nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
7 - rasm - • Coreldraw • pho to s h o p

uchun holatlar panelidagi П ривязка (100-rasm) tugmasi ustida
sichqoncha o‘ng tugmasini bir marta bosiladi va Nastroyka (sozlash)
qatori tanlanadi (
1 0 1
-rasm).
'
шаг; ar***
j
■ K
!*
■{иеаат
1 0 0
- rasm.
Режимы рисования oynasidagi Объектная привязка (101-
rasm) bo‘limidagi kerakli qatorlarga belgilar qo‘yish orqali AutoCAD
dasturida ishlash jarayonida ishni osonlashtiradi.
« p
1оги ocma| Отапомиошме ОЛюспш* при»*ш |j3»aM-»«ooi*rt оам |
R7 ООъвюиаяпоивязю Вот(F3)
Р7 Овмктееотстаивание B icn ffll)
-Ui£l
~ Р е ж им
»
o tfa c ю н ой пр ию м и*!
□
Я
& НТОЧ1»
Д
Р
£врод»«-и
О ^ ЬвнП)
Й 1У 5£-ч"п
О
&
Кваяратт
X
ОфШ
ЛЧвПЙ«
— Р Ноояапжвиие
Qi
W
1«етю«|
1х Г? I кгрмаг»
О
КВсвтвгыа*
Н Р Кажищк»* гнреш ча ис
// I*
Пфодяямяри
|> Вм^мтае*
i
ииааншгша!
OwtCtMlBOU»
I
Ф о б м н м т ь е т е я ю и — »
1
> , < Ш Р » К Г » КУРСОР Н«Д, тонкой приамы*».
При авлмш йш ич н ф е и п ш т я н и ж е т *
гтпгш
инишигимпии. £Ь«
о т м е н ы © то л * ж л * * н и * м о м я и к » » ^ и с д о о о р и а в ’Роин&А.
I togTpoflwB... j
OK
|
0*тсиа
|
Спрдана
1 0 1
- rasm.
Yuqoridagi sozlashlar (Настройка) ni saqlash va uni har doim
ishga tushirish uchun Файл menyusidagi Сохранить как qatorini
tanlanadi (
1 0 2
-rasm).
Сохранение чертежа oynasida Имя файла (fayl nomi)ga
acadiso, Тип файла (файл тури)га Шаблон чертежа AutoCAD
(*.dwt) кенгайтмаси танланади ва Сохранить тугмаси босилади,
103- rasm .
Konveksiya
Issiqlik uzatishdan amalda foydalanish

168
11-bob. ENERGIYA
Turli elektrostansiyalarning foydali va zararli tomonlari haqida munozara o‘tkazing.
1. Quyosh panellaridan foydalanishning ahamiyatini tushuntiring.
2. Elektr generatorlari elektr energiyasini ishlab chiqarish jarayonida ekologiyaga
qan day ta’sir ko‘rsatadi?
Ekologiyaga jiddiy zarar keltirmaydigan elektr energiyasini ishlab chiqaradigan manba-
lardan biri shamol elektr stansiyalaridir. Yil davomida uzluksiz shamol esib turadigan hudud-
larda shamol elektr stansiyalari qurilgan. Masalan, Xitoy, Hindiston, AQSh va boshqa mam-
lakatlarda katta shamol elektr stansiyalari mavjud.
Quyida mamlakatimizda so‘nggi to‘rt yil davomida ishlab chiqarilgan elektr energiyasi
miqdori keltirilgan:
•
2018-yilda 62,8 mlrd kW·h;
•
2019-yilda 63,6 mlrd kW·h;
•
2020-yilda 66,4 mlrd kW·h:
•
2021-yilda 71,3 mlrd kW·h elektr energiyasi ishlab chiqarilgan.
Energiya manbalarini tabiatiga ko‘ra ikki turga ajratamiz: tiklanmaydigan va tiklanadigan.
tok derekleri - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

118
KIRISIW SÁWBETI
Kúndelikli turmısta biz «elektr» degen túsinik penen kóp
duslasamız. Elektrdiń ózi ne, bul haqqında adam qashan bilgen?
Elektrsiz biz kúndelikli turmısımızdı kóz aldımızǵa keltire
almaymız. Aytıńshı, jaqtılıqsız hám ısıtqıshsız, telefonsız hám elektro-
dvigatelsiz, kompyutersiz hám televizorsız turmıs keshiriw múmkin
be? Elektr biziń turmısımızǵa sonshelli tereń kirip ketkenlikten, geyde
«qanday sıyqırshı bizge kóplegen jumıslarımızdı orınlawǵa járdem berip
kelmekte» dep oylap ta kórmeymiz.
Bul «sıyqırshı» elektr toǵı esaplanadı. Elektr toǵınıń oylap tabılıwı
hám onıń menen baylanıslı basqa jańalıqlardıń ashılıwı on toǵızınshı
ásirdiń aqırı – jigirmalanshı ásirdiń baslarına tuwrı keledi dew
múmkin. Biraq, adamlar elektr menen baylanıslı dáslepki qubılıslardı
eramızdan aldınǵı besinshi ásirde-aq baqlaǵan. Olar jún yamasa shayıǵa
súykelgen yantar bóleginiń ózine jeńil denelerdi, shańlardı tartıwına
itibar bergen. Áyyemgi grekler bul qubılıstan qımbat bahalı buyımlardı
shańnan tazalawda paydalanǵan. Olar sonday-aq, yantar taraq penen
shash taralǵanda shash talshiqlarınıń bir-birinen iyterilip tikeygenligin
baqlaǵan. Yantar grekshe «elektron» delinedi. «Elektr» sózi sonnan kelip
shıqqan. Súykelgennen soń basqa mayda denelerdi ózine tartatuǵın
denelerdi
elektrlengen dene deytuǵın boldı. Eger elektrlengen dene basqa
elektrlen begen denege tiygizilse, ol dene de elektrlenip qaladı.
Házirgi kúnde dúnyanı elektrsiz kóz aldımızǵa keltiriw múmkin
emes. Bir kúni insaniyat hám tábiyat elektrsiz qalsa ne boladı? Onda
dúnya qarańǵılıqqa shókken, televizor, suwıtqısh, telefon, plitkalar
islemegen bolar edi. Turmıs ulıwma toqtaǵan bolar edi. Sebebi,
kóplegen turmıslıq processler elektr processleri menen baylanıslı. Zattıń
ózi de maydalanıp keter edi. Sebebi, onı qurawshı bóleksheler elektrdiń
óz ara tásiri sebepli uslanıp turadı.
• Coreldraw • pho to s h o p - bet 173

qiymati nisbatidan hosil bo‘lgan koeffitsientlaridan foydalaniladi. Bun-
day masshtab koeffitsientlariga tasvirdan oichangan har bir detal kon-
turining parametrlari - chiziqli, radius, va diametr kabi o ‘lchamlari ko‘-
paytirilib, detallaming haqiqiy o‘lchamlari aniqlanadi.
0 ‘lchamlar qo‘yishda qamrovchi va qamralanuvchi yuzalaming
o‘lcham qiymatlarini bir-biriga mosligiga e’tibor berish lozim.
41-48- rasmlaida ventil tarkibiga kiruvchi detallaming ish chiz-
malarini kompyuterda bajarilgan modellarining namunasi keltirilgan.
XT
-TEMA
ELEKTR TOǴÍ HAQQÍNDA TÚSINIK. TOK DEREKLERI

123
90-súwret.
91-súwret.
92-súwret.
Tok derekleri
elektr kernewi dep atalatuǵın parametr menen
parıqlanadı.
Elektr kernewi arnawlı ásbap
voltmetr járdeminde ólshenedi.
Onıń sırtqı kórinisi hám jalǵanıwı 93-súwrette keltirilgen. Voltmetr
paydalanıwshıǵa parallel jalǵanadı. Elektr kernewiniń birligi sıpatında
bir
volt qabıl etilgen (1 V).
a)
b)
93-súwret.
94-súwret.
Úlken quwatlılıqqa iye bolǵan elektr toǵın islep shıǵaratuǵın
qurılmaǵa
elektr toǵınıń generatorı delinedi (94-súwret).
1. Elektr toǵınıń payda bolıw shártlerin aytıp beriń.
2. Volta baǵanasında zaryadlardıń bóliniwi qanday qubılıs sebepli
júz beredi?
3. Kúndelikli turmısta qollanılatuǵın batareya hám akkumu lyator-
larǵa mısallar keltiriń.
Команха: KOKCTP - • Coreldraw • pho to s h o p

Команха: KOKCTP Комакга:
352 кз/. геоетoooao__шаг сег^а оно [отс-попяр 1приб?з;<фгсо£ь;г дпск: дин вес [модель
«Holatlar qatori» - ekranning eng pastki qismida joylashgan boiadi. 352.8237. 2Я16168.0.0000
Ш
А
Г СЕТКА OPTO |0ТС-П0ЛЯР |ПРИВЯЗКА |0ТС06ЪЕКТ ДПСК ДИН ВЕС {мОЩ
ТЬ
-------- --- -------- 1--------------------------
1
2
3
4
5
б
7 8 9
10
1. «Шаговая привязка» - kursor qadamini o‘zgartirish yoki uni bekor qilish buymgIning tugmasi; 2. «Отоброжение сетки» - ekranni to‘r ko‘rinishli holatga o‘tkazish yoki uni bekor qilish buyrugining tugmasi; 3. «Режим «ORTO»
- ekranni to‘g‘ri burchakli chizish holatiga o‘tkazish yoki uni bekor qilish buymg Ining tugmasi; 4. «Полярное отслеживание» - kesma chizishda qutb holatiga olish yoki uni bekor qilish buymg‘ining tugmasi; 5. «Объектная привязка» - obyektga to‘g‘rilab bogianish holatiga o‘tish yoki uni bekor qilish buymg‘ining tugmasi; 6
. «Объектное отслеживание» - obyektni kuzatish holatiga olish yoki uni bekor qilish buymg Ining tugmasi; 7.
«Разрещить/запретить динамическую ПСК» - dinamik ПСК
ga ruxsat berish yoki uni man qilish; 8
. «Динамический ввод» - dinamik kiritish; 9. «Отображение линии соответьсвие с весами» - chiziqni yo‘g‘onligida tasvirlash holatiga o‘tish yoki uni bekor qilish buy- mg£ining tugmasi; 107
10.
«Пространство (модел или лист) - modellar fazosini
chizma qog‘oz holatiga o‘tkazish yoki uni bekor qilish buyrug‘ining
tugmasi;
24-§. AutoCAD 2007 dasturini o‘rnatish va sozlash
ENERGIYA MANBALARI - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

170
11-bob. ENERGIYA
Xonadonda qaysi elektr jihozlari elektr energiyasini eng ko‘p iste’mol qiladi? Saba-
bini tushuntiring.
1. Kunning qaysi vaqtida energiya iste’moli ko‘proq bo‘ladi?
2. Yashash hududingiz yashil deb atalishi uchun uni qanday loyihalash kerak?
Muzlatkich va kir yuvish mashi-
nalari yorliqlarida ko‘rsatilgan quv-
vatlariga qarab ularning ener giya
tejamkorligini taqqoslang.
Elektr energiyasi sarﬁ ni kamaytirishning yana qanday usullarini bilasiz?
Ko‘p hollarda televizorni elektr tarmog‘iga ulangan holda kutish rejimida qoldiramiz.
Biroq ushbu holatda televizor energiya iste’mol qilishda davom etadi. Bu holni butun
shahar, mamlakat miqyosida hisoblaydigan bo‘lsak, ancha ko‘p energiya isrof bo‘ladi.
Shu bois energiyadan tejamkorlik bilan foydalanish uchun kutish rejimida ishlaydigan quril-
malarni tarmoqdan uzib qo‘yish tavsiya etiladi.
Kundalik turmushda energiya samaradorligi va energiya tejamkorligi juda muhim hi soblanadi.
Har bir oila xarajatlarni kamaytirish uchun energiyani tejab ishlatishi zarur.
zaryad dep, ekinshi túrdegi zaryadtı shártli túrde teris zaryad

121
Bunıń sebebi, gilzadaǵı erkin elektronlar tayaqshadaǵı oń zaryad-
larǵa tartılıp, gilzanıń bir tárepine toplanadı. Onıń qarama-qarsı
tárepinde oń zaryadlar qaladı. Teris zaryadlar, oń zaryadlarǵa qara ǵan-
da jaqın jaylasqanlıqtan tartısıw kúshi iyterisiw kúshinen úlken boladı.
1. Deneler súykeliskende ne sebepten elektrlenip qaladı?
2. Elektrlesiw qubılısı paydalı ma yamasa zıyanlı ma?
3. Tábiyatta elekstrlesiwge tiyisli qanday qubılıstı baqlaǵansız?
Страница приветствия мастера

Страница приветствия мастера установки AutoCAD 2007 ц ла yv
1 «-пмэки AutoCAD 2007 .
П «р *д м п уско и н естар а у с та моп п м а сто его л ьн а р ска м м в уе тсп
закрыть все открытые программы.
Д ля закр ы ти я ностсро у сго к о о км ю кн и тс "О тм ен а", зате и
закройте see открытые грограмы. Для проддащдиия нат *те
кнопку *Д т nae*’-
Незаюонное восгроизвевеже или раадостранение да*#юй
програн иы или побои м > « с ги ш ле игт гр ао д ако сую и уго ло вную
ответственность.
59- rasm. 109
Hosil bo‘lgan oynadan «I accept» qatori tanlanadi va «Далее» tug
masi bosiladi, 60-rasm.
J£j £траиа ми территории: jp.ussia
zJ
Autodesk
ЛИЦЕНЗИОННОЕ СОГЛАШЕНИЕ ПО ПРОГРАММНОМУ
ОБЕСПЕЧЕНИЮ
Глобальное Соглашение
ПРОЧИТАЙТЕ ВНИМАТЕЛЬНО:
КОМПАНИЯ A U T O D E S K , INC Г А»
ITODFSK11! nPFAOCTARnflFT RAM ПИ11РНЗИЮ HA ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ПРОГРАММНОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИСКЛЮЧИТЕЛЬНО В ТОМ СЛУЧАЕ. ЕСЛИ ВЫ ПРИНИМАЕТЕ ВСЕ УСЛОВИЯ, СОДЕРЖАЩИЕСЯ В НДГ'.ТНОН IFM ПИ1 1РНЧИПННПМ ГПГПД111РМ1Л1/1 ПП
JLi
<*■ йёжг!
Irajact I
I
Оечатъ,..
Далее>
60- rasm.
«Сведения о пользователе» sarlavha ostidagi qatorlarga kerakli
ma'lumotlar yoziladi va «Далее» tugmasi bosiladi, 62- rasm. Masalan,
61-rasmda keltirilgandek.
j j
Q.*n**> }
Отман*
Navbatda hosil bo‘lgan «Выбор варианта установки» oynasida
«Далее» tugmasi bosiladi. Bu yerda Типовая - standart holatda
61— rasm. no
o‘matish, Выборочная - kerakli komponentlami qo‘shish yoki olib
tashlab o‘matish mumkin (62- rasm).
*i
Eliktrodinamik mexanizimning aylantirish momenti ifodasini aniklanig

294
- Kislorod, ftor, xlor
- Geliy, neon, argon
Elektrolit eritmalarining konsentratsiyasini ularning elektr utkazuvchanligiga ko’ra ulchash
... :
- Patensiometrik usul deb aytiladi,
- Optik usul deb ataladi,
+ Konduktometrik usul deb ataladi,
- Avtomatik usul deb ataladi,
Voltmetrning xaqiyqiy qiymati 220V o’lchangan qiymati 215V, voltmetrning absolyut
xatoligini aniqlang:
- 220V
- 215V
+ 5V
- 435V
Magnito-elektrik mexanizimning aylantirish momenti ifodasini aniqlang:
- Mayl= 1/2 I
2
dl/dα
+ Mayl= 1/2U2dc/dα
- Mayl= BswI
- Mayl=I
1
I
2
Dm
12
/dα
Absolyut xatolik qanday o’lchov birlikda o’lchanadi:
- kilogramm o’lchov birligi
- protsent o’lchov birligi
+ aniqlanayotgan parametr qaysi o’lchov birlikda o’lchansa shu o’lchov birlikda o’lchanadi
- Volt o’lchov birligida
11>
-MAVZU. 
ISSIQLIKNING UZATILISHI

166
11-bob. ENERGIYA
Issiqlik o‘tkazuvchanlik moddaning xususiyatlari-
dan biridir.
Qishda uyimizni isitish uchun elektr pech yoki isi-
tish batareyasidan foydalanamiz. Elektr pechdan
yoki isitish batareyasidan chiqayotgan issiqlik havo-
ga o‘tadi. Havo issiqlikni atrofdagi jismlarga uzatadi.
Natijada isitish qurilmasining atroﬁ dagi jismlar isiydi.
Ammo isitish qurilmasidan uzoqda bo‘lgan jismlar-
ga issiqlik juda kam yetib boradi. Chunki havo issiqlik-
ni metallarga nisbatan yaxshi o‘tkazmaydi.
Uyni isitish batareyasi derazaning tagiga, polga yaqin qilib
o‘rnatilishining sababini bilasizmi?
Isitish batareyasi atrofga issiqlik uzatadi. Natijada bata-
reya atroﬁ dagi havo qatlami qiziydi. Issiq havo yuqoriga
qarab ko‘tariladi va qisman issiqlikni xona shiftiga beradi.
Biroz sovigan yuqoridagi havo qatlami esa pastga tushadi.
Bu havo oqimi isitish orqali yana qiziydi. Shu tariqa pastdan
yuqoriga qarab issiq havoning ko‘chishi uzluksiz davom eta-
di. Issiqlikning bu turdagi uzatilishi, ya’ni issiqlik oqimining
ko‘chishi
konvek siya deb ataladi.
Qish paytida pomidor, bodring, limon, mandarin kabi sab-
zavot va mevalar issiqxonalarda yetishtiriladi. Issiqxonaning
usti va yon tomonlari qalin va mustahkam shisha oyna bi-
lan o‘ralgan bo‘ladi. Quyoshdan kelayotgan nurlarni shisha
yaxshi o‘tkazadi. Bu nurlar tuproqqa yutilib, uni qizdiradi.
Shuningdek, issiqxona ichidagi havo ham qiziydi. Shisha ta-
biatiga ko‘ra issiqlikni yomon o‘tkazadi. Shishaning bu tabiati
issiq xona ichidagi issiqlikni “tutib qolish” vazifasini bajaradi.
Yunusning dadasi uyning devorini g‘isht yoki paxsadan
qilishni quruvchilarga aytdi. Uyning ustini yopishda esa
dastlab poxol va uning ustiga tuproq solib, so‘ng suvoq qilish
kerakligini ta’kidladi.
Uy devorini g‘isht yoki paxsadan qilishning qanday ahamiyati bor?
Uyning ustini yopishda poxol va tuproqdan foydalanishga sabab nima?
Nima sababdan darcha derazaning yuqori qismiga o‘rnatiladi?
1. Qanday moddalar issiqlikni yomon o‘tkazadi?
2. Qalin palto yoki po‘stin odamni isitadi deyish to‘g‘rimi?
Test sorawlari - Tariyx fakulteti

Test sorawlari
1. Chust mádeniyatı qay jerde jaylasqan?
A) Ferǵana oazisinde
B) Xorezmde
S) Qarshida
D) Jizzaxta
2. B.X. Matboboyev hám Z. Z. Mashrabovlardıń arxeologıyalıq maǵlıwmatları Chust mádeniyatı eń iri estelikleriniń jasını eramızdan aldınǵı neshinshi ásirlerge teńlestirgen?
A) XII-VII
B) XI-VIII
C) IX-VIII
D) XIII-VII
3. Dalvarzin qala qarabaxanasın neshinshi jili Yu.A. Zadneprovskiy ilimge kirgizgen?
A) 1952 jılda
B) 1958 jılda
C) 1960 jılda
D) 1964 jılda
4. Dalvarzin qala qarabxanasinda g’árezsizlik jillari kimler arxeologiyaliq izertlewdi dawam ettirdi?
A) B. Matboboyev hám Z. Mashrabovlar
B) A. Askarov hám U.Islamovlar
C) A. Anarbayev hám B. Abdullaevlar
D) A. Berdimuradov hám A.Raymqulovlar
5. Biyik qorǵan diywalları hám «ark»qa iye Chust mádeniyatı esteligi Dalvarzinda shama menen qaysi jillar burın qalasazlıq mádeniyatınıń dáslepki basqıshı qáliplese baslaǵan?
A) 2900-2700 jıl
B) 2500-2200 jıl
C) 2700-2300 jıl
D) 2800-2100 jıl
6. Házirgi kúnde Chust mádeniyatında 3 túrdegi jasaw orınları qazılǵan, olar...?
A) qosqa uqsas jeńil úyler; jer tóleler; gerbish paxsadan islengen úyler.
B) qamistan islengen úyler; jer tóleler; ag’ashtan islengen úyler.
C) qosqa uqsas awir taslardan islengen úyler; gerbish paxsadan islengen úyler.
D) ha’k tasdan qurilg’an úyler; gerbish paxsadan islengen úyler.
Qayraqqum mádeniyati - jez dáwiri Arxeologıyalıq mádeniyatı neshinshi jillar?
b.e.sh. 2-mıń jıllıqtıń 2-yarımı — b.e.sh 6—3-ásirler
b.e.sh. 3-mıń jıllıqtıń 1-yarımı — b.e.sh 5—2-ásirler
b.e.sh. 4-mıń jıllıqtıń 2-yarımı — b.e.sh 4—2-ásirler
b.e.sh. 2-mıń jıllıqtıń 1-yarımı — b.e.sh 6—2-ásirler
Qayraqqum suw bazası ornında A. P. Okladnikov, B. A. Litvinskiy, v. A. Ranovlar tárepinen Qayraqqum mádeniyatına tiyisli mákan-jaylar neshinshi jili tabılǵan?
1954 jil
1957 jil
1959 jil
1964 jil
Qayraqqum mádeniyatı estelikleri qaysi estelikleri menen uqsas bolıp, sonıń menen birge Ferǵana daǵı Chust mádeniyatı hám qubladaǵı dıyxanshılıq mádeniyatları menen bekkem baylanısda bolǵan?
Andronovo mádeniyatı hám Tazabaǵjap mádeniyatı
Andronovo mádeniyatı hám Zamanbaba mádeniyatı
Amirabad mádeniyatı hám Kelteminar mádeniyatı
Kelteminar mádeniyatı hám Tazabaǵjap mádeniyatı
Birinshi ret qaysi arxeolog Qayraqqum mákan-jayların tawıp dizimge aldı?
A. P. Okladnikov
S. P. Telstov
U. Islamov
Ya.Gulyamov
|
-
TIRIK 
ORGANIZMLAR
XILMAXILLIGI
16-MAVZU

38
3-bob. TIRIK ORGANIZMLAR XILMAXILLIGI
Tur
nomi
Tur
nomi
Turkum
nomi
Urug‘
nomi
Tashqi va ichki tuzilishi o‘xshash
bunday organizmlar guruhi
tur deb
ataladi.
Yo‘lingizda shox-shabbasi yoyi-
lib o‘sadigan tol daraxtini ham
uchratgansiz. Bog‘larda o‘rik, shaf-
toli, nok kabi ko‘plab mevali daraxt-
lar o‘sadi. Terak, tol, o‘rik, shaftoli,
nok har xil turga mansub o‘sim-
liklardir.
Hayvonot dunyosi ham xilma-xil:
hasharotlar, o‘rgimchaklar, baliqlar,
sudralib yuruvchilar, qushlar, sut-
emizuvchilar va boshqalar.
Bir turga mansub organizm-
lar tashqi va ichki tuzilishi, ya-
shash joyi va muhiti bilan o‘zaro
o‘xshash. Kelib chiqishi jihatidan
bir-biriga yaqin o‘simlik turlari tur-
kumlarga, hayvon turlari urug‘larga
birlashtiriladi.
Markaziy Osiyo tog‘larida o‘suv-
chi targ‘il lola, qizil lola va bosh-
qa lola turlari lola turkumiga bir-
lashtiriladi. Oqayiq, qo‘ng‘ir ayiq va
boshqa ayiq turlari ayiqlar urug‘iga
mansub.
Fanda har bir tur ikki nom bilan
nomlanadi. Bu
binar nomenkla-
tura deyiladi.
Kelib chiqishi jihatdan ma’lum darajada bir-biriga yaqin va boshqa taksonomik guruhlar-
dan tuzilishi bilan farq qiladigan organizmlar guruhlari
taksonomik birliklar deyiladi.
1. Tirik organizmlarni sistemaga solishning qanday ahamiyati bor?
2. Atroﬁ ngizdagi buyumlarni, masalan, sinfxona, oshxona, yotoqxonadagi buyumlarni
sistemaga soling.
Bir turni boshqa turdan qanday farqlash mumkin?
Tabiatda har bir organizm ma’lum bir turga mansub.
Turlar bir-biridan farq qiladi. Siz qoqio‘tni atirguldan,
olmani nokdan, kapalakni asalaridan, yo‘lbarsni ars-
londan osongina farqlaysiz.
Yo‘lbars va arslon sutemizuvchi hayvonlardir. Ular
qaysi xususiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi?
Kapalak va ari hasharot-
lardir. Ular qaysi jihatlari
bilan bir-biriga o‘xshaydi?
O‘simliklar tur va turkum nomi
bilan nomlanadi
Hayvonlar tur va urug‘ nomi bilan
nomlanadi
-tajriba - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

5-tajriba. Yodoformning olinishi. Probirkaga 0,5 ml etil spirti, 2 ml yodning kaliy yodiddagi eritmasi va shuncha o‘yuvchi natriyning 2 n.li eritmasi quying. Aralashmani qaynab ketmaydigan qilib qizdiring (yodoform parchalanib ketishi mumkin). Probirkadagi eritma loyqalanadi. Agar loyqa erib ketsa, qaynoq eritmaga yana 5-7 tomchi yod eritmasidan qo‘shib probirkani sovuting. Yodoformning to‘q-sariq kristallari cho‘kmaga tushadi. Kristallarni mikroskopda ko‘ring.
CH3CH2OH + 4I2 + 6NaOH → CHI3 + 5NaI + HCOONa + 5H2O
Reaksiya tenglamasini yozib mexanizmini tushuntiring.
6-tajriba. Xloroformning tozaligin tekshirish. Xloroform saqlanganda parchalanishi natijasida vodorod xlorid va xlor hosil bo‘lishi mumkin.
A) Vodorod xloridni aniqlash. Probirkaga 3 tomchi xloroform, 5 tomchi distillangan suv va 2 tomchi kumush nitrat eritmasidan qo‘shing. Oq cho‘kmaning hosil bo‘lishi xloroformda vodorod xlorid borligin ko‘rsatadi.
B) Erkin xlorni aniqlash. Probirkaga 3 tomchi xloroform, 5 tomchi distillangan suv va 1 tomchi kaliy yodid eritmasidan quyib aralashmani yaxshilab chayqating. Xloroform qavatida pushti rangni hosil bo‘lishi erkin yod hosil bo‘lganini bildiradi. Yodni kraxmal eritmasi bilan ham aniqlash mumkin.
2KI + Cl2 → 2KCl + I2
Xloroform havo kislorodi ta’sirida qisman oksidlanib fosgenga aylanadi. Shuning uchun xloroform yaxshi berkitiladigan qoramtir idishda saqlanishi kerak.
7-tajriba. Xloroformga ishqor eritmasining ta’siri. Probirkaga 4-6 tomchi xloroform, 6-8 tomchi o‘yuvchi natriyning 2 n.li eritmasidan tomizing. Aralashmani chayqatib turgan holda suv hammomida qizdiring. Sovugach probirka ichidagi aralashmani ikkita probirkaga bo‘ling. Birinchisiga kumush oksidining ammiakdagi eritmasidan qo‘shing. Kumush cho‘kmasi hosil bo‘lishini kuzating.
CHCl3 + 3NaOH → HC(OH)3 + 3NaCl
HC(OH)3 → HCOOH + H2O
HCOOH + NaOH → HCOONa + H2O
HCOONa + 2[Ag(NH3)2]OH → HOCOONa + H2O + 2Ag
Reaksiyaning umumiy tenglamasi quyidagicha:
CHCl3 + 3NaOH → HCOONa + 3NaCl + H2O
Ikkinchi probirkaga kaliy permanganatning eritmasidan bir necha tomchi tomizing. Eritma ko‘k rangga kiradi.
HCOONa + 2KMnO4 + 3NaOH → Na2CO3 + K2MnO4 + Na2MnO4 + H2O
Tetraxlormetan ham ishqorlar ta’sirida xloroform kabi gidrolizlanadi.
|
Moddalarni temperaturasini o‘lchaydigan asbobni birinchi marta kim tomonidan nechanchi

293
+
manometrik
termometrlar
-
qarshilik
termometrlari
-
termoelektr termometrlari
Nurlanish termometrlari qaysi diapazondagi temperaturani o‘lchash uchun mo‘ljallangan:
- -200
0
C dan +600
0
C gacha
- -0
0
C dan +500
0
C gacha
- -50
0
C dan +6000
0
C gacha
++10
0
C dan +300
0
C gacha
Qanday xatolik metrologik tavsifda meyorlangan bo‘ladi:
- absolyut
xatolik
+ nisbiy xatolik
- instrumental
xatolik
- muntazam xatolik
O‘lchov asbobining qanday xatoligi o‘lchash chegarasiga bog‘lik ravishda o‘sadi:
- absolyut xatolik
- additiv xatolik
- multiplikativ xatolik
+ instrumental xatolik
Elektromagnitik o‘lchash asbobi bilan ularning o‘lchash mexanizmlarida xosil bo‘lgan
aylantirish momentlari orasidagi moslikni aniklab bering:
Ulchash mexanizmining aylantirish
momentlari Mayl
+ B·S·ω·I
- KB·S·
·I1·cos
- KB·T·
·LJ·sin
- S·
·I1·cos
Magnitoelektrik
o‘lchash mexanizmining aylantirish momenti ifodasini aniqlang:
- Mayl=1/2-1
2
-s1SHa
+
U[eml-\/2-\]
2
-&s/
*
- V5SH1 O) Mayl=1-1
2
-s1M|
2
/s1a
- Mayl^Kv-Zg-^-^-^-Sozu
- tajriba. Tabiiy kauchukni termik parchalab izopren olish

|
- tajriba. Tabiiy kauchukni termik parchalab izopren olish
|
bet | 88/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)2- tajriba. Tabiiy kauchukni termik parchalab izopren olish.
0,5 g kauchuk probirkaga solinadi va probirkaning og`zi gaz o`tkazgich nay o`rnatilgan tiqin bilan berkitilib, gaz o`tkazgich nayning ikkinchi uchi ikkinchi probirkaga solib qo`yiladi. Kauchuk solingan probirka qizdiriladi, natijada u parchalanadi va hosil bo`lgan izopren ikkinchi probirkada yig`iladi.
3- tajriba. Izoprenning kaliy permanganat eritmasi va bromli suv bilan ta`sirlanishi.
Ikkinchi probirkada yig`ilgan izopren 6 ml xloroformda eritilib, ikkita probirkaga bo`linadi. Birinchi probirkaga kaliy permanganat eritmasidan 2 ml, ikkinchi probirkaga bromli suvdan 2 ml solib chayqatiladi. Natijada ikkita probirkada eritmalarning rangi yo`qoladi.
4-tajriba. Etil bromidni olinishi.
Gaz chiqarish nayi o`rnatilgan katta probirkaga 1 ml spirt va aralashtirib turgan holda shuncha konsentrlangan sulfat kislota soling. Aralashma sovutilganch unga 1 ml distillagan suv va chayqatib turgan holda ohistalik bilan 1 gr kaliy bromid yoki natriy bromid qo`shing. Probirkani shtativga qiya holda o`rnatib gaz chiqarish nayini probka bilan probirka og`ziga o`rnating. Nayning ikkinchi uchini sovuq suv yoki muz solingan stakanga joylangan suvli probirkaga tushiring. Aralashmani ehtiyotlik bilan qizdiring. U bir tekis qaynagach, kaliy bromid kristallari yo`qolib ketguncha qizdiring. Hosil bo`lgan etil bromid haydalib, probirkadagi suv ostiga yig`ilishiga e`tibor bering. Etil bromid ustidagi suv qatlamini pipetka bilan olib tashlang va probirkaga yana 1-2 ml suv quyib chayqating. Aralashma tingach, suv va etil bromidni ajratish voronkasida ajrating. Galogenalkan hosil bo`lganini Beylshteyn yoki Stepanov reaksiyasi yordamida sinab ko`ring.
C2H5OH + HOSO3H → C2H5OSO3H + H2O
KBr + H2SO4 → HBr + KHSO4
|
| |
ВмОор мйммта устамямса - • Coreldraw • pho to s h o p

o ‘matish zarur bo‘Isa, «Обзор» tugmasi bosilib,
kerakli papkani
ko‘rsatiladi va OK tugmasi bosiladi.
*ii
Зьйерит* папку для установки продукта.
Мастер установки AutoCAO 2007 установит файлы AutoCAD 2007 в следующую детку.
j CVregram F te ’sAutoCAD 2007\
Ofeop
Место на лиске 1
ЧЗмад j IGijggjE-Jt
64—
rasm.
So‘ngra hosil bo‘lgan oynada «Далее» tugmasi bosiladi, 65- rasm.
3
i
Ярлык проаукт*
шштттттштшшттшш— ттшт-тщвшшшшттшттшттштт^шшшшшшшттшшт
W
Пом естить дрлы к A utoC A D 200 7 н а р аб ом »* с то »
Т .......... .................-
Belgi olib tashlansa, ishchi ctol
(Рабочий стол) da AutoCAD
2007 dasturining belgisi
сНазад |
Огив а
65- rasm.
Hosil bo‘lgan oynada «Далее» tugmasi bosiladi (66-rasm) va
ekranda «Установка AutoCAD 2007» oynasi hosil bo‘ladi va unda
o‘matish jarayonini kuzatiladi (87-rasm).
112
BOB YUZASIDAN MANTIQIY FIKRLASHGA

47
3-bob. TIRIK ORGANIZMLAR XILMAXILLIGI
21-MAVZU.
TIRIK ORGANIZMLARNING TUZILISHI
Hujayra, to‘qima, organ, organlar sistemasi nima?
Tirik organizmlarda qanday
jarayonlar sodir bo‘ladi?
Tirik organizmlar qanchalik xilma-xil bo‘lmasin,
ular tuzilish jihatdan o‘xshash. Barcha tirik organizm-
lar hujayralardan tuzilgan.
Hujayra – barcha tirik organizmlarning tuzilish
birligi.
Tirik organizmlar tuzilishiga ko‘ra bir va ko‘p hu-
jayrali bo‘ladi.
Bakteriyalar, oddiy amyoba, tufelka
infuzoriyasi, xlorella, achitqi zamburug‘i
bir hujayrali
organizmlarga misol bo‘ladi. O‘simlik va hayvonlar
ko‘p hujayrali organizmlardir.
Ko‘p hujayrali organizmlar turli funksiyalarni baja-
ruvchi hujayralardan tashkil topadi.
O‘simlik, zamburug‘, hayvon,
odam hujayralari
o‘xshash tuzilgan bo‘lib, hujayra qobig‘i, sitoplazma
va yadrodan iborat.
4
b o b
Mollyuskalar tipi - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

43
3-bob. TIRIK ORGANIZMLAR XILMAXILLIGI
A M A L I Y M A S H G U L O T
19-MAVZU.
O SIMLIKLAR
SISTEMATIKASINI O RGANISH
Maqsad: bir va ikki urug‘pallali o‘simliklarni taqqoslash orqali xususiyatlarini o‘rganish;
gulli o‘simliklar misolida sistematik birliklarni qo‘llash.
Bizga kerak: bir va ikki urug‘pallali o‘simliklarning namunalari.
Ishni bajarish tartibi
1. Siz yashaydigan hududda o‘sadigan o‘simliklarning insonlar
hayotidagi ahamiyatini
aniqlang, ro‘yxatini tuzing.
O‘simliklarning ahamiyatiga ko‘ra klassiﬁ katsiyasi
Manzarali
Dorivor
Oziq-ovqat
Qurilish materiali
2. O‘simliklar sistematikasi birliklarini eng katta birlikdan boshlab to‘g‘ri ketma-ketlikda
joylashtiring: oila, tur, bo‘lim, turkum, sinf, dunyo.
3. Bir va ikki urug‘pallali o‘simliklarning namunalarini diqqat bilan kuzating.
Bir va ikki urug‘pallali o‘simliklarning urug‘ tuzilishini o‘zaro taqqoslang.
44
3-bob. TIRIK ORGANIZMLAR XILMAXILLIGI
O‘simlik
organlari
Bir urug‘pal-
lali o‘simlik
Ikki urug‘pal-
lali o‘simlik
Ildizi
Bargi
Guli
Urug‘i
Bir va ikki urug‘pallali o‘simliklar ildiz
sistemasi tuzilishini taq qoslang.
Bir va ikki urug‘pallali o‘simliklar
bargla rining tomirlanishini taq qos lang.
Bir va ikki urug‘pallali o‘simliklar
gulining tuzilishini o‘zaro taqqoslang.
4. O‘rganilgan o‘simliklar, ildiz, barg, gul
va urug‘larning
rasmlarini daftaringizga
chizing.
5. Jadvalda bir va ikki urug‘pallali
o‘simliklar ning ildizi, poyasi, bargi, guli
al mashib qolgan. Ularni o‘z o‘rniga joylash-
tiring.
Dunyo
Bo‘lim
Sinf
Oila
Turkum
Tur
Makkajo‘xori
Qizil loviya
Berilgan
taksonomik birliklardan
foydalanib o‘rganilgan o‘simliklarning
sistematikadagi o‘rnini jadvalga yozing.
Kompyuterlarni tarmoqqa ulashning asosiy maqsadi nima - bet 167

Kod strukturasi dep nimaga aytiladi?
|
Kodda simvollarning joylashish tartibi
|
Kodlash dep nimaga aytiladi?
|
obyektlarni kodli belgilash mualajasi
|
Nuqtalar o'rniga mos so'zlarni topib to'ldiring. Kodlashning … tizimida obyektlar natural qatordagi sonlar yordamida ketma-ket nomerlanadi.
|
tartibli
|
Nuqtalar o'rniga mos so'zlarni topib to'ldiring. … matematik kattaliklarning har oniy qiymati bir necha mashina o'zgaruvchilari orqali ifodalaniladi.
|
axborotning uzlukli shaklda ifodalanishi
|
Kompyuterning buyruqlarini bajaruvchi qismi nima deb ataladi?
|
Arifmetik-mantiqiy qurilma
|
Qurilmalarni boshqarish funksiyasini bajaruvchi qismi nima deb ataladi?
|
Boshqarish qurilmasi
|
Nima tarkibida qator registrlar deb ataluvchi maxsus xotira yacheykalari mavjud bo'ladi?
|
Protsessor
|
Barcha amallarni bajarishda qatnashadigan arifmetik-mantiqiy qurilma registri qaysi?
|
Summator
|
Tarkibi navbatdagi bajariladigan buyruq adresiga mos keladigan boshqarish qurilmasi qaysi?
|
Buyruqlar shotchigi
|
Bajarilishi zarur bo'lgan vaqt davrida buyruqlar kodlarini saqlovchi boshqarish qurilmasi registori qaysi?
|
Buyruqlar registri
|
Qaysi printsipga asosan dastur aniq ketma-ketlikda avtomatik ravishda bajariluvchi buyruqlar to'plamidan iborat bo'ladi?
|
Dasturiy boshqarish
|
Qaysi prinsipga asosan dasturlar va ma'lumotlarning barchasi bitta xotirada saqlanadi?
|
Xotiraning bir jinslik
|
IP (Internet Protocol)ga to'g'ri tarif berilgan javobni toping?
|
Ma'lumotlarni uzatishni taminlaydi.
|
RIP (Routing Information Protocol)ga to'g'ri tarif berilgan javobni toping?
|
manzilga xabarlarni etkazuvchi eng yaxshi yo‘lilarni tanlovchi protokollardan biri.
|
OSPF (Open Shortes Path First)ga to'g'ri tarif berilgan javobni toping?
|
yo‘lilarni aniqlovchi muqobil protokol.
|
DNS (Domain Name System)ga to'g'ri tarif berilgan javobni toping?
|
– tarmoqdagi kompyuterlarni nomlari bo‘yicha sonli manzilini aniqlaydi.
|
RARP (Reverse Adress Resolution Protocol)ga to'g'ri tarif berilgan javobni toping?
|
tarmoqdagi kompyuterlarning manzilini aniqlaydi, biroq ARP ga teskari holatda.
|
Qanday kod hotira qurulmasida sonlarni saqlash uchun, kiritish va chiqarish qurulmalarida shuningdek, ko'paytirish amalini bajarishda qo'llaniladi?
|
|
Kompyuterlarni tarmoqqa ulashning asosiy maqsadi nima - bet 168

to'g'ri kod
Registrlar vazifasiga ko'ra necha turga bo'linadi?
|
5 tur
|
Axborotni o'zida saqlovchi registrlar qanday tartibli bo'ladi?
|
statik
|
Registrlar axborot,yozish usuliga ko'ra necha turga bo'linadi?
|
2 tur
|
O'z kirishiga kelib kirayotgan ma'lum bir shakldagi signal yoki impulslarni sanash uchun mo'ljallangan qurilma qaysi?
|
Sanagich
|
...... -mantiqiy elementlar va triggerlar asosida qurilib,ma'lum bir xonali sonlarni qo'shish uchun mo'ljallangan
|
Jamg'aruvchi jamlagichlar
|
Kompyuterga kirayotgan axborotni kodlovchi qurilma nima deb ataladi?
|
Shifrator
|
Kodlash amalining teskarisiga o'tkazuvchi qurilma qanday?
|
Deshifrator
|
Mantiqiy funksiyani amalga oshiruvchi mantiqiy elementlardan tashkil topgan sxema nima deyiladi?
|
kombinatsion
|
Printer nima?
|
Ma'lumotlarni qog'ozga chiqaruvchi qurilma
|
Skayner nima?
|
Kompyuterdagi matn rasm slayd fotosurat ko’rinishidan foydalangan tasvirlar va boshqa grafika axborotlarni avtomatik ravishda kiritish muljallangan qurilmadir.
|
Modem nima?
|
Telefon tarmog‘i orqali Kompyuter bilan aloqa qilish imkonini beruvchi qurilmadir.
|
Printerni nechta turi mavjud?
|
Ikkita
|
Turlari bo'yicha printerni nomlari togri korsatilgan qatorni tanlang?
|
matritsali, purkovchi, lazerli
|
Yozuvni juda sifatli chiqaruvchi printer necha ignali boladi?
|
48 ta
|
Matritsali printerlar tezligi bir bet uchun necha sekundgacha?
|
10 sekund¬dan 60 sekundgacha,
|
Bir bet uchun Purkovchi printer tezligi?
|
15 dan 100 sekundgacha.
|
Bir bet uchun lazerli printer tezligi?
|
3 sekundan 15 sekundgacha
|
Ethernet muhiti uchun tarmoq kartasi ishlab chiqildi?
|
1990-yil
|
Tarmoqdagi kompyuterlarni IP manzili boshqasi birikini aynan bir xil bo’lishi mumkinmi?
|
yoq.
|
Videomonitor (displey) nima?
|
Shahsiy Kompyuterga kiritilayotgan va undan chiqarilayotgan ma’lumotlarni aks еttirish qurilmasidir.
|
|
So’z boshi - bet 58

160
B = [1- q
1
2
]
l
, bu erda: q = 1- p
1
= 1- p/α
bu erda, α- vaqt bo‘yicha kengaytirish koeffitsienti, (l/c), L- fazoviy
kommutatsiya zvenosi ishining vaqt oraliqlari soni.
V - F - V kommutatsiyasini amalga oshirish murakkabligini quyidagi
ifoda yordamida hisoblash mumkin. Murakkablik: = N
2
– (NLlog
2
N + 2
Nr8 +2 NL lop
2
C)/100.
Agar KS ning ikkala tuzilmasini solishtirilsa, V - F - Vda vaqt
konsentratsiyasi (zichlashtirish) F - V - F da esa fazoviy konsentratsiya
ishlatiladi. Vaqt bo‘yicha kengaytirish fazoviyga nisbatan arzon
bo‘lganligi uchun KS kanallari yuqori darajada ishlatilganda V - F - V
sxema F - V - F sxemaga nisbatan arzonroqdir.
V - F - V kanallar ishlatishning katta qiymatlariga ega. Kichik
sig‘imdagi KS uchun F - V - F turidagi KS, katta yuklanishga ega katta
sig‘imdagi stansiya uchun esa V - F - V tuzilmasini ishlatish zarurligi ayon
bo‘lib qoladi.
Taksonomik birliklar - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

45
3-bob. TIRIK ORGANIZMLAR XILMAXILLIGI
A M A L I Y M A S H G U L O T
20-MAVZU.
HAYVONLAR
SISTEMATIKASINI O RGANISH
Maqsad: hayvonlar sistematikasining asosiy taksonomik guruhlarini o‘rganish; sutemi-
zuvchilar misolida sistematik birliklarni qo‘llash.
Bizga kerak: sutemizuvchi hayvonlarning rasmlari.
Ishni bajarish tartibi
1. O‘zingizga ma’lum umurtqali hayvonlar ro‘yxatini tuzing
va ularning tabiat va inson
hayotidagi ahamiyati haqida guruhda muhokama qiling.
Umurtqali hayvonlar
Suvda va quruqlikda
yashovchilar
Sudralib yuruvchilar
Qushlar
Sutemizuvchilar
2. Hayvonlar sistematikasi birliklarini eng katta birlikdan boshlab to‘g‘ri ketma-ketlikda
joylashtiring: oila, tur, tip, urug‘, dunyo, sinf, turkum.
3. Taksonomik birliklardan foydalanib “Hayvonot dunyosi”
sistematikasini sxemada
ifodalang.
Taksonomik guruhlar: bo‘shliqichlilar, bo‘g‘imoyoqlilar, xordalilar,
qorinoyoqli mol-
lyuskalar, gidrasimonlar, meduzalar, o‘rgimchaklar, hasharotlar, qushlar, sutemizuvchilar,
boshoyoqli
mollyuskalar, korall poliplari,
ikki pallali mollyuskalar, baliqlar,
suvda va
quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar.
4. Amudaryo foreli mansub sistematik birliklarni eng katta birlikdan boshlab ketma-ket
joylashtiring.
Sistematik birliklar: hayvonot dunyosi, losos avlodi, losossimonlar turkumi, shu’laqa-
notli baliqlar sinﬁ , xordalilar tipi, amudaryo foreli, lososlar oilasi.
Sistematik birliklar
3 ta hayvonning sistematikadagi o‘rnini aniqlang.
46
3-bob. TIRIK ORGANIZMLAR XILMAXILLIGI
Etilenni etil spirtidan olinishi - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 85/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Etilenni etil spirtidan olinishi
Toza probirkaga oldindan tayyorlab qo'yilgan etil spirti bilan konsentrlangan sulfat kislota aralashmasidan 1,5—2 ml solib, probirkani gaz o'tkazuvchi nayli trubka bilan tutashtiring. Spirt alangasida qizdiring. Aralashma bir me'yorda qaynashi uchun kichkina bo'lak g'ovak material (pemza) tashlang. Probirkadagi aralashma qaynay boshlaganda, gaz o'tkazuvchi trubkaning ikkinchi uchini boshqa probirkadagi brom suviga botiring. Bunda brom suvining rangi asta-sekin yo'qoladi (6- rasm).
Qizdirishni davom ettirib, gazli trabkaning ikkinchi uchini boshqa probirkadagi kaliy permanganat eritmasi ustiga botiring. Bunda asta-sekin etilenning oksidlanishi hisobiga permanganat eritmasining rangi yo'qoladi.
Qizdirishni davom ettirib, nayli trubka uchi alangaga yaqinlashtirilganda etilen havorang alanga berib yonadi.
Bromning etilenga birikishi.
Molekuladagi qo'shbog' hisobiga Cl2 va Br2 lar oson birikib, digaloid birikmalar hosil qiladi:
CH2=CH2 +Br2= CH2Br-CH2Br 1,2-dibrom etan
Bu reaksiyada birinchi navbatda galoidning elektrofil zarrachasi alkendagi qo'shbog'ning π-elektroni bilan π-kompleks hosil qiladi, so'ngra bu moddaning gruppalanishi natijasida hosil bo'lgan xlor anioni ta'sirida digaloid birikma hosil bo'ladi.
Etilenni oksidlanish reaksiyasi (Vagner reaksiyasi)
Etilenni oksidlash jarayonida KMnO4 ning neytral muhitdagi yoki ishqoriy eritmasidan foydalanish mumkin. Bu reaksiya HCOOOH — perchumoli kislota ishtirokida ham amalga oshiriladi. Reaksiya natijasida qo‘shbog‘ uzilib, alken tarkibiga ikkita gidroksil guruhi kiritiladi.
3-CH2 = CH2 + KMnO4 + 4 H2O -----► 3 - CH2- CH2- + 2 MnO2 + 2 KOH
| |
HO OH
(diol hosil bo'ladi)
Kaliy permanganatning suvli eritmasining alkenlar bilan rangsizlanishi alkenlar uchun sifatli reaksiya hisoblanadi.
|
| |
Bitli saralash(Radix sort)

|
Bitli saralash(Radix sort)
|
bet | 75/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaBitli saralash(Radix sort). Shuningdek, raqamli saralash sifatida tanilgan algoritmdir. Bu saralashning ikki versiyasi mavjud bo‘lib, ular, qandaydir sonlar sistemasida (masalan, binar – ikkilik) sonni ifodalashdan foydalanish fikridan boshqa umumiylikka ega emas.
Birinchi usuli. LSD (least significant digit, kichik muhim son). Har bir sonni binar shaklda ifodalaylik. Algoritmning har bir qadamida sonlarni shunday tartiblaymizki, ular k doimiy bo‘lgan birinchi k * i bitlar bo‘yicha tartiblansin. Bu taʻrifdan shunday xulosa kelib chiqadiki, har bir qadamda elementlarni yangi k bitlar bo‘yicha uzluksiz tartiblash kifoyadir. Shu maqsadda, sanash orqali saralash ideldir (agar muvaffaqiyatlisini doimiy tanlasangiz 2k xotira va vaqt ko‘p kerak emas). Murakkabligi O(n), agar sonlar fiksirlangan kattalikda deb faraz qilsak va aks holda ikki sonni taqqoslash vaqt birligi bo‘yicha bajariladi deb hisoblash mumkin bo‘lmaydi. Amalga oshirish juda oddiy.
8.13-dastur. Saralashni amalga oshirish.
int digit(int n, int k, int N, int M) { return (n >> (N * k) & (M - 1));
}
void _radixsort(int* l, int* r, int N) { int k = (32 + N - 1) / N;
int M = 1 << N; int sz = r - l;
int* b = new int[sz]; int* c = new int[M];
for (int i = 0; i < k; i++) {
for (int j = 0; j < M; j++) c[j] = 0;
for (int* j = l; j < r; j++) c[digit(*j, i, N, M)]++;
for (int j = 1; j < M; j++) c[j] += c[j - 1];
for (int* j = r - 1; j >= l; j--)
b[--c[digit(*j, i, N, M)]] = *j; int cur = 0;
for (int* j = l; j < r; j++)
*j = b[cur++];
}
delete b; delete c;
}
void radixsort(int* l, int* r) {
_radixsort(l, r, 8);
}
|
Ikkinchi usuli. MSD (most significant digit, eng muhim raqam). Aslida qandaydir blokni saralash algoritmiga o‘xshaydi. Shu blokda teng k bitli sonlar bo‘ladi. Murakkabligi LSD versiyasidagidek. Amalga oshirish blok saralash juda o‘xshaydi, lekin oddiy. Bu LSD versiyasini amalga oshirishdagi belgilangan raqamli vazifasidan foydalanadi.
|
| |
Muhitda menyular va uskunalar paneli

|
Muhitda menyular va uskunalar paneli
|
bet | 92/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaMuhitda menyular va uskunalar paneli. MS Visual Studio muhitining oynasi boshqa dasturlarning menyulari kabi joylashgan bo‘lib, 13 tadan iborat. Uskunalar paleni dasturchining xoxishi bilan almashib turishi mumkin. Shuning uchun faqat menyularning vazifasi va buyruqlari to‘xtalamiz. Odatda menyuga sichqoncha bilan murojaat qilinadi. Agar sichqoncha ishlamay qolsa, [Alt] tugmasini bosganda, menyu nomlariga tagiga chiqilgan harf paydo bo‘ladi. [Alt] tugmasini shu harf bilan bossangiz menyuga murojaat qilasiz.
[FILE] – muhitda loyiha ustida global hodisalarni bajarish uchun mo‘ljallangan asosiy menyulardan hisoblanadi. Unda quyidagi asosiy buyruqlar bor: yangi loyiha yaratish, loyihani ochish, loyiha biror bir yangi loyiha qo‘shish, faylni yopish, loyihani yopish, loyiha faylini va loyihani to‘liq saqlash, boshqa loyihalarni improt qilish, oldin ishlatilgan loyiha fayllari, muhitdan chiqish.
[EDIT] - muhitda tahrirlash ishalarini bajarishga mo‘ljallangan.
[VIEW] – muhitni ko‘rnishi, uskunalarni joylashtirish, keraklisiga murojaat qilishga mo‘ljallangan.
[PROJECT] – loyiha uchun elementlarni qo‘shish, boshqarish, sozlamalarni tayyorlash uchun ishlatiladi.
[BUILD] – loyihani qurish, qayta qurish, tozalash, paramertlarini sozlash va boshqa ishlarga mo‘ljallangan.
[DEBUG] – loyihani tekshirish, qadamba- qadam tekshirish, ishlatish, ishlashini tekshirish kabi amallarni bajarish uchun mo‘ljallangan.
[TEAM] – serverlarga ulanish uchun mo‘ljallangan
[SQL] – maʻlumotlar bazasini boshqarishning lingvistik taʻminoti bilan ishlashga qaratilgan.
[FORMAT] – muhitda turli formatlash ishlarini bajarishga mo‘ljallangan buyruqlari bor.
[TOOLS] – muhitda turli sozlamalarni amalga oshirish uchun qaratilgan menyu.
[TEST] – loyiha testlar va hisobotlarni olish uchun buyruqlar majmuasi joylashgan menyu.
[ANALYZE] – loiyhaning elementlarining o‘zaro integrallashgan holatda ishlashini tahlil qilish buyruqlari
[WINDOW] – muhitda oynalarni joylashtirish, boshqarish buyruqlari
[HELP] – muhit bo‘yicha yordam, turli rasmiy yordam muhitlaarga chiqish imkoniyatlarini beradigan buyruqlar joylashgan.
|
| |
Timsort saralash (Timsort)

|
Timsort saralash (Timsort)
|
bet | 77/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaTimsort saralash (Timsort). Bu gibrid saralash hisoblanadi, qo‘shish orqali saralash va birlashtirish orqali saralash algoritmlaridan foydalanib yaratilgan. Massiv elementlarini bir necha kichik massivlarga ajratamiz va undagi elementlarni tartiblangan holda massiv ostiga kengaytiramiz. Tartiblangan massivlar ustida samarali ishlashidan foydalanib, massiv ostilarni joylashtirib tartiblash yo‘li bilan tartiblaymiz. Keyinchalik massiv ostilarni taxminan teng kattalikda olib, birilashtirish (merge) saralashdagi kabi birlashtiramiz (aks holda saralash vaqti kvadratga yaqinlashadi). Buning uchun massiv ostilarni invariant saqlab, stekka saqlash qulay — tepadan uzoqlashgan sari kattalashib boradi va uchinchi massiv ostining o‘lchami ularning kattaliklari yig‘indisidan katta yoki teng bo‘lgandagina yuqori qismida massiv ostilarni birlashtiradi. murakkabligi O(n) eng yaxshi holatda va O(nlogn) o‘rtacha va eng yomon holatda. Amalga oshirish arzimas va unga qatʻiy ishonch yo‘q, lekin u juda yaxshi saralash vaqti ko‘rsatdi.
8.16-dastur. Saralashni amalga oshirish.
void _timsort(int* l, int* r, int* temp) { int sz = r - l;
if (sz <= 64) {
insertionsort(l, r); return;
}
|
int minrun = sz, f = 0; while (minrun >= 64) {
f |= minrun & 1; minrun >>= 1;
}
minrun += f; int* cur = l;
stack
int*>> s; while (cur < r) {
int* c1 = cur;
while (c1 < r - 1 && *c1 <= *(c1 + 1)) c1++; int* c2 = cur;
while (c2 < r - 1 && *c2 >= *(c2 + 1)) c2++; if (c1 >= c2) {
c1 = max(c1, cur + minrun - 1); c1 = min(c1, r - 1); insertionsort(cur, c1 + 1);
s.push(make_pair(c1 - cur + 1, cur)); cur = c1 + 1;
}
else {
c2 = max(c2, cur + minrun - 1); c2 = min(c2, r - 1); reverse(cur, c2 + 1); insertionsort(cur, c2 + 1);
s.push(make_pair(c2 - cur + 1, cur)); cur = c2 + 1;
}
while (s.size() >= 3) {
pair x = s.top(); s.pop();
pair y = s.top(); s.pop();
pair z = s.top(); s.pop();
if (z.first >= x.first + y.first && y.first >= x.first) { s.push(z);
s.push(y);
s.push(x); break;
}
else if (z.first >= x.first + y.first) {
merge(y.second, x.second, x.second + x.first, temp);
|
s.push(z);
s.push(make_pair(x.first + y.first, y.second));
}
else {
merge(z.second, y.second, y.second + y.first, temp); s.push(make_pair( z.first + y.first, z.second )); s.push(x);
}
}
while (s.size() != 1) {
pair x = s.top(); s.pop();
pair y = s.top(); s.pop();
if (x.second < y.second) swap(x, y);
merge(y.second, x.second, x.second + x.first, temp); s.push(make_pair( y.first + x.first, y.second ));
}
}
}
void timsort(int* l, int* r) { int* temp = new int[r - l];
_timsort(l, r, temp); delete temp;
}
|
Yuqorida 16 ta saralash algoritmlarni hosil qilish va tayyo dasturiy fragmentlari keltirildi.
|
| |
Large Integer sinfining qo‘llanilishi

|
Large Integer sinfining qo‘llanilishi
|
bet | 80/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaLarge Integer sinfining qo‘llanilishi. Ko‘p sonli hisoblashlar standart maʻlumot turlarining cheklanishidan tashqariga chiqish, cheksiz katta sonlar bilan ishlash, hajmi faqat mashinaning hisoblash kuchi bilan cheklanadi. Bunga qanday erishish mumkin? Eng mantiqiy yo‘li massiv yozish va standart tip raqamlar izchil massiv uchun maxsus tarzda aylantirish.
Misol uchun, 123456789123456789 raqamini qanday saqlashingiz mumkin, u int tipiga mos kelmaydi. Uni qo‘yish uchun, int tipidagi massiv olish mumkin, arr[0] = 123456, arr[1] = 789123, arr[2] = 456789, bunday yozishni maxsus usullari deb bo‘ladi. Shuningdek, to‘g‘ri kiritilsa, qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish amallarini yozish mumkin.
Endi maxsus Bignumber sinfini amalga oshirishni boshlaymiz va qo‘shish, ayirish uchun. Bu sinf bilanishlashda izohlar bilan dastur fragmentini to‘liq keltirilgan. Dastur fragmentiga qarab izohlarni o‘qishingiz mumkin.
Katta sonni initsializasiya qilish. Quyidagicha kiritish ishlari sifatida Bignumber(string str) sinf konstruktori mavjud. Satrning oxiridan boshlab joriy uzunlikdagi substringlar tanlanadi, raqamlarga aylantiriladi va qismlar vektoriga beriladi. Satrda manfiy ishora bor-yo‘qligiga qarab sinfning boshqa xususiy sohasi initsializatsiya qilinadi. Baʻzan normallashtirishda ziddiyatlar bo‘lmasligi uchun sinfning barcha obʻyektlari uchun bir xil bo‘lgan statik doimiy maydon ishlatiladi.
Katta sonlarni qo‘shish. + operatorini qayta yuklaymiz, bu esa o‘z navbatida ikkita katta sonni qo‘shadigan _plus() usulini chaqiradi. Bundan tashqari, har ikki raqamlar qismlarini, massiv bir xil hajmli qilish kerak. Bundan keyin esa natijani _normalization() funksiyasi bilan normallashtiring.
Katta sonlarni ayirish. Chiqarish qo‘shish uchun xuddi shunday ishlaydi, — operatori qayta yuklanadi va _minus () usulidan foydalaniladi.
Katta son oqimga chiqarish. Chiqish << operatorini qayta yuklashdan kelib chiqadi, lekin chiqishning o‘zidan oldin sonni _normalization() funksiyasi normallashtirishi kerak. U barcha nol bo‘laklarni, bo‘laklardagi manfiy sonlarni tozalab, sonni oqimga berishi kerak.
|
| |
Katta sonlarning qo‘shish

|
Katta sonlarning qo‘shish
|
bet | 79/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaKatta sonlarning qo‘shish. Arifmetikada ishlatiladigan arifmetik qo‘shish amalini ko‘rib chiqamiz. Ushbu oddiy arifmetik amal uchun algoritm hayratlanarli darajada oddiydir, dastur fragmentiga qarang:
// birinchi gʻoya if (size_a > size_b)
length = size_a + 1;
else
length = size_b + 1;
// ikkinchi gʻoya
for (int ix = 0; ix < length; ix++)
{
b[ix] += a[ix];
b[ix + 1] += (b[ix] / 10); b[ix] %= 10;
}
// uchinchi gʻoya
if (b[length - 1] == 0) length--;
|
Dastur fragmentida qo‘shadigan raqamlarni taxminan a va b massivlarida yoziladi. Raqamlar uzunligi size_a va size_b o‘zgaruvchilarda saqlanadi, lekin har qanday boshqa o‘zgaruvchilardan foydalanishingiz mumkin. Birinchi g‘oyada nima uchun bir if shart operatori bor, nima uchun u bu yerda? –degan savol tug‘ililadi. Bu fragment blokida yig‘indi natijasida olinadigan sonning maksimal uzunligini aniqlaymiz. Axir, qo‘shiladigan raqamlar turli uzunlikda, biri katta va ikkinchisi kichikroq va har bir raqamga mos kelishi uchun xotira ajratishimiz kerak.
Algoritm, matematika darslarida o‘rgatilgan usul bo‘yicha amalga oshiriladi: birinchi oxirida boshlab, eng kichik razriyaddan raqam kiritish, natijada summani ajratish va darhol keyingi raqamga qo‘shish va o‘nga bo‘linganda butun qismini olish. Natijasida sonining birinchi razryadi va keyingi razryad uchun qo‘shiladigan son bo‘ladi, albatta, bor bo‘lsa. Asosiy narsa soni b massivga saqlanadi va u oxirida chiqishi lozim. Bunda massivni razryadlarini tenglashtirish kerakligini unutmang. Yuqoridagi dastur fragmentiga o‘z g‘oyalarimizni qo‘shib dasturni keltiramiz:
8.19-dastur. Katta sonlarni qo‘shish.
// Created by MBBahodir #include "stdafx.h" #include #include using namespace std; int main(){
string a, b, a1, b1; cin >> a >> b;
int leng = 0;
// birinchi gʻoya
if (a.length() > b.length()) leng = a.length()+1;
else
leng = b.length()+1;
// dasturchining gʻoyasi int k = 0;
while(k < leng){
if( k < leng - a.length() ) a1 += '0';
if( k < leng - b.length() ) b1 += '0'; k++;
}
a1 += a; b1 += b;
// ikkinchi gʻoya
int temp = 0;
for (int ix = leng-1; ix >= 0 ; ix--)
{
int temp_a = a1[ix] - 48;
int temp_b = b1[ix] - 48; temp_b = temp_b + temp; temp = 0;
|
temp_b += temp_a;
temp += (temp_b / 10); temp_b %= 10;
a1[ix] = (char)temp_a + 48; b1[ix] = (char)temp_b + 48;
}
// uchinchi gʻoya
if(b1[0] == '0') {
b1.erase(0,1);
}
cout << b1 << endl; system("pause");
return 0;
}
|
|
| |
Birinchi marta ommaviy ishlab chiqilgan mikroprotsessorda nechta tranzistor bor edi?

Birinchi marta ommaviy ishlab chiqilgan mikroprotsessorda nechta tranzistor bor edi?
|
ikki mingta
|
Birinchi marta ommaviy ravishda ishlab chiqilgan mikroprotsessor necha razryadli edi?
|
4
|
Birinchi marta ommaviy ravishda ishlab chiqilgan mikroprotsessorni ko’rsating.
|
4004
|
Birinchi mikroprotsessor qachon ishlab chiqarilgan?
|
1971 yili Intel firmasi tomonidan.
|
Birinchi mikroprotsessor ning nomi?
|
Intel(AQSh) firmasida 4004
|
Birinchi mikroprotsessor qachon ishlab chiqarilgan?
|
1971-yil.
|
Birinchi ommaviy arifmometr qayerda yaratilgan?
|
Frantsiyada
|
Birinchi ommaviy arifmometrni kim yaratgan?
|
Paskal
|
Birinchi ommaviy mikroprotsessor qachon ishlab chiqilgan?
|
1971
|
Birinchi sakkiz razryadli mikroprotsessor qachon ishlab chiqilgan?
|
1972
|
Birinchi sakkiz razryadli mikroprotsessorni ko’rsating.
|
8008
|
Birinchi shaxsiy kompyuter qachon ishlab chiqarilgan?
|
1981 yil, IBM firmasi tomonidan.
|
|