IQTISODIY-MOLIYAVIY ZARAR - I. N. Ismanov, J. X. Kambarov, M. M. Turdaliyeva korxonalarda inqirozga qarshi boshqaruvni...

IQTISODIY-MOLIYAVIY ZARAR
Majburiyatlar
Iqtisodiy resursning zarar oqibatida kamayishi
Xususiy kapital
IQTISODIY INQIROZ
Joriy aktivlar
Uzoq muddatli aktivlar
IQTISODIY-MOLIYAVIY ZARAR
1.2-rasm. Sanoat korxonasida iqtisodiy-moliyaviy zarar oqibatida inqirozli muhitning tarkibiy tuzilishi
1.2-rasmga ko‘ra, sanoat korxonalarida iqtisodiy nochorlik zarar ko‘rib ishlash oqibatida vujudga keladi. Lekin zararning korxona resurslariga uch xil ko‘rinishdagi ta’siri iqtisodiy nochorlik va inqirozning ehtimollik darajasini belgilab beradi.
Birinchi holatda, sanoat korxonasi o‘z kapitalining asosiy qismi odatda uzoq muddatli aktivlardan tashkil topgan bo‘ladi deb hisoblansa, chetdan jalb qilingan mablag‘ ko‘proq aylanma mablag‘larning shakllanishiga asos bo‘ladi. Muntazam ravishda past rentabelli yoki zarar ko‘rib ishlash yuqorida ta’kidlanganidek, korxona iqtisodiy resurslarining chiqib ketishini ta’minlaydi.
Xususiy kapital o‘zgarmagan sharoitda, chetdan jalb qilingan aylanma mablag‘lar tabiiy kamayib boradi. Oqibatda korxonada jalb qilingan mablag‘larning kamayib ketishiga olib keladi, to‘lov qobiliyati ham pasayib kreditor qarzdorlikning muddatdan o‘tgan qismi paydo bo‘ladi va korxonada iqtisodiy nochorlik alomatlari vujudga keladi.
Ikkinchi holatda agar sanoat korxonalari uzoq muddatli aktivlarini chetdan mablag‘ jalb qilish hisobiga shakllantirib, o‘z mablag‘laridan aylanma mablag‘ sifatida foydalanayotgan bo‘lsa, zarar hisobiga kamayish o‘z mablag‘lariga ta’sir ko‘rsatadi va uni kamaytiradi. Birinchi holatdan farqli o‘laroq bu jarayonda iqtisodiy nochorlikka o‘z mablag‘larining chiqib ketishi sabab bo‘ladi.
Uchinchi holatda agar korxonada joylashgan aktivlar manbalarini aniqlashning iloji bo‘lmaganda, zarar umumiy jihatdan yana aktivlarni kamaytiradi va to‘lov qobiliyatini pasaytiradi.
Keltirilgan har bir holatda, aktivlarning chiqib ketishiga nisbatan kirib kelishining davriy ravishda pasayishi e’tiborga olinsa, korxonada o‘z mablag‘larining kamayishi yoki chetdan jalb qilingan mablag‘larning kamayishidan qat’iy nazar iqtisodiy nochorlik yuz beraveradi va korxona har qanday vaziyatda ham huquqiy jihatdan aybdor hisoblanadi. Bu esa korxonaga mablag‘ni chetdan jalb qilish uni o‘zlashtirish ekanligi va zarar yoki foyda ko‘rib ishlashdan qat’iy nazar uni qaytarish zarurligini ko‘rsatadi.
Iqtisodiy nochorlik esa korxonaga chetdan mablag‘lar jalb qilganda vujudga keladi. Lekin ta’kidlash zarurki, birinchi holatda korxonaning bankrot bo‘lish ehtimoli boshqa holatlarga nisbatan yuqoriroq. Chunki aylanma mablag‘larga chetdan jalb qilingan mablag‘ning uzoq muddatlilarga nisbatan qaytarish davri tezroq bo‘ladi. Korxonaning zarar bilan ishlashi esa ularni qaytarish imkoniyatini kamaytiradi. Shu sababli korxona kapitalini tashkil etish jarayonida chetdan jalb etilgan mablag‘lar uzoq muddatli aktivlarga investitsiya qilish maqsadida yollansa va o‘z mablag‘lari aylanma mablag‘larni shakllantirishga yo‘naltirilsa, bankrotlik ehtimolligi kamayadi.
-
Inqiroz turlari va bosqichlari
Korxonalarda inqirozga qarshi boshqaruvni samarali ishlab chiqilishi va natijasi bevosita uning turini, tavsifini va xususiyatini qay darajada aniqlab olinishiga bog‘liq. Sababi inqirozning turi va xususiyatini to‘g‘ri aniqlash, korxonaning xo‘jalik foaliyatiga qo‘yilgan tashxisni aniqlashtiradi va muammoning manbaasini topishga yordam beradi. Muammoni to‘g‘ri aniqlanishi keyinchalik uni bartarf etish ishlarini samaradorligini oshiradi. Masalan, shifokor xuzuriga kelgan bemorni kasalligi nima ekanligini aniq topa bilish shifokordan tajriba va bilim talab qiladi, shu bilan birgalikda uni davolash jrayonida kasallikni tezroq davolashga zamin tayyorlaydi. Agar shifokor tashxisni noto‘g‘ri qo‘yadigan bo‘lsa, kasallik jarayoni uzoq davom etadi va yanada og‘irlashishi mumkin.
Zamonaviy adabiyotlarda inqirozni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish jarayonidagi holati bo‘yicha hali ham bitta tan olingan xulosaga kelinmagan. Iniqrozlar bozor iqtisodiyoti sharoitida amal qiladi, lekin ma’muriy tizimda mavjud emas degan tushunchalar mavjud
Ba’zilar inqirozlar faqat davlat miqyosida amal qilib mikrodarajada bo‘lmaydi, uni faqatgina boshqaruvdagi muammo, hato va kamchiliklardan iborat deb tushuntiradilar. Bunday tushunishlar hato fikr hisoblanadi. Agar ularni fikrini to‘g‘ri hisoblab shu pozitsiyadan turib holatga baho beradigan bo‘lsak, firma boshqaruvida inqirozni rivojlanishini, strategiyasini oldindan ko‘ra bilishning ilojisi yo‘q va hisobga olib ham bo‘lmaydi.
Inqiroz tushunchasi boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish uslubiga ko‘p tomonlama ta’sir qiladigan risk tushunchasi bilan o‘zaro bog‘liq.
Inqiroz tushunchasida inqiroz faqatgina sabablar emas, balki oqibatlari ham katta ahamiyatga ega. Inqiroz oqibatlari ikki ko‘rinishdagi omillar bilan bog‘liq: sababalari va inqiroznining rivojlanish jarayonlarini boshqarish imkoniyatlari.
Inqirozning turli xil oqibatlari faqatgina uning xarakterini emas, balki inqirozni yumshatishi yoki qattiqlab yuborishi mumkin bo‘lgan inqirozga qarshi boshqaruvning tavsifini ham aniqlaydi. Bu munosabatlardagi boshqaruv imkoniyatlari professionalizm, boshqaruv san’ati, motivatsiya tavsifi, sabablarni va oqibatlarni tushuna olish va mas’uliyatning maqsadlariga bog‘liqdir.
BOSHQARUV
Tashkilotning faoliyat ko’rsatishini boshqarish
Korxona rivojlanishini boshqarish
Inqiroz havfi
Jarayonlar barqarorlashuvi
Yangi sifatni paydo bo’lishini jonlantiruvchi holatning sustlashuvi
TASHKILOTNING YASHOVCHANLIGI
1.3-rasm. Tashkilotning ijtimoiy-iqtisodiy tizimida inqiroz havfini vujudga kelishi
Inqirozlarni ham turini to‘g‘ri ajrata bilish va xususiyatlarini turiga qarab bir-biridan farqlay olish inqirozga qarshi boshqaruv jarayonini soddalashtiradi va to‘lovga noqobillikni tiklanishini tezlashtiradi. Amaliyot va nazariyada inqirozni juda ko‘p turlarini ajratib ko‘rsatish mumkin. Inqirozning bu turlari ularni muayyan guruhlarga ajratish imkonini beradi va xususiyatlarini aniqlashtiradi. Lekin shuni ta’kidlab o‘tish lozimki, inqirozlarni guruhlarga ajratishda bu soha vakillari tomonidan ba’zi chalkashliklarga yo‘l qo‘yilgan. Ya’ni, inqiroz turlarini bir-biridan ajratishda sabablari va oqibatlari yuzasidan vujudga kelishiga qaramasdan aralashtirib yuborganlar.
Amaliyot inqirozlar nafaqat maqsad va oqibatlaridan kelib chiqib, balki o‘z mohiyatiga ko‘ra ham bir xil emasligini ko‘rsatadi. Agarda inqirozni xarakteri to‘g‘risida aniq ma’lumot bo‘lsa, u holda uni kuchsizlantirish, havfsizligini ta’minlash uchun sarflanadigan vaqtni va xarajatni qisqartirish imkoniyati ortadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, inqirozlarni vujudga kelishiga olib keluvchi omillarning turlariga ko‘ra inqirozlar quyidagilarga bo‘linadi:
-
Siyosiy inqirozlar;
-
Ijtimoiy inqirozlar;
-
Tabiiy inqirozlar;
-
Iqtisodiy inqirozlar.
Inqirozni vujudga keltiruvchi omillariga ko’ra turlari
Siyosiy
Ijtimoiy
Tabiiy
Iqtisodiy
Urushlar;
Genotsid;
Partiyalarning parchalanishi;
Davlat tuzimini to’ntarilishi
Diniy inqirozlar;
Milliy inqirozlar;
Aholining populyatsion inqirozlari, qarish
Tabiiy boyliklarni yo’qolib ketishi;
Tabiiy ofatlar;
Iqlim o’zgarishi
Moliyaviy inqirozlar;
Narxlarni ko’tarilib ketishi;
Retsessiya;
Resurslarning taqchilligi
1.4-rasm. Inqirozni vujudga keltiruvchi omillariga ko‘ra turkumlanishi
Yuqorida berib o‘tilgan guruhlar inqirozlarni vujudga kelishi jihatidan eng katta guruhlari bo‘lib hisoblanadi. Inqirozning bu turlari boshqa faoliyatlardagi inqirozlarni vujudga kelishiga sabab bo‘ladi. Bundan tushunish mumkinki, ular ham o‘z o‘rnida inqirozning boshqa xususiy turlariga bo‘linib ketishi mumkin. Inqirozning mazkur turlariga makro va mikro darajada yondoshish mumkin. Umumiy jihatdan olib qaraganda, ular quyidagicha izohlanadi:
Siyosiy inqirozlar – makro darajada vujudga keladi va davlat siyosatini sustlashuvi bilan bog‘liq tarzda boradi. Siyosiy inqirozlar katta-kichik urushlar, millatni qirib tashlanishi, xukmron partiyalarning parchalanishi va davlat tuzumining ag‘darilishi natijasida paydo bo‘ladi. Siyosiy inqiroz natijasida subyekt yo‘qolib ketmasligi mumkin, lekin uni xukmronligi sustlashadi va boshqaruv doirasi torayadi. Unga quyidagilarni kiritish mumkin:
-
urushlar;
-
genotsid – butun bir millatni qirib yuborish;
-
partiyalarning parchalanishi;
-
davlat tuzumining ag‘darilishi.
Ijtimoiy inqirozlar – ko‘proq aholi, millat va xalqlarning dunyoviy va diniy qarashlari bilan bog‘liq ravishda kechadi. Ijtimoiy inqirozlar natijasida ma’lum dinlardan odamlar yuz o‘giradi va boshqasiga o‘tadi, millatlar o‘z urf-odatlarini unutadilar, tillarini o‘lik tilga aylanishiga sababchi bo‘ladilar, aholining populyasiyasida – qarishning ko‘payishi, tug‘ilishning kamayishi va unga nisbatan o‘lim darajasini ko‘tarilishi kabi muammolar vujudga keladi. Unga quyidagilarni kiritish mumkin:
-
diniy inqirozlar;
-
milliy inqirozlar;
-
aholining populyasion inqirozlari, qarish darajasini ko‘tarilishi;
Tabiiy inqirozlar – bu insonni hohish irodasidan tashqarida shakllanadi va paydo bo‘ladi. Faqatgina ba’zi tabiiy inqirozlarni paydo bo‘lishiga inson sababchi bo‘lishi mumkin, lekin ularni to‘xtata olmaydi va boshqara olmaydi. Tabiiy inqirozlarga quyidagilarni kiritish mumkin:
-
tabiiy boyliklarning yo‘qolib ketishi;
-
turli tabiiy ofatlar;
-
iqlim o‘zgarishi va boshqalar.
Iqtisodiy inqirozlar. Olimlar A.V.Vohobov, N.H.Jumaev va E.A.Hoshimovlar tomonidan iqtisodiy va moliyaviy inqirozlar haqida fikrlar bildirilgan. Ularning fikricha, iqtisodiy inqiroz retsessiyaga tenglashtirilgan.
Inqirozlarni miqyosi jihatidan ikki turini ajratib ko‘rsatish mumkin: makro va mikro darajadagi inqirozlar.
Makrodarajadagi inqirozlar moliya va iqtisod sohasidagi qarorlar real iqtisodiy qonuniyatlardan farqli ravishda qabul qilinganda muammolar ko‘zga ko‘rinmagan holda to‘planib borib katta “BUM” bilan boshlanadi. Bunga dunyodagi eng yirik inqirozlarni o‘rganib guvohi bo‘lish mumkin.
Bugungi kunda, dastlabki inqirozlar qaysi davlatlarda sodir bo‘lganligi va uni bartaraf etish mexanizmlarini izohlash bo‘yicha olimlar o‘rtasida ixtiloflar mavjud.
Ba’zi iqtisodchilar1 inqirozni bundan 2200 yil avval Qadimiy Rimda bo‘lgan deb ta’kidlasalar, boshqalari AQSHda 19-asrda dastlabki inqirozlar paydo bo‘lgan deb tushuntiradilar. Lekin bir narsani tan olib aytish kerakki, agar tarixiy chuqurlashib borilsa, Odam Ato va Momo Havolarning jannatdan quvilishini eng dastlabki insoniyatning inqirozi deb atash mumkin. Ammo masalani bunday tushunish ishni chigallashtiradi xolos.
Shu sababdan, inqirozlarning tarixini o‘rganishda AQSHda 1857 yilda bo‘lib o‘tgan inqirozdan boshlash maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Bu qarashni “Finansoviy direktor” jurnalidan olingan ma’lumotlar ham tasdiqlagan.
Demak, eng birinchi inqiroz 1857 yil kuzda AQSHda fond bozoridagi kotirovkalarning pasayishi natijasida vujudga kelgan. Inqiroz shu yilning o‘zida Angliyani va keyingi yili esa Germaniyagacha bo‘lgan hududni qamrab olgan. Bu inqirozning sababi ham bank tizimini asosiga shakllangan. Qisqa muddat ichida 200 ga yaqin banklar 6 oyga yopilgan. 1857 yilning 13 oktyabr kuni banklar ertalabdan tushgacha bo‘lgan davrda ishlagan va tushdan keyin o‘zlarini bankrot deb e’lon qilganlar. Shuningdek inqirozdan engil sanoat korxonalari va mashinasozlik sanoati korxonalari eng katta zarar ko‘rgan.
1858 yillar oxiriga borib AQSH iqtisodiyoti inqirozdan qutulib o‘sa boshlagan. Angliya banklari esa dastlab inqirozdan qutulish uchun qayta moliyalash stavkasini 2 baravarga oshirishga harakat qilganlar, bu ijobiy natija bermagach qo‘shimcha banknotalarni emissiya qila boshlaganlar va bu 1858 yilning kuziga borib inqirozdan qutulish uchun imkon yaratgan.
Uzun inqiroz. 1873 yilning may oyida birjadagi tartibsizliklar natijasida Venada tarixdagi eng katta inqiroz boshlandi. Inqirozning sababi Avstro-Vengriya va Germaniyada mulkchilik bozorining tezkorlik bilan o‘sishi bo‘ldi. Uy solayotganlarga katta miqdorda kreditlar berilgan lekin ular oxir oqibatda qaytara olmagan. Evropa birjalarida boshlangan vahima AQSH va keyinchalik Rossiya birjalariga ham ko‘chib o‘tdi. Ya’ni 19-asrning oxirlarida Avstro-Vengriya, Fransiya va Germaniya hukumatlari poytaxt qurilishlari uchun mablag‘ ajratishdi. Shu davrdan boshlab qurilish ishlari uchun alohida banklar loyihaga jalb qilindi va ipoteka qimmatli qog‘ozlari birinchi marta emissiya qilinib sotuvga qo‘yildi. Qurilish kompaniyalarining qarzlari tezkorlik bilan ortib bordi, unga qo‘shilib ko‘chmas mulkning bozor baholari ham ko‘tarilib bordi. 1873 yil 9 mayda (chyornaya pyatnitsa) “qora juma” kuni fond birjasida narxlar keskin tushib ketdi. 1873 yilning kuziga borib Evropa va AQSHda ishsizlik darajasi 25-30%gacha ortib ketdi. Aholi o‘rtasida vahima boshlandi.
Mazkur moliyaviy inqirozning bartaraf qilinishida Amerikalik taniqli bankirlardan biri Dj. P. Morganning o‘rni katta bo‘lgan. U hukumatga 62 mln.dollarlik oltin topshirgan. Natijada bu inqirozni yumshatdi va yangi korporatsiyalar tashkil topdi. Masalan, 1876 yilda Tomas Edison o‘z laboratoriyasini ochdi. Bir qancha yil o‘tgandan so‘ng esa 1896 yilda tarixga birinchi katirovka sifatida kirgan Dou Jons indeksi (Dow Jones Industrial Average) sifatida kirgan Edison Jeneral Elektrik Kompani tashkil topdi (Edison General Electric Company).
Buyuk inqiroz. Buyuk inqirozning sabablari haqida yagona fik mavjud emas. Asosiy sabablar etib: pul va tovar massasi o‘rtasidagi disprporsiya; birja “ko‘piklari” (ishlab chiqarishga keragidan ortiqcha investitsiya kiritish); import uchun bojxona bojini oshirib yuborilishi va natijada aholining to‘lov qobiliyatini pasayib ketishi kabilar ko‘rsatiladi. Inqirozdan eng katta talofat ko‘rgan davlatlar AQSH, Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya va Kanadadir.
Inqiroz shu darajada kuchayib ketganki, 1933 yilda har oltinchi odamning bittasi ishsiz qolgan. Sanoatda ishlab chiqarish 3-4 barobarga pasayib ketgan. Buyuk inqiroz 1929-1933 yillarini qamrab olgan.
Inqirozdan chiqish uchun asosiy choralar sifatida sanoat davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlangan, banklar soni qisqartirilgan va dollar kursi pasayitirilgan.
Energetika inqirozi. Energetika sohasidagi eng katta inqiroz Suriya va Misr Isroil bilan urushganda 1973 yilning oktyabrida sodir bo‘lgan. OPEK davlatlari neft qazib olishni kamaytirgan va AQSH, Gollandiya hamda Isroilning ittifoqdosh davlatlariga neft narxini 70 foizga oshirib yuborganlar. AQSHda ishsizlar soni 15 mln. odamga etgan. SHu davrdan boshlab mutaxassislikni o‘zgartirish bo‘yicha qayta o‘qitish va malaka oshirish kurslari tashkil topa boshlagan. Bu ishga birinchi bo‘lib Universitet o‘qituvsichi Djon Sperling asos solgan. AQSHning 85 foiz aholisining shu davrda shaxsiy avtomobilga ega edi. Shu sababli yoqilg‘i quyish shahobchalarida avtomobillar qatori bir necha chaqirimgacha cho‘zilib ketgan. Avstriya Germaniya Federativ Respublikasida avtomobillarni yurishini ta’qiqlab ham qo‘yilgan.
“Qora dushanba”. 1987 yilning 19 oktyabrida Dou Jons indeksi (Dow Jones Industrial Average) keskin tushib ketgan. Amerika fond bozorining vahimali to‘lqini natijasida bir qancha katta transmilliy kompniyalarning kapitalizatsiyasini umumiy darajasi pasayib ketgan va Avstraliya, Yangi Zenlyandiya, Gonkong, Janubiy Koreya va boshqa Lotin Amerikasi davlatlarining birja kotirovkalari tushib ketgan. To‘g‘ri keyingi kuni indeks 12 foizga ko‘tarilgan. Bundan keyingi davrlarda ham indeks doimiy ravishda ko‘tarilib tushib turgan, lekin inqiroz yuz bergan kuni davlatning moliya sektori izdan chiqib ketgan. Natijada 15 ming broker va treyderlar ishsiz qolgan. SHundan so‘ng, Dou Jons indeksi 1989 yildagina o‘zining oldingi mavqeyiga qaytgan.
1990 yillarda ham Rossiyada, Osiyoda yana bir qancha shu kabi katta-kichik inqirozlar yuz bergan. Ularning ham asosiy sabablari bank-moliya tizimining shikastlanishiga borib taqaladi.
Mikrodarajadagi inqirozlar ham ma’lum davrlar oralig‘ida sodir bo‘lishiga qarmasdan maro inqirozlardan farqli ravishda kichik hajmdagi miqyosni qamrab oladi. Mikro inqirozlar asosan korxona, tashkilot va firmalarning inqirozlari darajasida tavsiflanadi. Ular asosan inqirozning iqtisodiy turiga mansub bo‘lib, uning sababi nima bo‘lishidan qat’iy nazar obyektga moddiy zarar etkazish bilan yakunlanadi. Mikro inqirozlarga: korxonalarning iqtisodiy nochorlikka tushib qolishlari; tarkibiy o‘zgartirilishi; tugatishga doir ish yuritilishi; boshqa korxonalar tarkibiga qo‘shilib ketishi kabilarni kiritish mumkin.
Mikro inqirozlarning zarari makro miqyosdagi kabi katta bo‘lmasligi mumkin, ammo o‘z vaqtida oldi olinmasa u kattalashib makrodarajadagi inqirozlarga aylanib ketishi muqarrar. SHu sababdan, inqirozning alomati vujudga kelishi bilan u bilan kurashish choralarini ko‘rib qo‘yish talab etiladi. Aslida har bir korxonada inqiroz havf solmagan taqdirda ham unga qarshi immunitetni ishlab chiqish u bilan kurashishni engillashtiradi.
Mikro inqirozlar aksariyat hollarda, noto‘g‘ri qabul qilingan qaror natijasida vujudga keladi. Qarorning darajasi va holati qandayligiga qarab inqirozning miqyosi belgilanadi.
Professor E.M. Korotkova tahriri ostida Moskvada chop etilgan “Inqirozga qarshi boshqaruv” darsligida yozilishicha, inqirozlarning turlari va oqibatlarini qanday bo‘lishi uni olib kelgan sababga bog‘liq. Inqirozlarning bunday turkumlanishi ularning xarakteri, sabalari va oqibatiga qarab turkumlanadi (1.5-rasm).
Inqirozlar
Sabablar
Tavsifi
Oqibati
Obyektiv
Buzilish
Yangilanish
Sog’lomlashtirish
Yengil
Og’ir
Subyektiv
Tashqi
Ichki
Tasodifiy
Qonuniy
Notabiiy
Tabiiy
Uzoq muddatli
Mahalliy
Umumiy
Yashirin
Behos pasayish
Yumshoq chiqish
Qisqa muddatli
Ochiq
Xususiy
Boshqariladigan
Boshqarilmaydigan
Tabiiy
Texnologik
Psixologik
Tashkiliy
Iqtisodiy
Ijtimoiy
Ekologik
Jamoaviy
Tizimiy
Kuchsizlanish
Kuchayish
Yangi inqiroz
1.5 - rasm. Inqirozlarning turkumlanishi
Rasmdan ko‘rinadiki, inqirozga qarshi boshqaruvning samarali tashkil etilishi inqirozlarning sabablari, tavsifi va oqibatlariga bog‘liqdir. Inqiroz sabab natijasida shakllanadi. So‘ng uning xarakteri (tavsifi) ya’ni turi vujudga keladi hamda sabab va tavsif o‘zaro inqirozning oqibatini tashkil etadi.
Rasmda inqirozning sabablari umumiy tartibda berilgan, ular: obyektiv, subyektiv; ichki, tashqi; tasodifiy, qonuniy; notabiiy va tabiiy kabilardir. Natijada inqirozlar xarakteriga qarab: engil, og‘ir; qisqa muddatli, uzoq mudatli; mahalliy, umumiy; yashirin, ochiq bo‘lishi mumkin. Inqiroz oqibatini esa og‘ir yoki engil bo‘lishi undan oldingi ikki omilga bog‘liq. Muallif inqirozni shu tariqa tushuntirib, inqiroz namoyon bo‘lishining har qanday shakli uning oqibatini engil yoki og‘ir bo‘lishiga ishora qilgan. Darhaqiqat, inqirozni o‘rganishning maqsadi ham u bilan kurashishni engillashtirish maqsadida amalga oshiriladi. CHizmada inqirozning turlari ham keltirilgan bo‘lib ular bilvosita sabab, tavsif va oqibat natijasida namoyon bo‘lishi aytilgan. Dastlab inqirozning tabiiy, jamoaviy va ekologik turlari ko‘rsatilgan. Jamoaviy iqirozlarga ijtimoiy tus berib uni: tashkiliy, iqtisodiy, ijtimoiy, psixologik va texnologik guruhchalarga bo‘lingan. Rasmda inqirozga makro va (yoki) mikro darajada emas, balki umumiy tomondan yondoshilgan.
1.3.Iqtisodiy va moliyaviy inqiroz sabablari
Iqtisodiy inqiroz - tovar va xizmatlarga bo‘lgan talab va taklif o‘rtasidagi muvozanatning buzilish holatidir. Iqtisodiy inqirozning oqibatlari sifatida real YAMMning kamayishi, ommaviy bankrotlik va ishsizlik, aholi turmush tarzining pasayishi kabilarni keltirish mumkin.
Iqtisodiy inqiroz (retsessiya) – iqtisodiyotning shunday holatiki, mamlakat yalpi ichki mahsulotining mutloq hajmi kamida ikki chorak mobaynida ketma-ket qisqaradi. Iqtisodiy inqiroz bozor iqtisodiyotiga xos hodisa bo‘lib, ma’lum davriylik bilan takrorlanib turadi.
Iqtisodiyot nazariyasida iqtisodiy inqiroz deganda, mamlakat iqtisodiy holatining birdaniga yomonlashuvi tushunilib, u ishlab chiqarishning keskin pasayishi, ishlab chiqarish aloqalarining buzilishi, korxonalarning bankrotligi, yoppa ishsizlik, milliy valyutaning devalvatsiyalanishi, kapitalning qochishi, aholi turmush tarzining pasayishi kabilarda namoyon bo‘ladi.
Moliyaviy inqiroz ma’lum bir moliyaviy instrumentning qiymati kutilmaganda keskin pasayishi, shuningdek, pulning etishmasligi holatini ifodalashda qo‘llaniladigan tushunchadir. Bundan tashqari, mazkur tushuncha moliya bozorida, xususan, fond bozorida moliyaviy aktivlar bahosining noxolis shakllanishi natijasida yuzaga kelgan “sovun ko‘piklari”ning “yorilishi” holatini ifodalashda ham qo‘llaniladi.
Moliyaviy inqiroz – bu davlat moliya mexanizmining tizimli buzilishi bo‘lib, bunda inflyasiya ko‘rsatkichining sezilarli darajada o‘sishi, qimmatli qog‘ozlar bahosining beqarorligi, byudjet daromadlarining uning xarajatlariga nisbatan keskin nomuvofiqligi, milliy pul birligining almashuv kursining beqarorligi va pasayishi, iqtisodiy subyektlar o‘rtasida to‘lovsizlik muammosining kuchayishi, kapitalning mamlakatdan tez sur’atlarda chiqib ketishi, muomaladagi pul massasining pul muomalasi qonuni talablariga mos kelmasligi kabilar kuzatiladi.
Moliyaviy inqiroz – fond bozori hajmining 20% dan ortiq kamayishi, banklararo kredit bozorida foiz stavkalarining ikki marta oshishi, milliy valyuta kursining 10% dan ortiq pasayishi holatidir1.
Shunday qilib, iqtisodiy inqirozlar – o‘z ichiga davlatning pul-kredit, moliya, byudjet va iqtisodiy sohalarini, shu bilan birgalikda korxonalarning ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohasi, pirovard natijalari va to‘lovga qobillik darajalaridagi tushkunliklarni olib davlat va korxona iqtisodiyotini orqaga ketishi uni rivojlanishiga to‘sqinlik qiluvchi omillarni paydo bo‘lishi tushuniladi. Iqtisodiy inqirozlar foiz stavkasining ko‘tarilishi, iste’mol tovarlarini kamayishi va narxlarining ko‘tarilishi, moddiy resurslarni taqchilligi, ishlab chiqarish darajasining pasayishi, retsessiya, disproporsiya, va boshqa umumiqtisodiy ko‘rsatkichlarni pasayishi oqibatlarini paydo bo‘lishi bilan tushuntiriladi. U iqtisodiyotning bosh muammosi “Resurslarning taqchilligi va ehtiyojlarning cheksizligi” sharoitida yuzaga keladi. Sababi resurslarning taqchilligi sharoitida faoliyat olib borayotgan davlat va uning subyektlari doimiy ravishda turli umumjamiyat muammolariga va to‘siqlariga duch keladi. Mazkur muammolarga duch kelishning o‘zi inqiroz. Undan chiqib keta bilmaslik esa, inqiroz muddatini uzaytiradi. Iqtisodiy inqirozlar o‘z ichiga quyidagilarni oladi:
-
Moliyaviy inqirozlar – bu muomaladagi pul massasini ortib ketishi, davlat byudjetini taqchilligi, qimmatli qog‘ozlar kursini tushib ketishi, investitsiyalarni susayishi, valyuta qadrini pasayishi kabilardir;
-
Narxlarni ko‘tarilashi oqibati yuzaga keladigan inqirozlar – bu aholini to‘lov qobiliyatini va real daromadlarini pasayishi hisoblanib, yashash farovonligini tushib ketishiga olib keladi. Shu bilan birgalikda hom-ashyoni ham narxini oshib ketishi va ishlab chiqarilgan mahsulotlarni ham tannarxini ortish evaziga bozor narxlarini ko‘tarilishidir. Bunday inqirozlar davlat miqyosida nisbatan boshqalariga qaraganda bozor iqtisodiyoti sharoitida og‘ir kechadi. Sababi erkin bozor narxlarining mavjudligi narxlarni jilovlash imkoniyatini davlat qo‘lidan olib qo‘yadi;
-
|