Bojxona siyosatini amalga oshirish yo’nalishlari

Aim.Uz
Bojxona siyosatini amalga oshirish yo’nalishlari
Ko’plab mamlakatlarning tadbirkorlari o’z milliy bozorlariga xorijiy raqobatchilarni kiritmaslik maqsadida turli chora-tadbirlarni qo’llaydilar. Ularning ko’zlagan manfaati xorijiy raqobat bo’lishiga imkon bermaydi, ishlab chiqarishni doimiy ravishda yangilashga, chiqimlarni pasaytirishga, tovarlar va xizmatlar sifatini oshirishga majbur qiladi.
Iste’molchilarni esa ko’proq yaxshi va arzon mollarga ega bo’lish qiziqtiradi, tovarning kelib chiqishi va uni kim ishlab chiqarishi ular uchun u qadar muhim emas. Siyosat (arab. سياسة (siyasa) - ot tarbiyalash, ot boqish) - davlatni boshqarish sanʼati. Siyosat biror guruh, jamiyatni boshqarish jarayonidir. Ushbu jarayonda tegishli guruh vakillari ham qatnashishadi. Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch.
Ushbu vaziyat jahonning ko’plab mamlakatlarida iqtisodiy va siyosiy ixtirolarning doimiy manbai hisoblanadi. Hukumat o’z iqtisodiy siyosatini shunday ishlab chiqishi kerakki, mamlakat bozorlarida import tovarlari paydo bo’lishidan ushbu mamlakat yutib chiqishi kerak. Hukumat - davlatning oliy kollegial ijroiya organi. H. turli mamlakatlarda turlicha nom bilan ataladi: Vazirlar Kengashi (Fransiya, Italiya, Polsha), Vazirlar Mahkamasi (Buyuk Britaniya, Oʻzbekiston), davlat kengashi (XXR) va h.k. H.
Davlat tovarlar olib kirilishi (olib chiqilishi)ni cheklashi yoki aksincha ragbatlantirishiga bog’liq ravishda iqtisodiy va bojxona siyosatining to’rtta asosiy turi farqdanadi.
-
Qisman cheklashlar siyosati ichki bozorga tovarlarning muayyan turlari,
masalan, mamlakat mafkurasi va aholining turmush tarziga zid bo’lgan kino va video
mahsulotlari, bosma nashrlar kirib kelishiga yo’l qo’ymaslik maqsadida o’tkaziladi. Aholi - Yer yuzida yoki uning muayyan hududi, qitʼa, mamlakat, tuman, shaharida istiqomat qiluvchi odam (inson) lar majmui. Aholini tadqiq etish bilan maxsus fan - Demografiya shugʻullanadi.aholi oʻrtasida sodir boʻlayotgan jarayonlar biologik, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar taʼsirining natijasidir.
-
Protektsionizm siyosati ichki bozorni xorijiy raqobatdan himoya qilish. Odatda, u eksport ishlab chiqarishni u yoki bu darajada importning o’rnini bosishni rag’batlantirish bilan birga qo’shib olib boriladi. Basharti, milliy ishlab chiqarish raqobatga bardoshli bo’lmasa, tadbirkorlik tuzilmalarining qistovi bilam davlat tomonidan qabul qilinadi. Protektsionizm – milliy tovar ishlab chiqaruvchilariga alohida imtiyozli sharoitlar yaratib berishdir, bu esa milliy iqtisodiyotda turlicha oqibatlar olib kelishi mumkin.
Bir tomondan, importning cheklanishi iste’molchilarga va umuman mamlakatga zarar etkazadi, chunki xalqaro mehnat taqsimoti afzalliklaridan foydalanilmaydi. Yuqori bojlar solinishi orqali milliy ishlab chiqaruvchilarga vujudga keltiriladigan imtiyozli shartlar texnologik jihatdan eskirgan ishlab chiqarish konservatsiya qilinishiga olib kelishi mumkin (monopoliya samarasi).
Ikkinchi tomondan, xorijiy raqobatchilarga qarshi protektsionistik choralar ko’rilishida mahalliy tadbirkorlarni himoya qilish milliy kompaniyalar va firmalar shakllanishi paytida juda zarurdir. Bu xo’jalik yuritishning yangi shakllariga o’zini saqlab qolish, kuch to’plash imkonini beradi.
Misol uchun, yapon avtomobilsozligining shiddatli muvaffaqiyati ko’p jihatdan hukumat hozir mashhur bo’lgan «Mazda», «Nissan», «Toyota» firmalari qaror topishi sharoitida o’tkazgan protektsionizm siyosati bilan izohlanadi. 1932 yilda hukumat hali uncha o’zini tutib olmagan avtokompaniyalarni avtomobil industriyasining amerikalik gigantlardan himoya qilish uchun xorijiy mashinalar va extiyot qismlar importiga doir bojlarni keskin oshirdi. Bu mamlakatning uzoq muddatli iqtisodiy manfaatlari bilan uning fuqarolari ayrim guruhlari manfaatlari o’rtasidagi ziddiyatga klassik misol bo’la oladi. Agar xalqaro savdodan va xalqaro mehnat taqsimotida qatnashishdan bugun mamlakat deyarli hamma vaqt yutib chiqsa, uning fuqarolarining ayrim guruhlari bundan zarar ko’rishi mumkin va ular «milliy iqtisodiyot»ni himoya qilishni talab qiladilar.
Mazkur muammo, agar arzon va sifatli xorijiy mahsulotga eshik ochib qo’yiladigan bo’lsa, ko’plab tarmoqlar ichki bozorda import tovarlar bilan raqobatlasha olmaydigan MDHda juda keskin bo’lib turibdi. Bunda ko’plab korxonalar sinadi va yopiladi, ularda ishlaganlar esa yashash uchun boshqa imkon qidirishadi. Masalan, 1992 yildayoq Estoniyadan import qilingan go’sht Rossiyaning mahalliy fermalari mahsulotidan arzon bo’lgan vaziyat vujudga keldi (ayniqsa Estoniyaga qo’shni bo’lgan Pskov viloyatidagilar uchun).
| Rossiya (ruscha. Россия), Rossiya Federatsiyasi (ruscha. Российская Федерация) - Yevropaning sharqida, Osiyoning shimolida joylashgan mamlakat. Maydoni jihatidan dunyoda eng katta mamlakat. Quruqlikdagi chegarasi 22125,3 km, dengiz chegarasi 38807,5 km. R. |
Rossiya shaharlari aholisi uchun import go’shti iste’mol qilish foydali bo’lgan bo’lur edi, biroq u holda Rossiya chorvachiligi o’z tovari sotiladigan bozordan mahrum bo’lardi va o’z xarajatlarini tezlikda pasaytirish imkoniga ega bo’lmaganligi sababli xonavayron bo’lardi.Chorvachilik - qishloq xoʻjaligining asosiy tarmoklaridan biri. Ch. mahsulotlari yetishtirish uchun chorva mollarini boqish va urchitish bilan shugʻullanadi; aholini ish hayvonlari (ot, hoʻkiz, tuya, bugʻu), oziqovqat mahsulotlari (sut, qatiq, goʻsht, yogʻ, tuxum va boshqalar), yengil sanoatni xom ashyo (jun, teri, moʻyna va h.k.) Shunga o’xshash vaziyat engil va oziq-ovqat sanoati, maishiy elektrotexnika va boshqa tarmoqdar uchun ham realdir. MDH bozori davlat tomonidan tartibga solish, eng avvalo bojlar (tariflar) bilan tartibga solish chora-tadbirlari yordamida import tovarlari keng kirib kelishidan uzoq vaqt qo’riqlanishi ehtimoli mavjud.
Protektsionizm siyosati rivojlanayotgan mamlakatlarda ayniqsa keng qo’llaniladi. Undan tarkibiy o’zgartirishlarni amalga oshirishda, importning o’rnini bosish maqsadida milliy sanoatni qo’llab-quvvatlashda foydalaniladi.
-
Erkin savdo siyosati («fritrederlik») - tashqi savdoda cheklashlarni eng oz darajada kamaytirish. Odatda, u bozorda etakchi mavqega ega bo’lgan, o’z tovarlarining raqobatga bardoshliligidan xavotirda bo’lmagan mamlakatlar tomonidan o’tkaziladi.
Bojxona siyosati ko’p darajada olib kirilayotgan mahsulot ichki ishlab chiqarish bilan raqobatlasha olmaydigan yoki muhim tarmoqlar uchun xom ashyo hisoblangan mamlakatlarda ham erkin savdoga yunaltirilgan bo’ladi.Mahsulot - iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, i.t. Agar import ichki ishlab chiqarish bilan raqobatga kirishmasa, mamlakatning siyosiy kuchlari u xaridorga imkoni boricha arzonroq etib borishi haqidagi fikrga kelishadi. Hech bir narsani himoya qilishning hojati bo’lmaganda protektsionizm o’zini oqlamaydi. Shunga o’xshash xorijiy ishlab chiqarish bilan raqobatlashayotgan tarmoqlarga nisbatan tarmoq uchun muhim xom ashyo hisoblangan tovar, garchi bundan istisnolar bo’lsa ham, odatda bojdan ozod qilinadi (yoki u juda oz bo’ladi).
-
Taqchil bozorni to’ldirish siyosati - «teskari protektsionizm». Ushbu siyosat milliy bozor nihoyatda taqchil bo’lgan taqdirdagina samarali bo’ladi.Milliy bozor - muayyan mamlakatning davlat chegaralari doirasi bilan cheklangan tovar muomalasi sohasi. Kapitalizm taraqqiyoti mayda mahalliy bozorlarni yaxlit milliy bozorga birlashtiradi. Milliy bozor ham qar qanday bozor kabi turli moddiy, maʼnaviy va intellektual tovarlarni ayirboshlash obʼyektiga aylantiradi.
Ushbu strategiya unsurlaridan 80-yillar oxiri 90-yillar boshlarida O’zbekistonda xorijiy tovarlarni jalb qilish maqsadida foydalanildi. Ishlab chiqaruvchilar o’rtasidagi eski, rejali aloqalarning barham topishi, yangi mustaqil davlatlarni tushkunlikka solib qo’ygan ishlab chiqarishning pasayishi deyarli barcha tovar bozorlarida taqchillikni keltirib chiqardi. Import bojlarining bekor qilinishi, imtiyozli kredit berish va boshqa choralar 1995 yil o’rtalariga kelib taqchillik muammosi kun tartibidan olib tashlanishiga ko’maklashdi.
Biron-bir siyosatni joriy etish shartlari, ular barcha tovarlar va bozorlar bo’yicha o’tkazilsa, qattiq bulishi mumkin. Agar bu ayrim tovarlar va bozorlar bo’yicha o’tkazilsa, shart-sharoitlar yumshoq bo’lishi mumkin.
Yumshoqlik ko’pchilik davlatlarga o’z faoliyatida bir qancha tashqi iqtisodiy strategiyalarni birga qo’shib olib borish imkonini beradi, Masalan, umumiy bozor mamlakatlari bir-birlari bilan qishloq xo’jaligi mahsulotlari savdosida protektsionizmni ma’qul ko’rishadi, ayni vaqtda boshqa ko’pchilik davlatlarga nisbatan erkin savdo strategiyasi tanlangan. AQSh ko’plab tovarlar bo’yicha Yaponiyaga nisbatan erkin savdo printsiplarini qo’llaydi, biroq bu mamlakatlar o’rtasida avtomobilsozlikda o’zaro protekpionizm mavjuddir, u ko’pincha «savdo urushlari»ga olib keladi.
| Yaponiya (yaponcha 日本 Nippon, Nihon) - Sharqiy Osiyoda, Tinch okeandagi orollarda joylashgan davlat. Yaponiya hududida 6,8 mingga yaqin orol boʻlib, shim.sharqdan jan.gʻarbga qariyb 9.13ming km ga choʻzilgan; eng yirik orollari: Hokkaydo, Honshu, Sekoku va Kyushu. |
«Savdo urushi» - xalqaro savdo yo’llaridagi eng oxirgi cheklovdir. U o’zida ikki mamlakat hukumatlari tomonidan ularning ichki bozorlariga bir-birlarining tovarlari kirib kelishini o’zaro cheklash choralari qabul qilinishini ifodalaydi.
Masalan, 1992 yil sentyabr oyida AQSh va Xitoy mana shunday urush yoqasiga kelib qoldi.
|