O‘QITUVCHI INTELLEKTINING ASOSIY SIFATLARI

|
O‘QITUVCHI INTELLEKTINING ASOSIY SIFATLARI
|
bet | 3/3 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 25,38 Kb. | | #121230 |
Bog'liq 26-Mavzu. O‘qituvchi fаоliyatidа pеdаgоgik qоbiliyat. KommunikatO‘QITUVCHI INTELLEKTINING ASOSIY SIFATLARI
Ijod. O‘qituvchi faoliyatida mehnatning moddiy va ma’naviy mahsulotini yaratish, yuksak natijalarga erishish qobiliyati
Fikrlash tezligi. Ta’lim-tarbiya jarayonida yangi holatga tez va to‘g‘ri munosabat bildirish; faoliyatni tanlashda tafakkur tezligi
Mahorat. Pedagogik faoliyatdaerishilgan muvaffaqiyatlar o‘lchovi;
O‘QITUVCHINING INTELLEKT XUSUSIYATLARI
Fikrlash - amaldagi intellekt
-Aqliy teranlik-muammoni boshqa hodisalar bilan o‘zaro aloqadorlikda idrok etish qobiliyati
-Tezlik-muammolarni hal qilish tezligi, kasbga oid g‘oyalarni ishlab chiqarish qobiliyati
-Originaliik – yangi ilmiy g‘oyalarni yaratishga bo‘lgan intiiish
-Tirishqoqlik –doimo o‘rganilayotgan muammoning eng yaxshi echimmini topish ehtiyoji
Biroq, kishidagi tabiiy layoqat nishonalari mukammal kasbiy faoliyatning muvaffaqiyatli olib borilishini ta’minlamaydi. Kishi o‘zidagi layoqat nishonalarini doimiy ravishda rivojlantirib borishi kerak, bu esa faqat shijoatli kasbiy faoliyat jarayonida amalga oshirilishi mumkin.
Biror faoliyatning muvaffaqiyatli, mustaqil va mukammal bajarilishini ta’minlaydigan noyob qobiliyatlar birikmasi talant deyiladi.
-Qobiliyat ko‘rsatkichlari
-Ko‘nikmalarni egallash tezligi .Erishilgan yutuqlar sifati
-Qobiliyatlar-insonning ma’lum faoliyat talablariga javob beruvchi va uning muvaffaqiyatli bajarilishining shartihi soblanuvchi individual-psixologik xususiyatlardir
-UMUMIY QOBILIYATLAR: aqliy faollik;tanqidiylik; tizimiylik;tahlil qilish;reaksiya tezligi;sintezlash;diqqatni jamlash;e’tiborlilik;
-MAXSUS QOBILIYATLAR: tashkilotchilik; injenertexnik; loyixalashtirish; matematik; ijodiy; badiiy;musiqaviy qobiliyatlarni rivojlantirishning eng yuqori darajasi - TALANT
Barcha mutaxassisliklarda bo‘lgani kabi o‘qituvchilik kasbida ham pedagogik qobiliyat - uning shaxsiy istedod xususiyatlarini belgilab, kasbiy faoliyat turini muvaffaqiyatli amalga oshirishda subektiv shart -sharoitlar yaratadi.
Kishining qobiliyati juda katta ijtimoiy va shaxsiy ahamiyatga ega.
Qobiliyatli o‘qituvchiga pedagogik faoliyat va mehnat yengilroq bo‘ladi va u kamroq charchaydi, chunki sevimli mehnati unga huzur-halovat bag‘ishlaydi.
Qobiliyat bilim, ko‘nikma va malakalar mahsuli, shu bilan birga, faoliyat usullarini egallash tezligi, teranligi va mustaxkamligida namoyon bo‘ladi.
O‘qituvchining o‘quvchilar bilan muloqoti yuksak darajada muvaffaqiyatli bo‘lishi uning pedagogik qobiliyatga qanchalik ega ekanligiga bog‘liq. O‘qituvchilarning faoliyati yosh avlodni ma’naviy barkamol shaxs darajasida tarbiyalashda va kasbiy bilimlarni chuqur egallagan kadrlarni tayyorlashda namoyon bo‘ladi. Buning muvaffaqiyati o‘qituvchilarning pedagogik qobiliyatiga bog‘liq.
O‘quvchilar bilan ta’lim-tarbiyaviy jarayonda ijobiy aloqalar o‘rnatish, ijobiy iqlim yarata olish, o‘ziga ishontira olish va jalb qilish - o‘qituvchi kommunikativ qobiliyatining asosiy mohiyati bo‘lib, bunda bevosita o‘qituvchi bilan bog‘liq bo‘lgan minglarcha ruhiy jarayonlar, ma’lum bir qolipdan chiqishi mumkin bo‘lmagan muomala turlari va shartlari mavjud. Tarbiyaning samaradorligi, pirovard natijada o‘quvchilar bilan aloqa o‘rnatishning shakl va uslublariga qat’iy rioya qilgan holda amalga oshirilishi bilan belgilanadi. Asosiy maqsad, o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatida majburiy itoatkorlik o‘rnini ongli intizom egallashi, o‘quvchilarda mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalarini hosil qilishdan iborat.
So‘z bilan og‘zaki ta’sir qilishda o‘qituvchi nutqi nihoyatda muxtasar, ravon, va muloyim bo‘lishi, intonatsiyalar o‘z o‘rnida ishlatilishi kerak. So‘z bilan og‘zaki ta’sir o‘tkazish qudrati SHarq xalqlarida azaldan ma’lum bo‘lgan.
Hozirgi davrda o‘qituvchi faoliyatida uchraydigan kommunikativ munosabatlarda so‘z bilan og‘zaki ta’sir etish nihoyatda xilma xil bo‘lib, bevosita pedagogik ta’sir ko‘rsatishning nisbatan mustaqil ko‘rinishini o‘zida mujassamlashtiradi. Bilish, anglash, ekspressiv (his-tuyg‘uga berilish holati), ijtimoiy an’anaviy muloqot, inson holatini so‘zsiz tushunish, dilkashlik o‘qituvchining pedagogik faoliyatida uchraydigan doimiy takrorlanib turadigan kommunikativ munosabatlarning turlaridir.
O‘qituvchining pedagogik muloqoti jarayonidagi ijodkorligi bir nechta ko‘rinishda namoyon bo‘ladi:
-o‘qituvchining o‘quvchilarni mukammal bilish jarayonidagi ijodkorligi;
- ular bilan o‘zaro hamkorlik tizimidagi ijodkorlik;
- o‘quvchiga bevosita ta’sirni tashkil qilishdagi ijodkorligi;
- o‘z xulq-atvorini boshqara olishda (muloqotni o‘zini-o‘zi bilgan holda bir maromda olib borish) ijodkorlik;
-o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabatlarni tashkil qilish jarayonida ijodkorlik.
Modomiki, shunday ekan, ta’kidlash lozimki, o‘qituvchining muloqoti kasbiy-ijodiy kategoriya bo‘lib, pedagogik faoliyatda o‘qituvchi tomonidan ko‘plab kommunikativ vazifalarni hal qilish jarayoni va ijobiy natijalar majmuasidir. O‘qituvchi ta’lim-tarbiya jarayonida muntazam pedagogik ta’sir o‘tkazish metodlari bilan ishlaydi: masalan, dars jarayonida yangi materialni tushuntirishda, o‘quvchiga aybi uchun dashnom berishda.
Kishilarning kundalik hayot tarzidagi muloqotiga e’tibor beramiz. Tasavvur qiling, notanish kishidan biror narsani so‘rashingiz kerak. Tabiiyki, asosiy metod - iltimos qilish. Biroq, bevosita so‘raladigan narsa haqida gapirishdan oldin, sizga muvaffaqiyatni ta’minlaydigan dastlabki vaziyatni tashkil qilishga intilishingiz kerak. Bu holda siz ma’lum kommunikativ metodlardan foydalanib xushmuomalalik bilan psixologik muhitni tashkil qilasiz, muloqotingizdagi obektni psixologik jihatdan zabt etishni amalga oshirasiz, keyin esa bevosita ta’sirni amalga oshirasiz. Sinfda, o‘quvchilar jamoasi bilan muloqot jarayonida foydalaniladigan har bir ta’sir usuli xuddi shu kabi kommunikativ ta’limotga ega bo‘lishi kerak.
O‘qituvchi qizg‘in pedagogik faoliyati davomida hamda o‘z-o‘zini tarbiyalash jarayonida egallashi mumkin bo‘lgan muhim kommunikativ vazifalar:
Kasbiy-pedagogik muloqotning uzuksiz jarayonlanni o‘rganish qonuniyatlari, tizimi va tamoyillarini mukammal bilish.
Pedagogik kommunikatsiya ta’lim-tarbiya jarayonida bevosita qo‘llash tartibi va texnologiyalarni muntazam egallab bo‘lish.
Kasbiy-pedagogik muloqotning ko‘nikma va malakalarini uzuksiz o‘zlashlirib borish.
Kommunikativ qobiliiyatlarni rivojlantirish.
O‘qituvchining kommunikativ muloqoti ko‘plab funksiyalarga ega bo‘lgan tizimdir:
• axborot-kommunikativ;
• regulyatsion-kommunikativ;
• affektiv-kommunikativ.
Kommunikativ vazifalarni bajarish jarayonida bu funksiyalar yaxlit, kompleks tarzda amalga oshirilishi kerak, aks holda, o‘qituvchining o‘quvchilar bilan muloqot olib borish samaradorligi past bo‘ladi va belgilangan natijalarni bermaydi.
Taniqli rus pedagogi A.S.Makarenko o‘z asarlarida o‘qituvchining kasbiy fazilati to‘g‘risida fikrlarini quyidagicha bayon qiladi: "Pedagog darsda ma’lum bir o‘ziga xos rolni o‘ynamasligi mumkin emas. Sinf sahnasida rol o‘ynashni bilmaydigan o‘qituvchi kasbiy faoliyat olib borolmaydi. U ma’lum ma’noda aktyor. Bizning xulq-atvorimiz, fe’limiz, xarakterimiz biz uchun pedagogik qurol bo‘lishi ham aslo mumkin emas. Bolalarni qalb va ko‘ngil azoblari bilan, hijronli his-tuyg‘ularimiz yordamida tarbiyalashga umuman yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Axir biz insonmiz. Har qanday boshqa kasb egalarida ko‘ngil zahmatisiz ish bitirish mumkin bo‘lsa, pedagog ham ko‘ngil azobisiz faoliyat olib borishi lozim bo‘ladi. O‘quvchiga ba‘zan muloqotda ko‘ngil azobini namoyish etishga to‘gri keladi. Buning uchun pedagog sahnadagi aktyordek ijobiy rol o‘ynashni ham bilishi kerak.
O‘quvchilar bilan bo‘lajak muloqotni modellashtirishning muhim sharti o‘qituvchi va o‘quvchilarning o‘zaro emotsional birligi bo‘lib, u o‘qituvchiga darsning quyidagi ehtimoliy atmosferasini oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini beradi:
- bo‘lajak darsda o‘quvchilar jamoasi bilan ro‘y berishi mumkin bo‘lgan turli vaziyatlarni oldindan ko‘ra olish;
- o‘quvchilar bilan o‘zaro demokratik va erkin munosabatning har xil darajalarini tashkillashtirish, uni rivojlantirish istiqbollarini belgilash;
-darsda o‘quvchilarning bilishga bo‘lgan qiziqishini va ijodiy kayfiyatini vujudga keltirish.
Ilg‘or o‘qituvchilar ish tajribasining tahlili shuni ko‘rsatadiki, dars jarayonida o‘quvchilar bilan bo‘lajak muloqotni modellashtirish juda muhim. Zero, bu jarayon darsning didaktik tamoyillarini har tomonlama belgilab beradi
Asosiy va qo‘shimha o ‘quv adabiyotlar hamda axborot manbaalari
Asosiy adabiyotlar
1. R.A.Mavlonova, O.To‘rayeva, K.M.Xoliqberdiyev. Pedagogika.Darslik.T :.O ‘qituvchi 2008-yil
2. R.A.Mavlonova, N.H.Vohidova, N.H.Raxmonqulova. Pedagogika nazariyasi va tarixi. Darslik T:. Fan va texnologiyalar. 2010-yil
|
| |