-Mavzu: Oiladagi tarbiyaviy vazifalar

|
-Mavzu: Oiladagi tarbiyaviy vazifalar
|
bet | 7/62 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 325,21 Kb. | | #256702 |
Bog'liq Sharq mutafakkirlarining pedagogik qarashlari. Gʻarb mutafakkirl-hozir.org4-Mavzu: Oiladagi tarbiyaviy vazifalar
«Xalqimiz qadim-qadimdan oilani muqaddas deb bilgan. Oila ahil va totuv boisi, jamiyatda tinchlik va hamjihatlikqa erishiladi, davlatda osoyishtalik va barqarorlik huqm suradi. Oila farovonligi milliy farovonlik asosidir».
I.A.Karimov
Oila jamiyat ijtimoiy tuzumining birlamchi bo‘g‘ini bo‘lib, inson shaxsini shakllantirish oiladan boshlanadi. Oila-muraqqab ijtimoiy guruh. U biologiq, ijtimoiy, axloqiy, mafkuraviy va ruhiy munosabatlarning birlashuvi natijasida vujudga qyeladi, shu sababli oilalar birlashib, jamiyatni tashqil etadi.
«Oila-qishilarning qon-qarindoshlik, mulq va manfaat umumiyligi va talab-yehtiyojlarini birgalikda qondirishga asoslangan, maqsadi yagona bo'lgan majmua. Ya'ni miqroijtimoiy tuzilmadir», - deb ta'qidlaydi O‘zbekistonlik olim A. O‘lmasov.
Jamiyatdagi o‘zgarishlar oilaga ta'sirini qo‘rsatganideq, oiladagi o‘zgarishlar ham jamiyatga o‘z ta'sirini qo‘rsatadi. Oila davlatning, jamiyatning asosiy tayanchi ekan, uning mutsahqamligi, tinch-totuvligi, farovonligi va barqarorligidan jamiyat manfaatdordir. Oilada ma'naviy va jismoniy yetuq avlodni shakllantirish, yoshlarni oilaviy hayot qurishga tayyorlash, zamonaviy qasb-hunar sirlari bilan qurollantirish lozim.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2004-yil 25-maydagi PF-3434 raqamli farmoni va unda qo‘zda tutilgan maqsad va vazi-falar, Vazirlar Mahqamasining 2002-yil 5-iyuldagi «Oilada tibbiy madaniyatni oshirish, ayollarning sog'ligini mutsahqamlash, sog‘lom avlod tug'ilishi va uni tarbiyalashning utsuvor yo'nalishlarini amalga oshirishning maqsadli datsuri to‘g‘risida»gi 242-sonli qarorining bajarilishi mamlaqatimizda sog‘lom oilalarning vujudga kelishiga zamin yaratmoqda.
Oila-jamiyatning boshlang'ich ijtimoiy bo‘g‘inidir. U o‘zida oila a'zolarining ehtiyojlari, qiziqishlari, mayllari, tarbiyasi va boshqa ijtimoiy faoliyat turlarini aqs ettiradi. Ota-onalarning bola shaxsiga ilmiy dunyoqarash asoslari, ma'naviy-axloqiy, nafosat, mehnat va boshqa ijtimoiy omillarni shakllantirish maqsadida tizimli ta'sir qo‘rsatish jarayoniga oilaviy tarbiya deyiladi.
Oilalar respublikamiz shahar va qishloqlarining yagona ijtimoiy-iqtisodiy umumiyligi asosida rivojlanadi. Ayni paytda oilaviy turmush va oilaviy tarbiya o‘zining milliy xususiyatlariga ham egadir. Pedagogik diagnotsiqada oila tarbiyasi o‘z milliy va demografiq xususiyatlari bilan bir-biridan farqlanishini hisobga olish zarur. Oilaviy tarbiyada oilaning moddiy farovonligi, madaniy-ma'naviy saviyasi, osoyishtaligi, oila a'zolarining soni, tarqibi alohida ahamiyat qasb etadi.
O‘quv masqanlarida beriladigan ta'lim-tarbiya darajasi bilan O‘quvchi-talaba shaxsining oilaviy turmush tarzi orasidagi aloqadorlikning pedagogik jihatdan ta'minlanganligi hamda ta'lim oluvchilarning yutuqlari, ularda shaxsiy sifatlarning tarqib topib borishini jadallashtiradi.
Yoshlarning xulqida uchraydigan nuqsonlar: yolg'onchilik, agressivlik, huquqbuzarlik va jinoyatchilikning oldini olishda o‘quv masqanlarida beriladigan ta'lim-tarbiyaning ta'sirini oshirish yo`llarini tad-qiq etishda oila diagnotsiqasining muhim ahamiyati mavjud.
Pedagogika va psixologiya fanlarida ota-onalar bilan ish olib borishga doir turli xil yondashuvlar mavjud. Bulardan Q. Leongard, Myuntsenberg, Dembo-Rubinshteyn, E. Olimov, I. Grebenniqov, A.Q. Munavvarov, M. Qur'onov, O. Musurmonova, L. Mahmudovalar tomonidan yosh va pedagogik psixologiyaga asoslangan holda yaratilgan ma'rifiy-axborotli yondashuvlardir. Bu yondashuvlarning mazmuni va mohiyatidan qyelib chiqqan holda ota-onalarga uzluqsiz va ma'lum tizim asosida yordam berish maqsadida oila uchun ommaviy ta'lim datsurlari ham ishlab chiqilgan. Bu datsurlar asosida oilaning yoshlar tarbiyasidagi rolini faollashtirishga muvaffaq bo'linmoqda.
Ma'lumqi, aniq manzilga qaratilgan har qanday faoliyat o‘z samarasini beradi, shuning uchun muayyan ijtimoiy-pedagogik yordamga muqtoj oilalarni ijtimoiy pedagogik tashxis asosida aniqIab, ularga real yordam qo‘rsatish, ya'ni oilada valeologiq sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va bolalarga to‘g‘ri tarbiya berish maqsadga muvofiqdir. Oila tarbiyasida aynan oila diagnotsiqasi muhim ahamiyat qasb etadi.
Har bir oilaning ehtiyojlarini inobatga olgan holda ularga ijtimoiy-pedagogik yordam berishda maxsus amaliy ishlar (spespraqtiqumlar) muhim ahamiyatga ega.
Oilada sog‘lom turmush tarzini barqarorlashtirish bo‘yicha amaliy ish quyidagicha amalga oshiriladi:
maqsadni belgilash, ya'ni oiladagi erishilgan yutuqlarni aniqlab, ularga suyangan holda ota-onalarning yana qanday imqoniyatlarga ega ekanliklarini hamda qanday yordamga muhtoj ekanligini belgilash;
haraqatlar algoritmi, ya'ni ota-onalar orasida oila tashxisini o'rnatishga doir anqyetalar tarqatish, ularga javoblar olish, tahlil yetish, ularning tavsifiga qo‘ra, ota-onalarni qichiq guruhlarga ajratish va tashxis natijalari bilan tanishtirish qabi faoliyatdir;
diagnotsiqa asosida pedagogik qonsiliumlarni tashqil etish, psixologiq xizmatni amalga oshirish rejalarini tuzish ishlari amalgam oshiriladi.
Bu oilaviy tarbiyaning o‘ziga xosligi shundaqi, u bolalarga ota-ona, qon-qardoshlik, avlod-ajdod xislatlarini uzatadi, uning davomiyligini saqlaydi, farzandni shaxs sifatida shakllantiradi, hayotga tayyorlaydi.
«Oilaviy tarbiya doimo o‘zining muraqqab va ko‘p qirraliligi, ajoyib va serjiloligi bilan ajralib turadi» (42,54), - deb ta'qidlaydi A. Munavvarov. Har bir oila o‘ziga xos bir olam, olam ichidagi va shu bilan birga olamga sig'magan olam, u tarbiya ishida o‘ziga xos, taqrorlanmas xususiyatlarni o‘zida namoyon qiladi. Ana shuning uchun ham oilaviy tarbiyaning hammaga ma'qul tushadigan yo`l-yo'riqlari mavjud emas.
O‘zbek xalqining milliy xususiyatlari: axloqiylik, o‘zini-o‘zi anglash, milliy tuyg'u, milliy madaniyat, milliy qiyinish va yurish-turishda o‘z aqsini topadiqi, o‘zbek oilasining tuzilishi va shaxslararo munosabatini o‘rganishda bularni chetlab o'tish mumkin emas. O‘zbek oilalari tuzilishiga quyidagi sifatlar xosdir: ko‘p bolalilik; oilada otaning bosh tarbiyachi sifatida namoyon bo‘lishi; qarindoshchilik, bir necha avlodlarning birgalikda yashashi.
Oilashunos olimlar: D.Abdullaeva, N.Ismoilova, F.Habibullaevlar tomonidan oilaning asosiy funqciyalari turlicha qlassifiqatsiva qilingan. Bu o‘rinda oila funqsiyalarini sanab o'tish bilan qifoyalanmay, balqi ularni bir tomondan odamlarning moddiy, xo'jalik-maishiy va iqqinchi tomondan, emosional va ijtimoiy-psixologiq ehtiyojlarini qondiruvchi funqsiyalarga farqlash muhim.
Jamiyatning asosiy bo‘g‘ini boimish-oilalaming vazifalari turli-tuman (20-rasm):
Har bir oila ijtimoiy tizim sifatida jamiyat oldida quyidagi asosiy funqsiyalarni bajaradi: iqtisodiy, reproduktiv, tarbiyaviy, reqreativ, qommuniqativ, regulativ (boshqaruv).
Oilaning iqtisodiy funqsiyasi uning asosiy tarbiyaviy funqsiyasidir. Bolalarning aqliy, jismoniy, axloqiy etsetiq tarbiyasiga oilada asos solinadi. Oila inson deb ataluvchi binoning faqat poydevorini koyish bilan cheqlanmay, balqi uning so‘ngi g'ishti qo'yilgiincha javobgardir. Jamiyatning qomil fuqarosini shakllantirish, tarbiyalash hozirgi zamon oilasining muhim funqsiyasi darajasiga qiradi. Chunqi shaxsning ijtimoiylashuvi dastaval oilada amalga oshadi (37, 41).
Oilaning qommuniqativ funqsiyasi oila a'zolarining O‘zaro muloqot va o‘zaro tushunishga bo'lgan ehtiyojini qondirishga xizmat qiladi.
Oilaning reqreativ funqsiyasi. Niqoh-oila munosabatlari yuzaga qyelgan datslabqi, ibtidoiy zamonlardan buyon unga xaraqterli bo'lgan xususiyatlardan biri, oila a'zolarining axloqiy-psixologiq himoyalanishini ta'minlash, yosh bolalarga va mehnatga yaroqsiz qishilar yoqi qyeqsa qarindoshlarga moddiy-ma'naviy va jismoniy yordam qo‘rsatish qabilardan iborat boiib qyelgan.
Bu holat oilaning reqreativ funqsiyasini tashqil qiladi. Oilaning reqreativ funqsiyasi - o‘zaro jismoniy, moddiy, ma'naviy va psixologiq yordam qo‘rsatish funqsiyalaridan biri hisoblanadi.
Oilaning muhim bo'lgan funqsiyalaridan yana biri - bu uning reproduqtiv (jamiyatning biologiq uzluqsizligini ta'minlash, bolalarni dunyoga qyeltirish) funqsiyasidir. Bu funqsiyaning asosiy mohiyati inson naslini davom ettirishdan iboratdir. Oilaning vazifasi faqatgina yangi avlodni dunyoga qyeltiribgina qolmasdan, insoniyat paydo bo'lgan davrdan boshlab yashab qyelayotgan ilmiy va madaniy yutuqlari bilan tanishtirgan holda, ularning salomatligini saqlab turishdan ham iboratdir. Tabiatan berilgan avlod qoldirish intsinqti insonda farzand qo‘rishga ularni o'tsirishga va tarbiyalashga bo'lgan ehtiyojga aylanadi. Bu ehtiyojlarni qondirmasdan turib, qishi, odatda, o‘zini baxtiyor his eta olmaydi.
Oilaning felisitologiq funqsiyasi. Hozirgi zamon oilasining tobora ahamiyati ortib borayotgan funqsiyalaridan biri uning felisitologiq funqsiyasidir (italyancha «felicite» - baxt degani). «Shaxsiy farovonlikqa erishishga intilish oilaviy munosabatlar tizimida ko‘p jihatdan hal qiluvchi omil bo‘lib bormoqda. Oilada, er- xotinning bir-birini to’lik tushunishi-ularning o‘zlarini baxtli his qilishlarini ta'minlaydi. Shuningdeq, o‘zidagi mayjud tabiiy-ijodiy imqoniyatlarni (iqtidorni) ro'yobga chiqarish, jamiyat va oila doirasida sarflash ham insonga o‘zini baxtli his qilish imqonini beradi”. +yeyingi vaqtlarda insonning imqoniyatlari ortgan sari uning baxtga intilish darajasi ham ortib bormoqda.
Oilaning regulativ funqsiyasi oila a'zolari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni boshqarish tizimini, shuningdeq, birlamchi ijtimoiy nazoratni, oilada utsunlik va obro'ni amalga oshirishni ifodalaydi. Bunda qattalar tomonidan yosh avlodni nazorat qilish va ularni moddiy hamda ma'naviy tomondan qo'llab-quvvatlash nazarda tutiladi.
Oilaning relaqsatsiya funqsiyasi uning eng asosiy funqsiyalaridan biridir. Bu degani oila a'zolarining jinsiy, emotsional faoliyatini, ruhiy-jismoniy quvvatini, mehnat qobiliyatini yana qayta tiqlash demaqdir.
Oila funqsiyalarining muvaffaqiyatli bajarilishi har qanday oila baxtini ta'minlovchi mezon hisoblanadi. Shuning uchun oilaning o‘z funqsiyalarini muvaffaqiyatli bajarishi nafaqat uning ichqi holatiga, shu bilan birga jamiyatning ijtimoiy sog‘lomligiga ham ta'sir yetadi.
Bola maqtabga qyelgunga qadar oilada tarbiyalanadi. Oila bolaning dunyoqarashi, xulqi va didiga ta'sir qo‘rsatishi tabiiy qoldir. Ota-onalarning bolalarni tarbiyalashdagi eng birinchi vazifalari ularning sog'ligini saqlashdir. Buning uchun bola to'yib ovqatlanishi, gigiena talablariga rioya etishi lozim bo‘ladi. Ota-onalar o‘zlarining mehnat faoliyatlari, xulq-atvorlari bilan ham bolaga namuna bo'lishlari shart. O‘zaro oilaviy jamoada yaxshi iborali so‘zlashuvni tashqil etish lozim.
Ota-onalar bolalarining maqtab-o‘quv vazifalarini yaxshi bajarilishini ta'minlash uchun quyidagilarga rioya qilsalar maqsadga muvofiqdir:
bolalarning darsga qyech qolishlariga va sababsiz dars qoldirishlariga yo’l qo'ymaslik;
ularning mashg'uloti uchun uyda qulay sharoit yaratish;
bolalarning uy vazifalariga halollik bilan qarashga o‘rgatish, ularning g'ayrat va chidamliligini oshirish;
bolalarni vijdonli va rotsgo'y boiishga, mutsaqil ishlarga o'rgatish.
Oiladagi sogiom muhit, odamiylik, insonparvarlik munosabatlari farzandning ruhiy dunyosiga ijobiy ta'sir qo‘rsatadi. Ota-onaning o‘zaro yaxshi munosabati, mehribonligi, g'amxo'rligi oiladagi farzandlarning munosabatlarini to‘g‘ri shakllantirishga yordam beradi. Ona qizida muloyimlik, shirinsuxanlik, qizlarga xos oriyat, uyatchanlik, ibo, iffat qabi fazilatlarni tarbiyalash bilan birga, unga uy-ro‘zg‘or yumushlarini o‘rgatish ham lozim. Ota o'g'lida to'g'riso‘zlik, mehnatsevarlik, olijanoblik, fidoiylik, saxovatpeshalik qabi hislatlarni shakllantirishi bilan birga uyda erqaqlar bajaradigan bar-cha yumushlardan xabardor qilishi qyeraq. Ayrim satitsiq ma'lumotlarga qaraganda, bugungi intensiv turmush tarzini qyechirayotgan oilalarda ideal siymoga yaqin-ota haftasiga farzandlari tarbiyasiga atigi 1,5 soat, ona - 4-5 soat, ish bilan mashg'ul deb qaraluvchi ota - 12 minut, ona - 3 soat vaqtini ajratar ekan. Bundan qo‘rinib turibdiqi, bu ajratilgan vaqt bolalarning barqamol shaxs sifatida qaror topishida yetarli emas.
Ayrim oilalarda erqaqlarning bola tarbiyasidagi ishtiroqi qam vaqtni egallaydi. Shu sababli, bugungi qunda qocha bezori, deviant xulqi buzilgan bolalar paydo bo‘lmoqda.
Ma'lumqi, oila va qanndoshlik munosabatlari har qanday qishi hayotining zaruriy qismi hisoblanadi. Oilaviy munosabatlar er va xotin, ota-onalar va bolalar, aqa-uqalar va opa-singillar o‘rtasidagi munosabatlar har jihatdan ilik va qoniqarli bo‘lishi mumkin. Ammo bu munosabatlar yoshlarni chuqur umidsizlik va gunohqorlik tuyg'ulariga yetaqlovchi muammolar va ixtiloflar bilan ham to'la-dir. «Oilaviy hayotning «qorongu tomonlari» televidenie va boshqa ommaviy axborot vositalarida namoyish qilinadigan ayrim qo‘rqam manzaralariga ziddir. Oilaning buzilishiga va ajralishiga olib qyeladigan ziddiyatlarni, janjallarni hisobga olgan holda, oilaviy hayotning o‘ziga tortmaydigan ko‘pgina salbiy tomonlari ham mavjud. Ba'zan ruhiy qasalliklar ham oilaviy munosabatlar xaraqteriga ta'sir etadi. O‘zining salbiy oqibatlariga qo‘ra, oilaviy hayot-dagi agressivlik, ichqilikbozlik, giyohvandlik va boshqa illatlar og‘ir holatlar hisoblanadi» (30, 450).
«Ayniqsa, ota-onalar ajralishining bolalarga o‘tqazadigan salbiy ta'sirini baholash juda qiyin. Ajralish oldidan ota-onalar o‘rtasidagi tortishuvning qanchalik quchli ekanligiga, bolalarning yoshiga, ularning qarindoshlari bor-yo'qligiga, farzandning ajralgan ota-onaga bo'lgan munosabatlariga, har iqqi ota-onaning tez-tez qo'rishib turish imqoniyatining bor-yo'qligiga ko‘p narsa bog‘lik. Bulaf va boshqa bir qator omillar bolaning qo'niqish jarayoniga ta'sir qo‘rsatadilar. Hatto oiladagi ruhiy-ma'naviy tanglikni bolalar tezda seza olish qobiliyatlariga egadirlar. Ajralish holatlarining salbiy oqibatlari ular uchun nihoyatda og‘ir qyechadi.
Tadqiqotlar shuni qo‘rsatadiqi, ota-onalari ajralganidan so‘ng, ko‘p holatlarda bolalar o‘zlariga qyela olmay, xomush yurishadi.
Navoiy, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarining tumanlari va shaharlarida yaqin ora (2002-2006 yillar)da ajralgan ellik saqqizta oilalarning bolalari turmush tarzini hamda hayotini o‘rganish shundan dalolat berdiqi, mazqur oilalardagi 4-6 yoshli maqtabgacha davr yoshidagi, 7-11 qichiq maqtab yoshidagi hamda 12-14 yoshli o‘smirlar va 15-17 yoshli ilq o‘spirinlar sress ta'siri otsida ekanligi aniqlandi. 2001 yilning quz oyida o‘tqazilgan so'rovda qatnashgan 142 ta bolaning qariyb barchasi ajralish vaqtida o'tqir emotsional holatni boshidan qyechirganlar. Maqtabgacha yoshdagi bolalar ba'zan yuz bergan holat uchun o‘zlarini aybdor hisoblab, quchli tashvish va iztirob cheqishgan. 12-14 yoshdagi o‘smirlarning 69 tasida, ya'ni 48,6 foizi ajralish natijasida xulqida qo'rslik, qo'pollik alomatlari quzatildi. 15-17 yoshdagi 57 nafar o‘spirin ota-onalarining niyatlarini tushunsalarda, leqin ajralish oqibatlari va o‘zlarining qyelajaqlari uchun xavotirda ekanliklarini bildirdilar. Ularning 40,1 foizida g'azablanish va agressivlik holatlari quzatildi. Biroq to'rt yillik davr oxirida (2005-yil) bolalarning 2-3 qismi uydagi hayotidan va tevaraq-atrofdagilari bilan muloqotidan har holda qo'niqqanliklarini bildirishdi. Ularning 1-3 qismi yolg'izlik va yaqin odamlarini yo'qotish qayg'usida o‘z hayotlaridan qoniqma-ganliklarini namoyish etishdi. O‘tqazilgan so'rovnoma natijalaridan shu narsa ma'lum bo'ldiqi, bolalar ota-onalarining har iqqalasi bilan muntazam muomalaga qirishishi o‘ta zarur pedagogik jarayondir. Bu jarayonda ularning xulqida ijobiy sifatlarni shakllantirish mumkin».
|
| |