nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-rasm - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro standartlar...

181
qaysi manba hisobidan kirim qilingan bo’lsa, ularni sarflashda tovar moddiy
zahiralarning qiymati o’sha manbalar bo’yicha xaqiqiy xarajatlarda aks ettiriladi.
Tovar moddiy zaxiralar muassasada joriy davrda foydalanilib,
xarajatlar
tarkibiga olib borish orqali hisobdan chiqariladi. Muassasalarning faoliyat turlariga
qarab tovar moddiy zaxiralarning turlari ham farq qiladi. Davlat tibbiyot
muassasalarida tovar moddiy zaxiralar byudjet va byudjetdan tashqari mablag’lar
hisobidan kirim qilinishi mumkin. Tovar moddiy zaxiralarning
kirim qilinish
manbalari bo’yicha alohida hisobi yuritiladi. Davlat tibbiyot muassasalarida tovar
moddiy zaxiralardan to’g’ri foydalanishni tashkil qilish muhim hisoblanadi. Chunki,
tovar moddiy zaxiralar faoliyat davomida domio foydalanishda bo’ladigan aktivlar
hisoblanadi.
Tovar moddiy zaxiralar sotib olingan bahoda (etkazib
berish va boshqa
qo’shimcha xarajatlarni ham hisobga olgan holda) yoki ular har xil narxlarda sotib
olingan bo’lsa, o’rtacha bahoda hisobdan o’chiriladi. Tovar moddiy zaxiralar va oziq-
ovqat mahsulotlari belgilangan tartibda tasdiqlangan me’yorlar doirasida tashkilot
rahbari (yoki uning o’rinbosari) tomonidan tasdiqlangan
yuqoridagi tegishli
hujjatlarga muvofiq hisobdan chiqarilishi lozim.
Tibbiyot muassasalarida tovar moddiy zaxiralar hisobini takomillashtirish
bo’yicha tashkiliy, uslubiy va texnik jihatdan quyidagi takliflarni keltirib o’tamiz:
-
xarajatlar smetasini tuzish jarayonida tovar moddiy zaxiralar uchun mablag’ni
rejalashtirishda belgilangan me’yoriy huquqiy xujjatlar talablariga
amal qilinishini
nazorat qilish;
-
byudjet va byudjetdan tashqari mablag’lar bo’yicha kirim qilingan tovar moddiy
zaxiralarni smeta doirasida sarflash, byudjet tasnifiga
mos xolda hisobotlarda aks
ettirishni asoslanganligini taxlil etish;
-
davlat tibbiyot muassasalarida tovar moddiy zaxiralar hisobini me’yoriy-xuquqiy
xujjatlar, byudjet hisobi standartlariga mos xolda tashkil etilishini nazorat qilib
borish;
-
davlat tibbiyot muassasalarida tovar moddiy zaxiralar hisobini me’yoriy-xuquqiy
asoslanganligini nazorat qilish, xatoliklarni o’z vaqtida aniqlash va bartaraf etish;
182
-
davlat tibbiyot muassasalarida tovar moddiy zaxiralarni saqlanishi va buxgalteriya
hisobi xujjatlari ma’lumotlariga mosligini nazorat qilish.
6. Uyga vazifa - Boshqarmasi

|
BoshqarmasiBog'liq 1674214624 11-sinf Kimyo (o\'qituvchilar uchun qo\'llanma)105
6. Uyga vazifa:
§20 ni o‘qib o‘rganib kelish. 92-betdagi 8-,9- masalalarni yechib
kelish.
35-MAVZU:
Foiz va molyar konsentratsiya o‘rtasidagi bog‘lanish
Darsning maqsadi:
a) Ta’limiy:
Foiz va molyar konsentratsiya o‘rtasidagi bog‘lanishni ifodalovchi
formuladan foydalanish tartibini o‘rgatish. Test topshiriqlarida 2 tipdagi
konsentratsiyani aniqlashga doir
uchrashi mumkin bo‘lgan savollarni bajarish usullari bilan tanishtirish.
FK3
-
konsentratsiya turlari orasidagi bog‘liqlikni aniqlash yuzasidan masala, mashqlarni
yecha olish.
b) Tarbiyaviy:
Kundalik turmushda to‘qnash keladigan eritmalarda erigan
moddalarning ekvivalent miqdorlari haqidagi tushunchalarni izohlash orqali
ekologik tarbiya berish. Tartib bila yozishga o‘rgatish,mantiqiy fikrlash
qobiliyatini shakllantirish.
c) Rivojlantiruvchi:
Xotirani chiniqtirish, eritmalar konsentratsiyasini ifodalash
turlari bo‘yicha bilimlarni rivojlantirish.
TK6
-eritmalar konsentratsiyalarini
aniqlash va ular orasidagi bog‘liqlikka oid masala va mashqlarni ishlashda
hisoblashlarni bajara olish.
Dars turi:
yangi bilim va tushunchalarni shakllantiruvchi dars
Dars uslubi:
aralash(amaliy, suhbat, test topshiriqlari bilan ishlash, munozara va
tahlil)
Dars jihozi:
test tarqatmalari, darslik, test to‘plamlari
Dars uchun talab etiladigan vaqt: 45 minut
Darsning texnologik chizmasi
Dars bosqichlari
Vaqt
Tashkiliy qism
O‘tilgan mavzuni takrorlash
Yangi mavzuni yoritish
|
| |
Conclusion - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro standartlar...

|
Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro standartlar asosida rivojlantirish muammolari va istiqbollariBog'liq QarMII konf 26-27 may 2023 (1)Conclusion
In conclusion, the accounting and auditing of goods and material resources are
critical for the success of any business. Efficient management of inventory involves
tracking inventory levels and movement in real-time, conducting regular physical
inventory counts, and complying with financial reporting regulations. By
implementing best practices in inventory management and accounting and auditing,
businesses can streamline their inventory management processes, reduce costs,
increase profitability, and maintain the trust of investors and other stakeholders.
Effective inventory management practices, such as implementing an inventory
management system, conducting regular physical inventory counts, and establishing
effective inventory control procedures, can improve inventory accuracy and reduce
costs associated with overstocking or understocking. Compliance with financial
reporting regulations is also essential for maintaining the trust of investors and other
stakeholders, as well as avoiding penalties and fines. By working with accounting and
auditing professionals to develop customized strategies for managing goods and
material resources, businesses can ensure that they have the necessary systems and
procedures in place to effectively manage inventory and maintain financial health.
References:
1.
Kipruto, D., & Nicholas, W. (2018). The Impact of Inventory Management
Practices on Financial Performance of Sugar Manufacturing Firms in Kenya.
International Journal of Economics, Commerce and Management, 6(1), 87-104.
2.
Vasarhelyi, M. A., & Elam, R. (2014). Physical Inventory Counts and Audit
Quality. Journal of Accounting, Auditing & Finance, 29(1), 79-102
3.
Alege, P. O., Eneji, G. E., & Patrick, G. A. (2017). The Effects of Compliance with
Financial Reporting Regulations on Firm Performance. International Journal of
Economics, Commerce and Management, 5(4), 23-36.
4.
Geary, J. (2017). Best Practices for Inventory Management in Manufacturing.
Journal of Manufacturing Technology Management, 28(4), 515-524.
179
5.
Ben-Caleb, E., & Tochukwu, O. (2018). The Role of Auditing in Promoting
Accountability and Transparency in Public Sector Management. International Journal
of Economics, Commerce and Management, 6(8), 41-53.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro standartlar asosida rivojlantirish muammolari va istiqbollari
|
Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro standartlar asosida rivojlantirish muammolari va istiqbollari - bet 88

186
davomida
sarf
xarajat
400
200
600
21,1
21,1
21,1
8440
4220
12660
Jami
bir
oy
davomida
sarf
xarajat
1500
21,1
31650
4.Oy
oxirida
materiallar qoldig‘i
A)FIFO
usuli
buyicha
B)AVEKO
usuli
buyicha
200
200
25
21,1
5000
4220
Jadval ma'lumotlariga ko‘ra FIFO usuli qo‘llanilgan
material xarajatlar
30700 ming so‘mni tashkil etdi,AVEKO usulida esa 31650 ming so‘m,ya'ni 950
ming so‘mga ko‘proq.Lekin,4-son BHMSga
binoan FIFO usuli afzalroq
hisoblanadi,ushbu usul narxlarning o‘sishi sharoitida tannarxning eng kam
qiymatlari va foydaning eng yuqori qiymatlarini beradi.Buxgalteriya
hisobi xalqaro
amaliyotida tovar moddiy zaxiralarning qoldig‘i LIFO usuli buyicha xam
baholanishi mumkin.
Oxirgi xaridlarning narxlari buyicha baholash usuli –oxirida
xarid qilingan
tovarlarning tannarxi birinchi navbatda sotilgan tovarlarning qiymatini aniqlash
uchun
foydalaniladi,hisobot davri oxiridagi zaxiralar tannarxi esa birinchi bo‘lib
xarid qilingan tovarlarning tannarxi asosida hisob kitob qilinadi degan tushunchaga
asoslangan.
U C H IN C H I B O ‘LIM - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar...

U C H IN C H I B O ‘LIM
D I N A M I K A
X II BOB.
D IN A M IK A N IN G A SO SIY T U SH U N C H A L A R I.
M O D D IY N U Q T A D IN A M IK A SIN IN G IKKI
A S O S IY MASALASI
62 - § . Dinamika qonunlari
1. Inersiya qonuni. T ash q i m u h itd an a jratilg an m o d d iy n u q ta
ta s h q a rid a n k u c h t a ’sir e tm a g u n c h a o ‘z in in g tin c h h o la tin i yoki
t o ‘g ‘ri chiziqli va teng o ic h o v li harakatini saqlashga intiladi.
S h u n i t a ’kidlab o ‘tish kerakki, b itta kuch t a ’sirida b o ‘lgan m o d
diy n u q ta (jism) bir xil vaqt o rasid a turli m asofaga siljiydi va tezligi
h a r xil b o ‘ladi. D em ak, m o d d iy n u q talar b itta kuch t a ’sirida o ‘zla-
rin ing tezligini tez yoki sekin o ‘zgartiradi. Bu xususiyat
moddiy nuq
taning inertligi deyiladi. M oddiy nuqtaning inertlik o ‘lchovi fizik m iq-
d o r b o ‘lib, u
massa (m) deb ataladi.
T o ‘g ‘ri c h iz iq li va te n g o ‘lch o v li h a ra k a t m o d d iy n u q ta n in g
inersiyasi b o ‘yich a h a ra k a tid a n iborat. Bu h odisani t a ’riflovchi qo-
n u n dinam ikan ing b i r i n c h i q o n u n i deb yuritiladi.
D inam ikaning birinchi q o n u n i qanoatlantiradigan sanoq sistem a
si inersial sistem a deyiladi. In ersiya q o n un i b ajarilm aydigan sanoq
sistem a inersial b o ‘lm agan sistem a deb ataladi.
M arkazi Q uyosh bilan u stm a -u st tushuvchi, o ‘qlari esa m os ra-
vishda tan la b olingan yulduzlarga to m o n yo ‘n algan sanoq sistem asi
ning inersial ekanligi tajrib ad a aniqlangan. K o‘p in ch a, texnik m asa-
lalarni yech ish d a, Y er bilan m ah k a m b o g ia n g a n sistem aga
inersial
sanoq sistemasi deb q aralad i. Bu h o ld a Y erning o ‘z o ‘qi atrofldagi
a y la n m a h a ra k a ti h a m d a Q u y osh va yulduzlarga n isb atan harakati
hisobga olinm aydi.
M
'
G - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

6 6 - §. Dinamikaning ikkinchi asosiy masalasini yechish
T exnikaga oid k o ‘pgina m asalalarn i yechish orqali dinam ikaning
ikkinchi asosiy m asalasi hal qilinadi.
D in a m ik a n in g ik k in ch i aso siy m a sa la sin i y e c h is h d a n u q ta g a
q o ‘y i l g a n
k uch q a n d a y x a ra k te rd a o ‘zg arish ig a q a ra b differen sial
ten g lam alarn i yechishning turli usullari q o ‘llaniladi.
E ng so d d a h o i kuch o ‘z g a rm as boMgan h o ld ir. B a ’zi h o lla rd a
kuch v aq tn in g , yoki nuqta h o latin in g , yoki n u q ta tezligin ing funk-
siyasi boMishi m um kin. S hun ing d ek, kuch b ir yoMa vaqt, y o ‘l, te z
lik va h a tto tezlanish funksiyasidan iborat h o llar h am uchraydi.
D inam ikaning bu asosiy m asalasini yechish u c h u n (64.2), (64.3),
(64.7)—(64.10) ko‘rinishdagi ikkinchi tartibli differensial tenglam alar-
dan b irini tuzish va uni integrallash kerak. Integrallash natijasida ix-
tiyoriy o ‘zgarm aslar hosil boMadi.
H a r aniq bir masalani yechishda ixtiyoriy o ‘zgarm aslarni aniqlash
kerak. Bu o ‘zgarm aslarni an iqlashda m oddiy n uq tan in g boshlangMch
paytdagi holati va tezligini ifodalovchi b o sh lang ‘ich sh a rtla rd an foy-
dalaniladi.
D inam ikaning ikkinchi asosiy m asalasi differensial ten g lam alarni
y e c h ib , y a ’ni fun k siy an i d iffe re n sia lla sh g a te sk a ri boM gan yoMni
qoMlab hal qilingani uchun u d inam ikaning teskari m asalasi deb h am
ataladi.
D inam ikaning teskari m asalasi quyidagi tartib d a yechiladi.
1. A g ar m asala sh a rtid a s a n o q sistem asi b e rilm a g a n boMsa, u
tanlab olinadi.
2. R asm d a m oddiy n u q ta n in g ixtiyoriy ho lati b e lg ila n ib , unga
ta ’sir qiluvchi kuchlar tasvirlanadi.
3. A gar n u q ta bogM anishda boMsa, uni bogM anishdan qu tq arib ,
bogManish reaksiya kuchlari rasm da k o ‘rsatiladi.
4. M oddiy nuqta harakatining boshlangMch shartlari yozib olinadi.
5. M od d iy nuqta h arakatining tan la b olingan sa n o q sistem asida-
gi differensial tenglam alari tuziladi.
6. T uzilgan differensial ten g lam alar integrallanadi.
7. BoshlangMch shartlardan foydalanib integrallash natijasida h o
sil boMgan o ‘zgarm aslar aniqlanadi.
8. A niq lan g an m oddiy n u q ta n in g h a ra k a t ten g la m a sid a n kerak
boMgan n o m a ’lu m lar topiladi.
Xorijiy mamlakatlarda davlat xaridining o'ziga xos xususiyatlari

899
boshqaruvini amalga oshiruvchi
vakolatli organ
hamda ijro
Avstraliya "Samarali
mablag'lar
sarfi"
avstraliyacha
metodi
ishlab
chiqilgan. Ularda shartnomalar
ijrosi nazorati zaif
Taklif
qilingan mahsulot qiymati
va yakuniy qiymatni solishtirish
yo'li bilan xarid konsepsiyasi
tashkil etilgan
Kanada
"Optimal qiymat" - narx, texnik
foyda va tovar sifati birikuvidan
iborat
konsepsiya
ishlab
chiqilgan
Hukumat
davlat xaridi nazorati
o'tkazilishida muhim organ
Belgiya
Davlat
qonunchiligida
xarid
faoliyatining
barcha
bosqichlaridagi
xarajatlar
nazoratiga
alohida
e'tibor
beriladi
5 bosqichda: xarid to'g'risida
qaror qabul qilinadi, XS hisob-
kitobi, tahlil, hujjatlar ko'rib
chiqilishi, to'lov nazorati
Xitoy
Qat’iy reglamentlar o’rnatilgan,
xorij
kapitalining
milliy
iqtisodiyotdagi ishtiroki tartibga
olingan
Milliy
eksportni
qo’llab-
quvvatlash
mexanizmi bu davlat
xarididir,
milliy
ishlab
chiqarishning tashqi resurs va
kapital manbalariga tobeligini
texnologik
va
moliyaviy
qisqartirish imkonini beruvchi
instrument deb qaraladi
Yuqoridagi xorijiy mamlakatlarning davlat xaridi sohasidagi o’ziga xos
xususiyatlari o’sha mamlakatdagi xarid jarayonining sodir bo’lishida o’z
aksini
topadi. Davlat xaridi bevosita byudjet mablag’lari sarfi bilan amalga oshirilar
ekan, uning samaradorligi ta’minlanishiga katta ahamiyat qaratilishi zarur bo’ladi.
AQSH uzoq tarixiy shakllanish bosqichlarini bosib o’tgan va hozirda dunyodagi
eng samarali xarid tizimini yo’lga qo’ya olgan rivojlangan davlatdir. O’zbekiston
900
davlat xaridi jarayoni ham jadallik bilan rivojlanib, takomillashib bormoqda.
Fikrimizcha, bizda davlat xaridi jarayonida
xuddi Belgiyadagidek, xarid
faoliyatining barcha bosqichlaridagi xarajatlar nazoratiga alohida e’tibor
beriladigan bo’lsa hamda AQSH xarid bosqichlari kabi 5 bosqichli tizimni yo’lga
qo’yadigan bo’lsak, ya’ni rejalashtirish, buyurtma joylashtirish,
saralash va
shartnomalar tuzish, nazorat, natijalarni baholash izchil ketma-ketligini
amaliyotga tatbiq eta olsak, O’zbekistonda davlat xaridi jarayonidagi mavjud
muammolarni bartaraf eta olgan bo’lardik. Kanada
tomonidan ishlab chiqilgan
konsepsiya ya’ni, "Optimal qiymat" - narx, texnik foyda va tovar sifati birikuvi
konsepsiyasini bizdagi “Davlat xaridi” tizimiga tadbiq etish narxlar monitoringi
bilan bog’liq muammolarni bartaraf etilishiga ijobiy ta’sir ko’rsata oladi deb
hisoblaymiz.
I variant 
a) - Boshqarmasi

I variant
a)
x y 0,4
N
2
+ 3H
2
⇆ 2NH
3
1 3 2 x=
= 0,2 mol(N
2
); y=
= 0,6 mol
[N
2
]
d
= 0,2 + 0,2 = 0,4 mol /l;
[H
2
]
d
= 0,6 + 0,3 = 0,9 mol/l
b)
0.4 0.4 0.6 0.6
CH
3
COOH + C
2
H
5
OH = CH
3
COO - C
2
H
5
+ H
2
O K =
=
= 2,25
c)
x y 0,2
2NO + O
2
⇆ 2NO
2
2 1 2 x =
= 0,2 mol/l [NO]; y =
= 0,1 mol/l
[NO]
d
= 0,2 + 0,8 = 1 mol/l
[O
2
]
d
= 0,1 + 0,26 = 0,36 mol/l
d)
CO + Cl
2
→ COCl
2
reaksiyada bosim oshsa muvozanat o‘ngga siljiydi.
2 1
II variant
a)
y z 0.3 x
4NH
3
+5O
2
→4NO+6H
2
O
4 5 4 6 x =
= 0,45 mol/l [H
2
O] m
148
y =
= 0,3 mol/l [NH
3
] s
z =
= 0,375 mol/l [O
2
]s
[NH
3
]
d
= 0,3 + 0,9 = 1,2 mol/l
[O
2
]
d
= 0,375 + 2 = 2,375 mol/l
b)
K =
= 1,875
3.
x y 0.01
4HCl + O
2
= 2H
2
O + 2Cl
2
x =
= 0,02 mol/l[HCl]
s
[HCl]
d
= 0,02 + 0,015 = 0,035 mol/l
y =
= 0,005 mol/l [O
2
] [O
2
]
d
= 0,005 + 0,03 = 0,035 mol/l
d)
6HF + N
2
= 2NF
3
+ 3H
2
- Q
7 mol 5 mol faqat 1-reaksiyada muvozanat chapga siljiydi.
5. Nazorat daftarlarini terib olish.
6. Uyga vazifa:
O‘tilganlarni takrorlash
51-MAVZU:
Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarining turlari. Elektron-balans
usuli
Darsning maqsadi:
a) Ta’limiy:
Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarining turlari bilan tanishtirish.
Elektron-balans usuli va oksidlovchihamda qaytaruvchilar haqida 8-sinfda olingan
bilimlarni qayta yodga olish.
IXK2-
Umumiy kimyoga oid masalalarni yecha oladi.
b) Tarbiyaviy:
Topshiriqlarni bajarishda mustaqil fikrlashga chorlash. Mantiqiy
fikrlash orqali masalaning tub mohiyatini anglashga o‘rgatish.Tartib bilan yozishga
chorlash orqali ekologik,estetik tarbiya berish.
TK2-
kimyoviy elementlar va
ularning birikmalari xossalariga oid masala va mashqlarni ishlashda hisoblashlarni
bajara olish kompetensiyasini shakllantirish.
c) Rivojlantiruvchi:
Masala yechish malakasini rivojlant irish.
Dars turi:
Yangi bilim va tushunchalarni shakllantiruvchi dars
Dars uslubi:
Aralash(amaliy, suhbat, test topshiriqlari, munozara va tahlil)
Dars jihozi:
Darslik, test to‘plamlari
149
Darsning texnologik chizmasi
Dars bosqichlari
Vaqt
Tashkiliy qism
O‘tilgan mavzuni takrorlash
Yangi mavzuni yoritish
Guruhlarda ishlash. Yangi mavzuni tahlil qilish
|
-masala: 5000 g suvga 68,4 g Ba(OH)

2-masala: 5000 g suvga 68,4 g Ba(OH)
2
qo‘shilishidan hosil bo‘lgan eritmaning
(ρ=1,267 g/ml) normal konsentratsiyasini (N) aniqlang.
Masalaning yechimi: Dastlab, Ba(OH)
2
ning ekvivalent massasini topib olamiz:
104
5000 g suvda 68,4 g Ba(OH)
2
eritilganda 5068,4 g (5000+68,4=5068,4) eritma
hosil bo‘ladi.
Erigan moddaning ekvivalent miqdorini eritmaning hajmiga (l) bo‘lib, eritmaning
normal konsentratsiyasini topamiz:
Mustaqil ishlarni tashkil qilish:
1. 10,25 g H
2
SO
4
ning g/ekv lar sonini aniqlang.
2. 20,8 g Al(OH)
3
ning g/ekv lar sonini aniqlang.
3. 6,67 g Fe
2
(SO
4
)
3
ning g/ekv lar sonini aniqlang.
4. 6 l eritma tarkibida 3 g/ekv NaCl bo‘lsa, shu eritmaning normal
konsentratsiyasini
aniqlang.
5. 1 l eritma tarkibida 2 g/ekv NH
4
Cl bo‘lsa, shu eritmaning normal
konsentratsiyasinianiqlang.
6. 500 g suvga 85,5 g Ba(OH)
2
qo‘shilishidan hosil bo‘lgan eritmaning
(ρ=1,171g/ml) normal konsentratsiyasini (N) aniqlang.
7. 200 g suvga 98 g H
2
SO
4
qo‘shilishidan hosil bo‘lgan eritmaning (ρ=
=1,192g/ml) normal konsentratsiyasini (N) aniqlang.
5. O‘quvchilarni baholash:
O‘quvchilarni baholashda kimyoviy elementlar
belgilaridan foydalaniladi:
“5” baho; “4” baho; “3” baho.
|
Ф
1 и 
' 
* n
' 
и
Demak, sistemaning har bir nuqtasiga ta ’sir qiluvchi tashqi va ichki

Ichki kuchlar xususiyatiga k o ‘ra
R' = 0.
N atijada (103.2) ni quyidagicha yozish mumkin:
Re + R® = 0 ,
(103.3)
ya’ni, sistem aga ta ’sir etuvchi tashqi kuchlar bosh vektori bilan sis
tem a nuqtalari inersiya kuchlari bosh vektorining geom etrik yig‘in-
disi nolga teng.
(103.1)
ni mos ravishda nuqtalar radius-vektorlari
r[, r2 ,
ga
vektorli ko‘paytirib, hosil b o ‘lgan natijalarni q o ‘shsak:
Z r v x
F ‘ + X ? v x
F‘ + X ?v x
= 0
(103.4)
kelib chiqadi. Bu yerda:
Щ =
F* — tashqi kuchlarning
О m ar
kazga nisbatan bosh m om enti;
M
'0
=
x
К ~ ichki kuchlar bosh
m om enti;
= X ^ v x ^v — inersiya kuchlarining bosh mom enti;
ichki kuchlar xususiyatiga ko‘ra
Mq = 0 • Bu holda (103.4) ni quyida
gicha yozish mumkin:
Л/0е + М 0Ф = o
(103.5)
y a ’ni, sistem aga t a ’sir etuvchi tashqi k uchlarning h am d a sistem a
nuqtalari inersiya kuchlarining biror markazga nisbatan m om entlari-
ning yig‘indisi nolga teng.
(103.3) va (103.5) tenglam alar birgalikda mexanik sistema uchun
D alam ber prinsipining vektorli ko‘rinishini ifodalaydi.
(103.3) va (103.5) larni D ekart koordinata o ‘qlariga proyeksiya-
lab, Dalam ber prinsipining analitik usulda ifodalanishini hosil qilamiz:
c) Rivojlantiruvchi - Boshqarmasi

99
Darsning texnologik chizmasi
Dars bosqichlari
Vaqt
Tashkiliy qism
O‘tilgan mavzuni takrorlash
Yangi mavzuni yoritish
Guruhlarda ishlash. Yangi mavzuni tahlil qilish
Darsni yakunlash
Uyga beriladigan topshiriqlar
Darsning borishi
1. Tashkiliy qism:
O‘quvchilar bilan salomlashish, davomatni aniqlash
2. O‘tgan mavzuni so‘rash:
Test topshiriqlarini bajarish.
1. Gipertoniya kasalligini davolashda magniy sulfatning 25 % li eritmasi
qo‘llanadi. Shunday eritmaning 10 g miqdorini tayyorlash uchun mecha gr tuz
talab etiladi?
a) 1,0 b) 1,5 c) 2,5 d) 4,0 e) 5,0
2. 40 g 4% li eritma hosil qilish uchun necha gr modda va suv olish kerak?
a) 2,5 va 37,5 b) 0,4 va 39,6 c) 5 va 35 d) 1,6 va 38,4 e) 2,0 va 38,0
3. 25% li 80 gr eritmadagi moddaning massasini (g) toping.
a) 25 b) 20 c) 23 d) 19 e) 27
4. Mssasi 480 g 5% li natriy xlorid eritmasini tayyorlash uchun kerak bo‘lgan
tuzning massasini (g) ko‘rsating.
a) 48 b) 20 c) 36 d) 20 e) 65
4. Kaliy xloridning massa ulushi 0,08 bo‘lgan 400 g eritmasidagi kaliy xloridning
massasini toping. a) 28 b) 30 c) 32 d) 34 e) 36
5. 15% li osh tuzi eritmasidan 300 g tayyorlash uchun olinishi zarur bo‘lgan suv
va tuzning massasini aniqlang. a) 45:255 b)255:45 c) 235:55 d) 225:75 e)
265:35
Ma’ruzaning qisqacha matni - Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi maxsus dori turlari...

|
Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi maxsus dori turlari texnologiyasi
|
bet | 75/316 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #138330 |
Bog'liq Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafeMa’ruzaning qisqacha matni:
Dori turlaridagi dorivor moddalarning ta’sir etish vaqtini uzaytirish masalasi katta amaliy ahamiyatga ega, ayniqsa ximioterapiya sohasida.
Ximioterapiyaning samaradorligi dorivor moddani qonda doimo tera-pevtik konsentratsiyasi ta’minlanishiga bog‘liq bo‘ladi va shunga erishish uchun ma’lum vaqt o‘tgach (sutkada davomida bir necha marta) dorivor modda qayta qayta iste’mol qilinish lozim.
Bu esa har hil noqulaychiliklar tug‘diradi: yordamchi moddalarni tanaga kiritilishi, ko‘p miqdorda preparatlarni sarflanishi, qondagi ta’sir etuvchi moddani konsentratsiyasi bir me’yorda bo‘lmasligi.
Hozirda ishlatiladigan ko‘p dorilarning kamchiligi ta’sir qiluvchi moddaning miqdori tanada uzoq vaqt saqlanmasligida.
Davolovchi konsentratsiyani bir me’yorda bo‘lmasligi dorining terapevtik samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Sil, moxov, qator bakterial va virus kasalliklarni muvaffaqiyatli davolashni faqat dori moddaning qonda terapevtik konsentratsiyasi uzoq vaqt saqlanib turgandagina amalga oshirish mumkin. Shuning uchun ta’sir muddati uzaytirilgan dori turlari ishlab chiqish ham nazariy, ham amaliy ahamiyatga egadir.
Farmakokinetik ta’siri oldindan belgilangan dorilarni yaratishda, ayniqsa ta’siri uzaytirilgan dorilarni, turli texnologik usullar, maxsus yordamchi moddalar qo‘llash va dori turlarini strukturasini o‘zgartirish yo‘llari bilan amalga oshiriladi.
Peroral ta’siri uzaytirilgan dori turlari. Spansulalar
Ta’siri uzaytirilgan peroral dorilar davomli dorilarning asosiy qismini tashkil etadi.
Spansula dori turi. Spansulalar deb qopqoqli qattiq jelatinli kapsulani ichini dori moddaning mayda mikrokapsula yoki mikrodrajesi bilan to‘lg‘azilgan dori turiga aytiladi.
Spansulalardagi dori moddaning ta’sir muddati uzaytirilishi, jela-tinli kapsulani ichiga, qobig‘i har xil qalinlikda bo‘lgan, dori moddaning mikrokapsulalarini joylashtirish hisobiga ta’minlanadi.
Spansulalarning tashqi ko‘rinishi va ularda dori moddalarni ta’siri uzaytirilish prinsipi rasm.4 va rasm 5 ifodalangan.
Ko‘pincha qobiqning qalin-yupqaligiga qarab mikrokapsulalar turli rangga buyaladi.
Demak, spansulalar- bu mikrokapsula yoki mikrodrajelardan tashkil topgan qattiq jelatinli kapsula. Mikrokapsulalar har xil qalinlikga ega bo‘lgan qobiq bilan qoplanganligi uchun, ular bir vaqtda erimayda va ulardan dori modda uzluksiz ravishda, qobiqlarni ketma ket erishi hisobiga, uning qondagi terapevtik konsentratsiyasi ta’minlanadi.
|
| |
2. O‘tgan mavzuni so‘rash

|
2. O‘tgan mavzuni so‘rashBog'liq 1674214624 11-sinf Kimyo (o\'qituvchilar uchun qo\'llanma)103
2. O‘tgan mavzuni so‘rash:
Masalalar yechish
1. Tarkibida 11,7 g NaCl bor bo‘lgan, 0,5 M li HCl eritmasining hajmini ( l )
aniqlang.
2. Tarkibida 16,4 g H
2
SO
3
bor bo‘lgan, 0,25 M li eritmasining hajmini ( l )
aniqlang.
3. Yangi mavzuni tushuntirish:
1 l eritmaning tarkibida erigan moddani ekvivalent miqdoriga shu eritmani
normal konsentratsiya deyiladi.
Normal konsentratsiyani (C
N
) aniqlash uchun erigan moddaning ekvivalent
miqdorini (n/ekv) shu eritmaning hajmiga (V) bo‘lishimiz kerak.
Normal konsentratsiyani (C
N
) o‘lchov birligi N (normal)dir. Normal
konsentratsiyada eritma hajmini l da o‘lchanadi. Shu formuladan erigan
moddaning ekvivalent miqdorini (n/ekv) aniqlash uchun, eritmani normal
konsentratsiyasini (C
N
) eritma hajmiga (V) ko‘paytirish kerak bo‘ladi.
Shu formuladan eritma hajmini (V) aniqlash uchun, erigan moddaning gramm
ekvivalent miqdorini (n/ekv) eritmani normal konsentratsiyasiga (C
N
) bo‘lish
kerak.
4. Yangi mavzuni mustahkamlash.
Darslikdan masalalar yechish
1-masala: 5 l eritma tarkibida 3 g/ekv HCl bo‘lsa, shu eritmani normal
konsentratsiyasini aniqlang.
Masalaning yechimi: Eritmaning hajmi hamda erigan moddaning ekvivalent
miqdorini qiymatlaridan foydalanib eritmaning normalligini aniqlaymiz:
Demak, eritmaning normal konsentratsiyasi 0,6 N ekan. Javob: 0,6 N
|
| |
Boshqarmasi - bet 102

|
Boshqarmasi Pdf ko'rish
|
bet | 102/182 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 4,97 Mb. | | #136263 |
Bog'liq 1674214624 11-sinf Kimyo (o\'qituvchilar uchun qo\'llanma)110
Agar masala shartida normal konsentratsiya ma’lum bo‘lib, foiz
konsentratsiyani (C%) aniqlash kerak bo‘lsa, normal konsentratsiyani (C
N
) erigan
moddaning ekvivalent massasiga (E) ko‘paytirib, hosil bo‘lgan sonni eritma
zichligini (ρ) 10 ga bo‘lgan ko‘paytmasiga bo‘lamiz.
b) normal va molyar konsentratsiyalar orasidagi bog‘liqlik formulasi:
4. Yangi mavzuni mustahkamlash:
1-masala: 4 N li (ρ = 1,306 g/ml) H
3
PO
4
eritmasining foiz konsentratsiyasini
aniqlang.
Masalaning yechimi: Ushbu masalani normal konsentratsiyadan foiz
konsentratsiyaga o‘tish formulasidan foydalanib oson ishlashimiz mumkin:
2-masala: 10 % li (ρ = 1,23 g/ml) H
2
SO
3
eritmasining normal konsentratsiyasini
aniqlang.
Masalaning yechimi: Avval H2SO3 ning ekvivalent massasini topib olamiz:
3-masala: 1,5 M li Na
2
SO
4
eritmasining normal konsentratsiyasini aniqlang.
Masalaning yechimi: Eritmaning molyar konsentratsiya qiymati ma’lum
bo‘lganda quyidagi formula orqali normal konsentratsiyani aniqlashimiz mumkin:
(Na
2
SO
4
tarkibidagi kation ya’ni Na valentligi 1 ga, indeksi 2 ga teng)
C
M
= 1,5 (1 2) = 3 N
|
| |
Rasm 3. Durula turdagi tabletkalar tuzilishi

|
Rasm 3. Durula turdagi tabletkalar tuzilishi
|
bet | 77/316 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #138330 |
Bog'liq Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafeRasm 3. Durula turdagi tabletkalar tuzilishi
Ta’sir etuvchi modda (6- rasmda qora rangda) g‘ovakli tizimdan me’da ichak shiralariga diffuziyalanadi. Ko‘pincha, bunday tabletkalar oshqozon- ichak yo‘llaridan maydalanmay, ya’ni erimay but butunligicha o‘tadi.
Lontab turdagi tabletkalar. Bu kompleksli tabletkalar bo‘lib, qobiq va yadrodan iborat. Tashqi qobiqda ta’sir etuvchi moddaning birlamchi miqdori saqlanib, tabletka qabul qilingandan so‘ng bir necha daqiqada oshqozonda eriy-di va tanada dori moddaning davolovchi konsentratsiyasini hosil qiladi.
Tabletkaning yadrosi esa durula turida, ya’ni karkaslidir, va dori moddaning keyingi 2-chi va 3-chi dozalarni saqlaydi. Lontab turidagi tabletkalarning tuzilishi 7- rasmda keltirilgan.
Rasm 4. Lontab turdagi tabletkalar tuzilishi
ta’sir etuvchi moddaning dastlabki miqdorini saqlovchi qobiq;
tabletkaning yadrosi, dorivor moddaning 2 va 3 dozalarni saqlaydi
Dupleks turdagi tabletkalar.Bu tabletkalarni takroriy yoki ketma-ketlik bilan ta’sir qiladigan dori turlari guruhiga kiritish mumkin.
Bunday tabletkalar dorivor moddaning ikkita dazasini o‘zida saqlaydi va ular bir biridan o‘zaro himoya qobiq bilan bo‘lingan bo‘ladi. Dupleks turdagi tabletkalar tuzilishi 8- rasmda keltirilgan.
Rasm 5. Dupleks turdagi tabletkalar tuzilishi
sirtki qobiq ( ko‘pincha shakarli); 2-dorivor moddani dastlabki dozasini saqlovchi , oshqozonda eriydigan qatlam; 3-himoyalovchi(enterosolyubil qobiq); 4-ta’sir etuvchi moddaning ikkinchi dozasini saqlovchi tabletkaning yadrosi, ichakda eriydi
Duplesk turdagi tabletkalar qobiq va yadrodan iborat va ta’sir etuvchi moddaning dastlabki dozasi qobiqda joylashgan bo‘lib, u oshqozonda eriydi. Keyingi qavat ( enterosolyubil) himoyalovchi, yadroni oshqozonda erimasligi ta’minlaydi. Tabletkaning yadrosi dorivor moddaning ikkinchi dozasini saqlaydi va ichak yo‘lida eriydi. Misol sifatida Gastripon dupleks preparatini keltirish mumkin.
|
| |
Dermatologik polimer pardalar - Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi maxsus dori...

|
Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi maxsus dori turlari texnologiyasi
|
bet | 80/316 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #138330 |
Bog'liq Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafeDermatologik polimer pardalar
Dermatologik polimer paradalar mahalliy ta’sirga ega bo‘lib, turli teri kasalliklarni: yaralar, yallig‘lanishlar, kuygan terini davolashga mo‘l-jallangan.
Misol sifatida tarkibida chakanda moyini saqlovchi kollagen asosida tayyorlangan "Oblekol" pardasini keltirish mumkin. “Oblekol” polimer pardasining katta kichikligi 5 x 5 sm yoki 10 x 10 sm ega bo‘lib, yara ustiga yopishritirilganda o‘zidan yara sathiga sekin-asta bir xil miqdorda ta’sir etuvchi moddani ajratib turadi. Undan tashqari, yarani mikroblardan ham himoya qiladi.
Kollagen bu tabiiy polimer bo‘lgaligi uchun, 2-3 kundan so‘ng o‘zi teri fermentlari bilab parchalanadi.
Umumiy ta’sirga ega bo‘lgan polimer pardalar
Hozirgi vaqtda anabizin gidroxlorid va sitizinli polimer pardalar ishlab chiqarilgan, papiros chekishni tashlash jarayonini engillashtirish maqsadida. Ular, shakli bo‘yicha tuxumsimon, katta-kichikligi 9 x 4,5 x 0,5 mm li plastinka bo‘lib, og‘iz shilliq qavatiga yopishtirib qo‘yiladi.
Stenokardiyani davolashga mo‘ljallangan trinitrolong va dinitrosor-bilong polimer pardalari ishlab chiqilgan. Ular og‘iz bo‘shlig‘iga yopish-tiriladi va tarkibida nitroglitserin va izosorbid dinitratni saqlab, 5-6 soat davomida o‘z ta’sirini qo‘rsatadi. Pardalarning katta kichikli-9x4,5x0,5 mm.
Testosteron gormonini saqlovchi polimer pardalar olingan ularning razmerlari 76x26x3mm, ta’sir etish vaqti - 7 sutka.
Polimer dorivor pardalar texnologiyasi
Polimer dorivor pardalar texnologiyasi quyidagi asosiy bosqichlardan iborat:
parda hosil qiluvchi moddaning ( polimerni) eritmasini tayyorlash;
dori moddaning eritmasini tayyorlash va polimer eritmasiga qo‘shish;
aralashmani gomogenlashtirish;
hosil bo‘lgan polimer massani tekis yuzaga quyish;
mo‘‘tadil namlikgacha quritish;
pardalarni shakllantirish;
jihozlash;
sterillash ( ko‘z pardalarini)
|
| |
- qo‘shimcha reaksiyalarni minimal darajada bo‘lishi

|
- qo‘shimcha reaksiyalarni minimal darajada bo‘lishi
|
bet | 79/316 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #138330 |
Bog'liq Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafe - qo‘shimcha reaksiyalarni minimal darajada bo‘lishi;
- ko‘z dori pardalarini sterilligi.
Polimer dorivor pardalarnihosil qilish uchun turli polimerlar qo‘llaniladi. Ulardan tabiiy polimerlar:
kollagen;
jelatin;
alginatlar
Yarimsintetik polimerlar:
metilsellyuloza (MS);
natriy-karboksimetilsellyuloza (natriy-KMS);
oksipropilmetilsellyuloza (OPMS)
Sintetik polimerlar:
polivinil spirti (PVS);
polivinilpirrolidon (PVP);
poliakrilamid (PAA).
Oxirgi yillarda dermatologiya amaliyotida antibakterial, antiseptik, yallig‘lanishga qarshi, regeneratsiya jarayonlarini faollashtiruvchi prepa-ratlarni zamonaviy dori shaklida, ya’ni polimer dorivor pardalar sifatida ishlatish maqsadga muvofiqligi ko‘rsatilmoqda.
Polimer dorivor pardalar tasnifi
1. Polimer dorivor pardalar ta’siri bo‘yicha:
- umumiy ta’sir ko‘rsatuvchi;
- mahalliy ta’sir ko‘rsatuvchi pardalarga bo‘linadi.
2. Hozirgi vaqtda polimer dorivor pardalar qo‘llanilishi bo‘yicha quyidagichatasniflanadi:
-oftalmologik;
-og‘iz bo‘shlig‘iga o‘rnatiladigan;
- dermatologik (teri ustiga);
-rinologik;
Mahalliy ta’sirga ega bo‘lgan polimer dorivor pardalar
Bu turdagi polimer pardalardan eng keng qo‘llaniladiganlari bu ko‘z pardalari. Ular turli ko‘z kasalliklarini davolashda qo‘llaniladi. Hozirgi vaqtda qator dorivor moddalarning ko‘z pardalari ishlab chiqilgan: apilak, florenal, sulfapiridazin-natriy, dikain, taufon. Ularning katta kichikligi9x4x0,3 mm,og‘irligi10-30 mg atrofida bo‘ladi.
Burun shilliq qavatlaridagi turli patologik jarayonlarni davolashda rinologik polimer pardalar ham keng qo‘llaniladi. Masalan, rinitlarni davolashga mo‘ljallangan, efedrin gidroxlorid, naftizin, dimedrol saqlovchi polimer pardalar yaratilgan.
|
| |
Бухгалтерия ҳисоби - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro...

894
маънони беради. Активлар орқали корхона ўзининг хўжалик
фаолиятини
амалга оширади. Активлар узоқ муддатли ва жорий активларга ажратилади.
Бухгалтерияда ҳисобида нафақат мулкнинг тартиби ва унинг жойлашгани,
балки, ушбу мулк корхонага қаердан келган ѐки манбалари кўрсатилади.
Мулкнинг манбалари ―пассив деб номланади. Корхона маблағларини ва
уларнинг манбаларини иқтисодий жиҳатдан гуруҳлаш баланс деб аталади.
Баланс маълум бир санага ҳисобот йил учун бир марта тузилади, лекин
корхона фаолияти кунлик ҳар хил хўжалик операцияларидан ташкил топади.
Ҳар битта операция натижасида мол мулк таркибида ѐки
унинг манбаларида
ўзгариш содир бўлади. Ой давомида содир бўлган хўжалик операцияларини
дарҳол ҳужжатларда қайд қилиб бориш керак. Ҳужжатлардаги маълумотларни
соддалаштириб ѐзиш учун шартли рақамлардан фойдаланилади. Ушбу
рақамлар бухгалтерия счѐтлари дейилади. Хўжалик операциялари натижасида
бўлган ўзгаришлар бухгалтерияда 2 та счѐтларда акс эттирилади.
Бухгалтерия
ҳисоби объектларини жорий акс эттириш маблағларнинг турлари ва уларнинг
манбалари синов балансида солиштириш билан назорат қилинади ва ички
ҳисобот ѐрдамида жорий маълумотларни вақти-вақти билан йиғиб якунланади.
Бухгалтерия ҳисобининг усули хўжалик ҳаётининг барча ҳодисалари,
хўжалик фаолияти жараёнида содир бўлаётган барча кўп сонли операцияларни
кузатиш имконини берибгина қолмай, ундан ташқари, илмий асосланган
бошқарув ечимларини ишлаб чиқиш учун катта аҳамиятга эга бўлган
маълумотларни иқтисодий жиҳатдан умумлаштириш имкониятини ҳам яратади.
Бухгалтерия ҳисоби усулидан фойдаланишнинг бош мақсади хўжалик
фаолиятини
бошқаришни
амалга
ошириш
учун
талаб
қилинадиган
кўрсаткичларни ҳисоблаб чиқишдан иборат. Юқорида ѐзилганларга асосланиб
бухгалтерия ҳисоби усулининг моҳиятини қуйидагича таърифлаш мумкин.
Бухгалтерия ҳисобининг усули - бухгалтерия ҳисоби
объектларини
хўжалик фаолиятини бошқариш орқали амалга ошириш мақсадида ѐппасига,
узлуксиз, ўзаро боғланган ва объектив акс эттиришни таъминлайдиган усуллар
895
тизимидан иборат. Бухгалтерия ҳисоби фаолият кўрсатаётган субъектнинг
мулки, мажбуриятлари, хўжалик операциялари ва уларнинг ҳаракатини
ѐппасига ҳамда узлуксиз ҳужжатлаштириш йўли билан тартибли йиғиш,
назорат қилиш, ўлчаш, рўйхатга олиш, пул ўлчовида ишлов бериш тизимидир.
Бухгалтерия ҳисобининг предмети эса, ишлаб чиқариш жараёнидаги
корхоналар, ташкилотлар ва муассасаларнинг самарали бошқарилишида
маблағлар ҳолати ҳамда улардан унумли фойдаланиш ҳақидаги
ахборотларни
шакллантиришдан иборатдир.
Tadqiqot ob`ekti va metodlari - Buxoro davlat universiteti tabiiy fanlar fakulteti biologiya kafedrasi

|
Buxoro davlat universiteti tabiiy fanlar fakulteti biologiya kafedrasi
|
bet | 10/16 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #15763 |
2.2.Tadqiqot ob`ekti va metodlari
Tadqiqot ob`ekti Buxoro shahar oqova suvlarni tozalash inshooti bo`lib hisoblanadi. Buxoro oqava suvlarni tozalash aholi punktidan kamida janubda 2,8 km uzoqlikda joylashtirilgan tozalash stansiyalarida olib boriladi(rasm 1). Tozalash inshootlarini joylashtirishda shamol yo‘nalishi va kuchini hisobga olinadi. Bu maqsadda shamol yulduzidan foydalaniladi. Oqava suvlar qisman tozalanib bo‘lingandan so‘ng zararsizlantiriladi va 480-750 km g`arbida joylashgan Sakovich kollektori orqali Dengizko`lga tashlanadi. Ayni paytda inshootda rekonstruksiya ishlari keng ko`llamda olib borilayotganligi tufayli birlamchi va ikkilamchi tindirgich, aerotenkt, xloratorlar suv tozalash uchun mavjud. Shu boisdan oqova suv sifatida kanalizasiya suvlari orqali kelib tushib to`liq biologic sun`iy(aerotenkda) va biologik biohovuzlarda tozalanadi. Bir kunda 200 ming. m3/sutkada oqova suv tozalanadi. Inshootning umumiy yer hajmi 60 ga ni tashkil etadi.
|
| |
c) - Boshqarmasi

|
Boshqarmasi Pdf ko'rish
|
bet | 135/182 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 4,97 Mb. | | #136263 |
Bog'liq 1674214624 11-sinf Kimyo (o\'qituvchilar uchun qo\'llanma)144
c)
Tenglamasi HBr
(g)
+O
2(g)
⇆H
2
O
(g)
+ Br
2(g)
+Q bo‘lgan reaksiyadagi muvozanatni
o‘ng tomonga siljitish uchun qaysi omillardan foydalanish mumkin?
1) vodorod bromid konsentratsiyasini oshirish; 2) temperaturani pasaytirish;
3) temperaturani oshirish; 4) vodorod bromid konsentratsiyasini kamaytirish;
5) bosimni orttirish; 6) bosimni kamaytirish.
A) 1, 3, 6 B) 1, 4, 5 C) 1, 2, 5 D) 2, 3, 5.
d)
Uglerod (IV) oksidi va vodorod o‘rtasida boruvchi CO
2
+ H
2
↔ CO + H
2
O
reaksiyada; ma’lum vaqtdan so‘ng muvozanat qaror topdi. Muvozanat holatida
(K
M
=1) moddalarning konsentratsiyalari: [CO
2
] = 12 mol/l; [CO] = 6 mol/l va
[H
2
O] = 6 mol/l bo‘lsa, vodorodning muvozanat holatidagi konsentratsiyasini
aniqlang?
А) 3,4; 3,4; В) 2,6; 4,6; С) 9,4; 11,4; D) 1,2; 3,4.
e)
Vodorod va azotdan ammiak sintez qilish reaksiyasida: N
2
+ H
2
→ NH
3.
Barcha
moddalarning muvozanat konsentratsiyalari mos ravishda: [N
2
] = 0,5 mol/l
[H
2
] = 0,1 mol/l; [NH
3
] = 0,8 mol/l; ga teng bo‘lsa, azot va vodorodning
reaksiyadan oldingi (dastlabki) konsentratsiyalarini (mol/ litr) aniqlang.
A) 1; 1,2 B) 0,5; 0,4 C) 0,8; 1,2 D) 0,9; 1,3
f)
CO(g)+H
2
O(g)=CO
2
(g)+H
2
(g) sistemada moddalarning muvozanat holatdagi
konsentratsiyalari (mol/l) tenglamaga mos ravishda 6, 3, 2, 9 ga teng. Muvozanat
holatdagi sistemadan 2 mol CO
2
chiqarib yuborildi. H
2
O va H
2
larning yangi
muvozanat konsentratsiyalarini (mol/l) hisoblang (reaksiya hajmi 1l bo‘lgan
idishda olib borildi).
A) 4; 11; B) 2; 10; C) 4,5; 7,5; D) 6; 11.
|
| |
Veterinar dori turlarini takomillashtirish

|
Veterinar dori turlarini takomillashtirish
|
bet | 74/316 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #138330 |
Bog'liq Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafeVeterinar dori turlarini takomillashtirish
Hayvonlar farmakoterapiyasida in’eksion va ingalyasion dori turla-rini ishlatilishi. Ushbu yo‘llar bilan dorilarni yuborilishi ham biofarmatsevtik jihatdan, ham iqtisodiy tomonidan samaralidir.
Peroral yo‘li bilan dorilarni yuborilishi har tomonlama izlanishlarni talab qiladi, chunki preparatlarni oshqozon-ichak yo‘llarida gidrolitik va fermentativ dekstruksiyaga uchrashi mumkin. Uning uchun quyidagi masalalar echilishi lozim:
ovqat hazm qilish yo‘lidagi ta’sirlarga turg‘unligi;
hayvonning turiga qarab dori moddaning so‘rilish tezligi, so‘rilgan foizi.
Chorvachilikni rivojlantirishda zamonaviy intensifikatsiya usullari qo‘llaniladi. Shu maqsadda BF qo‘shimchalar ishlatiladi. Bu masala esa veterinar, farmatsevt, toksikologlarni hamjihat bo‘lib ishlashini talab qiladi.
12-Ma’ruza
Mavzu: Ta’siri uzaytirilgan dori turlari. Strukturali tabletkalar, polimer dorivor pardalar, immobillangan preparatlar
Ma’ruzamaqsadi: Ta’siri uzaytirilgan dori turlari - polimer dorivor pardalar tuzilishi, ta’sir etish mexanizmi, texnologiyasi bo‘yicha amaliy savollarni o‘zlashtirish.
Tayanch atama va iboralar: Polimer, polimer parda, dermatologiya, biosamaradorlik, adgeziya, applikatsiya, immobillangan preparatlar
Reja:
1. Ta’siri uzaytirilgan dori turlarini yaratish zaruriyati.
2.Peroral ta’siri uzaytirilgan dori turlari ta’rifi, tasnifi.
3. Spansulalar ta’rifi, ta’sir etish mexanizmi.
4.Strukturali tabletkalar tasnifi, ularni afzallik tomonlari.
5. Retard va durula turdagi tabletkalarning ta’sir etish mexanizmi.
6. Lontab va dupleks turdagi tabletkalar tuzilishi.
7. Dorivor polimer pardalar ta’rifi, afzallik tomonlari
8. Polimer dorivor pardalar tasnifi,tayyorlash asoslari.
9. Immobillangan preparatlar ta’rifi, yaratish maqsadlari
10. Dorilarni immobillashning asosiy yo‘llari
11. Suvda eruvchan immobillangan preparatlarni olish prinsiplari
12. Mahalliy ta’sir etuvchi immobillangan preparatlarni olinishi.
|
| |
“5” - Boshqarmasi

|
Boshqarmasi Pdf ko'rish
|
bet | 134/182 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 4,97 Mb. | | #136263 |
Bog'liq 1674214624 11-sinf Kimyo (o\'qituvchilar uchun qo\'llanma)143
“5” baho; “4” baho; “3” baho.
6. Uyga vazifa:
§ 27 120-bet 7-9 test bajarish
49-MAVZU:
7-amaliy mashg ‘ulot. Kimyoviy muvozanat mavzusiga doir
masalalar yechish
Darsning maqsadi:
a) Ta’limiy
: Kimyoviy muvozanat mavzusiga doir masalalar yechish bo‘yicha
olingan bilimlarni test topshiriqlarini bajarish jarayonida qo‘llay olishga o‘rgatish.
IXK2-
Umumiy kimyoga oid masalalarni yecha oladi
b) Tarbiyaviy:
Masalalarni yechishda izchillik va ma’lum tartibga rioya qilishga
o‘rgatish orqali ekologik,estetik va iqtisodiy tarbiya berish.Vaqtdan unumli
foydalanishga o‘rgatish.
TK2
-o‘rganilgan bilimlar asosida hisoblashlarni bilish va
fan-texnika yangiliklaridan xabardor bo‘lish
c) Rivojlantiruvchi:
Kimyoviy muvozanat mavzusiga doir masalalar yechish
bo‘yicha olingan bilimlarni test topshiriqlarini bajarish jarayonida qo‘llay olish
qobiliyatini rivojlantirish.
Dars turi:
yangi bilim va tushunchalarni shakllantiruvchi dars
Dars uslubi:
aralash(amaliy, suhbat, test topshiriqlari, munozara va tahlil)
Dars jihozi:
darslik, amaliy mashg‘ulotlar daftari
Darsning borishi
1. Tashkiliy qism:
O‘quvchilar bilan salomlashish, davomatni aniqlash
2. Amaliy topshiriqlarni bajarish bo‘yicha yo‘llanma berish.
3. Mashg‘ulot topshiriqlari:
a)
Fe
3
O
4(q)
+ 4CO
(g)
⇆3Fe
(q)
+ 4 CO
2(g)
H = -43,7 kJ quyidagi reaksiyada
muvozanat qaysi omillar ta’sirida chap tomonga siljiydi?
1) haroratning pasayishi; 2) haroratning ko‘tarilishi; 3) bosimning kamayishi; 4)
bosimning ortishi 5) katalizator kiritilishi.
A) 1, 3 B) 1, 4 C) 1 D) 2.
b)
Reaksiya muvozanatini o‘ngga siljitadigan omillarni toping.
H
2 (g)
+ S
(q)
⇆ H
2
S
(g)
+ Q 1) bosimning ortishi; 2) bosimning pasayishi;
3) vodorod sulfid miqdorini kamayishi; 4) vodorod konsentratsiyasini orttirish.
A) 1, 2 B) 1, 3 C) 3, 4 D) 2, 3.
|
| |
BUXORO SHAHAR OQOVA SUVLARNI TOZALASH INSHOOTI BIOLOGIK HOVUZLARINING ALGOFLORASI VA UNING MAVSUMIY O`ZGARISHI

|
BUXORO SHAHAR OQOVA SUVLARNI TOZALASH INSHOOTI BIOLOGIK HOVUZLARINING ALGOFLORASI VA UNING MAVSUMIY O`ZGARISHI
|
bet | 12/16 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #15763 |
BUXORO SHAHAR OQOVA SUVLARNI TOZALASH INSHOOTI BIOLOGIK HOVUZLARINING ALGOFLORASI VA UNING MAVSUMIY O`ZGARISHI
3.1.BIologik hovuzlarning algoflorasi va taksonomik tahlili
Buxoro oqava suvlarni tozalash aholi punktidan kamida janubda 2,8 km uzoqlikda joylashtirilgan tozalash stansiyalarida olib boriladi. Tozalash inshootlarini joylashtirishda shamol yo‘nalishi va kuchini hisobga olinadi. Bu maqsadda shamol yulduzidan foydalaniladi. Oqava suvlar qisman tozalanib bo‘lingandan so‘ng zararsizlantiriladi va 480-750 km g`arbida joylashgan Sakovich kollektori orqali Dengizko`lga tashlanadi. Ayni paytda inshootda rekonstruksiya ishlari keng ko`llamda olib borilayotganligi tufayli birlamchi va ikkilamchi tindirgich, aerotenkt, xloratorlar suv tozalash uchun mavjud. Shu boisdan oqova suv sifatida kanalizasiya suvlari orqali kelib tushib to`liq biologic sun`iy(aerotenkda) va biologik biohovuzlarda tozalanadi. Bir kunda 200 ming. m3/sutkada oqova suv tozalanadi. Inshootning umumiy yer hajmi 60 ga ni tashkil etadi.
|
| |
Nasos sexining yordamchi tizimlari

168
Nazorat-o‘lchov asboblari (yangi sotib olinadigan, ta’mirdan chiqarilgan va
foydalanilayotganlari) o‘rnatilgan muddatlarda davlat tekshiruvidan o‘tkaziladi.
Davlat tekshiruvi davri oralig‘idagi NO‘A mexaniki asboblarni tashqi tomondan
majburiy nazoratini quyidagi muddatlarda ishlatishni nazorat –sinovini olib boradi:
ishlatilayotgan manometrlarni, termometrlarni va boshqa asboblarni-bir oyda 1
martadan kam emas; shitli (texnik) elektr o‘lchov asboblarini-3 oyda 1 martadan kam
emas.
Siqilgan havoni uzatish va tayyorlash tizimi.
Havo uzatmalarini iste’moli, NO‘A qurilmalari va avtomatikalar uchun
mo‘ljallangan. U kompressorning tarkibiy qismi hisoblanadi. Havoni tozalash maxsus
filtrlarda amalga oshiriladi, quritish esa-avtomatik qurilmada (UOVB-5). Blok-
boksdan tashqaridan kompressor yordamida olinadigan havo quritishdan oldin
issiqlik almashgichlarda
+ 30°C gacha sovitiladi. Havoni sovitish uchun
0,2-0,5
m
3
/soat hajmidagi suv
0÷25 °C da haroratda beriladi. Issiqlik almashgichdagi suvning
bosimi
0,5÷0,6 MPa.dan oshib ketmaydi. NO‘A larini va avtomatika tizimi ishdan
chiqmasligi va buzilmasligi uchun havo doimiy ravishda tozalanadi va quritiladi.
Fleksflo bosimini boshqarish klapanlari

|
Fleksflo bosimini boshqarish klapanlariBog'liq N. X. Ermatov, D. G‘. Azizova, N. M. Avlayarova, B. Yu. Nomozov,Fleksflo bosimini boshqarish klapanlari.
Klapan yurakchadan tashkil topgan, uzaytirilgan
yoriqlar va elastik kamera tortilgan. Kameraning germetikli
perimetriga “kojux” nomlanuvchi gaz kamerasi qo‘shilgan.
Zanjirda kojux va suyuqlik oralig‘idagi bosim farqi neft
oqimini o‘tkazib yoki berkitib elastik kamerani kengaytiradi
yoki toraytiradi.
Harakatlanuvchi ajratuvchi turidagi akkumultor 150
litrli silindrsimon korpusdan tashkil topgan, o‘ziga sintetik
rezinadan yupqa qavariq devor qo‘shilgan. Yuqoridan
mahkamlangan qavariq devor o‘zining teshigi orqali
akkumulyatorning yuqoridagi havoli tomoni bilan ochilgan. Akkumulyatorning
pastki qismi ajratuvchi suyuqlikning tomoni hisoblanadi. Pastki tomondan suyuqlik
XI.7-rasm. Akkumulyator
169
oqimi bosim ostida kirib kelganda havo siqiladi, elastik qavariq devorning hajmi
kichiklashadi.
XI.8-rasm. Ajratuvchi bak.
XI.9-rasm. Drossellash klapani.
Ajratuvchi bakning korpusi po‘latdan tayyorlangan va uning sig‘imi 1022
litrga teng. Ajratuvchi bak antifriz (etilenglikol) bilan to‘ldirilgan. Bu ajratuvchi
suyuqlik neftga nisbatan yuqori zichlikka ega.Neft tizimida ishlaganda
etilenglikolning yuzasigacha suzib boradi, aralashmaydi va uning yuzasida suzib
yuradi. Ularni zichliklarida farq aralashib ketishiga yo‘l bermaydi. Zaruriy holatlarda
akkumulyator bakning pastki tomonida joylashgan maxsus ikkita teshik orqali
iste’mol qiladi. Neftuzatmalaridan bakka tushgan mexanik zarralar tindirgichga
cho‘ktiriladi va bakning tubiga montaj qilingan teshik orqali davriy ravishda yuvib
turiladi.
Bakning har xil balandligidagi suyuqlik sathini shamollatish va tekshirib turish
uchun jo‘mrak o‘rnatilgan.
|
| |
XI.10-rasm. Nasos qurilmasi va ajratuvchi suyuqlikning rezervuari

172
va maxsus konteynerlarda tashish mumkin. Temir yo`l transportidan foydalanish –
ishlab chiqarilayotgan neft mahsulotlarining tovar aynalishi juda katta (unikal)
miqdorda bo`lgan hollarda, foydalanishning iqtisodiy samaradorligi jihatidan
qaraganda transport qilish maqsadga muvofiq bo`lmaydi.
Kichik hajmga ega bo`lgan neft mahsulotlarini (moylar, bitum va boshqalar)
tashishda temir yo’l transporti, tashishning boshqa usullariga nisbatan eng qulayi
hisoblanadi. Temir yo`l transporti uzluksiz bo`lmasa ham, suv transportidagi
kuzatilgan tashish mavsumiyligi, temir yo`l transportida kuzatilmaydi. Shuning
uchun temir yo`l transportining davriyligi kamroqdir.
Temir yo`l transporti orqali neft-gaz mahsulotlarini tashish yilning hamma
mavsumida amalga oshirilishi mumkin.
Quvur uzatgichlar orqali transport qilish katta miqdordagi neft, neft
mahsulotlari va suyultirilgan gazlarini bir tomonlama tashish uchun xizmat qiladi.
Quvur uzatgichlarning boshqa usullardan afzallik tomonlari quyidagilardan iborat:
- quvur uzatgichlar trassasining uzunligi boshqa tashish usullarinikiga
qaraganda kamroq, bundan tashqari quvurlar quruqlikdagi istalgan ikkita punkt
(nuqta) orasida, ular orasidagi masofaning uzunligidan qat’iy nazar yotqizilishi
mumkin;
- quvur uzatgichlarning boshqa tashish usullardan farqi uning uzluksizligidadir,
bu esa o`z o`rnida mahsulot yetkazib beruvchilarning ish samaradorligini oshiradi va
uni iste’molchiga yetkazib berish to`xtovsiz amalga oshiriladi;