Tugatishga doir ish yuritish - I. N. Ismanov, J. X. Kambarov, M. M. Turdaliyeva korxonalarda inqirozga qarshi boshqaruvni...

Tugatishga doir ish yuritish — xo‘jalik sudi tomonidan kreditorlarning talablarini mutanosib ravishda qondirish hamda qarzdorni qarzlardan qutulgan deb e’lon qilish maqsadida bankrot deb topilgan qarzdorga nisbatan qo‘llaniladigan bankrotlik taomili;
Kelishuv bitimi — taraflarning sud nizosini o‘zaro yon berish asosida tugatish to‘g‘risidagi bitimi;
Kuzatuv — xo‘jalik sudi tomonidan qarzdor yuridik shaxsga nisbatan uning mol-mulki but saqlanishini ta’minlash, qarzdorning moliyaviy ahvoli tahlilini o‘tkazish maqsadida qarzdorni bankrot deb topish to‘g‘risidagi ariza qabul qilingan paytdan e’tiboran keyingi taomilga qadar qo‘llaniladigan bankrotlik taomili1.
Taomillar qonuniy tartibda quyidagi bosqichlarda qo‘llaniladi. Bankrotlik to‘g‘risidagi ish xo‘jalik sudi tomonidan ko‘rib chiqiladi. Bankrotlik to‘g‘risidagi ish bankrotlik alomatlari mavjud bo‘lgan taqdirda, agar qarzdor yuridik shaxsga nisbatan jami talablar eng kam ish haqi miqdorining kamida besh yuz karrasini tashkil etadigan bo‘lsa, qarzdor yakka tartibdagi tadbirkorga nisbatan esa eng kam ish haqi miqdorining kamida o‘ttiz karrasini tashkil etadigan bo‘lsa, xo‘jalik sudi tomonidan qo‘zg‘atilishi mumkin, pul majburiyatlarini bajarmaganligi natijasida qarzdorni bankrot deb topish to‘g‘risidagi ariza bilan xo‘jalik sudiga murojaat etish huquqiga qarzdor, kreditor va prokuror ega. Qarzdor, agar uning ushbu Qonunning 4-moddasida belgilangan muddatda pul majburiyatlarini qondirishga va (yoki) majburiy to‘lovlar bo‘yicha o‘z majburiyatini bajarishga qodir emasligidan dalolat beruvchi holatlar mavjud bo‘lsa, o‘zini bankrot deb topish to‘g‘risidagi ariza bilan xo‘jalik sudiga murojaat etishga haqli.
Kuzatuv — sud tomonidan bankrotlik to‘g‘risidagi ish qo‘zg‘atilgan kundan boshlab qo‘llaniladigan birinchi sud taomilidir. Kuzatuv mol-mulkni saqlanishini ta’minlash, qarzdorning moliyaviy ahvolini tahlil qilish maqsadida qo‘llanilib, shu bilan birga qarzdorning mulkiy ahvoli yomonlashuvini oldini olish taomili hisoblanadi. Qarzdorning katta hajmdagi mulki va kreditorlarning mavjudligi kuzatuv joriy etilishiga ehtiyoj tug‘diradi. Kuzatuv mobaynida muvaqqat boshqaruvchi kreditorlarning talablari reestrini yuritadi (Qonunning 67-moddasi birinchi qismi), qarzdorning moliyaviy ahvolini tahlil etadi, qarzdorning majburiyatlari bo‘yicha masalalarni hal qiladi, qarzdorning to‘lov qobiliyatini tiklash mumkinligi yoki mumkin emasligini o‘rganadi (Qonunning 69-moddasi birinchi qismi). Aynan u kreditorlarning birinchi yig‘ilishiga qarzdorning moliyaviy ahvoli haqida xabar berishi va korxonaning keyingi taqdirini tanlash uchun hujjatlarni taqdim etishi shart (Qonunning 67-moddasi uchinchi qismi). Kuzatuv birinchi sud majlisi o‘tkazilgunga va bankrot korxonaning keyingi taqdiri hal qilingunga qadar amalda bo‘ladi. Keyingi taomilni tanlash kreditorlar yig‘ilishi fikriga bog‘liq bo‘ladi. Ushbu sud taomilidan so‘ng quyidagi taomillar joriy qilinishi mumkin: sud sanatsiyasi, tashqi boshqaruv, tugatishga doir ish yuritish yoki kelishuv bitimi. Umumiy qoida bo‘yicha kuzatuv uch oydan ortiq bo‘lmagan muddat cho‘zilishi mumkin (Qonunning 49-moddasi), lekin alohida hollarda ikki oydan oshmagan muddatgacha uzaytirilishi mumkin. Biroq, ishni o‘z vaqtida hal qilish maqsadida muvaqqat boshqaruvchi tomonidan barcha tartib-qoidalarga amal qilgan holda kuzatuv qisqa muddatlarda olib borilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Kuzatuv taomili shaxsning soddalashtirilgan bankrotlik taolmillarida qo‘llanilmaydi (Qonunning 186-moddasi ikkinchi qismi, 189-moddasi ikkinchi qismi), chunki kuzatish taomilini o‘tkazish uchun qonunda belgilangan tadbirlarni amalga oshirish zaruriyati mavjud bo‘lmaydi va tugatishga doir ish yuritishdan o‘zga taomilni tanlash imkoniyati bo‘lmaydi. Kuzatuv shuningdek, yakka tartibdagi tadbirkorning bankrotligi to‘g‘risidagi ish ko‘rilayotganda ham qo‘llanilmaydi.
Sud sanatsiyasi — tiklash tusidagi taomil hisoblanib, qarzdor, qarzdor muassislari (ishtirokchilari) yoki qarzdor mol-mulkining egasi, shuningdek uchinchi shaxslarning qarzdor korxonani to‘lovga qobiliyatliligini tiklash va qarzdor faoliyatini boshqarishni qarzdor rahbarining o‘zida g‘oldirish yo‘li bilan kreditorlar talablarini qanoatlantirish maqsadida murojaat qilish natijasida kreditorlar yig‘ilishi tomonidan qabul qilingan qaror asosida xo‘jalik sudi tomonidan joriy etiladi. Ushbu taomil qarzdorning to‘lovga qobiliyatlilik holatini tegishli choralar qo‘llash yordamida tiklashning iloji bo‘lsa hamda bankrotlikning sababi qarzdor rahbarining boshqaruvchanlik qobiliyati bilan bog‘liq bo‘lmagan bo‘lsa, o‘z maqsadiga etishishi mumkin. Boshqaruvchining boshqaruv chanlik qobiliyatiga nisbatan gumon mavjud bo‘lgan taqdirda Ushbu chorani qo‘llash maqsadga muvofiq bo‘lmaydi. Sud sanatsiyasi joriy etilgan vaqtdan e’tiboran muassislar (ishtirokchilar), qarzdor molmulkining egasi o‘zlarining qonuniy manfaatlarini himoya qilish, xo‘jalik yuritishga oid bo‘lmagan faoliyat bilan shug‘ullanishga yoki mulkning boshqa shaxsga o‘tkazilishiga yo‘l g‘o‘ymaslik maqsadida qarzdor faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirishlari kerak. Sud sanatsiyasi xo‘jalik sudi kuzatuvi va sanatsiya g‘iluvchi boshqaruvchi harakatlari ustidan nazorat ostida amalga oshiriladi. Xo‘jalik sudi qarzlarni to‘lash bo‘yicha jadvalni tasdiqlaydi va unga o‘zgartirishlar kiritadi, sanatsiya taomilida yuzaga kelgan kelishmovchiliklarni (shikoyatlarni), sanatsiya g‘iluvchi boshqaruvchi hisobotini ko‘rib chig‘adi. Sud sanatsiyasi yigirma to‘rt oygacha bo‘lgan muddatda qo‘llaniladi. Sud sanatsiyasini joriy etish haqida qarzdor bo‘lmagan boshqa shaxslar murojaat g‘ilsa uni joriy etishning sharti sifatida ushbu shaxslar hisobiga qarzdor majburiyatlari bajarilishini ta’minlash va qarzlarni to‘lash bo‘yicha reja va jadval tasdiqlash hisoblanadi. Majburiyatlarni bajarish bo‘yicha asosiy majburiyat qarzdorga yuklatiladi, ta’minot bergan boshqa shaxslarning majburiyatlari sud tomonidan sudgacha sanatsiya qilishni to‘xtatish yoki tugatish to‘g‘risidagi qaror qabul qilingandan so‘ng vujudga keladi (Qonunning 88-moddasi birinchi qismi).
Kelishuv bitim — miqdor, ijro etish tartibi va boshqalar bo‘yicha o‘zaro murosalar asosida kreditorlarning talablarini qanoatlantirish bo‘yicha kreditorlar va qarzdorlar o‘rtasida kelishuvga erishilganda xo‘jalik sudi tomonidan qo‘llaniladigan taomildir. Kelishuv bitimi bankrotlik to‘g‘risidagi ishlarning har qanday bosqichida kreditorlar yig‘ilishining barcha kreditorlar umumiy ovozining ko‘pchilik ovoz berishi orqali qabul qilingan qarori asosida tuzilishi mumkin. Xo‘jalik sudi kelishuv bitimini Qonunning VIII bobida belgilab qo‘yilgan shartlarning taraflar tomonidan bajarilishi, garov bilan ta’minlangan majburiyatlar bo‘yicha barcha kreditorlarning roziligi, Qonunning 134-moddasi birinchi qismida nazarda tutilgan barcha talablarning qondirilishi hamda ish haqi bo‘yicha barcha qarzdorlikni to‘lanishidan so‘ng tasdig‘lashi mumkin.
Kelishuv bitimining aksariyat kreditorlar va garovga oluvchilar rozi bo‘ladigan shartlarini ko‘rib chiqish va qabul qilish juda muhim, chunki bu kelishuv natijasida bankrotlik to‘g‘risidagi ish tugatiladi hamda keyinchalik shu orqali ancha murakkab bo‘lgan bankrotlik taomilining oldini olish mumkin. Agar qarzdorning kreditorlari soni ko‘p bo‘lsa, u holda kelishuv bitimini tuzishda yirik kreditorlarning fikri muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. O‘atto kelishuv bitimi qabul qilingandan so‘ng ham, uni haqig‘iy emas deb topish uchun asoslar bo‘lganda, ya’ni kelishuv bitimi ayrim kreditorlar uchun afzallik berilishini yoki ayrim kreditorlarning hug‘ug‘lari va qonuniy manfaatlari kamsitilishini nazarda tutuvchi shartlarga ega bo‘lsa, u tegishli ariza asosida haqig‘iy emas deb topilishi mumkin (Qonunning 153-moddasi), bunday holda ish qayta tiklanishi mumkin.
Kelishuv bitimini — tiklash ko‘rinishidagi taomil deb ham hisoblanadi, chunki ish yuritish tugatiladi, qarzdor tashkilot esa o‘z faoliyatini davom ettirishi va tiklanishi mumkin. Lekin, sud sanatsiyasi yoki tashqi boshqaruv taomillaridan farqli ravishda kelishuv bitimini tuzish uchun qandaydir reja yoki jadval tuzish talab etilmaydi. Shuningdek, kelishuv bitimining qabul qilinishi va ishning tugatilishi bilan sud boshqaruvchisining vakolatlari ham tugatiladi va kelishuv bitimi talablarining bajarilishi sud tomonidan nazorat qilinmaydi. Shuning uchun qarzdor tomonidan kelishuvning biror-bir sharti bajarilmasligi xavfi mavjud bo‘lganda, kreditorlar qarzdorni o‘ziga olgan majburiyatlarni bajarish yuzasidan faoliyati ustidan nazoratni o‘z qo‘llariga olishlari lozim. Ammo shu o‘rinda kreditorlar shuni anglashlari kerakki, kelishuv bitimining shartlari bajarilmasa, ular o‘z talablarini qoniqtira olmaydilar, shuning uchun uni tuzishga rozilik berishning foydasi yo‘q.
Tashqi boshqaruv — kreditorlar yig‘ilishining qaroriga yoki bankrotlik to‘g‘risidagi ish bo‘yicha davlat organining arizasiga binoan xo‘jalik sudi tomonidan kiritiladigan tiklash tusidagi taomil. Tashqi boshqaruv yigirma to‘rt oygacha muddatga joriy etiladi (91-modda uchinchi qism). Tashqi boshqaruvning maqsadi ham qarzdorning to‘lov qobiliyatini tiklash, kreditorlar talablarini qanoatlantirishdir. Bunda yuridik shaxsni boshqarish va uning mulkini tasarruf etish bo‘yicha qarzdor rahbari vakolatlarini majburiy ravishda tashqi boshqaruvchiga beriladi. Tashqi boshqaruv maqsadlariga tashqi boshqaruvchi tomonidan o‘tkaziladigan g‘ator tiklashga g‘aratilgan tadbirlar natijasida erishilishi mumkin. Rahbarni chetlatishga va qarzdor faoliyatini boshqarish bo‘yicha vakolatlarni sud boshqaruvchisiga berish uchun zarurat bo‘lgan taqdirda, masalan, qarzdor rahbari tomonidan qarzdor mol-mulkini maqsadga nomuvofiq boshqarilishi og‘ibatida qarzdor korxonaning moliyaviy ahvoli nochor bo‘lib g‘olganda, tashqi boshqaruvni joriy etish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Ikkinchi tomondan, qarzdorning rahbari ega bo‘lgan ishlarni boshqarish bo‘yicha «nou-xau»ni korxona uchun joriy qilish zarur bo‘lganda tashqi boshqaruvni joriy etish maqsadga muvofiq emas. CHunki, tashqi boshqaruv jarayonida mavjud insoniy munosabatlar va ularning izchilligi bilan bog‘liq afzalliklardan foydalanish birmuncha qiyinchiliklar tug‘diradi. Tashqi boshqaruv joriy etilgandan keyin joriy to‘lovlar bo‘yicha va mehnatga oid huquqiy munosabatlardan kelib chig‘uvchi va boshqa talablardan tashg‘ari (93-moddaning birinchi, beshinchi va oltinchi qismlari) kreditorlarning talablarini qanoatlantirishga moratoriy o‘rnatiladi, shu sababdan bunday talablari ko‘p miqdorda bo‘lganda tashqi boshqaruvni amalga oshirishda qiyinchiliklar yuzaga keladi. Talablarni qanoatlantirishning ikkita asosiy usuli mavjud:
-
Tashqi boshqaruv rejasining bajarilishi natijasida to‘lov qobiliyati tiklangan sari muayyan navbatdagi kreditorlar bilan hisobkitoblarni boshlash to‘g‘risidagi xo‘jalik sudining ajrimi asosida kreditorlar talabini qanoatlantirish (Qonunning 120-moddasi);
-
Sudning tashqi boshqaruvni tugatish va kreditorlar bilan hisobkitoblarga o‘tish to‘g‘risidagi ajrimiga asosan, barcha kreditorlar bilan hisob-kitoblar olib borishi (Qonunning 119-moddasi).
Qaysi usul samaradorligini aniqlash uchun barcha holatlarni ko‘rib chiqish kerak. Bu o‘z navbatida tashqi boshqaruv rejasiga ham bog‘liq. Tashqi boshqaruv sud sanatsiya singari xo‘jalik sudi kuzatuvi ostida hamda tashqi boshqaruvchining harakatini nazorat qilish orqali ham amalga oshiriladi.
Tugatishga doir ish yuritish — sudning qarzdorni bankrot deb topish to‘g‘risida qarori e’lon qilingan va tugatishga doir ish yuritish boshlangan paytdan boshlanadigan taomildir (Qonunning 124-moddasi birinchi qism). Bunday holda qarzdor mol-mulkini boshqarish va tasarruf etish huquqidan mahrum bo‘ladi (Qonunning 125-moddasi uchinchi qism). Ushbu taomilni tugatish boshqaruvchisi olib boradi, tugatishga doir ish yuritishning umumiy muddati bir yil qilib belgilangan (Qonunning 124-moddasi ikkinchi qism).
Mazkur taomilning maqsadi qarzdorning mol-mulkini realizatsiya qilish hamda tashkilotni tugatish yo‘li bilan kreditorlar talablarini mutanosib ravishda qanoatlantirishdan iboratdir. Qarzdor tomonidan mol-mulkni yashirish yoki o‘zga shaxsga taqdim etish yo‘li bilan keltirilishi mumkin bo‘lgan to‘sig‘larni oldini olish mag‘sadida tugatuvchi boshqaruvchi barcha buxgalteriya hujjatlarini, muhrlarni, shtamplarni qarzdorning oldingi boshqaruvchisi g‘o‘lidan o‘z yurituviga oladi, kreditor talablari reestrini yuritadi (Qonunning 128-moddasi to‘rtinchi qism ettinchi xatboshisi), kechiktirmagan holda mulkni inventarizatsiya qiladi va baholaydi hamda tugatish rejasini qabul qiladi (Qonunning 131-moddasi birinchi qismi), tugatish rejasini tuzib chig‘adi (Qonunning 129-moddasi). Tugatish rejasida bankrotning moliyaviy ahvoli to‘g‘risidagi ma’lumotlar, talablarni qanoatlantirish shartlari, mol-mulkni sotish tartibi aks ettirilgan bo‘lishi zarur. Reja umumiy talablar yiG‘indisining 3/2 qismini tashkil g‘iluvchi kreditorlar tomonidan tasdig‘lanishi shartligi sababli, rejani ishlab chiqishda kreditorlarning fikrlari hisobga olinishi zarur. Mol-mulk realizatsiyasini adolatli va qonuniyligini ta’minlash maqsadida realizatsiya ochig‘ kimoshdi savdosi orqali o‘tkaziladi (Qonunning 135—137- moddalari).
Tugatishga doir ish yuritish tamomlanganda mol-mulk sotilgandan keyin kreditorlar o‘z talablarining to‘liq yoki qisman qanoatlantirilishidan qat’i nazar kreditorlarning barcha talablari qondirilgan deb hisoblanadi (Qonunning 138-moddasi beshinchi qismi). Shu bilan bir qatorda tugatishga doir ish yuritish xo‘jalik faoliyatini davom ettirish imkoniyati bo‘lgan taqdirda kelishuv bitimini tuzish yoki kreditorlar talabini to‘liq qanoatlantirish orqali tugatilishi mumkin, shuningdek qarzdorning qarzini to‘lash imkoniyati tiklangan taqdirda tashqi boshqaruvga o‘tish imkoniyati ham mavjud bo‘ladi.
Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida yakka tartibdagi qarzdorga nisbatan qo‘llaniladigan taomillar sanab o‘tiladi: bu faqat kelishuv bitimi yoki tugatishga doir ish yuritishdir. Kelishuv bitimi yakka tartibdagi tadbirkorga nisbatan bankrotlik to‘g‘risidagi ishni mazkur tadbirkor hamda kreditor o‘rtasida o‘zaro murosaga kelish asosida tugatish maqsadida tuziladi. Kelishuv bitimini tuzish uchun kreditorlar tomonidan kreditorlar yig‘ilishida barcha kreditorlar umumiy sonining ko‘pchiligini tashkil etuvchi kreditorlar, shuningdek talabi garov bilan kafolatlangan barcha kreditorlar roziligi olinishi lozim (Qonunning 145-moddasining ikkinchi qismi).
Kelishuv bitimi o‘zida tiklash ko‘rinishidagi taomilni aks ettirib, albatta yozma shaklda tuzilishi lozim (Qonunning 147-moddasining birinchi qismi) va xo‘jalik sudi tomonidan tasdiqlanganidan so‘ng kuchga kiradi (Qonunning 145-moddasining oltinchi qismi). yakka tartibdagi tadbirkorga nisbatan kuzatuv taomili qo‘llanilmasligi tufayli, kreditorlarni belgilashda ma’lum bir qiyinchiliklar mavjud. Xususan, Qonunning 182-moddasida belgilanishicha, kreditorlar va ularning talablari miqdori sud tomonidan belgilanadi. yakka tartibdagi tadbirkorga nisbatan sudgacha sanatsiya qilish yoki tashqi boshqaruv taomillari ham qo‘llanilmasligi tufayli uni tiklashga fag‘at kelishuv bitimi tufayli erishish mumkin. Kelishuv bitimi bankrotlik to‘g‘risidagi ish yuritishning istalgan bosqichida tuzilishi mumkin bo‘lsada (Qonunning 145-moddasining birinchi qismi), lekin uni tuzish imkoniyati har doim ham bo‘lavermaydi. Shuning uchun o‘z ishini tiklamog‘chi bo‘lgan yakka tartibdagi tadbirkor kelishuv bitimini tuzishda va ular bilan muzokaralarga tayyorlanishda kreditorlarning fikri va pozitsiyasini sinchkovlik bilan o‘rganib chiqishi zarur.
Yakka tartibdagi tadbirkorga nisbatan tugatishga doir ish yuritish taomilini qo‘llashning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Kreditorlarning e’tirozlari bo‘lmagan taqdirda sud tomonidan tadbirkorning o‘zi tomonidan ishlab chiqilgan qarzni uzish rejasi tasdiqlanishi mumkin (Qonunning 176-moddasi ikkinchi qism). Bu holda kreditorlar talabini qanoatlantirish maqsadida ish yuritish ikki oygacha bo‘lgan muddatga to‘xtatilishi mumkin. Agar mazkur rejani bajarish asosida kreditorlarning barcha talablari g‘ondirilsa, bankrotlik to‘g‘risidagi ish yuritish tugatiladi (Qonunning 176-moddasi beshinchi qismi). Shu yo‘l orqali qarzdor o‘zini bankrot deb topish holatidan g‘utilishi va tadbirkorlik faoliyatini davom ettirishi mumkin. Qarzdorning to‘lov qobiliyatini tiklanishi fag‘atgina haqig‘iy amalga oshirish imkoniyati bo‘lgan qarzlarni uzish rejasi mavjudligiga bog‘liq bo‘lganligi uchun yakka tartibdagi tadbirkor qarzdor mazkur rejani amalga oshirish mumkin-mumkin emasligini e’tiborga olishi kerak. Qarzlarni to‘lay olmaslik holatida u bankrot deb topiladi va g‘olgan majburiyatlarni bajarishdan ozod etiladi, kreditorning hayoti va sog‘lig‘iga etkazilgan zararning o‘rnini g‘oplash va shu kabi alohida toifadagi majburiyatlar bundan mustasno (184-modda birinchi qism)1.
Bankrotlik va uning taomillari haqida shunday fikr yuritish mumkinki, iqtisodiy inqiroz korxona faoliyatiga havf solayotgan davrda uni bartaraf etish maqsadida (tugatishga doir ish yuritish taomili bundan mustasno) va korxonani to‘lov qobiliyatini tiklash maqsadida taomillar qo‘llaniladi. Taomillarni ijrosi esa korxona mulkchilik shaklidan va tanlangan taomil turidan kelib chiqib nazorat qilinadi.
7.2.Sudgacha sanatsiya qilish asosi
Sudgacha sanatsiya qilish suddan tashqari bajariladigan taomil bo‘lib, qarzdorga nisbatan to‘lov qobiliyatini tiklash va bankrotlikni oldini olish maqsadida qo‘llaniladi.
Sudgacha sanatsiya qilish xo‘jalik sudi tomonidan bankrotlik to‘g‘risidagi ish qo‘zg‘atilmasdan oldin amalga oshiriladi. SHu tufayli, qarzdorni bankrot deb topish to‘g‘risida sudga ariza berishdan oldin qarzdorning muaasislarini, boshqaruv organlari yoki qarzdorning mol-mulki egasi qarzdorning moliyaviy ahvolini sog‘lomlashtirishga qaratilgan chora-tadbirlarni ko‘rishlari mumkin.
Qarzdor bilan tuzilgan kelishuv asosida uning to‘lov qobiliyatini tiklash choralarini ko‘rayotgan qarzdor yuridik shaxsning muassislari, qarzdorning mol-mulki egasi, davlat organlari va boshqa shaxslar sudgacha sanatsiya qilishining tsubyektlari bo‘la oladilar.
Sudgacha sanatsiya qilishda qarzdorning to‘lov qobiliyatini tiklaydigan chora-tadbirlar, ya’ni qarzdorga moddiy yordam ko‘rsatish, to‘lov muddatini kechiktirish va uni bo‘lib-bo‘lib to‘lashni uzaytirish, qarzlardan siylov berish, qarzdorni qayta tashkil etish kabilar ko‘riladi.
Sudgacha sanatsiya qilishni quyidagi turlarga ajratish mumkin: davlat tomonidan yordam ko‘rsatgan holda va davlat tomonidan yordam ko‘rsatmagan holda. Davlat ko‘magidan foydalangan holda sudgacha sanatsiya qilish ustav fondida davlat ulushi bor bo‘lgan korxonalarga nisbatan qo‘llaniladi.
Davlat yordami bilan sudgacha sanatsiya qilish o‘n ikki oydan yigirma to‘rt oygacha bo‘lgan muddatga belgilanadi. Davlat mablag‘larini jalb etgan holda sudgacha sanatsiyalash quyidagi shakllarda amalga oshirilishi mumkin:
-
Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qo‘mitasi hay’ati qaroriga ko‘ra Tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash va korxonalarni tarkibiy o‘zgartirish jamg‘armasidan tarkibiy o‘zgartirish dasturlarini amalga oshirish uchun tasdiqlangan limitlar va smetalar doirasida mablag‘larni maqsadli ajratish;
-
Muddati o‘tkazib yuborilgan debitorlik va kreditorlik qarzlarni qisqartirish va byudjetga to‘lovlar intizomini mustahkamlash bo‘yicha Respublika komissiyasi qaroriga binoan sudgacha bo‘lgan sanatsiyalash muddatida majburiy to‘lovlarni to‘lash, ilgari ajratilgan davlat kreditlarini qaytarishni kechiktirish va bo‘lib-bo‘lib to‘lash, shuningdek hisoblangan penya va jarimalarni hisobdan chiqarish shaklida davlat mablag‘larini jalb etish;
-
Davlat mablag‘larini jalb etgan holda sanatsiyalash tartiboti Huqumat qarorlariga binoan boshqa chora-tadbirlarni o‘z ichiga olishi mumkin;
-
Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlangan holda sanatsiyalash o‘tkazilishida qarzdorga xizmat ko‘rsatuvchi bankda ilgari amal qilgan hisob raqamlari to‘xtatilgan holda sanatsiyalash bo‘yicha so‘mda va valyutada hisob raqami ochiladi.
Sudgacha sanatsiya qilishda ishtirok etadigan subyektlar soni cheklanmagan. Ular: qarzdorning muassislari, mol-mulki egasi, davlat organlari shuningdek boshqa shaxslar ham bo‘lishi mumkin.
“Bankrotlik to‘g‘risida”gi Qonunga asosan sudgacha sanatsiya qilish taomilining chora-tadbirlariga quyidagilar kiradi:
-
To‘lov muddati o‘tkazib yuborilgan qarzlarni to‘la yoki qisman sotib olish;
-
Ishlab chiqarishni raqobatbardosh mahsulot chiqarishga moslab qayta ixtisoslashtirish;
-
Chetdan yuqori malakali mutaxassislarni jalb etish;
-
Xodimlarni tayyorlash va qayta tayyorlash;
-
Qarzdorning to‘lov qobiliyati tiklanishi hamda faoliyatini davom ettirishidan manfaatdor bo‘lgan yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan moliyaviy yordam ko‘rsatilishi;
-
Qarzdorning faoliyatni davom ettirishi uchun qarzdor bilan kreditorlar o‘rtasida kreditorlarga to‘lanadigan to‘lovlar muddatini kechiktirish va (yoki) uni bo‘lib-bo‘lib to‘lash yoxud qarzlardan siylov berish to‘g‘risida ahdlashuvga erishishga qaratilgan bitim;
-
Majburiy to‘lov majburiyatini bajarishni va kreditlarni qaytarishni sudgacha sanatsiya qilish muddatiga kechiktirish;
-
Qarzdor yuridik shaxsni qayta tashkil etish.
Mazkur taomil tarkibigi bundan boshqa tadbirlar ham kirishi mumkin.
Sudgacha sanatsiya qilishni uni o‘tkazish muddati tugashi, uning samarasiz ekanligi aniqlanishi, O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi talablari bajarilmaganligi munosabati bilan va amaldagi qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa sabablarga ko‘ra to‘xtatilishi mumkin.
7.3.Kuzatuv
Kuzatuv qarzdor mol-mulki saqlanishini ta’minlanishi, shuningdek uning moliyaviy ahvolini tahlil etish maqsadida tashkil qilinadi. Kuzatuvning ma’nosi qarzdorga uni bankrot deb topish to‘g‘risidagi ariza qabul qilinganidan e’tiboran:
-
Bankrotlikning keyingi taomili joriy etilgunga qadar o‘z mol-mulkini boshqarishni ta’qiqlash;
-
Shuningdek, kreditorlar tomonidan mustaqil talablar qo‘yishni cheklash;
-
Bunday imkoniyatni faqat bankrotlik to‘g‘risidagi ish doirasida yaratishdan iborat.
Ushbu taomil 2003 yilgi “Bankrotlik to‘g‘risida”gi yangi tahrirdagi Qonunning amalga kiritilishi bilan qabul qilingan. Kuzatuv taomilini amalga oshirish uchun xo‘jalik sudi tomonidan muvaqqat boshqaruvchi tayinlanadi.
Kuzatuv joriy etilishi bilan qarzdorning tashqi hisob-kitoblari to‘xtatiladi. Yirik bitimlar bo‘yicha qaror qabul qilish mas’uliyati muvaqqat boshqaruvchiga yuklanadi. Kreditorlar o‘z talablarini faqat kuzatuvdan keyin keluvchi bankrotlik taomillari doirasida qanoatlantirishga erishishlari mumkin.
Kuzatuv bankrotlik to‘g‘risida ish qo‘zg‘atilganda xo‘jalik sudi qarzdorni bankrot deb topish to‘g‘risidagi arizani ish yuritishiga qabul qilgan sanadan e’tiboran joriy etiladi.
Kuzatuv taomilini joriy etish bilan birgalikda quyidagi ishlar amalga oshiriladi:
-
Mulkiy undiruvlar bo‘yicha ijro hujjatlarini ijro etish to‘xtatib turiladi, ish haqi bo‘yicha, mualliflik shartnomalari bo‘yicha haqlarni, alimentlarni to‘lash bo‘yicha qarzdorlikni undirish haqidagi, shuningdek hayot yoki sog‘liqqa etkazilgan zararning o‘rnini qoplash va ma’naviy ziyonni kompensatsiya qilish haqidagi, xo‘jalik sudi tomonidan qarzdorni bankrot deb topish haqidagi ariza ish yuritishga qabul qilingan paytga qadar qonuniy kuchga kirgan sud hujjatlari asosida berilgan ijro hujjatlarini ijro etish bundan mustasno. Xo‘jalik sudining arizani ish yuritishga qabul qilish va bankrotlik to‘g‘risida ish qo‘zg‘atish haqidagi ajrimi ijro hujjatlarini ijro etishni to‘xtatib turish uchun asos bo‘ladi;
-
Qarzdor yuridik shaxs muassislarini uning tarkibidan muassislari chiqib ketishi munosabati bilan qarzdorning mol-mulkidan ulushni ajratish haqidagi talablarini qondirish taqiqlanadi;
-
Emissiya qimmatli qog‘ozlari bo‘yicha dividendlar va boshqa to‘lovlarni to‘lash taqiqlanadi;
-
Muqobil bir xildagi talabni hisobga olish yo‘li bilan qarzdorning pul majburiyatlarini tugatishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Umumiy qoidaga ko‘ra kuzatuv taomili 3 oy muddatga joriy etiladi va xo‘jalik sudi tomonidan odatda kreditorlarning birinchi yig‘ilishi qarori asosida sud hujjati qabul qilinishi bilan tugatiladi.
Kuzatuvning joriy etilishi qarzdorning rahbarini hamda qarzdorning cheklovlar bilan o‘z vakolatlarini amalga oshirishni davom ettirayotgan boshqa boshqaruv organlarini chetlashtirish uchun asos hisoblanmaydi.
|