Bozor muvozanati shakllari-xususiy va umumiy muvozanat

|
Bozor muvozanati shakllari-xususiy va umumiy muvozanat
|
bet | 4/4 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 328,07 Kb. | | #243000 |
Bog'liq BOZOR MUVOZANATINI MODELLARI3.Bozor muvozanati shakllari-xususiy va umumiy muvozanat.
Iqtisodiy makonda yuz beradigan jarayonlarni tushuntirish uchun bir qator qoidalar va qonunlar mavjud. Markazlardan biri - etkazib berish va talabning bozor muvozanatidir - bu ikki tomonni ham qoniqtiradigan muvofiq holat. Ushbu kontseptsiya munosabatlarning ongli ravishda tartibga solinishiga imkon beruvchi amaliy ahamiyatga ega.
Bozor muvozanati nima?
Iqtisodiy tizimni eng yaxshi va eng yomon davlat pozitsiyasidan olish mumkin. Bozor muvozanati tuzatishni talab qilmaydigan mukammal muvozanatli pozitsiya hisoblanadi. Iste'molchilar mahsulot sifati va uning qiymatidan qoniqishadi, sotuvchilar esa narxlarni oshirib yubormaydilar, sun'iy ravishda defitsit yaratadilar va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish uchun mahsulotning xususiyatlarini o'zgartiradilar.
Iqtisodiyotda muvozanat
Xarid qilish kuchi va chiqishi doimo aloqada. Bozor muvozanati iqtisodiyotda ikkala pozitsiyaning ham eng yaxshi kombinatsiyasidan iborat. Bunday vaziyatlarni statik yoki dinamik ko'rsatadigan simulyatsiya yordamida tahlil qiling. Birinchi yondashuvda bozor muvozanati muayyan bir daqiqada baholanadi, ikkinchi variant har bir parametrni o'z vaqtida o'zgartirishni o'rganishga qaratilgan.
Bozor muvozanati vazifalari
Vizualizatsiya arz va talab hajmini ko'rsatuvchi grafiklarni tuzish yo'li bilan amalga oshiriladi. Ularning yordami bilan bozor muvozanatini buzish va uning sabablarini aniqlash mumkin. Balansning asosiy xarakteristikasi - bir qator funktsiyalarga ega bo'lgan narx.
O'lchov . Mahsulot qiymatini tushunishga yordam beradi.
Mumkin . Turli tovarlar va xizmatlar qiymatini solishtirish kerak.
Axborot . Ehtiyojlarni, kamchiliklarni, haddan ziyodligini aks ettiradi.
Balanslash . Bu kasb va talab o'rtasidagi muvozanatni muvozanat yoki kamomadga tushmasdan topish imkonini beradi.
Qo'llanma . Bozor muvozanatini saqlash uchun ishlab chiqaruvchilarning javob berishlari kerak bo'lgan ehtiyojlarning o'zgarishi haqida signal beradi.
Tushuntirish . Ta'minlovchi ko'proq daromad olish uchun sarf-xarajatlarni kamaytirishga harakat qiladi va resurs egalari eng daromadli sohalarni izlashadi, natijada ishlab chiqarish omillari ratsional ravishda taqsimlanadi. Iste'molchilar pullarini yaxshiroq sarflashga harakat qilmoqdalar.
Hisob-kitob . Mahsulotni ishlab chiqarish xarajatlarini aks ettiradi.
Tashqi iqtisodiy faoliyat . Davlatlar o'rtasidagi tranzaktsiyalar va hisob-kitoblar uchun foydalaniladi.
Distributiv . Daromadlar, resurslar va tovarlarni joylashtirishni namoyish etadi.
Bozor muvozanatini ifodalash nimani anglatadi?
Bozorning o'zgarishlarini o'rganish bo'yicha analitik ishlar davlatning shakllantirilgan shakllari va yuzaga kelgan o'zgarishlarni ingl. His qilishni soddalashtirish uchun davlatning grafik tasviri yordamida amalga oshiriladi. Bozor muvozanatining asosiy parametrlari:
talablar;
taklif;
narxlari.
Bozor muvozanatining turlari
Tadqiqotchilar bozor muvozanatini baholashning ikkita usulidan foydalanadilar.
Walrasning yondashuvi . Bu erkin raqobat sharoitida sotuvchilar va iste'molchilar o'rtasida o'zaro bog'liqlikni nazarda tutadi. Tariflarning birining muvozanatli harakatlaridan narxlarni bekor qilish bilan uni zarur darajaga qaytarish mumkin. Kamchiliklar faollashganda, xaridorlar ortiqcha ishlab chiqaruvchilar.
Marshall bozori muvozanati modeli . Uzoq vaqtning ta'rifini oladi. Agar taklif mukammal bo'lmasa, unda ishlab chiqaruvchi taklifni qabul qiladigan miqdorga e'tiborni qaratadi. Bunday yondashuvda bozor muvozanatining mexanizmi faqat sotuvchilar tomonidan nazorat qilinadi.
Bozor muvozanati va iqtisodiy samaradorligi
Iqtisodiy nazariyaning eng qiziqarli bo'limlaridan biri qisman va umumiy bo'lishi mumkin bo'lgan muvozanat muammolariga bag'ishlangan. Birinchi holatda biz baholi o'zgarishlarni qo'shni sohalarga, ya'ni teskari ta'sirga ta'sirini hisobga olmagan holda alohida bozor haqida gapiramiz. Umumiy muvozanat bilan, turli platformalardagi narxlarning yaqin aloqasi hisobga olinadi, unda har bir mavzu o'z harakatlaridan maksimal darajada foydalanishi mumkin.
Bozor muvozanati va samaradorligi bir-biri bilan bog'liq, chunki optimal balans mavjud bo'lganda resurslar yaxshi taqsimlanadi. Ishlab chiqaruvchilar ularni "iflos" texnologiyasidan foydalanmasdan maksimal foyda bilan qo'llashadi. Ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning samaradorligi bilan mahsulot va savdo-sotiqni tashkil etishning yangi yondashuvlari g'oliblarning o'sishiga olib kelmaydi.
Bozor muvozanatini ta'minlash usullari
Qabul qiluvchilar va ishlab chiqaruvchilar doimiy aloqada, bu esa eng yaxshi nisbati topishga yordam beradi. Bozor muvozanatining qanday shakllanishini tahlil qilamiz.
Narxlari oshishi . Kamchiliklar muammosi yuzaga kelishi zarur.
Kam narx . Haddan tashqari ishlab chiqarishga yordam berishi mumkin.
Muammolarni rag'batlantirish . Kamchilikni bartaraf etish mumkin, lekin narxlarni pasaytirishga olib keladi.
Chiqib ketish . Narxlarni ko'tarish va ortiqcha muammolarni bartaraf etish kerak.
Xususiy va umumiy muvozanat.
Milliy iqtisodiyot darajasida to’liq bandlikka erishish, inflyatsiyani eng kam darajaga keltirish va barqaror iqtisodiy o’sishga erishish, makroiqtisodiy muvozanatlikni taqozo etadi. Ijtimoiy ishlab chiqarish va umuman takror ishlab chiqarish ham iqtisodiyotning barcha darajasida, ya’ni mikro va makroiqtisodiyot darajasida iqtisodiy muvozanatlikni ta’minlanib turilishini zarur qilib qo’yadi. Shunday ekan, iqtisodiy muvozanatlik, iqtisodiy o’sish va takror ishlab chiqarish jarayonining eng muhim va asosiy shart-sharoiti bo’lib yuzaga chiqadi. Iqtisodiy muvozanatlikga ta’rif berishdan oldin iqtisodiy fan tarixida bu muammo bo’yicha ancha keng tarqalgan yondashuvlarga aloh.ida e’tiborni qaratamiz.
Iqtisodiyot fan tarixida iqtisodiy muvozanatlik tushun–chasiga turlicha qarashlar mavjud bo’lib, ularni umumlashtirilgan holda ikkita yo’nalishga ajratish mumkin.
Birinchi yo’nalish bevosita «iqtisodiy muvozanatlik» tushunchasining vujudga kelish va rivojlantirilishining tarixiy bosqichlari bilan bog’liq bo’lib, bunda mazkur tushuncha «umumiy bozor muvozanati» sifatida talqin qilinishi darajasigacha etib keladi. Bu yo’nalishda iqtisodiy muvozanatlikning ko’plab model-lari mavjud bo’lib ular turli davrlarda bu muammoga har xil qarashlarni aks ettirgan:
1.Oddiy takror ishlab chiqarish modeli. (F. Kene tomonidan XVIII asrda Frantsiya misolida tushuntirilib berilgan.)
2.Oddiy va kengaytirilgan kapitalistik ijtimoiy takror ishlab chiqarish sxemasi. ( XIX asrda klassik iqtisodchilar tomonidan asoslab berilgan.)
3.Erkin raqobat qonuni amal qilgan sharoitda umumiy iqtisodiy muvozanatlik modeli. (L. Valras tomonidan asoslagan.)
4.«Xarajatlar – mahsulot ishlab chiqarish» modeli. (V. Lontev asos solgan.)
5.Qisqa davrli iqtisodiy muvozanatlik modeli. (D.Keyns siklik rivojlanishni tahlil qilish orqali ko’rsatib bergan.)
6.Iqtisodiy muvozanatlik nazariyasidagi ikkinchi yo’nalish sobiq sotsialistik lager mamlakatlari iqtisodiy tizimining inqirozga uchrashi oqibatida vujudga keldi. Bu mamlakatlarda shiddatli tarzda ro’y bergan ijtimoiy-iqtisodiy beqarorliklar, ya’ni iqtisodiy o’sish sur’atlari va bandlik darajasining surunkali pasayib borishi, inflyatsion jarayonlarning noxush oqibatlari hamda takror ishlab chiqarishdagi doimiy ravishda vujudga kelib turgan boshqa nomutanosibliklar, makroiqtisodiy muvozanatlikka erishish orqali iqtisodiy o’sishni zarur qilib qo’ydi. Bu nazariya iqtisodiy fanlar oldiga «iqtisodiy muvozanatlik» tushunchasining iqtisodiy mazmunini, uni ta’minlashning shart- sharoitlarini va namoyon bo’lish shakllarini ilmiy nazariy tadqiq qilish vazifasini ham qo’yadi.
Yuqoridagi barcha qarashlarni umumlashtirib, iqtisodiy muvozanattushunchasiga quyidagicha ta’rif berish mumkin.
Iqtisodiy muvozanatlik - bu makroiqtisodiyot darajasida jamiyat ehtiyojlariga mavjud iqtisodiy resurslar miqdorining va ijtimoiy ishlab chiqarish natijalari hajmi hamda tarkibining o’zaro mos kelishligini xarakterlaydi.
Iqtisodiy muvozanatlik milliy iqtisodiyotning turli darajasidagi (mikro va makro) har xil muvozanatliklarni qamrab oladi. Bu barcha muvozanatliklarni shartli ravishda umumiy va xususiy muvozanatliklarni ajratib ko’rsatish mumkin. Umumiy muvozanatlik makroiqtisodiy muvozanatlikni ancha to’liq darajada ifodalaydi.
2. Umumiy muvozanatlik - bu jamiyatning barcha ehtiyojlari (aholi, davlat, korxona) va milliy ishlab chiqarish real hajmining o’zaro mos kelishlik darajasini bildiradi.
Xususiy muvozanatlik – bu ikkita o’zaro bog’liq bo’lgan iqtisodiy miqdorlar yoki iqtisodiyot tomonlarining miqdoran teng kelishidir. Xususiy muvozanatlik ishlab chiqarish va iste’mol, aholining sotib olish layoqati va tovarlar taklifi byudjet daromadlari va xarajatlari, alohida tovarlarga bo’lgan talab va taklif o’rtasidagi muvozanatliklar ko’rilgandagina yuzaga chiqadi. Bu muvozanatliklar ichida mamlakatimiz Birinchi Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlab o’tganidek: «…..ichki bozorda talab va taklif o’rtasidagi mutanosiblikka erishish, ya’ni chiqarilgan pul miqdori bilan unga sotib olinadigan mollar salmog’i o’rtasidagi nisbatni ta’minlash g’oyat katta rol o’ynaydi».
Shunday qilib, iqtisodiy muvozanatlik o’zining barcha shakllari bilan birgalikda inqirozsiz va ijtimoiy iqtisodiy larzalarsiz rivojlanishni xarakterlaydigan iqtisodiy idealdir. Real iqtisodiy hayotda makroiqtisodiy muvozanatlik talablari turli tuman beqarorliklar ta’sirida buzilib turadi, biroq iqtisodiy muvozanatlik nazariy modelini bilish, real jarayonlarning ularning ideal andozasidan farq qilinishini keltirib chiqaradigan aniq omillarni aniqlash, iqtisodiyotning optimal holatida faol hal qilinishini ta’minlash yo’llarini topish imkonini beradi.
3.Iqtisodiy muvozanatlik darajasini aniqlashda asosan ikkita o’zaro bog’liq usuldan foydalaniladi:
1. Yalpi sarflar va ishlab chiqarish hajmini taqqoslash usuli.
2. Jamg’arma va investitsiyalarni taqqoslash usuli.
Yalpi sarflar va ishlab chiqarish hajmini taqqoslash uchun ishlab chiqarish umumiy hajmining miqdoriy ko’rsatkichi sifatida sof milliy mahsulot (SMM), iqtisodiyotda yalpi sarflar sifatida iste’mol hajmi va investitsiyalarga sarflarning umumiy summasi (S+Ip) olinadi. Iqtisodiyotning muvozanatli darajasi — bu ishlab chiqarishning shunday hajmiki, u ishlab chiqarish mazkur hajmini sotib olish uchun etarli umumiy sarflarni ta’minlaydi. Boshqacha aytganda, sof milliy mahsulot muvozanatli darajasida ishlab chiqarilgan tovarlarning umumiy miqdori (SMM) xarid qilingan tovarlar umumiy miqdoriga (S+Ip) teng bo’ladi.
To’liq bandlik sharoitida yalpi sarflar SMM hajmi bilan mos kelmasligi mumkin. Bu mos kelmaslik retsession yoki inflyatsion farqda ifodalanadi. Yalpi sarflarning SMM hajmidan kam bo’lgan miqdori retsession, yalpi sarflarning SMM hajmidan ortiqcha bo’lgan miqdori inflyatsion farq deyiladi.
Jamg’arma va investitsiyalarni taqqoslash usulining mohiyati shundaki, ishlab chiqarilgan mahsulotning har qanday hajmi shunga mos daromad hajmini beradi. Biroq aholi bu daromadning bir qismini iste’mol qilmasdan jamg’arishga qo’yish mumkin. Jamg’arish, sarflar - daromadlar oqimidan potentsial sarflarni olib qo’yish hisoblanadi. Bunda jamg’armaga qo’yilgan mablag’ investitsiyalar bilan to’liq qoplansa, yalpi sarflar ishlab chiqarish hajmiga teng bo’ladi.
Investitsion sarflarning ko’payishi, ishlab chiqarish hajmi va daromad darajasining o’sishiga olib keladi. Bu o’zaro natija multiplikator samarasi deyiladi. Multiplikator samarasi- bu sof milliy mahsulotdagi o’zgarishning sarflardagi (investitsiyalardagi) o’zgarishga nisbati. Investitsion sarflardagi o’zgarishdan tashqari iste’mol, davlat xaridi yoki eksportdagi o’zgarishlar ham multiplikator samarasiga ta’sir ko’rsatadi.
Multiplikator samarasi ikkita holatga asoslanadi. Birinchidan, iqtisodiyotda bir sub’ekt tamonidan qilingan sarf, boshqasi tomonidan daromad shaklida olinadi. Ikkinchidan, daromaddagi har qanday o’zgarish iste’mol va jamg’arishda xuddi shunday yo’nalishda o’zgarish bo’lishiga olib keladi.
Iqtisodiy muvozanatlik darajasini aniqlashda yuqoridagi usullardan tashqari balans usulidan va «xarajat va natija» larni taqqoslash usulidan ham foydalaniladi.
Balans usulida tarmoqlararo balans, moddiy, moliyaviy va ishchi kuchi balanslaridan foydalanilib iqtisodiyotdagi muvozanatlik darajasiga baho beriladi.
«Xarajat va natija»larni taqqoslash usulida ishlab chiqarishga qilingan iqtisodiy resurs xarajatlari miqdori olingan mahsulot hajmi bilan taqqoslanib muvozanatlik darajasi tahlil qilinadi.
4. Milliy iqtisodiyotdagi muvozanatlik uning turli tomonlari va sohalari o’rtasida mutanosiblik bo’lishini taqozo qiladi.
Iqtisodiy mutanosiblik – iqtisodiyotning turli tomonlari va sohalari o’rtasida miqdor va sifat jihatdan ma’lum moslik bo’lishidir. Bunda tenglik bo’lishi shart emas. Ular mos keluvchi (2:3, 5:3, 3:1) nisbatlarida bo’lishi mumkin.
Makroiqtisodiy jarayon g’oyat murakkab va ko’p qirrali bo’lishi sababli mutanosiblik turlari ham ko’p va xilma-xil. Ularning barchasini umumlashtirib mutanosiblikning quyidagi guruhlari tarkibiga kiritish mumkin.
1.Umumiqtisodiy xarakterdagi mutanosibliklar. Bunga milliy daromaddagi tarkibiy qismlar: iste’mol fondi va jamg’arish fondi o’rtasidagi: iqtisodiyotdagi tovar va xizmatlar massasi bilan pul massasi o’rtasidagi: aholining daromadlari bilan xarajatlar o’rtasidagi mutanosibliklarni misol qilib ko’rsatish mumkin.
2.Tarmoqlararo mutanosibliklar. Milliy iqtisodiyotning muvozanatini ta’minlashda tarmoqlararo mutanosibliklar alohida o’rin tutadi. Mamlakat xalq xo’jaligi juda ko’p tarmoq va sohalardan iborat bo’lib, ularning rivojlanishi bir-birini taqozo qiladi. Bir tarmoqda yaratilgan mahsulot boshqa tarmoqda iste’mol qilinadi yoki pirovard mahsulotga aylantirilib o’z iste’molchisini topadi. Masalan, qishloq xo’jalik mahsulotlarning ko’pchilik qismi /paxta, g’alla, pilla, sut va h.k./ sanoatning tegishli tarmoqlarida qayta ishlanib, pirovard mahsulotga aylantiriladi va iste’molchilik tovarlari bozoriga chiqariladi. O’z navbatida sanoatning ishlab chiqarish vositalari yaratadigan sohalarining mahsulotlari xalq xo’jaligining boshqa tarmoqlari /qishloq xo’jaligi, qurilish va h. k./da unumli iste’mol qilinadi. Bu ularning bir-biriga bog’liqlikda rivojlanishini taqozo qiladi. Tarmoqlararo mutanosibliklarga sanoat bilan qishloq xo’jaligi va xalq xo’jaligining boshqa tarmoqlari o’rtasidagi mutanosibliklar misol bo’ladi.
Xulosa
Res’ublikada bozor iqtisodiyotiga o’tish davrida, iqtisodiyotni rivojlantirish borasida bir qator vazifalar turadi. Bular xususiylashtirish va raqobatchilik muhitini shakllantirish jarayonlarini chuqurlashtirish; makroiqtisodiy barqarorlikka erishish; milliy valyutani mustahkamlash; iqtisodiyot tarkibiy tuzilishini tubdan o’zgartirish; ijtimoiy kafolatlari kuchli bo’lgan demokratik davlatni shakllantirish vazifalaridir. Bu vazifalarni amalga oshirishning nazariy va amaliy asoslari hamda ustivor yo’nalishlari ‘rezidentimiz I.A.Karimovning «O’zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo’lida» kitobida ifodalab berilgan.
Bozor munosabatlariga o’tish davrida davlat mulkini xususiylashtirish natijasida ikkita asosiy vazifa hal qilinadi.
Birinchidan, davlat ixtiyorida bo’lgan mulk o’zining haqiqiy xo’jayinlari qo’liga to’shiriladi.
Ikkinchidan, qudrati iqtisodiyot va rag’batlantiruvchi raqobatchilik muhiti vujudga keltiriladi.
Mulkni haqiqiy xo’jayinlari qo’liga to’shirish tadbirkorlik faoliyatini olib borish uchun keng imkoniyatlar yaratilishini bildiradi. Raqobatchilik muhitini vujudga keltirish esa, eng avvalo, mulkning davlat mono’oliyasi ekanligiga barham berish va bir xil mahsulot ishlab chiqaruvchi (xizmat ko’rsatuvchi), ammo mulkchilikning turli shakllariga-davlat, jamoa, xususiy va boshqa shakllariga asoslangan ko’’dan-ko’’ korxonalar tashkil qilishdan iborat.
Xususiylashtirish jarayonida mulkchilik shakllari o’zgarishi bilan birga, yagona xalq xo’jalik kom’leksi sharoitida tarkib to’gan tor ixtisoslashgan tarmoq mono’oliya tuzilmalariga barham berish imkoniyati ham tug’iladi. Mono’oliyalashtirilgan tuzilmalarni xususiylashtirishda ishlab chiqarishning o’zini nisbatan ixchamlashtirish, korxonalarni texnikaviy, texnologik va tashkiliy-iqtisodiy jihatdan qayta o’zgartirish loyihalarini ishlab chiqish zarur bo’ladi.
Foydalanilgan internet saytlar
https://uz.wikipedia.org/wiki/Bozor_muvozanati
https://staff.tiiame.uz/storage/users/527/presentations/fXknU2gavpu6vZYhaIQGBDKsYoKlaAqvmjFaut5z.pdf
https://www.scribd.com/document/699566639/Bozor-Muvozanati-Va-Uning-Ahamiyati-1
http://www.fayllar.org/bozor-muvozanati-va-uni-taminlash-modellari-3-mavzu.html
|
| |