nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Yomonlikdan yaxshilik ко 'ribdi kim

Yomonlikdan yaxshilik ко 'ribdi kim,
G ‘umay ekib, javdari о ‘ribdi kim?!
Ко ‘rma yomonlikni do ‘stingga ravo,
Do ‘st ко ‘ngli og ‘risa, topilmas davo.
MU AMMO
Muammo - (L«-o) arabcha so‘z bo‘lib, yashirilgan, berkitilgan
ma'nolarini anglatadi. Adabiy termin sifatida bir (yoki ba'zan bir
necha) so‘z - k o‘pincha ism yashirib berilgan kichiq lirik janrdir.
Muammo, odatda, bir, ba'zan ikki baytdan tashkil topadi. U a-a yoki
a-a, b-a shaklida qofiyalanadi. «Yashirin» so‘z shoiming turli-
tuman ishoralari (ma'nodosh yoki shakldosh so‘zlarini topib olish,
bir tildagi so‘zning ikkinchi bir tildagi ekvivalentini qoMlash,
so‘zlardagi ma'lum harflarni tizib yangi so‘z yasash, abjad hisobini
ishlatib, raqamlar asosida so‘z tuzish va boshqalar) asosida topiladi.
Masalan:
Chok bag ‘rim tarafin aylading ikki parkand,
Birini tashlabon oxir, birin ettingpayvand.
Bu muammoning birinchi misrasidagi «bag‘rim»
so‘zi
chok etilib, bir harf «m» (f) tushirib qoldiriladi va o ‘rniga bir harf -
62
boshda kelgan «Ь» (ч->) oxiriga payvand qilinadi, natijada «g'arib»
so‘zi kelib chiqadi.
Yoki:
Qasdi jonim g 'a chu mujgoni ikki s a f tuzdi,
Biri qosh yosi, biri g ‘amzang о ‘qin ко ‘rguzdi.
Bu muammoda «saf» so‘zi berilgan, lekin bu so‘z ikki marta
qaytariladi, ya'ni «saf», «saf» bo'ladi. Muammoning ikkinchi
misrasidagi ishoraga k o ‘ra birinchisiga
(qosh yosi), ikkinchisiga
g‘amza o ‘qi q o‘shiladi. N atijada «safi» ( u ^ ) va «safo» ( ^ ) so‘zlari
kelib chiqadi.
M uammo janri
XI-XIII
asrlarda
fors-tojik
adabiyotida
shakllangan bo'lsa ham,
u XV asrga kelib Xuroson va
M ovarounnahr adabiy muhitida keng tarqaldi. U hatto shoirlar va
kitobxonlam ing bilimdonligini sinashda bir o ‘lchov vazifasini ham
o'taydigan bo‘lib qoldi. Alisher Navoiy «Majolisun-nafois» asarida
faqat muammo yozish bilan shug‘ullangan Mavlono Muhammad
M uammoiy, Mavlono Muhammad Nomiy, Mavlono Arrun,
Mavlono Nizom, Mavlono Darvesh Ali, M ir Husayn Muammoiy
kabi bir qancha shoirlar haqida ma'lumot beradi.
M uammo janri XV asrda shu qadar keng tarqaldiki, natijada
davm ing yirik ilm-ma'rifat namoyandalari Jomiy, Navoiy, Bodiiy
Tabriziy, Sharafiddin Ali Yazdiy va boshqalar bu janm ing
xususiyatlarini yoritib beruvchi maxsus asarlar yaratdilar.
Alisher Navoiyning o ‘zi ham davrining adabiy an'analariga amal
qilib, muammo yozish va echish bilan ko‘p shug‘ullangan. Uning
muammo bilan, muammoni tez yechuvchilar bilan, bu sohada yangi
paydo bo‘lgan talantlar bilan juda qiziqqanini Zayniddin Vosifiy
o ‘zining «Badoe’ul-vaqoe» asarida alohida ta'kidlagan.
Navoiy muammolari o'zining g ‘oyaviy - tematik xususiyatlari
bilan ham, badiiy-poetik xususiyatlari bilan ham maroqlidir. Ularda
biz yengil yumor, hazil-mutoyiba bilan birga, muhitining, ayrim
kishilam ing illatlarini tanqid qilishni ham ko ‘ramiz. Navoiy o'zbek
tilida 50 dan ortiq muammo yozgan va ulaming hammasini
«Navodirush-shabob»ga kiritgan. Bu muammolar mazkur janm ing
hamma talablariga javob beradigan eng yaxshi namunalar
hisoblanadi.
63
Navoiy o ‘z muammolarida kishilarning jonli xarakterlarini nozik
chiziqlarda aks ettirib, kitobxonga zavq va shavq bag‘ishlaydi,
sun'iylik va bejamadorlikka berilmaydi.
Masalan:
|
Misol:
... 
Azaldin ishq ekan bo ‘Isa sirishtim

Soqiynoma sharq mumtoz adabiyotidagi she'riy
shakllardan
biridir. Soqiynoma ham she'riyatning tarje'band,
tarkibband turlari
kabi bir necha banddan iborat bo‘ladi.
Har bir band masnaviy
shaklida qofiyalanadi. «Soqiynoma»
soqiyga murojaat bilan
boshlanadi. Shuning uchun ham u «Soqiynoma» deb ataladi.
Soqiynoma o ‘zbek adabiyotiga fors-tojik
adabiyoti orqali yetib
kelgan.
Biz eng yaxshi soqiynoma namunasini
Alisher Navoiyning
«Favoyid ul kibar» devonida uchratishimiz mumkin.
Misol:
Soqiyo, tut qadahi shavqangez,
- a
Suv kabi soft о ‘t yanglig ‘ tez.
-
a
Mehribonlar qani ahbob dog ‘i?
- b
Hamnishinlar qani ashob dog ‘i? - b
Barcha g ‘urbatda xirom ayladilar,
-
v
Xuld bo ‘g ‘ini maqom ayladilar?
- v
Har biri hajrida k o ‘p о ‘rtandim,
- g
-
Ко ‘nga chun chekti firoq о ‘rta n d im - g
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
I .Noma janri haqida ma'lumot bering.
2.11k nom achilik qanday b o ‘lgan?
3.«Muhabbatnoma» haqida umumiy ma'lumot bering.
4.Mustaqil va asar to‘qimasidagi nomalar.
5.Liro-epik noma nima?
6.Lirik noma nima?
7.Nom ajanrida qofiya.
8. Soqiynoma janrida yetakchi mavzu.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - Obidjon karimov

6-MAV2U: NOMA VA SOQIYNOMA JANRLARI
R e ja :
l.N o m an in g ja n r xususiyatlari, uning qorishiq jan r ekanligi.
2 .O 'z b e k nom achiligi tarixi.
3. «M uhabbatnom a» - birinchi o'zbek nomasi.
4 .M ustaqil nom alar va biror asar to ‘qimasidagi nomalar.
5.Liro-epik va lirik nomalar.
6.Soqiynom a va uning o 'z ig a xos xususiyatlari.
7.Xulosa.
N om a xat ma’nosini ifodalaydi. Adabiy tizim sifatida nom a
m aktub tarzida yozilgan badiiy asardir. 0 ‘zbek va fors-tojik
adabiyotida nom a asosan she’riy shaklda yaratilgan.
O 'zb ek m um toz adabiyotida bu janrning ilk namunasi shoir
X orazm iyning «M uhabbatnom a» asaridir. Bu asar 1353-yilda
yaratilgan b o 'lib, o 'zb ek dunyoviy adabiyotida ishq-sevgini
sharaflagan ilk yirik asardir. Unda oshiqning m a'shuqaga bo'lgan
otashin sevgisi, uni bu y o id a chekkan iztiroblari tasvirlanadi.
«M uhabbatnom a» liro-epik asar b o'lib , turli she'riy janrlam i - noma,
m asnaviy, g'a'zal, qit'a va m adhiyani o ‘z ichiga olgan. Biroq undagi
yetakchi ja n r - nomadir. N om a m asnaviy usulida qofiyalanadi.
Majlisga shayx bu kecha ко ‘p shayn boshladi

c h i s t o n
Biror predmet yoki hodisaning xarakter va belgilarini ta'rif-tavsif
etish orqali o ‘quvchini o ‘sha predmet yoki hodisani topishga dalolat
qiladigan she'r chistondir. Lirikaning bu turi xalq og‘zaki ijodidagi
topishm oqlar asosida yuzaga kelgan b o iib , X-XII asrlarda fors-tojik
adabiyotida lug‘z nomi bilan atalgan. Bu she'riy
forma XV asrdan
o ‘zbek yozma adabiyotida fors-tojik so‘zi chiston, (chist - nima, on
- u) nomi bilan yaratila boshladi.
Alisher Navoiy o ‘zbek yozma adabiyotida bu lirik janm ing
dastlabki
namunalarini
yaratib,
uning
adabiyotdagi
o ‘rnini
qonunlashtirgan va «Badoe'ul-vasat» devoniga o ‘nta chiston
kiritgan. Navoiy chistonlari, boshqa
janrlardagi asarlari kabi,
diqqatga sazovordir. Ularda shoir o ‘z atrofini o ‘rab turgan
predmetlami, ijtimoiy munosabatlami, turmush hodisalarini aks
ettiradi.
Shuni ham aytish kerakki, bu asarlar boshdan oxirigacha
nozik yumor bilan sug‘orilgan b o ‘lib, asosiy g ‘oya shu yumor orqali
ifodalanadi. M asalan, shoir tanganing nomini aytmasdan, uning
tashqi belgilari va ichki mohiyatini shunday tasvirlaydi:
A .N avoiy soqiynomalari - Obidjon karimov

7-MAVZU: MUNOZARA VA QIT'A JANRLARI.
Reja:
l.M unozara janri, uning o ‘ziga xos xususiyatlari
2 .0 ‘zbek munozarachiligi tarixi
3.She’riy va nasriy munozaralar.
4.Qit'a janri, uning o ‘ziga xos xususiyatlari:
a)qofiya;
b)hajm;
c)taxallus;
5.Qit'aning g‘oyaviy-tematik xususiyatlari.
6.Xulosa.
Munozara arabcha «tortishuv», «fikr olishuv» ma'nolarini
bildiradi. Adabiy termin sifatida esa fors-tojik va o ‘zbek
klassik
she'riyatida ma'lum janrning nomidir.
Munozarada
turli narsa, hodisa,
tushuncha,
holat va boshqalar
konfliktga kirishadi. Obrazlar ko‘pincha
ramziy mohiyat kasb etib,
munozara qiladilar.
Munozara
janri fors-tojik, o ‘zbek
va boshqa xalqlar klassik
she’riyatida muhim o ‘rin tutgan bir janrdir.
0 ‘zbek va boshqa turkiy xalqlar she’riyatida munozara zamirida
xalq og‘zaki ijodi qadimgi obidalarga borib taqaladi.
Masalan: Mahmud Qoshg‘ariyning «Devonu-lug‘otit turk»
asarida yoz va qish munozarasi berilgan. «Devon»dagi
bu munozara
to‘rtlik
shaklida
yaratilgan
bo ‘lib,
a-a-a-b,
b-b-b-v
tipida
qofiyalangan.
Misol:
Soching bir torina ming hur yetmas

Misol:
Salomin gulga elt, ey tong nasimi,
Kim erur oy guli, axtar nadimi.
Salomekim ко ‘rtgul jonona aysa,
Yorur ко ‘zlar savodidin bitisa.
Salomimni tegur ul dilsitong ‘a,
Rahmsiz bevafo jo n i jahong ‘a.
Salomimni tegur ul xushliqog 'a,
Qamug ‘ boshdin - oyoq obi baqog ‘a.
(«Muhabbatnoma» 2-nomadan).
Biror asar to ‘qimasidagi nomalar katta asarlarda uchraydi.
Bunday nomalar o ‘sha asarlar qahramonlari nomidan bir-birlariga
yozilgan bo ‘ladi. Ularda ham qahramonning
ruhiy kechinmalari,
orzu-intilishlari ifodalanadi.
Bunday nom alaming xususiyati shundan iboratki, ular qaysi asar
to ‘qimasida bo‘Jsa-da, o ‘sha asar vazni
va qofiyalanishi usulida
bitiladi. Bunday nom alaming eng go‘zal namunalarini Navoiyning
«Farhod va Shirin», «Layli va Majnun» dostonlarida uchratamiz.
Misol:
«... Nedur ahvoling, ey zori g'aribim,
Visolim davlatidan benasibim?
Turing chechak jarildi - Obidjon karimov

M azkur munozara turli xrestomatiyalarda e'lon qilingan. Bu
munozarada yoz bilan qishning o ‘ziga xos xususiyatlari juda
chiroyli, obrazli misralarda tasvir etilgan. M unozara janri «Devon»
ning quyidagi o ‘rinlarida ham keltirilgan.
Qish ya y bila toqushdi,
Qing ‘ir kozin baqishdi.
Tutashqali yaqishdi
Utg 'alimat ograshur.
Mazmuni: qish bilan yoz urushdi, bir-birlariga yomon k o ‘z bilan
boqishdi, turli tutishishga yaqinlashdi.
Ular bir-birini yengishga
intilishar edi.
Munozara janriga xos parchalar Y usuf Xos Xojibning
«Qutadg‘u - bilig» asarida uchraydi:
Uqushlig ‘, vafolig ‘ kishi tuzini,
Yulug'lar kishiga qamug' o ‘zini.
Arig ‘siz, jafoliq qilinchi о ‘tin,
Qali aydi ersa qiyar so ‘zini.
Mazmuni:
Zehnli, vafoli, kishi afzuni,
Qiladi kishiga fid o о ‘zini.
Ymiqsiz, jafoli, qilig ‘i tuban,
Tonar, hech tan olmas degan so ‘zini.
Bundan tashqari Ahmad Yugnakiyning «Hibbatul - haqoyiq»
dostonida ham bor:
Tabi'atta yigi ot aybsuzi,
Axiliq erur bil bivcul ко ‘rk so ‘zi.
Eliklarda qutlug‘ berigli elik,
Olib bermagan el elik qutsizi.
Mazmuni: Dunyoda yaxshi
va nuqsonsiz nom sahiylikdir, baxil
esa xunuk ot ekanini bil, q o ‘llar ichida in'om
beruvchisi baxtli
q o ‘ldir, o ‘zi olib boshqalariga bermagan qo ‘l, q o‘llaming qutsizidir.
Keyinchalik bu jan r XIV asr oxiri va XV asming birinchi
yarmidan o ‘zbek yozma adabiyotida keng taraqqiy qildi. Bu davr
munozaralari
taraqqiyotiga
fors-tojik
adabiyotida
yaratilgan
munozaralaming ham ta ’siri katta b o id i.
45
Ma'lumki XI asrda yashagan Asadi Tusiy «Munozarai shabu
ro‘z» (“Tun bilan kun” munozarasi) «Munozarai osmonu zamin»
(«Osmon bilan yer munozarasi») «Munozarai gabru muslim»
(«Kofir bilan musulmon munozarasi») «Munozarai arabi ajam»
(«Arab va ajamlik munozarasi») singari asarlarni yaratgan edi. Bu
asarlar turkiy shoirlar orasida ham katta shuhrat topgan edi.
XV
asr boshlarida yashagan Ahmadiy,
Yusuf Amiriy va Yaqiniy
tomonidan yaratilgan munozaralar juda ko‘p jihatlaridan Asadi
Tusiy munozaralariga o ;xshab ketadi.
Ahmadiyning «Rudjomaning orasinda munozara va muboxasa»
asarida muzika asboblari orasidagi tortishuvlar xikoya qilinadi.
Munozaraning boshlanishida shoir nasrda hamd, na’t va
kitobning yozilish sabablarini aytadi. Ahmadiy munozarasi ramali
musaddasi maxzuf (foilotun foilotun foilun)
vaznida yozilgan
masnaviydan iboratdir.
Munozaraning davomida Tambura, Ud, Chang, Q o‘buz,
Kungura o ‘rtasidagi tortishuvlar tasvir etiladi. Bahsni Tambura
boshlab, o ‘z
ovozining yoqimli, rohatbaxsh ekanini aytadi. Ayni
zamonda Udni qomi yo‘g ‘on xo‘ja, changni aqli kalta, nodon, gap
uqmas deb ayblaydi.
Chekardin g ‘am tog ‘in holing nechukdir?

Sanga hadim yo ‘q olmoq nuktapardoz,
Tilarmen itlaringg ‘a atmoq roz.
Nedur ко ‘ying aro itlarga holat?
Farog 'at bitladurlar yo malolat?
Kecha ul ko’y aro qilg'andafaryod
Qilurlarmi bu itgan itni ham yod?
Yig ‘ilib halqa yetg ‘an mojoroda,
Meni yo ‘g ‘larmi erkinlar aroda?
(«Farhod va Shirin».
Farhodning
Shiringa javob maktubidan).
Keyingi davrlarga kelib nomalaming xili ko‘paydi.
Jumladan,
Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Tajalliy kabi
shoirlar tomonidan yozilgan
sayohatnomalar noma janrining yangi turi sifatida yuzaga chiqadi.
Bu nomalaming formal-poetik jihatlari ham «Muhabbatnoma» yoki
Navoiy dostonlaridagi nomalardan farq qiladi.
Jumladan, Muqimiy «Sayohatnoma»si murabba’
janri shaklida
yozilgan
b o iib , a-a-a-b, v-v-v-b ...
usulida qofiyalangan, unda
aruzning rajazi musammani solim bahri istifoda etilgan.
Misol:
Faryodkim, garduni d m
- a
Aylar yurak-bag ‘rimni xun,
-
a
Ко ‘rdiki, bir ahli funun,
TEST
1. Munozara arabcha so‘z bo‘lib, ma’n o s i ........................... dir

5. Munozaraning qofiyalanish tartibi?
A) a-a-a-v, b-b-b-v
B) a-v, v-b, g-v
D) a-a-v-a, a-a-a-a
E) a-a-a-a, a-a-v-a
6. Rus va Yevropa adabiyotida «fragment» deb nomlanuvchi she’rlar
o'zbek adabiyotida qaysi janrga to‘g‘ri keladi?
A) ruboiy
B) munozara
D) qit'a
E) marsiya
7. Qit'aning shakliy poetik belgilari to‘g ‘ri
berilgan qatomi
belgilang.
A) She'r hajmidan kichikroq
B) She'r matla’ bo‘lmaydi
D) Qofiyalanishida qat'iy sxema yo‘q
E) hammasi to‘g‘ri
8. Alisher Navoiyning «Xazoyinul maoniy»sida.... ta qit'a bor.
A) 72 ta
B) 300 ta
D ) 2 1 0 ta
E) 630 ta
9. «Ul mening jonu jabonimga salom,
Jondan ortiq mehribonimga salom»
Ushbu qit'a muallifini toping.
A) A Navoiy
B) Lutfiy
D) Z. M.Bobur
E) Jomiy
10. XIX asr o ‘rtalarida «Faloni» satirik tsikli bilan yozilgan qit'a
muallifi kim?
A) Muqimiy
B) Avaz 0 ‘tar
D) Habibiy
53
Taraflarning kelishuvi bo‟yicha va qarzdorni qarzidan voz

283
biror-bir narsa nasiyaga olinganida oldi-sotdi shartnomasidan kelib
chiqqan majburiyat taraflarning kelishuvi
bilan qarz majburiyatiga
aylantiriladi. Bunday holda taraflar o‟rtasida qarz shartnomasi bilan
tartibga solinadigan huquqiy munosabat kelib chiqadi.
Bir majburiyatning boshqa bir majburiyat bilan almashtirilishi uchun
qator shartlar talab qilinadi. Bunda, birinchidan, taraflar o‟rtasidagi bir
majburiyatni bekor qilish uchun boshqa turdagi majburiyat bilan
almashtirish haqidagi kelishuv bo‟lishi;
ikkinchidan, amalda bo‟lgan,
haqiqiy majburiyatning bo‟lishi (agar dastlabki majburiyat haqiqiy
bo‟lmasa yoki bekor qilingan bo‟lsa, u holda majburiyatni boshqa bir
majburiyat bilan almashtirish to‟g‟risida kelishuv ham bo‟lishi mumkin
emas);
uchinchidan, yangi majburiyat haqiqiy bo‟lishi va eski
majburiyatdan biror-bir farqi bo‟lishi kerak.
Taraflarning bir turdagi majburiyatni boshqa bir turdagi majburiyat
bilan
almashtirish
to‟g‟risidagi
kelishuvi
shartnoma
sifatida
ko‟rsatilganligi tufayli kelishuv ham shartnomalarni tuzishga oid umumiy
qoidalarga muvofiq bo‟lishi lozim.
Dastlabki majburiyatning yangi majburiyat bilan almashtirilishida
dastlabki majburiyatning bajarilishini ta‟minlash
uchun belgilangan
kafolat, zakalat va boshqa usullar ham bekor bo‟ladi.
Majburiyatlarning kelishuv yo‟li bilan bekor qilinishi FKning
102-112-moddalariga rioya qilingan holda rasmiylashtirilishi lozim.
Tashkilotlar o‟rtasidagi majburiyatlarning kelishuvi faqat yozma
shakldagina bekor qilinishi mumkin.
Qarzdan voz kechish bu FK talablariga asosan xadya sifatida
baholanadi va odatda xususiy mulkka mansub subyektlar o‟rtasida
qo‟llaniladi. Budjetdan ta‟minlanuvchi hamda boshqa ommaviy subyektlar
o‟rtasida ushbu asosni qo‟llash maxsus tartibda amalga oshiriladi.
JANRLARI
Reja - Obidjon karimov

Kimga qildim bir vafokim, yuzjafosin ko'rmadim,
Ко ‘rguzub yuz mehr, ming dardu balosin ко ‘rmadim.
Bu yerda keltirilgan misralarning fard emasligi oydin. Navoiy
o ‘zining mashhur g ‘azali matlaini vafo to ‘g ‘risida fikr yurita turib
keltiradi.
Fard g ‘oyaviy-tematik jihatdan didaktik va falsafiy poeziyaga
yaqin turadi.
Ularda
shoirlar
k o ‘pincha
o ‘zlarining
axloqiy-tarbiyaviy
fikrlarini, falsafiy qarashlarini beradilar. Shuning uchun fardlar
hikmatli so'zlar, maqol-matallar darajasida boMadi.
Masalan, Navoiyning ayrim fardlarini ko'raylik:
Bajarish mumkin bo‟lmaganligi tufayli majburiyatning bekor

285
Qisman ijro etib bo‟lmaslik, masalan, shartnomaga asosan
topshiriladigan bir necha ashyoning biri yoki birmunchasining buzilishidan
kelib chiqishi mumkin.
Butunlay ijro etib bo‟lmaslik esa, topshirilishi lozim bo‟lgan
mulkning tasodifiy holat sababli iste‟molga yaroqsiz bo‟lib qolishi
tushuniladi.
Vaqtincha bajarib bo‟lmaslikka vakolatli organ tomonidan berilgan
buyruqqa asosan majburiyat bajarilishi kechiktirilishini misol qilib
ko‟rsatish mumkin. Vaqtincha ijro etib bo‟lmaslikda majburiyat butunlay
bekor qilinmay, balki bajarilishi vaqtincha to‟xtatilib turiladi.
Muttasil ijro etib bo‟lmaslikda biror tasodifiy holat tufayli
majburiyatni hech qachon bajarish mumkin bo‟lmaydi. Masalan, yong‟in
tufayli vayron bo‟lgan muayyan binoni ijaraga berish majburiyati muttasil,
hech qachon bajarilmasligi mumkin.
Majburiyatning davlat organi hujjati asosida bekor bo‟lishi

286
uchun davlatga o‟tgan bo‟lsa, davlat ham shu tartibda marhumning qarzlari
uchun javob beradi.
Agar majburiyatni qarzdorning shaxsiy ishtirokisiz bajarish mumkin
bo‟lmasa yoki majburiyat boshqacha tarzda qarzdorning shaxsi bilan
chambarchas bog‟liq bo‟lsa, qarzdor vafot etishi bilan bekor bo‟ladi (FK
351-modda). Chunonchi, vakil vafot etsa, u tomondan olingan majburiyat
ham bekor qilinadi, chunki vakillik shaxsiy ishonchga asoslanib
belgilangan huquqiy munosabat hisoblanadi. Agar majburiyatni bajarish
shaxsan kreditor uchun mo‟ljallangan yoki majburiyat boshqacha tarzda
kreditorning shaxsi bilan bog‟liq bo‟lsa, kreditor vafot etishi bilan
majburiyat bekor bo‟ladi. Chunonchi, sog‟lig‟iga shikast yetkazganligi
tufayli zarar haqini olib turgan fuqaroning vafot etishi bilan unga nisbatan
belgilangan majburiyatlar ham bekor bo‟ladi va hokazo.
Majburiyat qarzdor yoki kreditor bo‟lgan yuridik shaxs tugatilishi
bilan ham agar qonun hujjatlarida boshqacha tartib nazarda tutilmagan
bo‟lsa bekor bo‟ladi. Yuridik shaxslarni tugatilishi hamma vaqt ham
majburiyatlarni bekor bo‟lishiga olib kelmaydi
.
Masalan, MChJ, AJlarda
muassislar qo‟shgan xissasi doirasida javobgar bo‟lishi belgilangan va ularda
majburiyatlar jamiyat tugatilishi bilan bekor bo‟ladi.
Ba‟zi hollarda ayrim yuridik shaxslarning ta‟sis hujjatlarida yoki
qonun hujjatlarida yuridik shaxs tugatilgandan so‟ng uning huquq va
majburiyatlari mulkdori, ishtirokchisi yoki ta‟sischisiga o‟tishi belgilanishi
mumkin
.
Masalan xususiy korxona, fermer xo‟jaligi, to‟liq shirkat, qo‟shimcha
mas‟uliyatli jamiyati, ishlab chiqarish kooperativi, davlat muassasalarida uning
huquq va majburiyatlari mazkur korxona muassislari zimmasiga o‟tishi mumkin.
Yuridik shaxs bankrot bo‟lgani sababli tugatilganda, uning
majburiyatlari bekor bo‟ladi. Ayrim majburiyatlar, masalan, yuridik shaxs
fuqaroning hayoti yoki sog‟lig‟iga zarar yetkazgani uchun to‟lovlar
bo‟yicha majburiyatda qarzdor bo‟lsa, bekor bo‟lmaydi. Bunda FKning
247-moddasiga
va
bankrotlik
haqidagi
qonunchilikka
asosan
tugatilayotgan yuridik shaxs mablag‟lari kapitallashtirilib qo‟yiladi va
majburiyatning ijrosi boshqa shaxs zimmasiga yuklanadi.
Yuqorida ko‟rsatilgan usullar majburiyatni bekor qiladigan umumiy
asoslar bo‟lib, ba‟zi hollarda majburiyatlar boshqa asoslarda ham bekor
bo‟lishi mumkin.
Etar chu rizqing, agar xoradur va gar yoqut

boyligi bilan shoirlami qiziqtirib kelgan. Shuning uchun ham fard
yozmagan shoimi uchratish qiyin.
Fard o ‘zbek adabiyotida ham yashab kelmoqda. Bu janrdagi
asarlami Habibiy, Sobir Abdulla, Charxiy singari shoirlar ijodida
uchratish mumkin. Barmoqda yozilgan shu tarzdagi baytlar Yamin
Qurbon she'riyatida uchraydi.
Ayrim misollar keltiramiz:
Johil bo ‘Isa agar oilang boshi,
Aylanur boshingda tegirmon toshi.
Kimki erur betga chopar,
Bol о ‘rniga og и topar.
Вопрос №172 - Business law-uz

|
Business law-uz
|
bet | 23/28 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #153111 |
Bog'liq BUSINESS LAW-UZВопрос №172
Qimmatli qog’ozlarga berilgan to’g’ri va to’liq ta’rifni toping.
a)
|
normativ hujjatlar bo’lib, ular bu hujjatlarni chiqargan jismoniy shaxs bilan ularning egasi o’rtasidagi nomulkiy huquqlarni yoki qarz munosabatlarini tasdiqlaydi, dividendlar yoki foizlar tarzida daromad to’lashni hamda ushbu hujjatlardan kelib chiqadigan huquqlarni boshqa shaxslarga o’tkazish imkoniyati yo’qligini nazarda tutadi.
|
b)
|
hujjatlar bo’lib, ular bu hujjatlarni chiqargan yuridik shaxs bilan ularning egasi o’rtasidagi mulkiy huquqlarni yoki qarz munosabatlarini tasdiqlaydi, dividendlar yoki foizlar tarzida daromad to’lashni hamda ushbu hujjatlardan kelib chiqadigan huquqlarni boshqa shaxslarga o’tkazish imkoniyatini nazarda tutadi.
|
c)
|
qonunosti hujjatlar bo’lib, ular bu hujjatlarni chiqargan jismoniy shaxs bilan ularning egasi o’rtasidagi mulkiy huquqlarni yoki qarz munosabatlarini tasdiqlaydi, dividendlar yoki foizlar tarzida daromad to’lashni hamda ushbu qonunosti hujjatlardan kelib chiqadigan huquqlarni boshqa shaxslarga o’tkazish imkoniyatini nazarda tutadi.
|
d)
|
oltin aktsiya bo’lib, ular bu hujjatlarni chiqargan yuridik shaxs bilan ularning egasi o’rtasidagi nomulkiy huquqlarni yoki qarz munosabatlarini tasdiqlaydi, dividendlar yoki foizlar tarzida daromad to’lashni hamda ushbu hujjatlardan kelib chiqadigan huquqlarni boshqa shaxslarga o’tkazish imkoniyati yo’qligini nazarda tutadi.
|
|
| |
Вопрос №153 - Business law-uz

|
Business law-uz
|
bet | 21/28 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #153111 |
Bog'liq BUSINESS LAW-UZВопрос №153
Tadbirkorlik faoliyati sohasidagi shartnomaviy munosabatlarning asosiy printsiplari nimalardan iborat?
a)
|
xo’jalik shartnomalarini tuzish majburiyatlari; taraflarning o’zaro manfaatdorligi; shartnoma intizomiga to’liq rioya etish; taraflarning o’zaro mulkiy va nomulkiy javobgarligi.
|
b)
|
xo’jalik (tadbirkorlik) shartnomalarini tuzishning erkinligi; taraflarning o’zaro manfaatdorligi; shartnoma intizomiga rioya etish; taraflarning o’zaro mulkiy javobgarligi.
|
c)
|
xo’jalik shartnomalarini tuzishning oqibatlari; taraflarning o’zaro manfaatdorligi; shartnoma intizomiga rioya etish; taraflarning o’zaro nomulkiy javobgarligi.
|
d)
|
xo’jalik (tadbirkorlik) shartnomalarini tuzishning shaffofligi; taraflarning o’zaro majburiyatlar olishi; shartnoma intizomiga rioya etish; taraflarning o’zaro mulkiy javobgarligi.
|
www.uzse.uz sayti qaysi birja faoliyatining rasmiy vebsayti hisoblanadi?
a)
|
tovar-xom ashyo
|
b)
|
xalqaro
|
c)
|
fond
|
d)
|
valyuta
|
|
| |
Вопрос №141 - Business law-uz

|
Business law-uz
|
bet | 17/28 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #153111 |
Bog'liq BUSINESS LAW-UZВопрос №141
Keltirilgan qaysi gap biznes qonunchiligi nuqtai nazaridan noto’g’ri keltirilgan?
a)
|
davlat hokimiyati va boshqaruv organlarining, huquqni muhofaza qilish organlarining rahbar xodimlari tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullana olmaydi
|
b)
|
Barcha yuridik shaxslar tadbirkorlik sub’ektlari hisoblanadi
|
c)
|
Parlament, Senat, Kongress, Duma, Oliy Majlis - qonun chiqaruvchi hokimiyat organidir
|
d)
|
O’zbekiston Respublikasi fuqarolari, chet el fuqarolari va fuqaroligi bo’lmagan shaxslar – jismoniy shaxslar hisoblanadi.
|
Qonunchilik xujjatlariga ko’ra tadbirkorlik sub’ektlarini qayta tashkil etishning majburiy usulida qanday xujjatlar talab etiladi?
a)
|
tegishli davlat organi qarori, sud qarori, ishchi organ farmoni
|
b)
|
yangi tashkil etilgan korxona ustavi, sud qarori
|
c)
|
Umumiy kengash qarori, davlat organi qarori, sud qarori
|
d)
|
sud qarori, kuzatuv kengashi qarori
|
Tadbirkorlik sub’ektlarini qayta tashkil etishning qo’shib olish turi qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
a)
|
bir yoki bir nechta korxona faoliyatini to’xtatib, ularning huquqlari va majburiyatlarini boshqa korxonaga berish
|
b)
|
o’z faoliyatini tugatgan ikki yoki undan ortiq korxonaning barcha huquqlari va majburiyatlarini unga berish yo’li bilan yangi korxonani vujudga keltirish
|
c)
|
korxonalarning huquq va majburiyatlari bir qismini unga berish yo’li bilan yangi korxonani vujudga keltirish, ya’ni bunda yuridik shaxs tarkibidan bir yoki bir necha yuridik shaxslar ajraladi, avvalgi yuridik shaxs ham mavjud bo’lib qolaveradi
|
d)
|
yuridik shaxs o’z faoliyatini to’xtatib, ikki va undan ortiq yuridik shaxslarga bo’linadi
|
|
| |
Вопрос №80 - Business law-uz

|
Business law-uz
|
bet | 10/28 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #153111 |
Bog'liq BUSINESS LAW-UZВопрос №80
Anglo-sakson huquq tizimidan qaysi davlatda asosan foydalaniladi?
Mavjud qonunchilik talablariga ko’ra shaharni tashkil etuvchi korxona va unga tenglashtirilgan korxona deganda nima tushuniladi?
a)
|
xodimlari, ularning oila a’zolarini ham qo’shib hisoblaganda tegishli aholi punkti aholisining kamida yigima besh foizini tashkil etuvchi yoki xodimlarining soni kamida o’n ming kishi bo’lgan yoxud davlatning mudofaa qobiliyati va xavfsizligi saqlab turilishini ta’minlovchi yoki tabiiy monopoliyalar sub’ekti bo’lgan yuridik shaxs;
|
b)
|
xodimlari, ularning oila a’zolarini ham qo’shib hisoblaganda tegishli aholi punkti aholisining kamida yarmini tashkil etuvchi yoki xodimlarining soni kamida uch ming kishi bo’lgan yoxud davlatning mudofaa qobiliyati va xavfsizligi saqlab turilishini ta’minlovchi yoki tabiiy monopoliyalar sub’ekti bo’lgan yuridik shaxs;
|
c)
|
xodimlari, ularning oila a’zolarini ham qo’shib hisoblaganda tegishli aholi punkti aholisining kamida o’ttiz foizini tashkil etuvchi yoki xodimlarining soni kamida besh ming kishi bo’lgan yoxud davlatning mudofaa qobiliyati va xavfsizligi saqlab turilishini ta’minlovchi yoki tabiiy monopoliyalar sub’ekti bo’lgan yuridik shaxs;
|
d)
|
xodimlari, ularning oila a’zolarini ham qo’shib hisoblaganda tegishli aholi punkti aholisining kamida to’rtdan uch qismini tashkil etuvchi yoki xodimlarining soni kamida o’ttiz ming kishi bo’lgan yoxud davlatning mudofaa qobiliyati va xavfsizligi saqlab turilishini ta’minlovchi yoki tabiiy monopoliyalar sub’ekti bo’lgan yuridik shaxs;
|
|
| |
Вопрос №149 - Business law-uz

|
Business law-uz
|
bet | 20/28 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #153111 |
Bog'liq BUSINESS LAW-UZВопрос №149
Romano-german huquq tizimidan qaysi davlat deyarli foydalanmaydi?
a)
|
Frantsiya
|
b)
|
Buyuk Britaniya
|
c)
|
Rossiya Federatsiyasi
|
d)
|
Germaniya
|
Aktsiyalarga xos bo’lgan jihat qaysi javobda to’g’ri keltirilgan?
a)
|
aktsiyalar egasining nomi yozilmagan noemissiyaviy qimmatli qog’ozlar
|
b)
|
aktsiyalar qiymatga ega bo’lmaydi, boshqa shaxsga o’tkazilmaydi hamda garovga berilmaydi
|
c)
|
aktsiyalar turiga ko’ra oddiy va imtiyozli bo’lishi mumkin
|
d)
|
aktsiyalarning nominal qiymati 100 so’mdan ortiq bo’lishi mumkin emas.
|
Tadbirkorlik sub’ektlarini qayta tashkil etishning bo’lish turi qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?
a)
|
yuridik shaxs o’z faoliyatini to’xtatib, ikki va undan ortiq yuridik shaxslarga bo’linadi
|
b)
|
bir yoki bir nechta korxona faoliyatini to’xtatib, ularning huquqlari va majburiyatlarini boshqa korxonaga berish
|
c)
|
o’z faoliyatini tugatgan ikki yoki undan ortiq korxonaning barcha huquqlari va majburiyatlarini unga berish yo’li bilan yangi korxonani vujudga keltirish
|
d)
|
korxonalarning huquq va majburiyatlari bir qismini unga berish yo’li bilan yangi korxonani vujudga keltirish, ya’ni bunda yuridik shaxs tarkibidan bir yoki bir necha yuridik shaxslar ajraladi, avvalgi yuridik shaxs ham mavjud bo’lib qolaveradi
|
Tadbirkorlik faoliyati sub’ektlariga berilgan to’g’ri ta’rifni toping!
a)
|
Tadbirkorlik faoliyati sub’ektlari (tadbirkorlik sub’ektlari) belgilangan tartibda davlat ro’yxatidan o’tgan hamda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan jismoniy shaxslardir.
|
b)
|
Tadbirkorlik faoliyati sub’ektlari (tadbirkorlik sub’ektlari) belgilangan tartibda davlat ro’yxatidan o’tgan hamda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan yuridik va jismoniy shaxslardir.
|
c)
|
Tadbirkorlik faoliyati sub’ektlari (tadbirkorlik sub’ektlari) belgilangan tartibda davlat ro’yxatidan o’tgan hamda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan yuridik shaxslardir.
|
d)
|
Tadbirkorlik faoliyati sub’ektlari (tadbirkorlik sub’ektlari) belgilangan tartibda davlat ro’yxatidan o’tgan hamda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan O’zbekiston va chet el fuqarolaridir.
|
|
| |
Toshkent davlat yuridik universiteti fuqarolik huquqi darslik I qism - bet 143

282
Masalan, meros oluvchi shaxs o‟z akasi yoki otasiga qarzdor bo‟lsa,
keyinchalik meros ochilishi natijasida kreditorning (marhum
aka yoki
otaning) talab qilish huquqlarini o‟ziga oladi.
Qarzdor bilan kreditorning bir shaxs bo‟lib qolishi fuqarolar
o‟rtasidagina emas, balki yuridik shaxslar o‟rtasida
ham yuz berishi
mumkin. Odatda, yuridik shaxslar qayta tashkil bo‟lishi – bir necha yuridik
shaxs qo‟shilishi, qo‟shib olishi tufayli (universal huquqiy vorislik)
qarzdor va kreditor bo‟lgan tashkilotlar bir yuridik shaxs bo‟lib qolishi –
majburiyatni bekor qiladi (FKning 51-moddasida belgilangan tartibda).
Agar bunda qo‟shilish keyinchalik bekor bo‟lsa, majburiyat yangidan
paydo bo‟ladi. Chunonchi, bir-biriga qarzdor bo‟lgan ikki xo‟jalik qo‟shila
turib, keyinchalik yana ajralsalar avvalgi qarzdor xo‟jaliklarning
majburiyati yangidan paydo bo‟ladi.
Вопрос №104 - Business law-uz

|
Business law-uz
|
bet | 12/28 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #153111 |
Bog'liq BUSINESS LAW-UZВопрос №104
Tadbirkorlik faoliyati sohasidagi shartnomalar va shartnomaviy munosabatlar qaysi normativ huquqiy xujjat bilan tartibga solinadi?
a)
|
“Xo’jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni 1998 yil 29 avgust, 670-I-son
|
b)
|
“Tadbirkorlik sub’ektlari faoliyatining shartnomalari to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Qarori 1998 yil 29 avgust, 670-I-son
|
c)
|
“Tadbirkorlik sub’ektlari faoliyatining shartnomalari to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Qonuni 1998 yil 29 avgust, 670-I-son
|
d)
|
“Xo’jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Qonuni 1998 yil 29 avgust, 670-I-son
|
Mavjud qonunchilik hujjatlariga ko’ra mamlakatimizda qonunchilik tashabbusi huquqiga kimlar ega?
a)
|
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti, o’z davlat hokimiyatining oliy vakillik organi orqali Qoraqalpog’iston Respublikasi, Qoraqalpog’iston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi deputatlari, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi, Oliy kengash vakillari, Bosh prokuratura
|
b)
|
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti, Qoraqalpog’iston Respublikasi Bosh Vaziri, Jo’qori Kenes Raisi, o’z davlat hokimiyatining oliy vakillik organi orqali Qoraqalpog’iston Respublikasi, Qoraqalpog’iston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi deputatlari, Qoraqalpog’iston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi, Oliy kengash vakillari, Bosh prokuror
|
c)
|
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti, o’z davlat hokimiyatining oliy vakillik organi orqali Qoraqalpog’iston Respublikasi, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi deputatlari, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi, Oliy sudi, Bosh prokurori
|
d)
|
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti, Bosh Vaziri, o’z davlat hokimiyatining oliy vakillik organi orqali Qoraqalpog’iston Respublikasi, Qoraqalpog’iston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi deputatlari, Qoraqalpog’iston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi, Oliy kengash vakillari, Bosh prokuratura
|
|
| |
Вопрос №192 - Business law-uz

|
Business law-uz
|
bet | 25/28 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #153111 |
Bog'liq BUSINESS LAW-UZВопрос №192
Tadbirkorlik sub’ektlari davlat ro’yxatidan o’tishlari uchun arizaga qanday xujjatlar ilova qilishi lozim?
a)
|
Davlat boji to’langanligi to’g’risida bank to’lov xujjati, pasport kopiyasi va pensiya jamg’armasi haqida guvohnoma, ta’sis shartnomasi, muhr va shtamp eskizlari
|
b)
|
Davlat boji to’langanligi to’g’risida bank to’lov xujjati, Firma nomi zaxiraga olinganligi to’g’risida yagona login va parol, ta’sis xujjatlari, muhr va shtamp eskizlari
|
c)
|
Tug’ilganlik haqida guvohnoma, soliq to’lovchi identifikatsiya raqami, ta’sis xujjatlari, muhr va shtamp eskizlari
|
d)
|
Davlat boji to’langanligi to’g’risida bank to’lov xujjati, Firma nomi zaxiraga olinganligi to’g’risida yagona login va parol, pasport nuxasi va originali, muhr va shtamp eskizlari, soliq to’lovchi identifikatsiya raqami
|
Ta’sis usuli bu....?
a)
|
Davlatning oldindan roziligi talab etiladigan usul foydalaniladi
|
b)
|
Agar siz yakka tartibdagi tadbirkor sifatida o’z biznesingizni boshlamoqchi bo’lsangiz tadbirkorlik (biznes) huquqi sub’ektlari faoliyatining tashkil qilinishining ushbu usulidan foydalaniladi
|
c)
|
Akfa, Artel, GM Uzbekistan, Man kabi kompaniyalar tadbirkorlik (biznes) huquqi sub’ektlari faoliyatining tashkil qilinishining ushbu usulidan foydalanilgan
|
d)
|
Sherigingiz bilan tadbirkorlik faoliyatini boshlamoqchisiz. Biznes kompaniya ochish uchun tadbirkorlik huquqi sub’ektlari faoliyatining tashkil qilinishining ushbu usulidan foydalaniladi
|
|
| |
Образование” - bet 34

|
Образование”
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “ Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
37
KРЕАТИВЛИК СИФАТЛАРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ
МУНОЗАРАЛИ УСУЛ ВА ТАШКИЛИЙ БОСҚИЧЛАРИ
Алибоев Турғун Чиндалиевич
А.Қодирий номидаги ЖДПИ, “Технологик таълим” кафедраси катта
ўқитувчиси, Жиззах, Ўзбекистон
e-mail:turgun@jspi.uz
Аннотация: Шахсда у ёки бу сифатларни шакллантириш (ривожлантириш)
жараён бўлиб, муайян босқичларда кечади. Ўқувчиларда креатив сифатларни
ривожлантириш ҳам босқичма-босқич ташкил этилувчи жараёндир. Ҳар бир босқичда
мақсаддан келиб чиққан ҳолда аниқ вазифалар ҳал этилади. Моҳиятига кўра ўқувчиларда
креатив сифатларни ривожлантириш жараёни тўртта босқичда кечади. Босқичлар
мослашув
(адаптив),
ривожлантириш,
амалий-фаолиятли,
таҳлилий-баҳолаш
характерига эга. Мақолада ўқувчиларда креатив сифатларни ривожлантириш
босқичларининг ўзига хос жиҳатлари тўғрисида сўз юритилади.
Таянч тушунчалар: ўқувчи, креативлик, босқич, ўқувчиларда креативлик
сифатларини ривожлантириш, ўқувчиларда креативлик сифатларини ривожлантириш
босқичлари.
***
Аннотация.Формирование (развитие) определенных качеств в личности является
процессом, который происходит на нескольких этапах. Развитие креативных качеств в
учениках также является поэтапным процессом. На каждом этапе решаются
конкретные задачи исходя из цели. По своей сущности процесс развития креативных
качеств в учениках происходит на четырёх этапах. Этапы имеют адаптивный,
развивающий, практически-деятельностный, а также аналитически-оценивающий
характер. В статье речь идёт об особенностях этапов развития креативных качеств в
учениках.
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “ Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
43
ИННОВАЦИОН ТАЪЛИМ ТЕХНОЛОГИЯСИДА ЛОЙИҲАЛАШ
МЕТОДИНИНГ ИМКОНИЯТЛАРИ
Оришев Жамшид Баҳодирович
А.Қодирий номидаги ЖДПИ, Технологик таълим кафедраси ўқитувчиси
e-mail: jamshidorishev@gmail.com
Аннотация. Ўқитиш жараёнида замонавий педагогик технологияларни, жумладан,
ўқув машғулотини лойиҳалаш методини қўллаш таълим сифати ва самарадорлигини
оширишнинг муҳим омилидир. Мақолада ўқув жараёнини лойиҳали таълим асосида
ташкил этишга оид услубий тавсиялар баён этилади.
Таянч сўз ва иборалар: ўқув жараёни, лойиҳа, лойиҳали таълим, лойиҳалаш
босқичлари, лойиҳа турлари,тақдимот.
* * *
Аннотация. В процессе обучения применение современных педагогических
технологий, в частности, методи проектирование учебных занятий важный фактор
повышения качества и эффективности образования. В статье даны методические
рекомендации по организации учебного процесса на основе проектного обучения.
Ключевые слова и фразы: процесс изучения, проект, проектное обучение, этапы
проектирование, виды проектирование, презентация.
* * *
Аnnotation. During training, the use of modern teaching technologies in the above
privacy, a technique of designing training sessions an important factor in improving the quality
and efficiency of education. The article provides guidelines for organizing the educational
process based on project-based learning.
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
42
2-расм. Креативлик масаласи ечимини асослаш босқичлари схемаси
Ўрта ёшдаги ўқувчиларда (техник қурилмаларни ишлаб чиқиш ва
тайёрлаш) креативлик масалалари ечими босқичма-босқич ҳал қилинади (2-
расм).
Хулоса қилиб айтганда тўгаракларнинг аъзоларини мунозарали усулда
танлаб олиш ва ҳар бир турдаги тўгарак йўналишидан келиб чиққан ҳолда,
креативлик масалалари ечимини аниқлашнинг босқич ҳамда мувофиқ
схемаларини
илмий
асосда
танлай
билиш-ўқувчилар
креативлик
қобилиятини ривожлантириш самарадорлигини оширишнинг муҳим
воситаси ва услубий асоси бўлиб хизмат қилади.
Фойдаланилган адабиётлар:
1. Раджапова
З.Т. Дизайн тўгаракларида ўқувчилар ижодий
қобилиятини ривожлантиришнинг методик асосларини такомиллаштириш:
пед. фан.бўйича. фалс.докт. … дис. – Т.: 2020. – 175 б.
2. Рахимов З.Т. Таълимнинг мобиллашуви шароитида талабалар ўқув-
билиш фаолиятини ривожлантириш методикасини такомиллаштириш (касб
таълими йўналиши мисолида): пед. фан.бўйича. фалс.докт. … дис. – Т.: 2018.
– 49 б.
3.
Солдатова Е.Л. Креативность в структуре личности. Автореф.
дис.канд. психол.наук. – СПб.: 1996. – С. 18-19.
4. Алибоев Т.Ч. Stages of Developing Creative Qualities in Students.
International Journal of Progressive Sciences and Texnologies (IJPSAT) Vol.21
No.2. July 2020.
5. Алибоев
Т.Ч. Ижодкорлик ишларини такомиллаштиришнинг
мунозарали ва усул ва ташкилий босқичлари // “Uzluksiz ta’lim” ж. – Т.: 2009.
- № 1.
6. Алибоев Т.Ч. Креативлик тушунчасининг моҳияти // “Pedagogika”
ilmiy-nazariy va metodik j. – Т.: 2020. - № 2.
7. Алибоев Т.Ч Criteria for assessing the development of creative qualities in
students // “Актуальные вопросы современной науки и образования” сборник
статей IV международной научно-практической конференции, состаявшейся
5 июля 2020 г. – Пенза: 2020. – с. 231-233.
.
|
| |
Услубнинг мақсади - Образование”

“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “
Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
39
ечимни топиш ҳақида фикр юритиш даражасини аниқлаш; мазкур таҳлиллар
асосида тўгарак аъзолари таркибини шакллантириш.
Услубнинг моҳияти ва таркибий қисмлари.
Моҳияти – ўқувчиларнинг ўз турмуш тажрибаларига назар ташлаш
орқали қўйилган креативлик масаласи ечимини излашдан иборат бўлиб,
масала ечимини топиш учун унга бўлган турлича нуқтаи назарлар, фикрлар,
қарашлар тўқнашувини вужудга келтиришдан иборат. Бунда эса ўқувчилар
ўзаро
фикр ва тажриба алмашадилар, ҳам ўзларининг, ҳам бошқаларнинг
қарашларини текшириб кўришларига имконият яратилади. Таркибий
қисмлари: ўқувчилар ўйлайдилар, таҳлил қиладилар, мунозара қиладилар;
ўқувчилар ҳаётий, ўз ҳаётий
тажрибаларидан фойдаланадилар; ўқувчилар
битта ечим юзасидан баҳслашадилар; ўқувчилар бошқа нуқтаи назарларни
қиёслайдилар.
Мунозарада ўқитувчининг етакчилиги.
Ўқитувчи аввало ўқувчиларга ўз фикрларини
айтиш учун имконият
бериши ва уларнинг ўз фикрлаш даражасидан келиб чиқиб айтаётган
фикрларини тинглаши керак. Ана шундагина ўқувчилар ва синфдошлари
томонидан жиддий қабул қилинаётганини ҳис қилишади. Муҳокама
қилишнинг таъсир кучи ўқувчилар томонидан
шахсий тажрибаларидан
мисоллар келтирилганда янада ошади. Ўқитувчи ўқувчиларга тазйиқ қилмай
фаолият юритиши лозим. Бунда ҳар бир кишининг мақсади мавзу
муҳокамасига қўшган ҳиссасининг муҳимлиги асосий қоидадир. Баҳснинг
мақсади фақатгина тўғри ечимни топиш эмас (шуни унутмаслик керакки, ҳар
бир ўқувчида ўз фикрининг тўғрилигига ишонч мавжуд бўлади), муҳими
ўқувчиларни креативлик масаласи ечими бўйича ўз фикрларини айтишга
йўналтира олишдир.
Креативлик масаласи ечимини топиш муҳокамасини тугатишда,
турли
фикрларни умумлаштириш жуда муҳимдир. Чунки якунлаш мунозара
қатнашчиларига баҳс жараёнида ўзига хос тузилиш ва мантиқ мавжудлигини
тушунишга кўмаклашади.
Мунозара энг самарали бўлиши уни ташкил қилишнинг қай
тарзда
бўлишига кўп жиҳатдан боғлиқ. Илғор педагоглар тажрибаси (Д.П.Марке) га
кўра гуруҳ бўлиб ишлаш ўқувчиларни фаол баҳсга тортишнинг ва уларнинг
жўшқинлигини оширишнинг энг мақбул усули ҳисобланади. Гуруҳ бўлиб
ишлаш ўқитувчидан ҳам, ўқувчилардан ҳам муайян кўникмаларни талаб
қилади. Шунга кўра уни: анъанавий (оддий синфда); давра столи атрофида;
алоҳида гуруҳчаларга бўлиниб баҳслашиш; тенгма-тенг баҳслашишлар
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
40
кўринишида ташкил қилиш мумкин. Гуруҳ бўлиб ишлаш гапиришга
қийналадиган энг тортинчоқ ва уятчан ўқувчилар ҳам “очилиб” кетишига
ёрдам беради.
Мунозарада мотивация (қизиқтириш, асослаш) нинг моҳияти ва
мезонлари.
Гуруҳ бўлиб ишлаганда мавжуд ўқувчиларнинг мумкин қадар барчаси
қатнашса у мувоффақиятли бўлади. Бунинг учун гуруҳнинг 4-5 кишидан
иборат бўлиши мақсадга мувофиқ. Гуруҳларда мустақил ишлаш ва эркин
фикр фақат танқид ва янчиб ташлашдан иборат бўлиб қолмаслиги керак. Шу
маънода ўқитувчи
ўқувчиларнинг
мунозарага
қўшаётган
ижобий
ҳиссаларини тўғри таъкидлаб йўналтириб боришнинг аҳамияти катта.
Баҳснинг мувоффақиятли бўлиши учун ўқувчиларнинг ҳаётий тажрибалари
ва фикрлашларидан мунозара бошланишининг асоси сифатида фойдаланиш
ва ўқувчиларнинг ана шундай мисоллар келтиришини рағбатлантириш
мақсадга мувофиқ. Бундай рағбатлантириш мезони кетма-кетлигига
асосланиши керак
Сўнгги босқич. Олиб борилган мунозаралар асосида ўқитувчи
ўқувчиларни тўгаракка бирлаштиради. Бунда улар уюшган жамоа сифатида
креативлик масалалари билан шуғулланадилар. Ҳар бир босқичда педагогик
таъсир кўрсатишга қўйиладиган асосий талабларни белгилаш, тўгаракларда
ўқувчилар жамоаси меҳнатининг маълум самарали схема ва шаклларидан
фойдаланишни тақазо этади.
Техник креативлик тўгаракларида бу схема ва шакллар В.А.Горский
тавсияси бўйича учта кўринишдан иборат бўлиши мумкин (1-расм):
Б
А
В
Г
а) б) в)
1-расм. Тўгаракда ўқувчилар жамоаси меҳнатини ташкил қилиш
босқичлари. а-“юлдуз”; б- “айлана”; в- “тармоқ”
Креативлик услуб ва
тамойиллари
Шахсий тажриба
Шахсий хулоса
|
| |
Key words and phrases - Образование”

“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “
Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
44
Ўқитувчи дарс вақтидан
унумли фойдаланиб, талабаларнинг индивидуал
психологик хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда улар билан якка тартибда
ишлайди. Бунда уларнинг касбий фанларни чуқурроқ эгаллашларига кенгроқ
йўл очиб берилади. Лойиҳалаш ишларини
ташкил этишда дидактик
вазифанинг қўлланилиши ва уни ҳал этиш муаммолари кўриб чиқилади.
Лойиҳалаш методи таълим олувчиларни қуйидагиларга ўргатади:
-фаннинг турли соҳаларидаги билимларни бир бутун ҳолга келтириб,
муаммоларни топиш ва ечиш, ахборотлар оқимида мўлжал олиш;
-фаолиятни танлаш ҳуқуқидан фойдаланиб,
турли тахмин, ғояларни
илгари суриш, тадқиқот ўтказиш, таҳлил қилиш;
-ўз фаолияти натижасига масъул бўлиш, мустақил қарор қабул қилиш,
ютуқлар ва камчиликларни аниқлаш, унинг сабабларини қидириш, хатоларни
топиш ва тўғрилаш;
-турли ечим, таклифларнинг натижаларини илмий тахмин қилиш
(прогнозлаш);
-жамоада ишлаш, турли нуқтаи назар, фикрларнинг муҳокамасида
қатнашиш.
Лойиҳалаш методини қўллаб, дарс ўтиш жараёнида ўқувчи,
талабаларнинг вазифаси:
-иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ, ижтимоий аҳамиятга эга ишни
бажариш, маҳсулот ишлаб чиқариш, илмий-техник, иқтисодий ва бошқа
муаммони белгиланган вақт давомида ечиш ёки ечиш учун таклифлар ишлаб
чиқиш.
Ўқитувчининг вазифаси:
-ўқувчи, талабаларни мустақил ижодий фаолиятларини унумли бўлиши
учун шароит яратиш.
Бу методни технология фанларни ўрганишдаги муҳим аҳамият
шундаки, талабалар турли буюмлар тайёрлаш, махсулотлар ишлаб
чиқаришнинг технологик хариталарини тузишни, технология фани бўйича
турли танловларда қатнашиш учун лойиҳалар ишлаб чиқишни ўрганадилар.
Назарий ва амалий машғулотларни қандай ташкил қилишнинг
технологик
харитасини ишлаб чиқиш, яъни дарсни қандай ўтказишни муфассал
режасини ишлаб чиқишни, умуман олганда, ўз фаолиятларини
режалаштиришни ўрганадилар.
Лойиҳалаш методини қўллаш учун биринчи навбатда лойиҳалаш
объекти аниқланади. Қандай масала, муаммо мавжудки, уни ечиб лойиҳанинг
натижасини қандай бўлишини белгиланади.
Ключевые понятия - Образование”

“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “
Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
38
педагогика ҳамда психологияда “ижодкорлик” тушунчаси билан бир қаторда
“креативлик” атамаси ҳам қўлланилиб, баркамолликни ифодаловчи асосий
сифатлар тарзида ифода этилмоқда.
Креативлик сифатларини ривожлантиришда самарали бўлган омиллар
қаторида яна қуйидагиларни эътироф этиш мумкин: кенг кўламдаги, шу
жумладан, катта ёшли ижодкорлар билан мулоқот; тақлид қилишга имкон
берувчи образ сифатида катта ёшлилар муҳитининг мавжудлиги; ота-оналар
ва фарзандлар ўртасидаги ўзаро муносабатнинг демократик услубга
асосланганлиги; болага ўз фикрини
билдириш имкониятини бериш; катта
ёшлиларнинг фаол, амалий позицияси; болани жуда ёшлигиданоқ меҳнат
қилишга ўргантиш; турли тўгаракларга аъзо бўлишини таъминлаш орқали
болада ижодкорлик сифатларини
изчил ривожлантириб бориш; болага
шахсий тажриба, саёҳат орқали борлиқни англаш қувончини ҳис қилишига
имкон бериш; боланинг тадқиқотчилик фаолиятини қўллаб-қувватлаш.
Маълумки, шахсга хос ҳар бир сифат муайян белгилар асосидат намоён
бўлади. Педагогика ва психология йўналишларида тадқиқотчилар томонидан
шахс креативлигини белгиловчи сифатларни аниқлаш, тизимлаштиришга
эътибор қаратилган. Хусусан, О.В.Буторина
турли муаллифлар томонидан
илгари сурилган фикрларга таянган ҳолда креативлик негизида акс этувчи
белгиларни қуйидагича тизимлаштирган: ижодий лаёқатга эгалик;
интеллектуал ижодкорлик; оргиналлик, ўзига хослик; бевосита боғланмаган
ассоциация; яхлит тизим таркибий тузилмасининг қайта ўзгартирилиши;
ахборотнинг
одатий
бўлмаган
ҳолда
(махфийлаштирилиши)
кодлаштирилиши; дивергент тафаккур (тафаккурнинг кўчиши); ички
зиддиятлар натижаси (ёки ички зиддиятнинг йўқлиги);
мавжуд билимлар
доирасидан чиқиш; муаммоли вазиятни тезкор ҳал қилишга имкон берувчи
ноанъанавий фикрлаш ва бошқалар.
Юқоридаги фикрларни инобатга олган холда айнан креативлик
сифатларини
ривожлантиришнинг
мунозарали
усул
ва
ташкилий
босқичларига тўхталиб ўтамиз.
Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 24

117
Havo otkazuvchanligi namunaning ozidan havo otkazish qobiliyati
bolib, havo otkazuvchanlik koeffitsienti bilan baholanadi. Havo
otkazuvchanlik koeffitsienti V
∆r
3
2
dm
(
)
m s
(namunaning ikki tomonidagi
havo bosimining malum bolgan farqli sharoitda 1 sekund vaqt ichida 1 m
2
yuzadan otgan havo hajmining miqdorini korsatadi:
T
r
V
V
F
∆
=
(99)
Sinovlarni otkazganda namunaning ikki tomonidagi havo bosimining
farqi
∆r =5 mm suv ustuni yoki 49 Pa ga teng. Bunday farq kiyim ostidagi
havo bosimi bilan atrofdagi havo bosimi
farqiga mos keladi. Havo otkazuvchanlik
gazlamalarning tola tarkibi, pardozlash
turli va zichligiga bogliq.
Gazlamalarning havo otkazuvchan-
ligini bir nechta asboblarda aniqlash
mumkin. Ularning ishlash usuli 56-rasmda
korsatilgan. Gazlamadan qirqilgan
namuna (2) kamera (3) ustida mah-
kamlangan va shamolparrak (ventilator)
yoki nasos yordamida kameradagi havo
bosimi pasay-tiriladi. Kameradagi va atrof-
muhitning havo bosimi farqini mano-
metr (1) korsatadi. Namunadan otgan
havo hajmi olchagich (4) bilan aniq-
lanadi.
Bug otkazuvchanlik bu gazlama-
larning namlik yuqori bolgan muhitdan
bugni namligi past bolgan muhitga otkazish qobiliyati. Bu xususiyatning
ahamiyati katta, chunki uning yordamida odam tanasidan ajraladigan
suv buglari kiyim ostidan chetlashtiriladi. Suv buglari gazlamalardagi
govaklar orqali hamda ularning gigroskopikligi hisobiga otadi. Bugni
otkazish usuli gazlamalarning zichligiga bogliq boladi.
Gazlamalarning bug otkazuvchanligi bir nechta korsatkich orqali
ifodalaniladi:
1. Bug otkazuvchanlik koeffitsienti B
h
2
g
(
)
m s
, bir soat mobaynida
1m
2
gazlama yuzasidan otgan bug massasining miqdorini korsatadi: