A.F.Disterveg – nemis pedagogi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent moliya instituti

A.F.Disterveg – nemis pedagogi
KIRISh
O‘zining mustaqil ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish yo‘lini tanlab
olgan O‘zbekiston Respublikasi ta’lim sohasini ham sobitqadamlik
bilan isloh qilib bormoqda. Ayniqsa, “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun va
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” qabul qilingach, bu boradagi ishlar keng
ko‘lamga erishdi. Ushbu hujjatlarning talablari asosida bilim va kasb-hunar
egallashga bo‘lgan e’tibor kuchayib ketdi. Shu tufayli ta’lim-tarbiya tizimiga
yangicha ilmiy-uslubiy yondashuvlar kirib kela boshladi. Bu yondashuvlar,
o‘z navbatida, o‘quv jarayonining turli tashkiliy va metodik jamg‘armalarida
muayyan ijobiy o‘zgarishlarni sodir etadi, albatta. Ularning juda ko‘pchiligi
pedagogik texnologiyalar (PT) va pedagogik mahorat (PM) bilan uzviy
bog‘liq o‘zgarishlardir.
O‘quv faoliyati, bu – keng ma’noda inson faoliyatining muayyan
maqsadlar yo‘nalishida namoyon bo‘lishidir. Bu faoliyat faqat insoniyat
jamiyatida amalga oshirilishi sababli, u nafaqat har bir insonning, balki butun
jamiyatning manfaatlari va maqsadlariga xizmat qiladi. O‘quv faoliyati
insonning ongli va maqsadli mehnati bo‘lib, u shaxsga ta’lim berish, uni
tarbiyalash va uning rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Ushbu
jarayonning mohiyati inson tomonidan to‘plangan tajriba, bilimlar, malaka
va ko‘nikmalarni o‘sib kelayotgan avlodga berishdan iborat. O‘quv faoliyati
insonning individual rivojlanishi bilan uzviy bog‘liq holda bolalikdan
boshlab, to ulg‘aygan davrigacha mavjud bo‘ladi. Shuning uchun tarixiy
ijtimoiy hodisa hisoblanmish o‘quv jarayoni o‘z rivojlanish tarixiga ega.
Demak, o‘quv faoliyati inson faoliyatining boshqa turlari singari,
kishilik jamiyatiga xos bo‘lgan obyektiv hodisa sifatida amal qiladi.
Jamiyatning o‘zi murakkab va ziddiyatli o‘zgarishlarga uchrab turar ekan,
o‘quv faoliyati ham insoniyat taraqqiyotining turli rivojlanish bosqichlarida
4
har xil muayyan shakllarga ega bo‘ladi. Masalan, O‘zbekistonda mustaqillik
qo‘lga kiritilgandan so‘ng ta’lim sohasida bir qator muhim hujjatlar qabul
qilindi va uzluksiz ta’lim tizimi shaklan va mazmunan yangi rivojlanish
bosqichlariga o‘tdi, ya’ni o‘qitish jarayoni takomillashish yo‘liga tushib oldi.
Shunday qilib, har bir jamiyatning kelajagi uning ajralmas
qismi bo‘lgan ta’lim tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan
belgilanadi. Mustaqillikni mustahkamlashning strategik yo‘lida
og‘ishmay davom etayotgan va iqtisodiyotni erkinlashtirish yo‘liga kirib
borayotgan mamlakatimizda ta’lim tizimini isloh qilish, unga rivojlangan
mamlakatlarning ilg‘or texnologiyalarini joriy qilish, milliy qadriyatlarimizni
singdirgan holda ta’limni tashkil etish, bu jarayonni puxta va samarali
amalga oshirish ishlari bugungi kunda davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi.
Mamlakatimizda uzluksiz ta’lim tizimini isloh qilishning tashkiliy, ilmiy
va metodik asoslari yaratildi. Bundan asosiy maqsad, komil inson va
yetuk malakali raqobatbardosh mutaxassislar tayyorlash, deb belgilandi.
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ning asosiy tarkibiy qismlarini shaxs,
davlat va jamiyat, uzluksiz ta’lim, fan va ishlab chiqarish tashkil etib,
ular o‘zaro bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Mazkur hujjat talablarini
amalga oshirish esa ta’lim tizimini tubdan qayta qurishni, ya’ni xalq ta’limi
taraqqiyotining konseptual qoidalarini qayta ko‘rib chiqishni va uni qisqa
vaqt ichida ijobiy hal qilishni taqozo etadi. Bu vazifalarning hal etilishi
jahon ilmiy jamg‘armasidagi juda katta hajmli axborot fondidan nimani
ajratib olish, qancha va qanday o‘qitish masalalarining yechimi bilan
bevosita bog‘liqdir. Ana shu kesimda ta’lim texnologiyalari (TT)ni joriy
etish bilan aloqador zamonaviy muammolar oydinlashadi. Qolaversa,
ushbu yo‘nalishdagi ishlarni yanada kengroq davom ettirishni davr
taqozo etmoqda. Pedagogik ta’lim amaliyotida kasbiy tayyorgarlik bilan
bog‘liq ayrim masalalarning o‘z aksini yaxshi topmaganligi ham tegishli
o‘qitish metodikalarining takomillashuvini dolzarb masalaga aylantirib
qo‘ymoqda.
Hozirgi paytda aksariyat metodist va pedagog-olimlar PT o‘quvchi
yoki talabalarga ta’lim-tarbiya berishda ko‘zlangan maqsadga erishishni
to‘la kafolatlaydi, deb qarashmoqda. Lekin bunday fikrlarni obyektiv
haqiqat o‘rnida qabul qilib bo‘lmaydi, chunki bunda obyekt shaxs
bo‘lib, uning ongi taklif qilinayotgan texnologiyani to‘laligicha qabul
qila olmaydi, aksincha, uni inkor qilishi ham mumkin. Shuning uchun,
5
zamonaviy pedagogik texnologiyalar (ZPT)ni o‘quv jarayoniga kiritishda
uning boshqaruvchisi bo‘lgan o‘qituvchigina ko‘zlangan maqsadga
erishishning bosh kafolatchisi bo‘ladi. Agar shu nuqtayi nazardan
kelib chiqib qaraydigan bo‘lsak, yangi PT (YPT) va uning asosiy negizi
bo‘lgan axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)ni ta’lim tizimiga
joriy etishda uning boshqaruvchisi bo‘lmish o‘qituvchining tayyorgarlik
darajasini birinchi o‘ringa qo‘yish lozim. Shu sababli pedagogik jarayonlar
(PJ)ning kun tartibidagi aksariyat dolzarb muammolarining ijobiy yoki
maqsadga muvofiq tarzda hal qilinishi ko‘p jihatdan o‘qituvchining kasbiy
salohiyati va pedagogik mahoratiga bog‘liqdir.
YPT va axborot texnologiyalari (AT)ni o‘quv jarayoniga joriy etish
ko‘lamini kengaytirish, bu yo‘nalishda ilg‘or tajribalarni tatbiq qilish, har
bir fan bo‘yicha bu sohada aniq rejalarni tuzish va amalga oshirish, darslik
va o‘quv qo‘llanmalari hamda dasturlar va ma’ruza matnlarini elektron
disketlarga ko‘chirish, ular bilan har bir talabani ta’minlashga erishish, ilmiy
va ilmiy-metodik ishlarda, shuningdek, o‘quv-tarbiya jarayonida ZPT va
ATning keng joriy etilishiga erishish, ta’lim tizimini zarur axborot vositalari
bilan yetarli darajada ta’minlash, ta’lim muassasalarini kommunikatsiyali
tarmoqlarga bog‘lash kabi vazifalar muhim hisoblanadi.
Xullas, TT - o‘qitish jarayonlarini optimal tashkil etishdir. O‘quv
materiallarini tanlash, qayta ishlab o‘quvchi yoki talabalarning bilimiga,
o‘zlashtirish xususiyatlariga moslab shakl va hajmini o‘zgartirish ham
TTga daxldor. PT - o‘z navbatida ta’lim-tarbiyaning obyektiv qonuniyatlari
va diagnostik maqsadlari asosida o‘quv jarayonlari, ta’lim-tarbiyaning
mazmuni, metod va vositalarini ishlab chiqish va takomillashtirish tizimidir,
ya’ni fan va texnika yangiliklarini o‘zida mujassamlashtiradigan o‘quv
jarayonidir.
Mazkur qo‘llanmada yuqorida ta’kidlab o‘tilgan muammolarni hal
etishning ayrim jihatlari, PT va PMning ahamiyati hamda ular bilan bog‘liq
jarayonlarni o‘rganishning metodik asoslari bayon qilingan.
Qo‘llanma oliy o‘quv yurtlarining talabalari va PJ mexanizmi bilan
qiziquvchi barcha kitobxonlar uchun mo‘ljallangan. Undan oliy o‘quv
yurtlarining professor-o‘qituvchilari, ilmiy izlanuvchilar, pedagogika va
o‘qitish metodikasi masalalari bilan shug‘ullanuvchilar ham foydalanishlari
mumkin.
6
«Kadrlar tayyorlash uzoq davom etadigan jarayon bo‘lib,
u har birimizdan astoydil, betinim va izchil mehnatni talab qiladi».
|