Yechimni topish - Bitiruv loyiha ishi

|
Bitiruv loyiha ishi
|
bet | 7/30 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #113468 |
Bog'liq Badiiy asar tili BMIYechimni topish. Talabalar “fikriy hujum”ga kirishganlaridan keyin belgilangan vaqt tugab borayotganda yoki echimga olib boradigan fikrlar aytib qo‘yilganda, o‘qituvchi fikriy hujumni to‘xtatib, oxirgi bosqichga o‘tish, ya’ni muammoni yechish kerakligini esga soladi. Bu vaqtda guruhlardagi kotiblar barcha fikrlarni yozib olishgan, har bir talaba bu fikrlarning qaysilari yaroqli ekani to‘g‘risida o‘ylay boshlagan bo‘lishadi. Talabalar bir-birlari bilan maslahatlashib, aytilgan fikrlarning har birini bir qadar muhokama etgan holda yaroqsiz fikrlarni o‘chirib, fikrlar ro‘yxatini tobora qisqartirib boradi. Nihoyat, bir necha juda muhim qarashlargina qoladi. Talabalarning kichik guruhi ana shularga tayanib, ta’limiy masalaning yechilishi bo‘yicha o‘z xulosasini beradi.
Tatbiq. Agar “Fikriy hujum” natijasida kelingan xulosa amaliyotga tatbiq etiladigan yo‘sinda bo‘lsa, uni qaysi sohaga qay tarzda qo‘llash mumkinligi haqida o‘qituvchi to‘xtab o‘tgani ma’qul.
Umuman, mashg‘ulot so‘ngida “Fikriy hujum” jarayoni qanday o‘tgani va qaysi guruhga nima sababdan qanday baho qo‘yilishi xususida o‘qituvchi bir necha og‘iz so‘z aytgani ma’qul. Alohida ta’kidlash kerakki, baho alohida talabalarga emas, balki kichik guruhlarga qo‘yiladi. Shunday qilinsa, guruh a’zolari bir-birlarini o‘qitishadi, didaktik materialning hamma tomonidan o‘zlashtirilishiga intilishadi.
Bu jarayonda o‘qituvchi “Fikriy hujum” muammoning echimi sifatida taqdim etayotgan fikr o‘rganilishi lozim bo‘lgan badiiy asar matnidan keltirib chiqarilgan bo‘lishiga alohida e’tibor berishi kerak.
Aslida, badiiy asar tili bilan ishlashdagi eng asosiy pedagogik tadbir badiiy asar tahlilidir. Badiy asarni to‘g‘ri idrok qiladigan, uni tushunadigan, ta’sirlanadigan va tahlil qila biladigan talabani tayyorlay olgan o‘qituvchigina maqsadiga erishgan hisoblanadi. Chunki dasturda o‘rganish ko‘zda tutilgan adabiy materiallarni shunchaki o‘qib ketaverish bilan adabiyot egallanibqolmaydi. Yoshi kichik va orttirgan hayot tajribasi nisbatan kam, badiiy didi etarli shakllanmagan talabalar badiiy asarni mutlaqo teskari tushunishlari ham mumkin. Shu bois badiiy asar tahliliga katta e’tibor zarur. Busiz talabalarda turg‘un ezgu ma’naviy sifatlar qaror topmaydi.
Badiiy tahlil a) ilmiy - filologik; b) o‘quv - didaktik singari ikki katta turga bo‘linadi.
O‘quv tahlilidan maqsad o‘rganiladigan badiiy asarni to‘g‘ri qabul etish orqali talabalarda ezgu shaxslik sifatlarini shakllantirishdan iboratdir. Didaktik tahlilning vazifalari badiiy asarning o‘ziga xosligi, jozibasi va ta’sir qilish sabablarini aniqlash orqali talabalarda ta’sirchan qalb, hassos tuyg‘ular, sog‘lom estetik did, ravon va ifodali nutq shakllantirishdan iboratdir. Shunga ko‘ra, o‘quv tahlili badiiy asar matnining hayotiy va badiiy mantig‘i hamda estetik jozibasini kashf etish orqali talabalarda barkamol shaxsga xos ma’naviy sifatlarni shakllantirishga qaratilgan ilmiy-pedagogik faoliyatdir tarzida ta’rif berish mumkin.
Har qanday asarning o‘quv tahlilida har bir talaba individual tarzda o‘tashi kerak bo‘lgan uch bosqich, albatta, bosib o‘tiladi: 1) asar bilan tanishish; 2) asarni tahlil qilish; 3) tahlilni umumlashtirish. Birinchi bosqichda asar o‘qituvchining ijrosida idrok etiladi. Bunda talaba, shunchaki eshituvchi bo‘lmasligi, balki matnni kuzatib borish bilan birgalikda uning e’tiborini tortgan o‘rinlarini belgilab borishi lozim. Ikkinchi bosqichda asarning badiiy o‘ziga xos jihatlari savol-topshiriqlar yordamida o‘rganiladi. Bu bosqichda talabalar asar qahramonlari xatti-harakatlariga akseologik yondashishlari saboqning tarbiyaviy yo‘nalishiga olib keladi. Uchinchi bosqichda har bir talaba qilgan kashfiyotini o‘z kuzatishlariga tayanib umumlashtiriladi. Bunda har bir talaba o‘zicha asar, unda tasvirlangan voqea-hodisalar, qahramonlar, asarning badiiy jihatlari borasidagi fikrlarini tizimga soladi.
O‘quv tahlili bu kechimni amalga oshirishda qatnashadigan talabalar miqdoriga ko‘ra: a) individual - yolg‘iz; b) guruhiy; v) umumiy (frontal) singari uch turga bo‘linadi. Auditoriyadagi har bir talaba alohida matn ustida ishlasa yoki bir matnning alohida jihatlarini topish bilan shug‘ullanib, u bu ishni yolg‘iz o‘zi amalga oshirsa, individual (yolg‘iz) tahlil yuzaga keladi. Auditoriyadagi talabalar qaysidir bir belgilariga ko‘ra ma’lum guruhlarga ajratilsa va asar tahlili ana shu guruh ichida amalga oshirilsa, guruhiy tahlil bo‘ladi. Guruhdagi barcha talabalarga bir xil baho qo‘yiladi. Biror badiiy asar o‘qituvchi rahbarligida butun auditoriya bilan birgalikda amalga oshirilishi umumiy yoki frontal tahlilni yuzaga keltiradi.
O‘qituvchi har qanday adabiy turga mansub asarlar o‘rganilayotganda ham talabalarni matnga doir savol-topshiriqlar bilan ishlashga o‘rgatishi lozim. Mahorat bilan tuzilgan savol va topshiriqlar badiiy matnni ma’naviy energiyaga aylantirishi, ularning zamiridagi ma’nolarni kashf etishga kalit bo‘lishi mumkin. Ko‘pincha adabiyot o‘qituvchilari savol tuzib olishga jiddiy ahamiyat berishmaydi. Ular matn mohiyatini ochishga qaratilgan savollarni tahlil jarayonida, talabalar bilan muloqotga kirishish asnosida tuzaman, deb o‘ylashadi. Natijada, yo‘l-yo‘lakay tuzilgan savollarning saviyasi keragiday chuqur va aniq bo‘lmaydi. Savol va topshiriqlar aniq bo‘lmagani oqibatida tahlil ham konkret bo‘lmay, matndan ma’no chiqarish, uning jozibasini his qilish borasida talabalar umumiylikka, taxminiylikka o‘rganib qolishadi. Nimalar haqdadir gapirib, o‘zi va o‘zgalarni chalg‘itishga urinishadi, badiiy asarning matnini o‘qimay turib, u to‘g‘rida fikr aytish mumkin deb o‘ylashadi. Chunki savol konkret berilmagach, javob ham shunga yarasha bo‘ladi.
O‘qituvchi savol tuzishga qanchalik jiddiy yondashsa, talabalarning asarni o‘rganishlari ham shunchalik muvaffaqiyatli bo‘ladi. Har bir savol asarning qaysi jihati o‘rganilishini ko‘zda tutishi, talaba berishi mumkin bo‘lgan javobni ham hisobga olishi kerak. Talabaning javobi keyingi savolni keltirib chiqarsa, juda yaxshi bo‘ladi. Savollar asarni o‘rganishdagi eng muhim jihatlarni o‘z ichiga olishi zarur. O‘quv tahlilida savollar a) faktologik va b) konseptual kabi ikki turga bo‘linadi.
Faktologik savollar asar mazmuni va qahramonlari holatiga xos dalillarni esga tushirishga qaratilgan bo‘lib, asosan, asarning talabalar esida qanchalik qolganini aniqlashga xizmat qiladi. Konseptual savollar tasvir va qahramonlarning badiiy hamda hayotiy yo‘riqlarini, o‘zaro munosabatlar sababi va holatini aniqlashga, personajlar xatti-harakatlariga akseologik baho berishga, o‘zini ular o‘rniga qo‘yib ko‘rishga, yozuvchining mahorati namoyon bo‘lgan o‘rinlarni tayin etishga qaratilgan bo‘ladi.
O‘rganilayotgan badiiy asarni didaktik tahlil qilishda talabalarning yosh xususiyatlarini ham, adabiy asarning janrini ham hisobga olish kerak. 1-bosqich talabalari she’riy asarni ko‘proq axborot tarzida qabul etadilar. Ularga she’riy shakllar, shoir mahorati, uning lirik obraz yaratishdagi o‘ziga xosligi haqida gapirib o‘tirish ortiqcha. Ularga she’r juda ta’sirli qilib ifodali o‘qib berilib, asarning tarbiyaviy yo‘nalishi ko‘rsatilsa, she’riy asardagi badiiy unsurlar sezdirilsa kifoya.
4-bosqich talabalari esa har qanday tur va janrdagi asarlarga o‘zgacha munosabatda bo‘ladilar. Ular asar zamiridagi haqiqatga, undan kelib chiqadigan hayotiy va estetik ma’noga ancha jiddiy yondashadilar. Bitiruvchilar badiiy asar bilan uning ijodkori o‘rtasidagi bog‘liqlikni, asarda adib shaxsiyati belgilari bo‘lishi shartligi kabi holatlardan xabardor bo‘ladilar. Bu holat o‘quv tahlilini chuqurlashtirish imkonini beradi.
Ilmda tamoyil degan tushuncha bo‘lib, u biror faoliyatning yuzaga kelishida amal qilinishi shart bo‘lgan talablarni anglatadi. SHu shartlarga amal qilinmasa, faoliyat to‘laqonli holda yuzaga kelmaydi. O‘quv tahlilida ham amal qilinishi shart bo‘lgan bir qator tamoyillar borki, ularga rioya etilmay turib, kutilgan natijaga erishib bo‘lmaydi. Bu tamoyillarning asosiylari quyidagilardir:
1) har qanday tahlilning shaxsiy mulohaza ekanligi;
2) to‘liq tahlilning bo‘lishi mumkin emasligi;
3) asar bo‘yicha bildiriladigan har qanday fikr faqat asar matnidan keltirib chiqarilishi lozimligi;
4) badiiy asarga yaxlit hodisa tarzida yondashish zarurligi;
5) tahlilda asarning tur xususiyatlari hisobga olinishi kerakligi;
6) tahlil yuzasidan aniqlangan ilmiy haqiqatning o‘zidan ko‘ra unga yetib kelish kechimi muhim ekani;
7) biror asar bo‘yicha butun auditoriya yoki talabalar guruhining o‘qituvchi bilan bir xil fikrga kelishi shart emasligi.
Amaldagi metodika badiiy asarlarni o‘quv tahliliga tortishning quyidagi yo‘llari borligini ta’kidlaydi: 1) Muallifga ergashib yoki yaxlit o‘rganish: 2) Obrazlar bo‘yicha tahlil. 3) Muammoli tahlil.
Badiiy asarni yaxlit yoki muallifga ergashib tahlil qilish syujetga katta e’tibor berishni ko‘zda tutadi va 1-bosqichda ko‘proq ishlatiladi. Asarni tahlil etishning mazkur usuliga ko‘ra, badiiy asar o‘rta ta’limdan endigina oliy ta’limga kirib kelgan talabalarning xarakter xususiyatlarini, psixologik taraqqiyot darajalarini, pedagogik tayyorgarligini hisobga olgan holda ishlatilib, matndagi voqealarga katta e’tibor beriladi. CHunki bu talabalar hali badiiy asarga sof san’at hodisasi tarzida qarashga, ma’naviy muammolar haqida mulohaza qilishga, falsafiy xulosalar chiqarishga unchalar ham tayyor emas. Demak, o‘qituvchi voqea, syujet tasviri yoki ifoda etilgan fikrlar salmog‘iga e’tibor qaratish orqali asarni tahlil qilishi zarur.
Badiiy asarlarni o‘rganishning keng tarqalgan usullaridan biri uni timsollar bo‘yicha o‘rganishdir. Badiiy adabiyotdagi asosiy unsur obraz ekani bejiz emas. Adabiy asarni o‘rganishning bu yo‘li uni istalgan bosqich talabalariga tatbiq etish mumkinligi bilan ajralib turadi. O‘quv tahlilining bu yo‘liga ko‘ra, o‘rganilayotgan asardagi timsollarning qanday tasvirlangani, ularning ifodasida muallif qo‘lga kiritgan natija, foydalangan usul va ularning samaradorlik darajasini aniqlash muhim o‘rin tutadi.
Adabiy ta’limni adabiyotga doir bilimlarni o‘zlashtirish yoki mafkuraviy yo‘nalishdagi matnlarni o‘rganish vositasi deb tushunish xato, adabiy asar o‘zganing holatini tuyish orqali o‘zini taftish qilishga odatlantirish omilidir.
O‘quv tahlilini amalga oshira bilish, o‘rganilayotgan asarning mohiyatini aniqlay olish talabalarga muayyan asar haqida bilim beribgina qolmaydi. Hatto, aytish mumkinki, bu kechim talabalarda muayyan bilim hosil qilishdan ko‘ra, ularda muayyan ma’naviy sifatlar shakllantirishga ko‘proq xizmat qiladi. Ya’ni talaba qaysi bir yozuvchining qaysi bir asarida nima bo‘lganligini bilib qo‘ymaydi, balki didaktik tahlil yordamida talabalar yo muallifni, yo asardagi timsollarni, ko‘p hollarda esa, har ikkisini ham tuyadilar. Har bir personajning nima uchun aynan shunday xatti-harakat qilganligi sabablarini aniqlash va bunga ishonch hosil qilish talabalarning ma’naviy o‘sishlarida ulkan ahamiyat kasb etadi.
Taniqli adabiyotshunos S.Dolimov: “Ishonch bilimdan farq qiladi. Ishonch uzoq vaqt kuzatishlar, shaxsiy tajribalar, shaxsiy kechinmalar orqali yaratiladi”1, – deb yozganida, adabiyotning tengsiz ma’naviy o‘rnini nazarda tutgan edi. Olimning bu qarashi tahlilsiz bilim ishonchga aylanmasligini anglatishi jihatidan g‘oyat ahamiyatlidir.
Subutoy Dolimov adabiyotga ijtimoiy yondashuv keng yoyilgan, har qanday asarga unda aks etgan mavzuga qarab baho berish avj olgan, adabiy hodisalarga boshdan oyoq auditoriyaiy-partiyaviy nazar bilan qarash hukmronlik qilgan davrlarda ham badiiy asar talabaga zavq berishi, uning tuyg‘ularini tarbiyalashi kerakligini aytadi. Shuning uchun ham olim badiiy matndan faqat ijtimoiy ma’no qidirib, uning estetik zavq manbai ekanini hisobga olmaydigan o‘qituvchilarning tutumidan qoniqmay, shunday degan edi: “Ba’zi ...o‘qituvchilar asarni vulgar sotsiologizm asosida analiz qiladilar va natijada adabiyotning o‘ziga xos xususiyatiga e’tibor etmaydilar, adabiyotning estetik zavqni tarbiyalashdagi muhim xizmatini yo‘qqa chiqaradilar”2. Domla adabiyot o‘qituvchisi asardan, birinchi navbatda, badiiy go‘zallik va estetik ma’no qidirishini astoydil istar edi.
Badiiy asarni o‘rganishning uchinchi yo‘li muammoli tahlildir. Bu metoddagi asosiy narsa talabalar oldiga kerakli va qiziqarli muammo qo‘yish orqali badiiy asarni tekshirishdir. Talabalar oldilariga qo‘yilgan muammoni yechish jarayonida asar matniga tayanadi va shu asnoda uning ichiga kirib, jozibasini anglaydi, mohiyatiga yetadi va asarga estetik baho beradi. Adabiy asarni muammoli o‘rganishda talabalar oldiga hayotiy va estetik jihatdan muhim masala qo‘yiladi va unga har bir talaba o‘zicha javob beradi. Bu javoblar qancha xilma-xil bo‘lsa, o‘shancha quvonmoq kerak. CHunki qolipda fikrlash, bir xil xulosaga kelish fikrsizlik va adabiy ta’limni samarasizlikka olib boradigan yo‘ldir.
Muammoli ta’lim hozirda keng yoyilib borayotgan interfaol usullarning asosiy shartlaridan biridir. Bunda talabalar oldiga echilishi zarur o‘quv muammosi qo‘yilishi va bu muammoni hal etishda zarur bo‘ladigan badiiy, didaktik ashyolar etkazib berilishi, talabalar esa mustaqil yo‘sinda izlanish olib borib, masalani o‘zlaricha hal etishlari ko‘zda tutiladi. Bunda o‘quv muammosining, albatta, bir necha echimli bo‘lishi yodda tutilishi lozim. Bir necha echimga ega bo‘lmagan, turfa fikrlash imkonini bermaydigan masalalar o‘quv muammosi sifatida qo‘yilmasligi kerak.
Interfaol ta’lim, binobarin, muammoli tahlil uchun ham adabiy muammoning to‘g‘ri echilishidan ham ko‘ra to‘g‘ri echimni topish yo‘lida olib borilgan ishlar muhimroq ekani yodda tutilishi joiz. Bunday usulda o‘qituvchi echimni topish yuzasidan bildirilgan fikrlarning sifatidan ko‘ra soniga ko‘proq e’tibor qaratishi, baholashda ham ayni shu jihatni alohida hisobga olishi zarur. Ya’ni talabalar ko‘proq fikr aytish, g‘oya tashlashga yo‘naltirilishlari kerak.
Masalan, “Lison ut-tayr” asari o‘rganilmoqda. Bu asarni muammoli yo‘sinda tahlil etish imkoni bor. Asar matni bilan tanishilgandan keyin talabalarning oldiga: “Asarda nima sababdan qushlar timsolidan foydalanilgan?” tarzida masala qo‘yish lozim. Yoki “YUlduzli tunlar” romani o‘rganilmoqda. Talabalar asar bilan tanishganlaridan keyin ulardan: “Asarda shoh Bobur bilan shoir Boburga xos jihatlar qanday tasvirlangan?” degan muammoni hal etish talab qilinishi mumkin. Talabalar oldida muammoli vaziyat yaratilgach, ular asosan asar matn hamda o‘zlari izlab topgan qo‘shimcha materiallar asosida bu vaziyatni hal qilishga urinadilar. O‘qituvchi bu jarayonda talabalarning asosiy manba bo‘lmish asar matnidan chalg‘ib ketmay, uni turlicha talqin etib, to‘xtamga kelishlarini ta’minlashi zarur.
Talabalar qiziquvchan, o‘z fikrlariga ega va bu fikrlar bilan boshqalarning ham hisoblashishlarini juda-juda istaydigan bo‘lishadi. Ular psixologiyasidagi ayni shu holat adabiy asarni muammoli o‘rganishda qo‘l keladi.
Badiiy asar va uning tilini o‘rganishning bu uchala usuli ham sof holatda kamdan kam qo‘llanilib, ko‘pincha aralash ishlatiladi.
|
| |