-rasm. Internetga mobil aloqa orqali bogʻlanish

3.4-rasm. Internetga mobil aloqa orqali bogʻlanish.
Modem
tushunchasi
va
uning
vazifasi.
Modem
modulyator-
demodulyator soʻzlarining qisqartmasi hisoblanadi. Ushbu qurilmaning asosiy
vazifasi kompyuterdan olingan raqamli signalni uzatish uchun analog shakliga
aylantirish va qabul qilingan signalni analog shakldan raqamli shaklga
qaytarish hamda aloqa kanallari boʻylab uzatishdan iborat. Modem signalni
(axborot) telekommunikatsiya kanallar boʻylab uzatishni ta‘minlaydi. Modem
yordamida internetda oddiy analog telefon tarmogʻi orqali bogʻlanish
mumkin. Bunday modemlarning nazariy jixatdan eng yuqori foydalanish
tezligi 56 KbGʻsek. ni tashkil etadi. Modem ichki va tashqi turlarga boʻlinadi va
har ikkalasi ham internetga yoki telekommunikatsiya tarmoqlariga ulanish uchun
xizmat qiladi.
Tashqi faks/modem
Simsiz modem
Ichki modem
3.5-rasm. Internetga bogʻlanish qurilmalari.
Oʻzbekiston
Respublikasidagi
Internet
tarmogʻining
rivojlanishi.
Respublikamizda milliy Internet-segmentini rivojlantirish boʻyicha ishlar OʻzR
Vazirlar Mahkamasining ―Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida‖ 2002 yil
6
iyundagi
200-son
qarori bilan tasdiqlangan ―2002-2010 yillarda
121
kompyuterlashtirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish
dasturi‖ga asosan amalga oshirilmoqda.
Respublika telekommunikatsiya tizimlarini modernizatsiya qilish va
rivojlantirish boʻyicha loyihalarni amalga oshirish natijasida mamlakatimiz
aholisining keng qatlamlari uchun Internet xizmatlaridan foydalanish borgan-sari
engil
boʻlib
bormoqda.
Hozirgi
vaqtda
respublikamizda
Internet
foydalanuvchilarining umumiy soni 7,3 mln. kishidan ortdi, shundan 3,5 mln.
kishi, ya‘ni 1000ta fuqarodan 111tasi aloqa liniyalari orqali Internetga shaxsiy
kompyuterlari orqali ulanadi. Mobil Internet foydalanuvchilarining soni esa hozirgi
kunda 3,8 mln. kishini tashkil etadi.
Respublikamizda AKTni rivojlantirishga boʻlgan katta e‘tibor tufayli
Internet tarmogʻida milliy resurslar soni yildan yilga ortmoqdan. Hozirgi kunda
respublikada .UZ domen zonasida ikkinchi darajali domen nomlarini roʻyxatga
olish boʻyicha 7 ta registratorlar faoliyat koʻrsatadi: Tomas, Billur.com, Arsenal-
D, Sarkor Telecom, VSS, TV-Inform va Simus.
Milliy axborot resurslarini rivojlantirish boʻyicha Hukumat qarorlari va
chora-tadbirlar rejasini amalga oshirish natijasida .UZ Milliy domen zonasidagi
domen nomlarining soni yildan-yilga ortmoqda. Jumladan, 01.01.2011y. holatiga
.UZ Milliy domen zonasidagi domen nomlarining soni 11088 tani tashkil etdi, yil
boshiga nisbatan boʻlgan oʻsish 16%ni tashkil etdi.
Ma‘lumotlarni uzatish, jumladan, Internet tarmogʻiga ulash xizmatlarni
taqdim etuvchi xoʻjalik yurituvchi sub‘ektlarning soni bugungi kunda 982tani
tashkil etadi, jamoa foydalanish punktlarining umumiy soni esa 1025taga etdi.
Provayder va operatorlarning aksariyat qismi Toshkent shahrida
joylashganligiga qaramay, respublikamizning boshqa hududlari, ayniqsa
Samarqand va Buxoro viloyatlarida ham provayder va operatorlar sonining
barqaror oʻsishi kuzatilmoqda.
Internet tarmogʻi vazifasi va undan foydalanish maqsadlari. Internet
tarogʻinig vazifasi internet tarmogʻi abonetlariga veb-hujjatlarni oʻqish, elektron
pochta, fayl uzatish va qabul qilish, muloqotda boʻlish, tarmoqda hujjatlarni
122
saqlash va ular bilan ishlash xizmatini koʻrsatish. Internet tarmogʻidan axborotlarni
almashish, masofaviy ta‘lim olish, konferentsiyalar oʻtkazish, veb-saytlarni tashkil
etish, elektron pochtani joriy qilish, muloqot oʻrnatish va shu kabi maqsadlarida
foydalaniladi.
Kompyuterlarni bir-biri bilan bogʻlash. Kompyuterlar orasida ma‘lumot
almashish va umumiy masalalarni birgalikda echish uchun komyuterlarni bir-biri
bilan bogʻlash ehtiyoji paydo boʻladi. Kompyuterlarni bir-biri bilan bogʻlashda
ikki xil usuldan foydalaniladi:
1. Kabel yordamida bogʻlash. Bunda kompyuterlar bir-biri bilan koaksial,
oʻralgan juftlik kabeli (UTP) yoki shisha tolali kabellar orqali maxsus tarmoq plata
yordamida bogʻlanadi.
2. Simsiz bogʻlanish. Bunda kompyuterlar bir-biri bilan simsiz aloqa
vositalar yordamida, ya‘ni radio toʻlqinlar, infraqizil nurlar, WiFi va Bluetooth
texnologiyalari yordamida bogʻlanadi.
Bir-biri bilan bogʻlangan kompyuterlarning bunday majmuasi kompyuter
tarmogʻini tashkil etadi.
Tarmoq tushunchasi va uning ahamiyati. Tarmoq - kompyuterlar, terminallar
va boshqa qurilmalarning ma‘lumot almashishni ta‘minlaydigan aloqa kanallari
bilan oʻzaro bogʻlangan majmui. Kompyuterlar aro ma‘lumotlarni almashishni
ta‘minlab beruvchi bunday tarmoqlar kompyuter tarmoqlari deb ataladi.
Tarmoq orqali axborotlarni uzoq masofalarga uzatish imkoniyati qujudga
keldi. Tarmoq axborotlarni uzatish, alohida foydalanilayotgan kompyuterlarni
birgalikda ishlashini tashkil qilish, bitta masalani bir nechta kompyuter yordamida
echish imkoniyatlarini beradi. Bundan tashqari har bir kompyuterni ma‘lum bir
vazifani
bajarishga
ixtisoslashtirish
va
kompyuterlarning
resurslaridan
(ma‘lumotlari, xotirasi) birgalikda foydalanish, hamda butun dunyo
kompyuterlarini oʻzida birlashtirgan Internet tarmogʻiga bogʻlanish mumkin.
Tarmoq axborotlarni uzatish, alohida foydalanilayotgan kompyuterlarni
birgalikda ishlashini tashkil qilish, bitta masalani bir nechta kompyuter yordamida
echish imkoniyatlarini beradi.
123
Tarmoq taqdim etadigan hizmatlar . Kompyuter tarmoqlari axborotlarni
elektr signallari koʻrinishida uzatish va qabul qilishga ixtisoslashgan muhit.
Tarmoqlar biror maqsadga erishish uchun quriladi, ya‘ni bogʻlangan kompyuterlar
orqali biror masalalarni echish uchun ixtisoslashtiriladi. Tarmoq xizmatlariga
quyidagilarni misol tariqasida keltirish mumkin:
Fayl server xizmati. Bunda tarmoqdagi barcha kompyuterlar asosiy
kompyuterning (server) ma‘lumotlaridan foydalanish yoki oʻz ma‘lumotlarini
asosiy kompyuter xotirasiga joylashtirish mumkin;
Print server xizmati. Bunda tarmoqdagi barcha kompyuterlar oʻz
ma‘lumotlarini xizmat joriy qilingan kompyuter boshqaruvi orqali qogʻozga chop
qilishi mumkin;
Proksi server xizmati. Bunda tarmoqqa ulangan barcha kompyuterlar xizmat
joriy qilingan kompyuter boshqaruvi orqali bir vaqtda Internet yoki boshqa
xizmatlardan foydalanishi mumkin;
Kompyuter va foydalanuvchi boshqaruvi xizmati. Bunda tarmoqqa ulangan
barcha kompyuterlarning va ularda qayd qilingan foydalanuvchilarning tarmoqda
oʻzini tutishi hamda faoliyat yuritishi belgilanadi va nazorat qilinadi.
Axborotni uzatish va qabul qilish. Tarmoq har doim bir nechta
komp‘yuterlarni birlashtiradi va ulardan har biri oʻz axborotlarini uzatish va qabul
qilish imkoniyatiga ega. Axborot uzatish va qabul qilish komp‘yuterlar oʻrtasida
navbat bilan amalga oshiriladi. Shuning uchun har qanday tarmoqda axborot
almashinuvi boshqarib turiladi. Bu esa oʻz navbatida komp‘yuterlar oʻrtasidagi
axborot toʻqnashishi va buzilishini oldini oladi yoki bartaraf qiladi.
Kompyuterlar tarmoqlari tashkil etilgandan soʻng undagi barcha
kompyuterlarning manzillari belgilanadi. Chunki axborotlarni tarmoq orqali bir
kompyuterdan boshqasiga uzatish kompyuter manzillari orqali amalga oshiriladi.
Joʻnatilayotgan axborotga oddiy hayotimizdagi xat joʻnatish jarayoni kabi
uzatuvchi va qabul qiluvchi manzillari koʻrsatiladi va tarmoqqa uzatiladi. Har bir
kompyuter kelgan axborotdagi qabul qiluvchi manzilini oʻzining manzili bilan
solishtiradi, agar manzillar mos kelsa, u holda axborotni qabul qilib oladi va
124
uzatuvchiga qabul qilib olganligi toʻgʻrisida tasdiq yoʻllaydi. Xuddi shu tariqa
kompyuterlararo axborot almashiniladi.
Tarmoq har doim bir nechta komp‘yuterlarni birlashtiradi va ulardan har biri
oʻz axborotlarini uzatish va qabul qilish imkoniyatiga ega.
Axborot uzatish va qabul qilish komp‘yuterlar oʻrtasida navbat bilan amalga
oshiriladi.
Kompyuterlar tarmoqlari tashkil etilgandan soʻng undagi barcha
kompyuterlarning manzillari belgilanadi. Chunki axborotlarni tarmoq orqali bir
kompyuterdan boshqasiga uzatish kompyuter manzillari orqali amalga oshiriladi.
Joʻnatilayotgan axborotga oddiy hayotimizdagi xat joʻnatish jarayoni kabi
uzatuvchi va qabul qiluvchi manzillari koʻrsatiladi va tarmoqqa uzatiladi.
Manzil tushunchasi. Kompyuter tarmoqlarida manzil tushunchasi sifatida
quyidagi fikrlarni keltirish mumkin:
1. Manzil kompyuter xotirasining qismlarini, kompyuter kiritish-chiqarish
qurilmalari portini, hisoblash tarmogʻi kompyuterlarini hamda boshqa ma‘lumot
manbalarini yoki ularni uzatish uchun belgilangan joyni aniqlaydi.
2. Manzil hisoblash tarmoqlarida uzatilayotgan ma‘lumotlarni qabul qiluvchi
yoki joʻnatuvchilarni aniqlovchi ma‘lumotlar ketma-ketligi.
Lokal, mintaqaviy va global komp‘yuter tarmoqlari. Kompyuter
tarmoqlarini ularning geografik joylashishi, masshtabi hamda hajmiga qarab bir
nechta turlarga ajratish mumkin, masalan:
|