Nazorat savollari va topshiriqlari

Nazorat savollari va topshiriqlari:
1. O ’lchashlar birligini ta'minlash tizim ining asosiy nizomlari qachon qabul
qilingan.
2. O ’zbekiston o ’lchashlar birligini ta'minlash tizim ining asosiy maqsadlari.
3. O ’zbekiston o ’lchashlar birligini ta'm inlash Davlat tizimining asosiy
vazifalari.
4. M etrologiya to ’g ’risidadagi qonun qachon qabul qilingan.
Tayanch iboralar:
O ’lchashlar birligini ta'm inlash tizim ining asosiy nizom lari O ’zD St 8.001-1998
O ’zbekiston Respublikasida 28 dekabr 1993 yilda «M etrologiya to ’g ’risida»dagi
qonuni qabul qilinganligi munosabati bilan O ’zbekistonda o ’lchashlar birligini
ta'm inlash tizim ining qonuniy asosi yaratildi; O ’zbekiston o ’lchashlar birligini
ta'm inlash tizim i-bu davlat tom onidan tartibga solinadigan o ’lchashlar birligini
ta'm inlash bo’yicha ishlam i o ’tkazish talablari, qoidalari, nizom lari, me'yorlari va
tartibini belgilovchi, o ’zaro b og’liq va bir-birini taqoza qiluvchi xalqaro, davlatlararo
va milliy me'yoriy va uslubiy hujjatlar majmuidir.
Eslab qolish uchun atamalar:
O ’lchashlar birligini ta'm inlash D avlat tizimi, m e'yoriy-huquqiy hujjatlar
o ’lchash vositalarini tayyorlash ta'mirlash, sotish va ijara masalalari bo’yicha
boshqarish davlat idoralari bilan x o ’jalik yurituvchi sub'ektlar, proceduralari,
tadbirkorlik
sub'ektlari,
O ’zbekiston
standartlashtirish,
metrologiya
va
sertifikatlashtirish
agentligi
tuzilm asini
takomillashtirish
va
faoliyatini
tashkillashtirish.
1.2-§. M etrologiya sohasida ishlatiladigan asosiy
atam alar va ta'riflar
Insoniyot paydo b o ’lishi
bilan
o ’lchash
ishlari
rivojlana boshlandi.
O ’lchashlarsiz fan va texnika taraqqiy etishi mumkin emas. Chunki, hayotimizda
uchrab turadigan har bir ish, hamda faoliyatda o ’lchash usullari va vositalari
yordam ida ulam ing birligini ta'minlash va talab etilgan aniqlikka erishish uchun
metrologiya fani orqaligina amalga oshirish mumkin. Shu qatorida metrologiya
fanining rivojlanishi bilan shu sohaga oid b o ’lgan ta'rif va iboralar o ’z -o ’zidan
rivojlana boshlandi.
«M etrologiya» - o ’lchashlar, ulam ing birligini ta'minlash usullari va vositalari
hamda kerakli aniqlikka erishish y o ’llari haqidagi fandir.
"M etrologiya" so’zi grekcha so ’zdan olingan bo’lib, ”m etron"-o’lchash,
"logos" - ta'lim ot ma'nosini anglatadi, ya'ni, o ’lchash ta'limoti demakdir.
«Kattalik»- sifat jihatidan ajratilishi va miqdor jihatidan aniqlanishi mumkin
b o ’lgan hodisalar, moddiy tizim , moddaning xususiyatidir.
«O ’lchaniladigan kattalik»-o’lchash vazifasining asosiy maqsadiga muvofiq
o ’lchanishi lozim b o ’lgan, o ’lchanadigan yoki o ’lchangan kattalik.
«Kattalik o ’lchami»-muayyan miqdoriy ob'ekt, tizim, hodisa yoki jarayonga
tegishli bo’lgan kattalikning miqdoriy aniqlanganligi.
«Kattalikning qiymati»-kattalik uchun qabul qilingan birliklam ing ma'lum bir
soni bilan kattalikning o ’lchamini ifodalash.
«Chin qiymat»-ma'lum kattalikni sifat va m iqdor jihatdan ideal tavsiflay
oladigan kattalik qiymati.
«Haqiqiy qiymat»-sinov orqali topilgan qiymat chin qiym atga shu darajada
yaqinki, berilgan masalada buning o ’m ida foydalanishi mumkin.
«K o’rsatkich»-berilgan kattalikni o ’lchashda yordamchi sifatida qaraladigan
kattalik.
«Kattaliklar tizim i»-kattaliklam ing birlari mustaqil, boshqalari esa mustaqil
kattaliklam ing funktsiyasi deb qabul qilinadigan printsiplarga muvofiq tashkil etilgan
kattaliklar to ’plami.
«Asosiy kattalik»-tizim ga kiradigan va tizim ning boshqa kattaliklaridan
mustaqil deb shartli ravishda qabul qilingan kattalik.
«Hosilaviy kattalik»-tizim ga kiradigan va bu tizim ning asosiy kattaliklari
orqali aniqlanadigan kattalik.
«Kattalikning o ’lchov birligi»-shartli ravishda 1 ga teng qiymat berilgan va
o ’zi bilan bir turli kattaliklam i m iqdor jihatdan ifodalash uchun q o ’llaniladigan,
belgilangan o ’lchamli kattalik.
«K attaliklar birliklari tizim i»-berilgan kattaliklar tizimi uchun qabul qilingan
printsiplarga muvofiq tuzilgan kattaliklam ing asosiy va hosilaviy birliklari majmui.
«Kattaliklar birliklari tizim ining asosiy birligi»-asosiy kattalikning berilgan
birliklar tizimidagi birligi.
«Kattaliklar birliklari tizim ining hosilaviy birligi»-asosiy birliklar yoki asosiy
va aniqlangan hosilaviy birliklar bilan bog’lovchi tenglam aga muvofiq tashkil
topgan, kattaliklar tizim ining hosilaviy kattalik birligi.
«Kattalikning tizimdan tashqari birligi»-qabul qilingan birliklar tizim iga
kirmaydigan kattalik birligi.
«Kattalikning karrali birligi»-tizimli yoki tizim dan tashqari birlikdan butun son
marta katta b o ’lgan kattalik birligi.
«Kattalikning ulushli birligi»-tizimli yoki tizimdan tashqari birlikdan butun son
marta kichik b o ’lgan kattalik birligi.
«Xalqaro birliklar tizim i»-o’lchovlar va tarozilar bo’yicha bosh konferentsiya
qabul qilgan va tavsiya etgan birliklar kogerent tizimi.
«M etrologiya bo’yicha milliy idora»-davlatda o ’lchashlar birligini ta'm inlash
ishlari bo’yicha rahbarlikni am alga oshirish vakolatiga ega bo’lgan berilgan davlat
boshqaruv idorasi.
«O ’lchashlar birligi» - o ’lchash natijalari qonunlashtirilgan birliklarda
ifodalanib, ularning xatoliklari berilgan ehtimollik bilan belgilangan chegarasidan
chiqmaydigan o ’lchashlam ing holati.
«O ’lchov aniqligi» - haqiqiy izlanayotgan o ’lchov qiymatlarini yaqinlikdan
ta'riflashdir. Shuning uchun metrologiyaning asosiy masalasi aniq bir aniqlikda
ifodalash va kerakli birlikda ta'minlashdir.
«O ’lchash vositasi» - texnik vositalar bo’lib, m etrologik xossalarini o ’lchash
uchun qo’llaniladi.
«Birlik etaloni» - o ’lchash vositasi b o ’lib, boshqa o ’lchash vositalariga uzatish
maqsadida va fizik o ’lchov birliklarini saqlash uchun ishlatiladi.
«D avlat etaloni» - etalon, O ’zbekiston Respublikasi
hududida belgilangan
o ’lchov birliklari uchun milliy idora tom onidan tan olinganligi.
«M etrologik xizmat» - birlik o ’lcham ida ta'm inlashga y o ’naltirilgan yuridik
shaxslam ing va ularning ish faoliyatida m etrologik xizmat va davlat idoralarining
tarmoqlari.
«Davlat metrologik nazorati» - metrologiya qonun-qoidalariga rioya qilishni
tekshirish vakolatiga ega b o ’lgan davlat m etrologik xizmati.
«O ’lchash vositalarini tekshirish» - jarayonlar jam i b o ’lib, texnik shartlarda
belgilangan o ’lchash vositalariga bog’liqlikni davlat m etrologik xizm at idoralari
tomonidan aniqlash va tasdiqlash.
«O ’lchash
vositalarini
kalibrovka
qilish»
- jarayonlar jam i
bo’lib,
qo’llanilishga yaroqli bo’lgan o ’lchash vositalarining yaroqliligi va metrologik
xossalarining
haqiqiy
qiymatlarini
tasdiqlash
va
aniqlash
ishlari
kalibrli
laboratoriyada bajarilishi.
«O ’lchash vositalarini tayyorlashga ruxsatnoma» - hujjat, davlat metrologik
idoralari tom onidan ko’rsatilgan faoliyat turi bilan shug’ullanish huquqiga ega
b o ’lgan yuridik va jism oniy shaxslarga berilgan guvohnoma.
«O ’lchash vositalarini metrologik attestatsiyalash» - ularning xossalarini
batafsil tadqiqot qilish asosida birlik ishlab chiqarishda o ’lchash vositalarining
qo’llanilishi uchun metrologik xizm atning iqrorligi.
1 1
«M etrologik xizmat, markaz, laboratoriyalam i akkreditatsiyalash» - birlik
o ’lchashlami ta'm inlash b o ’yicha belgilangan joyda akkreditatsiyalashtirish ishlari
metrologik xizmat, markazlar va laboratoriyalarda o ’tkazilishi.
«O ’lchash vositalarini kalibrovka qilish huquqiga ega bo’lgan yuridik
shaxslam ing metrologik xizmatini akkreditatsiyalashtirish» - metrologik xizmat
yuridik shaxslari tomonidan o ’lchash vositalarini kalibrlash ishlari belgilangan
joylarda o ’tkaziladi.
«O ’lchashni bajarish uslublarini metrologik attestatsiyalash» - o ’lchash
xatoliklarining xususiyatlarini tadqiq etish va baholash.
«O ’lchashlar birligini ta'm inlash» - o ’lchashlar birligini ta'minlash bo’yicha
O ’zbekiston Respublikasining hududida amal qilinadigan qonun hujjatlar, standartlar
va boshqa me'yoriy hujjatlarga muvofiq o ’lchashlar birligiga erishishga va saqlab
turishga y o ’naltirilgan xizm atlam i va idoralarning faoliyati.
«O ’lchashlar birligini ta'm inlash tizim i» - o ’lchashlar birligiga erishish va
ularni saqlab turish uchun O ’zbekiston Respublikasining xalq x o ’jalik majmuasini
samarali iqtisodiy rivojlanish talablariga bog’liq bo’lgan ilmiy asoslangan, texnikaviy
to ’g ’ri keladigan va iqtisodiy ma'qul bo’lgan me'yorlar, qoidalar va tadbirlar tizimi.
M etrologiyani
qonunlashtirish
ishlari
haqiqiy
qonun
va
O ’zbekiston
Respublikasi qonunlashtirilgan aktlaridan iborat bo’ladi.
O ’zbekiston
Davlatning o ’lchashlar birligini ta'm inlash
davlat tizimi
(O ’zO ’DT)
-
o ’lchashlar
birligini
ta'minlash
bo’yicha
davlat
tomonidan
boshqariladigan sohalarda m etrologiya bo’yicha milliy idora tomonidan mamlakat
hududida tasdiqlangan va joriy etiladigan talablar, qoidalar, nizomlar, m e'yorlar va
ishlarni o ’tkazish tartibini belgilaydigan o ’zaro b og’langan va o ’zaro aloqador
b o ’lgan xalqaro, davlatlararo va milliy me'yoriy va uslubiyatli hujjatiam ing
majmuasidir.
Inson tabiatining rivojlanishi asosan o ’lchashdan boshlandi. O ’lchash
natijasida, matematika, fizika va m exanika fanlari aniqlik fanlaridai biri bo’lib qoldi.
U lar oldida aniq bir miqdoriy munosabat imkoniyati va tabiatning ob'ektiv
ifodalanuvchi qonunlarini berishdir.
12
M etrologiyaning buyuk asoschilaridan bo’lmish I.M endeleev metrologiya
y o ’nalishida shunday iboralami kiritgan ed i:' «Fanning shu vaqtdan boshlab
rivojlanishi, asosan o ’lchashdan boshlandi».
Ingliz metrologiyasining asoschilaridan biri bo’lmish J. Tomson ham bu
sohada o ’zining ta'rifini bergan ekan: «Наг bir narsa shu darajada aniqki, uni qanday
y o ’l bilan yaratishdan qat’iy nazar».
Barcha sanoat tarm oqlari-to’qim achilik va yengil sanoatidan to o g ’ir
m ashinasozlik, yadro energetikasigacha, xuddi texnologik jarayonni o ’rganishdek,
ulami boshqarish va tekshirish, ishlab chiqarilayotgan m ahsulotlam ing tuzilishi va
sifati ham keng m iqdorda yoyilgan o ’lchash tizim larisiz b o ’lishi m um kin emas.
Hozirgi
vaqtda tezlik
bilan
ilmiy-texnik
taraqqiyotning
o ’sishi
va
standartlashtirishning o ’mi, asosiy zanjiri b o ’lmish texnik jihatdan boshqarish tizimi
va ilmiy bosqichda barcha m ahsulotning sifati loyihalangan, ulam ing tuzilish
xossalari katta ahamiyat kasb etadi.
Standartlashtirishni
hayotda aktiv vosita sifatida umumdavlat texnik
siyosatidan o ’tkazish, mehnat unumdorligini oshirish, ishlab chiqarish vositasi,
issiqlik va energiyaga tayangan holda, yangi resurslami ehtiyot qilish fan va
texnikada yutuqlarga olib kelishi mumkin. Respublikam izda standartlashtirish
tashkiliy va moddiylikka tayangan holda, umum davlat qonun kuchi yordamida
amalga oshiriladi. Keyingi vaqtlarda O ’zbekiston Respublikasi standartlashtirish
qo’m itasida talpinish ro ’y bermoqda.
O ’zbekiston standarlashtirish, m etrologiya va sertifikatlashtirish bo’yicha
agentligi - standartlashtirish b o ’yicha milliy idora hisoblanadi.
U mumdavlat
boshqarish
organi,
m am lakatda
m etrologiya
va
standartlashtirishni boshqarish masalasini k o ’rib chiqqan holda, uni Vazirlar
M ahkamasi qoshida tashkil etilgan standartlashtirish agentligiga yuklatildi. Bu narsa
respublikam izda standartlashtirish va metrologiyaning yanada ham rivojlanishiga
olib keldi. «O ’zstandart» agentligining asosiy vazifalari quyidagichadir:
a)
mahsulotning sifat ko’rsatkichini standartlashtirish va birinchi navbatda
korxonalararo mahsulotni standartlash masalasini umum jihatdan hal etish, undan
13
tashqari, materiallar, xomaki mahsulotlar, umuman olganda tayyor mahsulot sifatini
rivojlantirish, korxonalararo standartlashtirish masalasini tashkil qilish, mahsulotni
yagona uslublar asosida ishlab chiqarish, standartlashtirishni davlat nazorati ostida
olib borishdir;
b) maxsus sanoat korxonalarini birxillashtirish va agregatlashtirishni keng
rivojlanishda
ta'm inlash,
ishlab
chiqarish
jarayonini
umumiy
jihatdan
kom plekslashtirish v a avtomatlashtirishdir;
v) texnik va o ’lchash asboblarini yaxshilash, fizik o ’zgarm as o ’lchashda
standartlashtirish, qo’yilgan tizim da davlat o ’lchov birligini tashkil qilish, davlat
etalonlari bo’yicha birlik tizimini yaratish va uni tadbiq qilish, shu bilan birgalikda
umum va maxsus o ’lchash texnikalarini davlat nazorat ostiga olish va bu texnikalarda
ishni amalga oshirish, hamda birlik o ’lchamini ta'minlashdir;
g) xalq x o ’jaligining barcha tarm oqlarida standartlashtirish ishlari bo’yicha
koordinatsiyalash, belgilangan birlik tizimini loyihalash va texnologik hujjat asosida
rasmiylashtirish, q o ’yilgan va tasdiqlangan davlat rejasi asosida standartlashtirish,
texnik va standartlashtirish sharoitini hisobga olish va uni ro ’yxatdan o ’tkazishdir;
d) respublika korxonalari standartlashtirish ishlari b o ’yicha boshqa davlatlar
bilan ham korlikda ish olib borish, standartlashtirish va metrologiya bo’yicha shu
davlatlam ing ish tajribalarini o ’rganishdir.
|