nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tadqiqot natijalari va ularning

|
Tadqiqot natijalari va ularningBog'liq 3-2023-uzzamin.uzTadqiqot natijalari va ularning
muhokamasi.
Tadqiqotlarda Toshkent
viloyatining Bo‘stonliq va Parkent tumanlarida,
xususan Beldersoy, Parkentsoy va Amirsoyda
tarqalgan karbonatli va tipik jigarrang tuproqlar
qiyalik ekspozitsiyasiga bog‘liq ravishda
o‘rganildi.
Beldersoy shimoliy ekspozitsiyada
rivojlangan karbonatli jigarrang tuproqlar
kesmasining yuqori qismi 0-6 sm lik chimli
gorizontdan iborat bo‘lib rangi jigarrang, quyi
gorizontlari esa avval och jigarrang, chuqurroqda
qo‘ng‘ir-sur-oqish-sarg‘ish tus oladi.
Bu tuproqning mexanik tarkibi o‘rta
qumoqga yaqin og‘ir qumoq, mexanik
fraksiyalar chang zarrachalarining ko‘pligi va
qum zarrachalarining kamligi bilan tavsiflanadi.
Il zarrachalarining eng ko‘p miqdori (11,8%)
26-35 sm lik gorizontga to‘g‘ri keladi. Xuddi
shu gorizontda karbonatlarning eng ko‘p miqdori
(10,03%) kuzatiladi. Bu holat karbonatlar
yuqori gorizontlardan ushbu gorizontgacha
yuvilayotganini hamda aynan shu gorizontda
loylanish jarayoni ketayotganligini ko‘rsatadi.
Suvda oson eruvchan tuzlarning umumiy
miqdori kesma bo‘ylab 0,09-0,20% oralig‘ida
tebranadi. Karbonatlar miqdori kesma bo‘ylab
7,04–10,03% oralig‘ida bo‘lib, ularning
maksimumi (9,11-10,03%) 26-59 sm gorizontda
kuzatiladi. Tuproq muhiti kuchsiz ishqoriy
sharoitga ega.
Sharqiy
ekspozitsiyada
rivojlangan
karbonatli jigarrang tuproqlar kesmasining yuqori
qismi 0-5 sm lik chimli gorizontdan iborat. Rangi
jigarrang, pastki gorizontlari esa qo‘ng‘ir-sarg‘ish
va sarg‘ish tusda.
Bu tuproqning ham mexanik tarkibi og‘ir
qumoq. Il zarrachalarining to‘planishi kesmaning
o‘rta qismiga to‘g‘ri keladi. Huddi shu gorizontda
karbonatlar miqdorining ham ortib borishi
kuzatiladi.
Suvda oson eruvchan tuzlarning umumiy
miqdori kesma bo‘ylab 0,105-0,220% oralig‘ida
tebranadi. Tuproq muhiti kuchsiz ishqoriy.
Karbonatlar miqdori kesma bo‘ylab 3,84–9,99%
3/2023
|
| |
A) shokoladli sariyog‘ - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

17-jadval
Turli usulda tayyorlangan sariyog‘larga bo‘lgan
texnologik talablar
Ko'rsatkichlar
Sarivoe* tarkibida. %
Suv
Tuz Qanc Asal Kakao Yog‘
Ko‘pi bilan
Kamida:
Nordon,
shirinlashtirilgan,
vologod va
eritilean sarivoe*
Tuzli
16
2
81
Tuzsiz
83
Lyubitelskiy
20
78
Sterillangan
sarivoe‘
Tuzli
16.5
0,5
81
Tuzsiz
16
83
Pasterlanean sarivoe'
16
Shokoladli sarivog*
16
18
2.5
62
Asalli sarivoe4
18
25
52
Oandli sarivoe*
15
76
Oizdirilean CtoDlvonnove)
1
98
Shunday qilib, barcha turdagi sariyog‘lar uch xil
usulda tayyorlanadi. Ular quyidagilar: 1. Qaymoqni
kuvlash yo‘li bilan sariyog4 tayyorlash. 2. Sariyog*
qaymoqlarga
ishlov
berish
natijasida
sariyog‘
tayyorlash. 3. Yog‘ni plazma
bilan aralashtirgan holda
sariyog' tayyorlash shular jumlasidandir.
Sanoatda nihoyatda keng tarqalgan usul sariyog‘ni
kuvlash usuli yordamida tayyorlash hisoblanadi. Bino-
barin, shu usulga kengroq to'xtalib o‘tamiz. Qolgan
usullarga juda qisqa axborot
berish bilan chegara-
lanamiz.
Qaymoq kamchiliklarini b a rta ra f etish. Qay-
moqdagi ba’zi bir kamchiliklar sariyog1 sifatiga ta’sir
etishi tabiiydir. Kamchiliklar quyidagilardan iborat
bo‘lishi mumkin. Masalan, qo‘lansa va yoqimsiz hid,
kislotadorlik darajasi ortib ketishi shular jumlasidandir.
Bunday kamchiliklami bartaraf etish
uchun qaymoqni
suvga aralashtirgan holda yuvilsa, uning kislotadorligi
birmuncha kamayadi. Bunda uni kislotaliligi o ‘rtacha
175
www.ziyouz.com kutubxonasi
5° ga kamayishi mumkin.
Ayrim hollarda qaymoqni
toza suvga aralashtirilib, uning yog‘ darajasini 8% ga
pasaytirib separatlash tavsiya etiladi.
Separatlangan qaymoq yog'sizlantirilgan sut bilan
aralashtiriladi. Uning yog'dorlik
darajasi bu holda ham
8% boMishi kerak. Massa yana qaytadan separatlanadi.
Shunday qilib, sifatsiz qaymoqning hidi, mazasi, nor-
donligi va h.k. Kamchiliklari birmuncha bartaraf etiladi.
Umuman, zavodlarga sifatsiz qaymoqni topshirish
ishlariga yo‘l qo'ymaslik kerak. Chunki u ko'plab
ovoragarchilik va qiyinchiliklarga olib keladi.
Shuning-
dek, maMum darajada yog‘ miqdori kamayishiga va
mahsulot tannarxini oshib ketishiga sabab bo'ladi.
Sut yog‘i tarkibidagi - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

Sutning tarkibidagi vitaminlar va mineral tuz eritma-
lari qondan shundayligicha, o ‘zgarmagan holda sutga
o ‘tadi. Kazein esa aminokislotalaming sintezlanishi
natijasida, sut qandi - laktoza glyukozadan hosil bo'ladi.
Sog‘in sigirlar yelinida sutning hosil bo'lishi doimiy
tanaffussiz davom etadi. Bunda alveollarda tayyor
bo‘lgan sut nozik naychalarga, undan yana yirikroq sut
kanallariga va nihoyat sut sistemasiga borib quyiladi.
Lekin sutning yelinidagi harakati m a’lum ritm asosida
davom etadi. Yelinda sut miqdori ortib borgach, muskul
tolalari va hujayralarining tonusi (tarangligi) susayadi
va yelin yanada kengayib, ko‘proq sut to‘plana boradi.
Lekin bunday jarayon cheksiz davom etmaydi. Agar ye-
lin sut bilan to‘lsa, undagi bosim ortadi, sut bezlarining
sut tayyorlash faoliyati susayadi va sutning ajralib
chiqishi deyarli to‘xtaydi. Sigirlar sog‘ib bo‘lingach,
yelin hajmi kichrayadi va bosimi esa pasayadi. Shu-
ningdek, qonning harakati susayadi, alveolalar va sut
naychalari qisqaradi, bez hujayralarida osoyishtalik,
tanaffus vujudga keladi, lekin bu xususiyat uzoqqa
cho‘zilmaydi. Qisqa vaqt o'tishi bilan sutning hosil
bo‘lishi jadallashadi. Binobarin, bu holat sigirlami
sog‘ish vaqti va miqdoriga, shuningdek, yelinni
uqalash - massaj qilish (iydirish)ga bog‘langan holda
amalga oshadi. Sog‘in sigirlar bunday tadbirlarga tez
moslashadi va o ‘z sutini bemalol beradi.
Qayta tiklangan - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

Qayta tiklangan
(vosstanovlenniy)
sut
quyidagi
talablarga javob bera olishi lozim. Jumladan, rangi
oq va biroz sarg‘ish boiishi mumkin, agar yog‘dorlik
darajasi past b o isa, rangi qisman ko‘kimtir boiishi
mumkin. Mazasi va hidi - yaxshi, yoqimli va toza,
mazalidir. Unda yot narsa (piyoz, sarimsoq piyoz va
h.k.) Hidi boim asligi lozim. Bundan tashqari, sut tashqi
ko‘rinishidan bir xil quyuqlikda, qoldiqsiz boiishi
kerak. Qayta tiklangan va pasterlangan sut o‘zining fi-
zik va kimyoviy xususiyatlariga ko‘ra davlat standardi
(GOST 13277-67) talabiga to‘g ‘ri kelishi kerak
(7-jadval).
121
www.ziyouz.com kutubxonasi
7-jadval
Qayta tiklangan pasterlangan sutning talab etilgan
fizik va kimyoviy ko‘rsatkichlari
Sut assorti-
m enti
Yog‘
%
SOMO
%
C-vita-
min mg
%
Kislo-
tadorligi
O ' J '
Toza-
ligi
(guruh)
Harorat
(ko‘pi
bilan)
Qayta tiklangan,
m e’yorlangan
xom sut
3,2
8,1
-
21
1
8
Yog‘dorlik
darajasi yuqori
bo'Igan sut
6,0
7,8
-
20
1
8
Oqsilga
boyitilgan sut
2,5
10,5
-
25
1
8
Vitamin: oddiy
sut
3,2
8,1
10
21
1
8
yog‘siz sut
-
8,1
10
21
1
8
Oddiy yog'siz-
lantirilgan sut
-
8,1
-
21
1
8
Yana muhim talablardan biri pasterlangan A guru-
higa mansub sutning har 1 ml da bakteriyalaming
umumiy miqdori 75 mingdan, ichak tayoqcha titri 3
ml dan oshmasligi kerak. B guruhidagi sut tarkibida
bu ko‘rsatkich!ar: 150 ming/ml va 0,3 ml dan ortiq
bo‘lmasligi talab etiladi. Agar sut flyag yoki sistemada
bo‘lsa, talabga ko‘ra yuqoridagi ko‘rsatkichlar 300
ming/ml va 0,3 ml bo‘lishi lozim. Bu talablar barcha
xo‘jalik va fermalardan keltirilgan sutlarga ham
taalluqlidir.
Ichim lik sutni tayyorlash quyidagi texnologik
jarayonlami o ‘z ichiga oladi. Jumladan, sutni qabul
qilish, sifatini baholash, tozalash, m e’yorlash, gomo-
122
www.ziyouz.com kutubxonasi
genlash, pasterlash, sovitish, qadoqlash, joylashtirish,
saqlash va iste'mol uchun jo ‘natish eng asosiy
tadbirlardan hisoblanadi.
|
Sut tarkibidagi mineral tuzlar

Sut tarkibidagi mineral tuzlar.
Sut tarkibidagi
mineral tuzlar miqdor jihatidan uncha ko‘p bo‘lmasa-
107
www.ziyouz.com kutubxonasi
da, ular hayvon organizmi uchun va sut mahsulotlari
tayyorlash texnologiyasida muhim ahamiyatga ega.
Mineral tuzlar sutga o ‘tsa-da, uning miqdor
ko‘rsatkichlari qondagisidan boshqacha bo‘ladi. Bunga
asosiy sabab, sut bezlarining faoliyati jarayonida ular-
da tanlash va boshqarish xususiyatlarining o ‘ziga xos
bo‘lishidir. Sut tarkibida mineral tuzlardan: kalsiy,
magniy, fosfor, natriy, kaliy, xlor, temir kabilar ko‘p-
roq uchraydi. Umuman, sut tarkibidagi mineral tuz-
lar miqdorini sutni kuydirgandan so‘ng olingan kul
og‘irligiga qarab aniqlanadi. Tekshirishlardan aniqla-
nishicha, sutdagi mineral tuzlar deyarli doimiy bo‘1-
gani holda 0,70-0,75 foiz atrofida uchraydi. Sut
tarkibida mineral tuzlardan tashqari bir qancha tur
mikroelementlar: marganets (0,15 mg/1), mis (0,8 mg/1),
kobalt (0,25 mg/1), yod (0,08 mg/1), ruh (2 mg/1), litiy
va temir (1,3 mg/1), shuningdek, maTum miqdorda: ni-
kel, xrom, alyuminiy, qo‘rg‘oshin, qalay, titan, kumush,
geliy, rubiliy va boshqalar aniqlangan.
M ikroelem entlar muhim ahamiyatga ega boTga-
ni holda ulaming har biri maTum murakkab vazifani
bajaradi. Masalan, marganets organizmda vitaminlar
hosil boTishida, ulami o‘zlashtirishda va organizm-
laming o ‘sishida muhim rol o'ynasa, mis qon tarkibida
gemoglobin moddasini hosil qilishda muhim vazifani
bajaradi. Rux hayvonlaming ko'payish jarayonida
aktiv ishtirok qiladi, chunki u ko‘proq hayvon urug‘i
(sperma)da yig‘iladi. Kobalt B gumh vitaminlar
tarkibida uchraydi. Yod esa tiroksin gormoni tarkibida
boTgani holda hayvonlardagi qalqonsimon bez faoliyati
uchun muhim manba hisoblanadi. Umuman, sut
tarkibidagi mineral tuzlar sut bezlari yordamida miqdor
va sifat jihatidan o ‘zgargan holda qondan o ‘tadi. Bu
o'zgarishlar asosan sut bezlari faoliyati va aktivligi
bilan belgilanadi degan farazlar bor.
108
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
Sut tarkibidagi vitaminlar

Sut tarkibidagi vitaminlar. Sut tarkibidagi vita-
minlar turli organik birikmalardan iborat bo‘lib,
inson va hayvon hayotida muhim ahamiyatga ega.
Ular organizmda modda almashinuv jarayonida va
elementlaming tiklanishida alohida vazifani bajaradi.
Agar organizmda vitamin yetishmasa, unda modda
almashinuv jarayoni buziladi, organizm kasallanadi.
Sut tarkibidagi vitaminlar ikki guruhga bo‘linadi,
ya'ni suvda eriy oladigan (B, C, R vitaminlari, ular
organizmda sintezlanadi) va moyda eriydigan (A, E,
D, K vitaminlari, ular yem-xashakdan sutga o ‘tuvchi
hisoblanadi) vitaminlar hisoblanadi.
Vitaminlar organizmda yuz beradigan barcha ha-
yotiy jarayonlarda faol ishtirok etadi, ular tufayli orga-
nizmlar o ‘sadi, rivojlanadi va mahsuldorlik darajasining
o‘sishiga imkon yaratadi.
Hozirgi vaqtda vitaminlaming 30 dan ortiq turi
aniqlangan bo‘lib, ulardan tibbiyotda, veterinariyada
va biologiyaning bir qancha tarmoqlarida foydalanib
kelinmoqda. Umuman, vitaminlar organizmlami oqsil,
yog‘ va uglevodlar kabi energiya bilan ta'minlamaydi,
hujayra va to‘qimalar tuzilishida ham qatnashmaydi.
Lekin ular barcha to‘qima va organlarda vujudga
keladigan biokimyoviy jarayonlarga o‘z ta’sirini ko‘r-
satadi. Ulaming ko'pchiligi modda almashinuv jarayon-
larini boshqaradigan fermentlar tarkibida uchraydi.
Ma'lumki, fermentlar organizmda hayotiy jarayonlami
boshqaradi,
binobarin,
ular
ishtirokisiz
birorta
biokimyoviy jarayon bajarilmaydi. Agar organizmlarda
vitaminlar yetishmay qolsa, fermentlar hosil boim aydi,
binobarin, unda modda almashinuv jarayoni buziladi.
Ba'zan avitaminoz (vitamin yetishmovchi) kasalligi
vujudga keladi.
Sutning bakteriotsidlik xususiyati. Sutning bak-
teriotsidligi deganda, unga tushgan mikroblaming ko‘-
payib ketishini to‘xtata olish xususiyati tushuniladi.
109
www.ziyouz.com kutubxonasi
Sutning bakteriotsidligi birinchi galda uning tarkibida
mikrofloralaming mumkin qadar oz bo‘lishiga bog‘liq
ekan. Shuningdek, sutning harorati qancha past b o isa,
undagi mikroorganizmlar shuncha sut ko'payar ekan
Sog‘in sigirlar laktatsiya davrining sut yog‘i va

Sog‘in sigirlar laktatsiya davrining sut yog‘i va
oqsiliga ta’siri.
Laktatsiya davrida, ya’ni sigirlaming
tuqqan kunidan boshlab to sutdan chiqishigacha bo‘lgan
(305 kun davom etadigan) davrda sutning tarkibi va
xususiyati deyarli uch marta o‘zgarishi aniqlangan.
Bunda dastlabki 7-10 kun davomida og‘iz suti olinadi.
(Uning tarkibi va xususiyatlari yuqorida bayon etilgan.)
115
www.ziyouz.com kutubxonasi
Kuzatishlardan m a'lum bo‘lishicha, sigir tuqqandan
keyin 4-5 oydan boshlab, sut tarkibidagi yog‘ va oqsil
asta-sekin ko‘paya boradi
(6-jadval).
6-jadval
Laktatsiya davrida sut tarkibining o‘zgarib borishi
(foiz hisobida)
Lak-
tatsiya
davri
(o y )
Sut
miq-
dori
(o y )
Quruq
mod-
dalar
Yog‘
Oqsil
Sut
qandi
Kul
Kalsiy
1
644
12,46
3,74
3,29
4,66
0,74
0,168
2
701
12,45
3,72
3,33
4,62
0,78
0,168
3
621
12,54
3,75
3,34
4,64
0,80
0,168
4
576
12,58
3,78
3,34
4,65
0,81
0,165
5
527
12,60
3,79
3,36
4,64
0,81
0,164
6
484
12,72
3,82
3,48
4,60
0,82
0,164
7
420
12,82
3,88
3,55
4,55
0,84
0,168
8
385
13,01
4,00
3,66
4,51
0,84
0,176
9
323
13,51
4,28
3,87
4,50
0,86
0,182
10
234
13,83
4,34
4,11
4,49
0,89
0,199
O 'rta-
cha
2924
12,70
3,82
3,46
4,61
0,81
0,169
Sigirlaming suti ulami sutdan chiqarish arafasida
oddiy sutdan farq qila boshlaydi. Uning mazasi biroz
sho‘rroq va achchiqroq bo‘ladi. Uning tarkibida 6,7 foiz
yog‘, 4,6 foiz oqsil, 0,9 foiz mineral moddalar uchraydi.
Lekin, sut qandi biroz ozayadi, ya’ni 3,4 foizgacha
ko‘rsatkichga ega bo‘ladi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
(4-jadval).
4-jadval - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

0,1 vodorod ishqor eritmasidan 16-18 ml sarqlanishi
demakdir. Ayrim sigirlar sutida bu ko‘rsatjkich oz yoki
ko‘proq bo‘lishi mumkin.
Sutning kislotaliligi uning haroratiga, tozaligiga va
saqlash sharoitiga ham ko‘p jihatdan bogMiq. Ya'ni sut
toza bo‘lmasa, issiq yerda saqlansa, uning tarkibidagi
kislotadorlik darajasi oshib ketadi. Sutning sifati
buziladi. Sutning kislotadorlik darajasi 28-30°T bo‘lsa,
uni qaynatganda ivib chirib qoladi. Agar bu ko‘rsatgich
60-70° ga yetsa, sutning sifati yomonlashib ketadi.
Shuning uchun sutni qabul qilishda uning kislotaliligi
tekshiriladi.
O g‘iz suti. Sigiming tuqqan vaqtidan boshlab to
5-8 kunga qadar bergan sutiga «og‘iz suti» deyiladi.
Og‘iz suti o ‘zining kimyoviy tarkibiga ko‘ra oddiy
sutdan farq qiladi. Masalan, uning tarkibida: suv 75,42
foiz, oqsil 15,0 foiz, yog‘ 5,40 foiz, sut qandi 3,31 foiz,
mineral tuzlar yig‘indisi 1,2 foiz va hokazo. Og‘iz suti-
ning rangi oq-sariq, mazasi sho‘rroq, o‘ziga xos hidga
egadir. Uning kislotadorlik xususiyati yuqori bo‘lib,
qaynatganda tez iviydi. Yangi tug‘ilgan organizm uc-
hun bu sut hech bir boshqa modda bilan almashtirib
bo‘lmaydigan oziq hisoblanadi. Og‘iz sutining yana bir
muhim xususiyati u yangi tug‘ilgan organizm oshqozon
va ichagini dastlabki axlatdan tozalaydi. Shuningdek,
og‘iz sutida immuno tanachalar bo‘lib, yosh organizmga
turli xildagi kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroblar tushi-
shidan saqlaydi va organizmni sog‘ lomlashtirishda, tez
o‘sib rivoj topishida muhim ahamiyatga ega.
Albumin - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

fasliga, sog‘ish davriga, egizdiriladigan yem-xashak
turlariga va sifatiga bog'liq ekanligi aniqlangan.
Masalan, P.V.Kugenov ma'lumotiga ko‘ra, shvits
zotli sigirlar sutida - arginin 4,8 foiz, asparagin
kislotasi 7,6 foiz, alanin 3,8 foiz, glitsin 81,0 foiz,
glyutamin kislotasi 16,3 foiz, serin 6,7 foiz, treonin
4,2 foiz miqdorda ekanligi aniqlangan. Shunday qi-
lib, sut sanoatidagi kazein ahamiyati katta hisoblanib,
u sut mahsulotlari: pishloq, suzma, qatiq va boshqa
mahsulotlar tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. Shu-
ningdek, kazeindan aviatsiya, to‘qimachilik va qog‘oz
sanoatida foydalanish uchun qimmatli yelim ham
tayyorlanadi. Kazeindan sun’iy jun ham tayyorlash
mumkinligi tajribalarda sinab ko‘rilgan.
Sut qandi. Sut qandi yoki laktoza yelindagi sut
bezlarida hosil bo‘ladi. Uning glyukozadan vujudga ke-
lishi aniqlangan. Sut qandi disaxarid hisoblangani holda
u glyukoza va galaktoza birikmasidan iborat. U suvda
yaxshi eriydi. Haroratning ko‘tarilishi bilan uning erish
xususiyati ham ortadi.
Sut qandi ayrim sut mahsulotlari (qatiq, pishloq,
sutdan tayyorlangan ichimliklar) tayyorlashda mu-
him rol o ‘ynaydi. Shu bilan birga, sutning achishi
va bijg‘ib qolishiga ham sababchi bo‘ladi. Sut qandi
mikroorganizmlar bilan birga sutni va sut mahsulotlarini
achitish imkonini beradi hamda uning natijasida sut
kislotasi vujudga keladi.
Sut qandi yosh bolalami oziqlantirishda va tibbi-
yotda penetsillin tayyorlashda ham foydalaniladi. Sut
qandi o ‘zining to‘yimliligi jihatidan oddiy qanddan
farq qilmaydi, lekin uning shirasi tubanroq bo‘ladi. Sut
qandi organizmda tez hazm bo‘ladi, shuningdek, yan-
gi tug‘ilgan organizmlami jadal o‘sishi va rivojlanishi
uchun juda muhim va qiymatli hisoblanadi.
Menejer - malakali boshqaruvchi.
Menejment

|
Menejer - malakali boshqaruvchi.
Menejment
|
bet | 46/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISODMenejer - malakali boshqaruvchi.
Menejment – malakali boshqaruv to‘g‘risidagi fan, bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonaning tashqi va ichki muhitini hisobga olgan holda uni samarali moslashuvchan boshqaruchilik sohasi.
Menejment funksiyasi – menejment vazifasi (“funksiya” lotincha so‘z bo‘lib, biror kishining faoliyat doirasi, vazifasi ma’nosini bildiradi).
Mehnat unumdorligi –insonlar ishlab chiqarish faoliyatining samaradorligi; xodim moddiy ishlab chiqarish sohasida ish vaqti birligida ishlab chiqargan mahsulotlar miqdori yoki mahsulot birligini ishlab chiqarish uchun sarflangan vaqt.
Mehnat shartnomasi – tadbirkor (ish beruvchi) va ishga kiruvchi shaxs (xodim, ishlovchi) o‘rtasidagi kelishuv hujjati. Unda xodimning mehnat vazifasi, ish joyi, lavozimi, oylik ish haqi, ishlash vaqti va hokazolar belgilab beriladi.
Moddiy javobgarlik – korxona va tashkilot, ayrim mansabdor shaxs zimmasiga xo‘jalik faoliyatining natijalari uchun yuklatilgan ma’suliyat.
Moliyaviy menejment – korxona mablag‘laridan samarali foydalanish, kredit olish va boshqa moliyaviy munosabatlarini boshqarish.
Moliyaviy hisobot – turli xil hisobotlar birlashmasi bo‘lib, ular korxonaning moliyaviy o‘rni va faoliyati, hamda uning moliyaviy tuzilishida o‘zgarishlarni qulay va tushunarli holda, ularga ma’lum ish masalasini hal qilish uchun tuzilgan hujjatlar.
N azorat sferasi – tashkiliy tizimning muhim miqyosiy tomonlari biri: agarda bir rahbarga juda ko‘p miqdordagi xodimlar bo‘ysinsa, natijada bir tekis boshqaruv tizimini beruvchi keng nazorat sferasi vujudga keladi; agarda nazorat sferasi tor bo‘lsa, ayniqsa har bir rahbarga kam xodimlar bo‘ysinsa, bu holda ko‘p darajali tizim paydo bo‘ladi; korxonada ko‘p darajali tizim asosida qo‘yilgan o‘lchovga qaraganda tekis tizimli katta korxonalar kam darajadagi boshqaruvga ega bo‘lishadi.
Nizom (ustav) - korxonani tashkil qilishning qonuniyligini tasdiqlovchi, korxona xususiyati, faoliyat turlari, tartib-qoidalari, a’zolari o‘rtasidagi munosabatlar va hokazolarni o‘z ichiga oluvchi rasmiy hujjat.
|
| |
Land of Uzbekistan - Земля Узбекистана

O‘ZBEKISTON ZAMINI
4/2019
50
Tuproqlarni ularning o‘z genetik jihatdan
aniqlangan xususiyatlari asosida identifikatsiya
qilish tamoyiliga asoslangan yangi kesma-genetik
(substantiv) klassifikatsiyasi, tuproq hosil bo‘lish
omillari va tuproqlarning
zamonaviy funksional
faoliyatini diagnostikasi mezonlari sifatida
hisobga oluvchi ekologik-genetik klassifikatsiya
(1977) dan farq qiladi. Ya’ni yangi tuproqlar
klassifikatsiyasida
substantiv yondashuvdan
foydalanish bir xil morfogenetik xususiyatlarga ega
tuproqlarni, ularning fazoviy tarqoqligi va ekologik
taalluqligidan qat’iy nazar, yagona taksonlarga
birlashtirishga imkon beradi. Bu klassifikatsiya
ilgari ta’riflanmagan va o‘rganilmagan
yangi
tuproqlarni
klassifikatsiyalash
tizimining
yaxlitligini buzmasdan kiritishga imkon
beradi, bu antropogen evolyusiya natijasida tez
shakllanadigan antropogen o‘zgargan tuproqlarga
nisbatan ayniqsa muhimdir [9].
Yangi
klassifikatsiya
to‘g‘risida
munozarali va bahsli masalalar mavjud bo‘lib,
turli fikrlar bildirilmoqda. V.I. Kulagina va b.
(2018) ning fikriga ko‘ra “Rossiya
tuproqlari
klassifikatsiyasi va diagnostikasi” (2004) ilmiy
tadqiqotlarda qo‘llash uchun ko‘proq mos keluvchi
klassifikatsiyadir. 1977-yil klassifikatsiyasi esa
amaliy tuproq tadqiqotlari va tekshirishlarini
amalga oshirishda qulayroqdir [6].
Har ikkala klassifikatsiyada ham jigarrang
tuproqlar 3 ta tipchalarga: ishqorsizlangan
(karbonatlardan yuvilgan),
tipik va karbonatli
jigarrang tuproqlarga ajratilgan.
Tadqiqot obyekti va uslublari.
Tadqiqotlar hududi Chirchiq daryosining o‘rta
tog‘lar mintaqasida jigarrang va qo‘ng‘ir
tog‘ o‘rmon tuproqlari kamarida joylashgan.
Tadqiqotlarda ushbu kamarda tarqalgan karbonatli
va tipik jigarrang tuproqlarga kesmalar tushirildi.
Tuproqlarning genetik gorizontidan namunalar
olindi, oftob nuri tushmaydigan joyda,
ochiq
havoda quritildi hamda 0,25 mm va 1 mm
elaklardan o‘tkazildi. Tuproqlarning mexanik
tarkibi Kachinskiyning pipetka uslubida,
Karbonatlar miqdori atsidemetrik uslubda,
tuproq muhiti (pH H
2O)
va solishtirma elektr
o‘tkazuvchanlik PNT 3000 COMBI uskunasida
aniqlandi. Umumiy organik modda miqdori Tyurin
uslubida, umumiy azot Keldal uslubida,
umumiy
fosfor va kaliy Ginzburg uslubida, harakatchan
fosfor va almashinuvchi kaliy Machigin uslubida
aniqlandi.
yumshoq 
yoki 
qattiq - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

kuvlanadi. Yog‘ qumoqlari hosil bo‘lgach, ayron qismi
quyib olinadi. Yog‘ qismi 7-15°C suv bilan yuviladi va
unga mexanik ishlov beriladi. Bunda yog‘ qumoqlari
birlashib, bir xil massani hosil qiladi. Shu usulda
sariyog1 vujudga keladi. Tayyor bo‘lgan sariyog‘
ma'lum idishlarga joylashtiriladi hamda yuqorida
koTsatilgan sovuq haroratda saqlanadi. Agar tuzli
sariyog‘ tayyorlash talab etilsa, u holda yog‘ qumoqlari
yuvilib boTingach, unga yetarli miqdorda tuz solinadi
va mexanik ishlov beriladi. Sariyog‘ning rangi oq yoki
tiniq-sariq boTadi. Namligi navlariga ko‘ra 16-20 foiz,
yog‘ darajasi 81,5-82,5 foiz atrofida va tuzli sariyog‘da
tuz miqdori 15 foiz atrofida boTadi.
Turli om illarning sut tarkibiga va sifatiga ta ’siri

sog‘ish, sog‘uvchilaming almashmasligi, sigirlaming
individual xususiyatlari va fiziologik holati kabilar
hisoblanadi. Biz ular bilan qisqacha tanishamiz.
Sigirlarning oziqlantirishni sut tarkibiga ta’si-
ri.
Sigirlaming . oziqlantirish ular organizmida yuz
beradigan barcha fiziologik va biokimyoviy jarayonlarga
o ‘z ta'sirini ko‘rsatadi. Shuningdek, ulardan sog‘ib
olinadigan sutning miqdoriga, tarkibiga va sifatiga
o‘z ta’sirini ko'rsatadi. Binobatin, sog‘in sigirlarga
beriladigan yem-xashak to‘la qiymatli, barcha kimyo-
viy elementlarga boy, yuqori sifatli bo‘lishi kerak. Shu
bilan burga sigirlami oziqlantirishda ulaming fiziologik
holati, mahsuldorligi, yoshi va vazni hisobga olinishi
lozim. Sog‘in sigirlaming ratsionida ko‘p miqdorda
dag‘al va sersuv oziqlaming bo iish i ular yelinida ko‘p,
yuqori sifatli sut hosil bo iish i bilan birga, ovqat hazm
qilish organlari faoliyatini yaxshilash imkonini beradi.
Asrash va parvarishlashning sut miqdoriga
va tarkibiga ta’siri.
Havo harorati haddan tashqari
yuqorilashib ketsa, namlik kuchaysa va molxonalar
shamollatib turilmasa, sigirlaming suti keskin kamayib
ketishi
tajribalarda
kuzatilgan.
Shuningdek,
sut
tarkibidagi eng muhim modda (yog‘, oqsil, uglevodlar
va h.k.)lar miqdori tubanlashib ketishi ham aniqlangan.
Binobarin, bunday sharoitda sigirlami toza va salqin
havo bilan ta'minlash, mikroiqlim yaratish, yoz kunlari
sigirlami dushlarda cho‘miltirib turish, sigirlami ozoda
saqlash eng muhim tadbirlardan hisoblanadi.
Moliyaviy vositalar - Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar

|
Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar
|
bet | 53/79 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #142832 |
Bog'liq Инвестиция фанидан якуний назорат ишининг ҷавоблари.Moliyaviy vositalar – bu, umuman olganda, monetizatsiyalashgan real bazisga ekvivalent qiymatga va xossalarga ega bo’lgan, maxsus iqtisodiy-huquqiy mexanizm bilan ta’minlangan, moliya bozoridagi munosabatlarni belgilovchi, moliyaviy resurslarni samarali taqsimlanishi va qayta taqsimlanishini ta’minlovchi, ma’lum shakllarda daromad keltiruvchi vosita sifatida har hil turlarda, shakl va mazmunlarda namoyon bo’ladigan ham investitsion kapital, ham to’lov vositasi, ham alohida moliyaviy tovardir.
Moliyaviy vositaning ekvivalentlik xossasi bevosita va bilvosita, real va nisbiy bo’lishi mumkin.
Moliyaviy vositalarning tovarliligi xossasi uni boshqa turdagi tovarlardan (ko’chmas va intellektual mulk, xom ashyo va shu kabilar) farqli kimningdir (iqtisodiyot sub’ektlari) tomonidan chiqarilishi, o’ziga xos moliya bozorida muomalada bo’lishi, unda maxsus funktsiyalarni va rolni bajarishi bilan belgilanadi.
Har qanday moliyaviy vositani u yoki bu belgi asosida tasniflanishining mazmuni uning xossa va xususiyatlari bilan bog’liq holda amaliy ahamiyati bilan belgilanishini hisobga olsak hamda, agar ko’rilalayotgan vosita turini kelib chiqishi, maqsadi va funktsiyasini, uning bozor muomalasini bir-biri bilan taqqoslaydigan bo’lsak, albatta sezilarli farq namoyon bo’ladi. Masalan, pul va uni tovar toifasiga aylantiruvchi vositalar (kredit, chek, kartochkalar va h.k.) muomalasi uchun ularga hos bo’lgan moliya bozori segmentlari – mos ravishda pul bozori va kreditlar bozori va h.k. zarur, valyuta uchun valyuta bozori, sug’urta risklarini boshqarish hizmatlari uchun sug’urta polislari bozori, qimmatli qog’ozlar uchun esa faqat fond bozori kerak.
Moliyaviy vositalarning tovar sifatidagi asosiy maqsadlaridan biri foyda olish bo’lganligi uchun kapitalni (jamg’armani) orttirish – bir vaqtning o’zida kapital qo’yilmalar uchun mo’ljallangan bozor hamdir.
Pul mablag’lari moliyaviy vositalarning har qanday turiga qo’yilishi (yo’naltirilishi) mumkin. Buning barcha holatlarida yo’naltirilgan pul mablag’lari vaqt mobaynida o’z orttirmasiga (yoki zarariga) ega bo’lishi, ya’ni foyda yoki zarar keltirishi mumkin.
Demak, moliyaviy vositalarlar moliyaviy resurslarni investorlardan iste’molchilarga tomon va aksincha yo’nalishda harakat qilishini ta’minlovchi vositalar xisoblanadi.
|
| |
Гаммирование - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich tashev...

319
Генератор ключей — техническое устройство или программа,
предназначенные для выработки массивов чисел или других данных,
используемых в качестве ключей (криптосистемы), последовательности
ключевой, векторов инициализации и т. п.
Kalitlar generatori- kalit (kriptotizim kaliti), kalit ketma-ketligi,
initsilizatsiya vektorlari va h. sifatida ishlatiluvchi son massivlari yoki boshqa
ma’lumotlarni ishlab chiqarishga mo‘ljallangan texnik qurilma yoki dastur.
Key generator- technical device or program designed to generate arrays of
numbers or other data to be used as keys (cryptographic) key sequence,
initialization vectors, and so on.
Генератор последовательностей псевдослучайных

320
Tasodifiy sonlar generatori - berilgan taqsimlanish qonuniyati bo‘yicha
psevdotasodifiy ketma-ketlikni shakllantirish uchun mo‘ljallangan dastur yoki
qurilma.
Random number generator - program or device designed to generate a
sequence of pseudorandom numbers from a given distribution law.
Государственная тайна - сведения, охраняемые государством,
разглашение которых может оказать отрицательное воздействие на
качественное состояние военно-экономического потенциала страны или
повлечь другие тяжкие последствия для ее обороноспособности,
государственной безопасности, экономических и политических интересов. К
государственной тайне относится секретная информация с грифами «особой
важности» и «совершенно секретно».
Davlat siri - davlat tomonidan muhofaza qilinuvchi, fosh qilinishi
davlatning harbiy-iqtisodiy potensialining sifatiy holatiga salbiy ta’sir etuvchi yoki
uning mudofaa imkoniyati, davlat xavfsizligi, iqtisodiy va siyosiy manfaatlari
uchun boshqa og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlar. Davlat
siriga "juda muhim" va "mutlaqo manfiy" grifli axborot taalluqli.
State secret - information protected by the state, the disclosure of which
could have a negative impact on the qualitative state of military-economic potential
of the country or cause other serious consequences for its defense, national
security, economic and political interests. To state secret is secret information
classified "special importance" and "top secret".
Recoverability (refreshable) – - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit...

317
protect it during the execution of the modification of both themselves and any
other module. The recovery program can replace a module with a new instance,
without affecting neither an order processing or the end result.
Вскрыватель паролей —
программа компьютерная, которая
осуществляет подбор или похищение паролей.
Parollarni fosh qiluvchi - parollarni tanlashni yoki o‘g‘rilashni
amalga
oshiruvchi kompyuter dasturi.
Password cracker - computer program that carries out the selection or
stealing passwords.
Вторжение — доступ неправомочный
или проникновение любого
рода (физическое или информационное) в компьютеры, системы
информационные и сети непосредственно
или опосредованно через
корреспондирующие сети или системы.
Bostirib kirish - noqonuniy foydalanish yoki kompyuterga, axborot tizimi
va tarmog‘iga bevosita yoki bilvosita, tarmoq yoki tizim orqali ixtiyoriy xil (fizik
yoki axborot) kirish.
Intrusion - Unauthorized access or penetration of any kind (physical or
informational)
in computers, information systems and networks, or indirectly
through offsetting network or system.
Вычислительная
сеть
(компьютерная
сеть)
-
система
взаимосвязанных
между собой компьютеров, а также технического и
программного обеспечения для их взаимодействия.
Hisoblash tarmog‘i (kompyuter tarmog‘i) – bir-birlari bilan o‘zaro
bog‘langan kompyuterlar tizimi, hamda ularning o‘zaro
xarakatlari uchun texnik
va dasturiy ta’minot.
Area network (computer network) - a system of interconnected
318
computers, as well as hardware and software for their interaction.
Asimmetrik algoritmlarga asoslangan qat’iy autentifikatsiyalash

176
Qatnashuvchi
V tasodifiy holda
r ni tanlaydi va
x=h(r) qiymatini hisoblaydi
(
x qiymati
r ning qiymatini ochmasdan turib
r ni bilishligini namoyish etadi),
so‘ngra u
)
,
(
B
r
P
e
A
qiymatni hisoblaydi.
P
A
orqali asimmetrik shifrlash algoritmi
faraz qilinsa,
h(.) orqali xesh-funksiya faraz qilinadi. Qatnashuvchi
V xabarni
qatnashuvchi
A ga jo‘natadi. Qatnashuvchi
A
)
,
(
B
r
P
e
A
ni rasshifrovka qiladi va
r'
va
B' qiymatlarni oladi, hamda
)
'
(
'
r
h
x
ni hisoblaydi. Unday keyin
x=x' ekanligini
va
B' identifikator haqiqatan qatnashuvchi
Vga ko‘rsatayotganini tasdiqlovchi qator
taqqoslashlar bajariladi. Taqqoslash muvaffaqiyatli o‘tsa qatnashuvchi
A "
r"ni
qatnashuvchi
V ga uzatadi. Qatnashuvchi
B "
r"ni olganidan so‘ng uni birinchi
xabarda jo‘natgan qiymati ekanligini tekshiradi.
Keyingi misol sifatida asimmetrik shifrlashga asoslangan Nidxem va
Shrederning
modifikasiyalangan
protokolini
keltiramiz.
Faqat
autentifikatsiyalashda ishlatiluvchi Nidxem va Shreder protokoli variantini
ko‘rishda P
B
orqali qatnashuvchi Vning ochiq kaliti yordamida shifrlash algoritmi
faraz qilinadi. Protokol quyidagi strukturaga ega:
)
,
(
:
1
A
r
P
B
A
B
)
,
(
:
2
i
A
r
r
P
B
A
2
:
r
B
A
-жадвал 
Таянч кадрига “Олмахон” сюжети учун нуқсонларли юқори чап бурчак

Muqobil energiya manbaalari va telekommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirishing yangi bosqichilari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
145
7-расм. “Олмахон” сюжети учун дастлабки (а), нуқсонли (б) ва қайта тикланган
(в) таянч кадри
Энди
биринчи
босқич
тугаганидан
кейин
бошқариш
коэффициентлари олинган, бу иккинчи фазага ўтишга ва уларни динамик
маълумотларга ишлов беришда ишлатишга имкон беради ҳар бир
сюжетдаги нуқсонлар сони ва уларнинг ўлчамлари ўзгармасдан қолади,
лекин уларнинг видео кетма-кетликнинг турли кадрларидаги жойлашиши
дастлабки ҳолати атрофида сезиларсиз тебраниши мумкин, ҳар бир
кадрдаги аниқ координаталар мос “Олмахон” сюжетининг тавсифида
келтирилади. Тасвирларга ишлов бериш натижасида олинган жадаваллар
маълкмотлари, гистограммалар ва визуал баҳолаш асосида хулоса қилиш
мумкинки, нуқсон вужудга келган жойдаги ранглар бу жойнинг ўзига ва
атрофдаги фонга боғлиқ равишда 85-90% қайта тикланади, бунда фон
қанчалик бир текис бўлса, қайта тиклаш шунчалик яхши бўлади.
а)
Рис.2. Блок схема автоматизированной системе Bird Gard Super Pro AMP

Muqobil energiya manbaalari va telekommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirishing yangi bosqichilari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
137
- сбор данных о работе (запуск и выполнение воспроизведение) по
времени на центральном компьютере;
- управление работой Bird Gard Super Pro AMP в расстояниях.
- проведение мониторинга о работе и энергетического состояния
систем по периодам установленных времени.
Автоматизированная система рассчитана для установки Bird Gard
Super Pro AMP в количестве 256 комплект расположенных между собой до
15 км в прямой видимости. При этом радио модемы программируются как
ретранслятор и приемо передатчик.
В данной системе использован современный программируемый
модуль удаленного доступа компании «Advantech». Программа системы
разрабатывалась на основе инструментального программного пакета Trace
Mode.
В работе предусмотрена система архивация данных процесса.
Информация с контроллера управления передаётся интерфейсом RS-485
протоколом Modbus RTU. На экране компьютера отображается тренды
прохождения процесса в реальном времени.
ЗАКЛЮЧЕНИЕ
Анализированы
работы
по
уменьшению
орнитологической
опасности в аэропортах, изучены международные опыты.
Для обеспечения орнитологической безопасности полетов самолётов
в аэропортах Республики Узбекистан предложен автоматизированный
комплекс для отпугивания птиц во взлетно-посадочной полосе.
В настоящее время автоматизированная система успешно
применяется на международном аэропорте «Фергана» Республики
Узбекистан.
Kerberos xavfsizligi - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich...

173
foydalanuvchilarining barchasi uchun tizimli vaqtni sinxronlash zarur;
- Kerberos parolni saralash orqali xujumlashdan himoyalamaydi. Muammo
shundaki,
KDC da saqlanuvchi foydalanuvchi kaliti uning parolini xesh-funksiya
yordamida qayta ishlash natijasidir. Parolning bo‘shligida uni saralab topish
mumkin;
- Kerberos xizmati ruxsatsiz foydalanishining barcha turlaridan ishonchli
himoyalanishi shart;
- mijoz olgan mandatlar, hamda maxfiy kalitlar ruxsatsiz foydalanishdan
himoyalanishi shart.
Yuqorida keltirilgan talablarning bajarilmasligi muvaffaqiyatli xujumga
sabab bo‘lishi mumkin.
Hozirda Kerberos protokoli autentifikatsiyalashning keng tarqalgan vositasi
hisoblanadi. Kerberos turli kriptografik sxemalar, xususan, ochiq kalitli shifrlash
bilan birgalikda ishlatilishi mumkin.
Bir tomonlama kalitli xesh-funksiyalardan foydalanishga asoslangan

Bir tomonlama kalitli xesh-funksiyalardan foydalanishga asoslangan protokollar. Bir tomonlama xesh-funksiya yordamida shifrlashning o‘ziga xos
xususiyati shundaki, u mohiyati bo‘yicha bir tomonlamadir, ya’ni teskari
o‘zgartirish-qabul qiluvchi tarafda rasshifrovka qilish bilan birga olib borilmaydi.
Ikkala taraf (jo‘natuvchi va qabul qiluvchi) bir tomonlama shifrlash muolajasidan
foydalanadi.
Shifrlanayotgan ma’lumot Mga qo‘llanilgan K parametr-kalitli bir
tomonlama xesh-funksiya h k (.) natijada baytlarning belgilangan katta bo‘lmagani
sonidan iborat xesh-qiymat (daydjest) "m" ni beradi (6.4-rasm).
Daydjest "m" qabul qiluvchiga dastlabki xabar M bilan birga uzatiladi.
Xabarni qabul qiluvchi, daydjest olinishida qanday bir tomonlama xesh-funksiya
ishlatilganligini bilgan holda, rasshifrovka qilingan xabar M dan foydalanib,
daydjestni boshqatdan hisoblaydi. Agar olingan daydjest bilan hisoblangan
daydjest mos kelsa, xabar M ning tarkibi hech qanday o‘zgarishga duchor
bo‘lmaganini bildiradi.
Daydjestni bilish dastlabki xabarni tiklashga imkon bermaydi, ammo
174
ma’lumotlar yaxlitligini tekshirishga imkon beradi. Daydjestga dastlabki xabar
uchun o‘ziga xos nazorat yig‘indisi sifatida qarash mumkin. Ammo, daydjest va
oddiy nazorat yig‘indisi orasida jiddiy farq ham mavjud. Nazorat yig‘indisidan
aloqaning ishonchsiz liniyasi bo‘yicha uzatiladigan xabarlarning yaxlitligini
tekshirish vositasi sifatida foydalaniladi. Tekshirishning bu vositasi niyati buzuq
odamlar bilan ko‘rashishga mo‘ljallanmagan. Chunki, bu holda nazorat
yig‘indisining yangi qiymatini qo‘shib xabarni almashtirib qo‘yishga ularga hech
kim xalaqit bermaydi. Qabul qiluvchi bunda hech narsani sezmaydi.
Daydjestni hisoblashda, oddiy nazorat yig‘indisidan farqli ravishda, maxfiy
kalitlar ishlatiladi. Agar daydjest olinishida faqat jo‘natuvchi va qabul qiluvchiga
ma’lum bo‘lgan parametr-kalitli bir tomonlama xesh-funksiya ishlatilsa, dastlabki
xabarning har qanday modifikasiyasi darhol ma’lum bo‘ladi.
Daydjestni hisoblashda, oddiy nazorat yig‘indisidan farqli ravishda, maxfiy
kalitlar ishlatiladi. Agar daydjest olinishida faqat jo‘natuvchi va qabul qiluvchiga
ma’lum bo‘lgan parametr-kalitli bir tomonlama xesh-funksiya ishlatilsa, dastlabki
xabarning har qanday modifikasiyasi darhol ma’lum bo‘ladi.
6.5-rasmda ma’lumotlar yaxlitligini tekshirishda bir tomonlama xesh-
funksiya ishlatilishining boshqa varianti keltirilgan.
Bu holda bir tomonlama xesh-funksiya h(.) parametr–kalitga ega emas,
ammo u maxfiy kalit bilan to‘ldirilgan xabarga qo‘llaniladi, ya’ni jo‘natuvchi
Xabar М
h
k
(M)
Daydjest m
K
Xabar М
Xabar М
h
k
(M)
Daydjest m
K
Daydjest m'
?
m=m'
Ha
Yo’q
Jo’natuvchi
Qabul qiluvchi
6.4–rasm. Ma’lumotlar yaxlitligini tekshirishda bir tomonlama xesh-funksiyaning
ishlatilishi (I-variant).
175
daydjest m=h(M, K)ni hisoblaydi. Qabul qiluvchi dastlabki xabarni chiqarib olib,
uni o‘sha ma’lum maxfiy kalit bilan to‘ldiradi. So‘ngra olingan ma’lumotlarga bir
tomonlama xesh-funksiya h(.)ni qo‘llaydi. Hisoblash natijasi – daydjest "m"
tarmoq orqali olingan daydjest "m" bilan taqqoslanadi.
Основная часть - Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и цифровых технологий...

Новые этапы развития альтернативных источников энергии и телекоммуникационных технологий
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
136
даже свыше 800 метров, имеет 20 динамиков, питается от источника
постоянного тока 12 Вольт (аккумулятора,
который в свою очередь
подзаряжается от солнечной панели) и оснащена солнечными панелями
мощностью 50 Ватт с контроллером заряда.
Для повышения эффективности биоакустической установки Bird
Gard
Super
Pro
AMP,
был
разработан
автоматизированная
энергосберегающая система нового типа. Нами предложена беспроводная
система сбора, управления данных с
использованием современных
микропроцессорных оборудований. В нем использованы радиомодем
НЕВОД - 5 и модуль удалённого доступа АДАМ – 4050. Предложенная
система в блочном формате представлена рис.2.
При разработке системы
основное внимание удалено к
энергосбережению
и
использованы
маломощные
оборудования
управления и коммуникаций.
Биоакустической прибор оснащен солнечной батареей с мощностью
50 Ватт, обеспечивающей питанием комплекса без дополнительного
поддержки, т.к. контролер ADAM-4050 потребляет мощность 0,4 Ватт, а
модем при приёма - передачи потребляет мощности до 2 Ватт.
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и цифровых технологий и их инновационных решений», татуфф, Фергана, 4 мая 2023 г - bet 71

Новые этапы развития альтернативных источников энергии и телекоммуникационных технологий
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
144
Тажриба иккита босқичда ўтказилади, унинг натижалари график
маълумотлар тури бўйича гуруҳлаштирилади, статик графика сифатида
барча учта видео кетма-кетликлар таянч кадрларига ишлов бериш, кейин
динамик графика кўринишида ҳар бир нуқсон учун ишлов беришнинг
хатолигини акс эттирадиган ЎКО гистограммалари кўринишида видео
кетма-кетликдаги барча кадрларга ишлов бериш якунлари қўйилади.
Тажрибанинг биринчи босқичида статик тасвирларга ишлов беришда
кейин иккинчи босқични ўтказилиши вақтида қўлланиладиган бошқариш
коэффициентлари аниқланади, шундай тарзда бунинг учун талаб
қилинадиган ресурслар сезиларли қисқартирилади.
Бу “Олмахон” сюжетида координаталари қуйида келтирилган олтита
нуқсонлар аниқланган, барча нуқсонлар 8 га 8 пикселлар ўлчамига эга, мос
равишда уларни тавсифлайдиган соҳанинг ўлчами 10 га 10 пикселлар
бўлади.
Qo‘l panjasining geometrik shakli bo‘yicha autentifikatsiyalash tizimlari

182
(yashiringan kamera yordamida amalga oshirilishi mumkin) usul hisoblanali.
Ta’kidlash lozimki, yuz tuzilishini aniqlash texnologiyasi yanada
takomillashtirilishni talab etadi. Yuz tuzilishini aniqlovchi aksariyat algoritmlar
quyosh yorug‘ligi jadalligining kun bo‘yicha tebranishi natijasidagi yorug‘lik
o‘zgarishiga ta’sirchan bo‘ladilar. Yuz holatining o‘zgarishi ham aniqlash
natijasiga ta’sir etadi. Yuz holatining 45
0
ga o‘zgarishi aniqlashni samarasiz
bo‘lishiga olib keladi.
Ovoz bo‘yicha autentifikatsiyalash tizimlari. Bu tizimlar arzonligi tufayli
foydalanuvchan hisoblanadilar. Hususan ularni ko‘pgina shaxsiy kompyuterlar
standart komplektidagi uskuna (masalan mikrofonlar) bilan birga o‘rnatish
mumkin. Ovoz bo‘yicha autentifikatsiyalash tizimlari har bir odamga noyob
bo‘lgan balandligi, modulyatsiyasi va tovush chastotasi kabi ovoz xususiyatlariga
asoslanadi. Ovozni aniqlash nutqni aniqlashdan farqlanadi. Chunki nutqni
aniqlovchi texnologiya abonent so‘zini izoxlasa, ovozni aniqlash texnologiyasi
so‘zlovchining shaxsini tasdiqlaydi. So‘zlovchi shaxsini tasdiqlash ba’zi
chegaralanishlarga ega. Turli odamlar o‘xshash ovozlar bilan gapirishi mumkin,
har qanday odamning ovozi vaqt mobaynida kayfiyati, hissiyotlik holati va yoshiga
bog‘liq holda o‘zgarishi mumkin. Uning ustiga telefon apparatlarning turli-
tumanligi va telefon orqali bog‘lanishlarining sifati so‘zlovchi shaxsini aniqlashni
qiyinlashtiradi. Shu sababli ovoz bo‘yicha aniqlashni yuz tuzilishini yoki barmoq
izlarini aniqlash kabi boshqa usullar bilan birgalikda amalga oshirish maqsadga
muvofiq hisoblanadi.
Xizmat so‘rovi - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich...

172
Rasmda quyidagi belgilashlar qabul qilingan:
1. Autentifikatsiyalashga so‘rov.
2.
KDC1 uchun
TGT
3.
KDC2 uchun
TGT.
4. Serverdan foydalanish mandati.
5. Ma’lumotlarni autentifikatsiyalash va almashish.
Qayta adreslash mandati ikkita domen KDCsining juftli aloqa kalitida
shifrlangan TGTdir. Bunda mijozga serverdan foydalanishga mandatni
so‘ralayotgan server joylashgan KDC taqdim etadi.
Juda ko‘p domenli tarmoqda autentifikatsiyalash uchun Kerberosdan
foydalanish nazariy jihatdan mumkin bo‘lsada, murojaatlar sonining domenlar
soniga mutanosib ravishda oshishi sababli, so‘rovlarni muayyan KDClarga bir
ma’noda qayta adreslovchi qandaydir markaziy domen qurishga to‘g‘ri keladi.
Вирус загрузочный - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich...

316
памяти).
Ko‘rinmas virus – diskda (ba’zida asosiy xotirada) ekanligini niqoblovchi
maxsus algoritmdan foydalanuvchi virus.
Stealth virus-a virus
that uses special algorithms, masking its presence on
the disk (in some cases in RAM).
Вирусы
полиморфные
(зашифрованные)
—
вирусы,
предпринимающие специальные меры для затруднения их поиска и анализа.
Не имеют сигнатур, то есть не содержат ни одного постоянного участка кода.
В большинстве случаев два образца одного и того же полиморфного вируса
не будут иметь ни одного совпадения.
Polimorf (shifrlangan) viruslar - qidirishlarini va taxlillashlarini
qiyinlashtirish uchun maxsus choralarni ko‘ruvchi viruslar.
Signaturalarga ega
emaslar, ya’ni kodning birorta ham doimiy qismiga ega emaslar. Aksariyat holda
bitta polimorf virusning ikkita namunasi birorta ham moslikka ega bo‘lmaydi.
Polymorphic viruses (encrypted) - viruses take special measures to
obstruct their search and analysis. Do not have a signature, not contain any
permanent part of the code. In most cases, two samples of the same polymorphic
virus does not have any overlap.
Восстанавливаемость - свойство загружаемого модуля, состоящее в
возможности защиты его в процессе выполнения от
модификации как им
самим, так и любым другим модулем. Программа восстановления может
заменить такой модуль новым экземпляром, не
повлияв при этом ни на
порядок обработки, ни на конечный результат.
Tiklanuvchanlik
– yuklanuvchi modulning bajarilishi jarayonida
modifikatsiyalanishidan o‘zi yoki ixtiyoriy boshqa
modul tomonidan himoyalash
mumkinligi hususiyati. Tiklash dasturi bunday modulni, ishlash tartibiga, yakuniy
natijaga ta’sir etmasdan, yangi nusxasi bilan almashtirishi mumkin.
АВТОМАТИЗИРОВАННАЯ СИСТЕМА ОБЕСПЕЧЕНИЯ

Muqobil energiya manbaalari va telekommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirishing yangi bosqichilari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
135
В связи выше изложенными выявления
причин и определение
методов исключения столкновения птиц и летательных аппаратов на
основе данных полученных в ходе обследования аэропорта и прилегающей
к нему территории, является на сегодня
актуальной для организации
безопасности полётов.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta

902
1.
Маъмур Умаров “Эстрада ва оммавий томошалар тарихи” Тошкент,
2009.
2.
Н. Қаҳҳаров “Вокал асослари” Тошкент, 2008.
3.
Э. Раҳимов “Вокал” Тошкент, 2010.
4.
Р. Қодиров “Оммабоп мусиқий глоссарий” Тошкент, 2016.
5.
Т. Соломонова “Ўзбек мусиқаси тарихи” Тошкент, 1981.
6.
А. Жаббаров, Т Соломонова “Компазитори и музиковеди” Тошкент,
1975.
7.
ЎзМЭ. Биринчи жилд Тошкент, 2000.
8.
Д.Муродова “Мустақиллик даври ўзбек компазиторлик ижодиёти
тўғрисида-мусиқа ижодиёти масалалари” Тошкент, 2002.
MUSIQIY TA’LIMNI O‘RGANISHDA YANGI PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALARNING AHAMIYATI
To‘ymurodova Dilshoda Dilmurodovna,
Musiqa ta’limi 1-bosqich magistri
Annotatsiya. Ushbu maqolada musiqa o‘qitish jarayonida musiqiy pedagogik
mahorat tarkibini o‘z
ichiga oladigan badiiy musiqa, musiqiy san’at mazmunida
shaxsni axloqiy-estetik va tinglash madaniyatini
shakllantirish, o‘quvchilarni ijodiy
qobiliyatini rivojlantirishda o‘yin holatini qo‘llash, o‘quvchilarni
mustaqil
tayyorlashda malaka ko‘nikmalarni shakllantirish,
pedagogik ijodkorlik, o‘quv
tarbiyaviy vazifalarni echishda va musiqiy ta’limni o‘rganishda yangi pedagogik
texnologiyalardan
foydalanish, musiqa darslarida musiqiy muloqot jarayonini
tashkil etish, musiqa fanining boshqa fanlar bilan bog‘liqligi
haqida suhbat,
innovatsion pedagogik texnologiyalar yordamida musiqiy ta’lim samaradorligini
903
oshirish, dars ishlanmalari va umumta’lim maktablarida darsdan tashqari musiqiy
mashg‘ulotlar ssenariyalari haqida uslubiy tavsiyalar berilgan.