Psixologiya fanining tarixi va rivojlanish bosqichlari

Psixologiya fanining tarixi va rivojlanish bosqichlari.
Psixologiya tarixida psixikaning paydo bo‟lishi haqida yana bir qancha turli- tuman fikrlar bor. Uzoq asrlar davomida psixika va uning paydo bo‟lishi, taraqqiyoti masalalariga har xil nuqtai nazardan yondashib kelindi.
Psixologiyani ruh to‟g‟risidagi fan sifatida shakllanishida quyidagi 4 asosiy bosqichni ajratish mumkin:
Psixologiya ruh to‟g‟risidagi fan – 2,5 ming yil avval inson hayotidagi mavhum xossalarini ruh orqali tushuntirishga harakat qilganlar.
Psixologiya ong to‟g‟risidagi fan sifatida XVII asr. Fikrlash, his qilish, istaklar ong deyilgan. O‟rganish metodlari - introspeksiya (o‟z-o‟zini kuzatish).
Psixologiya xulq-atvor to‟g‟risidagi fan sifatida – XX asr boshlari.
Ko‟rish mumkin bo‟lgan hodisalar kuzatilgan – xulq-atvor harakatlari, Reaksiyalar. Motivlar hisobga olinmagan.
Psixologiya psixik qonunlar, mexanizmlarni o‟rganadigan fan sifatida - zamonaviy bosqich.
Psixikaning taraqqiyoti, uning harakati - o‟zgarishidir. Qadimgi faylasuflar ruhiy hodisalarning rivojlanishini turlicha talqin etib keldilar, uni ilohiy kuchga bog‟lab tushuntirishga harakat qiladilar. Masalan, grek filosofi Fales (eradan avvalgi 624-547 yillar) odamning ruhiy hayotini bug‟ shaklida tasavvur qilgan va uning asosida suv yotadi degan. Anaksimen esa (eradan avvalgi 588-525 yillar) ruhiy hayotning manbai havodir deb ta‟lim bergan. Geraklit (eradan avvalgi 544-488 yillar) ruhiy hayotning manbaini olov deb targ‟ib qilgan.
Qadimgi falsafaning mashhur namoyandalari Suqrot (eradan avvalgi 469-399) va Platon (eradan avvalgi 427-347 yillar) ham inson psixikasi, ruhiy hayoti haqida butunlay boshqacha nazariyani olg‟a surganlar. Ularning fikricha, tana va jon boshqa- boshqa qismlardir. Go`yoki jon inson tanasiga “ideal” dunyodan kiradi-yu, ma‟lum vaqtdan so‟ng yana o‟sha dunyoga qaytib ketadi.
Mashhur faylasuf Demokrit esa (eramizdan avvalgi 460-370 yillar) inson organizmi atomlardan tashkil topgan, uning ruhi mayda atomlardan iborat degan fikrni olga suradi.
Psixologiya tarixida psixika va uning taraqqiyoti haqida turli-tuman fikrlar yuqoridagilardan tashqari ham juda ko‟p. Psixik hodisalarni materialistik nuqtai nazardan talqin etishda mashhur grek faylasufi Aristotelning (eramizdan avvalgi 384-
322 yillar) xizmati kattadir. Aristotel qadimgi faylasuflardan birinchi bo‟lib psixologiyani alohida fan sifatida qaradi, psixik hodisalarga materialistik nuqtai nazardan yondashdi. Uning “Etika”, “Ritorika”, “Metafizika”, “Hayvonlar tarixi” kabi asarlarida turli psixik hodisalarga oid fikrlar juda ko‟p. Psixologiya bo‟yicha birinchi ilmiy asar Aristotelning «Ruh to‟g‟risida» traktati hisoblanadi.
Aristotel o‟zigacha bo‟lgan faylasuflarning, jumladan, o‟z ustozi Platonning psixologik qarashlarini tahlil qildi. Aristotelning psixologik ta‟limotida ruh va tananing o‟zaro munosabati muammosi muhim o‟rin tutadi.
Geraklit, Demokrit, Aflotun, Aristotellarning ta‟limotlari keyingi asrlarda psixologik g‟oyalarni rivojlanishida tayanch nuqta, asos bo‟ldi. Astasekin ruh haqidagi tushuncha hozir biz psixika deb atayotgan darajaga nisbatan qo‟llanila boshladi. Psixika kategoriyasi zamirida ong haqidagi tushuncha maydonga keldi. Kishi faqat idrok va tafakkurga ega bo‟lib qolmasdan, ularni unga mansubligini e‟tirof etishga ixtiyoriy harakatlar qilibgina qolmasdan, balki bu harakatlarni uni o‟zi qilayotganini bilishga ham qodirdir.
XVII asr biologik va psixologik bilimlar taraqqiyotida yangi davrni ochib berdi. Fransuz olimi Dekart (1596-1650) xulq-atvorning reflektor tabiati haqidagi ta‟limotini yaratdi. Ingliz olimi Gobes (1588-1679), Fransuz olimi Spinoza (1632-1677) olamning bir butunligini, tana va jon to‟g‟risidagi ta‟limotni yaratdilar. Ingliz olimi Jon Lokk (1632-1704) empirik (tajriba) asosidagi ta‟limotni empirik psixologiyani yaratdi, shundan keyin rus olimlari I.M.Sechenov, I.P.P avlov, I.E.Vvedenskiy, A.A.Uxtomskiy inikos nazariyalarini yaratdilar. Refleks haqidagi tushuncha organizmning tashqi ta‟sirga qonuniy javob reaksiyasi sifatida paydo bo‟ldi. I.M.Sechenov (1829-1905)
«Bosh miya reflekslari» (1963) asarida «ongli va ongsiz hayotning barcha harakatlari ro‟y berish usuliga ko‟ra reflekslardan iboratdir», degan xulosaga kelgan edi. I.M.Sechenov psixikaning reflektorligi va faoliyatning psixik jihatdan boshqarilishi g‟oyasini ilgari surdi. Bu muhim nazariy qoidalari I.P.Pavlov (1849- 1939) tomonidan tajriba yo‟li bilan tasdiqlandi va aniqlashtirildi. U hayvonlarni shuningdek, odamning tashqi muhit bilan o‟zaro harakati miya tomonidan boshqarilishi qonuniyatlarini kashf etdi. I.P.Pavlovning ushbu qonuniyatlarga nisbatan barcha qarashlari odatda ikki xil signal sistemasi haqidagi ta‟limot deb aytiladi.
O‟rta Osiyo xalqlari boshqa dunyoviy fanlar qatori psixologiya fani sohasida ham boy merosga ega. Xalqimizning buyuk namoyandalari, butun dunyoda nomi tarqalgan mutafakkirlar, olimlar va shoirlar inson ruhiy jarayonlarini talqin etishda o‟z zamonasi uchun ilg‟or fikrlarni olg‟a surdilar.
Ularning psixologiya sohasidagi fikrlari, milliy psixologiya tarixi va hozirgi mustaqillik davri uchun g‟oyat katta ahamiyatga egadir. IX - XI asrlarda ijod etgan mutafakkirlarimiz hayoti O‟rta Osiyo, umuman yaqin va O‟rta Sharqda iqtisodiy va siyosiy ziddiyatlar kuchaygan, har xil ijtimoiy tabaqalar o‟rtasida kurashlar avjiga chiqqan, turli-tuman g‟oyaviy oqimlar orasida keskin kurashlar boshlangan bir davrga to‟g‟ri keldi. Shu davrda ijtimoiy hayotning boshqa sohalaridagi kabi inson ruhi (psixikasi)ni talqin qilish borasida ham turli yo‟nalishlar va oqimlar o‟rtasida keskin kurash ketar edi. O‟rta Osiyo mutafakkirlarining ilmiy ijodi materialistik yo‟nalishni yanada rivojlantirish, mustahkamlashda alohida ahamiyat kasb etdi. O‟rta asr psixologik qarashlarida O‟rta Osiyolik mashhur mutafakkirlar Abu Ali ibn Sino, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniylarning psixologiya sohasidagi fikrlari muhim ahamiyatga egadir.
Sharq mutafakkirlaridan Abu Nasr Forobiy (870-950-951), Abu Rayhon
Beruniy (973-1048) Abu Ali ibn Sino (980-1037), Umar Xayyom (1048-1131), Mirzo Ulug‟bek
(1394-1449) inson psixikasi, yosh avlodni tarbiyalashda o‟z fikr – mulohazalarini boy meros qilib qoldirganlar.
Forobiyning ruhiy jarayonlar haqidagi ta‟limoti, ya‟ni psixologiya ilmining rivojlanishiga qo‟shgan hissalari uning falsafiy ta‟limoti bilan uzviy bog‟langan. Forobiyning inson va insonning ruhiy jarayonlari to‟g‟risidagi fikrlari uning dunyoqarashi sistemasida diqqatga sazovor bo‟lgan progressiv fikrlardandir. U insondagi ruhiy jarayonlarni sanab o‟tish bilangina chegaralanmay, balki bu jarayonlarning kelib chiqishi, tartibi, har birining roli to‟g‟risida ham mulohaza yuritdi, inson ruhiy quvvatlari - psixik jarayonlari uning asarlarida anchagina keng yoritiladi.
Forobiy hozirgi psixologiya ilmi tomonidan o‟rganiladigan va insonda mavjud bo‟lgan deyarli barcha ruhiy jarayonlar to‟g‟risida o‟z zamonasi uchun anchagina mukammal tasavvurga ega bo‟lgan va ularni asosan turini talqin etgan.
Abu Ali ibn Sinoning psixologiya masalalari bilan shug‟ullanishiga, o‟zidan ilgari o‟tgan Sharq mamlakatlari olimlari tomonidan yozib qoldirilgan asarlarni o‟rganib, fanning bu sohasi bo‟yicha ham o‟zining fikrlarini bildirish, antik dunyo olim, faylasuflarining ta‟siri ham katta rol o‟ynadi. Xususan Aristotel Ibn Sinoning falsafada “birinchi o‟qituvchisi” edi. U Aristotelning “Jon haqida”gi asari bilan yaxshi tanish edi, olimning meditsina sohasidagi olib borgan ishlarida odam anatomiyasi, fiziologiyasi va nerv sistemasini yaxshi o‟rganish va shu asosda har xil kasalliklarni davolash jarayonida kishilarning psixik xususiyatlarini bilish zarur edi.
Ibn Sino Forobiyning sezgilar to‟g‟risidagi ta‟limotini rivojlantirib, insonda beshta sezgi (ko‟rish, eshitish, hid bilish, maza va teri-tuyg‟u) mavjud ekanligini, sezgilar orqali, tevarak-atrofdagi narsa va hodisalarning ta‟siriga javob qaytarilishi, ularning xususiyatlari va ahamiyati haqida to‟xtalib, har qaysi sezgining bosh miyada alohida boshqarib boradigan markazi bor ekanligini ishonch bilan bayon etadi. Ibn Sino insonning fikrlash qobiliyatiga, hayol xotirasi va iroda sifatlariga yuksak baho beradi va bu psixik jarayonlarning bir-birlari bilan mustahkam bog‟liq ekanligini anglaydi.
Ayniqsa, Ibn Sinoning temperament (mijozlar) to‟g‟risidagi fikrlari tabiiyilmiy jihatdan diqqatga sazovordir. Bu sohadagi ta‟limot qadimgi Gretsiya olimi Gippokratning (miloddan avvalgi V asr) nazariyasiga asoslanadi. Ibn Sino ham Gippokrat kabi odam tanasida to‟rt xil modda (safro, qon, qora o‟t, balg‟am) bor, shu moddalardan birortasi organizmda ko‟proq bo‟lsa, bu odam mijozining (temperamenti) tipini belgilaydi.
XIX asr oxirlarida, aniqrog‟i, 1879-yilda nemis olimi Vilgelm Vundt Leybnis universitetida dunyoda birinchi eksperimental psixologik laboratoriyaga asos soldiki, unda o‟tkazilgan yuzlab tajribalar va eksperimentlar psixologiyaning ham alohida fan sifatida o‟zini ko‟rsatishga haqli ekanligini isbotladi. “Psixologiyaning otasi” hisoblangan Vilgelm Vundt esa xuddi ana shu tadqiqotga asoslangan ma‟lumotlar to‟plashga o‟z diqqatini qaratdi.
|