Guruh (sirtqi)talabasi xudoyberdiyeva diloromning

|
Guruh (sirtqi)talabasi xudoyberdiyeva diloromning
|
Sana | 17.11.2023 | Hajmi | 161 Kb. | | #100461 |
Bog'liq TIRILISH KOMPLEKSI - 22-13-GURUH (sirtqi)TALABASI XUDOYBERDIYEVA DILOROMNING
- UMUMIY PSIXOLOGIYA FANIDAN TAYYORLAGAN TAQDIMOTI
TIRILISH KOMPLEKSI. - Reja;
- «Tirilish kompleksi» haqida.
- Gudaklik davrida psixik rivojlanishda kattalar bilan emotsional muloqotning ahamiyati(emotsional deprivatsiyaning salbiy oqibatlari).
- Bir yosh inqirozi haqida.
Go’daklikdagi psixologik rivojlanish asoslari va xususiyatlari Chaqaloqlik (tug’ilganidan boshlab bir-ikki oylikkacha). Bola ko’pchilik jonivorlarning bolasiga qaraganda ancha ojiz tug’iladi. U nisbatan cheklangan xulq-atvor, tashqi olamga moslashishning muqarrar-reflektor shakllari jamg’armasiga ega bo’ladi. Tug’ma xulq-atvor shakllarining kamligi bola kuchsizligini emas, kuchini tashkil etadi – u deyarli cheksiz aqliyrivojlanish, xulq-atvorning yangi shakllariga ega bo’lishning yangi tajribalarini o’zlashtirish imkoniga sohib bo’ladi. Chaqaloq rivojlanishining farqli xususiyatlari shuki, uning analizatorlari faoliyati somatik (jismoniy) harakatlarga qaraganda tezroq shakllanadi. Shu asosda munosabat refleksi rivojlanadi va xilma-xil shartli reflektor
aloqalari shakllana boshlaydi. Chaqaloqlik davri oxiri va go’daklikning
boshlanishida «tetiklanish kompleksi» - kattalarnnig paydo bo’lishiga munosabat bildirish paydo bo’ladi. Go’daklikda (bir-ikki oylikdan bir yoshgacha) go’dak to’laligicha kattalarga bog’liq bo’ladi (uni ovqatlantirishadi, Yuvintirishadi, yo’rgaklashadi, ag’darib qo’yishadi, qo’lga olishadi, sayr qildiri-shadi, allalashadi, gapirishga, Yurishga
o’rgatishadi va h.k.). ²ayotining birinchi yili so’ngiga kelib go’dak ayrim so’zlarni tushunadi va ilk so’zlarni ayta boshlaydi. Tasodifan odamlar
davrasidan chiqib qolgan inson bolasi o’z rivojlanishida insoniy imkoniyatlar darajasigacha ko’tarila olmaydi. Faqat ijtimoiy muhit va ta’lim natijasidagina bolada insonlarcha his qilish va fikrlashga qodir
shaxsiyat shakllanadi. Go’daklik so’ngida bolalar kattalarga taqlid qila boshlaydilar. Maqsadli harakat va taqlid intensiv rivojlanayotgan
intellektdan (aqliy faoliyatdan) dalolat beradi. Bola harakat jarayonida, o’zining va boshqalarning harakatlariga taqlid qilib, fikrlashga o’rganadi.
2. Ilk bolalik yoshi tavsifi
Ilk bolalik yoshi (bir yoshdan uch yoshgacha). Ko’pchilik psixologlar tug’ilgandan voyaga etgunga qadar insonning psixologik rivojlanish yo’lining o’rtasi 3 yosh deb hisoblashadi. Uch yoshli bola o’z-o’ziga
xizmat qila oladi, atrofdagi odamlar bilan o’zaro munosabatga kirishishni
biladi. Bunda u og’zaki muloqot qilishni biladi, unda xulq-atvorning eng oddiy shakllari shakllanadi. Bola uch yoshda etarlicha faol va atrofdagilarga tushunarlidir. Uning xarakteri va temperamenti
xususiyatlari allaqachon namoyon bo’la boshlaydi. L.N.Tolstoy shunday deydi:
Besh yoshdan to mengacha – bir qadam,
Tug’ilishdan besh yoshgacha – abadiyatdir. Xomiladan tug’ilishgacha – girdobdir,
Yo’qlikdan homilagacha – mavhumlikdir.
Bolaning psixik rivojlanishiga to’g’ri Yurishga o’rganish sezilarli ta’sir ko’rsatadi.
Lokomosiya («loko» - joy, «mosiya»-harakat) dasturi hali shakllanmagan,
shuning uchun bola doimomuvozanatini yo’qotadi. ²arakatlana olishi qobiliyati tufayli bola tashqi dunyo bilan nisbatan erkinroq va mustahkamroq muloqot qilish davriga kirib keladi. Mushak hissi masofani hisoblash va buyumlarning makondagi joylashuvini aniqlash mezoniga aylanadi. Bolaning psixik rivojlanishiga predmetlar harakati
sezilarli ta’sir ko’rsatadi. Narsalar, predmetlar mohiyati bola tomonidan bolalik davrida egallanadi. Bolalik oxirida (hayotning uchinchi yilida) yangi faoliyat turlari (rasm chizish, kuylash, haykaltaroshlik, loyihalashtirish) Yuzaga kela boshlaydi. Predmetli faoliyatda belgilangan taasssurotlarning to’planishi bola nutqining rivojlanishiuchun asos bo’lib xizmat qiladi. Faqat so’z ortida real dunyo obrazlari turgandagina bu so’zning o’zlashtirilishi muvaffaqiyatli kechadi. Agar bola, ma’lum bir sababga ko’ra, bu yoshda nutqrivojlanishi uchun zarur shart-sharoitdan mahrum bo’lsa, unda yo’qotilgan imkoniyat o’rnini to’ldirish oxir-oqibat juda murakkab bo’lib qoladi, chunki bu yosh nutq rivojiga nisbatan senzitiv (sezgir)dir: aynan mana shu paytda nutq o’zlashtirilishi ancha samarali kechadi. Ilk bolalik yoshi – bolada faol nutq shakllanishi
davridir. Bir yarim yoshgacha bola 30-40 tadan 100 tagacha so’z
o’zlashtiradi, ikkinchi yil oxirida bola 300 tagacha, uchinchi yil oxirida esa 1500 tagacha so’z ishlatadi. Nutq rivojlanishi ona tilining tovush
xususiyati va grammatik tuzilishini egallashni taqozo etadi. Dastlab bola nutqni so’zning umumiy ritmik-melodik (tezlik, ohang) tuzilishini ilib olish yo’libilan qabul qilsa, ikkinchi yil oxiriga kelib u ona tilining barcha tovushlarini fonematik qabul qiladigan bo’ladi va shu asosda
lug’at va so’zlarni to’g’ri talaffuz qilishni o’rganadi. Faol nutqning shakllanishi bolaning butun psixik rivojlanishi uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Ilk bolalikdagi aqliy rivojlanish. Bolalik avvalida bola atrofidagi predmetlar xususiyatini, predmetlar orasidagi eng oddiy
aloqalarni ilg’aydi va ulardan foydalana boshlaydi. Bu predmetli faoliyat,
oddiy elementar o’yin shakllari, rasm chizish, nutqni egallash bilan bog’liq ravishda ro’y beruvchi keyingi aqliy rivojlanish uchun asos
bo’ladi. Bolalikda aqliy rivojlanish asosini bolada shakllanayotgan idrok etish va fikrlash harakatlarining yangi turlari tashkil etadi. Bu yoshda
avtodidaktik, o’zi o’rgatuvchi o’yinchoqlar (matryoshkalar, qutichalar,
kubchalar, mozaika va boshqalar) bolani tez rivojlantiradi. Ko’rish bilan birga bolalikda eshitish orqali qabul qilish ham rivojlanadi. Ayniqsa
fonematik eshitish jadal rivojlanadi. Odatda, ikkinchi yil so’ngida bolalar ona tilining barcha tovushlarini qabul qiladi. Biroq fonematik
eshitishning mukammallashishi keyingi yillarda ham ro’y beradi.
Fikrlash rivoji uchun vositali harakatlar juda muhim. Vosita bolaning predmet dunyosiga ta’sir qilishiga xizmat qiladi. Bola eng katta tajribani
kattalar bilan nutqiy muloqot natijasida qabul qiladi. Hayotning uchinchi yilida bola aqliy rivojlanishida muhim siljish sodir bo’ladi – ongning belgili. (yoki ramziy) funksiyasi shakllana boshlaydi. U bir ob’ekt o’rnini bosuvchi sifatida boshqa bir ob’ektdan foydalanish imkoniyatidan iborat. Bunda predmetlar bilan emas, balki ularning o’rnini bosuvchilar bilan harakat amalga oshiriladi.Turli belgilar va ularning tizimidan foydalanish – inson psixikasining o’ziga xos eng xarakterli xususiyati. Belgilarning har qanday turi (til, matematika ramzlari, surat va musiqada mohirona ifodalangan dunyo va h.k.) odamlar orasidagi muloqot uchun xizmat qiladi, predmet hamdahodisalar vazifasini bajaradi va anglatadi. Erta yoshda belgili funksiya dastlab amaliy faoliyat bilan bog’liq ravishda rivojlanadi va faqat keyinchalik so’zlardan foydalanishga o’tiladi.Bola va
katta yoshdagi odam. Ontogenezda kattalar bilan muloqot bolalarda birdaniga paydo bo’ladi, ancha keyin esa bolaning tengdoshlari bilan munosabat o’rnatilad
- Chaqaloqlik davri psixologik xususiyatlari.
- Go’dak va muloqot.
- His-tuyg’uning o’sishi
Chaqaloqning yangi sharoitda yashashini ta’minlovchi asosiy omil tug’ilishda unda vujudga kelgan tabiiy mexanizmlardir. U tashqg’i
sharoit va muhitga moslashish imkonini beradigan, nisbatan etilgan nerv
sistemasi bilan tug’iladi. Tug’ilganidan boshlab mazkur reflekslar organizmda qon aylanishi, nafas olish hamda nafas chiqarishni
ta’minlaydi. Birinchi kundanoq kuchli qo’zg’atuvchilarga nisbatan
ko’zni qisish, pirpiratish, uning qorachig’ini kengaytirish yoki toraytirish mexanizmlari ishlay boshlaydi. Bu reflekslarni himoya reflekslari deyiladi. Chaqaloqda himoya reflekslaridan tashqari, qo’zg’atuvchilar bilan aloqa o’rnatishga xizmat qiladigan reflekslar ham bo’ladi. Bularni orientir reflekslari deb ataladi. Chaqaloqlarni kuzatishlarda ikki uch kunlik bola xonaga quyosh nuri tushishi bilan boshin yorug’lik tomonga burishi, chaqaloq xonaga asta kirib kelayotgan nur manbaini ham sezishi yaqqol ko’rindi. Yuqorida aytilgan reflekslardan tashqari, bolada bolada bir necha tug’ma tabiiy reflekslar ham uchraydi; emish refleksi og’ziga tushgan narsani so’rishga o’z ifodasini topsa qo’l kaftiga biror narsaning tegishi ushlash, chang solish reaktsiyasini vujudga keltiradi. o’zidan narsani itarish, uzoqlashtirish refleksi mavjudligini kursatadi va bu hol
tovonga qandaydir jism tegishi bilan uni o’zidan uzoqlashtirishda namoyon bo’ladi. Psixolog V.S.Muxinaning fikricha, chaqaloqda tug’ilshiga qadar ham shartsiz reflekslar bo’lishi, unga homilalik
paytidayoq o’z qo’lini so’rish imkonini yaratadi. Tug’ilgan chaqaloqning vazni tez kamaya boradi. Buning sababi undan suyuqlik moddasining chiqib ketishi, vaznsizlik holatian atmosfera bosimiga, quyosh nuriga,
turli xususiyatli moddalar ta’siriga, o’zgaruvchan havo haroratiga
moslashish davrida ko’p kuch-quvvat sarflanishidir. Bu davrning kechishida chaqaloqlarning ham individual, sham jismoniy tafovutlari ko’zga tashlanadi. Oradan ko’p vaqt o’tmay chaqaloq vaznnining
kamayishi tabiiy ravishda to’xtaydi va uning yangi muhitga moslashishi boshlanadi. Kindik tushish davri organizmda keskin o’zgarishlar yuz
berish pallasi hisoblanib, murg’ak organnning mustaqil yashayotganidan dalolat beradi. Chaqaloqning oldingi vazniga etish davri hayotining birinchi o’n kunligiga to’g’ri keladi. Chaqaloq organizmining anatomik- fiziologik, morfologik tuzilish bo’yicha, boshqa yoshdagi odamlarnikidan farqi ham rivojlangani, zaifligi, ish qobiliyatining kuchsizligidir. Uning suyak sistemasi , pay-muskullari va tog’ay
to’qimalarining o’sishi katta yoshdagi kishilarnikidan ham sur’at, ham
sifat jihatidan farqlanadi. Chaqaloqdagi muskullarning takomillashishi harakat negizini vujudga keltiradi; shu birga har bir biologik organning mutaqil harakati va faoliyatini ta’minlashga xizmat qiladi. Bolada bo’yin muskullarining o’sishi bo’ynini tutishga olib kelsa, tana
muskullarining rivojlanishi kattalar yordamida ag’anash imkonini, qo’l
va oyoq muskullarining etilishi esa jismoniy harakat qilish, jismlarga qo’l cho’zish uchun sharoit yaratadi. Chaqaloqning anotamik-fiziologik tuzilishini tahlil qilsak, uning suyak sisitemasida ohak moddasi va har xil tuzlar etishmasligining guvohi bo’lamiz. Shu sababli suyak funktsiyasini ko’proq tog’ay to’qimalari bajaradi. Bosh suyaklari bolalarning ikki
oyligida o’zaro qo’shilib ketadi. Bosh suyakning peshona va tepa qismlari o’rtasida liqildoq deb ataladigan qalin parda va teri bilan
qoplangan oraliq mavjud bo’ladi. U bola bir yoshdan oshganidan keyin suyak bilan qoplanib boradi, lekin u haqiqiy suyak bo’lmaydi. Chaqaloq nerv sistemasining yuksak darajada rivojlangan qismi, ya’ni bosh miya
katta yarim sharlari tashqi ko’rinishi bilan katta odamnikiga aynan o’xshasa ham, aslida undan ko’p farq qiladi. Odamlarni o’zaro
qiyoslasak, ajoyib manzarani ko’ramiz: miyaning og’irligi chaqaloq tanasining bir va katta odamlarda esa qirqdan bir qismini tashkil etadi. Chaqaloqlarda bosh gavdaga nisbatan kattaroq ko’rinsada, u hali juda bo’sh, mukammallashmagan bo’ladi. Ularning organizmi jadal sur’at bilan o’sish davridan o’tadi. Bu davrda chaqaloqning og’irligi 3-5 kg
bo’lishiga qaramay, miyasining og’irligi 300-350 grammni tashkil qiladi, xolos. Chaqaloqning miyasi xujayralarining miqdori, “ariq”chalarning
yaqqol ko’zga tashlanmasligi, nerv xujayralri tarmog’i jihatidan katta odamlarning miyasidan farq qiladiYuqoridagi fikrlarni isbotlashda harakat qilgan psixolog E.A.Arkinning ta’kidlashicha,
-bola tug’ilishga harakat qilayotgan paytida uning miyasini bir xil kulrang massa tashkil etadi, uning nerv tolalarida mislin qobig’i
bo’lmaydi.
Chaqaloq boshqa yosh davridagi odamlarga qaraganda kuchsiz, zaif, ojiz ko’rinsa-da, ba’zi jihatlari bilan kattalardan ustunlik qiladi.
E.A.Arkinning fikricha, chaqaloqlik davrining kuchli jihatlari ko’pincha uning o’sish quvvatida o’z ifodasini topadi. U har oyda ikki sm dan o’sadi, uning og’irlig har kuni 1,6-2 grammdan ortib boradi. Uning shiddatli sur’at bilan o’sishi ko’proq
individning vegetativ nerv sistemasi, ichki sekretsiya (buqoq, qalqon osti va usti) bezlarining faoliyatiga bevosita bog’liqdir. Shuni alohida
ta’kidlash kerakki, ichki sekretsiya bezlari ishlab chiqargan maxsus gormonlar qonga so’rilib, organizmning jismoniy o’sishini belgilaydi.
Chaqaloqning g’oyat jadal sur’atlar bilan o’sishi shu davrning o’ziga xos
xususiyati bo’lib, uning o’ishiga ta’sir etuvchi omillar ovqat, sof havo, quyosh nuri, nafas olish, parvarish va hokazolar.
Odatda chaqaloqning nerv faoliyati shartsiz va shartli reflekslar ta’sirida vujudga keladi.
Shartsiz tug’ma reflekslar bolaning tug’ilishi arafasida etarli darajada
etilishi sababli unda qon aylanish, nafas olish, ovqat hazm qilish, siydik chiqarish singari eng muhim vegetativ funktsiyalar amalga oshadi.
Masalan qorni och chaqaloqlar labiga biror narsa tegishi bilan unda emish harakati vujudga kelib, so’laklari oqa boshlaydi. Bu ovqatlanishning shartsiz refleksi deyiladi.
Bolada taassurot olish ehtiqji paydo bo’lishi bilanoq, orientir refleksi
bilan aloqa o’rnatadi,
hissiy ilish organlarining tayyorlik darajasiga muvofiq mavjud
ma’lumotlarni qabul qiladi va shu jarayonda o’zini ham rivojlantiradi. Chaqaloqning ko’ruv va eshituv apparati dastlabki kundanoq ishga tushsa ham, ular hali etilmagan bo’ladi. Shu sababli ko’rish sezgisini
yorug’lik, eshitish sezgisini esa qattiq tovush vujudga keltiradi. Bola harakatdagi jismlarni kuzatishga intilsa ham, aslida qimirlamay turgan narsalarga ko’proq diqqatini to’playdi. Uning ruhiy dunyosida ko’ruv va eshituv apparatlariga mos ravishda diqqatning muayyan ob’ektga
to’planishi jarayoni asta-sekin vujudga keladi.
Chaqaloqning sezgi organlari uning harakatiga qaraganda durustroq
rivojlangan bo’ladi.
Masalan, chaqaloq achchiqni shirindan, issiqni sovuqdan, ho’lni quruqdan farqlay oladi. Uning hid bilish organlari juda zaif bo’lishiga
qaramay, burniga yoqimsiz hidli modda yaqinlashtirilsa, bezovtalanadi. Bola teri tuyush, haroratni his qilish, sezish, og’irlikni faxmlash, ta’m bilish sezgilari ham etarli darajada rivojlangan bo’ladi.
Chaqaloqda jismlarni, odamlarni, atrof-muhitni kattalar kabi yaxlit va
aniq idrok qilish imkoniyati bo’lmaydi. Chunki idrok qilish insonning boshqa psixik jarayonlari (xotira, tasavvur, tafakkur), ruhiy holatlari (his- tuyg’u, o’ng’aysizlanish) va o’ziga xos tipologik xususiyatlari bilan uzviy bog’liqlikda amalga oshadi. Shuning uchun chaqaloqda mazkur imkoniyat o’ta cheklangan bo’lib, sezgi organlari oddiy aks ettirish
imkoniyatiga ega.
Yangi tug’ilgan bolada kuchli yorug’likni aks ettirish imkoni bo’ladi va u yorug’likdan turli darajada va shaklda ta’sirlanadi, hatto, ko’zlarini
yumib oladi. Ko’rish mexanizmlari hali o’sib ulgurmagani sababli tinch holatdagi yoki harakatdagi jismni idrok qila olmaydi. Goho o’n kunlik
chaqaloq harakatdagi jismga nigoh tashlagandek ko’rinsa-da, aslida unga bir necha sekund termilishdan nari o’tmaydi.
Chaqaloqda eshitish sezgisi zaif rivojlangan bo’lsa ham, u hali o’zi eshitishga moslashmagan
kuchli qo’zg’atuvchilarni (tovush, qichqiriqni) aks ettira oladi, biroq tovush kelayotgan ob’ektni aniq topa olmaydi.
Ko’rish va eshitish organlarining muayyan ob’ektga yo’nalishi oyoq-qo’l
va boshning harakatida, bolaning yig’lashdan to’xtashiga ko’rinadi.
N.L.Figurin va M.P.Denisovning ia’kidlashicha, bolaning bir oylikkacha davridagi tetiklik holati (uyg’oqligi) ko’rish va eshitishga yo’nalgan shartsiz reflekslar tufayli faollashib boradi; tovush ta’siriga berilish 2-3 haftalikda vujudga keladi. Shuning uchun bola surnay sadosiga quloq soladi va yig’idan yoki harakatdan to’xtaydi. Bir oylik bo’lgach unda
orientir refleksi namoyon bo’ladi.
(I.P.Pavlov). Shu sababdan chaqaloq gaplashayotgan odamga tikiladi va ixtiyorsiz hatti harakatdan o’zini tiyib turadi. Bola ob’ektni ko’rish va
tovushni eshitish uchun diqqatini to’playdigan bo’lgach harakatining faollashuvida ancha o’zgarishlar ro’y beradi. Odatda uning harakati
ixtiyorsiz va tartibsiz ravishda
amalga oshib, jismlarga ko’z yugurtirish, boshini burish bilan tugasa ham, harakat hodisasi vazifasini bajaradi: o’zida hulqining sodda ko’rinishini
ifodalab, bolani voqelik, tashqi olam bilan uzviy bog’laydi. D.B.Elkonin fikricha, chaqaloq hayotininng uchinchi haftasida onaning emizishdagi holatiga moslashish bilan bog’liq birinchi tabiiy shartli
refleks vujudga keladi va keyinchalik esa ba’zi qo’zg’atuvchilarga javob
tariqasida alohida shartli reflekslar ham paydo bo’ladi. his-tuyg’uning o’sishi (jonlanish).
Chaqaloqning hayoti qichqiriq sadosi bilan boshlanadi va bu ko’pincha
shartsiz reflector xususiyatidan kelib chiqadi. Dastlabki qichqiriq tovush orlag’i qisilishining bevosita mahsuli sifatida, organizmning tabiiy
ehtiyoji natijasida vujudga keladi. Qisilish avval nafas olish refleksini ham boshqaradi. Shunga qaramay, mutaxxassis olimlarning fikricha, birinchi qichqiriq noxush histuyg’uning namoyon bo’lishidir. Qisilish tanglik (zo’riqish) tuyg’usining vujudga kelishidir. Shuning uchun
chaqaloqdagi muskul reaktsiyasi bilan emotsional munosabatni farqlash ancha qiyin. Qichqiriq noxush kechinma va sezgilarga javob tariqasida vujudga kelib, issiqqa, ochlikka va namlikka qarshilik vazifasini bajaradi.
Chaqaloqni to’g’ri tarbiyalash jarayonida qichqiriq emotsional kechinmalarning yana bir turi yig’lashga aylanadi. Yig’lash bola jismniy og’riqni, ruhiy qayg’uni, iztirobni tabiiy aks ettirishining manbai bo’ladi,
tashqi olam bilan aloqa o’rnatishning eng zarur vositasi sifatida chaqaloqning hayot faoliyatida alohida ahamiyat kasb etadi. U noxush
tuyg’ularnigina aks ettirib qolmay, tabiiy ehtiyojzlarni qondirish mexanizmi sifatida xizmat qilishi mumkin.
Bola bir oyga to’lgach o’zini parvarish qilayotgan odamga initiladigan,
talpinadigan bo’ladi va buning misoli tariqasida uning kishilar orasida “o’z” kishisini tanishi va ajratishin aytish mumkin.
Mazkur psixolog holatni N.L.Figurin va M.P. Denisovalar “jonlanish” deb ataganlar. Bu davrda, bolaning psixik dunyosida tetiklik, his-
tuyg’usida esa atrof-muhitdan ta’sirlanisho’z aksini topadi. Ularning fikricha, bolaning katta yoshdagi odamlarga o’z munosabatini bildirishi
uning bundan keyingi o’sishini belgilovchi bosqich vazifasini o’taydi. Psixolog E.K.Kaverina bolaning tashqi ta’siriga javob bildirishini tadqiq
qilib, unda odamning va jismlarga munosabat bir xilligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, insonning aft-angoriga qarab ijobiy his-tuyg’ular uyg’onishi keyinchalik vujudga keladi. Ta’sirga berilish va
ta’sirlanishning mazkur shakli bola bilan kattalar o’rtasidagi aloqaning boshlang’ich ko’rinishi hisoblanadi. Shaxslararo aloqaning bu shakli chaqaloqlik davrining tugashi va ilk bolalikning boshlanishidan dalolat beradi.
Psixolog D.B.Elkonin nazariyasiga ko’ra chaqaloqlik davridan ilk bolalik, go’daklik davriga o’tishning o’ziga xos xususiyatlari mavjuddir. Bular:
|
| |