nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Demografiya – aholi sonining yosh va jinsi ko‘payishi to‘g‘risidagi statistik ma’lumotlar majmuyi.
Demping

|
Demografiya – aholi sonining yosh va jinsi ko‘payishi to‘g‘risidagi statistik ma’lumotlar majmuyi.
Demping
|
bet | 22/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKDemografiya – aholi sonining yosh va jinsi ko‘payishi to‘g‘risidagi statistik ma’lumotlar majmuyi.
Demping - tovarni urtacha bozor narxidan arzon, ba’zida xatto o‘z tannarxidan arzon narxda sotish. Ko‘pchilik g‘arb mamlakatlarida milliy ishlab chiqaruvchilar foydasini himoya kiluvchi va aksari hollarda boshqa mamlakatlardan raqobatning kuchli emasligi sababli arzon narxda tovar olib kirishni ta’kiklovchi antidemping qonunlar amal qiladi.
Demping narx - bozorda o‘z mavqeyini mustahkamlash va raqiblarini siqib chiqarish uchun foydalanilib, bozorga kirib olish narxi deb ham ataladi.
Denominatsiya - Bunda eski pul birliklari ma’lum bir nisbatda yangi pul birliklari bilan almashtiriladi.
Deponent (lat. depono – yig‘aman) -korxona, tashkilot, muassasa yoki jismoniy shaxsning korxona, tashkilot, muassasada vaqtincha saqlayotgan mablag‘i.
Dеpоzitlаr – 1) mоliya-krеdit muаssаsаlаrigа qo’yilgаn оmоnаtlаr: 2) bаnk dаftаridаgi yozuvchilаr: 3) krеdit muаssаsаlаrigа sаqlаsh uchun tоpshirilgаn qimmаtli qоg’оzlаr.
Depozit foizi - mablag quyuvchining pulidan foydalangani uchun unga bank tomonidan to‘lanadigan to‘lov, ya’ni narx.
Depozit sertifikati - ma’lum bir muddatga pul mablag‘larini bankka qo‘ygan shaxslarga bu haqda tasdiqlovchi qimmatbaho qog‘oz bo‘lib, uning egasi daromad manbai hisoblanadi. D.s. boshqa shaxslarga beriladigan va berilmaydigan bo‘lishi mumkin.
Devalvasiya – mamlakat pul birligi kursining oltinga yoki xorijiy valyutaga nisbatan rasmiy pasaytirilishi.
Differensial renta - boshqa resurslarga nisbatan yuqori unumdorlikka ega bo‘lgan resurs egasi tomonidan olinadigan renta.
Differensiatsiya - bu raqobat strategiyasi bo‘lib, bunga amal qilgan korxona o‘zining asosiy kuchini raqobatchi korxonalar mahsulotlaridan har tomonlama usunlikka ega bo‘lgan yangi mahsulotlarni yaratishga sarf etadi va o‘z marketing faoliyatini shunday yo’nalishlarini tanlaydiki, bu esa unga raqobat kurashida g‘olib chiqishga olib keladi. Differensiatsiyaning quyidagi yo‘nalishlari mavjud: mahsulot differensiatsiyasi, servis differessiatsiyasi, personal differensiatsiyasi va imidj differensiatsiyasi.
|
| |
Xarajatlar inflyasiyasi - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 104/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKXarajatlar inflyasiyasi - bunda ishlab, chiqarish omillari bahosi oshganda ishlab chiqarish xarajatlari ham oshadi va natijada ishlab chiqarishlgan mahsulot narxi ham oshadi.
Xarajatlar usuli - bu usulni qo’llashda YAIM undan yakuniy foydalanish moddalarining yig’indisi bo’yicha hisoblab chiqiladi.
Хаrid qоbiliyati pаritеti – vаlyutаlаr аlmаshinuv kurslаrining shundаy dаrаjаsiki, bundа hаr bir vаlyutаning хаrid qоbiliyati tеnglаshаdi.
Xizmat- natijasi kishilarning biron-bir ehtiyojlarini qondiradigan faoliyat.
Xo‘jaliklararo pul krediti - xo‘jalik yurituvchi subyektlarni bir-biriga beradigan qarzlari.
Xolding- aktivlari tarkibiga boshqa korxonalarning nazorat paketlari kiradigan kompaniya, bu korxonalar xoldinga nisbatan sho‘ba korxonalar hisoblanadi.
Xolding kompaniya – bu mulk egalari tomonidan bir qancha mustaqil aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatini nazorat qilish maqsadida tashkil etilgan hissadorlik jamiyati.
Xolding kompaniyasi - o‘z kapitalidan boshqa kompaniyalarni boshqarish, ularga rahbarlik qilish va dividend olish maqsadida ularning aksiyalarini sotib olishda foydalanuvchi aksiyadorlik kompaniyasi.
Xrapovikli samara - yalpi talab oshganda narxning o‘rtacha darajasi ko‘tarilishi, lekin talab kamayganda, qisqa davr ichida narx pasayish tamoyiliga ega boimasligini ko‘rsatadi.
Xufyona iqtisodiyot - YAMMni ishlab chiqarish, taqsimlash va undan foydalanishning rasmiy iqtisodiyotdan yashirin harakatda bo‘lgan qismi.
Xususiy firma – ayrim shaxs yoki oilaga tegishli bo‘lgan yakka xususiy mulkka asoslanib faoliyat ko‘rsatuvchi korxona.
Xususiy kapital – tadbirkorning eng muhim va hal etuvchi ahamiyatga ega bo‘lgan sarmoyasi.
Xususiy muvozanatlik - bu ikkita o‘zaro bogiiq boigan iqtisodiy miqdorlar yoki iqtisodiyot tomonlarining o‘zaro teng kelishidir.
Xususiy tadbirkorlik – bu fuqarolar (alohida fuqaro) tomonidan o‘zlarining tavakkalchiliklari va mulkiy javobgarliklari asosida, shaxsiy daromad (foyda) olish maqsadida amaldagi qonunchilik doirasida amalga oshiriladigan tashabbuskor xo‘jalik faoliyatidir.
|
| |
Xalqaro makroiqtisodiyot (international macroeconomics) -

|
Xalqaro makroiqtisodiyot (international macroeconomics) -
|
bet | 103/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKXalqaro makroiqtisodiyot (international macroeconomics) - xalqaro iqtisodiyot bo‘limi, ochiq iqtisodiyotlar modeli va umuman jahon xo‘jalagining rivojlanish qonuniyatlarini o‘rganadi.
Xalqaro mehnat taqsimoti (international division of labor) - alohida olingan mamlakatlar o‘rtasida ishlab chiqarishni muayyan mahsulot ishlab chiqarishga ixtisoslashtirish.
Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT)-BMTning faoliyati mehnatning ijtimoiy-iqtisodiy muammolarini hal etishga yo‘naltirilgan maxsus muassasasi.
Xalqaro mikroiqtisodiyot (international microeconomics)-xalqaro iqtisodiyot bo‘limi, tovarlar va ishlab chiqarish omillarini mamlakatlar o‘rtasida olib o‘tish qonuniyatlarini, shuningdek ularning bozor tavsifnomalarini o‘rganadi.
Xalqaro moliya (international finance)-xalqaro iqtisodiyot bo‘limi, chet el valyuta bozorlari, to‘lov balans iva uni kelishtirishni o‘rganadi.
Xalqaro savdo (international trade)- jahon hamjamiyati barcha mamlakatlari tashqi savdosining jami.
Хаlqаrо sаvdо nаzаriyasi- iqtisоdiy nаzаriyaning bir qismi. Ishlаb chiqаrish vа аyirbоshlаshgа хаlqаrо iхtisоslаshuv sаbаblаrin, аmdа bundаn mаmlаkаtlаr оlаdigаn mаnfааtlаrni o’rgаnаdi.
Xalqaro tartibdagi hududlar – davlat chegaralaridan tashqarida bo‘lgan va xalqaro huquqqa binoan dunyoning barcha davlatlari umumiy foydalanadigan Yer sharidagi bo‘sh makonlar.
Xalqaro texnik ko‘maklashish (technical assistance)- texnologiya, mahsulotlar va boshqaruv sohasida jahon hamjamiyati tomonidan rivojlanayotgan mamlakatlar va o‘tish iqtisodiyoti mamlakatlariga ko‘rsatiladigan yordam.
Xalqaro valuta tizimi - xalqaro valuta munosabatlarining davlatlararo bitimlarda huquqiy jihatdan mustahkamlangan shakli.
Xalqaro valyuta rezervlari (international reserves)- boshqa davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan hisob-kitob qilish uchun foydalanish mumkin bo‘lgan oltin, erkin konvertatsiyalanadigan valyuta va boshqa aktivlar.
Xarajatlar (costs) - mahsulot ishlab chiqarish uchun qilingan sarflar.
|
| |
Xususiylashtirish - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 105/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKXususiylashtirish - davlat mulkini boshqa mulkchilik shakllariga, jumladan, jamoa, aksiyadorlik va xususiy mulkka o‘tkazishda mulkchilik munosabatlarining o‘zgarish jarayoni.
Y
Yagona narx qonuni (law of one price)- turli mamlakatlarda bir xil tovarlarga mahalliy valyutadagi narxlar bilan ayirboshlash kurslari o‘rtasidagi aloqani ifodalaydigan qonun. Bu qonunga binoan o‘xshash tovarlar narxlaridagi farq xalqaro savdo natijalarida silliqlashtiriladi. Masalan: 1dollar 380so‘mga almashtiriladigan kursda 1 gamburger Nyu-Yorkda 1dollar, Toshkentda 380 so‘m turadi. Mazkur qonun xarid qobiliyati paritetining asosini tashkil etadi.
Yalpi daromad - korxona faoliyatining yakuniy natijalarini tavsiflaydi hamda yalpi pul tushumi va mahsulot ishlab chiqarish va sotishga sarflanuvchi barcha xarajatlar o‘rtasidagi farqni ifodalaydi.
Yalpi foyda - korxona yalpi daromadining barcha majburiy to‘lovlarni chiqarib tashlagandan so‘ng korxona ixtiyorida qoluvchi qismi.
Yalpi ichki investitsiyalar- mazkur yilda ishlab ishlab chiqarilgan barcha ishlab chiqarish vositalrining umumiy qiymati, shuningdek tovar-moddiy zaxiralarni to‘ldirish harajatlari.
Yalpi ichki mahsulot (YalM) - markaziy makroiqtisodiy ko'rsatkich; u yoki bu davrda shu mamlakat rezidentlari tomonidan ishlab chiqarilgan oxirgi mahsulotlar va ko'rsatilgan xizmatlaming bozor bahosida hisoblangan hajmi.
Yalpi ichki mahsulot deflyatori - yalpi ichki mahsulot uchun aniqlangan baho indeksi; Uni aniqlash uchun yalpi ichki mahsulot qiymat indeksini, YalMning fizik hajm indeksiga nisbatan olinadi.
Yalpi ijtimoiy mahsulot – ma’lum bir davrda, masalan, bir yilda yaratilgan moddiy ne’matlar yig‘indismidir.
Yalpi investitsiya (gross investment) - bu amortizatsiya qiymati bilan sof investitsiya (kapitalning o‘sgan kismi)ning yig‘indisi.
Yalpi milliy daromad (YaMD) - shu mamlakat rezidentlarining shu mamlakatning va xorijiy mamlakatlarning YalMni yaratish davomida olgan birlamchi daromadlari (mulkdan olgan soliq bilan birga)ning yig'indisi.
|
| |
Yer rentasi – yer egasiga vaqti-vaqti bilan ijarachi tomonidan yerdan foydalanganligi uchun to‘lanib turiladigan so‘m miqdori.
Yer-suv

|
Yer rentasi – yer egasiga vaqti-vaqti bilan ijarachi tomonidan yerdan foydalanganligi uchun to‘lanib turiladigan so‘m miqdori.
Yer-suv
|
bet | 107/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKYer rentasi – yer egasiga vaqti-vaqti bilan ijarachi tomonidan yerdan foydalanganligi uchun to‘lanib turiladigan so‘m miqdori.
Yer-suv – tuproq unumdorligi, o‘tloqlar, suvlar, o‘rmon, qazilma boyliklardan iborat bo‘lgan va foydalanishga tortilgan tabiiy resurslar.
Yirik ixtirolar – ularning soni ko‘p emas – yangi texnologik tamoyillarni ishlab chiqarishga joriy qilishga xizmat qiladi, prinsipial jihatdan yangi mahsulot va texnologiyalar, yangi avlod texnikasi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Yopiq auksion- bunda tovar uchun auksion qatnashchilari bir-biriga borliq bo‘lmagan holda stavkalarini qo‘yadi va tovar kim ko‘p stavka qo‘ygan bo‘lsa shunga beriladi.
Yopiq iqtisodiyot – tovar va xizmatlarning eksport va importini amalga oshirmaydigan mamlakat iqtisodiyoti; xalqaro savdoda ishtirok etmaydigan iqlisodiyot; hozirgi mutlaq yopiq iqtisodiyot mavjud emas. Yopiq iqtisodiyot modelida tovarlar, xizmatlar va kapital oqimlari, milliy chegaralar tashqarisiga chiqmaydi
Yuksalish - iqtisodiy siklning iqtisodiyotda to‘liq bandlikka erishilishi, ishlab chiqarishning inqirozdan oldingi darajadan ham ortib ketishi va toiovga layoqatli talabning kengayib borishini tavsiflovchi fazasi.
Yumshoq tizimlar – tizimlarda insoniy omil gorizontal tuzilmalarning o‘zini juftlik deb ataluvchi resurslarni olib yuruvchi munosabatlari uzluksiz o‘zgarib turuvchi kompozitsiyalari asosida vaqtincha o‘zini o‘zi tashkil qiluvchi orqali namoyon bo‘ladi.
YUNKTAD- BMTning savdo va rivojlanish bo‘yicha anjumani-BMT Bosh assambleyasi organi, uning ishi xalqaro savdoni rivolantirishga yordam berishga, xalqaro iqtisodiy aloqalarni tartibga solish qonun-qoidalarini ishlab chiqishga yo‘naltirilgan.
Yuqori texnologiya - eng yuqori darajadagi xalqaro tavsifiga ega bo‘lgan va iqtisodiyotning har qaysi tarmog‘ida yangi mahsulot va xizmatlami ishlab chiqarish va yaratish borasidagi axborot, bilim, tajriba va moddiy resurslaming umumiyligi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Yer rentasi – yer egasiga vaqti-vaqti bilan ijarachi tomonidan yerdan foydalanganligi uchun to‘lanib turiladigan so‘m miqdori.
Yer-suv
|
Blanka (fr. Blanc-varaqalar) - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 13/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKBlanka (fr. Blanc-varaqalar) - zaruriy belgilari mavjud bыlgan bosma ko‘rinishidagi hujjat shakli. Blankalardan buxgalteriya hujjatlarini to‘ldirishda foydalaniladi. Bunda bosma ko‘rinishidagi namunada yoki qo‘l yozuvida hujjatlar to‘ldiriladi. Blankalardan foydalanish hujjatlarni to‘ldirishni osonlashtiradi va tezlashtiradi, ularni yagona ko‘rinishiga olib keladi. Ma’lum bir blankalar isrof qilinishining oldini olish maqsadida qat’iy hisobga olinadi va har biriga tartib raqamlari qo‘yib chiqiladi. Masalan, kassa kitobi, bosh kitob shunday blankalardan hisoblanadi.
Boj ittifoqi - yagona tashqi savdo ta’riflari o‘matishni va uchinchi mamlakatga nisbatan yagona tashqi savdo siyosati yuritishni taqozo qiladi.
Boj to‘lovi – chegaradan chiqayotgan yoki kelayotgan mollarga qo‘yilishi mumkin bo‘lgan to‘lov. Uning miqdori davlat siyosatiga bog‘liq. Boj miqdori maxsus boj tariflarida ifodalanadi.
Bojxona dekloratsiyasi - boyliklar va tovarlarni chegaradan olib o‘tishda ularning nomi, miqdori, bahosi, o‘rov turi va boshqalarni aks ettirgan holdagi bojxonaga taqdim etiladigan ariza;
Bo'laiak umming o'rtacha uzunligi - insoning shu mavjud avlod ichida tug'ilib kelajakda yashashi mumkin bo'lgan davmi ifodalaydi.
Bonus – xizmat uchun mukofotlash, rag‘batlantirish. Tovar bozorida bonusning miqdori sotilgan yoki xarid qilingan tovarning qiymatiga, undan olinadigan foizga, tovarning bozorda tez sotilishiga, sotilish yo‘liga, iqtidorli komissionerlar o‘rtasidagi raqobat darajasiga bog‘liq.
Boshqa ishlab chiqarish soliqlari - ishlab chiqarish omillaridan foydalanganiik uchun to ‘lov, undan tashqari litsenziyalar va ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshirish uchun berilgan ruxsatnomalar uchun va rezident faoliyati uchun kerak bo‘lgan boshqa to'lovlar kiritiladi. Ularga ish haqi, imoratlar, inshootlar, transport vositalari, tadbirkorlik va h.k.lar uchun to'lovlar misol bo‘la oladi.
Boshqariluvchanlik omili – iqtisodiy tizimda takror ishlab chiqarish jarayonlarining boshqariluvchanligi boshqaruv ob’ektiga yetarlicha ta’sir doirasini ta’minlovchi vositalar mavjudligini nazarda tutadi.
|
| |
Stek - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

2.1. Stek
Stek – Stack inglizchadan uyum, gʻaram, dasta, bogʻlam degan
ma‘noni anglatadi.
Stek - bu LIFO (last in – first out; oxirgi kelgan – birinchi ketadi)
prinsipi boʻyicha ishlaydigan ma‘lumotlar strukturasi.
Bu juda aniq ta‘rif, ammo yangi oʻrganuvchilar uchun tushunish
biroz qiyin boʻlishi mumkin. Shuning uchun, hayotning narsalar
koʻrinishidagi toʻplamni taqdim etish haqida toʻxtalib oʻtaylik. Xayolga
kelgan birinchi narsa - bu kitoblar toʻplami koʻrinishidagi talqin, bu
yerda eng yuqori kitob tepada joylashgan.
31
1-rasm. Kitoblar ustuni (Stek ma’lumotlar strukturasi)
Aslida, stek har qanday narsaning toʻplami sifatida ifodalanishi
mumkin, u daftar, ruchka va shunga oʻxshash narsalar toʻplami boʻlishi
mumkin, ammo kitoblar bilan misol eng maqbul boʻladi.
Shunday qilib, stek nimadan iborat? Stek katakchalardan iborat
(masalan, bular kitoblar), ular ba‘zi ma‘lumotlarni oʻz ichiga olgan
tuzilish shaklida va ushbu strukturaning turiga keyingi elementga
koʻrsatkich sifatida taqdim etiladi.
Stekka birinchi boʻlib kiritilgan element eng soʻnggisi boʻladi. Agar
stekka uchta element qoʻshsangiz, avval qoʻshilgan oxirgi element
oʻchiriladi.
2-rasmda siz 6 ta raqamni koʻrishingiz mumkin: 6, 3, 8, 2, 4, 7.
Shunga diqqat qilingki, biz ularni bir xil tartibda chiqaramiz. Masalan, 8
raqamini chiqarish uchun avval 6 va 3 raqamlarini, soʻngra 1 ni ajratib
olishimiz kerak, chunki bu stek, biz bu raqamlarni teskari tartibda
qoʻshdik. Aniqroq qilib aytganda: 7, 4, 2, 8, 3, 6.
Stekda massivdagi kabi indekslar mavjud emas, demak ma‘lum bir
elementga murojaat qila olmaysiz. Buning sababi, stek bogʻlangan
roʻyxatlar asosida tuzilgan. Bu shuni anglatadiki, har bir element
(oxirgisidan tashqari qolgan elementlar NULL-ga ishora qiladi, oddiy
soʻzlar bilan aytganda, hech narsaga ishora qilmasa NULL boʻladi)
keyingi elementga koʻrsatgichga ega. Ammo koʻrsatgich boʻlmagan
element mavjud - birinchisi (yoki uni bosh element deb ham atashadi).
32
Shu oʻrinda savol paydo boʻlishi mumkin? Nima uchun massivlarni
ishlatish mumkin boʻlganda stekni ishlatamiz. Sababi stek toʻplamining
|
Valyuta schetlari - - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 101/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKValyuta schetlari - jumhuriyat hududida va chet el valyutalarining holati va ularning harakati uchun mo‘ljallangan. Valyuta hisobi bo‘yicha jarayonlarni amalga oshirish va hujjatlashtirish tartibi O‘zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi, Davlat Soliq Qo‘mitasi va O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining nizomlari asosida olib boriladi.
Vaqt bo‘yicha ustun ko‘rish - joriy iste’molga sarflash bilan kelajakda iste’mol qilish uchun sarflashdan kaysi birini befarqlik chizig‘i asosida tanlash.
Vaqt buyicha ustun ko‘rishni cheklash normasi - umumiy darajasi o‘zgarmaganda joriy iste’moldan bir birlik kechishni to‘liq koplaydigan kelajakdagi qo‘shimcha iste’mol qiymati.
Vaqtbay ish haqi - ishchining ishlagan vaqti (kun, hafta, oy) hisobga olinib to‘lanadi.
Vaqtlararo budjet chegarasi - shaxsning daromadi va ssuda foizi stavkasi bilan aniqlanadigan vaqtlararo ustun ko‘rish kartasidagi chiziqning holati.
Vaqtlararo muvozanatlik - joriy va kelajakda iste’mol qilish o‘rtasida tanlayotgan shaxs uchun maksimal naflik keltiruvchi xolat.
Vasiqa - qat’iy belgilangan shakldagi yozma qarz majburiyati bo‘lib, majburiyat muddati tugaganida qarzdordan vasiqada ko‘rsatilgan summani tortishuvlarsiz talab etish huquqini beradi. Vasiqa qat’iy rasmiy hujjat bo‘lib, qonunchilikda belgilangan majburiy rekvizitlardan birining bo‘lmasligi, vasiqa kuchini yo‘qotishiga olib keladi. Shakl nuqtai nazaridan vasiqalar oddiy va o‘tkazuvchan bo‘ladi.
Veblen samarasi - tovarning narxi juda yuqori bo‘lganligi bilan bog‘liq bo‘lgan iste’mol talabining o‘sish samarasi.
Vedomost - birlamchi hujjat yoki hisob registri. Vedomost yig‘ma hujjat bo‘lishi ham mumkin. Vedomostdan buxgalteriya hisobining hamma shakllarida ham foydalaniladi.
Veksel - qimmatbaho qog’oz turi, belgilangan tartibda yozma shakldagi qarz majburiyati, o‘z egasiga (veksel oluvchiga) veksel beruvchidan ko‘rsatilgan pul miqdorini belgilangan muddatda gap-so‘zsiz to‘lanishini talab qilish huquqini beradi.
Venchur firma - tijorat bilan shug’ullanuvchi ilmiy-texnik firma, yangi texnologiyalar va mahsulotlarni daromadlarni avvaldan belgilamagan holda ishlab chiqish va qo‘llash bilan shug’ullanadi (tavakkalchilikka asoslangan kapital qo‘yilmasi).
|
| |
Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov - bet 21

26
Bu yerda m = n+1, a
1
= n+1, a
m
= 1 va yigʻindisi (n
2
+3n-2)/2.
5-operatorning bahosi
xuddi shu tarzda olinadi,
shunchaki
unutmang for siklining asosiy qismi har doim
tanasiga qaraganda yana
bir marta bajariladi.
Bu yerda
.
6- va 7-operatorlarning baholariga kelsak, biz bunga oldinroq duch
kelganmiz.
Kiritilgan ma‘lumotlarga qarab, ushbu operatorlar boshqacha marta
bajarilishi mumkin. "Yaxshi" ma‘lumotlar uchun (massiv
allaqachon
saralangan boʻlsa), bu operatorlar hech qachon bajarilmaydi. "Yomon"
ma‘lumotlar uchun ushbu operatorlar har bir tekshirishda min>a[j]
bajariladi. Algoritmlarni saralash uchun "yomon" ma‘lumotlar
teskari
tartibda saralangan massivdir.
Shunday qilib, saralash algoritmi
uchun eng yaxshi ball n
2
+ 8n-5,
eng yomon koʻrsatkich esa 2n
2
+11n-5. Yomonmi yoki yaxshimi?
Hozircha faqat massiv allaqachon saralangan boʻlsa, algoritm koʻp vaqt
sarflashini sezishingiz mumkin.
Bu ushbu algoritmning aniq
kamchiliklaridir.
(1) S=0; 
 (2) for(int i=0; i - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

|
Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. EshonqulovBog'liq ALGORITMLAR VA MA‟LUMOTLAR STRUKTURALARI (1) S=0;
(2) for(int i=0; i
(3) S=S+A[i];
Algoritmni bitta satrda bitta operator boʻladigan tarzda yozish
kerak. Bundan tashqari, har bir bajarilgan operator yonida, ushbu
operatorning
necha
marta
bajarilishini
koʻrsatadigan
kirish
ma‘lumotlarining oʻlchamiga bogʻliq boʻlgan ifoda yozishingiz kerak.
Ushbu baholash ozmi-koʻpmi aniqroq boʻlishi mumkin, asosiysi siz uni
xuddi shu tarzda bajarishingiz kerak. Masalan, har bir bayonot bir
mavhum vaqt birligida bajarilgan deb taxmin qilishingiz mumkin. Yoki
har bir operatorning bajarilishini elementar amallar ketma-ketligiga
ajrating: xotiradan oʻqing, xotiraga yozing, arifmetik amalni bajaring.
Birinchi yondashuvda biz quyidagi taxminlarni olamiz. Birinchi
ifoda bir marta bajariladi va u kiritilgan ma‘lumotlarning oʻlchamiga
bogʻliq emas. Ikkinchi operatorning bajarilish soni kiritilgan
ma‘lumotlarning oʻlchamiga bogʻliq (xususan, n – massivning
uzunligiga). Ushbu holatda bu n + 1 (for siklining boshi uning tanasidan
bir marta koʻproq bajarilishini unutmang). Shunga koʻra uchinchi
operator n mavhum vaqt birligida bajariladi. Shunday qilib, bizda:
S=0; (1)
for(int i=0; i
S=S+A[i]; (n)
Barcha operatorlarning algoritmlar murakkabligi yigʻindisini
hisoblash natijasida 2n + 2 murakkablikni olish mumkin.
Algoritmlarni
baholashda
koʻpincha
quyidagi
funksiyalar
qoʻllaniladi:
, n,
,
,
,
,
,
.
koʻrinishida baholangan algoritmlar, har qanday sababga koʻra, juda tez
algoritmlar deb nomlanadi. Bunday algoritmlar unchalik koʻp emas.
Aslida, adabiyotda odatda O
bahoga ega boʻlgan faqat bitta
algoritm zikr qilinadi - bu ikkilik qidiruv algoritmi. Buni keyinroq koʻrib
chiqamiz.
va
deb baholangan algoritmlar
|
| |
tezkor 
algoritmlar - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

24
O(n
2
), O(n
3
) yoki umumiy holatda O(n
C
) boʻlgan algoritmlar
polinomial algoritmlar
deyiladi, O(2n), O(10n), O (n!) baholangan
algoritmlar esa
polinomial boʻlmagan
algoritmlar deyiladi.
3-misol.
Amaliy muhim masalalarning oʻlchamlari odatda ancha
katta. Algoritmlarning misollarini koʻrib chiqamiz, ularning baholanishi
nafaqat kirish ma‘lumotlarining oʻlchamiga bogʻliq. Bu bir oʻlchovli
massivning elementlari orasida eng katta (eng kichik) qiymatni topish
uchun keng qoʻllaniladigan algoritm:
(1)
max = a[0];
1
(2)
for(int i=2; i<=n; i++)
n
(3) if (max
n-1
(4) max = a[i];
0 dan n-1 ta
Operatorlarning 1, 2 va 3 baholarini topish toʻgʻri boʻlishi kerak.
Ammo 4-operatorning bajarilish soni massiv tarkibiy qismlarining
oʻziga xos qiymatlariga bogʻliq, shuning uchun biz aniq baho
berolmaymiz. Bunday holda, quyidagicha harakat qiling. Ular bitta baho
bilan emas, balki uchta baho bilan baholanadi: eng yaxshi, eng yomon
va oʻrtacha. Ushbu uchta baholashdan eng qiyini oʻrtacha qiymatni
topishdir (hatto oʻrtacha nimani anglatishini shakllantirish ham), garchi
amaliy nuqtai nazardan bu eng muhimi boʻlsa ham. Birinchi kurs
talabalari uchun bu, ehtimol, qiyin muammo, shuning uchun biz bu
yerda koʻrib chiqmaymiz.
Eng yaxshi va yomon baholarni topish osonroq. Tegishli operator
mos ravishda eng kam va koʻp marta bajariladigan bunday kirish
ma‘lumotlarini tasavvur qilish kerak.
Bizning misolimiz uchun eng yaxshi kirish ma‘lumoti birinchi
raqami maksimal boʻlgan massiv boʻlishi mumkin. Bunday holda, 4-
operator hech qachon bajarilmaydi, chunki 3-operatordagi shart har
doim yolgʻon boʻladi. Eng yomon kirish ma‘lumotlari esa eng katta
element eng oxirida boʻlgan massiv boʻlishi mumkin. Bunday holda, 3-
operator shart har safar rost boʻladi va 4-operator har safar bajariladi.
25
Shunday qilib, bizning algoritmimizning eng yaxshi bahosi 2n, eng
yomoni esa 3n-1.
4-misol.
Ichki sikllarni oʻz ichiga olgan yanada murakkab
algoritmlarni baholashning misoli sifatida koʻrib chiqamiz.
Masalaning sharti quyidagicha boʻlsin. a1, a2, ..., an butun sonlar
massivi berilgan. Massiv tarkibiy qismlarini kamaymaydigan tartibda
joylashtiring.
Birinchi algoritm massiv elementlarni tanlash usuli yordamida
saralash. Uning mohiyati quyidagicha. Butun massivda minimal element
qidiriladi va birinchi oʻringa qoʻyiladi, massivning qolgan qismida
minimal qidiriladi va ikkinchi oʻringa qoʻyiladi va hokazo, massivning
oxirgi elementi koʻrib chiqilmaguncha bu ish davom ettiriladi. Ushbu
algoritmdan odamlar kundalik hayotda foydalanadilar. Bu algoritm
ancha "yomon", ya‘ni samarasiz koʻrinadi. Keling, ushbu algoritmni
batafsil koʻrib chiqaylik:
Funksional 
va - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

30
holatda boʻladi - bu abstraksiyaning mohiyati. Abstrakt ma‘lumotlar turi,
uning qiymatlari boʻyicha ishlash uchun tipning aniq bajarilishidan
mustaqil funksiyalar toʻplamini belgilaydi. ADTlarning aniq tatbiq
etilishi ma‘lumotlar strukturasi deb ataladi.
Dasturlashda abstrakt ma‘lumotlar turlari odatda tegishli turdagi
amallarni yashiradigan interfeyslar sifatida ifodalanadi. Dasturchilar
mavhum ma‘lumotlar turlari bilan faqat oʻz interfeyslari orqali ishlaydi,
chunki kelajakda dastur oʻzgarishi mumkin. Ushbu yondashuv obyektga
yoʻnaltirilgan dasturlashda inkapsulyatsiya tamoyiliga mos keladi.
Ushbu texnikaning kuchli tomoni - bu dasturni yashirish. Faqatgina
interfeys tashqarida namoyish etilganidan soʻng, ma‘lumotlar tuzilishi
ushbu interfeysni qoʻllab-quvvatlagan ekan, mavhum ma‘lumotlar
turining berilgan tuzilishi bilan ishlaydigan barcha dasturlar ishlashni
davom ettiradi. Ma‘lumotlar tuzilmalarini ishlab chiquvchilar tashqi
interfeys va funksiyalar semantikasini oʻzgartirmasdan, algoritmlarni
tezligi, ishonchliligi va ishlatilgan xotirasi jihatidan takomillashtirib,
tatbiq etishni bosqichma-bosqich takomillashtirishga harakat qilishadi.
Ma‘lumotlarning
abstrakt
turlari
dasturiy
mahsulotlarning
modulliligiga erishishga va alohida modulning bir-birining oʻrnini
bosadigan bir nechta muqobil dasturlariga ega boʻlishga imkon beradi.
Tez-tez muammolarni hal qilish yoki dasturlarni optimallashtirish
uchun ishlatiladigan ma‘lumotlar strukturasini tahlil qilamiz.
front()
funksiyasi kerak. 
4. 
back()

front() funksiyasi kerak.
4.
back() funksiyasi navbatdagi oxirgi elementga kirishga yordam
beradi.
5. Navbatning boʻshligini bilish uchun
empty() funksiyasidan
foydalanish mumkin.
-
Agar sizning navbatingiz boʻsh boʻlsa, u
true qiymatini qaytaradi.
-
Agar unda biror narsa boʻlsa, u false qaytadi.
Quyida biz yuqoridagi metodlarning barchasini qoʻllaymiz:
#include #include // Queue kutubxonasini ulash using namespace std; int main() { queue N; // Navbat yaratish cout << "Yettita son kiriting: " << endl; for (int h = 0; h < 7; h++) {
38
int a; cin >> a; N.push(a); // Navbatga element qoʻshish } cout << endl; cout << "Eng birinchi elementi: " << N.front() << endl; N.pop(); // Navbatdan element oʻchirish cout << "Birinchi element: " << N.front() << endl; if (!N.empty()) cout << "N boʻsh emas!"; return 0; } Massiv yordamida navbat yaratish. Yuqorida
aytib
oʻtganimizdek, navbatni massiv orqali amalga oshirish mumkin. Odatda,
agar bunday navbat yaratilsa, massiv navbat deyiladi.
#include #include // queue kutubxonasini ulash using namespace std; int main() { int N[7]; int start = 0, ends = 0; cout << "7 ta son kiriting: " << endl; for (int h = 0; h < 7; h++) { int a; cin >> a; N[ends++] = a; // Navbatga (massivga) element qoʻshish } cout << "Eng birinchi element: " << N[start] << endl; start++; cout << "Navbatning eng oxirgi elementi: " << N[ends - 1]; if (start != ends) cout << "Navbat toʻlgan!"; }
39
2.3. Vektor Vektorlar. Vektor - bu dinamik massiv modeli boʻlgan
ma‘lumotlar strukturasi.
Dinamik massivni yaratish uchun (qoʻlda) yangi konstruktor va
qoʻshimcha koʻrsatkichlardan foydalanish kerakligini eslaylik. Biroq,
vektorlarga qaraganda, bularning barchasini qilishingiz shart emas.
C++ tilida vektorlar yaratish. Birinchi navbatda vektorlar yaratish
uchun kutubxonasini bogʻlash kerak. Xuddi stek va navbat
konstruksiyasi kabi u ham quyidagicha e‘lon qilinadi:
vector Bundan tashqari vektorga boshlangʻich qiymatlar berishingiz
mumkin.
Masalan:
vector V = {7, 4, 3}; Vektor yacheykasiga murojaat qilishning ikkinchi usuli. Bilamizki, vektor yacheykasiga murojaat qilish uchun indekslardan
foydalanadi. Odatda biz ularni kvadrat qavslar [] bilan birgalikda
ishlatamiz.
Ammo C++ da
at() funksiyasi tufayli buni amalga oshirishning
yana bir usuli mavjud. Qavslar ichida biz murojaat qilishimiz kerak
boʻlgan katak indeksini koʻrsatishimiz kerak.
Bu amalda qanday ishlaydi:
vektor V = {1, 2, 3}; V.at(1) = 8; // ikkinchi element qiymatini oʻzgartiradi cout << V.at (1); // uni ekranda koʻrsatish Vektor uchun kataklar sonini qanday belgilash mumkin. Vektor
oʻlchamini har xil usulda belgilashingiz mumkin. Siz buni ishga
tushirish paytida ham qilishingiz mumkin yoki hatto dasturning oxirida
40
ham qilishingiz mumkin. Masalan, boshida vektor uzunligini
aniqlashning bir usuli:
return 0; 
} - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

|
Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. EshonqulovBog'liq ALGORITMLAR VA MA‟LUMOTLAR STRUKTURALARI return 0;
}
Berilgan masalaning kirish kattaligi n ekanligini aniqlash oson.
Qadamlar soni (n - 1). Shunday qilib, bir xil me‘yorda oʻlchash
kriteriyasi uchun vaqt murakkabligi O(n) dir.
Logarifmik oʻlchash kriteriyasi
bilan vaqt murakkabligi. Shu
nuqtada, baholanishi kerak boʻlgan amallarni ajratib koʻrsatish kerak.
Birinchidan, bu
taqqoslash
amallari. Ikkinchidan, oʻzgaruvchi
qiymatiga ta‘sir qiluvchi amallar (qoʻshish, koʻpaytirish, boʻlish,
ayirish). Oʻzlashtirish (ta‘minlash) amali hisobga olinmaydi, chunki ular
bir zumda amalga oshiriladi deb taxmin qilinadi.
Shunday qilib, ushbu masala uchta amal ajratilgan:
1)
i-qadamda
ni olamiz. Qadamlar soni
ta
boʻlgani uchun ushbu amalning murakkabligi
ga
tengdir.
2)
i++; i-qadamda
ni olamiz.
22
Ushbu holatda, quyidagicha yigʻindi hosil boʻladi:
∑
3)
result *=i; i-qadamda
( )
ni olamiz.
Ushbu holatda, quyidagi yigʻindi hosil boʻladi:
∑
( )
(∏
)
Agar biz barcha olingan qiymatlarni yigʻsak va n ning oʻsishi bilan
asta
sekin
oʻsadigan
atamalarni
bekor
qilsak,
(∏
)
biz yakuniy ifodasini olamiz.
Bir xil me‟yorda oʻlchash kriteriyasi
boʻyicha sigʻimning
murakkabligi
. Bu yerda hamma narsa oddiy. Oʻzgaruvchilar sonini
hisoblashingiz kerak. Agar topshiriq massivlardan foydalansa,
massivdagi har bir yacheyka oʻzgaruvchi hisoblanadi. Oʻzgaruvchilar
soni kirish kattaligiga bogʻliq boʻlmaganligi sababli, murakkablik O (1)
boʻladi.
Logarifmik oʻlchash kriteriyasi
ega boʻlgan sigʻimning
murakkabligi
. Bunday holda, siz xotira yacheykasida boʻlishi mumkin
boʻlgan maksimal qiymatni hisobga olishingiz kerak. Agar qiymat
aniqlanmagan boʻlsa (masalan,
operand boʻlganda), u holda
chegaraviy qiymati bor deb hisoblanadi.
Ushbu masalada qiymati n (i) dan oshmaydigan va n (result)
qiymatidan
oshmaydigan
oʻzgaruvchi mavjud. Shunday qilib,
ga teng.
2-misol.
Massiv elementlari yigʻindisi. Bir oʻlchovli massivning
barcha elementlari qiymatlari yigʻindisini hisoblaydigan quyidagi
algoritm bor deylik:
|
| |
Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov - bet 23

28
2-§. Ma'lumotlarning abstrak turlari va ma'lumotlar strukturalari
“Yomon dasturchilar kod haqida oʻylashadi. Yaxshi dasturchilar esa
ma‟lumotlar strukturasi va ularning aloqalari haqida oʻylashadi.”
Linus Torvalds, Linux yaratuvchisi.
Ma‟lumotlar strukturasi
(ing. data structure) - bu hisoblashda
turli xil bir tipli va (yoki) mantiqiy bogʻliq ma‘lumotlarni saqlash va
qayta ishlashga imkon beradigan dastur birligi. Ma‘lumotlarni qoʻshish,
izlash, oʻzgartirish va yoʻq qilish uchun ma‘lumotlar
tarkibi uning
interfeysini tashkil etadigan funksiyalar toʻplamini taqdim etadi.
―Ma‘lumotlar strukturasi‖ atamasining bir-biriga yaqin boʻlgan bir
nechta ma‘nolarini anglatuvchi variantlari mavjud:
-
Ma‘lumotlarning abstrakt turi;
-
Ma‘lumotlarning ba‘zi bir abstrakt turlarini realizatsiya qilish;
-
Ma‘lumotlar tipining nusxasi, masalan, aniq bir
roʻyxat
;
-
Funksional dasturlash kontekstida oʻzgarishlarda davom
etadigan noyob identifikator.
Turli xil versiyalar mavjud boʻlishiga qaramay, u norasmiy ravishda
ma‟lumotlar strukturasi
deb nomlanadi.
Ma‘lumotlar strutkturasi ma‘lumotlar turlari,
havolalar va ular
ustida amallar yordamida tanlangan dasturlash tilida shakllanadi.
Turli xil ma‘lumotlar strukturalari turli xil ilovalar uchun mos
keladi; ularning ba‘zilari ma‘lum vazifalar uchun tor ixtisoslashgan.
Masalan, B-daraxtlar odatda ma‘lumotlar bazalarini yaratishga yaroqli
boʻlsa, xesh jadvallar hamma joyda har xil lugʻatlarni
yaratish uchun
ishlatiladi, masalan, domen nomlarini kompyuterlarning internet-
manzillariga xaritalash uchun.
Dasturiy ta‘minotni ishlab chiqishda,
amalga oshirishning
murakkabligi va dasturlarning ishlash sifati ma‘lumotlar strukturalarning
toʻgʻri tanlanishiga sezilarli darajada bogʻliqdir. Ushbu tushuncha
dasturiy
ta‘minot
arxitekturasining
boshida
algoritmlar
emas,
ma‘lumotlar strukturalari joylashtirilgan rasmiy ishlab chiqish usullari
va dasturlash tillarini keltirib chiqardi. Ushbu
tillarning aksariyatida
29
ma‘lumotlar tuzilmalarini turli xil ilovalarda xavfsiz qayta ishlatishga
imkon beradigan modullikning bir turi mavjud. Java, C# va C++ kabi
obyektga yoʻnaltirilgan tillar ushbu yondashuvga misoldir.
Koʻpgina klassik ma‘lumotlar strukturalari dasturlash tillarining
standart kutubxonalarida taqdim etiladi yoki toʻgʻridan-toʻgʻri dasturlash
tillariga kiritilgan. Masalan, xesh jadvali ma‘lumotlar tuzilishi Lua, Perl,
Python, Ruby, Tcl va boshqa dasturlash tillariga kiritilgan boʻlib, C++
standart shablonlar kutubxonasida (STL) keng qoʻllaniladi.
Koʻpgina ma‘lumotlar tuzilmalari uchun
asosiy qurilish bloklari
massivlar, yozuvlar (C tilida strukturalar va Paskaldagi yozuvlar),
birlashmalar (C da union) va havolalardir.
Mavzu yuzasidan savollar - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

187
Qidiruv vazifalarida qidiruv satrni ―igna‖ (inglizchadan - "needle")
va qidiruv o'tkaziladigan satrni ―gʻaram‖ (ingliz tilidan - "haystack") deb
belgilash odat tusiga kirgan. Shuningdek, biz
qidirish olib boriladigan
alifboni Σ bilan belgilaymiz.
Primitiv algoritmning muvaffaqiyatsizligi.
Agar satrlar birdan
boshlab
raqamlangan deb hisoblasak, eng oddiy ―qo'pol kuch‖ (Brute
force) algoritmi (sodda algoritm) quyidagicha boʻladi:
for i=0...|haystack|-|needle|
for j=0...|needle|
if haystack[i+j + 1]<>needle[j]
then goto 1
output("Topildi: ", i+1)
1:
Eng oddiy qidirish algoritmi, eng yaxshisi, |haystack| - |needle| +1
taqqoslash;
agar
bir-biriga
o'xshashliklar
ko'p
bo'lsa,
tezlik
O(|haystack|·|needle|) ga tushadi.
Primitiv algoritm o'rtacha 2 soatlik taqqoslashda ishlayotgani
isbotlangan.
Bugungi kunda qismiy satrlarni qidirish
algoritmlarining xilma-
xilligi mavjud. Dasturchi bunday omillarga qarab, mosini tanlashi kerak.
1.
Optimallashtirish kerakmi yoki primitiv algoritm yetarlimi?
Jimlik boʻyicha, bu dasturlash tillarining standart kutubxonalari
amalga oshiradi.
2.
Foydalanuvchining "dushmanligi" - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

188
ikkita operativ xotirani tez taqqoslashga imkon beradi (masalan,
x86-da rep cmpsd). Bunday protsessorlarda ―needle‖ni
―haystack‖ bilan taqqoslaydigan algoritmni qo'llash juda qiziq -
albatta, hamma pozitsiyalarda emas.
5.
Alifbo o'lchami.
Ko'p algoritmlar (ayniqsa,
oxirigacha
taqqoslashga asoslangan), mos kelmaydigan belgi bilan bogʻliq
evristikaga ega. Katta alifbolarda ramzlar jadvali ko'p xotirani
egallaydi, kichik alifbolarda tegishli evristik samarasiz bo'ladi.
6.
“haystack”ni indekslash qobiliyati
. Agar mavjud bo'lsa,
qidiruv juda tezlashadi.
7.
Bir vaqtning o'zida bir nechta satrlarni qidirish kerakmi? Ba'zi
algoritmlarning
yon
xususiyatlari
(Axo-Korasik,
ikkilik
algoritm) bunga imkon beradi.
Qoida tariqasida, matn tahrirlovchisida
Boyer-Mur-Xorspul kabi
eng oddiy evristik algoritmni olish kifoya-hatto juda sekin kompyuter
ham bir soniya ichida qidirishni amalga oshira oladi.
Agar matn hajmi
gigabaytda o'lchanadigan bo'lsa yoki qidiruv ko'plab so'rovlarni
bajaradigan serverda ishlayotgan bo'lsa, siz eng muvaffaqiyatli
algoritmni tanlashingiz kerak bo'ladi. Masalan,
plagiatni aniqlash
dasturlari o'z ma'lumotlar bazasida saqlanadigan ko'plab hujjatlar orasida
qismiy satr qidirish algoritmlari yordamida onlayn tekshiruvlarni amalga
oshiradi.
Deykstra algoritmi - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

183
Uchlarga qiymat mos qo‗yish jarayonini oxirgi (
k
belgili) uchga
qiymat mos qo‗yilguncha davom ettiramiz. Grafning 1 belgili uchidan
(manbadan) chiqib uning ixtiyoriy
k
uchigacha (oxirgi uchigacha) eng
qisqa yo‗l uzunligi
k
bo‗ladi.
Oxirgi qadam.
Grafning oxirgi uchidan boshlab ajratilgan yoylar
yo‗nalishiga qarama-qarshi yo‗nalishda uning 1 belgili uchiga kelguncha
harakatlanib, natijada grafdagi 1 belgili uchdan ixtiyoriy
k
uchgacha eng
qisqa uzunlikka ega yo‗l(lar)ni topamiz. ■
1- m i s o l .
2- shaklda tasvirlangan orgrafda oltita uch (
}
6
,
5
,
4
,
3
,
2
,
1
{
V
) va o‗n bitta yoy bo‗lib, har bir yoy uzunligi uning
yoniga yozilgan. Ko‗rinib turibdiki, berilgan grafda manfiy uzunlikka
ega
)
3
,
5
(
yoy ham bor. Isbotlash mumkinki, bu grafda umumiy uzunligi
manfiy bo‗lgan sikl mavjud emas.
Yuqorida bayon qilingan Deykstra algoritmini berilgan grafga
qo‗llab, eng qisqa uzunlikka ega yo‗lni topish bilan shugʻullanamiz.
- rasm. SHahar jamoat transportida avtomatlashtirilgan yo’l xaqini elektron to’lash tizimi

|
- rasm. SHahar jamoat transportida avtomatlashtirilgan yo’l xaqini elektron to’lash tizimi
|
bet | 100/109 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 12,4 Mb. | | #254493 |
Bog'liq ИТТ darslik (2)19.3- rasm. SHahar jamoat transportida avtomatlashtirilgan yo’l xaqini elektron to’lash tizimi
ITT murakkab va qimmatli uskunalarni o’rnatilishini talab qiladi. Toshkent shahrida amalga oshirilayotgan loyihalar doirasidagi texnologiyalar va uskunalarining (induktiv, pezoelektrik va boshqa yo’l koplamining ichki qismida joylashtiriladigan transport detektorlari) qator kamchiliklari mavjud:
- uskunalarni o’rnatish va servisi qimmatligi;
- ishning ishonchliligi va o’lchovlarning aniqligi tashqi ta’sir etuvchilarga bog’liq (mexanik va iqlim);
- transport vositalarini turlari bo’yicha tavsiflash imkoni yo’qligi (yuk tashuvchi, yo’lovchilarni tashuvchi, yengil avtomobillar va shu kabilar);
- ko’p sonli detektorlarni o’rnatilishini talab etilishi tufayli loyiha qiymati o’sishi.
Muqobil yechim sifatida xozirga kunda yetakchi ilmiy markazlar va jahonni qator davlatlarining ishlab chiqaruvchilari tomonidan transport oqimini parametrlarining monitoringi o’tkazish va o’lchash vositalari sifatida zamonaviy raqamli videokameralar taklif qilinayapti. Ular O’zbekistonda ishlatilayotgan datchiklarga xos bo’lgan kamchiliklarga ega emas, chunki bir qancha quyidagi ustunliklari mavjud:
- avtomagistral ustida o’rnatilishi munosabati tufayli yo’l harakatiga to’sqinlik qilmaydi;
- yagona datchik yordamida bir nechta yo’laklar bo’yicha avtotransport vositalarining harakatini nazorat qilishni ta’minlaydi;
- yo’l harakati to’g’risida katta hajmda har xil ma’lumotlarni to’plashni ta’minlaydi;
- foydalanilayotganlarga nisbatan 2- 3 barobar arzon va uning o’rnatilishi ham ikki barobar arzon.
ITTni tadbiq qilishning xorijiy tajribalari shuni ko’rsatayaptiki, dasturni amaliyotga tadbiq etish katta harajatlar evaziga amalga oshadi va uni joriy etishda moliyalashtirish jarayoni juda ko’p mablag’ni talab etadi.
Respublikamizda intellektual transport tizimini tadbiq etish mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish kompleks dasturining asosiy qismi sifatida ko’rilishi lozim va quyidagi ishlarni bajarilishini talab etadi:
• ITTni tadbiq etishning strategik yo’nalishlari va yagona kompleks yondoshuvni shakllantirish transport majmuasini yagona informatsion muhiti doirasida amalga oshirilishi lozim;
• sozdatg’ sootvetstvuyuo’ie institutq, obespechivayuo’ie faolnoe vovlechenie razlichnqx zainteresovannqx struktur v deyatelg’nos7tg’ po vnedreniyu ITS;
|
| |
Jarayonlar - Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik instituti...

|
Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik instituti intellektual transport tizimlari darslik
|
bet | 18/109 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 12,4 Mb. | | #254493 |
Bog'liq ИТТ darslik (2)Jarayonlar. ITT tarkibidagi kichik tizimlar bir necha jarayonlarni o’z ichiga qamrab olgan. Har bir jarayon aniq (konkret) funktsiya va parametrlar bilan tasniflanadi va ular o’z navbatida kiruvchi va chiquvchi axborotlarga talabni belgilaydi xamda ma’lumotlarga ishlov berish uslubini aniqlaydi. Ayrim jarayonlarga kiruvchi ma’lumotlarga qo’yiladigan talablar, kiruvchi ma’lumotlar chastotasi, interfeyslar, ma’lumotlar uzatilishiga talablar va boshqalar. Axborotlarga ishlov berish talablari quyidagilardan iborat: ma’lumotlarga ishlov berish jarayonining shonchliligi va himoyalanganligi, foydalangan algoritmlarning xususiyatlari va b.
ITTning tayanch texnologiyalariga quyidagilar kiradi: transportda rejalashtirish jarayonini qo’llab-quvvatlash, yengil avtomobil xaydovchilarini axborot bilan ta’minlash, jamoat transportida yo’l xaqini elektron to’lov tizimida tashkil etish, jamoat transportini boshqarish, yuk tashuvchi transport vositalarida tashish jarayonini boshqarish va b.
Nazorat savollari
Telematika nima?
Jahon amaliyotida ITT iqtisodiy va ijtimoiy muammolari qanday?
ITT arxitekturasi deb nimaga aytiladi?
Mamlakatimizda ITT arxitekturasini qurish boʻyicha asosiy hujjat qaysi?
Axborot munosabatlari deb nimaga aytiladi?
Boshqaruv nuqtai nazaridan intellektual transport tizimiga qaysi ta'rifni berilishi mumkin?
ITTni tayanch texnologiyalari qaysi qatlamlardan tashkil topgan?
Axborotlarni uzatishda himoyalanganligi, mustaxkamligi va ochiqligi talablari qaysilar?
ITT funktsional arxitekturasi nimlarini belgilaydi?
ITTning tayanch texnologiyalariga qaysilar kiradi?
3.SHAHAR VA MINTAQALAR ITT ZAMONAVIY RIVOJLANISH DARAJASI
3.1. Mintaka (shahar) darajasidagi ITTning asosiy vazifalari
3.2. SHahar transporti tarmoqlari va tеxnik jihozlari
3.3. Yo’l harakati xavfsizligini tashkil etish va ta’minlash
vazifalari
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik instituti intellektual transport tizimlari darslik
|
O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI QARSHI FILIALI
Bajardi:Jo’rayev R
Tekshirdi: Yaxyayev S
AMALIY ISH-1
1 – Amaliy ish
Mavzu: AND, OR, NOT mantiqiy standart so’zlardan foydalanish
Ishdan maqsad:Talabalarda AND, OR, NOT mantiqiy stanndart so’zlardan
foydalanish va shu orqali relyatsion MB da ishlash ko‘nikmasini hosil qilish.
Masalaning qo’yilishi: AND, OR, NOT, IN, BETWEEN, LIKE operatoridan
foydalanib avvalgi mashg‘ulotlarda yaratilgan jadvallar ustida amallar bajarish.
Uslubiy ko`rsatmalar:
SQL tilida shart ifodalarini tuzish uchun solishtirish va mantiqiy operatorlardan
tashqari yana bir qator maxsus operatorlar qo’llaniladi. Bu operatorlar dasturlash
tillarida mavjud emas. Bu operatolar:
Misol: Imtihonlarda kamida bitta 2 yoki 3 baho olgan talabalarni identifikatorini
tanlab chiqarish so`rovi.
SELECT id st, mark FROM mark_st 26 WHERE mark IN (2,3) BETWEEN amali
maydon qiymatini berilgan intervalga kirganligini tekshirish uchun ishlatiladi.
Yuqoridagi natijani BETWEEN operatoridan foydalanib olish mumkin: SELECT
id_st, mark FROM mark_st WHERE mark BETWEEN 2 AND 3 Birorta xam 2, 3
olmagan talaba haqidagi ma‘lumotlar olish uchun NOT IN yoki NOT BETWEEN
ishlatiladi.
Misol:
Familiyalari A xarfi bilan boshlanuvchi talabalar ro‘yxatini tanlab olish. Bunday
xolatda LIKE operatoridan foydalanish qulay hisoblanadi.
LIKE operatori faqat simvolli maydonlar uchun qo’llaniladi va maydon qiymati
operatorda ko’rsatilgan namunaga mosligini tekshirish imkonini yaratadi. Namuna
quyidagi maxsus simvollardan tashkil topadi: _ (tagiga chizish belgisi) – bitta
ixtiyoriy simvolni bildiradi;
% (foiz belgisi) – ixtiyoriy miqdordagi simvollar
ketma – ketligini bildiradi.
SELECT id_st, surname FROM student WHERE surname LIKE 'A%' Ishni
bajarish tartibi.
1.Amaliy ishlarda yaratgan Kasalxona nomli Databasedan foydalanamiz va undagi
Ishchilar nomli tableni ko’ramiz; So’rov:select * from bolimlar.
|
Biotexnologiya Qishloq xo'jaligi - bet 11

2017 yil aprel
SAM Oliy darajadagi ilmiy maslahatchilar guruhi
22
Qishloq xo'jaligi biotexnologiyasida yangi texnikalar
Tushuntirish eslatmasi
va barcha texnikalar parallel ravishda katta yoki kamroq darajada hali ham qo'llanilayotganligi
sababli.
molekulyar mexanizmlar va/yoki shunga o'xshash yakuniy mahsulotlar ishlab chiqaradi
solishtirganda).
ayniqsa, NBT CBT va ETGM bilan birgalikda ishlatilishi mumkin;
o'quvchining NBT haqidagi tushunchasi va ularni keyingi taqqoslash, in
3 bir-biri bilan solishtiriladi; faqat taqqoslashlar tegishli va foydali bo'lganlar
(ya'ni faqat o'xshash usullardan
foydalanadilar).
NBT. CBT va ETGM ko'lamli qog'ozda NBT tavsifi so'roviga qo'shimcha ravishda tavsiflanadi, chunki
ularning tavsifi
eslatmani ishlab chiqish paytida. Bobda tasvirlangan barcha texnikalar emas
•
jadvallar. Bu farqlar ekspertlar o'rtasidagi muhokama natijalarini aks ettiradi
texnikalarni taqqoslash (4). 3-bobda CBT, ETGM va
•
mezonlar ko'lamli qog'ozda tasvirlangan. Jadvallarning birinchi to'plami NBTni CBT bilan, ikkinchisi esa
NBTni ETGM bilan taqqoslaydi. Ko'rsatkich qog'ozidagi shartlar va mezonlar to'plami bilan ushbu
hujjatdagi shartlar o'rtasida ba'zi farqlar mavjud
dalillarni tekshirish metodologiyasi, havolalar va lug'at.
kirish (1), ushbu xulosa (2), texnikaning tavsifi (3) va
Eslatma bir qator asosiy boblarga bo'lingan, shu jumladan
jadvallar to'plami. Ikkala jadval to'plami texnikani quyidagiga muvofiq taqqoslaydi
•
- rasm. Toshkent shahrida harakat xavfsizligini boshqarish

|
- rasm. Toshkent shahrida harakat xavfsizligini boshqarish
|
bet | 99/109 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 12,4 Mb. | | #254493 |
Bog'liq ИТТ darslik (2)19.2- rasm. Toshkent shahrida harakat xavfsizligini boshqarish
Ushbu loyihalar- muhim va printsipial ahamiyatiga ega chunki ular davlatimiz transport sektorini intellektuallashtirish yo’lida tavakkalchilik va muammolarni baholashgi imkon beradi va intellektual transport tizimini samarali tadbiq qilish jarayoniga to’siq qiluvchi sabablarini tizimli aniqlashga yordam beradi.
«Toshshahartransxizmat» AJ “Toshkent shahrida yo’lovchilarni tashishni avtomatlashtirilgan boshqarish tizimi” loyihasi joriy etildi, uning asosiy maqsadi avtobuslarni marshrutlarda boshqarishni avtomatlashtirish evaziga hisob-kitob, nazorat, monitoring va boshqarish ishlarini samaradorligi oshirishdan iborat. Ushbu loyihaga «Toshshahartransxizmat» AJ tomonidan umumiy hisobda 920 mln. so’m harajat qilindi. Loyiha tadbiq etilgandan so’ng birinchi bosqichda 2017 yil yanvarg’- avgust oylari ichida iqtisodiy samara taxminan 1,3 mlrd so’mni tashkil qildi. Ushbu samara quyidagi ko’rsatkichlar o’zgarishi tufayli olindi:
• transport vositalarning umumiy bosib o’tgan masofa 8,0-10,0% kamaydi;
• transport korxonalarining doimiy harajatlari 1,0-3,0% qisqardi;
• yoqilg’ini sarfi 5,0-10,0% kamaydi;
• tashish tannarxi 0,5-1,0% kamaydi.
Umuman tashuvchi korxonalarning daromadlari o’rtacha hisobda 2,0-4,0% gacha oshdi. Ikkinchi tadbiq etilgan loyiha- Toshkent shahrida harakat xavfsizligini boshqarish kompyuter tizimi Loyiha bo’yicha poytaxtimizning asosiy va yirik chorraxalarida 160 avtomatik yo’l komplekslari o’rnatildi, ularning tarkibida kecha-kunduz rejimida bir vaqtda ishlaydigan svetoforlar va videokameralar mavjud. Videokuzatuv kameralari avtomobillar tezliklarini oshirganligini, svetoforning taqiqlovchi chirog’ida harakatlanish, taqiqlangan joylarda to’xtab turish kabi qoidalar buzilganini aniqlashga yordam beradi.
Hozirgi kunda «Toshshahartransxizmat» AJda shahar jamoat transportida avtomatlashtirilgan yo’l xaqini to’lash tizimi loyihasi tadbiq etilmoqda. Ushbu tizim bank tizimi bilan integrallashgan va barcha to’lov jarayonlarni Uzcard kartochkasi yordamida amalga oshiradi. Tizim birinchi bosqichda Toshkent shahrida keyinchalik Samarqand undan keyin esa butun respublika bo’yicha joriy etiladi. Loyihaning qiymati Toshkent shahri uchun- taxminan 30 mln. AQSH dollari (77,9 mlrd.sumov).
|
| |