Ilmiy, amaliy ahamiyati - Tabiiy gaz tarkibidagi nordon gazlarni fizik-kimyoviy usul bilan ajratish jarayonini takomillashtirish

Ilmiy, amaliy ahamiyati. Ushbu magistrlik ishi kimyo sanoat korxonalarida keng qo’llaniladi. Oliy va o’rta maxsus ta’limi oliy o’quv yurtlari o’quv jarayonida qo’llanilishi tavsiya etiladi.
Ushbu ish ishlab chiqarishga tadbiq etilganda yiliga 150 mln so’m iqtisodiy samaradorlikka erishilishi ko’tiladi.
Nordon gazlarni ajratishni bir necha usullari o’rganilib Klaus usuli bilan DEA orqali ajratib olish jaraynlari taqqoslandi. Hozirda eng maqbul usul bu absorbentlarga yuttirish orqali ajratib olishdir.
I bob. ADABIYOTLAR SHARHI.
1.1. Sanoatda neft, gaz kondensati va gazni qayta
ishlash qurilmalari.
Respublikamizning neft-gaz sanoati xalq xo’jaligining asosiy zvenosi bo’lib,
muhim energetika bazasi hisoblanadi.Respublikamiz mustaqil bo’lgandan keyin neft-gaz sanoatini rivojlantirishga katta ahamiyat berildi.
Ilgarigi o’z holicha ish yurituvchi neft,gaz, neft va gazni qayta ishlash tar-moqlari yagona tarmoq “Uzbekneftgaz” milliy xolding korporatsiyaga birlashtirildi. Bu korporatsiyaning tarkibida neft va gazni qayta ishlash (tarmoqlari yagona tarmoq) bo’yicha 3 ta yirik korxona ishlab turipti.Bular:”O’zneftni qayta ishlash “davlat sanoat birlashmasi, Sho’rtan va Muborakdagi gazni qayta ishlash zavodlari “O’zbekneftmahsulot” aksiyadorlik birlashmasi tarkibiga Farg’ona, Olti Ariq va Buxorodagi neftni qayta ishlash zavodlari kiradi. Sho’rtan gazni qayta ishlash zavo-dining yaqinida gazni kimyoviy usul bilan qayta ishlasah kompleksi qurildi. Bu kompleks gazdan polietilen, polmerbenzin va shu kabi mahsulotlarni ishlab chiqarishga mo’ljallangan [5].
Bu korxonalar uchun xomashyo: neft,gaz kondensati va tabiiy gaz hisoblanadi. Gaz kondensatining kimyoviy tarkibi neftning kimyoviy tarkibiga o’zshash bo’lib, faqat qaynash temperaturasining oxiri bilan farqlanadi (gaz kondensati neftga qaraganda birmuncha yengil hisoblanadi.
Shu sababli gaz kondensati va neftlar bir xil qurilmalarda qayta ishlanadi. Neft va gaz kondensatini qayta ishlash ikki xil yo’nalishda amalga oshiriladi.Birinchisi yoqilg’i yoqilg’i yo’nalishi. Bunda neft va gaz kondensatini atmosfera bosimining 360ºC gacha qizdirib, ulardan benzin,kerosin va dizel yoqilg’isi fraksiyalarni ajratib olinadi. Qolgan og’ir qismi-mazutni katalitik kreking, termik kreking yoki gidrokreking qurilmalariga berilib, qo’shimcha ravishda benzin, kerosin va dizel yoqilg’isi olinadi.
Ikkinchi yo’nalish yoqilg’i-moylar olish yo’nalishidir. Bu yo’nalishda neft va gaz kondensatidan yengil fraksiyalar olingandan so’ng, qoldiq qismi mazutni vakum ostida ishlovchi qurilmalarda turli fraksiyalarga ajratilib ulardan har xil neft moylari olinadi.
Olti-Ariq neftni qayta ishlash zavodi 1906-yilda ilk bor ishga tushirilgan. Bunda maxsus kublarda haydalar edi. 1917-yilda kublar texnilogik qurilmalarga almashtirildi.Keyinchalik texnologik qurilmalar takomillashtirildi.1950-1960 yillarda eski qurilmalar zamonaviy qurilmalar bilan almashtirildi. Hozir zavodda 7-ta texnologik qurilmalar mavjud bo’lib, zavod yoqilg’i-yoqilg’i yo’nalishi bilan ishlaydi. Bu yerda og’ir qoldiq-mazut termik kreking qurilmasiga berilib yengil fraksiyalar va termik qoldiq olinadi.
Farg’ona shahridagi neftni qayta ishlash zavodi 1959-yilda ishga tushirilgan. Zavod yoqilg’i moy yo’nalishida ishlaydi. Har qaysi fraksiya alohida alohida tozalanib, ulardan turli xil moylar olinadi. Hozirgi zavodda 30dan ortiq texnologik qurilmalar ishlab turibdi.
Zavodda ilk bor yiliga 600 mimg tonna neftni haydaydigan AVT qurilmasi ishga tushirilgan,keyinchalik yana bir nechta AVT qurilmalari foydalanishga topshirildi.1965-1968 yillarda tiliga 300 va 600 mimg tonna benzinni reformimg etuvchi qurilmalar ishga tushirildi.
Zavodda Markaziy Osiyoda yagona moy ishlab chiqaruvchi bolk qurilgan. Yiliga 500 tonna turli xildagi moylar tayyorlanadi. Respublikamiz xalq xo’jaligi tarmoqlarini zarur moy mahsulotlari bilan to’la ta’minlanadi [6].
Katalitik reforming qurilmalarida AP-56, AP-64 katalizatorlari ishtirokida benzinning oktan soni ko’tarilar edi.1995-97 yillarda LCH 35/11-600 qurilmasi Fransiyaning “Prokataliz”firmasi bilan hamkorlikda qaytadan ta’mirlandi. Alyumoplatina katalizatorini o`rniga, tarkibiga reniy va boshqa maetallar qo`shilgan N-582 va N-4820 markali katalizatorlar joylandi.
Qurilmaning gidrotozalash blokiga ya`ni benzinni S li birikmalardan tozalash uchun alyumokobalt-molibden katalizatori o`rniga NK-306 katalizatori joylanadi. Buning natijasida zavod tarkibiga tetraetilsvens (TES) qo`shilmagan turli yuqori oktan sonli ekologik toza avtomobil benzinlarini ishlab chiqarish imkoniyatiga ega
bo`ladi.
Zavodda dizel yoqilg`isini gidrochistka etadigan qurilma yo`q edi. 1997-99 yillarda Yaponiyaning “Misui end Ko, LTD” va “Tokyo Injiniring Korporeyshin” firmalari bilan hamkorlikda yangi qurilma ishga tushirildi. Hozir zavod kam oltingugurtli ekologik toza dizel yoqilg`isi ishlab chiqmoqda 1995-97 yillarda Buxoro shahrining yaqinida yiliga 2,5 mln.t gaz kondensatini qayta ishlaydigan zavod qurilib, ishga tushirildi. Bu zavodning texnologik qismini Fransiyaning “TEKNIP” firmasi qurib berdi.
Zavodda gaz kondensatidan benzin, kerosiun, dizel yoqilg`isini haydab olish qurilmasi, benzinni katalitik rifoming etuvchi, kerosin fraksiyasini merkaptanlardan tozalovchi, dizel yoqilg`isi fraksiyasini oltingugurt birikmalaridan tozalovchi texnologik qurilmalar va bu texnologik qurilmalarni chiqindilarini qayta ishlovchi, shu qatorda bir nechta yordamchi qurilmalar bor. Bu qurilmalar eng yangi zamonaviy texnologiyalar bilan ta`minlangan.
Zavod yuqori sifatli mahsulot ishlab chiqarishga mo`ljallangan. Tarkibiga tetraetilqo`rg`oshin (TEQ) qo`shilmagan benzin, sifatli kerosin va kam oltingugurtli dizel yoqilg`isi tayyorlaydi.
Hozirgi kunda yuqoridagi zavodlarda dunyo standartiga javob beruvchi neft mahsulotlari ishlab chiqarilmoqda. Bu zavodlar Respublikamiz xalq xo`jaligini hamma tarmoqlarini neft mahsulotlari bilan to`la ta`minlanmoqda.
Yuqoridagi eslatib o`tganimizdek Respublikamizda ikkita yirik tabiiy gazni qayta ishlash zavodlari va gazni kimyoviy qayta ishlash kompleksi mavjud. Muborak gazni qayta ishlash zavodda tabiiy gazlarni oltingugurt birikmalaridan (asosan H2S dan) tozalovchi, gazlarni quyi temperaturada sovutib suv va gaz kondensati tomchilaridan tozalovchi, nordon gazlarda oltingugurt ishlab chiqaruvchi, gaz kondensatini tindiruvchi texnologik qurilmalar ishlab turibdi.
Oltingugurt ishlab chiqaruvchi qurilmani chiqindi gazlarni qayta ishlab, uning tarkibidagi H2S gazidan qo`shimcha miqdorda oltingugurt oluvchi “Sulferin” qurilmasi ishga tushishi bilan atmosferaga chiqib ketayotgan gazlarni tarkibi tozalanadi. Shunday qilib, Muborak gazni qayta ishlovchi zavod xalq xo`jaligini tovar tabiiy gazi, toza oltingugurt va tindirilgan gaz kondensati bilan ta`minlaydi.
Shortan gazni qayta ishlash zavodi asosan kam oltingugugrtli tabiiy gazni qayta ishlashga mo`ljallangan. Bu zavodda tabiiy gazni sovutib quyi temperaturada suv va gaz kondensat tomchilaridan tozalovchi siolitlar va absorbentlar yordamida oltingugurt birikmalaridan (asosan H2S) tozalovchi, nordon gazlardan oltingugurt ishlab chiqaruvchi, gaz kondensati tindiruvchi, tabiiy gazdan quyi temperaturada propan-butan fraksiyasini ajratib oluvchi texnologik qurilmalar ishlab turibdi.
Hozirgi vatda, Sho`rtan gazni qayta ishlash zavodining yaqinida yangi zamonaviy gaz-kimyo kompleks ishlab turibdi. Bu kompleksni “ABB Lummus Global” kompaniyasi bilan hamkorlikda qurildi. Bu kompleksda tabiiy gazni oltingugurtli birikmalardan (asosan H2S gazidan) adsorfentlar yordamida tozalovchi, tabiiy gazni sovutib quyi temperaturada suv va gaz kondensati tomchilaridan tozalovchi, gazni metan, etan va propan-butan funksiyalariga ajratuvchi, etan fraksiyasini piroliz qurilmasiga berilib, asosan etilen oluvchi, etilendan polietilen maxsulotlarini oluvchi qurilmalarni o`z ichiga olgan zavodning quvvati yiliga 125 ming tonna polietilen ishlab chiqarish mo`ljallangan bo`lib, shundan 45 ming tonnasi qo`shni davlatlar (asosan Qozog`iston, Qirg`iziston va Turkmaniston) ga sotilmoqda.
Shunday qiulib Respublikamizning “O`zbekneftgaz” xoldimg shaklidagi milliy korparatsiyasining korxonalari mamlakatimizning xalq xo`jaligi tarmoqlarini sifatli neft va gaz maxsulotlari bilan to`la ta`minlanmoqda. Chetdan bu mahsulotlar olib kelinmaydi.
Yuqorida neft va gaz kondensatini bir xil texnologik qurilmalarda qayta ishlanadideb o`tgan edik. Shu sababli biz Farg`ona neftni qayta ishlash zavodining asosiy texnologik qurilmalarini ishi bilan tanishib chiqamiz. Zavodga kelgan neft maxsus qurilmalarda tarkibidagi mayda suv tomchilaridan tozalanadi, shu vaqtda suvda eriugan tuzlar ham chiqib ketadi. Suv va tozalangan neft issiqlik almashtiruvchi apparatlarida 200oC gacha isitilib, rektifikatsiya kolonnasiga beriladi. Bu kolonnaning tepa qismidan neftni tarkibiga 200oC gacha qaynab chiqadigan fraksiyasi ya`ni, benzin fraksiyasining bug`lari ajralib chiqadi. Ularni sovutish mashinasiga yuboriladi. Qisman benzindan tozalangan neft atmosfera bosimida 360oC gacha qizdirilib rektifikatsiya kolonnasiga beriladi. Kolonnaga neft bug` va suyuqlik holida keladi. Bug`lar kolonnaning tepa qismiga ko`tarilib har xil fraksiyalarga ajraladi. Tepa qismidan benzin bug`lari yon qismidan ko`tarilib fraksiyalarga ajratilasdi. Tepa qismidan benzin bug`lari yon qismidan kerosin va dizel yoqilg`isi fraksiyalari olinadi. Kolonnaning tagidan suyuq qoldiq mazut olinadi. Oltiariqdagi zavodda mazutni termik kreking jarayoniga berilib, mazutdan qo`shimcha ravishda yengil fraksiyalari olinadi [7].
|