Termiz davlat universiteti iqtisodiyot va turizm fakulteti

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot va turizm fakulteti
|
bet | 1/3 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 337,94 Kb. | | #102038 | Turi | Referat |
Bog'liq Korxonalar faoliyatning iqtisodiy samaradorligi uni tavsiflovchi ko’rsatkichlar va iqtisodiy samaradorlik darajadasini oshirish
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI IQTISODIYOT VA TURIZM FAKULTETI
IQTISODIYOT TA’LIM YO`NALISHI 4–BOSQICH 420-GURUH TALABASI QUDRATOV ISOQNING NING
KORXONA IQTISODIYOTI FANIDAN
REFERATI
Mavzu: Korxonalar faoliyatning iqtisodiy samaradorligi uni tavsiflovchi ko’rsatkichlar va iqtisodiy samaradorlik darajadasini oshirish
Reja:
1. Korxona faoliyati iqtisodiy samaradorligini mohiyati.
2.Korxonaning iqtisodiy samaradorligini oshirish yo'llari va omillari.
3.Korxona faoliyati iqtisodiy samaradorligining ko’rsatkichlari va hisoblash.
Xulosa
Foydalanilgan adabyotlar
1.Korxona faoliyati iqtisodiy samaradorligini mohiyati.
Korxona faoliyatiningiqtisodiy samarasi bu tashkilotning har qanday ko'rsatkichlarini yaxshilaydigan har qanday hodisani amalga oshirish natijasida olingan yakuniy iqtisodiy natijadir. Natija mutlaq ko'rsatkich bo'lib, pul birliklari bilan o'lchanadi. Umuman olganda, effekt olish har qanday xarajatlarni dastlabki amalga oshirishni, so'ngra tadbirni amalga oshirishdan qo'shimcha daromad olishni o'z ichiga oladi. Iqtisodiy samaraning o'zi - bu qo'shimcha daromadlar ketma-ketligi, moddiy, ishchi kuchi xarajatlarining pasayishi, ishlab chiqarish hajmining oshishi yoki mahsulot sifatining narx bilan ifodalangan qo'shimcha daromadlari. Natijani uni olish xarajatlari bilan o'zaro bog'lash muhimdir. Shuning uchun effektning absolyut kattaligidan tashqari, uning nisbiy kattaligini ham bilish kerak.
Iqtisodiy samaradorlik - bu iqtisodiy samaradorlik va ushbu samarani keltirib chiqaradigan xarajatlar nisbati bilan belgilanadigan ko'rsatkich. Shunday qilib, samaradorlik rentabellik darajasini belgilaydi. Ushbu ko'rsatkich nisbiy bo'lganligi sababli, uni mavjud qoidalar bilan yoki boshqa variantlar bilan taqqoslash uchun foydalanish mumkin.
Umuman olganda, tadbirni amalga oshirishning rentabelligi uchta holat bilan belgilanadi:
1) tadbir xarajatlari - ular minimal darajada harakat qilishlari kerak;
2) amalga oshirish samarasi - u maksimal darajada harakat qilishi kerak;
3) effekt olinadigan davr.
Iqtisodiy samaradorligini o'lchashga qarab, yangi texnika va texnologiyalarni sotib olish uchun kapital qo'yilmalar, loyihaga (investitsiyalarga) kiritilgan mablag'lar va boshqalar xarajatlar sifatida ishlatilishi mumkin.
Kapital qo'yilmalar - bu kompaniyaning asosiy vositalarini yangilash va ko'paytirishga yo'naltirilgan pul ko'rinishidagi mablag'lar (xarajatlar).
Investitsiyalar - bu moliya nuqtai nazaridan birmuncha kengroq tushuncha, chunki investitsiyalar bu daromad olish uchun iqtisodiy faoliyatga qo'yiladigan mablag'larning (xarajatlarning) barcha turlari.
Yuqoridagilar bilan bog'liq holda, effekt uni olish uchun amalga oshirilgan faoliyatning xususiyatiga qarab turlicha hisoblanadi. Effektni hisoblashning umumiy formulasi yo'q. Ushbu ta'sirning manbai aniqlanganligi sababli aniqlanadi.
Agar hisob-kitoblarda voqea sodir bo'lganidan yillik effekt olinadigan bo'lsa va bu odatda yillik bo'lsa, chunki moliyaviy yil korxonaning bir turdagi aylanmasi davri bo'lsa, unda samaraning umumiy miqdorini olish uchun bu effektni keltirgan yillar soniga ko'paytiriladi.
Korxona faoliyati iqtisodiy samaradorligi har bir korxona faoliyatining eng asosiy vazifasi hisoblanadi. U xo’jalik yuritishning sifat va miqdor ko’rsatkichlarini, shuningdek, buyumlashgan va jonli mehnat xarajatlari hamda olingan natijalar o’rtasidagi munosabatni ifodalaydi. Afsuski, bozor sharoitlarida -samaradorlik’ tushunchasi, garchi, daromad olish, xarajatlarni kamaytirish, mehnat samaradorligining o’sishi, fond qaytimi, rentabellik va hokazolar samaradorlik tabiatiga mos kelib, bozor iqtisodiyoti talablariga zid kelmasa-da, baho, foyda, daromad, xarajat kabi tushunchalarga qaraganda kam qo’llanilmoqda. Samarali ishlash degani o’z mohiyatiga ko’ra, mo’ljallangan (rejalashtirilgan) foydani olish, noishlab chiqarish xarajatlari va yo’qotishlarni kamaytirish, ishlab chiqarish quvvatlari va ishchi kuchidan yaxshiroq foydalanish, mehnat samaradorligini oshirish, ishlab chiqarilayotgan mahsulotning sifatini yaxshilashni anglatadi. “Samara”, “samaradorlik’, “ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlik’ kabi tushunchalarning orasidagi farqni anglab olish zarur. “Samara – ishlab chiqarilayotgan mahsulot (ish, xizmat), foyda va daromad hajmini oshirish, mahsulot tannarxini kamaytirish, sifatsiz mahsulot ishlab chiqarishni kamaytirish yoki umuman, yo’q qilish bilan bog’liq bo’lgan korxona faoliyatining ijobiy natijalaridir. Bu yutuqlar natural shaklda ishlab chiqarish samarasini, pul shaklida esa iqtisodiy samarani tavsiflaydi. Samaradorlik, avvalo, korxona faoliyatining sifat jihatlarini tavsiflovchi tushunchadir. U “samara” toifasidan kelib chiqadi hamda unga qaraganda murakkab va majmua tavsifiga ega”. Samaradorlik chora sifatida ko’plab texnik, iqtisodiy, loyiha va xo’jalik qarorlarini avvaldan belgilab beradi. Korxona o’zining xo’jalik, ilmiy-texnik va investitsion siyosatini belgilashda samaradorlikdan kelib chiqadi. Iqtisodiy samaradorlik samaradorlikka qaraganda bir muncha tor ma‘noni anglatadi. U qabul qilinayotgan qarorlarning xo’jalik yuritishda maqsadga muvofiqligini tavsiflaydi hamda barcha hollarda samaraning unga erishish uchun ketgan xarajatlar(ishlab chiqarish resurslari)ga nisbati sifatida aniqlanadi. Xarajatlar qanchalik kam bo’lsa (mahsulot sifatiga ta‘sir qilmagan holda), samara shunchalik ortadi, demak, iqtisodiy samaradorlik ham ortadi. Ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlik ishlab chiqarish samaradorligini mehnat sharoitlarini, uning ijodkorlik mazmunini boyitish, aqliy va jismoniy mehnat o’rtasidagi farqni yo’qotishni inobatga olgan holda tavsiflaydi. Ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlik bir vaqtning o’zida, ishlab chiqarish samaradorligini kuchaytirish, korxonaning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi, shaxsning har tomonlama rivojlanishi va uning barcha qobiliyatlaridan foydalanishning sabab va natijasi hisoblanadi. Bevosita ijtimoiy samara, xodimlarning bilim va malakasi, tajriba va madaniyatining o’sishi, aholi sog’lig’ining yaxshilanishi va umr ko’rishining uzayishida aks ettiriladi.
Korxona iqtisodiy samaradorligi ijtimoiy samaradorlikka nisbatan birlamchi hisoblanadi: iqtisodiy yutuqlar korxonaning ijtimoiy muammolarini hal qilishga yordamlashadi. Masalan, foydaning o’sishi, jamg’armalarning ortishi korxonaga ijtimoiy vazifalar doirasini kengaytirish va ularni hal qilish imkonini beradi. Biroq samaradorlik va uning asosiy ko’rsatkichi - foyda (daromad) o’z-o’zidan, avtomatik ravishda yuzaga kelmaydi. Turli korxonalarda samaradorlikka erishish uchun mavjud ishlab chiqarish quvvatlari va boshqa xususiyatlardan kelib chiqqan holda, turli vosita va yo’llardan foydalaniladi. Bunda vaqt omili, ya‘ni samaradorlikka qisqa yoki uzoq muddatlarda erishishni mo’ljallash, asosiy rollardan birini o’ynaydi. Masalan, korxona olayotgan foydasini qisqa vaqt mobaynida mahsulot sifatini yaxshilashni mablag’ bilan ta‘minlash, ishlab chiqarishni qayta qurollantirish va modernizasiya qilish, xodimlar malakasini oshirishga ajratilayotgan mablag’larni kamaytirish yo’li bilan ko’paytirishi mumkin. Uzoq muddatli rejalarda esa bu, foydaning kamayishiga va hattoki korxonaning bozordagi o’rnini yo’qotishi natijasida bankrotga uchrashiga olib kelishi mumkin. Xorijiy firma va korxonalar o’z faoliyatlarida samaradorlikka erishish uchun ishlab chiqarish texnika va texnologiyalariga e‘tiborni kuchaytirishdan tashqari, mahsulot sifatini oshirish va uni reklama qilishga alohida e‘tibor qaratmoqdalar. Masalan, Yaponiyaning “Omron” firmasi o’ziga “Barchaning yaxshi hayoti, yaxshi dunyo uchun” degan iborani shior qilib olgan. Amerikaning “Katerpiller” kompaniyasining shiori “Dunyoning har bir burchagida 48 soat xizmat ko’rsatish” bo’lsa, “Ribok” firmasi “Yaxshi bahodagi narx” iborasini shior qilib olgan. Bunday misollardan yana bir nechtasini keltirib o’tish mumkin. Yuqorida aytilganlardan kelib chiqadiki, samara va samaradorlik qotib qolgan kategoriyalar qatoriga kirmaydi hamda faqatgina pul ko’rinishida o’lchanmaydi. Samaradorlik va sifatli mehnat tufayli korxona birinchidan, o’zining iqtisodiy barqarorligi va bozordagi raqobatchilikka bardosh berishini ta‘minlaydi, ikkinchidan, o’z imidjini yaxshilaydi va hamkorlar bilan aloqalarini mustahkamlaydi, uchinchidan, xodimlarning iqtisodiy va ijtimoiy ahvolini yaxshilaydi. Demak, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish yo’llarini qidirish, xarajat va natijalarni to’g’ri solishtirish, mulkchilik shakli, qaysi tarmoqqa tegishliligi, hududiy joylashishi va faoliyat turidan qat‘inazar, har bir korxona uchun muhim vazifa hisoblanadi.
Korxonaning iqtisodiy samaradorligi bu uning umumiy samaradorligidir tijorat faoliyati, bu olingan mahsulot va sarflangan resurslarning nisbati bilan ifodalanadi. Iqtisodiy samaradorlik koeffitsientini olish uchun korxona rentabelligi va ishlatilgan resurslarning umumiy xarajatlari bilan o'zaro bog'liqlik zarur. Biznes-loyiha birinchi ko'rsatkich ikkinchi komponentdan oshib ketgan taqdirda samarali bo'ladi
|
| |