Ўзбекистон республикаси давлат солиќ ЌЎмитаси солиќ академияси

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT SOLIQ QO’MITASI
SOLIQ AKADEMIYASI
|
|
«Tasdiqlayman»
O’quv va ilmiy ishlar bo’yicha prorektor
____________
2015 й. «___» ___________
|
«BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT» KAFEDRASI
«XO’JALIK FAOLIYATI TAHLILI»
FANIDAN
O’QUV-USLUBIY TA’MINOT
HUJJATLARI
(O’QUV KOMPLEKS)
Oliy ta’limning
|
230 000 –
|
«Biznes va boshqaruv» ta’lim sohasidagi:
|
|
5230800 –
|
«Soliqlar va soliqqa tortish» ta’lim yo’nalishi uchun
|
|
|
|
3 kurs bakalavriat yo’nalishi uchun
Toshkent - 2015
© B.Isroilov, T.Abdibayeva, «Xo’jalik faoliyati tahlili» o’quv-uslibiy taminot hujjatlari SA Toshkent 2015 y, _____-bet.
“Buxgalteriya hisobi va audit” kafedrasi tomonidan «Xo’jalik faoliyati tahlili» o’quv-uslibiy taminot hujjatlari kafedra yig’ilishida muhokama qilingan va tasdiqlangan (2015 yil «25» avgustdagi «_1_»-son bayonnoma).
Kafedra mudiri B.Isroilov
|
|
|
|
Тaqrizchilar:
|
E.Jo’rayev
|
–
|
Davlat soliq qo’mitasi Nazorat qiluvchi organlar faoliyatini muvofiqlashtirish boshqarmasi boshlig’i
|
O’rmonov J
|
–
|
Soliq akademiyasi Soliqlar va soliqqa tortish kafedrasi dosenti i.f.n.
|
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT SOLIQ QO’MITASI SOLIQ AKADEMIYASI
«Buxgalteriya hisobi va audit» kafedrasi
“Тasdiqlayman”
Buxgalteriya hisobi va audit
kafedrasi mudiri
_______
B. Isroilov
2015 y «___» ___________
«XO’JALIK FAOLIYATI TAHLILI»
FANIDAN
MA’RUZA MAТNI
|
Oliy ta’limning
|
|
|
5230800 –
|
«Soliqlar va soliqqa tortish» ta’lim yo’nalishi uchun
|
3 kurs bakalavriat yo’nalishi uchun
Тoshkent - 2015
«Хo’jalik faoliyati tahlili»
fanidan ma’ruza matnlari to’plami
Ushbu ma’ruza matnlari 5230800 – «Soliqlar va soliqqa tortish» to’rt yillik bakalavriat yo’nalishida ta’lim oluvchi talabalarining «Xojalik faoliyati tahlili» fanidan mukammal bilim olishlari uchun mo’ljallangan.
Mazkur ma’ruza matnlari ishchi o’quv dasturiga muvofiq Soliq akademiyasining «Buxgalteriya hisobi va audit» kafedrasi tomonidan tayyorlangan. (2015 yil «25» avgustdagi 1 - sonli kafedra bayonnomasi)
«Buxgalteriya hisobi va
audit» kafedrasi mudiri B. Isroilov
1-MAVZU: XO’JALIK FAOLIYATI TAHLILI FANINING PREDMETI, ASOSIY VAZIFALARI VA TAMOYILLARI O’rganiladigan savollar: -
Iqtisodiyotni modernizasiyalash sharoitida tahlilning tutgan o’rni, ahamiyati va vazifalari
Xo’jalik faoliyati tahlili ning predmeti va uning boshqa fanlar bilan aloqasi
3. Xo’jalik faoliyati tahlili da qo’llaniladigan axborot manbalari va ularni tahlilga tayyorlash.
1. Iqtisodiyotni modernizasiyalash sharoitida tahlilning tutgan o’rni, ahamiyati va vazifalari
Tabiat va jamiyatdagi hodisalar singari iqtisodiy hodisalarning ham tarkibiy qismlarini bilmay turib, ya’ni tahlil kilmay turib, ularni ilmiy jixatdan o’rganib bo’lmaydi.
Analiz iborasi «analisys» so’zidan olingan bo’lib, «bo’laman», «hal etaman» degan ma’noni bildiradi. Binobarin, tahlil murakkab hodisa va predmetlarni tarkibiy qismlarga bo’lish, ajratib qo’yish asosida ko’rsatkichlarni taqqoslash va o’rganish demakdir. Ma’lumki, korxonalarda iqtisodiy samaradorlikni oshirish, faoliyatning sifat va miqdor ko’rsatkichlari bo’yicha muvaffaqiyatlarni o’rganish va uni takomillashtirishning qulay yo’llarini belgilash - xo’jalik faoliyati tahlili ni tashqil qilishning zaruriy shartlaridan biridir.
Iqtisodiyotni modernizasiyalash sharoitida xo’jalik faoliyati tahlili ning roli keskin oshadi, chunki boshqarishda oldingi ma’muriy-buyrukbozlik tizimidan voz kechilib yangi, erkin iqtisodiy mexanizmlar orqali boshqarish tizimi shakllanadi. Oldingi tahlil asosan, reja ko’rsatkichlarini asoslashga, uning bajarilishini ta’minlashga qaratilgan edi. Bugungi kunda esa, har bir xo’jalik sub’ekti o’z faoliyatini mustaqil ravishda boshqaradi. Bu o’z navbatida tahlilning rolini oshiradi. Xo’jalik faoliyati tahlili orqali har bir sub’ektda mavjud bo’lgan ichki va tashqi imkoniyatlar aniqlanadi, ularni amaliyotga safarbar qilish chora-tadbirlari ishlab chiqiladi.
Xo’jalik faoliyati tahlili orqali ijtimoiy ishlab chiqarish samaradorligi hamda mamlakatning iqtisodiy salohiyati aniqlanadi. Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch. Bunda, tahlil uchun manba bo’lib, yig’ma statistik ma’lumot asos bo’la oladi. Xo’jalik faoliyatini tahlil qilishdan maqsad korxona va birlashmalarning ish faoliyatiga ob’ektiv baho berish va xo’jalik yuritishning samaradorligini yanada oshirishdan iboratdir. Bunday tahlil natijalari korxonaning xo’jalik faoliyatini doimo nazorat qilib turishni, unga rahbarlik qilishda xatoga yo’l qo’ymaslikning oldini olishga xizmat qiladi. Xo’jalik faoliyatini tahlil qilish quyidagi tamoyillarga amal qilgan holda amalga oshiriladi:
-
Ilmiy asoslangan tamoyil;
-
Ob’ektivlik tamoyili;
-
Tizimli va komplekslik tamoyili;
-
Operativlik tamoyili;
-
Umumiylik tamoyili.
Xo’jalik faoliyati tahlili ning vazifasi- ushbu bandlarda keltirilgan vazifalar bilan cheklanmaydi. Korxona faoliyati shu darajada serkirraki, tahlil jarayonida uning hamma jixatlarini o’rganish lozim. Shunday ekan, tahlil vazifasi ham kup kirralidir.
Tahlil jarayonida barcha kamchiliklar aniqlanadi. Boshqaruv karorlarini kabo’l qilishda esa aniqlangan kamchiliklarga kelgusida yo’l qo’ymaslik chora-tadbirlari ishlab chiqiladi. Shu tarika kamchiliklar bartaraf kilinib, xo’jalik faoliyatining uzluksiz ravishda takomillashuvi va samaradorligi oshib borishi ta’minlanadi.
Xo’jalik faoliyati tahlili ining asosiy vazifasi - bu korxonalar faoliyatida foyda miqdorini ko’paytirishning tug’ri va optimal yo’llarini aniqlab berishdir. Agar korxona faoliyatida foyda miqdorining oshishiga narx-navoning kutarilishi yoki atrof muxitga zarar yetkazish evaziga erishilsa, buni xech kachon korxona muvofakkiyati deb bo’lmaydi.
Xo’jalik faoliyati tahlili oldida to’rgan muhim vazifalardan yana biri - bu korxona mehnat jamoasi faoliyatining iqisodiy natijasini aniqlashdir. Tahlil qilish jarayonida tashqi va mehnat jamoasiga boglik omillar ahamiyatini o’rganish lozim. Bunda fakatgina erishilgan natijalarni me’yoriy yoki hisobot davri natijalari bilan taqqoslash bilan chegaralanib kolish kerak emas. Eng muhimi - mamlakat erishgan yutuklari, raqobatbardosh mahsulot ko’rsatkichlari va dunyo ilmiy-texnika darajasi bilan solishtirish muvaffaqiyatlar garovi ekanligini unutmaslikdir.
Masalan tahlilni quyidagi masshtablarda amalga oshirish mumkin:
- xalq xo’jalik tahlili;
- korxonalar xo’jalik faoliyatining tahlili.
Xalq xujaligi tahlilida iqtisodiyotning butun tarmog’i, ayrim regionlarning iqtisodiy ko’rsatkichlari dinamikasi, usish darajasi va ularning rivojlanishdagi o’ziga hos xususiyatlari va qonuniyatlari o’rganiladi.
Hozirgi Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida hisob va hisobotni ikki qismga bo’lish kabo’l kilingan:
1.Boshqaruv hisobi:
2.Moliyaviy hisob (umum buxgalteriya hisobi).
Shunga muvofik xo’jalik faoliyati tahlili ni ham ikki qismga: moliyaviy va boshqaruv tahlilga bo’linadi. o’z navbatida moliyaviy tahlil tashqi va ichki moliyaviy tahlilga, boshqaruv tahlil esa ichki boshqaruv tahlilga bo’linadi.
Tashqi moliyaviy tahlil buxgalteriya hisobi va hisoboti asosida, ichki moliyaviy tahlil buxgalteriya hisobi va hisoboti va tezkor hisobotlar asosida olib boriladi.
Ichki boshqaruv tahlili esa tezkor hisobotlar va boshqaruv hisoboti asosida olib boriladi.
Xo’jalik faoliyati tahlili ning maqsadi bu korxonani hisobotlar orqali o’tgan davrda, tahlil qilinayotgan vaqtda va kelajakda erishilgan va erishiladigan moliyaviy natijalari va moliyaviy holatiga baho berish hamda iqtisodiy tashxis quyidagidan iboratdir.
Moliyaviy tahlilning asosiy bosqichlari:
-
Tahlilning maqsadini aniqlash va o’nga yondoshish yo’llarini belgilash. Bu bosqichda koxonani ko’rsatkichlari ularning xalq xo’jaligi, tarmoq bo’yicha miqdorlariga, o’tgan davr va rejadagi xajmlariga. Boshqa turdagi korxonalar ko’rsatkichlariga solishtirish.
-
Tahlil uchun qilingan axborotlar sifatiga baho berish. Bu bosqichda axborotlarning to’g’riligini hisobotlardagi ko’rsatkichlarning tahlil talablariga javob bera olishligi tekshiriladi.
-
Tahlilning usullaridan foydalangan holda tahlil o’tkazish va uning natijalarini rasmiylashtirish. Ushbu bosqichda bevosita tahlil o’tkaziladi va unda uning usullari majmuasidan foydalaniladi, tegishli xulosa.
Xo’jalik faoliyati tahlili da qo’llaniladigan ko’rsatichlar tizimi quyidagilardan iborat:
-
moliyaviy natijalarni ifodalovchi ko’rsatkichlar;
-
iqtisodiy potensialni ifodalovchi ko’rsatkichlar;
-
moliyaviy potensialni ifodalovchi ko’rsatkichlar;
-
ish faolligini ifodalovchi ko’rsatkichlar;
-
moliyaviy barqarorlikni ifodalovchi ko’rsatkichlar;
-
bozor faolligini ifodalovchi ko’rsatkichlar;
-
davlat byudjeti bilan aloqalarni ifodalovchi ko’rsatkichlar;
to’lov qobiliyati va to’lovga qodirlikni ifodalovchi ko’rsatkichlar.
|