Inshootlar zilzilaga bardosh berishiga ko‘ra 3 guruhga bo‘linadi

Inshootlar zilzilaga bardosh berishiga ko‘ra 3 guruhga bo‘linadi:
A – 7 ballgacha chidashi mumkin bo‘lgan kuchsiz seysmochidamli
uylar. Bunga tuproqdan va g‘ishtdan qurilgan uylar
kiradi.
B – 8 ballgacha chidaydigan uylar. Bu xildagi uylar har xil
yog‘och karkaslardan tayyorlanadi (sinch uylar).
D – 9 ballgacha chidaydigan uylar. Bu xildagi uylar sirasiga
katta metall karkaslardan, temirbeton konstruksiyalardan tayyorlangan
uylar kiradi.
Nazorat savollari
1. Ta’lim muassasasida kim fuqaro muhofazasi rahbari hisoblanadi?
2. Ta’lim muassasasida yuz berishi mumkin bo‘lgan favqulodda
vaziyatlarning oldini olish va undan muhofazalanish
maqsadida qanday ishlarni amalga oshirish mumkin?
3. Siz tahsil olayotgan va yashayotgan hududda qaysi turdagi
favqulodda vaziyatlarning yuz berish ehtimoli mavjud?
4. O‘zingizni favqulodda vaziyatlar yuz berganda to‘g‘ri
harakat qilishga tayyor, deb bilasizmi?
134
XV MAVZU. EKOLOGIK MUHIT BUZILISHINING
INSON HAYOTIY FAOLIYATIGA ZARARLI TA’SIRI VA
UNING NATIJASIDA YUZAGA KELAYOTGAN
MUAMMOLI VAZIYATLAR
«Ekologiya» atamasi ikki so‘z birikmasidan tashkil topgan
bo‘lib, yunoncha «Eykos» vatan, makon, yashash joyi, «Logos»
esa fan, ta’limot degan ma’noni anglatadi. Har qanday jism va
tirik mavjudotlarning o‘zaro hamda tevarak atrof-muhit bilan
bog‘liq bo‘lgan munosabatlarini o‘rganuvchi biologik fandir. Bu
atamani fanga birinchi bo‘lib 1866-yilda nemis biologi Ernest
Gekkel kiritgan. Ekologiya ayrim individlarning rivojlanishi,
ko‘payishi, yashashini va jamoalarning tarkibi hamda o‘zgarishlarini
yashash muhitiga bog‘liq holda ekologiya genetikasi,
evolyutsiya ta’limoti, fizologiya, kabi biologik fanlar bilan
chambarchas bog‘langan.
Ekologiya hozirgi paytda inson hayoti uchun doimiy va eng
muhim zaruriyat bo‘lgan tabiiy boyliklar yer, suv, tuproq, havo,
o‘simliklar, hayvonot dunyosi, suvosti jonzotlari, qushlar va
boshqa tirik mavjudotlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni o‘rganish,
ularni avaylab-asrash, qo‘riqlash, butun tabiatni, atrofmuhitni
muhofaza qilish kabi muammolar bilan shug‘ullanadi.
Bugungi kunda ekologiya fanining asosiy vazifalari: har xil
organizmlar guruhlarining atrof-muhit omillari bilan munosabati
qonuniyatlarini o‘rganish, organizmlarning yashash muhitiga
ta’sirini aniqlash, biologik resurslardan oqilona foydalanish,
odam faoliyati ta’sirida tabiat o‘zgarishlarini oldindan ko‘ra
olish, tabiatda kechayotgan jarayonlarni boshqarish yo‘llarini
o‘rganish, zararkunandalarga qarshi kurashning usullarini yaratish,
sanoat korxonalarida chiqindisiz texnologiyalarni ishlab
chiqish va joriy etishdan iboratdir.
Yuqorida ko‘rsatilgan vazifalar har xil uslublar yordamida
amalga oshiriladi. XXI asrga kelib insoniyat uchun ekologiya
muammosi eng dolzarb muammolardan biriga aylandi. Ekologik
xavf hatto yadro quroli xataridan ham dahshatliroq bo‘lib,
135
hozirgi davrda butun dunyo xalqlarini tashvishga solmoqda.
Davlatimiz rahbari I. Karimov o‘zining «O‘zbekiston XXI asr
bo‘sag‘isida:xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
kafolatlari» asarida: «Asrlar tutash kelgan pallada butun
insoniyat, mamlakatimiz aholisi juda katta ekologik xavfga duch
kelib qoldi. Buni sezmaslik, qo‘l qovushtirib o‘tirish o‘z-o‘zini
o‘limga mahkum etish bilan barobardir» deb bejiz aytmagan.
Mutaxassislarning ma’lumotiga ko‘ra, bugungi kunda
sayyoramizda har xil yoqilg‘ilarni yoqish sababli har yili 10,1
mlrd. tonna kislorod sarf bo‘lmoqda. Qishloq xo‘jaligiga yaroqli
yerlarning 70 foizidan va chuchuk suvlarning 20 foizidan foydalanilayapti.
Yerdagi qor va muz qatlami 10-15% ga qisqarib,
Arktika muzliklarining qalinligi 40%ga kamaydi.
Atrof-muhitning ifloslanishi, tabiiy resurslardan xo‘jasizlarcha
foydalanish, ekotizimdagi muvozanatning buzilishi shu
darajaga yetdiki, natijada insonlarning qulay tabiiy atrofmuhitga
ega bo‘lishi muammoga aylandi. Markaziy Osiyo
xalqlari uchun Orol inqirozi XXI asr fojiasiga aylandi.
Orol dengizi tarixda juda katta boylik, oziq-ovqat zaxirasiga
ega bo‘lgan manba edi. Sobiq sovet davlati davrida milliy
respublikalardagi resurslardan to‘la va hatto me’yoridan ortiq
foydalanish hamda ularning qayta tiklanishiga e’tiborsizlik va
loqaydlik bilan yondashish Orol dengizi bo‘ylarida istiqomat
qiluvchi aholi hayotini xavf osti qolishiga olib keldi.
Oqibatda sahrolanish jarayoni nafaqat Orol bo‘yida, Ustyurt
tekisligi, Qoraqum va Qizilqum cho‘llarida, Tyan-Shan va
Pomir tog‘lari poyidagi hududlarda ham kuzatilgan.
Yozda o‘ta jaziramali, qishda qorsiz va izg‘irinli kunlar
avvalgi, ya’ni Orol suvga to‘la davriga nisbatan ikki-uch haftaga
cho‘zildi. Chunki, dengiz sathidan bo‘shagan hudud 4,2 mln.
ga. ni tashkil etmoqda. Dengiz tomonidan kelayotgan shamol
paxta yakkahokimligi davrida ishlatilgan kimyoviy moddalar
qoldiqlari bilan birga 15 mln t dan 75 mln t chang-to‘zonni
ko‘tarib ketmoqda.
O‘tgan asrning 60-yillari oxiridan boshlab dengizdagi suv
sathining keskin pasayishiga sanoatning o‘sishi uchun suv
iste’molining ortib borishi, sug‘oriladigan yerlarning kengayishi
136
tufayli Amudaryo va Sirdaryo suvining kamayishi va hokozalar
sabab bo‘ldi. 1990-yilning boshiga kelib dengiz sathi 39
metrgacha pasaydi, suv hajmi 40 kub km gacha kamaydi. Sohil
60-80 km. ga chekindi. Orol dengizida 1960–70-yillarda 30 ga
yaqin baliq turlari mavjud edi. Hozir esa ularning 80 foizi
yo‘qolib ketgan. Orol bo‘yida baliqni qayta ishlash bo‘yicha 2 ta
korxona bor edi, bugungi kunda ularning faoliyati batamom
to‘xtatilgan. Shuningdek, Orolbo‘yidagi 18 ta baliq va
ondatraxo‘jaligidan hozir birontasi ham qolmagan. Orolning
qurishi mintaqa iqlimiga ham salbiy ta’sir qilayapti.
Ma’lumki, tabiat obyektlari (yer, yerosti boyliklari, suv,
o‘rmon, o‘simlik va hayvonot dunyosi, atmosfera) o‘zaro
birlikda va aloqada bo‘ladi, ularni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi.
Bittasidagi holatning buzilishi boshqasiga salbiy ta’sir etadi. Shu
sababli tabiat obyektlarini muhofaza qiladigan normativ hujjatlarni
birlashtirish, yagona qonunda umumlashtirish maqsadga
muvofiqdir.
Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, tabiiy resurslardan foydalanish
huquqini ekologik munosabatlar doirasiga kiritmaslik, bu
munosabatlarni tabiiy resurslardan foydalanish huquqining
alohida sohalari: yer, suv, kon, o‘rmon huquqi normalari bilan
tartibga solish kerak.
Tabiatni muhofaza qilish turli vosita va usullar yordamida
amalga oshiriladi. Shulardan eng muhimi tabiatni huquqiy
muhofaza etishdir. Shu nuqtayi nazardan ekologiya qonunchiligining
ahamiyatini oshirishda bir qator tashkiliy-huquqiy
ishlarni amalga oshirish kerak. Atrof tabiiy muhitni muhofaza
qilishga bag‘ishlangan qonunlarni takomillashtirish bugungi
kunning dolzarb muammolaridan biriga aylanib qoldi. Chunki
hozirgi ekologiya tanazzul sharoitida bu atrof tabiiy muhitni
asrashning yagona kafolati bo‘lishi mumkin.
Atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish bilan bog‘liq
munosabatlarni tartibga soluvchi normativ hujjatlarning umumiy
majmuaga ega emasligi, turli tarmoq qonunchiligiga bo‘lib
tashlanganligi ham muammoni to‘la hal qilinishiga to‘siq
bo‘lmoqda. Ekologiya muammosi yer yuzining hamma
burchaklarida ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Faqat uning
137
keskinlik darajasi dunyoning turli mamlakatlarida va
mintaqalarida turlichadir. Vaziyatning murakkabligi shundaki, u
bir necha o‘n-yillar mobaynida ushbu muammoni inkor etish
natijasidagina emas, balki mintaqada inson hayot faoliyatining
deyarli barcha sohalari ekologik xatar ostida qolganligi
natijasida kelib chiqqanligidadir.
Atmosferaga zararli chiqindilar tashlashni chegaralash va
energiya iste’molini kamaytirish haqidagi 1975-yildagi Kioto
bayonnomasi qabul qilinganligiga qaramasdan sanoat korxonalari
va avtomobillardan chiqayotgan gazlar atmosferani ifloslantiruvchi
asosiy manba bo‘lib qolmoqda. Hozirgi kunda dunyo
mamlakatlarining atmosferaga chiqarayotgan zaharli gazlari
yiliga 25,7 mlrd tonnani tashkil etadi. Shundan 25 % AQSh,
25 % Yevropa davlatlari, 14 % Xitoy, 7 % Rossiya Federatsiyasiga
to‘g‘ri kelmoqda. Bu gazlar miqdorining ortishi ozon
qatlami yemirilishini ham tezlashtirdi. Jumladan, 2010-yilga
kelib, Arktika ustidagi «Ozon tuynugi» ning maydoni rekord
darajaga, ya’ni 29 mln km2ga yetdi. Bu esa 1992-yilga nisbatan
6 mln tonnaga ko‘proq deganidir.
Hozirgi kunda insoniyat har yili 4,5 mlrd. tonna ko‘mir, 3,2
tonna neft mahsulotlari, tabiiy gaz, torf, o‘tin va boshqa
yoqishga yaraydigan moddalarni yoqib atmosferani
zaharlamoqda.
Respublikada 1989-yildan boshlab ifloslantiruvchi moddalarning
atmosferaga chiqarilishi 2,1 barobarga pasaydi, ifloslangan
oqava suvlarning tashlanishi 2,0 barobar kamaydi. Pestitsidlardan
foydalanish keyingi 5 yil davomida 4 barobar qisqardi.
2007-yil yakunlariga ko‘ra, atmosferaga chiqarilayotgan
ifloslantiruvchi moddalarning umumiy hajmi 2 mln tonnagacha
qisqardi. So‘nggi yigirma-yilda turg‘un manbalardan zararli
moddalarning chiqarilishi 1,3 dan 0,6 mln tonnagacha kamaydi.
Har bir inson tabiatdan bahra oladi. Ammo bu hali tabiatga
muhabbat, degani emas. Tabiatga muhabbat uni tushunishdan,
uning go‘zalliklarini anglashdan, tabiat bilan munosabatga
kirishishdan boshlanadi. O‘z navbatida, tabiat insonda kuzatuvchanlik,
sezgirlik, nazokatlilik kabi tuyg‘ularni tarbiyalaydi. Bu
insonda ikki ko‘rinishda: tabiatga va o‘ziga bo‘lgan munosabat138
larda namoyon bo‘ladi. Inson tabiatdan faqat zavqlanishni
emas, balki uni yaxshi tushunishni ham o‘rganadi. Natijada,
o‘zligini his qilib, tabiatdan unga inson bo‘lish imkonini bergan
«narsa»ni, ya’ni insonga xos madaniyat hislarini topishga
intiladi. Demak, insoniy tuyg‘ular tabiatga mehr bilan
qarashdan oziq oladi. Pedagoglar avvalo ushbu tushunchalarni
o‘zlari to‘la anglab yetishlari, qolaversa, o‘z faoliyatlari davomida
kelajagimiz egalari bo‘lmish yoshlar ongiga singdirishlari
va ularga amal qilish ko‘nikmalarini shakllantirib borishlari
lozim. Chunki havosidan nafas olib bo‘lmaydigan, yeri ifloslangan,
suvi sho‘rlangan joyda: demokratiya, erkinlik, ozodlik,
tenglik va boshqa gumanistik qadriyatlar o‘z ahamiyatini
yo‘qotishi aniq faktdir.
Taassuf bilan aytamizki, inson faoliyati natijasida atrofmuhitga
ancha sezilarli ta’sir o‘tkazdi. Bular asosan hozirgi
kunda mavjud bo‘lgan ekologik xavfsizlik klassifikatsiyasida
bo‘lgan: umumsayyoraviy, mintaqaviy, milliy, lokal ekologik
xavfsizliklar mamlakatimiz hududini ham chetlab o‘tmadi. Bu
xavflardan ozon qatlami yemirilishi, iqlimning o‘zgarishi,
cho‘llanish va toza ichimlik suvi tanqisligi, Orol dengizi
muammosi, hayvonot va o‘simlik dunyosi turlarining qisqarib
borishi, o‘simlik dunyosining noqonuniy kesilib borishi,suv
resurslari tanqisligi, atmosfera ifloslanishi shular jumlasidandir.
Tabiiy resurslar qashshoqlashuvi muqarrar ravishda jamiyat
hamda shaxsning ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy
qashshoqlashuviga, pirovard natijada halokatiga olib keladi.
Ta’kidlash joizki, insonning tabiatga qilgan agressiv hujumi –
muqarrar ravishda uning mag‘lubiyati bilan tamom bo‘ladi.
Madaniyatli kishi tabiat va jamiyat o‘rtasidagi muvozanatni
saqlaydi, bu borada boshqalarni ham to‘g‘ri faoliyat ko‘rsatishga
da’vat etadi, hech bo‘lmaganda ko‘chalarga axlat tashlanmasligiga,
suv va havo ifloslanmasligiga hissa qo‘shadi. Biz kelajak
avlodlarga yaratgan ma’naviy va moddiy boyliklarimizni,
bizgacha mavjud bo‘lgan tabiatni va unga munosabatimizni ham
meros qoldiramiz. Bu faqat tabiatga zarar keltirmaslik emas,
balki uning tiklanishi, yanada go‘zallashuvi, gullab-yashnashiga
hissa qo‘shish, atrof-muhitni iflos qiluvchilarga qarshi beayov
139
kurash olib borish degani hamdir. Chunki tabiat o‘ziga nisbatan
soxtakorlik va munofiqlikni kechirmaydi. Agar masalaga falsafiy
yondashadigan bo‘lsak ekologik nuqtayi nazardan insoniyat
tarixini shartli ikki davrga ajratish mumkin. Birinchisi – tabiat
insonga xizmat qilgan bosqich. Ikkinchisi – inson tabiat uchun
xizmat qiladigan bosqich. Biz hozir birinchi bosqichda hayot
kechirmoqdamiz.
Hozirgi kunda O‘zbekistonda o‘simliklar tarkibi dunyosida
4100 dan ortiq o‘simlik turlari mavjud. Udardan 3000 dan ortiq
turlari yovvoyi o‘simliklardir. O‘simliklardan nooqilona foydalanish
ularning ko‘p turlarini Qizil kitobga kiritishga olib
kelmoqda. Masalan, 1991-yilda O‘zbekiston Respublikasi Qizil
kitobiga 163 turdagi o‘simliklar kirgan bo‘lsa, 1999-yilda 301 ta,
2006-yilda 305 turdagi o‘simliklar kiritildi.
XX asrda yer kurrasi aholisi soni 3 baravar ortdi. Buning
oqibatida ichimlik suvining sarfi 7 baravarga, kommunal
xizmatlarga suv sarfi 13 baravarga ortganligi qayd etilmoqda.
Natijada bugungi kunda dunyoning turli hududlarida suv
resurslarining tanqisligi kuzatilmoqda. Dunyodagi 50 dan ortiq
mamlakatlarda ichimlik suvi chetdan transport vositalari va
quvurlar orqali keltirilmoqda. Butunjahon Sog‘likni Saqlash
tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra bugungi kunda yer yuzida 2
mlrd. odam ichimlik suvi yetishmasligi muammosidan aziyat
chekmoqda. Aholi soni o‘sishi shu tarzda davom etsa, yaqin 20
yil ichida ichimlik suvi sarfi-yiliga 10 km/kubdan ortishi
aniqlangan. 2025-yilga kelib kurrai zaminimizdagi har uch
kishidan ikki nafari ichimlik suvi yetarli bo‘lmagan hududda
yashashi kutilmoqda.
Ayni paytda yer shari aholisining 40 foizi ichimlik suvi
yetishmasligidan aziyat chekmoqda. Chunki tanadagi suvning 2
foizini yo‘qotish chanqoqlikka, 6-8 foizini yo‘qotish
hushsizlikka, 10 foizini yo‘qotish talvasa va o‘limga olib keladi.
Yana 30-yildan so‘ng toza ichimlik suvi tanqis resurs bo‘lib
qolishi mumkin. Bunga asosan suvdan isrofgarchilik bilan
foydalanish sabab bo‘layotganligi ta’kidlanmoqda.
Shuni alohida ta’kidlash joizki toza ichimlik suvining asosiy
iste’molchisi qishloq xo‘jaligi hisoblanadi. Masalan, bugungi
140
kunda sanoat va kommunal tizimga sarflanayotgan suvga nisbatan
qishloq xo‘jaligida 2,5 baravar ko‘proq suv ishlatilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi – qishloq xo‘jaligi rivojlangan
mamlakatdir. U qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan 25 mln. 736
ming ga yerga ega. Bundan sug‘oriladigan yerlar 4,2 mln. ga,
shundan 3,30 mln. ga. shudgorli sug‘oriladigan yerlar. Aynan
shu sug‘oriladigan yerlardan Respublika qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini 97% dan ortig‘i olinadi.
Bugungi kunda 1 kg g‘alla yetishtirish uchun 500 litr, bir
buxanka non tayyorlash uchun 500 litr, 1 kg guruch yetishtirish
uchun 3000-4000 litr, 1 kg qoramol go‘shtini yetishtirish uchun
25000 litrgacha suv sarflanmoqda. Qishloq xo‘jaligida suv
resurslaridan tejamli foydalanib, yuqori hosil olish hamda suvni
tejashning zamonaviy texnologiyalarini joriy etish dolzarb
vazifalardan biri hisoblanadi.
Sanoatda suv resurslaridan foydalanish ham tejamli va samarali,
deb bo‘lmaydi. Bugungi kunda zamonaviy texnologiyalar
qo‘llanganda ham 1 tonna po‘lat ishlab chiqarish uchun
50 tonna, 1 tonna kapron ishlab chiqarish uchun 2500 tonna
suv kerak bo‘lmoqda.
Kundalik turmushda aholi tomonidan ichimlik suviga
bo‘lgan munosabat ham maqtagulik emas. Birgina Toshkent
shahri misolida oladigan bo‘lsak, dunyo bo‘yicha o‘tkazilgan
tadqiqotlarda bir kishi uchun kunlik ehtiyoj 130 litrni tashkil
etgani holda, shahrimizda kishi boshiga 300-700 litrni tashkil
etmoqda. Shundan 3-4 litri ichish uchun va qolgani maishiy
ehtiyojlar uchun sarflanmoqda.
Har kun ertalab yuz-qo‘lni sovunlab yuvib, tishni tozalab,
artinib bo‘lguncha jo‘mrakdan to‘xtamay suv oqib turaveradi.
Shu vaqtda oqizilgan suvning miqdorini bir hisob-kitob qilib
ko‘raylik. Yuvinishga eng kamida 10 daqiqa, tishni tozalash
uchun 4 daqiqa, artinish uchun 2 daqiqa ketsin. Jami 16 daqiqa
suv to‘xtamay oqib turadi. O‘rtacha hisobda har daqiqada 3
litrdan suv oqib tursa, 16 daqiqada 48 litr suv oqib ketar ekan.
Shu 48 litr suvdan 5 litri yuvinishga, 0,5 litri tishlarni
tozalashga, jami 5,5 litr suv kerakli va foydali ishlatilgan.
Qolgan 42,5 litr suv foydasiz va samarasiz ishlatildi. Agarda
141
dush qabul qilsak, foydasiz va samarasiz ishlatilgan suv miqdori
yanada ortishi hech kimga sir bo‘lmay qoladi. Shuni alohida
ta’kidlash joizki, biz uchun suvdan samarali, tejamkorona va
oqilona foydalanish hamda uni behuda, o‘ylamasdan
sarflamaslik madaniyatini o‘rganish vaqti yetib keldi.
Sobiq ittifoq davrida «Suvni tejab sarflash, uvol qilmaslik,
tozaligini saqlash kerak» degan gaplarga umuman ahamiyat
bermay qo‘yilgani, ayniqsa shaharlarda oqar suvlarning qadri
qolmagani, suv isrofgarchiligiga loqayd va befarqlikning oqibatini
bugungi kunda ko‘rib turibmiz. Oqar suvlarga tashlanayotgan
chiqindi va axlatlar ichida nimalar yo‘q, deysiz.
O‘zbekiston sharoitida suv resurslarining keskin taqchilligi
va ifloslanganligi ekologik xavfsizlikka ulkan tahdiddir. Shu
sababdan fuqarolarning bu huquqini konstitutsiyaviy maqomda
belgilash zaruriyati vujudga keldi. Agar inson atrof-muhitga shu
zaylda munosabatini davom ettirsa, uning halokati ikki-uch
avlod yashab o‘tgandan so‘ng yuz berishi ehtimoldan holi emas.
Sayyoramiz suvlarining ifloslanishi natijasida har yili 500
milliondan ortiq kishi turli og‘ir xastaliklarga chalinadi.
Ikkinchidan, suvni tejash texnologiyasiga rioya qilish zarur,
chunki biz suvni dunyoda ishlatiladigan me’yoridan 7-10
barobar ko‘p sarflayapmiz. Dehqonchilikda tomchilatib sug‘orish
texnologiyasini keng joriy qilish shart. Chunki
O‘zbekistonda turli ehtiyojlar uchun ishlatiladigan suvning
faqatgina 8 % mamlakat hududida, qolgan 92 % qo‘shni mamlakatlar
hududida shakllanadi. Ya’ni O‘zbekiston hududida bir
yilda 10 km kub suv hosil bo‘ladi hamda 89 km kub suv
ishlatiladi.
Mamlakatimizda suv ta’minotini yaxshilash uchun Jahon
banki, Osiyo taraqqiyot banki, Yevropa Tiklanish va Taraqqiyot
banki hamda boshqa bir qancha mamlakatlar bilan hamkorlikdagi
ishlar izchil amalga oshirilmoqda.
Hozirda 7 mlrd kishini tashkil etuvchi sayyoramiz aholisi
borgan sari qo‘shimcha oziq-ovqat, kiyim-kechak va yoqilg‘iga
muhtoj bo‘lmoqda. Bu esa o‘z navbatida tabiiy resurslarni,
asosan yer, suv va o‘rmon resurslarining jadal ishlatilishiga olib
keladi. Buning salbiy oqibati sifatida ko‘pincha yerlar dega142
radatsiyasi, qurg‘oqchil hududlarda cho‘llanish kuzatilmoqda.
Yer degaradatsiyaga uchraganida va sho‘rlanganda tuproq
unumdorligi yomonlashadi, o‘simliklar nobud bo‘ladi, sizot
suvlar ifloslanadi. Bugungi kunda BMT ma’lumotlariga ko‘ra
sayyoramizda quruqlikning . qismi cho‘llanish xavfi ostida
turibdi. Hozirda dunyo bo‘yicha har yili 6-7 million gektar
unumdor yer maydonlari qishloq xo‘jaligi tasarrufidan chiqib
ketmoqda. Yer yuzida har-yili cho‘llanish jarayonidan keltirilgan
zarar miqdori 42 mlrd. AQSh dollarini tashkil etmoqda.
Faqatgina 20- asrda antropogen ta’sir natijasida 9 million gektar
maydonda cho‘l paydo bo‘lib, bu umumiy quruqlik
maydonining 43 %ni tashkil etadi. Shu bois ham 1996-yil 26-
dekabrdagi BMT konferensiyasida cho‘llanishga qarshi konvensiya
qabul qilinib, hozirgi kunda dunyodagi 172 ta mamlakat
ushbu konvensiyani ratifikatsiya qilgan. Shu joyda yer
sho‘rlanishi o‘zi nima, degan savol tug‘iladi.
Yer sho‘rlanishi – bu tuproqning o‘simliklarning oziq moddalar,
namlik, havo va kimyoviy elementlarga bo‘lgan ehtiyojini
qoplay olmasligidir. yer sho‘rlanishi tuproq qatlami va yerosti
suvlarida tuz miqdori ortishi hamda yerosti suvlari sathining
ko‘tarilishi bilan bog‘liq vaziyat sanaladi. Yer sho‘rlanishida
shamolning harakati, yerosti va yuzasidagi suv oqimi harakati,
iqlim o‘zgarishi, suv bug‘lanishi, sug‘orish-melioratsiya ishlarining
noto‘g‘ri bajarilishi kabi faktorlar muhim rol o‘ynaydi.
Yer sho‘rlanishi asosan cho‘l zonasida kuzatilib, o‘rmon va
dasht zonalarida sho‘rlanish nisbatan kam uchraydi. Qabul
qilingan me’yorlarga ko‘ra yerosti suvlari sathi yer yuzasidan 2-
2,5 metr pastda bo‘lsa, sho‘rlanish nisbatan kam bo‘ladi.
O‘zbekistonda sug‘oriladigan yer maydonlarining jadal
sur’atda o‘sishi 1970-1985-yillarda kuzatildi. Shu yillar
davomida sug‘oriladigan yer maydonlari 2,8 mln. ga dan 4,2
mln. ga etdi yoki 43% o‘sdi. Bugungi kunda O‘zbekistonda
sho‘rlangan yerlar sug‘oriladigan yerlarning 50,7 % (2170,7
ming ga.) ni tashkil etadi. Shundan kuchsiz sho‘rlangan yerlar
– 31,4 % (1344,6 ming ga), o‘rtacha sho‘rlangan yerlar –
15,5% (663,5 ming ga), kuchli sho‘rlangan yerlar -3,8% (162,6
mingga) ni tashkil etadi.
143
Orol dengizining o‘z qirg‘oqlaridan 120-200 kmga
chekinishi natijasida 4 million gektardan ortiq «Orolqum», deb
atalayotgan sho‘r sahro paydo bo‘ldi. Har-yili shu hududdan
100 million tonna sho‘r chang tevarak atrofga uchirib ketiladi.
Bugungi kunda dunyodagi 250 mln dan ortiq kishi
cho‘llanish tufayli bevosita oziq-ovqat yetishmasligidan jabr
ko‘rmoqda.
Insonning ishlab chiqarish va maishiy faoliyati muqarrar
holda chiqindilarning hosil bo‘lishi bilan bog‘liqdir. BMT
ma’lumotlariga ko‘ra 1970-yilda sanoatning tabiiy muhitni
ifloslantiruvchi chiqindilarining umumiy hajmi-yiliga 40 mlrd
tonnani tashkil etgan bo‘lsa 20 asr oxiriga kelib bu raqam yiliga
105 mlrd tonnani tashkil etdi.
Shuni ishonch bilan ta’kidlash mumkinki, hozirda chiqindilar
ishlab chiqarish – Yer yuzidagi eng ommaviy jarayondir.
Hisob-kitoblarga ko‘ra har birimizga yiliga 20 tonnaga yaqin
xom ashyo sarflanadi va eng ajablanarlisi uning 97 % axlatxonalarga
jo‘natiladi. Buning asosiy sabablaridan biri kundalik
ehtiyoj mollarining o‘rami bir martalik bo‘lishidir. Har yili
dunyo bo‘yicha 6 trillion plastik paketlar ishlab chiqiladi. Bir
daqiqada dunyo bo‘yicha 1 milliondan ortiq plastik paket
ishlatilishi hisoblangan.
Mutaxassislarning ta’kidlashicha, eng keng tarqalgan
chiqindi turlari bo‘lgan shisha butilka – 1 million-yil, polietelin
paket – 400 yil, chekib tashlangan papiros qoldig‘i – 5 yilda
to‘liq parchalanar ekan. Bu vaziyatdan chiqishning eng to‘g‘ri
va maqbul yo‘li sifatida iqtisodiyot va ishlab chiqarishni bugungi
kunda amalda bo‘lgan «resurslar – mahsulot - chiqindilar»
siklidan rivojlangan mamlakatlarda keng tarqalgan «resurslar -
mahsulot – chiqindilar - resurslar» sikliga o‘tkazishdir.
Dunyoning deyarli barcha mamlakatlarida qattiq maishiy
chiqindilar aholi jon boshiga har 10 yilda 10 %ga oshmoqda.
Hozirda dunyo bo‘yicha maishiy chiqindilarning har yilgi
massasi 400 mln tonnani tashkil qilib, shulardan 80 % QMCh
har xil turdagi – murakkab tizimlardan, oddiy chiqindixona
poligonlarida ko‘mish bilan zararsizlantiriladi.
144
O‘zbekistonda so‘nggi yillar mobaynida qattiq sanoat chiqindilarining
yillik hajmining kamayishi tendensiyalari kuzatilgan.
Turli tashkilotlar ma’lumotlariga qaraganda, respublikamizda
bir yilda 30 mln. m3 maishiy chiqindilar hosil bo‘ladi.
Qattiq maishiy chiqindilarning ko‘p qismi Farg‘ona, Samarqand
viloyatlarida va Toshkent shahrida hosil bo‘lishi kuzatilgan.
2007-yilga kelib asosiy saqlash joylarida 2 mlrd tonnaga yaqin
sanoat va maishiy chiqindilar to‘plangan. Havoning yuqori
temperaturasi organik moddalarning tez parchalanishiga,
mikrofloralarning hamda patogen mikroorganizmlarning tez
rivojlanishiga olib keladi. Bularning barchasi qattiq maishiy
chiqindilarni saqlash muddatini qisqartirishni talab qiladi.
Qattiq maishiy chiqindilarni chiqarish, utilizatsiya va qayta
ishlash hududlarda yechilmagan muammo bo‘lib qolmoqda.
Ba’zi bir viloyat va tuman markazlarida qattiq maishiy
chiqindilarning ruxsat etilmagan yerlarga joylashtirish holatlari
uchramoqda. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda qattiq maishiy
chiqindilarni qayta ishlash sohasi bo‘yicha xususiy
tadbirkorlikka e’tibor ancha kuchaydi.
|