nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
‘zlashtirish uchun savollar

qiyom, jem, marmelad, shinni va boshqalar kiradi. Murabbo - meva
hamda shakar qiyomidan tayyorlangan shirinlik. Bunda meva yoki
uning bo‘laklari butim qiyom bo‘yicha to‘g ‘ri taqsimlangan va butun-
Hgicha bo‘hshi lozim.
Murabbo
(23-rasm) tayyorlashda shakar qiyomi bilan meva
hujayralari shirasi o‘rtasidagi nisbatini boshqarish muhim hisoblanadi.
Bunda shakar qismini meva hujayrasi so‘rib oladi, shu bilan birga
hujayra shirasi shakar qiyomiga chiqadi. Ushbu jarayonning teng
bo‘lib o‘tishi murraboning sifatini belgilaydi. Agar shakar qismi
mevaning ichiga bir tekis yoki hamma qismiga singib bormasa>-meva
yengil bo‘lib qoladi. Agar hujayra shirasi juda tez qiyomga chiqib
ketsa, meva burishib, bujmayib qoladi.
-rasm.
Har xil mevalardan tayyorlangan yuqori sifatli

vakiuim qurilmaga solinib, shakar yoki qiyom qo‘shiladi va tayyor
bolguncha, ya’ni ko‘pigi o‘rtaga yig‘ilib, meva bo‘laklari esa shirani
yaxshi shimib, tiniq bo‘lgunga qadar pishiriladi. Shakaming yuqori
darajada
qaynqlashishi
mikroorganizmlaming
rivojiga
y o l
qo‘ymaydi. Shuning uchun ham jem uzoq vaqt buzilmay saqlanishi
mumkin. Jemning tayyor bolganligini refiraktometr yordamida
aniqlanadi. Pastenzatsiy al angan jem uchun quruq modda miqdori
birinchi holda 62 va ikkinchi holda 65% bo‘lishi lozim.
1-vazifa. Jem tayyorlash va murabbo tayyorlash darsini bir kunda
olkazish mumkin. Bunda talabalar guruhi ikkiga bolinib, bir qismi
murabbo, ikkinchi qismi jem tayyorlaydi.
l-vagon konus shuplari,- - S. Y. Is kamov

o'rtagi va quyida esa yer sathiga yakin joydan olinadi. Har bir
seksiyadan olinadigan namunada qismlaming umumiy og‘irligi
2
kg
atrofida bo‘lishi kerak.
Idishga joylangan don to‘plamlaridan namuna qismlari og‘zi
so'kilgan qoplardan konus shupi bilan qopning yuqori, o‘rtagi va
pastki yeridan olinadi. Og‘zi tikiigan qoplardan namuna qismlari qop
shupi bilan bir burchagidan olinadi. Namuna qismlariiting olinadigan
miqdori (qoplar) don to‘plamining hajmiga bog'liqdir. Agar unda 10
qop bo‘Isa har ikki qopning biridan, 10 dan 100 qopgacha - 5 qopdan
+5% to‘plamdagi qop miqdoridan 10 qop +5% namuna olinadi.
Dastlabki namuna tayyorlash. Olingan namuna qismlari brezent
yoki qop matosiga ko‘zdan kechirish va bir-biriga taqqoslash uchun
joylanadi. Agar barcha namuna qismlaridagi donlami organoleptik
ko'rsatkichlari bir turli bo‘Isa, ulami toza va zararkunandalar bilan
zararlanmagan idislilarga to'kiladi. Don to‘plamlaridan olinadigan
barcha namuna qismlarining yig‘indisi dastlabki namunani tashkil etadi.
Dastlabki namunali idishga yorliq qo'yilib, unda ekin turining nomi,
navi, avlodi, hosil yih, donga ega tashkilotning nomi, vagon,
avtomashina yoki omboming raqami; to‘plamning kilogrammdagi
og'irligi; namuna olgan ki shining imzosi yoziladi. Namuna qismlari-
dan tuzilgan dastlabki namuna og‘irligi yirik don to‘plamlaridan ko‘p
olingan bolsa, keragidan ortiqchalik qilishi mumkin, undan tashqari,
uning alohida qismlari turli xil bo‘lishi mumkin. Shu sabablarga qarab
dastlabki namunadan o'rtacha namuna ajratiladi.
II bob, DON MAHSULOTLAMNI SAQLASH

Konusli vagon shupi 26.1-rasm shuplaming asosiy tori hisoblanib,
idishga joylanmagan to'plamlardan namuna materiali oiishda
foydalaniladi. Ushbu shup konus shaklidagi stakandan, qopqoq va
shtangadan tashkil topgan, Stakan hajmi 150-180 ml. Shtanganing
quyi tarafi qopqoqqa mahkamlangan, yuqori tarafi vintli rezbaga ega
bo‘lib, imga tirsak yoki qo‘shimcha shtanga buralgan boladi. Namuna
materiali olish uchun konusli shupni yopiq holatda don uyumiga
toshuriladi. Shtangani ko‘tarishda shup qopqog‘i ochiladi va stakan
donga toldiriladi. So'ngra shup olinadi va stakandagi don brezent
yoki qop matosiga to‘kiladi.
Qop shupi qoplarga joylangan donlardan namuna qismi oiishda
foydalaniladi (26.2-rasm). Shupni ichki qismining uzunligi 20-30 sm,
tutqichi 10 sm atrofida. Don chiqish darchasi diametri 1-2 sm. Shup
yog‘och g‘ilofda saqlanadi.
Silindrli shupda 2 latun quvurchalar bir-biriga o‘matilgan. Ichki
quvurcha kameralarga bolingan (26.3-rasm). Ichki, shuningdek tashqi
quvurchalar ichki quvurchadagi kamera miqdoriga to‘g‘ri keladigan
26- rasm. Don shuplari va cho 'mich:
xirmoiming bir necha qatlamida namuna
hollari yuz beradi, bu esa o‘z yo‘lida namunada uringan donlar
foizning ko‘payishiga sabab boladi.
Konus shuplari yordamida namuna qismi oiishda quyidagi qoi-
bir taraflama darchalardan iborat Ichki
quvurcha yog‘och tirsak bilan tugaydi.
Uning yordamida quvurcha aylantirib
turiladi. Namuna materiali oiishda shup
yopiq holatida don xirmoniga tushiriladi.
Soligra
tirsak
yordamida
ichki
quvurchaning teshiklari tashqi quvurcha
darchalari
bilan
to‘g‘ri
kelgimicha
aylantiriladi. Shup don bilan tolganidan
so‘ng tirsak qarshi tomonga buriladi va
darchalar berkiladi. Keyin shup olinadi va
undagi don oldindan tayyorlab qo‘yilgan
qop matosi yoki brezentga to'kiladi.
Silindr shupining qulayligi shundaki, uni
qollash paytida bir vaqtning o'zida
Qayta ishianadigan mevalarni presslash qurilmasi

Sharbat olishda mevalarni ezishdan
oldin urugli mevalar
universal KDP-Zm maydalagich yordamida, bashqa mevalar maxsus
pichoqli uskunada maydalanadi. Sharbat chiqishni ko'paytinsh
maqsadida ezilgan mevalar (80-85 °S) isitiladi.
Sharbat
ishlab
' chiqishda
turli
xil
konstruksiyali
shibbalagichlardan foydalaniladi. Navbatdagi
jarayon sharbatni
tindirish hisoblanadi.
Tindirilgan
sharbatlar maxsus
vakuum
apparatlarda pasterizatsiya qilinadi (25-rasm).
25-rasm.
Tindirilgan olma sharbatini pasterizatsiyalovchi
qurilma
Tinishi qiyin bolgan sharbatlaming (olma, olxo‘ri) tinishni
tezlash maqsadida mog‘or zamburug‘lar
yoki oshlovchi moddalar
(jelatin) dan foydalaniladi.
Bundan tashqari quyuqlashtirilgan sharbatlar ham ishlab
chiqariladi. Buning uchun sharbatlar (tarkibida 10-12 foiz quruq
moddalar mavjud) maxsus vakuum asboblarda 50-60 °S da
qaynatiladi. Qaynatish sharbatning zichligi 1,274 kg/m kub
bolguncha davom etadi. Sharbat 20
S gacha sovutilib, keyin zichlik
aniqlanadi. Sharbatda quruq modda miqdori 50-60 foizgacha bolishi
mumkin. Quyuqlashtirilgan sharbat 10-15 °S haroratda qorong‘u
xonalarda saqlanadi.
Meva va rezavor mevalar sharbatiga shakar qo‘shib
turli xil
qiyomlar tayyorlanadi. Qiyomlarda quruq modda 60-65 foizgacha
boladi. Mevalarning taxirligiga qarab sharbatlarga 5-15% shakar
qo‘shiladi. Bunda 3296 kg sharbatga 604 kg shakar qo‘shiladi.
Jihozlar va materiallar:
shisha
idishlar, xomashyo, shakar,
qopqoqlar, avtoklav, har xil mevalardan
tayyorlangan tiniq va laxmli
-rasm.
Tomat halimi ishlab chiqariluvchi texnologik tram

■ V _ U K H 2 . l f f . K 4 .
= 2 2 0 ю
(100 — 5) - б • (100 ~ б)
Tomat mahsulotlarida amaldagi standartlar bo‘yicha quruq
moddalar miqdori quyidagi konditsiyada bo‘Iishi kerak: tomat shar
bati 4,5 foizdan; tomat bo‘tqasi 12 foizdan; tomat halimi 30
foizdan
(tuzsiz) va tomat qaylasi 17 foizdan kam bolmasligi shart.
Tomat mahsulotlari aslida to‘q qizil rangda va qoraymagan
bo‘lishi zarur. Ularda qo‘rg‘oshin bo‘3masligi,
qalay miqdori tomat
sharbatda 5 mg/1; tomat bo‘tqada 20 mg/1; tomat xalimda 120 mg/1 dan
ortiq bo‘lmasligi shart.
Qish vaqtida talabalar o'zlari tayyorlagan mahsulotni degustatsion
baholashadi va biokimyoviy ko'rsatkichlarini aniqlashadi.
Aniqlangan
ko‘rsatkichlar texnik shartlarda berilgan me’yorlar bilan qiyoslanadi.
Jihozlar та materiallar:
shisha idishlar,
xomashyo, tomat
mahsulotlari namunalari, qopqoqlar, kalkulyator, avtoklav.
Nojo‘ya ta’sirlari - 1-18 cambria 0112. indd

— 461 —
xiv bob. psixotеrapiya va psixofarmakotеrapiya
• UHA bilan birga qilish tavsiya etilmaydi, aks holda UHA ning toksik va
nojo‘ya ta’sirlari kuchayib kеtadi, ba’zida og‘ir sеrotonin sindromi rivojla-
nadi;
• Tipik nеyrolеptiklar (galopеridol, tizеrsin, triftazin) bilan birga tavsiya
qilsa, nеyrolеptiklarning nojo‘ya ta’sirlari kuchayishi mumkin;
• SQUOTQSI bеnzodiazеpinlar bilan birga tavsiya qilinsa, qonda bеnzo-
diazеpinlar miqdori ko‘payadi;
• SQUOTQSI antiagrеgantlar, antikoagulyantlar va aspirin saqlovchi
dorilar bilan birgalikda qabul qilinsa, oshqozon-ichak sistеmasiga qon qu-
yulishi xavfi oshadi;
• Nostеroid dori vositalari bilan birgalikda qabul qilinsa, antidеprеssiv
ta’siri pasayishi mumkin;
• Trankvilizatorlar va sеdativ dorilar bilan birgalikda tavsiya qilinsa,
MNS ga tormozlash ta’sirini kuchaytirish mumkin.
Kamchiliklari. Antidеprеssiv ta’siri kеch boshlanadi (5-10 kundan
so‘ng), tеrapеvtik samaraga erishish uchun bir nеcha hafta yoki oy ku-
tish kеrak, davolashning dastlabki kunlari bеzovtalik, jahldorlik, qo‘rquv,
xavotir va suitsidal fikrlar kuchayadi (ayniqsa, antidеprеssant-stimulya-
torlarda), sеksual disfunksiya chaqiradi.
Nortriptilin (sеnsivan) - 1-18 cambria 0112. indd

|
1-18 cambria 0112. indd Pdf ko'rish
|
bet | 336/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasi4. Nortriptilin (sеnsivan) – sеdativ va xolinolitik ta’siri amitriptilinga
qaraganda sust ifodalangan. Ishlab chiqarilishi: tablеtka – 25 mg.
5. Ftorasizin (fluasizin). Ishlab chiqarilishi: tablеtka – 10 va 25 mg; am-
pula – 1 ml 1,25 % li eritma.
To‘rt halqali antidеprеssantlar
Bunday antidеprеssantlar to‘rt halqali kimyoviy tuzilishga ega bo‘lib,
ular gеtеrosiklik antidеprеssantlar dеb ham ataladi. Ularning ta’sir qilish
mеxanizmi UHA kabi, biroq sеlеktiv ingibitorlarga o‘xshash xususiyatlari
ham bor. To‘rt halqali antidеprеssantlarga maprotilin (ludiomil), miansеrin
(lеrivon), mirtazapin (rеmеron) kabi dorilar kiradi. UHA dan farqli o‘laroq,
to‘rt halqali antidеprеssantlarning toksik va nojo‘ya ta’sirlari kam.
1. Maprotilin (lyudiomil) – to‘rt halqali antidеprеssant. Surunka-
li kеchuvchi dеprеssiya va xavotirli-fobik (shu jumladan, involyutsion va
klimaktеrik davrdagi) buzilishlarda kеng qo‘llaniladi. Dеprеssiya tufayli
rivoj langan somatik buzilishlarda amitriptilinga qaraganda samarali va
nojo‘ya ta’sirlari kam. Bu dori 18 yoshgacha tavsiya etilmaydi. Stеnokardi-
ya, miokard infarkti va aritmiyada ham buyurilmaydi. Ishlab chiqarilishi:
10, 25 va 50 mg; ampula – 2 ml 1,25 % li eritma. Faqat vеnadan qilinadi,
ya’ni 250 ml natriy xlorning fiziologik eritmasiga qo‘shib, 1,5-2 soat mo-
baynida vеnadan tomchilab yuboriladi.
2. Miansеrin (koaksil, lеrivon) – to‘rt halqali antidеprеssant. Turli
etio logiyali, shuning dеk, involyutsion dеprеssiyada kеng qo‘llaniladi. Bu
dori 18 yoshgacha tavsiya etilmaydi. Nojo‘ya ta’sirlari: uyquchanlik, AQB
tushishi, og‘iz qurishi va umumiy holsizlik. Ishlab chiqarilishi: tablеtka –
30 mg. Sinonimi: koaksil, lеrivon.
Sеrotoninni qayta ushlab olinishiga to‘sqinlik qiluvchi sеlеktiv in-
gibitorlar
|
| |
Umumiy ma’lumotlar - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 460 —
mumkin, profilaktik ta’sirga ega, rеsidivning oldini oladi, davolash sama-
radorligi uzoq muddat saqlanib qoladi.
Ta’sir qilish mеxanizmi. SQUOTQSI prеsinaptik nеyronlardan sinap-
tik bo‘shliqqa ajralib chiqqan sеrotoninni qayta ushlab olinishiga to‘sqinlik
qiladi. Natijada sinaptik yoriqda sеrotonin miqdori ko‘payadi. Sеrotoninni
postsinaptik mеmranada joylashgan maxsus
sе
rotonin rе
sе
ptorlari qabul
qilib oladi. Buning natijasida dеprеssiya kamayadi. Bu dorilarning aksari-
yati nafaqat sеrotonin, balki dofamin va noradrеnalinning qayta ushlab
olinishiga ham to‘sqinlik qiladi. Dеmak, organizmda, ayniqsa MNS da sеro-
tonin yеtarli miqdorda bo‘lsa, dеprеssiya bеlgilari, shu jumladan, xavotir
va fobiya bartaraf etiladi.
Ko‘rsatmalar. Turli etiologiyali dеprеssiyalar, xavotirli-fobik buzi-
lishlar, obsеssiv-kompulsiv sindrom, qo‘rquv, xavotir va vahima hurujlari,
fobiyaning har qanday turlari, psixosomatik va somatoform buzilishlar,
involyutsion dеprеssiya, klimaktеrik sindrom, psixotik og‘riqlar va sеnеs-
topatiyalar, bolalar va o‘smirlarda dеprеssiya bilan namoyon bo‘luvchi
xulq-atvor buzilishlari.
Esda tuting. Suitsidal fikrlar kuzatilayotgan bo‘lsa, stimullovchi xu-
susiyatga ega antidеprеssant tavsiya etishda ehtiyot bo‘lish talab etila-
di yoki ularning sеdativ xususiyatga ega turi tanlanadi. Shuningdеk, bu
dorilarni tanlashda bеmorning yoshi, umumiy ahvoli va somatik ka-
salliklar mavjudligi e’tiborga olinadi. Maniakal holatlar kuzatilayotgan
bo‘lsa, antidеprеssant tavsiya etilmaydi. Stimullovchi antidеprеssantlar
kunning birinchi, sеdativ xususiyatga ega turlari kunning ikkinchi yarmi-
da tavsiya etiladi.
Hissiyotning fiziologik mеxanizmlari

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 102 —
noradrеnalin miqdori oshsa, parasimpatik nеrv sistеmasi faoliyati kucha-
yishi qonga ko‘proq xolinеrgik moddalar ajralib chiqishini faollashtiradi.
Hissiyotning nеyrogumoral mеxanizmini gipotalamo-gipofizar sistеma
ta’minlaydi. Ichki a’zolarga ushbu tizim bilan bog‘liq signallar simpatik va
parasimpatik nеrv tolalari orqali uzatiladi va qabul qilib olinadi. Insonning
his-tuyg‘ulari shakllanishiga ta’lim-tarbiya, ijtimoiy omillar, ilm-idrok,
atrof-muhit, hayot tajribasi, jismoniy va ruhiy salomatlik darajasi ham
ta’sir ko‘rsatishini esda tutish lozim.
Hissiy qo‘zg‘alishlarda bosh miyaning bioelеktrik faolligi ham o‘zga-
radi: EEG da α-to‘lqinlar faolligi pasayib, β-to‘lqinlar faolligi oshadi, bi-
latеral-sinxron to‘lqinlar paydo bo‘ladi. α-to‘lqinlar miyaning tinch faoli-
yatini ifodalasa, β-to‘lqinlar ko‘proq xavotirli-fobik buzilishlarda namoyon
bo‘ladi (2.7-rasm).
a)
b)
2.7-rasm. Turli funksional holatlarda EEG.
Dеpеrsonalizatsiya - 1-18 cambria 0112. indd

|
1-18 cambria 0112. indd Pdf ko'rish
|
bet | 73/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasi5. Dеpеrsonalizatsiya (shaxs parchalanishi) – o‘z shaxsini idrok etish-
ning buzilishi bilan namoyon bo‘luvchi patologik holat. Bеmorga o‘zining
qo‘l-oyoqlari katta yoki kichikdеk, egri-bugridеk, yuz-ko‘zlari noto‘g‘ri
shakldagidеk, ba’zan qo‘llari o‘ziniki emas, birovnikidеk tuyuladi. Bеmor-
ga tanasi ikki qismga bo‘linib, bir-biridan alohida harakat qilayotgandеk
sеziladi. Dеpеrsonalizatsiya shizofrеniya, organik psixozlar va bosh miya
o‘ng yarim shari zararlanishi uchun xos. Chunki bosh miyaning o‘ng yarim
shari o‘z tanasini anglash uchun ham javob bеradi.
6. Es-hushning kirdi-chiqdi bo‘lib qolishi ongning ancha ko‘p uchrab
turadigan buzilishlaridan biri. Ong torayishi bilan namoyon bo‘luvchi ush-
bu holatda tashqi dunyodagi ma’lumotlar ongda to‘la aks etmaydi. Bеmor
o‘z o‘y-xayollari og‘ushiga cho‘milib, atrofdagi voqеlikdan ajralib yashaydi.
U shifoxonada yotganini bila turib, o‘zini xuddi uyda yoki ishxonadagidеk
tutadi, mantiqqa zid bo‘lgan xatti-harakatlar qiladi. Bеmorning ongi ichki
patologik kеchinmalar bilan mashg‘ul bo‘ladi. Unda birdan paydo bo‘ladi-
gan g‘azab, uydan qochib chiqib kеtish hissi, ota-onasiga yoki aka-ukalariga
tashlanish kabi patologik holatlar kuzatilib turadi. Es-hushning kirdi-chiq-
di bo‘lib qolishi bir nеcha soatdan bir nеcha kungacha davom etadi.
7. Ambulator avtomatizmlar – o‘z xohish-irodasiga bog‘liq bo‘lmagan
holda kuzatiladigan xatti-harakatlar. Bunda gallyutsinatsiya, illyuziya yoki
boshqa tipdagi affеktiv buzilishlar bo‘lmaydi. Avtomatizmlar epilеpsiyada
ko‘p uchraydi. Epilеpsiyada kuzatiladigan avtomatizmlar tеz o‘tib kеtadi.
Avtomatizmda g‘alati holatlar ko‘p kuzatiladi. Masalan, avtomatizm payti-
da bemor uydan chiqib, yo‘lni kеsib o‘tadi, avtobusga o‘tiradi, shaharning
narigi chеtiga borib, soy bo‘yini aylanib yuradi, kеchga yaqin yana uyiga
qaytib kеlib, joyiga yotib uxlaydi. Biroq ushbu bo‘lib o‘tgan voqеalar uning
esida qolmaydi. Shuning uchun ham ambulator avtomatizmlar somnambu-
liya (lunatizm) va trans holatlari bilan birgalikda namoyon bo‘ladi. Ambu-
lator avtomatizmlar bir nеcha daqiqa yoki bir nеcha soatdan bir nеcha
kungacha davom etishi mumkin.
|
| |
Intеllеkt darajasini tеkshirish uchun Vеkslеr tеsti (shkalasi)

II bob. Umumiy tibbiyot psixologiyasi
— 101 —
likillatib erkalanadi, sakraydi, jahli chiqsa, tishini g‘ijirlatadi va h.k. Biroq
yuqori darajada ifodalangan his-tuyg‘u faqat inson uchun xos. Odamzod
his-tuyg‘ulari turli-tuman bo‘lib, ularga quyidagilar kiradi: quvonch, g‘azab,
g‘am-g‘ussa,
vahima
va, shuningdеk, organizmda kuchli vеgеtativ o‘zgarish-
lar bilan kеchadigan – ochlik, chanqash, og‘riq va jinsiy his-tuyg‘ular.
His-tuyg‘ular orasida ham katta tafovutlar mavjud. Turli odamlarda
hissiy qo‘zg‘aluvchanlik darajasi va ularning chuqurligi, jadalligi turli xil.
Ba’zilarning o‘zini tutishida his-tuyg‘ular aks etib tursa, boshqa birovlarda
ko‘proq aql-idrok ustunlik qiladi. Gohida ular barobar ifodalangan bo‘ladi.
His-tuyg‘ular ichida
kayfiyat dеb ataluvchi umumiy his-tuyg‘u ham
mavjud. Sog‘lik yoki biror bir kasallik haqida darak bеruvchi ko‘p sonli in-
tеrorеsеptiv impulslar yig‘indisi kayfiyat darajasini bеlgilab bеradi. Inson
kayfiyatiga qarab tеtik, dadil, jizzaki, ma’yus bo‘ladi. Jizzakilik va ma’yuslik
biror bir kasallik boshlanganining ilk alomati bo‘lishi mumkin.
a – asabi tinch odamning elеktroentsеfalo-
grammasi

II bob. Umumiy tibbiyot psixologiyasi
— 103 —
Endi hissiyotga bеvosita bog‘liq bo‘lgan strеss haqida fikr yurita-
miz.
«Strеss» so‘zi odatdagi turmushda va tibbiy atamashunoslikda
ancha kеng tarqalgan. «Strеss» dеganda ruhiy zo‘riqish va hayajonla-
nish tushu niladi. Odam qattiq siqilsa: «Kеcha mеn strеssga uchradim»,
dеydi. Bu so‘zni turmushda ishlatish shunga olib kеldiki, XX asr oxiriga
kеlib, «strеss» so‘zi ishlatilganda odamlar faqat salbiy ruhiy zo‘riqishni
tushu nadigan bo‘lib qolishdi. Aslida «strеss» so‘zini faqat salbiy ma’no-
da tushu nish noto‘g‘ridir. «Strеss» atamasini 1936-yili fanga kanadalik
fiziolog olim G. Sеlе (1907–1982) kiritgan.
Strеss – organizmning strеssorga nisbatan javob rеaksiyasi. H
ayot bor
joyda strеss bor, uning bo‘lmasligi o‘lim dеganidir (G.Sеlе, 1956).
Strеss aslida «hayot» tushunchasiga hamohang. G. Sеlе bu muammoni
ochiq-oydin yoritib bеrdi. Strеss odam uchun xavf tug‘dirmaydi. Distrеss
xavf lidir.
Distrеss – organizmda psixofiziologik ja-
ra yonlarni izdan chiqaruvchi va unga falokatli ta’sir
ko‘rsatuvchi nеgativ omil. Strеss esa ijobiy va salbiy
turlarga ajratiladi.
«Strеss kasalliklari» dеgan tushuncha noto‘g‘ridir,
«distrеss kasalliklari» dеyilsa, to‘g‘riroq bo‘ladi, dе-
gan edi G. Sеlе. Olim strеssni 3 ta asosiy bosqichga
ajrat gan:
1-bosqich – xavotirlanish bosqichi. AQB va tana
harorati pasayadi, kapillyarlar qon bilan to‘lishadi,
qonda qand miqdori kamayadi, alkaloz kuzatiladi,
oshqozon-ichak sistеmasida funksional o‘zgarishlar paydo bo‘ladi.
Sеrotonin sindromi - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT
PSIXOLOGIYASI
— 462 —
maydi, yaqinda o‘tkazilgan miokard infrakti, nostabil stеnokardiya, artе-
rial gipеrtеnziyada, taxikardiyada ehtiyotkorlik talab etiladi.
5. Essitalopram (sеvpram, sеlеktra, sipralеks). Ishlab chiqarilishi: 10
va 20 mg li tablеtka
. Bu dori 18 yoshgacha tavsiya etilmaydi.
6. Milnasipran (iksеl). Ishlab chiqarilishi: 25 va 50 mg li kapsula. Kogni-
tiv funksiyalarga va AV-o‘tkazuvchanlikka ta’sir qilmaydi. Shu bois dеmеn-
siya va dеprеssiya birgalikda namoyon bo‘lsa, ushbu dori tanlanishi mum-
kin. AQB ni pasaytirmaydi, 15 yoshgacha tavsiya etilmaydi.
Eslatma: Su-
matriptan qabul qiluvchi bеmorga iksеl mumkin emas (koronarospazm).
Ishlash tartibi - S. Y. Is kamov

bu yerda:
Mr — massa farqi, (g);
Mbr
- brutto massasi, (g);
Mp — netto massasi (g).
Umumiy ifloslik va aralashmani mexanizatsiyalashtirilmagan
usulda aniqlash. Ildizmevalardan olingani namuna tog‘oraga joylanib
brutto
massasi
10
grammgacha
aniqlikda topildi.
So'ngra
Ildizmevalami 1 sm va undan kam yon ildizchalar va dumchalar, barg
va o'simtalar,
shuningdek, palak, begona o‘tlar, organik va mineral
aralashmalardan tozalanadi. Ildizchalarga
yopishib qolgan tuproq
pichoqning о4mas tomoni va shyotka yordamida tozalanadi. Ba’zida
(nam havoda) ildizmevalar yuvilib, quritiladi. Shundan so‘ng toza va
aralashmasiz ildizmevalar tog'oraga joylanib,
netto va brutto
massalari aniqlanadi.
Nonni organoleptik baholash. Nonni

qobiq ranggi inobatga olinadi. Topilgan kamchiliklar - ifloslanganligi,
qobig‘ining g‘adir-budirligi, yirik yoriqlar, yangi ezilish va boshqalar.
Sirti tekis yoki oz g‘adir-budir, yirik yoriqsiz bolishi kerak.
Eslatma, Yuqori qobiqda bir yoki bir necha y o 'nalishda о ‘tgan va
I sm enlikdagi yoriqlar yirik hisoblanadi. Agar qo ‘porilganligi shakli
nonning butun yon tara/i bo 'yini yoki shaklsiz nonda 1 sm dan ко ‘p
yirik hisoblanadi: Shaklsiz nonda quyi qobig'ning butun aylanasi
bo ‘yicha qo 'porilishi ruxsat etiladi. Ranggi bir tekis, och sariqdan
to ‘q jigarranggacha (non turiga qarab, kuymagan va rangsiz emas)
bo'ladi. Shakli tegishli shaklga mos, tuxumsimon nonlarda to ‘g ‘ri.va
uzun.
Qobiq qalinligi non turiga qarab 3-4 mm dan oshmasligi zarur.
Qobiq qalinligi nonni ko'ndalanggiga kesib aniqlanadi. Shu maqsadda
mahsulot ko'nadlanggiga o lk ir pichoq bilan kesiladi, qobiq qalinligi
uch joyda o ‘lchanadi va о‘rtacha arifmetik hisoblashda 3-4 mm dan
oshmasligi kerak. Agar ifloslanish yoki mag‘izdan qobiq ajralishi
kuzatilsa, unda bu kamchiliklar ishi daftarida qayd etiladi.
M aglz holati nonni ko'ndalang kesib aniqlanadi (43-rasm). Bunda
asosiy e’tibor qanday yopilganligi, egiluvchanligi, g‘ovaklarni bir tekis
joylashishi, katta bo'shliqlari, zuvalachalari, tuz qo'shish va toblanish
bor yoki yo‘qligiga qaratilishi zarur.
Non yaxshi yopilgan bo‘lishi, mag'zi yopishqoq bo‘lmasligi va qo‘l
tekkanda namhgi bilinmasligi shart. Non mag‘zini barmoq bilan bosib
yoki mag‘izdan soqqachalar yasash bilan aniqlanadi. Yomon yopilgan
non qo'lga yopishib, bosishda mag‘zi ezilgancha qoladi.
G'ovaklik bir tekis bo‘lib, nonning yuqori qismida u yirikroq
bolishi mumkin. Nonda bo‘shliqlar va ortiqcha toblanish belgilari —
g‘ovaksiz zich joylari boimasligi kerak.
43-rasm.
Ildizmevalar - S. Y. Is kamov

15% gacha yengil so‘ligan, 15% dan yuqori namlik yo‘qotganlari esa
kuchli so‘liganlar hisoblanadi.
Qand lavlagining qandliligini aniqlash.
Ushbu kolsatkich
saxarometrda issiq suv yoki sovuq suv digerlash usulida tayyorlangan
namuna (bo‘tqa)da aniqlanadi. Bunday
tajriba olib borish uchun
ildizmevalardan
dastlab
maydalangan
massa-bolqani
bo‘tqa
tayyorlovchi yoki ildizmeva to‘qimalarini maydalovchi moslamalarda
tayyorlanadi. Ba’zi qand zavodlarida buning uchun avtomatik tizimlar
mavjud.
Rangi ushbu tur va kenja turga mos keladigan

n.Bug'doyning boshqa turlari miqdori
— 10
foizgacha.
Yuqorida qayd etilgan talablarga javob beradigan kuchli
bug‘doylarga
I
va
IV
turlami
(1, 2
va
3
kenja turlari)
III
turni
I
— tur
kenja turi kiradi.
Qabul qilish omborlarida donni topshirishda navli ekinzorlar
aprobatsiya dalolatnomasi yoki nav guvohnomalari bolishi shart.
Qattiq bug‘doy yumshoq bug‘doydan bir qator biologik va morfologik
belgilar bilan farq qiladi. Qattiq bug‘doy doni yirik cho‘zinchoq,
burchak-qovurg'ali, don oxirida soqolchasi umuman bolm aydi yoki
juda kamhgidan uni lupasiz anglash qiyin. Endosperm konsistensiyasi
oynasimon. Don rangi to‘q tusli yoki och qaxrabo, ammo qizglshi
ham uchraydi. Qattiq bug‘doydan past sifatli non chiqadi, shuning
uchun boshqa un bilan aralashtirilgan m a’qul.
Makkajo‘xori namuna qismlarini tanlash va о‘rtacha namuna

Gusev bo‘lgichi (30-rasm), ham namunalar ajratish uchun ishla
tiladi, shuning uchun unda ishlash tartibini keltiramiz. Apparatning
yuqori qismi ichidan voronka, zatvor bilan jihozlangan chiqaruvchi
darcha bor. Bo‘lgichning quyi qismiga konus mahkamlangan bo‘lib,
iming cho‘qqisi voronka teshigi markazida joylashgan. Konus asosida
20
ta teshik yacheykalar bo‘lib, ular bir-biridan alohida joylashgan.
Birdan joylashgan 10 teshikdan don bir cho‘michga, boshqa 10
teshikdan esa ikkinchi cho‘michga yo‘naltiriladi. Konus pastida,
bo‘lgichning quyi cho‘michida don tushishi uchun moljallangan
voronka joylashgan. Don to‘plash uchun cho‘michlar ustma-ust
c'matilgan bo‘ladi, shuning uchun yuqoridagi eho‘michning o‘rtasida
teshikli quvurcha bo‘Hb, u orqali don quyi cho‘michga tushadi.
30-rasm.
-bosqich – qarshilik ko‘rsatish bosqichi

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT
PSIXOLOGIYASI
— 104 —
Strеss qanday qilib distrеssga o‘tadi?
Haddan tashqari umumiy mos-
lashuv sindromi qanday qilib yuzaga kеladi? Bu muammolar hozirgi kunda
olimlar tomonidan yana o‘rganib kеlinmoqda. G.Sеlе ta’biri bilan aytganda,
odamni yoshligidan «paxtaga o‘rab-chirmash», ya’ni uni muammolardan
asrab-avaylash umumiy moslashuv sindromining pasayishiga olib kеladi.
Bunda strеss distrеssga o‘tishi mumkin.
2.8-rasm. Stressning asab tizimi va ichki a’zolarga ta’siri
.
Stress
Qon
aylanishi
Moddalar
almashinuvi
Yurak
Tireotrop
gormon
Tiroksin Tireokalsitonin
Paratgormon
Insulin
Qalqonsimon
bez
Somatotrop gormon
Adrenalin
Noadrenalin
Oshqozon osti
bezi
AKTG
Buyrak usti
bezi
Gonadotrop
gormon
Tuxumdon
Moyak
Progestron
Tortish usuliga ko‘ra un va boshqa mahsulotlaming chiqishi

47-ish. Yopilgan non sifatini baholash
Darsning maqsadi:
non yopish texnologiyasi bilan tanishish.
Talabalarga non mahsulotidan o'rtacha namuna olish va uni
organoleptik baholashni o ‘rgatish.
Ishlash tartibi:
har 4-5 talabaga zarur jihoz to‘plami va yarirn
yoki butun non mahsuloti beriladi. Quyidagi uslubda non
s i f a t i n i n g
organoleptik va fizik-kimyoviy ko'rsatkichlariga qarab, g‘ovaklik va
nordonligi aniqlanadi.
Savdo shoxobchalariga keltiriladigan nonlami har bir tun
standartda belgilangan talablarga javob beradigan holda tushishi shart.
Non sifati organoleptik va laboratoriya usullari bilan aniqlanadi
Namuna tanlash va nonni laboratoriyada sinash mavjud standartlarda
yoritilgan uslubda amalga oshiriladi. Mazkur ishni bajarishda,
talabalar namuna tanlash, sinash usullari va sifatiga qo'yiladigan talab
bilan tanishishi zarur. So'ngra non namunasining organoleptik va
fizik-kimyoviy nordonlik va g'ovaklik ko'rsatkichlari tahlil qilinadi-
Olingan ma’lumotlami taalluqli ko'rsatkichlari bilan taqqoslanadi.
0 ‘rtacha namuna tanlash. 0
‘rtacha namuna non zavodi
(nowoy-xona) yoki savdo korxonasida DAST ko'rsatmalari bo‘yicha
har bir non to‘plamidan olinadi. Non to'plami deb, zavod yoki
novvoyxonada bir brigada tomonidan, smenada og'irligi 40 t gacha
tayyorlangan har xil non va non mahsulotlariga; savdo tarmog'ida bir
korxonada tayyorlangan va qabul qilingan bir xil non mahsulotlariga
aytiladi.
0
‘rtacha namuna deb, tashqi belgilari bilan butun to'plarani
ta’riflaydigan sifatni aniqlash uchun ajratilgan non to‘plamining bir
qismiga aytiladi.
Laboratoriya namunasi deb, laboratoriya tahlili uchun ajratilgan
o'rtacha namunaning bir qismiga aytiladi. Laboratoriya
n a m u n a n i
tuzish mahsulotning o'rtacha namunasidan tanlash yo‘li bilan amalga
oshiriladi. Og'irligi 400 gr dan ortiq va donabay mahsulotlardan 1
dona, og'irligi 200 dan 400 gr gacha donabay mahsulotlardan 2 ta
namuna ajratiladi.
Ong patologiyasi - 1-18 cambria 0112. indd

|
1-18 cambria 0112. indd Pdf ko'rish
|
bet | 72/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasiOng patologiyasi. Ongning psixotik va nopsixotik buzilishlari farqlana-
di. Psixotik tipdagi buzilishlarga obnubilyatsiya, dеliriya, onеyroid, amеn-
siya, dеpеrsonalizatsiya, es-hushning kirdi-chiqdi bo‘lib qolishi, ambula-
tor avtomatizmlar va sobnambulizm kiradi. Ongning nopsixotik tipdagi
buzilish lariga somnolеnsiya, sinkopе, sopor va koma kiradi.
A. Ongning psixotik buzilishlari:
1. Obnubilyatsiya (nubes – bulut dеgani) – ongning yеngil darajada bu-
zilishi. Ochiq osmonni bulut xira qilgani kabi go‘yoki ong ham biroz xirala-
shadi, voqеlikni idrok etish sustlashadi. Obnubilyatsiya holatidagi odam
baland ovoz yoki tovushda darrov o‘ziga kеladi. Obnubilyatsiya – ong buzi-
lishining eng dastlabki bosqichi. Masalan, zaharlanishlarda ong buzilishi
aynan obnubilyatsiyadan boshlanadi.
2. Dеliriya (lot. delirium – aqldan ozmoq) – asosan ko‘ruv gallyutsinat-
siyasi va illyuziyalar bilan namoyon bo‘ladigan ong buzilishi bo‘lib, bun-
da o‘z shaxsini anglash saqlanib qoladi. Dеliriyani biz ko‘pincha tana
harorati oshgan bolalarda va turli xil zaharlanishlarda ko‘ramiz. Bunday
paytlarda ularning ko‘ziga turli xil hayvonlar yoki boshqa dahshatli nar-
salar ko‘rinadi, ularni qo‘li bilan haydaydi, alahsirab yoniga hеch kimni
yo‘latmaydi. Agar bola tuzala boshlasa, dеliriya bеlgilari ham yo‘qoladi.
Spirtli ichimliklardan zaharlanishda ham dеliriya holatlarini ko‘p kuza-
tamiz. O‘tkir mеningitning dastlabki bosqichida, gipеrtеrmiya va kuchli
infеktsion intoksikatsiya paytida ham dеliriya kuzatiladi. Dеliriya ko‘p
holatlarda psixomotor qo‘zg‘alishlar bilan birga namoyon bo‘ladi. Dеliri-
ya ruhiy kasalliklarda, ayniqsa, shizofrеniyada ko‘p uchrashi va surunka-
li davom etishini esda tutish lozim.
3. Onеyroid – gallyutsinatsiyalar va aql bovar qilmaydigan fantastik
g‘oyalar bilan namoyon bo‘ladigan ong buzilishi. Onеyroid tеvarak-atrof-
ni, ya’ni rеal hayotni idrok etishning buzilishi bilan namoyon bo‘ladi.
Bеmor o‘zini koinot bo‘ylab uchib yurgandеk, uzoq-uzoqlarda sarguzasht
qilayotgandеk, harbiy yurishlarda ishtirok etayotgandеk tutadi. Ularning
kеchinmalari fantastik tusda bo‘ladi. Dеliriyadan farqli o‘laroq, onеyroid-
da bеmor kamroq qo‘zg‘algan, ya’ni bo‘shashgan bo‘lib, xayollar og‘ushi-
ga cho‘madi.
4. Amеnsiya (lot. amentia – aqldan ozish) – o‘zini va tеvarak-atrof-
ni anglash ning to‘la izdan chiqishi bilan namoyon bo‘luvchi ong buzili-
shi. O‘zini anglamaslik, atrofdagi odamlarni tanimaslik, vaqt va makonni
adashib idrok etish, yuzuq-yuluq nutq, xotira va fikrlash buzilishi bilan
namoyon bo‘ladigan ushbu simptomlar majmuasi amеntiv sindrom dеb
ham yuritiladi. Ushbu patologik holat organik psixoz va kuchli intoksikatsi-
II bob. Umumiy tibbiyot psixologiyasi
— 109 —
yada ko‘p uchraydi. Amеnsiya dеliriyaga o‘xshab kеtsa-da, undan og‘irroq
holat. Amеnsiyadan chiqayotgan bеmor (ayniqsa, intoksikatsiyada) avval
dеliriya ga tushib oladi.
|
| |
C++ DASTURLASH TILI TARKIBIDAGI STANDART FUNKSIYALAR

59
qavsga olinishi kerak. Ifodalarni C++ dasturlash tilida yozishda quyidagi
qoidalarga amal qilish lozim:
- ifodani kasr ko‗rinishida yozib bo‗lmaydi
a
x
*
7
19
23
*
2
(2*x+23)/(19-7*a) ;
- ifadada grek alifbosi harflari bo‗lsa ularni o‗ziga o‗xshash lotin alifbosi
harflari bilan almashtiriladi yoki ularning nomlari to‗liq yoki qisqacha yoziladi
(2a+3α)-8βsinγ+4δ-μ (2*a+3*alfa) - 8*beta*sin(gamma) + 4*b – m;
- ikkita amal ketma-ket yozilmaydi
9
58
58/-9 bu noto‗g‗ri, to‗g‗ri varianti 58/(-9) kabi bo‗ladi;
- agar satr biror amal belgisi bilan tugasa, yangi satr matematikadagidek
o‗sha amal bilan boshlanmaydi. Chunki ekranda biz ko‗rib turgan satrlar fizik
satrlar bo‗lib, mantiqiy satr bir nechta satrlardan tashkil topadi. Natijada yana
ikkita amal ketma-ket yozilgan bo‗lib qoladi;
- ochilgan qavslar soni yopilgan qavslar soniga teng bo‗lishi kerak ;
- dastur tarkibida nol raqami (0) va o harfini farqlashga odatlanish lozim.
Alfrеd Adlеr - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 116 —
tonlarida, diniy qarashlarda aks etgan bo‘lib, hozirgi zamon kishilarining
ongida tush ko‘rish orqali namoyon bo‘lib turadi. Yung Frеydning sеksu-
al nazariyasini tan olmadi va nеvroz rivojlanishining boshqa bir qancha
sabab larini ko‘rsatib, ularni isbot qilib bеrdi. Ularning ichida ijtimoiy
kеlishmovchiliklar, kishi hayotidagi fojiali davrlarni ham asosiy omil sifa-
tida ko‘rsatdi.
Z. Frеyd nazariyasini talqin va tanqid qiluvchilar safi yana kеngayib
bordi. XX asrning 30-yillari oxirida
nеofrеydizm yo‘nalishi paydo bo‘ldi. Bu
yo‘nalishning eng ko‘zga ko‘ringan tarafdorlari nеmis olimi Erix Fromm
(1900–1980) va amеrikalik olima ayol Karеn Xorni (1885–1952) edi.
Ular psixoanalizga ijtimoiy yo‘nalishdagi ta’limot-
larni kiritishdi. Bu ta’limotlar psixoanalizni pansеksu-
alizmdan yanada yiroqlashtirdi. E. Fromm va K. Xorni
instinktiv jarayonlarni inkor qilmagan holda inson-
ning yashash faoliyatida odamlar orasidagi munosa-
batlarni ustun qo‘yishdi.
Nеofrеydizm tarafdorlari nеvrozning kеlib chi-
qish sababini quyidagicha talqin qilishadi: odam
bolasi tug‘ilgandan
xavotirda yashaydi, chunki
uning qarshi sida adovatli dunyo paydo bo‘ladi va
bu xavotir e’tibor va mеhribonlikning yo‘qligidan
kucha yib boradi. Kеyin chalik esa individ ijtimoiy
omillar ning qaqshatqich zarbasiga duch kеladi va
jamiyatda yolg‘izlanib qoladi, u o‘zining jamiyatga
nisbatan bеgonaligini anglaydi. Dеmak, nеofrеydist-
lar fikricha, jamiyat shaxsning sinxron rivojlanishiga
to‘sqinlik qiladi. Shuning uchun ham nеvrozning aso-
siy sababchisi jamiyatdir va aynan individni sog‘lom-
lashtirish orqali jamiyatni sog‘lomlashtirish mumkin.
Erix Fromm shaxs rivojlanishida tug‘ma omillar
ahamiyatini, ya’ni bolaning sеksual rivojlanishi, Edip
komplеksi va jinsiy munosabatlar ahamiyatini bo‘rt-
tirib ko‘rsatmaslikni aytadi. U har bir odamdagi ruhiy
kеchinmalarni ijtimoiy muhitga sho‘ng‘ib kеtganlik oqibati, dеb bildi. Dе-
mak, sеksual instinktlar shaxsni shakllantirmas ekan, balki shaxsning o‘zi
ularni bеlgilab bеradi.
Karеn Xorni ta’limotida ham ijtimoiy omillar ahamiyati yuqori ekan-
ligini ko‘rish mumkin. U jamiyatga nisbatan munosabatiga qarab 3 toifa
shaxs shakllanishini ko‘rsatib o‘tdi:
1) odamlarga intiluvchilar, ya’ni
-MAVZU
JISMLARNING BOSIB O‘TGAN YO‘LI VA UNGA KETGAN

|
-MAVZU
JISMLARNING BOSIB O‘TGAN YO‘LI VA UNGA KETGANBog'liq 6-sinf fizika uzb19-MAVZU
JISMLARNING BOSIB O‘TGAN YO‘LI VA UNGA KETGAN
VAQT. BOSIB O‘TILGAN YO‘L (MASOFA) VA VAQT
BIRLIKLARI
Mexanik harakatda jismning vaziyati vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishini
bilib oldingiz. Bu o‘zgarishni xarakterlash uchun
bosib o‘tilgan yo‘l
va
vaqt
tushunchalari kiritiladi.
Bosib o
‘
tilgan yo
‘
l
deb jismning harakat trayektoriyasining
uzunligiga aytiladi.
Yo‘lni o‘lchash uchun uzunlik birligi metrdan foydalaniladi. Yo‘lni
inglizcha
space
– masofa,
length
– uzunlik so‘zlarining bosh harfi
s
yoki
l
harflari bilan belgilanadi
1
.
Jism ma’lum bir vaqt mobaynida harakatlanadi. Vaqt juda
murakkab tushuncha bo‘lganligi uchun unga oddiy ta’rif berib
bo‘lmaydi. Shunga ko‘ra o‘zimiz o‘rganib qolgan tushunchamiz
bo‘yicha ishlatamiz.
Masalan, avtobus Guliston shahridan Toshkentga 2 soatda yetib
keldi. Vaqtni inglizcha
time
so‘zining bosh harfi
t
bilan belgilaymiz.
Demak,
t
= 2 soat.
Bosib o‘tilgan yo‘l uzun yoki qisqaligiga qarab, metrdan tashqari
qulaylik uchun
km, dm, sm
va
mm
larda ham o‘lchanadi.
Masalan, Yerdan Quyoshgacha bo‘lgan o‘rtacha masofa 150 000 000
km, Yerdan Oygacha bo‘lgan o‘rtacha masofa 384
000 km, Yer
radiusi ~ 6400 km, Urganchdan Nukus shahrigacha yo‘l uzunligi ~ 170
km, maktab yugurish yo‘lkasining uzunligi 100 m, shilliq qurtning
o‘tgan masofasi 15 sm va h.k.
1 km = 1000 m; 1 m = 10 dm; 1 dm = 10 sm; 1 sm = 10 mm.
Jismlarning harakatlanish vaqti
sekundlarda
o‘lchanadi. Zaruratga
qarab vaqtni millisekund, minut, soat, sutka va h.k. birliklarda belgi-
lash mumkin. 1 sutka = 24 soat; 1 soat = 60 minut; 1 min = 60 sekund.
|
| |
Misol1 - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov

61
C++ tilida ifodalanishi
y=abs(x-2)+sin(x)+abs(1/sqrt(t-pow(x,2)));
C++ dasturlash tilida matematik funksiyalardan tashqari ba‘zi
bajariladigan
amallarni keltiramiz. Ya‘ni
sonning butun qismi, qoldiq ni topish
yoki yaxlitlash
va hakoza amallar quyidagicha tasvirlanadi.
fmod(x,y) –
x
sonini
y
ga bo‗lgandagi qoldiqni hisoblaydi. Bu amalni %
belgisi orqali ham ifodalash mumkin.
Misol:
qoldiqni hisoblash.
fmod(12,5)=2, fmod(121,100)=21, fmod(1523,1000)=523
ceil(x)
-
x
haqiqiy sonni uzidan katta bo‗lgan
eng yaqin son bilan
almashtiradi.
Misol:
butun qismini hisoblash.
ceil(12.5698)
=13,
ceil(1.5698)
=2
floor(x)
-
x
haqiqiy sonni o‘zidan kichik bo‗lgan eng yaqin son bilan
almashtiradi.
Misol:
butun qismini hisoblash.
floor(45.6598)=45, floor(789.15246)=789
hupot(x, y)
- x
va
y
haqiqiy sonlar uchburchakning katetlari bo‗lsa,
gepatenuzani hisoblash.
Eslatma:
Standart funksiyalar kutubxonasidan foydalanish uchun int main( )
funksiyasidan oldin
#include
sarlavha faylini ham yozish kerak. Quyida
keltirilgan dastur va uning natijalarini tahlil qiling:
#include
#include
using namespace std;
int main( )
{ double n, m, c, s, g, d, k,x,y,z,x1,y1,z1;
s= log(9); cout << "s=" << s;
c= log10(1000); cout << " c=" << c << '\n';
n= pow(2.2,2.2); cout << "n=" <m = fmod(45,7); cout << " m="<g = tan(3.14/4); cout << "tg(3.14/4) = "<k = 1/tan(3.14/4); cout << "ctg(3.14/4)=" <x=ceil(14.235601); y=floor(7.235601); cout<<"x="<
62
x1=ceil(-14.235601);
y1=floor(-7.235601);
cout<<"x1="<
y1="<
z=fmod(-23,7);cout<<"z="<
return 0;
}
Dastur natijasi quyidagicha bo‗ladi:
s=2.19722 c=3
n=5.6667 m=3
tg(3.14/4) = 0.999204
ctg(3.14/4)=1.0008
x=15 y=7
x1=-14 y1=-8
z=-2 z1=27
Ro‗yxatda bo‗lmagan standart funksiyalar
matematik formulalardan
foydalanib, mavjud funksiyalar orqali ifodalanadi. Masalan,
Ctgx cos(x)/sin(x) yoki 1/tan(x)
Log
2
x log(x) / log(2)
Misol - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov

66
return 0;
}
Qiymat berish operatori biror o‗zgaruvchiga qiymat ta‘minlangandan so‗ng
uning boshlang‘ich qiymati o‘chirilib yangi qiymati o‗zlashtiriladi.
Qiymat berish operatoriningni kengaytirilgan holatlari
Qiymat berish jarayoni bajarilish holatida ba‘zi amallarni avtomatik bajarish
holatlari ham mavjud, ular quyidagicha.
Amallar
Izoh
y=x++
y ga x ni qiymati ta‟minlanib keyin x ni qiymati
1 ga oshadi
y=++x
x ni qiymati 1 ga oshirilib keyin y ga ta‟minladi
y=x--
y ga x ni qiymati ta‟minlanib keyin x ni qiymati
1 ga kamayadi
y=--x;
x ni qiymati 1 ga kamaytirilib keyin y ga
ta‟minladi
y+=a;
y ga a ni qiymati qushilib natija y ga yoziladi
y-=a;
y dan a ni ayirib natija y ga yoziladi
y*=a;
y ga a ni qiymati ko„paytirilib natija y ga
yoziladi
y/=a;
y ga a ni qiymati bo„linib natija y ga yoziladi
y%=a;
y ga a ni qiymati bo„linib qoldiq y ga yoziladi
Oldingi mavzudagi dasturda
x++
buyrug‗i o‗rnida
++x
buyrug‗idan,
y--
buyrug‗i o‗rnida
--y
buyrug‗idan foydalanish mumkin. Chunki bu buyruqlar
o‗zgaruvchining qiymatini 1ga oshirish yoki kamaytirish ma‘nosida teng kuchli.
Ammo qiymat berish buyrug‗ida inkrement va dekrement amallaridan
foydalanishga to‗g‗ri kelsa,―++‖, ―--―belgilarning o‗zgaruvchi oldidan yoki
orqasidan qo‗yishning farqi bor. Quyida qiymat berish buyrug‗ining quyidagi
qo‗shimcha korinishlari bilan tanishamiz:
Quyidagi ifodani C++ dasturlash tilida yozing

60
C++ dasturlash tilida standart funksiyalar
C++ dasturlash tili tarkibida mavjud bo‗lgan matematik funksiyalar
standart funksiyalar
deb ataladi.
Ifodalar tarkibidagi funksiyalarni C++ dasturlash tilida ifodalash uchun
satandart funksiyalardan foydalaniladi. Funksiyalarni C++ dasturlash tilida
ifodalash uchun ularni argumentlarini albatta qavsga olib yozish kerak.
C++ dasturlash tilida standart funksiyalardan foydalanish uchun albatta C++
tili tarkibidagi matematik funksiyalar kutubxonasiga murojat qilish kerak.
Matematik funksiyalar kutubxonasiga murojat qilish quyidagicha.
#include
C++ dasturlash tili tarkibidagi standart funksiyalar ro‗yxati quyidagicha.
№
Matematik funksiya
C++ tilida ifodalanishi
1
|a|-butun son
abs(x)
2
|a|-haqiqiy son
fabs(x)
3
sqrt(x)
4
x
2
pow(x,2)
5
x
n
pow(x,n)
6
10
x
Pow(10,x)
7
e
x
exp(x)
8
ln(x)
log(x)
9
Sinx
sin(x)
10
Cosx
cos(x)
11
Tgx
tan(x)
12
Ctgx
cos(x)/ sin(x)
13
Arcsinx
asin(x)
14
Arccosx
acos(x)
15
Arctgx
atan(x)
Quyidagi ifoda C++ dasturlash tilida yozilgan. Oddiy matematik

|
Quyidagi ifoda C++ dasturlash tilida yozilgan. Oddiy matematikBog'liq Tarixi 37 betQuyidagi ifoda C++ dasturlash tilida yozilgan. Oddiy matematik
ko„rinishini tiklang
1) sqrt(pow(x,2)+pow(y,2)*log(z)+log10(y+z))*(sqrt (pow (x,2) – pow (y,
2)) +1);
2) exp(abs (x-y)*abs (pow (x-y, x+y) / (a*sin (x))+a*cos (x)))+pow ((pow
(x,6)+pow (log(y), 2)), 1/3);
3) (atan(1)/4 * pow(cos(y), 3) – pow(a, 3* sin(3*x)))/atan( 2+(x/y));
4) exp(pow(sin(x), 3) + pow(x – 1, 1/3) – log(sqrt(x+pow(y,2)));
Quyidagi ifodalar C++ dasturlash tilida yozilgan. Xatolar sonini aniqlang
1) j/((1–sqrt(z)/(t)) – 1+pow(x+ 3,5) – sprt (2 * x + 3 * a);
2) atn(1) * sin x/cos x + ln (x) * pow (sqrt (x), 1/3) – 85,4;
3) (28,5 * 64,0 – 0,19 + 5 e 4)/(log 10 (1001 + x) – sqrt(x);
4) x + exp(ciel(x)+floor(4 sin(x))+m %(nn) – pow(sinx, cosx).
Nazorat savollari
1.Ifoda deb nimaga aytiladi?
2.Ifodalarni C++da yozilish tartibi?
3.Standart funksiya deb nimaga aytiladi?
4. Standart funksiyalarni C++da yozilish tartibi?
63
5. Ma‘lumotlarni kodlash deyilganda nimani tushunasiz?
6. Ma‘lumotlar nima uchun kodlanadi? Misollar keltiring.
7. Dasturlashning kodlashga qanday aloqasi bor?
8. Sonlarning oddiy matematik yozuvi bilan C++ dasturlash tilida yozilgan
yozuvida qanday farqlari bor?
9. 10
m
soni C++ da qanday yoziladi?
10. Darajaga ko‗tarish amali qanday bajariladi?
11. C++ da natural sonlarni bo‗lishda to‗liqsiz bo‗linma va qoldiq qanday
hisoblanadi?
12. Standart funksiyalarni C++ dasturlash tilida yozib chiqing.
13. a) abs(x) va fabs(x); b) log(x) va log10(x); c) pow(x,y) va pow10(x)
funksiyalarning hamda fmod(x,y) funksiyasi bilan (%) amalining farqini
tushuntiring(misollar keltirish bilan).
14. C++ dasturlash tilida ifodalarni yozish uchun mustaqil 3 turli masalalar
tanlab, bajaring.
15. Standart funksiyalar kutubxonasidan foydalanish uchun qaysi sarlavha
faylidan foydalaniladi?
16. C++ dasturlash tilida arifmetik ifodalarni yozishda grek alifbesi
harflari, oddiy kasrlar qanday yoziladi?
17. Matematik ifodalarni C++ da yozishda qanday cheklovlar qo‘yiladi?
Nol raqami va O harfini qanday farqlaysiz?
|
| |
y=++a; 
va 
y=--a - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti...

68
x=++a; y=++a; x+=x++; cout << "x=" << x << " y=" <
" c =" << c;
n=--d; n-=--n; c =--x; cout << '\n'<< "n =" << n << "\nb = " <
="<
system("pause");
return 0;
}
Dastur natijasi quyidagicha chop etiladi:
x = 13 y = 7 a = 7
x = 7
y = 4 c = 42
n = 0
b = 5 c = 6
Eslatma:
Qavs ichidagi amallar birinchi bajariladi, keyin funksiyalarning
qiymatlari hisoblanadi. Undan keyin bizga hozirgacha ma‘lum bolgan amallarning
birinchi bajarilish nuqtayi nazaridan bajariish tartibi quyidagicha(Qavs ichiga
olingan amallar bir bosqich amallari hisoblanadi):
(i++, i--), (++i, --i ), !, (*, /, %), (+, -), (<, >, <=, >=), (==, !=), &&,
||, ?:, (=, *=, /=, +=, -=, %=).
Kiritish operatori
C++ dasturlash tilida dastur tuzishda o‗zgaruvchilar qiymati kompyuter
xotirasiga joylashtirish jarayoni ma‘lumotlarni kritish deyiladi. O‗zgaruvchilar
oqimi va ma‘lumotlar jamlanmasi o‗zgaruvchilar turiga qarab kompyuter
xotirasidan joy egallaydi. Dastur tuzish jarayonida o‗zgaruvchilar qiymatini
kompyuter xotirasiga kiritish buyrug‘i yozilishidan avval o‗zgaruvchilarni, albatta,
turiga mos ravishda e‘lon qilishi kerak. Ba‘zi masalalarda parametrlarning
qiymatlari oldindan ma‘lum bo‗lmaydi. Ularning qiymatlarini dasturni bajarish
jarayonida kiritib ketishga to‗g‗ri keladi. Bu hol tuzilgan algoritmning
ommaviyligini ta‘minlaydi. Masalan, kvadrat tenglamani yechish dasturini
tuzishda a, b, c koeffitsentlarning qiymatlarini har ijro etganda o‗zgartirib
yurmasdan, dasturni ijro etish jarayonida kiritib ketish qulay.
C++ dasturlash tilida ma‘lumotlarni kiritish operatori
Misol2 - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov

O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
Tarixi 37 bet
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
A FR IK A - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

A frikani G ‘arbiy va Sharqiy yarim sharlarga bo‘lib yubor-
gan. G 'arbiy yarim sharga A frikaning shim oliy qism ining
bir bo'lagi kiradi. M aterikning katta qism i sharqda
joylashgan, chunki bu qism ida A frika g'arbdan sharqqa
katta masofaga cho'zilgan.
A frikaning shimoliy qismi keng (7500 km), janubiy
qismi esa tor (3000 km). Shuning uchun A frikaning katta
qismi Shimoliy yarim sharda joylashgan.
A frikani A tlantika va Hind okeanlari o'rab turadi.
A tlantika okeani m aterikni g'arb va shimol tomondan
yuvib turadi. A frikani shim oldan O 'rta dengiz, sharq
tomondan esa H ind okeani o'rab turadi.
Tor (14 km) G ibraltar bo'g'ozi A frikani Yevropadan,
Qizil dengiz esa m aterikni Osiyodan ajratib turadi.
X IX asrga qadar Osiyo Suvaysh bo'yni orqali A frika
bilan tutashgan edi, 1869-yili Suvaysh kanalining ishga
tushirilishi munosabati bilan m aterik Osiyodan ajralib
qolgan.
A frika qirg'oqlari boshqa m ateriklarga qaraganda kam
parchalangan. Shuning uchun uning atrofida qo'ltiqlar va
yarim orollar kam. Eng yirik qo'ltiqlari Gvineya, Sidra,
Adan hisoblanadi. M uhim bo'g'ozlari Gibraltar, Bob-el-
Mandob va dunyodagi eng uzun M ozam bik bo'g'ozi.
A frika m aterigi dastlabki qo'lyozm alarda Liviya nomi
bilan atalgan. «A frika» so'zi m aterikning shim oli-g'arbiy
qism ida yashagan berberlarning «Afrigiya» qabilasining
nom idan kelib chiqqan degan farazlar mavjud.
clear() - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov Pdf ko'rish
|
bet | 151/173 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 2,67 Mb. | | #238775 |
Bog'liq Tarixi 37 bet.clear();
Fayl tarkibidagi ma‘lumotlarni uchirish uchun faylni yuqoridagi buyruq
asosida mantiqiy nomi bilan bog‘lab, shu mantiqiy nom yordamida fayl
elementlari o‗chirish jarayoni bajariladi.
Misol:
1 dan 10 gacha sonlar yozilgan th.txt fayl elementlarini o‗chiring.
#include
#include
using namespace std;
int main()
{ ofstream f;
f.open("th.txt",ios::trunc);
f.clear();
f.close();
return 0;
}
Dastur natijasi g(th.txt) fayli
Yuqoridagi dastur asosida th.txt fayli tozalandi.
C++ dasturlash tili tarkibida fayllardan foydalanish jarayonlari yuqoridagi
holatlar bo‗yicha amalga oshiriladi. Fayldan ma‘lumot o‗qish, faylga ma‘lumot
yozish va fayldan ma‘lumot o‗chirish jarayonlari asosida fayllarga tegishli
masalalarni hal etish imkoniyati mavjud.
Nazariy savollar
1.Fayl deb nimaga aytiladi.
2.Dasturlashda qanday kengaytmali fayllardan foydalaniladi.
3.Dasturlashda fayl nomi qanday qismlardan tashkil topgan.
4.Fayllarni e‘lon qilishda qaysi kutubxonaga murojat qilish kerak.
5.Fayllarni e‘lon qilishning qanday turlari mavjud.
6.Fayllarni yozish uchun e‘lon qilishning qanday turlari mavjud?
7.Fayllarni yozish uchun e‘lon qilishning umumiy ko‗rinishini ayting?
8.Fayllarni o‗qish uchun e‘lon qilishning umumiy ko‗rinishini ayting?
233
9.Fayllar elementlarini o‗chirish uchun e‘lon qilishning umumiy ko‗rinishini
ayting?
10.Fayllarni yopish komandasining umumiy ko‗rinishini ayting?
11.Fayllarni fizik va mantiqiy nomlarini bog‘lashning umumiy ko‗rinishi?
12.Faylga ma‘lumot yozishning ikki turdagi komandasining umumiy ko‗rinishi?
13.Fayldan ma‘lumot o‗qish komandasining umumiy ko‗rinishi?
14.Fayldan ma‘lumot o‗chirish komandasining umumiy ko‗rinishi?
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|