Ma'ruza konspekti - T. L. Pervushina

3-MA'RUZA XAVFLARNI BAHOLASH USUL VA TEXNIKALARI (20 soat)
Ma'ruza konspekti
3.1 Xavfli vaziyatlarni baholash usullari
3.2 Xatarlarni baholash usullari
3.1 Xavfli vaziyatlarni baholash usullari
Har qanday baholash texnikasi muayyan baholash usuli yoki bir nechta usullarning kombinatsiyasiga asoslanadi. Korxonalarda tavakkalchilik darajasini, darajasini va miqdoriy ifodasini baholash uchun uchta asosiy usullar guruhi mavjud.
Bu usullarning quyidagi guruhlari: statistik, ekspert va hisoblash va analitik usullar.
Statistik usullar ishlab chiqarish va xo'jalik faoliyatining o'xshash turlarida sodir bo'lgan yo'qotishlar statistikasini o'rganishga, ma'lum darajadagi yo'qotishlarning paydo bo'lish chastotasini belgilashga va chastotaga qarab yo'qotish ehtimolini bashorat qilishga yordam beradi. Qarorning samaradorligi bilan bog'liq barcha statistik ma'lumotlar tahlil qilinadi. Statistik usullar xavf zonalari va chegaralari tushunchasi bilan bog'liq holda ko'rib chiqiladi. Yo'qotishlar darajasini va bu yo'qotishlarning yuzaga kelish ehtimolini aniqlaydigan nuqtalar etarlicha katta ma'lumotlar to'plamining statistik tahlili yordamida tavsiflanadi.
Axborotning mavjudligi va undan foydalanishning to'g'riligi ko'p jihatdan tanlangan yechimning ratsionalligini (optimalligini) aniqlaydi. Joriy statistik hisobotlarda, shuningdek, turli xil rejalashtirish va texnik hujjatlarda mavjud bo'lgan ko'plab ma'lumotlar ma'lumotdir, degan fikr juda keng tarqalgan. Darhaqiqat, to'plangan (raqamli) miqdorlardan iborat ma'lumotlarga qo'shimcha ravishda, axborot bevosita o'lchash mumkin bo'lmagan boshqa miqdorlarni ham o'z ichiga oladi. Masalan, mumkin bo'lgan echimlar va natijalar haqida spekulyatsiya. Amaliyot shuni ko'rsatadiki, xavfli vaziyatda echimlarni izlash va tanlashda yuzaga keladigan asosiy qiyinchiliklar, birinchi navbatda, mavjud ma'lumotlarning etarli darajada yuqori sifati va to'liq emasligi bilan bog'liq.
Xatarlarni baholash uchun statistik usullardan foydalanishda asosiy "axborot" qiyinchiliklarini quyidagilarga bo'lish mumkin:
1. Dastlabki statistik ma'lumotlar ko'pincha etarlicha ishonchli emas. Biroq, agar o'tmish haqidagi ishonchli ma'lumotlar mavjud bo'lsa, u har doim ham kelajakka qaratilgan qarorlar qabul qilish uchun ishonchli asos bo'lib xizmat qila olmaydi, chunki kelajakda mavjud shartlar va sharoitlar o'zgarishi mumkin (baxsh qilib bo'lmaydigan xavflar).
2. Axborotlarning bir qismi sifat xususiyatiga ega va ularni miqdoriy jihatdan ifodalab bo‘lmaydi. Shunday qilib, rejalarni amalga oshirishga ijtimoiy va siyosiy omillarning ta'sir darajasini aniq hisoblash mumkin emas.
3. Vaziyatlar kerakli ma'lumotlarni olish mumkin bo'lganda yuzaga keladi, ammo qaror qabul qilish vaqtida u mavjud emas, chunki bu vaqt va pulning katta sarmoyasi bilan bog'liq.
4. Yechim tanlashda jiddiy qiyinchilik shundaki, har qanday g‘oya uni amalga oshirishning turli sxemalari uchun potentsialni o‘z ichiga oladi va har qanday iqtisodiy harakat ko‘plab natijalarga olib kelishi mumkin.
Statistik baholash usullarini qo'llashda ko'rsatkichlarning ko'p ma'noliligi, ko'p o'lchovliligi va sifat farqlari xavfli vaziyatda to'g'ri qaror qabul qilish uchun jiddiy to'siqdir.
Ekspert usullari tajribali mutaxassislar tomonidan tuzilgan ma'lumotlarni qayta ishlash va muayyan masala bo'yicha ularning fikrlarini qayta ishlashga asoslangan. Ekspert usullari qarorlarning oqibatlarini tanlash, asoslash va baholashni aniq hisob-kitoblar asosida amalga oshirish mumkin bo'lmagan holatlarda qo'llaniladi. Bunday holatlar ko'pincha ishlab chiqarishni boshqarish muammolarini ishlab chiqishda va ayniqsa ishlab chiqarishni rivojlantirishni prognozlash va rejalashtirishda yuzaga keladi.
Mutaxassislardan olingan ma'lumotlardan foydalanish, ayniqsa, uni to'plash, umumlashtirish va tahlil qilish uchun ekspert baholash usullari deb ataladigan mantiqiy texnika va matematik usullardan foydalanilsa, samarali bo'ladi.
Ekspert baholari bizning davrimizning kashfiyoti emas. Mutaxassislardan ekspert sifatida foydalanish amaliyoti qadimgi davrlarga borib taqaladi. "Mutaxassis" so'zi lotin tilidan olingan bo'lib, "tajribali", "bilimli" degan ma'noni anglatadi. Biroq, ekspertlik kasbining qadimiyligiga qaramay, mutaxassislarning mulohazalarini tahlil qilishning ilmiy usullari faqat 20-asrning ikkinchi yarmida ishlab chiqilgan.
Ekspert baholash usullari mutaxassislar tomonidan turli darajadagi yo'qotishlarning yuzaga kelish ehtimolini baholashni to'plash va o'rganishni o'z ichiga oladi. Bunday baholashlar odatda barcha xavf omillarini, shuningdek, statistik ma'lumotlarni hisobga olishga asoslanadi. Mutaxassislarning yo'qotish darajasi bo'yicha o'z baholarini berishiga harakat qilishingiz kerak, shundan ekspert baholarining o'rtacha qiymatlarini topish va ularning yordami bilan ehtimollik taqsimoti egri chizig'ini qurish mumkin bo'ladi. Mutaxassis baholariga asoslangan tavsiyalarning aniqligi va ishonchliligi masalasi alohida ahamiyatga ega, chunki bu oxir-oqibat ularning foydaliligi va qo'llanilishini belgilaydi. Ushbu usulning aniqligi va ishonchliligi haqidagi haddan tashqari optimistik bayonotlarga tanqidiy munosabatda bo'lish kerak. Xuddi shunday, amaliyot menejmentning turli sohalarida mutaxassislarning ehtimollik baholashlaridan foydalanish imkoniyatiga salbiy munosabatni tasdiqlamaydi.
Hisoblash va analitik usullar matematik usullarga asoslanadi. Biroq, hozirgi vaqtda tavakkalchilikning amaliy nazariyasi yaxshi rivojlanmagan va faqat sug'urta va o'yin tavakkalchiligiga nisbatan qo'llaniladi. Ishlab chiqarish xatarlarini baholashning amaliy matematik usullari, iqtisodiy, moliyaviy, tijorat risklari hali yaratilmagan yoki keng qo'llanilmagan.
Texnik, iqtisodiy va boshqaruv qarorlarini rasmiylashtirish ishlab chiqarish, iqtisodiy va moliyaviy munosabatlarning murakkabligi bilan murakkablashadi. Haqiqiy boshqaruv muammolari hal qilishning ajralmas elementi sifatida odamlarning ishtirokini talab qiladi, ya'ni. inson-mashina tizimlaridir. Matematik usullar va kompyuter texnologiyalaridan foydalanish xavfli vaziyatlarni baholash jarayonida korxonalarda zamonaviy sharoitlarda to'planishi mumkin bo'lgandan ko'ra to'liqroq va ishonchli ma'lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish imkonini beradi.
Amaliy masalalarni yechishda vaqt va pulni tejaydigan matematik modellardan foydalanishga asoslangan optimallashtirish usullari hozir alohida ahamiyat kasb etmoqda. Modellarni qurish qarorlar qabul qilish muammosi bilan bog'liq murakkab va ba'zan noaniq omillarni mantiqiy asosga keltirishga yordam beradi va muqobil variantlarni baholash va tanlash uchun qanday ma'lumotlar kerakligini aniqlashga yordam beradi. Ammo bu usullar xavf darajasini korxonaning ishlab chiqarish, iqtisodiy va moliyaviy faoliyati natijalariga ta'sirini aniqlashda risklarni tartibga solish (xavfni boshqarish) bosqichida qo'llaniladi.
Xavfli, noaniq vaziyatni baholashda qo'llaniladigan ilmiy tamoyillarni ishlab chiqish 3.1-rasmda taklif qilingan quyidagi diagrammada dinamikada taqdim etilishi mumkin.
1900
Markov zanjirlari
1910 yil
Kutilayotgan davlat modellari
Inventar (tavsiflovchi) modellar
1920
1930 yil
Belgilangan manzil modellari
1940 yil
Transport modellari
O'yin nazariyasi
Chiziqli dasturlash
1950
Dinamik dasturlash
Tarmoq modellari
Qaror daraxti/jadval
1960 yil
Maqsadli dasturlash
1970 yil
Yordamchi (qo'llab-quvvatlovchi) tizimlar
Ekspert tizimlari
1980 yil 3.1-rasm- Ilmiy lavozimlarni rivojlantirish
3.1-jadval - Muammolar va tahlil usullari o'rtasidagi bog'liqlik
Asbob
(usul)
Muammo
|
Qarorlar jadvali
|
Qaror daraxti
|
O'yin nazariyasi
|
Prognozlash
|
Mat. Dasturlash
|
Maqsadli dasturlash
|
Tarmoqlanish, cheklash
|
Transport
|
PERT/
CPM
|
Dinamik dasturlash
|
Markov zanjirlari
|
Inventarizatsiya
|
Kutish darajasi
|
Taqlid
|
Qoidalar (buyurtma)
|
Qo'llab-quvvatlash tizimlari
|
Ekspert tizimlari
|
Tarqatish
|
|
|
|
|
X
|
X
|
X
|
X
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Maqsad
|
X
|
X
|
|
|
X
|
X
|
X
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
|
|
Cheklovlar
|
|
|
|
|
|
|
|
|
X
|
X
|
|
|
|
|
|
|
|
Raqobat qarorlarini qabul qilish
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
Tavsif
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
X
|
|
X
|
|
|
|
Darajani bashorat qilish
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
X
|
X
|
|
|
|
Tizim xatti-harakatlarini bashorat qilish
|
X
|
X
|
|
X
|
|
|
|
|
|
|
X
|
|
X
|
X
|
|
|
|
Murakkab, o'rtacha, tuzilmagan
|
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
|
|
X
|
|
X
|
X
|
Aralash yoki sifatli
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
X
|
|
X
|
3.1-jadvalda muammolar va vaziyatlarni tahlil qilish vositalari (usullari) o'rtasidagi bog'liqlik keltirilgan.
Usullar va muammolar o'rtasidagi ko'rib chiqilgan munosabatlarga asoslanib, turli vaziyatlarda qaror qabul qilish va buning uchun ilmiy vositalar o'rtasidagi bog'liqlikni kuzatish mumkin (3.2-jadvalga qarang).
3.2-jadval - Turli vaziyatlarda qaror qabul qilish usullari
Vaziyat (ma'lumot nuqtai nazaridan)
Usullari
|
Ishonch
|
Xavf
|
Noaniqlik
|
1
|
2
|
3
|
4
|
Jadvallar va qarorlar daraxtlari
|
X
|
X
|
X
|
O'yin nazariyasi
|
-
|
X
|
X
|
Prognozlash
|
X
|
X
|
-
|
Chiziqli dasturlash
|
X
|
-
|
-
|
Tarmoqlanish va cheklovlar
|
X
|
-
|
-
|
Butun sonli dasturlash
|
X
|
-
|
-
|
Maqsadli dasturlash
|
X
|
-
|
-
|
Transport
|
X
|
-
|
-
|
SRM
|
X
|
-
|
-
|
Stokastik dasturlash
|
|
X
|
X
|
Pert
|
-
|
X
|
-
|
Dinamik dasturlash
|
X
|
X
|
-
|
Markov zanjirlari
|
-
|
X
|
-
|
Inventarizatsiya
|
X
|
X
|
-
|
Rangli
|
-
|
X
|
-
|
Taqlid
|
X
|
X
|
-
|
3.2-jadvaldagi ma'lumotlarga asoslanib, biz xavfli vaziyatda barcha vositalar tahlil qilish uchun mos emas degan xulosaga kelishimiz mumkin. Agar vaziyatni noaniqlik nuqtai nazaridan ko'rib chiqsak (va bu ham xavfli variant), unda tahlil qilish uchun faqat ikkita usuldan foydalanish mumkin.
Qarorlar jadvali to'rtta asosiy elementni o'z ichiga oladi:
1).Natijani olishning muqobil usullari (muqobil natijalar) - qaror o'zgaruvchilari.
2).Holatning holati - hodisalarning boshqarilmaydigan o'zgaruvchilari.
3).Hodisalarning sodir bo'lish ehtimoli.
4).Natijalar – natijalar (daromad va boshqalar).
Tahlil o'tkazishda qaror daraxtlari quyidagi elementlarga asoslanadi: qaror qabul qilish ketma-ketligi, "tugunlar va shoxlar" (asosiy voqealar va natijaga erishishning muqobil usullari), filiallar, daraxtni baholash (qaror qabul qilish yo'llarini tahlil qilish). Qarorlar daraxti yordamida eng maqbul variantlarni tanlash tartibi ketma-ketligi bosqichlar shaklida ifodalanishi mumkin:
1).Muammoning tahlili, ya'ni. qabul qilinishi mumkin bo'lgan qaror variantlarini va qarorlar natijasiga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan omillarni aniqlash.
2).Tarmoq hodisalarining har birining ehtimolini baholash va har bir natijaning umumiy ehtimolini hisoblash.
3).Xarajatlarni ish turlari bo'yicha taqsimlash va "kechikish" narxini baholash.
4).Dastlabki natijalarni hisobga olgan holda voqealarni izchil qayta baholash.
Pert (Performance Evaluation Programme) va CPM (Critical Path Method) 1950-yillarning oxirida Du Pont tomonidan ishlab chiqilgan. Ushbu vositadan foydalanish tartibi quyidagi bosqichlardan iborat:
1).Formulyatsiya (dastlabki ma'lumotlar): taxminlarni tahlil qilish, protsedura (algoritm), vaqt va xarajatlar parametrlarini baholash.
2).Qaror (xulosalar, natijalar): ma'lumotni grafik tarzda taqdim etish, harakatlarni tahlil qilish, natijalarni tahlil qilish.
3).Tahlil va foydalanish bo'yicha tavsiyalar: nazorat va tartibga solish, resurslardan foydalanish bo'yicha tavsiyalar.
Pert usuli yordamida vaziyatni tahlil qilish hodisaning optimistik, pessimistik va eng ehtimolli baholarini aniqlashga asoslanadi. Ushbu uchta taxminga asoslanib, hodisaning kutilayotgan davomiyligi aniqlanadi. Ushbu hisob-kitoblar vaqt o'tishi bilan sodir bo'lgan hodisaning ehtimolini aniqlash uchun ishlatiladi, ya'ni. uchun - tarqatish. Standart og'ish va o'zgarish koeffitsienti hisoblab chiqiladi va xavf darajasi sifatida ko'rib chiqiladi.
Markov tahlili rus matematigi A. Markov sharafiga nomlangan bo'lib, u o'z texnikasini (Markov zanjirlari deb ataladi) 1907 yilda ishlab chiqqan. Markov tahlili - vaqt omilini hisobga olgan holda dinamik vaziyatda tizimning harakatini tavsiflash uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan protsedura. Ushbu usulning quyidagi qoidalari ma'lum:
1).Tizimda cheklangan miqdordagi diskret miqdorlar mavjud bo'lib, ular paydo bo'lgandan keyin tizimdan olib tashlanmaydi.
2).Tizimning har bir berilgan davrdagi holati faqat oldingi davrdagi shartlarga va o'tish ehtimoliga bog'liq.
3).Ehtimolliklar vaqt o'tishi bilan doimiydir.
4).Tizimdagi o'zgarishlar har bir davrda faqat bir marta sodir bo'lishi mumkin (masalan, oyda bir marta).
5).O'tish ehtimollari o'tish matritsasini tashkil qiladi. O'tish davrlari ma'lum bir ehtimollik va muntazamlik bilan namoyon bo'ladi.
Dastlabki ma'lumotlar Qabul qilingan ma'lumotlar
O'tish matritsasi Barqaror holat
(muvozanat)
Mavjudlik ehtimoli
Har bir pozitsiyada (original) tizimlar
har qanday vaqtda pozitsiya
vaqt
3.2-rasm – Axborot bazasi
Markov jarayoni tizimning joriy vaqt davridagi ma'lum bir holatdan n dan biriga o'tishini tavsiflaydi keyingi davrda mumkin bo'lgan holatlar. Tizim noaniq muhitda harakat qiladi (rivojlanadi). Bu jarayon Pij ehtimolliklarining o'tishi bilan bog'liq bo'lib, u i holatida bo'lgan tizimning pozitsiyaga o'tish ehtimolini ifodalaydi. j keyingi vaqt oralig'ida. Bu Markov tahlilining asosidir.
Taqlid - vaziyatni tahlil qilishning navbatdagi usuli. Lug'atga ko'ra, bu haqiqatga taqlid qilish yoki simulyatsiya qilish jarayonidir. Iqtisodiy amaliyotda va fanda bu ma'lum vaqt oralig'ida tizim xatti-harakatlari modeli uchun matematik yordam bilan tajribalar o'tkazish texnikasi.
Simulyatsiyaning quyidagi turlari mavjud:
ehtimollik;
vaqt omiliga bog'liq va mustaqil;
aniq (ko'rinadigan);
biznes o'yinlari;
katta tizimlarga taqlid qilish.
Simulyatsiya tajribasi vaziyatning mumkin bo'lgan xavfini hisobga olishi kerak.
Ekspert tizimlari jarayonning subyektiv bilimlariga asoslanadi. Qaror quyidagi asoslar bo'yicha ekspertiza natijasida olingan miqdoriy (raqamli) ma'lumotlar asosida qabul qilinadi:
muammo miqyosidagi faktlar,
2) muammo haqidagi nazariyalar;
3) muammoning asosiy yo'nalishi bo'yicha aniq qoidalar va protseduralar;
4) muayyan turdagi muammolarni hal qilishning umumiy strategiyalari.
Ekspert tizimlarining asosiy toifalari:
Sharh - bu vaziyat to'g'risida xulosa, uning tavsifi sezgiga asoslanadi.
Bashorat - vaziyat haqidagi xulosa ma'lum bir vaziyat va shunga o'xshash parametrlarning ehtimollik qiymatlariga asoslanadi.
Tashxis - tizim funktsiyalaridagi og'ishlar haqidagi xulosalar tadqiqot natijalariga asoslanadi.
Taxmin qilish - o'rganilayotgan ob'ekt to'g'risida mulohaza yuritish ma'lum bir vaziyatni o'xshash holat bilan taqqoslash va shunga o'xshash vaziyatning tendentsiyalarini shu bilan bog'lashga asoslangan.
Rejalashtirish - aniq maqsadlarga ega rejalarni ishlab chiqish.
Yo'l-yo'riq - rejaning ayrim jihatlarining zaif tomonlarini ko'rsatish va mumkin bo'lgan istisnolar haqida xabar berish.
Tuzatish - bu yechimni amalga oshirish rejasini amalga oshirish uchun vositalarni tayinlash.
Ko'rsatma berish - tashxis qo'yish va ijroni tuzatish.
Nazorat - qarorni amalga oshirish jarayonida tizimning xatti-harakatlarini tushuntirish, bashorat qilish, tuzatish va ko'rsatma.
Shunday qilib, biz xavfli vaziyatda tahlilni o'tkazishning asosiy usullarini ko'rib chiqdik, ular hozirda eng ko'p qo'llaniladi.
Rossiya korxonalari faoliyatining o'ziga xos xususiyati shundan iboratki, vaziyatni to'liq ob'ektiv baholash deyarli mumkin emas. Hech qanday tahlil usuli uning sof shaklida qo'llanilishi mumkin emas. Ko'pincha, boshlang'ich nuqta vaziyatni ekspert baholashlari, shu jumladan yo'qotishlar ehtimolini aniqlash asosida hukm chiqarishdir.
|