ISSIQLIK ENERGIYASINI ISHGA AYLANISHI.KARNO SIKLI.FIK

|
ISSIQLIK ENERGIYASINI ISHGA AYLANISHI.KARNO SIKLI.FIK
|
bet | 4/11 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 98,71 Kb. | | #160996 |
Bog'liq Fizikaviy kimyo fanining zamonaviy tahlil usullarini o\'rgatishda hamda kimyo texnalogiya sohalarini rivojlantirishdagi o\'rniISSIQLIK ENERGIYASINI ISHGA AYLANISHI.KARNO SIKLI.FIK.
Reja:
Issiklik mexanik ishga aylanishi
Siklik jarayon va sikl ishi
Termodinamikaning II qonuni
Bizga ma`lumiki, mexanika va energiya issiqlikga aylanishda bu protsess juda sodda holda ro`y beradi. Mexanikaviy energiyaning hammasi issiqlikka aylanadi. Bunday aylanishda qancha koloriya hosil bo`lishini bilish uchun joullar sonini 0,239 ga ko`paytirish kifoya. (Mexanika va ishning issiqlik ekvivalenti).
Bunday foydalanish koeffitsienti hamma vaqt birga teng, ammo teskari prosess ancha murakkab ekanligini bilamiz. Shuningdek issiqlikning ishga aylantiruvchi real mavjud bo`lgan qurilmalar (bug` mashinalari, ichki yonuv dvigatellari va x.k) ma`lumki, sikllik ravishda ishlaydi, ya`ni ularda issiqlikni uzatish (berish) va uni ishga aylantirish protsessorlari davriy takrorlanib turadi. Buning uchun ish bajarayotgan jism manbadan issiqlik olgandan so`ng, yana xuddi shundan prosessni qaytadan boshlash uchun o`zining dastlabki holatiga qaytishi kerak, boshqacha aytganda bu jism aylanma prosesslarni bajarishi kerak. Bunday prosess sikl deyiladi. Agar jismning holati uning bosimi va hajmi, orqali xarakterlansa u holda bu holat grafik ravishda P-V diagrammadagi AB nuqtalar bilan ifodalanadi.
17.1 -rasm
Holatning o`zgarishi bunda diagrammada chizik bilan, masalan: 17.1 -rasmdagi A va B chiziq bilan ifodalanadi. Aylanma prosess (sikl) yopiq egri chiziq masalan A,b va B,a egri chiziq bilan ifodalanadi. Bu sikl davomida bajarilgan ish bu yopiq egri chiziq bilan chegaralangan yuzaga teng bo`ladi. 1854- yil V.Tomson (Kelvin): biror jismdan olingan issiqlikni boshqa qandaydir jism yoki jismlarda hech qanday o`zgarishi vujudga keltirmaydi, yagona mexanikaviy ishga aylantirib beruvchi Sikllik prosessni amalga oshirish mumkin emas degan edi. Bu prinsip issiqlik mashinalarining ishlashiga tegishli ko`p sonli tajribalar asosida isbotlangan.
Birinchidan ishchi jism ikkinchidan issiqlikning manbai ya`ni - isitgich, uchinchidan issklik uzatiladagan pastroq temperaturali jism - sovutgich bu jarayonning asosini tashkil etadi. Sikllik mashinada ish bajarish uchun turli temperaturali ikki jism qatnashishi shart degan tasdiq Karno prinsipi deyladi. Bu prinsipga asosan issiqlik mashinasi (sikllik mashina) faqat issiqlik manbai va ishchi jism bilan qanoatlanib qola olmaydi. Agar faqat ishchi jism va issiqlik manbai bilangina qanoatlanib qolishi mumkin bo`lganda edi, u holda ish bajarish uchun dengiz va okeanlarnin suvlari, yer qobig`i, yer atmosferasi singari amalda cheksiz issiqlik miqdori olish mumkin bo`lgan «manbalardan» foydalanish mumkin bular edi. Bunday manbalarning issiqligi hisobiga ishlaydigan va hech qanday yoqilg`i talab qilmaydigan mashina, abadiy dvigatel singari ahamiyatga ega bo`lar edi va bunday mashina ikkinchi tur abadiy dvigatel deb atalar edi. Biroq bunday mashinani energiyaning saqlanishi qonuni «tasdiqlaydi». Bunda ish issiqlik hisobiga bajariladi. Ammo tajriba bunday mashinani yasalishi mumkin emasligini ko`rsatadi. Sikllik issiqlik mashinasining ishlashi uchun sovutgich temperaturasi issiqlik manbaining temperaturasidan past bo`lgan jism kerak bo`ladi. Odatda atmosferaning o`zi sovutgich bo`lib xizmat qiladi.
2. Sikllik jarayoni uchun bilamizki, uchta jism: Issiklik olinayotgan issiqlik manbai (isitgich), issiqlik beriladigan sovuqroq jism (sovutgich) va issiqlikning berilishi va ishining bajarilishida vositachi bo`lgan ishchi jism bo`lishi kerak.
Ishchi jismda amalga oshadigan aylanma prosessni bu jismning biror bosimgacha siqilib isitgich bilan kontaktda bo`lgan paytidan ya`ni demak, uning T0 ga teng temperaturaga ega bo`lgan paytidan boshlaymiz (2-rasmdagi A). Temperaturalar farqi bo`lmagani uchun bunda issiqlik o`tkazuvchanlik prosesi bo`lmaydi. Ish bajarilmasdan issiqlik berish prosessi ham bo`lmaydi. Buzning maqsadimiz maksimal ish olish bo`lgani uchun siklda bunday prosesslar bo`lishiga yo`l quymasligimiz kerak. Endi ishchi jismga isitgich bilan kontaktni uzmagan holda kegayishi va biror jismni masalan: porshenni siljitish uchun imkon beramiz. Demak, kengayishi izometrik kengayishi bo`ladi (17.1-rasmdagi A V egri chiziq).
Bunda ish bajariladi.
Bu ish isitgichdan olingan issiqlik hisobiga bajariladi, biroq isitgichning issiqlik sig`imi katta bo`lgani uchun u o`z temperaturasini o`zgartirmaydi.
Ishchi jism oligan issiqlikni sovutgichga berishi kerak. Sovutgichga bu issiqlikni ishchi jismni bevosita sovutgich bilan tegizib amalga oshirib bo`lmaydi chunki izotermik kengaygan ishchi jismning temperaturasi sovutgichning temperaturasidan baland bo`ladi va bevosita kontaktda issiqlik uzaytirilganda foydali ish bajarilmaydi. Shuning uchun dastlab ishchi jismni sovutgich temperaturasigacha sovutish va so`ngra unga tegizish kerak. Ishchi jismni sovutish uchun esa u isitgichdan izolyasiya qilinishi va so`ngra sovutgich temperaturasiga tenglashguncha adiabatik kengayishiga (17.2 rasm CD egri chiziq) imkon berish kerak.
17.2 rasm
(Adiabatik) kengayishida jismlar soviydi. Bu ikkinchi bosqichda jism kengayib masalan porshenni siljitib qo`shimcha mexanikaviy ish bajaradi. Shunday yo`l bilan ishchi jism sovutilgandan keyin u sovutgichga tegiziladi. Shu bilan siklning birinchi yarimi tamom bo`ladi, bunda jism isitgichda olingan issiqlik hisobiga foydali ish bajaradi.
Endi ishchi jismni dastlabki holatiga qaytarish, ya`ni, dastlabki bosim va temperaturani tiklash kerak. Demak ishchi jism siqilishi va qaytadan isitgich bilan kontaktda bo`lishi kerak. Bunda ham dastlabki bosqichga qaytarish jarayoni ikki bosqichda bajariladi. Dastlab izotermik siqiladi - CD egri chizik, so`ngra adiabatik siqiladi. AD - egri chizik va nihoyat sikl tugaydi.
Demak aylanma prosess ikki izotermik va ikki adiabatik kengayishi hamda siqilishdan iborat bo`ladi. Kengayishlarda ishchi jism foydali ish bajaradi: siqilishlar esa, aksincha tashki kuchlar jism ustidan bajarilgan ishi hisobiga bo`ladi.
Bu holda butun sikl kaytuvchanlik ykli bilan amalga oshiriladi (ya`ni prosess juda sekin kvazistatik bulsin) bunday ishchi jism ustida bajarilgan ishni 1824- yil fransuz
|
| |