nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Elektron ta’lim resurslari

/ Методик қўлланма. У.И.Иноятов, Н.А.Муслимов, М.Усмонбоева, Д.Иноғомова. – Тошкент: Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, 2012. – 122-бет.
/ Методик қўлланма. У.И.Иноятов, Н.А.Муслимов, М.Усмонбоева, Д.Иноғомова. – Тошкент: Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, 2012.
Elektron ta’lim resurslari
Download
0,71 Mb.
bet
30/30
Sana
07.12.2023
Hajmi
0,71 Mb.
#113468
1
...
22
23
24
25
26
27
28
29
30
Bog'liq
Badiiy asar tili BMI
Bu sahifa navigatsiya:
/ Методик қўлланма. У.И.Иноятов, Н.А.Муслимов, М.Усмонбоева, Д.Иноғомова. – Тошкент: Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, 2012. – 122-бет.
/ Методик қўлланма. У.И.Иноятов, Н.А.Муслимов, М.Усмонбоева, Д.Иноғомова. – Тошкент: Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, 2012.
Elektron ta’lim resurslari:
http://www.lex.uz
http://www.ziyonet.uz
http://www.gov.uz
http://www.ziyouz.uz
http://sharh.uz
1 http//www.ziyouz.uz
2 htpp//www.ziyouz.uz
3 Борхес Х.Л. Сочинения в трех томах: том 1 - М.; 1994. — С. 29.
4 Ҳотамов Н., Саримсоқов Б. Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. –Тошкент: Ўқитувчи, 1992. – Б. 374.
5 Педагогика: 1000 та саволга 1000 та жавоб
/ Методик қўлланма. У.И.Иноятов, Н.А.Муслимов, М.Усмонбоева, Д.Иноғомова. – Тошкент: Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, 2012. –
122-бет.
6 Педагогик маҳорат: схема ва расмларда / Методик қўлланма. Н.Эркабоева, М.Усмонбоева, М.Иргашова, Н.Хўжаназарова. – Тошкент: Низомий номидаги ТДПУ, 2012. – 14-бет.
7
5
Педагогика: 1000 та саволга 1000 та жавоб
/ Методик қўлланма. У.И.Иноятов, Н.А.Муслимов, М.Усмонбоева, Д.Иноғомова. – Тошкент: Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, 2012. –
140-141-бетлар.
Download
0,71 Mb.
1
...
22
23
24
25
26
27
28
29
30
Download
0,71 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Elektron ta’lim resurslari
Download
0,71 Mb.
Excelda Diapazon deb nimaga aytiladi?

|
Excelda Diapazon deb nimaga aytiladi?
|
bet | 5/15 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 113 Kb. | | #118877 |
Bog'liq АКТгакириш сavollar2020платформаExcelda Diapazon deb nimaga aytiladi?
«.xls» kengaytmaga ega bo‘lgan faylni sichqonchaning chap tugmasi bilan ikki marta bosilsa nima sodir bo‘ladi?
Microsoft Excel elektron jadvalida A1:B4 yacheykalar guruhi tanlangan. Bu diapazonga nechta yacheyka kiradi?
Microsoft Excel dasturi jadvalida formulalarni yozish qaysi belgidan boshlanadi?
YAcheyka manzili to‘g‘ri yozilgan javobni ko‘rsating:
Excelda СУММ(G1: G100) funksiyasi nimani hisoblaydi?
Excelda jadvalga qanday turdagi ma’lumotlar kiritiladi?
Excelda yacheyka(katakcha) nima?
Microsoft Excel dasturi ish kitobiga yangi sahifani (list) qanday qo‘shish mumkin?
Microsoft Excel dasturi ish kitobidagi sahifani (list) qanday o‘chirish mumkin?
Microsoft Excel dasturida quyida keltirilgan funksiyalarning qaysi biri mantiqiy hisoblanadi?
Microsoft Excel dasturida quyida keltirilgan ma’lumotlar turining qaysi biri mavjud emas?
Excelda A2 katakda 10 soni, B2 katakda 6 soni, C2 katakda 2 soni, D2 katakda =A2*B2/ C2 yozilsa, D2 da xisob na tijasini belgilang.
Excelda A1 ga 4 soni, B1 ga =A1/2 formula, C1 ga =СУММ(A1;B1)* 6 formula kiritilgan. C1 yacheyka qiymatini aniqlang.
Excelda A1 ga 6 soni, B1 ga =A1/2 formula, C1 ga =(A1+B1)* A1 formula kiritilgan. C1 yacheyka qiymatini aniqlang.
Excelda jadvaldagi satr tartib raqamiga (satr nomiga) sichqoncha ko‘rsatkichi bilan bosilsa nima sodir bo‘ladi?
Excelda jadvaldagi ustun sarlavhasiga sichqoncha ko‘rsatkichi bilan bosilsa nima sodir bo‘ladi?
Ustunning ekranda ko‘ringan qismi belgilanadi
Microsoft Excel dasturi formulasida keltirilgan absolyt murojoatni(adres) ko’rsating?
|
| |
Tarmoq topologiyasi nima? - Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Компьютерлаштиришни янада ривожлантириш ва ахборот-коммуникация...

|
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Компьютерлаштиришни янада ривожлантириш ва ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш тўғрисидаги» Фармони қачон қабул қилинган
|
bet | 15/15 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 113 Kb. | | #118877 |
Bog'liq АКТгакириш сavollar2020платформаTarmoq topologiyasi nima?
Asosiy tarmoq topologiyalari:
Xab (hub) nima?
Shlyuz vazifasini aniqlang
Agar tarmoqda kabel tizimi ishlatilmasa …
Bod (bit/sek) nima uchun ishltiladi?
WLAN nima?
Modemning vazifasi…
Modemning ma’lumotlarni uzatish tezligi …
Trafik nima?
IP – adreslarning soni …
Domenli adreslash – bu …
Yuqori bosqich domenlari turlari:
Internetda ma’lumotlarni izlash usullari:
Bir binoda yoki bir-biriga yaqin binolarda joylashgan kompyuterlarda o`zaro axborot almashish imkonini beruvchi tarmoq qanday nomlanadi?
Biror tuman, viloyat yoki respublika miqyosidagi kompyuterlarni o`zida mujassamlashtirgan tarmoq qanday nomlanadi?
Dunyoning ixtiyoriy davlatidagi kompyuterlarni o`zida birlashtirish imkoniga ega bo`lgan tarmoq nima deb ataladi?
Lokal xisoblash tarmoqlarining qurishda asosan qanday texnik vositalar kerak bo`ladi?
IP-adres nima ?
Qaysi javobda brauzerlar nomi to`g`ri ko`rsatilgan?
Quyidagi veb serverlarning qaysi birlari qidiruv tizimi hisoblanadi?
Fayllar uzatish bayonnomasi – FTP (File Transfer Protocol)
Kompyuterni viruslardan himoya qilishda xavfsizlikni ta’minlovchi qanday dasturlar qо‘llanadi?
Axborot ximoyasi deganda kuyidagilar tushuniladi:
Axborot resursi nima?
Windows + L klavishalar kombinastiyasi qanday amlani bajaradi?
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Компьютерлаштиришни янада ривожлантириш ва ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш тўғрисидаги» Фармони қачон қабул қилинган
|
Gorizontal kon lahimlarini mustahkamlash texnologiyalarini takomillashtirish gorizontal-kon-lahimlarini-mustahkamlash-texnologiyalarini-takomillashtirish

“Ilm-fan muammolari yosh tadqiqotchilar talqinida”
mavzusidagi 1-sonli respublika ilmiy-onlayn konferensiyasi
15
GORIZONTAL KON LAHIMLARINI MUSTAHKAMLASH
TEXNOLOGIYALARINI TAKOMILLASHTIRISH
Mislibayev Ilxom To‘ychibayevich
1
Berdimurodov Sanjar Abdirasul o‘g‘li
2
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti Konchilik fakulteti dekani,
texnika fanlari doktori, professor
1
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti 1-bosqich tayanch doktoranti
2
https://doi.org/10.5281/zenodo.7359471
Annotatsiya:
Ushbu tezisda gorizontal kon
lahimlarini mustahkamlagich
materiallari va mustahkamlash texnologiyalari ko‘rib chiqilgan va shu asosida yangi
mustahkamlash texnologiyasini nazariy asoslari keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Tog‘ jinsi, kon massivi,
kon lahimi, mustahkamlash,
mustahkamlagich
materiallari, yog‘och, beton, temir, polimer, kon bosimi, anker,
mustahkamlash texnologiyalari,
Hozirgi kundagi konchilik amaliyoti foydali qazilmalarni yer osti usulida qazib
oluvchi konchilik korxonalariga zaxiralarni katta chuqurliklardan
ham qazib olish
taklifini bermoqda. Chunki foydali qazilma zaxiralarini geologik tadqiq qilish chuqur
gorizontlarda ham qazib olishga yetarli bo‘lgan foydali qazilma miqdorlarini
ko‘rsatmoqda. Yer osti usulida qazib oluvchi konchilik korxonalari ushbu zaxiralarni
qazib olishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri kon lahimlari orqali amalga oshiradi.
Bu hududdagi
kon lahimlarida mustahkamlash ishlarini olib borish uchun, shu joydagi tog‘
jinslarining fizik-mexanik xususiyatlarini o‘rganmasdan turib,
mustahkamlash
materiallari va ularni mustahkamlash texnologiyalarini tanlay olmaymiz va amalga
oshira olmaymiz.
Konlar chuqurlashgan sari, kon lahimlari devorlariga ta’sir
qiladigan kuchlarning miqdorlari o‘zgarib boradi. Ushbu kuchlarning keskin
o‘zgarishlari esa kon lahimlarida kon zarbalarini havfini yanada oshirib yuboradi [4].
Bunda
mustahkamlagichlarga
tushadigan
bosim
miqdorining
oshishi
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги муҳаммад ал-хоразмий номидаги - bet 2

197
GPON texnologiyasi butun binoga emas, balki abonentning kvartirasiga to'g'ridan-to'g'ri optik
tolali kabelni o'rnatishni ta'minlaydi, bu esa Internetga kirishning doimiy tezligini kafolatlaydi va
tarmoq to'sqinliklari tufayli noto'g'ri ishlashlarni bartaraf etadi. GPON texnologiyasiga ulanish
uchun abonentga bepul modem - ONT (Optik tarmoq terminali) - barcha xizmatlarning masofadan
va bir qurilmada ulanganligi ta'minlanadi. Modem Wi-Fi tarmog'iga ega bo'lib, uning tarmog'ida siz
hech qanday qurilmani ulamasdan simsiz ishlashingiz mumkin.
Passiv optic texnologiyalarining xususiyatlari
PON’ning passiv optik tarmoqlari asosidagi daraxtsimon topologiyasidan PON texnologiyasi
asosidagi «nuqta — ko‘p nuqta» mantiqiy topologiyasidan foydalaniladi. Markaziy tugunning bitta
portiga o‘nlab abonentni qamrab oluvchi daraxtsimon arxitektura asosidagi butun boshli optik-tolali
segmentni ulash mumkin. Bunda daraxtning oraliq tugunlarida manba va xizmat talab qilmaydigan
zich, to‘liq passiv optik ajratgichlar(splitterlar) o‘rnatiladi. Ko‘p nuqtali daraxtsimon topologiya
abonentlar real joylashishini kelib chiqishi, optik kabelni yotqizishdagi
xarajat va kabel
tarmog‘idagi ekspluatatsiya optik tarmoqlagichlarni joylashishini optimallashtirishga olib keladi.
Kamchiligiga PON texnologiyasining murakkabligi va oddiy daraxt topologiyasida zahiralashning
yo‘qligini kiritish mumkin.
GPON: standartning asosiy omili
PON-APON (ATM PON) oilasining birinchi standarti MEA tomonidan 1998
yil oxirida
tasdiqlangan va keyingi yil AQSh va Yaponiya telekommunikatsiya operatorlari passiv optik
liniyalarni qurishga kirishdilar. Ushbu standart bo'yicha ma'lumotlarning uzatilishi ATM
protokoliga
asoslanadi, u kommutatsiya va multiplekslash usuli, qattiq o'lchamdagi (ATM
xujayralari) hujayralar shaklida ma'lumotlarni uzatish asosida amalga oshiriladi. Ma'lumot uzatish
tezligi 155 Mb / s.
1 –rasm. PON (passiv optik tarmoqlar)
2 – rasm. GPON optik tolali tarmoq
orqali uzatish sxemasi
Microsoft Excel dasturi formulasida keltirilgan nisbiy murojoatni(adres) ko’rsating?

|
Microsoft Excel dasturi formulasida keltirilgan nisbiy murojoatni(adres) ko’rsating?
|
bet | 6/15 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 113 Kb. | | #118877 |
Bog'liq АКТгакириш сavollar2020платформаMicrosoft Excel dasturi formulasida keltirilgan nisbiy murojoatni(adres) ko’rsating?
Microsoft Excel dasturi formulasida keltirilgan aralash murojoatni(adres) ko’rsating?
Kompyuter diskida yoki ixtiyoriy axborot tashuvchida joylashgan «.pptx» kengaytmali faylga sichqoncha ko‘rsatkichi bilan ikki marta bosilsa qanday jarayon sodir bo‘ladi?
Microsoft WordPad dasturi ishga tushiriladi va unga tanlangan hujjat yuklanadi
Keltirilgan amallarning qaysi biri taqdimotlarni saqlash uchun mo‘ljallanmagan?
Quyidagi rejimlarning qaysi biri yordamida Microsoft PowerPoint dasturi oynasida slaydlarning kichiklashtiril-gan ko‘rinishi tasvirlanib, ularning tartibini va o‘rnini o‘zgartirish mumkin?
Slaydlarni chop etish oynasining «Pechatat» ro‘yxatidagi qaysi amal bir betga bir nechta slaydlarni chop etish imkonini beradi?
Taqdimotlar yaratishda ko‘pgina hollarda ob’ektlardan nusxa ko‘chirishga to‘g‘ri keladi. Slaydlardagi ob’ektlarni nusxalash qanday amalga oshiriladi?
Taqdimot namoyishi vaqtida “Ruchka” instrumentini ekranga qanday chiqarish mumkin?
Tayyor bo‘lgan taqdimot namoyishini ishga tushirish uchun qaysi funksional klavish orqali amalga oshiriladi?
Taqdimot namoyishi vaqtida klaviaturadagi Page Up tugmasi bosilsa nima sodir bo‘ladi?
Taqdimot namoyishi vaqtida siz 15 slaydda turibsiz, ammo 3 slaydga qaytishingiz kerak. Darxol ushbu slaydga qaytish uchun nima qilish kerak?
Taqdimotga (prezentatsiya) yangi slayd qo‘shish uchun qanday amalni bajarish kerak?
Taqdimot vaqtida (demonstratsiya) slaydlar namoyishi so‘ngida slaydlar namoyishi tugallanganligini anglatuvchi qora ekran paydo bo‘ladi va ixtiyoriy tugmani bosish talab qilinadi. Ixtiyoriy tugma bosilgandan so‘ng nima sodir bo‘ladi?
|
| |
O‘quv faoliyat natijalar - Bitiruv loyiha ishi

|
Bitiruv loyiha ishi
|
bet | 14/30 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #113468 |
Bog'liq Badiiy asar tili BMIO‘quv faoliyat natijalar:
Badiiy adabiyot so‘z san’atidir. So‘z adabiyotning obraz yaratish qurolidir. M.Gorg‘kiy shu haqida gapirib, “Adabiyotning birinchi elementi til. Til adabiyotning asosiy qurolidir. Hayot hodisalari, faktlari bilan birga uning materialidir” - degan edi. Bu tushunchalarni keng bayon etadilar.
Umumxalq tili quyidagi ko‘rinishlarga ega bo‘ladi:
- jonli til; - adabiy til; - badiiy til. Bu to‘g‘risida ma’lumot beradilar.
- Badiiy til umumxalq tilining barcha ko‘rinishlariga suyanadi. Badiiy til silliqlangan va jilolangan, sanoatkorning o‘ziga xos uslubidan iborat bo‘ladi. Badiiy adabiyotda umumxalq tili qayta ishlanib sayqallanganligini tushuntiradilar.
- Yirik sanoatkorlar asarlarida xalq tilining eng yaxshi fazilatlari yorqin ifodasini topadi, ular til taraqqiyotining asosiy xususiyatlarini belgilab beradilar. Badiiy til milliy til taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Badiiy til adabiy til taraqqiyotining barcha bosqichlarida ham o‘zining ahamiyatini saqlab qoladi. Bunga ko‘pincha badiiy adabiyotning ommaviy xarakteri sabab bo‘lishini izohlaydilar.
- Badiiy til o‘z imkoniyatlarining kengligi bilan ajralib turadi. Muhit va predmetlarni yorqin ifodasini topadi, ular til tarqqiyotining asosiy xususiyatlarini belgilab beradilar. Badiiy til milliy til taraqqiyotiga ham katta ta’sir ko‘rsatishini keng bayon etadilar.
Ta’lim usullari:
|
Muammoli ma’ruza, tezkor savol- javoblar, taqdimot tahlil.
|
Ta’limni tashkillash shakli:
|
Ommaviy, jamoaviy, guruhli.
|
Ta’lim berish sharoiti:
|
Guruhlarda ishlashga mo‘ljallangan maxsus texnik vositalar bilan jihozlangan xona.
|
Manitoring va baholash:
|
Og‘zaki nazarot, savol-javob, kutilgan muammolar echimi bo‘yicha o‘quv topshiriqlarni bajarish.
|
|
| |
Shaxsiy yo‘naltirilgan o‘qitish

|
Shaxsiy yo‘naltirilgan o‘qitish
|
bet | 4/30 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #113468 |
Bog'liq Badiiy asar tili BMIShaxsiy yo‘naltirilgan o‘qitish. Ta’lim jarayoni barcha qatnashchilarining to‘laqonli rivojlanishini ko‘zda tutadi va ta’lim olayotgan ma’lum bir shaxsga, birinchi navbatda, kelajakdagi professional faoliyat bilan bog‘liq o‘qitish maqsadlarini hisobga olishga yo‘naltiriladi.
Tizimli yondashuv. Ta’lim texnologiyasi barcha tizim belgilariga: jarayon mantiqi, uning barcha qismlari o‘zaro aloqalariga, to‘laqonlilikka ega bo‘lishi lozim.
Faoliyatga oid yondashuv. Ta’limni shaxsning protsessual xislatlarini shakllantirish, ta’lim oluvchining faolligini oshirish va faoliyatini qizg‘inlashtirish, o‘quv jarayonida uning barcha qobiliyat va imkoniyatlarini, intilish va tashabbuslarini avj oldirishga yo‘naltirishni asoslab beradi.
Dialogik yondashuv. Ta’lim jarayoni qatnashchisi bo‘lgan sub’ektlar psixologik birligi va o‘zaro aloqalarini yaratish zaruratini asoslab beradi, u tufayli shaxsning kamol topish ijodiy jarayoni kuchayadi.
Hamkorlikda o‘qitishni tashkil qilish. O‘qituvchi va talabaning sub’ekt munosabatlarida hamkorlik, tenglik, demokratizm, maqsadlar va faoliyat mazmunini birgalikda ishlab chiqish, erishilgan natijalarni baholashni amalga oshirishga alohida e’tibor qaratish zarurligini nazarda tutadi.
Muammoli o‘qitish. Bu ta’lim mazmunini muammoli taqdim etish asosiy talabalar bilan faol o‘zaro aloqa qilish usullaridan biri bo‘lib, uning davomida ilmiy bilimdagi ob’ektiv ziddiyatlar va ularni hal qilish usullarini aniqlash, dialektik fikrlashni shakllantirish va rivojlantirish, ularni amaliy faoliyatda ijodiy qo‘llash bo‘yicha mustaqil ijodiy-bilim olish faoliyati ta’minlanadi.
Axborot taqdim etishning eng yangi vosita va usullaridan foydalanish – ta’lim jarayoniga yangi kompyuter va axborot texnologiyalarini joriy qilish.
Konseptual qoidalarga asoslanib, “Adabiyotshunoslikka kirish” bo‘yicha o‘quv axborotlari hajmi, mazmuni, strukturasi va maqsadlaridan kelib chiqib, birgalikda o‘quv rejasida belgilangan vaqtda va belgilangan sharoitlarda fan bo‘yicha davlat ta’lim standartida belgilab berilgan ta’lim maqsadlariga erishishni kafolatlaydigan boshqaruv, axborot, kommunikatsiya, ta’lim vositalari va usullarini tanlash amalga oshirildi:
|
| |
Bitiruv loyiha ishining maqsadi

|
Bitiruv loyiha ishining maqsadi
|
bet | 2/30 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #113468 |
Bog'liq Badiiy asar tili BMIBitiruv loyiha ishining maqsadi. Mazkur modulni o‘qitishning asosiy maqsadi – badiiy asar tilini tahlil qilish uchun yo‘llanma berish, badiiy matnni turli metodlar asosida har tomonlama ilmiy-estetik tahlil qilish, badiiy asar tili bilan shug‘ullanish, unga xos xususiyatlarni o‘rganish, asar strukturasida tilning tutgan o‘rnini aniqlash, nafaqat ilmiy, balki ma’naviy-axloqiy yumush ekanini belgilash.
Bitiruv loyiha ishi maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi:
- badiiy asarni tahlil qilish yo‘llarini belgilash;
- adabiy ta’limni amaliyot bilan bog‘lash;
- asar tili tahlilida adabiy turga xos xususiyatlarni hisobga olish;
- nasriy, nazmiy va dramatik tur xususiyatlarini farqlash;
- badiiy asarlarni turli metodlar asosida tahlil qilishni tushuntirish;
-jahon adabiyotshunosligidagi tahlil metodlari bilan tanishtirish;
-talabaga san’at asarlarini his qilishni o‘rgatish.
Bitiruv loyiha ishining ob’yektini Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va adabiyoti institutida o‘qitilayotgan adabiyotshunoslikka kirish faniga doir nazariy masalalar va tashkiliy xarakterga ega bo‘lgan xujjatlarni o‘rganish tashkil etadi.
Mavzuning predmeti oliy ta’lim muasasalarida talabalarga badiiy asar tiliga xos jihatlarni o‘rgatish hamda uni nazariy va amaliy tadqiq etish hisoblanadi.
Bitiruv loyiha ishi nazariy va amaliy ahamiyati «Badiiy asar tili» mavzusi filolog mutaxassislarni badiiy asar bilan professional darajada ishlashga o‘rgatish omilidir. Badiiy tilga xos jihatlardan xabarsizlik yoki bu borada yetarli malakaga ega bo‘lmaslik oliy filologik ta’limni samarasiz qiladi. O‘zbek adabiyotshunoslik ilmining dunyo adabiyot tanuvi darajasidan orqadaligi, germenevtik usullardan yiroqligi, psixoanalitik tahlil imkoniyatlaridan foydalanolmasligi, badiiy til bilan shug‘ullanish va uning darajasini aniqlash yo‘lining, asosan, sotsiologik talqin (interpretatsiya) yoki syujetni qayta hikoyalash tusida ekanligi badiiy matnga yondashish yo‘lini bilmaslik oqibatidir. Mazkur mavzu talabalarni badiiy matn jozibasini kashf etishning estetik tamoyillaridan boxabar qiladi.
|
| |
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги
Download
2,59 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/55
Sana
20.11.2023
Hajmi
2,59 Mb.
#101929
Download
2,59 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги
Download
2,59 Mb.
Matnni ko'rish
Internet manbalari - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

|
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги
|
bet | 47/47 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,64 Mb. | | #230773 |
Bog'liq tarmoqInternet manbalari
1. http://www.tayle.com – сайт компании ТАЙЛЕ.
2. http://www.airdata.ru – сайт компании Air Data Communications.
3. http://www.dlink.ru – сайт компании D-LINK.
4. http://wifi-wiki.ru
5. http://www.wireless.bape3.org
6. http://www.alpha-teleport.info – сайт компании alpha-teleport.info.
7. http://www.ixbt.com – информационный портал.
8. http://www.wireless.ru – специализированный портал, посвященный беспроводным технологиям.
9. http://www.umd.ru – сайт компании УМД проект.
10. http://www.ferra.ru – информационный портал.
11. http://ru.wikipedia.org – википедия, русский проект свободной многоязычной энциклопедии.
12. http://pcweek.ru – сайт журнала PCWeek Russian Edition.
13. http://www.thg.ru – Русский Tom's Hardware Guide, информационный портал.
|
| |
Internet manbalari - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

Internet manbalari
1. http://www.tayle.com – сайт компании ТАЙЛЕ.
2.
http://www.airdata.ru
–
сайт
компании
Air
Data
Communications.
3. http://www.dlink.ru – сайт компании D-LINK.
4. http://wifi-wiki.ru
5. http://www.wireless.bape3.org
6.
http://www.alpha-teleport.info
–
сайт компании alpha-
teleport.info.
7. http://www.ixbt.com – информационный портал.
8.
http://www.wireless.ru
– специализированный портал,
посвященный беспроводным технологиям.
9. http://www.umd.ru – сайт компании УМД проект.
10. http://www.ferra.ru – информационный портал.
11. http://ru.wikipedia.org – википедия, русский проект свободной
многоязычной энциклопедии.
12. http://pcweek.ru – сайт журнала PCWeek Russian Edition.
13. http://www.thg.ru – Русский Tom's
Hardware Guide,
информационный портал.
BOB. MOBIL TARMOQ INFRASTRUKTURASI

23
Ko’chma aloqani kommutatsiyalash markazi (KAKM) elektron
kommutatsiyaning ixtisoslashtirilgan markazi bo’lib, unga uyali ko’chma
aloqa tizimiga xarakterli masalalarni hal etuvchi funksional bloklar
(registrlar) qo’shilgan (2.3-rasm).
2.3-rasm. Ko’chma aloqani kommutatsiyalash
markazining blok-sxemasi
O’rnashgan joyning uy registri (O’JUR) – muayyan operator
tizimida doimiy ro’yxatga olingan ko’chma stansiyalarning ma’lumotlar
bazasi joylashgan registr. Tarkibida har bir operatorga taqdim etiluvchi
xizmatlar nabori xususidagi axborot ham mavjud. Ushbu registrda
abonentni chaqirishni tashkil etish uchun uning joylashgan joyi qaydlanadi
va haqiqatan ko’rsatilgan xizmatlar ro’yxatga olinadi.
Autentifikatsiya
markazi
(AUM)
– ma’lumotlar bazasini
autentifikatsiyalash markazi bo’lib, haqiqiylik moduliga - SIM-kartaga
O’rnashgan
joyning uy
registri
Autentifikatsiya
markazi
Uskunani
identifikatsiyalash
registri
Uskuna
expluatasiya
markazi
O’rnashgan
joyning tashrif
registri
Tranzit
KAKM
KAKM
AUM
O‘JUR
UIR
O‘JTR
Ma’lumotlarni
uzatish
tarmog‘i
KAKM
GSM
tarmoqning
boshqa
segmenti
Bazaviy
stansiyalar
qismtizimi
(BSQT)
Bazaviy
stansiyalar
qismtizimi
(BSQT)
bob. MOBIL - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

4
himoyalanish choralari …………………………...............
86
8 bob. SIMSIZ VA MOBIL TARMOQLAR XAVFSIZLI-
GINI TA’MINLOVChI TEXNOLOGIYALAR ...........
92
8.1. Simsiz va mobil tarmoqlar uchun bazaviy standart ……...
92
8.2. EAP, IEEE 802.1x va IPSec standartlari ……………..….
98
9 bob. MOBIL
KOMMERSIYADA
XAVFSIZLIKNI
TA’MINLASh …………………...………………………
103
9.1. Mobil moliya xizmatlari modellari ……………………..
103
9.2. Mobil to’lov zaifliklari va ulardan himoyalanish usullari
108
10 bob. BULUTLI
HISOBLAShLARDA
AXBOROTNI
HIMOYALASh USULLARI …………………………...
115
10.1. Mobil ilovalar va bulutli
hisoblash tizimlarining
o’zaro ta’sir arxitekturasi ……………………………….
115
10.2.
Mobil
texnologiyalarda
bulutli
hisoblashlardagi
muammolar va ularning yechimi ………………………..
118
10.3. Bulutli hisoblashlarga tahdidlar va ulardan himoyalanish
usullari ……………………………………………………
123
UDK: 681.3 004.77(057.4) - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

3
MUNDARIJA
MUQADDIMA …………………………………………………….
5
1 bob. RADIOALOQA
XUSUSIDA
QISQAChA
MA’LUMOT …………………………………………….
7
1.1. Radiosignal turlari va xarakteristikalari ………………….
7
1.2. Radioaloqani tashkil etish usullari ……………………...
11
2 bob. MOBIL TARMOQ INFRASTRUKTURASI …….....
19
2.1. Mobil tarmoq komponentlari …………..………………...
19
2.2. Mobil tizimda chastotalar
va vaqt taqsimotining
strukturasi ………………………………………………...
23
2.3. Mobil tarmoqlarni qurishning o’ziga xos xususiyatlari ….
25
2.4. Mobil tarmoqlarni qurish prinsiplari ……..……...............
28
3 bob. SIMSIZ TARMOQLAR ………..………………...........
33
3.1. Simsiz tarmoqlar qurilishining asosiy prinsiplari …….......
33
3.2. Simsiz tarmoq texnologiyalari …………………..............
36
4 bob. YERNING
SUN’IY
YO’LDOShLI
ALOQA
TIZIMLARI ……………………………………………..
48
4.1. Yerning sun’iy yo’ldoshli
mobil aloqa tizimlarini
qurishning umumiy prinsiplari ……………………….......
48
4.2. Yerning sun’iy yo’ldoshli mobil aloqa tizimlari tarkibi va
asosiy xarakteristikalari ……………………...…………...
51
Axborot xavfsizligi - Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc

|
Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc
|
bet | 4/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2)Axborot xavfsizligi deganda tabiiy yoki sun’iy xarakterdagi tasodifiy yoki qasddan qilingan ta’sirlardan axborot va uni qo‘llab-quvvatlab turuvchi infratuzilmaning himoyalanganligi tushuniladi. Bunday ta’sirlar axborot munosabatlariga, jumladan, axborot egalariga, axborotdan foyda- lanuvchilarga va axborotni muhofaza qilishni ta’minlovchi infratuzilmaga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasining 2002-yil 12-dekabrdagi «Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari to‘g‘risida»gi qonunida1 axborot xavfsiz- ligi axborot borasidagi xavfsizlik deb belgilangan va u axborot sohasida shaxs, jamiyat va davlat manfaatlarining himoyalanganlik holatini anglatadi.
Konfidensiallik, butunlik va ruxsat etilganlik axborot xavfsizligini ta’minlash borasida uchta muhim xususiyat hisoblanadi.
axborotning konfidensialligi – axborotning holati bo‘lib, bunda axborotga ruxsat, faqat tegishli huquqqa ega bo‘lgan subyektlargagina beriladi.
axborotning butunligi – axborotda hech qanday o‘zgartirishlar bo‘lmagan yoki o‘zgartirishlar faqat alohida huquqqa ega bo‘lgan subyektlar tomonidan amalga oshiriladigan axborotning holati.
axborotning ruxsat etilganligi – axborotga ruxsat etilgan subyektlarning, uni amalga oshirishga to‘siqlar mavjud bo‘lmagan holati.
Ruxsat etilganlik huquqiga axborotni yoki uning resurslarini o‘qish uchun, o‘zgartirish, nusxa olish, axborotni yo‘q qilish huquqlari kiradi.
Axborotni muhofaza qilish – bu axborot himoya tizimini yaratish bilan bog‘liq jarayon. Axborot himoya tizimi hech qachon yuz foizlik himoyani ta’minlay olmasligini anglash muhimdir. Bu esa axborotni mumkin bo‘lgan darajadagi o‘zgartirish, o‘g‘irlash yoki yo‘q qilish tavak- kalchiligiga asoslangan axborot xavfsizligi haqida fikr yuritishni taqozo etadi.
Amalga oshirilish usullariga ko‘ra barcha axborot himoyasi chora- larini quyidagi turlarga ajratish mumkin:
1 Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг ахборотномаси. – 2003. –
№ 1. – 2-м.
ma’naviy-etik;
texnologik;
tashkiliy;
fizik;
texnik (qurilmaviy va dasturiy).
Yuqorida qayd etilganlar himoya turlari orasida asosiylari huquqiy, tashkiliy va texnik himoya hisoblanadi.
Huquqiy himoya – axborotni himoyalash bo‘yicha subyektlarning munosabatlarini tartibga soluvchi, amalda joriy etuvchi hamda ularning bajarilishini nazorat qiluvchi qonunchilik va normativ-xuquqiy hujjatlar asosida axborotni huquqiy usullar bilan himoyalashdir. Axborotni huquqiy himoyalash choralariga O‘zbekiston Respublikasining mazkur sohadagi qonunlari, Prezident farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qaror va farmoyishlari va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar kiradi. Axbo- rotga murojaat qilish qoidalari, axborot munosabati qatnashchilari, ular- ning huquqlari va majburiyatlari, shuningdek, qonunchilik talablari buzil- gan hollarda javobgarlik qonunchilik darajasida ko‘rib chiqiladi va tartibga solinadi.
|
| |
-MAVZU: MANTIQIY ELEMENTLAR
 Reja

|
-MAVZU: MANTIQIY ELEMENTLAR
Reja
|
bet | 14/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияла4-MAVZU: MANTIQIY ELEMENTLAR
Reja:
1. Mantiqiy ifoda va haqiqiylik jadvali. HAM, YOKI, EMAS, HAM-EMAS, YOKI-EMAS, ISTISNO-YOKI, ISTISNO-YOKI-EMAS elementlarini grafikda belgilanishi.
2. Mantiqiy element(ME)larnig fundamental xossalari.
Tayanch so’z va iboralar: Mantiqiy funksiyalar, Bul algebrasi, mantiqiy ifoda, haqiqiylik jadvali. HAM, YOKI, EMAS, HAM-EMAS, YOKI-EMAS, ISTISNO-YOKI, ISTISNO-YOKI-EMAS elementlari.
Mantiqiy ifoda va haqiqiylik jadvali. HAM, YOKI, EMAS, HAM-EMAS, YOKI-EMAS, ISTISNO-YOKI, ISTISNO-YOKI-EMAS elementlarini grafikda belgilanishi.
Mantiqiy elementlar mantiqiy ifodalarni bajarishga mo'ljallangan bo'lib, barcha arifmetik va mantiqiy amallarni ular asosidagi qurilmalar yordamida amalga oshiriladi. Quyidagi rasmlarda hisoblash mashinalarida qo'llaniladigan asosiy mantiqiy elementlar va ularning ishlash prinsiplari keltirilgan.
1.«VA» - mantiqiy ko'paytirish, «konyunksiya» elementi. X va Y kirishlarga bir vaqtda “1” signali berilsa (ya'ni ulagichlar bir vaqtda ulansa), Z chiqishda “1” signali hosil bo'ladi (ya'ni lampa yorishadi). Kirishlardan birortasiga yoki bir vaqtda ikkalasiga «0» signali berilsa (ya'ni ulagichlardan biri yoki bir vaqtda ikkalasi ulanmagan holda bo'lsa), chiqishda «0» signali hosil bo'ladi (ya'ni lampa o'chgan holda bo'ladi).
«VA» elementi mantiqiy funksiya sifatida Z=X&Y , hamda Z=X*Y yoki
Z=X^Y ko'rinishlardan birortasida tasvirlanishi mumkin.
Sxematik belgilanishi
|
Ishlash prinsipi
|
Chinlik jadvali
|
|
| |
|
| |
Nazorat savollari - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 9/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаNazorat savollari
1. Integral mikrosxemalarning vazifasi nimalardan iborat?
2. Integral mikrosxemalar qanday klassifikatsiyalanadi?.
3. Raqamli tizimlarda qanday fizik kattalik mantiqiy o‘zgaruvchilarning mumkin bo ‘lgan qiymatlari bilan namoyon qilinadi ?
4. Diskret kuchlanishni kodlashning ikki usulini aytib bering.
3-MAVZU: MANTIQIY FUNKSIYA VA BUL ALGEBRASINI
ASOSIY QONUNLARI
Reja:
1. Sanoq tizimlari
2. Mantiqiy funksiya va o’zgaruvchilar
3. Bul algebrasi asosiy qonunlari
Tayanch so’z va iboralar: Mantiqiy funksiyalar, Bul algebrasi, mantiqiy ifoda, haqiqiylik jadvali, mantiqiy elementlar.
Sanoq tizimlari
Sanoq tizimlarning asosi unda qo‘llaniladigan raqamlar yig‘indisi bilan belgilanadi. Raqamli texnikada o‘nlik (DEC), ikkilik (BIN), sakkizlik (OCT), o‘n oltilik (HEX) sanoq tizimlar keng qo‘llaniladi:
q 10 = {0,1,2,3,4,5,6,7,8,9}
O‘nlik sanoq tizimi, bu erda 10-sanoq tizimining asosi,
0,1,2,3,4,5,6,7,8,9 bazis raqamlar.
q 2 = {0,1}
q 8 = {0,1,2,3,4,5,6,7}
q 16 = {0,1,2,3,4,5,6,7,8,9,A,B,C,D,E,F}
A(a) = 10, B(b) = 11, C(c) =12, D(d) = 13, E(e) =14
q10 = {0,1,2,3,4,5,6,7,8,9}
Sanoq tizimlar pozitsion va nopozitsion turlarga bo‘linadi. Agar sondagi har bir raqam o‘zi joylashgan pozitsiyaga, ya’ni vaznga (razryadga) bog‘liq bo‘lsa bunday sanoq tizimlar pozitsion deyiladi.
Har qanday manfiy bo‘lmagan n-razryadli butun sonni C(n-1), C(n-2), ... , C1,C0 pozitsion sanoq tizimida quyidagicha ifodalash mumkin:
D = Cn-1*bn-1 + Cn-2*bn-2 + ... + C1*b1 + C0*b0 (1)
bu erda: D – sonning o‘nli ekvivalenti; Ci - i-chi razryadning qiymati,
b – sanoq tizimining asosi; b ning i –chi darajasi - i-chi razryad vazni (vazn koeffitsienti).
Demak (1) formula asosida ikkilik sonni ishorasiz o‘nlik songa o‘tkazish mumkin:
10010011 = 1*27 + 1*24 + 1*21 + 1*20 = 147 (DEC).
Pozitsion sanoq tizimida razryadning vazni o‘sha razryadda ko‘paytirilayotgan son bilan belgilanadi va geometrik progressiya bilan oshib boradi. Masalan:
|
| |
AXBOROTLARNI TEXNIK HIMOYALASH - Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc

|
Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc
|
bet | 44/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2)AXBOROTLARNI TEXNIK HIMOYALASH 22
Texnik himoya obyektlari va himoya vositalari 22
Axborotning chiqib ketish texnik kanallari tasnifi 25
Ma’lumotlarni tutib olish vositalari 35
AXBOROTLARNI KRIPTOGRAFIK HIMOYALASH USULLARI 42
Kriptografiya va uning asosiy tushunchalari 42
Axborotlarni kriptografik himoyalash usullari 44
Shifrlovchi dasturlar va ularning imkoniyatlari 47
AXBOROT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHNING
APPARAT-DASTURIY VOSITALARI 52
Axborotni muhofaza qilishning asosiy va yordamchi apparat-dasturiy vositalari 52
Kompyuter tizimlaridan foydalanish huquqini cheklash 56
Zararlantiruvchi dasturiy ta’minot 59
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AXBOROTNI
MUHOFAZA QILISHNING DAVLAT TIZIMI 65
Axborotni muhofaza qilishning davlat tizimi 65
Axborot muhofaza qilish sohasida litsenziyalash va sertifikatsiyalash 68
Xorijiy mamlakatlarda axborotni muhofaza qilish tizimi 75
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 83
KARIMOV Israil Mirzayevich,
fizika-matematika fanlari nomzodi, katta ilmiy xodim;
TURGUNOV Nozimjon Abdumannopovich,
fizika-matematika fanlari nomzodi, dotsent
AXBOROT XAVFSIZLIGI ASOSLARI
Darslik
Muharrir S.S.Qosimov
Texnik muharrir D. R. Djalilov
Bosishga ruxsat etildi 16. 12. 2016. Nashriyot hisob tabag‘i 6,0.
Adadi 100 nusxa. Buyurtma № . Bahosi shartnoma asosida.
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 100197, Toshkent shahri, Intizor ko‘chasi, 68.
|
| |
Himoyalangan axborotga tahdidlar va himoya obyektlarini toifalash

|
Himoyalangan axborotga tahdidlar va himoya obyektlarini toifalash
|
bet | 6/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2) Himoyalangan axborotga tahdidlar va himoya obyektlarini toifalash
Axborot xavfsizligiga tahdid – axborot xavfsizligi buzilishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan real yoki potensial xatarlarni ifodalovchi sharoit yoki omillar yig‘indisidir. Ana shunday xatarlarni amalga oshirish – hujum deyilib, ushbu vazifani bajaruvchi – g‘arazgo‘y kimsa deb ataladi.
Axborot xavfsizligiga tahdid manbai – bu axborot xavfsizligiga bevosita tahdidni yuzaga keltirishga sabab bo‘luvchi subyekt (jismoniy shaxs, moddiy obyekt yoki fizik hodisa). Tashkilot ichidagi texnik vositalar, tashkilot xodimlari, g‘arazgo‘y kimsalar, axborot tizimidagi yondosh fizik hodisalar tahdid manbai bo‘lishi mumkin. Axborot himoya tizimining kattaliklariga quyidagilarni kiritish mumkin:
maqsad va vazifalar;
tizimning kirish va chiqishlari;
tizimning kirish va chiqishini o‘zgartiruvchi, tizimdagi ichki jarayonlar.
Maqsad – bu tizim himoyasini hosil qilishda kutilgan natija, vazifa esa – ana shu maqsadga erishish uchun qilinishi kerak bo‘lgan ishlar. Axborot himoyasining maqsadi axborot xavfsizligini ta’minlash hisobla- nadi. Axborot xavfsizligi deganda nafaqat axborotning, balki uni qo‘llov- chi infratuzilmaning xavfsizligini ham tushunish lozim. Agar axborotning o‘zini alohida olib qaralsa, u holda axborot xavfsizligi tushunchasi – axborotning himoyalanganlik holatini bildirib, bunda uning konfiden- sialligi, butunligi va ruxsat etilganligi ta’minlanadi.
Tahdidlar va himoya obyektlarini toifalash. Axborot ayrim simvollar (belgilar) to‘plami sifatida har xil turdagi axborot tashuvchilarda turli shakllarda mavjud bo‘lishi mumkin. Axborotlashtirish jarayonlarining jadal suratlar bilan rivojlanishi natijasida zamonaviy hisoblash vositalari asosidagi avtomatlashtirilgan tizimlarda to‘planuvchi, saqlanuvchi va qayta ishlanuvchi axborot hajmi tobora ortib bormoqda.
Avtomatlashtirilgan tizim – xodimlardan va qo‘yilgan vazifani bajarishda axborot texnologiyasini qo‘llovchi avtomatlashtirish vositalari majmuasidan iborat bo‘lgan tizimdir. Demak, avtomatlashtirilgan tizim quyidagi qismlar to‘plamidan iborat:
ma’lumotlarni qayta ishlash va uzatish texnik vositalari;
dasturiy ta’minot;
turli axborot tashuvchilardagi ma’lumotlar;
xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar va tizim foydalanuvchilari.
Avtomatlashtirilgan tizimda axborot xavfsizligini ta’minlash muammosining asosiy yo‘nalishlaridan biri – bu axborot tizimiga mumkin bo‘lgan tahdidlarni aniqlash, tahlil qilish va toifalashdan iborat. Ahamiyati katta bo‘lgan tahdidlar ro‘yxatini tuzish, ularning ehtimolligini baholash va g‘araz niyatli kimsalar tomonidan sodir etilish modelini yaratish himoyaning optimal tizimini hosil qilishda asosiy axborot hisoblanadi.
|
| |
S. K. Ganiyev

UO‘K: 004.056 (075.8)
КВК 32.973-018.2
G-19
G-19
S.K. Ganiyev, M.M. Karimov, K.A. Tashev. Axborot
xavfsizligi. -Т.: «Fan va texnologiya», 2017,372 bet.
ISBN 978-9943-11-366-4
“Axborot xavfsizligi” fani bo‘yicha darslik tayanch oliy o ‘quv yurti Toshkent axborot texnologiyalari
universitctining “Axborot xavfsizligi” kafedrasi professor-o‘qituvchilari tomonidan tayyorlangan bo‘lib, unda
axborot xavfsizligi tushimchasi
va uning vazifalari, axborot xavfsizligiga bo‘ladigan tahdidlar, hujumlar va
zaifhklar, axborot xavfsiligi sohasiga oid xalqaro va milliy m e’yoriy-huquqiy baza, xavfsizlik modellari,
axborotni
kriptografik himoyalash, identifikatsiya va autentifikatsiya, kompyuter viruslari va zararkunanda dasturlar bilan
kurashish
mexanizmlari, axborotni himoyalashda tarmoqlararo ekranlarning o ‘rni, operatsion tizim himoyasi,
axborot sirqib chiqish kanallari va ulami aniqlash hamda obyektlarni injener himoyalash va texnik qo‘riqlash
masalalari keltiriigan.
Darslik oliy o‘quv yurti talabalari uchun m o‘ljallangan bo iib , undan axborot texnologiyalari, kompyuter
tizimlari xavfsizligi sohasida faoliyat ko'rsatuvchilar ham foydalanishlari mumkin.
***
Учебник по дисциплине "Информационная безопасность" подготовлен профессорско-препода
вательским составом кафедры "Информационная безопасность" Ташкентского университета информа
ционных
технологий, являющимся базовым высшим учебным заведением по данному направлению. В
учебнике раскрыто понятие информационной безопасности, рассмотрены задачи обеспечения безопасности,
виды угроз, атак и присущие средствам защиты недостатки. Рассмотрены также международные и
национальные нормативно-правовые документы по безопасности, модели безопасности, криптографическая
защита
информации, вопросы идентификации и аутентификации, методы и механизмы борьбы с
компьютерными вирусами и вредоносными программами,
роль межсетевых экранов, методы защиты
операционных систем, каналы утечки информации и способы их выявления, методы инженерной защиты
объектов и их технической охраны.
Учебник предназначен для студентов
высших учебных заведений, также будет полезен для всех
специалистов, профессиональная деятельность которых связана с обеспечением информационной
безопасности в компьютерных системах и сетях.
***
Textbook based on subject "Information security" for higher educational institution o f the Tashkent
University o f Information Technologies which is prepared by the department “Information security", there was
given concept o f information
security and its objectives, threats, attacks and vulnerabilities in information security,
international and national nonnative-juridical base which related to information security sphere, security models,
cryptographic protection o f information, identification
and authentication, mechanisms to combat with computer
viruses and harmful programs, the role firewalls to protect information, protection o f operation system, information
leakage channels and determine them also engineer protection and technical defending of objects.
Students and peopie who works in information technologies, security o f computer systems sphere.
Nisbatan nazorat qilinuvchi soha holatiga ko‘ra

|
Nisbatan nazorat qilinuvchi soha holatiga ko‘ra
|
bet | 8/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2)Nisbatan nazorat qilinuvchi soha holatiga ko‘ra: tashqi va ichki tahdidlar. Tashqi tahdidlarga misol sifatida tizimda uzatiluvchi yoki yon- dosh elektromagnit nurlanishlar va navodkalar orqali ma’lumotlarni tutib olishni keltirish mumkin. Ichki tahdidlarga konfidensial axborotga ega bo‘lgan axborot tashuvchini, qurilma qismini o‘g‘rilash kabilar kiradi.
Avtomatlashtirilgan tizimga ta’sir ko‘rsatish darajasiga ko‘ra: passiv va faol tahdidlar. Passiv tahdidlar – avtomatlashtirilgan tizim tarkibi va faoliyatini buzmaydigan tahdidlardir. Ularga misol sifatida konfidensial axborotdan nusxa ko‘chirish, axborotni chiqib ketish texnik kanali orqali chiqarib yuborish, eshitish va shu kabilarni keltirish mumkin. Faol tahdid esa mos ravishda avtomatlashtirilgan tizim faoliyatini, uning tuzilishi va tarkibini buzilishiga olib keladi.
Axborotning buziluvchi xususiyati turiga ko‘ra: konfidensial- likka, ruxsat etilganlikka va butunlikka tahdidlar. Ruxsat etilganlikka tahdidlarga misol tariqasida sun’iy tahdidlar bilan bir qatorda tabiiy tahdidlar, ya’ni chaqmoq yoki qisqa tutashuv oqibatida qurilmalarning buzilishini keltirish mumkin. Hozirgi vaqtda axborotning ruxsat etilganli- giga tahdid sifatida tarmoq hujumlari – DDoS (Distributed Denial of Service – xizmat ko‘rsatishda taqsimlangan rad etish) – hujumlar keng qo‘llanilmoqda.
Shuningdek, ta’kidlash joizki butunlikning buzilishiga nafaqat ma’lu- motlar, balki dasturlar muhiti ham taalluqlidir. Tizimning virus bilan zararlanishi butunlikka tahdidning amalga oshirilishiga misol bo‘la oladi.
Konfidensiallikka tahdidlarga axborotga noqonuniy ruxsat bilan bog‘liq bo‘lgan ixtiyoriy tahdidni kiritish mumkin. Masalan, maxsus
dastur yordamida tarmoq orqali uzatilayotgan axborotni tutib olish yoki tanlangan paroldan foydalanib, noqonuniy ruxsatga ega bo‘lish.
Tahdid yo‘naltirilgan tizimning turiga ko‘ra: avtonom ish joyi asosidagi tizimlar va umumiy foydalanish tarmog‘iga ulangan tizimlar.
|
| |
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
Download
277,03 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/15
Sana
15.11.2023
Hajmi
277,03 Kb.
#99059
Download
277,03 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
Download
277,03 Kb.
Matnni ko'rish
Raqamli qurilmalarni loyihalashga kirish

|
Raqamli qurilmalarni loyihalashga kirish
|
bet | 2/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаRaqamli qurilmalarni loyihalashga kirish
haqida tushuncha
Elektron qurilmalar, jumladan, komputerlarda qayta ishlanayotgan ma’lumotlar, natijalar va boshqa axborotlar ko‘p hollarda elektr signallar ko‘rinishida ifodalanadi.
Axborotni ikki usulda ifodalash mumkin: analog (uzluksiz) va raqamli (diskret). Birinchi usulda ifodalanayotgan kattalik, unga proportsional bo‘lgan bir signal ko’rinishida, ikkinchi usulda esa, har biri berilgan kattalikning bitta raqamiga mos keluvchi bir nechta signallar ketma-ketligi ko’rinishida ifodalanadi.
Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari murakkab tizimlar sinfiga mansub bo‘lib, ular turli murakkablikdagi raqamli integral mirosxemalardan tashkil topgan. Shuning uchun ushbu tizimlarni shakllantiruvchi raqamli qurilmalarni o‘rganish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. “Raqamli qurilmalarni loyihalashga kirish” fani axborot va kommunikatsiya texnologiyalarida ishlatiladigan raqamli qurilmalar turlarini, xarakteristikalarini, ularning tuzilishi, ishlash mexanizimlari va ular yordamida yaratiladigan murakkab qurilmalarning texnologik va sxemotexnik xususiyatlarini o‘rganish masalalarini o‘z ichiga oladi.
Bundan tashqari ushbu fan talabalarga maxsus fanlarni o‘zlashtirishda va keyinchalik esa ishlab chiqarish, loyihalash va tadqiqot ishlarida kerak bo‘ladigan asosiy negiz tushunchalarni o‘rgatadi.
Raqamli qurilmalarni loyihalashga kirish fan va texnika sohasi bo‘lib, axborot uzatish, qabul qilish, qayta ishlash va saqlashga ishlatiladigan raqamli qurilmalarni loyihalashtirish usullarini o‘rganish hamda ishlab chiqish bilan shug‘ullanadi.
Raqamli yoki diskret axborotlarni murakab sistemalarda qayta ishlashda alohida elementar operatsiyalarni ketma-ket bajarish orqali erishiladi. Bunday elementar operatsiyalarni EHM larning operatsion elementlari yoki uzellari bajaradi. Bu operatsion elementlar yoki uzellar kombinatsion va ketma-ket tuzilgan mantiqiy elementlardan tashkil topgan. Operatsion elementlar tomonidan bajariladigan elementar operatsiyalarga quyidagilar kiradi:
O‘rnatish - ma’lum konstantali ikkilik kodni operatsion elementga yozish. Misol: hisoblagichning barcha razryadlariga «0» ni o‘rnatish, yoki tezkor xotiraga «1» ni yozish.
|
| |
Radioaloqani tashkil etish usullari

12
Axborotni uzatish va qabul qilish usulini tanlash va texnik amalga
oshirish aloqa tizimini qurishning asosiy muammosi hisoblanadi.
Ushbu masalalar modulyatsiya va demodulyatsiya
kabi jarayonlar
bilan uzviy bog’langan.
Har qanday aloqa tizimi shunday loyihalanadiki, vaqt,
chastota,
energiya, dinamik diapazon kabi mavjud resurslardan foydalanib, eng ko’p
hajmli axborotni berilgan aloqa sifati va joiz minimal energiya sarfi bilan
uzatish ta’minlansin.
Hozirda axborotni analog uzatish ishlatilmaydi. Chunki zamonaviy
mikroelektronika raqamli signallarni ishlashning
yetarlicha murakkab
algoritmlarini amalga oshirishga imkon beradi. Undan tashqari xabarlarni
uzatish sifati, boshqa
barcha umumiy shartlarda, analog tizimlariga
nisbatan raqamli tizimlarda yuqori.
1.5 – rasm. To’lqinlarning chastota diapazoni
Raqamli tizimlarning quyidagi xususiyatlarini ko’rsatish mumkin:
- xabarlar {0,1} qiymatlarini oluvchi bitlar ketma-ketligi ko’rinishida
uzatiladi;
- bitlar ketma-ketligi kanal simvollari deb ataluvchi signallarning biri
bilan uzatiladi.
Radiodiapazonlar
Chastota, Hz
Ko’rinadigan yorug’lik
Infraqizil
diapazoni
Mikroto’lqinlar
diapazoni
Ultrabinafsha
diapazoni
Yer yo‘ldoshlar
Radarlar
FM-radio TV
TV
Uyali
telefonlar
APM-radio
Suvosti
aloqa
Suvusti aloqa
To'lqin uzunligi, м
13
Xabarlarni bitta manbadan bitta qabul qiluvchiga bitta aloqa liniyasi
orqali uzatishni ta’minlovchi aloqa tizimi
bir kanalli
deb yuritiladi. Bir
kanalli aloqa tizimining struktura sxemasi 1.6-rasmda keltirilgan.
1.6-rasm. Bir kanalli aloqa tizimining struktura sxemasi
Bu yerda:
1 - xabar manbai - uzatiluvchi xabar
u
i
ni shakllantiruvchi inson yoki
texnik qurilma;
2 - xabarni signalga o’zgartgich - xabarni birlamchi (past chastotali)
u(t)
signalga o’zgartiruvchi qurilma;
3 - signal o’zgartgichi (peredatchik).
Birlamchi signalni aloqa
liniyasi orqali uzatishga qulay ikkilamchi (yuqori chastotali)
s(t) signalga
o’zgartiruvchi qurilma;
4 - aloqa liniyasi - signallarni peredatchikdan priyomnikga uzatishda
foydalanuvchi muhit. Aloqa liniyasi orqali o’tishida
elektr signallari
xalallarga va buzilishlarga duchor bo’ladi. Bu aloqa liniyasining
ch
iqishidagi
signal
va
qabul
qilingan
xabar,
mos holda, aloqa liniyasi kirishidagi signaldan va uzatiluvchi
xabardan farqlanishiga olib keladi;
5 - signal o’zgartgichi (priyomnik). Qabul qilingan ikkilamchi signal
bo’yicha
birlamchi
signalni tiklaydigan qurilma;
6 - signalni xabarga o’zgartgich - birlamchi
signalni qabul qilingan
xabarga o’zgartiruvchi qurilma.
1
2
3
4
5
6
7
u(t)
u
s(t)
z(t)
14
7 - xabarni qabul qiluvchi - xabarni o’zlashtiruvchi inson yoki
qurilma.
Xabarlarni bir necha manbalardan bir necha qabul qiluvchilarga bitta
umumiy aloqa liniyasi orqali bir vaqtda uzatishni ta’minlovchi aloqa tizimi
ko’p kanalli deb yuritiladi. Ko’p kanalli aloqa tizimining struktura sxemasi
1.7-rasmda keltirilgan.
1.7-rasm. Ko’p kanalli aloqa tizimining struktura sxemasi
Bu yerda:
Fanning ishlab chiqarishdagi o„rni

4
Fanni o„qitishda zamonaviy axborot va pedagogik texnologiyalar
Fanni o„qitishda innovatsion pedagogik texnologiyalar, jumladan quyidagi
interaktiv uslublardan, jumladan muhokama-munozara, jamoaviy muhokama yoki
muammolar ruyxatini tuzish, vaziyatni o„rganish, tahlil qilish, bahs yoki munozaralar
olib borish, tanqidiy fikrlash, rolli o„yinlar, kichik guruhlarda ishlash, aqliy hujum,
klaster (tutam, bog„lam), baliq skeleti, ajurli arra, FSMU, bumerang, skarabey,
kaskad, Veer, pinbord, “T-sxema”, “delfi”, “blits-so„rov”, “Nima uchun?”
texnologiyalari, ma‟ruza-anjuman texnikasi, BBXB (Bilaman, bilishni xohlayman,
bilib oldim), konseptual va insert jadvallaridan keng foydalaniladi.
Fan buyicha ma‟ruza matnlarini tayyorlashda chet mamlakatlar, jumladan Hamdustlik
mamlakatlarida yangi chop etilib. "Internet" tizimi orkali tarqatilgan elektron
darsliklar, o„quv qo„llanmalar va ma‟ruza matnlaridan foydalaniladi. SHuningdek,
ma‟ruzalarni o„tishda elektron ma‟ruzalardan, mavzularga mos multimediali slaydlar va
videofilmlardan foydalanish ko„zda tutiladi.
Amaliy mashg„ulotlarda elektron mashqlar va masalalar to„plamlaridan,
kompyuterlar yordamida fan buyicha kompyuter o„yinlari, test savol-javoblari,
laboratoriya mashg„ulotlarida esa qurilmalar va jihozlarning hamda texnologik
jarayon kechishining kompyuterdagi elektron modellaridan, virtual laboratoriyalardan
foydalaniladi.