KORPORATIV BOSHQARUV AMALIYOTI TO’ G’ RISIDA

KORPORATIV BOSHQARUV AMALIYOTI TO’ G’ RISIDA
HISOBOTNING AHAMIYATI
Tashmatov Rustam Husanovich
O‘zbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini
boshqarish agentligi huzuridagi Xususiylashtirish va
davlat aktivlarini boshqarish muammolarini
tadqiq etish markazi, bo‘lim mudiri. i.f.n., k.i.x.
Jahon iqtisodiy rivojlanish tajribasi ertami-kechmi jahon inqirozidan keyin
tiklanadigan moliya bozorlaridan keng ko‘lamli investitsiyalarni jalb qilish zarurati
va imkoniyatidan dalolat beradi. Shu bilan birga, kapitalni jalb qilishga bo‘lgan
talabning o‘sishi mamlakatlar va alohida kompaniyalar o‘rtasida uni olish uchun
raqobatning kuchayishi sharoitida ro‘y beradi. Xalqaro investitsiya amaliyotida
korporativ boshqaruvning jahon standartlariga javob beradigan kompaniyalar eng
jozibali hisoblanadi.
58
1999-yilda iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti tomonidan qabul
qilingan korporativ boshqaruv kontseptsiyasi to‘rtta asosiy tamoyilga asoslanadi:
adolat, mas‘uliyat, shaffoflik va javobgarlik [6]. Dastlabki ikkitasi aktsiyadorlar va
boshqa manfaatdor tomonlarning huquqlarini himoya qilishni ta‘minlaydigan aniq
huquqiy jihatga ega, qolgan ikkitasi: shaffoflik va javobgarlik – korporativ hisobot
tizimida aks ettirilgan barcha muhim masalalar bo‘yicha ishonchli ma’lumotlarning
o‘z vaqtida oshkor etilishini ta’minlashga qaratilgan. Ularga rioya qilish zarurati
uning tarkibi va mazmunini oldindan belgilab beradi.
Mamlakatimizda qabul qilingan qonunchlikni tahlil qilish natijaslari shuni
ko‘rsatdiki, aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv bo‘yicha hisobot berish
ko’zda tutilmagan. Masalan, “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning
huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi qonunda [1] “Jamiyat qonun hujjatlarida
belgilangan tartibda buxgalteriya hisob-kitobini yuritishi va moliya hisobotini taqdim
etishi shart”, deb yozilgan, yani faqat moliya faoliyatini aks ettiruvchi hisobotni
topshirish shartligi ko‘rsatilgan. 2015 yilda respublikamizda qabul qilingan
“Korporativ boshqaruv kodeksi” hisobdorlik, ochiqlik, haqqoniylik, yuksak axloqiy
tamoyillarga rioya etishni o‘z ichiga oluvchi hamda AJni uzoq muddatli istiqbolda
barqaror rivojlantirishni ta’minlashga yo‘naltirilgan tegishli boshqaruvning asosiy
printsiplari asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, unda “AJ faoliyatida korporativ
qonunchilik talablariga rioya etilishini nazorat qilishga mas’ul bo‘lgan va kuzatuv
kengashiga hisobot beruvchi korporativ maslahatchi lavozimini joriy etadi”. Ya’ni
korporativ maslahatchi korporativ boshqaruv tizimini baholydi va baholash natijalari
bo‘yicha kuzatuv kengashiga hisobot beradi. Shuni alohida ta‘qidlash kerakki, 2015
yilda aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv tizimini baholash uchun
savolnona ishlab chiqilgan, u 9 ta yo‘nalish bo‘yicha jami 100 savollarni o‘z ichiga
qamrab olgan [3]. Ko‘rinib turibdiki, respublikamizda aksiyadorlik jamiyatlarida
korporativ boshqaruv bo‘yicha hisobot tayyorlash uchun ma‘lumot to‘plashda
yoqorida nomi keltirilgan hujjatlar xizmat qiladi. Biroq bular tavsiyaviy harakterga
ega.
59
Jahon tajribasiga ko‘ra korporativ hisobot tashkilotning axborot modeli sifatida
bir qator muhim funktsiyalarni bajaradi [7]:
-kompaniya va tashqi muhit o‘rtasidagi asosiy aloqa vositasi;
-shaffoflik va axborot ochiqligini oshirish mexanizmi;
-foydalanuvchilar uchun xavflarni tahlil qilish va baholash uchun axborot
ta’minoti elementi;
-prognozlarning haqiqatga yaqin bo‘lish ehtimolini oshirish usuli.
Korporativ boshqaruv monitoringining muhim xususiyati, bizning fikrimizcha,
korporativ hisobotlarda kuchli oshkor qilish rejimiga asoslangan kompaniyalarning
haqiqiy shaffofligi bilan bog‘liq. Rivojlangan faol moliyaviy bozorlarga ega
mamlakatlarning tajribasi shuni ko‘rsatadiki, oshkor qilish kompaniyalarning xatti-
harakatlariga ta’sir qilishning muhim usuli va investorlarni himoya qilish vositasidir.
Korporativ hisobotlarda mavjud bo‘lgan ishonchli ma’lumotlar kapitalni jalb qilishga,
uzoq muddatli kapital bozorlarida ishonchni mustahkamlashga yordam beradi.
Kompaniyalarning ma‘lumotni yashirish istagi, ishdagi shaffoflik investorlar
tomonidan axloqsiz xatti-harakatlarning alomatlari sifatida qaraladi, bu esa bozorda
ishonchni yo‘qotishiga, kompaniya, uning aktsiyadorlari va umuman iqtisodiyot
uchun katta yo‘qotishlarga olib keladi. Bozorlarning normal ishlashi noto‘g'ri
ma’lumotlarning taqdim etilishini yoki uning etishmasligini buzadi, bu kapital
qiymatini oshiradi va moliyaviy resurslarning samarasiz taqsimlanishiga olib keladi.
Investitsiya sohasida qaror qabul qilishga qaratilgan faoliyat iqtisodiy voqelikni aks
ettirmaydigan hisobotlar bilan buziladi [5].
Kompaniyaning tuzilishi, uning faoliyati, korporativ siyosati, atrof-muhit
standartlari va ijtimoiy me’yorlarga muvofiqligi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni oshkor
qilish xodimlar, kontragentlar, mahalliy aholi va umuman jamiyat bilan ishonchli
munosabatlarni yaratadi. Aksiyadorlar va potentsial investorlar korporativ
hisobotdagi ma’lumotlarni tahlil qilish natijalarini sharhlash asosida qaror qabul
qilishadi. Kompaniyaning tashqi muhit bilan axborot muloqotiga bo‘lgan ehtiyoj
muntazam, ishonchli va taqqoslanadigan ma’lumotlarni taqdim etishni talab qiladi, bu
kompaniya faoliyat ko‘rsatadigan biznes muhitining omillari va xatarlarini
60
tushunishni, uning strategiyasini, qiymat yaratishning asosiy ko‘rsatkichlarini bilishni
ta’minlaydi. Shuning uchun korporativ hisobotlarda kompaniyaning boshqaruv
sifatini baholash va manfaatdor tomonlar tomonidan boshqaruv qarorlarini qabul
qilish uchun etarli ma’lumotlar bo‘lishi kerak. Shunday qilib, korporativ hisobotlarda
ishonchli, haqqoniy, tegishli ma’lumotlar bilan ta’minlangan axborot shaffofligi
kompaniyaning uzoq muddatli raqobatbardoshligining asosiy sharti ekanligini
ta’kidlash mumkin.
Masalan, Rossiyada korporativ hisobotlarni tayyorlash bilan bog‘liq bir qator
tendentsiyalar aniqlangan [4]:
-moliyaviy bo‘lmagan hisobotlarni chiqaradigan kompaniyalarning umumiy
sonining o‘sishi;
-hisobot beruvchi kompaniyalar uchun sohani kengaytirish;
-hisobotlarda oshkor qiluvchi kompaniyalar sonining ko‘payishi;
-uchlik natijasi (iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy samaradorlik);
-hisobotdagi ma’lumotlar sifatini yaxshilash;
-korporativ ijtimoiy javobgarlik yoki barqaror rivojlanish bilan bog‘liq
masalalarni boshqarishni takomillashtirish.
Zamonaviy amaliyot shuni ko‘rsatadiki, korporativ hisobotlarni turli xil
modellar taqdim etishi mumkin [5]. Birinchi model – barqarorlik to‘g‘risidagi
ma’lumotlarning alohida elementlarini o‘z ichiga olgan an’anaviy yillik hisobot.
Ikkinchi model – har ikkala yillik hisobotni, shuningdek barqarorlik to‘g‘risidagi
hisobotni yoki tematik hisobotlarni o‘z ichiga olgan birlashtirilgan yillik hisobot.
Uchinchi model – integratsiyalashgan hisobot.
Integratsiyalashgan hisobot kontseptsiyasi kompaniyaning vaqt o‘tishi bilan o‘z
qiymatini yaratish va saqlab qolish qobiliyatini aks ettirish uchun moliyaviy va
moliyaviy
bo‘lmagan
ma’lumotlarni
birlashtirish
tamoyillariga
asoslanadi.
Integratsiyalashgan hisobot har xil turdagi hisobotlarni (moliyaviy hisobot,
barqarorlik to‘g‘risidagi hisobot, biznesning imkoniyatlari va xatarlari tavsifi,
menejment sharhlari va boshqalar) birlashtiradi. Integratsiyalashgan hisobotda
kompaniyaning strategiyasi, korporativ boshqaruvi, natijalari va istiqbollari qisqa,
61
o‘rta va uzoq muddatli qiymat yaratishga qanday ta’sir qilishi haqida ma’lumotlar
mavjud.
Tadqiqotlarimiz shuni ko‘rsatdiki, korporativ hisobotlarni tuzuvchilar asosan
an’anaviy modelga rioya qilishadi. Kompaniyalar veb-saytlarda ekologik xavfsizlik,
mehnatni muhofaza qilish, xodimlarning ijtimoiy dasturlari, homiylik va xayriya
ishlariga oid barqaror rivojlanish siyosatining faqat alohida qoidalarini taqdim
etadilar. Shuning uchun, bu holda, hisobotlarni takomillashtirishning ustuvor
vazifalaridan biri foydalanuvchilarning manfaatlari va hisobotlarni tayyorlovchilarga
qo‘yiladigan talablar o‘rtasidagi muvozanatni topishdir. Kompaniyalarning axborot
shaffofligiga kelsak, ular amaldagi qonunchilikda ko‘zda tutilgan axborotni oshkor
qilish talablarining minimal darajasida va jahon standartlari talablariga javob
bermaydi.
Xulosa qilib aytganda, respublikamizda korporativ boshqaruv tamoyillariga
rioya qilgan holda korporativ boshqaruv bo‘yicha hisobotlarni tayyorlash va taqdim
etish muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu normani mustahkamlash
maqsadida respublikamizda amal qiluvchi qonunchilikda tegishli qo‘shimcha va
o‘zgartishlarni kiritish maqsadga muvofiq.
|