I. A. Filipova - bet 17

47
Mashinada o’qiladigan ma'lumotlar koddir. Mashinada o’qiladigan me'yor
dasturlash tilida algoritm sifatida yoziladi. Shunday qilib, agar qonun normalari dastur
kodiga tarjima qilingan bo’lsa, ular tegishli dasturiy ta'minot yaratilishi sharti bilan
avtomatik ravishda bajarilishi mumkin.
Bu murakkab va ko’p qirrali jarayon ekanligi aniq, insoniyat o’z sayohatining
boshida turibdi. Hozirgi vaqtda me’yoriy-huquqiy hujjatlarni mashinada o’qiladigan
shaklda, ya’ni kompyuter dasturlari tomonidan oson qayta ishlanadigan formatda
tavsiflash orqali mashinada o’qiladigan huquqni yaratish jarayoni davom etmoqda.
AQSH,
Germaniya, Buyuk Britaniya, Yangi Zelandiya va boshqa mamlakatlarda
qonunlarni dastur kodi shaklida “qayta yozish” ishlari olib borilmoqda. Misol uchun,
Qo’shma Shtatlar hukumatning ochiq ma'lumotlar to’risidagi qonunini allaqachon
qabul qilgan.
86
, u zaruriy shart sifatida mashinada o’qiladigan davlat aktivlarini
ommaga ochiq qiladi.
Mashinada o’qiladigan qonunning afzalliklari quyidagilardan iborat:
- ma'lumotlarni qayta ishlash samaradorligi;
- loyihalarning huquqiy ekspertizasini jadallashtirish;
- qonun hujjatlari sifatini oshirish (huquqiy kamchiliklar
va ziddiyatlarni
aniqlash va bartaraf etish orqali);
- huquqiy normalarni jadal amalga oshirish;
- xatolar sonini kamaytirish va "inson omili" deb ataladigan narsalarni yo’q
qilish;
- sud xarajatlarini kamaytirish hisobiga ko’plab jarayonlar narxini kamaytirish,
huquqbuzarlarni qidirish va jazolashni soddalashtirish va boshqalar.
"Rossiya Federatsiyasining raqamli iqtisodiyoti" milliy dasturi doirasida amalga
oshirilgan Rossiya federal loyihalari, masalan, "Raqamli muhitni tartibga solish" va
"Raqamli davlat boshqaruvi" federal loyihalari:
- mashinada o’qiladigan normalarni yaratish mexanizmlarini joriy etish;
-
individual
qoidalar
yaratish
jarayonlarini
bosqichma-bosqich
avtomatlashtirish;
- xizmat ko’rsatish jarayonining mashinada o’qiladigan tavsifi;
- idoralararo hamkorlik jarayonlarini avtomatlashtirish;
- nazorat (nazorat) faoliyatini avtomatlashtirish va boshqalar.
Mashinada o’qiladigan qonunni joriy etish bosqichma-bosqich amalga oshiriladi
va odatiy vaziyatlarda ro’yxatga olish harakatlaridan va nizolarni hal qilishdan
boshlanadi deb taxmin qilinadi. Bu xato ehtimoli past bo’lgan hollarda huquqni
muhofaza qiluvchi organni protsessual qoozbozlikdan ozod qilishga yordam beradi.
Yo’llarda uchuvchisiz transport vositalariga ruxsat berishdan oldin, shuningdek, yo’l
harakati qoidalarini sun'iy intellektga ega avtonom transport vositalari uchun tushunarli
formatga "tarjima qilish" kerak bo’ladi.
Rossiya Federatsiyasi Iqtisodiy rivojlanish vazirligining tashabbusi bilan 2020-
2021 yillarda "Mashinada o’qiladigan qonun" loyihasi ishlab chiqildi. 2021-yil sentabr
86
Dalillarga asoslangan siyosatni ishlab chiqish
asoslari qonuni,
14.01.2019. URL:
https://www.congress.gov/bill/115th-congress/house-bill/4174 (kirish 12/10/2021).
48
oyida Raqamli rivojlanish bo’yicha hukumat komissiyasi
Rossiyaning mashinada
o’qiladigan huquq texnologiyalarini rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqladi.
87
.
Konsepsiyaga ko’ra, mashinada o’qiladigan qonun davlat, tadbirkorlik subyektlari va
fuqarolar uchun huquqni muhofaza qilish organlarining qulayligini oshirish maqsadida
huquqiy normalarni izchil taqdim etishning samarali usuli hisoblanadi. Vaqt o’tishi
bilan mashinada o’qiladigan huquq texnologiyalari u yoki bu darajada
Rossiya
Federatsiyasi qonunchiligining barcha sohalarida qo’llaniladi, tabiiy va rasmiy tillarda
taqdim etilgan bir xil huquq normalari bir vaqtning o’zida kuchga kiradi va teng yuridik
kuchga ega. Mashinada o’qiladigan huquq vositalari orqali turli xizmatlarni avtomatik
tarzda ta’minlovchi, shuningdek, inson aralashuvisiz ma’lumotlar almashinuvi
(masalan, uchuvchisiz transport vositalari, internet) axborot
tizimlari faoliyatiga
qonunning “qo’shilishi”ni ta’minlash mumkin. narsalardan).
Ushbu loyihani bosqichma-bosqich amalga oshirish quyidagilarni nazarda
tutadi:
- pilot loyihalarni amalga oshirish doirasida mashinada o’qiladigan huquq
texnologiyalarini tanlash va sinovdan o’tkazish, shu jumladan huquqiy atamalarning
mashinada o’qiladigan ma'lumotnomalarini yaratish, bob qoidalari asosida standart
majburiyatlarning butun Rossiya ma'lumotnomasini shakllantirish. Rossiya
Federatsiyasi Fuqarolik Kodeksining 9-moddasi, davlat va munitsipal hokimiyat
organlarining vakolatlarini amalga oshirish uchun hujjat dizaynerlarini ishlab chiqish
(2021-2024);
- mashinada o’qiladigan tartibga solish va avtomatlashtirilgan ijroni qo’llash
bo’yicha muvaffaqiyatli tajribani takrorlash (2024-2028);
- normativ-huquqiy hujjatlarga va huquqni qo’llash amaliyotiga o’zgartirishlar
kiritish bo’yicha qarorlar tayyorlash va qabul qilish tizimini isloh qilish (2028–2035).
Huquqni avtomatlashtirish yo’lidagi dastlabki qadamlardan biri elektron hujjat
formatlarini standartlashtirishdir. Bunday standartlashtirish iqtisodiy faoliyatning
ko’plab turlari tufayli juda qiyin vazifa bo’lib, ularning har biri ma'lumotlarning katta
o’zgaruvchanligiga ega bo’lgan o’z hujjatlarini talab qiladi, ko’plab tartibga
soluvchilar tufayli hujjatlar formatlarining idoralararo birlashtirilmaganligi,
hujjatlar
formatlari bilan to’liq mos kelmasligi sababli. mobil platformalar va boshqalar.
Shunday qilib, "mashinada o’qiladigan qonun" yo’nalishini rivojlantirish uchun,
birinchi navbatda, talab qilinadi:
- zarur ma'lumotlarni avtomatik qayta ishlash imkonini beruvchi hujjatning turli
elementlarini tavsiflash uchun metama'lumotlar standartini yaratish;
- davlat organlari va fuqarolik muomalasi ishtirokchilari tomonidan elektron
hujjatlarni ishlab chiqish, tavsiflash, tekshirish tartibiga yagona talablarni
shakllantirish;
87
Raqamli
rivojlanish, hayot sifatini oshirishda axborot texnologiyalaridan foydalanish va biznes
yuritish shartlari bo‘yicha Hukumat komissiyasining 2021-yil 15-sentabrdagi 31-sonli bayonnomasi
bilan tasdiqlangan Mashinada o‘qiladigan huquq texnologiyalarini rivojlantirish konsepsiyasi //
ConsultantPlus. URL: http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_396491/ (kirish sanasi:
10.12.2021).