nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-MAVZU. ERTA NIKOH, ERTA TUGʻRIQ VA QARINDOSH-URUGʻLAR ORASIDAGI NIKOHNING SABAB VA OQIBATLARI

|
-MAVZU. ERTA NIKOH, ERTA TUGʻRIQ VA QARINDOSH-URUGʻLAR ORASIDAGI NIKOHNING SABAB VA OQIBATLARI
|
bet | 25/74 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 2,57 Mb. | | #148139 |
Bog'liq ------------ LOTIN Professional ta---limda Yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash (1)6-MAVZU. ERTA NIKOH, ERTA TUGʻRIQ VA QARINDOSH-URUGʻLAR ORASIDAGI NIKOHNING SABAB VA OQIBATLARI
Maqsad: Oʻquvchi yoshlarda erta turmushga chiqish, erta tugʻruq va qarindosh-urugʻlar oʻrtasidagi nikohlarning salbiy oqibatlari haqida bilim, koʻnikma hosil qilish.
Mamlakatimizda aholining reproduktiv salomatligini mustahkamlash, sogʻlom bola tugʻilishi, jismoniy va maʼnaviy rivojlangan avlodni shakllantirish borasida bir qator ishlar amalga oshirilmoqda. Shunga qaramasdan erta va qarindoshlar oʻrtasidagi nikohlar oqibatida oʻlimlar qayd etilmoqda, nogiron bolalar tugʻilmoqda.
Erta turmush – bu juda murakkab muammo. Bu muammoning paydo boʻlishining asosiy sababi qizlarning kelajakdagi ijtimoiy roli muhimligini tushunmaslik, faqat uy ishlari va tarbiya bilan cheklash hisoblanadi. “Anʼanalar”, qashshoqlik va boshqa omillar, shu jumladan qurolli toʻqnashuvlar ham voyaga yetmagan qizlarning erta turmushga chiqishiga sabab boʻladi.
Erta yoki bola nikohi – bu ikki kishining rasmiy yoki norasmiy birlashmasi, ulardan kamida bittasi 18 yoshga yetmasdan yoki ikkisi ham voyaga yetmasdan oila quradi.
Voyaga yetmagan er – xotinlar nikohga toʻliq rozilik bera olmaydilar, shuning uchun erta nikoh inson huquqlari va huquqlarining buzilishi deb tan olinadi. Lekin bunday hollarda ular uchun ota-onalari qaror qabul qilishadi. Odatda, oʻgʻil bolalar soni erta turmush qurgan qizlar sonidan ancha kam boʻlib, asosan qizlarni erta turmushga berish kuzatiladi.
Qizlar nikoh paytida jinsga asoslangan zoʻravonlik va kamsitishning boshqa shakllariga ham duch kelishadi. Bundan tashqari, ular homiladorlik vaqti, tugʻruq jarayoni va undan qolgan asoratlar ham oson emas. Shuning uchun ham “Bola huquqlari toʻgʻrisida”gi Konvensiyaning 1-moddasiga koʻra 18 yoshga toʻlmagan har qanday inson bola hisoblanadi.
Maʼlumki, Oʻzbekistonda qizlar uchun nikoh yoshi 17 dan 18g a oʻzgartirildi. Oʻzgartirishlar 2019-yil 1-sentyabrdan kuchga kirgan. Oʻzbekistonda bu qaror qabul qilingunga qadar oila qurishning eng kichik yoshi yigitlar uchun 18, qizlar uchun 17 etib belgilangan edi.
Maʼlumotlarga koʻra, FHDYO organlari tomonidan 17 yoshda nikohi qayd etilgan xotin-qizlar soni 2016-yilda 4233 tani, 2017-yilda 4853 tani va 2018-yilda 5123 tani tashkil etgan. 4 Oʻzbekistonda erta turmush holatlari 97%ga kamaygan.
2020-yilda 88 ta erta nikoh holati qayd etilgan (2021-yilda 92 ta). Bu 2019-yilgi koʻrsatkichlarga nisbatan deyarli bir baravar kamroq. Shuningdek, oʻtgan yili 1044 ta erta tugʻruq holati qayd etilgan.
|
| |
Bipolyar tranzistorlarni statik xarakteristikalari va fizik parametrlari

|
Bipolyar tranzistorlarni statik xarakteristikalari va fizik parametrlari
|
bet | 1/8 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 1,01 Mb. | | #116297 |
Bog'liq 7-MA\'RUZA - 7-mavzu:
- BIPOLYAR TRANZISTORLARNI STATIK XARAKTERISTIKALARI VA FIZIK PARAMETRLARI.
- REJA:
- 7.1. Bipolyar tranzistorlarni statik xarakteristikalari va fizik parametrlari.
- 7.2. Bipolyar tranzistor fizik parametrlari.
- 7.3. Maydoniy tranzistor.
Tayanch iboralar: tranzistorlar, bipolyar, yarimo’tkazgichlar, emmiter, kollektor, baza, temperatura, Erli effekti, unipolyar tranzistor, volt amper xarakteristikasi, elektronlar, kovaklar, kuchaytirgich. - 7.1. Bipolyar tranzistorlarni statik xarakteristikalari va fizik parametrlari
- Tranzistor statik xarakteristikalari kollektor zanjiriga yuklama qo‘yilmagan holda o‘rnatilgan kirish va chiqish toklari va kuchlanishlar orasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ifodalaydi. Har bir ulanish uchun statik xarakteristikalar oilasi ma’lumotnomalarda keltiriladi.
Eng asosiylari bo‘lib tranzistorning kirish va chiqish xarakteristikalari hisoblanadi. Qolgan xarakteristikalar kirish va chiqish xarakteristikalaridan hosil qilinishi mumkin. UB sxemasi uchun kirish statik xarakteristikasi bo‘lib UKB = const bo‘lgandagi IE= f (UEB) bog‘liqlik, UE sxemasi uchun esa UKE = const bo‘lgandagi IB=f(UBE) bog‘liqlik hisoblanadi. Kirish xarakteris-tikalarining umumiy xarakteri odatda to‘g‘ri yo‘nalishda ulangan p-n bilan aniqlanadi. Shu sababli tashqi ko‘rinishiga ko‘ra kirish xarakteristiklari eksponensial xarakterga ega (1- rasm). - Eng asosiylari bo‘lib tranzistorning kirish va chiqish xarakteristikalari hisoblanadi. Qolgan xarakteristikalar kirish va chiqish xarakteristikalaridan hosil qilinishi mumkin. UB sxemasi uchun kirish statik xarakteristikasi bo‘lib UKB = const bo‘lgandagi IE= f (UEB) bog‘liqlik, UE sxemasi uchun esa UKE = const bo‘lgandagi IB=f(UBE) bog‘liqlik hisoblanadi. Kirish xarakteris-tikalarining umumiy xarakteri odatda to‘g‘ri yo‘nalishda ulangan p-n bilan aniqlanadi. Shu sababli tashqi ko‘rinishiga ko‘ra kirish xarakteristiklari eksponensial xarakterga ega (1- rasm).
- Rasmlardan ko‘rinib turibdiki, chiqish kuchlanishining o‘zgarishi kirish xarakteristiklarini siljishiga olib keladi.
|
| |
Boʻyining balandligidan - Oila va xotin-qizlar

|
Oila va xotin-qizlar
|
bet | 21/74 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 2,57 Mb. | | #148139 |
Bog'liq ------------ LOTIN Professional ta---limda Yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash (1)Boʻyining balandligidan xijolat boʻlishi natijasida engashib yura boshlaydilar. Bu vaqtda ayrim oʻsmirlar ruhiyatida buzilishlarni kuzatish mumkin, ammo koʻpchilik bolalar axlov meʼyorlariga mos boʻlgan xatti-harakatlarni namoyon etishadi.
Bosh miyada qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlari oʻzgaradi.
Natijada, baʼzilar oʻz qobigʻiga oʻralib olib tevarak-atrofga befarq boʻlib qoladilar, boshqalari esa buning aksi jaxldor va asabiy boʻlib qoladi.
Oʻsmirlar butun tananing tez qayta tuzilishini boshdan kechiradilar, bu asab tizimidagi jarayonlarning vaqtincha buzilishi bilan birga keladi. Xulq-atvorning hissiy foni oʻzgaradi. Oʻsmirning his-tuygʻulari dinamik va qarama-qarshidir. Kichkina narsalarda sezgirlik va jahldorlikning oshishi muhim masalalarda sovuqqonlik, qoʻpollik va hatto shafqatsizlik bilan birlashtirilishi mumkin. Uyatchanlik osonlik bilan qoʻpollikka aylanishi mumkin. Oʻsmir oʻzidan kattalarni tanqid qiladi, lekin oʻz xatolarini koʻrmaydi, U oʻz kuchi va imkoniyatlarini ortiqcha baholaydi, yoxud aksincha – oʻzining ijobiy fazilatlarini mensimaydi.
Mushak massasining tez oʻsishi (2-3 yil ichida 10-12% ga) oʻsmir bolaning kuchini koʻpayishiga va uni atrofdagilarga koʻrsatib qoʻyish istagi bezorilik, jinsiy munosabatlarga moyillik hislarini paydo qiladi.
Asab tizimidagi oʻzgarishlar mehnat qilish qobiliyatining susayishi va taʼlim olishga boʻlgan ishtiyoqning pasayishiga olib keladi. Natijada oʻsmir darslarni koʻp qoldiradi hamda axloqsiz bolalar guruxiga qoʻshilib qolishi mumkin. Oʻsmir eʼtiborsiz va beparvo boʻladi, ilgari hech qachon sodir etmagan xatolarga yoʻl qoʻyadi. U juda kamgap odamovi yoki aksincha koʻp gapiradigan laqma boʻlib qolishi mumkin.
Balogʻat yoshida jinslar oʻrtasidagi munosabatlar sezilarli darajada oʻzgaradi: ular bir-biriga intiladi va bir-biriga yoqishga harakat qiluvchan boʻlishadi. 13-14 yoshdan boshlab oʻgʻil bolalarda sevuvchanlik xususiyatlari namoyon boʻladi. Qizlardan farqli oʻlaroq, ular seksual fantaziyalarga boy boʻlishadi. Oʻsmir allaqachon oʻzini maʼlum bir jinsdagi shaxs sifatida tan oladi va faol ravishda shunga mos xulq-atvorni namoyon qiladi. Qizlar uchun balogʻatga yetishishning asosiy belgilaridan biri his tuygʻularning uygʻonishi, oʻgʻil bolalarga yoqish istagining kuchliligida namoyon boʻladi. U oddiy oʻsmirdan ayollik xususiyatlariga ega boʻy qizga aylanadi. Uyatchanlik, oʻgʻil bolalarni “masxara qilish” istagi bu davrda qizlarning ruhiyatiga xosdir.
Shu sababli ota-onalar va oʻqituvchilardan bolalarning oʻtish davriga diqqat bilan eʼtibor qilish va mazkur jarayonning tabiiy kechishiga koʻmaklashishlari talab etiladi.
Erkak va ayol oʻrtasidagi farqlar biologik xususiyatlar bilan cheklanmaydi. Kundalik hayotda turli vaziyatlarda ularning reaksiyalari ham turlicha boʻladi. Bu farqlar ularning xulq-atvorida, hissiyotlari namoyon boʻladi. (2-Jadval).
|
| |
Kompleks taxlilning mazmuni va tashkil etish bosqichlari

|
Kompleks taxlilning mazmuni va tashkil etish bosqichlari
|
bet | 1/4 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 143,03 Kb. | | #131779 |
Bog'liq Kompleks taxlilning mazmuni va tashkil etish bosqichlari Yuldashev Shuxratbek Kompleks taxlil - «Kompleks» so’zi lotinchadan olingan bo’lib , muvofiklik, majmua degan ma’noni anglatadi. Kompleks tahlil deganda nima tushuniladi? Kompleks tahlil deganda, xo’jalik yurituvchi subyektlar faoliyatida iqtisodiy, sosial, tashqiliy, ekologik va huquqiy masalalarni bir-biri bilan uzviy bog’liqlikda va boglanishda, bir butunlikda o’rganish tushuniladi. Korxonalar xo’jalik faoliyatini o’rganishda batafsil tahlil va kompleks tahlildan foydalanishadi. Bularning bir-biridan farqi ham bor
Korxona iqtisodiy holatini kompleks tahlil qilishning maqsad va va- zifasi avvalo korxonani ichki xo'jalik muommolarini yechishga, ya ’ni faoliyat natijaviyligi hamda uning iqtisodiy potensialini taslikil etuvchi resurslar, kapitaldan foydalanishga daromad. foyda kompaniya qiymatini, aksionerlaming aksiyadan oladigan daromadlarini oshirishga qaratilgan. - Korxona iqtisodiy holatini kompleks tahlil qilishning maqsad va va- zifasi avvalo korxonani ichki xo'jalik muommolarini yechishga, ya ’ni faoliyat natijaviyligi hamda uning iqtisodiy potensialini taslikil etuvchi resurslar, kapitaldan foydalanishga daromad. foyda kompaniya qiymatini, aksionerlaming aksiyadan oladigan daromadlarini oshirishga qaratilgan.
Korxona iqtisodiy holadni kompleks tahlil qilishning ayrim o'ziga xos xususiyatlari - - tahlil natijalari korxonaning o 'z maqsadlari va manfaatlariga xizmat qiladi
- - tahlil o'tkazishda barcha turdagi manbalardan, shu jumladan ishlab chiqarish hisobi m a’Iumotlaridan ham keng foydalaniladi,
- - tahlil o'tkazishni davlat boshqamv organlari tomonidan cheklan-
maganligi; - - tahlil kompleks tarzda korxona faoliyatining barcha tomonlan bir- biri bilan uzviy bog'langan holda amalga oshiriladi
Korxona faoliyatini kompleks iqtisodiy tahlilining asosiy vazifalari - 1) ko‘rsatkichlami bazis davridan farqlanishiga ijobiy va salbiy
- ta’sir etuvchi omillami o'rganish;
- 2) xo'jalik faoliyati samaradorligini obyektiv ravishda baholash;
- 3) biznes-rejani ilmiy jihatdan asoslanganligi, uning bajarilishini nazorat qilish;
- 4) mahsulot hajmini oshirish, uning tannarxini pasaytirish bo'yicha foydalanilmagan ichki xo'jalik rezervlarini aniqlash, o'tkazilgan sinov natijalarini atroflicha o'rganish va ulami umumlashtirish.Chuqur va aniq, obyektiv tahliliy xulosalarga bir qancha axborot manbalarga ishlov berish orqali erishiladi. Iqtisodiy tahlil uchun ichki axborot manbalari muhim ahamiyatga ega Ular tarkibiga quyidagilar kiradi:
- - ta’sis hujjatlari;
- - asosiy vositalar va aylanma mablag'lar tarkibi, ular qiymati, x o '
- jalik operatsiyalari hamda korxonaning daromad va xarajatlarini o'zida
- ifoda etuvchi dastlabki hujjatlar
|
| |
Asosiy adabiyotlar - O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al‑xorazmiy nomidagi toshkent...

|
O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al‑xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti sirtqi bo‘lim Telekomunukatsiya
|
bet | 5/5 | Sana | 28.12.2023 | Hajmi | 239,7 Kb. | | #128812 |
Bog'liq bipolyar tranzistorlarAsosiy adabiyotlar
Serway R.A., Jewett J.W. Physics for Scientists and Engineers with Modern Physics,8ed. , Brooks Cole, 2010. -1558 p., ISBN: 1439048444.
Physics for Scientists and Engineers (9781133947271): Raymond A. Serway, John W. Jewett:
Young H.D., Freedman R.A. University Physics with Modern Physics,13th Edition. — Addison-Wesley, 2012. — 1598 p.
Q. P. Abduraxmonov, O’ Egamov “ Fizika kursi” darslik, Toshkent “O’quv ta’lim metodikasi” 2015 y.
Trofimova T.I. Kurs fiziki.M.VыsshaYa shkola 1999.S.543
Qo’shimcha adabiyotlar
Abduraxmanov K.P., Tigay O.E., Xamidov V.S. Kompleks multimediynыx leksiy, o‘zbek va rus tillarida. Elektron resurs. (http://elearning.zn.uz/ saytida yuklab olish mumkin)
Virtual laboratoriya islarini bajarish uchun uslubiy qo’llanma o’zbek tilida. Abdurahmanov Q.P.,Hamidov V.S., Holmedov H.M. 124 b. Aloqachi 2009 y.
Abduraxmanov K.P.. Tigay O.E., Xamidov V.S. Fizika fanidan mashq uchun savol va masalalar majmu’asi. (http://elearning.zn.uz/ saytida yuklab olish mumkin).
Internet saytlari
1. www.ziyonet.uz/
2. www.my.estudy.uz/
3. www.fizika.uz/
4. www.elearning.zn.uz/
5. http://elearn.ilas.nagoYa-u.ac.jp/CoffeeBreak/ap_phys_b.html/
6. http://www.learnapphysics.com/apphysicsc/index.html/
7. https://edx.org
8. https://coursera.org/
9. https://www.khanacademy.org
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al‑xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti sirtqi bo‘lim Telekomunukatsiya
|
Mavzu: Mustaqil dars o’tish metodikasi

|
Mavzu: Mustaqil dars o’tish metodikasi
|
Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 18,33 Kb. | | #235763 |
Bog'liq Mavzu
Mavzu: Mustaqil dars o’tish metodikasi
Mavzu
|
Mustaqil dars o’tish metodikasi
|
Maqsad va vazifalar
|
Darsning talimiy maqsadi: mustaqil dars o’tish ular bilan mustaqil ish olib bora olish o’quvchilar bilan ish olib bora olish
Dasrning tarbiyaviy maqsadi:O’quvchilar bilan mustaqil aloqa olib borish va ularda tarbiyaviy muhit yaratish.
|
O’quv jarayoning mazmuni
|
Mustaqil dars o’ta olish va o’quvchilarni o’ziga qarata bilish
|
O’quv jarayoni amalga oshirish texnologiyasi
Mustaqil
|
Uslub:Aralash mustaqil, ochiq muloqot
Shakl:Savol javob va kichik guruhlar bilan ishlash
Vosita:Darsliklar plakatlar slaydlar og’zaki savol javob
Nazorat:Og’zaki savol javob test kuzatish
Baxolash: 5ballik baholash tizimida baholash
|
Kutiladigan natija
|
O’quvchilar bilan mustaqil dars olib bera olish va ko’nikmalarga ega bo’lish
|
Kelgusi rejalar (tahlil qilish)
|
O’qituvchi dars vaqtida kamchiliklarni to’ldirish va keying darslarda shu kamchliklarni bartraf qilish
|
Asosiy tushunchalar:
Mustaqil dars olib borish Darsning blok chizmasi:
|
Darsning borishi
|
Vaqt
|
Usullar
|
1
|
Tashkiliy qism
O’quvchilar bilan salomlashish
Navbatchi axboroti
Yangiliklar
|
3 daqiqa
|
|
2
|
O’tilganlarni takrorlash
|
7 daqiqa
|
Test, savol-javob
|
3
|
Yangi mavzu bayoni
|
20 daqiqa
|
Ma’ruza, aqliy hujum.
|
4
|
Yangi mavzuni mutahkamlash
|
12daqiqa
|
savol-javob
mashqlar
|
5
|
Yakuniy xulosalar chiqarish Uyga vazifa berish
|
3 daqiqa
|
O’qituvchi darsning yakuniy xulosalarini chiqaradi
|
|
| |
See discussions, stats, and author profiles for this publication at - bet 11

20
Aktiv
dielektrik materiallara seqnoto-elektriklər,
pyezo-
elektriklər və prioelektriklər, elektretlər, kvant elektronikasının
materialları, eləcə də qeyri-xətti optik xassəyə
malik olan
dielektrik kristallar aiddir.
Passiv dielektriklər
elektrik izolyasiya materiallarında
istifadə edilir. Passiv dielektrik materiallar qrupuna xətti
polimerlər,kompozisiyalı tozlu plastmaslar, laylı plastiklər,
elektroizolyasiya kompaundları, qeyri-üzvi şüşələr və saxsı
aiddir.
Tətbiq sahəsindən asılı olaraq passiv və
aktiv dielek-
triklərə qoyulan tələblər müxtəlifdir. Passiv dielektriklərdən
xarici təsirlər zamanı öz xassələrinin dəyişməməsi tələb
olunduğu halda aktiv dielektriklər üçün belə təsirlər zamanı
xassələrini kəskin dəyişməsi əsas şərtdir.
Füllerenlər və nanoborular - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

162
batareyalarda, farmakologiyaada, yanğınaqarşı istifadə olunan,
rənglərdə, günəş elementlərinin hazırlanmasında istifadə edilir.
Nanoborular -
karbon nanoboruları, diametri 1:n.10
(n=1,2,....9) nanometr, uzunluğu isə bir neçə mikrona qədər
olan, bir və ya iç-içə bir neçə qrafit laylarının bükülməsindən
yaranan silindrik quruluşlara deyilir. Karbon nanoboruları
özündə həm nanoklasterlərə xas, həm də həcmli bərk cisimlərə
xas xassələri birləşdirdiyi üçün, onlarda füllerenlərdən fərqli
yeni xassələr biruzə olunur. Məhz onların bu xassələrindən
gələcəkdə
yeni
nanomaterialların
və
nanoqurğuların
yaradılmasında istifadə edilməsi nəzərdə tutulur və çox
prespektivli hesab olunur.
Sintezdən asılı olaraq birlaylı, ikilaylı və s. borular almaq
mümkündür. Karbon nanoboruları (KNB) kovalent rabitəyə
malik karbon atomlarından ibarət, özü təşkil olunmuş, boru
şəkilli nanoquruluşlardır. Onlar əsasən iki formada -
Vanadiumpentoxid - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

176
daxil edilməsi ilə əldə edilə bilər. Bu texnologiyaların tətbiqi
2030-cu ildə gəmi sisteminin dizaynı və gəminin istismarına
əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərəcək. Belə
texnologiyalardan
biri isə Nano batareya sistemidir. Dənizdə gəmilərin fasiləsiz
enerji təchizatı (UPS) mövcudluğu vacib bir tələbdir.
UPS-in
təmin edilməsi məqsədilə,
iki generator, fasiləsiz
enerji
təchizatı təmin etmək üçün işçi vəziyyətdə saxlanılır. ABŞ-da
böyük miqyaslı nano litium titanate hərbi
batareya sisteminin
dizaynı üzrə tədqiqatlar aparılır.
Nanotexnologiyalar vasitəsilə
son zamanlar qoruyucu
örtüklərin dəniz və sənaye mühitində, gəmiçilikdə tətbiq
olunması ön plana çəkilmişdir. Bu örtüklər gəminin
metal
səthini ətraf mühitin mənfi təsirlərindən qoruyur, təmizləmə və
təmir ilə bağlı vaxt və xərcləri azaldır, həmçinin ömrünü artırır.
Mikrosəviyyədə fəaliyyət göstərən nanopartiküllər səthlərdə
mikroskopik məsamələri öz-özünə təşkil edir və doldurur,
həmçinin mayelər və çirkləndirici maddələr üçün
kobud olan
xarici səth təbəqəsini meydana gətirir. Nəticədə, səthdə kir,
göbələk, yosun və ləkələr əmələ gəlməsinin qarşısını alır.
Nanoörtükləri aşınma, ultrabənövşəyi və istiliyə davamlıdır,
gəminin səthini bütün ətraf mühit şəraitlərinə uyğunlaşdırır.
Tətbiq olunan materialların görünüşünü və toxunma fakturasını
qoruyur. O cümlədən, nanotexnologiya əsaslı örtüklər gəminin
metal səthlərini korroziyadan və paslardan mühafizə edir. Uzun
müddətli qorunmanı və ekstremal temperatura və hər cür
ekoloji istismar şəraitinə yüksək müqaviməti təmin edir.
Şəkil 2.1 - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

23
hissəciklərin vəziyyətinin fəzada dəyişməsi deməkdir. Elektrik
səhəsinin təsiri ilə dielektrikin bağlı yüklərinin kiçik məsafədə
yerdəyişməsi və ya dipol molekulların sahə istiqamətində
oriyentasiya olunması polyarlaşma adlanır.
Polyarlaşma nəticəsində dielektrikin istənilən həcm
elementində elektrik momenti yaranır. Məlumdur ki, istənilən
maddənin, o cümlədən elektrik izolyasiya materiallarının
atomları və molekulları elementar
+
və – yüklü hissəciklərdən
ibarətdirlər. Adi şəraitdə, dielektriklər elektrik sahəsinin təsiri
altında olmadıqda (E=0, F=0) maddənin və ya dielektriklərin
hissəcikləri arasında müxtəlif əlaqələr olur.
Kondensator lövhələri - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

Kondensator lövhələri dielektrik polyarlaşma Şəkil 2.3. Dielektrik elektrik sahəsinin təsiri altında
24
E = 0 ( elektrik sahə gərginliyi )
F = 0 ( molekula təsir edən qüvvə)
Dielektrik xarici elektrik sahəsinin təsiri altında
olduqda (E>0, F>0) onda, müəyyən qüvvənin F təsiri
nəticəsində + hissəciklər öz yerlərini sahənin E istiqaməti üzrə
dəyişərək hərəkət edirlər, - hissəciklər isə sahənin əksi
istiqamətdə hərəkət edirlər. Nəticədə, dielektriklərdə gərgin
vəziyyət yaranır və bu
dielektrikin polyarlaşması adlanır.
Şəkil 2.4. Dielektrik elektrik sahəsinin təsiri altında olmadıqda
25
Δd
E = 0 F = 0
E > 0 F > 0
ion
proton
elektron
Polyarlaşmanın iki əsas növü vardır.
Birinci növ polyarlaşma elektrik sahəsinin təsiri altında,
praktiki olaraq ani, enerji itkisi olmadan, yəni istilik ayırmadan
baş verir.
İkinci növ polyarlaşma tədricən baş verir və nəticədə
dielektrikdə enerji itkisi yaranır, yəni dielektrik qızır. Bu növ
polyarlaşma relaksasiya polyarlaşması və ya ləngiyən
polyarlaşma adlanır.
Birinci növ polyarlaşmaya elektron və ion, digər
mexanizmlər
isə
relaksasiya
polyarlaşmasına
aiddir.
Polyarlaşmasının xüsusi növü rezonans polyarlaşmasıdır, o
dielektriklərdə çox yüksək tezliklərdə müşahidə olunur.
Praktikada polyarlaşmanın növü çoxdur. Biz onlardan
yalnız üç əsası ilə tanış olacağıq:
1. Elektron polyarlaşması;
2. İon polyarlaşması;
3. Dipol polyarlaşması.
Elektron polyarlaşması - bu növ polyarlaşma onunla
xarakterikdir ki, atomun xarici elektronları elektrik sahəsinin
Şəkil 2.5. Dielektriklərə xarici elektrik sahəsinin təsirinin təsviri
26
təsirilə sahənin əks istiqamətinə doğru müəyyən qədər yerlərini
dəyişirlər. Elektron polyarlaşmanın təsviri şəkil 2.6-da verilir.
Fiziki vəziyyətlərindən və strukturlarından asılı
olmayaraq, elektron polyarlaşma bütün növ dielektriklərdə
müşahidə olunur. Elektron polyarlaşma ani olaraq saniyədə
başa çatır.
t =10
-13
...10
-15
san.
Dielektriklərin deşilməsi - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

40
hadisə dielektrikin deşilməsi və
ya onun elektrik
möhkəmliyinin pozulması adlanır. Deşilmə
prosesi
dielektrikin aqreqat halından asılıdır. Dielektrikin deşilməsinə
uyğun olan gərginliyin qiyməti
dielektrikin elektrik
möhkəmliyi adlanır.
Deşilmə
gərginliyinin
qiyməti
U
d
,
dielektrikin
qalınlığından h, elektrodların konfiqurasiyasından, yəni
elektrik sahəsinin formasından və s. asılıdır. Ona görə də, bu
parametr materialın xassəsini deyil, konkret nümunənin
elektrik sahəsinə qarşı davamlığını göstərir. Müxtəlif
materialların xassələrini müqayisə etmək üçün elektrik
möhkəmliyi E
d
deşilmə gərginliyinin dielektrikin deşilmə
yerindəki qalınlığına h nisbəti ilə təyin olunur.
h
U
=
Е
d
d
(2.8)
E
d
- dielektriki əsas xarakterizə edən əsas parametrlərdən
biridir, qiyməti nə qədər böyük olarsa, yüksək gərginlikli sahə
üçün dielektrik bir o qədər keyfiyyətli sayılır.
Qazlar və mayelər deşildikdə onların molekullarının
yüksək çevikliyi nəticəsində deşilmiş hissə öz elektrik
xassələrini gərginlik götürüldükdən sonra bərpa edir. Bərk
dielektriklərin deşilməsi isə izolyasıyanın dağılmasına səbəb
olur. Dielektriklərin deşilməsinə səbəb
onlarda elektrik
səhəsinin təsiri ilə
elektrik, istilik, bəzi hallarda isə
elektrokimyəvi proseslərin getməsidir.
Qaz dielektriklərin deşilməsi
Qazlarda olan neytral molekullar kimi istilik hərəkətində
olan az miqdarda müsbət və mənfi ionlar,
elektronlar elektrik
41
sahəsinin təsiri ilə əlavə enerji
λ
qU
W
=
əldə edir, burada q -
yük,
U
- sərbəst yürüş məsafəsi
boyunca gərginlik
düşgüsüdür.
Əgər sahə bircinslidirsə onda
Е
U
, burada E-sahə
gərginliyi,
- yüklənmiş hissəciyin toqquşma olmadan getdiyi
orta məsafə, yəni sərbəst yürüş məsafəsidir. Beləliklə, əlavə
enerji
Nanomaterialların gəmilərdə tətbiqi

173
Nanotexnologiyalar vasitəsilə dəniz və sənaye mühitləri,
gəmiçilikdə tətbiq olunan materiallardan biri də
qoruyucu
örtüklərdir. Bu örtüklər gəminin metal səthini ətraf mühitin
mənfi təsirlərindən qoruyur, təmizləmə və təmir ilə bağlı vaxt
və xərcləri azaldır, həmçinin ömrünü artırır. Mikro səviyyədə
fəaliyyət göstərən nanopartiküllər səthlərdə
mikroskopik
məsamələri öz-özünə təşkil edir və doldurur, həmçinin mayelər
və çirkləndirici maddələr üçün kobud olan xarici səth
təbəqəsini meydana gətirir. Nəticədə, səthdə kir, göbələk,
yosun və ləkələr əmələ gəlməsinin qarşısını alır. Nanoörtükləri
aşınma, ultrabənövşəyi və istiliyə davamlıdır, gəminin səthini
bütün ətraf mühit şəraitlərinə uyğunlaşdırır.
Tətbiq olunan materialların görünüşünü və toxunma
fakturasını qoruyur. O cümlədən nanotexnologiya əsaslı
örtüklər gəminin metal səthlərini korroziyadan və paslardan
mühafizə edir. Uzun müddətli qorunmanı və
ekstremal
temperatura və hər cür ekoloji istismar şəraitinə yüksək
müqaviməti təmin edir.
174
Şəkil 5.12.
Nanotexnologiyalar vasitəsilə qoruyucu örtüklərin
tətbiqi
Bundan başqa, gəmilər üçün nanotexnologiya əsaslı
universal nəm qoruyucu spreylər tətbiq olunur. Bu, metal,
elektrik və elektron hissələri, qurğuları, maşınları və
avadanlığını buxar, rütubət, şoran su, daşqın, partlayış borusu
və yağış
daxil olmaqla, bütün növ
sulardan qoruyan nadir bir
nəm qoruyucu spreydir.
Sprey effektiv nəmlikdən qoruyan bir mühafizəni təmin
edir ki, bu da elektrik keçiriciliyi, hətta, su altında saxlamağa
imkan verir. Nəticədə, qısa diapazonlar və avadanlıq
çatışmazlığı səbəbindən bahalı xərclərin qarşısını alır.
Tisková zpráva číslo: 014 Datum

TISKOVÁ ZPRÁVA
Číslo: 014
Datum: 5. 2. 2018
Hyundai první na světě s autonomními vozy na elektrický pohon
Elektromobily s palivovými články a funkcí autonomní jízdy úrovně 4 ujely automatizovaně 190 km ze Soulu do Pchjongčchangu
Elektromobil NEXO s palivovými články úspěšně dokončil nejdelší demonstrační autonomní jízdu úrovně 4 v Jižní Koreji
Hyundai začne nabízet autonomní vozidla úrovně 4 v „chytrých“ městech do roku 2021
Hyundai jako první na světě realizoval funkci autonomní jízdy úrovně 4 u elektromobilu s palivovými články
Zcela autonomní vozidla Hyundai budou na trhu k dispozici do roku 2030
Flotila nové generace elektromobilů s palivovými články společnosti Hyundai Motor Company úspěšně absolvovala v režimu autonomní jízdy 190 kilometrů dlouhou trasu ze Soulu do Pchjongčchangu. Poprvé na světě tak byla realizována funkce autonomní jízdy úrovně 4 u elektromobilu s palivovými články, který lze v současnosti považovat za nejekologičtější druh automobilu.
Autonomní jízda byla dosud zkoušena pouze na některých úsecích korejských silnic při omezené rychlosti jízdy. Autonomní vozy nyní poprvé překonaly tak velkou vzdálenost rychlostí 100 až 110 km/h, což je nejvyšší povolená rychlost na korejských dálnicích.
Jízdu absolvovalo pět vozidel Hyundai. Tři vozidla vycházejí z nové generace elektricky poháněného SUV s palivovými články, která nese označení NEXO a v Koreji bude uvedena na trh v příštím měsíci. Zbývající dvě autonomní vozidla byla typu Genesis G80. Všechna vozidla disponují funkcí autonomní jízdy úrovně 4, definované mezinárodními normami SAE. Všechna demonstrační vozidla ztělesňují tři pilíře vize značky Hyundai pro budoucí mobilitu: síťové propojení, svobodu a čistotu.
Demonstrační jízda byla zahájena v Soulu 2. února. Po stisknutí tlačítek „CRUISE“ a „SET“ na volantu přešly vozy okamžitě do režimu autonomní jízdy a vydaly se na 190 km dlouhou cestu do Pchjongčchangu. Na dálnici se vozidla zařadila do běžného provozu a v závislosti na jízdní situaci přejížděla z jednoho jízdního pruhu do druhého a předjížděla pomalejší vozidla. Kromě toho také projížděla mýtnými bránami s automatickou bezdrátovou úhradou mýtného.
Uvedená vozidla rovněž využívají zkušenosti, které společnost Hyundai získala začátkem letošního roku při úspěšných autonomních jízdách během veletrhu spotřební elektroniky CES (Consumer Electronics Show) v Las Vegas. Vyspělá technika jim umožňuje ještě přesněji rozpoznávat okolní vozidla a ještě lépe vyhodnocovat situaci na křižovatkách i při odbočování, projíždět mýtnými bránami a precizně určovat polohu vozidla na mapě pomocí vnějších senzorů, jimiž je vůz vybaven pro případy přerušení příjmu signálu GPS, například při jízdě dlouhým tunelem.
|
Şəkil 2.8 - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

Şəkil 2.8. Dipolun elastiki polyarizasiyasının təsviri Dipolun γ
bucağa elastik dönməsi nəticəsində xarici
elektrik sahənin
E və kristalın daxili sahəsi
E dax arasında
β bucağı yaranır. O zaman ki, dipollar bir-birinə möhkəm
bağlıdır (polar kristallar), xarici elektrik sahənin təsiri zamanı
onların istiqamətində elastik dəyişmələr baş verir (
𝜏 =
10
−12
÷ 10
−14
𝑠𝑎𝑛
).
29
Polyarlaşma hər molekulanın elektrik momentindən,
molekullararası əlaqələrin enerjisindən və elektrik sahənin
istiqamətindən asılıdır. β=90
0
və 270
0
bərabər olanda o
maksimaldır. Daxili və xarıcı sahələr parallel olanda
polyarlaşma 0-a bərabərdir. Elastik dipol polyarlaşmasının
yaranması dielektrik nüfüz etmənin anizotropiyasına (kristalik
quruluşunun defomasiyası) səbəb olur.
Müxtəlif materialların elektrik sahəsində polyarlaşma
qabiliyyətini xarakterizə edən kəmiyyət nisbi dielektrik
nüfuzluğudur (qısaca, dielektrik nufuzluğu).
0
C
C
= ε (2.1)
Burada: C – kondensatorun tutumu (dielektrik materiallar),
C
0
– kondensatorun vakuumda tutumu (dielektrik)
Polyarlaşmanı kəmiyyətcə və istiqamətcə xarakterizə
etmək üçün polyarlaşma vektorundan istifadə olunur.
Polyarlaşma vektoru P dielektrik vahid, həçminin elektrik
momentinə deyilir. Bircinsli elektrik sahəsində (müstəvi
kondensator üçün)
h
S P V P P
(2.2)
Burada:
P
Σ
- dielektrikin V=Sh (S-kondensatorun
elektrodunun sahəsi, r - elektrodlararası məsəfədir) həcmində
elektrik momentlərin həndəsi cəmidir. Zəif elektrik sahəsində
30
əksər dielektriklər üçün polyarlaşma sahə gərginliyinə E -
mütənasibdir.
Е Е P
0
0
1
(2.3)
Burada: x – dielektrik həssaslığıdır.
Dielektriklərin növləri - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

2.3. Dielektriklərin növləri Dielektriklər -
elektrik cərəyanını
keçirməyən maddələr
olub, aqreqat vəziyyətinə görə üç növə ayrılır;
► Qazşəkilli dielektriklər
►
Maye dielektriklər
► Bərk dielektriklər
Bu materialların xüsusi qrupunu bərkiyən materiallar
təşkil edir. Onlar ilkin vəziyyətdə, yəni izolyasiyanın tərkibinə
daxil edildikdə maye, daha sonra bərkiyərək, hazır izolyasiyada
bərk olur.
Qaz dielektriklərin ən əsası təbiətin bəxş etdiyi havadır.
Hava çox vaxt elektrik qurğularında bərk və maye
elektroizolyasiya materiallarında əlavə izolyasiya rolunu
oynayır.
Hava elektrik veriliş xəttlərdə izolə edilmiş naqillər
arasında yeganə izolyasiyadır. Elektrik hava xətlərinin
məftilləri bütün uzunluq boyu ancaq hava vasitəsilə etibarlı
izolyasiya olunurlar.
Dünyada dəyişən gərginlikli xətlərinin uzunluğunun 98%
- dən çoxunun hava elektrik veriliş xətləri üzərinə düşdüyünü
nəzərə alsaq, havanın izolyasıya əhəmiyyəti aydın olar.
31
Şəkil 2.10. Dielektrikin aqreqat vəziyyətinə görə növləri Elektrik maşınlarının, kabellərin, kondensatorların
elektrik izolyasiyası yaxşi hopdurulmadıqda onlarda hava
boşluqları yarana bilər. Belə izolyasiyaya ardıcıl qoşulmuş bərk
və qaz izolyasiyası kimi baxsaq onlarda elektrik sahə
gərginliyinin paylanması aşağıdakı kimi olar.
1 2 2 1 Е Е
(2.4)
Havanın dielektrik nüfuzluğu (
1
), bərk
dielektriklərin dielektrik nüfuzluğundan (
2
ε ), dəfələrlə az
Qazşəkillli Maye Bərk
32
olduğundan hava başlığına düşən sahə gərginliyi (E
2
),
izolyasiyanın
bərk
boşluqda
ionlaşma
yaranmasına,
izolyasıyanın köhnəlməsinə və deşilməsinə səbəb ola bilər.
Qazşəkilli dielektriklər təbii və süni olurlar:
Dielektriklər - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

Dielektriklər
-
əsas elektrik xüsusiyyəti elektrik
sahəsində polyarlaşmaya qabiliyyəti olan maddələrdir.
Dielektriklərin digər materiallardan fərqli xüsusiyyəti onların
xüsusi keçiriciliyinin qiymətinin çox kiçik olmasıdır.
Dielektriklərdə qadağan zonası o qədər böyükdür ki, adi
şəraitdə elektron elektrik keçiriciliyi müşahidə olunmur.
Dielektriklər özləri də bərk, maye və qaz halında olurlar.
Dielektriklər keçiricilərin əksinə olaraq elektriki və
istiliyi demək olar ki, keçirmirlər. Dielektriklərə misal olaraq,
kəhrəbanı, kvarsı, kükürdü, almazı, mərməri, qətranı, ağ nefti,
yağları və s. göstərmək olar.
Maqnit materialları
- xarici maqnit sahəsinin təsiri ilə
maqnitlənən, yəni xüsusi maqnit xassəsinə malik olan
materiallara deyilir. Materiallar maqnit xüsusiyyətinə görə zəif
və
güclü maqnitlərə ayrılır.
Zəif maqnitlərə
diamaqnitlər və
paramaqnitlər aiddir.
Güclü
maqnitlərə
isə maqnit
xüsusiyyətlərindən asılı olaraq, texnikada geniş tətbiq olunan
maqnit materialları aiddir.
18
Başqa texnika sahələrində olduğu kimi gəmiçilikdə də
elektrotexniki materiallardan geniş istifadə olunur. Belə ki,
gəmilərdə çoxlu sayda elektrotexniki qurğular və avadanlıqlar
mövcuddur ki, bunların hazırlanması və istismarında qeyd
olunan
materiallardan
geniş
istifadə
olunur.
Dizel
generatorlarda dolaqların sarınmasında mis naqillərdən onların
sarğılarını bir-birindən təcrid etmək üçün müxtəlif növ (kağız,
karton, yağ hopdurulmuş kağız, müxtəlif plankalar və s.)
dielektriklərdən istifadə olunur. Dielektrik materiallar öz
müxtəliflikləri ilə (maye, bərk, qaz) liman təsərrufatında da
geniş istifadə olunur. Hər hansı texniki sahənin eləcə də
gəmiçilik və dəniz texnikasının inkişafı istifadə olunan
materialların
keyfiyyətindən
asılıdır.
Elektrotexnikada,
radiotexnikada, cihazqayırmada, xeyli dərəcədə elektrotexniki
materiallardan istifadə olunur.
Gəmiçilikdə elektrotexniki materialların öyrənilməsinin
xüsusi əhəmiyyəti vardır. Gəmilərin tikilməsində, istismarında
elektrotexniki materiallardan keçirici, yarımkeçirici və
dielektriklərdən istifadə olunur. Keçiricilər materialın
xüsusiyyətindən asılı olaraq müxtəlif xüsusi (r) müqavimətlərə
malikdirlər ki, bu da onların keçiriciliklərini müəyyən edir.
Keçirici materiallar kimi gəmiçilikdə mis (Cu) və alümini-
umdan (Al) istifadə olunur. Mis naqillərdən gəmilərdə istifadə
olunan mühərrik və generatorların dolaqlarının sarınmasında
geniş istifadə olunur. İzolyasiya materialları isə (quru və yağ
hopdurulmuş kondensator kağızları, rezinlər, kimyəvi örtüklər,
plankalar və s.) keçiriciləri biri - birindən təcrid etməyə imkan
verir. Yarımkeçirici materiallar isə elektrik dövrələrinin
müxtəlif elementlərinin idarə olunmasında, düzləndirmə
19
məsələlərində tətbiq olunur (dəyişən cərəyanın sabit cərəyana
çevirilməsi).
|
birdivarlı 
və 
çoxdivarlı - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

165
Qızıl və alüminium isə karbid birləşmələri əmələ
gətirmədiyindən kontaktların müqaviməti nisbətən yüksək olur.
Nanoboruların müxtəlif kombinasiyalarından istifadə
etməklə və onları idarəedici sahə elektrodları ilə təmin edib,
müxtəlif təyinatlı nanoelektron qurğuları yaratmaq olar. Artıq
metal və yarımkeçirici karbon nanoborularının kontaktı
əsasında düzləndirici diodların prototiplərinin, yarımkeçirici
nanoboru əsasında sahə tranzistorlarının və metal nanoborular
əsasında
birelektronlu
tranzistorların
hazırlanmasına
başlanılmışdır.
Nanoboruda karbon atomlarının biri-birilə əlaqəsi çox
güclü olduğundan, onları sürüşdürmək (yerlərini dəyişmək)
çox çətindir. Bu səbəbdən onlar elektromiqrasiyasıyaya qarşı,
inteqral mikrosxemlərdə elementlərarası birləşmə kimi istifadə
olunan mis və alüminiuma nisbətən daha davamlıdır.
Karbon nanoboruları yüksək temperaturda karbonun
kimyəvi çevrilməsi nəticəsində yaranır. Onların alınmasında üç
əsas üsul xüsusi qeyd edilir:
1. Elektrik qövsündə qrafitin parçalanması;
2. Lazer və ya günəş şüalanması ilə qrafitin ablyasiyası;
3. Karbohidrogenlərin katalitik ayrılması.
Hazırda karbon nano borulardan plastik material və
qarışıqlar, tikinti materialları, elektronika, sensor, tranzistor,
batareya və s. istehsalında istifadə edilir və ən möhkəm
material hesab edilir. Karbon nano boruların silisimdən
(silikon) daha yaxşı yarımkeçiricilik və misdən daha yaxşı
keçiricilik xüsusiyyətlərinə malikdir.
Maqnit nanomateriallar - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

172
Bu mayelər ferromaqnit mayelər adlandırılsalar da, xarici
maqnit sahəsi olmadıqda ferromaqnit xassələrini biruzə
vermirlər. Əslində ferromaqnit paramaqnetiklərdir və onları
yüksək
maqnit
hərisliyinə
görə
çox
vaxt
“superparamaqnetiklər” adlandırırlar. Ümumiyyətlə, tam
mənasında əsil ferromaqnit yaratmaq çox çətindir.
Hal-hazırda maqnit mayelərdən texnikada geniş şəkildə
istifadə olunur. Belə ki, onlar vasitəsilə mexaniki enerji elektrik
enerjisinə çevrilir. Əgər tərkibində maqnit maye olan ampulanı
kondensatorla
birləşmiş
induksiya
çarxının
daxilinə
yerləşdirsək, onda ampulanın hər sikrələnməsində
maye yerini
dəyişəcək, onun zərrəcikləri isə maqnit sahəsi istiqamətində
yönələcək. Bu zaman ayrılan enerji radioqəbuledici, cib saatları
və s. mexanizmlərin işləməsini təmin etməyə qadirdi.
Maqnit
mayelərinin bu xassələrindən gələcəkdə yağış damcılarının
enerjisini
elektrik
cərəyanına
çevirən
qurğuların
hazırlanmasında istifadə edilməsi nəzərdə tutulur.
Bundan
başqa, torpaqda qazılmış xüsusi kanalları maqnit mayesi ilə
doldursaq, onda onun zərrəcikləri Yerin maqnit sahəsi
boyunca
yönələrək, bu enerjini çarxa ötürəcəklər. Beləliklə, Yerin maqnit
sahəsi elektrik sahəsinə çevriləcək. Artıq bu tip sistemlərdən bir
çox ölkələrdə şəhərətrafı evlərin elektrik enerjisi ilə təmin
edilməsində
istifadə
olunur.
Nanotexnologiyanın intensiv inkişafı ilə əlaqədar olaraq son za
manlar maqnit materiallara maraq daha da artmışdır.
Nanoalmazlar və nanokompozist materiallar

166
Nanoalmaz karbon atomunun bütün nanoformaları
arasında təbii hala daha yaxın quruluş hesab edilir. Bu
quruluşun yaranmasında karbonun bütün elektronları iştirak
edir və ona görə də dielektrik sayılır, yəni, o elektrik cərəyanını
keçirmir.
Nanoalmaz
nanotexnologiyalar haqqında məlumat
olmayan vaxtlar ilk dəfə sovet ittifaqında yaranmışdır.
Şəkil 5.8. Təbbi və kubşəkilli nanoalmazın görünüşü Nanoalmaz adi almazdan yalnız ölçülərinə görə deyil,
həm də karbon atomlarının əksəriyyətinin səthdə yerləşməsi ilə
fərqlənir. Elə bu səbəbdən də, nanoalmazın xassələri, adi
almazın xassələri ilə müqayisədə bir sıra üstünlüyə malikdir.
Adi almaz möhkəm kristallik quruluşa malikdir. Nanoalmazın
ölçüləri
2÷4 nm tərtibindədir. Nanoalmazın reaksiya
qabiliyyəti yüksəkdir, çünki onun yaratdığı rabitələrin
əksəriyyəti səthdə olur. Məsələn, həcmli almaz qrafitə 1800
0
S
temperaturda keçirsə, nanoalmaz -1000
0
S-də, adi almaz havada
900
0
S-də oksidləşirsə, nanoalmaz -450
0
S-də və s.
Nanokompozit materiallar adi kompozit materiallardan
yalnız ölçülərin nano diapozonda yerləşməsi ilə deyil, həm də
bir-birinə birləşən müxtəlif hissələr arasındakı məsafənin
(fazaların) 10-larca nm-dən çox olmamaları ilə fərqlənir.
167
Nanokompozitin həcmini təşkil edən əsas materialların
növündən asılı olaraq onu üç kateqoriyaya ayırırlar;
►keramik əsaslı nanokompozitlər;
►metallik əsaslı nanokompozitlər;
►polimer əsaslı nanokompozitlər.
a)
b) c)
kvant naqilləri - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

170
Şəkil 5.10.
Kvant çuxuru və onun sxematik təsviri
Kvant ölçü effektləri elektronun dalğa təbiəti ilə bağlıdır.
Nanoelementlərdə elektronun özünü aparması
elektron
dalğalarının sərhəddən əks olunması, elektron dalğalarının
interferensiyası, potensial çəpərlərdən tunel keçidləri ilə təyin
olunur. Bu hadisələr nanoquruluşlarda kvant ölçü effektlərini
izah
edir.
Misal
olaraq,
elektronların
enerjisinin
kvantlanmasını, qalınlığı nanometrlərlə ölçülən
dielektrik
təbəqələrdən elektonların keçməsini, elektrik müqavimətinin
kvantlanmasını və s. göstərmək olar.
Kvant naqillərinə ən yaxşı nümunə karbon nanoboruları
və yarımkeçirici heteroquruluşlardır.
Karbon nanoborulardan
elektrik keçiriciliyi misə nisbətən dəfələrlə yüksək, kütləsi isə
dəfələrlə az olan naqillər hazırlamaq mümkündür. Belə
naqillərin üstünlüklərinə onların kimyəvi aktivliyinin aşağı,
dartılmaya qarşı möhkəmliyinin isə yüksək olmasını
misal
göstərmək olar.
Kvant nanomateriallardan
infraqırmızı şüalanma
detektorlarının, yarımkeçirici lazerlərin və tranzistorların
hazırlanmasında istifadə olunur. Kvant nanomaterialları
əsasında işləyən lazerlər diskert spektral səviyyələrin olmasına
əsaslanır.
Kvant materiallarının tətbiq olunduğu digər bir sahə
birelektronlu
tranzistordur.
Birelektronlu
tranzistor
bir
elektronu idarə etməklə elektrik dövrəsini açıb-bağlayan
dəyişdirici qurğu rolunu oynayır. Mövcud tranzistorlarda yüz
minlərlə elektronun seli idarə olunduğundan,
onlar bir
elektronlu tranzistorlara nisbətən dəfələrlə çox enerji sərf edir.
Təbii qazşəkilli dielektriklərə - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

33
olunmuş polyar qarışığın, məsələn, suyun olması ciddi təsir edir.
Ən geniş geniş yayılmış maye dielektriklərə neft yağları-
transformator, kongensator və kabel yağları, sintetik yağlar
sovol və sovtol, kremniyüzvü və ftorüzvü yağlar aiddir. Texniki
bitki yağlarına-gənəgərçək, kətan və tunqo yağı aiddir.
Bunlar
hazırda elektrik izolyasiya texnikasında məhdud tətbiq olunur.
Bərk dielektriklər
bərkiyənlər və bərklər
olmaqla iki
növə bölünürlər:
► bərkiyənlər - qətranlar, laklar, emallar və kompoundlar
aiddir.
► bərklər - lifli izolyasiya materialları, qatlı plastiklər, şüşə
və asbest, polimerlər, plastik kütlələr və kauçuk,
keramik
materiallar, slüda və onun əsasında olan materiallar.
Bərk dielektriklərdə elektrik keçiriciliyi həm maddənin öz
ionlarının, həm də tərkibindəki aşqar ionlarının hesabına baş
verə bilir. Strukturuna, tərkibinə, tətbiqinə, mənşəyinə və digər
əlamətlərinə görə bərk dielektriklər çox müxtəlifdir.
Dielektriklər
neytral atom və ya molekullardan təşkil
olunmuşdur. Dielektriklərin iki növü vardır: polyar və
qeyri-
polyar. Onlar molekulların quruluşuna görə bir-birindən
fərqlənirlər. Elektrik sahəsində dielektrikin bağlı yükləri əks
istiqamətlərdə
yerini
dəyişir;
dielektrik
polyarlaşır.
Polyarlaşmış dielektrik özü elektrik sahəsi yaradır. Bu sahə
dielektrikin daxilində xarici elektrik sahəsini zəiflədir.
Şəkil 5.9 - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

168
Nanomaterialların qeyri-adi xassələri ölçülərin 100 nm -
dən kiçik qiymətlərində ortaya çıxan və kvant mexanikası
qanunlarına tabe olan kvant effektləri ilə sıx bağlıdır.
Kvant
tipinin diametri azaldıqca kvant effektləri güclənir.
Yarımkeçiricilərdə kvant effektləri artıq 100
nm
- də
özünü göstərir və diametr azaldıqca daha da güclənir.
2 növ ölçü effektl effektlərinin varlığı müəyyən
edilmişdir: daxili və xarici. Daxili effektlər həm ayrı-ayrı
zərrəciklərin, həm də özbaşına qablanma nəticəsində yaranan
“ansamblların” məxsus olduğu səthi və həcmi dəyişikliklər ilə
sıx bağlıdır. Xarici effektləri isə daxili effektlərdən asılı
olmayan xarici sahəyə və ya təsir qüvvəsinə verilən “cavab”
kimi qiymətləndirmək olar.
Nanokristalın 3 növü mövcuddur:
►
kvant çuxurları
;
►
kvant naqilləri;
►
kvant nöqtələri
.
Əgər nümunənin ölçüləri bir istiqamətdə
nanometr
diapazonunda, digər 2 istiqamətdə isə böyük makroskopik
diapazondadırsa, alınan quruluş
kvant çuxurları
adlanır.
Kvant çuxurları hazırlamaq üçün bir neçə mükəmməl
texnoloji üsul işlənmişdir və ən yaxşı nəticələr molekulyar–şüa
epitaksiya üsulu ilə hazırlanmış kvant heteroquruluşlarda
alınmışdır. Heteroquruluşlar müxtəlif materiallar əsasında
hazırlana bilər. Lakin, kvant çuxurları yaratmaqüçün ən
münasib materiallar GaAs birləşməsi və nisbətən enli zonalı
Al
x
Ga
1–x
As (x=0,15÷0,35) bərk məhluludur.
Hazırda
kvant
çuxurları lazerlər, elektronların yürüklüyü yüksək olan
169
tranzistorlar yaratmaq üçün geniş istifadə edilir. Kvant
çuxurları əsasında infraqırmızı fotodetektorlar hazırlanır.
Nümunənin ölçülərini hər 3 istiqamətdə nanometr
diapazona qədər kiçiltdikdə alınan quruluş
kvant nöqtələri
olacaq.
Kvant nöqtələri təcrid olunmuş sıfırölçülü (0D)
nanoobyektlərdir, yükdaşıyıcıların hərəkəti hər üç istiqamətdə
məhduddur.
Kvant nöqtələrini bəzən “süni atomlar”
adlandırırlar. Kvant nöqtələri az sayda atomlardan təşkil
olunmuşdur və bu mənada onlara atom klasterləri və
nanometrik ölçülü kristallar daha yaxındır.
Nümunənin
ölçüləri
2
istiqamətdə
nanometr
diapazonunda,
bir
istiqamətdə
isə
makroskopik
diapazondadırsa, belə quruluş
Rasulev. A. X, O‟ngboyeva. D. O‟, Tadjibayeva. D. A

Ushbu uslubiy qo`llanmasi iqtisodiyotning turli sohalari va yo`nalishlarida
ishlatiladigan axborot tizimlari va texnologiyalarini asosiy tarkibiy qismlariga
bag`ishlangan. Asosiy e„tibor ахbоrоt-kоmmunikаtsiya tехnоlоgiyalаrining
tаsniflаnishiga, texnik vositalar va ularning rivojlanib
borish tendensiyalariga,
dasturiy ta„minotiga va turli operatsion tizimlargf, matn va jadval axborotlarini
qayta
ishlashga, taqdimotlarni tayyorlash texnologiyasiga, ma`lumotlarni
tarmoqli qayta ishlashga,
algoritm tushunchasiga, dasturlash tillari yordamida
dasturlarni ishlab chiqishga, axborot tizimlari
va uning tarkibiy qismlariga,
menejment, stаtistikа,soliq, buxgalteriya, banktizimi,
kadrlarni boshqarishdagi
axborot tizimlari tushunchasiga,iqtisodiy tizimlarida ахbоrоtlarni himoyalashga
qaratilgan. Ushbu uslubiy qo`llanmasi «Axborot-kommunikatsiya
tехnоlоgiyalаri
va tizimlari» fanini o`qiyotgan oliy o`quv yurti talabalariga mo`ljallangan, hamda
iqtisodiyotning turli sohalarida zamonaviy ахbоrоt tехnоlоgiyalаrini va
tizimlarini mustaqil o`iyotganlarga foydali bo`lishi mumkin.
Tuzuvchilar:
A.X.Rasulev – TKTI “Informatika
va avtomatlashtirish, boshqaruv” kafedrasi
katta о„qituvchisi.
D.O`.Ongboyeva – TKTI, “Informatika va avtomatlashtirish, boshqaruv” kafedrasi
katta о„qituvchisi;
D.A.Tadjibayeva – TKTI, “Informatika va avtomatlashtirish, boshqaruv” kafedrasi
katta о„qituvchisi;
Va innovatsiya vazirligi termiz davlat universiteti milliy libos va san

2
KOMPYUTER TARMOQLARI VA UNING TURLARI
M U N D A R I J A
KIRISH
…………………………………………………………………………….3
I.
BOB.
ZAMONAVIY
FOYDALANUVCHILAR
UCHUN
KOMPYUTERN
TARMOQLARI
VA
TARMOQLARNING
RIVOJLANISH TENDENTSIYALARI
1.1.
Zamonaviy
foydalanuvchilar
uchun
kompyuter
tarmoqlaridan
foydalanishning afzalliklari………………………………………………5
1.2.
Zamonaviy kompyuter tarmoqlarning rivojlanish tendentsiyalari.
II.
BOB. KOMPYUTER TARMOQLARINING KLASSIFIKATSIYASI
VA KOMPYUTER TARMOG`INING STRUKTURALARI
2.1.
Kompyuter tarmoqlarining klassifikatsiyasi
kompyuter tarmoqlarining
fizik aloqa topologiyas………………………………………………….19
2.2.
Kompyuter tarmog`ining strukturalari………………………………….31
XULOSA
………………………………………………………………………..48
Loyiha qatnashuvchilari: Reimbaev Azizbek, Usmonov Jahongir "HealthTechUz" innovatsion loyihasi

Loyiha qatnashuvchilari:
Reimbaev Azizbek , Usmonov Jahongir
"HealthTechUz" innovatsion loyihasi
1.
Loyiha nomi: HealthTechUz
2.
HealthTechUz-aholi uchun tibbiy xizmatlarning
mavjudligi va sifatini
oshirish maqsadida O'zbekiston sog'liqni saqlash tizimiga zamonaviy
texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan loyiha.Kalit so'zlar: sog'liqni
saqlash, tibbiy
texnologiya, mavjudlik, sifat, innovatsiya.
2.1.
Kalit so’zlar: tibbiyot, innivatsiya, health,
diagnostika, davolash.
2.2.
Loyiha O'zbekistonning olis hududlarida tibbiy yordam, diagnostika va
davolashning mavjudligi
muammolarini hal qiladi, shuningdek, diagnostika va
davolashning ilg'or usullarini joriy etishga ko'maklashadi.
2.3.
Loyihaning maqsad va vazifalari:
Masofaviy maslahat va diagnostika uchun teletibbiyot
texnologiyalarini joriy
etish.Sog'liqni saqlash muassasalari o'rtasidagi o'zaro munosabatlarni
yaxshilash uchun har bir bemor uchun elektron sog'liqni saqlash yozuvini
yaratish.Tibbiyot xodimlarini zamonaviy texnologiyalardan
foydalangan holda
yangi diagnostika va davolash usullariga o'rgatish.
3.
Loyihaning eng muhim amaliy natijalari:
Aholi uchun, ayniqsa chekka hududlarda sog'liqni saqlash xizmatlaridan
foydalanish imkoniyatini oshirish.Ilg'or tibbiy texnologiyalarni joriy etish orqali
diagnostika va davolashni takomillashtirish.Tibbiy
yordam olish vaqtini
qisqartirish va sog'liqni saqlash muassasalari samaradorligini oshirish.Yaxshiroq
va o'z vaqtida tibbiy yordam ko'rsatish orqali aholining hayot sifatini yaxshilash.
Sog'liqni saqlash muassasalariga yukni kamaytirish va tibbiy yordam ko'rsatish
jarayonini optimallashtirish.
Ishni bajarish tartibi - Kommutatsiya va marshrutizatsiya

35
– f0/5 interfeysini trank port qiling;
– f0/1 – f0/3 interfeyslarni mos ravishda VLAN 10, VLAN 20, VLAN 30
tarmoqlariga biriktirib, kirish portlari qilib belgilang.
2.2. S2 kommutatorda VLAN tarmog‗ini sozlang.
– S2 kommutatorda VLAN 40 tarmog‗ini yarating;
– VLAN 50 tarmog‗ini yarating;
– f0/3 interfeysini trank port qiling;
– f0/1 va f0/2 interfeyslarni mos ravishda VLAN 40, VLAN 50
tarmoqlariga biriktirib, kirish portlari qilib belgilang.