Mustaqil ishi mavzu Rangli metall va uning qotishmalari. Alyuminiy va uning qotishmalari

|
Mustaqil ishi mavzu Rangli metall va uning qotishmalari. Alyuminiy va uning qotishmalari
|
Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 437,5 Kb. | | #237347 |
Bog'liq Rangli metall va uning qotishmalari. Alyuminiy va uning qotishmalari
O'zbekiston Respublikasi Oliy Ta'lim, Fan va
Innovatsiyalar Vazirligi
Urganch Davlat Pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti Texnalogiya ta’lim yo‘nalishi
223-guruh sirtqi talabasi Abdullayeva Soxibaning
Texnologiya fanidan yozgan
MUSTAQIL ISHI
Mavzu Rangli metall va uning qotishmalari. Alyuminiy va uning qotishmalari
Bajardi: Abdullayeva S.
Qabul qildi: H.Tayirov.
Urganch-2023
Rangli metall va uning qotishmalari. Alyuminiy va uning qotishmalari
Reja:
1. Alyuminiy.
2. Alyuminiy qotishmalarini klassifikatsiyasi.
3. Alyuminiy qotishmalariga termik ishlov berish.
4.Termik ishlash natijasida mustahkamlanadigan, deformatsiyalanadigan alyuminiy qotishmalari.
5. Termik ishlash matijasida mustahkamligi oshmaydigan, deformatsiyalanadigan alyuminiy qotishmalari.
6. Quyma alyumiy qotishmalari.
Tayanch so`zlar va iboralar.
Duralyuminiy, alyumin, eskirtirish, bronza, latun, babbit.
Mendeleev davriy sistemasida alyuminiy III guruhdagi element bo`lib atom massasi 26,98 teng bo`lib, tarkib bo`yicha 13 o`rinda turadi. Alyuminiyni elementar kristall panjarasini tipi yoqlari markazlashgan ko`p yacheykaga ega bo`lib, davri a=0, 40412 Nm ga teng. Alyuminiyni eng asosiy xarakteristikasidan biri temir (7,8 g/sm3) va mis (8,9 g/sm3) elementlariga qaraganda solishtirma og`irligi kamligidir (2,7 g/sm3). Alyuminiy yaxshi elektr o`tkazuvchanlikka ega bo`lib, misni (etalon) elektr o`tkazuvchanligini 65% turi tashkil qiladi, issiqlik o`tkazuvchanligi esa 238,3 Vt/(m.k).
Alyuminiyni ximiyaviy tozaligiga qarab quyidagicha klassifikatsiyalanadi: maxsus yuqori tozalikka ega bo`lgan alyuminiy-A999 (99,999% A1), yuqori tozalikka ega bo`lgan alyumimiy - A995 (99,995%A1), A99 (99,99%A1), A997 (99,97%A1), A95 (99,95%A1) va texnik tozalikka ega bo`lgai alyuminiy- A85, A8, A7, A6, A5, AO (99,60%A1).
Texnik alyuminiy list, prutok, sim va boshqa profilga ega bo`lgan zagotovka tarzida chiqariladi, ular АД va АД 1 deb markalanadi. Alyuminiyda o`zga qo`shimchalar , sifatida temir, kremniy, mis, marganes, rux, titan elementida bo`ladi. Alyuminiy yuzasida yupqa alyuminiy oksidini (A12O)) hosil bo`lishi oson bo`lganligi uchun va bu oksid juda mustahkam bo`lganlgi uchun uning bardoshligini oshiradi. Qancha alyuminiy toza bo`lsa, u shuncha zangbardosh bo`ladi. Yumshatilgan alyuminiyni mexanik xossalari: 6.=50MPa, 60.}=15MPa, 5=50% va texnik alyuminiyni esa quyidagicha (АДМ) - 5V = 80MPa, 8oz-3OMPa,
5 =35% "a Ye=7GPa.
Alyuminiy yumshatilgan xolda yuqori plastiklikka ega bo`lgani uchun plastik deformatsiyalash oson, lekin nisbat saqlanib qoladi, yaxshi plastiklik, korroziyabardoshlikka ega bo`ladi; mo`rt yemirilishga bo`lgan plastiklik kamayadi. Bunga sabab, boshlang`ich katta bo`lmagan deformatsiyaga qarshilik ko`rsatmaydigan zonalardan dislokatsiya o`ta olishidir. ГП - 1 va ГП - 2 zonalarda matritsa bilan ajralish yuzlari bo`lmaganligi uchun qotishmani korroziyabardoshligi yaxshi bo`ladi. Fazali eskirishda bo`lib, nisbat qattiqligi birmuncha ortadi (0,9-0,95), plastiklik, qovushqoqlik va kuchlanish ostida korroziya bardoshligi birmuncha kamayadi. Bu holda endi deformatsiya natijasida dislokatsiya metastabil faza chegaralarida egilib o`tib, uning atrofida dislokatsiya to`plamini hosil qiladi. Shuning uchun boshlang`ich deformatsiyaga qarshilik ortadi, plastiklik esa kamayadi. 6 fazani to`planishi (oagulyasiya) natijasida (fazoviy eskirish) boshlang`ich stadiyasida mustahkamlik ortadi, o`zini maksimumiga erishgandan keyin yana pasaya boshlaydi. Plastiklik, qovushqoqlik va korroziyaga bardoshligi yana ortadi. Keltirilgan grafikda vaqt birligi ichida har xil eskirishda mexanik xossalarni o`zgarishi keltirilgan.
Alyuminiyli bazi bir qotishmalari - marganes, xrom, nikel, sirkoniy, titan va boshqa elementlar bilan hosil qilgan qotishmalarning rekristallanish temperaturasi qizdirib plastiklik deformatsiyalashdagi yoki toblash uchun qizdirishdagi temperaturadan yuqori bo`lishi mumkin. Shuning uchun bunday qotishmalarni toblab eskirish berilgandan keyin ham rekristallanmagan (poligonlar hosil qilgan) struktura saqlanib qolib, unda dislokatsiya zichligi ham kattaligicha qoladi. Bu esa o`z navbatida yuqori mustahkamlikni ato etadi, rekristallangan strukturaga nisbatan. Bu hodisa amaliyotda struktura mustahkamligi degan nom oldi.
Yarimfabrikatlarni presslash usuli bilan yuqori struktura mustahkamligiga erishish mumkin (prutoklar, profillar, trubalar) va uni pressesekt deb ataladi.
Alyuminiy qotishmalarini yumshatish bir necha xil bo`ladi:
1. Gomogenlash;
2. Rekristallizatsiyalash
3. Qotishmani mustahkamligini kamaytirish, ya'ni toblab eskirtirilgan qotishmani mustahkamligini kamaytirish tushuniladi.
Gomogenlash quymadagi dendrit likvatsiyasi va boshqa notekisliklarni olish uchun deformatsiyalashdan oldin o`tkaziladi. Gomogenlash natijasida qattiq qotishma tarkibi tekislashadi, intermstallidlar esa qattiq eritmada eriydi.
Rekristallizatsiya temperaturasidan sovitish natijasida ikkilangan faza sifatida bir xil tarkalgan holda ajralib chiqadi. Buning natijasida qotishmani plastikligi oshadi, siqish darajasi ortadi. Presslash jarayonini tezlashtiradi texnologik otxod kamayadi.
Gomogenlash natijasida mayda donachalar hosil bo`lib, kuchlanish ta'siri ostida korroziya bardoshligini oshiradi. Gomogenlash temperaturasi solidus chizigidan pastda bo`lib, ko`p qotishmalar uchun 480-530°C tashkil qiladi. Ushlab turish vaqti esa 6 soatdan to 36 soatgacha bo`ladi. Sovitishni pech bilan birgalikda yoki xavoda ham olib borsa bo`ladi.
Rekristallizatsion yumshatish plastik deformatsiyadan keyin, naklyopni olish uchun beriladi, xamda donachalar maydalaniladi. Ko`pchilik alyuminiy qotishmalari uchun 50-70% deformatsiyalangandan keyin, rekristallizatsiya temperaturasining boshlanishi 280-300°C tashkil qiladi. Rekristallizatsiya temperaturasi qotishma tarkibiga bog`liq bo`lib, 300°C dan to 500°C gacha borishi mumkin, ushlab turish vaqti esa 0,5-3,0 soatni tashkil qiladi. Termik ishlash natijasida mustahkamligi oshadigan qotishmalar uchun , 200-300°C qizdirilganda sovish tezligi 30°C soat bo`lishi kerak. To`la yumshatish uchun 350-430°C ga qizdirib 1-2 soat shu temperaturada ushlab turiladi. Bu temperaturada tuyintirilgan qattiq qotishma to`la parchalanib, mustahkamlikni oshiradigan fazalar yog`iladi. Yumshatilgan materialni yana boshqatdan yuqori darajada plastik deformatsiyalash mumkin.
Deformatsiyalanadigan va termik ishlash natijasida mustahkamligi oshadigan qotishmalarga duralyuminiylar, Д1, Д16 avval (AB) qotishmalari, yuqori mustahkamlikka ega bo`lgan alyuminiy qotishmalari (B95, B96), bolg`alash va shtamplash uchun mo`ljallangan alyuminiy qotishmalari (AK6, AK8), olovbardosh alyuminiy qotishmalari (AK4-1 Д 20) kiradi.
Deformatsiyalanadigan va termik ishlash natijasida mustahkamligi oshmaydigan alyuminiy qotishmalariga marganes va magniy bilan legirlangan qotishmalar kiradi: Bu qotishmalar bosim ostida oson ishlanadi (shtampovka, egish, cho`zish va x.k.), yaxshi payvandlanadigan va yarim korroziyabardoshlikka ega. Lekin yumshatilgan holda plastiklik katta bo`lagani uchun kesib ishlash ancha qiyin. Bu qotishmalar ko`pincha kerakli va payvandlanadigan konstruksiyalarda ishlatiladi. Bu konstruksiyalar katta bo`yicha Si A1: dan farq qilmasdan, elementar kristall panjarasini tuzilishi boshqacha bo`ladi. Bu fazani 0 fazadan (Si A1) dan farq qilish uchun 9 faza deb ataladi, u qisman qattiq eritma elementar kristall panjarasi bilan kogerent bog`lanadi. Temperaturani yana oshirsak (200-250°C) metastabil 8 faza to`planib, stabil 0 fazani hosil qiladi, shunday qilib, tabiiy eskirtirishda ГП -1 hosil bo`ladi. Sun'iy eskirtirishda esa ketma-ket ГП1-" ГП2-"0-"9 (SiA12) hosil bo`ladi.
Shunday bo`lsa ham, bu degan so`z bir faza ikkinchi bir fazani kelib chiqishiga sabab bo`ladi deb o`tish kiyin, chunki keyingi fazani mavjud bo`lishi shart bo`lmay, balki keyingi fazani hosil bo`lishi oldingi fazani erishi orqali bo`lishi mumkin.
Shunday qilib tuyintirilgan fazani parchalanishdagi keltirilgan sxema boshqa alyuminiy qotishmalari uchun ham umumiydir. Faqat har xil qotishmalar uchun sostav bir xil bo`lmaydi, tuzilishi ham har xil hosil bo`layotgan fazalar ham boshqacha bo`ladi. Eskirtiriladigan alyuminiy qotishmalari uchun har birini o`zini ГП-1, ГП-2 hosil bo`ladigan zonalariga ega bo`lib va har xil fazalar (91 va 6) hosil bo`ladi.
1. Zonali eskirtirish
2. Fazali eskirtirish
3. Yog`ilish (kogulyatsiya)
4. Tabiiy eskirtirish
Toblab, eskirtirilgandan keyin qotishmani mustahkamligini oshishi, mustahkamlikni oshiradigan fazalarni tabiatiga, ularni o`lchamlari, soniga (miqdoriga) va qanday taqsimlanishiga bog`liq bo`ladi. Zonali eskirtirilgandan keyin, qotishmani oquvchanlik chegarasidagi mustahkamlik ortadi va unga katta bo`lmagan 80, (<0,6-5-0,7) uchun qizdirish temperaturasini aniqlash konkret holat diagrammasidan topiladi. Masalan A1 - Si sistemasi uchun, toblash uchun qizdirish temperaturalari abc chizig`idan iborat bo`ladi (tarkibida mis 5,6% dan kam bo`lgan alyuminiy qotishmasi uchun), tarkibida ko`proq (Si>5,6%) mis bo`lgan qotishmalar uchun esa qizdirish temperaturasi evtektoid temperaturasidan (548°C) kam bo`lishi kerak. Mis miqdori 5,6% gacha bo`lgan qotishmani toblash uchun qizdirilgaida ortiqcha Si A1 fazasi qotishmada eriydi va bu qotishmani tez sovitilgan qotishma to`yintirilgan bo`lib qoladi, ya'ni qotishmada qancha mis bo`lsa, shuncha qotishmada qoladi. Agar qotishmada mis miqdori 5,6% dan ko`p toblash natijasida to`yintirilgan qotishmada erigan mis miqdori "B" nuqtasiga mos bo`ladi va ortiqcha erimay qolgan Si A1; fazadan iborat bo`ladi. qizdirish temperaturasida ushlab turish vaqti qattiq eritmada intermetallar fazasini eritish uchun kerak, hamda qotishmani struktura holati, geometrik formasi va pech tipiga bog`liq, listlar, prutoklar, qalinligi 0,5-150 mm bo`lgan polos; shar uchun selitrali vannalarda qizdirilganda odatda 10-80 minut ushlab turishishi. Murakkab formadagi fasonli zagotovkalar esa ancha ko`proq (2-15) soat ushlab turiladi, chunki bu vaqti ortiqcha qo`pol strukturali intermetallidlar erishga ulgirishi kerak. Toblashda soat tezligi katta bo`lishi kerak, ya'ni diffuzion parchalanish yuz bermasligi kerak. Deformatsiyalangan qotishmani o`lchamlari kichik va murakkab formada bo`lmasa suvda toblash mumkin, fasonli quyma detallar bo`lsa isitilgan (50-100°C) suvda yoki moyda toblanadi, chunki formasini geometrik o`zi o`zgarmasligi va darz bermasligi kerak.
Toblangan qotishmani eskirtirish - toblangan detalni uy temperaturasida bir necha sutka davomida ushlab turish (tabiiy eskirtirish) yoki yuqori temperaturada 10-24 soat ushlab turishdan iborat. Eskirtirish jarayoni o`ta tuyintirilgan qotishmani parchalanishidan iborat, natijada qotishmani mustahkamligi ortadi. Kristall panjarada mis atomlari statik bir tekis joylashgan o`ta tuyintirilgan qattiq qotishmani parchalanishi temperatura va eskirtirish vaqtiga qarab bir necha davrda bo`ladi. Tabiiy eskirtirishda (20°C) yoki past temperaturali (100-150°C dan pastda) eskirtirishda qattiq eritmadan ortiqcha fazani ajralib chiqishi kuzatilmaydi; bu temperaturada mis atomlari qattiq eritmani kristall panjara ichida kam masofaga siljiydi. Ikki xil o`lchamli strukturani bir paytni o`zida 1938 yilda fransuz Gente va angliyalik Priston rentgenoanaliz usuli bilan aniqlaganlar. Tabiiy eskirishda diffuziya tezligi yetarli bo`lishi o`ta to`yintirilgan qattiq qotishmada vakansiyalarni ko`pligidir. Toblash temperaturasida muvozanatdagi vakansiya miqdori uy temperaturasiga qaraganda bir necha barobar ko`pdir. Toblash jarayonida esa yuqori temperaturadagi vakansiyalar ajralish yuzalarida chiqishga dislokatsiyaga qo`shilishiga ulgurolmaydi. Natijada legirlovchi elementlarni ko`chishini osonlashtiradi. A1 - Si qotishmasida ГП-1 zonasining kengligi har bir kristall kengligida 1-10 nm va qalinligi 0,5-1 nm ni tashkil qilib nisbatan bir tekis tarqalgan bo`ladi. ГП- I zonasida alyuminiy konsentratsiyasi (54%) SiA12 ga qaraganda kam bo`ladi. Shunisi qiziqki, agar qotishmani sun'iy eskirtirilgandan keyin, yana qaytatdan 230-270°C gcha qizdirilib, tez sovutilsa, eskirtirishda erishilgan mustahkamlik yo`qolib, xossasi yangi toblangan qotishma xossasiga ega bo`ladi. Bunday holatni eskirgandan keyin qaytish deb ataladi. Qotishmada erishilgan mustahkamlikni yo`qolishi, yuqori temperaturada ГП- I zonasini stabil emasligini ko`rsatkichi va bu zona qaytatdan qattiq eritmada eriydi va mis kristall yana kristall panjarada hajm bo`yicha bir xil ataladi, xuddi yangi toblangandaga holatga o`xshab. Keyinchalik qotishma uy temperaturasida shu holda ko`proq ushlab turiladi, yana ГП - 1 hosil bo`ladi, ya'ni qotishma mustahkamligiga ortadi. Lekin qaytishdan keyin yana eskirtirilsa, qotishmani zangbardoshligi yomonlashadi, shuning uchun amalda bu texnologiya amalistda qo`llanilmaydi. Uzoq payt 100°C da va bir necha soat 150°C ushlab turilsa, ГП - 1 zonasini o`lchami o`sadi (kalinligi 1-4 nm va diametri 20-31 nm), struktura esa qattiq eritma strukturasidan farq qilib tartibli joylashgan bo`ladi. Bu zonada mis konsentrasiyasi Si A1, tarkibiga to`g`ri keladi va uni ГП - 2 ataladi. Temperatura oshgan sari diffuziya tezligi ortadi, ya'ni struktura o`zgarishlari tezlashadi. Toblangan qotishmani yuza temperaturada (150-200°C) bir necha soat ushlab turilsa, GP – 2 hosil bo`lgan zonada mayda (yupqa plastinkali) yangi oraliq zarrachalar hosil bo`lib, kimyoviy tarkibi kesib ishlash ancha qiyin. Hamma usullar bilan payvandlash mumkin. Texnik alyuminiy АД vа АДП markalari detal va konstruksion elementlarini tayyorlash uchun ishlatiladi. Lekin ishlash ishroitida nagruzka knm bo`lib, yuqori plastiklik zangbardoshlik, yaxshi payvandlanish xossalari talab etiladigan bo`lsa, yaxshi issiqlikni va elektr tokini o`tkazish talab etiladigan bo`lsa, qo`llash mumkin. Boshqa sharoitlarda esa alyuminiy qotishmalari kengroq qo`llaniladi.
2. Alyuminiy qotishmalarini klassifikatsiyalash. А1-Мп, А1-51, А1-Си-М§, А1-Си-М§-1. А1-М§-81 hamda А1-2п-Мб-Си sistemalardagi alyuminiy qotishmalari ko`proq tarqalgan. Muvozanat holatida bu qotishmalardagi fazalar kam legirlangan qattiq qotishma va intermetallidlar SiA12 (6 - faza), M&Z!, AKSiMyo (5 - faza), AKSiM& (T - faza), A)3Myo2,
A^M^p va boshqa fazalardan iborat.
Hamma alyumimiy qotishmalarini ikki guruhga bo`lish mumkin:
1. Yarim fabrikat zagotovkalar olishda deformatsiyalashni qo`llash uchun (listlar, plitalar, prujonlar, profillar, trubalar pa x.k.), hamda prokatlar, presslash, bolg`alash va shtamplash usuli bilan pokovka va shtampovka zagatovkalarni olish uchun qo`llaniladigan alyuminiy qotishmalari. Bunday deformatsiyalanadigan alyuminiy qotishmalari yana o`z navbatida termik ishlashni qabul qilishga qarab ikki guruhga bo`lish mumkin: termik ishlash natijasida mustahkamligi oshadigam va oshmaydigan qotishmalar;
2. Fasonli detallarni olish uchun ishlatiladigam quyma alyuminiy qotishmalari. Alyuminiy qotishmalarini termik ishlash.
Alyuminiy qotishmalarini mustahkamligini oshirish uchun toblab eskirtirishi termik operatsiyalari o`tkaziladi. Deformatsiya natijasida hosil bo`ladigan struktura notekisliklarini tuzatish uchun hamda nomuvozanatdagi strukturani qotishm holatiga qaytarish uchun yumshatish termik operatsiyasi o`tkazilali.
Toblash va eskirtirish. Past temperaturada ko`p komponentlarni erish darajasi kamayganligi uchun, toblash va eskirtirish termik ishlash yo`li bilan alyuminiy qotishmasini oshirish mumkin.
Alyuminiy qotishmasini toblash uchun shunday temperaturagacha qizdirishkerakki, qachonki ortiqcha intermetallid fazalar butunlay yoki qariyb ko`p qismi alyuminiyda erisa, o`sha temperaturada biroz ushlab turib, so`ngra uy temperaturasigacha tez sovitiladi. Toblash bo`lmagan ishlashi kerak, lekin korroziyabardoshligini yuqori bo`ladi. Masalan АМг, АМг2, АМгЗ qotishmalar suyuqlik saqlanadigan idishlarni tayyorlashda trubkalar, dengiz paraxodlarida palubalar detallari, qurilishda (har xil to`skichli konstruksiyalar, eshik va oyna rashpar va x.k.). Quyma alyuminny qotishmalari evtetikali qotishmalaridir, shuning uchun legirlovchi elementlarni miqdori ko`p bo`ladi. Ko`pincha kremniyli A1 – 81, misli A1 -Si yoki A1 - Mv qotishma ishlatiladi (AL, AL4, AL9 (A1 - 51), AL7, AL19 (A1 - SI); AL8, AL27 (A1 - M8) AL1, AL20, AL21 (A1 - MV - Si)).
Shartli ravishda termik ishlovlar quyidagicha belgilanadi:
1. T1 - sun'iy eskirtirish T - 175±5°C, t=5-20 qo`yilgan zagatovkalarga beriladi;
2. T2 - yumshatish T-300°C, t-5-10 soat;
3. TZ, T4 - toblash va tabiiy eskirtirish toblash temperaturasi T= 510 - 520, 40-100
°C isitilgan suvda sovitiladi. (AL4, AL9, AL1, AL2);
4. T5 - toblash va qisqa muddatda sun'iy eskirtirish beriladi T=17°C;
5. T6 - toblash va to`la sun'iy eskirtirish beriladi T=200°C, T-3-5 soat;
6. T7 - toblash va stabillashtiruvchi eskirtirish T-3O°C, t=310°C, AL9, AL1, AL90.
7. T8 - toblash va yumshoq eskirtirish T==240-260°C, t=3-5 soat.
Olovbardosh alyuminiy qotishmalari 275-300°C da ishlay oladi, (AL1) ulardan porshen, silindrni bosh qismi va shunga o`xshash detallar tayyorlanadi.
|
| |