nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Taqrizchilar - Avtomobillarni ta

|
Avtomobillarni ta
|
bet | 67/147 | Sana | 18.09.2024 | Hajmi | 1,56 Mb. | | #271541 |
Bog'liq NOD 30711601 Avtomobillarni tamirlash va ularga xizmat korsati 2Taqrizchilar:
|
Ismatov J
|
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti «Energiya mashinasozligi va kasb ta’limi» dotsentit.f.n.
|
|
J.Mirzaabdullayev
|
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti «Energiya mashinasozligi va kasb ta’limi» dotsenti
|
1. O‘quvdasturiumumiy talablari
Dasturnomi
|
Avtomobil kuzovinita’mirlashishlario‘quvamaliyoti
|
Ajratilgan soat
|
120
|
O‘qituvchiningmashg‘ulotida
qatnashibo‘zlashtirilishilozim
bo‘lgan mavzularsoni
|
11
|
Dasturningmaqsadi
|
Avtomobil kuzovni ta’mirlash ishlari o‘quv amaliyotining maqsadi o‘quvchilarda avtomobil kuzovni ta’mirlash ishlarini bajarish bilim va ko‘nikmalarnishakllantirish
|
O‘zlashtirish (o‘qitish) natijalari
|
Avtomobil kuzovni ta’mirlash ishlari o‘quv amaliyotining dasturini o‘zlashtirish natijasida o‘quvchilar avtomobil kuzovini ta’mirlash ishlarini mustaqil bajarish ko‘nikmalariga egabo‘ladi
|
Bilimlar
|
- ish kiyimlarini hamda barcha shaxsiy himoya vositalarini to‘g‘ri ishlatish va ulardan foydalanish usullari;
- avtomobil ishlab chiqaruvchisining texnik hujjatlarini o‘qish;
- ishlab chiqaruvchilar, tovar va uskunalar yetkazib beruvchilar tomonidan chop etilgan barcha tavsiyalarva ma’lumotlar;
- avtomobilni moslamaga (kuzovni harakatlantiruvchi maxsus moslama) o‘rnatish usullari;
- tashxis qo‘yish, avtomobil ishlab chiqaruvchilarining tavsiyalariga asoslanib, kuzovdagi zararni aniqlash tartibi;
- yetkazilgan zararda zarba kuchining yo‘nalishini aniqlash tartibi;
- yetkazilgan zarar kuchining qiymatini aniqlash usullari;
- o‘lchov va diagnostika uskunalari yordamida kuzov geometriyasining strukturaviy shikastlanishini aniqlashyo‘llari;
- kuzov shikastlanishini tuzatish uchun texnologik jihatdan to‘g‘riva mos usullarni qo‘llash tartibi;
- kuzov geometriyasini texnologik jihatdan to‘g‘ri tiklash usullari;
- shikastlangan qismlar yoki panellarni olib tashlashdan oldin birlamchita’mirlash bosqichlari;
- shikastlangan konstruktiv elementlarni tekislash va tuzatish hamdatiklashusullari;
- kuzovshikastlanishining diagnostikasi;
- rama va qismlarni shikastlanishini ta’mirlash va sozlashusullari.
|
Ko‘nikmalar
|
- kuzov bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlarni mustaqil ravishdabajarish;
|
|
- maxsus texnik jihozlarga xizmat ko‘rsatish va ulardan foydalanish;
- maxsus kiyimva jihozlardan to‘g‘ri foydalanish;
- olib tashlash yoki almashtirish operatsiyalari uchun ishlatiladigan asboblar ro‘yxati va ulardan xavfsiz- to‘g‘ri foydalanishqoidalarinibajarish;
- shikastlangan qismlarni (mustaxkamlagichlar, old, orqa qanot, tom ustunlari, konstruktiv korpus panellariva boshqalar) olibtashlash;
- ta’mirlashni yakunlash uchun zarur bo‘lgantashqiva ichki panellarni yoki boshqa qismlarni olib tashlash, almashtirish hamdasozlash;
- bamperlar, faralar, tashqi plastik qoplamalar kabi konstruktiv bo‘lmagan plastmassa panellarni ta’mirlash;
- ish joyini tartibga keltirish, jihozlarni nazoratdan o‘tkazish.
|
|
|
| |
ALISA
Kompilyator - K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad

110
hisobga olgan holda, foydalanishning mandatli boshqarish
mexanizmlarini formallashtirish
uchun ishlatiladi. Ma’lumki,
foydalanishni cheklashning mandatli
tamoyili obyektlar
konfidensialligining iyerarxik sathlarining va ularga mos konfedensiallik
belgilarining mavjudligini ko‘zda tutadi.
Bell-LaPadul modelida tizimdagi subyektlar va obyektlar
maxfiylik grifi bo‘yicha taqsimlanadi va quyidagi mualliflik qoidalari
bajariladi:
1.
“Xavfsizlikning oddiy qoidasi” (Simple Security).
Ushbu
qoidaga binoan subyekt faqat xavfsizlik sathi o‘zining xavfsizlik
sathidan yuqori bo‘lmagan hujjatlardan axborotni o‘qishga haqli. Uchta
darajali maxfiylikka ega tizimda ushbu qoidaning amalga oshirilishiga
mos axborot oqimlari sxemasi 4.10–rasmda keltirilgan.
Subyekt
o‘qishi
A
obyekt
B obyekt
C obyekt
Mutlaqo
maxfiy
Maxfiy
Konfiden
sial
4.10-rasm. “Simple Security” xususiyati uchun axborot oqimlari
sxemasi
2.
“-Xususiyat” (-Property).
Ushbu qoidaga binoan subyekt
xavfsizlik sathi o‘zining xavfsizlik sathidan past bo‘lmagan hujjatlarga
axborot kiritishi mumkin. Uchta darajali maxfiylikka ega tizimda ushbu
qoidaning amalga oshirilishiga mos axborot
oqimlari sxemasi
4.11–rasmda keltirilgan.
111
Subyekt
yozishi
A obyekt
B obyekt
C obyekt
Mutlaqo
maxfiy
Maxfiy
Konfiden
sial
4.11-rasm. “-Property” xususiyati uchun axborot oqimlari sxemasi
3.
“-Qat’iy xususiyat” (-Strong Property).
Ushbu
qoidaga
binoan o‘qish va yozish xuquqiga ega subyekt faqat o‘zining sathidagi
obyektlar bilan amallar bajarishi mumkin. Uchta darajali maxfiylikka
ega tizimda ushbu qoidaning amalga oshirilishiga mos axborot oqimlari
sxemasi 4.12–rasmda keltirilgan.
Subyekt
o‘qishi,
yozishi
A obyekt
B obyekt
C obyekt
Mutlaqo
maxfiy
Maxfiy
Konfiden
sial
4.12-rasm. “-Strong-property” xususiyati uchun axborot oqimlari
–
maxfiylik talabiga misol

189
7.3. Kompyuter viruslari va virusdan himoyalanish muammolari
Kompyuter virusining ko‘p ta’riflari mavjud. Birinchi ta’rifni
1984 yili Fred Koen bergan: “Kompyuter virusi –
boshqa dasturlarni,
ularga o‘zini yoki o‘zgartirilgan nusxasini kiritish orqali, ularni
modifikatsiyalash bilan zaharlovchi dastur. Bunda kiritilgan dastur
keyingi ko‘payish qobiliyatini saqlaydi”. Virusning o‘z-o‘zidan
ko‘payishi va hisoblash jarayonini modifikatsiyalash qobiliyati bu
ta’rifdagi tayanch tushunchalar hisoblanadi. Kompyuter virusining
ushbu xususiyatlari tirik tabiat organizmlarida biologik viruslarning
parazitlanishiga o‘hshash.
Hozirda kompyuter virusi deganda quyidagi
xususiyatlarga ega
bo‘lgan dasturiy kod tushuniladi:
–
asliga mos kelishi shart bo‘lmagan, ammo aslining
xususiyatlariga (o‘z-o‘zini tiklash) ega bo‘lgan nusxalarni yaratish
qobiliyati;
–
hisoblash tizimining bajariluvchi obyektlariga yaratiluvchi
nusxalarning kiritilishini ta’minlovchi mexanizmlarning mavjudligi.
Ta’kidlash lozimki, bu xususiyatlar zaruriy, ammo yetarli emas.
Ko‘rsatilgan xususiyatlarni hisoblash muhitidagi
zarar keltiruvchi dastur
ta’sirining destruktivlik va sir boy bermaslik xususiyatlari bilan
to‘ldirish lozim.
Viruslarni quyidagi asosiy alomatlari bo‘yicha turkumlash
mumkin:
–
yashash makoni;
–
operatsion tizim;
–
ishlash algoritmi xususiyati;
–
destruktiv imkoniyatlari.
Kompyuter viruslarini
yashash makoni, boshqacha aytganda
viruslar kiritiluvchi kompyuter tizimi obyektlarining xili bo‘yicha
turkumlash keng tarqalgan (7.6-rasm).
Fayl viruslari
bajariluvchi fayllarga turli usullar bilan kiritiladi
(eng ko‘p tarqalgan viruslar xili), yoki fayl-egizaklarni (kompanon
viruslar) yaratadi yoki faylli tizimlarni (link-viruslar) tashkil
etish
xususiyatidan foydalanadi.
Yuklama viruslar
o‘zini diskning yuklama sektoriga (boot -
sektoriga) yoki vinchesterning tizimli yuklovchisi (MasterBootRecord)
bo‘lgan sektorga yozadi. Yuklama viruslar tizim yuklanishida
boshqarishni oluvchi dastur kodi vazifasini bajaradi.
K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad - bet 63

114
vositalardan foydalanganlar. Hozirgi kunda, fizik xavfsizlikning shakli
keskin o‘zgarib bormoqda va tashkilotlardan ishchi kuchlari, aktivlar va
ko‘chmas mulklar himoyasining nazorati talab etilmoqda. Mazkur
aktivlarning fizik xavfsizligini ta’minlash
tashkilot uchun muhim
vazifalardan biri bo‘lib, fizik xavfsizlikni loyihalashda binoning
arxitekturasiga, jixozlanishiga, ishchi kuchlariga, tabiiy hodisalarga,
quvvat manbaiga, haroratni nazoratlashga va boshqalarga e’tibor
beriladi.
Fizik xavfsizlikning vazifasi, tashkilot
binosini va aktivlarini
o‘g‘irlikdan, bosqinchilikdan, tabiy ofatlardan, iqlim o‘zgarishlaridan,
muhit o‘zgarishlaridan va inson tahdidlaridan himoyalashdir. Ko‘p sathli
himoyalash choralari tashkilotni turli fizik tahdidlardan himoyalaydi.
Xavfsizlikning birinchi sathi tashkilot binolariga tashqaridan kirishni va
tashqi transport vositalarining harakatini nazoratlaydi. Mazkur himoya
sathi tashqaridan keluvchini yoki buzg‘unchini tashkilot binosiga
ruxsatsiz kirishini oldini oladi va dastlabki sathda tashkilotga bo‘lishi
mumkin bo‘lgan xavflarni kamaytiradi. Himoyaning keyingi
sathi
transportlarni, insonlarni va boshqa tashkilot aktivlarini ichki va tashqi
xavflardan himoyalaydi. Ushbu sathda uzluksiz elektr quvvati bilan
ta’minlash, tashkilot asosiy binolarini mashinalar to‘xtash joylaridan
ajratish, to‘g‘ri ventilyatsiya tizimiga ega yaxshi
jixozlangan suv quvur
tizimini mos joyga o‘rnatish, ogohlantirish tizimlari va h. amalga
oshiriladi. Keyingi sath fizik himoyaning eng muhim qismi bo‘lib,
tashqaridan va ichkaridan kiruvchi (xodimlar) nazoratlanadi. Agar
buzg‘unchi fizik aktivga hujumni amalga oshirsa, u tashkilotning maxfiy
axborotini qo‘lga kiritishi mumkin.
Fizik xavfsizlikning zaruriyati.
Kiberhujumlarning
murakkablashuvi hujumchilarning tashkilot fizik xavfsizligini buzishda
turli usullardan foydalanishlariga sabab bo‘lmoqda. Hujumchilar
tashkilotning fizik xavfsizlik tizimidagi zaifliklardan foydalanib o‘z
harakatlarini amalga oshirishadi. AQShning Department
of Health and
Human Services Breach Portal tashkiloti tadqiqotlari 2015 yilda
tashkilotlarda eng ko‘p uchraydigan xavfsizlik insidentlari fizik
xavfsizlikni buzishga urinishlar ekanligini ko‘rsatgan (4.15-rasm).
115
4.15-rasm.
HIPAA (Health Insurance Portability and Accountability
Act) tadqiqotlariga ko‘ra buzilishlar diagrammasi
Fizik xavfsizlikning buzilishi boshqa xavfsizliklarni
buzilishlaridan keskin farq qilib, juda
ham kam hollarda texnik
ma’lumotisiz amalga oshirilishi mumkin. An’anaviy xavfsizlik choralari,
masalan, tarmoqlararo ekran (FireWall), IDS (Instrusion Detection
System) va boshqa himoya vositalarining fizik xavfsizligi
ta’minlanmagan bo‘lsa, xavfsizlik muammolari yanada ortadi. Masalan,
tarmoqlararo ekran OSI modelining turli sathlarida himoyani tashkil
etadi. Biroq, tashkilotning fizik xavfsizligiga ta’sir eta olmaydi (4.16-
rasm).
Fizik sath 1
Kanal sathi 2
Tarmoq sathi 3
Transport sathi 4
Seans sathi 5
Taqdimot sathi 6
Ilova sathi 7
An’anaviy
tarmoqlararo ekran
4.16-rasm. Tarmoq sathlarida tarmoqlararo ekranlardan
K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad - bet 70

129
o
rol o‘ynash yoki simulyatsiya o‘yinlari orqali o‘qitish yanada
interaktiv bo‘lishi mumkin.
-
Aylana stol mashg‘ulotlari -
mazkur kurslar odatda oylik yoki
xaftalik bo‘lib, fizik xavfsizlik zarur bo‘lganda tashkilot xodimlarini
o‘qitish uchun amalga oshiriladi.
-
Xavfsizlik haqida xabardor qiluvchi web sayt –
xavfsizlik haqida
xabardor qiluvchi web saytni yaratish orqali xodimlar o‘zlariga
biriktirilgan vazifalarni chuqurroq o‘rganadilar. Bunda turli rasm, video
va misollar asosida mavjud holat tushuntiriladi.
-
Master klass darslari –
parolni almashtirish yoki parolni
bilmasdan uni olib tashlash master klass darslarida amalga oshiriladi.
Fizik xavfsizlikni amalga oshirilganligi quyidagilar orqali
baholanadi:
1.
Ruxsatsiz foydalanishlarni oldini olish uchun mos foydalanishlarni
nazoratlash usullarining o‘rnatilganligi.
2.
Muhim hududlar to‘g‘ri yoritish tizimi asosida kuzatilayotganligi.
3.
Turli tahdidlar, yong‘in, tutun, elektr, suv va boshqalarni
aniqlovchi va ogohlantiruvchi tizimlar o‘rnatilganligi va ularni to‘g‘ri
ishlayotganligi.
4.
Eshiklarni qulflash tizimini to‘g‘ri o‘rnatilganligi va ularni to‘g‘ri
ishlayotganligi.
5.
Tashkilot binosi va hududi yetarli sondagi qo‘riqchilar tomonidan
qo‘riqlanayotganligi.
6.
Xavfsizlik xodimlarini o‘quv mashg‘ulotlariga yuborilganligi.
7.
Xavfsizlik xodimlarini ishonchli agentliklardan olinganligi.
8.
Tashkilotdagi kuzatuv kameralari to‘g‘ri o‘rnatilganligi va uzluksiz
ishlayotganligi.
9.
Fizik xavfsizlik insidentlarini aniqlashda va qaydlashda
muolajalarning to‘g‘ri amalga oshirilganligi.
10.
Favqulotda vaziyatlarda xodimlar bilan aloqa o‘rnatishga oid
axborotning mavjudligi.
Jami
  
120 - Avtomobillarni ta

Avtomobillarni ta
NOD 30711601 Avtomobillarni tamirlash va ularga xizmat korsati 2
3. O‘quvchilarning bilim vako‘nikmalarini baholash O‘quv dasturi davomida o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakalar ichki nazorat bo‘yicha amaldagi tartib asosida baholanadi. Baholash usullari, savol- javob va amaliy topshiriqlardan iborat bo‘lib, ular o‘quv elementini o‘zlashtirish natijalarini aniqlashga imkon beradi. Nazorat savollari va topshiriqlar qo‘yilgan maqsadga hamohang bo‘lishilozim. 4.Tavsiyaetiladiganadabiyotlar ro‘yhati: 1. R.Tillaxo‘jaev, A.Madjitov Avtomobil elektr va elektron jihozlari tuzilishi, ularga texnik xizmat ko‘rsatish vata’mirlash Turon Biznes Markazi 2023-yil 2. U.G‘aybullaev Avtomobillarningelektr va elektron jihozlar Shafoat Nur Fayz 2023-yil 3. Magdiev Sh.P. Avtomobil yurish qismlariga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash Turon Biznes Markazi 2023-yil 4. J.Kulmuxamedov va boshqalar “Avtomobillarni tuzilishi”, ‘Excellent Polygraphy” Toshkent-2021 yil. 5. J.Kulmuxamedov va boshqalar “Avtomobillarni tuzilishi, avtomobil dvigatellariga servis xizmat ko‘rsatish vata’mirlash”, “Turon nashriyoti” Toshkent-2021 yil. 6. J.Kulmuxamedovva boshqalar “Avtomobillarnituzilishi, ularga servis xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash”, “Turon nashriyoti” Toshkent-2021 yil. 7. Sh.Magdiev, Avtomobillar tuzilishi, avtomobil uzatmalar qutisiga servis xizmat ko‘rsatish vata’mirlash “Turon nashriyoti” Toshkent-2021 yil 8. D.I. Xoshimov, G‘ .N.Maxmudov “Yengil avtomobillarning tuzilishi”, “Avtomsan” Toshkent-2019 yil. 9. A.Muxitdinov, J.Qulmuxamedov “Transport vositalarining tuzilishi”, “Ta’lim nashriyoti” Toshkent-2019 yil. 10.O..Salimov , J.Kulmuxamedov “Avtomobillarni tuzilishi, texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash”, “Ilm Ziyo” Toshkent-2017 yil. 11.A.Muxitdinov, V.Sattivaldiyev, Sh.Xakimov “Transport vositalarining tuzilishi”, “Ta’lim nashriyoti” Toshkent-2014 yil. 12. D.I.Xoshimov “GM-Uzbekistan avtomobillarning konstruksiyasi”, “Avtomsan” Toshkent- 2017 yil. Internet manbalari. https://www.youtube.com/watch?v=DwaSY41Ok0w https://www.youtube.com/watch?v=rwgPs_aMu6w https://www.youtube.com/watch?v=hqSK4CBtTsk https://www.youtube.com/watch?v=u5CW5477Pe0 https://www.youtube.com/watch?v=i7pDwyKAk0s https://www.youtube.com/watch?v=7tqAJy2cPgk https://www.youtube.com/watch?v=CgeWn1cvH64 https://www.youtube.com/watch?v=oCoL2u83Px0 https://www.youtube.com/watch?v=nn35UkKQ-Fo Download 1,56 Mb.
|
S.Q.Tursunov va boshqalar. Kompyuter grafikasi va web-dizayn. Pedagogika OTMlari talabalari uchun

S.Q.Tursunov va boshqalar. Kompyuter grafikasi va web-dizayn. Pedagogika OTMlari talabalari uchun
78421 Kompyuter grafikasi (2)
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa S.Q.Tursunov va boshqalar. Kompyuter grafikasi va web-dizayn. Pedagogika OTMlari talabalari uchun
|
Jami
  


  
168 - Avtomobillarni ta

Avtomobillarni ta
NOD 30711601 Avtomobillarni tamirlash va ularga xizmat korsati 2
3. O‘quvchilarning bilim vako‘nikmalarini baholash O‘quv dasturi davomida o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakalar ichki nazorat bo‘yicha amaldagi tartib asosida baholanadi. Baholash usullari, savol- javob va amaliy topshiriqlardan iborat bo‘lib, ular o‘quv elementini o‘zlashtirish natijalarini aniqlashga imkon beradi. Nazorat savollari va topshiriqlar qo‘yilgan maqsadga hamohang bo‘lishilozim. 4.Tavsiyaetiladiganadabiyotlar ro‘yhati: 1. R.Tillaxo‘jaev, A.Madjitov Avtomobil elektr va elektron jihozlari tuzilishi, ularga texnik xizmat ko‘rsatish vata’mirlash Turon Biznes Markazi 2023-yil 2. U.G‘aybullaev Avtomobillarningelektr va elektron jihozlar Shafoat Nur Fayz 2023-yil 3. Magdiev Sh.P. Avtomobil yurish qismlariga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash Turon Biznes Markazi 2023-yil 4. J.Kulmuxamedov va boshqalar “Avtomobillarni tuzilishi”, ‘Excellent Polygraphy” Toshkent-2021 yil. 5. J.Kulmuxamedov va boshqalar “Avtomobillarni tuzilishi, avtomobil dvigatellariga servis xizmat ko‘rsatish vata’mirlash”, “Turon nashriyoti” Toshkent-2021 yil. 6. J.Kulmuxamedovva boshqalar “Avtomobillarnituzilishi, ularga servis xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash”, “Turon nashriyoti” Toshkent-2021 yil. 7. Sh.Magdiev, Avtomobillar tuzilishi, avtomobil uzatmalar qutisiga servis xizmat ko‘rsatish vata’mirlash “Turon nashriyoti” Toshkent-2021 yil 8. D.I. Xoshimov, G‘ .N.Maxmudov “Yengil avtomobillarning tuzilishi”, “Avtomsan” Toshkent-2019 yil. 9. A.Muxitdinov, J.Qulmuxamedov “Transport vositalarining tuzilishi”, “Ta’lim nashriyoti” Toshkent-2019 yil. 10.O..Salimov , J.Kulmuxamedov “Avtomobillarni tuzilishi, texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash”, “Ilm Ziyo” Toshkent-2017 yil. 11.A.Muxitdinov, V.Sattivaldiyev, Sh.Xakimov “Transport vositalarining tuzilishi”, “Ta’lim nashriyoti” Toshkent-2014 yil. 12. D.I.Xoshimov “GM-Uzbekistan avtomobillarning konstruksiyasi”, “Avtomsan” Toshkent- 2017 yil. Internet manbalari. https://www.youtube.com/watch?v=DwaSY41Ok0w https://www.youtube.com/watch?v=rwgPs_aMu6w https://www.youtube.com/watch?v=hqSK4CBtTsk https://www.youtube.com/watch?v=u5CW5477Pe0 https://www.youtube.com/watch?v=i7pDwyKAk0s https://www.youtube.com/watch?v=7tqAJy2cPgk https://www.youtube.com/watch?v=CgeWn1cvH64 https://www.youtube.com/watch?v=oCoL2u83Px0 https://www.youtube.com/watch?v=nn35UkKQ-Fo Download 1,56 Mb.
|
S.Q.Tursunov va boshqalar. Kompyuter grafikasi va web-dizayn. Pedagogika OTMlari talabalari uchun

va olchovlar kabi ayrim operatsiyalami
samaraliroq bajarish uchun
ishlab chiqilgandir. Bir modelning boshqasiga almashtirilishi tasvirdagi
ranglaming buzilishiga olib kelishi mumkin.
Ranglami kodlash. Palitra28
Kompyuter rangli tasvirlar bilan ishlay
olishi uchun tasvimi sonlar
ko‘rinishida ifodalash-ranglami kodlash kerak. Kodlash usuli rang mo
delidan va kompyuterdagi raqamli m a’lumotlaming formatiga bogliq.
RGB modeli uchun har bir komponentga m a’lum bir sohada
chegaralangan sonlar, masalan, 0 dan 1 gacha bo'lgan kasr sonlar bilan,
yoki 0 dan m a’lum bir maksimal qiymatgacha b o ig a n
butun sonlar bilan
berilishi mumkin, Hozirgi paytda Tme Colour formati keng tarqalgan
b o lib , unda har bir tashkil etuvchi qism bayt ko‘rinishida berilib,
u har
bir tashkil etuvchi qism uchun 256 gradatsiyani beradi:
R=0...256;
G=0...255;
B=0...255.
Ranglar
soni
256x256x256x=16,7 mln (224) tani tashkil etadi.
Kodlashning bunday usulini qismlar (komponentlar) usulida kod
lash deb atash mumkin. Kompyuterda Tme Colour tasviri kodlari baytlar
uchligi tarzda beriladi yoki uzun birlikka (to‘rt baytli) - 32 bitga joy-
lashtiriladi (masalan, Windows APIda):
C=00000000 bbbbbbbb gggggggg rrrrrrrr.
Kompyuter grafikasi tizimlaridagi tasvirlar bilan ishlaganda ko‘-
pincha tasviming sifati (iloji boricha ko‘proq rang talab etiladi) va
tasvimi saqlash va qayta tiklash uchun zarur boladigan va masalan, xo-
tira
xajmi bilan hisoblanadigan, resurslar (bir pikselga to ‘g ‘ri keladigan
bitlar sonini kamaytirish kerak) o ‘rtasida kelishi (komprolis)
holatini
izlashga to ‘g ‘ri keladi.
Bundan tashqari, ba’zi tasvirlar o ‘z-o‘zicha chekli ranglardan foy-
dalanishi mumkin. Masalan, chizmachilik
uchun balki ikki xil rang
yetarli b o la r, inson yuzi uchun pushti, sariq, qirmizi, qizil, yashil, rang
laming
nozik turlari; osmon uchun esa - havorang va kulranglar nozik
turlari yetarli. Bunday hollarda to iiq rangli
kodlashdan foydalanish
ortiqchalik qiladi29.
Ranglar sonini qisqartirishda mazkur tasvir uchun muhim boig an
ranglar toplamini aks ettimvchi palitradan foydalaniladi. Palitrani rang
lar jadvali sifatida qabul qilish mumkin. Palitra tanlangan rang modelida
Fizik xavfsizlikni nazoratlash

118
ichiga oladi. U asosan insonni boshqarish uchun shaxsga
qaratilgan
usullarni amalga oshiradi.
-
fizik nazorat
tashkilotlardagi fizik tizimlarga zarar yetishini oldini
olish bilan shug‘ullanib, qurilmalarni, bino yoki biror bir maxfiy muhitni
ruxsatsiz boshqarishdan himoyalashni qamrab oladi. Fizik nazorat
qurilmaning yo‘qolishi yoki o‘g‘irlanishi, tasodifan zararlanishi yoki
yo‘q qilinishi, yong‘in yoki tabiiy ofatlar kabi
tahdidlardan
himoyalashga xizmat qiladi.
-
texnik nazorat
mantiqiy nazorat kabi tashkilotdagi fizik aktivlardan
yoki binolardan foydalanishni nazoratlash texnologiyalaridan
foydalanib, odatda taqiqlangan hududda foydalanishlarni
nazoratlash
uchun kompyuter qurilmalari, dasturlari, amallari va ilovalardan
foydalanadi.
-
fizik xavfsizlikni nazoratlash, joylashuv va arxitektura.
Tashkilotlar
o‘zlari uchun binolar sotib yoki ijaraga olishdan oldin
binoning
joylashuvi, qo‘shni binolar, elektr va suv manbalari, kanalizatsiya tizimi,
kichik va katta yo‘llarga yaqinligi, transport masalasi, tez yordam
ko‘rsatish holati, shifoxona, ayeroportga yaqinligi, mazkur hududdagi
jinoyatchilik ko‘rsatkichi yoki turli xavfsizlik insidentlarining
mavjudligi va boshqa fizik xavfsizligiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan
barcha omillarni e’tiborga olishlari shart. Tanlangan hudud toshqinlar,
tarnadolar, yer silkinishi, dovul, yong‘inlar kabi tabiiy ofatlardan xoli
bo‘lishi tavsiya etiladi.
Binolarning joylashuvi haqida yetarlicha axborotga ega bo‘lib,
ichki struktura va arxitekturani loyihalash va
rejalashtirish vaqtida
tashkilot tomondan binodagi barcha aktivlarning ro‘yxati tayyor bo‘lishi
lozim.
Tashkilot infrastruktura va arxitekturasini loyihalashda quyidagi
jihatlarga e’tibor berishi lozim:
-
binoga kirish eshiklarining soni, asosiy kirish, zinalar, lift,
mashinalar to‘xtab turish joylari, o‘tish yo‘laklari va
qabul qilish
hududlarini aniqlashtirilganligiga;
-
joylashgan hududga yaqin qo‘shni binolarning ichki va tashqi
arxitekturasi va atrofdagilar haqida qo‘shimcha ma’lumot
olish uchun
binolarning egasi va menedjerlari bilan suhbatlashilganiga;
-
halokatli buzilishlar va tashqi tomondan aktivlarni ko‘rinishi
orqali zarar yetishi mumkin bo‘lgan tahdidlarga;
119
-
agar bino boshqa tashkilotlar bilan sheriklikda foydalanilsa,
ularni sizning shaxsiy ma’lumotlaringizga va muhim aktivlaringizga
ta’sirini o‘rganilganligiga;
-
fizik xavfsizlikni, maxfiy ma’lumotlarni saqlash va tashkilot
faoliyatini samarali tashkil etishini nazoratlash uchun talab etilgan
muhim infrastrukturani aniqlashtirishga.
Fizik xavfsizlikni nazoratlash: yong‘inga qarshi tizimlar.
Yong‘inga qarshi tizimlar o‘zida
aktiv
va
passiv yong‘inga qarshi
himoyani
mujassamlashtirgan bo‘lib, fizik xavfsizlikni ta’minlashda
muhim omil
hisoblanadi, yong‘in yuzaga kelganini avtomatlashgan yoki
avtomatlashmagan holda aniqlaydi (4.17-rasm).
Образование” - bet 89

“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
92
TALABALARIDA ROBOTOTEXNIKAGA OID BILIMLARNI
SHAKLLANTIRISH
(arduino platasi yordamida)
Yo’ldoshev Mirjalol Qosim o’g’li
A.Qodiriy nomidagi JDPI, Texnologik ta’lim kafedrasi o‘qituvchisi,
Jizzax, O’zbekiston
e-mail:mirjalol92@gmail.com
Annotatsiya.Ushbu maqolada oliy ta`lim muassasalarining texnologik ta`lim yo’nalishi
ixtisoslik fanlar blokidagi Mexanizatsiyalashtirish, avtomatlashtirish va robototexnika asoslari
fanida Arduinolardan foydalanishning ahamiyati haqidagi talabalarda bilimlar shakllantirishga
oid mulohazalar keltirilgan.
Kalit so’zlar: texnika, texnologiya, arduino, arduino uno, arduino nono, algaritm,
svetodiod, marketing plata, pap-papa sim, robot, robototexnika, ishlab chiqarish.
***
Аннотация.Данная статья сформирует у студентов знания о важности
использования Arduinos в основах механизации, автоматизации и робототехники в блоке
специальностей технологического образования высших учебных заведений.
Ключевые слова: инженерия, технология, arduino, arduino uno, arduino nono,
алгоритм,
светодиод,
маркетинговая
доска,
всплывающий
провод,
робот,
робототехника, производство.
***
Annotation.This article will form students' knowledge about the importance of the use of
Arduinos in the basics of mechanization, automation and robotics in the block of specialties of
technological education of higher education institutions.
Key words: engineering, technology, arduino, arduino uno, arduino nono, algorithm, LED,
marketing board, pop-up wire, robot, robotics, manufacturing.
|
standart holat - • Coreldraw • pho to s h o p

I ll BOB. Corel DRAW X3 DASTURI
Bu dastur “Rangli chizaman” degan m a’nosini anglatadi. Undan
foydalanib grafik tasvirlar qayta ishlanadi, bo‘yaladi va bezaladi. Uning
imkoniyatlari shunday kengki, ular hozirgi zamon talablariga mos
bo‘lgan barcha turdagi rang-barang ramziy belgi, emblema, plakat, e’lon
va reklamalami yasashga yetarlidir.
8-§. Corel DRAW X3 dasturida hujjatlarni yaratish va ochish
Har doim CorelDRAW dasturi yuklangandan so'ng yangi hujjat
ochiladi. Agar ish jarayonida yana bitta yangi hujjat yaratish kerak
bo‘Isa u holda,
File
(Fayl) menyusidan
New
(Новый документ)
buyrug‘ini bering yoki standart uskunalar panelining chap qismida
joylashgan
New
(Новый документ) tugmasini sichqoncha chap tugmasi
yordamida bosing. Hujjatga nom berish, bet o ‘lchamini berish, CMYK
yoki RGB singari rangli rejimni tanlash va rangli profillami sozlash
32
mumkin .
Dastur yuklangandan so‘ng ekranda «CorelDRAW ХЗ» muloqot
oynasi chiqadi va bir nechta variantlami taqdim qiladi, (9 - rasm): yangi
hujjat yaratish (Создать), oxirgi foydalanilgan hujjatni ochish (пос
ледние использованные), mavjud hujjatni ochish (Открыть), Mavjud
namunadan yaratish (Создать шаблон), o‘qitish tizimi (учебник
CorelTUTOR), yangi funksiyalar (новые функции), ish boshlashdan
oldin ulardan birini tanlash kerak.
Matn va grafik shakllar yaratish

4)
Avtomatik asosiy va orqa ranglami qora, oqqa o ‘tkazish -
Default Foreground and Background Colors (установить цвет перед
него плана и цвет фона по умолчанию) [D] - asosiy va orqa ranglar
ko‘rsatkichlari tagida joylashgan kichkina belgilar yordamida asosiy
rangni - qora, orqa rangni esa oqqa o ‘tkazish.
Ekran holati - Screen Mode (Режим экрана) — [F] -
ekran holatini o‘zgartirish tugmasi. Birinchi
-? 
И ' - • Coreldraw • pho to s h o p

|
• Coreldraw • pho to s h o p Pdf ko'rish
|
bet | 29/218 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 10,66 Mb. | | #255518 |
Bog'liq 78421 Kompyuter grafikasi (2)-?
И '
И -
рабочая ср е д а
ФИЛЬТР
АМЛ№ 3Z Тхшетр См-с Схшя
2 - rasm.
Uning tagida ish qurollaming xususiyatlari sohasi (П анел
свойств) joylashgan, 3 - rasm. Agar ushbu soha ekranda yo‘q b o isa,
uni О кно menyusidagi П арам етры b uyrugi yordamida ekranga
chiqarish mumkin.
j
|
\
о * 1^ l|:aowiнорнцьшЕ
ijO нярмрг—пы fare (У
M
| нхахHim» j j €£ j (jj^
3 - rasm.
Xususiyatlar sohasi pastida ish sohasi joylashgan bo‘lib, uning
chap tomonida uskunalar paneli (И нструменты). Ish sohasining o‘ng
tomonida har xil yordamchi sohalar joylanishi mumkin: Слой,
И стория, К ан алы , Ц вет (4 - rasm), С тили, К исть va hokazo. Ushbu
sohalami ham О кно menyusidagi buyruqlari yordamida ekranga
chiqarish yoki undan olib tashlash mumkin.
Layer Style muloqot oynasi ko‘p!ab boiim larga ega b oiib, ulaming
ro‘yxati oyna chap tomonida joylashgan. CS6 versiyasidan boshlab,
ulaming tarkibi to iiq bir xil qatlamli effektlar ketma-ketligi o‘zgartirilgan.
Shuning uchun ham bundan havotirlanmasdan, agar siz ro‘yxatning
yuqorisidan hammaga mashhur effekt D rop Shadow (Тень)т top-
masangiz, qaysiki oltinchi versiyada u ro‘yxatning oxiriga ko‘chirilgan31.
Birinchi b o lim , Styles (Стили), stillami tanlash va boshqarish
uchun xizmat qiladi. Blending Options: D efault (Параметры нало
жения: по умолчанию) b o lim i qatlamni qo‘yish rejimi bilan ishlash
uchun moljallangan.
Qolgan bolim lar qatlamning alohida effektlari uchun javob beradi.
Effektlar L ayer Style (Стиль Слоя) oynasining ko‘rish maydonida aks
etadi. Preview (просмотр) bayroqchasi o ‘matilganda esa hujjatning
oynasida ham aks etadi. Agar effekt nomi yonida galochka o ‘matilgan
bo‘lsa, u holda effekt ayni paytda qollaniladi.
1 9 (Свернуть в пиктограммы) va В (Развернуть панели) tug-
malari yordmida yordamchi sohalar kichiklashtiriladi yoki kattalashtiriladi.
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
87
ta’minlangan armiyaga ham ega farmatsevtika va telekomunnikatsiyalar
sohalarida ilg’or davlat hisoblanadi.
Albatta bu soha O‘zbekistonga ham sekinlik bilan bòlsa-da kirib kelmoqda.
Hozirda Turin va Inha universititetlarida bu soha bòyicha Xorijlik professor
òqtuvchilar tomonidan talabalarga amaliy va nazariy bilimlarni bergan holda dars
mashģulotlari olib borilmoqda. Bundan tashqari Pedagogika oliygohlarining
texnologik talim yonlishlarida ham aynan shu soha bo’yicha dars mashg’ulotlari
(jumladan Robototexnika hamda Mexanizatsiyalashtirish, avtomatlashtirish va
robototexnika kurslarida) oz bòlsada òqitilmoqda.
Fikrimizcha, bu soha bo’yicha maktablarda ham dars mashg’ulotlarida,
amaliy mashģulotlar tarzida tashkil etilsa, kelajak avlodning intellektual
salohiyatining yanada oshishi uchun asos bo’la oladi. Negaki, òquvchi murakkab
konstruktorni yig’ish davomida detallarni qanday tartibda joylashni mustaqil hal
qiladi, turli detallarning ishlash prinspini òrganadi va fizika, matematika,
texnologiya ta’limi fanlari bòyicha olgan bilimlarini amaliyotda qòllaydi. Bu soha
bòyicha turli sovrinli tanlovlar, ko’rgazmalar, konkurslar hamda olimpiadalarning
tashkil etilishi esa qiziquvchilar sonining ortishiga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Ismailov T.J, Tagaev X, Kholmatov P.K, Yusupov K.Y, Alkarov K.Kh,
Orishev Zh.B Karimov O.O. (2020). Cognitive-Psychological Diagram Of
Processes Of Scientific And Technical Creativity Of Students. International
Journal of Advanced Science and Technology, 29(08), 3669-3677.
2.Orishev, Jamshid (2021) "PROJECT FOR TRAINING PROFESSIONAL
SKILLS FOR FUTURE TEACHERS OF TECHNOLOGICAL EDUCATION,"
Mental Enlightenment Scientific-Methodological Journal: Vol. 2021 : Iss. 2 ,
Article 16.
3.Orishev, J. (2020). ГЛОБАЛЛАШУВ ДАВРИДА ПЕДАГОГЛИК
МАСЪУЛИЯТИ . Научно-просветительский журнал "Наставник", 1(1).
4.Исмаилов, Т. Д., Тагаев, Х., Низамов, Ш. Ш., & Суюнов, У. Д. (2019).
Педагогические
основы
совершенствования
творческой
личности
студентов. Поволжский педагогический поиск, (2), 104-111.
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
86
Robot – bu ikki yoki undan ortiq o’qlar bo’ylab dasturlash mumkin bo’lgan,
ma’lum darajadagi avtonomiyaga ega, ish muhitida harakatlanadigan va vazifalarni
bajaradigan harakatlanuvchi mexanizm. Bu yerda “avtonomiya – bu mahsulotning
hozirgi holati va inson aralashuvisiz ma’lumotlarni o’qish xususiyatlariga
asoslangan holda vazifalarni maqsadga muvofiq ravishda bajarish qobiliyati”dir.
Robotlashtirishning tarixiga nazar soladigan bòlsak, robotlar sònggi 100 yil
ichida nafaqat rivojlanib, balki hayotimizning har bir jabhasiga kirgan holda
òzining ijobiy ta’sirini kòrsatib kelmoqda. Sònggi yillarda kibernetika ,
mexatronika , informatika, elektronika kabi turli fanlar bòyicha kòplab inson ishini
yengillashtiruvchi va kòmaklashuvchi kashfiyotlar amalga oshirilmoqda va
robototexnika ularga asoslanadi.
Mexatronika – ishlab chiqarish va loyihalash jarayonlarini intellektual
kompyuter va elektron-muxandislik qurilmalar orqali boshqarishning sinergetik
(synergistic – tizimning ma’lum bir qismini olish) - integrallashtirishdir.
Kibernetika — axborotni qabul qilish, saqlash, uni qayta ishlash hamda
undan turli jarayonlarni boshqarishda foydalanish bilan shugʻullanadigan fan.
Elektronika — fan va texnikaning elektronlar va boshqalar zaryadlangan
zarralarning elektromagnit maydon hamda turli jismlar bilan oʻzaro taʼsiri
qonuniyatlarini oʻrganish, bu oʻzaro taʼsirdan foydalanib energiyani
oʻzgartiradigan elektron asbob va qurilmalarni yaratish usullarini ishlab chiqish
bilan shugʻullanadigan sohasi.
Informatika — ilmiy informatsiya (axborot, xabar, maʼlumot) ning mohiyati,
umumiy xossalari shuningdek, ilmiy kommunikatsiya tizimi (oʻsha ilmiy
informatsiyani tarqatish usullari va vositalari majmui) ni oʻrganish bilan
shugʻullanadigan ilmiy fan.
Robototexnika sohasi yaqin kelajakda barcha tarmoqlarga kirib insonlar
hayot tarzini nafaqat yengillashtiribgina qolmay, mamlakatlar iqtisodiyoti va
sanoatining rivoji uchun ham kòplab yutuqlar olib kelishi mumkin. Jahonning
qudratli rivojlangan davlatlariga nazar tashlaydigan bolsak, aynan shu sohaning
juda keng talqinda rivojlanganligini ko’rishimiz mumkin.
Masalan:
Yaponiya 2015-yil holatiga kòra eng texnologiyalar rivojlangan davlat deya
e'tirof etilgan bòlib avtomobilsozlik, robot texnikasi, metallurgiya kabi
sohalarning barchasiga yuqori texnologiyalar kirib borgan.
AQSH ham òz navbatida texnologik jihatdan juda yaxshi rivojlangan davlat
hisoblanib, birinchi bòlib oyga odam chiqargan, texnologik jihatdan yaxshi
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
85
ROBOTOTEXNIKA - JAMIYAT TARAQQIYOTI ASOSI SIFATIDA
To’lqinova Lobar Zufar qizi
A.Qodiriy nomidagi JDPI, Fizika va texnologik ta’lim fakulteti,
3-bosqich talabasi, Jizzax, O’zbekiston
e-mail: lobartolqinova@gmail.com
Ilmiy rahbar: Orishev J.B.
Annotasiya. Maqolada robototexnika sohasi va uning rivojlanishiga tasir kòrsatuvchi
omillar, yoshlarning bu sohadagi erishayotgan yutuqlari hamda jamiyat taraqqiyotida
robototexnikaning imkoniyatlari haqida bayon etilgan.
Tayanch sо‘zlar: robototexnika , bilim, ko‘nikma, model, soha, detal.
***
Аннотация. В статье описывается область робототехники и факторы,
влияющие на ее развитие, достижения молодежи в этой области и потенциал
робототехники в развитии общества.
Ключевые слова: робототехника, знания, навыки, модель, промышленность,
деталь.
***
Annotation. The article describes the field of robotics and the factors influencing its
development, the achievements of young people in this field and the opportunities of robotics in
the development of society.
Keywords: robotics, knowledge, skills, model, industry, detai
Jahonning ijtimoiy-iqtisodiy sohalarida insonlar hayoti, turmush asoslari
o’zgarishi bilan bog’liq bo’lgan sun’iy aql va kognitiv intellektual tizimlar jadal
taraqqiy topmoqda. Shu sababli, jamiyatimiz taraqqiyotida sun’iy aql, kibernetik
tizim, jumladan, robototexnika texnologiyalari bilan ishlash ko’nikmalarini
ommaviy shakllantirishni ta’minlash bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri
bo’lib kelmoqda.
Robototexnika XXI asrning jadal rivojlanib borayotgan texnologiyalari
sohalaridan biridir. Dastlab robototexnika sohasi haqida to'liqroq ma'lumotga ega
bo'lish uchun bu atamaning qanday paydo bo'lganligi va hayotimizga kirib kelishi
haqida biroz tushunchalarni keltirib o’tsak.
Oddiy qilib aytganda, "robot" (chex tilidan “robota” – majburiy mehnat) —
bu insonning jismoniy va aqliy faoliyati bilan bog’liq operatsiyalarni bajarishi
mumkin bo’lgan kibernetik tizimdir.
Robot va unga tegishli tushunchalarning batafsilroq ta’riflari:
|
| |
S.Q.Tursunov va boshqalar. Kompyuter grafikasi va web-dizayn. Pedagogika OTMlari talabalari uchun

rang kodi va uning tashkil etuvchi qismlari (komponentlari) o‘rtasidagi
o ‘zaro aloqalarini aniqlaydi.
Misol tariqasida EGA va VGA 16-rangli video rejimlaming stan
dart palitrasini beramiz.
Rang kodi
R
G
В
Rangning
nomi
1
2
3
4
5
0
0
0
0
Qora
1
128
0
0
T o‘q qizil
2
0
128
0
Yashil
3
128
128
0
Jigar rang
4
0
0
128
T o ‘q yashil
5
128
0
128
T o ‘q
zarg‘aldoq
6
0
128
128
Yarim
havorang
7
128
128
128
Yarim
kulrang
8
192
192
192
Chorak
kulrang
9
255
0
0
Qizil
10
0
255
0
Ochiq yashil
11
255
255
0
Sariq
12
0
0
255
K o ‘k
13
255
0
255
Zarg‘aldoq
14
0
255
255
Havorang
15
255
255
255
Oq
Bunday palitraning kamchiligi sifatida muhim ranglardan biri
b o ig a n zarg‘aldoq rangning y o‘qligini hisoblash mumkin. Shuningdek
boshqa, masalan, VGA uchun 256 rangli standart palitralar ham mavjud.
Kompyuterlardagi video tizimlar odatda dasturiga o‘zining palitrasini
o ‘matish imkoniyatini beradi30.
-MAVZU. FUQAROLIK HUQUQIDA MUDDATLAR VA DA‟VO

140
Masalan, mahsulot yetkazib berish shartnomasiga muvofiq, mahsulot yetkazib berish
payti sifatida 1 mart belgilangan bo‟lsa, aynan shu paytdan boshlab mahsulot
yetkazib berishni kechiktirganlik uchun, kechiktirishning har bir kuniga qonunda
nazarda tutilgan miqdordagi penyani to‟lash nazarda tutiladi.
Muddatning o‟tib ketishi ham biror huquqiy oqibatni vujudga
keltirishi lozim.
Masalan, O‟zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 895-
moddasiga muvofiq, yuk topshiruvchi ashyolarni qaytarib olishdan bosh tortgan
taqdirda lombard ularni uch oy mobaynida saqlab turishi shart. Bu muddat
o‟tganidan keyin lombardda talab qilib olinmagan ashyoni qonunda belgilangan
tartibda sotish huquqi vujudga keladi.
Mazkur
holatlardan
kelib
chiqib,
muddatlar
tushunchasini
quyidagicha bayon etish mumkin:
Majburiyatlarni bajarish muddatlari

142
Muddatlarni hisoblash asoslari va tartibi
FKning 145-moddasiga muvofiq muddatlar aniq kalendar sana
(masalan, 2014 yil 3 noyabrda yoki 2014 yil 3 noyabrdan yoxud 2015 yil 3
maygacha) bilan, vaqt davrlari: yillar (masalan, uy-joy besh yil ijaraga
berilishi mumkin), oylar (masalan, pudrat shartnomasiga ko‟ra, pudratchi
olti oy ichida ishning natijasini topshirishi lozim), haftalar (masalan,
fuqaro bilan besh hafta mobaynida sut yetkazib berish to‟g‟risida
shartnoma tuzilishi
mumkin), kunlar (fuqaro bilan besh kun
mehmonxonada yashash to‟g‟risida shartnoma tuziladi), soatlar (masalan,
katamaran bir soatga prokatga beriladi) bilan belgilanadi.
Shu bilan birga muddat muqarrar yuz berishi kerak bo‟lgan voqeani
ko‟rsatish bilan ham belgilanishi mumkin (masalan, umrbod renta
shartnomasining muddati renta oluvchi yoki u ko‟rsatgan shaxs hayot
bo‟lgan davrgacha tuziladi). Muqarrar yuz berishi kerak bo‟lgan voqea
bilan belgilanadigan muddatlar shartnomalar, bitimlarda foydalaniladigan
hodisalardan
farq
qilib,
bunda
fuqarolik-huquqiy
munosabati
Muddatlar muddatning kim
tomonidan tayinlanishiga
koʻra
Fuqarolik huquqida muddat deb, aniq belgilangan, o‟tishining

141
Muddatlarning bunday asosga ko‟ra bo‟linishi, muddatni vujudga
keltiruvchi negiz bilan tavsiflanadi. Muddatlarni vujudga keltiruvchi, ya‟ni
belgilovchi va o‟zgartiruvchi holatlar tegishli hujjatlarda ifodalanadi
(masalan, qonun, shartnoma yoki sudning hal qiluv qarorida).
Huquqiy oqibatiga ko‟ra, muddatlar huquqni vujudga keltiruvchi,
huquqni o‟zgartiruvchi va huquqni bekor qiluvchi muddatlarga bo‟linadi.
Muddatlar o‟zlarining aniqlanish tavsifiga ko‟ra imperativ va
dispozitiv, mutlaq aniq, qisman aniq va noaniq, umumiy va maxsus hamda
boshqa muddatlarga ajratiladi.
Fuqarolik
huquqida
fuqarolik
huquqlarini
amalga
oshirish
muddatlarining quyidagi turlari mavjud: fuqarolik huquqlarini amalda
bo‟lish
vaqtini
belgilaydigan
muddatlar,
cheklovchi(preklyuziv)
muddatlar, e‟tiroz (pretenziya) muddatlari, kafolat muddati, yaroqlilik
muddati, tovarning xizmat qilish muddati, tovardan foydalanish, tovarni
saqlash muddati va boshqa muddatlar.
Da‟vo muddatining o‟ta boshlashi - Toshkent davlat yuridik universiteti fuqarolik huquqi darslik I qism

149
Majburiyatni bajarish uchun qarzdorga imtiyozli muddat berilishi
FKning 154-moddasi ikkinchi qismida belgilangan, lekin bunday imtiyozli
muddatning kim tomonidan berilishi va bu muddat qancha vaqt davom
etishi qonun hujjatlarida aniq ifodalanmagan. Bunday imtiyozli muddat
kreditor tomonidan berilishi lozim. Agar kreditorning majburiyatini
bajarish haqidagi imtiyozli muddat sud tomonidan belgilansa, unda
majburiyatni ijro etish ma‟muriy tartibda hokimiyat organining majburlov
kuchi bilan amalga oshiriladigan harakat sifatida ko‟riladi va bunday
holatlarga nisbatan FKning 154-moddasi ikkinchi qismi qoidalari
qo‟llanilmaydi.
Regress majburiyatlar bo‟yicha da‟vo muddati asosiy majburiyat
bajarilgan paytdan o‟ta boshlaydi (FKning 154-moddasi 3-qismi). Regress
majburiyatlarda asosiy majburiyat deganda, regress talab qilishi mumkin
bo‟lgan shaxs tomonidan bajarilgan va bevosita uchinchi shaxslarga
nisbatan yuklatilishi nazarda tutiladigan majburiyat tushiniladi
.
Masalan,
sherik qarzdorning boshqa qarzdorlar majubriyatini bajarishi, uning asosiy
majburiyatni bajarishi deb tushuniladi. Avtokorxona haydovchisining uchinchi
shaxslarga yetkazgan zarari regress majburiyat qo‟llanilganda asosiy majburiyat
sanaladi. Bu holatda regress talab qilish huquqi asosiy majburiyat bajarilgan
vaqtdan o‟ta boshlaydi. Chunki, regress talab qilishi huquqiga ega shaxs shu paytdan
boshlab, o‟zining huquqlari buzilganligini biladi.
Da‟vo muddatining turlari - Toshkent davlat yuridik universiteti fuqarolik huquqi darslik I qism

147
tutmaganligiga qaratiladi. Agar qonun hujjatlarida fuqarolik-huquqiy
munosabatga oid muddat belgilanmagan bo‟lsa, unga nisbatan faqatgina
umumiy va yagona da‟vo muddati qo‟llaniladi. Shu munosabat bilan
bunday muddatlar ( muddat alohida yoki oldindan o‟rnatilgan tartib
asosida belgilanmagan munosabatlarga tatbiq etiladigan) umumiy da‟vo
muddati hisoblanadi.
FKning 150-moddasiga muvofiq, umumiy da‟vo muddati uch yildan
iborat. Bu muddat o‟z nomidan ko‟rinib turibdiki, fuqarolar va yuridik
shaxslar uchun bir xilda “umumiydir”.
Maxsus da‟vo muddatlari. Umumiy da‟vo muddatlaridan farq qilib,
maxsus da‟vo muddatlari qonun hujjatlarida to‟g‟ridan to‟g‟ri ko‟rsatilgan
talablarga nisbatan qo‟llaniladi. Bu muddatlar umumiy da‟vo muddatiga
qaraganda kamroq vaqt davom etganligi uchun, ular qisqartirilgan da‟vo
muddatlari deb ham yuritiladi. FKning 151-moddasi esa ayrim turdagi
talablar uchun qonunlarda umumiy da‟vo muddatiga qaraganda
qisqartirilgan yoki uzaytirilgan maxsus da‟vo muddatlari belgilanishi
mumkinligini qayd etadi. Lekin bu “mumkinlik” amaliyotda faqatgina
muddatning qisqartilishiga nisbatan qo‟llanilishini hisobga olganda
maxsus da‟vo muddatlarining qisqartirilgan da‟vo muddati deb nomlanishi
asosli ekanligini ko‟ramiz.
Maxsus da‟vo muddatlari faqatgina qonun hujjatlarida to‟g‟ridan
to‟g‟ri ko‟rsatilgan hollarda qo‟llaniladi va xuddi umumiy da‟vo
muddatlari kabi imperativ xarakter kasb etadi. Ya‟ni taraflar o‟z xohishlari
asosida bunday muddatlarni huquqiy munosabatga nisbatan tatbiq etishlari
mumkin emas.
Masalan, FKning 724-moddasiga muvofiq, tashuvchiga nisbatan
yuk tashishdan kelib chiqadigan da‟voni qo‟zg‟atishdan oldin unga tegishli transport
ustavi yoki kodeksida nazarda tutilgan tartibda talab qo‟yilgan bo‟lishi shart.
Maxsus da‟vo muddatlarining belgilanishidan asosiy maqsad
muayyan huquqiy munosabatni tez va to‟g‟ri hal qilish, hamda har bir
holat yuzasidan asosli va to‟g‟ri qaror chiqarishdan iborat.
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
90
7. Ishlab chiqarish korxonalari bilan aloqa o’rnatish, ularga ekskursiyalar
uyushtirish, mehnat faxriylari va ilg’orlari bilan uchrashuvlar tashkil qiladi.
8. Ko’rgazmalar tashkil qiladi.
9. O’quv yilining oxirida o’quv ishlab chiqarish amaliyotini tashkil qiladi,
uning mazmuni va xarakterini belgilab beradi.
10. Amaliy mashg’ulotlar uchun asbob-uskunalarni bevosita ta’mirlaydi va bu
ishga yuqori sinf o’quvchilarini jalb qiladi.
11. Pedagogik kengashda ta’lim tarbiya ishlari to’g’risida hisobot beradi.
Ustaxona ishlarini yaxshilash chora va tadbirlarini ishlab chiqadi.
Maktablarda hozirgi kunda o’quv ustaxonalarini tashkil etish, o’quv ustasi
hamda texnologiya va kasb ta’limi o’qituvchisi shu yuqoridagi talablardan kelib
chiqqan holda ish ko’rishi kerak. O’quv ustasi va texnologiya hamda kasb ta’limi
o’qituvchisi vazifalari asosan shulardan iborat. Umum o’rta ta’lim maktablarida
texnologiya ta’limi oldiga qo’yilgan maqsadni amalga oshirish uchun
o’quvchilarga texnologik ta’limini “Texnologiya va dizayn”, yunalishi bo’yicha
yog’och va metallarga ishlov berish asoslarini imkon qadar amaliy holda o’qitish
zarur bo’ladi. Xususan, ushbu materiallar haqida, ularga ishlov berish jarayonlarida
ishlatiladigan asboblar, moslamalar, stanoklar, mashinalar haqida, materiallarga
ishlov berib tayyor mahsulot yaratish texnologiyalarini amaliy holda amaliy
mashg’ulotlar asosida o’rgatilishi kerak.
Ushbu tezisning ma’ruzasida hozirgacha mavjud DTSlar, o’quv dasturlari,
darsliklar, qo’llanmalar, o’quv moddiy bazalar, tayyorlov o’quv rejalarini ilmiy
uslubiy tahlili, fanni dars materiallarini mazmun mohiyati bo’yicha qanday ketma-
ketlikda o’rgatishni mezonini asosi, o’quvchilar o’zlashtirish qobiliyatlari bo'yicha
sinflararo muvofiq didaktik tizim va o’rgatish muloqatini ilmiy tashkil qilish
uslubi, 8-9 sinflarda yog’och va metalga ishlov berishga asoslangan sanoat ishlab
chiqarish jarayonlariga oid dars materiallarini o’qitishni aniq bir uslubiy didaktik
tizimi keltirilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Н.А.Муслимов
“Бўлажак
ўқитувчиларнинг
педагогик
компетентлигини шакллантириш назарияси технологияси”. Ўқув қўлланма.
Тошкент-2014 йил.
2.Тагаев, Х., & Толипов, У. К. (1993). Педагогические основы
совершенствования творческой личности. М.: Ротапринт ИСО РАО
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
91
3.Исмаилов, Т. Д., Тагаев, Х., Низамов, Ш. Ш., & Суюнов, У. Д.
(2019). Педагогические основы совершенствования творческой личности
студентов. Поволжский педагогический поиск, (2), 104-111.
4.Тагаев, Х., Алкаров, К. Х., Каримов, О. О., & Юлдашев, М. (2019).
Педагогические основы обеспечения стабильности роста и развития системы
научно-технического творчества студентов (Модель" Руководитель-
Участник-Творческая деятельность"). Поволжский педагогический поиск, (2),
112-119.
5.Тагаев, Х., Алкаров, К. Х., Артикова, О. Ш., & Мамаджанова, К. А.
(2016). ПАТЕНТ-КАК ЯДРО И СТРАТЕГИЧЕСКИЙ ШАГ ВПЕРЕД К
НОВЫМ ВЫСОТАМ ТЕХНИЧЕСКОЙ И ИНЖЕНЕРНОЙ МЫСЛИ.
In Современные тенденции развития аграрного комплекса (pp. 1773-1776).
6.Тагаев, Х., Убайдуллаев, С., Алкаров, К. Х., & Оришев, Ж. Б. (2016).
ПОВЫШЕНИЕ ПАТЕНТНЫХ ЗНАНИЙ В ПРОЦЕССЕ ОБУЧЕНИЯ.
In Современные тенденции развития аграрного комплекса (pp. 1776-1780).
7.Тагаев, Х., Оришев, Ж. Б., & Юсупов, М. М. (2015).
ТЕХНОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ РЕАЛИЗАЦИИ КОМПЕТЕНТНОГО
ПОДХОДА В МУНИЦИПАЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ НА ОСНОВЕ АПК В
СОВРЕМЕННЫХ УСЛОВИЯХ. In ЭКОЛОГИЧЕСКИЕ И СОЦИАЛЬНО-
ЭКОНОМИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РАЗВИТИЯ АРИДНЫХ ЭКОСИСТЕМ (pp.
187-189).
8.Тагаев, Х. И. Т., & Исмаилов, Т. (1992). Совершенствование
профориентационной подготовки в условиях обучения без отрыва от
производства «Проблемы подготовки специалистов по профориентации в
педвузе» Материалы Международная научно-практическая конференции.
|
| |
Darsning tarbiyaviy vazifasi - 1- dars. Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari Darsning texnologik xaritasi

|
1- dars. Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari Darsning texnologik xaritasi
|
bet | 184/208 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #15865 |
Darsning tarbiyaviy vazifasi: o'quvchilarga yangi bilimlar egallashga hamda har qanday vaziyatda tartib intizomga rioya etishga o’rgatish.
Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o'quvchilarda kompyuterdan samarali foydalanish haqida bilim va tasavvurlarini kengaytirish.
O'quv
jarayonining mazmuni
|
(tartiblanmagan ) yoki (nomerlangan ) juft teglaridan foydalanish asoslari. - (ro’yxat elementi) juftmas tegining vazifasi. TYPE parametrining (disk, circle, square) qiymatlari START parametri vazifasi va
hamda
teglarining ishlatilishi.
|
O'quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi
|
|
|
| |