Dilatometrik va bimetallik o‘zgartgichlar

Dilatometrik va bimetallik o‘zgartgichlar
Dilatometrik
va bimetallik
o‘zgartgichning ishlash
printsipi
harorat
o‘zgarishidagi
qattiq
jism
chiziqli
miqdorining o‘zgarishiga asoslangan. Harorat o‘zgarishiga
bog‘liq bo‘lgan qattiq jism chiziqli miqdorining o‘zgarishi
quyidagicha ifodalanadi:
L
t
=L
0
(1+B*t),
bu yerda: L
t
– haroratdagi qattiq jismning uzunligi; L
0
– shu
jismning
0
C dagi uzunligi; B – chiziqli kengayishning o‘rtacha
koeffitsienti (
0
C dan t
0
C gacha bo‘lgan haroratlar intervalida).
5.5 – rasmda dilatometrik termometrning tuzilish sxemasi
tasvirlangan. Dilatometrik termometrda (5.5
a
– rasm) sezgir
element
sifatida
chiziqli
kengayishning
katta
harorat
koeffitsientiga
ega
bo‘lgan materialdan (jez va mis)
tayyorlangan quvurcha qo‘llanilgan. Korpusga kavsharlangan
quvurcha ichida o‘zak joylashgan.
O‘zak chiziqli kengayish koeffitsienti kichik bo‘lgan
materialdan
(masalan,
invar)
ishlangan.
O‘lchanayotgan
muhitning harorati ko‘tarilishi bilan birga quvurcha uzayadi.
Bu hol o‘zakning uzayishiga olib keladi. Shunda prujina
shaynning bo‘sh tomonini pastga tushiradi, o‘z navbatida u
tortqi va tishli sektor orqali strelkani uning o‘qi atrofida
aylantiradi. Strelka esa shkalada o‘lchanayotgan harorat
qiymatini ko‘rsatadi va belgilangan holatda kontaktlarni
ulaydi.
Dilatometrik termometrlar suyuqliklar haroratni
o‘lchashda ham haroratni ma’lum darajada avtomatik ravishda
saqlash uchun va signalizatsiyada qo‘llaniladi. Dilatometrik
termometrlar 1,5 va 2,5 aniqlik klassida chiqariladi, ularning
yuqori o‘lchash chegarasi 500
0
C gacha bo‘ladi. 150
0
C dan
oshmagan haroratlar uchun quvurchalar jezdan, o‘zaklar esa
invardan ishlanadi, undan yuqori haroratlar uchun quvurchalar
zanglamas po‘latdan, o‘zaklar esa kvarsdan ishlanadi.
5 – rasm. Dilatometrik va bimetallik o‘zgartgichning
sxemalari.
a
– jez va mis materialdan tayyorlangan kengayuvchi katta
harorat koeffitsientiga ega bo‘lgan quvurcha;
b
– bimetalli
termometrlarning sezgir elementi ikki kavsharlangan
plastinkadan;
d
– harorat o‘zgarishi bilan bimetall prujina
pastga egiladigan tortqi strelkali o‘qdan tayyorlangan.
Afzalliklari: ishonchlilik va sezgirlik ko‘rsatkichlari yuqori.
Kamchiliklari:
asbob
o‘lchamlarining
katta
xajmligi,
haroratning bir nuqtada emas, xajmda o‘lchanishi, issiqlik
inersiyasining kattaligi, ko‘rsatkichlarni masofaga uzatish
imkoniyati yo‘qligi.
Bimetalli termometrlarning sezgir elementi ikki kavsharlangan
plastinkadan tayyorlangan prujinadan iborat. 5.5
b
– rasmda
bu plastinkalarning issiqlikdan kengayish harorat koeffitsienti
turlicha
bo‘lgan metallardan tayyorlanadi. Haroratning
o‘zgarishi plastinkalarning uzayishiga olib keladi. Plastinkalar
bir-biriga
nisbatan
siljiy
olmaganligi
sababli
prujina
issiqlikdan kengayish harorat koeffitsienti kam bo‘lgan
plastinka tomon og‘adi. Plastinkalar uzayishining harorat
koeffitsienti farqi qancha katta bo‘lsa, prujinaning harorat
o‘zgarishidagi og‘ishi shuncha ko‘p bo‘ladi.
5.5
d
– rasmda yassi plastinkali bimetalli termometrning
tuzilish sxemasi ko‘rsatilgan. Harorat o‘zgarishi bilan
bimetall prujina pastga egiladi. Tortqi strelkani o‘q atrofida
aylantiradi.
Strelka
shkalada
o‘lchanayotgan
harorat
qiymatini
ko‘rsatadi
va
belgilangan
ko‘rsatkichda
kontaktlarning
holatini
o‘zgartiradi. Sezgir elementlar
sifatida yoysimon yoki vintsimon spirallar qo‘llaniladi.
Bimetalli termometrlar bilan haroratni o‘lchash chegarasi –
150
0
C dan 700
0
C gacha, xatosi - 1...1.5%.
Bu
turdagi
termometrlar
haroratni
ma’lum darajada
avtomatik saqlash va signalizatsiya uchun qo‘llaniladi.
Bimetalli
termometrlarning
kamchiliklari:
“charchash”
hollari (metallarning xususiyatlari o‘zgarishi va ajralishi),
issiqlik inersiyasining kattaligi.
E’TIBORLARINGIZ UCHUN
RAHMAT !
|