nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ta`mirlar ikki turda olib boriladi

Ta`mirlar ikki turda olib boriladi:
Joriy ta`mirlash;
Kapital ta`mirlash.
Joriy ta`mirlash. Mashina, agregat, uzelning ishlash qobiliyatini ta`minlash yoki tiklash uchun hamda ularning ayrim qismlarini almashtirish maqsadida joriy ta`mirlash o'tkaziladi.
Oldini olish xarakteridagi joriy ta`mirlash asosan berilgan markadagi mashinalar uchun belgilangan texnik xizmat ko'rsatishning muayyan turi bilan birga bajariladi. Ishlamay qolish oqibatlari esa bu nuqson paydo bo'lganidan va sabablari aniqlanganidan keyin bartaraf etiladi.
Joriy ta`mirlash uning murakkabligiga qarab mashinadan foydalaniladigan joyning o'zida ham, maxsus texnik xizmat ko'satish ustaxonalari va stantsiyalarida ham amalga oshiriladi.
|
Ishonchlilik ko'rsatkichlari ro'yxati

Buzilmay ishlashlik ehtimolligi
Buzilishlarning jadalligi
Buzilmasdan ishlash muddati
Buzilgunga qadar ishlash o'rtacha muddati
Buzilmasdan oldin ishlash o'rtacha muddati
Buzilishlarninng jadalligini belgilovchi ko'rsatkich-buzilmasdan oldin necha foiz ishlash muddatini o'tgan
|
Mustahkamlik parametrlari bo`yicha ishonchlilik hisobi

2.2. Mustahkamlik parametrlari bo`yicha ishonchlilik hisobi.
Mashina va texnologik jixozlar puxtaliligi hisobi mustahkamlik parametrlari bo`yicha quyidagicha amalga oshiriladi.
Statik va dinamik yuklamalar mavjudligi sababli buzilmaslik extimoligini aniqlash
Mashinalarning buzilmasdan ishlashlik vaqtini aniqlash.
Puxtalilikni parametrlari bo`yicha hisoblash quyidagi usullar yordamida amalga oshiriladi;
a) materialning mustahkamlik bo`yicha xususiyatlari va yuklamalarini berilgan funksiyalarini tarqalishi bo`yicha puxtalilik hisobi.
b) charchashga chidamlilik bo`yicha puxtalilik hisobi.
Materialning mustahkamlik bo`yicha xususiyatlari va yuklamalarini berilgan funksiyalarini tarqalishi bo`yicha ishonchlilik hisobi.
Mexanik sistemalarda mashina detallari yoki konstruktsiya elementlarining buzilishi asosiy o`rnini egallaydi. Bunday buzilishlarning sabablaridan biri - bu ishlatilishdagi yuklamalarning ortiqchaligi yoki elastiklilikni ko`tarilishi. Detallardagi o`rtacha kuchlanish miqdori chiniqish chegarasida kichik bo`lgan holatni ko`rib chiqamiz. Ishlatilishdagi yuklamalar, shuningdek materiallarning mustahkamlik xususiyatlari umumiy holatlarda tasodifiy miqdorlar bo`lib hisoblanadi va bir necha tarqalish qonunlari bilan xarakterlanadi.
To`qimachilik mashinalari detallarining ishga yaroqliligi quyidagi shartlarga bog`liq:
- ishlash jarayonida detalni havfli kesimidagi kuchlanish
- detalni chegara mustahkamligi statik kuchlanish ta`sirida ishlaydigan detal.
- detalning chidash chegarasi.
To`qimachilik mashinalarida asosan ikki o`zgaruvchan yuklamalar ishtirok etadi: pul satsion (r*0) va simmetrik (r*-1)
bu yerda
– ishlash jarayonida detalning egilishi
– ruhsat etilgan egilish.
Ruhsat etilgan egilish miqdori vallarni bajarish funktsiyalaridan kelib chiqadi, ya`ni
- tishli uzatmalar vallarida:
- chervyakli uzatmalar vallarida:
bu yerda – uzatmalar moduli.
Bundan tashqari ruhsat etilgan egilish parametrik puxtaligiga ham bog`liq. Misol, tarash mashinasining ajratuvchi tarog`ini egilish barabani va polotnoorasidagi oraliq masofasini 6-10 % dan yuqori bo`lmasligi shart.
Ruhsat etilgan egilishdan oshib ketsa, unda tarash texnologiyasi izdan chiqib ketadi.
|
Ishonchlilik ko`rsatkichlari - 2-ma`ruza. Texnologik jihozlarga texnik xizmat ko`rsatish va ishonchlilik asoslari...

Ishonchlilik ko`rsatkichlari
«Ishlamay qolishlik» tushunchasi ishonchlilik nazariyasida markaziy masalalardan biridir.
Mashinaning ishlamay qolishi detallarning yeyilishi, sinishi, deformatsiyalanishi, mexanizmlari yoki tizmlarining rostlanishini buzilishi, maxkamlangan joylarining bo`shab qolishi, yoqilg`i, surkov moyini uzatish, to`xtab qolishi oqibatida ro`y berishi mumkin.
Qay tarzda namoyon bo`lishiga qarab, ishlamay qolishlar asta-sekin va to`satdan ishlamay qolishlarga bo`linadi.
Qandaydir ko`rsatkich yoki xususiyatlarning tobora o`zgarib borishi natijasida sodir bo`ladigan ishlamay qolish asta-sekin ishlamay qolish deb ataladi. Foydalanishning istagan davrida yuz berish mumkin va tasodifiy omillarga bog`liq bo`lgan ishlamay qolish to`satdan ishlamay qolish dyeyiladi.
Buyum holatining parametrlari uning o`z vazifasini bajarish sifatini belgilaydi. Holat parametrlarining ruhsat etilgan qiymatlaridan chetlanishi buyumning ishlash qobiliyati buzilganligini bildiradi. Bu turdagi ishlamay qolishlar parametrik ishlamay qolishlar deb yuritiladi. Agar parametrlarning o`zgarishi tuzatib bo`lmaydigan darajada bo`lsa (masalan, yeyilish, zanglash, eskirish sababli), u xolda asta-sekin ishlamay qolish sodir bo`ladi.
To`satdan ishlamay qolishlar ko`zda tutilmagan yuklanishlarda, ishchi qurilmalari ifloslanganda va xokozolarda yuz beruvchi qobiliyatning tasodifan o`zgarishdan iborat. Detalning sinishi to`satdan ishlamay qolishga misol bo`la oladi.
Ro`y berish sabablariga ko`ra, ishlamay qolishlar quyidagi to`rtta turkumga bo`linadi:
|
Mustahkamlik bo`yicha ishonchlilikni ta`minlash usullari

2.3. Mustahkamlik bo`yicha ishonchlilikni ta`minlash usullari.
Detallarning mustahkamlik bo`yicha puxtalilikni ta`minlash uchun yuzalarni kerakli o`lchamlari va shakllarini aniqlashga olib kelinadi va ish jarayonida sinish va qoldiq deformatsiyalanish yuz bermaydi.
Materiallarni tejash maqsadida va konstruksiyani mukammallashtirish uchun detal ko`ndalang kesim yuzasi bo`yicha kuchlanishlarni bir xil tarqalishiga olib kelinadi va ular quyidagicha amalga oshiriladi:
egilish va burilishda ishlaydigan detallarni loyixalashda inertsiya momenti katta bo`lgan kesimlarni qo`llash maqsadga muvofiq;
mashinalarning konstruktsiyasini yaratishda detallar ortiqcha yuklanish va kuchlanishlardan saqlash sharoitini ta`minlash zarrur bo`lib, tebranishlarni pasaytiruvchi elementlarni qo`shish, saqlagich muftalarni qo`llash kerak;
mashinaning asosiy elementlari va uzellarini mustahkamllika hisoblash zarur;
detallar materialini to`g`ri tanlash va boshqalar.
Mashina va uskunalarning puxtaligini hamda ish samaradorligini oshirishga qaratilgan asosiy talablar:
-mashinalarning turini kamaytirish;
-mashinalar va agregatlardagi yig'ma qismlarning mukammal yasalishini, ularning mashinadan oson yechib olinishini ta`minlash;
-detallar va yig'ma qismlarni mumkin qadar bir xillashtirish;
-tez yeyiladigan sirtlarni oson yechiladigan va almashma detallar bilan ta`minlash; detallarning mustahkam bo'lishiga erishish;
-yirik qismlarni mashinalardan yechib olmasdan va qismlarga to'la ajratmasdan texnik diagnoz qo'yish qo'yish imkoniyatini yaratish;
-mashinalarga, texnik xizmat ko'rsatishga, rostlash, moylash va buzilgan joylarni tuzatishga bo'lgan ehtiyojlarini mumkin qadar qisqartirish, mashinalarning texnik xizmat ko'rsatish, joriy va asosiy ta`mirlashga qulayligini oshirishdan iborat.
Ish muddati ob`ektni ishga tushirgan paytdan boshlab, uning chegara holatga kelgunicha bajarga jami ish miqdori bilan hisoblanadi. Masalan, paxta terish mashinasining xizmat muddati soat, mavsum yoki yil bilan belgilanadi.
Saqlanuvchanlik muddati ob`ektning o'z puxtaligini belgilangan chegarada saqlagani holda necha kalendar kun saqlanishi yoki tashib keltirilishi bilan hisoblanadi.
Ishonchlilikni miqdor jihatdan tavsiflashda ishonchlilik ko'rsatkichlaridan foydalaniladi.
|
Texnik xizmat ko'rsatish - 2-ma`ruza. Texnologik jihozlarga texnik xizmat ko`rsatish va ishonchlilik asoslari hisoblash...

Texnik xizmat ko'rsatish. Texnik xizmat ko'rsatish jihozlardan foydalanish va ularni saqlash chog'ida ularni soz holatda tutib turish uchun bajariladigan ishlar majmuidir. Bu ishlar buzilishini oldini olish xarakteriga ega bo'lib, jihozdan foydalanish butun davri mobaynida davriy ravishda amalga oshiriladi. Texnik xizmat ko'rsatish yuvish, tozalash, nazorat qilish, diagnostika, rostlash, moylash, suyuqlik bilan to'ldirish, mahkamlash, montaj-demontaj qilish, saqlashga tayyorlash ishlarini o'z ichiga oladi.
Texnik xizmat ko'rsatishda mashinaning ayrim tarkibiy qismlari almashtirilishi mumkin. Mashinalarga texnik xizmat ko'rsatishning turlari quyidagicha:
Har smenada texnik xizmat ko'rsatish;
Texnik xizmat ko'rsatishning raqamli turlari (1,2,3-TXK);
Mavsumiy texnik xizmat ko'rsatish;
Alohida sharoitlarda foydalanishda texnik xizmat ko'rsatish;
Ishlatib ko'rishda texnik xizmat ko'rsatish;
Saqlash chog'ida texnik xizmat ko'rsatish.
Ta`mirlash - ishlash qobiliyatini tiklash maqsadida mashinaning nuqsonlarini bartaraf etish ishlari majmuidir.
Mashinalarni ta`mirlash bu – texnik xizmat ko`rsatish korxonalarida ta`mirlanadi. Bu korxona mashinasozlik korxonasining bir turi bo'lib, unda mashinaning yaxshi ishlash qobiliyatini yo'qotgan, ammo hali ta`mirlashga yaroqli bo'lgan hamda ushbu ishlab chiqarish uchun asosiy detallar vazifasini bajaradigan qismlari texnik shartlarga muvofiq tarzlarda ta`mirlanadi.
|
Buning uchun avval alien yordam dasturini o'rnating

|
Buning uchun avval alien yordam dasturini o'rnating
|
bet | 3/3 | Sana | 23.12.2023 | Hajmi | 479,13 Kb. | | #127540 |
Bog'liq 8.Dasturiy paketlar boshqaruviBuning uchun avval alien yordam dasturini o'rnating:
sudo apt-get install alien
Keyinchalik, Teamviewer paketini deb-dan rpm-ga o'zgartiramiz. Alien bilan ishlashning umumiy formati quyidagicha bo'ladi:
sudo alien
.deb
Teamviewer bilan bizning misolimiz uchun:
sudo alien --to-rpm teamviewer_amd64.deb
Paketlarning asosiy operatsiyalari
Paketlarni barcha menejerlarga o'rnatish shunga o'xshash tarzda amalga oshiriladi. Avval paketni yuklab olishingiz kerak (.deb, .rpm ...), keyin ushbu tarqatish buyrug'i (dpkg, rpm va boshqalar) yordamida paketni qo'lda o'rnating. Masalan, dpkg uchun bu dpkg-i firefox-19.0 bo'ladi.deb, va apt uchun apt-get install firefox.
Shu bilan birga, barcha bog'liqliklar avtomatik ravishda hal qilinadi va o'rnatiladi.
Apt uchun paketlar ro'yxati va paketlarning o'zi quyidagicha yangilanadi:
apt-get update
Omborni yangilash. Paketlarning o'zi emas, balki faqat paketlar ro'yxatini yuklaydi.
apt-get upgrade
Mahalliy o'rnatilgan paketlarning yangi versiyalarini yuklab olish.
Va paketlarni olib tashlash uchun apt quyidagi buyruqdan foydalanadi:
apt-get remove [ --purge ] package
Agar "-- purge " ko'rsatilgan bo'lsa, konfiguratsiya fayllarini ham o'chirib tashlaydi.
Paketlarni qaerdan qidirish kerak
Turli xil tarqatishlar uchun paketlarni qidirish uchun siz, albatta, qidiruv tizimlaridan foydalanishingiz mumkin, ammo shubhali tarkibga duch kelmaslik uchun tasdiqlangan manbalardan foydalanish yaxshiroqdir. Shunday qilib, Ubuntu uchun paketlarni quyidagi manbadan qidirish mumkin:
https://packages.ubuntu.com/
Amaliy qisim
Linuxda dasturlarni boshqarish uchun maxsus vositalar ishlab chiqilgan. Linux uchun amaliy dastur odatda paketda keladi. Ubuntu uchun standart paket menejeri apt-get.
Linux operatsion tizimlari dasturiy ta'minotning to'g'ri o'rnatilganligiga va yangilanganligiga ishonch hosil qilish uchun paket menejeri deb nomlanuvchi dasturiy vositadan foydalanadi. Shuningdek, u ombor deb nomlangan ma'lumotlar bazasida tashqi tomondan saqlanadigan mavjud dasturlarning joriy ro'yxatini saqlaydi.
Ubuntu paketlarini apt bilan yangilash.
I zox: Sizning tizimingiz yangilangan ma'lumotlar uchun omborlarni tekshiradi. Chiqish tugagandan so'ng ko'rsatiladi.
A pt bilan paketni o'rnatish
Apt yordamida o’rnatilgan dastur paketlarini yangilash.
sudo apt-get upgrade
P aketni o’chirish
|
| |
Xavfsizlik va atrof-muhit va mehnat gigienasi

|
Xavfsizlik va atrof-muhit va mehnat gigienasi
|
bet | 28/30 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 1,56 Mb. | | #238121 |
Bog'liq Yoqilg’i tayyorlash jarayonini avtomatlashtirishXavfsizlik va atrof-muhit va mehnat gigienasi
Neftni qayta ishlash zavodini qo'llab-quvvatlashning boshqa muhim faoliyati - bu xavfsizlik, yong'inning oldini olish va himoya qilish, atrof-muhitni muhofaza qilish va sanoat gigienasi. Ular alohida funksiyalar sifatida taqdim etilishi yoki neftni qayta ishlash zavodi faoliyatiga birlashtirilishi mumkin. Xavfsizlik, favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik ko'rish va javob berish, yong'inning oldini olish va himoya qilish faoliyati ko'pincha neftni qayta ishlash zavodida bir xil funktsiyaning mas'uliyati hisoblanadi.
Xavfsizlik funktsiyasi loyihani ko'rib chiqish, qurilish va qurilishni ko'rib chiqish va ishga tushirishdan oldin tekshirish guruhlari doirasida jarayon xavfsizligini boshqarish dasturlarida ishtirok etadi. Xavfsizlik ko'pincha pudratchining malakasini oshirish jarayonida yordam beradi, pudratchi faoliyatini ko'rib chiqadi va xodimlar va pudratchilar bilan bog'liq hodisalarni tekshiradi. Xavfsizlik xodimlari cheklangan joyga kirish va issiq ish kabi ruxsat talab qilinadigan faoliyatni nazorat qilish, portativ o't o'chirgichlar, zararsizlantirish vositalari, xavfsizlik dushlari, ko'z yuvish stantsiyalari, statsionar aniqlash moslamalari va signallari va favqulodda vaziyatlar mavjudligi va tayyorligini tekshirish uchun javobgar bo'lishi mumkin. zaharli gaz chiqqan taqdirda strategik joylarda joylashtirilgan mustaqil nafas olish apparati.
Xavfsizlik dasturlari. Neftni qayta ishlash zavodining xavfsizlik funktsiyasi odatda turli xil xavfsizlik va hodisalarning oldini olish dasturlarini ishlab chiqish va boshqarish uchun javobgardir, jumladan, lekin ular bilan cheklanmagan holda, quyidagilar:
dizayn qurilishi va ishga tushirishdan oldin xavfsizlikni tekshirish
baxtsiz hodisa, voqea va nosozliklarni tekshirish va hisobot berish
favqulodda vaziyatlarga tayyorlanish rejalari va javob dasturlari
pudratchi xavfsizlik dasturi
xavfsiz ish usullari va tartiblari
qulflash/tagout
cheklangan va inert fazoga kirish
iskala
elektr xavfsizligi, uskunani topraklama va nosozliklardan himoya qilish dasturi
mashinani himoya qilish
xavfsizlik belgilari va ogohlantirishlar
issiq ish, xavfsiz ish va kirishga ruxsat berish tizimlari.
|
| |
Yong'in brigadalari - Reja: Kirish Assosiy qisim

|
Reja: Kirish Assosiy qisim
|
bet | 29/30 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 1,56 Mb. | | #238121 |
Bog'liq Yoqilg’i tayyorlash jarayonini avtomatlashtirishYong'in brigadalari. Neftni qayta ishlash zavodining yong'inga qarshi brigadalari va favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish bo'yicha xodimlari to'liq vaqtli brigada a'zolari bo'lishi mumkin; neftni qayta ishlash zavodining tayinlangan xodimlari, masalan operatorlar va texnik xizmat ko'rsatuvchi xodimlar, ular o'qitilgan va o'zlarining muntazam vazifalariga qo'shimcha ravishda javob berish uchun tayinlangan; yoki ikkalasining kombinatsiyasi. Yong'inlardan tashqari, brigadalar an'anaviy ravishda neftni qayta ishlash zavodining boshqa hodisalariga, masalan, kislota yoki gaz chiqishi, kemalar yoki tanklardan qutqarish, to'kilishlar va hokazolarga javob beradi. Yong'indan himoya qilish funktsiyasi yong'in detektorlari va signallarini, statsionar va ko'chma yong'indan himoya qilish tizimlari va uskunalarini, shu jumladan o't o'chirish mashinalari, yong'in nasoslari, yong'inga qarshi suv quvurlari, gidrantlar, shlanglar va nozullarni tekshirish va sinovdan o'tkazish uchun javobgar bo'lishi mumkin.
Neftni qayta ishlash zavodidagi yong'inni o'chirish odatdagi yong'inni o'chirishdan farq qiladi, chunki o'chirishdan ko'ra ko'pincha ba'zi yong'inlarning yonishini davom ettirishga ruxsat berish afzalroqdir. Bundan tashqari, har bir turdagi uglevodorod suyuqligi, gaz va bug'lari o'ziga xos yong'in kimyosi xususiyatlariga ega bo'lib, ularning yong'inlarini eng yaxshi nazorat qilish uchun yaxshilab tushunilishi kerak. Misol uchun, uglevodorod bug'ining yong'inini bug'ning chiqishini to'xtatmasdan o'chirish faqat qayta alangalanish va portlash ehtimoli bilan davom etadigan bug 'gaz bulutini yaratadi. Xom neft va og'ir qoldiqlarni o'z ichiga olgan tanklardagi yong'inlar portlash yoki tankning qaynab ketishi ehtimolini oldini olish uchun o'ziga xos yong'in o'chirish texnikasi bilan ishlov berish kerak.
Uglevodorod yong'inlari ko'pincha mahsulot oqimini to'xtatib, qo'shni jihozlarni, tanklarni va idishlarni issiqlik ta'siridan himoya qilish uchun sovutish suvini qo'llash paytida yong'inning yonib ketishiga imkon berish orqali o'chiriladi. Ko'pgina statsionar yong'indan himoya qilish tizimlari shu maqsadda ishlab chiqilgan. Bosim ostida texnologik qurilmalarda yong'inlarga qarshi kurash, ayniqsa gidroflorik kislota kabi katalizatorlar ishtirok etganda, alohida e'tibor va tayyorgarlikni talab qiladi. Uglevodorod yong'inlarini o'chirish va bug 'chiqarishni nazorat qilish uchun quruq kukun va ko'pikli suv eritmalari kabi maxsus yong'inga qarshi kimyoviy moddalardan foydalanish mumkin.
|
| |
Qaytar bog’lanish tamoyili

|
Qaytar bog’lanish tamoyili
|
bet | 35/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiQaytar bog’lanish tamoyili. Markaziy asab tizimi bilan ishni bajaruvchi organlar orasida to’g’ridan-to’g’ri bog’lanish borligi singari, qaytar bog’lanish ham mavjud. Reseptorlarga ta’sirotchilar ta’siri natijasida harakat reaksiyasi yuzaga keladi. Bu reaksiyalar natijasida effektor organlardan – muskullardan nerv impulslari markaziy asab tizimiga tushadi. Bu afferent (markazga intiluvchi) impulslari ikkilamchi doimiy ravishda harakat organlarining holati haqida signallar berib turadi va ushbu signallarga javob reaksiyalari markaziy asab tizimidan muskullarga quyidagi harakat fazalarini yoki faoliyat sharoitiga mos holdagi harakatlarini o’zgarishini qamrab oluvchi yangi impulslar tushadi. Demak, boshqaruvchilar (asab markazlari) bilan boshqariluvchi jarayonlar orasida halqasimon o’zaro aloqa bo’lib, bu reflektor yoy haqida emas, balki reflektor halqa yoki reflektor zanjir haqida gap yuritish uchun asos bo’ladi. Reflektor halqaning tuzilishi periferik qismining alohida-alohidaligi bilan reflektor yoyining tuzilishidan jiddiy farq qiladi.
Reflektor halqa ish bajaruvchi organni, afferent neyronlarni va qo’shimcha neyronlar tizimining reseptorlari shaklidagi qo’shimcha zvenolari bo’lib reflektorli halqani markazdan qochuvchi neyronlariga ikkilamchi afferent impulslarini o’tkazadi.
Ikkilamchi afferentli impulsasiya (qayta bog’lanish) asab tizimi tomonidan bajariladigan koordinasiya mexanizmlarida juda muhimdir. Harakat muskullarini sezuvchanligi buzilgan kasallarda ayniqsa yurish o’zining tekisligini yo’qotib koordinasiyalanmay qoladi. Bunday kasallarda markaziy asab tizimi, harakatlar ustidan њzining nazoratini yo’qotadi.
Qaytar bog’lanish tufayli faqatgina harakatlar natijasi haqida gap yuritmasdan, balki o’z faoliyatimizga o’zgartirishlar kiritishimiz va yo’l qo’yilgan xatolarni tuzatishimiz mumkin. Xullas, kerakli samara bilan ta’minlovchi organizm faoliyati koordinasiyalangan faqatgina miyadan ishchi organgacha bo’lgan to’g’ridan-to’g’ri bog’lanish yetarli emas, balki bajarilayotgan harakatlarni hatoligi yoki to’g’riligi haqidagi signallarni ishchi organlarga olib boruvchi qaytar bog’lanish ham muhimdir.
Qaytar bog’lanish yordamida organizmdagi funksiyalarning o’z-o’zidan boshqarilishi haqidagi ko’plab misollar fiziologlar uchun ma’lum, bularga qon tomirlaridagi reseptorlardan markaziy asab tizimiga tushayotgan impulslar hisobiga arterial qon bosimini doimiy darajada saqlab turishi yoki nafas olishni boshqarilishida o’pka va nafas muskullaridagi reseptorlardan kelayotgan impulsasiyaning ahamiyatlari kiradi.
|
| |
-rasm. Orqa miyaning ikki sigmenti

|
-rasm. Orqa miyaning ikki sigmenti
|
bet | 40/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasi16-rasm. Orqa miyaning ikki sigmenti.
1-orqa miya nervining oldingi shoxi; 2- orqa miya nervi; 3-umurtqalar ora bog’; 4-keyingi shox; 5-kulrang modda; 6- orqa miyaning oq moddasi.
Kulrang modda odatda nerv hujayralarining jamlanishinidan hosil bo’lgan bo’lsa, oq moddasi nerv tolalarining jamlanishidan hosil bo’ladi. Kulrang moddaning oldingi shoxlarida harakat (markazga intiluvchi) neyronlarining tanalari joylashgan bo’lib, uning o’simtalari esa oldingi ildizlarni hosil qiladi. Keyingi shoxlarda esa markazga intiluvchi va markazdan qochuvchi neyronlar orasidagi bog’lanishlarni bajaruvchi oraliq neyronlarning hujayralari joylashgan. Keyingi ildizlar esa tanalari orqa miyaning (umurtqa pog’onalari orasidagi) tugunlarida joylashgan sezuvchi (markazga intiluvchi) hujayralarning tolalaridan hosil bo’ladi. Keyingi ildizlar orqali qo’zg’alishlar periferiyadan orqa miyaga o’tkaziladi – bular sezuvchi ildizlardir. Oldingi ildizlar orqali qo’zg’alishlar orqa miyadan muskullarga va boshqa organlarga beriladi, bular harakat ildizlaridir.
Orqa miyaning kulrang moddasining yon shoxlarida simpatik asab tizimining vegetativ yadrolari joylashgan.
Orqa miyaning, oq moddasini asosiy massasini tashkil qiluvchi nerv tolalari, orqa miyaning o’tkazuvchi yo’lini tashkil qiladi. Bu yo’llar bilan markaziy asab tizimining turli qismlari orasida bog’lanishlar ta’min etiladi va yuqoriga hamda pastga tushuvchi yo’nalishlarga impulslar o’tadi.
Orqa miya segmentli tuzilishga ega bo’lib, unda 31 ta segment mavjud. Har bir segmentdan oldingi va keyingi ildizlar chiqadi. Har ikkala ildiz ham miyadan chiqishi bilanoq bir-biriga qo’shilib orqa miya nervlarni hosil qiladi. Segmentlar miqdoriga mos holda orqa miyadan 31 juft orqa miya nervlari chiqadi. Orqa miya nervlari aralash nervlar bo’lib, ular markazga intiluvchi va markazdan qochuvchi tolalardan tashkil topadi.
Orqa miya qattiq, o’rgimchak tњrisimon va tomirlari po’stloqlar bilan o’ralgan.
Orqa miyaning rivojlanishi. Orqa miya boshqa miyalardan oldin rivojlanadi. Embrionda bosh miya hali miya puffaklari bosqichida bo’lganida, orqa miya esa o’sha paytdayoq jiddiy o’lchamlarga ega bo’ladi. Homila rivojlanishining turli bosqichlaridayoq orqa miya umurtqa pog’onasining kanalini butunicha to’ldiradi. So’ngra, umurtqa pog’onasining ustuni o’sish bo’yicha orqa miyaning o’sishidan ortib ketadi va tug’ilish paytida u bel umurtqalarining 3-segmentida tamom bo’ladi. Yangi tug’ilgan bolalarda orqa miyaning uzunligi 14-16 sm.ni tashqari qilsa, 10 yoshga kelib esa u ikki marta uzayadi. Orqa miyaning yo’g’onlashishi juda sekin amalga oshadi. Bolalar orqa miyasining ko’ndalang kesimida oldingi shoxlar keyingi shoxlarga nisbatan ko’proq bo’ladi. Bolalarning orqa miyasidagi nerv hujayralarining ko’payishi maktab yoshidagi bolalarda kuzatiladi.
|
| |
XII BOB. MODDALAR VA ENERGIYA ALMASHINUVINING YOSHGA OID XUSUSIYATLARI

|
XII BOB. MODDALAR VA ENERGIYA ALMASHINUVINING YOSHGA OID XUSUSIYATLARI
|
bet | 171/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiXII BOB. MODDALAR VA ENERGIYA ALMASHINUVINING YOSHGA OID XUSUSIYATLARI.
12.1. Moddalar almashinuvi hayotning asosiy funksiyasi ekanligi
Moddalar va energiya almashinuvi – organizmning hayot faoliyati jarayonlarining asosini tashkil etadi. Moddalar va energiya almashinuvi barcha organizmlarning eng oddiydan eng murakkab tuzilgan odamlar organizmining ham hyotining asosidir.
Odamlar organizmida, uning organlari, to’qimalari, hujayralarida tinimsiz ravishda juda oddiylardan murakkab moddalarning hosil bo’lish jarayoni bajariladi. Shu bilan bir vaqtda organizm hujayralari tarkibiga kiruvchi murakkab organik moddalarning oksidlanishi, parchalanishi bajariladi.
Organlarning ishi doimiy ravishda ularning yangilanishi bilan birgalikda kechadi: ayrim hujayralar o’ladi, boshqalari ularni o’rnini almashtiradi. Voyaga yetgan odamlarda bir kecha-kunduz davomida teri epiteliyasi hujayralarining 1/20 miqdori, ovqat hazmi trakti epiteliyasining hamma hujayralarining yarmi, 25 grammga yaqin qon va boshqalar o’ladi va almashinadi.
Organizm hujayralarining yangilanishi, o’sishi faqatgina organizmga tinimsiz ravishda kislorod va to’yimli moddalar tushib turgandagina amalga oshishi mumkin. To’yimli moddalar – bular organizmni tarkibiy qismlari hosil bo’ladigan asosiy plastik materiallardir.
Organizmning yangi hujayralari hosil bo’lishi uchun, ularning tinimsiz yangilanishi, yurak, oshqozon-ichaklar trakti, nafas organlari, buyraklarni ishlashi uchun, hamda odamlar tomonidan maxsus va zarur ishlarni bajarishi uchun energiya zarur. Odam bu energiyani moddalar almashinuvi jarayonida yuz beradigan oksidlanish va parchalanishi reaksiyalari hisobidan oladi.
Shunday qilib organizmga tushuvchi to’yimli moddalar faqatgina plastik qurilish materiali bo’lib qolmasdan balki hayot uchun zarur bo’lgan energiya manbai bo’lib ham xizmat qiladi.
Moddalar almashinuvi deganda, moddalarning ovqat hazmi traktiga tushganidan boshlab organizmdan chiqarib tashlanadigan parchalanishning oxirgi mahsulotlari hosil bo’lgunicha yuz beradigan o’zgarishlari yig’indisi tushuniladi.
|
| |
Kapital ta`mirlash - 2-ma`ruza. Texnologik jihozlarga texnik xizmat ko`rsatish va ishonchlilik asoslari hisoblash...

Kapital ta`mirlash. Kapital ta`mirlash deganda mashinaning istalgan qismlarini, shu jumladan, ba`zi qismlarini almashtirish yoki tiklash yo'li bilan buyumning resursini to'liq yoki shunga yaqin darajada tiklash hamda sozligini tiklash uchun butun mashinani ta`mirlash tushuniladi. Mashinani agregat yoki boshqa tarkibiy qismini kapital ta`mirlash shunga ko'ra farqlanadi.
Kapital ta`mirlashda quyidagi ishlar bajariladi: mashina, uning agregatlari va uzellari detallarga ajratiladi. Nuqsonli detallar ta`mirlanadi yoki almashtiriladi, mashina yig'iladi, rostlanadi, asta-sekin ishga solinadi, bo'yaladi, sinaladi.
|
diafragmani yuqoriga itaradi. Shunday qilib k o‘krak qafasining sagittal

|
diafragmani yuqoriga itaradi. Shunday qilib k o‘krak qafasining sagittal Pdf ko'rish
|
bet | 59/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotdiafragmani yuqoriga itaradi. Shunday qilib k o‘krak qafasining sagittal,
frontal va vertikal o ‘lchamlari kamayadi.
Nafas chiqarishda o ‘pkaning elastik ch o‘zilishi kamayadi. Kuchli
nafas chiqarishda ekspirasiya muskullarining qisqarishi k o ‘krak qafasini
o ‘lchamini yanada kichraytiradi va qorin b o ‘shlig‘idagi bosimni oshiradi,
diafragma gumbazini kengligini yanada oshiradi.
Nafas olishning uch xili faqlanadi: k o ‘krak (k o‘krak qafasini nafas
muskullarini qisqarishi hisobiga), qorin (diafragmani qisqarishi hisobiga)
va aralash (qisman b o ‘lsada barcha inspirasiya va diafragmani qisqarishi
hisobiga) tiplari farqlanadi. K o‘krak tipidagi nafas olish odatda ayollarda,
qorin tipi-erkaklarda va aralash tipi bolalar va hayvonlarda uchraydi.
Nafas olish muskullarining kuchi, nafas chiqarish muskullarining
kuchidan
ortiqdir.
Bu
kuchning
bir
qismi
yuqorida
keltirilgan
qarshiliklarni yengish uchun sarflanadi. Nafas muskullarining bir kecha-
kunduzgi ishi o ‘rtacha sharoitda 147-196 kDj ga teng.
Plevralararo manfiy bosimning ahamiyati. Nafas olish paytida
k o ‘krak qafasining o ‘lchami kattalashadi, k o ‘krak qafasining harakati
ortidan ergashib o'pkaning ham o ‘lchamla.ri ortadi.
Nafas olish paytida o'pkaning kengayib o ‘z o ‘lchamini o ‘zgartishini
qanday tushuntirsa b o‘ladi?
0 ‘pka elastik to‘qimalardan tashkil topgan va u havo o ‘tkazmaydigan
visseral parda (plevra) bilan o ‘ralgan. Visseral plevra k o ‘krak qafasining
ichki devorini qoplab turuvchi parietal plevrasiga juda zich holda
joylashgan. Plevralar varaqlari orasida yupqa kapillyar suyuqliklar qatlami
b o‘lib, u varaqlami bir-biriga ishqalanishiga qarshilik k o ‘rsatadi. Plevra
|
| |
kamaya boradi. Ayollarda tiriklik sig‘imi, erkaklarga nisbatan kam

|
kamaya boradi. Ayollarda tiriklik sig‘imi, erkaklarga nisbatan kam Pdf ko'rish
|
bet | 63/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotkamaya boradi. Ayollarda tiriklik sig‘imi, erkaklarga nisbatan kam.
Tiriklik sig‘imi tana uzunligining (har 5 sm bo‘y uzunligiga 400 ml) va
gavda hajmini (ya’ni tiriklik sig‘imidan 7 marta ko‘p) ortishi bilan osha
boradi.
144
0 ‘pkaning tiriklik sig‘imiga bajarilayotgan ish turi, ayniqsa sport va
jismoniy tarbiya bilan shug‘ulanish hamda tananing holati katta ta’sir
ko‘rsatadi. Tik turganda u o ‘tirgandagidan, o ‘tirganda esa yotgandagidan
kattadir. Uning miqdori, o ‘pkaning qon bilan to‘lishi ortganida, o ‘pkaning
to‘lig ‘icha tiklanishiga va ko‘krak qafasining maksimal darajada
kengayishiga qarshilik ko‘rsatuvchi barcha holatlarda kamayadi.
0 ‘pkaning tiriklik sig‘imini o ‘lchashga spirometriya deyiladi. Hattoki
kuchli yoki maksimal darajada nafas chiqarilganidan keyin ham o ‘pkada
odamlarda 1 L, otlarda esa 10 L.gachahavo qoladi, ya’ni uni chiqarishning
imkoniyati y o ‘q. O'lganidan keyin ham qoladigan havoning bu hajmiga
qoldiq havo deyiladi. Qoldiq havo bilan o ‘pkaning tiriklik sig‘imi
o ‘pkaning umumiy sig‘imi deyiladi.
0 ‘pka ventilyatsiyasi. Odatiy holdagi nafas chiqarishdan, keyin
o ‘pkada zahira va qoldiq havolar qoladi va u alveolyar havoni tashkil
etadi. Alveolyar havoning hajmi 2500-2800 ml.ga teng. Har bir odatiy
nafas olishda 500 ml havo qabul qilinadi, undan zararli bo‘shliqda qolgan
havo ajratib tashlansa, o ‘pkaga 360 ml havo tushadi, bu paytda
alveoalardagi havoning bor-yo‘g ‘i 1/7 qismi (360:2500) ventilyasiya
qilinadi. Olingan havoning alveolyar havoga nisbati o ‘pka ventilyatsi-
yasining koeffisiyenti deb ataladi. 1 daqiqada olingan havoning miqdori
yoki nafasning daqiqalik hajmi, 1 daqiqadagi
|
| |
pastga tushgan qorin b o ‘sh lig‘i organlari k o ‘tariladi

|
pastga tushgan qorin b o ‘sh lig‘i organlari k o ‘tariladi Pdf ko'rish
|
bet | 58/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotpastga tushgan qorin b o ‘sh lig‘i organlari k o ‘tariladi.
Nafas chiqarishda ashula aytish va nutq funksiyalari bajariladi.
Odatiy nafas olishda diafragma tashqi qobirg‘alararo va to g ‘aylararo
muskullar qisqaradi. Kuchli nafas olishda diafragma, uch juft zinali
muskullar, qobirg‘alami k o ‘taruvchi to ‘sh-yelka kamarini va Orqaga
tortilgaan yelkalam i qimirlatmay turuvchi muskullar, tashqi qobirg‘a-
lararo, oldingi va keyingi tishli muskullar, kuraklami k o ‘tamvchi,
yelkaning keng muskuli, trapesiyasimon muskullar, katta va kichik
k o ‘krak muskullari qisqaradi.
Kuchli nafas chiqarganda esa ichki qobirg‘alararo tashqi va qisman
b el-o ‘qli muskullarni o ‘rtangi qism i, pastki keyingi tishli muskul, qorinni
qiyshiq va to ‘g ‘ri muskullari qisqaradi. N afas olishda nafas muskullarining
qisqarishi k o ‘krak qafasini oldinga-orqaga (sagittalli) va eniga (frontalli)
141
y o ‘nalishlarda, qobirg‘alami k o‘tarilishi va ulami ayrilishi hisobiga
o ‘lchamining ortishi diafragmaning qisqarishi hisobiga bajariladi.
Nafas muskullarining qisqarishi to ‘sh va qobirg‘alami k o‘taruvchi
yukni bartaraf etadi, qobirg‘alarni, to g ‘aylarini elastik buralishini yuzaga
keltiradi, qorin ichidagi organlami pastga tushiradi va qorin devorlarini
elastik holda ch o‘zadi. Bundan tashqari nafas olishda o ‘pkalar ham elastik
holda ch o‘ziladi.
Odatiy nafas chiqarilganida to‘sh va qobirg'alar nafas muskullarining
b o ‘shashishi natijasida va o ‘z o g ‘irligi tufayli pastga tushadi, ularning
buralishi to‘xtaganidan keyin qobirg‘alarni togkaylari to ‘g ‘rilanadi va
qobirg‘alami pastga tushiradi, qorin b o ‘sh lig‘idagi bosim esa b o‘shashgan
|
| |
BOSH MIYA PO‘STLOG‘IDA KUZATILADIGAN

tormozlaydigan markaz, shu shartli refleksning markazidan tashqarida
bo‘lganligi
uchun ham, tormozlanishning bu xili tashqi tormozlanish
deyiladi. Masalan, itda so‘lak ajratish shartli refleksi hosil qilmagan bo‘lsa,
shu itdan so‘lak ajratayotgan paytda unga mushukni ko‘rsatsak, so‘lak
ajralishi to ‘xtaydi: shartli refleks tormozlanadi.
Bu vaqtda mushukni
ko‘rish tegishli markazning qo‘zg‘alishiga sabab b o iad i va bu so‘lak
ajratish markazini tormozlaydi. Shuningdek, sigirlar sogilayotganida
odatdagi sharoitning o‘zgarishi - shovqin-suron ko‘tarilishi,
begona
odamlar paydo bo‘lishi sut berish refleksining tormozlanishiga sabab
bo‘ladi. Ichki organlardan kelayotgan ta’sirotlar
ham shartli refleksni
tormozlab qo‘yadi. Masalan, qovuqning haddan tashqari to‘lib ketishi,
qusish va boshqalar shartli reflekslarni tormozlay oladi. Tormozlanish
jarayonining kuchi asab markazlarining holatiga bog‘liq.
Juda ochiqqan,
ya’ni ovqatlanish markazi kuchli qo‘zg‘algan hayvonda bu markazni
nihoyatda kuchli qo‘zg‘algan boshqa markazgina tormozlay oladi, xalos.
nafas olish soniga - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 64/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotnafas olish soniga
ko‘paytirilgan nafas hajmiga teng bo'ladi. Odatiy nafas olishda erkaklarda
u 5-8 L.ga, ayollarda esa 3-5 L.ga teng. 0 ‘pka ventilyasiyasining hajmi
moddalar almashinuvining jadalligi bilan aniqlanadi.
Nafasning daqiqalik mutloq hajmi bolalarda 5 yoshdan boshlab
kattalarga nisbatan ancha ko‘p, 12 yoshda voyaga yetgan odamlardan 2
barobar ko‘p. Hattoki, yangi tug‘ilgan bolalarda nafasning daqiqalik hajmi
1 kg tirik massasiga hisoblab chiqilganida voyaga yetgan odamlamikidan
2 marta ortiq.
Odamlarda nafasning daqiqalik hajmini eng yuqori bo‘lishi 20-30
yoshda qayd qilinadi. Qarilik paytida o ‘pka ventilyasiyasining hajmi
kamayadi.
Sog‘lom
odamlarda
odatiy
nafas
olishda
doimo
yurakdan
haydalayotgan qonning daqiqalik hajmiga teng bo‘lgan yoki daqiqada
o ‘pka kapillyarlaridan o ‘tadigan qon oqimi tezligiga bo‘lgan nisbati bilan
aniqlanadi va bu nisbat 0,8-1,0 ga teng bo‘ladi.
0 ‘z-o‘zidan bajarilayotgan nafas olishda o ‘pka ventilyasiyasi kislo-
rod qabul qilinish darajasiga mos bo‘ladi. 0 ‘pka ventilyasiyasi alveola-
larga kislorodni tushishini va karbonat angidrid gazining chiqarilishini
145
ta’minlydi. Bundan tashqari bu gazlaming arterial qondagi ma’lum
tarkibini saqlab turadi. 0 ‘pka ventilyasiyasini imkoniyat darajasida o ‘z-
o ‘zidan maksimal tezlashtirishda, nafas chastotalari 1 daqiqada 50-80
gacha, nafas hajmini 2-4 litrgacha, nafasning daqiqalik hajmini 100-200
l.gacha oshiradi. 0 ‘pka ventilyasiyasi gazli soatlar y o ‘rdamida o'lchanadi.
QONDA KISLOROD YETISHMASLIGI VA KARBONAT
|
| |
varaqlari doimo bir-biriga tiqilinch tutashadilar, lekin o ‘pka

|
varaqlari doimo bir-biriga tiqilinch tutashadilar, lekin o ‘pka Pdf ko'rish
|
bet | 60/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotvaraqlari doimo bir-biriga tiqilinch tutashadilar, lekin o ‘pka
o ‘zining
tabiiy hajmi chegarasidan ortiq kengayadi, bu esa plevralar orasidagi
manfiy bosimni yuzaga kelishiga sabab b o ‘ladi. Bola tug‘ilguniga qadar
142
k o ‘krak qafasi yalpoq holda b o ‘ladi. Embrionai
rivojlanish davrida ham
kam miqdorda plevralararo manfiy bosim boMishi aniqlangan. U
embrionai rivojlanish davridagi nafas harakatlari tufayli yuzaga keladi va
o ‘z navbatida plasentadan homilaga qon kelishini kuchaytiradi. K o ‘krak
qafasiga ergashib o'pkaning kengayishi tu g‘ilgandan keyingi dastlabki
nafas olishdan, u yerdagi mavjud atmosfera bosim i yoki o ‘shanga yaqin
b o ‘lgan bosim ta’siri ostida boshlanadi. Yangi tug'ilgan bolalarda nafas
olish paytida o'pkaning kengayishi natijasida manfiy bosim keskin oshadi.
Hayotining ikkinchi xaftasidan boshlab k o ‘krak qafasi hujayralari o ‘pka
to‘qimalariga nisbatan tez o ‘sishi natijasida o ‘pka ham yana va yana
ch o ‘zila boshlaydi. Shu sababli nafas chiqarishda o ‘pka kengaygan
b o‘ladi, demak voyaga yetgan odamlarda nafas chiqarish vaqtida manfiy
bosim bo'ladi.
M anfiy bosim qanday yuzaga keladi? 0 ‘pkaning elastik iplari tufayli
plevra varaqlari orasidagi bosim atmosfera bosimidan kam, y a ’ni
manfiydir. Plevra varaqlari orasidagi bosim ning kamayishi, eng avvalo,
o ‘pkadagi bosim to ‘lig ‘icha plevraning visseral varag‘i chegarasidan
tashqariga berish imkoniyati b o ‘lmaganligi sababli ta’min etiladi va bunga
o ‘pkaning elastik iplari y o ‘l q o ‘ymaydi. Odatiy nafas chiqarishda plevra
varaqlari orasidagi bosim atmosfera bosimidan 611,8 Pa ga va odatiy nafas
chiqarishda esa - 399 Pa ga kam bo'ladi.
|
| |
-chizma - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

1.17-chizma.
Shamollatiladigan fasad tuzilishi.
1 – tashqi оyna, 2 – havо qatlami,
3 – jalyuzi, 4 – alyumin rоm, 5 – vеntilyatsiya оqimi chiziqlari, 6 – ichki оyna, 7 –
isitish tizimiga ulangan vеntilyatsiоn quvur
Turin (Italiya)da o‘tkazilgan tajriba natijalari asosida 1.18-chizmadagi qurilma
yaratilgan. Ishdan asоsiy maqsad ushbu tizim ish qоbiliyatini bahоlash, qulay
(kоmfоrt) hоlatini оshirish va bu nisbatan yangi tехnоlоgiyaning kamchiligini
aniqlashdan ibоrat bo‘lgan. Ishda haroratni aniqlashning yangi usullari taklif etilgan.
Ko‘p sоnli tajribalarning ko‘rsatishicha, bunday tizim yil davоmida оfis va sanоat
binоlarida ishlashi mumkin. Dastlabki isitishga mo‘ljallangan juda ko‘p tajribalar
o‘tkazilgan. Tajribalarda, asоsan, ikki: tabiiy va majburiy shamollatish jarayonlari
o‘rganilgan.
54
1.18-chizma.
Tajriba оb’еktining tarkibiy ko‘rinishi.
1 – atrоf muhit, 2 –
isitiladigan хоna, 3 – bir qatlamli shaffоf tizim, 4 – ikki qatlamli shaffоf tizim
Bir qavatli devor (yuza)dan issiqlik o‘tkazuvchanlik yo‘li bilan o‘tayotgan issiqlik
miqdori quyidagi formula bilan hisoblanadi:
F
t
t
)
(
Q
2
1
(1.14)
Bunda
– moddalarning issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsienti,
– jismning
qalinligi,
F
– yuzi,
– issiqlik o‘tish vaqti,
)
(
2
1
t
t
– ikkala yuzadagi haroratlar farqi.
Agar ikkala devor (shisha) o‘rtasida yupqa havo qatlami qolgan bo‘lsa, uning
issiqlik yo‘qotishi
F
t
t
Q
ekv
)
(
'
2
'
1
1
(1.15)
orqali aniqlanadi. Bu formula
ekv
– issiqlik o‘tkazuvchanlikning ekvivalent
koeffitsienti deyiladi va u
mux
k
ekv
(1.16)
ga teng,
k
– konveksiya koeffitsienti bo‘lib, Grasgof va Prandtel’ doimiy
kriteriylari orqali aniqlanadi.
mux
– havoning issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsienti,
1
55
– havo qatlamining qalinligi,
2
t
– tashqi yuza (shisha) harorati,
1
t
– ichki yuza (shisha)
harorati.
Odatda gaz yoki suyuq jismlarning konveksiya natijasida qattiq jismlarga issiqlik
berishlari, Nyuton formulasi orqali aniqlanadi, ya’ni
F
t
t
Q
)
(
"
2
"
1
(1.17)
Bunda
– issiqlik berish koeffitsienti,
"
1
t
– harakatlanuvchi havoning harorati,
"
2
t
– qattiq jismning harorati. Ko‘p hollarda qizigan jismlardan havoga konveksiya
yo‘li bilan issiqlik beriladi, bu holda
"
1
"
2
t
t
bo‘ladi.
Issiqlik berish koeffitsienti
– maxsus kriterial tenglamalar orqali aniqlanadi,
masalan,
9
10
Pr
Gr
bo‘lganda
25
,
0
33
,
0
)
Pr
(Pr
Pr)
(
15
,
0
w
f
Gr
Nu
(1.18)
va
e
Nu
dan aniqlanadi.
Bu yerda:
Nu
– Nussel’t kriteriysi,
Gr
– Grasgof kriteriysi, Pr – Prandtel’
kriteriysi.
Jismlarning nurlanish yo‘li bilan issiqlik yo‘qotishlari Stefan-Boltsman qonuniga
asoslanadi, ya’ni
4
T
Q
(1.19)
bu yerda
4
2
8
/
10
7
,
5
K
m
W
Texnik hisoblashlarda Stefan-Boltsman qonuni boshqacha ko‘rinishda beriladi:
4
0
100
T
C
Q
(1.20)
Bunda
4
2
8
0
/
7
,
5
10
K
m
W
C
– doimiy kattalik.
Ikkita yuza orasidagi nurlanish yo‘li bilan issiqlik almashish, agar ular absolyut
qora jism bo‘lmasa
56
4
4
0
100
100
T
T
F
C
Q
kel
(1.21)
orqali ifodalanadi. Bu yerda
kel
– sistemaning keltirilgan qoralik darajasi.
|
-rasm - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti
14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti
|
ANGIDRID GAZI KO‘PLIGINING NAFAS OLISHNI

|
ANGIDRID GAZI KO‘PLIGINING NAFAS OLISHNI Pdf ko'rish
|
bet | 65/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotANGIDRID GAZI KO‘PLIGINING NAFAS OLISHNI
BOSHQARISHDAGI ROLI
Organizm nafas olinganda qabul qilinadigan kisloroddan boshqa hech
qanaqa zahiraga ega emas.
Qonda, uning parsial bosimi pasayib ketishi tufayli yuzaga keluvchi
kislorodning yetishmasligi gipoksemiya, to‘g ‘ridan-to‘g ‘ri nafas markazini
qo‘zg ‘atmaydi. Odam hayot uchun xavfli gipoksemiyaning boshlanish
vaqtini aniqlash imkoniga ega emas, kislorod taqchilligiga hyech qanday
belgilarga ega bo‘lmasdan va hushdan ketadi (masalan sekin-asta katta
balandlikka ko‘tarilish, is gazi bilan zaharlanish va h.k.).
Organizmda yoki to‘qimalarda kislorod yetishmasligiga gipoksiya
deyiladi. Uning bir necha xillari farqlanadi: 1) nafasli gipoksiya -
olinadigan
havoda
kislorod
taqchilligi
yoki
nafas
jarayonlarini
boshqarishining buzilishi; 2) sirkulyatorli - qon aylanishining buzilishi; 3)
anemiyali - qonli
miqdorining yetishmasligi yoki uning nafas
funksiyalarining buzilishi va 4) toksinli - bir qator zaharlar bilan
zaharlanganda.
Organizmni himoyaviy moslanishi gipoksiyani tipiga bog‘liq holda
turlichadir. Bosh miya katta yarim sharlari va oliy sezgi organlari
gipoksiyaga juda sezuvchandir.
Nafas
markazining
neyronlarini
kislorod
bilan
yetarlicha
ta’minlanmasligi (gipoksiya) o ‘z-o ‘zidan nafas markazini qo‘zg ‘atmaydi.
Nafas markazlarida uni kislorod bilan yetarlicha ta’minlanmasligi tufayli
chiqib ketmagan katta miqdordagi kislotalaming unda jamlanishi tufayli
gipoksiya faqatgina ikkinchi safar nafas markazlarini qo‘z g ‘aydi.
Kislotalaming bunday jamlanishi u yerda vodorod ionlari konsentra-
|
| |
Nafas olishda o ‘pkaning ch o‘zilishini, ya ’ni ulam ing elastik

|
Nafas olishda o ‘pkaning ch o‘zilishini, ya ’ni ulam ing elastik Pdf ko'rish
|
bet | 61/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotNafas olishda o ‘pkaning ch o‘zilishini, ya ’ni ulam ing elastik
iplarining ortishi hisobiga manfiy bosim ortadi. Nafas chiqarishda esa
o ‘pka ch o‘zilishining kamayishi natijasida manfiy bosim ham pasayad.
Kuchli nafas olishda manfiy bosim 6650 Pa gacha yetishi va undan yuqori
ham bo'lishi mumkin.
0 ‘pka ichidagi bosim atmosfera bosim iga teng, plevra varaqlari
orasidagi bosim esa atmosfera bosimidan past, o ‘pka ichidagi havosi bilan
kengayadi va nafas olinganda uning o ‘lchami kattalashganida ham
kengaygan k o ‘krak qafasi devorlaridan ketmaydi. Ana shu sababli ham
k o‘krak b o ‘sh lig‘idagi parietal va visseral plevralar orasidagi manfiy
bosim nafas olishda o ‘pkaning kengayishini ta’minlydi.
K o ‘krak qafasi jarohatlanganda yoki visseral plevra varaqlari
yirtilganda o ‘pka ichidagi va uning tashqarisidagi bosim, y a ’ni hosil
b o ‘lgan plevralararo b o ‘shliqdan havoning kirishi hisobiga ular orasidagi
bosim , tenglashganida nafas olish mumkin b o ‘lmay qoladi.
Plevra varaqlari
orasiga havoning
kirishi
pnevmotoraks
deb
yuritiladi. T o‘liq ikki tomonlama pnevmotoraksda, agar k o ‘krak qafasining
hosil b o ‘lgan teshiklari teng b o ‘Isa va o ‘pka kengayib qayta qisqarmaydi,
143
natijada nafas olish to,xtaydi va havo yetishmasligi tufayli o ‘lim yuz
beradi.
Bir tomonlama pnevmotoraksda, agar ko‘krak qafasida hosil bo‘lgan
teshik tezda yopilsa, u yerga tushgan havo shimiladi va nafas olish
tiklanadi.
0 ‘pkaning tiriklik sig‘imi. Odatda voyaga yetgan odam o ‘rtacha 500
ml havo oladi va chiqaradi (o‘rtacha 300 dan 600 ml.gacha.) havoning bu
|
| |
-jadval - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

|
O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti Pdf ko'rish
|
bet | 102/115 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 3,83 Mb. | | #250127 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 3.8-jadval
Ishning bajarish tartibi
1. Bulutsiz ko‘p quyosh batarеyasining chiqishiga qarshiliklar magazini,
ampеrmеtr va voltmеtrni ulang. Qarshilikni 10
Om
qilib tеnglang.
2. Quyosh batarеyasi sirtini quyosh nurlariga pеrpеndikulyar qilib joylashtiring,
milliapmеrmеtr va voltmеtr ko‘rsatishlarini yozib oling.
IU
P
T
formula yordamida
foydali quvvat
T
P
ni hisoblang.
3. Quyoshning gorizontga nisbatan balandligi
h
ni transportеr yordamida o‘lchab
oling. 1 mashqdagi usul bilan quyosh nurlari oqimi zichligini o‘lchab oling yoki
jadvaldan quyosh nurlari oqimi zichligining taxminiy qiymatini aniqlang.
QS
P
C
(3.32)
Bu yеrda
S
– batarеyaning nurlarni qabul qilish yuzasi (yuzani lineyka
yordamida o‘lchab hisoblash mumkin).
4. Quyosh batarеyasining FIK ni (3.31) formula yordamida aniqlang. O‘lchash
va hisoblash natijalarini yozib qo‘ying.
5. Tajribani bir nеcha marta takrorlang. Tajribani sun'iy yorug‘lik manbasi
Quyoshning
gorizontdan
balandligi,
h
(
grad
)
Quyosh nurlari oqimining
zichligi,
Q
(
2
m
kW
)
5
270
10
450
15
570
20
660
30
770
40
840
50
890
60
920
200
yordamida laboratoriya xonasi ichida ham bajarish mumkin.
|
| |
Qo‘yilgan masalaning yеchimi uchun zarur bo‘lgan dasturiy vоsitalar tahlili

67
Qurilmaning blоk sхеmasini lоyihalash.
Harоrat o‘lchоvchi qurilmaning blоk
sхеmasini lоyihalash uchun bu qurilmaning blоklari sоni va vazifalari aniqlanadi (1.19-
chizma).
Bu qurilmada uning yuqоrida kеltirilgan talablari asоsida:
harоrat o‘lchash blоgi;
svеtоdiоdli raqamli indikatоr blоgi;
markaziy bоshqarish qurilmasi;
kimyoviy elеktr enеrgiyasi manbayi – akkumulyatоr;
akkumulyatоrni zaryadlash qurilmasi.
1.19-chizma.
Blok sxema
1.20 - chizmada lоyihalanayotgan qurilmaning blоk sхеmasi kеltirilgan.
1.20-chizma.
Quyosh energiyasi bilan ishlaydigan yoritish tizimining blok sxemasi
Quyosh paneli blоgi.
1.5
- rasmda Quyosh kоllеktоri
kеltirilgan.
Krеmniy
asоsidagi p-n o‘tishli gоmоgеn yarimo‘tkazgich matеriallari
asоsida yaratilayotgan
Quyosh panellarining samaradоrligini оshirish asоsan pоtеnsial to‘siqning chuqurligi
(qalinligi)ni kamaytirish оrqali erishilmоqda. Bu ko‘rsatkich оldin krеmniy uchun (7-
10)
mkm
ni tashkil qilar edi, hоzir esa bu (0,1 - 0,015)
mkm
gacha kamaytirildi. p-n
3
2
1
4
5
Quyosh
paneli
Akkumulyator
Invertor
Stabillash-
tiruvchi blok
Svetodiodli
yoritish tizimi
68
o‘tish chuqurligini kamaytirish va uni yuzaga chiqarish maqsadi, umuman aytganda,
tushunarli hоl, zеrо quyosh nurlanishining katta qismi juda yupqa qatlamda yutiladi.
Ammо bu yupqa yuza qismida zaryad yo‘qоtishlar ham sirt rеkоmbinatsiyasi natijasida
juda katta qiymatlarga ega bo‘ladi.
Bu
yo‘nalishdagi
mantiqiy
chеgara
Quyosh
panellarining
sirt-
to‘siqli
tizimlarning
har
хil
turlari
hisоblanadi.
Ular
umuman
lеgirlangan
qatlamsiz
bo‘lib,
hajmiy
zaryad
hоsil
qilgan
maydоn
dеyarli frоntal yuzagagina ta’sir qiladi. p-n o‘tish chuqurligi ~0,2
mkm
bo‘lgan
krеmniy asоsidagi quyosh paneli
ishlab chiqarilishi natijasida, qisqa to‘lqinli
оptik
nurlanish ta’sirida hоsil bo‘ladigan zaryad tashuvchilarning
fazоviy ajratish
muammоsi ko‘p jihatdan hal bo‘ldi.
Orqa miyaning funksiyalari

|
Orqa miyaning funksiyalari
|
bet | 41/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiOrqa miyaning funksiyalari. Orqa miya organizmning murakkab harakat reaksiyalarini bajarishda ishtirok etadi. Bu orqa miyaning reflektor funksiyasidir. Orqa miyaning kulrang moddasida juda ko’plab harakat reaksiyalarining reflektor yo’llari tutashadilar. Orqa miyaning bu funksiyasiga tizza refleksi misol bo’ladi. Sonning to’rtboshli muskullarining paylari bo’ylab urish tizza bo’g’inidan boldir muskullarining cho’zilishini chaqiradi. Bu refleksning yo’li orqa miyaning 2-4 bel segmentlaridan o’tadi. Bolalar hayotini dastlabki kunlarida tizza refleksini chaqirish juda oson, lekin, u boldir muskullarining cho’zilishi bilan emas balki bukilishi bilan namoyon bo’ladi, bu esa cho’zuvchi muskullar tonusining, bukuvchi muskullar tonusidan past bo’lishini ko’rsatadi. Sog’lom bolalar hayotining birinchi yilida refleks doimo yuzaga kelsada, u unchalik aniq namoyon bo’lmaydi.
Orqa miya bosh miya nervlari bilan innervasiya qilinuvchi bosh muskullaridan tashqari barcha skelet muskullarini innervasiya qiladi. Orqa miyada tana, qo’l-oyoqlar va bo’yin muskullarining reflektor markazlari joylashgan. Shu yerning o’zida vegetativ asab tizimining markazlari ham joylashgan. Siydik chikarish va defekasiya, erkaklarda jinsiy a’zoning reflektor holda taranglashishi va spermaning otilib chiqarilishi (erreksiya va eyakulyasiya) orqa miya funksiyalari bilan bog’liqdir.
Orqa miya, o’tkazuvchanlik funksiyasini ham bajaradi. Orqangi ildizlardan orqa miyaga tushuvchi markazga intiluvchi nerv impulslari orqa miyaning o’tkazuvchi yo’llari orqali yuqorida yotuvchi bosh miyaning boshqa bo’limlariga o’tkaziladi. O’z navbatida markaziy asab tizimida yuqorida yotuvchi bo’limlaridan orqa miya ham skelet muskullari va ichki organlar faoliyatini o’zgartirishi mumkin bo’lgan impulslarni oladi.
Odamlarda orqa miyaning faoliyati jiddiy darajada markaziy asab tizimining yuqorisida yotuvchi bo’limlarining koordinasiyalovchi ta’siriga bo’ysunadi.
3.5.2. Bosh miya
Tuzilishining umumiy rejasi. Bosh miyada odatda uchta katta bo’limlar – dastasi, po’stloq osti bo’limi va katta yarim sharlar farqlanadi.
Miyaning asosidan 12 juft bosh miya nervlari chiqadi.
|
| |