«O’zbekiston temir yO’llari» datk Тoshkent temir yo’l muhandislar instituti

«O’zbekiston temir yO’llari» datk
Тoshkent temir yo’l muhandislar instituti
Elektromexanika fakul’teti
«Elektr ta’minoti va mikroprotsessorli boshqaruvi » kafedrasi
Et-498 guruh bitiruvchisi Usmanov A. Temir (lot. Ferrum), Fe - Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruxiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 26 ; atom massasi 55,847. Temir 4 ta barqaror izotop: 54Fe(5,84%), 56Fe(91,68%), 57Fe(2,17%) va 58Fe(0,31%) dan iborat. A ning
«Tortuvchi nimstansiyalar elektr uskunalarining ishonchlik ko’rsatkichlari va ularga texnik xizmat ko’rsatish davrini oshirish »
mavzusidagi
BITIRUV MALAKANIY ISHI
Тoshkent ЁC 2012
MUNDARIJA
KirishЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK..3I.Asosiy qismЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK51-bob.Tortuvchi nimstansiya jihozlarini ishonchligiЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK... 51.1.Ishonchlikni nazariy va amaliy masalalariЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK.51.2.Elektrojihoz, uskunalar va sistemalar ishonchligini tahlil qilishda sistemali yondashishЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK...
61.3.Elektrojihoz, uskuna va sistemalarning ishonchlilik ko’rsatkichlari
va mezonlariЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK...
81.3.1.Ishonchlilikning ehtimollik xarakteristikalariЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK 101.3.2.Energetik qurilmalar ishonchlilik ko’rsatkichlarining nomenklaturasi.. 151.4.Ishonchlilik ko’rsatkichlarini baholashЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK.. 162-bob.Elektroenergetik jihoz va uskunalarni ishdan chiqishi va
shikastlanishini hususiyatlariЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK..
182.1.Elektr jihoz va uskunalarni ishdan chiqishining statistik tahliliЎKЎKЎK. 182.1.1.Tortuvchi nimstansiyalarning jihoz va uskunalarini ishdan chiqishini ro’yhatlash va ularni klassifikatsiyasiЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK
182.2.Tortuvchi nimstansiyalar jihoz va uskunalarining ishonchligiЎKЎKЎK... 222.2.1.Shinalar sistemasiЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK... 222.2.2.AjratgichlarЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK.232.2.3.O’zgaruvchan tokli yuqori kuchlanishli o’chirgichlar. Kuch
transformatorlarЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK..
232.2.4.Releli himoya va avtomatika uskunalari ishonchlilik ko’rsatkichlariЎK 242.2.5.Telemexanika apparaturasi ishonchlilik ko’rsatkichlariЎKЎKЎKЎKЎKЎK. 262.3.Ta’mirlanuvchi elektr jihozlar puxtaligini hisoblash usullariga umumiy xarakteristika va misollarЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK.
27
3-bob.
Tortuvchi nimstansiya jihoz va uskunalariga texnik xizmat ko’rsatish davrini aniqlashЎK..ЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK
323.1.Tiklanuvchi va profilaktika etiluvchi jihoz va uskunalarning ishonchlilik modeli va texnik xizmat ko’rsatishni aniqlashЎK.ЎKЎKЎK..
323.2.Havoli o’chirgichlarga profilaktik xizmat ko’rsatishni strategiyasi va puxtalikni prognozlashЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK...
384-bob.Texnik-iqtisodiy qism va elektr jihozlarni joriy ta’mirlash va ularga texnik xizmat ko’rsatishda havfsizlik qoidalariЎKЎKЎKЎKЎK
454.1.Elektr jihozlarni ta’mirlashni texnik-iqtisodiy samaradorligiЎKЎKЎKЎK 454.2.
4.3.Tortuvchi nimstansiyalarda elektr jihozlarni joriy ta’mirlash va ularga xizmat ko’rsatishda xavfsizlik qoidalariЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK.
Harakat xavfsizligiЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK
50
57II.Iqtisodiy qismЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK 62III.Mehnatni muhofaza qilish qismЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK.. 70XulosaЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK 75Foydalanilgan adabiyotlarЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK... 76
Kirish
Tortuvchi nimstansiya elektr obektlarning ishonchlilik masalasi ularga qo’yiladigan talablar majmualari orasida asosiy omillardan biridir. Ayrim energetik sistemalarda avariyalar soni bir yilda bir necha o’n bo’lib, bir yildagi elektr energiya yetishmovchilik bir necha milliard kilovatt-soat ga yetadi. Bir vaqtni o’zidagi avariyaviy ta’mirlashda bo’lgan generatorlarni quvvati o’nlab million kilovattdir. Avariyaviy holati yuqori bo’lgan energosistemaning alohida turdagi jihozlarining va qurilmalarining puxtaligini baholash hamda ishlatish va loyihalash davomida puxtalikni oshirish yo’llarini izlash birinchi navbatdagi masalalardir.
Boshqa tomondan istemolchilarga energiya yetishmasligidan bo’lgan zarar, avariyaviy tamirlashga ketgan sarflar, hamda puxtalikni oshirish bilan bog’liq bo’lgan harajatlar hisobga olinsa elektroenergetik qurilmalar puxtaligini optimal darajasini aniqlab qo’yish masalasi turadi.
Yangi, unikal mashinalarni, apparatlarni, uzatish liniyalarni, katta energetik birlashmalarni yaratish, ishonchlikning shunday usullarini va hisoblashlarni yaratish kerakki ular loyihalsh davrida avval ishlatilgan uskunalar ko’rsatkichlarini, eksperimentlarda olingan ma’lumotlarni, puxtalikni hisoblashni, puxtalikni ta’minlash variantlarini taxlil qilishni, uni ko’rsatkichlarini oshirishni asoslash hamda yangi uskunalarning ishonchligini prognoz qilishga imkon bersin.
Yangi texnikani joriy etish borasida asosiy fikrlarni va barcha energetik uskunalar majmuasining ishonchlik muammosi birinchi navbatda turadi.
Texnikadagi ishonchlilik muammosi quyidagi yangi yo’nalishlarni ochdi: ishonchlilik nazariyasi, ishdan chiqish fizikasi, texnik diagnostikasi, puxtalikning statistik nazariyasi, injenerlik psixologiyasi, eksperimentlarni rejalash va boshqalar.
Ishonchlilik nazariyasi oxirgi 50 yillar davomida matematiklar va injenerlar tomonidan radioelektronika, aloqa, avtomatik boshqarish va hisoblash texnikasi talablariga ko’ra yaratilgan. Ishonchlilik nazariyasining matematik apparati zamonaviy matematikaning tasodifiy jarayonlar nazariyasi, matematik mantiq graflar nazariyasi, obrazlarni aniqlash nazariyasi, optimallash nazariyasi, ekspertlarni baholash nazariyasi, hamda ehtimollar nazariyasi va matematik statistikaga asoslangan.
I. Asosiy qism
I BOB. Tortuvchi nimstansiya elektr jihozlarining ishonchligi
1.1. Ishonchlikning nazariy va amaliy masalalari
Elektroenergetikada ishonchlilik muammosining amaliy masalalari quyidagicha tariflanadi:
- ishlab turgan jihoz va uskunalarni statistik baholash va ishonchliligini tahlili;
- jihoz va uskunalar ishonchliligini me’yorlash;
-loyihalashtirilayotgan va ishlab chiqilayotgan jihozlar ishonchliligini prognozlash;
- jihoz va uning elementlarini puxtaligini sinash;
- uskunalar va sistemalar ishonchli ko’rsatkichlarini hisoblash va tahlil qilish;
- jihoz va uskunalarni ishonchliligini ta’minlash;
- jihoz va uskunalarni loyihalashda, ishlab chiqarishda va ekspluatatsiyada texnik yechimlarni optimallash.
Yuqorida qo’yilgan masalalarni yechish usullarini quyidagi vaziyatlar belgilaydi:
- ishonchlikni aniqlash uchun bevosita holda (tabiiy) sinash o’tkazib bo’lmasligi;
- yaratilgan uskunalarning ishonchlik ko’rsatkichlarini baholab bo’lmasligi;
- ishonchlikni oshirish uchun katta sarf harajatlarni iqtisodiy jihatdan asoslash;
- soni ko’p bo’lgan faktorlarni ishonchlikka ta’sirini o’rganish.
Ishonchlikni baholashda va hisoblashda quyidagi omillarni e’tiborga olish lozim:
- tashqi shartlar (atmosfera hodisalari), transport vositalari, qurilish ishlari va hokazo;
- ekspluatatsiya darajasi (ehtiyot qismlar texnika bilan ta’minlanishi, personalni kvalifikatsiyasi, texnikaviy va mehnat intizomi va hokazo). Texnika (techne - mahorat, sanʼat) - moddiy boylik olish hamda odamlar va jamiyatning extiyojlarini qondirish maqsadida inson atrofdagi tabiatga taʼsir qilishiga imkon beradigan vositalar va koʻnikmalar majmui.
- zavoddagi ishlab chiqarishni sifati, sifatni ishonchlikni nazorati (ishlab chiqarishni darajasi, ishonchlikka sinash);
- o’rnatilgan uskunani ishlatib ko’rish (mehanizatsiyalash, kontrol nazorot o’lchash asboblari bilan ta’minlaganlik, montajni sifati).
Profilaktiv xizmatni davri va sifati (rejali, rejasiz ta’mirlashlar, reviziyalar, sinashlar, diagnostika, texnik holatni nazorot avariyaviy remontlarni tashkil etish (ta’mirlashni texnologiyasi, avariyaviy brigadalarni texnik ta’minoti) ishdan chiqishni ro’yhatlash.
Jihozlar va uskunalar ishonchligini prognozlashda qo’shimcha quyidagi faktorlarni hisobga olishga to’g’ri keladi:
- ishdan chiqishlar to’g’risida ma’lumotlarni to’la bo’lmasligi (jurnallarda ma’lum turdagi ishdan chiqishlar to’la bayon etilmasligi);
- matematik modelni haqiqatga to’g’ri kelmaslik darajasi;
- ishdan chiqishlar oqimini nostotsionarligi;
- dastlabki ma’lumotlarni noaniqligi va ishonchsizligi.
1.2. Elektroenergetik uskunalar va sistemalar ishonchligini tahlil
qilishda tizimli yondashish
Elektroenergetik uskunalar: elektr stansiyalar, podstansiyalar, uzatish liniyalar, elektr tarmoqlar, elektrota’minot sistemalar ЁC elektroenergetik sistemaning elementlaridir (EES) . Bular va yagona elektroenergetik sistemalar (YES) katta energetic sistemalarga kiradi.
Katta sistemalarning alomatlari:
- o’zgaruvchi sharoitlarda ishlashini ma’lum maqsadga yo’naltirilganligi;
- qo’yilgan maqsadga yetishish uchun elementlarni shu jumladan odamni o’zaro harakati;
- ishlash harakterini va narijani belgilaydigan ko’p sonli o’zgaradigan parametrlar;
- maqsadli masalalarni vaqt bo’yich o’zgarishi, sistemni imkoniyatlari va uni tashkil etish;
- yechimlarni baholash uchun ko’p sonli mezonlarni mavjudligi.
Katta sistemalarni tadqiq va tahlil qilish uchun sistemali yondashish kerak.
O’zgaruvchan tokli tortuvchi nimstansiyaning bosh elektr ulanishlar sxemasi.
1.3. Elektroenergetik uskuna va sistemalarning ishonchlilik ko’rsatkichlari va mezonlari
Puxtalik ko’rsatkichlari sifatida:
- ishlash muddati µ §;
- tiklash muddati µ § soatda yoki yilda;
- kuzatish muddatidagi o’rtacha ishlash muddati µ § va o’rtacha ishlash muddati µ § yoki µ § ;
- o’rtacha resurs, yoki chegaraviy holatgacha o’rtacha ishlash muddati µ §;
- gamma - foiz resurs µ § , ya’ni ob’ekt chegaraviy holatga berilgan ehtimollik µ § bilan kelishi;
- o’rtacha ishlash vaqti µ § , yoki chegaraviy holatgacha ishlatilishning kalendar davomiyligi;
- ishdan chiqish oqimi parametrini o’rtacha qiymati µ § ;
- o’rtacha ishdan chiqish jadalligi µ § , µ § ;
- k-turdagi avariya yoki ishdan chiqishni chastotasi µ § ;
- hisoblangan (belgilangan) µ § muddatda ishdan chiqishni µ § va ishlashini µ § ehtimolligi;
- ishga tayyorlik koeffitsienti µ § yoki ishlatilmaslik koeffitsienti ЁC q;
- s- ob’ektni qandaydir i voqea yuz berganda ishdan chiqishining shartli ehtimolligi ЁC Q(s/i).
Elektroenergetik uskunalar puxtaligining mezonlari sifatida quyidagilardan foydalaniladi:
- ishlashini belgilangan (hisoblangan) vaqti - µ § ;
- tiklashni belgilangan vaqti µ § va mos ko’rsatgichlarni meyorlangan qiymatlari.
Elektroenergetik sistemalar puxtaligining integral ko’rsatgichlariga quyidagilar kiradi:
- bir yil muddat oralig’ida energiyani bermasligi;
- energiyaga bo’lgan nisbiy ehtiyojni qondirish;
- bir yil davomida ishdan chiqish va avariya tufayli xalq xo’jaligiga yetkazilgan zararni matematik kutilishi,
Puxtalikning hisoblangan yechimlarini aptimalligini analitik mezoni keltirilgan harajatlarni minimallash sharti sifatida aniqlanadi. Xalq - bu odamlar jamoasi boʻlib, ularning tili, madaniyati, sanʼati, dini boshqa jihatlarini birgalikda aks ettiradi. Xalq tushunchasi keng boʻlib jihatlari bilan birlashtiriladigan odamlar yigʻindisiga aytiladi.
Kuchlanish
U , kvTransformator nominal quvvati MVAIshdan chiqish oqimini parametri
µ §Tiklash vaqtini o’rtacha qiymati µ §Joriy ta’mirlash chastotasi
µ §Joriy ta’mirlashni davomiyligi
µ § 6-20
35
110
2,5ЎK7,5 0,008
0,007
0,018 120
65
40 0,25
0,25
0,25 8
26
28 Transformatorning puxtalik ko’rsatkichlari:
Uzgichlarning puxtalik ko’rsatkichlari:
Uzgichlarni turlariNominal kuchlanishIshdan chiqish oqimining parametriTiklash vaqtini o’rtacha qiymatiKapital ta’mirlash chastotasiKapital ta’mirlashni muddati
Yog’li bakli 35
110
2200,010
0,016
0,05530
40
50
0,1412
23
43
Havoli 35
110
2200,040
0,020
0,02020
40
20
0,1440
29
45
1.3.1. Ishonchlikni ehtimollik xarakteristikalari
Buzilmasdan ishlash ehtimolligi P(t) ЁC t vaqt davomida ishdan chiqmaslikni, ishlash davomiyligi yoki ish hajmi ehtimolligi.
Ishdan chiqish ehtimolligi aks hodisa
Q(t)=1-P(t) (1.1)
sifatida shu bilan birga ishdan chiqish ehtimolligi ishdan chiqishni tasodifiy taqsimlanishini funksiyasi sifatida aniqlashi mumkin.
µ § (1.2)
Ehtimollik taqsimlanishining zichligi
µ § (1.3)
ishdan chiqishni jadalligi (интенсивностъ)
µ § (1.4)
bunda µ § ishdan chiqishni µ § vaqt oralig’idagi ehtimolligini va vaqtgacha ishdan chiqmasdan ishlash (безотказная работа).
Funksiyalar P(t), F(t), f(t) va µ §(t) orasidagi bog’lanishlar 1-2 jadvalda va 1.2, 1.3- rasmda keltirilgan. Ishdan chiqqanga qadar o’rtacha ish davomiyligi (1.4-rasm) quyidagi formula bilan aniqlanadi:
µ § (1.5)
1.1-rasm. Tiklanuvchi obektlar puxtaligining xarakteristikasi.
1.2-rasm. Funksiyalar f(t), Q(t) va P(t) oralaridagi bog’lanishlar.
1.3-rasm. Ishdan chiqgunga qadar o’rtacha ish davomiyligini aniqlashga doir.
µ §
µ §µ §µ §µ §µ § µ §-µ §µ §µ §µ § µ §-µ §µ §µ § µ §µ §-µ §µ § µ §µ §µ §µ §-
Ishdan chiqish oqimining parametri µ § - oralig’idagi (intervalida) ishdan chiqish ehtimolligini shu oraliq cheksiz kamaygan nisbatiga teng:
µ §, (1.6)
bnda µ § - ishdan chiqish shartsiz ehtimolligi.
Ishdan chiqish oqimining parametri ЁC podstansiyaning u yoki bu jixozini vaqt birligida to’g’ri keladigan ishdan chiqishlarni o’rtacha soni. Amaliyotda ishdan chiqish oqimining parametri quyidagicha hisoblanadi:
µ § (1.7)
bnda µ § - t vaqtgacha bo’lgan vaqtda har bir turdagi uskunalarni ishdan chiqish soni;
µ § - vaqtning juda kichik oralig’i.
Ishdan chiqish oqimining parametrik o’ziga xos vaqt bilan bog’lanishga ega. (1.4-rasm).
1.4-rasm. Ishdan chiqish oqimini vaqtga bog’lanish grafigi.
I-uchastkada bu ishdan chiqish oqimini kattaligi bir muncha katta qiymatga ega bo’lib kamayishga harakat qiladi. Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi. Bu muddatda:
a) deffekt qismlar aniqlanadi;
b) puxtaligi kam bo’lgan detallar ishdan chiqadi;
c) xato o’rnatilgan elementlar shikastlanishi o’zgarishi bilan oqim parametri kamaya boshlaydi.
II-uchastka ishdan chiqish oqimi parametrik kamayadi va davomli vaqtgacha o’zgarmay turadi. Agar shu uchastkada parametr osha boshlasa, texnik xizmat qoniqarsiz olib borilayotganligini bildiradi.
III-uchastka uskuna eskira boshlashini bildiradi.
Ishdan chiqish oqimining parametri µ § agar element bir onda tiklangan bo’lsa taqsimlanish funksiyasi µ § bilan quyidagicha bog’langan:
µ § (1.8)
µ § (1.9)
bunda µ § - k-chi ishdan chiqgunga qadar taqsimlanish funksiyasi.
Beshikast ishlash vaqtining eksponensial taqsimlanishida
µ §; (1.10)
µ §; (1.11)
µ §; (1.12)
µ § (1.13)
Ishdan chiqish chastotasi, yoki ishdan chiqish oqimining o’rtacha parametrik, ishdan chiqish sonining µ § matematik kutilishini shu interval davomligi nisbatiga teng:
µ § (1.14)
Ishning boshlang’ich davridan vaqt o’tgan sari (1.4-rasm):
µ §
Agar element bir onda emas µ §vaqtda tiklansa, shu bilan birga bu vaqt tasodifiy kattalik bo’lsa, ishdan chiqish µ § intervaldan keyin sodir bo’ladi. Agar tasodifiy kattaliklar µ § va µ § statik bog’lanmagan bo’lsa, unda
µ §’ (1.15)
bunda µ § - tiklanish ehtimolligining taqsimlanish zichligi µ §
Ta’mirlashga moyillik mezoni sifatida uskunaning texnik foydalanish koeffitsientidan foydalaniladi:
µ §’ (1.16)
bunda µ § - ish qobiliyatida bo’lgan muddat;
µ § - texnik xizmat ko’rsatish, ta’mirlash muddati;
µ § - tiklash muddati.
1.3.2. Energetik qurilmalar puxtalik ko’rsatkichlarining nomenklaturasi
Energetik qurilmalarni klassi:
- murakkab qurilmalarning tiklanib bo’lmaydigan buyumlari;
- mahsus tiklab bo’lmaydigan buyumlar (misol uchun o’lchash asboblari);
- tiklanadigan buyumlar.
Puhtalik guruhlari:
- elektr jihozni ishdan chiqishi xavf tug’diradi (misol uchun himoyalash apparaturasi, turbogenerator uzatish liniyasi);
- elektr jihozni chiqishi shu buyumni narhiga teng bo’lgan harajatlar keltiradi;
- elektr jihozni isgdan chiqishi buyumni qisman yoki to’la yo’q bo’lishiga olib keladi.
Foydalanish rejimlari:
- uzluksiz;
- siklik (ma’lum davr bilan);
- operativ (ulanishi oldindan ma’lum bo’lmagan);
- umumiy (avvalgi bandlar ma’lum ketma-ketligi).
Ishlatish muddatini cheklanishi bo’yicha:
- belgilangan, bunda uskunani avvaldan ma’lum bo’lgan vaqtda ishdan chiqariladi;
- majburiy, bunda uskunani ishdan chiqqani uchun yoki chegaraviy rejimda yotgani uchun ishdan chiqariladi.
1.4. Ishonchlilik ko’rsatkichlarini baholash
Ishonchlilik ko’rsatgichlarini baholashda, jihoz yoki uskunani ishlatilishida olinhan ko’rsatgichlarini son qiymatlari aniqlanadi.
Eksponensil taqsimlash qonuni bo’yicha parametrni nuqtaviy baholash GOST 11606-74 bo’yich hisoblanadi. To’la tanlashda siljimagan baho quyidagicha hisoblanadi:
µ § (1.17)
To’la bo’lmagan tanlashda va har qanday sinash rejimlari bo’yicha sijimagan baho quyidagicha hisoblanadi:
µ §, (1.18)
bunda s ЁC barcha ob’ektlarni o’rtacha ishlash muddati;
µ § - ishdan chiqish muddati;
m ЁC sinalayotgan ob’ektlarni ishdan chiqishlar soni.
To’la tanlashda esa:
µ §, (1.19)
n>1 bo’lganda siljitilmagan baholash;
bunda µ §
n=1 bo’lganda
µ §. (1.20)
I bobga xulosa
Elektrlashgan temir yo’l istemolchilariga energiya yetishmasligidan bo’lgan iqtisodiy va ijtimoiy zarar, avariyaviy ta’mirlashga ketgan sarf-harajatlar, hamda puxtalikni oshirish bilan bog’liq bo’lgan harajatlar hisobga olinsa elektroenergetik qurilmalar ishonchligini optimal darajasini ushlab turish maqsadga muvofiq bo’ladi. Boshqacha aytganda jihozlarga texnik xizmat ko’rsatish davrini asoslash masalasi kelib chiqadi.
II BOB. Elektroenergetik jihoz va uskunalarni ishdan chiqishi va
shikastlanishining hususiyatlari.
2.1. Jihoz va uskunalarni ishdan chiqishining statistik tahlili
Tortuvchi nimstansiya jihozlar puhtalik ko’rsatkichlarining son qiymatlarini aniqlash uchun jihozni ishlab chiqarilgan korxonada mahsus tajribalar o’tkazib yoki uni ishlatish davomidagi holatlarini ro’yhatlab olish mumkin.
Nimstansiyalarning foydalanishdagi qilinadigan jihozlar holatini bilib, uning puhtalik ko’rsatgichlarini hisoblash mumkin. Ularni asosida esa jihoz ishini prognozlash, tamirlash muddatlarini belgilash, hamda ekspluatatsiya etishni ilmiy asosda belgilash mumkin. Bundan tashqari nimstansiyalarning elektrotexnik apparatura yaratayotgan konstruktorlarga katta ma’lumot sifatida xizmat qiladi.
Jihozlar ishdan chiqishi to’g’risidagi statistik ma’lumotlarni ro’yhatlari uchun tortuvchi nimstansiyalarda passport karta va ishdan chiqishlarni ro’yhatlash kartochkalar tutiladi.
2.1.1. Tortuvchi nimstansiyalarni jihoz va uskunalarini ishdan chiqishini
ro’yhatlash va ularni sinflash
Pasport-kartalarda tronologik tartibda elektr jihozni ishga kiritilishidan to uni almashtirigunga qadar barcha ma’lumotlar yoziladi.
Pasport-karta har bir asosiy jihozga alohida tutiladi. Misol uchun transformator, o’chirgichlar va hokazo). Taqsimlovchi qurilmadagi (bir xil kuchlanishli) ajratgichlar, yig’ma shinalar majmuasiga bittadan pasport karta tutiladi.
Bir turdagi tok va kuchlanish transformatorlariga, razryadlagichlarga va bir turdagi boshqarish sxemalarining jihozlariga, himoya rele va avtomatikaga hamda nimstansiyaning o’zi uchun ishlatiladigan jihozlariga ham bittadan pasport karta tutiladi.
Pasport-kartalar jihozlarni shikastlari tuzatilgandan so’ng nimstansiya boshlig’i tomonidan to’ldiriladi.
Jihozlarni pasport-kartasi va normal ishlashni buzilishlari.
________ temir yo’li ________ elektr ta’minot uchastkasi ________ tortuvchi nimstansiya ulanish__________________________________ jihoz nomi_______ turi _______ zavod nomeri ________ Ishlab chiqaruvchi zavod ___________________________________________ Ishlab chiqarish sanasi _________ Ishga tushirish sanasi_________ Nazorot qilish sanasi_________
Tartib NSanaBuzilish kategoriyasi (ishdan chiqish: to’la, qisman)Topish usuliIshdan chiqqanlik sababi va uni bayoniButunlay ishdan chiqqan elementlar va detallarTa’mirlash lozim bo’lgan element va detallarHimoyalash ishini baholash Mehnat sarfi (odam-soat) va tiklash vaqti (saot)Material va detallarni narxiKontakt tarmog’ini toksiz qolishi (soat)Poezdlarni tohtab qolishi (poezd-soatda)Vaqt bo’yicha kundaElektrenergiyani sarf bo’lishi kVtsoatAvtomatik o’chirishlarni soniOperativ qayta ulashlar soniBuzilishdan avvalgi profilaktika sanasi1234567891011121314151617Pasport-karta to’ldirilgandan so’ng “Ishdan chiqish kartalari” ikki nushada to’ldirilib “Temir yo’l elektrotexnik laboratoriyasiga yoki ta’minot uchastkasiga yuboriladi. U yerda barcha kartochkalar ishdan chiqish joyiga, jihoz turiga, ishdan chiqish sabablariga, tiklash tavsifi va boshqa alomatlarga ko’ra sinflanadi.
| Yer - Quyosh sistemasidagi Quyoshdan uzoqligi jihatdan uchinchi (Merkuriy, Venera sayyoralaridan keyin) sayyora. U oʻz oʻqi atrofida va aylanaga juda yaqin boʻlgan elliptik orbita boʻyicha Quyosh atrofida aylanib turadi. |
Elektrota’minot
uchastkasi,
tortuvchi
podstansiya
kontakt
tarmog’i
distansiya va
hokazo
Jihoz va uskunalar ishdan chiqishini sinflanishi
2.2. Tortuvchi nimstansiyalar jihoz va uskunalarining ishonchligi
Tortuvchi nimstansiyalarning ishonchligi uni tashkil qiladigan asosiy jihozlarining, ishonchligiga, sxematik yechimlariga va zaxiralash usullaridan tashkil topadi. Bunda asosiy energetik jihozlarni ishonchligi katta ro’l o’ynaydi.
Ishonchlikni son qiymatlarini bilish turli jihozlarni solishtirish hamda energota’minot ishonchligini hisoblashda, texnik xizmat qilishni optimal tuzilishlarini aniqlashda, ta’mirlash oralaridagi muddatini va ehtiyot qismlar hajmini belgilashda asos bo’ladi.
2.2.1. Shinalar tizimi
Shinalar ishonchligi kuchlanish darajasidan taqsimlash qurilma (PУ закрытое, открытое) turidan va ulash soniga turlicha bo’lgan taqsimlash qurilmaga bog’liq. Shinalarni ishdan chiqishi izolyatsiya ishdan chiqishiga, shleyflar ulangan joylarini o’ta qizishidan, izolyatsiyani mexanik ravishda ishdan chiqishiga, hamda foydalanish personalni qayta ulashlarda qilgan hatoliklariga bog’liq.
Shinalar kuchlanishiIshdan chiqish oqimining parametri220 kv0,04 1/yil110 kv0,01 1/yil10 kv0,001 1/yil3,3 kv0,005 1/yil
Tajribalar shuni ko’rsatadiki shinalar ishonchligiga shinalarga ulangan o’chirgichlarni va ajratgijlarni benuqson ishlashi ta’sir qiladi. Shuning uchun shinalarni ishdan chiqish parametrini aniqlashda ularni ikkita ulanishlar orasidagi qismi (uchastkasi) µ § va alohida shinalardagi ulangan o’chirgichlar va shina ajratgichlarining ulushini hisobga olish lozim.
Shinalarni ishdan chiqish oqimining parametri quyidagiga teng
µ §, (2.1)
bunda n ЁC ulanishlar soni.
2.2.2. Ajratgichlar
Ajratgichlar nimstansiyalarni eng ishonchli qurilmalaridir. Bular quyidagi jadvalda aks etilgan.
Ajratgichlarni kuchlanishiAjratgichlarni ishdan chiqish oqimining parametri220-110 kv0,0001 1/yil110 kv0,01 1/yil6-10 kv0,001-0,0043 1/yil
Qisqa tutashtirgichlarda ishdan chiqish izolyatsiyaning mexanik va elektr shikastlanishidan, o’z-o’zidan ulanishidan va himoyalash signali ishga tushmaslikdan hosil bo’ladi. Qisqa tutashtirgichlarning ishdan chiqish oqimining parametri ЁC 0,013 1/yil.
2.2.3. O’zgaruvchan tokli yuqori kuchlanishli o’chirgichlar va kuch
transformatorlari
O’chirgichlar ishdan chiqishi ko’p hollarda kommutatsion operatsiyalarda ya’ni mexanik va elektrik shikastlarda ulanmaslik yoki uzilmaslikda namoyon bo’ladi. O’chirgichlarni ishdan chiqishi ularni yuritmasi ishlamasligidan, ularni izolyatsiyasi teshilishidan yoki kontaktlar holatini buzilishi natijasida yuzaga keladi.
O’chirgichlarni tavsifli ishdan chiqishi ЁC bu qisqa tutashish toklarida yoyni uzilmasligidir. Tajribalar shuni ko’rsatadiki, QT toklari uzilmasligi o’chirgichlar ishdan chiqishini 15 dan 35% ini tashkil etadi.
Transformatorlar ishdan chiqishi asosan ularni chulg’amlari, kirishlari,
NTransformatorni ishdan chiqishi sabablariIshdan chiqish ulushi1Yuklama ostida kuchlanishni rostlash qurilmalari 48%2Yuqori kuchlanishli kirishlar 30%3Himoyalash qurilmalari 10%4Ulanish qismlari 12% transformatorlarni o’ramlar sonini qayta ulagichlari shikastlanishiga bog’liq.
O’chirgichlar va kuch transformatorlarning o’rtacha ishdan chiqish oqimlarining parametri quyidagicha:
Jihozni nomi220 kv110 kv35 kv6-10 kvYog’li o’chirgich0,0500,01070,00670,0060Kuch
transformatori0,0170,00460,00790,0060
2.2.4. Releli himoya va avtomatika uskunalari ishonchlilik ko’rsatkichlari
Releli himoya va avtomatika uskunalariga tortuvchi nimstansiyalarni navbatchi axborot-mantiqiy sistemalari kiradi. Ular qoidaga ko’ra doimiy ish holatida bo’lib va belgilangan parametrlarni nazorot qilib turadi. QT bo’lganda ular shikastlangan uchastkani ajratib qo’yishi lozim. Himoya etilayotgan uchastkada har qanday shikast sodir etilganda himoya ishlamasa yoki shikast bo’lmaganda u ishlab ketsa himoya ishdan chiqqan bo’ladi.
Energosistemalarda himoyalash uskunalarini ishlatish tajribasi ko’rsatadiki ularni ishdan chiqishi ЁC 70% - foydalanish personalni aybi bilan bo’ladi.
Himoyalash qurilmalarni ishdan chiqish oqimini parametrlarining qiymatlari.
Himoyalash uskunasiIshdan chiqish parametri oqimining yuqori chegarasi µ §Ishdan chiqish parametri oqimining quyi chegarasi µ §
Yuqori chastota blokirovkali distansion himoya ПЗ-156, ПЗ-157, ПЗ-158
6,25
2,26
Yuqori chastota blokirovkaga ega bo’lmagan distension himoya ПЗ-156, ПЗ-157, ПЗ-158
2,37
1,52
Shinalarni differensial himoyasi
2,69
1,45
Transformatorlarni differensial himoyasi
0,93
0,63
Transformatorlarni gazli himoyasi
0,64
0,44
Uzatish liniya ЁC 110-330 kv uch fazali bir martta ishlovchi АПВ (avtomatik qayta ulash)
1,25
0,71Transformatorni АВР (zaxirani avtomatik
ulash)
2,71
1,38
2.2.5. Telemexanika apparaturasi ishonchlilik ko’rsatkichlari
Telemexanika apparaturasini ishdan chiqishida teleboshqarish komandalarini bajarmaslik yoki noto’g’ri bajariladi, kontrol punktda signal mavjud bo’lganda dispetchrlik punktga noto’g’ri telesignalizatsiya berish. Apparaturani ishdan chiqishi yarim o’tkazgich tranzistorlarni ishdan chiqishi, diodlarni uzilishi yoki teshilishi, rezistorni kuyishi, paykalarni ishdan chiqishi va raz’emlardagi kontaktlarni yo’qolishi tufayli yuzaga keladi.
2.3. Ta’mirlanuvchi elektr jihozlarni puhtaligini hisoblash usullariga
umumiy harakteristika va misollar
Ta’minlanuvchi tiklanmaydigan elektr jihozlar puhtaligini ko’rsatgichlari odatda ishlatilish muddati bilan, tiklanadigan jihozlar uchun esa har doim calendar vaqt bilan aniqlanadi.
Puhtalik ko’rsatgichlari, odatda, barcha jihoz va uskunalar ular qo’shilganda ishga yaroqli bo’lishi kerak.
Ta’mirlanuvchi uskunalar puhtaligini hisoblaganda ko’p holda ikkita usul qo’llaniladi: integral tenglamalar usuli va differensial tenglamalar usuli. Differensial usullarni taraqqiy etishi izlanayotgan kattaliklarni shakllantirish uchun bevosita holat sxemalaridan aniqlashga imkon beradi.
Integral tenglamalar usuli shu joizlikka asoslanganki ketma-ket ishdan chiqishlar orasidagi ishlash muddati va tiklanish vaqtlari bir-biriga bog’lanmagan tesodifiy kattaliklar deb qabul qilinadi. Turli holatlar ehtimolini bog’laydigan integral yoki integro-differensial tenglamalar tuziladi va yechiladi. Bunda ishdan chiqishlar va tiklanish vaqtlar orasidagi ishlash muddatining taqsimlash qonunlariga prinspial chegaralashlar qo’yilmaydi. Bunda tenglamalarni tuzishni o’zi kifoya.
Lekin tuzilgan tenglamalarni yechish ko’p hollarda katta qiyinchiliklar tug’diradi.
Aniq natijalarni faqat ba’zi-bir taqsimlanish qonunlari uchun olish mumkin.
Ihtiyoriy taqsimlanish qonunlarida yuklangan va yuklanmagan rezervlangan sistemalarni ko’rib chiqamiz.
Bitta asosiy va k ta sonli yuklangan rezervli sistemaning ishdan chiqquncha ishlash muddati quyidagi formula bilan hisoblanadi:
µ § (2.2)
bunda µ § va µ § - mos ravishda shikastsiz ishlash o’rtacha muddat va elementni tiklash muddati.
Agar ikkita shikastlanish orasidagi vaqtni taqsimlanishi darajali bo’lsa berilgan vaqt orasidagi µ § shikastsiz ishlash ehtimolligini aniqlash uchun quyidagi formula qo’llaniladi:
µ § (2.3)
Differensial tenglamalar usulida ishdan chiqishlar va tiklanish vaqti orasidagi muddat vaqtning ko’rsatgichli taqsimlanishi qabul qilingan.
Avval sistemaning mumkin bo’lgan holatiga ko’ra sxema ko’rinishida matematik (mantiqiy) model tuziladi. Bu sxemada to’rtburchak yoki doiralar bilan mumkin bo’lgan holatlar tasvirlanadi va strelkalar bilan bir holatdan boshqa holatga o’tish yo’nalishi ko’rsatiladi. Bu sxema bo’yicha ehtimolli holatlar uchun differensial tenglamalar tuziladi.
Buning uchun quyidagi qoidalardan foydalanish maqsadga muvofiq:
Tenglamalarni chap holatida mos holatlar µ § ehtimolligini vaqt bo’yicha hosilasi yoziladi, o’ng tomondagi har bir had holatga bog’langan strelka tepasida turgan o’tish intensivligini shunga mos bo’lgan ehtimollik holatiga ko’paytmasiga teng;
Ishora strelka yo’nalishiga bog’liq (agar strelka holatga qaragan bo’lsa ЁC plyus, va aks holda ЁC minus);
Tenglamalar soni holatlar soniga teng bo’ladi, differensial tenglamalar sistemasi meyorlanish sharti bilan to’ldirilishi kerak, ya’ni barcha holatlar ehtimolligining yig’indisi birga teng bo’lishi kerak.
Differensial tenglamalarni Laplas o’zgartirishlari yoki boshqa usullar yordamidan foydalanib izlanayotgan puxtalik ko’rsatgichlarini aniqlash mumkin.
Elektr jihozlar ishlatilishida ularni to’xtatilishi mumkin bo’lsa, puxtalik ko’rsatgichlari sifatida odatda tayyorgarlik funksiyasi µ § va ishlatilmaslik funksiyasi µ § yoki shularga mos bo’lgan koeffitsientlardan foydalaniladi. Bunda barqaror ekspluatatsiya qilish rejimi ko’riladi, ya’ni µ §. Bu holda µ § bo’ladi va differensial tenglamalar sistemasi algebraic tenglamalar sistemasiga aylanadi.
Misol 1. Tortuvchi nimstansiyadagi ikkita kuch transformatoridan bittasi ish rejimida va ikkinchisi salt ishlash rejimida turibdi. Ikkala bloklar teng puxtalikka ega, ishdan chiqish jadalligi (интенсивностъ отказов) µ § 1/yil bo’lganda shikastsiz ishlash vaqti ko’rsatgich taqsimlanishiga ega, tiklanish vaqti esa quyidagi ko’rinishdagi Veybul taqsimlanishiga ega
µ §’ (2.4)
bunda µ §
Kuch transformatorini ishdan chiqquncha ish vaqtini va (0 , 100) kun davomida transformatorni beshikast ishlash ehtimolligini aniqlang.
Yechish. Kuch transformatorini ishdan chiqunga qadar ishlash vaqti µ § (2.2) formuladan aniqlash mumkin, buning uchun har bir transformatorni µ § va µ § larini alohida hisoblash lozim.
Masala shartida ko’rsatilgan taqsimlanish qonunlariga ko’ra:
µ §
µ §’
bunda µ §- gamma ЁC funksiyani belgisi.
Bu formulalarga son qiymatlarini, qo’yib hosil qilamiz:
µ § kun; µ § kun.
Bu qiymatlarni (5.4) formulaga qo’yamiz:
µ §
Endi µ § shart bajarilishini ko’rib chiqamiz:
µ §
Shart bajarildi, demak ishdan chiquncha ishlash muddatdagi taqsimlanish qonunini ko’rsatgich qonuniga yaqin deyish mumkin va shunga ko’ra hisoblashlarni quyidagi formula bo’yicha bajariladi:
µ §
Misol 2.
Tortuvchi podstansiyada o’rnatilgan Lisna-U turdagi telemexanika sistemaning apparaturasi shikastsiz ishlash va tiklanish vaqti ko’rsatgich taqsimlanishiga ega bo’lib tayyorlik koeffitsienti µ § ga teng. Agar shikastlanishgacha bo’lgan muddat µ §ni tashkil etsa, µ § davomida apparaturani ishga yaroqli holatini ehtimolligini µ § aniqlang.
Yechish: Malumki sistemaning ishga tayyorlanganlik koeffitsienti
µ §
Tiklanishning o’rtacha vaqtini µ § quyidagi formuladan aniqlaymiz:
µ §
bundan µ §
µ § uchun
µ §
II bobga xulosa
Nimstansiyalardagi asosiy va yordamchi jihozlar va uskunalarni texnik holatini o’zgarish qonunlarini: ishdan chiqish jadalligi µ §, ishdan chiqish oqimi µ §, hamda ishdan chiqishni matematik kutilishi µ §, dispersiyasi µ §, standart og’ish µ § va korregyatsion koeffitsientlarini asosida ilmiy asosda prognoz qilish va shular asosida profilaktik ishlar davrini maqsadli belgilash mumkin.
III BOB. Tortuvchi nimstansiya jihoz va uskunalariga texnik xizmat
ko’rsatishni optimallash.
3.1. Tiklanuvchi va profilaktika etiluvchi uskunalarni puxtalik modeli va
texnik xizmat ko’rsatishni optimallash.
Jihozni ishdan chiqish muddatini uzaytirish uchun u davriy ravishda oldini oluvchi tamirlanadi. Oldini oluvchi ta’mirlash manoga ega bo’lmaydi agar µ § bo’lsa, va zararli bo’ladi, agar µ § kamayuvchi bo’lsa. Agar ta’mirlash davri µ §bo’lsa ehtimollikni taqsimlanish zichligi unda ish uskunani ishdan chiquncha bo’lgan muddati:
µ §’ (3.1)
µ § (3.2)
bunda k ЁC oldini oluvchi tamirlashni nomeri.
Misol 1.
3.1-rasmda tekis taqsimlanuvchi ehtimolligi µ § bo’lgan µ § va oldini oluvchi ta’mirlash davri µ § bo’lgan µ §
muddatni grafigi keltirilgan. Bu hol uchun
µ §
ya’ni µ § davr o’tgandan so’ng jihozning ishga yaroqli elementlari µ § ni tashkil etadi.
3.1-rasmda µ § bog’lanish tasvirlangan. Birinchi uchastkani tenglamasi µ § µ §. µ § egri chiziq µ § egri chiziqni har bir uchastkada µ § qaytarilishidan hosil bo’ladi.
Bunda
µ §
Ishdan chiquncha o’rtacha ishlash vaqti µ §.
3.1-rasm. Oldini oluvchi ta’mirlash jadal bajarilishini effekti.
Oldini oluvchi ta’mirlash o’tkazilmaganda ishdan chiquncha ishlash vaqti teng bo’lar edi.
µ §
va µ §.
Shunday qilib elementning ishdan chiqmasligi jadal oldini-olyuvchi ta’mirlash o’tkazilganda yoki almashtirilganda sezilarli darajada ko’payadi.
Avariyaviy ideal ta’mirlashda esa µ § dan ko’proq intervalda o’rinli bo’lib, ya’ni stotsionar rejimda
µ § (3.3)
Jihozni ishga qo’yilishini boshlang’ich davrlarida µ § va µ § lar oshiriluvchi funksiya bo’lganda oldini oluvchi ta’mirlashlar avariyaviy ta’mirlashlarni o’rtacha chastotasini kamaytiradi:
µ § (3.4)
Oldini-oluvchi ta’mirlash uchun (3.1-rasm).
µ §; (3.5)
µ §; (3.6)
µ §; (3.7)
µ §. (3.8)
Agar µ § deb olsak, quyidagini olamiz:
µ §.
E’tirof etamizki oldini oluvchi tamirlash o’tkazilmaganda ishdan chiqish jadallik (интенсивностъ) µ § ga teng, ideal oldini oluvchi ta’mirlash o’tkazilganda esa o’rtacha ishdan chiqish jadallik µ § gat eng.
Agar oldini oluvchi ta’mirlashni narxi avariyaviy ta’mirlashning natijaviy narxidan va avariya tufayli zarardan kam bo’lsa, unda olsini-oluvchi ta’mirlash iqtisodiy jihatdan oqlanishi mumkin. Bunda uning davri yil bo’yi qilinadigan harajatlar va avariya natijasida bo’ladigan zararlarni hisobga olish bo’yicha optimallash mumkin:
µ § (3.9)
bunda
µ § - avariyani tiklashga va avariya oqibatidagi zarar.
µ § - prafilaktiv ta’mirlashga ketgan sarf-harajatlar.
(3.10) shart nisbiy harajatlarni minimum mezoniga mos keladi:
µ § (3.10)
Bunda
µ §; (3.11)
µ § (3.12)
(3.10) formuladan quyidagi tenglik kelib chiqadi:
µ § (3.13)
bu ifodani µ § bo’yicha differensiallab va nolga tenglashtirib, optimallash shartini olamiz:
µ § (3.14)
(3.14) shartga bo’y sunuvchi µ § ning qiymati optimal bo’ladi. (3.14) ifodani yechimi turli elementlar uchun 0 dan µ § oraliqda µ § funksiyani approksimatsiya qilish bilan bog’liq. Quyida (3.4) ni yechimi kuch transformatorlari va turbogenerator uchun keltirilgan.
Katta kuchlanishli kuch transformatorlar
Kuch transformatorlarning profilaktik texnik xizmati ularni davriy ko’rikdan o’tkazish, yog’ holatini nazorot qilish, gazli himoya signallari bo’yicha personalni harakatini nazorot qilish, joriy va kapital tamirlashdan iborat.
Kuchlanishi 110-220 kv li kuch transformatorlarni joriy ta’mirlashini optimal davrini aniqlaymiz, bunda izolyatsiyani yemirilishi oqibatida ishdan chiqish oqimining parametri quyidagi funksiya bilan approksimatsiyalanadi:
µ § (3.15)
Optimallsh sharti (3.14) quyidagicha yoziladi:
µ § (3.16)
yoki
µ § (3.17)
bundan
µ § (3.18)
(3.18) shartga qoniqadigan profilaktik ta’mirlash davrini µ § aniqlash uchun yordamchi funksiya µ § quramiz (3.2-rasm).
3.2-rasm. Kuch transformatorlarini joriy ta’mirlash davrini optimallashga doir.
Avariyaviy ishdan chiqish µ § va tiklash capital ta’mirlashga sarf-harajatlarni hamda joriy ta’mirlashga ketgan sarf-harajatlarni µ § baholab va ularni nisbatini hisoblab 3.2-rasmdagi grafikdan optimal joriy ta’mirlash davrini toppish mumkin. Kuchlanishi 110 kv li kuch transformatori uchun µ § 220 kv transformatorlar uchun esa µ § va mos ravishda joriy ta’mirlashning davrini topamiz: 1,2ЎK3,2 va 1,8ЎK2,7 yil. Olingan natijalar shuni ko’rsatadiki, podstansiyalarda texnik xizmat qilinmaydigan kuch transformatorlarni joriy ta’mirlanishi uch yil atrofida bo’lishi kerak.
3.2. Havoli o’chirgichlarga profilaktik xizmat ko’rsatishni strategiyasi va
puxtalikni prognozlash.
Yuqori kuchlanishli o’chirgich ЁC energosistema kommutatsion qismining muhim elementlaridan biridir. Uni puxtaligi qisqa tutashish toklarni o’chirishda ishdan chiqishlarni lokalizatsiyalaydi va normal rejimni tiklaydi.
O’chirgich puxta ishlashi extimolini bevosita meyorlangan stend yordamida sinab bo’lmaydi, chunki stend sinashlarga faqat birinchi tajriba namunasi qo’yiladi, va
bunda real ekspluatatsiya sharoitlarini yaratib bo’lmaydi. Shu sababli o’chirgichlarni puxtaligini prognozlash uchun turli matematik modellar qo’llaniladi.
Yuqori kuchlanishni t vaqt davomida shikastsiz ishlash ehtimolini quyidagi ko’paytma bilan ifodalaymiz:
µ § (3.19)
bunda µ §, µ § va µ § - boshlang’ich ishdan chiqishlar bo’lmasligini, to’satdan bo’ladigan ishdan chiqishlar va yoy o’chiruvchi qurilmalar tufayli ishdan chiqishlar ehtimolligi.
Ekspluatatsiyani boshlang’ich davrida o’chirgichning montaji va rostlanishini defekti tufayli uni ishdan chiqishining ehtimolligi statistika materiallariga ko’ra 0,001 dan 0,006 gacha o’zgardi.
Binobarin o’xhirgichlar puxtaligini prognozlashda boshlang’ich vaqtda ishdan chiqish ehtimolligi µ § deb olish ma’qul.
To’satdan ishdan chiqishlar vaqti nisbatan parametri µ § bo’lgan eksponensial qonun bilan o’zgaradi:
µ §
Bunda µ § dani qiymati yetarli aniqlik bilan ekspluatatsiya natijalariga ko’ra aniqlanishi mumkin.
Havo uzatish liniyalari ulanishlarida o’rnatiladigan o’chirgichlarda yoy o’chiradigan kameralarini ishdan chiqishi bir tekis bo’lmaydi.
Havo o’chirgichlar qisqa tutashish bo’lgan joydan turli masofada o’rnatilishi mumkin. Ularga salt ta’sir etadigan qisqa tutashishlar chaqmoqli kunlarda ko’payadi.
Havo o’chirgichlar har qanday vaqtda ma’lum ishga yaroqli holatlar µ § ga bo’lishi mumkin.
µ § - holat esa ishdan chiqish holatidir.
Ishdan chiqishni turli jadalligi µ §ni o’ta yuklanishni natijasi deb qarash mumkin. O’chirgichning boshlang’ich resursini N bilan belgilaymiz. Turli o’ta yuklanishlar o’chirgich resursini turli darajada kamaytiradi. Parametri µ § bo’lgan yuklanish resursni µ § qismga kamaytiradi, µ § esa µ § ga kamaytiradi, µ § esa o’chirgichni ishdan chiqishiga olib keladi.
Ishdan chiqmaslik ehtimoli, birinchi holatdan µ § - holatgacha ehtimolliklar yig’indisiga teng bo’ladi:
µ § (3.20)
Har bir i ЁC holat ishlatilgan resurs N-i va qoldiq resurs bilan xarakterlanadi.
Bu holatning ehtimolligi quyidagi differensial tenglama bilan ifodalanadi:
µ § (3.21)
bunda j ЁC boshlang’ich resursni µ § qismini ishlab bo’linganligini parametri.
Agar boshlang’ich resursni ma’lum qismi ishlatib bo’lingan vaqtdagi shikastsiz ishlash ehtimolligini ko’rilsa, ya’ni joriy vaqtdagi resurs boshlang’ichdagiga teng bo’lmasa (n
µ §; (3.22)
µ § (3.23)
Bu model yordamida yuqori kuchlanishli uzgichlarni shikastsiz ishlash ehtimolini aniqlash mumkin.
ВВБ seriyali o’chirgich chegaraviy qisqa tutashishlar qiymatini 61% dan 30% ga teng 20 ta qisqa tutashishlarni o’chirishi mumkin, yoki 10 ta chegaraviy qisqa tutashishlarni, yoki 4 ta uzoq bo’lmagan qisqa tutashishlarni. Binobarin notekis ishdan chiqish modeliga (3.23) µ § larda j=1; 2; va 5 ga teng bo’ladi, bunda µ §- chegaraviy qisqa tutashishni 30ЎK60% tashkil etadigan qisqa tutashishlarni chegarasi, µ § - shu turdagi o’chirgich uchun chegaraviy qisqa tutashishlarning chastotasi va µ §- uzoq bo’lmagan qisqa tutashishlarning chastotalarini kiritiladi.
Tipaviy sinashlarni natijasiga ko’ra o’chirgichlarning boshlang’ich resursi N=20 ga teng.
Chegaraviy qisqa tutashishlar tokini 60% tashkil etadigan qisqa tutashishlar soni µ §, chegaraviy qisqa tutashishlar soni µ § va uzoq bo’lmagan QT lardan keyin o’chirgichni qolgan resursi modelga ko’ra quyidagicha aniqlanadi:
µ §
(3.23) tenglamani yechib yoy o’chiruvchi qurilmasi yemirilishi sababli o’chirgich ishdan chiqish ehtimolini µ § µ § ga hisoblash uchun quyidagi tenglamani hosil qilamiz:
µ § (3.24)
bunda µ §; µ §; µ §; µ §; µ §; µ §.
3.3-rasmda bu formula bo’yicha turli µ §,µ § va µ § larni nisbatida qurilgan egri chiziqlar tasvirlangan. 3.3-rasmda liniya sust himoyalangan.
3.3-rasm. Resurs ishlatilishi bo’yicha shikastsiz ishlash ehtimolligini bog’lanishi.
Shtrix chiziqlar bilan huddi shunday egri chiziqlar bir tekis yemirilish modelidan foydalanilgan bog’lanishlar quyida ko’rsatilgan:
µ §. (3.25)
Keltirilgan egri chiziqlarni tahlili shuni ko’rsatadiki, resursni bir ishlatilishini e’tiborga olish zarur, sks holda shikastsiz ishlash ehtimolligini bahosi yuqori bo’ladi.
Matematik model yordamida olingan µ § bog’lanish, o’chirgich ishini qayd etilgan shikastsiz ishlash ehtimolligi hisobga olingan holda, uning resursini istalgan qiymatiga ko’ra prognozlashga imkon beradi.
Misol 1. O’rtacha yillik qiymatlari µ §; µ §; va µ § qisqa bo’lmagan liniya o’rnatilgan. ВВБ rusumli resursi ishlatilmagan (n=N) o’chirgich davri t=1 yil bo’lgan ta’mirlanishni boshida µ § ga va µ § ga ega.
µ §
Agar zavod tomonidan resurs N=15 gacha kamaytirilgan bo’lsa,
µ §
O’chirgichlar uchun beshikast ishlashning ehtimolligi 0,95-0,99 bo’lishi kerak, binobarin, resursni N=15 ga teng bo’lishi va ta’mirlashlar orasidagi davr oshishiga ruhsat etilmaydi.
Endi faraz qilamiz, momaqaldiroq faslida o’chirgich resursi n=15 ga teng bo’lsin. Momaqaldiroq faslida µ §; µ §; µ §µ § qiymatlarini (3.25) formula bilan hisoblaymiz:
µ §ЎKЎK 0,25 0,5 1,0 2,0
µ §ЎK.. 1,00 1,00 0,99 0,97
Agar momaqaldiroq fasligacha navbatdagi tiklantiruvchi ta’mirlash o’tkazmasa ham bo’ladi, chunki µ § ni qiymati ancha yuqori.
Agar resurs 10(n=10) gat eng bo’lsa µ § quyidagi qator bilan ifodalanadi:
µ §ЎKЎK 0,25 0,5 1,0 2,0
µ §ЎK.. 0,99 0,99 0,96 0,80
Bu holda albatta momaqaldiroq faslidan avval navbatdan tashqari tiklantiruvchi ta’mirlash o’tkazish shart. Ta’mirlashdan keyin µ § ma’qul bo’lgan qiymatlarga ega bo’ladi: (n=N=20)
µ §ЎKЎK 0,25 0,5 1,0 2,0
µ §ЎK... 1,0 1,0 1,0 1,0
Misol 2. Boshlang’ich resursi N=20 bo’lgan o’chirgich parametrlari µ §; µ § va µ §.
Yoy o’chirish qurilmasini yemirilishi natijasida bo’ladigan ishdan chiqish ehtimolligi µ § ta’mirlash zarur. Bunday ehtimollik t<0,5 bo’lganda kuzatilishi mumkin, binobarin o’chirgichni ishga tushirgandan keyin birinchi tiklantiruvchi ta’mirlash 0,5 yildan keyin o’tkazilishi kerak.
Faraz qilaylik, momaqaldiroq faslidan avval o’chirgichning resursi n=15 ga teng bo’lsin. Momaqaldiroq faslida turli ishdan chiqish jadalliklarni o’rtacha oylik qiymatlari µ §; µ §; µ § bo’lsin. µ § qiymatlarni (3.25) formula bo’yicha hisoblanganlari quyidagicha bo’ladi:
µ §ЎKЎK 0,25 0,5 1,0 2,0
µ §ЎK... 1,00 1,00 0,98 0,58
Bu holda momaqaldiroq fasli boshlanishidan avval rejadan tashqari tiklanuvchi ta’mirlash o’tkazilishi lozim. Ta’mirlashdan keyin µ § quyidagi ko’rinishga ega (n=N=20).
µ §ЎKЎK 0,25 0,5 1,0 2,0
µ §ЎK... 1,00 1,00 1,00 0,84
Momaqaldiroq fasli davrida 2x4 toki 60% li qisqa tutashishlar va 2x0,4 uzoq bo’lmagan QT lar bo’lgandan keyin o’chirgichning resursi µ § bo’ladi. Bu resursda t<0,125 yilda ehtimollik µ §>0,95 bo’ladi, binobarin, tiklanuvchi ta’mirlashni sezondan keyingi eng yaqin oyda boshlash lozim.
Yuqorida ko’rib chiqilgan misollardan shuni hulosa qilish mumkinki, havoli o’chirgichlarni profilaktik ishlarini quyidagi uchta asosiy yechimlarga keltirish mumkin:
1) µ § qiymatlari katta bo’lganda µ § - navbatdan tashqari ta’mirlashlarni resurs ishlatilib bo’lgandan keyin va kapital ta’mirlashlarni umumiy yemirilishdan keyin o’tkaziladi;
2) µ § o’rtacha qiymatlarga µ § ga teng bo’lsa joriy va kapital ta’mirlashlar umumiy yemirilishlarni hisobga olib, navbatdan tashqari ta’mirlashlar esa momaqaldiroq sezonidan avval va keyin o’tkazilishi maqsadga muvofiq;
3) µ § kichik qiymatlarga µ § teng bo’lsa joriy va kapital ta’mirlashlar umumiy yemirilishi hisobga olib bajariladi.
Joriy va kapital ta’mirlashlar hamda navbatdan tashqari ta’mirlashlar davri belgilangan shikastsiz ishlash ehtimolligi qiymatiga bog’liq. Hozirgi vaqtda ВВБ rusumli havo o’chirgichlarni joriy ta’mirlashlari yilda bir marta, va capital ta’mirlashlar 3-4 yilda o’tkaziladi. Navbatda tashqari ta’mirlashlar o’chirgichlar soni 4ч6 ga yetganda bajariladi.
III bobga xulosa
Tortuvchi nimstansiya jihoz va uskunalariga (katta kuchlanishli kuch tansformatorlar, havo o’chirgichlar, uzatish liniyalar, kontakt tarmog’i va hokazo) joriy ta’mirlash optimal davrini aniqlashda, misol uchun izolyatsiya yemirilishi oqibatida ishdan chiqish oqimini umumiy holda µ § bilan appraksimatsiyalanadi va yillik solishtirma sarf-harajatlar kirgan tenglamadan optimal davr aniqlanadi.
IV BOB. Texnik-iqtisodiy qism va elektr jihozlarni joriy ta’mirlash va ularga
texnik xizmat ko’rsatishda havfsizlik qoidalari.
4.1. Elektr jihozlarni ta’mirlashni texnik-iqtisodiy samaradorligi.
Tortuvchi nimstansiyalarni loyihalashda va ekspluatatsiyasida texnik yechimlarni optimallash shuni bildiradiki, berilgan ishlab chiqaruvchi samaradorlik (mavjud quvvat, elektroenergiyani istemolchilarga uzatilishi, puxtalik va sifat darajasi) mumkin bo’lgan minimal material va ish kuchi resurslaridan foydalanilgan holda bajariladi.
Texnik ko’rsatmalarni bajarilishini ta’minlaydigan bir necha bo’lishi mumkin bo’lgan variantlaridan optimal variantni aniqlashda jihozlarni qurishda va ekspluatatsiya qilishda keltirilgan sarf-harajatlarni hisoblash kerak.
Tortuvchi podstansiyalardagi energetic jihozlarni qurish va ma’lum ketma-ketlikda ishga tushirishga ko’ra keltirilgan harajatlar turlicha hisoblanadi.
Agar jihozni o’rnatish va ishga tushirish yil davomida o’tkazilsa, unda
µ § (4.1)
bunda
µ § - keltirilgan harajatlar;
µ § - capital harajatlar; energetikada µ §;
µ § - meyoriy samaradorlik koeffitsienti;
µ § - qurilish harajatlari.
Agar qurilish bir necha yil T davom etsa, unda
µ § (4.2)
bunda
µ § - turli vaqtdagi harajatlarni har bir xalq xo’jaligining sohasi bo’yicha davlat tomonidan keltirilgan meyoriy koeffitsient. Bu koeffitsient energetikada µ §;
µ § - t ЁC yildagi kapital harajatlar;
µ §- barcha variantlarga yagona tanlab olinadigan keltirilgan qurilish yili.
Misol 3.10.
4.1-rasmda kuchlanishi 110 kv bo’lgan tortuvchi podstansiya ta’mirlanishini ikki variantli sxemalari keltirilgan. Bu ikki variantlar shu turdagi podstansiyalarni na’munaviy sxemalari bo’yicha tuzilgan bo’lib, bir-biridan liniyalarda va jihozlarda bo’ladigan qisqa tutashishlardan saqlanish uchun ta’minlovchi tarmoqlarni seksiyalash usullari bilan farq qiladi. Sxema elementlarining puxtalik ko’rsatgichlarining hisoblangan qiymatlari 3.3- jadvalda keltirilgan.
Ikkita transformatorni ishdan chiqish chastotasini µ § analitik usulda hisoblaymiz.
Jihoz (element)µ §µ §µ §Transformator1;20,020,02000,007Ajratgich 5;60,020,00040,001Qisqa tutashtirgich7;80,020,00040,001Havo liniyasining uchastkasi3;40,500,00100,005Yog’li 9;10;110,030,00300,006
4.1-rasm. Kuchlanishi 110 kv podstansiyaning ta’minlovchi sxema variantlari.
3.1-jadval
Qisqa muddatli (a,b) va davomli (v) o’chirishlarni hisoblash sxemalari 4.2-rasmda keltirilgan.
a)
b)
v)
4.2-rasm. Nimstansiyani o’chirishning hisoblash sxemalari.
Hisoblash sxemasiga ko’ra qisqa muddatli o’chirishlar (ketma-ket ulanish formulasiga ko’ra)
a ЁC variant uchun
µ §
b ЁC variant uchun
µ §
Ikkala variant uchun bir vaqtda bir zanjirni ishdan chiqishi va ikkinchi zanjirni uzoq turib qolish chastotasini hisoblashda 4.2-rasmdan foydalanamiz:
µ §
µ §
µ §
µ §
Bundan kelib chiqadiki seksiyalanuvchi o’chirgich U ni hisobiga faqat qisqa muddatli o’chirishlar chastotasini kamaytirishga erishish mumkin (1,1 dan 0,03 µ § gacha).
Endi kuchlanishi 110 kv bo’lgan yog’li o’chirgichni almashtirishni iqtisodiy samaradorligini ko’rib chiqamiz. Qisqa muddatli o’chirishlar chastotasi kamayishi operativ (qayta o’chirishlarni vaqti 0,5 soat bo’lganda) quyidagicha bo’ladi:
µ §.
Halq xo’jaligi yetkazilgan o’rtacha zararni kamayishi quyidagicha aniqlanadi:
µ § (4.3)
bunda
µ § - solishtirma zarar;
µ § - o’chirilgan yuklamaning quvvati.
Kuchlanishi 110 kv tarmoqdagi iste’molchining o’rtacha quvvati 30 µ § bo’lganda
µ §
Bitta o’chirgichni o’rnatish uchun kapital harajatlarni oshishi µ §
Quyidagi muddatda o’zini oqlaydi:
µ §
Normativ muddatda µ § yog’li o’chirgichni almashtirish µ § bo’lganda o’zini oqlaydi. Agar baholash µ § bo’lsa o’chirgichni o’rnatish o’zini 5 yilda oqlaydi.
4.2. Elektr jihozlarni joriy ta’mirlash va ularga xizmat ko’rsatishda
xavfsizlik qoidalari
Tortuvchi nimstansiyalarda va kontakt tarmog’idagi elektr jihozlarga xizmat ko’rsatayotganda ularni aylanuvchi qismlaridan mexanik shikast olish va elektr tokidan shikastlanish havfi bo’ladi. Barcha aylanuvchi vat ok o’tkazuvchi qismlari to’sib qo’yilgan bo’lishi kerak. Kontakt halqalari yoyi kollektorni jilvirlayotganda himoya ko’zoynagini taqib olish, oyoq tagiga izolyatsiyalovchi materiladan yasalgan taglik qo’yish, badanga yopishib turadigan kiyimda ishlash, yenglar panja yaqinida tugmalangan bo’lishi lozim. Faqat izolyatsiyalangan dastakli asbobdan foydalanish darkor.
Elektr zanjirlar bilan ishlayotganda, 1000 V gacha kuchlanishli qurilmalarda ishlayotganidek ehtiyot choralariga amal qilish kerak. Reostat zanjiri qisqa tutashtirilib qo’yilishi kerak.
Elektr uskunalarni ajratib ta’mirlash uchun uni avval yerlagichga (заземление) ulanadi, uzgich qismalariga “Не включат ЁC работают люди” yozuvli plokat osib qo’yiladi.
1000 V dan katta kuchlanishli mashinalarni qo’lda ishga tushirish va to’xtatishda qo’lqop rezina kalish kiyib olish yoki rezina poyondoz ustida turish kerak. Plokat osib qo’yilgandan keyin tarmoqning uzilgan qismida kuchlanish yo’qligi tekshiriladi.
1000 V gacha kuchlanishli o’zgaruvchan tok elektr uskunalarida bu tekshiruvni bir qutbli kuchlanish ko’rsatgichi bilan bajargan maqul. U izolyatsiyalanuvchi korpus 2 li avtoruchka ko’rinishida tayyorlanadi (4.3-rasmga qarang). Metal shchupni o’tkazgichga tekkizib, qo’l bermog’i metal kontakt 3 ga qo’yiladi. Elektr zanjiri odam orqali tutashadi: kuchlanish bo’lsa korpus ichidan neonli lampa 4 yonadi.
4.3-rasm. Avtoruchka.
Polni o’tkazuvchanligi yomon bo’lganda hatoga yo’l qo’yilmaslik uchun ikkinchi qo’l yerga ulangan narsaga tekkiziladi.
O’zgarmas tok tarmog’ida kuchlanish borligi ikkita shchup va neonli lampaga ega bo’lgan ikki qutbli ko’rsatgich bilan aniqlanadi. Shchuplar ikkita sigma tekkiziladi. Bu ko’rsatgich o’zgaruvchan tok tarmog’i uchun yaraydi. Ko’rsatgich o’rniga tekshirish lampasidan foydalanish taqiqlanadi, chunki lampani tasodifan katta kuchlanishga ulab qo’yilganda uning kolbasi sinib ketishi mumkin.
Operativ jurnalga elektr uskuna uzilganligi haqida yozib qo’yiladi. Ishlarning to’laganligi to’g’risida jurnalga yozilib, javobgar shaxs ko’rsatilganidan keyingina mashina yana ishga tushiriladi.
Ba’zi bir elektr jihozlarni (misol uchun sovituvchi ventilyatorlar0 to’xtatib qo’yilgan elektr motorlari suv yoki havo bosimi ta’sirida ishlab ketishi mumkin.
Bunday uskunalarda ventil yoki boshqa berkituvchi qurilmalarni berkitib ularni qulflab qo’yish va “Olmang ЁC odamlar ishlayapti” ya’ni “Не открыватъ ЁC работают люди” yozuvli plakat osib qo’yilishi zarur.
Agar uch fazali uskuna tarmoqdan uzilgan bo’lsa, ta’minlovchi kabel barcha fazalarining uchlari qisqa tutashtiriladi va ko’chma yerga ulagich (заземлителъ) bilan yerga ulanadi. Kuchlanish batamom olingandan keyingina ishga tushirish uskunada ishlashga ruhsat etiladi.
Izolyatsiyaning qarshiligi tahminan 1000 yoki 2500 V kuchlanishga mo’ljallangan megaommetrlar bilan o’lchanadi. Megaommetrning qarshiligiga tegib ketish havfli emas chunki generatorning quvvati kichik va ichki qarshiligi katta. Ammo tekshirilayotgan elektr zanjiri zaryadlanib qoladi va unga tegib ketish havf tug’dirishi mumkin.
O’lchash vaqtida cho’lg’am simlariga tegish mumkin emas, o’lchab bo’lgandan keyin esa chulg’amni darhol korpusga tekkizib zaryadsizlanish zarur.
Kuchlanish ta’sirida qolishi mumkin bo’lgan tok o’tkazuvchi metal qismlarni uch fazali sistemadagi himoyalovchi nol sigma elektr jihatdan ulashga nollash deb ataladi. Bunday birikmada fazaning korpuska tutashuvchi bir fazali qisqa tutashuvda, ya’ni faza va nol simlari orasidagi tutashuvga aylanadi, bunda simlar tok o’tib eruvchan quymalarni kuyishiga yoki avtomatik uzgichning ishlab ketishiga sabab bo’ladi. Uskuna tarmoq uziladi. Nol sim yerga tutashadi, shu sababli metal korpusda kuchlanish paydo bo’lishining dastlabki paytida himoya ishga tushguniga qadar nollash himoyalovchi yerga ulagich kabi ishlaydi. himoyalovchi uzgich 1000 V gacha kuchlanishli tarmoqlarda, ayniqsa, qo’lda ko’tarib yuriladigan elektr asbob uchun keng qo’llaniladi.
U tutashuv boshlangan vaqtdan boshlab ko’pi bilan 0,2 sekund vaqt ichida tarmoqning uchastkasi avtomatik uzilishni ta’milaydi. Himoyalovchi o’chuvchi qurilma kuchlanishning o’zgarishini sezadigan asbob, masalan, kuchlanish relesi kV (4.4-rasm) va avtomatik uzgich QF tuzilgan.
4.4-rasm. Himoyalovchi uzgich sxemasi.
Kuchlanish relesi elektr jihoz korpusi M bilan yordamchi yerga ulagich µ §orasiga o’rnatilgan. Faza korpusga tutashganda undagi kuchlanish qo’shimcha yerga ulagich µ § dagi kuchlanishdan ortib ketadi. Kuchlanish relesi uzgichning uzuvchi g’altagi zanjirini tutashtiradi, natijada shikastlangan elektr iste’molchi uziladi. Tugma SB tekshirish uchun hizmat qiladi. Uni bosib himoyaning ishga tushishi tekshiriladi.
Nimstansiya elektr jihozlarining oldingi ta’mirlash optimal davrini Lagranj
noaniq ko’paytmalari usulida asoslash.
Nimstansiya elektr jihozlarida davriy ravishda bajariladigan oldingi ta’mirlash uni ishdan chiqish vaqtini cho’zadi. Shu bilan birga ta’mirlash davri turli shikastlanishlar µ § µ § jadalligiga bog’liq. Ma’lumki har qanday elementning shikastlanmasligi ideal shu onda bajariladigan oldingi ta’mirlashga, yoki shikastlangan elementni barvaqt almashtirishga bog’liq, shu bilan birga ta’mirlash, elementni ishdan chiqmaslik vaqtini har qanday holatdan eksponensial qonun bilan o’zgarishiga olib keladi.
Shikastlanish jadalligi µ § va shikastlanish oqimi µ § oshgan holda oldingi ta’mirlash avariya ta’mirlash o’rtacha chastotasini kamaytiradi:
µ § (4.4)
Bundan tashqari ma’lumki nimstansiyalarning asosiy jihozlarining avvaldan rejalashtirilgan bajarilgan ta’mirlash davri µ § bo’lsa, unda µ §, rejalashtirilmagan ta’mirlashda µ § bo’ladi.
Rejalashtirilgan ta’mirlashlarning va avariya ta’mirlashni hamda elektroenergiya uzilishida sababli iqtisodiy zararlarning o’rtacha tannarxlarini tahlili shuni ko’rsatadiki, agar rejalashtirilgan ta’mirlashni tannarxi µ § dan avariya ta’mirlashga hamda elektrenergiya uzatishdan sodir bo’lgan iqtisodiy zarar µ § dan ko’p bo’lsa solishtirma harajatlarni minimallash maqsadida rejalashtirilgan ta’mirlash davrini optimallash mumkin.
Malakaviy bitiruv ishida bu masalani Lagranj noaniq ko’paytmalari usulida yechishga harakat qilingan. Bu usulda shartli optimizatsiya masalasini soddaroq bo’lgan shartsiz optimizatsiya, ya’ni absolyut ekstremum masalasiga keltirilgan.
Har bir elektr jihoz bir nechta turdagi shikastlanishlarning jadalligi µ § va shikastlanish oqimi µ § bilan xarakterlanishini etiborga olib, rejalashtirilgan ta’mirlash davrini µ § , yillik sarf-harajatlar va energiya ta’minlanishi uzilishidan bo’lgan barqaror mezonlari bo’yicha optimallash mumkin:
µ § (4.5)
(4.5) shart mos ravishda solishtirma harajatlarni minimallash mezoniga mos keladi:
µ § (4.6)
bu yerda
µ §; (4.7)
µ § (4.8)
Ko’p turdagi shikastlar (ishfan chiqishlar) parametrini quyidagicha approksimatsiya qilish mumkin:
µ § (4.9)
e’tiborga olib (3) formulani quydagicha yozish mumkin bo’ladi:
µ § (4.10)
Eslatib o’tamizki avariyaviy ta’mirlash harajatlari va elektr energiya uzilishi oqibatidagi iqtisodiy zararlar rejalashtirilgan ta’mirlashga tannarxining yillik solishtirma harajatlardan ko’p bo’lsa rejalashtirilgan ta’mirlash iqtisodiy jihatdan samarali bo’ladi.
Shunday qilib ko’rilayotgan masalada maqsadli funksiyani nisbiy minimumini quyidagi chegaralashlarda izlash lozim:
µ § (4.11)
yoki
µ § (4.12)
(4.10) ga asoslanib Lagranj funksiyasini yozamiz:
µ § (4.13)
Funksiya L ning minimumini izlash uchun uning hususiy hosilalarini yopib ularni nolga tenglashtiramiz.
µ §;
µ §;
ЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK. µ §.
µ §;
µ §;
ЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎKЎK
µ §.
Dastlabki taxlillar shuni ko’rsatadiki podstansiya asosiy elektr jihozlarining har bir ta’mirlash turi bo’yicha optimal davrlarini quyidagi tenglama bilan ifodalash mumkin;
µ §
bunda µ § jihoz turlarini hisobga oladigan korreksion koeffitsientlar.
Eslatib o’tamizki bunday nochiziq masalani yechishda Gauss usuli bo’yicha EXCEL7.0. dasturdan foydalaniladi.
4.3. Harakat xavfsizligi
Elektr ta’minoti qurilmalari quyidagilarni elektr bilan ishonchli ta’minlashi kerak:
- talab qilinadigan harakat o’lchamlarida poezdlarning belgilangan og’irlik meyorlari, tezliklar, ular orasidagi intervallar bilan harakatlanishi uchun elektr harakat tarkibini;
- I toifadagi elektr energiyasi iste’molchilari sifatida Signallashtirilgan Markazlashtirilgan Blokirovka (SMB), aloqa va hisoblash texnikasi qurilmalarini;
- DATK ning ruxsati bilan qayta qurish tugallanmasidan bu qurilmalarni II toifa bo’yicha elektr bilan ta’minlanishiga yo’l qo’yiladi;
- DATK belgilangan toifaga ko’ra boshqa barcha temir yo’l transporti iste’molchilarini.
Avtomatik va yarim avtomatik blokirovkaning elektr ta’minot manbasining akkumulyator zaxirasi mavjud bo’lganida, u doim shay ahvolda bo’lishi va 36 soat ichida ta’minotdan o’chirilmagan bo’lsa, SMB va kesib o’tish yo’li qurilmalarining 8 soat ichida to’xtovsiz ishlashini ta’minlashi kerak.
Avtomatik va yarim avtomatik blokirovka elektr ta’minotining asosiy tizimidan zaxiraviy tizimga o’tishi 1,3 sekunddan oshmasligi kerak.
Elektr bilan ta’minlashning ishonchli bo’lishi uchun elektr ta’minoti inshoot va qurilmalarining ahvoli davriy nazorot qilinishi, vagon laboratoriyalari, tashxis asboblari bilan ularni o’lchash ishlari va rejaviy ta’mir ishlari bajarilishi kerak.
Elektr harakat tarkibining tok qabul qilgichida kuchlanish darajasi o’zgaruvchan tokda 21 kV, doimiy tokda 2,7 kV dan kam bo’lmasligi va o’zgaruvchan tokda 29 kV, doimiy tokda 4 kV dan oshib ketmasligi kerak.
Ayrim uchastkalarda DATK ruxsati bilan o’zgaruvchan tokda 19 kV va doimiy tokda 2,4 kV dan kam bo’lmagan kuchlanish darajasiga ruxsat beriladi.
SMB qurilmalarida o’zgaruvchan tokning nominal kuchlanishi 220 V yoki 380 V bo’lishi kerak.
Nominal kuchlanishning ko’rsatilgan kattaliklaridan chetga chiqishlar kamayish tomoniga ko’pi bilan 10%, ko’payish tomoniga ko’pi bilan 5% ga ruxsat beriladi.
Elektr ta’minoti qurilmalari qisqa tutashuv, kuchlanishning oshib ketishidan muxofazalanishi kerak.
Doimiy tok bilan elektrlashtirilgan liniya rayonlarida joylashgan metal yer osti qurilmalari (truboprovodlar, kabellar va boshqalar), shuningdek,
|