toshkent 1 – jild.
3.R.Vohidov, H.Eshonqulov. «O’zbek mumtoz adabiyoti tarixi» Toshkent, 2006 - yil.
4. «O’zbek mumtoz adabiyoti namunalari» 2 – jild. Toshkent, 2007 – yil.
5. «O’zbek adabiyoti» Besh jildlik. 1- jild.
www.literature.uz
www.ziyonet.uz
www.gduportal.uz
Mavzu: Alisher Navoiyning hayoti va faoliyati
№
|
Bajariladigan ish mazmuni
|
Amalga oshiruvchi mas’ul
|
Izoh
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1-bosqich
|
Dars maqsadi: Alisher Navoiy bolaligi va o’smirligi haqida talabalarga ma’lumot berish davomida ularda she’r yodlashga mehr uyg’otish, o’qish imkoniyatlari cheksizligiga ishontirish; baxt – bilishda ekanligini e’tiqod sifatida anglatish.
Identiv o’quv maqsadlari:
1.Alisher Navoiyning tug’ilishi, bolaligi, o’smirligi nuchuk kechgani haqida aniq tasavvur hosil qiladi.
2.Bola Alisher boshqa bolalardan farqini aniqlaydi.
3.O’qish va yodlash mislsiz iste’dod omillari ekanligiga ishonch hosil qiladi.
|
O’qituvchi
|
|
2-bosqich
|
Asosiy tushunchalar:
G’iyosiddin Muhammad, Husayn Boyqaro va Navoiy, notinchliklar, Iroq safari, Taft va Sharafiddin Ali Yazdiy, Kamol Turbatiy, Abulqosim Bobur saltanati, Kobuliy va G’aribiy tag’oyilar, “Mantiqu tayr” ta’siri, Anvoriy she’riyati, Alisherning cho’l sarguzashti, Lutfiy e’tirofi, Samarqand taxlisi, “Hiloliya” qasidasi, Saroy hayoti.
Dars shakli: ma’ruza.
Metod va usullari: og’zaki bayon,savol-javob, aqliy hujum.
Vositalar: kompyuter, videoproektor, taqdimot, ishlanmalar.
|
O’qituvchi
|
|
3-bosqich
|
Guruhda ishlash.
Topshiriqlarning maqsad va vazifalari tushuntiriladi.
Mavzuga oid atama va ifodalar izohlanadi
|
Talaba
|
|
4-bosqich
|
Mustahkamlash va baholash uchun savollar:
1. .Alisher otasining nasl-nasabini ayting.
2.Alisher onasining Kobuldan eklanligini isbotlab bering.
3.Alisher uch yarim yasharligida yodlagan bayt muallifi va bayt mazmunini eslang.
4.Nega oila Sherozga ko’chdi?
5.Husayn Boyqaro-Navoiyning ko’kaldosh va hammaktabi ekanligini aytib bering.
|
O’qituvchi-
Talaba
O’qituvchi-
Talaba
|
|
5-bosqich
|
Umumiy yakuniy xulosalar chiqariladi.
Maqsad va vazifalarning bajarilganligi tahlil qilinadi, zaruriy maslahatlar beriladi, mustaqil ish topshiriqlari tarqatiladi, xulosalar chiqariladi.
|
O’qituvchi
|
|
|
| |
Nazorat topshiriqlari - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 15/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiNazorat topshiriqlari:
1.Navoiy shoirlik va amaldorlikni qanday qilib birday olib bora oldi?
2. «Ilk devon » ni kim tuzgan va qachon?
3.Navoiy nechta devon tuzgan?
4.Navoiy devonlarini nomlari lug’atlari bilan birma-bir yozing.
5.Navoiygacha turkiy tilda «Xamsa » yoki uning ayrim dostonlari bormidi?
5-asosiy masala: Keksalik yillari.
O’qituvchining maqsadi: Shoir umri yakunini elga fidoyilik tarzida talqin etib, uning mangulikka dahldor san’atkor ekanligini isbotlash davomida talabalarda Navoiy ijodi va shaxsiga nisbatan mehr – muhabbat uyg’otish.
Identiv o’quv maqsadlari:
1.Navoiyning keksalik yillari mahsulini bilish.
2”Mahbub ul qulb” va “Lison ut tayr” - o’zbek adabiyotining mislsiz ekanligiga imon keltirish.
3.Navoiy vafoti- Hirot uchun yo’qotish ekanligini his etish.
5-asosiy masalaning bayoni:
XV asrning 90 – yillari Navoiy uchun yirik yo’qotishlar yillari va ayni paytda ijodiy samaradorlik davri ham bo’ldi: birin – ketin ustoz va tengdoshlar vafot etishdi; Abduraxmon Jomiy , Sayyid Hasan Ardasher … Husayn Boyqaroning o’z farzandlari bilan muntazam to’qnashuvlari va Navoiyning orada mokiday yugurib yelib toliqishlari … «Mahbub ul- qulub», «Lison ut- tayr» yozilishi. Navoiy maqsadi «Guliston» sifat pandnoma yaratish edi. Bu niyat ijrosi : «Mahbub ul- qulub» bo’ldi. U bir umr «Mantiq ut -tayr» shaydosi edi. Biroq uni o’zbek tilida yozib chiqishga yuragi betlamasdi. Umr kuzida «O’lsam –u, bitmay qolsa bu kitob … Umriy armon bo’lg’usi deb «Lison ut- tayr» ga ham qalam urdi.
Jomiy abadiyatini uz ijodida barobar etdi: «Xamsat ul mutaxayyirin» nomli estaliklar kitobini yozdi. Do`sti va ustozi Pahlavon Muhammad va Sayyid Hasan Ardasher haqlarida ham estaliklar bitildi: «Holoti Pahlavon Muhammad» va «Holoti Sayyid Hasan Ardasher »… toliqishlar, ruxiy azoblar, kelishtiruvchilik yutuq va yutqizishlari Navoiyni xoldan toydirdi. Shoir vujudi orqali dosh bermadi. 1501- yilda u navbatdagi jangdan qaytayotgan Husayn Boyqaroga peshvoz chiqib, xastaligi kuchaydi va uch kundan so’ng vafot etdi.
|
| |
Nazorat topshiriqlari - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 13/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiNazorat topshiriqlari:
1.Alisher qaysi shaharlardagi madrasalarda o’qidi?
2.Navoiyning yoshlik va yigitlik yillari qaysi shaharda kechgan?
3.Navoiyning Samarqanddagi ustozi va homiysi kimlar edi?
4.”Navoiy Samarqandda” kitobining muallifi kim?
5.Qaysi kitoblarda Navoiyga Ahmad Xojibek murabbiyligi qayd etilgan?
3- asosiy masala: Navoiy – muxrdor va vazir.Mukarrabi sulton.
O’qituvchining maqsadi: Alisher Navoiyni buyuk davlat arbobi siymosi sifatida talqin etish orqali, o’quvchilarni el va vatanga sadoqat ruhida tarbiyalash.
Identiv o’quv maqsadlari:
1.Alisher Navoiyni davlat va jamoat arbobi sifatida tasavvur etadi.
2.Shohning vaziri yoki ishongan ustunining ela va vatan uchun nechog’lik xizmat qila olishi mumkinligini Alisher Navoiy hayoti misolida idrok etadi.
3.Amaldorning el xizmatiga nechog’lik yarashi mumkinligi namunasini ko’radi, o’rganadi, ichonch hosil qiladi.
4.Navoiy faoliyati misolida shaxsiy do’stlik, ustoz-u shogirdlikning ajoyib namunasini ko’radi.
3-asosiy masalaning bayoni :
1469- yilda Abu Said Mirzo Qorabog’da jangda halok bo’lib, Husayn Boyqaro kelib Hirotni egallaydi. Samarqanddan Navoiyni chaqirtirib kelib, muxrdor qilib, belgilaydi. Shoir o’z do`stini tabriklab «Hiloliya» qasidasini yozib manzur etadi. 1472- yilda Husayn Boyqaro Navoiyni vazir qilib oladi. 1476- yili shoir istefosi qabul qilinib, Alisher Navoiy «Mukarrabi sulton» darajasida bir umr Sulton Husayn Boyqaro saltanatining rukni a’zami bo’lib qoladi.
70-80 –yillar Navoiy ijodiy tarjimai holida juda ko’plab asarlar yaratilgan bir davri edi. «Badoye ul -bidoya», «Navodir un- Nihoya», «Xazoyin ul- maoniy», «Xamsa» kabi ijod gultojlari shu davr maxsulidir. 1486- yilda Husayn Boyqaro Navoiyni Astrobodga hokim qilib jo’natdi. To’g’ri, Hirotga o’rgangan, madaniy markaz tashkilotchisi va ulkan homiysi bo’lgan Navoiy Hirotdan yiroqlashishi noxush edi, biroq Astrobod notinch edi, Astrobod notinchligi Husayn Boyqaroni bu qarorini taqozo etardi. Ikki yildan so’ng Navoiy Hirotga qaytdi. Buni tezlashtirgan hodisa: jiyani Mir Xaydarning : «Hirotda Navoiyga qarshi suiqasd tayyorlanayotgani haqidagi mish – mishni Alisher Navoiygacha yetib borgani bo’ldi». Navoiy ona shahri Hirotga qaytib, yana davlat ishiga va ijodga boshi bilan sho’ng’ib ketdi. Abdurahmon Jomiy va Sayyid Hasan Ardasher kabi ustozlari ham ma’naviy hayotda, ham davlat ishida Navoiyga qo’shqanot edilar. Chunki Navoiy tavsiyasi bilan yaxshi odamlar vazirlikka tayinlangan (chunonchi Sayyid Hasan Ardasher)edi.
|
| |
Nazorat topshiriqlari - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 16/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiNazorat topshiriqlari:
1.Devonini “Keksalik foydalari” degan shoir kesalikdan qanday naf ko’rdi?
2.”Mantiq ut tayr”ga payravlik maxsuli.
3.Navoiy o’limi tezlashtirgan omillarni mulohaza qiling.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.N.M.Mallayev “O’zbek adabiyoti” O’qituvchi 1976-yil
2.A.Qayumov “Alisher Navoiy” (AKX turkumi) Toshkent 1976-Yil.
3.Mirkarim Osim “Zulmat ichra nur”.
4.L.Batt “Hayot bo’stoni’.
5.Vohidov, Eshonqulov.H. “O’zbek mumtoz adabiyoti tarixi”.
6.Valixo’jayev. B. O’zkek adabiyotshunosligi tarixi. Toshkent: O’zbekiston”, 1993.
7.Ahmedov.B.Tarixdan saboqlar. Toshkent “O’qituvchi” 1994.
8.Internet material.http// w.w.w. literatov.uz.
9.Vohidov.R. XV asrning ikkinchi yarmi,XVI asrning boshlarida o’zbek va tojik she’riyati. Toshkent,”Fan”, 1983.
Мavzu: Navoiyning ilmiy va nasriy asarlari
№
|
Bajariladigan ish mazmuni
|
Amalga oshiruvchi mas’ul
|
Izoh
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1-bosqich
|
Dars maqsadi: Navoiy devonlari haqida ma’lumot berish orqali daho shoirning boy she’riy merosidan talabalarni voqif etish.
Identiv o’quv maqsadlari:
Talabalar Navoiyning ilk devonlari haqida ma’lumot oladilar.
2.Navoiyning buyuk zullisonayn shoir ekanligiga talabalar amin bo’ladilar.
3.Shoirning forsiy sohibdevon ekanligini biladilar.
4.«Xazoyin ul maoniy» - turkiy she’riy kulliyot ekanligini biladilar.
|
O’qituvchi
|
|
2-bosqich
|
Asosiy tushunchalar:
“Ilk devon”, “Badoe ul bidoya”, “Navodir un nihoya”, “Xazoyin ul maoniy”, “Devoni Foniy”, “Mezonul avzon”, “Muhokamat ul lug’atayn”, “Maxbub ul qulub”, “Arbain”, “Lisonut tayr”.
Dars shakli: ma’ruza.
Metod va usullari: og’zaki bayon,savol-javob, aqliy hujum.
Vositalar: kompyuter, videoproektor, taqdimot, ishlanmalar.
|
O’qituvchi
|
|
3-bosqich
|
Guruhda ishlash.
Topshiriqlarning maqsad va vazifalari tushuntiriladi.
Mavzuga oid atama va ifodalar izohlanadi
|
Talaba
|
|
4-bosqich
|
Mustahkamlash va baholash uchun savollar:
1.Navoiyning ilk devoni qachon va kim tomonidan tuzilgan?
2.Navoiyning o’zi tuzgan birinchi devonini nomlash va nomini izohlang.
3.Navoiy tuzgan ikkinchi devonning nomi nima? U qachon tuzilgan?
4.Navoiyning forsiy tildagi she’rlari qaysi devonda yig’ilgan?
5.Navoiyning eng yirik she’riy to’plamini nomlang. U qachon tuzilgan?
6.«Xazoyin ul-maoniy»ning tartib berilishida Husayn Boyqaro xizmati nimadan iborat bo’lgan?
7.Husayn Boyqaroning risolasini nomlang va u kimga bag’ishlanganini ayting.
8.«Xazoyin ul-maoniy» tarkibidagi devonlarni nomlang.
|
O’qituvchi-
Talaba
O’qituvchi-
Talaba
|
|
5-bosqich
|
Umumiy yakuniy xulosalar chiqariladi.
Maqsad va vazifalarning bajarilganligi tahlil qilinadi, zaruriy maslahatlar beriladi, mustaqil ish topshiriqlari tarqatiladi, xulosalar chiqariladi.
|
O’qituvchi
|
|
|
| |
1. Kompyuter avlodlari va ularning klassifikasiyasi Kompyuterning arxitekturasi va ishlash prinsiplari - bet 6

|
1. Kompyuter avlodlari va ularning klassifikasiyasi Kompyuterning arxitekturasi va ishlash prinsiplari
|
bet | 6/6 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 43,86 Kb. | | #147206 |
Bog'liq Kompyuter ta’minoti va uning turlariDUET-Development of Uzbekistan English Teachers*- 2-том. CD ва DVD materiallari, Toshkent.: 2008.
Michael McCarthy “English Vocabulary in use”. Cambridge University Press, 1999, Presented by British Council.
Wayne Wolf. Computers as Components, Second Edition: Principles of
Embedded Computing System Design 2rd Edition, Morgan Kaufmann, USA, 2008
Systems Thinking: Managing Chaos and Complexity, Jamshid Gharajedaghi, Butterworth Heinemann, Oxford, 1999.
Michael Henderson, Geoff Romeo. Teaching and Digital Technologies
Cambridge University Press 2015
Christian Borowski, Marius Dehé, Felix Hühnlein, Ira Diethelm. Kinder auf dem Weg zur Informatik: Wie funktioniert das Internet? In Michael Weigend, Marco Thomas, Frank Otte: Informatik mit Kopf, Herz und Hand. Münster (ZfL-Verlag) 2011. Ð. 244–253.
Elke Frey, Peter Hubwieser, Ferdinand Winhard. Informatik – Ausgabe für
Bayern und NordrheinWestfalen: Informatik 1/Schülerbuch Klasse 6 und 7: Objekte, Strukturen, Algorithmen. Eine Einführung in die Grundlagen der Informatik. Klett 2004.
|
| |
Kompyuterning arxitekturasi va ishlash prinsiplari

|
Kompyuterning arxitekturasi va ishlash prinsiplari
|
bet | 3/6 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 43,86 Kb. | | #147206 |
Bog'liq Kompyuter ta’minoti va uning turlari 2. Kompyuterning arxitekturasi va ishlash prinsiplari
Kompyuterning arxitekturasi. 1945 yilda birinchi kompyuterlar yaratilayotgan vaqtda taniqli amerikalik matematik Djon fon Neyman kompyuterning axborotni qayta ishlovchi universal va samarali qurilma bo’lishi uchun qanday qismlardan iborat bo’lishi kerakligini sezgan. Bu kompyuter qurilmasining asoslari fon Neyman printsiplari deyiladi. Avvalambor fon Neyman printsiplariga asosan kompyuter quyidagi qurilmalarga ega bo’lishi kerak:
Arifmetik-mantiqiy qurilma- Arifmetik-mantiqiy amallarni bajarish uchun;
Dasturlarni bajarilishini tashkil etuvchi boshqarish qurilmasi;
Dasturlar va ma’lumotlarni saqlash uchun xotira;
Axborotlarni kiritish va chiqarish uchun tashqi qurilma
Kompyuter xotirasi raqamlangan bir qancha katakchalardan iborat bo’lib, ularning har birida qayta ishlanayotgan ma’lumot yoki dasturlarning instruktsiyalari joylashgan bo’lishi mumkin. Xotiraning barcha katakchalari kompyuterning boshqa qurilmalari uchun ham qulay bo’lishi zarur.
Kompyuter arxiterturasi ya’ni qurilmalari o’rtasidagi bog’liqlik ko’rsatilgan (bitta chiziq boshqarish aloqalarini, ikkita chiziq – axborotli aloqani bildiradi):
Ko’pgina zamonaviy kompyuterlar ikki va undan ortiq sathlardan iboratdir. Nolinchi sath – bu kompyuterning apparat taminoti sathi xisoblanadi. Raqamli mantiqiy sath, ya’ni nolinchi sath ob’ektlari ventillar (ya’ni uzgich-ulagichlar) deb ataladi. Ular yordamida I(и), ILI,(или)б NET(нет) (AND, OR, NOT) kabi oddiy mantiqiy funktsiyalar bajariladi.
Asosiy mantiqiy elementlar. Bir nechta ventillar yordamida 0 va 1
raqamlarini saqlay oladigan 1 bitli xotira elementlari, ya’ni triggerlar hosil qilinadi. Masalan SR, JK, Tva Dkabi triggerlar. Birinchi sath – mikroarxitektura sathi deb ataladi. Ushbu sathga tegishli bo’lgan elektron sxemalar mashinaga bog’liq bo’lgan programmalarni bajaradi (rus tilida – выполнение машинно–зависимых программ), ya’ni kompyuterda ishlatilgan mikroprotsessorga mos keladigan dasturlarni (programmalarni) bajaradi. Arifmetik mantiqiy qurilma, ya’ni ALU – oddiy arifmetik va mantiqiy amallarni bajaradi. Arifmetik mantiqiy qurilma bilan birga registrlar birgalikda ma’lumotlarni ishlash ketma-ketligini, ya’ni ma’lumotlar traktini shakllantiradi (rus tilida – тракт данных).
|
| |
Kompyuterning asosiy qurilmalari - 1. Kompyuter avlodlari va ularning klassifikasiyasi Kompyuterning arxitekturasi...

|
1. Kompyuter avlodlari va ularning klassifikasiyasi Kompyuterning arxitekturasi va ishlash prinsiplari
|
bet | 4/6 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 43,86 Kb. | | #147206 |
Bog'liq Kompyuter ta’minoti va uning turlariKompyuterning asosiy qurilmalari. IBM kompyuterlarining asosiy qurilmalariga quyidagilar kiradi: sistemali blok, monitor va klaviatura (sichqoncha bilan). Sistemali blokda markaziy protsessor, operativ (tezkor) xotira, qattiq disk, kontrollerlar, disektalar va lezerli kompakt disklar bilan ishlash uchun qurilmalar va boshqalar joylashadi.
Markaziy protsessor. Kompyuterning eng muhim qismini markaziy protsessor, (ya’ni protsessor va boshqaruv qurilmasi) tashkil etadi. Dastur yordamida berilgan ma’lumotlarni o’zgartiradigan, hamma hisoblash jarayonlarini boshqaradigan hamda hisoblash ishlariga tegishli moslamalarning o’zaro aloqasini o’rnatadigan qurilma – protsessor deyiladi. Protsessorning vazifasi arifmetik va mantiqiy amallarni bajarish, xotiraga murojaat qilish, dasturdagi ko’rsatmalarning berilgan ketma-ketlikda bajarilishini boshqarish va boshqa amallarni bajarish xisoblanadi.
Mikroprotsessor. Mikroprotsessor katta bo’lmagan elektron sxema bo’lib, barcha hisoblarni bajaradi, axborotlarni qayta ishlaydi, dasturlarning ishlashini ta’minlaydi va kompyuter boshqa qurilmalari ishini boshqaradi. U kompyuterning ishlash tezligini ta’minlaydi. IBM RS kompyuterlarida odatda Intel firmasi va unga muvofiq boshqa firmalarning mikroprotsessorlari o’rnatiladi. Operativ xotira o’zida kompyuterda ishlatilayotgan dasturlar va ma’lumotlarni saqlaydi. Ma’lumotlar doimiy xotiradan operativ xotiraga ko’chiriladi, olingan natijalar zarur bo’lgan holda diska qayta yoziladi. Kompyuter o’chirilishi bilan operativ xotiradagi ma’lumotlar o’chiriladi. Bu xotira ikki qismdan iborat bo’ladi. 1-qism operatsion sistema va amaliy programmalar uchun mo’ljallangan. 2-qismi tashqi xotira bo’lib, xizmat uchun foydalaniladi. Qattiq disk (винчестер) kompyuter bilan ishlaganda foydalaniladigan axborotni doimiy saqlashga mo’ljallangan.
Kiritish-chiqarish portlari orqali protsessor tashqi qurilmalar bilan ma’lumot almashadi. Ichki qurilmalar bilan ma’lumot almashuvi uchun maxsus portlar hamda umumiy portlar mavjud.
|
| |
Kompyuterlarning klassifikasiyasi

|
Kompyuterlarning klassifikasiyasi
|
bet | 2/6 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 43,86 Kb. | | #147206 |
Bog'liq Kompyuter ta’minoti va uning turlariKompyuterlarning klassifikasiyasi. Kompyuterlar xotirasining hajmi, amallarni bajarish tezligi va boshqa xususiyatlarini inobatga olgan holda 5 guruhga bo`lish mumkin:
Super kompyuter. Juda katta tezlikni va katta hajmdagi masalalarni yechish uchun mo`ljallangan kompyuterlar. Ular yordamida ob-havo global prognozi, uch o`lchovli fazoda turli oqimlarning kechishi, global axborot tizimlari va hokazolarni boshqarish masalalari bajariladi. Bunday kompyuterlar soni jahonda 500 ta.
Katta kompyuter. Fan texnikaning turli sohalariga oid masalalarni yechishga mo`ljallangan kompyuterlar.
Mini kompyuter. Katta kompyuterlardan bir pog`ona past kompyuterlar.
PC-Shaxsiy kompyuter. Hozirgi kunda korxonalar, o`quv yurtlar, turli muassasalar va xonadonlarda keng tarqalgan kompyuterlar.
Notebook - Bloknot kompyuter. Hajmi ixcham va elektr energiyasi ichiga o`rnatilgan batareya (akumlyator) orqali ta`minlaydigan ShKlar.
Portativ kompyuter. kompyuter eng oddiy sondagi elektron qismlardan tashkil topgan bo`lib, bu qismlarga nisbatan bajariladigan eng oddiy vazifalarning turi esa juda ham oz. Kompyuterlarning bunday elementlari va vazifalari o`tgan 4550- yillar ichida deyarli o`zgarmadi, ammo bu elementlarning fizik tuzilishida muhim o`zgarishlar yuz berdi. Kompyuterlarning har bir rivojlanish bosqichi kompyuterlarning elementlar majmui bilan, ya`ni elementlar bazasi orqali belgilanadi. EHMning elementlar bazasi o`zgarishi bilan uning xususiyatlari, tashqi ko`rinishi va imkoniyatlari ham o`zgarib bordi. Inson tomonidan shu paytgacha ixtiro qilingan hech bir texnik qurilma EHMlar kabi jadal rivojlanmagan. Har 10-12 yilda EHMning tuzilishi va ishlab chiqarilishida katta o`zgarishlar yuz bergan. Bunday keskin o`zgarishlar natijasida ular eski EHMlarni yangi modellarning qo`llanilish sohalari tobora kengaytirilib borildi va natijada ular eski EHMlarni siqib chiqara boshladi. Hisoblash texnikasining rivojlanish davrida biri o`rniga boshqasi vujudga keladigan EHM avlodlari haqida gapirish o`rinlidir.
Shunday qilib, hisoblash texnikasi avlodlarining almashishi asosida EHMning elementlar bazasining yangilanishiga asoslanadi. Ya`ngi elementlar bazasining vujudga kelishi EHM qismlari, ishlashining yangi tamoyillarini, materiallarning yangi xossalarini va ishlab chiqarishning yangi usullarini ochishga olib keladigan fundamental va amaliy fan sohalarining rivojlanishiga bog`liqdir. Elementlar bazaning yangilanishi hisoblash texnikasini ishlab chiqaradigan zavodlarni to`la qayta qurishni, yangi texnologik jarayonlar, jihozlar va boshqa uskunalarni ishlab chiqarishni taqozo etadi. Shuning uchun bunday almashish hisoblash texnikasining xususiyatlarini tubdan yaxshilay olgandagina o`zini oqlaydi.
|
| |
Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi - bet 27

Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi
majmua 2
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi
|
Omik kontakt olish us ullari - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi...

3) ionli implantatsiya, mexanik ishlov yoki elektrik ishlov berish yo‘li bilan yarim
o‘tkazgichli material yuzasida nuqsonlar hosil qilib, tunnel to‘siqlar
hududida
energetik holatlar hosil qilish.
Yuza qatlamdagi kirishmalarning o‘ta yuqori konsentratsiyasini hosil qilish uchun
quyidagi usullardan qo‘llaniladi.
1.
Qattik jismli diffuziya manba’idan yoki bug‘ fazasidan yuqori haroratda
diffuziya jarayonini o‘tkazish.
2.
Kontakt materialning o‘zidan diffuziya o‘tkazish, misol Zn ning Au-Zn-Au
dan InP ga diffuziyasi.
3.
Ionli implantatsiya jarayonidan keyingi termik ishlov usuli.
4.
p
+
va r
+
-qatlamlarni epitaksial usul bilan o‘stirish.
5.
Kontakt materialini yarim o‘tkazgich bilan
birgalikda termik eritish
(splavlenie) va rekistallizatsiya (qayta kristallanish) qilish.
So‘nggi usul suyuq fazali epitaksiya usuliga o‘xshash bo‘lib, erituvchi
metall tanlanganda uning yarim o‘tkazuvchi materialda
eritish qobiliyati
hisobga olinadi. Legirlovchi kirishma erituvchi tarkibida bo‘lishi mumkin, yoki
maxsus vosita bilan kiritiladi. Bunday eritma sovuganda yarim o‘tkazgich
kristallanish jarayonini o‘tadi va qayta hosil bo‘lgan qatlam eritmadan o‘ta
legirlanadi.
Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi - bet 35

Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi
majmua 2
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi
|
Savollar - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent davlat...

6. Asinxronnie elektrodvigateli serii 4A: Spravochnik / A.E.Kravchik, M.M.Shlaf,
V.I.Afonin, E.A.Sobolenskaya.- M.: Energoatomizdat, 2004.- 504
7. Tembel G.V., Gerashenko G.V. Spravochnik po obmotochnim dannim
elektricheskix mashin i apparatov.- Kiev: Texnika, 2003.- 480 s.
8. Spravochnik po elektricheskim mashinam: V 2-x t. 1-iy t./ Pod obsh. red.
I.P.Kopilova, B.K.Klokova.- M.: Energoatomizdat, 1988.- 455 s.
9. Spravochnik po elektricheskim mashinam: V 2-x t. 2-oy t./ Pod obsh. red.
I.P.Kopilova, B.K.Klokova.- M.: Energoatomizdat, 2001.- 688 s.
10. Praktikum po texnologii montaja i ta’mira elektrooborudovaniya/ Pod red.
A.A.Pyastolova,- M.: Agropromizdat, 2003.- 160 s.
4-Mavzu: Quyosh elementlari tuzilmalariga omik kontaktlar va yuzadan
akslanishni kamaytiruvchi qatlamlar olish texnologiyasi.
Reja:
1.
Omik kontaktlar xususiyatlari o‘rganish.
2.
Akslanishni kamaytiruvchi qatlamlar olish texnologiyasi
3.
Akslanishni kamaytiruvchi qatlamlar olish usullari
Omik kontaktlar xususiyatlari o‘rganish

Odatda p
+
-Si uchun Ag yaxshi tunnellanish xususiyatiga asoslangan kontakt
bo‘lib hisoblanadi (F
v
=0,6-0,7 eV). Ammo bu tizimning adgeziyasi yomon,
shuning uchun Si bilan Ag orasiga oraliq yupqa qatlam Ti kiritiladi. Bunday
kontaktlarda Ag ning qalinligi 2-3 mkm va titanning qalinligi 1 mkm ga yaqin
bo‘lishi kerak. Bunday qalin qatlamlarni vakuumda uchirib olish mushkil vazifadir.
Bu kontaktlarda tabiiy sharoitda o‘tkazilgan tajribalar natijasiga ko‘ra bu
sistemaning korroziyaga uchrashi mumkinligi aniqlangan va bu jarayon suv
bug‘ining yutilishiga asoslangani aniqlangan. SHuning uchun keyinchalik titan va
kumush orasiga palladiy kiritish tavsiya etilgan va natijada kontaktning elektr toki
va haroratga chidamliligi oshirilgan. Bu kontaktning birdan-bir kamchiligi uning
nisbatan qimmatliligidadir. Bu erda nafaqat materiallar nodirligi, shu bilan birga
vakuumda uchirish jarayonining katta isrofgarchilikka olib kelishini ham hisobga
olish kerak (90% yaqini chiqindiga chiqadi).
Quyosh elementlariga kontakt olish jarayoni marshruti

QE frontal qismidagi yupqa diffuzion jarayon orqali hosil qilingan fosfor
kirishmali qatlam odatda katta yuza qarshiligiga ega bo‘ladi va uning qiymati
odatda 50-100 Om/
. Bunday qarshilikni kamaytirish
va tuzilma samaradorligini
saqlash uchun tashqi (frontal) yuzaga to‘rsimon (setka) kontakt olinadi. Bu kontakt
birinchidan yuzani ko‘p to‘smasligi, ikkinchidan omik bo‘lishi, uchinchidan yupqa
diffuzion qatlamni teshmasligi kerak. Rasm.20,21
Rasm. 2
Kremniy quyosh elementining frontal kontakt ko‘rinishiga oid misol. 1-
yuzadagi to‘rsimon kontakt (ko‘p qatlamli + pripoy), 2 – shaffoflantiruvchi qatlam,
3 – legirlangan p-tipdagi yupqa qatlam (0,2 mkm), 4 – 0,5 mkm qalinlikdagi
xajmiy zaryad qatlami, 5 – 200 mkm qalinlikdagi baza qatlami, 6 – 0,5 mkm
qalinlikdagi r
+
- qatlam, 7 – orqa tomondagi kontakt qatlami, 8 – tok jamlovchi
shina, 9 – to‘rsimon tok jamlovchi shina.
Rasm 3
Tipik kremniy asosidagi quyosh elementiga oid energetik zonali
diagramma; p-qatlam o‘lchami kattalashtirilgan. 1 – orqa tomonga yaqin
qismdagi elektr maydoni.
Izlanishlar natijasi shuni ko‘rsatadiki,
odatda yuzada mikroskopik
kattalikdagi teshilgan uchastkalar hosil bo‘lishi mumkin (yupqa diffuzion
qatlamlar olinganda) va bunday hollarda R
sh
qarshiligi
kamayishi va I
o
ning
qiymati ortishi mumkin. Buning oldini olish maqsadida kontakt olinadigan yuzaga
metall maskalar yoki polimer materialdan qilingan va kontakt rasmi tushirilgan
fotorezist maskalar yordamida yoki akslanishni kamaytiruvchi qatlamlar ustiga
kontakt olinadi. Kontaktning geometrik shakli (topologiyasi)
kontakt olinadigan
yuza kattaligiga, diffuzion qatlamning qalinligiga va QE larining qaysi sharoitda
ishlashiga qarab tanlab olinadi. Odatda yuzaga tushayotgan nurni yulini to‘smaslik
uchun yuzani to‘sish koeffitsientining kattaligi 10 %
dan oshirmaslikka harakat
qilinishi kerak. Konsentrlashtirilgan (zichlashtirilgan) quyosh nurlari bilan
ishlaydigan QE larda esa yuzani to‘sish koeffitsienti quyosh nurini zichlashtirish
koeffitsientiga bog‘lik bo‘lib, ayrim hollarda u 50 % oshiqroq bo‘lishi ham
mumkin.
Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi - bet 28

Fosfor diffuziyasi jarayonidan avval orqa tomonga alyuminiy kiritilgan ( 1-
1,5 mkm chuqurlikda) r
+
-tipdagi, ya’ni rr
+
-o‘tish hosil qilish maqsadga
muvofiqdir. Keyin fosfor diffuziyasi ta’sir qilmasligi uchun orqa tomon ma’lum
qalinlikdagi kremniy oksidi bilan berkitiladi.
Fosfor bilan legirlangan diffuzion qatlam olish harorati odatda pastroq bo‘lib
900-950
o
S ni tashkil qiladi. Fosfor kiritish quvvati chegaralangan manba’dan olib
boriladi. Jarayonni qattiq jismli manba’lardan "«yumshoq"» rejimni qo‘llab olib
borish kerak.
«Ulik qatlam» hosil bo‘lish oldini olish uchun ikki stadiyali diffuziya qilish usulini
qo‘llash maqsadga muvofiqdir.
R-p o‘tishning boshqa usullari ham mavjud bo‘lib
bular jumlasiga ionli
legirlash usuli, epitaksiya qilish vositasi kiradi. O‘z navbatida epitaksiya qilish
vositasining turli yo‘llari mavjud,
jumladan, gaz fazali epitaksiya usuli,
suyuq
fazali epitaksiya usuli, molekulyar nurli epitaksiya usuli.
Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi - bet 34

Ayrim hollarda quyosh elementi yuzasidan bo‘layotgan issiqlikdan
nurlanishni oshirishga to‘g‘ri keladi. Sayqallashgan Si yuzasidan,
kirishmalar
konsentratsiyasi (1-2) 10
20
sm
-3
, bo‘lganda QE da issiqlikdan muvofiqlashtiruvchi
qoplamasiz issiqlikdan nurlanish ko‘rsatkichi bor yug‘i 0,19-0,24 ga teng bo‘ladi.
Element isib ketmasligi uchun issiqlikdan nurlanish koeffitsientini 0,9 gacha
oshirish kerak bo‘ladi. Buning uchun QE yuzasi ikki qatlamli oksid bilan
qoplanib, ikkinchi qatlam issiqlikdan muvofiqlantiruvchi bo‘lib uning qalinligi 40-
80 mkm ga borishi va n = 1,51 yaqin olinishi kerak va tushayotgan spektrning
yutilishi, yuzadagi issiqlikni 30-40
o
S da saqlash uchun, to‘lqin uzunligi 3-30 mkm
ga to‘g‘ri kelishi kerak bo‘ladi. Bu hodisalar asosan
koinotda ishlatiladigan QE
lariga ko‘proq taalluqlidir.
Ikki qavatli akslanishni kamaytiruvchi qatlamlarni parametrlarini to‘g‘ri
tanlash akslanishni kamaytirishni to‘g‘ri hisoblashga bog‘lik bo‘lib, asosan
birinchi qavat qatlami parametrlarini to‘g‘ri tanlashni taqozo etadi. Misol uchun
ko‘pincha birinchi qavat qatlamining sindirish ko‘rsatkichini n = 2,3 ga teng deb
olinadi va bu birinchi qavat qatlami sifatida ZnS materialini olish bilan bog‘likdir,
ya’ni issiqlikdan nurlanishni kamaytirish uchun n = (n
ik
n
Si
)
1/2
=(1,5 X 3,7)
1/2
=2,3 tengligi kelib chiqadi. Albatta ZnS o‘rniga olinadigan boshqa materiallar ham
mavjud.
Misol uchun Ta, Ti, Ce oksidlari. Ikkinchi qavat qatlami materiallari
misoliga n =1,6-1,8 ga teng bo‘lgan In
2
O
3,
SnO
2,
SiO
x
olinishi mumkin.
Kremniy asosidagi QE larini bir qatlamli effektiv akslanishni kamaytiruvchi
material bo‘lib, Ta
2
O
5
hisoblaniladi va uning yordamida akslanishni 10 % dan
kamroq qilish mumkin, ikki qatlamli qoplamalar bilan esa akslanishni 2 %
kamaytirish hakida ma’lumotlar mavjud.
Kremniy
asosidagi
fotoqabullagichlar
sirtiga
yupqa
akslanishni
kamaytiruvchi qatlamning qalinligi λ/4 ga teng bo‘lishi kerak. So‘nggi vaqtlarda
kremniy
tuzilmalarida SiO
2
o‘rniga nitrid kremniyli Si
3
N
4
olinayapti va uning
sindirish ko‘rsatkichi 2 ±0,1 ga teng. Bu qoplama yuzadan akslanishni
kamaytiribgina qolmasdan shu bilan birga yuzani passivatsiya ham qiladi va uning
ishonchliligini
oshiradi.
Odatda,
sirtiga
nitrid
kremniy
o‘tqazilgan
fotoqabullagichlarda ularni korpusga o‘rnatishga hojat qolmaydi. Akslanishni
kamaytirish usullaridan yana biri bu yuza sirtini teksturalashdir.
Bu usulning
mohiyati shundan iboratki, yuza sirtida akslanishni kamaytiruvchi relef hosil
qilinadi, ya’ni sirt ma’lum kristallografik yo‘nalishda emirish xususiyati bo‘lgan
eritmalar yordamida ishlov beriladi.
Piroliz usuli bilan akslanishni kamaytiruvchi qatlamlar olish

Qatlamlarni termik ishlov berish usuli bilan olish eng ko‘p
ishlatiladigan
usul bo‘lib, bu usul mikroelektronikada tuzilmalar sirtini passivatsiya qilishda ko‘p
ishlatiladi. Termik usulni asosan SiO
2
olishda ishlatiladi.
Bu usulning asosi
texnologik jarayon davomida kremniyli tuzilmaning sirtini kislorod ta’sirida
okislanishidadir. Haroratning kattaligiga qarab va jarayon sharoitiga qarab kremniy
oksidi xususiyatlari o‘zgarishi mumkin. Usul shartli ravishda ikkiga bo‘linadi, a)
«quruq» usul va b)»ho‘l» usulga. Bu usullar orasidagi farq jarayon haroratining
qiymati va jarayonni o‘tkazilish sharoitidadir. «quruq» usulni o‘tkazish
jarayoni
1100
o
S va undan ortiq haroratda olib boriladi, «ho‘l» usulda harorat 200
o
S gacha
pastroq haroratda qo‘shimcha kislorod atmosferasida olib boriladi. Ayrim hollarda
kislorodga qo‘shimcha suv bug‘i ham beriladi. Bu usul bilan olingan qatlamlar
mikroelektronikada quyidagi vazifalarni bajarishi mumkin.
1)
Fotolitografik jarayonda «niqob» (maska)
sifatida ishlatilib, kontakt olishda
qo‘llaniladi.
2)
QE larida akslanishni kamaytiruvchi qatlam sifatida ishlatiladi.
3)
Ayrim kremniy tuzilmalarida yuzani passivatsiya
va ixota qiluvchi qatlam
sifatida ishlatilishi mumkin.
Qoplamalarning qalinligi ko‘p jihatdan texnologik jarayon sharoitiga va haroratga
bog‘lik bo‘lib, ularni nazorat qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Savollar
1.
Kremniy oksidi aralashmasi SiO
x
ning sindirish ko‘rsatkichi 1,6-1,8 ga
tengdir. Optika qonunlariga asosan uning qoplamadagi
qalinligi qancha
bo‘lish kerak ?
2.
Omik kontaktga qo‘yiladigan talablar qanday ?
3.
Yuza qatlamdagi kirishmalarning o‘ta yuqori konsentratsiyasini hosil qilish
uchun qanday usullardan qo‘llaniladi ?
4.
Kontakt
olish
jarayonining
asosiy
operatsiyalarini
ketma-ketligini
nimalardan iborat.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR - 1. Elektr yuritmalarning asosiy turlari va ularning vazifalari. Elektr yuritma holatini rostlash

|
1. Elektr yuritmalarning asosiy turlari va ularning vazifalari. Elektr yuritma holatini rostlash
|
bet | 5/5 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 42,89 Kb. | | #152788 |
Bog'liq 1. Elektr yuritmalarning asosiy turlari va ularning vazifalari. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Иброµимов У. Электр машиналари. Касб-µунар коллежлари учун. «¤іитувчи». Т., 2001.
2. Ковчин С. А., Сабини Ю. А. Теория электропривода. «Энергоатомиздат». СПб., 2000.
3. Мажидов С. М. Электр машиналар ва электр юритмалар. «¤іитувчи», 1979.
4. Ключев В. И. Теория электропривода. М, «Энергоатомиздат». 2000.
5. Рудаков В. В. Электроприводы с программным управлением и последовательной коррекцией. Л., Изд-во ЛГИ, 1990.
6. Сабинин Ю. А., Грузов В. Л. Частотно-регулируемые асинхронные электроприводы. Л., «Энергоатомиздат». 1985.
7. Терехов В. М. Элементы автоматизированного электропривода. М., Энергоатомиздат, 1987.
8. Чиликин М. Г., Ключев В. И., Сандлер А. С. Теория автоматизированного электропривода. М., Энергия, 1979.
|
| |
Ўзбeкистoн Рeспубликaси Oлий вa ўртa мaxсус тaълим вaзирлиги

1
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVЕRSITЕTI
A.S.Musinova
NAQQOSHLIK
( O‘quv qo‘llanma )
“KAMOLOT” nashriyoti
BUXORO – 2022
2
UO‘K: 7.071.4.5
BBK: 85.14
Musinova
Aziza
Sadikovna,
[Matn]: o‘quv qo‘llanma
A.S.Musinova / -Buxoro : “BUXORO DETERMINANTI”MCHJning
Kamolot nashriyoti, 2022. 100 - b.
O‘quv qo‘llanmada naqqoshlik san'ati tarixi va uning maktablari,
naqqoshlikda ishlatiladigan asbob uskunalar va xom ashyolar,
rangshunoslik, naqsh kompozitsiyalarini chizish va tuzish, ashyolarga
badiy ishlov bеrish, binolarni milliy uslubda bеzash, va boshqa
mavzular nazariy va amaliy yo`llar bilan ko`rsatiladi. Mavzular
matnini yanada yaxshiroq yoritish maqsadida suratlar, chizmalar,
savollar amaliy mashqlar kеltirilgan.
Mazkur qo`llanma bakalavr yo‘nalishidan “Naqqoshlik” fani
dasturi asosida yozilgan bo`lib, shu yo`nalishdagi talabalar va
professional ta’lim o`quvchilari hamda maxsus shug`ullanuvchilar
uchun ham mo`ljallangan.
Taqrizchilar:
Bux DU. Tasviriy san’at va muhandislik
grafikasi kafedrasi dotsenti, p.f.f.d (PhD), S.S. Azimov
Ter DU. Tasviriy san’at va muhandislik
grafikasi kafedrasi mudiri, dotsent X.A. To‘rayev
ISBN:
978-9943-9017-7-9
Ushbu o‘quv qo‘llanma Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining
2022-yil 9-sentabrdagi 302-sonli buyrug‘iga asosan nashr etishga
ruxsat berilgan.
|