nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov - bet 53

79
6-§. Graflar nazariyasi elementlari va o'tish algoritmlari Graflarni oʻrganish bilan shugʻullanadigan diskret matematikaning
boʻlimi ―Graflar nazariyasi‖ deb ataladi. Graflar nazariyasida ushbu
matematik obyektlarning asosiy tushunchalari, xususiyatlari, tasvirlash
usullari va qoʻllanilish sohalari batafsil koʻrib chiqilgan. Bizni faqat
dasturlashda muhim boʻlgan jihatlari qiziqtiradi.
Graflar - bu chiziqlar bilan bogʻlangan nuqtalar toʻplami. Nuqtalar
uchlar (tugunlar) chiziqlar esa
qirralar (yoylar) deb nomlanadi.
Grafning ifodalanishi. Grafning toʻplam nazariya boʻyicha ta‟rifi . Bizga
- boʻsh
boʻlmagan toʻplam berilgan, masalan
{
}
.
Uning barcha ikki elementli
ichki toʻplamlari toʻplamini
yozamiz. Bizning misolimiz uchun ushbu toʻplam quyidagicha boʻladi:
Ixtiyor ravishda ba‘zi bir
ni olamiz, masalan:
〈 〉
juftligi yoʻnaltirilmagan G grafi deb nomlanadi, unda
-
uchlar toʻplami,
- qirralarning toʻplami,
toʻplamining ichki
toʻplami hisoblanadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, ushbu ta‘rif odatda quyidagicha
shakllantiriladi:
〈 〉
oriyentirlanmagan graflar juftligi deb ataladi,
agar
uchlar deb ataladigan boʻsh boʻlmagan elementlar toʻplami boʻlsa
va
–
dagi qirralar deb ataluvchi turli elementlarning tartibsiz juftlari
toʻplami boʻlsa.
80
Graflar nazariyasida turli xil munosabatlarni yozishda VG yoki
V(G) yozuvlari, G graf qirralarining toʻplami uchun EG yoki E(G)
yozuvlari ishlatiladi.
Grafni namoyish qilishning vizual usuli - bu chizmalar
(diagramma), unda uchlar nuqta, doiralar yoki boshqa figuralar bilan
tasvirlangan va qirralar juft uchlari tasvirlarini bir-biriga bogʻlaydigan
chiziqlar bilan tasvirlangan. Yuqorida tavsiflangan grafni bunday
tasvirlash uchun quyidagi variantlar berilgan.
Mavzu yuzasidan savollar - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

78
2.
Eng sodda algoritmlar va ularning murakkabligi
3.
QuickSort va Merge Sort algoritmlarining biri-biridan farqli
jihatlari.
4.
Eng sodda algoritmlarning eng yaxshi va eng yomon holatdagi
ishlash vaqtlarini tahlil
qilish
5.
Quick Sort algoritmining eng yaxshi va eng yomon holatdagi
bahosini tahlil qiling.
Mustaqil ishlash uchun masalalar:
1.
Alisher 5-―B‖ sinf oʻquvchilariga dars beradi. Bu sinfda 30 ta
oʻquvchi oʻqiydi. Alisher Jismoniy tarbiya fani oʻqituvchisi. 5-―B‖ sinf
oʻquvchilari orasida eng ezun boʻyga ega boʻlgan uchta oʻquvchini
boʻylari yigʻindisi, eng pastga boʻyga ega boʻlgan uchta oʻquvchining
boʻylari yigʻindisidan necha barobar katta ekanligini aniqlang.
2.
Sizga bir oʻlchamli butun sonlardan iborat massiv berilgan.
Sizning vazifangiz bu massiv elementlarini modullari jihatdan
kamaymaslik tartibida saralaydigan dastur tuzish. Agar modul jihatdan
teng musbat va manfiy sonlar mavjud boʻlsa manfiy son oldinroq
joylashtirilsin:
Masalan:
9 8 -9 2 -4 3
2 3 -4 8 -9 9
3. Buxgalter.
Buxgalterda xodimlarning maoshlari miqdori
ma‘lum. Buxgalter eng yuqori miqdorda maosh oluvchi xodimlar nechta
ekanligini bilmoqchi. Buxgalter eng yuqori maosh miqdori qancha
ekanligini bilmaydi.
4.
Sportchilar natijasi
. Ogʻir atletika boʻyicha musobaqa
oʻtkazilmoqda. Ushbu musobaqada 10 ta sportchi kurash olib bormoqda.
Ular uchta urinishni amalga oshirishadi. Natija sifatida esa
urinishlarning oʻrta arifmetigi yoziladi. ―Oltin‖, ―Kumush‖, ―Bronza‖
medal sohiblari qanday natija koʻrsatganini aniqlang. Agar natija
qiymatlari bir xil boʻlsa, shuncha miqdorda ―Oltin‖, ―Kumush‖,
―Bronza‖ medal beriladi deb hisoblansin.
Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov - bet 51

77
oʻz navbatida, kirishlarning kombinatsiyasiga va ―tayanch element‖
qanday aniqlanishiga bogʻliq.
Eng yaxshi holat.
Eng yaxshi holatda har bir boʻlinish paytida
massiv ikkita bir xil (+/- bitta element) qismlarga boʻlinadi, shuning
uchun qayta ishlangan ichki massivlarning oʻlchamlari 1 ga yetadigan
maksimal rekursiya darajasi log
2
n boʻladi. Natijada, quicksort
tomonidan taqqoslash soni O(nlog
2
(n)) algoritmining umumiy
murakkabligini
beradigan
rekursiv
ifodasining
qiymatiga teng boʻladi.
Oʻrtacha holat.
Kirish ma‘lumotlarini tasodifiy taqsimlash uchun
oʻrtacha murakkablik faqat ehtimollik bilan baholanishi mumkin.
Avvalo shuni ta‘kidlash kerakki, aslida, ―tayanch‖ elementi har
safar massivni ikkita teng qismga ajratishi shart emas. Masalan, agar har
bir bosqichda dastlabki massivning 75% va 25% uzunlikdagi
massivlarga boʻlinish boʻlsa, rekursiya darajasi
ga teng boʻladi va
O (nlogn) murakkablikni beradi. Umuman olganda, ―tayanch‖
elementning chap va oʻng tomonlari orasidagi har qanday aniq nisbatlar
uchun algoritmning murakkabligi bir xil boʻladi, faqat har xil
konstantalar mavjud.
Yomon holat.
Eng yomon holatda har bir ―tayanch‖ 1 va n-1
oʻlchamdagi ikkita kichik massivni beradi, ya‘ni har bir rekursiv
chaqiriq uchun kattaroq massiv oldingi vaqtga nisbatan 1 ta qisqa
boʻladi. Agar har bir ishlov berilgan elementlarning eng kichigi yoki eng
kattasi mos yozuvlar sifatida tanlansa, bu sodir boʻlishi mumkin.
Bunday holda, n-1 ―boʻlinish‖ amallar talab qilinadi va umumiy
ishlash muddati
∑
ta operatsiyani tashkil qiladi,
ya‘ni saralash kvadratik vaqt ichida amalga oshiriladi. Ammo
almashtirishlar soni va shunga koʻra ish vaqti uning eng katta kamchiligi
emas. Bundan ham yomoni, bu holda algoritmni bajarish paytida
rekursiya darajasi n ga yetadi.
Qavariq qobiq muammolari - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

152
Minimal qavariq qobiq tushunchasi.
Tekislikda cheklangan A
nuqtalar to'plami berilgan bo'lsin. Bu to'plamning konvertlari o'zaro
kesishmalarsiz har qanday yopiq H chiziq bo'lib, A ning barcha nuqtalari
shu egri chiziq ichida yotadi. Agar H egri chiziq qavariq bo'lsa (masalan,
bu egri chiziqning har qanday urinish nuqtasi uni boshqa biron bir
nuqtada kesib o'tmasa), u holda tegishli qobiq ham qavariq deb ataladi.
Va nihoyat, minimal qavariq qobiq minimal uzunlikdagi (minimal
perimetr) qavariq qobiq deb ataladi. Barcha kiritilgan tushunchalar
quyidagi 55-rasmda keltirilgan.
A nuqtalar to'plamli minimal qavariq qobiqning asosiy xususiyati
shundaki, bu tanasi qavariq ko'pburchak bo'lib, uning uchlari A dagi bir
nechta nuqtadir, shuning uchun minimal qavariq qobiqni topish
muammosi oxir-oqibat A dan kerakli nuqtalarni tanlash va
tartiblashgacha kamayadi. Algoritm chiqishi ko'pburchak bo'lishi
kerakligi sababli tartiblash ya‘ni saralash zarur, ya'ni uchlar ketma-
ketligi boʻyicha. Uchlar tartibiga qo'shimcha ravishda shart qo'yamiz -
ko'pburchakning o'tish yo'nalishi musbat bo'lishi kerak (soat strelkasi
boʻyicha).
Ustivor
navbat - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

Ustivor navbat - bu yozuvlar bir-biri bilan chiziqli taqqoslanadigan
kalitlarga (masalan, raqamlar) ega bo'lgan va ikkita amalni realizatsiya
qiladigan axborot tizimidir. Bu ikki amal tizimga tasodifiy yozuvni
kiritish va yozuv tizimidan eng kichigi bilan tanlov kalit.
Dasturiy ta'minot tizimlarida ustivor navbatlar juda keng tarqalgan
va dasturlarning ishlashi to'gʻridan-to'gʻri ularni amalga oshirish
samaradorligiga bogʻliq.
Ustivorda navbatda qoʻllab-quvvatlanadigan amallar quyidagilar
hisoblanadi:
1)
Insert - navbatga element qo'shish
2)
Max - ustivorligi yuqori bo'lgan elementni qaytaradi
3)
ExtractMax - navbatdagi eng ustivor elementni olib tashlaydi
4)
IncreaseKey - berilgan elementning ustivor qiymatini o'zgartiradi
5)
Merge - ikkita navbatni bittaga birlashtiradi
11.1. Binar uyum (kucha) - piramida (binary heap) Binar
uyum
(binary
heap)
bu
quyidagi
shartlarni
qanoatlantiradigan binar daraxtdir:
- Har qanday uchning ustivorligi, uning avlodlarining ustivorligidan
kichik emas.
- Daraxt to'liq ikkilik daraxt boʻlishi uchun (complete binary tree) -
barcha darajalar chapdan o'ngga to'ldiriladi (oxirgisi bundan mustasno
boʻlishi mumkin).
142
50-rasm. Binar uyum (kucha) Massivlar orqali binar uyum (kucha) ni realizatsiya qilish
16 14 10 8
7
9
3
2
4
1
O‟smaydigan piramida max-heap
Har qanday uchning ustuvorligi
avlodlarning ustuvorligidan kichik
emas
Kamaymaydigan piramida min-heap
Har qanday uchning ustuvorligi
avlodlarning ustuvorligidan katta
emas
H[1..10] ustuvorliklar (kalitlar) massivi max-heap (10 ta element)
143
Daraxtning ildizi H [1] yacheykada saqlanadi - bu maksimal element;
tugunning ajdod indeksi:
𝑃 𝑡
(
)= [
/ 2];
Chap avlod tugun indeksi:
𝑡
;
Oʻng avlod tugun indeksi: Right(i) =
𝑃 𝑡
.
struct heapnode {
int key; /* kalit */
char *value; /* qiymat*/
};
struct heap {
int maxsize; /* massiv oʻlchami */
int nnodes; /* Kalitlar soni */
struct heapnode *nodes; /* Nodes: [0..maxsize] */
}
j = 1
: arr[j] > pivot, bajarilsa, hech nima oʻzgarmaydi 
// i va arr [] da oʻzgarish yoʻq 
j = 2

|
j = 1
: arr[j] > pivot, bajarilsa, hech nima oʻzgarmaydi
// i va arr [] da oʻzgarish yoʻq
j = 2Bog'liq ALGORITMLAR VA MA‟LUMOTLAR STRUKTURALARIj = 1
: arr[j] > pivot, bajarilsa, hech nima oʻzgarmaydi
// i va arr [] da oʻzgarish yoʻq
j = 2
: arr[j] <= pivot, shart bajarilsa i++ va swap(arr[i], arr[j])
i = 1
arr[] = {10,
30
,
80
, 90, 40, 50, 70} // 80 va 30 almashdi
j = 3
: arr[j] > pivot, shart bajarilsa, hech nima oʻzgarmaydi
// No change in i and arr[]
j = 4
: arr[j] <= pivot, shart bajarilsa i++ va swap(arr[i], arr[j])
i = 2
arr[] = {10, 30, 40, 90, 80, 50, 70} // 80 va 40 almashadi
j = 5
: arr[j] <= pivot, shart bajarilsa i++ va swap(arr[i], arr[j])
i = 3
arr[] = {10, 30, 40, 50, 80, 90, 70} // 90 va 50 almashadi
Soʻnggi natija
arr[i+1] va arr[high]
arr[] = {10, 30, 40, 50, 70, 90, 80} // 80 va 70 almashtiriladi
―Tayanch element‖ hisoblanuvchi 70 ham oʻz oʻrnida. Undan kichik
elementdan boshida, kattalari esa undan tepada
Quick sort algoritmning umumiy dasturi (C++)
#include
using namespace std;
75
// Ikki elementni almashtirish uchun yordamchi funksiya
void swap(int* a, int* b)
{
int t = *a;
*a = *b;
*b = t;
}
/*Ushbu funksiya
soʻnggi elementni “tayanch” sifatida qabul qiladi,
“tayanch” elementni tartiblangan qatorga toʻgʻri holatiga qoʻyadi
va kichikroq (burilishdan kichikroq) burilishning chap tomoniga
va barcha katta elementlarni “tayanch element” ning oʻng tomoniga
joylashtiradi
*/
int partition (int arr[], int low, int high)
|
| |
Nazorat savollari - Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik...

|
Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik instituti intellektual transport tizimlari darslik
|
bet | 52/109 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 12,4 Mb. | | #254493 |
Bog'liq ИТТ darslik (2)Nazorat savollari
Belgilangan harakat tezligi oshirilganda ogoxlantiruvchi qurilmalar qaysilar?
2023 yilgi davlat dasturiga ko‘ra viloyat va tumanlar markazlarida avtomobillar harakatlanishining eng yuqori tezligi qancha bo’ldi?
Avtomobillar harakatlanishining eng yuqori tezligini 10 kilometr soatga tushirish yo‘l-transport hodisalari va ulardagi odamlarning o‘lim holatlarini qanchga kamaytirishga olib keladi?
Tezlikni cheklash moslamasidan foydalanishning asosiy maqsadi nimada?
Boshqariladigan yo’l belgilari, tablolar (o'zgaruvchan ma'lumotlar taxtasi) (TPI) va dinamik axborot taxtasi (DIT) nima uchun mo’ljallangan?
O'zgaruvchan axborot belgisi (FPI) haydovchilarga qanday ma'lumotlarni berish uchun mo'ljallangan?
Boshqariladigan yo'l belgisi (UDZ) qaysi?
Boshqariladigan yo'l belgilarining ish rejimlari va o'z-o'zini diagnostika qilish imkoniyatlari qanday?
GOST r 52290-2004 ga muvofiq ma'lumotlarni uzatish tarmoqlari orqali dispetcherlik punktidan uzatiladigan qanday ma'lumotlarni olish mumkin?
Ma'lumotlar uzatish tarmoqlari orqali dispetcherlik punktidan matnli xabar va grafik tasvir qanday uzatiladi?
Ma'lumotni o'zgartirish Ethernet, GSM\GPRS\CSD, USB aloqa kanallari yordamida qanday amalga oshiriladi?
Yo’l-transport xodisalar (YTX) sodir bo’lishini kamaytirish maqsadida qanday dinamik tizimlardan foydalanish mumkin?
Yo’l-transport xodisalar (YTX) sodir bo’lishini kamaytirish uchun dinamik tizimning vazifasi qanday?
8.AHOLI PUNKTLARI VA AVTOMAGISTRALLARDA YO‘L HARAKATINI TASHKIL ETISH INTELLEKTUAL TIZIMLARI
RLTC- transport harakatini boshqarish tizimi.
8.2.Yo’lning qatnov qismi ustida belgilarning joylashuvi
8.3.Avtomagistralga kirib kelishni boshqarish
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik instituti intellektual transport tizimlari darslik
|
-rasm. Tonneldagi ventillyatsiya tizimi

|
-rasm. Tonneldagi ventillyatsiya tizimi
|
bet | 82/109 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 12,4 Mb. | | #254493 |
Bog'liq ИТТ darslik (2)14.4-rasm. Tonneldagi ventillyatsiya tizimi
Havodagi zararli aralashmalarning yonishi yoki ko'payishi bilan mexanik shamollatish tizimini avtomatik boshqarish orqali isga tushiriladi. Bunda tizimning barcha parametrlarini boshqarish uchun mo'ljallangan boshqaruv shkafi o'rnatiladi.
O'rnatilgan sensorlardan signallarni qabul qilish, butun shamollatish tizimini (ventilyatorlar, eshik klapanlari va boshqalar) ishga tushirish va tartibga solish uchun javob beradigan quvvat shkaflari ham qo'llaniladi. Tonnelarni shamollatish uchun shamollatish moslamalaridan tashqari, isitish moslamalari ko'pincha qo'shimcha ravishda o'rnatiladi.
Nazorat savollari
Tonnelning shahar xududi va shahar atrofi xududlaridagi transportni boshqarishdagi axamiyati qanday?
Tonnellarda tirbandlik paydo bo’lgan xollarda optik signalizatsiya tizimi qanday ishlaydi?
Tonnellarning funktsional arxitekturasi qanday qismlardan iborat?
Tonnellarni yoritishning maqsadi nima?
Tonnellarni yoritish maqsadiga erishish uchun qaysi sharoitlar tashkil etilishi lozim?
Tonnellardagi ventilyatsiya ahamiyati nimada?
Tonnellardagi ventilyatsiya tizimlari qanday datchiklar bilan jihozlanishi lozim?
Har bir tonnel qanday darajali xavfsizlikni ta’minlashi lozim?
Tonnellardagi texnika xavfsizligining odatiy qoidalari qaysilar?
RDS-TMC transport xabarlarini uzatuvchi kanal qanday ishlaydi?
Tonnellarda favquloddagi vaziyat sodir bo’lganda xavfsizlik xizmati nimalardan foydalanadi?
Radioaloqa tizimi xaydovchiga bir tomonlama axborot uzatishdan tashqari yana qanday aloqani ham ta’minlaydi?
15. INTELLEKTUAL TRANSPORT TIZIMILARIDA KOMMUNIKATSION INFRATUZILMA
15.1. ITTlarini tadbiq etishda kommunikatsiyalarning roli
15.2. Telekommunikatsion tarmoqlarning asosiy tavsifi
|
| |
Analitik 
maqsadli - Biotexnologiya Qishloq xo'jaligi

2017 yil aprel
SAM Oliy darajadagi ilmiy maslahatchilar guruhi
84
Qishloq xo'jaligi biotexnologiyasida yangi texnikalar
Tushuntirish eslatmasi
butunlay yangi va noyob ketma-ketliklar yaratildi.
Eng mos mos yozuvlar genomi organizmdan olingan genom bo'lib, u o'zgarishdan
oldin darhol
o'zgartiriladi, bu o'z-o'zidan paydo bo'ladigan mutatsiyalar chastotasini eng past darajaga kamaytirish
uchun.
to'liq WGS qilish qiyin.
imkon qadar daraja.
O'chirish mutatsiyalari ham yangi, noyob ketma-ketliklarni yaratadi va shu tariqa yaratadi
maqsadli boÿlishi mumkin boÿlgan, biroq istisnolar boÿlishi mumkin, masalan, oÿchirish koÿp
takrorlanadigan hududda joriy qilingan boÿlsa,
noyob bo'lmagan birlashma hududi.
Hech qanday oldindan ma'lumotsiz
va qilish imkoniyatisiz
Kiritilgan o'zgarishlar
(masalan, mavjud ruxsat etilgan GMOlar ma'lumotlar bazalaridan) haqidagi
taxminlarni aniqlash ancha qiyinlashadi.
Yana bir fikr shundaki, hech qanday ishonchli aniqlash amalga oshirilmaydi
(Holst-Jensen va boshq., 2012). Bunday
hollarda WGS deyarli yagona
agar tasdiqlangan protokol va ma'lumotnoma materiali (afzal sertifikatlangan) bo'lmasa
Masalan, qo'shimchalar bilan o'zgartirishlar ikkita yangi bilan tavsiflanadi
bilan o'zgarish(lar)ni aniqlash mumkin bo'lgan analitik usul
Ba'zi texnik cheklovlar tufayli barcha o'zgarishlarni aniqlab bo'lmaydigan cheklash
(masalan, ketma-ketlik
xatolar bo'lishi mumkin va genomning ba'zi
hududlarini, masalan, juda takrorlanadigan ketma-ketliklar
ketma-ketligini aniqlash qiyin). In
ketma-ketliklar: kiritish joyining ikkala uchida hosil bo'lganlar, birlashmalar deb ataladi. Ushbu birikma
ketma-ketliklari noyob maqsadlarni ko'rsatishi mumkin
aniqlash yondashuviga asoslanadi. Agar maqsadli ketma-ketliklar ichida bo'lsa
mavjud.
Bundan
tashqari, tekshirilayotgan organizmdagi o'zgarishlarni aniqlash uchun
kiritilgan ketma-ketlik va ulanishlar uchun ichki bo'lsa, ular hosil bo'lgan organizmga xos emas, chunki
ta'rifga ko'ra, ular kelib chiqqan organizmda ham bo'lishi mumkin. Ko'rinib
turibdiki, bu qachon
qo'llanilmaydi
imkon qadar o'xshash mos yozuvlar organizm bilan solishtirish kerak.
umumiy, ma'lum bir genom qanchalik katta va murakkab bo'lsa, shuncha ko'p
Machine Translated by Google
Biotexnologiya Qishloq xo'jaligi - bet 91

Biotexnologiya yutuqlari. http://doi.org/
10.1016/j.biotechadv.2012.01.024
(2003). Gerbitsidlarga chidamlilik chastotasini aniqlash uchun Arabidopsisdagi etilmetansülfonat bilan to'yinganlik
mutagenezi.
O'simliklar fiziologiyasi, 131 (1), 139-46. http://doi.org/10.1104/pp.102.010397
Jiang, C., Mithani, A., Gan, X., Belfield, EJ, Klingler, JP, Chju, JK, ... Harberd, NP (2011). Qayta
tiklanadigan arabidopsis
nasl-nasablari turli xil fenotiplarni beruvchi mutatsiyalarning aniq genom spektrini namoyish etadi.
Hozirgi biologiya,
21(16), 1385–1390. http://doi.org/10.1016/j.cub.2011.07.002
Tushuntirish eslatmasi
Hill, M., Melanson, D. va Wright, M. (1999). Protoplastdan olingan makkajo'xori o'simliklaridan aph
IV genini oddiy radioaktiv
bo'lmagan DNK gibridizatsiya usuli bilan aniqlash.
In vitro hujayra va rivojlanish biologiyasi - o'simlik, 35 (2), 154-155.
http://doi.org/10.1007/s11627-999-0026-9
Holst-Jensen, A., Bertheau, Y., de Loose, M., Grohmann, L., Hamels, S., Hougs, L., … Wulff, D. (2012). Ruxsat etilmagan
genetik modifikatsiyalangan organizmlarni (GMO) va materiallarni aniqlash.
Jander, G., Baerson, SR, Hudak, JA,
Gonsales, KA, Gruys, KJ va Last, RL
Leuconostoc carnosum 4010 ning o'zgarishi va organizmning tabiiy qobiliyatlari uchun dalillar.
Amaliy va atrof-muhit
mikrobiologiyasi, 70(6), 3695–3699. http://doi.org/10.1128/AEM.70.6.3695-3699.2004
Ponsart, C. (2010). Qoramollarda reproduktiv texnologiyalar va genomik seleksiya.
SAGE-Hindawi Access to
Research Veterinary Medicine International, 8. http://doi.org/10.4061/2010/192787
Helmark, S., Hansen, ME, Jelle, B., Sørensen,
KI va Jensen, PR (2004).
Humblot, P., Le Burhis, D., Fritz, S., Colleau, JJ, Gonsales, C., Joly, CG, ...
83822010000100035
Tabiat biotexnologiyasi, 31 (9), 827-834. http://doi.org/10.1038/nbt.2647
Huang, H., Zheng, G., Jiang, W., Xu, H. va Lu, Y. (2015). Streptomyces-da bir bosqichli yuqori samarali CRISPR/Cas9
vositachiligida genomni tahrirlash.
Acta Biochimica va Biophysica Sinica, 47(4), 231–243. http://doi.org/10.1093/abbs/
gmv007
Hayat, S. va Christias, C. (2010). Fitopatogen qo'ziqorin Sclerotium rolfsii (Sacc.) dan protoplastlarni
ajratib olish va
birlashtirish.
Braziliya mikrobiologiya jurnali, 41 (1), 253-263. http://doi.org/10.1590/S1517-
Hauschild, J., Petersen, B., Santiago, Y., Queisser, A.-L., Carnwath, JW,
Lucas-Hahn, A., ... Niemann, H. (2011). Sink-
barmoq yadrolari yordamida cho'chqalarda biallelik nokautni samarali yaratish.
Proc Natl Acad Sci, 29108 (36),
12013–12017. http://doi.org/10.1073/pnas.1111812108
Chjan, F. (2013). RNK tomonidan boshqariladigan Cas9 nukleazalarining o'ziga xosligini maqsad qilgan DNK.
olingan
Xasler, JF (2014). Qoramolda embrionning qirq yillik ko'chirilishi: Teriogenologiya jurnaliga, Shimoliy Amerikadagi sanoatning
o'sishiga va shaxsiy xotiralarga qaratilgan sharh. 81(1), 152–169. http://doi.org/10.1016/j.theriogenology.2013.09.010
Xsu, PD, Skott, DA, Vaynshteyn, JA, Ran, A., Konermann, S., Agarvala, V.,…
Graflar nazariyasining asosiy atamalari

83
Yoʻl
- bu qirralarning takrorlanmagan yoʻlidir.
Oddiy zanjir
- bu
uchlarni takrorlamaydigan marshrut (bu oddiy
zanjirda takrorlanadigan
qirralarning yoʻqligini anglatadi)
Orgrafdagi
yoʻnaltirilgan marshrut
(yoki yoʻl)
- bu har bir
element oldingi va keyingi qismga tushadigan uchlar va yoylarning
cheklangan ketma-ketligi.
Birinchi va oxirgi uchlar bir-biriga toʻgʻri
keladigan zanjirlar
-jadval. 
Qoʻshnilik matritsasi va roʻyxatining algoritmlarda

93
1)
Berilgan grafning barcha tushunchalarini keltiring (uchlar, qirralar,
grafning yoʻnalishga ega yoki yoʻqligi boʻyicha
aniqlanishi,
yakkalangan
uch mavjudligi, regular
yoki regular emasligi va
hokazo).
2)
Grafni mashina xotirasida tasvirlash
3)
Grafni uchlar qoʻshniligi matritsasi orqali tasvirlang
4)
Grafni qoʻshnilik roʻyxati orqali tasvirlash
5)
Grafning insidentlik matritsasi orqali tasvirlash
a) b)
c)
uning umumiy genom hajmi - Biotexnologiya Qishloq xo'jaligi

|
Biotexnologiya Qishloq xo'jaligiBog'liq explanatory note new techniques agricu tcm30-512313uning umumiy genom hajmi
2017 yil aprel
9-rasm - Fragmentning funktsiyasi sifatida organizmda yagona bo'lishi uchun minimal uzunlik
Qishloq xo'jaligi biotexnologiyasida yangi texnikalar
85
SAM Oliy darajadagi ilmiy maslahatchilar guruhi
Manba: JRC
Tushuntirish eslatmasi
Hayvonlar (sichqoncha)
minimal uzunlik
18-20
bakteriyalar (E. coli)
2,8x109
Genetik va fenotipik darajada juda o'xshash yoki bir xil xususiyatlarga ega bo'lgan ko'plab mahsulotlarni
turli xil texnikalar yordamida olish mumkin (CBT, ETGM,
Tezlik, xarajatlar, samaradorlik va foydalanish qulayligi
jarayonlar. Shunday qilib, hech qanday oldindan ma'lumotsiz buni qilish umuman mumkin emas
13-15
Oddiy genom
uzunligi
2.1x109
9-rasmda DNK fragmenti organizmda yagona bo'lishi uchun uning umumiy genom hajmiga bog'liq bo'lgan
minimal uzunlik jamlangan. Bu minimaldan past
Organizm
Xuddi shunday, agar texnologiya kamida beshta nukleotidni o'zgartiradigan bo'lsa, unda bunday kichik
o'zgarishlarni aniqlash mumkin (masalan, ketma-ketlik bilan ) .
ma'lum bir o'zgarish tabiiy ravishda yoki texnologik aralashuv natijasida sodir bo'lganligini faqat analitik
usullar bilan hal qilish.
JRC tadqiqoti: Lusser, Parisi, Plan va Rodriguez-Cerezo, 2011).
parcha qaysi aniq organizmdan (tekshirilayotgan organizm yoki boshqa organizmdan) kelib chiqishini hal
qilish mumkin emas.
Xamirturush (S. cerevisiae)
3x109
muayyan naslchilik texnikasi yoki tabiiy hodisaga
Taxminan
Ekinlar (makkajo'xori)
17-20
(spontan mutatsiya) (Lusser, Parisi, Plan va Rodriguez-Cerezo, 2011).
(asosiy juftliklar)
14-17
18-20
(asosiy juftliklar)
Inson
NBT), har xil aniqlik va samaradorlik bilan bo'lsa ham, yoki tabiiy ravishda sodir bo'ladi
Ushbu o'zgarish asosida naslchilik texnikasi (1A va 1B jadvallari, shuningdek qarang
4,6x106
|
| |
-rasm - Teskari naslchilik

2017 yil aprel
72
Qishloq xo'jaligi biotexnologiyasida yangi texnikalar
SAM Oliy darajadagi ilmiy maslahatchilar guruhi
Tushuntirish eslatmasi
va sanoat sintetik organizmida ishlab chiqarish uchun kiritilgan, masalan, a
2011). Vitaminni kuchaytirish uchun ular kombinatsion transformatsiyadan foydalanganlar
endospermda ishlab chiqarish, ya'ni 5 ta transgen konstruksiyalarni, shu jumladan turli
endospermga xos promotorlarni bir vaqtning o'zida biologik yondashuv orqali, so'ngra bir
nechta yoki o'simliklarni ifodalovchi o'simliklarni tanlashni anglatadi.
xamirturush yoki qo'ziqorin.
Gen muhandisligi erishgan texnologik daraja va to'liq genomlar ketma-ketligi bo'yicha mavjud
bilimlar tufayli katta funktsional
Endi DNK molekulalarini ishlatmasdan samarali va tez sintez qilish mumkin
transgenlarning to'liq to'plami.
Murakkab biokimyoviy yo'llardan tashqari, endi butun genomlarni qayta ishlab chiqish va
sintez qilish mumkin. 2010 yilda J. Kreyg Venter instituti olimlari kimyoviy sintez qilingan
genomni (o‘zgartirilgan genom) transplantatsiya qilish yo‘li bilan sintetik genomga ega birinchi
tirik organizmni yaratdilar.
har qanday tabiiy shablon (Lusser va boshq., 2011).
bakteriya
Mycoplasma mycoides tabiiy ravishda paydo bo'ladi) boshqasining hujayralariga
Metabolitlarni kimyoviy sintez qilish mumkin bo'lmaganda, bu ayniqsa qiziqish uyg'otadi.
Metabolik yo'lni qo'shishning klassik misoli mavjud
sun'iy organizmlarni ataylab loyihalash (Raimbault, Cointet, & Joly, 2016).
Mycoplasma capricolum bakteriyasi , uning asl genomi jarayonda yo'q qilingan. Yaqinda
xamirturush shtammlari bir qator sintetik xamirturush xromosomalari bilan xuddi shunday
ishlab chiqilgan.
Shu tarzda, to'liq biokimyoviy yo'llarni kodlaydigan genlarning katta to'plamlari
bir organizmdan yangi ishlab chiqarish organizmiga kiritiladi. Uchun
Oltin guruchda provitamin A darajasi ko'tariladi, bu uning tarkibida yaxshilanadi
versiyada za'farondan olingan fitoen sintazasining transgen konstruktsiyasi mavjud
Masalan, tabiatda noyob o'simlikda topilgan murakkab metabolitlarning sintezini aniqlaydigan
butun gen to'plamini aniqlash, qayta loyihalash, moslashtirish (masalan, kodondan foydalanish
va tartibga solish sohalarida)
Tayanch iboralar - Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik instituti...

|
Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik instituti intellektual transport tizimlari darslik
|
bet | 53/109 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 12,4 Mb. | | #254493 |
Bog'liq ИТТ darslik (2)Tayanch iboralar: Yo’l harakatini boshqarish, RLTC tizimi, transport oqimining qatlami, chiziqli boshqarish, boshqarish tizimi, yo’lning qatnov qismi, yo'l belgilarini o'rnatish talabi, qatnov qismi, yo'l belgisini yerga o’rnatish, yo'l belgisini asfaltga o'rnatish, yo'l belgisini vaqtinchali ko’chma tayanchlarga o'rnatish, avtomagistralga kirib kelishni boshqarish, Avtomagistralning qisqa tezlashish bo’agi, chiqish konfiguratsiyasi.
RLTC- transport harakatini boshqarish tizimi.
Transportni yo’l harakatini boshqarishning chiziqli tizimi transport oqimlarining harakatlanishi to’g’risidagi axborotlarni to’plash va ularga ishlov berish (transport oqimining tarkibi va intensiv harakatlanishi) jarayonida yo’lning eng katta (uchastkalarida) qismida “Yuk avtomobillarning o’zib o’tishi taqiqlanadi” va “Maksimal tezlikni chegaralash” kabi boshqariladigan yo’l belgilari yordamida yo’l harakatini va tezlikni boshqaradi.
Ushbu tizim “Boshqa xavf-xatarlar” va “Yo’l ishlari” kabi ogohlantiruvchi yo’l belgilari bilan to’ldiriladi.
RLTC tizimining asosiy maqsadlari. Transport oqimining qatlami oshgan sari «Stop and Go» o’zgaruvchan to’lqinlari ko’rinishidagi harakatlanish rejimi vujudga keladi. Ushbu to’lqinlar tezlikning katta o’zgarishlari bilan tavsiflanadi va tezlikning o’rtakvadrat o’zgarishini bildiradi.
Germaniyaning Berlin shahrining yonida A10 avtomagistralining 6 km uchastkasida sodir bo’lgan xodisalarning chuqur ta’lili amalga oshirildi. Ushbu yo’l uchastkasida ikki tomonlama yo’nalishida taxminan 140000 avt/sut. Yo’l- transport xodisalari ta’hlilidan quyidagilar aniqlanadi, 80% xodisalar bevosita harakat jarayonida yuzaga keladi, qolgan qismi esa- avtomobillar magistralga kirib kelishi va chiqib ketishi paytida sodir bo’lgan. Umumiy sodir bo’lgan xodisalarning 40% harakat jarayonida «Sto’ and Go» o’zgaruvchan to’lqinlar paydo bo’lgan xolatda sodir bo’lgan.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik instituti intellektual transport tizimlari darslik
|
sikl
deb ataladi (1-rasmda ACD va ACDE sikllar) 
Yoʻlning (yoki siklning) uzunligi

84
Daraxtlar va zanjirlar.
Bogʻlangan graflarda minimal miqdordagi
qirralar mavjud boʻlsa, (
| |
) ular
daraxtlar sinfini tashkil
etadi. Yuqorida rasmda bu
va
daraxtga toʻgʻri keladi.
Daraxtlar
haqida keyingi mavzuda batafsil toʻxtalamiz. Bu yerda biz 16-rasmda
P4
sifatida belgilangan G7 grafini qayd etamiz, bu daraxtning alohida holati
va oddiy zanjir deb ataladi.
Umuman
olganda
zanjir
–
uchlar
va
qirralarning
(
oʻzgaruvchan ketma-ketligi. Bu yerda
va
qirraning oxirlari hisoblanadi.
Ushbu yozuvni qisqacha
shaklda quyidagicha yozishimiz mumkin:
yoki
. Umumiy turdagi oddiy zanjirdan farqli oʻlaroq, u
takrorlanadigan uchlarni oʻz ichiga olishi mumkin. Masalan, quyida
keltirilgan
graflarda
(
–
oddiy
zanjir,
(
– zanjir.
-rasm - Genetik o'zgarishlarni aniqlash va aniqlash usullari

|
-rasm - Genetik o'zgarishlarni aniqlash va aniqlash usullariBog'liq explanatory note new techniques agricu tcm30-5123138-rasm - Genetik o'zgarishlarni aniqlash va aniqlash usullari
(ELISA)
RNK
Sifatli yoki miqdoriy
polimeraza
Boer, 2003 yil)
Namunani bu kabi qayta ishlash
mumkin emas
Western Blots
2017 yil aprel
Reaksiya ishlash talablariga javob
berishi uchun kuchaytirilgan
fragmentlar nisbatan
qisqa bo'lishi kerak.
Loop vositasida
izotermik kuchaytirish
Tanlangan
Tijoriy tizimlar muntazam diagnostika
laboratoriyasida qo'llanilishi uchun
mavjud bo'lishi kerak
(Xill, Melanson va
Janubiy qorayish
(Asensio,
Gonsales, Garsiya va
Martin, 2008; Rogan
va boshq., 1999;
Stave, 2002)
Texnika
Kerakli asbob-uskunalar (keyingi
avlod sequencer) va tegishli
bioinformatika infratuzilmasi,
asboblari, ma'lumot bazalari va
ekspertizasini talab qiladi.
(Nascimento, Von Pinho,
Von Pinho, & do
Nascimento, 2012;
Stave, 2002)
DNK mikromassivlari (oldingi
yoki Ligazani aniqlash reaktsiyasi
(LDR) bilan) va/yoki
Sekvensiya (maqsadli DNK
ketma-ketligini massiv parallel
ketma-ketlashtirish)
uning oqsil tarkibiga, yaxlitligiga va
tasdiqlanishiga ta'sir qiladi.
Protein
Immunoxromatografik (lateral oqim)
chiziqli testlar
Muhim talablar
Maqsadli oqsilning mRNKsi sinovdan
o'tgan to'qimada ifodalanishi kerak.
PCR)
(C. Liang va
boshqalar, 2014;
Willems va boshqalar, 2016)
Fermentga bog'liq
immunosorbent tahlili
SAM Oliy darajadagi ilmiy maslahatchilar guruhi
Qishloq xo'jaligi biotexnologiyasida yangi texnikalar
Maqsadli ketma-ketlik talablari
bilan bir nechta primerlarning
murakkab dizaynini talab qiladi.
(Nagarajan va De
Maqsadli ketma-ketlik tegishli
primerlarni loyihalash talablariga mos
kelishi kerak.
(Lipp, Brodman,
Pietsch, Pauwels, &
Anklam, 1999; C. Peng
va boshq., 2016;
Takabatake va boshq.,
2014)
Zanjir reaktsiyasi (PCR)
(Tengs va
boshqalar, 2009)
(Rogan va
boshq., 1999)
Qiziqarli proteinga xos antikorlar
mavjud bo'lishi kerak.
Maqsadli protein sinovdan o'tgan
to'qimalarda ifodalanishi kerak.
83
Cheklangan sezgirlik tufayli PCR
yordamida oldindan
kuchaytirish bosqichini talab qiladi.
|
| |
Muhandislik va kompyuter grafikasi - bet 62

8.26-rasm
Diametr va kvadrat belgilari o’lchamlar qiymati oldiga qo’yiladi. Bunda
diametrlarning o’lcham chiziqlarni aylanalr markazidan bir oz o’tkazib yozib
qo’yish mumkin. Sterjen va teshiklarga o’yilgan rezbalarga 8.27-rasmda
ko’rsatilgandek o’lchamlar qo’yiladi. 8.28-rasmda chekli chetga chiqishlar bilan
o’lcham qo’yish ko’rsatilgan. Detallarning erkin va tutashtiriladigan
o’lchamlaridan tashqari ularning yig’ma birliklariga o’rnatish va bog’lash
o’lchamlari ko’rsatiladi. Yig’ma birliklarning gabarit o’lchamlari ulardagi ayrim
detallarning ishlash jarayonida eng chetga chiqish vaziyatlarini hisobga olgan
holda qo’yiladi.
141
8.27-rasm
8.28-rasm
Detallarining shakily ko’rinish va elementlari.
Mashina detallarining
chizmalari asosiy konstruktorlik hujjati bo’lib, ularda detallarni yasash uchun zarur
bo’lgan hama o’lchamlar va ma'lumotlar ko’rsatilgan bo’ladi. Mashina
detallarining chizmalarini tuzish uchun detallarning eng ko’p uchraydigan
elementlarini, yuzalarining gadir-budirlik belgilarini o’lcham va chizmalarining
chetga
chiqishlarini,
texnik
talablarning
mazmuni,
materiallarning
belgilanishlarini, o’lcham asboblarini va usularini, shuningdek, o’lcham
qo’yishlarni va mashina detallarining eskizi hamda ish chizmalarini tuzishni va
boshqa ma'lumotlarni bilish zarur. Mashina detallarini loyihalash juda ko’p texnik
ma'lumotlarni bilishni talab qiladigan murakkab ijodiy jarayondir. Bunda
detallarning
mustahkamligini,
chidamliligini,
yasalish
texnologiyasining
soddaligini, yig’ish va ajratish qulayligini, yengil bo’lishini va shunga o’xshash
qulayliklarni ta'minlash kerak. Shuningdek, mashina detallari elementlarining
chizmalarini loyihalashda ularni oddiy va qulay geometrik sirtlar bilan chegaralab
olish katta ahamiyatga egadir. Shunday sirtlar bilan detal elementlari chegaralab
olinsa, har qanday murakkab shaklli detallarni osonlik bilan loyihalash mumkin.
Mashina detallarining eskizini yoki ish chizmasini tuzish uchun uni analiz qilib,
fikran oddiy geometrik elementlarga yoki ularning qismiga ajaratiladi. 8.29-rasmda
tyaga bir uchining analizi ko’rsatilgan. Tyaga quyidagi geometrik elementlarning:
to’g’ri doiraviy silindr-1, doiraviy kesik konus-2, to’g’ri to’rtburchak asosli
prizma-3 va silindrik teshikli ikki prizma-4 dan iborat. 8.30-rasm, a-c larda
mashina detallarida ko’p uchraydigan elementlarining nomi va tasviri ko’rsatilgan.
Detallar yuzalarining gadir-budiriligiga oid terminlar, klassifikatsiyalar va
142
belgilanishlar hamda sanoat tarmoqlari buyumlarining chizmalarida gadir-
budirliklar belgilanishlarni qo’yish qoidalari GOST 2789-73 va GOST 2.309-68 da
belgilangan.
|
Biotexnologiya Qishloq xo'jaligi - bet 90

Gordon, JW, Scangos, GA, Plotkin, DJ, Barbosa, JA va Ruddle, FH (1980).
Tabiat,
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3892305
Xan, F., Li, X., Song, D., Jiang, S., Xu, Q. va Zhang, Y. (2015). SCNT va iPSCs: qayta dasturlashda oqsillar va kichik
molekulalar.
Rivojlanish biologiyasi xalqaro jurnali. http://doi.org/10.1387/ijdb.150042fh
Tushuntirish eslatmasi
4
Gorbunova, V. va Levy, AA (1997). Gomologik bo'lmagan DNK uchining o'simlik hujayralarida qo'shilishi deletsiya va
to'ldiruvchi DNK qo'shilishi bilan bog'liq.
Nuklein kislotalari tadqiqoti, 25(22), https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/
articles/PMC147090/pdf/254650.pdf dan olindi
Brinster, RL (1985). Transgen quyonlar, qo'ylar va cho'chqalar ishlab chiqarish 315 (6021), mikroin'ektsiyadan
olingan.
Gao, Y., Vu, X., Vang, Y., Liu, X., Chen, L., Li, Q., ... Chjan, Y. (2017). Yagona Cas9 nikazasi NRAMP1 nokkin
qoramollarining paydo bo'lishiga olib keldi, maqsaddan tashqari ta'siri kamayadi.
Genom biologiyasi, 18(1), 13.
http://doi.org/10.1186/s13059-016-1144-
Hammer, RE, Pursel, VG, Rexroad, CE, Wall, RJ, Bolt, DJ, Ebert, KM, …
Hartung, F. va Schiemann, J. (2014). Yangi genomni tahrirlash usullaridan foydalangan holda aniq o'simliklarni
etishtirish: imkoniyatlar, xavfsizlik va Evropa Ittifoqida tartibga solish.
O'simlik jurnali, 78 (5), 742-752. Jurnal
maqolasi. http://doi.org/10.1111/tpj.12413
Gan, D., Chjan, J., Jiang, H., Jiang, T., Zhu, S. va Cheng, B. (2010). Bakteriyalar tomonidan ifodalangan dsRNK
makkajo'xori SCMV infektsiyasidan himoya qiladi.
O'simlik hujayralari hisobotlari, 29 (11), 1261-1268. http://
doi.org/10.1007/s00299-010-0911-z
Muhandislik va kompyuter grafikasi - bet 61

140
O’lchamlari teng bo’lib, bir-biridan bir xil masofada yotuvchi o’yiqlar yoki
chiqiqlar va teshiklarning oraliq o’lchamlari 8.24-rasm,
b da ko’rsatilgandek
qo’yiladi, ya'ni hama oraliq o’lchamlari qo’yilmay, faqat bitta qo’shni element
orasidagi o’lcham va eng chetki elementlar orasidagi o’lcham oraliqlar soni bilan
oraliq o’lchami qiymatining ko’paytmasi ko’rinishida qo’yiladi. Agar bunday
elementlar to’g’ri chiziq bo’ylab joylashmay, biror aylana bo’yicha joylashgan
bo’lsa, bu elementlarning faqat soni 8.25-rasmda ko’rsatilgandek qo’yiladi (
4 tesh.
d7).
Agar detallarda bir xil elementlardan tashqari boshqa elementlari ham
bo’lsa, ularning barcha o’lchamlari shu elementlarning chizmalari to’laroq
tasvirlangan ko’rinishida qo’yiladi. Silindrik va kvadrat sirtlarning o’lchamlari
8.26-rasmda ko’rsatilgandek qo’yiladi.
8.25-rasm
-rasm. ZPI boshqaruv sxemasi - Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik...

|
Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik instituti intellektual transport tizimlari darslik
|
bet | 50/109 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 12,4 Mb. | | #254493 |
Bog'liq ИТТ darslik (2)7.5-rasm. ZPI boshqaruv sxemasi
Boshqariladigan belgi FTP patch kabeli bilan uning yaqinida joylashgan Industrial Ethernet kalitiga ulanadi. Boshqaruv kompyuteri ma'lumotlar bazasiga o'rnatiladi.
O'zgaruvchan ma'lumotlar taxtasining (TPI) maqsadi- haydovchilar tomonidan bajarilishi kerak bo'lgan quyidagi ma'lumotlarni yoki tavsiya etilgan ma'lumotlarni vizual ravishda namoyish etish uchun mo'ljallangan:
Harakatdagi nosozliklar (tirbandlik, baxtsiz hodisalar, nosozliklar tufayli transport vositalarining to'xtashi va boshqalar);
Harakat cheklovlari (huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan maxsus tadbirlar, ruxsat etilgan ommaviy tadbirlar va boshqalar);
Qatnov qismida ishlarni bajarilishini;
Harakatni tashkil etishdagi o'zgarishlar (shu jumladan magistral yo'llar, chorrahalar, rampalarning qisman yopilishi);
Transport to'planadigan joylarni aylanib o'tish yo'nalishlarnii;
harakat tezligini cheklash (shu jumladan meteorologik sabablarga ko'ra).
Ish rejimlari va o'z-o'zini diagnostika qilish imkoniyatlari:
Ma'lumotlar uzatish tarmoqlari orqali dispetcherlik punktidan uzatiladigan matnli xabar va grafik tasvir ko'rinishidagi matnli va grafik ma'lumotlar panelidagi chiqish (asosiy rejim);
Ma'lumotni o'zgartirish Ethernet, GSM\GPRS\CSD, USB aloqa kanallari yordamida maxsus dastur yordamida masofadan yoki mahalliy ravishda amalga oshiriladi;
Zaxira matnli xabarlarni boshqaruv kompyuterining qattiq diskida saqlash imkoniyati, ularni displeyda ko'rsatish vaqti ko'rsatilgan;
Miltillovchi rejimni yoqish va miltillovchi matnning istalgan qismini tanlash imkoniyati;
Atrof-muhit yoritilishiga qarab, yorug'lik yorqinligini avtomatik ravishda boshqarish qobiliyati, 256 daraja. Kecha- kunduzni almashtirish (avtomatik ravishda);
Tabloni qo'lda o'chirish imkoniyati;
Kompleksning ishlashini o'z-o'zini tashxislash imkoniyati. Matn va grafik modullarning hujayra holatini tekshirish;
O'z-o'zini diagnostika qilish natijasida aniqlangan nosozliklar, shuningdek, Markaziy protsessor bilan aloqa uzilib qolgan taqdirda, ma'lumotlarning avtomatik ravishda yoritilishini to'xtatish. TPI xatolari bo'lsa, bezovta qiluvchi xabarlarni masofaviy kompyuterga uzatish.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik instituti intellektual transport tizimlari darslik
|
a
a - Muhandislik va kompyuter grafikasi

97
Piramidani tekislik bilan kesganda quyidagi shakllar hosil bo’lishi mumkin:
• kesish tekisligi piramida asosiga parallel bo'lsa, asosga o'xshash
ko'pburchak;
• agar kesish tekisligi piramida asosiga qiya bo'lsa, asosga o'xshamaydigan
ko'pburchak;
• agar kesish tekisligi piramidaning uchidan o'tib,
asosga perpendikulyar
o’tsa uchburchar
5.6.2. Prizmaning tekislik bilan kesishuvi
Prizmani tekislik bilan kesganda quyidagi shakllar hosil bo’lishi mumkin:
• agar kesish tekisligi prizma asosiga parallel bo'lsa, asosga teng ko'pburchak
(5.47-rasm,
a);
• agar kesuvchi tekislik prizmaning qirralariga qiya bo'lsa,
asosga teng
bo'lmagan ko'pburchak (5.47-rasm
, b);
• agar kesuvchi tekislik prizmaning yon qirralariga parallel bo'lsa,
to'rtburchak (5.47-rasm,
c).
a b
c
5.47-rasm
5.6.3. Silindrning tekislik bilan kesishuvi
To'g'ri silindr kesimdagi tekislik bilan kesishganda
quyidagi shakllar hosil
bo’lishi mumkin:
• kesuvchi tekislik silindr o'qiga parallel bo'lsa, to'rtburchak (5.48-rasm,
a);
• kesuvchi tekislik silindr asosriga parallel bo'lsa, aylana (5.48-rasm,
б);
• kesuvchi tekislik silindr o'qiga qiya bo'lsa, ellips shaklida bo’ladi (5.48-rasm,
в)
98
5.48-rasm
5.6.4. Konusning tekislik bilan kesishuvi
To'g'ri konusni kesimdagi tekislik kesib o'tganda,
quyidagi shakllarda
bo’lishi mumkin:
• aylana, agar kesuvchi tekislik konusning asosiga parallel bo'lsa (rasm).
5.49,
a);
•
uchburchak, agar kesuvchi tekislik konusning uchidan kesib o'tsa (5.49-
rasm,
b);
• kesish tekisligi konusning barcha yasovchilarini kesib o'tadigan bo'lsa,
ellips shaklda bo’ladi (5.49-rasm,
c)
• parabola yoyi va to'g'ri chiziq bo'lagi
bilan chegaralangan shakl, agar
kesuvchi tekislik konusning bitta yasovchisiga parallel bo'lsa (5.49-rasm,
d);
99
• agar kesuvchi tekislik konusning ikkita yasovchisiga parallel bo'lsa,
giperbola va to'g'ri chiziq bo'lagi bilan chegaralangan shakl (5.49-rasm,
e).
a
b
c
d
e
5.49-rasm
Muhandislik va kompyuter grafikasi - bet 60

138
arzonligi va soddaligi, ya'ni texnologikligini qaysi variant ta'minlanishini aniqlay
bilishi lozim.
8.18-rasm
To’g’ri o’lcham qo’yish mas'uliyatli bo’lganligi uchun o’lchamlar qo’yish
qoidalarini puxta o’rganib olish kerak. Chizmada detallarning o’lchamlari uch xil
usulda: koordinata, zanjir va aralash usullarda qo’yiladi. Koordinata usulida
o’lchamlar detallarning tanlab olingan bazalaridan boshlab alohida-alohida
qo’yiladi (8.16, 8.17-rasm,
a ga qarang).
Zanjir usulida o’lcham qo’yish detallarning tanlab olingan bazasidan ketma-
ket qilib, 8.19, 8.21 va 8.21 rasmlarda ko’rsatilgan.
-rasm. Tonneldagi chiroqlar - Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik...

|
Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik instituti intellektual transport tizimlari darslik
|
bet | 81/109 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 12,4 Mb. | | #254493 |
Bog'liq ИТТ darslik (2)14.2-rasm. Tonneldagi chiroqlar
Avtomobilchilarning kunduzi xavfsizligini ta'minlash uchun tonnelni yoritish juda qizg'in. Bu uni transport inshootidan tashqarida tabiiy yorug'lik bilan tenglashtirish uchun kerak. Agar yorug'lik farqi bo'lmasa, haydovchi iloji boricha tezroq yangi yo'l sharoitlariga moslashadi, bu esa baxtsiz hodisa xavfini kamaytiradi.
14.3-rasm. Tonneldagi chiroqlar
Qorong'ida tonnelga kirish va chiqishda sun'iy nurining intensivligini pasaytirish mumkin, chunki tun boshlanishi bilan tabiiy yorug'lik ham minimal bo'ladi.
Tonnellarning xususiyatlariga asoslanib, ular kamida 2 ta yorug'lik rejimini ta'minlashi kerak degan xulosaga kelishimiz mumkin. Yorug'lik intensivligini masofadan turib sozlash va turli xil ish yorug’liklarini o'rnatishga imkon beradigan LED yoritgichlar bu vazifani eng yaxshi bajaradi. Bunday oddiy xususiyatlar tufayli LED tonnel chiroqlari aslida baxtsiz hodisalar xavfini sezilarli darajada kamaytiradi.
14.4.Ventillyatsiya tizimi
Yer osti tonnellarida havoni shamollatish majburiydir va bu ko'plab omillar bilan bog'liq:
Ko'p miqdorda zaharli gazlar mavjud va uning miqdorini minimallashtirish uchun shamollatish tizimi zarurligi;
Havo tarkibida ko'plab yo'l changlari mavjud bolib, u harakat yonalishining ko'rinishini kamaytiradi va bu xavfli vaziyatlarni keltirib chiqarishi;
Havoning namligi va harorati darajasining maqbul ko'rsatkichlariga rioya qilinishi;
Agar ushbu ko'rsatkichlar me'yorlardan chetga chiqsa qisqa tutashuv sabali yong'in chiqishi, qurilish inshootining xizmat qilish muddatini qisqartirishi va korroziya paydo bo'lishi mumkin.
Tonnellar uchun shamollatishning ikkita varianti mavjud:
Qisqa uzunlikdagi tonnellarda to'g'ridan- to'g'ri ishlatiladigan tabiiy shamollatish. Bunday holda, havo almashinuvi tabiiy ravishda amalga oshiriladi;
Mexanik shamollatish tizimi. Tonnellarda ko'pincha yer osti inshootining shamollatilishini ta'minlaydigan refaol shamollatish ishlatiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi andijon mashinasozlik instituti intellektual transport tizimlari darslik
|
Mustahkamlash uchun savollar

107
Tarkibiga qarab tasvirlar turlarga, kesimlar va qirqimlarga bo'linadi.
Ko'rinishlar deb ataladigan tasvirlar orqali biz ob'ektning tashqi shaklini tasavvur
qilishishimiz mumkin. Jismning ichki shaklini tushunish uchun kesimlar va
qirqimlardan foydalanish mumkin. Ushbu tasvirlarni ko'rib chiqamiz.
Sharning proektsiyalari - Muhandislik va kompyuter grafikasi

95
Shar
- bu ma'lum bir nuqtadan ma'lum masofada joylashgan fazodagi barcha
nuqtalardan iborat sirtdir. Ushbu
O nuqta
sharning markazi
va
OR bu masofa
sharning radiusi
deb ataladi. 5.44-rasmda
O nuqtada va
R radiusda joylashgan shar
ko'rsatilgan.
5.44-rasm
A, B, M va
O nuqtalari ushbu sharga tegishli. Sharning chegarasi sharsimon
sirt yoki
sfera
deb ataladi. Shar sirtining ikki nuqtasini birlashtiruvchi va sharning
o'rtasidan o'tuvchi kesma diametr deyiladi. Har qanday diametrning uchlari
sharning qarama-qarshi diametrli nuqtalari deyiladi.
Shar yarim yoyni uning diametri atrofida aylantirish orqali hosil bo'ladi.
Aylana sirtining o'qidan o'tadigan
tekislik
meridial
deb ataladi. Uning sirt bilan
kesishish chizig'i
meridian
. Proektsiyalarning frontal tekisligiga parallel bo'lgan
meridian
asosiy meridian
deb ataladi (5.45-rasm). Aylanish o'qiga
perpendikulyar
bo'lgan tekislikda yotgan eng katta aylana
ekvator
deb ataladi.
5.45-rasm
96
5.6. Geometrik jismlarning tekisliklar bilan kesishuvi
5.6.1. Geometrik jismlarning kesimlari haqida tushuncha. Piramidaning
tekislik bilan kesishuvi
Jismning tekislik bilan kesishuvidan hosil bo’lgan shakl
kesim
deb ataladi.
Tekislik yordamida hosil bo’lgan kesma
kesuvchi tekislik
deb ataladi.
Rasm. 5.46 piramidaning kesishuvi frontal proyeksiyalovchi
Q tekisligi orqali
ko'rsatiladi.
5.46-rasm
Kesim shakli
KMN uchburchagi. Uchburchakning uchlari piramida
qirralarining
Q kesuvchi tekislik bilan kesishish nuqtalari. Masalan,
M nuqta
SB
qirraning
Q tekislik bilan kesishish nuqtasidir. Uchburchakning yon tomonlari
piramida yuzlarining
Q kesuvchi tekislik bilan kesishish chizig'i
Q. Masalan,
MN
tomoni
CSB yuzining tekislik bilan kesishish chizig'i.
Q.
Kesim ko’rinishini tasvirlash usullari.
Kesish
tekisligi Q frontal proyeksiya bo'lgani uchun, u to'g'ri chiziq bilan
frontal proyeksiya tekisligiga proyeksiyalanadi.
K', m', n' nuqtalarni belgilaymiz -
piramida qirralarining
Q tekislik bilan kesishish
nuqtalarining frontal
proyeksiyalari. Qismi
k'm'n' - kesmaning frontal proyeksiyasi.
Keyin,
k', m', n' nuqtalardan bog’lovchi chiziqlarini qirralarning tegishli
gorizontal proektsiyalari bilan tutashguncha torting.
K, m, n nuqtalarni belgilang va
ularni to'g'ri chiziqlar bilan ulang. Uchburchak
kmn - kesmaning gorizontal
proektsiyasi.
k
'
m
Ko'rinishlar - Muhandislik va kompyuter grafikasi

108
7.3. Rasmdagi asosiy ko'rinishlar shaklda ko'rsatilganidek, ma'lum bir
tartibda joylashtirilgan. Agar ko'rinishlar shu tartibda va
bir-biri bilan proektsion
munosabatlarda joylashgan bo'lsa, u holda ular ko'rsatilmaydi
Agar proektsion havola saqlanmasa, u holda proyeksiya yo'nalishi o'q bilan
ko'rsatiladi. Rus alifbosining bosh harfi o'qning yonida joylashgan. Ko’rinish
xuddi shu harf bilan belgilanadi (7.4-rasm).
7.4-rasm
Qo'shimcha ko’rinishlar
Qo'shimcha ko'rinish
- bu asosiy proektsion tekisliklariga parallel bo'lmagan
tekislikda olingan ko'rinish. Qo'shimcha turlar mavzuning
biron bir qismini hech
qanday asosiy qarashlarda buzilmasdan tasvirlash mumkin bo'lmagan
hollarda
qo'llaniladi (7.5-rasm).
1
3
6
4
5
2
1
–
old ko’rinish (bosh),
2
–
ust ko’rinish,
3
–
chap ko’rinish,
ko’rinishвид
4
–
o’ng ko’rininish,
5
–
ost ko’rinish,
6
–
orqa ko’rinish.
.
7.3-rasm
7.3 77.Рис.
109
7.5-rasm
Agar mos keladigan tasvir bilan proektsion aloqada qo'shimcha ko'rinish
joylashtirilgan bo'lsa, unda u belgilanmagan (7.6-rasm). Agar proektsion bog'lanish
saqlanmagan bo'lsa, u holda proektsiyaning yo'nalishi o'q bilan ko'rsatiladi (7.7-
rasm). Rus alifbosining bosh harfi o'qning yonida joylashgan. Qo'shimcha ko'rinish
xuddi shu harf bilan rasm. 7.7.
Qo'shimcha ko'rinishni
aylantirishga ruxsat beriladi,
lekin asosiy rasmda
ushbu ob'ekt uchun joylashishni saqlab qolish. Bunday holda, ko'rinishni belgilash
odatiy grafik belgisi
bilan "aylantirilib" to'ldirilishi kerak - (7.8-rasm).
7.6-rasm 7.7-rasm 7.8-rasm