1 Tavakkalchilik va xavf-xatar turlari. Tavakkalchilik tushunchasi «uzoq mulohaza qilib o’tirmay, nima bo’lsa bo’lar, yo ostidan yo ustidan zaylida qilingan harakat ma’nosida»

Tadbirkorlikda tavakkalchilik
Reja:
1 Tavakkalchilik va xavf-xatar turlari.
2 Tavakkalchilik turlari.
3 Tavakkalchilikni boshqarish.
4 Tavakkalchilik koeffitsiyenti
1 Tavakkalchilik va xavf-xatar turlari.
Tavakkalchilik tushunchasi «uzoq mulohaza qilib o’tirmay, nima bo’lsa bo’lar, yo ostidan yo ustidan zaylida qilingan harakat ma’nosida» talqin qilinadi. Tavakkal tushunchasi esa tavakkaliga, tavakkal bilan ish qiluvchi ma’nosini beradi.
Amerikacha ta’rifga ko’ra, tavakkalchilik - bu biron ish bilan shug’ullanish oqibatida zarar ko’rib qolishdan qutulib qolish imkoniyati. Albatga, ba’zi xavflarni sug’urta kompaniyalari bilan shartnoma tuzish orqali oldini olish mumkin. Biroq, xavfning asosiy og’irligi, ya’ni:
• menejerning xatosi;
• narx o’zgarishi;
• talabning susayishi;
• noto’g’ri tanlangan loyiha;
• ishchilarning noroziliklari va boshqalar ishbilarmonning yelkasiga tushadi.
Ammo, umuman, xorij tajribasi ishbilarmonlik tavakkalchiliksiz mumkin emasligidan guvohlik beradi. Kimki hyech bir tavakkal qilmasa, oxir-oqibatda xonavayron bo’ladi.
Ishbilarmon o’n ming yoki millionlarni hali chiqarmagan mahsulotining bozori yurishipsh kafolatiga ega bo’lmasdan, ular ustida tadqiqotlar olib borishga, ishlab chiqarishni kengaytirish va yangilarini qurishga tavakkal qilib sarflaydi. Uning har bir harakatida omadsizlik xavfi yashiringan.
Xavflilik omili mablag’ va quvvatlarni tejashning kuchli rag’batlantiruvchisi hisoblanadi. U:
• korxona (firma)ning loyihalar rentabelligini ming bora tahlil etishga;
• xarajatlar bo’yicha hisob-kitobni puxta bilishga;
• quvvatlarni sotib olish va kadrlarni yollashga o’ta jiddiy yondoshishga majbur etadi.
Shunday qilib, tavakkalchilik har qanday ishlab chiqaruvchi yoki har qanday bank faoliyatining
vaziyatga bog’liq bo’lgan tomoni bo’lib, shu faoliyatning oxiri nima bilan tugashi noaniqligini va omad yurishmasa, oqibatda zarar ko’rishi mumkinligini aks ettiradi.
Tavakkalchilik foydadan mahrum bo’lish va boshqa sababalarga ko’ra zarar ko’rish singari yomon oqibatlar ro’y berish ehtimoli bilan ifodalanadi. Shu ma’noda:
Tavakkalchilik — bu oqibatning yaxshi bo’lishiga umid bog’lab, xavf ehtimolligini zimmasiga olingan holda qilinadigan harakat.
Tavakxalchilik — bu resurs yoki daromaddan to’la yoki qisman yo’qotish xavfi.
Tavakkalchilik — bu noaniqlik sharoitida har qanday dovyurak menejer uchun tabiiy holat, vaziyat. Tavakkal — botirning ishi.
Tavakkalchilik — bu omadsiz oqibatning miqdoriy baholanishi.
Bugungi kunda adabiyotlarda tavakkalchilik bilan bog’liq bo’lgan ehtimollikni turicha tushunchalarda, ya’ni:
• Xavf
• Xatar
Xavf-xatar iboralarida ifoda etilyapti. Shunchalik turli yondoshuvlar maqsadga muvofiqmikin? Ularning qaysi birini qo’llasa ma’qul bo’lardi?
Yana o’zbek tilining izohli lug’atiga murojaat qilamiz. Unda bu iboralar quyidagicha talqin etilgan:
Xavf — biror ko’ngilsiz hodisa yoki falokat yuz berish ehtimolligi; xatar; qo’rqinch.
Xatar — biror baxtsizlikka, falokatga olib kelishi mumkin bo’lgan sharoit; xavf; taxlika.
Xavf-xatar — xavf va xatar, biror narsadan qo’rqish.
Ko’rinib turibdiki, xavf tushunchasi ehtimollik bilan bog’lanilayotgan bo’lsa, xatar iborasida esa asosiy urg’u sharoitga, vaziyatga berilyapti. Uchinchisida har ikkala tushuncha bir xil ma’noda talqin qilinyapti.
Bizning fikrimizcha, boshqarishda, xususan, tavakkalchilikda xavf tushunchasini qo’llash ma’qulroqdir. Chunki aynan bu tushuncha ehtimollik, noaniqlik tushunchalari bilan o’zaro hamohangdir. Masalan, yanglishish xavfi, rejaning bajarilmaslik xavfi yoki ehtimolligi, kompyuterning ishlamaslik xavfi, qaror qabul qilishda yo’l qo’yilishi mumkin bo’lgan xavf, tavakkalchiliqdagi xavf va hokazo.
Albatta, bu yerda yanglishish xatari yoki rejaning bajarilmaslik xatari va hokazo yuqoridagidek purma’nolikni bermaydi va u ehtimollik darajasi bilan emas, balki aniq bir sharoit, vaziyat bilan chambarchas bog’langan holda qaraladi. Shunday qilib, tavakkalchilik bir butun jarayondir. Uni quyidagicha tasvirlash mumkin. Sug’urta — bu inson faoliyatining turli sohalarida sodir bo’ladigan tabiiy ofatlar, favqulodda hodisa va boshqa voqyealar natijasida yetkazilgan zarar hamda talafotlarni jismoniy va yuridik shaxslar to’lagan sug’urta badallari (sug’urta puli)dan hosil qilinadigan pul fondlari hisobidan to’liq va qisman qoplash bilan jismoniy va yuridik shaxslar manfaatlari sug’urtalashini ta’minlashga doir munosabatlar, demakdir.
Sug’urtalashdan maqsad tabiiy ofatlar va ko’ngilsiz hodisalarda keltirilgan zararlarni qoplash uchun pul fondlarini hosil qilishdir. Jismoniy va yuridik shaxslar hisobidan shakllanadigan bu fondlarni hosil qilishda sug’urta tashkilotlari bilan sug’urtalanuvchilar o’rtasida munosabat yuzaga keladi. O’zbekiston sharoitida bu munosabat yuzlab sug’urta tashkilotlari bilan minglab korxona va tashkilotlar, fuqarolar o’rtasida shakllanadi.
Sug’urta ob’yekti bo’lib, mulk sug’urtasida: moddiy boyliklar, mol-mulk; shaxsiy sug’urtada: fuqarolarning hayoti, sog’lig’i va mehnat qobiliyati hisoblanadi. Sug’urta predmeti qayd qilinganlarning tarkibiy qismlaridir. Qishloq xo’jaligi sug’urtasi ob’yekt bo’lsa, ekinlar (hosil), chorva mollarining soni, mol-mulk xillari - binolar, inshootlar, transport vositalari sug’urta predmeti hisoblanadi.
Shaxsiy sug’urta predmetiga ma’lum yoshga yetish, mehnat qobiliyatini yo’qotish va vafot etish hodisalari misol bo’la oladi.
Rahbar va tadbirkorlarning sug’urta qilib qo’yish maqbul bo’lgan xavflarni va ularning salbiy oqibatlarini kamaytirish yo’llarini bilib qo’yganlari foydadan holi bo’lmas edi.
Respublikada sug’urta kompaniyalari mol-mulk, uy hayvonlarini, tijorat ishlarini, fuqarolarni (xususiy kishilarni) sug’urta qiladilar. Ko’chmas mulkning hamma turlari sug’urta qilishga qabul etiladi. Bundan tashqari yuklarni tashish, bankrotlik, valyuta investitsiyalari, foydalar, kreditlar, to’lovlar, xodimlar, ishsizlik sug’urta qilinadi.
Quyidagi hollarda xavf darajasi ortishi mumkin:
• to’satdan va kutilmaganda o’rtaga muammo ko’ndalang bo’lib qolganida;
• bankning ilgari orttirgan tajribasiga to’g’ri kelmaydigan yangi vazifalar o’rtaga qo’yilganda;
• rahbariyat zarur va shoshilinch choralar ko’ra olmaydigan va bu narsa moliyaviy zarar yetkaza oladigan mahallarda;
• bank yoki boshqa tashkilot faoliyatining mavjud tartibi yoki qonunlarning nomukammalligi aniq vaziyatga to’g’ri keladigan chora-tadbirlarni ko’rishga xalal beradigan mahallarda.
Bulardan tashqari tijoratga doir quyidagi xavflar, ya’ni:
• tovarlarni bozorda sotishga aloqador xavf;
• yuklarni tashish mahalidagi xavf yoki transportga aloqador xavf;
• tovarni xaridor tomonidan qabul qilinishga aloqador xavf;
• xaridorning haq to’lashga qodir yoki qodir emasligiga aloqador xavf;
• xaridorning haq to’lashni istamasligiga aloqador xavf.
Siyosatga doir xavflar:
• xaridor mamlakatda importning ta’qiqlanishiga aloqador xavf;
• yuklarni xaridorga tashib yetkazib berish mahalidagi ish tashlashlar (urush, g’alayonlar)ga aloqador xavf;
• valyutalarning almashinishiga yoki pul o’tkazishning taqiqlab qo’yilishiga aloqador xavf.
Iqtisodiyotga doir xavflar:
• pulning qadrsizlanishi;
• ishsizlik darajasi;
• soliq siyosati;
• texnologik o’zgarishlar;
• xomashyo bazasi bilan bog’liq xavflar ham xavf darajasining ortishiga olib kelishi mumkin.
Rahbar, xususan, xavf bo’yicha menejer belgilangan rentabellik darajasini saqlagan holda yuz
berishi ehtimoli bo’lgan xavf darajasini imkon boricha qanday kamaytirishni bilishi kerak. Bundan tashqari, u korxona uchun juda noxush voqyea yuz bergan sharoitlarda ham xavfning salbiy oqibatlarini kamaytirish imkoniyatlarini oldindan hisobga olib qo’yishi lozim.
Xavfni boshqaruv sohasidagi ishlarni malakali yo’lga qo’yish, uning bir qismini boshqa hamkorlarga o’tkazish, biznesni va xodimlarni sug’urta qildirish orqali ancha kamaytirish mumkin. Xavfni kamaytirish va rentabellikni oshirishning bir qancha usullari mavjud. Ularning ba’zilarini keltiramiz:
• qo’shimcha ishchi kuchiga, bozorning ahvoli va xususiyatlari to’g’risidagi axborotga, yetarlicha moliyaviy mablag’larga ega bo’lgan korxonalar orasida sheriklar axtarish;
• tor sohalarning qaysi birida xavf hammadan ko’p bo’lsa, o’sha sohada tashqi maslahatchi- ekspertlar xizmatidan foydalanish;
• xavfni oldindan bilish, tusmollash:
• tor joylarni va xavf manbalarini aniqlab olish;
• o’zini sug’urta qilish uchun korxona aylanma mablag’larining bir qismi hisobiga zahira jamg’armasi tuzish;
• biznesni va xodimlarni sug’urta qilish yo’li bilan xavfning bir qismini boshqa shaxslar yoki tashkilotlarga o’tkazish.
Xejir (yo’qotishlardan saqlanish) qilish degan sug’urta shakli ham bor. Uning mohiyati shundaki, aytaylik, xomashyoni qayta ishlashga ixtisoslashgan firma kutilayotgan daromadlarining xavfini boshqa tomonga o’tkazish orqali sug’urta qiladi. Xejirlashda sotuvchi (xaridor) fyuchers kelishuvi tuzish bilan ayni bir vaqtda o’z savdosiga teng keladigan fyuchers shartnomalarini xarid qiladi (yoki sotadi).
Xejirlash tomonlar ko’radigan ehtimoldagi ziyonni kamaytirish imkonini beradi. Tovar narxi o’zgarishi bilan ko’riladigan zarar fyuchers bo’yicha olinadigan yutuq bilan qoplanadi.
|