nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Massiv elementlarini tartiblash

|
Massiv elementlarini tartiblash
|
bet | 71/135 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 15,08 Mb. | | #250347 |
Bog'liq Fizik jarayonlarni kompyuterda modellashtirish 3. Massiv elementlarini tartiblash
Massivlar haqidagi masalalar ichida eng ko‘p uchraydigani bu uning elementlarini o‘sish yoki kamayish tartibida tartiblash masalasidir. Bu muammoni hal qilishning usullari ko‘p bo‘lib, ulardan birortasini boshqasidan ustun qo‘yib bo‘lmaydi. Har bir usul elementlar joylashuviga ko‘ra boshqasidan yaxshi bo‘lishi mumkin.
A[1:N] massiv elementlarini o‘sish tartibida tartiblash talab qilingan bo‘lsin.
Berilgan massiv elementlari ichidan eng kichigini topib, uning o‘rni 1-element bilan almashtiriladi. Demak, 1-element tartiblandi. Endi 2-element tartiblanadi. Buning uchun qolgan elementlar ichidan eng kichigi topilib, uning o‘rni 2-element bilan almashtiriladi va hokazo. Bu jarayon N-1 marta takrorlanganda tartiblash ham tugaydi. Bu usul uchun kod quyidagicha yoziladi:
1 # include
2 int main()
3 {
4 int min, a, j, k;
5 int I; int b[10]={56, 88, 75, 65, 78, 82, 79, 81, 68, 72};
6 for (i=0; i<=8; i++) {
7 minqb[i]; k=I;
8 for (j=i+1; j<=9; j++) if (b[j]
9 a=b[i]; b[i]=b[k]; b[k]=a;}
10 for (i=0; i<=9; i++)
11cout<
12 return 0;
13 }
Bu usul eng kichik elementni chiqarish usuli deyiladi.
2-usul. Ko‘piksimon usul. Bu usulning asosiy g‘oyasi yengil elementlarni yuzaga chiqarishdan iborat bo‘lib, xuddi suv ichidan chiqayotgan pufakchalarni eslatadi. Yengil elementlar “vazni” darajasida borgan sari yuqorilab boradi. Buning uchun birinchi elementdan boshlab, hamma elementlari o‘z yonida turgan element bilan taqqoslanadi. Agar bo‘lsa, u holda bu elementlar o‘rni o‘zaro almashtiriladi. Tekshirish yana boshidan boshlanadi.
1 # include
2 int main()
3 { int a, I, k;
4 int b[10]={56, 88, 75, 65, 78, 82, 79, 81, 68, 72};
5 for (i=0; i<=8; i++)
6 if (b[i]>b[i+1]) {a=b[i]; b[i]=b[i+1]; b[i+1]=a; i=-1;}
7 for (i=0; i<=9; i++)
8 cout<
9 return 0;
10 }
|
| |
Massivlardan satrlarni qayta ishlashda foydalanish

|
Massivlardan satrlarni qayta ishlashda foydalanish
|
bet | 72/135 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 15,08 Mb. | | #250347 |
Bog'liq Fizik jarayonlarni kompyuterda modellashtirish 4. Massivlardan satrlarni qayta ishlashda foydalanish
Biz yuqorida massivlardan satrlarni ham qayta ishlash uchun foydalanish mumkinligi haqida fikr bildirgan edik. Buning uchun bizga belgili tipdagi massivlar qo‘l kelishi mumkin.
Belgili massivlarni ikki xil usulda e’lon qilish mumkin:
a) char satr[] = “first”;
b) char satr[5]={’f’,’i’, ‘r’, ‘s’, ‘t’,’\0’};
C++ tilida a-usul bilan e’lon qilingan massiv elementlarining soni ko‘rsatilmagan bo‘lsa ham qiymatidagi belgilar sonidan kelib chiqqan holda satr massivini 6 elementli deb qabul qilinadi. Oxirgi elementni C++ tili to‘g‘ridan-to‘g‘ri nol element (\0) sifatida tan oladi va u satrning tugaganligini anglatadi. Satrlarni ifodalovchi barcha belgili massivlar ana shu belgi bilan tugashi shart.
Satr (yoki matn) belgili massiv bo‘lgani uchun uning alohida elementlariga sonli massivlardagi kabi indekslardan foydalangan holda murojaat qilish mumkin. Masalan, yuqoridagi misollarda satr[0] element “f” harfiga, satr[6] esa nol elementga (“\0”) mos keladi.
Shuningdek, satrli ma’lumotlarni cin operatori yordamida klaviatura orqali ham kiritish mumkin. Masalan,
char satr[20];
buyrug‘i uzunligi 20 ta, eng yuqori indeksi 19 bo‘lgan belgili massivni e’lon qiladi. Unga klaviatura orqali qiymat berish uchun
cin>>satr;
buyrug‘idan foydalanish mumkin. Kompyuter bu buyruqqa javoban klaviaturadan kiritilgan satrning oxiriga “\0” belgisini qo‘shib o‘qiydi. Shuni yoddan chiqarmaslik kerakki, klaviaturadan kiritilgan bu satrning uzunligi 20 dan kichik bo‘lishi mumkin, ammo 20 dan katta bo‘lsa, dasturni bajarilish vaqtidagi xatolik yuzaga keladi.
Belgili massiv elementlarini cout yordamida ekranga chiqarish ham mumkin. Buning uchun
cout << satr;
ko‘rsatmasi yetarli. Bu holda indekslar diapazonini ko‘rsatish shart emas. Faqat zarur bo‘lganda bo‘sh joy (probel) belgilari o‘rniga “_” belgisini qo‘yish lozim bo‘ladi. Quyidagi dastur kodiga e’tibor bering.
1 # include
2 int main()
3 {
4 char satr1[20];
5 char satr2[]=”Assalomu alaykum”;
6 cout <<“Uzunligi 20 tagacha bo‘lgan matn kiriting\n”;
7 cin >>satr1;
8 cout<
9 for (int i=0; satr1[i]!=’\0’; i++)
10 cout<
cout<<“\n”;
11 return 0;
12 }
Ushbu dasturni ishga tushiramiz:
Uzunligi 20 tagacha bo‘lgan matn kiriting:
C++_ga_xush_kelibsiz
Assalomu alaykum
C++_ga_xush_kelibsiz
Uyga vazifa. Pedagogik texnologiyalardan fotdalanib, ularni to’ldiring va tushunchalarni aylanalar ichiga yozing. Nilufar guli texnologiyasidan foydalaning.Namunani ko’rib, daftarda o’zingizning versiyalaringini chizing.
|
| |
Adabiyotlar - Jurnal 001-yilda tashkil etilgan. Jurnal yilda 12 marta chiqadi

“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
59
UO’K 004.
TALABA-YOSHLAR MEDIAKOMPITENTLIGINI RIVOJLANTIRISHDA AMALIY
TOPSHIRIQLARNING O‘RNI
Fayziyeva Dildora Hayotovna,
Buxoro davlat pedagogika instituti
“Aniq fanlar” kafedrasi katta o‘qituvchisi.
dildora13.fayziyeva@gmail.com
Rajabova Gulchehra Salomovna,
Buxoro davlat pedagogika instituti
“Aniq fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi
tude47154@gmail.com
Hozirgi kunda xodimlarning professional darajada kundalik ishlarda axborot kommunikatsion
texnologiyalar orqali kasbiy faoliyatini tashkil etishi dolzarb masala hisoblanadi. Ayniqsa, talaba-
yoshlarning ijtimoiy-tarmoqlarda faolligini inobatga olgan holda ular uchun turli dasturiy mahsulotlardan
foydalanish bo‘yicha yo‘riqnoma kontentlar tayyorlash ham muhimdir. Xususan, oliy ma'lumotga ega
bo‘lgan xodimlar professional darajada kundalik ishlarida zamonaviy AKT (axborot kommunikatsion
texnologiyalar)dan foydalanishi ular ishlayotgan sohada ish unumdorligini oshishiga xizmat qiladi.
Maqolada axborot texnologiyalarini kasbiy faoliyatda qo‘llash fani doirasida amaliy darslarda
o‘rganuvchilarga turli amaliy topshiriqlar orqali mediasavodlikni rivojlantirish misollar orqali yoritilgan.
ИЗУЧЕНИЕ ВЗАИМОСВЯЗИ МЕЖДУ КОМПОНЕНТНЫМИ ЧАСТЯМИ

“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
56
O‘z navbatida bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirzieyov tomonidan 2021-yil
29-noyabrda PF-27 son “O‘zbekiston Respublikasi jamoat xavfsizligi konsepsiyasini tasdiqlash va uni
amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni imzolanib, bu borada amalga oshirilishi muhim
bo‘lgan qator chora-tadbirlar belgilab berildi [1]. Mazkur vazifalarga monand ravishda muhtaram
Prezidentimiz Sh.Mirzieyovning “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy
salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar
bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimining bor kuch va imkoniyatlarini safarbar
etamiz” [2] degan fikrlari ishimizning maqsadiga bevosita mos keladi. Bu esa o‘z navbatida jamoat
xavfsizligi bo‘linmalari bo‘lajak ofitserlarida kommunikativ kompetentlikni shakllantirish muhim mezon
ekanligini ko‘rsatib o‘tadi.
To‘g‘ri chiziqli harakat - Fizik jarayonlarni kompyuterda modellashtirish

|
Fizik jarayonlarni kompyuterda modellashtirish
|
bet | 100/135 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 15,08 Mb. | | #250347 |
Bog'liq Fizik jarayonlarni kompyuterda modellashtirishTo‘g‘ri chiziqli harakat
Jismning erkin tushishi to‘g‘ri chiziqli tekis o‘zgaruvchan harakatga yaqqol misol bo‘ladi. Ma’lum bir balandlikdan qo‘yib yuborilgan sharcha tekis tezlanuvchan harakat qilib, uning tezligi har sekundda 9,81 m/s2 ga ortib boradi. Erkin tushayotgan jismning tezlanishi o‘zgarmas bo‘lib, bu kat talik erkin tushish tezlanishi deb ataladi va g harfi bilan belgilanadi.
Bunda: g = 9,81 m/s2
Aniq o‘lchashlar Yer yuzining turli geografik kengliklarida erkin tushish tezlanishining qiymatlari tur licha ekanligini ko‘rsatdi. Masalan, bu tezlanish qutbda g = 9,83 m/s2 bo‘lsa, ekvatorda g q 9,78 m/s2 ga teng.
Buning asosiy sababi Yerning absolyut shar shaklida emasligidir.
Erkin tushish tezlanishini taqriban 9,8 m/s2 , ayrim hollarda yaxlitlab 10 m/s2 ga teng deb olish mumkin. Erkin tushish tezlanishi vektor kattalik bo‘lib, u har
doim pastga tik yo‘nalgan bo‘ladi. To‘g‘ri chiziqli tekis o‘zgaruvchan harakatga oid barcha formulalarni erkin tushishga qo‘llash mumkin.
Faqat bunda a tezlanishni g erkin tushish tezlanishi bilan, s yo‘lni h balandlik bilan almashtirish kifoya qiladi. Shu tariqa erkin tushishga oid quyidagi for mulalarni yozish mumkin:
1. Erkin tushayotgan jismning t vaqtdagi tezligi:
υ = υ0 + gt; (1)
υ0 = 0 da: υ q gt. (2)
2. Erkin tushayotgan jismning o‘rtacha tezligi:
υ o‘rt= υ0 +gt2 ; (3)
υ0= 0 da:
υo‘rt=gt2 . (4)
3. Erkin tushayotgan jismning tushish balandligi:
h = υ0t + gt2; (5)
υ0= 0 da: h=gt2 (6)
(2) t0= 0
υ0= 0
υ1= 9,81
υ2= 19,62
υ3= 29,43
υ4= 39,24
Kinematika asoslari
Masala yechish namunasi
Jism balandlikdan qo‘yib yuborilganida 5 s da yerga tushdi. Jism qanday
balandlikdan tashlangan? U yerga qanday tezlik bilan tushgan? g q 10 m/s2
deb olinsin.
Berilgan: Formulasi:
Yechilishi:
|
| |
int *p1 = new int(); // avtomatik holatda qitmati- 0

|
int *p1 = new int(); // avtomatik holatda qitmati- 0
|
bet | 78/135 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 15,08 Mb. | | #250347 |
Bog'liq Fizik jarayonlarni kompyuterda modellashtirish1 int *p1 = new int(); // avtomatik holatda qitmati- 0
2std::cout << "p1: " << *p1 << std::endl; // 0
3
4 int *p2 = new int(12);
5 std::cout << "p2: " << *p2 << std::endl; // 12
Bu, ayniqsa, dinamik ob'ekt kodning bir qismida yaratilgan bo’lsa va boshqa qismida ishlatilsa, hisobga olinishi kerak. Masalan: Xotirani bo'shatish Dinamik ob'ektlar aniq o'chirilmaguncha mavjud bo'ladi. Dinamik ob'ektlardan foydalanish tugagandan so'ng, ularning xotirasi o'chirish operatori yordamida bo'shatilishi kerak:
1 #include
2 int* createPtr(int value)
3 {
4 int *ptr = new int(value);
5 return ptr;
6 }
7 void usePtr()
8 {
9 int *p1 = createPtr(10);
10 std::cout << *p1 << std::endl; // 10
11delete p1; // ob’ektni bo’shatish zarur
12 }
13 int main()
14 {
15 usePtr();
16 return 0;
17 }
UsePtr funksiyasida biz createPtr funksiyasidan dinamik ob'ektga ko'rsatgich olamiz. Biroq, usePtr funksiyasi bajarilgandan so'ng, bu ob'ekt avtomatik ravishda xotiradan o'chirilmaydi (mahalliy avtomatik ob'ektlarda bo'lgani kabi). Shuning uchun uni o'chirish operatori yordamida aniq o'chirish kerak. Ob'ektni o'chirilgandan keyin ko'rsatgich bo'yicha ishlatish yoki o'chirish operatorini ko'rsatgichga qayta qo'llash oldindan aytib bo'lmaydigan natijalarga olib kelishi mumkin:
1 int *p1 = new int(12);
2 std::cout << *p1 << std::endl; // 12
3 delete p1;
4 // hatoli stsenariylar
5 std::cout << *p1 << std::endl; // p1 ko’rsatkich bo’yicha ob’ekt uchirilgan!
6 delete p1; // p1 ob’ekt bo’yicha ko’rsatkich uchirilgan!
Shuning uchun ob'ektni faqat bir marta o'chirishingiz kerak. Ko'pincha bir nechta ko'rsatkichlar bir vaqtning o'zida bir xil dinamik ob'ektga ishora qiladi. Agar ko'rsatkichlardan biriga o'chirish operatori qo'llanilsa, u holda ob'ekt xotirasi bo'shatiladi va biz ikkinchi ko'rsatgich yordamida bu ob'ektdan endi foydalana olmaymiz. Agar bundan keyin ikkinchi ko'rsatgichga o'chirish operatori qo'llanilsa, u holda dinamik xotira buzilishi mumkin. Shu bilan birga, o'chirish operatorini qo'llaganingizdan so'ng, ko'rsatgichlarning yo'l qo'yilmasligi biz ushbu ko'rsatkichlardan printsipial ravishda foydalana olmaymiz degani emas. Agar ularga boshqa ob'ektning manzilini bersak, ulardan foydalanishimiz mumkin.
|
| |
Keywords:
 
technology, communication, media, network, system, program, function, method, process

“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
60
kontentlar tayyorlash ham muhimdir. Xususan, oliy ma'lumotga ega bo‘lgan xodimlar professional darajada
kundalik ishlarida zamonaviy AKT (axborot kommunikatsion texnologiyalar)dan foydalanishi ular
ishlayotgan sohada ish unumdorligini oshiradi. Bu ko‘plab boshqa mamlakatlarda ham shunday.[2]
Tadqiqot obyekti va qo‘llanilgan metodlar. Hozirgi kunda O‘zbekistonda davlat pedagogika oliy
ta’lim muassasalarida tanlov fan sifatida “Axborot texnologiyalarini kasbiy faoliyatda qo‘llash” fani
o‘tilyapti, bu fan doirasida turli topshiriqlarni amaliy mashg’ ulotlarda qo‘llash talabalarning
mediasavodxonlik darajasini hamda axborot texnologiyalaridan foydalanish ko‘nikmalarini oshirishga
xizmat qiladi. Masalan misol tariqasida: Windows operatsion tizimi imkoniyatlari mavzusini o‘tish doirasida
quyidagi amaliy topshiriqlarni tashkil etish mumkin:
1. Windowsda kompyuterning asosiy xarakteristikasini bilishning bir necha usullarini bajarish ketma-
ketligini amalda bajaring
2. Windowsda “RUN” oynasi ya’ni, bajarish oynasidan dastur va papka va funksiyalarni chaqiring.
3. Windowsda monitorga ulangan proektorni sozlang
4. Windowsda oynalarni boshqarish amallarini bajaring
Birinchi topshiriqni bajarish davomida kompyuterning asosiy qurilmalarining xususiyatlari: tezligi,
hajmi, turi haqidagi ma’lumotlarga ega bo‘ladilar.
-rasm.Kompyuterning asosiy qurilmalari haqida ma’lumot beruvchi oyna

1-rasm.Kompyuterning asosiy qurilmalari haqida ma’lumot beruvchi oyna Ikkinchi topshiriqni bajarish jarayoni talabalarda dastur va funksiyalarga oson kirish imkonini beradi.
2-rasmRun oynasida Word dasturini chaqirish
“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
61
3-rasm. Run oynasi orqali Power point oynasini chaqirish Yuqoridagi dasturlar kabi boshqa dastur va funksiyalarni chaqirish mumkin:
1.
chrome
Chrome brauzeriga kirish
2.
mspaint
Paint standart grafik dasturga kirish
3.
notepad
Bloknot standart dasturiga kirish
4.
calc
Kalkulyatorni ochish
5.
magnify
Ekran lupasi
6.
snippingtool
Qaychi funksiyasi
7.
osk
Ekran klaviaturasini chaqirish
8.
explorer
Pravodnik(Boshlovchi) oynasini chaqirish
9.
downloads
Yuklab olingan dastur va fayllar papkasini ochish
10.
control
Windows sozlamalari oynasini ochish
11.
Appwiz.cpl
Windowsda kompyuterda o‘rnatilgan dasturlar ro‘yxatini chaqirish
12.
charmap
Windowsda belgilar ro‘yxatini chaqirish
Uchinchi topshiriqni bajarish jarayonida talabalar kompyuterga ulangan qo‘shimcha monitorni
sozlashni o‘rganadilar:
4-rasm. Kompyuterga ulangan qo‘shimcha ekranni sozlash oynasi To‘rtinchi topshiriq talabalarda windowsda bir vaqtda ekranda 4 ta oynada ishlash imkoniyatini
beradi, bu amallar kelajakda kasbiy sohalarida ish unumdorligini oshirishda ko‘maklashadi.
“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
62
5-rasm. Windowda bir vaqtda 4 ta oynada ishlashning ko‘rinishi
Metodlar - Jurnal 001-yilda tashkil etilgan. Jurnal yilda 12 marta chiqadi

“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
57
Metodikaning navbatdagi shkalasi insonlarga iltimos bilan murojaat qiluvchi vaziyatlar suhbatdoshga
ijobiy fikrlar bilan reaksiya qaytarish talab qiladigan vaziyatlar bilan (r=0,10; r≤0,05) ahamiyatli darajada
hamda suhbat vaziyati bilan (r=0,28; r≤0,01), empatiya namoyon bo‘lishini talab etuvchi vaziyatlar (r=0,12;
r≤0,01) bilan yuqori darajada aloqadorlikka ega ekanligi aniqlandi. Ta’kidlash joizki, jamoat xavfsizligi
bo‘linmalarida faoliyat olib boradigan bo‘lajak ofitserlar insonlar bilan to‘qnash kelganda talab qilish,
buyruq va ko‘rsatma berishlardan foydalanish bilan birga ayrim o‘rinlarda vaziyatga bog‘liq ravishda iltimos
bilan murojaat qilish vaziyatiga to‘qnash kelayotganligini ko‘rishimiz mumkin. Albatta bu insonlar o‘rtasida
muloqot ko‘lamini kengayib borayotganligi hamda samimiy xarakter kasb etayotganligidan dalolat beradi.
Jamoat xavfsizligini ta’minlash bo‘linmalari bo‘lajak ofitserlarida kommunikativ kompetentlikni
shakllanishi o‘zga insonlarda kechadigan ruhiy holatlarini qay daraja anglab yetishlari bilan belgilanadi. Bu
o‘z navbatida bo‘lajak ofitser shaxsida empativlik qobiliyatini shakllanganligini taqazo etadi. Shu o‘rinda
ta’kidlash joizki, empatiya- boshqa odamlarning psixik holatlarini tushunish va ularga hamdardlik qilish
qobiliyati sifatida talqin qilinadi. Ayniqsa, jamoat xavfsizligini ta’minlash bo‘linmalari bo‘lajak ofitserlarida
empatiya qobiliyatining shakllanishi qanday psixologik omillar bilan bog‘liqlikda rivojlanishini o‘rganish
muhim hisoblanadi. Tadqiqot natijalaridan ma’lum bo‘lishicha, bo‘lajak ofitserlarda empatiya namoyon
bo‘lishini talab etuvchi vaziyatlar suhbatdoshga ijobiy fikrlar bilan reaksiya qaytarishini talab qiladigan
vaziyatlar bilan (r=0,36; r≤0,01), insonlarga iltimos bilan murojaat qiluvchi vaziyatlar bilan (r=0,12;
r≤0,01), suhbat vaziyati bilan (r=0,13; r≤0,01) yuqori darajada ahamiyatli aloqadorlik mavjudligi aniqlandi.
Demak, o‘tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, jamoat xavfsizligini ta’minlash bo‘limlari bo‘lajak
ofitserlarida kommunikativ kompetentlikni rivojlanishi ulardagi suhbatdoshining fikriga nisbatan ijobiy
munosabat bildira olishi, insonlar umuman aholining turli qatlamlariga nisbatan muomala, munosabatlar
negizida iltimos bilan murojaat qilish ko‘nikmalarini shakllanganligi, suhbat vaziyatini samarali o‘rnata
olishi, shuningdek, empativlik qobiliyatlari bilan bog‘liqligi aniqlandi. Ayniqsa, bo‘lajak ofitser shaxsida
muomala va muloqotchanlik qobiliyatlarini shakllanganligi ularda kommunikativ kompetentlikni
rivojlanishiga xizmat qiluvchi asosiy omil ekanligi isbotlab berildi.
Olingan natijalar va ularning tahlili

|
Olingan natijalar va ularning tahliliBog'liq 11-son PM Ped Psixolo
Olingan natijalar va ularning tahlili. Yuqoridagi kabi amaliy topshiriqlarni bajarish ko‘nikmasi bu
mediani samarali boshqarish va undan foydalanish qobiliyatidir. Axborot izlash, manbalarni tekshirish va
turli media vositalaridan foydalanishni o‘z ichiga olgan amaliy mashg‘ulotlar o‘quvchilarga media
platformalardan malakali foydalanuvchi bo‘lishga yordam beradi. Masalan, talabalarga onlayn manbalar,
kitoblar va intervyulardan foydalangan holda ma'lum bir mavzuni tadqiq qilish topshirilishi mumkin. Ushbu
faoliyat talabalarga ishonchli ma'lumotni qanday topish va ishonchli manbalar va soxta yangiliklar o'rtasidagi
farqni tushunish imkonini beradi. Bundan tashqari, amaliy muammolar ijodkorlik va media ishlab chiqarish
ko'nikmalarini rivojlantirishi mumkin. Talabalar podkastlar, videolar yoki ijtimoiy media kampaniyalari kabi
o'zlarining media kontentini yaratishga undashlari mumkin.[5] Ommaviy axborot vositalarini ishlab
chiqarishning barcha jarayonida faol ishtirok etib, talabalar nafaqat texnik ko'nikmalarni rivojlantiradilar,
balki xabarlarni samarali muloqot qilish qobiliyatini ham oshiradilar. Bu ularga ommaviy axborot
vositalarining passiv iste'molchisi emas, balki faol ijodkor va ishtirokchi bo'lish imkoniyatini beradi. Amaliy
topshiriqlarni bajarishda ishtirok etish jamoada ishlash, hamkorlik va muloqot qobiliyatlarini rivojlantirishga
ham yordam beradi. Ko'pincha media-loyihalar talabalardan guruhlarda ishlashni, fikr almashishni,
topshiriqlarni topshirishni va ularning natijalarini taqdim etishni talab qiladi. Bu hamkorlik orqali
o‘quvchilar o‘z fikr va mulohazalarini samarali ifoda etish, turli nuqtai nazarlarni muhokama qilish va
umumiy maqsad sari harakat qilishni o‘rganadilar. Ushbu ko'nikmalar nafaqat ommaviy axborot vositalari
bilan bog'liq sohalarda, balki turli xil professional va shaxsiy kontekstlarda ham muvaffaqiyatga erishish
uchun zarurdir.
Maqolada yoritilgan Windows operatsion tizimi imkoniyatlari mavzusida yoritilgan topshiriqlarni
amalda bajarish ko‘nikmasini egallagan o‘rganuvchilar kelajakda kasbiy sohalarida qo‘llab, vaqt
unumdorligiga erishadilar.
Xulosa. Amaliy topshiriqlar talabalarning mediasavodxonligini rivojlantirishda hal qiluvchi rol
o'ynaydi. Amaliytopshiriqlar talabalarga olgan bilimlarini amalda qo‘llash, tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirish va media muhitining faol ishtirokchisiga aylanish imkoniyatini beradi. Amaliy tajriba orttirish
orqali talabalar mediasavodxonlik haqida chuqurroq tushunchaga ega bo‘ladilar va ommaviy axborot
vositalarining murakkab olamida faol bo‘lishga yaxshiroq tayyorlanishadi. O'qituvchilar va talabalar
o'rtasida media kompetentsiyasini rivojlantirishga ko'maklashish va ularni ommaviy axborot vositalariga
asoslangan jamiyatda faol ishtirok etishga tayyorlash uchun ta'lim dasturlariga amaliy mashg‘ulotlarni
kiritishlari juda muhim deb o‘ylayman.
|
| |
Discussions - Jurnal 001-yilda tashkil etilgan. Jurnal yilda 12 marta chiqadi

“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
67
works. In
Integration Conference on Integration of Pragmalinguistics, Functional Translation Studies and
Language Teaching Processes (pp. 107-109).
5.
Azimova N. G., &
Fayzieva, M. C. (2023). The importance of corpus linguistics. Innovative
Development in Educational Activities, 2(6), 155-157.
6.
Fayzieva M. (2023). Amerika va o'zbek badiiy diskursida sadoqat va xiyonat g'oyalari talqini.
Центр научных публикаций (buxdu. uz), 27(27).
7.
Jon McHardy Sinclair, Tillarni o‘qitishda korporatsiyani qanday ishlatish kerak, Jon Benjaminlar,
2004-y.
8.
Turobova G., & Fayzieva M. C. (2023). The evolution of corpora. Innovative Development in
Educational Activities, 2(6), 506-508.
9.
Yuldasheva Feruza Erkinovna. (2023). Cross-Cultural Variation and
Distribution of Politeness
Strategies . American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769), 1(8),
31–34. Retrieved from http://grnjournal.us/index.php/STEM/article/view/864
10. Файзиева М. Ч., & Туробова Г. Ю. (2022). Важность инклюзивного образования в
узбекистане. Innovation in the modern education system,
3(25), 49-52.
11. https://www.google.com/search?q=inclusion+in+higher+education&sca_esv=577069831&tbm=i
sch&sxsrf=AM9HkKksBYEFjeugDdM1BkZ_CcCDcotrnQ:1698382277385&source=lnms&sa=X&ved=2ah
UKEwjSjtiCt5WCAxX7FBAIHedeA6kQ_AUoAXoECAIQAw&biw=1366&bih=611&dpr=1#imgrc=w1tyg
fgnjuDGHM
12. https://link.springer.com
13. https://blog.insidegovernment.co.uk
14. https://www.acenet.edu/Documents/BoardDiversityStatement-June2012.pdf
15. https://online.maryville.edu/blog/equity-in-higher-education
16. https://www.academicdiversitysearch.com/
“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
68
Muhokama - Jurnal 001-yilda tashkil etilgan. Jurnal yilda 12 marta chiqadi

“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
58
Shunga o‘xshash fikrlarni N.N.Obozov o‘zi tomonidan olib borgan ilmiy izlanishlarida ilgari suradi.
Uning fikriga ko‘ra, “kommunikativ kompetentlik asosan ikki jihatdan namoyon bo‘lishi mumkin:
bilim va hissiy tajribaga asoslangan holda, shaxsning turli xil muloqot holatlariga yo‘naltirilishi va o‘zini va
boshqalarni tushunish tufayli o‘zgalar bilan samarali munosabatda bo‘lish qobiliyati sifatida ruhiy holatlarni,
shaxslararo munosabatlarni va ijtimoiy muhit sharoitlarini doimiy ravishda o‘zgartirish”[8].
Xulosa. Yuqorida keltirilgan fikrlarga asoslanib, jamoat xavfsizligini ta’minlash bo‘linmalari bo‘lajak
ofitserlarida kommunikativ kompetentlikni rivojlantirish bo‘yicha quyidagi xulosalarni ilgari surish
maqsadga muvofiq:
-jamoat xavfsizligi bo‘limalaridagi bo‘lajak ofitser
shaxsida muloqotchanlik sifati, kommunikativ
kompetentlikni rivojlanishi ko‘p jihatdan ularning kasbiy faoliyatlari, kelgusidagi rejalari hamda o‘z-o‘ziga
va o‘zgalarga nisbatan bo‘ladigan munosabatlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi;
-bo‘lajak ofitserlarda kommunikativ kompetentlikni rivojlanishi ulardagi suhbat jarayoniga faoli
ravishda kirishishi, insonlar bilan samimiy munosabat o‘rnata olishi hamda ulardagi ruhiy holatlarni anglab
yetgan holda munosabatlar tizimini shakllanganligi bilan bog‘liq[10];
-insonlar jamoasida shaxslararo munosabatlar tizimini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilganligi jamoa a’zolarining
o‘zaro bir-birini tushunishi hamda qo‘llab quvvatlash malakalarini tarkib topganligi
jamoat xavfsizligini
ta’minlash bo‘linmalari bo‘lajak ofitserlarida kommunikativ kompetentlikni rivojlantiruvchi omil sifatida
gavdalanishi mumkin;
-jamoat xavfsizligini ta’minlash bo‘linmalari bo‘lajak ofitserlarida kommunikativ kompetentlikni
rivojlantirish maqsadida o‘quv jarayonida ta’limiy va axborot texnologiyalari, ish o‘yinlari, psixologik
treninglardan foydalanish maqsadga muvofiq.
birinchi davr - Jurnal 001-yilda tashkil etilgan. Jurnal yilda 12 marta chiqadi

“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
222
o‘ringa boshlang‘ich sinf yoshidagi bolalarni amaliy ko‘nikmalarga, o‘qish, yozish, sanash malakalariga
o‘rgatish muammosi turadi. Bu esa bolaning kelgusi rivoji uchun to‘laqonli zamin bo‘la olmaydi.
Olingan natijalar va ularning tahlili. Boshlang’ich sinf o`quvchilarida o‘quv faoliyatiga munosabat
motivatsiyasining shakllanishi juda ko`plab ijtimoiy –
psixologik omillar bilan, jumladan, shaxs umumiy
yo`nalganligi doirasidagi o‘z – o‘ziga, muloqotga va faoliyatga nisbatan munosabatlar tizimi bilan ham
bevosita bog’liqdir. Chunki talaygina ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko`rsatdiki, o‘quv faolligiga munosabat
eng avvalo o‘z – o‘ziga, o‘zgalarga va faoliyat natijalariga munosabatdan boshlanadi va rivojlanadi. Albatta,
bu jarayonda shaxsning o‘z - o‘ziga talabchanligi, ta`lim – tarbiya jarayoni, shaxsning o`ziga xos individual
xususiyatlari, o‘quv faoliyatining pedagogik – psixologik talablar asosida to‘g‘ri tashkil etilishi ham muhim
ahamiyat kasb etadi. Munosabat motivatsiyasi ko‘rsatgichlari tahlili talaygina o`quvchi yoshlardagi o`quv
faolligiga nisbatan faol-ijobiy munosabatlarning yetarlicha qaror topmayotganligidan dalolat beradi.
Jumladan, bu munosabatlar zamirida o`quv faolligining namoyon etilishi bilan bog’liq o`ziga xos qiziqishlar,
o`quv
komponentlari, shaxs umumiy yo`nalganligi, ustanovkalar hamda o`ziga xos hamkorlikka intilish
tizimi mavjudligining ta`siri alohida o`rin tutadi. Bu esa shaxs va faollik o`rtasidagi ijtimoiy psixologik
mutanosiblik ko`rsatkichlari ko`lamini ham ma`lum darajada tahlil qilish va tegishli ilmiy xulosalar chiqarish
imkonini beradi. Boshlang’ich sinf o`quvchilarida maktabga munosabat motivatsiyasi tahlilllari shuni
ko`rsatdiki, o`quvchilarning maktab faoliyati bilan bog’liq har bir harakatlari zamirida o`quv faolligi va uni
bevosita ta`minlashga xizmat qiluvchi omillar yotadi. Chunki, o`quv faolligining
namoyon etilishi bir
tomondan o`quv jarayonining muvaffaqiyatli tashkil etilishiga bog’liq bo`lsa, ikkinchi tomondan esa
o`quvchi shaxsida tarkib topayotgan o`quv komponentlari – “kognitiv”, “hissiy-irodaviy” hamda “baholash”
mezonlariga ham ko`p jihatdan bog’liqdir. Zero, har bir o`quv komponentining o`quvchi shaxsida yetarli
darajada tarkib topishi o`quv faolligini ta`minlashga xizmat qiladi.
Xulosa: Boshlang‘ich sinf o‘quv faoliyatining asosiy vazifasi - bu o‘quvchilarni “o‘qish”ga, bilim
olishga o‘rgatishdir. Boshlang‘ich sinf yoshidagi bolalar psixik rivojlanishida ta’limning ta’sirida
jiddiy
o‘zgarishlar yuz beradi. Bu o‘zgarishlar ularni hayotlarining mas’uliyatli davri bo‘lmish o‘smirlik davriga
o‘tish uchun tayyorlaydi. Boshlang’ich sinf o`quvchilari uchun xarakterli bo`lgan taqlidchanlik,
muloqotmandlik, kattalar ko`rsatmasiga moyillik, hissiy ko`tarinkilik kabi xususiyatlar
yordamida ularda
o`quv faolligi motivlarini shakllantirish mumkin. Shuningdek, ular bilan olib borilayotgan suhbat va
muloqotlarda ushbu jarayonga jiddiy e`tiborni qaratish lozim.
Trapeцiyaning perimetri barcha tomonlarining

Trapeцiyaning perimetri barcha tomonlarining
A D yig‘indisida teng
O‘rta chiziqning xossasiga ko‘ra , bundan , quyidagi tenglikni hosil qilamiz: ; ; ; ;
Javob: Trapeцiyaning o‘rta chizig‘i . Baho: 5 ball.
Ychishning barcha qadami to‘g‘ri bajarilgan, formula to‘g‘ri qo‘llnigan.
Masala sharti chizmada to‘g‘ri tasvirlangan, yechishda xato yoq.
Javob to‘g‘ri.
2. Trapeцiyaning perimetri 126 sm, parallel bo‘lmagan tomonlari
30 sm va 26 sm ga teng. Trapetsiyaning o‘rta chizig‘ini toping.
. Yechish:
B C Trapeцiyaning perimetri barcha tomonlarining
yig‘indisida teng
M N , bundan , ;
А D
; ;
Javob: Trapeцiyaning o‘rta chizig‘i . Baho: 4 ball.
Ychish yoli to‘g‘ri, to‘g‘ri javob hosil qilingan, lekin trapeцiya o‘rta chizig‘ining formulasi asoslan magani masalaning sharti qisqacha yozilmagan, masalani yechishda o‘lchov biligi ham yozilmagan.
3. Trapeцiyaning perimetri 126 sm, parallel bo‘lmagan tomonlari
30 sm va 26 sm ga teng. Trapeцiyaning o‘rta chizig‘ini toping.
Yechish:
, , ; ; ; ;
Javob: Trapeцiyaning o‘rta chizig‘i . Baho: 3 ball.
Masala yechish davomida hisoblashlarda xatolikka yol qo‘ygan, shuning uchun noto‘g‘ri javob olingan, chizma yoq.
4. Trapeцiyaning perimetri 126 sm, parallel bo‘lmagan tomonlari
30 sm va 26 sm ga teng. Trapeцiyaning o‘rta chizig‘ini toping.
; ;
; .
Javob: . Baho: 2 ball.
Masala yechish yoli noto‘g‘ri trapeцiya o‘rta chizig‘i formulasidan foydalan magan, shuning uchun noto‘g‘ri javob hosil qilingan, chizma yoq.
5. Trapeцiyaning perimetri 126 sm, parallel bo‘lmagan tomonlari
30 sm va 26 sm ga teng. Trapeцiyaning o‘rta chizig‘ini toping.
;
Masala yechilmagan. Baho 1 ball.
|
Адабиётлар - Jurnal 001-yilda tashkil etilgan. Jurnal yilda 12 marta chiqadi

|
Jurnal 001-yilda tashkil etilgan. Jurnal yilda 12 marta chiqadi Pdf ko'rish
|
bet | 237/266 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 4,29 Mb. | | #143747 |
Bog'liq 11-son PM Ped PsixoloАдабиётлар:
1. Avlayev O.U. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari tasavvurida o‘qituvchi timsoli. “Maktab va hayot”
jurnali. 2019, №2, 5-8 b.
2. Avlayev O.U. Talabalar kamolotida ijtimoiy intellektning gender farqlari. «Psixologiya» ilmiy
jurnal.2021. № 1, 34-41 betlar.
3. G‘oziyev E.G‘. O‘quvchilarning o‘quv faoliyatini boshqarish. – Toshkent, 1988. - 102 b.
4. Jabborov A.M. Pedagogik psixologiyaning etnik asoslari. –Toshkent: ”Zarqalam”, 2006. - 48 b
5. Kolominskiy Ya.L. Pedagogicheskaya diagnostika v shkole. – Moskva, 1987. - 223 s.
6. Mirzayeva S.R., Karimov, R. R O‘quv faoliyatida o‘qituvchi - o‘quvchi munosabatining psixologik
xususiyatlari. Central Asian Research Journal For Interdisciplinary Studies (CARJIS), 2(2), (2022). 297-306.
https://doi. org/10.24412/2181-2454-2022-2-297-306
“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
223
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLA IDROKINI MASHG‘ULOTLAR VA О‘YINLAR
ORQALI SHAKLLANTIRISH
Qodirova Malikaxon Qaxramonovna,
Jizzax Davlat Pedagogika universiteti
Umumiy psixologiya kafedra katta о‘qituvchisi
Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim muassasasida olib boriladigan mashg‘ulotlar va о‘yinlar orqali
bolalar idrokini rivojlantirishning ahamiyati yoritib berilgan. Bolani biror narsaga о‘rgatishgina emas,
unda о‘z kuchiga ishonchni orttirish, о‘z g‘oyasini himoya qilish, mustaqil ravishda bir qarorga kelish
hamda unda “Men” konsepsiyasini shakllantirish ham muhimdir.
Kalit sо‘zlar: mashg‘ulot, bola idroki, о‘yin, faoliyat, tarbiyachi, guruh, muhit, pedagog xodim,
maktab, “Men” konsepsiyasi, tushuncha, anglash, bilish, aql, qobiliyat.
ФОРМИРОВАНИЕ ВОСПРИЯТИЯ ДОШКОЛЬНИКА ЧЕРЕЗ ЗАНЯТИЯ И ИГРЫ
В данной стате подчеркивается важност развития восприятия детей посредством занятий
и игр, проводимих в дошколном образователном учреждении. Важно не только научить ребенка
чему-то, но и обрести в нем уверенность в своих силах, отстаивать свою идею, самостоятельно
принимать решение, формировать в нем понятие “я”.
Ключевие слова: занятие, ребенок, игра, деятелност, группа, среда, педагог, школа,
понимание, знание, познание, разум, концепция "Я",
способност.
|
| |
ОСОБЕННОСТИ УЧЕБНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ У ДЕТЕЙ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ

|
ОСОБЕННОСТИ УЧЕБНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ У ДЕТЕЙ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ Pdf ko'rish
|
bet | 234/266 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 4,29 Mb. | | #143747 |
Bog'liq 11-son PM Ped PsixoloОСОБЕННОСТИ УЧЕБНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ У ДЕТЕЙ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ
В данной статье рассматриваются особенности учебной деятельности детей младшего
школьного возраста. Процесс обучения детей младшего школьного возраста начинается с
ознакомления с основными компонентами учебной деятельности: учебными вопросами, учебными
ситуaциями, учебной деятельностью, контролем и оцениванием. Представлены оценка качества
адаптaции учителей начальных классов к обучению и психологический анализ результатов собранной
исследовательской работы.
Ключевые слова: младшие школьники, учебная деятельность, учебный процесс, основные
компоненты учебной деятельности, адаптaция к обучению.
CHARACTERISTICS OF STUDY ACTIVITY IN PRIMARY CLASS CHILDREN
This article will talk about the features of the educational activity of children of primary school age is
characterized. The process of teaching children of primary school age begins with familiarization with the
main components of learning activities: learning issues, learning situations, learning activities, monitoring
and evaluation. An assessment of the quality of adaptation of primary school teachers to learning and a
psychological analysis of the results of the collected research work are presented.
Key words: younger schoolchildren, educational activity, educational process, main components of
educational activity, adaptation to learning.
Kirish. Yoshlarni erkin fikrlovchi, yangilikka intiluvchi va barkamol inson qilib tarbiyalash
boshlang`ich sinflardan olib boriladi, bu jarayon muhim vazifalardan biridir. Shu sababdan ham ta’lim
mazmuni tubdan yangilanib borilmoqda. Kichik maktab yoshi davrida bolada mustaqil ta’lim olish motivlari
yuzaga kelib, ular eng oddiy shaklda — bilimlarni olish bilan birgalikda qo‘shimcha manbalarga va turli
mavzulardagi kitoblarni o‘qishga qiziqishi bilan yuzaga keladi. Ijtimoiy motivlar birinchi sinfga kelgan
bolaning differensial bo‘lmagan, umumiy tushunishdan o‘qish va o‘rganishning zarurligi sabablarini
anglashda, “o‘zi uchun” o‘qish mazmunini anglab yetishda ijtimoiy motivlarni amaliy xarakter kasb etishiga
sababchi bo‘ladi.
Boshlang‘ich sinf yoshidagi bolalarning yetakchi faoliyati bo‘lgan o‘qish shu yoshdagi bolalar
psixikasi rivojidagi o‘zgarishlarni belgilab beradi. Maktab ta’limi o‘quvchining turmush tarzini, ijtimoiy
mavqeini, sinf jamoasi va oila muhitidagi o‘rnini o‘zgartiradi. Uning vazifasi o‘qishdan, bilim olish,
ko‘nikma va malakalarni egallash, o‘zlashtirishdan iborat bo‘lib qoladi. Bunda bolalar muhitga moslashishi
kerak bo‘ladi. Boshlang‘ich sinf yoshidagi o‘quvchilarning o‘quv faoliyatlari murakkab bo‘lgan ko‘p darajali
motivlar tizimi bilan boshqariladi.
|
| |
1 Bob Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash sohasi

Materialshunoslik
1 - Bob
Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash
sohasi.
Ma’ruzachi: ass. A.R.Baymirzaev
Detal yuzasiga termik va kimyoviy ta’sir qilib uni strukturasini, tarkibini va
xossalarini o‘zgartirib kerakli xossalarini olish jarayoniga kimyoviy-termik ishlash
deyiladi. Kimyoviy – termik ishlash jarayonida detal yuzasini ma’lum qatlami har
xil elementlar bilan diffuzion to‘yinadi.
Kimyoviy – termik ishlash detal
yuza qatlamini qattiqligini, ishqalanib
yeyilishga qarshiligini, toliqishga qarshiligini, kontakt chidamliligini, elektr va gaz
karroziyasidan himoya qilinishlikni oshirish uchun ishlatiladi.
Kimyoviy – termik ishlash (XTI) o‘z ichiga uchta davrni oladi.
Birinchi davrda dastlabki muhitda kimyoviy reaktsiya ketadi. Natijada aktiv
diffuziyalovchi elementlar hosil bo‘ladi, ya’ni ionlashgan holatda.
Ikkinchi davr jarayonida ular metallni yutuvchi yuzasi bilan o‘zlashtiriladi
(xazm qildiriladi), ya’ni diffuziyalovchi elementlarni adsorbtsiyasi ro‘y beradi.
Natijada yupqa yuza qatlami diffuziyalovchi element bilan to‘yinadi.
Uchinchi davrda to‘yinuvchi (yutuvchi) metall ichiga elementlarni diffuzion
ichiga kiradi. Bu bilan qattiq eritma yoki fazoviy qayta kristallanish bo‘ladi.
Kimyoviy – termik ishlash jarayonini birinchi
va ikkinchi davri ancha tez
o‘tadi, ayniqsa, uchinchi davrga nisbatan. Uchinchi diffuzion
davrda diffuziyali
zonani strukturasi va xossalari shakllanadi.
Diffuziya jarayonini rivojlanishi qatlamni hosil bo‘lishiga olib keladi. Bu
degani to‘yingan detal materiali qatlami hosil bo‘ldi degani. Bu qatlam kimyoviy
tarkibi, demak, struktura va xossalari dastlabkidan farq qiladi. Diffuzion qatlamda
diffuziyalanuvchi
elementning taqsimlanishi, ya’ni
element konstruktsiyasining
qatlam bo‘yicha o‘zgarishi
rasm
da tasvirlangan.
Rasm
Diffuziyalanuvchi element konstruktsiyasining qatlam chuqurligi
bo‘yicha o‘zgarishi grafigi
Kimyoviy – termik ishlash usullari ko‘p. Ammo, sanoatda ko‘p
tarqalgani
aktiv suyuq va gaz muhitlari bilan to‘yintirishdir.
Kimyoviy – termik ishlash usullariga quyidagilar kiradi: tsementitlash
(uglerodlash), azotlash, tsianlash, diffuzion legirlash va boshqalar.
Grammatik kategoriyalar va ularning ifodalanish usullari

3.Grammatik kategoriyalar va ularning ifodalanish usullari. Har bir tilning o‘ziga xos grammatik ma`nolari ,uni ifoda qiluvchi vositalari mavjud. Grammatik kategoriya - umumlashgan grammatik ma`no bo‘lib, u tilning qaysi morfologik tipga kirishini ko‘rsatadi va o‘z ifodasini so‘zlarning o‘zgarishida, gapda so‘zlarning boғlanishida topadi. Zidlik mas., birlik va ko‘plik. SHundan son kategoriyasi kelib chiqadi.
Grammatik kategoriyalar grammatik ma`no va grammatik formalar birikmasidan tarkib topadi.
Grammatik kategoriyalar ifodalanish usuliga ko‘ra uch turga bo‘linadi:
- sintetik grammatik kategoriyalar;
- analitik grammatik kategoriyalar;
-aralash grammatik kategoriya yoki sintetik-analitik grammatik kategoriyalar.
Sintetik grammatik kategoriyalar: o‘zbek tilida: son, kelishik, egalik, shaxs-son.
Analitik grammatik kategoriyalar: rus tili: egalik, o‘zbek tilida -i, rus tilida tvoya, moya, ego, nasha, vasha, ix.
Jins kategoriyasi
Son kategoriyasi
Kelishik kategoriyasi
Zamon kategoriyasi
Demak, har bir tilning o‘ziga xos grammatik ma`no turlari va ularni ifoda qilish usullari, vositalari bor. Bular har bir tilning o‘ziga xos grammatik qurilishiga ega ekanini ko‘rsatuvchi faktorlardir.
|
Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti o‘zbek filologiyasi fakul’teti - bet 33

Taroqchi so‘zi taroq so‘zidan yasalgan, bunda yasovchi so‘zning o‘zi ham aslda yasama (taroq elementi — nisbiy: yakka holda — yasama so‘z, taroqchi so‘zining sostavida — yasovchi so‘z). Demak, bunday so‘zlarda derivatsiya (yasalganlik) darajali — bosqichli bo‘ladi: birinchi derivatsiya (taroq), ikkinchi derivatsiya (taroqchi); uchinchi derivatsiya (taroqchilik). Bularning birinchisi — tub so‘zdan (o‘zakdan) yasash, ikkinchisi — yasama so‘zdan (negizdan) yasash, uchinchisi — ikkinchi yasalmadan (negizdan hosil bo‘lgan negizdan) yasash. Bunda: taroqchi — birinchi («birlamchi») negizdan yasash, taroqchilik — ikkinchi («ikkilamchi») negizdan yasash. So‘zning yasamaligini belgilashda eng keyingi yasalish hisobga olinadi: bichiqchi.shk (bichiqchi so‘zidan yasalgan: bichiqchi+lik), bichiqchi (bichiq so‘zidan yasalgan: bichiq+chi), bichiq (bich so‘zidan yasalgan: bich+iq), bich (yasalmagan: tub so‘z, o‘zak so‘z). Demak, har gal — bir harakat, bir yasalish: har gal — bir munosabat (yasovchi va yasalma orasidagi munosabat — so‘z yasash munosabati). Bu yasalish tizmasi o‘z qonuniyatlariga, izchillikka ega («bichiqchilik so‘zi bich so‘zidan yasalgan» deb bo‘lmaydi). Lekin bunday yasalish tizmasida ham dastlabki elementning (tub so‘zning) ma`nosi (taramoq, bichmoq) oxirgacha sezilib — boғlanib borishi shart. Qaerda bu boғlanish uzilsa (sezilmas holga kelgan bo‘lsa), o‘sha erda so‘z yasalish aloqasi ham yo‘qoladi.
«Bu so‘z qanday yasalgan?» degan so‘roq har gal bir butun, yaxlit so‘zni, bir protsessni ko‘zda tutadi («to‘qimachilik so‘zi to‘qimachi so‘zidan yasalgan: to‘qimachi+lik»), «bu so‘z qanday morfemalardan iborat?» so‘roғi esa, so‘z yasash analizini emas, balki morfematik analizni ko‘zda tutadi («to‘qimachilik so‘zi to‘rt morfemadan iborat: to‘qi+ma+chi+lik: to‘qi — o‘zak morfema, qolganlari — affiksal morfemalar»).
So‘zning morfologik qismlarga bo‘linishi so‘z yasashga ham, so‘zning formasini yasashga ham aloqador: ikkalasida ham hosil qilish yo‘li (affiksatsiya) va vositasi bir xil. Lekin so‘zning strukturasini o‘rganish —uni qismlarga bo‘lish ikki xil: morfologik analiz va so‘z yasash analizi. Morfologik analiz (morfematik analiz deb ham yuritiladi) so‘zning morfologik strukturasini — morfema sostavini aniqlaydi, shunga ko‘ra u morfema analizi deb ham yuritiladi. Bundagi ikki qismga bo‘linish xususiyati «o‘zak va affiks» tusidagi grammatik zidlik holatidir. So‘z yasash analizi so‘zning yasalish strukturasini — yasama so‘zning strukturasini aniqlaydi. Bunda: yasovchi va yasalma, bu ikki qism orasidagi semantik-morfologik munosabat belgilanadi. Masalan, yaxshilik (yaxshi — yasovchi so‘z, yaxshilik — yasalma). Bu affiks orqali, affiksatsiya yo‘li bilan yasalishdir. Demak, bu so‘z o‘zak va affiksning munosabatga kirishishi bilan hosil bo‘lgan. Bunday yasashni derivatologiya tekshiradi: o‘zak+affiks yoki negiz+affiks: no-tinchlik. Bunda affiks derivator sanaladi.
|
GRAMMATIKA - Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti o‘zbek filologiyasi fakul’teti

8-ma`ruza: GRAMMATIKA
R e j a:
1.Grammatika va uning tarkibiy qismlari.
2.Grammatik ma`no va grammatik shakl.
3.Grammatik kategoriyalar va ularning ifodalanish usullari.
4.Sintetik va analitik tillar.
Tayanch iboralar: tilning grammatik qurilishi, nutqning grammatik strukturasi, morfologiya, sintaksis, kategorial va nokategorial shakllar, so‘z birikmasi, gap, tarixiy grammatika, falsafiy grammatika, umumiy grammatika, qiyosiy grammatika, tasviriy grammatika, tranformatsion grammatika, logik va grammatik kategoriyalar, struktural tilshunoslik, til sistemasini (tizimini) tadqiq qilish metodlari, distributiv analiz (tahlil) metodi, til elementlari, distributsiya, kontrast distributsiya, bevosita tashkil etuvchilarga ajratish metodi, transformatsion analiz metodi, yadro gaplar, sintaktik metonimiya, leksik ma`no, grammatik ma`no, kelishik qo‘shimchalari, fe`l zamonlari, sifat darajalari, affiksatsiya, egalik affikslari, kelishik shakllari, intonatsiya (ohang), melodika, urғu, takror, reduplikatsiya, ichki flektsiya, suppletivizm.
|
Analitik tizimdagi tillar - Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti o‘zbek filologiyasi fakul’teti

3.Analitik tizimdagi tillar.
Analitik – grekcha analitikas – echilish, ajralish demakdir. Analitik tillarning xususiyati shundan iboratki, bu tillarda grammatik munosabatlar qo‘shimchalar orqali emas, analitik vositalar (so‘z tartibi, boғlovchi, ko‘makchi va boshqalar) yordamida ifodalanadi. Ingliz, frantsuz, fors kabi tillar mana shunday tillardir.
Analitik tillarga roman tillari, Daniya, yangi grek va boshqa tilar kiradi.
4. Sintetik tizimdagi tillar. Sintetik tillarda grammatik ma`no qo‘shimchalar orqali, ya`ni so‘zning tarkibida ifodalanadi. Masalan, rus tilida knigu so‘zi leksik ma`nodan tashqari bir necha grammatik ma`nolarni ham ifodalaydi (vinitel’niy padej, birlik va jenskiy rod).
Sintetik (grekcha sintetikos – biriktirish, birikish ma`nolarini anglatadi) tillarga qadimgi hind-evropa tillari, hozirgi Litva, slavyan, nemis tillarining ko‘pchiligi kiradi.
Sof analitik va sof sintetik tillar bo‘lmaydi. Mas., budu pisat’, budesh’ pisat’, budut pisat’, budem pisat’ – pishu, pishesh, pishet, pishut kabi.
|
Polisintetik tillar - Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti o‘zbek filologiyasi fakul’teti

|
Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti o‘zbek filologiyasi fakul’teti
|
bet | 43/58 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 0,83 Mb. | | #13858 | Turi | Семинар |
5. Polisintetik tillar. Bu tillarga amerika hindulari tili, chukot, koryak va boshqa tillar kiradi. Bu tillarning asosiy morfologik xususiyatlari – ega, aniqlovchi, to‘ldiruvchi va holni ifodalab kelgan so‘zlar fe`l bilan birikib, murakkab tarkibli qo‘shma so‘z shakliga o‘xshash gap hosil qilishidir. Bunda gap boshida ega, oxirida kesim; to‘ldiruvchi, hol, aniqlovchilar esa ega bilan kesimning o‘rtasida keladi. Mas., chukot tilida: t’mayn’valmnark’nmen – men (t’), katta (mayn), pichoqni (vala), charxlayapman (mnarkan); ti-ata-kaa-nmi-rkiin - men semiz buғularni o‘ldirayapman.
12-ma`ruza: TILNING TASHQI VA ICHKI JIHATI
|
| |
- nazorat ishi - I poyezd 4 soatda 336 km, avtobus 3 soatda 126 km yo’l bosdi. Avtobusning tezligi poyezd tezligidan...

|
I poyezd 4 soatda 336 km, avtobus 3 soatda 126 km yo’l bosdi. Avtobusning tezligi poyezd tezligidan necha marta kam? Yechish
|
bet | 58/91 | Sana | 02.04.2021 | Hajmi | 2,4 Mb. | | #13942 |
8 - nazorat ishi
I variant
1. Tenglamani yeching: .
2. Keltirilgan kvadrat tenglamani yeching: .
3. Ildizlari va bo¢lgan kvadrat tenglama tuzing.
4. Kvadrat uchhadni ko‘paytuvchilarga ajrating: .
5. Tenglamani yeching:
II variant
1. Tenglamani yeching: .
2. Keltirilgan kvadrat tenglamani yeching: .
3. Ildizlari va bo¢lgan kvadrat tenglama tuzing.
4. Kvadrat uchhadni ko‘paytuvchilarga ajrating:.
5. Tenglamani yeching:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
I poyezd 4 soatda 336 km, avtobus 3 soatda 126 km yo’l bosdi. Avtobusning tezligi poyezd tezligidan necha marta kam? Yechish
|
TILNING TASHQI SHAROITI - Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti o‘zbek filologiyasi fakul’teti

TILNING TASHQI SHAROITI
Reja:
Tilning ichki tuzilishi.
Tillar taraqqiyotidagi farqlanish va o‘xshashliklar.
SHeva va lahjalar.
Adabiy til va uning mezoni.
Tillarning o‘zaro ta`siri.
Jamiyat tilsiz bo‘lmaydi va aksincha til ham jamiyatsiz bo‘la olmaydi. Til kichik bir qabila yoki kamroq sonli millat bo‘ladimi yoki xalq bo‘ladimi, barchasi uchun zarur bo‘lgan muhim muloqot vositasidir. Tildagi turli hodisa va vositalar, belgilar va xususiyatlar o‘zgaradi, biri yo‘qoladi, boshqasi hosil bo‘ladi. Asta-sekin til rivojlanadi. Agar biror tilda jamiyat a`zolari so‘zlashmay qo‘ysa, uni o‘lik til deb yuritiladi. Masalan, lotin, xet, shumer, akkad, got, pras, xurrit tillari ana shunday o‘lik tillar sirasiga kiradi. Lekin bu o‘lik tillar boshqa tillarga katta ta`sir o‘tkazib, hozir ham boshqa tillarda o‘lik tillaridan o‘zlashgan so‘z va iboralar, turli grammatik vositalar bor.
Tillarning saqlanishi va o‘lik tilga aylanishi tashqi shart-sharoitlarga boғliqdir. Tillar o‘rtasidagi aloqalar unda so‘zlashuvchi aholining joylanishi ya`ni geografiyasi va jamoaning madaniyati, iqtisodi, urf-odati, psixologiyasi bilan boғliqdir. Ba`zi tillarda juda kam odam so‘zlashsa, boshqa ba`zisida miilionlab xalq so‘zlashadi. Tillarning hududiy tarqalishi ham juda rang-barang. Masalan, ingliz va ispan tillari turli qitqa va mamlakatlarda tarqalgan hududiy variantlariga egadir. Tillarning mahalliy farqlari aks etgan varianti uning sheva va dialektlari deb yuritiladi.
Jahondagi ba`zi tillar va ularning dialektlari o‘rtasidagi farqlar hali aniqlanmagan. Tillar o‘z qo‘llanish sohasi bilan ham farqlanadi. Masalan, lotin till fanlarning turli sohalarida, ayniqsa, tibbiyot, biologiya, kimyo, geologiya, fizika va boshqalarda qo‘llanadi. Qadimiy grek till ham fanlarning turli sohalarida qo‘llanadi. Italyan tilidagi so‘zlar san`at sohasida ko‘proq qo‘llanadi.
|
- nazorat ishi - I poyezd 4 soatda 336 km, avtobus 3 soatda 126 km yo’l bosdi. Avtobusning tezligi poyezd tezligidan...

|
I poyezd 4 soatda 336 km, avtobus 3 soatda 126 km yo’l bosdi. Avtobusning tezligi poyezd tezligidan necha marta kam? Yechish
|
bet | 60/91 | Sana | 02.04.2021 | Hajmi | 2,4 Mb. | | #13942 |
10 - nazorat ishi
I variant
Motorli qayiq suv oqimi bo‘ylab 7,5 soat 54 km bosib o‘tdi va orqaga qaytdi. Agar suv oqimini tezligi 3 km/soat bo‘lsa, motorli qayiqning tezligini toping.
Sonni standart shaklda yozing: а) 12000; b) 154000; c) 34,26.
Tengsizlikni yeching: .
Tenglamalar sistemasini yeching:
5. Tenglamani yeching:
II variant
1. Sayohatchilar qayiqda 4,5 soat suv oqimiga qarshi 6 km suzib, orqaga qaytdilar. Agar suv oqimini tezligi 1 km/soat bo‘lsa, qayiqning tezligini toping.
2. Sonni standart shaklda yozing: а) 37000; b) 534000; c) 52,16.
3. Tengsizlikni yeching: .
4. Tenglamalar sistemasini yeching:
5 Tenglamani yeching:
8 – sinf Geometriya
Masalaning yechimini baholash uchun quyida misol keltiramiz.
Masalan.
Trapeцiyaning perimetri 126 sm, parallel bo‘lmagan tomonlari
30 sm va 26 sm ga teng. toping.
Yechish:
Berilgan: - trapeцiya, ,
В С parallel bo‘lmagan tomonlari
va .
М N Topish kerak: – o‘rta chiziq.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
I poyezd 4 soatda 336 km, avtobus 3 soatda 126 km yo’l bosdi. Avtobusning tezligi poyezd tezligidan necha marta kam? Yechish
|