Kimyo fanining paydo bo'lish tarixi

Kimyo fanining paydo bo'lish tarixi. Kimyo fani ham boshqa fanlar kabi insoniyatning amaliy faoliyati natijasida paydo bo‘lgan. Inson yashash vositalarini qidirib topar ekan, turli hodisalarning sabablarini asta-sekin o‘rganib, moddalarda bo‘ladigan ba’zi o‘zgarishlardan foydalanish yo‘llarini izlab topdi; insonlar ko‘p foydali materiallar hosil qilishni, rudalardan metallni suyuqlantirib olish, har xil qotishmalar tayyorlash va ulardan foydalanish, shisha pishirish hamda undan turli buyumlar yasash va boshqalarni qadimdan bilar edilar. Qadimgi Misrda kimyoviy jarayonlardan foydalanishga asoslangan ko‘pgina kasbkorliklar eramizdan ancha ilgariyoq taraqqiy etgan edi. Misrliklar temir rudasidan temir suyuqlantirib olish, rangli shisha hosil qilish, teri oshlash, o‘simliklardan dorilar, bo‘yoqlar hamda hushbo‘y moddalar ajratib olish va boshqalarni bilar edilar. Kimyoning paydo bo‘lish va rivojlanish tarixini, asosan, quyidagi besh davrga bo‘lish mumkin:
Alkimyodan avvalgi davr. Insoniyat jamiyatida madaniyat boshlangan vaqtdan IV asrgacha bo‘lgan davr. Bu davrda amaliy bilimlar umumlashtirildi.
Alkimyo davri — IV asrdan XVI asrgacha bo‘lgan davr. Bu davr kimyogarlarning «falsafa toshi», «obi hayot», «universal erituvchi» borligiga ishonib, ularni topishga intilish davri bo‘ldi.
Kimyoning birlashish davri — XVI—XVII va XVIII asrlarni o‘z ichiga olgan davr. Bu davr to‘rt davrchaga: tibbiy himiya (yadro kimyo), pnevmatik kimyo (gazlar kimyosi), flogiston nazariyasi va flogiston nazariyasiga qarshi kurash davrchalariga bo‘linadi.
Kimyoda miqdoriy qonunlarning paydo bo‘lish va rivojlanish davri — XVIII asr oxiridan XIX asrning oltmishinchi yillarigacha bo‘lgan davr. U atomistik nazariya, nazariy tushunchalarning aniq ta‘riflanishi bilan xarakterlanadi. Bu davrda «atom», «molekula», «atom og‘irlik», «molekulyar og‘irlik» va shu kabi tushunchalarga aniq ta’riflar berildi. Atom va molekulyar og‘irliklarni aniqlash usullari topildi va hokazo.
Kimyo taraqqiyotining hozirgi davri. Bu davr XIX asrning oltmishinchi yillaridan boshlanadi va kimyo tarixining «oltin davri» deb ataladi, chunki bu davrda davriy qonun, valentliklar haqidagi nazariyalar, stereokimyo, aromatik birikmalar nazariyasi hosil qilindi; sintetik kimyo sohasida yirik muvaffaqiyatlar qo‘lga kiritildi: elektrolitik dissotsilanish nazariyasi, radioaktivlik va boshqalar paydo bo‘ldi. Bu davrda kimyoning turli yangi sohalari (fizikaviy kimyo, biokimyo, bioorganik va bioanorganik kimyolar) vujudga keldi. Kimyoga boshqa fanlarning ilg‘or usullari qo‘llanildi. Shunday qilib, kimyo fundamental fanga aylanadi.
Modda aniq tarkibga ega bo‘lgan materiya. Moddalarning ikki tipi bor: oddiy moddalar va murakkab moddalar. Oddiy modda bir xil tipdagi atomlardan tashkil topadi, ular alohida yoki molekula holida uchrashi mumkin, Murakkab moddalar molekula (yoki formulali birlik) lardan iborat, ikki yoki undan ortiq turli xil element atomlarining o‘zaro bog‘lanishlaridan hosil bo‘ladi. Aralashma ikki yoki undan ortiq moddadan tashkil topgan o‘zgaruvchan tarkibli fizikaviy aralash materiya. Murakkab moddaning xossalari uning komponentlari xossalaridan ajralib turadi, aralashmada unaqa emas.
Uchta massa qonunlarini atomar tuzilish nazariyasiga bog‘lasak: kimyoviy o‘zgarish vaqtida massa saqlanib qoladi, xohlagan birikma namunasi uning komponentlari proporsional nisbatda bo‘ladi, birikma tarkibidagi atomlar o‘zaro kichik son nisbatlarida bo‘ladi.
Daltonning atom nazariyasiga ko‘ra, har bir element atomi aloha massa va boshqa xossalarga ega bo‘ladi. Kimyoviy reaksiya vaqtida massa saqlanadi, chunki bu vaqtda atomlar molekulalardagi o‘rnini almashadi.
XX asrda boshlangan tajribalar ko‘rsatishicha, atom musbat zaryadlangan yadro (u atomning deyarli barcha massasini tashkil qiladi, ammo juda kichik hajmini egallaydi) va yadro atrofida aylanuvchi manfiy zaryadli elektrondan tashkil topgan.
Atom 3 xildagi elementar qismlardan tashkil topgan: musbat zaryadli proton va zaryadsiz neytron atom yadrosini tashkil qiladi va yadro atrofida aylanuvchi manfiy elektron. Atom neytral bo‘ladi, undagi protonlar soni elektronlar soniniga teng. Bir elementning barcha atomlarida protonlar soni (atom soni-Z) teng bo‘ladi, shuningdek kimyoviy xossalari ham bir xil bo‘ladi. Izotoplar bir elementning turli massadagi atomlaridir, chunki ularda neytronlar miqdori turlicha bo‘ladi. Elementning atom massasi uning tabiatda uchraydigan izotoplarining o‘rtacha massasi hisoblanadi. Davriy jadvalda atomlar gorizontal davrlar va vertical guruhlarga atom zaryadi ortib boorish tartibida joylashgan. Metallar jadvalda chap pastki uchta chorakda joylashgan. Metallmaslar o‘ng yuqori burchakda joylashgan, metalloidlar ularning orasida joylashgan. Guruhlardagi elementlarning xossalari o‘xshash bo‘ladi.
Kimyoviy birikma hosil bo‘lishida elektronlar ishtirok etadi. Ionli birikmalarosil bo‘lishida metall atomi metalmas atomiga elektron beradi, natijada zaryadlangan qismlar (ionlar) bir-birini kuchli tortadi. Kovalent bog‘lanishda metallmas atomlarining elektronlari o‘rtada taqsimlanadi va odatda alohida molekula hosil qiladi. Har bir birikmaning elementar tarkibi asosidagi nomi, formulasi va massasi bo‘ladi.
Kimyoviy birikmalardan farqli ravishda aralashmalarni fizikaviy usullar bilan komponentlarga ajratish mumkin. Geterogen aralashmalar bir jinsli bo‘lmagan sistemalardir, ularda komponentlar orasida ko‘rinadigan chegara mavjud. Bir jinsli aralashmalarda butun sistema bir xil tarkibli bo‘ladi, bunda komponentlar alohida atomlar, ionlar yoki molekulalar holida bo‘ladi.
Elementlarning atom massasini aniqlashga birinchi bo’lib Dalton urindi. O’sha davrda fan va texnika darajasi past bo’lganligidan, atomlarning mutlaq massasini aniqlash mumkin emas edi. Shuning uchun Dalton eng yengil H atomining massasini shartli ravishda «1» deb oldi. Shunga asoslanib boshqa elementlarning nisbiy atom massasini topdi. Аvogadro qonuni kashf etilgandan so’ng elementlarning absolyut atom massalarini aniqlash imkoniyatiga ega bo‘linsada, nisbiy atom massalari o‘z ahamiyatini saqlab qoldi, chunki absolyut atom massalari juda kichik miqdor bo‘lgani uchun ularni hisoblash qiyin. Vodorodning atom massasi 1 deb qabul qilinsa, О2 ning atom massasi 15,88 bo’ladi, ya'ni kasr son. Ko’p elementlarning atom massasi ham shunday. Bu noqulaylikni bartaraf qilish uchun kislorodning atom massasini 16 deb qabul qilishdi, bu son kislorod birligi deyiladi va qisqacha k.b deb yoziladi.
Elementlarning atom massalarini aniqlash uchun qabul qilingan vodorod va kislorod izotoplari juda barqaror bo‘lmaganliklari uchun 1969 yilda D.I.Mendeleyevning elementlar davriy qonuni va davriy jadvalining 100 yilligiga bag‘ishlangan syezdda elementlar nisbiy atom massasini uglerodning atom massasi 12 ga teng bo‘lgan izotopiga nisbatan aniqlash qabul qilindi va u uglerod birligi deyiladi, ya'ni elementning nisbiy atom massasi deb uglerod atom massasining 1/12 qismidan necha marta kattaligini ko‘rsatadigan massa (son) ga aytiladi.
M.V. Lomonosov
D.I.Mendeleyev
Hayotimizda ko‘p uchraydigan hohlagan materiya namunasi: tosh bo‘lagi, daraxt shoxi, kapalak qanotiga diqqat qaratsak ko‘ramizki, ular ko‘pgina mayda qismlardan tashkil topgan. Mikroskop yordamida ular yanada kichikroq qismlardan iborat ekanligini ko‘ramiz. Agarda biz millard marta kattalashtiradigan bo‘lsak, barcha moddalar atomalardan tashkil topganini ko‘ramiz. Moddalarni tuzilishini zamonaviy olimlar birinchilardan bo‘lib o‘rganishmagan. Qadimgi yunon faylasuflari hamma narsalar bir yoki bir nechta asosdan kelib chiqadi deb ishonishgan. Ammo atomizm otasi Demokrit boshqa yo‘ldan ketdi. Uning fikriga ko‘ra, deylik alyuminiy bo‘lakchasini olib uni mayda bo‘laklarga bir necha marta bo‘laversak, juda mayda alyuminiy zarrachalarini olamiz. Bu jarayon bo‘linmas zarrachalar hosil bo‘lgunga qadar davom etadi. U bu bo’linmas zarrachalami atomlar (atomos-bo’linmas) deb nomladi. Ammo buyuk g‘arb faylasuflaridan biri Aristotel bu mulohazalarga qarshi chiqdi, natijada atomistik nazariya 2000 yil ortga surildi. Nihoyat 17-asrda ingliz olimi R. Boylning fikricha moddalar “oddiy tanadan, alohida organlardan emas.
So’ngi ikki asrda kimyoda jadal rivojlanishlar ro’y berdi va atomning “bilyard shari” ko’rinishi yaratildi. XX asrda kimyo shiddat bilan rivojlanib, biz bilgan murakkab ichki tuzilishli atom modeli yaratildi. Ushbu bobda biz moddaning makroskopik va atom darajasida tarkibi va xossalarini ko‘rib chiqamiz.
|