Charxpalak usulida tut ko’chatlarini to’g’ri ekish sxemasini ko’rsating

Charxpalak usulida tut ko’chatlarini to’g’ri ekish sxemasini ko’rsating.
Tutzor xili va o’stirish
usuli
Ekish sxemalari, m
4x4
3x1
6x0,5
9x0,5
1x0,5
3x0,5
Maxsus tutzorda
Baland tanali (1,5 m)
O’rta tanali (0,8-1 m)
Buta tutzor tor qatorli
Buta tutzor keng qatorli
245
TUT DARAXTINI BARGIDAN FOYDALANISh VA HOSILINI
ANIQLASh USULLARI.
Mashg’ulotning maqsadi: Talabalarni tut bargidan foydalanish usullari,
sistemasi va texnikasi, tut bargidan ko’klamgi qurt boqishda foydalanish, bargli
novdalarni qurt boqish uchun kesishni o’rgatish.
Topshiriqlar:
1. Tut bargidan ipak qurti boqishdagi ahamiyati, daraxt yoshiga qarab barg
hosilini o’zgarib borishi va tut bargidan foydalanish usullari bilan tanishish.
2. Hosildan qolgan tut daraxtlarini yoshartirish va serbarg qilish yo’llari
bilan tanishish.
3. Ipakchilikda oziqa balansi va tut bargining hosilini aniqlash usullarini
o’rganish.
4. O’rganilgan obyektlarning rasmini ish daftariga chizib olish.
Kerakli materiallar va jihozlar: Uslubiy qo’llanmalar, tut bargi
tasvirlangan jadvallar, tut barglari namunalari, tut shoxlarini kesishda
qo’llaniladigan asboblar.
Asosiy tushunchalar: Ipakchilikda oziqa balansi va tut bargining
hosilini aniqlash usullari. Respublikamiz tumanlaridagi hosil beruvchi mavjud
tutlarning hosiliga qarab qancha ipak qurtini boqishni rejalashtirish ipakchilikda
oziqa balansi deyiladi.
Oziqa balansi ipak qurtini zoti qutilar soni va boqish agrotexnikasiga qarab
belgilanadi. Oziqa balansi belgilashdan oldin tut daraxtlarining barg hosilini
aniqlashni to’g’ri tashkil etish kerak, buning uchun bu ishga o’ta tajribali
mutaxassislarni jalb etish kerak.
Ipakchilikda oziqa balansini bilish uchun har yili bahorda ipak qurtini
boqishni beshinchi yoshining 4-5 kunlarida belgilangan tutlarning hosili
aniqlanib borilishi kerak, natijada kelgusi yili erta bahorda ipak qurtini necha quti
jonlantirish mumkinligi rejalashtiriladi.
246
Baland tanali tutlarda tanasining 1 metr balandlikdagi yo’g’onligi 5-10, 10-
20, 20-30, 30-45, 45-60 sm va undan yuqori bo’lgan guruhlarga ajratib ularning
barg hosili tortish yo’li bilan aniqlanadi.
Baland tanali tutlarning barg hosilini aniqlashda, yuqorida aytilgan har bir
guruxdan o’rtacha rivojlangan 5 ta namuna daraxtlar tanlanib ularga bo’yoq
suriladi. Bo’yoq surib qo’yilgan namuna daraxtining xech qanday novdasi
kesilmaydi.
Ipak qurtini beshinchi yoshining 4-5 kunlari tutning barg hosili quyidagicha
aniqlanadi. fqp-p
1
, bunda f- bitta namuna daraxt bargining og’irligi, kg.
r - barcha novdalarning barg bilan og’irligi, kg.
r
1
- bargsiz novdalarning og’irligi, kg.
Baland tanali tut daraxtlarini barg hosilini shox - shabbasining hajmiga
qarab aniqlash. Bu usul 1952 yilda L. S. Dain tamonidan ishlab chiqilgan bo’lib
tut daraxtini shox-shabbasining rivojlanishi, ya’ni undagi novda va barg
hosildorligi o’rtasida uzviy bog’liqlik borligini matematik yo’l bilan aniqlashga
asoslangan. Bu usulda tut daraxtining tashqi ko’rinishiga qarab 3 guruxga
bo’ladi: 1- bargli novdalar zich joylashgan, yonidan qaraganda yorug’lik
ko’rinmaydi.
2 - guruxga ayrim novdalar shox-shabba doirasidan chetga o’sib chiqqan va
bargli novdalari biroz siyrak joylashgan, yorug’lik qisman ko’rinadigan.
3 - guruxga shox-shabbasi tarvaqaylagan, ya’ni ma’lum bir shaklga ega
bo’lmagan, bargli novdalari juda siyrak daraxtlar kiradi. L. S. Dain usulida barg
hosili quyidagi formula bo’yicha aniqlanadi:
Vq¶*.(D
1
qD
2
)2*.h / 4 2
bu yerda : V - shox-shabba hajmini m
3
hisobida
¶- doimiy son (3,14) doira aylanasi;
D
1
va D
2
- shox - shabba kengligini bir biriga qarama -qarshi (tik)
diametrini, m hisobida;
h - shox - shabba balandligi, m hisobida ifodalanilgan.
247
Yuqoridagi formula bo’yicha qaysi guruxga tegishli ekanligi aniqlangach
barg hosili quyidagi formula bo’yicha hisoblanadi:
FqVx·R u/ x
bu yerda : F - barg hosili, kg.
V - shox-shabbaning shartli xajmi,m
3
,
R u/x - shox-shabbadagi bargli novdalarning zichligiga qarab guruxlar
bo’yicha 1 m
3
shartli xajmidagi o’rtacha barg miqdorini ifodalaydi.
Masalan. D
1
q3,0 m, D
2
q2,6 m, hq2,8 m, ¶q3,14,
Vq3,14·(3,0q2,6)2 * 2,8 / 42 q 8,61 m
3
Demak 1-guruxga mansub - R u/xq1,812 kg, Fq 8,61x1,812q15,6 kg.
Buta tutzorlarning barg hosilini aniqlash usullari. Buta tutzorlarning barg
hosili uch xil usulda aniqlanadi.
1 ) Namuna qatorlar orqali. 2 ) Namuna maydonchalar orqali.
3) Burchakma - burchak qiyalab yurib.
Birinchi usulda tutzorning katta-kichikligiga qarab har 5-10 ta qatordan bitta
namuna qator ajratilib, bargli novdalari kesilib tezda tortiladi, so’ngra barglari
chimdib tashlanib, novdalarining o’zi tortilib, birinchi ko’rsatkichdan ikkinchisi
chegirib tashlansa sof barg og’irligi topiladi. Bunda bitta namuna qatorning
bargini chimdillab chiqish uzoq vaqt talab etsa, shuningdek barglar sulib
isrofgarchilik bo’lishi mumkin. Shuning uchun jami bargli novdaning 10 %
olinib bargning chiqish foizi hisoblanib quyidagi formula bilan bitta namuna
qatorning barg og’irligi topiladi.
f
1
qR
1
x R /100 ,
bu yerda; f
1
- bitta namuna buta qatorning barg og’irligi, kg;
R
1
- bitta qatordagi jami bargli novdalarining og’irligi, kg;
R- novdalardagi bargning chiqish foizi,
Buta tutzorda ajratilgan bir qancha namuna qator (n) larni quyidagi formula
yordamida bitta qatorning o’rtacha barg hosili topiladi:
f q (f
1
qf
2
qf
3
q...
.f
n
) / n q kg
248
so’ngra tutzorning yalpi hosili aniqlanadi Fqf x N
F - tutzorning yalpi hosili, s.
f - bir qator buta tutlarning o’rtacha barg hosili, kg.
N - buta qatorlar soni
Ikkinchi usulda - tutzorning bir necha joyidan 30-35 m
2
satxdagi
maydonchalar ajratilib har kaysisi hosili alohida hisoblanadi.
Bu quyidagicha Fqf x S / s ;
bu yerda :F - yalpi barg hosili, s.
f - bitta maydonchadagi yoki bir necha maydonchadagi tutlarning o’rtacha
barg og’irligi, kg.
S - buta tutzorning umumiy maydoni , m
2
.
s - namuna maydonchaning satxi, m
2
Uchinchi usulda - buta tutzorda burchakma - burchak qiyalab yurilib har
qatoridan 5-10 tagacha namuna tup tut ajratiladi va barg hosili yuqorida aytilgan
usulda aniqlanadi.
|