Dielektrik qutblanishining asosiy turlari

|
Dielektrik qutblanishining asosiy turlari
|
bet | 4/6 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 21,47 Kb. | | #99784 |
Bog'liq Dielektrikning fizik xossalari-fayllar.orgDielektrik qutblanishining asosiy turlari
Umuman dielektriklar qutbli va qutbsiz turlarga bo‘linadi. Istalgan moddaning molekulalari zarralardan (atom, ion, elektron) iborat bo‘lib, ularning har biri musbat yoki manfiy elektr zaryadiga ega. Bu zaryadlar orasidagi o‘zaro tortishish kuchi jismning mexanik mustahkamligini ifodalaydi. Turli xil moddalarning molekulalaridagi zaryadlarning fazoviy joylashuvi har xil bo‘lishi mumkin. Agar molekulalarning barcha (+) va (-) zaryadlarini bitta umumiy (-) va umumiy bitta (+) zaryad bilan almashtirsak, mos ravishda (+) va (-) zaryadning og‘irlik markazlarida joylashgan mazkur zaryadlar fazoda bir-biriga mos tushishi yoki mos tushmasligi mumkin. Fazoviy bir-biriga mos tushgan zaryadlar qutbsiz molekulaga ega bo‘lganligi uchun, bunday molekulalardan tashkil topgan jismlar qutbsiz jismlar deyiladi. Ikkinchi holda molekula tashqi elektr maydoni ta’sir etmagan holatda ham o‘z elektr momenti 0 dan farqli bo‘lib, dipol hosil qilganligi sababli, molekula qutbli hisoblanadi va ular asosida tashkil topgan jismlar qutbli jismlar deyiladi. Jismning elektr xossasidan qat’iy nazar, uning qutbliligi molekulaning kimyoviy tuzilishi orqali aniqlanadi.
Bir atomli molekulalar (Ne, Ne, Kr, Xe) va gomeoqutbli ikki atomli (H2,CL2…molekulalar, uglevodorodli moddalar qutbsizdir (paraffin, polipropilen, polistirol). Ion bog‘lanishli va polivinil xlorid, sellyuloza, fenolformaldegid va b.
Dielektriklarda ikki xil qutblanish mavjud;
elektron-ion elektr maydoni ta’sirida juda tez sodir bo‘ladigan, energiya sarf bo‘lmaydigan;
relaksasiya- qutblanish asta sekin sodir bo‘lib, qizish natijasida dielektrik energiya sarf bo‘ladigan jarayon.
Kondensator-sig‘imi va kondensatorda yig‘ilgan zaryad dielektrikda sodir bo‘ladigan qutblanish jarayonlarini o‘zida aks ettiradi.
Elektron qutblanish (qe,Ce) atom yoki ionlar qobig‘ining siljishi va ciqilishi hisobiga sodir bo‘lib, bu turdagi qutblanish katta tezlikda (10-15sek) kechadi va qiymat jihatdan yorug‘likning sindirish ko‘rsatkichi kvadratiga (n2) teng. Bunday qutblanish barcha dielektriklarda kuzatilib, ularning atomlaridagi elektronlar musbat ion tomon siljiydi. Qutbli bo‘lmagan suyuq holatdagi va qattiq dielektriklarda qutblanish sust kechib, qiymati 2-2,5 atrofida bo‘ladi. Elektron qutblanishda siljish D maydon kuchlangaligi Ye ga proparsional ravishda o‘sadi, shuning uchun ham kuchlanganlikka bog‘liq bo‘lmaydi. ning haroratga bo‘lgan bog‘lanishi jismning shu haroratdagi zichligiga bog‘liq, u qizdirilganda zichligi pasayadi, hajm birligidagi atom soni kamayib, qutblanishi susayadi; jism eriganda zichlik kamayadi, natijada qutblanish ham keskin kamayadi. Elektron qutblanishda energiya sarf bo‘lmaydi. Bu qutblanish-neft yog‘larida, paraffin, polistirol, polietilen va boshqalarda kuzatiladi.
Ion qutblanish Ci, qi-ion tuzilishli kristall qattiq jismlarda bo‘sh bog‘langan toklar siljishi natijasida ro‘y beradi. Bunday qutblanish elektron qutblanishdan kuchliroq kechadi va ning qiymati 5-30 oraliqda bo‘ladi. Ion qutblanish o‘lcham jihatidan elektron qutblanishdan katta bo‘lib, uning qutblanish tezligi esa past bo‘ladi va chastotaga bog‘liq emas. Bu qutblanishda elektr siljish maydon kuchlanganligiga va qiymati kuchlanganlikka bog‘liq emas. Harorat ko‘tarilishi bilan kristall panjaradagi ionlar orasidagi masofa ortadi, ular orasidagi tortishish kuchi pasayadi va ion qutblanishi ko‘payadi, ya’ni harorat oshishi bilan ortadi. Ion qutblanishda energiya sarfi bo‘lmaydi.
Dipol relaksasiya qutblanishi – betartib issiqlik harakatda bo‘lgan zarralar elektr maydoni ta’sirida o‘z yo‘nalishini o‘zgartirishi hisobiga ro‘y beradi. Dipol qutblanish ancha sekin ( ) kechishi sababli radio to‘lqinida maydon o‘zgarishi qutblanish vaqtiga yaqinlashib qoladi, oqibatda yuqori chastotada dipol molekulalar maydon yo‘nalaishining o‘zgarilishiga ulgura olmay qoladi va qutblanish susayib , qiymati pasayadi. Dipol qutblanish – qutbli gazlar, suyuqliklar va ba’zi organik qattiq moddalarga xosdir: qutbli dielektriklarda past haroratda jism qovushqoqligi yuqoriligi tufayli dipollar harakatsiz va = ga teng bo‘ladi, material qizdirilsa ortadi, lekin yuqori haroratda qiymati kamayadi
Ion relaksasiya qutblanishi ba’zi anorganik moddalarda kuzatiladi. Bunda moddaning o‘zaro bo‘sh bog‘langan ionlari tashqi elektr maydon ta’sirida aniq yo‘nalish oladi.
Elektron relaksasiya qutblanishi – sindirish ko‘rsatgichi yuqori va katta ichki maydonga ega bo‘lgan dielektriklar uchun xos bo‘lib, qo‘shimcha elektron yoki kovaklarni issiqlik energiyasi bilan ta’sirlantirish orqali yuzaga keladi. Bu turdagi qutblanish, asosan metall oksidi bo‘lgan ba’zi kimyoviy birikmalar (titan, vismut,niobiy)ga xosdir.
Migrasiya qutblaniishi - tarkibi bir jinsli bo‘lmagan qattiq jismlarda qutblanishning qo‘shimcha mexanizmi sifatida ro‘y beradi. U past chastotalarda yuzaga keladi va elektr energiyasi ko‘p miqdorda sarflanadi.
O‘z- o‘zidan qutblanish segnetoelektriklarga xos bo‘lib, birinchi bor u segneto tuzida kuzatilgan. Tashqi maydon bo‘lmaganda segneto elektrikning ma’lum qismida dipollar o‘z o‘zidan bir-biriga nisbatan moslashib aniq yo‘nalish oladi. O‘z-o‘zidan qutblanuvchi moddalarning alohida sohalarida elektr momenti yo‘nalishi turlicha bo‘ladi. Segnotoelektriklarning qiymati juda yuqori (500-20000) bo‘lib, u maydon kuchlanganligi va haroratga uzviy bog‘liq.
Gazlar molekulalari orasidagi masofa nisbatan katta bo‘lganligi uchun ularning zichligi kichik bo‘ladi. Shuning uchun barcha gazlarning qiymati birga yaqin bo‘ladi. Gaz molekulasining radiusi qancha katta bo‘lsa, qiymati shuncha yuqori bo‘ladi. Gazning hajm birligidagi molekulalar soni uning harorat va bosimiga bog‘liq bo‘ladi va molekulalar sonining o‘zgarishiga qarab uning qiymati ham o‘zgaradi. Gazda qiymati havo namligiga ham bog‘liq bo‘ladi.
Suyuq holatdagi dielektriklar qutbli va qutbsiz molekulalardan tashkil topgan. Qutbsiz dielektriklarning qiymati uncha katta bo‘lmaydi. ( <2.0-2.5) va u yorug‘likning sinish ko‘rsatkichi kvadratiga deyarli teng bo‘ladi. Qutbsiz dielektriklarning qiymatining harorat ortishi bilan kamayishi hajm birligidagi molekulalar sonining kamayishiga asoslanadi. Dipol molekulali suyuq dielektriklar bir vaqtning o‘zida dipol qutblanishiga ega bo‘ladi. Qutbli suyuq dielektriklarda =3.5-5 atrofida bo‘ladi.
Qattiq jismlarning qiymati dielektrikning tuzilishiga bog‘liq bo‘ladi. Ularda turl xil qutblanishlar bo‘lishi mumkin. Bunga misol tariqasida paraffin uchun ning qiymati har xil bo‘lishi mumkin: paraffin qattiq holatdan suyuq holatga o‘tishida, uning zichligi kamayishi tufayli keskin kamayadi. Zarralari zich bo‘lmagan elektrotexnik chinnida bir yo‘la elektron, ion va ion–relaksasiya qutblanish kuzatiladi. Shishada esa =4-20. Qattiq jismlarda ning qiymati harorat va chastotaga bog‘liq bo‘lib, uning qonuniyatlari qutbli suyuqlikniki kabi. Muzda qiymati harorat va chastotaga nisbatan keskin o‘zgaradi. Xarorati 0 ga yaqin bo‘lgan muzning dielektrik qiymati past chastotalarda suvniki kabi 81 ga yaqin bo‘lib, harorat yanada pasaytirilsa, muzning qiymati 2.85 gacha tushadi.
|
| |