Termodinamikaning birinchi qonunining izojarayonlarga tadbiqi

|
Termodinamikaning birinchi qonunining izojarayonlarga tadbiqi
|
bet | 3/11 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 255,96 Kb. | | #133130 |
Bog'liq TERMODINAMIKANING BIRINCHI QONUNITermodinamikaning birinchi qonunining izojarayonlarga tadbiqi
Ichki energiya. Termodinamika va molekulyar kinetik nazariya issiqlik jarayonlarini tushuntiruvchi asosiy ikki usul bo‘lib hisoblanadi. Termodinamikada ish bajarish uchun issiqlikdan foydalanish yo‘llari ko‘rsatiladi. Hozir fan va texnikada issiqlik hodisalarini o‘rganishda termodinamikadan ham, molekulyar kinetik nazariyadan ham birday foydalanilmoqda. Termodinamikaning asosiy mazmuni energiyaning tabiatiga oid bo‘lgan ikkita asosiy qonunidir. Bu qonunlar tajribada aniqlanadi. Bu qonunlar ichki tuzilishidan qat’iy nazar hamma moddalar uchun to‘g‘ridir. Makroskopik jismlar mexanik energiya bilan birga o‘sha jismlarning ichida bo‘lgan energiyaga ham ega ekanligi isbot etildi. Bu ichki energiya tabiatda energiya aylanishlarning balansiga kiradi. Ichki energiya kashf etilgandan keyin energiyaning saqlanishi va aylanish qonuni o‘z ta’rifini topdi. Muz ustida sirpanib ketayotgan shayba ishqalanish kuchi ta’sirida to‘xtaganda uning mexanik (kinetik) energiyasi shunchaki tartibsiz harakatlanayotgan molekulalariga uzatiladi.
Ishqalanuvchi sirtlarning g‘adir-budirliklari harakat davomida deformatsiyalanib, molekulalar betartib harakatining intensivligi ortadi. Ikkala jism isishi natijasida ularning ichki energiyasi ortadi. Ichki energiyani mexanik energiyaga aylanishi mumkin. Agar og‘ziga tiqin tiqilgan probirka ichidagi suv isitilsa, suvning ichki energiyasi orta boshlaydi. Suv qaynaydi, bug‘ bosimi shu qadar ortib ketadiki, tiqin otilib chiqib ketadi. Tiqinning kinetik energiyasi bug‘ning ichki energiyasi hisobiga ortadi. Suv bug‘i kengayganda, ish bajarib, soviydi. Bunda bug‘ning ichki energiyasi kamayadi. Molekulyar kinetik nazariyaga asosan makroskopik jismning ichki energiyasi barcha molekula (yoki atom) larning jismning massalar markaziga nisbatan qiladigan xaotik harakatining kinetik energiyalari bilan barcha molekulalarning bir-biri bilan qiladigan o‘zaro ta’sirining potentsial energiyalari yig‘indisiga teng Makroskopik jismlarda molekulalar nihoyatda ko‘p bo‘lgani sababli jismning ichki energiyasini (yoki uning o‘zgarishini) ayrim molekulalarining harakatini va ularning birbiriga nisbatan egallagan vaziyatlarini e’tiborga olib hisoblab chiqarish amalda mumkin emas. Shuning uchun jismning ichki energiyasining o‘rtacha qiymatini (yoki uning o‘zgarishini) bevosita o‘lchab topish mumkin bo‘lgan to‘liq usullarni bilishimiz kerak. Ideal gaz molekulalari bir-biriga to‘qnashgan qisqa vaqtlarda to‘liq o‘zaro ta’sirlashmaydi. Shu sababli ularning potentsial energiyasi nolga teng deb hisoblanadi. Ideal gazning butun ichki energiyasi uning molekulalarining issiqlik harakatining kinetik energiyasidan iborat.
Alohida atomlardan tuzilgan bir atomli gazning xossalari juda sodda. Geliy, neon, argon va shular kabi inert gazlar bir atomli gazlar jumlasidandir.
Massasi m bo‘lgan bir atomli ideal gazning ichki energiyasini xisoblab topish uchun bitta
3 m
atomning o‘rtacha kinetik energiyasi E 2 kT ni atomlar soni N M N A ga ko‘paytirish kerak. k NA R ekanligini hisobga olib, ideal ichki energiyasini qiymati U ni topamiz.
3 m
U RT (12.5)
Bir atomli ideal gazning ichki energiyasi uning absolyut haroratiga to‘g‘ri proportsional.
Ichki energiya sistemaning hajmiga va to‘liq makroskopik parametrlariga bog‘liq emas. Ma’lum massali ideal gazning ichki energiyasi uning harorati o‘zgargandagina o‘zgaradi.
m
U RT (12.6)
2
Agar gazni massasi orttirilsa uning ichki energiyasi ham ortadi U ~ m. Ichki energiya
1
gazning turiga ya’ni gazning molyar massasiga bog‘liq U , chunki molyar massa
qancha katta bo‘lsa ma’lum massali gazda atomlar shuncha oz bo‘ladi.Ideal gazning ichki energiyasi gazning bosimiga bog‘liq emas, chunki uning molekulalarining o‘zaro ta’sir potentsial energiyasi nolga teng hisoblanadi.Real gazlar, suyuqliklar va qattiq jismlarda molekulalarning o‘zaro ta’sirining o‘rtacha potentsial energiyasi nolga teng emas. To‘g‘ri gazlarda bu energiyaning O‘rtacha kinetik energiyasidan ancha kam biroq suyuqlik va qattiq jismlarda kinetik energiyaga yaqin bo‘ladi.
Molekulalar o‘zaro ta’sirining o‘rtacha potentsial energiyasi moddaning hajmiga bog‘liq bo‘ladi, chunki hajm o‘zgarganda molekulalar orasidagi o‘rtacha masofa o‘zgaradi. Termodinamikada ichki energiya umumiy holda harorat T bilan birga hajm V ga ham bog‘liq. Harorat T, hajmi V va to‘liq makroskopik parametrlarning qiymatlari jismlarning holatini aniq ifodalaydi. Shuning uchun bu parametrlar makroskopik jismlarning ichki energiyasini ham aniqlaydi.
|
| |