II.1 Loyihalashtirish faoliyati

|
II.1 Loyihalashtirish faoliyati
|
bet | 8/11 | Sana | 28.11.2023 | Hajmi | 71,11 Kb. | | #106972 |
Bog'liq Farg\'ona politexnika insitituti kimyo texnologiya” fakulteti-fayllar.orgII.1 Loyihalashtirish faoliyati
O’quvchi-talabalar bilan ishlashni tashkillashtirishning eng ommabop shakllaridandir. Loyihalash metodi – o’qitishning tashkillashtirilishi bo’lib, o’quvchi-talabalar rejalashtirish va amaliy vazifalarni bajarishlari orqali loyiha ko’rinishida bilim oladi. Loyihalashtirish metodini qo’llash natijasida loyiha (proyekt) ko’rinishidagi bilim o’zlashtiriladi.O’qituvchi va o’quvchi o’rtasidagi munosabatlarni ifodalovchi hamkorlik pedagogikasiga tayanib, talabalarning birgalikda ta‟lim olishlari amalga oshiriladi. Talabalarni hamkorlikda ta‟lim olishlari, ta‟lim jarayonlarini loyihalashtirish, talabalar bilan ishlashni loyihalashtirish kabilar Pedagogiktexnologiyalarning asosiy metodlari hisoblanadi. O’quv-tarbiya jarayonida vujudga kelgan yangi pedagogik munosabatlar mazkur jarayonda Pedagogiktexnologiyalarni qo’llashni taqozo etadi. Pedagogika fani va amaliyotida turli xil yondashuvlar qo„llaniladi. Ular og’zaki –ko’rgazmali, tadqiqiy, izlanuvchan, tizimli, funksional, kompleks, texnologik, faoliyatli yondashuvlardir.
2.2. Og’zaki-ko’rgazmali yondashuv. U an‟anaviy bo’lib, asosan o’qituvchining axborot berishi, o’quvchi-talabalarning bilimini qabul qilishi, to’plashi va xotirasida saqlashi bilan belgilanadi. «Bilim» tushunchasi xotirada saqlanadigan axborot ma‟nosida tushuniladi. Bunday bilimlar, ularni qo’llay olish ko’nikmalari (imtihonda shu axborotga doir berilgan savolga bergan javobiga qarab) orqali tekshirib ko’riladi. Bu tizimdagi bilimlar asosan, esda saqlab qolish natijasi, ko’pincha rasmiy ma‟lumotdir, u ko’pincha yuzaki bo’lishi ham mumkin. Ular xotira tubida saqlangan bo’ladi yoki boshqa so’z bilan aytganda, faqat unga qaratilgan to’g’ridan-to’g’ri savol qo’yilganda esga olinadi. Qayta esga olish darajasidagi bilim uzoq vaqt xotirada saqlanmaydi. Talaba savol berilganda eslashi, ba‟zan esa umuman eslay olmasligi ham mumkin.
Og’zaki-ko’rgazmali yondashuv respublikamiz o’quv yurtlarida keng tarqalgan. Ma‟lumot berish tizimida tayyor bilimlarni «o’qituvchi-talabalarga», ularning ehtiyoji va faollik darajasiga bog’liq bo’lmagan holda, bevosita berish mumkin bo’lgan imkoniyatidan kelib chiqadi. Demak, shunga ko’ra o’qituvchining asosiy vazifasi –zaruriy axborotni ma‟lum qilishi va uni xotirada mustahkamlash ustida ishlashdir.V.Guzeyevning ta‟kidlashicha, an‟anaviy metodikaga xos bo’lgan xususiyat dastur talablarida ifodalanuvchi ta‟lim maqsadlarini «o’zlashtirish» tushunchasi qobig’iga o’ralgan qandaydir noaniq tasavvur bilan tavsiflanadi. Bunda ta‟lim jarayonida ko’proq muvaffaqiyatga erishgan o’qituvchilarning ish tajribalarini umumlashtirish asosida ta‟lim jarayonlari tashkil etiladi. Har bir aniq vaziyat uchu n ilg’or o’qituvchi (pedagog)larning pedagogik faoliyati namunasi qidiriladi, ammo
ta‟lim tizimida faoliyat yuritayotgan bir qator olimlar va amaliyotchilar alohida metodikalarning davri o’tib ketganligi va har qanday ilg’or pedagoglar tajribalarini umumlashtirish tizimli va maqsadga yo’naltirilgan, samarali ta‟limni qurish imkonini bermasligini jiddiy ta‟kidlashmoqda.
Respublikada amalga oshirilayotgan ta‟lim sohasidagi bir qator ijobiy ishlar, fantexnikaning jadal sur‟atlar bilan o’sishi, bugungi kunda raqobatbardosh yuqori malakali kadrlar tayyorlash, shaxsni rivojlantirish, uning ma‟lumot olish darajasini yuqori tarzda ta‟minlashga nisbatan jamiyat ehtiyojlari bilan o’qitish uslublari o’rtasida ziddiyatlar Tug’ilishiga olib keladi. Shuning uchun ta‟lim jarayonida boshqa yondashuvlarni qo’llash muhim ahamiyat kasb etadi.Tadqiqiy-ijodiy yondashuv. Ta‟limning maqsadi talabada biror muammoni yechish qobiliyatini o’stirish, yangi bilim va tajribani mustaqil ravishda o’zlashtirish, harakatning yangi zamonaviy usullarini topish va tashabbus ko’rsatishni nazarda tutadi. Tadqiqiy–ijodiy yondashuvda pedagog talabaning o’quv faoliyatiga Rag’batlantiruvchi usulda rahbarlik qiladi, shaxsiy tashabbusini qo’llab -quvvatlab, u bilan hamkorlik qiladi hamda uning fikr va qiziqishlarini doimo nazarda tutadi. Pedagogning talaba shaxsiga bo’lgan munosabati, ularga muhabbati va jon koyitishi, yuksak ishonchi, o’zaro hamkorlikning vujudga kelishi, muloqot madaniyatining yuqori darajada bo’lishi, tahsil olish jarayonida talabalarni to’g’ridan-to’g’ri majburlashdan voz kechish va aksincha, ijobiy rag’batlantirishning ustunligi tufayli ko’zlangan maqsadga erishish, talabalar faoliyatida uchraydigan kamchiliklarga chidamli bo’lish, ularni bartaraf etishning eng samarali yo’llarini qo’llashda namoyon bo’ladi. Ushbu yondashuv bo’yicha pedagogik texnologiya variantlari ishlab chiqilgan. Tadqiqiy-ijodiy yondashuvning ta‟lim tizimida o’z o’rni bo’lib, o’z joyida qo’llanilishi lozim.Izlanuvchan yondashuv. Bu yondashuvdagi maqsad talab alarda muammoni hal etish, yangi, oxirigacha tugallanmagan tajribani mustaqil o’zlashtirish, ta‟sir etishning yangi yo’llarini yaratish va idrokni rivojlantirishdan iboratdir. Izlanuvchan ta‟lim andozasining ta‟lim mazmuni, tabiat va jamiyat bilan o’zaro t a’siri shaxsni tadqiqotchilik yo’liga boshlash, uning jadal ijodiy faoliyati xarakteri bilan bog’liq.
Shu bilan birga pedagog ta‟lim oluvchilar o’quv faoliyatini boshqarishda demokratik, rag’batlantiruvchi yo’l tutadi, ularning shaxsiy tugallanmagan tajribani mustaqil o’zlashtirishi, xatti-harakati, harakatning yangi yo’llarini yaratish qobiliyatlarini va shaxsiy ma‟no kasb etishini rivojlantirish yo’lini tutadi. Izlanuvchan ta‟lim andozasining ta‟lim mazmuni, tabiat va jamiyat bilan o’zaro ta‟siri shaxsnitadqiqotchilik yo„liga boshlashi uning jadal ijodiy faoliyati xarakteri bilan bog’liq.
Pedagog ta‟lim oluvchilar o’quv faoliyatini boshqarishda ijodiy yo’l tutadi, talabalarning o’quv faoliyatining operativ-texnik jihatlarini o’zlashtirishga qadar uning ahamiyati va rag„batlarini birinchi o’ringa olib chiqadi. Bugungi kunga qadar o’qitishda izlanuvchan yondashuvni o’z ichiga oluvchi pedagogik texnologiya ko’rinishlari ishlab chiqilgan.
Tizimli yondashuv – ilmiy bilish metodologiyasi va pedagogik amaliyot ning bir Yo’nalishi sifatida universal tavsifga ega bo’lib, pedagogikada keng qo’llaniladi. «Tizimli yondashuv» tushunchasi ko„pincha «tizimli metod», «tizimli tahlil usuli» tushunchalari bilan uzviy bog’liq. Chunki tizimli tahlil usullari ham obyektni yax lit tizim sifatida o’rganishni nazarda tutadi. Tizimli yondashuv tuzilish vazifasiga ko’ra bajariladigan tahlilga juda yaqin. Tizimli tahlilning obyekti yaxlit narsa yoki hodisa hisoblanadi, u obyektning turli qismlarini, qismlarning o’zaro uzviyligini, ti zim chegaralarini va tizimning atrof-muhit bilan bog„liqligi, aloqadorligini nazarda tutadi.
Bu tizimda bir qancha qoida va tamoyillar majmuidan foydalaniladiki, ular tadqiqotchilik va amaliy faoliyatda yuqori natijalarga erishish imkoniyatini yaratadi.
Texnologik yondashuv. Texnologiya tushunchasi – tayyor mahsulot olish uchun ishlab chiqarish jarayonlarida qo’llanadigan usul va metodlar majmui; shunday usul va metodlarni ishlab chiquvchi va takomillashtiruvchi fan sifatida ta‟riflanadi. Texnologiyaning o’ziga xos xususiyati shundan iboratki, unda o’quv maqsadlariga erishishni kafolatlaydigan o’quv jarayoni loyihalashtiriladi va amalga oshiriladi.
Texnologik yondashuv, eng avvalo, tasvirlash emas, balki loyihalashtirilgan natijalarni amalga oshirish imkonini beruvchi amaliy ko’rsatmali tuzilmada o„z ifodasini topadi.Ta‟limga texnologik yondashuv o„quv jarayonini o’zaro uzviy bog’liq etaplar va amallarga ajratishni va bo’lishni; ta‟limdan ko’zlangan natijaga erishish uchun bajariladigan harakatlarni muvofiqlashtirish, bosqichma-bosqich amalga oshirishni; loyihalashtirilgan ish va amallarning barchasini bir xil tarzda bajarishni nazarda tutadi. Qayta takrorlanish xususiyati tufayli ushbu tizim modul shakliga ega bo’lib, mazmunlar bilan to’ldirilgan va umumiy tarkibga bog’langan birliklar, ya‟ni ta‟limning umumiy maqsadi va mazmuni, o’quv maqsadi, o’qitish va baholash jamlamalaridan tashkil topadi. Amalda bu pedagogning qayta -qayta takrorlanuvchan harakatining algoritmi hisoblanadi. Ushbu algoritmning yangi bo’limlarda qo’llanishi o’quv jarayoni ko’lamini qamrab oladi.
Ta‟lim jarayonini pedagogik texnologiya asosida tashkil etishning rejalashtirish bosqichida, yetakchi pedagoglar pedagogik texnologiyaning qonun-qoida va tamoyillari asosida uslubiy ashyolarni ishlab chiqish paytlarida yuqoriroq malaka talab etiladi. Loyiha tayyor bo’lgach, pedagog asosan tashkiliy va maslahatchi vazifalarini bajaradi. Bu yondashuv asosan, reproduktiv ta‟limga xosdir. Reproduktiv ta‟lim tipik vaziyatlarda biror ish - harakatni oldin bilib olingan qoidalar asosida bajarishdir. Reproduktiv darajasi uchun pedagogik texnologiya usulida ta‟lim – takror ishlab chiqiladigan konveyerli jarayon sifatida tashkil etiladi, undan kutiladigan natija ham mufassal tasvirlanib, aniq qayd etiladi. O’quv materiali aniq ifodalangan o’quv maqsadiga mos qayta tuzilib, ishlab chiqiladi, ba‟zi bo’laklari qismlarga ajratilib, har bir bo’lakni o’rganish mustaqil nazorat qilinib, xato va kamchiliklari tuzatilib boriladi.
O’quv jarayonining barcha bosqichlarida butun tizimning asosiy texnologik jihati
– o’quv jarayonining so’nggi natijalari bo’lgan o’quv maqsadiga erishishga
Yo’naltirilganligini ham kuzatish mumkin. Texnologik yondashuvni qo’llash qo’yilgan
O’quv maqsadlariga erishishni kafolatlaydi.Keng ko’lamda amalga oshirilayotgan ta‟lim islohotlari ta‟lim jarayonining ilg’or texnologiyalarini o’rganish va o’quv -tarbiya jarayoniga joriy etishni taqozo qiladi. Bu esa, o’z navbatida, pedagoglardan ta‟lim sohasiga texnologik yondashuvni, pedagogik texnologiya usulini egalashni, hududimizning milliy, ma‟naviy-madaniy xususiyatlarini va an‟analarini hisobga olgan holda pedagogik amaliyotda qo’llash hamda rivojlantirishni talab etadi. Texnologik yondashuv doirasida yaratilgan didaktik loyihalash usullariga bo’lgan munosabat o’quv jarayonini samarali va ijodiy rejalashtirish, yangi fikrlar bilan boyitish, ularning natijalarini baholashga yordam beradi. Ta‟limni boshqarishga tizimli yondashuv - boshqaruvchi, ya‟ni o’qituvchining mavjud imkoniyatlari asosida tahsil oluvchilarga kerakli bilim, ko’nikma va malakalarni qo’yilgan maqsadga mos holda shakllantirish jarayonidir. Ta‟limda boshqarish jarayoni turli yo„llar bilan amalga oshirilishi mumkin. Hozirgi paytda ta‟lim-tarbiya jarayonini boshqarishga turli texnologiyalar joriy etilmoqda. Ta‟limning harakatchan modelini tuzish orqali boshqarish o’zining samaradorligini ko’rsatmoqda. Mo’ljallangan texnologiya tizimli yondashuvga asoslangan bo’lib, quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi: o’rganilayotgan fan bo’yicha ma‟lumotlarni tayyorlash; tayyorlangan ma‟lumotlarni o’qitish uslubi va maqsadini e‟tiborga olgan holda ma‟lum ketma-ketlikka keltirish; o’rganilayotgan mazmunni qo’llamoqchi bo’lgan pedagogik usullar nuqtai nazaridan
tahlil qilish; pedagogik texnologiyalarni yaratilishining dastlabki bosqichiga oid maqsadni aniqlash; pedagogik texnologiyalarni qo’llash jarayoni ketma-ketligini ishlab chiqish; texnologiyalardan foydalanishga oid uslubiy tavsiyalar tayyorlash; texnologiyalarni qo’llash va erishilgan nat ijalarni bilim, ko’nikma va malaka tizimlariga ajratish; olingan natijalar bo’yicha sifat ko’rsatkichlarini aniqlash; ko’zlangan maqsadga erishilganlik darajasini aniqlab, baholash; ta‟limni boshqarish jarayoni to’g’risida tegishli xulosalar chiqarish va boshqalar.
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da belgilangan vazifalarni amalga oshirish uchun ijodiy pedagogikaga, ijodkor o’’qituvchiga ehtiyoj nihoyatda ortib bormoqda. Bugun ta‟lim muassasalarida ijodkor o’qituvchilarning bo’lishi davr talabidir.
Pedagogik faoliyat – inson shaxsi, uning dunyoqarashi, ishonchi, ongi, xulqini shakllantirishga bo’ysundirilgan cheksiz masalalarni yechish jarayonidir. Psixologik pedagogik adabiyotlarda pedagogik faoliyat turlari (ta‟lim beruvchi, tarbiyalovchi, rivojlantiruvchi, safarbarlik, tadqiqotchilik, tashkilotchilik va boshqalar) qator olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Shu bilan birgalikda pedagogik faoliyat muntazam o’zgaruvchan, yangilanuvchan, rivojlanuvchanligi bilan ajralib turadi, unga ijtimoiy buyurtma uzluksiz ta‟sir ko’rsatadi.
Ta‟lim-tarbiya jarayonini Pedagogiktexnologiyalar bilan ta‟minlash vazifasi pedagogdan bevosita ijodiy faoliyatni hamda ishlab chiqarishga tegishli bo’lgan soha bilimlarini talab etadi. Demak, texnologiya mavjud, uni ta‟lim-tarbiya jarayoniga singdirish shart ekan, bu jarayon qayerda kechishi mumkin, degan savol tug’ilishi tabiiy. Bu esa, shaksiz, pedagogik korxonada, ya‟ni pedagogik ishlab chiqarishjarayonida ro’y beradi.Tarbiyalash texnologiyasi nisbatan yangi atama bo’lishiga qaramay rivojlangan mamlakatlarda keng tarqalgan. Tarbiyalash texnologiyasi pedagogikada yangi yo’nalish hisoblangan «ijtimoiy pedagogika» bilan birgalikda fuqarolik g’ururi, vatanparvarlik, ijtimoiy faollik, mas‟uliyat hissi va boshqa shaxsiy sifatlarni shakllantirishda jiddiy ta‟sir qilmoqda.
Ta‟kidlash joizki, tarbiyalash texnologiyasi yoshlar bilan tarbiyaviy ishlarning G’oyasi, mazmuni va tarkibini emas, balki bu sohadagi respublikamiz hukumati tomonidan ishlab chiqilgan maqsad va vazifalarni samarali amalga oshirish bilan shug’ullanadi. Tarbiyalash texnologiyasi mo’ljallangan tarbiyaviy maqsadga samarali erishuvni ta‟minlovchi vositalar majmuasini ko’rib chiqadi.
O’qituvchi (pedagog)larning o’zida muloqot, bahs olib borish madaniyatini shakllantirish maqsadida pedagogik ta‟lim mazmuniga qo’yiladigan talablar, ayniqsa muhimdir. O’zaro hamkorlik pedagogikasi – o’qituvchi (pedagog) va o’quvchitalabalar orasida hamfikrlilik, ishonch, o’zaro yordam, ijodiy hamkorlik muhitini yaratadi. Bu esa, o’z navbatida, yoshlar tomonidan haqiqiy insoniy qadriyatlarni anglash va e‟tirof etilishini kafolatlaydi.
Milliy o’zlikni anglashni butun olam insonparvarlik g’oyasi va madaniyati, umuminsoniy qadriyatlar, ko’p millatli xalqimiz an‟analaridan ajratib tiklab bo’lmaydi. Yoshlarning iqtidori va bilimga chanqoqligi ma‟naviyatga erishishi va rivojlanishiga yordam beradi.Milliy mafkura, psixologik va pedagogik fanlardan foydalanib, maqsadlar ketma -ketligini to’g’ri «texnologik» tanlay bilish o’ta muhim. Nazariya nuqtai nazaridan tarbiya uslubiyatini ta‟riflash yetarli. Lekin texnologik jihatda n barcha tarbiya maqsadlarining qismlarini aniqlash va ularni ro’yobga chiqarish yo’llarini belgilash zarur bo’ladi.
«Oliy va o’rta maxsus o„quv yurtlarida bo’lg’usi mutaxassislarning umumiy va kasbiy madaniyatini shakllantirish bo’yicha jamlama tarbiyaviy ishlar rejasi» tarbiyaviy ishlarni dasturlashga misol bo’la oladi. Ushbu dastur Oliy va o’rta maxsus ta‟lim vazirligi o’quv yurtlari olimlari va pedagoglari guruhining mehnati mahsulidir. Uning asosi qilib, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning O’zbekistonning daxlsizligini mustahkamlash, uning buyuk kelajagini barpo etish, har bir talabani ko’p qirrali barkamol va Vatanning yuksak g’oyalariga sodiq shaxs sifatida tarbiyalash haqidagi ko’rsatmalari olingan.Dasturda asosiy tarbiyaviy yo’nalishlar va maqsadlar keltirilgan. Jumladan, fuqaro tarbiyasi, kasb egallash, shaxsiy mas‟uliyat, yuqori malakali bo’lish va kasbiy mahoratga intilishni tarbiyalash, oilaviy hayotga tayyorlash, talabani shaxs sifatida rivojlantirish kabilarga alohida e‟tibor berilgan. Mazkur dastur talaba va pedagogning faoliyatlarini ayrim-ayrim holda ta‟riflaydi, bu esa quyida keltirilgan tarbiya texnologiyasi va D. Kratvolning ruhiyatli qadriyat sohasidagi o’quv maqsadlari tasniflagichga mos keladi. U dunyoda tan olingan tarbiyaviy maqsadlarni va kutiladigan natijalarni rejalashtirishda keng qo’llaniladi. Uning asosida tarbiyaviy texnologiya yotadi. Ta‟lim texnologiyasi kabi tarbiya vazifalarini shakllantirishda ta‟lim oluvchilar xatti-harakatini aks ettiruvchi fe‟llardan foydalaniladi.
O’quv-tarbiya jarayoniga Pedagogiktexnologiyalarni joriy qilish pedagogdan ijobiy ishlashni talab etadi. Pedagog o’zida unga yordam beruvchi tashqi imkoniyatlar, ya‟ni, nazariy-amaliy, o’quv qurollari va vositalari mavjudligi haqida to’liq ma‟lumotlarga ega bo’lishi kerak. Pedagog o’zidagi mavjud ma‟lumot va imkoniyatlar asosida qaralayotgan ta‟lim yo’nalishi bo’yicha ma‟lumotlar hamda ilg’or o’qitish uslublarini ko’zlagan maqsadga yo’naltirish qobiliyatiga ega bo’lishi lozim.
Pedagogda shakllangan bilim, ko’nikma, malaka, o’qitish vositalari, Pedagogiktexnologiyalar imkoniyatlarini maqsadga muvofiq yo’naltira olish qobiliyatlari mavjud bo’lib, u davlat ta‟lim standartlari asosida ta‟lim oluvchiga aniq maqsadini belgilab beradi. Bu esa, o’z navbatida, pedagogik texnologiyalarni qo’llash rejasini ishlab chiqishga, ya‟ni vazifalarini belgilab olishga olib keladi. Belgilangan maqsad va vazifalarni e‟tiborga olgan holda ta‟limning harakatchan modeli yaratiladi. Modelni ishlab chiqish asosan tizimli yondashuv uslubi, maqsadlar tizimini yaratish va unga erishish ketma-ketligiga asoslangan holda olib boriladi. Ta‟lim modelini yaratish zamonaviy ta‟lim texnologiyasining asosiy talablaridan biridir.
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» pedagogga raqobatbardosh kadrlar tayyorlash yuzasidan zamonaviy talablar majmuini belgilab beradi. Bir-biriga bog’liq bo’lgan talablarning majmui, pedagogning umumlashtirilgan modelini tashkil etadi.
Umumlashgan modelga muvofiq asosiy talablar quyidagilardan iborat, ya‟ni:
- pedagogning ta‟lim berish mahorati;
- pedagogning tarbiyalay olish mahorati;
- ta‟lim-tarbiya jarayonida inson omilini ta‟minlovchi shaxs fazilati;
- ta‟lim oluvchilarning bilimlarini xolisona baholay olish va nazorat qila olish mahorati.
|
| |