Mavzu: Multimediya vositalari. Ovozli ma’lumotlar bilan ishlash qurilmalari

Mavzu: Multimediya vositalari. Ovozli ma’lumotlar bilan ishlash qurilmalari
Multimedia - gurkirab rivojlanayotgan zamonaviy axborotlar texnologiyasidir.
Uning ajralib turuvchi belgilariga quyidagilar kiradi:
- axborotning xilma-xil turlari: an’anaviy (matn, jadvallar, bezaklar va boshqalar),
original (nutq, musiqa, videofilmlardan parchalar, telekadrlar, animatsiya va
boshqalar) turlarini bir dasturiy maxsulotda integratsiyalaydi. Bunday integratsiya
axborotni ro‘yxatdan o‘tkazish va aks ettirishning turli qurilmalari: mikrofon,
audiotizimlar, optik kompaktdisklar, televizor, videomagnitafon, videokamera,
elektron musiqiy asboblardan foydalanilgan holda kompyuter boshqaruvida
bajariladi.
- muayyan vaqtdagi ish, o‘z tabiatiga ko‘ra statik bo‘lgan matn va grafikadan
farqli ravishda, audio va videosignallar faqat vaqtning ma’lum oralig‘ida ko‘rib
chiqiladi. Video va audio axborotlarni kompyuterda qayta ishlash va aks ettirish
uchun markaziy protsessor tez harakatchanligi, ma’lumotlarni uzatish shinasining
o‘tkazish qobiliyati, operativ (tezkor) va videoxotira katta sig‘imli tashqi xotira
(ommaviy xotira), hajm va kompyuter kirish-chiqish kanallari bo‘yicha almashuvi
tezligini taxminan ikki baravar oshirilishi talab etiladi.
- "inson-kompyuter" interaktiv muloqotining yangi darajasi, bunda muloqot
jarayonida foydalanuvchi ancha keng va har tomonlama axborotlarni oladiki,
mazkur holat ta’lim, ishlash yoki dam olish sharoitlarini yaxshilashga imkon
beradi.
5
Multimedia vositalari asosida o‘quvchilarga ta’lim berish va kadrlarni qayta
tayyorlashni yo‘lga qo‘yish xozirgi kunning dolzarb masalalaridandir. Multimedia
tushunchasi 90-yillar boshida xayotimizga kirib keldi. Uning o‘zi nima degan
savol tug‘iladi? Ko‘pgina mutaxassislar bu atamani turlicha tahlil qilishmoqda.
Bizning fikrimizcha, multimedia - bu informatikaning dasturiy va texnikaviy
vositalari asosida audio, video, matn, grafika va animatsiya (obyektlarining
fazodagi xarakati) effektlari asosida o‘quv materiallarini o‘quvchilarga yetkazib
berishning mujassamlangan holdagi ko‘rinishidir.
Rivojlangan mamlakatlarda o‘qitishning bu usuli, xozirgi kunda ta’lim sohasi
yo‘nalishlari bo‘yicha tatbiq qilinmoqda. Xatto, har bir oila multimedia
vositalarisiz hordiq, chiqarmaydigan bo‘lib koldi. Multimedia vositalarining 1981
yildagi yalpi aylanmasi 4 mlrd. AQSh dollarini tashkil qilgan bo‘lsa, 1994 yili esa
16 mlrd. AQSh dollarini tashkil qildi. Xozirgi kunda esa sotilayotgan har bir
kompyuterni multimedia vositalarisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Kompyuterlarning
70-yillarda ta’lim soxasida keng qo‘llash yo‘lida urinishlar zoye ketganligi,
avvalombor, ular unumdorligining nihoyatda pastligi bilan bog‘liq edi. Amaliyot
shuni ko‘rsatmoqdaki, multimedia vositalari asosida o‘quvchilarni o‘qitish ikki
barobar unumlidir va vaqtdan yutish mumkin. Multimedia vositalari asosida bilim
olishda 30 % gacha vaqtni tejash mumkin bo‘lib, olingan bilimlar esa xotirada
uzoq muddat saqlanib qoladi. Agar o‘quvchilar berilayotgan materiallarni ko‘rish
(video) asosida qabul qilsa, axborotni xotirada saqlab qolinishi 25-30 % oshadi.
Bunga qo‘shimcha sifatida o‘quv materiallari audio, video va grafika ko‘rinishda
mujassamlashgan holda berilsa, materiallarni xotirada saqlab kolish 75 % ortadi.
Bunga biz multimedia vositalari asosida chet tillarini o‘rganish jarayonida yana bir
bor ishonch hosil qildik.
Multimedia vositalari asosida o‘quvchilarni o‘qitish quyidagi afzalliklarga ega:
a) berilayotgan materiallarni chuqurroq, va mukammalroq o‘zlashtirish imkoniyati
bor;
b) ta’lim olishning yangi sohalari bilan yaqindan aloqa qilish ishtiyoqi yanada
ortadi:
6
c) ta’lim olish vaqtining qisqarish natijasida, vaqtni tejash imkoniyatiga erishish;
d) olingan bilimlar kishi xotirasida uzoq muddat saqlanib, kerak bo‘lganda
amaliyotda qo‘llash imkoniyatiga erishiladi.
Shuni aytib o‘tish kerakki, kadrlarni qayta tayyorlash yo‘lida Jahon Valyuta Fondi,
Umumjahon banki, Yevropa Ittifoqi komissiyasi kabi nufuzli tashkilotlar katta
tajribaga egadirlar. Biz bunga, ushbu tashkilotlar tomonidan tashkil qilingan
seminar va konferensiyalarning ishtirokchisi sifatida yana bir bor ishonch xosil
qildik. Avvalambor, o‘quv jarayonida zamonaviy kompyuter texnologiyalaridan
foydalanish taxsinga sazovordir.
O‘z o‘rnida, multimedia vositalaridan keng foydalanish yo‘lida ayrim obyektiv
muammolar ham mavjud. Bulardan eng asosiysi – o‘quvchilar uchun kerak
bo‘lgan o‘quv materiallarini, qonunlarni va boshqa ko‘rsatmalarni qo‘llanma qilib
kompyuter dasturlarini ishlab chiqarishdir. Ishlab chiqilgan kompyuter
dasturlarida multimedia elementlarini qo‘llash esa, kompakt disklarni (lazer
disklari) qo‘llashni talab qiladi. Xozirgi kunda bunday ko‘rinishdagi kompakt
disklarni respublikamizda ishlab chiqarish imkoniyati yo‘qdir. Bular ma’lum bir
miqdordagi mablag‘ni oldindan jalb etishni talab qiladi.
Bizning fikrimizcha, zamonaviy kompyuter texnologiyalaridan o‘quvchilarga
ta’lim berish va qayta tayyorlash jarayonida keng foydalanish, kelajakda yetuk va
yuqori malakali mutaxassislarni kamol toptiradi.
Distant uslubi asosida o‘quvchilarni o‘qitish hozirgi kunning eng rivojlanib
borayotgan yo‘nalishlaridan bo‘lib, o‘qituvchi bilan o‘quvchilar ma’lum bir
masofada joylashgan holda ta’lim berish tizimidir. O‘qituvchi va o‘quvchining
ma’lum bir masofada joylashganligi, o‘qituvchini dars jarayonida kompyuterlar,
sputnik aloqasi, kabel televideniyesi kabi vositalar asosida o‘quv ishlarini tashkil
qilishini talab qiladi. Zamonaviy kompyuter texnologiyalarining tez rivojlanib
borishi, ayniqsa, axborotlarni uzatish kanallarini rivojlanishi telekommunikatsiya
sohasiga o‘ziga xos tarixiy o‘zgarishlar kiritmoqda. Mamlakatimizdagi barcha
o‘quv yurtlarini va biznes bilan shug‘ullanayotgan kompaniyalarni distant uslubi
7
asosida birlashtirilsa, o‘qitish jarayonini va tijorat ishlarini yanada yuqori
pog‘onaga olib chiqadi.
Distant uslubi asosida o‘qitish quyidagi texnologiyalarni o‘z ichiga oladi:
Interaktiv texnologiyalar:
- audiokonferensiyalar ;
- videokonferensiyalar ;
- ish stolidagi videokonferensiyalar ;
- elektron konferensiyalar ;
- ovoz kommunikatsiyalari ;
- ikki tomonlama sputnik aloqa ;
- virtual borliq ;
Nointeraktiv texnologiyalar:
- bosib chiqarilgan materiallar;
- audiokassetalar;
- videokassetalar;
- bir tomonlama sputnik aloqa;
- televizion va radio ko‘rsatuvlari;
- disketa va CD-ROM lar.
Avvalombor, distant uslubi asosida o‘qitish, jug‘rofiy jihatdan uzoqda joylashgan
maktablar va akademik ta’lim uchun mo‘ljallangan edi. Lekin, zamonaviy
axborotlar va telekommunikatsion texnologiyalarining rivojlanishi tabiiy ta’lim-
tarbiya jarayonini uzoq masofadan turib amalga oshirishga yo‘l ochib berdi.
Natijada distant uslubi asosida o‘qitish, tez vaqt ichida ko‘pgina maktablarda,
tijoratchilar ichida va ishlab chiqarish korxonalarida keng qo‘llanila boshladi va
o‘qitishda yangi uslublarni qo‘llashga yana bir turtki bo‘ldi. Distant uslubi asosida
o‘qitishning Xalqaro kengashining tahlillari shuni ko‘rsatmoqdaki, hozirgi kunda
jahonda 10 milliondan ortiq talabalar shu uslub asosida ta’lim olishmoqda. AQSH
da shu uslub asosida o‘qitish maqsadida yangi o‘quv markazlari barpo etilmoqda.
Shunday qilib, ular milliy kadrlarni zamon talabi asosida tayyorlash va qayta
tayyorlash uchun olg‘a qadam qo‘yishmoqda.
8
Distant uslubining quyidagi afzalliklari mavjuddir:
a) o‘qitishning ijodiy muhiti. Mavjud ko‘pgina uslublar asosida o‘qituvchi ilm
tolibini o‘qitadi, o‘quvchi esa faqat berilgan materialni o‘qiydi. Taklif
qilinayotgan distant metodi asosida esa o‘quvchilarning o‘zlari kompyuterlar
asosida axborotlar bankidan kerak bo‘lgan ma’lumotlarni qidirib topadi va albatta
o‘zlarining tajribalarini boshqalar bilan elektron tarmoqlari asosida almashadi. Bu
esa o‘quvchilarni boshqalar bilan yaxshi muloqotda bo‘lishini ta’minlaydi va o‘z
o‘rnida bunday mexnat ta’lim olishni rag‘batlantiradi.
b) mustaqil ta’lim olishning imkoniyati borligi. Distant uslubi asosida ta’lim
berish – boshlang‘ich, o‘rta, universitet, sirtqi - kechki va malaka oshirish
bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Tayyorgarligi har xil darajadagi inspektorlar
o‘zlarining shaxsiy dars jadvallari asosida ishlashlari mumkin va o‘zining
darajasidagi talabalar bilan muloqotda bo‘lishi mumkin.
c) ish joyidagi katta o‘zgarishlar. Distant uslubi asosida ta’lim berish turi
millionlab insonlarga, hammadan ham ishlab chiqarishdan ajralmasdan ta’lim
olayotganlar uchun qulay sharoit yaratib beradi. Bunday uslub asosida o‘qitish
kadrlarni tayyorlashda judayam katta ro‘l o‘ynamoqda, ya’ni jug‘rofiy va
moliyaviy qiyinchiliklarsiz o‘zining ishlab turgan o‘rnida ilm topishi mumkindir.
g) o‘qitish va ta’lim olishning yangi va unumli vositasi. Statistik ma’lumotlar
shuni ko‘rsatmoqdaki, distant uslubi asosida ta’lim berish, ishlab chiqarishdan
ajralgan holda o‘qish kabi unumlidir. Bundan tashqari, distant uslubi asosida
ta’lim olish universitet tomonidan qo‘yilgan chegaradan ham chetga chiqib ketadi.
Bunday asosda ta’lim olayotgan talabalar yoki o‘quvchilarning boshqalardan
ustunligi - ularning eng yaxshi, sifatli materiallar va o‘qituvchilar bilan
ta’minlanishidir. Ta’lim berish va boshqarish uslubiyotiga asoslangan holda,
o‘qituvchi auditoriyada o‘qitish shartlaridan holi bo‘lishi kerakdir. Distant uslubi
asosida o‘qitishning o‘quv qoidalaridan kelib chiqsak, soliq, inspektorlari
INTERNET turi orqali jahon bo‘yicha sayohat qilishlari mumkin. Shu bilan birga,
ta’lim berish uslubining o‘zgarishi bilan uning shakllari ham o‘zgarishi shartdir.
9
Xozirgi kunda to‘g‘ridan-to‘g‘ri INTERNET tarmog‘ig‘a kirish xizmati distant
uslubi asosida ta’lim berish uchun elektron pochtalar, kompyuter konferensiyalari
va ma’lumotlarning elektron bazasida foydalaniladi. Axborotlashgan tezkor
kanalning rivojlanishi yangi gipermedia tizimini berib, u o‘z ichida INTERNET
tarmog‘iga
kirishning
uchta
asosiy
xizmatini
mujassamlashtiradi
va
foydalanuvchining interfeysini (muloqoti) yanada takomillashtirishga yordam
beradi. Masalan, maltikast texnologiyalarining, konferensiya vositalarining va
multimedia kompyuterlarining mavjudligi INTERNET tarmog‘i orqali video-
konferensiyalarni yulga qo‘yishga imkoniyat berdi. Shunday qilib, bunday gigant
axborotlashgan tarmoq o‘quvchilarning distant uslubi asosida zamonaviy bilim
olishlari uchun vaqti yoki qayerda turganligiga qaramasdan keng sharoit yaratib
beradi.
Bugungi kunda matnlar va matematik formulalarni qayta ishlash uchun odatiy
tusga aylangan tovush va tasvirning kompyuterli qayta ishlash imkoniyatining
paydo bo‘lishi, shubhasiz, butun insoniyat faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi.
Multimedik tizimlarni ko‘rish uchun foydalanilayotgan kompyuterning hisoblash
quvvatini oshirishigina yetarli emas, buning uchun qushimcha apparatli qo‘llab-
quvvatlash analogli audio va videosignallarni rakamli ekvivalentga qo‘shish va
uning teskarisi uchun zarur bo‘lgan analogli-raqamli (ARU) va raqamli-analogli
o’zgartirgich (RAU) videoprotsessorlar, dekoderlar maxsus integral chizmalar va
boshqalar ham zarur..
Odatda, yuqorida kursatilgan qo‘shimcha apparatli vositalar kompyuterlarning
video va audio imkoniyatlarini kengaytiruvchi turli platalar ko‘rinishida
shakllanadi:
Ko‘chmas video tasvirlar bilan ishlash uchun TARGA platasi;
- harakatlanuvchi videotasvirlarni yozish va aks ettirish uchun Video Blaster,
Video Spigot, Intel Smart, Video Recorder platalari;
- Microsoft firmasining Sound Blaster, Sound Galaxy Sound for Windows
audioplatalari.
10
Video va audio axboroti bilan ishlashning zaruriyati ma’lumotlarning katta hajmi
va ularni uzatishning yuqori tezligi bilan bog‘liq, ko‘plab muammolarni yuzaga
keltirdi. Bu audio-video axborotning so‘ngi texnologiyalarini rivojlantirish va
katta sig‘imdagi jamg‘aruvchilarning yangi namunalarini yaratishning boshlanishi
bo‘ladi. Masalan, 650 Mb sig‘imli va 150 kb/s hisoblash tezligidagi SD-ROM
optik kompakt diski shu jumladandir.
Multimedia uchun zamonaviy SD-ROM texnologiyalar tak-dimnomasi ilk marta
1987 yili konferensiyada (Second Microsoft SD - ROM Sopfegense) bo‘lib o‘tdi
va bu sana video va audioaxborotli to‘laqonli multimedianing paydo bo‘lishi
boshlanishi deb hisoblanadi.
Multimedia tarkib topishining bundan keyingi qadami CD-I texnologiyasi
bo‘ladi, ular kompyuter yordamida lazerli video-murvatni boshqarish yo‘li bilan
kompakt diskdan axborotni ixtiyoriy tanlashni tashkil etishga imkon beradi. Bu
texnologiyani Philips Electrnics firmasi ishlab chiqadi va u Sony, IVM va
Microware firmalari tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.
IVM va Intel firmalari tomonidan ishlab chiqilgan va multimedia tizimlari
ko‘rilishi uchun foydalaniladigan DVI texnologiyasi to‘rt bazaviy unsurdan
tashkil topgan:
- videotizimning asosi bo‘lgan ixtisoslashgan mikroprotsessor turkumi (masalan,
tasvirlar kompressiyasi va dekompressiyasi uchun Intel firmasining I 82750RV
piksel protsessori; signallarni raqamli qayta ishlash uchun Texas Instrument
firmasining TMS320S10 protsessori; tasvirning videoxotirasida joylashgan ifoda
uchun Iptel firmasining i82750DV displeyli protsessori va boshqalar); oxirgi
paytlarda bulardan ham zamonaviylari bozorda taklif qilinmoqda;
- drayverlar (Video Driver, Audio Driver va VRAM Driver hamda SD - ROM
Driver ) va alohida kichik tizimlar darajasidagi dasturiy interfeys: grafika va
videoeffektlar ma’lumotlari kompressiyasi va dekompressiyasi AVSS (Audio-
Video Support System); RTX (Real Time Executive) STD (Standart)
multivazifadorligini ta’minlash, xotirani, kirish-chiqishni boshqarish va boshqalar;
11
- galma-gal paydo bo‘luvchi audio va video axborot saqlovchi, ma’lumotlarni SD
- ROM jamg‘aruvchisidan foydalanilganda tezligi bir tekisligini ta’minlovchi
maxsus shaklli fayllar;
- sub’yektiv qabul qilishga yo‘naltirilgan va ba’zi yo‘qotish yoki buzib
ko‘rsatishlarga yo‘l qo‘yuvchi axborotning turli namunalari tiklash algoritmlari.
Bu texnologiyani qo‘llashning eng oddiy misoli bo‘lib, siyraklash algoritmi, ya’ni
tasvirning diskretligini kamaytirish uchun xizmat qilishi mumkin. JPEG statik
tasvirlarni siqishning eng ko‘p tarqalgan algoritmida jarayonlar natijasida
ko‘chmas tasvirlarning vizual zararsiz 20, ..., 50 martagacha siqilishga olib borish
mumkin.
Xarakatlanayotgan tasvir va audioaxborotlar uchun prediktiv kodlash (Predictive
Coding) algoritmlaridan foydalaniladi.
Bu gurux algoritmlari orasida MREG algoritmlarini ajratib ko‘rsatish mumkin,
ular 25...50 marta siqish koeffitsentini ta’minlaydi. Jumladan, agar 24-betli rangli
va 30 kadrlar /s.li 640x480 o‘lchamli siqilmagan rakamli televizion tasvir uchun
27 Mb/s ma’lumotlarni uzatish tezligi talab etilsa, unda MREG1 algoritmi talab
etilayotgan uzatish tezligini 550 kb/s. gacha kamaytiradi. MREG1 algoritmi,
shuningdek, siqish koeffitsenti 5 ...10 marta bo‘lgan audioaxborot kompressiyasi
uchun ham qo‘llaniladi.
DVI texnologiyasida foydalaniladigan video siqish algoritmlarini ikkiga bo’lish
mumkin:
- JPEG rusumli simmetrik chizmali algoritmlar, ular real vaqt miqyosida siqishni
amalga oshirish va huddi videomagnitafondagi kabi sifat darajasida kompyuter
(Real Time Video) vinchesteriga ma’lumotlarni yozishga imkon beradi, bunda SD
- ROM ni tayyorlashga zaruriyat qolmaydi;
- MREG rusumli nosimmetrik kompressiya algoritmlari, ular SD-KRM
(Production Level Video) ga yozish uchun mahsulotni bozorbop yo‘sinda
yaratishda foydalaniladi va multimedianing tizimida videoni fakat aks ettirishni
ta’minlaydi. Bunda videoni siqish darajasi 100...160 martaga yetadi, videomagni-
tafon yozuviga yaqin sifat saqlanadi.
12
25:1 siqish koeffitsenti displeyning chorak ekranida yaxshi sifatli videotasvirni
olish uchun kifoya. 10:1 nisbatda siqilganda DVI texnologiyasi bo‘lgan (Real
Time Video) videotasvirli darcha to‘liq ekranning 1/5 qismini egallaydi.
Audioaxborot yomon siqiladi (mumkin bo‘lgan siqish koeffisenti 1,9-2,5), bu hol
tinglash a’zolarining buzib kursatishlarga befarq emasligi bilan izohlanadi.
Shunday qilib DVI texnologiyalari video va audioni aks ettirish uchun zarur
bo‘lgan axborot hajmini keskin qisqartirishga imkon beradi, bu hol ma’lumotlar
umumiy hajmini kamayishiga va multimedianing fan, ta’lim, biznes va aloqa
sohalariga keng kirib borishiga olib keladi. Bunda foydalanuvchiga interaktiv
lazerli videodisklar tayyorlovchilari xizmatiga murojaat etmay, o‘z amaliy
multimedianing tizimlarini yaratish, axborotning barcha turlarini saqlash uchun
oddiy vinchesterdan foydalanish imkoniyati beriladi. Bundan tashqari, hozirda,
multimedia ovoz berilgan, tasvirli hujjatlarni INTERNET tarmoqli platasi orqali
kompyuter tarmog‘iga jo‘natish mumkin. Biroq, videotasvirli, to‘liq tarmoqli
multimedianing tizimlar uchun taxminan 200:1 siqish koeffitsenti zarur. Bunday
ko‘rsatkichga hozirdayoq erishish mumkin va bu boradagi ishlar muvaffaqiyatli
amalga oshirilmoqda.
Ishlanma vositalar: holati va istiqbollari
Multimedia asr oxirigacha kompyuter texnikasini takomillashtirishning asosiy
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolishi kutilmoqda. Hozirgi paytda kompyuter
texnikasi va dasturiy ta’minotni ishlab chiqaruvchi ko‘pgina yetakchi firmalar bu
axborot texnologiyasini hayotga quyidagi uch yo‘nalish bo‘yicha tadbiq,
qilmoqdalar:
- AT 80x86 shaxsiy kompyuterlarida DOS, Windows muhitida multimediani
professional va tijoriy maqsadlarda qo‘llash;
- Macintosh SHK lari uchun unumli va ta’lim beruvchi ilovalar yaratish;
- ishchi bekatlardagi UNIX muxitida professional va tijoriy ishlanmalarni
tayyorlash.
Bu barcha tayyorlanayotgan vositalar asosida assotsiativ aloqalarning umumiy
obyektli yo‘naltirilgan uslubiyatni o‘z ichiga olgan "gipermatn" (Nurertex)
13
konsepsiyasi yotadi. Rasman gipermatn deganda foydalanuvchiga boshqa
mavzuga o‘tishga imkon beruvchi ichki o‘zaro murojaat qiluvchi matnli,
tuzilmaviy axborot tushuniladi. Gipermatn avval materialga kiritilgan
assotsiatsiyalar bo‘yicha interaktiv rejimdagi so‘zlar, fayllar va paragraflarni jadal
birlashtirish uchun foydalanilgan. Gipermatn vositalari foydalanuvchi istalgan
tartibda varaqlab ko‘rishi mumkin bo‘lgan multimedianing hujjatlarni yaratishga
imkon bergan. Foydalanilayotgan kompyuterlarning hisoblash qobiliyati oshib
borgan sari bu assotsiativ aloqalarning ishlashi mualliflik tizimlarining yangi
avlodlarida kengayib bordi. Bunda mualliflik tizimi deganda ishlab chiquvchilarga
dasturlarni ko‘p mehnatli jarayonsiz yaratishga imkon beruvchi ta’minot
tushuniladi. Bugungi kunda raqamlashgan statik tasvir, audio va video
ma’lumotlarga muallifning istagi bo‘yicha tanlangan obyektlar sifatida qaralishi
mumkin.
Quyidagi kompyuterli platformalar: Macintosh, DOS, Windows, UNIX, Phlips
firmasining SD-I va IVM firmasini Multimedia kompyuterlariga qo‘llaniladigan
multimedia ishlanmalari holatini ko‘rib chiqamiz.
Masalan. Ko‘p yillar mobaynida Arrle Somruter Ins multimedia ishlanmalari
sohasida yetakchi o‘rin tutadi. Avvalboshda ishlanmalar audioni o‘z ichiga olgan
multimedia maxsulotlarini ko‘rish uchun gipermatn - Nuregsagd - firma dasturi
imkoniyatlarini kengaytirish va yuqori sifatli audioaxborot bilan bog‘liq edi.
So‘ngra multimedia tizimiga fotoga yaqin bo‘lgan yuqori sifatli statik tasvirlarni
kiritish va aks ettirish imkoniyati qo‘shildi. Natijada Macintosh kompyuterlari
platformasi multimedianing aniq bir ilovalarida yetakchi o‘rinni egalladi.
Biroq, videoni qo‘llab-quvvatlash nisbatan yaqin paytda, MAS 6.07 va 7.0
imkoniyatlarini kengaytiruvchi Quicktime tizimining kiritilishi bilan ta’minlandi.
Xozirda - Nuregsagd dasturi va yuqorida ko‘rsatilgan kengaytirishlarni
birlashtiruvchi multimedianing tizimlar ishlanmasi ustida ish olib borilmoqda. Bu
tizimning asosiy komponentlari dasturiy ta’minoti, fayllar shakllari, kompressorlar
va foydalanuvchi interfeyslaridir. Tizimning eng muxim unsuri - Movie Toolbox -
14
tasvirlarni siqishni boshqaruvchi va animatsiyalar, statik tasvirlar hamda video
algoritmlarini amalga oshiruvchi dasturlardir.
Foydalanish jihatidan oddiy bo‘lgan Media Text mualliflik tizimi yaqinda
Michigan Universitetida (Ann Arbor) Macintosh kompyuterlari uchun ishlab
chiqildi. Foydalanuvchi o‘z dasturiy mahsulotini audio, grafika va animatsiyaga
kiritishi hamda ularni har bir bosqichda sichqonning ikki chikillashidan
oshirmagan holda bajara borib boshqa fragmentlar bilan birlashtirishi mumkin.
IVM Vetimedia /OS-2. IVM Sogr firmasi multimedia ishlanmalari sohasida ancha
faol ish olib boradi. Firma Windows interfeysidan grafik foydalanishni qo‘llab-
quvvatlashdan tashqari o‘zining OS/2 operatsion tizimini multimediyaning
ko‘pgina imkoniyatlari bilan jihozlagan. Ular orasida, eng avvalo, MM RM/2
nomini olgan Regesentation Manageg (prezentasiya menejeri) dasturini ajratib
ko‘rsatish mumkin. U audioplatalar, SD-ROM rusumidaga ommaviy xotira va
video proigrovatelni qo‘llab-quvvatlaydi, shuningdek, Audio Visual Connection
adapterining IVM uchun drayverini o‘zida saqlaydi.
IVM firmasi RS/2 turkumidan keyingi o‘z kompyuterlari uchun multimedia
sifatida mashhur multimedia vositalari paketini ishlab chiqqan. Bu vositalar
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- kompakt-diskda yetkazib beriladigan va operatsion tizim turlarini tanlash hamda
multimedia dasturlarini namoyish etishga imkon beruvchi M57 va M77 qurilma
modullari;
- amaliy dasturli multimedia kioski (o‘yinli, ta’lim beruvchi, xizmat ko‘rsatuvchi
va hokazolar);
- Storyboard Livel, Linkway Livel va Audio Visual Connestion singari multimedia
ishlab chiqishning foydalanuvchi vositalari turkumi;
- konferensiya ishtirokchilariga umumiy axborotlarni ekranda taqsimlashga imkon
beruvchi kompyuterli videokonferensiyalarni qo‘llab-quvvatlash uchun R2R
moduli (IVM Regson to Regson);
15
- turli manbalardagi audio va video axborotlar yuqori sifatini kafolatlagan holda
videoni 30 kadr/s chastotali qamrab olish, siqish va aks ettirishni ta’minlovchi
IVM RS/2 Astion Media II Display Adapters moduli.
UNIX. Ishchi stansiyalar uchun ham multimedianing maxsulotlarini yaratish
tizimlari ishlab chiqilmoqda, lekin firmalarning harakatlari shaxsiy kompyuterlar
uchun tizimlarni ishlab chiqish kabi birlashmagan. Mavjud tizimlar ishchi
stansiyalarning aniq bir rusumlarida foydalaniladi, masalan, Mpower tizimi
Hewlett-Packard Corp firmasi kompyuterlarida, DECspin tizimi - (Digital
Equipment Corp firmasi EXM larida qo’llanmoqda.
Biroq, umumiy foydalaniluvchi ishlanmalar ham mavjud. Jumladan. Gain
Technology Ins kompaniyasi Gain Momentum tizimini taklif etdi, u UNIX OT
muhitida X Window, OSF/Motif va OpenLook grafik interfeysi bilan ishlashda
multimedia imkoniyatini ta’minlaydi. Bunga qo‘shimcha ravishda Massachusets
texnologiya instituti X Window Assotsiatsiyasi X Window muhitida ishlovchi
standart dastur uchun VEX videokengaytirishni ishlab chiqdi va foydalanishga
taqdim etdi. Gain Momentum tizimi asosan MBBT, obyektlar birlashishi (aloqasi)
tili va kutubxonalar turkumidan iborat. MBBT moduli matnli fayllar, fayl
turkumlari, rakamlashgan tovush va tasvirlar o‘rtasidagi aloqani o‘rnatadi.
Obyektlarni birlashtiruvchi Arrle firmasining Nurermedia Yengine tili
foydalanuvchiga multimedia ma’lumotlari bazasida yo‘nalish topishga yordam
beruvchi 30 modulli kutubxonalar turkumini o‘zida namoyon etadi. Tizim
kompyuterli ishchi stansiyaga moslashishga imkon beruvchi amaliy dasturlarning
portativ interfeysini (ARI ) ham o‘z ichiga oladi.
1993 yilda chiqarilgan multimedianing MRoveg tizimi foydalanuvchining
videomuxitini (VUE) aks ettiradi.
Video Live, Multimedia Mailer, Shared-X va SharedWhite Board modullari
tizimining bazaviy komponentlaridir. Video Live moduli qo’shimcha plata
yordamida videokadrlarni qo‘yishni va ularni ishchi stansiya ekrani darchasida aks
etishini qo‘llab-quvvatlovchi utilitani namoyon etadi.
16
Multimedia Mailer moduli, nomidan ham ko‘rinib turganidek, UNIX operatsion
tizim taklif etadigan ma’lumotni elektron pochta xabarlaridagi audio, ko‘chmas
tasvir va videokadrlarga standart imkoniyatlarini kengaytiradi. Shared-X moduli
foydalanuvchiga X Window stansiya ekranida boshqa istalgan hisoblash tarmog‘i
foydalanuvchisi bilan birgalikda qo‘llash imkonini beradi. SharedWhite Board
moduli konferenszaldagi taxtadagiga o‘xshash tasvirdan birgalikda foydalanishni
ta’minlaydi.
DECspin multimedia tizimi qo‘shimcha audio va videoplatalar bilan Decstation
5000 kompyuterlarida Xmedia Tools muhitida ishlaydi. Yaqinda Digital firmasi
uni o‘zining boshqa ishchi stansiyalariga tarqatdi. Tizim axborotning barcha
turlarini qo‘llab-quvvatlaydi, videokadrlarni tahrir qilish va videokonferensiyalar
rejimida ishlashga imkon beradi.
Aftidan, ishchi stansiyalari uchun eng oddiy mualliflik tizimi Standford
universitetida yaratilgan va elektron pochta bo‘ylab bepul tarqatiladigan
MAYEstro tizimidir.
Xozirgi jamiyatimiz uchun multimedianing ahamiyatini tasdiqlovchi 1987-yilda
Vashingtonda AQSH kongressi kutubxonasida Interaktiv axborot texnologiyalari
milliy namoyishlar laboratoriyasi va original multimedia - ilovalar va
dasturlarning doimiy ko‘rgazmasi ochilganligi diqqatga sazovordir. Multimedia va
distant uslublari asosida ta’lim berish yildan-yilga ortib, takomillashib bormoqda.
|