nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
r = 0,80 va r = - Tarbiyainstituti b. B. Musayev

Bir necha martali takroriy urinishlarda natijalami turli usullar:
a) eng yaxshi urinish;
b) o‘rtacha arifmetik qiymat;
d) mediana;
e) ikki yoki uchta eng yaxshi urinish
natijalarining o‘rtacha arifmetik qiymati va boshqa yondashuvlar
bilan aniqlash mumkin. Tadqiqotlar, ko‘pchilik hollarda, o‘rtacha
arifmetik qiymatdan foydalanish eng ishonchli, medianadan
foydalanish unga nisbatan biroz ishonchliligi kamroq darajada
ishonchli, eng yaxshi urinish esa yana ham pastroq ishonchli
hisoblanishini ko‘rsatdi.
Testlaming ishonchlilik nazariyasini xatoliklar nazariyasidan
asosiy
farqi
shundan
iborat-ki,
xatoliklar
nazariyasida
o‘lchanayotgan kattalik o‘zgarmas hisoblanadi, testlaming
ishonchlilik nazariyasida esa, u bir o ‘lchashdan boshqa
o‘lchashgacha o‘zgaradi deb taxmin qilinadi. Masalan: yugurib
kelib uzunlikka sakrashda bajarilgan urinish natijasini o‘lchash
zarur bo‘Isa, u aniq va vaqt o‘tishi bilan ko‘p o ‘zgarmasligi
mumkin.
Albatta, tasodifiy sabablar tufayli (masalan, mletkani bir
xilda torta olmaslik) ushbu natijani ideal aniqlikda (aytaylik, to
0,0001 mm gacha aniqlik bilan) o’lchab bo‘lmaydi. Lekin, ancha
aniq o‘lchov asbobidan foydalangan holda (masalan, lazerli
o‘lchagich), ulaming aniqligini zaruriy darajagacha ko‘tarish
mumkin. Shu bilan birga, agar sakrovchining tayyorgarligini
mashq qilishning yillik siklining alohida bosqichlarida aniqlash
vazifasi turgan bo‘Isa, u erishgan natijalami eng aniq o ‘lchashning
foydasi kam, chunki ular bir urinishdan boshqasiga qarab o‘zgarib
boradi.
Dastlabki o ‘lchov mezoni

Aynan bitta testning - erkaklarda turli mezonlarda birdaniga
30 metr masofaga yugurish tezligining informativligini aniqlash
bo‘yicha 3.4 - jadvalda keltirilgan (mazkur ma’lumotlar uzunlikka
sakrash mashqida
6
metrdan 7,72 metrgacha natijalar ko‘rsatgan
62 sportchi ishtirokida; uchkurash natijalari so‘rov asosida
olingan).
Mezonni tanlash masalasi, o‘z mazmun - mohiyatiga ko‘ra,
testning haqiqiy qiymati va informativligini aniqlashda eng
muhim hisoblanadi.
Masalan, sprinterlarda joyidan turib
uzunlikka sakrash testining informativligini aniqlash masalasi
turgan bo‘lsa, u holda turli mezonlami:
1 0 0
metrga yugurish
natijasini, qadam uzunligini, qadam uzunligining oyoq yoki
gavda uzunligiga nisbatini va shu singarilami tanlash mumkin.
Shu bilan birga, testning informativligi o‘zgaradi (keltirilgan
misolda yugurish tezligi uchun uning qiymati 0,558 dan «qadam
uzunligi oyoq uzunligi» nisbati uchun 0,781 gacha ortib bordi;
sinaluvchilar 100 metrga yugurishda 11,6 s dan 10,5 s gacha
natija ko‘rsatgan 44 nafar sprinterlar bo‘ldi).
Test stabilligi - Tarbiyainstituti b. B. Musayev

o‘tkazilgan test, odatda,
retest deb aytiladi.
Stabillik - test
va retestni vaqt birligida sezilarli darajada ajratish holatidagi
ishonchlilikning bir turi. Test stabilligini
baholash sxemasi
quyidagicha:
Vaqt
test------------- > retest
intervali
Shu bilan birga, quyidagi ikki hoi o‘zaro farqlanadi.
Ushbu hollaming birida test va retest o‘rtasida o ‘tgan butun
vaqt intervalida sinaluvchining holati to‘g ‘risida
ishonchli
ma’lumotlar olish maqsadida test stabilligi aniqlanadi (masalan,
chang‘ichi sportchilaming funksional imkoniyatlari to‘g ‘risida
ishonchli m a’lumotlar olish uchun iyun oyida ularda bir hafta
oralig‘i bilan ikki marta maksimal kislorod iste’molini o‘lchash
amalga oshiriladi). Bu holda test natijalarining
aniqligi muhim
va ishonchlilik dispersion tahlildan foydalanib baholanishi kerak.
Boshqa holda faqatgina sinaluvchilaming guruhdagi tartibi
saqlanishi (ya’ni, birinchi sportchi birinchi bo‘lib, oxirgi sportchi
oxirgi bo‘lib qolishi) muhim bo‘lishi mumkin.
Bu holda stabillik
test va retest natijalari o‘rtasidagi korrelatsiya koeffitsiyenti
qiymati bo‘yicha baholanadi.
Test stabilligi quyidagilarga:
1) test tur;
2) sinaluvchilar kontingenti (tarkibi);
3) test va retest o‘rtasida o‘tgan vaqt intervaliga bog1 liq bo‘ ladi.
Masalan, uncha katta bo‘ lmagan vaqt intervallarida morfologik
xarakteristikalar ancha stabil bo‘ladi; harakatlar (masalan,
nishonga otish yoki irg‘itish) aniqligi bo‘yicha testlar eng kichik
stabillikka ega.
Kattalarda bolalarga nisbatan
test natijalari ancha stabil;
sportchilarda sport bilan shug‘ullanmaydiganlarga nisbatan ancha
stabilligi yuqori bo‘ladi.
Test va retest o ‘rtasidagi vaqt intervalini ortishi bilan testning
stabilligi pasayadi (3.3 -jadval).
) biomexanik tahlil asosida sport mashqi texnikasining 
yetakchi elementlari ajratiladi;
2

3)
informativ elementlami bajarish
texnikasi samaradorligi
aniqlanadi.
10.10. Texnika o‘zlashtirilganIigini nazorat qilish
Texnik mahorat (TM)ni takomillashtirish bosqichma - bosqich
amalga oshiriladi va har bir bosqichda harakatlar texnikasining
o‘zlashtirilganligini nazorat qilish kerak.
Ushbu maqsad uchun
quyidagi mezonlar:
1) mashq natijasi;
2) uning biomexanik xarakteristikalari eng
ko‘p qo‘llanadi.
Ikkinchi mezonning informativligi eng katta bo‘ladi. Biroq, u
bir qator omillarga bog‘liqligi sababli (ular qancha ko‘p bo‘lsa,
harakat shunchalik murakkabroq bo‘ladi),
faqatgina natija
bo‘yicha mashq texnikasining o‘zlashtirilganligini aniqlash
qiyin.
Buning uchun,
shuningdek, mashqning biomexanik
xarakteristikalarini ham baholash kerak.
Harakatlaming o‘zlashtirilganligini
nazorat qilishda quyidagi
ikki yo‘nalish o‘zaro farqlanadi;
1)
texnika
stabilligini
aniqlash;
2) uning
barqarorligini baholash. Birinchi holda
harakat xalaqit beruvchi omillaming (charchash, his-hayajonlar
va boshqalar) ishtirok etish natijasiga ta’siri ahamiyatsiz bo‘lgan
standart sharoitlarda (ko‘p hollarda ustma-ust bajarish,
trenirovka
mashg‘ulotlarida o ‘tkaziladigan nazorat musobaqalar jarayonida)
bajariladi. Nisbatan qulay sharoitlarda harakatlami bajarishda
natijalar va asosiy biomexanik xarakteristikalaming barqarorligi
(kichik variativligi) ulaming o ‘zlashtirilganligidan dalolat beradi.
-jadval
«30 metrga birdaniga yugurish» testi informativligi (n = 62)

Sport mahoratini obyektiv o‘lchash mumkin bo‘lmagan
sport turlarida bu qiyinchilikni sun’iy mezonlar kiritish yo‘li
bilan aylanib o‘tishga harakat qiladilar.
Masalan, jamoali
sport o‘yinlarida ekspertlar barcha o ‘yinchilarni
ulaming
mahoratlari bo‘yicha ma’lum tartibda (ya’ni, eng kuchli
2 0
ta,
50 ta yoki,
aytaylik, 100 ta o‘yinchilaming ro‘yxatini tuzadilar)
joylashtiradilar.
Sportchi egallab turgan o‘rin (rang) mezon
sifatida qaraladi hamda test informativligini
aniqlash maqsadida
bu o‘rin bilan test natijalari solishtiriladi.
3.6. Sportchilaming harakat qobiliyatlarini testlash
3.6.1. Umurtqapog‘on a sib o ‘g ‘inlaridagiharakatchanlik
Umurtqa pog‘onasi bo‘g‘inlaridagi harakatchanlikni odam o‘z
gavdasini oldinga egila olish (kattaligi) qobiliyati asosida aniqlash
mumkin. Sportchi skameykaustidaimkon qadartizzabo‘g‘inlarini
bukmasdan oxirigacha oldiga egadi. Bo‘ g‘ inlardagi
harakatchanlik
skameyka chetidan qo‘llarning o ‘rta barmoqlarigacha bo‘lgan
masofa bilan baholanadi. Agar, barmoqlar skameyka chetidan
yuqorida bo‘lsa, demak
harakatchanlik yetarli emas; barmoqlar
pastda b o isa, demak bu umurtqa pog'onasidagi harakatchanlik
yuqori darajada ekanligini anglatadi.
Yonlama harakatlarda umurtqa pog‘onasining harakatchanligi
sportchini asosiy holatda bo‘lib yon tomonga imkon qadar
oxirigacha egilganda poldan qo‘lning o‘rta barmog‘igacha
boig an masofa farqiga qarab baholanadi.
Egilish harakatlarida umurtqa pog‘onasining harakatchanligini
oMchash uchun quyidagicha yo‘l tutiladi:
sportchi
oyoqlari
yelka kenglikda turib asosiy holatdan orqaga oxirigacha egilishi
o‘lchanadi.
Bo‘yinning oltinchi va belning uchinchi umurtqalari orasidagi
masofa o‘lchanadi. Sportchi polda belini to‘g‘ri tutgan holda
o ‘tiradi, oyoqlar to ‘g‘ri holatda oldinga cho‘zilgan (tizzalar atrofi
53
polga qadalgan), qo‘llar yelka balandligida oldinga cho‘zilgan,
kaftlar pastga qaratilgan.
Boshqa sportchi, uning orqasida turib,
qo‘llaridan ushlaydi va ulami gorizontal
tekislikda oxirigacha
tortadi. Tekshirilayotgan shaxs belini bukmasligi va kaftlar
holatini o ‘zgartirmasligi lozim.
Agar qo‘llar bir-biriga yordamchining ko‘magisiz 15 sm ga
yaqinlashsa, demak sportchi o‘rta
egiluvchanlikka ega, agar
qo‘llar bir-biriga tegsa, demak bu uning egiluvchanligi o ‘rtadan
yuqori ekanligini anglatadi.
aniqlash usullari - Iqtisod-moliya

masi o‘rtasidagi farq. U sоf kapital, sоf qiymat va aksiyadоrlik kapitali
tushunchalarining sinоnimidir.
Asоslangan bоzоr qiymati
– ehtimоlga eng yaqin narx bo‘lib, ik-kala
taraf ham bitimdan manfaatdоr bo‘lgan, ixtiyoriy ravishda harakat qilgan,
bitim shartlari haqida yetarli darajada to‘liq axbоrоtga ega bo‘l-gan va bu
shartlarni adоlatli deb hisоblaydigan vaqtda kоmpaniyani оlish-sоtish ishi
ana shu narx bo‘yicha amalga оshiriladi.
Gudvill (goodwill)
– kоmpaniyaning nоmоddiy aktivlari bo‘lib, ular kоrxоnaning
imijidan, uning amaliy оbro‘sidan, mijоzlar bilan o‘za-rо
munоsabatlari
xarakteridan, jоylashgan yeridan, ishlab chiqarayotgan
mahsulоtining nоmenklaturasidan va bоshqalardan tarkib tоpadi. Gud-vill
(yaxshi nоm), оdatda,
alоhida bahоlanmaydi, balki biznesning umu-miy
bahоsiga kiradi. U biznes qiymatini kоmpleks bahоlash tarkibida fоyda
оlishning muhim manbayi bo‘lib xizmat qiladi.
-jadval
Balandlikka sakrovchi sportchilam ing yugurib kelish

ham) 0,55 dan 0,80 gacha oraliqda tebranadi. Agar aniq bir
o‘yinchining faqatgina bitta o'yindagi ma’lumotlari tahlil qilinsa,
u holda tasodifiy vaziyat va hodisalar sababli uning texnikasi
samaradorligi yuqori (masalan 0,77), boshqa o‘yinlarda esa ancha
past bo‘ladi. Shuning uchun ham o‘yinlar va yakkakurash sport
turlarida o‘yinlar yoki bellashuvlar seriyasida olingan natijalar
qiyoslanishi, ya’ni o‘rtacha arifmetik va standart og‘ishlar
solishtirilishi kerak.
Shuningdek, o‘yin va sport turlarida turli kvalifikatsion
darajadagi musobaqalarda, tarli ligalar va shu kabilarda ishtirok
etadigan sportchilamingtexnikasini o‘zaro bir-biri bilansolishtirish
mumkin emas.
Masalan, oliy va birinchiligada o‘ynaydigan
futbolchilaming texnik samaradorligi koeffitsiyentlari bir xil
bo‘lishi mumkin, lekin bundan ularning o ‘yin usullarini birday
yaxshi bajarishlari kelib chiqmaydi. Qachon-ki ikkinchi liga
jamoalari o'zaro o‘ynayotganida o ‘yin harakatlari samaradorligi
yetarlicha katta bo‘ladi.
Agarda xuddi shunday jamoa oliy
liga jamoasi bilan bellashsa, u holda uning o ‘yin texnikasi
samaradorligi ko‘rsatkichlari keskin pasayib ketadi.
Texnikaning harakatlanish potensialini amalga oshirishga
asoslangan
samaradorligini
baholash
usullari
musobaqa
mashqlarida ko‘rsatgan natijalarini ushbu sportchi a’lo darajadagi
(eng samarali) harakat texnikasini egallagan holda ko‘rsatishi
mumkin bo‘lgan natija bilan solishtirishdan tashkil topgan.
Muammoni hal qilishda umumiy yondashish quyidagicha.
MaTum-ki, harakatlanish imkoniyatlari (ular mazkur holda
harakatlanish potensiali - Tarbiyainstituti b. B. Musayev

Eng oddiy holda (afsuski, bunday hoi ko‘pchilik mashqlami
bajarishda bo‘lmaydi) texnika
samaradorligi quyidagicha
aniqlanadi.
Sportchi biron-bir topshiriqni (masalan, yerga
qo‘yilgan koptoklami oralab «ilonsimon» yugurishni)
bajaradi,
undan keyin uni texnik jihatdan murakkablashgan sharoitlarda
(koptokni oyoq bilan tepib olib yurish bilan) takrorlaydi. Ikki
holda mashqni bajarishga sarflangan vaqtning farqi
sportchining
texnik mahoratini xarakterlaydi.
10.9. Texnika samaradorligini baholash turlari
Texnik mahorat (TM)ni baholashning uchta turi o‘zaro
farqlanadi:
1)
integral baholash - mashqni yaxlit holda bajarish texnikasi
samaradorligi baholanadi. Biron - bir sportchining texnikasi
yetarlicha takomillashmagan, biroq
aynan uning xatosi nimadan
iborat ekanligi aniq emas bo‘lgan holda amalga oshiriladigan
texnika samaradorligini baholash bunga misol b o ia oladi;
2)
differensial baholash - musobaqa va trenirovka mashqla
rining ayrim elementlarini baholash bilan bog‘liq.
Bunga
vaqt intervallari uzunligi bo‘yicha
eshkak eshish texnikasi
samaradorligini baholash misol bo‘lishi mumkin;
3)
differensialyig‘indi baholash - har bir element bo‘yicha
texnika samaradorligi aniqlangandan keyin baholar qo‘shiladi va
sportchi texnik mahoratining umumiy bahosi chiqariladi.
Hozirgi vaqtda differensial
baholash eng keng tarqalgan
usul hisoblanadi. Bunday bahoni chiqarish muolajasi quyidagi
bosqichlami o‘z ichiga oladi:
III bob. ELEKTRON BIZNES TIZIMINING ASOSIY

An’anaviy iqtisodiy model
Internet iqtisodiyoti modeli
Tovar va xizmatlar tarqalishining mu-
rakkabligi
Yetarli darajada katta miqdordagi xari-
dorlar (iste’molchilar) o‘rtasida tovar va
xizmatlarning tarqalishida aytarli dara-
jada qiyinchiliklarning yo‘qligi
Kapitalning ishlatilishini biznes-reja ish-
lab chiqish orqali aniq asoslab berish za-
rurligi sababli kapital jalb qilishning
murakkabligi
Kapital bevosita savdo mahsulot hisob-
lanadi, bu esa uning jalb qilinishini an-
cha soddalashtiradi
An’anaviy magazinlarning real samara-
dorligi ularning bir-ikki yil ishlaganla-
ridan so‘ng aniqlanadi
Elektron magazinlarning faoliyat yuri-
tish samaradorligi bir necha oy ishlagan-
dayoq ma’lum bo‘ladi
Innovatsiyalar to‘g‘risidagi ma’lumotlar
maxfiy axborotlar kategoriyasiga kiriti-
ladi
Innovatsiyalar (yangiliklar) to‘g‘risidagi
ma’lumotlardan elektron biznesning is-
talgan qatnashchisi foydalanishi mum-
kin
Real sharoitda ishlovchi magazinlar tar-
mog‘iga potensial xaridorlarning borishi
ularning turli joylarda joylashgani va
shuning uchun yo‘lga ko‘p vaqt ketishi
sababli qiyinligi
Virtual savdo markazlari tarmog‘ini tez
aylanib chiqish magazinlarga jismonan
tashrif buyurishni talab qilmaydigan
yo‘l ko‘rsatishning elektron vositalarni
qo‘llash hisobiga juda soddalashtirilgan
Tovar va xizmatlar haqini to‘lash uchun
ko‘pincha «jonli pullar»dan foydalanish
Tovar va xizmatlar haqini to‘lash uchun
ko‘pincha elektron (raqamli) pullardan
foydalanish
Reja: Papkalarni yaratish. Mahalliy kompyuterlarda resurslarni himoya qilish

|
Reja: Papkalarni yaratish. Mahalliy kompyuterlarda resurslarni himoya qilish
|
Sana | 08.10.2024 | Hajmi | 1,65 Kb. | | #274082 |
Bog'liq 13-Mavzu Papkalarni yaratish va mahalliy kompyuterlarda resursl-fayllar.org
13-Mavzu: Papkalarni yaratish va mahalliy kompyuterlarda resurslarni himoya qilish
13-Mavzu: Papkalarni yaratish va mahalliy kompyuterlarda resurslarni himoya qilish . Reja: Papkalarni yaratish. Mahalliy kompyuterlarda resurslarni himoya qilish. Mening kompyuterim papkasini ishlatib: Mening kompyuterim papkasini uning belgichasi bo’yicha sichqonchani ikki marta shiqirlatib oching; yangi papkani qo’ymoqchi bo’lgan diskni va papkani tanlang va uni sichqonchani ikki marta shiqirlatib oching;
Virus –bu, kompyuterda nojoiz harakatlarni bajarish uchun va o‘zini fayllar hamda dasturlarga qo‘shish imkoniga ega bo‘lgan, o‘z-o‘zini tiklovchi dasturiy kod. Bundan tashqari "черви" va “троянские кони” kabi dasturlar mavjud.
“Qurtlar”- bu tarmoqdagi kompyuterlarni zararlantirish uchun tarmoq orqali kompyuterlarga kirib, disk maydonini egallab, kompyuter ishini pasaytiradigan, lekin boshqa fayllarni o‘chirmaydigan va o‘zgartirmaydigan o‘z-o‘zini tiklovchi dasturiy kod. “Троянский конь” – bu o‘z-o‘zini tiklamaydigan, lekin kompyuterdagi parol, elektron pochta manzili orqali ba’zi bir ma’lumotlarni, hamda qayd yozuvlarni nomini va sonini, yaratuvchiga internet orqali qaytaradigan, qidiruvchi dasturiy kod Qanday atalmasin, bu kodlar anchagina zarar yetkazishi mumkin.
http://fayllar.org
|
| |
Biznes qiymatini bahоlashga yondashish

Bahоlash subyekti
Biznesni bahоlashning maqsadi
Kоrxоna yuridik shaxs si-
fatida
Kоrxоnani rivоjlantirish biznes-rejasini ishlab chiqish
Aksiyalar chiqarishni asоslash
Iqtisоdiy xavfsizlikni ta’minlash
Menejment samaradоrligi darajasini bahоlash
Mulkdоr
Mulkni ishlatishning eng samarali variantni tanlash
Kоmpaniya tarkibini o‘zgartirishda birlashtiruvchi yo-ki
bo‘luvchi balans tuzish
Kоrxоna yoki uning ulushini оldi-sоtdisida narxlarni
asоslash
Kоrxоnani tartibli tugatishda tushum miqdоrini aniqlash
Mamlakat bo‘yicha xatarsiz darоmad stavkasini pasaytirishda dav-
latning rоli g‘оyat katta.
Pul оqimlarini bоshqarish pul оqimining hamma pоzitsiyalari bo‘-
yicha, shuningdek, bu pоzitsiyalarga ta’sir ko‘rsatadigan hamma оmillar
bo‘yicha amalga оshiriladi. Bunday bоshqaruv ikki turga: jоriy bоshqa-
rish va istiqbоlli bоshqarishga bo‘linadi. Pul оqimlarini istiqbоlli bоsh-
qarish kоrxоnani restrukturizatsiya qilish bilan bоg‘liq. Jiddiy tashkiliy
tadbirlarni, tubdan rekоnstruksiyalashni, mоdernizatsiyalashni amalga
оshirish, nоu-xau jоriy etish, ishlab chiqarishning tarkibini оptimallash,
chiqarilayotgan mahsulоt sifatini ancha оshirish va hоkazоlar nazarda
tutiladi. Muqоbil variantlardan faqat kоrxоnaning qiymati maksimal da-
rajada o‘sishini ta’minlaydigan investitsiya lоyihasigina amalda ro‘yob-ga
chiqarilish huquqiga ega. Biznes qiymatini eng ko‘p darajada ko‘-
paytiradigan investitsiya lоyihasini tanlab оlish asоsini ko‘p maqsadli
yondashuv tashkil etadigan zamоnaviy matematik usullarni qo‘llashni
nazarda tutadi.
KQB tizimining samarali amalga оshirilishi pul оqimlarini munta-zam
mоnitоring va tahlil qilish vоsitasida ta’minlanishi mumkin. Shu bi-lan
birga, pul оqimlarining ayrim kоmpоnentlariga ta’sir ko‘rsatadigan ichki
оmillarning ham, tashqi оmillarning ham ta’sirini tahlil qilish ke-rak
bo‘ladi.
Biznes qiymatini bahоlashning u yoki bu usulini tanlashga ushbu
bahоlashni amalga оshirishdan ko‘zlanayotgan maqsad sabab bo‘ladi.
Turli subyektlar tоmоnidan biznesni bahоlashning ehtimоliy maqsad-
larining taxminiy tasniflanishi 6.27-jadvalda keltirilgan.
“Elektron pullar”dan foydalanuvchi sxemalarning kamchilik-

|
“Elektron pullar”dan foydalanuvchi sxemalarning kamchilik-Bog'liq A T KENJABOYEV, M YU JUMANIYAZOVA ELEKTRON BIZNES ASOSLARI O`quv“Elektron pullar”dan foydalanuvchi sxemalarning kamchilik-
lari esa quyidagilardir:
– kupyuralarni oldindan sotib olish zaruriyati;
– kredit taklif qilish imkoniyatining yo‘qligi.
Elektron naqd pullar SETga o‘rindosh tizimlar bilan yetarlicha yax-
shi raqobatga kirisha oladilar.
Elektron biznes va to‘lov tizimlarini ishlab chiqarishga ixtisoslash-
gan aksariyat kompaniyalar qiyin ahvolda qoldilar: Stavkani nimaga
qo‘yish kerak, SET tizimidagi to‘lovlargami yoki naqd pul bilan amalga
oshiriladigan to‘lovlargami? Agar yaqin o‘tmishda ikkinchi variantga
to‘liq ishongan bo‘lsalar, hozirda bunday ishonch deyarli yo‘q. Ba’zi
tadqiqotlarga ko‘ra, konservativ kredit kartochkalarini baribir elektron
naqd pullar siqib chiqaradi.
4.2. To‘lov tizimlari, ularning afzalliklari va kamchiliklari
To‘lov tizimi – bu to‘lov vositasi sifatida (standartda ko‘rsatilgan bank
plastik kartalari yoki elektron naqd pullar) pulni saqlovchilardan (disklar,
smart-kartalar) foydalanishni ta’minlovchi zaruriy dasturiy vositalar yi-
g‘indisidir. To‘lov tizimlari elektron biznes tizimi infrastrukturasining aso-
siy elementlaridan biridir. Elektron biznes tizimida savdoni takomillashti-
rishni amalda qo‘llash ancha ishonchli, istiqbolli va iqtisodiy samarador
to‘lov tizimlarini qo‘llash zaruriyati bilan juda ahamiyatlidir.
Har qanday to‘lov tizimi optimalligining asosiy mezonlari quyida-
gilar hisoblanadi:
1. Transaksiyani amalga oshirish bahosi.
2. Tizim qatnashchilarining javobgarlik (majburiyatlari) darajasi
(masshtabi).
3. Xavfsizlik darajasi (ishonchlilik, tizimga kirishga qarshi tura
olish, maxfiylik).
4. Salohiyatli mijozlarni jalb qilish darajasi.
5. Interfeysning qulayligi.
Hozirga qadar yuzdan ortiq to‘lov tizimlari ishlab chiqilgan. Ular-
ning soni doim ortib boradi. Bu tizimlarga aniq tahliliy baho berishning
69
|
| |
QUYIDAGILAR TAQIQLANADI - «energo-mexanika» fakul’teti «mashinasozlik texnologiyasi» kafedrasi

|
«energo-mexanika» fakul’teti «mashinasozlik texnologiyasi» kafedrasi
|
bet | 32/41 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 258,5 Kb. | | #155392 |
Bog'liq 3. Amaliy mashg`ulotlar12. QUYIDAGILAR TAQIQLANADI:
12.1 .Qo'lqoplarda va rezinali(napalchik) barmoqg'ilofsiz bintlangan barmoqlar bilan stanokda ishlash;
12.2. Stanokni ishlayotganda saqlovchi va himoyalovchi qurilmalarni ochish va olib qo'yish;
12.3. Mustaqil ravishda stanokni ta'mirlash.
AVARIYA VAZIYATLARIDAGI XAVFSIZLIK TALABLARI
13. Ish joyida avariya vaziyatlari yuzaga kelgan vaqtda tish qirquvchilar quyidagilarga majbur:
13.1. Stanokni o'chirib qo'yish va ishlar rahbariga voqea haqida zudlik bilan xabar berish;
13.2. Yong'in ro'y bergan vaziyatlarda bir vaqtda yong'indan saqlash xizmatini chaqirish, mavjud bo'lgan yong'in o'chirish vositalari bilan o'chirishga kirishish;
13.3. Jabrlanganlar bo'lsa, jabrlanganning hayoti va sog'ligiga xavf soluvchi xavfli omillarning organizmga ta'sirni yo'qotish (elektr toki ta'siridan ozod qilish, yonib turgan kiyimni o'chirish va boshqalar), uning holatini baholash;
13.4. Jabrlanuvchini qutkarish bo'yicha shoshilinch tartibda zarur bo'lgan choralarni ko'rish (nafas olish yo'llarini tiklash, sun'iy nafas berish, yurakka tashqi massaj qilish, qon ketishini to'xtatish, bog'lama qo'yish va shu kabilar);
13.5. Tibbiy tez yordamni chaqirish, yoxud jabrlanuvchini yaqin atrofdagi davolash muassasasiga transportda yetkazish choralarini ko'rish;
13.6. Voqea yuz bergan joyda imkon boricha vaziyatni saqlab qolish.
ISh TUGAGANDAN KEYINGI XAVFSIZLIK TALABLARI
14. Stanokni elektr tarmog'idan o'chirish.
15. Detallar, moslamalar va asboblarni ular uchun maxsus ajratilgan joyga olib qo'yish.
16. Ish joyini tartibga keltirish, qirindilarni olib tashlash, stanokni kir va moylardan artib tozalash, stanokni ishqalanadigan qismlarini moylash.
17. Ish kiyim va oyoq kiyimlarni shkafga yoki maxsus jihozlangan xonaga olib qo'yish.
18. Ish vaktida aniqlangan barcha nosozlik haqida rahbarga xabar berish.
19. Yuz-qo'lni iliq suvda sovun bilan yuvish yoki dush qabul qilish.
|
| |
ISh BOShLAShDAN OLDINGI XAVFSIZLIK QOIDALARI

|
ISh BOShLAShDAN OLDINGI XAVFSIZLIK QOIDALARI
|
bet | 20/41 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 258,5 Kb. | | #155392 |
Bog'liq 3. Amaliy mashg`ulotlarISh BOShLAShDAN OLDINGI XAVFSIZLIK QOIDALARI
6. Ish boshlashdan oldin teshik yo'nib kengaytiruvchi tokar quyidagilarga majbur:
6.1. soha me'yorlarida ko'zda tutilgan maxsus kiyimni, maxsus poyabzalni va saqlagich ko'zoynakni kiyish va tartibga solish, sochlarni bosh kiyimi ostiga olib qo'yish;
6.2. mahalliy yorug'likni shunday rostlash kerakki, ish zonasi yetarlicha yoritilgan bo'lishi va yorug'lik ko'zni qamashtirmasin;
7.Quyidagilarni tekshirish lozim:
7.1.asbob va moslamalar mavjudligi va yaroqliligini;
7.2. blokirovka, saqlovchi moslamalar, zaminlash yaroqliligini va jihoz sozligini;
7.3. tishli g'ildiraklar, uzatma tasmalari, valiklar, uzatmalar va hokazolar mavjudligini va ishga yaroqliligini, xamda elektr apparaturaning tok uzatuvchi qismlar holatini;
7.4. uchadigan qirindilardan, sovitish suyuqliklaridan saqlovchi moslamalar yaroqliligini;
7.5. asbobni mahkamlash qurilmalar yaroqliligini;
7.6. oyoq ostiga qo'yiladigan yog'och panjara mavjudligini va yaroqliligini;
7.7. stanok ishdan chiqishiga, ishlov berilayotgan detal buzilishiga va odamlar jarohatlanishiga olib keluvchi avariya holatlarida stanokni uzish uchun mo'ljallangan stanokning harakatlanuvchi tugunlarning (stol, ustun, shpindel babkasi) avariya uzgich (ajratgich) ishini;
7.8. harakatlanuvchi qismlar (shpindel babkasi, shpindel pastki chang'isi) ruxsat etilgan holatidan tashqariga o'tib ketishiga yo'l qo'ymaydigan oxirgi uzgichlar ishlashini;
7.9. shpindel babkasi o'z-o'zidan tushishiga yo'l qo'ymaydigan moslama ishini;
7.10. tros uzilgan taqdirda posangi tushib ketishiga yo'l qo'ymaydigan qurilma bilan jihozlangan muvozanatlashtiruvchi mexanizmni;
7.11. elektr energiya ta'minoti to'xtatilgan holatlarda asbobni ishonchli mahkamlash moslamasi ishlashini;
7.12. gidrostansiya ishlashini (gidrostansiya uzilgan bo'lsa stanok ishlamaydi).
8. Stanokni salt yurishda sinab ko'rish va quyidagilarni tekshirish:
8.1. boshqarish organlarining sozligini (asosiy harakat, uzatish, ishga tushirish, harakatni to'xtatish mexanizmlari);
8.2. moylash va sovitish tizimlari sozligini
9. Ish xavfsizligi to'liq ta'minlanmaganida teshik yo'nib kengaytiruvchi tokar o'z mulohazalarini ustasiga aytish va ular bartaraf etilganga qadar ishga kirishmasligi shart.
|
| |
-Amaliy mashg’ulot - «energo-mexanika» fakul’teti «mashinasozlik texnologiyasi» kafedrasi

|
«energo-mexanika» fakul’teti «mashinasozlik texnologiyasi» kafedrasi
|
bet | 19/41 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 258,5 Kb. | | #155392 |
Bog'liq 3. Amaliy mashg`ulotlar6-Amaliy mashg’ulot
Teshik yo'nib kengaytiruvchi tokar uchun
ishchi joyidagi yo’riqnomalar bo’yicha talablar
Reja:
1. Xavfsizlikning umumiy talablari.
2.Ish boshlashdan oldingi xavfsizlik talablari
3.Ish vaqtidagi xavfsizlik talablari
4.Avariya vaziyatlardagi xavfsizlik talablari
5.Ish tugagandan keying xavfsizlik talablari
XAVFSIZLIKNING UMUMIY TALABLARI
1. Mazkur yo'riqnoma universal yo'nib kengaytirish stanoklarida detallarga ishlov beruvchi (parmalash, zenkovkalash, yo'nib kengaytirish, frezalash, rezba ochish, teshiklarni yo'nish) teshik yo'nib kengaytiruvchi tokar uchun mo'ljallangan.
2. Teshik yo'nib kengaytiruvchi tokar bo'lib ishlashga ruxsat beriladigan shaxslar:
2.1. 18 yoshdan kichik bo'lmaganlar;
2.2. tibbiy ko'rikdan o'tganlar;
2.3. kasbiy ko'nikmaga ega bo'lganlar, "Mehnat muhofazasi bo'yicha o'qishni tashkil qilish va bilimlarni sinash to'g'risida"gi Nizomga muvofiq ishlarning xavfsiz usul va yo'llari bo'yicha o'qiganlar, bilimlari sinalgan va belgilangan shakldagi guvohnoma olganlar;
2.4. Nizomga muvofiq kirish instruktajini, shuningdek bevosita ish joyida xavfsizlik texnikasi bo'yicha instruktajni o'tganlar;
2.5. yuk ko'tarish mexanizmlari bilan ishlash lozim bo'lganda "Mehnat muhofazasi bo'yicha o'qishni tashkil qilish va bilimlarni sinash to'g'risida"gi Nizomga muvofiq qo'shimcha o'qishni va xavfsizlik texnikasi bo'yicha instruktajni o'tish.
3. Teshik yo'nib kengaytiruvchi tokar quyidagilarga majbur:
3.1. ichki mehnat tartibi qoidalarini bajarish;
3.2. belgilanmagan joylarda chekmaslik va korxona hududida spirtli ichimliklarni iste'mol qilmaslik;
3.3. ushbu yo'riqnomaning talablarini bajarish;
3.4. ish vaqtida yonida ishni bajarishning xavfsiz usul va yo'llari bo'yicha bilimlari sinalganligi haqidagi guvohnoma bo'lishi;
3.5. berilgan maxsus kiyimdan, maxsus poyafzaldan, saqlagich ko'zoynakdan, hamda saqlovchi moslamalar foydalanish;
3.6. yong'in xavfsizligi talablarini bajarish;
3.7. baxtsiz hodisalar ro'y berganda jabrlanganlarga birinchi yordamni ko'rsata olish, voqea sodir bo'lgan joyda imkoni boricha vaziyatni saqlab turish va bu haqida bevosita rahbarga xabar berish;
3.8. ishni bajarganda shaxsiy gigiena qoidalariga amal qilish;
3.9. stanokda aniqlangan nosozliklari va xavfsizlik talablarining buzilishining boshqa holatlari haqida ustasiga xabar qilish va tegishli choralar ko'rilganga qadar ishga kirishmaslik;
3.10. ishlayotgan stanokni ekspluatasiya qilish (foydalanish) bo'yicha zavod yo'riqnomasini bilish va bajarish.
4. Teshik yo'nib kengaytiruvchi tokarning ish joyidagi xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari:
4.1. elektr toki bilan shikastlanish xavfi;
4.2. detallarga ishlov berganda metall qirindilar bilan jarohatlanish xavfi.
5. Ushbu yo'riqnoma talablarini bajarmaslik, ishlab chiqarish intizomini buzish hisoblanadi, bunda aybdorlar IMTQ ga muvofiq belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladi.
|
| |
-Variant - O’zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi toshkent davlat pedagogika Universiteti Navoiy davlat...

2. Venera massasi Yer massasining necha qismini tashkil etadi?
C. 0,06
B. 176
B. 56,85
C. 245
C. 0
B. 1000
C. 100000
D.*10000000
C. 24,1
C. 9,8
26
A. 0,4
B.*0,7
C. 1,52
D. 5,2
12. Oydagi (ko’rinmas tomonidagi) kraterlarga kimlarning nomi
berilgan?
A. ijtimoiy-gumanitar, adabiyot namoyondalarining
B. dunyodagi buyuk ayollarning nomi
C.*kosmonavt va astronavtlarning nomi
D. astronomlarning nomi
13. Venera atmosferasining kimyoviy tarkibi asosan qaysi element
yoki moddadan iborat?
A.*karbonat angidrid B. geliy
C. vodorod
D. metan
14. Marsning Quyosh atrofida aylanish davri necha Mars yiliga
teng?
A. 687
B. 730
C. 710
D.*669
15. Quyosh sistemasidagi eng baland tog’ qaysi planetada
joylashgan?
A. Yer
B. Venera
C. Merkuriy
D.*Mars
16. Quyosh sistemasidagi eng baland tog’ning balandligi qancha?
A. 8
B. 9
C. 20
D.*21
17. Quyosh sistemasidagi eng baland tog’ning nomini ayting
A.Himolay
B.*Olimp
C. Maksvell
D. And
18. Venera planetasidagi eng baland tog’ nomini ayting.
A. Himolay
B.*Olimp
C. Maksvell
D. And
19. Veneradagi eng baland tog’ning balandligi necha km?
A.*8
B. 9
C. 20
D. 21
20. Mars va Yer orasidagi buyuk ro’para turish necha yilda bir
marta kuzatiladi?
A. 10
B.*17
C. 20
D. 27
21. Quyosh sistemasidagi qaysi planetaning ekssentrisiteti eng
kichik?
27
A. Merkuriy
B.*Venera
C. Yer
D. Mars
22. Quyosh sistemasidagi qaysi planetaning ekssentrisiteti eng
katta?
A.*Merkuriy
B. Venera
C. Yer
D. Mars
23. Merkuriy planetasining radiusi necha km?
A.*2439
B. 3394
C. 6051
D. 71400
24. Venera planetasining radiusi necha km?
A. 2439
B. 3394
C.*6051
D. 71400
25. Mars planetasining radiusi necha km?
A. 2439
B.*3394
C. 6051
D. 71400
26. Venera planetasiga yetish uchun kosmik kemalarga Yerdan
nech km/sek start tezlik berish kerak?
A.*11,46
B. 11,57
C. 13,49
D. 14,22
27. Merkuriy planetasiga yetish uchun kosmik kemalarga Yerdan
necha km/sek start tezlik berish kerak?
A. 11,46
B. 11,57
C.*13,49
D. 14,22
28. Mars planetasiga yetish uchun kosmik kemalarga Yerdan nech
km/sek start tezlik berish kerak?
A.11,46
B.*11,57
C. 13,49
D. 14,22
29. Quyoshning o’rtacha zichligi nech kg/m
3
?
A.*1410
B. 1540
C. 1700
D. 1650
30. Quyoshning 1 sekund davomida chiqarayotgan energiyasi
necha Joul?
A.*4·10
26
B. 4·10
23
C. 4·10
28
D. 4·0
20
31. Quyosh nurlanishi tufayli har sekundda necha million tonna
massa yo’qotadi?
A.*4
B. 5
C. 6
D. 7
Virtual O‘yinlar - 4-amaliy ish topshirig’i Fan “Ta’lim nazariyasi”

|
4-amaliy ish topshirig’i Fan “Ta’lim nazariyasi”
|
bet | 3/3 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 34,47 Kb. | | #111152 |
Bog'liq ta\'lim nazariya nbVirtual O‘yinlar: Virtual o‘yinlar orqali talabalar dars mavzusini interaktiv tarzda o‘rganishadi. Misol uchun, tarixiy hikoyalar yoki matematik topshiriqlarini yechish orqali o‘qitish.
Qayg‘uli Topshiriqlar:
Talabalarga qayg‘uli va jaddiy topshiriqlar berish. Masalan, darsning mavzusi bilan bog‘liq ravishda sherlar yozish, kichik dramatik usullarda dramatik mukofot topshirish va boshqalar.
Dunyodagi Muhit Bilan Bog‘liq O‘yinlar:
Dars mavzusini dunyodagi muhit bilan bog‘liq o‘yinlar orqali o‘qitish. Ekologiya, ijtimoiy adolat, va boshqalar mavzular orqali talabalarni ma’lum bir mavzuda tajriba olishga chaqirish.
Ijodiy Mashg‘ulotlar va San'atiy O‘yinlar:
Ijodiy Mashg‘ulotlar: Rang-barang materiallardan foydalanish orqali ijodiy mashg‘ulotlar tashkil etish. Bu talabalarni ijodiy fikrlash va harakat qilishga chaqiradi.
San'atiy O‘yinlar: Musiqa, rassomlik, teatrlar, va boshqa san'atlar orqali talabalar o‘zlarini ifodalash va ijodiyliklarini namoyish etishadi.
Ijtimoiy Qatnashuv O‘yinlari:
Interaktiv klublar, qishloq xo‘jaligi, va ijtimoiy xizmatlar orqali ijtimoiy qatnashuv o‘yinlarini o‘rganish. Talabalarni jamoatdan foydalanishga, kompaniyalar, yaxud hikoyalar qurishga chaqiradi.
2. SCAMPER, bir tuzilish yoki vazifani yangi yaratish uchun fikrlash va taqdim etish uchun ishlatiladigan kreativlik texnikasidir. SCAMPER so'zi, har bir harfini o'z birinchi so'zining bosh harfi bo'lgan so'zlar jamlanmasidan kelib chiqqan nominalarni ifodalaydi. SCAMPER qator qismlardan iborat:
S - Substitute (Almashtirish): Nima almashtirilishi mumkin?
C - Combine (Birlashtirish): Nima birlashtirish orqali yangilik qo'shish mumkin?
A - Adapt (Moslashtirish): Nima moslashtirish orqali o'zgartirish mumkin?
M - Modify (O'zgartirish): Nima o'zgartirish orqali yangi narsa yaratish mumkin?
P - Put to another use (Boshqa maqsadda ishlatish): Nima boshqa maqsadda ishlatish orqali foydalanish mumkin?
E - Eliminate (Olib tashlash): Nima olib tashlash orqali osonlashish mumkin?
R - Rearrange (Tartiblash): Nima yangi tartibda joylashtirish orqali foydalanish mumkin?
|
| |
ISh BOShLAShDAN OLDINGI XAVFSIZLIK TALABLARI

|
ISh BOShLAShDAN OLDINGI XAVFSIZLIK TALABLARI
|
bet | 24/41 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 258,5 Kb. | | #155392 |
Bog'liq 3. Amaliy mashg`ulotlarISh BOShLAShDAN OLDINGI XAVFSIZLIK TALABLARI
7. Ish boshlashdan oldin frezalovchi quyidagilarga majbur:
Jarayonning texnologik xartasi bilan tanishish
7.1. tarmoq me'yorlarida ko'zda tutilgan ishlarni bajarish uchun zarur bo'lgan maxsus kiyimni, maxsus poyafzalni va berilgan individual himoya vositalarini (himoya ko'zoynagini) kiyish va tartibga solish;
7.2. blokirovkalash va saqlash qurilmalari, zaminlash (zazemlenie) konturi mavjudligi va ishga yaroqligini va jihozlarning ishga yaroqligini tekshirish;
7.3. stanokning mahalliy yoritishini ishchi zonaning yetarlicha yoritadigan va yorug'lik ko'zni qamashtirmaydigan qilib rostlash;
7.4. asbob va moslamalar mavjudligini va ishga yaroqliligini tekshirish;
7.5. tishli g'ildiraklar, uzatma tasmalari, valiklar, yuritmalar va hokazolarni hamda elektr apparatlarning tok o'tkazuvchi qismlarini, saqlovchi qurilmalarni qirindi va sovitish suyuqliklardan himoya qilish uchun to'siqlar, asboblar qotirilishi uchun qurilmalar mavjudligini va ishga yaroqliligini tekshirish;
7.6. ulash va almashlab ulash richaglarini to'xtatib qo'yish (fiksasiyasi)ning yaroqligini tekshirish (salt yurishdan ishchi yurishga o'z o'zidan qo'shilib ketish ehtimoli yo'qligini tekshirish lozim).
7.7. oyoq ostiga qo'yiladigan yog'och panjara mavjudligini tekshirish;
7.8. ishlab chiqarish sanitariyasi talablariga rioya qilish.
8. Stanokni salt yurishda sinab ko'rishi va quyidagilarni tekshirishi lozim:
8.1. boshqarish organlar (bosh harakat, uzatish (podacha), ishga tushirish, harakatni to'xtatish mexanizmlari va boshqalar)ning yaroqliligini, stanokning harakatlanuvchi qismlarida, ayniqsa supportning ko'ndalang va bo'ylama sirpang'ich (salazki)larida qadalishlar va ortiqcha bo'sh joy yo'qligiga ishonch hosil qilish;
8.2. moylash va sovitish tizimlarining yaroqliligini.
Ish stolidan barcha o'zga narsalarni: kalitlar, qisuvchi detallar, qo'lqoplar, ilgaklar va hokazolar olib qo'yish;
9. Sovitish suyuqligini yetkazuvchi shlanglarni stanokning harakatlanuvchi qismlari va kesish asboblariga tegmaydigan qilib joylashtirish, sovutish suyuqligini faqatgina nasos yordamida etkazib berish;
10. Ish xavfsizligi to'liq ta'minlanmaganda frezalovchi o'z mulohazalarini ustaga xabar qilishi va tegishli choralar ko'rilmaguncha ishga kirishmasligi kerak.
|
| |
O’lchash xatoliklarining turlari

|
O’lchash xatoliklarining turlari
|
bet | 19/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1) O’lchash xatoliklarining turlari
O’lchash xatoliklari ifodalanishiga qarab quyidagi turlarga bo’linadi:
Absolyut xatolik. Bu xatolik kattalik qanday birliklarda ifodalanayotgan bo’lsa, shu birlikda tavsiflanadi. Masalan, 0,2 V; 1,5 µm va h.k. Mutlaq quyidagicha aniqlanadi:
Δ = Ax-Ach=Ax-Ao ,
bu yerda, Ax -o’lchash natijasi; Ach -kattalikning chinakam qiymati; Ao - kattalikning haqiqiy qiymati;
Absolyut xatolikni teskari ishora bilan olingani tuzatma deb ataladi. Δ
=−
Nisbiy xatolik – deganda absolyut xatolikni o’lchanadigan kattalikning
haqiqiy qiymatiga nisbatini foizlarda olinganiga aytiladi va quyidagicha aniqlanadi:
β Ax A0 100%
A0
Absolyut xatolikni asbob ko’rsatishining eng maksimal qiymatiga nisbatini foizlarda olingani-keltirilgan xatolik deb ataladi.
βk A
100%
x max
O`lchash xatoliklarining tabaqalanishi
Ifodalanishiga qarab
O`lchash jarayonida o`lchanadigan kattalikni o`zgarishiga qarab
Mohiyati, tavsiflari va bartaraf etish imkoniyatlariga qarab
Tasodifiy
Qo`pol
Mumtazam
Dinamik
Statik
Nisbiy
Absolyut
Statik xatolik – vaqt mobaynida kattalikning o’zgarishiga bog’liq bo’lmagan xatolikdir. O’lchash vositalarining statik xatoligi shu vosita bilan o’zgarmas kattalikni o’lchashda hosil bo’ladi.
|
| |
Xususiy dinamik xususiyat –

|
Xususiy dinamik xususiyat –
|
bet | 18/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1)Xususiy dinamik xususiyat – bunga o’lchash vositasining ta’sirlanish vaqti (asbob ko’rsatishining to’xtash vaqti), dempfirlash koeffitsienti, xususiy rezonans chastotasining qiymati kabilar kiradi.
O’lchash vositalarining yana muhim xususiyatlaridan biri – ishonchliligi
(chidamliligi) bo’lib, u o’lchash vositasining ma’lum o’lchash sharoitida,
belgilangan vaqt mobaynida o’z metrologik xususiyatlarini (ko’rsatkichlarini) saqlashidir. Bu ko’rsatkichlarni chegaradan chiqib ketishi abobni layoqatligi pasayib ketganligidan dalolat beradi. O’lchash asbobining ishonchliligi, odatda, buzilmasdan ishlash ehtimolligi bilan baholanadi.
Nazorat sinov savollari
O‘lchаsh vоsitаlаrining mеtrоlоgik xususiyatlаri dеgаndа nimаni tushunаsiz?
O‘zgаrtish funksiyasi, o‘zgаrtish kоeffisiеnti nimа?
Sеzgirlik, sеzgirlik оstоnаsi dеb nimаgа аytilаdi?
Аniqlik klаssi dеb nimаgа аytilаdi?
O‘lchаsh diаpаzоni, shkаlаning bir bo‘linmа qiymаti dеgаndа nimаni tushunаsiz?
Ishоnchliligi, buzilmаsdаn ishlаsh ehtimоlligi dеb nimаgа аytilаdi?
Vаriаsiya dеb nimаgа аytilаdi?
Аniqlik klаssi bilаn xаtоlik o‘rtаsidа qаndаy bоg‘liqlik bоr?
6 – mа’ruzа. O‘lchаsh xаtоliklаri.
Rеjа: 1. Xаtоlik to‘g‘risidа umumiy tushunchа.
Xаtоlikni kеltirib chiqаruvchi sаbаblаr.
Xаtоlik turlаri.
Tаyanch so‘zlаr: аbsоlyut xаtоlik, nisbiy xаtоlik, аdditiv, mul’tiplikаtiv xаtоlik, qo‘pоl xаtоlik, instrumеntаl xаtоlik.
O’lchash xatoligi va uni keltirib chiqaruvchi sabalari
O’lchash xatoligi deb, o’lchash natijasini o’lchanadigan kattalikning chinakam (haqiqiy) qiymatidan chetlashuviga (og’ishuviga) aytiladi.
O’lchash xatoliklari turli sabablarga ko’ra turlicha ko’rinishda namoyon bo’lishi mumkin. Bu sabablar qatoriga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:
o’lchash vositalarining zanjirida o’lchash ma’lumotini olish, saqlash, o’zgartirish va tavsiya etish bilan bog’liq sabablar;
o’lchash ob’yektini o’lchash joyiga (pozitsiyasiga) o’rnatishdan kelib chiquvchi sabablar;
o’lchash vositasi va ob’yektiga nisbatan tashqi ta’sirlar (temperatura yoki bosimning o’zgarishi, elektr va magnit maydonlarining ta’siri, turli tebranishlar va
x.k) dan kelib chiquvchi sabablar;
- o’lchash o’byektining xususiyatlaridan kelib chiquvchi sabablar; operatorning malakasi va shu kabilar.
O’lchash xatoliklarini kelib chiqish sabablarini tahlil qilishda eng avvalo o’lchash natijasiga salmoqli ta’sir etuvchilarni aniqlash lozim bo’ladi.
|
| |
Dinamik xatoliklar - Ma’lumotlar. Rеjа

Dinamik xatoliklar – o’lchanayotgan kattalikning vaqt mobaynida o’zgarishiga bog’liq bo’lgan xatoliklar sanaladi. Dinamik xatoliklarning vujudga kelishi o’lchash vositalarining o’lchash zanjiridagi tarkibiy elementlarning inertsiyasi tufayli deb izohlanadi. Bunday o’lchash zanjiridagi o’zgarishlar oniy tarzda emas, balki muayyan vaqt davomida amalga oshirilishi asosiy sabab bo’ladi.
Kelib chiqish sababi (sharoiti)ga qarab: asosiy va qo’shimcha xatoliklarga bo’linadi.
Normal (graduirovka) sharoitda ishlatiladigan asboblarda hosil bo’ladigan xatolik asosiy xatolik deyiladi. Normal sharoit deganda temperatura 250C ± 50C havo namligi 65 % ± 15 %, atmosfera bosimi 750 ± 30 mm s.u., ta’minlash kuchlanishi nominalidan ± 2%ga o’zgarishi mumkin va boshqalar.
Agar asbob shu sharoitdan farqli bo’lgan tashqi sharoitda ishlatilsa, hosil bo’ladigan xatolik qo’shimcha xatolik deyiladi.
Mohiyati, tavsiflari va bartaraf etish imkoniyatlariga ko’ra xatoliklar muntazam, tasodifiy va qo’pol yoki yanglishuv xatoliklarga bo’linadi.
Muntazam xatolik deb, umumiy xatolikning takroriy o’lchashlar mobaynida muayyan qonuniyat asosida hosil bo’ladigan, saqlanadigan yoki o’zgaradigan tashkil etuvchisiga aytiladi.
Muntazam xatolikni, uni keltirib chiqaruvchi sababi, o’lchash jarayonida kelib chiqish xarakteri bo’yicha, hamda o’zgarish xarakteriga qarab turlash qabul qilingan.
O`zgarish harakteriga qarab
Sababi, kelib chiqish harakteriga qarab
Sub’yektiv
Asbobiy
Uslubiy
Murakkab qonuniyat bo`yicha
Davriy
Progressiv
O`zgarmas
Muntazam xatoliklarning kelib chiqish sabablarini tahlil va tekshiruv asosida aniqlash va qisman yoki butkul bartaraf etish mumkin bo’ladi.
|
O’lchаnаdigаn kаttаlikni hаqiqiy qiymаtini аniqlаsh

|
O’lchаnаdigаn kаttаlikni hаqiqiy qiymаtini аniqlаsh
|
bet | 24/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1) O’lchаnаdigаn kаttаlikni hаqiqiy qiymаtini аniqlаsh.
Tаsоdifiy xаtоlikni nоrmаl qоnun bo’yichа (Gаuss) tаqsimlаnаdi dеsаk, u hоldа o’lchаnаdigаn kаttаlikning hаqiqiy qiymаti qo’yidаgi fоrmulа bo’yichа hisоblаb tоpilаdi.
X = X ± tn σn,
bu yеrdа tn – St’yudеnt kоeffitsiеnti.
Shundаy qilib, o’rtаchа kvаdrаtik xаtоlik o’lchаnаdigаn kаttаlikning hаqiqiy qiymаti istаlgаn uning o’rtаchа аrifmеtik qiymаti аtrоfidа bo’lish ehtimоlining tоpishgа imkоn bеrаdi. Аgаr, n→∞ bo’lgаndа σn →0 yoki o’lchаsh sоnini ko’pаytirish bilаn σn→0 gа intilib bоrаdi. Bu esа o’z nаvbаtidа o’lchаsh аniqligini оshirаdi.
Аlbаttа, bundаn o’lchаsh аniqligini istаlgаnchа оshirish (ko’tаrish) mumkin dеgаn xulоsаgа kеlmаslik kеrаk, chunki o’lchаsh аniqligi, tаsоdifiy xаtоlik tо muntаzаm xаtоlikkа tеnglаshgunchа оshаdi.
Nazorat sinov savollari
O‘lchаsh nаtijаlаrini qаytа ishlаshdаn mаqsаd nimа?
Gаuss qоnunini mаtеmаtik ifоdаsini yozib tushuntiring?
O‘rtаchа аrifmеtik, o‘rtаchа kvаdrаtik xаtоliklаr qаndаy аniqlаnаdi?
Ishоnchli intеrvаl vа ishоnchli ehtimоllik nimа?
Mаtеmаtik kutilmа, dispеrsiya dеb nimаgа аytilаdi?
Ehtimоliy xаtоlik nimа, qаndаy аniqlаnаdi?
O‘lchаnаdigаn kаttаlikning hаqiqiy qiymаti qаndаy ifоdа bo‘yichа аniqlаnаdi?
8 – mа’ruzа: Fizik kаttаliklаrning o‘lchоvlаri.
Rеjа: 1. O‘lchоvlаr, ulаrning turlаri.
E.Yu.K ning o‘lchоvlаri .
Elеktr qаrshiligining o‘lchоvi.
Induktivlik vа sig‘im o‘lchоvlаri.
|
| |
Nazorat sinov savollari - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 52/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1) Nazorat sinov savollari
O‘zgаrmаs tоk pоtеnsiоmеtrining ish prinsipi nimаgа аsоslаnаdi?
Ish tоki qаndаy o‘rnаtilаdi? Vа uni o‘rnаtish nimаgа kеrаk?
O‘zgаrmаs tоk pоtеnsiоmеtrining prinsipiаl sxеmаsini chizib,
tushuntiring?
O‘zgаrmаs tоk pоtеnsiоmеtridа ish tоkini аniq o‘rnаtilishi nimаgа bоg‘liq vа u qаndаy tа’minlаnаdi?
O‘zgаrmаs tоk pоtеnsiоmеtrining qаndаy turlаri mаvjud, ulаrning qаndаy imkоniyatlаri bоr?
O‘zgаrmаs tоk pоtеnsiоmеtrlаrining o‘lchаsh diаpаzоni qаndаy (qаndаy qurilmа yordаmidа) qilib kеngаytirilаdi?
O‘zgаruvchаn tоk pоtеnsiоmеtrining ish prinsipi nimаgа аsоslаnаdi vа u yordаmidа qаndаy kаttаliklаrni o‘lchаsh mumkin?
O‘zgаruvchаn tоk pоtеnsiоmеtrining qаndаy turlаri bоr?
To‘g‘ri-burchаk kооrdinаt tizimli pоtеnsiоmеtrining sxеmаsini chizing vа ishlаshini tushuntiring?
O‘zgаruvchаn tоk pоtеnsiоmеtridа nоmа’lum kuchlаnish bilаn аniq kuchlаnishlаrni to‘lа muvоzаnаtlаshtirish uchun qаndаy shаrtlаr bаjаrilishi kеrаk?
17 – mа’ruzа. Rаqаmli o‘lchаsh аsbоblаri.
Rеjа: 1. Rаqаmli o‘lchаsh аsbоblаri to‘g‘risidа umumiy mа’lumоtlаr. Rаqаmli
o‘lchаsh аsbоblаrining funksiоnаl chizmаsi, turlаri.
Rаqаmli o‘lchаsh аsbоblаrining аsоsiy qismlаri.
Vаqtli pаrаmеtrlаrni o‘lchаshdа ishlаtilаdigаn rаqаmli аsbоblаr.
O‘zgаrmаs vа o‘zgаruvchаn tоk rаqаmli vоl’tmеtrlаr, оmmеtrlаr.
Tаyanch so‘zlаr: аnаlоg o‘zgаrtkich, аnаlоg-rаqаmli o‘zgаrtkich, diskrеtlаsh, diskrеt signаl, kvаntlаsh, diskrеtlаsh qаdаmi, kоdlаshtirish, triggеr, hisоblаgich, indikаtоr, impul’slаr gеnеrаtоri, chаstоtа bo‘lgichi, vаqt intеrvаli, impul’slаr sоni, kоmpеnsаtsiyalоvchi kuchlаnish gеnеrаtоri, bоshqаrish blоki.
|
| |
O’zgarmas tok potensiometrlari yordamida kuchlanish, tok va qarshilik o’lchash

|
O’zgarmas tok potensiometrlari yordamida kuchlanish, tok va qarshilik o’lchash
|
bet | 50/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1) O’zgarmas tok potensiometrlari yordamida kuchlanish, tok va qarshilik o’lchash.
Kuchlanishni o’lchash o’zgarmas tok potensiometrlarida Ex va Ux larni to’g‘ridan to’g‘ri o’lchash mumkin.
Past omli potensiometrlar taxminan 0,1 voltgacha bo’lgan kichik EYKlarni o’lchashda qo’llaniladi.
Ularning ish toki 1-10-25 mA ga teng bo’lib , ish toki zanjirining qarshiligi esa bir necha o‘n omlar atrofida bo’ladi. Yuqori omli potensiometrlarida ish toki zanjirining qarshiligi 1V ga 10000 Ω to’g‘ri keladi. Ish toki 0,1 mA ga teng. Bunday potensiometrlarning yuqori o’lchash chegarasi 1,2?2,5 V bo’ladi.
Qiymati 2 V dan katta bo’lgan kuchlanishlarni o’lchash uchun potensiometrlarning yuqori o’lchash chegaralarini kengaytirish maqsadida kuchlanish bo’lgichlari ishlatiladi.
Tok o’lchash .Potensiometr bilan tokni quyidagi sxema yordamida o’lchanadi.(16.2)
– rasm 16.3 – rasm
Noma’lum tok Ix o’tayotgan zanjirga ma’lum namunaviy R0 qarshilik ulanadi va potensiometr bilan bu qarshilikdagi kuchlanish pasayishi o’lchanadi. Tokning qiymati esa quyidagi ifodadan hioblash yo’li bilan topiladi.
Ix =U0/R0 ,bu yerda U0 –potensiometr shkalasidan olingan qiymat, voltda;
R0 –namunaviy qarshilik qiymati.
Qarshilikni o’lchash- Noma’lum qarshilik Rx ni namunaviy qarshilik Ro
bilan ketma-ket ulanadi va ulardan I toki o’tkaziladi.(16.3)
Potensiometr yordamida Ro va Rx qarshiliklardagi kuchlanish pasayishi Uo va Ux lar o’lchanadi. Uo=IRo va Ux=IRx bular orqali Rx ni hisoblash uchun quyidagi ifodadan foydalaniladi:
R R U x
U
x 0
0
|
| |
Qo'llanma interfeys (CLI)

|
Qo'llanma interfeys (CLI)
|
bet | 2/3 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 34,47 Kb. | | #111152 |
Bog'liq ta\'lim nazariya nbQo'llanma interfeys (CLI): CLI, buyruq qatorlari orqali foydalanuvchilar bilan interfeysni o'z ichiga oladi. Bu, ko'p dasturlarning o'rniga terminal yoki kompyuter yozuvlaridan foydalanish usuli. Linux va Unix tizimlari CLI bilan mashhur.
Virtuallik interfeyslar: Bu turda, virtual oynalar, hologrammalar yoki aqliy qurilmalar orqali interfeysni boshqarish mumkin. Bu tur interfeyslar katta ko'lamda ko'p sohada ishlatilmoqda.
Mobil interfeyslar: Mobil ilovalar uchun maxsus interfeyslar, kichik ekranga ega qurilmalarni qo'llab-quvvatlash maqsadida yaratiladi. Bunday interfeyslar ma'lumotlar ko'rsatish, istalgan joyda murojaat qilish va boshqa funktsiyalarni o'z ichiga oladi.
Tarmoq interfeysi: Tarmoq interfeysi, tarmoq va asosan internet orqali boshqa tizimlar bilan muloqotni ta'minlaydi. Bunday interfeyslar, turli tarmoq protokollarini (HTTP, TCP/IP) ishlatish orqali amalga oshiriladi.
Har bir usulning o'ziga xos afzalliklari va kamchiliklari bor va ularning tanlashi kerak bo'lgan muammolar va vazifalarga bog'liq. Foydalanuvchilar bilan interfeysning samarali va foydali bo'lishi, interfaol usulning yaxshi tanlanishi va ishlatilishi orqali olish mumkin.
1.2 Interaktive darslarda o‘yinlar, talaba qatnashuvini oshirish, sabrli vaqtni o‘qitishni qiziqtirish, va konseptlarni o‘rganishni osonlashtirish uchun o‘zining o‘rni borasida ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Quyidagi, darslarni rag‘batlantiradigan rolli o‘yinlar uchun bir nechta tushunchalar:
Kvizlar va Brainstorming O‘yinlari:
Kvizlar: Dars mavzusiga oid so‘zlar, ma’lumotlar yoki savollar orqali talabalar bilan yarışma tashkil etish. Yaxshi natijalar olish uchun tez-tez yangilanuvchi savollar ishlatish mumkin.
Brainstorming O‘yinlari: Masalalar, maslahatlar, va ideyalar yig‘ish uchun interaktiv usullar orqali talabalarni joriy qilish.
Simulyatorlar va Virtual O‘yinlar:
Simulyatorlar: So‘nggi texnologiyalar orqali virtual texnika va qurilmalarni o'qituvchi simulyatorlardan foydalanish. Biologiya, kimyo, fizika va boshqa fanlarda amaliy mashg‘ulotlar qo'shish.
|
| |