yil dunyo miqyosida barcha harbiy harajatlar miqdori 1 200 000 000 000 AQSH dollarini tashkil etdi

|
yil dunyo miqyosida barcha harbiy harajatlar miqdori 1 200 000 000 000 AQSH dollarini tashkil etdi
|
bet | 216/311 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 4,4 Mb. | | #125403 |
Bog'liq IJTIMOIY-FALSAFA2007 yil dunyo miqyosida barcha harbiy harajatlar miqdori 1 200 000 000 000 AQSH dollarini tashkil etdi.
O‘rni
|
Davlat
|
Harbiy harajatlar
(AQSH dollarida)
|
Ma’lumot olingan vaqt
|
—
|
|
Butun jahon bo‘yicha
|
1 200 000 000 000
|
2007
|
—
|
|
NATO miqyosida
|
849 875 309 000
|
|
1
|
|
AQSH
|
549,900,000,000
|
2013
|
—
|
|
Evroittifoq miqyosida
|
300 745 000 000
|
|
2
|
|
Xitoy
|
114,200,000,000
|
2013
|
3
|
|
Rossiya
|
71,200,780,000
|
2013
|
4
|
|
Buyuk Britaniya
|
58,985,000,000
|
2013
|
5
|
|
Fransiya
|
58,244,330,000
|
2011
|
6
|
|
YAponiya
|
56,907,569,000
|
2012
|
7
|
|
Germaniya
|
45,200,000,000
|
2010
|
8
|
|
Saudiya Arabistoni
|
45,050,000,000
|
2010
|
9
|
|
Xindiston
|
36,000,000,000
|
2013
|
10
|
|
Italiya
|
34,730,000,000
|
2012
|
11
|
|
J. Koreya
|
28,940,000,000
|
2008
|
12
|
|
Avstraliya
|
24,802,000,000
|
2008
|
13
|
|
Braziliya
|
23,972,836,012
|
2009
|
(2013 yilning eng yirik harbiy byudjet harajatlari. Asosiy manba:SIPRI Yearbook 2013)
Qurollanish poygasi nafaqat ulkan moddiy resurslarni, balki mehnat resurslari, intellektual resurslarni ham behuda sarflamoqda. Butun dunyoda olimlarning to‘rtdan bir qismi, odatda, eng malakali kadrlar urushga tayyorgarlik ko‘rish borasidagi ishlarga jalb qilingan bo‘lib, ularning bilim va ko‘nikmalari vayronkorlik vositalarini yaratishga yo‘naltirilgan. Ammo olimlar insoniyat duch kelgan xavf darajasini birinchi bo‘lib (ularning eng ilg‘or vakillari) anglab etdilar.
Qurollanish poygasi avj ola boshlagan 1955 yilda taniqli ingliz faylasufi B.Rassel tinchlik va qurolsizlanish uchun kurash tashabbusi bilan chiqdi. U A.Eynshteyn bilan hamkorlikda F.Jolio-Kyuri, M.Born, S.Pauell, L.Infeld va boshqa yirik olimlar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan mashhur Manifestni e’lon qildi. Bu Manifestda insoniyat unga tahdid solayotgan xavf haqida ogohlantirildi, shuningdek yadro asrida sivilizatsiyani asrab qolish uchun “yangicha fikrlashni o‘rganish” lozimligi uqtirildi.
B.Rassel nafaqat xavf-xatarlar haqida ogohlantirdi, balki ularni echish yo‘llarini ham taklif qildi. Xususan, u barcha urushlarga chek qo‘yishi lozim bo‘lgan jahon hukumatini tashkil etish g‘oyasini ilgari surdi. Uning fikricha, BMT bunday hukumat negizi bo‘lishi mumkin. U shuningdek davlatlar o‘rtasidagi nizoli masalalarni tinch yo‘l bilan echish uchun jahon konferensiyasi chaqirishni talab qildi.
Tinchlik, qurolsizlanish va xalqaro xavfsizlik uchun kurash boshlagan jahon ilmiy hamjamiyati bu borada o‘z kuch-g‘ayratini birlashtirish lozimligini anglab etdi va 1957 yilda Pagoush (Kanada)da o‘z tarafdorlarining birinchi konferensiyasini o‘tkazdi. Pagoush harakati deb nomlangan bu tashkilot tinchlik uchun kurash olib boruvchi nufuzli xalqaro tashkilotlardan biriga aylandi. Endilikda unga hozirgi globallashuv muammolari va nomutanosibliklarini bartaraf etish yo‘lida kurash olib borayotgan boshqa ko‘p sonli tashkilotlar va harakatlar (Grinpis, Rim klubi, antiglobalistlarning harakatlari va boshqalar) qo‘shildi. Tinchlik va qurolsizlantirish, xalqaro terrorizmga qarshi birgalikdagi kurash g‘oyasini 1993 yilda I.A. Karimov BMTning 48 sessiyasida taklif qilgan edi. O‘zbekistonda 1999 yil 16 fevral voqealari, 2001 yil 11 sentyabrda AQSHning markazida ko‘p qavatli savdo uyining portlatishi, CHechenistondagi cheksiz terrorchilik harakati natijasidagi minglab qurbonlar I.A. Karimovning nechog‘lik haqligini yana bir karra isbotladi.
Global muammolardan yana biri ochlik, qashshoqlikva savodsizlikni oldini olish uchun rivojlangan varivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasidagi ziddiyatlarnioldini olishdan iborat.
Rivojlanayotgan mamlakatlarni qoloqlikdan chiqarish va yangi xalqaro iqtisodiy tartib o‘rnatish hozirgi davrning global muammolari orasida alohida o‘rin egallaydi, chunki bu erda vujudga kelgan xalqaro munosabatlar tizimi beqarorlashuvining kuchli omillari yashirinib yotadi. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida yalpi mahsulot ishlab chiqarish o‘sgani holda, boylar va kambag‘allar, rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasida ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasidagi ulkan tafovut yanada oshdi. Bu muammo ba’zan “boy SHimol” va “qashshoq Janub” o‘rtasidagi qarama-qarshilik sifatida ham tavsiflanadi.
Bugungi kunda jahon ikki qarama-qarshi guruhga – “Boy SHimol” va “Kambag‘al Janub”ga aniq ajralgan. Bunda kambag‘allarning boylardan ko‘pligi nisbati 5:1 ni tashkil etadi.
SHu nuqtai nazardan V.S.Egorovning “Ochiq jahon falsafasi” nomli falsafiy-sotsiologik tadqiqoti diqqatga sazovor. Unda aytilishicha, BMTning “Insonparvar globalizatsiya” deb nomlangan 1999 yilgi dokladida beshta eng boy va beshta eng kambag‘al mamlakatlar nisbati 1960 yilda 30:1 ni, 1990 yilda – 60:1 ni, 1997 yilda esa – 74:1 ni tashkil etgan. Ushbu tafovut keyingi yillarda oshishda davom etmoqda398.
1960-yillarda aksariyat mamlakatlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri mustamlaka qaramligidan xalos bo‘lish jarayoni yangi, lekin o‘zgacha tusdagi qaramlik o‘rnatilishiga olib keldi. Urushdan keyingi davrda jahon savdosining o‘sishi va davlatlararo aloqalarning kuchayishi yuz berdi. Ayni vaqtda G‘arb davlatlari iqtisodiyotida monopoliyalashuv jarayoni kuchaydi va transmilliy korporatsiyalar paydo bo‘la boshladi. Ular arzonroq ishchi kuchi topish va atrof muhitni muhofaza qilishga qo‘shimcha xarajatlardan qutulish maqsadida mehnat sarfi katta bo‘lgan va ekologik jihatdan iflos ishlab chiqarishlarni rivojlanayotgan mamlakatlarga eksport qila boshladilar. Bu hol, bir tomondan, rivojlangan kapitalistik mamlakatlarda atrof muhitni himoya qilish uchun ommaviy harakatning faollashuvi va ekologik qonunchilikning yanada keskinlashuvi bilan, boshqa tomondan esa, rivojlanayotgan mamlakatlar o‘zining qashshoqligi tufayli, qat’iy ekologik me’yorlar va bu bilan bog‘liq cheklov choralari joriy etishni o‘ziga doim ham ep ko‘ra olmasligi bilan izohlanar edi.
Hozirda Er kurrasida qashshoq mamlakatlar hisobiga 500 mln. kishi och-nahor; 1,5 mlrd. kishi elementar tibbiy yordamga muhtoj. 100 mln.dan ortiq inson uysiz, Er aholisining 23%i g‘arb davlatlari mezoni bo‘yicha mutlaq qashshoq hisoblanadi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda o‘rtacha hayot davomiyligi juda qisqa: Efiopiyada – 41 yil, Afg‘onistonda – 40,5 yil, Indoneziyada – 50 yil, Hindistonda – 51,5 yil bo‘lgani holda, rivojlangan mamlakatlarda bu ko‘rsatkich 75-76 yilni tashkil etadi399.
Rivojlanayotgan mamlakatlardan olinayotgan foyda zayomva qarzlarni foizli qaytarish hamda keltirilganmahsulotlarga belgilangan monopol bahodan foydalanish tufayli ular iqtisodiyotiga sarf etilgan kapital mablag‘lardan bir necha marta ko‘p bo‘lmoqda. Masalan, Er yuzida eng kam rivojlangan mintaqa bo‘lganAfrikada (Janubiy Afrika respublikasini qo‘shmaganda) o‘lim, umrning qisqaligi, savodsizlik, qashshoqlik dunyo bo‘yicha birinchi o‘rindaligiga qaramay,bu erdan faqatgina AQSH olgan daromad 1950 yildan1975 yilgacha 5436 mln. dollar bo‘ldi (foyda 20% dan ortiq). Keyingi 15 yilda ham bu ko‘rsatkich saqlabqolindi.
BMT bosh kotibi Kofi Annan XX01 yil martda quyidagi ma’lumotlarni keltirib o‘tdi: Er kurrasi aholisining beshdan bir qismi kuniga bir dollardan kam mablag‘ga yashab kelishga harakat qilmoqda, jahonda yashaydigan 6 milliard aholining 4 milliardi yarim och holda, qashshoq kun kechirmoqda400.
Hozirda ilgari surilayotgan jamiyatning “ochiq”ligi to‘g‘risidagi konsepsiya ham aksariyat hollarda rivojlangan mamlakatlar foydasiga o‘ynamoqda. Siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy-intellektual jihatdan “ochiq”lik, ko‘pincha AQSH boshchiligidagi g‘arbning rivojlangan mamlakatlarining geosiyosiy manfaatlari uchun qulay sharoitni vujudga keltirishni ifodalaydi. Ochiq bozor munosabatlari ijtimoiy darvinizmning “kuchlilar yashab qoladi”, “tabiiy tanlanish” tamoyillariga asoslanib, rivojlangan mamlakatlarning rivojlanayotgan mamlakatlar intellektual va tabiiy resurslariga nisbatan egalik qilish huquqlarini mustahkamlaydi. Taniqli faylasuf va sotsiolog A. S. Panarin bu jarayonga shunday tavsif beradi: “…liberalizm tarafdorlari tarannum etayotgan ochiq jamiyat g‘oyasi global dunyo ko‘z o‘ngida genotsid tizimiga aylanmoqda”401.
So‘nggi o‘n yilliklarda vaziyat yana rivojlanayotgan mamlakatlar zarariga o‘zgara boshladi. Rivojlangan mamlakatlarda jamiyat hayotining barcha jabhalariga va iqtisodiyotga kompyuterlar va mikroelektronika jadal sur’atlarda joriy etila boshladi. SHuningdek texnologik novatsiyalar va yangi (yuksak) texnologiyalar roli ham sezilarli darajada oshdi, bu esa ishlab chiqarishga ma’lumotli, malakali ishchi kuchini jalb qilishni taqozo etdi. SHu sababli iqtisodiy o‘zaro aloqalar va jahon savdosi asosan iqtisodiy rivojlangan davlatlar o‘rtasidagi almashinuv hisobiga amalga oshirila boshladi, rivojlanayotgan mamlakatlar esa, agar ular ko‘p miqdorda xom ashyo resurslariga ega bo‘lmasa, jahon bozoridan siqib chiqarildi.
O‘zbekistonda esa, mustaqillik yillarida “...yalpi ichki mahsulot 3,5, aholi jon boshiga hisoblaganda esa 2,5 baravar o‘sdi, o‘rtacha ish haqi 14 baravar oshdi. Davlatning ijtimoiy soha va ijtimoiy muhofaza uchun sarf xarajatlari 5 baravardan ziyodroq ko‘paydi. Har yili davlat byudjetining 50 foizi ijtimoiy sohaga yo‘naltirilmoqda402.
|
| |