tinchlik va barqarorlikni mustahkamlash bo‘yicha o‘z oldimizga qo‘yayotgan

|
tinchlik va barqarorlikni mustahkamlash bo‘yicha o‘z oldimizga qo‘yayotganBog'liq institutsional iqtisodiyot 1 1 1tinchlik va barqarorlikni mustahkamlash bo‘yicha o‘z oldimizga qo‘yayotgan
maqsadlar, miqyosi va ko‘lamiga ko‘ra, xalqimizning ezgu orzu-umidlari
bilan hamohangdir.
*
Xulosa
Uy xo`jaligi va ularning eng asosiy shakllarining o`ziga xos tavsiflari
quyidagi jadvalda umumlashtirilgan:
Taqqoslash
ko`rsatkichlari
Bozor uy xo`jaligi
Buyruqbozlik
iqtisodiyotida uy
xo`jaligi
O`tish iqtisodiyotidagi uy
xo`jaligi
Maqsadli
funksiya
To`lovga
qodir
talabning
chegaralanganligi
sharoitida
foydalalikni
ko`paytirish.
Byudjet cheklovlari
yagona
chegaralovchi omil
sifatida
Resurslar tanqisligi
sharoitida
foydalalikni
ko`paytirish. Byudjet
cheklovlaridan
tashqari, vaqt
va
ijtimoiy
cheklovlar
ham muhim
Yashovchanlik
qobiliyatini
yo`qotmaslik
Resurslar
Asosiy
ishdagi
maosh
Asosiy
ishdagi
maosh Q bo`sh
vaqtning mavjudligi
(asosiy
ishga
bog`liq) Q aloqalar
Q tarnsfertlar
Rasmiy, norasmiy va kriminal
bandlikdan va renta daromadlari
sifatida olinadigan resurslar
“portfeli”
Byudjet
cheklovlarining
qat’iyligi
Mutlaq qat’iy: uy
xo`jaligi maoshdan
tashqari
boshqa
daromad
manbalariga ega
emas
Davlat
uy
xo`jaliklariga
transfertlar shaklida
daromadlarning
katta qismini olish
imkonini beradi
Daromadlar turli manbalari
o`rtasidagi
chegaralarning
egiluvchanligi farovonlik va pul
daromadlari
miqdorlari
o`rtasidagi qat’iy bog`liqlik olib
tashlashga imkon beradi
Jamg`armalarnin
g muhimligi va
Jamg`armalar
miqdori
Jamg`armalar ham
majburiy (tanqislik
Jamg`armaga
nisbatan
“sug`urta” yuklamasi maksimal
*
I.A.Karimov. Bosh maqsadimiz – keng ko`lamli islohotlar va modernizatsiya yo`lini qat’iyat bilan
davom ettirish: Ўzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 2012 yilda mamlakatimizni
ijtimoiy iqtisodiy rivojlantirish yakunlari hamda 2013 yilga mo`ljallangan iqtisodiy dasturning eng
muhim ustuvor yo`nalishlariga baғishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi. Xalq so`zi
gazetasi 2013 yil 19 yanvar, 13-son.
131
ularning miqdori jamg`arishga
bo`lgan moyillik
chegarasi miqdori
va jamg`armaning
maqsadi
bilan
izohlanadi
va
barcha
daromadni sarflash
imkoniyatining
yo`qligi tufayli),
ham
ixtiyoriy
xususiyatga ega,
bunda
majburiy
jamg`armalar
tanqislik
intensivligining
o`sishiga
qarab
o`sadi
darajada, ular muhim, lekin
ularning
miqdori
ikki
tendensiya-mumkin
qadar
ko`proq
jamg`armaning
zaruriyligi va jamg`armarish
uchun joriy daromadlarning
yetishmasligi
kabi
ikki
tendensiyaning qarama-qarshi
harakati natijasida aniqlanadi
Iqtisodiy
resurslarni
birlashtirishning
maqsadga
muvofiqligi
Uy
xo`jaligi
a’zolarining har biri
noyob resurslarga
ega, shuning uchun
oila qurish uzoq
muddatli
investitsiyalash
to`g`risidagi qaror
bilan aynan bir xil
Oila
asosida
alohida
turdagi
noyob resurslarni
birlashtirish yotadi-
aloqalarga,
ma’muriy
huquqlarga
(propiska, partiyaga
a’zolik) ega bo`lish
Har bir oila a’zosidan mustaqil
daromad manbalarining mavjud
bo`lishi xatarni kamaytirishga
imkon beradi
Uy xo`jaligining
optimal
hajmi
(shu jumladan,
bolalar to`g`risida
qaror qabul qilish)
Uy xo`jaligining
o`sishi
noyob
resurslar
ishlab
chiqarish
imkoniyatining
pasayishiga qarab
to`xtatiladi
Uy xo`jaligining
hajmi o`ta noyob
resurslarni olish
xarajatlari
bilan
cheklangan-
aloqalar, turar-joy
va h.k.
Uy xo`jaligi a’zolarining
o`xshash turdagi bandligi tufayli
xatarlar diversifikatsiyasining
chegaralanganligi
bilan
belgilanadi
Ichki tuzilma
Oddiy pag`onali,
bunda “boshliq”
mavqeini egallagan
jins ahamiyatga ega
emas (eng noyob
aktivga ega bo`lgan
shaxs
boshliq
hisoblanadi)
Oddiy pag`onali,
partiya-davlat
tizimida eng yuqori
o`rninin egallagan
oila a’zosi “Oila
boshlig`i”
hisoblanadi,
ko`proq
bu
erkaklardir
Oddiy pag`onali, jinsi va
oiladagi o`rnidan qat’i nazar eng
barqaror daromadga ega bo`lgan
uy xo`jaligi a’zosi “boshliq”
hisoblanadi
Davlatga nisbatan
munosabat
Davlat
bozor
“xato”larini
to`g`rilash
mexanizmi sifatida
ko`rib chiqiladi, o`z
navbatida
soliqlarning
to`lanishi ratsional
tarzda
amalga
oshadi
Davlat uy xo`jaligi
farovonligining
so`nggi
bosqichidagi
kafolat
sifatida
qabul qilinadi, o`z
navbatida,
soliqlarni to`lash
burch hisoblanadi
Uy xo`jaligi davlat faoliyatida
o`zining
yashovchanlikni
yo`qotmaslik uchun to`sqinlikni
ko`radi (uy xo`jaligi faoliyati
sektorlari o`rtasidagi to`siqlar
manbasi, o`z navbatida soliqlarni
to`lash o`lpon sifatida qabul
qilinadi)
Uy
xo`jaligi
uchun
eng
muhim bo`lgan
ijtimoiy siyosat
Mehnat
munosabatlari
sohasidagi siyosat,
soliq
siyosati,
Pensiya, uy-joy-
kommunal siyosati,
ijtimoiy ta’minot
siyosati,
ta’lim
Sog`liqni saqlash sohasidagi
siyosat, ijtimoiy ta’minot tizimi
va pensiya tizimi siyosati ustivor
hisoblanadi. To`g`ri ma’noda uy
132
sohasi
ta’lim sohasidagi
siyosat uy xo`jaligi
uchun
ustivor
hisoblanadi. Barcha
ushbu yo`nalishlar
uy xo`jaligining
bozordagi
daromadlariga
taalluqli
sohasidagi siyosat
ustivor
soha
hisoblanadi. Barcha
ushbu yo`nalishlar
o`ta
noyob
resurslarga
ega
bo`lishga taalluqli
xo`jaligining
yashovchanligi
ushbu sohalardagi davlat
siyosatiga bog`liq.
Tayanch so`zlar va iboralar
Uy xo`jaligi, oila, inson kapitali, himoya funksiyalari, buyruqbozlik
iqtisodiyotida uy xo`jaligi, bozor iqtisodiyotida uy xo`jaligi, o`tish iqtisodiyoti
davrida uy xo`jaligi.
Takrorlash uchun savollar
1. Uy xo`jaligi ta’rifini keltiring va uning tashkilot sifatidagi o`ziga xos
xususiyatlari nimalardan iboratligini ayting.
2. Oila bilan uy xo`jaligi o`rtasidagi farq nimada?
3. Uy xo`jaligini yuritish va inson kapitalini shakllantirishda qanday
vazifalar (funksiyalar) amalga oshiriladi?
4. Uy xo`jaligining qanaqa shakllari mavjud va ularning bir-biridan farqi
nimada?
Document Outline - Takrorlash uchun savollar
- Agar huquqlarning muayyan to`plami, masalan, A.Onore tomonidan sanab o`tilgan 11 ta huquqning aksariyati ikkilamchi hisoblanadi. Misol uchun, xavfsizlik huquqini olaylik. Uning o`zi yetarli emas, chunki huquq faqat davlat tomonidan muhofaza qilingan taqdirda, klassik nuqtai nazardan huquq hisoblanadi. Voz kechish huquqi – bu tasarruf etish huquqining bir qismi. Javobgarlik huquqi mulkchilik huquqini emas, umuman fuqarolik huquqini o`zida namoyon etadi.
- Iqtisodiy nuqtai nazardan turli huquqlarni hisoblab chiqish texnikasi o`ta samarali. Mulkdor, mulkdorligicha qolib, foydalanish huquqidan ham, boshqarish huquqidan ham, daromad olish huquqidan ham vaqtinchalik voz kechishi mumkin. Tovar esa nafaqat o`zining jismoniy xususiyatlarining yig`indisi sifatida, balki imkoniyatlar va cheklovlarning ma’lum to`plami sifatida namoyon bo`ladi. Biroq, boshqa muhim iqtisodiy mavhumlik singari - qiymat, mulk tarkibiy qismlarga bo`linadi, lekin ulardan tarkib topmaydi. Shuning uchun mulkchilikni huquqlarning murakkab tutami sifatida ta’riflash mazmunga emas, balki texnologik xususiyatga ega.
- 4.2. Mulkchilik munosabatlarini amalga oshirishning tarixiy shakllari
- Iqtisodiyotda, xususan mulkiy munosabatlar shakllarini o`rganishda mulkni tasniflash muhim o`rin tutadi. Ko`pchilik iqtisodchilar va faylasuflar uchun tasniflash mezoni sifatida mulk subekti olinadi. Agar mulk bir shaxsga tegishli bo`lsa, u – xususiy.
- Agar u bir necha shaxsga tegishli bo`lsa – jamoaviy. Agar u butun jamiyatga tegishli bo`lsa – umumxalq yoki davlat mulki hisoblanadi. Bunday yondashuv G`arbdagi tadqiqotchilar uchun mulkning uchta shaklini ifodalashga asos bo`lgan.: xususiy, jamoaviy va ijtimoiy. Ba’zan ularga aksiyadorlik (korporativ) va davlat shakllari ham qo`shimcha qilinadi. Ba’zida aksiyadorlik mulkini jamoaviy shakl deb, davlat mulkini esa ijtimoiy shakl deb hisoblashadi. Lekin bundan mohiyat o`zgarmaydi.
- ixtiyoriy shakldagi mulkning namoyon bo`lishi qator omillarga bog`liq. Jumladan:
- mehnat sharoitlari va natijalarini o`zlashtirib olish usullari;
- mehnat sharoitlari va natijalarini tasarruf etish xususiyatlari;
- mehnat sharoitlarini takror yaratish;
- faoliyat turlari bo`yicha almashishning asosiy usuli;
- natijalari qayta taqsimlash usullari;
- Mulkchilik munosabati tarixan qanday shakllarda rivojlanganligi katta qiziqish uyg`otadi (4.1-rasm).
- a) mulk va hokimiyatning bo`linmasligi;
- b) xizmat uchun mukofot sifatida resursni hadya qilish shaklida faoliyat bilan almashish;
- v) mehnat sharoitlarini ishlab chiqaruvchilarga biriktirish (xususiy egalik);
- g) biriktirilgan resurslarni tasarruf etish uchun davlat monopoliyasi;
- Ta’kidlash lozimki, ko`p pag`onali mulkchilik instituti barcha xo`jalik yurituvchi sub’ektlarning mehnat sharoitlarini tasarruf etishdagi huquqlarini sezilarli darajada cheklagani holda, mehnat natijalarining erkin aylanishinini istisno etmadi. Demak, tabiiy resurslar emas, balki xo`jalik faoliyatining mahsulotlari ishlab chiqarishning asosiy vositalariga aylanishiga qarab mazkur institutning iqtisodiy asosi nuray boshladi. Lekin bu noiqtisodiy majburlashga asoslangan hokimiyat o`z mavqeini osongina bo`shatib berganligini anglatmaydi. Ko`p pag`onali mulkchilik instituti o`z shaklini o`zgartirdi. Tarixga ushbu o`zgarishning ikkita yo`nalishi ma’lum: totalitar va byurokratiya mulkchiligi.
- 8. Totalitar mulkchilikka sobiq SSSRda mavjud bo`lgan «davlat mulkchiligi» instituti yaqqol misol bo`ladi.
- Totalitar mulkchilikka mos keluvchi rejali-taqsimlash iqtisodiyotida xo`jalik yurituvchi sub’ektlar o`zlariga biriktirilgan mol-mulkka faqat amalda egalik qilishadi va o`zlari ishlab chiqargan mahsulotning ham, uni sotishdan olingan mablag`larning ham egasi hisoblanmaydi. Totalitar mulkchilikning asosiy xususiyatlari:
- hokimiyat va mulkning ajratilmasligi;
- ishlab chiqarish vositalariga davlat monopoliyasi;
- mehnat sharoitlarining xo`jalik yurituvchi sub’ektlar o`rtasida markazlashgan tarzda qayta taqsimlanishi;
- ishlab chiqaruvchining o`zi yetishtirgan mahsulot va uni sotishdan olinadigan daromadni tasarruf etish huquqidan mahrum etilishi;
- 2. Mulk-imtiyoz. Monopolist. Vaqti kelib ijtimoiy-iqtisodiy rol ikkita yangi rolga bo`linadi: tabiiy resurslar mulkdorining roli va ishlab chiqaruvchining roli. Egalik qilish huquqi foydalanish huquqidan, egalik qilish ob’ekti esa xo`jalik yurituvchi sub’ektdan ajralib chiqadi. «Mulk-imtiyoz» tushunchasi paydo bo`ladi. Bu yerda mulkdor-monopolistning renta – o`ziga tegishli resurslardan daromad olish huquqiga duch kelamiz.
- Mulk-imtiyoz aholining ma’lum qismi peshona terisi bilan o`zining tirikchiligi uchun non topish majburiyatidan ozod bo`lishi uchun imkoniyat, ya’ni fan, san’at va harbiy ishni rivojlantirish imkoniyati yaratadi.
- Ishlab chiqaruvchi. Xo`jalik faoliyatini amalga oshiruvchi-ishlab chiqaruvchining shaxsiy maqsadi o`z ehtiyojlarini qondirish uchun mahsulot ishlab chiqarishdan iborat. Ko`plab xo`jalik yurituvchi sub’ektlar shaxsiy maqsadlariga erishishga intilish natijasida ijtimoiy ahamiyatga molik missiyaning amalga oshishi – jamiyatni takroriy ishlab chiqarish sodir bo`ladi.
- 3. Mulk-korxona. Tovar almashuvining rivojlanishi rollarning yangidan bo`linishiga dastlabki tarixiy sabab hisoblanadi. Ishlab chiqaruvchining tabiiy huquqi hisoblangan mahsulotga bo`lgan huquq ishlab chiqarish vositalarining mulkdori – xo`jayinga o`tadi.
- Xususiy mulk majburlashga asoslangan hokimiyatni hamda obro`ga asoslangan hokimiyatni tarixning chetiga siqib chiqaradi. Mulk-korxonaning paydo bo`lishi bilan birga yollanma xodim va xo`jayin, ishlab chiqarish vositalariga bo`lgan mulkchilikdan mahrum etilgan va o`zining mehnat qobiliyatini sotishga majbur bo`lgan iqtisodiy agent hamda xo`jalikning yangi xili – korxonani tashkil etuvchi iqtisodiy agentning roli paydo bo`ladi.
- Xo`jayin. Xo`jayinning shaxsiy maqsadi - qo`shimcha qiymatni olish uni iqtisodiy samaradorlikni oshirish imkonini beruvchi barcha yangi narsalarni joriy etishga undaydi. Xo`jayin o`ta muhim ijtimoiy-iqtisodiy missiya – iqtisodiy faoliyatni ratsionalashtirish egasiga aylanadi.
- Yollanma xodim. Xodim – bu faqat o`zining mehnat qilish qobiliyati uning huquqining ob’ekti hisoblangan individ (ishchi kuchi). Lekin bu qobiliyat, so`zsiz, uning o`ziga tegishli, ya’ni xodimning o`zi kimningdir huquqlarining ob’ekti hisoblanmaydi. U: a) erkin tanlash huquqini qo`lga kiritadi va b) o`z faoliyatining mahsulotlariga bo`lgan huquqni yo`qotadi. Xodimning ijtimoiy-iqtisodiy missiyasi mehnatni taqsimlash samaradorligini oshirishdan iborat.
- 4. Mulk-sarmoya. Mulk-imtiyoz holatida bo`lgani kabi mulk-korxona o`z egasiga qo`shimcha mahsulotni o`zlashtirib olish huquqini beradi. Albatta, endi ushbu mahsulot ortiqcha mahsulotda emas, balki qo`shimcha qiymat – korxona xo`jalik faoliyatining xarajatlari va natijalari o`rtasidagi farq shaklida namoyon bo`ladi.
- Mulk-sarmoya paydo bo`lishi bilan xo`jayinning roli kapitalist va menejer, taqsimlash jarayonini nazorat qiluvchi iqtisodiy agent hamda ishlab chiqarish jarayonining o`zining tashkilotchisi rollariga bo`linadi.
- Kapitalist. Sarmoya egasi xo`jayin singari qo`shimcha qiymat olishdan manfaatdor. Lekin ishchi kuchini ishlab chiqarish vositalari bilan birlashtirish emas, balki sarmoyani to`g`ri sarflash kapitalist uchun ushbu qiymatni olish usuli hisoblanadi.
- Menejer. Kapitalistga menejer – ishlab chiqarish jarayonining rahbari, xo`jayin funksiyasini bajaruvchi, lekin mulkni yo`qotish xatariga ega bo`lmagan iqtisodiy agent qarama-qarshi turadi.
- Menejerning ijtimoiy-iqtisodiy roli va yollanma xodimning roli o`rtasida o`ta muhim farq mavjud. Xodim o`z ishchi kuchini – mehnat qobiliyatini, menejer esa ishlab chiqarish faoliyatini tashkil qilish bo`yicha xizmatni sotadi. Bitim tuzilgach, xodim ijrochiga, menejer esa korxona rahbariga aylanadi. Menejer daromadining asosini u rahbarlik qiladigan korxona faoliyatining natijalari uchun mukofot tashkil qiladi.
- 5. Mulk-biznes. Tadbirkor. Mulk miqdori «qiymat» degan mavhum tushunchaga aylangan sharoitda sahnaga yangi shaxs – tadbirkor va yangi mulk ob’ekti – biznes chiqadi. Chunki nafaqat mehnat, yer va sarmoya, balki faoliyatning alohida turi – tadbirkorlik ham «qiymatni yaratish» xususiyatiga ega. Shaxsiy boyish masalasini hal etayotib tadbirkor munosib ijtimoiy missiya iqtisodiy faoliyat samaradorligini oshirishni amalga oshiradi. U topgan yangi qarorlar asta-sekin ijtimoiy normaga aylanadi. Lekin yangi qarorlar – bu nafaqat yangi imkoniyatlar, balki yangi xatarlardir. Bir vaqtning o`zida mulkdor va tadbirkor sifatida ishtirok etuvchi mulkdor-sarmoyador qismlarga ajrala boshlaydi. Shu tariqa tadbirkor asta-sekin mulkdordan ajralib chiqadi. Unda hatto o`zining, mulkdordan alohida mulk ob’ekti – biznes paydo bo`ladi.
- Sarmoyador. Tadbirkorning o`zga mulkka bo`lgan talabi sarmoyani ijtimoiy qadr-qimmat - qiymatga ega bo`lgan cheklangan resursga aylantiradi. Bir vaqtning o`zida tadbirkorlik faoliyatidan voz kechgan va o`zga tegishli cheklangan resurs – sarmoyadan foydalanish huquqini to`lov evaziga sotuvchi sarmoyador-mulkdorning ijtimoiy-iqtisodiy roli paydo bo`ladi. Sarmoyadorning shaxsiy maqsadi mulkdan (sarmoyadan) olinadigan daromadni ko`paytirishdan iborat.
- 6. Mulk-talab. Sarmoyador rolining ichki qarama-qarshiligi shu narsa bilan bog`liqki, tadbirkorlik faoliyati yukini ko`tarishni istamagan holda, u istar-istamas ushbu faoliyat bian bog`liq mulkni yo`qotish xatarini o`z zimmasiga oladi. O`z navbatida, bu mulkdan oladigan daromadning ikkita tarkibiy qismni o`z ichiga oladi: cheklangan resurs uchun to`lov va xatar uchun to`lov.
- Sarmoyador rolining ushbu ikki taraflamaligi oqibati – yana bir bo`linish: ishtirokchi roli va kreditor roli, tadbirkorlik faoliyatida ishtirok etish maqsadini ko`zlovchi sarmoyador va mulkni yo`qotish xatarini kamaytiruvchi sarmoyador rolining paydo bo`lishi.
- Ishtirokchi – bu mol-mulkka nisbatan mulkchilik huquqidan jamiyatga nisbatan talab huquqi evaziga voz kechuvchi iqtisodiy agent. O`z navbatida jamiyatning o`zi va uning mol-mulki emas, balki xo`jalik jamiyatiga nisbatan majburiyat huquqlari ishtirokchining mulki hisoblanadi.
- Ishtirokchining shaxsiy maqsadi – jamiyatning foydasida ishtirok etishdan iborat. Tegishlicha u bu bilan bog`liq xatarlarning bir qismini o`z zimmasiga oladi. Natijada mazkur loyihalar xatarlarini ko`plab ishtirokchilar o`rtasida taqsimlash asosida o`ta qimmat va uzoq muddatli loyihalarni amalga oshirish mumkin bo`ladi. Ishtirokchining ijtimoiy-iqtisodiy missiyasi, shu tariqa, xatarlar va javobgarlik dispersiyasidan iborat.
- Kreditor. Agar sarmoyador – bu tadbirkorlik rolidan voz kechgan kapitalist bo`lsa, u holda kreditor – bu tadbirkorlik faoliyati bilan bog`liq xatarlardan voz kechgan sarmoyadordir. Professional moliyaviy vositachilardan foydalanish esa xatarlarni pasaytirish usuli hisoblanadi.
- 7. Mulk-aksiya. Jamiyatning ko`p sonli ishtirokchilari nafaqat uning xo`jalik faoliyati natijalari uchun javobgarlikning, balki boshqaruvchilar tomonidan ishtirokchilar ishonchining suiiste’mol qilinishi imkoniyatining ham taqsimlanishini yuzaga keltiradi. Yangi ijtimoiy-iqtisodiy rol paydo bo`ladi: nazoratchi – xo`jalik jamiyatiga nisbatan alohida funksiyalarni: jamiyat mol-mulki va daromadlarining tasarruf etilishi ustidan nazoratni amalga oshiruvchi uning ishtirokchisi.
- Nazoratchining shaxsiy maqsadi xo`jalik jamiyatini kapitallashtirishning o`sishiga erishishdan iborat.
- Aksiyador. Jozibadorligini yo`qotayotgan biznesdan chiqish ham xo`jalik jamiyatlarining faoliyati bilan bog`liq xatarlarni soddalashtirish usuli hisoblanadi. Ushbu imkoniyat jamiyatda ishtirok etishning alohida vositasi – aksiyalarning paydo bo`lishi bilan ta’minlanadi.
- Rasmiy jihatdan aksiyalar o`z egalariga jamiyatga nisbatan majburiyat huquqlarini, xususan: boshqaruv organlarida ishtirok etish huquqi, jamiyat foydasining bir qismini olish huquqi va jamiyat tugatilgan taqdirda uning mol-mulkining bir qismiga ega bo`lish huquqini beruvchi qimmatli qog`ozlarni o`zida namoyon etadi.
- Biroq ushbu huquqlar ko`p jihatdan deklorativ hisoblanadi. Boshqarishda ishtirok etish huquqini faqat aksiyalarning katta miqdordagi paketlariga egalik qiluvchi aksiyadorlar – majoritariylar amalga oshirishlari mumkin. Jamiyat tugatilgan taqdirda uning mol-mulkining bir qismini olish huquqini esa amalga oshirishning iloji yo`q: jamiyatga nisbatan aksiyadorlar ularning talablari ijro etish uchun qolgan barcha shaxslar qondirilganidan keyin qabul qilinadigan so`nggi navbatdagi kreditorlarni o`zida namoyon etishadi.
- Aksiyadorlarining kompaniyadan chiqishi tufayli yuzaga kelgan uning aksiyalari kursining tushib ketishi yangi investitsiyaarni jab etish imkoniyatini keskin pasaytiradi.
- Aksiyadorning shaxsiy maqsadi muayyan kompaniyani kapitallashtirishning o`sishi emas, balki o`ziga tegishli aksiyalar paketlarining kurs qiymatidan yutishdan iborat. Ushbu maqsadga aksiyalar bozor kotirovkalarining o`zgarishi tendensiyalarini doimiy ravishda kuzatish orqali erishiladi. Bu esa, o`z navbatida, aksiyador ijtimoiy-iqtisodiy missiyasining amalga oshirilishiga olib keladi. Uning sa’y-harakatlar tufayli sarmoya harakatining tezligi keskin oshadi.
- 6.2. Sotish to`g`risidagi shartnoma va yollash to`g`risidagi shartnoma
- 6.2. Sotish to`g`risidagi shartnoma va yollash to`g`risidagi shartnoma
- 6.2. Sotish to`g`risidagi shartnoma va yollash to`g`risidagi shartnoma
- 6.2. Sotish to`g`risidagi shartnoma va yollash to`g`risidagi shartnoma
- 6.3. Shartnomalarning xillari
- 6.5. Institut bilan tashkilot o`rtasidagi chegara
- 6.2. Sotish to`g`risidagi shartnoma va
- yollash to`g`risidagi shartnoma
- rlU[xl(yel)]Qp2U[x2(e2)]Q...QpkU[xk(ek)],
- Sotish to`g`risidagi shartnoma faqat uning ikkala tomoni ham xatarga nisbatan betaraf bo`lib, kutilayotgan voqealar sodir bo`lmasligi va shartnomada qayd etilgan vazifalar yuzaga keladigan vaziyatga mos bo`lmagan ehtimollikka ko`nishga tayyor bo`lgan taqdirda tuzilishi mumkin.
- Implitsit (bundan «implitsit», ya’ni oxirigacha kelishilmagan shartnoma atamasi kelib chiqqan) shartnoma esa, aksincha, o`zaro hamkorlikning aniq belgilanishini istisno etadi, shartnoma tomonlari shartnomaning amalga oshirilishi jarayonida ularning tafsirlanishini nazarda tutadi. Bunday shartnoma yollash to`g`risidagi shartnomadan hosil qilingan. Neoklassik yoki gibrid, «munosabatli» shartnoma o`zida ham yollash to`g`risidagi shartnomaning, ham sotish to`g`risidagi shartnomaning unsurlarini birlashtiradi va tomonlarga kutilmagan holatlar sodir bo`lganida uning harflariga amal qilmaslik imkonini beradi.
- Implitsit (bundan «implitsit», ya’ni oxirigacha kelishilmagan shartnoma atamasi kelib chiqqan) shartnoma esa, aksincha, o`zaro hamkorlikning aniq belgilanishini istisno etadi, shartnoma tomonlari shartnomaning amalga oshirilishi jarayonida ularning tafsirlanishini nazarda tutadi. Bunday shartnoma yollash to`g`risidagi shartnomadan hosil qilingan. Neoklassik yoki gibrid, «munosabatli» shartnoma o`zida ham yollash to`g`risidagi shartnomaning, ham sotish to`g`risidagi shartnomaning unsurlarini birlashtiradi va tomonlarga kutilmagan holatlar sodir bo`lganida uning harflariga amal qilmaslik imkonini beradi.
- Klassik
- Klassik
- Prinsipial jihatdan yangi lahza – shaxs tomonidan yollash to`g`risidagi shartnoma doirasida o`z harakatlarini nazorat qilish huquqining ixtiyoriy ravishda topshirilishi – bozor konstitutsiyasi me’yorlariga tuzatishlar kiritishni talab qiladi. Birinchidan, murakkab utilitarizm me’yoriga faqat yollash to`g`risidagi shartnoma tomonlaridan biri – uning foydasiga nazorat huquqi topshirilayotgan tomon amal qiladi. Bitimning ushbu tomonini «prinsipal» yoki «topshiriq beruvchi» deb ataymiz. Bitimning ikkinchi tomoni – «agent» yoki «ijro etuvchi» ma’lum darajadan ortiq bo`lgan mukofot evaziga o`z harakatlarini o`zi nazorat qilish huquqidan voz kechadi. Boshqacha aytganda, «agent» o`z foydaliligini ko`paytirmaydi, balki uning ma’lum darajasiga erishishni mo`ljallaydi (cheklangan utilitarizm me’yori). «Prinsipal» va «agent» o`rtasidagi munosabatlar qat’iy shaklda quyidagi tenglamalar bilan yoritiladi:
- Uchinchidan, ishonch me’yorini amalga oshirish bilan bog`liq muammolar ham mavjud. «Agent» «prinsipal»ga u tomonidan u yoki bu vaziyatda qabul qilinadigan qarorlarning to`g`riligi nuqtai nazaridan ishonishi lozim. «Prinsipal»ga ishonmagan «agent» unga nazorat qilish huquqini topshirishdan manfaatdor emas. Bundan tashqari, «agent» «prinsipal» «agent»ning harakatlari ustidan nazorat sohasini shartnoma bilan belgilanmagan munosabatlarga ham yoymasligiga ishonch hosil qilishi kerak. Teskari holat noto`g`ri, chunki «prinsipal» hatto «agent»ning harakatlarini o`z foydaliligini emas, balki «prinsipal»ning foydaliligini oshirishga yo`naltirish zarurligini hisobga olgan holda unga nisbatan ma’lum darajada ishochsizlik bilan munosabatda bo`lishi lozim.
- To`rtinchidan, yollash to`g`risidagi shartnomani amalga oshirish uchun empatiya normasi talab etilmaydi. «Prinsipal» mukofotning «agent» rozi bo`ladigan eng past darajasini bilishi kifoya qiladi. Unda ikkala tomon ham shartnoma yordamida o`zining foydaliligini oshiradigan, «simmetrik barqarorlik» (reciprocal viability) mezoniga javob beruvchi sotish to`g`risidagi shartnomadan farqli o`laroq, yollash to`g`risidagi shartnoma simmetrik barqarorlikni nazarda tutmaydi. Bir tomondan, yollash to`g`risidagi shartnomani amalga oshirishdan yutuqni taqsimlash nosimmitrik xususiyatga ega. Ikkinchi tomondan - hatto «agent»ga o`z huquqlarini «prinsipal»ga topshirganlik uchun to`lanadigan kompensatsiya «gorizontal bo`yicha» emas, faqat «vertial bo`yicha» munosabatlarga taalluqli. Yollash to`g`risidagi shartnoma bir necha «agent»ga amal qilingan hollarda ular o`rtasidagi munosabatlar «prinsipal»ga murojaat etish orqali tartibga solinadi va shuning uchun simmetrik barqarorlikka erishishga yo`naltirilmagan.
- Va nihoyat, qonunga bo`ysunish me’yoriga zarurat yo`q, chunki shartnomani amalga oshirish yuzasidan kelib chiqadigan nizolar umuman qonunga bo`ysunish orqali hal etilmaydi. Yollash to`g`risidagi shartnomaning bajarilishi bilan bog`liq barcha masalalar «ichki hakam» - «prinsipal» tomonidan hal etiladi.
- Shu tariqa «prinsipal» va «agent»ning yoritilgan o`zaro munosabatlarini tartibga soluvchi me’yorlar yig`indisi buyruqbozlik iqtisodiyoti konstitutsiyasini eslatadi. Lekin, bu tasodif emas. Neoinstitutsional nazariya asoschisi, Nobel mukofotining lauriyati Ronald Kouz o`zining «Firma tabiati» maqolasida buyruqbozlik asosiga ega bo`lgan iqtisodiy munosabatlar bozor tizimining ichida ham mavjud, degan xulosaga keladi. «Bizning iqtisodiyotda rejalashtirish mavjud... Firma ichida... bozor transaksiyalariga barham berilgan, almashuv transaksiyalariga ega bo`lgan murakkab bozor tuzilmasining rolini esa tadbirkor-muvofiqlashtruvchi o`ynaydi, u ishlab chiqarishni ham boshqaradi».
- Boshqacha aytganda, buyruqbozlik iqtisodiyoti konstitutsiyasi nafaqat tarixiy jihatdan qiziqish uyg`otadi, balki u alohida tuzilmalar - yollash to`g`risidagi shartnoma asosida yuzaga keladigan tashkilotlar doirasida munosabatlarni tartibga soladi. Tashkilot deganda biz «ta’riflanadigan chegaralarga ega bo`lgan va maqsadlarga yoki ishtirokchi a’zolar tomonidan taqsimlanadigan maqsadlar yig`indisiga erishish uchun faoliyat ko`rsatuvchi muvofiqlashtirish birligi»ni tushunamiz. Firmalar (muvofiqlashtirishning iqtisodiy birliklari), kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar, universitetlar, foyda ko`rmay ishlovchi tashkilotlar va ko`plab boshqa «muvofiqlashtirish birliklari» tashkilotlar hisoblanadi. Ushbu ta’rifdan tashkilotning uchta asosiy xususiyati kelib chiqadi.
- 1. Ishtirokchilar yig`indisi.
- 2. Barcha ishtirokchilarni «prinsipal» manfaatlaridan hosil bo`lgan tashkilot maqadlariga moslashuv darajasi.
- 3. Hukmronlik munosabatlarining rasmiy tuzilmasi, ma’lum darajadagi murakkablik bilan tavsiflanuvchi ko`p pog`onalilik.
- 3. Hukmronlik munosabatlarining rasmiy tuzilmasi, ma’lum darajadagi murakkablik bilan tavsiflanuvchi ko`p pog`onalilik.
- 3. Hukmronlik munosabatlarining rasmiy tuzilmasi, ma’lum darajadagi murakkablik bilan tavsiflanuvchi ko`p pog`onalilik.
- 3. Hukmronlik munosabatlarining rasmiy tuzilmasi, ma’lum darajadagi murakkablik bilan tavsiflanuvchi ko`p pog`onalilik.
- Tayanch so`zlar va iboralar
- Shartnoma, shartnomaviy majburiyatlar, sotish to`g`risidagi shartnoma, yollash to`g`risidagi shartnoma, implitsit shartnoma, shartnoma davri, shartnoma shartlari, sanksiya, tashkilot.
- Takrorlash uchun savollar
- Nazariya nomi
- Fiziokratlar nazariyasi
- «Eski institutsionalizm»
- Iqtisodiy dinamika nazariyasi (Y.Shumpeter)
- Keynschilik
- Monetarizm
- 7.1. Transaksiya xarajatlarining ordinalistik nazariyasi asosida tashkiliy tuzilmalarni amaliy tahlil qilish
- BALANS
- Naqd pul
- Jami aylanma aktivlar
- Jami uzoq muddatli majburiyatlar
- Jami asosiy vositalar
- J a m i a k t i v
- J a m i a k t i v
- J a m i a k t i v
- J a m i a k t i v
- DAROMADLAR TO`G`RISIDA HISOBOT
- Yalpi foyda
- Operatsion daromad
- Soliqlar to`languncha foyda
- «Naqd pullar» Q «Oson sotiladigan
- qimmatli qog`ozlar» Q «Debitorlar hisobvaraqlari»
- Fransuz ishlab chiqaruvchisining «Pogrebok Affinua» yangi pishloq navini ishlab chiqarish to`g`risidagi qarori murosaning yanada murakkab ko`rinishiga misol bo`ladi. Ushbu qaror an’anaviy retseptlar, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish va pishloqning ushbu xili ko`p sonli sovrinlar bilan taqdirlanadigan nufuzli tanlovlarda ishtirok etishi asosida istemolchining nozik didli talablarini qondirishga urinish ta’siri ostida qabul qilingan edi. Mazkur korxona faoliyat ko`rsatishini belgilab beruvchi bozor, an’anaviy, inustrial kelishuvlar hamda ijtimoiy fikr to`g`risidagi kelishuv murosasi ko`zga tashlanib turibdi (10.2-rasm.).
- Har qanday korxona uchun yuzaga keladigan muammolarni uning yordamida identifikatsiyalash va ularni hal etish yo`llarini izlash yo`nalishlarini belgilash oson bo`ladigan o`ziga xos kelishuvlar «xaritasini» tuzish mumkin. Kelishuvlar nazariyasi nuqtai nazaridan tashkiliy tuzilmani optimallashtirish tashkilot oldida turgan turli imperativlarni muvofiqlashtirishga yordam beruvchi murosa tamoyillarini qidirib topishdan iborat.
- Xulosa
|
| |