I. MAVZU: NUTQ USLUBLARIGA KO'RA MATNLARNING 
O'ZIGA XOSLIGI

I. MAVZU: NUTQ USLUBLARIGA KO'RA MATNLARNING
O'ZIGA XOSLIGI.
2.Dars turi: ‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗
3. Dars vaqt: ____ daqiqa.
4. Dars tipi: Yangi mavzuni o'zlashtirish.
5.Darsda qo'llaniladigan usullar:
- aqliy hujum, muzyorar.
6. Darsda qo'llaniladigan nazorat turlari:
- og'zaki, yozma.
7.Dars maqsadlari:
A)Ta’limiy maqsadi:
Nutq uslublariga ko'ra matnlaning o'ziga xosligi haqida ma'lumot berish, mavzu bo’yicha o’quvchilarning bilimini, malakasini oshirish.
B)Tarbiyaviy maqsad:
-
milliy g'oya va mafkurani o’quvchilar ongida shakillantirish
-
mutaxassislikka qiziqishni, ma'sulyat hissiyotlarini shakillantirish.
-
o’quvchilarda insonparvarlik, mehr shavqat tuyg'ularinishakillatitirish.
E) Rivojlantiruvchi maqsad:
-
o’quvchilarni fikrlash qobilyatini o'stirish
-
mavzuni o'rganish borasida o'quvchilani ijodiy yondoshishga yo'llash.
-
o’quvchilarda mustaqil fikrlashni, mustaqil mulohaza yuritishni shakillantirish.
8.Darsni o'tkazish joyi: ______________________
9. Mavzuni boshqa fanlar bilan va shu fandagi boshqa mavzular
bilan bog'lash, hayot bilan bog'lash.
10. Kerakli bilimlar doirasi:
1. Muayyan uslubning leksik - Grammatik vositalarini.
2. Matn uslubini o'zgartirish yollarini.
11. Darsni jihozlash:
slayd, kodoskop
ko'rgazmali qurollar
tarqatma test va savollar
adabiyotlar.
DARSNING XRONOLOGIK XARITASI.
№
|
DARSNING XRONOLOGIK XARITASI
|
VAQTI
|
|
|
|
1
|
Tashqiliy qism
|
daqiqa
|
2
|
o’qituvchining kirish so’zi
|
daqiqa
|
3
|
o’quvchilarning bilimini tekshirish
|
_ daqiqa
|
4
|
Yangi mavzuning bayoni
|
daqiqa
|
5
|
Yangi mavzuni mustahkamlash
|
daqiqa
|
6
|
Darsning yakuni
|
daqiqa
|
7
|
Uyga vazifa
|
daqiqa
|
|
Jami
|
daqiqa
|
12. DARSNING TEXNOLOGIK XARITASI.
№
|
Dars
Bosqich-lari
|
Ta’lim beruvchining
Faoliyati
|
Ta’lim oluvchining
faoliyati
|
Texnologiya
|
Metod
|
Shakl
|
Vosita
|
1
|
Tayyor-lov
__ daqiqa
|
Maqsad va natijalarni belgilash, mantiqiy struktura va texnologik xarita tuzish. Kichik guruhlarni shakllantirish va ularga topshiriqlar berish. Maqsad: o’quvchilar bilimlarini tekshirish yangi mavzuni o’zlashtirish
|
O’quvchilar darsga
kirmasdan oldin maxsus belgili qog’ozlarni olib, o’sha qog’ozchada ko’rsatilgan guruhga
borib o’tiradi.
|
Noan’anaviy
|
Guruh-larni
shakl-lantirish
|
Taqsimlash
qog’ozchalari
|
2
|
Mavzuga
kirish
__ daqiqa
|
Darsni boshlanishidan oldin o’quvchilar bilan tanishadi.
Mavzu nomi, maqsad,natija va baholash mezonlarini e’lon qiladi.Tanishuvda “_____________________________” usulini qo’llash.
|
Mavzu nomi, maqsad, natija va baholash mezonlarini daftariga belgilab oladi.
O’quvchilar o’zining fikrlarini yozadi.
|
Mavzu
_____________________________________________________________________________
|
Guruh-lar
|
Ko’rgazma
doska,
bo’r
|
3
|
O’quvchi-larning oldingi bilimlarini
tekshirish
_____ daqiqa
|
O’quvchilarning oldingi bilimlarini tekshirish maqsadida boshlang’ich nazorat olinadi
(savollar ilova qilinadi)
|
O’quvchilar javoblarni belgilashadi.
Odob axloq bo’yicha qo’shimcha malumotlar olishadi.
|
An’anaviy
nazorat usuli
|
Guruh
|
Savollar
Doska va bo’r,
o’quv
daftarlari
|
4
|
Yangi mavzu-ning
bayoni
_____ daqiqa
|
Yangi mavzu bayon qilinadi. Ko’rgazma yordamida mavzuni tushunturadi.
___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
|
Mavzuga oid ma’lumotlarni yozib olishadi. Ko’rgazmadagi, tarqatma materialdagi ma’Iumotlarni kuzatishadi.
|
Ma’ruza yangi mavzu bayon
qilish davomi-da slayd ko’rgaz- madan foydala niladi.
Hayotdan misollar keltiriladi.
|
Guruh-lar
|
Slayd, mavzu
bo’yicha yozilgan
materiallar
doska va
bo’r
|
5
|
Taqdimot
______ daqiqa
|
Savollar beradi. Kichik guruhlarda bajariladigan ishlarni eshitadi, kamchiliklarni tuzatadi.G’olib guruxni e’lon qiladi.O’quvchilar baholanadi.
|
Frontal savollarga javob berishadi.Qo’ shimcha savollarga javob beradilar. Guruh sardorlari mustaqil ishni taqdim qiladi.
|
Muhokama va mustaqil ishlash
|
Guruh-chalar
|
Daftar, doska va boqa. Baholash mezonini varag’i.
|
6
|
Baholash
____ daqiqa
|
Kichik guruhlarga berilgan topshiriqlar va savollar natijalarini umumlashtiradi. Qaysi guruh g’olib ekanligini e’lon qiladi.
|
Guruhchalar bir-birlarini Baholaydilar. Javoblarning to’grisini yozib oladi
|
Munozara
|
Guruh-chalar
|
Doska, bo’r, ko’rgazmali qurollar, tarqatmalar
|
7
|
Umum-lashtirish
_____ daqiqa
|
Guruhlarning faoliyatlari umumlashtiriladi. Faol o’quvchilar alohida ko’rsatiladi. O’quvchilar baholanadi va baholar izohlanadi.
|
Tinglaydilar. Umumlashtirish bo’yicha, fikrlarini bildiradilar.
|
Sunbat-mulohaza
|
Guruh-chalar
|
Baholash mezonlari varaqasi.
|
8
|
Darsga yakun yasash
____ daqiqa
|
Darsni yakunlaydi.
Uyga vazifa beradi o’quv adabiyoti
________________________________________________________________________________________
|
Tinglaydilar.
Topshiriqlar o’quv adabiyotlar nomini yozib oladilar.
|
Ma’ruza
|
Umumiy
|
Ma’ruza matni o’quv adabiyotlar, daftarlar, doska va bo’r
|
DARS BOSQICHLARINING MAZMUNI.
I. Tashkiliy qism:
O’qituvchining o’quvchilar bilan salomlashishi, davomatini aniqlash, o’quv xonasining tozaligi va o’quvchilarning mashgulotga tayyorganligini tekshirish.
2. O'qituvchining kirish so'zi:
Bu bosqishda, o’qituvchi o'tiladigan yangi mavzu nomi, dars o'tish rejasi bilan o’quvchilarni tanishtiradi.
MAVZU: NUTQ USLUBLARIGA KO’RA MATNLARNING
O‘ZIGA XOSLIGI.
REJA:
-
Muayyan uslubning leksik - Grammatik vositalari.
-
Matn uslubini o'zgartirish yo’llari.
Oqituvchi o’quvchilar diqqatini yangi mavzuga jalb etishi va ularni o'zlashtirishga tayyorlashi kerak.
3. O ‘quvchilarning bilimini tekshirish:
Bu bosqichda o’qituvchi mashg'ulol mavzusi mazmunidan kelib chiqqan holda yangi pedogogik texnalogiyalar asosida o'tilgan mavzu bo’yicha o’quvchilar o'zlashtirgan bilimlarini quyidagi so'rov usullaridan foydalangan holda aniqlashi kerak.
YAKKA SAVOLLAR.
1. Gapda sinonimiya ko’lamining roli qanday?
2. Matn tuzish va uni o'zgartirishda sinonimiya ko'lamidan foydalanish?
4. Yangi mavzuni tushuntirish:
Bu busqichda o’qituvchi o'quv dasturiga asoslanib, o’quvchilarga kerakli bilim doirasi bo’yicha mavzuni lushuntiradi.
TAYANCHIBORALAR: So'zlashuv uslubi, rasmiy-idoraviy uslub, ilmiy uslub, publilsistik uslub, vadiiy uslub.
Bilib oling:
Til birliklari va materialidan fikrni ifodalash maqsadida foydalanish jarayoni nutq sanaladi. Hayotning turli sohalari, turlicha nutq vaziyatlarida tildagi leksik, frazeologik, fonetik va graramatik vositalarni tanlash va ulardan foydalanish usullari ham har xil bo'ladi, Shunga ko'ra, nutqning quyidagi uslublari o'zaro farqlanadi: so'zlashuv uslubi, rasmiy-idoraviy uslub, ilmiy uslub, publitsistik uslub va vadiiy uslub.
So'zlashuv uslubi til birliklarini tanlash va ularni qo'llashning nisvatan erkin uslubidir. Bu uslub o’z xususiyatlariga ko'ra ikki turga: adabiy so'zlashuv uslubi va oddiy so'zlashuv uslubiga ajratiladi.
Adabiy so'zlashuv uslubi umum xalq. Adabiy (ilining keng tarqalgan va varcha sohalar uchun bop turi bo'lib, u adabiy me'yorlarga mos, ishlangan va tartibga solingan bo’ladi
Adabiy so'zlashuv uslubi kundalik muloqot uchun xizmat qiladi, o'qitish ishlari, tarbiya va tashviqot shu uslubda olib boriladi, vadiiy adabiyot sbu uslubda yaratiladi.
Oddiy so'zlashuv uslubi nutq muomalasi jarayonida (erkinlik bilan) adabiy til hamda sheva elementlari ishtirok elishi, fikriy idrokni keng qamrovli vayon etishi bilan ta'riflanadi. Bu uslubda so'z tartibi qoidaga nomuvofiq bo'lishi (kecha konsert bo'ldi klubda;Konsert (lot. concerto - musobaqalashaman) - 1) oldindan eʼlon qilingan dastur asosida sanʼatkorlarning maxsus joy (zal, sahna)da chiqishi; musiqa, adabiy, estrada asarlarini ommaviy ijro etish. K. dastlab mumtoz (simfonik, kamer, yakkaxon vokal hamda yakkanavoz cholgʻu va boshqalar) musiqa asarlarini ijro etilishi hamda tinglanishi uchun tashqil etilgan jamoa tadbiri sifatida namoyon boʻlgan. ko'chma, obrazli emotsional vositalar ko'proq (g'ayrat qil, shalvirama; Alini qarang, og'zi qulog'ida kabi) dialogik shaklda bo'lib, to'liqsiz gaplar va imo-ishoraning ko'p ishlatilishi (Kelyapti (navvatchi), Ketdimi? — Ha, kabi takrorlar (Kelib-kelib shu gapni topdingmi?), talaffuzda erkinlik (na'lat (la'nat), yangitdan (yangidan), opti (olibdi) kabi) yaqqol namoyon bo'ladi. Oddiy so'zlashuv uslubi vadiiy asarda personajlar nutqini individuallashtirishda keng qo'llanadi.
1-mashq.
Tarjimai holingizni yozing. Bu matnning so'zlashuv uslubidagi matnlardan farqini izohlang.
Bilib oling:
Rasmiy-idoraviy uslub jamiyatdagi ijtimoiy, huquqiy munosavatlar, davlat va davlatlararo rasmiy, siyosiy-iqtisodiy, madaniy aloqalar uchun xizmat qiluvchi nutq uslubidir. Bu uslub xujjatlilik xarakteri bilan ajralib turadi. Shunga ko'ra yozma nutqning xizmatga doir bu turi davlat qonunlari, farmonlar, vayonotlar, shartnomalar, idora xujjatlari, e’lonlar va boshqa rasmiy yozishmalar uslubi hisoblanadi. Rasmiy uslub tilining asosiy xususiyati aniqlik va ixchamlikdir, unda muayyan nuquqiy shtamplar, kasbga oid so’zlar, atamalar, tayyor sintaktik qurilmalar keng qo'llanib, nutqning aniq va ravshan ifodalanishini ta'minlaydi. Tayyor nutq formalari (shu asosida; shunga ko'ra, ma'lum qilamizki; ...ni e'tiborga olib; ... ga ko'ra;... biz, quyida imzo chekuvchilar; ...ga asosan (muvofiq);... uchun;... dan kelib chiqib;... sharti bilan; ... berilsin,... taqdirlansin kabi) xujjat matnining darak-axborot xarakterida bo'lishini, so'zlarning bir ma'noda ishlatilishini, vadiiy-tasviriy vositalarning bo'lmasligini, fe'lning majxullik va buyruq-istak shakllarining, qo'shma gap turlarining keng qo'llanilishini talab qiladi. Til matnalri xujjatning turi va xarakteriga qarab tanlanadi.
2-mashq.Gaplarni ko'chiring. Rasmiy-idoraviy uslubga xos so'z va grammatik shaklli birikmalarning vazifasini izohlang.
1. Fuqarolar O'zbekiston xalqining tarixiy, ma'naviy va madaniy merosini avaylab asrashga majburdirlar. (UzR Konstitutsiyasi, 49-modda). Konstitutsiya (lot. constitutio - tuzilish, tuzuk) - davlatning asosiy qonuni. U davlat tuzilishini, hokimiyat va boshqaruv organlari tizimini, ularning vakolati hamda shakllantirilish tartibi, saylov tizimi, fuqarolarning huquq va erkinliklari, shuningdek, sud tizimini belgilab beradi. K.
2. Davlat tili rasmiy amal qiladigan doiralarda o’zbek adabiy tilining amaldagi ilmiy qoidalari va normalariga rioya qiladi (“Davlat tili haqida” Qonun, 7-modda).
3. Shu yil 28 oktabr kuni soat 14.00 da “Davlat tili haqida”gi Qonun tasdiqlangan kun munosavati bilan adabiy-vadiiy anjuman o'tkaziladi.
4. O'zbekiston Respublikasining Davlat vayrog'i O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining navvatdan tashqari o'tkazilgan VII sessiyasida 1991 yil 18 noyabr kuni tasdiqlangan.
5. Yotoqxonada yashovchilar belgilangan tartib-intizom va tozalikka rioya qilmagan taqdirda yotoqxonadan chiqariladi.
6. Betobligim haqidagi tibbiy ma'lumotnoma ilova qilinadi.
7. Abror Rasulov marketing bo'limi boshlig'i vazifasiga tayinlansin.
Bilib oling:
Ilmiy uslub tabiat va ijtimoiy hayotdagi varcha narsa hamda hodisalar to'g'risida aniq, asoslangan, izchil ma'lumot berishda qo'llanadi. Unda narsa-hodisa mohiyatini ta'riflash, tahlil qilish, savabini aniqdab dalillar bilan isbotlash va asosli natijalarni vayon etish muhim xisoblanadi. Maxsus atamalar bu uslubning leksikasini tashkil qiladi, unda adabiy me'yorga qat'iy rioya etilgani holda majxul nisvatdagi fe'llar va murakkab qurilishli gaplar keng ishlatiladi. Ilmiy uslub bilimning turli soxalariga qarab, shuningdek, kimga mo’ljallanganligiga nisvatan o'zaro farqlanadi. Masalan, fan soxalari muayyan shartli belgilar, formulalar, vayon qilish materiali bilan ajralib turadi. Ilmiy uslubdagi kitoblar ilm-fanga oid ma’lumotlar berish bilan mutaxassislargagina mo’ljallanishi yoki bunday ilmiy ma’lumotlar keng ommaga qaratilgan bo'lishi mumkin. Keng jamoatchilikka tushunarli bo'lgan, tasvir vayonida emotsionallik, obrazlilik mavjud bo'lgan uslub ilmiy-ommabop uslub sanaladi. Ko'pchilikka mo’ljallangan ma'ruzalar, risola va darsliklar shu uslubning ko’rinishlaridir. Ilmiy-ommabop uslubda maxsus atamalar kam ishlatiladi (ishlatilganda esa izohi beriladi), fikrlar qiziqarli tilda-tushuntiriladi, vayonda obrazlilikni ta'minlovchi vadiiy tasvir usullaridan foydalaniladi.
3-mashq.
Biror gazetadan madaniyat yoki sport mavzusidagi xavarni o'qib, tili va uslubiy xususiyatlariga ko'ra boshqa nutq, uslublaridan farqqanishini tushuntiring.
Bilib oling:
Publilsistik uslub siyosiy-ijtimoiy doiradagi munosavatlar uchun xizmat qiladi. Bu uslubning yozma turiga publitsistik maqolaiar, feleton, murojaatnoma, xatlar, chaqiriqlar kirsa, og’zaki turiga notiqlik kiradi. Bu uslub, avvalo, tashviqot va targ’ibot uslubi bo'lganligi uchun ham unda siyosiy faollik, xozirjavablik, o’tkir va ta'sirchan notiqlik, mantiqiy muloxaza va dalillar bilan tushuntirish va isbotlash kabi belgilar ustunlik qo’shadi.
Shunga ko'ra publitsistik uslubda yozma nutqqa xos xususiyatlar (ijtimoiy-iqtisodiy va boshqa soxalarga oid leksikaning, intonatsion sintaktik vositalarning ishlatilishi) ham, vadiiy uslubga xos belgilar (obrazli ifodalar, bo’yoqdor so'zlarni qo'llash) ham o'zaro uyg'unlashadi. Bu uslubda xayotiy voqea va dalillar oddiygina qayd qilinmay, jo'shqin va haroratli misralarda ifodalanadi, ulardan umumiy xulosalar chiqariladi hamda muximi, xalqqa murojaat, undash, qiziqtirish orqali o'quvchiga ta'sir ko'rsatiladi.
Insoniyatning eng zaif tomoni ham shunda, menimcha. Zero, u amal qilayotgan ko'plab zararli odatlarning oxir-oqivatini bilsa-da, uni takrorlashdan o'zini tiyolmaydi.
Bugun yoshlar orasida ommalashib borayotgan chekish odati ham ayni yuqoridagi fikrimizga dalil. E'tibor bergan bo'lsangiz, yoshlarimiz ruju qo'yayotgan sigareta tutunlari yomg'ir yog'ishi oldidan kora bulutning ko'mko'k, beg'ubor osmonni qoplagani singari tobora farzandlarimizning katta qatlamini o'z iskanjasiga olmoqda.
Yurtimizda sog'lom avlod tarbiyasiga har qachongidan ko'ra ko'proq e'tibor berilayotgan bir paytda kelajagimiz vorislari bo'lgan o'g'il-qizlarimizning bu qadar o'zlarini zaharlashlariga nima savab bo'lmoqda?
Aytish joizki, farzandlarimizning har qanday illatga ruju qo'yishlarida avallo ota-ona, mahalla-ko'y, bir so'z bilan aytganda, o'zimizning bilib-bilmay qilgan xatti-harakatimiz bosh omil bo'lib xizmat qiladi. Shu o'rinda bir misol keltirib o'tsam...’
(“Ma 'rifat” gazetasidan)
Bilib oling:
Vadiiy uslubda muallif asarning estetik ta'sirini kuchaytirish maqsadida tilning leksik va grammatik vositalardan ustalik bilan va ijodiy foydalanishi, turli ifodaviy vositalarni qo'llashi yoki o'zi yangilarini yaratishi mumkin bo'ladi. Shuning uchun ham bu uslubda yozuvchilar mavjud so'zlarni obrazli ishlatishdan tashqari o'ziga xos so'z va iboralar ham ijod etadilar. Vadiiy nutqda til obraz, harakter, manzara yaratishga, yuksak obrazlilikni namoyon qilishga xizmat qiladi.
Bu uslubda har bir yozuvchining voqelikni vadiiy idrok etish ko’lami, ijod usuli, poetik maxorati vadiiy nutqning janr xususiyatiga muvofiq tarzda bir-biridan flirqlanadi. Shunga ko'ra, vadiiy nutq uslubi nisvatan keng imkoniyatlarga ega o'ta qamrovli va boy nutq ko'rinishidir. Varcha turdagi san'at va adabiyot asarlari shu uslubda yaratiladi.
5-mashq: Quyidagi matnlarni ifodali o'qing. Vadiiy nutqni shakllantiruvchi leksik-grammatik vositalarni ko'chirib yozing.
I. Siyoxdon, azizim, qora ko'zligim,
Qora tunlar aro yorigan ko’zgu.
Sendagi u siyox — yo'q, siyox emas,
Qalbimni qiynagan qip-qizil qonim.
(G’.G'ulom)
II. Kuz kunlarining oyog'i va qish kunlarining boshi edi. Daraxtlardagi sariq, varglar to'kilib tugagan, yer yuzi o'zining qishki sariq kiyimini kiygan edi. To'rt tomonining o'ralganligi soyasida yaproqlarini to'kilishdan saqlab qolgan bu gilos yog'ochlari ham butun tungi qora sovuqqa chidolmay elning ozgina harakati bilan-da varglarini shirt-shirt uzib tashlamoqda edilar. Havo ochiq, bo'lib, quyosh tuzukkina ko'tarilgan, ammo uning ham bu kun uncha ta'siri yo’q bu kungi qora sovuq, quyosh kuchini-da kesgan edi.’
(A.Qodiriy “O'tkan kunlar”)
6-mashq.
Matnni o'qing va uning asl uslubini aniqlang, uslubiy o'zgarishlarni ko'rsating. “... Notiq ryumkani olib o'rnidan turdi. Qoshlari chimirildi, rangi bir oz o'zgardi, avval ryumkaga, keyin uyining burchagiga qarab so'z boshladi:
- O'rtoq rafiqam! Ijozat berasiz, xushchaqchaq hayotimizni sharaf bilan davom
ettirib, oilaviy burchimizni namunali vajarib kelayotganingizga bir yil to'lgan
kunda sizni bevosita tabrik qilishga! Xotin bu muqqadimani hazil gumon qilganligi
uchun qiyqirib chapak - chaldi. Notiq, yana ham jiddiyroq qiyofada davom etdi:
- Bundan 365 kun muqaddam siz bilan biz hayotimizda qat'iy burilish yasab,
zo'r sinovlar sharoitiga bevosita qadam qo'ydik. Ilgarigi vaqtda faqat erkak,
endilikda esa ham erkak, ham xotin boshchilik qiladigan oila masalasi o'zingizga
ma’lum bolganligi uchuh bunga keng ravishda to'xtab o'tirishni iozim ko'rmayman.
...Siz bilan biz bir yillik oilaviy faoliyatim natijasida qanday yutuqlarga erishdik? Avvalo shuni ta'kidlab o'tish kerakki, biz u yoki bu masalada bo’ladigan prinsipial kelishimovchiliklarni chetdan kuch jalb qilmasdan o'z kuchimiz bilan, o'zaro keng muhokama qilish yo'li bilan bevosita vartaraf qiladigan bo’lib qoldik. Ikkinchidan, o'rtoq, rafiqam, oilamizni tashkiliy xo'jalik jixatidan misli ko'rilmagan darajada mustaxkamladik. Men bu borada faktlarga murojat qilib o'tirmayman, chunki o'rdenli onangiz o’zlarining har bir tarixiy kelishlarida bu narsani ayrim ravishda qayd qildilar.”
|