biosotsial 
va 
sotsiobiologik - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi buxoro davlat...

biosotsial
va
sotsiobiologik
jihatdan o‘rganish maqsadga muvofiq. Ma’lumki, inson hayoti va faoliyatining
operasional (usul, uslub, uquv, operatsiya, ko‘nikma, malaka, odat) mexanizmi uning
ontogenezida
funksional (harakatlantiruvchi) m
exanizmga o‘sib o‘tadi, binobarin, unda
komillikning belgilari, alomatlari shakllanadi, natijada u jismoniy va ma’naviy kamolot
cho‘qqisining muayyan darajasiga erishadi.
Muammoni inson
—
jamiyat
—
tabiat
—
turmush munosabatlari nuqtai nazaridan tekshirgan
jahon psixologiyasining namoyandalari Sh.Byuler, A.Maslou, K.Rodjers, R.Ollport, V.Djems,
A.Gezell, L.Termen, J.Piaje, A.Vallon, S.L.Rubinshteyn, L.S.Vigotskiy, A.N.Leontev,
B.G.Ananev kabi olimlar odamning ular bilan har xil turdagi va ko‘rinishdagi kauz
al, strukturaviy,
operasional, motivasion, kognitiv, fazoviy va makoniy aloqalar tizimi mavjudligini ta’kidlab
o‘tgandir.
Jahon psixologiyasidagi turli nazariyalarga asoslangan holda, birinchidan, inson u yoki bu
aloqalar tizimiga binoan biologik evolyusiy
a mahsuli sifatida o‘rganiladi. Ikkinchidan,
ijtimoiytarixiy jarayonning ham ob’ekti, ham sub’ekti tariqasida inson shaxsi tadqiqot qilinadi.
Uchinchidan, individ (odamzod) muayyan darajada va ko‘lamda o‘zgaruvchan, biologik
taraqqiyotning genetik dasturiga asoslanuvchi alohida xususiyatli jonzod tarzida ilmiy jihatdan
tekshiriladi.
Bizningcha, insonning jamiyat ishlab chiqarishining yetakchi va asosiy tarkibi, bilish,
kommunikatsiya va boshqaruv jarayonining sub’ekti, tarbiyalash va tarbiyalanish predmeti
sifatida
tadqiqetilishi muhim ahamiyatga ega. Xuddi shu boisdan inson va uning borliq, ijtimoiy jamiyat
bilan ko‘p qirrali, murakkab munosabatga hamda aloqaga kirishishi quyidagi tarzda namoyon
bo‘lishi mumkin:
Tabiatning biotik va abiotik omillari
—
inson.
Jamiyat va uning tarixiy taraqqiyoti
—
inson.
Inson
—
texnika, texnologiya.
Inson
—
madaniyat, ma’naviyat, qadriyat va ruhiyat.
Inson va jamiyat
—
yer va fazo.
XXI asrda ham odam individ, shaxs, sub’ekt, komil inson sifatida psixologik ilmiy
tushunchalar negizida talqin qilinishda davom ettiriladi, lekin har bir tushuncha mohiyatida va
ko‘lamida sifat o‘zgarishlari yuz berishi mumkin, chunki tashqi va ichki omillar, ta’sir etuvchilar,
ta’sirlanuvchilar ustuvorligi yo‘qola boradi.
Odamga
individ
sifatida
tavsif
berishda
uning
yosh
davri,
jinsiy
va
individualtipologikxususiyatlariga asoslaniladi. Yosh davrning sifatlari ontogenetik, evolyusiya
bosqichlarida izchil ravishDa namoyon bo‘ladi va takomillashuv jarayonida o‘z ifodasini topadi,
jinsiy dimorfizm xususiyati esa ularga mutlaqo mos tushadi. Individning individualtipologik
xususiyatiga konstitusion (tananing tuzilishi, biokimyoviy individuallik, ya’ni yakkahollik)
holatlar, simmetriya va asimmetriya juft reseptorlari, effektorlari funksiyasi kiradi. Bu
xususiyatlar, holatlar, hodisalar, mexanizmlar va xossalar birlamchi hisoblanib, hujayra va
molekulyar tuzilishning barcha darajalarida ishtirok etadi.
Jahon psixologiyasi to‘plagan nazariy va amaliy ma’lumotlarga ko‘ra, yosh, jinsiy va
individualtipologik
xususiyatlar sensor (subsensor, subseptiv), mnemik (xotira), verbal (so‘z
orqali) va mantiq psixofiziologik funksiyalarining dinamikasi hamda organik ehtiyojlar tuzilishini
anikdaydi. Individning bu xususiyatlarini ikkilamchi deb atab, ularning integratsiyasi temperament
xususiyatlarida va tug‘ma mayllarda ifodalanishini ta’kidlab o‘tish maqsadga muvofiq. Chunki
yuqoridagi sifatlar ontogenetik evolyusiya jarayondan iborat bo‘lib, ular filogenetik dasturga
asoslanib hukm suradi. Yosh davrga oid va individual
o‘zgaruvchanlik insoniyatning
ijtimoiytarixiy taraqqiyoti ta’siri ostida har xil ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishi mumkin.
Individning dinamik xususiyatlariga shaxsning ijtimoiy muhitda vujudga kelgan sifatlari ta’sir
etib, uning individual o‘zgaruvchiligi
omilini yanada kuchytiradi.
Insonning shaxs sifatida tavsiflanishining muhim psixologik lahzasi uning dinamik
xususiyatlari hisoblanib, jamiyatdagi statusi (iqtisodiy, siyosiy, huquqiy, mafkuraviy negizga
bog‘liq, ya’ni uning jamiyatda egallagan o‘rni, nuf
uzi, mavqei bilan belgilanadi) orqali
ifodalanadi. Statusning negizida esa hamisha uzluksiz ravishda o‘zaro aloqalar tizimi yotadi. Inson
bajarishi lozim bo‘lgan guruhiy faoliyat va yakkahol turmushga, kasbhunarga aloqador, ya’ni
kasabavchy, oiladagi hamda jamoadagi rolning ijtimoiy funksiyasi, uning muayyan maqsadga,
qadriyatga, ma’naviyatga yo‘nalganligi, shaxsni faollashtiradi, natijada u barcha jabhalarda
ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Status, rol, qadriyatga yo‘nalganlik shaxs xususiyatlari,
sifatlari, fazilatlari, xosiyatlari va xislatlarining birlamchilarini tashkil etadi, uningtuzilishida asos
bo‘lib xizmat qiladi. Shaxsning tavsifi faoliyat, xulq motivatsiyasi xususiyati va ijtimoiy fe’latvor
(oddiy stereotipdan tortib, to xalq donishmandligi namunalari) tuzilishini belgilab, uning
tarkibidan ikkilamchi alomatlar, belgilar sifatida joy egallaydi. Shaxsning birlamchi va ikkilamchi
sifatlarining o‘zaro ta’sirini birlashtiruvchi yuksak samara tarzida inson xarakteri va mayllari
yuzaga keladi. Insonning shaxs xislatlarini rivojlantiruvchi, ularni takomillashtiruvchi va
barqarorlashtiruvchi asosiy shakl
—
uning jami yatdagi hayot yo‘li, muayyan iz qoldirishi va
ijtimoiy tarjimai holi hisoblanadi. Shaxsning xalqiga qilgan xizmati uning e’zozlanish
iga, hattoki
milliy ma’naviy boylik, tafakkur gulshani va sarchashmasi darajasiga ko‘tarilishi mumkin.
Insonning faoliyat sub’ekti sifatidagi asosiy tavsiflari qatoriga uning bu sohadagi
taraqqiyotning mahsuli ongi (ob’ektiv faoliyatning in’ikosi sifatida
(va faoliyati) voqelikning
o‘zgartiruvchisi tariqasida) kiradi. Inson amaliy faoliyatning sub’ekti tarzida uning shaxsiy
fazilatlari va xislatlarini tavsiflabgina qolmaydi, balki mehnatning texnik vositalari va
texnologiyasi, ularning kuchaytiruvchanlik, tezlashtiruvchanlik va yaratuvchanlik funksiyalari
sifatida yuzaga keladi. Amaliy faoliyat umuminsoniy va yakka shaxs tajribasining bir qismi
tariqasida, egallanilgan, o‘zlashtirilgan, puxta tajribadan foydalanish singari namoyon bo‘ladi.
Nazariy faoliyatn
ing sub’ekti bo‘lmish inson o‘zining bilimlari, kasbiy ko‘nikmalari, akdiy
malakalari bilan tavsiflanadi, qaysiki ular o‘ziga xos alomatlar tizimi bilan bevosita bog‘likdir.
Akdiy faoliyat ijodiyot darajasiga o‘sib o‘tishi natijasida ijodiy mahsullar, yang
iliklar,
qonuniyatlar vujudga keladi va jamiyat taraqqiyotini harakatlantiruvchi kuchiga aylanadi.
Ajdodlar merosi va avlodlar salohiyati mahsullarining uzviy bog‘lanishi nazariy va amaliy
faoliyatning o‘zaro uyg‘unlashuvini taqozo etadi, vaholanki, har ik
kala faoliyat turida ijodiylik
alomati, mahsuli ishtirok qiladi, fan vatexnika rivojini ta’minlaydi. Faoliyat tajribalar bilan uzviy
bog‘lansa, uning samaradorligi, maqsadga yo‘nalganligi, amalga oshish imkoniyati yuksak
bosqichga ko‘tariladi.
Inson hayotida ijtimoiy hodisa sifatida
armon
muhim rol o‘ynaydi, uni faollikka chorlaydi,
harakat qilishga asosiy turtki vazifasini bajaradi. Armon inson uchun go‘yoki ushalmagan orzu,
g‘amgin tuyg‘ularning jonlashuvi, komfortga intilishga da’vat etuvchi hissiyot,
ijtimoiy va
yakkahol turmushni baholash mezoni, faollikka yetaklovchi motiv, ezgu niyatlar og‘ushiga
tortuvchi doimiy turtki, loqaydlikning oldini oluvchi ichki ruhiy imkoniyatdir. Shaxs uchun
eydetik obrazlar qanchalik ahamiyat kasb etsa, barqaror iz qoldirsa, armon ham xuddi shunday
xususiyatga ega bo‘lib, ulardan farqli o‘laroq doimiyligi, ustuvorligi, maqsadga undovchiligi bilan
yuqoriroq nufuzga ega.
Insonning sub’ektiv xislatlari integratsiyasining yuksak shakli ijodiyot (kreatsiya)
hisoblanib, umumla
shgan imkoniyatlar tarzida Qobiliyatlar (iste’dod, iqtidor), talant va salohiyat
vujudga keladi. Odamning sub’ektiv xususiyatlari, xislatlari rivojining asosiy shakllari ruhan
tayyorgarlik, starg, kulminatsiya va finish sanalib, insonning jamiyatdagi ishlab chiqarish va
ijodiyot faoliyatlarini belgilaydi. Mazkur to‘rt bosqich, to‘rt mezon, taraqqiyotni baholash tizimi
o‘ziga xos xususiyatlari, imkoniyatlari, sur’ati, davomiyligi bilan birbirlaridan ham sifat, ham
miqdor jihatdan ajralib turadi.
Jahon psixologiyasi fanida inson sifatlari (xislatlari, fazilatlari, xosiyatlari)ni individual,
shaxsga oid va sub’ektiv guruhlarga ajratilishi an’anaviy va kasbiy xususiyatga ega, chunki ular
odamning yaxlitligi, bir butunligi, alohidaligi tavsifidan iborat bo‘lib, bir davrning o‘zida ham
tabiat, ham jamiyat jonzodi ekanligini anglatadi. Mazkur yaxlitlikning mag‘zi shaxsning
tuzilishidir, unda nafaqat insonning asosiy xislatlari o‘zaro kesishadi va umumlashadi, balki uning
ijtimoiy va shaxsiy ko‘nikmalari muayyan tark
ibga keltiriladi, qoidaviy xususiyat kasb etadi.
Bizningcha, individ, shaxs, sub’ekt taraqqiyotining tadqiqotida quyidagi
ijtimoiy-psixologik
holatlarga e’tibor qilinishi zarur:
Inson rivojining determinatori hisoblangan asosiy omillar va shartsharoitlar (ijtimoiy,
iqtisodiy, huquqiy, mafkuraviy, pedagogik va yashash muhitining omillari).
Insonning shaxsiy o‘ziga taallukli, asosiy tavsiflar, uning rivojlanishi ichki qonuniyatlari,
mexanizmlari, evolyusion negizda kamol topish bosqichlari, barqarorlashuvi va involyusiya
(o‘sishdan qaytish davri xususiyatlari).
Insonni yaxlit, mukammal tuzilishining asosiy tarkiblari, ularning o‘zaro aloqalari,
shaxsning tashqi ta’sirlarga javobi va munosabati, taraqqiyot jarayonida ularning muttasil ravishda
takomillashuvi kabi faktorlar.
Uch xil xususiyatli tadqiqot dasturining tarkibiy qismlari insonningamaliy, nazariy va ijodiy
faoliyatining mezonlari hisoblanadi. Chunki bevosita faoliyatni amalga oshirish jarayonida
yashash muhitini va ijtimoiytarixiy tajribani egallashning ham interiorizatsiya, ham
eksteriorizatsiya davrlari yuzaga keladi.
XXI asrda individ, inson, shaxs, sub’ekt va komil insonni o‘rganish turli yo‘nalishlarda,
vaziyatlarda, yosh xususiyatlari, alohida yondashish negizida, o‘ziga xos tahlilga, metodologik
asosga suyanib olib borilishi maqsadga muvofiq. Chunki jahon psixologiyasi fanida to‘plangan
nazariy va amaliy xususiyatli materiallarni mafkuraviy nuktai nazardan tahlil hamda tanqid
qilmasdan, balki ularni xolisona baholash, ilmiy jihatdan talqin qilish joiz. Binobarin, turli
psixologik ilmiy maktablar tomonidan to‘plangan natijalarning oqil jihatlarini tanlash va
tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasini belgilashda ulardan omilkorlik bilan foydalanish ko‘pgina
ilmiy qaytadan tekshiruvlarning oldini oladi.
Mustaqillik, istikdol sharofati bilan shaxsga oid qarashlar, mulohazalar mohiyati, uning
mazmuni va shaklida o‘zgarishlar yuz beradikim, buning natijasida erkin fikrlash, ochiq shakldagi
ilmiy farazlarni ilgari surish imkoniyati tug‘iladi. Respublikamizda yuz
berayotgan tub
o‘zgarishlar xalqimiz, millatimiz ruhiyatini sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tardi, ona yurt
madhi, ajdodlar merosidan g‘ururlanish, ma’naviyat durdonalaridan faxrlanish hislari vujudga
keladi. Vatan va vatanparvarlik tushunchalari o‘zining haqiqiy, chinakam ma’nosini kasb etadi.
Kishilardagi o‘ta sabrtoqatlilik, itoatkorlik, tashabbuskorlikning yetishmasligi o‘rnini erkinlik,
ijodiyot, mehnat, batamom istikdolga erishish zaruriyati, oilaning butligi, to‘kisligi va ularning
istiqboli kabi
sifatlar, fazilatlar, yuksak tuyg‘ular, xislatlar egallay boshlaydi. Buning natijasida
shaxsda tabiatga va jamiyatga nisbatan ideal, real, rasional va ijodiy (kreativ) munosabati
o‘zgarmokda, hatto ayrim o‘rinlarda borliqva voqelikdan begonalashish, uzokda
shish va
yaqinlashish holatlari ro‘y bermoqda. Bu holatlar ijtimoiy xususiyat kasb etib, umumbashariy
ahamiyatga ega, chunki jahon mamlakatlari sivilizatsiyalashish darajalari tenglashmoqda. Xuddi
shu sababli ijtimoiy garmoniya tariqasida yuqoridagi ilmiy ijtimoiy-psixologik tushunchalar qator
(taraqqiyot ko‘rsatkichi o‘zaro uyg‘unlikka ega bo‘lgan) mamlakatlarga bir tekis yoyilib, hayot va
faoliyatning turli qatlamlariga kirib bormoqda. Mazkur asr odamlarida esa axloqiy, jismoniy va
aqliy komillik belgilar
i, ko‘rsatkichlari hamda bosqichlarining mezonlari, ularning oldiga
qo‘yiladigan talablarning mohiyati o‘zgaradi.
Demakki, tabiatga va jamiyatga nisbatan sevinch, sevgi, mehrmuhabbat yuksak hislari,
vatanparvarlik va Vatan tuyg‘usiningtarkiblari, negizi, u
larni harakatlantiruvchi mexanizmlari
boshqacha yondashishni taqozo etadi, zamon ruhi va nafasiga moslashishni talab Qiladi.
Insoniyatning bunday yuksak histuyg‘ulari, anglashilgan motivlari shaxsning o‘qish, mehnat, sport
va o‘yin faoliyatlarida, bilish h
amda muomala jarayonlarida vujudga kelishi mumkin. Borliqqa va
jamiyatga nisbatan munosabatning o‘zgarishi, uning ierarxiyasi, shakllari, maqomi va mohiyatida
namoyon bo‘ladi, ularga yo‘naltirilgan avvalgi, eski uslubdagi motivatsiya o‘z ahamiyatini nisbiy
jihatdan yo‘qotadi.
Hozirgi kunda va kelajakda shaxsga sub’ektiv munosabat muammosini ijtimoiy jihatdan
turmushda qaror toptirish uchun:
Odam (individ)
—
inson
—
shaxs
—
individuallik
—
sub’ekt —
komillik (barkamollik)
ierarxiyasiga rioya qilish.
Shaxsga
nisbatan sub’ektiv munosabat, ya’ni unda robot sifatida majburiylik tamoyiliga
asoslanib (barcha xususiyatlarni bir tekis shakllantirish mumkin, degan xato nazariyadan voz
kechish) inson qarshilik ko‘rsatishini hisobga oluvchi yondashishni yo‘lga qo‘yish, sub’ekt —
sub’ekt aloqasini vujudga keltirish.
Har qanday sub’ekt —
shaxs, lekin har qaysi shaxs sub’ekt emasligi muammosini yechish.
Buning uchun mustaqil fikrlashga ega bo‘lish, shaxsiy pozisiyani himoya qila olish, g‘oyani
amalga oshirish yo‘lida to‘siqlarni pisand qilmaslik, mustahkam ishonch, qat’iy maslak, iymon
negizida asoslanish, intilishda irodaviy barqarorlik ustuvorligiga erishish. Dunyoqarash va uni
hayotgatatbiqqilishning ob’ektiv va sub’ektiv shartsharoitlari mavjudligiga iqror bo‘lish hamda
uni tan olish va hokazo.
Bizningcha, individ, shaxs, sub’ekt va komil inson to‘g‘risida mulohazalar yuritilganda
ularning ongsizlik, ongostlilik, onglilik va o‘ta (super) onglilik holatlari bilan uzviy aloqadorligini
unutmaslik lozim. Yuqorida keltirilgan atamalar ongli mavjudodga taallukli ekanligi jahon
psixologiyasi fanining ilmiy manbalarida atroflicha talqin qilingan, lekin ularning ierarxiyasi,
mohiyati bayonida turlicha yondashuv hukmrondir. Mazkur maqsadni chuqurroq ochishga
yo‘naltirilgan nazariyalar o‘ta bahsli bo‘lib, uning zaminida faqat ong yotishi tasdiqlanadi, xolos.
Aslida esa inson ixtiyoriy diqqat, ixtiyoriy xotira va muayyan maqsadga asoslanib, bironbir
faoliyat inson tomonidan tashkil qilingandagina ong shaxsning ushbu faoliyatini regulyatori
(boshqaruvchi) vazifasini bajaradi. Biroq odam funksional holatining o‘zgarishi bilan onglilikdan
ongsizlik (ixtiyorsizlik)ka o‘tishi, ijod, tashabbus uning uchun muomala, faoliyat negiziga aylansa,
u holda shaxs ongosti (muvofiklashuv) holatiga asta kirib borishi mumkin. Xuddi shu boisdan
shaxs bir davrning o‘zida har uchala holat (onglilik, ongsizlik, ongostlilik) hukmi ostida yashashi,
faoliyat ko‘rsatishi, ijod qilishi, muomalaga kirishishi mumkin. Har uchala holatning omili
negizida shaxsning kamo
loti vujudga keladi, ularning har qaysisi bu jarayonga o‘ziga xos ulush
qo‘shadi. Ong holatlari tabiiy ravishda birbiri bilan uzluksiz tarzda o‘rin almashtirib turadi, chunki
inson ixtiyorsiz, ixtiyoriy va ixtiyoriydan keyingi bosqichlar hukmi bilan yashaydi va faoliyat
ko‘rsatadi.
XXI asrda yashovchi inson ongli, ongosti va ongsizlik holatlaridan tashqari, o‘zo‘zini
anglash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Xuddi shu boisdan o‘zo‘zini anglashning quyidagi tarkibiy
qismlarga ajratish maqsadga muvofiqdir:
o‘tmishdagi «Men» («o‘zlik»);
hozirgi «Men» («o‘zlik»);
bo‘lg‘usi «Men» («o‘zlik»);
ideal «Men» («o‘zlik»);
dinamik «Men» («o‘zlik»).
O‘zo‘zini anglash jarayoni milliy o‘zligini anglash bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, muayyan vaqt,
muddat o‘tishini, ya’ni ma’lum davrni taqozo etadi, lekin u ham evolyusion, ham revolyusion yo‘l
ta’sirida amalga oshishi mumkin. O‘zo‘zini anglash borliq va jamiyatni in’ikos etishning yuqori
bosqichi sanalib, pirovard natija sifatida yuzaga keladi, insonning donishmandligini namoyish
qiladi.
O‘zo‘zini anglash besh tarkibdan iborat bo‘lib, u o‘ta murakkab jarayon hisoblanib, uning
tarkiblari birinketin anglashinish imkoniyatiga ega emas. Chunki insonda o‘zining hayoti va
faoliyati yutuklari, nuqsonlarini, xulq-
atvor ko‘nikmalarini, aqlidrok da
rajalarini, ichki imkoniyat
zaxiralarini, qadriyat hamda ma’naviyat ko‘rsatkichlarini oqilona baholashga qurbi yetishmaydi.
Shaxsda tanqid va o‘zo‘zini tanqid, baholash va o‘zo‘zini baholash, tekshirish va o‘zo‘zini
tekshirish, nazorat qilish va o‘zo‘zini nazorat qilish, boshqarish va o‘zo‘zini boshqarish,
takomillashtirish va o‘zo‘zini takomillashtirish, rivojlantirish va o‘zo‘zini rivojlantirish
mutanosibligi maqsadga javob bera olmaydi. Individual va ijtimoiy ongni tobora rivojlanib borishi
mazkur mutano
siblikni amalga oshirishni ta’minlaydi, bu esa muayyan muddatni talab qiladi.
Inson o‘zo‘zini anglash jarayonida ko‘pincha reallikdan boshlayDi, hozirgi va favquloddagi
holatni tahlil qiladi, shaxsiy imkoniyati bilan taqkrslaydi, ma’lum mezon yoki namuna,
ibrat
tanlab, Unga tenglashishga intiladi. Keyinchalik esa kelajak, istiqbol rejalari uni qiziqtiradi,
o‘zining nimalarga qodirligi yuzasidan mulohaza yuritadi va bu borada muayyan qaror qabul
qilishga erishaDi, lekin uning ongliligi yoki oqilliligiga shubhalanadi. Uni bir necha marta tahlil
qilish, qiyoslash, unga o‘zgartirishlar kiritish, yangilash orqali bo‘lg‘usi «Men»iga aniqlik kiritadi
va faollik mexanizmiga aylantiradi.
O‘zo‘zini anglashning navbatdagi bosqichida shaxs o‘tmishini tahlil qiladi, unda
gi qusurli
va ibratli jihatlarni o‘zaro qiyoslab ustuvorlikni topishga intiladi, bu borada ayrim siljishlarga
erishadi. Ijtimoiy hayotdan u o‘ziga ideal bo‘luvchi shaxsni tanlaydi va undagi ijobiy xislatlar,
xususiyatlar va ko‘rinishlarni, ko‘rsatkichlarni
o‘zida mujassamlashtira boradi. Shaxs o‘zo‘zini
anglash davomida dinamik harakatsiz hech bir narsani ro‘yobga chiqara olmasligiga iqror bo‘ladi,
natijada uzluksiz harakatlar astasekin, birdaniga, tavakkaliga amalga oshirish lozimligini tushunib
yetadi. Di
namik holatni baholash, tekshirish, nazorat qilish, boshqarish natijasida dinamik «Men»
shakllana boshlaydi. O‘zo‘zini anglashning besh tarkibiy qismi bir tekis insonning ma’naviy
dunyosiga aylansa, demakki, unda mukammallik, barkamollik darajasi vujudga kelganligidan
dalolatdir.
O‘zo‘zini anglash shaxsning fazilatiga aylanishi uchun muayyan davr, vaqt, muddat talab
qiladi, shuning uchun o‘quvchilar, talabalar va respublikamizning boshqa fuqarolari bilan dasturiy
tadbirchoralar o‘tkazish orqali ko‘zlangan m
aqsadga erishish mumkin.
XXIasr odamlari komillikni egallovchi, ya’ni komil insonlikka intiluvchi shaxslardan tarkib
topishi lozim. Komillikning bir nechta mezonlari mavjud bo‘lib, unda jismoniy barkamollik,
axloqiy barkamollik, betakrorlik, aqlzakovatlilik singari shaxsning ijtimoiytarbiyaviy tarkiblari
o‘z ifodasini topadi. Komillikning o‘ziga xos bosqichlari, ob’ektiv va sub’ektiv xususiyatli
shartsharoitlari, omillari mavjuddir. Komil inson imkoniyati cheksiz, o‘z iqgidori, iste’dodi,
salo
hiyati, qobiliyati, donishmandligi, qomusiyligi bilan o‘z zamondoshlaridan sezilarli darajada
ilgarilab ketuvchi, betakror, o‘ta (super) ongli, biosfera va neosfera munosabatlarini anglovchi
ongli zotdir (onglilikningongliligi ustuvordir). Bizningcha, bu darajaga barcha fuqarolar erishish
imkoniyatiga ega emas, chunki buning ham ob’ektiv, ham sub’ektiv omillari, shartsharoitlari
mavjuddir. Xuddi shusababdan shunchaki intilish, mayl, layoqat bilan yuksak kamolot cho‘qqisiga
erishib bo‘lmaydi, mazkur ijtimoiy
holatni chuqurroqtadqiqot qilish farazlarimizni yo tasdiqlaydi
yoki inkor qiladi.
O‘zo‘zini anglashning navbatdagi bosqichida shaxs o‘tmishini tahlil qiladi, undagi qusurli
va ibratli jihatlarni o‘zaro qiyoslab ustuvorlikni topishga intiladi, bu borada ay
rim siljishlarga
erishadi. Ijtimoiy hayotdan u o‘ziga ideal bo‘luvchi shaxsni tanlaydi va undagi ijobiy xislatlar,
xususiyatlar va ko‘rinishlarni, ko‘rsatkichlarni o‘zida mujassamlashtira boradi. Shaxs o‘zo‘zini
anglash davomida dinamik harakatsiz hech bir
narsani ro‘yobga chiqara olmasligiga iqror bo‘ladi,
natijada uzluksiz harakatlar astasekin, birdaniga, tavakkaliga amalga oshirish lozimligini tushunib
yetadi. Dinamik holatni baholash, tekshirish, nazorat qilish, boshqarish natijasida dinamik «Men»
shakl
lana boshlaydi. O‘zo‘zini anglashning besh tarkibiy qismi bir tekis insonning ma’naviy
dunyosiga aylansa, demakki, unda mukammallik, barkamollik darajasi vujudga kelganligidan
dalolatdir.
O‘zo‘zini anglash shaxsning fazilatiga aylanishi uchun muayyan davr,
vaqt, muddat talab
qiladi, shuning uchun o‘quvchilar, talabalar va respublikamizning boshqa fuqarolari bilan dasturiy
tadbirchoralar o‘tkazish orqali ko‘zlangan maqsadga erishish mumkin.
XXIasr odamlari komillikni egallovchi, ya’ni komil insonlikka intilu
vchi shaxslardan tarkib
topishi lozim. Komillikning bir nechta mezonlari mavjud bo‘lib, unda jismoniy barkamollik,
axloqiy barkamollik, betakrorlik, aklzakovatlilik singari shaxsning ijtimoiytarbiyaviy tarkiblari
o‘z ifodasini topadi. Komillikning o‘ziga xos bosqichlari, ob’ektiv va sub’ektiv xususiyatli
shartsharoitlari, omillari mavjuddir. Komil inson imkoniyati cheksiz, o‘z iktidori, iste’dodi,
salohiyati, qobiliyati, donishmandligi, qomusiyligi bilan o‘z zamondoshlaridan sezilarli darajada
ilgarilab ket
uvchi, betakror, o‘ta (super) ongli, biosfera va neosfera munosabatlarini anglovchi
ongli zotdir (onglilikning ongliligi ustuvordir). Bizningcha, bu darajaga barcha fuqarolar erishish
imkoniyatiga ega emas, chunki buning ham ob’ektiv, ham sub’ektiv omillar
i, shartsharoitlari
mavjuddir. Xuddi shusababdan shunchaki intilish, mayl, layoqat bilan yuksak kamolot cho‘qqisiga
erishib bo‘lmaydi, mazkur ijtimoiy holatni chuqurroqtadqiqot qilish farazlarimizni yo tasdiqlaydi
yoki inkor qiladi.
XXI asrda yashovchi oda
mlar insonparvarlik g‘oyalarini aks ettiruvchi kishilarning timsoli
sifatida hayot va faoliyatda o‘zo‘zini nazorat qilish, o‘zo‘zini baholash, o‘zo‘ziga buyruq berish,
o‘zo‘zini ifodalay olish, o‘zo‘zini kamol toptirish, o‘zo‘zini kashf qilish imkoniyatlar
iga ega
bo‘lmoqlari lozim, bu esa o‘z navbatida muayyan tarixiy davrni taqozo etadi.
Bir ijtimoiy jamiyatning ikkinchisi bilan almashish, shuningdek, mustaqillik va uning
ne’matlari respublikamiz fuqarolarida tub o‘zgarishlarni vujudga keltirishga muhim za
min
hozirlashda davom etadi. Milliy tuyg‘u, milliy qiyofa, milliy xarakter, milliy ta’b, milliy kuy va
raqs, milliy ma’naviyat, qadriyat ta’siri ostida o‘ziningtub mohiyatini aks ettira boshlaydi. Lekin
bu imkoniyatdan to‘la foydalanish uchun barcha xalq y
etarli darajada tayyor emas, chunki har bir
shaxs ruhiyatida ehtiyoj bilan imkoniyat o‘rtasida muayyan qarama
-qarshiliklar hukm suradi. Har
bir inson o‘zining birdaniga tenglik alomatini qo‘yib bo‘lmaydi, chunki shaxslar orasida tafovutlar
mavjud bo‘lganligi tufayli «sun’iy»likka yo‘l qo‘yish odatdan tashqari holatdir.
Yuqoridagi o‘zini o‘zi anglashning ruhiy tabiati haqidagi ikki xil munosabatning mavjudligi
uning paydo bo‘lishi sabablarini, yo‘nalish ob’ektini, tadqiqot predmetini turlicha yoritilishga ol
ib
keladi. Birinchi yondashashga ko‘ra, o‘zini o‘zi anglashni vujudga kelishining bosh sababi inson
bilan jamiyat o‘rtasidagi munosabatning o‘zaro nomutanosibligidir. Inson muayyan jamiyatda,
mikro va mize muhitda yashar ekan, u xuddi shu muhitda (makro, m
ikro, mize) mavjud bo‘lgan
qonunqoidalarga vatartibintizomga bo‘ysunishga hamda shular asosida, ularning negizida o‘z
xulq-
atvori, munosabatlarini idora qilishga, boshqarishga majburdir. O‘z xulq
-atvorini va
munosabatlarini o‘zi idora qilish jarayoni (uquv
i) esa, ularni yuzaga keltiruvchi ehtiyojlarni,
xohish istaklarni, motiv va mayllarni, maqsad va qiziqishlarni (imitatsiya, identifikatsiya,
refleksiya bosqichlari kechishini) boshqarishdan iboratdir. Bunday ko‘rinishdagi, tuzilishdagi,
mazmundagi anglash va uni idora qilish psixologik nuktai nazardan ehtiyojning individual ongdagi
ifodasini hamda ular o‘rtasidagi bo‘ladigan munosabatlarni tartibga solishni taqozo etadi. Uning
paydo bo‘lishining bosh sababi ham, yo‘nalish ob’ekti ham ongdir, ya’ni u ongning
ichki
barqarorligi natijasida yuzaga keladi va barqarorlikni (ichki muvofiqlikni) shakllantirish uchun
xizmat qiladi.
|