nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Kuchlanish rostlagichini tekshirish

« P H , OT» h o l a tig a ; a lm a s h la b u l a g i c h ( 1 6 ) «40A» h o l a t i g a
q o ‘yi'ladi. Y uk lam a dastagi ( 8) chekka c h a p
tarafga oxirigacha b u -
ralib, zanjirga reostatning maksimal q arshiligi ulanadi.
Tirsakli val aylanishlar c h astotasini a s ta - s e k in oshirib r o t o r
vali chastotasini 5000 1/min.ga q a d a r yetkaziladi. V oltm etr ( 6 )
ko'rsatkichi n azo rat qilib boriladi. D a stak ( 8 ) y o rd am id a y u k la m a
tokini (7) A.ga tenglashtiriladi. T e k s h irish d a v o m id a g e n e r a to r
kuchlanishi 13,9— 14,5 V atroflda bo lishi kerak.
Bu yerda, sino v
qurilmasining voltm etri ko'rsatkichi k u c h la n is h n in g haqiqiy q iy -
m atdan 0,2 V yuqori qiymatni k o ‘rsatishini hisobga olish kerak.
Agar olingan natijalar texnik m a ’lu m o tla rg a t o ‘g ‘ri
kelmasa p r u -
jinaning tortish kuchi rostlanadi ( 2 .4 1 -ra sm ). Tekshirishning k e -
yingi bosqichida yuklam a toki 25—35 A .g a c h a oshiriladi. B u n d a
generatorning kuchlanishi oldingi q iy m a tg a (rostlashning b irin chi
bosqichi) nisbatan 0 ,2 —0,7 V. ga kichik b o lishi kerak.
Birinchi b o s q ic h kuchlanishini s o z la s h rostlagich o ‘zagi v a
yakorcha orasidagi tirqishni q o ‘zg‘alm as t a y a n c h n i
siljitish hisobiga
amalga oshiriladi. B unda ikkinchi b osq ich kontaktlari orasidagi tir -
qish 0,4—0,5 m m b o ‘lishi kerak. Bu tirq is h pastki q o ‘zg‘a lm a s
kontakt o ‘rnatilgan ikkinchi tayanchni siljitish bilan amalga o sh iri
ladi. Yakorcha va o ‘zak orasidagi tirqish o ‘zgartirilganidan so‘ng ik
kinchi bosqich kuchlanishi prujina y o rd a m id a y a n a sozlanishi kerak.
‘zgaruvchan tok generatorini tekshirish

kuchlanishi
n o m in a l qiymatga yetganda, tax o m e tr qiymati qayd
qilinadi. Dizelli dvigatellarda tirsakli val aylanishlar chastotasi as-
boblar shchitiga o ‘rnatilgan tax om etrd an qayd qilinadi. G e n e r a
to r kuchlanishi n o m in a l qiymatga tax o m e tr k o ‘rsatkichi belgilan-
gan aylanishlar c h a sto ta s id a n
oshm asdan yetsa, bu g enerator soz
hisoblanadi. M a sa la n , soz holatdagi G 2 5 0 belgili generator 14 V
kuchlanishga 950 1 /m in .d a erishadi. V o ltm e tr (6)
kuchlanishni
k o ‘rsatm asa, t u g m a c h a (5) bosiladi, n a tija d a g e n e ra to r a k k u
m ulator y o r d a m id a u yg‘otiladi. A g a r s h u n d a h am voltm etr (6)ning
strelkasi o g ‘m asa , g e n e r a to r nosoz.
Generatorni y u k la m a ostida tekshirish. G e n e r a to r yuklamasiz
ishlaganda n o m in a l
kuchlanishni avj oldirsa, endi uni yuklama
ostida n o m in a l q u v v a tg a tekshirildi. Buning u c h u n yuklam a reos-
tati (8) ni ravon o ‘ng to m o n g a buraladi
va yuklam a tokining orti-
shmi a m p e r m e t r ( 1) k o ‘rsatkichi orqali kuzatib boriladi. Shu bi-
lan bir vaqtda g e n e ra to r n in g aylanishlar chastotasini oshirish hi-
sobiga k u c h la n ish n i n o m in a l qiymat darajasida ushlab turiladi.
G e n e ra to rn in g n o m in a l kuchlanishi h a m d a
nom inal yuklamasini
t a ’m inlash u c h u n z a r u r boMgan aylanishlar chastotasining qiy
mati texnik k o ‘rsa tk ic h lard a keltirilgandan katta b o ‘lmasa g en e ra
to r soz hisoblanadi.
K ontaktsiz kuchlanish rostlagichlarni tekshirish

28 V.ga m o ‘ljallangan rostlagich avval 12 ta (24 V)ga, keyin
16 ta (32 V)ga ulanadi. Lampalar quwati 30 Vt.dan ortmasligi
kerak. Rostlagichda nosozlik b o ‘lsa, birinchi holda lampa yonishi
kerak, ikkinchi holda ulanganda esa yonmasligi kerak. Agar lam
palar har ikki holatda yonsa yoki yonmasa, rostlagichda nosozlik
borligini bildiradi.
Rostlagichdagi kuchlanish pasayishini o ‘lchash usuli bilan
h am tekshirish m u rn k in . Buning uch u n tekshiriladigan rostla
gich 2.48 va 2 .4 9 -r a s m la r d a keltirilgan sxema b o ‘yicha AKBga
ulanadi. Reostat m a ’lu m qarshilikka q o ‘yiladi va zanjir ulanadi
h a m d a reostat y o r d a m i d a g en erato r uyg‘otish tok kuchiga teng
y u k lam a toki o ‘rn atilad i.
Katta ma'lumotlar va axborot xavfsizligi

|
Katta ma'lumotlar va axborot xavfsizligi
|
bet | 2/2 | Sana | 08.12.2023 | Hajmi | 1,86 Mb. | | #113638 |
Bog'liq Microsoft PowerPoint PresentationKatta ma'lumotlar va axborot xavfsizligi
Axborot xavfsizligi sohasida Big Data quyidagi muammolarga duch keladi: - ma'lumotlarni himoya qilish va ularning yaxlitligini ta'minlash muammolari; - maxfiy ma'lumotlarni buzish va yashirinish xavfi; - maxfiy ma'lumotlarni noto'g'ri saqlash; - ma'lumotni yo'qotish xavfi, masalan, boshqa birovning zararli harakatlari tufayli; - shaxsiy ma'lumotlardan uchinchi shaxslar tomonidan noto'g'ri foydalanish xavfi va boshqalar.
Katta ma'lumotlar va axborot xavfsizligi
Axborot xavfsizligi sohasida Big Data quyidagi muammolarga duch keladi: - ma'lumotlarni himoya qilish va ularning yaxlitligini ta'minlash muammolari; - maxfiy ma'lumotlarni buzish va yashirinish xavfi; - maxfiy ma'lumotlarni noto'g'ri saqlash; - ma'lumotni yo'qotish xavfi, masalan, boshqa birovning zararli harakatlari tufayli; - shaxsiy ma'lumotlardan uchinchi shaxslar tomonidan noto'g'ri foydalanish xavfi va boshqalar.
Narhi. Katta hajmdagi ma'lumotlar – qimmat resurs. Ma'lumotoziq-ovqat mahsulotlariga, oziq-ovqat mahsulotlariga qarashdan foydalanish qimmatligitomonidan.
McKinseyning katta ma'lumotlar va tahlil qilish usullari:
|
| |
‘t oldirish tizimini diagnostika qilish

K o n d e n s a to rla rn i tekshirayotganda ehtiy o tk o r b o ‘lish lozim.
Izolatsiya qarshiligini tekshirish vaqtida k o n d e n s ato r qisqichlariga
500 V k uchlanish uzatiladi. Dvigatel ishlab turganda tugm acha (2)
« K ondensator»ni bosilishi sinov qurilm asining
ishdan chiqishiga
olib keladi.
Uzgich k o n ta k tla rin i o ‘tish qarshiligini tekshirish. Alm ashlab
uiagich ( 11) «i)k» h o latiga q o ‘yiladi. Tirsakli valni burab uzgich
k on taktlan yop iq holiga keltiriladi va asbob (3) ning ko ‘rsatmasi
o qiladi. Bu k o n t a k t la r d a kuchlanishning pasayish qiymati b o ‘lib
uning kattaligiga k o ‘ra, kontaktlarning o ‘tish
qarshiligi haqida xu-
losa c h iq a n s h m u m k i n . M a ’lu m ot 0+5 shk a la d a n olinadi, natija
esa 0,1 V.ga k o ‘paytiriladi. Kuchlanishning pasayishi 0 1 V d a n
yuqori b o ‘lsa, k o n t a k t la r tozalanadi.
Sichqoncha. Sichqoncha odatda ikki yoki uch klavishali boladi

|
Sichqoncha. Sichqoncha odatda ikki yoki uch klavishali boladi
|
bet | 3/4 | Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 9,33 Kb. | | #267247 |
Bog'liq 5 mavzu Xotira turlari Operativ xotiraning vazifasi Kompyuter hozir (1)Sichqoncha. Sichqoncha odatda ikki yoki uch klavishali boladi:
Sichqoncha. Sichqoncha odatda ikki yoki uch klavishali boladi:
chap, ong va orta. Chap va ong klavishalar programma asosida almashtirilishi mumkin. Odatda chap klavisha yordamida asosiy amallar (ajratish, surish, bajarish va h.k.) bajariladi. Ong klavisha kontekst meny deb ataluvchi amallarni bajarish uchun xizmat qiladi. Kontekst menyning vazifasi joriy holatda u yoki bu amalni tezroq bajarish bilan bogliq. Orta klavisha hozirda xususan, varaqlash (Page Down, Page Up amaliga oxshab) maqsadlari uchun qulay. Klaviatura. Klaviatura 101-105 klavishlardan iborat. Oz vazifalariga kora klavishlar beshta guruhga bolinadi:
1. Harflar va sonlarni kiritadigan klavishlar. Ular oddiy yozuv mashinkalarning klavishlariga oxshaydi. 2. Boshqaruvga oid klavishlar. 3. Funksional yoki amal klavishlar. 4. Kichik sonlar kiritadigan klavishlar. 5. Maxsus belgilardan iborat klavishlar.
Lazer printerlar. Lazer printerlar ham sifati, ham tezligi jihatidan eng yaxshi printer hisoblanadi. Ular rangli va rangsiz boladi. Bunday printerlarning andozasi sifatida HEWLETT-PACKARD (HP) firmasi chiqaradigan HP LaserJet rusumli printerlar qabul qilingan. Lazer printerlarda chop etish juda qulay bolib, u tez (minutiga 8-15 hatto 40 varaqqacha) chop etishi mumkin. Ammo tabiiyki, bunday printerlarning narxlari nisbatan balandroqdir. Uning bir kamchiligi – unda ishlatiladigan toner rang va kartridjning tez almashtirib turilishidadir. Uning bir toneri taxminan 1500-2500 varaqqa yetadi. Albatta bu raqam tejab ishlatishga bogliq albatta. Shuning uchun lazer printerda chiqarilgan nusxani kseroks orqali kopaytirish maqsadga muvofiqdir.
Lazer printerlar. Lazer printerlar ham sifati, ham tezligi jihatidan eng yaxshi printer hisoblanadi. Ular rangli va rangsiz boladi. Bunday printerlarning andozasi sifatida HEWLETT-PACKARD (HP) firmasi chiqaradigan HP LaserJet rusumli printerlar qabul qilingan. Lazer printerlarda chop etish juda qulay bolib, u tez (minutiga 8-15 hatto 40 varaqqacha) chop etishi mumkin. Ammo tabiiyki, bunday printerlarning narxlari nisbatan balandroqdir. Uning bir kamchiligi – unda ishlatiladigan toner rang va kartridjning tez almashtirib turilishidadir. Uning bir toneri taxminan 1500-2500 varaqqa yetadi. Albatta bu raqam tejab ishlatishga bogliq albatta. Shuning uchun lazer printerda chiqarilgan nusxani kseroks orqali kopaytirish maqsadga muvofiqdir.
|
| |
tir q ish n i sozlash - Avtomobil elektr jihozlarini ishlatish, diagnostika qilish va

2.40-rasm.
P P 3 8 0 kuchlan ish rostlagich in i sinash sxem asi.
va ulagich (5) bilan AKB ulanadi. Elektrodvigatel (6)
ishga tushi-
riladi va bir tekisda rotorninig aylanishlar chastotasi 5000 m in-1
gacha o 'tk a z ila d i, taxometr (1) va voltmetr (2) ko‘rsatkichlari
kuzatilib, kuchlanishni ortiqcha ko‘payib ketishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Ulagich (5) bilan reostat (4) ulanadi va uning yordamida 10 A.li
yuklama toki o ‘rnatiladi, uni am perm etr (3) bilan nazorat qilinadi,
voltmetr (2) b o ‘yicha sozlanuvchi kuchlanish aniqlanadi. Kuchla
nish qiymati 14,2±0,3 V b o ‘lishi kerak.
Agar kuchlanish bundan
farq qilsa, pru jin a taranglik sirini o ‘zgartirish yo‘li bilan sozla-
nadi. Kuchlanishni pasaytirish uchun
prujina taranglik kuchi su-
saytiriladi, k o ‘paytirish uchun esa kuchaytiriladi (2.41-rasm).
kuchlanish rostlagichida
sozlanadi, und an keyin 30
A yuk-
prujina taranglik kuchini
lama ostida.
Amaliyot kerakli kuchla-
sozlash.
olguncha qaytariladi.
2.41-rasm.
P P 3 8 0
U n dan keyin generator rotorini
5000 min 1
aylanishlar chastotasida
reostat yordami bilan 30 A yuklama
tok o ‘rnatiladi.
Bunday yuklamada
generator kuchlanishi 10 A yuklama-
dagiga nisbati 0,2+0,7 V kam b o ‘li-
shi kerak.
Agar kuchlanish pastlash-
ganda yakor va o ‘zak orasidagi tirqish
(2.38-rasm) ko‘paytiriladi, bunda kon-
taktlar orasidan tirqish (2.39-rasm)
o ‘zgarmay
qoldiriladi va yana rost-
lagich tekshiriladi. Boshlanishda 10 A
yuklama ostida prujina taranglik kuchi
Xotira. Xotira kompyuterda programmalar va berilganlarni, amal natijalarini saqlaydigan qurilma. Xotiraning turlari kop: tezkor, doimiy, tashqi, kesh, video - bet 4

|
Xotira. Xotira kompyuterda programmalar va berilganlarni, amal natijalarini saqlaydigan qurilma. Xotiraning turlari kop: tezkor, doimiy, tashqi, kesh, video
|
bet | 4/4 | Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 9,33 Kb. | | #267247 |
Bog'liq 5 mavzu Xotira turlari Operativ xotiraning vazifasi Kompyuter hozir (1)Modem. Modem modulyatsiya, demodulyatsiya sozlaridan olingan bolib, uzluksiz signallarni raqamli(modulyatsiya) va raqamli ma’lumotlarni uzluksiz (demodulyatsiya) signalga almashtirib beradigan qurilmadir. Uning asosiy vazifasi kompyuterlararo aloqani ornatishdir. U ozining kommunikatsion programmalariga ega bolib, bu programmalar yordamida uzoq masofalarga ma’lumotlarni uzatishi va qabul qilishi mumkin. Modem ichki va tashqi bolishi mumkin. Hozirda kop kompyuterlar modem bilan birga sotilmoqda.Kompyuter telefon tarmogi orqali axborot almashish maqsadida ishlatilayotganda, telefon tarmogidan olingan signalni qabul qila oluvchi va uni raqamli axborotga aylantiruvchi qurilma lozim boladi
Modem. Modem modulyatsiya, demodulyatsiya sozlaridan olingan bolib, uzluksiz signallarni raqamli(modulyatsiya) va raqamli ma’lumotlarni uzluksiz (demodulyatsiya) signalga almashtirib beradigan qurilmadir. Uning asosiy vazifasi kompyuterlararo aloqani ornatishdir. U ozining kommunikatsion programmalariga ega bolib, bu programmalar yordamida uzoq masofalarga ma’lumotlarni uzatishi va qabul qilishi mumkin. Modem ichki va tashqi bolishi mumkin. Hozirda kop kompyuterlar modem bilan birga sotilmoqda.Kompyuter telefon tarmogi orqali axborot almashish maqsadida ishlatilayotganda, telefon tarmogidan olingan signalni qabul qila oluvchi va uni raqamli axborotga aylantiruvchi qurilma lozim boladi
http://hozir.org
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Xotira. Xotira kompyuterda programmalar va berilganlarni, amal natijalarini saqlaydigan qurilma. Xotiraning turlari kop: tezkor, doimiy, tashqi, kesh, video
|
Kesh xotira - Xotira. Xotira kompyuterda programmalar va berilganlarni, amal natijalarini saqlaydigan qurilma. Xotiraning...

|
Xotira. Xotira kompyuterda programmalar va berilganlarni, amal natijalarini saqlaydigan qurilma. Xotiraning turlari kop: tezkor, doimiy, tashqi, kesh, video
|
bet | 2/4 | Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 9,33 Kb. | | #267247 |
Bog'liq 5 mavzu Xotira turlari Operativ xotiraning vazifasi Kompyuter hozir (1)Kesh xotira. Kesh xotira kompyuterning ishlash tezligini oshirish uchun ishlatiladi. U tezkor xotira va mikroprotsessor orasida joylashgan bolib, uning yordamida amallar bajarish tezkor xotira orqali bajariladigan amallardan ancha tez bajariladi. Shuning uchun kompyuter xotiraning koproq ishlatiladigan qismi nusxasini kesh xotirada saqlab turadi. Mikroprotsessorning xotiraga murojaatida, avvalo, kerakli programma va berilganlar kesh xotirada qidiriladi. Berilganlarni kesh xotirada qidirish vaqti tezkor xotiradagiga nisbatan ancha kam bolgani uchun kesh xotira bilan ishlash vaqti ancha kam boladi. Videoxotira. Videoxotira monitor ekraniga video ma’lumotlarni (videotasvirlarni) saqlab turish uchun ishlatiladi. Shuni aytish lozimki, videotasvirlar (ayniqsa rangli) kompyuter xotirasida kop joy egallaydi. Shuning uchun video xotira hajmi qancha katta bolsa, shuncha yaxshi albatta.
Monitor. Monitor (displey) kompyuterda matn va grafik ma’lumotlarni tasvirlash (korish) uchun xizmat qiladi. Garchand tashqi korinishidan u televizorga oxshab ketsada, ular bajaradigan ishlari bilan keskin farq qiladilar. Monitorlar rangli va rangsiz boladi. Kompyuter tarqatadigan nur umuman aytganda zararli, shuning uchun ham ba’zi kompyuterlarda past radiatsiya (Lowe radiation) sozlarini uchratish mumkin. Lekin ularning inson organizmiga ta’siri tobora kamayib boradigan rusumlari yaratilmoqda. Buning misoli keyingi yillarda chiqarilgan 17-21 dyymli SVGA (SUPER Video Grafic Adapter-katta video grafik adapter) monitorlarda nurlarning ta’sirini ancha kamaytirilishiga erishilganligini keltirish mumkin. Monitor asosiy xarakteristikalaridan biri uning tasvirlash qobiliyatidir. Tasvirlash qobiliyati ekranning gorizontali va vertikalidagi nuqtalar soni bilan beriladi. Masalan 14 dyymli monitorda tasvirlash qobiliyati 800600, 15 dyymli monitorda 1024768, 17 dyymli monitorda 12801024 va 21 dyymli monitorda esa 16001200. Bundan tashqari, monitorning yana bir xarakteristikasi tasvirlarni hosil qiluvchi piksellar (nuqtalar) olchovining katta-kichikligidir. Tasvirlash qobiliyati 800600 ga teng bolgan monitorlarda piksel 0,31mm ga, 1024x768ga teng bolgan monitorlarda esa piksel 0,28 yoki 0,25ga teng bolishi kerak. Monitorning tez ishlashi uning adapteriga bogliq boladi. Matn rejimida monitorlar nisbatan tez ishlasada, grafik rejimda u sekinroq ishlaydi. Uning tezligini oshirish yollari ham mavjud.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Xotira. Xotira kompyuterda programmalar va berilganlarni, amal natijalarini saqlaydigan qurilma. Xotiraning turlari kop: tezkor, doimiy, tashqi, kesh, video
|
V 
+ 
- 
U2 
DC 10M 
Ukb 
0.000

I
b
U
kv
U
eb
=0
I
b
U
kv
U
eb
=
I
b
U
kv
U
eb
=
Tranzistor kirish xarakteristikalarini ossillograf ekranida bevosita ko‘rish uchun
7.4- rasmda keltirilgan sxemani Multisim dasturida yig‘amiz.
7.4- rasm. Umumiy baza sxemasi bilan ulangan p-r-p bipolyar tranzistorning kirish
volt-amper xarakteristikalarini ossillogramma usuli bilan o‘rganish.
Kollektor kuchlanishining uchta qiymatida tranzistorning kirish volt-amper
xarakteristikalarini kuzating.
Nazorat savollari:
Q1
2N2712
U2
DC 1e-009
0.000
A
+
-
U1
DC 10M
0.000
V
+
-
V1
120 V
60 Hz
0Deg
XSC1
A
B
G
T
V2
12 V
V3
1
V4
1 V/V
1.Yarim o‘tkazgichli tranzistorga ta’rif bering, uning VAX va parametrlarini
keltiring.
2.Tranzistorning ishlash tamoyilini aytib bering..
3.Umumiy baza sxemasi bilan ulangan bipolyar tranzistorning volt-amper
xarakteristikalarini ko‘rsatib bering.
4. Umumiy baza sxemasi bilan ulangan p-r-p bipolyar tranzistorning kirish volt-
amper xarakteristikalarini o‘rganish sxemasini chizib bering.
n uilatorda q isq a tuta-

3-bob.
IS H G A T U S H I R I S H T I Z I M I
3 .1 . Ishga tushirish tizimining ekspluatatsiya rejimlari
Avtomobi! dvigatelini ishga tushirish tizimi akkumulatorlar
batareyasi,
startyor, boshqarish apparatlari (startyorni ulash kaliti,
tortish va q o ‘shimcha rele), ishga tushirishni yengillashtiruvchi
m o sla m alar,
shuningdek, o ‘tkazgichlardan tashkil topgan. Eski
r u s u m d a g i TA3-51, T A 3 -5 2 , 3 H J1 -164 va b o s h q a bir qator
avtomobillarida startyor bevosita haydovchi tom onidan pedal yoki
mexanik uzatma yordamida boshqarilgan. Zamonaviy avtomobil-
larda startyor, uning korpusiga o'rnatilgan elektromagnit tortish
relesi yordam ida ishga tushiriladi.
Ishga tushirish tizimi m e ’yorida ishlashini t a ’minlash uchun
u n in g tavsifnom asi ichki y o n u v dvigateli tavsifnomasi bilan
m os kelishi va startyor tirsak li valni
minimal aylanishlar chas-
t o t a s i bilan aylantirishi zaru r. M a’lumki, ishga tushirishning
m inim al aylanishlar chastotasi motor konstruksiyasi, yonilg‘i turi
va haroratga bog‘liq b o ‘lib benzinli dvigatellar uchun — 15°C da
40—60 1/min.ni tashkil
qiladi.
M in im a l ishga
tushirish chastotasining
h a r o r a t g a b o g ‘liqligi
ichki yonuv dvigatelini
ishga tushirish tavsifno-
inalaridan
biri hisobla-
nadi (3.1-rasm). Ikkin-
chi ishga tushirish tav
sifnomasi — bu tirsakli
valning buralishiga qar-
Mavzu: diod va tranzistorli xotira elementlarining chastota va vaqt bo’yicha xarakteristikalarining o’zaro bog’liqligi

|
Mavzu: diod va tranzistorli xotira elementlarining chastota va vaqt bo’yicha xarakteristikalarining o’zaro bog’liqligi
|
bet | 1/6 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 14,07 Kb. | | #103879 |
Bog'liq Mavzu diod va tranzistorli xotira elementlarining chastota va v-azkurs.org
Mavzu: diod va tranzistorli xotira elementlarining chastota va vaqt bo’yicha xarakteristikalarining o’zaro bog’liqligi
TATU Qarshi filiali TT va KT fakulteti
TT-11-20 guruh talabasi
Azizov Abdullazizning
Elektronika va sxemalar
fanidan tayyorlagan
1-mustaqil ishi.
Mavzu: diod va tranzistorli xotira elementlarining chastota va vaqt bo’yicha xarakteristikalarining o’zaro bog’liqligi Diod deb odatda bir yoki bir necha elektr o'tishlar va tashqi zanjirga ulanish uchun ikkita chiqishga ega bo'lgan elektr o'zgartirgich asbobga aytiladi. Yarim o'tkazgichli diodlar ma'lumotnomalarda radioelektron apparaturalarda qo'llanilish sohalari yoki vazifasiga ko'ra sinflanadilar.
Diod deb odatda bir yoki bir necha elektr o'tishlar va tashqi zanjirga ulanish uchun ikkita chiqishga ega bo'lgan elektr o'zgartirgich asbobga aytiladi. Yarim o'tkazgichli diodlar ma'lumotnomalarda radioelektron apparaturalarda qo'llanilish sohalari yoki vazifasiga ko'ra sinflanadilar.
To'g'rilovchi diodlar kuchlanish manbai o'zgaruvchan kuchlanishini o'zgarmasga o'girishda qo'llaniladi. To'g'rilovchi diodlarning asosiy xossasi– bir tomonlama o'tkazuvchanlik bo'lib, uning mavjudligi to'g'rilash effekti bilan aniqlanadi.
To'g'rilovchi diodlarning ishlatilish chastota diapazoni juda keng. Shu sababli ular ishchi chastota diapazoni bo'yicha sinflanadilar.
Bu yerda diodning mikrosxema va elektrosemalardagi ko’rinishlari berilgan
Tranzistor (inglizcha: transfer — koʻchirmoq va rezistor) — elektr tebranishlarni kuchaytirish, generatsiyalash (hosil qilish) va oʻzgartirish uchun moʻljallangan 3 elektrodli yarimoʻtkazgich asbob hamda mikroelektronika qurilmalarining asosiy elementi.
Tranzistor (inglizcha: transfer — koʻchirmoq va rezistor) — elektr tebranishlarni kuchaytirish, generatsiyalash (hosil qilish) va oʻzgartirish uchun moʻljallangan 3 elektrodli yarimoʻtkazgich asbob hamda mikroelektronika qurilmalarining asosiy elementi.
Tranzistorlar tuzilishi, ishlash prinsipi va parametrlariga koʻra 2 ta sinfga ajratiladi — bipolyar va maydoniy (unipolyar) tranzistorlar. Bipolyar tranzistorlarda ikkala turdagi (p-tipli va n-tipli) oʻtkazuvchanlikka ega boʻlgan yarimoʻtkazgichlar ishlatiladi. Bipolyar tranzistor, oʻzaro yaqin joylashgan p-n o’tish hisobiga ishlaydi va baza-emitter oʻtishi orqali tokni boshqaradi. Maydoniy tranzistorlarda faqat bir turdagi (n-tipli yoki p-tipli) yarimoʻtkazgichlar ishlatiladi. Bunday tranzisorlarning bipolyar tranzistorlardan asosiy farqi shundaki, ular kuchlanishni boshqaradi, tokni emas. Kuchlanishni boshqarish zatvor va istok orasidagi kuchlanishni oʻzgartirish orqali amalga oshiriladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mavzu: diod va tranzistorli xotira elementlarining chastota va vaqt bo’yicha xarakteristikalarining o’zaro bog’liqligi
|
Texnologiyadan summativ qiYMƏTLƏNDİRMƏ ad soyad tarix siNİF

|
Texnologiyadan summativ qiYMƏTLƏNDİRMƏ ad soyad tarix siNİF
|
Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 5,28 Kb. | | #155754 |
Bog'liq test
TEXNOLOGİYADAN SUMMATİV QİYMƏTLƏNDİRMƏ
AD__________SOYAD________________TARİX______SİNİF____
1.Nazik oduncaq təbəqələrinin yapışdırılması nə adlanır ?
a)faner b)tir c) taxta
2.Detalın səthindəki kiçik əyriliklərin aradan qaldırılması necə adlanır ?
a)bəzəmə b)yapışdırma c)hamarlama
3.Məmulatın sonuncu emalı hansıdır?
a)mişarlama b)yonma c)bəzəmə
4.Oduncağı hamarlamaq üçün nədən istifadə edirlər?
a)sumbata kağızı b)mişar c)lobzik
5.Fərqli olan hansıdır?
a)tir b)elektrık qurğusu c)mişar
6.Hansı mişarlama prosesındə istifadə olunur?
a)Parta b)mişarlama masası c)stul
7. Əyri konturu olan fiqurları mişarlamaq üçün nədən istifadə olunur?
a)lobzik b)rəndə c)nadfil
8.Çox məsaməli plastik kütlə nədir?
a)zolaq b)penoplast c)sıxac
9.Sapı dartmaqla oynayan oyuncaqlar necə adlanır?
a)Lobzik b)nadfil c)marionat
10. Oduncağın tədarükü ilə hansı sənaye məşğul olur?
a)yeyinti sənayesi b)texnoloji sənayesi c)meşə sənayesi
MUSİQİDƏN SUMMATİV QİYMƏTLƏNDİRMƏ
AD SOYAD TARİX SİNİF
1.''Çıxdı günəş'' xalq mahnısının not yazısı hansı bəstəkarındır?
a)M.Mirzəyev b)A.Məlikov c)Ü.Hacıbəyli
2.''LAÇIN'' Fortepiano pyesinin bəstəkarı kimdir?
a)N.ƏLİVERDİYEV B)A.RZAYEV C)V.Adıgözəlov
3.''Darçını '' fortepiano pyesinin bəstəkarı kimdir?
a)N.ALLAHVERDİYEV B)T.QULIYEV C)Ş.Axundova
4.V.A.MOTSART hansı ölknin bstkarıdır?
a)İtaliya b)AVSTRIYA C)ALMANİYA
5.Azərbaycanda ilk estrada mahnılarını kim yazıb?
a)C.QULİYEV B)E.İBRAHİMOVA C)T.QULİYEV
6.''KOROĞLU'' operasının əsas mövzusu nədir?
a)qəhrəmanlıq b)təlim- tərbiyə c)ülvi, saf məhəbbət
7.AZƏRBAYCANDA ilk baletin bəstəkarı kimdir?
a)Ə.Bədəlbəyli b)T.Bədəlbəyli c)V.Adıgözəlov
8.Terset musiqi qrupuna neçə nəfər daxildir?
a)2 b)3 c)4
9.Kimə ''Virtuoz'' deyirlər?
a)zil səsi olan qadın müğənnisinə b)Qalın səsi olan kişi müğənnisinə
c)əla texniki imkanlara malik ifaçıya
10.''FRAQMENT'' nədir?
a)klassik simfoniyaların son hissəsi b)klassik simfoniyaların girişi
c)musiqi əsərindən bir parça
TƏSVİRİ İNCƏSƏNƏTDƏN SUMMATİV QİYMƏTLƏNDİRMƏ
AD SOYAD TARİX SİNİF IV
1.Hansı ölkə ''Gündoğan'' adlanır?
a)Azərbaycan b)Yunanstan c)Yaponiya
2.Kalliqrafiya nə deməkdir?
a)rəngkarlıq b)gözəl yazı c)qrafika
3.Paqoda nədir?
a)ev b)məbəd c)məktəb
4.Yaranqa və çum nədir?
a)səyyar mənzil b)yonulmuş buz parçaları c)məbəd
5.''ELLADA'' hansının qədim adıdır?
a)Romanın b)Misirin c)Yunanstanın
6.''QOTİK'' Kilsə digər tikililərdən nə ilə fərqlənirdi?
a)kiçikliyi ilə b)nəhəngliyi ilə c)materialı ilə
7.Orta əsrdə bədənə yapışan şalvar necə adlanırdı?
a)şleyf b)pulen c)triko
8.Təsvirləri ilə sənət nümunəsi sayılan amfora.......
a)şəkildir b)vazadır c)tikilidir
9.Akropol nədir?
a)məbəd b)təpə c)düzənlik
10.Yurdun üstü nə ilə örtülür?
a)palçıqla b)keçə ilə c) örtülmür
|
| |
gh4 bc7 20.hf6 eg5 21.hg3 gh4 22.ab2 hf2 23.eg1

|
gh4 bc7 20.hf6 eg5 21.hg3 gh4 22.ab2 hf2 23.eg1
|
bet | 28/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 19.gh4 bc7 20.hf6 eg5 21.hg3 gh4 22.ab2 hf2 23.eg1
Doskaning markaziy xonalarini nazorat qilib, oqlar osonlik bilan g’alabaga erishishmoqda.
23 … hg7 24.gf2 gf6 25.fg3 cd6 26.gh4 ab6 27.ba3 fe5
27 … hg5 ham yordam bera olmaydi. 28.fh6 de5 29.bc5 ec3 30.ca7 cd2 31.ab8 de1 32.ba7 ec3 33.ab4! ca5 34.ad4X.
28.df6 bc5 29.ba5 dc7 30.hg5 cd4 31.ab4 Qoralar taslim bo’lishdi.
N .Kukuyev – B.Blinder
Yurish qoralardan.
10…cd4!
Qoralar o’ng qanoti zaif ekanligini va 11.de3 12.ce3 hujumini darhol qaytarish kerakligini tushunib turishardi, negaki bu c5 xonasiga bo’ladigan hal qiluvchi hujumda ustunlik bergan bo’lardi.Quyidagi yurish orqali, ular nafaqat oqlar hujumini qaytarishdi, balki uni himoyalanishga ham majbur qilishdi.
11.cb2 dc7 12.ba5 dc5 13.cb4 cd6
14.bc3?
Mag’lubiyatga olib keluvchi xato kombinatsiyaning boshlanishi. 14.fe3 df2 15.gg5 fh4 16.hg3! hf2 17.eg3 hg7 18.bc3 gf6 19.de3 fg5 20.gh4 ef6 21.cd4 ec3 22.bd2 fe7 23.ab4 ca3 24.ab6= yurishlarini
davom ettirib, durangga erishish mumkin edi.
14 … db2 15.ac1 ca3 16.dc3 dc5 Oqlar taslim bo’lishdi.
Ushbu kombinatsiyaga qo’l urish orqali, oqlar 17.cb2 ac1 18.ed2 ce3 19.fb6 bilan o’ynamoqchi bo’lishgan, lekin bunga javoban 19…fg3! kelishini kech tushunishdi, natijada qoralar ortiqcha dona bilan qolishdi.
A.Shvartsman – A.Konstantinov
Oqlarga markazga egalik qilishmoqda, lekin ularga vaziyatini kuchaytirish oson bo’lmaydi va iste’dodli grossmeyster A.Shvartsman tomonidan o’ylab chiqilgan hujum rejasi o’ziga xosdir.
1.fg3 gh4
1 … bc7 2.gh4 cd6 3.hf6 eg5 4.ce7 fd6 dan keyin
oqlarning ustunligi yaqqol ko’rinib turibdi.
2.fe5 hf3 3.eg3 ed6? Yutqazmoqda.
Oqlar 3…dc7 yurishiga qarshi 4.cd6! ec5 5.ef6 hg5 6.fh4 orqali dona qurbon qilishni o’ylab qo’yishgan va qoralar o’zlarining zaif chap qanotini raqibning hujumidan himoya qila olmaydi.
3…bc7 dan keyin 4.ef4 ed6 (4 … fg7 5.dc3 gf6 6.eg7 hf8 7.cb4 8.fb8) 5.ce7 fd6 6.ef6 dc5 7.fg5 ce3 8.df4 bc5 9.gh4 kelishi mumkin edi va oqlarda g’alaba uchun imkoniyat paydo bo’lmoqda.
|
| |
e3-f4 b6-c5 2.c3-b4 - Shashka haqiqiy xalq o’yini

|
Shashka haqiqiy xalq o’yini
|
bet | 124/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 1.e3-f4 b6-c5 2.c3-b4
Raqiblarga unchalik qiyin bo’lmagan debyut tushdi, u mashhur vaziyatlarga olib kelishi mumkin. Ehtimol, Sergey biror yangi qiziqarli narsa o’ylab topishga qaror qilgan, lekin o’yin natijasi shuni ko’rsatdiki, u buni uddalay olmadi.
2. …c7-b6?
Ushbu yurish mag’lubiyatga yaqin.
Ehtimol 2. ... f6-g5 3.g3-h4 g5:e3 4.f2:f6 e7:g5 5.h4:f6 f8-g7 6.h2-g3 g7:e5 7.g3-h4 “Leningrad himoyasi” debyutidagi mashhur vaziyat hosil bo’lardi.
Ikkita rejani ko’rib chiqamiz.
Birinchi reja (tenglashtirish):
Qoralar 7. …c5-d4 bilan yurishlari kerak. Shunda raqib dona almashinuvi amalga oshirishga majbur bo’ladi
8.b2-c3 d4:b2 9.b4-c5 d6:b4 10.a5:a1 teng o’yin bilan.
Ammo, 8.g1-f2?? o’ziga tortmoqda. d4-c3 9.b2:f6 d6-e5 10.f6:d4 h6-g5 11.h4:f6 d8-e7 12.f6:b6 a7:g1. Qora damka oqlarning donalarini uzib qo’ydi, bu g’alabaga olib keladi.
Ikkinchi reja (kutilmaganda yutqazmoqda):
7. ... h8-g7?? 8.e1-f2!! Ushbu yurish yutmoqda.
Ushbu o’yin B.Blinderning S.Baljalarskiy ustidan qozongan g’alabasidan keyin shashka nazariyasiga kiritilgan. Ehtimol, klassik shashkadagi eng qiziqarli tuzoqlardan biri. Bu safar esa Sergey Belosheyev mikromatch taqdirini shu tarzda hal qildi!
Taxminiy rivoj: g7-f6 9.d2-e3 e5-d4 10.c1-d2 d8-e7 11.g1-h2 f6-e5 12.h4-g5 h6:f4 13.e3:g5 Qoralarning kuchlari butunlay o’rab olingan va ular bir nechta yurishdan keyin taslim bo’lishlari kerak.
Lekin haqiqiy o’yinga qaytamiz:
3.a5:c7 d8:b6 4.f2-e3!
Ushbu yurishdan keyin qoralar endi asosiy maqsad g’alaba emasligini tushunishdi. Natijada bir yurishdan keyin, vaziyat oqlarning foydasiga hal bo’lmoqda. Alisher Artikov nihoyatda ehtiyotkor – agar oqlar 4.b4-a5? o’ynashganida, bu yurishga kombinatsion tuzoq qo’yilgandi: 4. …c5-d4 5.a5:c7 a7-b6 6.c7:a5 d4-e3 7.f2:d4 e5:a1 8.c1-b2 a1:e5 9.g3-h4 e5:g3 10.h2:f4 qoralarda katta ustunlik bilan.
|
| |
fe3 ed6 23.ef2 de5 24.df6 ge7

|
fe3 ed6 23.ef2 de5 24.df6 ge7
|
bet | 27/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 22.fe3 ed6 23.ef2 de5 24.df6 ge7
h4,h6 donalari o’yinda ishtirok etishmayapti.
25.ed4 ef6 26.ab4 fg5 27.fe3 hg3 28.fh2 gf4 29.eg5 hf4 30.hg3 fh2 31.dc5
Qoralar taslim bo’lishdi.
G.Torchinskiy – V. Romanov
1.cb4
Oqlar o’z kuchlarini markazda bir maromda rivojlantirishdi va yuqoridagi yurish orqali o’z ustunligini yanada oshirmoqda.
1…ba5
1…ed6 dan keyin 2.ba5 de5 3.df6 ge7 4.ed4 kelishi mumkin edi, shunga qaramasdan bu vaziyatda qoralarda durangga erishish imkoni bor edi.
2.bc5 ef6 3.dc3 fe5 4.fd6 Xuddi shunday! Maqsad raqibning ikkala qanotini zaiflashtirish.
4 … ce5 5.df6 ge7 6.ef4!
Doskadagi barcha markaziy xonalarni egallagach, oqlar osonlikcha o’z maqsadiga erishadi.
6 … hg7 Qoralar oqlarning bu hujumidan hech qanaqasiga himoyalana olishmaydi.
7.fe3 gf6 8.cd4 fg5 9.ed2 ef6 10.dc3 fe5
Donani qurbon qilish orqali qoralar durangga erishishga umid qilishmoqda.
11.df6 Qoralarning umidini puchga chiqarib, oqlarni g’alabaga eltuvchi aniq yurish.
11 … ge7 12.cd4
Shu yerda taslim bo’lish mumkin edi, lekin qoralar buni keyinroq ham qilish mumkin deb o’ylashmoqda.
12 … ef6 13.gf2 de7 14.bc3 ba7 15.fg3 hf2 16.eg1 Qoralar taslim bo’ldi.
V.Sokov – M.Burkovskiy
12.ed4
Markazni egallagach, oqlar yo’l-yo’lakay raqibni xato kombinatsiyaga qo’l urishga taklif qilmoqda, u holda
12 … hg5? 13.fh6 fe7 14.hf8 dc5 15.bd6 eg1 (15 … ec1 16.fh6 ca3 17.ab2 ac1 18.gf4X) 16.dc3 hf2 17.eg3 ba5 18.gf4 dan keyin raqibning chap qanoti zaifligi tufayli, oqlar f4 donasini f6 va h2 donasini h6 ga o’tkazish orqali g’alabaga imkon yaratishadi.
12 … bc5 13.db6 ba7 14.bc7 db8 15.dc3 fe7 16.cd4
Oqlar markazga egalik qilishmoqda, ayni vaqtda qoralarda chap qanotni rivojlantirish borasida muammolar bor.
16 … gf6 17.fe3 hf2 18.eg3 fg5? Yutqazmoqda.
18…bc7! yurishi durang uchun kurashish imkonini bergan bo’lardi.
|
| |
b6-a5 5.b2-c3 h8-g7 6.g3-h4 e5:g3 7.h4:f2 b8-c7

|
b6-a5 5.b2-c3 h8-g7 6.g3-h4 e5:g3 7.h4:f2 b8-c7
|
bet | 125/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 4. ... b6-a5 5.b2-c3 h8-g7 6.g3-h4 e5:g3 7.h4:f2 b8-c7
Sergey Belosheyev uchun bu majburiy davom ettirish, chunki 7. ... a7-b6 8.h2-g3 b8-a7 9.g3-h4 uchun qoralarda yurishlar qolmagan. Shuningdek, 7. ... f6-g5 8.c3-d4 a5:e5 9.e3-f4 g5:e3 10.f2:d8 dan keyin, oqlarning kombinatsion g’alabasi.
8.h2-g3 c5-d4 9.e3:c5 c7-b6 10.c1-b2 b6:d4 11.c3:c7 a5:a1 12.c7-b8
Qurbon va damkaga yorib o’tish – qutulib qolish maqsadida qoralarning hayoliga kelgan yagona choralardan biri.
Lekin endi Sergeyning damkasi d2-c3 yurishlari bilan qo’lga tushishi mumkin, donani berib yuborishga to’g’ri kelmoqda.
12. …e7-d6 13.b8:f4 f6-g5 14.d2-e3 g5-h4
Doskada og’ir damkali endshpil hosil bo’ldi, Alisher Artikov uni muvaffaqiyatli tarzda o’z foydasiga hal qildi.
15.f4-b8 a1-f6 16.a3-b4 f6-e7 17.b4-a5 e7-f6 18.b8-d6 f6-a1 19.d6-b8 a1-f6 20.e1-d2 f8-e7 21.e3-d4 f6:e1 22.g3-f4 e1:d6 23.b8:h8 e7-d6 24.h8-b2 d6-c5 25.g1-f2 Jahon chempioni soatni to’xtatdi.
Richard Muganza Mvamba – Samandar Kalanov
Jahon chempionati, 2017 yil
O’yinni grossmeyster S.Korolev tahlil qilgan.
1.a3-b4 b6-a5 2.b2-a3 f6-e5 3.g3-h4
Qur’a natijasiga ko’ra, quyidagi vaziyatni o’ynash talab etiladi.
Afrikalik shashkachi mikromatchning birinchi o’yinida 3…a7-b6 o’ynadi, unga javoban 4.a1-b2! keldi, tezkor tenglashtirish bilan 4. … b6-c5 e3-d4 5.c5:e3 6.f2:f6 g7:e5 7.b4-c5 d6:b4 8.a3:c5 va keyinchalik o’yin durang bilan tugadi.
Samandar Kalanov faolroq harakatga qo’l urdi:
3. …c7-b6
Bu bir yurishli zarba 4…e5-d4 tufayli 4.a1-b2 ning imkoniyatini yo’qqa chiqarmoqda.
4.f2-g3 g7-f6 5.e3-d4 b6-c5 6.d4:b6 a5:c7
Ushbu holatda oqlar biror reja tanlashi kerak bo’lgan vaziyat hosil bo’ldi. Oqlar ustunlikka ega bo’lishga harakat qilishmoqda, ammo buning iloji yo’q.
Masalan, 7.d2-e3 a7-b6 8.b4-a5 b6-c5 9.c3-b4 e3-d4 va qoralar himoyalanishga majbur bo’layotgan oqlarga markazdan hujum qilishmoqda. Oqlarga biroz yomon vaziyat beruvchi 9.e1-d2 ham mumkin.
Keyinchalik raqib donalarini o’rab olish uchun 7.b4-c5 d6:b4 8.c3:a5 rejasi yaxshi ko’rinmoqda. Lekin u ham hech qanday foyda keltira olmaydi: 8. …a7-b6 9.d2-e3 b6-c5 10.a1-b2 e5-d4 11.g1-f2 f6-g5 12.h4:f6 e7:g5 13.g3-h4 g5-f4 14.e3:g5 h6:f4 15.c1-d2 teng o’yin bilan.
7.a1-b2?
Afrika chempioni tomonidan ushbu o’yinda qilingan birinchi xato edi va u o’zini ikki yurishdan keyin ko’rsatdi.
|
| |
… ec3 5.db4 cd6 - Shashka haqiqiy xalq o’yini

|
Shashka haqiqiy xalq o’yini
|
bet | 123/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 4 … ec3 5.db4 cd6
K.Abdraimov – M.Fazilov o’yinida quyidagicha bo’lgan: 5 … bc5 6.bd6 ec5 7.bc3 ab6 8.cb4 de7 (Kitoblarda oq va qoralarning sakkizinchi yurishlari o’rganib chiqilmagan, lekin N.Negraning fikricha 8…cd6 9.gf4! yaxshiroq ekan). 9.bd6 ec5 10.ab2? (Kuchli 10.ed2! yurishi ham o’rganilmay qolmoqda).
10 … ba5 11.bc3 cd6 12.cd2 fe7 13.cb4 ac3 14.db4 bc7 15.ed2 hg7 16.dc3 gf4 17.ge5 fb2 18.ac1 ca3 19.fg3 gf6 20.ef4 ab2! 21.ca3 fe5. va oqlar tez orada taslim bo’lishdi.
5 … ed6 6.gf4 de5 7.fd6 ce5 yurishlari orqali davom ettirish ham mashhur tus olgan va endi, 8.fg3 de7! 9.gf4 eg3 10.hf4? yomon, chunki 10 … ed6 11.cd2 fg7 12.ef2 ba5 13.bc5 db4 14.ac5 bc7 15.fg3 cb6X.
6.cd2 dc5. O’sha paytlarda qaltis o’yinli 7.bc7 bilan o’ynashmasdi.
7.bd6 ec5 8.bc3 de7. Ushbu o’yin tizimi Ya.Gandlin tomonidan ishlab chiqilgan. 8…fe7 yurishi ham yaxshi.
9.gf4 ba5
[9 … ed6 10.fg3 fg7 (10 … ba5 11.cb4 ac3 12.db4 ab6 13.ba5 fg7 14.ae5 ff2 15.hf6 fh4 16.hg3X) 11.cd4 ba5 12.db6 ac7 13.ab4 (13.dc3 dc5 14.ef2?
(14.ed4 yurishi zarur) 14 … cb6 15.ab2 bc7! 16.cd4 cb4 17.ac5 cd6X)
13 … ab6 14.ba5 bc5 va hokazolardan keyin qoralar og’ir himoyaga o’tishmoqda.
10.fe5! fb2 11.hd8 bc1 12.dc3 cf4 13.cb4! ac3 14.fg3 fe3 15.gf4 eg5 16.dh4 ab6
Endshpil, albatta, durangli. Lekin amalga oshirilgan “yangilik”ning kutilmagan ta’siri raqibga kuchli ruhiy bosim o’tkazdi, vaqt tig’izligi esa uning ahvolini og’irlashtirib yubordi. Ushbu “yangilik”ning muallifi G.Narchuk.
17.hf2 fe7 18.fe3 ed6 19.hg3 hg7 20.gf4 gf6 21.e3-f2 ba5 22.fa7 cd2 23.ec3 fe5 24.fg5 hf4 25.af2 ba7 26.ab4 ab6 27.fa7 fg3 28.cd4 ac3 29.db2 gh2 30.ag1 dc5 31.ga7 hg1 32.bc3 gh2 33.ab8! hf4 34.bc7.
Qoralar taslim bo’lishdi.
Alisher Artikov – Sergey Belosheyev
Jahon chempionati, 2017 yil.
O’yinni grossmeyster S.Korolev tahlil qilgan.
a1>a5 g7>e5
Qur’a natijasiga ko’ra, yuqoridagi yurishli vaziyatni o’ynash talab etiladi.
|
| |
h8-g7 8.b4-c5 d6:b4 9.c3:a5 h6-g5!

|
h8-g7 8.b4-c5 d6:b4 9.c3:a5 h6-g5!
|
bet | 126/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 7. ... h8-g7 8.b4-c5 d6:b4 9.c3:a5 h6-g5!
Shu tariqa kutib, Richard Muganza Mvamba raqibiga markaziy pozitsiya bilan
birga, h6 donasini faollashtirish imkonini ham berdi.
10.g1-f2 g5-f4 11.f2-e3 g7-h6 12.e3:g5 h6:f4 13.e1-f2 f8-g7 14.f2-e3 g7-h6 15.e3:g5 h6:f4 16.d2-e3 f4:d2 17.c1:e3
Endi Afrika chempioni o’z vaziyatining befoyda ekanligini tushundi va donalar almashinuvlari orqali vaziyatni soddalashtirish yo’lini tanladi. Doskada kamgina donalar qoldi va durang yaqinga o’xshaydi.
17. …e7-d6 18.g3-f4 e5:g3 19.h2:f4 a7-b6 20.b2-c3 b6-c5 21.c3-b4 f6-e5 22.f4-g5 d8-e7 23.g5-h6 e7-f6
Va mana hal qiluvchi daqiqa keldi! Oqlar qarshisida ikkita yo’l bor. Ular faqatgina e3 donasi bilan yurishlari mumkin. Lekin qayerga?
24.e3-f4??
Noto’g’ri tanlov. Uni davom ettirish durangga olib kelmaydiganga o’xshaydi.
Durang imkoniyati 24.e3-d4 c5:e3 25.b4-c5 d6:b4 26.a3:c5 e3-f2 27.c5-b6 yurishlari orqali bo’lishi mumkin edi, va oqlar shunchaki raqib kuchlari orasidan damkaga o’tib ketishmoqchi 27…c7-d6 28.b6-c7 f2-g1 29.c7-d8 b8-c7 30.d8:g5 raqiblarda bittadan damka bor va donalar soni teng - durang.
Boshqa tomon uchun kurash ham do’stona natijaga olib kelmoqda
24. ... e5:c3 25.b4:d2 d6-e5 26.h4-g5 f6:h4 27.h6-g7. Yorib o’tgach, oqlar osonlikcha o’z maqsadiga erishishmoqda. 27… e5-f4 28.g7-f8 c5-d4 29.d2-c3=
24. ... e5:g3 25.h4:f2 c5-d4 26.f2-g3 d6-e5 27.g3-h4 e5-f4 28.h4-g5 f6:h4 29.h6-g7 h4-g3 30.g7-h8 g3-h2 31.h8:a1 h2-g1
Ushbu vaziyatning ayyorligi shu yerda yashiringan. Osiyo Chempioni majburiy tarzda teng sonli donalar bilan damkali endshpilga o’tmoqda, lekin ikkinchi damkaga ega bo’lgach, oqlarning damkasini qo’ldan chiqarmaydigan sirtmoqlar hisobiga g’alaba qozonmoqda.
32.a1-h8 f4-g3 33.h8-a1 g3-h2 34.a1-h8 g1-a7 35.h8-g7 h2-g1 36.g7-c3 c7-d6 37.c3-f6 a7-e3 38.f6-h4 e3-g5 39.h4:c5 g1:a7 va qoralar galaba qozondi.
Shaxzoda Tursunmurotova – Yelena Skovitina
Ayollar o’rtasida Jahon chempionati, 2017yil
O’yinni grossmeyster S.Korolev tahlil qilgan.
|
| |
bc3 de7 20.fe3 ef6 - Shashka haqiqiy xalq o’yini

|
Shashka haqiqiy xalq o’yini
|
bet | 32/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 19.bc3 de7 20.fe3 ef6
Yuzaga kelgan vaziyatga e’tibor bering. U etyudli o’yin yakuniga olib borishda himoyalanuvchi tomondan katta mahorat talab etadi.
21.cd4 cb4 22.fg5 de5?
Mag’lubiyatga olib keladi. Qoralar yuzaga kelgan qiyinchiliklarni tushunishmadi va kuchli 22…bc3! yurishidan keyin o’yin durangga kelib qolishini tasavvur ham qilishmagan, ya’ni: 23.db2 fe5 24.bc3 hf6 25.ed4 dc5 26.db6 ef4 27.bc7 fg3 28.cd8 gh2 29.dh4 hg1=
23.ge7 ec3 24.ed8 hg3
24…ba3 dan keyin 25.dc7 cb2 26.ce5 ba1 27.eh8 hg3 28.ed4 29.hd4X hal qiladi.
25.df6 gh2
Shubhasiz, 26.fh4X tufayli 25…cd2 mumkin emas.
26.fa1 hg1 27.ef4
Keyinchalik oqlar f4 donasini damkaga olib chiqishdi va qoralar taslim bo’lishdi.
Z .Tsirik – T.Shmulyan
O’yinning debyut qismida kuchsiz rivojlanish yo’lini tanlab, qoralar harakatsiz vaziyatga ega bo’lishdi, ayniqsa, ularning rivojlanmagan chap qanoti ayanchli ahvolda.
12.bc5!
Oqlarning rejasi aniq, ular markazni mustahkam olishga intilishmoqda, chunki biroz bo’lsa-da kechikish ham qoralarga 12…dc5 yurishi bilan chap qanotini rivojlantirib olish imkonini beradi.
12 … db4 13.ac5 gf6
Chap qanot donalarini asta-sekin rivojlantirish eng to’g’ri yo’ldir, negaki 13…cd6? 14.ce7 fd6 orqali oqlarning c5 “kol” donasini almashtirgach, qoralarda durangga erishish borasida muammolar tug’iladi.
14.gf4 fg5 15.de3 hg7 16.cb2 gf6 17.cb4!
Oqlar erishilgan ustunlikni mustahkamlab, markazda faol harakatlarni boshlashmoqda va raqibga qarshi hujum uchun hech qanday imkon qoldirishmayapti. Endi 17…cd6 18.ce7 fd6 dan keyin katta ustunlikka ega 19.ef2 kelmoqda.17…cb6 ham kuchsizdir,u holda oqlar 18.ba3 va 19.ba5 orqali katta ustunlikni olishadi.
17 … gh4 18.ba3 fg5
Donalar almashinuvli kombinatsiya 18 … hg5 19.fh6 fg7 20.hf8 de7 21.fd6 ca5 qoralarni mag’lubiyatga olib kelardi: 22.ef4 hg3 23.fh2 ab4 24.cd6 bc3 25.hg3 ab6 26.gf4 ba5 27.fe5 fd4 28.gf2 hamda oqlar uchun yutuqli vaziyat.
|
| |
ce7 fd6 29.de5 dc5 30.ef6 ba5 31.fg7 cb4 32.cd4 ba3 33.gh8 ab2

|
ce7 fd6 29.de5 dc5 30.ef6 ba5 31.fg7 cb4 32.cd4 ba3 33.gh8 ab2
|
bet | 38/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 28.ce7 fd6 29.de5 dc5 30.ef6 ba5 31.fg7 cb4 32.cd4 ba3 33.gh8 ab2
33…ab4 yurishiga oqlar quyidagicha etyudli yutuqqa erishadi,
34.dc5 bd6 35.ha1 ab6 36.ah8 bc5 37.hf6 cb4 38.gh8 dc5 39.fe5! 40.ed6X.
34.hg7! ba1 35.fe5 Qoralar taslim bo’lishdi.
I.Naumenko
1.hg5 de7
1 … dc5 2.gf6 cd4(2 … ab6 3.ac7 db6 4.fg7 cd4 5.gh8X) 3.fg7 dc3 4.gh8 cd2 5.hc3 db4 6.ac3 de7 7.fe5 ab6 X
2.gh6 ef6 A 3.fg5 fh4 4.hg7 hg3
4 … dc5 5.gh8 hg3 (5 … cb4 6.ac3 hg3 7.cd4 ab6 8.de5! bc5 9.hg7 cb4 10.ed6 gf2 11.ge3 hg1 12.gf8 ge7 13.fa3X.)
6.hb2 gf2 ( 6 … cd4 7.bg7 gf2 8.ge3 hg1 9.gf8 gd4 10.fc5 db6 11.ac7X.)7.ge3 cb4 8.ac3 hg1 9.ba1X.
4 … de5 5.gh8 ef4 6.hd4 fg3 7.dc5 gf2 8.ge3 hg3 9.ab6 hg1 10.cd4 ac5 11.da7X.
5.gh8 gf2 6.ge3 hg1 7.ab6 ac5 8.ha1X.
B .Blinder – B.Shestakov
9.fe5
Keyinchalik o’ng qanot raqib tomonidan egallanmasligi uchun, oqlar o’zining o’ng qanotini rivojlantirishga shoshilmoqda. 9.ab2 fe7 dan keyin 10.fe5 o’ynash xavfli, chunki undan keyin 10…cb4! keladi va yaxshiroq himoya yo’lini topish kerak.
9…cb4?
Raqibning o’ng qanotidagi donalar zichligidan foydalanib, qoralar ed4 almashinuviga qarshilik qilishmoqda. Bir vaqtning o’zida ular muhim b4 xonasini egallab, raqib kuchlarini o’rab olish xavfini tug’dirmoqda. Lekin ularning rejasida xatolik bor. Endi ustunlik butunlay oqlar tomonida. Teng o’yin bilan qanoatlanib, 9…ba5 va keyin 10.ed4 ce3 11.fd4 hf2 12.ge3 ab6 bilan o’ynash kerak edi.
10.ed6
Muhim 10…fe7 yurishiga to’sqinlik qilib, oqlar raqibning o’rab olish rejasini puchga chiqardi.
10 … gf6
10 … bc5 11.dc7 bd6 12.dc3 bf4 13.ac7 ab6 14.ca5 gf6 15.ab2 fe5 16.bc3 hg5 17.cb4 ca3 18.ab6 X.10…ba5 dan keyin 11.dc7 bd6 12.dc3 13.gc7 X.
11.ab2 ba3 12.bc3 hg7
Vaziyat ancha aniqlashdi. Biroz hisob-kitobdan so’ng, qoralar d6 xonasidagi dona juda kuchliligiga va uni bartaraf qilish choralarini ko’rish kerakligiga ishonch hosil qilishdi. Uni almashtirishning qulay paytini kutish qoldi xolos. Hozir eng yaxshi yo’l – 12…bc5 bilan o’ynash, lekin bu vaziyatda ham oqlar ustunligi shubhasiz. Kutishga qaratilgan quyidagi yurish bilan qoralar o’zlarining shusiz ham og’ir vazifasini yanada qiyinlashtirishmoqda.
13.cd4 bc5
Muhim daqiqada, vaqt tig’izligini his qilib, qoralar to’g’ri qaror qabul qilishdi. Bundan keyingi kutuvchi yurishlar ayanchli natijalarga olib kelishi mumkin edi. Taxminiy davom ettirishlarni ko’rib chiqamiz. Agar 13…ba5 yurilsa , unda 14.de5 fd4 15.ec5 gf6 (yoki 15 … ab4 16.gf4 ab6 17.ca7 bc3 18.db4 ae7 19.fe5 hg5 20.cd2 gf6 21.eg7 fh6 22.hg3X) 16.dc3 fg7 17.cd2! hg5 18.de3 gh6 (shubhasiz, hozir ham 18…ab4 19.ca5 ab2 o’ynab bo’lmaydi 20.dc7X.) 19.ef4 ge3 20.fd4 hf2 21.ge3 hg5 22.hg3 gh4 23.gf4 fg5 24.fh6 hg3 25.hg7 gh2 26.gh8 hg1 27.hg7 ab6 28.ca7 ab4 29.ca5 ab2 30.dc7 bd6 31.ef4 gc5 32.ga1 X.
13…hg5 dan keyin 14.gf4 gh6 15.dc5 bd4 16.ec5 ge3 17.fd4X.
|
| |
ce7 ff4 5.eg5! - Shashka haqiqiy xalq o’yini

|
Shashka haqiqiy xalq o’yini
|
bet | 29/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 4.ce7 ff4 5.eg5!
Raqibning chap qanotini yanada kuchsizlantirmoqda.
5 … hf4 6.ge5 de7 7.ed6!
Damkaga o’tib ketishni ta’minlamoqda.
7 … ee3 8.df4 bc5
Keyingi harakatlar oqlar uchun qiyinchilik tug’dirmaydi.
9.fg5 cd4 10.gf6 ab4 11.fg7 bc7 12.hg3 cd6 13.gh8
13.gf8? dc3 14.fa3 cb2=.
13 … bc3 14.gf4 ab6 15.hf6 bc5 16.fg7 cb4 17.gh8 ba3 18.hf6 de5 19.fd6 de3
20.fa1 ef2
Ushbu mag’lubiyatli vaziyatda taslim bo’lish ham mumkin edi, lekin qoralar c1 dagi donani damkaga o’tkazishda paydo bo’ladigan qiyinchiliklarga umid qilishmoqda, lekin bunday bo’lmaydi.
21.dc7 fe1 22.cd8 ea5 23.ag7 ae1 24.da5 ef2 25.cd2 fa7 26.ad8 ag1 27.dc7 gh2 28.cb8 Qoralar taslim bo’lishdi.
A.Kaplan – M.Shavel
8.cb2!
Qoralarni uzoq himoyaga majbur qiluvchi kuchli yurish.
8…bc5
Ushbu yurish vaziyatni yanada og’irlashtirmoqda.Lekin,
8 … ba5 9.cd4 cb6 10.fg5! hf6 11.de5 fd4
12.ea7 dan keyin ham oqlarning ustunligi yaqqol ko’rinib turibdi.
9.cd4 cb6
Albatta, 9 … cb4 10.ac5 db4 mumkin emas11.bc3X.
10.bc3 ba5 11.db6 ac7 12.cd4 gf6
Qoralar o’ng qanotdagi kuchlarini o’yinga kiritish borasida kech qolishdi, bu orada oqlar markazni mustahkam egallab olishdi.
13.fe5 df4 14.gg7 hf6 15.ef4!
Qoralarning harakatlarini ancha cheklab qo’ymoqda.
15 … fg5 16.fe3
16…ed6?
Yutqazmoqda. M.Shaveldek mahoratli o’yinchi oqlarning rejasini oldindan ko’ra olmagani g’alati. 16…cb6! o’ynash kerak edi va agar oqlar xuddi o’yinda bo’lgani kabi 17.hg3 hf2 18.eg3 yurishi orqali donalar almashtirishsa, qoralar 18…bc5 yurish orqali donasini vaqtincha qurbon qilib, 19…gh4 yurish bilan g’alaba qozonadi.
Agar 17.dc3 yurishi amalga oshirilsa, 17…bc5! 18.db6 hg3 va oqlar g’alaba qozona olmaydi.
17.hg3 hf2 18.eg3
Endi oqlar osonlik bilan doskadagi barcha markaziy xonalarni egallab olishadi.
|
| |
II B O B
Fe’l so’z turkumini va so’z gaplarni o’rgatishda nutq o’stirish

|
II B O B
Fe’l so’z turkumini va so’z gaplarni o’rgatishda nutq o’stirish
|
bet | 6/8 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 54,7 Kb. | | #109651 |
Bog'liq Buxoro davlat universitetiII B O B
Fe’l so’z turkumini va so’z gaplarni o’rgatishda nutq o’stirish
2.1 Fe’l mayllarini o’rgatish jarayonida nutq o’stirish.
Fe’l mayllari (mayl shakllari) ni o’rgatishni darslik ustida ishlash bilan boshlash mumkin. Bunda o’qituvchi o’quvchilarga mayl shakllari: buyruq-istak mayli, shart mayli va xabar mayliga bo’lib, o’rzu- istakni, shart va xabar ma’nolarini bildirishni aytadi. Shundan so’ng o’qituvchi buyruq istak mayliga doir jadvalni taxtaga ilib buyruq –istak maylidagi fe’llar ish -harakat haqida buyruq, istak, maslahat, iltimos ma’nolarini bildirishi, 1 -2-3- shaxs turli qo’shimchalar bilan hosil bo’lishini, ularning birlik va ko’plikdagi farqini jadval asosida bayon qilinadi.
Buyruq-istak maylini mustahkamlash, o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqini o’stirish maqsadida mustaqil ish o’tkaziladi. Buning uchun ona tili darsligidagi 148-mashdagi foydalanish tavsiya etiladi. O’quvchilar mashqdagi birinchi topshiriqqa asosan nuqtalar o’rniga –ay, -gin, -sin, -aylik, -ing qo’shimchalaridan mosini qo’yib ko’chiradilar. Ish bajarilgach, o’quvchilarga o’qitish orqali tekshiriladi.
Namuna:
1. Men sizga bir voqeani so’zlab beray.
2. Raximjon bu masalani yechsin. Sen esa mana bu misolni ishlagin. O’quvchilar mashqdagi uchinchi topshiriqqa asosan –ay, -gin, -sin, -aylik, -ing qo’shimchalari yordamida bormoq, kelmoq fe’llari tuslaydilar.
Mustaqil ishdan so’ng darslikdagi 152 –mashq ishlanadi. O’quvchilar o’qituvchi rahbarligida terma gaplarni navbat bilan o’qiydilar, otkesmlarning buyruq mayli qanday yasalishini izohlaydilar. Mashqdan so’ng ijodiy ish o’tkaziladi. O’qituvchi o’quvchilarga buyruq-istak maylidagi fe’llarni qatnashtirish to’rtta gap yozishni topshiradi. Bu topshiriqni o’quvchilar bajaradilar.
Namuna:
1. Mashg’ulotlarga kechikma. 2. Tirishqoqlik bilan aql. 3. Bilimlarni qunt bilan egalla ijodiy ishdan so’ng kichik bayon o’tkaziladi. Bayon uchun “ Alisher Navoiy” matnidan foydalanish tavsiya etiladi.
|
| |