nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mashg’ulotning borishi - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

Bog'liq MTTda talim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanishcover
Mashg’ulotning borishi. Tarbiyachi bolalarni muassasa hovlisidagi gulzor oldiga olib
boradi. Bolalarga bir dam diqqat bilan gulzorni tomosha qilishni va u yerda qanday gullar
o’sayotganini aytib berishni taklif etadi, keyin bolalarga shunday savollar bilan murojaat
qiladi:
Bolalar
hozir
yilning
qaysi
fasli?
(Bolalar-
ning javoblari.)
To’g’ri. Hozir bizning o’lkamizda kuz fasli. Ob-havo qanday? (Bolalarning javoblari.)
— To’g’ri, kuz fasli bo’lishiga qarmay bizda hali issiq, quyosh charaqlab turibdi, shuning
uchun gulzorimizda xilma-xil gullar ochilib turibdi. Aytinglarchi, gulzorimizda qanday
gullar ochilib turibdi. (Bolalarning javoblari.)
—
Balli bolalar. Gulzorimizda atirgul, chinnigul, kartoshkagul, sallagullar ochilib
turibdi. Ammo,ular bir xilmi? (Bolalarning javoblari.)
Tarbiyachi bolalarning javoblarini to’ldiradi, keyin esa atirgulni ko’rsatib, uning nomini
so’raydi va atirgul haqidagi suhbatini boshlaydi.
—
Bolalar mana bu atirgulning tanasi, u juda tikanli. Mana bu nima? (Bargi.) Atirgullar
qanday rangda bo’ladi?
To’g’ri, atirgullar qizil, sariq, pushti, och sariq rangda bo’ladi. Qaranglar, atirgulning
gulbarglari
qanday
ekan?
(To’kilgan
gulbarglarini
terib
bolalarga
beradi)
Tarbiyachi 2—3 dona atirgulni kesib, gulning hidi qandayligini bilish uchun bolalarga
hidlashga beradi. Keyin tarbiyachi bolalarning diqqatini kartoshkagulga qaratadi. Bolalar uni
ko’radilar va atirgul bilan taqqoslaydilar: tanasi, bargi, guli, gulbargi, rangidagi farqlarni
so’z bilan ifodalab, gapirib beradilar.
Tarbiyachi bolalarning gaplarini aniqlashtirib, to’ldiradi.
SHunga o’xshash yana 1—2 gulning turini ko’rib chiqadilar.
232
—
Endi bolalar, gullarni hidiga qarab aniqlab ko’ramiz. (Bolalardan birining ko’zini
yumdirib, unga birorta gulni hidlatadiva undan hidlagan gulining nomini so’raydi.)
Mashg’ulot oxirida guldasta tayyorlash, shuningdek, gullar haqida topishmoqlar aytib,
mashg’ulotni tugatish mumkin.
Matnlarni qayta ishlash axborot tizimi

|
Matnlarni qayta ishlash axborot tizimi
|
bet | 59/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
Matnlarni qayta ishlash axborot tizimi (MQAT) bevosita foydalanuvchiga matnlarni (xat, maqola, referat, buyruq va hokazo) tahrir qilish, saqlash va ko‘paytirishga mo‘ljallangan.
Ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi (MQIT) EHMdagi hisob-kitoblarning formallashgan algoritmlari bo‘yicha ma’lumotlarni hisoblashga mo‘ljallangan. Mazkur tizim ijodiy jarayonlarni emas, eski jarayonlarni (hisob, hisobot, muhandislik-texnik hisob-kitoblari va hokazo) avtomatlashtirishga yo‘naltirilgan.
Maslaxat beruvchi axborot tizimi (MBAT) avtomatlashtirilgan rejimda EHMda ma’lum bir holatlarda tashkiliy yoki texnik mazmundagi qarorlarning ayrim variantlarini tuzib beradi. Bu tavsiyalar qaror qabul qiluvchi shaxs ixtiyoriga beriladi. Maslaxat beruvchi (kengashuvchi) axborot tizimi asosiga real haqiqatga, ya’ni ob’ektdagi yoki boshqaruv tizimidagi jarayonga o‘xshash turli xil matematik modellar joylashtiriladi.
Qarorlar qabul qilish tizimi (QQQT) shunisi bilan ajralib turadiki, EHMda ishlab chikilgan qaror varianti bajarish uchun qabul qilinadi. Ayni paytda ishlab chiqarish tizimi (texnologik jarayonlarni boshqarishning avtomatlashtirilgai tizimi dispetcher boshqaruvi tizimi) EHM qabul kilgan qarorlar ijrosini tegishli ijro mexanizmlari orqali avtomatik ravishda amalga oshiradi.
|
| |
Tashqi ta'sir
Г
1 - 1

79
Tashqi ta'sir
Г
1 - 1
п
Boshqaruvchi
subvekt
teskari
aloqa
t o kg ‘ri
aloqa
Boshqaruvchi
obyekt
Tashqi ta’sir
4.4-rasm.
Boshqaruvning kibernetik modeli.
qarorlar misol boMishi mumkin. Agar aksincha, m a’lumotlar bosh
qariluvchi obyektdan boshqarish subyektiga yo‘naltirilsa, „teskari aloqa"
deyiladi. Bunga ishlab chiqarilgan mahsulotlar miqdori va xokazo misol
boMa oladi. 4.4-rasmda boshqaruvning kibernetik modeli keltirilgan.
Boshqarish jarayoni muayyan maqsadga erishishga yo'naltirilgan.
Shundan kelib chiqib, boshqarish jarayonini boshqariladigan obyektdagi
jarayonga muvofiq keluvchi maqsad va hajm o'rtasidagi farqni kamaytirishga
intilish sifatida ko'rib chiqish mumkin.
Boshqarish jarayonida to'g'ri va teskari aloqa kanallari bo'yicha tizimning
boshqaruvchi va boshqariluvchi qismlari o'rtasida axborot almashinuvi
kechadi. Oldiga qo'yilgan maqsadlami bajarish uchun tizimning bosh
qaruvchi qismi boshqariluvchi obyektga axborot uzatishning to'g'ri kanali
bo'yicha boshqaruvchi ta’sirlar jo'natadi. Teskari aloqa kanali bo'yicha
boshqariluvchi obyektdan boshqarish jarayoni holati va boshqaruvchi ta’sir
bajarilishi natijalari haqida axborot kelib tushadi.
Demak, boshqarish mohiyatini boshqariluvchi obyektga boshqaruvchi
ta ’sir ko'rinishida yetkaziluvchi qarorlar qabul qilish uchun barcha kelib
tushuvchi axborotni tizimning boshqariluvchi qismida qayta ishlash, deb
izohlash mumkin.
Iqtisodiy obyektning axborot tizimi.
Axborot konturi doirasida
boshqarish maqsadlari haqida, boshqariluvchi jarayon holati haqida,
boshqaruvchi ta ’sirlar haqida axborotga ega boMinadi va uzatiladi. Axborot
konturi axborotlarni yig'ish, uzatish, qayta ishlash va saqlash vositalari,
shuningdek, axborotlarni ishlovchi xodimlar bilan birgalikda mazkur
80
|
Savollar - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

14-Mavzu: “O’simliklar bilan do’stlashamiz” hafta mavzusi bo’yicha
o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish. “Go’zal bahor” oy mavzusi bo’yicha
tabiat markazida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
O’quv mashg’uloti rejasi
1
Rivojlanish markazlarida
“O’simliklar bilan do’stlashamiz” oy mavzusi o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etish
2
“O’simliklar bilan do’stlashamiz” oy mavzusi hafta mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini
tashkil etish
Mavzu: Gulzordagi gullarni kuzatish
M a q s a d : Bog’cha maydonchasidagi 4-5
ta gulning nomini bilish,
ularning hidi,
rangi, shakliga qarab ajrata olish hamda ularning tanasi, barglari, gulbarglarini farqlay
bilish. Tabiat go’zalligidan
zavqlana olish, bolalarda ularni
asrab-avaylash xohishini
tarbiyalash.
Kutilayotgan natija:
Bog’cha maydonchasidagi 4-5 ta gulning nomini biladilar, ularnngi hidi, rangi, shakliga
qarab ajrata oladilar, ularning tanasi, barglari, gulbarglarini farqlay biladilar.
Zarur jihozlar: o’simliklarning 2-3 turi o’sadigan
gulxonani tanlash, gulxona
atrofiga bolalarga gullarning hammasi ko’rinadigan holatda joylashtirish.
Tayanch so‘z va iboralar - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

|
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
|
bet | 61/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
Tayanch so‘z va iboralar:
Avtomatlashtirilgai boshqarish tizimlari, avtomatik boshqarish tizimlari; avtomatlashtirilmagan (an’anaviy) boshqarish tizimlari; texnik (texnologik) jarayonlarni avtomatik boshqarish tizimlari; tashkiliy boshqarishning avtomatlashtirilgai tizimlari; axborot-qidiruv tizimi; axborot-ma’lumotnoma tizimi; matnlarni qayta ishlash tizimi; maslaxat beruvchi axborot tizimi; ekspert tizimlari.
Takrorlash uchun savollar.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari qanday tasniflanadi?
Qanday turdagi boshqaruv tizimlarini bilasiz?
Axborot-qidiruv tizimlari qanday vazifalarni bajaradi?
Axborot-ma’lumotnoma tizimining ta’rifini keltiring.
Matnlarni qayta ishlash tizimlari qanday vazifalarni baja-radi?
Ekspert tizimlari qanday masalalarni hal qiladi?
|
| |
T A L A B A L A R N IN G IJO D IY F IK R L A S H IN I

sigagina taalluqli bo'lib qolmoqda. Vaholanki. hayot «...fanlarni
kognitiv o'zlashtirish bilan chegaralanmaslikni talab qiladi. Yangi
pedagogik va didaktik yondashuvlarga va ularning rivojlanishiga
sharoit yaratish zarur. Chunki. ay nan shular kommunikatsiyaga, ijodiy
va
tanqidiy tahlil, mustaqil fikrlash (mualliflar tomonidan belgilangan)
va ko'p madaniyatli mazmunda jamoatchilik mehnati bilan, qachonki
ijod ham aifanaviy yoki milliy bilim va ko'nikmalarni zamonaviy fan
va texnika yutuqlari bilan uyg’unlashuviga asoslanganida munosib
malakalarni egallashga, bilimdonlik va qobiliyatlilikni
rivojlantirishga
ta’sir ko'rsatadilar».
Ikkinchidan, o'zbek xalqiga xos mentalitet - kattalarning irodasiga
bo'ysunish, o'qituvchi o'rgatgan narsaga so'zsiz ishonch hosil qilish,
hayotiv masalalarni hal qilishda samarasiz boisa-da, eng oson yo'l
tanlash, amaliy ziddiyatlarni mumkin qadar chetlab o‘tish kabi qator
qonimizga singib ketgan odatlarimiz ko'p hollarda ijodiy fikrlashning
cheklanib qolishiga sabab bo'ladi.
Shuning uchun ham kelajakda
buyuk taraqqiyotga ega, huquqiy
davlat qurishni maqsad qilgan Vatanimiz yoshlarida ijodiy fikrlashni
rivojlantirish, ularning yangilik yaratishga bolgan xohish va istaklarini
imkon darajasiga ko'tarish ko'zlangan maqsad va ezgulik yo'lidagi
ta ’lim tizimining asosiy tadbirlaridan biri hisoblanishi lozim.
Bolalar bilimlarini mustahkamlash uchun savol va topshiriqlar

Ichidan suv tokiladi
(Yomg’ir)
Yorug’i bor, dovrig’i bor
O’zi yo’q ovozi bor
(Chaqmoq)
Bolajonlar yomg’ir tinib quyosh chiqqanda so’ng musaffo osmonimizda nima paydo bo’ladi.
Chiziladi ko’kda qalamsiz
Har xil bo’yoq rassomsiz
(Kamalak)
Bolajonlar yomg’irni hammamiz yaxshi ko’ramiz, yomg’irdan so’ng
xavo toza musaffo
bo’ladi, tabiatimiz suvga to’yinadi.
Bolajonlar yomg’ir haqida she’rlar yod olganmiz bir eslab olaylik.
Men tomchiman, tomchiman
Bulutlardan tushaman
Osmonimda men sakrab
Yerga o’ynab tushaman
Juda ham quvnoqdirman
Koptokdayin dumalayman
Yomg’irman yog’ilaman
Tomlardan tomchilayman
Bolajonlar quvnoq tomchining gaplarini eshityabsizlarmi, biz yomg’irni
qancha sevsak u
bizdan hursand bo’lib yana she’rlar aytib beradi.
Bolajonlar kelinglar endi birgalikda “Yomg’ir va quyosh” o’yinini o’ynaymiz, o’yinda 2-3
marta
takrorlab, mashg’ulotda aktiv qatnashgan bolalarni shirin so’zlari
bilan
rag’batlantirish, mashg’ulotni mustaxkamlab yakunlaymiz.
j a d v a l - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

|
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
|
bet | 63/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
1.7. j a d v a l
Axborot tizimlaridan foydalanishga nisbatan
yondashuvning o‘zgarishi
Yillar
|
Axborotdan foydalannsh konsepsiyasi
|
Axborot tizimlari turlari
|
Foydalanishdan maqsad
|
1950 – 1960 yillar
|
Hisob-kitob hujjatlarining qog‘oz to‘plami
|
Hisob-kitob hujjatlarini elektromexanik buxgal-teriya mashinalarida qayta ishlashning axborot tizimi
|
Hujjatlarni qayta ishlash tezligining oshishi. Oylik-ni hisob – kitob qilish jarayonining soddalashuvi
|
1960-1970 yillar
|
Asosiy maqsadni qo‘llab-quvvatlash
|
Boshqaruvning axborot tizimi
|
Hisobot tayyorlash jarayonining tezlashuvi
|
1970-1980 yillar
|
Boshqaruv nazorati
|
Qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlash tizimi. Boshqaruvning oliy bo’lini uchun tizim
|
Nisbatan oqilona qarorni ishlab chiqish
|
1990-2000 yillar
|
Raqobat afzalli-gini ta’minlovchi axborot- strategik resurs
|
Strategik axborot tizimi. Avtomatlash-tirilgan ofislar
|
Tashkilotlarning yashab qolish va gullab-yashnashini ta’minlash
|
qondirish va kompyuter muhitida shaxsiy interfeys ishini yaratish edi. Shu bilan birga axborot tizimini yaratishga nisbatan yondashuv o‘zgardi. Endi mo‘ljal yakka tartibdagi foydalanuvchi tomonga o‘zgardi. Foydalanuvchi mazkur ishlanmadan manfaatdor, u mutaxassislar bilan aloqani yo‘lga qo‘ydi, mutaxassislarning har ikki guruhi o‘rtasida o‘zaro tushunish yuzaga keldi. Bu bosqichda ma’lumotlarni ham markazlashtirgan holda, ham aksincha holatda ishlash uslubidan foydalanila boshlandi.
4-bosqich (90-yillar boshlaridan) – tashkilotlararo aloqalar va axborot tizimining zamonaviy texnologiyasini yaratishdan iborat. Mazkur bosqich biznesdagi strategik afzalliklarni tahlil qilish tushunchasi bilan bog‘liq va telekommunikatsiya texnologiyasi yutuqlari hamda axborotni qayta taqsimlashga asoslangan edi. Axborot tizimlari o‘z oldiga ma’lumotlarni qayta ishlash samaradorligini oshirishnigina emas, boshqaruvga ham yordam berishni maqsad qilib qo‘ygandi. Tegishli axborot texnologiyalari raqobatchilik kurashiga dosh berishni tashkil qilishga va ustunlikka erishishga yordam berishi lozim. Bu bosqichdagi muammolar juda ko‘p. Ulardan asosiylari quyidagilar:
kompyuter tarmori uchun protokollar, standartlarni belgilash va kelishuvlarni ishlab chiqish;
strategik axborotga kirishni tashkil etish;
axborotni himoya qilish va uning xavfsizligini tashkil qilish.
|
| |
ammo o'zaro bog'langan A D P lar majmuasi mavjud bo'lishi ko'zda tuuTadi

208
ammo o'zaro bog'langan A D P lar majmuasi mavjud bo'lishi ko'zda tuuTadi.
Majmua ADPlarining tarkibi quyidagicha: „Provodka-Asosiy kitob-Balans",
mehnat va ish haqining hisobi, fond laming hisobi, moliyaviy natijalaming
hisobi, korxonaning moliyaviy holatining tahlili. Buxgalteriya vazifalari
a n ’anaviy m ajm uasining tarkibi yangi bosh q aru v, savdo va tahliliy
m odullarining yaratilishi hisobiga kengaytirilishi m um kin. Bunda asosiy
tam oyilga rioya qilish zarur — A D P lar o'zaro axborotli bog'langan
bo'lishi kerak, bu faqat A D P lam ing butun m ajm uasini bitta firmadan
xarid qilinganda mumkin.
1 1 .1 .3. Audit faoliyatini kompyuterlashtirish asoslari
Audit deganda korxona va iqtisodiy obyektlar moliyaviy xo'jalik
faoliyatini tekshirib berish, ular ishining iqtisodiy ekspertizasini o'tkazish
tushuniladi. Auditorlik faoliyatining asosiy sharti — to'la mustaqillikka ega
bo'lish, hech kimga qaram bo'lmaslik, o'z ishini har bir mamlakatda
yoki halqaro miqyosda qabul qilingan hisob-kitob va taftish qoidalariga
binoan olib borishdir. Audit faoliyatining ikki turi mavjud: ichki va tashqi
audit. Tashqi audit xolis firma tomonidan awaldan tuzilgan kontrakt
asosida bajariladi. Ichki audit esa shu korxonada ishlovchi xolis mutahassislar
tomonidan korxona rahbarlarining buyurtmasiga binoan amalga oshiriladi.
Tashqi audit quyidagi funksiyalarga ega:
• tekshiruv-taftish;
• baholovchi-maslahatlashuv.
Tekshiruv-taftish funksiyasiga audit bo'limi, hisobchi xodimlar,
hisobot tizimi va hisob-kitob hujjatlari kiradi.
Baholovchi-maslahatlashuv funksiyasiga esa rahbariyat faoliyati va
maslahatlar kiradi.
Ichki audit funksiyalari quyidagilar:
• tekshiruv-taftish;
• maslahatlashuv-bashoratlash.
Ichki auditning tekshiruv-taftish funksiyasiga hisobot tizimi va hisob-
kitob hujjatlari kiradi.
Tashqi audit deganda hisobotlaming ishonchliligi, to'laligi va mavjud
qonunga asoslanganligini aniqlash maqsadida xo'jalik subyektining xolisona
ekspertizadan o'tkazish va chop qilinadigan moliyaviy hisob-kitoblami
tahlil qilish, shuningdek, hisob-kitob, soliq, moliya, tashkiliy va boshqa
masalalar bo'yicha maslahatlashish tushiniladi.
2 — R.X. Alimov va boshq.
209
|
avtomatlashtirilgan - Axborot texnologiyasi va tizimlari

|
Axborot texnologiyasi va tizimlariBog'liq axborotlashtirishavtomatlashtirilgan
yoki
avtomatlashtirilmagan
bo'lishi mumkin.
Tashkiliy tizimlar bir qator o'ziga xos xususiyatlarga ega. Dastlabki
o'ziga xosligi shuki, tizimning asosiy elementi murakkab, faol tizim
bo'lgan insondir. Inson yurish-turishi, xulqi jihatlarining amaliy talablarini
bayon etuvchi norasmiy modellarini tuzish juda murakkab, ba’zan esa
iloji yo'q. Ayni paytda inson tashkiliy tizimlarda qaror qabul qiluvchi
shaxs (QQSh) hisoblanadi.
Tashkiliy tizimlarning ikkinchi o'ziga xosligi — ko'p maqsadli ishlash
xususiyatidir. Ushbu tizimlar faoliyatining samaradorligi umuman olganda
ham uning kichik tizim va elementlarini tashkil etuvchilariga ko'ra ko'plab
miqdordagi texnik, iqtisodiy va ijtimoiy ko'rsatkichlar bilan belgilanadi.
Samaradorlikni baholashning ko'pqirraliligi ko'pgina o'zaro bog'liq jihatlar
bo'yicha boshqarishni tashkil etish zaruriyatiga olib keladi. Bunda tizimning
boshqa elementlari bilan moddiy va axborot jihatdan o'zaro ta’sirini tashkil
etish talab etiladi.
Uchinchi o'ziga xoslik — tashkiliy tizimlarning uzluksiz rivojlani-
shini o'z ichiga oladi, u yangi ehtiyojlar paydo bo'lishi, bu ehtiyojlarni
tashqi va ichki shart-sharoit hamda o'zgarishlar bilan bog'liq holda qondi-
rish yo'llarini takomillashtirishdan iborat. Oqibatda, obyektlar tarmoqlari
doimiy o'zgaradi, uning elementlari o'rtasida yangi aloqalar paydo bo'ladi.
Shuningdek, ham alohida obyekt, ham umuman tizim sifatida boshqarish
tizimi o'zgaradi.
Axborot tizimlari axborot va axborot texnologiyalari kabi jamiyat
paydo bo'lgan vaqtdan buyon mavjud, chunki uning har qanday ri
vojlanish bosqichida boshqaruvga ehtiyoj bo'ladi. Boshqaruv uchun esa
tizimlashtirilgan, oldindan tayyorlangan axborot talab qilinadi.
Axborot tizimi
tegishli iqtisodiy obyektlarda faoliyat ko'rsatuvchi va
turlicha tuziluvchi axborotlar majmuyi uning axborot tizimini tashkil etadi.
|
| |
- BOB. DINAMIKA QATORLARI

- BOB. DINAMIKA QATORLARI
Dinamika qatorlari: mohiyati, tasnifi, tuzish qoidalari
Bozor iqtisodiyoti sharoitida ijtimoiy hodisa va jarayonlarni vaqt bo’yicha o’zgarishini o’rganish juda muhim. Chunki, hodisalarni o’z vaqtida o’rganmaslik, kerak bo’lganda firmaning faoliyati haqida muhim va taqdiriy qarorlarni vaqtida qabul qilmaslik uni og’ir raqobat sharoitida nochorlikka olib kelishi mumkin.
Firma va kompaniyalar faoliyati dinamikasini o’rganishdan asosiy maqsad vaqt bo’yicha rivojlanish qonuniyatlarini aniqlash va o’lchashdir. Bunga dinamika qatorlarini tuzish va tahlil qilish vositasi orqali erishiladi.
Dinamika qatorlari deb, ijtimoiy hodisa va jarayonlarning vaqt bo’yicha o’zgarishini tavsiflovchi sonlar qatoriga aytiladi.
Dinamika qatorlarida ikki unsur (element) mavjud:
vaqt ko’rsatkichi (t);
shu vaqtga tegishli daraja (U)
Dinamika qatorlarida vaqt ko’rsatkichi sifatida ma’lum bir payt (sana) yoki davr (oy, yil) olinishi mumkin.
Dinamika qatorlarining darajalari ijtimoiy hodisalarning sonini, hajmini, miqdorini vaqt bo’yicha o’zgarishini o’zida aks ettiradi va ular mutlaq, nisbiy va o’rtacha miqdorlarda ifodalanadi.
To’g’ri tuzilgan dinamika qatorlari solishtirma ko’rsatkichlardan tashkil topadi. Qanday dinamika qatori to’g’ri tuzilgan qator deyiladi? Bu savolga javob berish uchun dinamika qatorlarini tuzishda quyidagi qoidalariga rioya qilish zarur:
dinamika qatorlarining hadlar bir hil o’lchov birliklarida berilishi kerak. Agar birinchi had so’mda o’lchangan bo’lsa, qolgan hadlar ham shu o’lchov birlikda baholanadi;
hadlarning hisoblangan aniqlik darajasi bir xil bo’lishi, (0,1, 0,01, 0,001 va h.k.) zarur.
hamma hadlar bitta metodologiya bilan aniqlangan bo’lishi kerak. Masalan, aholi dinamikasini o’rganmoqchimiz. Ma’lumki, aholi mavjud aholi, doimiy aholi, vaqtincha yashovchilar va boshqa toifalarga bo’linadi. Demak, qatorning birinchi hadida doimiy (yoki boshqa toifadagi) aholi soni berilsa, qolgan hadlarda ham faqat shu toifadagi aholi soni berilishi kerak;
dinamika qatorlarining ko’rsatkichlari hudud bo’yicha ham taqqoslama bo’lishi shart. Masalan, Buxoro viloyati bo’yicha keyingi 30 yilda erishilgan natijalarni tahlil qilish uchun dinamika qatorlari tuzildi. Bu tuzilgan qator hadlarini taqqoslash mumkin emas, chunki keyingi 30 yil ichida Buxoro viloyatining hududi o’zgardi, ya’ni undan Navoiy viloyatiga qarashli tumanlar ajralib chiqdi, qo’shildi va yana ajraldi. Demak, 30 yil uchun tuzilgan hadlarni taqqoslash uchun ularni hammasini Buxoro viloyatining yoxud yangi, yoxud eski hududi bo’yicha hisoblash kerak;
6) dinamika qatori ko’rsatkichlari davrning uzun va qisqaligi bo’yicha ham bir xil bo’lishi kerak.
Dinamika qatorlari hodisalarni tavsiflash vaqtiga qarab, payt(moment)li va davriy dinamika qatorlariga bo’linadi.
Paytli dinamika qatorlari o’rganilayotgan hodisa va jarayonlarni ma’lum bir aniq payt (moment)ga holatini ifodalaydi, aks ettiradi. Masalan, aholi soni, kassadagi pul qoldig’ini faqatgina ma’lum paytga hisoblanadi.
|
Nazorat va muhokama uchun savollar

Nazorat va muhokama uchun savollar 1. Tizimga ta’rif bering.
2. Tizimning qanday turlarini bilasiz va ular qanday xususiyatlarga ega?
3. Tashkiliy tizim nima?
4. Boshqaruv tizimi bilan axborot tizimi o'rtasidagi bog'liqlikni
tushuntirib bering.
5. Iqtisodiy obyekt boshqaruv tizimi sifatida qanday qismlardan iborat
bo'ladi?
6. Boshqaruvning kibernetik modelini tushuntirib bering.
7. Boshqaruv tizimining pog'onaliligini aytib bering.
5-BOB. AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TIZIMLARI 5.1. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining tasnifi Hozirgi kunda axborot tizimi haqida kompyuter texnikasi yordamida
amalga oshirilgan tizim degan fikr yuzaga kelgan. Axborot texnologiyalari
kabi axborot tizimlari ham texnik vositalardan foydalanib va ularsiz ham
faoliyat ko'rsatishi mumkin. Bu iqtisodiy jihatdan maqsadga muvoffiq
masala.
Iqtisodiy obyekt axborot tizimida axborot hajmining o'sishi, uni
yanada murakkab usullarda qayta ishlashni tezlashtirish ehtiyoji axborot
tizimining ishini avtomatlashtirish, ya’ni axborotlarni qayta ishlashni
avtomatlashtirish zaruriyatini keltirib chiqaradi.
Axborot tizimi tushunchasi ko'p qirrali, uning mazmuni va mohiyati
axborot texnologiyasi qo'llanilayotgan obyektning o'ziga xos xususiyatlari,
xossalari bilan belgilanadi. Axborot tizimini to'liq va har tomonlama bilish
uchun uning o'ziga xos xususiyatlari tizimini aniqlash kerak bo'ladi. Shu
maqsadda quyida axborot tizimini har bir qator belgilariga ko'ra tasniflash
variantlari ko'rib chiqiladi (5.1-jadval):
— avtomatlashtirish darajasi;
— boshqarish jarayonining turlari bo'yicha;
— qo'llanilish sohalari bo'yicha;
— boshqarish obyektining ishlash sohasi bo'yicha;
— qo'llanilish yo'nalishi bo'yicha;
— boshqaruv tizimidagi darajasi bo'yicha va hokazo.
88
Axborot tizimining tasnif belgilari ichida ulaming qo'llanish sohalari
asosiy hisoblanadi.
iqtisodiy obyektning axborot tizimini

|
iqtisodiy obyektning axborot tiziminiBog'liq axborotlashtirishiqtisodiy obyektning axborot tizimini
tashkil etadi. Bn tizim dinam ik
rivojlanuvchidir, chunki axborot o'zgarishlarga uchraydi, uning tezligi
iqtisodiy obyekt bajarayotgan vazifalarga bog'liq. Axborot tizimiga kiradigan
m a’lum ot sifatida axborotni shakllantiruvchi axborot manbalari va
ma’lum otlarni yig'ish tizimi ko'rib chiqiladi. C hiqadigan axborot sifatida
esa qarorlarni shakllantirish va qabul qilish, y a ’ni axborotdan maqsadli
ravishda foydalanish tizimi tahlil etiladi. D em ak, axborot tizimi axborotni
boshlang'ich yig'ish va undan ikkilam chi foydalanish tizim i bilan o'zaro
bog'liq.
Axborot tizimi boshqarish tizimining asosi sanaladi. Biroq butun
boshqarish tizimi u bilan tugamaydi. Q arorlar qabul qilish ishlab
chiqarishga ta’sir ko'rsatuvchi boshqarish tizimining boshqa tomonini
tashkil etadi.
Axborot tizimi tushunchasi uzluksiz axborot tushunchasi va uning
moddiy namoyon bo'lishi bilan bog'liq. Bunda axborot tizimining ikki
tomoni, ya’ni texnologik va mazmuniy jihatini farqlash lozim. Axborot
tizimiga texnologik yondoshuv uni axborot protseduralarini(ma’lumot
yig'ish, ro'yhatga olish, uzatish, saqlash, jamlash, qayta ishlash va xoka-
zolar) kompleks amalga oshirish bilan bog'liq boshqaruv jarayonlarining
biri sifatida ko'rib chiqishni ko'zda tutadi. Protseduralami bajarish
tashkilotning asosiy faoliyatini amalga oshirish jarayonida ro'y beradi.
Boshqarishni avtomatlashtirish birinchi galda axborot protseduralarini
bajarishga yo'naltirilgan.
Axborot tizimiga mazmuniy yondoshuv u yoki bu tashkilotning
funksional vazifasi bilan bog'liq va aniq bir axborot birliklarining (rekvizit
va ko'rsatkichlar, massiv va oqimlar) tarkibi shu bilan belgilanadi. Hal
qiluvchi axborot vazifalari doirasi va natijalar ro'yxati axborot tizimining
mazmuni bilan belgilanadi. Tashkilot axborot tizimining mazmunida,
asosiy faoliyatida qanday rol o'ynamasin, har bir tashkilotning tuzilishi
va har bir bo'linma faoliyatining yo'nalishi aks etadi.
Axborot tizimlariga texnologik yondoshuv axborotni protseduralar
obyekti sifatida ko'rib chiqishga imkon beradi, mazmuniy yondoshuv esa
axborotning m a’naviy tahlili, uning qiymatini belgilaydi.
|
| |
ko'rsatm oqdaki, korxonalam ing axborot arxitekmrasi undagi biznes-

|
ko'rsatm oqdaki, korxonalam ing axborot arxitekmrasi undagi biznes-Bog'liq axborotlashtirishko'rsatm oqdaki, korxonalam ing axborot arxitekmrasi undagi biznes-
arxitekturaga to'liq m os kelishi kerak, aks holda ulam i xarid qilish uchun
qilingan xarajatlar foyda keltirm aydi. Shuning uchun ham axborot
tizim larini loyihalashtirish, ishlab chiqish va joriy qilish bo'yicha kor-
xonaning axborotlashtirish strategiyasi bo'lishi kerak. Ushbu strategiya
korxonaning ixtisoslashishini, maqsadlari va yutuqlarga erishish omillarini
e ’tiborga olib, ular axborot tizimlari asosida amalga oshiriladi.
Axborot-kommunikatsiyalar texnologiyalari sohasidagi oxirgi yutuq
lar, ya’ni hisoblash texnikasi narxining pasayishi, dasturiy mahsulotlar
yaratishning yangi texnologiyalarini kirib kelishi korxona boshqaruv
jarayonlaridagi yondashuvlami tubdan o'zgartirmoqda. Endilikda rahbar
xodim axborot jarayonlari ishtirokchilariga nisbatan asosiy boshqaruvchi
bo'lishini, axborot-kommunikatsiyalar texnologiyalari sohasi bo'yicha
yaxshi tayyorgarlikka ega bo'lishi va tadbirkorlik bo'yicha bilimlarga ega
bo'lishini talab etmoqda. Rahbarlarning axborotlashtirish masalalari
bo'yicha kom petent emasliklari sababli axborot-kom munikatsiya
texnologiyalarini joriy etish natijasida olinishi mumkin bo'lgan iqtisodiy
samaradorlik darajasi pastligicha qolmoqda. Korxonalarda bunday
texnologiyalar bilan bog'liq bo'lgan masalalar asosan axborot texno
logiyalari sohasi mutaxassislariga yuklatilmoqda, ular esa korxona boshqaruvi
bo'yicha o'zgacha tasawurga egadirlar. Bunday masalalami hal qilish oliy
darajadagi boshqaruvchilarga yuklatilib, ulardan axborotlashtirish bo'yicha
yuqori malakaga ega bo'lishlik talab etilmoqda.
Axborotlashgan jamiyatning asosiy omillaridan biri shaxsiy kom-
pyuterlardan foydalanishdir. Ishlaydigan respondentlar ish joylarida indi
vidual kompyuter bilan ta’minlanganlari — 21,33 %, hamkasblari bilan
foydalanayotganlari — 40,83 % va umuman ta’minlanmaganlari — 37,84 %
ni tashkil qilmoqda. Shaxsiy kompyuterlardan qaysi maqsadlarda foy-
dalanishayotganligiga qarasak, 41,2 % — hujjatlar bilan ishlashda,
36,5 % — ta’lim dasturlarida, 69,4 % — hordiq chiqarishda, 17,6 % —
internet tarmog'idan foydalanishda, 4,7 %— elektron kitoblami o'qishda,
0,6 % — chizma va rasmlar bilan ishlashda foydalanishib kelmoqda.
Iqtisodiyot tarmoqlari bo'yicha shaxsiy kompyuterlardan foydalanish
tarkibini ko'rib chiqsak, u quyidagichadir: 42,7 % — sanoatda, 11,7 % —
transportda, 10,7 % — xizmatlar sohasida, 9,3 % — qurilishda, 7,7 % —
moliya va banklarda, 5,3 % — aloqa sohasida, 4,0 % — savdoda, 3,7 % —
kommunal xo'jaligida, 5,0 % — maorif va sog'liqni saqlashdadir1.
www.aci.ii7 — O'zbekiston Aloqa va axborotlashtirish agentligi m a’Iumotlari
asosida.
77
|
| |
Ishlab chiqarish va iqtisodiy obyektlarning mavjudligi jam iyatning u

|
Ishlab chiqarish va iqtisodiy obyektlarning mavjudligi jam iyatning uBog'liq axborotlashtirishIshlab chiqarish va iqtisodiy obyektlarning mavjudligi jam iyatning u
yoki bu ehtiyojlarini qondirish bilan belgilanadi. Bunday har bir obyekt
o'zgaruvchan muhit (davlat boshqaruv organlari, boshqa obyektlar) bilan
muayyan munosabatlarda bo'ladi va o'zaro ta’sirning mavjudligini ham da
o 'z vazifasining bajarilishini ta’minlaydigan ko'plab turli elem entlardan
tashkil topadi.
Iqtisodiy obyekt
— bu yon-atrofdan zaxiralar oladigan va ularni o 'z
faoliyati mahsulotlariga aylantiradigan barqaror rasmiy ijtimoiy tuzilmadir.
Iqtisodiy obyektning muhit bilan o'zaro ta ’siri natijasida turli xil
o'zgarishlar yuz beradi. Bu o'zgarishlar bir-birigi o'ta qarama-qarshi ikki
shaklga ega bo'lishi mumkin. Bular: degradatsiya (iqtisodiy obyektning
murakkablashuvi, axborotning jamlanishi), ya’ni iqtisodiy obyektning
yemirilishi hamda rivojlanishi. Bundan tashqari, iqtisodiy obyekt va muhit
o'rtasida vaqtinchalik muvozanat ham bo'lishi mumkin, shu tufayli
iqtisodiy obyekt bir qancha muddat o'zgarmay qoladi yoki faqat teskari
o'zgarishlarga uchraydi. Obyektda bu o'zgarishlar boshqarish zururiyatini
yuzaga keltiradi. Boshqacha qilib aytganda, maqsadga yo'naltirilgan ta ’sir
ko'rsatadi.
Boshqarish muhim funksiya bo'lib, usiz hech bir iqtisodiy obyekt
maqsadga yo'naltirilgan faoliyat yurita olmaydi. Boshqarishning maqsadi
raqobat kurashida obyektni saqlab qolish, ko'proq foyda olish, muayyan
bozorlarga chiqish va hokazolardir.
Boshqarish aniq bir iqtisodiy obyektlarning o'ziga xosligi va boshqarish
maqsadlariga bog'liq holda ulami barqarorlashtirish, sifat belgilarini saqlash,
muhit bilan iqtisodiy muvozanatni ushlash, iqtisodiy obyektni tako-
millashtirishni va u yoki bu foydali samaraga erishishni ta’minlashga imkon
beradi.
Iqtisodiy obyektni tizim sifatida ko'radigan bo'lsak, u quyidagi
elementlardan tashkil topgan bo'ladi:
1) boshqaruvchi subyekt;
2) boshqariluvchi obyekt.
Bu elementlar o'rtasidagi aloqa ham katta ahamiyatga ega. Iqtisodiy
obyekt deb ishlab chiqarish korxonasini olsak (aksionerlik jamiyati,
firmalar, kichik korxonalar va hokazo), boshqaruvchi subyektga bu ishlab
chiqarish korxonalarining rahbar organlari, bo'linmalari kiradi (direktor,
bo'lim boshliqlari va hokazo). Boshqariluvchi obyektga esa korxona sexlari,
ishlab chiqarish bo'limlari misol bo'ladi. Agar boshqaruvchi subyektdan
ma’lum bir ma’lumot boshqariluvchi obyektga yo'naltirilsa, bu aloqa „to'g'ri
aloqa" deyiladi. Korxona miqyosida bunga reja va turli xil ko'rsatmalar,
|
| |
VI bosqich 
O’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash. 
12-minut 


VII bosqich

|
VI bosqich
O’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash.
12-minut
VII bosqich
|
bet | 162/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgVI bosqich
O’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash.
12-minut
VII bosqich
Erishilgan natijani tahlil qilish va yakun yasash.
8-minut
|
O’rganilgan mavzu yuzasidan savollar va didaktik jadvallar beradi.
Guruhlar faoliyatini tahlil qiladi, talabalarga mustaqil va ijodiy ish topshiriqlarini beradi.
|
Savollar va didaktik jadvallarni bajaradi.
Mustaqil va ijodiy ish topshiriqlarini belgilaydi.
| |
Ishning maqsadi: O’zbekistondagi tabiiy yodgorliklarning turlari va ularni muhofaza qilish usullarini o’rganish.
Kerakli materiallar va jihozlar: Tabiat yodgorliklarini aks ettiruvchi rasmlar, jadvallar, Tabiatni muhofaza qilish kartasi, ma’ruza matni, o’quv qo’llanma.
Nazariy material. Tabiat yodgorliklari ilmiy-madaniy, tarixiy jihatdan tabiat ob’ektlarini muhofaza qilish uchun tashkil etiladi. Tabiat yodgorliklariga g’orlar, buloqlar, sharsharalar, geyzerlar, relef shakllari, ayrim noyob daraxtlar, geologik ochilib qolgan joylar, tarixiy obidalar va boshqa ob’ektlar kiritiladi. Tabiat yodgorliklari maqsadiga ko’ra geologik, geo-morfologik, botanik, paleontologik, arxeologik va landshaft yodgorliklariga bo’linadi.
O’zbekistonda 500 dan ortiq tabiat yodgorliklari mavjud.
Geologik yodgorliklar- Amir Temur, Kilsi, G’unjak, Hazrati Dovud g’orlari, Zarafshon tizmasidagi karst, Nurota atrofidagi buloqlar.
Paleontologik yodgorliklar- toshga aylangan o’simlik va hayvon qoldiqlari uchraydigan joylar.
Landshaft yodgorliklari – Ilono’ti darasi, Arslonbobdagi katta sharshara, Surxondaryodagi Klef-Sheroobod marzasi, Katta va Kichik Chimyon soyligi, Oqtosh soyligi, Sangzor darasi.
Botanik yodgorliklar – Sayrobdagi yoshi 1000 yilga yaqin chinor, Boysundagi chor chinor, Urgutdagi Ho’ja chor chinor, SHofirkon atrofidagi saksovulzorlar.
Arxeologik yodgorliklar – Vardanze, Vdaraxsha shahar xarobalari, ko’hna Urganchdagi minoralar, Ko’hitang g’arbidagi Zarao’tkamir yodgorligi, cho’llardagi sardobalar, korizlar, Oqchop soyligidagi Abdulla bandi (suv ombori qoldiqlari).
|
| |
Boshqaruv tizimining tuzilishi va ishlash tamoyillari

|
Boshqaruv tizimining tuzilishi va ishlash tamoyillariBog'liq axborotlashtirish4.3. Boshqaruv tizimining tuzilishi va ishlash tamoyillari
Hozirgi kunga kelib axborot tizimlari korxonalar menejerlari uchun
katta ahamiyat kasb etmoqda, chunki ular korxonaning taraqqiy etish va
rivojlanishida asosiy omillardan hisoblanmoqda. Axborot tizimlari asosida
korxonalaming yangi bozorlarga kirib borishi, yangi tovar va xizmatlami
taklif etishi va biznesni amalga oshirishning yangi usullari taklif qilinmoqda.
Biznes-jarayonlarining tubdan o'zgarishiga to 'rtta omil jiddiy ta ’sir
ko'rsatmoqda, ya’ni birinchidan — global iqtisodiyotning paydo bo'lishi
va rivojlanishi, ikkinchidan — industrial iqtisodiyotning bilim va axborotlaiga
asoslangan iqtisodiyotga aylanishi, uchinchidan — korxonalar boshqaru-
vining tubdan o'zgarishi va to'rtinchidan — kiberkorporatsiyalarning
(raqamli korporatsiya) paydo bo'lishidir.
Axborotlashtirish jarayonlari asosida iqtisodiy o'sish bo'yicha aniq
natijalarga erishishda MHD rivojlangan mamlakatlardan ortda qolmoqda.
Shu bilan birgalikda ijtimoiy-iqtisodiy natijalarga erishish borasida ko'plab
axborot tizimlari, dasturiy mahsulotlar va ma’lumotlar bazalari miqdori
ortib bormoqda.
Axborot-kommunikatsiyalar texnologiyalari va axborot resurslaridan
davlat boshqaruvida yanada samarali foydalanishga asosan ikkita omil jiddiy
salbiy ta’sir ko'rsatmoqda:
— davlat boshqaruvidagi xodim lar ko'pchiligining axborot-
kommunikatsiyalar texnologiyalaridan foydalanish ko'nikmalarining
pastligi;
— axborotlashtirish infratuzilmalarining rivojlanmaganligi.
Shu bilan birgalikda, oxirgi yillarda АКТ samarali foydalanish bo'yicha
qilinayotgan amaliy ishlar soni ko'paymoqda, jumladan elektron hujjat
almashuv tizimlari, soliq avtomatlashtirilgan tizimlari va h.k.
Kompyuter axborot tizimlarining korxonalar boshqaruv jarayonlariga
joriy etilishi uning barcha boshqaruv pog'onalarini axborot ta ’minoti
bilan yuqori darajada ta ’minlanishiga olib kelmoqda. Korxonalar
boshqaruvida bo'layotgan o'zgarishlar avvalombor zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish hisobiga bo'lib, boshqaruv
jarayonlari ham ularga nisbatan parallel o'zgarmoqda. Amaliyot shuni
76
|
| |
ISHNI BAJARISH TARTIBI - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi
|
bet | 163/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgISHNI BAJARISH TARTIBI
I. Tabiat yodgorliklari haqida ma’lumot to’planadi.
II. Yodgorliklarning turlari o’rganiladi.
III. Tabiat yodgorliklarining joylashgan o’rni, hududini kartadan aniqlash.
TOPSHIRIQLAR
1-topshiriq. Darslik matnidan foydalanib tabiat yodgorliklari va ularning turlari haqida ma’lumotlar to’plab, daftaringizga qayd qiling.
2-topshiriq. Nazariy materiallardan foydalanib jadvalni to’ldiring
Geologik yodgorliklar
|
Paleontologik yodgorliklar
|
Landshaft yodgorliklar
|
Botanik yodgorliklar
|
Arxeologik yodgorliklar
|
|
|
|
|
|
3-topshiriq. O’z hududingizdagi mavjud tabiat yodgorliklarining bugungi holati haqida yozma javob tayyorlang.
MAVZU YUZASIDAN SAVOLLAR:
1. Tabiat yodgorliklarining qanday ahamiyati bor?
2. Tabiat yodgorliklari haqida tushuncha bering?
3. Tabiat yodgorliklarining turlari?
4. Tabiat yodgorliklarini muhofaza qilish?
ASOSIY TUSHUNCHALAR VA TAYANCH ATAMALAR
Kimyolashtirish, agroekotizimlar, antropogen landshaftlar, mineral o’g’itlar, organik o’g’itlar.
Nazorat shakli (hisobot, taqdimot): kichik guruhlarda ishlash natijasida oxiriga etkazilgan ish hisobot tarzida o’qituvchiga topshiriladi. Natijalar “a’lo”, “yaxshi”, “qoniqarli”, “qoniqarsiz” baholar ko’rinishida joriy baholashdagi 30 ball hisobidan mashg’ulotlarga ajratilgan soatlar asosida ballar belgilanadi. Bu mashg’ulot uchun maksimal ball 1,5 ball bo’lib, quyidagi mezonlar asosida talabalar bilimlari baholanadi:
1,4-1,5 ball – “a’lo”: xulosa va qaror qabul qilish, ijodiy fikrlay olish, mustaqil mushohada yurita olish, amalda qo’llay olish, mohiyatini tushunish, bilish, aytib berish, tasavvur hosil qilish darajalariga ega bo’lsa qo’yiladi;
1,2-1,3 ball– “yaxshi” mustaqil mshohada yurita olish, amalda qo’llay olish, mohiyatini tushunish, bilish, aytib berish, tasavvur hosil qilish darajalariga ega bo’lsa qo’yiladi;
0,5-1,1 ball – “qoniqarli” mohiyatini tushunish, bilish, aytib berish, tasavvur hosil qilish darajalariga ega bo’lsa qo’yiladi;
0-0,4 ball –“qoniqarsiz”: berilgan topshiriqlar bo’yicha tasavvurga ega bo’lmasa va bilmasa qo’yiladi.
|
| |
Noosfera bosqichi tushunchasi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi
|
bet | 59/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgNoosfera bosqichi tushunchasi
Insoniyat jamiyati o’zining barcha xususiyatlari bilan birga Yer yuzidagi hayot rivojlanishi (biogenez)ning navbatdagi bosqichidir. U eng kuchli tabiiy omil sifatida nafaqat sayyoramiz, balki kosmik fazoni ham o’zgartirib yubormoqda. Kelajakda inson va biosferaning rivojlanishi qanday ketadi, degan savol tug’iladi. Qanday qilib biosferani parchalanib ketishining oldini olish mumkin?
Shuni ta’kidlash lozimki, jamiyatning rivojlanish jarayonini to’xtatib bo’lmaydi. Ammo insonning biosferaga ta’sirini boshqarish orqali ularning har ikkisini ham rivojlanishiga ziyon yetkazmaslik mumkin. Biogenez bosqichidan boshlab hozirgi davrdagi hayot evolyutsiyasi aql yoki tafakkurning rivojlanish bosqichi, ya’ni neogenez deb qaraladi. Keyingi yillarda biosferaning asta-sekin noosferaga aylanishi kuzatilmoqda. Noosferaning lug’aviy ma’nosi “fikrlovchi qobiq” demakdir. V.I.Vernadskiy fikricha noosfera biosferaning qonuniy rivojlanishi natijasida kelib chiqadigan bosqich bo’lib, inson bilan tabiat o’rtasidagi o’zaro ongli aloqa munosabatlarini o’z ichiga oladi.
2-ilova
Mavzu bo’yicha “Muammoli vaziyat” jadvalini to’ldiring
Vaziyatdagi muammolar
Turi
|
Muammoli vaziyatning kelib chiqish sabablari
|
Vaziyatdan chiqib
Ketish harakatlari
|
Biosferaning ifloslanish muammosi.
Chiqindilar muammosi.
Tuproq eroziyasi.
|
|
|
Auditoriyada bajarilgan ish uchun
Baholash mezonlari va ko’rsatkichlari
Guruhlar
ro’yxati
|
Guruh faol
Maks. 1 b
|
Ma’lumotlar ko’rgazmali taqdim etildi
maks.1b
|
Javoblar to’liq va aniq berildi
maks.1b
|
Jami
maks.3b
|
1.
|
|
|
|
|
2.
|
|
|
|
|
3.
|
|
|
|
|
3-ilova
|
| |
Savollar - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

228
2. O’zbеkiston Rеspublikasining Maktabgacha ta'lim vazirligining “Ilk qadam”
davlat
o’quv dasturi 2018 yil 7 iyuldagi 4-sonli hay’at yig’ilishi qarori.
3.F.Voxobova, D. Zaynuddinova “Rivojlantiruvchi o`yinlar” Toshkent “Bekinmachoq-
plyus” 2009 yil
4.“MTT xujjatlari va ko’rgazmalari” telegram kanali
13-Mavzu: “Qish” oy mavzusi bo’yicha o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil
etish
O’quv mashg’uloti rejasi
1 Rivojlanish markazlarida
“Qish”” oy mavzusi o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
2
“Qish”” oy mavzusi hafta mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
Mavzu: Qish.
Maqsad:
Ta’limiy – Qishning belgilari sovuq muz qor yomg‘ir
sumalak chaqmoq qora bulut
xususiyatlari haqida tushuntirish
Tarbiyaviy – O‘zaro hurmat xissini shakllantirish. Kattaga hurmat xissini shakllantirish
Rivojlantiruvchi maqsad- og’zaki nutqini o’stirish, urg’u bilan yodlashga o’rgatish
Jihozlar:
Mashg‘ulotning borishi:
1. Tashkiliy qism:
Bolalar qarang ko‘chalar qandapy chiroyli hammayoq oppoq undek hamma yoq shabboda,
salqin, yomg‘irli qorlidir. Bizga qorli xavo nega kerak?
Kasal bo‘lmaslik uchun, chiniqish uchun, sog‘lom va yaxshi o‘qishimiz uchun kerak.
Qor bulutdan paydo bo‘ladi. Qarang daralarda ko‘chalarda chiroyli qushlar uchib yuribdi.
Ular sovuqqa chidamli bo‘lishadi.
SHu sababli bu
sovuq o‘lkalarga uchib etib kelishgan.
2. Artikulyasion gimnastika
Ot (tilida taq tuq, qilib ot bo‘ladi) ohirida dirr dirr deb
to‘xtatamiz
Futbol-tilimizda u yon bu yon tepamiz
3. Fonematik idrokni rivojlantirish mashqi
Qanday tovush o‘yini
Mushuk – shamol – chaqmoq – kuchuk – yomg‘ir –
suv oqishi – ovozlari beriladi va so‘raladi
4. Asosiy qism
Qish faslida hasharotlar va o‘rmon hayvonlari nima
qiladilar?
Uyquga ketadilar to baxorgacha u uyquda bo‘lib 3 oy
uylaridan chiqmaydilar.
Tabiat o‘zgarishlaridan esa daraxtlar ham uyquga ketadilar va barglari g‘unchalari
bahor
faslida ochilib chiqadi.
Endi bolalar a va i tovushini farqini o‘rganamiz. A deganda og‘zimiz
katta ochiladi va i
deganda kichikroq ochiladi. Ularni bo‘g‘indagi farqini o‘rganamiz, achchiq asal, aka-uka.
5. Jismoniy daqiqa
Hammamiz qush bo‘lib sovuq o‘lkalarga uchamiz.
Qish faslida hasharot bo‘lib uyquga ketamiz
Oynada muzdan gul yasab barmoqlarimizni qimirlatamiz
Qor yasab qor bo‘ron o‘ynaymiz
230
6. Maqol
Qish qishligini qiladi
Qish ketdi deb to‘n sotma
Qishning kuni qirq turli qirqovi ham qiliqli
Qish keladi qilichin olib
7. Rag‘batlantirish
8. Yakunlash
-AMALIY MASHG’ULOT - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.org
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi
|
-39- Mavzu - Kirish. Avtomobilning ishonchliligi va uzoq muddatgacha ishlashga yaroqliligiga oid asosiy atamalar va tushunchalar

Vaqt:80 min
|
O‘quvchilar soni:
|
O’quv mashg’ulotining shakl va turi
|
Nazariy-Amaliy
|
O’quv mashg’ulotining rejasi
|
1.Gidromexanik ressora va egiluvchi elastic
2. TICO avtomobilining orqa osmasi
3. Orqa osmaning avtomobilga mahkamlanishi.
|
O’quvmashg’ulotiningmaqsadi: O’quvchilarda Osmalarning vazifasi va turlari, Mustaqil va nomustaqil osmalarning tuzilishihaqida yangi ilmiy nazariy bilimlarni yetkazish va bu tushunchalar haqida to’la tasavvur hosil qilish qobiliyatini shakllantirish.
|
O‘qitishnatijasi:
|
Ushbu mavzuni o‘zlashtirish natijasida o‘quvchida shakllanadigan asosiy bilim, ko’nikma yoki kompetensiyalar.
|
Pedagog vazifalari:
O’qituvchi:
- Osmalarning vazifasi va turlarihaqida tushuncha berish;
- Qo‘zg‘aluvchan va qo‘zg‘almas detallar haqida tushunchalarni izohlash;
Mustaqil va nomustaqil osmalarning tuzilishi hadida tushuntirib beradilar
|
O’quv faoliyatining natijalari:
O’quvchi:
- Osmalarning vazifasi va turlarihaqida asosiy tushunchalarini aytib beradilar;
- Qo‘zg‘aluvchan va qo‘zg‘almas detallar haqida tushunchalarni izohlaydilar;
Mustaqil va nomustaqil osmalarning tuzilishini aytib beradilar
|
O‘qitish metodlari
|
Ma’ruza, aqliy hujum, tushuntirish.
|
O‘quv faoliyatini tashkil etish shakllari
|
Ommaviy,Jamoaviy.
|
O‘qitish vositalari
|
Darslik, ko’rgazmalar, tarqatmalar, plakatlar.
|
O‘qitish shart-sharoiti
|
Maxsus ko’rgazmali qurollar bilan jixozlangan o‘quv xonasi.
|
Qaytar aloqaning usul va vositalari
|
Og’zaki so’rov: mavzu asosida nazorat savollarini beradi. Topshiriqlar asosida yozma misollar berib baholaydi.
|
-rasm. TICO avtomobilining orqa osmasi

Vaqt:80 min
|
O‘quvchilar soni:
|
O’quv mashg’ulotining shakl va turi
|
Nazariy Amaliy
|
O’quv mashg’ulotining rejasi
|
1.Ko‘prik turlari.
2.Yetakchi ko‘prikning vazifasi, tuzilishi.
|
O’quvmashg’ulotiningmaqsadi: O’quvchilarda Ko‘prik turlari.Yetakchi ko‘prikning vazifasi, tuzilishi haqida yangi ilmiy nazariy bilimlarni yetkazish va bu tushunchalar haqida to’la tasavvur hosil qilish qobiliyatini shakllantirish.
|
O‘qitishnatijasi:
|
Ushbu mavzuni o‘zlashtirish natijasida o‘quvchida shakllanadigan asosiy bilim, ko’nikma yoki kompetensiyalar.
|
Pedagog vazifalari:
O’qituvchi:
Porshenning ilgarilanma-qaytma harakati haqida tushuncha berish;
- Tirsakli valning aylanma harakati haqida tushunchalarni izohlash;
Porshenning ilgarilanma-qaytma harakatini tirsakli valning aylanma harakatiga aylantirib berish tartibini tushuntirib berish;
|
O’quv faoliyatining natijalari:
O’quvchi:
Porshenning ilgarilanma-qaytma harakati haqida asosiy tushunchalarini aytib beradilar;
-Tirsakli valning aylanma harakati haqida tushunchalarni izohlaydilar;
Porshenning ilgarilanma-qaytma harakatini tirsakli valning aylanma harakatiga aylantirib berish tartibini aytib beradilar;
|
O‘qitish metodlari
|
Ma’ruza, aqliy hujum, tushuntirish.
|
O‘quv faoliyatini tashkil etish shakllari
|
Ommaviy,Jamoaviy.
|
O‘qitish vositalari
|
Darslik, ko’rgazmalar, tarqatmalar, plakatlar.
|
O‘qitish shart-sharoiti
|
Maxsus ko’rgazmali qurollar bilan jixozlangan o‘quv xonasi.
|
Qaytar aloqaning usul va vositalari
|
Og’zaki so’rov: mavzu asosida nazorat savollarini beradi. Topshiriqlar asosida yozma misollar berib baholaydi.
|
O‘QUV AMALIYOT MASHG‘ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI

|
O‘QUV AMALIYOT MASHG‘ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
|
bet | 81/164 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 6,09 Mb. | | #109742 |
Bog'liq yurish qismiga txk O\'MT (2)O‘QUV AMALIYOT MASHG‘ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ish bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O‘qituvchi
|
Ta’lim oluvchi
|
1-bosqich. O‘quv mashg‘ulotga kirish (20) daqiqa
|
Tashkiliy qism :
Salomlashuv navbatchining bildirishnomasi.
Ta’lim oluvchining davomati tekshiriladi.
Ommaviy axborot yangiliklaridan o’quvchilarni xabardor qilish.
Mavzu, maqsad, reja va baxolash mezonlarini belgilash
Xavfsizlik texnikasi qoidalari bilan tanishtiriladi
|
Mashg‘ulotga tayyorgarlik ko‘radilar.
Amaliyotga xavfsizlik texnikasi, sanitariya va gigiena talablariga rioya qilgan holda maxsus kiyimda keladi.
Xavfsizlik texnikasi jurnaliga imzo qo‘yadilar.
Tinglaydilar.
|
2-bosqich. Asosiy (40) daqiqa
|
I.Kirish yo‘riqnomasi. O‘quvchilar bilimini faollashtirish :
1.Tezkor savol-javob, aqliy hujum orqali bilimlarni faollashtiradi.
II.Yangi o‘quv material bayoni :
2.O’quv amaliyoti mavzusi bo’yicha umumiy ma’lumotlar beradi,ish jarayonini tushuntiradi;
2.Joriy yo’riqnoma.Yangi o’quv material bo’yicha amaliy mashq bajarish.
3.Ta’lim oluvchining ish joylariga taqsimlab amaliy ish yuzasidan yo’riqnomali texnologik xarita xamda mustaqil ish bajarish uchun xom ashyo tarqatadi va ko’rsatmalar beradi.
4.Mustaqil ishlarni bajarilishini maqsadli aylanish vaqtida nazorat qiladi va ish jarayonida o’quvchilar tomonidan qo’ygan xatolarni ko’rsatadi.
IV.Yakuniy yo’riqnoma:
5.Mashg’ulot tugaganidan so’ng ish joylarini talab darajasiga keltiradi.tayyorlangan maxsulotni qabul qiladi
|
Savollarga javob beradi. Tinglaydilar, chizadilar, yozib oladilar.
Ta’lim oluvchilar o‘z ish joylariga turadilar, mashg‘ulot rahbari ko‘rsatmalari va yo‘riqli texnologik xaritaga rioya qilgan holda bajaradilar.
Xatolarni to‘g‘rilaydilar.
Foydalanilgan jihozlarni mashg‘ulot rahbariga topshiradilar. Ish joyini tozalaydilar.
|
3-bosqich. YAkuniy (20) daqiqa
|
Yakunlash :
1.O‘quvchilarni amaliy mashg‘ulot bo‘yicha baholarini e’lon qiladi.
2.Kelgusi kasbiy faoliyatlarida amaliyotda bajargan ishlarining ahamiyati va muhimligiga o‘quvchilar e’tiborini qaratadi.
3.Kelgusi mashg‘ulot mavzusi bilan tanishtirib uyga vazifa beradi
|
Tinglaydilar.
Topshiriqni yozib oladilar.
|
|
| |
-mavzu: Tabiiy resurslar va ulardan oqilona foydalanish

«Botanika, ekologiya va hujayra biologiyasi” kafedrasi
|
O’quv predmeti
|
O’quv mashgulot mavzusining o’quv dasturidagi o’rni
|
Fakultet nomi:
|
Ekologiya
|
2 soat
|
Sana:
|
O’quv guruhi: uzbek
Talabalar soni: 30
|
O’qituvchi:
|
Mavzuning nomi
|
Tabiiy resurslar va ulardan oqilona foydalanish
|
Ma’ruza rejasi
|
O’zbekiston tabiiy resurslarining holati
Tabiiy resurslar klassifikatsiyasi
Tabiatni muhofaza qilishning aspektlari
|
Asosiy atama va tushunchalar
|
Tugaydigan, tugamaydigan, tiklanadigan, tiklanmaydigan, o’simlik, xayvonot, mineral xom ashyo, atmosfera xavosi,
|
Adabiyotlar ro’yxati
|
1. To’xtaev A.S. Ekologiya. T., “O’qituvchi”.1998 y
2. To’xtaev A. Hamidov A. “Ekologiya asoslari va tabiatni muhofaza qilish”. T.1994 y.
|
O’quv mashulotining maqsadi
|
Talabalarda tabiatni muhofaza qilishni aspektlari va shakllari, O’zbekiston tabiiy resurslari, ular holati va foydalanish (Tabiat muzeyi bazasida), tabiiy resurslar klassifikatsiyasi va ulardan to’g’ri foydalanish, tabiiy resurs turlari haqida tushuncha hosil qilish.
|
O’quv faoliyatining natijalari
|
Tabiiy boylik to’g’risida to’liq ma’lumot beradi.
Mohiyati, ko’rinishlari va vazifalari haqida gapirib beradi.
Turlarini ko’rsatadi.
Tahlil qilish usullarini sanab tadi.
Tabiiy boylik turlarini izohlaydi.
|
O’qitish metodlari va texnikalari
|
“Nima uchun?” sxemasi
|
O’qitish vositalari
|
Ma’ruza matnlari (tarqatma) materiallar, plakatlar.
|
O’qitish sharoiti
|
Ma’ruza o’qishga moslashtirilgan auditoriya
|
Manitoring va baholash
|
Og’zaki nazorat, savol-javob, o’z-o’zini nazorat qilish
|