II BOB. BOLALARDA BUTUN SONLAR QATORI HAQIDAGI TASAVVURLARINI RIVOJLANTIRISH

|
II BOB. BOLALARDA BUTUN SONLAR QATORI HAQIDAGI TASAVVURLARINI RIVOJLANTIRISH
|
bet | 4/6 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 71,62 Kb. | | #131591 |
Bog'liq Bolalar ongida natural sonlar qatori tizimining tarkib topishi 2.1. Bolalarni butun predmetni teng bo‘laklarga bo‘lishga o‘rgatish.
Butun buyumni qismlarga bo‘lish. Bolalarga butunni qismlarga bo‘lishni qog‘oz varag‘ini (kvadrat shaklida bo‘lishi mumkin) teng ikki qismga bo‘lishni o‘rgatishdan boshlash kerak. Bolalarga qog‘oz varag‘ining o‘rtasidan buklab teng ikkiga bo‘lish vazifasi beriladi. Bolalar dastlab qog‘oz varag‘ini 2 ta teng qismga bo‘lganliklari uchun tarbiyachi birinchi qismni butun varaq ustiga qo‘yib taqqoslash va qaysinisi katta, yoki kichik ekanini gapirib berishni (butun varaq yarimdan katta, bitta bo‘lak butun varaqdan kichik) taklif qiladi. Shundan keyin yarim varaqlarni birlashtirib, bitta bo‘lak qo‘yilsa, butun varaqqa teng varaq hosil bo‘lishi ko‘rsatiladi. Bolalar yarimta so‘zini yaxshi tushunmoqlari uchun tarbiyachi bir varaq qog‘ozni 2 ta teng bo‘lakka bo‘ladi va bitta bo‘lakni yarim varaq, deb atash mumkinligini va agar mumkin bo‘lmasa, nega atab bo‘lmasligini so‘raydi. Bolalarga yarimni ikkidan bir deb aytish ham mumkinligini tushuntirish kerak. Shundan keyin ikkidan bir qismni ko‘rsatish va uni butun kvadrat ustiga qo‘yishni, qolgan yarimlar ustida ham shu ishni bajarish zarur. («Biz bitta ikkidan birga yana bitta ikkidan birni qo‘shdik va bitta butun kvadrat hosil qildik».) Butun bilan uning bo‘laklari orasidagi munosabatlar haqidagi bilimlarni mustahkamlashni doirani ikkiga bo‘lish misolida amalga oshirish mumkin. Shundan keyin maktabgacha ta`lim yoshidagi bolalar butunni teng to‘rt bo‘lakka bo‘lish bilan tanishtiriladi. Ta`lim faoliyati boshlangandan keyin, buni bolalardan kimlar bilish-bilmasliklarini aniqlab, qanday bajarish kerakligini so‘rash kerak. Agar javob to‘g‘ri bo‘lsa, u holda tarbiyachi uni qisqa va aniq qilib takrorlaydi. Agar javob noto‘g‘ri bo‘lsa, qog‘oz varag‘ini bir buklash, keyin yana bir buklash kerak, deb tushuntiradi. Batartib ishlash, bo‘laklar teng bo‘lishi uchun tekis buklash kerakligini uqdiradi. Qog‘oz buklanib bo‘linganidan keyn, uni yoyish va hamma qanday bajarganini tekshirish va nechta teng bo‘lak hosil bo‘lganini sanab chiqib aytish talab qilinadi. Shundan keyin bolalarga bu ishlarni mustaqil bajarish; nima hosil bo‘lganini va qanday hosil bo‘lganini gapirib berish; qog‘ozni 4 bo‘lak qilib qirqish; bitta bo‘lakni butun varaq ustiga qo‘yish va taqqoslab nima kattaligini aniqlash; yana bir bo‘lakni qo‘yib, nima kattaligini; butun varaq yoki 2 ta bo‘lak kattaligini aniqlash topshirig‘i beriladi. Shundan keyin navbati bilan 3 ta bo‘lak bilan, 4 ta bo‘lak bilan taqqoslanadi. Bolalardan to‘rt bo‘lakning har birini nima deb atash mumkinligini so‘rab, ularni to‘rtdan bir, chorak so‘zlari bilan tanishtirish kerak. Bolalar to‘rtdan bir qism nima ekanini – shunday to‘rtta qismdan biri ekanini tushunishlari kerak. Tarbiyachi quyidagidek mashqlarni o‘tkazishi mumkin: bitta qismni olib, stolda nechta to‘rtdan bir qism qolganini, so‘ngra 2 ta qismni olib, bularning qaysinisi katta, qaysinisi kichik degan savollarni beradi. Doira, qog‘oz bo‘lakchasi bilan ham shunday mashqlarni o‘tkazish mumkin. Bolalar buyumlarni 2 va 4 ta teng qismlarga bo‘lish malakasini egallab olganlaridan keyin, ular qismlari bo‘yicha butunni va butun bo‘yicha uning qismini topishga o‘rgatiladi. Ta`limiy faoliyatlarni mana bunday tashkil qilish ham mumkin. Tarbiyachi bolalarga kvadrat shaklidagi qog‘oz varag‘ini 4 qismga bo‘lishni taklif qiladi. Katta o‘lchamdagi kvadratni olib, uni qismlarga bo‘ladi. Hammadan varaqning to‘rtdan bir qismini ko‘rsatishni so‘raydi va o‘zidagi namunani ko‘rsatadi. Bolalarning e’tiborini o‘lchamlardagi farqqa tortadi, sababi haqida o‘ylab ko‘rishga imkon beradi. Agar bolalar qismlarning o‘lchamlari orasidagi farqni payqamasalar, tarbiyachi flanelegrafga kichkina va katta kvadratlarni mahkamlaydi. Bolalarga qo‘llarida kichik varaq qismlari turganini tushuntiradi. Bolalarni bunday xulosaga olib keladi: agar buyum katta o‘lchamli bo‘lsa, uning bo‘lagi ham katta bo‘ladi, kichik buyumning bo‘lagi katta buyumning bo‘lagidan kichik bo‘ladi. Shundan keyin har qaysi varaqqa mos choraklar (to‘rtdan bir qismlar)ni qo‘yishni taklif qiladi. Shunday qilib, bolalar o‘zaro bog‘lanishlarni o‘rnatishni o‘rganadilar. Bu ishning mantiqiy tafakkurni rivojlantirishdagi ahamiyati katta.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni pul birliklari bilan tanishtirish. Maktabga tayyorlash guruhida bolalarni pul birliklari bilan tanishtirish vazifasi qo‘yiladi. Tarbiyachi bolalarga 100, 200, 500 va 1000 so‘mlik pullarning kartondan qirqilgan namunalarini tarqatadi. Ularni qarab chiqishni taklif qiladi. («To‘g‘ri, bular pullar deyiladi»). "Qaranglarchi, u erda qanday raqamlar turibdi? – deydi tarbiyachi: - Qaradinglarmi? Bir so‘mlikni toping, ko‘rsating (o‘zi tegishli chaqani ko‘rsatadi). 200 so‘mlikni toping, unda 2 raqami bo‘lishi kerak. Besh yuz so‘mlikni, toping, 100 so‘mlikni, toping. Hozir «Do‘kon» o‘yinini o‘ynaymiz. Hamma so‘mlarni oldingizga qo‘ying. (Tarbiyachi oldindan qimmatlari (qancha turishi) ma’lum bo‘lgan buyumlarni tayyorlab qo‘yadi, bir varaq oq qog‘oz— 100som, bir varaq rangli qog‘oz — 200 so‘m, qora qalam – 300 so‘m, daftar 300 so‘m, rasm – 500 so‘m). Do‘kon ochiq, nima qancha turishini bilish kerak. Bir varaq oq qog‘oz 100 som turadi. Bir varaq oq qog‘oz uchun to‘lash kerak bo‘lgan pulni ko‘rsating. Bu rangli qog‘oz varag‘i esa – 200 so‘m turadi. Shunday pulni ko‘rsating. Bu erda daftar ham sotiladi. U – 300 so‘m turadi. 300 so‘mlik pulni toping, buning uchun 1ta 100 so‘m va 1ta 200 so‘m kerak bo‘ladi. Rasm 500 so‘m turadi. 500 so‘mlikni toping va ko‘rsating» va h. k. «Do‘kon» o‘yinini, 2-3 faoliyatda, har xil buyumlardan foydalanib, takrorlash mumkin. Keyingi faoliyatlarda bolalar egallagan bilimlarini hisobga olib, mashqlar tashkil qilish kerak. Masalan, 5 ta 100 so‘mlik, 2 ta 200 so‘mlik, 1 ta 500 so‘mlik lardan iborat pul birliklaridan foydalanish mumkin. Bolalar sonning birliklardan, 2 ta kichik sondan iborat tarkibini o‘rganishgan. Oldin bolalarga 500 so‘mlikkacha bo‘lgan pullar bilan, keyin 1000 so‘mlikkacha bo‘lgan pullar bilan ish ko‘radigan mashqlarni berish tavsiya etiladi.Bolalarni maktabga tayyorlik darajasiga qo‘yiladigan minimal talablar. Maktabgacha yoshdagi bola ta’limini bola o‘rganayotganini tushuna oladigan darajada qilish kerak. Bu fikrni tushuntirish uchun sodda misol keltiramiz. Bola oldiga gurunch solingan tog‘orachani qo‘yamiz. Bolaga shu tog‘orachadan 5 qoshiq gurunch olishni taklif qilamiz. 5-6 yoshdagi bola uchun bu vazifa qiyinlik qilmaydi. U 5 qoshiq gurunchni xato qilmay oladi. Shundan keyin unga «Endi olgan gurunchingni tog‘orachaga qaytarib sol va sana» deymiz. Maktabgacha yoshdagi bola gurunchni harakatlarini sanab qaytarib soladi, u qoshiqlarning qay darajada to‘laligiga mutlaqo e`tibor bermaydi. Bola to‘rtgacha sanagandan keyin «Necha qoshiq gurunch qoldi?» - deb so‘raymiz. «Bir qoshiq, - deb javob beradi u. Tekshirib ko‘rishni taklif qilamiz: Bola bilan birga gurunchni qoshiqqa (to‘ldirib) solamiz. Gurunch 3 qoshiq chiqadi. Nega bunday bo‘ldi, degan savol bolani boshini berk ko‘chaga tiqib qo‘yadi, chunki u mazkur faoliyatni bajarishda majburiy bo‘lgan ma’lum qonuniyatlarga amal qilamiz-da. Maktabgacha ta’lim yoshdagi bolalarni shunday o‘qitish kerakki, uni o‘rab olgan tabiat (borliq) u uchun tushunarli bo‘lsin. Ota-onalar bunda unga yordam berib, muhim o‘zaro aloqalarni va o‘zaro bog‘lanishlarni ko‘rsatish, mulohaza yuritishga, solishtirishga o‘rgatishi kerak.
|
| |