Xarakter borasidagi nazariyalar

|
Xarakter borasidagi nazariyalar
|
bet | 78/125 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 1,25 Mb. | | #154263 |
Bog'liq Umumiy pedagogika va psixologiya uslubiy ko\'rsatma 2023Xarakter borasidagi nazariyalar
Xarakter borasidagi ta'limotlar tarixi o‘zoq o‘tmishga borib tarqaladi. Xususan, Arastu va Aflotun kishi harakterini yuz-ko‘ziga qarab aniqlashni taklif qilgan edilar. Ularning harakterologiyasi qanchalik sodda bo‘lsa, uning asosida shunchalik g‘aroyib faraz yotardi. Unga ko‘ra, kishining tashqi ko‘rinishida qandaydir hayvon bilan o‘xshashlik belgisini topish tavsiya qilinardi, so‘ngra esa uning harakterini ana shu hayvonnning harakteri bilan aynan bir xil deb qarash kerak edi. Jumladan, Arastuning aytishi bo‘yicha, buqaniqi singari yo‘g‘on burun ishyoqmaslikni bildiradi, chuchqaniqiga o‘xshash teshiklari katta-katta keng burun ahmoqlikni, arslonniki kabi burun mag‘rurlikni, echkilar, g‘ylar va qyonlarniki singari junining mayinligi qo‘rqoqlikni, sherlar va yovvoyi chuchqalarniki kabi junning dag‘alligi botirlikni anglatadi.
Xarakterni aniqlashning bu va shunga o‘xshash fiziologik tizimini o‘rta asrlik Suriyalik yozuvchi Abul-Faraj Bar Ebreyda ham ko‘rish mmumkin. Uning kitobida shunday ko‘rsatma mujassamlashgandir: "Yo‘g‘on va kalta bo‘yli kishi bo‘yval singari qahr-g‘azabga kelishi moyilligiga ega. O‘zun va ingichka bo‘y - qo‘rqoqlik alomati. Bunday kishi bug‘u singari hurkadigan bo‘ladi, qaysi birining bo‘yni juda kichik bo‘lsa, tulki singari makkor bo‘ladi".
XVIII asrda Iogann Kaspar Lafaterning fiziologik tizimi mashhur bo‘lib ketdi. U inson boshi "qalbini ko‘rsatadigan oyna" bo‘lib sanaladi va uning tuzilishini, bosh suyagining konfigurasiyani, imo-ishorasini o‘rganish kishi harakterini o‘rganishning asosiy yo‘li deb hisobladi. Lafater taniqli odamlar shaxsi ustida olib borilgan bir qator oqilona ko‘zatishlari natijalarini qoldirdi. Ular uning ilmiy jihatdan mutlaqo ahamiyatsiz, lekin juda qiziqarli "Fiziognomika" kitobida yig‘ilgandir. Lafaterning fikriga ko‘ra, Gyotening geniyligi haqida eng ko‘p darajada uning, "burni dalolat beradiki, u “Gyote pozisiyasining” mahsuldorligini, mazmuni va muhabbatini qayd etadi.
Lafaterning o‘limidan keyin ko‘p o‘tmay paydo bo‘lgan yangi harakteriologik ta'limot frenologiya degan nom oldi.
Frenologiya nemis vrachi Frans Gallining nomi bilan boqlangandir. Gallin ta'limotining asosida harakterning barcha xususiyatlari bosh miya yarim sharlarida o‘zlarining qat'iy ixtisoslashgan markazlarga ega degan tasdiq yotadi. Bu fazilatlarning rivojlanish darajasi miyaning tegishli qismlari kattaligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqdir. Gallinning maslagiga ko‘ra, bosh suyaklari miyaning qavariq va chuqurcha joylariga aniq mos kelganligi uchun ham, uning ruhiy belgilarini aniq aytib berish uchun kishining bosh suyagiga bir nazar tashlash yoki shunchaki boshning "Bo‘rtik joylarini" ushlab ko‘rish yetarli bo‘lsa kerak.
Bu ta'limotda umuman miya yarim sharining tuzilishi shaxs xususiyatlariga bog‘liq bo‘ladi, degan dastlabki fikrdan tashqari barchasi nihoyat darajada noto‘g‘ridir.
Charlz Darvin ham o‘zining "Odamda va hayvonlarda his-tuyg‘ularning ifodalanishi to‘g‘risida" degan kitobida yozgan ediki, fiziognomistik "Har bir individning o‘z shaxsiy qiziqishlariga erishib, faqat yuzlaridagi asosan ma'lum bir muskullarni qisqartirishi, bu muskullar kuchliroq rivojlangan bo‘lishi mumkinligi va shuning uchun bu liniyalar va ularning odatdagi qisqarishidan paydo bo‘ladigan yuz qisqarishi ancha chuqur va ko‘zga ko‘rinarli bo‘lishi mumkinligini jiddiy ravishda bilishi kerak.
Darvinning bu g‘oyalari ko‘pgina psixologlarning izlanishlari uchun asos bo‘ldi. Ular o‘zlarining fiziognomik ta'limotlarini yuz ifodasining tavsiflanishi va tushuntirilishi hamda uning yumshoq to‘qimalari holati asosiga qurila boshladilar. Mimikani psixologik jihatdan tushuntirib beradigan o‘ziga xos fiziognomik ma'lumotlar to‘zildi.
Xarakterning psixologik va fiziologik sabablari haqida faqat taxminiy fikrlar, xulosalar mavjud. Kishi temperamenti uning xarakteri tarkibiga kiradi, shu sababli ham harakterning fiziologik asosi asab tizimining tipidan iborat.
Xarakter xislatlari shaxsning qiyin hosil qilinadigan va mustahkamlanib qoladigan xususiyatlari bo‘lganligi tufayli, harakterning fiziologik asosi ham individual hayot jarayonida asab tizimining o‘zgargan xususiyatlaridan iborat. Hayvon asab faoliyatining tug‘ma konstitutsion turi genotip. Lekin hayvon tug‘ilganidan keyin tashqi sharoitlarning g‘oyat xilma-xil taassurotlariga duch keladi va bunga muayyan faoliyat orqali muqarrar javob berishi lozim bo‘ladiki, ko‘pincha bu faoliyatlar mustahkamlanib, butun hayoti davomida saqlanib qoladi. Shu sababli hayvonning batamom tarkib topgan asab faoliyati tipga oid belgilardan tashqari muhit ta’siri ostida hosil bo‘lgan o‘zgarishlarning qotishmasi-fenotip xarakteridir. Dinamik stereotip shaxsdagi mustahkam odat bo‘lib qolgan xususiyatlarning, jumladan, harakter xislatlarining ham nerv-fiziologik asosidir.
Xarakterning nerv-fiziologik asosini tushunish uchun I.P.Pavlovning ikkinchi signal tizimi haqidagi ta’limoti katta ahamiyatga egadir. Ikkinchi signal tizimi nutq va tafakkurning fiziologik asosi bo‘lish bilan birga, kishi hulqini ham idora qiladi. Harakterning fiziologik asosi harakterning mazmunini tashkil qiladigan sifatlari, chunonchi, ijtimoiy maslak, mardlik, o‘z burchiga sadoqatli bo‘lishlarini o‘z ichiga olmaydi va ololmaydi ham, albatta harakter psixologiyasining mazmuni o‘zining kelib chiqishi jihatidan ijtimoiy hodisadir. Harakterning mazmunini tashkil qilgan tomonlarini yoritilishi tufayli, psixologiya ijtimoiy fanlar qatoriga kiradi.
Xulosa qilib aytish mumkinki:
1.Inson xarakteri uning ontogenetik taraqqiyoti mobaynida namoyon bo‘la boshlaydi va butun hayot davomida barqaror bo‘lib boradi.
2.Xarakter tarkibiga kirgan xususiyatlar tasodifiy uyushgan emas. Ular harakter tipologiyasini to‘zish imkonini beruvchi bir-biridan farq qiluvchi tiplardan iborat.
3.Mazkur tipologiyaga ko‘ra ko‘pchilik kishilarni ma'lum guruhlarga birlashtirish mumkin.
Alohida qfayd etish lozimki, inson harakterini tasniflash va tiplarga ajaritshda hamishaham ilmiy asoslarga tayanilmagan23.
Ta’kidlash kerak, turli xil psixologik konsepsiyalarning ayrimlarida harakterni temperament bilan bog‘lab tushuntiriladi, ayrimlarida esa bu ikki tushuncha bir-biri bilan qorishtirib yuboriladi. Zamonaviy psixologiyada harakterva temperamentning o‘zaro munosabatlarini ifodalovchi 4 xil yo‘nalish ajratiladi:
Birinchidan, xarakter va temperamentni ko‘pincha bir xil deb hisoblanadi. Bunga misol E.Krechmerning konsepsiyasi bo‘lishi mumkin, unda tana tuzilishining temperament tiplari va shaxs xulq-atvoridagi xususiyatlari aralashtirib yuborilgan.
Ikkinchidan, bir nechta psixologik konsepsiyalarda xarakter va temperamentni bir-biriga zid qo‘yish kabi holat ko‘zatiladi. Vaholanki, ushbu konsepsiyalarda harakter va temperament o‘rtasidagi ziddiyatga e’tibor qaratilgan.
Uchinchidan, psixologik konsepsiyalarni o‘rganish jarayonida, turli xil tadqiqotchilarning “Temperament xarakterning ma’lum bir elementi, yadrosi, o‘zgarmas qismidir” degan fikrlariga duch kelish mumkin. Masalan, buday nuqtai nazarni S. L. Rubinshteynning ishlari ko‘rish mumkin.
Va nihoyat, to‘rtinchidan, bir nechta mualliflar temperamentni harakterning tabiiy asosi sifatida qaraganlar. Masalan, bunday fikr L. S. Vqgotskiy va B. G. Ananevning ishlarida uchraydi.
Bu kabi yo‘nalishlarning mavjudligi insonning biosotsial taiatini aks ettiradi.
Bir tomondan, xarakter insonning tug‘ulganidan keyin uning ijtimoiy muhit bilan o‘zaro munosabatlari jarayonida rivojlanishi shubhasidir. Biroq ikkinchi tomondan, organizmning fiziologik asoslari shaxsga o‘z ta’sirini ko‘rsatishini hech kim inkon ham eta olmaydi.
Rus psixologiyasida xarakter va temperament o‘zaro bir-biriga yaqin tushunchalar ekanligi qayd etilgan bo‘lib, haqiqatan ham temperamentning ayrim xususiyatlari inson harakterida o‘z aksini topadi. Shu sababli ko‘pchilik taniqli tadqiqotchilar harakter temperamentning asosida rivojlanishi haqidagi qikrni qo‘llab-quvvatlaydilar. Lekin temperament inson harakterini aniqlab bermaydi. Bir xil tipdagi temperamentga kiruvchi odamlarda mutloqo boshqa-boshqa xarakter xususiyatlari mavjud bo‘lishi mumkin. Lekin, temperament xususiyatlari harakterning u yoki bu sifatlarining shakllanishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
|
| |