nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
AHOLI DAROMADLARINI INDEKSATSIYALASH

|
AHOLI DAROMADLARINI INDEKSATSIYALASH
|
bet | 15/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)AHOLI DAROMADLARINI INDEKSATSIYALASH — narxning oshirilishi, pensiyalar, stipendiyalar, aholining boshqa, qayd qilingan daromadlarini, shu jumladan, okladlar va ta’rif stavkalari, chakana narxlar indeksini (ular o‘zgarishining nisbiy ko‘rsatkichi) qayta hisoblash bilan bog‘liq bo‘lgan aholining yo‘qotilgan pul daromadlarini qoplash shakllaridan biri. Narx indeksi minimal iste’mol budjeti yoki tirikchilik minimumi aniqlanadigan tovarlar va xizmatlar yig‘imi bo‘yicha o‘rnatiladi. A.d.i. har xil mamlakatlarda qo‘llaniladi va bir xil ma’noda baholanadi. Masalan, Fransiya va Germaniyada iqtisodiyot uchun ijobiy tomondan salbiy oqibatlari ko‘proq deb A.d.i. dan voz kechdilar. Ammo chakana narxning ko‘proq o‘sib borishi sharoitida ma’lum bir davr davomida A.d.i. muqarrar va o‘zini oqlagan bo‘lib tuyuladi. A.d.i. tartibi quyidagicha bo‘lishi mumkin. Yagona metodika asosida baho indeksi har yili hisoblanadi, ya’ni bu yil o‘tgan yilga nisbatan chakana baho o‘rtacha o‘zgarishi ko‘rsatkichi (mas., agarda baho indeksi 1,12 teng bo‘lsa, bu narxning o‘rtacha 12 foizga oshganligini bildiradi). Davlat baho indeksiga qayd qilingan qayta hisoblangan daromadga ma’lum koeffisent o‘rnatadi, odatda 0,3— 0,7 atrofida, ya’ni to‘liq kompensatsiya ko‘zda tutilmaydi, chunki bu o‘zining natijasi bilan boshqarib bo‘lmaydigan inflyatsiyaning o‘sishi bo‘lishi mumkin. Qayd qilingan daromadlar baho indeksiga va o‘rnatilgan kompensatsiya koeffisentiga qayta hisoblanadi (ko‘paytiriladi). Agarda, masalan, bir oyga minimal ish haqi 400 so‘mni tashkil etsa, bu yilgi chakana narxlar 12 foizga oshgan bo‘lsa, kompensatsiya koeffisenti 0,5 hajmida o‘rnatilgan bo‘lsa, indeksatsiyalash natijasida quyidagilarga ega bo‘lamiz: 12x0,5=6 foiz; 400 so‘m x 1,06=424,0 so‘m. Indeksatsiyalash natijasida kelgusi yilda minimal ish haqi va pensiyaning minimal hajmi 424,0 so‘m hajmida belgilanadi, shunday tarzda (6 foiz hisobida) vazifa okladlari, tarif stavkalari va boshqalar ham oshiriladi, garchi bu o‘sish barcha xodimlar va pensionerlarga taalluqli bo‘lmasa ham, turmush qiymati o‘sishini kompensatsiyalash noishlab chiqarish sohasi xodimlari uchun iste’mol bahosi indeksiga muvofiq (sog‘liqni saqlash muassasalari, xalq ta’limi va boshqalar) budjet mablag‘i hisobidan amalga oshiriladi, ishlab chiqarish va noishlab chiqarish tijorat korxonalarida ularning o‘z xususiy manbai hisobidan, faqatgina ayrim rentabelli va zarar ko‘rayotgan korxonalar davlat budjetidan ajratilgan dotatsiyaga da’vogar bo‘lishlari mumkin. Nafaqat ish haqi, pensiyalar, stipendiyalarni indeksatsiyalash lozim bo‘ladi, ayni paytda, bu omonat kassadagi pul mablag‘lari, davlatning xazinadorlik majburiyatlari, obligatsiyalar, sug‘urta hujjatlariga ham aloqadordir.
|
| |
AGRAR MUNOSABATLAR - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 12/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)AGRAR MUNOSABATLAR – 1) yer bilan bog‘liq iqtisodiy munosabatlardir; 2) yerga egalik qilish, tasarruf etish, undan foydalanish va ishlab chiqarish natijalarini o‘zlashtirish jarayonida vujudga keladigan munosabatlar; 3) A.m. - yarga egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish bilan bog‘liq bo‘lgan munosabatlardan iborat; 4) A.m. - yerga ega bo‘lish va yerdan foydalanish xarakteri bilan belgilanadigan qishloq xo‘jaligidagi ishlab chiqarish munosabatlari jamiyat ishlab chiqaruvchi kuchlarining rivojlanishi muqarrar ravishda ijtimoiy ishlab chiqarish munosabatlarining, shu bilan bir qatorda A.m. o‘zgarishiga olib keladi; 5) A.m. - iqtisodiy resurs sifatida yerga egalik qilish va undan foydalanish borasidagi kishilar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar. Bunday munosabatlarning ob’ekti yer, sub’ekti esa unga egalik qiluvchi yer egalari, ijarachi sohibkorlar, yollanma ishchilar, davlat va hokazolar.
AGRAR SIYOSAT – davlatning qishloq xo‘jaligi sohasidagi faoliyati bo‘lib, u qishloq xo‘jaligini, yer mulkchiligini va hokazolarni rivojlantirish yo‘llari masalalarni hal qilishga qaratilgan iqtisodiy siyosatning bir turi.
AGREGIRLASH (lot. Agregi-rovanie) – qandaydir belgi bo‘yicha birlashma, guruhlarga ko‘rsatkichlarni yaxlitlash. Matematik modellashtirish, prognozlash, rejalashtirish, hisob-kitobda keng qo‘llaniladi. Uning teskarisini esa dezagregirovanie deyiladi.
AGREMAN (fr.) – xalqaro huquqda davlatning ma`lum shaxsni boshqa davlatning diplomatik vakili sifatida qabul qilishga oldindan bildirgan roziligi. A. olish mavjud shaxsni diplomatik vakil boshlig‘i etib tayinlash imkonini taqozo etadi.
AGRESSIV AKTIVLAR — bahosi sezilarli darajada o‘zgarib turadigan aktivlardir.
AGRESSIV INVESTOR (fr, lot.) – yuqori dividend olish niyatida tavakkalchilikka borishga tayyor turgan qimmatbaho qog‘ozlarni sotib oluvchi. Odatda A. u. aksiyalarni sotib oladi.
AGRESSIV PORTFEL – to‘liq sotib olinadigan va sotiladigan qimmatbaho qog‘ozlar hamda ularni chiqarish portfeli, ular qiymati tezroq o‘sadi degan ehtimol ham mavjud. A.n. eng yuqori daromad olib keladigan qimmatbaho qog‘ozlar o‘zgarishi beruvchilardan farq qiladi. (obligatsiya, prefaksiya). Uning teskarisi “himoya portfelli” deyiladi.
|
| |
AGENT-DELKREDERE (lot, ital.) - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 10/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)AGENT-DELKREDERE (lot, ital.) – 1. Muassasalar, yuridik yoki jismoniy shaxslar ma`lum topshiriqlarini bajaruvchi tashkilot. 2. Qandaydir muassasani mahalliy joydan aniqlash; AQSh iste‘molchilari himoyasi bo‘yicha agentlik, xizmatlarning to‘la siklli agentligi – tovarni ishlash rejasidan va marketing tadqiqoti o‘tkazishdan to reklamalarni ommaviy matbuot axborotida joylashtirishga qadar (reklama agentligi, tadqiqotlar va reklamalarni joylashtirish bilan shug‘ullanmaydigan ijodiy reklama agentliklari, agentlik shaxobchalari) ishni bajaruvchi tashkilot.
AGENT SHARTNOMASI (ingl. agency agrecement) - fuqarolik-huquqiy shartnoma. Agent shartnomasiga binoan bir taraf (agent) ikkinchi tarafning topshirig‘iga asosan haq evaziga o‘z nomidan, lekin ikkinchi tarafning hisobidan yuridik axamiyatga ega bo‘lgan topshirig‘ini va boshqa harakatlarni bajarish majburiyatini o‘z zimmasiga oladi. Topshiriq beruvchi taraf qonunda va yuridik adabiyotda prinsipial deb ham nomlanadi.
AGENTLIK (VAKOLATXONA) (lot.) — 1) Muassasalar, yuridik yoki jismoniy shaxslar ma’lum topshiriqlarini bajaruvchi tashkilot. 2) qandaydir muassasani mahalliy joydan aniqlash: AQSh iste’molchilari himoyasi bo‘yicha agentlik xizmatlarning to‘la siklli agentligi — tovarni ishlash rejasidan va marketing tadqiqoti o‘tkazishdan to reklamalarni ommaviy matbuot axborotida joylashtirishga qadar (reklama agentligi, tadqiqotlar va reklamalarni joylashtirish bilan shug‘ullanmaydigan ijodiy reklama agentliklari, agentlik shoxobchalari) ishni bajaruvchi tashkilot.
AGENTLIK BITIMI – jismoniy yoki yuridik shaxs (agent) bilan tuziladigan shartnoma turi. Qoida bo‘yicha bu yozma shaklda bo‘ladi. Hujjatda odatda agentga berilgan vakolat, topshirilgan faoliyat sohasi, bajarilish xarakteri va tartibi, agentni mukofotlash sharti va hajmi, tomonlarning huquqlari va majburiyatlari, amal qilish muddati, A.b. shartini buzgan tomonlarga qarshi jarimalar va uni bajarish bilan bog‘liq bo‘lgan bahslarni tartibga solish tartibi ko‘rsatilgan bo‘ladi.
|
| |
AGENTLIK MUKOFOTI (ingl. Agent fee)

|
AGENTLIK MUKOFOTI (ingl. Agent fee)
|
bet | 11/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)AGENTLIK MUKOFOTI (ingl. Agent fee) - vositachilik xizmatlari ko‘rsatgani uchun agentga beriladigan to‘lov. Agentlik mukofoti miqdori agent tomonidan bajarilgan topshiriqlar hajmiga bog‘liq bo‘ladi. Odatda u o‘zaro shartlashuv bo‘yicha sotilgan tovardan tushgan puldan ma’lum bir foiz miqdorida belgilanadi.
AGENTLIK OPERATSIYALARI – 1) bir tomonning topshirig‘i bilan kalishilgan hududda ikkinchi (agant) tomon amalga oshiradigan oldi-sotdi bilan bog‘liq bo‘lgan amaliy va huquqiy harakatlar; 2) savdo- vositachilik harakati bo‘lib, kelishilgan huquqda prinsipial nomidan va uning nomidan bir tomonning topshirig‘i bo‘yicha (prinsipial) undan mustaqil bo‘lgan boshqa tomon faoliyati bilan (agentlik) tovarlarni sotish yoki sotib olish maqsadida amalga oshiriladi. Agent unga yuklatilgan agentlik bitimi (shartnomasi) mas’uliyati doirasida harakat qiladi. Ayrim mamlakatlarda. A.o. huquqiy tartibga solish noprinsipial xarakterdagi ayrim xususiyatlarga ega bo‘ladi. A.o. bajaruvchi agentlik firmalari mamlakatdagi prinsipal agentligiga (eksportlar va rezidentlar) va chet el davlatidagi firma- agentliklariga bo‘linadi (import agentlar, sotish agentlari, chet el sotib olish firma-agentliklari).
AGFLYATSIYA (AGRAR INFLYATSIYA) – oziq-ovqat mahsulotlarning narxlari o‘ta darajada oshishi. AGRAR INQIROZLAR (agrar tanazzullar, agrar krizislar) – 1) qishloq xo‘jaligi sikllik rivojlanishi fazalaridan biri bo‘lib, u shu soha mahsulotlarining kasod holatini ifodalaydi. Agrar inqirozlar boshqa soha inqirozlariga nisbatan kamroq takrorlanishi va uzoqroq davom etishi bilan farqlanadi; 2) qishloq xo‘jaligida ro‘y beradigan iqtisodiy inqirozlar bo‘lib, siklli tavsifga ega bo‘lmaydi va sanoat sikllariga qaraganda ancha uzoq davr davom etadi.
AGRAR ISLOHOT (lot.) – yer suvga egalik qilish uchun vujudga kelgan ishlab chiqarish va iqtisodiy munosabatlarni davlat tomonidan o‘zgartirish usuli. Agrar islohotning o‘tkazilishi mamlakatning iqtisodiy va siyosiy rivojlanishiga bo‘lgan ehtiyojlar taqozosi hisoblanadi.
|
| |
AHOLI DAROMADLARINING SHAKLLARI - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 16/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)AHOLI DAROMADLARINING SHAKLLARI - ko‘rinishiga ko‘ra mahsulot va pul shaklida bo‘ladi. Manbalariga ko‘ra ish haqi, tadbirkorlik faoliyatidan olinadigan daromadlar, nafaqa, pensiya, stipendiya shaklidagi barcha pul tushumlari, kapitaldan foiz, dividend, renta shaklidagi olinadigan daromadlar, qimmatli qog‘ozlar, ko‘chmas mulk, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari sotish va hunarmandchilikdan olinadigan daromadlardan iborat bo‘ladi.
AHOLINING IQTISODIY FAOLLIGI — bu 15-64 yoshlar orasidagi mehnatga layoqatli bo‘lgan hamda mehnat bozorida va faol ish izlashda bo‘lgan shaxslarning aholi ulushidagi foizidir.
AHOLINING IQTISODIY FAOLLIK KO‘RSATKICHI — bu mamlakat aholisining yollanma mehnat bozorida ish bilan band bo‘lganlar yoki ish qidiruvchilar sifatida o‘zini faol ko‘rsatayotgan mehnatga layoqatli qismining miqdoridir. Yollanma asosda ishlayotgan shaxslar soni sifatida butun mehnatga layoqatli aholi sonining foizidan hisoblab chiqariladi. Mehnatga layoqatli aholi qatoriga yoshi 15 yoshdan yuqori bo‘lgan aholi kiradi.
AHOLI IXTIYORIDAGI PUL DAROMADLARI — xonadon xo‘jaligida pul daromadlaridan majburiy to‘lovlar va badallar ayirib tashlangandan keyin qolgan qismi.
AHOLI, JAMI — Ma’lum yilning masalan, 1-iyul holatiga ko‘ra, mamlakat, viloyat yoki mintaqa aholisining amaldagi soni.
AHOLI JON BOSHIGA ELEKTR ENERGIYASINI ISTE’MOL QILISH — bu stansiyalarning yordamchi xizmatlari iste’mol qilgan energiya va stansiyaning ajralmas tarkibiy qismi hisoblangan transformatorlaridagi har qanday yo‘qotishlarni o‘z ichiga olgan yalpi aholi jon boshiga iste’mol qilish orqali ifodalangan ishlab chiqarish hajmidir. Shuningdek, nasos uskunalari tomonidan ishlab chiqarilgan elektr energiyasining umumiy hajmini (undan nasoslarning ishlashi uchun sarflangan elektr energiyasini chiqarib tashlamagan holda) ham o‘z ichiga oladi.
AHOLI JON BOSHIGA SOG‘LIQNI SAQLASH XARAJATLARI — aholining umumiy soniga bo‘lingan davlat va xususiy xarajatlarining umumiy miqdori (HQT AQSh dollarida). Tibbiy xizmat ko‘rsatish va sog‘liqni saqlash xarajatlari sog‘liqni saqlash sohasida tibbiy xizmat (profilaktika va davolash xizmatlari) ko‘rsatilishini ta’minlash, oilani rejalashtirish sohasidagi faoliyat, ovqatlanishni va favqulodda yordam ko‘rsatish bilan bog‘liq xarajatlardan iborat bo‘lib, suv ta’minoti va sanitariya xizmatlari bundan mustasno.
|
| |
Pedagogicheskie vazifalar

|
Pedagogicheskie vazifalar
|
bet | 31/36 | Sana | 19.05.2021 | Hajmi | 0,9 Mb. | | #14550 |
Pedagogicheskie vazifalar:
sayoxatgacha konsultatsiya o‘tkazish,
sayoxatdan keyin konsultatsiya o‘tkazish,
immunizatsiya o‘tkazish,
iqlim va vaqt o‘zgarishida konsultatsiya o‘tkazish
tebranish va tog‘ kasalligi konsultatsiya o‘tkazish
yo‘l tibbiyot anjomlarini yig‘a olish
|
O‘quv faoliyatining natijasi:
Talaba bilish kerak:
surunkali diareya va malyariya profilaktikasi
JYBYuK va narkomaniya profilaktikasi.
sayoxatdan keyingi maslaxatda quyidagi kasalliklar profilaktikasini bilishi shart , JYBYuK, oshqozon ichak kasalliklari disfunksiya lixoradka, bezgak kasalliklari yapon ensefaliti, meningokokkli infeksiya larni.
kam uchraydigan infeksiyalar, uyqu kasalligi teri leyshmaniozi, shistozamoz, ankilostomoz, laym kasalligi, strongiloidoz, melioidoz, sigvater.
vaqt almashinuvi sindromi.
tebranish va tog‘ kasalligi simptomlari.
|
|
| |
Internet resurslar - «tasdiklayman»

|
«tasdiklayman»
|
bet | 30/36 | Sana | 19.05.2021 | Hajmi | 0,9 Mb. | | #14550 |
Internet resurslar:
http://www.lib.uiowa.edu/hardin/md/index.html,http://dir.rusmedserv.c,http://www.medlinks.ru/,http://www.kosmix.com/,http://www.medpoisk.ru/,
Internet meditsina saytlari:
Med.-site.narod.ru
www.medlook.ru
www.medbok.ru
www.medicum.ru
Amaliy mashg‘ulot №4
Tema: «Sayoxatchilar uchun tibbiyot. Sayoxat bo‘yich a konsultatsiya. sayoxatdan keyin maslaxat. Immunizatsiya. Iqlim va soat kamari o‘zgarishi. Dengiz va tog‘ kasalligi. sayoxat tibbiyot yig‘masi. Mavzuni o‘qitish prinsipi».
O‘qitish texnologiyasi.
O‘quv soati : 6,4 chasa
|
O‘quv mashg‘ulotining tuzilishi
|
O‘quv tematik kabineti .
UASh xonasi.
Dars qo‘llanmalar: fantomlar, mulyajlar, tarqatma materiallar, qo‘llanma va tekstlar
Televizor, video apparatura, multimedia
|
O‘quv mashg‘uloti maqsadi:talabalarga UAShga o‘rgatish sayoxatdan oldin konsultatsiya o‘tkazish, sayoxatdan keyingi maslaxatlar, immunizatsiya o‘tkazish, ob xavo va vaqt o‘zgarishi tebranishlar va tog‘ kasalligi yo‘l tibbiyot anjomlarini yig‘a olish.
|
|
|
| |
Monte-Karlo metodi bo‘yicha imitatsiyalangan modellashtirish

|
Monte-Karlo metodi bo‘yicha imitatsiyalangan modellashtirish
|
bet | 484/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)Monte-Karlo metodi bo‘yicha imitatsiyalangan modellashtirish (ingl. simulation modeling Monte-Karlo method) — kiruvchi o‘zgaruvchanlar ehtimolini taqsimlash taxdiliga asoslangan loyiha risklari taxlili metodi. Basharti, agar loyihaga kiraverishda o‘zgaruvchanlar ehtimolligi va ular o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni baholash va ularni kompyuterga kiritib qo‘yish mumkin bo‘lsa, unda statistik nuqtai nazardan aniqraso bo‘lgan minglab ssenariylarni chin ma’noda ishlab chiqish imkoniyati ham paydo bo‘ladi. Shundan keyin kompyuter ana shu taqsimotlarning tanlab tartibga solinishini amalga oshiradi, pul mablag‘larining izchil va mantiqiy oqimlarini safga tizadi va sof joriy qiymat va foydaning ichki me’yorini ifodasini hisob-kitob qilib chiqadi. Ana shu jarayonni ko‘p marotaba takrorlab, sof joriy qiymat ifodalarining to‘liq taqsimlanishini ssenariylar tahliliga qaraganda aniqroq baholash mumkin bo‘ladi. Monte-Karlo imitiatsiyalangan modelini ishlab chiqish bosqichlari: a) matematik modellar — loyihani baholash jadvallarini ishlab chiqish; b) “zaif” va noaniq o‘zgaruvchanlarni belgilash; v) noaniqlarni aniqlash — variantlar diapazoni (minimum va maksimum); ehtimolliklarni taqsimlash (normal, uch burchakli, bir xildagi va qadam-baqadam taqsimlash); g) nisbatlashtirilgan o‘zaruvchanlarni aniqlash va belgilash — ijobiy yoki salbiy aloqalar; aloqa kuchlari; d)modelni tuzish; e) natijalar tahlili.
Monte-Karlo metodi bo‘yicha imitatsiyalangan modellashtirishni amalga oshirish uchun Lotus paketiga tartibli joylashtirilgan @ RISK maxsus dasturiy ta’minoti ishlab chiqilgan.
Amaliyotda esa loyiha risklarini baholash sezgirlik tahlilidan iborat bo‘ladi. Ssenariylar tahlili va imitatsion modellashtirishning asosiy qiyinchiliklaridan biri o‘zgaruvchanlar ehtimolligini taqsimlash va ular o‘rtasidagi korrelyasiyani asoslab berish sanaladi.
Tag‘in bir muammo shundaki, loyiha risklarini tahlil qilishning anashu ikki turi yakunlanishi bilan qaror qabul qilishning aniq-raso mezonlari vujudga kelmaydi. Bundan tashqari, tahlilning ana shu turlari loyihaning firma ichidagi diversifikatsiya ta’sirini, shuningdek, personal portfellar va investorlar diversifikatsiyalanganligi darajalarini ham inkor etadi.
|
| |
Ssenariylar tahlili - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 483/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)Ssenariylar tahlili (scenario analysis) — loyiha risklari tahlilini o‘tkazish metodikasi bo‘lib, unga ko‘ra bazaviy ssenariy bilan eng a’lo va eng yomon vaziyatlarning sof joriy qiymati ifodasi solishtiriladi.
Ssenariylar tahlili ayrim o‘zgaruvchanlar o‘zaro bir-biri bilan bog‘liq bo‘lishini inobatga oladi. Shu taxlit, o‘zaruvchanlarning ba’-zi sonlarini bir vaqtning o‘zida o‘zaro kelishib almashtirish mumkin bo‘ladi.
Sezgirlik tahlili asosida eng muhim komponentlar allaqachon tanlab olingan bo‘ladiki, ularning ifodasi o‘zgartirilishi loyihani amalga oshirish riskini belgilab beradi. Boshqa bir tomondan esa, avvalgi tahlillarda foydalanilgan va bunda bo‘lg‘usi loyihaga nisbatan analitikning munosabati tariqasida ko‘rib chiqiladigan bazaviy holat mavjud bo‘ladi. Senariylar tahlilida ikkita qo‘shimcha ssenariy ishlabchiqiladi. “Eng yaxshi” yoki “optimistik” ssenariy analitikning, basharti, agar barcha vaziyatlar rejalashtirilganiga qaraganda yaxshiroq va qulayroq bo‘lganida loyiha o‘zini qanchalik yaxshi tutishi to‘g‘risidagi mulohazalarini taqdim etadi.
Shundan keyin esa, mabodo, agar hammahammasi rejalashtirilganigaqaraganda ancha yomon kechsa, loyiha qanchalik yomon bo‘lib chiqishini aksettiruvchi “eng yomon” yoki “pessimistik” ssenariy ishlab chiqiladi. Bunda ham, birinchi ssenariyda ham voqealarning realistik jamlamasi ishtirok etishi lozim.
Ssenariylar tahlili natijalari matritsaga jamlanadi va sof joriy qiymat va foydaning ichki me’yorlari ifodalarining taqsimlanishi ko‘rib chiqiladi. Ishonarli natijalar bo‘lganida investitsiyalash to‘g‘risidagi qarorni qabul qilish mezonlari mana bundoq bo‘ladi: hatto eng yomon holda ham, basharti, agar sof joriy qiymat noldan ko‘proq bo‘lganida ham loyihani qabul qilish; hatto eng a’lo holda ham, mabodo agar sof joriy qiymat noldan kam bo‘lsa, loyihani qabul qilmaslik; agar sof joriy qiymati ifodasi tebranib tursa (ba’zida ijobiy, gohida salbiy), unda natijalarni to‘liq deb hisoblash mumkin emas. Ayrim hollarda esa ikkita ekstremal ifodalar o‘rtasidagi nuqtani ko‘rsatish uchun qo‘shimcha ssenariylar kiritilishi talab etiladi.
Loyiha, basharti, agar barcha ssenariylarda samarali va moliyaviy jihatdan ro‘yobga chiqariladigan bo‘lsa, ehtimol tutiluvchi noqulay oqibatlar loyihaning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmida nazarda tutilgan chora-tadbirlar bilan bartaraf etilsa, barqaror loyiha deb hisoblanadi.
|
| |
Sezgirlik tahlili - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 482/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)Sezgirlik tahlili (ingl. sensitivity analysis) — loyihaning kritik ko‘rsatkichlarini aniqlash metodikasi. Tahlil davomida birlamchi axborot (investitsiya va ekspluatatsiya xarajatlari, mahsulotlar yoki xizmatlarga belgilangan narxlar) o‘zgarishi munosabati bilan loyiha samaradorligi mezonlari (sof joriy qiymat va (yoki) foydaning ichki me’yori)ni tekshirish ro‘y beradi. Shu taxlit bazaviy holat qo‘lga kiritiladi, keyin esa u bilan qolgan barcha hisob-kitoblarning natijalari taqqoslab ko‘riladi. O`z-o‘zidan ravshanki, loyiha sezgirligi testlari uni tayyorlashning ilk bosqichlarida ancha samarali bo‘ladi, bu narsa esa keyingi investitsiya oldi tadqiqotlari jarayonida aniqlangan risk omillariga asosiy e’tiborni qaratishga imkon beradi.
I bosqich — loyiha jarayonida barcha o‘zgaruvchanlarning ahamiyati, bittasinikidan tashqari, bazaviy bo‘lib qolaveradi, bitta tahlil qilinayotgan o‘zgaruvchan esa qanday qat’iy qayd etilgan ifodaga, masalan, 10 %ga almashtiriladi. Ana shundan keyin joriy qiymat soni qayta hisob-kitob qilinadi va ana shu o‘zgaruvchan o‘zgarishining sezgirlik ko‘rsatkichi asosida loyiha rentabelligiga ta’siri baholanadi, sezgirlik ko‘rsatkichi esa tanlab olingan o‘zgaruvchanning ifodasi 1 %ga o‘zgartirilganda sof joriy qiymatning foizdagi o‘zgarishini o‘zida ifoda etadi.
Sof joriy qiymat nolga tenï bo‘ladigan (ya’ni xarajatlar foydaga tent bo‘lganda) o‘zgaruvchanning ifodasi kritik ifoda yoki zararsizlik nuqtasi deb ataladi.
II bosqich — har bir komponent uchun sezgirlik ko‘rsatkichi va kritik ifoda hisob-kitob qilinadi.
III bosqich — sezgirlik ko‘rsatkichlari asosida sezgirlik qancha yuqori bo‘lsa, sof joriy qiymatning ifodasi uchun Ushbu o‘zgaruvchan muhimroqdir qabilidagi kamayib borish tartibida komponentlarning ketma-ket joylashtirilishi.
Multi va monolotsihalarda odatda ikki-uchta o‘zgaruvchanlar haqida so‘z boradiki, ularning o‘zgartirilishi loyiha samaradorligi ko‘rsatkichlari kattaligiga jiddiy tarzda ta’sir o‘tkazadi.
|
| |
Toshkent. Eski shahar. XIX asr - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

25
Tosh kent mudofaasida sha har hi moyachilari
va Qo‘qon xon ligi qo‘shinlari amirlashkar
Aliquli boshchiligida qar shilik ko‘r satdi.
Ayovsiz jang larda Ali qulining ya ra lanib vafot
eti shi sha har himoyachilarini sarosi ma ga so-
lib qo‘ydi. Himoyachilarning ya go na harbiy
boshliqsiz qolishi isti lo chi lar ning qo‘li ustun
kelishiga olib kel di. Toshkent himoyasiga Bu-
xo ro amir li gi dan kechikib yetib kelgan qo‘ shin-
larning foydasi tegmadi. M.Chernyayev qo‘ -
shin lari Kamolon darvozasi yoni dan de vor ni
buzib shaharga kirdi. Ularga tosh kent lik sarbozlar va aholi shaharning har
bir mahalla ko‘chasida tashkil qilin gan to‘ siq lar da qattiq qarshilik
ko‘rsatdi. Tosh kent ning har bir qarich yeri uchun ko‘cha va mahallalar-
da janglar davom etdi. Asosiy jang Kamolon darvozasidan Xadra dagi
markaziy bozorga boradigan ko‘chada bo‘lib, podsho qo‘shinlari to‘rtta
to‘p himoyasida bo‘lgan to‘siqdan o‘ta olish ma di. Ammo M. Chernya-
yev qo‘shinining bir qismi bu vaqtda sha har qal’a si ni egallab, shu yer-
dan shahar ichkarisini to‘plardan o‘qqa tutadi. Himo ya chilar shaharni
o‘qqa tutilishidan saqlash maqsadida qal’aga o‘t qo‘yadilar. Bu bilan
qal’adan podsho qo‘shinlarini chiqib ketishga majbur qildilar.
Kamolon darvozasi tomonga chekingan M. Chernyayev qo‘shinlari
er ta lab yana jangga o‘tishdi. Shahar yong‘in ichida qoldi. Suv yo‘l la-
rining to‘sib qo‘yil ganligi yong‘inlarni o‘z vaqtida o‘chirish imkonini
bermadi.
Shahar qurol kuchi bilan egallab olingach, M. Chernyayev 17-iyunda
Beshyog‘och, Ko‘kcha, Sebzor va Shayxontohur dahalarining oqsoqolla-
rini chaqirdi. Muzokarada Toshkent qozikaloni Hakimxo‘ja, Abulqosim
esho n, Solihbek dodxoh va shaharning boshqa nufuzli kishilari ishtirok
etdi. M. Cher nyayev xalqaro doirada o‘z xatti-harakatlarini oqlash maq-
sadida go‘yoki Toshkent ixtiyoriy ravishda taslim bo‘ldi va aholi tin chli-
gi uchun toshkentliklar o‘zlari Rossiya askarlariga uning darvozalarini
ochib berdi, degan xatni imperator nomiga yozishlarini talab qiladi. Oq-
soqollardan 9 nafari shaharni «ixtiyoriy ravishda topshirish» to‘g‘risidagi
sulhni imzolashga maj bur bo‘lishdi. Jahon ommasi bu xatning mazmuni-
dan xabardor bo‘lishi uchun podsho hukumati tomonidan barcha chora-
lar ko‘rilgan edi. Bunday soxta xat yozilishiga qarshi bo‘lgan Solihbek
dodxoh, Abulqosim eshon, Hakimxo‘ja singari vatanparvarlar Sibirga
LOTEREYA BILETI - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 480/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)LOTEREYA BILETI — taqdim etiladigan qimmatli qog‘oz. Unga egalik qilish fuqarolikhuquqiy majburiyatlarning vujudga kelishi uchun asos bo‘ladi. Bunga muvofiq, lotereya o‘yinida qatnashuvchi bilet egasi biletiga chiqqan yutuqni lotereya tashkilotchisidan talab qilish huquqiga ega bo‘ladi.
LOTIN AMERIKASI IQTISODIY TIZIMI – Lotin Amerikasi va Karib dengizi havzasi mamlakatlarining hududiy iqtisodiy tashkiloti. Panama Konventsiyasiga muvofiq 1975 yilda tuzilgan. Tuzishdan maqsad ichki hududiy hamkorlikka ta’sir ko‘rsatish, xalqaro iqtisodiy va ijtimoiy masalalar bo‘yicha umumiy pozitsiyani ishlab chiqish. Qo‘yilgan miqdorlarga erishish uchun qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat ishlab chiqarish sohasida kooperatsiya, sanoatni rivojlantirish va uning integratsiyasi, moliya sohasida aloqalarni kuchaytirish ko‘zda tutiladi. Hududdagi 26 davlat L.a.i.t. a’zolari hisoblanadi. L.a.i.t. moliyalash a’zo mamlakatlarning ularning iqtisodiy imkoniyatlariga mos ravishda badallari hisobidan amalga oshiriladi.
LOYALLIK (ingl. Loyalty) — iste’molchining markaga, brendga munosabati xarakteristikasi, aynan shu mahsulotni iste’mol qilishdan qanoatlanishni tavsiflovchi sadoqat va takror xaridni amalga oshirishi ehtimoli.
LOYIHA ISHTIROKCHILARI RISKI - bu ishtirokchilarning loyiha faoliyati doirasida o‘z majburiyatlarini anglagan holda yoki majburiy tarzda bajarmaslik riski. Birgina loyiha ishtirokchisining o‘z majburiyatlarini bajarmasligi, boshqa ishtirokchilarning o‘z majburiyatlarini bajara olmasligiga olib kelishi, natijada loyiha barbod bo‘lishi mumkin. Loyiha ishtirokchilari riskiga quyidagilar sabab bo‘lishi mumkin: ishtirokchilarning vijdonsizligi; ularning professionallik darajasi, moliyaviy holatining nobarqarorligi, ishtirokchilarni turli risklardan yetarlicha sug‘urtalanmaganligi natijasida kelib chiqadi. Masalan, loyiha smeta qiymatining oshish riski qurilish tashkilotining vijdonsizligi natijasida ro‘y berishi mumkin. Ish sifatining pastligi riski, ko‘p hollarda, tanlangan pudratchi va boshqa ishtirokchilarning yetarli tajribaga ega emasligi bilan bog‘liq bo‘ladi.
|
| |
LOYIHA RISKLARI TAHLILI - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 481/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)LOYIHA RISKLARI TAHLILI (ingl. risk project analysis) — loyiha risklarini baholash metodlaridir. “Bazaviy variant” deb ataladigan narsa uchun loyiha samaradorligi mezonlari — kriteriylari qo‘lga kiritilganda hali ham uni bo‘lg‘usi voqealar noma’lumligi va to‘plangan axborotlar aniq-raso emasligi sababiga ko‘ra yakunlangan va nihoyasiga yetkazilgan deb hisoblash mumkin emas. Jahon banki ma’lumotlariga qaraganda, ekspertlar malakasiga va loyihani tayyorlash izchilligiga bog‘liq holda prognoz tariqasidagi ma’lumotlar o‘z tasdig‘ini topishi amaliyotda 50% dan oshmaydi. Yaqin kelajakka mo‘ljallab rejalashtirilgan loyiha qiymati, boz ustiga, hisobkitoblar uchun qabul qilingan loyiha mahsulotlari yoki xizmatlari narxi vaqt o‘tishi bilan o‘z tasdig‘ini topmasligi ham mumkin. Shuning uchun ham loyihaning miqdoriy ko‘rsatkichlarini tahlil qilish jarayonida nafaqat ularning hisobkitoblar modellari uchun ahamiyatini, qolaversa balki ularning o‘zgarib ketishi ehtimol tutiladigan jihatlarni ham aniqlash zarur. Shunday ekan, loyihani tayyorlash vazifalari sirasiga shuningdek ob’ektiv ravishda ko‘zda tutish imkoni bo‘lgan qolgan 50% tahlili yoki risklar tahlili ham kiradi.
Loyiha risklari tahlili quyidagilarga imkon beradi: a) loyihani eng kam darajadagi risk mezoni bo‘yicha tanlab olishga; b) loyihaning barcha ishtirokchilari uchun foyda olinishi ehtimolligi darajasini qiyoslash va daromad hamda risk ahamiyatini “tavakkali qancha katta bo‘lsa, foydasi ham shuncha ko‘p bo‘ladi” tamoyili bo‘yicha muqoyasa qilishga; v) loyihaga xizmat ko‘rsatuvchi hujjatlarni tayyorlash bosqichida qayta-qayta ishlash, masalan, kontraktlarning turli-tuman xillaridan — servis kontrakti, mahsulotning doimiy ulushiga ega bo‘lgan kontrakt, mahsulot ulushi o‘zgaruvchan miqyosga ega bo‘lgan kontrakt, mahsulot birligi uchun qat’iy qayd etilgan to‘lov bo‘lgan kontrakt va hokazolardan olinadigan foydani qiyoslab solishtirib ko‘rish lozim.
Risklar tahlili bosqichida loyiha samaradorligini baholashga umumiy yondoshuv sof joriy qiymatning kattaligi — ko‘rsatkichi barcha yoki hech bo‘lmaganda loyiha birlamchi axborotlari inobatga olinadigan ehtimoliy o‘zgarishlarining ko‘pchiligida o‘z ijobiy ahamiyatini saqlab qolishiga qat`iy ishonch hosil qilishda mujassamlashgan bo‘ladi. Xalqaro amaliyotda loyiha risklari tahlilini o‘tkazishning uchta metodi ishlab chiqilgan, chunonchi: a) sezgirlik tahlili; b) senariylar tahlili; v) Monte-Karlo metodi bo‘yicha risklar tahlili yoki modellar tahlili.
|
| |
Ilm-fan. Adabiyot - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

16
!
!
!
nozir ul-kavokib» («Say yo ralarning joylanishlari») nomli astronomiyaga
oid kitob yozgan. U faqat Buxoro amirligi emas, balki O‘rta Osiyo ning
boshqa xonliklarida ham eng ko‘zga ko‘ringan madaniyat arbobi sifatida
tanilgan edi.
XIX asr boshlarida amir Umarxon hukmronlik qilgan davrda Qo‘qon
xonligida markazlashgan hokimiyat o‘rnatilishi, savdo-sotiq munosabatlari-
ning tartibga solinishi, xonlikdagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlik
ilm-fan rivojlanishida muhim o‘rin tutdi. Xon saroyida o‘zbek milliy ma-
daniyati rivojiga salmoqli hissa qo‘shgan namoyandalar ko‘paydi.
Saroyda tarixnavislik, adabiyot, xattotlik rivojlandi. Saroy tarixchi-
si Muhammad Yunus tomonidan 1859-yilda yozilgan «Xudoyqul an-
var» asarida Muhammad Alixon davri tarixi voqealari batafsil yoritilgan.
Xonlik dagi eng mashhur xattot Turdi Ali bo‘lgan. Xonlik o‘rdasi quril-
gach, Xudo yorxon saroy devorlaridagi xattotlik ishlarini bajarishni ikki
shaxsga – Turdi Ali va Mirzo Mahmudlarga topshirgan. Turdi Alining
xon saroyidagi nufuzi baland bo‘lgan va ba’zi madaniy tadbirlarda xon
undan maslahatlar olgan.
O‘zingizni sinang!
munis – ...
1819-yilda ... Ogahiy – ...
Turdi Ali – ... Ahmad Donish – … 1857-yilda ...
XIX asrda ham O‘rta Osiyo davlatlari shahar-
larida qurilish ishlari rivojlangan. Ayniqsa, Xiva
xonligida XIX asr o‘rtalariga borib qurilish ishlari avj oldi. Bu davrda
Xiva va boshqa shaharlarda ko‘plab imoratlar – saroy, bozor, madrasa,
masjid, xonaqoh kabi inshootlar qurildi. Ollohqulixon madrasasi, Rah-
monqul Inoq saroyi, Ichan qal’adagi Muhammad Aminxon madrasasi
(1851–1855), Ark darvozasi qarshisida Muhammad Rahimxon madrasasi
(1871) bugungi kunda ham Xiva shahrining ko‘rki hisoblanadi. Ular-
ning devorlari o‘sha davr Xorazm me’morchiligiga xos bo‘lgan usulda,
tiniq zangori rang ustidan oq va yashil gullar tushirilgan koshinlar bilan
bezatilgan.
Qo‘qon xonligida bu davrda Hazrati Kalon Sohibzoda madrasasi
(1862), Hokim Oyim madrasasi (1869–1870), Sulton Murodbek mad-
rasasi (1872) qurib bitkazilgan. Ularning ichida XIX asr ikkinchi yarmi
noyob arxitektura yodgorligi hisoblangan yuzdan ortiq xonadan iborat
me’morchilik - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

17
!
!
!
Xudoyorxon saroyi (1863–1870) alohida o‘rin tutadi. U o‘zining bezak-
lari, naqshlari rang-barang ligi, yorqin jilosi bilan ajralib turadi.
Xonlikning yirik markazi Toshkentda XIX asrning o‘rtalarida qadimiy
inshootlardan Hazrati Imom majmuasini, 1859-yilda Baroqxon madrasa-
sini ta’mirlash ishlari boshlanadi. Shu davrda Baroqxon madrasasi qar-
shisidagi Mo‘yi muborak madrasasining (XX asr boshida) qurilishi
yakunlangan. Tillashayx jome masjidi singari inshootlar bunyod etildi.
Bu vaqtga kelib Buxoro amirligi me’moriy qiyofasida ham o‘zgarish-
lar sodir bo‘ldi. Shahar va qishloq aholisi yashaydigan turar joylar va
mahalla guzarlaridagi qurilishlar joylarni yanada obod va ko‘rkam qil-
di.
Kufiy, rayhoniy, nasta’liq yozuv uslublaridan binolarni bezashda
foydalanish davom ettirildi.
Bu davrda ikki tilda (zullisonayn), ya’ni o‘zbek
va fors tillarida ijod qilingan. Ayni mahalda bu
mada niyatda o‘zbek adabiyotining ulug‘ namo-
yandalari, ayniqsa, Alisher Navoiy asos solgan
insonparvarlik va demok ratik an’analar muhim o‘rin tutgan. O‘rta Osiyo
xalqlarining mushtarak tarixi mustahkam do‘stlik zaminiga qurilgan edi.
Minglab she’rlar, g‘azallar va og‘zaki rivo yatlar og‘izdan og‘izga o‘tib,
bahodir yigitlar jasoratini madh etar, botirlar va pahlavonlar haqida kuy-
lar, sadoqat, mardlik, do‘stlik va muhabbat haqidagi dostonlar odamlarda
ishon ch, o‘zaro hurmat tuyg‘ularini uyg‘otib, ezgulikka da’vat etardi.
O‘zingizni sinang!
muhammad Aminxon madrasasi – ... Tillashayx masjidi – ...
Xudoyorxon saroyi – ...
1859-yilda ...
Zullisonayn – ...
mo‘yi muborak madrasasi – ...
yozuvlarni o‘ta mohirlik bilan bino bezagiga uyg‘unlashtirib

yozuvlarni o‘ta mohirlik bilan bino bezagiga uyg‘unlashtirib
yubora olganlar.
O‘zingizni sinang!
Islomxo‘ja minorasi – ...
Andijon jome masjidi – ...
Usta Shirin murodov – …
Xorazm me’morchiligi – ...
Bu davrda o‘lkaga Yevropa uslubidagi me’morchilik
an’analari ham kirib keldi. Qurilish ishlarida mil liy
an’anaviy uslublar bilan birga Yevropa me’mor-
http://eduportal.uz
152
Sitorai Mohi Xosa
chiligiga xos uslublar qo‘llanila boshlandi. Jumladan, xalq me’mor-
chiligida an’anaviy paxsa, guvala va xom g‘isht qo‘llash bilan birga
zamonaviy to‘rtburchak yuzli g‘isht, faner, tunuka, oyna kabi qurilish
ashyolaridan keng foydalanildi.
Yevropa me’morchiligiga xos bo‘lgan ayrim uslublar o‘sha davrda
qurilgan Buxoro amirining yozgi saroyi – Sitorai Mohi Xosa, Xiva xoni
Muhammad Rahimxon II tomonidan qurilgan Nurullaboy nomi bilan ata-
luvchi saroyda (1904–1912) ham ko‘zga tashlanadi.
Sitorai Mohi Xosa Buxoro shahri markazidan 2,5 km janubda joylash-
gan. Saroy Buxoro amiri Olimxonning yozgi qarorgohi bo‘lgan. Bundan
tashqari amir chet el elchilarini va rus vakillarini shu yerda qabul qilgan.
Saroyning bir qismi bo‘lgan Oq zalning qurilishida Yevropacha qurilish
uslubi ustunlik qiladi. Oq zal Buxoro ganch o‘ymakorligi san’atining
eng so‘nggi yutuqlari asosida usta Shirin Murodov rahbarligidagi ustalar
tomonidan ikki yil davomida ishlangan. Xivadagi Nurullaboy saroyida
ham G‘arb me’morchiligi an’analari ustunlik qiladi. Saroy yetti xona-
dan iborat: kutish zali, qabulxona, taxtxona, ziyofatxona va uchta meh-
monxona. Qasr qurilishi munosabati bilan rus podshosi Nikolay II ikkita
maxsus qandil va kamquvvatli nurquvvat uskunasi sovg‘a qilgan. Qabul-
xonadagi baland eshiklar, katta rangdor oynalar, parket pollar va koshin-
kor pechlar Yevropa me’morchiligi bilan uyg‘unlashgan. Tashqi tomoni
silliq g‘ishtlar va feruza rang koshinlar bilan shaxmat taxtasi shaklida
bezatilgan.
Bino qurilishida ham G‘arb, ham Sharq me’morchiligi an’analaridan
foydalanilgan. Turkistonning bosib olingan yirik shaharlari va viloyatla-
http://eduportal.uz
|
yerga ishlov berish - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

12
maydonlariga yetkazilgan. Bu hududda yetishtirilgan qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini, asosan, paxta va donli ekinlar tashkil qilgan. Bundan
tashqari bog‘dorchilik, uzumchilik, poliz
va sabzavot mahsulotlari
yetishtirilgan.
O‘rta Osiyo xalqlari hayotida hunarmandchilik
muhim o‘rin egallab, aholining dehqonchilik, chor-
va chilik va savdo-sotiq bilan shug‘ullanadigan qat-
lami hayo ti ham bevosita hunarmandchilik bilan bog‘liq bo‘l gan. Chunki
har bir dehqon va chorvador hunarmandchilik buyumlaridan foydalangan
holda mehnat qilgan, ayni vaqtda ular hunarmandchilikning turli sohalari
uchun xomashyo yetkazib bergan. Savdogarlar esa hunarmandchilik
mahsulotlari bilan savdo-sotiq qilgan. O‘rta Osiyo davlatlarida ko‘plab
hunarmandchilik markazlari mavjud bo‘lib, ular mahalliy xususiyatlari-
ga ko‘ra turli hu nar mandchilik sohalariga ixtisoslashgan. Masalan,
Marg‘ilonda atlas to‘ qish, do‘ppichilik, Rishtonda kulolchilik, Shah rixon-
da
pichoqchilik, do‘ppichilik,
duradgorlik, Chustda ham do‘ppichilik,
pi choqchilik, Qo‘qonda temirchilik, duradgorlik, zargarlik, Buxoroda
zargarlik,
Samarqandda zargarlik, Xivada me’morchilik, ganchkorlik
rivojlangan. Buxoro amirligida bu davrda kulolchilik, temirchilik, miskarlik,
zardo‘zlik, shishasozlik, kandakorlik, badiiy
kashtachilik so halari ham
keng tarqalgan. Xonliklarda temir mahsulotlariga ehtiyoj katta bo‘lganligi
bois metallga ishlov beruvchi mahalliy temirchilik sohasi rivojlangan.
Hunarmandlar tomoni dan, asosan, mehnat qurol la ri, xususan,
dehqon-
chi lik da ishlatiladigan as bob-uskuna lar, kiyim-kechak lar,
zeb-ziy nat-
lar, idish-tovoq lar, chor va dorlar foy da la nadigan bu yumlar tayyor langan.
Davlat nomi
hududi - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

11
sug‘orish inshootlari, yo‘llar, ko‘priklar qurish va
ularni ta’mirlash kabi ishlarni majburiyat tarzida
bajar ganlar. Mehnat majburiyati aholining ishlab
berishi bo‘lib, u
begar deb ham nomlangan.
Bu davrda aholidan
xiroj, zakot, suv, te gir
mon, tuz, mulk, tomorqa, bog‘ solig‘i va boshqa
so liqlar yig‘ilgan.
Xiva xonligida asosiy soliq
solg‘ut deb atalgan. Harbiy majburiyatda har
bir
erkak kishi oziq-ovqati, qurol-aslahasi bilan
birga qatnashishi kerak bo‘lgan.
Chorvador
aholi chorva mollaridan
zakot solig‘i, yaylov va
suvdan foydalangani uchun ham soliqlar to‘lagan.
Shaharlar aholisi – hunarmand va savdogarlardan
savdo puli, do‘kon puli,
tarozi puli kabi soliqlar olingan.
O‘rta Osiyo hududi va uning iqlimi qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari yetishtirishga qulay bo‘lgan. Bu soha
taraq qiyoti sug‘orish ishlarining holati va suv
ta’mino tining qay darajada ekanligiga bog‘liq edi.
Shuning uchun ham
sug‘orish va suv ta’minoti sohasi O‘rta Osiyoda muhim hamda davlat
ahamiyati darajasiga ko‘tarilgan.
Qolaversa, xazinaga tushadigan asosiy
daromadni dehqonlardan yig‘iladigan soliqlar tashkil qilgan.
Har bir hududda aholi va ma’muriyat vakillari sug‘orish
sohasiga
mas’ul va javobgar bo‘lgan. Sug‘orish ishlarini yuritish va nazorat qilish
bilan bu sohaning mutaxassisla ri –
miroblar shug‘ullanganlar. Ular
sug‘orish ishlari, suv inshootlarining qurilishi, ta’minoti, ta’mirlanishi,
tozalanishi, suv taq si motini yaxshi bilgan kishilar bo‘lgan. O‘rta Osi-
yoda sug‘orish tizimi qadim dan rivojlanib kelgan soha hisoblanadi.
Mazkur ishlar, asosan, hashar yo‘li bilan bajarilgan.
Aholisi, asosan, sug‘orma dehqonchilik bilan shug‘ullangan Farg‘ona
vodiysida sug‘orish tizi mi ga katta e’tibor qa ra-
tilgan. Vodiy hududida yirik sug‘orish inshoot-
lari – Shahrixonsoy, Andi jonsoy, Marg‘ilonsoy,
Yangiariq, Ulug‘nor, Qo ra daryo kabilar bo‘l-
gan. Suv chiqishi qiyin bo‘l gan joylarga max-
sus qurilmalar –
chig‘irlar yordamida suv
chi qarilgan.
Amudaryo, Sirdaryo suvlari turli
sun’iy sug‘orish tizimlari –
kanallar hamda
uning bo‘ylariga qurilgan to‘g‘onlar orqali ekin
Atamalar izohi - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

14
4–5-§§. XIX ASR O‘RTAlARIDA O‘RTA OSIyO AhOlISINING
mADANIy hAyOTI
Xonliklardagi aholining aksariyati o‘zbek tilida
so‘z lashgan. Bu tilda
oliyhimmat qahramon va
bahodirlarning jasorati, ularning g‘alabalari va
adolat uchun kurashlari sharaflangan xalq dostonlari – qahramonlik
eposlari keng tarqalgan. XIX asrda qirqqa yaqin doston ma’lum bo‘lib,
«Alpomish», «Go‘ro‘g‘li», «Kuntug‘mish», «Shirin va Shakar» doston-
lari ularning eng mashhurlari edi.
Aholi orasida xalq og‘zaki ijodiyoti katta o‘rin egallagan.
Ularda
amaldor larning illatlari, saroy a’yonlarining nuqsonlari va ochko‘zligi kul-
gi ostiga olinar edi. Ba’zi insofsiz amaldor va boylar qoralangan hamda
mehnatkash
xalqning oliy janobligi, mardligi madh etilgan. Dostonlarda
ko‘pincha ezgulik ning yovuzlik ustidan g‘alabasi g‘oyasi
yetakchilik qi-
ladi. O‘zlari mavzular to‘qib, ularni o‘zlari ijro etgan qiziqchilar va aski-
yachilar ham o‘zbek adabiyoti hamda folklorining rivojida salmoqli hissa
qo‘shganlar. Har yili bahorda shahar va qishloqlar atrofl aridagi bog‘lar va
chorbog‘larda, qir-u adirlarda xalq sayillari o‘tkazilar edi. Xalq sayillarida
sayyor sirk truppalari bozor maydonlarida o‘z tomoshalarini ko‘rsatib, aho-
lini xushnud qilgan. Polvonlar o‘rtasida kurash musobaqalari o‘tkazilgan.
Har uchala xonlikda ham ta’lim deyarli bir xilda olib borilgan. Buxoro
amirligidagi tizim Xiva va Qo‘qon xonliklarida ham joriy etilgan. Madra-
salar Olimlar yasovuli lavozimidagi shaxs (bu mansab XVI asrda paydo
bo‘lgan) madrasalar ta’limini nazorat qiluvchi, yuqori bo‘g‘in, ya’ni xon
yoki amir bilan madrasalar o‘rtasidagi munosabatlarni yo‘lga qo‘yuvchi
mansab egasining hukmdorga yozma ma’lumot berib, o‘qish
mavsumi
boshlanganligini bildirgan. Madrasalarda o‘qish muddati sentabr oyining
ikkinchi yarmida boshlanib, mart oyining oxiriga qadar davom etgan. Shu
tariqa o‘qish mavsumi 6 oy davom etgan. O‘quv
mavsumining bu tari-
qa belgilanishi xalqning iqtisodiy-ijtimoiy hayoti
bilan bog‘liq edi. Mart oyi oxirlaridan dalalarda
ekin-tikin ishlari boshlangan. Sentabr oxirlari-
da hosil yetilib bo‘lgan. Oradagi 6
oyda talaba
dala ishlarida ishtirok etishi va ota-onasi, oilasi-
ga moddiy yordam berish imkoniyatiga ega edi.
Madrasalarda haftada to‘rt kun – shanba, yak-
shanba, dushanba, seshanba o‘qish kuni hisoblan-
hunarmandchilik - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

13
!
!
!
?
?
mUSTAQIl ISh
Xiva xonligi
Buxoro amirligi
Qo‘qon xonligi
O‘rta Osiyo davlatlarida joriy etilgan soliqlar jadvalini to‘ldiring.
san, qo‘l meh natidan foy dalanilgan. Hu nar mandchilik mahsulotlari
ma hal liy aholi ehtiyojlarini
qon diribgina qolmay, balki savdogarlar
tomonidan chetga ham olib borilgan. O‘rta
Osiyo savdogarlari Eron,
Xitoy, Hindiston, Afg‘oniston, Rossiya davlatlari va qozoq juzlari bilan
savdo-sotiq qilganlar. Xorijda hunarmandlarning zargarlik mahsulotlari,
shoyi va atlas matolari, kulolchilik buyumlari yuqori baholangan.
Bu davrda O‘rta Osiyodagi ichki va tashqi savdoning yanada jadal
rivojlanishiga uchta davlat o‘rtasidagi
kelishmovchiliklar, ichki nizolar
va notinchliklar salbiy ta’sir ko‘rsatgan.
O‘zingizni sinang!
yer egaligi turlari – ... Soliq turlari – ... chig‘irlar – ... mirob – ...
Savdo-sotiq ishlari rivojlanishiga ... salbiy ta’sir ko‘rsatgan.
Yakunlarni chiqaramiz!
►
O‘rta Osiyoda yer egaligining uch turi mavjud bo‘lgan. Aholi zimmasi-
da ko‘p turdagi soliqlar va majburiyatlar bo‘lgan.
►
O‘rta Osiyoda qadimdan ko‘p tarmoqli hunarmandchilik rivojlangan.
►
Savdogarlar mahalliy mahsulotlarni chetga olib borib, u yerlardan zarur
mollarni olib kelgan.
Yodda tuting! - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

156
O‘zbekistonning Birinchi Prezidenti Islom Karimov 1998-yil bir
guruh ziyolilar bilan uchrashuvida Turkistonda Rossiya imperiyasi
o‘tkazgan mustamlakachilik siyosatining oqibatlarini xolisona yoritish
vazifasini ilgari surib, shunday savolni ko‘ndalang qo‘ygan edi: «... har
tomonlama mudhish, chetdan qaraganda xalqimiz, uning ma daniyati,
milliy tafakkuri, urf-odatlari, turmush tarzi, hech bir mubolag‘asiz ay-
tish mumkinki, nasl-nasabi yo‘q bo‘lib ketishi kerak bo‘lgan sharoitda
baribir, qator yo‘qotishlar bilan bo‘lsa ham, millatimiz o‘zligini saqlab
qoldimi yo yo‘qmi?»
a
lbatta, davlatimiz rahbarining bu savoli javobsiz qolmadi. Tarixchi-
lar darsliklarda tarixiy ma’lumotlar asosida Rossiya imperiyasi mustam-
lakachilarining jabr-zulmi sharoitida ham xalqimiz o‘zligini, milliy qad-
riyatlarini, madaniyatini, urf-odatlari va turmush tarzini saqlab qolganini
o‘quvchilarga yetkazib bermoqdalar.
Mustamlaka davrida ham mamlakatimiz to‘la-to‘kis dunyo sivili-
zatsiyasidan ajralib qolmadi. Rossiya imperiyasi manfaatlariga xizmat
qilsa-da, turli zavod va fabrikalar, banklar, tijorat tashkilotlari hamda
temiryo‘l kirib keldi.
Darhaqiqat, mustamlakachilik sharoitida ham ota-bobolarimizning
erkinlikka, taraqqiyot va istiqlolga bo‘lgan azaliy intiqlik kayfiyati
so‘nmadi. Xal qimizning yurak-bag‘riga teran o‘rnashgan mustaqillik va
ozodlik tuyg‘usi tobora qudratli kuchga aylana bordi va pirovard natijada
O‘zbekiston istiqloli tantanasi uchun mustahkam zamin hozirladi.
LORO HISOB RAQAM - - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 479/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)LORO HISOB RAQAM - bankning o‘z vakil banklariga ochgan hisobraqami. Unda vakil banklar topshirig‘iga ko‘ra amalga oshiriladigan barcha operatsiyalar aks ettiriladi.
LORO-KONTO (ital.) —1)bank tomonidan korrespondent topshirig‘iga binoan beriluvchi yoki olinuvchi summani qayd qilish uchun ochiladigan korrespondent hisob raqami; 2) korrespondent topshirig‘iga muvofiq olinadigan yoki qo‘llaniladigan mablag‘larni yozib borishlik uchun bank tomonidan ochiladigan korrespondentlik hisob raqami.
LOT – 1) mahsulot partiyasi, bitimlar tuzish paytidagi o‘lchov birligi. Kim oshdi savdolari o‘tkazilishida mahsulotlarning asl holidagi muayyan hajmi; 2) L. (nem.) — shartnoma bo‘yicha yetkazib beriladigan tovar partiyasi, tovar miqdorining qismi. Bunday nomlash auktsion savdoda keng tarqalgan, bunda sotishga taklif etiladigan tovar bir foizdan yo sifati bo‘yicha bir necha bir xil predmetlardan iborat L. bo‘linadi. Auktsionda savdo har bir L. bo‘yicha alohida o‘tkaziladi. Tartib nomeri bo‘lgan har bir auktsion L. ga o‘zining bahosi o‘rnatiladi.
LOTEREYA — guruhli yoki ommaviy o‘yin. Lotereya tashkil qiluvchilar o‘yin jarayonida unda qatnashuvchilar — lotereya biletlarining egalari o‘rtasida yutuq uchun o‘yinni amalga oshiradilar. Lotereya biletlaridan qaysi biriga yutuq chiqishi oldindan ma’lum emas, o‘yinda qatnashuvchi shaxslarning erkiga, xohishiga va harakatlariga bog‘liq bo‘lmaydi. Bu bevosita tasodifiy hodisa bo‘lib, biron-bir shaxs tomonidan maxsus belgilanishi mumkin emas. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 984-moddasiga binoan, lotereya munosabatlari shartnomaga asoslanadi. Bunday shartnoma lotereya bileti, patta yoki boshqa hujjat berish orqali rasmiylashtiriladi va ishtirokchi lotereya bileti qiymatini to‘lagan yoki o‘yinda ishtirok etishga boshqacha tarzda to‘lagan paytidan boshlab tuzilgan deb hisoblanadi. Shartnomada o‘yinlarni o‘tkazish muddati va yutuqni aniqlash tartibi hamda uning miqdori haqidagi shartlar oldindan belgilangan bo‘lishi lozim. O‘yinlar tashkilotchisi ularni belgilangan muddatda o‘tkazishdan bosh tortgan taqdirda, lotereya egalari yetkazilgan zararni qoplashni talab qilishga haqli.
|
| |
yAKUNlOVchI SAVOl VA TOPShIRIQlAR

157
m U N D A R I J A
Kirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
I B O‘ l I m
XIX ASR O‘RTAlARIDA O‘ZBEK XONlIKlARINING SIyOSIy,
IQTISODIy VA mADANIy hAyOTI
1-§. XIX asr o‘rtalarida O‘rta Osiyo davlatlarining hududi va aholisi . . . . . . . . . . . 5
2-§. XIX asr o‘rtalarida o‘zbek xonliklarining ma’muriy boshqaruv tizimi . . . . . . . 8
3-§. XIX asr o‘rtalarida o‘zbek xonliklarining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti . . . . . . . . . 10
4–5-§§. XIX asr o‘rtalarida O‘rta Osiyo aholisining madaniy hayoti . . . . . . . . . . . 14
II B O‘ l I m
ROSSIyA ImPERIyASINING O‘RTA OSIyONI BOSIB OlIShI
6-§. Rossiya imperiyasi tomonidan O‘rta Osiyoni bosib olish uchun istilochilik
harakatlarining boshlanishi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
7-§. Toshkentning bosib olinishi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
8-§. Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
9-§. Buxoro amirligiga qarshi harbiy harakatlarning boshlanishi . . . . . . . . . . . . . . . 29
10-§. Buxoro amirligi ustidan Rossiya imperiyasi protektoratining o‘rnatilishi . . . . . 31
11-§. Xiva xonligi ustidan Rossiya imperiyasi protektoratining o‘rnatilishi . . . . . . . . 36
12-§. Qo‘qon xonligining bosib olinishi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39