Axborotni taqdim etish tizimining rivojlanishi

Axborotni taqdim etish tizimining rivojlanishi. Aytish mumkinki, axborot texnologiyasi bir necha million yillar avval odamzod o‘rtasida ilk bor o‘zaro muloqotga kirishish usullari (turli tovushdar chiqarish, imo-ishora, xatti-harakatlar qilish) paydo bo‘lishi bilan birga yuzaga kelgan deb aytish mumkin. Bunda axborot almashinuvi faqat yakka shaxslar o‘rtasidagina amalga oshirilgan. Nutq paydo bo‘lishi bilan birga (taxminan 100 ming yil oldin) odamlar miyasida axborot to‘planishi imkoniyati yuzaga keldi.
Keyingi bosqichda, ya’ni yozuvning paydo bo‘lishi (5 – 6 ming yil avval) insoniyatning umumiy, jamoa xotirasining yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi.
Aynan yozuvning paydo bo‘lishi axborotni to‘plash, uzatish, qayta ishlash, saqlash va yetkazish kabi to‘liq, jarayonni amalga oshirishga imkoniyat yaratib berdi. Bu imkoniyat tufayli axborotni moddiy tashuvchilarda qayd etila boshlandi.
Axborot tizimi va texnologiyasining keyingi taraqqiyoti asosan kommunikatsiya vositalari bilan bog‘liq.
Kommunikatsiya tizimining rivojlanishi. Axborot texno-logiyasining rivojlanishi axborotni taqdim etish tizimidan tashqari, axborot kommunikatsiya vositalarini takomillashtirish bilan bog‘liq edi. Ular axborotning nomoddiy tashuvchisi, ya’ni nutq paydo bo‘lgandan so‘ng yuzaga kelgan. Buni axborot texnologiyasining rivojlanishi tarixidagi ilk «portlash» deb baholash mumkin edi. Taraqqiyotning keyingi fazasi – qog‘oz kashf qilingunga qadar axborotning moddiy tashuvchi vositalari o‘zgarib bordi. Ya’ni, suzlarni toshga o‘yib yozish orqali birinchi marta axborotni ko‘z bilan ko‘rib qabul qilish imkoniyati yuzaga keldi. Era-mizdan avvalgi to‘rtinchi ming yillikda avvaliga loydan, so‘ng yog‘och-dan yasalgan tablichkalarga yozishga o‘tildi va bu axborot-kommunika-tsiyalarga dinamik mazmun kasb etdi. Papirusning kashf etilishi axborot tashish vositasining hajmini oshirdi va unga buyoq qo‘llash imkoniyati mavjudligi bois ahamiyati ham oshib bordi. Pergamentning paydo bo‘lishi (eramizdan avvalgi III asr) bilan esa yangi axborot «portlashi» ro‘y berdi: axborotning eng maqbul tashuvchisi – kitob yuzaga keldi (IV asr).
Axborot texnologiyasining qog‘oz fazasi V asrdan boshlanadi. Bu paytda qog‘oz (II asrda Xitoyda kashf etilgan) Yevropa mamlaktlarining sanoat ishlab chiqarish ob’ektiga aylangan edi. Shundan keyingi davr ax-borot texnologiyasi rivojlanishida katta rol o‘ynadi. Shundan so‘ng savdo va hunarmandchilik rivojlangach shahar pochtasi, XV asrdan boshlab esa xususiy pochta (G‘arbiy Yevropa), XVI – XVII asrlarda markaziy qirollik pochtasi (Fransiya, Shvesiya, Angliya va boshqalar) yuzaga keldi. Ushbu barqaror kommunikatsiya tufayli axborot faoliyatiga yanada qattaroq odamlar jalb etilmoqda va u yirikroq mintaqalarni qamrab olmoqda.
Germaniyada kitob chop etilishining kashf etilishi (XV asr o‘rtasida) axborot texnologiyasi rivojlanishi jarayonida kashfiyot bo‘ldi. Bu hol unga ommaviylik olib keldi. Mohiyatan bu tabiatshu-noslikda ilmiy-texnik taraqqiyotining yangi bosqichi bo‘lib qoldi. Ilmiy-texnik atamaning paydo bo‘lishi axborot texnologiyasida sifat o‘zgarishini, ko‘p nusxada kitob, jurnal, gazeta, geografik harita, texnik chizmalarning chop etilishi esa miqdor o‘zgarishini keltirib chiqardi.
XIX asr oxiridagi texnik inqilob bilan bog‘liq axborot texnologiyasi rivojlanishidagi yangi boskyach barqaror halqaro kommunikatsiya shakli sifatida pochta aloqasining yuzaga kelishi bilan izohlanadi. Ayni davrda fotografiya (1879 y.), telegraf (1832 y.), telefon (1876 y.), radio (1895 y.) kashf qilingan edi. Axborot texnologiyasi rivojlanishida foydalanuvchi uchun qulay shaklda axborotni olish, saqlash va tezda uzatishning umumjahon tizimini yaratish davri yuzaga keldi. Bu esa axborotni texnik, ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotning harakatlanuvchi kuchiga aylantirdi hamda zamonaviy texnik inqilob bosqichida uning yetakchilik kuchini belgilab berdi. Natijada uzoq yillar davomida jamiyatda juda katta hajmda axborot to‘planib qolishi va undan oqilona foydalana olmaslik masalasini hal etish imkoniyati yuzaga keldi.
Axborot ham mazmun, ham miqdor jihatidan insoniyat iste’mol qiladigan eng qimmatli mahsulotlardan biriga aylandi. Axborot inqilobining taraqqiyoti XX asr ikkinchi yarmida yangi bosqichga keldi. Bu davrda axborot texnologiyasi rivojlanib qog‘oz o‘rnini texnik vositalar egalladi. Endi axborotni uzatish (elektromagnit to‘lqinlar yordamida) tezligi og‘zaki nutqqa nisbatan million marta ortib ketdi.
Intiutsiya (ekspert tizimi) ishlab chiqarish kuchiga aylandi, sun’iy intellekt esa texnik taraqqiyotning sifat jihatidan yangi vazifalarini hal etish imkoniyati yuzaga keldi. Mashinaviy dinamik axborot tizimining alohida ahamiyati jamiyat hayotida eng oldingi rejaga yanada zamonaviy EHM va u bilan bog‘liq texnologiyalarni yaratish muammosini qo‘ydi. Insonlar o‘rtasida (endilikda inson va mashina o‘rtasida) o‘zaro axborot harakati mexanizmining rivojla-nish tarixi axborot texnologiyasini barcha ilm sohalari rivojlanishining yagona integratsiya tizimi sifatida tushunishga asos beradi.
|