- ma’ruza  . Mavzu:  Kompleks sonining trigonometrik shakli. Muavr formulasi

|
- ma’ruza . Mavzu: Kompleks sonining trigonometrik shakli. Muavr formulasi
|
bet | 14/16 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 494 Kb. | | #116213 |
Bog'liq Algebra va sonlar nazariyasi-1 13- ma’ruza . Mavzu: Kompleks sonining trigonometrik shakli. Muavr formulasi.
2. Maqsad: Kompleks sonlarning geometrik tasviri va trigonometrik shaklini berish. Trigonometrik shaklda berilgan kompleks sonlarining kŏpaytmasi va teskari son kŏrinishlarini topish. Muavr formulasinip isbot qilish.
3. Metodik ta’minot: a) adabiyot: [1] (100-108 b.b.), [2] (150-157 b.b.),
b) ShEHM, proektor.
4. Reja:
Kompleks sonining geometrik tasviri.
Kompleks sonining trigonometrik shakli.
Muavr formulasi.
5. Mavzu bayoni.
5.1. Kirish. Oldingi ma’ruzada biz algebraik shaklda berilgan kompleks sonlar uchun kŏpaytirish formulasini keltirdik. Shuni ta’kidlash lozimki, shu formula murakkab kŏrinishga ega, shuning uchun bir nechta kompleks sonlar uchun kŏpaytirish, yoki biror sonni darajaga kŏtarish kabi amallarga sodda formulani topish dolzarb masala hisoblanadi. Bunday ishda bizga kompleks sonining trigonometrik shakli yordam beradi. Bu shaklni ta’riflashda kompleks sonining moduli va argumenti tushunchalari ishtirok etadi. Modul tushunchasini ilk bor Argan (1814) va Koshi (1821), argument tushunchasini esa Koshi (1847) kiritganlar. Kompleks sonini trigonometrik shaklda ilk bor Eyler va Dalamber tomonlaridan ifodaladilar.
5.2. Asosiy qism.
Kompleks sonining geometrik tasviri.
z= a+bi, a, b R., kompleks sonini tekislikdagi dekart koordinatalar sistemasida (a, b) koordinatalarga ega bŏlgan M(a,b) nuqta yoki uchi shu nŏqtada bŏlgan radius-vektor bilan tasvirlash qabul qilingan (1-rasm). Ushbu sistemada abstsissa ŏqi xaqiqiy ŏq, ordinata ŏqi esa mavhum ŏq deb yuritiladi. Shunday tasvir kompleks sonining geometrik tasviri deyiladi.
B(0,b) M(a,b)
(1-rasm) z
0(0,0) A(a,0)
Ravshanki, geometrik tasvir kompleks sonlar tŏplami va tekislik orasida biektiv akslantirishni ŏrnatadi. Adabiyotlarda shunday biektsiya kompleks sonlarning geometrik interpretatsiyasi deyiladi.
Kompleks sonining trigonometrik shakli.
Oldingi ma’ruzada zh a+bi, a, b R., sonning modulining ta’rifi hamda Pifagor teoremasiga kŏra radius-vektor r = uzunligi bilan ustma-ust tushadi.
Nolmas z= a+bi kompleks sonini z= r( ) kŏrinishda yozish mumkin. sos = , sin = tengliklarni bir vaqtda qanoatlatiradi-gan son z= a+bi, a, b R. sonning argumenti deyiladi va Arg z orqali belgilanadi.
Ta’rif. z = r (cos + i sin) ifoda z kompleks sonining trigonometrik shakli deyiladi.
z1 = r1 (cos1 + i sin1), z2 = r2 (cos2 + i sin2 ) sonlarining kŏpaytmasini topaylik.
z1 z2 = r1 r2 ((cos1 cos2 - sin1 sin2 )+ i (cos1 sin2 + sin1cos2 )) =
= r1 r2 (cos(1 +2 )+ i sin(1+2 )) bŏlgani uchun
|z1 z2| =|z1 | |z2| va Arg (z1 z2)= A rg z1 + Arg z2 (1)
tengliklar ŏrinli bŏladi. Demak, kompleks sonlarni kŏpaytirganda modullar kŏpaytirilib, argumentlar qŏshiladi.
Muavr formulasi.
Matematik induktsiya printsipi yordamida (1)- qoida bir nechta kŏpaytuvchi-larga ham davom ettirish mumkin, ya’ni zk h rk (cos k + i sin k ), k=1,2,…,n, n N , bŏlsa, u holda qŏyidagi formula ŏrinli:
z1 z2 …zn= r1 r2 …rn (cos( 1 + 2 +… n )+ i sin( 1 + 2 +… n ) ) (2)
(2) tenglikdan z1 =z2 =…=zn=z= (cos + i sin ) hususiy holida Muavr formulasi deb nomlangan
(cos + i sin ) n = cos n + i sin n (3)
formulaga ega bŏlamiz.
(cos + i sin ) –1=cos(-) + i sin(- ) tenglikdan Muavr formulasi ixtiyoriy butun n uchun ŏrinli bŏlishi kelib chiqadi.
Muavr formulasidan |z1 / z2| =|z1 | / |z2| va Arg (z1 /z2)= A rg z1 – A rg z2 tengliklar ham kelib chiqadi.
5.3. Xulosa . Muavr formulasi maktab matematikasiga muhim tadbiqlarga ega. Masalan, u cos(n) va sin(n) larni cos va sin orqali ifodalash kabi masalalarni echishda yordam beradi.
Shu masalalarni echish uchun Muavr formulasining chap tarafini N’yuton-Xayyom formulasi yordamida ifodalaymiz:
(cos + i sin) n = ,
sŏng uni (3) ni ŏng tomoniga tenglashtirib, kerakli formulalarni hosil qilamiz.
Masalan (cos + i sin) 3 = cos3+3i cos2 sin -3 cos sin2 - i sin3 bŏlgani uchun
cos(3)= cos3 -3 cos sin2; sin(3)=3cos2 sin - sin3
formulalar ŏrinli bŏladi.
6. Tayanch tushunchalar: kompleks sonining geometrik tasviri, kompleks tekislik, xaqiqiy ŏq, mavhum ŏq, kompleks sonining trigonometrik shakli, komp-leks sonining argumenti, Muavr formulasi.
7. Nazorat savollari.
Kompleks sonining geometrik tasviri qanday hosil bŏladi?
Kompleks sonining trigonometrik shakli qanday kŏrinishga ega?
Kompleks sonining argumenti deb nimaga aytiladi?
Trigonometrik shaklda berilgan bir nechta kompleks sonlarini kŏpaytirsa , natijada nima hosil bŏladi?
Muavr formulasini keltirib chiqaring.
cos(n) va sin(n) larni cos va sin orqali ifodalash kabi masalalarni echish jarayonini bayon qiling.
|
| |