Xarakter va psixopatiyaning aksentuatsiyasi

|
Xarakter va psixopatiyaning aksentuatsiyasi
|
bet | 51/58 | Sana | 19.06.2024 | Hajmi | 12,81 Mb. | | #264316 |
Bog'liq “Ta’lim tizimida innovatsiya va ularning amaliy tadbiqlari muammolar va yechimlar” Xarakter va psixopatiyaning aksentuatsiyasi
Odamning xarakterini aksentuatsiyasini normaning chegarasi sifatida patologiyadan ajratish uchun maxsus mezon mavjud. Ularning faqat uchtasi bor:
Agar xarakter barqaror bo'lsa va hayot davomida deyarli o'zgarmasa, patologik deb nomlanadi.
Xarakterning salbiy namoyon bo'lish darajasi ham tashxis qo'yish uchun juda muhimdir. Agar odamda psixopatiya bo'lsa, unda xuddi shunday salbiy xususiyatlar u hamma joyda, ishda va uyda, yaqin atrofda va begonalar orasida namoyon bo'ladi. Agar inson sharoitga qarab o'zgarib tursa, demak biz xarakter aksentuatsiyasining xususiyatlari haqida alohida gaplashamiz.
Eng ajoyib belgi - bu insonning o'zi va uning atrofidagilarning xarakteri tufayli qiyinchiliklarning paydo bo'lishi. Agar xususiyatlar ijtimoiy moslashishga xalaqit bermasa, demak, biz psixopatiya haqida emas, aksentuatsiya to'g'risida gaplashamiz.
Bunday belgilar tushunchalarni ajratib olishga va belgi norma yoki yo'qligini aniqlashga imkon beradi.
Aktsentuatsiyalar (lotincha accentus - stress, tagiga chizish) - normaning haddan tashqari variantlari, unda ba'zi bir belgi xususiyatlari gipertrofiyalanadi va shaxs psixikasida "zaif joylar" ko'rinishida namoyon bo'ladi - uning yaxshi va hatto ortib borayotgan barqarorlik bilan ma'lum ta'sirlarga tanlangan zaifligi.
Psixopatiyalardan farqli o'laroq, fe'l-atvorni ta'kidlash shaxsning umumiy ijtimoiy buzilishlarini keltirib chiqarmaydi.
O'smirlik davrida intensiv ravishda namoyon bo'ladigan xarakterli aksentuatsiyalar vaqt o'tishi bilan qoplanishi mumkin, va noqulay sharoitlarda - "marginal" psixopatiyalar rivojlanib, o'zgarishi mumkin.
Xarakterli aksentuatsiya turlari
Xarakter aksentuatsiyasining asosiy turlariga quyidagilar kiradi.
· Hayajonli;
· Ta'sirchan;
· Beqaror;
· Tashvishli;
Ba'zida aksentuatsiya turli xil psixopatiyalar bilan chegaradosh bo'ladi, shuning uchun uni tavsiflash va tipologiyalashda psixopatologik sxemalar va atamalardan foydalaniladi. Aksentuatsiya turlari va zo'ravonligining psixodiagnostikasi "Patoxarakteriologik diagnostika so'rovnomasi" (A.E. Lichko va N.Ya.Ivanov tomonidan ishlab chiqilgan) va shaxsiy so'rovnoma MMPI (xarakterning ta'kidlangan va patologik namoyon bo'lish sohalarini o'z ichiga olgan tarozilar).
Xarakterni aksentuatsiya qilish - bu individual xususiyatlarni kuchaytirish natijasida normaning o'ta variantlari. Xarakterni o'ta noqulay sharoitlarda aksentuatsiya qilish patologik buzilishlarga va shaxs xulq-atvorining o'zgarishiga, psixopatiyaga olib kelishi mumkin, ammo uni patologiya bilan aniqlash noo'rin. Xarakter xususiyatlari biologik qonuniyatlar (irsiy omillar) bilan emas, balki ijtimoiy (ijtimoiy omillar) bilan belgilanadi.
Xarakterning fiziologik asoslari - bu yuqori darajadagi xususiyatlarning qotishmasi asabiy faoliyat va individual hayotiy tajriba natijasida rivojlangan vaqtinchalik aloqalarning murakkab barqaror tizimlari.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, xarakterdagi ba'zi xususiyatlarni ta'kidlash, ularning kuchi va namoyon bo'lish xususiyatlari jihatidan ko'pincha odamning odatiy xatti-harakatlari chegaralaridan chiqib ketishiga qaramay, ular o'zlarini patologik namoyishlar bilan bog'lashlari mumkin emas. Xarakterli aksentuatsiyalarni rivojlantirishda o'zgarishlarning ikki guruhi ajratiladi: vaqtinchalik va doimiy. Birinchi guruh o'tkir hissiy reaktsiyalar, psixoga o'xshash buzilishlar va psixogen ruhiy kasalliklarga bo'linadi. O'tkir ta'sirchan reaktsiyalar bunday odamlar o'zlariga turli xil shikast etkazishi, o'z joniga qasd qilishga urinishlar (intrapunitiv reaktsiyalar) bilan tavsiflanadi. Ushbu xattiharakatlar sezgir va epileptoid aksentuatsiyasi bilan yuzaga keladi. Shuni esda tutish kerakki, qiyin hayotiy sharoitlar, travmatik omillar va inson psixikasini yo'q qiladigan boshqa omillar natijasida aksentuatsiyalarning namoyon bo'lishi kuchayadi va ularning takrorlanish chastotasi oshadi. Va bu turli xil nevrotik va histerik reaktsiyalarga olib kelishi mumkin.
Aksentuatsiya fonida nevrozlar va depressiya rivojlanadi. Doimiy o'zgarishlar xarakter aksentuatsiyasining aniq turidan yashirin holatga o'tish bilan tavsiflanadi. Ehtimol, stress va tanqidiy yoshga uzoq vaqt ta'sir qilish bilan psixopatik reaktsiyalar paydo bo'lishi, bolani noto'g'ri tarbiyalash oqibatida aksentuatsiya turlarini biridan ikkinchisiga o'tishiga olib keladi.
Shu boisdan, bugungi kunda yoshlarda xarakter aksentuatsiyasining namoyon bo’lish omillarini bartaraf etish, ularni o’rganishga va tegishli choralarni qo’llashga qaratilgan ilmiy amaliy vazifalarni hal etishni oldimizga qo’yadi. Yoshlarga hayotiy bilim ko’nikmalarni o’rgatishda, tengdoshlari bilan o’zaro kelishuvga erishishda va kelgusida hayotda o’z o’rnini topishda yoshlikdagi xarakter hususiyatlarining ahamiyati katta ekanligini e’tirof etish lozim.
|
| |