ReFerat 2023 Reja Dualizm nima? Monizm nima? Falsafiy antropologiyaa

TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIALARI UNIVERSITETI URGACH FIRIALI
ReFerat
2023
Reja
Dualizm nima?
Monizm nima?
Falsafiy antropologiyaa
PSIXOLOGIYA VA AQL BILAN BOG'LIQ MUNOZARALAR
Falsafiy antropologiyaa
Insonni tushunishda dualizm va monizm. Odamlar o‘rtasidagi biologik va ijtimoiy farqlarni va ularni betakrorligini tan olishdan inson tabiatining yaxlitligini tushunishga nisbatan ikki muhim yondashuv: dualistik va monistik yondashuvlar kelib chiqadi.
Qadim zamonlarda vujudga kelgan insonga nisbatan dualistik yondashuv shundan iboratki, odamzot, bir tomondan, moddiy organizmdan, boshqa tomondan esa – mustaqil mohiyat sanaladigan va bu organizmni boshqaradigan nomoddiy jondan tashkil topgan mavjudot sifatida qaraladi. Bu yondashuv, masalan, boqiy g‘oyalar dunyosida yashaydigan o‘lmas jon inson tug‘ilayotgan paytda uning tanasiga xuddi zindonga tushgandek kirib o‘rnashadi, uning o‘limidan keyin esa vujudni tark etib, yana g‘oyalar dunyosiga qayta, deb hisoblagan Platon falsafasida ayniqsa bo‘rtib namoyon bo‘ladi. Jonlarning o‘lmasligi g‘oyasi Sharq falsafiy an'anasiga ham xosdir.
Hozirgi olimlarning aksariyati qo‘llab-quvvatlaydigan inson talqinining monistik konsepsiyasi inson ruhiyati, uning tuyg‘ulari, fikrlari, emotsiyalari va kayfiyati inson organizmining tarkibiy qismi sanalgan bosh miya nerv hujayralari hayot faoliyatining mahsulidan o‘zga narsa emas, degan tushunchadan kelib chiqadi. Bu yondashuv tarafdorlarining fikriga ko‘ra, ruhiy hodisalar qandaydir nomoddiy asosga ega, deb hisoblash uchun yetarli dalillar mavjud emas, shu sababli ruhiyat tabiatini tushuntirishda inson organizmida yuz beradigan moddiy jarayonlar chegarasidan chetga chiqishning hojati yo‘q.
Shunday qilib, tavsiflangan muammo inson o‘z tabiatiga ko‘ra faqat biologik mavjudotmi yoki faqat ijtimoiy mavjudotmi, degan masala bilan bog‘lanmaydi. U, hyech shubhasiz, ham biologik, ham ijtimoiy mavjudotdir.
Ammo bu ikki asosning o‘zaro nisbati qanday, ularning biri ikkinchisidan ustunroqmi va inson mohiyatini nima belgilaydi – bu endi qizg‘in bahs-munozaralar predmetidir. Mazkur masalalar hanuzgacha o‘zining uzil-kesil yechimini topgani yo‘q, hozirda mavjud turli biologik, psixologik va falsafiy maktablar bu savollarga har xil javoblar beradi.
Yuqorida zikr etilgan muammoning yechimiga nisbatan mavjud yondashuvlar orasida insonning bioijtimoiy tabiatini tushunishga nisbatan qarama-qarshi nuqtai nazarlar ifodasi sanalgan biologizatorlik va sotsiologizatorlik konsepsiyalari alohida o‘rin egallaydi. Bunda ularning har biri boshqasini butunlay rad etmaydi, ammo insonning muayyan bir (biologik yoki ijtimoiy) tabiatini ustunroq qo‘yadi yoki hatto mutlaqlashtiradi.
|
Psixologiya va aql bilan bog'liq munozaralar
Aql va tana muammosi ong va tananing qay darajada ajralib turishi yoki bir xil narsalarga taalluqlidir.
Ong aqliy jarayonlar, fikr va ong haqida. Tana miya-neyronlarning jismoniy jihatlari va miyaning qanday tuzilganligi haqida.
Aql tananing bir qismimi yoki tana ongning bir qismimi? Agar ular bir-biridan ajralib turadigan bo'lsa, unda ular qanday ta'sir o'tkazadilar? Va ikkalasining qaysi biri mas'ul?
Biz sizning ongingiz deb ataydigan narsa (sizning fikringizni boshdan kechiradigan ongli fikrlash "siz" deb ta'riflanadi) va miyangiz (ya'ni tanangizning bir qismi) o'rtasidagi munosabatni tushuntirish uchun ko'plab nazariyalar ilgari surilgan.
DUALIZM NIMA?
Odamlar moddiy ob'ektlardir. Bizda og'irlik, qattiqlik bor va ular turli xil qattiq moddalar, suyuqliklar va gazlardan iborat. Biroq, boshqa moddiy narsalardan (masalan, toshlardan) farqli o'laroq, odamlar ham hukm chiqarish va ularning mavjudligini asoslash qobiliyatiga ega. Qisqasi, bizda "aqllar" mavjud.
Odatda odamlar aqlga (jismoniy bo'lmagan) va tanaga / miyaga (jismoniy) ega sifatida tavsiflanadi. Bu dualizm deb nomlanadi. Dualizm - bu ong va tananing ikkalasi ham alohida mavjudotlar sifatida mavjud bo'lishidir.
Dekart / Dekart dualizmi aqliy va jismoniy moddalar o'rtasida ikki tomonlama o'zaro ta'sir mavjudligini ta'kidlaydi.
Dekart aqlning epifizdagi tanasi bilan o'zaro aloqada bo'lishini ta'kidladi. Ikkilikning yoki ikkilanishning bu shakli ong tanani boshqarishini, ammo tana aksincha aqlga ta'sir qilishi mumkinligini, masalan, odamlar ishtiyoq bilan ish tutishini taklif qiladi. Aql va tana o'rtasidagi munosabatlarning oldingi hisobotlarining aksariyati bir tomonlama edi.
MONIZM NIMA?
Monizmning ikkita asosiy turi mavjud:
Materializm - bu moddiy olamdan tashqari (ya'ni miya kabi jismoniy materiya) boshqa hech narsa mavjud emasligiga ishonish; materialist psixologlar odatda ong (aql) miyaning vazifasi ekanligiga qo'shiladilar.
Ruhiy jarayonlarni markaziy asab tizimidagi sof jismoniy jarayonlar bilan aniqlash mumkin, va odamlar shunchaki murakkab fiziologik organizmlar, bundan ortiq emas.
Fenomenalizm (shuningdek, shunday deyiladi) Subyektiv idealizm) jismoniy narsalar va hodisalar ruhiy narsalar, xususiyatlar, hodisalar uchun kamaytirilishi mumkinligiga ishonadi.
Oxir oqibat, faqat aqliy narsalar (ya'ni aql) mavjud. Yepiskop Berkli bizning tanamiz deb o'ylaydigan narsa shunchaki ongni idrok qilish deb da'vo qildi. Buni tezda rad etishdan oldin yaqinda o'tkazilgan tadqiqot natijalarini ko'rib chiqing.
Olimlar miyaning o'ng yarim sharlariga shikast etkazgan uchta gemiplejik (ya'ni tananing bir tomonidan harakatlanishning yo'qolishi) qon tomirlari qurbonlaridan qo'llarini harakatlantirish qobiliyatlari to'g'risida so'rashdi.
Uchalasi ham, aksincha, oldilaridagi oynada aks ettirilgan dalillarga qaramay, ular o'ng va chap qo'llarini teng ravishda yaxshi harakatlantira olishlarini da'vo qilishdi. Bundan tashqari, uchta qon tomiridan jabrlanganlardan ikkitasi, chap qo'lining falajini (ya'ni harakatning etishmasligini) soxtalashtirgan eksperimental naycha qo'lini qoniqarli ravishda harakatga keltirgan deb da'vo qildilar.
PSIXOLOGIYA VA AQL BILAN BOG'LIQ MUNOZARALAR
Psixologiyaga bo'lgan turli xil yondashuvlar ong va tananing alohida yoki bir-biriga bog'liqligini qarama-qarshi qarashlarni nazarda tutadi. Fikrlash (tanlash erkinligiga ega) - bu ruhiy hodisadir, shu bilan birga xulq-atvor paydo bo'lishiga olib kelishi mumkin (mushaklar fikrga qarab harakat qiladi). Shuning uchun tafakkur narsa sodir bo'lishi uchun "aql materiyani harakatga keltiradi" deyish mumkin.
bixeviouristlar psixologiya faqat "kuzatiladigan harakatlar", ya'ni rag'batlantirish va javob berish bilan bog'liq bo'lishi kerak, deb hisoblashadi. Ularning fikriga ko'ra, aql kabi fikrlash jarayonlarini ilmiy va ob'ektiv o'rganish mumkin emas va shuning uchun ularni e'tiborsiz qoldirish kerak. Radikal bixeviouristlar aql hatto mavjud emas deb hisoblashadi.
Aql mavjud emas, chunki ong deb nomlangan jismoniy tuzilish mavjud emasligini ta'kidlaydigan biologlar ham ushbu yondashuvga amal qilishadi. Biologlarning ta'kidlashicha, miya oxir-oqibat aqlga aylanadi. Miya o'zining tuzilmalari, hujayralari va asab aloqalari bilan oxir-oqibat ongni aniqlaydi.
Bixevioristlar ham, biologlar ham haqiqatning faqat bitta turi mavjud, biz ko'radigan, his qiladigan va teginadigan narsalar mavjud deb hisoblashadi; u erda yondashuv monizm deb nomlanadi. Monizm - bu oxir-oqibat aql va miya bir xil narsaga bo'lgan ishonch. Bixevioteristik va biologik yondashuvlar materializm monizmiga ishonadi.
Ammo biologlar va bixeviouristlar gipnoz hodisasini hisobga olmaydilar. Xilgard va Orne buni o'rganishdi. Ular ishtirokchilarni gipnoz transiga joylashtirdilar va behush gipnoz taklifi bilan ishtirokchilarga qalam bilan tegishganda ularga "qizil issiq" metall buyumlar tegishini aytishdi.
Chuqur trans ishtirokchilari xuddi yonayotgan metallga tegib ketgandek teri reaktsiyasini (suv pufakchalari) boshladilar. Bu tananing reaktsiyasini boshqaradigan ongning namunasidir. Shunga o'xshash natijalar og'riqni nazorat qilish uchun gipnoz berilgan bemorlarda ham topilgan.
Bu monizm yondashuviga ziddir, chunki tanani ongsiz takliflarga shu tarzda munosabat bildirmasligi kerak. Ushbu tadqiqot dualizm g'oyasini qo'llab-quvvatlaydi, ong va tana alohida ishlaydi degan qarash.
Xuddi shu tarzda, Karl Rojers singari gumanistlar ham materializm monizmiga qarshi chiqishadi. Ular sub'ektiv tajribalar inson xulq-atvorini o'rganishning yagona usuli deb hisoblashadi. Gumanistlar haqiqiy dunyo mavjudligini inkor etmaydilar, aksincha ular har bir inson haqiqatni aniqlashda o'ziga xos sub'ektiv yondoshishi muhim deb hisoblaydilar.
Ruhiy kasalliklar sohasida shizofreniya xatti-harakatlarini kasal deb ta'riflashi mumkin emas, aksincha ular hech kimda bo'lmagan voqealar to'g'risida tushuncha borligiga ishonishadi. Shuning uchun ham gumanistlar har bir insonning o'zini qanday tutishini o'rganish muhim deb hisoblaydilar.
Biroq, sub'ektiv nuqtai nazardan ong va haqiqat o'rtasidagi munosabatlar muammosi muammolarga duch keladi. Pochta xizmati "hukumat uchun agent va uni o'ldirmoqchi" deb hisoblagan paranoid shizofreniya hanuzgacha ruhiy kasal bo'lib, o'zlariga yoki jamoatchilikka xavf tug'dirmasa, davolanishga muhtoj.
Kognitiv psixologlarning so'nggi tadqiqotlari ushbu bahsga yangi ahamiyat berdi. Ular sun'iy intellektning kompyuter analogini olib, ushbu bahsda qo'lladilar. Ularning fikricha, miyani "simli" yoki inson tanasiga ulangan kompyuter uskunalari bilan taqqoslash mumkin.
Shuning uchun aql turli xil dasturiy ta'minotlarga imkon beruvchi dasturiy ta'minotga o'xshaydi: ishlashga imkon beradi. Bu odamlar bir xil stimulga bo'lgan turli xil reaktsiyalarni hisobga olishi mumkin. Ushbu g'oya kognitiv vositachilik (fikrlash) jarayonlari bilan bog'lanadi. Kompyuter o'xshashliklarida biz dualizmning yangi versiyasiga egamiz, bu bizga Dekart o'rniga "kompyuterlar va dasturiy ta'minot kabi zamonaviy atamalarni kiritishga imkon beradi." Men shuning uchun menman "
|