nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
кчйинчалик хаёт тарзимизга (маънавинтимизга) айланиб кет-

экан, агар биз инсон фаолиятининг
максадини билмокчи булсак,
аввало, бутун Коинотнинг максадини билиб олишимиз зарур
булади» [22]. Бошкача айтсак, бармоклар - кулга, кул эса гавдага,
гавда бошга хизмат килганидек, инсон жамият тараккиётига
хизмат
килиш и зарур.
Энди, биз табиат ичида туриб, уни мутлако бошкача идрок кила
оламиз. Классик физика асослари хам узгара бошлади. Энди, мате
рия котиб колган бир нарса сифатида талкин килинмай. у квант
майдонининг харакат жараёнидаги бир модели сифатида хис
этилмокда. Дунёга квант назарияси асосида караш материяни
аклдан ажралмаган холда, балки уларга
бир бутуннинг икки холати
сифатида ёндашишни талаб килмокда.
Аввалги дунёкарашимиз нотугри эканлиги аник булди. Аммо,
бу деган суз, у ёлгон
экан дегани эмас.
Бу факат объектив
борликка ёндашишимиз бошкачарок, тулик булмаган деганидир.
Квант назарияси дунёда хозиргача булган дунёкарашларнинг
энг тугриси десак хато килмаган буламиз. У субатом зарралари ва
биологик мажмулардан тортиб, галактика ва сайёралар харакатини
тугри, яъни илмий асосда тушунтириб бермокда.
Бу назарияни Демокрит, Арасту,
Форобийдан сунг Макс Планк
билан
Альберт Эйнштейнлар «Кора ура»
сирини уРганиш
жараёнида яратдилар. Бу шу кунгача шаклланган дунёкарашнинг
бутунлай узгариб кетишига олиб келди. Шу йул оркали «Квант
назарияси» ва унинг таркибий кисми сифатида «Квант механикаси»
яратилди.
Квантли фикр юритиш, оламни, шу махалгача мавжуд булган илм-
лар кашф килган билимлардан яхширок тушунишга ёрдам беради.
Квантли фикр юритиш, нур тезлигидан ташкарида хам реал
борликни ифода этувчи улчам бор эканини аниклади. Олимлар
бутун дунёга
квант манзарасидан карашганда, макон ва замон
моддий олам ичида мавжудлигини ва бутун оламни камраб олган
квант кучини аникладилар. Квант кучи хамма ёкда, барча
нарсаларда мавжуд булиб у уз кувватини тулик намоён этса,
табиатда акл бовар килмайдиган узгаришлар содир булиши
мумкинлиги маълум булди. Олимлар бу кувват бутун олам буйлаб,
чексиз таркалиб. квант майдонини ташкил килишлигини топдилар.
Факат XX асрнинг 50-йилларига келиб, уРган,,лаётган

берувчи системаларни урганиш жараёнида информациоп шпарим
нужу
д га келди ва охирида хам мае и ни интеграциялаш тиру ими
умум
системалар назарияси пайдо булди.
Объектив борликни чексиз куп.
содда ва мураккаб, катта на
кичик, жонли ва жонсиз, тикланувчи ва тикланмайдиган ва хокачо
сифатларга эга булган системалар сифатида идрок килиш шу фан
Iлраккиётининг мах,сулидир. Нарса ва
хдцисаларга система сифа-
шда ёндашиш ривожпана бориб, киска муддат ичида узининг
хусусий конуниятларига, атама ва тушунчаларига эга була
бошлади. Системалар назарияси жуда
хам тараккий этиб кетган
назария булиб, уз конуниятларига. конун-коида ва категориал
аппаратига хамда махсус фикр юритиш услубига эга.
Системалар назариясига тулик асосланувчи биология, кимё,
олий
математика,
кибернетика,
космология,
космонавтика,
роботатехника каби илм-фан тармоклари мавжуд.
Системалар
пазариясидаи дунёни англаш усули сифатида фойдаланувчи
фанлар кундан-кунга ортиб бормокда. Шу кунга келиб, муайян
фапнинг тараккий этганлиги ва хар бир олимнинг етуклик
щражаси, уларнинг системалар назариясидан накадар унумли
фойдалана олишлиги билан белгиланмокда.
Системалар назарияси (теория систем), системали ёндашув
(системный подход) ва уларга тегишли булган тушунчалар Узбе-
кистонга якин утмишда кириб келди. Бу тушунчалар Узбекистон
олимлари томонидан узбекчага турлича талкии килиниб,
илмий
жамоатчилик орасида «Мажмуали ёндашув», «Тизимли ёндашув»
на «Мажмули ёндашув (бизнинг талкин)» деган атамалар билан
кулланиб келинмовда. Илмдаги гоят мураккаб бу ижтимоий воке-
ликни бу атамаларнинг хдммаси хдм тугри ифода этмайди.
Мажмуалар назарияси ва мажмуали ёндашув деган суз бирик-
маларидаги «Мажмуа» тушунчаси биз назарда тутган вокеликии
мутлако ифода этмайди. Чунки, «Мажмуа»
(эыпибор беринг,
«Мажму» сузидан «а» харфи билан фаркланади) атамаси русчадаги
«Комплекс» деган тушунчани билдиради. Илм ва амалиётда бундай
ёндашув хам аслида мавжуд. Унда баъзи
бир хусусият ва жихат-
ларн масалан, ранги, шакли, товуши, ёши ва хоказолар ухшаш-
лигига караб бирлаштирилган нарса ва х,одисалар йигиндисша
айтилади. Улар узаро зарурий, яъни функционал боглик эмаслар.
MaciuiaH, синфдаги болалар комплекс - мажмуа \,исоблаиади.
полаларнинг бир нечтаси булмаса х,ам машгулот даном тпшерпди
43
Снстемада ундай эмас, система булганидан кейин, унинг бир эле
менти булмаса система уз фаолиятини тухтатади ёки узгартиради.
«Тизимлар назарияси» ва «Тизимли ёндашув» деган суз бирик-
малари системанинг классик ёки арифметик талкинини ифодалай-
ди. холос. Хдлбуки, системалар назариясида «Тизим»
тушунчаси
тизимли ёки чизикли система (линейная система) мазмунини бериб,
системанинг минг туридан бир турини ифодалайди, холос.
.Биз таклиф килган ва Узбекистоннинг етакчи мухаррирлари
фикр-мулохазасидан утиб маъкулланган атама «Мажму».
Мажму
S d shevchenko texnalogiyasi - bet 3

|
S d shevchenko texnalogiyasi
|
bet | 3/6 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 79,42 Kb. | | #99733 |
Bog'liq S.D SHEVCHENKO TEXNALOGIYASIUshbu texnologiya taniqli faol immersion usulining talqinidir. Immersion - dam olish, taklif va o'yin elementlariga ega bo'lgan o'qitish usuli. Bu usul V. F. Shatalov, Sh. A. Amonashvili , A. Tubelskiy va boshqalar tomonidan turli xil chuqurliklarda qo'llanilgan.1995 yilda G. Ibragimov o'zgartirilgan usullarni muvaffaqiyatli tizimlashtirib, ularga to'g'ri psixologik asoslab berdi. - Ushbu texnologiya taniqli faol immersion usulining talqinidir. Immersion - dam olish, taklif va o'yin elementlariga ega bo'lgan o'qitish usuli. Bu usul V. F. Shatalov, Sh. A. Amonashvili , A. Tubelskiy va boshqalar tomonidan turli xil chuqurliklarda qo'llanilgan.1995 yilda G. Ibragimov o'zgartirilgan usullarni muvaffaqiyatli tizimlashtirib, ularga to'g'ri psixologik asoslab berdi.
- Konsentrlangan ta'lim usulini yaratish g'oyasi ko'pchilik talabalarda ma'lum o'quv fanlari bo'yicha bilim va ko'nikmalarning etishmasligi, o'rganilayotgan fanlarga motivatsiya va bog'liqlikning yo'qligi, o'rganilayotgan materialning tezda unutilishi, amaliyotda bilimga bo'lgan talab , turli fanlarni o'rganish jarayonida charchoqning kuchayishi. Bunday holatning bitta izohi bor edi - ta'limni tashkil etishning sinf-dars tizimiga muvofiq o'quv dasturlari va darsliklardagi ta'lim mazmuni sun'iy ravishda mantiqiy tugallangan bo'limlarga, mavzularga, paragraflarga bo'linadi.
- Konsentrlangan ta'lim texnologiyasini amalga oshirish imkoniyatlari
- Konsentrlangan ta’limni tashkil etishning turli usullarini tasniflab, G.Ibragimov uch xil modelni taklif etadi. D. G. Levitlar bu erda umumiy ta'lim maktabi sharoitida eng ko'p qo'llaniladigan deb hisoblab, ulardan ikkitasining tavsifini beradi .
- Birinchi model ma'lum vaqt davomida bitta asosiy mavzuni o'rganishni o'z ichiga oladi. Ob'ektga botirish davomiyligi quyidagilar bilan belgilanadi:
- mazmuni xususiyatlari va uni o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirish mantig‘i;
- fanni o'rganish uchun ajratilgan umumiy soatlar soni;
- moddiy-texnika bazasining mavjudligi va boshqa omillar.
|
| |
уларнинг кисмлари таснифидан, улар орасидаги алокадорлик

Шундай шароитда 20-йилларда австриялик биолог олим
Людвиг
фон-Берталанфи
томонидан
нарса
ва
ходисаларни
урганишда «Органик» усул таклиф зтилди. Бу усул - биологик ва
ижтимоий хдётдаги жараёнларни
узаро боглик хдлда, бир бутунлик
сифатида урганишни такозо этарди. Бошида бу усул биологияда
куллана бошланган. Аммо хаёт бу усулнинг тараккиётнинг
бошка
жабхдларида. жумладан, ижтимоий хаётда хам кулланишига олиб
келди.
«Мен аминманки, оламдаги купчилик олимлар биз келган
шипижага келишган, аммо, бизлар таркрк, ва бир-биримизпи
билмаймиз, ундан таищари, фанлар орасидаги чегаралар х;амма-
мизнинг бирлашиишмизга имкон бермай турибди»[18] - деб
ёзган экан англиялик иктисодчи олим К.Боулдинг узининг Л.Фон
Берталанфига йуллаган хатида.
Аста-секин дунёдаги илм-фан вакиллари, пайдо булиши жиха
тидан турли булган нарса ва ходисалар
ривожининг умумий кону-
ниятларини аниклаш ва уларни бир тартибга келтириш зарур эка-
нига тушуниб етдилар. Катор хусусий фанларда, ходисага синерге
тика нуктаи назаридан система сифатида ёндашишни, яъни
узаро
функционал богликликда турган кисмлар бир бутунликни
ташкил килишлиги исботланди.
Умуман, системали ёндашувнинг кадимги илм-фан ва фалса-
фада мавжуд эканлигини хам курса булади. Бутун борлик кандай
дир, узаро боглик булган кисмлардан ташкил топганлигини Платон,
Форобий, Ибн Сино ва бошка алломалар фикрларида хам куриш
мумкин. Мавлоно Жалолиддин
Румий хам оламнинг заррадан
коинот кадар узаро вобасталиги, бир-бири билан тортилиб туриши
хакида айтган.
Системали ёндашувни биринчи
булиб англиялик иктисодчи
олимлар Адам Смит ва Адам Фергустон, ундан кейин Чарлз Дарвин
хам куллаганини курса булади.
-жадвил
Кичик модулларнинг назорат саволлари асосида тузилган тест
г/р
Саволлар

мустакил
ошириб
бориш куникмаси
шаклланган булиши
талаб килмнмокда?
3
Глобаллашув жараёни мутахассисга турли j
мамлакатларга
карашли
корхоналарда
ишлаш имкониятини бераётганлиги
4
М утахаесисларнинг таълимга булган мо-
тивацнясини тобора кучайиб бораётган-
лиги
5.
Анъанавий таълимга
асосланган педагогик
жараёнда шахсда кай-
си сифатларни ш акл
лантириш айникса,
кийин?
1
Мустакил тафаккур. ижодкорлик
2
Мустахкам билим, куникма
->
М устахкам хотира, масъулият
4
Касбий билимлар, интизом
6.
Тахсил
олувчининг
таълим жарёни
субъект ига айланиши
нимани англатади?
1
Укувчининг укитувчига айланишини
2
Укувчининг мустакил таълим олишини.
3
Укувчи таълим жараёнининг тенг хукук-
ли, фаол катнашчисига айланишини.
4
Укувчилар уз-узини назорат килишини
7.
«Технологик жараён»
таърифи кайси жавоб-
да тугри берилган?
1
Энг замонавий техник жихозлар кулла
ниладиган мураккаб жараён
2
Замон талабаларига жавоб бера оладиган,
замонавий техникада самарали
ишлай
оладиган
мутахассислар
катнашадиган
жараён
3
М ухандис-технологлар томонидан лойи-
халаштирилган, техник жихозлар восита-
сида амалга ошириладиган жараён
4
Муайян махсулотни ишлаб чикариш мак
садида хом-аёшни
танлаш дан махсулотни
истеъмолчига етказиб бериш гача булган
даврни уз ичига олган жараён
8.
«М ажму»ни «маж-
муа»дан фаркловчи
асосий жихат.
1
Таркибий
кисмларининг
узаро
функ
ционал алокадорликда эканлиги
2
Таркибий кисмлари тизимли жойлашгани
3
Таркибий кисмлари уртасида функционал
алокаларнинг йуклиги
4
Таркибий кисмлари уртасида куп тармок-
ли богланиш ларнинг мавжудлиги
9.
Таълим - т а р б и я ти-
зимига мажму
сиф атида ёндашиб
унинг белгиларини
аникланг
1
Тартибли,
тезликка эга, икки карама-
карши, тизимли, марказлашмаган
2
Тизимли, очик типдаги, ривожланиб бо-
рувчи, тикланувчи, тартибли, куп погона-
ли, марказлашган, имманент,
мураккаб
3
Вариатив, очик типдаги, ривожланиб бо-
рувчи, тизимли, тургун, мураккаб, тик-
60
С инергетиканинг
асосий тамойиллари
кайси жавобда тугри
курсатилган?
ланувчи, куп
имманент,
потопали, марка (ламп им.
Тизимлашган, ёпик типдаги, тугаллшп аи.
мураккаб, минимал, имманент, кадрли,
тулик, куп погонали______________
Бир бутунлик, погонадорлик,
мажму кисм-
ларининг уз погонасидаги кисмлар билан
баробар, бошка погонадаги кисмлар билан
хам алокада була олиши__________
Мухимлик, погонадорлик, бир бутунлик,
мажму кисмларининг уз погонасидаги
кисмлар билан баробар, бошка погонадаги
кисмлар билан
хам алокада була олиши
Нисбийлик, бир бутунлик, мажму кисм
ларининг уз погонасидаги кисмлар билан
баробар, бошка погонадаги кисмлар билан
хам алокада була олиши_________________
Кафолатланганлик, мажму кисмларининг
уз погонасидаги кисмлар билан баробар,
бошка погонадаги кисмлар билан хам
алокада була олиши погонадорлик________
Математика таълим-тарбия жараёнида системали ёндашув

|
Математика таълим-тарбия жараёнида системали ёндашувBog'liq 74 Математика ўқитиш жараёнини лойиҳалаш Тожиев М Мамадалиев К3. Математика таълим-тарбия жараёнида системали ёндашув
Муайян фаннинг тараккий этиши ва хар бир маълумотли
кишининг етуклик даражаси. уларнинг мажмулар назариясидан
накадар унумли фойдалана олишлиги билан белгиланади. Шундай
булгач. «Математика укитиш жараёнини лойихалаш» фанининг
илгор илм-фанлар каторидан урин олиши ва маЛ&камизни замон
талаби даражасига етказиш учун, бутун борлик ва уни ташкил
килувчи унсурларга мажму сифатида ёндашиш тамойилини билиб
олиб, уни педагогик амалиётга мохирона куллаш лозим.
Синергетика ва ундан келиб чикувчи мажмулар назарияси
нинг асосий тамойилларидан бири, урганилаётган нарса ва
ходисаларга узаро функционал богликда булган кисмлардан таш
кил топган бир бутунлик сифатида ёндашишдир.
Шу
тамойилдан
келиб
чиккан
холда,
таълим-тарбияни,
богчадан оощдаб то малака оширишгача булган жараённи йирик
бир бутунлик, яъни мажму деб карашимиз тугри булади. У
куйидаги узаро функционал боглик булган кисмлардан ташкил
топган: мактабгача таълим. умум урта таълим, махсус таълим, олий
таълим, олий таълимдан кейинги таълим ва малака ошириш. Куриб
турганимиздек, бу тизимли,
очик
типдаги, ривожланиб борувчи,
тикланувчи, тартибли, куп погонали, марказлашган имманент ва
мураккао маясмудир. Ш унингдек, «Математика укитиш жараёнини
лойихалаш» укув фанини яхлит бир бутунликда англаб, уни юкори
иерархия погонадаги «Энг к а п а модул» деб кабул килинади. Энг
катта модул ичидаги билимларнинг мантикий богликлиги ва
фикрни тугалланганлигидан келиб чикиб, «Катта», «Урта» ва «Ки
чик» модулларга ажратилади. демак, бу хам очик типдаги,
ривожланиб борувчи, тартибли, тикланувчан, куп погонали ва
мураккаб мажмудир.
Тизимли ёки чизикли деганда. узлуксиз таълим
мажмунинг
кисмлари
м уайян бир кетма-кетликда жойлашган булиб бир
томонга йуналтирилган.
О ч и к
деганда, таълим-тарбия мажму ига
доимо узгартириш киритилади. Бу билан у уз фаолиятини
тухтатмайди. У тинм ай ривожланиб боради, котиб колган догма
эмас. Хар бир мош гулотни ёки бутун фанни кайтадан утса булади,
шунинг учун у тикланувчан. Паст погонадан юкоригача, муайян
бир тартибда м ураккаблаш иб боради, шунинг учун у тартибли ва
купогонали. М аж м у марказида доим талаба туради, шу нуктаи
4 8
пачардан у марказлашган. Унинг имманент деб аталмши. бу
мажмуни ижтимоий борливдаги бошка мажмулар билан алокада
булиши билан изохланади. Мураккаблигига далил, сузсич у мурак
каб. чунки барча ижтимоий мажмулар жуда мураккаб, таълим-
1
лрбия мажмуи эса. унинг таркибий кисми булгани учун хам
мураккаб.
|
| |
умумий нукгага эга булмайди)

|
умумий нукгага эга булмайди) Pdf ko'rish
|
bet | 121/133 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 5,04 Mb. | | #140746 |
Bog'liq 74 Математика ўқитиш жараёнини лойиҳалаш Тожиев М Мамадалиев Кумумий нукгага эга булмайди).
3) Таъриф.
текисликЛи
ётиб умумий ну%тага 'j.'a бул
маган ёки устма-уст тушунчи
икки
тугри
ччзик,
параллел
тугри чизиклар дейилади
6. Параллел тугри
чизиклар тушунча
сини аник мисоллар-
да курсатиш
Тушунчанинг хосил
булиши
1) Укитувчи синф хонасининг
узаро параллел булган кирра-
ларни курсатади.
7. Парраллел тугри
чизикларни символик
белгилаш
Тушунчани
узлаштириш
2) Кубнинг моделини курсатиб.
унинг мос кирраларидан узаро
айкаш булган тугри чизикларни
курсатади. Агар бизга а ва b
тугри чизиклар берилган булиб,
улар узаро параллел булса, уни
биз
а||Ь каби белгилаймиз.
Бунда урганиладиган математик туш унча учун таъриф тайёр
куриниш да олдиндан аник мисол ва масалалар ёрдамида туш ун-
тирилмасдан киритилади. М асалан, 7-синфда утиладиган тула
квадрат тенглама туш унчаси абстракт-дедуктив метод оркали
киритилади.
1. Квадрат тенглама туш унчасига таъриф берилади.
Таъриф .
ах2+Ьх+с=
0 куриниш идаги тенгламалар тула квадрат
тенглам а дейилади. Бу ерда
х -
узгарувчи,
а, Ь, с-
ихтиёрий
узгарм ас сонлар,
а >
1.
2)
Квадрат тенгламанинг хусусий холлари куриб чикилади.
Буни жадвал тарзида бундай ифодалаш мумкин.
ах2
+
Ьх
+
с
= 0
!
Келтирилган
квадрат тенглама
Чала квадрат тенглама
|
|
| |
Таъриф: 
Умумий маълумотларга таяниб айрим ёки хусусий 
хулоса чикариш дедукция дейилади.
М исоллар

|
Таъриф:
Умумий маълумотларга таяниб айрим ёки хусусий
хулоса чикариш дедукция дейилади.
М исоллар Pdf ko'rish
|
bet | 124/133 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 5,04 Mb. | | #140746 |
Bog'liq 74 Математика ўқитиш жараёнини лойиҳалаш Тожиев М Мамадалиев КТаъриф:
Умумий маълумотларга таяниб айрим ёки хусусий
хулоса чикариш дедукция дейилади.
М исоллар
1.
х —Зх—4 = 0
тенглам анинг
дискрим инантини
ч исоблаб. ун и н г еч и м лари борлигини курсатинг.
D = 9 + 16=25. D>0.
Визга м аълум ки. квад рат тенглам ани ечиш чакидаги коидага кура
ун и н г д и скр и м и н ан ти м усбат булса, у иккита чакикий \а р хил
еч и м га эга эди, ш ун и нг учун
х -З х -4 = 0
тенглам а чам иккита
X/
=
4
ва
х?
=
-1
ечи м ларга эга.
2. л/8Гоо9 и ф одани н г кийматини чисобланг. Бу иф оданинг
ки й м ати н и чисоблаш учун мактаб алгебра курсидан умумий
конуниятни уз ичига олувчи куйидаги теоремадан фойдаланамиз.
Теорема. а>0 ва Ь>0 булганда -Jab = 4а -4ь булади.
Ш уни н г учун куйидаги хулосани хосил киламиз.
,/81 0,09 = & 7 ■
Д 0 9 = 9 • 0,3 = 2.7
3.
М актаб
геом етрия
курсида косинуслар теорем асининг
ан али ти к иф одаси бундам:
2
1
1 7
->
7
с = а + Ь
—
2ab
*
cos с
(1)
А гар (1) да с=90" булса, cos90°=0, ш унинг учун с2=чг2+Ь2 (2)
булади. Бизга м аъ л \ мки, (2) П ифагор теорем асини ифодасидир.
Х улоса чикариш м етодларидан яна бири бу аналогиядир.
Таъриф.
Ухшашликка асосланиб хулоса чикариш аналогия
дейилади.
А налогия
б уйи ча
хулоса
чикариш ни
схематик
равиш да
ку й и д аги ч а тасви рл аш мумкин:
F
фигура
а. Ь, с. cl. ...
хоссаларга
эга.
F/
ф и гура эса
а. Ь,
с, ... хоссаларга эга булса. у чолда
F t
фигура
чам
d
хоссага эга були ш и м умкин[12].
Ю корида м атем атика туркум и га кирувчи «М атематика укитиш
н азари яси ва м етодикаси» укув фани битта назарий маш гулоти
л ой и хаси берилди. М атем ати ка туркум ига кирувчи барча фанлар
укув м аш гулоти лой и халари н и иш лаб чикиш ва шу асосида укув
ж араён и н и таш ки л этиш таълим самарадорлигини ва ю кори
м алакали ракобатбардош кадрларни тайёрлаш га омил булади.
172
|
| |
х2 + рх
+ 
q - Мамаражаб тожиев камолиддин мамадалиев

м атем атик ф и к р н и н г ту гр и л и ги н и тасди кл аш ёки нотугрилигнни
инкор ки лиш дан и б о р ат экан.
М атем ати к т у ш у н ч ал ар н и тас д и к л аш
маъносидаги хукм га
куй и дагича м и со л л ар келти ри ш м ум кин:
1. П а р ал ел л о гр ам м н и н г карам а-карш и том онлари узаро парал
лел ва тенг.
2. Х,ар кандай ту р д а ги у ч б у р ч а к у ч та у ч га зга.
3. У ч б у р ч а к ички б у р ч а к л а р н и н г й и ги н ди си 180° га тенг.
4. К у п б у р ч ак ички б у р ч а к л ар и н и н г й и ги н ди си
2d (п-2)
га тенг.
М атем ати к ту ш у н ч а л а р н и инкор ки лиш маъносидаги хукм ларга
куйидаги м и со л л ар н и келти ри ш м ум кин:
1.
Х,ар
к ан д ай у ч б у р ч ак д а
икки том он узунликларининг
й и ги н ди си у ч и н ч и т о м о н у зу н л и ги д ан к и ч и к эмас.
2. П и р ам и д ад аги уч ёк ли б у р ч а к л ар н и н г йигиндиси хеч качон
узгарм ас сон б у л а о л м ай д и .
3. Х ар канд ай ту р т б у р ч а к д а ички б у р ч ак л ар йигиндиси 360° дан
катта эмас.
Бун дан кели б ч п к ад и к и , \ а р канд ай м атем атик ran хам м ате
м атик хукм б у л а о л м ас экан . М асал ан , A B C D туртбурчак пара-
л елл ограм м б у л а о л ад и м и ? И х ти ёр и й уч б у р ч ак ички бурчакла
ри н и н г й и ги н д и си 1 80° га т е н г б у л а о л ад и м и ?. К елтирилган иккала
м и сол д а хам и н к о р ва т а с д и к м аъ н о си йук, ш унинг учун улар
м атем ати к х у к м га м и сол б у л а олм ай д и .
М атем ати к \ у к м уч хи л б улади :
VI. Eritmalarning qaynash temperaturasini hisoblash

VI. Eritmalarning qaynash temperaturasini hisoblash (P≥Patm).
1 usul. Agar eritmaning ma’lum bosimda 2 ta qaynash temperaturasi ma’lum bo’lsa quyidagi tenglamadan
yoki 1 nomogrammadan foydalanish mumkin. Bu yerda:
PA1 va PB1 – bir xil t1 temperaturadagi 2 suyuqlikning to’yingan bug’larining bosimi;
PA2 va PB2 – bir xil t2 temperaturadagi 2 suyuqlikning to’yingan bug’larining;
c – o’zgarmas konstanta.
2 usul. Agarda, eritmaning faqat ma’lum bir bosimda bitta qaynash temperaturasi aniq bo’lsa, boshqa bosimdagi qaynash temperaturasini Babo qoidasidan foydalanib topish mumkin:
bu yerda:
P – eritma bug’ining bosimi;
P0 – o’sha temperaturada toza erituvchining to’yingan bug’ bosimi.
Konsentratsiyalangan suvli eritmalar uchun tenglamani 2-jadvalda keltirilgan koeffisiyentlarni inobatga olgan holda hisoblash kerak.
2-jadval
P/P0
|
Tuzatish koeffisiyenti
±Δt, K
|
0,9
|
0,8
|
0,7
|
0,6
|
0,5
|
0,4
|
0,3
|
Bosim P, mm. s. ust.
|
100
|
200
|
400
|
450
|
500
|
550
|
650
|
0,9
|
-
|
50
|
200
|
350
|
450
|
500
|
550
|
1,8
|
-
|
-
|
100
|
275
|
300
|
350
|
400
|
2,6
|
-
|
-
|
-
|
150
|
200
|
250
|
300
|
3,6
|
Agarda, erish issiqligi musbat bo’lsa (eritish paytida issiqlik ajralib chiqsa), tuzatish koeffitsienti qo’shiladi, manfiy bo’lsa ayiriladi.
VII. tqayn – bu truba ichida eritmaning o’rtacha qaynash temperaturasi
bu yerda:
tg.ef. – gidrostatik depressiya yoki gidrostatik bosim hisobiga eritmaning qaynash temperaturasini ortishi (gidrostatik effekti).
Bug’latish qurilma trubalarining balandligi bo’yicha eritmaning qaynash temperaturasi o’zgaradi. Shuning uchun, gidrostatik bosimni hisobga olgan holda eritmaning truba balandligi bo’yicha o’rtacha qaynash temperaturasi aniqlanadi.
Bug’latilayotgan eritmaning o’rta qatlamidagi bosim ushbu tenglama yordamida topiladi:
Gidrostatik depressiya ∆tg.ef. bevocita ∆Pg.ef. bilan bog’liqdir va Hsatx eritma balandligi satxi, zichligiga bog’liq. Optimal balandlik satxi, quyidagi tenglama bilan hisoblab topiladi:
Agar tqay bo’yicha ma’lumotlar bo’lmasa,
deb olsa bo’ladi. Bu yerda:
ρe – oxirgi konsentratsiyali eritma zichligi
ρs – suvning zichligi
Gidrostatik depressiya ∆tg.ef. quyidagi tenglama orqali aniqlanadi:
bu yerda
∆tur - ∆Pur bosimda suvning qaynash temperaturasi.
Eritmaning o’rtacha qaynash temperaturasi quyidagi tenglama orqali hisoblanadi:
|
VIII. Umumiy va foydali temperaturalar farqi

VIII. Umumiy va foydali temperaturalar farqi
Isituvchi bug’ kondensatsiyalanish temperaturasi ti.b va ikkilamchi bug’ kondensatsiyalanish temperaturalari t0 orasidagi farqi umumiy temperaturalar farqi deyiladi.
Isituvchi bug’ kondensatsiyalanish temperaturasi Δti.b va eritma qaynash temperaturasi tqay orasidagi farqi foydali temperaturalar farqi deyiladi.
Bug’latish qurilmasining issiqlik o’tkazish yuzasi ushbu tenglama yordamida aniqlanadi:
Amaliy qism
Masalalar yechish namunasi
Masala №1
Nаtriy gidroksidning boshlang’ich eritmasida 79 g/l suv bor. 300C da bug’latilgan eritmaning zichligi 1.555 g/sm3. Bu esa 840 g/l konsentratsiyali eritmaga to’g’ri keladi. 1 t boshlang’ich eritmadan bug’latilgan suv miqdorini aniqlang.
Yechish.
Boshlang’ich eritmada eritilgan moddaning massaviy ulushi:
Oxirgi eritmada eritilgan moddaning massaviy ulushi:
1 t boshlang’ich eritmada bug’latilgan suvning miqdori:
Masala №2
Natriy salitsilatning 25 % suvli eritmasini issiqlik sig’imini aniqlang.
Yechish.
Eritmaning konsentratsiyasi 20 % dan ko’p bo’lgani uchun issiqlik sig’imini ikki komponentli suvli eritmalar uchun belgilangan tenglama yordamida aniqlaymiz:
bu yerda:
c1 – suvsiz eritilgan moddaning issiqlik sig’imi, J/kg∙K
x > 0,2
Dastlab silitsil kislotaning quruq natriyli tuzining issiqlik sig’imini quyida keltirilgan tenglama yordamida aniqlaymiz:
bu yerda: M – kimyoviy birikmaning molekulyar massasi;
c – uning massaviy issiqlik sig’imi, J/kg∙K;
n1, n2, n3 – birikmaga kirgan elementlarning atomlar soni;
c1, c2, c3 – atomlarning issiqlik sig’imi, J/kg∙K.
Tuzning kimyoviy formulasi:
C6H4(OH)COONa, M = 160
25 % eritmaning issiqlik sig’imi:
|
V. Isitish yuzasini topish

|
V. Isitish yuzasini topish
|
bet | 10/98 | Sana | 18.06.2021 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #15109 |
V. Isitish yuzasini topish.
Isitkichning isitish yuzasi issiqlik o’tkazishning umumiy tenglamasidan topiladi:
, m2
Bu yuza uchun qabul qilingan isitkichning sxemasi trubalarning diametri va uzunligiga ko’ra joylashtiriladi. Isitish yuzasini joylashtirish isitkichning konstruktiv hisobini tashkil etadi.
Nazorat uchun savollar.
Devorlardan isitilayotgan muhitga issiqlik berish koeffitsienti qanday kriterial tenglamalar?
Davriy ishlovchi issiqlik almashinish apparatlarining turlarini keltiring/
Trubalar (silindrsimon yuzalar) uchun issiqlik o’tkazishning qanday tenglama orqali aniqlanadi?
Amaliy mashg`ulotni chuqurlashtirish maqsadida aqliy hujum, klaster, elpig’ish usullari va 3x3 texnologiyalaridan foydalaniladi.
Adabiyotlar:
1. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, S.G. Zokirov “Kimyoviy texnologiya asosiy jarayon va qurilmalar” 2003 yil.
2. Z. Salimov, I.S. To`ychiyev “Ximiyaviy texnologiya protsesslari va apparatlari” 1987 yil.
3. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, P.R. Ismatullayev, S.G. Zokirov, U.V. Mannonov “Kimyo va oziq-ovqat sanoatlarining asosiy jarayon va qurilmalarining hisoblash va loyihalash” 2000 yil.
|
| |
III. Bug’latishga sarflangan issiqlik miqdorini aniqlash

|
III. Bug’latishga sarflangan issiqlik miqdorini aniqlash
|
bet | 13/98 | Sana | 18.06.2021 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #15109 |
III. Bug’latishga sarflangan issiqlik miqdorini aniqlash:
bu yerda:
cc – tox ga mos kelgan suvning solishtirma issiqlik sig’imi, J/kg∙K.
Agar eritma bug’latish eritmasiga qizdirilgan holatda, ya’ni tbosh > tox bo’lsa, u holda Q = Gbosh cbosh (tox - tbosh) bo’lib manfiy ishoraga ega bo’ladi va bu yerda ma’lum qism suv eritmani sovishi tufayli bug’lanadi. Gbosh cbosh (tox - tbosh) qiymat o’z – o’zini bug’latish qiymati deb nomlanadi.
Atrof muhitga yo’qotilgan issiqlik miqdorini hisoblash uchun bug’latish qurilmasining Qisit + Qbug’ yig’indisining 3 – 5 % ni olish mumkin. Qyo’q ni quyidagicha aniqlash mumkin:
bu yerda:
α =αnur + αkonv – nurlanish va konveksiya issiqlik berish koeffisiyentlarining yig’indisi, Vt/m2K;
F – qurilmaning qoplama (izolyatsiya) qilingan yuzasi, m;
t – qoplama tashqi yuzasining temperaturasi, 0C yoki K;
th – havo temperaturasi 0C yoki K.
|
| |
Barabanli kristallizatorlar

Barabanli kristallizatorlar tarkibida suv yoki havoli sovitish moslamali bo’ladi. Havo yordamida sovitilgada, eritmadan havoga issiqlik berish koeffitsienti kichik bo’ladi.
Shuning uchun yirik, katta o’lchamli kristallar hosil bo’ladi. Lekin, kristallizator ish unumdorligi, suv bilan sovitish usuliga qaraganda, kamroq bo’ladi.
Brabanli kristallizator aylanuvchi, silindrik barabandan tashkil topgan. Odatda, baraban eritma harakat yo’naklishi bo’ylab, ufq chizig’iga nisbatan ma’lum qiyalik burchagida o’rnatiladi.
Eritma barabnning tepa qismiga beriladi. va hosil bo’lgan kristallar uning pastki uchidan to’kiladi. Baraban aylanishi paytida uning devorlari eritma bilan ho’llanadi va natijada suvning bug’lanish yuzasi ortadi.
Baraban qobiq ichiga joylashtirilgan bo’lib, ular orasidagi halqasimon bo’shliqqa sovuqlik, ya’ni suv yoki havo yuboriladi. Eritma va sovuqlik eltkich qarama – qarshi yo’nalishda harakatlanadi. 1 m3 eritmani sovitish uchun taxminan 5 m3 suv sarflanadi. Qurilma devorlarida kristallar cho’kib yoki yopishib qolish oldini olish maqsadida barabanning pastki qismi qizdirib turiladi. Buning uchun qobiq va baraban orasidagi bo’shliqqa zmeevik o’rnatiladi.
Mavhum qaynash qatlamli kristallizatorlar kristallash jarayonini intensiv rejimlarda o’tkazish imkoniyatini beradi.
Kristallanish jarayoni erituvchining bir qismini bug’latib yo’qotish yoki eritmani sovitish usullarida tashkil etilishi mumkin.
Mavhum qaynash qatlamida kristallash jarayonida boshqa usullarga nisbatan yaxshi granulometrik tarkibli kristallar olinadi.
|
Tabiiy sirkulyatsiyali, davriy ishlaydigan, osma isituvchi kamerali vakuum – kristallizator

Tabiiy sirkulyatsiyali, davriy ishlaydigan, osma isituvchi kamerali vakuum – kristallizator.
Isituvchi kamera konussimon teshikli panjara va trubalar o’ramidan tarkib topgan. Trubalar ushbu panjaraga razvalsovka usulida mahkamlangan.
Isituvchi kameraning o’qi bo’ylab sirkulyatsion truba joylashtirilgan. Qurilma qobig’i va isituvchi kamera orasida halqasimon bo’shliq bo’lib, unda utfel sirkulyatsiya qilinadi. Qurilmada temperaturalar farqi tufayli chiziqli uzayishlar paydo bo’ladi. Shu sababli, bug’ni uzatish uchun temperature deformatsiyalarini kompensatsiya qiluvchi maxsus moslama o’rnatilgan.
Ushbu moslama isituvchi kamera bilan qattiq birlashtirilgan bo’lsa, qurilma qobig’i bilan esa – temperatura ta’sirida hosil bo’ladigan uzayishlarni bartaraf qiluvchi membrane yordamida birlashtirilgan. Utfel sirkulyatsiyasini yaxshilash maqsadida kamera ostiga bug’ yordamida puflash qo’llaniladi.
Vakuum – kristallizatorlarda qo’llaniladigan isituvchi kamera konstruksiyalari turli bo’lishi mumkin. Hozirgi kunda eng keng tarqalgan isituvchi kamera konstruksiyasi – bu osma kameralardir. Ularning teshikli panjarasi konussimon, sferik va boshqa murakkab shaklli bo’lishi mumkin. Isituvchi bug’ kameraning trubalararo bo’shlig’iga, bug’latilayotgan eritma esa – truba ichiga yuboriladi.
|
Nazorat uchun savollar va masalalar

|
Nazorat uchun savollar va masalalar
|
bet | 17/98 | Sana | 18.06.2021 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #15109 |
Nazorat uchun savollar va masalalar
Bug’latish jarayoni haqida tushuncha.
Bug’latish jarayonining asosiy ko’rsatkichlari.
Eritmaning massaviy sarfi. Uni hisoblash tenglamalari.
Bug’latish uchun sarflangan issiqlik. Uni aniqlovchi ifoda.
O’rtacha qaynash temperatura.
Umumiy temperaturalar farqi. Asosiy tenglamalar.
Foydali temperaturalar farqi. Asosiy tenglama.
Gidrostatik effekti haqida tushuncha, uni aniqlovchi ifoda.
Bug’latish qurilmasining issiqlik o’tkazish yuzasini hisoblash.
Bug’latilgan suv miqdorini hisoblash.
Eritmalarni qaynash temperaturasini hisoblash: 2 ta qaynash temperaturasi ma’lum bo’lsa.
Eritmalarni qaynash temperaturasini hisoblash: 1 ta qaynash temperaturasi ma’lum bo’lsa.
Yo’qotilgan issiqlik miqdorini hisoblash.
Isituvchi bug’ sarfi va uni hisoblash.
Eritmaning issiqlik sig’imi haqida tushuncha va uni hisoblash.
Amaliy mashg`ulotni chuqurlashtirish maqsadida aqliy hujum, klaster, elpig’ish usullari va 3x3 texnologiyalaridan foydalaniladi.
Adabiyotlar:
1. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, S.G. Zokirov “Kimyoviy texnologiya asosiy jarayon va qurilmalar” 2003 yil.
2. Z. Salimov, I.S. To`ychiyev “Ximiyaviy texnologiya protsesslari va apparatlari” 1987 yil.
3. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, P.R. Ismatullayev, S.G. Zokirov, U.V. Mannonov “Kimyo va oziq-ovqat sanoatlarining asosiy jarayon va qurilmalarining hisoblash va loyihalash” 2000 yil.
|
| |
Windows NT operatsion tizimi

alohida lavxalari birdaniga bir nechta ilovalarda (Microsoft Office 97) ishlatilmoqda,
bu tezkor xotiradagi va qattiq diskdagi fazoni sezilarli tejaydi. Ko’pchilik paketlar
(masalan, yana o’sha Microsoft Office) ruslashgan versiyaga ega, bu esa boshlang’ich
vaqtlarda kam tajribali foydalanuvchi ishini osonlashtiradi. Eng ommaviy Microsoft
Office Professional for Windows 2000 paketi o’z ichiga quyidagilarni oladi:
• kuchli matn muharriri MS Word ;
• murakkab hisoblashlarning bajarilishini avtomatlashtiruvchi elektron jadvali MS
Excel;
• katta sondagi ulkan fayllar bilan ishlashni tashkil etuvchi qiymatlar bazasini
boshqaruvchi MS Access tizimi;
• kerakli ma'lumotlarni juda rang-barang, shu jumladan, slaydlar ko’rinishda tasvirlash
imkonini beruvchi, taqdimotlarni ta'minlaydigan MS Power Point tizimi va yuqorida
aytib o’tilgan dasturlarda ishlatiluvchi birmuncha kichikroq ilovalar;
• MS Graft — jadvalli qiymatlar asosida chiroyli diagrammalarni qulay yaratuvchi;
• MS Word Art —so’zlar va jumlalarni ajoyib, chiroyli, ma'lum uslubga solingan
tasvirlarga o’zgartiradi (ularni, masalan, firma blankalaridagi emblemalar va shapkalar
sifatida ishlatish mumkin);
• MS Clip Art — xujjatlarga oldindan tayyorlab quyilgan chiroyli grafikani qushib
quyish imkonini beradi;
• MS Organization Graft — ixtiyoriy kompaniyada "kim kimligini" va "kim kim uchun
javob berishini" aniqlash imkonini beradi;
• MS Equation Editor — matematik formulalarning samarali muharriri;
• MS Schedule — uchrashuvlar va lirik ko’rishuvlar jadvalli tadbirkorlik kundaligini,
tijorat bo’yicha xodimlar va sheriklarning telefonlari va boshqa tavsiflari bilan ruyxati,
dolzarb ishlar ruyxati va b. oddiygina yaratish imkonini beradi, bir so’z bilan aytganda,
shaxsiy xayotda halaqit bermaydigan va hech narsani esdan chiqarmaydigan puxta
dastur-kotib.
Ko’p korpusli vakuum – kristallash qurilmasi

Ko’p korpusli vakuum – kristallash qurilmasi. Odatda bunday qurilmalar tarkibida 3…4 ta aralashtirgichli vakuum kristallizator bo’ladi.
Ko’p korpusli vakuum – kristallizatorlar tuzilishi soda, iqtisodiy jihatdan samarador va yirik, ko’p tonnajli korxonalarda ishlatiladi.
Kristallizatorlarni hisoblash
Moddiy balans.
Eritmadagi erituvchining bir qismini bug’latib kristallash. Jarayonda qatnashayotgan moddalar va oqimlar parametrlarini belgilab olamiz:
– Gb, Gkr, Gm – boshlang’ich eritma, olingan kristallar va kristallardan ajratilgan suyuqlik qoldiqlarining massasi, kg;
– W – bug’latilgan erituvchi massasi, kg;
– xb, xm – boshlang’ich eritma va kristallari ajratib olingan suyuqlik qoldig’i tarkibidagi erigan modda konsentratsiyalari, massaviy ulushlar;
– a = M/Mkr – erigan absolyut quruq modda molekulyar massasining kristallogidratning molekulyar massasiga nisbati, suv molekulalarini qo’shmasdan kristallash uchun M = Mkra = 1;
– L – quruq gaz sarfi, kg;
– x1, x2 – gazning boshlang’ich va jarayon oxiridagi nam saqlashi.
Kristallanish jarayonining umumiy moddiy balansi ushbu formula bilan ifodalanadi:
(13.7)
Erigan absolyut quruq modda bo’yicha moddiy balans ushbu ko’rinishda bo’ladi:
(13.8)
Agar a = 1 bo’lsa, bug’latilgan erituvchining massasi ushbu formuladan topiladi:
(13.9)
(13.7) va (13.8) formulalardan foydalanib hosil bo’lgan kristallar massasini aniqlash mumkin:
(13.10)
|
Davriy ishlaydigan kristallizatorlar

|
Davriy ishlaydigan kristallizatorlar
|
bet | 95/98 | Sana | 18.06.2021 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #15109 |
Davriy ishlaydigan kristallizatorlar mexanik aralashtirgichli va zmeevikli vertikal, silindrik qurilmalardir. Bunday qurilmalarda kristallash jarayoni va eritmani sovitish bir vaqtda olib boriladi.
Lenta aralashtirgichli tog’orasimon tipdagi kristallizatorlar. Ayrim hollarda lentali aralashtirgich o’rniga uzluksiz vint shaklidagi shnekli aralashtirgich o’rnatilishi mumkin.
Bu turdagi kristallizatorda olingan kristallar o’lchami 0,5…6 mm dan oshmaydi. Tog’orasimon kristallizatorlar tuzilishi soda, ekspluatatsiya qilish qulay va ishonchliligi yuqori.
|
| |
Uzluksiz ishlaydigan kristallizatorlar

Uzluksiz ishlaydigan kristallizatorlar quyuqlashtirgich, kristall generatori va kristall o’stirish kamerasidan iborat. Qurilma konstruksiyasi kristallarni devorlarga cho’kib qolmasligini ta’minlovchi, intensiv sirkulyatsiyali bo’lishi kerak. Undan tashqari, uning issiqlik almashinishi yuqori va bir xil kattalikdagi kristallar olishni ta’minlashi kerak.
Qand ishlab chiqarish sanoatida qo’llaniladigan uzluksiz ishlaydigan kristallizatorlarda quyuqlashtirgich va kristall generatorlari halqasimon segment ko’rinishida yasalgan bo’lib, isitish yuzalari zarur o’lchamdagi trubalardan hosil qilingan. Qurilmaning boshqa qismlaridan quyuqlashtirgich ajratilgan va yaxshi zichlangan. Shuning uchun ham, uning ichida boshqa qismlariga bog’liq bo’lmagan holda ortiqcha bosim hosil qilish imkoni bor. Kristall generatorining yuqori, ochiq qismi kristall o’stirish kamerasi utfel usti bo’shlig’i bilan bog’langan. Odatda, kristall o’stirish kamerasi silindrik ko’rinishda bo’lib, silindrik va radial to’siqlar yordamida 4 ta bo’limga ajratilgan bo’ladi.
Qurilma ishlashi avtomatik ravishda boshqariladi.
|
=IF  THEN  ELSE - Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish

tanlash belgisi deb ataluvchi belgi bilan ta'minlanadi. Bu belgi operatorning
bajarilishi
uchun zarur bo’lgan selektorning maxsus qiymatini qabul qiladigan selektorning
maxsus qiyatini qabul qiladigan selektorning tavsifiga mos keladigan maxsus belgili
operator-operatorlar ketma-ketligida bo’lishi shart.
Bunda tanlash operatorida
beriladigan belgilar – belgilarni tavsiflash bo’limida keltirilmaydi.
Tanlash operatoridagi belgili operatorlar oddiy belgiga ham ega bo’lishlari
mumkin. Bu holda oldin tanlash belgilari so’ngra, oddiy belgilar yeziladi. Shuni ham
inobatga olish lozimki tanlash operatoriga faqat CASE xizmatchi so’z orqali kirish
mumkin, ya'ni tanlash operatoridan tashkaridagi o’tish operatori orqali bu operatorga
murojaat qilish mumkin emas.
Tanlash operatorining bajarilishi uchun tarkibidagi operatorlar ketma-ketligidan
bitta operatorning bajarilishiga olib keladi. Shuning uchun ularning biridan biriga
GOTO operatori yordamida o’tish xato demakdir. Shartli o’tish operatorining quyidagi
ko’rinishi
I. Bug’latish jarayonining moddiy balans tenglamasi

|
I. Bug’latish jarayonining moddiy balans tenglamasi
|
bet | 12/98 | Sana | 18.06.2021 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #15109 |
I. Bug’latish jarayonining moddiy balans tenglamasi:
,
bu yerda: Gbosh, Gox – eritmaning boshlang’ich (dastlabki) va oxirgi (bug’latilgan) moddiy sarfi, kg/s;
Xbosh, Xox – eritmaning boshlang’ich va oxirgi eritilgan moddadagi moddiy ulushlari;
W – bug’latilayotgan suvning moddiy sarfi, kg/s.
II. Bug’latish qurilmasining issiqlik balans tenglamasi:
bu yerda:
Q – bug’latishga sarflangan issiqlik miqdori, Vt;
cbosh, cox – boshlang’ich (dastlabki) va oxirgi (bug’latilgan) eritmalarning solishtirma issiqlik sig’imi, J/kg;
tbosh, tox – boshlang’ich eritmaning qurilmaga kirishidagi va oxirgi erirmaning qurilmadan chiqishidagi haroratlari, 0C;
iik.k – ikkilamchi bug’ning qurilmadan chiqayotgandagi solishtirma entalpiyasi, J/kg;
Qyo’q – atrof muhitga yo’qotilgan issiqlik miqdorining qiymati, Vt;
Qdeg – degidratatsiya issiqligi, Vt. (quyuqlashtirish uchun sarflangan issiqlik miqdori).
|
| |
IF B THEN A1 ELSE A2 - Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish

IF B THEN A1 ELSE A2;
Tanlash operatorining quyidagi operatoriga ekvivalentdir:
CASE B OF
TRUE: A1;
FALSE: A2;
END;
Qisqa ko’rinishdagi shartli o’tish operatorining quyidagi ko’rinishi IF B THEN
A tanlash operatorining quyidagi ko’rinishga ekvivalentdir.
CASE B OF
TRUE: A;
FALSE: END;
Misol-1:
Oylar nomlarini chop etish dasturi tuzilsin.
Dastur:
PROGRAM WEEK(INPUT,OUTPUT);
VAR NUMBER: INTEGER;
BEGIN READ(NUNBER);
CASE NUMBER OF;
1: WRITELN (‘YANVAR’);
2: WRITELN (‘FEVRAL’);
3: WRITELN (‘MART’);
4: WRITELN (‘APREL’);
5: WRITELN (‘MAY’);
6: WRITELN (‘IYUN’);
7: WRITELN (‘IYO’L’);
8: WRITELN (‘AVGUST’);
9: WRITELN (‘SENTABR’);
10: WRITELN (‘OKTABR’);
11: WRITELN (‘NOYABR’);
12: WRITELN (‘DEKABR’);
END;
END.
Nаzоrаt sаvоllаri:
1.
Tarmoqlanish jarayonlarini operatorlari bilan takrorlanish jarayonlarini tashkil
qilish mumkinmi?
2.
Qanday jarenlar tarmoqlanish jarayonlari deyiladi? Murakkab tarmoqlanish
jarayonlarichi?
Tayanch iboralar:
Jarayon, algoritm, operator, tarmoqlanish jarayoni, murakkab tarmoqlanish
jarayoni, shart, shartli o’tish operatori, THEN, ELSE, GOTO? dastur, asosiy dastur,
parametrlar soni, toifa, sarlavha, VAR.
Ma'ruza № 16
Takrorlanish jarayonlarini tashkil qilish.
Rega:
1.
Takrorlanish jarayonlarining uch xil ko’rinishlari va Paskalning ularga
mos operatorlari.
2.
Paskal tilida protsedurali dastur tuzish va uning ahamiyati.
|
Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish - bet 28

Ma'ruza № 7,8
Muharrir dasturlar
Reja:
1.
Muharririrlar.Tekstli, grafikli muharirlar
2.
WORDni ishga tushirish va undan chiqish
3.
Matnlarni kiritish va saqlash. Word menyusi bilan ishlash.
4.
Turli matematik va kimyoviy simvollar bilan ishlash
Muharrirlar deb matnlar, grafik ma'lumotlar va illyustratsiyalarni yaratish va
o’zgartirtishlar uchun mo’ljallangan ADPga aytiladi.
Ular asosan firmada hujjat aylanishini avtomatlashtirish uchun mo’ljallangan.
Muharrirlarni o’z funksional imkoniyatlariga ko’ra matnli, grafik, nashriy tizimlarga
bo’lish mumkin.
Tekstli(matnli) muharrirlar matnli axborotni qayta ishlash uchun mo’ljallangan
va asosan qo’yidagi vazifalarni bajaradi:
Matnni faylga yozish, qo’shimcha kiritish, chiqarib tashlash, ramzlar, qatorlar,
matn parchalarini almashtirish, orfografiyani tekshirish, matnni turli shriftlarda
bezash.
Grafik muharrirlar diagramma, illyustratsiya, chizma va jadvallarni o’z ichiga
olgan grafik hujjatlarni qayta ishlash uchun mo’ljallangan. Figura va shriftlar
o’lchamini boshqarish, figura va harflarni ko’chirish, turli tasvirlar hosil qilishga yo’l
qo’yiladi. Ancha mashhur grafik muharrirlardan PC Paintbrush, Boieng Graf va
boshqalarni keltirish mumkin. Nashriy tizimlar o’zida matnli va grafik muharrirlar
imkoniyatlarini birlashtiradi, grafik materiallardan sahifani shaklga keltirish va uni
bosishga tayyorlash rivojlangan imkoniyatlarga ega.
Elektron jadvallar deb, jadvallarni qayta ishlash uchun mo’ljallangan ADP
elektron jadvaliga aytiladi.
Jadvaldagi ma'lumotlar ustun va qatorlar kesishgan joydagi katakchalarda
saqlanadi. Bu katakchalarda sonlar, ramziy ma'lumotlar va formulalar saqlanishi
mumkin. Formulalar bir katakchadagi narsani boshqasidan mustaqil to’tadi.Bu sinfdagi
eng ommabop ADPlarga Microsoft Excel, Lotus 1-2-3,Quattro Pro va boshqa shu kabi
mahsulotlar kiradi.
Ichki mashina axborot ta'minotini yaratish uchun maxsus ADP - ma'lumotlar
bazasini boshqarish tizimlaridan foydalaniladi.
Ma'lumotlar bazasi - diskda saqlanadigan maxsus ravishda tashkil qilingan
ma'lumotlar turkumlarining jamlanmasidir. Ma'lumotlar bazasini boshqarish
ma'lumotlarni kiritish, ularni uzatish va ma'lumotlardan turlicha foydalanish,ya'ni
qo’shimcha qo’shish, olib tashlash, yangilash va xokazolarni o’z ichiga oladi.
MBBTning rivojlanishi ma'lumotlar bazasida axborotni aniq bir tashkil qilishdan
amaliy dasturlar mustaqilligini ta'minlaydi.
FAYL VA KATALOG - Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish

kompilyatorlar, virusga qarshi himoya dasturlarini va Assembler tilida va kiymatlar
bazasini boshqaradigan tizimning Dbase tilida yozilgan dasturlarni o’z ichiga oladi.
O’z navbatida, ASM qismkatalogi masm.exe Assemblerini (kompilyator) va
ASMPROG qismkatalogini o’z ichiga oladi, ularda Assembler tilida yozilgan dasturli
fayllar joylashgan. VIR qismkatalogi aidstest.exe va dir.exe fayllarini o’z ichiga oladi.
DBASE qismkatalogi clipper.exe dastur-kompilyatorni, DBPROG qismkatalogini va
ba'zi bir boshqa fayllarni o’z ichiga oladi.
Fayllarni kataloglarga birlashtirish ularni qandaydir yo’l bilan diskda bitta joyda
guruhlanganligini bildirmaydi. Bundan tashqari, bitta fayl butun disk bo’ylab "sochib
tashlangan" (lavxala-nib tashlangan) bo’lishi mumkin. Faylning aloxida qismlarini
joylashgan joyi tug’risidagi axborot shu diskda joylashgan fayllarning joylashish
jadvalida (FAT—File Allocation Table) saqlanadi.Fayl spetsifikatsiyasi. DOS faylga
murojaat qila olishi uchun ushbularni ko’rsatish kerak:
•diskni;
• katalogni;
• faylni to’liq; nomini.Bu ma'lumot quyidagi formatga ega bo’lgan fayl
spetsifikatsiysida bo’ladi:
[drive:] [g’][pathg’] filename [.type].
yoki o’zbek tilidagi varianti:
[diskdan kiritish qurilmasi:] [g’][yul] [faylning
nomi[. kengaytma]
Kvadrat qavslar ularning ichiga kiritilgan elementlar bo’lmasligi mumkinligini
bildiradi. Kvadrat qavslarning o’zi sintaksis belgi hisoblanadi va spetsifikatsiyada
ishlatilmaydi.Spetsifika-tsiyaning hammasi probellarga (bush joylarga) ega bo’lmasligi
kerak.drive elementi (diskdan kirituvchi qurilma) fayl joylashgan yoki u yozilayotgan
diskni anglatadi, masalan, A:, V:, S:, D: va x.k.
Path (yo’l) — bu katalog yoki kataloglar ketma-ketligi bo’lib, bu kataloglardan
kataloglar daraxti bo’yicha,fayl joylashgan kataloggacha borish kerak.
Matnlarni kiritish va saqlash

Odatda matn klaviatura qurulmasidan terib kiritiladi. Dastlab, ko’rsatkich
(kursor) ekranda kerakli joyga keltiriladi. Kiritilayotgan matn ko’rsatkich turgan joyga
joylashadi.
Agar kiril alifbosidan lotin alifbosiga o’tish lozim bo’lsa, [Alt], [Shift] tugmalari
majmuasidan foydalaniladi. Klaviatura drayverlari har xil bo’lganligi sababli, kirill
alifbosidan lotin alifbosiga o’tish, ba'zan ikki marta [Shift] yoki [Ctrl] bilan birgalikda
bosilganda bo’lishi ham mumkin.
Yangi abzatsdan matnni kiritishni boshlash uchun qator nihoyasida [Enter]
tugmasini bosish lozim, aks holda Ko’rsatkich avtomatik ravishda qator oxiridan yangi
qator boshiga keladi. Matndagi keraksiz jumlalarni o’chirish uchun Ko’rsatkich
mazkur belgi old tomonga keltiriladi va [Del] tugmachasi yordamida o’chiriladi.
[BackSpace] tugmachasini ko’rsatkich
chap tomonidagi belgilarni, [Shift]+[Del]
tugmalari majmuasi va ko’rsatkichdan o’ng tomonda turgan barcha belgilarni qator
oxirigacha o’chirish uchun xizmat qiladi. [Shift]+[BackSpace]
tugmalari majmuasi
ko’rsatkich olditda joylashgan barcha simvollarni qator boshigacha o’chirish uchun
xizmat qiladi.
Matndagi biror qatorni ikkiga bo’lish uchun bo’linadagin
matn maydoniga
ko’rsatgich keltiralidi va [Enter] tugmachasi bosiladi. Ikki qatorni birlashtirish uchun
birinchi qator oxirigacha Ko’rsatkich keltiriladi va [Del] tugmasi bosiladi.
Hujjatni (yoki uning bir qismini) tayyorlab bo’lgandan keyin ixtiyoriy nom va
DOC kengaytgichi bilan « Soxranit kak…» buyrug’i orqali saqlab qo’yishingiz yoki
menyudagi fayl bo’limiga kirib, «Soxranit» satrini tanlash yo’li
bilan uni xotirada
saqlab qo’yishingiz mumkin.
Xotirada saqlab qo’yilgan faylni yana tahrir ktilish zarur bo’lsa, Word
menyusidagi Fayl bo’limidan Otkro`t buyrug’i tanlanadi va fayl nomi beriladi.
Natijada ekranda matn hosil bo’ladi. O’z navbatida matnni tahrir qilish yoki
chop qilishni davom ettirish mumkin.
Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish - bet 38

Ma'ruza № 9
Elektron jadvallar
Reja:
1.
Кirish. Elektron jadvallarning yaratilishi
2.
MICROSOFT EXCEL dasturini yo’qlash va ishni tugalash.
3.
Ish joyining asosiy elementlari.
4.
Excel tavsiyanoma bo’limlari tavsifi.
5. Diagramma va uning asosiy elementlari.
O’tilgan mavzuni talabalar qanday o’zlashtirganini aniqlash maqsadida bahs
munozara
tashkil qilinadi, ya'ni nomerlangan varaqlarni talabalar olishdi. Nomerlangan
varaqlarda 2 ta bir soni, 2ta ikki soni va hokazo bo’lganligi
uchun talabalar juft-juft
bo’lib, o’zaro o’tilgan mavzu bo’yicha savol-javob shaklida bahslashdilar. O’tilgan
mavzu yana bir bora o’qituvchi tomonidan yakunlanadi.
Kirish.Elektron jadvallarning yaratilishi (Statistik ma'lumotlarni tahlil qilish
usuli asosida olib boriladi).
O’zbekistonda Prezident Islom Karimov tomonidan
ishlab chiqilgan besh
tamoyil
asosida
bosqichma
-
bosqich
bozor
iqtisodiyoti
munosabatlari
shakllantirilmoqda.
O’zbekistonda yo’zaga kelgan vaziyat iqtisodiyotning rivojlanishini intensiv
yo’lga o’tkazishni, resurslarning barcha turlaridan
oqilona foydalanishni, ishlab
chiqarishga tobora takomillashgan dasturlarni joriy etishni
juda ham muhim vazifa
qilib qo’ymoqda.
Korxonalarni texnik jihatdan qayta qurollantirish,
kam chiqitli va chiqitsiz
texnologiyalardan, ilgor konstruktsiyali materiallardan foydalanish dasturlarini amalga
oshirish asosidagina mehnat unumdorligini o’stirish, mahsulot sifatini yaxshilash,
aholining
harid talabini qondirish, ilm - fan ishlab chiqarish tarmoqlari, ayniqsa,
elektronika,
asbobsozlik, hisoblash texnikasi, aloqa vositalari
ishlab chiqarishlarini
rivojlantirish vazifasi kelib chiqadi.
Bularning hammasi
– AMALIY MASHG`ULOT - Tasdiqlayman

|
Tasdiqlayman
|
bet | 11/98 | Sana | 18.06.2021 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #15109 |
3 – AMALIY MASHG`ULOT
Mavzu: Eritmalarni turli xil bosim va temperaturada ayrim teplofizik konstantalarini aniqlash
(Bug’latish jarayonida asosiy ko’rsatkichlarning hisobi: boshlang’ich va oxirgi eritmalarning massaviy sarfi, bug’latish uchun sarflangan issiqlik, eritmaning issiqlik sig’imi, turli bosimlarda eritmalarni qaynash temperaturasi, eritmaning o’rtacha qaynash temperaturasi va umumiy hamda foydali temperaturalar farqi).
Maqsad: Bug’latish jarayonida asosiy ko’rsatkichlar haqida tushunchaga ega bo’lish hamda ularning hisobini bilish.
Nazariy qism.
|
| |