Тармоқ таълим стандартларини ишлаб чиқиш босқичлари

Тармоқ таълим стандартларини ишлаб чиқиш босқичлари
Стандартларни ишлаб чиқишда, улар қайси моделга мўлжалланган
бўлишидан қатъий назар, ҳал қилувчи омиллар, стандартларнинг сифати, тан
олиши ва ҳаѐтга тадбиқ этилишишга кўрсатади. Стандартларни ишлаб
чиқишда қуйидагилар зарур:
1. Турли хил касбларда жорий ва келгуси эҳтиѐжларни аниқлаш.
2. Умумий хусусиятларга таянган ҳолда ҳудудий ўзига хосликларни
ҳисобга олиш.
3. Касб-ҳунар таълим стандартларини ишлаб чиқиш ва маъсулларни
ҳисобга олиш, ҳамда экспертлар гуруҳини жамлаш, стандартларни
ишлаб чиқиш.
Касб-ҳунар таълими стандартларини ишлаб чиқишда қуйидаги
экспертлар иштирок этиши зарур:
ЎМКҲТР институти илмий ходимлари;
ЎМКҲТ ўқув муассасалари ўқитувчилари;
Иш берувчилар вакиллари, ишлаб чиқариш (ижтимоий ҳамкорлар);
Касбий фанлар билан боғлиқ изланишлар билан шуғулланувчи
экспертлар (олимлар);
Тармоқ вазирликлари, ишлаб чиқарувчилар палатаси вакиллари ва
ҳакозо.
Таълим стандартларини ишлаб чиқишда ривожланган Европа ва МДҲ
давлатлари тажрибаларини ўрганиб чиқиб ҳамда шахсий тажрибаларга
таянган ҳолда ЎМКҲТ стандартларини ишлаб чиқиш учун қуйидаги
бажарилаѐтган иш тартибини тавсия этамиз (2-расм):
1-босқич.ЎМКҲТ стандартини ишлаб чиқишга буюртма бериш.
Буюртма меҳнат бозори эҳтиѐжларини таҳлил қилиш асосида маълум
тайѐрлов йўналишлари, касб ва ихтисосликлар бўйича берилади.
Буюртмалар тармоқ вазирликлари ва маҳаллий ҳокимият билан келишилган
ҳолда берилади.
2-босқич. Буюртмани кўриб чиқиш ва қабул қилиш.
Буюртмани кўриб чиқиш ва қарор қабул қилиш.
Стандартни ишлаб чиқиш ѐки янгилаш тўғрисида буюртмани кўриб
чиқиш ва қарор қабул қилиш Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус
таълим вазирлиги томонидан қабул қилинади. Буюртмани кўриб чиқиш
мазмун нуқтаи-назаридан ва меҳнат бозори талабларига кўра, давлатнинг
таълим сиѐсати аспектларини ҳисобга олган ҳолда (яъни «Таълим
тўғрисидаги» ва «Кадрлар тайѐрлаш миллий дастури» қонунлари асосида)
амалга оширилади.
3-босқич.Ишчи (ижодий) гуруҳини ташкил этиш.
Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги қарорига биноан стандартларни
ишлаб чиқиш ижодий ишчи гуруҳи ташкил этилади. Ушбу ишчи гуруҳига
қуйидагилар киради:
- тайѐрлов йўналишлари, касблар ва ихтисосликлар бўйича иш
берувчилари вакиллари;
- фан вакиллари (тармоқ вазирликлари ва уларнинг илмий текшириш
институтлари шу соҳа бўйича экспертлари);
- таълим муассасалари вакиллари;
- ЎМКҲТРИ вакиллари.
4-босқич. Стандарт лойиҳасини тайѐрлаш.
Стандарт лойиҳасини тайѐрлашдан олдин, мутахассисликларнинг касбий
тавсифномасини аниқлаш учун меҳнат бозорини таҳлил қилиш зарур.
Кейинчалик стандартнинг ҳар бир компоненти қайтадан кўриб чиқилади.
ЎМКҲТ тармоқ стандарти қуйидаги компонентлардан ташкил топади:
1) Қўлланиш соҳаси.
2) Меъѐрий иловалар.
3) Таърифлар.
4) Стандартнинг мақсад ва вазифалари.
5) Касбий тавсифнома.
6) Касбий тайѐргарлик мазмунининг мажбурий минимуми.
7) Намунали ўқув режаси.
8) Стандарт талабларининг бажарилишини назорат қилиш.
Биринчи компонентда ушбу тайѐрлов йўналиши бўйича ўрта махсус,
касб-ҳунар таълими тармоқ стандартининг қўлланиш соҳаси кўрсатилади.
Иккинчи компонентда тармоқ стандарти лойиҳасини ишлаб чиқишда
фойдаланилган ҳамда асос бўладиган меъѐрий ҳужжатлар рўйхати
кўрсатилади.
Учинчи компонентда стандартнинг мақсади ва вазифалари ҳамда
билимларни ўзлаштириш ва малака даражалари келтирилади. Стандартдан
фойдаланувчилар давлат, иш берувчилар, таълим тизими ва шахс
ҳисобланиб, мақсад ва вазифалар уларнинг талабларидан келиб чиққин ҳолда
аниқланади.
Стандартнинг тўртинчи компонентида стандартда фойдаланилагн асосий
атамаларнинг таърифи ва уларга изоҳ берилган.
Бешинчи компонентда иш берувчиларнинг талабларидан келиб чиққан
ҳолда мутахассиснинг касбий хусусиятлари кўрсатилган бўлади.
Иш берувчиларнинг талабларидан келиб чиққан ҳолда мутахассиснинг
касбий тавсифномаси ишлаб чиқиш зарур.
Тармоқ таълим стандартининг энг асосий компоненти «Касбий
тавсифнома» бўлиб, бу компонентда иш берувчининг талаблари акс
эттирилади. Кўпчилик ривожланган Европа мамлакатларида иш берувчилар
ҳар бир касб бўйича касбий стандартларни ўзлари ишлаб чиқишади. Иш
берувчилар ишлаб чиқиб касбий стандартлар асосида таълим берувчилар
касб – ҳунар таълими стандартларини ишлаб чиқишади.
Касбий тавсифномани ишлаб чиқиш учун аввало шу мутахассис, ишчи
ўрни таҳлил қилиниши, мутахассиснинг амалга ошираѐтган касб фаолият
турларининг кетма-кетлиги, иш жараѐнининг технологияси, касбга қўйилган
махсус талаблар ва шу касб мутахассиси эгаллаши лозим бўлган кўникма ва
билимлар ҳақида маълумотлар бўлиши лозим. Тармоқ таълим стандартининг
энг асосий компоненти «Касбий тавсифнома» бўлиб, бу компонентда иш
берувчининг талаблари акс эттирилади. Кўпчилик ривожланган Европа
мамлакатларида иш берувчилар ҳар бир касб бўйича касбий стандартларни
ўзлари ишлаб чиқишади. Иш берувчилар ишлаб чиқиб касбий стандартлар
асосида таълим берувчилар касб – ҳунар таълими стандартларини ишлаб
чиқишади.
Касбий тавсифномани ишлаб чиқиш учун аввало шу мутахассис, ишчи
ўрни таҳлил қилиниши, мутахассиснинг амалга ошираѐтган касб фаолият
турларининг кетма-кетлиги, иш жараѐнининг технологияси, касбга қўйилган
махсус талаблар ва шу касб мутахассиси эгаллаши лозим бўлган кўникма ва
билимлар ҳақида маълумотлар бўлиши лозим.
Касбий тайѐргарлик мазмунининг мажбурий минимуми қуйидаги
кўринишга эга («Ошпаз» ихтисослиги мисолида):
Умумий
талаблар
(ишлаб чиқариш-нинг
технологик схемасига
асосан
фаолият
турлари)
Махсус
талаблар
Малакалар
Билимлар
1
2
3
4
Ошпаз
Озиқ-овқатларни
тайѐрлаш
учун
ускуналарни ҳозирлаш
Ускунанинг
типи. Ускунани
ишга
ҳозирлаш,
техника
хавфсизлиги ва
меҳнатни
муҳофазасига
риоя
қилиш.
Санитария ва
гигиена.
Ускунани
ўрнатиш
бўйича
талаблар
Таом
тайѐрлай-диган
механик ва иссиқлик
(Электр, газ, оловли ва
электрон) ускуна-ларни
шунингдек
назорат
ўлчов
ас-бобларини
ҳозир-
лаш.Ускуналарнинг
носозликларини
жойларини
аниқлаш.
Иш биносида нис-бий
намликни олиб туриш,
иш жой-ларини ташкил
этиш,
техника
хавфсизлиги,
сани-
тария
ва
гигиена
қоидаларига
риоя
қилиш.
Механик ва иссиқлик
ускуналарини тай-ѐрлаш,
ѐқиш
ва
ўчириш.
Иссиқлик ускуналарини
ишини меъѐрлаш, электр
ҳитларини
тав-
сифномаси (жой-лашган
жойи,
би-ноларнинг
ѐнма-ѐнлиги ва ҳакозо).
Авария
ѐритиши
асбобларининг.
Иш
жойини ташкил этиш
қоидалари.
Техника
хавфсизлиги қоида-
лари.
Меҳнат
муҳо-
фазаси, санитария ва
гигиена талаблари.
Ўртамахсус,
касб-
ҳунартаълимитайѐрловйўналишларибўйичаўқуврежавадастурларниишлабчиқ
иш асослари
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2000-йил 16-
октябрдаги «Ўрта махсус касб-ҳунар таълими Давлат таълим стандартларини
тасдиқлаш тўғрисида» ги 400-сонли қарори билан тасдиқланган ЎМКҲТ
ДТС «Асосий қоидалар» стандартида ЎМКҲТ таянч ўқув режасини ишлаб
чиқиш бўйича қуйидагилар келтирилган:
1. Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими стандартининг таянч ўқув режалари
таълим мазмунидан келиб чиқиб академик лицейлар ва касб-ҳунар
коллежлари тайѐрлов йўналишлари бўйича алоҳида тузилади.
Таянч ўқув режалари ўрта
махсус, касб-ҳунар
таълими
муассасаларининг ишчи ўқув режаларини ишлаб чиқиш учун асос
ҳисобланади.
2. Таянч ўқув режасида ўқув йили 40 ҳафта ва 2 семестрдан иборат.
Ҳар бир семестр 20 ҳафтани ўз ичига олади.
ДТС тасдиқлангандан сўнг 40 ҳафта семестларга 20 ҳафтадан
тақсимланганлиги амалда маълум бир ноқулайликларга олиб келганлиги
сабабли бугунги кунда 1-семестр 17 ҳафта ва 2–семестр 23 ҳафта қилиб қабул
қилинган. Бу асосан 1-семестр декабр охирида ўқувчиларнинг янги йил
арафасида 1-семестрни тугатиб икки ҳафталик таътилга чиқишларини кўзда
тутилиб қилинди.
3. Таянч ўқув режаларида умумий 4560 соатдан 80-220 соат таълим
муассасаси илмий-педагогик кенгаши қарори билан киритиладиган фанлар
учун ажратилади.
4. Таълим муассасалари ўқувчиларининг ҳафталик юкламаси 54 соатни
ташкил этади. Бундан 16 соати мустақил ишлашга ажратилади.
5. Таълим муассасалари илмий-педагогик кенгашларига ишчи ўқув
режаларини тузишда таянч ўқув режаларини таълим стандартлари талаблари
доирасида 15-20 % гача ўзгартириш ҳуқуқи берилади.
6. Академик лицейлар ва касб-ҳунар коллежлари учун таянч ўқув
режалари қўйидаги жадвалларда келтирилган.
АКАДЕМИК ЛИЦЕЙЛАР ЎҚУВ РЕЖАСИ МОДЕЛИ
Фанлар
Соатлар сони
Умумий
юкламага
нисбатан
фойиз
ҳисобида
I.
Умумтаълим фанлари
1940
42,5%
II.
Чуқурлаштирилиб
Ўқитиладиган фанлар
1400
30,7%
III.
Қўшимча
чуқурлаштирилиб
ўқитиладиган фанлар
650
14,2 %
IV
.
Махсус фанлар
Давлат аттестацияси
Факультатив курслар
230
70
270
5%
1,6 %
6%
V. Жами:
4560
100%
Изоҳ:
Академиклицейларнингўқуврежаларитайѐрловйўналишларинингўзигахосхус
усиятлариданкелибчиққанҳолдаалоҳидатузилиб,
чуқурлаштирилибвақўшимчачуқурлаштирилибўқитиладиганфанларучунажра
тилгансоатлармиқдориумумийажратилгансоатларҳажмиганисбатан
5%
гачаўзгаришимумкин.
|