-jadval - Toshkent moliya instituti statistika

7.7-jadval.
Yanvar oyining birinchi yarmidagi kunlik oborot (mln.so’m)
-
Kunlar
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
13
|
14
|
15
|
Kunlik oborot
|
58
|
59
|
61
|
58
|
65
|
67
|
63
|
69
|
70
|
71
|
68
|
67
|
72
|
75
|
75
|
7.7-javdal ma’lumotlari asosida analitik tekislashni amalga oshiramiz. Vaqt ko’rsatkichlari oy kunlari bo’lganligi sababli, ularni quyidagicha belgilash kerakki,
t=0. Bu hisob-kitobni ancha osonlashtiradi. t=0 desak, tenglama : a0n=U bo’ladi,
bu erdan
a У
0 n
ва a1
t 2 yt
бу ердан а1
Уt .
t 2
Demak, Ut=a0+a1t tenglamadagi a0 va a1 parametrlarni aniqlash uchun,: U; Ut; t2
larni hisoblashimiz kerak
7.8-jadval ma’lumotlari asosida a0 va a1 parmetrlar qiymatini hisoblaymiz.
а У
0 n
996 66,53 ;
15
а Уt
1 t 2
330 1,18;
280
Endi olingan qiymatlarni o’z o’rniga qo’ysak, tenglama quyidagi ko’rinishga keladi:
Уt 66,53 1,18 t
t ning o’rniga aniq qiymatlarni qo’yib, У t
ning ko’rsatkichlarini hisoblaymiz:
7.8-jadval.
-
t
|
t2
|
U
|
Ut
|
Уt a0 а1t
|
-7
|
49
|
58
|
-406
|
58.27
|
-6
|
36
|
59
|
-354
|
59.45
|
-5
|
25
|
61
|
-305
|
60.63
|
-4
|
16
|
58
|
-232
|
61.81
|
-3
|
9
|
65
|
-195
|
62.99
|
-2
|
4
|
67
|
-134
|
64.17
|
-1
|
1
|
63
|
-63
|
65.35
|
0
|
0
|
69
|
0
|
66.53
|
1
|
1
|
70
|
70
|
67.71
|
2
|
4
|
71
|
142
|
68.89
|
3
|
9
|
68
|
204
|
70.07
|
4
|
16
|
67
|
268
|
71.25
|
5
|
25
|
72
|
360
|
72.43
|
6
|
36
|
75
|
450
|
73.61
|
7
|
49
|
75
|
525
|
74.79
|
Jami
|
280
|
996
|
-1689
+2019
|
998,00
|
|
|
|
+ 330
|
|
1. У t = 66,53+1,18•(-7)=66,53-8,26=58,27 mln.so’m
2. У t = 66,53+1,18•(-6)=66,53-7,08=59,45 mln.so’m
3. У t = 66,53+1,18•(-5)= 66,53-5,90=60,63 mln.so’m va h.k.
Dinamika qatorlarini o’rganishning boshqa statistik metodlari
Mavsumiylikni aniqlash va o’lchash
Bizga ma’lumki, ayrim mahsulotlarni ishlab chiqarish va ayniqsa ularni iste’moli mavsumga bog’liq.
Masalan, go’sht va go’sht mahsulotlari iste’moli qish oylarida ancha yuqori, issiqlik energiyasi sarfi yoz oylarida qishga nisbatan ancha kam, qishloq xo’jalik mahsulotlarining iste’moli va ayniqsa ularni qayta ishlash masalalari ham mavsumiy xarakterga ega, dehqon bozoridagi mahsulotlarga bo’lgan narxlarni olib qarang, ayrim oylarda ularning narxi mavsum oylarga nisbatan 6-8 barobar (undan ham ortiq bo’lishi mumkin) yuqori.
Mavsumiylik nega o’rganiladi? Bu muammoni o’rganish juda katta ahamiyatga ega. Birinchidan, ishlab chiqaruvchilar biznes-rejani tuzayotganda shu korxona ishlab chiqarayotgan mahsulotga talabning eng yuqori darajasi qaysi oylarga to’g’ri kelishini bilishadi; ikkinchidan, tadbirkorlar qishloq xo’jalik mahsulotlarini xarid qilishga va ularni qish oylarida saqlashga tayyorgarlik ko’radilar; uchinchidan makroiqtisodiy darajada rejalar tuzilayotganda (ayniqsa, investitsiya masalalari bo’yicha) tarmoqlarni rivojlanish istiqbollariga e’tibor beriladi; to’rtinchidan, eng asosiysi, etishtirilgan mahsulotni (qishloq xo’jalik mahsulotlarini ko’proq nazarda tutayapmiz) iste’molchilarga etkazib berishda tabiiy va notabiiy yo’qotishlar kamaytiriladi (ayrim olimlarning hisob-kitobiga qaraganda daladan dasturxongacha bo’lgan masofada 35-40% mahsulot yo’qotilar ekan).
Demak, yuqorida keltirilgan dalillarga binoan dinamika qatorlarini tahlil qilishda mavsumiylikni o’rganish va o’lchash eng muhim vazifalardan biri ekan.
Mavsumiylikni o’rganish va o’lchash uchun yaratilgan statistik metodlarning ayrimlarini ko’rib chiqamiz.
Mavsumiylik indeksi. Umumiy ko’rinishda bu indeks dinamika qatorining boshlang’ich ma’lumotlari (empirik) asosida hisoblangan hadlarni (Ui) nazariy hadga (У ) nisbati bilan aniqlanadi:
J Уi 100
M У
bu erda: JM – mavsumiylik indeksi; Ui – oylik boshlang’ich ma’lumot; o’rtacha oylik daraja, ya’ni У (Уi : n) .
Bir yilning oylari bo’yicha hisoblangan bu indeks, tebranishlar qonuniyatini aniqlashda juda ham past ishonchli, chunki tasodifiy omillar ta’siri yuqori bo’lishi mumkin. Shuning uchun ham statistikada, odatda, uch yillik ma’lumotlar asosida bu indeksni hisoblashadi.
7.9-jadval.
Oziq-ovqat do’konining bir kunlik tovar aylanmasi (ming so’m)
-
Oylar
|
Yillar.
|
2002
|
2003
|
2004 y.
|
Yanvar
|
178
|
183
|
95
|
Fevral
|
109
|
179
|
176
|
Mart
|
181
|
184
|
184
|
Aprel
|
174
|
185
|
184
|
May
|
202
|
208
|
211
|
Iyun
|
201
|
192
|
200
|
Iyul
|
181
|
175
|
183
|
Avgust
|
186
|
186
|
180
|
Sentyabr
|
177
|
178
|
176
|
Oktyabr
|
173
|
173
|
187
|
Noyabr
|
171
|
184
|
174
|
Dekabr
|
183
|
167
|
121
|
Jami
|
2116
|
2194
|
2071
|
O’rtacha
|
176,3
|
182,8
|
172,6
|
7.10 - jadval
Oziq-ovqat do’konida mavsumiylik indeksi
-
Oylar.
|
Uch yillik (Ui)
|
O’rtacha bir yillik
(Уi Ui)
|
Mavsumiylik indeksi,%
(JM)
|
Yanvar
|
456
|
152,0
|
85,8
|
Fevral
|
464
|
154,7
|
87,3
|
Mart
|
549
|
183,0
|
103,3
|
Aprel
|
543
|
181,0
|
102,1
|
May
|
621
|
207,0
|
116,8
|
Iyun
|
593
|
197,7
|
111,6
|
Iyul
|
539
|
179,7
|
101,4
|
Avgust
|
552
|
184,0
|
103,8
|
Sentyabr
|
531
|
177,0
|
99,9
|
Oktyabr
|
533
|
177,7
|
100,3
|
Noyabr
|
529
|
176,3
|
99,5
|
Dekabr
|
471
|
157,0
|
88,6
|
Jami
|
6381
|
177,2
|
100,0
|
Mavsumiylik indeksini hisoblash uchun quyidagi hisob-kitoblarni amalga oshiramiz. 7.9-jadvalda oziq-ovqat do’koni bo’yicha keltirilgan. Ma’lumotlar asosida har bir oy uchun o’rtacha darajani hisoblaymiz (Уi ):
Уi Ui:n
Январ
учун
Уi 178 183 95 456 152,0
минг су(м
3 3
Феврал
учун Уi 109 179 176 464 154,7
минг су(м ва
х.к.
3 3
Endi barcha oylar uchun birgalikda o’rtacha oylik daraja aniqlanadi (У ) . Bizni
misolimizda У Уi
36
ёки
У У .
12
Hisoblab ko’ramiz:
1. У Уi 6381 177,2 минг су(м
36 36
У Уi 152,0 154,7 183,0 181,0 207,0 197,7
2. 12 12
179,7 184,0 177,0 176,3 157,0 2127,1 177,2минг сум
12 12
Barcha oylar uchun hisoblangan umumiy o’rtacha daraja (177,2) mavsumiylik indeksini aniqlayotganda taqqoslanishning o’zgarmas bazasi sifatida ishlatiladi. Mavsumiylik indeksini quyidagicha hisoblaymiz:
Yanvar Jm=(Ui:U)•100=(152,0:177,2)•100=85,8% Fevral Jm=(154,7:177,2)•100=87,3 % va h.k.
Barcha hisoblangan indekslar 9.10-jadvalning oxirgi ustunida keltirilgan. Bu olingan natijalar (indekslar)ning yaqqolligini namoyon qilish uchun ularni grafiklarda tasvirlaymiz (7.1-rasm).
7.1-rasm. Oziq-ovqat do’koni tovar oborotining mavsumiylik to’lqini.
|