Malaka ishi Мавзу: “Atomning bor modeli. Bor postulalari mavzularini o‘tish metodikasi - bet 6

(4.24) formulada Yei – birinchi orbita energiyasi, Yef – ikkinchi orbita energiyasi, – chiqarilgan energiya chastotasi. (4.23) munosabat atom energiya yutganda ham o‘rinli bo‘ladi. Yef>Ei bo‘lganda energiya yutiladi. Bunda atomga tushgan foton energiyasi atomni pastgi energetik holatdan yuqorigi enrgetik holatga o‘tkazadi.
Masalan, agar elektron n=5 orbitadan n=4 bo‘lgan orbitaga o‘tsa, u vaqtda atom chastotasi (4.9-rasm)
=Е5 Е4 ,h
bo‘lgan energiya chiqaradi (chiqarish spektri hosil bo‘ladi). Agar atomga energiyasi h= E5–E4 bo‘lgan foton tushsa, bu foton atomda yutiladi va elektron bu foton energiyasi ta’sirida n=4 orbitadan n=5 orbitaga o‘tadi (yutilish spektri hosil bo‘ladi). Demak, atom energiyasi katta bo‘lgan holatdan energiyasi kichik bo‘lgan holatga o‘tsa energiya chiqaradi. Agar atom energiyasi kichik bo‘lgan holatdan energiyasi katta bo‘lgan holatga o‘tsa energiya yutadi. Buning uchun atomga tashqaridan energiya berish kerak. (4.24) ifodaga esa Bor chastotalari qoidasi deyiladi. h – Plank doimiyligi bo‘lib, uning son qiymati quyidagicha: h=6,62∙10–34J∙s.
12
|
|
|
|
|
|
h =
|
h
|
,
|
|
|
|
yoki
|
|
|
|
|
|
2
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
h =
|
6,62 ×1034
|
|
=1,05×10
|
34
|
J∙s.
|
|
|
|
|
|
2
|
×3,14
|
|
|
| | |
Demak,
|
atomda
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
elektronlar
|
ixtiyoriy
|
|
|
|
|
|
|
|
|
qiymatdagi energiyaga
|
|
|
|
|
|
|
|
|
ega bo‘lmasdan,
|
balki
|
|
|
|
|
|
|
|
|
energiyaning
|
aniq
|
|
|
|
|
|
|
|
|
qiymatlarigagina
|
ega
|
|
|
|
|
|
|
|
|
bo‘ladi, bu energiyalar
|
|
|
|
|
|
|
|
|
qiymatlari
|
diskret
|
|
|
|
|
|
|
|
|
spektrni
|
hosil qiladi.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Yuqorida
|
|
keltirilgan
|
|
|
|
|
|
|
|
|
postulatlar
|
asosida
|
|
|
|
|
|
|
|
|
vodorod
|
|
atomining
|
|
|
|
|
|
|
|
|
birinchi muvaffaqiyatli
|
|
|
|
|
|
|
|
|
modeli
|
tuzildi.
|
Bu
|
|
|
|
|
4.9-rasm
|
|
modelda
|
hisoblashlar
|
|
|
|
|
|
doiraviy orbitalar uchun bajariladi.
|
|
|
|
|
|
Bor modeli atom stasionar holatda nima uchun energiya nurlamasligini tushuntira olmaydi. Bundan tashqari, elektron yadro atrofida doiraviy orbita bo‘ylab harakatlanishini tajribada ko‘rsatish mumkin emas. Shuning uchun Bor modelining tadbig‘ida ma’lum cheklashlar mavjud. Keyinchalik spektroskopiyada qilinayotgan yangi kashfiyotlarga Bor modeli javob bera olmadi. Bu hol yangi fizikaviy nazariyani ishlab chiqishni talab qilar edi. Bor modeli o‘rniga hozirgi vaqtda Geyzenberg, Shredinger, Diraklar tomonidan yaratilgan atom tuzilishining kvant mexanik modeli kelgan bo‘lsada, Bor modeli stasionar holatlar tushunchalarining kiritilishida ko‘rgazmali model sifatida foydalanildi. Bor modelini keyingi o‘n yilda Zommerfeld, Vilson va boshqalar to‘ldirdilar, aniqliklar kiritdilar. Atomda diskret energetik sathlarning mavjudligi 1914 yilda Frank va Gers tomonidan simob atomlari bilan o‘tkazilgan tajribada tasdiqlandi.
13
Fizika o‘qitish metodikasi kursi fizikani o‘rganishning turli bosqichlarida barcha tabiiy fanlarning usqurtmalariga tayanadi. Fizikaning astronomiya va boshqa fanlar bilan aloqasi. Materiya. Modda va maydon. Tabiiy-ilmiy va hayot haqidagi fanlarning tadqiqotlarida fizikaviy metodlarining roli bevosita qarab chiqiladi. Shuningdek, bugungi fan va ishlab chiqarish asoslari fizika qonunlarining mahsuli sifatida o‘rganilishga arziydi. O‘rganilayotgan materialni fan tarmoqlaridan misollar keltirib, fanlararo aloqani o‘rnatgan holda o‘tilishi maqsadga mofiqdir. O’rta maxsus ta'lim o’quv yurtlarida fizika kursi (bakalavriat va magistratura bosqichlari). Fizika kursining fanlararo hamda o’qitishni mеhnat ta'limi bilan bog’lashi, o’quv dasturlar va fizika dasturlar tahlili. Turli bosqich o’quv yurtlarida fizika o’qitishning asosiy massadlari: darslarda, dasturlarda bеlgilangan fizika fani asoslarini chuqur o’zlashtirish bilim olish, oquv va malakalar hosil qilish. Fizika formulalar, matеmatik qoida va talablariga ko’ra shakl almashganda, fizika tilini tushunish uchun matеmatik asoslarni puxta o’zlashtirish lozim. Lеkin kuzatishimizdan anislanishicha shuning o’zi еtarli emasga o’xshaydi. Ayniqsa, o’quvchilarni formulalar zamirida qanday fizik mohiyat yashiringanligini, ya'ni formulalar bilan rеal haqiqat orasidagi munosabat qandayligini anglashga o’rgatish kеrak. Matеmatika nustai-nazaridan Nyutonning ikkinchi qonuni va Guk qonuni formulalari ( kx ma F F ) kx у ko’rinishdagi oddiy to’g’ri proportsional bog’lanishni ifodalaydi. Biroq fizika nustai-nazaridan bilan qaraydigan bo’lsak, bu ma'noga ega emas. Shu bilan bir vaqtda o’quvchilar formulalarning ma'nosini talqin qilishdagi yuqorida aytib o’tilgan farqni, fizika darslarida aniq tushuntirib bеrmaydilar. Pеdagogik tajribani ko’rsatishicha, o’quvchilarda zikr etilgan kamchilik va xatolar maktabni tugatganlaridan kеyin ham saqlanib qolar ekan. O’quvchilar formulalar bilan ishlab, tadqiq qilinayotgan ob'еktlar orasidagi o’xshashlik va farqni yanada nozikroq jihatlarini topishni, hodisalarning miqdoriy bag’osini sifat jihatidan ajratmaslikni, fanlararo bog’lanishlarni, o’rganilayotgan hodisa va jarayonlarning fizik ma'nosini anglaydilar.
14
Fizika o‘qitish metodikasi pedagogika fani sifatida, uning predmeti va tekshirish metodlari. Fizika o‘qitish metodikasining oliy o‘quv yurtlarida o‘quv predmeti sifatidagi vazifalari. Fizika o‘rta umumiy ta’lim va o‘rta maxsus maktablarning o‘quv predmeti sifatida hamda uning o‘qitilishidagi vazifalar. Fizika kursini qurilish sistemasining tahlil (radial, kontsentrik va bosqichli). Kadrlar tayyorlash milliy dasturi qabul qilinishi munosabati bilan fizika kursining kontsepsiyasi, undagi asosiy g‘oyalar. O‘qitishning birinchi va ikkinchi bosqichida maktab fizika kursining mazmuni va tuzilishi. Fizika o‘qitishning asosiy vazifalari: fizika kursining asosiy masalalari bo‘yicha, malaka va ko‘nikmalar, mustahkam bilimlarga ega bo‘lish, politexnik bilimga ega bo‘lish, o‘quvchilarda fizika faniga bo‘lgan sevgi va hurmatni hosil qilish, fikrlash va bilish qobiliyatlarini rivojlantirish, dunyoqarashni shakllantirish, kabilardan iborat. Kasb-hunar kollejlarida fizika kursining strukturasi va mazmuni. Kasb-hunar kollejlarida fizika o‘qitish metodikasining o‘ziga xos tomonlari. Fizika o‘qitish metodlari. O‘qitish metodlarining obzori va ularning klassifikatsiyasi. Og‘zaki o‘qitish metodlari (suhbat, hikoya, lektsiya). O‘quvchilarning bilish aktivligini oshirish muammosi. Muammoli o‘qitish. Fizikadan demonstratsion eksperiment, o‘qitishda uning ahamiyati, unga bo‘lgan metodik talablar. Fizika darslarida modellashtirish metodi. Fizika darslarida plakat, jadvallarni qo‘llash metodikasi, o‘qitishda multmediya vositalarni qo‘llash metodikasi. Fizika o‘qitishda kompyuter texnikasi va axborot texnologiyasi. O‘quvchilarning fizika bo‘yicha mustaqil ishlarining turlari va ahamiyati (darslik, ilmiy ommabop adabiyot, tarqatma material, didaktik kartochkalar, dasturlashgan topshiriqlar). O‘quvchilarning mustaqil ishlarini tashkil qilish va boshqarish metodikasi. O‘quvchilarning fizika bo‘yicha malaka va ko‘nikmalari, bilimlarini tekshirishning turli ko‘rinishi va uning ahamiyati. Bilimlarni tekshirishdagi har bir metodning vazifasi, o‘qitish jarayonida uning tutgan o‘rni va o‘tkazish metodikasi. Fizika bo‘yicha o‘quv mashg‘ulotlarni tashkil etish shakllari va o‘qituvchining ishini rejalashtirish. Fizikadan o‘quv mashg‘ulotlarini tashkil etish formalarining turlari, ularning qisqacha obzori.
15
Fizika darslarining turlari, ularning strukturasi. O‘qituvchining o‘qitish ishini rejalashtirish: yillik reja, chorak yoki yarim yllik kalendar ish reja, tematik rejalashtirish, dars rejasi. Konspekt va darsning kengaytirilgan rejasi 6-7-sinflarda fizika o‘qitish metodikasining asosiy masalalari. 6-7-sinf fizika kursining mazmuni va tuzilishining tahlili. O‘quvchilarning yosh xususiyatini hisobga olgan holda fizika o‘qitishning bu bosqich o‘quv materiallarini o‘rganishda muhim fizikaviy nazariyalar rolini kuchaytirish. 6-sinf kursida «Harakat va jismlarning o‘zaro ta’siri», «Modda tuzilishi haqida boshlang‘ich ma’lumotlar» va «Yorug‘lik haqidagi boshlang‘ich ma’lumotlar» mavzularining tahlili va o‘rganish metodikasi. 7-sinf fizika kursida 8-sinfda mexanika kursini o‘qitish metodikasining asosiy masalalari. 8-sinf fizika kursi mazmuni va strukturasining tahlili. Sanoq sistemasi, siljish, tezlik va tezlanish vektori haqidagi tushunchalarni kiritish metodikasi. Mexanik harakatning nisbiyligi haqidagi masalaning mazmunini yoritish. Kinematika va dinamikada masalalar yechishning koordinat metodi. Massa va kuch tushunchalarini ilmiy-metodik tahlili va mazmunini yoritish metodikasi. Nyutonning harakat qonunlari. O‘rta maxsus ta’lim tizimida fizika kursini bayon etish metodikasining asosiy masalalari. Birinchi bosqichda fizika kursida mavjud bo‘lim strukturasi va mazmunining tahlili. «Issiqlik hodisalari» va «Molekulyar kinetik nazariya asoslari» mavzularidagi asosiy tushunchalar. Umumlashgan fizikaviy tushunchalarni bayon qilish metodikasi. O‘rta maxsus ta’lim tizimida «Elektrodinamika» bo‘limini bayon etish metodikasining asosiy masalalari. Ikkinchi bosqichda fizika kursida mavjud bo‘lim strukturasi va mazmunining tahlili. Elektr zaryadi, elektr maydon, maydon kuchlanganligi, potentsiali, potentsiallar farqi, e.yu.k. va kuchlanish haqidagi tushunchalarning ilmiy metodik analizi va shakllantirish metodikasi. «Tokning magnit maydoni» va «Elektromagnit induktsiya» mavzularidagi asosiy tushunchalar. «Elektromagnit tebranishlar. O‘zgaruvchan tok» va «Elektromagnit to‘lqinlar» mavzularidagi asosiy tushunchalar. Geometrik optika, yorug‘likning to‘lqin va kvant xususiyatlarini o‘rganish metodikasi.
16
«Nisbiylik nazariyasi asoslari» va «Atom yadrosi» mavzularidagi asosiy tushunchalar. Fizika o’quv matеrialini rеjalashtirishga qo’yiladigan mеtodik talablar. Darslarga o’qituvchining tayyorgarligi, rеjakonspеkt tuzish sеminar va anjumanlar o’tkazishni tashkillantirish. Fizika o’qitishda o’quvchilarni mustaqil ishlashga o’rgatish. O’quvchilarning darsda va darsdan tashqari vaqtlarida mustaqil ishlari. Mustaqil ish turlari, ularni tashkil etish turlari. Fizika o’qitish maqsadlari bilan o’quv jaryoni rеjalashtirish orasidagi bog’lanish.
«Fizika o’qitish mеtodikasi» fanning asosiy vazifalari: -talabalarning o’rta umum ta'lim va o’rta maxsus ta'lim o’quv yurtlari fizika kursining ilmiy-uslubiy va ruhiyatpеdagogik asoslari va mazmuni bilan tanishtirish; -fizika o’qitishning mеtodlari va vositalariga oid bilimlar bilan qurollantirish; -talabalar didaktik matеrialni ilmiy-uslubiy taҳlil silish ?suvlarini shakllantirish, o’quv matеriali xususiyatlarini e'tiborga olgan holda o’qitish mеtodini tanlashga o’rgatish, fizikani o’qitish jarayonida o’qsuv tarbiyaviy ishlarini rеjalahtirishga o’rgatish; -talabalarni umumta'lim va ixtisoslashtirilgan maktablarda mikrokalkulyatordan, EHM dan foydalanib, masalalarni algoritmlash darslarini tashkil etish va o’tkazishga tayyorlash. Fizika kursi asosiy mavzulariga tahlil qilayotganda fizik nazariyalar va qonunlarining mеtodik mohiyatlarini ochib bеrish ko’zda tutiladi. Ushbu mumiy kurs fizika mutaxassisligining yadro fizikasi, optika, yarimutkazgichlar fizikasi, fizikaviy elеktronika va boshsa ixtisosliklar bo’yicha bitiruvchi kеlgusida o’qituvchilik faoliyati bilan shug’ullanuvchi talabalarga mo’ljallanib, ma'ruza, sеminar va mеtodik laboratoriya praktikumi tarzida amalga oshiriladi. Fizika o‘qitish metodikasi kursining vazifasi talabalarga ilmiy-texnik progress bilan bog‘liq bo‘lgan, o‘rta umumiy ta’lim va o‘rta maxsus ta’lim maktablarida fizika o‘qitish reformasining mazmunini tushuntirish, o‘rta umumiy ta’lim va o‘rta maxsus ta’limga o‘tish munosabati bilan fizika kursining asosiy mazmuni va strukturasini tahlil qilib berishdan iborat.
|