nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Audit o’quv amaliyoti cdr - bet 148

|
Audit o’quv amaliyoti cdr Pdf ko'rish
|
bet | 148/149 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 7,03 Mb. | | #145944 |
Bog'liq Audit oquv amaliyoticover
4-ilova
Kichik guruhlarda ishlash tartibi
!Kichik guruh a’zolari o’zaro hamkorlik ishlashlari, barcha vazifalarni teng
bo’lib olishlari lozim, zero, baholash jarayonida guruh a’zolarining
barchasining faolligiga ham e’tibor beriladi!
Kichik guruhlarda ishlash avvalida kichik guruh sardori tanlanadi
Guruh sardori guruh a’zolarining soniga qarab vazifalarni taqsimlaydi
Vazifalar quyidagilardan iborat:
Kichik guruhga nom tanlash (guruhning barcha a’zolari hamkorlikda) va beyjiklar
tayyorlash;
Mavzuni chuqur o’rganish (guruhning barcha a’zolari uchun);
Guruhga ajratilgan mavzuni flipchartga ko’rgazmali taqdimotini tayyorlash;
Taqdimot qilish uchun ikkita ma’ruzachini tayinlash;
Raqobatchi guruhga ko’rgazmali ravishda savollar tayyorlash.
!Taqdimot qiluvchilarga eslatma!
Taqdimotingiz ko’rgazmali hamda mavzuga doir bo’lsin!
So’zlaringiz aniq va tushunarli bo’lsin!
O’zingizga ajratilgan vaqtdan chiqib ketmang!
!Tinglovchilarga eslatma!
O’zingizni va so’zlovchilarni hurmat qiling!
Taqdimot qiluvchilarning fikrlarini bo’lmang!
Ma’ruzachini diqqat bilan tinglab, o’zingizda tug’ilgan savol va
fikrlaringizni yozib boring!
Unutmang: baholash jarayonida nafaqat bilimingiz, balki o’zingizni
tutishingiz ham hisobga olinadi!
221
“Shajara daraxti” ni tuzish qoidalari
5-ilova
“Toifalash” jadvalini tuzish tartibi
6-ilova
|
| |
TEXNOLOGIYASI - Audit o’quv amaliyoti cdr

TEXNOLOGIYASI 15- Mavzu: Ichki auditni o’tkazish xususiyatlari O’quv amaliyoti mashg’ulotining o’qitish texnologiyasi modeli Vaqt: (240 daqiqa) O’quvchilar soni: 12-30 ta
O’quv mashg’ulotining shakli va turi Amaliy: to’liq o’quv mashg’ulot
O’quv mashg’uloti rejasi, tuzilishi 1. Ichki audit o’tkazish xususiyatlari.
2. Ichki auditni o’tkazish bosqichlari tasnifi.
3. Ichki audit ishi natijalarini hujjatlashtirish
va baholash tartibi.
O’quv mashg’uloti maqsadi: Ichki auditni o’tkazish xususiyatlari haqida bilim
ko’nikmalarni shakllantirish.
Kutiladigan natijalar Ichki audit o’tkazish xususiyatlari haqida bilib
oladi.
Ichki auditni o’tkazish bosqichlari tasnifi ga doir
ko’nikmalarni mustahkamlaydi.
Ichki audit ishi natijalarini hujjatlashtirish va
baholash tartibiga doir ko’nikmalarni
mustahkamlaydi.
Pedagogik vazifalar: -Ichki audit metodikasining
xususiyatlarini tushuntiradi;
- Ichki auditni o’tkazish bosqichlari
tasnifi haqida ma’lumot beradi;
- Ichki audit ishi natijalarini
hujjatlashtirish va baholash tartibini
tasniflaydi;
O’quv faoliyati natijalari: -Ichki audit metodikasining xususiyatlarini
tushuntirib beradi;
- Ichki auditni o’tkazish bosqichlari tasnifi haqida
aytib beradi;
- Ichki audit ishi natijalarini hujjatlashtirish va
baholash tartibini tasniflab beradi;
O’qitish metodlari Savol-javob, klaster,masala yechish
O’qitish vositalar Doska, mel, proyektor, o’quv qurollari,
O’quv faoliyatini tashkil etish shakli Guruhda ishlash
215
O’qitish sharoiti O’quv faoliyatiga mo’ljallangan auditoriya
Audit o’quv amaliyoti cdr - bet 17

32
O’quv amaliyoti mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish
bosqichlari va
vaqti
Faoliyat mazmuni
O’qituvchi
O’quvchi
1 – bosqich
O’quv
mashg’ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
Tashkiliy qism:
Salomlashadi, yo’qlama qiladi. O’quvchilarning
mashg’ulot daftarlarini tekshiradi.
Maqsad va vazifani belgilanishi:
Mashg’ulot mavzusi, maqsadini e’lon qiladi.
Mashg’ulot mavzusi va rejasini yozuv taxtasiga
yozadi.
Salomlashadilar.
Tinglaydilar.
Yozib oladilar.
2– bosqich
Asosiy
(210 daqiqa)
Kirish yo’riqnomasi (60 daqiqa)
O’quvchilar bilimini faollashtirish:
1.
Avvalgi mashg’ulotda uyga vazifa qilib
berilgan
mustaqil ish tekshirilib, o’tilgan
mavzular yuzasidan o’quvchilar bilimini
tekshirish uchun “Blits-so’rov”
usulida
savol-javob o’tkazadi.
2.
Y
angi o’quv materiali bayoni:
1.Auditning umumiy rejasini tuzish.
2.Auditni rejalashtirish to’g’risida hisobot tuzish
va auditning dasturini tuzish.
3. Mijoz-korxona bilan shartnoma tuzish. 2.
O’quvchilarni mavzuga oid ma’lumotlar bilan
tanishuvlarini hamda uni amalda qo’llash
ko’nikmalarini shakllanishini tashkillashtiradi.
Savollarga javob
beradi.
Tinglaydilar, yozib
oladilar
Joriy yo’riqnoma (135 daqiqa) Yangi o’quv
materiali bo’yicha amaliy topshiriqlarni
bajarish:
3.
Mavzu mazmunini
muhokama qilish va
amalda qo’llash jarayonini tashkil etadi:-
o’quvchilarga o’z fikrlarini bildirishlari, mavzuga
doir
savollar
berishlarini
taklif
etadi
;-
o’quvchilarga mavzuga doir vazifalar berib, uni
bajarish
tartibini
tushuntiradi
;
- Vazifani bajarishga ajratilgan vaqtni e’lon qilib,
tarqatma
material
yoki
slayd
yordamida
o’quvchilarga
materiallarni
havola
etadi.
-So’ngra mavzuga
oid vaziyatli masala beradi
va
unga
ko’rsatma
beradi.
4.
Mustaqil ishlarni bajarilishini maqsadli
aylanish vaqtida nazorat
qiladi va ish jarayonida
O’quvchilar o’z ish
joylarida o’tirib,
amaliyot rahbari
ko’rsatmali va
yo’riqli texnologik
xaritaga rioya
qilgan holda
topshiriqlarni
bajaradilar.
Xatolarni
to’g’irlaydilar
Mavzuga oid
vaziyatli mashqni
yechimini topadi.
o’quvchilar tomonidan yo’l qo’ygan
xatolarni
ko’rsatadi.
Nazorat uchun savollar - Audit o’quv amaliyoti cdr

219
1. Do’stmuratov,A.A.Karimov “Buxgalteriya hisobi va audit” T:-2012
“VORIS-NASHRIYOT”
4. 2. Sanayev N. “Audit.” –T.:Bilim nashriyoti-2004
5. 3. Tulaxodjayeva M., G’ulomova F. Audit. –T.: TDIU va O’BAMA, 2008
Baholash ko’rsatkichlari va mezonlari:
90 – 100 ball – a’lo baho
75 – 89 ball – yaxshi baho
60 – 74 ball – qoniqarli baho
60 dan kam – qoniqarsiz baho
Kichik guruhlar ishlarini baholash mezonlari(maks.)
Guruhlar taqdimoti
Guruhlararo savol-javob
Guruh
a’zolarining
o’zaro
faolligi va
inoqligi,
tartibga
rioya
qilishlari
Taqdimot-
ning
ko’rgazma
-liligi
Mavzuning
yoritilib
berilishi
Tayyorlangan
savollarning
tushunarli va
ko’rgazma-
liligi
Berilgan
javoblarnin
g
to’g’riligi
15
45
10
20
10
Vizual-didaktik resurslar 1-ilova
O’tilgan mavzularni takrorlash uchun ilovasavollar
2-ilova
1.Ustav kapitali va ta’sischilar bilan hisoblashishlarni
audit qilishda qaysi
me’yoriy hujjatlardan foydalaniladi?
2.Ustav kapitalini shakllantirishni tekshirish qanday amalga oshiriladi?
3.Ustav kapitali hisobi va hisoboti auditi qanday o’tkaziladi?
4.Auditor ta’sis hujjatlari bilan tanishtirishida qanday ma’lumotlarni
tekshirishi
lozim?
5.Ustav kapitadlini audit qilishda qanday hujjatlar
va buxgalteriya schetlari
tekshirishi manbalari bo’lib xizmat qiladi?
6.Ustav kapitalini shakllantirishda va ta’sischilar bilan hisoblashishlarda soliqqa
tortish tekshirish xususiyatlari qanday amalga oshiriladi?
7.Fondlar va rezervlarni audit qilishda qaysi me’yoriy hujjatlardan foydalaniladi?
8.Kelgusi davr xarajatlari va to’lovlari rezervini nazorat
qilish qanday tashkil
etiladi?
9.Rezerv fondini tashkil qilish va undan foydalanishning
qanday qoyidalari
mavjud?
Vaqt:  (240 daqiqa) - Audit o’quv amaliyoti cdr

|
Audit o’quv amaliyoti cdrBog'liq Audit oquv amaliyoticoverVaqt: (240 daqiqa)
O’quvchilar soni: 12-30 ta
O’quv mashg’ulotining shakli va turi
Amaliy: to’liq o’quv mashg’ulot
O’quv mashg’uloti rejasi, tuzilishi
1.Auditning umumiy rejasini tuzish.
2.Auditni rejalashtirish to’g’risida hisobot
tuzish va auditning dasturini tuzish.
3. Mijoz-korxona bilan shartnoma tuzish.
O’quv mashg’uloti maqsadi:O’quvchilarning auditorlik tekshiruvini rejalashtirish,
uning bosqichlari hamda tamoyillariga doir bilimlarini chuqurlashtirish va har bir ishga
mas’uliyat bilan, har bir qadamini rejalashtirgan holda yondashish zarurligini tushuntirish.
O’qitish natijasi
Auditning umumiy rejasini tuzish, auditni
rejalashtirish to’g’risida hisobot tuzish va
auditning dasturini tuzish, mijoz-korxona
bilan shartnoma tuzish
bo’yicha ko’nikma hosil qiladi.
Pedagogik vazifalar:
- Auditning umumiy rejasini tuzishni
tushuntiradi;
- Auditni rejalashtirish to’g’risida hisobot
tuzish va auditning dasturini tuzish haqida
ma’lumot beradi;
Mijoz-korxona bilan shartnoma tuzishni
o’rgatadi;
O’quv faoliyati natijalari:
- Auditning umumiy rejasini tuzishni
tushuntirib beradilar;
- Auditni rejalashtirish to’g’risida hisobot
tuzish va auditning dasturini tuzish haqida
ma’lumot oladilar;
- Mijoz-korxona bilan shartnoma tuzishni
o’rganadi
O’qitish metodlari
Klaster,masala,test
O’qitish vositalar
Doska, mel, proyektor, o’quv qurollari,
O’quv faoliyatini tashkil etish shakli
Juftliklarda ishlash
O’qitish sharoiti
O’quv faoliyatiga mo’ljallangan auditoriya
Qayta aloqaning usul va vositalari
Shartnoma tuzish,test ishlash
|
| |
BUXGALTERIYA BALANSI - Audit o’quv amaliyoti cdr

212
1. MOLIYAVIY NATIJALAR TO’G’RISIDA HISOBOT
№
Ko’rsatkichlar nomi
Satr
kodi
daromadlar xarajatlar
Mahsulot (ish, xizmat) larni sotishdan
sof tushum
010
25437
*
Sotilgan mahsulot (ish va xizmat)larning
tannarxi
020
*
16804
Mahsulot (ish va xizmat) larni sotishning
yalpi foydasi (zarar)
030
8633
Davr xarajatlari, jami shu
jumladan,
040
*
6109
Sotish xarajatlari
050
*
2031
Ma’muriy xarajatlar
060
*
2100
Boshqa operatsion xarajatlar
070
*
1978
Kelgusida soliqqa tortiladigan bazadan
chiqriladiganhisobot davri xarajatlari
080
*
Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari 090
2578
*
Asosiy faoliyatning natijasi
100
5102
Moliyaviy
faoliyatning daromadlari,
jami
110
253
*
Dividendlar shaklidagi daromadlar
120
*
Foizlar shaklidagi daromadlar
130
*
Uzoq muddatli ijara (moliyaviy lizing)
dan daromadlar
140
*
Valyuta
kursi farqidan daromadlar
150
*
Moliyaviy
faoliyatning
boshqa
daromadlari
160
*
Moliyaviy faoliyat bo’yicha xarajatlar,
jami
170
*
235
Foizlar shaklidagi xarajatlar
180
*
Uzoq muddatli ijara (moliyaviy lizing)
bo’yicha foizlar shaklidagi xarajatlar
190
*
213
Valyuta
kursi farqidan zararlar
200
*
Moliyaviy faoliyat bo’yicha boshqa
xarajatlar
210
*
Umumxo’jalik faoliyati natijasi
220
5120
Favqulodda foyda va zararlar
230
Daromad (foyda) solig’i to’lagunga
qadar foyda (zarar)
240
5120
Daromad (foyda) solig’i
250
*
614.4
Foydadan boshqa soliqlar va yig’imlar
260
*
-
Hisobot davrining sof foydasi (zarari)
270
4505.6
tizimi oldidagi vazifalarga muvofiq tahlildan o'tkazish va qayta

|
tizimi oldidagi vazifalarga muvofiq tahlildan o'tkazish va qaytaBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)tizimi oldidagi vazifalarga muvofiq tahlildan o'tkazish va qayta
tuzishni o'z ichiga oladi, deb xulosa chiqarish mumkin.
Huquqiy ta’sir ko'rsatish subyekti qayta ishlangan va puxta
tahlildan o'tkazilgan axborot asosida u yoki bu qaromi qabul
qiladi (alohida hollarda bunday bo'lmasligi ham mumkin).
Qaror huquqiy ta’sir ko'rsatish subyektining boshqariluvchi
obyektlar uchun majburiy ahamiyatga ega bo'lgan ma’lum xulq-
atvor modelini tanlashi demakdir. Unda subyekt o'z axborot-bilish
faoliyati jarayonida olgan eng qimmat bilimlar aks etadi va faqat
joriy yuridik faoliyatga (uning maqsadi, huquqiy vazifani hal qilish-
dagi imkoniyatlari, resurslari va boshqalarga) emas, uning kel-
gusida rivojlanishiga ham taalluqli bo'ladi. Huquq sohasida qabul
qilinuvchi qarorlar yo'nalishi jihatidan bir xil bo'lmaydi. Masalan,
huquqiy ong mexanizmida ular fuqarolarda huquq haqida to'g'ri
qarashlarning shakllanishiga, huquq ijodkorligi mexanizmida —
normativ hujjatlarning loyihalarini tayyorlashga, huquqiy tartibga
solish mexanizmida — huquq normalari amal qiluvchi shaxslar
doirasini aniqlashga va hokazolarga tegishlidir. Qarorlaming axborot
mazmuni ham har xil. Masalan, agar bu normativ-huquqiy hujjat
bo'lsa, u muqaddima, asosiy qoidalar yoki muqaddimasiz mod-
dalardan tashkil topadi; agar bu, aytaylik, prokuratura organining
ish rejasi bo'lsa, u umumiy va asosiy qismlardan, tashkiliy masa-
lalar ro'yxatidan, kadrlar bilan ta’minlash masalalari va boshqa
masalalardan tashkil topadi.
Huquqiy ta’sir ko'rsatish subyekti qabul qilingan qaromi to'g'ri
aloqa kanallari orqali obyektga uzatadi.
Huquq sohasida axborot uzatish tizimi bizningcha axborot man-
|
| |
boshqaruv sikli uchun asos bo'lib xizmat qiladi, deb xuiosa chiqarish

|
boshqaruv sikli uchun asos bo'lib xizmat qiladi, deb xuiosa chiqarishBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)boshqaruv sikli uchun asos bo'lib xizmat qiladi, deb xuiosa chiqarish
mumkin.
Ammo bu holda ijtimoiy-huquqiy axborot har narsaga qodir
degan tasavvur tug'ilmasligi kerak. Bizning nazarimizda, huquq
sohasida axborot keng, ammo cheklangan vazifalar majmuini
bajaradi. U umuman huquq tizimi komponentlarining, shuningdek
huquq tizimi shart-sharoitlarining o'zaro ta’siri va o'zaro aloqasi
shakli hisoblanadi; huquq sohasidagi barcha tartibga solish va
boshqarish pog'onalari va funksiyalariga xizmat ko'rsatadi, boshqar
ish usullari va vositalari haqidagi ma’lumotlarni o'zida mujassam
etadi, huquq tizimining u yoki bu xulq-atvor variantini tanlashini,
uning yangi holatga o'tishini va belgilangan maqsad sari intilishini
belgilovchi sabab hisoblanadi.
Shunga qaramay, huquqiy ta’sir ko'rsatish va huquq sohasida
boshqarish jarayonini faqat huquqiy tuzilmalardagi axborot jaray
onlari bilangina bog'lamaslik lozim. U juda boy mazmunga ega.
Huquqiy munosabatlaming ishtirokchilariga, muayyan odamlarga
va hokazolarga huquqiy-boshqaruv vositalari yordamida ta’sir
ko'rsatish bu ular zarur ijtimoiy-huquqiy axborotni berish akti
emas, balki huquqiy munosabatlaming muayyan subyektlari, alo
hida shaxslarning o'zaro aloqasidan iborat murakkab ijtimoiy va
psixologik jarayondir. U huquqiy va boshqa xil axborot tushuncha-
si bilan qamrab olinmaydigan omillarni o'z ichiga oladi. Burch,
mas’uliyat hissi, iroda, talablar, manfaatlar, axloq va qadr-qimmat
shular jumlasidandir.
Huquqiy ta’sir ko'rsatish aktlarini amalga oshirishda ijtimoiy-
huquqiy axborot boshqaruv ta’siri ko'rsatish vositasi bo'lib xizmat
qiladi. Huquq sohasida axborot berish o'ziga xos huquqiy ta’sir
|
| |
barcha masalalarni baholashga, keyinchalik esa - zarur yuridik

|
barcha masalalarni baholashga, keyinchalik esa - zarur yuridikBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)barcha masalalarni baholashga, keyinchalik esa - zarur yuridik
hujjatlarni ishlab chiqish va ularni amalga oshirishga kompleks,
tizimli yondashish imkoniyatlari katta ahamiyatga egadir.
Huquqiy ta’sir ko'rsatishning o'zaro aloqalarini aniqlash, huqu
qiy tuzilmani ishga solish bosqichida awalam bor huquqiy tartibga
solish obyektlari va subyektlarining aloqalarini tavsiflovchi ijtimoiy-
huquqiy ma’lumotlarning barcha oqimlari hamda mazkur tuzilma
va uning qismlarining ish natijalariga, huquqiy ta’sir ko'rsatishning
samaradorligini baholashga doir ma’lumotlar muhim ahamiyatga
egadir.
Axborot-tahlil faoliyati (huquqiy va boshqa ma’lumotlarni yig'ish,
ularni qayta ishlash, turkumlash va h.k.) jarayonida va qaror-
larning, ya’ni normativ-huquqiy hujjatlar, tavsiyalar va hokazolarn-
ing loyihalarini ishlab chiqishda ijtimoiy-huquqiy axborotlarning
tartibga solish imkoniyatlari katta rol o'ynaydi. Bu imkoniyatlar
ularning ifodalanish shakliga bog'liq bo'ladi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Qabul qilingan qarorlarni amalga oshirishga doir tashkiliy-
amaliy faoliyatda axborotlarni tez, o'z vaqtida uzatish, ularning
maqbulligi, to'liqligi, haqqoniyligi va boshqa jihatlari muhim ahami
yatga egadir.
Huquqiy ta’sir ko'rsatish jarayoni uchun axborot ikki yoqlama
yo'nalishga egadir. Bir tomondan, hozirgi vaqtda huquqiy tartibga
solish ijtimoiy-huquqiy axborotlaming juda katta hajmi bilan
ta’minlangan, mamlakatda bugungi kunda yuz minglab normativ-
huquqiy hujjatlar va idoraviy hujjatlar amal qiladi, bu hujjatlaming
soni jamiyatdagi hujjat aylanishi hajmining umumiy o'sishi bilan
|
| |
munosabatlar subyektlari xulq-atvorining xilma-xilligiga, huquqiy

|
munosabatlar subyektlari xulq-atvorining xilma-xilligiga, huquqiyBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)munosabatlar subyektlari xulq-atvorining xilma-xilligiga, huquqiy
www.ziyouz.com kutubxonasi
tuzilmalarda amalga oshiriluvchi boshqaruvning bosqichlari soni-
ga, huquqiy ta’sir ko'rsatishning u yoki bu sohasini boshqarish
jarayonining davomiyligiga, qabul qilinuvchi yuridik qarorlarning
xususiyati va muhimligiga, huquq tizimiga tashqi muhitning ta’siri
darajasiga, huquq normalari buzilishining ehtimol tutilgan variant-
lariga va boshqa omillarga bog'liq bo'ladi.
Qonunchilik sohasida axborot qidirish tizimlarini ishlab chiqish-
ga doir materiallaming tahlili jumladan axborotlar hajmi va xilma-
xilligi, oqimlar harakati, zarur ma’lumotlarning berilishi vaqti turli
huquq tizimlarida har xil ekanligini ko'rsatadi. Biroq, shunga qar
amay, ijtimoiy-huquqiy axborotlarni tashkil etishning umumiy qoi-
dalarini keltirib chiqarish mumkin. Ular bir qator masalalarni, ya’ni:
huquqiy tuzilmalarni ishga solishga mo'ljallangan ijtimoiy-huquqiy
axborotlar bilan qanday mutaxassislar ishlashi; huquq sohasida
boshqaruv maqsadlari va dasturini aniqlash uchun qanday
boshlang'ich axborotlar kerakligi; ijtimoiy va ijtimoiy-huquqiy rivo-
jlanish talablarini aniqlashga doir axborotlar qanday va qaysi
vositalar yordamida o'rganilishi hamda huquqiy ta’sir ko'rsatishning
o'zaro aloqalari qanday axborot asosida tahlil qilinishi; huquqiy
tuzilmalarda muayyan qarorlar qabul qilish uchun qanday axborot
zarurligi; bu qarorlar qanday rasmiylashtirilishi va huquqiy ta’sir
ko'rsatish obyektlari e’tiboriga qanday yetkazilishi; huquq so
hasidagi boshqaruv natijalari qay tarzda aniqlanishi; huquqiy
tuzilmalarning ishidagi kamchiliklarni bartaraf etish uchun nima
|
| |
balaridan (aytaylik, ma’lum jinoyatni qonunga asosan tergov qi-

|
balaridan (aytaylik, ma’lum jinoyatni qonunga asosan tergov qi-Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)balaridan (aytaylik, ma’lum jinoyatni qonunga asosan tergov qi-
layotgan tergovchi), axborotni qabul qiluvchilardan (aytaylik, ter-
govchi jinoyatni qanday tergov qilayotgani ustidan nazoratni amalga
oshiruvchi va tergovchi o'zi olib borayotgan tergov ishlari haqida
muntazam xabar berib turuvchi prokuror) hamda axborot man-
balari bilan axborotni qabul qiluvchilarni bog'lovchi aloqa kanal-
laridan tashkil topadi.
Axborot manbai aloqa kanali orqali axborotni uzatishi, axborot
www.ziyouz.com kutubxonasi
ni qabul qiluvchi esa bu axborotni idrok etishi va uni baholashi
lozim.
Huquq sohasida axborotdan foydalanish deganda axborotni
huquqiy ta’sir ko'rsatish subyektidan (aytaylik, huquqiy tartibga
solish mexanizmidagi davlat organidan) to'g'ri aloqa kanllari
(pochta) orqali olib o'tish tushuniladi. Bunda obyektga boshqari-
luvchi ta’sir ko'rsatiladi, uning xulq-atvori zarur tomonga o'zgaradi
(davlat organi biron-bir sanksiya bilan obyektga ta’sir ko'rsatadi
va amaldagi huquqiy munosabatlar subyektlarining xulq-atvorini
o'zgartiradi). Subyekt bilan obyektning axborot sohasidagi o'zaro
aloqasi jarayonida shuni nazarda tutish kerakki, har qanday
ishlatiluvchi axborot, agar uning mazmuni ta’sir ko'rsatish
obyektining maqsad va vazifalariga mos kelsa, juda katta samara
beradi; mavjud axborot va ma’lumotlarning ta’sir kuchi obyekt
ixtiyorida mavjud faktlar soniga ma’lum darajada mutanosib bo'ladi;
ishlatiluvchi axborotlarda ziddiyatli faktlar bo'lmasa, ularning is-
honchlilik darajasi ham shuncha yuqori bo'ladi; avval olingan
m a’lumotlarga zid faktlar ifodalangan axborotlar birlamchi faktlar-
|
| |
ga bo'lgan ishonchni ma’lum darajada yo'qqa chiqaradi; axborot­

|
ga bo'lgan ishonchni ma’lum darajada yo'qqa chiqaradi; axborotBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)ga bo'lgan ishonchni ma’lum darajada yo'qqa chiqaradi; axborot
larda ifodalangan faktlardan qat’iy mantiqiy izchillikda foydalanil-
sa, bunday axborotlarning samaradorligi oshadi.
Huquqiy ta’sir ko'rsatish obyektidan subyektga teskari aloqa
kanallari orqali axborotlaming ta’siri haqida ma’lumotlar kelib tura-
di va yuqorida zikr etilgan tartibga solish jarayoni qayta-qayta
(huquqiy ta’sir ko'rsatish subyekti o'z oldiga qo'ygan maqsad va
vazifalarga erishmagunicha) takrorlanaveradi.
Huquqiy ta’sir ko'rsatish va huquqiy tartibga solish jarayonlari
ularda ijtimoiy-huquqiy axborotlar muntazam aylanishi natijasida
uzluksiz tus oladi. Huquqiy ta’sir ko'rsatishning u yoki bu subyekti
huquqiy munosabatlaming ishtirokchilari, mansabdor shaxslar va
boshqalarning xulq-atvoriga muntazam ta’sir ko'rsatish imkoniyat-
ini qo'lga kiritadi, chunonchi unga huquqiy ta’sir ko'rsatishning
obyektiv talablari, uni qiziqtiruvchi huquqiy tuzilmalarning faoliyati,
huquqiy munosabatlaming ishtirokchilari turdosh maqsadlarga
erishganligi haqidagi va boshqa ma’lumotlar uzluksiz kelib turadi;
haqqoniy ma’lumotlar to'planadi, idrok etiladi va qayta ishlanadi
hamda ulaming asosida muayyan qarorlar, ko'rsatmalar chiqarilib,
ta'sir ko'rsatish obyektidagi ijrochilarga beriladi, ular esa o'z
www.ziyouz.com kutubxonasi
zimmalariga yuklangan vazifalarni amalga oshirish jarayonida hu
quqiy tartibga solish va boshqarishning o'rnatiigan dasturlarining
bajarilishini ta’minlaydi.
Shuning uchun ham huquqiy ta’sir ko'rsatish sikli, har qanday
boshqaruv sikli singari, axborotni yig'ish va qayta ishlashdan
boshlanib, axborotni olish bilan yakunlanadi, bu axborot yangi
|
| |
Analog qurilmalar sxemotexnikasi

|
Analog qurilmalar sxemotexnikasi
|
bet | 4/10 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 244,15 Kb. | | #136472 |
Bog'liq elektronikaAnalog qurilmalar sxemotexnikasi
Elektronikaning elektron asboblar VAXlari xususiyatlarini e’tiborga olgan holda, axborotga ishlov berish usullarini ishlab chiquvchi bo‘limi sxemotexnika deb ataladi.
Mikrosxemotexnika deb, elektronikaning IMSlarda va ular asosidagi REAlarda ishlatiladigan elektr va tuzilma sxemalarini ishlab chiqish, tadqiq etishlar bilan shug‘ullanidigan bo‘limiga aytiladi.
Zamonaviy IMSlar murakkab elektron qurilmadir, shuning uchun ularni sxemotexnik ifodalashning ikki usuli mavjud:
– Elektr sxema ko‘rinishida ifodalanish bo‘lib, u o‘zaro ulangan alohida komponentalar (tranzistorlar, diodlar, rezistorlar va boshqalar) dan tashkil topadi.
– Tizim sxema ko‘rinishida ifodalanish bo‘lib, u AISlarda analog kaskadlarni ulanishidan yoki RISlarda alohida mantiq elementlar va triggerlarning ulanishidan iborat. Ushbu kaskadlar va elementlar analog (kuchaytirish, filtrlash va boshqa) yoki elementar mantiqiy (HAM-EMAS, YoKI-EMAS va boshqa) operatsiyalarni bajaradi. Bu operatsiyalar yordamida har qanday analog, analog-raqamli va raqamli funksiyalarni amalga oshirish mumkin.
Diskret sxemotexnikaga elektr sxemalar uchun sxemotexnik yechimlar soddaligi va qimmat aktiv elementlarni minimal ishlatish, ajratuvchi kondensator, transformator va boshqalardan keng foydalanish xosdir.
Integral sxemotexnikada barcha elementlar yagona kristall-da shakllantirilgani sababli, ularning qiymati elementlar narxi bilan emas, balki kristall narxi bilan belgilanadi. Shuning uchun kristallda iloji boricha ko‘proq elementlarni joylashtirish maqsadga muvofiq. Kristalldagi aktiv elementlar – tranzistorlar, diodlar minimal yuzaga, passiv elementlar esa, maksimal yuzaga ega. Shuning uchun ISlarda rezistorlar soni minimal bo‘lishiga intilinadi, katta yuzani egallovchi kondensatorlar qo‘llanilmay, ularni o‘rniga kaskadlarni muvofiqlashtiriruvchi kaskadlardan foydalniladi.
ISlarning boshqa xususiyati murakkab elementlarning bir-biriga juda yaqin (< 10 mkm) joylashganligi sababli, ularning parametrlari ham bir-biridan deyarli farq qilmaydi (egizaklik prinsipi). Elementlar eskirganda, kuchlanish manbai va temperatura o‘zgarganda ularning parametrlari ham bir xilda o‘zgarib, parametrlar korrelyatsiyasi saqlanadi. ISlarning ushbu xususiyati, diskret tranzistorli tuzilmalarda amalga oshirib bo‘lmaydigan, yuqori aniqlikdagi differensial kaskadlar, barqaror tok va kuchlanish generatorlarini yaratish imkonini berdi.
AIS mahsulotlari turlari ko‘p bo‘lishiga qaramasdan, ularning hammasida, sxemotexnik umumlashtirish va loyihalashni yengillashtirish maqsadida, chegaralangan sonli negiz elementlar: sodda kuchaytirgich kaskadi, differensial kuchaytirgich, barqaror tok generatori, o‘zgarmas kuchlanish sathini siljituvchi qurilma, chiqish kaskadi va boshqalardan foydalaniladi. Ular asosida integral mikrosxemotexnikaning OKlari va analog ko‘paytirgich-lari yaratilgan bo‘lib, istalgan analog funksional masala amalda hal qilinishi mumkin.
|
| |
Signalni o‘zgartirish turlari

|
Signalni o‘zgartirish turlari
|
bet | 3/10 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 244,15 Kb. | | #136472 |
Bog'liq elektronikaSignalni o‘zgartirish turlari. Analog signallarga ishlov berilganda ular kuchaytirilishi, ko‘paytirilishi, solishtirilishi, qiymati chegaralanishi, chastotasi filtrlanishi va boshqa o‘zgartishlarga uchrashi mumkin.
Kuchaytirish, solishtirish, ko‘paytirish kabi signal o‘zgartirishlar keng ko‘lamda ishlatiladigan, sanoatda seriyali ishlab chiqarilayotgan analog integral mikrosxemalar (AIS) yordamida amalga oshiriladi.
Kuchaytirish deganda signal (kuchlanish yoki tok) amplitudasi, kuchlanish manbai energiyasini chiqish signali energiyasiga o‘zgartirilishi hisobiga chastotalarning chegaralanmagan oralig‘ida nochiziqli buzilishlarsiz KU marta ko‘paytirish tushuniladi. Signallarni kuchaytirish operatsion kuchaytirgich (OK)lar, videochastotalarning keng polosali va YuCh kuchaytirgichlari yordamida amalga oshiriladi.
Chiziqli analog o‘zgartirishlarni amalga oshirishda OK negiz qurilma bo‘lib xizmat qiladi. Nochiziqli analog o‘zgartirishlarni amalga oshiruvchi asosiy qurilma sifatida signallarni analog ko‘paytirgich xizmat qiladi. U ikkita kirishga ega bo‘lgan o‘zgartgichdan iborat bo‘lib, X va U analog kattaliklar ko‘paytmasi UChIQ ni aniqlaydi:
,
bu yerda, K – masshtablovchi koeffitsiyent bo‘lib, X va U ga bog‘liq emas.
Signallarni analog ko‘paytirgich universal qurilma bo‘lib, u ko‘paytirish, bo‘lish, darajaga ko‘tarish, ildiz chiqarish kabi amallarni bajarish uchun ishlatiladi. Ko‘paytirgichlar asosida barcha turdagi detektorlar, modulyator - demodulyatorlar, aktiv filtrlar, boshqaruvchi generatorlar va boshqalar hosil qilinadi.
Komparator ikkita analog kattalik U1 va U2 ni ma’lum aniqlik Δ bilan solishitirish funksiyasini bajaradi. Komparator OK asosida yaratilgan nochiziqli teskari aloqa bilan qamrab olingan maxsus qurilmadir. U istalgan shakl va davomiylikdagi signallarni hosil qilish, o‘lchash va analog axborotni raqamliga o‘zgartirish uchun ishlatiladi.
Ba’zi kuchaytirgichlarda kirish va chiqish kuchlanishlari bog‘liqligi chiziqli bo‘ladi. Qator holatlarda ortib boruvchi yoki kamayuvchi uzatish koeffitsiyentli kuchaytirish zarur bo‘ladi. Bunda OKlarning teskari aloqa (TA) zanjirlari chiziqli (rezistor) va nochiziqli (diod, stabilitron) elementlardan tuzilgan murakkab bo‘lgichlar ko‘rinishida yaratiladi. Bunday qurilmalarda chiqish signali kirish signalining ma’lum qiymatidan boshlab o‘zgarmas bo‘lib qoladi.
Aktiv filtrlar o‘zgartirilayotgan to‘liq spektrdan zarur chastotalar diapazonini ajratib olish uchun ishlatiladi. Diskret elektronikada asosan, LC – yoki RC– konturlar ko‘rinishidagi passiv elementlardan tashkil topgan an’anaviy filtrlar ishlatiladi. Mikroelektronikada filtrlarning asosiy elementi bo‘lib, chiziqli TAga ega bo‘lgan, operatsion kuchaytirgich xizmat qiladi.
|
| |
Kuchaytirgich kaskadlarning kuchaytirish sinflari

|
Kuchaytirgich kaskadlarning kuchaytirish sinflari
|
bet | 5/10 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 244,15 Kb. | | #136472 |
Bog'liq elektronikaKuchaytirgich kaskadlarning kuchaytirish sinflari
Kuchaytiriladigan signal sinusoida yoki impuls ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Impuls deb kuchlanish yoki tokning biror o‘rnatilgan U0 yoki I0 qiymatidan qisqa vaqtli chetlashishlariga aytiladi. Chiqish signali shakli kirish signali shakli bilan bir xil (signal buzilmagan) yoki farqlanuvchi (signal buzilgan) bo‘lishi mumkin. Signal buzilishlari uning amplitudasiga hamda kuchaytirgich sokinlik nuqtasi (rejimi)ning tanlanishiga bog‘liq.
Kuchaytirgichning sokinlik rejimi deb kirish kuchlanishi UKIR va kuchlanish manbai qiymati YeM o‘garmas bo‘lgan holatga aytiladi. Ko‘rinib turibdiki, sokinlik rejimida tranzistor toklari qiymatlari ham o‘zgarmas bo‘ladi.
Kirish signalining berilgan shaklida sokinlik rejimi qanday tanlanishiga bog‘liq holda signal buzilishlari qiymatidan tashqari kuchaytirgichning foydali ish koeffitsiyenti (FIK) ham o‘zgaradi. Gap shundaki, kirish signali bor yoki yo‘qligidan qat’i nazar tranzistorlarda kuchlanish manbai energiyasi sarf bo‘ladi va shunga mos quvvat sochiladi. Chiqish signali quvvatini kuchlanish manbaidan olinayotgan quvvatga nisbati FIK ni aniqlaydi:
, (2)
bu yerda, IChIQ.m, UChIQ.m – chiqish kattaliklar amplitudasi, YeM – kuchlanish manbai kuchlanishi, IO‘RT – o‘rtacha tok.
Kuchaytirgich kaskadlar nochiziqli buzilishlari FIK ularning statik uzatish xarakteristikalari asosida baholanishi mumkin. Ishchi nuqtaning joylashgan o‘rniga bog‘liq holda kuchaytirish sinflari A, V, AV va boshqa sinflarga ajratiladi. Ushbu sinflar FIKlarining maksimal qiymatlari va nochiziqli buzilishlar qiymatlari bilan bir-biridan farq qiladi.
A sinf kuchaytirgichlar. A sinf kuchaytirgichlarda sokinlik rejimida ishchi nuqta uzatish xarakteristikaning kvazichiziqli sohasi o‘rtasida joylashadi (6a va b-rasmlar). Ushbu rejimda kirish signalining to‘liq davri davomida tranzistor chiqish zanjiridan tok oqadi. Nochiziq buzilishlar minimal (KG 1 %), chunki kirish signalining ikkala yarim davri uzatish xarakteristikasining kvazichiziqli sohasida yotadi. Agar (2) formulaga ; qo‘yilsa, FIK qiymati , ya’ni 25 % ni tashkil etadi.
a) b)
6-rasm. A sinf kuchaytirgichlarning uzatish (a) va o‘tish (b) xarakteristikalari.
A rejim kuchaytirgichlarda qyimati kichik bo‘lgani sababli, u kichik quvvatli kirish kaskadlarda ishlatiladi. Bunday kuchaytirgichlar uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega emas, ularda KG muhim hisoblanadi.
|
| |
V sinf kuchaytirgichlar - Analog elektronika

|
Analog elektronika
|
bet | 6/10 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 244,15 Kb. | | #136472 |
Bog'liq elektronikaV sinf kuchaytirgichlar. Ushbu rejimda ishchi nuqta tranzistorning berk holatiga mos keluvchi kvazichiziqli soha chegarasida joylashadi. Bunda tranzistor berk rejimda bo‘ladi (7,a va b-rasmlar). Tranzistor chiqish zanjiridan tok faqat kirish signali o‘zgarishining yarim davrida oqadi. Shuning uchun chiqish kuchlanishi sinusoidadan keskin farq qiladi, ya’ni ko‘p sonli garmonik tashkil etuvchilarga ega bo‘ladi.
a) b)
7-rasm. V sinf kuchaytirgichlarning uzatish (a) va o‘tish (b) xarakteristikalari.
Hisoblashlar ko‘rsatishicha, V sinf kuchaytirgichlarda signal amplitudasiga bog‘liq bo‘lmagan holda KG 70 % ga yaqin bo‘ladi, kaskadning FIK ni 0,7 gacha olib chiqish mumkin. Shuning uchun o‘rta va katta quvvatli kuchaytirgichlarda ishlatish uchun V sinf afzalroq.
Kirish signalining musbat va manfiy yarim davrlarini kuchaytirish uchun ikki taktli sxemalardan foydalaniladi. Ikki taktli sxema har biri V sinfda ishlovchi ikkita kuchaytirgichdan iborat bo‘ladi. V sinf kuchaytirgichlarning kuchaytirilgan signallarida signal buzilishlari katta bo‘lgani sababli kuchaytirgichlarda V sinf amalda ishlatilmaydi.
AV sinf kuchaytirgichlar. AV kuchaytirish rejimida ishchi nuqta berkitish chegarasida emas, balki EO‘ to‘g‘ri (zatvor-istok o‘tish teskari) siljitilgan sohada, A sinfidagiga qaraganda ancha kichik toklarda bo‘ladi.
FIKi kichik bo‘lgani sababli A sinf mikroelektronikada kam ishlatiladi. V va AV sinflarning ikki taktli kuchaytirgichlari keng tarqalgan.
D sinf kuchaytirgichlari. Ular impulsli quvvat kuchaytirgichlarda ishlatiladi. D sinf shuningdek, kalit rejim deb ham nomlanadi. Ushbu ishchi rejimda tranzistor faqat ochiq yoki berk holatda bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bunday kuchaytirgich kaskadning FIK birga yaqin bo‘ladi.
D sinfda ishlayotgan kuchaytirgichning chiqish kuchlanishi hamma vaqt to‘g‘ri burchakli impuls ko‘rinishiga ega bo‘ladi va kirish signalining kuchaytirilishi yoki uning davomiyligi yoki fazasi o‘zgarishi hisobiga amalga oshadi.
|
| |
-rasm. Expression 10.37-rasm. symbol

528
[cos(%?)+(%?^%?)] ko`rinishni oladi. Ikkinchi [%?] kelib, sin tugmasi bosiladi va
[%?] larining mos qiymatlari kiritiladi.
Qo`shimcha izohlarni kiritish uchun [insert]
[text] Buyruqlar yoki
[Ctrl]+[t] tugmachalari bosiladi.
Mapleda qiymatlarni aniqlash uchun o`zlashtirish amali mavjud. Uning
yozilishi [:]+[=] ko`rinishida aniqlanadi. O`zlashtirish amali bilan ko`proq
funksiyalar aniqlanadi. Masalan, f:=
. Bunda Maple
funksiyaning analitik ko`rinishini aniqlaydi. Funksiya qiymatini hisoblash uchun
subs(x=a,f), ya`ni x=a da f ning qiymatini hisoblash degani.
Bundan tashqari Mapleda funksiyani [->] operatori yordamida ham ifodalash
mumkin. [->] qo`yish uchun [-] va [>] tugmalaridan foydalanamiz.
Mapleda qiymatni o`zlashtirib, tezda hisoblashni bajarish imkoniyati ham
bor uning uchun [:] operatoridan foydalanamiz. O`zgaruvchilarning qiymatlarini
yo`qotish uchun [restart :] dan foydalanish maqsadga muvofiq.
529
Bulardan tashqari Mapleda funksiyalarni dasturlashdagi procediralar orqali
ham ifodalash mumkin. Buning uchun Proc() operatoridan foydalanamiz.
Funksiyalarni aniqlashda shartlardan foydalanilgan bo`lsa, Mapleda bundan
funksiyalarni if shart operatoridan foydalanib beriladi.
If ning qisqa yozilishi:
if
then fi;
if ning to`liq yozilish:
if then else ;
if ning 3 xil yozilishi:
if(,,);
Quyidagi funksiyani aniqlash talab etilgan bo`lsin.
Bu funksiyani Maple dasturida yozish uchun [piecewise()] operatoridan
foydalanish mumkin.
Hisoblash uchun if shart operatorining 3- variantidan foydalanish mumkin.
Birinchi bo`limda f funksiya aniqlanadi, ikkinchi bo`limda x=0.2 qiymatga
moslab aniqlash va uchinchi bo`limda x=0.2 dagi f funksiya qiymatini hisoblash.
530
Mapleda elementar matematikaning barcha amallarini yuqorida keltirilgan
operator va amallar yordamida ifodalash va hisoblash mumkin.
Mustahkamlash uchun savollar

531
4
Normal
Umumiy maxrajga keitirish
5
Combine
Darajalarni birlashtirish
6
Collect
O`xshash hadlarni birlashtirish
Bu maxsus operatorlarda algebraik ifodaning o`zi yoki uning indentifikatori
va parametri kiritiladi. Agar operatordan foydalanishda qiynalsangiz operatorni
tanlab, [F1] tugmani bosing.
Simplify
operatoriga misol: 
expand

532
combine operatoriga misol:
collect operatoriga misol:
Maple dasturida bu operatorlardan foydalanishning ikkichi usuli ham. Unda
maple dasturida birinchi bo`lib matematik ifodalar yoziladi va amal matematik
korinishda ishchi maydonda hosil bo`ladi. Shu ko`rinishni tanlab, sichqonchaning
o`ng tugmasini bosamiz va local menyu chiqadi. Undan kerakli operatorni
tanlaymiz. Masalan, ifodani soddalashtiring.
Soddalashtirishni amalga oshirish uchun matematik ifoda yoziladi. Uning
matematik ko`rinishini tanlab, sichqonchaning o`ng tugmasi bosiladi. Lokal
menyudan [simplify] buyrug`i tanlanadi.
533
Soddalashtirishga doir yana bir misol. Bunda belgilab olish usulidan
foydalanamiz.
Buning uchun matematik ifodani f ga o`zlashtiramiz.
f funksiyaga almashtirish kiritamiz va subs() operatoriga ko`rsatamiz.
Hosil bo`lgan matematik ifodani soddalashtiramiz.
Demak javob x-1 ekan.
Yuqoridagi soddalashtirishni bitta bo`limda ham bajarish mumkin.
534
Algebraik tenglamalar. Algebraik tenglamalarni yechish uchun Maple
dasturida solve operatoridan foydalanamiz. Solve operatorining umumiy yozilishi
quyidagicha:
solve(tenglama yoki tengsizlik, parametr)
Faqat tenglama (tengsizlik) da bitta parametr bo`lishi yoki bolmasligi
mumkin. Masalan, tenglamani yeching.
Bu tenglamani yechish uchun, uni Mapleda kiritamiz.
Solve operatoridan foydalanib, uning yechimini topamiz.
Bitta bolimda ham ushbu tenglamani yechimini topish mumkin.
Parametrli tenglamalarni yechishga doir misollar ko`ramiz. Masalan,
tenglamaning yechimini aniqlang.
Tenglamani Mapleda yozamiz va solve operatoriga x ni topishni
ko`rsatamiz.
Mapleda tenglamalar sistemasini yechshga bir misol ko`raylik. Masalan,
tenglamalar sistemasining yechimini toping.
535
Maplega ifodani kiritamiz va solve ga ikkita parametr ko`rsatiladi.
Tenglamalar sistemasining yechimi { y=1va x=2} hamda {y=2 va x=1}
ekanligini ko`rish mumkin. RootOr bu haqiqiy yechim emas. Shuning uchun uni
inobatga olmaymiz.
Trigonometrik tenglamani yechishga doir bir misol. Tenglamani yeching.
sin(x)+cos(x)=1
Mapleda yechish
Tengsizlikni yechishga doir misol:
Berilgan tengsizlikni qanoatlantiruvchi bular x=2da topilsin
Mapleda quyidagicha yechiladi.
536
Maple dasturining yordamida ixtiyoriy oddiy, trigonometrik, logarifimik,
kompleks, ko`rsatkichli tenglama va tengsizliklar yechish mumkindir.
birga kundan-kunga ortib bormoqda

|
birga kundan-kunga ortib bormoqdaBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)birga kundan-kunga ortib bormoqda.
Vaqt o'tishi bilan iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va boshqa munosa-
batlarning murakkablashishiga qarab ijtimoiy-huquqiy va boshqa
ma’lumotlar hajmining ortishi jamiyatda huquqiy ta’sir ko'rsatish
vazifalarini amalga oshirishda ma’lum qiyinchiliklar tug'dirmoqda.
Huquq ijodkorligi, huquqiy tarbiya vazifalarini va boshqa vazifalar
ni amalga oshirish bilan shug'ullanuvchi davlat organlari qayta
ishlashi lozim bo'lgan ijtimoiy-huquqiy axborotlar hajmi tobora
ortib borayotir. Shu bilan bir vaqtda, iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy,
binobarin, huquqiy aloqalar soni ham ortib bormoqda.
Ikkinchi tomondan, ijtimoiy-huquqiy axborotlar hajmining, shu
jumladan normativ-huquqiy hujjatlar hajmining ortishiga qarab
huquq sohasida huquqiy ta’sir ko'rsatishni takomillashtirish va
muvofiqlashtirish (hozirgi zamon informatika, kibernetika vosita va
usullari, huquqiy-axborot tizimlaridan foydalangan holda) imkoniy-
atlari ham ortib borayotir. Yangi qonuniyatlar, tushunchalar, prin-
siplar va usullarni bilishning qimmati shundaki, u huquqiy tartibga
solish, huquq ijodkorligi, huquq-tartibot, huquqiy madaniyat doira-
sida sodir bo'luvchi jarayonlarga huquqiy ta’sir ko'rsatishning
yangi imkoniyatlarini ochadi.
Jamiyatning huquq tizimi va uning kichik tizimlari muayyan
ijtimoiy vazifalarni hal qilishi uchun huquqiy ta’sir ko'rsatish sub-
yektlarini zarur huquqiy va boshqa axborotlar bilan ta ’minlash
zarur. Ko'rib chiqilgan subyektlarning har biri faqat o'ziga kerak
bo'lgan axborot hajmi, muayyan yo'nalishdagi ma’lumotlar bilan
ta’minlanishi lozim. Bu qator omillarga: ijtimoiy-huquqiy ta’sir
ko'rsatish subyektlari va obyektlarining xususiyatiga, huquqiy
|
| |
Analog elektronika - bet 9

|
Analog elektronika
|
bet | 9/10 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 244,15 Kb. | | #136472 |
Bog'liq elektronikaKITA= KI / (1+æIKI) = KI / FI , (9)
topamiz, bu yerda, KI – manfiy TAga ega bo‘lgan kuchaytirgichning tok bo‘yicha kuchaytirish koeffitsiyenti.
Kuchlanish bo‘yicha manfiy TAda KUTA barqarorlashsa, paral-lel manfiy TA da KITA barqarorlashadi. Bundan tashqari, tempe-ratura, parametrlar tarqoqligi va boshqa tashqi omillarning KITA ga ta’siri kamayadi. Chuqur parallel manfiy TAda (9) ifoda KITA= 1/ æI =RYu /RTA ko‘rinishga keladi, ya’ni tok bo‘yicha kuchayti-rish koeffitsiyenti faqat ikkita rezistor qiymatlari nisbati bilan aniqlanadi.
Manfiy TAli kuchaytirgichning kirish qarshiligi RKIR.TA TA signalini kirish zanjiriga uzatish usuli bilan aniqlanadi va TA signalining olinish usuliga bog‘liq bo‘lmaydi.
Kuchaytirgichga kuchlanish bo‘yicha ketma-ket MTA kiritilganda uning kirishiga kirish signali bilan TA signali ayirmasiga teng signal ta’sir etadi. Bu kirish tokining amalda kamayishiga (ya’ni kuchaytirgich kirish qarshiligining ortishiga ekvivalent) olib keladi. Bunda RKIR.TA ni ko‘rinishida yozish mumkin. UTA = æKUUKIR bo‘lgani uchun, o‘zgarti-rishlardan keyin
RKIR.TA=(UKIR / IKIR) (1 + æKU) = RKIR F 10)
ni topish mumkin. Ushbu ifodadan kuchlanish bo‘yicha manfiy TA kuchaytirgichning kirish qarshiligini F marta oshirishi ko‘rinib turibdi. Kuchlanish bo‘yicha chuqur manfiy TA katta ichki qarshilikka ega kirish signali manbalaridan (datchiklaridan) ishlaydigan kuchaytirgichlarning kirish kaskadlarida ishlatiladi.
Kuchaytirgichga parallel manfiy TA kiritilganda uning kirish zanjirida kirish signali manbai va TA toklari qo‘shiladi. Natijada, kirish kuchlanishi manbaidan olinayotgan tok ortadi (kirish qarshiligining kamayishiga ekvivalent). Parallel manfiy TA uchun quyidagini yozish mumkin:
. (11)
Shunday qilib, ketma-ket manfiy TAga nisbatan parallel manfiy TA RKIR.TA ni kamaytiradi, RKIR.TA tok bo‘yicha manfiy TA chuqurligiga teskari proporsional.
Manfiy TAli kuchaytirgich chiqish qarshiligi TA signali qaysi usulda olinishigagina bog‘liq va ushbu signal qanday qilib uning kirish zanjiriga kiritilganiga bog‘liq emas.
Avval kuchlanish bo‘yicha manfiy TA zanjiri kiritilgan holni ko‘rib chiqamiz. 9a-rasmga muvofiq
;
;
UTA = KU UKIR = KU(-æUChIK) yoki UChIK = - IChIK RChIK /(1+æ KU) .
Manfiylik belgisi yuklama toki IChIQ ning musbat orttirmalari kuchaytirgich kuchlanishining teskari tomonga o‘zgarishiga olib keladi. Bundan, minus ishorani tashlab yuborgan holda,
RChIQ.TA = RChIQ / (1 + æ KU ) = RChIQ / F (12)
ni hosil qilamiz. Bundan, kuchlanish bo‘yicha ketma-ket manfiy TA chiqish qarshiligini F marta kamaytirishini aniqlash mumkin. Shunday qilib, MTA qanchalik chuqur bo‘lsa, RChIQ.TA shunchalik kichik bo‘ladi. Bu chiqish kuchlanishining RYu ga bog‘liqligini sezilarli darajada kamaytirish imkonini bergani sababli, kuchla-nish kuchaytirgichlarda muhim rol o‘ynaydi.
Endi chiqish toki bo‘yicha MTA kiritilgan holni ko‘rib chiqamiz. 9b-rasmga muvofiq, chiqish toki o‘zgarishi bilan, kuchaytirgichning kirish kuchlanishi
|
| |
-jadval. Maple dasturning variantlari va ishlab chiqarilgan sanasi

527
Masala. Hisoblang.
Bu hisoblash uchun [>] operatorining yonida klaviatura yordamida yoziladi
va [;] qo`yilib, [Enter] tugmasi bosiladi. Maple uning standart matematik yozuvda
chiqaradi, Hisoblash uchun esa evalf() funksiyasidan foydalanamiz.
Mapleda
Matematik
funksiyalani
kiritishda
qiynalsangiz,
uning
menyularidan foydalanish mumkin. Buning uchun [View]
[Palettes]
[Expression Palette] ketma-ketlik orqali [Expression] muloqot oynasi chiqariladi
va ixtiyoriy matematik funksiya va amallarni joylashtirish mumkin. Turli
matematik belgilar va grek harflarini yozish uchun [View]
[Palettes]
[Symbol Palette] Buyruqlar ketma-ketligidan foydalaniladi.
faylning eski versiyasini yangisi bilan avtomatik tarzda almash-

|
faylning eski versiyasini yangisi bilan avtomatik tarzda almash- Pdf ko'rish
|
bet | 216/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)faylning eski versiyasini yangisi bilan avtomatik tarzda almash-
tirish ma’lumotlami yo’q qilish hisoblanmaydi. Ma’lumotlami qamal
qilish (блокировка) foydalanuvchilarning ma’lumotlarga kirishini
suniy ravishda qiyinlashtirish hisoblanib, ularni yo'q qilish bilan
bog'liq emas. Ma’lumotlami yo'q qilish, qamal qilish va kompyuter
dasturlarini izdan chiqarishni bir-biridan farqlash kerak. Bunda
kompyuter uchun dastur foydalanuvchi bilan o'zaro aloqa obyekti
www.ziyouz.com kutubxonasi
sifatida emas, balki axborot fayli ko'rinishida tashkil etilib, unga
kirish mumkin bo'ladi.
Ehtimol, kompyuter jinoyatchiligining bu turi eng yangi jinoyat-
lardan biri bo'lsa kerak. U dasturga ruxsatsiz kirishning bir turi
bo'lib, undan begona foydalanuvchi emas, balki yetarlicha yuqori
malakaga ega bo'lgan ishlab chiquvchining o'zi foydalanishi mum
kin. Jinoyatning g'oyasi katta tizimlami ishlash qobiliyatini o'xshatib
yaratish ya’ni imitatsiyalash maqsadida kompyuterlaming tarkibiy
qismi bo'lgan ma’lumotlarini qalbakilashtirishdan iboratdir.
Yuqori darajada bajarilgan qalbakilashtirishda ko'pincha
buyurtmachilarga buzilgan mahsulotni topshirishga erishiladi.
Ma’lumotlami qalbakilashtirishga saylov, ovoz berish, referendum-
lar va h.k. Natijalarini buzib ko'rsatishni kiritish mumkin. Agar har
bir ovoz beruvchi uning ovozi ro'yxatga to'g'ri olinganiga ishonch
hosil qilmasa, yakuniy bayonnomalarda buzilishlami keltirib chiqa-
rishi mumkin. Tabiiyki, ma’lumotlami qalbakilashtirish boshqa
maqsadlarda ham amalga oshiriladi.
Endi jinoyatlarning ikkinchi toifasini ko'rib chiqamiz. Bunda
kompyuter maqsadga erishish «vositasi» bo'ladi. Kompyuter ap-
|
| |
ma’lumotlari esa, jinoyatchi harakatlarini topishning eng optimal

|
ma’lumotlari esa, jinoyatchi harakatlarini topishning eng optimal Pdf ko'rish
|
bet | 218/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)ma’lumotlari esa, jinoyatchi harakatlarini topishning eng optimal
variantlarini tanlash imkonini beradi.
Kompyuterlarda sodir etiladigan jinoyatlarning yana boshqa
bir turi «havo varragi» («воздушный змей») degan nom oldi.
Eng oddiy holda, ikkita bankda katta bo'lmagan hisob raqamini
ochish kerak bo'ladi. Keyin pullar bir bankdan ikkinchisiga va
aksincha, bir-biriga o'tkaziladi, bunda asta-sekin summalar miq-
dori ko'payib boradi. Ayyorlik shundan iboratki, bankda
o'tkazilayotgan pul to'g'risidagi topshiriqnoma zarur summa bilan
ta’minlanmagani aniqlangunicha o'tkazma to'g'risida shunday xa-
barnoma kelishi kerakki, umumiy summa birinchi o'tkazma
to'g'risidagi talabni qoplasin. Bu davrda (sikl) hisob varaqda katta
summa hosil bo'lguniga qadar bir necha marta takrorlanadi. Bu
summa to'plangach, hisob raqamining egasi pullarni olib qochib
qoladi.
Bu usul nihoyatda aniq hisob-kitoblarni talab qiladi, uni ikkita
bank doirasida kompyutersiz ham amalga oshirish mumkin. Amal
da bunday o'yinlarda ko'plab banklarni qamrab oladi. Keyin
summa tezroq va ko'proq to'planadi, o'tkazmalar to'g'risidagi top-
shiriqnomalar shubha tug'diradigan darajaga yetmaydi. Ammo
bunday jarayonlarni faqat kompyuter yordamidagina boshqarish
mumkin.
Kompyuter sohasidagi jinoyatlar to'g'risida dunyo ahli dastlab
70-yillarning boshida xabardor bo'ldi. Bu xol birinchi Amerikada
juda ham ko'p sodir etila boshladi. Ma’lumki, eng xavfli jinoyatlar
iqtisodiy xususiyatga ega bo'lgan jinoyatlardir. Masalan, avtomat
lashtirilgan axborot tizimlarini suiiste’mol qilib, noqonuniy ravishda
boyish maqsadida iqtisodiy josuslik bilan shug'ullanish, dasturlarni
|
| |
paraturasi o'z mulkiga qarshi jinoyat predmeti bo'lgan taqdirda

|
paraturasi o'z mulkiga qarshi jinoyat predmeti bo'lgan taqdirda Pdf ko'rish
|
bet | 217/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)paraturasi o'z mulkiga qarshi jinoyat predmeti bo'lgan taqdirda,
uni o'g'irlash, yo'q qilish yoki ziyon yetazish O'zbekiston Respub
likasi Jinoyat Kodeksining tegishli moddalariga muvofiq kvalifikat-
siya qilinadi. Gap shundaki, axborot tuzilmasi (masalan, dasturlar
va ma’lumotlar) o'z mulkiga qarshi jinoyat bo'lishi mumkin emas,
chunki mashina ma’lumotlari o'z mulkiga qarshi jinoyat predmetin-
ing asosiy prinsiplarini birontasiga to'g'ri kelmaydi. Xususan, u
jismoniy belgilarga ega emas (boshqacha aytganda, uni real
sezib, ko'rib bo'lmaydi). Kompyuterlarga jinoyat quroli sifatida
qarashga kelsak, uni qurol yoki transport vositasi sifatida ko'rish
kerak. Kompyuterlardan bu ma’noda foydalanish, pul mablag'larini
o'g'irlash, soliqlami yashirish kabi jinoyat sodir etilayotganidagi
kabi, amaliy ahamiyatga ega. Bundan tashqari, kompyuter biror
ma’lumotni saqlash maqsadlarida foydalanilishi, Masalan, bosmax-
ona dastgohida, ma’lumotlar bazasiga noqonuniy ravishda kirish-
da, ma’lumotlardan nusxa ko'chirib olishda foydalaniladigan appa-
ratura va h.k. bo'lib xizmat qilishi mumkin.
Bunday harakatlar mustaqil jinoyatlar sifatida qaralmaydi, balki
tajovuz obyektiga muvofiq holda boshqa modda bilan kvalifikatsi-
ya qilinadi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Bizning fikrimizcha, hamma muammo shundan iboratki, kom
pyuter o'z mohiyati va e’tibori bilan universal bo'lib, amalda
nihoyatda keng doiraga mo'ljallangan har qanday ishni bajarish
imkonini beradi. Bundan tashqari, yana murakkab matematik
modellarni ishlab chiqishni aytib o'tish kerak, ularga kirish
ma’lumotlari jinoyat sodir etishning imkoniy shartlari, chiqish
|
| |
Mustahkamlash uchun savollar

33
3.
AT larining ichki va tashqi omillarini sanab bering.
4.
AT necha bosqichdan iborat?
5.
Har bir bosqichning vositalarini sanab bering.
6.
Beshinchi va to`rtinchi bosqichlarning farqi nimada?
7.
AT turlarini ayting.
8.
Robototexnika sohasi haqida nimalarni bilasiz?
9.
Ta`lim-tarbiya sohasida AT qo`llash bo`yicha gapirib bering.
10.
Kompyuter va san`at haqida nima bilasiz?
1.5. EHM arifmetik asosi va sanoq sistemalar
Muhim so`zlar:
Sanoq sistema (SS), belgi, raqam, son, pozitsion,
nopozitsion, kodlash, bit, bayt, Kbayt, Mbayt, Gbayt, qo`shish, ayirish,
ko`paytirish, bo`lish, triada, tetrada.
Bilib olasiz:
sanoq sistema ta`rifi, SS turlari, axborotni o`lchash,
kodlash, o`lchash birliklari va miqdorlari, SSdan SSga o`tish formulasi, ikkilik,
sakkizlik, o`n oltilik SS da amallar, bir SS dan ikkinchi SSga o`tish usullari (triada,
tetrada
).
EHM ─ bu raqamli aхborotlar qurilmasidir. Raqamli aхborot dеyilishiga
sabab EHMda har qanday aхborot raqamlar yordamida tasvirlanadi. Raqamlar
kombinasiyasidan sonlar hosil bo`ladi. Raqamlar chеkli, sonlar esa chеksizdir.
Bir хil ko`rinishda raqamlarni tasvirlash uchun ishlatiladigan raqamli
bеlgilar va ularni yozish qoidalari sanoq sistеmalar dеb ataladi.
Sonlarni yozish usuliga mos sanoq sistеmasi tanlaniladi. Sonlarni yozish uchun
har bir sanoq sistеmasida o`ziga хos turli bеlgilar to`plamidan foydalaniladi.
Foydalanilgan to`plamdagi