nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Elektron tijorat modellari

|
Elektron tijorat modellari
|
bet | 76/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi 2.4. Elektron tijorat modellari 2.4.1. Tijorat aloqalarining asosiy tarmoqlari (o‘zaro ta’sir modellari)
Elektron tijorat jahon tajribasida eng ko‘p o‘chraydigan asosiy muammolardan biri kompaniya electron tijorat bozoriga kirishda tashkilotda biznes-jarayonlarni tashkil etish hisoblanadi. Shu nuqtai nazaridan biznes – modellarga asoslanadigan electron tijorat bozorida faoiyat ko‘rsatayotgan tashkilotlar modelini ko‘rib chiqamiz
Biznes model tashkilot qanday qilib qiymatni yaratishini, mijozlarga taqdim etishini va iqtisodiy, ijtimoiy va qiymatning boshqa qiymatni xarid qilishni mantiqan tavsiflaydi. Biznes-model ishlab chiqish jarayoni biznes strategiyasining bir qismi hisoblanadi.
An’anaga ko‘ra, elektron tijoratni tashkil etish modellari o‘zaro ta’sir qiluvchi subyektlar tomonidan tasniflanadi. Quyidagi uchta subyekt ko‘rib chiqiladi:
Biznes (Buseness, B ); Iste’molchi (Consumer, C ); Davlat (Government, G ) .
Bitimlar ishtiroqchilar va o‘zaro ta’siri boyicha elektron tijorat tashkilotning to‘qqizta modelini ajratish mumkin (2.4.1rasm):
B2B ( Business - to - Business ) ;
B2C ( Business - to - Consumer ) ;
B2G ( Business - to – Government) ;
C2B ( Consumer - to - Business ) ;
C2C ( Consumer – to - Consumer) ;
C2G ( Consumer - to - Goverment ) ;
G2B ( Government - to - Business ) ; G2C (Government -to- Consumer ) ;
G2G ( Government - to - Government ) .
|
Hukumat
( G )
|
Biznes (B)
|
Iste’molchi (C)
|
|
|
| |
Tahlil jarayonida foydalaniladigan axborot manbalari

117
II BO‘LIM.
BOSHQARUV TAHLILI
IV BOB. KORXONA MAHSULOTI VA XIZMATIGA
BO‘LGAN TALAB VA TAKLIFNING TAHLILI
4.1. Korxona mahsuloti va xizmatiga bo‘lgan talab va taklifni
o‘rganishning ahamiyati va tahlilning vazifalari
Mustaqillik davrida o‘tayotgan har bir kun, jamiyatimizning maz-
munan yangilanayotganligidan dalolat beradi. Iqtisodiyotni moder-
nizatsiya qilish sharoitida
yangi iqtisodiy kategoriyalar, tushunchalar
hayotimizga shu darajada tezlik bilan kirib kelmoqdaki, ularni idrok
etish, nazariy va
amaliy jihatdan tadqiq etish, metodologik muam-
molarini hal qilishga ulgurish qiyin bo‘lmoqda. Bunday yangi iqtisodiy
tushunchalardan biri – korxonaning marketing faoliyati tushunchasidir.
Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida respublikamizda
faoliyat ko‘rsatayotgan har bir korxona, firma
va tashkilotlar bozorni
o‘rgangan holda «qanday mahsulot ishlab chiqarish kerak, kim uchun
ishlab chiqarish kerak va qancha miqdorda ishlab chiqarish zarur»
tamoyiliga amal qilgan holda ish yuritishi lozim. Buning uchun ular
bozorni chuqur o‘rganishlari, marketing
sohasida yuqori malakali
mutaxassislarga ega bo‘lishlari talab qilinadi. Bozor to‘g‘risida ko‘p
ma’lumotga ega bo‘lishlik, raqobatchilar, iste’molchilarning xarid
qobiliyati, o‘xshash tovarlar hajmining o‘zgarib turishi hamda shu kabi
boshqa muammolar bo‘yicha batafsil axborotlar to‘plash va ularni
atroflicha tahlil etib
turish muvaffaqiyatlar garovi, foyda ko‘rib
ishlashning muhim shartlaridan sanaladi.
Korxona bozor mexanizmi va konyukturasini batafsil tahlil qilgan
holda o‘z imkoniyatlarini yo‘lga qo‘yishning iqtisodiy, ijtimoiy, huquqiy
shartlarini tuzib chiqadi. Bu esa yaqin va uzoq davriylikda faoliyat
118
yuritishning yo‘lnalishlarini belgilash hamda uning rejasini tuzib
chiqishni xarakterlaydi. Rejali asosda ishlab chiqarishni boshqarish ham
bevosita bozor regulatori elementlari ta’sirida yo‘lga qo‘yiladi. Tahlilda
asosiy e’tibor marketing tadqiqotlariga qaratiladi.
Bozordagi ahvol va
uning o‘zgaruvchanligi, talab va taklif darajalari, bozor sohiblari va
ularning mavqei, faoliyatni yo‘lga qo‘yishning imkoniyatlari keng
qamrovda o‘rganiladi.
Bozor talabini tahlil etishda bozorning
alohida olingan tovarlar
bilan to‘yinganlik darajasi, uning yaqin va uzoq oraliqda o‘zgaruv-
chanlik ehtimollari, tovarlar narxining o‘zgaruvchanligi, eng yuqori
foydaliligi, muvozanatlashgan ko‘rsatkichlar va ularning o‘zgarishlariga
baho beriladi.
Bozor sharoitida iste’mol tabiiy holda amalga oshmay, ayriboshlash
va uning pul-tovar muomalasi tufayli ro‘yobga chiqadi.
Buning uchun
oldi-sotdi, xaridor-sotuvchi pog‘onalaridan o‘tib, bir qator shakllarni
boshdan kechirmog‘i zarur, ya’ni ehtiyoj-talab-iste’mol demak, bozor
talab va taklif qonuniyatlari asosida tartibga solinadi.
MISSIONERLIK USLUBLARINING - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus,...

107
ta’siriga tushgan san’atkor san’atning
hissiy-emotsio-
nal ta’sir quvvatidan foydalanib, e’tiqodiy bosim o‘tka-
zishda yuqori samaradorlikka erishishi mumkin bo‘lsa,
prozelit kutubxonachida esa «o‘lja» sifatida tanlangan-
lar bilan yakka tartibda ishlash imkoniyati tug‘iladi.
Qayd etilgan misollar ham missionerlik obyekti sifa-
tida tanlanayotgan qatlamlar doirasi muntazam ravishda
kengayib borayotganini ko‘rsatadi.
Missionerlar tizimli targ‘ibot-tashviqot
bosimi-
ni amalga oshirish, tadrijiy psixologik tazyiq o‘tkazish
orqali kishilarni o‘z e’tiqodini o‘zgartirishga majbur qi-
ladilar. Ularning bunday harakatlari oxir-oqibatda inson-
lar va konfessiyalararo dushmanlik kayfiyatining shakl-
lanishiga zamin yaratadi.
Abu Nasr ibn Iroq - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

87
Abu Ali ibn Sinoning «Tib qonunlari» deb atalgan bebaho fundamental asa-
ri hozirgi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Bu kitob Yevropada XV
asrda chop etilgan tibbiyot sohasidagi dastlabki kitoblardan biridir. Qariyb 500
yil davomida Yevropaning yetakchi universitetlarida tibbiyot ilmi ayni shu asar
asosida o‘qitib kelingan.
Islom ilm olish har bir erkag-u ayolga farz, deb ta’lim beradi. Har bir mu-
sulmon erkak va ayolni ilm olishga undaydi. Ilm olish va olimlarning fazilatla-
ri borasida ko‘plab hadislar keltirilgan.
IJODIY FAOLIYAT - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

88
Yurtimiz allomalari diniy bilimlar bo‘yicha
ham yetuk
darajaga erishganlar. Masalan, Ibn Sino,
Mahmud Za-
maxshariy, Forobiy, Beruniylar Qur’on, hadis, islom ta-
rixi va huquqshunosligi bo‘yicha ham asarlar yozganlar.
Musulmon olamidagi dastlabki o‘quv dargohla-
ri — madrasalar VIII asrning oxirlarida o‘sha davr-
dagi ilmiy-madaniy markazlar hisoblangan Buxoro,
Samarqand, Nasaf, Termiz, Xiva, Shosh (Toshkent),
Marg‘ilon kabi qadimiy shaharlarda faoliyat ko‘rsata
boshlagan.
Bunday ilm dargohlari o‘zining natijasini ko‘rsatib,
yurtimizdan buyuk mufassirlar va muhaddislar yetishib
chiqdilar.
O‘lkamizdan chiqqan
dastlabki muhaddislardan
biri mashhur olim
Abdulloh ibn Muborak Marvaziy
dir (736–798). Yana bir yurtdoshimiz,
yirik muhaddis
Imom Dorimiy (798–869) Samarqandda tavallud top-
gan. Allomaning eng mashhur asari «al-Musnad» bo‘lib,
bu asar «Sunan ad-Dorimiy» nomi bilan mashhur.
Muhammad (s.a.v.)ning olti yuz mingga yaqin ha-
dislarini
yodida saqlagan buyuk alloma Imom Buxoriy
-jadval Farqlar savdo texnik B2C dan B2B

|
-jadval Farqlar savdo texnik B2C dan B2B
|
bet | 79/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi 2.4.1-jadval Farqlar savdo texnik B2C dan B2B
Qaror qabul qilish tezligi
|
Soatlar / kun
|
Oylar / yillar
|
Model
|
B2C
|
B2B
|
Qaror qabul qiluv-
chilar soni
|
Faqat, 2 kishigacha
|
Jamoa asosda
2 kishidan ko‘proq
|
Qaror qabul qilishda hissiyotlarning roli
|
Yuqori
|
Kam
|
Murojaatlar soni
|
Katta
|
Yagona
|
Xaridorning roli
|
Minimal
|
Hal qiluvchi
|
Misol. Oziq-ovqat do‘konlari yoki ho‘jalik molar do‘konlari B2C toifasiga kiradi. Ular odamlar shaxsiy foydalanish uchun mo‘jallangan mahsulotlarni sotuvga qo‘yadi. Bu, uy yoki maishiy ehtiyoj mollarni sotish bilan shug‘ullanadigan internetdo‘konlarga tegishli.
2.4.2-jadval B2C marketingidan B2B farqlari
|
B2C
|
B2B
|
Mahsulot
|
Yakuniy
|
Oraliq
|
Narxi
|
Maxsus taklif, foydaliyligi
|
Iqtisodiy foyda
|
Mahsulot ishlab chiqarishni rag‘batlan-
tirish
|
Moda (trend)
|
Texnologiya
|
Motivatsiya
|
Shahsga yo‘naltirilgan
|
Jamoaga
yo‘naltirilgan
|
Sotib olish to‘g‘-
risida qaror
|
Tuyg‘ular
|
Mantiq
|
Savdo
|
Ulgurji
|
Maqsadli
|
Mahsulotni reklama
qilish
|
Reklama
|
PR + shaxsiy savdo
|
Web-vitrinalar – nisbatan arzon va mahsulotlar katalogini taqdim etadigan saytlar. Web-vitrinalar funksiyalariga mollarga buyurtma berish va to‘lov varaqani taqdim etish. Biroq, buyurtmalarni qayta ishlash bir kishi - savdo bo‘yicha menejer tomonidan amalga oshiriladi. Uning vazifalariga omborxona bilan aloqada bo‘lish, mol yetkazib berish, sotib olish to‘lovi, bozor tadqiqot, reklama va marketing faoliyatini oli borish, tahliliy ishlarni tashkil etish kiradi. Shunday qilib, sotuv jarayonini ichki biznes-jarayonlari bilan birlashtirish menejer tomonidan eskicha yo‘l bilan amalga oshiriladi.
Internet-do‘kon yordamida savdo-sotiqni olib boradigan tashkilot butun jarayonini nazorat olib bora oladi va operatsion xarajatlarini kamaytira oladi. Internet do‘konni bilan taqqoslaganda odatiy do‘konni yaratish qimmatroq, ammo to‘g‘ri tashkil qilingan holda, bu xarajatlar tezroq qoplanadi. Mijozlar talablari ilovalar server bilan qayta ishlanadi, keyin ma’lumotlar
bazasi va elektron to‘lov tizimi bilan bog‘lanadi.Texnik jihat dan, Internet-do‘kon - bu web-vitrina va elektron savdo tizimining (front - office и back - office) majmuasi. Ushbu tizim kiruvchi buyurtmalarni avtomatik ravishda qayta ishlashni amalga oshiradi (omborga zahira qilish, to‘lovlarni to‘lash va yetkazib berishni nazorat qilish va boshqalar).
Web-vitrinaga qaraganda Internet – do‘konda menejer faqat tizim ishini nazorat qiladi. Internet do‘kon avtomatik rejimida ishlash mumkin.
Internet Savdo tizimi (IST), internet do‘konga qaraganda tijorat tsiklning yuqori darajadagi avtomatlashtirish bilan tavsiflanadi.
|
| |
Bir aksiya - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 279/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49Bir aksiya uchun daromadni hisobot yilida olingan foydani chiqarilgan aksiyalar soniga bo‘lish bilan aniqlanadi.
Qarz va xususiy kapital o‘rtasidagi nisbat koeffitsiyenti.
Bunda uzoq va qisqa muddatli qarz mablag‘larini o‘z mablag‘lari manbayiga bo‘lib topamiz. Bunday nisbatlar har bir davr uchun aniqlanadi.
Agarda hisobot yili boshidagi aniqlangan koeffitsiyent yil oxiriga nisbatan katta bo‘lsa A1>A2 u holda korxonaning to‘lov qobiliyati oshgan bo‘ladi. Aks holda esa korxonaning to‘lov qobiliyati pasaygan bo‘ladi.
Xususiy kapitalning jami aktivlarda tutgan ulushi koeffitsiyenti:
Xususiy kapital qiymati Jami mablag‘lar
formulasi orqali topiladi. Bu koeffitsiyent qanchalik birga yaqin- lashib borsa korxonaning mustaqilligi shunchalik oshib boradi. Bizning respublikamizda faoliyat ko‘rsatayotgan korxonalar bu koeffitsiyentning kamida 50% ga ega bo‘lishlari lozim.
Xususiy kapital to‘g‘risidagi hisobot shakliga asoslanib yil boshiga nisbatan yil oxirida qolgan kapitalimizning o‘zgarishini tahlil qilamiz. Buning uchun quyidagi shaklda analitik jadvalni tuzamiz.
jadval
Ko‘rsatkichlar
|
yil boshiga qoldiq
|
O‘zgarishi
|
Yil oxiriga qoldiq
|
ko‘pa- yishi
|
|
|
| |
MISSIONERLAR VA BOLALAR - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

108
gi harakatlar O‘zbekistonda ham kuzatilganini qayd
etish lozim.
Yozgi ta’til davrida bolalarni dam
olish joylariga
qisqa muddatga olib chiqish, cherkov hududida bir ne-
cha smenali, kamida 2 mahal
ovqat beriladigan kunduz-
gi dam olish oromgohlari tashkil etish ham missionerlar
faol foydalanadigan usullardan hisoblanadi.
Odatda, bunday amaliyot cherkovga qatnaydigan
fuqarolarning bolalari uchun tashkil etilgani haqida
hamma joyda ochiq-oshkor e’lon qilinadi ham. Ammo
aslida bunday harakatlar «e’tiqodiy tarbiyadan chetda
qolayotgan bolalar» uchun mo‘ljallangani hech
kimga
sir emas.
Cherkovga ibodatga keladiganlar orqali mahalla
va maktablarda bolalar oromgohlariga bepul yo‘llan-
ma borligi, dam olish davrida turli to‘garaklar faoliyat
ko‘rsatishi, bolalarning dam olishi mazmunli o‘tishi, qa-
dimiy joylarga sayohatlar tashkil etilishi haqidagi e’lon-
larning tarqatilishi ham shunday xulosa chiqarish imko-
nini beradi.
Missionerlar tarqatayotgan kitoblar
ichida bolalar
uchun mo‘ljallangan «Injil»ning bo‘lishi esa tashqari-
dan qaragan odam uchun kichik bir tasodifdek tuyulishi
mumkin, ammo missionerlar taktikasidagi tabiiy-qo-
nuniy hol hisoblanadi.
Cherkovlarda bolalar uchun mo‘ljallangan «yakshan-
ba»
maktablari tashkil etish, bunday maktablarga jalb
qilinganlar ishtirokida turli tadbirlar o‘tkazish, o‘z sek-
talari ta’limoti bilan yo‘g‘rilgan spektakllar qo‘yish va
muayyan tayyorgarlikdan o‘tgan tarbiyalanuvchilardan
masihiylikka da’vat qiluvchi turli adabiyotlarni tarqa-
tishda faol foydalanishga intilishni ham bolalar orasida
olib borilayotgan missionerlikning o‘ziga xos ko‘rinishi
sifatida qayd etish mumkin.
Harakat inson
qiyofasini ochib
beruvchi eng
aniq vositadir.
Inson qanday
harakat qilsa
o‘shandaydir.
Gegel
Har kimki «meni
bilimdon ekan,
desinlar» de
gan maqsadda
o‘zidan dono
roq odam bilan
bahslashsa o‘z
nodonligini
namoyish qilgan
bo‘ladi.
Mavzu bo‘yicha tayanch iboralar

|
Mavzu bo‘yicha tayanch iboralar
|
bet | 75/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Mavzu bo‘yicha tayanch iboralar:
talabni ifodalovchi ko‘rsatkichlar;
talabning egiluvchanligi;
talabning o‘zgarish sabablari;
talab va taklif muvofiqligi;
taklifning o‘zgarish sabablari;
o‘xshash tovarlar va ularning talab hamda taklifning o‘zgarishiga ta’siri;
tovarlarni raqobat darajasi;
tovar raqobatbardoshligini aniqlash bosqichlari;
evristik metod;
SWOT – analiz (tahlil);
strategik tahlil;
tezkor tahlil;
talab va taklif;
«yulduz» kategoriyali tovarlar;
«sog‘in sigirlar» kategoriyali tovarlar;
«og‘ir bola» kategoriyali tovarlar;
«o‘lik yuk» yoki «omadsiz» kategoriyali tovarlar;
korxonaning baho siyosatini tahlili;
Takrorlash uchun savollar:
Xo‘jalik subyektlarining bozordagi faoliyatini tahlil etishning ahamiyati nimalardan iborat?
Korxona mahsulotiga bo‘lgan talab va taklifni o‘rganishda tahlilning asosiy vazifalari qaysilar hisoblanadi?
Bozordagi talab va taklifga ta’sir etuvchi omillarni ko‘rsatib bering?
Korxona mahsuloti va xizmatiga bo‘lgan bozor talabi va taklifini tahlil etish usullarini ko‘rsatib o‘ting?
Bozordagi raqobat darajasi qanday tahlil etiladi?
Narx-navo siyosatining bozordagi talab va taklifga ta’siri qanday tahlil etiladi?
Mustaqil o‘rganish uchun topshiriqlar:
topshiriq.
Korxonaning marketing faoliyatini tahlil etishda asosiy e’tibor nimaga qaratilishi lozim. Raqobat bozorida korxona mahsulotining o‘z o‘rnini topa olishida qanday tadbirlar ko‘rish maqsadga muvofiq ekanligini izohlab bering.
|
| |
To‘lov qobiliyatini izohlovchi koeffitsiyentlarga quyidagilar ki- radi

|
To‘lov qobiliyatini izohlovchi koeffitsiyentlarga quyidagilar ki- radi
|
bet | 278/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 To‘lov qobiliyatini izohlovchi koeffitsiyentlarga quyidagilar ki- radi:
Bozor indikatorlariga esa bozor qiymati va buxgalteriya hisobida aks etgan baho (nominal qiymat, tannarx) orasidagi farq summalari o‘r- ganiladi.
Bu koeffitsiyentlar ichida bizning mavzuga taalluqli bo‘lgan koeffitsiyentlar ham mavjud bo‘lib, ular quyidagicha aniqlanadi:
Xususiy kapital rentabelligi. Bu rentabellik turi har bir so‘mlik xususiy kapitalimiz hisobiga to‘g‘ri kelgan sof foyda qiymati o‘rganiladi. Buning uchun,
Sof foyda
Xususiy kapitalning yillik o‘rtacha qiymati
ko‘rinishida hisob - kitob ishlarini bajarishimiz kerak.
Xususiy kapitalning o‘rtacha yillik qiymatini topish uchun yil boshidagi va yil oxiridagi summalarini yig‘indisini ikkiga bo‘lib aniqlaymiz.
Jami investitsiyalar rentabelligi. Bu ko‘rsatkichni aniqlashimiz uchun,
SF (KF * FSk ) AR JA
kabi hisoblashish ishlarini bajarishimiz lozim.
Bu yerda:
SF - Sof foyda;
KF - Kreditlar uchun foiz;
FSk - Foyda solig‘ining korrektirovka qilingan stavkasi;
AR - Rezervlar uchun ajratma.
JA - Jami aktivlarning o‘rtacha qiymati.
Bu yerda aktivlarning o‘rtacha qiymati jami mablag‘larning yil boshiga va yil oxiriga bo‘lgan qiymati yig‘indisini ikkiga bo‘lgan holda topamiz. Bu yerda rezervlar uchun ajratma, kredit uchun soliqlar va foyda solig‘ining korrektirovkasi sof foyda hisobidan bo‘lganligi uchun bu qiymatlarning yig‘indisi hisobot yilining yakuniy moliyaviy natijasi sifatida keladi.
Leveridj. Bu xususiy kapitalning o‘sgan qismini ko‘rsatib, u quyi- dagicha aniqlanadi, ya’ni xususiy kapital rentabelligi koeffitsiyenti bilan jami investitsiyalar orasidagi farq koeffitsiyenti olinadi. Kelib chiqqan natija qanchalik yuqori bo‘lsa, korxonaning xususiy kapitali shunchalik o‘sganligini beradi.
|
| |
Mahsulotlar ishlab chiqarish va sotish muomalalari tahlilining obyektlari esa quyidagilar

|
Mahsulotlar ishlab chiqarish va sotish muomalalari tahlilining obyektlari esa quyidagilar
|
bet | 79/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Mahsulotlar ishlab chiqarish va sotish muomalalari tahlilining obyektlari esa quyidagilar:
mahsulotlar turlari va assortimenti bo‘yicha ishlab chiqarish hajmi;
mahsulotlarning sifati va raqobatbardoshligi;
ishlab chiqarilgan va sotilayotgan mahsulotlarning tarkibi;
ishlab chiqarishning maromiyligi va uzluksizligi.
Bugungi iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida korxonalar- ning mahsulot (ish, xizmat)lar ishlab chiqarish va sotish hajmlarini tahlil etishda moliyaviy va boshqaruv tahlilining asosiy axborot manbalari quyidagilar hisoblanadi:
korxonaning biznes-reja ma’lumotlari;
«Korxona (birlashma)ning mahsuloti bo‘yicha hisoboti» (1-P shakl) nomli statistik hisoboti ma’lumotlari;
«Tayyor mahsulotlar harakati» to‘g‘risidagi 16-sonli vedomost;
«Buxgalteriya balansi» (1-shakl) ma’lumotlari;
«Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot» (2-shakl) ma’lumot- lari va boshqa axborot manbalari.
«Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot» ma’lumotlari;
boshqa qo‘shimcha ma’lumotlar.
Mahsulot (ish, xizmat)lar ishlab chiqarish va sotish hajmlari bo‘yicha belgilangan biznes-rejalarning bajarilishi tahlili
Hozirgi iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida sanoat kor- xonalarini ishlab chiqargan mahsulotlari hajmi miqdoriy, shartli – miqdoriy, mehnat va qiymat o‘lchovlarida o‘rganilishi mumkin. Bu o‘lchovlar tarkibida ishlab chiqarilgan mahsulotlar hajmini o‘rganishda qiymatda hisoblangan ko‘rsatkichlarni tahlil etish muhim o‘rin egal- laydi, ya’ni korxona bo‘yicha barcha turdagi ishlab chiqarilgan mah- sulotlar hajmi qiymat o‘lchovida umumlashadi. Moliyaviy va boshqaruv tahlili uchun sanoat korxonalari ishlab chiqargan mahsulot hajmini o‘rganishda quyidagi umumlashtiruvchi ko‘rsatkichlar o‘rganiladi:
yalpi mahsulot;
tovar mahsuloti;
sotilgan mahsulot;
normativ sof mahsulot;
shartli mahsulot.
Yalpi mahsulot – bu korxonaning ma’lum bir davrda (kun, oy, cho- rak, yil) ishlab chiqargan mahsuloti, ko‘rsatgan xizmat va bajargan ishlarining amaldagi va solishtirma bahoda o‘lchangan hajmiga aytiladi. Bunda uning tarkibiga ishlab chiqarilgan tayyor mahsulot, bajarilgan ishlar, ko‘rsatilgan xizmatlar, tugallanmagan ishlab chiqarish qiymatlari, korxonaning o‘z kapital remonti uchun sarflangan yarimfabrikatlar qiymati, buyurtmachilarning xomashyosidan tayyorlangan mahsulotlar qiymati ham qo‘shilgan holda aks etadi. Ishlab chiqarilgan yalpi mahsulot hajmi korxonaning quvvati, imkoniyati va ixtisoslashuvini o‘rganishga hamda tahlil o‘tkazishga imkoniyat yaratadi.
|
| |
Istiqbol tahlili - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc

108
- ishlab chiqarishning texnik darajasini tahlil qilish;
- ishlab chiqarishni tashkil qilish, mehnat va boshqaruvni tahlil qilish;
- ishlab chiqarilgan mahsulotning texnik darajasini tahlil qilish.
Korxonaning texnik darajasini tahlil qilish
jarayonida korxonaning
ishlab chiqarish bazasini rivojlantirish darajasini, ilg‘or
texnologiya
jarayonlarini joriy qilish, ishlab chiqarishni kompleks mexanizatsiyalash
va avtomatlashtirish, qo‘l mehnatini to‘la
mexanizatsiyalash, zamo-
naviylashtirish kabi masalalar kiradi.
Ishlab chiqarishni tashkil qilish, mehnat va boshqaruv masalalarini
tahlil qilish jarayonida qo‘llanilayotgan boshqaruv shakllarining prog-
ressivligi (ilg‘orligi), boshqaruv
tizimining samaradorligi,
boshqaruv
shakllarining ilg‘orligi, boshqaruv tizimining samaradorligi, boshqaruv
apparatini qisqartirish kabi yechimlar hal etiladi.
Mahsulotning texnik darajasini tahlil qilish jarayonida iste’molchi-
lar talablarini hisobga olgan holda yuqori sifatli mahsulot ishlab chiqa-
rish, ularning texnik va iqtisodiy ko‘rsatkichlari respublikamizda va chet
ellarda ishlab chiqarilgan eng yaxshi (yuqori) mahsulot namunalari bilan
taqqoslash. Mahsulotning texnik darajasi ularni attestatsiya qilish orqali
aniqlanadi. Texnik-iqtisodiy tahlil iqtisodchilar,
texniklar, muhandislar,
mutaxassislardan tuzilgan kompleks brigada orqali amalga oshiriladi.
Muhammad 
ibn Muso Xo­ - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik
Dunyo dinlari tarixi. 10-sinf (2017, Z.Islomov, D.Rahimjonov)
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik
|
YURTIMIZ MUTAFAKKIRLARINING - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus,...

83
mehnat qildi, doimo hurriyat va erk sari intildi. Ana shu
milliy ong, milliy g‘urur bugungi hayotimizning oltin
poydevoridir.
Bu poydevorga buyuk allomalarimiz Beruniy va Fo-
robiy, Moturidiy, Farg‘oniy, Abu Ali ibn Sino, Xoraz-
miy, Zamaxshariy, Buxoriy, Imom Abu Iso Termiziy,
Hakim Termiziy, Navoiy va Ulug‘bek kabi yuzlab ulug‘
zotlar asos solganlar.
Islom dini tabiat ilmlari, psixologiya, tarix, geogra-
fiya, sotsiologiya, biologiya, umuman, insoniyat uchun
kerakli bo‘lgan har qanday ilmni o‘rganishni qo‘llab-
quv vatlaydi.
Islomning ilm-fanga ijobiy munosabati natijasida
islom dunyosida o‘rta asrlarda ilm-fan keskin rivojlanib,
butun jahon taraqqiyotiga katta hissa qo‘shdi.
IX–XII asrlar Islom renessansi davri — Imom Buxo-
riy, Termiziy, Abu Mansur Moturudiy, Abu Nasr Foro-
biy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Xorazmiy,
Ahmad Farg‘oniy, Burxonuddin Marg‘inoniylarning
jahon ilmiga qo‘shgan ulkan xizmati davri Ma’mun
akademiyasining Xorazmdagi faoliyati bilan bog‘liq
bo‘lsa, ikkinchi bosqichi — Temuriylar renessansi davri
XIV–XVI asrlarga to‘g‘ri keladi. Amir Temur, Mirzo
Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Bobur Mirzolarning ilm-fan,
madaniyat rivojidagi xizmatlari beqiyosdir. Osiyoda
IX–XII va XV asrlarda ro‘y bergan ilm-fan, falsafa, ada-
biyot sohasidagi rivojlanish Yevropa renessansiga katta
ta’sir ko‘rsatdi.
Zamonaviy matematika, trigonometriya va geogra-
fiya fanlari taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan mash-
hur alloma
Muhammad ibn Muso Xorazmiydir. U
o‘nlik pozitsion hisoblash tizimini, nol belgisi va qutblar
koordinatalarini birinchilardan bo‘lib asoslab berdi va
Marg‘inoniy - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi...

|
Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslikBog'liq Dunyo dinlari tarixi. 10-sinf (2017, Z.Islomov, D.Rahimjonov)Marg‘inoniy (1123–1197)dir. Uning «Hidoya» nomli
asari yaratilgan davridan to hozirgacha Sharq va G‘arb-
ning o‘quv yurtlarida islom shariatini o‘rganishda asosiy
asarlardan biri sifatida foydalaniladi.
O‘rta asrlarda faoliyat ko‘rsatgan mashhur olim
imom Abu Mansur Moturidiy (870–944) kalom ilmi da
yuksak darajaga erishganlardan biridir. Moturidiya ta’li-
moti uning nomi bilan bog‘liq. Abu Mansur Moturidiy
islom olamida «Musulmonlarning e’tiqodini tuzatuv chi»
degan yuksak sharafga sazovor bo‘lgan.
Xorazm diyori ham islomiy ilmlar rivojlanishiga kat-
ta hissa qo‘shgan bo‘lib, bu diyordan yetishib chiqqan
allomalardan eng buyugi Mahmud Zamaxshariydir.
Jismoniy nogironligiga qaramasdan, bu zot ilm talabida
o‘z umrining aksar qismini uzoq mamlakatlardagi safar-
da, musofirchilikda o‘tkazdi. Makkada olti yilga yaqin
yashadi. Shu bois «Jorulloh» («Allohning qo‘shnisi»)
degan yuksak maqomga sazovor bo‘ldi.
MUSTAHKAMLASH UCHUN
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1. «Tinchlik va barqarorlik ilm-fan taraqqiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi»,
degan iborani hayotiy misollar asosida sharhlab bering.
2. Ma’mun va Mirzo Ulug‘bek akademiyalarida faoliyat ko‘rsatgan
olimlar fanning qaysi sohalarida izlanishlar olib borgan edilar?
3. Temuriylar Renessansi davri — XIV–XVI asrlarda yashab ijod etgan
olimlarning ilm-fan, madaniyat va san’at, adabiyot kabi fanlarning ri-
vojiga qo‘shgan hissasi haqida ma’limot to‘plang.
Imom Buxoriy
dan: «Shuncha
Hadisni qanday
xotirangizda saq
lab qoldingiz?»
— deb so‘ra
ganlarida, «Men
barcha o‘rgan
gan ilmlarga
amal qildim»,
deb javob bergan
ekan.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik
|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim - bet 77

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 77/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 O‘z-o‘zidan ayonki, jahon bozorida kechayotgan inqiroz jara- yonlari o‘tgan davr mobaynida mamlakatimiz iqtisodiyotining ri- vojlanish ko‘rsatkichlariga ta’sir ko‘rsatmasdan qolmadi. Birinchi navbatda, dunyo bozorida xomashyo va tayyor mahsulotga ehtiyoj- ning tobora pasayib borishini hisobga oladigan bo‘lsak, bunday holat mamlakatimizning eksport salohiyati va valuta tushumiga salbiy ta’sir ko‘rsatmasdan qolmaydi, albatta.
Ta’kidlash joizki, o‘tgan yili mamlakatimizda yalpi ichki mah- sulotning o‘sish sur’ati, kutilganidek, amalda 8,3 foizni tashkil etdi, 2000-2011 yillar mobaynida yalpi ichki mahsulot hajmi 2,1 barobar oshdi. Mazkur ko‘rsatkich bo‘yicha O‘zbekiston dunyoning iqtisodiyoti jadal rivojlanayotgan mamlakatlari qatoridan joy oldi».1
Bozor iqtisodiyoti sharoitida mulk shaklidan qat’iy nazar barcha firma va kompaniyalarda mahsulotlarni eng avvalo sotish uchungina ishlab chiqarishni tashkil etadilar, faqatgina buyurtmachi talabi asosida va iste’molchilarning didini mo‘ljallab, barcha talabni qondirish maqsadida sifatli tovarlar ishlab chiqarishga harakat qiladilar. Mahsulotlarning o‘z muddatida sotilishi ishlab chiqarishni maromida davom etishini ta’minlaydi, boyliklarning aylanishini tezlashtiradi. Mahsulot sotish orqali qilingan doimiy va o‘zgaruvchi xarajatlar qoplanadi va firma foyda ko‘rishni mo‘ljallaydi. Sotish hajmi ishlab chiqarish jarayonining so‘nggi bosqichidir. Mahsulot sotishdan kelgan tushum orqali korxona birinchi galdagi to‘lovlarni amalga oshiradi. Bu
1 Каримов И.А. 2012 йил ватанимиз тараққиётини янги босқичга кўтарадиган йил бўлади. Тошкент.
«Ўзбекистон», 2012 йил 34 б.
hisob-kitoblarning o‘z vaqtida bajarilishi turli xil jarima, iqtisodiy ogohlantirishlar va penyalar to‘lashdan korxonani qutqaradi.
Ishlab chiqarilgan mahsulotlarning o‘z vaqtida sotilishi korxo- naning ijobiy moliyaviy natijaga erishishi, dividend to‘lovlarini o‘z vaqtida amalga oshirishi, mulk va mablag‘larning uzluksiz hamda sama- rali aylanishi kabi ko‘pgina moliyaviy ahvol munosabatlarini yaxshilash imkoniyatini tug‘diradi. Sotish jarayonini muddatida bajarilishi korxonaning ishlab chiqarish va ta’minot jarayonlarini ham tezlashishiga ta’sir etadi, debitorlik va kreditorlik qarzlarini qisqartiradi, pul oqimlarini ijobiy bo‘lishini ta’minlaydi. Bu fikrlarni oddiy ifodalash maqsadida quyida mablag‘larning korxona va firmalardagi harakat qilishini chizma shaklida keltiramiz (13-chizma).
Dastlabki pul mablag’lari jamg’armasi
Tovar-moddiy zaxiralar sotib olish
Mehnat kuchini yollash
Asosiy vositalar xarid qilish
Ishlab chiqarish va uni tashkil etish
Tayyor mahsulot
13-chizma. Mablag‘larning korxonadagi harakati chizmasi.
Sotish bo‘yicha rejaning bajarilishida tayyor mahsulot va uning sifati muhim o‘rin tutadi.
|
| |
Tovar mahsuloti - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim

Tovar mahsuloti – bu iste’molchilarga yetkazib berish uchun mo‘ljallangan mahsulotlar bo‘lib, yalpi mahsulotdan shu jihatlari bilan farq qiladiki, uning tarkibiga tugallanmagan ishlab chiqarish va korxona
ichki iste’moli (oboroti) uchun foydalanilgan mahsulotlar hamda buyurt- machilarning xomashyosidan tayyorlangan mahsulotlar kiritilmaydi.
Sotilgan mahsulot deb – iste’molchilarga jo‘natilgan yoki xaridor- lardan puli kelib tushgan mahsulotlar qiymatiga aytiladi. Sotilgan mahsulotlar hajmi solishtirma, biznes-rejadagi va amaldagi baholarda hisoblanishi mumkin. Bu ko‘rsatkichga qarab ishlab chiqarish va iste’mol o‘rtasidagi bog‘liqlik, korxonaning mahsulotlarini sotish hajmini ko‘paytirish bo‘yicha imkoniyatlari bor yoki yo‘qligini tahlil qilishga asos bo‘ladi.
Mahsulot ishlab chiqarish hajmini ifodalovchi ko‘rsatkichlar tizimiga tovar mahsuloti solishtirma bahosidan tashqari fond qaytimi, ya’ni asosiy vositalar qiymatining har so‘miga to‘g‘ri keladigan mahsulot hajmi ham kiradi. Fond qaytimi jami asosiy vositalardan unumli foydalanishni ifodalovchi umumlashtiruvchi ko‘rsatkich.
bunda
F q F ,
N
Fq - fond qaytimi;
N – mahsulot hajmi (ish xizmat) solishtirma bahoda;
F – asosiy ishlab chiqarish fondlarining o‘rtacha yillik qiymati.
Mahsulot ishlab chiqarish va sotish hajmlarini kompleks tahlilining asosiy vazifasi – mahsulot hajmlarini qanday omillar evaziga oshgan- ligini aniqlash, so‘ngra ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga qaratilgan boshqaruv qarorlarini qabul qilishdan iborat. Mahsulot hajmiga ta’sir etuvchi omillar tufayli sotishdan kelgan tushum o‘tgan yildan farqlanadi. Umumlashgan tarzda ishlab chiqarish omillarini uch guruhga: mehnat, mehnat predmetlari va mehnat vositalariga ajratib o‘rganish talab etiladi. Bu omillar uzviy bog‘liqlikda kompleks tarzda mahsulot ishlab chiqarish hajmiga ta’sir etadi. Uch omilning mahsulot hajmiga bo‘lgan ta’siri quyidagi formulalar asosida aniqlanadi:
N R * D R * N ,
R
(1)
bunda R – xodimlarni ro‘yxat bo‘yicha o‘rtacha soni, D – mehnat unumdorligi (bir xodimga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha yillik mahsulot)
N F * Fq
F * N ,
F
(2)
bunda F – asosiy ishlab chiqarish fondlarining o‘rtacha yillik qiymati;
Fq - asosiy ishlab chiqarish fondlarini fond qaytimi.
N M * M М * N ,
(3)
M
x q х
х
bunda M x
xarajati;
- mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflangan materiallar
Mq - material qaytimi (materiallar xarajatini har so‘miga to‘g‘ri
keladigan mahsulot hajmi)
Birinchi formula mahsulot hajmi xodimlar soni va mehnat unumdorligiga, ikkinchi formula - asosiy ishlab chiqarish fondlari va fond qaytimiga, uchinchi formula – materiallar sarfi va material qaytimiga bog‘liqligini ifodalaydi.
|
Investitsiyani baholash usullari

551
investitsiyalar mohiyatining muhim jihatlaridan biri hisoblanadi. Buning
boisi shundaki, ichki va tashqi investitsiyalarni amalga oshirish
jarayonlari o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. Masalan, tashqi
investitsiyalarni amalga oshirishda valutalarni konvertatsiyalash,
investitsiyadan olingan daromadni repatriatsiya qilish muammolari
vujudga kelib, mazkur muammolar investitsiyaning iqtisodiy va ijtimoiy
samaradorligiga salbiy ta’sir etadi.
- venchur
- bevosita
- portfel
- annuitet
- sof (asosiy kapitalni
ko‘paytiradigan)
- eskirishni qoplaydigan
- yalpi
- mol-mulkka investitsiya
- moliyaviy
- nomoddiy
- kapital
- innovatsion
- ijtimoiy
- davlat investitsiyalari
- korporativ investitsiyalar
- xususiy investitsiyalar
- xorijiy investitsiyalar
- yangi loyihalarga
- kengaytirishga, yangilashga
- reinvestitsiyalar
Investitsiyalash maqsadlari va ular
bilan bog‘liq risklar bo‘yicha
Takror ishlab chiqarish bo‘yicha
Kiritish obyektlari bo
‘
yicha
Yo‘naltirish soha va obyektlari
bo
‘
yicha
Investitsiyalash subyektlari
bo
‘
yicha
Amaliy yo‘nalishlari
bo‘yicha
IJODIY FAOLIYAT - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

93
yoki qorni ochilib turadigan kiyimlarni kiyish shular
jum lasidandir.
Islom dinining muqaddas manbayi Qur’oni
karimda
Xudo tomonidan insonlarning xushbichim va xushsurat
yaratilganligi alohida ta’kidlanadi. Shuningdek, islom
ta’limotida inson jismini pok tutishi, toza va xushbo‘y
bo‘lishiga targ‘ib
va tashviq qilinib, go‘zallik belgilan-
gan chegaradan chiqmasligi ham alohida zikr etilgan.
Keyingi vaqtlarda tatuaj, rastushovka, tatuirovka (ta-
naga rasm soldirish) odat tusiga kirib bormoqda. Bu ja-
rayonlar ham og‘riqli, ham insonlarning sog‘lig‘i
uchun
zararlidir.
«Tatuaj», «Rastushovka» jarayoni haqida soha mu-
taxassislari o‘z fikrlarini bildirganlar. Tatuaj — perma-
ment pardoz, ya’ni yuzdagi a’zolar — qosh, ko‘z va labni
uzoq vaqtgacha ketmaydigan qilib bo‘yab,
pardoz berish
demak. Permament pardozda sanab o‘tilgan a’zolarning
terisiga tatuaj uchun mo‘ljallangan igna yordamida max-
sus bo‘yoq yuboriladi. Bu pigmentlarning uzoq vaqt
ushlanib turishini ta’minlaydi.
Permament pardoz muo-
lajasi og‘riqli bo‘lib, bir-ikki soatga cho‘ziladi.
Ammo soxta zebning inson organizmi uchun zararlari
tuzatib bo‘lmas asoratlarga olib kelishi ham mumkin.
«Ey Odam bolalari, batahqiq, sizlarga avratingizni to‘sadigan libos va ziy
nat libosini nozil qildik. Taqvo libosi, ana o‘sha yaxshidir. Ana o‘shalar Al
lohning oyatbelgilaridandir. Shoyadki eslasalar». (Libosning zaruri avratni
pinhon tutadiganidir. Lekin Alloh insonning avratdan boshqa a’zolarini ham
to‘sish ehtiyoji borligini inobatga olib, libosni ziynat tarzida nozil qildi. Xud
di shunday libosni o‘z o‘rnida, ya’ni shariatga muvofiq foydalangan inson
ziynatli hisoblanadi. Ammo eng asosiy libos – taqvo libosi.)
§ 11.5. Integral mikrosxemalardagi mantiqiy elementlar

|
§ 11.5. Integral mikrosxemalardagi mantiqiy elementlarBog'liq hxdyWc64rxc4ylSk9H8CT0vh6AhFuTBsvP6yTtUW§ 11.5. Integral mikrosxemalardagi mantiqiy elementlar
Mantiqiy "(raqamli)" integral sxemalar, avtomatlashtirish tizimlari va barcha
turdagi puls qurilmalarini qurishda ishlatiladi. Bu turdagi uskunalarning xilma-xilligi
va ularga qo‘yiladigan texnik talablarning farqi mantiqiy mexanizmlarni qurishning
ko‘plab variantlariga olib keldi.
Hozirgi vaqtda bu sxemalarning bir necha ming turi mavjud. Qurilishning texnik
e
chimlari va strukturaviy-texnologik usullari g‘oyat yuqori sur’atda yangilanmoqda.
Turli xil iplarning o‘rtacha umri 5-7 yil ichida baholanadi. Mantiq ISlarini
takomillashtirish quyidagi asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha amalga oshiriladi:
•
Tezlikni oshirish,
•
Shovqin immunitetini oshirish,
•
Quvvat sarfini kamaytirish,
•
Mantiq imkoniyatlarini kengaytirish,
•
Ishonchlilikning ortishi,
•
Xarajatlarni kamaytirish.
Raqamli IC texnik xususiyatlari kechikish vaqti bilan baholanadi, yuk hajmi,
birlashtirish omili, shovqin immunitet, va quvvat iste’moli kiradi.
Integral elektronikani rivojlantirish jarayonida
e
tarli darajada yaxshi xususiyatlarga
ega bo‘lgan va zamonaviy raqamli mikrosxemalarning element bazasi bo‘lib xizmat
qiluvchi integral ijrosida amalga oshirish uchun qulay bo‘lgan bir necha turdagi logik
element mikrosxemalari ajratib olindi.
Asosiy elementlar, ularning mikrosxema ijrosi va ishlab chiqarish texnologiyasi
xususiyatlaridan qat’i nazar, bazislardan birida (odatda, asos VA–YOKI, YOKI
EMAS) quriladi.
Asosiy elementlar alohida chiplar shaklida mavjud yoki SIS, BIS, SBIS shaklida
amalga oshiriladigan funksional bo‘g‘inlar va bloklar tarkibiga kiradi.
•
Tranzistor-tranzistorli mantiq (TTL, TTLSh),
•
Integral injeksion mantiq ( IIL, I
2
L),
•
MDP mantiq, tranzistor bo‘yicha mantiq (MDP, MOP),
•
MOP – tranzistor mantiq komplementar tranzistorlarda (KMOP mantiq).
Mantiq elementlarining sanab o‘tilgan guruhlarida chiqish bosqichi sifatida kalit
sxema (invertor) dan foydalaniladi. Mantiq elementlarining yana bir guruhi tok
kommutatorlariga - emitter-birlashganda logika (ESP mantiq) ga asoslangan.
|
| |
§ 11. RAQAMLI AVTOMATIKANING MANTIQIY ASOSLARI

§ 11. RAQAMLI AVTOMATIKANING MANTIQIY ASOSLARI § 11.1. Umumiy tushunchalar Ta’rif . Mantiq elementlar (ME), mantiqiy kattaliklar ustida amalga
oshiriladigan
e ng oddiy mantiqiy elektron sxemalar.
Mantiqiy funksiyalar . Mantiqiy funksiyalar va ustida mantiqiy amallar ular
mantiq algebrasining predmetidir.
Mantiqiy kattaliklar . Mantiq algebrasi uchun uning asosida mantiqiy
uzattalilar
e tadi, biz ularni
X ,
Y bilan ifodalaymiz.
Mantiqiy kattalik ikkita o‘zaro maxsus tushunchani xarakterlaydilar:
"bor "va"yo‘q"," qora "va" qora emas"," yoqilgan" va “yoqilmagan” va x.k.
Agar bir qiymatni X ni ko‘rsatish uchun mantiqiy qiymat bo‘lsa, ikkinchi
(teskari) X (X
e mas) qiymatini bildiradi.
144
Mantiqiy elementlarini to‘la anglab olish uchun, misol tariqasida eng keng
tarqalgan analogiyalardan biri suv kranlarini nazorat qilish o‘xshash bo‘lgani kabi,
elektr sxemalarda ham "tok oqimi"ni hisobga olgan holda bu sohadan ayrim misollarni
tasavurga ega bo‘lish uchun ko‘rib chiqamiz.
11.1-rasm. Mantiqiy elementlar ishlashini ventillar sxemasi Birinchi kompyuterlar vaqtida diod mantiqi suv klapanlarining ishlashiga
o‘xshash ba’zi yo‘llar bilan ishlash tamoyiliga ko‘ra ishlatilar
e di. Bugungi kunda logik
mikrosxemalar yarimo‘tkazgich elementlar tartibining zichligi yuqori bo‘lgan integral
mikrosxemalar orqali amalga oshiriladi, lekin ba’zan bir necha diodlar yordamida bitta
logik element qanday hosil bo‘lishini
e slab qolish foydalidir.
"YOKI" sxemasi bo‘yicha ulanish» "YOKI" tutashuv amaliy foydalanishini baholash qiyin: diod ulanishi bilan ikki
kirishlar mantiq foydalanish ko‘p elektr ta’minoti davrlari bor. Agar bir yoki har ikkala
kirish yuqori mantiq darajasiga ega bo‘lsa, diod (lar) oqim o‘tkazadi va chiqish Y da
mantiqiy birlikni ta’minlaydi.
11.2-rasm. Mantiq element " YOKI", ikki diodlar va rezistr qarshilik bilan bajarilganligi
145
Diod mantiqiga asoslangan mantiq elementlarida barcha diodlar yopiq bo‘lishi
mumkin bo‘lgan holatlar: yuqoridagi sxema uchun "YOKI" A va B kirishlarida past
daraja bo‘lganda yoki ular bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan holatdir. Bu holda," YOKI "
element umumiy chiqishni bog‘lovchi qarshilik tomonidan taqdim
e
tiladi mantiqiy nol 
darajasi chiqishi kerak. 
"VA "sxemasi bo‘yicha ulanish

146
tayanmasligingiz kerak, shuning uchun noaniqlik bekor qiluvchi rezistorni ulab
bartaraf
e
tiladi.
Rezistor uchun nominal qiymati tanlash murosa bo‘ladi: ya’ni past qarshilik da,
signal "cho‘kish" bo‘ladi, yuqorida esa tashqi omillar, jumladan, bunday parazit oqish
oqimlari sifatida, element ishiga sezilarli ta’sir qiladi, va zarur mantiq darajasi kafolat
bo‘lmaydi. Noaniqlikning oldini olish uchun mantiqiy nolni hosil qilish kirishning
umumiy simga ulash kerak bo‘ladi, mantiqiy birlik-elektr ta’minotining ortiqcha
ulanishiga va bog‘lanmagan holatga yo‘l qo‘ymaslik lozim. Shuning uchun ham
qarshiliklar kerak bo‘ladi. Ko‘rib turganingizdek, yuqoridagi tugma asosidagi
sxemalar maxsus holatlarga tayanib va diod mantiqining oldindan aytilmagan
holatdagi javobiga tayanib (tugma ochilganda) tugatish qoidalarini buzadi.
§ 11.6. TTL -tranzistorli mantiqiy elementlar

152
VA–EMAS elementining ko‘rib chiqilgan tutashuvining muhim kamchiligi
uning invertorining yuk ko‘tarish qobiliyati va samaradorligining pastligidir, shuning
uchun amaliy sxemalarda murakkabroq invertordan foydalaniladi.
70-yillarning oxirlarida kalitlarni o‘chirishda kechikishni kamaytirish yo‘li bilan
tezlikni oshirgan Shottki tranzistorlarida bir qator elementlar keng qo‘llanila boshlandi.
Ishlash prinsipiga ko‘ra TTLSh ning asosiy elementi TTL elementiga o‘xshaydi.
Shuni ta’kidlash kerakki, TTL va TTLSh mikrosxemalari katta mantiqiy
kuchlanish tushishi bilan xarakterlanadi, va quyidagiga teng
𝑈
𝑙
= 𝐸
𝑘
− 𝑈
𝑘𝑒
≈ 𝐸
𝑘
Tashkil etilgan fond esa quyidagi maqsadlar uchun sarflanadi

|
Tashkil etilgan fond esa quyidagi maqsadlar uchun sarflanadi
|
bet | 277/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Tashkil etilgan fond esa quyidagi maqsadlar uchun sarflanadi:
Ko‘rilgan zararlarni qoplash uchun.
Korxona hisobot yilida foyda olmagan bo‘lsa, imtiyozli aksiyalar uchun dividend berish.
Boshqa to‘lovlarni amalga oshirish uchun.
Taqsimlanmagan foyda – bu korxonaning hisobida turgan sof foy- dasini ko‘rsatadi. U ham xususiy kapital tarkibiga kiruvchi eng asosiy ko‘rsatkichlardan sanaladi. Lekin faoliyat yurituvchi korxonalar har safar ham foyda bilan chiqmasligi mumkin. Bu holda uning zarari xusu- siy kapital bilan qoplanmagan zarar deb yuritiladi. Mazkur ikkala qiymat ham 8710-«Hisobot davridagi taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar)» hamda 8720-«Jamg‘arilgan foyda (qoplanmagan zarar)» schotlarida yuritilib, ularning farqi ishoralari orqali aniqlanib olinadi.
Moliyaviy tahlilni olib borishda koeffitsiyentlar usuli eng ilg‘or metodlardan hisoblanib, bizning o‘rganayotgan mavzuimizni ham ularsiz tasavvur etib bo‘lmaydi.
Rivojlangan mamlakatlar amaliyotida turli xil moliyaviy koeffitsiyentlar o‘rganiladi va ularni shartli ravishda to‘rtta katta guruhlarga ajratiladi:
Rentabellik koeffitsiyentlari.
Likvidlik koeffitsiyentlari.
To‘lov qobiliyati koeffitsiyentlari.
Bozor indikatorlari.
Bu ko‘rsatkichlar ham o‘z tarkibiga bir qancha koeffitsiyentlarni oladi:
Demak, birinchi ko‘rsatkich tarkibiga:
Xususiy kapital rentabelligi.
Korxonaning jami investitsiyalar rentabelligi.
Leveridj.
Sotish rentabelligi.
Likvidlilik koeffitsiyentlariga:
tez likvidlanadigan koeffitsiyentlar
debetorlik qarzlarining aylanish koeffitsiyenti;
ishlab chiqarish zaxiralarini aylanishi koeffitsiyenti;
qiyin likvidlanish koeffitsiyenti.
|
| |
Bosim bilan ishlaydigan idishlarning texnik holatini tekshirish va sinash

125
3- 6
0,15-0,3
6-10
0,15
10-20
0,1-2,0
20 dan ortiq
0,1, ammo 3 dan kam
Bunda albatta payvandlash choqlari o`lchab ko`riladi va payvand choqlari mexanik
sinovdan ham o`tkaziladi. Bunda ma`lum miqdorda kesib olingan payvand choqlari
namunasining mustahkamligi, elastikligi tekshiriladi. Ishlatilayotgan idishlar 4 yilda
bir marta tekshirishdan o`tkazilib turilishi belgilab qo`yilgan.
O`tkaziladigan sinovlarda statik sinov sifatida cho`zilish va egilishga chidamlilik
aniqlanib keyin dinamik kuch, ya`ni urili bilan sinaladi. Mikroskop yordamida
kattalashtirilib, payvand choqlarini tekshirishda uning tarkibida mayda yoriqlar,
bushliqlar bor-yo`qligi aniqlanadi.
Bosim ostida ishlaydigan idishlarni sinchiqlab tekshirishdan tashqari har sakkiz yilda
bir marta yuqori bosimli suyuqlik to`ldirish bilan gidravlik sinovdan o`tkaziladi.
Agar idish devorlari 200
0
S dan 400
0
S gacha bulgan issiq haroratda ishlatiladigan bulsa,
sinaladigan bosim ishchi bosimdan 1,5 martadan ortib ketmasligi kerak. 400
0
S dan
ortiq haroratda ishlatilsa, unda 2 martadan ortmasligi kerak.
5-rasm.
Bug’ qozonlarida suv sathini ko`rsatuvchi jihozlar:
a- tekis shishali nazorat jihozi ; b- aylana shishali nazorat jihozi; v- qozonning kesimi
jihozlar bilan; 1- jo`mrak ruchkasi; 2- shisha; 3- kran jo`mrak ushlagichi; 4- suv
sathini
SHovqindan himoyalanish usullari va vositalari

3. SHovqindan himoyalanish usullari va vositalari. SHovqinga qarshi kurash ishlab chiqarish korxonalarining loyihalarini ishlab
chiqilayotganda, hamda ishlab chiqarishning tartibot jarayonlari tanlanayotgan
davrdan boshlanadi. Ushbu tadbirlarga quyidagilar kiradi: SHovqinni manbalarda
79
kamaytirish, shovqin yo`lini to`siqlar yordamida pasaytirish. Mehnat tartiboti
jarayonlarini
va
uskunalarni
mukammallash-tirish,
korxonalarni
me`moriy
rejalashtirish hamda binolarni akustik jihozlashlar kiradi.
Har qanday dastgohda buylama yoki aylanma harakat natijasida aerodinamik, mexanik
va elektromagnit shovqinlari mavjud. Bu xildagi shovqinlarni 5-10 dBl ga pasaytirish
uchun tishlik o`tkazgichlardagi oraliq, tirqishlarni barham topishi, imkoni borcha
plastmassa detallarni ayniqsa o`z vaqtida sifatli ta`mirlash hamda harakatdagi
qismlarni moylash kifoyadir.
Aerodinamik va elektromagnit shovqinlarni to`sish va yutish xususiyatiga ega bulgan
ekran va maxsus qoplamalar ishlatiladi.
Sershovqin hamda zararli binolar alohida mintaqaga joylashtirilgan holda
loyihalashtirilishi va ularga yaqin binolar yoki korxonalarni sanitariya me`yorlari
talabiga muvofiq masofaga joylashtiriladi.
Ishlab chiqarish binolarini va yordamchi binolarni va yordamchi binolarni loyihalarini
tuzayotganda kam shovqinli xonalarni iloji borcha sershovqin dastgohlar o`rnatilgan
xonalardan uzoqroq joylashtiriladi. Sershovqin binolarda ishlaydigan ishchilarni
shovqindan himoya qilish uchun akustik ekranlar yoki tovush yutgich qopqoqlar,
masofada turib boshqarish, bino devorlarini va shiftini tovush yutgich materiallar bilan
pardozlash, tovushdan himoyalangan dam olish xonalarini tashkil qilish, tebranma
yoki aylanma harakat qiluvchi qismlari mavjud dastgohlarni yumshatgich moslamalari
(amortizatorlar) bulgan – poydevorlarga o`rnatilishi va boshqalar zarur tadbirlardan
hisoblanadi.
2-rasm. SHovqinga qarshi naushniklar:
1-plasmassa qobiq; 2- shisha mato; 3- shibbalovchi taglik; 4 - olinadigan chexol
plyonkali.
SHaxsiy himoya vositalari quyidagi xususiyatlarga ega bulishi shart:
-shovqinni sanitariya me`yori darajasi miqdorigacha kamaytirilishi kerak;
-gaplashganda so`zlarning mohiyatini pasaytirmasligi zarur;
-quloq suprasiga kuchli bosim berib og’riq chiqarmasligi kerak;
80
-xavf-xatardan ogohlantiruvchi tovushli daraklarni bug’masligi lozim va estetika
talablariga javob berishlari shart.
SHovqinni ixotalash. SHovqinni asosiy qismi havo orqali tarqalishini hisobga olgan
holda, uning yo`liga biror to`siq qo`yilsa, ma`lum miqdorda bosimi kamayadi.
5. Jamoa va shaxsiy himoya vositalari

81
5. Jamoa va shaxsiy himoya vositalari.
O`zbekiston Davlatining “Mehnatni muhofaza qilish to`g’risida” gi qonunning 13-
moddasiga asosan korxona ma`muriyati ishchi va xizmatchilarni bepul shaxsiy himoya
vositalari, bilan ta`minlashi, saqlash, yuvish, quritish, dezinfektsiyalash,
dezaktivatsiyalash va ta`mirlash ishlarini bajarishi kerak. SHu bilan birga korxona
ishchilarini maxsus korjoma, poyabzal, sut yoki unga tenglashadigan boshqa oziq –
ovqat mahsulotlari, berilishi shartdir.
Barcha himoya vositalari ishlatilishiga qarab, jamoa himoya vositalari va shaxsiy
himoya vositalariga bulinadi.
a) Agar ishning xavfsizligini jihoz va uskunalarning konstruktsiyasi, ishlab chiqarish
jarayonini tashkil qilish, arxitektura-rejalashtirish echimlari va jamoa himoya
vositalarini qo`llash bilan ta`minlash iloji bulmagan taqdirda, shaxsiy himoya
vositalari qo`llaniladi.
b) SHaxsiy himoya vositalari vazifalariga qarab quyidagilarga bulinadi:
-ixotalovchi kostyumlar (pnevmoqostyumlar, namdan ixotalovchi kostyum-lar,
skafandrlar);
-nafas a`zolarini himoya qilish vositalari (gazniqoblar, resperator-lar, havo shlemlar,
havo maskalar);
-korjomalar (kombinzonlar, yarim kombinzonlar, kurtkalar, shimlar, kostyumlar,
xalatlar, plashlar, po`stinlar).
-maxsus poyafzal (etiklar, qunji kalta etiklar, botinkalar, qo`njli botinkalar, tuflilar,
kalishlar, botilar);
-qo`llarni himoya qilish vositalari (qo`lqoplar);
-boshni himoya qilish vositalari (kaskalar, shlemlar, shapkalar, beretkalar, shlyapalar);
-yuzni himoya qilish vositalari (himoya niqoblari);
-ko`zni himoya qilish vositalari (himoya ko`zoynaklari);
-eshitish a`zolarini himoya qilish;
-ehtiyot moslamalari (ehtiyot kamarlari, dielektrik gilamchalar, qo`l changaklari,
manipulyatorlar, tizzani, tirsakni va elkani ehtiyot qilish moslamalari);
-himoyalovchi dermotologik vositalar (yuviladigan pastalar, kremlar, moylar).
Himoya vositalari texnik estetika, ergonomika talablariga javob berishi, himoya
samaradorligi yuqori bulishi, ishlatishda qulay bulishi, bajarilayotgan ish turiga mos
bulishi kerak. SHu ish uchun mo`ljallangan va qabul qilingan tartibda tasdiqlangan
texnik hujjatlari bulmagan, shaxsiy himoya vositalarini qo`llash taqiqlanadi.
|