Jon Lokk - O’zbеkistоn rеspublikasi хalq ta’limi vazirligi jizzaх davlat pеdagоgika instituti

|
O’zbеkistоn rеspublikasi хalq ta’limi vazirligi jizzaх davlat pеdagоgika instituti
|
bet | 90/311 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 4,4 Mb. | | #125403 |
Bog'liq IJTIMOIY-FALSAFAJon Lokk (1632–1704). Uning ta’limoti bo‘yicha diniy masalalar bilan davlat shug‘ullanmasligi lozim. Ular ayrim diniy jamoalarga taalluqlidir. Ularga nisbatan keng, cheklanmagan diniy erkinlik berilishi shart. CHeklanish ikki turlidir. CHeklanish aslida ateistlar va katoliklar uchun saklanishi maqsadga muvofiq.
Lokkning fikricha, parlament an’analariga tayangan siyosiy tuzum davlat tuzilishining ideal shaklidir. U ko‘pchilikning irodasi bilan ish yuritishi kerak. U buni mexaniqa sohasi bilan solishtiradi. Masalan, tana o‘zining kuchlari ko‘prok to‘plangan joydan harakat qila boshlaydi. Lekin Lokk amalda burjuaziya va dvoryanlar tomonidan saylangan, xalk ommasidan butunlay ajralib kolgan parlamentdagi ko‘pchilikni ko‘zda tutadi. Lokk davlat funksiyalarini qismlarga ajratish tarafdori bo‘lgan. Hokimiyat qonun chikaruvchi, ijroiya, federal organga bo‘linishi kerak. Bu organ tashqi ishlar bilan shug‘ullanishi kerak. SHu bilan birga Lokk hech kim tomonidan siqibqo‘yilmaydigan iqtisodiy kuchlarning o‘yini haqida gapiradi va bu bilan burjua siyosiy iqtisodining mumtoz vakillari fikrini oldindan bashorat etishga muvaffaq bo‘ladi.
SHarl de Monteske (1689—1775) Monteske o‘zining yakuniy asarida ilohiyotchilikka murojaat qilmasdan,jamiyatning turli sharoitlarining vujudga kelish sabablarini anglash, shu bilan birga ularning ma’lum zaruriy tabiiy harakterini aniqlash vazifa-sini qo‘yadi. Uning bu asari ma’rifatchilik tomonidan dastlabki yillarda o‘rtaga tashlangan g‘oyalarning samara berayotgan yillarda o‘z yakunini topdi. Monteskening zavq bilan ta’kidlashicha, “ma’rifatchilik nuri misli ko‘rilmagan kuchga erishdi” va “falsafa aqllarni nurlantirdi”. Monteske mamlakat ijtimoiy tuzumining juda tez va aks o‘zgarishidan qo‘rqib ketadi. U o‘zini ochiqdan-ochiq shunday faylasuflar qatoriga kiritadiki, ular eski yovuzlikni hisqiladilar, uni tuzatish vositalarini ko‘radilar, lekin shu bilan birga bu tuzatishdan kelib chiqadigan yangi yovuzlikni ham ko‘radilar. Ular yana ham yomonroq narsadan qo‘rqib, mavjud yomonlikni saqlaydilar va bundan ham yaxshirok ne’mat imkoniyatiga shubhalansalar, mavjud ne’matlar bilan qanoatlanadilar.
Monteskening bunday nuqtai-nazari sinfiy-tabaqaviy sababga ega. Buni ko‘pchilik izchil ma’rifatchilar ham anglaganlar. Gelvetsiyning ta’kidlashicha, Monteske “yanglishishlar”ining sababi shundaki, u “o‘zining hakamlar tabaqasi a’zosi va dvoryanlik mutaassibligini saqlab kolgan.
Lekin Monteske konservatizmi ijtimoiy falsafaning ayrim masalalari bo‘yicha jiddiy nazariy asoslarga ham ega. CHunonchi, Monteske boshqa ma’rifatchilarga qaraganda feodalizmning tarixiy yuzaga kelishi tarkibiy tuzilishi masalasini chuqurroq anglay olgan. Lekin ijtimoiy rivojlanish dialektikasini tushunmaganligi tufayli o‘zi tomonidan aniqlangan tarixiy vokeliklarni mutlaqlashtiradi. O‘z oldiga qo‘ygan vazifani bajarishda Monteske “huquqiy dunyoqarash” nuqtai-nazaridan yondashdi. Monteske ta’killaydiki, huquqiy shakllangan qoidalar majmuasi — “qonunchilik” jamiyat hayotida ma’lum ahamiyatga ega. Uning u yoki bu shaklini anglash uchun avvalo unga xos bo‘lgan xususiyatlarni aniqlamok kerak Ijtimoiy hayotning huquqiy boshqaruvlarini bunday mutlaqlashtirish yangi Yevropa jamiyati tabiatshunosligi ruhi bilan sug‘o-rilgan tasavvurlarning o‘ziga xos ifodalanishi, uning real sabablarini aniqlashga qaratilgan tarixiy zarurat edi. SHuni kursatish kerakki, Monteske odamlar o‘rtasidagi munosabatlarni boshqarib turishda zarur bo‘lgan qonunlarning bir-biridan farq kiluvchi ikki turini ko‘rsatadi. Birinchisi, insonning biologik holatidan kelib chiquvchi va uning jamiyatgacha bo‘lgan hatti-harakatlarini belgilovchi “tabiiy”ijtimoiy qonunlar. Birinchi navbatda “o‘ziga ozuqa topish” zarur bo‘lgan bu holatni Monteske Gobbsdan butunlay boshqacha talqin qiladi. Uningcha, bu xolat “hammaning hammaga qarshi urush” holati emas, balki unda “tabiiy qonunlar” odamlarning xuddi o‘ziga o‘xshaganlar bilan tinchlikda yashashi, o‘z hayotini saklab kolishga jismonan qodir bo‘lmaganligi tufayli yuzaga kelgan holatdir. SHu tufayli “tabiiy holat o‘z-o‘zidan “ijtimoiy holat”ga aylanadi. Montese “tabiiy holat”ni mavhum tushunmagan, bu tushunchaning ijtimoiy xususiyatlarini aniqlagan. Natijada “ijtimoiy holat” insoniyat uchun boshlang‘ich xolat sifatida qaraladi.
Monteske odamlar o‘rtasidagi ayovsiz kurashni ham Gobbsga nisbatan aniqrok va hayotiyrok tushungan. Uningcha, odamlar jamiyatga uyushgandan keyin boshqalar hisobiga o‘z foydalari uchun ham turli jamoalar o‘rtasida, ham jamoalarning ichida ayovsiz kurash kelib chiqadi. SHunday qilib, ham o‘z harakteri jixatidan, ham sabablari jihatidan bu kurash ijtimoiydir. Monteskening “bu ikki hil urushning vujudga kelishi odamlar o‘rtasida qonunlar o‘rnatishni taqozo qiladi”, degan xulosasi chuqur mazmunga ega. Zero, huquqning vujudga kelishi keskin ijtimoiy ziddiyatlar bilan bog‘liq. Davlatning vujudga kelishi ham bevosita huquq bilan dahldor. Monteske uch xil huquq turini ko‘rsatadi: halqaro, xokim va fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlarni boshqarib turuvchi siyosiy, fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlarni boshqarib turuvchi fuqarolik huquqi. Fransuz ma’rifatchilari orasida faqat Monteske davlat va huquqning shartnoma asosida kelib chiqqanligi haqidagi ta’limotga qarshi chiqadi. Uningcha, buning butunlay boshqa sabablari bor. Uning ijtimoiy falsafasida bu masalalarga bir xil yondashilmagan.
Monteskening ijtimoiy falsafasi, avvalo Rim saltanati qulagandan keyin Yevropada feodal munosabatlarning vujudga kelishi masalasini yoritishdan boshlanadi. Bu jarayonni Monteske “Monarxiyani o‘rnatish munosabatlarida Yevropalik (frank)larning feodal qonunlari nazariyasi” asarida bayon qilgan. Bu asar “Qonunlar ruhi haqida” kitobiga so‘zboshi sifatida yozilgan. Monteske izchil tarixiy tadqiqotlar o‘tkazib, xulosa qiladiki, qadimgi Galliya deb atalgan mamlakatda uning german qabilasi franklar tomonidan bosib olinganidan keyin feodal munosabatlar o‘rnatilgan. Bu qabila boshliqlari bir necha qarorlar bilan mahalliy aholini qaram qilganlar. O‘zlarining safdoshlariga er mulklari in’om qilganlar. Keyinchalik bu erlar ularga meros bo‘lib qolgan. Bularning barchasi, Monteskening fikricha, o‘sha davrdagi “halkaro huquq”qa binoan amalga oshirilgan. “Halqaro huquq” deganda Monteske varvarlarning bosib olingan saltanat xalqlari bilan umum qabul qilingan munosabatlarini ko‘zda tutadi.
Monteskening “qonunlar ruhi” haqidagi ta’limotida davlat-huquq munosabatlarining o‘rnatilishi haqida chuqur fikrlar bayon qilingan. Unda turli davrlarda mavjud bo‘lgan “boshqarish tarzlari”, ya’ni respublikachilik, monarxiyachilik va zo‘ravonlik (despotizm) tahlil qilinadi. Davlatchilikning bu uch turga bo‘linishi asosiga Monteske oliy hokimiyatning siyosiy qonunlarga bo‘lgan munosabatini qo‘yadi. Buni u hokim bilan uning fuqarolari o‘rtasida huquqiy shakllangan munosabatlar koidalari, deb ataydi. Xar bir tomonning huquq va burchlarini belgilovchi bunday qonunlarning mavjudligida Monteske siyosiy erkinlikning mujassamlashuvini ko‘rdi. Buni U “Qonun tomonidan ruxsat etilgan hamma huquqqa egalik qilish”, deb izohlaydi. Monteske bu erkinlik uchun eng asosiy havf deb oliy xokimiyatning ahvolini o‘ziga buysundirishga intilishida, deb biladi. Bu hamma narsa hech qanday qonunlar va tartiblarsiz “ayrim shaxsning irodasi va zulmi” tufayli harakatga keladigan zo‘ravonlikka asoslangan boshqarish usulida amalga oshiriladi. Buning natijasida fuqarolar son-sanoqsiz kulfatlarga uchraydilarki, bu yovuz boshqarish haqida daxshatga tushmasdan gapirish mumkin emas. Respublikachilik boshqarish usuli zo‘ravonlik boshqarish usuliga mutlaqo qarama-qarshidir. Monteskening fikricha, bunday boshqarish usulida oliy hokimiyat butun halq yoki uning bir qismi qo‘lida bo‘ladi. SHu bilan birga hukmronlik siyosiy qonunlarga tulik mos kelgan holda amalga oshiriladi. Monarxiya boshqarish usuli, Monteskening fikricha, respublikachilik va zo‘ravonlik boshqarish usullari o‘rtasidadir. Unda “bir odam o‘rnatilgan o‘zgarmas qonunlar asosida” boshqaradi. Natijada monarxiya boshqarish usulida ham respublika boshqarish usullaridagi kabi siyosiy erkinlik hukm suradi. Bu turlicha “boshqarish tarz”larining tavsifi, albatta holis nuqtai-nazarni aks ettirmaydi, lekin bir-biriga nisbatan keskin tanqidiylik, ikkinchisiga nisbatan hayrihohlik tuyg‘ulari bilan sug‘orilgan har qanday mutlaq monarxiyani mohiyatan zo‘ravonlik boshqarish usuli ekanligini nazariy asoslab, Monteske fransuz absolyutizmini keskin tanqid qiladi. U hayrihohlik bilan qaragan monarxiya boshqarish usuli - bu absolyutizmning ziddidir. Monteskening fikricha, Angliya konstitutsiyaviy monarxiyasi qirolining hokimiyati shunchalik cheklanganki, u boshqarmaydi, faqat podsholik qiladi. Monteskening haqikiy monarxiya boshqarish usuli buzilgan qonunlarga mos ravishda amalga oshadi va bu bilan o‘z fuqarolarining siyosiy erkinligini ta’minlaydi, deb ta’killashidan o‘zini monarxiya tuzumi deb hisoblovchi hamma davlatlarda ham shunday bo‘ladi, degan xulosa kelib chiqmaydi. Bu g‘oyaning axamiyati shundaki, Fransiya va unga o‘xshash hokimiyat tarkibiga ega bo‘lgan mamlakatlar uchun ma’lum siyosiy idealni chizib beradi.
Bu ideal umumiy belgilari xamma ma’rifatchilar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan. Ularning fikricha, bu ideal despotizmning tanqidi bilan birga Monteske ijtimoiy falsafasining eng katta yutuqlaridan biridir. Garchi Monteske inqilobchi bo‘lmasa xam, Fransiyani konstitutsiyaviy monarxiya asosida qayta qurish haqidagi g‘oyalari hayotda amalga oshishi mumkin bo‘lgan. Burjua inkilobining muvaffakiyati ma’lum darajada buning tarixiy isboti bo‘lib hizmat qilishi mumkin. 1790 yil 14 iyulda mamlakatni konstitutsiyaviy monarxiya deb e’lon qilish bilan tugallangan Buyuk fransuz inqilobining dastlabki boskichlarida Monteske g‘oyalari inqilobchilarning siyosiy mafkurasida etakchi rol o‘ynadi.
Monteske siyosiy idealining muhim tomonlaridan biri Lokk tomonidan ilgari surilgan, ma’lum darajada Angliya davlatchilik tajribasini aks ettirgan “xokimiyatning bo‘linishi” haqidagi fikridir. Bu ta’limotni ishlab chikar ekan Monteske ta’killaydiki, faqat monarxiya boshqarish usulida emas, respublika boshqarish usulida ham qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatiga bo‘linishsiz siyosiy erkinlikning bo‘lishi mumkin emas. Ularning har biri o‘z vazifalarini bajarishda bir-birlaridan mustaqildir va ma’lum muassasalar orqali amalga oshiradilar. Monteskening fikricha, “qonunlar yaratuvchi hokimiyat, umumdavlat xarakteridagi qarorlarni amalga oshiruvchi hokimiyat va xususiy shaxslarning jinoyatlariga hukm chiqaruvchi hokimiyat”larga ajralishi zarur. Faqat ana shu shartlarga amal qilingandagina “xech kimni qonun tomonidan ko‘zda tutilmagan, qonun tomonidan buyurilmagan ishlarni bajarishga majbur qilmaydigan davlat tuzumi o‘rnatilishi mumkin”. Bu g‘oyalar Monteskening o‘zi asos solgan burjua liberalizmi g‘oyalariga mos kelardi. Lekin shu bilan birga uning g‘oyalari bu bilan chegaralanib qolmasdan, ulkan umumdemokratik mazmunga ega.
SHu bilan birga Monteskening XVIII asr Fransiya feodal-absolyutizmi sharoitida o‘rtaga tashlagan “hokimiyatning bo‘linishi” haqidagi fikrlari qoloqlik (konservativ) mazmunga ham ega. “Ma’rifatli davlat boshligi” tomonidan feodal qonunlarni bartaraf qiluvchi yangi “qonunchilik” yaratish vazifasini ilgari surib, ma’rifatchilar bu vazifani faqat ijroiya va qonun chikaruvchi hokimiyatning birligida amalga oshirish mumkin, deb hisoblaganlar. Ular o‘z davrlarida fransuz sudlari har qanday ilg‘or ijtimoiy qayta qurishga to‘siq bo‘lganligini va ma’rifatchilikning yovuz ta’qibchilariga aylanganligini nazardan qochirmaganlar. Gelvetsiy Monteske o‘z ta’limotini yaratganda “boshqarishning Angliya shakli uni sehrlab qo‘ydi” deb, ta’kidlagan holda, uni ikkinchi avlod ma’rifatchilari bilan bir qatorda “bu davlat tuzumini komil deb hisoblovchilardan emas”, deydi.
Monteske ijtimoiy falsafasining asosiy muammosi — respublika, monarxiya, zo‘ravonlik boshqarish usullariga xos bo‘lgan “qonunchilik”ning ob’ektiv sababiyligidir. U bu sababiy bog‘lanishni “qonunlar ruhi” deb ataydi va uni munosabatlar majmuasi, deb hisoblaydi. Bu munosabatlarga ma’lum mamlakatning iqlimi, tuprog‘i, ahloq tamoyillari, odamlari, diniy e’tidodlari bilan belgilanadigan qonunlari kiradi. SHuningdek ularda aholining moddiy ta’minlanganlik holati va iqtisodiy faoliyati, qonun chikaruvchining maqsadlari, mavjud siyosiy hokimiyatning xarakteri aks etadi.
Uning fikricha, bu munosabatlar mamlakatda o‘rnatilgan qonunlarni belgilaydi. Halklarning huquqiy-siyosiy qonunlarini belgilovchi omillar qatoriga iqtisodiy omillarni ham kiritishi Monteskening katta yutug‘i edi.
Monteske jamiyatni ma’lum darajadagi yaxlit bir mohiyat sifatida tushunadi, uni individ va yakka muassasalarning mexanik mashinasi sifatida tushunishni inkor etadi. Monteske “qism fakat butunni anglash uchun kerak” deb hisoblagan holda, ijtimoiy butunlikni “halqlarning umumiy ruhi” tushunchasi orqali izohlaydi. “Xalqlarning umumiy ruhi” odamlarni boshqarib turadigan “ko‘p narsalar”ning mahsulidir.
Monteskening fikricha, har bir “boshqarish tarzi” o‘ziga xos bir tuzilma bo‘lib, uning qismlari o‘zaro bir-biri bilan bog‘langan mazkur tipdagi jamiyatning mavjudligi uchun zarur bo‘lgan shartlardir. Bu qarashlar sotsiologiya tarixida ma’lum ahamiyatga ega bo‘lgan. Har bir ijtimoiy tuzilmaning boshqaruvchi jilovi, uning “tamoyili”, Monteskening fikricha, shu tuzilmaga xos bo‘lgan “insonning hirsiy intilishlaridir”. Ular odamlarni o‘zlarining muqim mavjud bo‘lib qolishlari uchun harakat qilishga undaydi. Respublikada bunday tamoyil - fozillik monarxiyada - burch, zo‘ravonlikda — qo‘rquvdir. U shuni ham ta’killaydiki, gap respublika haqida ketganda “vatanga va tenglikka bo‘lgan muhabbat” sifatida qaraladigan “siyosiy fozillik nazarda tutiladi”. “Burch” monarxiyaning tamoyili sifatida hechqanday mubolag‘asiz, ma’lum ijtimoiy holat sifatidagi “har bir shaxsning, har bir tabaqaning” hokimga foyda keltiruvchi e’tiqod bilan hizmat qilishi deb qaraladi. Monteske ta’kidlaydiki, respublika fozillikning, monarxiya — burchning, zo‘ravonlik — qo‘rquvning susayishi tufayli tanazzulga uchraydi. Har bir boshqarish tarzi uchun unga yot unsurlarning kirib kelishi uning halokatiga olib keladi. Masalan, zo‘ravonlik boshqarish usuli, agar uning fuqarolari “siyosiy fozillar”ga aylansalar yoki “burch” fidoyilariga aylansalar, qulaydi, chunki ularda hokim oldidagi vahimali qo‘rquv yo‘koladi. SHunday qilib, Monteske xalk ijtimoiy-psixologik xususiyatlarining katta siyosiy ahamiyati haqidagi masalani o‘rtaga tashlaydi. Lekin bu xususiyatlarning ahamiyati mutlaqdashtiriladiki, bu narsa sotsiologiyada psixologik oqimga asos soldi. Lekin Monteske o‘zining bu ta’limotida turli xalqlar psixologiyasi va ularga xos “boshqarish tarzlari”ning ob’ektiv sabablarini yoritib berishga ham harakat qilgan. Bu sabablarni u geografik muhit bilan bog‘laydi. Geografik muhitning esa uchta asosini: iqlim, tuproq va joy relefini ko‘rsatadi. Monteskening fikricha, ularning dastlabki ikkitasi “boshqarish tarzi”ga ular bilan belgilanadigan xalklar psixologiyasi orqali sababiy ta’sir ko‘rsatadi, uchinchisi esa, geografik omil - hududning kattaligi orqali sababiy ta’sir ko‘rsatadi.
Garchi Monteske iqlimni sovuq, mu’tadil va issiq iqlimlarga ajratsa ham, uning ijtimoiy-falsafiy mulohazalarida sovuq iqlim issiq (tropik) iqlimga qarama-qarshi qo‘yiladi. Turli iqlimiy joylardagi xalklarning psixologik xususiyatlarini fiziologik talqin qilishni empirik umumlashtirishlar bilan aralashtirib yuborib, Monteske ta’killaydiki, issiq iqlim hamma tomondan “odamlarning kuchi va g‘ayratini kesadi”, sovuq iqlim esa aql va tanaga ma’lum kuch beradi. Odamlarni qiyin harakatlarga, urushqoqlikka va jasurlikka qodir qiladi. Monteske xalklar psixologiyasining ijtimoiy-tarixiy ildizlari masalasiga mutlaqo e’tibor bermaydi.
Uning ijtimoiy-falsafiy hulosasi shunday: “Issiq iqlimli mamlakat xalklarining kat’iyatsizligi ularni hammavaqt qullikka olib keladi. Sovuq iqlimli mamlakatlar xalklarining mardligi tufayli erkinlikni saqlab qolganlar”24.
Qadimgi davrda nisbatan issiq iqlimli joylarda ko‘p respublikalarning bo‘lganligi, mu’tadil sovuq iqlimli joylarda zo‘ravonlik tuzumi bo‘lganligi haqidagi tarixiy asosning bu hulosaga zidligini Monteske “boshqarish tarzi”ni iqlimdan tashqari davlat hududining kattaligi bilan ham izoxlashga intiladi. Vositachi bo‘g‘in sifatida hokimiyatdan unumli foydalanish va davlatning butunligini saklab qolish, deb hisoblaydi.
Monteskening fikricha, kichik va o‘rtacha hududga ega bo‘lgan davlatlarda chekka o‘lkalarning ayirmaligi uchun geografik sharoitlar mavjud emas. SHuning uchun hukumat bu mamlakatlarda o‘z faoliyatini yumshoq usullar bilan amalga oshirishi kerak. Fuqarolarni erkinlikdan mahrum qilmasligi, aksincha mamlakatning gullab-yashnashi uchun erkinlikni ta’minlashi kerak, ya’ni mamlakatni qonunlar bilan boshqarishi shart. “Qonunlarga asoslangan” bu boshqarish kichik mamlakatlarda respublikachilik shaklini oladi. Hamma fuqarolar ijtimoiy masalalarni birgalikda hal qilish imkoniyati bo‘lmagan o‘rtacha hududli mamlakatlarda monarxiya shaklini oladi. Juda katta mamlakatlarda esa, Monteske fikricha, uni zuravonlik boshqarish usulisiz amalga oshirish mumkin emas. Bunday mamlakatda uzoq chekka o‘lkalar qattiq jazolash bilan, qo‘rqitish yo‘li bilan boshqariladi, poytaxtdagi markaziy hokimiyatga bo‘ysundiriladi.
Tuproq hususiyatining siyosiy hokimiyat shakliga ta’sirini Monteske iqtisodiy faoliyat turlariga ham tadbiq qiladi. Bundan milliy boylik darajasining farqlanishi kelib chikadi. Bu iqtisodiy omil Monteske tomonidan faqat bevosita xalklarning psixologiyasini belgilovchi vositalar hisoblangan. Ular orqali esa “boshqarish tarzlari” belgilanadi. Monteske psixologizmi cheklangan edi. U iqtisodiy omillarning ahamiyatini noto‘g‘ri talqin qilardi.
Monteske ishonch bilan, tuproq unumdorligi dexqonchilikning rivojiga olib keladi, bu esa chorvadorlik rivoji bilan birgalikda hatto milliy daromadni yaratadi, deb hisoblaydi. Er egalari bundan foydalanib o‘z zo‘ravonlik boshqarish usullarini o‘rnatadilar. U shunday deb yozadi: “Tuproq unumdorligi ularga qoniqish bilan birga qanoatsizlik va ma’lum darajada hayotga extiyotkorlikni uyg‘otadi”. SHuning uchun ham ular jangovarlikni, erksevarlikni yo‘qotadilar va natijada “unumdor erli mamlakatlarda bir odamning hokimligi amalga oshiriladi”. Aksincha, tuprokning unumdor emasligi aholini hunar va savdo bilan shug‘ullanishga majbur qilali. Bu narsa dengizchilikning rivojlanishiga, nisbatan mushkulchilikda yashovchi odamlar ustiga tajovuz qilishga olib keladi. “Odamlarni kashfiyot qilishga, bosiq bo‘lishga, mehnatga chidamli bo‘lishga, jasurlikka, urushlarga qobiliyatli bo‘lishga olib keladi; axir ular tuproq bermagan narsani o‘zlari yaratishga majbur bo‘ladi. Bularning hammasi unumsiz tuproqli mamlakatlarda respublika “boshqarish” usulining o‘rnatilishiga olib keladi”25.
O‘zining barcha cheklanganliklariga qaramasdan, Monteskening geografik deterministik yoki geografik muhit haqidagi ta’limoti XVIII asr sharoitida ijtimoiy-falsafiy tafakkurning katta yutug‘i edi. U jamiyat haqidagi iloxiyotchilik ruhidagi ta’limotlarga qarshi qaratilgan edi. Inson tabiatining psixologik belgilanganligini Monteske odamlar hayotining ma’lum tabiiy muhitda shakllanishi bilan izohlaydi. SHu bilan birga ko‘p jihatdan o‘zlarini ne’matlar bilan ta’minlash uchun mehnat va boshqa faoliyatlari bilan bog‘laydi.
Monteske tomonidan geografik muhitni ijtimoiy mutlaqlashtirish ko‘pchilik ma’rifatchilar tomonidan kabul qilinmadi. Ular bu ta’limotning zaif tomonlarini tanqid qilib, qator mamlakatlarda, jumladan Italiyada bir “boshqarish tarzi” butunlay unga qarama-qarshi “boshqarish tarzi” bilan almashingan, bu davrda esa iqlimda xech qanday jiddiy o‘zgarish bo‘lmagan, deb ta’killaydilar. SHuningdek ma’rifatchilar uning geografik muhit tufayli erkinlik o‘rnatish imkoniyati cheklanadi, yaxshi geografik muhit sharoitida zo‘ravonlik “boshqarish tarzi” tabiiy va zaruriydir, degan fikrlarini ham tanqid qilganlar. Masalan, Gelvetsiy Monteske “faqat aristokratlar bilan emas, zo‘ravonlar bilan ham murosaga keladi”, -deydi.
XIX asrda Monteskening bu ta’limoti Fapbiy Yevropa ijtimoiy falsafasida geografik muxit oqimining g‘oyaviy manbaiga aylanadi.
|
| |