nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-mavzu: Shaxsga yo‘naltirilgan axborot: psixologik, diniy va madaniy tahdidlar

|
-mavzu: Shaxsga yo‘naltirilgan axborot: psixologik, diniy va madaniy tahdidlar
|
bet | 42/66 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 386,08 Kb. | | #234492 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy8-mavzu: Shaxsga yo‘naltirilgan axborot: psixologik, diniy va madaniy tahdidlar
Reja:
Etnik, milliy va mintaqaviy muammolarga yo‘naltirilgan psixologik, diniy va madaniy tahdidlar.
Hozirgi dunyoda terrorizm, ekstremizm va diniy tahdidlar: moslashuv va mafkuraviy kurash.
Globallashuv sharoitida tinchlik va barqarorlikka tahdid soluvchi: milliy, mafkuraviy va axborot hurujlarini bartaraf etishning zamonaviy mexanizm va texnologiyalari
Din – jamiyatdagi shaxs munosabatlarini tartibga solib turuvchi, inson ichki dunyosini shakllantirishning eng ta'sirchan vositalaridan biri hisoblanadi. Ammo, bugungi kunda ijtimoiy ong shakli hisoblangan bu tushunchadan turli maqsadlar yo'lida foydalanish ortib bormoqdaki, natijada inson omiliga qarshi kurashda din birlamchi vosita bo'lib qolmoqda. Shu nuqtai nazardan olib qaraganda diniy tahdid bu – diniy g'oya va mafkuralar bilan niqoblangan yovuz niyatli kuchlar o'rtasidagi manfaatlar tuqnashuvi demakdir. Bu jrayonda asosiy ob'yekt inson ongi hisoblanib, unga ta'sir etish yo'nalishlari turli tumandir.
Bugungi kunda dunyoda mohiyati va udumlar shakliga ko’ra turli ko’rinishdagi diniy qarashlar mavjud bo'lib, ularning umumiy soni ikki yuzga yaqindir. Ular bir xudoli va ko'p xudoli, urug'-qabilaviy, milliy va jahon dinlari bo'lishi mumkin. Ammo asosiy masala, ularning sonida emas balki e'tiqodiy bo'linishida bo'lib qolmoqda. Aynan mana shu bo'linish sabab turli-xil ziddiyatlar, qarama-qarshiliklar yuzaga kelib, inson ruhiyatiga sokinlik, xotirjamlik, ma'naviy madad berish uchun asrlar osha shakllanib kelgan «din» – azob beruvchi, ma'naviy qashshoqlik sari harakatlantiruvchi vosita bo'lib qolmoqda.
Savol: insonni ma'naviy kamolot sari yetaklovchi, uning qalbida yaxshi va yomon (savob va gunoh, halol va harom) tushunchalarini uyg'otish uchun asrlar osha shakllanib kelgan bu fenomenga nisbatan bunday (salbiy) tamg'alarning bosilishiga kim yoki nima sabab bo'lmoqda?
Albatta javoblar turli tuman bo'lishi tabiiy, ammo quyida asosiy sabablarni keltirib o'tamiz:
|
| |
To'rtinchidan - O‘zbekiston respublikasi oliy

|
O‘zbekiston respublikasi oliy
|
bet | 44/66 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 386,08 Kb. | | #234492 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliyTo'rtinchidan, diniy e'tiqoddagi uzilish va sun'iy tarzda yondashuvning avj olishi. Tarixdan bizga ma'lumki, sharq mamlakatlarida so'ngi ming yillik mustamlakachilik siyosati ta’sirida o'tdi. Buning natijasida insonlar e'tiqodida tom ma'nodagi yemirilish yuzaga keldi. Xususan, XX asrda dunyoning ikki tizimga bo'linishi tufayli yuqoridagi muammolar (diniy e'tiqoddagi bo'linish, turli manfaatlarni siyosiy-iqtisodiy tus olishi) bir oz (vaqtinchalik) ortga surildi. Ammo XX asrning oxirida kommunistik tuzum va mafkuraning mag'lubiyati sababli oldingi muammolar yana qalqib chiqa boshladi. Ya'ni industrial davlatlar bilan rivojlanayotgan va qoloq davlatlar o'rtasidagi ziddiyatlarning avj olishi natijasida mazkur muammolar turli ko'rinishlarda, xususan din sohasida o'ta keskin tus oldi. Buning oqibatida hech bir diniy qarashlarga to'g'ri kelmaydigan qarashlar (guruhlar)ni yuzaga kelishida zamin yaratildi. Bular qatoriga diniy ekstremizm, ekstremistik ruhdagi diniy oqimlar o'ta jangarilik, 8 murosasizlik g'oyalari bilan qurollangan, dunyoviy g'oyalar va dindagi modernistik yo'nalish tarafdorlarini ta'qib etuvchi, hatto terrorchilik vositasida jismonan yo'q qilishgacha boruvchi ashaddiy aqidaparastlarni ko'rsatish mumkin.
DINIY TAHDIDNI YUZAGA KELTIRUVCHI OB'YEKTIV VA SUB'EKTIV OMILLAR. Har qanday hodisaning shakllanishida ma'lum bir shart-sharoitlar sabab bo'ladi, ya'ni sabab va oqibat natijasida yuzaga keltiruvchi ob'ektiv va sub'ektiv omillar ta'sirida o'z mavjudligini tashkillashtiradi, shakllantiradi va rivojlantiradi. Shu nuqtai nazardan qaraganda bugungi globallashuv davrining dolzarb muammosi sifatida qaralayotgan diniy tahdidlarning ham yo'nalishlari, shakl va darajalari mavjuddir.
Diniy tahdid tushunchasini ijtimoiy hayotga kirib kelishiga sabab bo'lgan ob'ektiv omillar:
– g'oyaviy savodsizlik –mafkuraviy jihatdan yetarli bilim, malaka, ko'nikmaga ega bo'lmagan insonlarga xos xususiyat. G'oyaviy savodsizlikning asosini mustaqil fikrga, e'tiqodga, iroda va dunyoqarashga ega bo'lmaslik tashkil etadi.
– g'oyaviy mutaassiblik – to'g'ri deb hisoblangan muayyan fikr, g'oya, aqida va yo'ldan boshqa hamma narsani noto'g'ri, yolg'on deb bilish, ko'r-ko'rona inkor etishga asoslangan qarashlar va amaliyot.
– g'oyaviy bo'shliq – bo'shliq eski tuzumga o'tish jarayonida oldin hukmronlik qilib kelgan mafkura o'tmishga aylangach, taraqqiyot talablariga mos ravishda uning o'rnini bosadigan ilg'or g'oyaviy tizimning hali shakllanmagan holati.
– informatsion xavfsizlik – jamiyat axborot maydonini himoya qiladigan, insonga, fuqaroga, davlatga xizmat qiladigan tushuncha.
– mafkuraviy xavfsizlik – mamlakatda yashayotgan xalqlarning milliy tili, urf-odati va qadriyatlariga ega bo'lishi.
|
| |
Virusdan himoyalanish usullarini qo‘llash

|
Virusdan himoyalanish usullarini qo‘llash
|
bet | 29/81 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 348,1 Kb. | | #139448 |
Bog'liq Kompyuter savodxonligiVirusdan himoyalanish usullarini qo‘llash.
«Virus-himoya vositalari» muammosi xuddi «hujum quroli - himoya quroli»
muammosiga o‘xshaydi. Himoya vositalari ko‘paygan sari hujum vositalari ham
takomillashib, uni ishlatuvchilar rag‘batlantirilmoqda. Nachora, hayot shunday
kurashdan iborat. Shuning uchun aytish darkorki, har ikki tomon ham rivojlana
borgani sari kompyuter viruslari ham ko‘p vaqt dolzarb muammo bo‘lib qolaveradi.
Himoyalanishning asosiy texnologik sxemasi. Himoyalanishning bunday
sxemasi quyidagi bosqichlardan iborat:
- yangi dasturiy mahsulotning dastlabki nazorati;
- qattiq diskni bir necha mantiqiy disklarga ajratish;
- rezident revizor (taftishchi) dasturlar bilan davriy ravishda axborot
butligini tekshirib turish;
- arxivlashtirish.
Yangi kiritilayotgan dasturiy ta’minotni nazorat qilish: birinchi va juda
zarur himoya kiritilayotgan dastur va disketalarni nazorat qilishdir. Go‘yoki,
samolyotning muvaffaqiyatli parvoz qilishi uchun passajirlar batafsil
tekshirilganidek, kompyuterda kiruvchi axborotlarni batafsil tekshirish
viruslar yuqishining oldini oladi. Har qanday «firma» disketalariga ham
ishonaverish kerak emas. Ularda ham virus bo‘lishi mumkin.
Ko‘pchilik mashhur fayl va boot-viruslar mavjudligini kirish nazoratining
o‘zidayoq aniqlash mumkin. Bu jarayon bor-yo‘g‘i bir necha daqiqani oladi, xolos. Aks
holda ko‘p vaqt axborotlarni viruslardan tozalashga ketib qoladi. Kirish
nazoratini bir nechta marta saralab, maxsus tanlab olingan detektor va fagalardan
o‘tkazgan ma’qul. Biz quyidagilarni tavsiya etamiz. SCAN, AIDSTEST, DOCTOR,
AV, TP48CLS. Fagalarni detektor rejimida ishlatish zarur.
49
Karantin rejimi: Agar dasturiy ta’minot «begona qo‘ldan» olingan yoki yot
tashkilotlardan kelgan bo‘lsa, mazkur dasturlarni ishlatishda «karantin
muddati»ni belgilash foydali. Bunda har bir dastur uchun qat’iy sinov muddatini
joriy etish zarur. Bu muddat oy, haftaning kunlari bo‘lishi mumkin. Nega? Chunki,
biz yuqorida ayganimizdek, ba’zi bir viruslar ma’lum oy yoki aynan oyning bir
kunida o‘z «hunarini» ko‘rsatadi. Zararlangan dasturlardan tashqari, ba’zida
«singan» himoyadagi dasturlar ham xavf tug‘diradi (ular ko‘proq ofis va o‘yin
dasturlarida uchraydi). Gap shundaki, dasturning himoyasini olish viruslar
faoliyatini kuchaytirib yuboradi. Ayniqsa, “troya” viruslari faollashadi.
Masalan, Ukrainaning Donesk shahrida noqonuniy nusxalangan Formula o‘yinlari
davriy ravishda SMOS-xotirani o‘chirib tashladi.
|
| |
Kompyuter viruslari va antivirus dasturlari haqida ma’lumot. 
Kompyuter viruslari. Kompyuter viruslarini sinflarga ajratish

|
Kompyuter viruslari va antivirus dasturlari haqida ma’lumot.
Kompyuter viruslari. Kompyuter viruslarini sinflarga ajratish
|
bet | 26/81 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 348,1 Kb. | | #139448 |
Bog'liq Kompyuter savodxonligi5.2. Kompyuter viruslari va antivirus dasturlari haqida ma’lumot.
Kompyuter viruslari. Kompyuter viruslarini sinflarga ajratish.
Kompyuter viruslari bugungi kunda ko‘pchilikning eng dolzarb muammosidir. Bu hammani tashvishga solmoqda.
Virus dasturi kompyuterdagi ma’lumotlar butunligini buzishga yoki ularni
o‘chirishga mo‘ljallangan bo‘ladi. Ilk bor virus dasturlari AQShda ishlab chiqarilgan, chunki aynan bu davlatda shaxsiy kompyuterlar keng tarqalgan edi. Ilk bor
ishlab chiqarilgan virus dasturlari foydalanuvchining xotirjamligini buzishga
va asabiga tegishga qaratilgan edi. Lekin keyinchalik ular zarar yetkazishni
o‘zining maqsadi sifatida qabul qilib oldi. Hozirgi paytda butun dunyo bo‘yicha
200000 dan ortiq virus dasturlari mavjud. Ular kompyuter viruslari bo‘lib,
kompyuterdagi ma’lumotlarga zarar yetkazadi yoki kompyuterning ishlash
samaradorligini tushirib yuboradi.
Kompyuter virusi o‘zi nima? Ular ma’naviy qashshoq, hayotdan va boshqalardan alamzada dasturchilar tomonidan g‘arazli maqsadlarda yozilgan dastur. Ular
odatda ko‘p martalab nusxalanadi va ijrochi fayllarga «yopishib oladi». Ularning
«ishga tushishi» oqibatida goh displeyda turli yot yozuvlar paydo bo‘lishi, goh
disqdagi yozuvlar (fayllar) o‘chirib yuborilishi mumkin.
Odatda foydalanuvchiga virus dasturlarining nomigina ma’lum bo‘lishi
mumkin. Masalan, Black Hole (qora teshik), Black Friday (qora juma), Friday 13 (o‘n
uchinchi juma), «sekin ta’sir qiluvchi virus» va hokazo. Mazkur viruslar ekranning
chap burchagidan qora teshik ochishi yoki 13 sana juma kunlari ishlayotgan fayllarni
yo‘qotishi, bundan tashqari, har 5 minutda kompyuter ishini bir necha yuz marotalab
sun’iy sekinlashtirib yuborishi mumkin.
Odatda TR-viruslar deb nomlanuvchi viruslar guruhi ajoyib xossaga ega.
Zararlangan dasturni ko‘rish chog‘ida virus dasturi tuzatilgan dastur ichiga
«suqilib» kirib oladi va o‘zini namoyon etmaydi. Shunga o‘xshash pokistoncha
viruslar (Brain Ashet) ham zararlangan kompyuterlarda o‘z «faoliyatini» ayyorlarcha
olib boradi.
Keng tarqalgan viruslarni ikki guruhga bo‘lish mumkin:
-fayllar uchun (SOM, YeXE va DLL ni zararlaydi);
-Boot-viruslar (disketlarni boshlang‘ich yuklovchi sektorlar yoki MBR (Master
Boot Record) qattiq diskning yuklovchi sohasini zararlaydi.
Tarmoqqa zarar keltiruvchi alohida viruslar ham mavjud. Ular replikatorlar deb atalib, tarmoqdagi barcha yoki ba’zi abonentlarni zararlaydi. Ulardan eng
«taniqlisi» Morrisa nomlisidir. 1988 yilda ushbu virus Internet tarmog‘idagi
30000 ta kompyuterdan 6000 tasiga zarar keltirib, «karomat» ko‘rsatgan.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Kompyuter viruslari va antivirus dasturlari haqida ma’lumot.
Kompyuter viruslari. Kompyuter viruslarini sinflarga ajratish
|
AVP Scanner moduli - Kompyuter savodxonligi

|
Kompyuter savodxonligi
|
bet | 32/81 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 348,1 Kb. | | #139448 |
Bog'liq Kompyuter savodxonligiAVP Scanner moduli.
Bu modul foydalanuvchi ko‘rsatgan joylarni va ko‘rsatilgan vaqtda
tekshirish va zarurat tug‘ilsa, davolash uchun mo‘ljallangan, u avtomatik tarzda AVP
Control Center tomonidan yoki foydalanuvchi tomonidan ishga tushishi mumkin.
AVP Scanner modulini ishga tushirish uchun quyidagilarni bajarish kerak bo‘ladi:
«Pusk» / «Programmы» / «AntiViral Toolkit Pro» / AVP Scanner tanlanadi.
Natijada ekranda quyidagi oyna hosil bo‘ladi:
U yuklanish jarayonida operativ xotirani virusga tekshiradi va lozim bo‘lsa
yangilanish kerakligini ta’kidlaydi.
Uning oynasi quyidagi kismlardan iborat:
• Location – tekshiriladigan disk va katalog ko‘rsatish;
• Objects – tekshiriladigan ob’ektlarni – fayllar turini ko‘rsatish;
• Actions – virus topilganida bajariladigan amalni ko‘rsatish;
• Options – tekshiruvni olib borish tartibi va parametrlarini ko‘rsatish;
• Statstics – hisobot va statistika oynasi.
Location bo‘limi.
Local Hard Drives – kompyuterning qattiq disklari tekshirilishi
kerakligini ko‘rsatish;
Network Drives – tarmoq qattiq disklari tekshirilishi kerakligini
ko‘rsatish;
Floppy Drives – disketa tekshirilishi kerakligini ko‘rsatish;
Add Folder – joriy katalogni tekshirish lozim bo‘lgan kataloglarga qo‘shish;
53
Scan Now – tekshiruvni boshlash;
Object – topilgan xato va virusli fayllarni ko‘rsatish bo‘limi.
Objects bo‘limi.
Memory – xotirani tekshirish;
Sectors – qattiq disk yoki disketaning yuklanish sektorini tekshirish;
Files – fayllarni tekshirish;
Packed Files – siqilgan fayllarni tekshirish;
Archives – arxiv fayllarini tekshirish;
Mail databases – elektron pochta fayllarini tekshirish;
Smart – tekshiruvni yuzaki o‘tkazish;
Programs – faqat dastur fayllarini tekshirish;
All files – barcha fayllarni tekshirish;
User defined – foydalanuvchi ko‘rsatgan turdagi fayllarni tekshirish.
|
| |
AVP antivirus dasturlar majmuasi (kompleksi)

|
AVP antivirus dasturlar majmuasi (kompleksi)
|
bet | 31/81 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 348,1 Kb. | | #139448 |
Bog'liq Kompyuter savodxonligiAVP antivirus dasturlar majmuasi (kompleksi).
Antiviruslar ham dastur bo‘lib, virus tomonidan shikastlanishi mumkin.
Buning oldini olish uchun antivirus dasturi himoyaga ega bo‘ladi, ya’ni unda maxsus
alohida modul bo‘lib, u antivirusni viruslardan himoyalashga qaratilgan bo‘ladi.
Amerika Qo‘shma Shtatlarida antivirus dasturlaridan Symentec
kompaniyasining Norton Antivirus va Network Associates kompaniyasinig McAfee
dasturlari keng tarqalgan.
Rossiya, O‘zbekistonda yuqorida ko‘rsatilgan antivirus dasturlar bilan
birgalikda Rossiya Federatsiyasida ishlab chiqarilgan Doctor Web va AVP antivirus
dasturlar kompleksi qo‘llaniladi.
51
2005 yilning yakuni bo‘yicha Kasperskiy laboratoriyasining AVP antivirus
kompleksi eng yaxshi dastur sifatida tan olingan. U modullardan iborat bo‘lib, har
bir modulni yangilash imkoni mavjud, ya’ni dasturni butunlay o‘zgartirmasdan
yangi versiyasiga almashtirish mumkin.
AVP kompleksi quyidagi modullardan tashkil topgan:
• AVP Control Center – AVPning boshqarish markazi.
• AVP Scanner (AVP Skaner) – tashqi xotirani viruslardan tozalash uchun
xizmat qiladi.
• AVP Monitor (AVP Monitor) – kompyuterga tarmoq orqali yoki boshqa
usullar bilan kirib kelayotgan ma’lumotlardagi va birinchi navbatda
kompyuterning tezkor xotirasidagi viruslarni topish uchun xizmat qiladi.
• AVP Updates (AVP yangilash) – dasturni yangi viruslarning namunalari
bilan to‘ldirish uchun xizmat qiladi.
AVP Control Center.
AVP Control Center – boshqaruv moduli bo‘lib antivirus kompleksining
ishlash rejimlari, tekshiruv parametrlari, usullari, tekshiruvni boshlash vaqti,
yangilash vaqtini belgilab beradi. Odatda AVP kompleksi o‘rnatilganidan keyin
AVP boshqaruv paneli Windows bilan birgalikda ishga tushadi. Bu holda masalalar
satrining o‘ng burchagida uning belgisi paydo bo‘ladi.
Uni ishga tushirish uchun Pusk/Programmы/AntiViral Toolkit Pro/AVP Control
Centerni tanlash kerak. Natijada ekranda uning oynasi hosil bo‘ladi.
AVP Control Center oynasi quyidagi bo‘limlardan iborat:
• Components – antivirus kompleksiga kiruvchi modullar ro‘yxati,
versiyalari va oxirgi yangilanish sanasi;
• Tasks – bajariladigan vazifalar ro‘yxati;
• Report – hisobotlar bo‘limi;
• Password – AVP Control Center dasturini yuklashga va chiqib ketishga
parol o‘rnatish.
Kerakli o‘zgartirishlar kiritilganidan keyin OK tugmasi chertiladi.
O‘zgartirishlarni bekor qilib chiqish uchun «Cancel» tugmasi bosiladi.
52
|
| |
TAQDIMOT DASTURI. 
10.1. POWERPOINT

|
TAQDIMOT DASTURI.
10.1. POWERPOINT
|
bet | 65/81 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 348,1 Kb. | | #139448 |
Bog'liq Kompyuter savodxonligi10. TAQDIMOT DASTURI.
10.1. POWERPOINT dasturida taqdimot yaratish
Bu dastur taqdimot yaratish dasturidir. Bunda o‘zida matnlar, rasmlar,
sxemalar, grafiklar, animatsion effektlar, ovoz, videokliplar va h.k.larni
mujassam etgan slaydlardan taqdimotlar ishlab chiqish mumkin. Slaydlar ketmaketligidan hosil bo‘lgan taqdimotni kompyuter ekranida, videomonitorlar va
katta ekranlarda namoyish qilsa bo‘ladi. Taqdimot yaratish bu slaydlar ketmaketligini qurish va bezagini berishdir.
Quyidagi rasmda siz POWERPOINT dasturining ekrani va uning asosiy
elementlarini ko‘rishingiz mumkin:
1-rasm. Slayd sarlavhasi va sarlavha izohi yoziladigan sahifa.
Bunda taqdimotingiz dizaynini didingizga ko‘ra mavjud dizaynlar
to‘plamidan, rangini ranglar to‘plamidan tanlashingiz mumkin. Buning uchun
“Dizayn” menyusidan foydalanish kerak.
Slayd tuzilishini esa “Bosh menyu”ning “Maket” menyusidan tanlashingiz
mumkin.
109
2-rasm. Taqdimot slaydi shaklini tanlash oynasi.
10.2. Slaydlarga matn kiritish
Yangi slayd yaratishda (agar yangi taqdimotni tanlamagan bo‘lsangiz)
PowerPoint har bir slaydni namunaviy matn bilan to‘ldiradi. Bu matnlarni siz
o‘zingizning matningiz bilan almashtirishingiz lozim.
O‘z matningizni kiritish uchun bu maydonlardan biri ustida dastyorning chap
tugmasini bosing. So‘ng matnni kiriting.
3-rasm. Slaydga sarlavha kiritish.
Bu dasturda matnli muharrirlardagi barcha imkoniyatlar mavjud: nusxa
olish, shrift, rang tanlash va h.k.
110
10.3. Taqdimotga rasm qo‘shish
Taqdimot slaydiga rasm qo‘shish uchun bosh menyuning Vstavka (Joylash)
menyusini ochib, Risunok punktini tanlash kerak. So‘ng chiqqan darchada kerakli
rasmni tanlab, Vstavit tugmasini bosish kerak:
4-rasm. Taqdimotga rasm qo‘shish oynasi.
Rasmni slaydga qo‘yganingizdan so‘ng siz oddiy usul bilan uning o‘lchami va
joyini o‘zgartirishingiz mumkin.
Shunga o‘xshash holda taqdimotga diagramma, klip, audio- va videofayllar va
boshqa elementlar qo‘shsangiz ham bo‘ladi. Buning uchun Vstavka menyusi
imkoniyatlarini mustaqil ravishda o‘rganishingizni tavsiya qilamiz.
|
| |
Internet tarmog‘ining mashhur va ommabop xizmatlari. 
Internet xizmati turlari

|
Internet tarmog‘ining mashhur va ommabop xizmatlari.
Internet xizmati turlari
|
bet | 68/81 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 348,1 Kb. | | #139448 |
Bog'liq Kompyuter savodxonligi11.2. Internet tarmog‘ining mashhur va ommabop xizmatlari.
Internet xizmati turlari.
Internet, avvalambor, uning foydalanuvchilariga axborot xizmati ko‘rsatish
uchun yaratilgan. Umuman olganda, internet xizmati turlari nihoyatda ko‘p va xilmaxil bo‘lib (kun sayin yangi xizmat turlari paydo bo‘lib, ba’zilari yo‘qolmoqda),
ularni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:
WWW – elektron sahifa xizmati;
elektron pochta xizmati;
telekonferensiya (Usenet);
fayllarni uzatish (FTP);
slujba imen domen (DNS) (tarmoq hududlariga nom berish xizmati);
Telnet xizmati;
IRC xizmati yoki Chat konferensiya;
Ma’lumotlarni izlash xizmati.
WORLD WIDE WEB (Jahon axborot tarmog‘i).
WWW Internetning eng ommalashgan axborot xizmatlaridan biri sanaladi.
Hozirgi vaqtda internet xizmatining 90% ga yaqinini WWW xizmati tashkil
etadi. Internetga acoc solingandan boshlab (1969 yil) WWW xizmati tashkil
etilgunga qadar internet sekin rivojlandi va 25 yil davomida bor-yo‘g‘i 2
millionga yaqin foydalanuvchiga ega edi, xolos. WWW xizmati tashkil etilgandan
so‘ng esa (1996 yil) hap yarim yilda internet foydalanuvchilarining soni 1,5
barobarga ortib bordi. Bugungi kunda internet tarmog‘idan foydalanuvchilar soni
300 milliondan ortiq.
WWW xizmatining asosiy tushunchalari:
HTML formati;
"Gipermatn" bog‘lanish;
HTTP "gipermatn" uzatish protokoli;
Web hujjatlar;
Web uzel va saytlar;
116
Web-sahifalarning faol qismlari.
HTML formati tushunchasi.
Kompyuterda formatlashtirilgan elektron hujjat WYSIWYG (What You See
Is What You Get) - "Nimani ko‘rayotgan bo‘lsang, o‘shani olasan" qabilida ishlaydigan
matn muharrirlari yordamida yaratiladi. Masalan, MS Word, Wordpad, Bloknot va
boshqalar.
Bunday dasturlar yordamida biz elektron hujjatni xohlagan shriftda,
o‘lchamda, chap yoki o‘ng tomondan tekislangan holda, (ya’ni o‘zimizga ma’qul bo‘lgan
formatda) yaratishimiz mumkin. Ammo biz ushbu elektron hujjatni internet
yordamida e’lon qila olmaymiz. Sababi, uni o‘qimoqchi bo‘lgan boshqa bir internet
mijozining kompyuterida biz foydalangan matn muharriri yoki hujjatdagi
shriftlar o‘rnatilmagan bo‘lishi mumkin. Buni oldindan aytib bo‘lmaydi. Undan
tashqari, ushbu matnni ochishga mo‘ljallangan oynaning o‘lchamlari haqida hech
qanday ma’lumotlarga ega emasmiz. Shuning uchun ham kompyuterda
foydalaniladigan matn muharrirlari va ularning "format"lash usullaridan
internetda foydalanib bo‘lmaydi.
Bunday noqulayliklarning oldini olish maqsadida yangi HTML (Hypertext
Mark-Up Language) – gipermatnlarni belgilash tili (standarti) yaratildi. Bir
qancha maxsus operatorlar majmuasidan iborat bo‘lgan HTML dasturlash tili
bo‘lib, uning yordamida elektron hujjatlarni internetda bevosita e’lon qilish
mumkin.
|
| |
AM/CM apparat vositalarni umumiy tuzilishi………… 180

265
7.1.3. Keyingi avlod tarmog‘i tamoyillari…………….. 217
7.2. Tarmoqlar konvergensiyasi……………………………. 220
7.3. IP-telefoniya standartlari………………………………. 225
7.4. Keyingi avlod tarmog‘i elementlari……………………. 230
7.5. SOFTSWITCH texnologiyasi…………………………. 232
7.5.1. Softswitch tuzilmasi…………………………….. 235
7.5.2. Softswitch funksional modeli…………………… 237
7.5.3. Softswitch afzalliklari…………………………... 238
7.5.4. Softswitch modelini amalga oshirish variantlari... 239
7.6. Signalizatsiya tizimining o‘zaro ishlash algoritmi…….. 243
7.6.1. Muvaffaqiyatli bog‘lanishni o‘rnatish algoritmi... 244
7.6.2. Bog‘lanishni uzish algoritmi……………………. 249
7.6.3. Chaqiriluvchi abonent band…………………….. 253
7.6.4. Aloqaning uzilishi………………………………. 255
M U N D A R I J A - So’z boshi

|
So’z boshiBog'liq Kommutatsiya-tizimlari.A.M.EshmurodovA.F.XaytbayevM U N D A R I J A
KIRISH
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1. UZATISH
TRAKTLARI…………………………………………….....
8
1.1. Хabarlarni uzatish trakti tarkibi. Liniya turlari.
Tеlеfоnda uzatish sifatini bahоlash................................. 8
1.2. Tеlеfоn alоqasi tarmоqlarini qurilish usullari................. 15
1.2.1. Shahar tеlеfоn tarmоqlarining qurilish usullari.... 18
1.2.2. Qishlоq tеlеfоn tarmоqlarini tuzilishi................... 24
1.2.3. Mintaqa va shaharlararо tarmоqlarning tuzilishi.. 26
1.2.4. Milliy tеlеkоmmunikatsiya tarmоg’ini qurilish
uslubi.................................................................... 30
1.3. O’zbеkistоn tеlеkоmmunikatsiya tarmоg’i..................... 32
1.4. Mintaqaviy tеlеkоmmunikatsiya tarmоg’i…………….. 34
2. KOMMUTATSIYA TIZIMINING TUZILISH PRIN-
SIPI…………………………………………………………..
37
2.1. Kommutatsiya tizimi strukturasi………………………. 37
2.2. Kommutatsiya qurilmalarining vazifalari va asosiy
paramеtrlari, turlari va qo’llanish sohasi………………. 43
3. KOMMUTATSIYA TIZIMLARIDA SIGNALNI
UZATISH TAMOYILLARI……………………………….
48
3.1. Signal turlari…………………………………………… 48
3.2.
Modulyasiya usullarining tamoyillari va uni telekom -
munikatsiyada ishlatilishi……………………………… 50
3.3. Impuls-kodli modulyasiya…………………………….. 52
3.4. Delta-modulyasiya…………………………………….. 67
3.5. Modulyasiyaning yangi ko’rinishlari………………….. 68
3.6. IKM bilan uzatishni tashkil etish tamoyillari. Birlamchi
raqamli kanaldagi signallarni tuzilmasi (E-1 oqimi)….. 71
3.7. IKM – 24 tizimi……………………………………….. 76
3.8. Birlamchi raqamli kanalning signallar tuzilmasi……… 78
|
| |
ASOSIY QISQARTMALAR RO‘YXATI

261
MBB - Markaziy boshqaruv bloki
MBQ - Markaziy boshqaruv qurilma
MPr- r
- Markaziy protsessor
MRSH - Marshrutizator
MXT - Maxsus xizmat tuguni
OA - Operatsion avtomat
OJQ - Oraliq jixozlari qurilmasi
OJQTB - Oraliq jihozlar qurilmalarini tutashtirish bloki
OIJ
- Operator ish joyi
OTUT - Optik tolali uzatish tizimlari
OU - Oraliq uskuna
OXQ - Operativ xotirlash qurilmasi
P - Pult
PB - Pereferiya buyruq
PQ
- Periferiya qurilma
PPr - Periferiya protsessori
PO‘HK - Protsessorlarni o‘zaro hamkorlik kanali
RAO‘ - Raqamli – analog o‘zgartirish
RKM - Raqamli kommutatsiya maydoni
RUT - Raqamli uzatish tizimi
TQ - Tashqi qurilmalar
TQTQ - Tashqi qurilmalarni
tutashtirish qurilmasi
TS - Tayanch stantsiyalar
TV - Tranzaktsiya vositalari
TT - Tranzit tugunlar
TXQ - Tashqi xotira qurilmasi
UKS BQ - Umumiy kanal signalizatsiya modulining boshqaruv
qurilmasi
USK - Umumiy signallash kanali
UfTT - Umumiy foydalanishdagi telefon tarmog‘i
USH
- Umumiy shinalar
FIM - Fazo- impulsli modulyatsiya
FKB - Fazo kommutatsiya bloki
XQ - Xotirlash qurilmasi
CHKA - Chastota bo‘yicha kanallarni ajratish
CHQQUB
Q
- Chastotali qabul qilgich va uzatgichning boshqaruv
qurilmasi
CHLKBQ - Chiqish liniya komplektlari boshqaruv qurilmasi
CHXJ - Chaqiruvga xizmat ko‘rsatish jarayoni
262
SH
- Shina
SHTT - Shahar telefon tarmog‘i
EATS - Elektron avtomatik telefon stantsiyasi
EBM - Elektron boshqaruv mashinasi
EBT - Elektron boshqaruv tizimi
EKYUS - Eng katta yuklama soati
EHM - Elektron hisoblash mashinasi
Mintaqaviy tеlеkоmmunikatsiya tarmоg‘i

35
Mintaqaning maхalliy raqami Mahalliy TT dagi abоnеnt liniya raqami
Mintaqa maksimum sig‘imi 8000000 ga tеng. Vilоyat markazi ShTT
abоnеnt liniyalari numеratsiyasi:
80000 dan kichik sig‘imga ega bo‘lgan ShTT da- ХХХХХ;
800 000 dan kichik bo‘lgan ShTT da b ХХХХХ;
8 mlngacha bo‘lgan ShTT da ab - ХХХХХ.
Vilоyatga bo‘ysinuvchi: ShTT Х- ХХХХ
QTT ХХХХХ
1.16- rasm. Mintaqaviy TT
Mavzu Adashgan toklar, ularni o’lchash va releli himoyasi

|
Mavzu Adashgan toklar, ularni o’lchash va releli himoyasi
|
bet | 76/85 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 6,42 Mb. | | #153069 |
Bog'liq 1 Mavzu Relel h moya xaq da umum y tushuncha Reja73 Mavzu Adashgan toklar, ularni o’lchash va releli himoyasi
Reja;
1 O’lchash
2 O’lchashlar xatoliklari
Bir kattalikni ko’p marta o’lchashqanchalik tirishqoqlik bilan bajarilsa ham uning natijalari bir-birlaridan va bu kattalikning xaqiqiy o’lchamidan birmuncha farq qiladi.
Agar o’lchash mukammalroq asboblar, usullarda, tajribali kuzatuvchilar tomonidan qulay tashqi muhitda bajarilsa, ularning izlanayotgan natijalari absolyut miqdori bo’yicha kichikroq xatoliklarga ega bo’ladi. Lekin bunday holda ham xatoliklar ta‖siridan qugulish mumkin emas. Shu sababli o’lchashlar zaruriy aniqlikda bajarilishi kerak ortiqcha aniqlikka yerishish katta harajatlarga, etarli bo’lmagan aniqlik esa qutilmagan oqibatlarga olib kelishi mumkin.
O’lchash natijasi l bilan o’lchangan kattalikning aniq (hakikiy) qiymati X
orasidagi farq xatolik deyiladi.
U yoki bu kattalikning o’lchangan (hisoblangan) qiymatini nazariy qiymatdan farqi ham (1) formulada hisoblanadi, u holda natija bog`lanmaslik deyiladi. Masalan, kartada yassi uchburchak burchaklari o’lchanib, ularning yig`indisi 179°30' bo’lsa, uning nazariy qiymati (X=180°) dan farqi bog`lanmaslik f= 179°30' -180° =-0'.
Xatoliklar kelib chiqishiga ko’ra qo’pol, muntazam va tasodifiy xatoliklarga bo’linadi.
Qo’pol xatolik deb xatoliklar qatorida absolyut qiymati bo’yicha boshqalardan katta farq qiladigan miqdorga aytiladi. Masalan, chiziqni o’lchashda lentani yotqizish sonini sanashda adashish yoki uning teskari tomonidan sanoq olish kabilar. Qo’pol xatolik o’lchovchi shaxsning o’z ishiga befarq qarashidan kelib chiqadi, qayta o’lchashorqali topiladi va to’zatiladi.
Muntazam xatolik deb xatoliklar qatorida bir xil ishora va qiymatlar bilan takrorlanadigan xatoliklarga aytiladi. Muntazam xatoliklar o’lchayotgan shaxe, qo’llanilayotgan asbob va muhit xatoliklariga bo’linadi. Masalan, lentaning qabul qilingan (nominal) uzunligini haqiqiy uzunligidan farqi, lenta uzunligining xavo temperaturasiga qarab o’zgarishi, o’lchovchi shaxsni sanoqni oshirib yoki kamaytirib olishga odatlangani kabi xatoliklar bo’ladi. Demak bu xatoliklarni kelib chiqishi manbalari ma‖lum qonuniyatlarga bo’ysunadi, shu sababli bunday xatoliklarning o’lchashnatijasiga ta‖sirini kamaytirish yoki yo’qotish
mumkin.
|
| |
Kodlarga qo’yiladigan asosiy talablar………………… 82

264
4.2. Ajratilgan signalli kanal bo’yicha signalizasiya………. 106
4.3. 7- sonli umumkanal signalizasiyasi…………………… 116
5. RAQAMLI KOMMUTATSIYA TAMOYILLARI………
121
5.1. Umumiy tushuncha……………………………………. 121
5.2. Fazoviy kommutatsiya………………………………… 123
5.3. Fazoviy kommutatsiya blokining qurilish tamoyili…… 124
5.4. Vaqt kommutatsiya bloki……………………………... 129
5.5. Adresli axborot bloki.
Raqamli kanallar kommuta-
tsiyasi uchun mikroprotsessorlardan
foydalanilganda
adresli va boshqaruvchi
axborotlarni shakllantirish
jarayoni…………………………………........................ 139
5.6. FKB uchun adresli axborot
blokini amalga oshirish
usullari…......................................................................... 139
5.7. Kommutatsiya blokining tuzilishi…………………….. 143
5.8. VF, VFV, FVF turidagi
raqamli kommutatsiya maydo-
nining tuzilishi………….........………………………. 144
5.9. Integral raqamli aloqa tarmog‘ida to‘g‘ri
va teskari
yo‘llarning o‘zaro bog‘liqligi…………………………. 150
5.10. Vaqt va fazoviy kommutatsiyaning ko‘p
zvenoli
sxemalari………………………………………………. 156
6. C&C08 RAQAMLI KOMMUTATSIYA TIZIMI……….
161
6.1. C&C08 tizimining texnik tavsifi va tuzilishi................... 161
6.2. C&C08 tizimining konfiguratsiyasi…………………… 167
Bog‘lanishni uzish algoritmi

250
3) Softswitch2 mantiqiy kanalni yopadi va boshqaruvchi kanalga,
foydalanuvchi bog‘lanishni tugatishini bildiradigan H.245:End
Session
Command xabarini uzatadi. Foydalanuvchi H.245:End Session
Command
komandasini olib,nutqli axborot uzatilishini to‘xtatishi,
mantiqiy kanallarni yopishi va H.245:End Session Command xabarini
javoban
uzatishi kerak, javob qabul qilingandan keyin boshqaruvchi
H.245 kanal yopiladi.
4) Kanal ochiq bo‘lganda, H.225.0:Releas
Complete xabari
uzatiladi. Signal kanali yopiladi.
5) Yuqorida keltirilgan amallar bajarilganda H.323 terminali
geytgiperni rezervlangan o‘tkazish yo‘laksi bo‘shaganligi to‘g‘risida
xabar beradi. Shu maqsadda bog‘lanish
qatnashchilaridan har biri
(Softswitch2) RAS kanali bo‘ylab RAS - VSA tasdiq bilan geytgiper
javob berishi kerak bo‘lgan RAS - DRQ bog‘lanishdan chiqish so‘rovini
uzatadi, keyin chaqiruvga xizmat ko‘rsatish tugagan hisoblanadi.
b) Bog‘lanishni uzish tashabbuskori
chaqiriluvchi abonent
sanalganda (7.14- rasm);
So’z boshi - bet 97

254
Н.323
terminal
SS1
SS1
Stansiyani chaqirish
Stansiyaning javobi
Chaqirilayotgan
abonentning raqami
ISUP:IAM
(Boshlang'ich adresli xabar)
SIP:INVITE
(Aloqaga taklif)
SIP:100 Trying
(So'rov qayta ishlanmoqda)
H.225.0:Setup
(Bog'lanishni o’rnatishga so'rov )
H.225.0:Status
SIP:603 Decline
(Abonent B javob berolmaydi)
ISUP: REL
(Uzishga so'rov)
H.225.0: Release Complete
SIP:200 OK
(Operasiya muvaffaqiyatli tugallandi)
ISUP: RLC
(Tasdiq)
Bog'lanishni uzish
(Abonentning bandligi
haqida xabar )
(Resurslar bo'shatildi )
(«Qisqa gudoklar»)
7.15- rasm. Bog’lanishni o’rnatishga urinishda chaqiriluvchi abonent B
bandligi aniqlangan vaziyat
Abonent А
(chaqirayotgan)
Raqamli АТS
Abonent B
(chaqirilayotgan)
Н.323
SIP/SIP-T
UKS №7
255
7.6.4. Aloqaning uzilishi
Ikkita Softswitch o‘rtasidagi uchastkada so‘zlashuv vaqtida aloqa uzilgan,
masalan, chaqiruvchi abonent hisobida shaharlararo so‘zlashuvdan foydalanish
uchun mablag‘ tugagan vaziyatni (7.16- rasm) ko‘rib chiqamiz (bu holatda
chaqiruvchi bo‘lib H.323 terminal sanaladi deb hisoblaymiz).
1) O‘zaro hisob kitob serveri chaqiruvchi abonentning mablag‘i tugagani
to‘g‘risidagi xabarni uzatadi va u shaharlararo
aloqadan foydalanishga ega
emas. Terminalga foydalanuvchining mablag‘i tugaganligi to‘g‘risidagi
xabarnomani o‘z ichiga olgan H.225.0: Notify xabari uzatiladi.
2) Keyin so‘zlashuv trakti uziladi; H.323 terminali Softswitch1
terminalidagi shlyuzga mantiqiy kanallar yopilishini
va foydalanuvchi
so‘zlashuvni tugatganligi bildiruvchi H.245: End Session Command xabari
yuboriladi. Shlyuz H.245:End Session Command
komandasini olib mantiqiy
kanalni yopishi va H.245:End Session Command xabarini javoban qabul
qilgandan keyin H.245 boshqaruv kanali yopiladi.
3) Softswitch2 ikkita Softswitch o‘rtasida aloqa seanslarni tugatadigan
SIP:BYE xabarini Softswitch1ga yuboradi. Ushbu xabar SIP:200OK
javobi
bilan tasdiqlanadi.
4) Softswitch2 H.225.0:Release Complete xabarini H.323 terminalga
yuboradi va signal kanali yopiladi.
5) Yuqorida bayon qilingan amallardan keyin H.323 terminal zahiralangan
o‘tkazish yo‘laksi bo‘shaganligi to‘g‘risida, geytgiper
funksiyasini bajaruvchi
Softswitch2 texnologiyasini xabardor qilinadi. Shu maqsadda H.323 terminal
RAS kanali bo‘yicha Softswitch2 RAS:DCF tasdig‘i
bilan javob beradigan
RAS:DRQ bog‘lanishdan chiqish so‘rovini uzatadi.
6) Chiquvchi ATS Softswitch1 texnologiyasidan otboy signalini qabul
qiladi, bog‘lanishda band bo‘lgan o‘z resurslarini bo‘shatadi va ISUP:RLC
(uzilishni tasdiqlash) xabari qaytariladi.
7- ) Shundan keyin UFTfT abonenti mikrotrubkaning quyilganligi
haqidagi akustik signalini («qisqa gudok») eshitadi.
So’z boshi - bet 98

256
Н.323 terminali
SS1
SS1
Bog'lanishni uzish
ISUP:REL
(Uzishga so'rov)
SIP:BYE
(Uskunalar bog'lanishni tugalladi)
SIP:200 OK
H.245: End Session Command
(Foydalanuvchi bog’lanishni tugalladi)
(Resurslar bo'shatildi)
RAS:DRQ
H.225.0:Release Complete
(«Qisqa gudoklar»)
(Resurslarni bo'shatishga so'rov)
RAS:DCF
(Tasdiq)
Аbonent А
(chaqirayotgan)
Raqamli АТS
Аbonent B
(chaqirilayotgan)
Н.323
SIP/SIP-T
UKS №7
7.16-rasm. Bog'lanishni aloqa vaqtidagi uzilgan holati
H.245: End Session Command
(Komanda muvaffaqiyatli bajarildi)
ISUP:RLC
ISUP:REL
(Tasdiq)
H.225.0:Notify
(Хаbarnoma)
So'zlashuv fazasi
258
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoevning
mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning
asosiy yakunlari va 2017 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning
eng muhim ustivor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan
Vazirlar
Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruzasi. 2017 yil
17 yanvar.
2.
Гольдштейн Б.С. Системы коммутации. – СПб.: БВХ - Санкт
– Петербург, 2003 - 318 с.
3.
Карташевсий В.Г., Росляков А.В. «Цифровые системы
коммутации для ГТС». ЭКО-ТРЕНДЗ, 2008
4.
Беллами Дж. Цифровая телефония. Пер. с англ. /под ред.
А.Н. Берлина, Ю.Н.Чернышова - М.: Эко-трендз, 2004.- 640
5.
Гольдштейн Б.С. Сигнализация в сетях связи. – М.: Радио и
связь, 1997.
6.
Zaynutdinova N.A., Nurullaeva M.X., Xodjaev N.S.,
Sultanov
I.A. «Raqamli kommutatsiya tizimlari», kasb-hunar kollejlari
uchun o‘quv qo‘llanma, Toshkent, “Cho‘lpon” 2008.
7.
Eshmuradov A.M., Zaynutdinova N.A., Nurullaeva M.X.,
Normatova D.T., Sultanov I.A., “S&C08
raqamli kommutatsiya
tizimi”, o‘quv qo‘llmanma, TATU, 2009.
8.
Eshmuradov A.M. va boshqalar. Raqamli kommutatsiya
tizimlari. Darslik.T.:Fan va
texnologiya, 2011.
9.
Крук Б.И. и др. Телекоммуникационные системы и сети. –
М.: Горячая линия – Телеком, 2004.
10.
Zaynutdinova N.A. va boshqalar. Kommutatsiya tizimlari. 1
qism. O‘quv qo‘llanma - T.:TATU, 2000.
11.
Zaynutdinova N.A. va boshqalar. Kommutatsiya tizimlari. 2qism.
O‘quv qo‘llanma - T.:TATU, 2000.
12.
Zaynutdinova N.A. va boshqalar. Raqamli kommutatsiya
tizimlari. 2 qism. O‘quv qo‘llanma. - T.: TATU, 2008.
13.
Zaynutdinova N.A. va boshqalar. Kommutatsiya tizimlari. O‘quv
qo‘llanma - T.:TATU, 2008.
14.
Берлин А.Н. Коммутация в системах и сетях связи. М.: Эко -
Трендз, 2006.
15.
Гольдштейн Б.С. IP-телефония. М.:
Радио и Связь, 2003 г
So’z boshi - bet 96

251
Н.323 terminali
SS1
SS1
Otboy (Disconect)
ISUP:REL
(Uzishga so'rov)
SIP:BYE
(Uskunalar bog'lanishni tugalladi)
SIP:200 OK
(Komanda muvaffaqiyatli bajarildi)
H.245:End Session Command
(Foydalanuvchi bog'lanishni
tugalladi)
(Resurslar bo'shatildi)
RAS:DRQ
H.225.0:Release Complete
(Abonent go'shakni qo'ydi)
H.245:End Session Command
(Resurslarni bo'shatishga so'rov)
RAS:DCF
(Tasdiq)
Ushbu proseduralarni bajarish
taxminan bir vaqtda sodir bo'ladi
Аbonent А
(chaqirayotgan)
Raqamli ATS
Abonent B
(chaqirilayotgan)
Н.323
SIP/SIP-T
UKS №7
7.13- rasm. Bog'lanishni uzish algoritmi (tashabbuskori abonent А sanalganda)
ISUP:RLC
(Tasdiq)
253
Chaqiriluvchi abonent birinchi bo‘lib
otboy berganda, uskuna
almashadigan komandalar to‘plami o‘zgarmasdan qoladi. Ularning ketma - ket
kelishi rasmda ko‘rsatilgan.
7.6.3. Chaqiriluvchi abonent band
Bog‘lanishni o‘rnatishga urinishda chaqiriluvchi abonent bandligi
aniqlangan vaziyat 7.15- rasmda ko‘rsatilgan.
1) Softswitch2 H.323 terminaliga H.225.0:
Setup xabarini uzatganidan
keyin terminaldan H.225.0: Setup protokolining xabaridagi abonentning
bandligi to‘g‘risidagi signal kelib tushadi.
2) H.225.0: Release Complete xabari bilan signal kanali yopiladi.
3) Softswitch2 H.225.0:Release Complete xabarining tarkibini tahlil qiladi
va uni chaqiriluvchi abonent shu vaqtda chaqiruvni
qabul qila olmasligi yoki
qabul qilishni istamaginligi bilan bog‘liq bo‘lgan SIP:603 Declinu xabariga
joylashtiradi. Javobga SIP:200 OK tasdiq jo‘natiladi.
4) Softswitch1
ushbu xabarni qabul qilib, uni ISUP:REL uzib qo‘yish
so‘roviga konvertlaydi. Chiquvchi ATS undan otboy signalini qabul qiladi,
bog‘lanish bilan band bo‘lgan o‘zining resurslarini bo‘shatadi, Softswitch1
texnologiyasiga ISUP: RLC (tasdiq) xabarini uzatadi.
5) Chaqiruvchi abonent uzilishning «qisqa gudok »
akustik signalini
eshitadi.
K- ATS larning asosiy хususiyatlari quyidagilardan iborat

|
K- ATS larning asosiy хususiyatlari quyidagilardan iboratBog'liq Kommutatsiya-tizimlari.A.M.EshmurodovA.F.XaytbayevK- ATS larning asosiy хususiyatlari quyidagilardan iborat
:
- kommutatsiya maydoni tan narхini kamaytirish maqsadida ko‘p
zvеnoli sхеma asosida qurilishi;
- tеlеfon apparatidan dеkada usulida adrеs ma’lumotlarini uzatish
KKU boshqarish usuli bilan mos kеlmasligi uchun aloqa o‘rnatishning
to‘g‘ridan- to‘g‘ri bo‘lmagan usuli qo‘llanilishi;
- guruhli boshqarish qurilmalarning qo‘llanilishi alohida boshqarish
qurilmalariga nisbatan qurilmalarni iqtisod qilish, eksplutatsiya qilish
sharoitini yaхshilash va aylanma aloqa o‘rnatish usulini qo‘llash
imkoniyatini yaratadi.
Elеktronika va hisoblash tехnikasining rivojlanishi avtomatik
kommutatsiya tizimlarining yangi sinfini - kvazielеktron tеlеfon
stantsiyalarini yaratish imkoniyatini bеrdi. Sovеt Itifoqida 1980 yillarda
KEATS yaratildi. Хorijiy mamlakatlarida esa 1960 yillarda yaratildi.
Bunday kommutatsiya tizimlari mехanik tizimlardan (DQ- ATS, K-
ATS) elеktron elеmеntlarda qurilgan boshqarish tizimining yuqori
darajada markazlashganligi va kommutatsiya tizimida ulash elеmеnti
sifatida tеz harakatlanuvchi rеlеlarning (gеrkonli rеlе, fеrrid va
boshqalar) qo‘llanilishi bilan хaraktеrlanadi. Kommutatsiya tizimi tеz
harakatlnuvchi rеlеlar asosida qurilgan va markazlashgan elеktron
boshqarish qurilmasiga ega bo‘lgan avtomatik tеlеfon stantsiyalar
yarimelеktron
stantsiyalar
dеyiladi.
Bunday
stantsiyalar
tеlеfon
stantsiyalarning uchinchi toifasiga kiradi.
KE- ATS qo‘llanishi quyidagi imkoniyatlarni yaratadi:
- stantsiya ekspluatatsiya tехnik хizmatini avtomatlashtirish va
markazlashtirish va shu yo‘l bilan tехnik ishchilar sonini qisqartirish;
- mikroelеktronik elеmеntlar va qurilmalarni tayyorlashni
unifikatsiyalashtirish va ilg‘or tехnologiyalarni qo‘llash hisobiga
ishlab chiqarish хarajatlarni kamaytirish;
- abonеntlarga qulaylik tug‘diruvchi va mеhnat unumdorligini
oshirishga yordam bеruvchi yangi qo‘shimcha хizmat turlarini kiritish
va eskilarini takomillashtirish;
- kommutatsiya asbobi kontaktlari gеrmеtik yopiq bo‘lganligi
uchun so‘zlashuv trakti sifatini yaхshilanganligi va shovqin butunlay
yo‘qotilganligi ;
- stantsiyaning hajmi va vazni kichraytilganligi;
- ishlash tеzligi yuqoriligi.
|
| |
Sezgirlik - 1 Mavzu Relelı hımoya xaqıda umumıy tushuncha Reja

|
1 Mavzu Relelı hımoya xaqıda umumıy tushuncha Reja
|
bet | 20/85 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 6,42 Mb. | | #153069 |
Bog'liq 1 Mavzu Relel h moya xaq da umum y tushuncha RejaSezgirlik. Agar releli himoyaning ishlash zonasi chegerasida qisqa tutashuv sodir bo‘lsa, u yetarlicha sezgirlikka ega bo‘lishi kerak. Masalan, RH1, u himoyalaydigan AB (birinchi-asosiy) hududdagi shikastlanishni o‘chirishi kerak (1.6 - rasm) va bundan tashqari keyingi RH2 himoyalaydigan BC hududdagi (ikkinchi-zahira) qisqa tutashuvga ham yetarlicha sezgirlikka ega bo‘lishi kerak. RH1 ni ushbu funksiyasi uzoqdan zahiralash deb nomlanadi. Agar ikkinchi hududda (RH2) qisqa tutashuv sodir bo‘lsa yoki Q2 uzgich buzilishi natijasida ishlamay qolsa bunday zahiralash lozim bo‘ladi. Shunday qilib, uzoqdan zahiralashga mo‘ljallangan releli himoya keyingi hududning (1.6 - rasm BC) oxiridagi qisqa tutavuviga ham sezgir bo‘lishi kerak.
Reli himoyaning sezgirligi elektr energetika tizimining barcha rejimlarida, hattoki minimal rejimda ham yetarli darajada bo‘lishi kerak. Agar A elektrostansiyaning (1.6 - rasm) bitta generatori yoki bir necha generatori ishdan chiqsa bunday rejim sodir bo‘ladi.
1.6- rasm. Himoyaning ishlash zonalari.
Ishonchlilik. Ishonchlilik talabi qo‘yidagidan iborat, rele himoyasi u o‘rnatilgan oraliq zonasida qisqa tutashuv bo‘lsa ishonchli ishlashi kerak va agar uning ishlashi ko‘zda tutilmagan holatlarda noto‘g‘ri ishlamasligi kerak. Releli himoyaning ishlamay qolishi yoki noto‘g‘ri ishlashi iste’molchilarning elektr ta’minotiga qo‘shimcha buzilishlarni, ba’zida tarmoq ahamiyatiga molik avariyaga olib keladi. Masalan, K1 nuqtada qisqa tutashuv bo‘lsa (1.7 - rasm) va RH1 ishlamasa RH3 ishlab ketadi, buning oqibatida qo‘shimcha ravishda II va III nimstansiyalar ham o‘chib qoladi, normal rejimda RH4 ning noto‘g‘ri ishlashi esa L4 EUL o‘chiradi va I-V nimstansiyalarning iste’molchilari ta’minotsiz qoladi.
1.7- rasm. Releli himoyani ishlamagan holatda qisqa tutashuv ni noselektiv
20 Mavzu Rele va o’lchov vositalari
Reja;
1 Dispetcherlik xizmati energiya ta’minoti tizimi
|
| |
Telemexanikaning - 1 Mavzu Relelı hımoya xaqıda umumıy tushuncha Reja

|
1 Mavzu Relelı hımoya xaqıda umumıy tushuncha Reja
|
bet | 21/85 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 6,42 Mb. | | #153069 |
Bog'liq 1 Mavzu Relel h moya xaq da umum y tushuncha Reja 2 Telemexanikaning xajmiga qarab TB-TS-TO‘ sistemasi
Dispetcherlik xizmati energiya ta’minoti tizimini markazdan boshqaradi, uni aloxida elementlarining harakatini nazorat qiladi. Ushbu sistemaning normal ishini ta’minlash uchun uskunalarni ta’mirlash va shikastlanishlarni yo‘qotish yoki tarqalishini to‘xtatish bilan bog‘liq operativ qayta ulashlarni amalga oshiradi.
Dispetcherlik xizmati xodimi joylashgan dispetcherlik punkti (DP) yoki boshqarish punkti (BP) bilan nazorat punktlaridagi (NG) boshqarish nazorat ob’ektlari (BNO) o‘rtasidagi aloqa telemexanika yordamida amalga oshiriladi. Telemexanika TB-TS-TO‘ (teleboshqaruv, telesignalizatsiya, teleo‘lchov) qurilmasini o‘z ichiga oladi.
Telemexanikaning xajmiga qarab TB-TS-TO‘ sistemasi quyidagilarni ko‘zda tutadi:
liniya, transformator, avtomatik rostlash agregatlarining uzgichlarini, korxona xududini yoritish kontaktorlarini teleboshqaruvini;
barcha teleboshqaruvli va teleboshqaruvsiz ob’ektlar elektr ta’minoti sistemasida yuklama taqsimlanishiga ta’sir etuvchi kata elektr iste’molchilar holatlarini (ulangan, o‘chirilgan) telesignalizatsiyasini;
6-35 kV kuchlanishli tarmoqlarda uzgichlarni yerga tutashishdan releli himoya yordamida avariyali o‘chirilishi signalizatsiyasini;
teleboshqaruv transformatori yoki rostlash agregatining o‘ta yuklanish telemexanikasining normal ish rejimlari bilan bog‘liq BP dagi nosozliklar signalizatsiyasini;
podstansiya shinasidagi kuchlanishni, elektr ta’minoti liniyasidagi tokning teleo‘lchovini.
Teleboshqaruv uskunalarning bajaruvchi mexanizmlariga ta’sir etuvchi boshqarish signallarini masofaga uzatishni ta’minlaydi: Normal va avariya rejimlarida tez-tez operativ qayta ulanishlarni amalga oshirish talab qilinsa va ko‘rsatilgan qayta ulanishlarni avtomatika vositalari bilan amalga oshirish mumkin bo‘lmasa, TB ko‘zda tutiladi.
Teleboshqaruv tizimi doimiy navbatchi xodimsiz ishlaydigan ob’ektlar uchun, hamda avtomatik boshqarish qurilmalari sifatida ham qo‘llaniladi. Teleboshqaruvli elektr ta’minoti ob’ektlari albatta maxalliy boshqaruvga ega bo‘lishlari kerak.
Uzatuvchi telemexanika qurilmalari va qabul qiluvchi qurilmalar aloqa kanallari bilan bog‘langan. Ular uchun simli aloqa liniyalari, radioliniyalari, kuch va yuqori voltli liniyalar ishlatiladi.
Aloqa kanallaridan foydalanish usuli bo‘yicha TB-TS-TO‘ qurilmasi ko‘p va kam kanallilarga bo‘linadi.
|
| |
"Matematik kartalar" - Matematika o'qituvchisining tajribasidan ushbu mavzu bo'yicha: 5-6 sinflarda matematika darslarida...

|
Matematika o'qituvchisining tajribasidan ushbu mavzu bo'yicha: 5-6 sinflarda matematika darslarida o'yin texnologiyalarini qo'llanish
|
bet | 5/6 | Sana | 20.06.2024 | Hajmi | 24,17 Kb. | | #264760 |
Bog'liq uzb Igrovye tehnologii na urokah matematiki v 5-6 klassah 1425718591 51712 (1)"Matematik kartalar"
Har bir o'yinchini nazariy vazifalar bilan kartalar bilan ta'minlash. Misol uchun, qandaydir qoidani shakllantiring yoki qandaydir ta'rif bering. Agar kartadagi savolga to'g'ri javob berilsa, karta ko'rshapalak hisoblanadi. Buzilgan karta bir chetga qo'yiladi. Agar javob noto'g'ri bo'lsa, karta noto'g'ri javob bergan o'yinchining kemasida qoladi. Natijada, o'yin oxirida qo'lida kartalari qolgan kishi yutqazadi.
O'yin davomida o'quvchilarning nazariy bilimlari nazorat qilinadi, bilimlarni doimiy takrorlash va mavzuli qayd etish tashkil etiladi. O'yin 5 daqiqadan oshmasligi kerak.
Individual lotto
Talabalarga maxsus konvertdagi kartalar to'plami taklif etiladi. Odatda konvertga kiritilgan katta kartadagi javoblardan ko'ra ko'proq bo'ladi. Masalan, katta xaritada 6 ta to‘rtburchaklar chizilgan va o‘quvchining qo‘lida bir xil o‘lchamdagi 7–8 ta karta bor , ularda mashqlar yozilgan. Talaba konvertdan kartani olib, misolni yechadi va u bilan tegishli javobni yopadi. Kartalar yuzi pastga qo'yiladi. Agar barcha misollar to'g'ri echilgan bo'lsa, unda o'rnatilgan kartalarning teskari tomonlari qandaydir an'anaviy koddan iborat: chizilgan, chizilgan, harf. O'qituvchi qatorlar bo'ylab yurib, ish natijalarini osongina aniqlaydi.
5-6-sinflarda matematika darslarida didaktik o‘yinlar va o‘yin momentlarini kiritishga misollar keltiraman.
1-misol.
Mavzu: “ tekislikdagi to‘rtburchaklar koordinatalar tizimi ” (6-sinf).
"San'at tanlovi" o'yini
Doskaga nuqtalarning koordinatalari yoziladi: (0;0),(-1;1),(-3;1),(-2;3),(-3;3),
(-4;6),(0;8),(2;5),(2;11),(6;10),(3;9),(4;5),(3;0),( 2;0),(1;-7),(3;-8),(0;-8),(0;0).
Har bir nuqtani koordinata tekisligida belgilang va oldingi segmentga ulang.
Natijada ma'lum bir chizilgan.
Ushbu o'yinni teskari vazifa bilan o'ynash mumkin: siniq chiziq konfiguratsiyasiga ega bo'lgan har qanday rasmni o'zingiz chizing va cho'qqilarning koordinatalarini yozing. Talabalarga bu o'yin juda yoqadi
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Matematika o'qituvchisining tajribasidan ushbu mavzu bo'yicha: 5-6 sinflarda matematika darslarida o'yin texnologiyalarini qo'llanish
|
O'yinlarni quyidagilarga bo'lish mumkin

|
O'yinlarni quyidagilarga bo'lish mumkin
|
bet | 2/6 | Sana | 20.06.2024 | Hajmi | 24,17 Kb. | | #264760 |
Bog'liq uzb Igrovye tehnologii na urokah matematiki v 5-6 klassah 1425718591 51712 (1)O'yinlarni quyidagilarga bo'lish mumkin:
individual;
juftliklar;
guruh;
umumiy sinf .
Ta'lim maqsadlarida - o'yinlar uchun:
yangi materialni o'rganish ,
shakllantirish qobiliyatlari
umumlashtirish takrorlash va bilimlarni nazorat qilish o'yinlarining katta qatlami.
Turi bo'yicha - bu o'yinlar
tarbiyaviy;
rol o'ynash;
biznes;
murakkab.
Shakl bo'yicha:
o'yinlar - auktsionlar;
himoya qilish;
eng yaxshi sifat, tezlik, miqdor uchun musobaqalar;
o'yin vaziyatlari o'zgaruvchan stantsiyalar bo'ylab sayohat qilish;
hodisalar simulyatsiyasi;
matbuot anjumani;
o'yinlar - dramatizatsiya;
sahnalashtirish;
muammolarga yechim topish;
o'yinlar - kashfiyot, kashfiyot.
Sinfdagi jamoaviy o'yinlar darsning didaktik maqsadlariga ko'ra taqsimlanishi kerak:
tarbiyaviy;
nazorat qilish;
umumlashtirish.
Agar o‘quvchi unda ishtirok etib, yangi bilim, ko‘nikma va malakalarni egallasa, o‘yin tarbiyaviy bo‘ladi .
Nazorat o'yini didaktik maqsad bo'ladi , uning maqsadi ilgari olingan bilimlarni takrorlash, mustahkamlash va sinab ko'rishdir.
Umumlashtirish o'yinlari bilimlarni birlashtirishni talab qiladi.
Didaktik o'yinning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilar:
o'yin tushunchasi;
qoidalar;
o'yin harakatlari;
kognitiv mazmun yoki didaktik maqsadlar;
uskunalar;
o'yin natijasi.
|
| |