HAR BIR BOLA SAN’ATKOR - V. A. Suxomlinskiy Men yuragimni bolalarga beraman

|
V. A. Suxomlinskiy Men yuragimni bolalarga beraman
|
bet | 9/18 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 199,52 Kb. | | #102080 |
Bog'liq V.A.Suxomlinskiy Bolalarga jonim fido HAR BIR BOLA SAN’ATKOR
"Quvonch maktabida" darslar boshlanganidan bir hafta o'tgach, men bolalarga: "Ertaga albom va qalam olib keling, biz chizamiz", dedim. Ertasi kuni biz maktab maydonining maysazoriga o'tirdik. Men bolalarga maslahat berdim: "Atrofingizga qarang, siz ko'rgan narsangiz go'zal, sizga ko'proq yoqadi, keyin chizing". Oldimizda maktab bog'i va kuz quyoshi bilan yoritilgan tajriba uchastkasi bor edi. Bolalar chiyillashdi: biriga qizil-sariq qovoq, ikkinchisiga yerga egilgan kungaboqar boshlari, uchinchisiga kaptarxona, to‘rtinchisiga uzum dastalari yoqdi. Shura kabina bo'ylab suzib yurgan engil mayin bulutlarga qoyil qoldi. Hovuzning oyna yuzasida g'ozlar Seryojaga yoqdi. Danka baliq chizishni xohladi; u bir paytlar amakisi bilan baliq ovlashga borganligi haqida hayajon bilan gapirdi: ular hech narsa ushlamadilar, lekin baliq qanday "o'ynaganini" ko'rdilar. "Va men quyoshni chizmoqchiman", dedi Tina. Sukunat hukm surdi. Bolalar ishtiyoq bilan rasm chizishdi. Men rasm chizish usullari haqida ko'p o'qigan edim va endi mening oldimda haqiqiy bolalar bor edi. Men bolaning rasm chizishi, rasm chizish jarayoni bolaning ruhiy hayotining bir qismi ekanligini ko'rdim. Bolalar tevarak-atrofdagi olamdan nimanidir qog‘ozga o‘tkazibgina qolmay, balki bu dunyoda yashab, unga go‘zallik yaratuvchisi sifatida kirib boradilar va shu go‘zallikdan bahramand bo‘ladilar. Mana, Vanya o'z ishiga to'liq berilib, asalari uyasini chizadi, uning yonida ulkan gullari bo'lgan daraxt, gulning tepasida deyarli ari uyasidek katta asalari bor. Bolaning yonoqlari qizarib, ko‘zlarida ilhom miltillab turardi, bu esa domlaga katta quvonch bag‘ishladi. Bolalar ijodiyoti - bu ularning ma'naviy hayotining, o'zini namoyon qilish va o'zini o'zi tasdiqlashning chuqur noyob sohasi bo'lib, unda har bir bolaning individual o'ziga xosligi aniq namoyon bo'ladi. Bu o'ziga xoslik har bir kishi uchun yagona va majburiy bo'lgan har qanday qoidalar bilan qamrab olinmaydi. Kolya nimani yoqtirganini aytmadi va men u nimani chizishidan juda xavotirdaman. Bolaning albomida men katta dumaloq mevalari bo'lgan shoxlangan daraxtni ko'rdim, ya'ni bu olma daraxti, daraxt nurlar halosida kichik yulduzlar to'dasi bilan o'ralgan, daraxtning tepasida yarim oy bor. Men ushbu qiziqarli rasmda bolaning ichki fikrlari va his-tuyg'ularini qanday o'qishni xohlayman - axir, men uning ko'zlarida dunyoni kuzatgan o'sha daqiqalardagi kabi ilhom uchqunini ko'raman. - Olma daraxti tepasida qanday yulduzlar bor? Men Kolyadan so'rayman. "Bu yulduzlar emas, - deydi bola. - Bular oydan bog'ga tushadigan kumush uchqunlar". Axir, oyning ham ulkan temirchilar bor-ku? ,;^:. "Albatta, bor", deb javob beraman, sokin kechki soatlarda bolani tashvishga solgan fikrlardan hayratda. Bu shuni anglatadiki, u tungi osmonga qaradi, oy nuriga qoyil qoldi, olma daraxtlari ustidagi titroq rangpar nurni payqadi. - Lekin bu gigant Temirchilar tunda qanday iplar yasaydilar? – deydi o‘ychanlik bilan bola va menga u domlaga emas, balki tungi osmon, oyning xira nurlari, yulduzlarning dumaloq raqsi haqidagi xotiralariga o‘girilib ketgandek tuyuldi. Bolaning ijodiy ilhomini buzishdan qo‘rqdim. Yurak quvonchli kashfiyot bilan ura boshladi: ijodkorlik bolaning qalbida yaxshi his-tuyg'ular manbalari uxlab yotgan yashirin burchaklarni ochadi. Bolaga atrofdagi dunyoning go'zalligini his qilishiga yordam berib, o'qituvchi sezilmas ravishda bu burchaklarga tegadi. Larisaning o'rnagiga ergashib, men gigant Kuznetsovlarni chizishni boshladim. Menga yaxshi chizgandek tuyuldi. Temirchilar haqiqiy bolg'acha bolg'alarga o'xshardi, anvil kolxoz ustaxonasidagi kabi edi. Voyaga etganimni unutib, men quvonchli tuyg'uni boshdan kechirdim: mening temirchilarim, albatta, Larisanikidan yaxshiroq bo'ladi. Ammo bolalarning nigohlari mening rasmimga qaramadi, balki Larisaning atrofida butun bir olomon paydo bo'ldi. "U nima chizdi?" - deb o'yladim. Men bolalarning boshiga qaradim: go'yo bolalarning rasmida alohida narsa yo'q edi, lekin nega hamma uni hayratda qoldiradi, lekin ular menikiga e'tibor berishmaydi? Qizning chizgan rasmiga ko‘proq qaraganim sayin, bolalarning dunyoga o‘z qarashlari, badiiy tasvirlash tili borligi, qancha urinmasin, bu tilga taqlid qila olmasligi shunchalik aniq bo‘ldi. Mening oddiy shlyapa, fartuk, uzun soqol va etik kiygan ulkan temirchilar bor. Va uning qudratli Kuznets boshlaridagi yam-yashil sochlari atrofida uchqunlar halosi bor. Soqol esa shunchaki soqol emas, balki olovli bo'ronlardir. Ulkan bolg‘alar kallalardan qariyb ikki baravar katta... Bola uchun bu haqiqatdan og‘ish emas, balki yorqin haqiqat – hayoliy kuch, epchillik, qudratli odamning ajoyib jamoasi va olovli unsur haqiqati. Biz bolalar fantaziyasining bu ajoyib tilini o‘z tilimizga, kattalar tiliga moslashtira olmaymiz. Bolalar bir-birlari bilan o'z tillarida gaplashsin. Men boshlang'ich sinf o'qituvchilariga maslahat berdim: bolalarga mutanosiblik, istiqbol, mutanosiblik qonunlarini o'rgating - bularning barchasi yaxshi, lekin shu bilan birga bolalarning tasavvuriga joy bering, bolalarning dunyoni ertak tasavvur qilish tilini buzmang. Har bir bola o'zi chizgan narsalar haqida gapirishni xohlardi.
Va bu hikoyalarda yorqin tasvirlar va taqqoslashlar marvaridlardek porladi. Rivojlangan bolalar nutqini chizish. Endi biz deyarli har doim dala va o'rmonlarga albom va qalam bilan borardik. Katta maktab o'quvchilari qildilar. va bu mag'rurlik uchun muammo emas. Yaxshi ish odatga aylansin, shunda u qalbni uyg'otadi. Men yuzlab o'g'il bolalarning savolga javoblarini esladim: qanday odam bo'lishni xohlaysiz? - Kuchli, jasur, jasur, aqlli, topqir, qo'rqmas... Va hech kim: mehribon demadi. Nega mehr-oqibat mardlik, mardlik kabi fazilatlar bilan tenglashtirilmaydi? Nega o'g'il bolalar o'zlarining mehribonligidan uyaladilar? Zero, mehribonliksiz - bir odam boshqasiga beradigan chin yurak issiqligisiz - ma'naviy go'zallik mumkin emas. Men ham hayron bo‘ldim, nega o‘g‘il bolalarda qizlarga nisbatan mehr kamroq bo‘ladi? Balki shunchaki ko'rinadi? Yo'q, bu haqiqat. Qiz mehribonroq, hamdardroq va mehribonroqdir, ehtimol, yoshligidanoq onalik instinkti uning ichida yashaydi. Hayotga g'amxo'rlik tuyg'usi uning qalbida yangi hayotning yaratuvchisi bo'lishidan ancha oldin o'rnatiladi. Ezgulik ildizi, manbai ijodda, ijodda, hayot va go‘zallikning tasdig‘ida. Yaxshilik go'zallik bilan uzviy bog'liqdir. Fedya oriolni maktabga olib kelgan ertalab bolalar uchun bayram edi. Negadir bu qush ham uchmadi, bola uni chorvachilik fermasi yaqinidagi butalar orasidan topdi. Bolalar ko'zlarini go'zal rang-barang tuklaridan uzolmay qoldilar. "Qushlar kasalxonasida" (yigitlar o'z xonasidagi burchakni shunday deb atashgan) biz kunni kutib oldik va ertaga xayrlashdik. Kostya yo'l chetida ko'tarilgan zaif, zaif chumchuqni olib keldi. Chumchuq hech qanday don yoki non bo'laklarini tishlashni xohlamadi. Bola qushning kasalligini boshdan kechirdi. Bizning kichkina chumchuqimiz o'lganida hammamiz xavotirda edik. Kostya yig'ladi. Qizlar yig'lashdi. Kolya xira va jim bo'lib qoldi. Yanush Korchakning so'zlari esimga tushdi: "Yorqin bolalarcha demokratiya hech qanday ierarxiyani bilmaydi. Vaqt oldin bola qishloq ishchisi va och tengdoshning teridan, Savraska va so'yilgan tovuqning yomon taqdiridan qayg'uradi. Unga yaqin. It va qush, uning tengi kapalak va gul, tosh va qobiq ichida u o'z akasini begona odamning takabburligida ko'radi, bola faqat odamda jon borligini bilmaydi"*. Ha, bularning hammasi rost, lekin yaxshi bola osmondan tushmaydi. U ta'lim olishi kerak. Bir jarlikda sayr qilish paytida yigitlar oyog'i cho'loq quyonni topdilar. Uni o'z xonasiga olib kelib, yangi qafasga joylashtirishdi. Yana bir kasalxona tashkil etildi - hayvonlar shifoxonasi. Bir hafta o'tgach, Larisa sovuqdan titrayotgan oriq mushukchani olib keldi. Uni quyon bilan bir xil qafasga joylashtirishdi. Bolalarning tashvishi juda ko'p edi: ular quyonga sabzi, mushukchaga sut olib kelishdi. Bir kuni ertalab mushukcha va quyonning bir-biriga o'ralashib, shirin uxlayotganini ko'rganimizda, bolalarning hayratini so'z bilan ifodalash qiyin. Hayvonlarni uyg'otishdan qo'rqib, bolalar pichirlab gapirishdi ... Qishda "qush kasalxonasida" bir nechta titmice paydo bo'ldi.
* Korczak Yanusz, Bolalarning hurmat qilish huquqi.-Saylangan. ped. asarlari M., 1966, b. 271.
bolalar ularni qishlash qushlari uchun qurilgan oziqlantiruvchilar yonida oldilar ... Va yana bir voqea meni juda xursand qildi: uyda ba'zi bolalar o'zlarining "qush klinikalari" va yashash burchaklarini jihozladilar. Va bizning xonamizda kichik baliqli akvarium paydo bo'lgandan so'ng, bolalar ota-onalariga yolvorishni boshladilar: uyda akvarium o'rnating. Ko'pgina ota-onalar maktabga kelib, buni qanday qilishni so'rashdi. Akvariumlar uchun o'simliklar va baliqlarni olish qiyin edi. Oziq-ovqat topish oson emas edi. Ammo bu qiyinchiliklarning barchasi bolalarning sabr-toqati tufayli engib o'tildi: bolalar na ota-onalariga, na menga dam berishdi. Slava va Tinaning onalari kelishdi: bolalar dam olishmaydi, boshqalarda oltin baliq bor, lekin bizda yo'q. Men yordam uchun katta yoshdagi talabalarga murojaat qilishim kerak edi. O'sha yillarda hali maktab ustaxonalari yo'q edi va akvariumlar haqidagi tashvishlar bizni pionerlar va komsomolchilar uchun birinchi ustaxonani jihozlashga majbur qildi. Kichkina chiroq bilan yoritilgan akvarium yonida o'tirib, oltin baliqlarga qoyil qolganimiz o'sha oqshomlarni hech qachon unutmayman. Men bolalarga okean tubi, dengiz aholisining g'ayrioddiy qiziqarli hayoti haqida gapirib berdim. Maktabni allaqachon bitirib, voyaga yetgan shogirdlarim bu oqshomlarni bir umr eslashdi. Kolya yaqinda menga: "Men tez-tez bu lampochkani orzu qilardim", dedi. Uning nuri bilimning birinchi manbai edi. Men dengizning sirli qa'ri, g'alati baliqlar haqida ko'proq bilmoqchi edim... Agar 24 yoshli yigit baliqni shunday iliqlik bilan eslasa, demak, bu arzimas narsa emas. Bu yaxshi tuyg'ularning oqimlaridan biridir. Nafas to‘lib-toshgancha, atrofdagi olam go‘zalligi eng befarq qalblarda ezgu tuyg‘ular – mehr, mehr uyg‘onishini kutardim. O‘sha yilning birinchi kuzgi sovuqlarini hech qachon unutmayman. Biz bog'ga, atirgul butasiga kirdik va uning nozik barglarida shudring tomchilari bilan yorqin gullab-yashnagan gulni ko'rdik. Gul mo''jizaviy tarzda sovuq kechadan omon qoldi, biz unga qaradik va har bir kishi qalbida g'amgin edi: tez orada ayoz bu go'zallikni yo'q qiladi. Men Kolyaning nigohiga duch keldim: birinchi marta uning ko'zlarida qayg'u, tashvish, sof bolalarcha tuyg'ularni ko'rdim. Keyin issiqxonaga bordik, u erda bizning hududimizda noyob gullar - rhododendron, kaktusli bir nechta idishlar bor edi. Biz kichkina qizil gulning yonida o'tirdik - kaktus gulladi. Biz gulga uzoq vaqt qoyil qoldik. Jonli va go'zal narsalarga g'amxo'rlik asta-sekin bolalar hayotiga kirdi. Kech kuz
|
| |