LUG‘ATSHUNOSLARNING ISHINI TASHKIL QILISH

3. LUG‘ATSHUNOSLARNING ISHINI TASHKIL QILISH
Oʻzbekiston mustaqillikka erishib, madaniy va milliy qadriyatlarga eʼtibor kuchayganligi munosabati bilan oʻzbek tilining soʻz boyligi yanada kengroq qamrab olingan yangi izohli lugʻat nashr etish zarurati paydo boʻldi. Oʻzbekiston FA Til va adabiyot instituti va "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" davlat ilmiy nashriyotida oʻzbek tilining koʻp jildli izohli lugʻati nashri ustida ish olib borilyapti. So‘zlarning biror maqsadda to‘planib, tartibga solingan yig‘indisi lugʻat deyiladi. Lug‘at tuzish- ning nazariy va amaliy tamoyillari haqidagi soha leksikografiya (grekcha lexicon - lug‘at va grapho - yozaman) deyiladi. Lugʻat tuzuvchi mutaxassislar leksikograflar deyiladi. Lug‘at tuzish tamoyillari va metodikasini ishlab chiqish, leksikograflar ishini tashkil qilish, lug‘at tuzish uchun asos bo‘ladigan kartotekalar tuzish, ularni sistemalashtirish va saqlash leksikografiyaning vazifasidir. Lug‘atlar ning so‘zlar va iboralarning qo‘llanishini nazariy tadqiq etishda hamda tilga amaliy o‘rgatishda ahamiyati katta. Turli turdagi lug‘atlar tuzish umummadaniy ahamiyatga egadir. Lug‘at alfavit tartibida tuzilib, qulay qo‘llanma sifatida xalq ommasiga bilim beradi, madaniy-oqartuv funksiya bajaradi. Shuning uchun ham bu masalaga katta ahamiyat berilmoqda. Maxsus nashriyotlar, leksikografik muassasalarning tashkil etilganligini shu bilan izohlash mumkin. Lug‘at turlari, so‘zlik (lug‘atdan izohlana yotgan yoki tarjima qilinayotgan so‘z) tarkibi, lug‘aviy maqolalar strukturasi kabi masalalar leksikografik nazariyada asosiy masala hisoblanadi. Lug‘atlar, asosan, ikki turga bo‘linadi: qomusiy (ensiklopedik) va filologik. Qomusiy lug‘atlarda fan, texnika va madaniyatning barcha sohalariga oid tushunchalar izohlanadi. Ularda tabiat hodisa-lari, ijtimoiy hayotdagi voqealar, mashhur kishilar haqida ma`lumotlar beriladi. So‘z ning o‘zi haqida faqat uning kelib chiqishini ko‘rsatish bilan chegaralaniladi. Shuning uchun bunday lug‘atlar tushuncha lug‘at deb yuritiladi. Odatda, bunday lug‘atlarda rasmlar, karta va sxemalar ham keltiriladi. Qomusiy lug‘atlarda so‘z va iboralar alfavit tartibida maqolaning sarlavhasi sifatida qo‘yiladi. Qomusiy lug‘atlar maqsad va vazifasiga ko‘ra ikki xil bo‘ladi: umumiy qomusiy (ensiklopedik) lug‘at va biror sohaning (qomusiy) lug‘ati. Umumiy qomusiy lug‘atlarga "Britaniya lug‘ati", "O‘zbekiston qomusi" misol bo‘ladi. Biror sohaning qomusiy lug‘atlariga "Adabiyot qomusi". "Pedagogik qomus". "Texnik qomus". "Qishloq xo‘jalik qomusi" kabilar kiradi. Qomusiy lug‘at Sharqda "Qomus", G‘arbda esa "Tezaurus" deb ham yuritiladi. Filologik lug‘atlarda asosiy e’tibor so‘zga yoki so‘z birikmasiga beriladi va ular har tomonlama izohlanadi. Bunday lug‘atlar ham alfavit tartibida tuziladi va izohlanadigan so‘z yoki so‘z birikmasi sarlavha sifatida keltiriladi. Filologik lug‘atlar ikki xil bo‘ladi: umumiy va maxsus filologik lug‘atlar. Umumiy filologik lug‘atlarda hamma qo‘llaydigan so‘zlarning izohi beriladi. Bular bir tilli, ikki tilli, ko‘p tilli bo‘ladi.
69
Qo‘yilgan maqsadga ko‘ra bir tilli filologik lug‘atlar bir qancha turlarga bo‘linadi. Masalan, izohli lug‘atlar, maxsus lingvistik lug‘atlar: etimologik lug‘at, morfem lug‘at, frazeologik lug‘at, sinonim so‘zlar lug‘ati, orfoepik lug‘at, chappa lug‘at, atoqli otlar lug‘ati, joy nomlari lug‘ati, mashhur yozuvchilar asarlari lug‘ati kabilar. Masalan, izohli lug‘atda so‘zlarning barcha leksik ma`nolari keng izohlanadi. Har bir so‘z izohi kichik maqola shaklida beriladi va izohlanayotgan so‘z sarlavha qilib ko‘rsatiladi. Bunga "O‘zbek tilining izohli lug‘ati", 5 jildli, "Ingliz tilining Oksford izohli lug‘ati" kabilar misol bo‘ladi. Sinonim so‘zlar lug‘atida sinonimik qatorga kiruvchi har bir so‘zning ma`no ottenkalari, stilistik funksiyalari bayon qilinadi. Bunga A.Hojievning "O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati" misol bo‘ladi. Etimologik lug‘atlarda so‘zlarning kelib chiqishi, ularning dastlabki shakli va ma`nosi, til taraqqiyoti davomida ularda yuz bergan o‘zgarishlar izohlanadi. Sh. Rahmatullaevning "O‘zbek tilining etimologik lug‘ati" ana shunday lug‘atlardir. Morfemik lug‘at so‘zlarning qanday morfemalardan tuzilganini alfavit tartibida izohlovchi lug‘atdir. Jumladan, mukofot-lanmoq so‘zi mukofot (lan) moq morfemalaridan tuzilgan. Frazeologik lug‘atda tildagi frazeologik birliklarning (iboralarning) semantik va grammatik xususiyatlari misollar yordamida izohlanadi. Unda frazeologik omonimlar, sinonimlar va anto- nimlarni yonma-yon keltirish bir frazeologik iboraning turli variantlarini berish juda foydalidir. Misol: Ko‘ngli qattiq-qattiq ko‘ngil. Rahm-shafqati yo‘q. Varianti: toshko‘ngil; toshko‘ngilli; tosh-ko‘ngil (ekan)ligi. Sinonimi: tosh yurak-yuragi tosh. Antonimi: ko‘ngl (i) bo‘sh; ko‘ngl(i) yumshoq-yumshoq ko‘ngil. O‘xshashi: bag‘ritosh; mehritosh... So‘zlarning qanday harf bilan tugaganiga qarab alfavit tar-tibida tuzilgan lug‘at chappa lug‘at deyiladi. Masalan, a harfi bilan tugagan so‘zlar quyidagicha beriladi: arfa, bola, dona, so‘na, pona, to‘nka, shona kabi. Bunday lug‘at so‘z yasalishi, morfologiya va leksikologiya bo‘yicha olib boriladigan turli ilmiy-tadqiqotlar uchun manba boiishi mumkin. Bulardan tashqari, chappa lug‘atlar tilning fonetik qonuniyatlarini, she’riyat sirlari (qofiya bo‘yicha)ni o‘rganishda yordam beradi. Izohli lug‘atlar tuzilishiga ko‘ra ikki xil: alfavit tartibidagi lug‘atlar va uya tartibidagi lug‘atlar. Birinchi turdagi lug‘atlarda so‘zlar alfavit tartibida berilib izohlanadi. Yuqorida ko‘rsatilgan izohli lug‘atlar mana shu tartibda tuzilgan. Ikkinchi turdagi lug‘atlarda faqat o‘zaklargina alfavit tartibida joylashtiriladi. Yasama so‘zlar esa o‘zak maqolachasining ichida (uyasida) izohlanadi. Bunday lug‘atlar bir uyada keltirilgan so‘zlarning ma`no va shakl jihatdan bog‘lanishlari haqida ma`lumot beradi. Ikki til doirasidagi tarjima lug‘atlarida bir tildagi so‘z yoki so‘z birikmasi boshqa tilga tarjima qilib beriladi. Bunga ruscha-o‘zbekcha, ingliz cha-o‘zbekcha, fransuzcha-o‘zbekcha, nemischa-o‘zbekcha lug‘atlar kiradi. Chet tilini o‘rganuvchilar uchun mo‘ljallangan qisqa tarjima lug‘atlari ham mavjud. Ba`zan tarjima lug‘atlari bir necha tillar doirasida bo‘ladi. Filologik lug‘atlarga turli sohalarga oid lug‘atlar ham kiradi. Bularda fan, texnika, ishlab chiqarishning ma`- lum sohasiga oid so‘z-terminlar izohlanadi. Soha lug‘atlari ichida eng keng tarqalga- ni terminologik lug‘atlardir. Bunday lug‘atlar bir tilli, ikki tilli, ko‘p tilli bo‘ladi. Bir tilli terminologik lug‘atlarda bir tilning ma`lum sohaga oid terminlari izohlanadi. Chet so‘zlar lug‘ati ham terminologik lug‘atlarga o‘xshab ketadi. Bunda ham, asosan, chet tillardan o‘zlashgan so‘zlar izohlanadi. Lug‘atlarning turi yuqoridagi- lari bilan cheklanmaydi. Tematik, differensial, yangi
70
so‘zlar, qisqartma so‘zlar, chastota, qofiya lug‘atlari ham mavjud. Masalan, tematik lug‘atlarda so‘zlar ma`nolariga ko‘ra guruhlanadi. Bunday lug‘atlar biror fikrni ifodalash uchun eng qulay so‘zlarni topish imkoniyatini beradi. Bunga ingliz tili asosida tuzilgan Roje (Roget) lug‘ati, Muhammad Yoqub Chingi tomonidan tuzilgan "Kelurnoma" nomli (XVIII asr) lug‘atning oxirgi XV bobi misol bo‘ladi. Xalqning oqsab borayotgan talablarini qondirish maqsadida lug‘atning yangi-yangi turlari yaratilishi tabiiydir. Hozirgi tilshunoslikda tezauras lug‘at (grekcha thesayros - manba) yoki ideografik lug‘at tuzish masalasi ustida ish olib borilmoqda. Tezauras lug‘at ma`lum so‘z bilan ma`nolari bog‘lanuvchi barcha so‘zlarni qamrab oladi.
Lug‘at - so‘z xazinasi, undan o‘rinli va maqsadga muvofiq foydalanish inson bilimini kengaytirish, lug‘at boyligini oshirishda hamda fikrni to‘g‘ri va ravon ifodalashda muhim omildir. muayyan tilda, uning hududiy yoki ijtimoiy lahjasida mavjud boʻlgan, u yoki bu yozuvchi asarlarida uchraydigan soʻzlar yigʻindisi, leksi-ka; 2) soʻzlar (yoki morfemalar, soʻz birikmalari, iboralar va b.) muayyan tartibda (alifboli, uyali, mavzuli) joylashtirilgan, tavsiflanuvchi birliklar, ularning kelib chiqishi, maʼnolari, yozilishi, talaffuzi, uslubiy mansubligi, boshqa tillarga tarjimasi haqida maʼlumotlar jamlangan kitob. Lug‘atlar maʼnaviy madaniyat sohasida muhim oʻrin egallaydi, ularda jamiyatning maʼlum davrda erishgan bilimlari aks etadi.
Lugʻat bir qator ijtimoiy vazifalarni bajaradi: oʻquvchiga muayyan hodisa haqida maʼlumot beradi; uni oʻz va oʻzga tillardagi soʻzlar bilan tanishtirada; tilni, uning lugʻat tarkibini takomillashtirish va tartibga solishga yordam beradi. Lugʻatlar juda qadim davrlarda paydo boʻlgan. Hozirgi davrda maʼlumot axborot toʻplash va uni oʻquvchiga yetkazishda muayyan ahamiyatga ega. Soʻzni tavsiflashdagi bir qancha farqli xususiyatlariga koʻra, lugʻatlarni asosan 2 turga: ensiklopedik va lingvistik (filologik), lugʻatlarga ajratish mumkin. Ensiklopedik lugʻat soʻzlarning oʻzini emas, balki ular orqali bildiriladigan predmet va tushunchalarni izohlaydi, tushuntiradi. Lingvistik lugʻat larning asosiy maqsadi esa til birligi hisoblangan soʻzning maʼnolarini, turli lisoniy xususiyatlarini ochib berishdan iborat.
|