“Мактабгача сурдопедагогика” номли дарслик

O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta Maxsus Ta'lim Vazirligi
MAKTABGAChA SURDOPEDAGOGIKA
( o’quv qo’llanma)
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta Maxsus Ta'lim Vazirligi
X.J.KALBAEVA
Taqrizchilar: U.Fayzieva A.Avloniy nomidagi XTXMOMI kaf. mud., prof.
D.Nurkeldieva
Nizomiy nomidagi TDPU dos., p.f.n.
MAKTABGAChA SURDOPEDAGOGIKA
2007
Kalbaeva X.J.
Maktabgacha surdopedagogika: Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha tarbiya yoshidagi
bolalar ta'lim-tarbiyasi. Oliy ta'lim muassasa talabalari uchun o’quv qo’llanma.
O’quv qo’llanmada eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga
ta'lim-tarbiya berish tizimi, maktabgacha tarbiyaning didaktik asoslari, korreksion-pedagogik
ishning tashkil etilishi va mazmuni ochib beriladi. Qo’llanma oliy ta'lim muassasa talabalari,
ota-onalar, maxsus ta'lim muassasa pedagoglari uchun mo’ljallangan.
"Ta'lim to’g‘risida"gi qonun, Kadrlar tayyorlash Milliy dasturiga muvofiq xozirgi kunda
mamlakatimizda oliy va o’rta ta'limni isloh qilish, maxsus maktabgacha tarbiya muassasalari
uchun yetuk kadrlar tayyorlash, ularning faoliyatida raqobatga asoslangan muhitni vujudga
keltirish, o’quv -tarbiya jarayonini sifatli o’quv adabiyotlar va zamonaviy pedagogik
texnologiyalar bilan ta'minlash, uzluksiz ta'lim tizimini axborotlashtirish vazifalarini amalga
oshirish talab etilmoqda.
Mazkur o’quv qo’llanma defektologiya fakulteti talabalariga mo’ljallangan bo’lib,
eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga ta'lim tarbiya berish muammolariga bag’ishlangan.
L.S.Vigotskiy eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar ta'lim -tarbiyasini pedagogika sohasining eng
murakkab va qiziqarli tarmoqi deb e'tirof etadi. Qo’llanmaning asosiy maqsadi eshitishda
nuqsoni bo’lgan bolalar maktabgacha ta'lim-tarbiyasining nazariy asoslarini ochib berish,
bunday bolalar bilan ishlash metodlari va yo’llari bilan o’quvchilarni tanishtirishdir.
Eshitishda nuqsoni bo’lgan ilk va maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga ta'lim-tarbiya
berish muammolarini chuqur o’rganish uchun talabalar tibbiyot sohasi, psixologiya, umumiy
pedagogika sohalarida bilimlarga ega bo’lishi zarur. Shu sababli qo’llanmada maktabgacha
surdopedagogika fani bilan bevosita boqliq bo’lgan surdologiya, maktabgacha psixologiya,
surdopsixologiya, maktabgacha pedagogika fanlarining muayyan yutuqlari umumlashtirilgan
qolda aks ettirilgan. Qo’llanma maktabgacha surdopedagogika kursi dasturiga muvofiq
ishlangan bo’lib, unda maktabgacha yoshidagi kar va zaif eshituvchi bolalarga ta'lim-tarbiya
berish qonuniyatlarini mantiqiy izchillikda ochib beriladi.
Maktabgacha tarbiya konsepsiyasiga muvofiq ta'lim-tarbiyaning turli yo’nalishlariga uzviy,
yagona maktabgacha ta'lim jarayoni sifatida qaraladi, bunda ta'lim-tarbiyaning tashkiliy shakllari
hamda o’quv materiallarining tanlanishida umumiy yondashuvga amal qilish talab etiladi. Shu
sababli, korreksion-tarbiyaviy ish mazmunini yeritilishida ta'lim-tarbiya muammolari uyqunlikda
ko’rib chiqiladi.
O’quv qo’llanma 12 bobdan tashkil etib, har bir bobdan keyin kontrol savol va topshiriqlar
berilgan. Keltirilgan savol va topshiriqlar nazariy materialni o’zlashtirishga, maktabgacha tarbiya
muassasalarida maqsadli, izchil kuzatishlar olib borib, tahlil qilishga, pedagogik amaliyot
davomida kar va zaif eshituvchi bolalar bilan ishlash tajribasini orttirishga yo’naltirilgan.
Shuningdek, har bir bobning ohirida berilgan adabiyotlar ro’yxati, o’rganiladigan muammoni
chuqurroq o’zlashtirishga yordam beradi. Maktabgacha surdopedagogika fanini o’rganayotgan
talabalar ta'lim tizimi isloq qilinayotgan bir paytda, ya'ni, eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga
turli shart-sharoitlarda korreksion yordam ko’rsatish, ularning ta'lim-tarbiyasiga muqobil
yondashuvni amalga oshirish davrida ishlashga to’g’ri keladi.
1-BOB
Maktabgacha surdopedagogikasining nazariy asoslari
1-§ Ilk va maktabgacha yosh davrlarining inson hayotida tutgan o’rni
Bola shahsining shakllanish jarayoni insoniyatning ijtimoiy tarixiy tajribasini o’zlashtirish
orqali amalga oshiriladi. Odam shaxsining rivojlanishi bir qancha bosqichda o’tadi. har bir
navbatdagi bosqich avvalgisi bilan mustahkam bog’liq bo’ladi, avval erishilgan bosqich yanada
yuqoriroq bosqichning tuzilishiga uzviy tarzda qo’shiladi. Har bir yosh davri yashagan yosh,
organizm biologik tizimlarining yetilish darajasi, ularning vazifalari, shu bilan birga odamning
qat’iy tajribasi, bilimlarning hajmi, faoliyat turlari va mazmuni bilan belgilanadi. Yoshi
kattalashgan sari bolaning psixik faoliyati boyib boradi , uning sensor, aqliy, hissiy, irodaviy
xususiyatlari orasidagi o’zaro aloqa o’zgaradi, bu esa rivojlanishning umumiy darajasiga, xulq-
atvorning shakllanishiga ta'sir ko’rsatadi. (V.I.Loginova, P.G.Samorukova, P.Yusupova).
Risoladagidek eshitadigan bolaning psixik rivojlanish qonuniyatlarini o’rganilishi,
eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar bilan korreksion-rivojlantiruvchi ishlarni samarali tashkil
etish, ta'lim-tarbiya texnologiyalarni belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi. L.S.Vigotskiyning
"eng yaqin rivojlanish zonalari", eshitish qobiliyatida nuqsoni bo’lgan bolalar psixik
rivojlanishining umumiy qonuniyatlari mavjudligi haqidagi nazariyalari katta ahamiyatga
egadir. L.S.Vigotskiy psixologik va pedagogik nuqtai nazardan eshitmaydigan bolalarga
nisbatan quddi normal eshitadigan bolalarga qaragandek munosabatda bo’lish kerakligini e'tirof
etgan. Eshitadigan bola hayotining dastlabki yetti yillik o’sish davrida psixik rivojlanishida
kuzatilgan xususiyatlar, eshitishining buzilishi bilan bog’liq bo’lgan o’ziga qos xususiyalarni
aniqlashga yordam beradi.
Dastlabki yetti yil mobaynida bola rivojlanishning uch asosiy bosqichini, ya'ni, go’daklik, ilk
va maktabgacha davrlarni boshdan kechiradi. Har bir davr o’zicha muhim ahamiyatga ega
bo’ladi, zero mazkur davr bosqichlarida yaratilgan shart-sharoitlar takrorlanmaydi. Ilk va
maktabgacha davrda bolaning o’sish va rivojlanish sur'atlari juda yuqori bo’ladi, uning jismoniy
va psixik jihatlari o’sadi hamda shaxs sifatida rivojlanishini belgilaydi.
Maktabgacha davrda shakllangan bilim va malakalar keyinchalik maktabda turli soha
bilimlarini egallanishini ta'minlaydi L.S.Vigotskiy va D.B.Elkonin har bir psixologik yoshni
quyidagi mezonlar bilan belgilashni taklif qiladi:
- rivojlanishning ijtimoiy holati, yoxud mazkur davrda bola va katta kishilar o’rtasidagi o’zaro
munosabatlar shakli;
- mazkur davrda bolaga hos bo’lgan asosiy faoliyat turi;
- asosiy psixik xususiyatlar va shaxsiy sifatlar;
- Rivojlanishdagi krizis, ya'ni o’sish davrlarni bir biridan ajratadigan, kattalar va bola
o’rtasidagi munosabatlarning qayta qurilishida namoyon bo’ladigan, hal qiluvchi davr Go’daklik
davri. Gudaklik davr, bola hayotining birinchi yili, rivojlanishning yuqori sur'ati bilan
harakterlanadi. Mazkur davrda sensor tizimlar: ko’rish, eshituv,taktil sezgi jadal rivojlanadi.
Mo’ljal olish harakatlarinng oddiy shakllari: diqqatni jamlash, ko’z bilan chamalash, aylana
qarakatlar bajarish. Chaqaloqning dastlabki maqsadli ushlash harakati rivojlanadi. Narsalarni
ushlash asosida manipulyativ harakatlar rivojlanadi. Manipulyasiyalar(oddiy qarakatlar) asta
sekinlik bilan predmetli harakatlarga aylanib boradi, bu esa predmetlarning sifat va hossalarini
anglash va o’zlashtirishga hizmat qiladi. Bolaning dastlabki yoshidan boshlab faoliyatning eng
oddiy turlari uning shaxsiy qobiliyatlarini, xususiyatlarini va atrofdagi narsalarga
munosabatlarini shakllantirishning asosi hisoblanadi. Ilk yoshdagi bolaning kattalar bilan
muomalasining (qissiy va qissiy-predmetli muomalasining) eng oddiy turlari unda taassurotlarga
bo’lgan ehtiyojini rivojlantiradi, tasavvurlarini shakllantiradi.
Go’daklik davrining ijtimoiy holati katta kishi va bolaning uzviy birligi bilan
tavsiflanadi. Go’dakda boshqa insonlarga bo’lgan ehtiyoj rivojlanadi. Ona va bola hayotining
birligi va uyg’unlashuvi, bolaning psixik rivojlanishiga katta ta'sir etadi hamda mazkur yoshiga
hos faoliyati- bevosita hissiy muomalasining rivojlanishi bilan ifodalanadi. (Elkoning D.B.,
1989). hayotining birinchi yili davomida bola tik turishni, birinchi yilining ohiriga kelib yurishni
o’rganadi, bu o’z navbatda uning atrofdagi muxit bilan bo’lgan munosabatiga ta'sir etadi.
Yurishni o’rganishi bolaning hayotida muqim bosqich hisoblanadi, chunki yurib, u atrofdagi
narsalarni o’rganadi, mustaqillikga erishadi. Kattalar bilan birgalikda hamda ular yordamida
bajarilgan hatti-harakatlar predmetlarining sifat va hossalarini o’zlashtirishga qaratiladi hamda
predmetli qarakatlarning rivojlanishiga ko’maklashadi.
Kattalar bilan muloqoti nutqning shakllanishini ta'minlaydi: bola gugulaydi, huldiraydi,
birinchi so’zlarni gapirishga, kattalar nutqiga taqlid qilishga, nutqni tushunishga o’rganadi.
I l k d a v r. - bir yoshdan uch yoshgacha bo’lgan davr bo’lib, bolaning bilishga doir, hissiy,
ijtimoiy jihatlarning faol o’sish davri hisoblanadi. Ilk davrining ijtimoiy holati predmetlar bilan
bog’lanib, bola-predmet-katta kishi ko’rinishida bo’ladi. hayotining ikkinchi yilida predmetlar
sifatlarinini bilish bilan bog’liq faol predmetli harakatlar shakllanadi.Kattalar bilan bajariladigan
predmetli harakatlar mazkur davrda asosiy faoliyat bo’lib, predmetlarning sifat va hossalari
hamda ular nima uchun hizmat qilishini o’zlashtirishga hizmat qiladi. Predmetlar bilan boqliq
faoliyatda barcha bilish jarayonlari, maqsadlari va xulq-atvor sabablari rivojlanadi. Bu faoliyatda
bolalar kattalar rag’barligida buyumlarning xususiyatlari, ular bilan qilinadigan harakatlar
to’g’risida dastlabki bilimlarni o’zlashtiradilar.(V.I.Loginova,P.Yusupova). Bola ikki yarim
yoshga to’lganda buyumlar bilan boqliq faoliyat va muomala ancha yuqori rivojlanish darajasiga
erishadi, o’yin va tasviriy faoliyatga o’tish uchun asos yaratiladi. Kattalar uyushtiradigan
muloqot va faoliyatda bolalarda o’zini o’zi anglashning dastlabki shakllari shakllanadi. Bola
o’zini atrofdagi odamlardan ajratadigan, o’z imkoniyatlarini anglab yetadigan bo’la boshlaydi.
Mustaqillik rivojlanishining ana shu bosqichida bolalar o’z hoxish-istaklarini namoyish etishini,
kattalar talabiga qarishilik ko’rsatishga intiladi. Bolalarda o’z-o’zini anglash hissi paydo bo’ladi.
Uch yoshli davrining krizisi mustaqilliknin talab qilishda, o’z istak-hoxishlarini katta kishilar
talab va istaklariga qarshi qo’yilishida namoyon bo’ladi.
Bolalar o’ziga o’zi xizmat ko’rsatishning eng sodda ko’nikmalarini egallaydilar, ularda
tengdoshlari bilan o’zaro munosabatlari rivojlanadi, ular birgalikdagi o’yinlarda bir-birlari bilan
muomalada bo’lishadi va o’zlarini o’yin qoidalariga muvofiq tutishga o’rganadilar. Yosh
xususiyatlari faqat aqliy sohasidagina emas, shu bilan birga hissiy, irodaviy, sabab sohalariga
ham taalluqli bo’ladi. Hayotning dastlabki yillarida bolalarning xulq-atvori asosan bevosita
his-tuyqular bilan tartibga solinadi, lekin shu yoshdayoq irodani tarbiyalashni boshlash, ularga
umumiy qabul qilingan hulq me'yorlari va qoidalarini tushunishni o’rgatish kerak.
Maktabgacha (uch yoshdan olti-etti yoshgacha bo’lgan) davr. Bola rivojlanishining ijtimoiy
holati u oila doirasidan chiqib, kattalar dunyosiga kirib borishida namoyon bo’ladi. Umumiy
o’sish va tana og’irligining o’sishi bilan bir vaqtda bolaning barcha asosiy to’qimalari va
organlari anatomik o’zgarishlari va funksional rivojlanishi ro’y beradi. Asta sekin skelet qotib
boradi, muskullar hajmi oshadi, bola organizmining ishlash qobiliyati kuchayadi. Bolaning
yurish, yugurish,sakrash, uloqtirish, tirmashish kabi asosiy qarakatlari rivojlanadi.
Maktabgacha tarbiya yoshda ta'lim-tarbiya samarali tashkil etilishi natijasida bolalar
ko’rish, eshitish, hid bilish kabi idrok etish usullari, ko’rgazmali harakatli va obrazli fikrlash,
irodaviy, hissiy jarayonlari shakllanadi. Bilishni rivojlantirish jarayonida ko’rgazmali-obrazli
tafakkurdan nutqiy tafakkurga o’tiladi, bolalar taqlil etish va umumlashtirish, tasniflashga
o’rganadilar, atrofdagi buyum va hodisalar to’qrisida mulohaza bildira boshlaydilar, sinchkov va
qiziquvchan bo’ladilar. (V.I.Loginova, P.G.Samorukova, P.Yusupova). Amaliy tadqiqot
faoliyatlarida mo’ljal olishning sodda (sinab ko’rish)usullaridan murakkabroq, maqsadli ko’rib
chamalash, keyinchalik qayolan mo’ljal olishga o’tiladi.
Maktabgacha yoshdagi bola shahsining tarkib topishi uning fe'l-atvori shakllanishida ham
o’z ifodasini topadi. Bola shaxsiy xulq-atvorini ijtimoiy xulq-atvor talablariga bo’ysundiradi,
kattalar talablariga asosan o’z va boshqalarning xulqini tanqidiy baqolaydi. U hamma narsaga
ham qodir emasligini hamda o’zining shaxsiy sifatlarini anglaydi. o’yin va mashg’ulotlarda
bolada fe'l-atvorning irodaviy sifatlari paydo bo’ladi, ma'naviy ongni shakllantirish burch,
adolat, qadr-qimmat va boshqa ijtimoiy tuyg’ularning paydo bo’lishi bilan ajralib turadi.
Ilmiy tadqiqotlarning ko’rsatishicha, maktabgacha tarbiya yoshida yetakchi bo’ladigan
o’yin faoliyatida maktabgacha yoshdagi bolaning ijtimoiy, bilish faolligi rivojlanadi. Pedagoglar
rag’barligidagi o’yinlar chog’ida bolalar turli harakat usullarini, buyumlar, ularning xususiyatlari
va belgilari to’qrisida bilimlarni o’zlashtiradilar. Bolalar vaqt, makon munosabatlarini anglab
etadilar. harakatli o’yinlar harakatlarning rivojlanishiga, makonda yo’l-yo’riq topishga yordam
beradi. (L.A.Golovchis,U.Fayzieva,I.Kislisina)
Syujetli-rolli o’yinlarda bolalarning har tomonlama rivojlanish imkoniyatlari kengayadi,
ular odamlar o’rtasidagi munosabatlar, harakatlarni muvofiqlashtirishning ahamiyatini anglab
etadilar va o’zlashtiradilar, atrofdagi narsalar to’qrisidagi tasavvurlarini kengaytiradilar.O’yin
hayolni rivojlantirshga, atrofdagi voqelik, odamlar mehnati to’qrisidagi bilimlarni
chuqurlashtirishga, shaxsning jamoatchilik xususiyatlarini shakllantirishga ko’maklashadi.
Muntazam mehnat topshiriqlari o’z faoliyatini jamoat manfaatlariga bo’ysundirish,ijtimoiy foyda
kelishiga amal qilish, mehnatning umumiy natijalaridan quvonish ko’nikmalarini tarbiyalaydi va
rivojlantiradi.
Mashg’ulotlardagi eng oddiy o’quv faoliyati atrofdagi tabiat, ijtimoiy qayot, odamlar
haqidagi bilimlarni o’zlashtirishga, shuningdek, aqliy va amaliy ko’nikmalarni shakllantirishga,
aloqalar va munosabatlarni o’zlashtirishga va umumlashtirishga yordam beradi.
Maktabgacha yosh davridagi eqtiyojlar, his-tuyqular, sabablar, maqsadlarni tarbiyalash va
rivojlantirish shu darajaga yetadiki, u bolaga maktab ta'limiga o’tish imkoniyatini beradi. Yetti
yoshli davrning krizisi shaxsiy ongining shakllanishi, ichki his-hayajonlarning paydo bo’lishi
bilan boqliqdir.
Mustaqil ishlash uchun savollar:
1.D.B.Elkonin bola rivojlanishining yosh davrlarining ajratishda qanday ko’rsatkichlarga
asoslangan
2. Go’daklik, ilk, maktabgacha davrda bolaga hos ijtimoiy holatlarini belgilab bering.
3. Go’daklik, ilk, maktabgacha davrda bolalarga hos faoliyat turlarini yoritib bering.
4. Maktabgacha davrining krizislarini yuzaga kelishda psixologik negizi nimadaq
Adabietlar:
Belova Ye.M. Spesialnaya doshkolnaya pedagogika. M. 1982
Vigotskiy L.S. Voprosi detskoy (vozrastnoy) psixologii. Sobr.soch. v :t. M. 1982 T.4
Konsepsiya spesialnogo obrazovaniya j-l Defektologiya 1989 g V.I.Loginova P.G.Samorukova
"Maktabgacha tarbiya pedagogikasi" o’qituvchi 2001
Golovchis L.A. Doshkolnaya surdopedagogika M.2001
Yusupova P. Maktabgacha tarbiya pedagogikasi Toshkent, o’qituvchi 1993 y
2-BOB
Maktabgacha surdopedagogikasi fanining predmeti, maqsadi va metodlari
1-§ Maktabgacha surdopedagogika fanining predmet va vazifalari
Surdopedagogika (lot. "surdus"-kar) maxsus pedagogika tarmog’i, eshitish qobiliyati buzilgan
bolalar va katta kishilarning rivojlanishi, tarbiyalanishi, ta'lim olishi haqidagi fandir.
Eshitish qobiliyati buzilgan ilk va maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning rivojlanish va
ta'lim-tarbiya olish jarayonlari va muammolari-maktabgacha surdopedagogika fanining predmeti
hisoblanadi.
Maktabgacha davr eshitishda nuqsoni bo’lgan bolaning rivojlanishida muqim ahamiyatga
egadir, zero korreksion-pedagogik tadbirlarning barvaqt boshlanishi uning o’sishidagi
nosozliklarini oldini olishga, shuningdek, ijtimoiy faol, mustaqil fikrlovchi ,bilimli shaxsni
tarbiyalashga yordam beradi. (L.A.Golovchis). Psixolog va surdopedagog olimlar L.S.Vigotskiy,
I.M.Solovyov,N.A,Rau,U.Fayzieva, F.Alimxodjaeva, F.qodirova,I.Kislisinalar eshitmaydigan
bolalarni ijtimoiy tarbiyalash tizimida dastlabki nuqta deb maktabgacha tarbiyani e'tirof etadilar.
Maktabgacha surdopedagogikaning aloqida fan bo’lib ajralishi, eshitishda nuqsoni bo’lgan
bolalarning turli yosh bosqichlariga hos jismoniy, psixik va fiziologik xususiyatlarining
mavjudligi, bolalar turmushini tashkil etish va qulay ta'lim-tarbiya shart-sharoitlarni yaratishda
bularni qisobga olish zarurligi bilan belgilanadi.
Maktabgacha surdopedagogika fanining asosiy vazifalari eshitishda nuqsoni bo’lgan
bolalarga ta'lim berish vazifalari ularning rivojlanish imkoniyatlari, ilk maktabgacha davrdan
boshlab korreksion-pedagogik yordam ko’rsatish zaruratidan kelib chiqqan holda belgilanadi.
Eshitish qobiliyatining pasayishi bolaning umumiy rivojlanishiga, birinchi navbatda esa
nutqning shakllanishiga to’sqinlik qiladi. Maxsus o’qitilmagan maktabgacha tarbiya yoshdagi
kar va zaif eshituvchi bola gapira olmaydi, o’zgalar nutqini tushunmaydi, muloqotda esa
cheklangan miqdordagi imo-ishoralardan foydalanadi. Kundalik turmushda, kattalarga tahlid
qilib oddiy xatti-qarakat va faoliyat turlarini o’zlashtira oladilar, turli buyumlarning funksional
vazifalarini, ulardan foydalanishni o’zlashtiradilar, o’z-o’ziga xizmat qilish malakalarni
egallaydilar. Maxsus yo’naltirilgan ta'lim berish uchun qulay shart-sharoit yaratilmagan holda,
bolalarning sensor va intellektual rivojlanishi so’zli nutqdan xoli kechadi.
Shunday qilib, eshitish qobiliyatining pasayishi va nutqiy rivojlanishiningg buzilishi
oqibatida bolaning rivojlanishi to’xtamasa-da, ancha cheklanib qoladi. Demak, bu bolaning
risoladagidek rivojlanishi uchun, me'yorda eshitadigan bolalardan ko’proq maxsus ta'lim-tarbiya
sharoitlari zarur bo’ladi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga ilk yoshdan boshlab maxsus
ta'lim-tarbiya berilsa, uning umumiy rivojlanishidagi orqada qolishni oldini olish hamda ularning
uyqun o’sishini ta'minlash mumkin bo’ladi.
Maktabgacha surdopedagogikaning asosiy vazifalari:
o’ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni aniqlash va ularga korreksion-pedagogik yordam
ko’rsatilishga ko’maklashish;
o’ Ilk va maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning rivojlanish qonuniyatlarini aniqlash;
o’ Eshitish qobiliyatining buzilishini jismoniy, bilish, ijtimoiy, nutqiy rivojlanishiga,shaxsning
shakllanishiga bo’lgan ta'sirini o’rganish;
o’ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni oilada tarbiyalash bo’yicha ota-onalarga metodik
yordamni tashkil etish;
o’ Korreksion-tarbiyaviy ishlarning nazariy asoslarini ishlab chiqish: ilk va maktabgacha
yoshdagi kar va zaif eshituvchi bolalarga ta'lim tarbiya berish vazifalari, tamoyillari va
metodlarini belgilash;
o’ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga ta'lim berishning turli shart-sharoitlarda: maxsus
maktabgacha ta'lim muassasasi, maktab-internatlar qoshidagi guruhlar,umumiy yo’nalishdagi
bolalar boqchasi huzuridagi guruhlar,integrasiya ta'limi va q.k.da ta'lim-tarbiya mazmunini
belgilash, o’qituvchi-surdopedagog, tarbiyachi, umumta'lim muassasa pedagoglariniva ota-
onalarni pedagogik bilimlar bilan qurollantirish;
o’ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga korreksion-pedagogik yordam berishning yangi
shakllarini izlash;
o’ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni eshituvchi insonlar orasiga integrasiyalashuvi
(uyg’unlashuvi)ga yordam berish;
o’ Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalarning maktab, oila, maqalla, jamoa tashkilotlari bilan
aloqasini mustaqkamlash.
o’ Maktabgacha tarbiya muassasasi, oila, jamoat tashkilotlarining kar va zaif eshituvchi
bolalarga ta'lim-tarbiya berish borasidagi ijobiy tajribalarini o’rganish va tarqib etish.
2-§ Maktabgacha surdopedagogikasining boshqa fanlar bilan boqliqligi
Pedagogika tarbiya qonunlari to’qrisidagi fan sifatida hodisalarning keng doirasini qamrab
oladi va turli sharoitda ta'lim-tarbiyani tashkil etish muammolarini o’rganadi.Surdopedagogika
fani pedagogika fanining umumiy qonuniyatlariga asoslangan holda rivojlanadi.
Surdopedagogikaning ilmiy-metodologik negizini falsafa tashkil etadi, zero, falsafa
tarbiyaning maqsad va vazifalarini o’rganish metodologiyasini belgilaydi, tarbiya masalasiga
ilmiy asoslangan holda yondashish imkoniyatini beradi. (P.Yusupova).
Ta'lim va tarbiya nazariyasi hisoblangan didaktika surdopedagogika fani tizimiga
kiradi.Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga ta'lim-tarbiya berishning mohiyati, qonuniyatlari,
tamoyillari va istiqbollarini o’rganish didaktikaning vazifasiga kiradi. Shu asosda ta'limning
maqsadi, mazmuni, prinsiplari, metodlari, tashkiliy shakllari va vositalari ishlab chiqiladi.
Surdopedagogika fani didaktik masalalarni ishlab chiqishda, masalan, axloqiy tarbiya
masalalarini o’rganishda, estetik tarbiyaning maqsadi, yo’llari va usullarini belgilashda etika
faniga asoslanadi.
Etika axloqni nazariy jiqatdan asoslab, yosh avlodni, uning axloqiy tarbiyasi muammolarini,
inson shaxsini shakllantirishda axloqiy g’oyalar rolini tushunishini chuqurlashtiradi.
Estetika insonnig voqelikka, san'atga estetik munosabatlari rivojlanishining umumiy
qonuniyatlarini o’rganadi, nafosat tarbiyasining ilmiy asosi bo’lib qizmat qiladi. (P.Yusupova)
Fiziologiya maktabgacha surdopedagogika faninig tabiiy-ilmiy negizi bo’lib, insonni
biologik evolyusiya maxsuli sifatida o’rganadi, inson oliy nerv faoliyatining rivojlanishi, nerv
tizimining tipologik xususiyatlari, sezgi organlari, tayanch-harakat apparati, yurak-tomir va nafas
olish tizimlari, ichki sekresiya bezlari va shu singarilarning rivojlanishi haqidagi ma'lumotlarga
tayanadi. Shuningdek, fiziologiya fanining ma'lumotlari, insonning oliy nerv tizimi haqidagi
ta'limoti, shartli refleks aloqalarning shakllanishi, turli analizatorlarning faoliyati va bolaning
psixik rivojlanishidagi tutgan o’rni to’qrisidagi ma'lumotlar surdopedagogika fanining tabiiy-
ilmiy psixofiziologik negizi bo’lib hizmat qiladi. (I.M.Sechenov, I.P.Pavlov,A.R.Luriya va
boshqalar).
I.P.Pavlov tomonidan shartli reflekslarning paydo bo’lishi va tormozlanishi, analizatorlar
fiziologiyasi, asab faoliyatining turlari tadqiq etilgan. Bosh miya katta yarim sharlari qobig’ida
qo’zqolish va tormozlanish vaqtida hosil bo’lgan shartli reflekslar bola hayotining kun tartibini
tashkil etishga yordam beradi.
So’zlarni idrok etish va ifodalash bilan bog’liq bo’lgan, bosh miyada kinesteziya va eshituv
qo’zg’atishlar ta'sirida paydo bo’lgan murakkab izlar tizimi, tilni o’rganishning fiziologik
negizini tashkil etadi. I.P.Pavlov nutq a'zolarining harakati jarayonida hosil bo’lgan kinestetik
qo’zqolishlarni ikkinchi signal tizimining asosiy negizi deb e'tirof etadi. Kar va zaif eshituvchi
bolalarning og’zaki nutqini o’stirishni ikkinchi signal tizimining murakkab shartli
bog’lanishlarining shakllantirish sifatida ko’rish mumkin.Ilk va maktabgacha davrida bola
organizmining barcha funksiyalari va organlarining o’sishi paytida, rivojlanishidagi
xususiyatlarning o’rganilishi, kar va zaif eshituvchi bolalarning rivojlanishidagi nosozliklarni
aniqlash hamda korreksion ta'lim -tarbiyani samarali tashkil etish uchun imkon yaratadi.
Maktabgacha surdopedagogika umumiy, maktabgacha va maxsus psixologiya fanlari bilan
ham bilan bevosita bog’liqdir. Psixologiya, insonning psixik rivojlanish qonuniyatlarini
filogenez va ontogenezda o’rganuvchi fan sifatida, insonning rivojlanishi, tarbiyalanishi va atrof-
muqit bilan o’zaro munosabatlari chog’ida shakllanadigan psixik jarayonlar( tafakkur, xotira,
tasavvur,qis-tuyqu, iroda va hokazo)ni o’rganadi. Surdopedagogika ulardan foydalanib,
eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar ta'limining mazmuni va metodlarini ishlab chiqadi.
Maktabgacha
surdopedagogika
psixologlar
L.S.Vigotskiy,
I.M.Solovev,
T.V.Rozanovalarning, psixik va jismoniy rivojlanishidagi kamchilik bolaning umumiy
rivojlanishining izdan chiqishiga olib kelgan holda, bunday bola anomal deb hisobanishi
mumkinligi to’qrisidagi ilmiy nazariyalariga asoslanadi. Eshitishning pasayishi bolaning nutqiy
rivojlanishga salbiy ta'sir etadi, muloqot qilish, idrok etish, fikrlash, bilish faoliyatini
rivojlantirish vositasi sifatida nutqning rivojlanishiga to’sqinlik qiladi.
Pedagogik jarayonni to’g’ri tashkillashtirish, eshitishning pasayishi bilan boqliq umumiy va
xususiy jihatlarni tushunish uchun maktabgacha yoshdashi bolalarning psixik rivojlanish
xususiyatlarini bilmoq zarur. L.A.Venger, D.B.Elkonin, F.Alimxodjaeva, U.Fayzieva,
N.Bekmuratov, X.Gaynutdinovlarining ilmiy tadqiqotlari eshitish qobiliyati pasaygan va
me'yorda eshituvchi bolalar rivojlanishining asosiy yo’nalishlarini belgilashga, korreksion-
tarbiyaviy ish metodlarini ishlab chiqishga yordam beradi. R.M.Boskis, T.A.Vlasova,
A.A.Kataeva, I.M.Solovev, T.V.Rozanova,J.I.Shif,I.Kislisina,UFayzieva, F.Alimxodjaevalarning
tadqiqotlarida maktabgacha va maktab yoshidagi eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar haqida
ma'lumotlar to’plangan.
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni differensial tarzda o’qitish muammolarini hal etishda,
ta'lim-tarbiya jarayonini takomillashtirishda ularning psixologik xususiyatlarini bilish muqim
ahamiyat kasb etadi. Eshitish qobiliyati pasaygan bolalarning o’ziga xosligini hisobga olgan
holda ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarning yoshi, psixik xususiyatlari, nutqiy rivojlanishiga
mos psixolog-pedagogik o’rganish metodlarini tanlash, ularning rivojlanish salohiyatlarini
aniqlash, samarali korreksion-tarbiyaviy ishni tashkil etish imkoniyati yaratiladi.
Maktabgacha surdopedagogika lingvistik fanlar va psixolingvistika bilan bevosita bog’liqdir.
bola tomonidan nutqning egallash me'yorlarini bilish eshitishi pasaygan bolalarning nutqiy
rivojlanishini belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi. Kar va zaif eshituvchi bolalar nutqiy
rivojlanish xususiyatlarini o’rganish, ularga ona tilini o’rgatish tizimini modellashtirish
jarayonlarida
psixolingvistika
ma'lumotlaridan,
xususan
L.S.Vigotskiy,
A.R.Luriya,
A.A.Leontev,
I.Jinkin,U.Fayzieva,F.Alimxodjaeva,
X.Gaynutdinov,X.Roziqov,
I.Otajonov
va
boshqa
surdopedagoglar tadqiqotlarida ishlab chiqilgan nutqning hosil bo’lish va eshituv hamda
nutqning rivojlanish modelidan keng foydalaniladi. Psixolingvistik yondashuv eshitishning
pasayishi oqibatida yuzaga kelgan nutqiy buzilish mexanizmi va tuzilishini aniqlash, ta'lim
jarayonida turli til vositalarini qo’llash imkonini yaratadi. (L.A.Golovchis).
Otolaringologiya, surdologiya, audiologiya ma'lumotlariga, ya'ni bolaning eshitish holati:
eshitish pasayishining vaqti, darajasi, vaqti, tabiatiga asoslangan holda bola bilan korreksion-
tarbiyaviy ishlarni olib borish mumkin. Surdologiya va audiologiya sohasidagi ilmiy tadqiqotlar
eshituv holatini tekshirish usul va uslublarini belgilash, mavjud eshitish buzilishlarini tavsiflash
va tasniflash tizimini asoslab berish imkonini beradi. (L.V.Neyman, Yu.B.Preobrajenskiy,
D.I.Tarasov va boshqalar). Maktabgacha surdopedagogika tibbiyot fanlari bilan qam bevosita
boqliqdir. Tibbiy ma'lumotlar mavjud birlamchi buzilish darajasini ob'ektiv baholash,
eshituvning pasayishini boshqa psixik jarayonlari, xususan nutq va kommunikasiya jarayonlariga
bo’lgan ta'sirini aniqlashga yordam beradi. Tibbiy tekshiruv ma'lumotlari korreksion-tarbiyaviy
ishni qulay metodlarni tanlagan va differensial yondashgan holda tashkil etishda muhim
ahammiyat kasb etadi. Eshitish qobiliyatini rivojlantirish, nutqni o’stirish, talaffuzni
shakllantirish bo’yicha ishni tashkillashtirishda tibbiy ma'lumotlardan keng foydalaniladi.
Otorinolaringologiya, surdologiya, audiologiya sohasidagi yutuqlar, eshitish qobiliyatini
barvaqt aniqlash, ularga tibbiy, surdotexnik va korreksion pedagogik yordamni erta ko’rsatishga
ko’maklashadi. So’nggi yillarda ayrim eshitish buzilishlarni davolash imkoniyatlari kengaygan
bo’lib, eshituv holatini yaxshilash imkoni paydo bo’ldi (koxlear implantasiya).Eshituv qobiliyati
buzilishlarini korreksiyalashda yakka tartibda va jamoa bo’lib foydalaniladigan surdotexnika
vositalarini qo’llanishi katta ahamiyatga ega. Surdotexnika sohasining rivojlanishi bilan eshituv
apparatlar, vizual va taktil-vibrasion nazorat vositalari takomillashtiriladi. Shuningdek,
bolalarning atrof muhitga moslashish, eshituv va nutqni rivojlantirish ishlarini takomillashtirish,
shaxsiy rivojlanish imkoniyatlari kengayadi. Nevropatologiya, psixopatologiya fanlari
maktabgacha surdopedagogika fani bilan aloqadordir.Mazkur soxalar ma'lumotlari eshituv
qobiliyatining pasayishini differensial tashxis qilish, birlamchi va ikkilamchi nuqsonlar
xarakterini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayrim kar va zaif eshituvchi bolalarda
eshituv qobiliyatining pasayishi bilan birga markaziy asab tizimi faoliyatining buzilishi bilan
boqliq boshqa kamchiliklar ham kuzatiladi. Psixik rivojlanishining sustlashishi, aqliy zaiflik,
bolalar serebral falaji, xulq-atvor va xissiy-irodaviy buzilishlari, ko’rishdagi muammolar bunga
misoldir. Bunday buzilishlarni to’qri tashxis qilish surdopedagog va psixonevrolog hamkorligida
mumkin bo’ladi. Maktabgacha surdopedagogika fanida maxsus pedagogikaning logopediya,
oligofrenopedagogika, tiflopedagogika sohalaridagi tadqiqot natijalarini, ilmiy yutuqlari ham
hisobga olinadi.
3-§ Maktabgacha surdopedagogika fanining ilmiy-tadqiqot metodlari
Maktabgacha surdopedagogika sohasida olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar fanning
rivojlanishiga, xususan ta'lim-tarbiya tizimini va mazmunini takomillashtirilishiga hizmat
qiladi.Ilmiy tadqiqotlarda olimlar, pedagog va psixologlar, maktab o’qituvchilari, bolalar
bog’chalarining defektologlari va tarbiyachilari, shuningdek kar va zaif eshituvchi bolalarga
ta'lim-tarbiya berish amaliyoti bilan bevosita bog’liq bo’lgan mutaxassislar qatnashadilar.
Pedagogik tadqiqot-izlanishni yanada muvaffaqiyatli qilish imkonini beradigan ilmiy
ma'lumotlardan foydalanib, pedagogik jarayonni takomillashtirish yo’llarini izchillik bilan
izlashdir.
Maktabgacha surdopedagogika maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni o’rganish, ularga
ta'lim-tarbiya berish borasida to’plangan nazariy va amaliy materiallarni tahlil qiladi va
umumlashtiradi. Ta'lim-tarbiya jarayonining psixolog-pedagogik sharoitlarini o’rganish,
pedagogik jarayonning qonuniyatlarini aniqlash, korreksion ishlarning samaradorligini bilish
maqsadida turli metodlar: kuzatish, pedagogika eksperimenti, pedagogik tajribani o’rganish,
xujjatlarni tahlil qilish, bolalar tayorlagan maxsulot va yozma ishlarini tahlil qilish, ilmiy-
metodik manbaalarni o’rganish va xokazo metodlardan foydalanadi.
Pedagogik tadqiqotning maqsadi pedagogik hodisaning qonuniyatlarini o’rganish, ta'lim-
tarbiya berish jarayonida ziddiyatlarni aniqlash va ularni nazariy qoidalarda aks ettirishdan
iboratdir. Pedagogik hodisalar qonuniyatlarini ochib berish turli darajalarda amalga
oshirilishi mumkin (V.I.Loginova. P.G.Samorukova,P.Yusupova).
Tadqiqotning empirik darajasi faktik materialni to’plash, faktlarni batafsil ta'riflash, ob'ektiv
aloqalarni topish, tadqiq etilayotgan hodisalarni har tomonlama o’rganish bilan boqliqdir.
Tadqiqotning nazariy darajasi o’rganilayotgan hodisalarning mohiyatiga chuqur kirib borishga
qaratilgan, taqlil etish, sistemalashtirishning muayyan usullariga tayanadi. Pedagogika nazariy
darajaga ko’tarilib, oldindan ko’ra bilish va tarbiya qonuniyatlarini bilishning yangi
imkoniyatlariga ega bo’ladi, shu tufali u kuzatishlar, tajribalar, eksperimentlardan o’zib ketishi
mumkin. Nazariy darajadagi tadqiqot pedagogikaning eng muqim, prinsipial muammolarini qal
etishi va ta'lim- tarbiyaning eng yangi tizimlarini ishlab chiqishi kerak.
Metanazariy darajada nazariyalarning o’zi o’rganiladi va ularni tartibga solish va
takomillashtirish yo’llari ishlab chiqiladi.Tadqiqotning u yoki bu darajasi unga xos metodlar,
vositalar, shartlarni talab qiladi. Har qanday darajadagi tadqiqotni o’tkazishda uni tashkil etish va
rejalashtirish g’oyat muhim o’rin tutadi. Pedagogik tadqiqotlar odatda bir necha bosqichdan
iborat bo’ladi.
1- bosqich. Muammoni belgilash va tadqiqot maqsadini o’rtaga qo’yish, shunga muvofiq tarzda
masalaning tarixi va nazariyasini o’rganish. Pedagogik tajribani o’rganish faraz qilish va
tadqiqot vazifalarini belgilash imkonini beradi.
2-bosqich Farazlarni( o’rganilayotgan muammo yuzasidan faktlar va bilimlarni to’plash
asosida) tekshirish tadqiqotning qayd etish, shakllantirish va nazorat qilish bosqichlari orqali ryx
beradi.
3-bosqich Olingan faktlar va yangi bilimlarin ishlash va anglab yetish vositasida qilingan nazariy
hulosalar.
4-bosqich Ilmiy tadqiqot natijalarini rasmiylashtirish.
5-bosqich Tadqiqot natijalarini amaliyotga joriy etish.
Birinchi bosqichda tadqiqot muammosi o’rtaga qo’yiladi. Uning boshlanqich asosi quyidagilar
bo’lishi mumkin:
a) amaliyotning bevosita ehtiyoji;
b) jamiyatning talablari va shaxsni tarbiyalash sohasidagi istiqbolli vazifalar;
v) umumiy pedagogik nazariyalar va ularning ayrim qismlarini rivojlantirishning ichki mantiqi;
g) pedagogika nazariyasida pedagogik jarayonning tadqiq etilmagan sohalarini tahlil etish.
Muammo fanda va unga muvofiq bo’lgan turmush sohasida, amaliy faoliyatda vujudga kelgan
ziddiyatni nazariy shaklda ifodalaydi.Faraz- ishning har bir bosqichida ilmiy izlanishning
yo’nalishini aniqlashga yordam beradigan ilmiy taxmindir. U tadqiqot jaraoni va uning
xulosalarini oldindan ko’ra biladi. Javobning qo’yilgan savolga, hulosalarning asosga mos
kelishi, tekshirishning osonligi yaxshi faraz belgilaridir. Farazni o’rtaga qo’ygandan keyin
tadqiqotning aniq vazifalari ishlab chiqiladi, vazifalarni hal etish shartlari, usullari, dastlabki
asoslari va vositalari aniqlanadi, tadqiq etish metodlari belgilanadi.Tadqiqotning ikkinchi
bosqichi qo’yilgan masalalarni qal etishga, farazni tekshirishga qaratiladi. Bu yerda ular
yordamida baholash mumkin bo’lgan faktlarni izchillik bilan to’plash, mezonlarni topish muhim
hisoblanadi. Bundan oldin mavzuga va tadqiqot vazifalariga, shuningdek bolalarning yoshiga
mos keladigan metodlar ishlab chiqiladi. Bu yerda tadqiqotning qayd etadigan, shakllantiradigan
va nazorat qiladigan bosqichlari qo’llaniladi. qayd etuvchi bosqichi pedagogik hodisaning unga
tadqiqotchi faol aralashuvigacha bo’lgan holatini o’rganadi. Bu bosqichga odatda muayyan
metodlar ham mos keladi: so’rab bilish, suhbat, sosiometriya, kuzatish, laboratoriya tajribasi,
pedagogik tajribani o’rganish va hokazo. Tadqiqotning ikkinchi bosqichida shakllantiruvchi
tajriba (shakllantiruvchi bosqich) etakchi o’rin tutadi, u qayd etuvchi eksperiment qulosalariga
tayanadi va pedagogik jarayonga talab etiladigan o’zgarishlarni ataylab kiritish, olingan
natijalarni hisobga olish imkonini beradi.Nazorat bosqichi pedagogik ta'sir ko’rsatishning
o’rganilayotgan usullari samaradorligini aniqlash imkonini beradi. Odatda bu yerda kuzatish,
laboratoriya tajribasi, suhbat, bolalar faoliyati va uning natijalarini o’rganish hamda boshqa
metodlardan foydalaniladi.Uchinchi bosqich- olingan ma'lumotlarni nazariy anglab yetish va
ilmiy-pedagogik natijalarini rasmiylashtirish. Bu bosqichda faktlar ishlanadi, tahlil etiladi,
sistemaga solinadi, ular asosida umumlashtirish o’tkaziladi, qonuniyatlar belgilanadi. Tadqiqot
natijalari vazifalarini hal etish darajasini belgilash, farazni tasdiqlash yoki inkor etish imkonini
beradi. Agar faraz tasdiqlansa, u yangi bilim tusini oladi. Agar inkor etilsa, yangi faraz o’rtaga
qo’yiladi va u tadqiqotni davom ettirishni talab qiladi.To’rtinchi bosqich- ilmiy-tadqiqot
natijalarini rasmiylashtirish. Ular muayyan mantiqqa asosan bayon etiladi: tadqiqot muammosi
dolzarbligini, o’rgansh mavzuini, farazni, tadqiqot vazifalari va metodikasini tanlashni asoslash,
tadqiqot jarayonini bayon etish, uning natijalarini taqlil qilish, xulosalarni ta'riflash.
Tadqiqotning yakunlovchi (beshinchi) bosqichi- uning natijalarini qo’llash. Tadqiqot natijalari
amaliyotda va nazariyada qo’llanilsa, u tugallangan hisoblanadi. Tadqiqot metodi- bu tadqiqotni
olib borish yo’li, ya'ni qonuniy aloqalarni, munosabatlarni o’rnatish va ilmiy nazariyani tuzish
uchun ilmiy ahborotni olish usulidir. Tadqiqot metodlari o’z ichiga bir qancha usullarni
(metodning qismini) oladi. Kuzatish metodi - bu pedagogik xodisani rejali ravishda o’rganish
bo’lib, bu jarayonda tadqiqotchi hodisani butun holda yoki uning alohida tomonlarini ko’rishi,
muhim, barqaror aloqalarni aniqlashi mumkin. Faktlarni to’plash, ularning muhim tomonlarini
qayd etish kuzatishning bosh vazifasidir. Tadqiqot metodi sifatida kuzatish aniq-ravshan
anglangan maqsadning mavjudligi bilan izoqlanadi.U avvaldan ishlab chiqilgan rejaga asosan
o’tkazilib, unda kuzatish ob'ekti, kuzatish maqsadi va vazifalari, dasturi, metodikasi va texnikasi
ko’rsatiladi. Ilmiy kuzatish faktlarni ob'ektiv va aniq qayd etishni talab qiladi. Kuzatish metodi-
eshitish qobiliyati buzilgan bolalar maktabgacha tarbiya muassasalarida tashkil etilayotgan
korreksion-tarbiyaviy ishlarni kuzatish maqsadida qo’llaniladi. Pedagogik kuzatish jarayonida
eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar faoliyatining xususiyatlari, ta'lim dasturida belgilangan bilim
va malakalarni egallash samaradorligi, qo’llaniladigan metod va uslublar to’g’risidagi faktlarni
to’plash, sistemalashtirish va tahlil qilish kabi vazifalar amalga oshiriladi.Kuzatishdan avval
kuzatish maqsadi, ob'ekti, rejasi, natijalarni qayd etish shakli belgilanib oladi. Kuzatish ob'ekti
etib maktabgacha tarbiya yeshidagi kar va zaif eshituvchi bolalarinng turli mashg’ulotlardagi
faoliyatlari hamda, erkin faoliyatlari belgilab olinishi mumkin. Surdopedagog va tarbiyachilar
faoliyatini kuzatish, metod va usullarni tahlil qilish ham muhim ahamiyatga ega. Kuzatish
materiallarini tahlil qilishda ijobiy faktlar bilan birga salbiy tomonlarni aniqlanishi ham
muhimdir. Mazkur metodning afzalligi uning tabiiyligida va avvaldan rejalashtirilgan ish
tartibiga putur yetkazmaganidadir. Biroq, bolalar bog’chasi sharoitida o’rta va katta guruh
bolalari faoliyati ustidan kuzatishlarni olib borish tavsiya etiladi ( L.A.Golovchis). Kuzatishlar
natijalari aniq-ravshan bo’lishi uchun yozma bayonnomalar bilan birga audio va vadeo yozuvlar
hamda fototasvirlardan foydalaniladi. Pedagogik tadqiqotlarda eksperiment o’quv yoki
tarbiyaviy ishda amalga oshiriladigan ilmiy tarzda qo’yilgan tajriba katta o’rin tutadi. Tajriba
chog’ida pedagogik hodisani o’rganish o’rganilayotgan ob'ektga izchil ta'sir ko’rsatgan holda
maxsus tashkil etilgan nazorat qilinadigan sharoitda amalga oshiriladi. Tajribaning asosiy
vazifasi- ayrim pedagogik ta'sirlar va uning natijalari o’rtasidagi sabab-oqibat aloqalarini
o’rnatishdan iboratdir, bu esa pedagogik jarayonni yanada samarali usul bilan boshqarish uchun
zarurdir. Tadqiqotchi tajriba davomida passiv kuzatuvchidan farqli ravishda o’rganilayotgan
pedagogik hodisa jarayoniga faol aralashadi. Bunda tadqiqotchi ba'zi hodisalarni bartaraf etishi
va boshqalarini kuchaytirishi mumkin. Tajriba o’tkazuvchi oldida turgan vazifalar va tadqiqot
tusiga boqliq tarzda tabiiy va laboratoriya tajribasi qo’llaniladi. Tabiiy va laboratoriya
tajribasining farqi tadqiqot olib borayotgan sharoit bilan boqliqdir. Tabiiy tajriba tabiiy
sharoitlarda (bunday tajribadan asosan bolalar bilan ishlashda foydalaniladi), laboratoriya
tajribasi esa maxsus yaratilgan sharoitda o’tkaziladi. Ayni paytda tabiiy tajribadan farqli ravishda
bu yerda faoliyat ro’y beradigan shart-sharoitga ta'sir qilinadi. Sinalayotganning faoliyati esa
tabiiy ravishda kechayotgan holatda kuzatiladi. Bundan tashqari, laboratoriya tajribasi
sinalayotganlarga ko’rsatilayotgan ta'sir xususiyatini va ularning javob reaksiyalarini aniq qayd
etish (asboblar yerdamida) imkonini beradi. Tajriba, shuningdek tasdiqlovchi yoki
shakllantiruvchi, individual yoki frontal bo’lishi hamda tabiiy yoki laborator sharoitda
o’tkazilishi mumkin. Tasdiqlovchi tajriba sharoitida bolalarning kuzatish jarayonida namoyon
etilmagan rivojlanish xususiyatlari aniqlanadi. Tajribaning samaradorligi uning maqsad va
vazifalari, o’tkazish metodikasi, kutiladigan natijalari aniq belgilanib, rioya qilinishiga
boqliqdir.Surdopedagogika fani uchun pedagogik texnologiyalarni sinash, ilmiy tahminlarni
tekshirish maqsadida olib boriladigan shakllantiruvchi yoki o’rgatuvchi tajriba katta ahamiyatga
ega. O’rgatuvchi tajribani tashkil etilishi uchun o’z tasdiqini topadigan va korreksion-
tarbiyaviy faoliyatga ta'sir etadigan ilmiy farazning bo’lishi talab etiladi. Tajribadan ob'ektiv
ma'lumotlar olinishi uchun ma'lumotlar sifat va son jihatdan har tomonlama tahlil
etiladi.Bolalar ishlarini, ta'lim-tarbiya muassasalari xujjatlarini o’rganish metodi. Pedagogik
xujjatlarni o’rganish tadqiq etilayotgan ob'ekt haqida turli ahborotni olish imkonini
beradi.Ahborot manbaalari qatoriga xalq ta'limi organlari, maktabgacha ta'lim muassasalari,
maktab raxbarlari, surdopedagog tarbiyachilar, o’qituvchilarning rejalari va hisobotlari,
mashg’ulotlar konspektlari, kundalik va sinf jurnallari, badiiy va texnik ijodiyot natijalari kiradi.
Bu materiallarni o’rganish tadqiqotchining kuzatishlari natijalarini to’ldiradi, yangi faktlarni
aniqlashga ko’maklashadi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar ijodiy faoliyatining maxsulotlari,
masalan, rasm, yasalgan buyumlar, qurilgan narsalarga qarab, bolalarning psixik jarayonlari:
diqqati, xotirasi, idroki, tafakkurining saviyasi haqida xulosa qilish mumkin. Eshitish qobiliyati
buzilgan bolalarning amaliy faoliyatining natijalari bolalarning alohida xususiyatlarini
aniqlashga yordam beradi. Bolalar tomonidan chizilgan rasmlari, plastilin va tabiiy
materiallardan yasalgan buyumlarni ko’rib chiqish, taxlil qilish, bolalarga berilgan topshiriqlari
qay darajada murakkablashib borganini, tasvirlash faoliyati qanday rivojlanib borganini
aniqlashga hamda ular bilan olib boriladigan keyinggi ishlarni belgilashga yordam beradi.Suhbat
- sinov o’tkazilayotganlar bilan avvaldan puxta o’ylangan savollar yordamida bevosita, jonli
muomaladir. U yakka tartibdagi va jamoa tarzidagi suhbat bo’lishi mumkin. Suhbat intervyudan
( bir tomonlama suhbatdan; unda tashabbuskor kishi savollar beradi, suhbatdosh esa javob
qaytaradi) shu bilan farqlanadiki suhbat ikki tomonlama aloqa o’rnatishni va o’zaro
xayrihoxlikni nazarda tutadi. Suhbat metodi bolalarning qiziqishlarini, ularning tasavvurlarini,
munosabatlarini, muloqazalarini va turmushning u yoki bu xodisalarini baholashlarini aniqlashga
yordam beradi. Suhbat o’tkazish uchun maqsadni belgilash, dasturni ishlab chiqish, savollarni,
ularning ketma-ketligini puxta o’ylash zarur. Suhbat aksariyat hollarda pedagoglar va ota-onalar
bilan o’tkazilib, bolalarning rivojlanishi, o’ziga hos xususiyatlari haqida ma'lumot to’plashga
xizmat qiladi. Kichik maktabgacha yoshdagi bolalar bilan suhbat o’tkazish yaxshi samara
bermaydi. Katta maktabgacha yoshdagi bolalar bilan olib borilgan suhbat materiallari kuzatish,
psixolog-pedagogik xujjatlarni taxlil qilish, pedagog va ota-onalar bilan suhbat qurish chog’ida
to’plangan ahborotlar bilan tasdiqlanishi kerak. Mazkur metodning samaradorligi sug’batning
maqsadini qo’yilishi, savollarning to’g’ri belgilanishi, javoblarning to’g’ri belgilanishi va tahlil
qilinishiga boqliqdir.So’rab bilish metodi. U anketa (ezma so’rab bilish shakli) va intervyu
(oqzaki so’rab bilish shakli)dan foydalanib o’tkaziladi. Ommaviy mulohazalar olish uchun
anketa yordamida so’rab bilish metodidan foydalaniladi. Uncha katta bo’lmagan guruhdan
axborot to’plash zarur bo’lgan hollarda odatda intervyu olish metodidan foydalaniladi. Buning
mohiyati shundaki, tadqiqotchi bunday guruhda avvaldan tuzilgan savollar asosida yakka
tartibda suhbat o’tkazadi va javoblarni yozib oladi.Ota-onalar va pedagoglardan so’rab olish
chog’ida, qonuniyat va tendensiyalarni aniqlash maqsadida to’plangan ma'lumotlar matematik
tahlil etiladi. Mazkur metodlar verbal (nutqiy) xarakterga ega bo’lganligi sababli, maktabgacha
yoshdagi zaif eshituvchi va kar bolalarga qo’llash muayyan qiyinchiliklarni tug’diradi.Ilmiy-
metodik manbaalarni o’rganish. Maktabgacha surdopedagogika nazariy adabiyotlarni o’rganish
metodlaridan ham foydalanadi. Surdopedagogikaga oid adabiyotlarning materiallari qo’yilgan
muammoni o’rganish, boshqa metodlar (kuzatish, eksperiment, suqbat, pedagogik tajribani
o’rganish) vositasida olingan ma'lumotlarni ilmiy- metodik ma'lumotlar bilan tasdiqlanishini
nazarda tutadi. Odatda, ta'lim-tarbiyaga oid muammoni o’rganish tegishli adabiyotni tahlil
qilishdan boshlanadi. Ilmiy metodik adabiyotlar turli sohalarga oid bo’lishi mumkin:
maktabgacha va maktab surdopedagogikasi (monografiyalar, ilmiy asarlar to’plami, darsliklar,
metodik qo’llanmalar); maktabgacha pedagogika va psixologiyaga oid adabiyotlar;
defektologiya
tarmoqlari
oligofrenopedagogika,
logopediya,
tiflopedagogika
bo’yicha
adabiyotlar va boshqalar shular jumlasidan. Bundan tashqari doimiy nashrlar, masalan
"Defektologiya", "Boshlanqich ta'lim", "Maktabgacha ta'lim", "Maktab va hayot", "Bola va
zamon" va boshqa jurnallar, lug’atlar, ma'lumot kitoblaridan ham o’rganilayotgan muammo
bo’yicha axborot va ma'lumot tahlil qilinadi. Turli mavzularni o’rganish choqida ilmiy-metodik
manbaalarni o’rganish nazarda tutiladi, biroq ayrim hollarda, masalan, surdopedagogikaning
tarixini o’rganishda, mavjud ta'lim-tarbiya tizimining konseptual (yo’riqnoma) Nizomlarini
tadiqiq etishda u yetakchi rol o’ynaydi. Tajribani o’rganish va umumlashtirish metodi -
pedagogik tadqiqotlarda yetakchi metodlardan biridir. Surdopedagogika fani tarbiya bilan
ta'limning u yoki bu metodlari va usullari ijobiy,barqaror natijalar beradigan shart-sharoitlarni
belgilaydi. Bu jihatdan ommaviy tajriba surdopedagogika fanining ob'ekti hisoblanadi.
Pedagogik tajriba tushunchasi ko’p qirralidir. Pedagogik tajribaning keng ma'nosi -ta'lim va
tarbiya amaliyoti, ya'ni maxsus maktabgacha ta'lim muassasalarida ish qay darajada amalga
oshirilayotganini o’rganishdir. surdopedagogikaning ko’pchilik muammolarini hal etishda
mavjud ta'lim-tarbiya jarayonini o’rganish, surdopedagog amaliyotchilarning kashfiyotlarini
nazariya asosida idrok etish va qayta ishlab chiqish, ya'ni ilqor tajribani o’rganish,
umumlashtirish va tarqib etish g’oyat katta ahamiyatga ega. Ilqor tajriba- bu rivojlanib boruvchi
tajriba bo’lib, u fan uchun qimmatlidir. Samaradorlik (barqarorlik, ta'lim va tarbiyalashdagi
yuksak ijobiy samara) va tejamkorlik (ko’p vaqt va kuch sarflamasdan natijaga erishish) ilqor
tajribani aniqlash mezonlaridir. Bu metodning afzalligi shundaki, u tarbiya va ta'lim tajribasi
bilan bevosita aloqa bog’lash imkonini beradi.
Pedagogik tadqiqotlarda keyinggi yillarda boshqa metodlar bilan birga sosiometriya metodi
keng qo’llana boshlandi, u so’rab bilish yoki odamlarning barqaror xatti-qarakatlarini kuzatish
asosida jamoadagi o’zaro munosabatlarni aniqlaydi.Pedagogik tadqiqotlarda ma'lumotlarni
tekshirish va ishlov berishning matematik metodlari ham qo’llaniladi, ularning natijalari
sxemalarda,
diagrammalarda,
grafiklarga
o’z
ifodasini
topadi.
Keyingi
yillarda
tadqiqotchilarning diqqat-e'tiborini modellashtirish metodi ham jalb etmoqda. Modellashtirish-
bu maxsus modellar barpo etish yo’li bilan haqiqatda mavjud pedagogik sistemani biror narsaga
o’xshatish bo’lib, ularda bu sistemaning faoliyat usullarini bilish imkonini beradi. Yuqorida qayd
etilgan barcha metodlar sinalayotganlarning yosh hususiyatlarini hisobga olish, eng ob'ektiv
ma'lumotlarga ega bo’lish chun hilma-hil metodlardan foydalanishni talab etadigan yosh avlodni
tarbiyalash va unga ta'lim berishni takomillashtirish yo’llarini slbitqadamlik bilan va murakkab
izlanishdir. Pedagogik tadqiqot ham aloqida shaxsni, ham jamoalar, guruqlar( bolalar, kattalar-
pedagoglar, ota-onalar)ni o’rganishni o’z ichiga oladi. Pedagogik tadqiqotning o’ziga xos
xususiyati shundaki, uning natijalari darhol namoyon bo’lmaydi.
Mustaqil ishlash uchun savol va topshiriqlar
1.Maktabgacha surdopedagogika fanining predmeti va vazifalarini yoriting.
2. Eshitish qobiliyati buzilgan bolalar shaxsini rivojlantirishda maktabgacha davrining ahamiyati
qandayq
3. Maktabgacha surdopedagogika fanininng boshqa fanlar bilan aloqadorligini ta'riflab bering.
4. Pedagogik tadqiqot metodlarini yoritib bering.
5. Kurs ishi mavzusini belgilang. Kurs ishini yozishda qanday metodlardan foydalanish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Belova N.I. Spesialnaya doshkolnaya surdopedagogika M.1985
2.Golovchis L.A. Doshkolnaya surdopedagogika M. 2001
3.V.I.Loginova, P.G Samorukova Doshkolnaya pedagogika M. 1983
4.Lapshin V.A., Puzanov B.P. Osnovi defektologii M.1990
5.Surdopedagogika (Pod red. M.I.Nikitinoy) M.1989
6. P.Yusupova Maktabgacha tarbiya pedagogikasi T.o’qituvchi 1993
3-BOB
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning maktabgacha tarbiyasi tarixidan
1§ Surdopedagogika fani rivojlanishining asosiy rivojlanish bosqichlari
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning maktabgacha tarbiyasi uzoq tarixga ega. Progressiv
surdopedagoglar kar bolalarni ilk yoshdan tarbiyalash , ular uchun maxsus maktabgacha tarbiya
muassasalarni tashkil etish zarurligi haqida fikr bildirganlar. X1X asrda taniqli rus
surdopedagog, surdopedagogika fanidan yaratilgan dastlabki asarlarning muallifi V.I.Fleri, kar
bolalarni o’qitish va tarbiyalashni erta boshlash zarurligini e'tirof etgan. "Kar bolaning ilk
tarbiyachisi- uning onasi , farzandiga mehr-muruvvatli, diqqat-e'tiborli va g’amxo’r bo’lib,
rivojlanishini ta'minlaydi talaffuz etish va labdan o’qish malakalarini shakllantiradi-deydi olim.
Kar bolalarning ta'limi qancha barvaqt boshlansa, uning rivojlanishida shuncha sezilarli
yutuqlarga erishish, umumiy ta'lim olishi imkoniyat yaratish mumkin.
V.I.Fleri maktabgacha yoshdagi kar bolalarning so’zli nutqini o’stirish yuzasidan metodik
ko’rsatmalar ishlab chiqqan hamda, eshitish qobiliyatining holatini hisobga olgan holda
differensial yondashuvga amal qilishni taklif etgan. V.I.Flerining asarlarida kar bolalarga
nisbatan insonparvarlik munosabatda bo’lish kerakligi, ilk yoshdanoq ularning so’zli nutqini
rivojlantirish zarurligi e'tirof etilgan.
XIX asrning o’rtalarida Rossiyada ijtimoiy maktabgacha tarbiya tizimi rivojlanib kelayotgan
bir paytda, ilqor pedagoglar anomal bolalar uchun ham maktabgacha tarbiya muassasalar
ochishni taklif etadi. Biroq, bu g’oya keng jamoatchilik va xukumat tomonidan qo’llab-
quvvatlanmadi. Aksariyat surdopedagoglar kar bolalarni ilk yoshdan onalaridan ajratib olishni
shavqatsizlik deb hisoblagan. Bundan tashqari, maxsus maktablarda qo’llanilgan, kar bolalar
nutqini o’stirish metodlari maktabgacha yoshdagi bolalarga hos bo’lmagan onglilik va turqun
diqqatni talab etganligi sababli, bunday bolalarga murakkablik qilgan.
Ilk bor jismoniy va psixik rivojlanishida turli kamchiliklari bo’lgan bolalar uchun maxsus
maktabgacha tarbiya muassasalarni tashkil etish masalasi 1895-1896 yilda texnik va kasbiy
ta'lim bo’yicha birinchi anjumanda muxokama etilgan. 1903 yilda ilmiy-pedagogik anjumanda
Peterburgda kar-soqovlarni o’qitish va ularga muruvvat ko’rsatish masalalariga baqishlangan
N.K.Patkanova va N.A.Raularning ma'ruzalari eshitildi. Ma'ruzalarda kar-soqov bolalar uchun
ijtimoiy maktabgacha tarbiya muassasalarni tashkil etib, ta'lim-tarbiyani 3 yoshdan boshlash
zarurligi isbotlanadi. Surdopedagoglar Ye.S.Borishpolskiy, O.Komir, N.K.Patkanova, N.A.Rau,
F.A.Raular kar bolalar kamol topishini eshituvchi bolalar rivojlanishiga yaqinlashtirish
maqsadida ilk yoshdan ularning og’zaki nutqini rivojlantirish zarurligini ta'kidlaydilar. N.A.Rau
Moskvada uning tashabbusi bilan ochilgan kar-soqov bolalar bog’chasida olib borilgan ish
tajribasi bilan o’rtoqlashadi.
Keyinggi
yillarda
surdopedagoglar
tashabbusi
bilan
Peterburg
(1902y),
Kiev
(1904y),Aleksandrovsk (1909y),Tambov (1912 y)da maxsus bolalar boqchalari tashkil etiladi.
Usha davrda maktabgacha tarbiya muassasalari xususiy ravishda tashkil etilib, bolalarning ota-
onalari va homiylarning mablag’lari hisobiga faoliyat ko’rsatar edi. Bog’chada tarbiyalash
uchun to’lov haqqi qimmat bo’lganligi sabali, u yerda o’ziga to’q ota-onalar farzandlari
tarbiyalanar edi.
1915 yilda "Maktabgacha tarbiya yoshidagi kar bolalarga meqr-muruvvat ko’rsatish"
jamiyati ta'sis etiladi, uning vazifasi a'zolik badallar, hayr-eqson mablag’lari, hayriya
konsertlardan tushgan pullar hisobidan maktabgacha ta'lim muassasalariga yordam ko’rsatishdan
iborat bo’lgan.
Kar bolalar maktabgacha tarbiya muassassalarida ham, eshituvchi bolalar bog’chalarida
qo’llaniladigan Frebel metodikasidan, ya'ni qo’l ishi: to’qish, mozaika yasash, qog’ozdan narsa
yasash, qirqib yepishtirish, loy ishi va boshqa ishlardan qisman foydalanilgan.
N.A.Rau kar-soqovlarni o’qitish va tarbiyalash tizimini tavsiflab, dastlabki tarbiyalash
davrida Frebel metodikasi bo’yicha olib boriladigan o’yin va mashqlarni yuksak baholaydi. Shu
bilan birga, tahlid qilish, diqqat, epchillik, ziyraklik kabi hislatlarning o’sishi bilan, bolalarning
og’zaki nutqini o’stirish bolalar bog’chasining muhim vazifalaridan biri ekanligini e'tirof etadi.
Bolalar bog’chalarida nutq o’stirish mashg’ulotlari bilan birga hisobga o’rgatish, ritmika
mashqulotlari ham olib borilgan.
1920 yilda bo’lib o’tgan, bolalar defektlariga qarshi kurashuvchi arboblarning 1- anjumanida
maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar tarmog’ini kengaytirish, ularga bolalarni 2 yoshdan
boshlab qabul qilish masalasi ko’tariladi. Anjumanda o’sha yillarda mavjud bo’lgan "ahloqiy
defektivlik" burjuaziya nazariyasi keskin tanqid qilinadi. Aqliy va jismoniy rivojlanishida
kamchiliklari bo’lgan bolalarning ta'lim olish imkoniyatlarini inkor etadigan "ahloqiy
defektivlik nazariyasi" tanqiddan so’ng inqirozga uchrab rad etiladi. 1921
yilda
bo’lib
o’tgan maktabgacha tarbiya bo’yicha 2-anjumanida maktabgacha tarbiya muassasalar
xodimlarining e'tibori pedagogik jarayonini takomillashtirish masalalariga qaratiladi. 20-yillarda,
ta'lim -tarbiya berish jarayoniga "formalistik ruhda yondashuviga yo’l qo’yilyapti", degan
vajlarga asoslanib, Frebel va Montessori tizimlariga qarshi kurash olib boriladi.1924 yilda
voyaga yetmagan bolalarning ijtimoiy xuhuqiy himoyalash bo’yicha 2-anjumanida N.A.Rau
maktabgacha yoshdagi bolalarga ta'lim-tarbiya berish tizimini takomillashtirish masalalarini
ilgari suradi. Maxsus bolalar bog’chasini komplektlashda tarbiyalanuvchilarning yoshi, eshitish
qobiliyati va nutqining holatiga hamda intellektual rivojlanishiga ko’ra, ertalabki
mashqulotlarda guruhlarda 6 kishidan ko’p, kechki soatda 10 kishidan ko’p bo’lmasligini taklif
etadi. Shuningdek,korreksion ta'lim-tarbiya jarayonida differensial yondashuvni amalga oshirish,
kun tartibiga rioya etish muhimligi ta'kidlanadi.
N.A.Rau tomonidan kar bolalar nutqini analitik-sintetik o’stirish metodi ishlab chiqiladi.
Mazkur metodning mohiyati shundaki, kar bolalarga so’z va jumlalarni gapirishga o’rgatilib,
keyinchalik alohida bo’g’in, tovushlarni talaffuz etish mashq qilinadi, so’ng tovush va
bo’g’inlardan so’zlar tuziladi. Kar bolalar nutqi turli o’yinlar vositasida o’stiriladi. Nutqiy
material bolalarning eqtieji, qiziqishlari va imkoniyatlarini hisobga olgan holda tanlanib olinadi.
N.A.Rau bolalarni o’qitish jarayonida "g’uldirash" so’zlar( "miev", "ma" "ba" "vov")dan keng
foydalanadi, uning fikricha bunday so’zlarning qayta-qayta talaffuz etilishi nutq analalizatori
faoliyatini takomillashtirishiga yordam beradi. So’zlarning fonetik tuzilishini o’zlashtirish
paytida bolalarga so’zlarni qisqartirib, biroz o’xshatib bo’lsa-da talaffuz etishga yo’l qo’yiladi.
Kar bolalarning og’zaki va yozma nutqini o’stirish bo’yicha mashg’ulotlardan tashqari, dastlabki
matematik tasavvurlarini shakllantirish, tabiat bilan tanishtirish, eshitish qobiliyatini
rivojlantirish va ritmik mashg’ulotlarni olib borish zarur deb hisoblaydi.1930 yillarda Moskvada
birinchi yasli-bog’cha ochilib, unga 1.5 yoshdan 3 yoshgacha bo’lgan bolalar qabul qilinadi.
Yasli-bog’chaning ta'sischisi va rag’bari N.A.Rau, tarbiyalanuvchilar nutqini o’stirishda analitik-
sintetik metodni qo’llaydi. Bolalar bilan eshitish qobiliyatini rivojlantirish, harakat qilish
kamchiliklarni bartaraf etish bo’yicha korreksiyalovchi jismoniy tarbiya mashg’ulotlari ham olib
boriladi. 1938 yilda o’tgan, kar-soqovlarni o’qitish va tarbiyalash masalalariga bag’ishlangan
quriltoyning qaroriga muvofiq, karlarni so’zlashuv nutqini o’stirish metodlari qayta ko’rib
chiqiladi va oqzaki nutq bilan bir qatorda yozma nutqdan foydalanish tavsiya etiladi.
1940 yillarda Ye.P.Musatova maxsus kar bolalar bog’chalarida so’zli nutqni o’stirishning
dastlabki bosqichida , yozma nutqdan muloqot vositasi sifatida qo’llanilishini taklif
etadi.E.P.Musatova kar bolalarning so’zli nutqini o’stirish bo’yicha metodik tavsiyalar ishlab
chiqadi. E.P.Musatovaning metodikasi bo’yicha tovushlarni noto’qri talaffuz etish, so’zlarni
qisqartirgan holda gapirish ta'qiqlangan, sensomotor rivojlanishini ta'minlash va nutqiy nafasni
o’stirish maqsadida turli mashqlar tizimidan foydalaniladi. Ta'limning bosqichlariga mos holda,
qo’yilgan tovushlarni hisobga olgan og’zaki nutq, labdan o’qish, yozma nutqda foydalaniladigan
lug’at boyligi ishlab chiqildi. o’sha davrda maxsus maktablarda 3-sinfdan boshlab qo’llanib
kelingan daktil nutqdan bolalar bog’chasida, savodi chiqmagan bolalarga ta'lim berishda
foydalanish ta'qiqlangan.Surdopedagoglar fikricha, daktil nutqni erta kiritilishi, og’zaki nutqni
egallanishiga to’sqinlik qilgan.
1940 yillarda Rossiya va ittifoq davlatlarda maktabgacha yoshdagi kar va zaif eshituvchi
bolalarga ta'lim-tarbiya berish tizimi shakllanib, maxsus maktabgacha tarbiya muassasalarda
bolalarni o’qitish va tarbiyalash maqsad va vazifalari ishlab chiqiladi. Surdopedagoglar oldida
kar bolalarni jismoniy, aqliy, aqloqiy va estetik jihatdan tarbiyalash, mehnat ko’nikma va
malakalarini rivojlantirish, so’zli nutqning og’zaki va yozma shaklidan ta'lim berish va muloqot
qilish hamda maktab ta'limiga tayorlash vositasi sifatida foydalanish vazifalari qo’yiladi.
Maktabgacha tarbiya muassasalar xodimlari pedagogik jarayonni "Bolalar bog’chasi tarbiyachisi
uchun mo’ljallangan ko’rsatmalar" (1945 y) asosida takkil etganlar.
1950 yillarda umumiy yo’nalishdagi va maxsus bolalar bog’chalarida bolalarni o’qitish va
tarbiyalash dasturini hamda yangi metod va usullarni yaratish sohasida ko’pgina tadqiqotlar olib
boriladi. 1951 yilda maorif vazirligi tomonidan tasdiqlanagan "Maktabgacha tarbiya
muassasalarda kar-soqovlar bilan ishlash bo’yicha" metodik ko’rsatmalar tasdiqlanadi. Mazkur
xujjat maxsus bolalar bog’chalari uchun birinchi dastur bo’ldi. Ushbu davrda Rossiyada 15 ta
maxsus bolalar bog’chalari ochilib, alohida surdopedagog shtat birligi belgilandi.
1960 yilda sobiq Sovet Ittifoqi Pedagogika fanlar akademiyasi maktabgacha tarbiya ilmiy
tadqiqot instituti, 1961 yilda Defektologiya ilmiy tadqiqot instituti huzurida anomal bolalar
maktabgacha tarbiyasi sektori tashkil etiladi. Uzoq davom etgan ilmiy tadqiqot va izlanishlar
natijasida B.D.Korsunskaya rag’barligida "maktabgacha tarbiya yoshidagi kar bolalarni o’qitish
va tarbiyalash"dasturi ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi. Dasturning harakatlarni rivojlantirish,
o’yin, maishiy-xo’jalik malakalarni rivojlantirish, madaniy xulq-atvor malakalari, hisob, tasviriy
faoliyat, qurish-yasash bo’yicha bo’limlariga asosiy talablar belgilanadi.
B.D.Korsunskaya raxbarligida ishlab chiqilgan kar bolalarni o’qitish va tarbiyalash
tizimining mohiyati tarbiyalanuvchilarning o’yin, mehnat, o’quv, maishiy xo’jalik faoliyatlarida
ularning nutqini o’stirish zarurligida ifodalanadi.
Kar bolalarni o’qitish va tarbiyalashda B.D.Korsunskaya to’rta tamoyilni ilgari suradi:
o’ nutqni rivojlantirish bo’yicha olib borilayotgan ishning barcha bosqichlarida nutqning leksik
va grammatik jihatlariga e'tibor berish.
o’ Analitik o’qishga erta o’rgatish zarurati;
o’ Tarbiyachining so’zlab berishi va suhbatini kar bolalarni har tomonlama rivojlantirish vositasi
qo’llanilishi;
o’ Ta'limning dastlabki davridan boshlab nutqning daktil shaklidan so’zli nutqni egallash
vositasida qo’llash qisqartirilgan fonemalar tizimi asosida bolalarning so’zlashuv nutqi
shakllantiriladi. F.F.Rau, N.F.Slezina 13 ta asosiy tovushlarni ta'limning 1-2 yillarida qo’yishni
tasviya etadilar, bu tovushlar negizida 3-4 yillarda qolgan tovushlar o’zlashtirilib, maktab
yoshida bu ish yakunlanadi.
Maktabgacha tarbiya muassasalarda maktablardagidek, og’zaki nutqni o’stirishda polisensor
konsentrik, analitik-sintetik metoddan foydalaniladi. Surdotexnika va audiologiya sohasida
eritilgan yutuqlar eshitish qobiliyati buzilgan bolalarning og’zaki nutqini o’stirish va eshitish
qobiliyatini rivojlantirish metodikalariga sezilarli o’zgartirishlarni kiritadi. Kar va zaif eshituvchi
bolalarning eshituv imkoniyatlarini ekspe rimental tekshirish natijalari asosida Pedagogika
fanlar Akademiyasining defektologiya ilmiy tekshirish instituti xodimlari tomonidan eshitish
qobiliyatini rivojlantirish dasturi va metodikasi ishlab chiqiladi. Ovozni kuchaytiruvchi
apparatlardan foydalangan holda eshitish qobiliyatini rivojlantirish bo’yicha olib borilgan izchil
ish bolalarni o’qitish jarayonini takomillashtiradi. Talaffuzga o’rgatishda dastlabki nutqiy birlik-
so’z bo’lib qoladi.
1976-1992 yillarda Defektologiya ilmiy tekshirish instituti xodimlari tomonidan
"Maktabgacha yoshdagi kar va zaif eshituvchi bolalarni o’qitish va tarbiyalash dastur"larining
loyiqalari ishlab chiqilib, amaliyot jarayonida tasdiqlanadi.
Maktabgacha yoshdagi eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni o’qitish va tarbiyalash dasturlari,
maktabgacha tarbiyaning umumiy tamoyillariga asoslangan holda , bolalarni kamol toptirish,
defektlarni korreksiyalashga yo’naltiriladi.
Dastur quyidagi tamoyillarga asoslanib tuzilgan:
1.Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishidagi umumiy qonuniyatlar va psixik rivojlanishidagi
senzitiv davrlarni hisobga olish.
2. Kar bolalarning yosh va psixofizik imkoniyatlarini o’rganish, ularning har tomonlama
rivojlanishini ta'minlash, eshituvchi tengdoshlari sodir bo’lgan narsalarga o’rgatib borish.
3. Korreksion-tarbiyaviy ishni nuqson tuzilishi hamda bolalarning alohida xususiyatlarini
hisobga olgan holda olib borish.
4. Ta'lim jarayoniga amaliy yondashuvni qo’llash, ya'ni tarbiyaviy, o’quv va korreksion ishlarni
bolalarning asosiy faoliyatlari jarayonida olib borish.
5. Barcha mashg’ulotlarda va kun davomida bolalarning eshituv qoldiqlaridan keng foydalanish,
jamoa bo’lib va alohida alohida ishlatiladigan ovozni kuchaytiruvchi moslamalardan
foydalanish.
6. Dasturning barcha bo’limlarida berilgan o’quv materialni mavzular bo’yicha ajratib, butun
ta'lim jarayonida o’rganib borish. Bolalarning turli faoliyatlarida bir hil nutqiy vositalarini
tanlash.
7. Atrofdagi borliq to’g’risidagi taassurotlarni uch usul , ya'ni harakat, tasvirlab berish, nutq
vositasida ifodalash; So’zli nutqning og’zaki, yozma, daktil shaklidan ta'limning bosqichiga
qarab turli nisbiy miqdorda qo’llash.
8. Maktabgacha tarbiya muassasasi, oila va maktab o’rtasida uzviy aloqani o’rnatish.
1992 yilda ishlab chiqilgan dasturlar quyidagi tuzilishga ega:
1. Jismoniy tarbiya
2. Mehnat
3. O’yin
4. Taviriy faoliyat va qurish-yasash
5. Tevarak atrof bilan tanishtirish
6. Nutq o’stirish
7. Eshitish qobiliyatini rivojlantirish va talaffuzga o’rgatish.
8. Oddiy matematik tasavvurlarni shakllantirish
9. Musiqa tarbiyasi.
Dasturdagi material sistemaga solingan bo’lib, choraklar bo’yicha ajratilgan. Dastur
talablarining bajarilishi bolalarning jismoniy, ahloqiy, mehnat va estetik tarbiyalarini amalga
oshirilishini ta'minlaydi. Dasturga muvofiq barcha ta'lim yillarda tarbiyachi va surdopedagog
bolalarni ikki guruhga ajratgan holda uyg’unlikda olib borilishi nazarda tutiladi. Bunda bolalar
korreksion ta'limini tashkil etishda aloqida va differensial yendashuvga amal qilish imkoniyati
yaratiladi. Dasturlar maxsus bolalar bog’chalari, bolalar uylari, umumiy yo’nalishdagi bolalar
bog’chalari qoshidagi guruhlar va boshqa sharoitlarda kar va zaif eshituvchi bolalar bilan
korreksion tarbiyaviy ishni 5 yil davomida olib borish uchun mo’ljallangan.
Maktab-internatlar huzuridagi maktabgacha tarbiya guruhlarda olib borilayotgan ishlar
chuqur o’rganilib, L.P.Noskova raxbarligida "Kar bolalar maktabi quzridagi maktabgacha
guruhlarda bolalarni tarbiyalash va o’qitish dasturi" ishlab chiqiladi. Maktabgacha bo’limlar
faoliyatini takomillashtirish bo’yicha quyidagi yo’llar belgilanadi:
1. Jamoatchilik asosida tashkil etilgan va bolalar muloqotini ta'minlaydigan predmet amaliy
faoliyatni keng qo’llash.
2. Tarbiyalanuvchilarni muloqot vositasi sifatida ona tiliga o’rgatishda daktil nutqdan keng
foydalanish.
3. Labdan o’qishni yaxshilash, bolalar sensor rivojlanishini boyitish maqsadida, eshituv
qobiliyatidan foydalanish, eshituv qobiliyati va to’qri talaffuzni shakllantirib borish.
Dastur 5-6 yoshli bolalarni ikki yil davomida o’qitishga qaratilgan bo’lib quyidagi vazifalarni
qo’yadi:
1. Kar bolalar shaxsini har tomonlama rivojlantirish va nuqsonni kompensasiyalash hisobiga
umimiy rivojlanish saviyasini ko’tarish.
2. Bolalarni kar bolalar maktabining birinchi sinfida o’qishga tayorlash.
Maktabgacha guruhlar dasturi umumiy didaktik va va maxsus tamoyillar asosida tuzilgan
bo’lib, kar bolalarning jismoniy, aqliy, ahloqiy, meqnat va estetik tarbiyasini ta'minlovchi
tasavvur, bilim, malaka va ko’nikmalarni shakllantirishni nazarda tutadi. Dastur quyidagi
bo’limlardan tashkil topadi:
1) Jismoniy tarbiya
2) o’z-o’ziga xizmat ko’rsatish va madaniy-gigienik malakalarni shakllantirish
3) o’yin
4) Tevarak atrof bilan tanishtirish va tabiatdagi mavsumiy o’zgarishlarni kuzatish.
5) Predmet amaliy ta'lim va tasviriy faoliyat.
6) So’zli nutqni shakllantirish
7) Eshitish qobiliyatinii rivojlantirish va talaffuz .
8) Matematik tasavvurlarni shakllantirish.
Dastur bo’limlarining o’rtasida uzviylik o’rnatilib, o’rganilayotgan material ko’p takrorlanib
boradi. Maktabgacha guruhlarda predmet amaliy ta'lim va tasviriy faoliyat yetakchi bo’lim
hisoblanib, bolalarning har tomonlama rivojlanishi va nutqining muloqot vositasida
shakllaniiishiga qizmat qiladi.
Dasturda bolalar nutqini o’stirishga amaliy yondashuv tatbiq etiladi. Ya'ni, bolalarning nutqi
turli faoliyatlari jarayonida hamda nutqiy faoliyatning har xil turlari: gapirish, yozuv, daktillash,
eshitish, eshitib ko’rishdan keng foydalangan holda rivojlantiriladi.
Shunday qilib, surdopedagogikaning rivojlanish tarixida ta'lim berish dasturlari va o’qitish
metodikalarning takomillashtirilishini kuzatish mumkin.
2-§ o’zbekistonda maktabgacha tarbiya muassasalar tizimining rivojlanishi
O’zbekistonda aqliy va jismoniy rivojlanishida mavjud bo’lgan dastlabki maxsus maktab-
internat 1919 yilda sobiq sovet xukumati raxbari Y.Oxunboboevning qaroriga muvofiq Toshkent
shahrida tashkil etilgan. Maktab-internatda kar va zaif eshituvchi, ko’zi ojiz, aqli zaif, tayanch
harakat a'zolari shikastlangan bolalarga ta'lim-tarbiya berilarda, davolash ishlari tashkil etilardi..
1920-21 yillarda Toshkent shaqrida Y.Oxunboboev nomli Respublika ko’zi ojiz bolalar
maktab-internati va 1-sonli kar bolalar maktab-internati tashkil etiladi. Mazkur maktab-
internatlar qoshida maktabgacha tarbiya bo’limlari ochilib, ularga bog’cha yoshidagi eshitishda
nuqsoni bo’lgan bolalar qabul qilinadi. 1960-70 yillarda kar va zaif eshituvchi bolalar uchun
alohida dastlabki maktabgacha tarbiya muassasalari va mahsus guruhlar Toshkent shahrida
(442,404), Toshkent, Andijon, Farqona, Namangan, Samarqand, Jizzax viloyatlarida ochiladi.
Maktabgacha muassasalarda ishlovchi mutaxassislar sobiq Sovet Ittifoqining poytaxti Moskva
Davlat Universitetida taqsil olib keladilar.
Toshkent Davlat Pedagogika Instituti pedagogika va psixologiya fakulteti qoshida 1968 yilda
defektologiya bo’limi ochiladi. 1974 yildan boshlab pedagogika va psixologiya fakulteti
surdopedagoglarni tayyorlay boshlaydi.
1973 yilgi Sobiq Sovet Ittifoqi Ministrlar Kengashining "Maxsus maktab (maktab-internat),
maktabgacha tarbiya muassasalar tarmog’ini kengaytirish to’qrisidagi" qaroriga muvofiq
Respublikamizning barcha viloyatlarida kar va zaif eshituvchi bolalar uchun maktab-internatlar
ochiladi. Deyarli barcha maktab-internat qoshida maktabgacha tarbiya bo’limlari tashkil etiladi.
Hozirgi kunda Respublikada kar va zaif eshituvchi bolalar uchun 19 ta maktab internati va 15
ta maktabgacha tarbiya muassasa va guruhlar faoliyat ko’rsatib, ularda qariybo’rt ming nafar
bolalar qamrab olingan.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga ta'lim-tarbiya berish
dasturi, ularni nutqini o’stirish bo’yicha o’quv-metodik qo’llanmalar Toshkent Davlat
Pedagogika instituti, Respublika Ta'lim Markazi, A.Avloniy nomli XTXITMOMI
mutaxassislari va olimlari U.Fayzieva, X.Kalbaeva, N.Dadaxodjaeva, D.Alimjanova,
D.Axmedovalar, amaliyotchi mutaxassislar J.Xusanova, N.Rasulovalar tomonidan ishlab
chiqildi. Hozirgi kunda maktabgacha tarbiya yoshidagi eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga
ta'lim-tarbiya berish tizimini takomillashtirish maqsadida mutaxassis- olimlar tomonidan
korreksion davlat ta'lim talablari, dasturlar, o’quv-metodik qo’llanma va darsliklar yaratilmoqda.
Savol va topshiriqlar:
1. Kar-soqov bolalarga erta ta'lim-tarbiya berilishiga rus surdopedagog V.I.Flerining
munosabatini ta'riflang.
2. 19-20-asrlarda maktabgacha tarbiya tizimining rivojlanishini yoritib bering.
3. 20- asrning 50-70 yillarida mavjud bo’lgan kar bolalarni o’qitish va tarbiyalashning asosiy
tamoyillari va talablarini yoritib bering.
4. 1992 yilda tuzilgan kar va zaif eshituvchi bolalarga ta'lim-tarbiya berish dasturining
tamoyillari va talablarini yoritib bering.
5. Kar bolalar maktabi xuzurida tashkil etilgan maktabgacha tarbiya guruhlar uchun tuzilgan
dasturning vazifasi va mazmunini yoritib bering.
6. O’zbekistonda maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar tarmoqi qanday rivojlanganini
yoritib bering.
ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Basova A.G. Yegorov S.V. Istoriya surdopedagogiki M.1984
2. Dyachkov A.I. Vospitanie i obuchenie gluxonemix detey M.1957
3. Programma obucheniya i vospitaniya v doshkolnqx gruppax pri shkolax dlya gluxix
detey.M.1981
4. Programma vospitaniya i obucheniya gluxix detey doshkolnogo vozrasta M.1964
5. Programmo’ dlya spesialnix doshkolnix uchrejdeniy Vospitanie i obuchenie slaboslo’shaqix
detey doshkolnogo vozrasta.
6. Belova N.I. Spesialnaya doshkolnaya surdopedagogika M.1985
7. Golovchis L.A. Doshkolnaya surdopedagogika M. 2001
8. V.I.Loginova, P.G Samorukova Doshkolnaya pedagogika M. 1983
9. Lapshin V.A., Puzanov B.P. Osnovi defektologii M.1990
10. Surdopedagogika (Pod red. M.I.Nikitinoy) M.1989
11. P.Yusupova Maktabgacha tarbiya pedagogikasi T.o’qituvchi 1993
12. V.Raxmanova Maxsus korreksion pedagogika T.2005
4-BOB
Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar tizimi
1-§ Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar tizimi
"O’zbekiston Respublikasi ta'lim to’qrisida"gi qonun, Kadrlar tayorlash milliy dasturga
asosan maktabgacha ta'lim tizimining dastlabki bosqichi bo’lib, 6-7 yoshgacha oilada,bolalar
bog’chalari, sog’lomlatirish bolalar bog’chalari, reabilitasiya markazlari, aqliy va jismoniy
rivojlanishida nuqsoni bo’lgan bolalar bog’chalari va mulk shaklidan qat'iy nazar, boshqa hil
ta'lim tashkilotlarida olib boriladi.
Maktabgacha ta'lim bola shaxsini sog’lom, har tomonlama kamol topgan, maktabda
o’qishga tayyorlangan tarzda shakllantirish maqsadini ko’zlaydi.
Maktabgacha ta'lim muassasalari bolalar ta'lim-tarbiyasi uchun zarur shart-sharoitlar
yaratish, oilalarga bolani tarbiyalash va sog’lomlashtirish borasida ko’maklashish va boshqa
ijtimoiy-maishiy qulayliklarni yaratish maqsadida tashkil qilinadi.
Kadrlar tayorlash Milliy dasturga muvofiq, maktabgacha tarbiyani rivojlantirish uchun
quyidagilar talab etiladi:
o’ Malakali pedagog kadrlarni tayorlash;
o’ Maktabgacha ta'limning samarali uslublarni izlab, joriy qilish;
o’ Bolalarni oilada va boshqa sharoitlarda tarbiyalashning tashkiliy, psixologik, pedagogik va
uslubiy jihatdan ta'minlash;
o’ Zamonaviy pedagogik texnologiyalar ,o’quv-uslubiy qo’llanmalar, texnik vositalar,
o’yinchoqlar va o’yinlar yaratish hamda ularni ishlab chiqarish;
o’ Maktabgacha yoshdagi bolalarni xalqning boy madaniy-tarixiy merosi va umumbashariy
qadriyatlar asosida ma'naviy-ahloqiy jihatdan tarbiyalash uchun shart-sharoitlar yaratish;
o’ Maktabgacha muassasalarning har xil turlari uchun turli variantlardagi dasturlarni tanlab olish,
maktabgacha tarbiyaning barcha masalalari bo’ymicha malakali konsultasiya xizmati ko’rsatish
imkoniyatini yaratish;
o’ Maktabgacha tarbiya va sog’lomlashtirish muassasalari tarmoqini qo’llab-quvvatlash va
rivojlantirish mexanizmini ishlab chiqish.
Ko’pgina defektolog-olimlar: T.A.Vlasova, N.G.Morozova, B.D.Korsunskaya, L.P.Noskova,
U.Fayzieva, F.Alimxodjaeva, I.Kislisina, N.Bekmuratov, X.Gaynutdinovlar tomonidan olib
borilgan ilmiy tadqiqotlarda eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar rivojlanishida katta imkoniyatlar
mavjudligi aniqlangan, ularning yoshiga oid senzitiv davrlarini hisobga olgan holda defektlarni
ertaroq korreksiya va kompensasiya qilishlash zarurligi ta'kidlanadi.
Mamlakatimizda barcha turdagi nuqsoni bo’lgan bolalar uchun quyidagi maktabgacha tarbiya
muassasalari tashkil etilgan:
1. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar uchun maktabgacha tarbiya muassasalari va guruhlar;
2. Nutqiy rivojlanishida kamchiliklari bo’lagan ( eshitish qobiliyati saqlangan) bolalar uchun
maktabgacha tarbiya muassasalar va guruhlar;
3. Ko’rish qobiliyati buzilgan bolalar uchun maktabgacha tarbiya muassasalar va guruhlar;
4. Intellektual rivojlanishida kamchiligi bo’lgan bolalar uchun maktabgacha tarbiya muassasalar
va guruhlar;
5. Tayanch harakat a'zolari shikastlangan bolalar uchun maktabgacha tarbiya muassasalar va
guruhlar.
Maktabgacha tarbiya muassasalar va guruhlarning faoliyati maktabgacha tarbiya muassasasi
to’qrisidagi namunaviy Nizom bilan belgilanadi. 2007 yilda o’zbekiston Respublikasi xalq
ta'limi vaziri tomonidan tasdiqlangan namunaviy Nizom maktabgacha tarbiya muassasalarning
davlat va ijtimoiy xarakterga ekanligi e'tirof etildi. Maxsus maktabgacha korreksion
muassasalar 2 yoshdan 7 yoshgacha bo’lgan bolalarni har tomonlama rivojlantirish, so’zli
nutqini o’stirish, maktab ta'limiga tayorlash vazifalarni amalga oshiradi.
Maktabgacha tarbiya muassasalari va guruhlar bolalar kontingenti yetarli bo’lgan holda
maxalliy xokimiyatlar va xalq ta'limini boshqaruv organlari tomonidan ochiladi. Hozirgi kunda
respublikamizda eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar uchun
Toshkent, Chirchiq, Olmaliq, Namangan, Jizzax, qarshi shaqrilarda deyarli barcha viloyat
tumanlarida bolalar boqchalari hamda guruhlar tashkil etilgan.
Namunaviy Nizomga muvofiq eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar uchun quyidagi
maktabgacha tarbiya muassasalari tashkil etiladi:
1. Kecha-kunduz ishlaydigan, kar va zaif eshituvchi bolalarga mo’ljallangan bolalar bog’chalari
Guruqlar soni 2 tadan kam va 8 tadan ko’p bo’lmasligi kerak. Bolalar Ta'lim-tarbiya jarayoni
tarbiyalanuvchilarning eshituv holati hamda nutqiy rivojlanishini hisobga olgan holda olib
boriladi. Maktabgacha ta'lim muassasalarda bolalar soni zaif eshituvchi bolalar guruhi uchun 8-
ta, kar bolalar guruhi uchun 6 ta etib belgilanadi. Keyinchalik kar bo’lib bo’lib qolgan, nutqi
saqlangan bolalar zaif eshituvchi bolalar guruhlarida ta'lim-tarbiya oladilar. Bolalar
bog’chalariga bolalar 3 yoshdan boshlab qabul qilinadilar. Maxsus maktabgacha ta'lim
muassasalarida tarbiyalanuvchilarning ta'lim olishi davlat ta'minotida bo’ladi va muassasa ish
tartibiga ko’ra, haftasiga 5 yoki 6 kun bo’ladilar.
2. Umumiy yo’nalishdagi maktabgacha ta'lim muassasalari huzurida eshitishda nuqsoni bo’lgan
bolalar uchun tashkil etilgan maxsus guruhlar.
3. Maktabgacha tarbiya guruhlari maktab-internatlar qoshida ham ochiladi. Bu guruhlarga
bolalar 4, 5- 6 yoshdan qabul qilinishi mumkin.
4. Umumiy yo’nalishdagi maktabgacha ta'lim muassasalarida bolalarning ta'limi (inklyuziv.)
Kar va zaif eshituvchi bolalarda bir vaqtning o’zida aqliy zaiflik, tayanch harakat a'zolarida
shikastlanishlar, ruxiy rivojlanishining sustlashuvi va boshqa nuqsonlar mavjud bo’lgan hamda,
bolalar soni yetarli darajada bo’lgan holda ular uchun alohida guruhlar tashkil etilishi mumkin.
Mazkur muassasalarda eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar ta'lim-tarbiyasi maxsus ta'lim dasturi
asosida olib boriladi.
Keyingi yillarda respublikamizda tashkil etilayotgan ko’pgina davlatga qarashli bo’lmagan
tashkilotlar alohida g’amho’rlik va yordamga muqtoj anomal bolalarga ta'lim berish, ularning
sog’ligini tiklash ishlarini amalga oshirmoqda. "Sog’lom avlod uchun" jamqarmasi, "qizil yarim
oy jamiyati", "Nogiron bolalar ota-onalarining klublari", "Kamilla", "Umr", "Imkon","Falak
nuri" kabi nodavlat jamoa tashkilotlari nogiron bolalarni sog’lomlashirish, imkoniyatlarini
rivojlantirish, ijtimoiy hayotga tayyorlash, reabilitasiya qilish masalalariga salmoqli hissa
qo’shib kelmoqdalar.
2-§ Maktabgacha tarbiya muassasalarning pedagogik kadrlari
Maxsus maktabgacha ta'lim muassasa faoliyatini bog’cha mudirasi boshqaradi. Maktabgacha
ta'lim muassasa mudirasi lavozimiga pedagogika oliygoxlarida defektologiya yo’nalishida
hamda maktabgacha ta'lim yo’nalishida tayyorgarlik ko’rgan, hamda kamida 3 yillik pedagogik
tajribaga ega bo’lgan, mutaxassislar qabul qilinadi.
Maktabgacha ta'lim muassasa mudirasi muassasaning xo’jalik boshqaruv va pedagogik
ishlariga raqbarlik qiladi.
Maktabgacha ta'lim muassasa raxbari muassasaning moddiy-texnik bazasini yaratish va
rivojlantirish: bog’cha binosi va maydonini obodanlashtirish, zarur jiqoz va uskunalar bilan
ta'minlash va saqlanishini ta'minlash, bino va xonalarni ta'mirlash, sanitariya gigiena-holatini
nazorat qilish, bolalar ovqatlanishini tashkil etish kabi vazifalarni amalga oshiradi.
Bolalar bog’chasi mudirasi rag’barligida eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni har tomonlama
rivojlantirish, sog’ligini tiklash va muqofaza qilish, maktab ta'limiga tayorlash ishlari amalaga
oshiriladi. Mudira metodik va ta'lim-tarbiyaviy ishlarga raxbarlik qiladi, pedagogik xodimlarning
G’oyaviy va nazariy saviyasini hamda pedagogik malakasini oshirish bo’yicha tadbirlarni
tashkillashtiradi. Mudira o’qituvchi-defektolog va va tarbiyachilar mashqulotlariga tashrif etib,
ta'lim tarbiya jarayonini olib borilishini va kun tartibiga rioya etilishini nazorat qiladi.
O’quv yilning ohirida metodist bilan birga har bir guruhda dastur talablarininig bajarilishini
surdopedagog, tarbiyachi, bolalar bilan suhbat o’tkazib tekshiradi, tarbiyalanuvchilar dasturning
barcha bo’limlari bo’yicha topshiriqlar bajaradilar, savollarga javob beradilar. har bir yosh
guruhida, bolalar xususiyatlarinihisobga olgan holda dastur talablarining bajarilishi pedagogik
kengashda tahlil qilinadi. Bog’cha mudirasi bolalarni maktabga tayorgarligi uchun javobgar
hisoblanadi, ota-onalar qo’mitalari orqali ota-onalar bilan hamkorlikni amalga oshiradi.
Bog’cha mudirasi yuksak ma'naviy va kasbiy saviyaga, tashkilotchilik qobiliyatiga ega
bo’lishi, qonunchilikni, huquqiy-me'yoriy xujjatlarnining mazmun-mohiyatini yaxshi bilishi,
bolalarni sevishi, insonlarga g’amxo’r va e'tiborli bo’lishi kerak.
Maktabgacha ta'lim muassasa metodisti maktabgacha ta'lim muassasasida olib borilayotgan
korreksion-tarbiyaviy ishga metodik rag’barlik qilishda mudiraga yordam beradi. Metodist
lavozimiga oliy defektologik ma'lumot, maktabgacha ta'lim sohasidagi ma'lumot va kamida uch
yillik stajiga ega bo’lgan mutaxassislardan tayinlanadi.
Metodist muassasa o’qituvchi-defektologlari va tarbiyachilarga ta'lim jarayoninig zamonaviy
pedagogik texnologiyalar asosida korreksion pedagogik ishni tashkil etish va rejalashtirish
borasida metodik yordam ko’rsatadi hamda o’quv dastur, davlat ta'lim talablarining bajarilishini
nazorat qiladi. Metodist guruhlarda olib borilayotgan ta'lim tarbiyaviy ishlarni nazorat qilish
maqsadida guruhlarga tashrif etadi, surdopedagog va tarbiyachilarning ish rejalarini tahlil qiladi
va faoliyatlarini muvofiqlashtiradi, alohida pedagoglar va pedagogik jamoaga, ota-onalarga
maslahatlar uyushtiradi. Metodist maktabgacha ta'lim muassasa metodik honasining faoliyatini
tashkil etadi,axborot kommunikasiya texnologiyalarni ta'lim jarayoniga jalb etadi, zamonaviy
metodik adabiyotlar mazmuni bilan pedagogik jamoani pedagogik kengashlarda tanishtiradi.
Metodik xonada dasturning barcha bo’limlari bo’yicha ko’rgazmali didaktik material: nutq
o’stirish bo’yicha rasm va jadvallar, og’zaki nutqni o’stirish va matematik tasavvurlarni
rivojlantirish yuzasidan tarqatma material, tasviriy sa'at va mehnat ta'limi mashg’ulotlari uchun
zarur ko’rgazmali-didaktik va o’quv qurollar va xokazolar to’planadi. Metodist pedagogik
jarayonni texnik vositalar: ovozni kuchaytiruvchi, vibrasion va vizual moslamalar, eshituv
qobiliyati holatini aniqlash uchun audiometr, magnitofon, diaproektor, kompyuter, televizorlar
bilan ta'minlashga yordam beradi.
Mudira bilan birgalikda metodist har bir yosh guruhida bolalarning bilim va malakalarini
tekshiradi, differensial ta'lim-tarbiyani amalaga oshirilishi uchun zarur shart-sharoitlarni
ta'minlaydi.Har bir guruhda ta'lim-tarbiyaviy ishlarni o’qituvchi-surdopedagog va ikkita
tarbiyachi amalga oshiradi. Bolalarning maktab ta'limiga tayyorlanish darajasi bu kichik
pedagogik jamoaning pedagogik mahorati va hamkorligiga bog’liq bo’ladi.
O’qituvchi-defektolog (surdopedagog) lavozimiga pedagogika oliygoqlarining defektologiya
yo’nalishidagi fakultetini tamomlagan shaxslar tayinlanadilar. Surdopedagog ertalabki soatlarda
ishlaydi va nutq o’stirish, matematik tasavvurlarni shakllantirish, talaffuzga o’rgatish va eshitish
qobiliyatini rivojlantirish, o’yin mashg’ulotlarini hamda eshitish qobiliyatini rivojlantirish va
nutqni o’stirish bo’yicha yakkama-yakka mashg’ulotlarni olib boradi. Surdopedagogning
yuklamasi haftasiga 24 soatni tashkil etadi.
Surdopedagog bolalarni har tomonlama uyg’un rivojlantirish, nutqni muloqot vositasi sifatida
shakllantirish ,maktab ta'limiga tayyorlash ishlarini amalga oshiradi. Surdopedagog pedagogik
jarayonni tashkil etib, bolalarda dasturda belgilangan bilim , ko’nikma va malakalarni
shakllantiradi, nutqini o’stiradi. Kar va zaif eshituvchi bolalarni samarali ravishda tarbiyalash
uchun surdopedagog yuksak pedagogik mahoratga ega bo’lishi, ta'limning samarali psixologik-
pedagogik uslublarini izlashi va joriy etishi, zamonaviy pedagogik , innovasion texnologiyalar,
korreksion metod va usullarini, korreksion davlat ta'lim talablari va dastur talablarini mukammal
bo’lmog’i kerak.
Surdopedagog kar va zaif eshituvchi bolalarning nuqsonning kelib chiqish sabablarini,
tuzulishini, bilish jarayonlarining xususiyatlarini, defektni kompensasiyalash yo’llarini bilmog’i
lozim. Pedagogik-psixologik bilimlarni qo’llagan holda bolalarni sevishi, ularga mehr-
muruvvat va g’amxo’rlik ko’rsatishi pedagogning samarali faoliyatining muqim omili
hisoblanadi.
Kar va zaif eshituvchi bolalarnig nutqi kattalarga tahlid qilgan holda shakllantirilganligi
sababli surdopedagogining namunali , ravon nutqi muqim ahamiyatga ega. Surdopedagogning
nutqi tabiiy, ohangdor va ifodali, aniq talaffuz etilgan, stilistik, grammatik va fonetik
kamchiliklarsiz bo’lishi kerak. Surdopedagog frontal va individual ishni bolalarning alohida
imkoniyatlaridan va dastur talablaridan kelib chiqgan holda rejalashtiradi.
Tarbiyachi kar va zaif eshituvchi bolalarni har tomonlama rivojlantirish, sog’ligini muhofaza
etish ishlarini amalga oshiradi. Tarbiyachi lavozimiga pedagogika kolleji yoki pedagogika
institutini(maktabgacha tarbiya yoki defektologiya fakultetini) tamomlagan shaxslar tayinlanadi.
Tarbiyachi navbatma-navbat ertalabki va kechqurungi soatlarda ishlaydi, bolalarning kun
tartibidagi faoliyatlarini tashkil etadi, tevarak atrof bilan tanishtirish, jismoniy tarbiya, tasviriy
faoliyat, o’yin, mehnat mashg’ulotlarini olib boradi. Tarbiyachining haftalik yuklamasi- 30
soatni tashkil etadi.
Tarbiyachi bolalarning turli faoliyatlarini tashkil etadi, ularning tasavvurlari, bilim va
malakalarini shakllantiradi, nutqini o’stiradi, xulq-atvorining ijobiy sifatlarini tarbiyalaydi.
Tarbiyachi kun tartibidagi bolalarnig faoliyatni izchil ravishda samarali tashkil etadi, bolalarning
hayoti va salomatligi uchun javobgar bo’ladi.
Kar va zaif eshituvchi bolalarnig ta'lim-tarbiyasini tashkil etarkan, tarbiyachi ularning
rivojlanish xususiyatlarini, imkoniyatlarini, korreksion ishni tashkil etish yo’llarini, maxsus
muloqot vositalarini, ovozni kuchaytiruvchi moslamalar, texnik vositalar bilan ishlashni bilmoqi
zarur. Tarbiyachi surdopedagog bilan hamkorlikda, kelishilgan holda, uzviy bog’lanishni
o’rnatib, o’z ishini tashkil etadi. Surdopedagog bilan birgalikda bolalar nutqining o’sishi va
dastur talablarining bajarilishi uchun javobgardir.
Musiqa rahbari. etib maxsus musiqa ma'lumotiga va maktabgacha tarbiya bo’yicha o’quv
kurslarda tayorgarlikni o’tgan shaxslar tayinlanadi. Musiqa rahbarining ish yuklamasi haftasiga
24 soatni tashkil etadi.
Psixolog. Psixolog tarbiyalanuvchilarning psixologik salomatligi, iste'dod va qobiliyatlarining
rivojlanishi uchun mas'uldir. Psixolog bolalar tomonidan dastur talablarinin o’zlashtirishda,
atrofdagilar bilan muloqotda, fe'l-atvorida muammolar mavjud bo’lgan holda ular bilan
yakkama-yakka ishlaydi, maktab ta'limiga psixologik tayyorgarligini ta'minlaydi.
3-§ Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalari va maktablarni komplektlash ishlari
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni barvaqt aniqlanishi ularga vaqtli korreksion yordam
ko’rsatish, ikkilamchi defektlarini korreksiyalash, uyg’un rivojlanishida muhim ahamiyat kasb
etadi.
Bolalarga tashhis qo’yish, maktabgacha ta'lim muassasalari va maktab-internatlarga bolalarni
yo’llash ishlari xalq ta'limi boshqaruv organlari qoshida tashkil etilgan Psixolog-tibbiy-
pedagogik komissiya tomonidan amalga oshiriladi. Psixolog-tibbiy-pedagogik komissiya
faoliyati ushbu komissiya to’qrisidagi Nizom asosida tashkil etiladi. Komissiya rivojlanishida
muammolari bo’lgan bolalarni aniqlaydi va tegishli ta'lim olishi uchun tavsiyalar beradi,
shuningdek, bolalarga ta'lim-tarbiya berish, davolash, ijtimoiy hayotga tayyorlash borasida ota-
onalarga, tarbiyachi va defektologlar hamda boshqa mutaxassislarga metodik yordam ko’rsatadi.
Komissiya tarkibi xalq ta'limi organining vakillari, shifokorlar (psixonevrolog, otolaringolog,
oftalmolog, psixolog, o’qituvchi -defektologlardan tashkil etadi.
Bolalarni tekshirish va saralash, maxsus maktabgacha ta'lim muassasalarni tashkil etish
O’zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligining yo’riqnomasi hamda maxsus Nizom
asosida amalga oshiriladi.
Bolalarning o’sishi va rivojlanishi doimiy nazoratda bo’ladi, ular orasida rivojlanishida
nuqsoni bo’lgan bolalarni aniqlash dastlab tibbiyot hdimlar zimmasiga yuklanadi. Yashash
joyidagi xudud pediatri va hamshira bola tug’ib 14 yoshga to’lgunga qadar uning o’sishi va
salomatligini kuzatib boradilar va bolalar shaxsiy xujjatlariga barcha kuzatuv ma'lumotlarini
yozib boradilar. Maktabgacha tarbiya muassasalarning tibbiyot xodimlari ham bolalarning
rivojlanishi va o’sishini nazorat qilib boradilar, davolash-profilaktika ishlarini tashkil etadilar.
Rivojlanishidagi izdan chiqishlarni, hususan eshitish qobiliyatini pasayganligini vaqtli
aniqlanishi uchun ota-onalar bolalarning eshituv holati va nutqiga katta e'tibor bermog’i lozim.
Eshituv holatining dastlabki tekshiruvi bolalar poliklinikasining otolaringologi tomonidan
o’tkaziladi. Eshituv holatining pasayishi aniqlangan holatda, bola dispanser hisobga olinadi va
maxsus surdologopedik kabinetlarga batafsil tekshirilish uchun yuboriladi. Surdologoped
honalarda surdolog yoki audiolog, psixonevrolog va surdopedagoglar tibbiy-pedagogik
tekshiruvni o’tkazadilar.
Psixologik-tibbiy-pedagogik komissiya xalq ta'limi organining raxbari raisligida bolalar
bog’chalari va maktablarni komplektlash ishlarini amalga oshiradi. Komissiya bolalarni har
tomonlama tekshirilishi uchun zarur shart-sharoitlari mavjud maxsus maktab, bolalar bog’chasi
yoki shifoxona qoshida o’tkazilishi mumkin. Psixologik-tibbiy-pedagogik komissiyada bola
tekshirilayotgan paytda albattta uning ota-onalari ishtirok etishlari shart. Komissiya bolani har
tomonlama tekshirib o’z xulosalarini chiqaradi va eshitishda nuqsoni bo’lgan bolaga
maktabgacha tarbiya muassasasi yoki maktab-internatda ta'lim olishi uchun yo’llanma beriladi.
O’zbekiston Respublikasi "Ta'lim to’g’risida" gi qonunining 23-moddasida jismoniy yoki
ruhiy rivojlanishida nuqsoni bo’lgan bolalarni o’qitish, tarbiyalash hamda davolash uchun
ixtisoslashtirilgan ta'lim muassasalari tashkil etilishi, bolalarning ushbu ta'lim muassasalarga
yuborish ota-onalarning roziligi bilan, psixolog-tibbiy-pedagogik komissiyaning hulosasiga
binoan amalga oshirilishi e'tirof etilgan.
Psixolog tibbiy-pedagogik komissiyasining asosiy vazifalari quyidagilardan iboratdir:
-Bolada eshitish qobiliyati pasayishining sabablari va tabiatini aniqlash;
-Bolaning psixik rivojlanish xususiyatlarini o’rganish;
-Bolaning keyinchalik rivojlanishini taxmin qilish;
-Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga ta'lim berish jarayonini nazorat qilish;
-ota-onalar, pedagoglar uchun maslahatlar uyushtirish;
Psixolog-tibbiy-pedagogik komissiya bolalarni maxsus maktabgacha tarbiya muassasalariga
tanlash, ularning rivojlanishini nazorat qilib borish, murakkab nuqsonli bolalarni o’qitish va
tarbiyalashdagi muammolarini hal qilish, bolalarni maktabga tayyorligini aniqlash, turli
yo’nalishdagi maktabga yuborish masalalarini hal qiladi. Ilk va maktabgacha yoshidagi
eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni psixolog-pedagogik tekshiruvi quyidagi tamoyillarga
asoslanadi:
1.Ilk va maktabgacha yoshidagi bolalarni kompleks ravishda tekshirish.Rivojlanishidagi
kamchiliklarni tibbiy-fiziologik, psixolog-pedagogik, ijtimoiy jiqatdan tekshirishlar kompleks
tekshiruvnig yo’nalishlaridir. Tekshiruvga turli soha mutaxassislari: shifokor-surdolog, psixiatr,
psixolog, surdopedagog, logoped, nevropatolog, oftalmolog, zarur bo’lganda boshqa
mutaxassislar ham jalb etiladi. Bolani tibbiy, psixologik, pedagogik jiqatdan har tomonlama
tekshirib, uning sog’lig’i to’g’risida malakali hulosaga erishish, tegishli ta'lim muassasasida
ta'lim olishini belgilash mumkin; Bolani pedagogik jihatdan tekshirish, uning o’qishga
moyilligini, maktabgacha tarbiya muassasasida tarbiyalash shart-sharoitlarini aniqlash muhim
ahamiyatga ega. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni yashash shart-sharoitlarini o’rganish, ota-
onalarning ta'lim-tarbiya jarayonida ishtirok etish imkoniyatlarini aniqlashiga katta e'tibor
beriladi.
2. Psixolog-pedagogik tekshiruvni har tomonlama amalga oshirish. Psixolog-pedagogik
tekshirishda bola psixikasining barcha jihatlarini, ya'ni bilish jarayonlari, nutqi, xissiy-irodaviy
jabhalari, shaxsiy xususiyatlari o’rganiladi. Tekshiruv ma'lumotlari asosida eshituv pasayishining
vaqti va sabablarini , eshituv holatini aniqlash, nutqini tekshirish va nutqni eshituv holati hamda
intellektual rivojlanishi bilan solishtirish; bilish faoliyatini yoshiga mos ekanligini, hamda shaxs
xususiyatlarini aniqlash, turli faoliyatlarini tekshirish imkonini beradi. Shuningdek har
tomonlama tekshirish jarayonida bolaning rivojlanishida mavjud qo’shimcha kamchiliklarni,
ya'ni ko’rish, harakat, intellektual yetishmovchiliklarni aniqlash mumkin bo’ladi. har
tomonlama tekshiruv jarayonida olingan ma'lumotlar taxlil qilinib bolaga tavsifnoma beriladi va
tegishli xulosa chiqariladi.
3. Psixolog-pedagogik tekshiruvni tashkil etish jarayonida bola yoshini hisobga olish.Psixolog-
pedagogik tekshiruvning mazmuni va shakli bolaning yoshiga mos ravishda bo’ladi.
Tekshiruvni tashkil etishdan avval zarur shart-sharoitlar yaratiladi: bola stol yoniga qulay
o’tqaziladi, uning yoshiga mos didaktik material va tekshirish usullari tanlanadi. Masalan, ilk
yoshdagi bolalar tekshiruvi faqat o’yin metodlari orqali amalga oshiriladi. Maktabgacha
yoshidagi bolalar bilan o’yin, rasm chizish, rasmlarni tanlab, nomini aytish kabi usullar
qo’llaniladi. Tekshiruv natijalarini baqolashda bolaning yoshi yetakchi o’rin egallaydi. har bir
yosh bosqichdagi bolalarga topshiriqlarni tanlashda yosh va ilmiylik tamoyiliga rioya etiladi,
ya'ni vazifalar bolada mavjud nuqsonlarning murakkabligiga qarab emas, yoshiga mos ravishda
beriladi. Turli yoshdagi bolalarga yoshiga mos kelmaydigan topshiriqlar berilgan holda, ulardagi
defekt tuzilishini aniqlash, ta'lim-tarbiya berish dasturini belgilashda qiyinchiliklar vujudga
keladi.
4. Bolani doimiy ravishda dinamikada o’rganish tamoyili Mazkur tamoyilga asosan boladagi
rivojlanish xususiyatlarini va xarakterini uzoq vaqt o’rganib borish, undagi o’ziga hosliklarni
tahlil qilib borish talab etiladi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan ilk va maktabgacha yoshidagi
bolalarning yosh xususiyalari rivojlanishidagi barcha jihatlarini qisqa vaqt ichida o’rganib,
to’g’ri hulosalar chiqarishga har doim ham yo’l qo’ymaydi. Ko’p hollarda bolaning eshituv
holati karlik va zaif eshituvchilik chegarasida bo’lsa, ular kar bolalarga tegishli nutq va eshituv
reaksiyasiga ega bo’ladilar, biroq, bola doimiy dinamikada o’rganilib, eshitish qobiliyati
o’stirib borilsa, atrofdagi tovushlarga bo’lgan munosabati, uning zaif eshituvchiligidan dalolat
beradi. Shuningdek, bola defekti murakkab tuzilishda bo’lsa, ya'ni zaif eshituvchilik aqli zaiflik
bilan, yoki karlik hissiy-irodaviy buzilishilar bilan birga kelsa, uning rivojlanishini dinamikada
kuzatish muhimdir. Bolaning dinamik o’rganilishi o’quv yili davomida olib boriladi, uning
rivojlanishidagi o’ziga hos tomonlari pedagoglar, ota-onalar bilan muhokama etiladi, tegishli
maslahatlar psiqolog-tibbiy-pedagogik komissiyadan olinadi.
5. Bolaga individual yondashuv tamoyili.Mazkur tamoyil bolaning yoshini, alohida
xususiyatlarini hisobga olinishini, tekshiruv chog’ida hayrihoxlik sharoitini yaratilishini nazarda
tutadi. Ayniqsa murakkab tuzilishidagi defektli bolalar, ilk yoshdagi bolalar bilan ishlashda
alohida yondashuv muhim ro’l o’ynaydi. Individual yondashuv bolaning xujjatlarini oldindan
o’rganib chiqish, ilk yoshdagi harakatlar va nutqiy rivojlanish xarakterini, boshdan kechirgan
kasalliklarini, oilada tarbiyalash sharoitlarini, bola bilan muloqotda bo’lish xarakterini bilib
olishni nazarda tutadi. Aksariyat hollarda tekshiruv jarayonida, ayniqsa boshlanishida bola
bezovdalanishi, qo’rqishi va shuning uchun u muloqotdan, topshiriqlarni bajarishdan bosh
tortishi mumkin. Bunday hollarda topshiriqlar ketma-ketligini o’zgartirib, avval bolalar
qiziqishini uyqotadigan o’yin vazifalarini berib, keyin esa eshituv holatini tekshirish kerak.
Ayrim hollarda, bola topshiriqlarni bajarishdan bosh tortsa, ota-onalarni jalb qilish, unga yordam
ko’rsatish, mustaqil qarakatlarini raqbatlantirib turish nazarda tutiladi.
6. Tekshiruv natijalarini sifatli tahlil qilish hamda bolalarning saloqiyatini aniqlash. Tekshiruv
davomida topshiriqlarni bajarish natijalari bilan birga, bolaning qiziqishi, mustaqilligi, unga
ko’rsatilgan yordamdan foydalanishi, tekshiruv davomidagi o’rganishga moyilligi hisobga
olinadi. Shuningdek, natijalarni baholashda topshiriqlarni bajarish usullari, bu usullarning bola
yoshiga mosligini hisobga olish zarur. Ayniqsa topshiriqlarni bajarish usullari bolaning psixik
rivojlanishini baholashda muhim mezon bo’ladi. Psixolog-pedagogik tekshiruv jarayonida bola
imkoniyatlarinig yuqori darajasi, ya'ni kattalar yordamida bajara oladigan topshiriqlari
aniqlanadi. Bu bolaning "yaqin rivojlanish zonasi"ni, bolaning salohiyatini belgilab, ta'lim-
tarbiya jarayonida ularni hisobga olishga yordam beradi.
Psixolog-tibbiy-pedagogik komissiyada quyidagi xujjatlar yuritiladi:
1.Bolalarni qabul qilish jurnali. Jurnalga bolaning ismi, sharifi, tug’ilgan yili, yashash joyi,
kasalligi to’g’risidagi hulosasi, yuborilayotgan ta'lim muassasi qayd etiladi.
2.Bolani psixologik-tibbiy-pedagogik tekshiruv baennomasi. Bayonnomaga komissiyaning
hulosasi hamda ta'lim olishi va davolanishi yuzasidan tavsiyalar bayon etiladi.
Bolaning shahsiy xujjatlari bayonnoma bilan birga u yuborilayotgan maxsus ta'lim
muassasasiga yuboriladi. Komissiya to’g’risidagi nizomga muvofiq, bolalarni maxsus
korreksiya ta'lim muassasalariga qabul qilish va ulardan chiqarish, bir muassasadan boshqasiga
o’tkazish psixologik-tibbiy-pedagogik komissiya ruxsatisiz man etiladi.
Maxsus kar va zaif eshituvchi bolalar maktablarining tayorlov sinfiga bolalar 6-7 yoshdan
qabul qilinadi. Maktabgacha ta'lim muassasalarida tarbiyalangan 7-8 yoshli bolalar 1- sinfga
qabul qilinadi. Bolalarni maktab ta'limiga tayyorligi yoki tayyor emasligini maktab qoshida
tuzilgan pedagogik -psixologik komissiya aniqlaydi hamda bolalarni sinflarga taqsimlaydi.
4-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni psixologik-pedagogik tekshiruvi
Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshdagi bolalarni pedagogik-psixologik jihatdan
o’rganish masalalariga N.A.Rau, T.A.Vlasova, N.G.Morozova, B.D.Korsunskaya, A.A.Kataeva,
G.L.Vigodskaya, E.I.Leongard, L.P.Noskova, U.Fayzieva, F.Alimxodjaeva, X.Gaynutdinov,
N.Bekmuratovlarning ilmiy tadqiqotlari bag’ishlangan. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning
dastlabki tekshiruv usullari N.A.Rau tomonidan ishlab chiqilgan. N.A.Rau bolalarni eshituv
holatiga ko’ra ikki toifa, ya'ni, kar-soqov va zaif eshituvchi bolalar toifasini ajratadi. Kar-
soqovlarni karlik paydo bo’lish vaqtiga qarab, -tuqma kar-soqov bolalar, yoki nutqi
shakllangunga qadar kar bo’lib qolgan bolalarni; -erta ( 2 yoshdan 5 yoshgacha bo’lgan davrda)
kar bo’lib qolgan bolalarni ; -kechroq ( 6-7 yeshda) kar bo’lib qolgan bolalarni farqlaydi.
Eshitish qobiliyatining pasayish darajasiga qarab bolalar ikki guruhga ajratiladi:
1. Mutloq eshitmaydigan bolalar (total karlik);
2. Tonal, vokal, verbal eshituv qoldiqlari mavjud bo’lgan bolalar.
N.A.Rau barcha toifadagi kar va zaif eshituvchi bolalar bilan ularning nutqini saqlab olinishi
va rivojlanishini ta'minlash, labdan o’qishga o’rgatish va savodini chiqarish uchun maxsus
korreksion ishni olib borish zarurligini ta'kidlaydi.
N.A.Rau barcha turdagi eshitmaydigan bolalarni kar-soqovlar deb nomlagan, sababi, uning
fikricha, bunday bolalar bilan maxsus korreksion tarbiyaviy ish olib borilmgan holda, ular soqov
bo’lib qolaveradi. Zaif eshituvchi bolalar kar bolalardan bog’lanishli so’zli nutqni idrok eta
olishi bilan farqlanadi. N.A.Rau quloqi oqirlikning 3 darajasini farqlaydi:
1. Engil darajadagi quloqi oqirlik. Bunday bolalar shivirlab gapirilayotgan nutqni 8 metr
masofagacha, gaplashish balandligidagi nutqni 15 metr masofagacha eshitadilar. Bunday bolalar
maxsus yordamga muqtoj bo’lmaydilar va sog’lom bolalar bog’chalarida tarbiyalanadilar.
2. O’rtacha darajadagi quloqi oqirlik. Bunday bolalar shivirlab gapirilayotgan nutqni 2 metr
uzoqligida, so’zlashish balandligidagi nutqni 3-5 metrgacha bo’lgan masofadan eshitadilar.
Eshituvning pasayishi ularning nutqiga ham salbiy ta'sir etadi. Nutqning ravonligi buziladi, so’z
boyligi kambaqallashadi, grammatik va leksik kamchiliklar kuzatiladi. Bunday bolalar umumiy
yo’nalishdagi maktabgacha tarbiya muassasasida tarbiyalanishi mumkin, lekin ularga nisbadan
aloqida yondashuv talab etiladi.
3. Og’ir darajadagi qulog’i og’irlik. Bunday bolalar shivirlab gapirilgan nutqni 1,5 metr
uzoqlikdan yoki quloq suprasi yonida gapirilganda eshitadi, baland gaplashish ovozdagi nutqni 2
metrdan uzoq bo’lmagan masofadan eshita oladi. Bu bolalar maxsus korreksion ta'lim
muassasalarda, ovozni kuchaytiruvchi apparatlardan foydalangan holda tarbiyalanishi kerak
bo’ladi.N.A.Rau tomonidan taklif etilgan eshituv qobiliyatini pasayishini tasniflashining
ahamiyati shundaki, pedagoglar, maxsus apparaturalar bo’lmagan holda ham bolalar eshitish
holatini tekshirib, differensial yondashuvni amalga oshirish imkoniga ega bo’ladilar.Hozirgi
paytda bolalarning eshitish qobiliyatini tekshirishda L.V.Neyman va R.M.Boskislarning
tasnifidan keng foydalaniladi. L.V.Neymanning tasnifida bolaning eshitish funksiyasini
shikastlanish darajasi va nutqiy rivojlanishi imkoniyatlari hisobga olinadi. Tonal audiometriya
natijalari asosida eshituvning pasayish darajasi aniqlanadi. Ilk va maktabgacha yoshdagi
bolalarning eshituv holati o’rinli tonal audiometriya orqali tekshiriladi. 2-3 yoshli bolalarda
mazkur metodikani qo’llashdan avval bolalarda ovoz manbaalariga nisbatan shartli-harakat
reaksiyani ishlab chiqish talab etiladi (E.I.Leongard, N.D.Shmatko). Eshitish qobiliyatining
pasayishining ikki turi, ya'ni karlik va zaif eshituvchilik farqlanadi. Zaif eshituvchilikda nutqni
idrok etish va mustaqil egallashda qiyinchiliklar yuzaga keladi. Biroq, eshituvdan foydalanib,
cheklangan miqdorda bo’lsa hm, muayyan so’z zahrasini to’plash mumkin bo’ladi. Zaif
eshituvchilikning darajasini aniqlashda asosiy mezon sifatida nutqiy diapazon (chegara)dagi
eshituvning pasayishi olinadi.(500-4000 Gs). Ko’rsatilgan diapazonda eshituvningpasayishi
hsobga olingan holda zaif eshituvchilikning 3 ta darajasi farqlanadi:
Zaif eshituvchilikning 1-darajasi -eshituvning pasayishi nutqiy dipazonda 50 db dan
oshmaydi.Zaif eshituvchilikning 2-darajasi - eshituvning pasayishi nutqiy diapazonda 50-70 db
dan oshmaydi.Zaif eshituvchilikning 3-darajasi - eshituvning pasayishi nutqiy diapazonda 70 db
dan oshadi. Zaif eshituvchilikni aniqlash jarayonida eshituvdan foydalangan holda nutqni idrok
etish imkoniyatlari aniqlanadi.Zaif eshituvchilikning birinchi darajasida, eshituvning pasayishi
50 db dan oshmaganda, bola 1-2 metrdan uzoq masofada gaplashish balandligidagi nutqni aniq
qabul qila olgani sababli , nutqiy muomalaga kirisha oladi. Zaif eshituvchilikning ikkinchi
darajasida, ya'ni eshituv 50-70 db gacha pasayganda, so’zlashuv nutq 1 metrdan uzoq bo’lmagan
masofadan qabul qilinganligi sababli, nutqiy muomala qiyinlashadi.Zaif eshituvchilikning 3-
darajasida, ya'ni eshituvning pasayishi 70 db dan ortganda, nutqiy muloqot buziladi, sababi ,
gaplashish balanligidagi so’zlashuv nutq quloq suprasi yonida ham noaniq idrok
etiladi.Ma'lumki, eshituv
р
olati 15-20 db ga pasayishi bilan, nutqni egallashda qiyinchiliklar
vujudga keladi. L.V.Neyman ushbu qolatni normal eshituv va zaif eshituvchilikning chegara
holati deb hisoblaydi. L.V.Neyman klassifikasiyasiga ko’ra zaif eshituvchilik va karlik
o’rtasidagi shartli chegara 85 db doirasida bo’ladi. Eshituv holatinig pasayishi karlik darajasida
bo’lgan holda, nutqni mustaqil ravishda( tabiiy) o’rganish imkoniyati bo’lmaydi. Idrok
etilayotgan tovushlar chastotasining doirasiga qarab 4 guruhdagi kar bolalar farqlanadi.
1-guruq- eng past chastotali tovushlarni idrok etadigan bolalar( 125-250 Gs).
2-guruq- 500 Gs gacha bo’lgan chastotalarni idrok etadigan bolalar.
3-guruq- 1000 Gs gacha bo’lgan chastotalarni idrok etadigan bolalar
4-guruq- keng diapazondagi chastotalarni, ya'ni 2000 Gs va undan baland idrok etadigan
bolalar.
Eshitish qoldiqlari minimal bo’lgan (1-2 guruhdagi) kar bolalar yaqin masofadan qattiq
tovushlarni (qayqiriq, parovoz qichqiriqi, baraban ovozi) idrok etishga qodir bo’ladilar. 3-4-
guruhdagi kar bolalarning eshitish qoldiqlari sezilarliroq bo’ladi, shu sababli ular kichik
masofadan turli chastotali ovozlar( turli musiqa asboblar va o’yinchoqlar, hayvonlarning qattiq
hayqirishi, ayrim mayishiy tovushlar: qo’ng’iroq, telefonning jiringlashi)ni idrok etib farqlay
oladilar. 3-4- guruq kar bolalar tanish bo’lgan bir nechta so’z yoki bo’g’inlarni fayrlay
oladilar.Shunday qilib, barcha kar bolalar turli miqdordagi eshitish qoldiqlariga ega bo’ladilar.
Maxsus eshitish qobiliyatini rivojlantirish bo’yicha mashg’ulotlar borliqdagi tovushlarni
bilishga xizmat qiladi hamda og’zaki nutqni rivojlantirishga yordam beradi. Hozirgi kunda
tibbiyot muassasalarda eshituv holatni baholashda Xalqaro tasniflashdan foydalaniladi. Ushbu
tasnifga ko’ra eshituvning o’rta pasayishi 500, 1000, 2000 Gs chastotalarda aniqlanadi.
Zaif eshituvchilikning 1-darajasi- eshituvning pasayishi 40 db dan oshmaydi.
Zaif eshituvchilikning 2-darajasi- eshituvning pasayishi 40 db dan 55 db gacha bo’ladi.
Zaif eshituvchilikning 3-darajasi - eshituvning pasayishi 55 db dan 70 db gacha bo’ladi.
Zaif eshituvchilikning 4-darajasi eshituvning pasayishi70 db dan 90 dbgacha bo’lishi bilan
ifodalanadi.
Eshituvning pasayishi 90 dbdan o’tib ketsa, bunday holat "karlik" deb tafsiflanadi.Eshitish
qobiliyati buzilgan bolalar uchun maktabgacha ta'lim va maktab ta'limi muassasalar tizimini
yaratishda, bolalarni saralash mezonlarini belgilashda, differensial ta'limni yaratishda, samarali
ta'lim-tarbiya usullarini tanlashda R.M.Boskis (1963y) klassifikasiyasi muhim ahamiyat kasb
etadi. L.S.Vigotskiyning bola psixikasining rivojlanishidagi birlamchi va ikkilamchi defektlar
to’g’risidagi nazariyasiga asoslanib, R.M.Boskis, eshitishdagi nuqsonlarni farqlash bo’yicha
pedagogik tasniflash mezonlarini ishlab chiqdi.
1. Bola eshituv analizatorining buzilishi, kattalarning xuddi shunday buzilishidan keskin farq
qiladi. Katta kishilarning eshituvi pasaygan holda eshituv yordamida amalga oshiriladigan nutqiy
muloqot buziladi. Ilk davrda eshituvning pasayishi, bolaninig psixik rivojlanishiga ta'sir etadi,
rivojlanishidagi ikkilamchi nuqsonlarini keltiradi.
2. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolaning rivojlanishini to’qri tushunish uchun, ular tomonidan
mustaqil ravishda nutqni egallay olish imkoniyatlari hisobga olish muhimdir. Eshituv
qobiliyatining cheklanishi nutqni egallanishiga va to’laqonli nutqiy muloqotga to’sqinlik qiladi.
Og’zaki nutq rivojlanishining orqada qolishi yoki umuman yo’qligi, yozma nutqning
egallanishiga, o’qiyotgan narsalarni tushunishiga, o’z fikrini yozma bayon etishiga, turli
sohalardan bilim egallashiga to’sqinlik qiladi.
3. Eshituv holati va nutq o’zaro boqliqdir. Bir tomondan, eshituvning pasayishi nutqning tabiiy
ravishda o’sishiga to’sqinlik qiladi; ikkinchi tomondan eshitish qobiliyatining to’laqonli
ishlatilishi bolaning nutqiy saviyasiga boqliqdir. Nutq qanchalik yaxshi rivojlangan bo’lsa,
eshituv qobiliyatidan foydalanish imkoniyatlari shunchalik kengayadi.
4. Eshituv qobiliyati buzilgan bolalar eshituvning pasayishi va nutqiy saviyasiga ko’ra xilma xil
bo’ladilar. Nutqning turli saviyada bo’lishi quyidagi omillarga bog’liqdir: a) eshitishning
pasayish darajasiga; b) nuqsonning paydo bo’lishiga; v) eshituv nuqsonining paydo bo’lishidan
keyinggi pedagogik shart-sharoitlarga; g) bolaning aloqida xususiyatlariga.
Ko’rsatilgan omillarning har biri bolaning nutqini baholashda muhim ahamiyatga ega.
Eshitish qobiliyati qanchalik ko’p shikastlansa, nutqqa shunchalik ko’p zarar tegadi. Eshitish
qobiliyati og’ir darajada pasaygan bo’lgan holda nutq maxsus o’qitishsiz umuman
rivojlanmaydi.Eshitish qobiliyatining pasayganlik vaqti ham nutqining o’sishida hal qiluvchi
omil bo’lishi mumkin. Eshituvning pasayishi qanchalik vaqtli yuzaga kelishi, nutqning
shaklanishi shunchalik ko’p ta'sir etadi. Nutqi hali shakllanib ulgurmagan davrda eshituvni
pasayishi soqovlikka olib keladi. 2-3,4-5 yoshda bolaning eshituvi pasaygan holda maxsus
pedagogik tadbirlar olib borilmasa, mavjud nutq yo’qolib boradi. Katta maktabgacha yoshdagi
bolalarda eshituv pasaygan holda, nutqi qisman saqlanishi, biroq, maxsus pedagogik yordamsiz
yomonlashib borishi mumkin. Eshituv qobiliyati buzilgan bolaling tarbiyaviy shart-sharoitlari
uning psixik va nutqiy rivojlanishida muhim ahamiyatga egadir. Eshitishdagi nuqson vaqtli
aniqlanib, asoratlarini oldini olish bo’yicha tibbiy, pedagogik tadbirlar, bilish faoliyati, nutqiy
rivojlanishi va muloqoti, shaxs rivojlanishidagi yetishmovchiliklarni oldini olinishiga xizmat
qiladi. Eshituv protezlaridan vaqtli foydalanishi, oilada nutqiy muhitning yaratilishi, umumiy
rivojlantiruvchi hamda eshituv qobiliyatini o’stirish mashg’ulotlarning olib borilishi ham
eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning har tomonlama kamol topishiga yordam beradi. Psixik
rivojlanishining sustlashuvi, aqliy zaiflik, ko’rish qobiliyatining pasayishi va boshqa qo’shimcha
kamchiliklar esa nutqiy jarayonlarni sezilarli susaytiradi. Bolaning shaxsiy xususiyatlari ham
uning nutqiy rivojlanishiga xizmat qiladi: faol, kirishuvchan bolalar sust, uyalchanlarga nisbatan
tezroq nutqni egallaydilar. Yuqorida ko’rsatilgan asosiy holatlarga ko’ra R.M.Boskis eshitishda
nuqsoni bo’lgan bolalarni kar va zaif eshituvchilarga ajratadi. Kar bolalarning eshituv holati
nutqni mustaqil rivojlanishiga (maxsus o’qitishsiz) yo’l qo’ymaydi. Nutqiy rivojlanish holatiga
ko’ra karlar ikki toifaga bo’linadi. Birinchi toifadagi bolalar – tug’ma kar bolalar, yoki
hayotining dastlabki yillarida (2 yoshgacha) kar bo’lib qolganlar. Ikkinchi toifadagi- nutqi
shakllangan davrda kar bo’lib qolgan, turli darajadagi nutqqa ega, kechroq kar bo’lgan
bolalar.Eshitishning pasayishi oqibatida, mustaqil ravishda oz bo’lsa-da, nutqiy rivojlanish
imkoniyati bo’lgan holda ,bunday bolalar zaif eshituvchi bolalar toifasiga kiradi. Zaif eshituvchi
bolalarning nutqiy holati turli ko’rinishda, ya'ni, shivirlash balandligidagi nutqni idrok etish va
talaffuz etishdagi kamchiliklardan to gaplashish balandligidagi nutqni qabul qilish va talaffuz
qilishdagi kamchiliklar bilan ifodalanadi. Nutqiy holatiga ko’ra zaif eshituvchilarning ikkita
toifasi farqlanadi: birinchi toifadagi zaif eshituvchi bolalar og’ir nutqiy kamchiliklar bilan
maktabga keladilar, ularning nutqi alohida-alohida so’zlar, qisqa, noto’qri tuzilgan jumlalardan
iborat bo’lib, nutqidagi grammatik va fonetik kamchiliklar yaqqol ko’zga tashlanadi.Ikkinchi
toifadagi zaif eshituvchi bolalarning nutqi deyarli rivojlangan jumlalardan tashkil topadi,
grammatik va fonetik tuzilishida ayrim kamchiliklar kuzatiladi.Nutqiy rivojlanish darajasiga
ko’ra bolalar guruhlarini tasniflab, R.M.Boskis nutqni idrok etish va shakklantirsh usullari bilan
farqlanadigan, ta'limning differensial shart-sharoitlarni belgilaydi. Ajratilgan bolalar guruhlari
uchun har xil turdagi maxsus maktablar tashkil etiladi:
1) Kar bolalar uchun maxsus maktablar;
2)Zaif eshituvchi va keyinchalik kar bo’lib qolgan bolalar uchun maktablar. Zaif eshituvchi
bolalar maktabi ikki bo’limdan tashkil topadi: birinchi bo’lim nutqi yaxshi rivojlangan bolalar
uchun, ikkinchi bo’lim og’ir nutq nuqsonli bolalar uchun.
R.M.Boskisning psixolog-pedagogik tasnifi maktabgacha tarbiya muassasa guruhlariga kar
va zaif eshituvchi bolalarni komplektlash, ularni maktab ta'limiga tayorlashda muhim ahamiyat
kasb etadi. Bolalar bog’chasiga qabul qilish chog’ida bolaning shaxsiy xujjatlarini o’rganiladi,
uning ota-onasi bilan suhbatlashiladi. Dastlabki tekshiruvda pedagog ota-onalardan quyidagi
ma'lumotlar olinadi:
UMUMIY MA’LUMOTLAR:
1.Bolaning ismi, sharifi.
2.Tuqilgan vaqti
3.Yashash joyi
4.Qayerdan kelgan: uydan, umumiy bolalar bog’chasi, nutqiy bolalar bog’chasi
5.Bolalar bog’chasiga qabul qilingan vaqti
6.Bolaning yakuniy tashxisi
7.Tonal audiometriya ma'lumotlari
8.Shifokor tavsiyalari
9.Tavsiya etilgan eshituv apparati.
BOLA HAQIDA ANAMNEZ MA’LUMOTLAR
1.Bolaning eshitish qobiliyaning pasayinishing aniqlanish vaqti, shifokorga murojaat etilgan
vaqti;
2. Eshitish qobiliyatining pasayishiga sabab bo’lgan taxminiy sabablar.
3. Bola qayerda va qanday davolangan
4. Qo’shimcha kasalliklari haqida ma'lumot.
5. Qarindosh-urug’lar orasida kar va zaif eshituvchi kishilar bormi?
6. Bolaning psixik va motor rivojlanishi.
7.Ota-onasining kuzatishlari:
A) Eshituv qolati haqida(tovushlarga bo’lgan munosabati)
B) Nutqiy qolati (gugulash, huldirash, so’zlar, jumlalar)
8. Ota-onasi bilan muloqot usuli:
A) tabiiy imo-ishoralar
B) mimika
V)daktilologiya
G) yozuvli kartochkalar
D) og’zaki nutq
9. Surdopedagog bilan shuqullanganmiq(qaerdaq qancha vaqtq natijasiq)
Dastlabki tekshiruvda maxsus tasdiqlangan metodikadan foydalanib, quyidagi ko’rsatkichlar
bayon etiladi:
1.Eshituv holati;
2.Nutqiy rivojlanishning holati;
3.Vibratsion (ovoz to’lqinlari)sezgining holati;
4.Ko’rish holati;
5.Harakatlar rivojlanishi
6.Aqliy rivojlanishi
Bolalarning eshitish qobiliyati bola tekshiruvchini ko’rmay turgan paytida( o’yinchoq o’ynab
turgan vaqtda yoki tekshiruvchi uning orqa tomonida turganda) nutqiy va nutqsiz tovushlardan
foydalanib tekshiriladi. Nutqsiz tovushlarni chiqarish uchun baraban, doira, nay, metallofondan
foylalaniladi. Bolaning tovush manbaalariga bo’lgan munosabatlarni bilish uchun 3 metr
masofadan ovoz beriladi, bolaning reaksiyasiga ko’ra, masofa qisqartiriladi yoki uzaytiriladi.
Eshitish qobiliyatni pedagogik tekshirishda 3 ta parametr ( mezon) qo’llaniladi:
1. Tovushning kuchi ( gaplashish balandligida, baland ovoz, shivirlagan nutq).
2. Bola bilan tekshiruvchining o’rtasidagi masofa ( 6 metrdan boshlab 0,5 metrgacha, quloq
suprasi yaqinida)
3. Bolaning eshitgan ovozga munosbati (so’zni qaytarish, aloqida tovushlar chiqarish)
Eshituv holatini nutq yordamida tekshirish paytida, bola shivirlash balandligidagi nutqni 6 metr
masofadan qabul qilgan holda, uning eshishish holati normal hisoblanadi. Agarda bola
shivirlangan ovozni 1 metrdan kam bo’lgan masofadan eshitsa eshituvning keskin pasayishidan
dalolat beradi, shivirlash ovozni umuman eshita olmasa, og’ir darajadagi zaif eshituvchilikdan
dalolat beradi. Qattiq ovoz va musiqa tovushlariga munosabat bildirmagan bolalar kar
hisoblanadi. Surdopedagog har bir bolaning eshitish qobiliyatining tekshiruvi natijalarini eshituv
qobiliyatini rivojlantirish bo’yicha alohida-alohida mashg’ulotlarini rejalashtirishda qo’llaydi.
Maxsus o’qitilmagan kar bolalar maktabgacha tarbiya muassasalariga butunlay nutqsiz holatda
keladilar. Chunki maxsus o’qitilmasa kar bolalarning nutqi umumun rivojlanmaydi. O’zaro
muloqotda tabiiy imo-ishoralar va mimikadan foydalanadilar (karlar oilasidan chiqqanlar).
Ayrim ota-onalar uyda bolalarni og’zaki, daktil nutqqa o’rgatadilar, yozma kartochkalardan
foydalanadilar. Bola bilan muloqot o’rnatishda, surdopedagog uning uchun qulay bo’lgan
muloqot turini tanlashi lozim. Zaif eshituvchi bolalarning nutqi eshituv qobiliyatining holatiga
ko’ra turli ko’rinishda bo’ladi. A.D.Salaxova zaif eshituvchi bolalarni har tomonlama tekshirib,
nutqiy rivojlanishining quyidagi darajalarini farqlaydi:
1. Nutqqacha bo’lgan daraja. Bolalar bir hildagi tovushlarni yoki reflektor hosil bo’lgan tovush
birikmalari(ma, ba, da, mba va x.k) talaffuz etadilar. Bunday bolalarda asosiy muloqot vositasi
qichqiriq, ovoz reaksiyasi, imo-ishora va mimikalar hisoblanadi.
2. Nutqiy rivojlanishning bu darajasida bolalarga buyumlar nomiga aloqador bo’lmagan
g’uldirash ovozlarni(mamama,papapapa, dadadada, tatatata va xk) chiqarish hos bo’ladi. Bunday
ko’rinishdagi tovushlar va tovush birikmalari imo-ishoralar bilan birgalikda bolalar bilan nutqiy
muloqotda qo’llaniladi.
3. So’zlashuv nutqni egallashdagi dastlabki darajasi.Bolalar alohida so’z va jumlalarni talaffuz
eta oladi. So’zlarni asl talaffuziga yaqinlashtirib yoki g’uldirab gapiradilar. Biroq, atrofdagi
narsalarning hammasini ham o’z nomi bilan ayta olmaydi. Masalan "pi-pi-pi" so’zi bilan
chumchuq, tovuq, kapalakni ifodalashi mumkin. Uning muloqoti so’zlashuv nutq vositasida
hamda imo-ishoralar yordamida amalga oshiriladi.Bolalarning nutqiy rivojlanishi o’yin
jarayonida yoki maxsus tashkil etilgan sharoitlarda tekshiriladi. Tekshiruvchi bolalarning
mustaqil nutqini, shuningdek, eshitib, eshitib- ko’rib talaffuz qilgan nutqni mavjud fonetik
xatolari bilan qayd etishi kerak. Tekshiruv jarayonida olingan ma'lumotlar maxsus nutq o’stirish
hamda alohida mashg’ulotlarda hisobga olinadi.
Vibrasion sezgising holati turli vibrasiyalar yordamida tekshiriladi( doskaga, stolga urib
ko’rish, eshikni taqillatish, ochib-yopish, oyoq bilan polga tepinish) hamda tana a'zolarining,
yuzining vibrasiyasi, qutichadagi mayda narsalarning vibrasiyasi, vibrator to’lqinlarini sezish
holati tekshiriladi. Normal intellektli kar bolalar odatda, vibrasion to’lqinlarini his etadilar,
bunday qobiliyat og’zaki nutqni shakllantirish jarayonida keng qo’llaniladi, chunki vibrasion
sezgi nutq elementlarini his etishga yordam beradi( burun va oqizda qosil bo’ladigan m,n
tovushlar, jarangli va jarangsiz undoshlar differensiasiyasida) Bolalarning ko’rish qobiliyati ular
o’ynayotgan paytidagi xatti-harakatini, turli buyum va o’yinchoqlarni ko’zdan kechirayotganini
kuzatib tekshiriladi. Bola o’yinchoq, buyum yoki rasmlarni ko’ziga yaqinlashtirib yoki
uzoqlashtirib ko’rayotgani, mayda narsalarni qanday qidirib topayotgani, narsalarning rangi va
shaklini qanday ajratayotgani e'tiborga olinadi. Agarda bola yaxshi ko’rayotganiga shubqa
tuqilsa, uni okulist shifokorga ko’rsatish kerak bo’ladi.Harakatlarning qay darajada
rivojlanganligi maxsus tashkil etilgan faoliyatda tekshiriladi: bola ko’rsatmaga ko’ra koptok
ketidan yuguradi, koptokni savatga tashlaydi, tushib ketgan o’yinchoqni olib joyiga qo’yadi,
kattalarga taqlid qilib qar xil harakatlarni bajaradi. Tekshiruv jarayonida bolaning umumiy xatti-
harakatlar holati, harakatlarning moslashuvi, muvofiqligi, kattalar harakatlariga tahlid qila olish
qobiliyati hisobga olinadi. Olingan ma'lumotlar korreksion-tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda, har
xil faoliyatlar (korreksion va jismoniy mashqlar, mayda motorikani rivojlantirish, daktilologiyani
o’rgatish)da e'tiborga olinadi. Bolaning intellektual rivojlanishi uning maktab ta'limiga
tayyorligini aniqlash maqsadida tekshiriladi. Tekshiruvchi va bola o’rtasida muloqot osonroq
o’rnatilishi uchun turli o’yin usullari va o’yinchoqlardan foydalaniladi. Bola pedagog ketidan
turli o’yin mashqlar bajaradi, masalan, o’yinchoq minoracha, matryoshka, "lego" o’yinchoqni
ajratib, qayta yig’adi, buyum va rasmni taqqoslaydi, juft rasmlarni topadi, hajmli geometrik
shakllarni tegishli shakllarga tushuradi, qirqilgan rasmlarni yig’adi, namuna asosida narsalar
quradi va q.k. Bolaning o’yin faoliyatida o’zini tutishi, diqqati, qiziqishi, topshiriqlarni
tushunishi va bajarishi, qatti-xarakatlarning ongliligi, o’qitishga moyilligi kuzatiladi va
bayonnomada qayd etiladi. Ilmiy tadqiqotlarda hali o’qitilmagan maktabgacha yoshdagi kar va
zaif eshituvchi bolalarning eshituvchi tengdoshlaridan orqada qolishi e'tirof etiladi ( Venger A.
A. Boskis R.M.) 3-4 yoshdagi kar bolalar aksariyat holda taqlid asosida bo’lsa ham
predmetlarning rangi, shakli, kattaligini ajrata olmaydi, qirqma rasmlarni yiqishda qiyinchiliklar
kuzatiladi, sababi, buyumlarni idrok etish chog’ida bunday bolalarda tahlil va sintez jarayonlari
sustroq kechadi.Maxsus maktabgacha tarbiya muassasasiga kelgan bolalar dastlabki ikki hafta
davomida har tomonlama tekshiruvdan o’tkaziladi. Surdopedagog tomonidan bolalarning alohida
xususiyatlari va ta'limga tayyorligi aniqlanadi. Olingan ma'lumotlar individual mashg’ulotlarni
rejalashtirish, pedagogik jamoa va oila tomonidan olib boriladigan korreksion-tarbiyaviy ishlarni
muvofiqlashtirish choqida hisobga olinadi. Tarbiyachi va surdopedagog bola rivojlanishi
haqidagi ma'lumotlarni, o’quv dastur mazmunining o’zlashtirilishini har yili sentyabr, yanvar,
iyun oylarida ikki hafta davomida tekshirib oladi. Maktabgacha ta'limning oxiriga kelib, bolaga
tavsifnoma berilib, psixolog-tibbiy-pedagogik komissiyasiga taqdim etiladi.
Savol va topshiriqlar:
1. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar uchun mo’ljallangan maktabgacha tarbiya muassasalar turi
va tuzilishi haqida so’zlab bering.
2. Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar kadrlari va ularning vazifalari haqida gapirib bering.
3. Psixolog-tibbiy-pedagogik komissiya faoliyatini yoritib bering.
4. Bolalar boqchasiga kelgan bolalarning dastlabki tekshiruvi qanday o’tkaziladi.
5. N.A.Rauning eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar pedagogik tasnifini nimalarga asoslanadi.
6. R.M.Boskis pedagogik tasnifining nazariy asoslarini bayon eting.
7. L.V.Neymanning tasnifining asoslarini bayon eting.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Boskis R.M. Gluxie i slaboslishashie deti. M. 1963
2. Venger A.A., Vigodskaya G.L., Leongard E.I. Otbor detey v spesialnie doshkolnie
uchrejdeniya M.1972
3. Belova N.I. Spesialnaya doshkolnaya surdopedagogika M.1985
4. Golovchis L.A. Doshkolnaya surdopedagogika M.2001
5. Neyman L.V. Ob issledovanii sluxa u gluxix i slaboslishaqix detey doshkolnogo vozrasta. V
sb. Voproso’ obucheniya i vospitaniya gluxix doshkolnikov. M.1963 vo’p. 2.
6. Salaxova A.D. Pervichnoe obsledovanie rechevogo razvitiya slaboslishaqego rebenka.
Defektologiya 1980 ¹ 4
5-Bob
Eshitishda nuqsoni bo’lgan ilk va maktabgacha yoshidagi bolalar psixik rivojlanishining
xususiyatlari
1-§ Ta'lim olmagan kar bolalar
Kar bolalarning nutqiy rivojlanishi
Intellektual rivojlanishi me'yorda bo’lgan kar bolalarning nutqiy rivojlanishi eshitishi
risoladagidek bo’lgan bolalarga nisbatan kechroq boshlanib, ravon gapirish bosqichiga yetmaydi.
1yoshdan 6 yoshgacha bo’lgan kar bolalarga turli tuman ovoz chiqarish, gugulash, inqillash,
quldirash, lablarni cho’lpillatish, ovozsiz artikulyasiya qilish, turli xatti-harakatlar orqali o’z
xoqish istaklarini, munosabatini bildirishga qarakat qilish o’ziga qos xususiyatdir. Odatda kar
bolalar jarangdor ovozga, kulgiga, tabiiy yig’iga ega bo’ladilar. Ovozni qabul qilish qobilyati
yo’qligi tufayli o’rgatilmagan kar bolalarda aksariyat holllarda ovozga (reaksiya) munosabat
bildirish hislatlari ular katta bo’lgan sari keskin susayib boradi. Ko’pchilik kar bolalarda
gapiruvchining lab qarakatini kuzatish, lab harakatiga ovoz chiqarib yoki chiqarmasdan tahlid
qilish holatlari kuzatiladi.
Kar bolalarning sensor va aqliy rivojlanishi
Eshitish qobiliyatining rivojlanishi. Odatda kar bolalar kuchli tovushlarni: uchayotgan
samolyot ovozini, parovoz qichqiriqini, qattiq chiqarilgan mashina signalini, pianino, baraban,
nog’ora kabi musiqa asboblarining ovozlarini sezadilar.
Aql-idroki rivojlangan kar bolalarning ko’pchiligi kuchli samolyot tovushini, parovoz
qichqiriqini, pianino, royal, karnay, noqora kabi musiqa asboblarning tovushini, chaqmoq,
momoqaldiroq ovozini, qattiq yopilgan eshik ovozini idrok etadilar. Tovush to’lqinlarini
sezmaydiganlari kamdan-kam uchraydi.
Kichik yoshdagi bolalarni tovushlarga munosabati turlicha bo’ladi. Ovozga nisbatan ularning
ko’pchiligi ixtiyorsiz munosabat bildiradi : bola boshini ovoz manbai tomon buradi, tikilib qoladi
uning ko’z qorachiqi kengayadi, alanglab qaraydi, tovush manbayini qidiradi, cho’chib ketadi,
kipriklarni pirpiratadi, qizarib ketadi, kuladi, jilmayadi, yiqlaydi.
Kar bolalar asta -sekin tovushlarga ko’nikib qolib ularga e'tibor bermay qo’yadi, javob
reaksiyasi susayib, o’rganib qolish hissi paydo bo’ladi. Shuningdek, bolalarda tovush
manbalariga munosabat reaksiyasi ham o’zgarib boradi. 2,5 yoshgacha bo’lgan bolalarda
tovushga munosabat tusmollash tarzida bo’lib, bu munosabat tez sinuvchan bo’lib, tez orada
yo’qoladi. 3 yoshli bolalarda tovushga tez va aniq reaksiya paydo bo’ladi. Biroq, tovushga tez
ko’nikish jarayoni kar bolalarda maktabgacha tarbiya yoshidan o’tguncha ham davom etadi.
Maktab yoshi bo’sag’asida bo’lgan bolalar ovozga tez ko’nikib ketish holati kuzatilib, ular
odatda tovushga bir marta munosabat bildiradi, keyin tovushni qis qilsalarda, unga ahamiyat
bermay qo’yadi.
Nutqiy tovushlariga aksariyat kar bolalar munosabat bildirmaydi. Muayyan yoshgacha ular
maxsus mashqlarsiz ham eshitish qoldiqlari vositasida tovushni his qiladilar. Sababi, bolalarda
his qilish qobiliyati asta-sekin rivojlanib boradi, ayni paytda nutqni va nutqdan tashqari
tovushlarni bir-biridan farqlash hissi ham kuchayadi, shuningdek, tovush manbaalarni uzoqroq
masofadan his qilish qobiliyati rivojlanib boradi.Ilk davrda kar bolalarning aqliy va sensor
rivojlanishi.Kar bolalar o’z hayotining birinchi kun va oylaridanoq o’sishida nomaqbul shart-
sharoitlarga duch keladi. Eshitish qobiliyati me'yorda bo’lgan bolalarga nisbatan kar bolalarda
o’tirish, turish, yurish kechroq o’rganadi. Bu xol, o’z navbatida analizatorlar o’rtasidagi
aloqalarning buzilishiga, atrof muqitni o’rganishini cheklanishiga olib keladi. O’tirish harakati
bilan boqliq predmetli harakatlar rivojlanishi orqada qoladi, oqibatda predmetlarni idrok qilish
qobiliyati susayadi. Atrof muqitni, predmetlarning fazoviy munosabatlirini idrok qilish
xususiyatlari qam buziladi.
Bolalarning predmetlarni qo’lga olish va ushlashda ham aniq harakatlarning yo’qligi,
predmetlarning katta-kichikligi va shaklini anik farqlamasligi, predmetlaring hossalarini
sezmasligi ko’zga tashlanadi.
Ko’rinmayotgan ob'ektni nigoh bilan topish, atrof muxitda ko’rib-eshitib mo’ljal olish,
binaural eshituv yordamida tovush manbaini topish bunday bolalar uchun bajarib bo’lmaydigan
vazifadir. Xomila paytida yoki ilk yoshda eshituv qobiliyati zararlangan kar va zaif eshituvchi
bolalarning ilk rivojlanish davrida sezilarli o’zgarishlar ro’y beradi. 1,5 yoshga yetgan
bolalarning aksariyati yurishni o’rganib ,erkin yura boshlaydi, bu esa atrof muxit bilan bo’lgan
munosabatlarini o’zgartirib yuboradi. Ular atrof muxitda harakat qilib mo’ljal olishi faollashadi,
atrofdagi narsalar nima uchun kerakligini bilib oladilar. Zarur bo’lgan paytda kerakli
predmetlarni olib kelish, kattalar qarakatiga taqlid qilib maishiy xatti-qarakatlarni bajarish ular
uchun odatdagi xol bo’ladi.Bolalarning umumiy rivojlanish yo’nalishi normal eshituvchi bolalar
taraqqiyoti bilan bir hilda kechadi: predmetlar bilan manipulyasiya harakatlarini bajarishi
rivojlanadi, taqlid asosida predmetlardan funksional to’g’ri foydalana boshlaydi. Tahlid qilish
qobiliyati idrok etishning asosida rivojlanadi.Hayotining ilk davrida eshitish qobiliyati pasaygan
bolalar. Bola bir yoshdan o’tib ikki yoshga qadam qo’yishi bilan ular yurishni, erkin harakat
qilishni boshlaydi, ularni o’rab turgan muqit bilan munosabatlari tubdan o’zgaradi. Bolalarning
o’rab turgan muqitga moslashish jarayoni faollashadi, har bir predmet to’qrisida u qanday
maqsadga xizmat qilish haqida tasavvur kengayib boradi.
Kar bolalarning umumiy rivojlanishi ham soq bolalar rivojlanishiga o’xshab kechadi: aloqida
predmetlarni belgilangan maqsadga ko’ra ishlatishga harakat qilinadi, harakatlarga taqlid qiladi,
narsalarning shakli, kattaligi, kengligini va boshqa xususiyatlarini ajratadigan bo’ladilar.
Bolalar predmetning sifat va xossalarini amaliy faoliyat jarayonida hisobga olishga harakat
qiladilar. Ayni bir paytda bolalarda predmetlarni taqqoslash va solishtirish, bir-biriga
birlashtirish, taxlash , qutilarni ochish, yopish, ichiga narsa solish, kemtik predmetlarni boshqa
predmetlar bilan to’ldirish kabi xatti- harakatlar rivojlanib boradi. Aksariyat bunday faoliyat
kattalarning rag’barligida ularga tahlid qilish asosida bajariladi.
Bu jarayonlarning barchasi sog’lom bolalarda ham, kar bolalarda ham bir xil rivojlanadi.
Bundan kelib chiqadigan xulosa shuki, uy sharoitida ham kar bolalarni ko’p narsaga o’rgatish
mumkin. Albatta bola rivojlanishidagi bu jarayonlar sekinlik bilan amalga oshadi, bir tekisda
ketmaydi. Chunki, bayon etilgan harakatlar shu yoshdagi bolalarning barchasi ham eplay
olmaydi. Odatda bunday jarayonlar 2,5 yoshdan faollashadi.
Bir qator kuzatilgan bolalar ikki yoshdan o’tganlaridan keyin ham predmetlar bilan faqat taqlid
qilish harakatlarni amalga oshiradi. Tahlid qilish xususiyati kar bolalarda, sog’lom bolalardagiga
nisbatan farq qiladi. Aksariyat hollarda bolalar o’ziga yaqin muhitga kuzatilgan harakatlarga
tahlid qila oladilar. Bunday xulosa qilish mumkinki, maktab bo’saqasida ayrim bolalarning tahlid
qilish saviyasi yetarli bo’lmaydi. Faqat ayrim bolalardagina namuna asosida to’g’ri harakat qilish
kuzatiladi. Sog’lom bolalarda bu xislat ancha yuqori saviyadaligi ma'lum.
Kuzatiyotgan ob'ektlarni ko’rish ularning rangi va hajmini aniq belgilashda ham me'yordan
orqada qolishi bolalarning amaliy faoliyatida ko’zga tashlanadi. O’yinchoqlar bilan o’ynash
jarayonida ham o’ziga hosliklar kuzatiladi.
Maktabgacha yoshda predmetlar turli maqsadda ishlatilishi, buyum, o’yinchoq yoki ish quroli
sifatida qabul qilish mumkin. Masalan: poyafzalning qo’g’irchoqning oyog’iga kiyilishi, taroq,
ro’mol yoki boshqa bosh kiyim bosh ustida bo’lishi, qoshiq qo’g’irchoqning qo’lida paydo
bo’lishi mumkin.
Kar bolalarning nutqiy muloqoti, shuningdek nutqqacha bo’lgan muloqoti ham juda
kambag’al bo’lishi mumkin.
Ayrim ota-onalar bolalar bilan bo’lgan muloqotlarida aksariyat holarda yetarli ahamiyat
bermaydi. Ba'zilar tamoman imo-ishoraga o’tib olishadi, ayrimlar esa bolani erkalash maqsadida
so’zlarni buzib "bola tilida" muloqot qilishga harakat qiladilar. Maktabgacha davrda kar
bollarning sensor va aqliy rivojlanishi kar bolalarning maktabgacha yoshida sensor va aqliy
rivojlanishida sezilarli siljishlar ro’y beradi. Binobarin, bu paytga kelib, bolalarning predmetli
tafakkuri, predmetli harakatlari muayyan darajaga yetadi. Zotan, bu paytda bolalarning
predmetlardan qanday foydalanishni bilishlaridan tashqari, ularda ro’zqorda foydalanish yo’l
yo’riqlarini ham o’ranib olgan davr bo’ladi. Barcha aqliy rivojlanishi me'yorda bo’lgan kar
bolalar, maktabgacha tarbiya yoshining o’rta va katta davrlarida qoshiqdan qanday
foydalanishni, o’z-o’ziga xizmat qilishni boshqalardan o’rganib olgan bo’ladilar.
Predmetdan maqsadli foydalanish ularning o’yinchoqlar bilan munosabatida ham aks etiladi.
Taqlidchilikning rivojlanishi shunga olib keladiki, bolalar kattalarga taqlid qilibgina emas,
mustaqil ravishda predmetlarni qismlarga bo’lish, yiqishni ham o’rganib oladilar. Bolalar
kattalarga tahlid qilish jarayonida predmetning xajmi, rangi, shakli, sig’imi va boshqa sifat va
xossalarni ajrata oladilar, solishtiradilar. 4 yoshdan kichik bolalar bu jarayonlarni taqlid asosida
ham hali uddalay olmaydilar. 4yoshdan kattaroq bolalar bu xatti-harakatlarni bajarganda
predmetlar soni yoki turi 3-5 turdan oshmasligi kerak. Predmetlar sonining o’sib borishi
bolalarni chalkashuvga olib kelishi mumkin. Masalan, bolaga 3 rangdagi qizilni qizil, ko’kni
ko’k, sariqni sariq kubiklarga ajratib qo’yishi mumkin. Kubiklar rangini 6 taga yetkazilsa bolalar
chalkashishlari mumkin. Maktabgacha yoshi ulg’aygan sari bolalarda elementlar soni, rangini
belgilash, qiyoslash, farqlash jadal tarzda rivojlanadi. Shu yoshda bolalarning tayyor namunalar
asosida ish yurita olish qobilyati takomillashadi. Bola ma'lum rang, shakl, hajmni tanlab,
shuningdek, buyumlarni ikki belgisi asosida tanlab olishi mumkin. Bolada ko’p nushalardan bir
nushasini tanlab olish qobilyati shakllanadi.
Biroq o’tkazilgan tajribalar davrida uchdan bir qism bolalargina to’qri harakat qiladilar. 3-4
yoshli kar bolalarning faqat 2 dan 3 qismi rang va shaklga qarab ob'ektni belgiladilar.
Keyinchalik namuna asosida tanlov takomillashib boradi. Maktabgacha tarbiya yoshining
so’nggi bosqichlarida bolalar 4-5, ayrim hollarda esa 6 ob'ektni adashmay solishtira oladilar.
Ilk yoshda bolalarning bir necha elementdan iborat namunalarni qisman tahlil eta olish qobilyati
shakllanadi. 4 yoshgacha bolalarning ko’pchiligi bunday tahlilni kattalar yordamisiz uddalay
olmaydilar. 5 yoshdan keyin kar bolalarda bunday qobiliyat shakllanadi. Namuna asosida tanlab
olishda elemetlar soninig ko’payishi xuddi tahlid qilgandagidek, natijalarni pasaytirib yuborishi
mumkin. Biroq, bu bolaning qobilyatsizligini belgilovchi omil emas. Sababi, qo’yilgan vazifa
kar bola uchun murakkabdir.
Rang, qajm, o’lcham belgilashda kar bolalarning ko’rsatkichlari eshitish qobilyatini
yo’qotmagan bolalar bilan hariyib bir xildir. Shuni ta'kidlash joyizki, bolalarning aqliy
taraqqiyoti va sensor tarbiyasining saviyasi bola oldiga qo’yilgan vazifani aniq bajarganligi bilan
ifodalanmasdan foydalangan usullar bilan belgilanadi.
Kar bolalarning mo’ljal olish qobiliyati rivojlanishida quyidagi bosqichlar mavjud:
A) Faqatgina ko’zlangan natijaga mo’ljal olish: bola ko’zlagan maqsadga erishish uchun amaliy
sinab ko’rish yo’li bilan , predmetlarning o’ziga xos xususiyatlarini qisobga olmasdan jismoniy
kuch ishlata olish yo’li bilan ham harakat qilishi mumkin.
B) Tashqaridan mo’ljal olish hatti-harakatlari: bola yo mo’ljal olishga harakat qilib ko’radi yoki
tusmollab chamalab ko’radi. Chunki, bola qali predmetning rangi, hajmi, o’lchamini aniqlab ola
olmagan bo’ladi.
V) Ob'etni o’z ko’zi bilan ko’rib turib mo’ljallash, peresepsiya harakati bilan birga qo’shib olib
borishi: bola bunday holda predmetning xususiyatiga tayanib ish ko’radi, ko’z bilan chamalab
ko’radi, murakkab bo’lib qolganda mo’ljal olib sinab ko’rishga garakat qiladi.
G) To’laligicha hayolda mo’ljallash: Ko’rinishidan faqat muqarrar natijalarga erishish uchun
beqato ijrochilik hatti-harakatini namoyon qiladi.
Bolaga berilgan vazifa turli xil yo’l bilan bajarilishi mumkin, masalan matreshkani sinab ko’rish,
tusmollab mo’ljal olish va sinab ko’rish hamda ko’z bilan chamalab o’ta chaqqonlik bilan
matryoshkalarni kattadan kichikka joylash va x.k .Biroq shunday vazifalar bo’ladiki,ularni bola
tomonidan takomillashgan mo’ljal olishga ega bo’lmay turib to’qri bajarilishi mumkin emas.
Masalan, piramida xalqalarni ma'lum kattaligida terib chiqish, matryoshkalarni kattaligiga qarab
joylashtirishda boladan ham chamalashni, ham mo’ljallashni, ham jismoniy harakatni talab
etiladi. Bunday topshiriq tusmollab sinab ko’rish darajasida to’g’ri bajarilmasligi kerak. Kar
bolalarning maktabgacha tarbiya yoshi davrida berilgan topshiriqlar eng sodda usullardan
murakkabroqlariga yo’naltirib boriladi.Biroq shuni unutmaslik kerakki, bolani mo’ljallashga
o’rgatish funksional yo’nalishda olib boriladi: sodda topshiriqdan murakkabga o’tish chog’ida
ko’z bilan chamalab harakat qilayotgan bola sinab ko’rish usuliga qaytishi mumkin.
Maktabgacha tarbiya bo’sag’asida yoshdagi bolaning vazifani bajarishda mo’ljal olishning
o’rtacha saviyasi-sinab harakat qilish. Qiyinroq vazifa berilganda, bu bolalar jismoniy kuch
ishlatish yo’liga o’tib oladilar. Uch yoshdan katta bo’lgan bolalarda sinab harakat qilib
ko’rishdan tashqari ko’z bilan chamalab ko’rishni ko’proq kuzatiladi. Ammo, bunday usul faqat
4 yoshdan kattaroq bolalarda yetakchi bo’lishi mumkin. Biroq, bu yoshdagi bolalar ham
namunalarni tahlil qilish, qirqma rasmlarni yig’ib olish, kattaligiga ko’ra qatorga terish kabi har
xil murakkab vazifalarni bajarishda ham ular "sinab ko’rish" usuliga tushib oladilar. 5 yoshdan
kattaroq bolalar topshiriqlarni bajarishda aksariyat hollarda ko’z bilan chamalash usulini
qo’llaydilar; bir qator vaziyatlarda topshiriqni chaqqonlik bilan behato bajarishga muvaffaq
bo’ladilar. Lekin 5 qismli qirqma rasmni yig’ish, labirintlardan yurish, predmetlarni rangi,
shakli, kattaligiga ko’ra guruhlash kabi murakkabroq vazifalarni bajarishda ko’z bilan chamalab
tusmollash va ayrim hollarda sinab ko’rish usullarni qo’llashga qaytishi mumkin. Sensor va aqliy
taraqqiy etishi bilan kar bolalarning atrofdagilar bilan muloqot qilish vositalari kengayadi.
Bolalarda ko’rsatish ishorasi ajraladi. Ko’rsatish ishorasi, L.S.Vigotskiyning ta'kidlanish,
insoniyatda til rivojlanishida muhim axamiyat kasb etadi. Ko’rsatish ishorasining qo’llanish
doirasi takomillashadi, agar avval bolalar biror narsani olish maqsadida uni qo’llagan bo’lsa,
endi rang, shakl, hajm, fazoviy joylashuvni farqlashda ham ko’rsatmali ishoralardan keng
foydalanadi. Bolalarda e'tiroz bildirish, voz kechish , iltimos qilish, hayrlashish, ma'qullash kabi
imo-ishoralar ham shakllana boradi. Ayrim bolalarda tasvirlash imo-ishoralari taraqqiy etadi,
karlar oilasida tug’ilgan bolalarda bunday ishoralar ertaroq rivojlanadi va ular bo’lishi mumkin.
Maktabgacha yoshidagi kar bolalar motorikasining rivojlanishi. Tug’ma kar bolalarning
jismoniy rivojlanishi eshitadigan bolalar rivojlanishidan orqada qoladilar. Bolalarning 70% bosh
tutishni kechroq o’rganadi, ularning 25% bu malakalar eshituvchi tengdoshlariga nisbatan 2 oy
kechikib rivojlanadi. Bunday orqada qolish o’tirish, turish, yurish ham namoyon bo’ladi.
Yurishdagi kechikish muddatlari kamroq farq qiladi, boshni to’qri ushlab turishda orqada qolish
muddatlarida kattaroq tafovut kuzatiladi. Ma'lumotlarga qaraganda mustaqil tarzda yurib
ketishning
kechikishi
kar
bolalarning
50%
da
kuzatiladi.
Nuqsonning
o’rnini
qoplash(kompensasiyalash) shunday darajada bo’ladiki, ilk yoshdagi kar bolalar tashqi
ko’rinishidan benuqsonga o’xshaydilar. Biroq xatti-qarakatlardagi beqarorlik, qat'iyatsizlik,
harakatlarni yetarli boshqara olmaslik, muvozanatni saqlashdagi qiyinchiliklar aksariyat
bolalarda butun maktabgacha tarbiya davrda yo’qolmaydi. Sakrash paytida aksariyat bolalar
sakrab poldan o’z oyoqlarini baravariga ajrata olmaydilar. Koptokni irqitishda muvozanatni
yo’qotish va yiqilib ketish hollari ro’y beradi. Ko’pgina kar bolalarda ko’llarning mayda qo’l
motorikasi rivojlanishida orqada qolish kuzatiladi, barmoqlar hamda artikulyasiya a'zola-rining
harakatlarida aniqlik yetishmaydi. Aktikulyasiya a'zolarning harakatlariga tahlid qilishda bolalar
uzoq vaqt katta qiyinchiliklarga duch keladi.
Kar bolalarning o’yin faoliyati
Barcha bolalar kabi kar bolalarda ham ilk maktabgacha yoshida o’yinchoqlarga qiziqish kuchli
bo’ladi. Biroq vaqt o’tishi bilan bolalarning o’yinga bo’lgan qiziqishida bir oz o’zgarishlar
yuzaga keladi.Ayrim hollarda ular o’yinchoqlarni tanlaydigan, o’yin jarayoni esa barqarorroq
bo’ladi. Kichik maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar o’yinchoqlar bilan o’ynashni 3-5 daqiqa
davom ettirgach, so’ng tashlab qo’yadi. Chunki, u o’ynab bo’lgach, navbatdagi bosqichda nima
qilish lozimligini bilmaydi. Maktab bo’sag’asidagi bolalar esa o’yinchoqlar bilan 15-20 daqiqa
o’ynay oladi. Ko’pchilik kar bolalarning ota-onalari farzandlarini o’yinchoqlardan tez ko’ngli
qolishini, ularni yangilab turishga, aksariyat ota-onalar bolalarning yangi o’yinchoqlargagina
qiziqishini, ayrim ota-onalar farzandlarining o’yinchoqlardan ko’ra ko’proq ro’zqorda
ishlatiladigan buyumlar - turli qopqoqlar, taqsimchalar, chelakcha va boshqalarga qiziqishini
aytadilar. Buning sababi, birinchidan, ro’zqor buyumlari jarangliroq ovoz chiqarishida,
ikkinchidan, bu buyumlar bola muhitiga yaqinligida va ular bilan karlarga xos bo’lgan bir xildagi
hatti-harakatlarni bajarish mumkinligidadir. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar tomonidan
eng ko’p qo’llaniladigan o’yin harakati predmetli harakatdir. 3 yoshdan keyin bolalarda
predmetli hatti - harakatlardan tashqari, biror jarayonni ifodalash (prosessual) harakat kuzatiladi.
Masalan, bola qo’qirchoqni bir necha marta yechintiradi va kiyintiradi, yechintirgan
qo’qirchoqni krovatga yotqizadi, keyin qo’qirchoqni kiyintiradi. Ba'zan bolalar mashinaga solib
kubiklar tashiydi, mashinadan tushiradi, qo’qirchoqni sayr qildiradi. Kattaroq bolalarda ikkita
syujet bog’lanishi mumkin: qo’qirchoq ovqatlantiriladi, so’ng o’xlashga yotqaziladi. Syujetli
rolli o’yinlarni o’ynash hollari o’rgatimagan kar bolalarda kamdan-kam uchraydi. Syujetli rolli
o’yin deganda insonlar munosabatini aks etadigan ongli, maqsadli, mazmunli xatti-harakat
tushuniladi. Bunday o’yin faqatgina maxsus o’rgatish natijasida rivojlanadi.
Kar bolalarning hulq-atvori
Odatda kar bolalar muomalaga tez kirishadigan bo’ladilar. Vaqti bilan muomala shakli va
mazmuni o’zgaradi. Yoshi ulg’aiyishi bilan bola oddiy itoatgo’ylikdan xaqiqiy muomalaga
o’tadi. U kattalar munosabatini hisobga oladi, kattalar bilan muloqatga ko’proq moyil bo’lib,
aksariyat hollarda bunday aloqalarning tashabbuskorlariga aylanadilar. Kattalar bilan
birgalikdagi harakatlarda aloqalar rivojlanib boradi, bola kattalardan ko’proq diqqat-e'tibor talab
qiladigan bo’ladi, uning ma'qullashi, tanbeqini tushunadi va hisobga oladi. Vaqti bilan aloqalar
mustaqkamroq va uzoqroq davom etadigan bo’lib boradi. 2 yoshgacha bo’lgan bolalarning
yarmidan ko’proqi diqqat-e'tibori so’nib borishi yoki uning yoshiga to’g’ri kelmaydigan ma'qul
tushmagan topshiriqlar berilganligidan kattalar bilan ma'lum vaqtga aloqalarini uzib qo’yadilar.
Kattaroq yoshdagi bolalarda esa bunday holat ayrim alohida hollarda ro’y beradi xolos.
Rivojlanishning borishini bolalarning unga berilgan tanbehlarga munosabatini kuzatib aniqlash
mumkin. Aqliy rivojlanishi yetarli bo’lgan eng kichik yoshdagi kar bolalar ham bildirgan
e'tirozlarini va tanbehlarni his qilsalarda, biroq har qanday holatlarda ham o’z hatti harakatlarini
o’zgartirmaydilar. Bolalarda o’jarlik kabi negativ reaksiya paydo bo’lishi ham mumkin. Yoshi
o’sishi bilan kattalar tanbeqiga javoban xatti-harakatlardagi xatolarni bartaraf etish hollari ortib
boradi, bunday hol bolalarda o’zini o’zi nazorat qilish qobiliyatining rivojlanayotganidan dalolat
beradi. Bola rivojlanishini belgilovchi omillardan biri uning diqqatidir. Diqqatning barqarorligi
bolaning maktab yoshiga yetguncha qadar o’zgaradi.
Maktabgacha tarbiya bo’sg’asida yoshidagi bola bir xildagi mashqulot bilan 3 minutdan ortiq
shug’ullana olmaydi, shu muddat o’tgach mashg’ulot turini o’zgartirishni talab etadi. O’rta va
katta maktabgacha tarbiya yoshidagi bola bir turdagi mashg’ulot bilan 10-15 daqiqa davomida
toliqmasdan shuqullanishi mumkin. Mashg’ulot turlari almashtirib turilsa, u toliqmasdan 40
daqiqadan ortiq shuqullanishi mumkin.
Bola diqqatining barqarorligi amalga oshirayotgan faoliyat turiga qarab har xil bo’lishi
mumkin. Ba'zilari mustaqil faoliyat bilan uzoq shuqullanishi, boshqalarining kattalar tomonidan
uyushtirilgan faoliyatga e'tibori kuchli bo’ladi. Maktab oldi yoshidagilar orasida shunday bolalar
ham uchraydiki, yuqorida bayon etilgan qar ikki qolatga qam befarq bo’lishi mumkin. Bunday
holat aksariyat 3-4 yoshli kar bolalarda ko’proq uchraydi. Yoshi katta bo’lishi bilan bolalarda
muayyan mashg’ulotga diqqatini jamlash, bir mashg’ulotdan ikkinchisiga ko’chirish malakalari
rivojlanib boradi. Faoliyatni to’xtatib qo’yish sabablari turli yoshdagi bolalarda har xil bo’ladi:
kichik yoshdagi bolalar o’yinini toliqqanida to’xtatadi, kattalari esa vazifani ohirgacha yetkazadi.
2-§ Ta'lim olmagan zaif eshituvchi bolalar
Aql idroki yetarli bo’lgan ayrim zaif eshituvchi bolalar ba'zi ko’rsatkichlarga ko’ra kar bolalarga
yaqinroq, ayrimlari esa, normal eshituvchi bolalarga yaqin bo’ladilar. Muayyan bolalar ikkala
guruh orasidagi bolalar toifasini tashkil etadi. Go’daklik davrda zaif eshituvchi va kar
bolalarning nutqiy rivojlanishi odatda bir xil kechadi. Bir yoshgacha bo’lgan zaif eshituvchi
bolalar turli ovoz chiqaradi, gugullaydi, quldiraydi. Ko’pgina xollarda 3 yoshgacha ham ularning
nutqida farqi bo’lmaydi. Ayrim zaif eshituvchi bolalar faol huldirash bilan bir qatorda sodda
so’zlarni o’xshatibroq yaqinlashtirib talaffuz etadilar. 4-5 yoshda kar va zaif eshituvchi bolalar
og’zaki nutqining rivojlanishida tafovut paydo bo’ladi. Aksariyat 4-5 yoshli zaif eshituvchi
bolalar da nutqiy rivojlanishda o’ziga xos tomonlari deyarli farqlanmaydi: ularning nutqiy
taraqqiyoti xuddi karlarnikidek kechib, ular gugulaydi guldiraydi, ba'zi so’zlarni qisqartirib,
o’xshatib talaffuz etadi. Boshqalari alohida so’z va gaplarni fonetik va grammatik hatolar bilan
bo’lsa-da talaffuz etadilar, sodda nutqni tushunadilar. Keyinchalik, 7 yoshgacha kar va zaif
eshituvchi bolalarning passiv va faol nutqining rivojlanishidagi farqi sezilarli ortib boradi.
Biroq,zaif eshituvchi bolalar orasida nutqiy taraqqiyoti karlarning nutqi bilan bir qil (ovoz
chiqarish, gugulash, alohida talaffuz etish darajasida) bo’lgan bolalar ham uchraydi. Bu bolalar
yaxshi eshitish qoldiqlariga (shivirlashni eshitadi) ega bo’lsa-da, ulardan foydalana olmaydi,
nutqni tushunmaydilar. Kar bolalardan farqli ravishda zaif eshituvchi bolalarning gugulashi,
guldirashi susayib bormaydi. Aksariyat zaif eshituvchi bolalar lug’atida maktabgacha davrning
ohiriga kelib alohida so’zlar, ba'zilarida esa gaplar paydo bo’ladi. Ularning nutqida ko’pincha
talaffuz va grammatik xatolar uchraydi, nutqni muayyan voqea, holat doirasida, ayrimlari esa
mustaqil nutqni tushuna oladilar.
Ta'lim olmagan kar va zaif eshituvchi bolalar nutqi har xil ko’rinishda bo’lib, maxsus ta'limsiz
karlar nutqi so’nib, zaif eshituvchilarning nutqi esa sekinlik bilan bo’lsada rivojlanib boradi.
Zaif eshituvchi bolalarning sensor va intellektual rivojlanishi
Eshitish qobiliyati Zaif eshituvch bolalarning eshituv qobilyati turli darajada pasaygan
bo’ladi. Ba'zilari quloq suprasi yonida aytilgan gaplashish balandligidagi ovozga munosabat
bidiradi, biroq eshitganini takrorlab bera olmaydi. Boshqalari 6 metrdan uzoqroq masofadan
gaplashish balandligidagi ovozni qabul qilib shivirlagan ovozni eshitmaydilar. Maktabgacha
davrda zaif eshituvchi bolalarning eshitish qobiliyati maxsus o’rgatishsiz ham muayyan darajada
rivojlanib boradi.1-2 yoshli bolalarning 6,6%,6-7 yoshli bolalarning 66,7% quloq suprasi yonida
chiqarilgan gaplashish balandligidagi ovozga munosabat bildiradi. Xuddi shunday 1-2 yoshli
bolalaring 2% shivirlagan nutqqa munosabat bildiradi, keyingi yillarda shivirlagan ovozni idrok
etadigan bolalar soni keskin ortib boradi. Eng muhimi, aksariyat zaif eshituvchi bolalalar yaxshi
eshitish qoldiqlariga ega bo’lsalar da, ko’p vaqtgacha ulardan foydalana olmaydilar. Nutqqa
munosabat bildirmagani, uni tushunmagani uchun ular kar bolalarga o’xshab ketadi. Ba'zilari
esa eshitish qoldiqlaridan yaxshi foydalanadi, ularning lug’at boyligi ortib boradi. Zaif eshituvchi
bolalar o’rtasidagi bu tafovut bolalarni yashash sharoitlari, jismoniy va ruhiy rivojlanishidagi
hususiyatlar va boshqa sabablar bilan boqliqdir. Ba'zi yaxshi eshitish qoldiqlariga ega bo’lgan
zaif eshituvchi bolalar kundalik hayotda, muomalada xuddi eshitadigandek o’xshaydi. Shu bilan
birga ular shivirlagan nutqni idrok etmaydi, oqibatda nutqda turli nuqsonlar vujudga keladi.
Ko’pincha bunday bolalarga eshitish me'yorida bo’lgan nutq kamchiligiga ega deb, yoki psixik
rivojlanishi sust bolalar degan tashxis qo’yiladi.
Ilk davrda zaif eshituvchi bolalarning sensor va aqliy rivojlanishi
Zaif eshituvchi bolalarda ovozni sezish,unga munosabat bildirish nisbatan kechroq
rivojlanganligi sababli,ilk maktabgacha davrda ular kar bolalardan farq qilmaydi. Ilk davrda zaif
eshituvchi bolalarda xuddi karlardagidek gavdani tik tutish, uzoq masofani idrok etish,
predmetlarni qo’lga olish va ushlash, ular bilan xatti-harakat qilish sustroq kechadi. Eshitish
qobiliyati pasaygan bolalarda ovoz manbaini, ko’rinmayotgan predmetni ko’z bilan qidirib
topish qobiliyati shakllanmaydi. Ona ovozini idrok eta olmasigi oqibatida muloqat tanqisligi
vujudga keladi. Predmetli amaliy faoliyati, narsalardan maqsadli foydalanish, harakatlar
moslashuvi, taqlidchilik qobiliyati kar va zaif eshituvchi bolalarda bir xil rivojlanadi.
Maktabgacha yoshidagi zaif eshituvchi bolalarning sensor va aqliy rivojlanishi 4 yoshgacha kar
va zaif eshituvchi bolalarning rivojlanishida deyarli farq bo’lmaydi. 4 yoshdan katta zaif
eshituvchi bolalarda karlarga nisbatan muayyan afzalliklar paydo bo’ladi. Sensor va aqliy
vazifalarni bajarish paytida zaif eshituvchi bolalar mo’ljal olishda karlarga nisbatan yuqori
saviyadagi usullardan foydalanadi. 5 yoshdan kattaroq bolalarda bu qobilyat yaqqol namoyon
bo’ladi. Kar va zaif eshituvchi bolalar o’rtasidagi farqi predmetlar hususiyatlarini farqlash,
namunaga ko’ra predmetni tanlash kabi oddiy vazifalarni bajarishda ko’rinmaydi. Biroq fazoda
mo’ljal olish, umumlashtirish tushunchalarining taraqqiy etishini talab qiladigan murakkabroq
topshiriqlar bajarish jarayonida kar va zaif eshituvchi bolalar farqi ko’rinadi. Bu topshiriqlar
orasida qirqilgan rasmlarni yig’ish, predmetlarni guruhlash, labirintlardan o’tish, qatordagi
predmetni o’rnini topish kabi vazifalar o’rin olgan. 4-5 yoshli bolalar predmetli rasmlarni chiza
oladi.
Zaif eshituvchi bolalar harakatlarining rivojlanishi
Eshitish qobiliyati tug’ma va ilk yoshda pasayishi, vestibulyar apparatining faoliyatining
buzilishi bu bolalarda (statik) gavdani tutish, (lokomotor) harakatlarning orqada qolishiga olib
keladi. Ular, xuddi kar bolalardek boshni va gavdani tutish, o’tirish, turish, yurishni kechikibroq
o’rganadi.1 yoshu 2 oy -bir yoshu 4 oylik zaif eshituvchi bolalarning rivojlanishi
kompensasiyalanib, eshituvchi bolalar rivojlanishiga yetadi.
Ilk davrda zaif eshituvchi bolalarning yurish, turishida turg’unsizlik, muvozanatni saqlash,
harakatlar boshqaruvida qiyinchiliklar kuza-tiladi. Ko’p zaif eshituvchi bolalarda qonning rezus
omillarining mos kelmasligi uchraydi. Bunday bolalarda harakatlarning buzilishi yaqqol ko’zga
tashlanadigan bo’lib, bolalarning o’yiniga, erkin harakatlariga o’ziga o’zi xizmat ko’rsatishiga
halal bermasa ham, ba'zan maktabgacha davr mobaynida saqlanib qoladi.
Rezus omillari mos kelgan zaif eshituvchi bolalarning harakatlari ko’rinishdan risoladagidek
bo’ladi. harakatlar moslashuvi, qo’l harakatlaridagi yetishmovchiliklar ko’zga tashlanmasada
diqqat bilan ko’zatilganda, turli faoliyatlar jarayonida namoyon bo’ladi.
Zaif eshituvchi bolalarning o’yin faoliyati
Kar va zaif eshituvchi bolalar o’yinining rivojlanishida keskin farq kuzatilmaydi. Aqliy
rivojlanish me'yorida bo’lgan zaif eshituvchi bolalar hamma vaqt o’yinchoqlarga qiziqishni
bildiradi. Qiziqishlarining barqarorligi ularning yoshiga mos bo’lib, ular o’yinchoqlardan
maqsadga muvofiq (adekvat) foydalanadi. Bolalarning rivojlanish saviyasi ularning o’yinida
syujetning mavjudligi bilan belgilanadi.
3 yoshdan oshgan bolalarning ayrimlarida, 4 yoshdan kattaroq bolalarning aksariyatida o’yin
jarayonida syujet elementlari kuzatiladi.
Eshituv qobiliyati biroz pasaygan, fonetik va grammatik yetishmovchiliklari bo’lsada nutqi
rivojlangan bolalarda maktabgacha davrining oxirida syujetli-rolli o’yinning taraqqiy etishini
kuzatish mumkin.
Zaif eshituvchi bolalarning hulq-atvori
Maktabgacha davr mobaynida zaif eshituvchi bolalarning o’yin va o’quv faoliyatida diqqat -
e'tibori barqarorlashadi, diqqatni jamlash, uni bir predmetdan boshqasiga ko’chirish qobiliyati
rivojlanib boradi. Aksariyat zaif eshituvchi bolalar muomalaga tez kirishadi . Yoshi ulg’ayishi
bilan muloqatdan bosh tortadigan, muloqatda uzoq vaqt bo’la olmaydigan bolalar soni kamayib
boradi. Bolalar kattalar tanbehiga, ma'qullashiga munosabat bildiradi hamda kamchiliklarni
bartaraf etishga harakat qiladi. Vaqti bilan o’z xatti-harakatidagi kamchiliklarga baho berish,
ularni to’g’rilash qobiliyati rivojlanib boradi. Shu bilan birga bola hato bajargan vazifalardan
keyinchalik bosh tortishi mumkin.
Kar bo’lib qolgan bolalar
Kar bo’lib qolganlar toifasiga kirgan bolalar nihoyatda har xil bo’ladi. Nutqi deyarli
shakllanib bo’lgan, eshitish qobiliyati pasaygan bolalar nutqida fonetik va grammatik
kamchiliklar yuzaga keladi. Aksariyat xollarda eshitishi pasaygan bolalar o’zini butunlay
eshitmaydigandek his etadi, tovushlar olami ular uchun yo’q bo’lib qolgandek tuyuladi.
Zaif eshituvchi bo’lib qolgan bolalar keyinchalik eshitish qoldiqlaridan foydalanishni
o’rganadi. Eshitishi pasaygan bolalar va ularninig ota-onalari uchun dastlabki yillar og’ir va
mas'uliyatlidir. Bolalarning ba'zilari injiq, qaysar, jizzaki, agressiv, qo’zqaluvchan bo’lib qoladi.
Boshqalari esa qayolchan, atrofdagilar bilan muomalada bo’lishdan bosh tortadi. Bu xolat uzoq
vaqt davom etsa bolalarning nutqi yo’qolib boradi.
Ayrim hollarda katta maktabgacha yoshdagi kar bo’lib qolgan bolalar tekshiruv paytida
yuksak saviyadagi sensor va aqliy rivojlanish darajasi va deyarli rivojlangan nutqni namoyon
qiladi. Ba'zi bolalarning nutqi yaxshi saqlangan bo’ladi, boshqalarning nutqida talaffuz,
grammatik kamchiliklar kuzatiladi. Bunday bolalar nutqni labdan o’qishga o’rganadi. 5-7 yoshli
kar bo’lib qolgan bolalarda labdan o’qishga o’rganish jarayoni jadalroq kechadi.
Odatda kar bo’lib qolgan bolalar nutqi asta sekinlik bilan yo’qolib boradi. Eshitishi
pasaygandan keyin bolalarda muayyan vaqtgacha faol g’uldirash, noto’qri talaffuz etiladigan
so’zlar, grammatik jihatdan hatoli so’z va jumlalar saqlanadi, nutqi noaniq bo’lib qoladi. Bu
hollarda eshitish qobiliyatning pasayish darajasi, nutqning rivojlanganligi muhim o’rin tutadi.
Kichik maktabgacha davrda eshitish qobiliyati pasaygan bolalarning nutqi tez yo’qolib
boradi. Biroq bolalar yoki ularning ota-onalariga erta yordam ko’rsatilsa, bolalarning nutqi
saqlanib, keyinchalik rivojlanib boradi.
Savollar
1. Eshitish qobiliyati buzilgan ilk va maktabgacha yoshidagi bolalar psixik rivojlanishining
o’ziga hosligi nimada.
2. Kar va zaif eshituvchi bolalarning aqliy va sensor rivojlanishi qanday kechadi.
3. Kar va zaif eshituvchi bolalarning harakatlari qanday rivojlanadi.
4. Kar va zaif eshituvchi bolalarning o’yin faoliyati qanday rivojlanadi.
5. Kar va zaif eshituvchi bolalarning nutqiy rivojlanishi qanday kechadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Venger A.A., Vo’godskaya G.L. Leongard E.I. Otbor detey v spesialno’e doshkolno’e
uchrejdeniya M.1972
2.Vlasova T.A. O vliyanii ranusheniya sluxa na razvitie rebenka M.1954
3.Belova N.I. Spesialnaya doshkolnaya surdopedagogika M. 1985
4.Golovchis L.A. Doshkolnaya surdopedagogika M.2001
5.P.Yusupova maktabgacha tarbiya pedagogikasi T.O’qituvchi 1992
6-BOB
EShITIShDA NUQSONI BO’LGAN BOLALARGA MAXSUS MAKTABGAChA TA’LIM
MUASSASALARIDA TA’LIM BERISh
1-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga ta'lim berish vazifalari
Maktabgacha ta'lim muassasalarda tashkil etiladigan ta'lim bolalarni har tomonlama kamol
toptirish, maktab ta'limiga tayorlashga qaratiladi. Ta'lim jarayonida pedagoglar bolalarning
bilish faoliyatini tashkil etadi, yo’naltiradi, bolalar esa bilim ko’nikma va malakalarni
egallaydilar, ular amaliy, aqliy, nutqiy faoliyat turlari va usullarini o’zlashtiradilar.
Kar va zaif eshituvchi bolalar ta'lim-tarbiya mazmuni maxsus ta'lim dasturlarida aks ettirilgan
bo’lib, maktabgacha muassasa pedagoglar oldiga quyidagi vazifalarni qo’yadi:
1.Bolaning umumiy rivojlanishini boyitish;
2.Rivojlanishdagi mavjud kamchiliklarni korreksiyalash;
3.Maktab ta'limiga tayyorlash.
Xozirgi kunda maxsus ta'lim-tarbiya jarayonining mazmuni va tashkiliy shakllarini
tanlashda umumiy yondashuvga amal qilish talab etilmoqda.
Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshidagi bolalar bilan tashki etiladigin
umumrivojlantiruvchi va korreksion ishlar bolani ijtimoiy faollashuviga, L.S.Vigotskiy so’zi
bilan aytganda "sivilizasiyaga uyg’unlashuvi"ga, ijtimoiy hayotga tayyorlashga qaratiladi.
Eshituvchi hamda eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar rivojlanishidagi umumiy qoniniyatlarini
hisobga olgan holda ularning to’laqonli psixik rivojlanishi, shaxs madaniyatining shakllanishi
ya'ni , narsalar, ijtimoiy hodisalar, tabiat hodisalari, umuminsoniy va milliy qadriyatlarni yaxshi
bilib tushunib olishlarini ta'minlanib borish zarur.
Yuqorida qayd etilgan vazifalar amalga oshirilgan holda bolalarning ijtimoiy rivojlanishi,
bilish faoliyatining o’sishi, shaxsiy sifatlarining rivojlanishi ta'minlanadi. Buning uchun
bolalarning umumiy rivojlanishini boyitish, rivojlanishidagi kamchiliklarni korreksiyalash,
eshituv holati me'yorda bo’lgan bolalar egallaydigan bilim va ko’nikmalarni imkon boricha kar
va zaif eshituvchi bolalarga berish kerak. Maxsus mashg’ulotlar maktabgacha muassasalarda
ta'limning muhim vositasi hisoblanadi. Mashg’ulotlar jadval asosida ertalabki va kechki
soatlarda olib boriladi. Ertalabki soatlarda surdopedagog va tarbiyachi 2ta mashg’ulot o’tkazadi.
Umummiy yalpi mashg’ulotlardan so’ng surdopedagog eshitish qobiliyatni rivojlantirish va
talaffuzni o’rgatish bo’yicha kamida 6 ta alohida yakkama-yakka mashg’ulotlar olib boradi.
Kunning ikkinchi yarmida tarbiyachi o’z mashg’ulotlarini barcha guruh bolalari bilan
o’tkazadi. O’qituvchi-defektolog( surdopedagog) nutq o’stirish, elementar matematik
tasavvurlarni shakllantirish, eshitish qobiliyatini rivojlantirish va talaffuzni shakllantarish
mashg’ulotlarini olib boradi. Tarbiyachining zimmasiga bolalarning kun tartibini tashkil etish,
jismoniy tarbiya, tasviriy faoliyat, o’yin, mehnat, tevarak-atrof bilan tanishtirish mashg’ulotlarini
tashkil etish, musiqa mashg’ulotlarida qatnashish yuklatiladi.
Bolalar bog’chasining kun tartibida maxsus tashkil etilgan yalpi mashg’ulotlarga ta'limning 1-2
yillarida haftasiga 24 soat, 3-4-5- yillarda -30 soat ajratiladi. Alohida-alohida mashg’ulotlarga
dastur bo’yicha har kuni 2 soatdan ajratiladi, shunda o’rta hisobda har bir bolaga kuniga 15-25
daqiqadan sarflanadi. Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalarida tashkil etilgan ta'limning
asosiy vazifalari bolalarning bilish faoliyatini maqsadli yo’naltirish, dastur talablariga muvofiq
bilim, malaka va ko’nikmalarni rivojlantirish hamda so’zli nutqni o’stirishdan iborat.
Surdopedagog nutq o’stirish mashg’ulotlardan tashqari eshitish qobiliyatni rivojlantirish va
talaffuzni shakllantirish mashg’ulotlarni olib boradi. Mashg’ulotlarda eshitishda nuqsoni
bo’lgan bolalarning eshitish qobiliyatini shakllantirish va rivojlantirish, nutqiy va nutqsiz
tovushlarni farqlash, so’z, so’z birikmalari, gap, matnlarni eshitib farqlashga o’rgatiladi.
Talaffuzni o’rgatish sohasida bolalarda tabiiy, aniq, ravon nutqni shakllantirish kabi muhim
vazifalar amalga oshiriladi. Mashg’ulotlarda nutqiy nafasni rivojlantirish, ovozni hosil qilish,
tovushlarni qo’yish, so’z, gap, matn ustida ish olib boriladi. Eshitish qobiliyatini rivojlantirish va
talaffuzga o’rgatish ishlari yalpi va yakkama-yakka ravishda amalga oshiriladi. Eshitishda
nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshidagi ta'lim-tarbiya berish ishining mazmuni dasturning
jismoniy tarbiya, o’yin, mehnat, tasviriy faoliyat va qurish-yasash, tevark-atrof bilan tanishtirish,
nutq o’stirish, eshitish qobiliyatini rivojlantirish va talaffuzni shakllantirish, elementar matematik
tasavvurlarni shakllantirish, musiqa tarbiyasi bo’limlarida aks ettirilgan. Har bir ko’rsatilgan
dastur bo’limi bolalarni umumiy rivojlantirish vazifasini amalga oshiradi. ,Dastur bo’limlari
bo’yicha olib borilgan ta'lim-tarbiyaviy ish bolaning umumiy rivojlanishini boyitibgina qolmay,
uni normal bolalar rivojlanishiga yaqinlashtiradi hamda korreksion ishni olib borish uchun zamin
yaratadi. Eshitish qobiliyatining pasayishi bilan bog’liq bo’lgan kamchiliklarni bartaraf etish -
korreksion vazifalarning mazmuniga kiradi. L.S.Vigotskiyning nazariyasiga ko’ra, erta paydo
bo’lgan karlik yeki qulog’i og’irlik nutqiy rivojlanishiga salbiy ta'sir etadigan ikkilamchi
kamchiliklarni yuzaga keltiradi. Nutqiy rivojlanishidagi izdan chiqishlar muloqotning buzilishiga
va u o’z navbatida, bilish faoliyatidagi va shaxsiy rivojlanishidagi o’ziga hosliklarini keltiradi.
Shunday qilib, korreksion-tarbiyaviy ishlar ikkilamchi buzilishlarni , ya'ni, nutqiy va
muloqotdagi kamchiliklarni bartaraf etishga qaratiladi.
Umumiy rivojlantiruvchi va korreksion vazifalarni uyg’unlikda amalga oshirilishi eshitishda
nuqsoni bo’lgan bolalarning to’laqonli rivojlanishini ta'minlab, maktab ta'limiga tayyorlanishiga
yordam beradi.
2-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga ta'lim-tarbiya berish
tamoyillari
Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshdagi bolalarni o’qitishda surdopedagogika
didaktikasi quyidagi tamoyillarga asoslanadi: ta'lim tarbiyaning ilmiyligi va izchilligi,
tushunarliligi, ko’rgazmaliligi, bilim olishda faollik va mustaqillik, bolalarning yosh va alohida
xususiyatlarini hisobga olish, ta'limni hayot bilan bog’liqliligi.
Ta'lim tarbiya tamoiyllariga asoslangan holda ta'limning mazmuni, metodlari, tashkil etish
shakllari tanlanib, uning samaradorligini oshirishga yo’naltiriladi.
Ilmiylik va tushunarlilik tamoyili. Maktabgacha muassasa tarbiyalanuvchilariga ularning idrok
etish qobiliyatlarini hisobga olgan holda ilmiy asoslangan ma'lumotlar berib boriladi.
Dasturdagi o’quv material mavzularga ajratiladi, mavzularning mazmuni yildan yilga kengayib,
chuqurlashtirilib, aniqlashtirilab boriladi va uni o’zlashtirish uchun bolalardan aqliy faollik talab
etiladi. Dastur materiallarida ilmiylik bilan tushunarlilik tamoyillarining uyqunlashuvi,
bolalarning o’qishga bo’lgan qiziqishini uyqonishiga, mantiqiy tafakkuri, taqlil qilish,
sintezlash,
umumlashtirish,
solishtirish,
abstraksiyalash
kabi
psixik
jarayonlarining
takomillashuviga xizmat qiladi. 4-5 yoshli bolalarni analitik o’qishga o’rgatish maqsadida so’zli
nutqning daktil, og’zaki, yozma shakllari qo’llaniladi. Ko’rgazmalilik tamoyili eshitishda
nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyadashda muhim ahamiyat kasb etadi, zero
bolalarning ko’rgazmali-obrazli tafakkurini o’sishiga yordam beradi, bilimlarni ongli ravishda
o’zlashtirilishini ta'minlaydi. Mashg’ulotlarda, turli faoliyatlar jarayonida tarbiyalanuvchilar
buyumlarni ko’zdan kechiradi, taqqoslaydi, o’xshash va farqli tomonlarini aniqlaydi, sifat va
hossalarini bilib oladi, buyumlarning turli belgilariga asoslanib guruhlarga ajratadilar.
Elementar matematik tasavvurlarni shakllantirish mashg’ulotlarida bolalarning son, sanoq,
kattalik, shakl, vaqt, fazoviy munosabatlar haqidagi tushunchalarini shakllantirish uchun turli
rasm, buyumlar, tarqatma material, kompyuter, texnika vositalardan keng foydalaniladi.
Ko’rgazmalilik tamoyili bolalarning amaliy faoliyatida ro’yobga chiqariladi: ular jonli
ob'ektlarni kuzatadilar, buyum va rasmlarni ko’zdan kechiradilar, model,chizmalardan
foydalanadilar, diafilm, kinofilmlarni tomosha qiladilar, musiqani tinglaydilar, vizual
apparaturadan foydalanadilar. Onglilik va faollik tamoyili. Tarbiyachi va surdopedagog o’z
faoliyatida bolalarning bilish qobiliyatlarini faollashtiruvchi usullarni qo’llashi kerak bo’ladi.
Bola mashg’ulotlarda qo’yilgan bilish vazifalarni amaliy faoliyatida yechmoqi zarur.
Tarbiyalanuvchilarning bilish faolligini oshirish maqsadida "Sen nima uchun shunday
o’ylaysanq", "Sen qanday bildingq", "Nima uchun" kabi savollar qo’yish maqsadga muvofiq.
Turli faoliyatlarni tashkil etish chog’ida bolalarning mustaqilligi va faolligini oshirib borib,
ta'limning sifat va samaradorligini oshirilishi hamda bolaring har tomonlama rivojlanishiga
erishiladi. Muntazamlilik va izchillik tamoyili. Maktabgacha ta'lim jarayonida atrofdagi narsalar,
tabiat hodisalari, ijtimoiy hayot voqealari to’qrisidagi ma'lumotlar berib boriladi. Ko’p marotaba
o’tkazilgan kuzatishlar, amaliy faoliyat jarayonida umumlashgan tasavvur va tushunchalar
shakllannib boradi. Barcha bo’limlar bo’yicha o’quv dastur konsentrik tuzilgan bo’lib, har yili
o’quv material chuqurlashtirilgan va kengaytirilgan holda takrorlanib boradi. Surdopedagog va
tarbiyachi o’quv materialni asta-sekin murakkablashib borishini ta'minlab taqsimlaydilar.
Muntazamlilik va izchillik tamoyiliga amal qilgan holda bilimlar puxta o’zlashtirilishi
ta'minlanadi. Hayot bilan bog’liqlik tamoyili. Olingan bilim, ko’nikma va malakalar bolalarning
amaliy faoliyatida ro’yobga chiqariladi. Tarbiyalanuvchilarning o’yin, mehnat, o’quv faoliyati
davomida keyinchalik hayotida zarur bo’ladigan bilim, malaka va ko’nikmalar hosil bo’ladi.
Tevarak atrof bilan tanishtirish jarayonida jamiyatimiz hayoti haqida oddiy tushunchalar, sayr-
sayohat davomida olingan bilim va malakalar mehnat va o’yin faoliyatlarda mustahkamlanadi.
Masalan, bolalar kattalar mehnati bilan tanishtiriladi, mehnatga ijobiy munosbat tarbiyalanadi,
olingan bilimlar kattalarning faoliyati, o’zaro munosabatini aks ettiruvchi syujetli-rolli
o’yinlarda, nutqiy muloqotida mustaqkamlanadi.
Umumiy didaktik tamoyillardan tashqari, maktabgacha tarbiya yoshidagi eshitishda nuqsoni
bo’lgan bolalarning o’ziga hos xususiyatlarini, korreksion-ta'limning mazmunini hisobga olgan
holda ta'limning maxsus tamoyillari farqlanadi. (N.I.Belova, B.D.Korsunskaya, L.P.Noskova va
x.k.).
1. Genetik tamoyil. Mazkur tamoyil eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar ta'lim-tarbiyasida psixik
funksiyalarning rivojlanish bosqichlarini, psixik rivojlanish qonuniyatlarini, hamda senzitiv
dafvrlarni hisobga olgan holda samarali ta'limni tashkil etishga yordam beradi.
2.Nutqiy muloqotni rivojlantirish tamoyili. Bolalarning nutqi muloqot vositasi sifatida
shakllantiriladi. Bolalarning nutqi mashg’ulotlarda, kun davomida ularning amaliy faoliyat
jarayonida shakllantiriladi. Bolalarda nutqiy muloqot qilish ehtiyoji tarbiyalanadi, o’z hoxish-
istaklarini so’zli nutq vositasida bayon etishga o’rgatib boriladi. Dasturda bolalar egallashi
lozim bo’lgan lug’at boyligi belgilanadi. Maxsus maktabgacha muassasalarda so’zli nutqning
uch shakli, ya'ni og’zaki, yozma, daktil nutq qo’llaniladi. Yozma nutq o’qish va yozish
jarayonida ishlatiladi, dastlabki ma'lumotlar bolalarga yozma ravishda(yozuvli kartochkalarda)
beriladi. So’z tarkibi va tuzilishini o’zlashtirish, o’qishni o’rgatish jarayonini tezlashtirish,
muloqotni osonlashtirish maqsadida yordamchi vosita etib daktil nutqdan foydalaniladi. Og’zaki
nutq maktabgacha ta'limning yakunida, mashg’ulotlarda asosiy muloqot vositasi bo’lib qolishi
kerak. Nutqiy muloqotni rivojlantirish tamoyili korreksion-tarbiyaviy ish davomida ro’yobga
chiqariladi, dastur talablarida, ayniqsa nutq o’stirish bo’limida o’z aksini topadi.
3. Ta'limning rivojlantiruvchi xarakteriga ega bo’lishi. Mazkur tamoyil L.S.Vigotskiyning
"yaqin rivojlanish zonasini hisobga olish" g’oyasiga asoslanadi. Bolaning sog’lom funksiyalariga
asoslangan holda, yoshiga mos psixik rivojlanishni ta'minlash korreksion ishning mazmuni
hisoblanadi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bola rivojlanishining o’ziga hosligi, ayrim bilimlarni
mustaqil egallab ololmasligi, ota-onalar tomonidan yetarli e'tibor berilmayotgani oqibatida,
bolaning psixik rivojlanish saviyasi me'yordan orqada qolishi mumkin. Maktabgacha
muassasasida bolaning barcha imkoniyatlarining ro’yobga chiqarilishiga shart-sharoitlar
yaratilishi lozim. Pedagoglar bolaning imkoniyatlari, "yaqin rivojlanish zonasini" aniqlab, uning
uyqun rivojlanishini ta'minlashi lozim.
4. Ta'lim-tarbiyaning korreksion yo’naltirilganligi. Ta'limning yetakchi tamoyillaridan biri
bo’lib, korreksion ta'limning barcha jabhalarini qamrab oladi. Bolalar nuqsonining tuzilishi va
murakkabligi,
ularning
aloqida
xususiyatlari
va
imkoniyatlari
aniqlanib,
har
bir
tarbiyalanuvchiga alohida differensial yondashiladi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar
rivojlanishining o’ziga hosligi, nutqiy rivojlanishidagi yetishmovchiliklar va muloqotning
cheklanishi sistematik korreksion ishning olib borilishini talab etadi. Korreksion ta'limning
mazmuniga nutq o’stirish, eshitish qobiliyatini rivojlantirish va talaffuzni shakllantirish kabi
maxsus korreksion yo’naltirilgan bo’limlar kiritiladi. Kun tartibida har kuni 2 soat alohida
mashg’ulotlarga ajratiladi. Yalpi mashg’ulotlarda bolalar uchun, nutqiy malakalari, labdan o’qish
hamda eshitish qobiliyatini hisobga olgan holda turli murakkablikdagi topshiriqlar beriladi.
Jamoa bo’lib ishlatiladigan hamda individual qo’llaniladigan eshituv moslamalardan keng
foydalaniladi. Ovozni kuchaytiruvchi apparatlar vositasida nutqni qabul qilish malakalarini
rivojlantiriladi, og’zaki nutq sifatini yaxshilanadi, tovushlar olamini o’rganishga imkoniyatini
kengaytiradi.
5. Ta'limni turli faoliyatlar davomida amalga oshirish tamoyili. Bolaning psixik rivojlanishi
turli faoliyatlarda kechadi. Faoliyatlar jarayonida bola borliqni o’rganadi, atrof muhitda mo’ljal
olish usullarini o’rganadi, ijtimoiy hayotni bilib oladi, insonlar munosabatlarini o’zlashtirib
boradi. Psixikaning rivojlanishi yetakchi faoliyat bilan bog’liq bo’ladi, faoliyat davomida psixik
jarayonlar va shaxsiy xususiyatlar shakllanadi (A.N.Leontev). Ilk va va maktabgacha yoshdagi
bolalarning rivojlanishi buyumli, o’yin, tasviriy, konstruktorlik, oddiy mehnat faoliyati bilan
bog’liqdir. Dasturning turli bo’limlarida umumrivojlantiruvchi va korreksion vazifalar turli
faoliyatlar bilan bog’langan holda amalga oshiriladi. Nutqning shakllanishida faoliyatli
yondashuv katta ahamiyatga ega. (S.A.Zikov, B.D.Korsunskaya, L.P.Noskova) O’yin va boshqa
faoliyatlarda nutqiy vositalarni qo’llash, nutqni tushunish uchun tabiiy shart-sharoitlar
yaratiladi.
6. Nuqsonning tuzilishi va murakkabligini hisobga olish tamoyili. Kar va zaif eshituvchi bolalar
eshituv holati, nutqi, aqliy rivojlanishi jihatdan har xil bo’ladilar. Ularning ta'lim-tarbiyasini
tashkil etishda nuqsonning tuzilishini hisobga olish zarur. Differensial tamoyilga muvofiq kar
va zaif eshituvchi bolalarga nutq o’stirish,eshituv qobiliyatini rivojlantirish, talaffuzga o’rgatish
bo’yicha turli talablarni ettirgan dasturlar qo’llaniladi. Kar va zaif etishuvchi bolalar guruhlari
nutqiy holatga ko’ra ikkiga bo’linadi. Bolalarning aqliy rivojlanish darajasi, qo’shimcha
murakkab kamchiliklar( psixik rivojlanishining sustlashuvi, aqliy zaiflik, xulq-atvordagi
buzilishlar va b.) ularning ta'limiga differensial yondashuvni talab etadi.
7. Eshituv qobiliyatini rivojlantirish tamoyili. Individual ravishda va jamoa bo’lib
foydalaniladigan ovozni kuchaytiruvchi apparaturadan foydalangan holda eshituv qoldiqlarini
rivojlantirish nazarda tutiladi. Eshitish qobiliyatining rivojlanib borishi borliqdagi tovushlarni
idrok etish, taniy olish va farqlashga yordam beradi, nutqni eshitib-ko’rish imkoniyatlari
kengayadi. Eshituvning rivojlanishi tovushlar talaffuzini egallab olishga yordam beradi. Eshitish
qobiliyatini rivojlantirish va talaffuzga o’rgatish bo’limi mavjud bo’lib, mashg’ulotlar yalpi
tarzda hamda individual ravishda olib boriladi. Frontal va kichik guruhlar bilan o’tkaziladigan
mashg’ulotlarda jamoa bo’lib ishlatiladigan eshituv moslamalardan, individual apparatlardan-
ayrim frontal (musiqa, jismoniy tarbiya) mashg’ulotlarda, erkin faoliyatida, kun davomida
foydalaniladi. Ovozni kuchaytiruvchi apparatlardan doimiy ravishda foydalangan holda zarur
eshituv-nutqiy muhit yaratiladi.
3 -§ Maktabgacha tarbiya yeshidagi bolalarga ta'lim-tarbiya berish metodlari
Maktabgacha pedagogikada metod deb, ta'lim-tarbiya berish maqsadida qo’llaniladigan
pedagogik ta'sir etish uslublari tushuniladi. Metod o’z ichiga bolalar faoliyatini tashkil etish va
unga
rag’barlik
qilishga
qaratilgan
pedagogik
faoliyat
usullarini,
shuningdek,
tarbiyalanuvchilarning faoliyat turlari va usullarini qamrab oladi. (L.A.Golovchis).Har bir
metodda tashqi va ichki tomonlar farqlanadi. Metodning tashqi tomoni bu tarbiyalanuvchi va
pedagogning harakat usullarining sistemasidir. Metodning ichki tomoni u yoki bu harakat
usullari zamirida yotadigan psixik bilish jarayonlaridan iborat. Metodning u yoki bu aniq
elementlarini usullar deb nomlash qabul qilingan. Metodni tashkil etuvchi usullar qanchalik
turli-tuman va boy bo’lsa, o’quv-bilish va o’quv-amaliy vazifalarni hal etish ham shuncha
muvaffaqiyatli amalga oshiriladi. Metod va usul o’zaro dialektik aloqadadir: metodning tarkibiy
qismi bo’lgan usul ayrim hollarda metod sifatidan namoyon bo’ladi. Metod va usul o’rtasidagi
farq ular yordamida hal etiladigan o’quv bilish vazifalarinig hajmi va tabiatiga bog’liq: metod
umumiy o’quv vazifasini ( yoki uning yirik mantiqiy qismini) butunlay hal etishga, usul
birmuncha kichikroq vazifani hal etishga qaratilgandir.
Zamonaviy didaktikada bolalarning faoliyatini, borliqni bilish yo’llarini belgilovchi
ko’rgazmali, amaliy va so’zli metodlar qo’llaniladi. (A.V.Zaporojes, T.A.Markova,
V.I.Loginova, P.G.Samorukova).
Maktabgacha surdopedagogikada ko’rgazmali, so’zli, amaliy va o’yin metodlardan
foydalanilishi nazarda tutiladi. (N.I.Belova). Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning maktabida
uch turdagi metodlar, ya'ni, barcha turdagi maktablarda qo’llaniladigan umumiy metodlar, kar va
zaif eshituvchi bolalar maktablarida o’quv fanlarni o’qitishda qo’llaniladigan maxsus usullar,
surdopedagoglar
tomonidan
(eshitish
qobiliyatini
rivojlantirishda)
qo’llaniladigan
ixtisoslashtirilgan usullardan foydalaniladi .
Maktabgacha ta'limda ko’llaniladigan etiladigan ko’rgazmali metodlar guruhiga quyidagilar:
kuzatish, rasmlarni tomosha qilish, kinofilm va diafilmlarni namoyish qilish, shuningdek, ayrim
hollarda mustaqil metodlari vazifasini bajaradigan ba'zi usullari: vazifa-namunasi, harakat
usulini ko’rsatish va boshqalar kiradi (V.I.Loginova, P.G.Samorukova). Eshitishda
nuqsoni
bo’lgan bolalarning borliqni bilishda kuruv idrokining, ko’rgazmali obrazli tafakurining
ahamiyatini hisobga olgan holda, ularning ta'lim-tarbiyasida ko’rgazmali metodlarni eng
samarali metod deb hisoblash mumkin. Kuzatish- maktabgacha ta'limning asosiy, yetakchi
metodlaridan biridir. Bu metodning yetakchi ahamiyati shundaki, kuzatish jarayonida
quyidagilar amalga oshadi: buyumlar va atrof- muhitdagi hodisalar haqidagi tasavvurlar
shakllanadi; b) bu metod maktabgacha tarbiya yoshdagi bolalarning bilish imkoniyatlariga mos
keladi; v) kuzatish metodi ko’pincha boshqa metodlar bilan birga keladi, yoki ular tarkibiga usul
sifatida qo’shiladi. Bilish vazifalarining xarakteriga ko’ra kuzatishning turli ko’rinishlaridan
foydalaniladi:
1. buyum va hodisalarning xususiyatlari hamda sifatlar( kattaligi, qurilishi,shakli, rangi va
hokazo), shuningdek, kuzatiladigan ob'ektning boshqalari bilan aloqasi haqidagi bilimlarni
shakllantiruvchi kuzatishlar;
2.ob'ektlarning o’zgarish va qayta o’zgarishini kuzatish
materiallarning
mehnat
faoliyati
davomida buyumga aylanishi, o’simlik va hayvonlarning o’sishi va rivojlanishi, tabiatdagi,
odamlar mehnati va turmushidagi mavsumiy
o’zgarishlar va hokazo). Bu kuzatishlar
mavjud borlig’dagi jarayonlar, ob'ektlarning dinamikasi, o’zaro harakati haqidagi bilimlarni
beradi;
3.hodisalar va ob'ektning belgilari o’rtasidagi mantiqiy aloqadorligini o’rnatishga yordam
beruvchi kuzatishlar(chunochi, bolalar barglar rangiga qarab yil faslini, mevaning rangiga qarab
pishgan-pishmaganini, yerning rangiga qarab uning namligini aniqlaydilar) Kuzatish metodi
bolalar bilan olib boriladigan barcha ta'limiy ishlarda, chunonchi mashqulot va
ekskursiyalarda, sayr va kundalik qayotda, shuningdek, bolalar bilan alohida-alohida ish olib
borilganda foydalaniladi.
Kuzatish metodining samaradorligi quyidagi shartlarga amal qilingandagina ta'minlanadi:
1. Kuzatish ob'ektlarini tanlashda, shakllanadigan tushuncha va tasavvurlarni belgilashda
bolalarning yosh imkoniyatlarini hisobga olish. Bir qancha ob'ektlaroni baravariga kuzatish,
bolalarga yaxshi tushunarli bo’lmagan ob'ektlarni kuzatish maqsadga muvofix emas.
2. Bolalar oldiga qo’yiladigan kuzatish vazifalari maqsadining lo’nda va aniqligi (vazifani qabul
qilish malakasining shakllanganlik darajasiga qarab) kuzatish maqsadi asoslangan bo’lishi kerak.
Bunda kuzatish ob'ektinng yorqinligi, ko’rkamligi va harakatchanligi bevosita qiziqish uyg’otadi
va beixtiyor diqqatni tortadi.
3. Kuzatish jarayonining rejali, izchil olib borilganligi tufayli kuzatish jarayonining muayyan
stereotipini ishlab chiquvchi yagona chizmaga amal qilishga eqtiyoj yo’q. Kuatish mantiqi
qo’yilgan vazifaning tabiati, kuzatiladigan ob'ektlarning ko’rinishlariga, bolalarning yoshiga,
ob'ekt bilan tanishganlik darajasiga bog’liq.
4. Bolalarning yuksak aqliy faolligi va mustaqilligi. Bunga kuatish maqsad va vazifasini aniq-
ravshan qo’yish, uning rejalanganligi bilan, bolalarni kuzatish uchun vaziyat yaratishga jalb
etish, shuningdek, tekshiruv, izlanish mehnat va o’yin harakatlarini tashkil etish bilan erishiladi.
Kuzatish davomida tasdiqlovchi va izlanish tabiatidagi savollarni birga qo’shib olib borish,
shuningdek, qiyoslash usullarini keng qo’llanish ham bolalarda aqily faollik uyqotadi.
5. Kuzatishni aniq va lo’nda gaplar bilan olib borish. Kuzatish davomida ob'ektlarni ko’rsatib,
ularning qismlari, sifat va hossalarini og’zaki bayon etadi, yozuvli kartochkalarni ko’rsatadi.
Kattaroq yoshdagi bolalarga nomlarni og’zaki-daktil bayon etish mumkin bo’ladi. Kuzatish
davomida bolalar bilan suhbatlashish ob'ektlarni bir muncha aniq idrok etishga, tasavvurlarning
bir qadar to’la va ongli tarzda shakllanishiga, lug’at boyligi va nutq aloqalarining rivojlanishiga
yordam beradi. Kuzatish davomida tarbiyachi tushuntiradi, bolalar tomonidan kuzatilgan
narasalarni qisqacha hikoya yoki axborot bilan to’ldiradi. Kuzatish olib borish chog’ida
kuzatiladigan narsaga qiziqish uyqotishga harakat qilinadi, kuzatishni hikoya, rasmlarni ko’rib
chiqish bilan to’ldiradi. Kuzatishdan avval, bollaring diqqati predmetga jalb etiladi, "qarang"
degan ko’rsatma berilib, qo’l bilan ko’rsatiladi.
Kattaroq yoshdagi bolalarga nimaga qarash, nimani kuzatish kerakliga tushuntiriladi.
Pedagog kuzatish davomida bolalar oldiga ularning yoshiga mos eslash, izlanish,
umumlashtiruvchi tabiatdagi savollar qo’yadi, o’yin, mehnat, tekshiruv va izlanishga oid
harakatlarni qo’llanishni tashkil etadi. Kuzatishni barcha uchun umumiy ob'ekt bilan ham, har bir
bolaning qo’liga berilgan alohida-alohida ob'ektlar bilan ham olib borish mumkin.
Rasmlarni ko’zdan kechirish (namoyish qilish) maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar ta'lim-
tarbiyasida ular bilan rasmlarni ko’zdan kechirish, diapozitiv, diafilmlar va kinofilmlarni ko’rish
alohida ahamiyatga ega bo’ladi. Bunday hol maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar bilan olib
boriladigan ta'limiy ishlar mazmuni, shuningdek, ular bilish faoliyatining asosiy shakllar bilan
belgilanadi.
Ta'lim-tarbiya jarayonida rasmlarni ko’rib chiqish metodidan
- xilma-xil didaktik, o’quv vazifalarni hal etish uchun;
- buyumlar va atrof-muqitdagi hayot hodisalari haqidagi tasavvurlarini aniqlashtirish va boyitish
uchun;
- bilimlarini umumlashtirish va sistemalashtirish uchun;
- lug’at boyligini faollashtirish va bog’lanishli nutqini rivojlantirish uchun;
- estetik idrokni shakklantirish, estetik taassurot va his-tuyg’ularni boyitish uchun foydalaniladi.
Shuni ta'kidlash joizki, eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar har doim ham rasmlar mazmunini
to’g’ri idrok eta olmaydi, tasvirni real buyum, hodisa, harakatlar bilan taqqoslay olmaydi. Shu
sababli rasmlarni ko’zdan kechirish bilan birga, rasm mazmuni bola uchun tushunarli ekanini
rasm chizish, tegishli harakat va predmetlarni ko’rsatish vositasida aniqlash mumkin.
Maktabgacha tarbiya amaliyotida rasmlar asosida suhbat o’tkazish, hikoya tuzish, ijodiy hikoya,
rasmlarga nom o’ylab topish kabi ish turlari tashkil etiladi. Tarbiyachi zarur hollarda
tushuntirish beradi, bolalarning hikoyalari yoki fikr-muloqazalarini to’ldiradi.
Diapozitivlar, diafilm va kinofilmlarni namoyish qilish Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar
bilan olib boriladigan ta'limiy ishda o’quv ekranidan foydalanish uchta vazifani hal etishga
yordam beradi: bolalar bilimini kengaytiradi, ular nutqini rivojlantiradi va filmni ongli ravishda
chuqurroq idrok qilishga qodir bo’lgan madaniyatli tomoshabinni tarbiyalaydi.
O’quv filmlarni namoyish etish quyidagi tartibda olib boriladi:
1.Namoyishdan oldin suhbat o’tkazilib, unda bolalarning ko’rsatladigan hodisa haqidagi
tajribalari, bilimlari jonlantiriladi. Muhokama so’ngida bolalar oldiga bilishga oid yangi vazifa
qo’yiladi. Keyin film ko’rsatiladi.
2.Film namoyishidan so’ng bolalar qisqa suhbatda tengqurlari va ustozla orasida o’z
taassurotlari bilan o’rtoqlashadilar. Pedagog o’rtaga faqat bolalarning film mazmunini qay
darajada o’zlashtirganini aniqlashga imkon beruvchi savollar tashlaydi, bu bilan u ularga film
g’oyasini aniq tushunib olishga, bog’lanishlar o’rnatishga yordam beradi.
3.Bir necha kundan (3-4 kun) so’ng filmning qayta namoyishi o’tkaziladi, bunda tarbiyachi
namoyish oldidan bolalar diqqatini filmning yetarlicha idrok qilinmagan yeki tushunilmagan
jihatlariga qaratadi.
4.Takroriy namoyishdan so’ng suhbat o’tkaziladi. U o’z ichiga film mazmunini qayta hikoya
qilib berishni, uning taqlilini muhim hodisa va ular o’rtasidagi aloqalarni ajratib ko’rsatishni
oladi.
Shunday qilib, maktabgacha tarbiya muassasalarida qo’llaniladigan barcha ko’rgazmali
metodlarning maqsadi bolalarda buyumlar va atrof-muhitdagi voqelik haqidagi aniq
tasavvurlarni shakllantirishdan iboratdir.
Ko’rgazmali metodlardan foydalanish idrokning yetakchi bilish jarayoni sifatida rivojlanishni,
shuningdek, nutq va tafakkurning ko’rgazmali -harakat va ko’rgazmali-obrazli shakllarining,
maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning asosiy faoliyat turlarining, tasviriy va mehnat
faoliyatining rivojlanishini ta'minlaydi.
Amaliy metodlar. Bolalar bog’chasida o’qitishning amaliy metodlari guruhiga mashqlar,
o’yin metodlari ( didaktik o’yinlarni qo’shgan holda) elementar tajribalar va modellashtirish
kiradi. Bunda bolalarning bilish faoliyati og’zaki-mantiqiy tafakkur bilan o’zaro aloqadagi
ko’rgazmali-harakat va ko’rgazmali-obrazli tafakkurga asoslanadi.
Mashqlar- bu berilgan mazmunning aqliy va amaliy harakatlarini bola tomonidan ko’p
marotalab takrorlashdir. Mashqlar mohiyatan bilimlarni amalga tatbiq etilishi bo’lib, u
bilimlarning o’rgatuvchi va rivojlantiruvchi ahamiyatini belgilaydi: bolalar mashqlar yordamida
turli aqliy usullarni egallaydilar, ularda o’quv va amaliy ko’nikma hamda malakalar shakllanadi:
aqliy va amaliy zamindagi bilimlar birmuncha mustahkam va ongli bo’la boradi. Natijada
bolalarning bilish qobiliyatlari mustahkamlanadi.
Bilim va ko’nikmalarni o’zlashtirish- uzoq davom etuvchi jarayon. U turli tabiatidagi ko’p
martali mashqlarni talab etadi. Pedagog ta'limiy vazifalarga muvofiq, bolalardan taqlidiy-
ijrochilik, qurish-yasash va ijodiy darajasida bo’lgan faollik va mustaqillikni talab qiluvchi
mashqlardan foydalanishi mumkin. Taqlidiy-ijrochilik mashqlarni tashkil etishda bolalar oldiga
o’quv-bilish vazifalar qo’yiladi, uni hal etish usuli, harakat va ular izchilligini ko’rsatiladi,
hamda natijani baholash mezonlari ko’rsatiladi. Bolalar mashqlarni ko’rsatilgan namunaga ko’ra
bajaradilar. Pedagog takroriy mashqlar paytida harakat usullarini o’zlashtirish darajasiga qarab
harakatlarni ko’rgazmali namoyish qilishni tobora ko’paytira boradi. Bunda u ularni og’zaki
eslatishlar bilan almashtiradi, shu asnoda bolalarni ham harakatlarning tabiati va izchilligini
og’zaki belgilashga jalb qiladi.
Bolalar tomonidan ko’rsatilgan harakat usulining yetarlicha o’zlashtirilishi qurish-yasash
mashqlariga o’tishga imkon beradi. Ularning o’ziga hosligi o’zlashtirilgan harakat usulining
yangi mazmuniga, dastlab unga yaqinroq, so’ng birmuncha o’zgacharoq mazmunga o’tishdan
iboratdir. Bunda bolalar o’zlariga ma'lum harakat va operasiyalardan tegishli yechim usulini
yaratadilar. Ijodiy mashqlar o’zlashtirilgan usullarni yangi sharoitda foydalanishni, shuningdek,
bolalar hali o’rganmagan yangi harakat va operasiyalarni qo’llanishni ko’zda tutadi. Oz
darajadagi faol va mustaqil mashqlardan izchil ravishda mustaqil, ijodiy mashqlarga o’tish bilim
va oqilona harakat usullarini o’zlashtirishni ham, bolalarning aqliy va amaliy mustaqilligining
rivojlanishini ham ta'minlaydi.
Bilimlarning tasavvurlar darajasida shakllanishi mashqlar jarayonida xilma-xil buyumlardan,
o’yinchoqlar va didaktik materiallardan "tarqatma" material sifatida foydalanishni talab qiladi.
Bolalar tomonidan bilimlar va harakat usullarining o’zlashtirilishi keng miqyosdagi buyum
sohasida amalga oshiriladi.
Buyumli mashqlar jarayonida harakatlarni moslashtirish bolalarni buyumlardan
foydalanilmaydigan sof harakat tabiatidagi og’zaki mashqlarga tayyorlaydi. Bolalarning aqliy
tarbiyasida nutqiy mashqlar alohida ahamiyatga molik, chunki bunday mashqlar jarayonida o’z
fikrini aniq va yorqin ifodalash, isbotli muloqazalar yuritish, ravon so’zlash kabi ko’nikmalar
shakllanadi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar ta'limida o’yin mashqlardan keng
foydalaniladi. Bunday mashqlar o’z ichiga mavjud harakat qatori tahlidiy harakatlarni, hayol
qilinadigan vaziyatni oladi. O’yin mashqlari bolalarni, ayniqsa, kichik maktabgacha yoshdagi
bolalarni qiziqtiriadi, ijobiy his-tuyg’ular uyg’otadi, bolalarda mashqlar davomida ba'zan yuz
beradigan charchoqni yozadi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar bilan olib boriladigan mashqlarning asosiy qoidalari:
Bolalar oldiga qo’yiladigan o’quv vazifasining aniq va yorqinligi, bajarish usullarini ko’rsatish;
Kichkintoylar har bir elementni yoki operasiyani kattalar namoyish etib bo’lishi bilan
bajaradilar;
О
’rta yosh guruhidagi bolalar butun boshli mashqni uni namoyish qilingandan so’ng namoyish
eta oladi, katta yoshli bolalar harakatlarning ayrim yangi elementlarni ko’rsatgan holda og’zaki
tushuntirish asosida bajara oladilar;
Mashqlarni bolalarning kuchiga qarab asta-sekin murakkablashtirish;
Mashq natijalarini bolalarning yosh va o’ziga hos xususiyatlarini hisobga olgan holda
tabaqalashtirilgan holda taqlil qilish va baholash;
Mashqlar davomida bolalarning o’zini-o’zi nazorat qilish, uning natijalarini o’zi baqolashning
mezonini belgilash;
Mashqlarni turli tashkiliy shakllardan( mashg’ulotlarda, kundalik hayotda, yalpi tarzda va
alohida-alohida) xilma-xil materiallardan foydalanib ko’p martalab takrorlash;
Mashqlarni takrorlashni vaqt bo’yicha taqsimlash( u yoki bu ko’nikma hosil qilib
bo’lingacha, unutib yubormaslik uchun vaqti-vaqti bilan mashqqa qaytib turish joiz. Mashqlar
metodlardan biri hisoblangan holda usl o’rnida qo’llanishi va boshqa metodlar tarkibiga kirishi
ham mumkin.
O’yin metodi rang-barang o’yin faoliyati komponentlarini savollar, ko’rsatmalar, izoh va
tushuntirishlar, namoyish qilish va hokazolar kabi boshqa usullar bilan birgalikda qo’llanilishini
ko’zda tutadi. O’yin metodi tarkibiga kiradigan o’yinning asosiy komponentlaridan biri to’la,
keng tarzda xayol qilinadigan o’yin vaziyatidir. Masalan, bolalarni bog’lanishli nutqqa mashq
qildirish uchun o’yinchoqlar dokonidagi vaziyatga tahlid qilinadi. Bolalar sotuvchi va xaridor
rollarini bajarib, bir-birlari bilan tegishlicha muomala qiladilar, o’yin harakatlarini bajaradilar va
hokazo. O’yin metodi o’z tarkibiga o’yinchoq va o’yin materiallari bilan bajariladigan
harakatlarni, tahlidiy harakatlarni, buyumlarni yashirish va topish harakatlarni oladi. Bularning
barchasi bolalarda ijobiy his-tuyqu kayfiyati hosil qiladi, ular faolligini, qiziquvchanligini
orttiradi. O’yin metodidan foydalanishda pedagog yetakchi rol o’ynaydi: u o’quv vazifasining
mazmunini, o’yin va amaliy harakatlarning tabiati va izchilligini belgilaydi, topshiriqni bajarish
namunasini ko’rsatadi, tushintiradi, bolalar yo’l qo’yqan xatolarni tuzatadi, shuningdek, savollar
tashlaydi, bolalarda faollik uyg’otadi, ularni mustaqillika undaydi. O’yin metodining
ko’rinishlaridan biri didaktik o’yin hisoblanadi. Unda bolalarning barcha harakatlari o’yin
topshiriqlari va qoidalari bilan boshqarib turiladi. O’yinga rahbarlik qilish bolalarni o’yin
mazmuni va qoidalari bilan taniqtirishdan, shuningdek, qoidalarning bajarilishini nazorat
qilishdan iboratdir. Didaktik o’yinning mohiyati shundaki, bu o’yin davomida qo’shimcha
axborot berilmaydi. Shuning uchun ham bunday o’yinga ma'lumot berish va bilimlarni to’ldirish
metodi sifatida qaramaslik lozim. Unda mavjud bilimlardan foydalanish, ularni qo’llanishning
faol jarayoni kechadi. Bu jarayon bilimlarning takomillashuvini ta'minlaydi: qo’llanish tufayli
bilimlar yanada mustaqakam va ongli, tushuniladigan bo’la boradi. Didaktik o’yinlar chog’ida
faol idrok yuzaga chiqadi va o’yin mazmuniga qarab, tahlil, qiyoslash, tavsiflash,
umumlashtirish kabi xilma-xil aqliy operasiyalar ham rivojlanadi boladi. Bu o’yinlar diqqatni bir
joyga to’plashni, topqirlikni, aniqlikni, tez xotirlashni, faollikni va nutqni tushunish va undan
foydalanishni talab qiladi.
Shunday qilib, didaktik o’yinlar o’qitish metodi sifatida bilimlarni mustaqkamlash, ularni
umumlashtirish va sistemalashtirish, shuningdek, bilish jarayonlarini takomillashtirish va
rivojlantirish maqsadida qo’llaniladi.
Oddiy tajribalar, amaliy metod sifatida atrofdagi borliqni bilish uchun xizmat qiladi. Oddiy
tajribalar hayotiy vaziyatlar, buyum yoki hodisalarni yashirin, bevosita namoyon bo’lmagan
xususiyatlarini aniqlash maqsadida o’zgartirish, ular o’rtasida aloqalar o’rnatish, yuz bergan
o’zgarishlarning sabablarini topish degandir. Bu o’zgarishlar maxsus yaratilgan sharoitlarda,
bolalarning bevosita ishtirokida amalga oshiriladi. Masalan, bolalar tarbiyachi rag’barligida
o’simliklar hayotida yorug’likning ahamiyatini bilish uchun o’simlikni o’stirish va parvarish
qilish sharoitini o’zgartiradilar (ayni o’simliklardan birini juda yoritilgan xonaga joylashtiradilar,
boshqasini qorong’iroq joyga qo’yadilar), bunda o’simlikni parvarishlab, uning rivojini qayd etib
boradilar. Boshqa bir holda, bolalar buyumlarning qaysi biri suvda cho’kadi, qaysilari suv
yuzasida turadi, degan fikrni aniqlash maqsadida suvga turli materiallardan yasalgan va turlicha
qurilishdagi buyumlarni tushiradilar, natijalarni qiyoslaydilar va hokazo. Tajribaning keyinggi
bosqichi tajribani taqlil qilish-ma'lum va noma'lumni aniqlash asosida bolalar bilan birgalikda
tajribani tashkil etishni muqokama qiladi: shartlarni ta'sir ko’rsatish usullarini belgilaydi. Bolalar
ongiga esa ular ta'sirining ob'ektga nisbatan yo’nalganligini-nima, nega o’zgarishini etkazish
muhim. Tajriba kuzatishni ham taqozo etadi: bolalar o’zgarishlarni, yangi hodisalarni, aloqalarni
kuzatadilar. Tarbiyachining savollari, ko’rsatmalari bolalarga bu dalillarni qayd etishga yordam
beradi. Tajribaning yakunlovchi bosqichi-olingan natijalarni taqlil qilishdir. Uni bolalar
xotirasida vazifa hal etilgan jarayonni, uni o’tkazish uchun yaratilgan sharoitlarni, ta'sir etishning
yo’nalganligi va mazmunini, bolalar bevosita ishtirok etgan voqealar o’zgarishini qayta
tiklashdan boshlash lozim. Shu asosda olingan ma'lumotlar avvalgilar bilan o’zaro qiyoslanadi.
Oqibatda bolalar hulosa chiqarishga, mushohada yuritishga- bilish vazifalarni hal etishga
tayorlanadi. Tajribaning yakunlovchi qismi ko’pincha evristik tabiatdagi suhbat tarzida kechadi.
Shunday qilib, bolalarning oddiy tajribalarda ishtirok etishi murakkab analitik-sintetik tafakkur
faoliyatini qiyoslash, solishtirish, xulosalar chiqarish qobiliyatlarini va hokazolarni talab qiladi.
Tajribalar davomida ushbu ko’nikmalar shakllanadi. Izlanish harakatlari kichik va o’rta
maktabgacha tarbiya yoshidagi guruhlarda ayrim usullar sifatida foydalaniladi. Bu harakatlar
dastlab amaliy natijalarga olib keluvchi qobiliyatlarni aniqlashga yo’naltirilgan sinovchi harakat
sifatida shakllanadi. Asta sekin bu harakatlar bilish natijalariga yo’naltirilgan harakatlar tusini
oladi: ayrimlari buyumlarning yashirin xususiyat va sifatlarini aniqlashga, boshqalari buyumning
u yoki bu vaziyatga aloqadorligi va bog’liqligini aniqlashga yo’naltiriladi. Izlanish harakatlari
ko’rgazmali-harakat tafakkuri sifatida butun maktabgacha tarbiya yoshida o’z ahamiyatini saqlab
qoladi. Modellashtirish ko’rgazmali-amaliy metod sifatida maktabgacha tarbiya yoshidagi
bolalarni o’qitishda tobora keng yoyilmoqda. Modellashtirish deganda, modellar yaratish
jarayoni va ularni ob'ektlarning xususiyatlari, tuzilishi, munosabatlari, aloqalari haqidagi
bilimlarni shakllantirish uchun foydalanish tushuniladi. Modellarning birinchi turi-buyumli
model, bunda model buyumga o’xshagan bo’ladi. Uning asosiy qismlari, qurish-yasashdagi
o’ziga hos xususiyatlarini, qismlarining fazodagi joylashuvi va munosabatlarini, ob'ektlarning
o’zaro aloqasini aks ettiradi. U odam, qayvon, shaklining tekis modeli bo’lib, uning qo’l-
oyoqlari alohida holda biriktiriladigan tarzda yasalgan, uni bola esga tushirib qayta quradigan
yasama model deyish mumkin. Ikkinchi tur- buyumli-chizmali model. Bunda bilish ob'ektidagi
muhim komponentlar va ular orasidagi aloqalar o’rindosh-buyumlar va chizma belgilar
yordamida belilab chiqiladi. Og’zaki metodlar. Og’zaki metodlar negizida nutq yetadi. Og’zaki
metodlar nutqiy muloqotni tashkil etilishini ta'minlaganligi sababli, eshitishda nuqsoni bo’lgan
bolalar ta'lim-tarbiyasida katta ahamiyat kasb etadi. Biroq maxsus maktabgacha tarbiya
muassasalarida og’zaki metodlar umumiy bog’chalarga nisbatan, ko’proq amaliy va ko’rgazmali
metodlarbilan uyqunlikda ishlatiladi.Og’zaki metodlarga so’zli ko’rsatmalar (og’zaki, daktil,
yozma) ,suhbat, pedagogning hikoyasi, bolalar va kattalarning o’qishi, hikoyalab berishi,
pedagogning tushuntirb berishi. Pedagogik faoliyatda so’zli ko’rsatmaga muvofiq harakatlar
bajarish amaliyoti qo’llaniladi. Ko’rsatmaga biror harakatlarni bajarishga yo’naltiruvchi undov
gaplardan tashkil topadi. Dastlab og’zaki metodlar ko’rgazmali metod bilan birga keladi, ya'ni,
og’zaki ko’rsatmaga muvofiq, bolalar kattalarga tahlid qilib harakatlar bajaradilar. Chunonchi,
pedagog sharn rasmini chizib, "rasm chiz" ko’rsatmasini bolalarga beradi. Asta sekin,
mashg’ulotlarda va turli faoliyatlarda bolalar so’zli ko’rsatmalarni namunani ko’rmasdan ham
tushuna boshlaydilar. So’zli ko’rsatmalar murakkablashtirib boriladi ("Azizni mashg’ulotga
chaqir", "Botirga ayt, eshikni yepsin" va b.).
Suhbatlar-eng ko’p qo’llaniladigan og’zaki metodlardan biri bo’lib, ta'limning barcha
yillarida qo’llaniladi. Suhbat- eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar dialogik nutqini o’stirish
vositasidir. Suhbat ham ko’rgazmali metodlar (buyum va rasmlarni namoyish etish) bilan
uyqunlikda olib boriladi. Eshituvchi bolalardan farqli ularoq, eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar
pedagog erdamisiz suhbatda ishtirok eta olmaydilar. Dastlab bolalarni sodda savollarni
tushunishga, berilgan savollarga imo-ishoralar, qisqa so’zlar, yozuvli kartochkalar vositasida
javob berishga o’rgatiladi.
O’rta va katta guruhlarda rasmlar asosida hikoyalar tuzish, o’qish, biror hodisalarni
muhokama etish va boshqa ish turlari asosida suhbatlar o’tkaziladi. Shuningdek, suhbatlar
o’yinlar, tasviriy faoliyat, sayr-sayohat, kuzatishlar davomida o’tkaziladi. Kirish suhbatlarda
pedagog mashg’ulot mavzusi bo’yicha bolalarning bilimlarini aniqlaydi. Masalan bayram
salyutini chizishdan avval, salyut qachon bo’lishini, kimlar salyut ko’rganini aniqlaydi. Suhbat
davomida so’zlar ma'nosi aniqlanadi, yangi so’zlar beriladi. Kirish suhbati davomida
mashg’ulot mavzusi bilan bog’liq vazifalar bajariladi.
Yakuniy yoki umumlashtiruvchi suhbatlarda bilimlar chuqurlashtirilib, sistemaga
solinadi.Yakuniny umumlashtirishda evristik tabiatidagi yakuniy suhbat hal qiluvchi ahamiyatga
ega bo’ladi.Evristik suhbatlar chog’ida tarbiyachining savol va topshiriqlaridan jonlangan bolalar
tegishli sharoitlarda o’qitish davomida o’zlari o’zlashtirgan asosiy dalillarni qayta tiklaydilar.
Tahlil, qiyoslash va taqqoslash yo’li bilan muayyan hodisalarni birlashtirib turuvchi asosiy
alohalar ajratib olinadi va shu asnoda bolalar hodisalar mohiyati. Ularning tabiati hamda o’zaro
aloqadorligi haqida umumlashma mushohada yuritishni o’rganadilar.
Suhbat chog’ida tarbiyachi xilma-xil usullardan foydalanadi. Bolalar xotirasida narsalar va
hodisalar haqidagi tasavvurlarni qayta tiklash, ular haqidagi suhbat davomida sistemalashtirilgan
va umumlashtirilgan bilimlarni esga tushirish uchun rasmlar yoki ko’rgazmali materiallar
namoyishini o’tkazish mumkin.
Suhbatning samaradorligini ta'minlovchi didaktik shartlar quyidagilardan iborat: savollar
oldindan tanlanadi, savollar aniq bo’lishi, bolalarning nutqiy rivojlanishi, bilimlarning hajmiga
tuzilishi lozim. Katta yoshdagi bolalar bilan savollar ketma-ketligini o’zgartirish maqsadga
muvofiq bo’ladi, chunki ular ko’pincha savolning mazmuni emas ketma-ketligini
o’zlashtiradilar. Izohlash, tushuntirish, pedagogik baholash universal hisoblanib asosiy metodlar
tarkibiga kiradi. Izohlash, tushuntirish usullar sifatida hodisalarni kuzatish va rasmlarni,
buyumlarni ko’rib chiqish jarayonida, mashqlar chog’ida, tajriba va boshqa metodlar o’tkazish
vaqtida keng qo’llaniladi. Ko’rgazmali amaliy metodlar buyumlar va atrof muhitdagi hodisalarni
bevosita idrok etilishini , jonli mushohada qilinishini ta'minlaydi, chunki bilimlar ular tufayli
shakllanadi. Biroq bolalar bevosita tanishadigan hodisalarning ko’pgina tomonlari bunda idrok
uchun qiyinlik qiladi, bu uni tushunishga xalaqit beradi. Bu ko’proq hodisalarning aloqalari ,
ularning sabablari va boshqalarga tegishlidir. Tarbiyachi bunday paytlarda o’z tushuntirishlari
bilan bolalar idroki va tushunchasini etilayotgan narsaga yo’naltiradi. Izohlab berishning
turlaridan biri ko’rsatma berishdir. U o’quv vazifasini hal etishda zarur bo’ladigan o’quv
harakatlari- aqliy va amaliy harakatlarning mazmunini va izchilligini bolalarga tushuntirishni
o’z ichiga qamrab oladi. Ko’rsatma berish va izohlash bilan birgalikda topshiriqni yoki harakat
usulini bajarish namunasini ko’rsatishdan ham foydalaniladi. Ko’rgazmali-amaliy ko’rsatish
og’zaki izoqlash va ko’rsatish bilan birga tasviriy faoliyatga, qurish-yasashga, harakatlarga
o’rgatishda mashqlar qatori etakchi o’rin egallaydi va u ko’pincha metod xususiyati kasb etadi.
hikoyalab berish ko’p hollarda katta guruhlarda, bolalarning ko’rib-eshitish malakalari
shakllangan davrda qo’llaniladi. hikoya mashg’ulotning mazmuni bilan bog’lanishi, yoki unda
yangi ma'lumot bayon etilishi mumkin. Yangi matnlarni o’qish, rasm asosida hikoya tuzish,
syujetli rasmlar chizish va boshqa ish turlaridan avval pedagogining hikoyasi tinglanadi.
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga odatda tanish bo’lgan, hajm jihatdan katta bo’lmagan
matnlar hikoyalash uchun taqdim etiladi. hikoya bolalarga og’zaki ravishda beriladi, zarur
bo’lganda yozma va daktil nutq bilan mustaqkamlanadi. Metodik usul sifatida bolalar, kattalar,
hayvonlar qayotidan qiziqarli voqealarni bayon etuvchi hikoyalar qo’llanilishi mumkin. hikoya
qilib berishdan maqsad og’zaki bog’lanishli hikoyani idrok etish, hikoya qahramonlarining hatti-
harakatlarini, voqealarning izchilligini tushunish, hodisa va qahramonlarga nisbatan hissiy
munosabatni shakllantirish. Pedagogning og’zaki hikoyasi ko’rgazmali vositalar ( maketlar,
qaykalchalar, o’yinchoqlar, rasmlar va q.k) namoyishi bilan mustaqkamlanib boradi. hikoya 2-3
marta takrorlangandan so’ng bolalar hikoyalab berish jarayoniga kirishadilar: ular voqealar
borishini, hikoyalarning ayrim joylarini, yoki yaxlit hikoyani bayon etadilar. Pedagogning
hikoyasidan so’ng matn o’qib berilishi mumkin. Kar va zaif eshituvchi bolalar uchun o’qish va
yozishni egallash zaruratidan kelib chiqqan holda, o’qish maxsus maktabgacha muassasalarida
keng qo’llaniladi. Dastlabki bosqichlarda global ( yaqlit) o’qish, o’rta guruhdan boshlab analitik
o’qish qo’llaniladi. O’qish nutq o’stirish mashg’ulotlarida ham o’qitish vositasi ham o’qitish
maqsadi sifatida ilgari suriladi, sababi barcha ta'lim yillarda ongli o’qishga izchillik bilan
o’rgatib boriladi. O’qish, hikoya qilib berish, suhbat, nutqiy ko’rsatmalar kabi so’zli metodlar
bilan birga qo’llaniladi. O’qish ko’rgazmali va amaliy metodlar bilan ham uyg’unlikda
qo’llaniladi, zero o’qish chog’ida ko’rgazmali va amaliy asos bo’lmasa, bolalarda matnlar bilan
bog’liq noto’g’ri, hato yoki cheklangan tasavvurlar shakllanishi mumkin.
Pedagogik baholash o’qitishning eng muhim usullaridan hisoblanadi. O’quv vazifasini hal
etish natijasi ham, uning bajarilishining borishi, ya'ni bola tomonidan natijaga erishish uchun
qo’llanilgan harakatlar va usullar ham baholanadi.
Natija deganda bolalar tomonidan bilimlarning, harakat usullarining aniq mazmunini
o’zlashtirilishi, shuningdek, aqliy faoliyatning yangi sifatlarning yuzaga kelishini talab qiladigan
o’rtacha qo’yilgan bilish yoki amaliy vazifalarni to’g’ri hal etish tushuniladi. Ijodiylik,
mustaqillikni namoyon qilish, avval o’zlashtirilgan bilimlar, ko’nikma va malakalarni qo’llanish
ham xuddi shunday baqolanadi. Pedagogik baholash bolaga ijobiy natijaga erishishga, o’zida
ishonch hosil qilishga, yo’l qo’ygan xatosini tushunishga, ularni bartaraf etishga yordam beradi.
U bolaga o’z faoliyatini yanada takomillashtirish yo’llarini ko’rsatadi, o’z-o’zini baholash va
nazorat qilish fazilatini shakllantirishga yordam beradi.
Quyidagi qator talablarga amal qilingandagina baqolash o’zining tarbiyaviy va rivojlantiruvchi
maqsadiga erishadi, bunda:
faqat bolaning o’z kuchi bilan erishilgan natijani baqolash lozim;
baholash o’z mazmunida muayyan didaktik talablarni aks ettirishi, natija va harakatni
o’zlashtirish vositasi bo’lmish o’quv vazifasi hamda oqilona ko’nikmalar nuqtai-nazaridan taqlil
qila olishi kerak;
baholash bolaning yangi o’quv ko’nikmalari va natijalarini o’zlashtirish darajasiga qarab tobora
tabaqalashib, o’quv vazifasini hal etishning alohida bosqichlarini o’z ichiga ola boradi;
baqolashda bolaning alohida o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olish, uning natijalarini boshqa
bolalar yutuqlari bilan taqoslamasdan faqat o’z natijalarini baqolashi lozim.
Tez qo’zqaluvchan, dili shikasta va tortinchoq bolalar faoliyatini baholashda ayniqsa
pedagogik nazokat zarur. Pedagog bahosining mazmuni va tuzilishida bolalar tomonidan bilim
va ko’nikmalarni o’zlashtirishning yosh xususiyatlarini hisobga olish zarur: kichik guruhda
odatda, bolaning vazifani bajarishga intilishining o’zi ijobiy baholanishga loyiq, bunda
tarbiyachi bolaning ijobiy natijaga bo’lgan intilishiga, sa'y-harakatiga diqqatini qaratadi, o’rta
guruhda bolalar harakatini ijobiy baholagan holda qatolarni ham aytib, ularni tuzatishning aniq
yo’llarini ko’rsatib o’tadi; katta yosh guruhlarida natija sifati ham, unga erishishning asosiy
bosqichlari ham tahlil qilinadi, shuningdek, mashg’ulot davomida bolalarning o’zaro harakat
qilishi malakalari ham baholanadi. Tarbiyachi o’rta va katta guruhlardagi bolalar faoliyatini
baholay turib, umumiy baho chiqaradi, so’ng uni ayrim bolalar faoliyati taqlili bilan to’ldiradi.
Bunda o’z hatolariga, kamchiliklari va boshqa bolalarning kamchilik va hatolariga to’g’ri
munosabatni tarbiyalash zarur.
Tarbiyachining baqosi bilan bir qatorda bolalar faoliyati natijalarini ularning o’zlariga-o’zlari
baho berishning turli usullaridan foydalanish mumkin. Masalan, pedagog bolalarga bajargan
ishlarini o’z baholariga ko’ra tartib bilan qo’yib chiqishni taklif etadi. So’ngra baholangan
narsani baholash o’tkaziladi, har bir ish muallifning dalillari, o’rtoqlarning muloqazalari
tinglanadi. Tajriba mazkur usul bolalarda o’z faoliyati natijalariga nisbatan talabchanlikni tarkib
toptirishni ko’rsatmoqda. Bolalarga ta'sir etish usullari. Bolalar va pedagoglar faoliyat turlarini
belgilovchi metodlardan tashqari, ta'lim tarbiyada bolalarga bevosita, bilvosita ta'sir etuvchi
metodlar, shuningdek muammoli o’qitish va tarbiyalash metodlari qo’llaniladi.(A.V.Zaporojes,
T.A.Markova 1980). Bevosita ta'sir etuvchi metodlar bolalar oldiga muayyan vazifalarni qo’yib,
vazifani bajarish usullarini( birgalikdagi qarakatlar, ko’rsatib berish, namunani namoyish etish,
og’zaki ko’rsatma, hikoya, tushuntirib berish) belgilaydi. Ya'ni bola oldiga vazifa qo’yilib, uni
bajarish usullari ko’rsatiladi. Bu metodlardan foydalanishda, bola topshiriqlarni bajarish
usullarini egallab olishi, zarur bilimlar va malakalarni o’zlashtirib olishi muhimdir. Bevosita
ta'sir etuvchi metodlar tasviriy faoliyat, qurish-yasash, mehnat mashg’ulotlar davomida bilim va
malakalarni egallashda keng qo’llaniladi. Tevarak atrof bilan tanishtirish, matematik
tasavvurlarni shakllantirish, nutq o’stirish, talaffuzga o’rgatishda bevosita ta'sir etish
metodlarning roli kattadir, zero bolalar tahlid qilib, namunaga qarab, nutqiy ko’rsatmaga ko’ra
harakatlarni bajaradilar. Bilvosita ta'sir etish metodlar yordamida bolalarning mustaqil
faoliyatiga rag’barlik qilinadi. Pedagog bolalar oldiga muayyan vazifalar qo’ymaydi, biroq
bolalarning qiziqishlarini hisobga olgan holda hamda rivojlantiruvchi shart-sharoitlar yaratib,
bolalar muloqotini qo’llab-quvvatlagan holda rivojlantiruvchi va korreksion vazifalarning hal
etilishiga erishadi. Bu metodlar ko’pincha tasviriy va amaliy faoliyatlarda qo’llaniladi,
pedagoglardan katta mahorat, bolalar imkoniyatlarini hisobga olgan holda ular faoliyati va
muloqotiga rag’barlik qilish qobiliyati talab etiladi.
Savollar va topshiriqlar
1. Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar vazifalarini yoritib bering.
2. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga ta'lim-tarbiya berishning didaktik tamoyillarini eritib
bering.
3. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga ta'lim- tarbiya berishda qanday maxsus tamoyillarga
asoslanadi.
4. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga ta'lim-tarbiya berish qanday metodlar yordamida
amalga oshiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Venger A.A., Vigodskaya G.L. Leongard E.I. Otbor detey v spesialnie doshkolnie
uchrejdeniya M.1972
2.Vlasova T.A. O vliyanii narusheniya sluxa na razvitie rebenka M.1954
3.Belova N.I. Spesialnaya doshkolnaya surdopedagogika M. 1985
4.Golovchis L.A. Doshkolnaya surdopedagogika M.2001
5.P.Yusupova Maktabgacha tarbiya pedagogikasi T. 1992
6. V.I.Loginova va P.G. Samorukovalar taqriri ostida Maktabgacha tarbiya pedagogikasi 1-2
qism T. O’qituvchi 1992
7-bob
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning jismoniy tarbiyasi.
1-§ Jismoniy tarbiya nazariyasi va asosiy tushunchalari
Insonni kamol toptirish har tomonlama jismoniy tarbiyalashni ko’zda tutadi. Jismoniy tarbiya
sog’liqni yaxshilashga, jismoniy sifatlarni rivojlantirishga, yoshlarni mehnatga va Vatan
ximoyasiga tayyorlashga qaratilgandir. Jismoniy tarbiya ta'limoti o’z ichiga "jismoniy
madaniyat", "jismoniy barkamollik", "jismoniy tarbiya", "jismoniy rivojlanish" kabi
tushunchalarni oladi. Jismoniy madaniyat - insonlarni jismoniy jihatdan mukammallashtirish
uchun foydalaniladigan moddiy hamda madaniy qadriyatlar yiqindisidir.
Jismoniy madaniyat mazmuni quyidagilardan iborat:
1. Mehnat va turmushdagi ko’nikmalar; tartiblilik, kiyim,xonalarning ozodaligi;
gigienik rejimga doir odatlar (dam olish,mehnat, uyqu gigienasi va oqilona kun tartibi).
2. Tabiatning tabiiy sharoitlarida chiniqtirish.
3. Jismoniy mashqlar.
Jismoniy rivojlanish - inson organizmini shakllanishi va o’zgarishini ifodalaydigan jarayondir.
Tor ma'noda antropometrik va biometrik kursatkichlar: bo’yi, tana og’irligi, ko’krak qafasi
aylanasi, o’pka siqimi, qaddi -qomat va boshqalardir.
Jismoniy tarbiya deganda jamiyat talablariga muvofiq tarzda organizmni har tomonlama
morfologik va funksional takomillashtirishga, jismoniy sifatlar (qobiliyatlar)ni rivojlantirishga,
harakat malakalari va ko’nikmalarini shakllantirishga, jismoniy tarbiya va sport sohasida
bilimlarni shakllantirishga qaratilgan uyg’unlashtirilgan pedagogik jarayon tushuniladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni jismoniy tarbiyalash dastavval hayotini muqofaza qilish
va salomatligini mustaqkamlash, to’lakonli jismoniy rivojlantirish, harakat ko’nikmalarini
shakllantirish va jismoniy sifatlarni rivojlantirishga, madaniy - gigienik ko’nikmalarni
rivojlantirish, tartibli hayot odatlarini tarbiyalashga qaratilgandir.
2-§ Jismoniy tarbiyaning asosiy vositalari
Gigiena (tozalik) talabiga javob beradigan sharoitlar. Bolalar jismoniy jihatdan rivojlanishi
uchun gigiena talablariga javob beradigan (bino, jiqozlar, maydoncha, kiyim bosh, poyabzal)
yaratish, bolalar hayotining ilmiy asoslangan kun tartibini (bular oqilona ovqatlanish,
harakatlarni rivojlantirish va organizmni chiniqtirish tadbirlarini o’z ichiga oladi) albatta bajarish
zarur. Shu bilan birga tibbiyot xodimlarining doimiy nazorati, zaruriy profilaktik va davolash
ishlari olib borish talab etiladi. Bog’chada har bir guruh uchun xonalar ajratiladi. Guruh xonalari
bolalar erkin harakat qila olish va sof havo bilan nafas olish imkonini beradigan darajada katta,
yoruq, quruq va issiq, derazalari janubiy - sharqqa qaragan bo’lishi maqsadga muvofiqdir. Guruh
xonasining balandligi 3 - 3,5 metr bo’lib, har bir bolaga bino satqidan 2,5 kv. metr joy, taxminan
8 kub metr qavo to’qri kelishi, xona bezagi gigiena xos tez toza bo’ladigan, yoqimli rangda
bo’lishi kerak. Xonada yoruqlikni to’sadigan og’ir va qalin pardalar, gilamlar, yumshoq
mebellar, umuman ortiqcha narsalar bulmasin. hamma jihozlar ta'lim - tarbiya talablariga,
bolalarning bo’yi va gavda tuzilishiga mos bo’lishi kerak. Bolalarning stol va stullari ancha
mustahkam, o’zi yengil, oson yuviladigan bo’lsin. Stol yorug’lik chap tomonda tushadigan qilib
joylashtirilishi kerak. O’yinchoq va ko’rgazmali qurollar ham gigiena talablarga javob beridigan,
pishiq, zararsiz rangda, tashqi ko’rinishi silliq bo’lishi shart. ( P.Yusupova 1992). Tarbiyachi o’z
guruhining gigiena sharoiti uchun javobgardir. Xonani bolalar sayrga, musiqa mashg’ulotiga
chiqib ketganda shamollatish, deraza va fortochkalar yil fasllaridan qat'i nazar doimo ochishga
qulay qilib ta'minlash zarur. Bog’cha maydonchasi. har bir yosh guruh uchun butalar bilan
ajratilgan alohida maydoncha bo’lishi zarur. Maydonchada bolalarning harakatlarini
rivojlantirish uchun tekis maydoncha, qum, suv, qurilish materiallari bilan o’ynaladigan o’yinlar
uchun ijodiy o’yinlar va turli uyinchoqlar bilan o’yinladigan o’yinlar uchun joy ajratiladi.
Maydonchada harakatlarni rivojlantiruvchi jihozlar:
tirmashib chiqish uchun devorchalar (uch, to’rt va olti burchakli), muvozanat saqlash mashqlari
uchun xoda,
tepalik, sakrash, uloqtirish mashqlar uchun jiqozlar bo’lishi kerak. Bularning hammasi
bolalarining yoshi va kuchiga mos pishiq, mustaqkam, chiroyli bo’ladi. Bog’cha maydonchasida
bolalarning velosiped, avtomobillarda yurishlari uchun yulaklar, yomg’ir va quyoshdan saqlanish
uchun yopiq ayvonlar, doim toza bo’lishi kerak.Turli xil kema, samolyot maketlar, bo’lishi ayni
muddao. (P.Yusupova) Bolalarning ovqatlanishi. (nonushta, tushki ovqat, kech tushki ovqat va
kechki ovqat) osoyishta vaziyatda o’tish kerak. Bola stol atrofida yaxshi ishtaqa bilan o’tirsa,
uning organizmida ovqatni yaxshi hazm bo’lishiga yordam beruvchi shart -sharoit hosil bo’ladi.
Yaxshi ishtaha bolada mustaqillikni, madaniy - gigienik ko’nikmalarni, stol atrofida o’tirish
malakalarini tarbiyalashga yordam beradi. Bolalarning yoshligidan boshlab ularda ishtaha
bo’lishini ta'minlash muhim axamiyatga egadir. Ba'zi bolalar keragidan ortiq, ba'zilari keradigan
kam ovqat yeyishlari mumkin. Shuning uchun bolaga ovqat normasini o’zlarining yoshiga mos
qilib berish kerak. Ammo bolani taomni oxirigacha yeyishiga majburlash shart emas, majbur
etish har doim ovqatdan oladigan lazzatlanishni kamaytiradi. Ba'zan bola ovqatdan butunlay voz
kechish hollari yuz beradi. Bolaning tug’ri ovqatlanayotganining asosiy mezoni uning jismoniy
jihatdan uyg’un rivojlanganligidir. Hozirgi kunda bolalarni ovqatlanishini tabaqalashga zarurat
tug’ilmoqda, ya'ni, semirishga moyilligi bor va vazni bo’yiga mos kelmaydigan (bo’yi uzunrok,
o’zi oriq) bolalarga nisbatan qilinmoqda. Bolalarni ilk yoshidan boshlab ovqatni mustaqil
yeyishga o’rgatish, ularda ovqatni ishtaqa bilan yeyishga, ovqatga ijobiy munosabat uyqotishga
yordam beradi. hayotining ikkinchi yilidan qoshikdan foydalanishga o’rgatish, to’rtinchi yilidan
sanchqidan, beshinchi yilda pichoqdan foydalanish malakalari tarbiyalab boriladi. Bundan
tashkari, bolalarda ovqat yeyishdan oldin qo’lini yuvish, tartibli yeb -ichish, chapillatmay,
tovushsiz chaynash va ichish, salfetkadan foydalanish, to’g’ri o’tirish, ovqat uchun
minnatdorchilik bildirish, ovqatdan keyin og’zini chayqash kabi madaniy - gigienik malakalar
ham tarbiyalab boriladi. Ovqatlanish vaqtida bolalarga tanbeq berish, ularni koyish yaramaydi.
Bu bolalarining asabini buzadi, ishtahasini buzadi. Madaniy-gigienik malakalarni qanday
bajarayotganliklarini tarbiyachi nazorat qilib borishi, katta maktabgacha va tayyorlov yoshidagi
bolalarga esa uning ahamiyatini, bajarish usulini ongli egallab olishlariga erishishi lozim. Uyqu.
Bolalarni jismoniy tomonidan tarbiyalashdagi muhim vazifa nerv sistemasining gigienasidir. Bu
vazifani hal etishda uyqu katta ahamiyatga ega. Uyqu miya yarim sharlarining normal ishlashi
uchun zarur bo’lgan kuch -quvvatni tiklaydi. Chuqur va yaxshi, davom etadigan uyqu nerv
sistemasining, organizm charchashining oldini oluvchi vositadir. Agar bola yomon uhlasa,
uyquga to’ymasa nerv sistemasi faoliyatining buzilganligidan dalolat beradi. Nerv sistemasi tez
qo’zg’aluvchi bolalar aksariyat yomon uhlashadi. Bunday bolalarning uyqu tormozlanishi
chukur normal uyquni ta'minlay olmaydi. Shunda bunday bolalar arzimagan sharpadan ham
uygonib ketaverishadi. Bola qanchalik yomon uhlasa, uning xulk - atvori, o’zaro munosabati,
muomalasi shunchalik yomonlashadi. Bola tez va yaxshi uhlashi uchun zarur shart -sharoit
yaratish, uyg’oqlik vaqtida faollashtiruvchi har xil harakatlarni tashkil etish kerak. Bola yaxshi
uhlashning asosiy shartlaridan biri - hayotining birinchi oyidan boshlab uni toza havoda
uhlatishdir. Kislorodga to’ygan qon butun organizmdagi nerv xujayralarining tiklanishiga
yordam beradi. Toza havo bolaning nafas olishini yaxshilaydi, shamollashdan saqlaydi. Jismoniy
nimjon va 1,5 yoshgacha bo’lgan bolalarni toza xavoda uqlatish, sayr qildirish niqoyatda
zarurdir. Iqlim sovuqligidan sayrga chiqa olmaydigan bolalar uchun toza havoda uhlash juda
foydalidir. Bolalar yaxshi uhlashlari uchun ularni kuchli qo’zg’atadigan aqliy va jismoniy ish
qildirmaslik kerak. Bolalarda uyqudan oldin salbiy qislar uyqotmaslik zarur, bunday muomala
natijasida bolaning miya yarim sharlarida yuqori kuzqalish o’choqi hosil bo’ladi. Uyqudan oldin
kattalarning bola bilan muomalasi nihoyatda tinch, samimiy, bolalarning uyquga tayyorlovchi
bo’lishi kerak. Bolalarni uyquga tayyorlash mustaqillikni tarbiyalash bilan bog’lik holda olib
boriladi. 1 yoshlik bolalar o’z tuflisini, noskisini mustaqil yechishga o’rgatilishi mumkin. 3
yoshga kelib mustaqil yechinishga, kiyimni chiroyli taxlab quyishga, o’z karavoti oldiga borib,
unga chiqib olishga o’rgatiladi. Avvali bu uyquga tayyorgalik bo’lsa, keyinchalik borib
bularning hammasi uyquni keltiruvchi vosita bo’lib xizmat qiladi. Agar bola yaxshi uhlasa, tetik,
kuvnoq bo’lib uyqonadi va xafsala bilan kiyina boshlaydi. Bolalarni birdaninga uyqotish juda
zararli, chunki ko’pchilik bolalar uyquga to’ymaydi. Bolalarni har doim bir vaktda uygotilsa,
ularning miyasida ko’nikish paydo bo’ladi. Uyqotilmasa, uyqongan bolalar kiyinguncha 30 - 45
daqiqa ichida uyqusi, pishib, asta -sekin uyqonishadi. Bolalarining kiymi. Kiyim-kishi
organizmida issiqlikni saqlash,har doim bir xil temperatura bo’lishi uchun kerak. Kiyim odam
terisini qar xil mexanik ta'sirlardan (urilish, qasharot chaqish, hayvonlar tishlashidan) oqrik
beruvchi mikroorganizmlardan, chang, iflosdan saqlaydi. Bolalar kiyimi qanday gigienik va
pedagogik talablarga javob berish kerak. Kiyim bolaning o’rab turuvchi havo temperaturasiga
mos kelsin. U yengil materialdan tayyorlanib, havoni, issiqlikni yaxshi o’tkazadigan bo’lishi,
oson yuviladigan, yaxshi qo’llanadigan, namni shimadigan, badanni bezovda qilmaydigan
bo’lishi shart. Bolalarning ichki kiyimi, ko’ylagi, kostyumi, paltosi, kurtkasi bulishi kerak.
Kiyimlar oddiy fasonda tikilgan, yuvish, dazmolash uchun qulay bo’lishi zarur. Bolalarning
oyoq kiyimi ham qulay, poshnasi 1 - 1,5 sm bulishi kerak. Vaqti - vaqti bilan bolalarga qishda
binoning ichida, yozda maydonchada yalang oyoq yurishga ruhsat berilsin. Notekis joyda
yalangayoq yurish tovon yassiligini yo’qotadi, bola organizmini chiniqtiradi. Chiniktirish. Bola
organizmini chiniqtirish deganda, organizmni mustahkamlash chidamlilik, zararli ta'sirlarga
qarshilik ko’rsatish, qayotiy sharoitlarning uzgarishiga moslashish qobiliyatini rivojlantirishga
qaratilgan tadbirlar tizimi tushuniladi. O’zgargan sharoitga organizmning moslashishi juda
murakkab jarayondir. Bunda nerv, qon aylanish, ichki sekresiya bezlari kabi bir qancha
sistemalar ishtirok etadi. Ayniqsa, bosh miya yarimsharlari po’stining ta'siri kattadir. A. P.
Pavlov organizmning turli sharoitlarga moslashishining fiziologik asoslarini ko’rsatib o’tganlar.
Chinikishning asosiy tamoyillari sistemalilik, doimiylik va shaqsning o’ziga hos xususiyatlarini
hisobga olishdan iborat. Sistemalilik shartli reflekslarning mustahkamlanishiga yordam beradi.
Chiniqtirish meyori bolalarning o’ziga hos xususiyatlarini e'tiborga olgan holda hamda shifokor
bilan kelishgan holda belgilanadi. Bola kundalik hayotida chiniqtirib boriladi. Artinish va
cho’milishda suv qarorati pasaytirilib, oftob vannasining vaqti asta-sekin oshiriladi.
Chiniqtirishning asosiy vositasi tabiat in'omlari -havo, suv va kuyosh vannasidir. Havo orqali
chiniqtirishda sovuq havo bilan jismoniy mashqlar majmui birgalikda ta'sir ettiriladi. havo
vannasidan uyqu vaqtida yoki havo bulut bo’lgan vaqtlarda foydalaniladi. Uyqu vaqtida bolalar
salqin yerga qo’yilgan karavotga yotkiziladi. qavo vannasidan foydalanishda quruq, shamoldan
xoli bo’lgan tekis maydon tanlanadi, tarbiyachi bu maydonchada yengil kiyingan bolalar bilan
10-15 daqiqa harakatli o’yinlar yoki mashqlar bajaradi.Issiq yoz kunlarda o’rtacha harakatli
o’yinlarni tanlash kerak. Aks xolda bolalar juda qizib ketadilar. Havo vannasi sata -sekin 10 - 15
daqiqadan 25 daqiqagacha oshib boriladi. Kun sovuqroq bo’lganda ko’p harakat talab qiladigan
o’yinlar o’tkaziladi. Bolalar charchab qolmasligi uchun bu o’yinlar osoyishta o’yinlar bilan
almashtirib turiladi. Havo vannasidan faqat yozdagina emas, balki boshqa fasllarda ham darchasi
ochib qo’yilgan keng xonalarda foydalanish mumkin. Suv bilan chiniqtirish barcha yosh
guruqlar kun tartibida yilning hamma fasllarida o’tkazish tavsiya etiladi. Bu tadbir sog’lig’i zaif
bo’lgan bolalar tibbiyot xodimi nazorati ostida o’tkaziladi. Suv, qavo haroratining o’zgarib
borishi bola organizmiga ta'sir etib termoregulyasion apparatni mashq qildiradi, tashqi sharoitga,
ob -havoning o’zgarishiga odatlanish reaksiyasini shakllantiradi. Bola organizmining chiniqishi
bilan bir qatorda uning irodasi ham chiniqib boradi. Bunda eng muhimi -bola ilk yoshligidan
boshlab suvning xususiyatlarini bilib borishi uchun katta e'tibor berilishni talab qilinadi.
Bolalarni daryoda, ko’lda, ochiq havzalarida cho’miltirish, suv, havo, quyosh ta'sirida
organizmning chiniqish jarayoni yanada samaraliroq o’tadi. Suv tadbirlari muntazam ravishda,
izchillik bilan olib borilsa, teri har doim toza bo’ladi va har kuni suv tadbirlarini olish ehtiyoji
kuchayadi. Suv tadbirlarini huzur baqishlaydigan qilib o’tkazish kerak. Bolalarda suv tadbirlari
jarayonida salbiy his paydo bo’lsa, bunday tadbir yaxshi samara bermaydi va ularda bunday
tadbirga nisbatan salbiy munosabat hosil qiladi. Shuning uchun tarbiyachi bolalarda ijobiy
munosabat uyqotuvchi metod va usullardan foydalanish lozim. Suv muolajasi badanni qo’l mato
bilan artish, suv quyish va cho’milish ko’rinishida o’tadi. Ammo bu tadbirlarda bola
sovqotmasligi kerak. Artinish xamma yosh guruxlarida yumshok bo’lmagan materiallardan
tikilgan qul yengchalar bilan o’tkaziladi. Xo’l yengcha bilan organizmning bir qismi qullanadi va
tezlik bilan o’sha yeri quruq sochiq bilan artiladi. Odatda artinish quldan boshlanadi, suo’g
buyin, ko’krak, qorin, bel va oyoqlar artiladi. Oldin suv 30 gradus iliqlida olinadi, keyinchalik
sekin -asta uning darajasi 22 gradusdan 20 gradusgacha pasaytiriladi. Suv quyishda dush yoki
leykadan foydalanib, 40 - 50 sm balandlikdan oshirimay quyish kerak. Suv quyishdan oldin
yelka, so’ng ko’krak va qorin, keyin gavdaning o’ng va chap tomoni namlanadi. Suvga boshi
tutish tavsiya etilmaydi. Yoz kunlari biroz qullash mumkin. Suv oqimi ostida 20 - 40 sekund
turish mumkin, keyin badan darrov quruq sochiq bilan artilishi kerak. Suv quyish va artinishda
suv qarorati 30 gradusdan har uch kunda 1 daraja pasaytirilib, 20-18 gradusga tushiriladi. Idishda
4-6 kunda pasaytirilib, suv quyishda ohiri 25 gradusga tushiriladi. Oyoqlarga uy qaroratidagi suv
quyiladi. quyosh nurida chiniqtirish orqali organizmda "D" vitamini paydo bo’lishiga yordam
beriladi. Ammo undan ortiqcha foydalanish kishida bosh og’rig’i, uyqusizlik, ishtaqa buzilishi,
kamqonlik, lanjlik kabilarga olib keladi. Sil, bezgak kasalliklari bilan og’rigan bolalarga quyosh
vannasi mutlaqo ma'n etiladi. Quyosh vannasi dastlabki 4 daqiqadan qabul qilinadi, tananing har
bir tomoni 1 daqiqadan toblanadi. Quyosh vannasi qabul kiladigan maydoncha quruk, qavo
yaxshi aylanidigan, kuchli shamollardan pana bo’lishi lozim. Yaqinroqda dush, kiyinadigan,
yechinadigan joy bulishi kerak. Bizning iqlim sharoitimizda quyosh vannasi ertalab soat 9-11
oralig’ida olgan ma'kul. Bolalar fanerdan yoki taxtadan yasalagan so’rilarga oyoqlarini quyosh
tomonga, boshlarini esa soya tomonga qaratib yotkiziladi. quyosh vannasi qabul qilingandan
keyin ularning ustida suv quyish yoki cho’mitirish lozim. Bunda bolaning ruhi yengillashadi,
terlari yuviladi, qizigan tana va sovuk suv o’rtasidagi fark organizmni chiniqtiradi. Madaniy-
gigienik malakalarni shakllantirish. Maxsus maktabgacha tarbiya tarbiya muassasalarida
madaniy- gigienik malakalarni tarbiyalash dasturga muvofiq ravishda amalga oshiriladi.
Madaniy- gigienik malakalarni tarbiyalash bolalar organizmining jismoniy rivojlanishida muhim
vosita hisoblanadi. Madaniy-gigienik malakalarni tarbiyalash bolaning madaniy xulqini
yaxshilaydi hamda tartibga soladi. Maqsadga muvofiq tashkil etilgan sharoit, aniq kun tartibi va
kattalarning raxbarlik qilishi madaniy-gigienik ko’nikmalarni muvaffaqiyatli shakllantirishning
asosiy shartlari qatoriga kiradi. Maqsadga muvofiq sharoit deganda kun tartibidagi barcha
tadbirlar (yuvinish, ovqatlanish, uyqu, mashg’ulotlar va uyinlar)ning o’tkazilishini ta'minlovchi
zarur jihozlari bo’lgan toza, yetarlicha keng va yoruq binoning borligi tushuniladi. Maktabgacha
tarbiya yoshidagi bolalarda, kurgazmali obrazli tafakkur ustun buladi. Shuning uchun ularda
gigienik ko’nikmalarni muvaffaqiyatli shakllantirishda harakatlarni ko’rsatib berish va
tushuntirish usullaridan foydalanish zarur. Pedagog qoshikni qanday ushlash, stol atrofida
o’tirgan holatdan qanday qilib turib chiqish, qo’llarini qanday yuvish zarurligini tushuntirib
berish bilan ko’rsatishni qushib olib boradi. Ko’nikma hosil bo’lishining dastlabki bosqichida
nazorat qilib turish ayniqsa muhimdir. Keyinchalik tarbiyachi harakatlarning puxta va vijdonan
bajarilishini tekshiradi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar tahlid qilishga moyil bo’ladilar,
shuning uchun ko’nikmalarni shakllantirishda kattalarning shaxsiy namunasi katta rol o’ynaydi.
Tarbiyachi va ota-onaning tashqi ko’rinishi, ularning hatti-harakatlari bolalar uchun namuna
bo’lib xizmat qiladi. Ularning ko’rsatmalari, shaxsi hatti harakatiga zid bo’lmasligi lozim,
chunki hech bir narsa bolalarning diqqat e'tiboridan chetda qolmaydi. Zero ular kattalarga taklid
qiladilar. Madaniy gigienik ko’nikmalarni tarbiyalashda bolaning o’zidagi yaxshi hislatlariga
ham tayanish kerak. (Masalan: "Dilnoza sochig’ini O’z joyiga tug’ri ilib qo’ydi. Barakalla").
Madaniy-gigienik malakalarni tarbiyalashda pedagogik jihatdan baholash, ya'ni bolaning ayrim
hatti -harakatlari va hulk-atvori to’g’risida pedagogning ijobiy yoki salbiy fikr yuritishi katta rol
o’ynaydi: ma'qullash, rag’batlantirish, biror ishni yanada yaxshirok bajarish istagini saqlab
qoladi.Maqtash zarur ko’nikmaning hosil bo’lishini tezlashtiradi: "Men Zuhraga qanday o’tirish
kerakligini tushuntirganim, eslatganim yuk, uning o’zi to’g’ri o’tirdi. Barakalla, Zuhra!".
Madaniy-gigienik malakaning tarbiyalashda o’yin usullariga, ayniqsa didaktik o’yinlarga aloxida
e'tibor beriladi. "Ko’g’irchoqni uhlatamiz", "Ko’g’irchokni sayrga olib chiqamiz",
"qo’g’irchoqni cho’miltiramiz" va boshqa shu kabi o’yinlar bolalarning madaniy-gigenik
malakalarini shakllantirishga va mustaqkamlashga yordam beradi. Bolalarning qanday yuvinish,
stol atrofida qanday o’tirish, bir-biriga yordam berish zarurligi haqida tasavvurlarni
oydinlashtirishga, ko’nikmalarning hosil bo’lishiga tegishli rasmlar, badiiy va san'at asarlari
katta ta'sir kursatadi. Madaniy-gigenik ko’nikmalarning hosil bo’lishida bolalarga alohida-
alohida yondashish muhimdir. Shuni esda tutish kerakki, bu batartiblikni, talabchanlikni
tarbiyalaydigan murakkab vazifadir. Ko’rsatmalar esa, ularda odatga aylanishi kerak bo’lgan
harakatlarga ijobiy munosabat uyg’otadigan do’stona, bamaylixotir ohangda bo’lishi kerak. Kun
tartibi. Maxsus muassasalarda bolalarning hayoti muayyan tartibida o’tadi. Kun tartibi jismoniy
tarbiyaning muhim shartdir. Kun tartibi xilma-xil faoliyat hamda dam olishning muhim vaqt
jihatdan maqsadga muvofiq taqsimlanishi, xayot talabidir. Kun tartibini tashkil etuvchi barcha
qismlar (ovqatlanish, uyqu, o’yin, mashg’ulot, sayrlar)ni bir me'yorda takrorlash natijasida
mustaqil ko’nikma paydo bo’ladi. Masalan, bolaning odatlangan ovqatlanish soati kelganda,
unda ishta
р
a paydo bo’ladi, shu tufayli ovqatni ishtaxa bilan yeydi, bunda ovqat yaxshi hazm
bo’ladi. Uxlash vaqti kelganda nerv tormozlanishi hosil bo’ladi, bola tez uxlab qoladi. Demak,
kun tartibini bajarish nerv sistemasi va barcha fiziologik jarayonlar normal kechishida muhim rol
o’ynaydi, bosh miya yarim sharlarida reflekslar paydo bo’ladi. Bola organizmi dam oladigan,
o’ynaydigan, mexnat kiladigan vaktni reflektor sezadi.
3-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni jismoniy tarbiyalash
vazifalari.
Maktabgacha yoshidagi bolalarning jismoniy rivojlanishning o’ziga hosligi,to’lakonli
jismoniy tarbiyani ta'minlash uchun korreksion tarbiyaviy ta'sirning zarurligi maktabgacha
yoshdagi bolalar jismoniy tarbiyasining mazmunini belgilaydi.
Maktabgacha davrda bolalar organizmining funksiyalari, bosh miya, nerv tizimi, suyak va
mushaklar tizimlari jadal rivojlanadi. Eshitish qobiliyatini pasayishini keltirgan kasalliklar
natijasida ko’pchilik bolalar kam kuvvatli, gimjon bo’ladi, o’zining sog’lom tengdoshlaridan
tana vazni hamda bo’yi jiqatdan orqada qoladi, bolalarning jismoniy harakatlar faoliyati
susayadi. N. A. Rau kar bolalarning o’ziga hos defektlarini ta'riflab o’tib, omonat yurish, oyoqni
shapillatib yurish, qupol, muvozanatsiz, muvofiqlashmagan harakatlar, tez toliqish, murakkabroq
bo’lgan harakatlarni bajara olmaslik kabi hislatlarni e'tirof etgan. Bolalarning eshita va gapira
olmasligi oqibatida nafas olish tizimi yaxshi rivojlanmagan buladi. A.A. Vengerning
ma'lumotlariga ko’ra tekshirilgan bolalarning 70% muddatidan kechrok o’tirishni, 50% yurishni
urganadi. Jismoniy mashqlar, harakatli o’yinlar insonning yurak - tomir tizimida ijobiy
o’zgarishlar paydo bo’lishiga, moddalar almashinuvini yaxshilanishga, tana vaznining ortishiga
olib keladi. Doimiy ravishda olib borilgan jismoniy mashqlar ta'sirida ko’pgina fiziologik
tizimlar faoliyatida ijobiy o’zgarishlar yuzaga keladi, bolalar sog’ligi yaxshilanadi, kasallanish
hollarini kamayishiga olib keladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi kar va zaif eshituvchi bolalar bilan korreksiya va
kompensasiya ishlari quyidagi yo’nalishda olib boriladi:
1. Suyak – bug’inlar xolati va xarakatini sezish kobiliyatini rivojlantirish, atrof muhitda
o’zini idora qilishni, mo’ljal olishni, ya'ni harakatlar tezligi, amplitudasi, yunalishi va
chegaralarini, muskullarni tarangligi va bo’shligini sezishga o’rgatish. Muskullar holatini
sezishni rivojlantirish mashqlariga jismoniy tarbiya mashg’ulotlarida alohida e'tibor beriladi.
Mashqlar quyidagicha bo’lishi mumkin: ko’zi yopiq xolatda passiv harakatlarni bajarish, nutqiy
ko’rsatma asosida harakatlarni bajarish, harakatlar doirasini farqlay bilish, muskullarni tarang
qilish, va bush kuyish. Tug’ri va oqilona tanlangan mashg’ulotlar - markaziy nerv tizimining har
xil bo’limlariga ta'sir qiladi, kasallik jarayonida paydo bo’lgan patologik shartli reflekslarni
qayta qurishga yordam beradi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar bilan o’tkaziladigan
mashqlarga jismoniy o’sishidagi va harakatlaridagi defektlarni bartaraf etuvchi xamda nafas
mashqlarini kiritish zarur. Nafas mashqlari chuqur, bir tekis, nutqiy nafasni shakllantirishga
qaratiladi (fonetik, ritmika). Mashg’ulotlarga qaddi - qomatini to’g’ri tutish, muvozanatni
saqlash: (kanat, taxta, o’rindiklar ustidan yurish) yassi oyoqlikni bartaraf etish va oldini olish
(kanat ustida yurish, oyoq uchida,enida va tovonida yurish, narvonga chiqish), mayda va yirik
qarakatlarni rivojlantirish kabi mashqlarni kiritish kerak. Aksariyat eshitishda nuqsoni bo’lgan
bolalarning harakat funksiyalari susaygan bo’ladi. Shuning uchun ularga to’g’ri yurish, yugurish,
sakrashni, buyumlar bilan mashqlar bajarishni o’rgatish kerak. Jismoniy tarbiyaning korreksiya
kompensasiya vazifalari pedagogik jarayonda amalga oshiriladi va jismoniy tarbiya metodikasini
belgilaydi.
Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalarida bolalarni har tomonlama kamol toptirishga
yunaltirilgan jismoniy tarbiya amalga oshiriladi, hamda quyidagi vazifalar amalga oshiriladi:
1. bolalar sog’ligini muqofaza qilish;
2. madaniy - gigienik malakalarni shakllatirish;
3. harakatlarni rivojlantirish;
4. jismoniy rivojlanishidagi kamchiliklarni bartaraf etish yuzisidan korreksiey ishni tashkil
etish;
5. jismonii tarbiya bilan bog’liq holda bolalar nutqini o’stirish.
Bolalar salomatligini muqofaza qilish mustahkamlash va chiniqtirish.
Davlatimiz tomonidan bolalar sog’ligini muhofazasiga va jismoniy kamol topishga katta
e'tibor berilmoqda. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maqkamasining 2000 yil 18 dekabrdagi
"Jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida"gi
qarori, "O’zbekistonda bolalar sportini rivojlantirish jamg’armasini tuzish to’qrisida"gi 2002 yil
24 oktyabrdagi Prezident farmoni va boshqa qator davlat qarorlari va dasturlarida bolalarning
jismoniy o’sishi, salomatligining himoyalanishi va mustaxkamlanishiga oid qator amaliy chora -
tadbirlar belgilanib amalga oshirilmoqda. Maxsus bolalar bog’chalarida 2-3 yoshdan 7
yoshgacha bo’lgan bolalar kechayu-kunduz davomida ta'lim-tarbiya oladi. Ularning kun tartibi
bola organizmining fiziologik jarayonlariga ijobiy ta'sir etadigan holda tashkil etiladi.
Shuningdek, kun tartibida bolalarning o’ziga xos fiziologik xususiyatlari va korreksion ish
vazifalari hisobga olinadi. Kun tartibida uyqu, ovqatlanish, o’yin, sayr va mashg’ulotlarga aniq
vaqt ajratiladi. Kechki uyquga 11 soat, kunduzgi uyquga 1,5 - 2 soat ajratiladi, bunda esa bolalar
asab tizimini toliqib qolishining oldi olinadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar 4 mahal ovqatlanadi.
har kuni sayr uchun 3-4 soat vaqt ajratilib, toza havo bola organizmini mustahkamlaydi,
chiniqtiradi qonni kislorod bilan to’ydiradi, jismoniy faolligini oshiradi. Maxsus bog’chalar kun
tartibida mashg’ulotlar soni va davomiyligi umumiy bog’chalarga nisbatan ko’proq bo’ladi. Bu
ham eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar bilan korreksion-tarbiyaviy ishni o’tkazish, shuningdek,
eshitish qobiliyatini rivojlantirish va talaffuzga o’rgatish mashg’ulotlarni olib borish zaruratidan
kelib chiqadi. Maxsus bolalar bog’chalarida olib borilgan kuzatuvlar shuni ko’rsatadiki sayrlar
chog’ida harakatli o’yinlar o’rniga tinch o’iinlar o’tkazilib, guruhlarda ham bolalar kam harakatli
ish turlari bilan shuqullanadilar, oqibatda ularda gipodinamiya holati vujudga keladi. Kun
davomida bolalar faoliyati almashtirilishi, harakatlar faolligi ta'minlanishi muhim ahamiyatga
ega. Turli mashg’ulotlar davomida charchoqni yozadigan harakatlar va mashqlar, mashg’ulotlar
orasida esa harakatli o’yinlar o’tkaziladi. Kun tartibiga rioya etilgan holda bolaning organizmi
ma'lum vaqtda ma'lum faoliyatni bajarishga odatlanadi, uning asab tizimi mustaqkamlanadi.
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning chiniqtirilishi organizmni yuqumli kasalliklar va
salbiy ta'sirlarga qarshilik kursatish qobiliyatini oshiradi. Bolalar bog’chasida birinchi yildan
boshlab xavo, suv, quyosh vositasida bolalarning chidamliligi tarbiyalanadi. Bolalar dastlab
artinishga o’rgatilib, asta-sekin oyoqlarga suv quyishga utiladi. Sharoitlar mavjud bo’lgan holda
ustidan suv quyib artinish tavsiya etiladi.
Ish kunlarida xonalarni yaxshilab shamollatish, ochiq derazali xonalarda uqlash, yengil
kiyimlarda jismoniy tarbiya mashqlarini bajarish maqsadga muvofikdir. Salqin kunlarda
kunduzgi uyqudan so’ng, yozgi kunlarda peshindan avval chiniqtirishi muolajalari o’tkaziladi.
Bahor va yozgi davrda suv va havo muolajalari nonushtadan so’ng, soat 11 dan kechiktirmasdan
olib boriladi. Barcha o’yin va mashg’ulotlar maydonchada o’tkaziladi, bolalarni cho’miltirish esa
tibbiy xodimlar nazoratida amalga oshiriladi. Chiniqtirish muolajalarini o’tkazishda bolalar
salomatligi, individual xususiyatlari, xulq - atvori hisobga olinadi. Salomatligi zaif bo’lgan
bolalarning chiniqtirilishiga ehtiyotkorlik bilan yondashib muolaja vaqti va ta'sirini asta-sekinlik
bilan o’zgartirish tavsiya etiladi. Madaniy gigienik ko’nikmalarni shakllantirish Maktabgacha
tarbiya yoshidagi bolalarda madaniy - gigienik malakalarni tarbiyalash ishlari ularning yosh va
alohida xususiyatlarini hisobga olgan xolda, dastur talablariga muvofiq amalga oshiriladi.
Maxsus bolalar bog’chasida tarbiyalanayotgan bolalarning kuzatishi bu bolalar ham eshitadigan
tengdoshlari kabi madaniy-gigiena malakalarini bir xil muddatda egallay olishlarini ko’rsatadi.
Biroq eshituv qobiliyatining pasaygani va nutqining umuman rivojlanmaganligi uchun madaniy
malakalarni egallashda bolalarda o’ziga xosliklar namoyon bo’lib, pedagoglardan alohida
yondashuv talab etiladi. Maxsus ta'lim dasturi talablariga muvofiq ikki yoshli eshitishda nuqsoni
bo’lgan, bolalarda mustaqil ravishda stol yoniga o’tirish, qoshiqdan foydalanish, piyola,
stakandan choy ichish, qo’lini yuvish, ba'zi kiyimlarini yechish kabi malakalar tarbiyalanadi.
Madaniy-gigienik malakalar ilk yoshidan boshlab tarbiyalanadi , maktabgacha davrda kunikma
va malakalar mustahkamlanadi va mukammallashtiriladi. Ta'limning dastlabki yilida bola kun
tartibiga o’rgatiladi, oddiy madaniy-gigienik malakalar harakatlarni ko’rsatib berib, so’z bilan
ifodalash yo’li bilan shakllantiriladi. Bolalar bir vaqtning o’zida ham madaniy-gigienik
malakalar, ham zarur lug’atni o’zlashtiradi. 4-5 yoshli bolalar mustaqil ravishda o’ziga o’zi
xizmat ko’rsatishni o’rganadilar. Ular yechinish, kiyinish, tug’ma qadashni, botinka shnurini
bog’lashni bilmog’i, kiyimidagi betartiblikni payqab, uni kattalar yordamida, yoki mustaqil
ravishda bartaraf etmoqi, kiyim - kechakni extiyot qilmog’i, yuvinish va ovqatlanish paytida
kiyimini iflos va xo’l qilmasligi, kiyimini joyga taqlab yoki ilib qo’ymog’i lozim. Bolalar tozalab
yuvinishga, yuz-qo’lini toza tutishga, ovqatdan keyin og’zini chayishga, tishini tozalashga,
dastro’moldan foydalanishga, sochini tarashga odatlanadi. Shuningdek, bolalarga harakatlarni
shovqinsiz bajarish ya'ni stullarni joyiga qo’yish, oyoqni shapillatmasdan va sudramasdan
yurish, bir-birini turtib yubormasdan harakat qilish o’rgatiladi. Gigienik malakalar alohida
ko’rsatib berish, mashq qildirish, o’yin, pedagogik baho berish, nazorat qilish vositasida
shakllantiriladi. Madaniy-gigienik ko’nikmalar shakllanib borishi kattalar tomonidan doimiy
nazorat qilinishi kerak bo’ladi. Bolalar harakatlarini rivojlantirish. Bolalarning jismoniy va
psixik o’sishida muhim ahamiyat kasb etuvchi asosiy harakatlar maktabgacha davrda intensiv
rivojlanib boradi. Mushak-suyaklar tizimi, fiziologik funksiyalar, psixik jarayonlarning rivoji
bolalarning harakatli faolligi vositasida ta'minlanadi. Bolalarning harakatlari kundalik hayot
davomida, tarbiyachi tomonidan tashkil etilgan korreksion-pedagogik jarayonda hamda
bolalarning mustaqil faoliyatlarida rivojlantiriladi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga jismoniy
tarbiya berishda asosan jismoniy tarbiya mashqlari, mashg’otlar, ertalabki gimnastika, harakatli
uyinlar keng qo’llaniladi. Ertalabki gimnastika organizm faolligini, ish qobiliyatini oshiradi,
butun organizmga ijobiy ta'sir etib, gavdani to’g’ri tutish, muvozanatni saqlash, ko’nikmalarni
shakllantiradi, yassi oyoqlikning rivojlanishini oldini oladi. Gimnastikani o’tkazish uchun
dasturga muvofiq bolalar yoshiga mos qatorga saflanish, qayta saflanish, yurish, yugurish,
sakrash mashqlari va harakatli o’yinlar tanlanadi. Ertalabki gimnastika kichik guruhda 4-5
daqiqa, tayyorlov guruxda 10-12 daqiqa davomida o’tkaziladi. Jismoniy tarbiya mashg’ulotlari
xaftasiga 4 marta butun guruh bilan sport zalida yoki ochiq maydonchada olib boriladi.
Mashg’ulot uch qismdan iborat bo’lib, kirish qismi, asosiy va yakunlovchi qismlardan tashkil
etadi, xamda kichik guruxlarda 15 - 20 daqiqa, o’rta guruhlarda 25 daqiqa, katta va tayyorlov
guruxlarda 35 daqiqagacha davom etadi. Jismoniy tarbiya dasturida xar yil uchun amalga
oshiriladigan vazifalar, asosiy harakatlarning turlari, yozma, daktil va og’zaki ravishda
qo’llaniladigan lug’at boyligi belgilanadi. Maxsus bolalar bog’chasining jismoniy tarbiya
mashg’ulotlarida saflanish, yugurish, sakrash, emaklash, tirmashish kabi harakatlar, umum
rivojlantiruvchi mashqlar, gavdani to’qri tutish, muvozanatni saqlash, yassioyoqlikni bartaraf
etuvchi va oldini oluvchi korreksion mashklar olib boriladi. Eshitishda nuksoni bo’lgan bolalar
bog’chalarida olib boriladigan jismoniy tarbiya mashg’ulotlarining mazmuni va olib borish
metodikasi G. V. Trofimova, Z.Mamarajabova, M.Xamraevalar tomonidan ishlab chiqilgan.
O’quv qo’llanmada bolalarning jismoniy rivojlanish xususiyatlarini hisobga olgan holda tuzilgan
mashg’ulotlar ishlab chiqilgan. Jismoniy tarbiya mashg’ulotlari kirish qismi, asosiy va
yakunlovchi qismlardan tashkil topib, muayyan izchillikda utkaziladi. Mashg’ulotning kirish
qismida bola organizmi jismoniy yuklama olishga tayyorlanadi, uning kayfiyati ko’tariladi.
Kirish qismida yurish, yugurish mashqlari, diqqatni o’stiruvchi o’yinlar tashkil etiladi. Asosiy
qismida predmetlar bilan yoki ularsiz umumrivojlantiruvchi mashqlar, xarakatli o’yinlar olib
borilib, bolalar faolligi oshiriladi. Mashg’ulotning yakunlovchi qismida bolani tinchlantiruvchi
osoyishta mashqlar bajariladi. har bir jismoniy tarbiya mashg’ulotiga yurish mashqlari bolalarda
barqaror yurish, gavdani tutish malakalari hosil bo’ladi, harakatlar moslashuvi yaxshilanadi.
To’g’ri, muvozanatli harakatlarni rivojlantirish maqsadida predmetlar orasida yurish, tayoq,
kanat, kubik ustidan qatlab o’tish mashqlarni bajarish tavsiya etiladi. Bolalar bittadan, ikkitadan,
gurux bo’lib, yunalishni bilgan holda, bir birini turtmasdan yurish va yugurishni o’rganadilar.
Yugo’rish mashqlardan to’p -to’p bo’lib, guruh bo’lib, doira bo’ylab, predmetlar orasidan o’tib,
koptok ketidan, bayroq, o’yinchoq yoniga yugurish mashqlari ham harakatlar erkinligi va
barqarorligini ta'minlaydi jismoniy tarbiya mashg’ulotlarning samaradorligi ko’p hollarda bolalar
harakatlarining faolligiga bog’liqdir.Olib borilgan kuzatuvlar jismoniy tarbiya mashg’ulotlarida
ba'zan, tushuntirishlarga ko’p vaqt ajratilib harakatlar faolligini pasayib ketganligini kursatadi.
Z.Mamarajabova, M.Xamraevalarning tadkikotlarida eng qulay harakatlar faolligi 60 - 75%
tashkil etishi e'tirof etiladi. Bolalar harakati faolligini oshirishga uyin usullari yordam beradi.
Kichik maktabgacha yoshda turli hayvonlar, qushlar harakatiga taklid kilishga o’rgatadigan,
mashina, samolyot va boshqa narsalarning harakatlarini ifodalaydigan uyin - harakatlar
bajariladi, katta maktabgacha yoshdagi bolalar bilan musobaqa, bellashuv tarzdagi mashqlar
o’tkaziladi. Musobaka va bellashuvlar bolalarni faollashtiradi, ularda botirlik, kat'iylik, irodalilik
kabi hislatlarni tarbiyallaydi. harakatli uyinlar barcha yosh guruxlarida, har xil vaktda tarbiyaviy
vazifalarga muvofiq o’tkaziladi.
Harakatli o’yinlar davomida quyidagi vazifalar amalga oshiriladi.
1) Bolalar harakatlarni rivojlantiriladi va takomillashtiriladi;
2) tarbiyachiga tahlid qilib hamda nutqiy ko’rsatmasiga muvofiq harakatlarni bajarishni
o’rgatiladi;
3) o’yin qoidalariga ko’ra tengdoshlar jamoasida harakat qilishni o’rgatiladi.
Jismoniy tanaffus va daqiqalar bolalar charchog’ini olish, ishchanligini oshirish, faol dam
olishini tashkil etish maqsadida tashkil etiladi. Jismoniy tanaffus mashg’ulotlar orasida tashkil
etilib, tarbiyachi bilan birgalikda yoki mustaqil ravishda turli mashqlar bajariladi.
Mashg’ulotlarda o’tkaziladigan jismoniy daqiqalar bolalar faoliyatiga mos holda tanlanadi va
ularni faollashtirish uchun xizmat qiladi. Katta guruhlarda harakatlar bajarishda bolalar talaffuz
imkoniyatlari doirasida turli so’z, ibora, sanamalar va she'rlar ham aytiladi. Mustaqil uyinlar va
faol harakatlarni tashkil etishda tarbiyachidan alohida e'tibor talab etiladi. Kuning turli
vaqtlarida: nonushtadan avval, mashg’ulotlar orasida, sayrlarda, o’yinlar paytida, uyqudan oldin
bolalarning mustaqil faol harakatlari tashkil etiladi. Bolalarning harakatlarini cheklash, ularni
doim bir joyga o’tkazib qo’yish yaramaydi. Bolalar doim harakatda bo’lmog’i va tarbiyachi
bolalar faolligini yo’naltirmog’i lozim. Sayirlar davomida harakatli o’yin va sport mashqlariga
muhim o’rin ajratiladi va mashqlar bolalaring jismoniy imkoniyatlari, yil fasli, iqlim sharoitiga
mos ravishda tashkil etiladi. Qishki kunlarda chanada uchish, qor bo’ron o’ynash, qor bola
yasash tashkil etiladi, yozda esa bolalar velosiped, samokatda uchadilar, sakragich, koptok
uynaydilar. Sayir davomida maydonchani xas-hashlardan tozalash, o’simliklarni parvarish
qilish, bog’ va polizda mexnat qilish kabi ishlari ham tashkil etilib, ular bolalarning harakatlarini
rivojlantirishga xizmat qiladi.
4-§ Jismoniy tarbiya jarayonida korreksion ishlarni tashkil etish.
Maxsus
maktabgacha
ta'lim
muassasalarida
bolalarning
harakatlanish
faoliyatidagi
kamchiliklarni bartanaf etish, so’zlashuv nutqini o’stirish maqsadida umumiy rivojlantiruvchi
jismoniy mashg’ulotlardan tashqari korreksion mashqlar ham bajariladi. Bu jarayonga alohida
yondashish lozim bo’ladi. Gavdani to’g’ri tutishni o’rgatish uchun qorinda yotgan holda
mashqlar qilish, gimnastik narvonga chiqib tushish mashqlari bajariladi. Muvozanatni saqlashga
kanatdan yasalgan yulakchadan, taxta, qiya qo’yilgan taxta, o’rindiq ustidan yurish mashqlari
xizmat qiladi. Yassioyoqlikni bartaraf etish va oldini olish maqsadida bolalarga kanatni ustida
yurish, oyoq panjalari bilan bilan arqonni dumalatish, kanat ustida turish, yonlamachasiga yurish,
oyoq uchida, yonida, tovonda yurish, gimnastik narvonga tirmashib chiqish va tushish mashqlari
o’rgatiladi. Tarbiyalanuvchilaring nafas organlari hamda ko’krak qafasining faoliyatini
yaxshilash uchun mashqlar majmuasini bajariishni tavsiya etiladi. Nafas mashqlari bolalarda
birtekis, nutkiy nafasni shakllantiradi, fonetik ritmika nafas, ovoz, talaffuz va harakatlarni
rivojlantiradi. Psixolog va fiziologlarning tadkikotlari og’zaki nutqning rivoji umumiy xarakat
faoliyati bilan bog’liqligidan dalolat beradi (A.Pavlov, V.S.Vigotskiy). A.A.Befanining
tadqiqotlarida musiqani idrok etishga, musiqa ohangi va maromini qabul qilishga qo’l xarakatlari
ham yordam berishi ko’rsatilgan. Ilk yoshidagi bolalar bilan olib borilgan tadqiqotlar nutqning
o’sishi qo’lning mayda xarakatlarining rivojlanishi bilan bog’likligini isbotlab berdi. (Befani
A.A, Rol dvijeniy v prosesse vospriyatiya ritmicheskix slov). Shunday qilib, xarakat
qilish mashqlarini nutqiy mashqlar bilan uyqunlashtirib o’tkazilishi eshitishda nuqsoni bo’lgan
bolalarni og’zaki nutqini o’stirishda muhim o’rin tutayotgani tadkikotlarda tasdiklangan. Nutq
o’stirish mashqulotlariga xarakatlarni tovushlar, bo’qinlar, so’z, jumlalar talaffuzi bilan
uyg’ulashtirib bajarishga qaratilgan fonetik ritmika mashg’ulotlari kiritilgan. Fonetik ritmika
nutqni va xarakatlarni, analizatorlar faoliyatini rivojlantirib, eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar
nutqini eshituvchi bolalar nutqining ohangi va maromiga yaqinlashtirilishiga yordam beradi.
Mashg’ulotlarda xarakatlar bilan birgalikda eshituv qobiliyatini rivojlantirishga oid ish ham olib
boriladi. Bolalar baraban, doyira tovushlarining oqangiga va maromiga mos ravishda
xarakatlarni bajarishiga o’rgatiladi. Musiqa mashg’ulotida musiqa ohanglari jo’rligida gimnastik
mashqlar bajaradi, qo’shiq aytadi, raqsga tushadi, o’ynaydi. Borliqni idrok etish jarayoni xarakat
va faoliyat bilan bog’likdir, ya'ni xarakatlarning rivojlanishi bolalarning aqliy usishiga yordam
beradi. Jismoniy tarbiyalash jarayonida bolalarning so’zlashuv muloqoti uchun zarur bo’lgan
nutk ham shakllanib boradi. Tarbiyachi aytgan so’zlari va ko’rsatgan yozuvli kartochkalari
bolalar tomonidan global idrok etiladi, ya'ni ko’rib-eshitiladi. Daktilologiyani o’zlashtirgan
bolalar kartochkada yozilgan so’zni daktillaydi va og’zaki o’qiydi. Kun tartibidagi faoliyatni
amalga oshirish jarayonida ham bolalarning nutkiy muloqoti shakllanib boradi. Jismoniy tarbiya
mashg’ulotlarda bolalarga so’zli nutq vositasida muomalada bo’lish o’rgatiladi. Jismoniy tarbiya
dasturida xarakatlarni o’stirishga oid lug’at boyligi belgilangan. har bir o’rgatiladigan yangi
xarakat nutqsiz ko’rsatilib, bolalar uni taqlid asosida bajaradi. xarakat o’zlashtirilgandan so’ng,
nutkiy ko’rsatma asosida bajarilishiga o’tiladi. Keyinchalik barcha o’zlashtirilgan xarakatlar
faqat nutqiy ko’rsatma asosida bajariladi. Pedagog o’z ko’rsatmalarida topshiriqlarni bajarish
uchun zarur bo’lgan so’z va iboralardan foydalanadi. Jismoniy tarbiya ahloqiy tarbiya bilan
chambarchas holda amalga oshiriladi. Jismoniy mashqlar bolalarning irodasi va xarakterini
mustaqkamlaydi. O’yin va mashqlar davomida bolalarda tartib intizom, jamoatchilik hissi, o’z
xoqish va ishtiyoqlarini uyin qoidalariga bo’ysundirish kabi hislatlar tarbiyallanadi. Jismoniy
mashqlar bolalar sog’ligini mustaqkamlanishiga hizmat qilishi uchun o’yin, jismoniy tarbiya
mashqlarini o’tkazish paytida bolalarda yaxshi kayfiyatni vujudga keltirish kerak. Ijobiy xis
tuyg’ular fiziologik jarayonlarni normal o’tishiga yordam beradi. Bolalarda nafas olish faoliyati,
moddalar almashinuvi normallashadi. Bolalarning yaxshi kayfiyati aksariyat hollarda
tarbiyachilarning bolalarga bo’lgan munosobatiga bog’lik bo’ladi. Jismoniy tarbiya
vazifalarining bajarilishi bolalarning ta'lim tarbiyasining samarali olib borilishi uchun zamin
yaratadi. Bolalar bog’chasida kun tartibiga rioya qilish, to’g’ri ovkatlanish, jismoniy mashqlar,
harakatli uyinlar, bularning barchasi jismoniy tarbiya vositalaridir. Maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalarga hos bo’lgan o’ta qabul qiluvchanlik, sharoitlar o’zgarishiga yengil
moslashish qobiliyati bir kator ta'limiy vazifalarni ham amalga oshirish imkoniyatini yaratadi,
chunochi:kerakli ko’nikma va malakalar shakllantiriladi, jismoniy sifatlar (chaqqonlik, kuchlilik,
chidamlilik, tezkorlik, egiluvchanlik, muvozanat, ko’z bilan chamalash) o’stiriladi, to’qri qaddi-
komat, gigiena ko’nikmalari tarbiyalanadi, jismoniy tarbiya haqidagi bilimlar o’zlashtiriladi.
Bolalardagi xarakat ko’nikmalari (emaklash, yugurish, velosipedda uchish va x.k.) nisbatan
yengil shaklanadi va ular bolaning atrof muqit bilan aloqasini osonlashtiradi. Bola chanada
uchayotib qor, shamolning, suvda suzayotib suvning hossalari bilan tanishadi.
Bolalar gavda qismlarining nomini, xarakat yunalishini(yuqoriga, pastga, oldinga, orqaga,
o’ngga, chapga,aylanish,sakrash) jismoniy tarbiya jiqozlarining nomi va qanday maksadda
ishlatilishi, ularni asrash va foydalanish , shuningdek, kiyim - kechak va poyabzalni toza
saqlash qoidalarini bilishlari kerak. Jismoniy mashqlar bilan shug’ullanish jarayonida bolada
tabiat hodisalari, ijtimoiy qayot, hayvonlar, qushlar, hashoratlar haqidagi bilimlarni
mutaqkamlash zarur. Bolalarda sport mashg’ulotlariga kiziqish va ishitiyoqni, sport natijalariga,
sportchilarning yutuqlariga qiziqishni tarbiyalash lozim. Jismoniy mashqlarni bajarishda
xarakterning ijobiy hislatlarini (uyushqoqlik, intizomlilik, kamtarlik, ko’ngilchanlik va
hokazolar) shuningdek, ahloqiy fazilatlar halollik, haqqoniylik, o’rtoqlik hissi, o’zaro
yordam), jamoada shuqullanish malakasi, topshiriqlarni mas'uliyat bilan bajarishni tarbiyalash,
shuningdek, irodaviy fazilatlar (botirlik, qat'iylik, o’z kuchiga ishonch, qiyinchiliklarni
yengishda sabotlilik, chidamlilik va b.) ni namoyish qilish uchun qulay sharoit yaratiladi.
Savol va topshiriqlar
1. Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshidagi bolalarni jismoniy tarbiyalashda jismoniy
tarbiyani tutgan roli.
2. Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshidagi bolalarni jismoniy tarbiyalash vazifalari.
3. Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar kun tartibining ahamiyati nimada.
4. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarda o’z o’ziga xizmat qilish malakalari qanday tarbiyalanadi.
5. Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalarida bolalarning harakatlari qanday rivojlantiriladi.
6. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni jismoniy tarbiyalashda korreksion ishning mohiyati
nimada.
Adabiyotlar :
1.Vlasova T.A. O vliyanii narusheniya sluxa na razvitie rebenka M.1954
2.Belova N.I. Spesialnaya doshkolnaya surdopedagogika M. 1985
3.Golovchis L.A. Doshkolnaya surdopedagogika M.2001
4. Trofimova G.V. razvitie dvijeniy u doshkolnikov s narusheniyami sluxa. M.1979
5. P.Yusupova Maktabgacha tarbiya pedagogikasi T. O’qituvchi 1992
6.Z.Mamarajabova, M.Xamraeva Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshidagi bolalar
harakatlarini rivojlantirish. T. 2006
8 –BOB
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning aqliy tarbiyasi
1-§ Aqliy tarbiya vazifalari
Yosh avlodni har tomonlama kamol toptirishda aqliy tarbiya muhim ahamiyat kasb etadi. Bolalar
bohasida bolalarni aqliy jihatdan rivojlantirish va maktab ta'limiga tayyorlash vazifalari amalga
oshiriladi. Ma'lumki, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning psixik va fiziologik jarayonlari
jadal rivojlanadi, ularning nutqi, muloqot qilish hamda borliqni idrok qilishi vositasi sifatida
shakllanadi. Maktabgacha yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishi kattalar bilan hamda o’z
tengdoshlari bilan doimo turli muloqotda bo’lish vositasida, har xil faoliyat jarayonida
ta'minlanadi. Bolalarning aqliy jihatdan kamol topishi uchun bilim va ko’nikmalarini
shakllantiruvchi, aqliy faoliyatni rivojlantiruvchi mashg’ulotlarni muntazam olib borish zarurdir.
Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy jihatdan tarbiyalash murakkab
vazifa hisoblanadi, chunki, eshituv analizator faoliyatining buzilishi nafaqat bola nutqining
shakllanishiga, balki uning umumiy kamolotiga salbiy ta'sir etadi. N.A.Rau, N.G.Morozova,
B.D.Korsunskaya, A.A.Kataeva, L.P.Noskova, T.I.Obuxovalar, U.Fayzieva, Z.Mamarajabova,
X.Gaynutdinovlar tadqiqotlarida eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshdagi bolalarni
aqliy jihatdan kamolotga yetkazish masalalari o’rganilgan. Tadqiqotlarning ko’rsatishicha
eshitishda nuqsoni bo’lgan va normal eshitadigan bolalarning umumiy rivoji bir xil yunalishda
kechsada, ular maxsus o’qitmilasa buday rivojlanish sust kechadi. Bolalar predmetlarni ko’rib
idrok etish sohasida orqada qoladilar, ularda sog’lom bolalarga nisbatan predmetlarni taqqoslash,
taniy olish jarayonlari sustroq kechadi. Nutqning umuman rivojlanmaganligi, bolalarning
bilishga doir faoliyatning rivojiga va so’z mantiqiy tafakkurning shakllanishiga to’sqinlik qiladi.
Bog’chaga kelgan 2 - 3 yoshli kar bolalar umumiy rivojlanish jihatdan eshitadigan
tengdoshlaridan ancha orqada qoladi. Psixologlar T.V.Rozanova. N.V. Yashkovalarning
tadkikotlari maktabgacha ta'lim muassasalardi ta'lim olgan 7-8 yoshli kar bolalar tafakkurining
rivojlanishi ham eshita oladigan tengdoshlariga nisbatan ancha orqada qolishini ko’rsatdi.
Tadqiqotlarda (L.I.Tigranova) eshita oladigan tengdoshlariga nisbatan nutqiy rivojlanishida
orqada bo’lgan 7-8 yoshli zaif eshituvchi bolalarning umumlashtirish qobiliyatining va fikrlash
faoliyatining o’ziga hosliklari aniqlangan. Kar bolalar so’zlashuv nutqni yetarlicha darajada
egallay olmaydilar va nutk vositasida berilgan oddiy ko’rgazmali amaliy masalalarni bajarish
jarayonida nutqdan to’liq foydalana olmaydilar. Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha
yoshdagi bolalarni aqliy jixatdan tarbiyalashga juda jiddiy e'tibor berish zarur. Aqliy tarbiyalash
jarayonida bolalar zarur bilim va ko’nikmalarni egallaydi, ularda borliq xaqida tasavvurlar
shakllanadi, idrok, xotira, hayol, tafakkur kabi psixik jarayonlar rivojlanadi, shaxsning faollik,
mustaqillik, bardoshlilik, kiziquvchanlik kabi ijobiy xislatlari shakllanadi. Shunday qilib,
bolalarni aqliy jihatdan tarbiyalashning vazifalari quyidagilardan iboratdir: atrofdagi borliq
to’qrisida tasavvur va tushunchalarni shakllantirish; psixik bilish jarayonlarini rivojlantirish:
akliy faoliyatning oddiy usullarini shaklantirish; muloqot vositasi sifatida og’zaki nutqni
shakllantirish. Bolalarni aqliy jiqatdan tarbiyalash ishlari jismoniy, ahloqiy, mehnat va estetik
tarbiya bilan uyqunlikda amalga oshiriladi. Aqliy tarbiya yagona korreksion - tarbiya jarayonini
tashkil etib, bolaning umumiy kamolotini va maktab ta'limiga tayyorgarligini ta'minlaydi.
Mashg’ulotlarda o’qitish, o’yin, mehnat va boshqa faoliyatlar - maktabgacha yoshdagi kar va
zaif eshituchi bolalarni aqliy jihatdan tarbiyalash vositalari bo’lib hizmat qiladi.
2-§ Borliq to’qrisidagi tasavvur va tushunchalarni shakllantirish.
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni aqliy jihatdan kamolotga yetkazish ularning borliq
to’g’risidagi dastlabki ma'lumotlarni o’zlashtirish zaminida amalga oshiriladi. Maxsus bolalar
bog’chasiga og’zaki nutqi rivolanmagan, atrofidagi odamlar va hodisalar haqida cheklangan
ma'lumotga ega bo’lgan 2-3 yoshli bolalar keladi. Shuning uchun maxsus maktabgacha tarbiya
muassasalarida bolalarni tevarak-atrof bilan tanishtirish va nutqni o’stirish ishlari doimiy
ravishda bolalarning o’yin, mehnat, o’quv faoliyatlarida olib boriladi. Kar va zaif eshituvchi
bolalar bog’chalarining ta'lim-tarbiyasi dasturiga "Tevarak-atrof bilan tanishtirish" bo’limi
kiritilgan. Tarbiyachi olib boradigan bu mashg’ulotlar mobaynida bolalar atrofdagi narsalar va
hodisalar haqida, buyumlarning tuzilishi, qanday ishlatilishi va qanday foydalanishi to’g’risida
tushunchalarga, shuningdek, insonlar va hayvonlar hayoti hakidagi dastlabki ma'lumotlarga ega
bo’ladilar. O’rganilayotgan narsalar haqida bolalar kengroq taassurot va tushuncha olishlari
uchun ularni atrofidagi narsalar bilan tanishtirishda: kuzatish, ekskursiya, tabiiy narsalar bilan
turli xatti-harakatlar bajarish, kinofilmlar va diafilmlarni tomosha kilish, suratlarni ko’rish,
tematik albomlar tuzish, o’yin o’tkazish kabi turli usullardan foydalaniladi. Atrofdagi narsalar
bilan tanishuvi va predmetlarni qo’llash jarayonida bolalar zarur lug’atni o’zlashtiradilar, nutq
o’stirish mashg’ulotlarida esa nutqiy malakalar mustahkamlanadi va faollashtiriladi. Ta'limning
birinchi yilida atrofdagi narsalar haqida olingan dastlabki ma'lumotlar keyinchalik yana
kengaytiriladi va aniqlashtiriladi. Masalan, "Jonivorlar" va "Usimliklar" mavzularini
o’rganilishini ta'lim yillari bo’yicha ko’rib chiqamiz. Dastlabki yili bolalar hayvonlarni jonli
tabiat burchagida, ko’chada, hovlida, hayvonot bog’ida kuzatadilar, ularni kinofilm va
telekursatuvlarda tomosha kiladilar. Bolalar qayvonlar va parrandalarni kuzatish jarayonida
ularning qayorda yashashi, nima bilan oziqlanishini bilib oladilar, qayvonlarning nomlarini, ular
tomonidan qilinadigan harakatlarning nomlarini (o’tiryapti, yeyapti, uqlayapti, yotibdi,
vovillayapti, chopayapti) bilib oladilar. Sayir vaqtida darahtlar va gullarning o’sishini, yilning
turli fasllarida o’zgartirishini kuzatadilar. Xona o’simliklarining o’sishini kuzatib borib, ularni
doimo sug’orib turish va parvarishlab turish kerakligini bilib oladilar. Ta'limning ikkinchi yili
mazkur mavzular bo’yicha bolalarning bilimlari kengayadi. Ular hayvonlar va ularning bolalari
xaqidagi yangi ma'lumotlarni uzlashtiradilar, qayvonlar qaerda yashashini, nima bilan
ovqatlanishini, odamlarga qanday foyda keltirishini bilib oladilar. Borliq to’g’risidagi
ma'lumotlarni olish jarayonida bolalar fikr yuritishga, tashlil qilishga, taqqoslashga,
umumlashtirishga o’rganadilar. Olingan ma'lumotlar asosida uy va yovvoyi hayvonlarni ajrata
oladilar. Ta'limning uchinchi, to’rtinchi yilida yovvoyi hayvonlarni, issiq va sovuq
mamlakatlarda yashovchi hayvonlarni farqlaydilar, ularning tana a'zolarini, shuningdek,
o’simliklarning tuzilishini farqlay oladilar. To’rtinchi yili hayvonlar va o’simliklar
haqida ilgari olingan ma'lumotlar umumlashtiriladi va tartibga solinadi, bolalar ishlovchi va
ko’chmanchi qushlarni bilib oladilar, uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlar, hayvonot bog’ida
yashovchi hayvonlar hayoti haqidagi bilimlari chuqurlashtiriladi, o’simliklar hayoti to’g’risida,
insoning o’simliklarni parvarish qilish to’g’risida tasavvurlari kengaytiriladi. Tevarak atrof bilan
tanishish jarayoni jamiyatshunoslik, tabiatshunoslik, matematika sohalariga taaluqli dastlabki
bilimlarning manbai qisoblanadi. Mashqulotlarda insonlar (oila, qarindoshlar, gruppadosh
o’rtoqlari) haqida ma'lumotlar oladi, kasblar bilan tanishadilar, katta yoshdagilarning mehnati
kuzatildi, turli mehnat asbob va jiqozlarning vazifasi haqida bilimlar oladilar, kishilar
mehnatining natijalari bilan tanishadilar. "Bayramlar va ko’ngil xushliklar" mavzusini
o’rganishda bolalar milliy bayram, urf-odatlar, an'analar, qadriyatlarimiz to’g’risida
tushunchalarga ega bo’ladi.
3-§ Bolalarning psixik bilish jarayonlarini rivojlantirish.
Psixik jarayonlarni, ya'ni, idrok, xotira, tafakkurni rivojlantirish-aqliy tarbiyaning muhim
vazifalaridan biridir. Atrofdagi predmet va hodisalar haqidagi bilimlar ko’rish, sezish, xid va
ta'mni bilish, kinesteziya vositasida hosil bo’ladi. Aqliy tarbiya sensor jarayonlar, ya'ni his etish,
idrok, tasavvurlarni rivojlantirish negizida bolalarning turli faoliyatlarida amalga oshiriladi.
Maxsus bolalar bog’chasida birinchi kundanoq, tarbiyachi va surdopedagog izchillik bilan sensor
tarbiya amalga oshirishiladi. Sensor tarbiya, bolalarning bilishga oid qiziqishlarini
rivojlantirishga atrofdagi narsalarni har tomonlama idrok etishga qaratiladi. Kattalar bolalarning
diqqat-e'tiborini yorkin rangli predmet va o’yinchoqlarga jalb qiladi, persepsiya kilishni, ya'ni
ularni ko’zdan kechirishni, paypaslab ko’rishni, o’yin harakatlarini bajarishni o’rgatadi. Asta -
sekin bolalarda predmetlarni o’rganib chiqishga qiziqish paydo bo’ladi, ularning sezgi tajribasi
ortib boradi. Predmetlarni o’rganib chiqish metodi predmetlarning sifat va hossalarini idrok
etish, tahlil kilish, taqqoslash, umumlashtirish maqsadida qo’llaniladi. Masalan, tasviriy faoliyat
mashg’ulotida loydan shar yasash paytida avval namuna bolalarga ko’rsatiladi, ularning e'tibori
sharning shakliga jalb etiladi. Aniq tasavvurlar shakllanishi uchun har bir bola sharni qo’liga
oladi, shar ustidan barmog’ini yurgizadi, kartochkada yozilgan so’zlarni idrok etadi va shu orqali
predmetni yaxshiroq eslab koladi.Barcha mashg’ulotlarda bolalar predmetlarning rangi, shakli,
xajmi, sifati, fazoviy munosabatlari haqida tushunchalarga ega buladilar. Shuningdek, qog’oz,
mato, karton, yog’och, paxta, tabiiy materiallar bilan ishlashni, mehnat qurollarini ishlatishni
o’rganadilar, mehnat malakalarini egallash bilan birgalikda mehnat mahsulotlarni tahlil
qilish,taqqoslash, umumlashtirishni, mehnat faoliyatini rejalashtirishni, mehnat natijalarini ko’ra
bilishni o’rganadilar. Turli qog’ozlar bilan ishlash paytida qoqoz oq, rangli, yupka, qalin, silliq,
qadir-budir bo’lishini, uni buklash, qirqish, yirtish mumkinligini, undan turli narsalar yasalishini
bilib oladilar. Geometrik shakllar haqida tasavvurlarni rivojlantirish paytida tarbiyachi qog’ozni
buklash yuli bilan boshqa shakl hosil qilishini o’rgatadi ("Kvadratdan ikkita uchburchak qanday
yasaladi" - " Kvadrat ikkiga buklanadi", "Kvadratdan qanday qilib doira hosil bo’ladi"
"Kvadratning burchaklari kesib olinadi"). Dastlab doirani kvadrat ustiga qo’yib, ustidan
chiziladi, so’ng andoza bo’yicha qirqib olinadi. Keyinchalik bolalar ko’z bilan chamalab shaklni
qirib oladilar. qoqoz va matodan narsa yasash jarayonida bolalarning mayda qo’l harakatlari
rivojlanib, turli mehnat malakalari shakllanadi, ularining psixik jarayonlari, nutqi rivojlanadi.
Bolalarda o’quv faoliyatiga qiziqishi paydo bo’ladi, ular so’z ma'nosini bilib olishga intiladi,
taqlid qilib turli narsalardan foydalanishga o’rganadi, Ta'limning birinchi yilida diqqat, xotira,
taqlidchilikni rivojlantiruvchi o’yinlar o’tkaziladi. Ular kir yuvish, miq qoqish, yuvinish, ovqat
pishirish va boshqa harakatlarga tahlid qilish mashqlarni bajaradi, asta-sekin mayda qo’l
harakatlari rivojalanib daktil belgilarni ifodalashga o’tadilar. Bolalar mashg’ulotlarda o’xshash
yoki bitta belgisi bilan farqlanadigan juft narsalar va suratlarni solishtirishni va tanlashni,
narsalarni paypaslab ko’rib bilishni, yashirilgan o’yinchoqlarni eslab qolishni va taqqoslashni
o’rganadilar. Bolalar bilan qo’yidagi didaktik o’yin va mashg’ulotlarni o’tkazish mumkin:
"Ko’zgu", "Bunday mumkin - mumkin emas", tayoqchalardan shakklarni yasash, namunalarga
qarab mozaika bilan ishlash. E'tiborni, rivojlantiruvchi o’yinlardan: "Tanla" (narsalar yoki
suratlarga mos yozma jadvalchalar topish), "Signal bo’yicha top", "Sharni dumalat", "Loto"
o’yinlari o’tkaziladi. Daktillash bo’yicha qo’yidagi o’yinlar va mashqlar o’tkaziladi: "Bunday
qil", "O’zing tanla va ko’rsat", "O’ylab top", "Loto". Narsalarning kattaligi, rangi, shaklini
farqlash maqsadida matryoshka qo’g’irchoq, qo’ziqorin, tuxumchalar, piramidachalar,
sharchalar kabi didaktik o’yinchoqlar, "Geometrik loto", "Seqrli qopcha", "Rangiga ko’ra tanla"
va boshqa o’yinlardan foydalaniladi. O’yin va o’yinchoklardan mashg’ulotlarda va mustaqil
o’yinlarda bolalarning sensor tajribasini mustaqkamlash va sensor rivojlanish darajasini
tekshirish uchun foydalaniladi. Eshitish qobiliyatini rivojlantirish ham eshitishda nuqsoni
bo’lgan bolalarni sensor tarbiyalash vazifalaridan biridir. Bolalar nonutqiy va nutqiy tovushlarni
ajratadilar, eshitib turib musiqa, ashula, nutqni farqlay olishni o’rganadilar. Muntazam
o’tkazilgan mashg’ulotlar natijasida maktabgacha yoshdagi kar bolalar tanish bo’lgan
qo’shiqlarni farqlay boshlaydilar. Eshitish qobiliyatini rivojlantirish bo’yicha ishlar bolalarning
tovushlar haqidagi tasavvurlarning boyitilishiga yordam beradi va ularning og’zaki nutqining
sifatiga ijobiy ta'sir ko’rsatadi. Kattalarning raxbarligida tarbiyalanadigan diqqat, xotira
bolalarning aqliy jihatdan rivojlantirishdan katta ahamiyatga kasb etadi. Tasviriy faoliyat
mashg’ulotlari, mozaikadan naqsh yasash o’yinlari, bolalardan diqqat-e'tiborni jamlashni talab
qiluvchi didaktik o’yinlar, og’zaki topshiriqlarni yoki kattalarni hikoyasini idrok etish ham aqliy
tarbiya vositalaridir. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar uchun eshitish qobiliyatini rivojlantirish
va talaffuzga o’rgatish mashg’ulotlarida diqqat - e'tibor aloxida ahamiyatga ega. Maxsus bolalar
muassasalarida ko’rmay turib ya'ni (gapiruvchining lablarini va yuzining pastki qismini berkitib)
nutqiy materialni idrok etish bo’yicha mashg’ulot o’tkaziladi, bunda tanish materialning bir
qismi faqat eshitish uchun beriladi. Musiqa mashg’ulotlarida bolalar royaldan ma'lum masofada
unga teskari o’g’rilib turib muzikani qabul qilishga va farqlashga o’rganadilar. Bunday sharoitda
musiqani idrok qilish bolalardan diqqat-e'tiborni jamlashni talab etiladi. Ixtiyoriy barqaror
e'tiborni tarbiyalashda mashg’ulotlarni bolalarning qiziqishlarini xisobga olib tug’ri tashkil
qilish, ko’rgazmali qo’llanmalardan foydalanish, mashg’ulot va dam olish vaqtini aniq
taqsimlash muhim ahamiyatga kasb etadi. Tarbiyachi bolalarga o’rganiladigan predmetlar va
xodisalarga e'tiborni ongli ravishda qaratishni o’rgatadi, ularda kuzatuvchanlik, sinchkovlikni
tarbiyalaydi. Masalan, xonadagi gullarni parvarish qilish jarayonida ularning o’sishi va gullashi
kuzatiladi. Tabiatga ekskursiya va sayrlar tashkil etish vaqtida ob-qavo, hodisalari, o’simliklar
qanday o’sishi va o’zgarishi kuzatiladi. Kuzatuv xaqidagi ma'lumotlar suhbatlarda
aniqlashtiriladi va mustaxkamlandli. Kuzatilaetgan hodisalar, mavsumiy o’zgarishlar bilan
bog’lik ekanligi tushuntiriladi: qushlar uchib ketdi, chunki havo sovuq, baxorda ular qaytib
keladi, chunki havo issiq bo’ladi. Daryoda suv muzladi, chunki havo sovuq. Bolalar oyoq yalang
va trusik maykada chopishmoqda, chunki yoz, qavo issiq". Olingan bilimlar hikoyalarda
umumlashtiriladi, rasmlarda aks ettiriladi. Maktabgacha ta'limmuassasasida bolalar hayoti
unumli tashkil etilsa ularda hosil bo’lgan turli xil boy taassurotlar sensor tajribaning manbai
bo’lib xizmat qiladi. Bolalarda o’ziga-o’zi xizmat ko’rsatish malakalarini shakllantirish
jarayonida mayda motorikani rivojlantiruvchi har xil mashqlarni o’tkaziladi,bolalarni har xil
narsalarni ko’rib chiqish va ularni taqqoslash va farqlashni, harakatlarni eslab qolishni,
natijalarni umumlashtirishni urgatiladi. Masalan, dasturxon tuzayotib navbatchi kosa va
piyolalarni, qoshiq va taqsimchalarni to’qri qo’yishni bilishi kerak. U narsalarning qancha
kerakligini ("Likopcha kanchaq bolalar kancha q", "qoshik qancha bo’lsa likopcha shuncha"),
ularning nomini, katta va kichik likopchalarni, stakan va piyolalarni, ovqat va choy qoshiqlarni
farqlay bilishi, kosalarda suyuq ovqat tortilishini, kichik likopchalarga kuyuk ovkat suzilishini
bilmog’i kerak. Tugma qadashni o’rgatish uchun maxsus didaktik qo’llanmalarda mashg’ulotlar
o’tkaziladi. Tarbiyachi matodan qilingan o’rdakcha, kuchukcha, gul, uycha, va boshqa
narsalarning detallarini tayyorlaydi. O’yinchoq detallarining ba'zi qismlariga tugma qadaydi,
boshqalariga esa ilgak qiladi. Birorta narsaning bir necha bo’laklarini olgan bolalar ularni bir-
biriga ulashni: gavdaga oyoq, qo’l va boshni,gulga yaproqlarni, devorlar ustiga tom o’rnatishni
bilmog’i kerak. Botinka iplarini boqlash maxsus tayyorlangan qo’llanmalarda mashq qildirish
yordamida o’rgatiladi. Bolalar ko’nikmalarini mustaqkamlash uchun kartonning teshikchalaridan
shuni o’tkazib naqshlar tuzadi. Tugma qadashni, botinkaning ipini o’tkazishni o’rgatish bilan
birga bolalarda amaliy faoliyatlarining natijalarini oldindan ko’ra bilish, idrok qilish, taqlil qilish,
umumlashtirish ko’nikmalari tarbiyalanadi. Shunday qilib, eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni
aqliy jihatdan tarbiyalash maktabgacha tarbiya muassasalarida maxsus mashg’ulotlar paytida,
shuningdek, mashg’ulotlardan tashqari amaliy faoliyatlarda amalga oshiriladi.
4-§ Aqliy faoliyatning oddiy usullarini shakllantirish.
Mashg’ulotlarda ta'lim berish jarayonida maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy tarbiyasi
samarali kechadi. Mashg’ulotlarda bolalar bilimlarni egalash bilan bir qatorda taqlil qilish,
sintezlash, taqqoslash, umumlashtirish kabi amaliy va fikrlash faoliyati usullarini
o’zlashtiradilar. Maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy faoliyati bilish jarayonida muhim rol
o’ynaydigan ko’rgazmali harakat va ko’rgazmali obrazli tafakkurida namoyon bo’ladi.
Ko’rgazmali obrazli tafakkur so’z-mantiq tafakkurning shakllanishiga zamin yaratadi. Odatda
kar va zaif eshituvchi bolalar so’z -mantiq tafakkurning rivojlanishi me'yorda eshitadigan
tengdoshlarinig mazkur jarayon rivojidan orqada qoladi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarda
ko’rgazmali-obrazli tafakkur rivoji orqada qolishi sababli maktabgacha ta'lim muassasalarining
pedagoglari oldida bolalarning fikrlash faoliyatini va nutqini uyqulikda shakllantirish zarurati
tuqiladi. Bolalarning so’zli nutqi mashg’ulotlarda turli nutq faoliyatlarini rivojlantirish
vositasida rivojlantiriladi. Maktabgacha ta'lim muassasa ta'lim dasturining materiallari
mavzularga ko’ra ajratilgan bo’lib, bolalarning aqliy faoliyatini bosqichma-bosqich
shakllantirishni ta'minlaydigan ma'lum izchillikda o’rganib boriladi. Buni "Idish - tovoqlar"
mavzusini o’rganish misolida ko’rib chiqamiz. Dastlab bolalar, idish-tovoqlar bilan ovqatlanish
paytida tanishadilar. Tevarak atrof bilan tanishtirish mashg’ulotlarida predmetlarning tuzilishi,
nimaga ishlatilishi o’rgatiladi. Nutq o’stirish mashg’ulotlarida narsalarning yoniga ularning nomi
yozilgan jadvalchalar kuyiladi, predmet va uning nomi taqqoslanadi, predmetlar farqlanadi.
Bolalar idish-tovoqlarni ko’rib chiqadilar, qo’llari bilan bevosita ushlab ko’radilar, qo’liga olib
turli xatti-harakatlar bajaradilar, bir joydan olib boshqa joyga qo’yadilar, narsalarning nomi
yozilgan jadvalchani predmet yoniga kuyyadilar, shuningdek, "Likopchani ol, koshiqni joyiga
qo’y, piyolani ber" kabi topshiriqlarni bajaradilar. Narsalar haqidagi tasavvurlarni
mustaqkamlash uchun "Paypaslab ko’rib nomini top" o’yini o’tkaziladi. Bunda bolalar,
predmetni ko’rmasdan turib, sezgi a'zolar yordamida o’rganilayotgan narsalarni taniy olishi va
nomini aytishi kerak. Narsalar yordamida o’tkazilgan amaliy faoliyatda bolalarning aqliy
harakatlari amalga oshiriladi, amaliy bilimlar o’zlashtiriladi, natijada ko’rgazmali-harakat
tafakkuri o’sadi, predmetlar nomini eslab qolish jarayoni faollashadi. "qanday narsa yuq" o’yini
bolalarning mashg’ulotlarga bo’lgan qiziqishini uyqotadi va bolalarning diqqat va hotirasini
mustahkamlaydi. Narsalarning nomi o’zlashtirilganidan keyin pedagog suratlardan foydalanib
umumlashtiruvchi tushunchalarni shakllantiradigan o’yinlar o’tkazadi ("Vertolina", "Loto"
uyini). Mavzuni mustahkamlashda qo’g’irchok bilan "qo’g’irchokni ovqatlantir" turidagi
didaktik o’yinlar hamda olingan bilimlarni qo’llagan holda syujetli - rolli uyinlar o’tkaziladi.
Mashg’ulotlarda kichkintoylar o’zlari o’ynayotgan narsalar bilan tanishadilar, idrok etishga
intiladilar, predmet va o’yinchoqlarni o’zaro solishtiradilar, qismlarga ajratadilar, analiz va sintez
qiladilar, bo’laklarga ajratilganlarni yaxlit holga keltirib birlashtiradilar, shuningdek, bolalar
narsalarning nomi, tuzilishi va qanday ishlatilishini bilib olamasdangida, ularni turli nutq
vositasida bayon etishni, tasvirlab berishni ham o’rganadilar. Buning uchun pedagog bilan
birgalikda topishmoqlar tuziladi, bolalarga bayon etilgan narsalarning xususiyatlari va nima
uchun va qanday ishlatilishiga ko’ra tasvirlab berilgan narsaning nomi topiladi. Masalan, " O’zi
kichkina, temirdan yasalgan tortmada saklanadi, choyni aralashtirish va ichish uchun kerak",
"Katta, aylana shaklida, chinnidan yasalgan, bufetda turibdi, osh suzish uchun kerak" va hokazo
topishmoqlar beriladi. Aniq amaliy natija beradigan mashg’ulotlarda, narsalar bilan o’ynash, ular
sifatlarini bilib olish, umumlashtirish jarayonida ko’rgazmali-harakatli va ko’rgazmali-obrazli
tafakkur namoyon buladi. Nutq o’stirish mashg’ulotlari bir vaqtning o’zida fikrlashni
rivojlantirishga ham yordam beradi. Bolalar tanish bo’lgan narsalarni belgilari va hossalariga
ko’ra taqqoslashni o’rganadilar Masalan, "Idish-tovoqlar" mavzusini o’rganishda kichkintoylar
har xil va bir xil lagan, likopcha, kosa, krujka, stakan,piyolalarni qiyoslaydilar. Keyingi
mashg’ulotlarda taqqoslash uchun bir xil va har xil qoshiqlar, sanchiq va boshqa narsalar olinadi.
Shunday qilib, bolalar narsalarning o’ziga hos sifatlarini belgilaydilar, ularning o’xshash va
farqli tomonlarini topadilar, narsalarni bir turkumga birlashtiruvchi umumiy belgilarni
aniqlaydilar. Agar bolalarda konkret narsalar haqida tasavvur bo’lsa, ular o’xshash belgisiga
ko’ra predmetlarni bir turkumga osonlik bilan birlashtira olishlari mumkin: masalan,
(uyinchoqlar, oziq- ovqatlar; sabzavotlar, mevalar, odamlar, kiyim -kechaklar, hayvonlar,
o’simliklar, idish -tovoqlar, mebel, o’quv qurollari, transport, asboblar va q.k.).Olib borilgan
(Venger A.A.,VigodskayaG.L., LeongardE.I.) tadqiqotlarning ko’rsatishicha, maxsus bolalar
bog’chalarida ta'lim oluvchi barcha kar va zaif eshituvchi maktabgacha yoshdagi bolalar,
narsalarni turkumlashtira olmaydi, umumlashtiruvchi so’zlarni topa olmaydi, o’zlari buyumlarni
bir necha guruhga qanday birlashtirganliklarini ko’pincha tushuntirib bera olmaydilar. Shu bois
bolalarni narsalarni tasniflashga va umumlashtiruvchi so’zlarni eslab qolishga o’rgatish
maqsadida turli rasm va narsalardan foydalanib, "Sexrli qopcha", "Nima mos kelishini top", "Bir
so’z bilan nomla" kabi didaktik o’yinlar, shuningdek, bolalar narsalarga qarab, ularning qaysi
turkumga mosligini aniqlaydigan o’yinlar o’tkaziladi. (Masalan, o’yinda o’yinni olib boruvchi
pedagog bitta narsaning nomini aytadi, bola esa tegishli umumlashtiruvchi so’zni
aytadi: Karam-Sabzavotlar", olma-mevalar, palto-kiyim va q.k. Mazkur o’yinlarda bolalarda
so’z-mantiq tafakkuri rivojlanadi: ular narsa haqida ilgari olingan bilimlarga tayanib harakat va
narsalarning nomini belgilaydilar. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarda tasavvurlarni
shakllantirish maqsadida modellashtirish metodidan mashg’ulotlarda foydalanish mumkin.
Tajribalarning ko’rsatishicha, maktabgacha yoshdagi kar bolalarda so’zning ritmik tuzilishi
xaqida tushunchalar dinamik va grafik modellar tuzish yo’li bilan shakllantiriladi. Maktabgacha
yoshdagi bolalar qo’l harakatlari xamda va har xil uzunlikdagi chiziqlardan modellar tuzib,
so’zlardagi bo’g’inlar sonini va urquli bo’qinni ajratib ko’rsatadilar. So’z maromi (ritmi)ni
ifodalovchi modelidan eshitish kobiliyatini rivojlantirish mashg’ulotlarida foydalaniladi. Bunda
bolalar bo’qinlar sonin va urquli bo’g’inlarni anglashni mashq qiladilar. Shuningdek, so’zlar
yozilgan jadvalchalarni so’zlarning ritmik grafik modelga kuyiladi, grafik model bo’yicha
ma'lum marom so’zlarni tanlanadi kichkintoylarda taqlil qilish, umumlashtirish kabi fikrlash
jarayonlari rivojlanishiga erishiladi. Oddiy matematik tasavvurlarni shakllantirish jarayonida
bolalarning aqliy tarbiyasi samarali kechadi. Chunki qar bir mashg’ulotda pedagog o’z oldiga
maqsad qilib bolalarda fikrlashga oid operasiyalarni rivojlantirishni kuyadi. Ta'limning birinchi
yilida namunaga qarab bir necha narsadan ko’p sonli narsalarnii to’plash ishlariga katta e'tibor
beriladi. Bunda predmetlar soni namuna soniga teng bo’lishi muhim ahamiyatga ega. Bolalar
sonlar va sanoqni bilmagan holda, bir xil narsalarni rangi, shakli, kattaligiga ko’ra birlashtirib
ko’plikni qosil qiladilar. Ular turkumlarga kiruvchi narsalarning miqdoriga qarab takkoslashni,
narsalar sonini (uchtagacha) barmoqlar soni bilan solishtirishni o’rganadilar. har bir sonni
uzlashtirish uchun avvalgi songa bir son (bitta narsa)ni qo’shib boriladi. Bolalar uch soni
(archalar) ikki songga (kubiklar) nisbatan ko’pligini, sonlar teng bo’lishi uchun bitta archani olib
tashlash yoki yana bitta kubik qo’yish kerakligini bilmog’i kerak. Mashg’ulotlarda pedagog
bolalarga ko’rsatish uchun ko’rgazmali material bilan cheklanib qolmasdan, bolalarning amaliy
faoliyati uchun tarqatiladigan sanoq materiallaridan ham albatta foydalanadi. Bolalarni sanashga
o’rgatar ekan, pedagog to’qri javoblardan qoniqib qolmasdan, albatta "Sen qanday sanading",
"Sen qanday bilding" kabi savollar berishi, masalani yechmasdan turib, shartidan kelib chiqib
kutiladigan natijani ko’ra bilishga o’rgatishi kerak. Shu boisdan "Seningcha, javob ko’p
bo’ladimi yoki ozmiq Nima uchun" degan savollar qo’yilishi lozim. Masalan, "Garajada uchta
mashina turibdi, yana bitta mashina keldi. Garajda mashina nechta buldi". Bolalar mashinalar
ko’payganini, chunki yana bitta mashina kelganligini tushuntirmoqi kerak: "Uchga birni qo’shsa
to’rt buladi" Shunday qilib, tarbiyachi va pedagog misol va masalalarni yechishga o’rgatib borib,
maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy faolligini oshirib boradi. Shartli o’lchov vositalari
yordamida suyuq va sochiladigan narsalarni o’lchash chog’ida bolalar katta qiyinchiliklarga
duch keladi. Guruch, no’qat, mosh, suv va boshqa narsalar miqdorini hisoblashda idishlar sonini
eslab qolish uchun idish har gal bo’shatilganda bitta o’yinchoq- tovuqcha qo’yiladi va narsa
solingan idishlar soni o’yinchok-tovuqchalar soni bilan solishtiriladi. Narsalar miqdorini
o’lchash vaqtida ularning yoniga narsalarning qo’yilishi hisobning ko’rgazmali bulishini
ta'minlaydi, natijani eslab qolishni yengillashtiradi va bolalarning qiziqishni uyqotadi. Pedagog
turli narsalarning miqdorini chashka, krujka, stakan, qoshiqlar bilan o’lchash mumkinligini
bolalarga ko’rsatadi va zarur lug’at boyligini shakllantiradi. O’lchanayotgan narsalar hajmini
taqqoslash uchun quyidagi mashqlarni o’tkazilishi mumkin. Ikki varaq qog’ozning har bittasiga
uchtadan stakan guruch to’kadi va guruch uyim yeniga 3 tadan tovuqcha qo’yadi. So’ng bolalar
pedagog bilan birgalikda sanaydilar:"Bu yerda uch stakan guruch va uchta tovuqcha, bu yerda
ham uch stakan guruch va uchta tovukcha". Keyin pedagog bitta varaq ustidagi guruchni to’plab,
ikkinchi varaq ustidagi gurunchni qog’ozga tekis yoyadi va bolalardan so’raydi: "qaerda guruch
ko’p". Bolalar ko’pincha, ikkita qog’ozda ham uchtadan bir qil tovuqcha turganini ko’rsa ham,
ikkinchi varaq ustidagi guruch ko’p deb qato ko’rsatadilar. Mashq yana bir bor takrorlangandan
keyin bolalar adashmasdan, har ikkala varaq ustida guruch miqdori tengligini bildiradi.
Suyuqlikni o’lchash uchun bir xil miqdordagi suv stakanlarda turli shakllardagi shaffof
idishlarga quyiladi va quyilgan suv teng yoki teng emasligi aniqlanadi. Tabiiyki, tor va baland
idishda suv satqi yuqoriga ko’tariladi va oqibatda bolalar ko’pincha bu idishda suv ko’p deb
ko’rsatadilar. Pedagog yana bir bor bolalarning ko’z oldida suvni bir xil idishlarga quyadi.Xar
gal stakanda idishga suv quyib turib yoniga tovuqchani qo’yadi. Endi bolalar idishlarga teng
miqdorda suv quyilganiga ishonch hosil qiladilar. Bunday mashqlarni tez-tez bajarilishi
pirovardida bolalarda narsalarning miqdori, hajmi, katta-kichikligi haqida tasavvurlari
aniqlashtiriladi, o’lchash, solishtirish, umumlashtirish malakalari mustaqkamlanadi.
Shuningdek, korreksion vazifalarni hal etish maqsadida, mashqlar jarayonida kichkintoylarning
mantiqiy tafakkuri rivojlantiriladi, ular o’z fikrini mustaqil bayon etishga o’rganadilar.
5-§ So’zlashuv nutqni muloqot vositasi sifatida shakllantirish.
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning bilish jarayonlarini rivojlantirish uchun ularda vaqtli
so’zli nutqni o’stirish borish muhim ahamiyat kasb etadi. Ma'lumki, til tafakkur va
muloqotining muhim vositasidir. Tafakkur va til insoniyatning mehnat faoliyati mobaynida
vujudga keladi va rivojlanadi xamda borliqning in'ikosi hisoblanadi. Risoladagidek eshitadigan,
yaxshi o’sayotgan bolalarning tafakkuri va nutqi ilk davrdan boshlab butun maktabgacha davr
mobaynida takomillashib boradi. Inson tafakkuri nutq va til bilan uzviy aloqada bo’lganligi
sababli ilk yoshdagi bolalar fikr yuritishining vujudga kelishi va rivojlanishi lug’at boyligi bilan
o’lchanadi. Nutq rivojlanishi bilan bir vaqtda ko’rgazmali-harakat, ko’rgazmali-obrazli, so’z
bilan bevosita ifodalanadigan tafakkur taraqqiy etadi, uning ruhiyati va hissiy- irodaviy sifatlari
shakllanadi. Nutqiy faoliyatning fiziologik mexanizmi negizida nutq a'zolarining harakatlaridan
hosil bo’lgan stereotiplar yotadi. Fiziologlar va psixologlar (N.I.Jinkin, L.A.Chistovich,
A.N.Leonteva) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarning ko’rsatishicha so’zlay oladigan
kishining uzoq muddatli xotirasida aytilgan so’z va so’z birikmalarining artikulyason harakatlar
izlari qoladi. Bosh miyaning nutq hosil qiluvchi va nutq-harakat markazidan tovush yoki
bug’inlarni emas, balki butun so’z va so’z irikmalari- (mazmunli bo’laklar)-sintagmalarni
ifodalash buyruqi beriladi. Nutq shakllanib borish davrida bola qayta-qayta talaffuz qilish
vositasida yaxlit so’z va iboralarni o’zlashtiradi. Muloqot jarayonida nutqni o’zlashtirib borish
me'yorda eshitadigan bolalar uchun xos bo’lgan tabiiy yo’ldir. Nutq turli faoliyat jarayonida
shakllanib boradi va atrofdagi odamlar bilan muloqotda mustaqkamlanadi. Nutqni egallash
uchun uch yoshgacha bo’lgan davr qulay vaqt hisoblanadi, sababi ushbu davr mobaynida nutq
mexanizmlari shakllanadi, bosh miyaning nutq bo’limlarining yetilishi ro’y beradi. Eshitishda
nuqsoni bo’lgan bolalarning umumiy rivojlanishda orqada qolishi xamda nutqi va tafakkurining
kechikib rivojlanishi ularga ta'lim - tarbiya berish jarayonida senzetiv davridan etarlicha
foydalanmaganidan dalolat beradi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar nutqini erta o’stirib
borilishi hamda umumiy rivojlanishini ta'minovchi ishni faol olib borilishi eshitishda nuqsoni
bo’lgan va eshituvchi bolalar o’rtasidagi tafovutning o’sib ketishini oldini oladi. Maxsus bolalar
bog’chalarida eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning og’zaki nutqini o’stirishdi amaliy
yondashuv amalga oshiriladi. Ya'ni eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar barcha faoliyatlar
davomida: kun tartibiga rioya qilayotganda, o’yin, mehnat, rasm solish, mashg’ulotlar jarayonida
kattalarning nutqiy tajribasini o’zlashtiradilar, katta kishilar va tengdoshlari bilan muloqot
qilishni o’rganadilar. Bolalar nutqini rivojlantirish uchun nutqiy muhitning yaratilishi muhimdir.
Buning uchun bolalar tomonidan o’zlashtirishi kerak bo’lgan nutqiy material kattalar tomonidan
doimo gapirib turilishi va kattalarning ketidan yoki mustaqil ravishda faoliyatga bog’lik holda
takrorlanishi kerak. Maxsus bolalar bog’chasida ta'limning dastlabki yildan boshlab nutqiy
muloqot shakllantirilib boradi. Kichkintoylar nutqni yaxlit (global) idrok qilgan holda nutqiy
muhitga kirib boradi. Muloqot uchun kerak bo’lgan eng zarur so’z va iboralar bosma harflar
bilan yozilgan jadvalchalar vositasida va og’zaki ravishda yetkaziladi. Barcha nutqiy materialni
bola dastavval eshituv-ko’ruv orqali qabul kiladi va ayni paytda o’zuvli jadvalchani o’qiydi.
Daktil nutq o’zlashtirilishi bilan (ta'limning ikkinchi yilidan boshlab), asta -sekin kattalar bilan
birgalikda so’z va iboralar og’zaki-daktil usulida bayon etiladi va o’qiladi. Ayni vaqtda bosma
yozuvli jadvalchalarni daktil o’qishi joriy etiladi. Ta'limning ikkinchi yilidan boshlab, bolalar
muloqotda
so’zlashuv
nutqini
tushunish
va
o’zlashtirilishini
osonlashtiradigan
va
tezlashtiradigan daktil nutqdan keng foydalana boshlaydilar. Faol nutqiy muloqotda bolalar
nutqida ko’p qatolarga yo’l qo’yiladi,ularni tuzatish uchun kattalar yordamchi vosita sifatida
daktil nutqdan foydalanadilar. Daktil nutq eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshdagi
bolalar tomonidan qabul qilinayotgan nutqni taqlil etish imkonini yaratadi, analitik ravishda
o’qiy olishini tezlashtiradi. Eshitishda nuksoni bo’lgan bolalarning nutqi kattalarning nutqiga
tahlid qilgan holda, bir gapni ko’p marotaba har xil vaziyatlarda va turli faoliyatlarda takrorlash
asosida shakllanadi. Kattalar bilan bolalar muloqotida ko’p ishlatiladigan so’zlar maxsus
o’rgatilmasa ham bolalarning faol nutqiga kirib boradi. Bolada barcha zarur nutqiy materialni
ovoz chiqarib gapirish ko’nikmasi paydo bo’ladi, nutqiy tafakkuri shakllanadi. Lug’at boyligi
kengayishi va umumiy kamolot darajasining oshishi bilan ularda so’zlar vositasida muloqot
qilish ehtiyoji paydo bo’ladi. O’quv, o’yin, mehnat jarayonida bolalar og’zaki muloqotni talab
etuvchi jamoa topshiriqlarni bajaradilar. Pedagog va tarbiyachi bolalarni tengdoshlari bilan
so’zlashuv nutq yordamida muomala qilishga o’rgatadilar, zarur so’z va iboralarni
shakllantiriladi, nutqiy faollik tarbiyalandi: navbatchilik vaqtida bolalarga savollar bilan
murojaat etish, o’rtoqlariga topshiriq berish o’rgatiladi, mashg’ulotlarda og’zaki muloqotni talab
qiluvchi vaziyatlar vujudga keltiriladi,o’yinlar tashkil qilinadi. Ayniqsa, syujetli-rolli o’yinlar
vaqtida bolalar so’zli nutqdan faol foydalanadilar. O’yinda ma'lum rolni o’ynar ekan, bola zarur
harakatlarni bajarib qolmasdangina, o’z roliga muvofiq o’rtoqlari bilan muomala qiladi.
Bolalarning talaffuzida tabiiylikka erishish uchun ta'limning boshidanok so’zning oqangi va
maromini, ritmik tuzilishining tabiiy bulishiga katta e'tibor beriladi. Shu boisdan bolalar bilan
muloqot qiladigan surdopedagog, tarbiyachilar va boshqa kattalarning nutqi tabiiy, normal
oqang va maromida bo’lmoqi kerak. Bolalar bilan muloqotda bo’g’inlarni bo’lib-bo’lib,
bo’rttirib, qattiq urg’u bilan talaffuz qilish, sekin sur'atda gapirish tavsiya etilmaydi. Kattalar
tomonidan so’zlar notug’ri talaffuz etilib, ritm, ohagdorligi buzilishi, bolalarda ham tushunarsiz,
noaniq, g’ayri tabiiy nutqning shakllanishiga sabab bo’ladi. Maxsus bolalar bog’chalarida
og’zaki nutqni muloqot vositasi sifatida shakllantirish ishlari butun ta'lim-tarbiya jarayonida olib
boriladi. Ta'lim berish dasturida nutqiy materialning barcha ta'lim yillari mobaynida va har xil
sharoitda qaytarilishi ko’zda tutiladi. Dastlab so’z va iboralar kattalar tomonidan kundalik hayot
sharoitlarida beriladi. Ushbu davrda bola barcha materialni kattalar ketidan takrorlaydi, barcha
aytilgan so’z va iboralarni eslab qolish talab qilinmaydi. So’ngra nutqiy material boshqa
mashg’ulotlarda takrorlanadi. Bunda bolalar ma'lum izchillikda, guruhlarga ajratilgan so’z va
iboralardan foydalanib, atrofdagi narsalar haqidagi taassurot va tasavvurlarni aks ettirishni
o’rganadilar. Tevarak-atrof bilan tanishtirish mashg’ulotlarida material turli mavzular bo’yicha
o’rganiladi, so’zlarning mazmuni tushuntiriladi.
Nutq o’stirish mashg’ulotlarida ish quyidagicha yunalishda olib boriladi:
1. Mavzular bo’yicha ajratilgan nutqiy materialni mazmunini mashq qildirib o’zlashtirish va
mustaqkamlash;
2.Nutqiy faoliyatninng barcha turlarini, ya'ni gapirish, o’qish, yozish, ko’rib-eshitib idrok qilish,
eshitish, daktillashni nutqiy muloqot vazifalariga muvofiq shakllantirish.
3. O’zlashtirilgan so’zlar ma'nosini tushunib olish maqsadida til bo’yicha maxsus kuzatishlarni
olib borish, so’zlarning harf - tovush tuzilishini tahlil qilish, gapdagi so’zlarni
grammatik jihatdan shakllantirish. Nutqni shakllantirish ishlari kompleks ravishda barcha
yunalishlar bo’yicha barcha mashg’ulotlarda olib boriladi, nutqiy material mavzuga ko’ra
tanlanadi. Ta'limning birinchi yili lug’atning hajmi 230 ta so’zdan iborat bo’ladi. Yetti yoshga
kelib lug’at boyligi ancha kengayadi va murakkablashadi va bolalar bog’chasidagi ta'limning
ohiriga borib 2000 so’zgacha ortib boradi. Nutqni rivojlantirish bo’yicha ish tizimi eshitishda
nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshidagi bolalarda maktabga boradigan vaqtiga qadar, so’zlashuv
nutqining shakllanishini ta'minlaydi.
MUSTAQIL IShLASh UChUN SAVOL VA TOPShIRIQLAR.
1. Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy jihatdan tarbiyalash
vazifalarini yoritib bering.
2. Maktabgacha yoshdagi kar va zaif eshituvchi bolalarni tevarak -atrof bilan tanishtirish
bo’yicha ishlarning mazmuni haqida gapirib bering.
3. Maxsus bolalar bog’chalarda sensor tarbiyaning vazifalari va mazmuni nimalardan iborat.
4. Surdopedagog va tarbiyachining maktabgacha yoshdagi, kar va zaif eshituvchi bolalarda
tafakkur jarayonini rivojlantirish bo’yicha ishlari qanday olib boriladi.
5. Maxsus bolalar bog’chasida og’zaki nutqni rivojlantirish bo’yicha ish tizimini yoriting.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Korsunskaya B.D. Metodika obucheniya gluxix doshkolnikov rechi M.1984.
2. Noskova L.P. Teoreticheskie osnovi obucheniya yaziku gluxix detey doshkolnogo vozrasta.
sb.:Voproso’ formirovaniya rechi anomalnix detey doshkolnogo vozrasta. M.1982.
3. Noskova L.P. Ispolzovanie raznix form rechi v obuchenii yaziku gluxix doshkolnikov. V sb.
Voproso’ formirovaniya rechi anomalnix detey doshkolnogo vozrasta. M.1982
4. Psixologiya gluxix detey Pod red . I.M. Soloveva M.1981
5. Rozanova T.V.Razvitie pamyati i mishleniya gluxix detey. M. 1978.
6. Tigranova L.I. Umstvennoe razvitie slaboslishashix detey. M. 1978
7. Belova N.I. spesialnaya doshkolnaya surdopedagogika M. 1985
8. Golovchis L.A. Doshkolnaya surdopedagogika M.2001
9. P.Yusupova Maktabgacha tarbiya pedagogikasi T. O’qituvchi 1992
9-BOB
EShITIShDA NUQSONI BO’LGAN BOLALARNING AQLOQIY TARBIYASI.
1-§ Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni ahloqiy jihatdan tarbiyalash maqsad va vazifalari
Ma'naviyat-insonning asosiy fazilatlaridan biri hisoblanadi."Ma'naviyat-deydi I.A.Karimov-
insonning, xalqning, jamiyatning, davlatning kuch- qudratidir. U yo’q joyda qech qachon baht-
soadat bo’lmaydi. Ma'naviyat o’z-o’zidan paydo bo’lmaydi, rivojlanmaydi. Ma'naviyat insonga
ona suti, ota namunasi, ajdodlar o’giti bilan birga singadi". Ajdodlarimizda insonparvarlik,
kamtarlik, mehnatsevarlik, mehr-oqibat, birodarlik kabi umuminsoniy fazilatlar tarbiyalab
kelgan. Sharq mutafakkirlarining ta'lim va tarbiyaga oid asarlari xam ana shunday boy ma'naviy
merosga kiradi. Bolalarga bog’cha davridayok ma'naviyat va ahloq asoslarini o’rgatish, boy
ma'naviyatimiz sarchashmalaridan bahramand bo’lish tarbiyachilarning muqaddas burchidir.
Ahlokiy va ma'naviy tarbiyani - bola xayotining dastlabki yillaridayoq shakllantirish lozim.
Pedagogika va psixologiya sohasidagi zamonaviy tadqiqotlardan ma'lum bo’lishicha, bog’cha
yoshi shaxsning ahloqiy va ma'naviy shakllanishida asosiy davrdir. Bolalar maqsadga muvofiq
tarbiyalansa, maktab yoshiga yetganda, ularda xulq- atvor qoidalarini to’g’ri bajarish
ko’nikmalari paydo bo’ladi. "Mumkin emas" iborasi bola xulq-atvorini boshqaradigan birinchi
ahlokiy tushunchadir. "Mumkin emas" so’zi bola uchun aniq bo’la boradi. Bolaning har bir
harakatiga hamroq bo’ladi. Bola bu so’zni kattalar qat'iy ohangda gapirishlari, uni qo’llab-
quvvatlashmaganliklarini sezadi. Buni bir yoshgacha bo’lgan davrdagi bolalar ham tushunadilar.
Vaqtida "mumkin emas" degan so’zga o’rgatilmagan bola chegara bilmaydi, uning xulq-atvorini
tuzatish qiyin bo’ladi. Bola o’sib ulg’aygan sari irodasi ham shakllana boradi. Bunda "mumkin
emas", "mumkin" tushunchalariga yana bir aqlokiy tushuncha-"zarur" tushunchasini bolaga
o’rgatish kerak. Uning ma'nosi, sen buni bajarishni xoqlamaysan, lekin bu atrofdagilar uchun,
sen uchun zarur. Kattalar bolaga nimani qilish mumkin, nimani qilish mumkin emasligini
tushuntirib, tuqri harakat qilishga o’rgatishlari lozim. Bolalarda yer, uning boyliklarini, jonli
tabiatni, hayvonot dunyosini, nonni, mehnatkashlarning fidokorona mehnati bilan yaratiladigan
barcha narsalarni asrash, ahloqiy va mehnat tarbiyasi bilan chambarchas bog’lik. Bolalarda
ahloqiy his-tuyg’ular tarbiyalash sharoitlaridan biri ularda ahloqiy ongni shakllantirishdir. Kichik
bog’cha yoshdagi bolalar yaxshi harakatni yomon harakatdan ajratadi: kattalarni va
tengdoshlarni aldashi, o’zidan kichiklarni xafa kilish-bu yomon, kattalarni hurmat kilish-bu
yaxshi. To’g’ri so’zlash, yaxshilik qilish, adolat kabi ahloqiy tushunchalar ma'lum ma'noga ega
bo’lib, bolaning ongiga singib boradi. Bu hislatlarni har kuni bog’chada ham, oilada ham
shakllantirish zarur. Ikki yoshga to’lib, uch yoshga kadam qo’ygan bolalarda oddiy ahloqiy
hissiyotlarning dastlabki alomatlari yuzaga kela boshlaydi. Masalan, ularga topshiriq berib,
topshiriqni bajargandan so’ng, uni "barakalla, juda yaxshi, aqlli bola" deb maqtab qo’yilsa,
bolada mamnunlik hissi yuzaga keladi. Bola bundan keyin ham ana shunday maqtovga sazovor
bo’lishga intiladi. Katta yoshdagi bog’cha bolalarida yuzaga kela boshlagan ma'naviy
hissiyotlardan biri burch hissidir. Bog’cha yoshidagi bolalarning burch hissi "nima yaxshi-yu,
nima yomonligi"ni anglashlari, ya'ni axloqiy tasavvurlarni yuzaga kelishi bilan bog’likdir.
Kattalar tomonidan berilgan bironta topshiriqni bajarayotganlarida bolalarda mamnunlik, shodlik
hislari paydo bo’lsa, biron tartib-qoidani buzib qo’yganlarida xafalik, qandaydir hadiksirash hissi
tug’iladi. Bog’cha yoshidagi bolalarda ma'naviy hissiyotlar bo’lishidan tashqari o’rtoqlik,
do’stlik, birodarlik hislari ham yuzaga kela boshlaydi. Shubhasiz, bog’cha yoshidagi bolalarda
ko’rinadigan o’rtoqlik, do’stlik va jamoatchilik xislari bilan kattalarda uchraydigan bunday hislar
o’rtasida g’oyat katta farq kuzatiladi. Bog’chaga o’rgangan bolalarda jamoaga intilish yuzaga
keladi. Bog’cha yoshidagi bolalarda ma'naviy qissiyotlardan vatanparvarlik tuyg’usi ham yuzaga
kela boshlaydi. Yurtimiz shon-shuhrati, ma'naviyatimiz asoschilari bo’lmish sharq
mutafakkirlarimizning asarlari haqida turli kitoblar o’qib berish bolalarda vatanparvarlik hissini
shakllantirishga yordamlashadi.
2-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni ahloqiy tarbiyalash vazifalari.
Rau,
B.R.
Korsuskaya,
N.G.
Morozova,
N.Bekmuratov,
P.Pulatova,
X.Pulatova,
U.Fayzievalarning tadqiqotlarida eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni ilk yoshdan ahloqiy
tarbiyalash zarurligi ta'kidlanadi. Tadqiqotlar va bolalar bog’chalari tajribasining ko’rsatishicha,
ishni to’g’ri yo’lga qo’yish natijasida kar yoki zaif eshituvchi bola ham eshitadigan tengdoshi
kabi ahlokiy xulq sifatlariga ega bulishi mumkin. Biroq, atrofdagi narsalarni yetarli tushuna
olmasligi va o’z kechinmalarini so’z bilan bayon eta olmasligi uning xarakterida o’ziga
hosliklarni vujudga keltirishini unutmaslik kerak. Eshitish qobiliyatining pasayishi maktabgacha
yoshdagi eshitishda nuqsoni bo’lgan bolaning tarbiyasini murakkablashtiradi, chunki u nutq
shakllanguncha qadar eshitadigan tengdoshlari bilan tengma-teng ahloqiy xulq me'yorlarini to’la
o’zlashtira olmaydi. Maktabgacha muassasalarda tarbiyalanayotgan bolalarni kuzatish shuni
ko’rsatdiki, uch yoshgacha oila sharoitida ularda faqat madaniy-gigienik ko’nikmalar hosil
bo’ladi. Ko’pgina ota-onalar o’z farzandlari bilan muloqot qila olmagani va daktil nutqni
bilmagani uchun ularni tarbiyalash masalalarida o’zlarini ojiz his qiladilar. Barcha ota-onalar
ham bolalari bilan o’yin o’ynay olmaydilar: natijada bolalar ularning topshiriqlarini
bajarmaydilar, o’yinlarda sabrsizlik, diqqat-e'tiborning sustligi kuzatiladi, oddiy, ortikcha iroda
va zakovat talab qilmaydigan o’yin va o’yinchoqlarni o’ynaydilar. Ko’pincha kattalar
eshitmaydigan bola bilan og’zaki gaplasha olmagani, uni kasal va ojiz deb hisoblagani uchun
ularning injiqliklariga bo’ysunadilar, bolalarni tarbiyalash uchun zarur bo’lgan sabot-matonat,
qanoat, qat'iylikni ko’rsata olmaydilar. Faqatgina nutqni maxsus o’stirib borish shart-
sharoitidagina bolalar atrofdagilar bilan muomala qilishni o’rganadilar, borliqni bilish uchun
so’zlardan foydalana boshlaydilar. Nutqi rivojlanishi bilan bir vaqtda so’z vositasida va ta'sirida
izchillik bilan maqsadli ravishda tarbiyalanib boradi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni
ahloqiy jihatdan tarbiyalash vazifasidan kelib chiqqan holda bolaning ma'naviy dunyosini, uning
ongini, ahlokiy his tuyg’ularini, shaxsiy sifatlarini va xulkini tarbiyalash va rivojlantirish talab
etiladi. Ahloqiy tarbiyaning vazifalari asosan quyidagilardir:
1. Bolalarda ahloqiy his – tuyg’ularni tarbiyalash;
2. Xulq madaniyati va ijobiy munosabatlarni tarbiyalash;
3. Shaxsda ahloqiy tushunchalarni tarbiyalash;
4. Xulqdagi salbiy hislatlarni barqam toptirish.
Ahloqiy tarbiya ahloqiy tarbiya berishning asosiy tamoyillari va pedagogik shart- sharoitlariga
rioya qilish asosida amalga oshiriladi.
Ahloqiy tarbiyaning asosiy tamoyillari quyidagilardir:
-g’oyaviy va tarbiyaviy ishning ma'lum maqsadga qaratilganligi;
-ta'lim - tarbiya ishiga bola shaxsning hurmat qilgan holda yondashish;
-ahloqiy tarbiyani hayot va zamon bilan bog’lab olib borish;
-bolalarning faolligi;
-tarbiyaviy ishning sistemaliligi va izchilligi;
-tarbiyaviy ishning ta'sirchanligi;
-oila, bog’cha hamda kattalar tarbiyaviy ta'sirining birligi;
-bolalarning ijobiy sifatlariga suyanish;
-bola shaxsini har tomonlama rivojlantirishni ko’zda tutish.
Pedagogik jarayonda ahloqiy tarbiya tamoyillariga rioya etilganda bolaning ahloqiy rivojlanishi
ta'minlanadi. Olib borilgan bir kancha ilmiy ishlarning natijalari bolalar borchasida ahloqiy
tarbiya berishning pedagogik shart- sharoitini belgilash imkoniyatini yaratadi. Bular:
1. O’zaro to’g’ri munosabat uslubi:
a) jamoaning katta a'zolari o’rtasida;
b) pedagogik va ota - onalar jamoasi o’rtasida;
v) kattalar va bolalar o’rtasidagi munosabat,
g) kattalarning bolalarga nisbatan insonparvarlik, o’zaro g’amxo’rlik, o’zaro yordam, hurmat
munosabatida bo’lishi eng muhim shart - sharoit hisoblanadi. Bolalar bog’chasida o’rnatilgan
qat'iy rejim.
2. Bolalar bog’chasida o’z tengdoshlari va boshqa kishilarga nisbatan ijobiy munosabatni
yuzaga keltiruvchi muhit yaratish.
3. Bolalarga axloq qoidalarini singdirish hamda shular asosida bola shahsida ahloqiy
his – tuyg’ularni shakllantirish.
4. Jamoada hamma bolalar uchun teng sharoit yaratish va bolalar jamoasi o’rtasida to’g’ri
munosabatlarni o’rnatish.
5. Kun davomida bolalarning xilma -xil qiziqarli faoliyatlarini tashkil etish.
6. Bolalarni ijobiy, ahloqiy xulqni mashq qildiradigan shart - sharoit tug’dirish.
7. Bolalar bog’chasi bilan oilaning aloqasi va boshqalar.
Bolalar bog’chasida ahloqiy tarbiya har xil vositalar yordamida amalga oshiriladi. Avvalo
bolalarning turli faoliyatlari jarayonida, kattalar mehnati bilan tanishtirish paytida,
mashg’ulotlarda va mashg’ulotlardan tashqari vaqtlarda, kun davomida, maishiy faoliyatda,
mustaqil badiiy faoliyatda, ko’ngil ochishlarda qatnashish orqali ahloqiy tarbiya amalga
oshiriladi. Har xil bayramlar, san'at vositalari, ijtimoiy xayot voqealari, bolalarning badiiy
adabiyoti, musiqa, ashula, tasviriy va amaliy san'at, o’ynchoq va o’yin materiallari, televideniya
va radio, kino va diafilmlar, diapozitivlar va boshqalar bolalarning ahloqiy tarbiyasiga katta ta'sir
ko’rsatadi. Bu vositalardan keng ravishda, ma'lum izchillik bilan foydalanilsada bularning
hammasi ahloqiy tarbiyaga ijobiy ta'sir etishi mumkin. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga
maktabgacha muassasalarda ahloqiy tarbiya berish kundalik xayotda, uyin, mashg’ulotlar va
boshqa faoliyatlar jarayonila amalga oshiriladi. Ahloqiy tarbiya metodlari bolalarning ahloqiy
tasavvur va tushunchalarni egallab olishga, ularda madaniy xulq va ijobiy munosabatlarni
tarbiyalashga qaratilgan faoliyat usulidir. Ahloqiy tarbiya metodlari ahloqiy his tuyg’ular va
ijobiy shaxsiy sifatlarning tarbiyalanishini ta'minlaydi. Ko’rgazmali, og’zaki metodlar:
tushuntirishni ko’rsatish bilan qushib olib borish, tarbiyachining hikoyasi, o’qib berish, ahloqiy
mavzularda suhbatlar o’tkazish (rasmga qarab, tajribaga asoslanib, o’qilgani bo’yicha), kuzatish,
rasmlarni namoyish qilish, bolalar adabiyoti va qayotdagi ijobiy misollardan foydalanish asosida
olib boriladi.
3-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarda ahloqiy qis-tuyqularni shakllantirish,
Kichkintoylar uchun bog’chaga kelgan dastlabki yil eng murakkab va mas'uliyatli davr
hisoblanadi. Uch yoshli bola oiladan o’zi uchun yangi, begona bo’lgan sharoitga kelib tushadi.
Ayrim bolalar dastlab bog’cha sharoitiga moslasha olmasdan, ota-onasidan ayrilganidan aziyat
chekadilar, atrofdagi kishilar va o’yinchoqlarga ham e'tibor bermaydilar. Shuning uchun kattalar
bolalarni guruhga qabul qilishidan avval uning o’yidagi kun tartibini, qanday sharoitlarda
tarbiyalanganini,uyqusi, ishtaqasi qanaqaligini, yaxshi ko’radigan o’yinchoq va mashg’ulotlarini,
individual xususiyatlarini va odat bo’lib qolgan o’rganishlarini bilib olgani ma'qul. Bolani yangi
sharoitga moslashishini ta'minlash uchun unga ko’proq e'tibor va g’amxo’rlik ko’rsatish kerak
bo’ladi. Surdepedagoglar D.D. Blox va R.A. Gerasimova bolani guruxga birinchi marta olib
kelingandagi holatini shunday tasvirlaydilar: "Bola onasini qo’yib yuborishni istamas,
atrofdagilarga e'tibor bermas edi. Otasini bola bilan birga guruhga kirishga taklif kildik. Keyin
esa bolani chalqitish uchun akvariumdagi baliqchalarni boqishga undadik. Bola o’zi uchun yangi
bo’lgan mashg’ulotga berilib ketdi va otasini jo’naganini bilmay qoldi".Bolalarning hayoti,
faoliyatini mazmunli, qiziqarli tashkil etilsa, ular bolalar bog’chasidagi qayotga tez o’rganib
qoladilar. Bolalarda atrofdagi odamlarga nisbatan ijobiy munosabatni, jamoada yurish -turish
qoidalarini, kattalarga quloq solish ishtiyoqini, ularni hurmat qilishni, ochiq ko’ngil, adolatli,
mehnatsevar bo’lish istagini tarbiyalash kerak. har bir bola jamoaning a'zosi sifatida o’z
vazifalarini bilgani ma'qul. Bolalar bog’chasiga kelgan birinchi kunidanoq bolaga pedagoglar
tomonidan ahlokiy ta'sir o’tkazilishi lozim. Tarbiyachi va surdopedagog bolaga nisbatan sabr -
toqatli, mehribon bo’lishi shart. Bunda bolada o’ziga nisbatan ishonch, kattalarga tahlid qilish,
o’z harakatlarini kattalar tomonidan ma'qullanishi istagi paydo bo’ladi. Tevarak atrof bilan
tanishtirish mashg’ulotlarida bolalar bog’cha binolari, qovli va maydonchalari bilan
tanishtiriladi. Ular bino, qona va maydonchalarning bezatilishini tomosha qiladilar, kattalarning
mehnat faoliyatini kuzib boradilar. Bog’chada ko’p bolalar borligini, ular guruh honalari va
maydonchalarda o’ynab yurishini, sayr mehnat qilishini va shug’ullanishini, yotoqlarda
uxlashini, bilib oladilar. Tarbiyachi atrofdagi barcha kishilarga, bog’chadagi bolalarga o’zining
ijobiy munosabatini emosional ravishda bildiradi. Kichkintoylar bog’chada ishlovchi
kishilarning kasb (enaga, oshpaz, shifokor, farrosh, boqbon, xaydovchi va q.k.)lari bilan
tanishtiriladi, ularda mehnatni qadrlash va hurmat qilish hissi tarbiyalanadi. Hozirgina enaga
tozalagan xonaga bolalarni olib kirgan tarbiyachi ularning e'tiborini hamma yoq toza bo’lganiga
qaratadi va bolalar bilan birga deydi: " Enaga opa polni yuvdi, xona toza bo’ldi. Opaga rahmat
deymiz". Kundalik qayotdagi kuzatishlar va suhbatlar orqali kattalar bolalarga g’amxo’rlik
qilayotganini bilib oladilar: shifokor ularni davolaydi, oshpaz taom tayyorlaydi, enaga xonalarni
tozalaydi. Shunday qilib, bolalarda tarbiyachi rag’barligida insonlar mehnatini hurmat qilish,
ulardan o’rnak olish istagi paydo bo’ladi. O’z oilasini sevish va oila a'zolarini e'zozlashga ham
dastlabki yillardan boshlab o’rgatiladi. Bolalar gapiradigan dastlabki so’zlari "ota", "ona",
o’zining va do’stlarining ismlari bo’ladi. Kichkintoylarga o’z ota-onasi, bobosi va buvisi,aka-uka
va opa-singillari, boshka qarindoshlari, ularning o’qishi va kasb-korlari hakida hikoya qilish
o’rgatiladi. Tarbiyachi surdopedagog bilan birgalikda bolalar 8 -mart bayramiga onalariga
sovg’a tayyorlaydilar, ona haqida she'rlarni yod oladilar, hikoyalar o’qiydilar. Mashg’ulotlar
paytida olingan bilimlar, tasavvurlar, malaka va ko’nikmalardan bolalar syujetli-rolli va boshqa
o’yinlarda foydalanadilar. Bog’chada kattalarni hurmat qilish bilan bir qatorda, kasallar va
keksalarga yordam berish istagi tarbiyalanadi. Nutq o’stirish mashg’ulotlarida bolalar mavzuga
doir rasmlarga qarab hikoyalar tuzadilar. Kattalar bilan muloqatda bo’lish jarayonida bolalarda
hamdardlik, yordam berishga intilish, yaxshilik qilish kabi ahloqiy sifatlar shakllanadi. Vatanga
bo’lgan muxabbat tuyqusi o’z uyi, maqallasi, o’lkasi, ota-onasi, qarindoshlari va yaqin
kishilariga katta kishilarga ehtirom va hurmat asosida asta sekin shakllanadi. Maktabgacha
yoshdagi bolalar vatanimiz bilan tanishtiriladi, ularga mamlakatimizda yashovchi millatlar,
insonlar va ularning mehnati, o’simlik va hayvonot olami, milliy bayramlarimiz, an'analar va
qadriyatlarimiz haqida hikoya qilinadi. Mazmuni va bezatilishiga ko’ra bir biridan farq qiladigan
rang-barang,yorqin bayramlar, surdopedagog va tarbiyachilarning suhbatlari, filmlarni tomosha
qilish, bayramona bezatilgan shaharda sayir-sayoqat kichkintoylarda o’chmas taassurot qoldiradi
va zavq-shavq baqishlaydi. Tevarak-atrof bilan tanishtirish, rasm solish, mehnat va musiqiy
tarbiya mashg’ulotlari ham tabiatga va jonajon o’lkaga muhabbatni tarbiyalashga yordam beradi.
Bog’lar, tog’ va o’rmonlar qo’yniga, anqor va daryolar bo’yiga sayir qilish chog’ida bolalar
ona-tabiat go’zalliklaridan bahramand bo’ladilar. Mehnatda qatnashish jarayonida bolalar
jonivor va o’simliklarni parvarish qilishga o’rganadilar. Tasviriy san'at mashg’ulotlari bolalarga
tabiatga bo’lgan ijobiy munosabatlarini san'at vositasida ifodalash imkonini beradi.
4-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning madaniy xulq malakalarini tarbiyalash.
Kundalik hayotda tashkil etiladigan turli o’yinlar mobaynida bolalar o’rtasida do’stona
munosabatlar o’rnatiladi, jamoatchilik his- tuyg’ulari tarbiyalanadi. Bolalarga kattalar og’zidan
chiqqan talabni bajonu dil bajarish, odamlarga ko’proq aralashib turish, ota-onalar va
tarbiyachilariga mehribonlik ko’rsatish, bolalar bilan birgalashib o’ynay olish, bir-biriga
yordamlashish, kichiklarga g’amxo’rlik qilish o’rgatiladi. Madaniy yurish-turish malakalarini
hosil qilish bobida xushmuomala bo’lish, kiyim-kechakni ozoda tutish, ovqatlanish vaqtida
ozodalikka rioya qilish, birov yordamlashganida, biror xizmat ko’rsatganida unga
minnatdorchilik bildirish, nutqni tarbiyalash ishlari amalga oshiriladi. Dastlabki oylarda yozuvli
jadvalchalar va og’zaki nutq vositasida bola gapirishga o’rgatiladi. Ta'limning birinchi yilining
ohiriga
kelib
bolalar
muloqatda
nutqdan
ongli
ravishda
foydalana
boshlaydilar.
B.D.Korsunskaya dastlabki yilda bolalar uchun madaniy yurish- turishning qator qoidalarini
joriy qilishni va uning bajarilishini nazorat qilishni taklif qiladi. "Nima qilish zarur".
Uchrashganda salomlashish (oldin bosh irqab), kattalar talablarini bajarish, "mumkinmi",
"iltimos", "marhamat", "rahmat" "kechirasiz" kabi so’zlaridan foydalanish, xotirjamlik bilan,
su
р
batdoshning yuziga qarab gaplashish kerak. "Nima qilish mumkin". xohlagan o’yinchoqni
hech kim o’ynamayotgan bo’lsa olish, o’yinchoqni, qo’shimcha ovqatni so’rab olish mumkin.
Agar aytilgan gapni tushunmagan bo’lsa, qayta aytishni so’rash va "qayta ayting" so’zlari
yozilgan jadvalchani ko’rsatish mumkin. "Nima mumkin emas". Polda oyoq yalang yurish,
yuvinganda suvni sachratish, oyoqlarni stul ustiga quyib o’tirish, ovqatni, non ushoqni to’kib
yeyish mumkin emas. Baqirish, urishish mumkin emas. O’rtog’ining qo’lidan o’yinchoqni tortib
olish, o’yinchoqlarni sindirish, tashlab yuborish, mashg’ulotlardan ketib qolish, kattalarning
ruhsatsiz sayirga chiqish mumkin emasligini bolalarga tushuntirish juda mushkuldir. Zero,
nutqning yo’qligi yoki chegaralanganligi, nutqni tushuna olmasligi sababli, ular yurish -turish
qoidalarini tushuna olmaydilar. Kattalar bu qoidalarni qat'iy belgilab olmog’i va ularning aniq
bajarilishini-"mumkin", "mumkin emas", "kerak" so’zlar orqali bolalardan talab qilmog’i zarur.
Jamoada ahloqiy yurish-turish odatlari kun tartibini bajarish va bolalarning boshqa turli
faoliyatlarini tashkil etish chog’ida tarkib toptiriladi. Tarbiyalanuvchilarga madaniy-gigienik
ko’nikmalar, mashg’ulotlar, sayirlar va uyinlarda yurish-turish qoidalari, intizomli va
hushmuomalali bo’lish odatlari singdiriladi. Mashg’ulotlarda, sayirda, oshxonada navbatchi
bo’lish chog’ida, bolalar navbatchilik topshiriqlarini chaqqonlik bilan tartibli bajarishga
o’rgatiladi. Shuningdek, navbatchi vazifalarini bajarish, navbatchilik chog’ida tartibga va
ozodalikka rioya kilish, zarur bo’lganda o’rtoqlarini tartibga chaqirish, va boshqa navbatchining
talabiga bo’ysunish qoidalarini uzlashtiradi. Shaxsning ijobiy xislatlari individual yondashilgan
holda, kattalar tomonidan bolalar faoliyatinihyo’naltirilib va muvofiqlashtirilib tarbiyalanidi.
Bolalar guruqida har doim qobiliyatliroq, faolroq, harakatchan bolalar uchrab turadi. Ular
kattalarning savoliga darhol javob qaytarishadi, berilgan topshiriqni tez va oson bajarishadi,
boshqa bolalar javob qaytara olmaganda ularga javob berishga yordam beradi. Kattalar faol
bo’lgan bolalarni qo’llab - quvvatlashi, harakati kamrok va sustrok bolalarni ham
rag’batlantirishi, faollikka chorlashi,har bir bolada o’ziga ishonch hosil qilishi kerak bo’ladi.
Maktabgacha yoshdagi bolani mehnatga o’rgatish chog’ida mehnat faoliyatining quyidagi
elementar madaniyatini shakllantirish zarur:
1. Mehnat ko’nikmalari, ishchanlik va ishni ko’zini bilishlikni namoyish etib, chaqqon ishlay
olishni rivojlantirish;
2. Mehnat qurollaridan to’g’ri foydalanish, ularni ishga yaroqli holda va ozoda qilib saqlash;
3.O’z ishini uyushtira olishni-ish o’rnini hamda barcha zarur asboblar va mehnat predmetlarini
tayyorlay olish malakalarini singdirish;
4. Ishning borishi, ketma-ketligi va natijasini oldindan ko’rib uni rejalashtirishga o’rgatish;
5.Kiyimi va yuz-qo’lini iflos qilmay, narsalarni atrofga sochib tashlab, boshqalar uchun
tartibsizlikni vujudga keltirmay, tartibli ishlash;
6. Ishni ohiriga yetkazmasdan qoldirmaslik;
7. Ishni tamomlagandan keyin foydalanilgan buyumlarning hammasini( ozoda va ishga to’la
yaroqli holda) yig’ishtirib qo’yish, o’zini va ish joyini tartibga keltirish.
Mehnat faoliyati jarayonida bolalarda mehnatga, tengdoshlariga va kattalarga to’g’ri
munosabatni tarbiyalashga qaratilgan asosiy qoidalar:
-qo’lingdan keladigan hamma narsani o’zing bajar, shu bilan sen ota-onangni o’zing haqidagi
qo’shimcha tashvishlardan ozod etasan, topshiriqlarni batartib, ishtiyoq bilan bajar;
-agar sen bexosdan biror joyni iflos qilgan, suv to’kib yuborgan, yoki buyumlarning, xonaning
tartibsizligiga yo’l qo’ygan bo’lsang, uni darrov yig’ishtirb qo’yishni unutma, hamma narsa o’z
joyida, har bir buyum tartibli bo’lishi kerak;
-o’z o’yinchoqlarining, kitoblaring, kiyim-kechaging tartibli bo’lishini kuzatib bor, ularni ehtiyot
qil va o’z vaqtida tartibga keltirib, mabodo qiynalsang kattalardan yordam so’ra;
-kattalarning mehnatini ehtiyot qil, o’z buyumlaringda, xonangda, bolalar bog’chasi uchastkada,
sen yashaydigan hovlida, zinada ozodalik va tartibni saqla. Iflos qilma, ko’katlarni bosma,
gullar, butalar, daraxtlarni ehtiyot qil, atrofdagi tartibsizlikni ko’ra bilishga o’rgan va va uni
o’zing bartaraf etishga harakat qil;
-o’z mehnat vazifalaringni unutma, ularni muntazam bajar, ular haqida senga eslatishlarini
kutma;
-mehnat qilishni boshlashdan avval barcha zarur narsalarni tayorla, ishni nimadan boshlashni
chamalab ko’r, harakatlarning izchilligini puhta o’ylab ol;
-kiyim-boshing va yuz-qo’lingni iflos qilmaslik, atrofdagi narsalarda tartibsizlikni vujudga
keltirmaslik uchun hamma narsani tartibli qilishga intil;
-shoshilma, har bir ishni ishtiyoq bilan, vijdonan bajar;
-mehnat qilayotganda chalg’ima;
-ishni chala qoldirma; ishni tugatganingdan so’ng-hamma narsani to’g’ri va yaxshi bajardimmi-
deb tekshirib ko’r;
-agar boshqalar bilan birga mehnat qilayotgan bo’lsang, kim nimani qilishini kelishib olishga
erish, inoq ishlashga harakat qil, birga mehnat qilayotgan o’rtog’ingga e'tiborli va xummuomala
bo’l;
-ishni boshqalardan oldin tamom qilgan bo’lsan, qolganlarga yordam ber: ishni uddalay
olmayotganlarga o’rgat, maslahat ber, lekin boshqalar uchun ishni bajarib berma. Mashg’ulotlar,
turli o’yinlar, bolalar mehnati, sayir-sayoqatlar bolalarda jamoatchilik tuyg’usini shaklanishiga
yordam beradi. Mehnat qilish paytida o’z tengdoshlari bilan o’zaro ijobiy munosabatlarni
o’rnatishga intiladilar (juft-juft bo’lib, guruhga uyushib ishlash, navbatchilik). Bolalar
o’rtoqlariga yordam berishga, o’zining va o’z o’rtoqlarining ish natijalarini tug’ri baqolashga,
ishni mustaqil ravishda tashkil qilishga, o’z manfaatlari va istaklarini jamoa talablariga
bo’ysundirishga o’rganadi. Bog’chada tashkil etilgan kun davomida bolalarda mustaqillik va
faollik tarbiyalanadi. Turli mashg’ulotlar,topshiriqlarni bajarish, navbatchilik, sayir-sayohat,
o’yinlar paytida bolalar mustaqillikni namoyon qiladilar. harakatli o’yinlar va jismoniy mashqlar
paytida intizomlilik, jamoatchilik tuyg’usi, o’z istaklarini o’yin qoidalariga buysundira bilish
qobiliyati tarbiyalanadi. Harakatni rivojlantirish, tor o’rindiqlarda yurish, musiqa sadolari ostida
zal bo’ylab yurish va yugurish bilan bog’lik birinchi mustaqil mashqlarni bajarish kichkintoylar
uchun qiyindir. Uch yoshli bolalar ba'zan qo’rqqanidan bunday mashqlarni bajarishdan bosh
tortadilar. Bolaning qo’lidan ushlab birgalikda mashq bajarish maqsadga muvofiqdir.
Kattalarning madadini xis qilgan bola harakatlarni erkin bajaradi, o’z kuchiga ishonch hosil
qiladi, qoniqishni his etadi. Asta sekin qurquv tuyg’usini yengib, bunday mashqlarni mustaqil
ravishda bajarishga qodir bo’ladi. Maktabgacha yoshdagi kar bolalarni ahlokiy tarbiyalashda
ijodiy uyinlarning ahamiyati ayniqsa beqiyosdir. Bog’cha dasturida ta'limning barcha yillarida
syujetli- rolli o’yinlarni tashkil qilish va o’tkazish ko’zda tutilgan. Syujetli-rolli uyinlar ijodiy
tabiatga ega bo’lganligi sababli ular kar bolalar uchun murakkab hisoblanadi va tarbiyachidan
katta tayyorgarchilik ishini olib borishni taqozo etadi. O’yin mobaynida tarbiyachi og’zaki
muloqotni tashkil etadi, bolalarning o’zaro munosabatlarini boshqarib turadi. O’yinlar bolalarga
quvonch baqishlaydi. Pedagog o’yinlarni boshqarayotib, shu tariqa muhim tarbiyaviy vazifalarni
xal etadi. Masalan, milisioner roliga sho’x bola tayinlana. U o’zining postdagi milisioner
vazifalariga jiddiy yondashib, xotirjam turadi, svetofor signali bo’yicha "transport" harakatini
jiddiy qiyofada va diqqat bilan kuzatadi. Bola "Yurish mumkin", "hamma turibdi" va boshqa
shu kabi iboralarini ihlos bilan gapirdi. Uyingoh to’g’ri rahbarlik qilinsa bolalarda yaxshilik,
hayrixoxlik, xushmuomalalik, atrofdagi kishilarni e'zozlash kabi axloqiy sifatlarning
tarbiyalanishiga erishiladi. O’yinni boshlayotgan bola quyidagi qoidalar bilan tanishtiriladi:
-o’yinni boshlashdan avval nimani va kim bilan o’ynashingni, o’yin uchun nimalar kerak
bo’lishini o’ylab ko’r;
-eningda o’ynayotganlarni hurmat qil, ularga halaqit berma, ular qurgan narsalarni buzma,
o’yinchoqlarni tortib olma;
-o’yin qoidalariga halol rioya qil, o’yinning umumiy mazmunini hurmat qil, ko’pchilikning
fikriga bo’ysunishni o’rgan;
-agar umumiy o’yinga qo’shilishni istasang, buni o’ynayotganlardan xushmuomalalik bilan
so’ra;
-rollarni taqsimlaganda adolatli bo’l, faqat bosh rollarni emas, oddiy rollarni ham bajara ol;
-o’yin davomida zarurat tug’ilganda kutishni, yon bosishni, baham ko’rishni, ko’maklashishni
bil;
-janjallashma! O’z huquqingni himoya qilish kerak bo’lsa, buni xushmuomalalik bilan amalga
oshir;
-o’yindagi sheriklaring bilan muloyim, hurmat bilan gaplash;
-o’yinchoqlaringni boshqalar bilan baham ko’r, o’zingga keragidan ortiqcha o’yinchoqlarni
yig’ib olma;
-kattalar shug’ullanayotgan, dam olayotganeki kichkintoy bola uhlayotgan joylarda shovqinli
o’yinlarni o’ynama, ular tingchligini buzma.
O’yin bolalar uchun "ahloqiy munosabatlar maktabi"dir. Maktabgacha tarbiya yoshidanoq
bolalarda o’rtoqlariga xayrixoqlik munosabatlarni, o’zgalarning manfaatlari bilan hisoblashish
ko’nikmalarini, rostgo’ylik va sofdillik kabi sifatlarni tarbiyalash kerak. Tarbiyachi bolani
noto’g’ri yo’lga boshlagan sabablarini bilmog’i, uning xatti -harakatining sabablarini
tushunmoqi kerak. Bolalarning o’yinlari va mehnat faoliyatlari, guruxdagi bayram ertaliklari va
tug’ilgan kunlarni nishonlanishi bilan bog’lik yorqin his-tuyg’ular va kechinmalalar bolalarni
yaqinlashtiradi va bolalar jamoasini jipslashtiradi. Maxsus maktabgacha muassasalarining
jamoasi o’z faoliyatini bolalarda mavjud nuksonlarni tuzatishga va o’rnini qoplashga
(kompensasiya kilishiga) hamda ularni har tomonlama rivojlantirishga qaratadi.
5-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning ahloqiy tasavvurlarini shakllantirish.
Kar va zaif eshituvchi bolalarning tasavvur va tushunchalari hamda nutqiy muloqotlarining
cheklanganligi tufayli ahloqiy tasavvurlarini shakllantiri qiyinroq kechadi. Shu sababli
maktabgacha yoshdagi bolalarning amaliy ahloqiy tajribasi nutqiy rivojlanishi bilan
uyg’unlashishi kerak. (N.A. Rau, B.D. Korsunskaya, N.G Morozova). Ta'limning dastlabki
yilida bolalarni odob-ahloqli va intizomli bo’lishni o’rgatar ekan, pedagog ularda "mumkin",
"mumkin emas" tushunchalarni tarkib toptiradi va ijobiy misollar asosida tarbiyalanuvchilar
nutqiga "mehribon", "yaxshi", "g’amxo’r"va boshqa shu kabi so’zlarni kiritadi. Ahloqiy his-
tuyqu va tushunchalarni shakllantirishda bolalar badiiy adabiyotlarni o’qib hikoya qilib berish
katta ahamiyatga egadir. Kattalar bolalarga tushunarli tilda hikoya va ertaklar mazmunini
tushuntirib beradilar, bolalarni qaxramonlar olamiga olib kirishadi, ularning hatti-harakatlarini
tushuntirishadi va baholashadi. Badiiy asarlarning syujeti va matni murakkabligi tufayli,
eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar tomonidan bunday adabiyotidan foydalanish imkoniyati
cheklanadi. Shu sababli kar va zaif eshituvchi bolalar uchun moslashtirilgan va soddalashtirilgan
matnlardan tashkil topgan hikoya, ertak va boshqa asarlar bilan tanishtirish maqsadga
muvofiqdir. hikoyalarda bolalarga tanish bo’lgan xayotiy vaziyatlar aks ettirilgan bo’lib, barcha
hikoyalar bolalarda ma'naviy va axloqiy tushunchalarning shakllanishiga xizmat qiladi
("Kichkinaga yordam ber", "Narsalarni sindirish mumkin emas", "Rahmat, bolalar", "Shovqin
solish
mumkin
emas"
va
xokazo).
B.D.
Korsunskaya,
U.Fayzieva,
F.Qodirova,
Z.Mamarajabovalarning o’qish va hikoya kilib berishga o’rgatish metodikasi har bir matn ustida
ishlash tizimini ko’zda tutadi. hikoyani o’qib berishdan avval bolalar o’xshash xayotiy vaziyat
bilan tanishtiriladi, yangi tushunchalar, so’zlar va iboralarni o’zlashtiradilar, hikoya yorqin va
ifodali ravishda pedagog tomonidan bayon etiladi, qo’qirchoqlar va bolalar yordamida
sahnalashtiriladi. Hikoyalardan katta va kichiklarga yordam berish, yaqinlarni qadrlash,
o’yinchoqlarni asrash, rostgo’y, mehribon va mehnatsevar bo’lish kerakligini bilib olishadi.
Ularda qayirlikka, xasislikka, nopoklikka, yelqonchilikka va boshqa salbiy hislatlarga nisbatan
salbiy munosabat shakllantiriladi. Surdopedagog va tarbiyachi daktil nutq, so’zlar yozilgan
jadvalchalar yordamida va ayni paytda o’yinchoqlar yordamida syujetni saqnalashtirgan holda
hikoya mazmunini bolalarga yetkazadi. Bolalar og’zaki-daktil hikoyasini idrok etadilar va
qo’g’irchoklarning xatti-harakatlarini kuzatadilar. Hikoya mazmuniga muvofiq o’tkazilgan
syujetli-rolli uyinlar, matn yuzasidan savol-javoblar hikoyaning mazmunini anglashga,
qaxramonlarning fe'l-atvorini tushunishga, ularni ma'naviy baxolashga yordam beradi. hikoya
qilib berish va o’yin jarayonida singdirilgan ahlokiy tushunchalar xayotga tadbik etiladi.
Mustaqil ishlash uchun savol va topshiriqlar:
1. Axloqiy tarbiya vazifalarini yoritib bering.
2. Axloqiy his-tuyg’ularni tarbiyalash vositalari haqida gapirib bering.
3. Jamoada axloqiy hulq malakalari qanday tarbiyalanadi.
4. Kar va zaif eshituvchi bolalarda ahloqiy tushunchalarni tarbiyalashning o’ziga
hosligi
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.Belova N.I. Spesialnaya doshkolnaya surdopedagogika M.1983
2.Belova N.I. Nravstvennoe vospitanie gluxix doshkolnikov na spesialnix zanyatiyax v sb. :
Izuchenie anomalnix detey M.1982
5. Korsunskaya B.D. Metodika obucheniya gluxix doshkolnikov rechi M.1969
6. Korsunskaya B.D. Vospitanie gluxogo doshkolnika v seme M.1970
7. Korsunskaya B.D. Chitayu sam Kniga dlya chteniya dlya gluxix doshkolnikov M. 1980,
1981,1982
8. Morozova N.G. O nravstvennom vospitanii gluxix doshkolnikov v sb. Voprosi obucheniya i
vospitaniya gluxix doshkolnikov M. 1963 vo’p.2
9. L.F.Ostrovskaya Maktabgacha yoshdagi bolalarni axloqiy tarbiyalash T. O’qituvchi 1989y
10. P.Yusupova Maktabgacha tarbiya pedagogikasiT.O’qituvchi 1992
11. L.A.Golovchis Doshkolnaya surdopedagogika M. 2001
10-BOB
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni estetik tarbiyalash.
1-§ Estetik tarbiya vazifalari.
Estetik tarbiya insonni barkamol shaxs qilib tarbiyalashning muhim qirralaridan biri
hisoblanadi. Umumiy va maxsus pedagogikada estetik tarbiya deganda borliqqa (tabiatga,
hayotga, mehnatga, san'atga) estetik munosabatni shakllantirishni, estetik his-tuyg’ularni
tarbiyalashni tushuniladi. Badiiy tarbiya estetik tarbiyaning ajralmas qismi hisoblanadi va u
san'at vositasida amalga oshiriladi. Bolalarni go’zallik olamiga oshno qilish, xayotdagi va
san'atdagi go’zallikni ko’rishga va tushunishga o’rgatish bolalarning nafaqat estetik, balki
ahlokiy va aqliy rivojlanishiga ham yordam beradi. A.A. Venger, M.Yu. Rau. G.U.
Yashunskaya, Ye.F. Shersheneva, N.Bekmuratov, I.Kislisina, U.Fayzieva, F.Qodirovalarning
ilmiy izlanishlari eshitishda nuksoni bulgan bolalarni estetik tarbiyalash muammolariga
bag’ishlangan. Estetik tarbiya nazariyasiga muvofiq, maktabgacha tarbiya muassasalari
bolalarining tabiiy qobiliyatlaridan qat'iy nazar, ularni sa'atning barcha turlari bilan
tanishtirishlari va badiiy qobiliyatlarini har tomonlama rivojlanishini ta'minlashi zarur.
Bolalarning badiiy ijodiyoti tasviriy san'at, musiqa, badiiy so’z, teatr kabi rang-barang turlarini
o’z ichiga oladi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning bilish jarayonining o’ziga hosligiva
eshituvning sezilarli pasayishi ularning estetik tarbiyasini murakkablashtiradi. AA.Venger,
A.P.Gozova, T.V.Rozanova N.M.Solovevalarning psixologik tadqiqotlari, kar bolalarning
ko’rish va taktil-vibrasiyani idrok qilish xususiyatlari eshitadigan tengdoshlarnikiga nisbatan
orqada qolishi eshitmaslik va og’zaki nutqning kech shakllanishining oqibati deb ko’rsatmoqda.
Xatti-harakatlarning, xususan mayda qo’l motorikasining orqada qolishi rasm solish
malakalarining rivojlanishiga to’sqinlik qiladi. Eshituv idrokining cheklanganligi bolalarni
musiqani san'at janri sifatida anglash imkoniyatidan mahrum qiladi hamda kar va zaif eshituvchi
maktabgacha yoshdagi bolalarning musiqa tarbiyasiga o’ziga hoslikni baxsh etadi.
Maktabgacha surdopedagogika fani estetik tarbiyaning quyidagi vazifalarini belgilaydi:
bolalarda estetik idrok, estetik xis –tuyg’ular va tushunchalarni rivojlantirish; badiiy didni
tarbiyalash, badiiy qobiliyatni rivojlantirish, o’z fikrlarin va qis-tuyqularini san'at vositasida
ifodalash extiyojini tarbiyalash; estetik tarbiya bilan bog’liq holda nutqni rivojlantirish.
2-§ Estetik his-tuyg’ular va tushunchalarni rivojlantirish.
Tasviriy faoliyat eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni estetik tarbiyalashning muhim
vositalaridan biri hisoblanadi. Tasviriy faoliyat mashg’ulotlarda bolalar borliqni chuqurroq
anglashni, o’z taassurot va tasavvurlarini loy va plastilindan narsalar yasash, rasm solish,
applikasiya ishlari orqali ifodalashni o’rganadilar. Eshitishda nuksoni bo’lgan bola borliqni
to’g’ri idrok kilish malakalarini asta sekin egallaydi. Kuzatishlar bog’chaga kelgan kar va zaif
eshituvchi kichkintoylarni atrofdagi narsalarga kiziqishisustligini ko’rsatmoqda. Eshituvning
pasayishi va nutqning yo’qligi bolalarning borliqni anglash imkoniyatini cheklantiradi, ularning
estetik his-tuyg’ularining kambag’allashishiga olib keladi. Shuning uchun surdopedagog va
tarbiyachilar bolalar dunyoqarashini kengaytirish, narsalarning xususiyatlari va sifatlari bilan
tanishtirish buyicha muntazam ish olib borishi, hamda qis-tuyqu va tasavurlarini rivojlantirishi
lozim. Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalarida bolalarning sensor tarbiyasiga, ya'ni
narsalar va hodisalarni idrok etish va tasavvur qilish malakalarini shakllantirilishiga katta e'tibor
qaratiladi. Sensor tarbiya o’yin jarayonida, mashg’ulotlarda o’qitish, rasm solish,applikasiya,
loy va plastilin bilan ishlash, konstruktorlik, musiqa, mehnat faoliyatlari vositasida amalga
oshiriladi. Bog’chaga kelgan dastlabki kunlaridanoq surdopedagog va tarbiyachi yorqin, rang-
barang o’yinchoqlarga bolaning e'tiborini tortadi, o’yinchoqlar bilan emosional ravishda o’yin
harakatlarini bajaradi va unda o’yinchoqni qo’lga olib o’ynash ishtiyoqini o’yg’otadi. Bolalar
bilan "qo’qirchoqni sayirga olib chiqamiz", "Nima o’zgardi", "qo’qirchoqni aravada olib
yuramiz", "O’yinchoqni tanib ol" va boshqa shu kabi didaktik o’yinlar olib boriladi hamda rangi
va shakliga ko’ra buyumlarni to’plash mashqlari o’tkaziladi. Bolalar avval bir xil rangdagi,
masalan, qizil rangdagi, keyin ko’k rangdagi narsalarni tanlaydilar va narsalarni tegishli yozuvli
jadvalchalar tagiga qo’yadilar. Ta'limning birinchi yilida idrok etish va farqlash uchun 6 ta rang
(qizil, ko’k,yashil, sariq, oq,qora) va 5 ta shakl (shar, kubik,brusok, g’ishtcha, tuhum) beriladi.
A.A. Venger, L.A. Vengerlaring tadqiqotlari maktabgacha yoshdagi kar bolalarning perseptiv,
ya'ni har tomonlama o’rganib chiqish harakatlarining yaxshi shakllanmaganligi tufayli,
geometrik shaklni(yassi) hajmli narsalar bilan taqqoslashda qiyinchiliklarga duch kelishini
ko’rsatadi. Shakllarni idrok etishda ko’rish analizatordan tashqari, sezgi va harakatlarni his etish
qobiliyatiga tayangan holda buyumlar to’la va aniqroq o’rganiladi. Buyumlar sifatini ajratish, va
ma'lum belgilarga ko’ra guruhlash uchun dasturga muvofiq "Kubikni kubik ustiga qo’y", "Nima
dumalydi va nima dumalamaydi", "Sehrli xaltacha"va boshqa o’yinlarkiritilgan. Bolaning
sensor idroki rivojlanishi uchun u atrofdagi buyumlarni idrok etishni va pirovard rasm,
applikasiya,badiiy buyumlarda ifodalashni bilmog’i kerak. Shu sababli ta'limning birinchi yildan
boshlab asl nushaga qarab loy va plastilindan narsalar yasash va rasm solish ko’zda tutiladi.
Faqatgina asl nushaga qarab rasm solish va plastilindan haykalchalar yasash vositasida, bola
narsalarnini bevosita anglash, ko’rib chiqish, barmoqni yasalayotgan buyumlar ustidan
yurgazish va o’z taassurotlarini ifodalash imkoniyatiga ega buladi. Mashg’ulotlarda bolalar loy
ishi, rasm, applikasiyalar - ularga tanish bo’lgan, o’zlari o’ynaydigan aniq narsalarning tasviri
ekanini bilib oladilar. Asl nushaga qarab rasm chizish va loydan narsalar yasash uchun namuna
sifatida yorqin rangli, chiroyli ishlangan uyinchoqlar olinadi. Tarbiyachi applikasiya, manzarali
rasm solish uchun uyg’un shakllar va ranglarni tanlaydi, ularga bolalar e'tiborini qaratadi,
mustaqil ravishda chiroyli rang va shakllarni tanlashga hamda tasvirlarda ask ettirishga o’rgatadi.
Eshituvning pasayishi musiqani idrok etishni cheklantirganligi sababli, musiqaviy tarbiya
bolalarni estetik jixatdan tarbiyalashda alohida o’rin tutadi. Bolalar bog’chasida musiqa
mashg’ulotlarida individual eshitiuv apparatlaridan foydalaniladi. Kar bolalar o’rta va past
registrdagi akkord (kuchli) tovushlarni tovushni kuchaytiruvchi apparatlarsiz qabul qiladilar,
musiqani tempi va kuchini farqlaydilar. Zaif eshituvchi bolalar fortepiano sadolarining to’liq
diapazonini eshitgani sababli, ovozni kuchaytiruvchi apparatlarsiz musiqani idrok eta oladilar.
Musiqa mashg’ulotlari korreksiya- kompensasiya yo’nalishga ega bo’lib, bolalarning ma'naviy
dunesini boyitish, emosional his-tuyg’ularini boyitishni maqsadlaydi. Musiqani kurib eshitish
asosida idrok etishni o’rgatib borib,ovozni rivojlantirib, bolalarda badiiy did, ezgu his- tuyg’ular
tarbiyalanadi.
Maxsus bolalar bog’chalarida musiqa mashg’ulotlari quyidagi bo’limlar bo’yicha olib
boriladi:
1. Musikani emosional idrok etishni tarbiyalash;
2.Eshituv idrokini rivojlantirish.
3.Ovozni rivojlantirish.
4.Ritmik xarakatlarni rivojlantirish va xor bo’lib ifodali so’zlash;
5. Musiqa ohanglari ostida harakatlarish rivojlantirish
Bolalarini musiqaviy tarbiyasi umumiy frontal va individual mashg’ulotlar jarayonida
amalga oshiriladi. Frontal mashg’ulotlar yetakchi bo’lib,olingan bilim va malakalar har bil bola
bilan alohida-alohida mustahkamlanadi. Estetik tarbiyaning bitmas-tuganmas vositasi tabiat
hisoblanadi. Tarbiyachi bolalarni tabiatdagi fasliy o’zgarishlar, turli tabiat hodisalari bilan
tanishtirar ekan, ularning e'tiborini kuzgi barglarning go’zalligiga, qish manzaralarining
maftunkorligiga, ranglarning uyqunligiga, o’simliklar va hasharotlarning xilma-xilliligiga,
quyoshli va bulutli osmonning ko’rkamligiga qaratadi. Bolalar tabiat go’zalligini his eta olishi
uchun, tarbiyachi o’z kayfiyatini, tabiatga bo’lgan munosabatini xis- hayajon bilan ifodalay
olishi kerak. Bog’cha maydonchasi va jonli tabiat burchagida mehnat qilayotgan bolalarda
mehnat ko’nikmalari mustahkamlanadi, so’z boyligi ortib boradi, estetik idroki,go’zallik yaratish
xohishi shakllanadi, ularda mehnatdan qoniqish, o’simliklar va gullarning o’sishidan quvonchni
qis etadilar.
3-§ Badiiy didni tarbiyalash
Bolalarning atrofidagi hamma narsalar unga estetik ta'sir ko’rsatadi. Bolalar bog’chalari maxsus
qurilgan binolarda joylashgan bo’lib har bir guruh uchun bolalar mebellari bilan jihozlangan
yorug’, shinam xonalar ajratiladi. Bolalalar stollari yarim doira shaklida tuziladi va korreksion
pedagogik ishni olib borish uchun ovoz kuchaytiruvchi apparatlar bilan jihozlanadi. Bolalar
bog’chasi binosini bezatishda intererning nafosati, estetikasiga e'tibor berilishi kerak. Gurux
xonasi, oshxonada, yotokxonada hamma jihozlarni did bilan, foydalanish uchun qulay qilib
joylashtirilishi, xonalar ozoda va ko’rkam bo’lishi kerak. Ko’rgazmali qo’llanmalar va
jadvalchalar puxta, chiroyli ishlangan, maxsus qutilar va jildlarga solingan bo’lishi lozim. Gurux
xonasi devorlariga ko’p ko’rgazmali qo’rollarni ilib qo’yish tavsiya etilmaydi. Tarbiyachi va
surdopedagog nutqiy muloqot paytida maxsus jildga zarur so’zlar va iboralar yozilgan
jadvalchalar qo’yiladi, lug’at mustahkamlangandan so’ng jadvalchalar konvertlarga solinib olib
qo’yiladi.Estetik talablar bolalarning kiyim -boshiga ham tegishlidir. Kiyim-kechak qulay,
chiroyli, bejirim bo’lsin. Tarbiyachi bolalarga xonani toza, chiroyli tutishi, o’zlari esa ozoda va
yoqimtoy bo’lishlari lozimligini tushuntiradi. O’yinlar jarayonida qo’g’irchoqlar mebelini
chiroyli joylashtirishga, xonani o’yinchoq, rasm, gullar bilan bezatishga bolalarga o’rgatiladi.
Dasturga muvofiq bolalarni yorqin, ularga tushunarli bulgan san'at asarlari: rasmlar, haykallar,
xalk o’yinchoqlari bilan tanishtirish ko’zda tutiladi. Asta sekinlik bilan tarbiyachi bolalarni
o’zlarining tasviriy faoliyat ishlarini estetik baholashga o’rgatib, chiroyli va puhta bajarilgan
ishlarga e'tiborini qaratadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar hayotida turli tomoshalar va
ko’ngilochar soatlar muhim o’rin tutadi. Qo’qirchoq teatriga, sirkka tashrif, bolalar
telekursatuvlarini tomosha qilish bolalarga quvonch bag’ishlaydi. Biroq bunda bolaning tez
charchab qolishini esda tutish va asab tizimini ortiqcha zo’riqishdan asrash kerak bo’ladi.
O’yinchoqlar teatri maktabgacha yoshdagi bolalar uchun tushunarli va sevimli dilochar o’yin
hisoblanadi. Pedagog stol ustiga o’yinchoqlarni qo’yib ayiqcha yoki quyoncha hakidagi hikoyani
so’zlab beradi: quyonvoy uxladi, uyqondi, badan tarbiya qiladi, kiyinadi, nonushta qiladi, sayrga
ketadi. Bolalar o’yinchoqlarning harakatlarini bajonidil kuzatadilar va ayiqning ijobiy hislatlari
va kamchiliklarini e'tiborsiz qoldirmaydilar. qo’g’irchoqlarni ko’rsatib hikoya qilish nutqiy
faoliyat turi sifatida ko’p vaqtni olmaydi, lekin yaxshi samara beradi. Zero bunda bolalarda
ahloqiy tushunchalar shakllantiriladi, nutqi rivojlanadi, ko’tarinki kayfiyat yaratiladi. Bolalarni
estetik tarbiyalashda o’yinchoqlar teatridan tashqari qo’qirchoq teatridan ham keng
foydalaniladi. Kattalar parda ortida turib qo’qirchoqlarni o’ynatadilar. qo’qirchoq teatri
vositasida kichkintoylarga tanish bo’lgan "Bo’g’irsoq", "Sholg’om", "Uch ayiq" va boshqa
ertaklar ko’rsatiladi. Bolalarni estetik tarbiyalashda turli bayramlar, shuningdek, bolalarni
maktabga kuzatish, bolalarning tug’ilgan kunlarini nishonlash katta axamiyatga ega. Bayramlar
yorqin va rang-barang, quvnoq va mazmunli tashkil etilsa, bolalarda estetik kechinmalarni
uyg’otadi. Kattalar bayram dasturlarini yaxshilab o’ylab tuzishlari, bolalar chiqishlarining
ketma-ketligini belgilab olishlari kerak. Puxta tayyorlanmagan bayram quvonch bag’ishlashni
o’rniga bolalarni asabiylashishga, charchab qolishiga va yomon kayfiyatni yuzaga kelishi olib
kelishi mumkin.
4-§ Bolalarning badiiy-ijodiy qobiliyatlarini tarbiyalash.
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning badiiy-ijodiy qobiliyatlari ularning tasviriy faoliyatlarida
namoyon bo’ladi. Tasvirlar vositasida bolalar borliqqa nisbatan o’z estetik munosabatlarini
ifodalash imkoniyatiga ega bo’ladilar. Tasviriy faoliyat mashg’ulotlarining muxim vazifalari
bolalarni sensor va estetik tarbiyalashdir. Bolalar voqelikdagi narsalarning xususiyat va sifatlari,
shakli, rangi, kattaligi haqida bilib oladilar, ularning sensomotor rivojlanishi, hissiy hozirjavoblik
qobiliyati, ijodiy hayoli o’sadi. Masalan, yaxshi tasvirni yaratish uchun ijodiy hayol, fazo va
rangni oson hamda to’liq idrok etish imkonini beruvchi alohida ko’rish ta'sirchanligi, chamalash
va ko’rish xotirasi, qo’llarning maxsus mohirligi, hissiy kayfiyatni yaratuvchi xissiy
ta'sirchanlik bo’lishi zarur. Tarbiyachi bolalarga tasviriy faoliyatning har xil turlarini: asl
nushaga qarab va tassavvur bo’yicha rasm solish va narsa yasash, dekorativ(manzarali) rasm va
applikasiyalar vositasida o’z tasavvurlari, tushuncha va kechinmalarini ifodalashga, mustaqil
ijodiy faoliyat qilishga o’rgatadi. Tasviriy faoliyat mashg’ulotlarida bolalar loy va plastilindan
narsalar yasash, rasm solish, applikasiya bo’yicha ishlarni bajarish bilan bog’lik usul va
malakalarni egallaydilar, shuningdek qog’ozning rangi va shaklini, uyg’un bo’yoqlarni
tanlashga, rasmni qog’ozga to’g’ri va chiroyli joylashtirishga o’rganadi. Bolalarning ijodiyoti
ayniqsa ekskursiya yoki sayirlardan, ilgari ko’rgan narsalardan olgan taassurotlari asosida
mustaqil ravishda syujetli rasmlar chizishda namoyon buladi. Bolalarni estetik tarbiyalashda xalq
amaliy san'ati bilan uyg’unlashgan dekorativ rasm (naqsh) solishning ham ahamiyati kattadir.
Bolalar milliy naqshlar bilan tanishtiriladi, naqshlarning tabiat bilan boqlikligiga, bo’yoqlar
go’zalligiga qaratiladi. Manzarali rasm solish mashg’ulotlari bolalarning badiiy-ijodiy
iste'dodlarini rivojlantiriradi. Bolalar ijodiyoti syujyotli - rolli o’yinlarda ham namoyon buladi.
Biroq kuzatishlar shuni ko’rsatdiki, kar va zaif eshituvchi bolalarning o’yinlari nutqiy rivojining
va hayotiy tajribalarning cheklanganligi bois ko’pincha jo’n va yuzaki tabiatga ega bo’ladi.
Masalan: "Magazin" o’yini vaqtida hamma bolalar tarbiyachi oldindan o’rgatgan "Salom,
menga chek bering. Konfet, olma bering. Rahmat. Xayr" kabi so’zlarnigina ayta oladilar. Shu
sababli bolalarning o’yinlarini boshqarib borib, o’ynashni o’rgatish bolalar ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirish zarur. Tarbiyachi o’yinning g’oyasi va mazmunini tarbiyachi belgilaydi, u o’yinni
boshqarib turadi, bolalar harakatlarini yo’naltiradi va nutqiy muloqotini tashkil etadi. O’yinlarni
muntazam tashkil etish, unga mohirona raxbarlik qilish asosida, tarbiyalanuvchilarda ta'limning
turtinchi yilida mustaqil o’ynash ehtiyoji shakllantiriladi. Bolalarda o’yinga qiziqish va ijodiy
o’yinlarni mustaqil tashkil qilish istagi paydo bo’ladi. Bolalarning badiiy qobiliyatlari musiqa
mashg’ulotlarida ham namoyon bo’ladi. Kichkintoylar musiqa ostida harakat qiladilar,
o’ynaydilar, qayvonlarning qiliqlari va harakatlariga tahlid qiladilar, ashula aytadilar, raqsga
tushadilar. Musiqa mashg’ulotlari bolalarda zavq-shavq, ko’tarinki kayfiyat, ijobiy his –tuyg’u,
hayolini rivojlantirish manbaidir.
5-§ Estetik tarbiya bilan bog’liq holda nutqni rivojlantirish.
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning estetik tarbiyasi nutqni rivojlantirish bilan uyg’unlikda
amalga oshiriladi. har bir mashg’ulotda surdopedagog va tarbiyachi nutqiy muloqotni tashkil
qilish uchun zarur bo’lgan lug’atni, shuningdek alohida mashg’ulotlar uchun zarur bo’lgan
so’zlar zaxirasini shakllantiradilar. Masalan, tasviriy faoliyat bilan bog’lik mashg’ulotla amaliy
ko’nikmalar bilan bir qatorda ishlatiladigan materiallarning(loy, qoqoz, yelim) harakatlarning(
(yasash, chizish,bo’yash, qirqish, yelimlash),jiqozlarning (qalam, mo’yqalam, flomaster,)
nomlarini anglatuvchi so’zlar hamda "Shar rasmini sol", "Men shar rasmini soldim", "Shar
rasmini solish mumkin" kabi iboralar beriladi. Bundan tashqari tasviriy faoliyatni baholash
uchun chiroyli, xunuk, yorqin, uyg’un,puhta kabi tushunchalar beriladi. Zarur so’zlar bolalarga
og’zaki ravishda va yozma jadvalchalarda yotqaziladi hamda ularning amaliy faoliyati
jarayonida mustahkamlanadi. Tasviriy faoliyat mashg’ulotlarida bolalar o’zlari idrok qila
oladigan rang barang tasviriy san'at asarlari bilan tanishtiriladi. Bolalar bilan birgalikda rasmni
tomosha qilgan tarbiyachi ularga zavqlanishini namoyon qiladi, faoliyatni qanday so’zlar bilan
baqolashni o’rgatadi va shunday qilib bolalar nutqini rivojlantiradi. Maxsus maktabgacha tarbiya
muassasalarida tarbiyalanuvchilar bolalar adabiy asarlari bilan tanishadilar, ertaklarni o’qiydilar,
topishmoqlarni topadilar, she'rlarni yodlaydilar. Surdopedagog, va tarbiyachi hikoya va
ertaklarning mazmunini emosional so’zlab berarkan, bolalarni qaxramonlar olamiga olib
kiradilar, ularda ijobiy qis-tuyqularini uyqotadi. Shu tariqa, bolalarning nutqi yangi so’z va
iboralar bilan boyitiladi, borliq haqidagi tasavvurlarini mustaqkamlaydilar.
SAVOLLAR VA TOPShIRIQLAR.
1. Maktabgacha yoshdagi bolalarni estetik tarbiyalash vazifalarini ochib bering.
2. Bolalarni estetik tarbiyalash qanday vositalarda amalga oshiriladi.
3. Bolalarda badiiy did qanday tarbiyalanidi.
4. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni tarbiyalashda tasviriy faoliyat mashg’ulotlarning roli
qanday.
5. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni musiqiy tarbiyalash xususiyatlari qanday.
6. Kar va zaif eshituvchi bolalarni estetik tarbiyalash bilan bog’liq xolda nutqni rivojlantirish ishi
tug’risida gapirib bering.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Belova N.I. Spesialnaya doshkolnaya surdopedagogika M. 1985
2.L.A.Golovchis Doshkolnaya surdopedagogika M. 2001
3.Venger A.A. Obuchenie gluxix doshkolnikov izobrazitelnoy deyatelnosti M.. 1972
4. Yashunskaya Muzikalnoe vospitanie gluxix doshkolnikov M.1977
5. P.Yusupova maktabgacha tarbiya pedagogikasi T. O’qituvchi 1992
6. V.I.Loginova va P.G.Samorukova tahriri ostida Maktabgacha tarbiya pedagogikasi.
11-BOB
Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshdagi bolalarning mehnat tarbiyasi.
1-§ Yosh avlodning mehnat tarbiyasi maqsadi, vazifalari va vositalari.
Mehnat tarbiyasi barkamol inson tarbiyasining ajralmas qismi hisoblanadi. Mehnat tarbiyasi
yoshlarning mehnat faoliyatiga doir bilim va ko’nikma va malakalarni o’z ichiga olgan mehnat
tajribasini muvaffavqiyatli o’zlashtirib olishiga, ularda mehnat va mehnat ahliga ijobiy
munosabat uyg’otishga, shaxsni har tomonlama kamol toptirishga va kelajakdagi mehnat
faoliyatiga tayorlashga qaratilgandir. Mehnatga ahloqiy munosabatni tarkib toptirish uchun bir
qancha vazifalarni nazarda tutish lozim: Birinchidan, mehnatga psixologik va amaliy jihatdan
tayorlikni tarbiyalash. Bolalarda shaxsiy istak bo’yicha ishlash ishtiyoqini uyg’otish, mehnat
qilish odatini tarbiyalash muhimdir. Mehnat qilish istagi va odati tarkib topishi uchun bola o’z
mehnatining ijtimoiy ahamiyatini chuqur tushunishi, ijodiy mehnatga qiziqishi kerak.
Mehnatning ijtimoiy ahamiyatining tushungan holda, bola bajargan mehnatidan quvonadi, ishiga
ijodiy yondashadi. Shu sababli ikkinchi vazifa etib, mehnat faoliyatining ijtimoiy sabablarini
tarkib toptirish vazifasi belgilanadi. Uchinichi vazifa etib mehnat madaniyatini, alohida va
jamoa mehnati ko’nikmalari va malakalarini hosil qilish vazifasi belgilanadi.Mehnatning
maqsadini belgilashni, natijaga erishish uchun maqsadga yetishning ma'qul yo’lini rejalashtishga
mehnat madaniyati deyiladi. Bunda material va asboblarni to’g’ri tanlash, zarur mehnat
harakatlarini bilish, asboblar bilan muomala qilish va materiallarga ishlov berish malakalarini
eallash, materiallar va asboblarga ehtiyotlik bilan munosabatda bo’lish, ish vaqtidan oqilona
foydalanish, mehnat jarayonini tahlil qilish muhimdir. To’rtinchi vazifa -mehnatga bo’lgan
hurmat, uning natijalariga, ijtimoiy va shaxsiy mulkka ehtiyotlik bilan munosabatda bo’lish
hissini, moddiy va ma'naviy boylilar yaratuvchi kishilarga xurmatni tarbiyalashdan iborat.
Beshinchi vazifa-ongli ravishda kasb tanlash uchun har bir kishining qobiliyati va qiziqishlarini
aniqlash maqsadida yosh avlodda xilma-xil mehnat turiga bo’lgan qiziqishni oshirishdir. Mehnat
tarbiyasi vazifalarini amalga oshirish uchun quyidagi vositaladan foydalaniladi: mehnat faoliyati,
uning turlari, uning tashkil etishning asoslari bilan keng tanishtirish; yosh avlodning, yosh
avlodinng mehnat tarbiyasi; jamiyatning mehnat qayotida bevosita ishtirok etish, qo’lidan
kelgan mehnat turlarini bajarish. (V.I.Loginova, P.G.Samorukova).Mehnat tarbiyasi jarayonida
jamiyatning mehnat faoliyati bilan, uning kishilar ehtiyojini qondiridagi ahamiyati, ishlab
chiqarishning tashkil etishning ilmiy asoslari bilani keng ko’lamda tanishtirilib boriladi,
yoshlarga kasblarga doir ma'lumot beriladi, ularda mehnat faoliyatiga, o’z mehnat vazifalariga
ongli munosabat hosil qilinadi. Kattalarning mehnat faoliyatiga qaraganda, bolalarning mehnati
bir qator xususiyatlarga ega. Maktabgacha yoshdagi bolalar mehnatining ijtimoiy ahamiyati
uning bola shahsiga tarbiyaviy ta'sir ko’rsatishdir. Mehnat jarayonida bolalarda mehnatda kuch-
g’ayrat sarflash odati, ishni ohiriga yetkazish malakasi shakllanadi, shuningdek, qat'iylik,
mustaqillik, mas'uliyat, o’rtog’iga yordam berish malakaasi va shunga intilish hissi,
tashabbuskorlik va shaxsiy sifatlar tarkib topadi. Mehnatda harakatlarning muvofiqlashganligi va
aniqligi, olingan natija go’zallikni yaratish, qadrlash, ehtiyotlash( saqlash) malakasini
shakllantiradi, ya'ni maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning ahloqiy va estetik rivojlanishini
ta'minlaydi. Bolaning aqliy faoliyatini rivojlantirishda mehnat katta ahamiyatga ega. Mehnat
qilish jarayonida bolalar materiallar va asboblar, ularning xossalari va sifatlarini o’rganadilar,
turli materiallar, asbob va uskunalar nomini bilib oladilar. Bolalarda bilimlar to’planadi, idrok
qilish malakasi, tasavvurlari, tahlil qilish, taqqoslash, umumlashtirish kabi fikrlash jarayonlari,
nutqi, olingan bilimlarni amaliy qo’llash malakasi, ziyraklik va fahm-farosati rivojlanishiga olib
keladi. Shuningdek, bolalar mehnat faoliyatini rejalashtirishni: materiallar, asboblar tanlashni, bir
qator ishlar izchilligini belgilashni o’rganadilar. Bolalarning mehnati jismoniy rivojlanishida
ham katta ahamiyatga ega: mushaklarning faolligi, organizmdagi barcha tizimlar ish faoliyati
oshiriladi, mehnatdagi harakatlar, ularning muvofiqligi, uyg’unligi, ihtiyoriyligi takomillashib
boradi,ijobiy hissiy holat yuzaga keladi, bolaning ish faoliyati oshadi. Shunday qilib, mehnat
bolaning har tomonlama rivojlanish vositasi hisoblanadi va maktabgacha tarbiya muassasasida
izchilik ravishda va maqsadli tashkil etiladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning mehnat
tarbiyasi uch guruh vazifalarni o’z ichiga oladi: (P.Yusupova).
Birinchi guruh vazifalari- mehnat faoliyatini o’zini shakllantirish:
1. Bolalarda ish jarayonlarini amalga oshirish malakalarini izchillik bilan shakllantirish, ya'ni
maqsad qo’yish, unga muvofiq material va asbolarni tanlash, ularni ish joyida maqsadga
muvofiq joylashtirish, qator ish harakatlarini ketma-ket bajarish, maqsadga mos natijaga
erishish, ish jihozlarini joyiga olib qo’yish, ish joyini tartibga keltirish malakalari
shakllantiriladi.
2. Bolalarda o’zlarining qo’llaridan keladigan ish turlarini amalga oshirish malakalarini tarkib
toptirish. Bunda muayyan ish jarayonini maqsad qilib belgilash, uni rejalashtirish, bajarish
izchilligini belgilash va ularni amalga oshirish, ish jarayonini mehnat qatnashuvchilar o’rtasida
taqsimlash, natijalarga erishish vaziyatlarini hisobga olish lozim.
3. Mehnat faoliyatining dastlabki ijtimoiy sabablarini shakllantirish. Dastlab bolani buyumlar va
ular bilan bajariladigan harakatlarga bo’lgan qiziqish mehnat faoliyatiga undaydi.(ilk davr)
Mehnatning natijalariga erishishiga bo’lgan qiziqish mehnat jarayonini bolalar uchun jozibali
qiladi, unda ishtirok etishga barqaror va ongli qiziqish uyg’otadi.(kichik va o’rta maktabgacha
davr). Katta maktabgacha yoshdagi bolalarda mehnat faoliyatining dastlabki ijtimoiy sababali:
boshqalar uchun biron narsa qilish, kerakli natijaga erishishida tengdoshiga yordam berish istagi
paydo bo’ladi. Pirovard, bolalar uzoq vaqt kuch-g’ayrat sarflashga, ishni sifatli bajarishga
odatlanadi, mehnatga qat'iy qiziqishi tarkib topadi. Ikkinchi guruh vazifalari - kattalarning
mehnatiga ijobiy munosabatni tarbiyalashga qaratiladi. Birinchidan, boshqalar uchun ahamiyatli
natijalarga erishishiga qaratilgan alohida faoliyat sifatida kattalar mehnatini ajratib olish zarur.
Shuning uchun bolaning diqqatini kattalar mehnatining natijasini ajratib olishga qaratish,
mehnat natijalarini vazifasi, ularning ijtimoiy ahamiyati, ish natijalariga qanday qilib erishish
to’g’risidagi bilimlarni kengaytirish zarur. Ikkinchidan mehnat kishisiga xurmat, unga qo’ldan
kelgancha yordam ko’rsatish istagini tarbiyalash kerak. Bunda inson mehnatining natijalari,
ularning ijtimoiy ahamiyati haqidagi bilimlar,insonning mehnatga munosabati to’g’risidagi
bilimlarni kengaytirish zarur. Uchinchidan, kattalar mehnatining natijalariga-bolalarning tevarak
atroflaridagi buyumlarga ehtiyotlik bilan munosabatda bo’lish hissi tarbiyalanadi.
Uchinchi guruh vazifalari bola shaxsini mehnat faoliyati jarayonida tarbiyalashga qaratilgan
bo’lib, quyidagilarni o’z ichiga oladi:
1. Bolalarning o’z mehnatiga nisbatan to’g’ri munosabatda bo’lishni tarbiyalash, mehnatsevarlik,
har qanday ishda qatnashishishga tayyorlik, ishni ohirigacha yetkazishni harakat qilish va
hokazo.
2.Shaxsiy xislatlarni tarbiyalash: mas'uliyat, mustaqillik, biror maqsadga qaratilganlik,
chidamlilik, tashabbuskorlik, qat'iylik, o’zini tuta bilish.
3.Xulq-atvor va bolalar o’rtasida o’zaro ijobiy munosabatlarni: aqil va kelishib ishlash, jamoa
mehnatini umumiy kuch-g’ayrat bilan kerakli natijaga yetkazish, o’rtoqlarining mehnatini
xayrixoxlik bilan baqolash, o’rtoqi haqida g’amxo’rlik ko’rsatish, unga yordam berish
malakalarini tarbiyalash.
Maktabgacha tarbiya muassasalarida mehnat tarbiyasi ikki yo’nalishda amalga oshiriladi:
1.Bolalarni o’zini mehnatga o’rgatish.
2.Kattalar mehnati bilan tanishtirish.
2-§ Bolalar mehnatining turlari va uni tashkil etish shakllari.
Mehnatni tashkil etishda tarbiyachi har bir yosh guruhidagi bolalarning mehnat faoliyati
mazmunini belgilovchi "Bolalar bog’chasida ta'lim-tarbiya berish dasturiga" amal qiladi.
Dasturda quyidagi vazifalar belgilanadi:
-mehnat faoliyati zaminlarini tayorlash;
-mehnat malakalarini shakllantirish;
-bolalar mehnat faoliyati mazmunini asta sekin kengaytira borib, ularni takomillashtirish;
- shaxsning muhim sifatlari: mehnatga intilish odatini, mas'uliyat, g’amxo’rlik, tejamkorlik,
mehnatsevarlik, mehnatda qatnashishga tayorlik, qat'iylikni, zaruriyat tug’ilganda mehnatga
qo’shila bilishni tarbiyalash;
- topshiriqlarga mas'uliyatli munosabat, ishni ohiriga yetkazish ko’nikmasi va ishtiyoqi, uni
sifatli bajarishga intilish asoslarini shakllantirish;
- mehnat madaniyatini tarkib toptirish: o’zining ishini va umum ishini rejalashtirish va
uyushtirishning oddiy malakalarini, uning izchilligini mo’ljallay olish, vazifalarni qatnashchilar
o’rtasida taqsimlash, ish uchun kerakli hamma narsani qozirlash, jihozlardan to’g’ri foydalanish,
mehnat jarayoni tugugach, hamma narsani joy-joyiga olib borib qo’yish malakalarini tarbiyalash;
- o’z harakatlarin o’rtoqlarining harakatlari bilan muvofiqlashtirish, yordam zarurligini ko’ra
bilish, yordamni o’z tashabbusi bilan ko’rsatishni o’rgatish.
Mehnat ta'limi samaradorligini ta'minlovchi asosiy didaktik shart-sharoitlar:
1.Mehnat ta'limi mashg’ulotlarining mehnat haqidagi muntazam bilimlarni shakllantirishga doir
mashg’ulotlar bilan mustahkam aloqasi. Bolalarni u yoki bu mehnat turiga jalb qilishdan avval
mehnat jarayonlari yo’nalishlari, sabablari, izchilligi, natijalari haqida bilimlar beriladi. Natijada
bolalar aniq malakalarni o’zlashtiradilar, natijalarni nazorat qiladilar, baholay oladilar. Masalan
oshxonadan navbatchilik qilishdan oldin enaganing faoliyati bilan tanishadilar va baholaydilar.
2.Tarbiyachining xilma-xil ta'lim usullaridan birgalikda foydalanishi(harakatlarni bajarish
usullarini ko’rsatishi va tushuntirishi, o’z-o’zini nazorat qilish usullarini ko’rsatishi va hokazo),
bundan maqsad mehnat malakalarini shakllantirishdir.
3. Mehnat jarayonining har bir tarkibiy qismini tabaqalashtirilgan holda o’rgatish tarbiyachining
ko’rsatish va tushuntirish usuli bilan amalga oshiriladi. Ko’rsatish va tushuntirish quyidagilarni
o’z ichiga oladi:
-maqsadning qo’yilishi ( bolalar ovqatlanishiga qulay bo’lishi uchun stollarga dasturxon yozilib,
idish-tovoqlar chiroyli yasatiladi) ;
-mehnatning sabablari. Uni yosh xususiyatlari taqozo etadi. Bolalarning mehnat samaradorligi
ortadi, mehnatni ijtimoiy jihatdan asoslaydilar( kattalarga yordam berish, tengdoshlar va
kichkintoylar haqida g’amxo’rlik qilish va h.k.)
-ishning tayorlov va asosiy bosqichlari, mehnatning pirovard natijalariga baqo berish. Tayorlov
bosqichi material, mehnat jiqozlari va asbob-uskunalarni tanlashni, ish o’rnini tashkil etishni
eng oqilona usullarini va rolini bolalarga tushuntirish; asosiy bosqich har bir harakatni amalga
oshirishning o’ziga hos xususiyatlarini ajratib ko’rsatishni va tushuntirishni o’z ichiga oladi:
bunda har bir harakat izchil bo’lishi. Mehnatning har bir oraliq natijasi albatta qismlarga
ajratilishi, tahlil etilishi, ko’rsatilaetgan pirovard natija bilan taqqoslanishi kerak. Bu hol mehnat
harakatlarini bajarish usulini. o’z-o’zini nazorat qilish usulini anglab yetishga, olingan natijaga
baho berish, xatolarni tuzatishni o’rganishga imkon beradi.
4. Bolalarning o’zlashtirilayotgan mehnat jarayonini bosqichlar bo’yicha mustaqil bajarishlari:
Birinchi bosqich: ish o’rnini tashkil etish bunda kerakli material, buyum va asboblar tanlanib,
ishga tayorlanadi. Bu bosqichda ish kattalarning umumiy ko’rsatmalari asosida amalga
oshiriladi.
Ikkinchi bosqich: eng qiyin jarayonni bajarishdir. Tarbiyachi harakatlarni amalga oshirish
izchilligini nazorat qiladi, bolalarga kerakli natijalarni qo’lga kiritishni, o’zini nazorat qilishini
o’rgatadi. Buning uchun bolalarga savollar qo’yiladi, ancha qiyin qarakatlar qo’shimcha tarzda
ko’rsatib beriladi, mehnat harakatini bola bilan birgalikda bajarishdan foydalaniladi, maslahatlar
va yo’l yo’riqlar beriladi.
Uchinchi bosqich- bolalar mehnatining natijalari stifatiga baho berish: ularning maqsadga
muvofiqligi, vazifaga ko’ra foydalanish mumkinligi. Agar mehnat natijalari talablarga muvofiq
kelmasa, bolalar tarbiyachi rag’barligida kamchilik sabablarini aniqlaydilar, ularni tuzatish
yo’llarini topadilar.
5.Mehnat madaniyati asoslarini shakllantirish. U mashg’ulot jarayonida malaga oshiriladi va
materiallar hamda mehnat buyumlaridan avaylab va tejab foydalanishni, ish o’rnida tartib
saqlashni, ish tamom bo’lgach, ularni yig’ishtirishni o’z ichiga oladi.
6.Mehnat ta'limi mashg’ulotlarida, o’yin mashqlarida va bolalarning kundalik mehnatida olingan
bilim va malakalarni mustahkamlash. Bolalar bog’chasidagi mehnatning asosiy turlari-bu
maishiy-xo’jalik mehnati, tabiatdagi mehnat, qo’l mehnati bo’lib, uni tashkil etish shakllari-
topshiriq, navbatchilik, bolalarning jamoa bo’lib mehnat qilishlari kiradi.
Bola birinchi bo’lib o’z o’ziga xizmat ko’rsatish ishlarini o’zlashtirib oladi. Bu ishlar
bolaning o’ziga qaratilganligi, o’ziga xos xususiyati bo’lsa, o’z o’ziga xizmat ko’rsatish malakasi
ularning mazmunini tashkil etadi. Uning ijtimoiy ahamiyat shundaki, bola boshqalarni o’z-o’ziga
xizmat ko’rsatishdan ozod qiladi. Bundan tashqari, o’z-o’ziga xizmat ko’rsatish jarayonida u
mehnat faoliyatining barcha tarkibiy qismlarini egallab oladi va natijada mustaqil bo’lib qoladi,
faoliyatga bo’lgan o’z ehtiyojini qanoatlantiradi, buyumlar haqidagi bilimlarni to’plab boradi,
mehnatda kuch-g’ayrat sarflashga o’rganadi. Mehnatning ikiknchi turi-maishiy xo’jalik ishlari:
guruh xonasi, uy va uchastkada tartib saqlash, maishiy jarayonlar va o’quv faoliyatini tashkil
etishda(toza sochiqlarni ilib qo’yish, stol tuzash, guruh xonasini mashg’ulotga tayorlash, rugux
xonasi, uchastkani yiqishtirish va hokazolarda) ishtirok etishni nazarda tutadi. Bu ishning
ijtimoiy yo’nalganligi- boshqa bolala yoki kattalar ehtiyojlarini qanoatlantirish- mazkur mehnat
turining o’ziga xos xususiyatidir. Tabiatda ishlash bolalardan o’simliklar va hayvonlar
to’g’risidagi muayyan bilimlar doirasini, o’z harakatlarini nazorat qilish malakasini, muayyan
darajadagi mas'uliyatni talab etadi. U hayvonlarni boqish, ularning qafaslarini tozalash,
o’simliklarni suqorish va gultuvaklarni yuvish, erni yumshatish, ko’chat ekish, urq sepish va
hokazolardan tashkil topadi. Bu mehnat bolalar guruhining ehtiyojini qanoatlantirish bilan bir
qatorda tabiatni muhofaza qilishga qaratilgandir. Bolalar belkurak, xaskash, leyka va hokazolar
bilan muomala qilish malakasini egallab oladilar, natijaga erishish, uzoq maqsadni e'tiborga
olishni o’rganadilar. Qo’l mehnati katta guruhdan o’rgatiladi. Bolalar qog’ozdan o’yinchoqlar,
quticha va paketchalar tayorlaydilar, kitoblarni tuzatadilar, yog’och va boshqa materiallardan
eng oddiy o’yinchoqlar yasaydilar. qo’l mehnati qaychi igna, qo’larra, ombur, bolqalarni
ishlatish malakasini, shuningdek materiallarni bilishni talab etadi. Shu sababli u bolalarning
konstruktorlik va qirqib yeg’ishtirish mashg’ulotlarida qaychi, yelim, qog’oz hamda boshqa
materiallar bilan ishlash malakalarini egallab olganlaridan keyin joriy etiladi. Bu mehnat turida
bolalar materiallar va asboblarniularni xossalarini hisobga olgan holda tanlashni o’rganadilar.
Buyumlar tayorlash esa detallarni, birikmalarni ko’rish va tahlil qilishga, qismlarni kattaligigi
bo’yicha mutanosiblashtirishga, shakl bo’yicha tanlashga, buyumlarni rasm bo’yicha tayorlashga
odatlantiradi. Bu faoliyat davomida bolalarning loyiqalash va rejalashtirish tafakkuri rivojlanadi.
Topshiriqlardan bolalar bog’chasining barcha yosh guruhlarida keng foydalaniladi, kichik
guruhlarda ular bolalar mehnatini tashkil qilishning asisiy shakli hisoblanadi. Kichkintoylar bilan
mehnat tarbiyasi bo’yicha ish olib borayotganda nima uchun ishni bola tarbiyasi bilan birgalikda
bajariladigan individual topshiriqlardan boshlash va bir oz muddatdan keyingina boshqa
shakllarga o’tish lozimligin tarbiyachi yaxshi bilishi kerak. Psixologik xususiyatlariga ko’ra
kichik yoshdagi bolalar o’z harakatlarida yetarlicha mustaqil emaslar, ular tahlidga juda moyil
bo’ladilar, o’zlarining xatti-harakatlarini o’rtoqlariniki bilan muvofiqlashtira olmaydilar hamda
jamoa uchun zarur bo’lgan tezlikda ishlolmaydilar, ular ko’p chalqiydilar, boshlagan ishni
ohiriga yetkazmaydilar. Chunki bu yoshda bolalarni natija unchalik qiziqtirmaydi, ularni harakat
jarayoni o’zigina jalb qiladi ( ular natijaga erishish uchun zarur bo’lgan ko’nikma va malakalarga
hali ega emaslar). Shuning uchun kichik guruhda bolalar ayrim mehnat tajribasiga ega
bo’lganlaridan keyin, guruhli topshiriqlarni berish mumkin bo’ladi. Bu yoshdagi bolalar yonma-
yon mehnat qiladi va tarbiyachi oldida o’z ishi uchun javob beradi va jamoa bo’lib ishlash
uchun zarur bo’lgan ko’nikma va malakalarni mashq qiladi. Ma'lum darajada mustaqil mehnat
qilishni o’rgangandan keyin bolalar navbatchilikka jalb etiladi. Malakalari nisbatan barqaror
bo’la boshlagan, mehnat natijalari esa amaliy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo’lgan katta va
tayorlov guruhlarda jamoachilik mehnati keng qo’llaniladi. Bu vaqtda bolalar navbatchilikning
har xil turlarida qatnashishda va xilma-xil topshiriqlarni bajarishda yetarli tajribaga ega
bo’ladilar. Pedagog bolalarga bo’lajak ish haqida kelishib olishni, zarur bo’lgan tezlikda
ishlashni, topshiriqni ma'lum muddatda bajarishni o’rgatadi. Bolalar umumiy mehnat qilganda
hamma uchun umumiy topshiriq olishadi va ish ohirida bajarilgan ishga umumiy yakun
chiqariladi. Tayyorlov guruhda bolalar ish jarayonida bir-birlariga bog’liq bo’lib bajaradigan
birgalikdagi mehnat alohida ahamiyat kasb etadi. Bunda pedagog bolalarda bir-birlariga
xushmuomalalik bilan iltimos qilib murojaat qilish, birgalikda harakat qilish, bir-birlariga
yordam berish haqida kelishish odatini tarbiyalaydi. To’g’ri tashkil qilingan va qo’ldan
keladigan mehnat bolalarni birlashtiradi, o’zaro yordam, intizomlilikni, kuchlarni teng
taqsimlash va qiyinchiliklarni yengish ko’nikmasini tarbiyalashga, mustaqillik, tashabbuskorlik,
ishni yaxshi bajarishga intilish va hamkorlikda ishlash odatini tarbiyalashga yordam beradi.
Yaxshi tashkil etilgan mehnat bolalarning jismoniy rivojlanishlariga, organizm umumiy ish
qobiliyatining o’sishiga hamda chiniqishiga, harakatlarning aniqlashuvi va uyg’unlashuviga
yordam beradi. Mehnat jarayonida bolalar zarur malakalarni, shu jumladan, o’simlik va
jonivorlarni parvarish qilish malakalarni egallaydilar, predmetlar(qalam, bolg’a) bilan
bajariladigan oddiy harakatlarni o’zlashtiradilar, materiallar va ularning xususiyatlarini bilib
oladilar. Bolalarda mehnatga qiziqish, mehnat qilish ishtiyoqi, mehnatning quvonch baxsh etishi
haqida to’g’ri tasavvur tarkib topadi. Keyinchalik mana shu asosda har bir kishining xalq
manfaati uchun mehnat qilishi, bu insoniy burch ekanligi haqidagi tushuncha shakllantiriladi.
Navbatchilik kundalik mehnatning bir turi sifatida, bolalar mehnat mashg’ulotlarida tegishli
mehnat jarayonlarini bajarishni bilib olgandan keyin joriy etiladi. Dasturga muvofiq bolalar
oshxonada, tabiat burchagida, mashg’ulotlarda navbatchilik qiladilar. Oshxonada navbatchilik
qilish o’rta guruqda yil boshidan e'tiboran joriy etiladi, mashg’ulotlarda navbatchilik qilishga
yilning ikkinchi yarmidan jalb etiladi, tabiat burchagida navbatchilik qilish katta guruhda joriy
etiladi. (P.Yusupova). Oshxonada navbatchilik qilaetgan bolalar stol bezashadi, idishlarni
yig’ishtiradilar. Mashg’ulotlardagi navbatchilikda bolalar zarur materiallarni, qog’oz, qalam,
mo’yqalam, yelim, loy, plastilinni qo’yib chiqadilar, mashg’ulotdan keyin olib qo’yadilar,
mo’yqalam, taglik, lattalarni yuvadilar, hamma narsani joy-joyiga qo’yadilar.
Tabiat burchagida navbatchilar o’simliklar va jonivorlarni parvarish qiladilar, tabiat
kalendarini yuritadilar. Tarbiyachi bolalar ishiga rag’barlik qilib, bolalar ishini yo’naltiradi, u
yoki bu qatoni ogohlantiradi, qiyinchiliklar bo’lganda, bolalarga yordam beradi. Navbatchilik
qilgan bolalarning ishlari baholanishi, puxta bajarilgan ishlari e'tirof etiladi va yo’l qo’yilgan
qatoliklar haqida xayrixoxlik bilan ta'kidlanadi. Navbatchilik chog’ida bajariladigan ish hajmi
bolalar yoshi va imkoniyatiga qarab taqsimlanishi ularni charchab qolishi va zerikishini oldini
oladi, navbatchilik vazifalari tezroq o’zlashtiriladi. Katta guruhlarda navbatchilikni topshirish,
bajarilgan ishlar haqida hisobot berish joriy etiladi va shunday qilib bolalarning ishlari nazorat
qilinadi, muvaffaqiyatlar qayd etiladi. Bolalarda mas'uliyatni oshirish, mehnat ko’nikmalarini
mustahkamlash, sabr-toqat, qat'iyat, mehnatsevarlik kabi fazilatlarni tarkib topishi uchun
navbatchilikni almashtirib turish, bir biriga yordam berish, nazorat ishlariga jalb etish maqsadga
muvofiqdir. Navbatchilar mehnati baqolanar ekan, mehnat natijalarining sifati, uning sababi va
yo’nalishlari ta'kidlanadi: "Bolalar tabiat burchagida yaxshi navbatchilik qildilar, gullarga suv
quydilar, yorni yumshatdilar, barglarini artdilar, endi gullar yaxshi o’sadi. Rustam baliqlarni
yaxshi parvarish qildi: ovqat berdi, suvni yangiladi, qamma narsani o’zi qildi". Bunday baqolash
natijasida bolalar o’z mehnatiga, muvaffaqiyatlari va kamchiliklariga to’g’ri munosabatda
bo’lishni ta'minlaydi. Bolalarning navbatchilar mehnatiga salbiy munosabat bildirishiga
quyidagi hollar sabab bo’ladi:
1.Bolalarda zarur bilim va malakalarning yo’qligi.
2.Tarbiyachining navbatchilar ishiga baho berishga, hisobotlariga e'tiborsizlik bilan qarashi.
3.Navbatchilar ishidagi bir xillik, mehnatni tashkil etishda murakkablikning yo’qligi, aqliy va
xissiy yumushlarning yetarli emasligi. Bunday hollarni oldini olish uchun bolalar bilan
ishlashda frontal va yakka tartibda ishlash, qafta davomida barcha bolalar navbatchi bo’lishini
nazorat qilish, amalga oshiriladigan ishlarni belgilash kerak bo’ladi.
Bolalarning mehnat qilish imkoniyatlarini kengroq foydalanish maqsadida, navbatchilikdan
tashqari boshqa maishiy mehnat turlari ham qo’llaniladi. Masalan tarbiyachi topshirig’iga
binoan sochiqlar va ko’rpa-to’shak jildlarini almashtirishda, o’yin burchagini yiqishtirishda,
shkaf javonlarini artishga yordam berish, guruh bo’lib xonani yiqishtirish, bog’cha
maydonchasini yiqishtirish, ekinzorlardagi yerni yumshatish, uruq va ko’chatlar ekish, gulzor va
ekinzorlarni suqorish va shu kabilar amalga oshiriladi. Bo’sh vaqtlarida syujetli o’yinlar uchun
buyumlar yasaydilar, qoqoz, karton va tabiiy materiallardan o’yinchoqlar yasaydilar, gulzorda
ishlaydilar va hokazo. Bunday mehnat jarayonida bolalar bo’sh vaqtini qiziqarli o’tkazishga,
mehnatning ijtimoiy foydasini bilishga, faol va mustaqil ishlashga odatlanadilar. Tarbiyachi
bolalarga topshiriqlarni taklif etadi, zarurligini asoslab berib, maqsadni qo’yadi va ishni
rejalashtirishga, ishni taqsimlashga, sheriklar tanlashga yo’naltiradi.
Shunday qilib, bolalar har kuni bajaradigan mehnatning xilma-xil turlari barcha bolalarning
mehnat faoliyatida doimiy ishtirok etishini, mehnat qilish ko’nikmasini, mehnatga odatlanishni
tarkib toptirishni ta'minlaydi.
3-§ Bolalarni kattalar mehnati bilan tanishtirish.
Bolalarni kattalar mehnati bilan tanishtirish ijtimoiy foydali mehnatni qismlarga ajratib
berish,mehnat natijalarini ko’rsatish, ularni har bir kishi uchun ahamiyatini ochib berish
imkonini beradi. Bolalar bog’chasi dasturiga binoan bolalar kattalar mehnati to’g’risida quyidagi
bilim va tasavvurlarni egallab olishlari zarur:
Kichik guruh:
1.Ayrim kasb egalarining mehnati.
2.Mehnat jarayonidagi mehnat harakatlari.
3.Mehnat jarayonini amalga oshirish uchun kerakli material.
4.Ma'lum bir mehnat jarayonini bajarish uchun jihozlar.
5.Mehnat natijasi.
6.Kishi mehnatining ijtimoiy ahamiyati.
O’rta guruhda mehnat to’g’risida qo’shimcha tasavvur va bilimlar beriladi:
1.Harakat sifati haqida.
2.Kishining mehnatini yengillashtiruvchi moslamalar.
3.Kishilarning mehnatga muhabbati.
Katta va tayyorlov guruhida yana yangi tasavvur va bilimlar beriladi:
1.Kishilar mehnatini yengillatadigan mashina va mexanizmlar to’g’risida.
2.Kishilar mehnati jamoa xarakterida ekanligi to’qrisida.
3.Jamoa mehnati jarayonida kishilarning o’zaro munosabatlari to’g’risida.
4.Mehnat qahramonlari, xalqimizning mehnat an'analari to’g’risida. (P.Yusupova)
Kattalar mehnati bilan tanishtirishning mazmuni quyidagicha:
- bolalarda mehnatning muayyan natijalarga qaratilganligi haqida bilimlarni shakllantirish.
Bunda bolalar mehnat jarayonining tarkibini, maqsadini, material va asboblarni tanlash
qoidalarini, mehnat harakatlari, rejalashtirilgan natija, shuningdek, mehnat jarayonini tashkil
etish qoidalarini bilib oladilar. Katta kishilar mehnatining ijtimoiy mohiyati va uning tarkibiy
qismlarga ajratilganligi haqidagi bilimlarni o’zlashtirish maktabgacha yoshdagi bola uchun
murakkab vazifadir. Bolalarning aksariyati mehnat natijalarini, mehnat harakatlarini qismlarga
ajratmaydi, maqsadni qo’yish va materialni tanlash kabi tarkibiy qismlarni anglab yetmaydilar.
Sababi, birinchidan, kattalar mehnat faoliyati uzluksiz davom etadigan xususiyatga ega, uning
barcha tarkibiy qismlari bir-biriga qo’shilib ketgan va bola ularni alohida-alohida idrok eta
olmaydi, natijalarini anglab yetmaydi.
Ikkinchidan, kattalar mehnati sof holda taqdim etiladi:mehnat faoliyati bolalar uchun o’zining
jarayon tomoni bilan namoyon bo’ladi, ayrim harakatlar natija va maqsad bilan bog’lanmaydi,
qayd etilmaydi, anglab yetilmaydi. Olingan mehnat natijasi ko’pincha mehnat jarayoni bilan
bog’lanmaydi. Shuningdek, mehnat natijalarini bolalar ko’pincha anglab etmaydilar, chunchi
ularga erishish asoslab berilmaydi, ularning kishilarga zarurligi ochib berilmaydi.
Uchinchidan, mehnat faoliyatini o’rganishda, bilish vazifalariga, bilinaetgan xodisaning
xususiyatlariga mos kelmaydigan metodlar qo’llaniladi. Mehnat jarayonini oddiy kuzatish
bolalarga uni qismlarga ajratish va har bir tarkibiy qismni anglab yetish, uning aloqalarini,
mehnatning umumiy yo’nalishini aniqlash imkonini bermaydi. Kattalar mehnati bilan bolalarni
tanishtirish uchun quyidagilar talab etiladi:
-Mehnatning maqsad va vazifalarini ochib berish. Maqsad va vazifalar kishilarning amaliy
ehtiyojlari bilan bog’lash(qo’g’irchoqni sayrga olib chiqish uchun unga shapkacha tikish,
hammani to’ydirish uchun ovqat pishirish va h.k).
-mehnat maqsadlari buyum obrazlari(rasm, applikasiya) tarzida yaqqol tavsiya etilgan bo’lishi
lozim.
-muayyan xossalarga ega bo’lgan materialni tanlash mehnatning muhim tarkibiy qismi sifatida
anglanadi (bayramda kiyiladigan ko’ylak uchun yupqa, yengil material olinadi, shapka tikish
uchun qalin, issiq gazlama olinadi).
-asboblar, jihozlar oldindan tayyorlab qo’yish kerak.
-mehnat jarayonini bosqichma-bosqich namoyish qilish. Tarbiyachi mehnat jarayonini
bajargandan keyingi erishilgan oraliq natijani qayd qiladi, uni pirovard natijadan farq qilishini,
undan vazifasiga ko’ra foydalanib bo’lmasligi qayd qiladi.
-olingan mehnat natijasini vazifasiga ko’ra ishlatish va natija, maqsad, ishlovchi kishining
mehnat harakatlari o’rtasidagi bog’lanishni aniqlash: oldiniga qo’qirchoq sovuq qotmasligi
uchun shapkacha tikishni mo’ljallandi, keyin qalin gazlama, qaychi, ip, igna olindi, so’ngra
bichib, tikildi va orzu qilingan shapkacha tayyor bo’ldi. Endi qo’g’irchoqqa kiydirib,uni sayrga
olib chiqish mumkin, qo’g’irchoq sovqotmaydi.
Kattalar buyum tayyorlashini va maishiy xo’jalik faoliyatini kuzatish mehnat jarayonining
rejalashtirilgan natijalarga yo’naltirilgani haqida, natijaga qo’yilgan talablar, uning maqsadga
muvofiqligi haqida, tegishli material, asboblar tanlash zarurligi, natijaga erishishga qaratilagan
mehnat harakatlari tarkibi va tartibi haqida bolalarda yaqqol tasavvurlari hosil bo’ladi. Mehnat
jarayonining tuzilishi, uning tarkibiy qismlari o’rtasidagi bog’lanish haqidagi bu bilimlar
birinchidan, bolalarning kattalar mehnat faoliyatini mustaqil bilib olishlari, yangi mehnat
jarayonlarini aniqlab, qismlarga ajarata bilishlari, ularning natijalarini aniqlay olishlari uchun,
ikkinchidan bolalarning mehnat faoliyalarini o’zlashtirishlari, mehnat jarayonlarini mustaqil
rejalashtirib, amalga oshirish malakalarini shakllantirish uchun muhimdir. Kattalar mehnati bilan
tanishtirishning vositalari:
1. Ekskursiya, mashg’ulot, maqsadli sayrlar. Bunda kuzatish. Kino va diafilm, diapozitiv,
teleshitirish, badiiy adabiyot, ko’rgan va eshitgani to’g’risida suhbat, tarbiyachi va bolalarning
hikoyalari, tarbiyachining hikoya va tushuntirishi, didaktik o’yinlar kabi turli-tuman metodlardan
foydalaniladi.
2. Mashg’ulot va mashg’ulotlardan tashqari vaqtlarda kattalar mehnatini yaqinlashtirish. Turli
yumushlarni bolalar oldida bajarish va ularga ko’rsatib tushuntirish, suhbat o’tkazish.
Kuzatishdan keyin bolalar shunga o’xshash mehnat turlarini tashkil etish maqsadga muvofiq
bo’ladi.
3. Bolalarning kattalar bilan birgalikdagi mehnati: a) Asosiy ishni kattalar bajarishadi, bolalar
qo’llaridan kelganicha yordam beradilar. b) tarbiyachi ishni boshlab beradi, qolganini bolalar
o’zlari mustaqil davom ettirishadi. v) kattalar boshlab beradi, bolalar davom ettiradi, keyin esa
bolalar va kattalar birgalikda bajarishadi.
4-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning mehnat tarbiyasi.
Maktabgacha
yoshdagi kar bolalarning rivojlanishi sohasidagi ko’plab kuzatishlar
(N.A.Rau,A.A.Venger, L.P.Noskova, G.V.Trofimova), eshitishning keskin pasayishiga olib
keluvchi kasalliklar natijasida eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar ko’pincha jismoniy
rivojlanishida eshitadigan tengdoshlaridan orqada qolishini ko’rsatadi. Ularda somatlik jihatdan
zaiflik, harakatlar muvofiqligining buzilishi kuzatiladi. Eshita olmaslik va pirovard o’z
harakatlarini yetarlicha sezmaslik harakat ko’nikmalarini tarkib topishini qiyinlashtiradi.
Bularning barchasi mehnat malakalarini shakllantirishni qiyinlashtiradi. Tadqiqotlar
ta'kidlanishicha, kar o’quvchilarning bilish va amaliy faoliyat jarayonlarining kechikib
rivojlanishi ularning umumiy va harakatlar rivojlanishining orqada qolishi bilan belgilanadi.
Mazkur hulosa, nuksonni tuzatishga hamda eshitishda nuqsoni bo’lgan bolaning ta'lim olish va
har tomonlama rivojlanishiga qaratilgan korreksiya tarbiyalash ishlarini ertaroq olib borish
zarurligini tasdiqlaydi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar maxsus maktabgacha muassasalarida
mehnat tarbiyasi quyidagi vazifalarni hal etishga qaratiladi:
1. O’z -o’ziga xizmat ko’rsatish va mustaqillik kunikmalarini tarbiyalash;
2.Mehnat ko’nikma va malakalarini shakllantirish;
3. Kattalarning mehnati bilan tanishtirish va mehnat aqliga hurmat xissini tarbiyalash;
4. Mehnat tarbiyasi bilan bog’liq holda nutqni rivojlantirish.
Maxsus bolalar bog’chasida tashkil etilgan hayot davomida bolalarda mehnat qilish ehtiyoji,
jamoada ishlash istagi tarkib toptiradi. Mehnat tarbiyasining mazmuni eshitishda nuqsoni
bo’lgan bolalar bog’chasi dasturida aks ettirilgan. Unda ta'limning birinchi yilidan boshlab
bolalarda shakllanishi zarur bo’lgan mehnat ko’nikmalari va malakalari, bolalar muloqotida
qullaniladigan zarur lug’at hajmi ko’rsatilgan. Maxsus bog’chada tarbiyalanuvchilar yoshiga [os
holda o’z-o’ziga xizmat qilish, xo’jalik - maishiy mehnat, tabiatdagi mexnat, kul
mehnatiga jalb etiladi.
5-§ O’ziga o’zi xizmat qilish va mustaqillik ko’nikmalarini shakllantirish.
O’ziga o’zi xizmat ko’rsatish mehnat faoliyatining turi sifatida ta'limning barcha yillarida
bolalarga o’rgatiladi. Ilk davrda, ikki yoshli kichkintoylarni gigiena qoidalariga rioya qilishga,
mustaqil yeb -ichish, kiyinish va yechinishga o’rgatishdan boshlanadi. Yil sayin bolalarning
malaka va ko’nikmalari takomillashib boradi. Surdopedagog bolalarning xususiyatlarini,
maktabgacha yoshdagi kar bolalarning o’ziga xosliklarini, ularning bog’chaga kelgunga qadar
oilaviy sharoitlarini bilishi zarur. Kar va zaif eshituvchi bolalarda mehnat ko’nikma va
malakalari kattalarga taqlid qilish asosida shakllanadi. Tarbiyachilar, ota-onalar bolalarni eng
oddiy ishlarga sabr toqat bilan o’rgatishlari, xamda mehnat faoliyati jarayonida , buyumlarni,
materialar, jihoz va uskunalar, harakatalar va xossalarnini ifodalovchi so’zlar yozilgan
jadvalchalarni ko’rsatib ularning nomlari bilan tanishtirishi kerak bo’ladi. Bunda ayni paytda
ma'lum mehnat ko’nikmalari bilan birga bolalarning nutqi ham shakllantiriladi. Uch yoshli
bolalar o’z-o’ziga xizmat kursatishda ancha mustaqillika erishadilar: ular dasturxon atrofida
o’zni tutishni, kiyinish va yechinishni, yuz -qo’lini yuvishni va artinishni bilishadi. Maxsus
maktabgacha muassasalarda o’z o’ziga xizmat ko’rsatish ko’nikmalarini shakllantirishda mayda
motorikani rivojlantirish uchun quyidagi mashqlarni bajarish tavsiya etiladi: xalqachalarni ipga
tizish, sharchalarni tayoqchalarga tizish, qo’g’irchoq matryoshkalarni qismlarga ajratish va
yiqish ip, tasmalarni haltaklarga o’rash, mozaikadan naqshlarni tuzish, lentalarni bog’lash
yechish, teshikchalardan ip o’tkazib naqshlar yasash va hokazolar. Bu davrda surdopedagog
bolalar bilan alohida - alohida ish olib boradi hamda bola tomonidan mehnat malakalarning
shakllanganligi
va
bajariladigan
harakatlar
va
narsalarning
nomlari
qanday
mustaqkamlanganligini tekshiradi. So’zlarni mustahkamlash uchun yozuvli jadvalcha, va
suratlardan foydalaniladi, ularda kundalik muomalada ishlatiladigan ayrim so’zlar va iboralar
yoziladi, bolalarga tanish bo’lgan nutqiy material esa mustaqil ravishda og’zaki-daktil
ifodalanadi. O’rta maktabgacha yoshdagi bolalar o’z-o’ziga xizmat ko’rsatishda mustaqilroq
buladilar va bir -birlariga yordam berishni o’rganadilar. Ular o’z o’rtog’iga savol bilan murojaat
etishni va tanish iboralardan foydalanib, minnatdorchilik bildrishni bilimog’i kerak. Katta
gurux bolalarning o’z-o’ziga xizmat ko’rsatishdagi mustaqilligi yana ortadi: ular
tanasini toza tutish va kiyim kechaklarini ozoda saqlash, sochlarini tartibga
keltirish, o’rinlarini yig’ishtirish, guruh xonalarida tartibni saqlash kabi ishlarga odatlanishlari
kerak. Kar bolalarni o’z-o’ziga xizmat ko’rsatishga o’rgatish kattalardan ma'lum
sharoitlarni talab qiluvchi murakkab jarayondir. Bolalar bog’chasida belgilangan kun
tartibiga qat'iy rioya qilish muhim shartlaridan biridir. Chunki aniq tartib bolaning asab tizimiga
ijobiy ta'sir qiladi, uni intozomlilikka, ishni xamisha bir vaqtda, ma'lum uzviylik va
ketma ketlikda bajarishga o’rgatadi. Ikkinchi shart: barcha kattalar, shu jumladan,oila a'zolari
tomonidan bolalarning mehnat harakatlariga nisbatan har doim bir xil talab qo’yilishi kerak.
Kattalar va bolalar o’rtasidagi o’zaro og’zaki muloqot o’ziga -uzi xizmat ko’rsatish
ko’nikmalarini shakllantirishida majburiy shartidir.Bolalar xarakatlarni og’zaki ko’rsatma
bo’yicha bajarishlari va o’z harakatlari haqida hikoya qilib berishlari kerak.
6-§ Mehnat malaka va ko’nikmalarini shakllantirish.
Bolalarning faoliyat qilish extiyoji tarbiyachi tomonidan mehnat malaka va ko’nikmalarini
egallashiga yunaltiriladi. Bunda eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning individual xususiyatlari
va jismoniy imkoniyatlari hisobga olinadi. Bolalar bog’chasida tarbiyalanuvchilar zarur mehnat
malaka va ko’nikmalarini egallabgina qolmasdan, o’rtoqlari bilan o’zaro ijobiy munosabatlarni
o’rnatishni va jamoa bo’lib ishlashni o’rganadi zarur so’zlarni o’zlashtiradi. Ya'ni so’zlarni
o’zlashtirish, ishlash jarayonida og’zaki nutq vositasida atrofdagi kishilar bilan muloqotda
bo’lish imkonini beradi. Bolalar bog’chasi guruh xonalari va maydonchani yiqishtirish kabi
xo’jalik maishiy mehnat ta'limning ikkinchi yilidan boshlab joriy etiladi. Bundan tashqari bolalar
mashg’ulotlarda surdopedagog va tarbiyachiga didaktik materiallarni tarqatishda va
mashg’ulotlardan so’ng yig’ib olishda, doskani artishda, o’yindan keyin o’yinchoqlarni
yig’ishtirib qo’yishda, dasturxon yozishda va tuzatishda, ovqatdan keyin dasturxonni
yig’ishtirshda yordam beradilar, polni supuradilar, qo’g’irchoqlarning kiyim-kechagini yuvadilar
va dazmolaydilar. Tabiat qo’ynida mehnat qilish maktabgacha yoshdagi kar va zaif eshituvchi
bolalarning rivojlanishida katta ahamiyatga ega. Mehnat jarayonida bolalarning atrof muhit
hakidagi tasavvurlari kengayadi, ular tabiatni sevishga, barcha jonzotlarni asrab avaylashga
o’rganadilar. Maxsus bolalar bog’chasi dasturida quyidagi mehnat turlarini tashkil etish nazarda
tutiladi: avval suvni tayyorlab o’simliklarni to’g’ri sug’orish, yerni yumshatish, barglar changini
artish, suv purkash, idish -tovoqlarni yuvishga yordam berish, uchastkadagi yerni chopiq qilish,
qushlar, baliqlarni boqish, qafaslarni, ovqat, donlarni tozalash, akvariumlarni yuvish va
hokazolar. Bolalar hayvonlar va o’simliklarni parvarishlash bo’yicha mehnat
ko’nikmalariga ega bo’lish bilan bir vaqtda o’simliklar va hayvonot dunyosining hayoti
haqida dastlabki ma'lumotlarga ega bo’ladilar. Ta'limning ikkinchi yilidan boshlab qo’l
mehnati joriy qilinadi. Tarbiyachining raxbarligida turli buyum va o’yinchoqlarni, o’yin uchun
jihozlarni, tabiiy materialdan buyumlarni, yumshoq o’yinchoqlarni yasashni o’rganadilar.
Mashg’ulotlarda ba'zi jihoz va asboblar (qaychi, nina, mo’yqalam), turli materiallar
(qog’oz,karton, mato) bilan ishlash malakalarini egallaydilar. Qo’l mehnati bolalar
ijodkorligini, hayolini rivojlantirishda tarbiyachining mahorati katta ahamiyatga egadir.
Mehnat jarayonida bolalarning mayda qo’l harakatlari takomillashadi, harakatlari aniq ,
maqsadga yo’naltirilgan bo’lib boradi. Bolalar bog’chasida shakllangan mehnat ko’nikmalari
maktabda predmet-amaliy ta'lim darslarida keng qo’llaniladi. Mehnat malakalarini
tarbiyalashda quyidagi asosiy metodlardan foydalaniladi: mehnat harakati usullarni alohida
ko’rsatib berish ,harakatlar ketma-ketligini ko’rsatish, bola va pedagogning
birgalikdagi harakatlari, berilgan namuna bo’yicha faoliyat, og’zaki ko’rsatma bo’yicha
harakatlar (ta'limning birinchi va ikkinchi yili),amalga oshiriladigan ishlarni tushuntirib berish va
rejalashtirish, mehnatga bo’lgan munosabatini baholash va bolaning mehnat natijalarini
baholash (ta'limning uchinchi , to’rtinchi va beshinchi yili). Mehnat malaka va
ko’nimalarini egallash bilan bir vaqtda zarur nutq ham o’zlashtiriladi: bu buyumlar
va harakatlarning nomlari, nasalarning xususiyatlari, kattaligini, rangini, shaklini ifodalovchi
so’zlar va hokazolar. Mehnat faoliyati jarayonida tarbiyalanuvchilar tarbiyachining "Sen nima
qilasan", "Sen nima qilyapsan", "Sen nima qilding" kabi savollarga javob beradi. Turli
narsalarni yasayotib bolalar o’z ishining maqsadini ko’ra bilishi, o’z ishidan quvonch va
qonikishni his etishi darkor. Shuning uchun tarbiyachi guruxda bolalarning mehnat
faoliyatini baholaydi, yasalgan narsalar ko’rgazmasini uyushtiradi, o’rtoqlarining
tug’ilgan kuniga, bayramlarda ota - onalariga bolalar bilan birgalikda sovg’a tayyorlaydilar.
Bolalar bog’chasida mehnat tarbiyasi quyidagi shaklda amalga oshiriladi: topshiriq berish,
navbatchilik, mashg’ulot. Topshiriqlar bir yoki bir necha bolaga, ularning imkoniyatiga va
dastur talablariga muvofiq beriladi. Bolalarning mehnat topshiriqlari jadvalchalarga yozilib
barcha gurux xonalariga, yotoqxona, yechinish xonasi, xojatxonasiga ilib quyiladi. Mehnat
topshiriqlarini mustahkamlash uchun individual topshiriq kartochkalardan foydalaniladi
Tarbiyachi individul topshiriqlarni bajarilishini tekshirib, bajarilgan ishning sifatini va nimalarni
qilinganligi haqida hikoya qilish malakasini baqolaydi. Tarbiyachi har bir bolaning mehnat
ko’nikmalari va nutqni qay darajada egallanganini bilishi va alohida xususiyatlarini topshiriqni
bajarayotganda hisobga olishi kerak. Tarbiyachi nafakat eng faol, bilag’on, balki sustroq
bolalarga ham topshiriq berishi hamda zarurat bo’lganda ularga yordam kursatishi kerak. Kichik
guruh tarbiyalanuvchilari alohida-alohida topshiriq olishadi, katta guruhda esa topshiriqni ko’p
bolalar birgalikda bajarishi mumkin (juft-juft bo’lib, birgalikda uyushib ishlash). Shunday qilib,
ular jamoa bo’lib mehnat qilishga, ya'ni umumiy maqsadga erishish uchun harakatlarini
birgalikda bajarishga va bir-biri bilan og’zaki muloqot qilishga o’rganadilar. Navbatchilik
ta'limning uchinchi yilidan joriy qilinadi. Navbatchilikni tashkil qilish jarayonida har bir
bolaning mehnat ko’nikmalarini mustahkamlanishi, jamoa oldidagi mas'uliyatini his qilishi,
tashkilotchilik iste'dodini namoyon qilishi, kattalar va bolalar bilan nutqiy muloqotda bo’lishi
uchun imkoniyat yaratiladi. Surdopedagog va tarbiyachi mashqg’lotlarda (ertalab va kechkurun),
yotoqxonada, oshxonada, hojatxonada, jonli tabiat burchagida bolalarning navbatchiligini tashkil
qiladilar. Tarbiyachi bolalarni qunt bilan ishlashga, topshirilgan ishni tez va ozoda bajarishga,
muloqotda
tanish
so’zlardan
foydalanishga
o’rgatadi.
Masalan,
navbatchi
ertalab
mashg’ulotgacha ho’l latta bilan doskani artadi, surdopedagogga zarur qullanmalarni tayyorlash
va tarqatishda, bolalarni safga tizib guruhga olib kirishda, ularni joy-joyiga o’tkazishda yordam
beradi. Surdopedagog navbatchiga bolalarga savollar berishni topshiradi ("Bugun qanaka kunq",
"Buqun havo qanday"), ovozni kuchaytiruvchi apparatdan foydalanib navbatchi bolalar bilan
qisqa suqbat o’tkazadi, ularning nomini aytib javoblarini baholaydi. Bunday navbatchiliklar
bolalarni faollashtiradi, nutqiy muloqot qilishga undaydi, o’rtoqlarining mehnatiga nisbatan
hurmatda bo’lish hissini tarbiyalaydi. Tarbiyachi mehnat mashg’ulotlarini ta'limning barcha
yillarida kechki soatlarda haftasiga ikki martadan tashkil etadi. Ta'limning uchinchi yilidan
boshlab mashg’ulotlarga bolalar mehnat faoliyatining barcha turlari kiritiladi. Mashg’ulotlar
guruh xonasida, jonli burchakda, maydonchada mashg’ulot mavzusiga va tarbiyachi qo’ygan
vazifalariga bog’lik ravishda o’tkaziladi. Qo’g’irchoqning kiyimlarini yuvish, xonaki
o’simliklarni yuvish, changlarni artish, tugma qadash ishlari mashg’ulotlarning mazmunini
tashkil etishi mumkin. Mehnat mashg’uloti namunasini keltiramiz: (ta'limning uchinchi yili).
Mavzu: "Piyoz ekish"
Maqsad:
1. Bolalarning piyoz va uni ekish hakidagi tasavvurlarini aniqlash.
2.Bolalarga piyozni to’g’ri ekish usullarini urgatish.
3.Lug’atni "piyoz", "niqol", "ildiz" so’zlar bilan boyitish.
4.Ishga qizig’ish uygotish.
Mashg’ulot guruh xonasida yoki hovlida o’tkaziladi va ovozni kuchaytiruvchi apparatlaridan
foydalaniladi. Tarbiyachi apparatni ishga tushiradi va xamma bolalar eshitayotganini tekshiradi.
Eshitishni tekshirish maqsadida yuqlama o’tkaziladi. Shundan so’ng tarbiyachi qisqa suhbatda
bolalarning piyoz haqidagi tasavvurlarini, ularning piyoz ekish va undan ovqat tayyorlash
haqidagi bilimlarini aniqlaydi hamda barcha ma'lumotlarni umumlashtiradi. Shundan so’ng u
bolalar bilan birgalikda "Niqol", "Ildiz" tushunchalarini aniqlaydi va piyozni qanday ekishni
ko’rsatadi, o’z harakatlarini so’z bilan ifodalab tushuntiradi. Doskada reja ko’rinishida piyoz
ekish harakatlarining ketma-ketligi ko’rsatiladi. Ish rejasi o’qib, bolalar piyozni tuvakchalarga
ekishga kirishadilar. Piyoz ekishni tugatgach bolalar hisobot beradilar, tarbiyachi mashg’ulotni
yakunlaydi. O’ylab tayyorlangan, aniq o’tkazilgan mashg’ulot tarbiyachiga belgilangan
maqsadlarga erishish imkonini beradi. Bolalar mashg’ulot paytida mehnat ko’nikmalarini
egallaydilar, topshiriqlarni bajarish jarayonida tarbiyachi va guruhdagi o’rtoqlari bilan
muloqotda bo’ladilar. Tarbiyachi raxbarligidagi jamoa bo’lib mehnat qilish jarayonida bolalar
o’z ishini rejalashtirishni, vazifalarni o’zaro taqsimlashni, o’rtog’iga yordam berishni
o’rganadilar. Umumiy maqsadga erishishga qaratilgan umumiy mehnat bolalarni uyushtiradi,
bolalar jamoasini shakllantiradi.
7-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni kattalar mehnati bilan tanishtirish.
Mehnatga ijodiy munosabatni shakllantirish, insonlarni mehnatsevarlik ruxida va ahloqiy
jihatdan tarbiyalashning muhim vazifasi hisoblanadi. Ma'lumki kundalik hayotda bolalar har
doim ham kattalarning mehnatiga e'tibor beravermaydilar va mehnatning ijtimoiy ahamiyatini
mustaqil baholay olmaydilar. Kattalarning mehnatiga nisbatan xurmatda bo’lish qissini
tarbiyalash uchun turli vositalardan foydalaniladi; bular ekskursiyalar, suhbatlar, diafilmlar
ko’rish, kitoblar o’qib berish, uyinlar o’tkazish va hokazo. Tarbiyachi bolalarning e'tiborini
enaga, oshpaz, hamshira, surdopedagoglarning, ya'ni bolalar bog’chasida ishlovchi barcha
kishilarning mehnatiga qaratadi, ularning faoliyatiga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantiradi.
Masalan, tarbiyachi oshpazning mehnati hakida deydi: "Saodat opa bolalar uchun shirin ovqat
pishiribdi, opajonga raxmat" Tarbiyachi bolalarga kasblar hakida so’zlab beradi. Ta'limning
uchinchi va turtinchi yilida dasturga muvofiq kasblar va ayrim mehnat turlari haqida
tassavurlarni kengaytirilishi nazarda tutiladi. Bolalar haydovchi, binokor, tikuvchi, enaga,
oshpaz, muallim, vrach, kir yuvuvchi, sotuvchi, milisioner va hokazo kasblar nomini ayta
olishlari kerak. Bolalar tarbiyachi va ota-onalar bilan birgalikda yaqinidagi muassasalarga
(do’konga, pochtaga, bolalar bog’chasining yonidagi binolarga) ekskursiyaga boradilar.
Ekskursiyalar, ko’rilgan diafilmlar, suhbatlar asosida tarbiyachi yordamida mehnat mavzularida
kichik hikoyalar tuziladi. O’yinlar-mehnat tarbiyasining muhim vositasi hisoblanadi. Tarbiyachi
didaktik, qurilish, harakatli, syujetli-rolli o’yinalarni bolalarga o’rgatadi. Syujetli - rolli uyinlarni
urgatish ta'limning birinchi yilidan boshlanadi. Dastlab tarbiyachi bolalarni o’yinchoqlardan
foydalanishga o’rgatadi, alohida o’yin harakatlarini ular bilan birgalikda bajaradi("qo’g’irchoqni
kiyintir", "qo’g’irchoqni ovqatlantir" va asta-sekin uyinlar syujetli kengayadi. Syujetli - rolli
o’yinlar ta'limning barcha yillarida har hafta o’tkaziladi. har bir o’yinga puxta tayyorgarlik
ko’rish talab etiladi: avval tarbiyachi ekskursiya, didaktik o’yini utkazadi, zarur lug’at
mustahkamlanadi, o’yin jihozlarini tayyorlanadi. Kar va zaif eshituvchi bolalar uchun
bog’chalarda quyidagi syujetli o’yinlarni o’tkazish tavsiya etiladi: "Magazin", "Avtobus",
"Teatr", "Kemada", "Uchuvchilar", "hayvonot bog’i", "Shifoxona", "Sartaroshxona", "Maktab",
"Iurilish", "Pochta", "Atele", "Kutubxona". Syujetli - rolli o’yinlarni tayyorlash va o’tkazish
metodikasi adabiyotlarda batafsil yeritilgan. Surdopedagog va tarbiyachi bola qanday ishlashini
doimo kuzatib boradilar, ularda barcha ishni ozoda, mas'uliyatli bajarishni o’rgatadilar. Bolada
yoshlikdanoq mehnat qilish ishtiyoqini shakllantirish juda muhimdir. Agar maktabgacha davrda
bolalar mehnatning zarurligini va ijtimoiy mohiyatini anglasalar, tez,vijdonan,ozoda va puxta
ishlashga, ishni nihoyasiga yetkizishga o’rgansa, bajarilgan ishdan zavq olsa, egallagan
ko’nikma va malakalari maktabda ham rivojlanib boradi va mehnat faoliyatining yangi
bosqichlari muvaffaqiyatli egallanadi.
8-§ Mehnat tarbiyasi bilan bog’liq holda nutqni rivojlantirish.
Bolalarning mehnat faoliyati ularning nutqini shakllantirish bilan uyg’unlikda tashkil etiladi.
Bola unga qaratilgan og’zaki nutqni global idrok qilish asosida nutqiy muhitga olib kiriladi.
Mehnat faoliyati jarayonida muloqot qilish zarurati paydo bo’lib,bolani narsalar, harakat va
sifatlarning nomini eslab qolishga va kattalarga murojat qilishda og’zaki nutqdan foydalanishga
undaydi. Barcha mehnat malakalarini mustahkamlash jarayonida zarur so’zlar va topshiriqlar
yozuvli jadvalchalarda ko’rsatiladi. O’z-o’ziga xizmat ko’rsatish malakalarini va nutqiy
materialni mustahkamlashda o’yin usullaridan keng foydalaniladi. Bunda bolalarga topshiriqni
qo’g’irchoqlar beradilar hamda didaktik o’yinlar o’tkaziladi. Masalan, "qo’g’irchoq uyg’ondi"
o’yinida bolalar tarbiyachi bilan birgalikda qo’g’irchok harakatlarini ifodalovchi so’zlarini
og’zaki qaytaradilar. Mehnat mashg’ulotlaria tarbiyachi to’liq, grammatik jihatdan to’g’ri
nutqdan foydalanadi, bolalarning o’zaro bo’ladigan muloqotini rag’batlantiradi. Tushunchalarni
mustaxkamlash uchun tarbiyachi o’qish kitobidan foydalanadi. Unda mexnatning turli xillari
hakidagi hikoyalar jamlangan : "Navbatchi qiz", "Onam bilan birgalikda", "Tozalash", "O’zimiz
gul ekdik". Masalan "Navbatchi qiz" hikoyasidan Dono navbatchi bo’lganida, tushlikka
dasturxon tuzatganini, likopchalar, kosalar, non va salfetkalarni qo’ygani, lekin qoshik
qo’yishni esdan chiqarganini bilib olishadi. Bolalar ovqatga o’tirishadi, ammo qoshiqlar yo’q.
Tarbiyachi bilan birgalikda Dono e'tiborsiz qiz ekanligi haqida xulosa chiqariladi.
hikoyalar syujeti sodda bo’lib bolalarning hayotidan olinadi va maktabgacha yoshdagi
bolalarning mehnat tarbiyasiga xizmat qiladi.
SAVOLLAR VA TOPShIRIQLAR.
1. Mehnat tarbiyasining asosiy vazifalari nimalardan iborat.
2. Maktabgacha tarbiya muassasasida mehnat tarbiya berish dasturida qanday talablar
belgilangan.
3. Bolalar mehnatining turlari va uni tashkil etish shakllarini yoritib bering.
4. Maktabgacha yoshdagi eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar mehnat tarbiyasining vazifalarini
sanab o’ting.
5. Mehnat tarbiyasi maqsadida maxsus bolalar bog’chalarida qanday mehnat turlaridan
foydalaniladi.
6. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarda o’ziga-o’zi xizmat ko’rsatish ko’nikmalarini
tarbiyalashning o’ziga xosliklari nimada.
7. Maktabgacha yoshdagi kar va zaif eshituvchi bolalarda mehnat ko’nikmalarini va
malakalarini xosil qilish yo’llari hakida bayon eting.
8. Bolalarni kattalarning mehnati bilan tanishtirish va ularning mehnatiga hurmat hissini
tarbiyalash qanday amalga oshiriladi.
9. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning mehnat tarbiyasi bilan bog’liq holda og’zaki nutqi
qanday rivojlantiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.N.I.Belova Spesialnaya doshkolnaya surdopedagogika M.1985
2.L.A.Golovchis Doshkolnaya surdopedagogika M. 2001
3.P.Yusupova Maktabgacha tarbiya pedagogikasi T.1992
4.V.I.Loginova, P.G.Samorukova Maktabgacha tarbiya pedagogikasi T. 1991.
5.Vigodskaya G.L. Obuchenie gluxix doshkolnikov syujetno-rolevo’m igram M. 1975
6.Gozova A.P. Psixologiya trudovogo obucheniya gluxix M. 1979
7. Korsunskaya B.D. Obuchenie rechi gluxix doshkolnikov. M. 1960 Korsunskaya B.D.
"Chitayu sam" kniga dlya chteniya gluxix doshkolnikov
12- BOB
Bolalar bog’chasi, maktab va oila hamkorligi.
1-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar bog’chasi va maktabning bola tarbiyasidagi hamkorligi.
Bolalarni maktabga tayyorlash maktabgacha tarbiya muassasining muhim vazifalaridan biridir.
Agar bolalar maktabgacha tarbiyasi to’g’ri yo’lga qo’yilgan bo’lsa, maktab ta'limi ham
yuqoriroq darajaga ko’tariladi, maktab ta'limining samaraliroq bo’lishi ta'minlanadi. Bolalar
bog’chasi va maktab hamkorligi muammolarini o’rganishga qaratilgan psixologik va pedagogik
tadqiqotlar, maktabgacha yoshdagi bolalarni jismoniy, aqliy, ahloqiy, mehnat va estetik
tarbiyalari maktabda muvaffakiyatli ta'lim olishida katta ahamiyatga ega ekanligini ko’rsatadi.
Maxsus pedagogika va psixologiya sohasida bolalar bog’chasi va maktab faoliyatining
hamkorlik muammolari mavzusiga A.G. Basova, N.I.Belova, N.G. Butkevich, A.M. Goldberg,
B.D. Korsunskaya, N.G. Morozova, L.P. Noskova, O.M. Potapovalarning ilmiy izlanishlari
baqishlanadi. Ko’pgina tadqiqotchilar eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni ertaroq nutqqa
o’rgatish zarurligi haqida fikr bildiradilar. Mualliflarning to’g’ri ta'kidlashicha, tilga o’rgatib
eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshdagi bolalarning tafakkur rivojlanishidagi qator
qiyinchiliklar yengiladi. Maktabgacha tarbiya muassasalar va maktab ishidagi uzviylik ikki
tomonlama jarayon bo’lib, unda har ikki tomon vakillari faol qatnashadilar: bir tomon bolalarni
hozirgi boshlanqich ta'lim talablarini hisobga olib ta'limga tayyorlaydi, ikkinchi tomon bolalar
bog’chasida egallagan bilim, malaka va ko’nikmalarini ta'limning keyingi bosqichlarida
takomillashtiradi. Ta'lim-tarbiya mazmuni, vazifalari, shakl va usullarining uzviyligini o’rnatish
bolalar bog’chasi va maktab hamkorligining zarur sharti hisoblanadi. Dasturlar tahlilining
ko’rsatishicha, bog’chalarda bolalarga borliq haqidagi eng oddiy ma'lumotlar beriladi,
tabiatshunoslik, jamiatshunoslik hamda oddiy matematik tasavvurlari shakllantirilib, maktabda
chuqurroq bilimlar olishi uchun zamin bo’ladi. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni tilga
o’rgatish tizimida kommunikasiya (muloqot) tamoyili yetakchi hisoblanadi. Maxsus bog’chalar
va maktablarda og’zaki nutqni shakllantrishga faol yondashuv, ya'ni nutqning eshitish, idrok
qilish, gapirish kabi jarayonlari turli faoliyatlarda rivojlantirish amalga oshiriladi. Ta'lim tarbiya
jarayonida bolalarning eshitish qobiliyatini rivojlantirish va eshitish qoldiqlaridan foydalanish
talabi doimiydir. Maxsus bolalar bog’chalari va maktablarda bolalar talaffuzi kattalarga tahlid
qilish asosida hamda maxsus mashg’ulotlarda o’rgatiladi.
2-§ Bolalarning maktab ta'limiga tayyorligini tekshirish.
Bolalarga maktabda ta'lim berishning samaradorligi ularning jismoniy, aqliy va ahloqiy va
psixik jihatdan tayyorligiga bog’likdir. Jismoniy tarbiya bo’yicha amalga oshirilgan ishlar
bolaning maktab ta'limiga jismoniy tayyorligini ta'minlaydi. Maktabda o’quvchilarning kun
tartibi o’zgarib, ertalabki mashg’ulotlar soni va vaqti ko’payadi, uy vazifasi joriy etiladi.
Bularning hammasi maktabgacha yoshdagi bolalar xulq atvorida mavjud stereotiplarni qayta
qurish, qo’shimcha jismoniy kuch quvvatni sarflash talab qilinadi. Etti yoshga to’lgan bolalarda
maktab-internat sharoitlarida o’ziga-o’zi xizmat ko’rsatishi uchun zarur bo’lgan madaniy-
gigienik malakalari shakllangan bo’lishi kerak. Bolalar bog’chasida bolada yozish, daktillash,
predmet-amaliy ta'lim mashg’ulotlarida mehnat malaka va ko’nikmalarini egallash uchun zarur
bo’lgan qo’l va barmoq harakatlari rivojlantirilishi zarur. Maktabga tayyorlov guruhining
tarbiyachisi va surdopedagogi jismoniy mashqlarni takomillashtirish, harakatlar faolligini
rivojlantirish va korreksion-tarbiyaviy ishlar vositasida bolalarni maktabga jismoniy jihatdan
tayyorligini ta'minlaydilar. Bolaning maktabga aqliy jiqatdan tayyorligi boqchada o’zlashtirgan
bilim, malaka va ko’nikmalariga, fikrlash qobiliyatining darajasiga bog’liqdir. Maktabgacha
tarbiya muassasi dasturiga bolalar uchun muhim bo’lgan 25 ta asosiy mavzu kiritiladi. Mavzular
bolalarni qiziqtiradigan barcha so
р
alarni qamrab oladi (o’yinchoqlar, o’simliklar, kiyim-kechak,
idish-tovoq, mebel, transport va h.k.). Aqliy tarbiya berish jarayonida surdopedagog va
tarbiyachi bolalarga narsalar va hodisalar haqida oligan bilimlarni taqlil qilishni, taqqoslashni va
umulashtirishni, amaliy faoliyatni rejalashtirishni o’rgatadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda
so’zli nutqni shakllantirish maxsus bog’chaning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi.
Predmetlar, hodisalarni nomlash, hikoya tuzish, o’qish, rasmlar asosida bayon etish, o’qish
jarayonida nutqiy material mustahkamlanadi. Pedagoglar rahbarligida bog’cha ta'limining
ohiriga kelib bolaning maktab ta'limiga ahloqiy va irodaviy tayyorligi ta'minlanadi. Maxsus
bolalar bog’chasidagi tashkil etilgan korreksion ta'lim - tarbiya jarayoni bolalarda jamoada
yashash va o’qishga tayyorlashga qaratiladi. Bolalarda mustaqillik, uyushqoqlik, intizomlilik,
kattalar va tengdoshlari bilan o’zaro munosabatlarni o’rnata bilish kabi ahloqiy tushunchalar va
sifatlar tarkib topadi. Bolalar o’quvchi burchlarini, madaniy xulq qoidalarini bilishi va ularga
amal qilishlari kerak. Bolani maktab ta'limiga tayyorlashda oila ham muhim rol o’yinadi. "Ta'lim
to’g’risida"gi qonunning 30-moddasida ota-onalar va ularning o’rnini bosuvchi shaxslar bolani
tarbiyalashda davlat oldida mas'ulligi ko’rsatiladi. Bolalar bog’chasi va maktab hamkorligi
shaklllari. Maxsus maktablar qabul qilish ishlari psixolog- tibbiy-pedagogik komissiyalari
tomonidan amalga oshiriladi.O’quv yilining ohirida mazkur komissiya a'zolari bolalar bog’chasi
va maktab xodimlari bilan birgalikda bog’cha bitiruvchilarini maktab ta'limiga tayyorligini
tekshiradi. Har bir bola alohida-alohida tekshirilib, oldindan bolalar psixonevrolog,
otolaringolog, audiolog tekshiruvidan o’tkaziladi, eshitish, nutqiy va umumiy rivojlanishining
holati hakida hulosa chiqariladi, muassasaning turi (kar yoki zaif eshituvchi bolalar maktabi)
tavsiya qilinadi.(tayyorlov yoki birinchi sinfi).Bolalar bog’chasi pedagogik jamoasi har bir
bolaga psixologik-pedagogik tavsifnomani tayyorlaydi, shundan so’ng bola komissiya a'zolari
o’tirgan xonaga taklif etiladi. Surdopedagog bola bilan suhbatlashadi,dasturga muvofiq
topshiriqlar beradi, eshituv va nutqining holatini tekshiradi. Psixolog- tibbiy pedagogik
komissiya muhokamadan so’ng bolaning kelajakda ta'lim olish imkoniyatlari va qaysi turdagi
maktabda o’qishi haqida ota-onalariga tavsiyalar beradi. Komissiya faoliyatining yakunida
barcha bog’cha bitiruvchilarining maktab ta'limiga tayyorlik darajasi hakida hulosalar
chiqaradi. Maktab va bolalar bog’chasi o’rtasida yaqin, uzviy aloqa o’rnatilishi uchun yil
davomida hamkorlik qilinishi kerak. Bunday hamkorlik bolani maktabga psixologik jihatdan
tayyorlash, bolaning yosh xususiyatlarini o’rganish , metodik masalalar bo’yicha ma'ruzalar,
bahs va munozaralar, birgalikdagi tadbirlar tarzida bo’lishi mumkin. O’zaro darslarga
qatnashish ham hamkorlikning bir turidir. Birinchi sinf o’qituvchisi bolalar bog’chasiga kelib,
bo’lg’usi o’quvchilari va ularning ota -onalari bilan tanishadi, mashg’ulotlarda qatnashadi va
bolalar bilan ishlash usul va yo’llarini o’rganadi. Bitiruvchi guruh surdopedagogi va tarbiyachisi
maktabdagi darslarni kuzatadilar, o’qituvchining dars berish shakl va usullari bilan tanishadilar,
bolalarning maktab sharoitiga moslashish xususiyatlarini o’rganadilar. Pedagogik kengashlarini
birgalikda o’tkazish, ilqor pedagoglar ish tajribalarini o’rganish va ommmalashtirishga
bag’ishlangan seminarlar ham bog’cha va maktab hamkorligini mustahkamlashga yordam
beradi. Maxsus bolalar bog’chalari tayyorlov guruh bolalarning nutqiy malakalarini tekshirish.
Eshitishda nuksoni bo’lgan bolalar maktabgacha muassasalar xodimlari oldida mas'uliyatli
vazifa, ya'ni mashg’ulotlarda va turmushda faol muloqotda bo’lishi uchun zarur bo’lgan so’zli
nutqini shakllantirish vazifasi turadi. Maktabgacha ta'lim bosqinchini o’tgan bolalar shakllangan
og’zaki nutq bilan maktabga borishi kerak. O’quv yilining ohirida bolalar bog’chasining
ma'muriyati
surdopedagog
va
tabiyachilar
bilan
birgalikda
tayyorlov
gurux
tarbiyalanuvchilarning dasturning barcha bo’limlar bo’yicha dastur talablarini o’zlashtirish
darajasini tekshirib ko’radi. "Nutq o’stirish" bo’limini tekshirish eng murakkab hisoblanadi,
chunki nutq dasturidagi barcha bo’limlarga tarkibiy qism sifatida kiradi. Tajribaning
ko’rstishicha, kar va zaif eshituvchi bolalar yetti yoshga borib, bog’langan nutqni to’liq egallab
olmaydilar. Nutqiy malakalar yaxshi rivojlanmaganligi sabablari og’zaki nutqni o’stirish kech
boshlaganligi, bola kassaligi tufayli bog’chaga kam qatnaganligi, oilada nutqiy muloqotning
etishmasligi, bola rivojlanishidagi alohida xususiyatlaridadir. Shu bois surdopedagog ayrim
bolalar nutqining rivojlanish darajasini avvalgi yillardagi ta'lim dasturi bo’yicha tekshiradi.
O’qituvchi dastur talablarini yozib oladi va keyin tekshirishda bola tomonidan topshiriqning
bajarish xususiyatlarini belgilaydi. Nutq o’stirish bo’limi bo’yicha dastur talablari Ta'limning
birinchi yili. O’rtoqlarining ismini biladi (o’qiydi va yozadi). Mavzular bo’yicha so’z va
iboralarni tushunadi hamda ulardan o’z nutqida foydalanadi (150-200 so’z atrofida). Dastur
topshiriqlarini bajaradi. qisqa hikoyalarning mazmunini tushunadi. Ta'limning ikkinchi yili.
Dastur topshiriqlarini bajaradi. Eshitish-ko’rish orqali hikoyalarni idrok qiladi. Qisqa hikoyalarni
o’qiydi va matn mazmuni bo’yicha topshiriqlarni bajaradi. Suratlar bo’yicha va hayotiy voqealar
haqida qisqa hikoyalar tuzadi. Nutqida "Kim", "Nima", "Nima qilish kerak", "Qaerda",
"Qanday" kabi savollarni ishlatadi. 350 ta so’z atrofidagi lug’atdan foydalanadi. Ta'limning
uchinchi yili. Kitobdan hikoyalar o’qiydi va berilgan topshiriqlarni bajaradi. Syujetli rasm
bo’yicha og’zaki hikoyalar tuzadi (5-7 gapdan iborat). Berilgan mavzu bo’yicha og’zaki hikoya
tuzadi. Sochilgan matndan hikoyalar tuzadi. Faol lug’at boyligi 1200 so’zdan tashkil topadi.
Ta'limning to’rtinchi va beshinchi yili. Yozma ko’rsatma bo’iicha topshiriqni bajaradi. Qirqilgan
va sochilgan matndan hikoyalar tuzadi. Syujetli suratlar bo’yicha og’zaki hikoyalar tuzadi.
hikoya bo’yicha savolga javob beradi. hikoya, ertak, she'r, topishmoq kabi adabiy janrlarni
farqlaydi. She'rni yod oladi. Nutqida dasturda ko’zda tutilgan turdagi gaplarni ishlatadi. 2000
so’zdan iborat lug’atdan foydalanadi. Bolaning nutqiy rivojlanish darajasini tekshirish uchun
oddiy savollar beriladi: "Isming nima" "Yoshing nechada" "Bugun qanday kun" "Bugun qaysi
sana" "Bugun ob-qavo qanday", "hozir qaysi oy" "hozir qanday fasl", "Yaqinda qanday bayram
bo’ladi", "Sen qaerda yashaysan", "O’qituvchingni ismi nima" va h.k.
Turmushda va mashg’ulotlarda qo’llanadigan so’zlashuv nutqining rivojlanganligini
tekshirish uchun quyidagi fe'llardan iborat topshiriqlar tuziladi: ol, so’ra, chiz, ilib qo’y,
yiqishtir, yech, ko’rsat va boshqalar.Har bir bola 10 ta topshiriq bajaradi. "Qog’oz va qalamni ol"
"Mendan rangli qalamlarni so’rab ol" "qizil tomli kichik uyni va chap tomonda katta daraxt
rasmni chiz". "qalamlarni qutiga sol." "Farida opadan sen nima qilishingni so’ra". "Rasmni
Noibaga ko’rsat." "qo’qirchoqdan ko’ylakni yech va veshalkaga ilib qo’y"."Rasmni rangli
qalamlar bilan bo’ya". "Ko’k va qizil kubiklarni ol". "qizil kubikni ko’k kubikni ustiga qo’y".
Bola topshiriqlarni bajaradi va bajargani haqida og’zaki hisobot beradi. Bog’langan nutqni
tekshirish uchun suratlar bo’yicha gap va hikoyalar tuzish topshiriqi beriladi. Nutqiy
umumlashtirishlar mavjudligini tekshirish uchun quyidagi turkumlarga oid so’zlar
tanlanadi: odamlar, hayvonlar, idish-tovoq, mebel, kiyim -kechak, transport, mevalar,
sabzavotlar va hokazo. Bola suratlarni guruhlay olishi, unda chizilgan narsalarning nomini va
umumlashtiruvchi so’zlarni bilishi kerak. Shunday qilib bolalar tomonidan nutqni o’stirish
bo’yicha dastur materialining o’zlashtirilganligi tekshiriladi. Olingan ma'lumotlar metodist
tomonidan tahlil qilinadi. Tekshirish natijalari yakunlovchi pedagogik kengashida muhokama
qilinadi. Bolalar bog’chasining bitiruvchilarining dasturning barcha bo’limlari bo’yicha malaka
va ko’nikmalarni tekshirish, pedagogik jarayonni qay darajada amalga oshirilayotganini
ma'muriyat tomonidan nazorat qilishning samarali shakli hisoblanadi hamda maktabga
tayyorlov guruh tarbiyalanuvchilarining maxsus maktabda ta'lim olishga tayyorlik darajasini
aniqlashga yordam beradi.
SAVOLLAR VA TOPShIRIQLAR.
1. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolala maktabi va bolalar bog’chasi hamkorliga qanday
amalga oshiriladi.
2. Maktabgacha yoshdagi bolaning maktab ta'limiga tayyorligi qanday aniqlanadi.
3. Maktab va maktabgacha muassasalar hamkorligining qanday shaklari mavjud.
4. Kar va zaif eshituvchi bolalar bog’chalari bitiruvchilarining nutqiy malakalari qanday
tekshiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1. Basova A.G. Obuchenie russkomu yaziku gluxix detey s podgotovkoy detskogo sada v 1
klasse shkolo’ dlya slaboslishashiq detey . V sb. Voprosi surdopedagogiki M.1972.
2. Belova N.I. Spesialnaya doshkolnaya surdopedagogika M.1985.
3. Belova N.I. Ovladenie rechevimi umeniyami detmi v spesialnix detskix sadax. V sb.
osobennosti ovladeniya znaniyami i umeniyami detmi s nedostatkami sluxa. L. 1982.
4. Golovchis L.A. Doshkolnaya surdopedagogika M. 2001.
5. Golovchis L.A. Izuchenie slovarnogo sostava rechi gluxix detey doshkolnogo vozrasta. V sb.
Osobennosti razvitiya i vospitaniya detey doshkolnogo vozrasta s nedostatkami sluxa i intellekta.
M. 1984.
6.Noskova L.P. Preemstvennost v rabote doshkolnogo otdeleniya i spesialnoy shkolo’ po
formirovaniyu rechi gluxix detey. V sb. osobennosti razvitiya i vospitaniya detey doshkolnogo
vozrasta s nedostatkami sluxa i intellekta. M. 1984.
7. Programmi dlya spesialnix doshkolnix uchrejdeniy. Vospitanie i obuchenie gluxix
doshkolnikov. M. 2000.
8.Maktabgacha tarbiya yoshidagi kar bolalarga ta'lim tarbiya berish dasturi. T.2000 y.
9. P.Yusupova maktabgacha tarbiya pedagogikasi T. 1992 y.
10. O’.Otavalieva bola tarbiyasida boqcha va oila qamkorligi T.1994.
Xulosa.
Maktabgacha bo’lgan davr eshitishda nuqsoni bo’lgan bola qayotining eng mas'uliyatli, muhim
bir pallasidir. Hayotning dastlabki yillarida bolalarning jismoniy, aqliy, ahloqiy va estetik
kamoloti asoslari tarkib topadi, nutq shakllanadi. Eshitishda mavjud bo’lgan nuqsoni bolaning
umumiy ulg’ayishini sekinlashtiradi va uning nutqining normal rivojlanishiga yo’l qo’ymaydi.
Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni erta korreksiya qilish zarurligi to’g’risidagi g’oya
defektologiyada keng e'tirof etildi va hayotga tatbiq qilindi. Kar va zaif eshituvchi bolalar
rivojlanishidagi nuqsonlarni o’z vaqtida aniqlab bartaraf etilishi va o’rnini to’ldirilishi, ularning
maktabda o’qishga tayyorlik darajasini oshirishga yordam beradi. Maxsus maktabgacha tarbiya
tizimini yanada takomillashtirilishi va maxsus maktabgacha pedagogika fanining rivojlanishi
maktabgacha muassasalardagi ta'lim - tarbiya jarayonini yaxshilashga, kar va zaif eshituvchi
bolalarning rivojlanish xususiyatlarini va har bir bolaning salohiyatini puxta bilish asosida,
ularga ta'lim-tarbiya berishda individual yondashuvni amalga oshirishning yanada samarali
yo’llarini va usullarini izlab topishga yordam beradi.
Atamalar lug’ati.
Adaptasiya
Inson organizmining atrofdagi sharoitga moslashish qobiliyati. Ijtimoiy
adaptasiya- insonning, shaxs sifatida jamiyatdagi mavjud insoniy qadriyatlar, axloq me'yorlarini
o’zlashtirish vositasida jamiyat qayotiga moslashishi. Shaxsning rivojlanishi jarayonida
ijtimoiy adaptasiya maxsus yo’naltirilgan tarbiya ta'sirida, shuningdek kuzatuvlar, tahlid qilish
orqali amalga oshiriladi. Aamnez
Bolani
tekshirish
jarayonida
uning
o’zidan
va
yaqinlaridan,bolaning o’sishi, kasallikning paydo bo’lishi va qanday kechishi haqidagi
ma'lumotlar majmuasi. Maxkur ma'lumotlar tashxisni qo’yish va aniqlashtirish, orreksion-
tarbiyaviy tadbirlarni belgilash maqsadida to’planadi. Artikulyasiya Nutq tovushlari va
suzlarning talaffuzi bilan bog’liq bo’lgan nutq a'zolari (til, lab, yumshoq tanglay, ovoz
paylari)ning faoliyati. Audiologiya Eshitish va uning buzilishlari haqidagi fan. Audiometriya
har hil chastotadagi tovushlarni idrok etish chegarasini aniqlash orqali eshituv holatini
tekshirish. Audiogramma
Audiometr
yordamida
eshituvni
tekshirilishi
haqidagi
ma'lumotlarni maxsus blankda grafik tasvirlanishi. Bilingvizm ( ikki tillilik) Ikki tilni bir hil
mukammal egallanishi. Kar bolalar va kattalarda, so’zli nutq, so’zlashuv imo ishorali nutq va
kalkalangan ishorali nutqni qo’llash jarayonida so’zli-ishorali ikki tillilik, yoki bilingvizm
yuzaga keladi. Binaural eshituv Ikki quloq va eshituv tizimining simmetrik bo’laklari yordamida
nutqni idrok etish. Binaural eshituv tovush manbaasini aniqlashga yordam beradi. Verbal So’zli,
so’zlar vositasida bayon etilgan Vibrasion sezgi Teriga ta'sir etayotgan qo’zg’atuvchilarni sezish
holati Global o’qish Eshitish qobiliyati buzilgan bolalarni o’qishga o’rgatish jarayonidagi
dastlabki bosqichi. Global o’qish deganda so’z va gaplarning grafik obrazlarini yaxlit holda
idrok etilishi va ularni tegishli predmet va hodisalar bilan bog’lanishi tushuniladi. Daktilologiya
Karlarning o’zaro va eshituvchi insonlar bilan qo’l alifbosi vositasida muloqot qilish vositasi.
Imo-ishorali nutq qo’llar harakati bilan (kinetik asosida) muloqot qilish tizimi. Ishora-asosiy
mazmunli birlik bo’lib, ishorali nutq karlarning asosiy muloqot vositasi hisoblanadi. Kar
shaxslarning o’zaro muloqotida ikki qil ishorali nutq, ya'ni, so’zlashuv va kalkali ishorali nutq
farqlanadi. Kinesteziyalar (nutq) Nutqni hosil qilishda ishtirok etayotgan nutq a'zolarining his
etish holati. Kinesteziya sezgisi Tana a'zolarining holati va harakatining sezish qobiliyati.
Kommunikasiya Muloqot, ma'lumotlar almashuvi va h.k.- insonlarning bilish va mehnat faoliyati
jarayonida o’zaro bog’lanish shakli. Kar bolalar
Eshitish qobiliyati tug’ma, yoki ilk davrda
chuqur va turg’un pasaygan va oqibatda maxsus pedagogik yordamsiz nutqni egallay
ololmaydigan bolalar. Karlik Bolalarning nutqiy muloqoti va nutqni mustaqil egallanishiga
to’sqinlik qiladigan eshitish qobiliyatining oqir darajada pasayishi Kompensasiya Saqlanib
qolgan funksiyalardan foydalanish, yoki qisman buzilgan funksiyalarni qayta qurish orqali
buzilgan yoki yaxshi rivojlanmagan funksiyalarni o’rnini to’ldirish Kompleks ( murakkab)
buzilishlar ikki va undan ko’p birlamchi (eshitish, intellekt,ko’rish, tayanch-harakat
a'zolarininng) buzilishlarning birga kelishi. Bunday buzilishlar bolaning psixik rivojlanishiga
o’ziga hos ravishda ta'sir etib, maxsus korreksion ta'sirni talab etadi. Kompleks buzilishlari
bo’lgan bolalarning o’sishi, mavjud kamchiliklarga qarab, o’ziga hos ravishda kechadi.
Korreksiya: Rivojlanishdagi kamchiliklarni tuzatish.
Mimika: Turli his- tuyg’u va emosiyalarni yuz muskulatura harakatlari bilan ifodalanishi.
Muloqot: Ikki va undan ko’p bo’lgan kishilarning o’zaro birgalikdagi amaliy faoliyatida yuzaga
keluvchi, bilishga doir yoki emosional xarakterdagi ma'lumotlarning almashuvi.
Ontogenez:Individning tug’ilganidan boshlab, hayotining ohirigacha rivojlanishi.
Takroriy nutq So’zlar va gaplarni biror bir kishi ketidan takrorlash.
Otolaringologiya: Quloq, tomoq,burun kasalliklarining etiologiyasi, patologiyasi, tashhis
qilinishi, davolash va profilaktika qilish masalalarini o’rganuvchi tibbiyot tarmoqi.
Taqlid qilish: Birorta shaxsning hatti-harakatiga ihtiyoriy va ihtiyorsiz ravishda tahlid qilish
Kech kar bo’lib qolgan bolalar
3-4 yoshda , yoki undan ham kechroq davrda eshitish
qobiliyati yo’qolgan, nutqi saqlanib qolgan bolalar. Nutqning saqlanishi karlikning yuzaga kelish
vaqti hamda bolaning o’sish sharoiti bilan bog’liqdir. Bolani izchillik bilan maxsus o’qitilishi
uning nutqining saqlanishini ta'minlaydi. Erta kar bo’lib qolgan bolalar Kar bo’lib tug’ilgan,
yoki nutqqacha bo’lgan davrda, ya'ni, hayotining 1-2 yillarida kar bo’lib qolgan bolalar.
Maxsus o’qitishsiz bunday bolalarning nutqi rivojlanmaydi. Reabilitasiya Kasal yoki nogironlar
organizmning buzilgan funksiyalari va mehnatga bo’lgan layoqatini tiklanishi yoki
kompensasiyalanishi. Reabilitasiya tibbiy, psixologik, pedagogik, ijtimoiy tadbirlar majmuasi
yordamida ta'minlanadi. Reabilitasiya bolaning psixik va jismoniy imkoniyatlaridan kelib chiqib,
ijtimoiy sharoitga moslashuvi, ijtimoiy qayot va mehnatga layoqatini nazarda tutadi. Nutq
Tarixiy shakllangan , til vositasida yuzaga keladigan, insonlarning muloqot qilish shakli.
Senzitiv davrlar: Organizmning ontogenetik rivojlanish davlarida, borliqdagi muayyan
ta'sirlarga bo’lgan yuksak sezgirligi. Ya'ni organizmning fiziologik jarayonlarning taraqqiy
etishdagi eng maqbul davrlari.
Sensor deprivasiya: Atrof muhit bilan bog’lanishning cheklanishi, yoki sezgi organlar
funksiyalarining buzilishi oqibatidagi axborotlarning yetishmovchiligi.
Sensor etalonlar: Insoniyat tomonidan ijtimoiy-tarixiy amaliyot jarayonida o’zlashtirilgan atrof
muxitdagi predmet va hodisalarning sifatlari. Sensor etalonlar bolalar tomonidan o’zlashtirilib,
ob'ektlarni o’rganish jarayonida namuna sifatida qo’llaniladi.
Zaif eshituvchi bolalar: Nutqni egallashga va nutqiy muloqotga to’sqinlik qiladigan eshitishi
pasaygan bolalar.. Zaif eshituvchi bolalarda eshituvning pasayishi turlicha bo’lishi, ya'ni
shivirlash nutqni idrok etishdan boshlab, so’zlashuv balandligidagi nutqni idrok etishdagi
qiyinchiliklar bilan ifodalanishi mumkin. Zaif eshituvchi bolaning nutqiy holati eshituvning
pasayish darajasi va vaqti, tarbiyalash sharoiti, uning o’ziga hos xususiyatlariga bog’liq bo’ladi.
Kar va ko’r bolalar: Tug’ma yoki ilk yoshda yuzaga kelgan ko’rish va eshituv qobiliyatning
yo’qolishi. Ko’rlik va karlik eshituv va ko’ruvning ilk davrida qisman yo’qolishi oqibatida
ham vujudga kelishi mumkin. Maxsus o’qitishsiz kar va ko’r bolalarda nutq shakllanmaydi,
o’qitish natijasida ularda so’xli nutqning daktil, yozma, og’zaki shakllari rivojlanadi. Eshituv
analizatori
Ovoz signallarini idrok etilishi va qayta ishlanishini ta'minlovchi analizator. Ovoz
signallarini idrok etish va qayta ishlash asosida eshituv sezgilar va obrazlar shakllanadi. Eshituv
apparatlar ovozni kuchaytituvchi murakkab elektron moslamalar. Individual eshituv apparatlar
tovush signallarini, shu jumladan nutqni kuchaytirib, nutqning dinamik va chastotali belgilarini,
eshituv buzilishining darajasiga qarab o’zgartiradi. Eshituv protezlari Shifkor surdolog
tomonidan alohida eshituv apparatlarni bemorlarga tanlab ularga protezlarni moslashtirish.
Eshitib ko’rib idrok etish ko’ruv va eshituv analizatorlar yordamida og’zaki nutqni idrok etish.
Birgalikdagi nutq: So’z va gaplarni baravariga ikki va undan ko’p shaxslar tomonidan talaffuz
etilishi.
Surdopsixologiya: Eshitish qobiliyati
buzilgan shaxslarninng psixik rivojlanishidagi
xususiyatlarini, kamchiliklarni korreksiyalash yo’llarini o’rganuvchi maxsus psixologiyaning
tarmog’i.
Surdologik kabinet: Eshitish qobiliyati buzilgan bolalar va kattalar uchun shifoxonalar qoshida
tashkil etilgan maxsus xonalar. Mazkur kabinetlarda diagnostika, davolash, profilaktika ishlari,
shuningdek kar va zaif eshituvchi shaxslarning dispanser xisoboti yuritilib, bolalar bilan
korreksion mashg’ulotlar, ota-onalarga maslahat yordami tashkil etiladi.
Zaif eshituvchilik: Nutqni idrok etishga to’sqinlik o’qituchi etishning turqun pasayishi. Zaif
eshituvchilik konduktiv, sensonevral(neyrosensor) qamda aralash bo’lishi mumkin. Zaif
eshituvchilik turili ko’rinishda bo’lishi mumkin: shivirlash nutqni idrok etishdagi kamchilikdan,
so’zlashuv balandlikdagi nutqni qabul qilishdagi to’sqinliklargacha. Zaif eshituvchi bolalarning
nutqi turli omillarga , ya'ni eshituvning buzilish darajasi, vaqti, bola o’sayotgan pedagogik
sharoitlarga bog’liqdir.
Og’zaki nutq: Talaffuz etiladigan va eshituv orqali qabul qilinadigan tashqi nutq. Og’zaki nutq
dialogik va monologik bo’lishi mumkin.
Fonematik eshituv: Tilning fonemalarini qabul qilinishi va tahlilini ta'minlovchi eshituv holati.
Fonematik ritmika: Talaffuzni shakllantirish va korreksiyalashga qaratilgan ish turi. Fonetik
ritmikada nutq materialining talaffuz etilishi bilan birga turli harakatlar bajariladi.
Labdan o’qish: Nutq organlarining ko’rinadigan harakatlarini qabul qilish orqali og’zaki nutqni
idrok etish; Nutqni eshituv orqali idrok etilishdagi kamchiliklarni qisman to’ldiradi.
MUNDARIJA.
1-BOB Maktabgacha surdopedagogikasining nazariy asoslari
1-§ Ilk va maktabgacha yosh davrlarining inson qayotida tutgan o’rni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-BOB Maktabgacha surdopedagogika fanining predmeti, maqsadi va metodlari.
1-§ Maktabgacha surdopedagogika fanining predmet va vazifalari .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-§ Maktabgacha surdopedagogikasining boshqa fanlar bilan bog’liqligi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3-§ Maktabgacha surdopedagogika fanining ilmiy-tadqiqot metodlari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3-BOB Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning maktabgacha tarbiyasi tarixidan.
1-§ Surdopedagogika fani rivojlanishining asosiy rivojlanish bosqichlari . . . . . . .. . . . . . . . . . . .
2-§ O’zbekistonda maktabgacha tarbiya muassasalar tizimining rivojlanishi . . . . . . . . . . . . . . . .
4-BOB Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar tizimi.
1-§ Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar tizimi . …………………………………………….
2-§ Maktabgacha tarbiya muassasalarning pedagogik kadrlari . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3-§ Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalari va maktablarni komplektlash ishlari . . . . . . . . . . .
4-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni psixologik-pedagogik tekshiruvi . .. . . .. .. . . . . . .. .
5-Bob Eshitishda nuqsoni bo’lgan ilk va maktabgacha yoshidagi bolalar psixik rivojlanishining
Xususiyatlari.
1-§ Ta'lim olmagan kar bolalar …………………………………………………………………..
2-§ Ta'lim olmagan zaif eshituvchi bolalar ……………………………………………………….
6-BOB Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarga maxsus maktabgacha tarbiya muassasalarida ta'lim
berish.
1-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga ta'lim berish vazifalari.
2-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha tarbiya yeshidagi bolalarga ta'lim-tarbiya berish
tamoyillari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……………………………………………………..
3 -§ Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga ta'lim-tarbiya berish metodlari ………………….
7-BOB Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning jismoniy tarbiyasi.
1-§ Jismoniy tarbiya nazariyasi va asosiy tushunchalari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …….
2-§ Jismoniy tarbiyaning asosiy vositalari . . . . . . . . ……………………………………………...
3-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni jismoniy tarbiyalash
vazifalari …………………………………………………………………………………………...
4-§ Jismoniy tarbiya jaraenida korreksion ishlarni tashkil etish .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8 -BOB Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning aqliy tarbiyasi.
1-§ Aqliy tarbiya vazifalari . . . . . . . . . . . . . . .
2-§ Borliq to’g’risidagi tasavvur va tushunchalarni shakllantirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3-§ Bolalarning psixik bilish jaraenlarini rivojlantirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ………
4-§ Aqliy faoliyatning oddiy usullarini shakllantirish……………………………………………..
5-§ So’zlashuv nutqni muloqot vositasi sifatida shakllantirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .
9-BOB Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning ahloqiy tarbiyasi.
1-§ Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni ahloqiy jihatdan tarbiyalash maqsad va vazifalari…
2-§ Eshitishda nuqsoni bulgan bolalarni ahloqiy tarbiyalash vazifalari. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
3-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarda ahloqiy his-tuyg’ularni shakllantirish . . . . . . . . . . . .
4-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning madaniy xulq malakalarini tarbiyalash . . . . . . . . . . .
5-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning aqloqiy tasavvurlarini shakllantirish . . . . . . . . . . . . .
10-BOB Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni estetik tarbiyalash
1-§ Estetik tarbiya vazifalari ………………………………. . . . . . . . . . ………………………..
2-§ Estetik his-tuyg’ular va tushunchalarni rivojlantirish .. . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . .. . ……
3-§ Badiiy didni tarbiyalash . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …………………………………………….
4-§ Bolalarning badiiy-ijodiy qobiliyatlarini tarbiyalash . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5-§ Estetik tarbiya bilan bog’liq holda nutqni rivojlantirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….
11-BOB Eshitishda nuqsoni bo’lgan maktabgacha yoshdagi bolalarning mehnat tarbiyasi.
1-§ Yosh avlodning mehnat tarbiyasi maqsadi, vazifalari va vositalari . .. . . . . . . . . . . . . . . .. …
2-§ Bolalar mehnatining turlari va uni tashkil etish shakllari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3-§ Bolalarni kattalar meqnati bilan tanishtirish . . . ……………………………………………..
4-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarning mehnat tarbiyasi…………………………………….
5-§ O’ziga o’zi xizmat qilish va mustaqillik ko’nikmalarini shakllantirish. . . . . . . . . . . . . . . . . .
6-§ Mehnat malaka va ko’nikmalarini shakllantirish . . ……………………………………….
7-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni kattalar meqnati bilan tanishtirish . . . . . . . . . . . . . . . . .
8-§ Mehnat tarbiyasi bilan bog’liq holda nutqni rivojlantirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
12- BOB Bolalar bog’chasi, maktab va oila hamkorligi
1-§ Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar bog’chasi va maktabning bola tarbiyasidagi hamkorligi . .
2-§ Bolalarning maktab ta'limiga tayyorligini tekshirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ….
hulosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . ……………………………………………..
Izohli lug’at . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …………………………………………..
|