Erkin foydalanish - 1-mavzu. Axborot resurslarining asosiy tushunchalari

|
1-mavzu. Axborot resurslarining asosiy tushunchalari
|
bet | 3/18 | Sana | 06.02.2024 | Hajmi | 0,78 Mb. | | #152358 |
Bog'liq 1-mavzu. Axborot resurslarining asosiy tushunchalari-2Erkin foydalanish (Open Access) – kitobxonlarning Internet orqali bepul foydalanish, o‘qish, yuklab olish, nusxa ko‘chirish, tarqatish va chop etish, qidirish, indekslash, ma’lumot sifatida uzatish yoki qonun doirasida, boshqa maqsadlarda, moliyaviy va texnik to‘siqlarsiz muallifga iqtibos keltirgan holda foydalanishdir. «Erkin foydalanish»dagi jurnallar doimo bepul bo‘lmasligi mumkin. Ular muallif gonorarlarini to‘lash uchun, jurnalni o‘z vazifalarini bajarish uchun qo‘llash maqsadida narx ham o‘rnatishlari mumkin, lekin erkin foydalanishda bo‘lib, kitobxonlar, foydalanuvchilar uchun ochiqdir. Foydalanish uchun biror-bir to‘lov talab etadigan jurnallarni ba’zan «gibrid foydalanishli» jurnallar deb ham ataydilar.
Ma’lumot bazalari (data base) – tasvirlash, saqlashning alohida qoidalar asosida tashkil etilgan amaliy dasturlar asosida tuzilgan ma’lumotlar yig‘indisidir. Ma’lum bir qoidalar asosida tashkil qilingan, umumiy tavsif, saqlash va o‘zgartirish tamoyillari nazarda tutilgan ma’lum bir soha bo‘yicha (ilmiy-ta’limiy, iqtisod) ma’lumotlar majmui. Bizning holatda bu ilmiy jurnallar, kitoblar, hisobot va shu kabilarning ma’lumot bazalaridir. Ma’lumotlar bazasiga murojaat qilish ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi orqali amalga oshiriladi.
Plagiat (Plagiarism) – o‘zga muallif asarini atayin havolalarsiz, muallifga iqtiboslikni ko‘rsatmasdan shaxsiy asar sifatida ko‘rsatishga urinish. Plagiat – bu nusxa ko‘chirishning bir turi bo‘lib, lekin albatta mualliflik huquqining buzilishi hisoblanadi. O‘z faoliyatida (ilmiy maqola, kitob, hisobot, ma’ruzalar yozishda) axborot resurslaridan foydalanish jarayonida mualliflik huquqlariga qat’iy rioya qilish lozim. Hujjatni yaratishda foydalanilgan manbalarga albatta havolalar keltirish lozim. Plagiarizmni tushunish yangi axborot resurslarini, ayniqsa ilmiy-axborot resurslarini yaratishda muhim hisoblanadi. Mualliflik huquqlari har bir mamlakatda mualliflik va turdosh huquqlari to‘g`risidagi tegishli qonunlar bilan muhofaza qilinadi.
Ilmiy-axborot resurslari manbalarini o‘rganishda turli axborot yetkazuvchilarning mavjudligini bilish zarur:
Nashriyot tashkilot (davlat, jamoat, kooperativ yoki xususiy) adabiyot, san’at, musiqa yoki fan sohasida faoliyat yuritib mahsulotlar yaratishi, ko‘paytirishi, tarqatishi mumkin bo‘lgan media-kompaniya. Nashr (mahsulot) bosma hamda elektron (raqamli) ko‘rinishda bo‘lishi mumkin. Nashriyot mahsulotini tarqatish savdo kanallari, Internet orqali hamda bevosita noshir tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Tarqatish nashriyotning maqsadlari hamda biznes modeli asosida pullik yoki bepul bo‘lishi mumkin.
Agregatorlar – o‘zi noshirlik qilmagan holda elektron resurslarni yig‘uvchi kompaniyalar hisoblanib, iste’molchilarni ularning so‘rovlari, obunalari asosida resurslarga bo‘lgan ehtiyojlarini aniqlab, kerakli axborotlar bilan ta’minlash maqsadida marketing faoliyatini olib boradi. Agregatorlar nashriyotlar, manba yaratuvchilar bilan ularning resurslaridan foydalanish bo‘yicha shartnomalar imzolaydilar.
|
| |