Daromadlarning o`sishida mehnat unumdorligining roli

|
Daromadlarning o`sishida mehnat unumdorligining roli
|
bet | 3/4 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 215,8 Kb. | | #137884 |
Bog'liq Korxona daromadlari va foydasi3. Daromadlarning o`sishida mehnat unumdorligining roli
Mikroiqtisodiy darajada har qanday korxona, firma yoki kompaniyaning asosiy "bosh og`rig`i", (muammosi) olinayotgan daromadlarning muttasil ko`payib, o`sib borishini ta`minlashdir. Daromadlarning ko`payishiga ta`sir etuvchi omillar juda ko`p. Ularga asosan ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish, mahsulot sifatini yaxshilash, reklamani yo`lga qo`yish, mahsulotning y angi bozorlarini ochish, zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish va hokazolar kiradi. Daromadlarni ko`paytirishning aytib o`tilgan omillari yoki yo`nalishlarining har biri ham muhim. Biroq har qanday sharoitda ham hal qiluvchi ahamiyat kasb etadigan asosiy omil mehnat unumdorligidir.
Mehnat unumdorligi ko`rsatkichi korxona (firma) ishini, uning xo`jalik faoliyati samaradorligini ko`rsatadi. Bu ko`rsatkichni o`lchash (yoki aniqlash) juda ham oson. Buning uchun ishlab chiqarilgan mahsulotlar yoki ko`rsatilgan xizmatlar qiymatini, ya`ni daromadlar summasini ishlab chiqarishda yoki xizmat ko`rsatishda band bo`lgan ishchilar va xodimlar soniga taqsimlash kifoya, ya`ni:
Fikrimizni yanada oydinlashtirish uchun quyidagi shartli misolni keltiramiz. Firmada ishlovchi ishchi va xodimlar soni 50 kishini tashkil etadi va unda bir oyda 50 mln. so`mlik mahsulot ishlab chiqarildi va sotildi, deylik. Oddiy arifmetika yo`li bilan mazkur firmada ishlovchi har bir kishining oylik mehnat unumdorligi 1,0 mln. so`mni tashkil etganini aniqlash qiyin emas. Muayyan tadbirlarni amalga oshirish, masalan, yangi texnologiyani joriy qilish natijasida kelgusi oyda o`sha 50 kishi mehnat qilayotgan firmada 55 mln. so`mlik mahsulot ishlab chiqarildi, deylik. Demak, firmada mehnat unumdorligi 1,1 mln. so`mni tashkil etdi yoki o`tgan oyga qaraganda 10 foizga o`sdi.
Xo`sh, mehnat unumdorligi korxona (firma) daromadlarini ko`paytirishning hal qiluvchi omili bo`lsa, uning o`zi nimaga bog`liq?
Hozirgi davrda mehnat unumdorligiga bevosita ta`sir qiluvchi asosiy omillar sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
-mehnat resurslarining sifati;
-mashina va texnologik uskunalarning sifati;
-resurslardan foydalanish samaradorligi;
-mehnatni tashkil etish va boshqarish darajasi.
Endi ushbu omillarning har biri xususida alohida to`xtalib o`tamiz.
Mehnat resurslarining sifati - mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmatlar ko`rsatish bilan band bo`lgan ishchilarning ma`lumoti va malakasi qancha yuqori bo`lsa, ular ma`lum vaqt (smena, oy, kvartal yoki yil)da shuncha ko`p mahsulot (xizmat) yaratadi va aksincha. Shu sababli mamlakatimizda Kadrlar tayyorlash milliy dasturi asosida yangi ta`lim andozalari va dasturlari yaratilayotgani va ta`lim tizimini chuqur isloh qilish asosida zamon talablariga javob bera oladigan kadrlarni tayyorlash vazifasi hal etilayotganini uzoqni ko`zlab amalga oshirilayotgan ish deb baholash mumkin.
Mashina va texnologik uskunalarning sifati. Ishlab chiqarishda foydalaniladigan texnika vositalarining sifat darajasi (unumdorligi, ishonchliligi va hokazo) qancha yuqori bo`lsa, korxona (firma)da ma`lum vaqt ichida shuncha ko`p va sifatli mahsulot ishlab chiqariladi, binobarin, uning daromadlari ham shuncha ko`p bo`ladi.
Bozor iqtisodiyotiga o`tish arafasida mamlakatimizda foydalanib kelingan ishlab chiqarish texnikasi aksariyat hollarda eskirgan, ya`ni 20-30 yillar davomida ishlayotgan edi. Shu sababli O`zbekistonda mehnat unumdorligi dunyodagi eng past ko`rsatkichlardan biri edi, desak xato bo`lmas. Shu sababdan mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar ishlab chiqarishni tubdan zamonaviylashtirish, xorijiy mamlakatlardan kelayotgan sarmoya (investitsiyalar)ni, avvalambor, yangi texnika va texnologiyalarni joriy qilishga qaratilgandir.
Resurslardan foydalanish samaradorligi. Har bir korxona yoki firma mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko`rsatish uchun muayyan moddiy, moliyaviy va mehnat resurslaridan foydalanadi. Mahsulot birligiga sarflanayotgan resurslar xarajati qancha kamaysa, daromadlar shuncha ko`paya boradi.
Demak, har qanday iqtisodchi yoki menejerning, korxona (firma) rahbari yoki tadbirkorning muhim vazifasi ishlab chiqarishga sarflanayotgan resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish, ya`ni mahsulot (xizmat) birligiga sarflanayotgan xarajatlarni kamaytirishdir. Bozor iqtisodiyotiga asoslangan hozirgi kunda rivojlangan deb tan olingan mamlakatlar tajribasi shuni ko`rsatmoqdaki, resurslardan foydalanish samaradorligi ko`p jihatdan menejer - boshqaruvchi faoliyatiga bog`liq. Ishchilarni yollash va ularni o`qitish, mehnat unumdorligi yuqori bo`lgan ishchini tegishli tarzda moddiy rag`batlantirishni ta`minlash, "imillagan" ishchi yoki xodimni ishdan chetlatish kabi o`nlab muhim vazifalarga aynan menejer javob beradi.
|
| |