Elektron darsliklar yaratish qo’yilgan talablar

|
Elektron darsliklar yaratish qo’yilgan talablar
|
bet | 6/16 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #138550 |
Bog'liq 2-mavzu. Fizik modellar animatsiyasini yaratishElektron darsliklar yaratish qo’yilgan talablar. Hozirda deyarli barcha sohaning elektron nashrlari mavjud. Lekin hammasini ham foydali deya olmaymiz.
Ma’lumot undan foydalanilgandagina kerakli bo’lishi mumkin. Shunday ekan elektron darsliklar tayyorlashda ham ushbu jihatga e’tibor qaratish zarur bo’ladi. Ayni paytda yangi axborot texnologiyalari sohasida gipermedia tizimlarini qo’llash rivojlanib bormoqda.
Bunday texnologiyalar asosida an'anaviy o’quv matnini yanada takomillashtirilgan o’quv materiali asosida kengaytirish va chuqurlashtirish hamda kurslar va animatsion lavhalardan foydalanish yo’li bilan almashtirish g’oyasi yotadi. Bunda u yoki bu holda ajratib berilgan matn lavhalari orasida o’zaro bog’anish tugunlari barpo etiladi. Mutaxassislarning ta'rifiga ko’ra, gipermatn inson intellektining katta xajmdagi axborotni esda saqlash kobiliyatini va mazkur axborotlar ichidan kommunikatsiya (muloqot) va tafakkur jarayonlarini
assotsiatsiyalash yo’li bilan qidiruv ishlarini olib borishni imitatsiya (o’zida aks) qiladi. Boshqacha qilib aytganda, gipermatn murakkab darajada tashkil etilgan o’quv materiallari tizimi bo’lib, ko’plab statistik va dinamik axborotlarni o’zida mujassamlashtiradi hamda umumlashgan tarmoq tuzilishiga ega bo’ladi. Bunda axborot lavhalari ahamiyatini matn, grafik, sxema, videolavha, ijrochi dastur va animatsiya (qarakatli jarayon)lar o’ynaydi.
Matnlar esa, o’z navbatida, yanada kichik matnchalardan tashkil topib, ular «matryoshka» («qo’g’irchoq ichida qo’g’irchoq») ko’g’irchog’i kabi ko’p marta ichma-ich joylashishlari mumkin. Bir matndan ikkinchisiga o’tish (chiqarish) EDning tarkibiga kiruvchi ma'lum munosabat orqali amalga oshiriladi. Matnlar orasidagi o’zaro bog’lanishlardan tashqari matn va videolavhalar, matn va ijrochi dastur hamda matn va animatsion effektlar orasida ham bog’lanishlar mavjud bo’lishi zarur. Bu bog’lanishlar ham ma'lum nisbatlar to’plamida keltirilgan nisbatlar ko’rinishida berilgan bo’ladi. Biz gilermatnlarni graf-daraxt ko’rinishida tasvirlashimiz mumkin, bunda matnlarning lavhalari, grafik tasvirlar, videolavhalar, ijrochi dasturlar va animatsiyalar doirachalar (graf tugunlari) ko’rinishida, ular asosidagi munosabatlar esa, mos doirachalarni tutashtiruvchi yoylar shaklida ifodalanadi. Shuni alohida qayd etish lozimki, gipermatnlardan foydalanishning samaradorligi ko’p jixatdan bog’lanishi mumkin bo’lgan axborotlarning uslubiy nuqtai nazardan maqsadga muvofiqligiga bog’iq bo’ladi.
Chunonchi, nisbatlar to’plami har bir elementga hos bo’lgan aniq vazifalarning muayyanlashtirilishi, ularning muqobillik darajalari bilan harakterlanadi. Matnlar lavhalarida izox talab etuvchi («kalit») so’zlar, tushunchalar, matnning boshqa parchalari, jumladan, videolavhalar bilan bog’langanligini ko’rsatish maqsadida alohida rang bilan ajratilgan (yoxud tagiga chizilgan) holda berilishi mumkin. Shunday qilib, gipermatn tizimidan foydalanuvchilar graf tugunlari bo’ylab «sayohat»ga chiqib, uning uchlaridan mos axborot bo’lagini, yoylaridan esa, foydalanish tartibini aniqlashlari mumkin.
Foydalanuvchining axborot lavhalari bo’ylab bunday «sayohati» navigatsiya deyiladi. Gipermatn tizimi, kitobni varaqlagan kabi yoxud kitobning mundarijasi bo’yicha (boblar, paragraflar va betlarni) ierarxik kuzatish singari, matnlarni ketma-ket qarab chiqish, shuningdek, oldindan ma'lum bog’lanish «yo’llari» bo’yicha ixtiyoriy yo’nalishda navigatsiya qilish imkonlarini beradi.
Elektron dasrliklar yatuvchi dasturlarning nomlari har xil, lekin ularni boshqarilish tamoyillari deyarli bir xil bo’ladi. Ularning ba’zilari qo’shimcha imkoniyatlari mavjudligi va ularda darslik tayyorlash qulayligi bilan farqlanadi.
Dastlab elektron darsliklar o’ta sodda ko’rinishga ega bo’lgan bo’lsa endilikda turli inson ruhiyatiga ta’sir etadigan tasviriy vositalar bilan boyimoqda. Bunday vositalarga turli animatsiya va video fayllarni kitish mumkin. Dastlab bu imkoniyatlar mavjud bo’lmagan. Vaqt o’tishi bilan Flash, 3D Max dasturlarini ishlab chiqilishi elektron darsliklar tayyorlashni yanada mazmundorroq va foydalanuvchiga mazmuni tushinarliroq bo’lishiga olib keldi. Bularning barchasi axborotlarni elektron usulda tezkor almashish va o’zlashtirish imkonini beradi.
Elektron darsliklar iqtisodiy tejamkorlikka olib keladi. Buning uchun tayyorlangan ma’lumotlar foydalanuvchiga kerakli bo’lishligi ahamiyatlidir. Dunyoda axborot ko’payib keganidan keraklilarini tanlab olish muammo bo’lib bormoqda. Ana shu holatlardan qochish maqsadida ko’plab nufuzli muassalar o’zlarining elektron darsliklarini imkon qadar asosiy va talaba o’zlashtirishi muhim bo’lgan ma’lumotlar bilan boyitmoqda. Albatta bu jarayonda elektron darsliklar yaratuvchi dasturlarning o’rni ahamiyatlidir. Vaqt o’tishi bilan bunday dasturlarning imkoniyatlari kengaygan ko’rinishdagilari amaliyotda qo’llanilmoqda. Bunday dasturlar bozorida arzon bo’lgan, foydalanish uchun qulay va sifatli elektron darslik tayyorlovchi dasturlar turli ko’rinishlarni olmoqda.
Elektron darslikni ishlab chiqishda uchta asosiy komponent: o’quv materialini bayon etish, amaliy mashg’ulotlarni bajarish va teskari aloqa (o’quvchilar tomonidan bilimlarni o’zlashtirganlik darajasini aniqlash jarayoni) e'tiborga olinishi kerak. Elektron darslik to’laligicha bir faylda bo’lishi maqsadga muvofiq emas, chunki, u katta xajmda bo’ladi. Bu darslikni kompyuterga yuklashdagi tezlikni kamaytiradi va materialni o’zlashtirishni qiyinlashtiradi. Har bir bob bitta xujjat sifatida tayyorlanishi yuqridagi kamchiliklarni bartaraf qiladi. Darslikning matni uchun ixtiyoriy matn muharriri qo’lanilishi mumkin bo’lib, tayyorlangan xujjatlarni txt formatida yoki birdaniga HTML da yozib qo’yish mumkin. Matn darslikning faqat axborotli qismidir. Eng kerakli narsa darslikni tayyorlashning umumiy uslubi hisoblanadi. Freymlar monitorda zarur hollarda ko’rinishi kerak bo’ladigan doimiy axborotlarni hosil qilish imkoniyatini beradi.
Bunday axborot sifatida darslik muallifining ismi va sharifi, o’quv muassasasining nomi va boshqalar olinishi mumkin. Buni ijobiy tomoni, shundaki, darslikning mazmunini joylashtirish va matn bo’yicha xarakatlanish (sahifalash) qulay. Shuni aytish joizki, freymlarning o’zlari axborot joylashadigan xotiraning ko’p qismini egallaydilar va natijada, matnlarga joy kam koladi. Elektron darslikning yaratilishini oddiy kitobga o’xshash, ya'ni betma-bet chiqadigan qilib freymlarsiz yaratish ham mumkin. Bunday holda darslikni yuklash vaqti ko’payadi, chunki kitobning o’zi katta xajmda bo’ladi. Unda xarakat qilish, ya'ni ekranda sahifalashning osonligi yo’qoladi. Lekin, bunda axborot fazosi anchagina iqtisod qilinadi. Matn bo’yicha xarakatlanishni osonlashtirish uchun ekranda doimiy joylashgan maxsus ob’ekt yaratgan ma'qul.
Elektron darslik yaratishda yuqori sifatdagi rasmlarni iloji boricha kamroq ishlatish kerak. Chunki ular ham darslikni kompyuterga yuklashni sekinlashtiradi. Elektron darslik ma'ruza mobaynida namoyish etish vositasi, kompyuter sinflarida tashkil etiladigan mustaqil ishlash mashg’ulotlarida repetitor, mustaqil ta'lim olish vositasi, kompyuterda laboratoriya ishlarini bajarish mobaynida uslubiy yordamchi, o’quvchilar tomonidan bilimlarni o’zlashtirish nazoratchisi, amaliy mashg’ulotlar uchun masala va mashqlar ta'minotchisi bo’lib xizmat qilishi mumkin. Elektron darslik yuqorida sanalgan imkoniyatlarni mujassamlashtirilishi uchun darslik yaratayotgan mualliflardan pedagogik mahorat, bilim va ularda o’rganilayotgan predmet xususiyatini hisobga oluvchi murakkab uslubiy ishlanmalarning bo’lishini talab etadi. Avvalo, elektron darslikda boblar alohida bo’lishi va unga ko’rgazmalilik, ijobiy emotsional fon, xushfe'llik va qo’yilgan masalani echishda keng yordam berish tamoyillari qo’llanilishi zarur. Elektron darslik bilan ta'limning eng qulay stsenariyeini tanlashni ta'minlaydigan interfaol tartibda ishlash o’quvchilar bilim olishini faollashtiradi. Elektron darsliklarni yaratishda imkoni boricha uning zarur qismlarini printer orqali chiqarish va o’quvchilar hohlagan paytda uni o’qish imkoniyati ham bo’lishini nazarda tutish kerak. Chunki matnni ekrandan ko’p o’qish o’quvchilar ko’ziga salbiy ta'sir etishi mumkin.
Elektron o’quv qo’llanma maksimal darajada tushunish va tushuntirilishga ega bo’lishi, inson miyasi, ongiga nafaqat eshitish balki ko’rish orqali etib borishi, kompyuter tushuntirishidan foydalanish kerak.Tashkil qiluvchi matnlar hajmi chegaralangan bo’lishi kerak.
Ko’rgazmali o’qitish. Ko’rgazmalilik tushunchasi. Uning turlari va funktsiyalari Ya.Kamenskiy VII asrdayoq ko’rgazmolilikni shunday ta'riflaydi: xar bir narsani hissiyotlar bilan anglash, o’rganilayotgan ob'etni his-tuyg’ular orqali anglash, maket va modellarni o’quvchilar orqali ko’zatish, o’qitish ko’rgazmaliligini avval aniq ob'ektni anglash deb tushunilgan, masalan: real predmet va hodisalar o’z boshlang’ich ko’rinishida mashinalar modellari, ko’rgazmali (tarqatma material, jadvallar, va ayrim chizmali dasturlar, o’quv kinofilmlar. Zamonaviy didaktika shuni ta'kidlaydiki, ko’rgazmalilik tushunchasi bu nafaqat konkret vizual predmetlarga tayanish, balki modellarga ham model - bu nimaq Odatdagi ko’rgazmalilikdan farqi nimadaq Model - bu ob'ekt yoki ob'ektlar turlarining shartli ko’rinishi. O’rganilayotgan ob'ektning tashqi ko’rinishi xaqida tasavvur hosil qiluvchi natural predmetlar anglatadi. Model esa faqat hodisa va jarayonning ayrim, zarur bo’lgan tomonlarini ko’rsatadi. Bu tomonlar to’g’ri aks ettirilishi zarur, o’rganilayotgan hodisa uchun izomorf. O’rganish vositari ko’rgazmali bo’lishi uchun hodisa modelga aylantirilishi kerak, uning asosiy xossalarini ko’rsatish (ya'ni model o’rganilayotgan hodisaga izomorf bo’lishi kerak), modelning tushunarliligini ta'minlaydi. Izomorflik va oddiylik bu ko’rgazmalilikning farqli tomonlari, o’quv modellarining teoriya tushunchalari shakllanishidagi o’rni Davo`do orqali ilmiy fikrlash asosi deb topildi. O’quv modellarini u ko’rgazmalilik va tushuncha uyg’unligi deb ta'riflaydi.
Tasvirlar soni va turlari. Elektron dasturning maqsadi - o’quv materialini hamma yutuqlarini saqlab qolish emas, balki kompyuter orqkali tasvir uchun ko’rgazmalarni tanlash. Tasviriy material turi va soni qaysi tartibda tanlanadi. Bizningcha, o’quv matni tushunilishi qiyin joyida tasvir kiritiladi, qo’shimcha ko’rgazmali tasvir orqali mavzuviy-mazmuniy bloklarining uyg’unlashishi va tartiblashishi uchun. Kompyuter texnologiya elektron dasturga hamma axborotni sig’dirish maqsadi qo’yilmaydi. Bu o’quvchini matn parchasini o’rganishdan chalg’itadi. Talabaga beqiyos ozodlik berish havfli. Rasmdan lug’atga, boshqa gipermatnga ko’chish maqsadga muvofiq emas. Lekin, uni ozodlikdan mahrum etish ham kerak emas. Ongli kelishuv zarur o’qitish usulidagi bir chiziqlik yoki modullik yaratilishi kerak. Gipermatnda harakatli rasmlar ko’pligi, dinamikasi bir chiziqlik bilim olishni susaytiradi, bu animatsiya to’liq bilim olishga halaqit beradi.
Bir mavzuda nechta tasvir bo’lishi kerakq Bu nazariy o’quv dasturining mazmuni va xarakteriga bog’lik. Ko’rgazmalarga boy betlar yoki elektron matnlar keraklimiq Bir marta tasvir qo’rib, ko’p marta elektron matnni o’qigandan yaxshiroq.Misol uchun siz yumuq ko’z bilan notanish xonaga kirib, yoningizdagidan xonani tasvirlashni so’raysiz, unga 3-5 sekund ichida ko’rgani ma'qul. Xonani tasvir vositasi orqali qanday tasavvur etsa bo’ladiq Tasvir soni va beti aniq belgilanmaydi, quyidagi faktorlari asoslanadi:
O’quv matnini mazmuni va xarakteriga ko’ra; O’quv uslubiga ko’ra; O’quv muassasasiga ko’ra.
Ko’rgazmali vositalar asosida o’qitish tasnifi. Mazmun va xarakteri bo’yicha tasnif 3 guruhga bo’linadi:
1. Tasvirli ko’rgazmalilikka: rasmlar reproduktsiyasi; arxitektura va haykataroshlik fotoreproduktsiyasi; o’quv matnlar uchun yaratilgan rasmlar; rasm va applikatsiyalar; vidoeparchalar; audioparchalar; videofilmlar.
2.Shartli-chizmali ko’rgazmalilikka:
jadvallar; sxemalar; blok-sxemalar; diagrammalar; grafiklar; xaritalar; planshetlar kiradi.
3.Predmetli ko’rsatmalilikka:
muzey eksponatlari; maketlar; modellar.
Axborotni ko’z odiga keltirish deb anglash jarayoniga yoki ko’z, yoki quloq, yoki baravariga ikkalasi yoki hissiyotlarni ulashdir. O’quv dasturini anglash uning ko’z oldiga keltirishdan boshlanadi. Shuning uchun barcha sezgi organlari ishga tushadi, shu tufayli tez va oson o’quv matnini o’zlashtiriladi. Tasviriy material bo’lishi kam, u tushunarli va o’zaro bog’langan, aktual bo’lishi kerak. Bunda tasvir vositalaridan foydalanadi.
Yaxshi jihozlangan o’quv matni umumiy holatga ijobiy ta'sir etadi. Ranga qiziqish oshadi. Diqqat va faoliyat uyg’unnashadi, ko’zatuvchanlik va sezgirlik oshadi, xotira tayerlanadi, fikrlash jarayoni engillashadi, o’quv materiali o’zlashtiriladi.
Jadvallar turlari. Tasvirni oddiy va samarali vositasi bu jadvallar. Ular yordamida asosiy mazmunni aniqlash, o’rganilaetgan materialni osonlashtirish va fikrni eslab qolish, tushuncha va qoidalarni umumlashtirish mumkin.
Doirali jadvallar - asosiy chizma elementlaridan biri bu doira. Uslubiy qiymati shundaki, materialni kompozitsiyasini ososhlashtiradi, chegaralashtiradi va umumlashtiradi.
Sxema - materialning grafik ko’rinishi, hodisalarning ayrim xossalari shartli belgilar orqali beriladi, aloqa va muloqotlar esa qismlarni o’zaro joylashtirilishi va ikki tomonlama ko’rsatkichlar bilan beriladi.
Dinamik - animatsion - ob'ektning harakati samarasini belgilashdir, turli statik jadval to’zishga imkon beradi. Qulayligi shundaki, materialni qismlab berish, oz-ozdan, jadvalni o’zgartirish imkoni bor, bir elementni boshqasi bilan o’zgartirish mumkin. Xarakatli jadvallarni qulayligi o’rganish va mustahkamlashga yordam beradi.
O’quv axborotini taqsimlash, chizma tasvir ob'ektlashni to’g’ri tanlash harakatning samarasiga olib keladi. Turli qismli uzatishlarni tarqatish imkoni kompyuter texnologiyalar orqali bajariladi.
Blok-sxema. Tasvirning ishrtli-chizma turini ko’rib chiqamiz. Sxema bu materialni chizma tasviri hodisalar qismlari va xossalari shartli belgilar orqali beriladi, aloqa va muloqotlar esa qismlarni o’zaro o’rnatilishi va ikki tomonlama ko’rsatkichlar orqali. Jadvallar kabi sxemalar turli formatda bo’ladi, ular ekran betini qismini egallaydi, butun betni yoki bir necha betli bo’ladi.
Chizma vositalar yordamida sxemani yana shunday jixozlasa bo’ladi:
turli ranglar orqali; rasmlar orqali; shriftlar tanlash orqali; aniq sonli qismlar va aloqalar orqali; sxemaning harakatlanish samarasi orqali;
Shartli-chizma ko’rgazmalilikka nafaqat sxemalar, balki grafik, diagramma, aplikatsiyalar, sxemali rasmlar kiradi. Ular xodisa, voqea, jarayonlarning aloqa va muloqotlarini aniqlashga ishlatiladi, matn qismini obrazli tasavvurini shakllantiradi. Matniqiy ketma-ketlik va ko’p ob'ektlarni tasvir orqali solishtirish hosil bo’ladi. Sxemalar bir necha turlarga bo’linadi: statik va harakatli. Tushuncha, jarayon va hodisalarni tarkibiy qismlarini ko’rsatuvchi mantiqiy qismlar mantiqiy ketma-ketligini aniqlaydi. Boshqa tasvirlarni sxematik tasvir bilan taqqoslash real obraz yaratadi.Sxemani aniq tilga oid material to’ldirishi mumkin, lekin hajmini chegaralash kerak, chunki sxema ortiqcha yuklanadi, bu esa sxemaning qiymatini yuqotadi.Gigiena normasiga keltiruvchi sxemalar engillashadi, qachonki material zich o’rnatilsa va shartli belgilar ongli joylashsa. Ular fikr va diqqatni jamlaydi, mezonlarini anglatadi, lekin aniq xulosalar bermaydi, fikrlash faolligi talab qilnadi, mustaqil, abstrakt fikrlashga undaydi, quyidagi talablarga rioya qilish kerak: tushuntiruvchi so’zlar kamroq ishlatilishi yuqori, pastki va joy qoldirish ranglarrangbarangligini yo’qotish; tarkibiy qismlar soni va aloqalar matn parchasi mazmuni va xarakteriga mos bo’lishi kerak.
|
| |