Mexanik mashinalargacha bo‘lgan davr

|
Mexanik mashinalargacha bo‘lgan davr
|
bet | 2/7 | Sana | 06.12.2023 | Hajmi | 59,85 Kb. | | #112340 |
Bog'liq 2-maruza (1)Mexanik mashinalargacha bo‘lgan davr. Hisoblash ishlarining tarixi odamzod paydo bo‘lishidan boshlanadi. Yer yuzidagi eng birinchi hisoblash vositasi sifatida ibtidoiy odamlar tomonidan qo‘l barmoqlari foydalanilgan . Qo‘l va oyoq barmoqlari ibtidoiy "hisoblash vositasi" vazifasining o‘tagan. Binobarin, o‘sha qadim zamonlardayoq hisoblashning eng birinchi va eng oddiy usuli-barmoq hisobi paydo bo‘lgan. U qadimiy qabilalarda hisobni 20 gacha olib borishni ta’minlagan. Hisoblashning bu usulida bir qo‘l barmoqlari "besh" ni, ikki qo‘l barmoqlari "o‘n" ni, qo‘l va oyoq barmoqlari birgalikda "yigirma" ni bildirgan. Dastlabki va eng sodda sun’iy hisob asboblaridan biri birkadir. Birka 10 yoki 12 ta tayoqchadan iborat bo‘lib, tayoqchalar turli-tuman shakllar bilan o‘yilgan. Kishilar birka yordamida podadagi mollar sonini, yig‘ib olingan hosil miqdorini, qarz va hokazolarni hisoblashgan. Hisoblash ishlarining murakkablashuvi esa yangi hisoblash asboblari va usullarini izlashni taqozo etardi. Ana shunday ehtiyoj tufayli vujudga kelgan va ko‘rinishidan xozirgi cho‘tni eslatuvchi abak asbobi hisoblash ishlarini birmuncha osonlashtirdi. Dastlabki hisob asboblaridan yana biri raqamlar yozilgan bir qancha tayoqchalardan iborat bo‘lib, shotlandiyalik matematik Jon Neper nomi bilan atalgan. Neper tayoqchalari yordamida qo‘shish, ayirish va ko‘paytirish amallari bajarilgan. Keyinroq bu asbob ancha takomillashtiriladi va nihoyat logarifmik chizg‘ich yaratilishiga asos bo‘ldi.
Mexanik davr.Hisoblash texnikasida mexanik moslamalar davrini boshlab bergan mashinalardan biri nemis olimi Vilgelm Shikkard tomonidan 1623 yili ixtiro qilindi. Biroq, bu hisoblash mashinasi juda tor doiradagi kishilargagina ma’lum bo‘lganligi sababli uzoq vaqtlargacha bu boradagi birinchi ixtirochi 1645 yili arifmometr yasagan fransuz matematigi Blez Paskal deb hisoblanib kelingan. Lekin, 1958 yili Shtutgart shahri kutubxonasida I. Keplerning qo‘lyozma va hujjatlari orasidan topilgan hisoblash mashinasi chizmasi bu boradagi birinchi ixtirochi Shikkard ekanligini uzil-kesil tasdiqladi. Lekin, Shikkardning mashinasi ham birinchi emas edi. 1967 yili Madriddagi milliy kutubxonada Leonardo da Vinchining nashr qilinmagan ikki jildli qo‘lyozmasi topildi. Qo‘lyozmaning birinchi jildi mexanikaga bag‘ishlangan bo‘lib, undagi chizmalar orasida hisoblash qurilmasining chizmasi ham chiqqan. Shu chizma asosida mashina yaratilganda, u qo‘shish va ayirish amallarini bajaruvchi qurilma ekanligi ma’lum bo‘ldi. Shunga qaramay, Leonardo da Vinchi XV-XVI asrlarda yasalgan hisoblash mashinalarining noma’lum ixtirochilaridan biri deb hisoblanib kelinmoqda. Mexanik hisoblash mashinalarining tarixi esa, yuqorida aytib o‘tilganidek, Paskal mashinasidan boshlanadi. Blez Paskalning otasi Etyen Paskal moliya ishlariga bog‘liq turli vazifalarda xizmat qilar edi va tabiiyki hisob-kitob uning ko‘p vaqtini olardi. Yosh Paskal otasining mehnatini yengillashtirishga urindi va hisoblash mashinasini yaratishga muvaffaq bo‘ldi. Paskal soat mexanizmini hisoblash mashinasiga aylantiradi. O‘rtadagi tafovut shunda ediki, qo‘zg‘almas siferblat qo‘zg‘aluvchan, harakatlanuvchi soat mili esa, aksincha qo‘zg‘almaydigan bo‘ldi.
Siferblat dastlab hisob diskiga, keyinroq esa, hisob g‘ildiragiga aylandi. Paskalniing mashinasi bo‘yi 30-40 sm eni 15 sm balandligi 10 sm bo‘lgan jez qutichadan iborat edi.
Paskalning mashinasi nemis matematigi, mexanigi va faylasufi Gotfrid Leybnisni ham ixtirochilikka undadi. Ammo u faqat qo‘shish va ayirishning o‘zinigina emas, balki to‘rtta arifmetik amalni bajara oladigan mashina yaratishni istardi. Leybnis 1673 yili shunday mashinani yaratdi (Leybnis hisoblash mashinasi) va uni Parij akademiyasiga taqdim qildi. Leybnisning hisoblash mashinalaridan biri hozir Gannover shahri muzeyida saqlanmoqda.
Mexanik hisoblash mashinalarining yaratilishida rus olimlari Z. Slonimskiy (to‘rt arifmetik amal bajaradigan va ildiz chiqaradigan mashina, 1845 yil); V. Bunyakovskiy (12 xonagacha bo‘lgan sonlarni qo‘shish va ayirish imkoniyatiga ega bo‘lgan hisoblash mashinasi, 1867 yil), V.Odner (g‘ildirakdagi tishlar soni o‘zgaruvchi bo‘lgan moslamali hisoblash mashinasi, 1889 yil) va boshqalarning hissasi kattadir.
|
| |