4-ma’ruza: Mahsulot sifati. Uning ta’minoti va boshqarish uslublari. Mahsulotni sertifikatsiyalash. R e ja

4-ma’ruza: Mahsulot sifati. Uning ta’minoti va boshqarish uslublari.
Mahsulotni sertifikatsiyalash.
R e ja:
1. Mahsulot sifati.
2. Sifat ko’rsatkichlari.
3. Mashinalar sifatini baxolash usullari.
4. Sifatning statistik ko’rsatkichlari.
5. Mahsulot sifatini statistik ta’minlash usuli.
6. Ob’ekt parametrlarini optimallashning matematik modeli.
Tayanch so‘z va iboralar: mahsulot, sifat, baholash, optimallash, xatolik,
statistika, ko’rsatkich.
Mahsulotning o’z vazifasi bo’yicha qo’yiladigan ma’lum talablarni
bajarishga yo’naltirilgan hususiyatlarning extiyojga moslik darajasi, uning sifatini
belgilaydi. Ta’rifdan ko’rinib turibdiki, mahsulotning xar qanday hususiyati ham
sifat tushunchasiga ta’lluqli bo’levermaydi. Mahsulotning faqat vazifasidan kelib
chiqib aniqlangan hususiyatlarigina sifat ko’rsatkichi bo’ladi.
Mahsulot sifat ko’rsatkichlari quyidagilardan iboratdir:
- vazifa ko’rsatkichlari, mahsulotning foydalanish sohasiga qarab
belgilanadi;
- ishonchlilik
ko’rsatkichlari buzilmasdan ishlash, uzoq abadlik,
ta’mirlanuvchanlik, saqlanuvchanlik kabi xususiyatlar bilan baholanadi;
- tayyorlanuvchanlik (texnologik) ko’rsatkichlari mahsulotning ishlab
chiqishga
qulayligini
xarakterlab
loyiha-texnologik
yechimlar
asosida
ta’minlanadi;
- ergonomik ko’rsatkichlari ishchining mashina va ishlash muhiti bilan
bo’lgan munosabatini baxolashda ko’llaniladi;
- standartlash va yagonalik ko’rsatkichlari, mahsulotni tayyorlashda standart
qismlar qo’llanilish va yagonalanish darajasini ko’rsatadi;
- patent - huquq ko’rsatkichlari, mahsulotning patent tozaligini ko’rsatadi;
- xavfsizlik ko’rsatkichlari foydalanish sharoitida mahsulot xavfsizligini
baxolash uchun xizmat qiladi.
Mashinasozlik mahsulotlari uchun eng samarador sifat ko’rsatkichlari
ekspluatatsion (foydalanish) ko’rsatkichlaridir. Bu ko’rsatkichlar mahsulotning
qo’yilgan vazifani bajarish sifatini ko’rsatadi. Uzoq muddat foydalaniladigan
mahsulotlarning ko’pi uchun ishonchlilik, ergonomik va iqtisodiy ko’rsatkichlar
shular jumlasidandir. Ishonchlilik yuqorida ta’uidlanganidek buzilmasdan ishlash,
uzoqabadlik, ta’mirlanuvchanlik, saqlanuvchanlik kabi hususiyatlar bilan
baholanadi. Mahsulotning ergonomik ko’rsatkichlari ishchining mashina va ishlash
muhiti bilan bo’lgan munosabatini optimallik darajasini baxolash uchun xizmat
qiladi. Ergonomikaning asosiy vazifasi gigienik, fiziologik, psixologik, texnik va
tashkidiy sharoitlarning ish unumdorligi, mahsulot sifati yuqori bo’lishini
ta’minlaydigan, ishchi uchun optimal bo’ladigan xolatni yaratishdir. Bularga
mashinadan foydalanishning qo’layligi, boshqarish soddaligi, silkinish va shovqin
pastligi va shu singani boshqa muhim ko’rsatkichlar kiradi.
Kompleks usuldan foydalanilganda,
mahsulot sifati barcha sifat
ko’rsatkichlari bog’lanishlarini hisobga olgan xolda keltirib chikarilgan yagona
integral ko’rsatkich yordamida aniklanadi va uning nisbiy miqdori quyidagi
bog’lanishdan topiladi:
i
т
P
q
P
,
bu yerda, R va R
t -
baholanuvchi va tayanch mahsulotlarning kompleks sifat
ko’rsatkichlari.
Aralash usuldan foydalanilganda mahsulot sifatini baholashda qisman
diffferentsial va qisman kompleks usullar qo’llaniladi. Amalda ko’pchilik
xolatlarda aralash usul keng qo’llaniladi.
Sifatning statistik ko’rsatkichlari biror turdagi mahsulot to’g’risida yuqori
ishonch bilan to’g’ri baho berish imkoniyatini yaratadi.
Mahsulotni tayyorlash va o’lchash jarayonlarida parametrlar shakllanishida
ikki turdagi xatoliklar sodir bo’ladi. Bular, tizimli va tasodifiy xatoliklardir.
Tizimli xatoliklar jarayon davomida doimiy yoki biror ma’lum qonuniyat asosida
o’zgaruvchi bo’ladi. Doimiy xatoliklar masalan, jixoz nuqsonlaridan, o’lchash
asbobi noto’g’ri sozlanishidan kelib chiqsa, o’zgaruvchi xatolik xarorat o’zgarishi,
ishlov berish asbobi eyilishi va boshqa shu singari sabablar asosida kelib chiqadi.
Tasodifiy xatolik qiymat va ishorasi jihatidan turlicha bo’lib, tasodifiy sabablar
ta’sirida paydo bo’ladi. Bu xatoliklar detalga ishlov berish jarayonida materil
tarkibi o’zgarishi, qirqish kuchi, detalni dastgohga o’rnatish aniqligining o’zgarishi
va boshqa sabablar ta’sirida kelib chiqadi.
Tizimli xatoliklarning doimiy qiymatini yoki o’zgarish qonuniyatini,
tasodifiy xatoliklarning tarqalish konuniyatlarini aniqlash mahsulot sifatining talab
darajasida bo’lishini ta’minlashning asosiy imkoniyatlaridan biridir. Tizimli
xatoliklarni aniqlash va ularni bartaraf qilish texnologik jihatdan sodda amalga
oshuvchi jarayondir.
Empirik ma’lumotlar asosida xatoliklarni baholash, bu ma’lu-motlarning
qaysi bir mavjud nazariy taqsimlanish konuniyatiga mos kelishini aniqlash va
mumkin bo’lgan ishonchlilik darajasida qonuniyat ko’rsatkichlarini tahlil qilish
bilan yakunlanishi kerak.
Mahsulot sifatinii statistik ta’minlash usuli uni ishlab chiqarish jarayonida
mahsulot parametrlarini nazorat qilish va mahsulot sifatining jarayon davomida
o’zgarish qonuniyatiga asoslangan holda ishga yaroqsiz mahsulot chiqishidan ogoh
bo’lish talabiga asoslangan. Bu jarayonda nazorat kartasi to’ldirib borilib, xohlagan
daqiqada sifat o’zgarishini yaqin kelajak fursat uchun bashorat qilish, zarur
bo’lganda boshqarish chorasini ishlab chiqish imkoniyati yaratiladi.
Statistik usuldan foydalanib sifatni ta’minlash bu jarayonni boshqarishda
zamonaviy komiyuterlardan keng foydalanish imkoniyatini yaratadi. Usul ish
jarayonida doimo texnologiyaning zaxira anikligini saqlab turishiga imkon
yaratadi, ya’ni texnologik joizlik T
g
doirasidan chiqmasligini ta’minlaydi.
Texnologik joizlik deb, tanlab olingan texnolgik jarayonda iqtisodiy erishish
mumkin bo’lgan tayyorlash aniqtigiga aytiladi
lim
r
imиз
T
bu yerda,
lim
- nazorat qilinayotgan parametrning amaldagi tarqalish
maydoni kattaligi;
imиз
- yo’qotib bo’lmaydigan tizimli xatoliklarning algebraik yig’inlisi.
Ishlov berish texnolgiyasi tanlab olinishida aniqlikning texnologik zaxirasini
hosil qilish maksadga muvofiqdir. Odatda texnologik aniklik zaxirasi, zaxira
koeffitsienti bilan baholanadi:
K
tz
=T
f
/Tr
bu yerda T
f
- mahsulotning berilgan parametr bo’yicha funktsional joizligi.
T
f
va T
r
- o’rtasidagi musbat farq texnologik zaxira deb atalib, mahsulotning
ishga yaroqli bo’lishini kafolatlovchi kщrsatkichdir.
Muhim detallarning funktsional o’lchamlari uchun K
tz
>1,2 nisbat saqlanishi
kerak.
|