Aqliy mehnat jarayonida fiziologik reaksiyalarning xususiyatlari

|
Aqliy mehnat jarayonida fiziologik reaksiyalarning xususiyatlari
|
bet | 3/6 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 38,23 Kb. | | #240701 | Turi | Referat |
Bog'liq referat 2.Aqliy mehnat jarayonida fiziologik reaksiyalarning xususiyatlari
Hozirgi vaqtda inson faoliyatining deyarli barcha turlarini yuqori mexanizatsiyalash, avtomatlashtirish va kompyuterlashtirish bilan UT boshqa mehnat turlari orasida muhim o‘rinni egallaydi va bu ma'lum darajada yurak-qon tomir kasalliklari soniga ta'sir qiladi. Ular qariyalarning taqdiri bo‘lishni to‘xtatdilar, 17-35 yoshdagi kasallik holatlari kam uchraydi. Biroq, aqliy mehnat bilan shug'ullanadigan odamni kutayotgan xavflar ishning o‘ziga xos xususiyatlari bilan bog'liq emas, balki u odatda sodir bo‘ladigan sharoitlar bilan bog'liq: o‘tirish holati, yopiq joylarda qolish va sezilmaydigan darajada sudralib yuruvchi ortiqcha ish. Shuning uchun, barcha UT gigiena qoidalari noqulay sharoitlarda darslarning oldini olishga qaratilgan.
Aqliy faoliyatning uch turi mavjud. Birinchisi, engil aqliy ishlarni o‘z ichiga oladi: badiiy adabiyot o‘qish, qiziqarli suhbatdosh bilan suhbatlashish. Bunday faoliyat uzoq vaqt davomida charchoq ko‘rinmasdan davom etishi mumkin, chunki u amalga oshirilganda psixofiziologik mexanizmlar past darajadagi stress bilan ishlaydi.
Aqliy faoliyatning ikkinchi turini "operativ fikrlash" deb atash mumkin, chunki u operatorlar, dispetcherlar ishiga xosdir. Talabalar uchun bu o‘tilgan materialni takrorlash, matematik masalalarni ma'lum algoritm yordamida echish, chet el matnini rus tiliga tarjima qilishdir.Bu holda miyaning psixofiziologik mexanizmlari katta stress bilan ishlaydi. Samarali, bunday faoliyat 1,5-2 soat davom etishi mumkin.
Uchinchi tur - eng yuqori intensivlik bilan tavsiflangan ish. Bu yangi ma'lumotlarni o‘zlashtirish, eskilar asosida yangi g'oyalar yaratish. Bunday faoliyat bilan fikrlash va eslash jarayonlarini amalga oshiradigan fiziologik mexanizmlarning eng faol ishlashi sodir bo‘ladi.
Yuqoridagi tasnifni bilish o‘quvchilarning o‘quv-tarbiyaviy ishlarini to‘g‘ri tashkil etishga yordam berishi kerak. Ruhiy gigienistlarning fikricha, operativ fikrlash vaqtida 1,5-2 soatdan keyin, uchinchi turdagi aqliy faoliyat bilan esa 40-50 daqiqadan keyin tanaffus qilish tavsiya etiladi. Shuni ta'kidlash kerakki, miyadagi fikrlash jarayonlari asta-sekin susayadi. Shuning uchun, dam olish uchun ajratilgan 5-10 daqiqali pauzalar aqliy mehnatning keyingi bajarilishi samaradorligiga putur etkazmaydi, balki faqat miya neyronlarining energiyasini tiklashga yordam beradi.
Bunday tanaffus paytida tanaga yurish yoki kichik gimnastika mashqlari shaklida jismoniy faollik berish foydalidir. Ilmiy tadqiqotlar bunday ochiq havoda o‘tkazish samaradorligini isbotladi. Mushaklar, go‘yo miyani "zaryadlaydi".
Jismoniy omillar aqliy mehnat unumdorligiga sezilarli ta'sir ko‘rsatadi. tashqi muhit. Optimal havo harorati 18-22 ° S va nisbiy namlik 50-70% bo‘lishi kerakligi aniqlangan. Talabalarning 25-27 ° haroratli xonada uzoq vaqt turishi tananing fiziologik funktsiyalariga sezilarli stressga olib keladi. Bu bajarilgan ishlarning sifatiga, shuningdek, avtonom funktsiyalarga salbiy ta'sir qiladi: yurak-qon tomir, nafas olish va boshqa tizimlarning faoliyati.
Miya hujayralari, yuqorida aytib o‘tilganidek, ayniqsa intensiv energiya almashinuvi bilan ajralib turadi.
Shuning uchun, muvaffaqiyatli aqliy ish uchun normal kislorod miqdori bo‘lgan xonada bo‘lish kerak.
Sanitariya-gigiena tadqiqotlari birinchi ma'ruzadan keyin tinglovchilarda karbonat angidrid (karbonat angidrid) miqdori 0,15-0,45% ga etishini, ya'ni normaga nisbatan 5-15 baravar ko‘payishini aniqlashga yordam berdi. Bundan tashqari, sinf xonalarida, o‘quv zallarida, ayniqsa, ular haddan tashqari ko‘p bo‘lsa, havoning oksidlanishi 2 barobar ortadi, ammiak, uglerod oksidi yoki uglerod oksidi, vodorod sulfidi va sog'liq uchun zararli bo‘lgan bir qator boshqa moddalarning kontsentratsiyasi ortadi.
Shovqinning mavjudligi ham aqliy faoliyat sifatiga sezilarli ta'sir qiladi. Odatda sinflarda uning qiymati 40-50 dB ni tashkil qiladi. Kasbiy salomatlik ma'lumotlariga ko‘ra, 40 dB gacha bo‘lgan shovqin tananing holatiga salbiy ta'sir ko‘rsatmaydi, bu ko‘rsatkichdan oshib ketish mehnat qobiliyatini pasaytiradi va inson salomatligiga salbiy ta'sir qiladi.
Aqliy mehnat jarayonida musiqadan foydalanish masalasi atrofida ko‘plab bahs-munozaralar paydo bo‘ladi. Venger olimi Almazining qat'iy ta'kidlashicha, aqliy mehnat paytida hatto sokin musiqa tinglash ham nomaqbuldir. Uning fikricha, musiqaning ta'siri asab markazlarining tezroq tükenmesine yordam beradi va "ruhiy energiya" iste'molini oshiradi.
Sovet olimlarining fikricha, mayin ohangdor musiqa aqliy mehnat unumdorligini ma'lum darajada oshiradi. Qozon universitetida Yu.A.Tsagarelli tomonidan qiziqarli eksperiment o‘tkazildi.Emosional holatning dastlabki darajasi baholandi. Keyin talabalar stressli ta'sirga duchor bo‘lishdi - o‘qituvchi chet tilidagi bilimlarini baholash bilan tekshirdi. Hissiy qo‘zg'alish darajasi keskin oshdi. Shundan so‘ng talabalarga 2,5-3 daqiqa davomida mumtoz va jazz musiqalarini tinglash taklif qilindi.
Klassik musiqa tinglagandan so‘ng, 91% o‘quvchilarda hissiy qo‘zg'alish darajasining pasayishi kuzatildi. Bundan tashqari, u ilgari u bilan tanish bo‘lmaganlarga sezilarli ta'sir ko‘rsatdi. Jazz musiqasi ta'sirida hissiy qo‘zg'alish faqat 52% talabalarda kamaydi. Shuningdek, insonning musiqiyligi qanchalik yuqori bo‘lsa, hissiy holatning darajasi tezroq tiklanganligi qayd etildi.
Ko‘pincha musiqa eng yaxshi dam olish davrida qo‘llaniladi. Bundan tashqari, musiqani aqliy faoliyat jarayoniga kiritish to‘g'risida qaror qabul qilganda, kelgusi ishlarning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish maqsadga muvofiqdir. Murakkab ishlarni bajarish sukunatni talab qiladi, bu diqqatni jamlashga yordam beradi. Agar aqliy faoliyat oddiyroq bo‘lsa, masalan, ma'lum algoritm yordamida muammolarni hal qilish, dan tarjima qilish xorijiy til lug'at bilan, konspektni qayta yozish va hokazo, keyin musiqa uni tezlashtirishi mumkin. Shuni ham ta'kidlash kerakki, musiqaning aqliy mehnat sifatiga ta'siri individual odatlarga bog'liq.
Aqliy mehnat gigienasi kiyimga talablar qo‘yadi. Uning tanaga erkin joylashishi muhim, ko‘ylak yoki kozokning yoqasi bo‘yin tomirlarini siqmasligi kerak (qattiq yoqa miyani qon bilan ta'minlashni qiyinlashtiradi).
Bundan tashqari, sizning holatingizni nazorat qilishingiz kerak. Ko‘pincha talabalar stolda orqalarini egib, boshlarini egib o‘tirishlarini kuzatish kerak. Bu holatda o‘pka va yurak faoliyati yomonlashadi, umurtqa pog'onasi egiladi, uyqu arteriyalari siqiladi. Bir oz egilgan torso (75-80 ° da) va ko‘tarilgan bosh bilan o‘tirishingiz kerak, bu sizning orqangiz bilan tekis chiziqda bo‘lishi kerak. Bir necha kun davomida sizning holatingizning to‘g'riligini kuzatib boring, shunda u sizga tanish bo‘ladi.
Uyquning etishmasligi sog'liq uchun zararli. O‘z ixtiyori bilan bir muddat uyqudan mahrum bo‘lishga rozi bo‘lgan odamlar bilan olib borilgan tadqiqotlarda, 5-6 kundan keyin ruhiy kasalliklar gallyutsinatsiyalar ko‘rinishida yuzaga kelishi, asabiylashish keskin kuchayishi qayd etilgan. Neyronlar tomonidan glyukozadan yomon foydalanish, tanadagi temir miqdorining pasayishi va metabolik kasalliklar qayd etilgan. Hatto qisman uyqu etishmasligi miya faoliyatini pasaytiradi; diqqat, xotira, fikrlash sifatiga salbiy ta'sir qiladi, farovonlikni, aqliy faoliyatini yomonlashtiradi.
Aniqlanishicha, tungi uyqu paytida miyaning faol holati vaqti-vaqti bilan og'ir mehnat paytida bo‘lgani kabi sodir bo‘ladi. Shu bilan birga, ko‘z qovoqlarining tez aylanishi, tana harakatlari - bunday davrlarda odam tush ko‘radi. Uyquning bu bosqichiga bir nechta nom berilgan: REM uyqusi, REM uyqusi va rema uyqusi.
Ishlab chiqarishni kompleks mexanizatsiyalash va avtomatlashtirishning doimiy o‘sishi, shaxsiy xizmat ko‘rsatish sohasining kengayishi, transport tizimining rivojlanishi inson hayotida mushaklar kuchlanishining doimiy ravishda pasayishiga olib keladi. Past vosita faolligi yoki gipokineziya, shifokorlarning fikriga ko‘ra, aholining ko‘payishiga yordam beradi.
Taniqli fiziolog N. A. Bernshteyn er yuzidagi barcha hayot evolyutsiyasida hal qiluvchi bo‘g'in vosita funktsiyasi ekanligini yozgan. Bundan oldinroq I. M. Sechenov inson faoliyatining har qanday shakli, shu jumladan, aqliy faoliyat ham bir hodisaga - muskullar harakatiga qisqaradi, degan xulosaga keldi.Uzoq evolyutsiya jarayonida insonning barcha organlari shunday rivojlandiki, ular maksimal darajada mos keladi. harakat funktsiyasi. Oziq-ovqatlarni qazib olish, dushmanlardan himoya qilish, uzoq tarixiy davrda mehnatning birinchi, ibtidoiy shakllari mushaklarning qizg'in faoliyati bilan bevosita bog'liq edi.
Zamonaviy jamiyatda, ayniqsa shahar hayotida, odam jismoniy zo‘riqishlardan deyarli xalos bo‘ladi. Natijada, tananing mushak tizimi to‘liq quvvat bilan ishlamaydi. Bu boshqa tizimlarga ham salbiy ta'sir qiladi. Gipokineziyaning odamlarga ta'sirini o‘rganish nisbatan yaqinda boshlangan. Bunday tajriba qiziqarli bo‘lib chiqdi. Bir necha yigitlar yaxshi ovqatlanish bilan uzoq vaqt davomida qattiq yotoq damida bo‘lishga rozi bo‘lishdi. 8-12-kuni allaqachon sub'ektlarning mushaklari kuchi 30-43% ga kamaydi, venoz tomirlarda tiqilib qolish, bioritmlar va suv-elektrolitlar muvozanatining buzilishi, miya tomirlari tonusining beqarorligi (yomon tartibga solinmagan siqilish va kengayish). ulardan) topilgan.
Inson tomonidan amalga oshiriladigan barcha faoliyat turlari bir xil fiziologik qonuniyatlarga bo‘ysunadi, shuning uchun aqliy mehnatning xususiyatlarini tushunish uchun jismoniy mehnatning ma'lum xususiyatlari bilan o‘xshashlik qilish kerak. Aqliy mehnat unumdorligini oshirishga o‘qitish, yukni bosqichma-bosqich oshirish, uning yuqori darajasini saqlab turish orqali erishiladi. Uzoq vaqt davomida harakatsizlik hosildorlikka salbiy ta'sir qiladi. Mashg'ulotlarni to‘xtatgan sportchi ham, ta'tildan keyin talaba ham mashg'ulotlar boshlanishida katta qiyinchiliklarga duch keladi. Shuning uchun aqliy mehnat jarayonida dam olish faqat aqliy mehnat shaklini o‘zgartirish yoki yukni kamaytirish shaklida oqilona bo‘ladi. Samaradorlikni oshirish uchun qat'iy jadvaldan tashqari, aqliy mehnatni jismoniy mehnat bilan almashtirish tavsiya etiladi. Toza havoda jismoniy mashqlar, yurish nafaqat monoton holatni uzoq vaqt davomida saqlab qolishda yuzaga keladigan kuchlanishni engillashtiradi, balki tananing umumiy ohangini oshiradi. Ba'zan vazifa haqida o‘ylayotganda xonani aylanib chiqish ham samarali bo‘lib chiqadi. Ko‘pincha kuchli qobiliyatlar, aqliy mehnat qobiliyatlarning etishmasligini qoplaydi.
Aqliy mehnat ko‘p turlarga bo‘linadi, ularning har biri bu ish bilan shug'ullanuvchi shaxsga turli xil talablar qo‘yadi. Diqqat (dispetcher ishi), xotira va boshqalar funktsiyasiga alohida talablar qo‘yadigan aqliy mehnat mavjud. Uni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun boshqa intellektual funktsiyalarni do‘stona o‘qitish maqsadga muvofiqdir. Aqliy faoliyatni uyg'unlashtirish aqliy va jismoniy faoliyatni uyg'unlashtirish kabi samaralidir. Aqliy mehnat bilan shug'ullanadigan har bir kishi tabaqalashtirilgan tavsiyalarga muhtoj. Bunday holda, uning individual xususiyatlarini yodda tutish kerak. Erta va quvnoq uyg'ongan odamlar erta yotishlari kerak, va ertalab va kunning birinchi yarmida mas'uliyatli aqliy ish bilan shug'ullanishlari kerak. Boshqa turdagi odamlar tushdan keyin, kechki payt eng samarali ishlaydi. Ushbu xususiyatlarga muvofiq, agar iloji bo‘lsa, ishingizni rejalashtirishingiz kerak. Eng faol odamlar uchun qiyin vazifalarni ish boshida hal qilish maqsadga muvofiqdir, chunki charchoqning boshlanishi ish faoliyatini asta-sekin kamaytiradi. Sekin-asta ishga kiradigan sekin odamlar uchun aqliy mehnatni eng oddiy vazifalardan boshlash tavsiya etiladi. Yechish qiyin bo‘lgan muammoga duch kelganda, bunday odamlar oxirigacha soatlab o‘tirishlari mumkin va uzoq kutilgan qarordan keyin o‘zlarini bo‘sh his qiladilar, ishlashni davom ettira olmaydilar. Bunday vaziyatlarda qiyin ishni keyinga qoldirib, qolgan ishni bajarish yaxshiroqdir. Ko‘pincha, ma'lum vaqtdan keyin hal qilinmagan muammoga qaytganda, uni kutilmagan tarzda tezda hal qilish mumkin. Bu kuzatish aqliy mehnatning ma'lum bir qismi ongsiz ravishda amalga oshirilishini ko‘rsatadi. Shunday qilib, ko‘plab matematiklar tushida, tush ko‘rinishida yoki uyg'onish paytida echimlarni topdilar. Albatta, osongina qo‘zg'aluvchan, yaxshi o‘zgaruvchan odamlarga muammolarni hal qilishni kechiktirish tavsiya etilmaydi, ular uchun bu faqat o‘zini aldashdir. Biroq, ongsiz ishlarga ayniqsa tayanmaslik kerak. Yangi bilimlarni o‘zlashtirish tiniq fikrni talab qiladi.
Ko‘pgina omillarni hisobga olmasdan, ruhiy salomatlik bo‘yicha keng qamrovli, tabaqalashtirilgan ko‘rsatmalar berish qiyin va qiyin. Bunday hollarda shifokor - psixogigienist, psixoterapevt yoki psixologdan yordam so‘rash kerak.
|
| |