nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
tuklik darajasiga qarab - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti Pdf ko'rish
|
bet | 114/652 | Sana | 11.07.2024 | Hajmi | 8,58 Mb. | | #267370 |
Bog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASItuklik darajasiga qarab
rivojlanmagan bozor, erkin (klassik)
bozor, hozirgi zamon rivojlangan bozorlarga bo’linadi.
Rivojlanmagan,
shakllanayotgan bozor tasodifiy tavsifga ega bo’lib, unda tovarni tovarga
ayirboshlash (barter) usuli ko’proq qo’llaniladi.
Bozorning bu turi tarixan hali
haqiqiy pul mavjud bo’lmagan davrga to’g’ri keladi. Lekin hozirgi davrda ham ayrim
mamlakatlarda pul inqirozga uchrab, ijtimoiy ishonchni yo’qotgan, bozor
iqtisodiyotiga o’tish sharoitida ham bozorning bunday turi amal qilishi mumkin.
Erkin (klassik) bozor – tovar va xizmatlarning har bir turi bo’yicha juda
ko’p ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar, sotuvchilar va xaridorlar mavjud
bo’lib, ular o’rtasida erkin raqobat amal qiluvchi, narxlar talab va taklif
o’rtasidagi nisbatga qarab erkin shakllanuvchi bozordir.
Erkin bozorda
raqobatning turli usullari qo’llanilib, aholi va ishlab chiqaruvchilar keskin
tabaqalanishi ro’y beradi.
Hozirgi zamon rivojlangan bozori ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlikni
ta’minlash va aholini ijtimoiy himoyalash maqsadida bozor aloqalarining davlat
tomonidan tartibga solib turilishiga asoslanadi.
Demak, davlat ham bozor
ishtirokchisi bo’lib, u bozor aloqalarini tartiblashtiradi va boshqaradi. Hozirgi zamon
rivojlangan bozorida
turli xil birjalar va boshqa oldi-sotdi jarayoniga xizmat qiluvchi
sohalar taraqqiy etgan bo’ladi. Raqobatning asoratli kurashlari, aholining
tabaqalashuvi yumshatilib, ularning daromadlari o’rtasidagi tafovutlar me’yor
darajasida ushlab turiladi.
Bozor
hududiy jihatdan
ham turlicha bo’lishi mumkin. Bular mahalliy bozorlar
(Toshkent bozori, Samarqand bozori, Urgut bozori, London bozori, Nyu-York bozori,
Pekin bozori va boshqalar); milliy bozorlar (O’zbekiston bozori, Rossiya bozori, Ukraina
bozori, Angliya bozori, Amerika bozori, Xitoy bozori va boshqalar); hududiy bozorlar
(Markaziy Osiyo yoki Osiyo bozori, G’arbiy yevropa bozori) va nihoyat jahon bozori.
|
| |
O`quv mezonlari - Оптималлаштирилган ўқув дастури

O`quv mezonlari:
1. Barcha o`rganilgan basketbol elementlarini bajarish (bajarilish texnikasi baholanadi).
2. 20 soniya davomida to`pni bir-biriga uloqtirish (bir qo`l bilan yelkadan): 2,5 metr qizlarga, 3 metr o`g`il bolalarga, 16 marta uloqtirishga - "5" ball, 14 martaga - "4" ball, 10 martaga - "3" ball qo`yiladi.
3. To`pni jarima maydoni atrofidan aylantirib, harakatda o`ng va chap halqaga ikki qadamdan aniq tushirish sharti bilan (ikki imkoniyatdan bir marta) halqaga tashlash: 7 soniyaga - "5" ball, 14 soniyaga - "4" ball, 20 soniyaga - "3" (o`g`il bolalarga) ball; 16 soniyaga - "5" ball, 20 soniyaga- "4" ball, 25 soniyaga - "3" (qiz bolalarga) ball qo`yiladi.
4. To`pni o`rganilgan usul bilan shitga tekkizib ikkala tomondan 3 marta (3 metr masofa) savatga tushirish: 3 martaga - "5", 2 martaga - "4", 1 martaga - "3" ball qo`yiladi.
Usullarni birlashtirish: to`pni sakrab ilib olib to`xtash; to`pni yerga urib aylanib o`tib harakatda bir qo`l bilan, ikkinchi qo`l yordamida halqaga tushirish. To`pni yerga urib aylanib o`tib, sakrab turib to`xtash va yelkadan bir qo`l bilan ikkinchi qo`l yordamida yaqin masofadan shitga tekkizib savatga tushirish.
|
Uyga beriladigan topshiriqlar

|
Uyga beriladigan topshiriqlar
|
bet | 174/216 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #137371 |
Bog'liq Оптималлаштирилган ў ув дастуриUyga beriladigan topshiriqlar:
1. Arg`amchida turli sakrashlar.
2. 3-4 mashqni uyda mustaqil bajarish.
3. «Sehrli nuqtalar» ni bilish va qo`llash.
3-SINF
Jismoniy tarbiya 68 soat
(haftasiga 2 soat)
GIMNASTIKA
Nazariy ma`lumotlar:
1. Jismoniy mashqlarning inson sog`ligini mustahkamlashda, qomatining to`g`ri rivojlanishida, jismoniy ish qobiliyatlariga ta`siri.
2. Inson mushaklarini bo`shashtirilishining ahamiyati.
3. Har xil nojo`ya harakatlardan shikastlanishning oldini olish usullari.
Qomatni rostlaydigan, ertalabki badan tarbiya mashqlari majmuasini bajarishga, to`ldirma to`plar bilan (1,5-2 kg) mashq bajarishga o`rgatish. Boshni chap va o`ng tomonlarga aylantirish. Gavdani (chapga, oldinga, orqaga, o`ngga) har xil tomonga egish.
AKROBATIKA
Har xil dastlabki holatlardan oldinga o`mbaloq oshishlarni, g`ujanak bo`lib o`tirgan holatdan orqaga dumalash, oldinga dumalab dastlabki holatga qaytishni, sidirg`asiga 2-3 marta o`mbaloq oshishni o`rgatish.
Dastlabki holat asosiy turish, to`xtamasdan ikki marta oldinga o`mbaloq oshishi, orqaga dumalash bilan kuraklarda tik turish, shu holatda oyoqlarni bukish, birdaniga «ko`prik» hosil qilish va bir qo`lda tayanib, yondan orqaga burilish bilan cho`qqayib tayanishga o`tish va gavdani to`g`rilab yuqoriga sakrab, yumshoq qo`nish.
Tirmashib chiqish va oshib otish mashqlari:
Qiya joylashtirilgan gimnastika o`rindig`i ustidan qo`llarda tortilib tirmashib chiqishda qo`l kuchini rivojlantirish, arqonga 3 usulda tirmashib chiqishni o`rgatish. Gimnastik narvonga orqa bilan qo`llarda osilib 30 soniya mobaynida turish. Qo`llarda osilib, tizzalarni yuqoriga ko`tarish. Baland turnikda tortilish (o`g`il bolalar), gimnastika o`rindig`ida tayanib, qo`llarni bukish va yozish (qiz bolalar).
Muvozanatni saqlash mashqlari:
1 metr balandlikdagi yakka cho`p ustida yoki gimnastik o`rindiq ustida oyoq uchida yurish, yonboshlab qadam tashlab yurish, 180° cho`qqayib o`tirish, saokrab tushish. Yurib, o`rindiq o`rtasida «qaldirg`och» hosil qilish.
|
| |
Yer surilishlarining oldini olish usullari

Kuchli shamol, qurg‘oqchilik ofatlari ham gidrometerologik favqulod
da vaziyatlar turiga kirib, ularning tabiatga va jamiyatga salbiy ta’sirlari
ortib bormoqda. Jumladan, 1970-yil 13-noyabrda Pokistonning shar-
qiy hududlarida boMgan kuchli shamol oqibatida 10 mln.
aholi talafot
ko‘rdi. Shundan 500 ming kishi halok bo‘ldi va bedarak yo‘qoldi. Shun-
ga o‘xshash salbiy oqibatlar 2002-yilda Rossiyada, 2003, 2004-yillarda
AQSHning bir qancha hududlarida kuzatilgan kuchli dovullar oqibatida
ham kuzatildi.
Kuchli shamollar insonlar hayotiga va xalq xo‘jaligiga
jiddiy zarar
yetkazadigan ofatdir. Bu ofat uzoq davom etuvchi va buzish kuchiga ega.
Bu ofatning tezligi 30-90 m/s ga yetadi. O 'rta Osiyo mintaqalarida sha-
molning kuchi 40-60 m/s ga, O'zbekistonning Xovos, Bekobod tuman-
larida esa 50-60 m/s ni tashkil etadi. Kuchli shamolning paydo bo‘lishi,
ya’ni atmosferada muvozanatinning buzilishi natijasida havo oqimi juda
katta
tezlikda harakatlanib, ba’zi joylarda u aylanma (voronka) harakatga
aylanib ketadi. Bunday ofat oqibatida odamlaming halok bo‘lishi, inshoot-
larning buzilishi,
ekinzorlaming payhon etilishi, elektr-telefon tarmoqlar-
ining izdan chiqishi va boshqa oqibatlarga olib keladi. Shuningdek, kuchli
shamol
esganda odamlar, uy hayvonlari yuradigan yo ‘llardan adashadilar,
simyog‘ochlar, daraxtlar ag‘anaydi, uylaming tomlari buzilishi natijasida
odamlar turli darajada jarohat oladilar.
Masalan: 1997-yilda 2-maydan 3-mayga o‘tar kechasi Qashqadaryo
viloyatida kuchli shamol ta’sirida 156838 ta qisloq xo‘jalik ekinzorlari va
12 km elektr tarmoqlarining shikastlanishiga, 250
ta turar joylarning, 79,5
km aftomobil yo‘llarining suv bosishiga, 393 bosh yirik shoxli qoramolar,
7254 bosh qo‘y, echkilar, 26 bosh ot va 13 ming 280 ta xonaki parran-
dalaming o ‘limiga olib keldi. Kuchli shamol ta’sirining
ikkinchi jihati yer-
larning eroziyaga (yemirilishga) uchrashiga hamda sug‘oriladigan yerlar-
ning sho‘rlanishiga olib keladi. Shamol ta’siridagi yemirilish o‘simlik kam
tarqalgan hududlarda, cho‘l va sahrolarda ko‘p uchramoqda. 0 ‘zbekiston
hududining taxmininan 40 foiz yeri shamol ta’sirida yemirilish jarayoniga
uchramoqda. Yemirilish tekis shamol yo‘nalishi bo‘ylab shudgorlangan
maydonlarda ayniqsa kuchli bo‘ladi. Shamol kuchi 15 m/s
dan ortganda,
ba’zi shudgorlangan yer qavatining 25 sm gachasini uchirishi, ayniqsa
3-5 sm li qavatlami uchirib ketishi nihoyatda ko‘p sodir bo‘ladi. Yer
Savdo yarmarkasi – muayyan belgilangan vaqtda va joyda o’tkaziluvchi

116
Supermarket – bu xaridorning o’ziga o’zi xizmat ko’rsatishiga asoslangan
keng tarmoqli savdo korxonasi.
U tovarlarning deyarli barcha turlari bilan, jumladan
import tovarlar bilan ham savdo qiladi. Supermarket xaridorlarga
bepul maslahatlar
beradi, tovarlarni buyurtma bo’yicha xaridor uyiga yetkazadi, ularga madaniy-maishiy
xizmat ko’rsatadi.
Infratuzilma tizimida moliya-kredit munosabatlariga xizmat qiluvchi muassasalar
alohida o’ringa ega. Ular moliya bozori, uning asosi bo’lgan kapital bozorini
shakllantiradi va amal qilish tartib-qoidalarini o’rnatadi. Moliyaviy muassasalarning
aksariyati o’ziga xos belgilar bilan bir qatorda yagona umumiy belgiga ham ega. Bu
ular faoliyatining doimo moliyaviy majburiyatlar bilan bog’liqligidir. Ya’ni,
moliyaviy muassasalar sub’ektlarning ortiqcha pul mablag’larini
jalb etib, o’z
nomidan moliyaviy mablag’larga ehtiyoj sezgan sub’ektlarga pul qarz beradi.
Bozor infratuzilmasining banklar, sug’urta kompaniyalari, soliq va bojxona
idoralari kabi muassasalari moliya-kredit munosabatlarida alohida o’ziga xos o’ringa
ega. Ularning iqtisodiy faoliyati va moliyaviy munosabatlarda tutgan o’rni bilan
keyingi mavzularda batafsil tanishamiz.
Bozor iqtisodiyoti sub’ektlarini moliyaviy axborotlar bilan ta’minlash bozor
infratuzilmasining axborot xizmati idoralari, shu jumladan auditorlik firmalari
zimmasiga tushadi.
Qor ko'chkisi ofatining sabablari va oqibatlari

cho‘qqisida yer silkinishi oqibatida katta hajmdagi qor massasi ko'chib,
pastlikka 5300 m balandlikda joylashgan alpinistlar lageriga
qulab tushgan
va oqibatda 40 nafar odam qor ostida qolgan. 1999-yil 21-noyabrda
ko‘p miqdorda qor yog‘ishi natijasida «Qamchiq» dovonining 157-167-
km larida sodir bo'ldi, Bu ofat oqibatida 29 nafar odam halok bo'ldi,
19 kishi turli jarohatlar oldi va 73 kishi sovuqda uzoq muddat qolib
ketdi. Favqulodda vaziyatlar vazirining buyrug‘iga ko‘ra tezkor guruhiar
hodisa yuz bergan joyga yetib kelib, uning oldini olish chora-tadbirlari
ko‘rildi. Ko‘rilgan tadbirlar oqibatida 34 ta turli
rusumdagi avtomobillar
qor uyumi ostida qolganligi, 6 ta mashinani qor chuqurlik tomon surib
tushirganligi aniqlandi va zudlik bilan ular qutqarildi. Ofat yuz bergan
joyga Toshkent, Farg‘ona, Andijon, Namangan viloyatlari avariya qutqaruv
boTimlari, «Najotkor» respublika qidiruv-qutqaruv markazi,
Chirchiq
shahri «Xaloskor» maxsus harbiylashtirilgan qidiruv qutqaruv qismi o‘z
texnik vositalari bilan jalb qilindi. Ular yo‘llami qor uyumlaridan tozalab,
odamlami xavfsiz joylarga olib chiqdilar, jabr k o ‘rganlarga birinchi tibbiy
yordam va boshqa ko‘maklami ko‘rsatdilar. Umuman, bu ofat dan 400 ta
transport vositasi va 1200 dan ziyod yo ‘lovchi qutqarib qolindi.
Hozirgi vaqtda togTi hududlarda maqsadli qurilishlar (suv omborlari,
GESlar, dam olish uylari, davolanish maskanlari qurilishi)
munosabati
bilan qor ko'chkilari bo‘lishi mumkin bo‘lgan hududlar aniqlanib,
o‘rganilib, tegishli tadbirlar amalgam oshirildi. Qor ko‘chkilarining oldini
olish uchun muhandislik choralarini ko‘rish (tog‘ yonbag‘irlari tekislanib,
supalar tashkil etish,
daraxtzorlar barpo etish, harakatga keluvchi qor
uyumlarini yo‘qotish, to'siqlar o ‘rnatish va boshqa himoyalanuvchi
vositalar qurish) talab etiladi.
Kasb tanlashga yo`llash - Оптималлаштирилган ўқув дастури

|
Оптималлаштирилган ўқув дастури
|
bet | 89/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Kasb tanlashga yo`llash: O`zbekistonda uzluksiz ta`lim tizimini, akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarining yo`nalishi, ularning bir-biridan farqini ajarata olish.
“Qishloq xo`jaligi asoslari” yo`nalishi bo`yicha o`quvchilar quyidagi malakalarga ega bo`lishlari kerak:
Ishlab chiqarish asoslari: issiqxona maketini tayyorlash, unda qo`llanilgan xom-ashyo, ijodiy g`oya va dizayn yechimlarini asoslash; issiqxona yoki boshqa turdagi yopiq xonalarda mahsulot (ko`chatlar, ko`katlar, gulchilik, bodring, pomidor, limon va h.k.) yetishtirish. Dehqonchilik va chorvachilik yo`nalishlari bo`yicha zamonaviy dizayn talablari bilan uyg`unlashtirilgan mahsulot tayyorlash ish usullarini egallash. Qishloq xo`jalik miqyosida ko`p seriyali ishlab chiqarish uchun tavsiya etish mumkin bo`lgan mahsulot namunasini (maketi, modeli) tayyorlash, unda qo`llanilgan xomashyo, ijodiy g`oya va dizayn yechimlarini asoslay olish.
|
| |
Kasb tanlashga yo`llash - Оптималлаштирилган ўқув дастури

|
Оптималлаштирилган ўқув дастури
|
bet | 84/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Kasb tanlashga yo`llash: kasblar tasnifini, kasblarda mehnat turlarining (odam-tabiat, odam-texnika, odam-odam, odam-belgili tizim, odam-badiiy obraz) ta`rifini, kasb-hunar egallashda inson salomatligiga qo`yilgan talablarni, O`zbekistonda uzluksiz ta`lim tizimini, akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarining yo`nalishi, ularning bir-biridan farqi, umumiy tomonlarini, o`quvchi yoshlarni kasb-hunarga yo`naltirish tizimini bilish.
“Servis xizmati” yo`nalishi bo`yicha o`quvchilar quyidagi ko`nikmalarga ega bo`lishlari kerak:
|
| |
Siniq p arch alarn in g soch ilish i

|
Siniq p arch alarn in g soch ilish i Pdf ko'rish
|
bet | 184/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov MSiniq p arch alarn in g soch ilish i deganda portlash m aydonlarida par-
chalangan buyum lar siniq p arch alarin in g tarqalishi tushuniladi (buyum -
anjom lam ing, b inolarning buzilishi, p archalanishiga olib keladi).
Ikkilam chi za rar beruvchi om illarga: y o n g in la r , kim yoviy v a radiatsi-
yaviy shikastlanishlar, k eng tusda to ‘g ‘o n larning buzilishi va suv tosh-
qiniarim ng sodir boMishi, b inolarning qulashi va boshqa falokatlar kiradi.
D em ak, birinchi va ikkilam chi zarar beruvchi o m illar in so n lam in g norm al
yashash va ishlash sharoitlarining buzilishiga, a tro f m u h itn in g izdan chi-
qishiga ham da insonlarning halok b o ‘lishiga va m oddiy re su rslam in g y o ‘q
b o ‘lib ketishiga olib k ela d i.M a’lum otlarga qaraganda respublikam izda har
yili 50 dan ziyod aholi yashash jo y la rid a gazlardan n o to ‘g ‘ri foydalanish
oqibatida portlash so d ir b o iib , oq ib atd a fu q aro lar nobud b o ‘ladilar va
k o 'p la b o d am lar turli darajadagi tan jaro h ati oladilar.
1998-yitda M atlik -X iv a, M u b o rak -Z arb u lo q yuqori bosim dagi gaz
quvurlarida gaz portlashi natijasida, N o v o sib irsk -A d ler, A d le r-N o v o si-
birsk y o ‘lalishida ketay o tg an poyezdlar to ‘qnashuvi n atijasid a 37 vagon-
da y o n g ‘in so d ir b o ‘lgan, oqibatda 1284 y o ‘lovchidan 780 nafari halok
b o ig a n .
B ulardan k o ‘rinib turibdiki, y o n g ‘in v a po rtlash lar to ‘satdan sodir
b o 'lad i v a k o ‘plab odam larning o ‘lim iga h am d a o g ‘ir tan jaro h ati olish-
lariga olib keladi. S huning uchun ham 0 ‘zbekiston R espublikasi V azirlar
M ahkam asining 1997-yil 23-dekabrdagi 558-son qarori bilan e ’lon qilin-
gan F av q u lo d d a V aziyatlar D avlat T izim ining ham da «A holini va hudud-
lam i tabiiy va tex n o g en xususiyatli fav q u lo d d a v aziyatlardan m uhofaza
qilish to ‘g ‘risida»gi va 2000-yildagi «Fuqaro m uhofazasi to ‘g ‘risida» gi
0 ‘zbekiston R espublikasi Q onunining asosiy m aqsadi: fuqarolarni h i
m oya qilish v a portlash h am da y o n g 'in tufayli va bo sh q a sab ab lar orqali
zarar k o ‘rgan o b y ek tlam in g avvalgi ish faoliyatini iziga solib yuborish
chora-tadbirlarini k o ‘rish hisoblanadi.
|
| |
s o g ‘liqni saqlash tizm larida yuzaga kelishi b o ‘lsa, ikkinchi tom ondan

|
s o g ‘liqni saqlash tizm larida yuzaga kelishi b o ‘lsa, ikkinchi tom ondan Pdf ko'rish
|
bet | 186/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Ms o g ‘liqni saqlash tizm larida yuzaga kelishi b o ‘lsa, ikkinchi tom ondan,
tinchlik davrida b o ‘ladigan tabiiy ofatlar, yirik avariya va halokatlar
oqibatida talafot olganlarga tibbiy yordam k o ‘rsatish yetarli tashkil
etilm aganligidadir. Mana shu kam chiliklar natijasida sanitariya talafoti
om m aviy tusga kirib, kattam iqyosidagi ham m oddiy, ham m a’naviy
zararlami keltirib chiqargan hamda atrof m uhitning izdan chiqishiga
olib kelgan. Bunday kam chiliklarni tugatish m aqsadida m am lakatim iz
Prezidentining
1998-yil
10-noyabrdagi Farm oniga m uvofiq
1 9 9 9 -
2005-yillarda s o g ‘liqni saqlash tizim ini isloh q ilishga m o ‘ljallangan
dastur qabul qilinib, unda «Halokatlar tibbiyoti» xizm atini tashkil etish
k o ‘zda tutilgan. Dasturda tez tibbiy yordam xizm atini rivojlantirishga
katta e ’tibor berilgan. Shularga asoslangan holda, Toshkent shahrida
Shoshilinch Tibbiy Yordam D avlat Ilm iy Markazi (SH T Y O D IM )
tashkil etildi. 0 ‘z navbatida, respublikam izning barcha viloyatlarida
ham SH T Y O D IM ning filialllari tashkil etilib, ular SH T Y O D IM tarkibiy
qismlarini tashkil etadi. Bu markazda asosan reanim atsiya-jarrohlik
va reanim atsiya-intensiv davolash muolajalari bajariladi. SH TYO DIM
va uning m intaqavi filiallari tarkibiga tez tibbiy yordam va sanitar
aviyatsiyasi xizmatlari kiradi. SH TY O D IM huzuridagi tez yordam
xizm atida 2 ta b o ‘linma: 1-tez yordam xizm ati (doim iy brigadalar) va
2-m axsus yordam xizm ati (reanim atsiya brigadalari) faoliyat k o ‘rsatadi,
Halokatlar tibbiy xizm atining asosiy vazifasi shikastlangan o ‘choqlarda
avariya-qutqarish ishlarini olib borish hamda tibbiy-sanitariya ta'm inoti
|
| |
Yer surilishlarining oldini olish usullariga

|
Yer surilishlarining oldini olish usullariga Pdf ko'rish
|
bet | 106/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov MYer surilishlarining oldini olish usullariga:
-
qiya sathlarda qurilish va ular bilan bog‘liq bo‘lgan kovlash ishla
rini olib bormaslik;
- qiya sathlarda tog‘ jinsi to‘kilmalarining yig‘ilishiga yo‘l qo‘ymaslik;
- temiryo‘l, transport vositalari harakat tezligining belgilangandan
oshishini taqiqlash;
- qiya sathlardagi o‘simlik dunyosini muhofaza qilish;
- qiya sathlarda sug‘orish, shudgorlash ishlarini olib bormaslik kabi
ishlar kiradi.
Surilish harakati va ta’sirini bartaraf etuvchi usullami 4 guruhga
bo‘lish mumkin:
Surilish harakati tezligini sekinlashtirish yoki to‘xtatishga qaratil-
gan usullar: a) suv oqimini tartibga soluvchi va boshqaruvchi qurilmalar
qurish; b) daryo va suv havzalari qirg‘oqlari yuvilishining oldini oluvchi
qurilmalar qurish.
1. Yer osti suvlari sathini pasaytirish.
2. Tog‘ jinsi surilishlarini ushlab turuvchi tirgak devorlarini qurish.
3. Suriluvchi tog' jinsi qatlamini olib tashlash.
4. Tog‘ jinslari fizik-mexanik xususiyatlarini sun’iy usulda yax-
shilash.
Yer surilishi ofatidan saqlanishning ishonchli omili, bu - xalqni o‘z
vaqtida ogoh etish hisoblanadi. 1996-1999-yillarda 0 ‘zbekistonning bir
qancha hududlarida, jumladan, Surxondaryo, Qashqadaryo, Samarqand va
boshqa viloyatlaming tog‘ etaklarida yashovchi fuqarolaming yer suri
lishi ofati to‘g‘risida ogoh qilinishi natijasida odamlar boshqa joylarga
ko‘chirildi va hech qanday moddiy va m a’naviy yo‘qotishlar bo‘lmadi.
Albatta, bu ishlar o‘z vaqtida, yetarli faollikda o‘tkazilganligi sababli
odamlar falokatdan saqlab qolindi. Ammo hozirgi kunda ham respub
likamizning ba’zi viloyatlarida yer surilishi ehtimoli bo‘lgan hududlar
mavjud bo‘lib, hukumatimiz va fuqarolar muhofazasining mutasaddi
xodiinlari tomonidan moddiy ravishda xavfli hududda yashovchi fuqarolar
ogohlantirib borilyapti.
|
| |
M avzuni o ‘zlashtirish uchun zaru r bo"lgan tayanch

|
M avzuni o ‘zlashtirish uchun zaru r bo"lgan tayanch Pdf ko'rish
|
bet | 185/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov MM avzuni o ‘zlashtirish uchun zaru r bo"lgan tayanch
so ‘z va ihoralar:
Yonish; y o n g ‘in fazalari; yonuvchi m aterial; havo harorati; s o ‘ndiruvchi
vositalar; k o ‘pik; suyuq so ‘ndiruvchi; qattiq s o ‘ndiruvchi; y o n g ‘in oqibati;
217
y o n g ‘in turtkisi; o ‘tga chidamlilik; evakuatsiya; evakuatsiya yoMlari;
y o n g ‘ir. to ‘siqlari; y o n g ‘inga qarshi qalqort; y on g‘in darakchisi.
Mustahkamlash uchun savollar:
1. Yong‘in chiqishining qanday shart-sharoitlari mavjud?
2. Y ong‘in necha fazada ketadi?
3. Y ong‘in ofatida qanday salbiy ta’sirlar yuzaga keladi?
4. Qurilish ashyolari yonuvchanligi bo'yicha necha guruhga bo‘linadi?
5. Yong‘in ofatida havo harorati qanday rol o ‘ynaydi?
6. Y ong‘in qanday vositalar yordamida o ‘chiriladi?
7. Y ong‘inni o ‘chirishda suvning qanday ijobiy xususiyatlarini bilasiz?
8. Yong‘inm o ‘chirishda suvning qanday salbiy xususiyatlarini bilasiz?
9. K o ‘pik qanday holatlarda ishlatadi?
10. Yonish darajasiga k o ‘ra bino va inshootlar necha guruhga b o iin a d i?
218
XII BOB
TABIIY OFAT, AVARIYA VA HALOKATLARDA
TALAFOT КО ‘ RGANLARGA
TIBBIY YORDAMNI TASHKIL ETISH
12.1.
«H alok atlar
tibbivoti» xizmatining tashkil etilisbi
M a’lumki, sobiq Ittifoq davrida favqulodda vaziyatlar yu z berganda
jabrlanganlarga tibbiy xizm at k o ‘rsatish tizim i o ‘zining sam arasizligini
k o ‘rsatdi. B uning asosiy sababi, bir tom ondan, tez tibbiy yordam
k o ‘rsatish bilan tibbiy ta’m inot (s o g ‘liqni saqlash m uassasalarining
lcuch va vositalari) imkoniyatlari o ‘rtasidagi nom utanosiblikning barcha
|
| |
4-Mavzu. Ommaviy qirg’in qurollar, ularning ta`sir xususiyatlari va talafotlari. Reja

|
4-Mavzu. Ommaviy qirg’in qurollar, ularning ta`sir xususiyatlari va talafotlari. Reja
|
bet | 1/8 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 78,55 Kb. | | #231959 |
Bog'liq 4-Mavzu. Ommaviy qirg’in qurollar, ularning ta`sir xususiyatlari
4-Mavzu.Ommaviy qirg’in qurollar, ularning ta`sir xususiyatlari va talafotlari.
Reja:
Qirg‘in qurollar haqida tushuncha
Ommaviy qirg’in qurollarning klassifikatsiyasi, ta’sir xususiyatlari va keltirаdigan talafotlari.
Tayanch sо‘z va iboralar: struktura, tarmoq, vazirlik, tuzilma, ma’lumot almashuv, umummaqsadli, muhofaza, chora-tadbir, qutqatuv, tibbiy yordam, sanitariya, obrabotka, dizenfeksiya, dezaktivatsiya, radioktiv, texnogen, tabiiy, zilzila, mognituda, ball, o’lchov ishlari, avariya-qutqaruv, maxsus tayyorgarlik.
Qirg‘in qurollar haqida tushuncha. Qirg‘in qurollar deganda juda katta miqyosda vayronagarchilik va yо‘q qilish uchun mо‘ljallangan qurollar tushuniladi.Bunday qurollar qatoriga yadroviy, kimyoviy, biologik, nurli va boshqa qurollar kiradi.
Qirg‘in qurollar nafaqat insoniyatni, balki atrof-muhitni, inshootlarni, kiyim-kechaklarni, moddiy boyliklarni shikastlantiradi. Bunda albatta, zararlanish darajasi, qirg‘in qurollarning turiga, xususiyatlariga bog‘liq. Jumladan, yadroviy qurollar tirik mavjudotlarni ham, jamiki inshootlar, texnikalarni qattiq shikastlantiradi.
Kimyoviy qurollar ta’sir etgan jamiki mavjudotlar moddiy resurslarni zaharlab, oldingi holatiga qaytarib bо‘lmaydigan darajaga tushirib qо‘yadi, ya’ni zaharlaydi.
Biologik qurollar asosan tirik mavjudotlarda, kuchli kasallik tarqatish orqali qо‘yilgan maqsadga erishiladi.
Keyingi paytda NATO armiyasida, Rossiya qurolli kuchlar tarkibida nurli qurollar yaratildiki, bular ham qо‘llanilganda insoniyatga, atrof-muhitga, inshootlarga, harbiy texnikalarga katta zarar yetkaziladi. Nurli qurollarning ta’sir etish xususiyati termomexanik ta’sirga asoslangan, ya’ni nurlar dastasi nishonga urilganda, u suyuladi yoki parlanadi (bunda nishonning suyulish haroratiga qarab о‘zgaradi). Nurli qurolning shunday xususiyatidan foydalanib, dushmanning harbiy texnikalarini, qurollarini yaroqsiz holatga keltiriladi. Nurli qurollarning tipik vakili bu yuqori chastotali oq nurlar dastasi - lazer nuri hisoblanadi.
Nurli qurollarning termomexanik ta’sir xususiyatini quyidagicha tasvirlash mumkin:
T0C
|
| |
) joylashgan o‘rniga ko‘ra

f) suv oqimini tartiblash inshootlari (suv oqimini to‘g‘rilovchi, daryo
va qirg‘oq o ‘zanlarini yaxshilovchi va boshqalar);
g) baliq xo‘jaligi inshootlari (baliq boqish uchun).
Gidrotexnika inshootlarining buzilishi juda katta hududlami, jumladan:
shaharlar va aholi yashash joylarini, sanoat tarmoqlari
va moddiy resurs-
larning suv ostida qolishiga olib kelishi mumkin, oqibatda juda katta -
ham ma’naviy, ham moddiy zararlar olib kelishi ga sabab bo‘!adi. Jumla
dan, suv urib ketgan inshootlar, avtomobil va temiryo‘llar, elektr va aloqa
uzatish
simlarining zararlanishi, chorva mollari, qishloq xo‘jalik ekinlari
hosili, ekinzorlar va boshqalarning nobud bo‘lishi, xomashyo, yoqilg‘i,
oziq-oqat mahsulotlari, o ‘g ‘itlar va boshqa resurslarning
yaroqsiz holga
kelishi; aholini xavfsiz joylarga vaqtincha evakuatsiya qilish xarajatlari;
yerlarning hosildor qatlamining yuvilib ketishi; suv bosgan hududlarga
oziq-ovqat, kiyim-kechak, dori-darmon va boshqa
kerakli mahsulotlarni
olib kelish xarajatlari va boshqa salbiy talafotlarga olib keladi.
Gidrotexnika inshootlari quyidagi ta’sirlar natijasida buziladi:
- tabiiy ofatlar oqibatida (zilzila, ko‘chki, jala, yomg'irlar yuvib ke-
tish va boshqalar);
- uskunalaming tabiiy yemirilishi va eskirishi;
- inshootni loyihalash va qurishdagi xatoliklar;
- suvlardan foydalanish qoidalarining buzilishi;
- portlatishlar oqibatida (harbiy
harakatlar, terrorchilik va boshqalar).
Gidrotexnika inshootlarining buzilishi muayyan oqibatlarga olib
keladi, jumladan: gidrotexnika inshooti o ‘z vazifasini bajarmay qo‘yishi;
suv toiqinining odamlarga zarar yetkazishi va turli inshootlaming
buzilishi; hududlami suv bosib, mol-mulkka, yerlarga,
moddiy resurslarga
va boshqa obyektiarga jiddiy moddiy zarar keltirishi. Shuning uchun
bunday inshootlardan foydalanuvchi tashkilotlar zimmasiga ulaming
xavfsizligini ta’minlash maqsadida «Fuqaro muhofazasi to 'g ‘risidagi
Qonunning 8,9-moddalarida ko‘rsatib o‘tilgan majburiyatlar yuklangan.
Unga ko‘ra bunday xavfli obyektlami loyihalash, qurish va ishtatish
davomida
Bular quyidagilardan iborat

oqimi kuchiga qarab kurashish usullari tanlanadi, tadbir choralari belgi-
lanadi.
T ogii hududlarda shaxsiy imoratlami qurish ishlari sel xavfi xaritasi
bilan
tanishgan holda, maxsus tashkilotlar ruxsati asosida olib borilishi
kerak.
Xulosa qilib ta’kidlash mumkinki, yuqorida aytilgan hamma ofat tur-
lari 0 ‘zbekistonga xos xarakterlidir. Shuning uchun shu o'lkada yashovchi
har bir fuqaro yuqorida aytilgan tabiiy ofatlardan qo‘rqmasdan, esankira-
masdan,
yuqori tashkilotlar, fuqarolar muhofazasi organlari tomonidan beri-
ladigan har bir ko‘rsatma, yo‘riqnomalarga qat’iyan rioya etib, harakat qi
lish zarur. Bunda hech qanday o ‘zboshimchalik, odamlami bezovtalantirish,
xavfsirash, faqat o‘z manfaatini ko'zlaydigan harakatlami qilish taqiqlanadi.
Qayerda
yuqori intizom, chuqur ishlangan omillar bo‘lsagina, o‘sha yerda
ofat oqibatlari tugatilib, hayot tezda o‘z iziga tushib ketadi.
Mavzuni o‘zlashtirish uchun zarur bo‘lgan tayanch

VII BOB
TEXNOGEN TURDAGI FAVQULODDA
VAZIYATLAR VA ULARNING OQIBATLARI
Texnogen turdagi favqulodda vaziyatiarga 7 xil ko‘rinishdagi falokatlar
kirib, ular 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998-yil
27-oktabrdagi 455-sonli qarorida «Texnogen, tabiiy va ekologik turdagi
favqulodda vaziyatlar tasnifi»da ko'rsatib o‘tilgan.
7.1. Gidrotexnik inshootlardagi avariyalar
Ma’lumki, 0 ‘zbekiston Respublikasida hozirgi paytda 53 ta suv
ombori, daryo suvlarini iste’molchilarga taqsimlab beruvchi 150 dan ortiq
suv to‘g‘onlari, 28122 km uzunlikdagi magistral kanallar va boshqa suv
inshootlari mavjud. Bunday inshootlar har qanday
favqulodda vaziyatlar
yuz berganda (harbiy holatda ham, tinchlik davrida ham) katta xavf
tug‘diradi. Gidrotexnika inshootlarining ayrimlari katta shaharlar va yirik
aholi yashash punktlari
yaqinida joylashgan boTib, yuqori darajadagi
xavfli obyektlar hisoblanadi.
Gidrotexnika inshootlari, ko‘rsatkichlariga ko‘ra har xil bo'ladi:
Mavzu: Elelktr tarmoqlarda kuchlanish isrofi

|
Mavzu: Elelktr tarmoqlarda kuchlanish isrofi
|
Sana | 03.02.2024 | Hajmi | 200,25 Kb. | | #150937 |
Bog'liq kuchlanish isrofi Bajardi:omonov muhammadali Reja : Kuchlanish isrofi - Iste’molchilar yuklamasi vaqt bo‘yicha o‘zgariShi sababli, tarmoqning har qanday nuqtasidagi kuchlaniSh nominal qiymatdan og‘adi (rasmga karalsin). Bu og‘iSh energiya sifatini pasaytiradi, natijada ziyon keltiradi. Elektr tarmog‘ining nominal kuchlaniShi uning texnik-iqtisodiy ko‘rsatgichlariga, hamda texnik xarakteristikalariga jiddiy ta’sir etadi. Masalan, agar nominal kuchlaniSh ko‘tarilsa quvvat va energiya isrofi kamayadi, ya’ni iSh xarajatlari kamayadi, simlarning kesim yuzasi va liniya quriliShi uchun sarflangan metal kamayadi, liniyalarda uzatilayotgan quvvat oShadi, lekin tarmoq quriliShi uchun sarflangan kapital xarajatlar ortadi. Past nominal kuchlaniShli tarmoq kam kapital xarajatlar talab qiladi, lekin quvvat va elektr energiya isrofi oShiShi sababli katta iShlatiSh xarajatlariga olib keladi, bundan taShqari, kam o‘tkaziSh qobiliyatiga ega. SHuning uchun, tarmoqni loyixalaSh vaqtida nominal kuchlaniShni to‘g‘ri tanlaSh muhim hisoblanadi. Elektr tarmoqlarning nominal kuchlaniShi amaldagi standartlarda ko‘rsatilgan (GOST da).
Kuchlanish isrofi - Iqtisodiy ma’qul nominal kuchlanish bir necha omillarga bog‘liq masalan 1.yuklama quvvatiga 2.taqsimlash markazidan yuklamani yiroqligi (uzoqligi)ga 3.elektr tarmog‘ining tuzilishiga 4.kuchlanishni rostlash usullariga va boshqalarga
6-10 kv xavo linyalaridagi izalyatorlar Kuchlanish isrofi - Kuchlanish isrofi 6-10 kV xavo linyalarida asosan daraxt shoxlarini linya fazalariga tegib yerlanishi izalyatorlar sinishini xisobiga va shunga oxshash sabablar bilan bo’lishi mumkin.
- 6-10 kV kabel linyalarida esa yukama oship ketishi va ko’ndalang kesim yuzasi kichikligidan oqayotgan elektr energiya qizish uchun sarflanib isrof bo’lishi mumkin.
0,4 kv xavo linyalarida kuchlanish isrofi - 0,4 kV xavo linyasida kuchlanish past tok kuchi esa baland bo’lganini xisobiga asosan simning ko’ndalang kesim yuzasi kichikligi xisobiga kuchlanish isrofi yuzaga keladi kuchlanish isrofini qisqartirish chora tadbirlari tarnsformatorni yuklama markaziga ko’chirish simni ko’ndalang kesim yuzasini katartirish linyani daraxt shixlaridan tozalash singan izalyatorlarni yangilash va simni uloq joylarini kamaytirish kerak bo’ladi
|
| |
3 -ra sm . RID - M tojiyev, I. Nigmatov

1 3 -ra sm . RID - 1 ra d io izo to p li y o n g ‘in
1 4 -ra sm . ID F-1M ru su m li fo to elek trik
d a rak c h isi
y o n g 'in d arak ch isi
P ortlash - bu q isq a v aq td a chegaralangan hajm dagi, katta m iqdor-
dagi quvvatning ajralib chiqishi tu shuniladi yoki portlash suyuqliklari-
ning, p o rtlovchi m o d d alam in g k uch yoki issiqlik t a ’sirida o ‘zi jo y lash g an
h ajm ig a sig ‘m ay qolishi tufayli otilib chiqadigan hodisadir.
O datda, p ortlash g azlam in g qattiq qizishi oqibatida, yuqori bosim ho
sil qilib ku zatilad i.P o rtlash lar asosan y o n g ‘in v a portlash xavfi b o r ob-
yektlarda sodir b o ‘lib, u n ing o q ib atid a y o n g ‘in!ar kelib chiqishi m um kin.
Portlovchi m oddalar saqlanadigan om borlar, ular bilan b o g ‘liq b o 'lg an
ob y ek tlar p ortlash xavfi b o r ob y ek tlar hisoblanadi. B ularga m udofaa, neft
va neft m ahsulotlarini qayta ishlab chiqaruvchi-saqlovchi, kim yoviy, gaz,
paxta, q o g ‘oz, non m ahsulotlari, yengil sanoat korxonalari, u lar ishlab
chiqargan ta y y o r m ah su lo tlam i saqlovchi o m borxonalar kiradi.
H ozirgi kunda 0 ‘zbekiston h u dudida 500 dan ziyod ishlab chiqa-
rish tarm o q larid a portlash va y o n g ‘in chiqish xavfi m avjud. Portlatuvchi
om illarga: kim yoviy (portlovchi m oddalar), yadroviy (yadroviy qurollar),
m exanik (yuqori bosim li suyuqliklar saqlaydigan idish larn in g yorilishi),
elektrom agnit (uchqun razryadi v a lazer uchquni) va b o sh q alar kiradi.
H ar qanday p o rtlash lard a birinchi va ikilam chi z a ra r b eruvchi om illar
hosil b o 'la d i. B irinchi om illarga: zarb t o ‘lqinlari va siniq parchalarning
sochilishi.
Z arb to ‘lqinlari- yuqori bosim dagi portlashdan hosil b o 'lg a n kuchli
h avo t o ‘lqinlarining k uchli ovoz chiqarib tarqaladigan havo t o ‘lqini tar-
216
zidagi va unga qarshi kelgan qattiq jism la m in g parchalanishi va sochili-
shiga olib keladi.
Reimport
– iste’molchi mamlakatdan reeksport tovarlarni sotib olish. 
Xalqaro valyuta tizimi

593
To’lov balansi
- mamlakat rezidentlari (uy xo’jaliklari, korxonalar va davlat) va
chet elliklar o’rtasida ma’lum vaqt oralig’ida (odatda bir yilda)
amalga oshirilgan
barcha Iqtisodiy bitimlar natijasining tartiblashtirilgan yozuvi.
Iqtisodiy bitimlar
- qiymatning
har qanday ayirboshlanishi, ya’ni
tovarlar
ko’rsatilgan xizmatlar yoki aktivlarga mulkchilik huquqining bir davlat rezidentlaridan
boshqa davlat rezidentlariga o’tishi bo’yicha kelishuvlar.
594
Ilovalar
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI
"TASDIQLAYMAN"
O’quv ishlari bo’yicha prorektori
D.Xolmatov
__________________
“……_" …………… 2022 yil
IQTISODIYOT NAZARIYASI
FANINNIG O’QUV DASTURI
1- kurs uchun
Bilim sohasi:
1000000
- Xizmatlar
Ta’lim sohasi:
1010000 - Xizmat ko‘rsatish sohasi
Bakalavriat ta’lim
yo’nalishlari:
61010100 – Mehmonxona xo’jaligini tashkil etish
va
boshqarish
61010400- Turizm (faoliyat yo’nalishlari
bo’yicha)
Jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish

|
Jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish
|
bet | 159/279 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #255854 |
Bog'liq 1-ilova o‘zbekiston respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi-fayllar.orgJismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish
/jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari, salomatlik saboqlari , HXA, YHQ/
|
|
|
Jismoniy tarbiya
OVD - Sakrash
To‘pni uloqtirish.
Emaklash
H/o‘yin “Polda qolma”
|
|
Jismoniy tarbiya
O‘yinli mashqlar -
“Kim uzoqroq”, “Devorga to‘p otish” H/o‘yin “Ushla qochoqni”
“Tovuq katagidagi tulki”
|
Ijtimoiy-emotsional rivojlanish
/badiiy adabiyot/
|
|
|
|
|
|
Nutq, muloqot, o‘qish va yozish ko‘nikmalari
/nutqni rivojlantirish,
tovushlarni aytish, chet tilini o‘rganish, grammatika/
|
|
Qiziqarli ingliz tili
/Pedagog rejasiga ko‘ra/
|
“Mahmadonanikida mehmonda” -
Nutqni rivojlantirish
Berilgan mavzuga hikoya tuzish
“Qiziqarli hisob” nutqli o‘yin
|
|
ABVGDeyka
So‘zlarni o‘zgartirish (zar, shar),
“B" harfi va tovushi.
Ko‘p ma’noli so‘zlar.
“Baton” so‘zini tovushli tahlili. Bo‘g‘in va so‘zlarni tuzish va o‘qish - kesma alifbolar bilan ishlash
|
Bilim orttirish orqali rivojlanish
/Olam haqida tushunchalar va bilimlar, ilmiy metodlar , elementar matematika/
|
Atrof muhit bilan tanishuv
Mavzu bo‘yicha rasmlarni tomosha qilish va suhbatlashish “Havo, suv va er ustidagi transport”
Bilim olish-izlanish
faoliyati
AKT orqali olamni o‘rganish
“Vaqt mashinasida sayohat”
Bolalar o‘yinlari: “Suv, Er, Osmon”, “Ta’rif bo‘yicha toping”
|
Boshlang‘ich matematika
10 sonini tuzilishi
10 raqami 10 sonini ikki kichik sonlardan hosil qilish
Sanoq, to‘g‘ri va teskari sanash
Daftarlarda ishlash
|
|
Boshlang‘ich matematika
10 sonini ikki kichik sonlardan hosil qilish
10 doirasida predmetlar guruhlarini taqqoslash
Daftarlarda ishlash
|
|
Ijodiy rivojlanish
/Rasm chizish, loy ishi , aplikatsiya, qo‘l mehnati, konstruktorlik, musiqa/
|
Musiqiy charxpalak
- Musiqa
/Musiqa xodimi rejasiga ko‘ra/
|
Mohir qo‘llar -
Qo‘l mehnati
Mavzu: "Dengizdagi kema" Materiallar: yong‘oq, paxtali disklar, uchli cho‘p, A-4 o‘lchamidagi ko‘k karton qog‘ozning yarmi, plastilin, plastilin pichoqlari, taxtakachlar, qo‘llar uchun qog‘oz salfetkalar, tayyor qayiq namunasi.
|
|
|
| |
O‘spirinlik davri - Oila psixologiyasi

|
Oila psixologiyasi
|
bet | 19/125 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 1,25 Mb. | | #154263 |
Bog'liq Umumiy pedagogika va psixologiya uslubiy ko\'rsatma 2023O‘spirinlik davri. O‘spirinlik davri ikkiga bo‘linadi ilk o‘spirinlik va o‘spirinlik. Ilk o‘spirinlik davri 15-18 yoshlarni qamrab oladi. Bu kollej va litsey talabalari hisoblanishadi. O‘spirinlik davri talabalik davri hisoblanadi 19-23 yoshlarni qamrab oladi. Ilk o‘spirinlik davri katta hayot ostonasida turgan yoshlar hisoblangani uchun ulardagi eng katta motivlardan biri bu kasb tanlash motivi hisoblanadi. Bu davrda mehnat faoliyati ustunlik qiladi. O‘spirinlik davriga kelib mustaqil hayotga qadam tashlanadi, buning natijasida har bir yoshda umr yo‘ldoshi tanlash funksiyasi ustunlik qiladi. Bunda har xil motivlar asosida umr yo‘ldoshi tanlanadi.
Yetuklik davri. Etuklik davri uch bosqichga bo‘linadi: yoshlik, birinchi bosqichi va ikkinchi bosqichi. Yoshlik davri 23-28 yoshlardan iborat bo‘lib, bu davrning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida kamolga erishgan shaxs sifatida faol ishtirok etish va ishlab chiqarishda mehnat faoliyatini amalga oshirishdan iboratdir. Etuklik davrining birinchi bosqichiga 28-35 yoshlar kiradi etuklik davrida odam o‘zining barcha kuch-quvvati, qobiliyati, aql-zakovati, ichki imkoniyatlarini o‘z kasbiga, ijtimoiy faoliyatiga, jamoat ishlariga to‘la safarbar qila oladi. Etuklik davrining ikkinchi bosqichi 36-55 (60) yoshlardagi erkak va ayollarni o‘z ichiga oladi. Etuklik davrining ikkinchi bosqichida qarilik alomatlari ko‘proq o‘rin egallaydi, uning boshlanish nuqtasi 45-50 yoshlardir. Lekin odamlarning o‘ziga xos xususiyatlariga ko‘ra buchegara turlicha, masalan, bu bir kishida 60 yoshda, boshqa birida esa 70 yoshda bo‘lishi mumkin.
Psixogerontologiya keksayish davri. Keksayish davriga 61 (56) -74 yoshli erkak va ayollar kiradi. Bu davrdagi kishilarxilma-xil xususiyatlari, shaxslararo munosabatlari bilan boshqa yosh davrdagilaridan ajralib turadi. Mazkur yoshdagilarni shartli ravishda ikkiga ajratish mumkin: a)mutlaqo iste’foga chiqqan, ijtimoiy faol bo‘lmagan erkak va ayollar, b)nafaqaxo‘r erkak va ayollar, lekin ijtimoiy hayotning u yoki bu jabhalarida faoliyat ko‘rsatayotgan keksalik alomatlari bosayotgan odamlar. Keksayish davrida biologik organlarning zaiflashuvi psixik jarayonlarning ham o‘zgarishiga olib keladi. Ruhiy keksayish alomatlari ayollarda ertaroq paydo bo‘ladi.
Keksalik davri. Keksalik 75-90 yoshdagi erkak va ayollar kiradi va bunday odamlarning boshqa yosh davrlaridagi odamlardan keskin farqlanadigan xususiyatlari yaqqol ko‘zga tashlanadi. Keksalarni jismoniy va aqliy faollikka moyil hamda passiv turmush tarziga ko‘nikkan qariyalar guruhiga ajratish mumkin.
|
| |
Maktabgacha yosh davri - Oila psixologiyasi

|
Oila psixologiyasi
|
bet | 18/125 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 1,25 Mb. | | #154263 |
Bog'liq Umumiy pedagogika va psixologiya uslubiy ko\'rsatma 2023Maktabgacha yosh davri. Maktabgacha yoshdagi davr o‘z ichiga 3 yoshdan 6 yoshgacha bo‘lgan bolalarni qamrab oladi. 3 yoshda harakatni muvofiqlashtirish jarayonining takomillashuvi bola yugurganida, bir joyda tik turganida muvozanatni saqlash imkonini yaratadi. Buning natijasida bola mustaqil holda turli harakatlarni amalga oshira boshlaydi. Jismoniy jihatdan mustaqillikka erishish bolada erkin, kattalarning nazoratisiz, o‘z holicha qandaydir ishlarni bajarish, umuman yashash istagini tug‘diradi. Bu davrda egotsentrik nutq muhim ahamiyat kasb etadi. Rolli o‘yinlar ularning faoliyatlarida etakchilik qiladi. Rolli o‘yin faqat alohida olingan jarayon uchun ahamiyatli emas, balki bolada shaxsiy xususiyat va fazilatlarni shakllantirishda ham zarurdir.
Kichik maktab yoshi davri. Kichik maktab yoshi davriga 6-10 yoshli boshlang‘ich sinflarning o‘quvchilari kiradi. Bola maktab ta’limiga bog‘chada tarbiyalanayotganida tayyorlanadi. Kichik maktab yoshdidagi bolalarning eng muhim hususiyatlaridan biri unda o‘ziga xos ehtiyojlarning mavjudligidir. Bu ehtiyojdar o‘z mohiyati bilan muayyan bilim, ko‘nikma va malakalarni egallashga, tevarak-atrofdagi voqelikni o‘zlashtirishga qaratilmay, balki faqat o‘quvchilik istagini aks ettirishdan iboratdir. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda ixtiyorsiz diqqat, mexanik xotira yaxshi rivojlangan bo‘ladi. Kichik maktab yoshidagi bolalar “vaqt” tushunchasi bilan duch kelishadi, lekin ular kundalik tajribalari doirasidan chiqishmaydi.
O‘smirlik davri. O‘smirlik insonning balog‘atga etish davri bo‘lib, o‘ziga xos xususiyati bilan kamolotning boshqa pog‘onalaridan keskin farqlanadi. O‘smirda ro‘y beradigan biologik o‘zgarishlar natijasida uning psixik dunyosida tub burilish nuqtasi vujudga keladi. Balog‘at davriga 11-15 yoshgacha bo‘lgan qiz va o‘g‘il bolalar kiradi. Bu davrda jismoniy o‘sish va jinsiy etilish amalga oshadi. Bu davrda jinsiy bezlar faoliyati kuchayadi. O‘smirlarda jinsiy etilish sirlarining 17 foizini ota-onadan, 9 foizini o‘qituvchilardan, 4 foizini maktab vrachi va psixologidan, qolgan foizini o‘rtoqlaridan, tengdoshlaridan ko‘cha-ko‘ydan oladilar. O‘smirlardagi fiziologik, psixologik nuqsonlar ularni tarbiyasi qiyin o‘smirlar qatoriga qo‘shilishiga olib keladi.
|
| |
Ijodiy rivojlanish - 1-ilova o‘zbekiston respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi

|
1-ilova o‘zbekiston respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi
|
bet | 157/279 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #255854 |
Bog'liq 1-ilova o‘zbekiston respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi-fayllar.orgIjodiy rivojlanish
|
Tanish asarlarni mustaqil aytish berish, ularni sahnalashtirishda ishtirok etish.
|
Ertalabki doiralar / bolalarni kutib olish
/Ertalabki badan tarbiya, suhbatlar, yakka ishlar,
shaxsiy gigiena ko‘nikmalari va xulq madaniyati, mehnat tarbiyasi/
|
Dushanba
|
Seshanba
|
CHorshanba
|
Payshanba
|
Juma
|
Mavzu bo‘yicha suhbat:
“Men onamga qanday yordam beraman”
Maqsad: tarbiyachi bilan suhbatga kirishish ko‘nikmasini mustahkamlash, kuzatuvchanlik, nutq qobiliyatini rivojlantirish
_____ bilan yakka ishlash
Bolalar o‘yini. “Qor parchaga pufla”
Maqsad: nutq nafasini rivojlantirish
Tabiatda mehnat
Gullarni sug‘orish
Maqsad: sodda topshiriqlarni bajarishga o‘rgatish. Bolalarda mehnat qilish istagini tarbiyalash
|
Mavzu bo‘yicha suhbat:
“Xavo transporti”
Maqsad: Xavo transporti haqida bilimlarni mustahkamlash.
_____ bilan yakka ishlash
Bolalar o‘yini. “So‘zdagi birinchi tovushni toping”
Maqsad: so‘zdagi birinchi tovushni topish bilimini mustahkamlash, fonematik eshitish qobiliyatini rivojlantirish
SHaxsiy gigiena ko‘nikmalari
“Avval nima, keyin nima”
Maqsad: qo‘lni to‘g‘ri yuvish ko‘nikmasini mustahkamlash
|
Mavzu bo‘yicha suhbat:
“Mening kayfiyatim”
Maqsad: O‘z nutqida kayfiyatni bildirishga o‘rgatish, suhbat mavzusiga ijobiy yondashuvga undash.
|
|
| |
-MAVZU: SEZGI VA IDROKNING PSIXOLOGIK MOHIYATI, FIZIOLOGIYASI

|
-MAVZU: SEZGI VA IDROKNING PSIXOLOGIK MOHIYATI, FIZIOLOGIYASI
|
bet | 23/125 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 1,25 Mb. | | #154263 |
Bog'liq Umumiy pedagogika va psixologiya uslubiy ko\'rsatma 20233-MAVZU: SEZGI VA IDROKNING PSIXOLOGIK MOHIYATI, FIZIOLOGIYASI.
Sezishning fiziologik mexanizmlari va sezgi turlari.
Sezgilar va sezgi turlari haqida tushuncha.
Tevarak-atrofimizda bo‘lgan va bizga taʼsir etib turadigan narsa va hodisalarning xilma-xil xossalari bor. Bu xossalar ko‘ruv, eshituv, tuyg‘u organlari va shunga o‘xshash sezgi organlari yordami bilan ongimizda bevosita aks etadi. Sezgi organlarimizga taʼsir etadigan narsalardagi ayrim xossalarning miyamizda shu tariqa bevosita aks etishi sezgi deb ataladi. Biz qizil, yashil ranglarni, shirin, achchiq taʼmlarni, og‘ir-engilni, issiq-sovuqni va shu kabilarni sezamiz. Sezgi organiga taʼsir yetib, sezgini vu¬judga keltiradigan har bir narsa (yoki hodisa) qo‘zg‘ovchi deb ataladi, uning taʼsiri esa qo‘zg‘alish deb yuritiladi.
Sezish jarayoni quyidagicha ro‘y beradi:
1) narsa yoki hodisalar sezgi organlariga (retseptorga) taʼsir etib, tegishli sezuvchi nervning chekka (periferi) uchlarini qo‘zg‘aydi;
2) shu yerda kelib chiqqan qo‘zg‘alish o‘sha nervning o‘tkazuvchi yo‘li orqali bosh miya po‘stining tegishli markaziy hujayralar sistemasiga o‘tadi;
3) bu yerda nerv qo‘zg‘alishi psixik hodisaga, yaʼni sezgiga aylanadi.
Sezish jarayonining ana shu 3 bosqichi I.P. Pavlov tomonidan analizator deb atalgan sezuvchi nerv apparatining tuzilishiga muvofiq ravishda o‘tadi. Har bir analizator sezuvchi nervning chekka tarmoqlaridan, o‘tkazuvchi yo‘lidan va bosh miya po‘stining markaziy hujayralaridan iborat. Аnalizatorning yuqorida ko‘rsatilgan qismlaridan birortasi zararlansa, sezgi hosil bo‘lolmaydi. Nomidan ham ko‘rinib turibdiki, analizatorlar tevarak-atrofdagi olam taʼsirlarini analiz qilib beradi. Аnalizatorlar insonning ko‘p asrlardan beri davom etib kelgan tarixida hayot uchun nihoyatda muhim bo‘lib kelgan qo‘zg‘ovchilarni boshqa qo‘zg‘ovchilardan ajratadi, ularni bir-biridan ayirib beradi.
Sezgilar xilma-xil bo‘ladi. Turli-tuman sezgini qaysi sezgi organlari yordami bilan hosil qilsak, ularni o‘sha organlarga qarab, quyidagi turlarga, yaʼni ko‘rish sezgilari, eshitish sezgilari, hid bilish sezgilari, taʼm (maza) bilish sezgilari, teri sezgilari, muskul-harakat sezgilari va organik sezgilarga ajratiladi. Sezgi organlari qayerda ekanligiga va qayerdan qo‘zg‘alishiga qarab, ularni uch guruhga ajratish mumkin:
|
| |
BIRJA KOTIROVKALARI - Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid

|
Termiz davlat universiteti toshaliyeva s. T., A. M. Abdurahmonov iqtisodiyotga oid
|
bet | 106/485 | Sana | 10.07.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #267286 |
Bog'liq TOSHALIYEVA S.T. IZOXLI LUG\'AT (2)BIRJA KOTIROVKALARI — 1) birjalar orqali sotiladigan mahsulotlar bahosi. Har bir birja ularni ma’lum tizimga soladi va chop etadi.
Odatda, B.k. ertalabki va kechki savdo (birja sessiyasi) boshlanishiga va tugashiga mo‘ljallab chop etiladi; 2) birjada amal qiluvchi tovarlar bahosi. Har bir birja B.k. hisobi tizimlash va e’lon qilishni amalga oshiradi. Odatda birja ertalabki va kechki birja savdosining boshlanishi va tamom bo‘lishi, tovarlarni sotuvchilar va sotib oluvchilar, tovarlarni tezlik bilan va muddatli yetkazib berish kotirovkalarini e’lon qiladi. Birjaning har bir ish kunidagi o‘rtacha va boshqa kotirovkalar hisoblanadi va e’lon qilinadi. Birjada faqat 20 foiz xom-ashyolar va oziq- ovqat tovarlari jahon savdosi hajmi amalga oshirilishi va birjadagi 90 foizdan ko‘proq bitimlar chayqovchilik xarakteriga ega bo‘lishiga qaramasdan kotirovkalar birja tovarlari jahon bahosi darajasini yetarlicha ob’ektiv ifodalaydi va ularning maxsus e’lonlari birjadan tashqari savdodagi o‘xshash tovarlarga baho qo‘yish uchun asos hisoblanadi.
BIRJA KOTIROVAL KOMISSIYASI — birja muomalasidagi qimmatbaho qog‘ozlar kursini yoki tovarlar bahosini aniqlovchi va e’lon qiluvchi birja organi. Uning vazifalariga birjada tuzilgan bitimlar va birja byulletenini tuzish to‘g‘risidagi maklerlar va birjaning boshqa a’zolari tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlarning to‘g‘riligini kuzatish kiradi. Komissiya tartibi birja a’zolari tomonidan saylanadi.
BIRJA KUNI – birja savdolari o‘tkaziladigan kun. Birja boshqaruvchi idorasi tomonidan belgilab qo‘yiladi.
BIRJA KURSI (nem.) — birjada muomalada bo‘luvchi qimmatbaho qog‘ozlarning sotish bahosi (aksiyalar va obligatsiyalar). Aksiyalarning B.k. dividend hajmi, ssuda foizi darajasi va boshqa omillarga bog‘liq aksiyalarning nominal bahosi. B.k. ga ta’sir qilmaydi, obligatsiyalarning nominal bahosi esa ta’sir qiladi.
BIRJA LISTINGI — deganda birja tovarlarini birja axborotnomasiga kiritgan holda birja savdolariga qo‘yish tartiboti tushuniladi. Birja listingini o‘tkazish tartibi birja savdosi qoidalari bilan belgilanadi.
|
| |