nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Kompaniya miqyosida strategik rejalashtirish: marketingning rolini aniqlash

|
Kompaniya miqyosida strategik rejalashtirish: marketingning rolini aniqlash
|
bet | 24/58 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 19,09 Mb. | | #137101 |
Bog'liq marketing javob Kompaniya miqyosida strategik rejalashtirish: marketingning rolini aniqlash - Strategik rejalar tuzish- tashkilotning maqsadlari, qobiliyatlari va o’zgarayotgan marketing imkoniyatlari o’rtasidagi uyg’unlikni shakllantirish hamda uni saqlab qolish jarayoni.
Strategik rejalar tuzishning asosan 4 ta bosqichlari (qadamlari) mavjud:
Kompaniya missiyasini aniqlab olish
1-qadam
Tashkilotning maqsad va vazifalarini belgilab olish
2-qadam
Biznes portfolioni shakllantirish
3-qadam
Marketing va boshqa funksional strategiyalarni rejalashtirish
4-qadam
Tashkilot missiyasi - Mission statement- missiya- tashkilotning katta muhitda amalga oshirmoqchi bo’lgan ishi yoki maqsadi.
- Aniq va to’g’ri belgilab olingan missiya tashkilotning “ko’rinmas qo’li” sifatida xizmat qiladi.
- Missiya maxsulotga yo’naltirilgan emas, aksincha, bozorga yo’naltirilgan bo’lishi lozim.
- Missiyani aniqlab olishda ham “mayopiya” dan qochish lozim.
Tashkilotning maqsad va vazifalari - Tashkilotning missiyasi umumiy ma’nodagi maqsadlaridan iborat bo’lsa, uning maqsad va vazifalari shu menejmentning har bir qatoriga aniq bo’lib chiqiladi.
- Masalan, marketing yo’nalishi bo’yicha maqsad va vazifalari xaridorlarning jalb etilishini, savdo hajmini, tashkilotning bozordagi ulushini oshirish bo’lishi mumkin.
Biznes portfolioni shakllantirish (BCG) - Biznes portfolio- tashkilotdagi mavjud bizneslar yoki mahsulotlarning yig’indisi.
- Portfoilio tahlili- tashkilotdagi mavjud bizneslar yoki mahsulotlarni tahlil qilish jarayoni.
- O’sish ulushi matritsasi
(growth-share matrix) Boston Consulting Group Rivojlanish strategiyalari
Mavjud mahsulot
|
| |
Tashkilotning maqsad va vazifalari

|
Tashkilotning maqsad va vazifalari
|
bet | 22/58 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 19,09 Mb. | | #137101 |
Bog'liq marketing javob - Tashkilotning missiyasi umumiy ma’nodagi maqsadlaridan iborat bo’lsa, uning maqsad va vazifalari shu menejmentning har bir qatoriga aniq bo’lib chiqiladi.
- Masalan, marketing yo’nalishi bo’yicha maqsad va vazifalari xaridorlarning jalb etilishini, savdo hajmini, tashkilotning bozordagi ulushini oshirish bo’lishi mumkin.
Biznes portfolioni shakllantirish (BCG) - Biznes portfolio- tashkilotdagi mavjud bizneslar yoki mahsulotlarning yig’indisi.
- Portfoilio tahlili- tashkilotdagi mavjud bizneslar yoki mahsulotlarni tahlil qilish jarayoni.
- O’sish ulushi matritsasi
(growth-share matrix) Boston Consulting Group
Mavjud mahsulot
Yangi mahsulot
Mavjud bozorlar
Yangi bozorlar
Bozorga kirish
Mahsulotni rivojlantirish
Bozorni rivojlantirish
Diversifikatsiya
Mahsulot yoki bozorni kengaytirish tarmog’i
Marketingni rejalashtirish: mijozlar bilan munosabatlarni o'rnatish uchun hamkorlik qilish - Tashkilotlar faqatgina CRM ni yaxshi rivojlantirish bilan vhegaralanib qolmay PRM ga ham e’tibor qaratishlari lozim.
- CRM- customer relationship management
- PRM- partner relationship management
- PRM- partner relationship management:
1. Tashkilotning boshqa bo’limlari bilan hamkorlik qilish (qadr-qimmat zanjiri- value chain) 2. Marketing tizimidagi boshqalar bilan hamkorlik qilish (qadr-qimmat yetkazib berish tarmog’i- value delivery network)
CRM
Customer
Relationship
Management
PRM
Partner
Relationship
Management
|
| |
Baby boomers - Reklama va pr

|
Reklama va pr
|
bet | 31/58 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 19,09 Mb. | | #137101 |
Bog'liq marketing javobBaby boomers
Generation X
Generation Y
2000-bugun.
82 mln.
Generation Z
- Iqtisodiy muhit asosan aholining daromadi va daromad qatlami bilan bog’liqdir. Bugungi kunda ko’plab haridorlar kamroq pul to’lashni va ko’prog’ini kutishni yoqtiradilar. Buni marketologlar hisobga olgan holda ko’plab chegirmalar va bonuslar taqdim etmoqdalar.
- “Pay less, expect more” (www.target.com) Target companiyasining slogani.
Tabiiy va texnologik muhit - Tabiiy muhit- kompaniyaga ta’sir etuvchi har qanday jismoniy muhit va tabiiy resurslardir. Bunda ob-havodan tortib, tabiiy ofatlargacha shu muhitning tarkibi hisoblanadi.
- Ko’plab mamlakatlarda qishda savdoning pasayishi, logistika firmalarining yuk yetkazib berishiga bo’lgan ta’siri, resurs yetishmasligi, havoning ifloslanishi va boshqa omillarning ta’siri globalligicha qolmoqda.
- Bu muammolarni yechishda kompaniyalar ham o’z tashabbuslarini ko’rsatib kelmoqdalar. (UPS, FedEx, Nike…)
Texnologik muhit - Texnologik muhit ko’plab bizneslarning taqdirini keskin o’zgartirib yuborayotgan eng katta omillardan biridir.
- RFID- radio-frequency identification.
- GPS- global positioning system.
- Bluetooth
- GSM- Global system for mobile communications
- 2G, 3G, 4G, 5G- generations.
- 2D, 3D, 5D- dimensions.
- DVD va kitoblar.
Ijtimoiy-siyosiy va madaniy muhit - Biznesga ta’sir etuvchi qonunlar birmuncha ko’payib bormoqda. Ko’plab mamlakatlarda raqobat, atrof-muhitni muhofaza qilish, mahsulot xavfsizligi, iste’molchining maxfiyligi, reklamaga oid qonunlar mavjud.
- Biznes qonunchiligi ko’plab sabablarga ko’ra ishlab chiqiladi:
|
| |
Muvozanatlashtirilmagan ko‟prik sxemasi

9.3. Muvozanatlashtirilmagan ko‟prik sxemasi Muvozanatlashtirilmagan ko‟priklar haroratni o‟lchash uchun qarshilik
termometrlari bilan birgalikda ham qo‟llaniladi. Ammo ulardan gaz analizatorlarida,
kontsentratometrlarda va qator o‟lchash vositalarida foydalaniladi.
Muvozanatlashtirilmagan ko‟priklar haroratni bevosita o‟lchash imkonini beradi.
Bu mazko‟r termometrning tajribada qo‟llaniladigan muvozanat ko‟prigidan
afzalligidir. 9.4-rasmda quyidagi unsurlardan tashkil topgan nomuvozanat
ko‟priklardan birining chizmasi keltirilgan: R – rostlash qarshiligi; R
1
, R
2
, R
3
–
ko‟prikning doimiy qarshiliklari; R
м
– millivoltmetr qarshiligi; R
н
– nazorat
qarshiligi; Н (nazorat) holatidan У (o‟lchash) holatiga o‟tkazish qayta ulagichi П; R
t
– qarshilik termometri; П qayta ulagich У holatda turganida R
t
ning o‟zgarishi bilan
millivoltmetr orqali ta„minlash kuchlanishiga to‟g‟ri proporsional bo‟lgan tok o‟tadi:
K R R R R U I t ab M 3
1
(9.9)
bunda К (
3
оm larda) ushbu qiymatga teng:
)
(
)
(
)
)(
(
3
2
1
1
3
2
3
2
1
R R R R R R R R R R R R R t t t M
(9.10)
Muvozanatlashtirilmagan
ko‟priklarning
afzalliklariga
sxemasining
muvozanatlashtiradigan qo‟rilmani talab etmaydigan soddaligini, kichik qarshiliklarni
o‟lchash uchun ishlatish mumkinligini kiritish mumkin. Kamchiliklariga
59
ko‟rsatishlarining ta„minlash kuchlanishi o‟zgarishiga bog‟liqligini, ko‟prik
shkalasining chiziqsizligini kiritish mumkin.
Marketingni boshqarish - Reklama va pr

|
Reklama va pr
|
bet | 26/58 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 19,09 Mb. | | #137101 |
Bog'liq marketing javob - Marketingni boshqarish asosan 4 bosqichdan iborat bo’ladi:
1. Analysis- tahlil qilish 3. Implementation- amalga oshirish 4. Control- nazorat qilish SWOT E’tiboringiz uchun raxmat! Agar Sizda qandaydir savollar, takliflar va mulohazalar bo’lsa, tortinmay murojaat qilishingiz mumkin. Yodingizda tuting, so’rab, so’rab o’rgangan olim bo’ladi, o’rganmagan o’ziga zolim bo’ladi. Tutor: Abbosxon Yusupov Kokand University 2023 Kompaniya va marketing strategiyasi - Bu mavzuda biz quyidagilarni o’rganamiz:
- Mikromuhit va Makromuhit
- Demografik va iqtisodiy muhit
- Tabiiy va texnologik muhit
- Ijtimoiy-siyosiy va madaniy muhit
- Marketing muhitga javob berish
- Marketing muhiti- marketing menejmentning maqsadli xaridorlar bilan muvaffaqiyatli aloqa o’rnatish va uni saqlab qolishiga ta’sir etuvchi kuchlar va ishtirokchilar yig’indisi.
- Mikromuhit- kompaniyaga yaqin bo’lgan hamda uning xaridorlariga xizmat ko’rsatish qobiliyatiga ta’sir etuvchilar, jumladan, kompaniya, ta’minlovchilar, marketing o’rtakashlari, xaridorlar hamda jamoatchilik.
- Makromuhit- kompaniyaning mikromuhitiga ta’sir etuvchi kattaroq ijtimoiy kuchlar, jumladan, demografik, iqtisodiy, tabiiy, texnologik, siyosiy va madaniy kuchlar. (PESTEL)
Mikromuhit va makromuhit
Marketing muhiti
Kompaniya, ta’minlovchilar, marketing o’rtakashlari, xaridorlar
Mikromuhit
Demografik, iqtisodiy, texnologik, ijtimoiy va siyosiy, madaniy
|
| |
Generation X - Reklama va pr

|
Reklama va pr
|
bet | 28/58 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 19,09 Mb. | | #137101 |
Bog'liq marketing javobGeneration X
Generation Y
2000-bugun.
82 mln.
Generation Z
Iqtisodiy muhit - Iqtisodiy muhit asosan aholining daromadi va daromad qatlami bilan bog’liqdir. Bugungi kunda ko’plab haridorlar kamroq pul to’lashni va ko’prog’ini kutishni yoqtiradilar. Buni marketologlar hisobga olgan holda ko’plab chegirmalar va bonuslar taqdim etmoqdalar.
- “Pay less, expect more” (www.target.com) Target companiyasining slogani.
Tabiiy va texnologik muhit - Tabiiy muhit- kompaniyaga ta’sir etuvchi har qanday jismoniy muhit va tabiiy resurslardir. Bunda ob-havodan tortib, tabiiy ofatlargacha shu muhitning tarkibi hisoblanadi.
- Ko’plab mamlakatlarda qishda savdoning pasayishi, logistika firmalarining yuk yetkazib berishiga bo’lgan ta’siri, resurs yetishmasligi, havoning ifloslanishi va boshqa omillarning ta’siri globalligicha qolmoqda.
- Bu muammolarni yechishda kompaniyalar ham o’z tashabbuslarini ko’rsatib kelmoqdalar. (UPS, FedEx, Nike…)
Texnologik muhit - Texnologik muhit ko’plab bizneslarning taqdirini keskin o’zgartirib yuborayotgan eng katta omillardan biridir.
- RFID- radio-frequency identification.
- GPS- global positioning system.
- Bluetooth
- GSM- Global system for mobile communications
- 2G, 3G, 4G, 5G- generations.
- 2D, 3D, 5D- dimensions.
- DVD va kitoblar.
Ijtimoiy-siyosiy va madaniy muhit - Biznesga ta’sir etuvchi qonunlar birmuncha ko’payib bormoqda. Ko’plab mamlakatlarda raqobat, atrof-muhitni muhofaza qilish, mahsulot xavfsizligi, iste’molchining maxfiyligi, reklamaga oid qonunlar mavjud.
- Biznes qonunchiligi ko’plab sabablarga ko’ra ishlab chiqiladi:
Birinchi sabab- kompaniyalarni bir-biridan ximoya qilish uchun.
|
| |
Marketing o’rtakashlari - Reklama va pr

|
Reklama va pr
|
bet | 27/58 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 19,09 Mb. | | #137101 |
Bog'liq marketing javobMakromuhit
Marketing o’rtakashlari - Marketing o’rtakashlari- tashkilotning mahsulotini qayta sotish, targ’ib qilish va tarqatish orqali so’nggi iste’molchilarga yetkazish bilan shug’ullanadigan kishilar yoki bizneslar.
1. Resellers- qayta sotuvchilar- “wholesalers” va “retailers”. 2. Physical distribution firms- jismoniy tarqatuvchi firmalar- g’amlab olib tarqatishadi. 3. Marketing service agencies- marketing xizmat ko’rsatish agentliklari- marketing tadqiqotlar olib boruvchi firmalar, reklama agentliklari, marketing consulting firmalar va media firmalari. 4. Moliyaviy o’rtakashlar- banklar, kredit tashkilotlari va sug’urta kompaniyalari… Xaridorlar va ularning bozorlari - Xaridor bozorlari asosan 5 xil ko’rinishda bo’ladi. Tashkilotlar shu 5 xil ko’rinishdagi xaridor bozorlarining istalganiga yoki barchasiga ham xizmat ko’rsatishlari mumkin.
- Iste’molchi bozorlari-
- Biznes bozorlari-
- Qayta sotuvchi bozorlar-
- Hukumat bozorlari-
- Xalqaro bozorlar-
Iste’molchi bozorlari
Xaridorlar bozorlari:
Biznes bozorlari
Qayta sotuvchi bozorlar
Xalqaro bozorlar
Hukumat bozorlari
Demografik va iqtisodiy muhitlar - Baby boomers- 1946-1964 yillar, 78 million chaqaloq.
- Generation X- 1965-1976 yillar, 49 million chaqaloq.
- Millenials (Generation Y)- 1977-2000 yillar- 83 million chaqaloq.
- Generation Z- 1995 yoki 2000 yildan so’ng- taxminan 82 million chaqaloq.
- Generation marketing- bozorni va xaridorlarni avlodlarga (ya’ni yillarga qarab) bo’lib olish va har bir segmentga alohida target qilishdan.
Baby boomers
|
| |
Dastgohlik musavvirlik - Samarqand – 2015

sifatida rangdan xalos bo'ldi. Rang ishlatilgan taqdirda ham u tasvirlanayotgan
narsa rangidan tubdan farq qiladi. Haykaltaroshlikda hajm asosiy tasviriy-ifodali
vosita, rang esa yordamchi vosita vazifasini bajaradi.
Haykaltaroshlikda asosan inson qisman jonivorlar aks ettiriladi. Unda inson
hajmli,
mayin-egiluvchan, qiyofa va fazoli shakllar vositasida tasvirlanadi. Haykal
shunday
tomoshali
idrok
etishga
mo'ljallanganki,
mushohada etayotgan
tomoshabin uning hamma tomonini ko'ra oladi. Shu bois haykaltaroshlikda asosiy
badiiy vositalar hajm, aks-soya (siluet),
vazn-ohang, mayin-egiluvchanlik belgilari
shunday joylashtiriladiki, uning barcha tomonlari ko'rinib turadi, aks -soya esa
fazoda yaqqol gavdalanadi.
Haykaltaroshlik asarlari turg'un, o'zgarmas xususiyatga ega. Boshqa san'at
turlaridan farqli o'laroq, unda nafaqat tasvir, balki osoyishtalikdagi hajmli narsa ham
ifodalanadi. Haykaltarosh harakatsiz holatda harakat taassurotini ajrata oladi yoki uning
bir lahzasi orqali haykalga harakat ifodasini baxsh etadi. Haykaltaroshlikda hayot faqat
harakat orqali ifodalanadi. Unda harakatni ko'rsatish ancha qiyin. Inson hayoti barcha
boyligini harakatda berish, harakatni esa inson qiyofasini
bevosita yaratish tomon
davom ettirish lozim. Haykaltaroshlikda harakatni ko'rsatish inson tavsifining g'oyat
muhim tomonidir. Shu bois barcha arzigulik haykaltaroshlik asarlari - Amir Temur,
Ulug'bek, Bobur, Navoiy va boshqa ulug' siymolar haykallari avvalo harakat bilan
to'lib-toshgan tarzda ifodalangan. Haykaltarosh uchun harakatni tasvirlash asl maqsad
emas, balki u fikr va tuyg'ularni qiyofali aks ettirishi, uning voqyelikka nisbatan faol-
ijodiy munosabatini namoyon qilishi uchun vosita xolos.
Mikromuhit va makromuhit - Reklama va pr

|
Reklama va pr
|
bet | 33/58 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 19,09 Mb. | | #137101 |
Bog'liq marketing javobMikromuhit va makromuhit
Marketing muhiti
Kompaniya, ta’minlovchilar, marketing o’rtakashlari, xaridorlar
Mikromuhit
Demografik, iqtisodiy, texnologik, ijtimoiy va siyosiy, madaniy
Makromuhit
Marketing o’rtakashlari - Marketing o’rtakashlari- tashkilotning mahsulotini qayta sotish, targ’ib qilish va tarqatish orqali so’nggi iste’molchilarga yetkazish bilan shug’ullanadigan kishilar yoki bizneslar.
1. Resellers- qayta sotuvchilar- “wholesalers” va “retailers”. 2. Physical distribution firms- jismoniy tarqatuvchi firmalar- g’amlab olib tarqatishadi. 3. Marketing service agencies- marketing xizmat ko’rsatish agentliklari- marketing tadqiqotlar olib boruvchi firmalar, reklama agentliklari, marketing consulting firmalar va media firmalari. 4. Moliyaviy o’rtakashlar- banklar, kredit tashkilotlari va sug’urta kompaniyalari… Xaridorlar va ularning bozorlari - Xaridor bozorlari asosan 5 xil ko’rinishda bo’ladi. Tashkilotlar shu 5 xil ko’rinishdagi xaridor bozorlarining istalganiga yoki barchasiga ham xizmat ko’rsatishlari mumkin.
- Iste’molchi bozorlari-
- Biznes bozorlari-
- Qayta sotuvchi bozorlar-
- Hukumat bozorlari-
- Xalqaro bozorlar-
Iste’molchi bozorlari
Xaridorlar bozorlari:
Biznes bozorlari
Qayta sotuvchi bozorlar
Xalqaro bozorlar
Hukumat bozorlari
Demografik va iqtisodiy muhitlar - Baby boomers- 1946-1964 yillar, 78 million chaqaloq.
- Generation X- 1965-1976 yillar, 49 million chaqaloq.
- Millenials (Generation Y)- 1977-2000 yillar- 83 million chaqaloq.
- Generation Z- 1995 yoki 2000 yildan so’ng- taxminan 82 million chaqaloq.
- Generation marketing- bozorni va xaridorlarni avlodlarga (ya’ni yillarga qarab) bo’lib olish va har bir segmentga alohida target qilishdan.
|
| |
Bezak - Samarqand – 2015

San'at turlari orasida
me'morchilik alohida o'rin egallaydi. Me'morchilik
inson yashash muhitini uyushtirishda, uning hayot faoliyatida ulkan ahamiyat kasb
etadi. Unda san'at va boshqa faoliyat sohalari o'rtasidagi cheklanganlik yo'q. U ikki
tomolama bo'lib, ham moddiy, ham ma'naviy madaniyatga taalluqlidir.
Me'morchilikning badiiy tomoni amaliy tomoniga bo'ysundirilgan bo'ladi.
Me'morchilikda badiiy (qiyofali ifoda) avvalo, binolar yoki ular majmuining
ijtimoiy ahamiyatligida ko'rinadi. Bu hol uning badiiy imkoniyatlarini yanada
oshiradi va me'morchilik xususiyatlarini belgilab beradi.
Boshqa san'at turlarida bo'lganidek, me'morchilikda ham bilish o'ziga xos
tarzda namoyon bo'ladi. Alohida inshoot yoki majmua tarzidagi me'morchilik
asarlari tarixiy davr yaxlit qiyofasini vujudga keltiradi. U o'z davrinig eng umumiy
va o'ziga xos fikr va tuyg'ularini umumlashgan va mujassamlashgan tarzda
ifodalaydi. Me'morchilik asarlari voqyelikni bevosita tasvir etmaydi, balki inson
kechinmalarini aks ettiradi. Donishmandlar me'morchilikni «qotishma» musiqa yoki
«toshdagi doston» deb ta'riflaganlar. Bular me'morchilik to'la tavsifini anglatmasada,
uning tabiatini belgilaydi. Me'morchilik musiqaga o'xshab davr qiyofasini ijtimoiy-
ifodali ko'rinishda yaratadi. Agar musiqada qiyofa eshitish orqali idrok etishga
mo'ljallangan bo'lsa, me'morchilik ko'rishga mo'ljallangandir.
Badiiy suratga olish (fotografiya)

Bezakli-amaliy san'at turi tasviri san'at turlariga yaqinroq turadi. Unda
ham ravshan ifodalanuvchi tomonlar mavjud. Lekin uning tasviriy san'at
asarlaridan farqlanuvchi bir talay jihatlari ham bor. Bezakli-amaliy san'at
amaliy
maqsadlarga mo'ljallangan bo'ladi. Ularning badiiy qiymati foydali-amaliy
qiymatidan kelib chiqadi. Bu san'at turi inson faoliyatining badiiy va badiiy
bo'lmagan sohalari oralig'idan joy oladi.
Bezakli amaliy san'at inson badiiy faoliyatining ilk ko'rinishlari bo'lib,
uning
ibtidosi mehnat jarayonlari bilan chirmashib ketgan edi. U san'atning boshqa
turlaridan farqli ravishda tarixiy taraqqiyotning keyingi davrlarida ham badiiy va
foydali-amaliy faoliyatning qorishmasi sifatida
qadimgi madaniyat muhim
belgilarini o'zida saqlab qoldi.
Bezakli-amaliy san'at asosan maishiy turmush ehtiyojlariga xizmat qiladigan
narsa-buyumlar yaratadi. Nafosat qonunlariga ko'ra, yaratilgan narsa-buyum, ya'ni
shakl
va mazmunga mos narsa, ya'ni buyum yaratishning o'zi san'at asari
bo'lolmaydi. Narsa-buyumning amaliy va estetik xislatlariga g'oyaviy-badiiy
ifodalilik qo'shilgandagina u san'at asari tarzida qaror topadi. Bezakli-amaliy san'at
asari darajasida ishlangan narsa-buyum, ya'ni san'at
asari hamma vaqt muayyan
g'oyaviy-badiiy mazmunga ega bo'ladi.
G'oyaviy-badiiy mazmunni aks ettirish uchun ko'p asrlar davomida bezakli-
amaliy san'atning o'z «tili» shakllangan. Mutanosiblik,
vazn-ohang, tomonlar
tengligi va bezak bu san'at turining muhim xususiyatlaridir.
Kompyuter tizimi – - Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda...

|
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
bet | 13/142 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 9,82 Mb. | | #126251 |
Bog'liq Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar biKompyuter tizimi – bu geoaxborot tizimini yuritish uchun zarur boʻlgan kompyuter va operativ tizimni nazarda tutadi. Odatda bunday operativ dasturlar turkumiga Windows, Unix yoki Linux kabilar kiradi. Qoʻshimcha ravishda bu tizimga geoaxborot tizimi uchun zarur hisoblangan maxsus monitorlar, digitayzerlar, skanerlar (fazoviy ma’lumotlarni raqamli koʻrinishga keltirish uchun), GPS qurilmalar (dala ma’lumotlarini tizimga kiritish uchun), printer va plotterlar (ma’lumotni bosmaga chiqarish uchun) kerak boʻladi.
Dasturiy ta’minot – geoaxborot tizimi va unda qoʻllaniladigan jihozlarni ishlatish uchun zarur boʻlgan dasturlardir. Barcha dasturlar uchun muhim boʻlgan jihat bu umumiy interfeys, ya’ni menyu, grafik belgilar, buyruqlar tablosi va skriptlardir.
Insoniy resurslar – geoaxborot tizimining maqsad va vazifalarini aniqlab beruvchi malakali geoaxborot tizimi mutaxassislari guruhi va tizimdan foydalanuvchilar nazarda tutiladi.
Ma’lumot – bu biz uchun muhim sanalgan axborotni yaratish uchun zarur boʻladigan va turli xil tizimga kiritiladigan belgilardir.
Infratuzilma va jarayonlar – geoaxborot amallarini bajarish uchun zarur boʻladigan moddiy, tashkiliy va boshqaruv jarayonlarini oʻz ichiga oladi. Infratuzilma deganda zaruriy malaka, ma’lumot standartlari, ma’lumotni saqlash joylari va umumiy tashkiliy masalalar tushuniladi.
1.6-rasm. Geoaxborot tizimining tarkibiy qismlari (Manba: Muallif)
GATning funksional imkoniyatlari – GAT va mos dasturiy vositalarning funksiyalari toʻplami boʻlib, ular quyidagilardir:
Ma’lumotlarni kompyuter xotirasiga mavjud raqamli ma’lumotlar toʻplami yoki raqamlashtirish yoʻli orqali kiritish.
Ma’lumotlarni bir formatdan ikkinchi formatga aylantirish, kartografik proyeksiyalarni transformatsiyalash, koordinata sistemasini oʻzgartirish orqali ma’lumotlar turini oʻzgartirish.
Ichki va tashqi ma’lumotlar bazasida ma’lumotlarni saqlash, boshqarish.
Kartometrik operatsiyalar.
Foydalanuvchining shaxsiy sozlash (настройка) vositalari.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
MapInfo maxsus tizimi - Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda...

|
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
bet | 17/142 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 9,82 Mb. | | #126251 |
Bog'liq Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar biMapInfo maxsus tizimi. Mapping (kartografik) tizimlari – bu kartalarni professional ishlab chiqishga moʻljallangan maxsus dastur mahsulotidir. Mapping hamma kerakli elementlarni tasvirlaydigan standart topokartalarni ishlab chiqarishda yaxshi samara berib kelmoqda. Mappingda CAD da boʻlmagan koʻpgina qoʻshimcha imkoniyatlar mavjud. Obyektlarni kartalarda tasvirlash belgilangan tartibda shartli belgilarga asoslangan holda olib boriladi. Bu, oʻz navbatida, qisqa vaqt ichida yuqori sifatli standart kartalarni tuzishni ta’minlaydi. Mapping modellashtirish va tahlil qilish imkoniyatini bersa, mavzuli
kartografiyalash va monitoring qilishni chegaralaydi. Bunday imkoniyatni faqatgina ArcGIS orqali bajarish mumkin.
MapInfo dasturi fazoviy jihatdan bogʻlangan turli xil ma’lumotlarni tasvirlash imkoniyatini beradi. Bu tizim Desktop GIS (ishchi dastur) sinfiga kiradi. 80-yillarning oxirida MapInfo va AtlasGIS Desktop GIS turkumidagi dastur bozorini boʻlishib olgan boʻlsa, Windows operativ dasturiga moslashtirilgandan soʻng raqibini yengib oʻtdi.
MapInfoning eng muhim xususiyati bu uning universalligidir. Tizim boshqa dasturlar – DOS, Windows, Windows NT, UNIX bilan va geoaxborot tizimi dasturlari, raqamli kartografik tizimlar, geografik ma’lumotlar bazasini yaratish va ishlatish vositalari bilan birgalikda ishlash xususiyatiga ham egadir.
Tizim doirasiga quyidagi imkoniyatlar kiritilgan:
ma’lumotlar bazasi ma’lumotlarini tahlil qilish usullari;
geografik obyektlarni izlash;
kartalarga mavzuli sayqal berish usullari;
shartli belgilarni yaratish va tahlil qilish usullari;
keng qamrovli ma’lumotlar formatining mavjudligi;
masofadan turib ma’lumotlar bazasiga kirish va ma’lumotlarni tarqoq holda qayta ishlash.
MapInfo dasturi yordamida joy toʻgʻrisidagi ma’lumotlarni uning manzili va nomi orqali topish, shuningdek, koʻchalarning kesishuvini, chegarasini, interaktiv yoki avtomatik ravishda geokodlashni amalga oshirish va ma’lumotlar bazasidan obyektlarni kartaga koʻchirish mumkin. Ma’lumotlarni tizimda tasvirlash jadval, karta, diagramma va matn koʻrinishida boʻlishi mumkin. Tizim orqali maxsus geografik tahlil va grafik tahrir qilish mumkin. Tizimda turli geodezik masalalarni hal qilish, kartalarni arxivlash va vektorlash, kartografik proyeksiyalash, fazoviy ma’lumotlarni birlashtirish mumkin. Dasturdagi maxsus MapBasic dasturlash tili orqali interfeysni oʻzgartirish va Excel, Lotus 1-2-3, dBase dasturlariga toʻgʻridan toʻgʻri bogʻlanib, ma’lumotlar almashinish mumkin.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
Windo - Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini...

|
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
bet | 16/142 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 9,82 Mb. | | #126251 |
Bog'liq Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar biWindows uchun moʻljallangan AtlasGIS dasturi. Windows uchun moʻljallangan AtlasGIS dasturi Strategic Mapping Inc. (Santa Clara, USA) kompaniyasiga tegishli boʻlib, interaktiv geografik axborot tizimi koʻrinishida boʻladi va Desktop GIS sinfi dasturlari qatoriga kiradi.
AtlasGIS – bu ishchi dasturlar yordamida tez va oson universal kartografiyaning tahliliy va tasviriy imkoniyatlarini oʻz ichiga olgan koʻp funksiyali axborot kartografik tizimdir. Uning imkoniyatlari jumlasiga quyidagilar kiradi:
kartalarni kiritish, tahrir qilish va bosmaga chiqarish;
tasvirlash vositalarini rivojlantirish: shtrix va ranglardan toʻlaligicha foydalanish, simvollarni yaratish va tahrir qilish, koʻp sonli qoʻyilmalar, mavzuli kartografiyalash;
ishchi grafika – doiraviy va chiziqli diagrammalar, grafiklar;
Atlas Ware GIS/S/VB yordamida amaliy masalalarni yaratish imkoniyati (S++ va MS Visual Basic);
rastr loyihalar bilan ishlash;
fazoviy qidiruv/tahlil – geografik obyektlarni birlashtirish, geografik belgilariga qarab ma’lumotlarni jamlash, bufer zonalarni yaratish;
geokodlash – pochta manzili va indeksi boʻyicha izlash, bunda manzil nomi toʻliq yoki qisman kiritiladi;
maxsus oʻrnatilgan funksiya va operatorlar yordamida ma’lumotlarni qayta ishlovchi vositalar (59 funksiya va 22 operator);
SQL serverlarga va tarmoqda ishlashga qulay boʻlishi uchun ichki oʻrnatilgan SQL ta’minoti;
geografik obyektlarni multimedia vositalari bilan birlashtiruvchi Application Linking tizimi;
raqamlashtirishda qoʻllaniladigan barcha digitayzerlar bilan birga ishlash imkoniyati;
rastr va vektor tasvirlar bilan ishlash imkoniyati;
bir qismi rastr va bir qismi vektordan tashkil topgan va soni 250 tagacha boʻlgan qatlamlar bilan ishlash imkoniyatlari.
AtlasGIS tizimida “What You See Is What You Map” tamoyili qoʻllanilgan, ya’ni “Nimani koʻrsang, oʻshani kartaga tushirasan” qabilida. AtlasGISning boshqa GAT dasturlaridan farqi shundaki, u maxsus makrotil yordamida emas, balki keng tarqalgan MS Visual Basic va S tillari yordamida dasturlanadi. Bu esa, oʻz navbatida, dasturdan foydalanuvchilarga qoʻshimcha algoritmlarni yaratish imkonini beradi.
Bu tizimning kamchiligi uning qimmatligidir. Boshqa dasturlarda keng tarqalgan DXF-formatni AtlasGIS tushunadigan formatga oʻzgartiradigan alohida konvertir mavjud boʻlib, u qoʻshimcha ravishda sotiladi. Vaholanki, bunday konvertirlash boshqa dasturlar doirasiga kiritilgan.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin - bet 12

|
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
bet | 12/142 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 9,82 Mb. | | #126251 |
Bog'liq Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar biProyeksiya (kartalar) – bu mavzuli model boʻlib, kartada yerning ustki qatlami har bir nuqtalarini loyihalashga koʻmaklashadi. Proyeksiya koʻrinishini tanlashdan qat’i nazar, shu kartadagi vizual tasvir har xil boʻladi. Har bir proyeksiya parametr toʻplami bilan, proyeksiyalar oʻrtasidagi farq har xil koordinata turlari bilan belgilanadi.
Geoaxborot tizimining tarkibiy qismlari
GATni ta’riflashning yana bir usuli toʻgʻrisida ma’lumot Marbl va Pikue (Marble & Pequet, 1983) tomonidan berilgan. Bunga koʻra, GATning oʻzi ham tizimlarga boʻlinadi va ular quyidagilar:
Ma’lumotlarni toʻplash tizimi. Bu tizimda ma’lumotlar turli xil manbalardan olinadi va boshlangʻich qayta ishlov amalga oshiriladi. Bu tizimning asosiy vazifasi turli xil fazoviy ma’lumotlarni oʻzgartirish (rastr koʻrinishdan vektor koʻrinishiga keltirish) dan iboratdir.
Ma’lumotlarni saqlash va ajratish tizimi. Tizimning asosiy vazifasi fazoviy ma’lumotlarni ajratish, yangilash va tahrir qilishdan iborat.
Ma’lumotlarni boshqarish va tahlil qilish tizimi. Bunda turli masalalarni hal qilish uchun ma’lumotlar guruhlanadi, ajratiladi va modellashtiriladi.
Ma’lumotni chiqarish tizimi. Toʻliq yoki qisman ma’lumotlar bazasi jadval, diagramma yoki karta koʻrinishida tasvirlanib, bosmaga chiqariladi yoki foydalanuvchining talabiga koʻra elektron yoki qogʻozli ma’lumot koʻrinishida beriladi.
Yuqoridagi toʻrtta tizim GATning ajralmas va amalga oshirilishi shart boʻlgan muhim tizimlaridir. Barcha jarayonlar mana shu tizim ichida amalga oshiriladi va bunda ham, albatta, inson omili juda muhim rol oʻynaydi.
Geoaxborot tizimida geofazoviy ma’lumotlar bilan ishlashda uning besh tarkibiy qismi yoki komponentlari muhim sanaladi. Bu kompyuter tizimi, dasturiy
ta’minot, insoniy resurslar, ma’lumot, tahliliy jarayonlar va zaruriy infratuzilmalardir.
1.5-rasm. Geoaxborot tizimining muhim tizimlari (Manba: Muallif)
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
Tasviriy san'at - Samarqand – 2015

Tasviriy san'attizimiga musavvirlik, haykaltaroshlik, chiziqli rasm (grafika)
mansub bo'lib, ularning vujudga kelishi insoniyat tarixining eng qadimgi davrlariga
borib taqaladi. qadimgi dunyo musavvirlari o'zlarining manfaat va ehtiyojlariga mos
bo'lgan timsollar yaratganlar. qoyalarda tasvirlangan jonivorlar voqyelik hodisalari,
hayot manzaralari o'rnini bosardi. Dastlabki tasvirdayoq estetik zarralar mavjud
bo'lsa ham, ular foydali-amaliy maqsadlarga bo'ysundirilgan tarzda ifodalagan edi.
San'atning endigina yuzaga kelayotgan shakllarida sog'lom his-tuyg'ular, idrok
yorqinligi va tiniqligi, kuzatish ziyrakligi namoyon bo'lardi. Bunda insonning o'z
atrofidagi olamni qiyofali yaratishga bo'lgan kuchli intilishi boshlang'ich shakllarda
namoyon bo'layotgan edi. Tasviriy san'at foydali-amaliy maqsadlar hukmronligidan
tobora «forig'lanib» badiiy faoliyatning ixtisoslashtirilgan shakliga aylanib bordi, bu
jarayon esa ko'p asrlarga cho'zilib ketdi.
Musavvirlik vositalari tizimida badiiy tuzilma (kompozisiya) katta ahamiyat
kasb etadi, musavvir yozuvchiga o'xshab voqyealarni ketma-ket aks ettirmaydi,
balki tasvirlanayotgan voqyeaning muayyan bir lahzasini ajratib olib, har birining
o'z o'rnini, asosiy belgilarini ko'rsatib beradi. Musavvirlikda badiiy tuzilma
(kompozisiya) fazoli tabiatga molik bo'lsa ham, tomoshabin hissini uyg'otadi.
Musavvir badiiy tuzilma va vazn orqali o'z asarining vaqtli doirasini kengaytiradi.
Musavvirlikning naqqoshlik, yodgorlik va dastgohlik ko'rinishlari mavjud.
Naqqoshlik aslida me'morchilik bilan bog'langan bo'lib, devoriy suratlarda, birinchi
navbatda, suvoq ustiga tushirilgan rasmda ifoda topadi. Bu dastgohlik ko'rinishidan
avval vujudga kelgan bo'lib, rassomchilikda uzoq vaqt yetakchilik qilgan.
Dorbozlik, qiziqchilik va sirk tomoshasi

Kino san'ati tasviriy san'atning musavvirlik, haykaltaroshlik, me'morchilik
turlaridan ham keng foydalanadi. Film harakatni
tekislikda ifodalaydi, u harakatdagi
tasvir san'ati sifatida hamfazo, ham iyezoniga egadir.
Hozirgi kino san'ati bir qator ifoda vositalari orqali vujudga keladi. Masalan,
kinoda yorug'lik muallifning voqyelikka munosabatini namoyon qiladi, kayfiyat
vujudga keltiradi, hodisa ichki holati haqida tasavvur hosil qiladi,
qahramon ruhiy
holati va tuyg'ularini ifodalaydi.
Kino san'atida rang tobora katta ahamiyat kasb etmoqda. Rangli film
mavzui, mazmuni, badiiy rejasi ta'sirchan quvvatga ega bo'lib, bir necha rang va
oq-qora tasvirning o'ziga xos tomonlari bor. Hozir rangli kino asosiy o'rin egallab
olganligini eslatib o'tish zarur.
Kino ovoz bilan tirik. Ovozli kino inson bilish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Kino va teatr san'atda ovoz-so'z bir xil maqomga ega emas. Teatrda so'z eng
muhim ifoda vositasi bo'lsa, kinoda so'z yordamchi xususiyatga ega. Kino uchun
tomoshali harakat eng muhim xususiyatidir.
Kinoda
qahramonning nigohi, yirik tasvirda ko'rsatilgan ayolning sezilar-
sezilmas yelka qisishi, yoki barmoqlaring titrab turishi, ichki kechinmalarini har
qanday so'z-iboralar orqali ifodalashdan ko'ra, tasvir orqali ko'rsatish afzaldir.
Kinoda so'z
harakatni takrorlab tursa, ko'rsatish mumkin bo'lgan holatlarni hikoya
qilsa, filmning zerikarli va o'ta cho'zilgan bo'lishi tabiiydir.
Kino va teatr bir-biriga juda yaqin bo'lib, ikkalasi ham adabiyot zaminida
vujudga keladi. Shu ma'noda ularni «ikkilamchi» (adabiyot birlamchi) san'at turi,
deyish mumkin. qorishmalik kinoga ham, teatrga ham xos. Ikkalasi ham fazo va
vaqt mezoniga bo'ysunadi va aktyor o'yini bilan bog'liq.
Kino o'z mavzuiga, ifoda vositalariga ega bo'lib, uning asosiy o'zagini
kinematografik harakat tashkil qiladi. Bu harakat kinokadr
ichidagi va kadrlar
birikmasi (montaj) orqali hosil qilingan harakat majmui hisoblanadi.
Tomosha-qorishma - Samarqand – 2015

ochib beradi, matnga o'z talqini bilan aralashadi, odamlar va ular hayot tarziga o'z
munosabatini bildiradi, ularning barchasini o'zining ijodiy tasavvurlari bilan
boyitadi.
Aktyor haqiqiy badiiy qiyofaga aylanib ketishga, uning mag'ziga kirib
ketishga intiladi. Matnni to'la egallab olish, qiyofa mag'ziga
yetib borish boshqa
san'at turlari va ko'rinishlarida ham sodir bo'ladi. Ammo, teatrda yorqin, betakror
qiyofa (obraz) lar yaratish aktyor mahoratining asl maqsadi va oliy cho'qqisi
hisoblanadi. Teatr aktyori ichki va tashqi jihatdan sayqal topgan mahorat, yuksak
ovoz-nutq ohangi va mayin-egiluvchan madaniyat sohibi bo'lishi kerak.
Dramaturgiya hamisha teatrni «yetaklab» yuradi. Aktyor va rejissyor
mahorati, hatto sahna texnikasining takomillashib borishi dramatik dabiyot
taraqqiyotiga bog'liq. Teatr san'ati dramatik asarni mustaqil talqin qiladi,
sahna
vositalari orqali o'ziga xos teranlikda ochib beradi, spektakl uslubi va ko'rinishi
yechimida teatr asari mustaqilligini namoyon qiladi. Shu tarzda rejissyor, aktyor,
rassom hamkorligida yagona yechim hosil bo'ladi.
Teatrning o'ziga xos «tili»-harakatdir. Teatr san'ati eng avvalo sahna harakati
san'atidir. Shu bois spektakl ijrochilarini «harakatdagi shaxslar» deb ataydilar.
Sahna harakati asosini dramatik harakat tashkil etadi. Dramatik harakat «ichki
harakat»dan tashkil topadi. «ichki» harakat inson ruhiy jarayonlarini qamrab oladi
va uning voqyelik bilan xilma-xil munosabatlari tabiatini ochib berishga xizmat
qiladi. Teatr dramatik harakatni sahna harakatiga aylantiradi. Hozirgi davr teatr
san'ati adabiyot bilan ko'proq aloqaga kirishmoqda. Sahnaga nasriy asarlar,
jumladan, roman ko'proq kirib borayotir. Teatr
jamoalari nasriy asarlarni
sahnalashtirishda
ham
muvaffaqqiyatlar
qozonmoqdalar.
Nasriy
asarlarni
sahnalashtirish badiiy madaniyatning hali o'zlashtirilmagan qatlamlarini kashf
etish, rejissyor izlanishlarini yanada faollashtirish, aktyor mahoratini yangi sifat
darajasiga ko'tarishga yo'l ochmoqda.
Sahna qorishmasida musiqa muhim ahamiyat kasb etadi. Musiqali drama
teatrida musiqa voqyea-harakat rivojini ifodalaydi, asar mazmunini tomoshabinga
yetkazishga xizmat qiladi. Drama teatrida ham musiqa ahamiyati beqiyosdir. Zero
aktyor nutqi, uning sahnadagi hatti-harakatlari musiqa ohanglari va vazni
qonunlariga muvofiq tarzda ifodalanadi.
Spektakalning muayyan fazoli yechimlarida me'morchilik va musavvirlik
namoyon bo'ladi. Hozirgi teatrda sahna rassomi
ishtiroki sahnani jihozlash, yoki
aktyor o'yinini sodir bo'ladigan qulay maydonchani yaratish, spektakl g'oyasini
mumkin qadar mayin-jozibali yetkazish va boshqa mezonlar bilan belgilanadi.
Bordiyu, spektaklda musiqaviy, mayin-ifodali, tasviriy narsalar mustaqil yoki
ustivor ahamiyat kasb etib qolsa, unda sahna harakati tizimi izdan chiqadi. va
yaxlit sahna qiyofasi buziladi.
P'eron- Ruzer metodikasi - Al-Xorazmiy

|
Al-Xorazmiy
|
bet | 5/5 | Sana | 04.07.2024 | Hajmi | 27,14 Kb. | | #266562 |
Bog'liq Company details
Metodika qurish-yasash xususiyatlari, maqsadga yo‘nalgan ko‘nikmalarni egallash imkoniyatlarini, harakatlarning yangi usullarini o‘zlashtirishni o‘rganishga mo‘ljallangan. Bu metodika yordamida ixtiyoriy diqqat hajmi, uning barqarorligi haqida bilib olish mumkin. Tajriba o‘tkazish uchun 10 qatordan geometrik figuralar chizilgan maxsus qog‘oz varag‘i oldindan tayyorlanadi (1-ilova).
Yuqoridagi to‘rtta figuraga turli belgilar qo‘yib chiqilib, qog‘ozdagi boshqa figuralarga ham xuddi shunday belgilar qo‘yib chiqish sinaluvchiga taklif etiladi. U o‘z harakatlarini namuna bilan solishtirishi mumkin. Olingan natijalarni tahlil
qilish va qayta ishlashda 100 ta figurani chizishga ketgan vaqt, ehtimoli bo‘lgan xatolar soni, topshiriqni bajarish xarakterini tahlil qilishda yosh me'yorlarini hisobga olish zarur (jadval).
7-8 yoshli bolalar uchun P'eron - Ruzer metodikasi bo‘yicha qog‘ozni to‘ldirish normalari (M.P.Kononova natijalari).
To‘ldirish vaqti
|
Xatolar soni
|
Sifati(%) ()
|
1 daqiqa 15 soniya
|
-
|
100
|
1 daqiqa 45 soniya
|
2
|
60
|
1 daqiqa 50 soniya
|
3
|
50
|
2 daqiqa 10 soniya
|
6
|
20
|
Bunda sinaluvchining chalg‘iganligi, ishni davom ettirish zarurligi haqida eslatilganligi va hokazolar e'tiborga olinadi.
Diqqatning ko‘chishi, uzoq davom etadigan aqliy ishga qobiliyatini o‘rganish maqsadida I.V.Kruk (1986) tomonidan taklif etilgan metodikaning o‘zgartirilgan variantini qo‘llash mumkin. Uning mazmuni quyidagicha: bola 1-qog‘ozni to‘ldirgandan so‘ng, to‘ldirish qo‘llanmasi o‘zgartirilib, 2-qog‘oz taklif etiladi; o‘sha belgilarni boshqa geometrik figuralarga qo‘yib chiqish kerak. Keyin 3- qog‘oz ko‘rsatiladi: toq qatorlar 1-qog‘oz namunasi bo‘yicha, juft qatorlarni 2- qog‘oz namunasi bo‘yicha to‘ldiriladi. Olingan natijalar quyidagicha qayta ishlanadi. 1 va 2-chi qog‘ozlarni to‘ldirish uchun ketgan vaqt orasidagi farq vaqt etishmovchiligi –E ni aniqlash orqali amalga oshiriladi:
E=t1+t2
Bu erda t – qog‘ozlarni to‘ldirish uchun ketgan vaqt.
Bundan tashqari, xatolar farqi (XF) quyidagi formula bilan aniqlanadi.
XF=3K-/IK+2K/;
Bu erda k – har bir qog‘ozni to‘ldirishdagi xatolar.
Xatolar farqi ko‘rsatkichi ixtiyoriy diqqat darajasining pastligi, aqliy ish qobiliyati yomonligi mezoni sifatida qaralishi mumkin.
Bolalar bu topshiriqni qiziqib bajaradilar, yaxshiroq natijaga erishishga intiladilar. 5-6 yoshli bolalar qog‘ozni to‘ldirishni Yuqoridagi 4 ta figuraga qarab bajaradi. 9-10 yoshli o‘quvchilar esa 1 daqiqadan so‘ng bu ishlarni eslab qolib mustaqil bajaradi.
|
| |
Eshitish sezgilari - Al-Xorazmiy

|
Al-Xorazmiy
|
bet | 3/5 | Sana | 04.07.2024 | Hajmi | 27,14 Kb. | | #266562 |
Bog'liq Company details
Eshitish sezgilari tovushlarni eshitishdan iborat bo‘lib, musiqaviy va shovqinli tovushlarni aks ettiradi. Odatda tovushlar oddiy va murakkab turlarga ajratiladi, ularning birinchisi tonli, ikkinchisi esa bir necha tondan tashkil topadi. Tonlardan biri asosiy ton hisoblanib, u tovushning balandigini, kuchini belgilaydi, boshqalari keluvchi tovushlar sanalib, ular obertonlar deyiladi. Musiqa asboblaridan taralayotgan tovushlarning o‘ziga xosligi fan tilida tembr deb ataladi. Hatto nutq tovushlari ham ohangli tovushlar (unli tovushlar) yoki shovqinlardan (undosh tovushlar) tashkil topgan bo‘ladi.
Eshitish sezgilari organi quloq bo‘lib, tashqi quloqlar suprasi bilan eshituv yo‘lidan iborat. O‘sha quloqlar nog‘ora parda va unga yopishgan uchta suyakcha: bolg‘acha, sopdan va uzangidan tashkil topgan. Ichki quloq (quloq labirinti) o‘zaro birlashmagan uchta bo‘lakdan tuzilgan.
Tashqi quloq havo to‘lqinlarini yig‘uvchi karnay vazifasini bajaradi. Nog‘ora parda va unga yopishgan suyakchalar havo to‘lqinlarini ichki quloqqa uzatadi. O‘rta quloq maxsus yo‘l orqali og‘iz va burun bo‘shlig‘i bilan tutashgan bo‘ladi. Ichki quloqlarning yuqori qismi uchta yarim doira kanaldan, o‘rta qismi kameradan va pastki qismi chig‘anoqdan tashkil topgan.
Ichki quloqlarning uchchala bo‘limi endolimfa nomli suyuqlikdan iboratdir. Ichki quloqlarning asosiy qismi chig‘anoqdan iborat bo‘lib, uning ichida kortiy organ mavjud, u gumbaz shakliga ega bo‘lib, asosida membrana joylashgan. Membrana uzunligi qisqarib boruvchi elastik tolalardan iborat bo‘lib, ular tarang tortilgan to‘rlarga o‘xshaydi. Uning yuqori qismida maxsus, tayoqchasimon hujayralar mavjud va ular kortiy dugalari deb yuritiladi. Membrananing tolalari endolimfaga ingichka qo‘llari bor maxsus hujayralar yordamida korniy dugalari orqali katta yarim sharlar po‘stining bo‘lagida joylashgan.
Havo to‘lqinlarining harakati tufayli tovush chiqaruvchi jismlar tebranganida eshitish sezgilari hosil bo‘ladi. Agar musiqaviy tovushlar havo to‘lqinlarining sekin harakatlari natijasida vujudga kelsa, shovqinli tovushlar esa ularning notekis harakatlari natijasida yuzaga keladi. Odamning eshitish organi bir sekundda 16 martadan 20000 martagacha tebranishli tovushlarni qabul qiladi.
|
| |
Teorema - U. X. Xonqulov matematikaning stoxastika

61
yoki
shartni qanoatlantiradigan
qilib tanlash va unga mos
ifodaning daraja
ko„rsatkichlarini mumkin bo„lgan barcha o„rin almashtirishlari olinadi.
Masalan,
ifodaning yoyilmasini topaylik. Daraja
ko„rsatkich 3 sonini mumkin bo„lgan barcha imkoniyatlar bilan
bo„laklaylik. Bunday imkoniyatlar soni 3 ta bo„lib, ular
ko„rinishida va qolgan imkoniyatlar har bir yoyilmadagi sonlarning o„rin
almashtirishlari natijasida kelib chiqadi. Demak,
ifodaning
yoyilmasida uch turli koeffitsiyentlar mavjud:
Ifodaning yoyilmasi:
ko„rinishda bo„ladi.
1-misol. «Matematika» so„zidan harflarni almashtirib, necha xil
usul bilan so„z yasash mumkin?
Yechish:
«m» harfi ikki marta, «a» harfi uch marta, «t»
harfi ikki marta, qolgan harflar bir marta ishtirok etyapti. Umumiy
usullar soni
ta.
Agar harflar bir marta qatnashsa, masalan, «a» harfi alohida
olingan element deb qabul qilinsa, u holda
ta usul mavjud
bo„ladi.
- misol. 1,3,7,8,6 - U. X. Xonqulov matematikaning stoxastika

60
ta. (1) formula bilan aniqlanadigan
sonlar polinomial
koeffitsiyentlar deb ataladi.
Takrorli o„rin almashtirishlar vositasida Nyuton binomi for-
mulasini umumlashtirishimiz mumkin.
takrorli o„rinlashtirish-
larda
element
marta,
marta
element ishtirok etgan bo„lsin.
Agar
tenglikda
va
deb olsak,
binomial koeffitsiyent kelib chiqadi.
Demak, binom formulasini quyidagicha ham yozish mumkin:
∑
bu yerda
Takrorli guruhlashlar - U. X. Xonqulov matematikaning stoxastika

62
̅
formula orqali hisoblanadi.
Isboti:
ta elementli {
} to„plamdan tadan olib
tuzilgan takrorli guruhlashlar sonini topish uchun har bir kombinatsiya-
lar tarkibidagi
̅̅̅̅ elementlarni nol va bir raqamlaridan iborat
kodlar yordamida shifrlaymiz. Agar
element kombinatsiyada necha
marta qatnashsa, shuncha birlar yozamiz, agar qatnashmasa, hech narsa
yozmaymiz.
Berilgan
{
} to„plam tarkibidagi
vergullarni nol raqami bilan almashtiramiz.
Masalan,
{ } to„plam elementlaridan tuzilgan 4 ta
elementdan 5 tadan takrorli
guruhlashlarga 01100111 shifr
mos keladi. Bu yerda
{ } to„plamdagi elementdan keyingi
vergul 0 raqamiga,
kombinatsiyada element ikki marta
qatnashgani uchun ikkita 11 raqamiga,
{ } to„plamdagi va
elementdan keyingi vergullar 00 raqamiga,
kombinatsiyada
d element uch marta qatnashgani uchun uchta 111
raqamiga akslantirilgan. 01100111 shifr tarkibida beshta 1 raqami va
uchta 0 raqami qatnashmoqda. Agar bu yerda ixtiyoriy bitta 1 va 0
raqami o„rni almashtirilsa, bu shifrga mos yangi kombinatsiya hosil
bo„ladi.
Masalan, 01100111 shifrning birinchi ikki raqami o„rni almash-
tirilsa, hosil bo„lgan 10100111 shifrga mos kombinatsiya
ko„rinishida bo„lib qolgan kombinatsiyalardan hech bo„lmaganda bitta
elementi bilan farq qiladi. 01100111, 10100111 va hokazo shifrlar
tarkibida
ta va ta nol raqami qatnashyapti.
Demak,
ta elementli {
} to„plamdan tadan olib
tuzilgan takrorli guruhlashlar sonini 0 va 1 raqamlardan iborat
shifrlarning o„rin almashtirishlar soniga teng. Bu shifr tarkibida
ta 0 raqami,
ta 1 raqami mavjud. Shuning uchun
̅
formula kelib chiqadi.
̅
̅
tengsizlikni yeching . 
J:
( 
) { } 
6

68
juftliklardan iborat. Bu yerda
raqamlardan ixtiyoriy biri
bo„lishi mumkin. Demak, har bir juftlikda 6 ta uch xonali sonlar jami
ta. Lekin 4,5,6,7,8,9 raqamlaridan tuzilgan uch xonali sonlar
̅
ta. Izlanayotgan sonlar soni 216-54
162 ta.
2-misol. 1,2,3,4,5,6,7,8,9 raqamlaridan bir xil raqam ishtirok
etmaydigan
qilib, mumkin bo„lgan olti xonali barcha sonlar tuzilgan. Bir
vaqtda 4,5,7 raqamlar ishtirok etgan sonlar sonini toping.
Yechish: Izlanayotgan sonlar
̅̅̅̅̅̅̅̅̅̅̅̅̅̅̅ ko„rinishda bo„lsin.
sonlarni tanlashlar soni
songa teng. Hosil bo„lgan
juftlikda
ta o„rin almashtirishlar, jami ta o„rin almashtirishlar
mavjud. Izlanayotgan sonlar soni
ta bo„ladi.
3-misol.
o„zgaruvchining qanday qiymatida (√
√
)
binom
yoyilmasining yettinchi hadini to„rtinchi hadiga nisbati
ga teng
bo„ladi?
Yechish:
(√
√
)
binom yoyilmasining to„rtinchi hadi
(√ )
(
√
)
qiymatga, yettinchi hadi esa
√ (
√
)
ga teng. Bu yerda
(√ )
(
√
)
√
va
√ (
√
)
√
√
Masala shartiga ko„ra,
√ (
√
)
(√ )
(
√
)
bo„ladi. U holda
√
-misol. Tomonlari 8,5,9,6 sonlar bo„la oladigan nechta uchbur-
chaklar yasash mumkin? 
Yechish

1-misol. Tomonlari 8,5,9,6 sonlar bo„la oladigan nechta uchbur-
chaklar yasash mumkin?
Yechish: Masala shartida berilgan sonlar ixtiyoriy uchburchak
uchun o„rinli bo„lgan
tengsizlikni qanoatlantiradi. Izlana-
yotgan uchburchaklar teng tomonli, teng yonli va turli tomonli bo„lishi
mumkin. Shuning uchun 8,5,9,6 sonlardan tuzilgan uzunligi uchga teng,
63
hech bo„lmasa bitta elementi bilan farqlanuvchi kombinatsiyalar soni
izlanayogan uchburchaklar soniga teng. Bu son esa to„rtta elementdan 3
tadan olib tuzilgan takrorli guruhlashlar soniga teng:
̅
Nazorat savollari
1. Takrorlanuvchi o„rinlashtirishlar formulasini ayting.
2. Takrorlanuvchi va takrorsiz o„rinlashtirishlar orasidagi farqni
tushuntiring.
3. Takrorlanuvchi o„rinlashtirishlarga misollar keltiring.
4. Takrorlanuvchi o„rin almashtirishlar formulasini ayting.
5. Takrorlanuvchi elementlar qatnashgan kombinatsiyalarga misollar
keltiring.
6. Takrorlanuvchi va takrorsiz o„rin almashtirishlar orasidagi farqni
tushuntiring.
7. Takrorlanuvchi guruhlashlar formulasini ayting.
8. Takrorlanuvchi guruhlashlar bilan o„rinlashtirish va o„rin
almashtirishlar orasida bog„liqlik bormi?
9. Takrorlanuvchi va takrorsiz guruhlashlar orasidagi farqni
tushuntiring.
10. Takrorlanuvchi guruhlashlarga misollar keltiring.
4-§. Takrorlanuvchi o‘rinlashtirishlar, o‘rin almashtirish va
guruhlashlarga doir misollar
4.1. Takrorlanuvchi o‘rinlashtirishlarga doir misollar
1-misol. 1,2,3,4,5,6 raqamlardan tuzish mumkin bo„lgan barcha
to„rt xonali sonlar miqdorini toping.
Yechish: To„rt xonali sonlar 1000 dan 9999 gacha bo„lgan son-
larni o„z ichiga oladi. Izlanayotgan sonlar 1,2,3,4,5,6 raqamlardan iborat
bo„lgani uchun, ular
1111, 1112, 1113, ...,6661,...,
kabi ko„rinishda bo„lishi mumkin. Bunday sonlar
{ }
to„plam elementlaridan iborat, uzunligi to„rtga teng kombinatsiyalar
soniga teng bo„ladi. Masala shartida barcha to„rt xonali sonlarni topish
talab qilinayotganligi uchun, ularning umumiy soni
̅
ga, ya‟ni 6
64
ta elementdan 4 tadan tuzilgan kombinatsiyalar soniga teng.
va
bo„lgani uchun, ̅
ta bo„ladi.
|
U. X. Xonqulov matematikaning stoxastika - bet 39

67
Misollar
1. Xaridor 6 xil mahsulotdan 10 tasini necha usulda tanlab oladi?
J: 561.
2. Tomonlari 9,10,11,12,13 sonlar bo„la oladigan uchburchakdan nechta
yasash mumkin?
J: 35ta.
3. To„rtta qalam, beshta kitob, 3 ta diskdan iborat to„plamni o„rin
almashtirishlar soni va
elementdan bittadan olib tuzilgan takrorli
guruhlashlar soni yig„indisi 27730 soniga teng.
no„malumni toping.
J:
4.
ta elementdan tadan olib tuzilgan takrorli guruhlashlar sonini
ta elementdan tadan olib tuzilgan takrorli guruhlashlar
soniga nisbati
ga teng,
qiymatni toping.
J: