nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Reja: Kirish. Spin haqida tushuncha. Elektronning spini

|
Reja: Kirish. Spin haqida tushuncha. Elektronning spini
|
bet | 1/4 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 1,14 Mb. | | #238563 |
Bog'liq Atom M.T
Reja:
1. Kirish.
2. Spin haqida tushuncha.
3. Elektronning spini.
4. Xulosa.
Kirish.
Spin (aylanmoq) — kvant tabiatga ega boʻlgan elementar zarralar impulsining xususiy momenti. Elementar zarralarning xususiy magnit momenti S. magnit momenti deb ataladi. Elektronning xususiy mexanik impuls momenti Ls spin momenti (yoki spin) deyiladi. Spin vektor kattalik bo‘lib, dekart koordinatalar sistemasida koordinata o‘qlariga Sx, Sy, Sz proyeksiyalariga ega. Elektronning yadroga nisbatan impuls momentini Yerning Quyosh atrofida aylanishidagi impuls momentiga, xususiy mexanik momentini (spinni) esa, Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishidagi impuls momentiga taqqoslash mumkin. 1928-yilda Dirak elektronning relyativistik kvant nazariyasini yaratdi, bu nazariyadan spin xususiyatlari kelib chiqadi. Elektronning o‘z xususiy o‘qi atrofida aylanishini hisobga olishda yana bir kvant sonni kiritish kerak bo'ladi. Dirakning relyativistik kvant nazariyasiga asosan bu kvant son — spin kvant soni: s dir. Spin kvant sonining mavjudligi atomning nozik strukturasini o'rganishda tajribada aniqlangan.
Elektronning atomdagi harakatini ifodalash uchun 4 ta kvant sonlaridan foydalaniladi. Bular: 𝑛, 𝑙, 𝑚 va 𝑚 𝑠. Biroq bu kvant sonlari orqali elektronning atomdagi holatini aniqlash uchun ushbu kvant sonlar bilan bogʻlangan fizik kattaliklar vaqt boʻyicha oʻzgarmay qolishi kerak.
Elektronning orbital harakati tufayli esa H magnit momenti hosil boʻladi. Bu magnit momenti elektronning xususiy magnit momenti bilan oʻzaro taʼsirlashadi. Ushbu taʼsirlashuvni spin-orbital oʻzaro taʼsir deb yuritiladi.
Spin-orbital oʻzaro taʼsir energiyasini aniqlash uchun (M;H) skalyar koʻpaytmani hisoblash lozim. Bu yerda M — elektronning xususiy magnit momenti. H esa uning orbital harakati natijasida hosil boʻlgan magnit maydon kuchlanganligi. Maydon kuchlanganligini hisoblash uchun yadro bilan bogʻlangan „qoʻzgʻalmas“ sanoq sistemasidan, elektron bilan bogʻlangan harakatdagi sanoq sistemasiga oʻtamiz. Bu sanoq sistemasida elektronning ogʻirlik markazi tinch turadi, yadro esa v tezlik bilan harakatlanadi. Bu tezlik son jihatdan elektron tezligiga teng, yoʻnalishi esa qarama-qarshi yoʻnalgan. Yadroning bu harakati natijasida qiymati 𝑍𝑒v ga teng boʻlgan tok hosil boʻladi. Bu tokning elektron turgan nuqtadagi magnit maydoni Bio - Savar qonuniga binoan quyidagiga teng:
Formuladagi [r;v] vektor koʻpaytmani harakat miqdori momenti orqali yozib olish mumkin:
U holda
|
| |
Bor postulatları - Mühazirəçi: f r. e n., dosent Q. Ü. Ağayev Ədəbiyyat: Ağayev Q.Ü., Cəfərov M. B. Fizika kursu. Bakı, 2016

Hidrogen atomunun spektri və enerji səviyyələri ilk dəfə Borun postulatları köməyi ilə izah edillmişlər. Bu postulatlar aşağdakılardır:
burada - elektronun kütləsi, - onun -ci orbitdəki sürəti, --ci dairəvi orbitin radiusu, - Plank sabitidir.
Yubka tarixi - Texnologiya darslarini tashkil etish

Yubka tarixi.
Qadimgi Yegipit.
Yubkalarning vatani Yegipit. Yegipit yubkalari “Sxenti” deb nomlanib,
boshqa yubkalardan farqi bo’lmagan. Sxenti yubkalari bir bo’lak gazlamadan
taskil topib, bu gazlama yigirilgan ipga maxkamlanib. Belga boglanar edi.
Keyinchalik bu yubkalar yoqolib, XV asrda boshqacha tusda yubkalar paydo
bo’lgan.
Ispaniya XV- XVI asr «Verdugado» yubkalari
Verdugado yubkalari juda ogir bo’lib, parcha gazlamasidan tikilar
edi,hamda o’ta bezak berilar edi.Ayniqsa qimmat baho toshlar bilan bezak
berilgan “Verdugado”yubkalar –temir yoki yogochdan tayyorlangan
karkaslar taqib, song karkas ustidan yubkalar kiyishar edi. ( Birinchi karkasli
yubkalarni Ispaniyaliklar kiyishni boshlashgan.)
Fransiya XVII- XVIII asr
Fransiya-
kiyimga
yahgilik
kirituvchi
davlat
hisoblanar
edi.
Ispaniyaliklarning ogir karkasli yubkalarga chek qo’yish.Ogir temir va
yogocning o’rnini yengil simlar egalladi. Yubkalarning burmasi o’ta kop
bo’lb, bezakka boy bolgan.
Yevropa XIX asr oxiri XX asr boshlari
19- asr ohiriga kelib yubkalar «Modern» uslubiga o’tdi. Ayollar
gavdasini yanada jozibalik etib ko’rsatish maqsadida, yubkaning orqa
tomoniga asosiy qo’shimchalar qosilib, ayo’l gavdasini”S” harfi ko’rinish
tusiga kiritishgan.
20- asr boshlariga kelib, kiyim masalasida qo’zgolon boshlandi.
“Yo’qolsin korsetlar,yubkalar kaltalashsin”- shiori ostida birinchi bo’lib
modelyer-Koko Shanel chiqqan. Bu qo’zgolonni da’vom etgan ayo’l Meri
Kuant bo’lib, u yubkalarni “ Mini” holatiga keltirgan
Bir-biriga qarab
taxlangan yubka Taxlama yubka Quyosh yubka
|
C. Gazlamalarning farqi yo’q

Savollar: 1. Yengil kiyimning turlariga nimalar kiradi?
2.Kamarli kiyimlarga nimalar kiradi?
3. Yubkalar tuzilishi bo’yicha necha xil bo’ladi?
4. Yubkalarning tuzilishi nima bilan farqlanadi?
5. Did bilan kiyinish deganda nimani tushunasiz?
6. Kiyim kiyishda qanday sanitariya va gigiyena qoidalariga amal
qilinadi?
Umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida texnologiya o‘quv fanini

texnologik
jarayonlarni boshqarish, maxsus va umummehnat
operatsiyalarini amaliyotda qo‘llay olish;
texnik
va
kreaktiv
fikrlashni,
intellektual
qobiliyatlarini
shakllantirish;
texnologik jarayon va tayyorlangan mahsulotlarni
bajarish ketma-
ketligi hamda mahsulot sifatini tahlil qila olish;
buyum va jarayonlarni bajarishga oid
xulosalar chiqarish hamda
mehnat operatsiyalarini, mahsulot sifatini baholay olish;
ongli ravishda kasb tanlashga tayyorlash ishlarini amalga oshirishda
tayanch va texnologiya faniga oid kompetensiyalarni shakllantirish hamda
rivojlantirishdan iborat.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida texnologiya fani boshlang‘ich
ta’lim yo‘nalishida
umumlashgan holda, 5-9-sinflarda “
Texnologiya va
dizayn”, “Servis xizmati” yo‘nalishlarida o‘qitiladi.
Darsda foydalanadigan metodlar.
Pedagogik faoliyatda bu metod qisqacha
“Kimning ipi ignadan o’tadi” deb nomlanadi. Mazkur metodda sinf qizlari
ikki guruhlarga 6-6 ta o’quvchilarga bo’linadi. Doskada igna hamda ip ushlab
olgan qiz rasmi qo’yiladi ikkala guruhga ham alohida-alohida, ipga mavzular
bo’yicha savollar qo’yilgan bo’ladi . Guruhlardan bittadan o’quvchilar chiqib
birin –ketin savollarga javob beradilar. Bu savollar shu o’rinda tuguncha
vazifasini ham bajaradi.O’quvchilar savollarga
javob topsalar tugunchalar
yechilib ip ignadan o’ta boshlaydi,savollarga
javob topilmasa tuguncha
yechilmaydi guruh ignadan ipni o’tkiza olmaydi.
“Qaychi” metodi.
Bu metod amaliy ish vaqtida qo’llaniladi.Sinf o’quvchilari ikki yoki
uch guruhga bo’linib amaliy ish bajarish vaqtida biror xato yoki kamchilikka
yo’l qo’yishsa,texnika xavfsizlik qoidalari va sanitariya gigiena qoidalariga
amal qilishmasa qaychi rasmi tushirilgan jarima kartichkasi beriladi.
Amaliy
ish yakunida olingan jarimalar guruh ballarini qirqish vazifasini bajaradi.
Ishni bajarish tartibi - Texnologiya darslarini tashkil etish

2. To`g`ri va klyosh yubkalar uchun qanday gazlama tanlanadi?
3. Gulli gazlamalardan qanday yubkalar tikish mumkin?
4. Nima uchun yubka chizmasini tekshirib olamiz?
5. Andozani bichishga tayyorlash tartibini aytib bering?
6. Gulli gazlamadan yubka bichishda andoza gazlamaga qangay
joylashtiriladi?
7. Gazlama yo`l- yo`l gulli bo`lsa andozani qo`yganda yo`llari va bir-
biriga qay tartibda tutish kerak?
Baholash:
Uyga vazifa:
Ish o’rnini yig’ishtirish.
“Xotira mashqi” - Texnologiya darslarini tashkil etish

aytib o’tiladi. Qoidalarni aytaolmagan o’quvchilar o’z joylariga o’tirishadi.
Oxirida qolgan o’quvchi xonada “yorqinchiroq” vazifasini bajarib qoladi.
“Qaynoqkartoshka”
O’qituvchi o’quvchilarga “qaynoq kartoshka” o’rnida koptok uzatib
savollar beradi.O’quvchi qo’li kuymasligi uchun savollarga
tez javob topishi
kerak.
“
Taqqoslash”
Bu metodda o’quvchilar ikki xil fasondagi yubkalarni tikilish tartibi
xamda qulayliklarini jadval asosida taqqoslaydi .
“
Galereya”mashqi.
Bu metodda tarihiy kiyimlar rasmi qo’yiladi , o’quvchilar rasimga
qarab qaysi asrga tegishli fasonlar xamda o’sha
davr muhiti haqida fikir
mulohaza yuritadi.
SERVIS XIZMATI YO‘NALIShI
MАVZULАR
Mаv-
zugа
аjrа-
tilgаn
dаrs
sоаti
O’tila-
di-gan
sana
O’til-
gan
sana
Uygа vаzifа
Mahsulotlar ishlab chiqarish texnologi
1-2
. Beldan kiyiladigan kiyim turlari.
Yubkalar. O‘lchov olish.
2
Eskiz chizishga va modellashga
tayyorlanib kelish
3-4
15 -amaliy mashg’ulot.Yubka
chizmasini chizish. Yubka eskizini
chizish va modellashtirish.
2
Andoza olishga tayyorlanib kelish
Bichishga tayyorlanib kelish
5-6
16- amaliy mashg’ulot. Yubka
andazasini tayyorlash va bichish.
Gazlama ustiga andazani joylashtirish,
gazlamani bichishga tayyorlash va
bichish.
2
Yubka andozasini tayyorlash.Ishni
da’vom ettirish.
7-8
17- amaliy mashg’ulot.Birinchi kiydirib
ko‘rish. Kiydirib ko‘rishdan so‘ng
kamchiliklarni tuzatish. Yubkani tikish.
2
Ishni da’vom ettirish.
9-10
18- amaliy mashg’ulot. “Molniya”
taqilmasini tikish.
2
Ishni da’vom ettirish.
11-12
19-amaliy mashg’ulot.Yubkaning bel va
etak qismlariga ishlov berish. Yubkani
bezash va oxirgi ishlov berish.
2
Ishni da’vom ettirish.Zardozlik
ishlariga tayyorlanib kelish
*
Kiyimlarning
qo’llanilishi
bo’icha
quyidagi
turlarga bo’linadi.
Beldan kiyiladigan kiyimlar turiga-yubka, shim, shorti,
yubka
shaklidagi shim.
*
Yelkadan kiyiladigan kiyimlar turiga-ko’ylaklar, xalatlar,
nimchalar va h.z.
Kiyim odamzod rivojlanishining ilk bosqichlarida iqlim ta’siridan
himoya qilish vositasi sifatida paydo bo‘lgan. Uning
keyingi rivojida turli
tarixiy o‘zgarishlar, ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlar,
milliy xususiyatlar va
jamiyatdagi estetik tasavvur evolutsiyasi ta’siri ostida shakli va xillari o‘zgarib,
amaliy san’at obyektiga aylandi.
Kiyim — odam tanasini tashqi ta’sirlardan muhofaza qiluvchi hamda
estetik funksiyalarni bajaruvchi buyum va buyumlar majmuyidiri.
Kiyimlarga qo’yiladigan talablar

Yegipet
Yubkalarning vatani Yegipit. Yegipit yubkalari “Sxenti”
deb nomlanib,
boshqa yubkalardan farqi bo’lmagan. Sxenti yubkalari bir bo’lak gazlamadan
taskil topib, bu gazlama yigirilgan ipga maxkamlanib. Belga boglanar edi.
Keyinchalik bu yubkalar yoqolib, XV asrda boshqacha tusda yubkalar paydo
bo’lgan.
“Verdugado” (XV-VI asrlarda Ispaniya)
Verdugado yubkalari juda ogir bo’lib,
parcha gazlamasidan tikilar
edi,hamda o’ta bezak berilar edi.Ayniqsa qimmat baho toshlar bilan bezak
berilgan “Verdugado”yubkalar –temir yoki yogochdan tayyorlangan karkaslar
taqib, song karkas ustidan yubkalar kiyishar edi. ( Birinchi karkasli yubkalarni
Ispaniyaliklar kiyishni boshlashgan.)
Notable Changes in Windows 7 and Windows Server 2008 R2 Service Pack 1

|
Notable Changes in Windows 7 and Windows Server 2008 R2 Service Pack 1
|
bet | 1/12 | Sana | 31.03.2021 | Hajmi | 101,5 Kb. | | #13809 |
Notable Changes in Windows 7 and Windows Server 2008 R2 Service Pack 1 Updated: February 9, 2011
This document is provided “as-is.” Information and views expressed in this document, including URL and other Internet website references, may change without notice. You bear the risk of using it.
This document doesn't provide you with any legal rights to any intellectual property in any Microsoft product. You may copy and use this document for your internal, reference purposes.
© 2011 Microsoft. All rights reserved.
Microsoft and Windows are trademarks of the Microsoft group of companies. All other trademarks are property of their respective owners.
|
| |
Elektron cihaz siğortasi üZRƏ ƏRİZƏ formasi

1. Ərizəçi haqqında məlumat:
|
1.1. Müəssisənin adı (nizamnamədə göstərilən) / Ərizəçinin Adı, Soyadı, Atasının adı:
|
1.2. Hüquqi ünvanı:
|
1.3. Faktiki ünvanı:
|
1.4. Telefon nömrəsi:
|
1.5. Fəaliyyət növü:
|
2. Sığorta olunan cihazların təsviri (əlavə olunan vərəqi doldurun - marka / model / seriya # / buraxlış ili / istehsal edən ölkə və s.):________________________________________________________________________________________________
|
3. Ümumi sığorta məbləği:
|
4. Sığorta olunan cihazların olduğu yer (ünvan):_______________________________________________________________
|
5. Sığorta olunan cihazlar haqqında məlumat
|
5.1. Sığorta olunan cihazlar Sahiblikdə Arendada Lizinqdə (liznq olarsa adını göstərin)
|
5.2. Sığorta olunan cihazlar yenidirlər (istifadə olunmamış)
|
Hə Yox
|
5.3. Cihazlar hal – hazırda işlək vəziyyətdədirlər və normativ sənədlərin tələblərinə tam cavab verirlər.
|
Hə Yox
|
5.4. Sığorta olunan cihazlara dair qüvvədə olan zəmanət müqaviləsi var? “Hə” olduğu halda, surətini əlavə edin.
|
Hə Yox
|
5.5. Cihazların işlək vəziyyətdə olması vaxtaşırı yoxlanılır?
“Hə” olduğu halda, kim tərəfindən və hansı müddətdən bir yoxlanıldıqlarını göstərin:
|
Hə Yox
|
5.6. Operatorların hazırlanması (təlimi) istehsalçı tərəfindən aparılıb
|
Hə Yox
|
5.7. Azərbaycan Respublikasının ərazisində təmir oluna bilməyən cihazlari əlavə olunan vərəqdə göstərin. Əgər belə avadanlıqlar varsa, təmir oluna bilindiyi ölkə və ya şəhərləri göstərin:________________________________________________________
|
5.8. Cihazların quraşdırılma tarixi
|
5.9. Cihazlar cərəyan tənzimləyici qurğulara qoşulublar (UPS və s.)
|
Hə Yox
|
5.10. Cihazların istifadə müddəti:
|
Sutkada 8 saat
|
1 növbə
|
Növbədə 8 saat
|
|
Ikki chokli yubka To’rt chokli yubka Burmali yubka

haq kiyimning fasoniga bog’liq bo’lib, uqo’shimcha deyiladiva “Q ”
bilan
belgilanadi.Yubkada bel va bo’ksa chizig’ida qo’shimchalar qo’shiladi.
To’g’ri bichimli yubka ikki qismdan iborat- old va orqa yarim bo’lagi.
Yubkaning kengligi bo’ksaning aylanasi bo’yicha olinadi. Beldagi keng qismni
burmaga yoki vitochkaga olinadi. Vitochka yubkani orqa va old bo’laklariga
,yon qismiga ikkitadan qo’yiladi. Vitochkaning uzunligi
va kengligi bir xil
emas, uni gavdaning tuzilishiga qarab olinadi.
1.Kiyim uzunligi- KU.Beldan etakkacha vertikal o’lchanadi ,
zarur
uzunlikkacha. Kiyimni uzunligini aniqlash uchun.
2.Bel
aylanasining yarmi-B
l
Aya. Belning eng
xipcha joyidan aylantirib
o’lchanadi. Belbog’ uzunligini aniqlash uchun.
3. Bo’ksa
aylanasining yarmi- B
k
Aya. Ikkala sonning eng ko’p
chiqib
turgan joyi-beldan 18-20sm pastdan aylantirib o’lchanadi. Yubka kengligini
aniqlash uchun.
4.Orqa bo’lakning belgacha uzunligi-O
r
BU. Yettinchi umurtqa pog’onasidan
belgacha vertikal ravishda o’lchanadi. Bo’ksa chizig’ini aniqlash uchun.
MÜhazirə " Kitabxanaların kompyuterləşdirilməsinin əsasları" kursunun əhəmiyyəti, məqsədi və vəzifələri ƏDƏBİyyat - bet 12

|
MÜhazirə " Kitabxanaların kompyuterləşdirilməsinin əsasları" kursunun əhəmiyyəti, məqsədi və vəzifələri ƏDƏBİyyat
|
bet | 12/23 | Sana | 22.03.2021 | Hajmi | 294,52 Kb. | | #13370 | Turi | Mühazirə |
Kompüter texnikasının saz vəziyyətdə olmasının təmin olunması. Bunun üçün müntəzəm olaraq profilaktik və diaqnostik tədbirlər görürməlidir. Bu tədbirlər arasında ən zərurisi virusa qarşı mübarizədir. Bu mübarizə yalnız aşağıdakı şərtlərə əməl olunduqda effektli ola bilər:
Bir neçə, müxtəlif antivirus proqramlarından istifadə etmək;
Müntəzəm olaraq İnternet vasitəsilə antivirus proqramlarını yeniləşdirmək;
Lisensiyasız və ya «pirat» yolla əldə edilmiş informasiyalardan istifadə etməmək;
«Şübhəli» poçt məlumatlarını oxumamaq;
Mənbəyi məlum olmayan informasiyalardan istifadə etməmək;
Kompüterə «kənar» və yoxlanılmamış informasiya
daşıyıcılarını - disketləri, CD və DVD diskləri, fləş yaddaşları və s. daxil etməmək.
MÜHAZİRƏ 9
|
| |
Kitabxanaın avtomatlaşdırılmanın təşkilinin əsas prinsipləri

Kitabxanaın avtomatlaşdırılmanın təşkilinin əsas prinsipləri.
ƏDƏBİYYAT
1Xələfov A.A., Mehdiyeva N.D. Müasir dövrdə kitabxana fəaliyyətinin əsas istiqamətləri.//Kitabxanaşünaslıq və biblioqrafiya,- Bakı., 2005,- JV°l.-s. 3-10.
2Xələfov A.A., Musayeva N.N. Avtomatlaşdırılmış kitabxana informasiya idarəetmə sistemləri. //Bakı Universitetinin xəbərləri. (Humanitar elmlər seriyası).- Bakı.: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2002,- JV» 2,- s. 243-250.
3.Xələfov A.A., Hüseynova A.S. Elektron kataloqun əhəmiyyəti və təşkili prinsipləri//Bakı Universiteti Xəbərləri.-2005,- X>4., -s.288-29
4.Xələfov A.A. Cəmiyyətin informasiya təminatında kitabxanaların tarixi rolu // Müasir informasiya - kommunikasiya texnologiyası jurnalı,- 2005,- N2 5.
MÜHAZİRƏ 10
|
-jadval 
T/r - Texnologiya darslarini tashkil etish

3
O
r
BU
Orqa bo’lakning belgacha
uzunligi
36
4
KU
Kiyim uzunligi
55
Qo’shimchalar
1
QB
l
Bel aylanasining yarmi uchun
qo’shimcha
1
2
QB
k
Bo’ksa aylanasining yarmi
uchun qo’shimcha
1;2
O’lcham olish qoidalari
*
O’lcham o’ng tomondan olinadi.
*
Belni tasma bilan boglanadi
*
O’lchami olinayo’tgan odam o’zini holi qo’yishi kerak.
*
O’lchamni olishda santimetr lentani tortib yoki bo’shatib
o’lchamaslik kerak.
*
Olingan o’lchamlar to’liq yozib borilishi kerak.
*
Aylana o’lchamlarini yarmini olinish kerak.
*
O‘lchov belgilari bosh harflar bilan ifodalanadi va harflar tagiga
indekslar yoziladi. Harflar o‘lchov turiga qarab tanlanadi.
1.gavdani to’g’ri qo’yish
Kiyimni uzunligini aniqlash uchun,beldan etakkacha vertical xolatda madel
asosida uzunlik o’lchami olinadi.
Mustahkamlash.
1.Yengil kiyimlarning turlarini ayting?
2. Belli kiyimlarga nimalar kiradi?
3.Yubkalar tuzilishi bo’yicha necha xil bo’ladi va ular nima bilan farqlanadi?
4.Yubkaning chizmasini chizish uchun gavdadan qanday o’lchovlar olinadi?
5.Yubkani kengligini qaysi o’lchov belgilaydi?
6.Yubka qismlarining nomlarini ayting?
7.Nima uchun aylana o’lchovlar yarim yoziladi?
Test;
1.To’g’ri bichimli yubkalar qanday gazlamalardan tikiladi?
A. Yengil, yupqa gazlamalardan.
B. Zich to’qilgan va qalinroq gazlamalardan.
Paralel sxem Diaqonal sxem

şəraitindən asılı olaraq aşağıdakı tormozlama üsullarından istifadı olunur:
-
xidməti tormozlama (tormozlama təcilinin qiyməti 3m/san
2
qədər olur)- ondan
nəqliyyat vasitəsinin sürətinin azaldılması üçün istifadə edilir;
-
sərt tormozlama (tormozlama təcilinin qiyməti 8-9m/san
2
qədər olur)- ondan
təhlükə yarandıqda hadisənin qarşısının alınması üçün istifadə edilir;
-
qəza tormozlaması-ondan işçi tormoz sistemi imtina etdikdə istifadə edilir.
2.Avtomobilin tormoz sistemlərinə qoyulan əsas tələblər
Avtomobilin tormoz sisteminə qoyulan əsas tələblər aşağıdakılardır:
-tormoz sisteminin işə düşmə vaxtı minimum və bütün istismar şəraitlərində
tormozlama təcili maksimum olmalıdır;
-avtomobilin bütün təkərləri eyni zamanda və eyni intensivliklə tormozlanmalı-
dır;
-təkərlərdəki tormoz qüvvələri rəvan şəkildə artmalı, sistemdə hər-hansı bir
pərcimləmələr olmamalıdır;
-sistemin effektivliyi avtomobilin bütün xidməti müddətində yüksək və
imtinalar ehtimalı minimum olmalıdır;
-tormozlama avtomobilin dayanıqlığının itməsinə səbəb olmamalıdır.
Qeyd olunan tələblərinin yerinə yetirilməsinə çox böyük təsiri avtomobilin
texniki vəziyyəti göstərir. Belə ki, tormoz sisteminin hermetikliyinin pozulması
tormoz əyləcinin boş gedişini artırır, sistemdə lazımi təzyiqin yaranmasına mane
olur və nəticədə tormoz sisteminin işə düşmə vaxtı artır, tormozlama təcili isə
maksimum həddə çata bilmir. Eyni vəziyyətə tormoz qəliblərinin normadan artıq
yeyilməsidə gətirib çıxarır. Hər-hansı bir təkərin işçi tormoz silindrinin yaxşı
işləməməsi və ya pərçimlənməsi, tormozlama zamanı burucu momentin
yaranmasına səbəb olur ki, buda öz növbəsində avtomobilin dayanıqlığının
itiriıməsinə gətirib çıxarır.
Qeyd olunan tələblərinin yerinə yetirilməsinə çox böyük təsiri avtomobilin
texniki vəziyyəti göstərir. Belə ki, tormoz sisteminin hermetikliyinin pozulması
tormoz əyləcinin boş gedişini artırır, sistemdə lazımi təzyiqin yaranmasına mane
22.
olur və nəticədə tormoz sisteminin işə düşmə vaxtı artır, tormozlama təcili isə
maksimum həddə çata bilmir. Eyni vəziyyətə tormoz qəliblərinin normadan artıq
yeyilməsidə gətirib çıxarır. Hər-hansı bir təkərin işçi tormoz silindrinin yaxşı
işləməməsi və ya pərçimlənməsi, tormozlama zamanı burucu momentin
yaranmasına səbəb olur ki, buda öz növbəsində avtomobilin dayanıqlığının
itiriıməsinə gətirib çıxarır.
Nəqliyyat vasitəsinin dayanma yolu dedikdə

.
3
2
1
.
.
6
,
3
i
a
d
t
S
V
t
t
t
S
, m (2)
burada:
.
i
S
hadisə yerində NV–nin dayana qədər yol örtüyünün üzərində
qoyduğu tormoz izlərinin uzunluğu
Avtomobilin dayanma yolunun düsturundan (1) görünür ki, o, iki hissədən
ibarətdir. Birinci hissə - avtomobilin tormoz sistemi işə düşənə qədər onun qət
etdiyi məsafədir. İkinci hissə - avtomobilin tormoz sistemi işə düşdükdən sonra
onun dayanana qət etdiyi məsafədir. Bu məsafə avtomobilin
tormoz yolu adlanır.
Belə- liklə avtomobilin tormoz yolu aşağıdakı düsturla hesablanır:
S
t
=
V
İşçi, ehtiyyat və duracaq tormoz sistemləri tormoz mexanizmlərindən və

Avtomobilin pnevmatik intiqallı tormoz sisteminin ümumi quruluşu
Hərəkətin təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün müasir avtomobillərin tormoz
sistemlərinin intiqalları bir yox, 2-ki bir-birindən asılı olmayan konturdan ibarətdir.
Belə ki, hermetikliyin pozulması səbəbindən konturların biri imtina etdikdə ikinci
kontur işə düşür və avtomobilin tormozlanamasını təmin edir (daha aşağı effektiv
liklə). Bu zaman tormoz mexanizmlərinin konturlar üzrə paylanması müztəlif cür
ola bilər (bax şəkilə).
Müasir avtomobillərin tormoz intiqallarında diqər mexanizmlərlə bərabər ABS-
in istifadəsi də nəzərdə tutulmuşdur. Tədqiqatlar və sınaqlar göstərir ki, avtomobi-
lin təkərləri bloklandığı halda tormozlamanın effektivliyi azalır və eyni zamanda o
idarəolunmaz olur. ABS-in həyata keçirtdiyi funksiyaların içində əsas 2-ni qeyd
etmək lazımdır: avtomobilin tormozlama prosesində idarə olunma qabiliyyətinin
saxlanması və onun tormoz yolunun təxminən 15-20% azaldılması (bax şəkilə: 1 –
verici; 2 – sürətin ölçülməsi; 3 – modulyator; 4 – idarəetmə bloku; 5 – tormoz
silindri; 6 – təzyiqin ölçülməsi).
20.
Yoxlama sualları - Azərbaycan memarliq və İNŞaat universiteti NƏQLİyyat fakultəsi

-
ehtiyyat tormoz sistemi – işçi tormoz sistemi imtina etdikdə nəqliyyat
vasitəsinin dayandırılmasını təmin edir (minik avtomobillərində ehtiyyat tormoz
sistemi kimi duracaq tormozundan istifadə edilir);
-
köməkçi tormoz sistemi- nəqliyyat vasitəsinin (xüsusilədə ağıq tonnajlı yük
avtomobillərinin və iri avtobusların) davamlı enişlərdə stabil verilmiş sürətlə
hərəkət etməsini təmin edir (əksər hallarda bunun üçün mühərrikdən tormoz kimi
istifadə olunur).
Şəkil 1 - Azərbaycan memarliq və İNŞaat universiteti NƏQLİyyat fakultəsi

Yan qüvvələrinin təsiri dönmə radiusunun dəyişməsindən asılı olaraq, dönmə
qabiliyyətinin aşağıdakı növləri vardır:
-dönmə qabiliyyəti azaldılmış – avtomobilin dönmə radiusunu artırır;
-neytral – dönmə radiusu dəyişmir;
-izafi – dönmə radiusu azalır.
Avtomobiin İOQ-ti pis olduqda onun real hərəkət traektoriyası arzu olunan
trayektoriya ilə üst-üstə düşmədiyindən, sürücü tərəfindən əlavə idarəedici təsirlə-
rin icra olunması tələb olunur. Bu isə öz növbəsində yolda avtomobilin “vurnux-
masına”, dinamiki koridorun artmasına və beləliklədə sürücünün yorulmasına sə-
bəb olur. Xüsusi əlverişsiz şəraitlərdə avtomobilin İOQ-ti bu və ya dugər YNH-
sinə gətirib çıxarır.
Bütün avtomobil yollarının örtükləri hətta kiçik sahələrdə müəyyən nahamar-
lıqlara malikdirlər. Yollarda əsasən fasiləsiz olaraq növbələşən çıxıntılar və çökün-
tülər olur.Hərəkət edən avtomobilin təkərlərinin belə nahamarlıqlar üzərindən keç-
məsi onun titrəyişlərinə səbəb olur və bu hərəkət səlistliyi ilə xarakterizə olunur.
Yəni,
hərəkət səlistliyi avtomobilin nahamar yol sahələrində resoraltə kütlələrinin
böyük olmayan rəqsləri ilə müşayət olunan hərəkər etmə qabiliyyətidir. Yolun
avtomobilə təsiri nahamarlıqların formasından, onların ölçüsündən və yerləşmə
ardıcıllığından asılıdır.
Təkərlərin yol nahamarlıqlarına zərbələri nəticəsində ona şaquli və toxunan
qüvvələrdən əlavə eninə qüvvə də təsir edir. Ona görə də hər iki qabaq təkər yol-
dan aralanmaqla, sürücünün də hiss etmədiyi, müəyyən bucaq altında dönə bilər.
Dönmüş təkərlər yenidən yol səthinə düşdükdə avtomobil əvvəlki hərəkət istiqa-
mətindən fərqli istiqamətdə hərəkət edə bilər. Sürət böyük olduqda bu, avtomobilin
yoldan çıxmasına və digər ağır hadisələrə səbəb ola bilər.
a
2 - Azərbaycan memarliq və İNŞaat universiteti NƏQLİyyat fakultəsi

Mövzu № 9: Avtomobilin dəyanətliyi, idarə olunma qabiliyyəti və hərəkət
səlistliyi
Mühazirənin planı:
1.Avtomobilin dəyanətliyi, idarə olunma qabiliyyəti və hərəkət səlistliyi
anlayışları
2.Avtomobilin yana suruşməsi şərtinə görə kritik sürəti və onun təyin edilməsi
3.Avtomobilin yana aşması şərtinə görə kritik sürəti və onun təyin edilməsi
4.Avtomobilin texniki vəziyyətinin onun qeyd olunan xüsusiyyətlərinə təsiri
Yol hərəkətinin təhlükəsizliyinin (YHT) təmin olunmasında avtomobilin
dayanıqlıq xüsusiyyəti çox bötük rol oynayır. Belə ki,o, pozulduqda avtomobil hə-
rəkət istiqamətini ixtiyari dəyişir, aşır və ya təkərlər yol səthinin üzərində sürüşür.
Avtomobilin dayanıqlığı iki növə bölünür:
eninə və uzununa.
Avtomobilin
eninə dayanıqlıq xüsiusiyyəti əyrixətli hərəkətdə HT-nin təmin
olunmmasında çox mühüm rol oynayır. Bu hərəkətdə avtomobilin dayanıqlığını
pozan əsas qüvvə mərkəzdənqaçma qüvvəsidir. Onun təsiri altında
avtomobil
yana sürüşə və ya aşa bilər.
Avtomobilin üfiqi yol sahəsində əyrixətli hərəkət trayektoriyasının əsas
göstəriciləri 1 saylı şəkildə göstərilmişdir.
İşıq şualarının əksolunma növləri

Sürücünün işçi yerini xarakterizə edən istismar xüsusiyyəti onun
məskunluq
(sürücünün iş yerinin insanın psixofizioloji və antropometrik xüsusiyyətlərinə uy-
ğunlaşması) və ya
rahatlıq dərəcəsi adlanır və, o, aşağıdakı parametrlərlə xarak-
terizə olunur:
-kabinanın ölçüləri;
-idarəetmə orqanından istifadə rahatlığı;
-oturacağın vəziyyəti;
-idarəetmə orqanlarının sürücüyə nisbətən yerləşməsi;
-kabina içərisində səs-küy, titrəyişlər, mikroiqlim və s. erqonomik parametrlər.
Kabinanın ölçüləri sürücünün sərbəstliyini (yəni lazımi idarəetmə orqanlarına
rahat çatmasını, sükan çarxını asan döndərməsini, lazımi istiqamətdə bədənin sər-
bəst çönməsini və s.) təmin etməli və salonun daxilində sürücü üçün komfortlu,
yüksək iş qabiliyyətini və məhsuldarlığı təmin edən mikroiqlim yaratmalıdır.
Şəkil . Nəqliyyat vasitələrinin ötmə əməliyyatının

2
L
ötülən NV – nin qabarit uzunluğu (m);
1
D
ötmənin əvvəlində təhlükəsizlik ara məsafəsi (m);
2
D
ötmənin sonunda təhlükəsizlik ara məsafəsi (m).
Qeyd etmək lazımdır ki, təhlükəsizlik ara məsafələrinin (
D
1
və
D
2
) qiymətləri
bir neçə amildən asılıdır: ötülən NV–nin qabarit ölçülərindən; yol və
atmosfer
şəraitindən; sürücünün təcrübəsindən və s. Lakin ən əsas təsir edən amil ötülən
NV–lərin qabarit ölçüləridir.
D
1
və
D
2
parametrlərinin qiymətləri aşağıdakı
düsturlarla hesablanır:
0
,
4
2
1
1
V
a
D
öt
0
,
4
2
2
2
V
b
D
öt
Burada:
öt
a
və
öt
b
ötülən NV–nin tipindən asılı olan empirik əmsallardır.
minik avtomobilləri üçün:
26
,
0
;
33
,
0
öt
öt
b
a
yük avtomobilləri üçün:
48
,
0
;
53
,
0
öt
öt
b
a
avtomobil qatarları üçün:
67
,
0
;
76
,
0
öt
öt
b
a
Ötmə əməliyyatı üçün tələb olunan vaxt isə aşağıdakı düsturla hesablanır:
san
V
V
L
L
D
D
V
S
t
öt
öt
2
1
2
1
2
1
1
Beləliklə, yuxarıda yeqd olunanlardan bir daha görürük ki, ötmə prosesində
sürücünün etibarlılığı birinci növbədə onun fərdi xüsusiyyətlərindən və peşəkarlıq
səviyyəsindən aılıdır. Başqa sözlə sürücünün ilk öncə məsafəni və avtomobilin
hərəkət sürətini düzgün qiymətləndirməyi bacarrığından. Bu kifayət qədər
mürəkkəb prosesdir. Peşakar sürücülər arasında aparılmış tədqiqatlar göstərmişdir
ki, 100 nəfər sürücüdən yalnız 33 (yəni 30%) təklif olunmuş məsafəni düzgün
qiymətləndirməyi bacarmışdırlar. Günün qaranlıq vaxtlarında isə bu məsələ
xüsusilə çətinləşir. Bundan başqa sürücünün etibarlılığına
eyni zamanda onun
diqqətini cəmləşdirmək və yaran- mış ya dəyişən yol-nəqliyyat vəziyyətini tez bir
zamanda qiymətləndirərək, düzgün qərar qəbul etmək bacarığıda təsir edir.
K – qiymətcə xüsusi müqavimətin (ρ

|
K – qiymətcə xüsusi müqavimətin (ρ
|
bet | 10/16 | Sana | 04.05.2021 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #14318 | Turi | Mühazirə |
K – qiymətcə xüsusi müqavimətin (ρ) tərs qiyməti olub, xüsusi elektrik keçiriciliyi adlanır.
– elektrodlar arasındakı məsafə,
S – elektrodun səthidir.
Xüsusi elektrik keçiriciliyi K bir-birindən 1sm məsafədə olan və səthi 1sm2 olan iki elektrodun arasında yerləşən mayenin elektrik keçiriciliyinə deyilir.
Məhlulların elektrik keçiriciliyini ölçmək üçün istifadə olunan sadə cihazin sxemi şəkildə göstərilmişdir. Hər bir belə qab üçün nisbəti məhlulun təbiətindən asılı olmayaraq dəyişməz kəmiyyət olub qəfəs sabiti adlanır. Adətən qəfəs sabitini tapmaq üçün S və ℓ-i ölçmək əvəzinə xüsusi elektrik keçiriciliyi dəqiq məlum olan standart məhluldan (KCl) istifadə edirlər.
|
| |
Ota-onalar bilan hamkorlik

Ota-onalar bilan hamkorlik
Bolaning har tomonlama rivojlanishini ta’minlash uchun maktabgacha ta’lim
muassasasi ota-onalar bilan o‘zaro hamkorlikning quyidagi shakllarini tashkil
qilishi mumkin:
ota-onalarning maktabgacha ta’lim muassasasi borasidagi fikrlarini hisobga
olish;
ilk rivojlanish masalalarida ota-onalarga bilim berish;
ota-onalarni o‘quv-tarbiyaviy jarayonda faol qatnashishga jalb etish;
ota-onalarning muassasa hayotida ishtirok etish borasidagi tashabbuslarini
qo‘llab-quvvatlash.
III-bob:- Maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim berishda kompetensiyaviy
yondashuv deb nomlanib, dasturning majburiy 5ta ta’lim soxasini o‘z ichiga
oladi.
«Jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish» sohasi
kompetensiyalari
«Ijtimoiy-hissiy rivojlanish» sohasi kompetensiyalari
«Nutq, muloqot, o‘qish va yozish malakalari» sohasi kompetensiyalari
«Bilish jarayonining rivojlanishi» sohasi kompetensiyalari
«Ijodiy rivojlanish» sohasi kompetensiyalari
Maktabgacha yoshdagi (6-7 yosh) bolaning umumiy muhim kompetensiyalari
Kompetensiya
bolaning
bilim,
ko‘nikma,
malaka
va
qadriyatlari
majmuidir.Boshlang‘ich kompetensiyalar, rivojlanish sohasidan qat’i nazar, bola
shaxsi shakllanishi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kommunikativ kompetensiya – muloqot vositalaridan turli vaziyatlarda
foydalana bilish ko‘nikmasi.
O‘yin kompetensiyasi – bolaning o‘yin jarayoni va uni tashkil qilishda tajriba,
bilim va ko‘nikmalardan ijodiy foydalanishi. O‘quv-tarbiyaviy faoliyat uchun asos
hisoblanadi.
|
-bob. Ilovalarni o‘z ichiga olib ushbu dasturni amaliyotda qo‘llashning

7-bob. Ilovalarni o‘z ichiga olib ushbu dasturni amaliyotda qo‘llashning
mazmun va moxiyati yoritib beriladi.
Dastur – muhim vosita bo‘lib, uning yordamida tarbiyachilar (mutaxassislar)
O‘zbekiston Respublikasida ilk va maktabgacha yoshdagi
bolalar rivojiga oid
Davlat talablariga muvofiq muayyan yosh guruhidagi bolalar uchun eng maqbul va
samarali
shakllar, metodlar va ta’lim jarayonini tashkil qilish yo‘llarini
belgilaydilar.
Dastur uchta asosiy bo‘limni qamrab oladi:
maqsadli– bu tushuntirish xati hamda dastur o‘zlashtirilishining
rejalashtirilayotgan natijalarini o‘z ichiga oladigan bo‘lim;
mazmunli – bu Dasturning umumiy mazmunini
ifodalovchi va bolalar
shaxsining to‘laqonli rivojlanishini ta’minlovchi bo‘lim;
tashkiliy – bu Dasturning moddiy-texnik ta’minoti ta’rifini, ta’lim va
tarbiyaning metodik materiallar va vositalar bilan ta’minlanganligini, kun
tartibini,
shuningdek,
tadbirlar,
bayramlar, rivojlantiruvchi muhitni o‘z
ichiga oluvchi bo‘lim.
“Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi

“Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi
Maktabgacha ta’lim muassasasining davlat o‘quv dasturi “O‘zbekiston
Respublikasining ilk va maktabgacha yoshidagi bolalarni rivojlantirish borasidagi
Davlat talablari”ga muvofiq ishlab chiqilgan me’yoriy-huquqiy hujjat bo‘lib, unda
maktabgacha ta’lim muassasasining maqsad va vazifalari, o‘quv-tarbiyaviy
faoliyatning asosiy g‘oyalari, maktabgachayoshdagi bolalarni ta’limning keyingi
bosqichiga o‘tishidagi asosiy kompetensiyalari belgilab berilgan.
O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan quyidagi ta’lim
muassasalarida:
davlat maktabgacha ta’lim muassasalari;
maktabgacha ta’lim sohasida xizmat ko‘rsatuvchi nodavlat muassasalari;
maktabgacha guruhlarga ega bo‘lgan «Mehribonlik» bolalar uylari;
maktabgacha va boshlang‘ich ta’limni nazorat qiluvchi boshqaruv
organlarida – ushbu davlat o‘quv dasturini qo‘llash majburiydur.
Davlat o‘quv dasturi 7bobdan iborat bo‘lib,
I-bobda MTM davlat o‘quv dasturini qo‘llash va MTMning maqsad va
vazifalari aks ettirilgan.
Davlat o‘quv dasturi variativ o‘quv dasturlarini yaratishda majburiy tayanch hujjat
hisoblanadi.
Ta’lim muassasalari Maktabgacha ta’lim vazirligi tomonidan tasdiqlangan
variativ o‘quv dasturlaridan foydalanish huquqiga ega.
Ta’lim muassasasi Davlat o‘quv dasturi asosida o‘zining MTM ishchi o‘quv
dasturini ishlab chiqish huquqiga ega. Ta’lim muassasasining ishchi o‘quv dasturi
muassasa pedagoglari tomonidan ota-onalarni jalb etgan holda tuziladi va amaldagi
qonunchilik tartibida tasdiqlanadi
1
.
Davlat o‘quv dasturidaMTMningquydagi maqsad va vazifalaribelgilab
berilgan.
bolaning individual ehtiyojlarini hisobga olgan
holda ilk va maktabgacha
yoshdagi bolalarni rivojlanishiga oid Davlat talablari asosida hamda Davlat
o‘quv dasturiga muvofiq uning har tomonlama
va barkamol rivojlanishi
uchun qulay shart-sharoitlar yaratish;
maktabgacha yoshdagi bolalarning o‘quv-tarbiyaviy faoliyatini tashkil qilish
va amalga oshirish;
bolalarning ilk rivojlanishi masalalarida ota-onalar
va jamiyatga tegishli
bilimlar berishni tashkil etish va amalga oshirish;
bolalarning ilk rivojlanishi masalalarida oila va jamiyat bilan o‘zaro
hamkorlikni tashkil qilish va amalga oshirish.
Xidlərin yaradılması - Mühazirələr toplusu g I r I Ş

Xidlərin yaradılması
və
tətbiqi funksiyası
Şəkil 2.1 IN-nin ümümiləşdirilmiş funksional sxemi
kommutasiya avadanlığının istehsalçılarından əvvəllər mövcud olan asılılığını aradan götürmüşdür. İtellektual şəbəkələrdə, kanal kommutasiyasında olduğu kimi, birləşmələrin kommutasiyası funksiyası ilə xidmətilərin idarə olunması funksiyaları arasında olan qarşılıqlı məntiqi əlaqələr SİP adlanan intellektual şəbəkənin tətbiqi protokolu əsasında həyata keçirilir. Bu protokol qısaca olar INAP (IN Application Protokol) adlanır. Məhz INAP protokolu əsasında fiziki və baza şəbəkələri arasındakı əlaqə saxlanılır (şəkil 2.1). Bu protokol ITU-T-nin Q.1205 saylı tövsiyyəsi əsasında hazırlanmış standart protokol tipidir. Xidmətlərin təşkili və tədbiqinin idarə edilməsi tətbiqi interfeys proqrammasında aparılır. Bu protokol API (Application Proqramm Interface) adlanır və onun standartlaşdırılması hələlik başa çatmamışdır. Beləliklə, standartlaşdırılmış interfeyslərin tətbiqi həm baza, həm də intellektual xidmətləri intellektual müstəvidə müstəqil sürətdə dəyişikliklər etməyə imkan yaratmışdır .
Ümumiləşdirilmiş funksional arxitektura intellektual şəbəkənin həyata keçirilməsinin əsas ideyalarıni aşağıdakı düstur formasında göstərmək olar.
İntellektual şəbəkə = Kommutator + Kompüter
Uzun illər ərzində həm kommutasiya avadanlığı həm də hesablama texnikası istehsalçıları bu düstura doğru hərəkət etmişlər. Bu halda birincilər kommutasiya avadanlıqlarında ciddi dəyişiliklər etmədən çevik və operativ surətdə yeni xidmət növlərinin yaradılması və tətbiqi ilə məşğul olmağa imkan tapıblarsa, ikincilər əksinə tamam başqa bir işlə, yeni- yeni telekommunikasiya bazarına çıxmağa cəhd göstərmişlər.
|
Ijtimoiy kompetensiya - Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi

|
Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi
|
bet | 4/5 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 13,34 Kb. | | #114449 |
Bog'liq “Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi-fayllar.orgIjtimoiy kompetensiya – hayotiy vaziyatlarda kattalar va tengdoshlar bilan
muloqotda axloq qoidalari va me’yorlariga rioya qilgan holda o‘zini tutish
mahorati.
Bilish kompetensiyasi – atrofdagi olamni ongli ravishda idrok qilish va olingan
bilim, ko‘nikma, malaka va qadriyatlardan o‘quv va amaliy vazifalarni hal qilish
uchun foydalanish.
VI- O‘quv-tarbiyaviy faoliyat bobida O‘zbekiston Respublikasidagi barcha
MTMlarda tashkil etiladigan o‘quv va tarbiyaviy ishlarini tashkil etish
masalalarini o‘z ichiga oladi.
Bunda:- MTMlarda o‘quv-tarbiyaviy faoliyatni rejalashtirish turlari yillik
mavzuviy va haftalik ish rejalari va tarbiyachi tomonidan rejalashtirishni
amalga oshirish yoritib beriladi.
O‘quv-tarbiyaviy faoliyat «O‘zbekiston Respublikasining ilk va maktab yoshidagi
bolalarni rivojlantirishga oid davlat talablari» asosida amalga oshiriladi.
V-bob Bolaning rivojlanish sohalari bo‘yicha yutuqlari
MTM pedagoklari tomonidan:- bolaning rivojlanishini kuzatib borish
xaritasiyiliga uch marta to‘ldiriladi
2
(3 dan 7 yoshgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga
olgan) shuninkdek 6-7 yoshdagi bolaning maktabga tayyorlik xaritasi xam
to‘ldiriladi.
Buxarita Davlat
dasturiga muvofiq bolarivojlanishning beshta sohasi kompetensiyalari bo‘yicha
kutilayotgan natijalar ifodalanadi.
6- Rivojlantiruvchi muhitni tashkil qilish bobida
Maktabgacha ta’limmuassasasidaquyidagi mazmunda:
-ko‘rgazmali-rivojlantiruvchi,
-madaniy-tarixiy qadriyatlar:
-milliy va mintaqaviy an’analar;
-tabiat, iqlimdan kelib chiquvchi xususiyatlarga mos bo‘lishi yoritiladi;
|
| |
İntellektual şəbəkənin konseptual modeli

2.3 İntellektual şəbəkənin konseptual modeli
2.3.1 Ümumi anlayışlar
İntellektual xidmətlər şəbəkəsinin standartlaşdırılmasının əsasını abstrakt konseptual INCM model təşkil edir. Bunlar ITU-T-nin 1.312/Q.1201saylı tövsiyyələri ilə standart formaya salınmışdır. Bu model dörd səviyyədən ibarət olub, İN-in təsvirində abstrakt yanaşmağı tam əks etdirir.Təsvir edilən modeldə xidmətlərə aid aspektlərlə ümumi istifadəli telefon şəbəkəsi ilə əlaqəli aspektləri bir-birindən ayırmağa imkan vermişdir. Nəticədə, IN-də olan xidmətləri təsvir etmək və intellektual səviyyə qaldırılacaq baza xitmətlərindən asılı olmayaraq, IN-in potensial imkanlarını araşdırmağa imkan vermişdir.
İntellektual şəbəkənin birinci səviyyəsi xidmətlər səviyyəsi (Service plane) adlanır. Bu səviyyədə istifadəçilərə xidmətlərin göstərilməsi haqqında informasiya mövcud deyildir.İntellektual şəbəkənin ikinci səviyyəsi qlobal funksional müstəvi GFF (Clobal Fonctional Plane)səviyyəsi olub, xidmətləri işləyən layihəçilər üçün olan imkanları təsvir edir. Bu səviyyədə şəbəkəyə vahid sistem halında baxılır və konstruktiv bloklardan asılı olmayaraq, çağırış sellərinin emalı (BCP) prosesi həyata keçirilir. İntellektual şəbəkənin üçüncü səviyyəsi paylanmış funksional müstəvilər DFP (Dıctriboted Fonctconal Plane) adlanır və şəbəkənin ayrı-ayrı qovşaqları tərəfindən abunəçilərə (istifadəşilərə) təqdim edilən funksiyaların həyata keçirilməsi ilə məşğul olur. İntellektual şəbəkənin dördüncü səviyyəsi fiziki müstəvi PP (Physisol Plane) adlanır. Bu səviyyədə şəbəkə qovşaqlarını, onların tərkibindəki funksional elementlər və qovşaqla əlaqələli protokollar təsvir edilir.
|
Qlobal funksional səviyyə

|
Qlobal funksional səviyyə
|
bet | 13/51 | Sana | 16.06.2021 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #15072 | Turi | Mühazirə |
Qlobal funksional səviyyə: (Global Functional plane, GFP). Bu blok çağırışlar selinə xidmətdə baza məntiq əməliyyatları (BSP əməliyyatları) təsvir etməklə məşğul olur. Mahiyyətcə, çağırışlar selinə xidmət olunmanın baza əməliyyatlar toplusu spesik xüsusiyyətli BSP adlanan bu məntiq əməliyatları (Basis Call Prosess) xidmətlərdən asılı olmayan SİB konstruktiv bloklar tərəfindən (Service-Inderendan Billdinq Block) həyata keçirilir.
Paylanmış funsional səviyyə: (Distrbuted Functional Plane, DFP).Bu səviyyədə şəbəkə qovşağının yerinə yetirdiyi funksiyalar icra edilir. Həmin funksiyalar üç əsas qrupa bölünür; çağırış sellərinə xidmət funksiyası, xidmətlərin idarə olunma funksiyası və inzibatı xidmətlər funksiyası.
|
| |
Intellektual şəbəkənin arxitekturasına verilən ümumi funksional tələbatlar

|
Intellektual şəbəkənin arxitekturasına verilən ümumi funksional tələbatlar
|
bet | 15/51 | Sana | 16.06.2021 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #15072 | Turi | Mühazirə |
2.2 Intellektual şəbəkənin arxitekturasına verilən ümumi funksional tələbatlar
İntellektual şəbəkənin arxitekturasına verilən əsas aparıcı tələbat kanal kommutasiyalı telefon stansiyalarında olduğu kimi birləşmələrin kommutasiya funksiyası deyildir. Onların vəzifəci xidmətlərin kommutasiya funksiyasını yerinə yetirmək və bu funksiyaları birləşmələrin kommutasiya funksiyasından ayırıb onları müxtəlif təyinatlı alt sistemlər arasında paylamaqdır.Ümumiyyətlə, kommutasiya funksiyası ənənəvi stasionar telefon şəbəkələrinə aid olan baza rabitə xidmət növlərinin əsasını təşkil edir.Bu halda idarə olunma funksiyası, xidmətlərin təşkili və onların tətbiqi baza şəbəkəsi tərkibindən çıxarılır. Bu funksiyaların “İntellektual” müstəviyə tapşırılması, standartlaşdırılmış interfeyslərlə təşkil edilir.Baza rabitə şəbəkəsi ilə intellektual şəbəkə arasında informasiya selinin emalını aparan çoxsaylı protokolların standartlaşdırılmasına verilən texniki tələbat, şəbəkə operatorlarını
|
| |
II-bob:- MTM ta’lim jarayonining maqsad va tamoyillari deb nomlanib, u

Alohida ehtiyojga ega bo‘lgan bolalar uchun mo‘ljallangan ta’lim faoliyati
Maktabgacha ta’lim muassasasida alohida ehtiyojga ega bo‘lgan bolalarni
qo‘llab-quvvatlash jamoaviy ish hisoblanadi va uni amalga oshirish uchun
maktabgacha ta’lim muassasasi rahbari javobgar bo‘ladi.
Zarurat tug‘ilganda, pedagoglar tarkibi va maktabgacha ta’lim
muassasasi
rahbariyati, tor ixtisosdagi mutaxassislarni
jalb etgan holda, bola (uning
rivojlanishi) uchun o‘quv-tarbiyaviy faoliyatning individual rejasini tuzadi.
Mühazirələr toplusu g I r I Ş - bet 11

|
Mühazirələr toplusu g I r I Ş
|
bet | 11/51 | Sana | 16.06.2021 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #15072 | Turi | Mühazirə |
(1.1)
burada, olub, siqnallaşma kanalının buraxma qabiliyyətini (yüklənmə əmsalını), Ç-telefon çağırışlarının sayını, m (HHhgH1)- Ls-ilkin siqnal paketinin uzunluğunu, B diskret kanalın veriliş sürətini (bit/saniyə), τ –paket informasiya selinin veriliş vaxtını, N- danışıq növlü kanallarınin sayını, -paketlərin intensivliyini və paketlərin xidmət olunma intensivliyini göstərir. olub paketə xidmət olunma müddətini göstərir.7saylı protokolla işləyən ÜKS sistemi 7 səviyyəli Açıq Sistemlər Modelində sıra qaydası ilə 1.2.3... və 7- ci səviyyələri əhatə edir( Şəkil 1.7).
.
Şəkil 1.6 Veriliş sürətlərinin sabit qiymətlərində danışıq kanallarının sayı ilə ÜKS sisteminin yüklənmə xarakteristikası
Şəkil 1.7 7 saylı ÜKS sisteminin 7 səviyyəli sistemdə vəziyyəti
|
| |
II FƏSİL. İNTELLEKTUAL ŞƏBƏKƏLƏRİN ARXİTEKTURASI

|
II FƏSİL. İNTELLEKTUAL ŞƏBƏKƏLƏRİN ARXİTEKTURASI
|
bet | 12/51 | Sana | 16.06.2021 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #15072 | Turi | Mühazirə |
II FƏSİL. İNTELLEKTUAL ŞƏBƏKƏLƏRİN ARXİTEKTURASI
2.1 İntellektual şəbəkənin modeli
İntellektual şəbəkənin funksional modeli ITU-T-nin Q.1201 saylı tövsiyyəsi nəzərə alınmaqla hazırlanmış və onun modeli yeddi səviyyəli açıq sistemlər modeli əsasında dörd səviyyəyə malik olması qəbul edilmişdir. Bu səviyyələr aşağıdakılardır .
Servis səviyyəsi: (Service plane, SP). 7 səviyyəli şəbəkə modelinin altıncı səviyyəsinə ekvivalent olub, intellektual şəbəkənin istifadəçilərə təqdim etdiyi xidmətləri təsvir edir. İntellektual şəbəkənin funksional modeli prinsiplərinə sadiq qalaraq, xidmətlər toplusu şevik surətdə abunəçilərin tələbat və sifarişlərini nəzərə almaqla, dəyişdirilə və ya yeniləri ilə əvəz edilə bilər.
|
| |
titrlənən məhlula az-az titrant əlavə etməklə onun xüsusi elektrik keçiriciliyinin ölçülməsi

|
titrlənən məhlula az-az titrant əlavə etməklə onun xüsusi elektrik keçiriciliyinin ölçülməsi
|
bet | 13/16 | Sana | 04.05.2021 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #14318 | Turi | Mühazirə |
titrlənən məhlula az-az titrant əlavə etməklə onun xüsusi elektrik keçiriciliyinin ölçülməsi;
təcrübələrin nəticələrinə görə xüsusi elektrik keçiriciliyinin titrantın miqdarından asılılıq qrafikinin qurulması;
ekvivalent nöqtənin təyin edilməsi.
Əvvəlcə qüvvətli əsasın (NaOH) qüvvətli turşu (HCl) ilə neytrallaşma reaksiyasını nəzərdən keçirək. Titrləmə zamanı əsasın elektrik keçiriciliyi azalacaq, çünki, mütəhərrikliyi çox olan OH- ionları əvəzinə məhlula mütəhərrikliyi az olan xlor ionları daxil olacaq:
|
| |
II Fəsil. İntellektual telekommunikasiya şəbəkələrinin arxitekturası

II Fəsil. İntellektual telekommunikasiya şəbəkələrinin arxitekturası
2.1. İntellektual şəbəkələrin yaranması tarixi, beynəlxalq telekommunikasiya ittifaqının (İTU-T) intellektual şəbəkə tövsiyyələri, intellektual şəbəkə konsepsiyası.
2.2. İntellektual şəbəkənin modeli: Servis səviyyəsi, qlobal funksional səviyyə, paylanmış funksional səviyyə, fiziki səviyyə.
2.3. İntellektual şəbəkənin arxitekturası və ona verilən funksional təlabatlar, intellektual xidmətlərin ümumiləşdirilmiş funksional sxemi.
2.4. İntellektual şəbəkənin konseptual modeli, konseptual modelin model haqqında ümumi anlayışlar. İTU-T-nun 1.312/Q.12.01 tövsiyyəsi. İntellektual şəbəkənin modelində səviyyələrin vəzifəsi: İTU-T-nun Q.1211 tövsiyyəsi (xidmətlər səviyyəsi və səviyyədəki xidmətlər). İntellektual şəbəkə konsepsiyasının standartlaşdırma metodları. İTU-T-nun Q.1200 tövsiyyələr toplusu ( Q.1200- Q.1219). Səviyyələrin elementləri.
2.5. İntellektual şəbəkələrin funksional quruluşu; SSP, SCP, SDP, IP, SN, SSCP, SNP, SCEP və SMAP qovşaqları.
Təcrübi iş № 2
İTU-T-nun Q.1200 tövsiyyələr toplusu ( Q.1200- Q.1219). Səviyyələrin elementləri.
|
CƏMİ
  
90 - Mühazirələr toplusu g I r I Ş

Mühazirələr toplusu g I r I Ş
“İNTELLEKTUAL TELEKOMMUNİKASİYA SƏBƏKƏLƏRİ” fənni üzrə tematik plan Fənnin məzmunu G İ R İ Ş “İntellektual telekommunikasiya şəbəkələri” fənni və kursun məqsədi.İntellektual xidmətlərin inkişaf tarixi. Ölkə iqtisadiyyatında telekommunikasiyanın rolu. Telekommunikasiya sahəsinin inkişaf perespektivləri. Fənnin tərkibində digər fənlərlə qarşılıqlı əlaqə. AZTU-nun telekommunikasiya sahəsinin mütəxəssislərin hazırlanmasında rolu. I Fəsil . Paket kommutasiyalı şəbəkələr 1.1. 7 səviyyəli açıq sistemlər modeli. 1.2. Telekommunikasiya interfeysləri və onun funksiyaları. 1.3. Telekommunikasiya protokolları, onların ümumi halda formatı, strukturu. HDCL protokolu və onun formatı. 1.4. Paketlər quruluşu, paketin strukturundakı sahələr və onların vəzifəsi, şəbəkə səviyyəsinin idarə edilməsi. 1.5. 7 saylı siqnallaşma protokolu, onun ayrı-ayrı sahələrinin quruluşu. Çoxhədlli polinomun çoxhədlli polinoma bölünməsi haqqında anlayış. 1.6. Siqnallaşma sellərinin 7 saylı protokolla kommutasiya sisteminin idarəedici qurğusuna daxil edilmə üsulları (fiziki, tezliyə və zamana görə sıxlaşdırılmış diskret kanallar). 1.7. 7 saylı siqnallaşma protokolu ilə digər şəbəkə tipləri arasında protokolun arxitekturası. 1.8. Ümumikanal siqnallaşma sistemi (ÜKS), onun struktur sxemi, elementləri, elementlərin vəzifəsi. Diskret kanal, veriliş sürəti. Danışıq kanalı ilə siqnallaşma kanalı arasında əlavənin riyazı modeli. 1.9. ÜKS sisteminin səhvlərdən mühafizə qurğusunun (SMQ) vəzifəsi, səhvlərdən mühafizə sahəsinin uzunluğu və onun formalaşdırılması çoxhədlisinin izahı. n-k vuruğu (polinomu) və elementlərin vəzifəsi. Təcrübi iş №1 Ümumikanal siqnallaşma sistemi (ÜKS) və sistemin struktur sxemi. Deytaqram rejimli diskret kanal və veriliş sürəti. Download 1,13 Mb.
|
İntellektual xidmətlərinin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi

7.2 İntellektual xidmətlərinin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi
İntellektual xidmətlərin təşkilinə sərf edilən investisiyanın qiymətləndirilməsi və mərkəzin iqtisadi cəhətdən səmərəli fəaliyyəti üçün konkret hesablama nümunələrini nəzərdə keçirək.
Məsələnin qoyuluşu: Fərz edək ki, n=30 işçi yerinə malik intellektual xidmətlərin təşkili üçün investor tərəfindən ayrılan ilkin invistisiyanın həcmi manatdır. Tərtib edilmiş xüsusi smeta sənədləri əsasında invistisiyanın K1=2500 manatı əmək haqqı, K2=75000 manat olub, 30 nəfərlik mərkəzdə çalışacaq işçi yerlərinin saxlanılması (işçi-yerlərinin hər biri üçün 2500 manat nəzərdə tutulur) üçün nəzərdə tutulur. Fərz edək ki, ilkin investisiyanın geri qaytarılması müddəti, investor tərəfindən T=10ay ərzində nəzərdə tutmuşdur. İnvestor tərəfindən mərkəzin reklam və digər cari xərcləri üçün hər ayda 1500 manat nəzərdə tutulur.
Əgər intellektual xidmətdə ilkin dövrdə n=30 işçi yeri, iş rejimi isə iki növbəli nəzərdə tutulur və hər bir növbədə iş saatı təşkilinə 12 saat təşkil edərsə, bu şərtlər daxilində bir işçi yerinə düşən aylıq gəliri nə qədər olmalıdır ki, mərkəz T=10 ay ərzində ilkin investisiyanı geri qaytara bilsin.
|