Şək. 8.4. Transformatorun FİƏ-nın yükdən asılılığı

Şək. 8.4. Transformatorun FİƏ-nın yükdən asılılığı
β
opt
∆Ρ,η
η
max
∆Ρ
el
∆Ρ
mi
β
a)
b)
η
0,8
0,6
0,4
0,2
0,94
0,92
1,0
β
0,96
0,98
0,9
0
cosφ
2
=0,8
cosφ
2
=1
162
dirilmiş əvəz sxeminə (bax şəkil 8.1) əsasən
I′
2
=
I
1
qəbul
edib yazmaq olar :
(
)
q
e
e
e
R
I
R
R
I
R
I
R
I
P
P
P
2
2
2
1
2
2
2
2
2
1
2
1
2
1
+
+
=
+
=
; (8.13)
və ya
(
)
nom
e
q
nom
e
P
R
I
P
.
2
2
2
, (8.14)
burada
P
el.nom
– nominal yükdə elektrik itkilərinin cəmidir.
Deməli, elektrik itkiləri
2
– dan asılı olaraq dəyişir və
qısaqapanma təcrübəsi zamanı transformatorun aldığı no-
minal gücə bərabər qəbul edilir:
q
el
P
P
2
=
. (8.15)
Onda transformatorun tam itkiləri:
q
el
mi
P
P
P
P
P
2
0
+
=
+
=
. (8.16)
Tam itkilər (
P
) üçün (8.16) də alınmış qiymətləri
(8.12) də yerinə yazıb nəzərə alsaq ki,
2
2
2
2
2
cos
cos
nom
S
I
U
P
=
.
Onda alarıq:
q
n
q
P
P
S
P
P
2
0
2
2
0
cos
1
+
+
+
−
=
. (8.17)
163
Bu düsturda
S
n
,
P
0
və
P
q
– transformatorun parametrlə-
ridir. Güc transformatorları üçün
P
0
və
P
q
qiymətləri uyğun
standartlarda və kataloqlarda verilir.
(8.17) düsturundan istifadə edərək FİƏ-nın yükdən
asılılığını qurmaq olar (şək. 8.4,b). Xüsusi halda
= 0
fay-
dalı güc və FİƏ sıfıra bərabər olur. Transformatorun ver-
diyi güc artdıqca FİƏ-da artır. Çünki, ümumi energetik ba-
lansda sabit maqnit itkilərinin xüsusi qiyməti (çəkisi) aza-
lır. Yükün müəyyən
opt
qiymətində FİƏ maksmuma çatır
və sonra yükün artması ilə azalmağa başlayır. Buna səbəb
dolaqlarda elektrik itkilərinin kəskin artmasıdır. Çünki,
elektrik itkiləri cərəyanın kvadratıilə, yəni
2
-na mütənasib
artır. FİƏ-nın maksimal qiymətinə uyğun olan optimal yük
əmsalırı
opt
(8.17) düsturuna əsasən
d
/d
= 0
şərtindən
təyin etmək olar. Bu halda
0
2
P
P
q
opt
=
və ya
mi
el
P
P
=
. (8.18)
Beləliklə, transformatorun FİƏ yükün elə optimal qiy-
mətində maksimal qiymətə malik olur ki, bu halda dəyi-
şən itkilər sabit itkilərə bərabər olur. Güc transformator-
ları üçün (seriya ilə buraxılan transformatorlar üçün)
45
,
0
4
,
0
25
,
0
2
,
0
0
=
q
opt
P
P
,
opt
-
göstərilmiş qiymətləri transformatorların layihə-
ləndirilməsi zamanı minimum gətirilmiş xərclərə görə he-
sablanmalıdır.
Uzun illər ərzində transformatorların istismar təcrübəsi
göstərir ki, transformatorlar il boyu çox vaxtı 50…60%
yüklənmiş olur. Ona görə yükün bu qiymətində, yəni
opt
=
164
0,5…0,6 qiymətlərində FİƏ əmsalının maksimal olması
məqsədə uyğundur.
8.3. Transformatorlarda gərginliyin tənzimlənməsi
Elektrik enerjisi tələbedicilərinin normal işləməsi üçün
gərginliyin və tezliyin sabit olması lazımdır. Bütün elek-
trik tələbedicilərinin nominal gərginliyi onların üzərində
quraşdırılmış lövhələrdə göstərilir. Çalışmaq lazımdır ki,
tələbedicilər nominal gərginliklə təchiz olunsun. Transfor-
matorların istismarı zamanı müxtəlif səbəblərə görə onların
ikinci tərəf gərginliyi buraxılabilən normadan artıq dəyişə
bilər. Bu halın qarşısını almaq üçün transformatorlarda
müxtəlif tənzimlənə üsulları tətbiq edilir. Belə ki, birinci
tərəf gərginliyinin hansı istiqamətdə dəyişməsindən asılı
olmayaraq, ikinci tərəf gərginliyi sabit qalsın. Bu üsullar-
dan biri tansformatorun transformasiya əmsalını dəyişmək-
dir. Bunun üçün dolaqlardan hər hansı birinin işdə olan
sarğılar sayını müəyyən faizlə dəyişirlər. Bu cür dəyişmə
aparmaq üçün dolaqların birində, adətən, yüksək gərginlik
dolağında budaqlamalar aparılır və onların ucları (əlavə)
çıxarılır. Ona görə ki, bu dolağın sarğılar sayı çox oldu-
ğundan transformasiya əmsalını istənilən faizlə dəqiq də-
yişmək olur və digər tərəfdən yüksək gərginlik dolağı kiçik
cərəyanlı olduğundan tələb olunan tənzimləmə qur-ğusu-
nun qabarit ölçüləri kiçik olur və ucuz başa gəlir.
Gərginliyin tənzimlənməsi iki üsulla aparılır: 1) yüksüz
halda; 2) yük altında.
Yüksüz halda tənzimləmə aparıldıqda transformatorun
dolaqları dövrədən açılır və dolaqların birində sarqılar sa-
yı dəyişdərildikdən sonra yenidən dövrəyə qoşulur. Bu
üsulla dolaqdan çıxarılan əlavə uclardan hansının qoşul-
masından asılı olaraq kiçik orta güclü güc transformator-
larında gərginliyi (transformasiya əmsalını) +5; +2,5; 0; –
2,5; – 5% dəyişmək olur. Əlavə uclar hər faz dolağında ya
165
sıfır nöqtəsi yaxınlığından, ya da dolağın ortasından çı-
xarılır. Birinci halda hər faz dolağından 5 uc çıxarılır (şə-
kil 8.5, a) və bu halda orta uc nominal transformasiya əm-
salına, digər uclar isə nominaldan
2,5% fərqlənən trans-
formasiya əmsallarına uyğun gəlir.
|