Faoliyat mahsulotini tahlil qilish metodi

Faoliyat mahsulotini tahlil qilish metodi
Bu metod psixologiyada inson xotirsi tafakkuri, qobiliyati va xayolining xususiyatlarini aniqlash maqsadida keng qo’llaniladi. Odam chizgan rasmlar, yasagan o’yinchoqlar, modellar, to’qigan narsalar, tikkan qo’g’irchoqlar, to’qib, so’zlab berilgan hikoyalar, texnik konstruktsiyalar sxemasini tushunish kabilarni tahlil qilish orqaliularning mantiqiy xotirasi, tafakkuri, badiiy va adabiy qobiliyati, ijodiy xayoli, texnik ijodi yuzasidanmateriallar to’plash mumkin. Mazkur metodda ijod mahsulining yaratgan jismoniy shaxs bevosita ishtirok etmaydi. Teshiriluvchi bilan tekshiruvchi o’rtasida muloqot o’rnatish uchun shaxsning psixikasi to’g’risida sirtdan muayyan hukm va xulosa chiqariladi. Tekshiruvchi (o’qituvchi, murabbiy, psixolog) ekspert tariqasida shaxslar ijodiyotiga baho beradi, bunda mehnat mahsulining shakli, mazmuni, sifati, originalligi, hajmi, xususiyati bilankeskin tafovut qilishi nazarda tutiladi. Ijodiy faoliyat mahsullarini tahlil qilish orqali har xil yoshdagi va kasbdagi odamlarning psixik xususiyatlarito’g’risida ma’lumotlar to’plash mumkin. Faoliyat mahsulotlarini o’rganish inson ruhiyatini o’rganish metodlari ichida o’ziga xos o’rinni tashkil etadi. Shuni ta’kidlab o’tish joizki, inson ruhiyatini o’rganish yuqorida bayon qilingan metodlardan tashqari yana ayrim qo’shimcha metodlardan ham foydalaniladi. E’tirof etish joizki, qo’llanilayotgan har bir metodning o’ziga xos ijobiy, afzal tomonlari bilan birgalikda qiyin va salbiy tomonlari ham mavjud. Shu bois konkret shaxs ruhiyatini o’rganish vaqtida yakka metodlar natijalari bilankifoyalanib qolish mumkin emas. Ruhiyatni tekshirishda atroflilik, dinamiklik, ob’ektivlik, tekshiruvchining yosh xususiyatlarini inobatga olish va boshqa tamoillarga suyanish darkor.Shundagina shaxs haqida batafsil ma’lumotlarga ega bo’lishimiz mumkin.
Test metodi.
Ilmiy – psixologik manbalarda qayd qilinishiga ko’ra, intellekt – lotincha so’zdan olingan bo’lib, u odatda aql – idrok, anglash, tushunish, fahmlash degan ma’noni anglatadi. Bizningcha, intelekt shaxsning muayyan darajada mustahkam, barqaror aqliy qobiliyatlari majmuasi tuzilishidan iboratdir. O’z davrida AQShlik psixolog F. Frimen intellekt oltita tarkibdan iborat bo’ladi, degan g’oyani ilgari suradi va ularni quyidagicha tartibda joylashuvini ko’rsatib o’tadi:
sonli operatsiyalariga nisbatan qobiliyatlik;
lug’at boyligi ko’lami;
geometrik shakllar o’rtasidagi o’xshashlik va farqli tomonlarini ajratishga nisbatan uquvchanlik;
shaxs nutqining tezligi yoki sur’ati;
shaxsning fikrlashga, mulohaza yuritishga nisbatan qobiliyatliligi;
xotiraning maxsuldorligi yoki noyob hislatliligi.
Yana bir salohiyatli psixolog L. Tyorstoun umumiy intellektning turli jabhalarini tadqiq qilib, ularni umumlashtirib “birlamchi aqliy potentsiyalar” deb ataydi. Muallif etti xildagi potentsiyalar o’zaro farqlanishini ta’kidlab o’tadi:
insonning hisoblash qobiliyati ko’rsatkichi;
og’zaki so’zni ixcham ifodalanishining ko’rsatkichi, nutq yordami bilan tez o’qish hadisi (texnikasi) ni egallanganligi;
og’zaki ma’lumotlarni to’la idrok qilish yoki idrok qilingan so’zlarni tushunish, anglash;
fazoviy operatsiyalarni amalga oshirish imkoniyati yoki shaxsning chamalash qobiliyati (uquvchanligi);
xotiraning mustahkamligi yoki uning barqarorligi;
fikrlashga, munozara yuritishga qobiliyatlilik;
shaxs idrok qilishining tezligi yoki uning sur’ati;
Frantsuz psixologi T.Ribo idrok ko’lamining kengayishi, bilimlarning ko’payishi, diqqatni bir vaqtning o’zida bir necha ob’ektga qarata olish – intellekti taraqqiyotiga olib keladi va u uch bosqichdan iborat bo’lishi mumkin ekanligini ta’kidlaydi:
shaxs imitatsiyasi yoki uning tashqi taqlidi;
inson identifikatsiyasi (o’quvchining bilimlarini o’ziga singdirish jarayoni, uning shaxsiy fazilatlari va xususiyatlarini o’zlashtirib borish va boshqalar);
refleksiya (inson o’zini – o’zi anglash hamda bo’lg’usi faoliyatni amalga oshirish, muayyan rejalar tuzish, ularni maqsadga muvofiq hayot va faoliyatga tatbiq etish imkoniyatlari tug’ilishi kabilar).
Sh. Byuller intellektual taraqqiyot quyidagi bosqichlardan iborat bo’lishi shart deb hisoblaydi:
sinkretizm (tushunchalarni bir – biridan ajrata olmaslik holati);
agglyutinizm (maktab yoshiga yaqin bolalarda fantaziyaning kuchayishi, vaqtni noadekvat, noto’g’ri idrok qilish, har bir obrazlarni muayyan bo’laklariga binoan bir umumiyatga yaxlitlash, birlashtirish);
xayolot (ijodiy xayol) yordamida inson o’zi tug’ilib o’sgan Vataniga biror bir jihatdan yordam berishi;
realiya (realiz, ya’ni atrof muhitdagi narsa va hodisalarga nisbatan yaqqol tuzilmani yaratish, turmush tajribalariga mumkin qadar yaqinlashib kelishdan iborat fikrlashning ko’rinishi singari).
Jahon psixologlari to’plagan ilmiy materiallarni umumlashtirib intellekt muammosini tadqiq qilishda diqqat – e’tiborni quyidagi omillarga qaratish lozim deb hisoblaymiz:
intellektning yosh davr xususiyatlariga bog’liqligi;
jins xususiyatiga va farzand dunyoga kelish tartibiga aloqadorligi;
millat, etnos, elat va xalqqa taalluqliligi;
oilaning ijtimoiy – iqtisodiy statusi bilan uyg’unlashuvi;
ota – onalarning ma’lumotliligi, ijtimoiy kelib chiqishi;
biologik shartlangan shaxs fazilatlari, sifatlari, xislatlari qanchalik rol o’ynashi va hokazolar.
Uzluksiz ravishda o’tkazilgan izlanishlar natijasida psixologiya fanida bir qator ilmiy nazariyalar (kontseptsiyalar) vujudga keldiki, ularning har qaysisi intellekt muammosini o’ziga xos tarzda tushuntirishga va talqin qilishga olib keladi:
muammo echimi uslubi va strategiyasi;
intellektual operatsiyalar tizimi yoki tuzilmasi;
vaziyatlarga nisbatan alohida yondashishning samaradorligi yoki mahsuldorligi (ma’naviy, miqdoriy va mantiqiy jabhalar), uning funktsional tomonlari, yo’nalishlari;
alohida, yakkahol yondashish, bilish jarayonining shaxsdan faollikni taqozo etish xususiyati, holati;
kognitv uslub shakllanishi imkoniyati va boshqalar.
Shaxsiy kuzatishlarimizga qaraganda, intellekt taraqqiyoti mana bunday omillar bilan uzviy bog’liq ekanligi ko’zga yaqqol tashlanadi:
bilish, o’qish motivlarining anglashilgan hamda yuksak regulyativ darajalarining mavjudligi, barqarorligi, puxtaligi;
yangilikni qidirish, muammo echimini topish, muayyan vositalar tanlash hamda tadqiqiy ijodiy faollik namoyon bo’lishi;
mustaqil echishlarga erishish ehtimollik darajasining yuksakligi;
ilgarilab ketib echig imkonining mavjudligi va “aytib berish”, luqma tashlash jarayonida erkinlik, qo’rqinch hissining yo’qligi;
yuksak nafosat va ma’naviy did timsoli hamda namunasini yaratishga nisbatan qobiliyatlilik, ularni baholash va o’lchash funktsiyasining tug’ilishi, uning boshqaruvchanligi.
Insoniyatning tarxiy rivojlanish jarayonida intellekt deb atalmish fenomenni o’rganish borasida ko’pgina ishlar qilingan. Shulardan biri intellektni o’rganish testlaridir. Ko’pgina mumtoz testlar shaxsning intellekt darajasini aniqlashda muhim rol o’ynab kelmoqda. Bular qatoriga Stenford – Bine shkalasini keltirib o’tish mumkin. Stenford – Bine shkalasi qiziqarli topshiriq va masalalardan tuzilgan bo’lib, ular tekshiriluvchilarning yoshiga qarab taqsimlangandir. Biz quyida ana shu intellekt test so’rovnomalardan namunalar keltiramiz va ularni sharhlab berishga xarakat qilamiz.
Endi sinaluvchilarning intellektual taraqqiyotiga ta’sir qiluvchi ijobiy va salbiy omillar turkumi to’g’risida ma’lumot berib o’tamiz:
bilim maskanlarida zamonaviy texnika vositalarining mavjudligi;
turli xildagi to’garak, sektsiya, bilim uylari faoliyat ko’rsatishi va unda zarur sharoitlarning yaratilganligi;
oila muhitida yaratilgan moddiy va ma’naviy shart – sharoitlar hamda shaxslarni ruhan rag’batlantirish yo’lga qo’yilganligi;
shaxslar bilan o’zaro muloqot o’rnatishning uzluksiz va oilada shaxslararo iliq psixologikmuhitning hukm surishi;
turli televizion baxslar, zukkolik, ijodkorlik, tezkorlik bo’yicha musobaqalar uyushtirilishi va ularda qatnashish imkoniyatiyaratilganligi;
ortiqcha informatsiya va xabarlar ko’lamini kamaytirish (masalan, avtomat o’yinlar, videolar);
zararli odatlar va qiliqlar bilan shug’ullanmaslik muammosining qo’yilishi, uning echimi (ichish, chekish va boshqalar);
bolalar va o’quvchilarni ro’zg’or ishlari bilan band qilib qo’yishlik va oila muhitida mehnatning shaxslararo oqilona taqsimlanganligi;
hozirgi davrda ayrim kasblarning nufuzi kamayib ketayotganligi tufayli o’quvchilar va talabalar o’rtasida o’quv motivlariga kuchli ta’sir o’tkazayotganligi;
kollej va oliy o’quv yurtlarida ta’lim – tarbiya tizimini yangicha, yangi pedagogik texnologiya asosida tubdan qurish zaruriyati mavjudligi,
o’g’il va qizlarda vatanparvarlik va milliy iftixor tuyg’ulari barqarorligini ta’minlash va ularni shakllantirishning eng qulay yo’llarini izlab topish, loqaydlikning oldini olish,
o’quvchilar va talabalar o’rtasida borliqqa, jamiyatga, shaxslararo munosabatlarga, isrofgarchilikka, fidoiylikka nisbatan qarashlarni keskin o’zgartirish masalalari vujudga kelmoqda.
Bizningcha, yuqorida ba’zi bir qusurli holatlarning oldini olish uchun intellektual testlar mohiyatiga milliy va umubashariy fazilatlar to’g’risidagi g’oyalarni singdirish yuqori natija beradi.
So’nggi yillarda psixodiagnostika o’tkazishda kompyuterdan foydalanishga qiziqish keskin oshdi. Avtomatlashtirilgan psixologik tizimlarning dastlabki variantlari mamlakatimizda XX asrning 60-yillaridayoq ishlab chiqilgan edi. Ammo ular, EHMlardan foydalanish qiyinligi va ularning qimmat turishi sababli, ommaviy tarzda yoyilmadi. O’tgan asrning 80-yillari o’rtalaridan boshlab esa kompyuter tizimlari test o’tkazish amaliyotiga keng tatbiq etila boshlandi.
Kompyuterlashtirishdan avval psixologik test o’tkazish uzoq davom etadigan, bir xil tusdagi bir muncha murakkab ish bo’lgan. Testdan o’tayotgan shaxs juda ko’p savollarni o’qir hamda maxsus jadvallarning katta qog’oz «choyshab»larini to’ldirar edi. To’ldirilgan jadvallarga «qo’lda» ishlov berish ayniqsa qiyin va katta hajmli ish bo’lgan. Psixolog yoki uning yordamchilari javoblarni guruhlarga ajratar (yordamchi jadvallarga yozib qo’yar yoki maxsus trafertalardan foydalanar), har bir guruhdagi javoblarni hisoblar va aniq psixologik ko’rsatkichlarni aniqlar edilar. Bunday psixologik diagnostika quyidagi sabablarga ko’ra amalda qoniqarsizdir:
testlarda kam sonli xohlovchilarning ishtirok etishi, javoblarga ishlov berishning nihoyatda qiyinligi statistik ji- hatdan ishonchli natijaga erishish uchun zarur bo’lgan ma’lumotlarni shakllantirishga imkon bermasligi;
jarayonning testdan o’tkazilayotgan shaxs ruhiyati va his- tuyg’ulariga ta’siri, natijada uning psixologik holatini buzib ko’rsatishi;
javoblar ishlovi hajmining kattaligi muqarrar ravishda hisob-kitob xatolariga olib kelishi;
ko’pchilik tadqiqotchilarning fikricha, test o’tkazuvchi psixologning sub’ektiv qarashlari va test natijalarini amaliy qilishi.
Hozirgi vaqtda test o’tkazish jarayoni kompyuterda erkin suhbat shaklida olib boriladi. Savollarning bir xildagi ketma-ketligiga barham berilgan. Har bir savol ekranda paydo bo’ladi va javob kiritilganidan keyin yo’q bo’ladi. So’ngra keyingi savol paydo bo’ladi va hokazo. Vaziyat uzluksiz o’zgarib turadi. Testdan o’tayotgan shaxsning o’zi suhbat (dialog) sur’atini, hissiy boyligini belgilaydi. Bularning bari shaxsning suhbatda o’zini to’liq namoyon etishiga yordam beradi.
Hozir kompyuterlarda psixologik parametrlarni hisoblash hamda testdan o’tayotgan shaxs javoblarining butun majmui bo’yicha berish jarayoni bir necha soniya vaqt talab qiladi. Psixolog test o’tkazib bo’lingan zahoti asosiy psixologik ko’rsatkichlarning to’liq to’plamiga ega bo’lgan tayyor psixokartani oladi. U faqat mutaxassis sifatida ishlaydi. Asosiy ko’rsatkichlar majmui dastlabki tarzda baholanganidan so’ng ancha ixtisoslashgan dasturlar bo’yicha qo’shimcha test tayinlanishi mumkin. Bunday dasturlar bloki ishlab chiqilgan, yo’lga qo’yilgan
Psixokartalarning to’planib boruvchi massivi kompyuterda keyinchalik ishlov berish – umumiy statistik qonuniyatlarni (mutaxassisning psixologik portreti xususiyatlariga jins, yosh, ish staji, kasb va boshqa omillarning ta’sirini) aniqlash uchun foydalaniladi.
Testdan o’tish 90 daqiqadan oshmasligi kerak. Asosiy testdan keyin tekshiriluvchi shaxs o’zining individual-tipologik va shaxsiga xos xususiyatlarni raqamlar ko’rinishida ifodalovchi maxsus psixogrammalarni oladi. Psixolog-mutaxassis yakka tartibdagi suhbatda tekshiruvchiga test natijalarini tushuntirib beradi. Ta’kidlash joizki, ba’zi test o’tkazish tizimlarida kompyuterda tekshiriluvchilarga o’z shaxsini test ma’lumotlari bo’yicha tavsiflash taklif etiladi. Bunday xarakteristikalar (tavsiflar) rasmiy (formal) xususiyatga ega, ularda olingan empirik ma’lumotlar inobatga olinmaydi. Bundan tashqari, test o’tkazish tizimi o’z-o’zicha emas, balki inson faoliyatini yaxshilash uchun zarur. Olingan ma’lumotlarni psixolog muayyan maqsadga yo’naltirilgan suhbat, kuzatish kabilarning natijalari bilan solishtiradi.
Psixolog test natijalari bo’yicha individual maslahat jara- yonida psixik adaptatsiya (moslashuv) xususiyatlari, hissiy-irodaviy holati, shaxsning tuzilishi va ehtiyoj yo’nalishlarini tahlil qiladi.
Psixologik tadqiqotda qo’llaniladigan metodlarning barchasini to’rt guruhga ajratish mumkin: 1) tashkiliy metodlar; 2) tajriba metodlari; 3) ma’lumotlarni qayta ishlab chiqish metodlari; 4) izohlash metodlari. Birinchi guruhga qiyosiy, longityud va majmua metodlari kiradi. Ma’lumotlar olishning tajriba metodlari kuzatish va o’zini kuzatish (introspektsiya), tajriba metodlari (laboratoriya, tabiiy, shakllantiruvchi), psixologik tashhislash metodlari (testlar, anketalar, so’rovnomalar, sotsiometriya, suhbat, intervyu), faoliyat mahsuli tahlili (xronometriya, kasbiy ta’riflar, mahsulot va bajarilgan ishlarni baholash va boshqalar), tarjimai hol va egizaklar metodlarini o’z ichiga oladi. Ma’lumotlarni qayta ishlash metodlariga miqdoriy (statistika) va sifat (materialni guruhlarga ajratish, tahlil) metodlari kiradi. Izohlash metodlariga turli xildagi irsiy (materilning rivojlanishdagi alohida davrlar, bosqichlar, xavfli vaziyatlar va boshqalarni ajratib ko’rsatgan holda tahlili) va tarkibiy (psixika barcha xususiyatlarining tuzilishlari o’rtasidagi aloqani o’rnatish) metodlar kiradi. Psixologik tadqiqotning asosiy metodlarini birmuncha to’liqroq holatda ko’rib chiqamiz.
|