Palm operatsion tizim - Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari...

Palm operatsion tizim. 1996 yili paydo bo’lgan va cho’ntak shaxsiy kompyuterida qo’llanilgan. Imkoniyatlarining kengligi va foydalanuvchilarga qulayligi tufayli keng tarqalgan edi. Hozirgacha deyarli ishlatilmagan. Ammo, HP kompaniyasi yordamida ulardan foydalanish imkoniyati paydo bo’ldi.
Palm operatsion tizimning afzalliklari:
- resurslarga talabchan emas;
- foydalanuvchining qulay interfeysi;
- shaxsiy kompyuter bilan sinxronlashning qulayligi;
- ishonchligi.
Palm operatsion tizimning kamchiliklari:
- ko’p vazifalikning yetarlicha emasligi;
- multimedia funksiyalari rivojlanmagan.
BlackBerry operatsion tizim faqat Research In Motion Limited (RIM) kompaniyasi ishlab chiqaruvchi qurilmalarida ishlaydi. Xabarlarni ushlab qolishning murakkabligi tufayli ushbu operatsion tizimli smartfonlar korporativ muhitda tarqalgan.
BlackBerry operatsion tizimning afzalliklari:
- elektron pochtadan foydalanishning qulayligi;
- shaxsiy kompyuter bilan osongina sinxronlanishi;
- xavfsizlikni sozlashning keng imkoniyatlari.
BlackBerry operatsion tizimning kamchiliklari:
- faqat matnli axborotni chiqarishga eng qulay sharoit yaratilgan, grafika bilan ishlash sifati juda yaxshi emas;
- juda qulay bo’lmagan brauzer.
Yuqorida keltirilganlardan kurinib turibdiki, mobil qurilmalarni tanlashda ularning texnik xarakteristikalari aslo asosiy parametr hisoblanmaydi. Haqiqatan, imkoniyati yuqori bo’lmagan operatsion tizimda ishlovchi zamonaviy apparatdan ma’no minimal.
Mobil operatsion tizimlar xavfsizligi va uni amalga oshirish mexanizmlari
Mobil qurilmalar uchun xavfsizlik mexanizmlarining rivoji shahsiy kompyuterlarga qaraganda boshqa yo’l bilan ketdi. Xavfsizlik mexanizmlari mobil qurilmalar himoyalanganligiga yanada qat’iy talablarni ta’minlashi lozim edi.
Himoyalanganlikka asosiy talablar quyidagilar:
- qurilma identifikatori (International Mobile Equipment Identifier, IMEI) ixtiyoriy vositalar, xususan, mexanik, elektrik va dasturiy vositalar, yordamida manipulyasiyalanishidan himoyalanishi lozim;
- mobil qurilmani ishlab chiqarish bosqichida kalibrlangan radiochastota sozlanmasi himoyalangan holda saqlanishi lozim;
- operatsion tizim Windows operatsion tizimiga xos "o’limning ko’k ekrani" deb ataluvchi kritik xatoning paydo bo’lishiga to’sqinlik qiluvchi, ishonchli bo’lishi lozim. Ushbu kritik xato natijasida operatsion tizim qayta yuklanadi.
Ushbu talablarning bajarilishini ta’minlash uchun dasturiy va apparat sathlarda himoya mexanizmlari yaratilgan va joriy etilgan.
Quyida keng tarqalgan ARM TrustZone prosessor misolida dasturiy va apparat sathlardagi himoya mexanizmlari batafsil bayon etilgan. Ushbu prosessor aksariyat smartfonlarda va planshetlarda o’rnatiluvchi komandalarning nabori qisqartirilgan (RISC) Advanced RISC Machine (ARM) arxitekturaga ega.
TrustZone xilidagi prosessorlarda dasturiy sathdagi himoya mexanizmlari.
ARM TrustZone konsepsiyasi asosida bajarish muhiti sathida himoyalangan (trusted), yoki boshqacha aytganda bajarishning xavsiz muhiti TEE va himoyalanmagan (non-trusted), yoki boshqacha aytganda bajarishning ochiq muhiti REE ga ajratish yotadi.
Rich OS - to’liq funksional operatsion tizim, ya’ni bibliotekalar, servislar va xizmatlar nabori. Bular tizim komponentlarini (ichki va chetki ilovalarni) boshqarishning umumiy funksiyalarini ta’minlaydi.
Secure OS – ishonchli operatsion tizim. Xavfsizlik yuzasidan funksiyalari cheklangan.
Trustlet – begona ishlab chiqaruvchilar taqdim etishi mumkin bo’lgan tekshirilgan ilova.
TEE (Trusted Execution Environments) – kritik muhim komponentlar xavfsizligini ta’minlovchi apparat (TrustZone) va dasturiy (Secure OS + ilovalar) vositalar majmui.
REE (Rich Execution Environment) – mobil qurilma ilovalari bilan ishlovchi mobil operatsion tizim.
Umuman olganda, TEE va REE bajarish muhitlari orasidagi farq katta emas. Ikkalasida prosessorlarda mumkin bo’lgan barcha rejimlar (supervisor, user, data abort va h.) mavjud. Doimo himoyalangan Monitor Mode bundan mustasno.
Monitor Mode mobil tizim monitoringi uchun quvvatli instrument hisoblanadi. Uning yordamida quyidagilar amalga oshirilishi mumkin:
- jarayonlarni nazoratlash, ya’ni keraksizini tezda to’xtatish imkoniyati bilan barcha ishga solingan jarayonlarni kuzatish;
- tarmoq interfeyslari monitoringini amalga oshirish, ya’ni ishlatiluvchi tarmoq interfeyslarini kuzatish;
- tarmoq aktivligini kuzatish va monitoringini amalga oshirish, ya’ni har bir ulanishdagi IP-adres xususidagi batafsil axborotni taqdim etish;
- ishlatiluvchi xotira, akkumulyator zaryadi, fayl tizimi holati xususidagi axborotni yig’ish;
- barcha tizimli xabarlarni vaqtning real rejimida kuzatish.
Quyida yuklash va muhitlarni TEE va REE larga ajratishning soddalashtirilgan algoritmi.
Prosessor Monitor Mode rejimida ish boshlaydi, ya’ni bajarishning xavfsiz muhiti TEEda bo’ladi va TEEning asosi hisoblanuvchi Secure OS ga bootloader ni yuklashni boshlab beradi. (BL-yuklovchi - Bootloader – yuklash jarayonining normal rejimda amalga oshirilishi uchun operatsion tizim yadrosini nazoratlovchi dastur). TEE tizimning barcha kerakli xavfsizlik konfiguratsiyasini sozlaydi. Masalan, u ochiq REE muhiti foydalanuvchisidan barmoq izlari skanerini va operativ xotira qismini bekitadi. So’ngra REEga o’tish boshlanadi. Undagi boshqa yuklagich, masalan GRUB (GRand Unified Bootloader) – operatsion tizim yuklagichi, foydalanuvchiga bir necha o’rnatilgan operatsion tizimlarga ega bo’lishiga va kompyuter ishga tushganida ularning birini yuklash uchun tanlashga imkon beradi. Undan so’ng Rich OS oddiy tartibda ishga tushiriladi.
Shunday qilib, ARM TrustZone ma’lumotlarning shifrlangan ko’rinishda himoyalangan saqlanishini, bazaviy kalit asosida kalitlarni generatsiyalashni va imzolarni tekshirishni ta’minlaydi. ARM TrustZone dan foydalanishning klassik misollari – elektron to’lovlarni himoyalash, video/audio kontentning xususiy patentlangan dasturiy ta’minotini, har xil ma’lumotlarni autentifikatsiyalash.
TrustZone xilidagi prosessorlarda apparat sathdagi himoya mexanizmlari. Mobil qurilmalarda axborotni apparat himoyalash yagona asosiy chipda integrallashgan doimiy va operativ xotiraning katta bo’lmagan soniga ega markaziy prosessordan, tashqi qurilmalar va uzilishlar kontrollerlaridan hamda sozlash va trassirovka portlaridan iborat. Bunday prosessorga o’rnatilgan elementlar umumiy shina orqali ulangan, mobil qurilmaning boshqa komponetlari – asosiy (operativ) xotira, flesh-xotira, displey, antenna va h. – asosiy chipdan alohida amalga oshirilgan.
Apparat elementlaridan foydalanish prosessorning himoyalangan yoki shtat rejimida ishlashini aniqlovchi holatlar bayrog’chasi yordamida amalga oshirilgan. Holatlar bayrog’chasi markaziy prosessorning kommunikatsiya shinasi orqali uzatiladi.
Markaziy prosessor mos holda, REE va TEE larga mo’ljallangan oddiy yoki himoyalangan rejimlarda ishlashi mumkin. Himoyalangan rejimda yuklash va sozlash ro’y beradi, so’ngra oddiy rejim harakatga keltiriladi. Ma’lum komandalar bajarilishida himoyalangan rejimga o’tkazilishi mumkin.
Ishonchli ilovalar, yuqorida aytilganidek, TEE da bajariladi. TEE da ishonchli ilovalar ishonchli operatsion tizimda minimal funksionallik bilan, ya’ni axborotni apparat himoyalash mexanizmining markaziy prosessorida ishlanadi. Ishonchli operatsion tizim ishonchli ilovalarning REE ilovalari bilan bog’lanishlari, hamda kriptografiya funksiyalarini chaqirish va himoyalangan saqlanish uchun ishlatilishi mumkin bo’lgan TEE ning ichki dasturlash interfeysidan iborat.
Xavfsizlikni ta’minlashga yondashishlar kompleks xarakterga ega bo’lib, dasturiy ham apparat modullari kabi tizimning ko’p qismini qamrab oladi. Kompleks yondashish apparat qismi tomonidan oldin erishib bo’lmagan ishonchli himoyali dasturiy yondashishning moslanuvchanligini ta’minlaydi. Bu qurilmada oldindan o’rnatilgan funksiyalar nabori bilan cheklanmay, vaqt o’tishi bilan tizimni dasturiy va xavfsiz yangilashga imkon beradi.
|