Hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblar auditi

3. Hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblar auditi
4220-«Xizmat safari uchun berilgan bo’naklar», 4230-«Umumxo’jalik xarajatlari uchun berilgan bo’naklar» va 6970-«Hisobdor shaxslarga to’lanadigan qarzlar» schyotlarida nakd pulsiz hisob-kitoblar yo’li bilan amalga oshirib bo’lmaydigan xarajatlarni to’lashga bo’nak (avans) berish bo’yicha hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblar hisobga olinadi. Bular ma’muriy xo’jalik, muomala xarajatlari va xizmat safarlari uchun beriladigan bo’naklardir.
Hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblar auditi mazkur ob’ekt bo’yicha ichki nazorat va hisob tizimining holatini o’rganishdan boshlanadi. Ichki nazorat tizimini baholashda aniqlangan, uning kuchli tomonlari ( nazorat barcha test qilinadigan yo’nalishlar bo’yicha amalga oshirilganligi, muomalalar haqqoniyligi, tegishli tarzda ruxsat etilganligi va hisobda aks ettirilganligi), shuningdek, kuchsiz tomonlari ( hisobdor shaxslar ro’yxati, hisobdor summalar beriladigan muddatlar va boshqalarning buyruq bilan tasdiqlanganligi) hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblarni batafsil tekshirishda e’tiborga olinadi.
Hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblar auditining vazifalari:
xizmat safari xarajatlarining qoplanish tartibiga rioya qilinishini aniqlash;
hisobdor shaxslar tomonidan qilingan xarajatlarning qonuniyligi va maqsadga muvofiqligini aniqlash;
xo’jalik xarajatlarining asosliligini aniqlash;
xizmat safari va xo’jalik xarajatlari yuzasidan korxona ma’muriyati farmoyishlarining qonuniyligini aniqlash;
bo’nak hisobotlari va ularga ilova qilingan hisobdor summalarning sarflanganini isbotlovchi hujjatlar (transport chiptalari, mehmonxona va aloqa tashkilotlari pattalari (kvitantsiyalar), olingan moddiy boyliklarning schyotlari, har xil ishlar naqd pul hisobidan bajarilgan taqdirda-shartnomalar) rasmiylashtirilishini tekshirish;
kassa hujjatlarining ( kassir hisobotlari, kassa kirim va chiqim orderlari va ularni qayd qilish daftarlari) tekshirish;
hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblar bo’yicha analitik va sintetik hisob registrlarining ma’lumotlari (7-ASK jurnal -order) ni tekshirish;
hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblarni audit qilishda buxgalteriya hisobi holati bilan tanishishi, hujjatlarning to’g’ri va o’z vaqtida rasmiylashtirilishi, xizmat safarlari va xo’jalik xarajatlari yuzasidan korxona rahbarining farmoyishi bor-yo’qligi, xodimni bu safarga yuborish va xo’jalik xarajatlarining asosliligini aniqlash lozim.
Auditor buxgalteriya xodimlarining ushbu sohadagi qonunlar va yuqori tashkilotlarning me’yoriy hujjatlaridan xabardorliklariga hamda ularning nusxalari korxona buxgalteriyasida mavjudligiga ishonch hosil qilishi, shuningdek ushbu me’yoriy hujjatlarga amal qilinish darajasini tekshirishi kerak. Buning natijasida quyidagilar aniqlanishi mumkin:
ilgari hisobdor pullar yuzasidan qarzi bo’lgan yoki bu pullar yuzasidan hisoblashmagan, hisobot topshirmagan shaxslarga, korxonada haqiqatda ishlamaydigan shaxslarga pul berilmayotganligi; navbatdagi bir yo’la mehnat ta’tiliga chiqarish va xizmat safariga yuborish hollari; xizmat safari vaqtida mehnat qobiliyatini yo’qotib, kasalxonada davolanishda bo’lgan xodimlarga turar joy va kundalik xarajatlari to’lash tartibiga rioya qilinishini, bu muddatning 2 oydan oshmaganligini aniqlash kerak.
Hisobdor shaxslarga bo’naklar berilishining asosliligini aniqlash xo’jalik ehtiyojlari uchun hisobdor summa berish talablariga rioya qilishni tekshirishdan iborat. Bunda auditor hisobini berish uchun bo’nak olgan shaxslar, hamda berilgan bo’naklar summasi va muddatining korxona rahbari buyrug’iga muvofiqligini aniqlaydi.
Xizmat safari bilan bog’liq xarajatlar uchun naqd pul berish O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 01. 02. 1998 yil 34 F sonli Farmoyishiga asosan, 19. 04. 1998 yilda chiqqan O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 28 sonli, yangi № 497I 101 sonli ‘‘MDH hududida xizmat safarlari to’g’risida’’ gi yuriqnomasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Bo’nak berish uchun xizmat safari to’g’risidagi buyruq va xizmat safari guvohnomasi asos bo’ladi. Xizmat safari uchun hisobdor summa berilganligini tasdiqlaydigan kassa chiqim orderlarini tekshirish chog’ida barcha rekvizitlarining to’liq to’ldirilganligiga, xususan, bo’nak berish uchun asosning aks ettirilganligiga e’tibor beriladi. Muayyan hisobdor shaxs tomonidan oldingi olingan bo’nak bo’yicha to’liq hisobot berilganidagina, unga bo’nak beriladi.
Hisobi beriladigan bo’nak berishning asosliligini tekshirish amallari kassa muomalalarini tekshirish chog’ida ham amalga oshirilishi mumkin. Bunda aniqlangan tafovutlar to’g’risidagi axborotlar ichki hisob-kitob muomalalarini tekshirayotgan auditorga beriladi.
Hisobdor shaxslar tomonidan bo’nak hisobotlarining o’z vaqtida taqdim qilinishini tekshirish, bo’nak hisobotlari haqiqatda taqdim qilingan muddatlarni, xizmat safari to’g’risidagi buyruqda yoki xizmat safari guvohnomasida ko’rsatilgan muddatlarga solishtirish yo’li bilan amalga oshiriladi.
Agar auditor ushbu qoidaga amal qilinmayotganligini aniqlasa, unda so’ngra №21 BHMS ning talablariga muvofiq belgilangan muddatlarda qaytarilmagan hisobdor summalarning 9430- «Boshqa operatsion xarajatlar» schyotida aks ettirilishi (Dt 9430 Kt4220, 4230) va keyinchalik ushbu summalarning hisobdan o’chirilishini tekshirish zarur.
Hisobi beriladigan summalar ishlatilishining asosliligini hujjatlar bo’yicha tekshirish ularning sarflanishini tasdiqlaydigan hujjatlar mavjudligini va to’g’riligini, ularning keyinchalik aks ettirilishini aniqlash yo’li bilan amalga oshiriladi.
Xo’jalik muomala ehtiyojlari uchun qilingan sarflarning qonuniyligi va maqsadga muvofiqligi bo’nak hisobotida aks ettirilgan ma’lumotlarni unga ilova qilingan hujjatlar (chiptalar, kassa kirim orderi kvitantsiyalari, material( ish, xizmat)lar haqini to’lash haqidagi cheklar va boshqalar ) ma’lumotlariga taqqoslash yo’li bilan amalga oshiriladi. Bunda nafaqat isbotlovchi hujjatlar mavjudligi va ularning bo’nak hisobotlariga mosligi bilan birga ushbu hujjatlarning to’g’ri rasmiylashtirilganligini ham aniqlash zarur.
Avvalo «Buxgalteriya hisobi to’g’risidagi qonun»ning 9-moddasiga muvofiq hujjatlarda majburiy rekvizitlarning mavjudligi aniqlanadi. Masalan, tovar chekida do’kon shtampasi, sanasi, sotib olingan tovar nomining yo’qligi tovarning do’kondan sotib olinganligini yoki ushbu sarflarning ishlab chiqarishga mo’ljallanganligini aniqlashni qiyinlashtiradi.
Jismoniy shaxslar tomonidan qilingan xaridlar uchun tuzilgan dalolatnomalarda ularning tuzilgan joyi va sanasi, tovarning nomi, uning miqdor ko’rsatkichi, umumiy qiymati, sotgan shaxs (xususiy tadbirkor)ning familiyasi, ismi-sharifi va soliq to’lovchi xos raqami (INN), tadbirkorning davlat ro’yxatidan o’tganligi to’g’risida guvohnoma rekvizitlari yoki jismoniy shaxsning pasport ma’lumotlari va yashash joyi ko’rsatilishi lozim.
Tovarlar hisobdor shaxslar tomonidan chakana savdo korxonalarida naqd pulga sotib olinganida pul mablag’lari sarflanganligi to’g’risida hujjatlar mavjudligini aniqlash zarur.
Tovar boyliklar ulgurji savdo korxonalaridan yoki ishlab chiqaruvchidan naqd pulga sotib olnganida kassa kirim orderi kvitantsiyasi, tovar hujjati (schyot, nakladnoy, tovar-transport nakladnoyi) va schyot-faktura taqdim etilishi lozim. Bu hujjatlar tegishli tarzda rasmiylashtirilgan bo’lishi kerak. Shuningdek, barcha hujjatlarda QQS alohida satr bilan ajratib ko’rsatilganligiga va mosligiga alohida e’tibor beriladi.
Auditor hisobdor shaxslar tomonidan sotib olingan buyumlarning kirim qilinganligi va ushbu buyumlarning ishlab chiqarishga yoki foydalanishga berilganlik fakti tasdiqlanmasdan bevosita xarajat schyotlariga olib borish hollari yo’qligini aniqlaydi.
Tovar-moddiy boyliklar kirim qilinganligi to’g’risidagi fakt va tasdiqlovchi hujjatlar yo’qligida hisobi beriladigan summalar hisobdor shaxsning jami daromadiga qo’shilib, daromad solig’i ushlanadi. Auditor bunday hollarda daromad solig’i ushlanganligni aniqlaydi.
Bo’nak hisobotlarini tekshirish chog’ida naqd pul bilan hisob-kitob qilishning belgilangan chegarasiga rioya qilinayotganligiga ham alohida e’tibor qaratish zarur. Dastlabki hujjatlarda (nakladnoy, schyot-faktura, kassa kirim orderi kvitantsiyasi, bajarilgan ishlar dalolatnomasi va sh. o’. ) ko’rsatilgan summalar belgilangan limit bilan solishtiriladi.
Qilingan sarflarni tasdiqlovchi hujjatlar tekshirilishi chog’ida QQS ajratib ko’rsatilishi va byudjetga to’lanishining qonuniyligi aniqlanadi.
Auditor bo’nak hisobotlarida ko’rsatilgan schyotlar bog’lanishlari (korrespondentsiyalar)ni ko’rib chiqishda qilingan sarflarga e’tibor qaratishi zarur. Jumladan:
asosiy, yordamchi va umum ishlab chiqarish bilan bog’liq xarajatlar (Dt-2010, 2310, 2510, 2710-schyotlar va Kt-4230-schyot);
davr sarflariga taalluqli xarajatlar (Dt 9410, 9420, 9430-schyotlar va Kt 4290-schyot);
kelgusi davr sarflari va xizmat ko’rsatuvchi xo’jaliklar sarflariga taalluqli xarajatlarga (Dt 3190-schyot va Kt 4290-schyot);
Shuningdek, ishlatilmagan hisobi beriladigan summalarning kassaga topshirilishi (kassir hisobotiga ilova qilingan kassa kirim orderi) va schyotlarda aks ettirilishi (Dt5010-schyot Kt 4210, 4220, 4230-schyotlar) ham tekshirishi kerak.
Korxona rahbarining buyrug’i (farmoyishi)ga muvofiq xodimning xizmat maqsadida boshqa erga borishi xizmat safari deb tan olinadi.
Xizmat safariga doir bo’nak hisobotlarini tekshirish chog’ida auditor xizmat safari guvohnomasi mavjudligi, unda xizmat safarining maqsadi, kelish va ketish to’g’risidagi belgilar ko’rsatilganligini; sarflarni tasdiqlovchi dastlabki hujjatlar ma’lumotlar va sutkaliklar hisob-kitob bilan taqqoslash orqali amalga oshiriladi. Auditor xizmat safari muddatining (xizmat safari guvohnomasida kelish va ketish to’g’risidagi belgilar ma’lumotlari bo’yicha), belgilangan me’yorlar chegarasidagi va unda oshgan sutkalik xarajatlarning to’g’ri aniqlanganligini tasdiqlaydi. Xizmat safari joyiga etib borish va orqaga qaytish yo’l haqi xarajatlari hisobotga ilova qilingan -havo, temir yo’l, suv va jamoat avtotransportlari(taksidan tashqari) yo’l hujjatlari bo’yicha aniqlanadi.
Xizmat safariga jo’natilgan xodimlarning yumshoq vagonda, dengiz transportlarida – tarif stavkalarining I-IV guruhlari bo’yicha to’lanadagan kayutalarda, daryo floti kemalaridagi I-II toifa kayutalarda, hamda I- klassli bilet bo’yicha havo transportlarida yo’l haqi xarajatlari korxona rahbarining to’lovni ruxsat etish to’g’risidagi farmoyishi bilan rasmiylashtirilishi lozim.
Yo’l haqi xarajatlariga majburiy sug’urta summasi ham qo’shilib, u mahsulot (ish, xizmat) lar tannarxiga olib boriladi. Korxona rahbarining qaroriga muvofiq xodimga to’lanadigan, ixtiyoriy sug’urta xarajatlari ham tannarxga olib boriladi (Xarajatlar tarkibi …. to’g’risidagi Nizom). Bunda soliqqa tortish maqsadida hisobga olinadigan bunday sarflarning umumiy miqdorini ham tekshirish zarur.
O’rin-ko’rpalardan foydalanganlik uchun xarajatlar tegishli ma’lumotnoma yoki chiptaga qo’yilgan belgilar bilan tasdiqlanishi lozim. Mehmonxona xarajatlari tasdiqlovchi hujjatlarga asosan xizmat safariga borgan xodimga qoplanadi va to’lig’icha tannarxga olib boriladi.
Soliqqa tortish maqsadlarida ushbu sarflar faqat amaldagi normalar doirasida qabul qilinadi ( ammo 1 sutkada eng kam oylik ish haqiga nisbatan: Toshkent shahri uchun 0, 1 va boshqa joylar uchun 0, 08 koeffitsientdan oshmasligi lozim).
Xizmat safari xarajatlarining belgilangan normalardan oshig’i soliqqa tortiladigan foydani hisoblashda hisobga olinmasligi sababli, auditor normadan oshgan xarajatlarni hisoblashning to’g’riligi va soliqqa tortiladigan foydani tuzatish (korrektirovka) to’g’riligini tekshirishi zarur.
Boshqa sarflarni, masalan, telefon schyotlarini to’lashning maqsadga muvofiqligi tasdiqlovchi hujjatlar asosida aniqlanadi. Bunda sarflarning ishlab-chiqarish tavsifi va ularni tannarxga olib borishning qonuniyligi aniqlanadi. Ushbu maqsadda telefon orqali gaplashganlik uchun schyotning majudligi va korxonaning xizmat telefoniga muvofiqligi aniqlanadi. Hisobdor shaxsga to’langan, noishlab-chiqarish tavsifidagi sarflar korxonaning o’z mablag’lari hisobidan qoplanadi va daromad solig’i ushlash uchun xodimning yalpi daromadlariga qo’shilishi lozim. Auditor norma doirasidagi va normadan oshgan xizmat safari sarflarini arifmetik tekshiruvidan o’tkazish zarur.
Hisobdor shaxslar bilan chet el xizmat safari bo’yicha hisob-kitoblarni tekshirishda O’zbekiston Respublikasi Adliya Vazirligi tomonidan 2000 yil 5 iyunda 932-raqam bilan ro’yxatga olingan «Vazirlar, idoralar, korxonalar va tashkilotlar xodimlari O’zbekiston Respublikasi tashqarisiga xizmat safariga yuborilganda xizmat safari xarajatlari uchun mablag’lar berish TARTIBI»*" dagi talablarga rioya qilinishi aniqlanadi.
Bo’nak hisoboti safardan qaytgandan so’ng 3 (uch) kun ichida topshirilishi shart. Xizmat safari xarajatlarining to’g’ri va haqiqiyligi, bo’nak hisoboti va berilgan topshiriqlarning bajarilgani to’g’risida hisobot asosida aniqlanadi. Bo’nak hisobotiga xizmat safari vaqtida belgilangan joyga kelgan va u erdan ketgan vaqti o’sha tashkilotning muhri, ma’sul shaxs imzosi qo’yilgan xizmat safari guvohnomasi, yo’l xarajatalari hujjatlari (jamoat transporti chiptalari, mehmonxona pattalari (kvitantsiyalari), telefon orqali gaplashganligi uchun to’langan pul uchun pattalar) va boshqa pul xarajatlarini isbotlovchi hujjatlar ilova qilinadi.
Auditor xizmat safari xarajatlarining haqiqiy asosliligini tekshirishda ba’zi bir ishlarga, jumladan telefon orqali gaplashganligi uchun aloqa tashkiloti kvitantsiyasini ko’rishda, bu gaplashish ushbu korxona manfaatiga va xizmat safari maqsadiga to’g’ri kelish yoki kelmasligini ham aniqlashi lozim. Xususiy va davlat tasarrufidan chiqarilgan korxonalarda xizmat safari xarajatlarini tekshirishda korxona va uning egasi schyotlari, pul mablag’lari, kundalik xarajatlarining bir-biriga qo’shilib ketmasligini ta’minlash zarur.
Tekshirish davomida aniqlangan hamma kamchiliklar, jumladan ortiqcha to’lovlar, asossiz xarajatlar, bo’nak hisobotlariga ilova qilingan qalbaki hujjatlar va shunga o’xshash qoidani buzish hollari ro’yxatiga kiritilishi kerak.
Auditor bo’nak hisobotlari va ularga ilova qilingan hujjatlarni yoppasiga tekshiradi; buning uchun u jamg’aruv qaydnomalaridagi yozuvlarni kreditlarni tasarrufchilari tasdiqlangan bo’nak hisobotlariga solishtirib ko’radi. Avvalo, u kimga berilganligini tekshiradi. Qoidaga ko’ra, xizmat safarlari xarajatlariga beriladigan bo’naklar shu korxonada ishlaydigan shaxslarga berilishi lozim.
Ayrim buxgalteriyalarda xodimlarga go’yo xo’jalik hamda xizmat safarlari uchun bo’nak ajratilgandek bo’lib, aslida ularning shaxsiy ehtiyojlari uchun pul berilishiga yo’l qo’yiladi. Shuning uchun auditor xodimning xizmat safariga jo’natish guvohnomasi borligi, uning muddati, yo’l xarajatlarini, amaldagi me’yorlar bo’yicha sutkalik to’lov summasi qanchaligini, hisobdor shaxslar bo’naklar bo’yicha hisobotlarni o’z vaqtida topshirishlari va sarflanmay qolgan mablag’lar qoldiqlarini kassaga topshirishlarini aniqlaydi.
Hisobdor shaxslar berilgan bo’nak (avans) nimaga mo’ljallangan bo’lsa, shu maqsadda ishlatishlari lozim. Auditor bo’nak hisobotiga ilova qilingan hujjatlarning to’g’riligini va ular bo’yicha qilingan to’lovlarning qonuniyligini sinchiklab tekshiradi. Zarur hollarda qarama-qarshi tekshiruvlar mo’ljallangan bo’lsa, quyidagilarni ham aniqlash lozim: korxona rahbari tomonidan hisobdorlik bo’yicha pul olish huquqi berilgan shaxslar ro’yxati tasdiqlanganligi, hisobdor shaxslarga belgilangan miqdordan ortiq yoki oldingi bo’nak bo’yicha hisobot topshirmagan shaxslarga yana bo’nak berilmayotganligini, bevosita korxona kassasidan naqd pul bilan to’lanish to’lanish hollarini; bo’nak hisobotlarida korxona rahbarining qilingan xarajatlar maqsadga muvofiqligini tasdiqlashi; xarajat qilingan hisobdorlik summalarini o’z vaqtida hisobda aks ettirishni.
|