Mavzu: Linzalar haqida tushuncha

Mavzu: Linzalar haqida tushuncha Darsning texnologik xaritasi
Darsning maqsadi
|
O‘quvchilarga linzalar haqidagi bilimlarni berish, turli optik asboblarning ishlashida linzalarning o‘rni muhimligini tushuntirish, linzalar va ularning ishlatilishi haqidagi tarixiy ma‘lumotlar, va vatandoshlarimizning shu sohadagi faoliyati haqida tanishtirish, o‘quvchilarni milliy vatanparvarlik ruhida tarbiyalash.
|
Vazifalari
|
O‘quvchilarga mavzu asosida optikaga doir bilimlarni berish bilan birga qiziquvchanlik, topqirlik, hozirjavoblik, ijodiy qobiliyatni shakllantirish, hamda kasbga yo‘naltirish, kompyuterlardan foydalanish va mavzuga doir masalalarni yechish ko‘nikmasini shakllantirish .
|
O‘quv jarayonining mazmuni
|
O‘quvchilar mavzuning mazmun mohiyatini tushunib yetishlari unda optik asboblar nomlari, ularning tuzilishi, ishlashi va texnikada qo‘llanilishi bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lish
|
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi.
|
Uslub: “Aqliy hujum”,“Guruhlar bilan ishlash”,
Shakl: Savol-javob, jamoa va yakka tartibda ishlash, Amaliy mashg‘ulot.
Vosita: plakatlar, linza, proeksion apparat, grafoproektor, tarqatma materiallar, o‘quv filmi, savol va topshiriqlar.
Usul: . Savol-javob, bahs munozara
Nazorat: yozma, og‘zaki
Baholash: Rag‘batlantirish, 5 ball tizim asosida baholash.
|
Kutilayotgan natijalar
|
O‘qituvchi:
O‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishi ortadi. O‘quvchilar o‘rtasida do‘stona muhitni yarata
di. O‘z oldiga qo‘ygan maqsadlariga erishadi. O‘quvchilarni mustaqil
likka va ijodkorlikka o‘rgatadi. Past o‘zlashti
ruvchi o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini o‘stiradi.
|
O‘quvchi
O‘quvchilar mustaqil va erkin fikrlaydi. Guruhlar bilan ishlashni va o‘z ustida ishlashni o‘rganadilar, eslab qolish, ayta olish, ko‘rsata olish ko‘nikma va malakalarga ega bo‘ladilar.
|
Kelgusi rejalar (tahlil, o‘zgarishlar).
|
O‘qituvchi:
Yangi pedagogik texnologilarni darsda qo‘llashni, ularni takomillashtirishga erishadi. Darsni tashkil qilishda axborot texnologiyalardan foydalanadi..
|
O‘quvchi
Mavzu yuzasidan berilgan topshiriq ustida mustaqil ishlashi o‘rganadi. O‘z fikrini ravon bayon eta oladi. Guruhda ishlashda jipslikka e`tabor qaratadi. Mavzu uchun qo‘shimcha na`lumotlar topishga harakat qiladi.
|
Darsning borishi
Darsda kerakli jihozlar: 6-sinf fizika darsligi, tarqatma savollar, linza, kompyuter texnikasi, dioproektor
Asosiy atamalar va tushunchalar:
-linza;Kompyuter (ing . computer - hisoblayman), EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) - oldindan berilgan dastur (programma) boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma. Elektron hisoblash mashinasi (EHM) bilan bir xildagi atama.
-optik o‘q;
-fokus masofa;
- diopteriya.
Dars turi: Yangi bilim berish
Darsda qo‘llaniladigan metod: Faol ma’ruza, guruhlar bilan ishlash
I. Darsning tashkil etilishi: (2 minut)
a) sinfga kirishda o‘quvchilar o‘qituvchi tayyorlagan emblemalarini oladilar va borib o‘tiradilar.
b) salomlashish, davomatni aniqlash;
c) o‘quvchilarni darsga hozirligini ko‘rib chiqish.
I-guruh. Linza
II-guruh. Quyosh
III-guruh. Oy
IV-guruh. Ko‘zgu
V-guruh. Nur
3. O‘tilgan mavzu bo‘yicha savol-javob ( 5 minut).
O‘qituvchi tomonidan oldindan tayyorlab qo‘yilgan savol va topshiriqlarni guruhlar boshlig‘i chiqib tanlab oladilar.
1-savol: Yorug‘lik nuri deb nimaga aytiladi?
Javob: Shaffof bir jinsli muhitda to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqaladi. Yorug‘lik tarqalayotgan chiziq yorug‘lik nuri deb ataladi.
2- savol: Yorug‘likning qaytish qonunini tushuntiring.
Javob: Tushgan nur va nur tushgan nuqtaga o‘tkazilgan perpendikular orasidagi burchak α tushish burchagi, qaytgan nur va perpendikular orasidagi burchak γ qaytish burchagi deyiladi. Tushish burchagi qaytish burchagiga teng.
3- savol: Yorug‘likning sinish qonunini tushuntiring.
Javob: Singan nur va nur tushgan nuqtaga o‘tkazilgan perpendikular orasidagi burchak sinish burchagi deyiladi. Yorug‘lik tezligi katta bo‘lgan muhitdan tezligi kichik bo‘lgan muhitga o‘tganda sinish burchagi tushish burchagidan kichik bo‘ladi.
4- savol: Ko‘zgu deb nimaga aytiladi?
Javob: Bir tomoni kumush bilan qoplangan shisha plastina. Plastina shakliga qarab, yassi, qavariq va botiq bo‘ladi. Narsa , buyumlardan qaytgan yorug‘lik ko‘zguga tushadi va uning kumushlangan qatlamidan qaytadi.
5-savol: Yorug‘lik tezligi nechaga teng va uni birinchi bo‘lib kim aniqlagan?
Javob: Yorug‘likning bir jinsli muhitda 1 sekundda bosib o‘tgan yo‘li. Vakuumda tng katta tezlik 300000 km/s ga teng. Boshqa muhitlarda undan kichik. Tabiatda birorta jism yoki zarracha yorug‘likning vakuumdagi tezligiga teng yoki undan katta tezlikda harakatlana olmaydi. Yorug‘likning tezligini birinch bo‘lib 1676 –yilda daniyalik astronom Olaf Ryomer o‘lchagan.
II. Yangi mavzu bayoni
O‘qituvchining kichik ma’ruzasi (10 minut)
Reja:
-
Linza nima va uni qanday tushunamiz?
-
Linzaning bosh optik o‘qi nima?
-
Linzalar qanday turlarga bo‘linadi?
-
Linzaning fokus masofasi deb nimaga aytiladi.?
-
Linzada tasvir qanday hosil bo‘ladi?
-
Linzaning optik kuchi nima?
-
Linzalar qanday asboblarda qo‘llaniladi?
Yangi mavzuni boshlashdan oldin har xil ko‘zoynaklar (tasvirni katta ko‘rsatadigan, uzoqni yaxshi ko‘radigan, kompyuterda ishlaydigan)ni o‘quvchilarga tarqatib, ulardan qayerlarda foydalanish so‘raladi. Shundan so‘ng linzaga ta’rif beriladi. Slayd orqali linzani ifodalovchi tasvirni katta ekranga chiqarib, o‘quvchilarga havola etiladi va tushuntiriladi.
Linza nima va uni qanday tushunamiz?
Linzadan yorug‘likning qaytishidan va sinishidan nurlarning yo‘nalishini o‘zgartirish uchun yoki yorug‘lik dastalarini boshqarish uchun foydalaniladi. Masalan: mikroskop, fotoapparat va boshqa shu kabi maxsus optik asboblarning yaratilishida ushbu qoidaga asoslangan. Bu asboblarning asosiy qismini linza tashkil etadi. Masalan, ko‘zoynakning oynasi gardishga olingan linzadir. Ko‘zoynakdan insonlar kichik narsalarni katta qilib, uzoqni yaqin qilib ko‘rishda foydalaniladilar. Inson hayotida linzalarning qo‘llanilishi muhim ahamiyatga ega. Demak linzalar shaffof jismlardan yasaladi. Shaffof jism deb nimaga aytiladi? Yorug‘likni yaxshi o‘tkazadigan moddalardan yasalgan jismlarga shaffof jism deyiladi. Ikki yoki bir tomoni sferik sirt bilan chegaralangan shaffof jismga linza deyiladi. Uni har qanday shaffof materialdan, hatto muzdan ham yasash mumkin.
Linzalarda tasvir yasash uchun optik o‘qqa parallel nurlar yuboriladi. Linzaning bosh optik o‘qi deb sferik sirtlarning O1 va O2 markazlaridan o‘tuvchi to‘g‘ri chiziqqa aytiladi.
Linzalar qanday turlarga bo‘linadi?
Linzalar qavariq va botiq linzalarga ajratiladi. Qavariq linza yig‘uvchi, botiq linza sochuvchidir. Linzaning o‘rta qismi chetlariga qaraganda yo‘g‘on bo‘lsa qavariq, ya’ni nurlarni yig‘adi, agar o‘rta qismi chetlariga qaraganda ingichka bo‘lsa botiq, ya’ni nurlarni sochadi. Linzalarning mana shu xususiyatidan amalda keng foydalaniladi. Masalan: Fatoapparatlarda yig‘uvchi linzalar fotosuratga olinayotgan buyumni kichiklashtirgan tasvirni beradi. Sochuvchi linza kino apparatdagi kichik kadrdagi tasvirni yuzlab marta kattalashtirib beradi.
Linzaning fokus masofasi deb nimaga aytiladi?
Linzadan o‘tgan nurlar bir nuqtada yig‘iladi. Bu nuqta linzning fokus masofasi deyiladi. Fokus nuqtani F harfi bilan belgilanadi. Linzaning markazi O nuqtadan F nuqtgacha bo‘lgan masofa linzaning fokus masofasi deyiladi. Botiq linzada tasvir hosil bo‘lmaydi. Botiq linzada mavhum fokus mavjud. Sochilgan nurlarni go‘yoki F nuqtadan chiqib kelayotgandek tasavvur qilish mumkin.
5. Linzada tasvir qanday hosil bo‘ladi?
Buyumdan linzaga qarab ikkita nur birinchisi optik o‘qqa parallel, ikkinchisi linzaning markaziga yo‘naltiriladi. Nur linza fokusidan o‘tsa, ikkinchisi linza markazidan sinmasdan o‘tadi va A nuqtada uchrashadi va tasvir hosil bo‘ladi. Linzaning optik kuchi, buyum va linza orasidagi masofaga bog‘liq ravishda tasvir turlicha bo‘ladi.
Kompyuterda “Kalorama” tomonidan ishlab chiqilgan animatsion ko‘rgazmali tajribada yig‘uvchi linzalarda buyumlarning tasvirlarini hosil qilish namoyish qilinadi. ( 2 minut)
O‘quvchilar kompyuterda tasvirni hosil qilinganini ko‘rgandan so‘ng uning chizmasi slayd orqali tushuntiriladi.
Qavariq linzada tasvir quyidagicha hosil bo‘ladi. AB buyum F va 2F oralig‘iga qo‘yilgan bo‘lsa, hosil qilingan tasvir haqiqiy, to‘nkarilgan va kattalashgan bo‘ladi.
Linzaning optik kuchi nima?
Linzalarda tasvir yasash buyum bilan linza orasidagi masofaga bog‘liq. Fokus masofasi qisqaroq bo‘lgan linza, fokus masofasi uzun linzadan ko‘ra buyumni ko‘proq kattalashtiriladi. Shuning uchun birinchi linzani optik jihatidan kuchliroq deb aytish mumkin. Linzaning optik kuchi deb linzaning fokus masofasiga teskari bo‘lgan kattalikka aytiladi? Optik kuchi D harfi bilan belgilanadi va formulasi quyidagicha:
D=
Optik kuchi birligi qilib dioptriya (1 dptr) qabul qilingan. 1 dioptriya- bu fokus masofasi 1 m ga teng bo‘lgan linzaning optik kuchidir. Fokus masofasi 1 m dan kichik bo‘lgan linzalarning optik kuchi 1 dptr dan katta bo‘ladi. Masalan, fokus masofasi 0,5 m bo‘lgan linzaning optik kuchi quyidagiga teng.
D==2 dptr
Linzalar fotoapparat, ko‘zoynak, proeksion apparat, mikroskop, teleskop va h.k.o. larda qo‘llaniladi.
III. Mavzuni mustahkamlash. (7 minut)
Ekranda slayd orqali savollar ko‘rsatiladi va unga o‘quvchilar javob beradilar.
1. Savol: Oq rangning tarkibiy qismi yordamida hosil qiluvchi spektrlarni kuzatib , o‘rganadigan asbob.
Javob. Spektroskop.
2. Savol: Yerning tabiiy yo‘ldoshi yordamida hosil qiluvchi ko‘zning nuqsonini oldini oluvchi optik jism.
Javob. Ko‘zoynak
3. Savol: Odamning ko‘zi nima uchun sovuqni sezmaydi?
Javob: Sovuqni his etuvchi asab tolalari joylashgan ayrim nuqtalar orqali his etamiz. Ko‘zda esa bunday nuqtalar yo‘q.
4 savol: Linzalar necha xil bo‘ladi?
Javob: Linzalar 2 xil bo‘ladi: Qavariq va botiq.
5 savol: Nurlar to‘planadigan nuqta nima deb ataladi?
Javob: Fokus deb ataladi
6. Muz yordamida olov hosil qilish mumkinmi?
Javob: Ha mumkin. Muzdan linza yasaladi. Linza yordamida nur yig‘iladi va kuydirib, olov hosil qilinadi.
7. Quyoshli kunda o‘simlik ustiga sepilgan suvlar qanday zarar keltirish mumkin.
Javob: O‘simlik ustiga sepilgan suv tomchilari linza shaklini olib uning barglarini kuydiradi.
8. Jonli organizmlarda linza mavjudmi?
Javob: Ha, mavjud. Ko‘z – jonli linza.
9. Shisha butilka tabiatga qanday zarar keltirishi mumkin?
Javob: Tabiat qo‘ynida qoldirilgan shisha butilka yoki uning bo‘lagi linza vazifasini o‘tashi mumkin. Ma’lum sharoitlarda bunday qo‘lbola linzalar orqali to‘plangan yorug‘lik nuri yong‘in hosil qilishi mumkin.
10. Ikki og‘ayni bir-birini ko‘rmaydi.
Javob: Ko‘z
IV. Yangi mavzu yuzasidan va uyga berilgan vazifani so‘rash (10 minut)
O‘qituvchi tomonidan oldindan tayyorlab qo‘yilgan savol va topshiriqlarni guruhlar boshlig‘i chiqib tanlab oladilar.
«O‘zing bajar» bu shartda o‘quvchilar tajriba qilib ko‘rsatadilar.
1-guruhga “Yorug‘likning qaytish qonuni” (Yorug‘lik manbai, yassi ko‘zgu, disk)
2-guruhga “Yorug‘likning sinish qonuni” (1 stakan suv, 1 varaq oq qog‘oz, qalam).
3-guruhga Yorug‘likning to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishini tajribada tushuntiring (o‘quvchilarga yorug‘lik manbayi, ekran, birorta to‘siq beriladi).
4-guruhga Botiq linzada qanday tasvir hosil bo‘ladi. (Yorug‘lik manbayi, botiq linza ekran)
5-guruhga Qavariq linzada qanday tasvir hosil bo‘ladi. (Yorug‘lik manbayi, qavariq linza ekran)
Guruhlar taqdimoti ( 10 minut)
V.Prezentatsiya (lot. praesentatio - taqdim etish), taqdimot - yangidan yaratilgan, tuzilgan muayyan narsaning rasmiy taqdim etilishi (mas, yangi jurnalning P.si). O‘quvchilarni rag‘batlantirish va baholash (2 minut)
Dars yakunida guruh o‘quvchilari to‘plagan ballariga qarab rag‘batlantiriladi.
VI. Uyga topshiriq: ( 2 minut)
O‘tilgan yangi mavzuni o‘qib kelish va boshqotirmaning javobini topish.
Izoh: O‘qituvchi uyga vazifani slayd orqali ko‘rsatadilar va o‘quvchilar yozib oladilar.
Boshqotirma.
Savollar. 1. Shishani sindirmay uyga kira oladi. 2. O‘z aksingizni ko‘ra olasiz. 3. Quyoshdan kelib olamni yoritadi. 4. Issiqlik uzatishning bir turi. 5. Rasmingizni oladigan optik qurilma. 6. Spektrdagi ranglardan biri. 7. Vatandoshlarimizdan biri. 8. Ko‘zoynakning asosiy qismi. 9. Yorug‘likning to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishidan hosil bo‘ladi.
Boshqotirma javobi.
1. Nur 2. Ko‘zgu 3. Yorug‘lik 4. Nurlanish 5. Fotoapparat 6. Zarg‘aldoq
7. Beruniy 8. Linza 9. Soya
N.Buranova
Toshkent shahar Chilonzor tumani
178-Davlat ixtisoslashtirilgan umumta’lim
maktab fizika fani o‘qituvchisi
8-sinf
IV chorak 65- dars
Mavzu: Transformatorning tuzilishi va ishlash prinsipini
o‘rganish
|