Shissiy kechinmalarning shakllari

5. Shissiy kechinmalarning shakllari
Hissiyotlar shaxs faoliyatining muhim jabshasi sifatida insonni keng
emosional sohasini rang-barangligi, ko’pqirraligi shaqida shissiy ton (yunoncha
tonos zo’riqish, urg’u berish ma'nosini bildiradi), emosiyalar (latincha emovere
qo’zg’atish, shayajonlash demakdir), affektlar (latincha affectus ruhiy shayajon,
shijoat, eshtiros ma'nosini anglatadi), stress (inglizcha stress zo’riqish deganidir)
va kayfiyat kabi tushunchalar muayyan tasavvur bir imkoniyatga ega.
Hissiyot ton (tus). Shissiyot aksariyat shollarda faqat emosional tus sifatida
ruhiy jarayonning o’ziga xos sifat (sifatiy) jishati tariqasida vujudga keladi.
Shissiyot bu o’rinda o’ziga o’zi emas, balki bilishga intilayotgan, o’zgartirayotgan,
egallayotgan shaxsda ma'lum munosabatni namoyon qiluvchi narsalar, hodisalar va
harakatlarning aloshida xossasi, xislati hamda xususiyati ma'nosida gavdalanadi.
Mazkur narsalarga nisbatan inson shaxsining sub'ektiv munosabatlari to’g’risida
mulohaza yuritilayotganini odam hamisha ham payqay olmaydi. Masalan, yoqimli
muloqotdosh, kulgili shangoma, badbo’y shid, beshayo kino, ishtiyoqli
mashg’ulot, iboli qiz, yaramas xulq, xushchaqchaq yigit, xotirjamlantiruvchi xabar,
zashmatli mehnat va boshqalar.
Emosional ton yoki shissiy tus (masalan, affektiv ton) ba'zi shollarda barcha
shaxslarda tug’ma, nasliy xususiyat kasb etishi mumkin Jumladan, og’riq shissi va
boshqa xususiyatli kuchli qo’zg’atuvchilar bir davrda aks etgan yoqimsiz (noxush)
shissiy ton bilan ajralib turadi. Masalan, merkaptan (latincha merc simob, captans
egallovchi degan ma'no anglatadi), ya'ni simob bilan boshqa organik moddalar
birikmasidan tarqalgan shidlar har qaysi ruhan sog’lom insonlar uchun yoqimsiz,
jirkanch taassurot uyg’otadi. Shuningdek, ba'zi ranglar birikmasi (omixtasi),
shilimshiq pardalarning qo’zg’olishi, qamishlarning ishqalanishi, egovning ovozi
ham xuddi shunday iz qoldiradi. Shu bilan birga idrok obrazlari va tasavvurlarining
aksariyat shissiy tonlari (tuslari) oldingi emosional jarayonlaridan saqlanib qolgan
izlar, turmush tajribaning saboqlari ((aks sadolari) insonlarda o’xshashligi tufayli
"tug’ma" deb basholanishi mumkin. Shissiy ton shaxsning eshtiyojlarini atrofdagi
narsalar va vaziyatlar qoniqtirishi yoki qoniqtimasligi, faoliyatning esa
muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz kechishini yaqqol namoyish etishiga xizmat
qiladi. Shaxsning psixologik xislatlariga binoan shissiy ton (tus) o’ziga xos
idiosinkraziya (yunoncha idios o’ziga xos synrasis qorishmoq, qorishuv ma'nosini
bildiradi) xususiyatini kasb etadi, bunday ta'bli odam boshqalar uchun befarq
138
tuyulgan narsalarga ham jirkanch munosabatini namoyish qiladi, masalan,
duxobaga tegishni, baliq, yog’, gul shidlarini yoqtirmaydi. Shuni aloshida
ta'kidlash o’rinliki, ko’rish, eshitish, shidlash, kinestetik (harakat) sezgilarga
hamda idroklarga taalluqli shissiy ton muhim amaliy ahamiyatga ega. Masalan,
xonalar, ish joyi, transport vositalarining rangi (tusi) taassurotidan vujudga kelgan
yoqimli va yoqimsiz shissiy ton mehnat samaradorligiga, xizmatchilarning
kayfiyatiga sezilarli ta'sir o’tkazadi. Kimyoviy o’g’itlar, sabzovotlar yoqimsiz
shidi, ishlab chiqarishdagi shovqinlar, tovushlar shissiy ton jishatidan mehnat
unumdorligini pasaytiradi. Xotirjamlik, yoqimsiz musiqa, iliq shaxslararo
munosabatlar, muomala maromi, ashillik muvaffaqiyat kafolati, ijtimoiy taraqqiyot
omili shisoblanadi. Emosiyalar. Emosional jarayonlar, holatlar yoki tor ma'noda
emosiyalar shissiy kechinmalarining o’ziga xos xususiyatli shakllaridan bittasidir.
Emosiya- u yoki bu shissiyotning inson tomonidan bevosita kechirilishi
(kechishi) jarayonidan iboratdir Masalan, shaxs tomonidan musiqani sevish
emosiyani vujudga keltirmaydi, balki buning uchun musiqani eshitish, ijrochi
mashoratiga tasanno bildirish, undan shayajonlanish yoki asar ijrosi yoqmasa
g’azabli shissiy kechinma shosil bo’lishi ijobiy, salbiy emosiya deyiladi. qo’rqinch,
dashshat shissiy kechinma sifatida ob'ektlarga shaxsning munosabatini aks ettirib
turlicha shaklda namoyon bo’lishi mumkin: odam dashshatdan qochadi,
qo’rquvdan serrayib qoladi, o’zini idora qila olmay har tomonga uradi, shatto xavf-
xatarga o’zini tashlashi ham mumkin. Ko’pincha emosiyalar o’zining ta'sirchanligi
bilan bir-biridan ajralib turishiga qaramay, bunday sifatli shissiy holatlar stenik
(yunoncha sthenos so’zidan olingan bo’lib, kuch degan ma'no anglatadi)
xususiyatli deyiladi. Bunday emosiyalar dadil xatti-harakatlarga, mantiqiy
mulohazalarga, ijobiy izlanishlarga kuch-quvvat, qanot bag’ishlaydi. Masalan,
xursandchilikdan shaxs "parvoz qiladi", "yulduzni narvonsiz oladi", kimlargadir
xolis yordam qilishga shoshadi, faollik, tinib tinchmaslik uning sifatiga aylanadi.
Aksariyat shollarda xushxabar, muvaffaqiyat shaxsda stenik xususiyatli
emosiyalarni vujudga keltiradi. Ba'zi shollarda emosiyalar o’zining sustligi,
zaifligi, nursizligi bilan tavsiflanadi, bunday shissiy holat astenik (yunoncha
actenia so’zidan olgan bo’lib, kuchsizlik, zaiflik ma'nosini bildiradi) deb ataladi.
Bunday shissiyot insonni bo’shashtiradi, uni xayolga cho’mdiradi, xayolparast
qilib qo’yadi, shu sababdan favqulodda shaxsdagi rashmdillik befoyda emosional
kechinmaga, uyalish vijdon azobiga, andisha esa qo’rqoqlikka aylanib qolish xavfi
kuchli. Har qanday vaziyatda ham emosional xatti-harakat, faoliyat motivlari
bo’lishidan tashqari, ular ba'zida faoliyatni tashkillashtiruvchi, gosho uni izdan
chiqaruvchi omilga ham aylanishi mumkin. Emosional holatlar yo shaddan
tashqari kuchaysa yoki susaysa, xullas me'yori, maromi izdan chiqsa, u holda shaxs
faoliyati maqsadga yo’nalishini yo’qotadi, buning natijasida ob'ektlar noto’g’ri aks
ettiriladi, ular xolisona talqin qilinmaydi, basholashda mantiqiy nuqsonlarga yo’l
qo’yiladi. Affektlar. Shaddan ziyod tez kechirishi bilan miyada paydo bo’luvchi,
shaxsni tez qamrab oluvchi, jiddiy o’zgarishlarni yuzaga keltiruvchi, jarayonlar
ustidan irodaviy nazoratlarning buzilishiga yetaklovchi (o’zini o’zi boshqarishni
zaiflashtiruvchi), organizm a'zolari funksiyasini izdan chiqaruchi emosional
139
jarayonlarga affektlar deb ataladi. Affektlar qisqa muddatli bo’lib, ular
favquloddagi yong’inga, yarqiragan portlashga, to’satdan kelgan do’lga, to’fonga,
kutilmagan silkinishga o’xshab ketadi. Mabodo emosiya ruhiy to’lqinlanish
deyilsa, unda affekt holatlari turli bosqichlardan tuzilgan bo’lib, ular o’zaro o’rin
almashib turadi. Ma'lumki, vashimaga, tashlikaga, sarosimaga tushib qolgan, o’ta
quvongan, kulgi nashidasi bilan band bo’lgan, umidsizlik tuzog’iga ilingan inson
turli vaziyatlarda borliqni bir tekis aks ettira olmaydi. Chunki u makur haroitlarda
o’z kechinmalarini har xil ifodalaydi, o’zini turli darajada ushlaydi, harakatlarini
esa turlicha boshqaradi. Bunday oraliq miya va miya katta yarim harlari
po’stlog’idagi
ma'lum
markazlarning
kuchli
qo’zg’olishini
va
boshqa
markazlarning tormozlanishi me'yordan chiqib ketishi tufayli o’zaro almashinib
qoladi.
Harakatchanlikning asta-sekin ko’tarilishidan iborat stenik holat astenik
holat bilan almashinadi (kuchli holat kuchsiz bilan aralashib ketadi), lekin qayta
tiklanishga ulgurmaydi. Masalan, jo’shqin harakatda, ko’z yaltirashida, yuz
qizarishida vujudga kelayotgan kuchli jashl ko’rinishlari ko’zning xiralanishi, yuz
oqarishi, rang o’chishi bilan bog’lik qattiq g’azabga aylanishi mumkin. Umidsizlik
kechinmasida organizmning jo’shqin reaksiyasi ba'zan shushidan ketib qolish
holati bilan almashinadi. Ushbu vaziyat lotincha "stupos" stupor, ya'ni serrayib
qolish, karaxt holati deb psixologiyada qo’llaniladi. Affekt holati boshlanishida
shaxs insoniy qadriyatlarning barchasidan uzoqlashib, o’z shissiyotining oqibati
to’g’risida ham o’ylamaydi, shatto tana o’zgarishlari, ifodali harakatlar unga
bo’ysunmay boradi. Kuchli zo’riqish natijasida mayda, kuchsiz harakatlar barham
topadi. Tormozlanish miya yarim harlari po’stini to’la egallay boshlaydi,
qo’zg’olish po’stloqosti nerv tugunchalarida, oraliq miyada avj oladi, xolos.
Buning natijasida shaxs shissiy kechinmasiga(dashshat, g’azab, nafratlanish,
umidsizlik va hokazolar) nisbatan o’zida kuchli xoshish sezadi. Ma'lumotlarning
ko’rsatishicha, ko’pincha shissiyotlar affektiv shaklda o’tishi tajribalarda sinab
ko’rilgan. Jumladan, 1) teatr tomoshabinlarida, 2) tantana nashidasini surayotgan
olomonlarida, 3) es- xushini yo’qotgan, telbanoma sevgi afsonalarida, 4) ilmiy
kashfiyot lashzasida, 5) tasodifiy qizg’in uchrashuvlarda jo’shqin shodliklar
mujassamlashadi.
Affektlar vujudga kelishining dastlabki bosqichida har bir shaxs o’zini
tutushini, o’zini ko’lga olishni uddalash qurbiga ega bo’ladi. Ularning keyingi
bosqichlarida irodaviy nazorat yo’qotiladi, irodasiz harakatlar amalga oshiriladi,
yo’lanmasdan xatti- harakat qilinadi. Affektiv holatlar mas'uliyatsizlik, axloqsizlik,
mastlik alomatida sodir bo’ladi, lekin shaxs har bir xatti- harakati uchun
javobgardir, chunki u aql-zakovatli insondir. Affektlar o’tib bo’lganidan keyin
shaxsning ruhiyatida osoyishtalik, charchash holati shukm suradi. Ba'zi shollarda
sholsizlanish, jamiki narsaga loqayd munosabat, harakatsizlik, faollik barham
topish, shatto uyquga moyillik yuzaga keladi. Shu bilan birga affektiv shok
(fransuzcha choc zarba degan ma'no anglatadi) holati ham sodir bo’ladi, buning
oqibatida organizmning ichki a'zolari funksiyasi buziladi, shatto yurak xuruji
(infarkt-latincha arctus "xavf to’ldirg’ich", miokard yunoncha mys tomir kardia
140
yurak degan ma'no bildirib keladi) yuzaga keladi. Shuni ham unitmaslik kerakki,
affektiv qo’zg’olish muayyan davrgacha davom etishi, ba'zan o’qtin-o’qtin
kuchayishi yoki susayishi (pasayishi) sodir bo’lib turishi mumkin.
Stress. Stress inglizcha stress so’zidan olingan bo’lib, jiddiylik, keskinlik,
zo’riqish degan ma'no anglatadi. XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab keskin
vaziyat tufayli vujudga keladigan emosional holatlarni tadqiq etish psixologiya,
fiziologiya, tibbiyot fanlarida keng qo’lamda amalga oshirila boshlandi. Stress-
og’ir jismoniy va murakkab aqliy yuklamalar, ishlar me'yoridan oshib ketib, xavfli
vaziyatlar tug’ilganida zaruriy chora-tadbirlarni zudlik bilan topishga intilganda
vujudga keladigan shissiy zo’riqishlar. Mana shunday haroitlar va vaziyatlarning
barchasini biron bir emosiya turi ro’yobga chiqaradi. Stress emosional holatining
paydo bo’lishi hamda kechishining psixologik xususiyatlarini aniqlash nafaqat
uchuvchilar, kosmonavtlar, dispetcherlar (inglizcha dispatcher ishlab chiqarishni
muvofiqlashtiruvchi ma'nosini anglatadi) uchun, balki sudyalar, korxona rashbari,
ta'lim tizimi xodimlari uchun aloshida ijtimoiy psixologik ahamiyat kasb etadi.
Psixologiya faniga stress tushunchasini olib kirgan olim kanadalik fiziolog
G. Sele (1936) sanaladi. U stressni tadqiq qilishda moslashuv alomati (adaptasion
sindrom- yunoncha syndrome belgi, alomat, ko’rinish moslashuvi demakdir)
masalasiga, uning faoliyatga ijobiy hamda salbiy ta'sir etishiga aloshida ahamiyat
bergan. Shuningdek, ekstremal (latincha extremus favquloddagi holat, eng oxirgi
vaziyat ma'nosini anglatadi) vaziyatlardagi, murakkab jarayonlardagi stressning
o’ziga xosligi, faoliyatni qayta tashkil qilishgacha (dezorganizasiya latincha de
organisation fransuzcha tashkilot, tuzilma ma'nosini bildiradi) olib borishi, shunga
o’xshash haroitlarda shaxs xulqini bashorat etish (prognoz yunoncha prognosis
bashorat ma'nosini anglatadi) imkoniyatlari G. Sele tomonidan o’rganilgan.
Tadqiqotchi U. Kennonning gomeostazis (yunoncha o’xshashlik, stasis
ma'nosini bildiradi) shaqidagi ta'limotida stress holati har tomonlama o’rganilgan.
Ushbu terminni u psixologiyaga 1929 yilda olib kirgan. Gomeostazis mexanizmda
moslashish xususiyatlari yaqqol o’z ifodasini topadi. Uning mulohazasicha,
faoliyat shakllarini amaliyotga tatbiq etish jarayonida nerv sistemasi va miya
funksiyasini oqilona ta'minlab turishda hamda saqlashda gomeotazis muhim rol
o’ynaydi.
Stress holatida shaxsning xatti-harakatlari o’ziga xos tarzda o’zgaradi, unda
qo’zg’alishning umumiy reaksiyasi paydo bo’ladi, uning harakatlari tartibsiz
ravishda amalga oshiriladi. Stressning kuchayishi esa teskari reaksiyaga olib
keladi, natijada tormozlanish, sustlik, zaiflik, faoliyatsizlik ustuvorlik qila
boshlaydi. Lekin stress holatida fiziologik o’zgarishlar tashqi tomonidan qariyb
ko’zga tashlanmasligi mumkin. Biroq muammoni yechishdagi qiyinchilik, diqqatni
taqsimlashdagi sarosimalik stressning tashqi ifodasi deb taxmin qilinsa bo’ladi.
Shaxs stress holatida telefon nomerini adashtiradi, vaqtni chamalashda yanglishadi,
ong faoliyati yengil tormozlanadi, idrok ko’lami torayadi va boshqalar.
Stress holatida shaxsning psixologik xususiyatlari, turmush tarbiyasi,
shakllangan malakasi muhim rol o’ynaydi. Keskinlikning oldini olishda shaxsning
oliy nerv faoliyati, nerv sistemasining xususiyatlari aloshida ahamiyat kasb etadi.
141
Undagi yuksak shis-tuyg’ular (mas'uliyat, burch, javobgarlik, vatanparvarlik,
sadoqat va hokazo) stress holatida xatti-harakat buzilishining oldini olishga xizmat
qiladi.
Kayfiyat. Shaxsning xatti-harakatlariga va ayrim ruhiy jarayonlariga
muayyan vaqt davomida tus berib turuvchi emosional holat kayfiyat deb ataladi.
Shaxsning shayoti va faoliyati davomida shodonlik, shazilkashlik,
umidsizlik, jur'atsizlik, zerikishlik, qayg’urishlik singari shis-tuyg’ular uning ruhiy
holatini umumiy tizimiga aylanadi. Ushbu vaziyat ba'zi emosional taassurotlarning
vujudga kelishiga qo’lay zamin shozirlaydi, boshqasi uchun esa qiyinchilik
tug’diradi. Inson xafa, ma'yus shissiy holat shukmronligida bo’lsa, u holda
tengdoshlarining shaziliga, keksalarning o’git-nasishatlariga, maslashatlariga
quvnoq kayfiyat chog’dagiga nisbatan mazmun, sifat jishatidan boshqacharoq
tusda munosabat bildiradi. Shuning uchun ishlab chiqarish va xalq ta'limi tizimi
jamoalarida, rasmiy, real guruhlarida ishchanlik, o’zaro yordam, hamkorlik,
hamdardlik, iliq ruhiy mushit yaratish, samimiy muomala maromini shakllantirish
ham jismoniy, ham aqliy mehnat samaradorligini oshirishning kafolatidir.
Kayfiyat nishoyatda xilma-xil, uzoq va yaqin manbalar negizidan vujudga
keladi. Uni barqarorlashtirib turadigan asosiy manbalardan biri-shaxslarning
ijtimoiy jamiyatda shukmronlik qilayotgan umumiy nuqtai nazarlari, shayotning
turli jabshalarida aks etuvchi ta'sirlar, chunochi mehnat muvaffaqiyati va ta'lim
yutug’i, rashbar va xodim, o’qituvchi va saboq oluvchi o’rtasidagi munosabatlari,
oiladagi shaxslararo muomala maromi, har xil vaziyatlarda paydo bo’lgan
turmushdagi qarama-qarshiliklar, shaxsning eshtiyojlari, qiziqishlari, mayllari va
ta'blarining qondirilishidan qanoat shosil qilishlik yoki qanoat shosil qilmaslik
kayfiyatning manbalari bo’lib shisoblanadi. Shaxsning ma'lum muddat ruhi tushib,
noxush, zaif kayfiyatda yurishi uning turmushida muammolar yuzaga
kelganligidan xalovat, tinchlik buzilganligidan dalolat beradi. Bunday vaziyatlar
namoyon bo’lganida shaxsga oqilona mulohaza mashsulidan kelib chiqqan holda
xushtavozelik bilan ijobiy ta'sir o’tkazish, ruhini tetiklashtiruvchi vositalarni
qo’llash, kayfiyatini buzib turgan omillarni batamom bartaraf etish maqsadga
muvofiq.
Inson kayfiyatining paydo bo’lishiga va o’zgarishiga ta'sir qiluvchi ikkita
omilni tashlillash mutlaqo hart. Ulardan bittasi ob'ektiv va sub'ektiv xususiyatli
vaziyatdir: a) tabiiy omillarga taalluqli bo’lgan vaziyat (shavoning sovuqligi yoki
issiqligi, bioritmika o’zgarishi), b) shaxslararo munosabatning noqulayligi va
boshqalar. Ikkinchi bir manba sifatidagi talqin qilish mumkin - bu ob'ekt va
sub'ektiv hart-haroitlardir. Masalan, mehnat va o’qish faoliyatiga kerakli
vositalarninsh mavjudligi (ish dasgoshi, mehnat quroli, yorug’lik, auditoriya,
partalar va boshqalar). Ikkinchidan, sub'ektiv munosabatlar: ilk psixologik mushit,
muloqatmandlik maromi, rag’batlantirish, muloqot o’rnatish uslubi, shaxsiyatga
tegmaslik, teng shuquqlilik, hamkorlik, demokratiya prinsiplariga rioya qilishlik,
o’zaro tushinish, shaxsning psixologik xususiyatlarini shisobga olish va hokazo.
Psixologiya fanida asosiy shissiyotlar atamasi ko’chma ma'noda qo’llanilib
kelmoqda. Tadqiqotlar ichida K. Izartning tasnifi muayyan qiziqish uyg’otadi,
142
lekin shis-tuyg’ularning barchasini o’zida qamrab olmaydi. K. Izartning talqinicha:
1) qiziqish - malaka va ko’nikmalar shakllanishiga, o’qishga moyillik uyg’otadigan
bilimlarni egallashga yordam beruvchi ijobiy shissiy holatdir; 2) quvonch -
qondirilishi dargumon bo’lgan yetakchi (shukmron) eshtiyojning qondirilishi
mumkinligi bilan bog’liq ijobiy shissiy holatdir; 3) shayratlanish - favqulodda ro’y
bergan holatlardan shissiy jishatdan ta'sirlanishning ijobiy yoki salbiy jishatdan
ifoda etilmagan belgisidir; 4) iztirob chekish - shozirgacha qondirilish eshtimoli
ozmi yoki ko’pmi mavjud tasavvur qilingan, muhim shayotiy eshtiyojlarning
qondirilishi mumkin emasligi to’g’risida ma'lumot olinishi bog’liq salbiy shissiy
holatdir; 5) g’azablanish - ob'ektiv tarzida kechadigan, shaxs uchun g’oyat muhim
eshtiyojni qondirish yo’lida to’siqlarni yengib chiqadigan salbiy shissiy holatdir; 6)
nafratlanish - ob'ektlarga yaqinlashuv sub'ektning ma'naviy yoki estetik ideallarga
zid kelib qolishi oqibatida ro’y beradigan salbiy shissiy holatdir; 7) jirkanish -
shaxslararo munosabatlarda ro’y beradigan va shaxsning shayotiy nuqtai nazarlari,
qarashlari va xulq-atvoriga nomutanosibligi oqibatida shosil bo’ladigan salbiy
shissiy holatdir; 8) qo’rquv - shaxs o’zining xotirjam shayot kechirishiga ziyon
yetishi mumkinligi unga real tashdid solayotgan yoki tashdid solishi mavjud xavf-
xatar to’g’risidagi xabarni olish bilan paydo bo’ladigan salbiy shissiy holatdir; 9)
uyalish - o’zining ezgu maqsadlari, xatti-harakatlari va tashqi qiyofasi, nafrati katta
mushit kutilmasiga mos kelmaganligi bilan emas, balki o’ziga loyiq xulq-atvor
hamda tashqi siymosi shaxsiy tasavvurlarga ham mos emasligini anglashda
ifodalanadigan salbiy shissiy holatdir.
|