nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Angren xalqaro logistik markazi

«Angren» xalqaro logistik markazi omborlarining yuzasi 73,5
ming kv metrni tashkil etadi. Omborxonalar
shartnoma asosida
yuklarni saqlash va taqsimlashda ishlatilayapti.
«Angren» xalqaro logistik markazining yaqin kelajakda yechi-
shi kerak bo‘lgan strategik masalalariga quyidagilar kiradi:
- respublika tashish bozorining davlat ichidagi yo‘nalishlarida
korxonaning ulushini sezilarli darajada kengaytirish;
- mahalliy yo‘nalishlarda yuklarni zarar ko‘rmay
tashishni
ta ’minlash;
- avtomobillarda va temir yo‘l transportida tashish tariflarini
hamda markazning hamkor xo‘jaliklari
ishi va xizmatlari uchun
hisob-kitob narxlarini takomillashtirish;
- ko‘rsatiladigan xizmatlar ko‘lami va doirasini yanada kengay
tirish, korxona bo‘limlari faoliyati doirasini diversifikatsiya qilish;
- korxonaning moddiy-texnik bazasini kuchaytirish, mijozlarga
xizmat ko‘rsatish sifati va madaniyatini
oshirish hisobiga yuklarni
tashish bozorida ularning raqobatbardoshligini oshirish;
-
korxonaning barcha boMimlarida mehnat,
materiallar,
energetika va moliyaviy resurslardan ratsional foydalanish orqali
eksplutatsiya harajatlarini kamaytirish;
- intensiv texnologiyalar va chiqimga qarshi xo‘jalik yuritish
mexanizmlarini bosqichma-bosqich tatbiq etish.
«Angren» xalqaro logistik markazining
tashkiliy tuzilmasiga
quyidagilar kiradi:
- «Maxsusyuktrans» maxsus unitar avtokorxonasi;
- «Tranzit- yuk terminali» filiali;
- Mineral va kimyo o ‘g‘itlari ombori;
- Oziq-ovqat va xalq iste’mol buyumlariga m o‘ljallangan
omborxonalar.
«Angren» xalqaro logistik markazi quyidagi obyektlar ishini
muvofiq lashtirad i:
- «Kulol» AJ ning qurilish mollari ombori;
- «Angren sement» AJning sement ombori;
- «O ‘zavtosanoat» AKning konteyner- taqsimlash bazasi;
- 0 ‘zavtosanoat» AKning maxsus jihozlangan tashqi savdo
maydoni;
117
-
Tashqi iqtisodiy savdo aloqalari faoliyatining
bojxona posti va
hokazo.
«Maxsusyuktrans»
maxsus
unitar
avtokorxonasi
12
ga
may donga joylashgan va avtomobillarga zamonaviy texnik xizmat
ko‘rsatish texnologiyalari bilan jihozlangan. Korxona yaqin ikki-yil
ichida 190 dona avtotirkamalar va maxsus avtomobillami xarid
qilishni ham da -yiliga 5 mln. tonnadan k o ‘p
yuklarni tashishni
rejalashtirgan.
«Angren» xalqaro logistik markazini rivojlashiga 0 ‘zbekiston
Respublikasining Prezidenti katta, ahamiyat berayapti. Yuqori
unumdorlikka ega-bo‘lgan ishlab chiqarishni yaratish,
yuqori sifatli
raqobatbardosh mahsulotlarni yaratishni yo‘lga qo‘yish, ishlab
chiqarish va resurs imkoniyatlaridan samarali foydalanish, yangi ish
o ‘rinlarini yaratish maqsadida chet davlatlarning
va vatanimizning
investitsiyalarini keng jalb qilishga qulay sharoitlar yaratish
maqsadida 2012-yil 13 aprelda 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezi-
dentining «Angren» maxsus industrial hududini tashkil etish to ‘g ‘-
risidagi Farmoni e ’lon qilindi. Ushbu farmonga ko‘ra «Angren»
erkin industrial hududning faoliyat ko‘rsatish muddati 30-yil va
keyinchalik yana oshirilishi mumkin deb belgilandi.
Farmonda
industrial hududga qanday va qancha imtiyozlar (bojxona ishlari
bilan bog‘liq
masalalar, yer va boshqa soliqlar miqdori) berilishi
aniq belgilab qo‘yilgan.
- rasm. Omborlarni turlarga ajlratlsh belgllarl

Joylashishiga ko‘ra omborlar markaziy, uchastkalarniki va
sexlarga qarashli bo‘lishi mumkin.
0 ‘tga chidamliligiga ko‘ra yonmaydigan, yonishi qiyin bo'Igan
va yonad igan turlarga bo ‘ 1 inad i.
Ishlab chiqarish korxonalarida omborlarni to ‘g ‘ri joylashtirish
eng muhim masalalardan biri hisoblanadi. Korxona hududida
omborlarni mintaqaviy joylashtirish uchun quyidagilarga e ’tibor
berish kerak:
- yuklar oqimini to ‘g ‘ri chiziq bo‘ylab harakatlanishi;
- yuklarni transportirovka qilish uchun qulay sharoitni
ta ’minlash;
- omborni iloji boricha asosiy sexlarga yaqinlashtirish;
- boshqa xavfsizlik talablarini hisobga olish.
Odatda, moddiy boylik manbalari korxonalaming omborlariga
va ulardan temir yo‘l va relssiz transport orqali tashiladi. Shuning
uchun omborlar oldida temir yo‘l va avtomobillar uchun yo‘l
qurilgan boMishi kerak.
Mahsulotlarni ortish-tushirish qanday tashkil etilganiga qarab
omborxonalar mexanizatsiyalashtirilgan, kompleks mexanizatsiya-
lashtirilgan, avtomatlashtirilgan va avtomat turlarga bo‘linadi.
Nazorat savollari - ‘z b e k is t n r e spu b L ik a si o L iy va ‘r t a maxsus

6.3. Ishlab chiqarish tizimlarining miqdoriy va sifat
egiluvchanligi
Bozor iqtisodiyoti sharoitida har qanday korxona faqat u ishlab
chiqarayotgan tovarlarga bo'lgan talabga mos ravishda tezkorlik
bilan assortiment va miqdor bo‘yicha tovar
ishlab chiqara olsagina
yashab qolishi va rivojlanishi va aks holda inqirozga uchrashi
mumkin. Logistika talabga qarab ishlab chiqaruvchining zaxira
quvvati hisobiga moslashuvi ta’minlashga qaratilgan.
Ishlab chiqarish quvvatining zaxirasi
sifatli va miqdoriy egi-
luvchanligiga ega bo‘lganida ro‘yobga chiqishi mumkin. Sifatli
egiluvchanlik universal xizmat ko‘rsatuvchi personal hisobiga
ta ’minlanadi. Masalan, korxonadagi
ishchilarning bir qismi tor
doirada mutaxassis bo‘lsa, qolgan qismi ko‘pchilik asboblarda
ishlay oladigan bo‘lishi kerak.
Ishlab
chiqarishni
tashkil
etishning
logistik tamoyillari
quyidagilarni o ‘z ichiga oladi:
- ortiqcha zaxiralardan voz kechish;
- asosiy va transport-ombor operatsiyalarini
bajarishning
vaqtidan voz kechish;
- buyurtma bo‘lmagan ko‘plab ishlab chiqariladigan detallardan
voz kechish;
- asboblami to‘xtab qolishini bartaraf eitsh;
- brak mahsulot ishlab chiqarishni tugatish;
- korxona ichidagi ortiqcha tashishlami kamaytirish.
Ishlab chiqarishni an’anaviy usulda
boshqarishda quyidagicha
amalga oshiriladi;
- asbob-uskunalami ishini to ‘xtatmay ulardan foydalanish
koeffitsiyentini yuqori darajada ushlab turish;
- ishlab chiqarilayotgan mahsulotlaming miqdorini oshirib
borish;
- har ehtimolga qarshi material
resurslar zaxirasini katta
miqdorda saqlash va boshqalar.
Bulardan ko‘rinib turibdiki an’anaviy yondoshuv «sotuv
bozori» uchun ishlasa, logistik yondoshuv «iste’mol bozori» uchun
ishlaydi.
81
M iqdoriy egiluvchanglik har xil usullar orqali ta’minlanishi
mumkin. Masalan, logistik markaz iste’molchilarga o ‘z
vaqtida
materiallarni yetkazib berishi uchun talabning stoxastik o ‘zga-
ruvchngligini hisobga olgan holda 70 dona avtomobilga ega bo‘lishi
kerak. Talabni o ‘z vaqtida qondirish uchun unga 70 donadan ko‘p
avtomobil zarur bo‘lib qolsa, kerakli avtomobillar soni boshqa
transport korxonalaridan buyurtma berib olinadi.
Nazorat savollari - ‘z b e k is t n r e spu b L ik a si o L iy va ‘r t a maxsus

bu yerda ZP - ko‘rilayotgan variant bo‘yicha
keltirilgan sarf-
xarajatlar,
SE - markazning-yillik tasarruf xarajatlari,
ST —yillik transport xarajatlari,
К - taqsimot markazini qurish uchun kerak bo‘ladigan kapital
mablag‘lar,
T - kapital m ablag‘lar sarfini oqlash (qoplash)muddati.
Taqsimlash markazini joylashtirishda
bulardan tashqari joyning
o‘lchamlari (kerakli narsalarni, masalan
transport vositalarini
to'xtash yoki kutish joylarini) rejalashtirish imkoni bor-yo‘qligini,
tashish uchun tanlangan transport turi uchun yo‘laklarni mavjudlik
kabi masalalar ham o ‘rganib chiqilishi kerak.
Nazorat savollari - ‘z b e k is t n r e spu b L ik a si o L iy va ‘r t a maxsus

Bunday boshqarish tizimiga dvigatelni yig‘ish konveyerida
shatunni tayyorlashdagi texnologik jarayonni ko‘rib chiqaylik.
Bunda bir liniyada shatunnig o ‘zi tayyorlanadi.
Buning uchun
metall xomashyosi shatun quyish qolipiga uzatiladi. So‘ngra
quyilma bir qancha uchastkalardan o ‘tib yig‘ish uchun tayyor holga
keladi va yig‘ish qurilmasiga yuboriladi. Y ig‘ish
qurilmasiga
boshqa liniyada vtulka tayyorlanib keltiriladi. Boshqa liniyadan
ushlab turuvchi halqalar (ikkitadan)
va porshen boshqa liniyadan
uzatiladi. Butlovchi qismlar yig‘ish qurilmasida yig‘iladi. Boshqa
texnologik jarayonlar ham shu tarzda to tayyor dvigatel yig‘ib
bo‘lingunicha davom etadi.
,9 
4,3 
17,3 - 4-mavzu. Korxonalarning ishlab chiqarish faoliyatini ifodalovchi ko‘rsatkichlarni tahlil qilish usullari. Reja

Davr xarajatlarining tahlili
Davr xarajatlari deyilganda— besvosita ishlab chiqarish jarayoni bilan bog’liq
bo‘lmagan xarajatlar va sarflar tushuniladi. Davr xarajatlari tarkibiga mahsulot
ishlab chiqarish tannarxiga kiritilmaydigan xo‘jalik sarflari kiritiladi.
Ularni yuzaga
chiqish shakli va o‘rniga qarab quyidagilarga ajratish mumkin:
-
sotish xarajatlari;
-
ma’muriy xarajatlar;
- boshqa umumxo‘jalik xarajatlari.
Sotish xarajatlari-- mahsulot (ish bajarish, xizmat ko‘rsatish) tannarxiga
kiritiladigan xarajatlar, mahsulot (bajarilgan ish, ko‘rsatilgan xizmatlar) ishlab
chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarning shakllanish
tartibi to‘g’risidagi
Nizomga muvofiq yagona tartiblashni va to‘g’ridan to‘g’ri
korxona faoliyat natijaviyligi bog’lanishi tartiblangan.
Sotish xarajatlari mahsulotlarni xaridor va buyurtmachilarga ortib
jo‘natish va sotish bilan bog’liq bo‘lgan xarajatlarni o‘z ichiga oladi.
Sotish xarajatlarini ish qaqi xarajatlari, ish haqidan ajratmalar, material
xarajatlari, asosiy vositalar va nomaterial aktivlar amortizatsiyasi, reklama
xarajatlari, ish va xizmatlar, boshqa xarajat moddalari bo‘yicha tarkiblash va
tahlil etish mumkin.
Sotish xarajatlarining qoplanishi korxonaning dastlab hisob foydasidan amalga
oshiriladi.
Ma’muriy xarajatlar qatoriga korxona boshqaruvi bilan bog’liq bo‘lgan
xarajatlar kiritiladi va ularning korxona sarflari tarkibidagi salmog’i sezilarli
ulushni tashkil etadi.
Bu bevosita rahbarlar va boshqaruv apparatining xizmati
xarajatlaridir - 4-mavzu. Korxonalarning ishlab chiqarish faoliyatini ifodalovchi ko‘rsatkichlarni tahlil qilish usullari. Reja

daromadlar qatori alohida tarkiblangan holda umumiy summada moliyaviy
natijalar to‘g’risidagi hisobotga tushiriladi. Operatsion
daromadlar va xarajatlar
o‘zining sof qiymati bo‘yicha ham moliyaviy natijalar to‘g’risidagi hisobotga
tushirilishi belgilanadi. Bunda operatsion jarayonlardan
olingan daromadlar ular
bo‘yicha xarajatlar qiymatiga farqlangan holda hisobotga foyda yoki zarar qatoriga
tushiriladi.
Asosiy faoliyatdan ko‘rilgan foydani aniqlash uchun mahsulotlar
sotishdan tushgan yalpi foydadan davr xarajatlari va asosiy faoliyatdan
olingan boshqa xarajatlar chegirilishi, asosiy faoliyatdan boshqa daromadlar
qo‘shilishi tavsiya etilgan.
Korxonada asosiy faoliyatdan olingan foyda (zarar) va uni o‘zgarishiga ta’sir
qiluvchi omillarga baho berishda davr xarajatlari,
asosiy faoliyatdan olingan
boshqa daromadlar hamdaxarajatlarni ham tahlil qilish kerak.
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;} - bet 29

I.
Ma’sul shaxslarning huquq va vazifalari
Naryad, farmoyish beruvchi shaxs ishni xavfsiz bajarish shartini belgilaydi. U
naryadda ko‘rsatilgan xavfsizlik choralarini to‘g‘riligi va etarli darajadaligiga, brigada
a’zolarining malakasi va soni bo‘yicha etarligiga, ishni xavfsiz bajarish uchun javobgar
shaxsni tayinlashga, shuningdek naryadda ko‘rsatilgan xizmatchilarni elektr xavfsizligi
bo‘yicha guruhi, ular bajarishi kerak bo‘lgan ishga muvofiq ekanligiga
javobgardir.Naryad va farmoyishni berish huquqi korxona ma’muriy-texnik xodimiga,
hamda uning tarkibiy bo‘limidagi elektr xavfsizligi bo‘yicha V guruhga ega bo‘lgan
shaxsga beriladi.
Naryad berish huquqiga ega bo‘lgan ma’muriy-texnik xodim ishda yo‘q paytida,
kechiktirib bo‘lmaydigan ishni bajarish uchun ushbu elektr
uskunani ekspluatatsiya
qiluvchi elektr xavfsizligi bo‘yicha IV guruhga ega bo‘lgan navbatchi xodim, naryad
va farmoyish berishi mumkin.
Bunday paytlarda navbatchi xodimga naryad berish huquqi
korxona rahbariyatining
ѐzma ko‘rsatmasi bilan rasmiylashtirilishi kerak.
Ish rahbari naryadda ko‘rsatilgan barcha xavfsizlik choralarining bajarilishi va uni
etarliligiga, ijozat beruvchi va ishboshi tomonidan brigada a’zolariga berilgan
yo‘riqnoma sifati, hamda to‘laligiga, shu bilan birga ish jaraѐnida ishni xavfsiz olib
borishni tashkil qilishga javob beradi.
Ish rahbari qilib elektr xavfsizligi bo‘yicha V guruhga ega bo‘lgan
muhandis-
texnik xodimlar tayinlanishi kerak. Agar bajarilaѐtgan ish ba’zi bosqichlarda ish
rahbaridan uzluksiz nazorat va ish rahbari boshchiligida bajarilishini talab qilsa, u
holda naryad beruvchi naryadning «
Ko‘rsatkichlar - 4-mavzu. Korxonalarning ishlab chiqarish faoliyatini ifodalovchi ko‘rsatkichlarni tahlil qilish usullari. Reja

4-mavzu. Korxonalarning ishlab chiqarish faoliyatini ifodalovchi ko‘rsatkichlarni tahlil qilish usullari. Reja
4-mavzu. Korxonalarning ishlab chiqarish faoliyatini ifodalovchi-fayllar.org
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa 4-mavzu. Korxonalarning ishlab chiqarish faoliyatini ifodalovchi ko‘rsatkichlarni tahlil qilish usullari. Reja
|
Davr xarajatlari deyilganda- bevosita ishlab chiqarish jarayoni bilan

- byudjetga majburiy to‘lovlar, soliqlar va yig’imlar va byudjetdan tashqari
jamg’armalarga ajratmalar;
-
zararlar, jarimalar, penyalar va boshqa xarajatlar.
Asosiy ishlab chiqarish faoliyatidan olingan boshqa daromadlarga
quyidagilar kiradi:
- undirilgan yoki qarzdor tomonidan e’tirof qilingan jarimalar va penyalar;
- hisobot yilida aniqlangan o‘tgan yil foydalari;
- yordamchi xizmat ko‘rsatuvchi tarmoqlardan olingan tushumlar;
-
asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar va boshqa mol-mulklarni sotishdan
olingan daromadlar;
- da’vo bildirish muddati o‘tgan kreditorlik va deponent qarzlarni hisobdan
chiqarishdan olingan daromadlar;
- tovar-moddiy boyliklarning qayta baholanishidan ko‘rilgan natijalar;
- davlat subsidiyalaridan daromadlar;
-
xolisona moliyaviy yordam;
- boshqa operatsion daromadlar.
«Alohida ko‘rsatmalar» - Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;}

|
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;}Bog'liq cd883c79-a213-43a7-8439-ed35aa505978«Alohida ko‘rsatmalar»
deb qayd etilgan satriga ѐzib qo‘yilishi kerak.
Nazorat qiluvchi shaxs elektr xavfsizligi bo‘yicha III guruhga ega bo‘lgan ishchidan
tayinlanishi mumkin.
Har bir brigada a’zosi texnika xavfsizligi qoidalarining talablarini, ishlashga ijozat
berish paytidagi va ish jaraѐnida olgan yo‘riqnoma, hamda mehnatni muhofaza
qilish bo‘yicha mahalliy yo‘riqnoma talablarini bajarishi shart.
Korxona rahbarining ѐzma ko‘rsatmasi bilan o‘z ishchilariga qo‘yidagi huquqlarni
berish rasmiylashtiriladi: naryad, farmoyish beruvchi, ish rahbari, ishboshi,
ishlashga ijozat beruvchi (tezkor-ta’mirlash xodimidan), shuningdek elektr uskunani
yakka o‘zi ko‘rib chiqish huquqiga ega bo‘lgan xodimlar. Javobgar shaxslar
o‘rindoshlik yo‘li bilan
2-jadvaldagi
qo‘shimcha vazifalarning birini bajarishlari
mumkin.
Ish joyini tayѐrlashda havo elektr tarmog‘ida kommutatsion apparatlardan
foydalanmasdan faqat kuchlanish bor yo‘qligini tekshirish va ko‘chma erga
ulagichni qo‘yish kerak bo‘lgan hollarda, ish rahbari ѐki ta’mirlash brigadasidan
tayinlangan ishboshi o‘rindoshlik bilan ishlashga ijozat beruvchi shaxs vazifasini
bajarishi mumkin.
Sinov savollari:
1.
Kuchlanishi 1000 V va undan yuqori bo‘lgan elektr qurilmalarida kimlar
ishlashi mumkin?
2.
Kuchlanash ostida bo‘lgan tok o‘tkazuvchi qismlarda qancha masofaga
yaqinlashish mumkin?
3.
Kuchlanishi 1000 V va undan yuqori bo‘lgan elektr qurilmalarning
saqlagichlarini almashtirish bo‘yicha vazifalarni tushuntiring.
4.
OTQ (ORU) va YOTQ (ZRU) da erga qisqa tutashuv sodir bo‘lganda,
ishchi- xodimlarning yaqinlashish masofasi qancha?
5.
Tezkor almashtirib ulashning o‘tkazilish jaraѐnini tushuntiring.
6.
Ishlab turgan elektr uskunalarida ishlarni bajarish tartibini tushuntirib
bering.
7.
Tashkiliy tadbirlarga qo‘yiladigan asosiy talablar qanaqa?
8.
Ishni xavfsiz olib borish uchun javobgar shaxslar, kimlardir?
9.
Ma’sul shaxslarning huquq va vazifalarini sharhlab bering.
•
Naryad va farmoyish beruvchi, ish rahbari, ish joyini tayѐrlashga va
ishlashga ijozat berishga ruxsat etuvchi, ish joyini tayѐrlovchi, ijozat
beruvchi, ishboshi, nazorat qiluvchi shaxslar va brigada a’zolarining
javobgarligini gapirib bering.
|
| |
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;} - bet 31

Naryad bilan 1000 V kuchlanishdan yuqori bo‘lgan elektr uskunada ishboshi
elektr xavfsizligi bo‘yicha IV guruhga, 1000 V kuchlanishgacha bo‘lgan elektr
uskunada esa III guruhga ega bo‘lishi shart.
Zararli gazlar paydo bo‘lish xavfi bor er osti inshootlarida va kuchlanish
ostida bajariladigan ishlarda esa, ishboshi IV guruhga ega bo‘lishi kerak.
Texnika xavfsizligi qoidalarida ko‘rsatilgan hollardan tashqari barcha elektr
uskunada farmoyish bilan ish olib borishda, ishboshi elektr xavfsizligi bo‘yicha
III guruhga ega bo‘lishi mumkin.
Elektr uskunada mustaqil ishlash huquqiga ega bo‘lmagan brigada ishchilari
ustidan nazorat olib borish uchun nazorat qiluvchi shaxs tayinlanishi kerak.
Nazorat qiluvchi quyidagilarga javob beradi:
—
tayѐrlangan ish joyi naryad ko‘rsatmasiga mos ekanligiga;
—
ish joyiga qo‘yilgan erga ulagich, to‘siqlar, xavfsizlik shiorlari va
belgilari, hamda o‘chirgich uzatkichlari qulflarining but saqlanishiga;
—
ish olib boraѐtgan brigada a’zolarining tok ta’siri xavfidan saqlashga;
Ish jaraѐni bilan bog‘liq xavfsizlikka javobgar shaxs, shu brigada boshqaruvchisi
bo‘lib, brigada tarkibiga va doimo ish joyida bo‘lishi shart. Uning familiyasi
naryadning
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;} - bet 33

7–ma’ruza. NARYAD VA FARMOYISH BERISH 1. Naryad va farmoyish berish tartibi.
2.Naryad-ijozat to‘ldirish haqida ko‘rsatma.
1. Naryad va farmoyish berish tartibi Naryad ikki nusxada, telefon ѐki radio orqali berilganda esa uch
nusxada ѐziladi. Telefon ѐki radio orqali berilganda naryad beruvchi bir nusxada
ѐzadi. Naryad matnini qabul qiluvchi shaxs esa, naryadni ikki nusxada telefon
ѐki radiogramma holida qabul qiladi va qaytarib tekshirgandan so‘ng, naryad
beruvchi imzosi o‘rniga uning ismi-sharifi, hamda familiyasini ѐzib naryad
matnini to‘g‘riligini o‘z imzosi bilan tasdiqlaydi.
Ishlashga ijozat beruvchi vazifasini ham bajarishi tayinlangan hollarda
naryad ishboshiga qanday usulda berilishidan qat’iy nazar, ikki nusxada
to‘ldiriladi va naryadning bir nusxasi naryad beruvchida qoladi.
Mahalliy sharoitga qarab (ya’ni dispetcherlik punkti joylashgan erni
hisobga olib), naryadning bir nusxasi ish joyini tayѐrlashga ruxsat beruvchi va
ishlashga ijozat beruvchi xodimda (dispetcherda) qolishi mumkin.
Bitta ish rahbariga beriladigan naryadlar sonini naryad beruvchi
belgilaydi. Ishlarni bajarilishini ketma-ketligini va ishlashga ketma-ket ijozat
berish uchun, ishlashga ijozat beruvchiga va ishboshiga (nazorat qiluvchiga) bir
yo‘la bir nechta naryad va farmoyishlar berilishi mumkin.
Naryadni ish boshlangan kundan boshlab 15 kalendar kunigacha bo‘lgan
muddatga berish ruxsat etiladi.
marta, uzaytirishga ruxsat berilgan kundan boshlab, 15 kalendar kun
muddatigacha uzaytirish mumkin. Ish jaraѐnidagi tanaffuslarda naryad o‘z
kuchini saqlab qoladi.
Naryad muddatini naryad beruvchi ѐki ushbu elektr uskunada naryad berish
huquqiga ega bo‘lgan xodimgina, uzaytirishi mumkin. Naryad muddatini
uzaytirish to‘g‘risidagi ruxsatnoma telefon, radio ѐki chopar orqali ishlashga
ijozat beruvchiga, ish rahbariga ѐki ishboshiga berilishi mumkin.
Bunday hollarda ushbu xodim o‘z imzosi bilan naryad muddatini uzaytirgan
xodimning ismi va familiyasini naryadga ѐzib qo‘yadi.
Naryadlar, ish to‘liq tugatilganidan so‘ng, 30 kun davomida saqlanishi kerak,
so‘ngra yo‘q qilib yuborilishi mumkin.
Farmoyish bir marta bajariladigan ishga xos bo‘lib, uning ta’sir muddati
bajaruvchilar ish kunining davomiyligi bilan belgilanadi. Farmoyish ishboshiga
va ishlashga ijozat beruvchiga ѐki ish joyini tayѐrlashga ruxsat etuvchi, hamda
ishlashga ijozat beruvchi xodimga beriladi.
Mahalliy navbatchisi bo‘lmagan elektr uskunada ishlashga ijozat berishni hojati
bo‘lmagan hollarda, farmoyish to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishboshiga berilishi mumkin.
Farmoyish bilan olib borishga mo‘ljallangan ish, naryad beruvchi xodim
ixtiѐriga qarab, naryad bilan bajarilishi mumkin.
Naryad va farmoyish bilan olib borilgan ishni hisobga olib borish tartibi
6- ilovada keltirilgan.
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;} - bet 28

kerak. Bunday ishlarni bajarishda kesishgan oraliqda joylashgan simdan kuchlanishni
olmasdan turib, simni almashtirish man qilinadi.
Xodim doimo shuni esda tutishi kerakki, agar elektr uskunada kuchlanish to‘satdan yo‘q
bo‘lib qolsa, ogohlantirmasdan unga yana kuchlanish berilishi mumkin.
Qorong‘i tushgan paytda ish olib berilaѐtgan joy, yo‘laklar, u erga borish yo‘li va ish joyi
ѐritilgan bo‘lishi shart. YOritilish darajasi bir xil bo‘lib, ishchi ko‘zini tindirmasligi kerak.
YOritilmagan joyda ishlash man qilinadi.
Momaqaldiroq paytida havo elektr uzatish tarmog‘i, havo aloqa tarmog‘i, ochiq va ѐpiq
taqsimlovchi elektr uskunalaridan chiqqan elektr uzatish tarmog‘ida va elektr tarmog‘idagi
ajratgichda, havo elektr tarmog‘iga ulangan kabelda, hamda aloqa apparatlari joylashgan
xonaning aloqa liniyasi kirgan qismida va antenna-ustun joylashgan inshootlardagi barcha
ishlar to‘xtatilishi kerak.
Elektrstansiya va podstansiyani ishlab turgan elektr uskunalar joylashgan binosida
(boshqarish uskunasi, rele himoyasi va shu uskunalar joylashgan binodan tashqari), ѐpiq
taqsimlovchi elektr uskuna, ochiq taqsimlovchi elektr uskuna, quduq, er osti yo‘li va
xandaqlarda ishlovchi barcha ishchilar, hamda havo elektr uzatish tarmog‘ida xizmat
qiluvchi va joriy ta’mirlovchi barcha xodimlar himoya kaskasidan foydalanishi shart.
Kompressor va havo yig‘uvchi qurilmasi, akkumulyator batareyasi, hamda zaryadlovchi
uskunalarga xizmat qiluvchi xodim, elektr xavfsizligi bo‘yicha III guruhga ega bo‘lishi
kerak.
Boshqarish shchitida va taqsimlovchi elektr uskunalarida joylashgan hisoblagich, hamda
boshqa o‘lchov asboblarning ko‘rsatkichlarini korxona ѐki boshqa tashkilot xodimi (xizmat
safariga kelgan xodimning huquqidan foydalangan kabi) yakka o‘zi navbatchi ruxsati bilan
ѐzib olishi mumkin.
Agar elektr uskunada navbatchi bo‘lsa, bu xodim elektr xavfsizligi bo‘yicha II guruhga,
navbatchisiz elektr uskunada esa, III guruhga ega bo‘lishi kerak.
Er kovlash va tekislash ishlarini bajarishda,
Tavsiya etiladigan mustaqil ta’lim mavzular

|
Tavsiya etiladigan mustaqil ta’lim mavzular Pdf ko'rish
|
bet | 185/199 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 6,08 Mb. | | #236514 |
Bog'liq cd883c79-a213-43a7-8439-ed35aa505978
Tavsiya etiladigan mustaqil ta’lim mavzular:
1 Elektromagnit maydonning inson organizmiga ta’siri.
2.
Xonalarni
elektr
toki
bilan
jaroxatlanish
darajasi
bo‘yicha
klassifikatsiyasi(toifalanishi).
3.Elektrdan muhofazalovchi asosiy izolyasiya vositalari.
4. Elektromagnit maydonlardan muhofazalanish vositalari.
5. Xavfli sharoitda qo‘l asboblari (drel, gaykovert va b.) uchun qo‘llaniladigan
kichik kuchlanish.
6. Havodagi elektrostatik maydon va undan himoyalanish.
7. Elektr jihozlarini erlashtirish va unga qo‘yilgan talablar.
8.Elektr xafvsizligining tashkiliy chora – tadbirlari.
9. Qadam kuchlanishi va undan himoyalanish.
10.Elektr tarmoqlarida kechiktirib bo‘lmaydigan ishlarga naryad ijozat berish
tartibi.
11. Insonning elektr tokidan jarohatlanish darajasiga ta’sir qiluvchi omillar.
12. Elektr uskunalaridagi yong‘inni o‘chirish qoidalari.
13.Kuchlanish ostida bo‘lgan elektr uskunalarda sodir bo‘lgan yong‘inni
o‘chirishda qo‘llanadigan vositalar.
14.Bino va xonalarni yong‘in va portlash xavfi bo‘yicha toifalanishi.
15.Elektr uskunalarini nollashtirish.
16.Elektr havfsizligini ta’minlovchi shaxsiy muhofaza aslahalari;
17.Xavfli ionlanuvchi nurlanishlar manbai.
18. Inson organizmidan o‘tayotgan tokning xavfli yo‘llari.
19.Elektromagnit maydon manbalari.
20.Elektr tokidan jarohatlanganlarga birinchi yordam ko‘rsatish tartibi.
3
VI.
Ta’lim natijalari / kasbiy kompetensiyalari
Talaba:
-Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish;
-Yong
‘
indan jarohatlanganda birinchi yordam;
-Elektr qurilmalarida ishlashni;
-Elektr jihozlari bilan ishlashda xavfsizlik ta’lablarini;
- Elektr tokini yerga ulab muhofaza qilish usulini;
- Qadam kuchlanishi va undan himoyalanish qoidalarini;
-Xavfli ionli nurlanishhlar va ularning zararli ta’sirlarini o
|
| |
‘
rganadi. 
     
4 
VII. Ta’lim texnologiyalari va metodlari

4
VII. Ta’lim texnologiyalari va metodlari:
-Ma‘ruzalar;
-Amaliy, seminar (mantiqiy fikrlash, tezkor savol-javoblar);
-Guruh va
kichik guruhlarda ishlah;
-Taqdimotlar qilish;
-Jamoa bo
‘
lib ishlash.
5
VIII. Kreditlarni olish uchun talablar:
Fandan talabalarni baholash O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirining 2018-yil 9-avgustdagi 19-2018-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan
“Oliy ta’lim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish va baholash tizimi
to‘g‘risida”gi NIZOM asosida amalga oshiriladi.
Kredit modul tizimida fan uchun jami 100 ball beriladi. Talaba fandan
muvaffaqiyatli o‘tishi uchun kamida 100 balning 60% ya’ni 60 ball yig
‘
ishi kerak.
Shundan 50 bali oraliq (ON) nazoratda qo‘yiladi (ONni qo‘yish vaqtida birinchi
ON ma’ruza mashg’ulotining 1-11mavzular, ikkinchi ON 12-22 mavzular hamda
mustaqil ta’lim bo‘yicha talabaning bilim ko‘rsatkichi 9 ball bundan talaba
kamida 60% ya’ni 5 ball, amaliy mashg‘ulot hamda mustaqil ta’lim uchun 8 ball
bundan kamida 60% ya’ni 5 ball, seminar mashg‘uloti hamda mustaqil ta’lim
uchun 8 ball bundan kamida 60% ya’ni 5 ball olganda talaba oraliq nazoratdan
muvaffaqiyatli o‘tgan hisoblanadi ya’ni 5+5+5=15 birinchi ON uchun 5+5+5=15
ikkinchi ON uchun bundan kelib chiqdiki 50 balning 60% 15+15=30
balga teng
bo‘ladi) oraliq nazoratdan talaba 50 balning 60%ni ya’ni 30 balni to‘play olmasa
hamda auditoriya mashg‘ulot soatini 25%dan ko‘p sababsiz dars qoldirsa yakuniy
nazoratga qo‘yilmaydi, asos Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 31 dekabrdagi 824-
sonli qarori. Qolgan 50 bali yakuniy nazoratda (YN) olinadi. Yakuniy nazoratdan
talaba muvaffaqiyatli o‘tishi uchun 50 balning 60% ya’ni 30 ball to‘plashi kerak
bo‘ladi. 30 baldan kam to‘plagan talabaga fan uchun ajratilgan kredit berilmaydi
va talaba ushbu fan uchun qarzdor hisoblanadi.
6
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;} - bet 38

|
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;}Bog'liq cd883c79-a213-43a7-8439-ed35aa50597818.
«Naryad
berildi»
va
«Naryad
muddati
uzaytirildi»
degan qatorlarga naryad beruvchi unga imzo qo‘ygan vaqti va sanasini ko‘rsatishi shart.
Naryad beruvchi va uni muddatini uzaytiruvchi shaxslar imzo qo‘yishdan
tashqari, o‘zlarining familiyalarini ham ko‘rsatishlari zarur.
19.
Naryadning
2-jadvali
ish joyini tayѐrlashda, ruxsat olishda va
birinchi bor ishlashga ijozat olishda to‘ldiriladi.
-
1 katakda ish joyini tayѐrlovchi va ishlashga ijozat etuvchi
shaxslar ish joyini tayѐrlashga va ishlashga ijozat etishga ruxsat bergan
shaxslarning lavozimlari va familiyalarini ko‘rsatadilar. Agar ruxsat shaxsan
berilsa, 1 katakda ruxsat beruvchi imzo chekib, o‘z lavozimini ѐzib qo‘yishi
shart;
-
2 katakda ruxsat berilgan vaqt va sana ko‘rsatiladi;
-
3 katakda ish joyini tayѐrlashga va ishlashga ijozat etishga ruxsat
olgan shaxslar imzo qo‘yishlari kerak. Ish joyini bir nechta xodimlar ѐki har xil
sex ishchilari tayѐrlashsa, 3 katakka ish joyini tayѐrlagan barcha shaxslar imzo
qo‘yishlari shart.
Agar ish joyini tayѐrlashga va ishlashga ijozat etishga ruxsat har xil
vaqtda so‘raladigan bo‘lsa, naryadning
2-jadvalini
ikki qatori: birinchi qatori
ish joyini tayѐrlashda ruxsat uchun, ikkinchisi esa ishlashga ijozat etishga ruxsat
uchun to‘ldiriladi.
20.
Elektrstansiya va podstansiya elektr uskunalarida, kabel elektr
uzatish tarmoqlarida ish olib borilganda,
«Ish joyi tayѐrlandi. Kuchlanish ostida
quyidagilar qoldi»
degan qatorga, ishlashga ijozat etuvchi shaxs, ta’mirlanaѐtgan
va ish joyi yaqinidagi qo‘shni ulamalarning (ѐki qo‘shni ulamalarning jihozlarini)
kuchlanish ostida qolgan tok o‘tkazuvchi qismlarini ko‘rsatishi zarur.
Havo elektr uzatish tarmoqlarida ish olib borilganda, ushbu qatorlarga naryad
beruvchi
|
| |
Marquee uskunasi yordamida belgilash

95
Marquee
uskunalari qo‘llanilsa belgilanish kvadrat va doira ko‘rinishiga ega bo‘ladi.
To‘rtburchak Marquee
va
Ellips Marquee
uskunalari qo‘llanilish jarayonida
klaviaturaning
Alt
tugmasi bosilsa belgilanish uning markazidan bajariladi;
-
Qator Marquee
va
Ustun Marquee
uskunalari bilan belgilanish kerak bo‘lgan
maydon yaqiniga sichqon tugmasi bosib turib belgilanish kerak bo‘lgan joyga
sichqon ko‘rsatkichi yurgiziladi.
Tasvir, shakl va yo‘llarni erkin o‘zgartirish

139
- dasturning xususiyatlar panelidagi
H
va
V
elementlariga qiymat kiritib
element qiyshayishini o‘zgartirib olish mumkin.
- perspektivani o‘zgartirish uchun klaviaturaning
Ctrl+Alt+Shift
tugmalar
kombinatsiyasini bosib turgan holda boshqarish elementlarini siljitish kerak.
- deformatsiyalar uchun dasturning xususiyatlar panelidan erkin o‘zgartirish
rejimidan deformatsiyalash rejimiga o‘tish tugmasini
bosish kerak.
- elementning nisbiy nuqtasini o‘zgartirish uchun dasturning xususiyatlar
panelida joylashgan nisbiy nuqta joylashtiruvchisi yordamida
o‘zgartirib olish
mumkin.
- elementni siljitish uchun dasturning xususiyatlar panelida joylashgan
X
va
Y
elementlariga qiymat kiritish kerak.
4. Quyidagilardan birini bajarish kerak:
- bajarilgan o‘zgarishlarni qo‘llash uchun klaviaturaning
Enter
tugmasini
bosish, dasturning xususiyatlar panelidagi qo‘llash
tugmasini bosish yoki
element ustiga sichqon ko‘rsatkichini joylab ikki marta bosish kerak.
- bajarilgan o‘zgarishlarni bekor qilish uchun klaviaturaning
Esc
tugmasini
bosish yoki dasturning xususiyatlar panelidan bekor qilish tugmasini
bosish
kerak.
Muxtahkamlash uchun savol va topshiriqlar

94
Ish sohasi chegarasi doirasidagi qavatning barcha piksellarni belgilash uchun
qavatlar panelidan kerakli qavatni tanlab dasturning
Select
menyusidan
All
buyruq
qatorini tanlash kerak. Mavjud belgilanishni bekor
qilish uchun dasturning
Select
menyusidan
Deselect
buyruq qatorini tanlash kerak. Oxirgi belgilanishni takrorlash
uchun dasturning
Select
menyusidan
Reselect
buyruq qatorini tanlash kerak.
‘
sish. 
8.Kuchlanish ostida bo
‘

Mustaqil ta’lim uchun quyidagi topshiriqlar tavsiya etiladi:
1.Seminar mashg‘ulotlariga tayyorgarlik ko‘rish.
Bunda talaba har bir
seminar mavzusigatayyorgarlik ko‘rish va uni konspektlashtirish uchun ARMda
ishlash, elektron resurslardan foydalanish lozim.
2.Esse yozish.
Bunda talaba tavsiya etilgan mavzulardan ixtiyoriy 1ta mavzu tanlab oladi va
tanlagan mavzusini esse shaklida bayon qiladi. U mavzuning mohiyatini
tushuntirish, bilish, aytib berish, tasavvurga ega bo‘lishi lozim.
‘
indan jarohatlanganda birinchi yordam. 
2. Qadam kuchlanishi kamayadigan minimal masofasini aniqlash; 
3. Yong
‘

|
‘
indan jarohatlanganda birinchi yordam.
2. Qadam kuchlanishi kamayadigan minimal masofasini aniqlash;
3. Yong
‘ Pdf ko'rish
|
bet | 183/199 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 6,08 Mb. | | #236514 |
Bog'liq cd883c79-a213-43a7-8439-ed35aa505978‘
indan jarohatlanganda birinchi yordam.
2. Qadam kuchlanishi kamayadigan minimal masofasini aniqlash;
3. Yong
‘
inni o
‘
chirishning vositasi hisoblangan suvning muhim kamchiliklari;
4.Yonuvchi metall, quyma metail va metall birikmalarning changlarini oʼchirishda
qo
‘
llaniladigan moddalar;
5. Elektr uskunalardagi yong
‘
inni bartaraf etishdagi samarali vositalar;
6. Elektr xavfsizligini taʼminlovchi shaxsiy muhofaza aslaxalari;
7. Xavfli ionlanuvchi nurlanish manbai.
IV. Seminar mashg
‘
ulotlar bo
‘
yicha ko
‘
rsatma va tavsiyalar
Ushbu o
‘
quv fani bo
‘
yicha talabalarni seminar mashg
‘
ulotlarni maʼruzalar
matni va tavsiya etilgan adabiyotlar hamda davriy jurnallar, internet materiallari
bilan ishlashni, standart va malaka talablariga mos ravishda bajarishni o
‘
z ichiga
oladi.
Seminar mashg
‘
ulotlari uchun quyidagi mavzular tavsiya etiladi:
3-semest
1.Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi
qoidalarining asosiy tushunchalari.
2.Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi bo
‘
yicha
xodimlarga qo
‘
yiladigan talablar.
3.Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda tezkor xizmat ko
‘
rsatish va ishlarni
bajarish tartibi.
4.Ishlar xavfsiz bajarilishi uchun javobgar shaxslar, ularning huquq va
majburiyatlari.
5.Elektr qurilmalarida ishlarni bajarish uchun naryad yoki farmoyish berish.
6.Ishlarni xavfsiz tashkil etish bo
‘
yicha texnik chora-tadbirlar.
4-semest
7.Xavfsizlik plakatlarini osish va ish joyini to
|
| |
Qavatlarga vektorli maska qo‘yish

85
Quyida
Density
slayderining qiymati 100% ga va
Feather
slayderining qiymati
0 px ga teng vektorli maska (a),
Density
slayderining qiymati 50% ga va
Feather
slayderining qiymati 10 px ga teng vektorli maska (b) va
Density
slayderining
qiymati 100% ga va
Feather
slayderining qiymati 10 px ga teng vektorli maska (c)
ko‘rsatilgan:
Vektorli maskani o‘chirish uchun qavatlar panelida vektorli maska qo‘yilgan
qavatning vektorli maska yorlig‘i tanlanadi va panellar bo‘limidagi xususiyatlar
panelining pastki qismida joylashgan maskani o‘chirish
tugmasini bosish kerak.
Vektorli maskani qavat maskasiga o‘zgartirish
uchun qavatlar panelidan
vektorli maska qo‘yilgan qavat tanlanadi va dasturning
Layer
menyusi
Rasyerize
bo‘limidan
Vector Mask
buyruq qatorini tanlash kerak.
Ushbu jarayon bir
tomonlama bo‘lib vektorli maskani qavat maskasiga o‘zgartirgandan so‘ng maskani
qayta vektorli maskaga o‘zgartirib bo‘lmaydi.
- 0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va

400 60 8 D0 n /0 . ,
" = 21610 = ’ 9 Ш/ SOatda-
Dastgohning amaliy ish unumdorligi. To‘quv dastgohining nazariy unumdorligi topilganda, uni shu vaqt mobaynida «uz luksiz ishlaydi», deb hisoblanadi. Amalda dastgoh, masalan, 1 soat mobaynida uzluksiz ishlay olmaydi, ayrim sabablar — tanda yoki arqoq iplarining uzilishi, yangi to‘quv g‘altagining o‘rnatilishi va boshqa sabablar bilan to'xtaydi. Demak, dastgohning amaliy (haqiqiy) unumdorligini aniqlash uchun uni vaqt birligida foydali ishlagan vaqtini bilish lozim. To‘quvchilik amaliyotida bu vaqtni foydali vaqt koeffitsiyenti (FVK) bilan ifodalanadi. Shunday qilib, dastgohning amaliy unumdorligini aniqlash uchun (1) formulaga FVK kiritilishi lozim, ya’ni:
( 2 )
Foydali vaqt koeffitsiyentini quyidagi formuladan aniqlash mumkin:
FVK = ' h (3)
bu yerda, t — dastgohning ish unumdorligini hisoblashdagi vaqt, min;
t{ —hisob vaqtidagi dastgohning to‘xtab turish vaqti, min. Masalan, dastgoh 8 soatli ish kunida 32 min to‘xtab turgan, qolgan vaqtda uzluksiz ishlab mahsulot ishlab chiqargan, u holda:
FVK = 4§4 8032 = 0,933 FVK ham m a vaqt 1 dan kichik bo'ladi.
To‘quv dastgohining bekor to ‘xtab turishi texnologik va tashkiliy-texnikaviy sabablarga bogiiq. To‘xtashlar soni esa texnologik jarayonning takom illashtirilganligi (xomashyo sifati, tanda va arqoq iplarining uzilish soni, o‘ramlardagi xomashyo va matoning hajmi va h.k.), jihozlarning texnik holati (dastgoh mexanizmlarining nosozligi, ularning qaytarilish
soni va shunga o‘xshashlar), to‘quvchining malakasi (ish amal- larini to‘g‘ri va tez bajarishi, dastgohni yaxshi boshqarishi) va ishlab chiqarishda mehnatning to‘g‘ri tashkil etilganligiga bogiiq.
To‘quvchilikda ko‘p dastgohni boshqarishda nosozlikning bir vaqtda sodir boiishi bilan bogiiq holda dastgohlar to‘xtab turadi. Dastgohlarning bunday to ‘xtab turishi, aytaylik to ‘- quvchi bir dastgohda tanda uzuglni bartaraf etgan paytda boshqa dastgohda ham ip uzilganligi uchun dastgoh to'xtab turadi. Bunday to‘xtashlarni va ularga sarflanadigan vaqtni kamaytirish, ishlab chiqarishda ishlayotgan har bir ishchining asosiy vazi- fasidir.
Yuqoridagi misol uchun (2) va (3) formulalardan foydalanib dastgohning amaliy unumdorligini aniqlaymiz:
Ya = " o, 933 = 82,9 m / 8 soat.
Arqoq bo‘yicha turli to'qima ishlab chiqaruvchi dastgohlar unumdorligini taqqoslash uchun vaqt birligida tashlangan arqoqlar sonini ta’riflovchi unumdorlikni aniqlash qulay. Bu holda dastgoh unumdorligi quyidagi formula bilan aniqlanadi:
Ya = n t FVK arqoq/ soat. (4 )
Bizning misolda Ya = 400 •60 0,933 = 22392 arqoq/soat.
Tarkibi bir xil boigan, lekin taxlash eni turlicha boigan dastgohlar unumdorligini taqqoslashda quyidagi formulalardan foydalaniladi:
Y^ = ti t FVK arqoq; metr/soat. (5)
Yuqoridagi misol uchun
y j1 = 400 60 1,55 0,933 = 34720 arqoq; metr/soat.
To‘quv dastgohining unumdorligini, shuningdek, m2/soatda ham aniqlash mumkin:
|
J-13 jakkard mashinasi - 0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va

J-13 jakkard mashinasi. J - 13 jakkard mashinasi bir valli o‘rta taqsimlangan, 1320 ilgakli yopiq homuza hosil qilinadigan mashina. J-13 mashinasi yirik naqshli paxta, zig‘ir, jun va ipak tolali iplardan keng koiamdagi to‘qimalar to‘qiladigan dastgoh larga o‘rnatiladi. Bundan tashqari, yakka to‘qimalar ham ishlab chiqarish mumkin (5.20-rasm).
Mashinaning ko‘tarish mexanizmi, asosan, pichoq va ilgak- Iardan iborat boiib, ilgaklar soni jakkard mashinasining quv- vatini belgilaydi. Ilgaklari qancha ko‘p boisa, shuncha katta rap- portli o'rilishdagi to‘qimalar hosil qilish mumkin.
Jakkard mashinalari asosan 400, 600, 800, 1320 va undan ko‘p ilgakli boiishi mumkin. Juda katta rapportli yoki enli to‘qimalar to‘qish uchun bir vaqtda dastgohda bir necha jakkard mashinasini o‘matish ham mumkin.
Jakkard mashinasidagi ignalar oraligiga qarab, bu mashi- nalar yirik, o‘rta va mayda taqsimlangan boiishi mumkin.
5.20-rasm. J-13 jakkard mashinasi:
1 - ilgak; 2 - teshikcha; 3 —rom taxtasi; 4 —ilgakning pastki qismi; 5 - ilgak uchi; 6 - igna; 7 - igna tirsagi; 8 - pichoq; 9 - prizma; 10 —qo'zg'aluvchan igna taxtasi; 11 —qo'zg'almas igna taxtasi;
12 - qisuvchi taxta; 13 —shpilka; 14 —rom shnuri; 15 — harakat shnuri;
16 - teshiklar; 17 - taqsimlash taxtasi; 1 8 —gula; 19 - gula ko'zchasi; 20 - yukcha.
Yirik taqsimlangan jakkard mashinalarida ignalar orasi 6,5 va 6,83 mm, o‘rta taqsimlangan mashinalarda 4,64 va 5,75 mm, mayda taqsimlangan mashinalarda 2,85 va 3,99 mm bo'lishi mumkin. Jakkard mashinasida ilgaklar qancha ko‘p bo‘lsa,
ignalar orasi shuncha kichik bo‘ladi. Mayda naqshli to‘qimalar uchun kam ilgakli mashinalar ishlatilsa, yirik naqshli to‘qimalar uchun mayda taqsimlangan va ko‘p ilgakli jakkard mashinalari ishlatiladi. Masalan, eni 3 m bo‘lgan birdaniga ikki qavat gilam to‘qiladigan to‘quv dastgohlarida 800 ilgakli jakkard mashina- laridan uch juft o‘matiladi. Har bir jufti yuqori va pastki qavat gilamlar uchun ishlaydi. STB-330 dastgohida ikki enli to'qima birdaniga to‘qilsa, u vaqtda dastgoh ustiga ikkita jakkard mashinasi o‘matilishi mumkin.
Jakkard mashinalarida o‘matilgan prizmalar soniga qarab, bu mashinalar bir yoki ikki valli bo‘ladi. Bir valli jakkard mashi nalarida hamma kartalar bitta prizmaga ketma-ket tikib o‘matilsa, ikki valli mashinalarda toq va juft tartibli kartalar alohida tikilib, har bir prizmaga toq va juft tartibli kartalar o‘rnatiladi. Bunday holda prizmalar galma-gal ishlaydi.
|
-rasm. Notekis - 0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va

|
0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va
|
bet | 89/109 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 22,48 Mb. | | #156599 |
Bog'liq TO‘QUYCHILIK MAXSUS TEXNOLOGIYASI VA JIHOZLARI ALIMBOYEV (1)14.5-rasm. Notekis to‘qima nuqsoni.
Bu nuqson to ‘quv g‘altagining noto‘g‘ri to ‘xtashi va tanda ipini notekis uzatish tufayli hosil bo‘ladi. Asosan, bu nuqson dastgoh nosoz- ligi sababli yuzaga kelishi va to‘quvchi o‘z vaqtida bu nosozliklarni aniqlab, usta yordamchisiga xabar berishi lozim.
0 ‘rilm
iplarining tanda iplari bilan o‘rilmay qolishi o ‘rilmagan arqoq nuqsoni hosil qiladi (14.6-rasm). Bu nuqson notekis homuza hosil boiishi, ho muza hosil qilish va zarb mexanizm - larining muvofiq ishlamasligi, tanda ipi tarangligining kamligi va bir qism iplarning salqilanib osilib qolishi va
shunga o‘xshash qator sabablarga ko‘ra hosil boiadi. Arqoq iplari tanda iplari bilan o‘rilmay, to‘qima yuzida uzun yoki qisqa halqa- chalarni yuzaga keltiradi. To'qima boiagida bunday nuqsonning tez-tez uchrashi, uning tashqi ko'rinishiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Qabariqlar. To‘qima eni bo‘yicha arqoqning birdaniga ko‘payib ketishi natijasida qabariqlar paydo boiib, zichlanish nuqsoni kabi sabablardan hosil boiadi (14.7-rasm). Bu nuqson- laming paydo boiishiga, birinchi navbatda, to'qima rostlagichidagi nosozliklar ta’sir ko‘rsatadi. Qabariqlar, asosan, saija, atlas o‘rilishli zich to‘qimalarda ko‘proq uchraydi. Kalta qabariqlar ko‘proq chiziqli zichligi yuqori boigan arqoq ipini qayta ishlashda hosil boiadi.
To'qimaning arqoqsiz o ‘tib ketishi — eni yoki uning bir qismida arqoq ipining yo‘qligi nuqsoni. Arqoq ipi uzilganda yoki ip tugaganda dastgohni o‘z vaqtida to ‘xtatish uchun arqoq nazoratchisi mavjud, ammo arqoq nazoratchisi faqat homuzadagi arqoq ipini nazorat qilgan- ligi sababli ip uzilishi sodir boiganda o‘tib ketish nuqsoni hosil bo‘ladi. Bu nuqsonning oldini olish ancha murak kab va to‘quvchi o‘z vaqtida arqoqning o ‘tib ketishini aniqlab, uni bartaraf etishi lozim. Zichligi katta bo‘lgan to‘ mada bu nuqson uncha sezilmaydi.
Arqoqning halqalanishi. Arqoq ning halqalanishiga, asosan, unga katta
|
| |
о
 
о - 0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va

bo'sh o‘rnatilgan; uning ichki yuzasida to'rtta qirqimi bor. Bu qirqimga ulanish vaqtida shponka kirishi mumkin, chunki ulanish vaqtida shponka shu qirqim qarshisida bo‘ladi. Agar shponka o‘z vaqtida aylanishga ulgurmasa yoki uning aylanishi 180° ga teng bo'lmasa, shponka siqilib, uni o‘zi bilan harakat - lantiradi. Disk esa qirqimi bilan prujinali chiviqqa ta’sir etib, uni siljitadi va to‘quv dastgohi to'xtaydi.
Aylanuvchi shponka orqali shodalar harakati boshqariladi va shodalarga harakat uzatiladi, ko'tarilgan yoki tushgan shodani harakatdan chiqaradi.
SKR-14 karetkasida boshqarish mexanizmi bo'lib, bu aylanuvchi shponkani uzib-ulash va dastur eltuvchidan iborat. Dastur eltuvchi egiluvchan plastmassa perfotasmasidan iborat. Perfotasma teshiklari o‘rilish naqshiga mos bo‘ladi (5.19-rasm).
Har ikki qator teshiklar bitta homuzaga to ‘g‘ri keladi. Har bir qatorda 14 tagacha teshik bo‘lishi mumkin. Shunga
perfokarta deyiladi. Bu perfokartadagi teshiklar aylanuvchi shponkaning ishini boshqaradi. Agar perfokartada teshik bo‘lsa, shponka 180° aylanadi va tishli g'ildirak bilan tishlashadi yoki ajrashadi.
Jakkard homuza hosil qilish mexanizmlari
Shoda ko‘tarish karetkalari o'rnatilgan to‘quv dastgohlarida
24 tagacha shodalar bilan ishlash mumkin. Yirik naqshli to'qimalar to‘qish uchun (agar ularning o‘rilish rapportlari katta bo'lsa) jakkard mashinalaridan foydalaniladi.
0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va - bet 39

|
0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va
|
bet | 39/109 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 22,48 Mb. | | #156599 |
Bog'liq TO‘QUYCHILIK MAXSUS TEXNOLOGIYASI VA JIHOZLARI ALIMBOYEV (1)1 — tishli shayba; 2 — aylanuvchi shponka; 3 —yetakchi shesterna;
4 - halqa-shesterna; 5 -fiksator; 6 —nazorat diski;
7 - rolik; 8 — richag; P —tishli val; A —chiviq; i?-qirqim .
shesterna (4), tekshiruvchi disk (6) va halqa-shesternaning o‘z- o‘zidan aylanib ketmasligini ta’minlash uchun fiksator (5) o‘rna- tilgan. Aylanuvchi shponka shayba uyasiga o‘rnatilgan bo‘lib, uning tishlari halqa-shesterna tishlari bilan tishlashgan, u shponkani 180° aylantirishi mumkin.
Aylanuvchi shponka dumaloq shaklda bo‘lib, o‘rtasida qirqimi В bor (5.18-rasm, d). Yig‘ilgan karetkada shponkaning o‘rtasida yetakchi shesterna (3) o‘matilgan. Uning ichki yuzasida to‘rtta qirqimi bo‘lib, shponkaga moslashtirilgan. Rasmda shponka (2) shunday holda ko‘rsatilganki, uning qirqimi o‘rta qismi bilan shesterna tomonga qaratilgan, shponkani shesterna bilan birlashtirish, uni 180° aylantirish mumkin. Shponka tashqi yuza- sining 1/3 qismida tishlar bo‘lib, halqa-shesterna bilan tishla- shishi mumkin. Boshqa qismi A (5.18-rasm, d) dumaloq shaklda bo‘lib, shayba teshigiga kiradi.
Shaybada yetakchi shesterna (3) (5.18-rasm, a) erkin o‘rna- tilgan, lekin shponka (2) yordamida tishlashishi va aylanishi mumkin. Bu shesternaning ichki tomonida shponkaga mos lashtirilgan to‘rtta qirqimi bor. Shponka qirqimga to‘g‘ri kelganda, u 180° aylanishi mumkin.
Shponka qirqimga to‘g‘ri kelgan vaqtda halqa-shesterna tomon bir xil harakatlanadi. Bu esa shponka o‘rta qismining shesterna qirqimiga kirish yoki chiqishiga qulay vaziyat yaratadi. Shpon kaning ulanish vaqtida shesterna tezlikni rostlash mexanizmidan tebranma harakatlantiriladi.
Halqa-shesterna (4) ning tashqi yuzasida o‘n oltita yarimdoira qirqimlar bo‘lib, ular boshqaruvchi richag (8) roligi (7) ga kirish uchun kerak. Perfotasmadagi teshiklarning joylashishiga qarab, rolik (7) halqaning qirqimiga kirishi va uni qisqa vaqt to‘xtatishi mum kin, bu davr dastgoh bosh valining 90° aylanishiga teng bo‘ladi.
Halqa-shesternaning ichki yuzasi qismining ma’lum joyida fiksator (5) uchun o‘n oltita qirqim bor. Agar halqa-shesterna (4) boshqaruvchi richag roligi bilan to‘xtatilsa, fiksator roligi shayba bilan harakatlanib, qirqimdan chiqadi va keyingi qirqimga kiradi. Bu vaqtda boshqaruvchi richag roligi shaybaga ta’sir etmay qoladi. Halqa-shesternaga nisbatan shaybaning 1/16 aylanaga siljishi shponkani 180° ga aylantiradi.
Tekshiruvchi disk (6) doira shaklida yupqa plastinka bo‘lib, bo‘rtmali qilib yasalgan. Bo‘rtma oxiridagi qirqimga prujinalangan chiviq o‘rnatilgan bo‘lib, diskni ushlab turadi. Disk shayba (1) da
/ о
|
| |
/ — yuqorigi - 0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va

|
0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va
|
bet | 37/109 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 22,48 Mb. | | #156599 |
Bog'liq TO‘QUYCHILIK MAXSUS TEXNOLOGIYASI VA JIHOZLARI ALIMBOYEV (1)/ — yuqorigi pichoq; Г — pastki pichoq; 2 — posongi; 3 — richag;
4 — xomut; 5 — tortqi; 6 — richag; 7 — yuqorigi ilgak; 7' — pastki ilgak;
— tortqi; 9 — prizma; 10 — karta; II, 1 2 — ignalar; 13 — yuqorigi kichik pichoq; 13 '— pastki kichik pichoq; 14 \a 14 '— yuqorigi va pastki
kichik ilgaklar.
Karetkada asosiy pichoqlar (1) va (1') dan tashqari yordamchi pichoqlar (13) va (13') ham bor. Bu pichoqlar kichik ilgaklar
(14) va (14') bilan bogianishi mumkin. Ilgakchalarning soni 56 ta. Ilgakchalar yuqori (14) va pastki (14') ga bo‘lingan boiib, ular, o‘z navbatida, toq va juft ilgakchalarga ajraladi. Juft ilgak chalar yuqorigi ilgaklarning berkituvchi richaglari bilan, toqlari esa pastki ilgaklar richagchalari bilan bogiangan. Har bir pichoqda ish chiqig‘i bor, u ilgarilama harakatdan tashqari (bu vaqtda
ilgaklar bilan pichoqlar o‘zaro bogianishda boiadi) yon (1)
va (7') tomonga ham harakatlanadi, shunda ish chiqigi toq va juft ilgakchalar qarshisiga to‘g‘rilanadi. Yuqori ilgakchalar (14) uzun ignalar (12) bilan, pastki ilgakchalar (14') esa kalta ignalar (11) bilan bogiangan. Ignalar tik yo'nalishda harakat lanadi: pastga tushganda ignalar perfotasma (10) ni tekshiradi va prizma (9) aylanishi vaqtida yuqoriga ko‘tariladi. Karetka pichoqlari (1) va (T) murakkab, ya’ni ilgarilama-qaytma va aylanma harakatlanadi. Pichoq o‘z o'qi atrofida aylanganda ilgakni tutuv- chi richagdan tushiradi, ilgarilama-qaytma harakatlanganda esa shoda koiariladi.
Ilgarilama-qaytma harakat pichoqlarga kulachok (6) orqali (5.14-rasm) uzatiladi. Kulachok (6) val (7) ga o'rnatilgan. Kula-
г ' 2' >
|
| |
Karta tayyorlash - 0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va

|
0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va
|
bet | 35/109 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 22,48 Mb. | | #156599 |
Bog'liq TO‘QUYCHILIK MAXSUS TEXNOLOGIYASI VA JIHOZLARI ALIMBOYEV (1)Karta tayyorlash. Shodalarning ko'tarilish va tushishi kartaga bog'liq. Har bir kartada shaxmat shaklidagi ikki qator teshik- chalar bor. Pastki pichoq orqaga qaytayotgan va shodalar pastga tushayotgan paytda karta plankasi almashinadi. Shodalarning toq ko'tarilishlari pastki pichoq yordamida bajariladi, ya’ni toq tartibli arqoq iplari pastki pichoq tashkil etgan homuzaga tashlanadi. Kartalarning birinchi qator teshiklariga qoqilgan qoziqchalar (karta harakati bo'yicha) uchli muvozanatlovchilarga (ya’ni pastki ilgaklarga) ta’sir etadi. Kartalardagi har bir gorizontal qator teshikchalar bitta homuzaga to'g'ri keladi. Agar qoziqcha qoqilgan bo'lsa, shoda ko'tariladi, qoziqchalar bo'lmasa, shoda pastga tushadi.
To'quv dastgohida 12 tadan kam shoda o'rnatilgan bo'lsa, qoziqchalar o'ng karetka kartasining o'ng tomonidan chapga qarab qoqiladi. Bu holda kartalarda shodalar soniga qarab teshikchalar hisoblanadi.
O'rilish naqshi bo'yicha karta tayyorlash chizmasi chap karetkalar uchun qoziqchalarni qoqish chapdan o'ngga qarab boshlanadi. Kartada teshiklar soni shodalar soniga qarab, o'ngdan chapga hisoblanadi. Birinchi kartadagi birinchi qator teshik chalar birinchi tashlanadigan arqoqqa, ikkinchi qator teshik chalar esa ikkinchi tashlanadigan arqoqqa to'g'ri keladi. Karta tayyorlash o'rilish naqshi bo'yicha bajariladi. Unda o'rilish turi, iplarni o'tkazish va remizlarning ko'tarilish tartibi ko'rsatilgan bo'ladi. Masalan, sarja o'rilish 2/2 (5.12-rasm) berilgan bo'lsa, o'ng karetka uchun qoziqchalar quyidagicha qoqiladi. Birinchi homuzani hosil qilish uchun birinchi va ikkinchi shodalar ko'tarilishi kerak. Buning uchun birinchi kartadagi birinchi gorizontal qatordagi birinchi va ikkinchi teshiklarga qoziqchalar qoqiladi. Ikkinchi homuzani hosil qilish uchun ikkinchi va uchinchi shodalar ko'tarilishi kerak, buning uchun qoziqchalar
4 3 2 1 ------------- ------------ - 1 2 3 4
|
| |