International Journal of Advanced Technology and Natural Sciences ISSN

|
International Journal of Advanced Technology and Natural Sciences ISSNBog'liq mis-ishlab-chiqarish-texnologik-eritmalaridan-metallarni-cho-ktiruvchi-reagentlar-yordamida-ajratishInternational Journal of Advanced Technology and Natural Sciences ISSN:
2181-144X
38
© International Journal of Advanced Technology and Natural Sciences Vol.2(2) 2020
boʼladigan turli xil tarkibdagi suvli eritmalaridan ogʼir metall ionlarini ajratib olib uchun
istiqbolli va iqtisodiy jihatdan foydali sorbentlar hisoblanadi.
Koʼpgina sanoat korxonalarining faoliyati koʼpincha atrof-muhitni zararli moddalarni
oʼz ichiga olgan chiqindi suv bilan ifloslanishiga olib keladi, bu oz miqdordagi odamlar
salomatligi
va umuman biosfera holatiga jiddiy salbiy taʼsir koʼrsatadi [13]. Ogʼir metall
ionlari va ularning birikmalari chiqindi suv tarkibidagi juda xavfli toksinlar deb hisoblanadi
[14-15]. Ular galvanik ustaxonalari, mashinasozlik va metallga ishlov berish korxonalari,
ruda va maʼdan ishlab chiqarish, qora va rangli metallurgiya, kimyo va neft-kimyo sanoati
va boshqa tarmoqlarning oqova suvlarida mavjud [16].
Yetarli darajada samarali va ekologik xavfsiz sorbentlar va texnologiyalarni yaratish
polisaxaridli poli
merlarda ogʼir metall ionlarini mustahkam bogʼlaydigan yangi funktsional
guruhlar paydo boʼlishi hisobiga amalga oshiriladi [17] va ularning selektivligini,
sorbtsiyalash qobiliyatini oshiradi va sorbtsiya vaqtini pasaytiradi. Biopolimer sorbentlari
xuddi
shunday usulda olinadi. Ogʼir metallar ionlarini sorbtsiyasi uchun ishlatiladigan
xomashyo oʼsimliklarning turli xil materiallari - konuslar, payraxalar, barglar, urugʼlar,
mevalar, poyalar, bargli va ignabargli daraxtlarning qobigʼi, yogʼ chiqindilari, yongʼoq
chigʼanoqlari, poʼstlogʼi, lavlagi xamiri, somon, suv oʼsimliklari, torfdan olinadi. Shuningdek,
loy, dengiz oʼtlari, bakterial biomassa, xamirturush, qoʼziqorinlar va boshqalarni qoʼllash
mumkin [18-20].
Eritmalardan metall ionlarini flotatsiyalash
jarayoni oʼz-oʼzidan yomon choʼkadigan
suvli eritmalardan erimaydigan aralashmalarni ajratib olish uchun qoʼllanilmoqda [21-26].
Mazkur usul metallarni kollektiv ravishda ajratib olish imkon beradi, ammo selektiv ajratib
olish talab qiladi. Eritmalardan m
etallarni ajratib olish uchun qoʼllaniladigan etil 2-aril (metil)
sulfanilamino-4,5,6,7-tetragidrobenzotiofen-3-karboksilatlarning xususiyatlari, eruvchanligi
va kimyoviy barqarorligi oʼrganilgan. Ligandalardan biri boʼlgan Cu (II), Co (II) va Ni (II)
komplekslari tayyorlangan va ularning eruvchanligi aniqlangan [27-28].
Metallurgik ishlab chiqarishdagi oqova suvlarni tozalashda, sezilarli afzalliklarga ega
ozonlash jarayoni boshqa usullarga qaraganda birmuncha samarali hisoblanadi. Mis va
rux ishlab chiqar
ishning tashlanma eritmalarini tozalash darajasi, metall ionlarini choʼkma
koʼrinishida toʼliq choʼkishiga amalda erishiladigan muhit (rN) koʼrsatkichiga, davomiylikka,
haroratga va reagentlar sarfiga bogʼliqligi tadqiqotlar natijasida aniqlandi [29-31].
"Olmaliq KMK" АJ Mis eritish zavodi (MEZ) ning misni elektrolizlash sexi elektrolitlari
va oltin va kumushni affinajlash sexining missizlantirish eritmalarini mis kuporos sexida
qayta ishlash jarayonida qoʼshimchalar miqdorining ortishi kuzatiladi. Tahlillar natijalari
shuni koʼrsatdiki, mis kuporos sexi texnologik eritmalari (Маточные растворы) tarkibidagi
nikel miqdori 15-25 g/l ga etadi. Nikelning bir qismi mis kuporos tarkibiga kiradi, natijada
olingan tayyor mahsulot baʼzan standart talablariga javob bermaydi. Bunday murakkab
sulfatli eritmani tozalash elektrokimyoviy, choʼktiruvchi reagentlar yordamida, ion
almashinuvi va boshqa baʼzi usullar bilan amalga oshirilishi mumkin [32,33].
Mis-
nikel sulfatli eritmalarni qoʼshimchalardan tozalash boʼyicha mualliflik ishida
ohaktosh (CaCO
3
)dan foydalanib eritmani pH=3,5-
5,5 oraligʼida neytrallab mis va boshqa
rangli metallarni gidroksid holatda choʼktirishga asoslangan [34].
Nikelni elektrolizlash jarayonida elektrolit tarkibidagi misni yoʼqotishda amorf MnS ni
qoʼllash tadqiq kilingan [35]. Eksperiment natijalaridan shu koʼrinadiki misni yoʼqotishda
amorf MnS ni miqdori, reaksiya temperaturasi, eritma pH i va reaksiya vaqti taʼsir etadi.
Elektrolit tarkibidagi misni 99,2 % qismini yoʼqotish uchun talab etiladigan vaqt 30 minutni
tashkil etgan. Optimal ish sharoitida, reaksiya harorati 60-800
0
C, pH 3,5-4,5 da amorf
MnS ning sarfi nazariy hisoblashlarga qaraganda 1,6-
1,8 marta koʼpni tashkil qilgan,
zarrachalarning oʼrtacha kattaligi 1,6 mkm va ushlab turish vaqtlari 45 min.dan katta, Cu
konsentratsiyasi nikel elektrolizi uchun elektrolitda 3 mg/l dan kamgacha kamaygan va
choʼkindilarda Cu / Ni ning massa nisbati 15 dan oshgan.
|
| |