TAYANCH TUSHUNCHALAR - Yaratilgan: Ангрен 2005 йил. Kategoriya: Педагогика Bo'lim

TAYANCH TUSHUNCHALAR
Xarakter, aktsentuatsiya holati, xulq - atvori, milliy xarakter, ekstroversiya, interoversiya, odat, psixokorrektsiya.
NAZORAT SAVOLLARI.
Xarakter xaqida tushuncha bering.
Xarakter qanday nomoyon bo`ladi?
Ekstroversiya va interoversiya haqida tushuncha bering.
Xarakterda aktsentuatsiya holatimni qanday izohlaysiz?
Milliy xarakter deganda nimani tushunasiz?
Kishi xarakterining eng muhim belgilari nimalardan iborat?
Odat nima?
Psixokorrektsiyani qanday izohlaysiz?
12-MAVZU: QOBILIYAT
REJA:
1. Qobiliyat haqida tushuncha.
2. Qobiliyat tuzilishi va turlari
3. Qobilyatning tarkib topishi.
4. O`quvchilarning qobiliyatini o`rganish metodlari.
1. «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi» (avgust 1997 yil) ta’limning uzluksiz o`zbek modeliga asos solib, uning asosiy vazifasi komil shaxsni shakllantirishdir.
Dasturning muhim vazifalaridan biri ta’lim oluvchilarning aqliy individual xususiyatlari va qobiliyatlarini tarkib toptirish bo`lib hisoblanadi.
Qobiliyatlar muammosi psixologiya fanida qiziqarli va ma’lum darajada tadqiq qilingan muammolardan biridir. Bu muammo yuzasidan qadimdan to shu kunga qadar olimlar izlanishlar olib borganlar. Insonning imkoniyatlarini o`rganishga Sharq mutafakkirlari (Farobiy, Beruniy, Ibn Sino), rus psixologlari (B.M.Teplov, B.G.Ananev, S.L.Rubishteyn, A.G.Kovolev), Farb olimlari (A.Bine, T.Simon, V.Shtern, U.Ollport) kabilar katta hissa qo`shganlar. Ushbu muammo ustida O`zbekiston psixolog olimlari (E.Foziev, M.G.Davletshin, B.R.Qodirov, V.A.Tokareva va b.) ham izlanish olib borganlar.
Qobiliyatlar o`zi nima? «Qobiliyatlar» psixologiyada keng va anchadan beri foydalanganligiga qaramay turli adabiyotlarda turlicha talqin etiladi. Masalan: «Qobiliyatlar – inson ruhiyatining xususiyati bo`lib, u barcha psixik jarayonlar va holatlarning yig`indisi sifatida tushuniladi». Ushbu tushunchaning kamchiliklari nimadan iborat? Bu tushuncha asoschisi Xrestian Vol’f hisoblanib, uning nazariyasiga ko`ra barcha psixik hodisalar qobiliyatlar kategoriyasiga kiritilgan. Bunday yondoshuvda muayyan qobiliyatlar tizimini aniqlash mumkin emas edi. Qobiliyatlarni inson hayotidagi ahamiyati ham aniqlanmagandi. Shuning uchun bu tushuncha psixologiyada keng tarqalmadi.
XUSh-X1X asrlarda «Qobiliyat bu umumiy va maxsus bilim, malaka va ko`nikmalar yig`indisi bo`lib, u turli faoliyat muvaffaqiyatini ta’minlaydi». Yangi qarashlar yuzaga keladi. Ushbu tushuncha to`g`rimikan, uning kamchiligi nimada ekan.
Qobiliyatlar bilimlar, ko`nikmalarda emas, balki ularni egallash dinamikasida yangi bilim, ko`nikmalar, qanday sharoitda tez, chuqur va oson egallanishida namoyon bo`ladi. Bu tushunchadan bugungi kunda ham foydalaniladi.
Shunday qilib, qarama-qarshiliklarni engish hamda haqiqatni izlash natijasida olimlar quyidagi xulosaga keldilar. «Qobiliyatlar – shaxsning individual xususiyati bo`lib, unga bilimlar, ko`nikmalar va malakalarni o`zlashtirishining to`liqligi, tezligi, engilligi, chuqurligi hamda turli faoliyatni o`zlashtirish va uni muvaffaqiyatli bajarishga bog`liqdir». Bu tushunchani psixologiyaga yirik rus olimi B.M.Teplov kiritgan bo`lib, bugungi kunda keng tarqalgandir. B.M.Teplov qobiliyatlarning umumiy nazariyasini ishlab chiqishga o`z hissasini qo`shgan. Uning fikricha qobiliyatlar tushunchasi o`z ichiga uch g`oyani qamrab oladi. Birinchidan, qobiliyatlar deganda bir odamni boshqasidan ajratib turadigan individual psixologik xususiyatlar tushiniladi..... Ikkinchidan qobiliyat deganda har qanday individual psixologik xususiyatni emas, biror bir faoliyatni muvaffaqiyatli bajarilishini ta’inlovchi xususiyat tushuniladi. Uchinchidan qobiliyatlar odamning bilimlari, ko`nikmalari va malakalariga tenglashtirilmasligi lozim.
Bu bilim va ko`nikmalar egallash imkoniyatining haqiqatga aylanishi ko`plab sharoitlarga bog`liq bo`ladi. Ushbu shart - sharoitlar quyidagilardan iborat: tevarak atrofidagi odamlar oilada, maktabda, mehnat jamoasida kishilarning bu bilim va malakalarini egallab olishdan manfaatdorligi ta’lim va mehnatning tashkil etishini va boshqalar. Qobiliyatlar asosan faoliyatda namoyon bo`ladi. Bunda ham faqat ana shu qobiliyatlarsiz amalga oshirish mumkin bo`lmagan faoliyatlardagina namoyon bo`ladi. Qobiliyatlar bilim ko`nikma va malakalarning o`zida emas, balki analizlarni egallash jarayonida namoyon buladi. Qobiliyatlar shaxsning individual psixologik xususiyatlardan bo`lib ularni shaxsning aql farosat, xotira, xarakter emotsional xususiyatlarga qarama-qarshi qilib bo`lmaydi.
2. Psixologiyada tabiiy va maxsus qobiliyatlarga ajratiladi.
Tabiiy qobiliyatlar - bu idrok, xotira, tafakkur va boshqa oddiy psixik jarayonida namoyon bo`lish qobiliyatidir. Insonda ijtimoiy muhitga moslasha olish qobiliyati mavjuddir. Bu umumiy va maxsus aqliy qobiliyatlar, nutq va mantiqdan foydalanganda shaxslararo, predmetlararo munosabatlarda namoyon bo`ladi.
Umumiy qobiliyatlar – insonni turli faoliyat yo`nalishlarida muvaffaqiyatini ta’minlaydi.
Maxsus qobiliyatlar - insonni biror bir maxsus faoliyat yo`nalishidagi muvaffaqiyatini ta’minlaydi va uning namoyon bo`lishi uchun maxsus layoqat bo`lishi lozim. Bunday qobiliyatlarga musiqaviy, matematik, texnik, pedagogik va boshqalar kiradi.
Musiqaviy qobiliyatlar – B.M.Teplov tomonidan o`rganilib, «Psixologiya muzikal’n’x sposobnostey» kitobida keng ochib berilgan.
Matematik qobiliyatlar – Krutetskiy tomonidan o`rganilgan. U «Matematik qobiliyatlar psixologiyasi» monografiyasida matematik qobiliyatlar va ularning tizimini keng yoritib bergan. Idrok, tafakkur, xotira, xayolning individual xususiyatlarini aniqlab, ularni matematik faoliyatda namoyon bo`lishini tadqiq qilgan.
Tasviriy san’atga xos qobiliyatlarni – V.I.Krienko o`rgangan. U «Tasviriy faoliyat qobiliyatlari psixologiyasi» kitobida tasviriy qobiliyatlarni psixologik tahlilini bergan.
Tashkilotchilik qobiliyatlarini uzoq vaqt L.I.Umanskiy o`rgangan. U tashkilotchilik qobiliyatlar tizimini yaratadi. Uning fikricha tashkilotchilik qobiliyatiga ega bo`lgan kishilar quyidagi xususiyatlarga ega bo`lishlari lozim:
A) shaxsning yo`nalganligi
B) uning tayyorganligi
V) umumiy xususiyalar (Kirishimlilik, kuzatuvchanlik, faollik, tashabbuskorlik, qat’iylik, tashkilotchilik va o`z-o`zini boshqarish)
G) Maxsus xususiyatlar (Talabchanlik, tanqidiylik, psixologik kashfiyotchilik, tashkilotchilik faoliyatiga moyillik, emotsional, irodaviy ta’sir etish)
D) shaxsiy individual xususiyatlar.
Pedagogik qobiliyatlarni N.V.Kuzmina, F.N.Gonabolinlar o`rganganlar. Ular pedagogik qobiliyatlar tizimiga quyidagilarni kiritganlar:
A) didaktik qobiliyatlar – o`quv materiallini o`quvchilarga tushunarli, aniq, yoshiga mos holda o`qitish, ularda mustaqil fikrni shakllantirish.
B) akademik qobiliyatlar – turli fanlarga doir bilimga ega bo`lish.
V) perseptiv qobiliyatlar – o`quvchining ichki dunyosiga kira olish qobiliyati, psixologik kuzatuvchanlik, uning psixologik holatini to`g`ri anglay olish.
G) Nutq qobiliyati – fikrlarni to`g`ri, aniq, emotsional nutq orqali etkaza olish.
D) tashkilotchilik qobiliyati – o`quvchilar jamoasini birlashtira olish.
E) avtaritar qobiliyat – bevosita o`quvchilarga emotsional irodaviy ta’sir ko`rsata olish va shu asosida hurmat, e’tiborga erishishi.
J) kommunikativ qobiliyat – bolalar bilan muloqotga kirisha olish qobiliyati, pedagogik tajribaga ega bo`lish.
Z) pedagogik xayol – bu maxsus qobiliyat turi tashxis qo`ya olish qobiliyati asosida o`quvchi kelajagiga uning rivojlanishiga oldindan ko`ra olish orqali zamin yaratiladi.
I) diqqatni taqsimlay olish qobiliyati – bir vaqtning o`zida diqqatni turli faoliyatlar orasida taqsimlay olishdir.
Texnik qobiliyatlar muammosini – M.G.Davletshin o`rgangan.
Bola tug`ilganidayoq insoniyat madaniyatini o`zlashtirishga bo`lgan universal qobiliyat, inson bo`lib etishish patentsial imkoniyati unga meros berilgan bo`ladi. Bu universal qobiliyat funktsional kuchlar bo`lishi mumkin bo`lgan insoniy malakalar “tik yurish, gapirish, fikrlash, eslab qolish va x.k. mexanizmi sistemasini o`z ichiga oladi. Biroq bu imkoniyatlarning hammasi tegishli ijtimoiy va moddiy muhim maqsadga qaratilgan ta’lim tarbiya bo`lgandagina ruyobga chiqishi mumkin. Ko`p funktsiyalarning potentsial imkoniyatlarning va mexanizimlarining xususiyatlari shunday, ular qat’iyan aniq bir vaqtda paydo bo`lib rivojlanadi va ularni kontservatsiya qilib (to`xtatib turib) bo`lmaydi.
Bironta ham funktsiya rivojlanishini qulayroq vaqtga qoldirib bo`lmaydi. Qobiliyatlarning sifat va miqdor xarakteristikasi. Qobiliyat xususiyatlarining sifat tomonidan qarashli maqsadga muvofiq. Har xil yo`llar bilan borishga imkon beruvchi “O`zgaruvchan miqdor to`plashi sifatida faoliyat muvaffaqiyatlarning murakkab birikmasi sifatida namoyon bo`ladi. Odamning qobiliyatida mavjud imkoniyatlar bir-birining o`rnini bosadi. Masalan: ko`r, kar, soqovlarning usha nuqsonli a’zolari qobiliyati o`rniga aqliy qobiliyati o`sa boradi. Bir qobiliyatli boshqa bir qobiliyat orqali o`stirish yordami bilan o`rin almashish xususiyati ham bir odam oldida kasb tanlash va uni takomillashtirishning nihoyatda keng imkoniyatlarini ochib beradi. Umuman olganda qobiliyatlarning sifat xarakteristikasi odam mehnat faoliyatining qaysi sohada osonlik bilan o`zini topa olishga bog`liqdir. Qobiliyatning miqdor xarakteristikasi muammosi psixologiyada katta tarixga ega muammodir. Aqliy iste’dod o`zining mazmuniga ko`ra muvaffaqiyatga echilishi ballar yig`indisi bilan hisoblanadigan qator savollardan yoki masalalardan iboratdir.
3. Qobiliyatlar murakkab tuzilishga ega bo`lgan psixik sifatlar yig`indisidan iboratdir. Anik qobiliyatlar tuzilishini tashkil qiluvchi shaxsning hislatlari va xususiyatlari orasida ayrimlari etakchi o`rinni egallasa, ayrimlari yordamchilik rolini o`ynaydi. Masalan pedagogik qobiliyatlar tizimida etakchi sifat pedagogik takt, kuzatuvchanlik, bolalarni sevish, ularga nisbatan yuqori talabchanlik, bilim berishga nisbatan ehtiyoj bo`lsa, tashkilotchilik va boshqa qobiliyatlar yordamchi qobiliyatlarga kiritiladi. Shaxs ning umumiy qobiliyatlari yoki umumiy xususiyatlari, ularni hosil qiluvchi omillar konkret psixologik hodisadir. Konkret faoliyat sharoitida qobiliyat tarzida namoyon bo`la oladigan shaxsning umumiy sifatlari jumlasiga “badiiy tip “fikrlovchi tip” kiritilib, “badiiy tip” uchun bevosita taassurot va “fanni tasavvur” emotsiyalar natijasida hosil bo`ladigan obrazlarning yorqinligi xos bo`lsa “fikrlovchi tip” uchun mavhumiylik, mantiqiylik, nazorat mulohazalar ustunligi xosdir. Talant, uning paydo bo`lishi va tuzilishi ularning tuzilishi, talant va mahorat, talant va qobiliyatning tabiiy shakllari, qobiliyatlariga fantastik qarashlardagi xatoliklar, layoqat qobiliyatning tarkibiy tomonida va uning rivojlanishida ta’limning ahamiyati, qiziqish va ijobiy qulay muhitning zarurligi kabi masalalar ko`riladi.
Demak, qobiliyatlarda bir necha darajalarga ajratish mumkin: iste’dod, talant, daholik.
Iste’dod – insonda qobiliyatlarning rivojlanishini tabiiy zamini.
Talant – inson qobiliyatlarini rivojlanishining yuqori bosqich bo`lib, u biror bir faoliyat turida katta yutuqlarga erishishga xizmat qiladi.
Daholik – insonda biror bir qobiliyatning eng yuqori bosqich bo`lib, u insonni biror bir faoliyat turida buyuk shaxs qilib ifodalaydi. Har bir insonning qobiliyat va iste’dodi taraqqiyot mahsulidir. Kishining qobiliyati uning tug`ma layoqati asosida, muhitga bog`liq ravishda, olayotgan ta’lim-tarbiyasiga qarab, o`sib kamol topib boradi. Qobiliyatlarning rivojlanishiga tabiiy zamin bo`luvchi xatti-harakat, his qilish organlari va miya tuzilishdagi morfologik va fuktsional xususiyatlar layoqat deb ataladi. Inson muayyan layoqat bilan tug`iladi. Tug`ma layoqat tayyor kamolatga etgan qobiliyat emas. U kishidagi tug`ma imkoniyatdir. Inson qobiliyatlarini rivojlantirishning muhim omillari qiziqishlardan iborat. Insong xos bo`lgan turli qiziqishlar orasida har bir kishining biron bir sohaga barqaror havasi shu kishi uchun muhim bo`lgan qiziqish bo`ladi. Shunday qiziqishning bo`lishi shaxsning individual xususiyatini tashkil qiladi. O`quvchilardan o`kuv fanlariga va o`zining kelgusidagi kasbiga qiziqishning bo`lishi bilimlarni ongli mustahkam o`zlashtirishning muhim shartidir.
Insonning qobiliyatlarini rivojlantiruvchi faoliyatga qo`yiladigan talablar:
faoliyatning ijodiy xarakteri
ijrochi uchun uning yuqori qiyinligi
zarur motivatsiya va zarur emotsional tayyorgarlikni ta’minlash.
Bolaning qobiliyatlarini rivojlantirish uchun eng hal qiluvchi sharoit ta’lim va tarbiyadir.
4. Bolaning aqliy iste’dod darajasi quyidagi usulda aniqlab beriladi:
aql yoshi x 100
1 a q ----------------
bolaning haqiqiy yoshiga
Masalan, agar test savollari o`tkazilishi natijasida 11,5 yasharli va 14 yasharli 2 ta bola bir xil ballar yig`indisiga ega bo`lsalar /120 ball, ulardan har birining aqliy yoshi 11.5 bolaga tenglashtirilsa, bolalarning iste’dod darajalari quyidagicha bo`ladi.
11,5 x 100
1 a birinchi bola /11,5 yoshda /q ------------- q109,5
10,5
11,5x100
2 a ikkinchi bola /14 yoshda / q -------------- q82,1
Psixodiagnostika muammolari ikki asos bo`yicha klassifikatsiya qilinadi:
Psixik funktsiyalar turiga ko`ra (Harakat, sensor)
Faollik turiga ko`ra (texnik faoliyat, badiiy faoliyat)
Motor qobiliyatlarini aniqlashga qaratilgan diagnostik metodikalar Anastazi, Kulagin, Morashuklar tomonidan ishlab chiqilgan. Bu testlar harakatlar tezligi va aniqligini muvozanatni saqlashni, qo`l va barmoq harakatlar tezligini o`rganishga qaratilgan. Hozirgi paytda psixomotor diagnostikalarning quyidagi turlari mavjud:
Konnorning «Panjalar chaqqonligi» testi
Stronberkning «Chaqqonlik» testi
Kroufrotning «Mayda predmetlar bilan chaqqon harakat qilish» testi.
Sensor sezgi qobiliyatlarni aniqlashga qaratilgan metodikalar idrokni o`rganish orqali yuzaga keladi. Eshitish idrokini o`rganish uchun eshitish o`tkirligini diagnostika qiluvchi tovushlarni fondan ajratish, ovozning balandligi tembirini aniqlash o`rganiladi.
Psixodiagnostika – bu o`kuvchi shaxsning individual psixologik xususiyatini aniqlash, o`kuvchi shaxsini shakllantirish yoki psixik taraqqiyot belgilari haqida xulosa chiqarishdir. U ikkiga ajratiladi:
Rivojlantirish – o`quvchi shaxsni rivojlantirish (qobiliyatini rivojlantirish)
Korrektsiya – o`quvchining shaxsiy va psixologik taraqqiyotidagi noxushliklarini kuzatish.
Bugungi kunda Respublikamizda qobiliyatlarni shakllantirish muammosi ijtimoiy va davlat muammosiga aylangan. Ushbu muammoni hal qilish maqsadida Respublika TAShXIS markazlari va barcha viloyat va tumanlarda shunday markazlar tashkil qilingan.
Bugungi kunda maxsus qobiliyatlari aniqlangan o`quvchilar o`zlarini iqtidorini namoyon qilgan holda kasb-hunar kollejlari va akademik litseylarga ixtiyoriy-majburiy ravishda o`qishlarini davom ettirib, yo`llarini tanlamoqdalar. Bugungi kunda psixologiya fani bu yo`lda muhim o`rinlarini egallamoqda.
Zero, Prezidentimiz I.A.Karimov bu borada: «Biz o`z iste’dodli, fidoiy bolalarimiz, farzandlarimizga bilim va kasb cho`qqilarini zabt etish uchun qanot berishimiz kerak» degan fikrlar yuqorida bayon etilgan mulohazalarning yorqin dalilidir.
|