Üçüncü fəsil “Alınma pedaqoji terminlərin struktur və leksik-semantik təhlili”

|
Üçüncü fəsil “Alınma pedaqoji terminlərin struktur və leksik-semantik təhlili”
|
bet | 14/16 | Sana | 24.07.2021 | Hajmi | 68,01 Kb. | | #15967 |
Üçüncü fəsil “Alınma pedaqoji terminlərin struktur və leksik-semantik təhlili” adlanır. Bu fəslin birinci bölməsində Azərbaycan dilində alınma pedaqoji terminlərin struktur-semantik xüsusiyyətləri zəngin faktlarla təhlil edilmişdir. Terminlərin obyektin adına görə təsnifi zamanı terminlər bilik və ya fəaliyyət sahələri üzrə qruplaşdırılır. Pedaqogikada istifadə olunan obyekt adları proses, fəaliyyət obyektləri; psixoloji vəziyyət obyektləri kimi təhlil edilərək onların quruluş və semantikası təyin edilmişdir.
Pedaqogika terminologiyasında alınmalar tədqiq edilərək göstərilir ki, tarix boyu dillər arasında həmişə əlaqələr olmuşdur. Yəni dillərarası əlaqələri insanlararası, cəmiyyətlərarası əlaqələr doğurmuşdur. Sivilizasiyanın son dərəcə inkişaf etdiyi müasir dövrdə dil əlaqələri xeyli güclənmişdir. Dil əlaqələri prosesində təmasda olan dillər bir-birindən müxtəlif vahidləri alır. Nəticədə, dildə alınmalar meydana gəlir. “Alınma bir prosesdir, bu prosesin nəticəsində söz və ya termin bir dildən başqa dilə keçir. Deməli, “alınma” termininin özü iki mənadadır. Geniş mənada “alınma” dedikdə bir dildən başqa dilə keçən bütün linqvistik vahidlər, hər cür dil elementləri başa düşülür, “alınma söz” dedikdə isə yalnız leksik vahidlərin mənimsənilməsi nəzərdə tutulur”40.
Müasir dövrdə alınan sözlərin əsas mənbəyini ingilis dili təşkil edir. “Müstəqillik illərində terminalma mənbələri də dilin əvvəlki inkişaf dövründən xeyli dərəcədə fərqlənməyə başlamışdır. Yəni əgər sovetlər birliyi dövründə digər müttəfiq respublika xalqlarının dillərində olduğu kimi, Azərbaycan dilində də alınma terminlər, əksər hallarda terminin hansı dilə mənsub olmasından asılı olmayaraq rus dilindən alınırdısa, müstəqillik illərində artıq cəmiyyətin müasir inkişaf durumuna uyğun olaraq rus dilindən uzaqlaşma meyli güclənmiş və termin mübadiləsində üstünlük daha çox müxtəlif səpkili əlaqənin qurulduğu Avropa dillərinə verilmişdir”41. Hazırda Azərbaycan dilinin ingilis dili ilə təmaslı əlaqələri artmışdır. Bu isə Avropa mənşəli alınmaların birbaşa alınmasına zəmin yaradır.
“Alınma sözlərlə alınma terminlər arasındakı fərq əsasən terminlərin dildəki əhatə genişliyindədir. Həm alınma sözlər, həm də alınma terminlər mənimsəmə prosesində fonetik, qrafik, orfoqrafik, leksik, qrammatik, semantik xüsusiyyətlərə malikdir, lakin ikincilər üstəlik terminoloji yük də daşıyır. Termin söz olduğu kimi, alınma termin də alınma sözdür”42.
Bu fikirlə bağlı bir məqamı qeyd edək ki, termin başqa dildən termin olaraq hazır alına bildiyi kimi, termin dilə keçmiş alınma söz əsasında da formalaşır. Deməli, birinci halda başqa dilin elmi və ya sahə materialına birbaşa müraciət olunur. İkinci halda dilin öz leksik qatına müraciət olunur, söz ümumişlək leksik qatdan seçilib götürülür. Azərbaycan pedaqoji terminologiyasında dilin öz leksik fondundan götürülmüş və terminləşmiş alınma pedaqogika terminləri kifayət qədərdir. Məsələn, məktəb, tərbiyə, istehsalat, imtahan, sınaq, müəllim, təhsil, təlim, tərbiyə və s. Qeyd olunduğu kimi, Azərbaycan dili pedaqogika terminləri formalaşdığı dövrdə ərəb-fars dillərindən alınmaların miqdarı çox olmuşdur. Bu terminlər pedaqoji terminologiyaya dilin ümumişlək leksik qatından keçmişdir. Azərbaycan dilinin bu leksik layında olan ərəb-fars sözləri pedaqoji sahədə formalaşıb inkişaf etdikcə sahənin terminoloji sisteminə daxil olmuşdur. Bir sıra ərəb-fars mənşəli terminlər sonralar arxaikləşsə də, əsas korpus qorunub saxlanmışdır. Ərəb-fars alınmaları qrupuna aşağıdakı terminlər daxil olur: məktəb, mollaxana, mədrəsə, müəllim, molla, axund, xamen, talib, talibə, təlim, tərbiyə, tədris, maarif, sinif, dərs, tənəffüs, imtahan, diqqət, hafizə, tətil, cədvəl, cavab, sual və s.
Rus dilindən alınma pedaqoji terminlər rus dili ilə əlaqələrin geniş olduğu dövrə təsadüf etmişdir. Məsələn, realnı uçilişa, uçilişa, sex məktəbi, fabrik-zavod məktəbi, kabinet, kadr, pedaqoji kadr, karandaş, kartoçka və s.
Hazırda Avropa mənşəli sözlər Azərbaycan dilində iki əsas yolla alınır: 1) birbaşa alınmalar; 2) vasitəli alınmalar. Vasitəli alınmaları iki qrupda birləşdirmək olar: 1) rus dili vasitəsi ilə alınmalar; 2) başqa dillər vasitəsi ilə alınmalar.
Azərbaycan dili pedaqoji terminologiyasında Avropa mənşəli alınma terminlərdən geniş istifadə olunur. Məsələn, alternativ, alturizm, metod, analtik metod, apatiya, attestasiya, bakalavar, deduksiya, abituryent, abortiv, abstraksiya, deduktiv, defektologiya, albom, alternativ, anormal, anttropologiya, antaqonist, antologiya və s.
Dilimizdə işlək olan tütor latın dilindən olan tutorem sözündəndir. Mənası hami, qəyyum deməkdir. Bu termin məşğələlərdə yuxarı səviyyədə olan öyrənənin aşağı səviyyəli öyrənəni hamiliyə götürməsini ifadə edir. 1580-ci ilə aid mənbələrdə qeyd olunur. XIV əsrdə əvvəl Oksford, sonralar Kembric Universitetlərində tətbiq olunmuşdur. XVII əsrdən tütor termininin fəaliyyət dairəsi genişlənmişdir. Tütor hansı mühazirə və praktik məşğələlərdə iştirak etməklə bağlı məsləhətlər verir, tədris planını qurmağa kömək edir. XVIII-XX əsrlərdə İngiltərə universitetlərində bu tipli təhsilvermə geniş yayılmışdı. Tütor tarixən mövcud olmuş pedaqoji mövqe hesab olunur. Tütorluq fərdi təhsil proqramlarının işlənib hazırlanmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır.
Edvayzer (advisor) fransız “avisen” (düşünmək) sözündəndir. Məsləhət vermək mənasında XIV əsrdən işlənmişdir. Edvayzer müəyyən ixtisas üzrə oxuyan tələbənin akademik məsləhətçisi funksiyasını yerinə yetirmişdir. O, fərdi tədris planının formalaşdırılmasına və təhsil proqramlarının mənimsənilməsinə, tədrisin təşkili üçün zəruri olan materialların hazırlanmasına kömək göstərir. Müasir təhsil sistemində edvayzerin üç əsas funksiyası fərqləndirilir: 1)tələbələrin təhsildə fərdi inkişafı; 2)təhsil proqramları komponentlərini hazırlamağa kömək göstərmək; 3) konkret universitetin tələbə mədəniyyətinin qorunmasında iştirak etmək (Teachers-As-Adüisors-Georgia Standards// http:www. georgiastandards.org; The Agademie Advisor As Teacher//http:// www.d.umn.edu).Avropa mənşəli alınmalarda bu dillərə məxsus prefiks və suffikslər də işlənir. Bunları aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:1. -izm şəkilçisinin iştirakı ilə düzələn pedaqogika terminləri daha çox ictimai-siyasi terminoloji sistemdən alınmış pedaqogika terminləridir. Məsələn, totalitarizm (zorakılıq), vandalizm (vəhşilik), nasionalizm (millətçilik), liberalizm (siyasi cərəyan), unionizm (birləşməyə, ittifaqa can atmaq); 2.Avropa mənşəli sözlərin kökünə -iya şəkilçisinin artırılması yolu ilə: Azərb:-depressiya, strategiya (müəyyən məqsədə çatmaq üçün seçilmiş yol), demokratiya;. 3.Avropa mənşəli söz köklərinə -ist morfeminin artırılması yolu ilə: modernist, avanturist, maksimalist. 4.-siya şəkilçisinin iştirakı ilə; deklomasiya (şeiri bədii qriaət formasında söyləmək), deklorasiya (elan etmək), depressiya; 5. rus və Avropa mənşəli söz köklərinə -ik şəkilçisinin artırılması yolu ilə: informatik, analitik, etik, titanik, diplomatik; 6.-oji şəkilçisinin artırılması ilə pedaqoji, psixoloji, monoloji yanaşma, dialoji soruşma; 7.rus və Avropa mənşəli söz köklərinə -al şəkilçisinin artırılması yolu ilə: vizual, intellektual, terminal; 8.rus və Avropa mənşəli söz köklərinə -er//-or morfeminin artırılması yolu ilə düzələn terminlər: mentor, tyutor, fasilitator, missyoner, starter və s.
Pedaqoji terminlərin müəyyən qismi termin-elementlər əsasında formalaşır.
Azərbaycan dilində pedaqoji terminologiyanın nizamasalınma və unifikasiya məsələləri bölməsində anlayışların konnotativ fərqləri aşkara çıxarılır, unifikasiya problemləri təhlil edilir. “Koqnitiv terminologiya baxımından termin dinamik hadisə kimi götürülür. Termin dərketmə, koqnisiya prosesində yaranıb formalaşır, verballaşan konsept bu və ya digər nəzəriyyə, konsepsiya ilə bağlı olmaqla müəyyən bilik sahəsində dərk olunur”43.
Elmi-texniki tərəqqi prosesi müxtəlif elmlərə məxsus terminlərin ayrı-ayrı dillərdə eyni şəkildə işlənməsini gerçəkləşdirir. Müasir dövrdə ictimai-siyasi terminlərdən istifadə olunmasında da eyni cəhət müşahidə olunur. İngilis dilinin beynəlxalq miqyasda ümumi ünsiyyət vasitəsi kimi tətbiqi isə bu dildə XX əsrdən başlayaraq yaranan yeni sözlərin dünyanın müxtəlif dillərinə keçməsinə şərait yaradır. Qeyd edək ki, yeni sözlər də daha çox terminləri əhatə edir və bu terminlər sırasında pedaqogika terminləri də vardır. Beynəlxalq aləmdə baş verən inteqrasiya prosesində pedaqogikanın ən yeni nailiyyətlərini müxtəlif ölkələrin pedaqoji sistemlərinə tətbiqini gerçəkləşdirir. Belə tətbiq terminlərin müxtəlif dillərə eyni şəkildə keçməsi üçün əsas verir və nəticədə beynəlmiləl terminlər artır.
|
| |