Molekular bosim - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 43/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniMolekular bosim. Suyuqlikning har bir molekulasiga uni o'rab turgan molekulalar tomonidan tortishish kuchlari ta'sir ko'rsatadi. Bu kuchlar juda tez kamayib, ularni ma'lum masofadan boshlab hisobga olmaslik ham mumkin. Bu masofa molekulyar ta'sir radiusi (r) deyiladi. U 10-9 m atrofida bo'ladi. r radiusli doira esa molekular ta'sir doirasi deyiladi.
Suyuqlik ichidagi molekulaga boshqa molekulalar tomonidan ta'sir etayotgan kuchlarning teng ta'sir etuvchisi nolga teng bo'ladi. Agar molekula V suyuqlik sirtidan r dan kichikroq masofada joylashgan bo'lsa, unda kuchlarning teng ta'sir etuvchisi nolga teng bo'lmaydi. ko'rinib turibdiki, V molekulaning yuqorisida molekulalar bo'lmaganligi uchun teng ta'sir etuvchi kuch F suyuqlik ichiga yo'nalgan bo'ladi. Shunday qilib, suyuqlik sirtida joylashgan, ya'ni sirt qatlami molekulalarning teng ta'sir etuvchi kuchlari suyuqlikka bosim ko'rsatadi yoki suyuqlikni siqadi. Bu bosim molekular yoki ichki bosim deyiladi. Molekular bosim suyuqlik tnolekulalari o'zaro ta'sir kuchlarining natijasi bo'lganligi uchun suyuqlikka botirilgan jismga ta'sir etmaydi. Ichki bosim temperaturaga bog'liq bo'lib, temperatura ortishi bilan ichki bosim kamayadi.
Sirt tarangligi. Shunday qilib, suyuqlik sirtidagi qatlamda joylashgan molekulalarga, ya'ni sirt qatlamiga ta'sir etadigan kuchlar suyuqlik sirtini taranglashtiradi. Shuning uchun ham bu kuchlar sirt taranglik kuchlari deyiladi. Sirt taranglik kuchlari suyuqlikning erkin sirtini aisaartirishea maibur ailadi. Sirt tarangligi quyidagicha aniqlanadi:
Sirt tarangligi deb sirtni o'rab turgan konturning birlik uzunligiga ta'sir etuvchi sirt taranglik kuchiga aytiladi.
Sirt tarangligining SI dagi birligi
Juda ko'p suyuqliklarning sirt tarangligi 300 К da 10 -2 – 10-1 N/m atrofida bo'ladi. Sirt tarangligi temperaturaga bog'liqdir. Suyuqlikning temperaturasi ko'tarilishi bilan molekulalari orasidagi o'rtacha masofa ortadi, o'zaro tortishish kuchlari kamayadi va demak, sirt tarangligi ham kamayadi.
Sirt tarangligi suyuqlik tarkibidagi aralashmalarga juda ham bog'liq. Suyuqlikning sirt tarangligini kamaytiruvchi moddalarga sirt-aktiv moddalar deyiladi. Suv uchun sirt-aktiv modda sovundir. U suvning sirt tarangligini 7,5 • 10-2 N/mdan 4,5 • 10-2 N/m gacha kamaytiradi. Shuningdek, spirt, efir, neft ham suvning sirt tarangligini kamaytiravchi moddalar hisoblanadi. Shunday moddalar mavjudki, ularning molekulalari suyuqlik molekulalari bilan, suyuqlik molekulalarining o'zaro ta'siridan ko'ra kuchliroq ta'sirlashadi. Bunday moddalar suyuqlikning sirt tarangligini orttiradi. Bunday moddalarga shakar, tuz va boshqalar kiradi. Masalan, sovunli suvga tuz solinsa, sovun suvning sirt qatlamiga siqib chiqariladi. Sovun ishlab chiqarishda sovun shu usul bilan eritmadan ajratib olinadi.
Sirt qatlami energiyasi. Suyuqlik molekulasining to'la energiyasi uning betartib harakat issiqlik energiyasi va molekulalararo o'zaro ta'sir potensial energiyalarining yig'indisidan iboratdir. Molekulani suyuqlik ichidan sirt qatlamiga ko'chirish uchun ma'lum ish bajarish kerak. Bu molekulalarning kinetik energiyalari hisobiga bajariladi va uning potensial energiyasining ortishiga olib keladi. Shuning uchun ham sirt qatlamidagi molekulalar suyuqlik ichidagi molekulalarga nisbatan ko'proq potensial energiyaga ega bo'ladi. Suyuqlikning sirt qatlamidagi molekulalar energiyasi sirt qatlami energiyasi deyiladi. Sirt qatlami energiyasi shu qatlamni vujudga keltirish uchun sarflanadigan ish bilan aniqlanadi. Tabiiyki, sirt qatlamining yuzasi qancha katta bo'lsa, uni vujudga keltirish uchun ham shuncha ko'p ish bajariladi:
∆А = а • ∆S. (54-2)
Bundan
a = (54.3)
Demak, sirt tarangligi a o'zgarmas temperaturada suyuqlik sirtida qatlam hosil qilish uchun bajariladigan ish ∆A ning shu sirt qatlami yuzasi ∆Sga nisbati bilan aniqlanadigan kattalikdir.
Agar sirt qatlamini vujudga keltirish uchun bajariladigan ish ∆A sirt qatlami energiyasi ∆E ga tengligini (∆A = ∆E) hisobga olsak, (60.3) ni quyidagicha yozamiz:
a = (60.4)
(60.4) dan sirt tarangligi sirt energiyasining zichligi kabi aniqlanishi ko'rinib turibdi.
Namlik. Yer kurrasidagi barcha suv havzalariniiig sirtidan suvning tinimsiz bug'lanishi ro'y berib turadi. Shuning uchun ham atmosfera tarkibida suv bug'lari ham mavjud. Atmosferadagi suv bug'larining miqdorini harakterlash uchun namlik tushunchasi kiritilgan.
Ob-havo insonning kayfiyati, uning juda ko'p organlarining funksiyasi, o'simliklar hayoti, shuningdek, texnik ob'yektlarning, me'moriy obidalarning, san'at asarlarining saqlanishi havoning namligiga bog'liq. Shuning uchun havoning namligini kuzatib borish va uni o'lchashni bilish juda zarur.
Absolyut namlik. 1 m3 havodagi suv bug'larining grammlarda ifodalangan qiymatiga absolyut namlik deyiladi. Absolyut namlik havodagi suv bug'larining zichligini ham ifodalaydi. Absolyut namlikni bilish bilan ob-havoni aniqlab bo'lmaydi. Chunki ob-havo "aynishi" havodagi suv bug'larining to'yinishiga bog'liq.
Nisbiy namlik. Havodagi suv bug'i odatda to'yinmagan bo'ladi. Agar havodagi suv bug'i to'yingan bo'lsa edi, u holda Yer sirti va unda turgan barcha narsalar suv tomchilari bilan qoplanib qolgan va hech qachon qurimagan bo'lar edi.
Aksincha, havodagi suv bug'i to'yinishidan qanchalik uzoq bo'lsa, havo qancha quruq bo'lsa, havoning namligi past ho'ladi.
Shuning uchun havodagi suv bug'ininng bosimini berilgan temperaturada suv bug'i bosimi bilan taqqoslab, havoning namligi to’g’risida xulosa chiqarish mumkin. Shu maqsad uchun havoning nisbiy namligi deb ataluvchi asosiy kattalik kiritilgan.
Havoning nisbiy namligi φ deb, havodagi suv bug'i bosimi p ning shu temperaturadagi to'yingan bug' bosimi pt ga nisbatining foizlarda ifodalangan qiymatiga aytiladi:
Suv havzalaridan, nam buyumlardan, o'simliklardan, organizmning ochiq shilliq pardasidan suvning bug'lanishi atmosfera havosining nisbiy namligi qanchalik kam bo'lsa, shunchalik tez sodir bo'ladi.
Inson kayfiyati va sog'lig'i yaxshi bo'lishi uchun nisbiy namlik 40 dan 60% atrofida bo'lishi zarur.
Shudring. Agar havo temperaturasi to'satdan pasaysa, u holda bug' to'yin-gan bug'ga aylanadi. Bug'ning konden-satsiyalanishi natijasida suv tomchilari hosil bo'ladi va shudring tushadi. Havodagi suv bug'larining to'yingan holga o'tadigan temperaturasi shudring nuqtasi deyiladi.
Havoning nisbiy namligini aniqlash uchun:
havoning temperaturasini o'lchash va shu temperaturaga mos keluvchi
to'yingan bug' bosimini jadvaldan topish;
shudring nuqtasini aniqlash va o'sha birinchi jadval bo'yicha havodagi
suv bug'lari bosimini topish;
formula bo'yicha nisbiy namlikni hisoblash zarur.
Havodagi suv bug'larining shudring nuqtasini aniqlash uchun maxsus asbob-lar — gigrometrlar yaratilgan.
Psixrometr. Nisbiy namlikni faqat shudring nuqtasini aniqlash yo'li bilan emas, balki maxsus asbob —psixrometr yordamida ham topish mumkin. Psixrometr ikkita termometrdan iborat bo'lib, ulardan biri mato bilan o'ralib, pastki uchi distillangan suvli idishga tushirilgan. Quruq termometr havoning temperaturasini, nam termometr esa bug'lanayotgan suvning temperaturasini ko'rsatadi.
Biroq suyuqlik bug'lanayotganda uning temperaturasi kamayadi. Havo qanchalik quruq bo'lsa (uning nisbiy namligidan kam bo'lsa), nam matodan shunchalik tez bug'lanadi va uning temperaturasi shunchalik past bo'ladi. Binobarin, ho'l va quruq termometrlar ko'rsatishlarining farqi (psixrometrik farq) havoning nisbiy namligiga bog'liq. Bu temperaturalar farqini bilgan holda maxsus psixrometrik jadvaldan (jadval psixrometrda keltirilgan) va yuqoridagi formula asosida nisbiy namligi topiladi.
Agar havoning tarkibida suv bug’lari bo’lmasa, uning absolyut va nisbiy namliklari nolga teng bo’ladi.
Inson organzmi uchun havo namligi muhim o’rin egallaydi. Havo namligining normadan oshib ketishi yoki kamayib ketishi turli xil kasalliklarning kelib chiqishi yoki xuruj tutishiga sababchi bo’ladi.
|
| |