Mukammal raqobat. Nomukammal raqobat va uning asosiy ko`rinishlari

|
Mukammal raqobat. Nomukammal raqobat va uning asosiy ko`rinishlari
|
bet | 4/4 | Sana | 10.06.2024 | Hajmi | 29,03 Kb. | | #262319 |
Bog'liq 25-mavzu. Bоzоr iqtisоdiyotida raqоbat. Reja Kirish Raqobatnin3. Mukammal raqobat. Nomukammal raqobat va uning asosiy ko`rinishlari
Nomukammal raqobat - alohida ishlab chiqaruvchilar o'zlari ishlab chiqaradigan mahsulot narxini nazorat qilish imkoniyatiga ega bo'lgan sharoitdagi raqobat. Mukammal raqobat bozori modelidan farqli o'laroq, mavhum bo'lgan va real hayotda amalda mavjud emas, faqat nazariy jihatdan, nomukammal raqobat bozori deyarli hamma joyda uchraydi. Eng real bozorlar zamonaviy iqtisodiyot Bu nomukammal raqobat bozorlari. Nomukammal raqobat belgilari: sanoatga kirish uchun to'siqlarning mavjudligi; mahsulotni farqlash; · sotishning asosiy ulushi bir yoki bir nechta yetakchi ishlab chiqaruvchilar hissasiga to‘g‘ri keladi; Mahsulotlar narxini to'liq yoki qisman nazorat qilish qobiliyati. Nomukammal raqobat sharoitida firmaning muvozanati (ya'ni, MC = MR bo'lganda) o'rtacha xarajat minimal darajaga etmaganda va narx o'rtacha narxdan yuqori bo'lganda paydo bo'ladi: (MC=MR)< AC < P Nomukammal raqobat bozorlariga ko'plab misollar mavjud. Jumladan, yetakchi Coca-Cola va Pepsi kompaniyalari yetakchiligidagi gazlangan ichimliklar bozori, avtomobil bozori (Toyota, Honda, BMW va boshqalar), bozor. maishiy texnika va elektronika (Samsung, Siemens, Sony) va boshqalar. Nomukammal raqobatning monopoliya, oligopoliya va monopolistik raqobat kabi turlari mavjud. Jadval 1. Nomukammal raqobatning bozor tuzilmalarining turlari Nomukammal raqobat bozorlarining turlari Ishlab chiqaruvchilar soni Mahsulotning farqlanish darajasi Narxlarni nazorat qilish darajasi Bozorga kirishdagi to'siqlar Monopolistik raqobat Ko'p sonli firmalar Turli xil mahsulotlar Nisbatan kichik Oligopoliya Kam miqdordagi firmalar Yagona mahsulotlar yoki kichik farqlar bilan Qisman Monopoliya Bitta firma O'rnini bosmaydigan monoton mahsulotlar Nomukammal raqobatning umumiy xususiyatlari Haqiqiy bozorlarning katta qismi nomukammal raqobat bozorlaridir. Ular raqobat va shuning uchun o'z-o'zini tartibga solishning o'z-o'zidan paydo bo'ladigan mexanizmlari (bozorning "ko'rinmas qo'li") ularga nomukammal ta'sir ko'rsatganligi sababli o'z nomlarini oldilar. Xususan, iqtisodiyotda ortiqcha va taqchillikning yo'qligi tamoyili aynan nimadir. Bu bozor tizimining samaradorligi, mukammalligidan dalolat beradi. Ayrim tovarlar ortiqcha, ba'zilari esa kam bo'lishi bilanoq, iqtisodiyotning barcha mavjud resurslari faqat kerakli miqdorda zarur tovarlar ishlab chiqarishga sarflanadi, deb ta'kidlab bo'lmaydi. Nomukammal raqobatning asosiy shartlari quyidagilardan iborat: 1. alohida ishlab chiqaruvchilarning muhim bozor ulushi; 2. sanoatga kirishda to'siqlarning mavjudligi; 3. mahsulotlarning heterojenligi; 4. bozor ma'lumotlarining nomukammalligi (noadekvatligi). Keyinchalik ko'rib chiqamizki, bu omillarning har biri alohida-alohida va ularning barchasi birgalikda bozor muvozanatining talab va taklif tengligi nuqtai nazaridan og'ishiga yordam beradi. Shunday qilib, ma'lum bir mahsulotning yagona ishlab chiqaruvchisi (monopolist) yoki o'zaro til biriktiruvchi yirik firmalar guruhi (kartel) mijozlarni yo'qotish xavfisiz yuqori narxlarni ushlab turishga qodir - ularda bu mahsulotni olish uchun boshqa joy yo'q. Mukammal raqobat sharoitida bo'lgani kabi, nomukammal bozorlarda ham u yoki bu bozorni ushbu toifaga tasniflash imkonini beradigan asosiy mezonni ajratib ko'rsatish mumkin. Nomukammal raqobat mezoni talab egri chizig'ining pasayishi va firma ishlab chiqarish hajmining oshishi bilan baholanadi. Ko'pincha boshqa formuladan foydalaniladi: nomukammal raqobat mezoni firma mahsulotlariga talab egri chizig'ining (D) manfiy qiyaligi hisoblanadi. Shunday qilib, agar mukammal raqobat sharoitida firma ishlab chiqarish hajmi narx darajasiga ta'sir qilmasa, nomukammal raqobat sharoitida bunday ta'sir ko'rsatadi. Ushbu naqshning iqtisodiy ma'nosi shundaki, firma nomukammal raqobat sharoitida faqat narxlarni pasaytirish orqali katta hajmdagi mahsulotlarni sotishi mumkin. Yoki boshqa yo'l bilan aytganda: firmaning xatti-harakati butun sohada muhim ahamiyatga ega. Haqiqatan ham, mukammal raqobat sharoitida firma qancha mahsulot ishlab chiqarmasin, narx bir xil bo'lib qoladi, chunki uning hajmi bozorning umumiy sig'imi bilan solishtirganda arzimas darajada kichikdir. Mini-nonvoyxona ikki baravar ko'payadimi, uni bir xil darajada ushlab turadimi yoki non pishirishni butunlay to'xtatadimi, Rossiya oziq-ovqat bozoridagi umumiy vaziyat hech qanday tarzda o'zgarmaydi va non narxi o'z qiymatini saqlab qoladi. Aksincha, ishlab chiqarish hajmlari va narx darajasi o'rtasidagi bog'liqlikning mavjudligi to'g'ridan-to'g'ri firmaning bozor nuqtai nazaridan muhimligini ko'rsatadi. Aytaylik, AvtoVAZ "Jiguli" ta'minotini ikki baravar kamaytirsa, unda etishmovchilik bo'ladi avtomobillar va narxlar oshadi. Nomukammal raqobatning barcha turlari bilan ham shunday. Yana bir savol shundaki, kompaniyaga nafaqat o'lcham, balki boshqa omillar, xususan, mahsulotlarning o'ziga xosligi ham ahamiyat berishi mumkin. Ammo ishlab chiqarish hajmi va narx darajasi o'rtasidagi bog'liqlik, agar u haqiqatan ham nomukammal raqobat bozori bo'lsa, doimo kuzatiladi. Sof (mukammal) raqobat - bu standart, bir xil tovarlarni ishlab chiqaruvchi juda ko'p sonli firmalar o'zaro ta'sir qiladigan bozorda yuzaga keladigan raqobat. Bunday sharoitda har qanday firma bozorga kirishi mumkin, narx nazorati mavjud emas. Sof raqobat bozorida hech bir xaridor yoki sotuvchi tovarlarning joriy bozor narxlari darajasiga katta ta'sir ko'rsatmaydi. Sotuvchi bozor narxidan yuqori narx so'ra olmaydi, chunki xaridorlar o'zlariga kerakli miqdordagi tovarlarni erkin sotib olishlari mumkin. Bunda, birinchidan, biz bug'doy kabi ma'lum bir mahsulot bozorini nazarda tutamiz. Ikkinchidan, barcha sotuvchilar bozorda bir xil mahsulotni taklif qilishadi, ya'ni. xaridor turli sotuvchilardan sotib olingan bug‘doydan birdek qanoatlanadi va barcha xaridorlar va sotuvchilar bozor holati haqida bir xil va to‘liq ma’lumotga ega bo‘ladilar. Uchinchidan, yakka tartibdagi xaridor yoki sotuvchining harakatlari bozorga ta'sir qilmaydi. Bunday bozorning ishlash mexanizmini quyidagi misolda ko'rsatish mumkin. Agar talabning oshishi natijasida bug'doy narxi ko'tarilsa, dehqon o'z ekinlarini kengaytirish bilan javob beradi. Keyingi yil. Xuddi shu sababga ko'ra, boshqa fermerlar ham, ilgari buni qilmaganlar ham katta maydonlarga ekishadi. Natijada bozorda bug‘doy taklifi oshadi, bu esa bozor narxining pasayishiga olib kelishi mumkin. Agar shunday bo'ladigan bo'lsa, unda barcha ishlab chiqaruvchilar, hatto bug'doy maydonlarini kengaytirmaganlar ham uni arzonroq narxda sotishda muammolarga duch kelishadi. Shunday qilib, sof raqobat bozori (yoki mukammal) - bu bir xil mahsulot uchun bir vaqtning o'zida bir xil narx belgilanadi, buning uchun: · iqtisodiy munosabatlar ishtirokchilarining cheklanmagan soni va ular o'rtasidagi erkin raqobat; Har qandayiga mutlaqo bepul kirish iqtisodiy faoliyat jamiyatning barcha a'zolari; ishlab chiqarish omillarining mutlaq harakatchanligi; kapital harakatining cheksiz erkinligi; · bozorning daromad darajasi, talab, taklif va boshqalar haqida mutlaq xabardorligi. (prinsipni amalga oshirish mantiqiy xulq-atvor bozor sub'ektlari (daromadlarning o'sishi natijasida shaxsiy farovonlikni optimallashtirish) to'liq ma'lumotsiz mumkin emas); · bir xil nomdagi tovarlarning mutlaq bir xilligi (tovar belgilarining yo'qligi va boshqalar); tanlov ishtirokchilarining hech biri boshqasining qaroriga iqtisodiy bo'lmagan usullar bilan bevosita ta'sir o'tkaza olmaydigan vaziyatning mavjudligi; · erkin raqobat jarayonida narxlarning o'z-o'zidan belgilanishi; · bozor faoliyatiga monopoliyaning (bitta ishlab chiqaruvchining mavjudligi), monopsoniyaning (bitta xaridorning mavjudligi) va davlatning aralashmasligining yo'qligi. Biroq, amalda, bu shartlarning barchasi mavjud bo'lgan vaziyat bo'lishi mumkin emas, shuning uchun bepul va mavjud emas mukammal bozor. Ko'pgina real bozorlar monopolistik raqobat qonunlari asosida ishlaydi. Musobaqa ishtirokchilar o'rtasidagi kurashdir iqtisodiy faoliyat boshiga Yaxshiroq sharoitlar ishlab chiqarish va marketing. Mukammal va nomukammal raqobatni farqlang. Mukammal raqobat resurslar va tovarlarning to'liq harakatchanligi (harakatchanligi) bilan to'liq bozor ma'lumotlariga ega bo'lgan va bir-biriga o'z xohish-irodasini yuklay olmaydigan mutlaqo bir xil mahsulotlarning ko'plab sotuvchilari va xaridorlari mavjudligini anglatadi. Mukammal raqobat bozori aslida mavhumlikdir, chunki haqiqiy bozorlardan kamida bittasi tasvirlangan mohiyatga mos kelishi dargumon. Agar shartlardan kamida bittasi buzilgan bo'lsa, unda nomukammal raqobat. Nomukammal raqobat bozorlarida nomukammallik darajasi (ya'ni, o'z shartlarini o'zi belgilash qobiliyati) bozor turiga bog'liq. Raqobat nuqtai nazaridan bozorning to'rtta asosiy modeli (tuzilmasi) mavjud: bular sof raqobat, sof monopoliya, monopolistik raqobat va oligopoliya (oxirgi uchtasi nomukammal raqobat). Sof raqobat ko'pligi bilan ajralib turadi bir hil (bir xil) mahsulot ishlab chiqaruvchi firmalar, bozorda har bir firmaning ulushi juda kichik, shuning uchun ular narxga ta'sir eta olmaydi, bozorga kirishda hech qanday to'siqlar yo'q. Misollar hukmronligi ostidagi qishloq xo'jaligi mahsulotlari bozorlarini o'z ichiga oladi fermer xo'jaliklari, valyuta bozorlari, chunki ulardagi shartlar mukammal raqobat bozori sharoitlariga yaqin. Sof monopoliya sanoatda ishlab chiqaruvchi faqat bitta firma mavjudligini bildiradi noyob mahsulot, uning o'rnini bosadiganlar yo'q; sanoatga kirish haqiqatda bloklangan, firmaning narx ustidan nazorati sezilarli, bozor sharoitida mumkin bo'lgan maksimal. Masalan, gaz, suv, elektr energiyasi, transport, kommunal xizmatlar. Ushbu sohalarning u yoki bu sohasiga yangi ishtirokchilarning kirishi uchun to'siqlar amalda engib bo'lmaydi. Monopoliya tabiiy va sun'iy bo'lishi mumkin. Tabiiy monopoliya yoki mahsulot ishlab chiqarish noyoblikni talab qilganda yuzaga keladi tabiiy sharoitlar, yoki sanoatda bir nechta ishlab chiqaruvchilarning mavjudligi amaliy bo'lmagan hollarda. Ishlab chiqaruvchilarning til biriktirishi natijasida sun’iy monopoliya vujudga keladi. Sof monopoliya bilan bir qatorda, shuningdek, mavjud sof monopsoniya. Bozorda faqat bitta xaridor mavjud bo'lganda paydo bo'ladi. Monopoliya sotuvchiga, monopsoniya esa xaridorga foyda keltiradi. Sohada bitta sotuvchi va bitta xaridor bo'lsa, ikki tomonlama monopoliya ham mavjud. Bunday holat, masalan, harbiy mahsulotlar ishlab chiqarishda, bitta ishlab chiqaruvchi kompaniya va ushbu mahsulotning bitta mijozi - davlat mavjud bo'lganda mumkin. U vaziyatni hisobga oladi ichki bozor. Biroq, sof monopoliya va sof monopsoniya juda kam uchraydi. Monopolistik raqobat tabaqalashtirilgan mahsulotlarni ishlab chiqaruvchi ko'plab firmalar bilan tavsiflanadi. Differentsial mahsulotlar- bular bir xil ehtiyojni qondiradigan, lekin sifati, markasi, qadoqlanishi bo'yicha farq qiladigan mahsulotlar; sotishdan keyingi xizmat va h.k. Har bir firmaning bozor ulushi kichik, kirish to'siqlari osonlik bilan yengib chiqiladi va alohida firmaning narxlarga ta'sir qilish imkoniyati juda cheklangan. Masalan, kiyim-kechak, poyabzal, kitoblar ishlab chiqarish, chakana savdo va boshqalar. Oligopoliya bozorda bir xil yoki tabaqalashtirilgan mahsulot ishlab chiqaradigan firmalar kam (bir necha) mavjudligini, bozorda har bir firmaning ulushi salmoqli, tarmoqqa kirish qiyinligini bildiradi. Oligopoliya alohida firmaning tovarlar va narxlarga sezilarli ta'siri bilan tavsiflanadi kuchli o'zaro bog'liqlik firmalarning bozordagi xatti-harakatlarida. Masalan, metallurgiya sanoati, avtomobilsozlik, maishiy texnika ishlab chiqarish. Nomukammal raqobatga, monopolistik va oligopolistik tuzilmalarga o'tish sodir bo'ldi bozor iqtisodiyoti 19-asrning oxirida. raqobatning o'zi natijasida ishlab chiqarish va kapitalning kontsentratsiyasi va markazlashuviga asoslangan. Monopoliyaning paydo bo'lishining sabablari quyidagilardan iborat: O'lchov effekti: natijada mavjud tabiiy monopoliyalar- bitta firmaning mavjudligi iqtisodiy jihatdan oqilona bo'lgan tarmoqlar, chunki mahsulot bir firma tomonidan bir nechta firmalar tomonidan ishlab chiqarilganidan ko'ra o'rtacha arzonroq xarajatlar bilan ishlab chiqarilishi mumkin; Ilmiy-texnika taraqqiyoti, ya'ni. rivojlanish yangi mahsulotlar, texnologiya va boshqalar; Ba'zi ishlab chiqarish resurslariga mutlaq egalik qilish, masalan, barcha neft konlari ustidan nazoratni o'rnatish; Firmaga davlat tomonidan berilgan eksklyuziv huquqlar.
Xulosa
Maksimal foyda olishga intilayotgan monopoliyalar ishlab chiqarishni qisqartirishi va tovarlar narxini oshirishi mumkin, bu esa xaridorlar va butun jamiyat manfaatlariga ziddir. Raqobatbardosh bozor muhitidan ehtiyot bo'lish kerak sof monopoliya yoki oligopoliya. Bunga davlatning aralashuvi, monopoliyaga qarshi siyosat olib borish orqaligina erishish mumkin. Monopoliyaga qarshi siyosat kichik va o'rta biznesni qo'llab-quvvatlash, taqsimlashni o'z ichiga oladi ilmiy va texnik ma'lumotlar, xorijiy firmalar tomonidan raqobatning oqilona chegaralarida faraz qilish, monopoliyaga qarshi qonunlarni qabul qilish va amalga oshirish. Birinchi monopoliyaga qarshi qonunlardan biri 1890 yilda AQShda paydo bo'lgan (Sherman qonuni). Monopoliyaga qarshi qonun ikki asosiy sohani qamrab oladi: Sanoat tarkibini tartibga soladi - bozor ulushi bir firma tomonidan nazorat qilinadi va birlashishlar firmalar, birinchi navbatda gorizontal(bitta sanoatda) va vertikal(xom ashyoni qazib olishdan uni qayta ishlash va etkazib berishgacha bo'lgan texnologik zanjir bo'ylab). tayyor mahsulotlar iste'molchi); quvg'inlar adolatsiz raqobat, masalan, narxlar bo'yicha til biriktirish, nomzodlar orqali bir kompaniyaning aktivlarini boshqa kompaniya tomonidan sotib olish va hokazo.
A D A B I YO T L A R
O’zbekistоn Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Оliy Majlisga Murоjaatnоmasi // “Xalq so’zi”, 2018 yil, 29 dekabr . № 271-272 (7229-7230).
Mirziyoyev yo’li. O’zbekistоn yetakchisining 10 ta asоsiy islоhоti. O’zbekistоn strategiyasi. Ijtimоiy tahliliy jurnal. №2, 2018. – 8-9-b.
O’zbekistоn Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Birlashgan Millatlar Tashkilоti Bоsh Assambleyasining 72-sessiyasidagi nutqi. 2017 yil 19 sentyabr .
To’laganоv Sh. “Baxt indeksi”: eng baxtli mamlakatlar saralari ichida O’zbekistоn bоr. – http://uza.uz/oz/society/bakht-indeksi-eng-bakhtli-mamlakatlar-saralari-ichida-uzbekis-15-03-2018
O’zbekistоn Respublikasini yanada rivоjlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida. 2017 yil 7 fevral , PF-4947-sоn. Qоnun hujjatlari ma`lumоtlari milliy bazasi, 31.07.2018 y., 06/18/5483/1594.
2017-2021 yillarda O’zbekistоn Respublikasini rivоjlantirishning beshta ustuvоr yo’nalishi bo’yicha harakatlar strategiyasini “Faоl tadbirkоrlik, innоvatsiоn g’оyalar va texnоlоgiyalarni qo’llab-quvvatlash yili”da amalga оshirishga оid davlat dasturi to’g’risida.. № PF-5308. 22.01.2018. Qоnun hujjatlari ma`lumоtlari milliy bazasi, 25.05.2018 y., 06/18/5447/1269-sоn.
Mirziyoyev Sh.M. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”. T- “O`zbekiston”-2017 y.
Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon, demokratik O`zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz” T- “O`zbekiston”-2016 y.
Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligini garovi” .T- “O`zbekiston”-2017 y.
Mirziyoyev Sh.M. “Tanqidiy tahlil qat`iy tartib – intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo`lishi kerak”. T- “O`zbekiston”-2017 y.
A. O’lmasov. A.Vahobov. «Iqtisodiyot nazariyasi” (darslik) T. “Iqtisod va moliya”. 2014 y
T. Jo’rayev. D.Tojiboyeva. «Iqtisodiyot nazariyasi» (o’quv qo’llanma).T. “Fan va texnologiyalar” 2014 y.
T. Jo’rayev. D.Tojiboyeva. «Iqtisodiyot nazariyasi» (ko’rgazmali va tarqatma materiallar).T. “Fan va texnologiyalar” II-qism. 2013 y.
Ch. Jumayev., N. Safarov «Iqtisodiyot nazariyasi». O’quv qo’llanma. T. “Tafakkur”, 2009.
O’lmasov A ., A. Vaxabov. “Iqtisodiyot nazariyasi” T, “Sharq” nashriyoti, 2006 yil.
|
| |