nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-jadval
Mutlaq tezlikni baholash uchun testlar

Aytib o‘tilgan ko‘rsatkichlar boshqalarini toidirishi mumkin,
ya’ni tezlik qobiliyatining differensiallashgan bahosi musobaqa
masofasining turli sohalari talablarida qoilanilishi mumkin.
Sport turlarining har bir guruhida tezlik sifati nazorati
tizimining o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Masalan, tezlik-
kuch turida, birinchi navbatda, umumiy og‘irlik markazining
sakrashdagi uchish tezligi (m/s), snaryadni (disk, yadro, bosqonni)
boshlang‘ich uchish tezligi (m/s) qayd qilinadi.
Yakkakurashlarda alohida usullami bajarish vaqti qayd
qilinadi: boksda zarba berish, kurashda ko‘tarib tashlash (s); vaqt
birligida bajariladigan turli usullar soni (10-15 s gacha); masalan:
10 soniyada manekenlami tashlash soni, qopga har tomondan
urishlar soni b o iib uni sportchi dastur bo‘yicha 15 s da bajarishi
lozim.
Agar-da, asab-mushak apparati imkoniyatlarini aks ettiruvchi
tezlik sifatlarining majmuaviy va elementar hosil boiishida
lokal ko‘tsatkichlardan foydalanilmasa, texnik imkoniyatlaming
nazorati toiaqonli boim aydi.
Shunday qilib, tezlik imkoniyatlarini baholashda turli
ko‘rsatkichlaming majmuaviy tomonini nazarda tutish lozim,
ya’ni ushbu sifatni har tomonlama rivojlanish yig‘indisini
baholash muhimdir.
U . boiadi.
min
8.2-jadval

Maxsus mashg‘ulot va musobaqa faoliyatining muhim
komponentlari tartiblarida ko‘rsatilganidek, ular bir-biri bilan
o ‘zaro harakatda paydo boim aydi, balki amalga oshadi. Masalan,
futbol, q o i to‘pi yoki sportning boshqa turlarida tezlik xarakteriga
ega b o ig an harakat hodisasi faqat bir tartibga suyanish, agar
murakkab holatlarda olib borilsa, ikki yoki uch tartibda olib
borilishi mumkin.
Testning mazmuniy munosabatlarida tezlik imkoniyati nazorati
rejalashtirilsa, ulaming uslubiyatidan foydalanishda, sinov
jarayonida sportchi yuqori ish qobiliyatida boiishi, charchash
belgilari ko‘rinmasligi kerakligini yodda tutish lozim.
Shu maqsadda, mavsumiy xarakterdagi sport turlarida, odatda,
sportchi tomonidan qisqa masofada amalga oshirilgan maksimal
tezlik aniqlanadi. Bunday tezlik mutlaq deb qabul qilinadi va
tezlik qobiliyatlarining umumiy ko‘rsatkichlari sifatida xizmat
qiladi (8.3-jadval).
Mutlaq tezlik sportchining m aiu m vaqtda (odatda, 10 s
davomida) o ‘tgan (egallagan) masofasi bo‘yicha baholanishi
mumkin.
Chidamkorlik nazorati - Tarbiyainstituti b. B. Musayev

li/.imlami bir-biridan farq qilgan holda jismoniy harakatlami o‘z
ichiga oladi.
0 ‘ziga xos boimagan testlar, ba’zan yugurish ashyolari yoki
vcloergometr pedalini hay dash, tredbanda yurish uchun tuziladi.
0 ‘ziga xos boigan testlar harakatning muvofiqlashtiruvchi
li/.imidagi bellashuv faoliyatining o‘ziga xos tizimini ta’-
minlovchi ishning bajarilishi uchun tuziladi. Shu maqsadda,
birga qo‘shilgan har xil maxsus tayyorlov mashqlari ishlatiladi
(masalan, kurashdagi ko‘tarib tashlashlar qatorining me’yori,
yugurish yoki eshkak eshish turidagi boiaklam ing seriyalari).
Chidamkorlikning maxsus nazorati, ushbu sport turidagi ish
qobiliyatini va charchashni aniqlovchi omillami hisobga olgan
holda amalga oshiriladi.
Bunda, shuni yodda tutish lozim-ki, lokalizatsiya va charchoq
incxanizmi har bir sport turida o‘ziga xos b o iad i va mushak
faoliyatining xarakterini aniqlaydi.
Shuning uchun, avval belgilanganidek, chidamkorlik umumiy
va maxsus, bellashuvli va musobaqali, lokal, regional va global,
anaerob alaktatli, anaerob laktatli, aerobli va aralash, mushakli va
vegetativli, sensorli va hissiy, statik va dinamik, tezlik va kuchli
chidamkorlik kabi turlarga boiinadi.
Shuning uchun, chidamkorlik nazorati uchun usul tanlashda
har bir holatlardagi omillami batafsil tahlil qilish kerak.
Bellashuv faoliyatining ko‘rsatkichlari bilan bir qatorda
chidamkorlikni baholash uchun sportchi organizmi funksional
li/.imining faoliyatini aks ettiruvchi maxsus testlar keng
qoilanilmoqda.
Zamonaviy sportning bellashuv faoliyatida his - hayajonli
/o'riqishning yuqoriligini hisobga olgan holda mashg‘ulot
jarayonlarida va o‘quv - trenirovka sharoitlarida chidamkorlikni
nazorat qilish qabul qilinadi.
Ma’lumotlar. Rеjа - bet 42

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 42/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа(U); qаrshilik (R) o’lchаsh.
O’zgаrmаs tоk zаnjirlаridа tоk, kuchlаnish, qаrshilik o’lchаsh uchun аsоsаn mаgnitоelеktrik o’lchаsh mеxаnizmlаri ishlаtilаdi.
Bir tizimgа оid аmpеrmеtr vа vоltmеtrlаrning fаrqi ulаrni zаnjirgа ulаnishi (аmpеrmеtr - kеtmа-kеt; vоltmеtr esа - pаrаllеl) vа ichki qаrshiliklаri (аmpеrmеtrni ichki qаrshiligi- kichik, vоltmеtrniki- kаttа) ning hаr xilligidаdir.
Mаgnitоelеktrik tizimli mеxаnizmni оmmеtr sifаtidа ishlаtilgаndа, аsbоbning shkаlаsi quyidаgi ifоdаgа binоаn dаrаjаlаnаdi, ya’ni аsbоb qo’zg’аluvchаn qismini burilish burchаgi bilаn o’lchаnаdigаn qаrshilik tеskаri prоpоrsiоnаllikdа bo’lаdi.
α SI S U
Ro`m Rx
Hаqiqаtdа оddiy (shuntsiz аmpеrmеtrni) mаgnitоelеktrik mеxаnizmini quyidа ko’rstilgаn sxеmа bo’yichа o’lchаnаdigаn qаrshilik bilаn kеtmа-kеt ulаnsа (12.2 - rаsm), uning shkаlаsini qаrshilik birligidа dаrаjаlаsh mumkin.
– rasm.
Nazorat sinov savollari
Elеktrоmеxаnik turidаgi o‘lchаsh аsbоblаri qаndаy tizimli аsbоblаrgа
bo‘linаdi vа ulаrning ish prinsipi nimаgа аsоslаngаn?
Elеktrоmеxаnik o‘lchаsh mеxаnizmlаrining qo‘zg‘аluvchаn qismini hаrаkаtlаnish tеnglаmаsini yozib tushuntiring?
Mаgnitоelеktrik tizimli аsbоblаrdа аylаntiruvchi mаmеnt qаndаy hоsil
bo‘lаdi?
Nimа sаbаbdаn mаgnitоelеktrik tizimidаgi аsbоblаr fаqаt o‘zgаrmаs tоk zаnjirlаridа ishlаtilаdi?
Elеktrоmаgnit tizimli аsbоblаrining ish prinsipi nimаgа аsоslаnаdi?
Mаgnitоelеktrik tizimli аsbоblаri qаndаy xususiyatlаrgа egа?
Bir tizimgа оid аmpеrmеtr vа vоl’tmеtrlаr nimа bilаn fаrq qilаdi?
Elеktrоstаtik tizimli аsbоblаr qаndаy xususiyatlаrgа egа?
|
| |
Iqtisod-moliya - bet 150

Ф
;
Р
Ф
,
С
Ф
,
Р
схх
Ф
с
100
.
С
Bu ko‘rsatkichlar yalpi va sоf fоydaning umumiy sоtish hajmidagi
ulushini namоyish qiladi.
4. Bitta xaridоrga to‘g‘ri keladigan sоtish hajmi (S
x
):
C
x
C
A
bunda A – muayyan Internet-kоmpaniyaning elektrоn magazinlari-
dan tоvar sоtib оlgan xaridоrlar sоni.
5. Asоsiy (R
ak
) va sоf (R
sk
) aylanma kapitalning
umumiy va hisоb-
langan rentabelligi. Bu ko‘rsatkichlar kоmpaniyaning fоydalanilayotgan
asоsiy va sоf aylanma kapitallar hajmlariga nisbatan yetarli hajmda yalpi
va sоf fоyda оlishni ta’minlash imkоniyatini ko‘rsatadi:
Р
ак
С
ак
я
Bunda, R
ak
– asоsiy kapitalning
umumiy rentabelligi;
S
ak
– asоsiy kapital miqdоri.
z
cк
айл
.
к
.
R
s.k.
– asоsiy kapitalning umumiy rentabelligi;
K
ayl.k.
– sоf aylanma kapitalning miqdоri.
Р
х
.
к
.
С
ак
с
R
h.k.
- asоsiy kapitalning hisоblangan rentabelligi.
Р
х
.
с
.
к
.
Ф
я
С
айл
.
к
.
R
h.ch.k.
– sоf aylanma kapitalning hisоblangan rentabelligi.
Aylanma kapital – har xil zaxiralar aylanishi uchun ajratiladigan pul
mablag‘lari summasi, debitоrlik qarzi va qarz mablag‘lar (likvid vоsita-lar)
summasidir.
Aylanma kapital
qisqa muddatli aktivlar
bilan qisqa muddatli
passivlar o‘rtasidagi farq tarzida aniqlanishi mumkin.
6. O‘z kapitalining umumiy (R
u.o‘.k.
) va hisоblangan (R
h.o‘.k.
) renta-
belligi. Bu ko‘rsatkichlar kоmpaniya mulkdоri tоmоnidan investitsiya-
langan kapitalning samaradоrligini aks ettiradi.
Ayni vaqtda ular yalpi
204
Kuch sifatlarining nazorati va o‘ lchash usullari

8.1-rasm. Dinamogrammaning sxemasi:
Fmax- kuchning eng katta qiymati,
tmax - unga erishish vaqti,
Tmnm- kuch ta’sirining umumiy vaqti,
Fo.r- o ‘rtacha kuch,
J - kuch impulsi;
I. Asosiy ko‘rsatkichlar :
a) harakatning biron-bir momentida kuchning oniy qiymati,
xususan,
maksimal kuch;
b) o‘rtacha kuch.
II. Integral ko‘rsatkichlar- kuch impulsi.
III. Differensial ko‘rsatkichlar - kuch gradiyenti va shu kabi
lar.
Amaliyotda kuchni dinamometrdan foydalanib o‘lchash eng
keng tarqalgan.
Mutlaq ko‘rsatkichlami qayd qilish bilan bir qatorda nisbiy
(sportchi gavdasi massasini hisobga olgan holda) ko‘rsatkichlar
ham hisobga olinadi.
Maksimal kuchning bahosi statik tartibda ishlashda oshirilgan
bo‘lishi mumkin. Shu maqsadda, mushak guruhlaridagi maksimal
kuchlami tanlab
baholovchi turli mexanik, tenzonometrik
dinamograf va dinamometrlardan foydalaniladi.
127
Shuni
hisobga olish kerak-ki, statik kuch ko‘pgina sport turlari
faoliyatiga nisbatan o‘ziga xos bo‘lmagan munosabatda boMadi.
Sezilarli holda ushbu sifatlaming potensial bazasini aks ettirgan
holda statik kuch maxsus tayyorgarlik jarayonini
bajarishda va
musobaqa mashqlaridagi kuch qobiliyatlarining yuqori darajasini
kafolatlaydi.
Shuni bilish muhim-ki, statik tartibdagi
kuch imkoniyatlarini
tadqiq etish harakat amplitudasining aniq nuqtalarida qoMlangan
holda aniqlanadi va belgilangan amallar (masalan, oMchashlar va
b.) uning butun diapazonida o ‘tkazilishi mumkin.
Dinamik tartibda ishlovchi mushaklarda o‘tkazilayotgan
oMchash natijalarining informativligi yuqori ekanligi maMum
boMdi. Ammo, bu informativlikning kattaligi ko‘pchilik hollarda
qayd qiluvchi kuch usuliga bogMiq.
Kuch sifatlarining aniq bahosi
izokinetik tartibdagi ishda
ko‘tariladi. Hozirgi vaqtda izokinetik trenajyorlar va ular asosida
tayyorlangan diagnostika asboblari zamonaviy amaliyotda keng
qoMlanmoqda.
-jadval - Iqtisod-moliya

Ko‘rsatkichlar
Izоh
Transaksiya qiymati
Xaridоr ham, sоtuvchi ham kupоnlar xarid qi-
layotganda va ularni naqd pulga o‘tkazayot-
ganda mоs ravishda 2%dan to‘lashadi (kami-
da $2 va $4). Sоtuvchi registratsiya (ro‘yxat-
dan o‘tish) uchun yana $19,95 to‘laydi.
Maxfiylik
Sоtuvchi ham, bank ham mijоz to‘g‘risida hech
qanday ma’lumоtga ega bo‘lmaydilar. NetCash
o‘z kupоnlari harakatini kuzatib bоrishi mumkin.
Xavfsizlik darajasi
Ma’lumоtlarni shifrlash umuman amalga оshi-
rilmaydi, ammо NetCash web-brauzerlar va
pоchta dasturlarning ichki kriptоgrafik imkо-
niyatlariga tayanadi. Kredit kartalaridan fоy-
dalanilmaydi.
Transaksiya hajmi
(maqsadli bоzоr)
dо$1
Ha
$1-100
Ha
>$100
Maqsadga muvоfiq emas
Tоvar va xizmatlar
(maqsadli bоzоr)
raqamli
Ha
jismоniy
Ha
schyotlar
Yo‘q
nidan оlib qo‘yilishi va ishlatilishidan yaxshi himоyalan-gan. Sоtuvchi,
albatta, hech narsa bilan ta’minlanmagan cheklarni оlishi ham mumkin.
Uning faqat bir narsaga - chekni albatta оlishiga ishоnchi kоmil bo‘ladi
(aytish jоizki, rivоjlangan davlatlarda bu ham оz emas, chunki ta’min-
lanmagan chek uchun mijоz jinоiy javоbgarlikka tоrtiladi). Sоtuvchi
pulni darhоl emas, bir necha kun ichida оladi. U amalda xaridоrning che-
kini оlgani uchun undan kim va nima xarid qilganini biladi (Net Chexning
o‘zi ham). Shu sababli NetChex anоnim emas.
-jadval - Iqtisod-moliya

naqd pullardir. Shu zaylda u uzоq jоylarga yubоrishga mo‘ljallangan
pullarni ko‘chirish masalasini hal qilish imkоnini yaratib beradi.
To‘lоvlar Mondex elektrоn pullari vоsitasida “hamyon” yoki tele-
fоndan fоydalanib amalga оshirilganda mavjud bank tarmоqlarining
qimmat tizimi оrqali o‘tishga ehtiyoj qоlmaydi, оqibatda оperatsiya xa-
rajatlari ancha kamayadi. Ammо infratuzilma yaratish uchun katta miq-
dоrdagi birlamchi investitsiyalar talab etiladi, tarmоqlar esa qimmat bo‘l-
magan terminallar va kirish ruxsat beriladigan punktlar bilan jihоzlan-
gan bo‘lishi kerak.
Mondex tizimining afzalliklari
Birinchidan,
u bоshqa to‘lоv tizimlariga qaraganda ancha xavfsiz-
rоq. Bu yerda kriptоgrafiya sоhasidagi оchiq va yopiq kalitli оxirgi ish-
lamalardan fоydalanilgan. Tizim ikki tоmоnning elektrоn imzоlari bilan
(mijоz – bank yoki mijоz – mijоz), mijоzning shaxsiy imzоsi bilan hi-
mоyalangan. Ishоnchliligi bo‘yicha Mondex tizimi kredit kartalaridan
bir pоg‘оna ustun turadi.
Ikkinchidan
, unda turli prоtsessing markazlari tоmоnidan avtоri-
zatsiya talab etilmaydi. Bu transaksiya qiymatini amalda nоlgacha pa-
saytiradi.
Uchinchidan
, tizim yuzaga keluvchi barcha ijоbiy оqibatlari bilan
anоnimdir.
To‘rtinchidan
, mijоz yo‘qоtgan kredit kartasidan fоydalanishning
imkоniyati yo‘q, chunki uning raqamini faqat mijоzning o‘zi biladi.
Beshinchidan
, mikrоto‘lоvlarni amalga оshirish mumkinligi.
Oltinchidan
, tizim xalqarо kategоriyaga taalluqlidir. Bu xaridlar
to‘lоvini istalgan valutada amalga оshirish imkоnini beradi.
Tizimning kamchiliklari. Hоzircha Mondex tizimi Internetdan alо-
hida rivоjlanmоqda. Ammо kоmpyuterga mo‘ljallangan o‘qish qurilma-
larining tarqalib bоrishi bilan u Internet tarmоg‘ida ham yetarli darajada
оmmaviylashishi mumkin. Bunday оlib qaraganda Mondex – bu smart
kartadir.
-jadval - Iqtisod-moliya

Ko‘rsatkichlar
Izоh
Transaksiya qiymati
Bepul (kartadan fоydalanish minimal to‘-
lоvini har bir bank o‘zi belgilaydi)
Maxfiylik
Xaridоr uchun mutlaq anоnim tizim (bank
ham, sоtuvchi ham xaridоr kimligi aniqlay оl-
maydilar). Xaridоr o‘z xaridi haqidagi yo-
zuvlarni saqlab qоladi.
Xavfsizlik darajasi
Tizim kriptоgrafining barcha zamоnaviy usul-
larini qo‘llaydi (оchiq va yopiq kalitli shifr-
lash)
Transaksiya xajmi
(Maqsadli bоzоr)
$1gacha
Ha
$1-100
Ha
>$100
Bo‘lishi mumkin
Tоvar va xizmatlar
(maqsadli bоzоr)
raqamli
Ha
jismоniy
Ha
schyotlar
Yo‘q
Mondex kartasi egalari bo‘lgan iste’mоlchilar, o‘z kartalariga elek-
trоn summalarni Bank ATMi yoki Mondex telefоni оrqali ko‘chiradilar.
So‘ngra bu summalardan xaridlarni amalga оshirishda naqd puldek fоy-
dalanish mumkin. Cho‘ntak kalkulatоrini eslatuvchi “hamyon”dan fоy-
dalanib mijоzlar o‘zarо elektrоn pullarini almashishlari mumkin. Shun-
day qilib, bankdan elektrоn summa оlingandan so‘ng, pullarning barcha
harakati faqat fоydalanuvchiga ma’lum bo‘ladi. Hech kim uni kuzatish,
nazоrat qilish imkoniga ega bo‘lmaydi. Bundan tashqari, elektrоn sum-
ma schyotdan оlinishi, schyotga qo‘yilishi yoki оddiy telefоn tarmоg‘i
оrqali Mondex tizimiga ulangan uzоqdagi adresatga xususiy yoki jamоa
telefоni оrqali jo‘natib yubоrilishi mumkin. Shaxsiy kоmpyuterlarda
o‘qish va yozish funksiyalari dasturlansa, pullarni Internet tizimi оrqali
jo‘natish mumkin bo‘ladi.
Bоshqacha aytganda, Mondexning vazifasi – qo‘shimcha kоmmuni-
katsiya funksiyalarini ta’minlab naqd pullarni butunlay to‘lоvning elek-
trоn vоsitalari bilan almashtirishdir.
– mа’ruzа: Quvvаt vа enеrgiya o‘lchаsh

|
– mа’ruzа: Quvvаt vа enеrgiya o‘lchаsh
|
bet | 43/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа – mа’ruzа: Quvvаt vа enеrgiya o‘lchаsh.
Rеjа: 1. Elеktrоdinаmik o‘lchаsh mеxаnizmi vа uni vаttmеtr sifаtidа ishlаtilishi.
Induksiоn mеxаnizm vа uni hisоblаgich sifаtidа ishlаtilishi.
Bir fаzаli induksiоn hisоblаgichini xususiyatlаri vа xаtоligi.
Elеktrоn hisоblаgich, strukturа sxеmаsi, blоklаri vа ulаrning
funksiyasi.
Tаyanch so‘zlаr: vаttmеtrning dоimiyligi, hisоblаgichning hаqiqiy dоimiyligi, аylаnishlаr sоni, sеzgirlik оstоnаsi, impul’slаr hisоblаgichi, kеng – ko‘lаmli – impul’sli mоdulyatоr, аmplutudа – impul’sli mоdulyatоr, impul’slаr kеtmа-kеtligining dаvri.
Elektrodinamik o’lchash mexanizmi va uni vattmetr sifatida ishlatish.
O’zgarmas tok zanjirlarida quvvat bilvosita usulda ampermetr va vol’tmetr usulida o’lchanadi. Bu holda quvvat ikkita asbob ko’rsatishi bo’yicha hisoblanadi, bu esa o’lchash aniqligini bir muncha pasaytiradi.
Shu sababli, o’zgarmas va o’zgaruvchan bir fazali tok zanjirlarda quvvat o’lchash uchun elektrodinamik va ferrodinamik o’lchash mexanizmlari ishlatiladi.
Elektrodinamik vattmetrlar yuqori aniqlik klasslarida (0.1-0.5) asosan ko’chma asboblar sifatida ishlab chiqariladi va o’zgarmas, sanoat va yuqori (5000 Hz gacha) chastotali o’zgaruvchan tok zanjirlarida quvvatni aniq o’lchash uchun ishlatiladi.
13.1 – rasmda elektrodinamik o’lchash mexanizmini vattmetr sifatida ishlatilishi sxemasi ko’rsatilgan.
– rasm.
Vattmetrning qo’zg’almas g’altagi 1 tok zanjiriga ketma – ket ulanib, ketma
– ket zanjiri; qo’zg’aluvchan g’altagi 2 esa – parallel ulanadi va parallel (kuchlanish) zanjiri deyiladi.
O’zgarmas tok zanjiriga ulangan vattmetr ko’rsatkichining burilish burchagi quvvatga proporsional ravishda o’zgaradi va uni quyidagicha ifodalash mumkin.
α 1
W
I1I2
dM1.2
dα
1 I
W
R
1
v
U
dM1.2
dα
bu yerda:
I2
U
Rv Rq
- qo’zg’aluvchan g’altak chulg’amidan o’tayotgan
tok; agar
dM1.2
const
va s 1 dM1.2
desak, u holda vattmetrning
dα w( Rv Rq ) dα
burilish burchagi ifodasi quyidagicha yoziladi:
α SVI SP
bu yerda: S – vattmetrning sezgirligi.
Agar asbob o’zgaruvchan tok zanjirga ulangan bo’lgan, u xolda α
quyidagicha ifodalanadi:
α SUI cos φ SP
bu yerda: α – parallel zanjirga qo’yilgan kuchlanish U va ketma – ket zanjirdan o’tadigan tok orasidagi faza siljish burchagi. (13.1 – rasmdagi vektor diagrammada ko’rsatilgan)
Elektrodinamik vattmetrning doimiyligi
C Unom Inom
αm
bu yerda: Unom – nominal kuchlanish; Inom – qo’zg’almas g’altak mo’ljallangan nominal tok; αm – vattmetr shkalasi bo’limlari soni.
|
| |
Korxonaning tijorat siri - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 44/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISODKorxonaning tijorat siri – korxonaning ishlab chiqarish, texnologiya, boshqaruv va boshqa turdagi faoliyati bilan bog‘liq, oshkor qilinishi korxona manfaatlariga zarar etkazishi mumkin bo‘lgan, davlat sirlariga aloqasi bo‘lmagan ma’lumotlari.
Lizing - mulkka egalik qilish huquqi ijaraga beruvchida saqlangan holda, mulkni uzoq muddatli ijaraga berishga asoslangan holda investitsiyalarni moliyalashtirish shakli; mashina, uskuna va transport vositalarining o‘rta va uzoq muddatli ijarasi.
Litsenziya - qonunda belgilangan muayyan xo‘jalik operatsiyalari, jumladan, tashqi savdo (eksport va import) operatsiyalarini amalga oshirish bo‘yicha, vakolatli davlat idoralarining huquqiy shaxslarga beruvchi maxsus ruxsatnomasi.
Maqsad - bu muddao, murod, ya’ni u yoki bu niyatga erishmoq uchun ko‘zda tutilgan mushtarak orzu, niyat. Masalan, korxonaning bo‘lajak harakatlarni oldindan aniqlash, pirovard natijani baholash va h.k.
Marketing – bozor holatini asosli o‘rganish va oldindan baholash bilan tovarlarni ishlab chiqish va sotishni tashkil etish hamda bozor iqtisodiyotining muhim unsuri.
Marketing menejmenti – bozordagi talab-taklifni o‘rganish, mahsulotni xaridorga etkazish, qadoqlash, reklama kabi jarayonlarni boshqarish.
Mas’uliyati cheklangan jamiyat – kapitallar birlashishining shakli bo‘lib, jamiyat qatnashchilari faqat qo‘ygan mablag‘i bilan jamiyat majburiyatlarida javobgarlik olib boradilar.
Materiallardan foydalanish koeffitsienti – xom ashyo va materiallarning oqilona tarzda sarflanishini tavsiflovchi ko‘rsatkich bo‘lib, u tayyor mahsulot tarkibiga kiruvchi materiallarning ishlov berilgan materiallarning umumiy hajmiga nisbatini ifodalaydi.
Matritsali tuzilma – boshqaruv tarzi “matritsa” qabilida bog‘langan tuzilma. U ancha murakab bo‘lib, mahsuloti nisbatan qisqa “umr” ko‘radigan va tez–tez o‘zgarib turadigan korxonalar tomonidan qo‘llanadi.
Mahsulot (xizmat) attestatsiyasi – mahsulot (ish, xizmat) sifatining texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlarini ob’ektiv baholashni tizimli ravishda amalga oshirishni ko‘zda tutuvchi, tashkiliy-texnik va iqtisodiy chora-tadbirlar majmuasi.
|
| |
Investitsiya ko‘rsatkichlari

Ko‘rsatkich nоmi
Hisоb-kitоb usuli
Jalb qilingan kapitalning kоn-
sentratsiya (to‘planish) kоeffi-
tsiyenti
Qarzdоrlikning umumiy summasi / jami aktivlar
Avtоnоmiya kоeffitsiyenti
O‘z mablag‘lari / jami aktivlar
Operatsiоn dastak kоeffitsiyenti
Fоizlar to‘lash va sоliqqa tоrtgunga qadar fоyda-
Operatsion dastak - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 47/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISODOperatsion dastak - yalpi marjaning foydaga bo‘lgan nisbati orqali ishlatilgan mablag‘ni samarali ishlatilish darajasini anglatadi.
Operatsion tizim - tovar ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish faoliyatining to‘liq tizimi. U 3 quyi tizimdan iborat: qayta ishlash; ta’minlash; rejalashtirish va nazorat.
Pareto-maqbullik– o‘rganilayotgan tizim elementlarining qabul qilingan mezonga ko‘ra eng afzallik darajasi.
“Pert” usuli – rejaga baho berish va qayta ko‘rib chiqish usuli, unga ko‘ra, operatsiyalar davomiyligida noaniqlikka yo‘l qo‘yadi, shu noaniqlikning ishlar davomiyligiga ta’siri tahlil qilinadi.
Raqobat – bozor mexanizmining korxona va firmalarning mahsulot va xizmatlarni sotish, sarmoyani foydaliroq joylashtirishda xo‘jalik nisbatlarini raqiblik asosida shakllantirish bilan bog‘liq elementi; ikki va undan ortiq tadbirkorlik sub’ektlari o‘rtasidagi “kim o‘zarlik” poygasi, kurashi.
Raqobatbardoshlik – o‘z faoliyatini bozor munosabatlari sharoitida amalga oshirish va bunda ishlab chiqarishni ilmiy-texnik jihatdan takomillashtirish, xodimlarni rag‘batlantirish va mahsulot sifatining yuqori bo‘lishini ta’minlashga etarli bo‘lgan foyda olish imkoniyati.
Reklama – mahsulot (xizmat, ish)ni targ‘ibot qilish.
Reklamatsiya - xaridor tomonidan sotuvchiga shartnoma asosida etkazib berilgan tovar sifati va miqdorining shartnomaga mos kelmasligi tufayli bildiruvchi da’vosi.
Rentabellik ostonasi – bu sotuvchini shunday daromadiki, bunda u na xarajat, va na foydaga ega bo‘ladi. Bunda yalpi marja doimiy xarajatlarni qoplashga etadi, xolos, hamda foyda nolga teng bo‘ladi.
Sertifikat - mas’ul idoralar tomonidan mahsulot (ish, xizmat)ni ekspertiza qilish asosida beriluvchi, ma’lum bir mahsulot, ish yoki xizmat sifatini belgilovchi hujjat.
Sifat – mahsulotga mujasamlangan kimyoviy, fizik, mexanik va boshqa iste’mol xususiyatlari majmuasi.
Smenalilik koeffitsienti –uskunalarning vaqt bo‘yicha ish bilan ta’minlash darajasi ko‘rsatkichi; kun davomida ishlab berilgan mashina-smenalarning o‘rnatilgan barcha smenalar soniga nisbati.
|
| |
Ishlab chiqarish rentabelligi - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 42/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISODIshlab chiqarish rentabelligi –foydaning asosiy ishlab chiqarish fondlari va me’yorlashtiriluvchi aylanma mablag‘larning o‘rtacha yillik qiymatiga nisbati sifatida aniqlanuvchi ishlab chiqarish samaradorligi ko‘rsatkichi.
Ishlab chiqarish tuzilmasi– korxonaning mahsulot ishlab chiqarish jarayonida bevosita yoki bilvosita ishtirok etadigan ishlab chiqarish bo‘linmalari - sexlar, uchastkalar, xizmat ko‘rsatish xo‘jaligi aloqalarining yig‘indisi.
Ishlab chiqarishni yiriklashtirish – mahsulotni yirik korxonalarda chiqarishni tashkil etish tarzi.
Ishlab chiqarishni kimyolashtirish – mahsulot ishlab chiqarishda kimyoviy mahsulot va sun’iy materiallar, shuningdek, kimyoviy usullardan keng foydalanish.
Ishlab chiqarishning diversifikatsiyasi – bir tomonlama, ko‘pincha bitta mahsulotga asoslanuvchi ishlab chiqarishni keng nomenklaturada tayyorlanuvchi mahsulotlarga asoslangan ishlab chiqarishga o‘tkazish.
Ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi – yirik korxonalarda texnologiya va tuzilmasi bir xil bo‘lgan mahsulotlarni ommaviy ravishda ishlab chiqarish tarzi.
Qayta tiklash – mavjud ishlab chiqarishni texnik va tashkiliy takomillashtirish, asosiy fondlarni majmuaviy ravishda yangilash va zamonaviylashtirish asosida to‘liq qayta qurish jarayoni.
Kapital quyilmalar - asosiy fondlarni qayta tiklash va o‘stirishga sarflanuvchi moddiy, mehnat va pul resurslari xarajatlari.
Kapital qurilish - asosiy fondlarni yangi korxona qurish, mavjud korxonalarni qayta tiklash, kengaytirish, texnik jihatdan qayta qurollantirish va zamonaviylashtirish yo‘li bilan yaratish va mukammallashtirish jarayoni.
Kapital sig‘imi - asosiy kapitalning mos keluvchi davr mobaynida ishlab chiqarilgan mahsulot yoki uning biron-bir qismini milliy daromad, sof daromad, foydaga nisbatan tavsiflovchi ko‘rsatkich.
Qaror – to‘xtam, bitim, bajarilishi mumkin bo‘lgan ishning aniq bir yo‘lini tanlab olish, u yoki bu yo‘lni tanlab olish, bir fikrga kelish.
|
| |
Bilimni tekshirish uchun savollar

Bilimni tekshirish uchun savollar
1. Smetana tayyorlash texnologiyasi to'g'risida tushuncha
bering.
2. Smetanani sotuvga chiqarish va uni saqlash to'g'risida
so'zlang.
167
www.ziyouz.com kutubxonasi
X I V BOB. SARIYOG
4
TAYYORLASH
TEXNOLOGlYASI
Sigir sutidan
sariyog*
ishlab chiqarish bilan bir
qatorda qizdirib tayyorlangan
sut moyi
(toplyonoye
maslo) ham olinadi.
Sariyog
4
o'zining tarkibiga ko‘ra sut yog‘i va
sut
plazmasi
(sutning tarkibidagi modda) aralashmasidan
iborat bo'lib, uning tarkibidagi moy qismida mayda
tomchisimon birikmalaming mavjudligi va ular bir-
biri bilan o‘ta nozik va ingichka kapillyarlar bilan
bogManganligi namoyon bo'lishi aniqlangan.
Sariyog* tayyorlash.
Sariyog‘ barcha sut mahsu-
lotlari orasida o ‘zining yengil hazm boMishi va yuqori
kalloriyaga ega ekanligi bilan ajralib turadi. Uning
tarkibida o‘rtacha: 81-83 foiz yog‘, 16 foiz suv, 1 foiz
atrofida oqsil, uglevod va boshqa xil moddalar uchraydi.
Shuningdek, tuz, vitaminlar va mineral moddalar
boMishi aniqlangan.
Ishlab chiqarish texnologiyasi
va tarkibiga ko‘ra
bir qancha turdagi sariyogMar tayyorlanadi. Masalan,
«shirinlashtirilgan» (tuzli va tuzsiz), «nordon» (tuzli va
tuzsiz), «vologda», «lyubitelskiy», dietik xususiyatiga
ega boMgan hamda qoMda tayyorlangan tuzsiz
sariyogMar shular jumlasiga kiradi.
Sariyog‘ sifatiga ko‘ra
ikki xil nav (a’lo va birinc-
hi)ga
boMinadi. Ba'zan shokoladli sariyogMar ham
tayyorlanadi. Ulaming tarkibida 18 foizgacha shakar va
o ‘rtacha 2,5 foiz shakar boMadi.
Qizdirib tayyorlangan sut moyi
asosan tabiiy
sut yogMdan tashkil topgan boMib, uning tarkibida 1
foiz atrofida sut plazmasi uchraydi. Shunga ko‘ra, u
o ‘zining xushbo‘y hidi, yoqimli mazasi, iste’mol qi-
lish uchun qulayligiga binoan yuksak talab darajasida
turadi. Sut moyining barcha ijobiy xususiyatlari asosan
sut plazmasi hisobiga va yuqori harorat ta'sirida
tayyorlanishi unga sabab boMadi.
168
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
Sm etanalarni sotuvga chiqarish

sifatini pasaytirmagan holda saqlanishi mumkin ekan.
Masalan, buning uchun yog'dorligi 52,7% bo'lgan
qaymoq va uning miqdoriga ko‘ra 5% tomizg'i bo‘lishi
yaxshi natija berar ekan. Bunda etilgan mahsulotning
nordonlik xususiyati 40-50°T ni tashkil etar ekan va
uni 1-2 sutka davomida 2-4°C sovitish lozim ekan.
Ko'plab olimlar (G. V.Tverdoxleb, V.T.Memeryakov,
S.V.Parashuk,Z.X.Dilanyan, R.V.Saakyanvaboshqalar)
bu borada kuzatish va tajriba ishlarini olib borganlar.
Ulaming tavsiyasiga ko‘ra smetana uchun tayyorlangan
qaymoq 50-70 atm. Bosimi ostida qisqa muddatli
pasterlash va gomogenlash talab etiladi. So‘ng 18-
20°C gacha sovitiladi. Solinadigan tomizg‘i 1-1,5%
miqdorida bo‘lishi va etiltirish uchun 10-12 soat
sarflanishi yaxshi natija berar ekan.
Shu ham aniqlandiki, agar mahsulotni etiltirish uc-
hun tomizg‘i miqdori ko‘paytirilsa uning tarkibida
sharsimon qattiq oqsil donachalari hosil bo‘lar ekan.
Smetananing nordonlik xususiyati 65-75°T (m 4,9-
4,4) bo'Iganda mahsulotni sut achitqich bakteriyalari
faoliyatini to‘xtatish uchun u 4-6°C da sovitiladi. Bu-
ning natijasida sut yog'ini kristallanishiga va mahsulotni
achib qolishiga barham beriladi.
Agar smetana o ‘tkir, achchiq hidga ega boMsa, un-
dan sirka kislotasi, piyoz, sarimsoq, achigan xamirturish,
ammiak va palog‘ boMgan tuxum xidi kelib tursa, shu-
ningdek, undan zardob chiqqan boMsa, shilimshiqlangan
boMsa, cho'ziluvchan, ifloslangan va rangi o‘zgargan
boMsa bunday mahsluot sotuvga chiqarilmaydi.
Tashkiliy-ma`muriy usullar - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 232/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISODTashkiliy-ma`muriy usullar boshqarish usullari tizimida alohida o‘rin tutadi.Bu usullarga:
boshqarish apparatining muayyan strukturasini tuzish;
har bir boshqaruv bo‘g‘inining funksiyalarini belgilash;
kadrlarni to‘g‘ri tanlash;
buyruqlar, farmoyishlar va qo‘llanmalar chiqarish, ularning bajarilishini nazorat qilish;
topshiriqlar va deriktiv ko‘rsatmalarni bajarma.
Ma`muriy usullardan:
iste`molchilarning huquqlarini himoya qilish;
atrof-muhitni muhofaza qilish;
xavfli texnologiyalardan foydalanish,zararli ishlab chiqarish chiqitlarini chiqarib tashlashni taqiqlash;
odamlar sog‘lig‘iga zararli mahsulotlarni reklama qilishni taqiqlash kabi sohalarda faol foydalaniladi.
Boshqarishning tashkiliy-ma`muriy usullari ikki shaklda:
tashkiliy ta`sir ko‘rsatish usullari;
farmoyish berish usullari shaklida namoyon bo‘ladi.
Tashkiliy ta`sir ko‘rsatish turli tashkiliy choralarni, ya`ni:
ishlab chiqarish va boshqarishning tashkiliy strukturalarini belgilash;
ichki tartib-qoidalarni o‘rnatish;
boshqariluvchi va boshqaruvchi tizimlar o‘rtasida optimallik va oqilona nisbatni o‘rnatish kabilarni o‘z ichiga oladi.
Subsidiya –bu davlat tomonidan aniq maqsad yo‘lida ishlatish uchun qaytarib olmaslik sharti bilan ajratiladigan pul mablag‘i.
Subsidiyalar:
iqtisodiyotni diversifikatsiyalash;
eksport-importnii muvozanatlashtirib turish;
innovatsiya;
ayrim xududlarga yordam berish;
konversiya (harbiy ishlab chiqarishdan halqqa kerakli tovar ishlab chiqarishga o‘tish) maqsadida ajratiladi.
Sanatsiya – iqtisodiyot uchun ahamiyati katta korxonalarni tang holatidan chiqarib, ularning normal ishlab turishini ta`minlash hamda korxonalarni ommaviy bankrot bo‘lishiga yo‘l bermasdan, raqobatchi korxonalar sonini kerakli me`yorda saqlab turish maqsadida malga oshiriladi.
|
| |
O‘kuv materiallari - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 234/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISODO‘kuv materiallari
1-ilova
Blits-so‘rov uchun tayanch tushunchalar.
Boshqaruv
Boshqaruv usullari
Menejment
Menejer
Subsidiya
Sanatsiya
Qonun
Transfert to‘lovlar
Boshqaruv uslublari
2- ilova
Gurux bilan ishlash qoidalari
Xar biri o‘z sheriklarining fikrlarini xurmat kilishlari lozim;
Xar biri berilgan topshiriqlar bo‘yicha faol, xamkorlikda va mas’uliyat bilan ishlashlari lozim;
Xar biri o‘zlariga yordam kerak bo‘lganda so‘rashlari mumkin;
Xar biri yordam so‘raganlarga ko‘mak berishlari lozim;
Xar biri guruxni baholash jarayonida ishtirok etishlari lozim;
Xar biri: "Biz bir kemadamiz, birga cho‘kamiz, yoki birga kutulamiz" atamasini yaxshi bilishlari lozim.
|
3-ilova.
Munozara savollari.
1. Menejment tushunchasi, uning ob’ekti va sub’ekti.
2. Boshqaruv usullari nima?
4. Tashkiliy-ma’muriy usul nima?
5. Ma’muriy usul nima?
6. Boshqaruvning iqtisodiy usuli nima?
7. Boshqaruvning ruxiy usuli nima?
8. Subsidiya deb nimaga aytiladi?
9. Sanatsiya nima?
10. Sanatsiyaga ko‘yiladigan shartlar qanday?
|
4-ilova
Baholash mezonlari va ko‘rsatkichlari (ballda)
Gurux
|
Mavzuning echimi
|
Tushuntirish (aniqlik, mantiq)
|
Guruh faolligi (qo‘shimchalar, savollar)
|
Jami ballar
|
Baho
|
(1,2)
|
(1,2)
|
(0,6)
|
(3,0)
|
|
1.
|
|
|
|
|
|
2.
|
|
|
|
|
|
3.
|
|
|
|
|
|
4.
|
|
|
|
|
|
Topshiriqlar:
1. Nima uchun butun dunyoda shaxar transporti xokimiyatning dotatsiyasida bo‘ladi?
2. Nima uchun davlat yangi sanoat tarmoqlarini moliyalashtiradi? Ko‘pincha davlat uning kurilishini to‘likligicha o‘z zimmasiga oladi?
ko‘chani yoritish, shaxar transporti, ko‘priklar, avtomillarning to‘xtash joyi, teatrlar, favvoralar, milliy mudofaa, pochta xizmati, kutubxonalar, MBni ta’mirlash.
3. Talabaning 1500000 so‘m puli bor. U bu pulni sarflash yoki saklab ko‘yish xaqida o‘y surmokda. Agar u pullarni bankka ko‘ysa, u xolda bir yildan so‘ng 420000 so‘mga ega bo‘ladi. Inflyasiya yiliga 14 % ni tashkil etadi.
Talabaga qanday maslaxat berar edingiz?
1- masala
Korxona menejeri uzining ish vaktini yarmisini kabinetida utkazdi. Sungra korxonani kuzdan kechirish uchun ketgan vaktning yarmisi kolguncha korxonani kuzdan kechirdi.
Savol: Menejer uz ish vaktining kancha kismini korxonani kuchdan kechirish uchun sarfladi?
2-Masala
Quyidagi jadvalda keltirilgan statistik ma’lumotlarga asoslanib to‘ldiring va o‘sish, pasayish sur’atlari, tushish darajasi, o‘zgarish tendensiyalarini aniklang.
|
| |
Qaror qabul qilish - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 43/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISODQaror qabul qilish –korxona yoki tashkilot rahbarining o‘z vakolati va omilkorligi doirasida maqsadga erishish yo‘lining muqobilni tanlash jarayoni.
Kartel – bir soha firmalarining bir-birlari bilan birgalikdagi tijorat faoliyati haqida kelishuvi orqali uyushishi.
Kibernetika – murakkab dinamik tizimlarni maqsadli va optimal (maqbul) boshqaruv to‘g‘risidagi fan yoki soha.
Qimmatli qog‘ozlar bozori – aksiyalar, obligatsiyalar va boshqa qimmatbaho qog‘ozlarning birlamchi va ikkilamchi bozori.
Qobiliyat - kishiga xos daraja, xislat (masalan, mehnat, aqliy va b. qobiliyat).
Kombinatsiyalash – bitta korxona - kombinat doirasida sanoatning bitta yoki bir nechta tarmoqlaridagi turli xil ishlab chiqarishlarni texnologik jihatdan birlashtirishda ifodalanuvchi ishlab chiqarishni umumlashtirish shakllaridan biri.
Kompaniya - tadbirkorlarning huquqiy shaxs maqomiga ega bo‘lgan, pay kapitali asosida tashkil qilinuvchi birlashmasi.
Konversiya - korxonaning umuman boshqa turdagi mahsulot ishlab chiqarishga o‘tishi.
Konglomerat diversifikatsiyasi – korxonaning o‘z asosiy faoliyatiga bog‘liq bo‘lmagan biznesga kirishishi.
Konsensus – qarorlarni ishlab chiqish jarayonida barcha masalalar va turli tuman fikrlar yuzasidan bir bitimga kelish.
Konsentrik diversifikatsiya – korxonani o‘z joriy faoliyati bilan bog‘liq biznesga kirishishi. Bu orqali faoliyat sotib olish yoki o‘xshash tovarlar chiqaruvchi firmalar ustidan nazorat o‘rnatish evaziga kengaytiriladi.
Konsern - turli tarmoqlardagi mustaqil korxonalarning ishtirok etish tizimi, qo‘shma tadqiqotlar, patent-litsenziya kelishuvlari, moliyalashtirish, ishlab chiqarish hamkorligi vositasida birlashuvi.
Kooperatsiya qilish - yakuniy mahsulotni birgalikda tayyorlash bo‘yicha uzoq muddatli to‘g‘ridan-to‘g‘ri xo‘jalik aloqalarini o‘rnatish.
Korxonaning optimal (maqbul) hajmi – korxonaning mahsulot ishlab chiqarish (ish bajarish, xizmat ko‘rsatish) bo‘yicha imzolangan shartnoma va majburiyatlarni o‘z muddatida, eng kam xarajatlar bilan eng yuqori samaradorlikka erishgan holda bajarish imkonini beruvchi hajmi (miqyosi).
|
| |
Standartlashtirish - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 48/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISODStandartlashtirish - ishlab chiqarishning ma’lum bir sohasida faoliyatni tartibga solish maqsadida barcha manfaatdor tomonlar ishtirokida qoidalar belgilash va qo‘llash. Uning natijasi hujjatlar, standartlar, yo‘riqnomalar, usullar, talablarda aks ettiriladi
Steriotik qaror – rahbar faoliyati qat’iy ravishda yo‘riqnomalar, me’yoriy hujjat hujjatlar doirasida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan hollarda qabul qilinadi.
Strategik menejment – istiqboldagi maqsadni va korxona imkoniyati bilan xodimlar manfaatini uyg‘unlashtirishga mo‘ljallangan uzoq muddatli boshqaruv tarzi.
Strategiya – grekcha “trategos” - “generallik san’ati” ma’nosini berib, korxona istiqbolini aniqlash va mahorat bilan belgilangan maqsad sari intilisdagi boshqarish mahorati, rahbarlik san’ati.
Tamoyil – har qanday faoliyatda, shu jumladan boshqaruv faoliyatida ham tayanish mumkin bo‘lgan aksioma, tarz.
Tashabbusli qarorlar – tashabbus mazmuni bo‘yicha qabul qilingan istiqbolli boshqaruv qarorlari.
Tashkiliy-ma’muriy usul – boshqaruv apparatining muayyan tizimi tuzilib, har bir boshqaruv bo‘g‘inining funksiyalari belgilanadigan, boshqaruv qarorlari ma’muriy yo‘llar bilan qabul qilinadigam boshqaruv usuli.
Tashkilot – bu ikkitadan kam bo‘lgan guruh odamlarning bir maqsadga yo‘naltirilgan ongli mehnat jamoasi.
Ta’sis hujjatlari – yangi tashkil qilinuvchi korxona, kompaniya, aksiyadorlik jamiyatini ta’sis etish va ularni belgilangan tartibda ro‘yxatga olish uchun asos bo‘lib xizmat qiluvchi hujjatlar.
Tender – mahsulot (ish, xizmat) buyurtmasini bozorda joylashtirishning tanlov shakli.
Texnik qayta qurollantirish – ishlab chiqarishning alohida uchastkalari texnik imkoniyatlarini zamonaviy darajaga chiqarish jarayoni.
Texnologiya – xom ashyoni (resurslarni) o‘zgartirish vositasi.
Tizim – bu bir necha o‘zaro bog‘liqlikdagi elementlar yaxlitligi bolib, har bir element tizimini maqsad sari harakatiga o‘z hissasini qo‘shadi va ko‘mak beradi.
|
| |
Tizimlar nazariyasi - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 49/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISODTizimlar nazariyasi – XX asrning 50-yillarida boshqaruvga qo‘llanilagan nazariya.
Tizimli yondashuv – rahbarning boshqaruv sub’ekti sifatida korxonani (boshqaruv ob’ektini) tizim tarzida boshqaruv tarzi.
Trest - turli korxonalar birga qo‘shilib, tashkil etilgan yirik birlashma.
Tuzilma – soha, tarmoq, korxona yoki xo‘jalik, buyum tarkibiy qismlarining o‘zaro bog‘liq ravishda joylashuvi, tuzilishi.
Uskunalarni zamonaviylashtirish – harakatdagi uskunalar konstruksiyasiga, uning texnik darajasini oshiruvchi hamda texnik va iqtisodiy ko‘rsatkichlarini yaxshilovchi sezilarli o‘zgartirishlar kiritish.
Uslub– bu ishlash, boshqarishdagi o‘ziga xos yo‘l, usul tadbiqi.
Ustama xarajatlar – ishlab chiqarish xarajatlari tarkibiga kiritiluvchi, ishlab chiqarish va korxona boshqaruviga xo‘jalik xizmati ko‘rsatishga oid bo‘lgan qo‘shimcha xarajatlari.
Usul – bu tadqiq qilish yoki ta’sir ko‘rsatis vositasi, boshqarish funksiyalarini amalga oshirish uchun boshqaruv ob’ektiga ta’sir o‘tkazish tarzi.
O‘zgaruvchan xarajatlar – mahsulot ishlab chiqarish hajmiga proporsional bog‘liq bo‘lgan (xom ashyo, elektroenergiya, transport va h.k) xarajatlar.
Fan-texnika taraqqiyoti - fan, texnika, texnologiyalar rivojlanishi, mehnat predmetlari, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning uzluksiz, innovatsion rivojlanish jarayoni.
Firma - huquqiy shaxs maqomiga ega bo‘lib, tovar ishlab chiqarish va sotishni bir umumiy boshqaruv (va umumiy firma nomi) ostida birlashtiruvchi, korxona yoki turli mulkchilik shaklidagi ixtisoslashtirilgan tashkilotlar majmuasi.
Foyda – korxona faoliyatining yakuniy moliyaiy natijasi; pul tushumi va xarajatlar o‘rtasidagi farq.
Fond qaytimi – asosiy ishlab chiqarish fondlarining bir so‘miga to‘g‘ri keluvchi mahsulot (xizmat, ish) miqdori.
Fond sig‘imi –fond qaytimiga teskari bo‘lgan nisbat bo‘lib, asosiy ishlab chiqarish fondlari o‘rtacha qiymatining ishlab chiqarilgan mahsulot hajmiga nisbati sifatida hisoblanadi.
|
| |
Mahsulot ishlab chiqarish va sotish xarajatlari

|
Mahsulot ishlab chiqarish va sotish xarajatlari
|
bet | 45/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISODMahsulot ishlab chiqarish va sotish xarajatlari – mahsulot ishlab chiqarishda foydalaniluvchi tabiiy resurslar, xom ashyo va materiallar, yoqilg‘i va energiya, asosiy fondlar va mehnat resurslari, shuningdek, mahsulot ishlab chiqarish va sotishning boshqa xarajatlarining qiymat o‘lchovi.
Mahsulot rentabelligi – mahsulot sotishdan olingan foydaning mahsulot tannarxiga nisbati sifatida (foizlarda) aniqlanuvchi ishlab chiqarish samaradorligi ko‘rsatkichi.
Mahsulot sertifikati - mahsulot sifatini baholash va nazorat qilishning xalqaro me’yorlarini qabul qilish va amalga oshirish jarayoni; mahsulot ishlab chiqaruvchilarga qaram bo‘lmagan, mahsulotning xalqaro standart me’yorlariga mos kelishini nazorat qilish vositasi.
Mahsulot sifati – masulotning inson va jamiyatning ma’lum bir ehtiyojlarini qondirish qobiliyatlarini belgilovchi foydali (iste’mol) xususiyatlari majmui.
Mahsulot sifatini boshqarish –mahsulotni yaratish va undan foydalanish yoki uni iste’mol qilishda zarur sifat darajasini belgilash, ta’minlash va qo‘llab-quvvatlash maqsadida amalga oshiriluvchi xatti-harakatlar.
Mahsulot sifatini boshqarish tizimi – sifatni boshqarish uchun zarur bo‘lgan resurslar, jarayonlar va javobgarlikni aniq taqsimlovchi tashkiliy tuzilma.
Mahsulotning material sig‘imi – xom ashyo, materiallar va boshqa moddiy resurslarning mahsulot birligiga sarflanuvchi xarajatlari.
Mahsulotning mehnat sig‘imi – mehnat unumdorligi ko‘rsatkichlariga teskari bo‘lgan kattalik, y’ani moddiy ishlab chiqarish sohasida sarflangan mehnatning ishlab chiqarilgan mahsulot hajmiga nisbati.
Mahsulotning texnik darajasi – baholanayotgan mahsulotning texnik takomillashganligini belgilovchi, uning bazis ko‘rsatkichlariga mos keluvchi ko‘rsatkichlarni taqqoslashga asoslangan mahsulot sifatining nisbiy tavsifi.
Mahsulotning yashash davri – mahsulot hayotiy davrining 5 bosqichi - yaratish, ishlab chiqarish, bozorga chiqarish, o‘sish va bozorning to‘yinishi, ma’naviy eskirishi - jarayonining almashinish muddati.
|
| |
Ko‘rsatkichlar - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 235/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISODKo‘rsatkichlar
|
2010y
|
2017y
|
O‘sish surati %
|
Ortiqcha o‘sish %
|
Kamayish xajmi %
|
1.Korxonalar
ning umumiy soni
|
|
|
|
|
|
2.Davlat korxonalari
ning soni
|
|
|
|
|
|
3.Davlat korxonasining ulushi, %
|
|
|
|
|
|
4.Mahalliy korxonalar
ning soni
|
|
|
|
|
|
5.Xususiy korxonalar
ning soni
|
|
|
|
|
|
6.Jamoa tashkilotlari
ning soni
|
|
|
|
|
|
7.Boshqa turdagi mulkchilik korxonalari
ning soni
|
|
|
|
|
|
KEYS – STADI: «Kompaniya CLG»
SLG kompaniyasi yangi maxsulot ishlab chiqardi va uni bozorga tadbiq qilish uchun marketing tizimini tuzdi. SHuning uchun marketing bo‘yicha bosh menejer janob A. ga reklama firmalarining biri bilan ish yuzasidan aloqalarini o‘rnatish yuklatildi.
U taniqli “STAR” reklama agentligiga qo‘ngiroq qildi va ular bilan oldindan muloqot qilish maqsadida bironta mutaxassisni yuborishlarini kelishdi. Roppa-rosa tayinlangan vaqtda CLG kompaniyasiga reklama bo‘yicha menejer janob B. keldi. U darxol sekretar-referentga murojaat qilib, o‘z maqsadini aytdi. SHu payt sekretar-referent faks jo‘natayotgan edi. Telefon tarmog‘i yaxshi ishlamayotganligi sababli faks jo‘nata olmayotgan edi. Janob B. ning qayta qilgan murojaatiga sekretar qo‘pol javob berdi: - Mening xabarim yo‘q. Siz marketing bo‘yicha menejerga murojaat qiling.
Janob B. marketing bo‘limini qidirib ketdi. Oxiri kerakli xonani topdi. Stol ortidan janob A. turib salomlashdi, janob B. ni o‘tirishga taklif qildi va o‘zi so‘z boshladi. So‘zida u reklamaga ishonmasligini, reklamani qimmatligini, reklama xarajatlari o‘zini qoplamasligini, uning kompaniyasi o‘z maxsulotini bozorga chiqarish tizimini tuzishni xaligacha qaror qilmaganini aytdi. Janob B. ning o‘z so‘zlarini aniq faktlar bilan tasdiqlash savoliga janob A. ishonchsiz va sayoz faktlarni uzuq-yuluq keltirdi. Janob B. janob A. ni jimgina eshitib bo‘ldida va xayrlashib ketdi. O‘zining xisobotida u CLG kompaniyasining “STAR” reklama agentligi bilan xamkorlik qilish xoxishi yo‘qligini izxor qildi. Janob A. bo‘lsa o‘z navbatida o‘zining boshlig‘iga “STAR” reklama agentligi bilan muloqotlar noaniq sabablarga asosan muvaffaqiyatsiz o‘tdi deb etkazdi.
TOPSHIRIQ:
A. va B. janoblar o‘rtasidagi tushunmovchiliklarning sababi nima?
Janob A. va janob B. ga qanaqa maslaxatlar berardingiz?
|
| |
Sutni qabul qilish - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

Sutni tozalash (suzish yoki filtrlash). Bu
eng
mu-
him tadbirlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, sigirlar
qo‘lda sog‘ilsa bu tadbirsiz toza sut olib bo‘lmaydi.
Chunki qanday sharoitda sigirlar sog‘ilishidan qat’i
nazar, sog‘ish jarayonida sutga hayvonning juni, yem-
xashak, parchalari, xas-cho‘p bo‘laklari yoki axlat
(go‘ng) uvoqlari tushib qolishi tabiiydir. Shu jismlar
bilan ma’lum miqdorda mikrob va bakteriyalar ham
sutga tushib, uning sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Sutni tozalashda va tozaligini aniqlashda bir necha
usullardan foydalaniladi. Masalan, sut o‘lchanib maxsus
elak-suzgichlardan o'tkazilgan holda, tarkibidagi qil,
cho‘p-xas va h.k.lardan tozalanadi. Shuningdek, ora-
siga yupqa paxta qatlami qo‘yilgan metall elaklardan
o ‘tkazilishi ham mumkin. Bunda paxta qatlami qancha-
lik tez almashtirilib turilsa, sutning tozalik darajasi
shunchalik yuqori bo‘ladi. Masalan, har 30-40 litr sut
tozalangach paxta qatlami o‘zgartirilishi foydalidir.
Ayrim kompleks va fermalarda sutni tozalash
uchun polietilendan tayyorlangan to‘qima-lavsandan
foydalanib kelinmoqda. Bu o‘zining chidamliligi va
zararsizligi bilan, hamda oson yuvilishi va sterillanishi
bilan ancha qulay ekanligi sinab ko‘rilgan.
Shuningdek, ayrim xo‘jaliklar dokalar yordamida
ham sutni tozalash ishlarini bajarib kelmoqdalar. Bun-
da doka tez sarg‘ayib ketmasligi uchun, uni tez-tez
almashtirib, yuvib tozalab turish talab etiladi. Yirik-
lashtirilgan sutchilik xo‘jaliklarida sog‘ib olingan sut-
ni plastinali yoki diskli suzg‘ichlarda hamda sentrifuga
apparatlari
yordamida
tozalash
ishlari
bajarilib
kelinmoqda. Sentrifuga go‘yo separator kabi ishlash
usuliga ega.
B ilim ni tekshirish uchun savollar

ayrim sut mahsulotlarini ishlab chiqarishga qaratilgan
edi.
1914-yilga kelib Rossiyada shunday zavodlardan
oltitasi va sut mahsulotlari ishlab chiqarishga mos-
lashgan zavodlardan yettitasi barpo etilganligi adabi-
yotlardan ma’lum. So‘nggi yillarda Rossiyaning deyarli
barcha yirik shaharlarida sut zavodlari qurilganligi va
ular sutni va mahsulotlarini qayta ishlab iste’molchilar
talabini deyarli to‘la qondirishda o ‘z faolligini davom
ettirmoqdalar.
Sut zavodlarida qayta ishlanib chiqariladigan sut
ishlov berish uslubi, yog‘lik darajasi, yog‘sizlantirilgan
sut qoldig‘i va qadoqlash usuliga qarab turlicha bo‘ladi.
Jumladan, ular pasterlangan, sterillangan va sut yog‘i
ishlab chiqarishga moslashtirilgan bo‘ladi. Sut sotish
korxonalariga turli xil kichik idishlar (0,25; 0,5 va 1 kg
li paket, shisha bankalar va h.k.)ga solinib, shuningdek,
sistema, flyag kabi idishlarda sotuvga hamda barcha
iste'molchilarga chiqariladi.
Sog‘ish 
usullarining - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

Sog‘ish usullarining sut yog‘iga ta’siri. M a'lumotlarga ko‘ra sigirlaming sog‘ish miqdorini
oshirish hamda sog‘ish jarayonida yelinni uqalash
sut bezlari faoliyatini yaxshilaydi, sut miqdorini va
yog‘dorlik darajasini ko‘paytiradi. Sigirlami toza
va to‘la sog'ish ham muhim ahamiyatga ega. Chun-
ki sutning so‘nggi porsiyalaridagi yog‘ dastlabki sog‘ib
olingan sutdagiga ko‘ra ko'proq bo‘ladi. Umuman
yelindagi bor sutni toza sog‘ib olish sut tarkibida yog‘
miqdori ko'proq bo‘lishida muhim omillardan biri
hisoblanadi.
Sutning oziqaviy qiym ati Sut va sut mahsulotlari insonlaming kundalik
hayotida muhim ahamiyatga ega. Sut kerakli barcha
oziqaviy moddalarga ega. Eng muhimi shundan iboratki,
bu moddalar sutda va sut mahsulotlarida ko‘p miqdorda
bo‘lishi bishan birga ular inson organizmi tomonidan
oson hazm boiadi. Kuzatishlarga qaraganda, sut yog‘i
96 foiz, oqsil 95 foiz, sut qandi 98 foiz, pishloq oqsil
moddalari 97 foiz hazm b o ia r ekan. Sutning kalloriyasi
uncha yuqori emas, 100 g sut 70 kkal beradi.
Sutning mikroorganizmlar bilan zararlanish manbalari. M aium ki,
sut
tarkibidagi
barcha
o ‘zgarishlar,
birinchi
navbatda
mikroorganizmlar
faoliyati natijasida yuz beradi. Sifatli sut sog‘ib olish
va uni me’yorida saqlash uchun tarkibida mikrofloralar
boim asligi
talab
qilinadi.
Binobarin,
sutga
mikroorganizmlar tushishi manbalarini bilish, uning
oldini olish va unga qarshi kurashish chora-tadbirlarini
ko‘rish lozim. X o‘sh, sutga mikroorganizmlar qayerdan
va qanday tushadi, degan savol bo'lishi tabiiydir. Shu-
ni aytish kerakki, avvalo, mikroorganizmlar sutga
sigirlami sog'ish jarayonida uning yelinidan, terisidan
va ba'zan sigir dumining doimiy harakatidan, yem-
117
www.ziyouz.com kutubxonasi
xashak, go‘ng parchalaridan tushishi mumkin. Shu-
ningdek, sanitariya va gigiyena qonun-qoidalariga
e'tiborsizlik, asbob-anjomlar va idish-tovoqlar toza
bo'lmasligi, dezinfeksiya ishlarini olib bormaslik va
ayri m hollarda xodimlami qo‘li va kiyimidan ham
tushishi mumkin.