-rasm. Raqobatning turlanishi: tizimli yondashuv

225
yo‘nalishda – mahsulot miqyosida va nano iqtisodiy yo‘nalishda firma
miqyosidagi
raqobatni yuzaga chiqish darajasi ifodalangan.
Erkin raqobat davrida raqiblar kurashining ikki asosiy shakli amal qiladi:
•
tarmoq ichidagi;
•
tarmoqlararo raqobat.
Tarmoq ichidagi raqobat deganda bir tarmoqqa kiradigan firmalar o‘rtasida
tovarlarni ishlab chiqarish va sotishshng qulay sharoitlari va yaxshi foyda olish uchun
kurashish tushuniladi. Har bir tarmoqda korxonalarniyag texnika darajasi va mehnat
unumdorligi darajalari turlicha bo‘lganligi sababli, ular chiqarayotgan tovarlarning
individual qiymati ham har xil bo‘ladi. Biroq, bizga ma’lumki, tovar xo‘jaligida
qiymat qonunining amal qilishi sababli turli individual qiymat ijtimoiy bozor
qiymatiga keltiriladi. Bunga sabab tarmoq ichidagi raqobat kurashidir.
Tarmoqlararo raqobat deganda turli tarmoq firmalari o‘rtasida
eng yuqori
foyda olish uchun olib boriladigan kurashni tushunamiz. Kapitalning xususiyati
shuki, u doimo harakatda bo‘lib, o‘z sohibiga foyda keltirib turishi kerak. Kapital
sohiblari esa ularni foydaliroq sohalarga joylashtirishga harakat qiladilar. Ular uchun
nimani bozor ko‘tarsa, shuni ishlab chiqarib ko‘proq foyda olish muhimdir.
Tarmoqlararo raqobat kurashi kapitalni yaxshi foyda keltiradigan oohalarga
joylashtirish uchun boradi. Qaerda foyda ko‘p bo‘lsa, shu erga resurslar oqib o‘tadi,
chunki shu erdagi tovarga talab ko‘p bo‘lib, u qondirilsa, yaxshi foyda ko‘rish
mumkin.
Raqobatning ikki usuli bor:
narx vositasida raqobatlashuv, narxdan
foydalanmay raqobatlashuv. Erkin raqobat davrida raqobat kurashning bosh usuli
tovarni raqibinikidan pastroq narxda sotish bo‘lgan. Bu usulni qo‘llash uchun
korxona boshqalarnikidan ko‘ra unumliroq
texnologiyani kiritishi, malakaliroq
ishchilarni yollashi va mehnatni yaxshiroq tashkil etishi kerak. Faqat shu holdagina,
uning tovarini individual qiymati bozor qiymatidan past bo‘lib, bu narxni tushirish
imkoniyatini beradi. Iqtisodiyotning monopollashuvi raqobat
kurashi usullarini ham
o‘zgartiradi. Endi narx vositasida amalga oshiriluvchi raqobat usullari o‘rnini narx
bilan bog‘liq bo‘lmagan usullar egallay boshlaydi. Raqobat kurashida mahsulot
226
sifati, mahsulotni sotish shart-sharoitlarini yaxshilash va reklama qilishning
ahamiyati ortib boradi.
Yirik korporatsiyalar narxni tushirish yordamida raqobatchisini bozordan o‘zi
ziyon ko‘rmagan holda siqib chiqarishi amrimahol bo‘lganidan, u bozordagi
vaziyatni o‘zgartirish uchun o‘zining ishlab chiqarish
quvvatlaridan foydalanishni
kamaytirib tovar taklifini qisqartiradilar. SHu sababli, hatto inqiroz davrlarida ham,
narxlar barqarorligicha qolaveradi.
Narxsiz raqobat monopoliyalar bor joyda ham muhim o‘rin egallaydi, chunki:
1) narxni pasaytirish tovar sotishni ko‘paytirish imkonini bermaydi,
chunki
raqib ham narxni pasaytirishya mumkin, bundan hech kim yutmaydi. Bas, shunday
ekan, tovar sifatini oshirish, savdo xizmatini yaxshilash yo‘liga o‘tiladi,
bu bilan
tovar sotishni ko‘paytirish mumkin;
2) yirik firmalar kuchli bo‘lganligi sababli mahsulotyai yangilash, uni
modernizatsiyalash va reklamaga katta pul sarflay oladilar.
Narx bilan bog‘liq bo‘lmagan raqobat usullarining qo‘llanishi o‘zaro kurashda
narxdan foydalanilmaydi degan gap emas. U ko‘proq yashirin tus olmoqda, ya’ni
tovarlar e’lon qilingan narxlardan arzonga sotiladi, bundan boshqalar ogoh etilmaydi.
Bu, ayniqsa, mavsumiy tovarlar sotishda qo‘llanadi. Narx vositasidagi raqobat jahon
bozoriga ham kirib borgan. U erda narx bilan raqobat qilish po‘lat, gazlama,
elektronika, kimyoviy va qishloq xo‘jalik mahsulotlari bozorlariga xosdir.