Muhammad al-xozazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalariuniversiteti

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XOZAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARIUNIVERSITETI
“Ma’lumotlar bazasi” fanidan
Mustaqil ish
Bajardi: Elmurodov Sardor
Tekshirdi: Yuldoshov Rahmon
Toshkent 2024
Ma’lumotlar bazasini administratorlash va xavfsizligini ta’minlash.
Reja:
1. Ma’lumotlar bazasini administratorlash va xavfsizligini ta’minlash.
2. Ochiq ma’lumotlar bazasi aloqasi (ODBC) interfeysi.
Annotatsiya: Ma'luotlar bazasini administratorlash va xavfsizligini
taʼminlash. Bugungi kunda ma'lumotlar oqimi ko'payib borgani sari, ularni
qayta ishlash, saqlash va ma'lumotlar ustida amallarni bajarish dolzarb
mavjuga aylanmoqda. Ushbu maqolada ma'lumotlar bazasini boshqarish
tizimlaridan eng mashhurlari tahlil qilindi, ularning kamchilik va afzalliklari
o'rganildi.
Kalit so'zlar: Ma 'lumotlar bazasi, Oracle, MySQL, PostgreSQL, SQL
Server.
MA’LUMOTLAR BAZASINI ADMINISTRATORLASH VA XAVFSIZLIGINI TA’MINLASH
Ma’lumotlar bazasini administratorlash
Ma'lumot bazasi administratori asosiy vazifasi ma'lumotlar bazasini ishchi holatini taminlash va uni unumdorligini oshirishdir. Ishchi holatini ta’minlashda asosiy vazifalardan biri bu ma’lumot bazasini installyatsiya qilishdir. Bu masalani yechishda parametrlarni to'g'ri tanlash, axborotlarni saqlash vositalarini konfiguratsiyalash, ma’lumotlar bazasini strukturasini aniqlash va ma’lumotlarni saqlash uchun soha ajratish kiritiladi.
Administrator shuningdek bazaga qo‘shimchalar va yangilashlarni (tiklashlarni) o‘z vaqtida o‘rnatishga javob beradi. Administratorni muhim funksiyalaridan biriga ma’lumot bazasini himoyasini ta’minlash ham kiradi. U har doim ma’lumotlarni rezerv nusxalarini yaratish va uni ishonchli yerda saqlashi lozim.
Xavfsizlik
Tizimni administratorlashni muhim omillaridan biri ma’lumotlarni xavfsizligini ta’minlash mexanizmidir. Buning uchun administrator ma’lumotlar bazasi foydalanuvchilarini yaratadi va ularni aniq ob'ektlar ustida aniq amallar bajarish imtiyozlarini boshqaradi. Foydalanuvchilarni aniqlash va ularga murojatni cheklash Oracle tizimida operatsion tizim darajasida va MBBT darajasida hal qilinadi. Ikkala bosqich uchun ham xaraktеrli standart yondoshish, administrator tomonidan foydalanuvchilarni ro‘yxatdan o‘tkazish va imtiyozlar bеrish bilan belgilanadi.
Imtiyoz tizim tomonidan ta’minlanuvchi qandaydir belgi bo‘lib, u foydalanuvchiga aniq amallar bajarish huquqini belgilaydi. Imtiyozlar (privilege) tizimda har xil amallar bajarishga ruxsatdir. MB serveri har bir foydalanuvchiga imtiyozlar majmuasini beradi.
Foydalanuvchilarni identifikatsiyalash
Oracle har bir foydalanuvchisi maxsus identifikatorga ega bo‘lishi kerak: nomga yoki kirish nuqtasiga. Yangi identifikatorni yaratish administrator yoki shunday huquqga ega bo‘lgan foydalanuvchi tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Bu CREATE USER komandasi bilan amalga oshiriladi. Yangi yaratilgan foydalanuvchi tizim ob’ektlari bilan amal bajarishga hech qanday huquqqa ega emas. Tizimda muvaffaqiyatli royxatdan o‘tish uchun, administrator foydalanuvchiga sеansni tashkil qilish uchun imtiyozlar berish shart. Buning uchun GRANT CREATE SESSION TO foydalanuvchi_nomi; komandasi ishlatiladi.
Ma'lumotlar bazasini administratorlash va xavfsizligini ta'minlash uchun bir nechta niyatlarga ega bo'lishingiz mumkin. Bu o'z ichiga ma'lumotlarni himoya qilish, soxta kirishlarni oldini olish va muvaffaqiyatli operatsiyalarni ta'minlashni o'z ichiga oladi. Quyidagi niyatlarni ko'rib chiqamiz:
Ma'lumotlar bazasini loyihalash: Ma'lumotlar bazasini loyihalash, uning strukturasi, tuzilishi va qo'llanilishi haqida yaxshi tushuncha berishga yordam beradi. Bu loyihalash jarayoni o'rtasidagi tuzatish va ma'lumotlar modellarini belgilashga yordam beradi.
Ma'lumotlar bazasini tuzatish: Ma'lumotlar bazasini qanday tuzilishini va qanday ma'lumotlar turini o'z ichiga oladigan muhim bir qadam. Bu qadamning bir qismi ma'lumotlar bazasining skhemasini yaratish va kerakli jadvallarni tuzatishdir.
Ma'lumotlarni import qilish va eksport qilish: Ma'lumotlar bazasiga ma'lumotlarni olib keling va uni eksport qilish imkoniyatlarini ta'minlash kerak. Bu, mavjud ma'lumotlarni import qilish va yangi ma'lumotlarni qo'shish, shuningdek, ma'lumotlarni boshqa dasturlarga o'tkazishni osonlashtiradi.
Xavfsizlikni ta'minlash: Ma'lumotlar bazasining xavfsizligini ta'minlash, ma'lumotlarni himoya qilish va soxta kirishlarni oldini olishni o'z ichiga oladi. Parollar, foydalanuvchilar bilan kirishni cheklash, shifrlash va monitoring vositalari xavfsizlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Monitoring va ma'lumotlar bazasini kuzatish: Ma'lumotlar bazasini kuzatish va monitoring, uning faolligini, xatolarni aniqlash va foydalanuvchilar faoliyatini kuzatish uchun muhimdir. Bu, muammoni aniqlash va aniqlangan muammo yoki xatolarni tez va samarali ravishda hal qilishga yordam beradi.
Zahira va taqsimlash: Ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlarni to'g'ri taqsimlash va zahira jarayonlarini belgilash muhimdir. Bu, ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlarga tezroq va mos keluvchi qo'llanma va so'rovlar bilan xizmat qilishni ta'minlash uchun kerakli bo'ladi.
Foydalanuvchilar boshqarish: Foydalanuvchilar uchun ma'lumotlarga kirishni boshqarish, ularning ro'yxatini yuritish, ruxsatlarni boshqarish va foydalanuvchilar bilan ma'lumot almashish tizimini yaratish va boshqarish juda muhimdir.
Tarqatish va yangilash: Ma'lumotlar bazasini doimiy ravishda tarqatish va yangilash, dastlabki kirishlar va muammoni bartaraf etishni osonlashtiradi.
Ma'lumotlar bazasini administratorlash, tizimni samarali, xavfsiz va barqaror ravishda ishlatish uchun katta muhimmiyatga ega. Bu amallar boshqarishni tizimli va samarali qilish uchun yaxshi loyihalash, tuzatish va monitoring muhimdir.
Dastlabki havfsizlik tahlili: Ma'lumotlar bazasining xavfsizligini ta'minlash uchun, dastlabki qadam ma'lumotlar bazasining xavfsizlik holatini tahlil qilishdir.
Xavfsizlik siyosati va protseduralari: Xavfsizlik siyosati va protseduralarini belgilash, ularni amalga oshirish va doimiy ravishda yangilanishlarini ta'minlash juda muhimdir. Bu, foydalanuvchilar va ma'lumotlarga dastlabki kirish va qo'llanishda xavfsizlikni ta'minlashga yordam beradi.
To'g'ri kirishni ta'minlash: Ma'lumotlar bazasiga kirish uchun to'g'ri kimdir kiritganda, xavfsizlik darajasini oshirishni maslahat beradi. Ushbu maqsadga erishish uchun parollar, ikkita faktorli autentifikatsiya kabi ilovalardan foydalanishingiz mumkin.
Ma'lumotlarni himoya qilish: Ma'lumotlarni himoya qilish uchun, ularga yorliq sozlash, shifrlash va boshqa xavfsizlik chiptalari bilan ta'minlash zarur. Shuningdek, foydalanuvchilar ma'lumotlar bazasida faolligini yo'q qilish uchun kerakli ruxsatlarga ega bo'lishi kerak.
Monitoring: Ma'lumotlar bazasining faolligini kuzatish va yomon foydalanishni aniqlash uchun monitoring tizimlari o'rnatish juda muhimdir. Bundan tashqari, zarur bo'lgan holatlarda hujjatlar va ma'lumotlar bazasining tanasi bo'lishi mumkin.
Xavfsizlik ta'limi va sertifikatsiyasi: Foydalanuvchilarga xavfsizlik to'g'risida ta'lim berish, ularni xavfsizlik xatolaridan saqlash va ma'lumotlar bazasining xavfsizligi haqida o'rganishlariga yordam beradi. Buning o'zgarishi xavfsizlik darajasini oshirishga yordam beradi.
Ma'lumotlar bazasini administratorlash va xavfsizligini ta'minlash, doimiy protsess va diqqat talab etadi, lekin yaxshi belgilangan siyosatlar va vositalar bilan, siz uni muvaffaqiyatli ravishda amalga oshirishingiz mumkin.
Ma’lumotlar bazasini administratorlash
Ma'lumotlar bazasini administratorlash, uning to'g'ri va samarali ishlashini ta'minlash uchun bir qancha muhim amallarni o'z ichiga oladi. Quyidagi bosqichlar yordamida ma'lumotlar bazasini administratorlashni boshlaymiz:
Ma'lumotlar bazasini loyihalash: Ma'lumotlar bazasini loyihalash, uning strukturasi, tuzilishi va qo'llanilishi haqida yaxshi tushuncha berishga yordam beradi. Bu loyihalash jarayoni o'rtasidagi tuzatish va ma'lumotlar modellarini belgilashga yordam beradi.
Ma'lumotlar bazasini tuzatish: Ma'lumotlar bazasini qanday tuzilishini va qanday ma'lumotlar turini o'z ichiga oladigan muhim bir qadam. Bu qadamning bir qismi ma'lumotlar bazasining skhemasini yaratish va kerakli jadvallarni tuzatishdir.
Ma'lumotlarni import qilish va eksport qilish: Ma'lumotlar bazasiga ma'lumotlarni olib keling va uni eksport qilish imkoniyatlarini ta'minlash kerak. Bu, mavjud ma'lumotlarni import qilish va yangi ma'lumotlarni qo'shish, shuningdek, ma'lumotlarni boshqa dasturlarga o'tkazishni osonlashtiradi.
Xavfsizlikni ta'minlash: Ma'lumotlar bazasining xavfsizligini ta'minlash, ma'lumotlarni himoya qilish va soxta kirishlarni oldini olishni o'z ichiga oladi. Parollar, foydalanuvchilar bilan kirishni cheklash, shifrlash va monitoring vositalari xavfsizlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Monitoring va ma'lumotlar bazasini kuzatish: Ma'lumotlar bazasini kuzatish va monitoring, uning faolligini, xatolarni aniqlash va foydalanuvchilar faoliyatini kuzatish uchun muhimdir. Bu, muammoni aniqlash va aniqlangan muammo yoki xatolarni tez va samarali ravishda hal qilishga yordam beradi.
Zahira va taqsimlash: Ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlarni to'g'ri taqsimlash va zahira jarayonlarini belgilash muhimdir. Bu, ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlarga tezroq va mos keluvchi qo'llanma va so'rovlar bilan xizmat qilishni ta'minlash uchun kerakli bo'ladi.
Foydalanuvchilar boshqarish: Foydalanuvchilar uchun ma'lumotlarga kirishni boshqarish, ularning ro'yxatini yuritish, ruxsatlarni boshqarish va foydalanuvchilar bilan ma'lumot almashish tizimini yaratish va boshqarish juda muhimdir.
Tarqatish va yangilash: Ma'lumotlar bazasini doimiy ravishda tarqatish va yangilash, dastlabki kirishlar va muammoni bartaraf etishni osonlashtiradi.
Ma'lumotlar bazasini administratorlash, tizimni samarali, xavfsiz va barqaror ravishda ishlatish uchun katta muhimmiyatga ega. Bu amallar boshqarishni tizimli va samarali qilish uchun yaxshi loyihalash, tuzatish va monitoring muhimdir.
Ma'lumotlar bazasini administratorlash va xavfsizligini ta'minlash, doimiy protsess va diqqat talab etadi, lekin yaxshi belgilangan siyosatlar va vositalar bilan, siz uni muvaffaqiyatli ravishda amalga oshirishingiz mumkin.
Hozirgi vaqtda turli korxonalarning faoliyatini axborot tizimisiz faoliyat
ko'rsatilmaydi, bu esa ma'lumotlarni to'plash va qayta ishlashni
avtomatlashtirishga imkon beradi. Kerakli ma'lumotlarni o'z ichiga olgan
ma'lumotlarni saqlash va kirish uchun ma'lumotlar bazasi yaratildi.
Zamonaviy axborot tizimlari ma'lumotlar intig'ilishi kontseptsiyasiga
asoslangan juda ko'p miqdordagi ma'lumotlar, murakkab tashkilot bilan
tavsiflanadi, bu ko'plab foydalanuvchilarning turli talablarini qondirish zarurati
bilan ajralib turadi.
Har qanday axborot tizimining maqsadi haqiqiy dunyo hajmi to'g'risidagi
ma'lumotlarni qayta ishlashdir. Keng ma'noda, ma'lumotlar bazasi har qanday
sohada haqiqiy dunyoning muayyan ob'ektlari haqida ma'lumot to'plami.
Mavzu sohasi ostida men real dunyoning (Korxona yoki universitet)
boshqaruv va avtomatlashtirishni tashkil qilish uchun o'rganilishi uchun odatiy
holdir.
"Ma'lumotlar bazasi" atamasi bir nechta shartlarga ega. Ular qarama
qarshi emas, balki bitta tushuncha bo'yicha turli nuqtai nazarni anglatadi.
Keling, ulardan birida yashaymiz:
Ma'lumotlar bazasi - Kompyuter xotirasida saqlanadigan ma'lumotlar
to'plami va ularning tavsif, saqlash va manipulyatsiyaning umumiy
printsiplarini aniqlaydigan ma'lumotlar to'plami shaklida.
Axborot modeli ushbu maqsadga muvofiq tanlangan va tuzilgan ob'ekt
haqidagi ma'lumotlarni tushunadi.
Ma'lumotlar modeli - ma'lumotlar bazasida ma'lumotlar bazasidagi
mantiqiy tuzilmalarning turlarini aniqlash va ma'lumotlar bazasida ma'lumotlar bazasida mantiqiy tuzilmalarning turlarini aniqlash va ma'lumotlar bazasining
yaxlitligini aniqlash va qo'llab-quvvatlash usullari.
Birinchi ma'lumotlar bazalari fayl tizimlari asosida yaratilgan va ular bilan
ishlash uchun barcha javobgarlik ushbu bazalarni ishlatgan dasturiy
ta'minotga joriy qilingan. Fayl ma'lumotlar bazalari hozir amalda
foydalanilmaydi. Zamonaviy ma'lumotlar bazasi texnologiyasida ma'lumotlar
bazasini yaratish, uni qo'llab-quvvatlash va foydalanuvchiga kirish maxsus
dasturiy ta'minot vositalari - ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimlari
yordamida markazlashtirilgan.
Ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi (DBTMS)
-
bu
foydalanuvchilarning ma'lumotlar bazasini yaratish, saqlash va qo'llash uchun
mo'ljallangan dastur va dasturiy ta'minot kompleksi.
Zamonaviy ma'lumotlar bazasi serverlari foydalanuvchi bilan yuqori
saviyada o'zaro ta'sir qilish uchun barcha turdagi o'zgarishlar va
mexanizmlarni o'z ichiga oladi. Ushbu rivojlanish vositalari,
foydalanuvchilarga ilovalar sifatida, DBBMS sifatida ishlaydigan dasturlarni
yaratishga imkon beradi.
ZBBMS - bu ko'plab odamlar ushbu dasturlarga xizmat ko'rsatadigan va
ishlarining natijasidan foydalanadigan dasturiy ta'minot paketidir.
Dasturlar ma'lumotlar bazasi menejmenti tizimidan foydalanishda
ishlatiladigan barcha kompyuter dasturlarini o'z ichiga oladi. Barcha DBMS
funktsiyalarini bajarish uchun uchta turdagi dasturiy ta'minot talab qilinadi: 1)
tizim dasturi (uskunaning barcha tarkibiy qismlarini boshqaradi va
kompyuterda ishlaydigan boshqa barcha dasturlarga kirishni ta'minlaydi);
2) dasturiy ta'minot DBMS (DBMS funktsiyalarini amalga oshiradigan
ma'lumotlar bazasini boshqaradi);
3) dastur dasturlari va yordam dasturlari (atrof-muhitga kiritish va atrof
muhitda ularni boshqarish, dasturiy dasturlar ma'lumotlar bazasida
saqlanadigan ma'lumotlarni hisobot va jadvallar sifatida ifodalash uchun
ishlatiladi.
DBTS dasturi dasturiy ta'minot dasturiy ta'minotini bo'shatishni
anglatadi.
Agar biz funktsional majburiyatlarning asosini olsak, oltita asosiy guruh
DBMM-ga ajratilishi mumkin:
1) Tizim ma'murlari - javobgar va ishonchli dasturiy ta'minotni ta'minlash
2) ma'lumotlar bazasi ma'murlari - DBMM-ni taqdim eting va uni
boshqaring, yozuvlar yarating, ma'lumotlarni saqlashning ishonchliligi bilan
bog'liq tartib-qoidalarni bajaradi (huquqlar, cheklovlar, cheklovlar, cheklovlar)
3) tizim tahlilchilari - ma'lumotlar tuzilmasi, dasturlar va hisobotlarni
tizimlashtirish bo'yicha ishlarni amalga oshirish
4) ma'lumotlar bazasi dizaynerlari - dizayn dizaynerlik tarkibi
5) Dasturchilar - amaliy dasturiy ta'minotni ishlab chiqish6) Yakuniy foydalanuvchilar kundalik operatsiyalarni amalga oshirish
uchun amaliy dasturlarni qo'llashadi.
Ma'lumotlar bazasi quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1) ma'lumotlar (ma'lumotlar bazasida saqlanadigan barcha haqiqiy
materiallar). Tuzilishi kerak bo'lgan xom ashyolar
2) Metadata (tizim katalogining tarkibi). Jadvallar, foydalanuvchi
huquqlari, cheklovlar va boshqa ma'lumotlar bazasi ob'ektlari haqida
ma'lumot berish
3) protseduralar - tizimning muhim tarkibiy qismi. Korxona doirasidagi
tijorat, texnologik va texnik tadbirlarni saqlash standartlarini belgilash va
mijozlar bilan o'zaro munosabatlar
1. Ma’lumotlar bazasini administratorlash va xavfsizligini ta’minlash.
SQL muhitida xar bir foydalanuvchi maxsus identifikatsiton nom, murojjat identifikatoriga (ID) ega. Ma’lumotlar bazasiga yuborilgan komanda ma’lum foydalanuvchi bilan yoki boshqacha aytganda maxsus murojaat identifikatori bilan bog‘lanadi.
Imtiyozlar
Har bir foydalanuvchi SQL ma’lumotlar bazasida nima qilish mumkinlgini ko‘rsatuvchi imtiyozlarga egadir. Bu imtiyozlar vaqt o‘tishi Bilan o‘zgarishi ya’ni eskilari o‘chirilib yangilari qo‘shilishi mumkin. SQL imtiyozlar bu ob’ekt imtiyozlaridir. Bu shuni bildiradiki foydalanuvchi berilgan komandani ma’lumotlar bazasining biror ob’ekti ustida bajarishi mumkin. Ob’ekt imtiyozlari bir vaqtning o‘zida foydalanuvchilar va jadvallar bilan bog‘liq. Ya’ni imtiyoz ma’lum foydalanuvchiga ko‘rsatilgan jadvalda, asos jadvalda yoki tasavvurda beriladi. Ixtiyoriy turdagi jadvalni yaratgan foydalanuvchi shu jadval egasidir. Bu shuni bildiradiki foydalanuvchi bu jadvalda hamma imtiyozlarga ega va imtiyozlarini shu jadvalning boshqa foydalanuvchildariga uzatishi mumkin.
Foydalanuvchiga tayinlash mumkin bo‘lgan imtiyozlar:
jadvallarda so‘rovlar bajarishi mumkin
SELECT
jadvalda INSERT komandasini bajarishi mumkin
INSERT
jadvalda UPDATE komandasini bajarishi mumkin
UPDATE
jadvalda DELETE komandasini bajarishi mumkin
DELETE
jadvalning ustunidan (yoki ustunlaridan) ajdod kalit sifatida foydalanuvchi tashqi kalit aniqlashi mumkin. Bu imtiyozni ayrim ustunlar uchun berishingiz mumkin
REFERENCES
Nostandart imtiyozlar
jadvalda indeks yaratish huquqini beradi
INDEX
obyekt uchun sinonim yaratish huquqini beruvchi
SYNONYM
jadvalda ALTER TABLE komandasini bajarish xquqini beruvchi
ALTER
GRANT
GRANT privilege ON [creator] tablename
TO userid, ...
[WITH GRANT OPTION]
Bu erda,
-privilege – tayinlanayotgan imtiyozlar ro‘yxati,
-tablename - jadval nomi,
-userid – imtyozlar olgan foydalanuvchilar ro‘yxati.
Masalan:
GRANT SELECT, INSERT ON Orders
TO Adrian, Diane;
Orders jadvalida Adrian va Diane foydalanuvchilari uchun SELECT va INSERT imtiyozlarini berish
Ma’lum ustunlarga imtiyozlarni cheklanish
Bu cheklanish UPDATE va REFERENCES imtiyozlarida ishlatilishi mumkin. Bu xolda imtiyoz ko‘rsatilgandan so‘ng qavs ichida shu imtiyoz qo‘llaniluvchi ustunlar ko‘rsatiladi (agar ustunlar ko‘rsatilmagan bo‘lsa, imtiyoz butun jadvalga ta’sir o‘tkazadi).
Masalan:
GRANT UPDATE (City, Comm) ON Salespeople TO Diane;
bunda Diane ga Salepeople jadvalining City va Comm ustunlari qiymatlarini o‘zgartirish huquqini beradi
REFERENCES
Masalan:
GRANT REFERENCES (CName, CNum) ON Customers TO Stephen
bunda Stephen ga CNum va CName ustunlarini o‘zining jadvallaridagi ixtiyoriy tashqi kalitlarga nisbatan ajdod kalit sifatida ishlatish huquqini beradi
ALL
Masalan:
GRANT ALL ON Customers TO Stephen; ALL kalit so’zi Customers jadvalida Stephen foydalanuvchisiga barcha imtiyozlarni berish uchun ishlatiladi
PUBLIC
Masalan:
GRANT SELECT ON Orders TO PUBLIC; Ixtiyoriy foydalanuvchiga Orders jadvalini ko‘rish imkonini berish uchun
WITH GRANT OPTIONS
Masalan:
GRANT SELECT ON Customers TO Adrian WITH GRANT OPTION;
Agar Diane buyurtmachilar jadvalida Adrian boshqa foydalanuvchilarga SELECT imtiyozini berish huquqiga ega bo‘lishini istasa, unga WITH GRANT OPTION ifodasidan foydalanib SELECT imtiyozini beradi
WITH GRANT OPTIONS (davomi)
Masalan:
GRANT SELECT ON Diane.Customers TO Stephen; Agar Adrian uchinchi shaxslarga SELECT imtiyozini berish huquqiga ega bo‘lgandan so‘ng quyidagi komandani berishi mumkin GRANT SELECT ON Diane.Customers TO Stephen WITH GRANT OPTION;
Imtiyozlarni rad etish
imtiyozlarni REVOKE komandasi yordamida rad etish mumkin, uning sintaksisi GRANT ga o‘xshash, lekin teskari ta’sirga ega.
Imtiyozlarni rad etishda quyidagi qoidalarga rioya qilinadi: imtiyozlar ularni bergan foydalanuvchi tomonidan rad etiladi va rad etish kasakadlanadi, ya’ni undan shu imtiyozlarni olgan barcha foydalanuvchilarga tarqaladi.
REVOKE
Masalan:
REVOKE INSERT, DELETE ON Customers FROM Adrian, Stephen;
Bunda Adrian va Stephen uchun Customers jadvalida INSERT va DELETE imtiyozlarini rad etish uchun ishlatiladi.
REVOKE
REVOKE ALL PRIVILEGES ON kinds FROM manuel; Bunda manuel nomli foydalanuvchisi uchun kinds jadvalidagi barcha huquqlar cheklanadi
Imtiyozlar boshqa turlari (tizim imtiyozlari)
Ma’lumotlar maxsus obyektlari terminlarida aniqlanmaydigan imtiyozlar tizim imtiyozlari yoki ma’lumotlar bazalari qoidalari deb ataladi.
Asosiy tizim imtiyozlari
CONNECT (Ulash) RESOURCE (Resurs) DBA (Ma’lumotlar Bazasi Administratori)
2. Ochiq ma’lumotlar bazasi aloqasi (ODBC) interfeysi.
Obʼektga yoʼnaltirilgan maʼlumotlar bazasi
Agar siz MySQL uchun yaratilgan dasturni boshqa MBBT ga ko‘chirmoqchi bo‘lsangiz o‘z kodingizni shu yadro API sidan foydalanadigan qilib qayta yozishingiz kerak.Lekin dasturchilar boshqa ma’lumotlar bazasiga ko‘chirish muammosidan asosan xalos bo‘lganlar. Ularda yagona API, Open DataBase Connectivity API (ODBC), xamma SQL-ma’lumotlar bazalariga unifikatsiya qilingan interfeys mavjud. ODBC xamma ma’lumotlar bazalariga yagona interfeys bo‘lgani uchun, MySQL va boshqa MBBT lar bilan ishlovchi dasturlar yaratish uchun uni o‘rganib chiqish etarli. Agar siz kerakli tarzda ODBC dan foydalansangiz, siz yaratgan dasturlar ixtiyoriy MBBT bilan ishlay oladi.ODBC xaqida tushuncha .
Kodd relyatsion algebrasi. Relyatsion hisoblash.
Ma’lumotlarning relyatsion bazasi - bu o’zaro bog’langan munosabatlar to’plamidir. Har qanday munosabat (jadval) kompyuterlarning xotirasida fayl ko’rinishda joylashadi.Jadval hamma uchun qulay bo’lishi bilan bir qatorda ma’lumotlarni manipulyatsiya qilishning asosiy uch operatsiyasini bajarish birmuncha noqulaylikni ham tug’diradi, asosan tartiblash, guruhlash va daraxt ko’rinishidagi parametrlar bilan ishlashda.
Jadvalda ushbu uch operatsiya bir – biri bilan chambarchas bog’langan. Bu esa ba’zi bir operatsiyalarni bajarishda ma’lum bir qiyinchiliklarga olib keladi. Masalan, ma’lumotlarni bir parametr asosida tartiblash ikkinchi bir parametr bo’yicha tartiblashni buzib yuborishi tufayli zarur ma’lumotlarni izlab topish operatsiyasi bir parametr bo’yicha osonlashsa, boshqalari bo’yicha qiyinlashadi.
Obʼektli maxlumotlar bazasi. Loyixalash, qayta ishlash va tadqiqi
Maʼlumotlar bazasi (MB) bu – maʼlumotlarni saqlash, oʻqish, qayta ishlash va qidirish uchun moʻljallangan markaziy maʼlumotlar ombori. Turli dasturlar yaratar ekanmiz, dastur ishlashiga oid boʻlgan maʼlumotlarni u yoki bu koʻrinishda saqlashimiz kerak. Misol uchun dastur foydalanuvchilari va ularning shaxsiy maʼlumotlari, rasmlari, postlar, mahsulotlar va hokazo.
Bu maʼlumotlarni qay koʻrinishda saqlash, turli maʼlumotlar oʻrtasidagi munosabatlar (foydalanuvchi-post, mijoz-mahsulot), bu maʼlumotlarga murojaat qilish va unumli foydalanish uchun MBni toʻgʻri loyihalash juda muhim ahamiyatga ega.
NoSql maʼlumotlar bazasi va uning asosiy printsiplari .
NoSQL qisqartmasi 1998-yilda yaratilgan. Ko'p odamlar NoSQL-ni SQLda siqib chiqarish uchun yaratilgan kamsitish atamasi deb hisoblashadi. Aslida, atama faqat SQL emas. Ushbu g'oya shundan iboratki, har ikkala texnologiya ham birlashishi mumkin va ularning har biri o'z o'rnini egallaydi. NoSQL-harakati so'nggi bir necha yil ichida yangiliklar bo'ldi, chunki Web 2.0 rahbarlarining ko'pchiligi NoSQL texnologiyasini qabul qildilar. Facebook, Twitter, Digg, Amazon, LinkedIn va Google kabi kompaniyalar hech qanday tarzda NoSQL-dan foydalana olmaydi.
Keling, noSQL-ni buzaylik, siz uni CIO-ga yoki hatto hamkorlaringizga tushuntira olasiz.
Maʼlumotlar bazasiNI shakllantirishda texnologiyalar perspektivalari.
Hozirgi kunda inson xayotida MBda kеrakli axborotlarni saqlash vaundan oqilona foydalanish juda muxim rol o’ynaydi. Sababi jamiyattaraqqiyotining qaysi jabxasiga nazar solmaylik o`zimizga kеrakli ma'lumotlarniolish uchun albatta, MBga murojaat qilishga majbur bo’lamiz. Demak, MB nitashkil qilish axborot almashuv texnologiyasining eng dolzarb hal qilinadiganmuammolaridan biriga aylanib borayotgani davr taqozasidir. Ma'lumki, MBtushunchasi fanga kirib kеlgunga qadar, ma'lumotlardan turli ko’rinnshdafondalanish juda qiyin edi. Dastur tzuvchilar ma'lumotlarni shunday tashkil qilaredilarki u faqat karalayotgan masala uchungina o’rinli bo’lardi.
Аmaliyotda maʼlumotlar bazasini qurishda maʼlumotlar modeli.
Ma’lumotlar bazasini (MB) ishlab chiqish (loyihalash)ning asosiy maqsadi uning mantiqiy tuzilishini aniqlashdan iboratdir. MBni ishlab chiqish predmet sohasini tavsiflash asosida amalga oshiriladi. Bu tavsiflash MBga kiruvchi hamma ma’lumotlarni o‘z ichiga oluvchi hujjatlar majmuini va predmet sohasini ifodalovchi ob’ekt va jarayonlar haqidagi boshqa ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. MBni yaratishni uni loyihalashdan boshlash lozim. Loyihalash natijasida relyasion bazaning tuzilishi, ya’ni relyasion jadvallar tarkibi, ularning tuzilishi va mantiqiy aloqadorligi aniqlanadi. Relyasion jadvalning tuzilishi esa uning ustunlari tarkibi, ularning ketma-ketligi, ustun ma’lumotlarining turi va o‘lchami, shuningdek jadval kaliti bilan aniqlanadi.
ORACLE maʼlumotlar bazasi.
Oracle (Ma'lumotlar Bazasini Boshqarish Tizimi) – katta hajmdagi ma'lumotlarni boshqarish, ulardan kerakli ma'lumotlarni so'rov orqali istalgan ko'rinishda chiqarib olish, ma'lumotlarning zahira nusxalarini olish, katta xajmdagi ma'lumotlarni siqish, qulay interfeysda baza ustidan nazorat o'rnatish, ma'lumotlar asosida hisobotlar hosil qilish va bulardan boshqa ma'lumotlar ustida juda katta ko'lamdagi ishlarni amalga oshiradigan dasturiy kompleksdir. Oracle dasturini server va klient ko'rinishida o'rnatish mumkin va berilgan ruxsat doirasida ishlatish mumkin. Bu dastur asosan katta xajmdagi ma'lumotlar bilin ishlaganligi uchun , asosan yirik korxonalarda ishlatiladi. Bu dasturning asosini ma'lumotlar bazasi tushunchasi tashkil etadi.
Maʼlumot bazasi tizimining arxitekturasi.
Ma'lumotlar bazasi har xil ma'lumotlar aslida saqlanadigan har xil turdagi fayllar to'plami bilan ta'minlanadi. Quyida ushbu turdagi fayllar nima ekanligini va har bir fayl turi biz uchun qanday foydali bo'lishi mumkinligi qisqacha tavsiflangan. shbu fayllar haqiqiy ma'lumotlarni jadvallar, indekslar, triggerlar va boshqa ob'ektlar shaklida saqlaydi. Ma'lumotlar fayllari butun ma'lumotlar bazasida eng muhim hisoblanadi. Standart bazada kamida ikkita ma'lumot fayllari bo'lishi kerak: tizim ma'lumotlari (SYSTEM jadval maydoni) va foydalanuvchi ma'lumotlari uchun (USER jadval maydoni). SYSTEM jadval maydoni shifrlangan shaklda barcha foydalanuvchilarning parollarini saqlaydi. Bazadagi barcha operatsiyalar ularga yoziladi. Ular faqat ma'lumotlar bloki mavjud bo'lganda ma'lumotlar bazasida ma'lumotlarni qayta tiklash uchun ishlatiladi
Relyatsion maʼlumot modeli. Maʼlumotlar bazasida munosabatlar
Ma‟lumotlarning relyatsion modeli. Relyatsion MB kuchli nazariy fundamentga ega bo‘lib, u matematik munosabatlar (otnosheniya) nazariyasiga asoslangan. Ma‘lumotlarning relyatsion modeli kontseptsiyasi 1970 yilda Ye.F.Kodd tomonidan taklif qilingan bo‘lib, u ma‘lumotlarni tavsiflash va tasvirlashning amaliy dasturlaridan bog‘liq bo‘lmasligini ta‘minlash masalasini hal qilish uchun xizmat qiladi. Ma‘lumotlarning relyatsion modeli asosida «munosabat» tushunchasi yotib, u inglizcha relation so‘zidan olingan. Ba‘zi bir qoidalarga amal qilgan holda munosabatlarni ikki o‘lchovli jadvalko‘rinishda tasvirlash mumkin. Jadval har qanday odamga tushunarli va qulaydir.
Maʼlumotlar bazasini rejalashtirish, loyihalashlash va administratorlash.
Ma’lumotlar bazasini loyihalash va administratorlash. Ma’lumotlar bazasi haqida tushuncha. Ma’lumotlar bazasining asosiy atamalari. Ma’lumotlar bazasini loyihalash bosqichlari. Ma’lumotlar bazasini boshqarish. Ma’lumotlar bazasini va jadvallarda foydalanuvchilarni belgilash va cheklash. Ma’lumotlar bazasini administratori imkoniyatlari va vazifalari. Adabiyotlarda mualliflarning sub'ektiv fikrlarini aks ettiruvchi "ma'lumotlar bazasi" tushunchasining ko'plab ta'riflari berilgan, ammo umuman qabul qilingan yagona shakli mavjud emas. Ma'lumotlar bazasi - bu ma'lumotlar sxemasiga muvofiq saqlanadigan va ma'lumotlarni modellashtirish vositalari qoidalariga muvofiq manipulyatsiya qilinadigan ma'lumotlar to'plamidir.
Maʼlumotlar bazasini administratorlash va xavfsizligini taʼminlash.
MB administratori deyilganda birorta shaxs yoki bir necha shaxslardan iborat bo'lgan va MBni loyihalash, uzatish va samarador ishlashini ta'minlovchidir.Ma'lumotlar bazasi tushunchasi bilan ma'lumotlar banki tushunchasi ham mavjud. Ma'lumotlar banki (MBn) tushunchasi ikki xil talqin etiladi. Hozirgi kunda ma'lumotlar markazlashmagan holda (ishchi o'rinlarda) ShK yordamida qayta ishlanadi. Ilgari ular alohida xonalarda joylashgan hisoblash markazlarida markazlashgan holda qayta ishlangan. Hisoblash markazlariga axborotlar tashqi qurilmalar orqali kelib to'plangan. Ma'lumotlar bazasi markazlashgani hisobiga ularni ma'lumotlar banki deb atashgan. Bunda ma'lumotlarga murojat etish ishchi stansiyalardan markazlashgan holda tashkil etilgan va shuning uchun ma'lumotlar banki bilan ma'lumotlar bazasi tushunchalari o'rtasida farq qilingan.
Ochiq maʼlumotlar bazasi aloqasi (ODBC) interfeysi.
OdBC (ma'lumotlar bazasi ulanishi) - "Microsoft tomonidan ishlab chiqilgan" Microsoft tomonidan ishlab chiqilgan "Microsoft" tomonidan ishlab chiqilgan ma'lumotlar bazalariga kirish, SQL kirish guruhi, X / Open va Microsoft tomonidan ishlab chiqilgan ma'lumotlar bazalariga kirish. Keyinchalik CLI ISO ISO / IEC 9075-3: 2003. (Eng.) CLI. Standard DBMS bilan dasturiy aloqalarni birlashtirish uchun ishlab chiqilgan, uni Dbms va dasturiy ta'minot va apparat platformasidan mustaqil qiladi. 1990 yil boshida bir nechta ma'lumotlar bazasi provayderlari mavjud edi, ularning har biri o'z interfeysi bor edi. Agar dastur bir nechta ma'lumotlar manbalari bilan aloqa qilish zarur bo'lsa, uning kodeksining har biri bilan o'zaro aloqada bo'lish kerak edi.
ADO texnologiyasidan foydalanish.
ADO.NETga kirish. Bugungi kunda ma'lumotlar bilan ishlas katta ahamiyatga ega. Ma'lumotni saqlash uchun turli xil ma'lumotlar bazalarini boshqarish tizimlari qo'llaniladi: MS SQL Server, Oracle, MySQL va boshqalar. Ko'pgina katta dasturlar, bu yoki boshqa usulda, ma'lumotlarni saqlash uchun ushbu ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimlaridan foydalanadilar. Ammo ma'lumotlar bazasi va C # ilovasi o'rtasida aloqa o'rnatish uchun vositachi kerak. Va aynan shunday vositachi ADO.NET texnologiyasidir. ADO.NET .NET Framework asosida ma'lumotlar texnologiyasini ta'minlaydi. Ushbu texnologiya bizga ma'lumotlar bazalariga so'rovlar yuborish,ulanishlarnio'rnatish,ma'lumotlar bazasidan javob olish va boshqa bir qator operatsiyalarni bajarish uchun sinflar to'plamini taqdim etadi.
ADO va C++ orqali maydon qiymatlarini kiritish, yozuvlarni oʼzgartirish, qoʼshish va oʼzgartirish.
Bundan tashqari, ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimlari juda ko'p bo'lishi mumkinligini ta'kidlash kerak. O'zlarining mohiyatiga ko'ra, ular farq qilishi mumkin. Masalan, SQL Server so'rovlarni tuzishda TSQL dan foydalanadi, MySQL va Oracle esa PL-SQL-dan foydalanadilar. Turli
ma'lumotlar bazalari tizimlarida har xil turdagi ma'lumotlar bo'lishi mumkin. Boshqa fikrlar ham farq qilishi mumkin. Biroq, ADO.NETning funktsional imkoniyatlari ishlab chiquvchilarga keng qamrovli DBMS bilan ishlash uchun birlashtirilgan interfeysni taqdim etadigan tarzda yaratilgan. DataSet ob'ekti ma'lumotlar bazasidan ma'lumotlarni saqlash uchun mo'ljallangan va ma'lumotlar bazasidan qat'i nazar ular bilan ishlashga imkon beradi. Va DataAdapter bu DataSet va ma'lumotlar manbai o'rtasida vositachi.
XML va maʼlumotlar bazasi
XMLning paydo bo‘lgan yilini 1996 yil deb hisoblasa ham bo‘ladi. Hammasi 1986 yilda paydo bo‘lgan SGML tilidan boshlanadi. SGML (Standard Generalized Markup Language — umulashgan standart belgilash tili) belgilash tillarini xosil qiluvchi meta-til sifatida paydo bo‘lgan. SGML boshqa belgilash tillarini yaratishda keng qo‘llaniladi. Aynan shu til yordamida gipertekst hujjatlarni belgilash tili – HTML ni yaratishda ishlatilgan. XML (eXtensible Markup Language — kengaytirilgan belgilash tili) — Butun dunyo o‘rgimchak to‘ri Konsorsiumi tomonidan tavsiya etilgan, strukturalangan ma’lumotlarni saqlashda, matn hujjatlarni shakllantiruvchi til. Shuningdek dasturlar aro ma’lumot almashishda ham ishlatilishi mumkin.
XML yaratishdan maqsad strukturalangan ma’lumotlar .
XML yaratishdan maqsad strukturalangan ma’lumotlarni har-xil tizimlar orasida internet orqali o‘zaro ma’lumot almashishda mutanosiblikni ta’minlash bo‘lgan. XML tili hamHTML tiliga o‘xshash til xisoblanadi. HTML dan farqli tomoni shundaki, XML da dasturchi o‘zining shaxsiy teglarini yaratadi va ular orasiga ma’lumotlar joylashtiradi. XML-teglar harflar katta kichikligini farqlaydi. HTML teglari hujjatni ekranda ko‘rinishini ifodalaydi. XML teglari hujjatdagi ma’lumotlarni tavsiflash uchun ishlatiladi. Undan tashqari XML yordamida yangi teglarni yaratish mumkin. XMLda ma’lumotlar tuzilmaviy holda saqlanadi. XML asosan ma’lumotlar almashinuvida ko‘p ishlatiladi, chunki XML platformadan mustaqil bo‘lib, HTTP orqali ishlashi juda qulay. Quyida XMLda tuzilgan dastur bilan tanishamiz: Bu dastur bloknotga yoziladi va .xml ko‘rinishida .
3. XML da ma’lumotlar bazasini tasvirlash.
XML
XMLning paydo bo‘lgan yilini 1996 yil deb hisoblasa ham bo‘ladi. Hammasi 1986 yilda paydo bo‘lgan SGML tilidan boshlanadi. SGML (Standard Generalized Markup Language — umulashgan standart belgilash tili) belgilash tillarini xosil qiluvchi meta-til sifatida paydo bo‘lgan. SGML boshqa belgilash tillarini yaratishda keng qo‘llaniladi. Aynan shu til yordamida gipertekst hujjatlarni belgilash tili – HTML ni yaratishda ishlatilgan. XML (eXtensible Markup Language — kengaytirilgan belgilash tili) — Butun dunyo o‘rgimchak to‘ri Konsorsiumi tomonidan tavsiya etilgan, strukturalangan ma’lumotlarni saqlashda, matn hujjatlarni shakllantiruvchi til. Shuningdek dasturlar aro ma’lumot almashishda ham ishlatilishi mumkin. XML yaratishdan maqsad strukturalangan ma’lumotlarni har-xil tizimlar orasida internet orqali o‘zaro ma’lumot almashishda mutanosiblikni ta’minlash bo‘lgan.
XML hujjatlar turi
Standart bo‘yicha to‘g‘ri tuzilgan ikki xil darajadagi XML hujjatlar aniqlangan: To‘g‘ri tuzilgan (Well-formed). To‘g‘ri tuzilgan hujjat XML sintaksisining barcha umumiy qoidalarga mos keladi. Masalan, XML-hujjatning ochilgan tegi o‘ziga mos yopilgan tegiga ega bo‘lmasa, noto‘g‘ri tuzilgan hujjat hisoblanadi. Noto‘g‘ri tuzilgan hujjat XML-hujjat hisoblanmaydi. Bu holatda XML-protsessor fatal xatolikni keltirib chiqarishi kerak. Ishonchli (Valid). Ishonchli hujjat qo‘shimcha yana semantik qoidalarga ham mos kelishi kerak. Bu foydalanuvchi tomonidan oldindan aniqlangan tashqi qoidalarga (masalan, struktura va matni) mos kelishi yanada jiddiyroq tekshiruvdan o‘tkazilgan hujjat. Odatda bunday qoidalar hujjatning strukturasi, elementlari, atributlari va b. aniq yozib chiqilgan maxsus sxema – fayllarda saqlanadi.
XML sintaksisi
Bu bo‘limda faqat to‘g‘ri tuzilgan XML-hujjatlar sintaksisi haqida so‘z yuritiladi. XML – ixtiyoriy ma’lumotni o‘zida saqlashga mo‘ljallangan matn shaklidagi ierarxik struktura. Bunday struktura tashqi ko‘rinishidan elementlar daraxti tarzida tasavvur etilish mumkin. XML elementlari teglar tarzida aniqlanadi. Misol tarzida XML yordamida belgilangan oddiy kulinariya retseptini ko‘rishimiz mumkin: Muka Drojji Tyoplaya voda Sol Smeshat vse ingredientы i tщatelno zamesit. Zakrыt tkanyu i ostavit na odin chas v tyoplom pomeщenii. Zamesit yeщyo raz, polojit na protiven i postavit v duxovku.
XML e’lonlar
XML-hujjatning birinchi satri XML e’lon deyiladi (XML declaration). Bu zarur bo‘lmagan satrda XML standart versiyasi va simvollar kodirovkasi e’lon qilinadi. XML-protsessor albatta UTF-8, UTF-16 yunikod-kodirovkalarni tanishi talab qilinadi. Boshqa keng ishlatiladigan ISO/IEC 8859 standartga asoslangan Windows-1251, KOI-8 ruscha kodirovkalarni ham tanishi mumkin.
Maxsus simvollar
XML-hujjatda maxsus ishlatiladigan simvollar aniqlangan. Maxsus simvollar boshqa simvollardan oldidan ampersend belgisi (&) va ortidan keyin nuqta vergul (;) qo‘yib ajratiladi. Oldindan aniqlangan maxsus simvollar & (&), < ( (>), ' (') i " (") dan iborat. – uzun probelni anglatadi. Ixtiyoriy simvolni uning yunikod kodini (yunikod; tarzida) yozib ham ko‘rsatish mumkin
Afzalliklari
XML yunikodda ishlaydi; XML formatda yozuvlar, ro‘yxatlar va daraxtlar kabi ma’lumotlar strukturalarni ishlatish mumkin; XML qat’iy aniqlangan strukturaga ega. Shu bilan birga ishlatishda oddiy, samarali va ziddiyatsiz bo‘lib qoladi. Shu bilan birga har xil uslublarni ishlatishdan chegaralanmagan (masalan, qiymatlarni teg parametrlariga yoki teg tanasiga joylashtirilib, ma’lumotlarni modellashtirish mumkin, teglarni nomlashda turli xil tillardan foydalanish mumkin); XML — xalqaro standartlarga asoslangan format; XML ierarxik strukturasi amalda ixtiyoriy tipdagi hujjatlarni yozish imkonini beradi, faqat audio, video va multimedia potoklarni, rastrli suratlarni, tarmoqli ma’lumotlar strukturasini va ikkilik ma’lumotlardan tashqari; XML litsenziyalash va har-xil cheklovlardan xoli bo‘lgan oddiy tekst; XML hech qanday platformalarga bog‘liq emas; Binar formatlardan farqli o‘laroq, XML ob’ektni ta’riflaydigan nomlar, tiplar va sinflar haqida meta ma’lumotlarga ega, unga ko‘ra ixtiyoriy ilova noma’lum strukturali hujjat bilan ishlayverishi mumkin (maslan, dinamik interfeyslarni qurishda); XML barcha zamonaviy dasturlash tillari uchun sintaksik analizatorga (parserga) ega; XMLda brauzerlarda, operatsion tizimlarda, veb-serverlarda amalga oshirilgan XSLT o‘zgarish standart mexanizmiga ega; XML zamonaviy qurilmalarda apparat, mikrodastur va dastur quyi darajasida qo‘llab quvvatlanadi
XSLT o‘zgarishlarni tadbiq etish
XSL – XML-hujjat ma’lumotlarini qanday shakllantirish yoki o‘zgartirishni aniqlab beradigan texnologiya hisoblanadi. Hujjat brauzerda aks ettirishga yaroqli formatga o‘giriladi. XSL texnologiya eng ko‘p brauzerlarda qo‘llaniladi, lekin XSL yordamida ixtiyoriy boshqa formatlarga, masalan VRML, PDF tekst formatlariga ham o‘girish mumkinligini unutmaslik kerak. XSL transformatsiya (XSLT) vazifasini bermoq uchun, tarmoqning mijoz tomonida XMLning quyidagi ko‘rinishdagi instruksiyasi bo‘lishi talab qilinadi
XML lug‘ati
XML o‘ziga xos abstrakt til bo‘lgani uchun, XML lug‘ati ishlab chiqilgan. Mazkur lug‘at dasturchilarga teglar nomi va ularning atributlarining cheklangan to‘plamini ishlatishga kelishish imkoniyatini beradi. XHTML – ko‘pchilik brauzerlar tushunadigan, ana shunday ilk lug‘atlardan biri hisoblanadi. XHTML dan ko‘pincha CMS kontentlarini saqlash va taxrirlashda foydalaniladi. Ma’lumotlarni uzatishda ishlatiladigan CommerceML, xCBL va cXML kabi tijorat lug‘atlariyam mavjud. Bundan tashqari, insonlarga mo‘ljallanmagan va ancha murakkab SOAP ma’lumotlarni uzatish protokoli kabi maxsus lug‘atlar ham ishlab chiqilgan.
XMLni ma’lumotlar bazasiga kirib kelishi
Axborot olamida o‘zaro XML ko‘riniishidagi ma’lumotlar almashinishi soni ortib borishi bilan, saqlanadigan XML-hujjatlar hajmi ham tez sur’atlarda o‘sib bormoqda. Ko‘pgina veb-saytlar ma’lumotlarni saqlanadigan joyda XML dan foydalanadilar. saqlanayotgan ma’lumot foydalanuvchilarga ko‘rsatilishidan oldin HTML yoki XHTML o‘zgartiriladi. Microsoft InfoPath va W3C XForms kabi dasturiy mahsulot va texnologiyalarning yangi avlodlari Microsoft Access yoki SQL Server larni o‘zining ma’lumotlarni saqlash joyi sifatida tanlab, XML-ma’lumotlar bilan ishlashni boshlayapdilar. Shuningdek, ruxsatsiz foydalanishdan muxofazalangan konfidensial ma’lumotlarni saqlashda ko‘pincha XML dan foydalaniladi.
XML ma’lumotlarni saqlash joyi
XML ko‘rinishidagi ma’lumotlarni saqlash haqida gap ketganda, ish samarasi muhim omillardan biri hisoblanadi. Agar XML hujjat oddiy matnli hujjat sifatida saqlanadigan bo‘lsa, qanday qilib unga samarali ishlov berishni ta’minlash mumkin? Saqlanayotgan ma’lumotlar hajmi gigabaytlar bilan o‘lchanganda, xotirada butunlay joylashadigan hujjatning ob’ekt modelini (DOM) hosil qilish samarasiz hisoblanib, o‘zgacha yondashuvlarni izlash kerak bo‘ladi.
Saqlanayotgan XML ma’lumotlar hajmini o‘sib borishi
Saqlanayotgan XML ma’lumotlar hajmini o‘sib borishi bilan, katta hajli ma’lumotlar orasidan kerakligini izlab topish samarasini oshirish yanada muhimroq ahamiyat kasb etayapdi. XML ma’lumotlarni saqlashda qanday usul qo‘llanishidan qat’iy nazar, ma’lumotni izlab topish tezligini oshirish uchun, ularni indekslash zarurligi yaqqol ma’lum.
Internet tarmog‘ida XML
Saqlanayotgan ma’lumotlar orasidan biror-bir to‘plamni ajratib olish amaliyoti ko‘p qo‘llaniladi. Internet tarmog‘ida ishlayotganda, ma’lumot almashish tezligi muhim ahamiyatga ega. XML ko‘rinishdagi ma’lumotlar bazasidan foydalanilganda, bunday ma’lumotlar bazasi kerakli tezlikni ta’minlab bera oladimi? Bundan tashqari XML ma’lumotlar bazasi yetarlicha ishonchli ishlashi talab qilinadi.
XML va relyatsion ma’lumotlar
XML dan zamonaviy ma’lumotlar bazasida foydalanish masalasiga o‘tishdan avval, relyatsion va XML ma’lumotlar strukturasini qisqacha solishtirib chiqamiz. Relyatsion ma’lumotlar bazasida axborot ustun va satrlardan iborat jadvallarda saqlanadi. Ustunlarda jadvalning barcha yozuvlari bo‘yicha bir xil ko‘rinishdagi ma’lumotlar saqlanadi. Jadvalning har-bir yozuvi satr ko‘rinishida taqdim etiladi. Jadvaldagi satrlar tartibi ma’lumotlarning hech qanaqa tartibi bilan bog‘liq emas. Aksincha, XMLda hujjatning joriy ichki tartibi XPath ga o‘xshash funksiyalar qaytargan position() ma’lumotlarga o‘z ta’sirini o‘tkazadi.
Sodda relyatsion ma’lumotlar
Faqat eng sodda relyatsion ma’lumotlargina bitta jadvalda saqlanishi mumkin. Odatda relyatsion ma’lumotlar bazasi murakkab mantiqiy bog‘lanishlar bilan o‘zaro bog‘langan jadvallardan iborat bo‘ladi. Har xil jadvallardagi ma’lumotlar o‘zaro kalit maydonlar bilan bog‘lanadi. Odatda bunday kalit maydon sifatda yozuvning ID nomerli maydoni qatnashishi mumkin.
Ma’lumotlar orasidagi bog‘lanish
Ma’lumotlar orasidagi bog‘lanish “birga-bir” (masalan, bitta farzandning bitta otasi bo‘ladi), “birga-ko‘p” (masalan, bitta otaning bir nechta farzandi bo‘lishi mumkin), “ko‘pga-ko‘p” (masalan, bitta tovar bir nechta buyurtmalarda bo‘lishi va bitta buyurtmada har xil tovar bo‘lishi mumkin) tarzida bo‘lishi mumkin. Har qanaqa bunday bog‘lanishlar ma’lumotni bir-nechta o‘zaro bog‘liq jadvallarda bo‘lib saqlanishidan kelib chiqadi.
Ma’lumotlar bazasi va ierarxiya
XPath, DOM yoki XML Infoset ma’lumotlar modelidan ko‘rinib turganidak, ichki ierarxiyaga ega bo‘lgan XML-hujjatlardan farqli o‘laroq, relyatsion ma’lumotlar bazasi ierarxiyaga ega emas. XML ma’lumotlar quyidagi misoldan ko‘rinib turganidek ichki tartibga ega: Value="1234.56" Currency="US Dollars" /> Value="4300.12" Currency="US Dollars" /> Value="10000.00" Currency="US Dollars" />
XMLning ichki ierarxiyasi XML–hujjatni to‘g‘ri tuzilganligini aniqlaydigan sharti hisoblanadi. Shu kabi oddiy ma’lumotlarni relyatsion ma’lumotlar bazasida saqlash ularning tartibini yo‘qolishiga olib keladi.
Indekslar
Hujjatlarni saqlaydigan joyi uchun o‘rinli bo‘lgan yana bir masala – bu so‘rovlardir. Saqlanayotgan barcha ma’lumotlar ichidan faqat ma’lum bir qismini ajratib olish so‘rovlar shaklida amalga oshiriladi. So‘rovni amalga oshirish uchun, ma’lumot so‘ralayotgan atributi bo‘yicha indekslangan bo‘lishi kerak. Masalan, agar hujjatlarning katta kolleksiyasi ichidan, ma’lum avtor tomonidan yozilgan barcha hujjatlarni tezda ajratib olish zarur bo‘lsa, buning uchun ma’lumotlarning avtori atributi bo‘yicha indekslash kerak bo‘ladi.
Relyatsion ma’lumotlar bazasi
ma’lumotlarni saqlashning mashxur usullaridan biri. Bunday usul uzoq vaqtdan beri strukturalangan ma’lumotlarni saqlashda izchil ishlatilib, bu vaqt mobaynida ancha mukammallashtirilgan. Ko‘p sonli dasturchilar ulkan hajmdagi ma’lumotlarni saqlashda aynan shu ma’lumotlar bazasidan foydalanishi ham bejiz emas. Shu sabablarga ko‘ra XML va relyatsion ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimini birgalikda ishlatish mumkin bo‘ladi.
foydalanilgan adabiyotlar:
1)youtube.com
2)lms.tuit.uz
3)fayllar.org
|