nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Instant to‘lov tizimi quyidagilardan tashkil topgan

– tovar va xizmat sotuvchisining talabiga
binoan real vaqt rejimida
to‘lovning kelib tushganligi yoki kartochkadagi transaksiyaning mav-
judligini tekshirish va to‘lov tushganidan so‘ng zudlik bilan xaridorga
tovarni yetkazib berish imkoniyati;
– bankda yangi hisob raqamni ochmasdan tovar va xizmatlarni sot-
ganligi evaziga pul mablag‘larini o‘zining mavjud
hisob raqamiga kelib
tushishi;
– tovar va xizmatlar uchun haqni bank mijozlari hisobraqamlari
hamda plastik kartochkalar egalaridan sotuvchining hisob raqamiga o‘t-
kazilishi;
– tovarnining Internet orqali tezda sotilishi maqsadida elektron ma-
gazindan foydalanish;
– elektron magazinning boshqa dasturiy ta’minoti bilan integratsi-
yalanuvchi oddiy interfeysni qo‘llash;
– sotuvchilar manziliga to‘lovlarning tushishini ta’minlash maqsadida
mustaqil ravishda xalqaro plastik kartochka egalarini ro‘yxatga olish;
– bank o‘z mijozlari va boshqa banklar
tomonidan emissiya qilingan
xalqaro plastik kartochkalari egalarini ro‘yxatga olish. Bu plastik kar-
tochkalar orqali amalga oshirilgan operatsiyalar hajmini oshirish imko-
nini beradi va xaridor va sotuvchilarga xizmatlarning yangi ko‘rinishida,
ya’ni internet orqali xavfsiz ravishda operatsiya olib borish imkoniyatini
beradi;
– mijozning o‘ziga tegishli bo‘lgan hisob raqamining maxfiyligini
ta’minlash;
– Internet orqali xavfsiz hisob-kitoblarni yurgizish,
shu jumladan
bevosita mijozlardan ushbu kartochkalar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘t-
kazish.
To‘lov tizimi hisob raqam Identifikatori (Account Id) hamda Parol
(shartlashilgan maxfiy so‘z – Password) taqdim etilgan holdagina Xari-
dorning shaxsiy hisob raqami (Customer Account), Xaridor Kartasi
(Customer Card Info) va Sotuvchining Hisob raqamini (Merchant Ac-
count) qo‘llashga asoslangan.
Internet orqali o‘z tovarlarini sotmoqchi bo‘lgan har qanday kompa-
niya (Internet-provayderlar,
uyali aloqa provayderlari, axborot agentlik-
lari, davriy nashrlar, dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchilari) o‘z xizmat
va tovarlarini xaridorlarga sotishda ushbu to‘lov tizimi imkoniyatlaridan
foydalanishi mumkin. Har
qanday xizmatlar, telekommunikatsiya xiz-
matlari yoki axborot mahsulotlarini taqdim etuvchi Sotuvchi ushbu xiz-
matlar va mollarni CyberMalldan xarid qilib olish uchun ularning ta’rifi
95
Raqobatli ustunlik tushunchasi

166
qabul qilishga majbur qila oladi, chunki imtiyozli raqobatchi bunday ajralib
turuvchi sifatlarni taklif eta olmaydi.
8.6-rasm. Raqobat ustunligini tanlashni belgilab beruvchi holatlar
Tashqi raqobatli ustunlikdan kelib chiqadigan strategiya differensiatsiya
strategiyasi bo‗lib, bu strategiya firmaning marketing sohasidagi nou-xausiga,
uning mavjud tovarlardan norozi bo‗lgan xaridorlarning istaklarini aniqlash va
qondirishdagi afzalligiga tayanadi.
Agar raqobatli ustunlik firmaning ishlab chiqarish xarajatlari, firmani
boshqarishdagi afzalligiga yoki raqobatchidan ko‗ra kamroq tannarxga erishishga
imkon beruvchi va ―ishlab chiqaruvchi uchun qiymat‖ hosil qiluvchi tovarga
asoslangan bo‗lsa, bunday ustunlik ―ichki ustunlik‖ deb ataladi.
Ichki raqobatli ustunlik - firmaga ko‗proq rentabellik keltiruvchi va uni
sotuv narxlarining bozor yoki raqobat tomonidan pasaytirilishiga ko‗proq darajada
bardoshli qiluvchi yuqoriroq ―unumdorlik‖ oqibatidir. Ichki raqobatli ustunlikka
asoslangan strategiya xarajatlar bo‗yicha ustunlik strategiyasi bo‗lib, u asosan
firmaning tashkiliy va ishlab chiqarish ―nou-xau‖siga asoslanadi.
Raqobatli ustunlikning kelib chiqishi va tabiati turlicha bo‗lgan bu ikki turi
ko‗pincha bir-biriga to‗g‗ri kelmaydi, chunki ular mutlaqo farq qiluvchi ko‗nikma
va madaniyatni talab qiladi.
Kommunikatsiya siyosatida nimalar hisobga olinadi?

185. Kommunikatsiya siyosatida nimalar hisobga olinadi? A) reklama siyosati, narxsiz rag‘batlantirish siyosati, personal sotuv siyosati
B) shaxsiy sotuv, shaxsiz sotuv
C) reklama, sotuvni rag‘batlantirish
D) talabni shakllantirish, shaxsiy sotuv
327
186. Marketing kommunikatsiyalari kompleksi nimalardan tashkil topgan? A) Reklama, sotishni rag‘batlantirish, targ‘ibot, shaxsiy sotish
B) Marketing strategiyalari tafsilotidan
C) Marketing rejasi va dasturi tafsilotidan
D) Marketing tamoyillari, vazifalari, maqsadlaridan
187. Savdo firmasining sayyor agenti ya‟ni namunalar, kataloglar va boshqalar bo‟yicha tovarlar savdosini rasmiylashtiruvchi xodimi qanday nomlanadi? A) Kommivoyajer
B) Diller
C) Distribyutor
D) Stokist
188. Nufuzli reklama deganda nimani tushuniladi? A) Korxonaning ijobiy obrazini tijorat targ‘iboti
B) Xizmatlarni reklama qilish
C) Tovarlarni reklama qilish
D) Radio va televideniya orqali reklama qilish
189. Reklama qanday ma‟noni anglatadi A) baqirmoq, chaqirmoq
B) ommaviy bo‘lmagan kommunikatsiya
C) ikki tomonlama kommunikatsiya
D) boshqaruvni amalga oshirish
190. Ishlab chiqaruvchi talabning qanday holatida reklamani ishlatmasligi mumkin? A) haddan tashqari yuqori talabda
B) negativ talabda
C) salbiy talabda
D) pasayotgan talabda
191. Reklama nima?
328
A) Tovarlar va xizmatlarni iste‘mol holatlari haqidagi axborot hamda ular
uchun talabni shakllantirish maqsadida qilinadigan faoliyat
B) Tovarlarni sotish hajmini ko‘paytirish yuzasidan qilinadigan faoliyat
C) Xizmatlar ko‘rsatish yuzasidan qilinadigan faoliyat
D) Iste‘mol tovarlari haqidagi axborot
Parametrlar - Iqtisod-moliya

|
Iqtisod-moliyaBog'liq A T KENJABOYEV, M YU JUMANIYAZOVA ELEKTRON BIZNES ASOSLARI O`quv (1)Parametrlar
Izohi
Ko‘pvalutalilik
Turli valutalar ishlatilishi mumkin, lekin hisob-kitob faqat
AQSh dollarida amalga oshiriladi
Transaksiya
diapazoni
1 rublgacha, $1, $1-10, $10-100 gacha, $100 dan ortiq,
$0,01-$500
Transaksiya qiymati
3-5% plyus sotish hajmidan $0,5
Tizimga ulanish
shartlari
Foydalanuvchi uchun ulanish erkin. Sotuvchi esa shartnoma
tuzishi va boshlang‘ich badal $150ni to‘lashi kerak.
va unga bo‘lgan havolani (link) joylashtirishi mumkin. CyberMall DCP
(Delivery Versus Payment – haqi to‘langan mahsulotgina yetkazib beri-
ladi). Mahsulotga bo‘lgan havola ushbu mahsulotning haqi to‘langandan
keyingina taqdim etiladi.
Banklar o‘z mijozlariga Internet orqali tovar va xizmatlarni sotib
olish imkonini berish maqsadida protsessing xizmatlarni sotib olish yoki
o‘ziga tegishli bo‘lgan protsessingni shakllantirish shartlarida ushbu to‘-
lov sistemasidan foydalanishlari mumkin.
Shunday qilib, Instant tizimidan quyidagilar foydalanishi mumkin:
–
–
–
–
–
–
–
–
uyali aloqa provayderlari;
telekommunikatsiya va peydjing kompaniyalari;
Internet-provayderlar;
Axborot agentliklari;
Chakana savdo kompaniyalari;
Davriy nashrlar;
Kommunal xizmatlar;
Yuridik maslahatxonalar.
InterRussia to‘lov tizimi (http://Interrussia.com/)
InterRussia (interrasha) – Cybercash to‘lov tizimining moslashtiril-
gan varianti bo‘lib, 1998-yilning fevral oyida ishga tushirilgan. Tizimga
ulanish shartlari: foydalanuvchi uchun bepul bo‘lsa, sotuvchi shartnoma
tuzib, dastlabki badalni to‘lamog‘i lozim.
Analoglardan farqli tomonlari
Asosiy afzal tomoni sistemaning standartligidadir, u elektron biz-
nesning aksariyat qatnashchilari tomonidan qabul qilingan.
Mazkur to‘lov tizimning xususiyatlari 4.6-jadvalda keltirilgan.
|
| |
Kommunikatsiyalar qanday bo‟lishi kerak?

326
D) sotishni rag‘batlantirish chora tadbirlari, to‘g‘ridan to‘g‘ri marketing,
shaxsiy sotuv,sotish joyidagi reklama.
181. “Direkt meyl” tushunchasi nimani anglatadi?
A) To‘g‘ridan-to‘g‘ri pochta orqali reklama qilishni
B) Radio orkali reklama qilishni
C) Gazetalar orkali reklama qilishni
D) Televidenie orqali reklama qilishni
182. Kommunikatsiya vositalariga nimalar kiradi?
A) Matbuot, katalog, radio va televidenie, afishalar
B) Transport vositalari, hisoblash texnikasi
C) Binolar, inshoatlar
D) Uzatuvchi qurilmalar, optik qurilmalar
183. Reklama murojaatnomalarini tarqatish kanallarini oqilona
tanlash uchun qanday mezonlar asosida ommaviy axborot vositalari taxlil
qilinadi?
A) Qamrovliligi, qiymati, boshqaruvchanligi, obro‘ - e‘tiborliligi
B) Servisi sifati, o‘zgaruvchanligi, tezkorligi
C) Nisbiyligi, absolyutligi, kompleksligi
D) Soni, chastotasi, doimiyligi
184. Tovarlarni siljitish qanday tadbirlar asosida amalga oshadi?
A) Xarid qilishga undash, mukofotlar, chegirmalar, yarmarkalar, namoyish
etishlar
B) Segmentlashtirish, pozitsiyalashtirish
C) Rejalashtirish, tashkil etish
D) Iste‘molchini jalb qilish va ushlab turish
-rasm. Bozor raqobati yuzaga keltiruvchi omillar

160
2. Narxsiz raqobat
Narxli raqobat-xaridorlarni o‗ziga narx usuli orqali jalb etishda
foydalaniladi. Bu raqobatning turi amalga oshirilgan raqobatga mos keladi.
Bugungi kunda narxli raqobat juda kam tarqalgan. Chunki iqtisodiyotning hozirgi
rivojlangan bosqichida narxning pasayishi yuqori natijalar bermaydi va firmani
bozorda shunaqa strategiya qo‗llab lider qilolmaydi.
Narxsiz raqobat-narxni pasaytirish yordamida emas balki boshqa omillar
hisobiga kurash olib borishni talab etadi.
Bundan tashqari raqobat yuzaga kelish darajasi bo‗yicha makroiqtisodiy,
mezo va nano iqtisodiy yo‗nalish bo‗yicha farqlanadi.
Raqobatning turlanishi 8.3-rasmda keltirilgan.
On-line shaklidagi xarid va to‘lovni o‘tkazish

8. Ijobiy holda Magazin xizmat ko‘rsatadi (ya’ni, tovarni sotadi).
Bank Magazin bilan tuzilgan shartnomaga asosan mablag‘larni
Magazin
hisob raqamiga o‘tkazadi.
9. Avtorizatsiya taqiqlangan holda Bank Magazinga to‘lovni o‘t-
kazmaslik haqida habar beradi. Xaridor xarid qilish jarayonini to‘la-
to‘kis nazorat qiladi. Amalga oshirilgan kelishuvni tasdiqlovchi hujjat
sifatida har bir tomonda yuridik kuchga ega bo‘lgan elektron-raqam usu-
lida imzolangan cheklar qoladi.
Raqobat ustunligini tanlashni ikkita holat belgilab

Bog'liq 1 Ergashxodjaeva Sh J , Qosimova M S , Yusupov M A Marketing
Raqobat ustunligini tanlashni ikkita holat belgilab beradi Birinchisi – firma faoliyat
ko‘rsatayotgan tarmoqning tuzilishi
Ikkinchi – bu firma tarmoq
doirasida egallagan (pozisiya)
Turli
tarmoqlardagi
raqobat
mohiyatan
bir-biridan
keskin
farqlanadi va turli tarmoqlarda uzoq
muddat davomida foyda olish
ehtimoli bir xil emas
Ba‘zi
pozisiyalar
tarmoqdagi
o‘rtacha foydalilikdan qat‘iy nazar,
boshqalariga qaraganda foydaliroq.
Bu holatlardan har biri o‘z-o‘zicha
strategiyani tanlab olish uchun
etarli emas
167
Tarmoq va firmaning tashqi raqobat ustunliklariga quyidagilar kiradi:
mamlakat raqobatbardoshligining yuqori darajasi;
kichik biznesning davlat tomonidan faol qo‗llab-quvvatlanishi;
mamlakat iqtisodiyoti faoliyat ko‗rsatishining sifatli huquqiy tartibga
solinishi;
jamiyat va bozorlarning ochiqligi;
mamlakat iqtisodiyotini boshqarishning yuqori ilmiy darajasi;
standartlashtirish va sertifikatlash milliy tizimining xalqaro tizim bilan
uyg‗unlashuvi;
fan va innovatsiya faoliyatining davlat tomonidan tegishlicha qo‗llab-
quvvatlanishi;
mamlakatni boshqarishni axborot bilan ta‘minlashning yuqori sifati;
mamlakat ichida va jahon hamjamiyati doirasida integratsiyalashuvning
yuqori darajasi;
mamlakatda past soliq stavkalari;
qulay va arzon resurslarning mavjudligi;
mamlakatda boshqaruv kadrlarini tayyorlash va qayta tayyorlashning
sifatli tizimi va boshqalar.
Tarmoq (firma)ning ichki raqobat ustunliklariga quyidagilar kiradi:
tovarga bo‗lgan yuqori zhtiyoj;
jamlash, ixtisoslashuv va kooperatsiyaning optimal darajasi;
boshqaruvning yuqori sifatli axborot va me‘yoriy-uslubiy asosi;
etkazib beruvchilarning raqobatbardoshligi;
sifatli xomashyo va boshqa resurslardan foydalanish imkoniyatining
mavjudligi;
resurslardan foydalanish samaradorligini optimallashtirish ishlarining
bajarilishi;
tub yangiliklarning yuqori darajasi (patentlangan tovar, texnologiyalar,
axborot tizimlari va h.k.);
168
menejerlarning raqobatbardoshligi;
tovarning eksklyuzivligi;
ko‗p ilm talab qiluvchi tovarlar eksportining yuqori ulushi;
raqobatbardosh tashkilotlar va tovarlarning yuqori salmog‗i va boshqalar.
-rasm. Raqobatning turlanishi: tizimli yondashuv

162
Raqobat kurashida mahsulot sifati, mahsulotni sotish shart-sharoitlarini yaxshilash
va reklama qilishning ahamiyati ortib boradi.
Yirik korporatsiyalar narxni tushirish yordamida raqobatchisini bozordan
o‗zi ziyon ko‗rmagan holda siqib chiqarishi amrimahol bo‗lganidan, u bozordagi
vaziyatni o‗zgartirish uchun o‗zining ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanishni
kamaytirib tovar taklifini qisqartiradilar. SHu sababli, hatto inqiroz davrlarida
ham, narxlar barqarorligicha qolaveradi.
Narxsiz raqobat monopoliyalar bor joyda ham muhim o‗rin egallaydi,
chunki:
1) narxni pasaytirish tovar sotishni ko‗paytirish imkonini bermaydi, chunki
raqib ham narxni pasaytirishya mumkin, bundan hech kim yutmaydi. Bas, shunday
ekan, tovar sifatini oshirish, savdo xizmatini yaxshilash yo‗liga o‗tiladi, bu bilan
tovar sotishni ko‗paytirish mumkin;
2) yirik firmalar kuchli bo‗lganligi sababli mahsulotyai yangilash, uni
modernizatsiyalash va reklamaga katta pul sarflay oladilar.
Narx bilan bog‗liq bo‗lmagan raqobat usullarining qo‗llanishi o‗zaro
kurashda narxdan foydalanilmaydi degan gap emas. U ko‗proq yashirin tus
olmoqda, ya‘ni tovarlar e‘lon qilingan narxlardan arzonga sotiladi, bundan
boshqalar ogoh etilmaydi. Bu, ayniqsa, mavsumiy tovarlar sotishda qo‗llanadi.
Narx vositasidagi raqobat jahon bozoriga ham kirib borgan. U erda narx bilan
raqobat qilish po‗lat, gazlama, elektronika, kimyoviy va qishloq xo‗jalik
mahsulotlari bozorlariga xosdir.
Leptonema - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

konyugatsiyasi boshlanadi. Bu
bosqichda har bir xromosoma
yuzasida oqsil tabiatli tuzilma hosil bo‘lib u keyinchalik sinaptonemal
kompleksni (SK) hosil qiladi(24rasm).
2.
Zigonema
— qo‘shiluvchi iplar bosqichi. Gomologik xromoso-
malarning qo ‘shilishi
(sinapsis)
bosqichi.
Gomologik xromosomalar
qo‘shilib bivalentlam i hosil qiladilar. Har bir bivalent 4ta xromatid-
dan iborat. Mitozdan farq qilib meyozda zigonemada ba’zi
organizm-
larda (loladoshlarda) maxsus DNK sintezlanishi m a’lum bo‘lgan. Bu
DNK- zDNK nomini olgan bo'lib, u G-S bogMariga boy. Zigonema
davrida maxsus moddalar bilan bu DNKning sintezi to'xtatilsa xro
mosomalar konyugatsiyasi to'xtaydi.
Zigonemadagi gomologik xro-
mosomalarning qo4shilishi maxsus SK yordamida amalga oshadi.
SK deyarli barcha eukariotlarda uchraydi. Morfologiyasi jihatdan 3
qavatli tasmani eslatadi (kurtkani molniyasi). 2ta yon tortmalar va
markaziy element(24rasm). Xromosomalar
yon tortmalar yuzasida
joylashib markaziy elementlar bir-biriga zich birikadi. Shu k o‘rinishda
SK keyingi paxinema bosqichigacha saqlanadi.
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 34

68
shuning uchun
P
2
bosim pasayadi va u soplo
11
ning to‘liq ochilishida nolga
tenglashadi.
Havo bosimining va o‘lchanayotgan parametrning o‘zgarishi quyidagicha
bo‘ladi.
P
2
bosim oshganda, silfon
17
siqiladi va shtok
14
orqali to‘siqni soplo
3
dan chetga suradi hamda soploning batamom bekilishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Pnevmatik tizimlardagi ikkilamchi asbob sifatida har qanday bosim o‘lchagichlar
ishlatilishi mumkin.
Asboblarning tashqi muhit ta’siridan himoya qilinganligi bo‘yicha qo‘yiladigan

79
3.4. Universal o‘lchash asboblari
O‘lchashlarning ma’lum ko‘lamida uzunlik va burchaklarni o‘lchash uchun
mo‘ljallangan vositalar
universal o‘lchash vositalari
deb ataladi. Bunda
o‘lchanayotgan detall shaklining ahamiyati yo‘q.
Metall o‘lchash lineykalari.
O‘lchash lineykalarini ko‘pincha masshtab
lineykalari deb atashadi. Ular ko‘p qiymatli o‘lchovlar soniga kiradi, chunki ular
yordami bilan qator har xil o‘lchamli bir nomli kattaliklarni o‘lchash mumkin.
Mashinasozlikda qo‘llanadigan metall lineykalar 150; 300; 500 va 1000 mm
uzunlikda ishlab chiqariladi (36-rasm).
36-rasm. Metall lineykalar.
Shtangenasboblar.
Shtangenasboblar - o‘lchash va belgi qo‘yish uchun
mo‘ljallangan asboblarning katta guruhidir. Bu asboblarni boshqa asboblardan
farqlovchi xususiyati shuki, bularda har bir 1 mm da bo‘linmalari bor shkalali
lineyka (shtanga) qo‘llanadi, millimetrini o‘nli va yuzli qismlari esa asosiy
shkaladan yordamchi (qo‘shimcha) - nonius shkalasi yordamida o‘qiladi (37-
rasm).
-rasm - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

33-rasm.
Pnevmo-elektrik o‘zgartkichning prinsipial sxemasi.
To‘g‘ri ta’sirli pnevmo-elektr o‘zgartkich (33-rasm) pnevmatik kirish
signalini qabul qiluvchi o‘lchash bloki
1 dan va differensial transformatorda
uzatuvchi o‘zgartkichdan tashkil topgan. Bosim ta’sirida silfon
2 ning
70
qo‘zg‘aluvchan tubi va u bilan bog‘langan, birlamchi
3 va ikkilamchi 5
chulg‘amga ega bo‘lgan o‘zak
4 siljiydi. Aks ta’sir etuvchi kuch prujina
6 yordamida yaratiladi. O‘zakning maksimal siljishi tufayli paydo bo‘ladigan asosiy
xatolik ±1 % dan oshmaydi.
Kompensatsion
pnevmo-elektr
o‘zgartkichlarda
kuchlarni
kompensatsiyalash prinsipidan foydalaniladi. To‘g‘ri ta’sirli o‘zgartkichlar
kompensatsion turdagi o‘zgartkichlarga qaraganda kamroq aniqlikka ega. Ammo
kompensatsion turdagi o‘zgartkichlar to‘g‘ri ta’sirli o‘zgartkichlarga nisbatan
qimmat turadi.
II bob bo‘yicha umumiy xulosalar O‘lchash jarayonining munim tashkil etuvchi bo‘g‘ini – bu o‘lchash
vositasidir. O‘lchash vositalari o‘lchash uchun mo‘ljallangan va qo‘llaniladigan
texnik vositalar bo‘lib, ularga o‘lchovlar, o‘lchash asboblari, o‘lchash
o‘zgartkichlari, o‘lchash mashinalari va o‘lchash tizimlari kiradi. O‘lchash
vositalari albatta me’yorlangan metrologik tavsiflarga ega bo‘lishi kerak. Bu
metrologik tavsiflar o‘lchash jarayonini amalga oshirish uchun o‘lchash vositasini
tanlashda muhim ahamiyatga ega.
O‘lchovlar o‘z navbatida quyidagilarni o‘z tarkibiga qamrab oladi:
kattalikning o‘lchovi, o‘lchovlar magazini, standart namunalar, namunaviy
moddalar, etalonlar. Kattaliklarning o‘lchovlari va etalonlar ham o‘z navbatida
turlarga ajralib ketadi.
O‘lchash o‘zgartkichlari o’lchashlarni amalga oshirishda eng ko‘p
qo‘llaniladigan o‘lchash vositalaridan hisoblanadi. Ular o‘lchashga doir axborotni
uzatish, o‘zgartish, ishlov berish va saqlash uchun qulay bo‘lgan, ammo
kuzatuvchi bevosita idrok qilishi mumkin bo‘lmaydigan shakldagi signalni ishlab
chiqishga mo‘ljallangan o‘lchash vositalaridir. Shuni alohida ta’kidlab o‘tish
joizki, inson o‘zining sezgi organlari bilan o‘lchash o‘zgatkichi signallarini qabul
qila olmaydi. O‘lchash o‘zgartkichlari tuzilishi va ishlash prinsipi, qo‘llanilish
sohasi va boshqalarga qarab bir qancha turlarga ajraladi. Masalan, mexanik
o‘zgartkichlar, issiqlik o‘zgartkichlari, elektr o‘zgartkichlar va h.k.
71
O‘lchash o‘zgartkichlarining eng sodda va keng tarqalgan vakili
datchiklardir. Datchiklar ham o‘z navbatida tuzilishi va ishlash prinsipi,
qo‘llanilish maqsadi, egallagan o‘rni va shu kabilarga bog‘liq holda turlarga
ajratilib o‘rganiladi.
-rasm. Raqobatning rivojlanishiga ta‟sir omillar

165
Raqobatning rivojlanishiga ta‘sir etuvchi omillarni 6 ta turga ajratish
mumkin:
texnologik o‗zgarishlar;
talabdagi o‗zgarishlar;
bozor tuzilmasidagi o‗zgarishlar;
mahsulot nomenklaturasidagi o‗zgarishlar;
tarmoq rivojlanishining dinamikasi;
davlatning iqtisodiy siyosatidagi o‗zgarishlar.
Zamonaviy raqobat sharoitida hamkorlik qilish – raqobat ustunligini
shakllantirish sharti sifatida harakatlanib, qarama-qarshi raqiblikdan o‗zaro
aloqadagi raqiblikka ztish zarurdir. Bunda strategik sheriklik asosida turli guruhlar
tuziladi.
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 86

179
tajriba samarasi va harakatlar bo‗yicha afzalliklar;
tovarlar kuchsiz differensiyalangan va mijozlar boshqa ta‘minotchilarni
topishga ishonadilar;
ta‘minotchilar almashinuvi bilan bog‗liq o‗tish xarajatlari mijoz uchun
muhim emas;
mijoz talab, bozordagi haqiqiy narx va ta‘minotchining xarajatlar
to‗g‗risida etarli ma‘lumotlarga ega.
Bundan kelib chiqadiki, xaridorlarni tanlash muhim strategik qarordir. Firma
mijozni tanlash siyosatiga amal qilgan holda o‗z raqobat sharoitini anchagina
yaxshilab olishi mumkin.
Ta‘minotchilarning mijozlardan manfaatli shartlarga erishish qobiliyati
shundan iboratki, ular o‗z ta‘minoti uchun narxni oshirishi, ma‘lum mijozga
etkazib beradigan tovarlar sifatini pasaytirish yoki hajmini chegaralash
imkoniyatiga ega. SHu yo‗l bilan kuchli ta‘minotchilar mijozlar harakati
rentabelligiga ta‘sir etishlari mumkin.
Ta‘minotchilarga tijorat tomonidan yordam beruvchi sharoitlar quyidagilardir:
ta‘minotchilar guruhi mijozlar guruhiga qaraganda ko‗proq markazlashgan;
ta‘minotchilar o‗rinbosar tovarlar tomonidan xavfni his etmaydilar;
firma ta‘minotchi uchun muhim mijoz sanalmaydi;
tovar mijoz uchun muhim ishlab chiqarish vositasi bo‗lib hisoblanadi.
Raqobatchi kuchlarni tahlil qilishni yakunlar ekanmiz, shuni ham qayd qilib
o‗tish mumkinki, bozor kuchi va potensial daromad bozordagi vaziyatga qarab
juda keng diapazonda o‗zgarib turishi mumkin.
To‘lov topshiriqnomalarini rasmiylashtirish tartibi

1. Qo‘shimcha ofis kassasi orqali, badal ko‘rinishidagi naqd pul bilan;
2. Har qanday biznes banki orqali naqd pulsiz o‘tkazmalar bilan.
Biznes banki orqali o‘tkazilgan mablag‘ to‘g‘risidagi
xabarnomani xa-
ridor tomonidan shartli ravishda “Dasturiy ta’minot” deyiluvchi vosita or-
qali chop qilish mumkin. Xabarnomada bank va xaridorning barcha zaruriy
rekvizitlari aks etadi. Xaridor faqat o‘tkazma summasini kiritadi xolos.
Bank plastik kartochkalaridan foydalaniladigan to‘lovlarda mab-
lag‘lar bank-emitentdagi karta hisob raqamidan olinadi. Bu
hisob raqam-
ni to‘ldirish tegishli to‘lov karta tizimi qoidalariga ko‘ra amalga oshiri-
ladi. Kartochka operatsiyalarida mumkin bo‘lgan qallobliklardan himo-
yalanish maqsadida, tizimga qo‘shimcha cheklovlar kiritilgan.
Xaridor Bankda, o‘z hisob raqamidagi yoki joriy to‘lov limitidagi
mablag‘larni nazorat qilishi mumkin va bunda u “Platina” bankidan hisob
raqam holati bo‘yicha yoki bank kredit kartochkasidan foydalanish davo-
mida amalga oshirilgan transaksiyalar haqida ko‘chirma olishi mumkin.
Marketing taqsimot kanallarining nechta optimal turi mavjud?

325
176. Sotish marketing elementi sifatida qanday faoliyatni o‟z ichiga
oladi?
A) sotish tarmoqlarini shakllantirish, tovarlarni omborlarga joylashtirish,
tovarlarni tashish, tijorat operatsiyalari
B) tovarni ilg‘or shakllari orqali sotishni tashkil etish
C) ishlab chiqarilgan mahsulotni pirovard iste‘molchilarga bevosita va
bilvosita etkazib berish
D) tovarlarni iste‘molchilarga etkazib berish
177. Ulgurji savdo nima?
A) Tovar va xizmatlarni katta miqdorda, yirik partiyalarda sotish
B) Tovarlarni do‘konlarda sotish
C) Tovarlarni chakanalab sotish
D) Tovarlarni kommivoyajerlar orqali sotish
To‘garaklar - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

|
M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasiBog'liq Inf metTo‘garaklar.
Informatika bo‘yicha to‘garak bu faol va natijaviy
darsdan tashqari mashg‘ulotlardan biri. To‘garak asosida ixtiyoriylik
printsipi yotadi. Odatda to‘garaklar yaxshi o‘qiydigan o‘quvchilar uchun
tashkil etiladi. Ammo ba’zida yaxshi o‘qimaydigan o‘quvchilar ham
xoxish bildiradilar va to‘garakda yaxshi natijalarga erishadilar. Faqat
bunday o‘quvchilarga e’tibor berib qarash kerak. Kompyuterga,
informatikaga bo‘lgan qiziqishlarini mustahkamlashga harakat qilish
kerak. To‘garak ishini 2 yo‘nalishga ajratsa bo‘ladi. Birinchisi, asosan,
fikrlashni rivojlantirishga va hisoblash texnikasi, informatikaga bo‘lgan
boshlanich
qiziqishni
shakllantirishga
yo‘naltirilgan.
Ikkinchisi,
informatika bo‘yicha bilimlarni chuqurlashtirish va dasturlash tillarni
o‘rganish.
Ekskursiyalar.
O‘quvchilar ekskursiyalarga juda qiziqadilar.
Ma’lumki, o‘quvchilarni maktab matbuoti bilan tarbiyalash darsdan
146
tashqari mashg‘ulotlarning muhim yo‘nalishi. U maktab gazetalari
mazmuni va o‘quvchilarni gazeta chiqarish jarayonida muharrir,
redkollegiya va korrespondent sifatida faol qatnashish ta’siri ostida
amalga oshiriladi. O‘quvchilar EHM yordamida mustaqil gazeta
chiqarishlari uchun, ularni tekst va grafik redaktorlari bilan ishlashga
o‘rgatish kerak.
Kecha va konkurslar.
Kecha va konkurslar o‘quvchilar bilan
ishlashda muhim ahamiyatga ega. O‘quvchilarda har xil konkurslar
qiziqish uyg‘otadi. Informatika bo‘yicha konkurs sifatida
•
“Nima?, Qaerda?, Qachon?”, “Kompyuter o‘yini musobaqasi”
o‘yinlarini tashkil qilish zarur.
Olimpiada.
Informatika bo‘yicha olimpiada boshqa fanlardagi kabi
faqat darslardan tashqari tadbirlar kompleksining oxirgi bosqichi bo‘lsa,
uning foydasi bor. Agar olimpiada o‘tilgan mavzularini qaytarmasa, ular
o‘quvchilarni qiziqtira olmaydi. Olimpiada butun yil yakuni bo‘lib
qolmay, o‘tilganlarni rivojlantirishga yaxshi imkoniyat yaratadi. O‘z
oldiga informatika bo‘yicha olimpiadada qatnashish maqsadini qo‘yib,
o‘quvchi informatika bo‘yicha olimpiada masalalarini yechishga
to‘garakga katta xoxish bilan boradi.
Olimpiadaning tarbiya vazifalari ham bor: uyushqoqlikka,
intizomlikka, irodani mustahkamlashga va alohida o‘quv jarayonida
o‘zini tekshirishga o‘rgatadi.
Informatika bo‘yicha olimpiada paydo bo‘lgandan beri u 2 turda
o‘tkaziladi; nazariy va amaliy. Vazifalar yoshidan qat’iy nazar hamma
qatnashchilar uchun bir xil bo‘ladi. Nazariy turda masalalarning
algoritimi va dasturlash tillaridan birida (Beysik, Paskal, Si) dastur
yoziladi. Birinchi turning eng yaxshi masala yechganlarning ishi
EHMga kiritiladi. Amaliy turda o‘quvchilardan masala echiminining
barcha etaplarini, boshlanishi to dasturlash uchun til tanlash, EHMda
natija olishigacha bo‘lgan jarayonni bajarish talab etiladi.
|
| |
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

133
5- BOB. O‘QUV VA DARSDAN TASHQARI
MASHG‘ULOTLARINI TASHKIL ETISH VA
O‘TKAZISH METODIKASI
5.1. O‘quv mashg‘ulotlarini tashkil
o‘tkazish metodikasi
Dars - ta’limni tashkil etish asosiy shakli.
Dars ta’lim
jarayonining yaxlitligi nuqtai nazaridan ta’limning asosiy tashkiliy usuli
hisoblanadi. Unda sinf- dars tizimining
xususiyatlari aks etadi
, unda
o‘quvchilarni ommaviy qamrab olish, tashkiliy tartib va o‘quv
ishlarining muntazamligi ta’minlanadi. Dars iqtisodiy jihatdan
foydalidir.
O‘quvchilar
hamda
sinf
jamoasining
individual
xususiyatlarini bilishi o‘qituvchi uchun har bir o‘quvchi faoliyatiga
rag‘batlantiruvchi ta’sir ko‘rsatishga imkon beradi. Dars doirasida
ommaviy, guruhli va individual ta’lim shakllarini birlashtirish
imkoniyati uning rad etib bo‘lmaydigan ustunligi hisoblanadi.
Dars bevosita o‘qituvchi rahbarligida aniq belgilangan vaqt
davomida muayyan o‘quvchilar guruhi bilan olib boriladigan ta’lim
jarayonining asosiy shakli sanaladi. Darsda har bir o‘quvchi
xususiyatlarini hisobga olish, barcha o‘quvchilarning mashg‘ulot
jarayonida o‘rganilayotgan fan asoslarini egallab olishlari, ularning
idrok etish qobiliyatlari va ma’naviy- axloqiy sifatlarini tarbiyalash
hamda rivojlantirish uchun qulay sharoitlarni yaratiladi. Dars ta’limning
boshqa shakllaridan farq qiluvchi o‘ziga xos belgilarga ega, chunonchi:
o‘quvchilarning doimiy guruhi, o‘quvchilar faoliyatiga ularning har biri
xususiyatlarini hisobga olish bilan rahbarlik qilish, o‘rganilayotgan fan
asoslarini bevosita darsda egallab olish (bu belgilari darsning faqat
mazmunini emas, balki o‘z xususiyatini ham aks ettiradi).
Darsning tuzilishi oddiy va ancha murakkab bo‘lishi mumkin. Bu
o‘quv materialining mazmuni, darsning didaktik maqsadi, o‘quvchilar
va jamoa sifatida sinfning xususiyatlariga bog‘liq.
- Masala. TURLI RAQAMLAR - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

376
Har bir raqamga mos qo‘yish uchun tartib raqami 0 dan 9 gacha
bo‘lgan 10 ta elementli yordamchi massiv kiritamiz. Kesib olingan
raqamga mos indeksli element qiymatini bittaga oshiramiz. Endi turli
raqamlar sonini aniqlash uchun massivning 0 dan farqli elementlari
sonini sanash kifoya.
Dasturi:
Program Turli_raqamlar;
Var n :longint; i,k:byte;a: array [0..9] of byte;
BEGIN
readln(n);
for i:=0 to 9 doa[i]:=0;
while n<>0 dobegini:=n mod 10;Inc(a[i]);n:=n div 10;
end;
k:=0;for i:=0 to 9 doif a[i]<>0then begin inc(k);
writeln(i, ‘- ‘, a[i]);
end;
Write(k);
readln;
END.
3- Masala. O‘XSHASH MASSIVLAR
Massivlar o‘xshash deyiladi, agar ularda bir xil sonlar ishtirok
etgan bo‘lsa.Natural N va M sonlar, butun qiymatli A[1..N] va B[1..M]
sonlar massivlari berilgan. Bu massivlarni o‘xshash yoki o‘xshash
emasligini aniqlovchi dastur tuzing.
Elektr-pnevmatik va pnevmo-elektro‘zgartkichlar

69
Asbob
vazifasi
turlicha
ikki
blok:
elektr-mexanik
o‘zgartkich
(magnitoelektrik mexanizm va richaglar tizim majmuasi)
va pnevmatik kuchay-
tirgichdan tuzilgan.
Elektr kirish signali (I
=0-5mA) elektromagnit 5 ning g‘altaklari
6
ga
beriladi. Bunda magnit o‘tkazgichida yakor
4
ning siljishiga olib keladigan magnit
oqimi paydo bo‘ladi. Yakordagi kuch tok miqdoriga to‘g‘ri mutanosib. Shu kuch
ta’sirida richag
2
ning siljishi soplo
1
aloqasida bosim o‘zgarishiga olib keladi. Bu
bosim pnevmatik kuchaytirgich 7 bilan kuchaytiriladi va pnevmoaloqalar bo‘ylab
o‘zgartkich chiqishiga va teskari aloqa silfoni 3 ga beriladi.
Chiqish bosimi
ta’sirida silfonda paydo bo‘ladigan kuch yakorda kirish signalidan hosil bo‘lgan
kuch bilan kuch richagi orqali muvo-zanatlashtiriladi. Aniqlik sinfi 0,5; 1,0.
Pnevmo-elektr o‘zgartkich 20-100 kPa qiymatdagi uzluksiz pnevmatik
signalni 0-5 mA o‘zgarmas tokning bir xillashtirilgan elektr signaliga o‘zgartirish
uchun mo‘ljallangan.
Uzluksiz kirish va chiqish signallari uchun pnevmo-elektr o‘zgartkichlar
ham, to‘g‘ri ta’sir etuvchi o‘zgartkich ham qo‘shimcha
energiya manbayidan
foydalanadigan kompensatsion turdagi o‘zgartkich tarzida chiqarilishi mumkin.
~
 
o‘zgaruvchan tok zanjirida ishlaydi; 
–

~
o‘zgaruvchan tok zanjirida ishlaydi;
–
o‘zgarmas tok zanjirida ishlaydi;
~
ham o‘zgaruvchan, ham o‘zgarmas tok zanjirida ishlaydi.
75
34–rasm. O‘lchash asboblarining klassifikatsiyalanishi.
76
C.
O‘lchash asbobining xavfsizligini bildiruvchi belgilar:
beshqirrali
yulduzcha chizilgan bo‘lib, agar uning ichida hech qanday raqam bo‘lmasa, u
holda 500 voltli kuchlanish ostida sinalgan bo‘ladi. Agar, raqam yozilgan bo‘lsa,
masalan 2, bunda asbob 2000 volt kuchlanishida sinalgan bo‘ladi.
D.
Foydalanishda asbobning joylashish holatini ko‘rsatuvchi belgilar:
–
vertikal holatda joylashtiriladi,
- gorizontal holatda joylashtiriladi; 60° – qiya
holatda joylashtiriladi.
E.
Aniqlik klasslarini ifodalovchi belgilar: 0,1; 0,5; 1,0; 1,5
va shu
kabilar.
Quyidagi 1 – jadvalda elektr o‘lchash asboblariga vayordamchi qismlarga
qo‘yiladigan shartli belgilar keltirilgan.
1 - jadval
Asbobning ishlash prinsipi bo‘yicha belgilanishi
Nomi
Shartli belgisi
Qo‘zg‘aluvchan ramkali magnitoelektrik asbob
Qo‘zg‘aluvchan ramkali magnitoelektrik logometr
Qo‘zg‘aluvchan magnitli magnitoelektrik asbob
Elektromagnit asbob
Elektromagnit logometr
Qutbli elektromagnit asbob
Elektrodinamik asbob
Ferrodinamik asbob
Induksion asbob
Magnitoinduksion asbob
Elektrostatik asbob
Vibratsion (tilchali) asbob
Issiqlik asbobi (simi qizdiriladigan)
|
O‘zgartirigichning ko‘rinishi bo‘yicha qo‘shimcha belgilar

O‘zgartirigichning ko‘rinishi bo‘yicha qo‘shimcha belgilar Izolyatsiyalangan issiqlik o‘zgartirgich
Izolyatsiyalanmagan issiqlik o‘zgartirgich
Yarim o‘tkazgichli to‘g‘rilagich
Elektromexanik to‘g‘rilagich
Elektron o‘zgartirgich
Aniqlik sinfi, asbobning holati, izolyatsiya mustahkamli va h.k. belgilari
Xatolik o‘lchash diapazoniga nisbatan foizlar bilan
me’yorlanganda aniqlik sinfi, masalan 1,5
1,5
Xatolik shkalaning uzunligiga nisbatan foizlar bilan
me’yorlanganda aniqlik sinfi, masalan 1,5
Shkalaning gorizontal holati
Shkalaning vertikal holati
Shakalaning gorizontga ma’lum burchak ostidagi qiya holati,
masalan 60
o
Asbobning
o‘lchaydigan
zanjiri
uning
korpusidan
izolyatsiyalangan va bu izolyatsiya ushbu kuchlanish bilan
tekshirilgan, masalan,2 kV
Asbob izolyatsiya mustahkamligi bo‘yicha tekshirilmaydi
Chastotaning me’yoriy (nominal) qiymati
500 Hz
Chastotaning me’yoriy oralig‘i
45 – 550 Hz
Asboblarning iqlim ta’sirlariga mustahkamligi bo‘yicha guruhlarining belgisi Yopiq isitilmaydigan quruq xonalar uchun ( guruh)
Б
Dala va dengiz sharoitlari uchun ( guruh)
В
1
; В
2
Quruq va nam tropik iqlimsharoitlari uchun
(
Eslatma . T belgisi asbob yoki yordamchi qismning
zavodbelgisi bilan birga qo‘yiladi, misol uchun 506T.)
Т
Paramatrlari - Iqtisod-moliya

Riskni cheklash mijоz fоydasiga
qaratilgan, shu sababli u ma’lumоt
bilan tanishganidan so‘nggina to‘lоvni amalga оshirishi mumkin. Shu
bilan birga, sоtuvchi to‘lоvni оlmasligi xavfi ham mavjud, negaki First
Virtual tizimi tоvar uchun оlinadigan to‘lоvga javоb bermaydi.
Shu bоis,
eltib berish uchun ham haq оlinadigan jismоniy tоvarlarni sоtish uchun
mazkur tizimdan fоydalanish tavsiya etilmaydi.
Internet tarmоg‘i dоirasida amal qiladigan har qanday elektrоn ma-
gazin real faоliyat ko‘rsatish sharоitida elektrоn biznes tizimi tarkibidagi
asоsiy оptimallashtirish vazifalarining yechimlarini оlish uchun fоydala-
niladigan mutlaqо aniq bоshlang‘ich va nоrmativ ma’lumоtlarga ega
bo‘lmaydi. Hоlbuki, bоshlang‘ich va nоrmativ ma’lumоtlarda mavjud
bo‘lgan nоaniqlik dоirasida bir maqsadli yondashuv qo‘llanilgan taqdir-
da, deyarli hamma vaqt vazifani hal qilishning yo‘l qo‘ysa bo‘ladigan
(muqоbil) variantlarini ma’lum miqdоrda оlish mumkin. Bir maqsadli
yondashuvdan fоydalanilgan taqdirda shu variantlar оrasidan
eng yax-
shisini (bоshqa mezоnlarga ham mоs keladiganini) asоsli ravishda tanlab
оlishning imkоniyati bo‘lmaydi. Bu hоl uning asоsini tasоdifiy tanlоv
tartib-taоmili tashkil etishi bilan izоhlanadi. Ayni vaqtda ko‘p maqsadli
(ko‘p mezоnli) оptimallashtirish metоdоlоgiyasidan fоydalanilsa, yo‘l
qo‘yilishi mumkin bo‘lgan ko‘pdan-ko‘p rejalar оrasidan
eng yaxshisini
bemalоl tanlab оlish mumkin.
-guruh uchun topshiriq - 2 O‘quv uslubiy majmua O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta'lim vazirligi tomonidan...

129
soviydi. Yoqilg‘ining yonishi kolosnikli panjaraga yetganida aglomeratsiya
jarayoni tugaydi, natijada pishgan agloporit korji olinadi, uni shag‘al va qumga
maydalaniladi.
Agloporit sun'iy g‘ovak to‘ldiruvchisi aglomeratsion mashinada (rasm.5.19)
olinadi. Bu mashinaning ishlab chiqarish quvvati xomashyoni pishish tezligiga
bog‘liq va u quyidagi formula bilan ifodalanadi:
V=
, (33)
Bu yerda:
h- pishadigan yarim xom ashyoning qavat balandligi, mm
τ - pishish davomiyligi, min.
Turli xomashyo va yarim xomashyolar uchun vertikal pishish tezligi 5-
10mm/minut va undan ko‘pni tashkil etadi. Masalan, yarim xomashyo qavati
200mm bo‘lsa, u 20-40 minut davomida pishadi.
Tayanch iboralar - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

73
Odatda, asboblarning aniqlik klasslari asbobning shkalasida beriladi va ularning
keltirilgan xatoligini bildirib, quyidagicha bog‘langan bo‘ladi:
а.k
=
k mах
k
;
а.k
k mах
k
q
/А
х max
Agar o‘lchash asbobining shkalasidagi aniqlik klassi aylana bilan
chegaralangan bo‘lsa, masalan
, u holda bu asbobning xatoligi shkala oxirida
1,5 % ga tengligini bildiradi.Masalan, shkalasida
belgi bo‘lgan o‘lchash asbobi
bilan o‘tkazilgan o‘lchashlar natijasida o‘lchanayotgan kattalikning qiymati 200 ga
tengligi aniqlandi. Bunda absolyut xatolikning qiymati 200∙0,015 = 3 dan
oshmaydi va o‘lchanayotgan kattalikning chegaraviy qiymatlari 200±3 ga teng
bo‘ladi.
Agar o‘lchash asbobining aniqlik klassi chiziqchasiz bo‘lsa, u holda aniqlik
klassi raqami keltirilgan xatolikning qiymatini bildiradi. Lekin bir narsani
unutmaslik lozim, agar asbob, masalan ampermetr keltirilgan xatolik bo‘yicha 0,5
klass aniqligiga ega bo‘lsa, uning barcha o‘lchash diapazoni oralig‘idagi xatoliklari
±0,5% dan ortmaydi deyishlik xato bo‘ladi. Chunki, bu turdagi asboblarda
shkalaning boshlanishiga yaqinlashgan sari o‘lchash xatoligi ortib boraveradi. Shu
sababdan bunday asboblarda shkalaning boshlang‘ich bo‘laklarida o‘lchash tavsiya
etilmaydi.
Agar asbobning shkalasida aniqlik klassi yonbosh kasr chizig‘i bilan
berilgan bo‘lsa, masalan, 0,02/0,01 u holda asbobning shkalasining oxiridagi
xatoligi ±0,02% shkalaning boshida esa ±0,01 % ekanligini bildiradi.
Ko‘pgina o‘lchash asboblarining shkalasi millimetrlarda graduirovkalangan
bo‘ladi. Bunday asboblarda absolyut xatolikning qiymati ham aynan shu birlikda
ifodalanadi. Agar ushbu o‘lchash asboblarida asbobning keltirilgan xatoligi
me’yorlangan bo‘lsa, u holda sbobning aniqlik klassi
ko‘rinishida ifodalanadi.
Bu yerda 1,0 – asbob keltirilgan xatoligining foizlardagi qiymatini bildiradi.
O‘quv mashg‘ulotlarining mazmuni va uni o‘tkazish

138
aniqlandi. Muammoni bartaraf etish maqsadida nostandart darslarning
tashkil etilishiga alohida e’tibor haratildi. Nostandart dars an’anaviy
tuzilishdagi improvizatsion o‘quv mashg‘ulotidir.
Pedagogik adabiyotlarni tahlil qilish nostandart darslarning o‘nlab
turlari mavjudligini ko‘rsatdi. Ular orasida “berilish” darsi, amaliy
o‘yinlar, matbuot konferentsiyalari, ijodiy hisobotlar, musobaqalar,
KVN turidagi o‘yinlar, tanlov, teatrlashtirilgan darslar, binar,
kompyuterli darslar, fantaziyalar, “sudlar”, haqiqatni izlash,
“paradokslar”, auktsionlar, dialoglar va boshqalar ko‘zga tashlanadi.
Mavzu: Windows haqida

Mavzu: Windows haqida
Download
228,64 Kb.
Matnni ko'rish
Sana
23.01.2024
Hajmi
228,64 Kb.
#144080
Download
228,64 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Mavzu: Windows haqida
Download
228,64 Kb.
Matnni ko'rish
Kiritiladigan qiymatlar - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

Kiritiladigan qiymatlar: N
va
M
(1 ≤
N
,
M
≤ 255) natural sonlar,
A[1..N] va B[1..M] sonlar massivlari.
Chiqariladigan qiymatlar:
massivlar o‘xshash bo‘lsa “1”, aks
holda “0”.
Misollar:
Kiritish qiymatlari
Chiqarish qiymatlari
1
3
1
1
1
1
1
377
1
2
1
2
0
0
Yechish:
1- usul. Masalani A va B massivlar asosida hosil qilingan
to‘plamlar yordamida hal etish mumkin.
2- usul.
A massivning har bir elementi B massivda borligi va B
massivning har bir elementi A massivda borligini tekshiramiz.
Dasturi:
Program usul_1;
Type Toplam = Set of Byte;
Var A, B: Toplam; k, N, M,Q: byte;
Begin A:=[]; B:=[]; {Bo‘sh to‘plamlar}
Write(‘N=’); ReadLn(N); Write(‘M=’); ReadLn(M);
Writeln(‘ A massiv elementlarini kiriting: ‘);
For k:=1 To N Do begin Write(‘A[‘,k,’]=’); ReadLn(Q);
A:= A + [Q]; end; {A to‘plamni hosil qilish}
Writeln(‘ B massiv elementlarini kiriting: ‘);
For k:=1 To M Do begin Write(‘B[‘,k,’]=’); ReadLn(Q);
B:= B + [Q]; end; {B to‘plamni hosil qilish}
IF A=B THEN Write(‘ 1 ‘) ELSE Write(‘ 0);
End.
Program usul_2;
Var A, B: array [1..255] of Integer; k, s, N, M,Q: byte; bor:
Boolean;
Begin
Write(‘N=’); ReadLn(N); Write(‘M=’); ReadLn(M);
Writeln(‘ A massiv elementlarini kiriting: ‘);
For k:=1 To N Do begin Write(‘A[‘,k,’]=’); ReadLn(A[k]); end;
Writeln(‘ B massiv elementlarini kiriting: ‘);
For s:=1 To M Do begin Write(‘B[‘,s,’]=’); ReadLn(B[s]); end;
For k:=1 To N Do BEGIN Bor:=True; For s:=1 To M Do
IF A[k]=B[s] THEN Bor:=False;
IF Bor THEN begin Write(‘ 0’); Readln; Halt; end; END;
For s:=1 To M Do BEGIN Bor:=True; For k:=1 To N Do
IF B[s]=A[k] THEN Bor:=False;
378
IF Bor THEN begin Write(‘ 0’); Readln; Halt; end; END;
Write(‘ 1’);Readln;
End.
|
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

149
-
praktikumlar, ishlab chiharish va pedagogik amaliyotlar hamda shu
kabilarning davomiyligi.
O‘quv rejasida, yana shuningdek
,
aniq bir o‘quv muassasi
xususiyatlarini aks ettiruvchi, o‘quvchilarning erkin tanlovi bo‘yicha
fakultativ va majburiy mashg‘ulotlar aks ettiriladi.
O‘quv dasturi – muayyan o‘quv fani bo‘yicha bilim, ko‘nikma va
malakalar mazmuni, umumiy vaqtni muhim bilimlarni o‘rganilishi
bo‘yicha taqsimlash, mavzularning ketma- ketligini belgilash hamda
ularning o‘rganilish darajasini yorituvchi me’yoriy hujjat.
Dasturda o‘quv materialining ta’limning har bir yili va har bir sinf,
kurs bo‘yicha taqsimlanishi tuzilishi asoslab berilgan. Dasturda
ko‘rsatilgan bilim, malaka va ko‘nikmalarni o‘quvchilar tomonidan to‘la
o‘zlashtirilishi o‘qitish jarayoni muvaffaqiyatliligi va samaraliligi
mezonlaridan biri hisoblanadi.
O‘quv dasturlari namunaviy, ishchi va mualliflik bo‘lishi mumkin.
Nazorat savollar - 2 O‘quv uslubiy majmua O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta'lim vazirligi tomonidan...

136
O‘rta Osiyo mintaqasida industrial qurilishni keng taraqqiyoti uchun mahalliy
xomashyo resurslari asosida yangi sun'iy g‘ovak to‘ldiruvchilarni ishlab
chiqarishni yo‘lga qo‘yish zarur.
Shuningdek, O‘zbekiston viloyatlarida ham qurilish industriyasida zarur
bo‘lgan tabiiy va sun'iy g‘ovak to‘ldiruvchilar ishlab chiqarish uchun xomashyo
bisyordir. Ya'ni, qurilish materiallarini ishlab chiqarish sanoatining xomashyo
bazasi yaratilgan bo‘lib, jami 526 tadan ko‘proq konlarda geologik qidiruv ishlari
bajarilmoqda, shu jumladan, 27ta sement, 200ta g‘isht, 14ta keramzit xomashyosi,
75ta qum-shag‘alli materiallar, 44 ta qurilishbop toshlar, 25ta oxak ishlab chiqarish
uchun, 25ta beton va silikat buyumlar ishlab chiqarish, 11ta gips va ganch, 3ta
mineral bo‘yoqlar ishlab chiqarish uchun, 5ta shisha xomashyosi va x.k[4].
Aniqlangan konlarning umumiy sonidan 236 tasi sanoat o‘zlashtirilishiga jalb
qilingan, shulardan 114 tasi “O‘zqurilishmateriallar” AK balansidadir. Bugungi
kunda
Respublikamizda
qum-shag‘al
materiallari Xorazm viloyati va
Qoraqolpog‘iston Respublikasidan tashqari barcha viloyatlarda mavjud bo‘lib,
jami 75 ta konlarni tashkil qiladi. Ulardan 52 tasida 491,6 mln.t. zahiralar
o‘zlashtirilgan, 2009 yilda qum, shag‘al ishlab chiqaruvchi 4 ta korxona tashkil
qilindi: “Risming Star”MChJ (yiliga 15,6 ming m
3
, Qashqadaryo vil.), “Xoji
Abdurashid ishlab chiqarish va ta'minot” XK (yiliga 40 ming m
3
, Qashqadaryo
vil.), “Bek Mada qurilish” XK (yiliga 35ming m
3
., Toshkent vil.), “Fayz-S” XK
(yiliga 20 ming m
3
., Samarqand vil.).
O‘zbekistondagi qurilish moddalarini ishlab chiqaruvchi asosiy korxonalari
to‘g‘risidagi ma'lumot 12.1-jadvalda keltirilgan. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki,
sun'iy g‘ovak to‘ldiruvchi keramzit Respublikadagi 8ta korxonada 64,3 mln. m
3
hajmda ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilgan. Shu jumladan
Qoraqolpog‘iston Respublikasida 2ta korxonada 14,3 mln. m
3
, Navoida 1,3
mln. m
3
, Qashqadaryoda 2ta korxona – 17,8 mln. m
3
, Surxondaryo viloyatida 1ta
26,2 mln. m
3
, Samarqand viloyatida 1ta korxona 3,7 mln. m
3
va Farg‘ona
viloyati1ta korxona 1 mln. m
3
keramzit ishlab chiqariladi.
Ob'ektlar qurilishida sun'iy g‘ovak to‘ldiruvchi-vermikulit mahsulotining
qo‘llanilishini a'lohida ta'kidlash lozim. O‘rta Osiyoda yagona vermikulit rudalari
Qoraqalpog‘iston Respublikasining Tebinbuloq konida joylashgan bo‘lib, bugungi
kunda Respublikamizda undan qurilish materiallari ishlab chiqarishda qo‘llash
yo‘lga qo‘yildi.
Shuni aytish mumkunki, 20 sm qalinlikda to‘kilgan vermikulit issiqlik
o‘tkazishi bo‘yicha 1,5 metr qalinlikdagi g‘ishtli devor yoki 2 metr qalinlikdagi
beton devorga ekvivalentdir. Chordoq orayopmalariga 5 sm qalinlikda to‘kilgan
vermikulit issiqlik yo‘qotilishini 75% ga, 10sm qalinlikdagisi esa 92% ga
kamaytiradi.
Sanash qurilmali skobalar - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

Sanash qurilmali skobalar. Bu ikki nuqtali o‘lchash sxemasiga ega bo‘lgan
skoba shaklidagi va bitta nuqtasining siljishi strelkali sanash qurilmasi orqali joriy
etiluvchi o‘lchash vositasidir (51-rasm).
Sanash qurilmali skobalar yordamida faqat o‘lchov bilan solishtirish usulida
o‘lchash mumkin, ya’ni o‘lchashdan oldin skoba ko‘pincha uzunlikning yassi-
parallel o‘lchovlari yordamida o‘lchanuvchi o‘lchamga rostlanadi va sanash
qurilmasidan o‘lchanayotgan qiymatni rostlangan qiymatdan og‘ishi o‘qib olinadi.
Mexanizmi ichiga o‘rnatilgan skobalar (sxemasi o‘xshash pishangli
mikrometrlar bilan bir xil). Skoba o‘lchash jarayonida qo‘zg‘almaydigan
(almashinuvchi) tovoncha (1) va siljiydigan (2) tovonchadan iborat. Tovoncha (2)
ning siljishi pishang (3), sektor (4) orqali o‘qida mil (6) o‘rnatilgan tishli
g‘ildirakka (7) uzatiladi. Skoba arretirlash qurilmasi (5) ga ega. O‘lchash
jarayonida qo‘zg‘almas tovoncha (1) o‘lchamga rostlanayotganda gayka (8)
yordamida suriladi va uchida qo‘zg‘almas tovoncha joylashgan murvat (9) uchun
kontrgayka sifatida xizmat qiluvchi qalpoqcha (10) bilan mahkamlanadi.
Pishangli mikrometrlardan skobalar mikrojuftlikdan o‘lcham qiymati
o‘qilmasligi bilan farqlanadi; o‘lcham faqat milli sanash qurilmasidan olinadi. 150
mm gacha bo‘lgan skobalar korpus ichiga o‘rnatilgan sanash qurilmasi bilan, 1000
mm gacha bo‘lgan skobalar esa olinadigan milli sanash kallaklari bilan chiqariladi.
Raqamli elktron mikrometrlar. Hozirgi paytda o‘lchash texnikasida
zamonaviy raqamli elektron mikrometrlar ham keng qo‘llanilmoqda. Bu
mikrometrlarning afzalligi shundaki,ular yordamidagio‘lchashlarning aniqligi
ancha yuqoridir. Elektron raqamli mikrometrlar ko‘rinishi bo‘yicha bir qancha
turlarga bo‘linadi, ularning hammasida raqamli indikator mavjud. Elektron
o‘lchash tizimi raqamli interfeysdan iborat
.
Eng muhimi – hamma zamonaviy
elektron mikrometrlar antikorrozion qoplama bilan ta’minlangandir. Hamma
elektron mikrometrlar komparator prinsipiga mos keladi.
52-rasmda ana shunday zamonaviy mikrometrlardan biri tasvirlangan.
93
51-rasm. Ichiga sanash qurilmasi o‘rnatilgan skoba:
a – sxemasi; b – umumiy ko‘rinishi.
52-rasm. Raqamli elektron mikrometrning umumiy ko‘rinishi.
Gazlarning namligini o‘lchash - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

207
boshqa sanoat tarmoqlaridagi hamda qurilishdagi ko‘pgina texnologik
jarayonlarning muhim ko‘rsatkichlaridan hisoblanadi.
Har qanday jismda namlikning mavjudligi uning mutlaq (absolyut)
hamda
nisbiy namligi bilan xarakterlanadi.
Gazning mutlaq namligi
deyilganda normal sharoitlarda 1,0
m
3
gaz
aralashmasidagi suv bug‘i massasi tushuniladi. Mutlaq namlikning birliklari
g/m
3
yoki
kg/m
3
.
Nisbiy namlik
deyilganda 1,0
m
3
aralashmadagi suv bug‘i massasi (hajmi)ning
shu temperaturadagi 1,0
m
3
aralashmadagi suv bug‘ining
maksimal massasi
(hajmi)ga nisbati tushuniladi. Nisbiy namlik o‘lchovsiz kattalik, ba’zan u foizlarda
ifodalanadi.
Materialdagi nam miqdorini miqdor jihatidan xaraqterlash uchun ikkita
kattalik — nam saqlami va namlikdan foydalaniladi.
Nam jism massasining mutlaq quruq material massasiga nisbati
nam saqlami
deb ataladi va quyidagicha ifodalanadi:
%
100
0
0
1
0
M
M
M
H
yoki
M
M
H
s
s
,
bu yerda:
М -
nam massasi;
М
о
-
mutlaq
quruq materialning massasi;
М
1
-
nam materialning massasi.
Namlik jismdagi nam massasining nam material massasiga nisbati
quyidagicha ifodalanadi:
1
M
M
W
.
Nam saqlamidan namlikka o‘tish va aksincha hollarda quyidagi nisbatdan
foydalaniladi
s
s
s
H
H
W
W
W
H
1
,
1
.
Gaz namligini o‘lchash usullariga psixrometrik, shudring nuqtasi, gigrometrik
(sorbsion), kondensatsion,
spektrometrik, elektr-kimyoviy, issiq o‘tkazuvchanlik
usullari kiradi. Bulardan birinchi uchtasi eng ko‘p tarqalgan.
208
Suyuqliklarning namligini o‘lchash uchun sig‘imli, absorbsion asboblar va
suyuqlikning namlikka aloqasi bor biror xossasini o‘lchaydigan
asboblardan
foydalaniladi.
Qattiq va sochiluvchan jismlarning namligini o‘lchash uchun bevosita va
bilvosita usullar qo‘llaniladi.
Quritish, ekstraksion va kimyoviy usullar bevosita o‘lchash usullarining
ichida eng ko‘p tarqalgandir.
Konduktometrik, dielkometrik, o‘ta yuqori chastotali, optik, yadroviy
magnit
rezonansli, termovakuum, teplofizika usullari bilvosita o‘lchash usullariga kiradi.
Quyida sanoatda eng ko‘p tarqalgan usullarni ko‘rib chiqamiz.
Gazlarning namligini o‘lchash.
Hozir texnologik jarayonlarda gazlarning va
havoning namligini o‘lchashning
psixrometrik, shudring nuqtasi
va
gigrometrik
usullari
eng ko‘p tarqalgan.
Psixrometrik asboblar bilan namlikni o‘lchash prinsipi suv bug‘ining
elastikligi hamda quruq va nam termometrlarning ko‘rsatishlari o‘rtasidagi
bog‘lanishga asoslangan. Psixrometrik samarani o‘lchash
uchun psixrometr ikkita
bir xil termometrga ega bo‘lishi kerak. Bulardan birining (ho‘l termometrning)
issiqlik qabul qiluvchi qismi idishdan suvni so‘rib oluvchi gigroskopik jismga
tutashib turadi va doimo nam holda saqlanadi. Ho‘l termometrning sirtidagi namlik
bug‘langanda uning temperaturai pasayadi. Natijada quruq va ho‘l termometrlar
o‘rtasida psixrometrik farq deb ataluvchi temperaturalar farqi paydo bo‘ladi.
Psixrometrik farqqa bog‘liq nisbiy namlik quyidagi nisbatdan aniqlanadi: