-mavvzu. Zamonavviy diniy harakatlar va sektalar

10-mavvzu. Zamonavviy diniy harakatlar va sektalar
Режа
Islom va boshqa diniy aqidalar sinkretlashuvi natijasida shakllangan diniy taʼlimotlar tarixi.
Bahoiylik va qodiyoniylik harakatlari. Xalqaro Krishnani anglash jamoasi faoliyati.
Soxta xristianlik harakatlari. O‘zbekistonda faoliyati kuzatilgan norasmiy diniy jamoalar.
Xalqaro diniy tashkilotlar faoliyatining yoʼnalishlari.
1. Dunyoning konfessional manzarasi. «Konfessiya» so‘zi (lotincha – «confessio») o‘zbek tiliga aynan tarjima qilinganda «e’tiqod qilish», degan ma’noni anglatadi. Umuman olganda, diniy konfessiya deganda muayyan diniy ta’limot doirasida shakllangan va o‘ziga xos xususiyatlarga ega e’tiqod va ushbu e’tiqodga ergashuvchilar jamoasi tushuniladi. Bir din doirasida yuzaga kelgan bo‘lsa-da, aqidalar borasida farqlanadigan jamoalar ham diniy konfessiyalar jumlasiga kiradi. Shuni inobatga olgan holda, mutaxassislar hozirgi kunda dunyoda taxminan 1000 dan ortiq diniy konfessiyalar mavvjud, deb hisoblaydilar. Islom dinida bunday holat kuzatilmaydi. Hech qaysi mamlakatda hanafiy mazhabi alohida, boshqa mazhablar alohida konfessiya sifatida ro‘yxatdan o‘tmaydi. Masalan, O‘zbekistonda ham bir necha shia jamoalari bo‘lishiga qaramay, ular o‘zlarini alohida diniy konfessiya hisoblamaydilar. Din jamiyat hayotining tarkibiy qismi sifatida kishilarning ijtimoiylashuviga, ularning turmush tarzini tashkil etish va tartibga solishga xizmat qiluvchi me’yoriy omillardan biri bo‘lib kelgan. Dinning bunday roli uning tarixan shakllangan o‘ziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. Chunki, din, birinchidan, umuminsoniy 135 axloq me’yorlarini o‘ziga singdirib olib, ularni hamma uchun majburiy xulq-atvor qoidalariga aylantirgan; ikkinchidan, odamlarning bahamjihat yashashiga ko‘maklashgan; uchinchidan, odamlarda ishonch hissini mustahkamlagan hamda hayot sinovlari, muammo va qiyinchiliklarni engib o‘tishlarida kuch bag‘ishlagan; to‘rtinchidan, umuminsoniy va ma’navviy qadriyatlarni saqlab qolish hamda avvloddan-avvlodga etkazishga yordam bergan va shu yo‘l bilan madaniyat rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Bugungi kunda dinga bo‘lgan qiziqishning kuchayib borishi globallashuv jarayonlarining o‘ziga xos in’ikosi deyish mumkin. Zero, globallashuv dunyoni bir butun va yaxlit qila borishi bilan bir qatorda, uning hosilasi sifatida alohida olingan millat va jamiyatlar darajasida o‘z-o‘zini anglashga bo‘lgan intilishning chuqurlashuviga ham zamin yaratmoqda.
Bu jarayonlar o‘z navvbatida inson ma’navviyatining uzviy qismi bo‘lgan dinning mohiyatini tushunish, uning inson va jamiyat hayotidagi o‘rnini anglashga bo‘lgan e’tiborning kuchayishini keltirib chiqarmoqda. SHu bilan birga, dinga bo‘lgan qiziqishning kuchayishi bugungi kunda kishilik jamiyati oldida turgan muammolar, insonning ularni hal qilish yo‘llari haqidagi o‘y-izlanishlari, dunyoviy va diniy qadriyatlar uyg‘unligini ta’minlagan holda bugungi kunning og‘ir va murakkab savvollariga to‘laqonli javvob topishga intilishi bilan bog‘liq ekanini ham alohida qayd etish lozim. Mutaxassislar ma’lumotlariga ko‘ra, XX asrning ikkinchi yarmida xristianlik, buddavviylik, islom va boshqa dinlar doirasida yuzlab sektalar paydo bo‘lgan. Bu shunday jarayonlar kelajakda davvom etishi mumkinligini taxmin qilish imkonini beradi. Yangi diniy harakatlar (YADH) deganda odatda XX asrning 70-yillarida Evropa va AQSHda tarqalgan noan’anavviy diniy guruhlar va oqimlar nazarda tutiladi. Tadqiqotchilar bunga an’anavviy dinlardagi inqiroz davvri sabab bo‘lganligini ta’kidlaydilar. YADH liderlari jamiyat kayfiyatidagi o‘zgarishlarni, bu «o‘tkinchi dunyo»ning nuqsonlarini fosh qilib, o‘zlarini «xaloskor», yuksak axloqli «haqiqatgo‘y» sifatida ko‘rsatdilar. YADH to‘riga ko‘proq yoshlar ilinadilar. Odatda YADH qat’iy ta’limotga ega bo‘lmagan tashkilot bo‘lib, uning faoliyati lider roli bilan belgilanadi. Liderlar an’anavviy diniy qadriyatlarga qarshi tashviqot ishlarini olib boradilar. Diniy hayot maxsus ishlab chiqilgan tartib qoida va nizomlar orqali amalga oshiriladi. YADHning ba’zilari dunyoning turli burchaklarida o‘z bo‘linmalariga ega bo‘lgan, biznes bilan shug‘ullanuvchi yirik xalqaro korporatsiyalarga aylangan. 136 YADH meditatsiya amaliyotini keng qo‘llaydilar, tashkiliy jihatdan piramida shaklida boshqariladi. Ularning aksariyati noqonuniy faoliyat yurituvchi, kriminal tashkilotlardir (Masalan, «Aum Sinrikyo» (YAponiyA), «Quyosh ehromi» (Fransiya va KanadA) va b.). Diniy ta’limotlarni buzib talqin qiluvchi harakatlarga: - protestantlarning «ikkilamchi» birlashmalari – «YAhve shohidlari» («Svideteli Iegovo»), «Oxirgi kun avvliyolari Iso Masih cherkovi» (mormonlar), «Masih cherkovi» (Boston harakati); - soxta xristian harakatlar – «Mun birlashtirish cherkovi», «Vissarion oxirgi Ahdi cherkovi», «Oq birodarlar»; - saentologik kultlar – «Xristian ilmi», «Ron Xabbard saentologiya markazi», «Kloneyd», «Oq ekologlar» harakati; - neo- va kvaziorientalistik maktablar va kultlar – «Tirik axloq»(Agni yogA), «Krishnani anglash jamiyati», «Transsendental meditatsiya», «AumSinrikyo», «Saxadja-yoga» va b.); - YAngi majusiy tashkilotlar va kultlar – «Runvira» ukrain milliy e’tiqodi cherkovi, Rossiya jarangli kedrlari, Omsk «qadimgi diniy e’tiqodiga qaytish kulti» va boshqalar kiradi. «Sekta»so‘zi, eng umumiy ma’noda, muayyan diniy, siyosiy yoki falsafiy qarashlarga ergashuvchilar guruhini anglatadi. «Diniy sekta» deganda ma’lum bir dindagi rasmiy aqidalarga zid ravvishda ajralib chiqqan yoki mavvjud dinlar va konfessiyalarga umuman aloqasi bo‘lmagan holda din bayrog‘i ostida faoliyat ko‘rsatadigan guruhlar tushuniladi. Bugungi kunda har ikkala yo‘nalishga mansub bo‘lgan ko‘plab sektalar faoliyat ko‘rsatmoqda. Mutaxassislar ularning sonini taxminan 5000 atrofida, deb ko‘rsatadilar.
Soxta xristianlik harakatlari. Zamonavviy voqelik diniy-ekstremistik xarakterdagi sektalarning inson ongi va qalbi uchun kurash yo‘lidagi faoliyatining jonlanishi kuzatilayotganini ko‘rsatmoqda. Xususan, ma’lumotlarga ko‘ra, qo‘shni davvlatlarda «Bogorodichiy sentr», «Serkov ob’edineniya», «Serkov Isusa», «Serkov Novogo Zavveta», «Beloe bratstvo», «Bojestvennыy orden Pervogo Angela» kabi o‘nlab diniy sektalar noqonuniy ravvishda faoliyat olib bormoqda. «Satanizm» deb ataladigan sekta ham keng tarqalgan. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, o‘ta xavvfli bo‘lgan bu sektaning Rossiyada 100 ming, Er yuzida 5 milliondan ortiq tarafdorlari bor. Ular aholining diniy bilimlari pastligidan foydalanib, oxiratning yaqinligi bilan qo‘rqitish hamda asosan yoshlar va moddiy ahvoli nochor bo‘lganlar ichida ish olib borish yo‘li bilan o‘z tarafdorlarini ko‘paytirishga harakat qilmoqdalar. 137 Bunday sektalarga asos solgan «avvliyo»lar o‘z izdoshlarini aldash yo‘li bilan ularning mol-mulklariga egalik qilishga urinmoqdalar. Yashirin faoliyat olib borishi, sekta ichida bo‘layotgan voqealarning ko‘pchilikka ma’lum bo‘lib qolmasligining qattiq nazorat qilinishi, ular faoliyatidan jamoatchilikning bexabar qolishini keltirib chiqarmoqda. Jahon xristianlarini birlashtirish yo‘lidagi Muqaddas Ruh assotsiatsiyasi («Assotsiatsiya Svyatogo Duxa za ob’edinenie mirovogo xristianstva» (ASDOMX) bo‘lib, «Mun San Men birlashtirish cherkovi», «Birlashtirish harakati», «Munchilar» («Munistы») kabi nomlar bilan ham ataladi. Birlashtirish cherkovi (BCH) asoschisi Sun Myung Men 1920 yilda SHimoliy Koreyada mahalliy presviterian cherkoviga e’tiqod qiluvchi dehqon oilasida tug‘ilgan. Maktabda o‘qish davvrida u pyatidesyatniklar yig‘inlarida qatnashgan. 1936 yili Pasxa bayramida unga «vahiy» kelgan: Iso Masih unga ko‘rinib, uni taxminan 2000 yil avvval boshlagan missiyasini yakunlash uchun «tanlangan»ini aytgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, bu voqea sodir bo‘lganda osmondan: «Sen insonlarni halokatdan qutqarasan, sen Masihning ikkinchi bor zohir bo‘lishisan!». Shu voqea sabab u o‘z ismining birinchi bo‘lagi - Sun (ajdarho)ni - San (nur taratuvchi)ga o‘zgartirdi va bu bilan u o‘zini «ilohiy» kelib chiqishini bildirdi. SHu yo‘l bilan yangi «payg‘ambar»- Mun San Men vujudga keldi. Mun 1948 yilda ma’navviy buzuqligi, «jamoat tartibini buzganligi» uchun 100 kunga, keyinroq esa qo‘shxotinlik bilan ayblanib 5 yilga qamalgan.1955 yilda Mun 10 dan ortiq ayollarning nomusiga tajovuz qilishda ayblanib sudga tortilgan. Ayblarni yumshatish, janjallarga barham berish uchun o‘sha ayollardan biri Seuldagi «Rixva» universiteti talabasi 18 yoshlik Xak Xok Djaga 1960 yilda uylanadi («svadba agnsev»). To‘y sovg‘asi sifatida «payg‘ambar» o‘z rafiqasiga «olamni yaratuvchi ona» («mat mirozdaniya») unvoni (tituli)ni beradi va o‘zining Muqaddas kitoblarga «Bibliya»ga qo‘shimcha ravvishda yozgan «Ilohiy tamoyillar» («Bojestvennыe Prinsipы») nomli kitobini unga sovg‘a qiladi. 1976 yildan boshlab BCH bir necha bor moliyavviy masalalar bo‘yicha janjalli voqealarga sabab bo‘lgan. 80-yillarning boshlarida dunyo bo‘ylab BCHning 150 dan ortiq korporatsiyalari tuzilgan bo‘lib, ularga turli sohalarga oid korxonalar qarashli bo‘lgan. 1992 yilda Mun o‘zini yangi insoniyatning «Haqiqiy Ota»si deb e’lon qilgan, 1993 yilda «Yangi Ahd davvri» tugab, «Ahdning yakuniy davvri» («Era Zavversheniya Zavveta») boshlanganini bildirgan. Munchilar to‘liq va yakuniy haqiqatga «Haqiqiy Ota» orqali erishiladi, deb ishonadilar. 138 Mun va uning xotini yaqinda «Iso Masih»ga rafiqa topishgan va Iso Masih ularga ko‘rinib minnatdorchilik bildirgan. Munchilarning ommavviy nikoh tantanalari «Unashtirish» marosimi munchilarning amaliyotida markaziy o‘rinda turadi. U 2 qismdan iborat: «muqaddas vino» marosimi va «muqaddas nikoh». Ushbu marosimlar vino orqali unashtirilayotganlar odamzotning «birinchi gunohi»dan poklanib, yangi «haqiqiy» hayotni boshlashlarini anglatadi.
Nikoh marosimidan avvval «unashtirish» bo‘lib o‘tadi. Bo‘lg‘usi kelin-kuyovlar o‘z juftlarini topishni Mun va uning tajribali mintaqavviy liderlariga to‘lig‘icha ishonadilar. Ayrimlar o‘z juftini nikoh tantanasidan bir necha kun avvvalgina taniydilar. «Muqaddas vino» yoki «Nasabni o‘zgartirish» marosimi orqali munchilar Mun va uning oilasi bilan qarindoshlik rishtalarini bog‘laydilar Mun ta’rificha: «Bu marosimlar shayton dunyosidan saqlovchi va «Haqiqiy ota-onalar»ga yaqinlashish bo‘yicha o‘ziga xos «emlash» vositasidir. Vinoda 21 bitta unsur (element) va «Ota va Ona»ning qoni jamlangan bo‘lib, uni iste’mol qilgan inson o‘z ajdodlaridan voz kechadi. Boshqa bir ma’lumotlarga qaraganda, ushbu ichimlik tarkibiga Mun va xotinining boshqa narsalari ham solinadi. «Aum sinrikyo» - Aum (sanskritcha «olam») haqiqati ta’limoti; ingliz tilida «Supreme truth», ya’ni «oliy haqiqat» deb tarjima qilingan. Ushbu sekta 2000 yildan boshlab «Alef» nomi bilan faoliyat yuritmoqda (somiy tillar alifbosidagi birinchi harfi bo‘yicha). «Aum sinrikyo» yangi diniy, sinkretik, terroristik, ekstremistik, totalitar, destruktiv sekta bo‘lib, vadjrayana buddizmi asosida YAponiyada vujudga kelgan. Sektaga yaponiyalik Syoko Asaxara 1987 yili asos solgan, u 1995 yilda Tokio metrosidagi zaharli gazlar portlatishni uyushtirgandan so‘ng mashhur bo‘lib ketgan. Hozirda sekta terroristik tashkilotlar ro‘yxatiga kiritilgan. Evropa Ittifoqi, Kanada, Rossiya, AQSH va boshqa davvlatlarda faoliyati ta’qiqlangan. «Aum sinrikyo»dan Rossiyada 24000, Yaponiyada 6600 kishi jabrlangan. 1990 yillarda sektaning Nyu York, Bonn, Shri Lankada markazlari faoliyat yuritgan. 1986 yilda ushbu sekta tashkilotiga diniy tus berildi va u «AUM Sinsenno-kay» («Ma’navviy rivojlangan va notabiiy kuch quvvatga ega kishilar jamiyati) deb ataldi. SHu yili Asaxara Himolayda «butunlay azoblardan qutilib, Nurlanishga erishdi». Tashkilot 1987 yilning iyulidan «Aum sinrikyo» nomi ostida butun mamlakat bo‘ylab bo‘linmalariga ega bo‘ldi. 1989 yil avvgustidan sekta diniy tashkilot sifatida tanildi. U YAponiyaning oliy tabaqadagi universitetining talabalarini o‘ziga jalb qilib, ikkinchi nom - «elita vakillari dini»ga ega bo‘ldi. 139 1995 yil 20 martda «Aum sinrikyo»ning 10 ta a’zosi tomonidan terroristik akt sodir etilgan.
Ular Tokio metrosida zarin zaharli gazi yordamida gazli portlatish sodir etishgan. Natijada 12 kishi vafot etgan, o‘nlab kishilar zaharlangan, 1000 kishining ko‘rish qobiliyati pasaygan. Yaralanganlarda tananing ayrim a’zolarida paralich, so‘zlash qobiliyatining yo‘qolishi, tayanch harakat a’zolarining shikastlanishi, ko‘r bo‘lib qolish holatlari ham uchragan. Ularning fikricha, Oxirzamon kelishi, yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi oxirgi urush kutilmoqda va urushda barcha «gunohkorlar» qirib tashlanadi. Politsiyachilar tomonidan sekta markazlari tekshirilganda kimyoviy va biologik qurollarning komponentlari («Sibir yarasi» («Sibirskaya yazva») va «Ebola virusi») topilgan. Bundan tashqari Zairdan keltirilgan Mi-17 harbiy vertolyoti bo‘lgan. Kimyoviy zaxira zarin tayyorlash orqali 4 million kishini o‘ldirishga etadigan bo‘lgan. «Oq birodarlik tashkiloti» (OBT) eng janjalkash sektalardan biri bo‘lib, Nyu Eyj harakati bilan o‘zaro bog‘liq. Uning g‘oyalarida ham «Baliq erasi» (Iso Masih davvri) yakunlanib, Suvchi (Vodoley) erasi, ya’ni er yuzida Ilohiy boshqaruv davvri boshlanishini da’vo qiladilar. Asoschisi va yaqin yillarga qadar rahbari YUriy Krivonogov texnika fanlari nomzodi bo‘lib, Kievning nevralgiya va psixiatriya institutida ishlagan. U ko‘plab yangi g‘oyalar muallifi, inson shaxsiyatiga ta’sir o‘tkazish masalalariga qiziqqan. O‘z qiziqishlari o‘laroq, biroz muddat Krishnani anglash jamiyatiga a’zo bo‘ladi va turli uslublarni o‘rganadi. U «Atma» nomli «Qalb instituti»ni ochadi va «Znanie» nashriyoti orqali ko‘plab risolalar chop etadi. Krivonogov ko‘p shaharlarda ma’ruzalar o‘qib yuradi va Dnepropetrovskda bo‘lg‘usi xotini Mariya Svigunni uchratadi va to‘y arafasi Mariyani erdagi «Xudo» deb e’lon qiladi. Krivonogov o‘zini turli avvliyolar nomi bilan atab chiqqan (Ioann Predtech, YOqub payg‘ambar, Nuh payg‘ambar, Ioann Krestitel, Tutanxamon, shoh Vladimir, v.h) va oxiri YUoann Svami ismida to‘xtagan. Mariya ham dastlab Xudoning onasi, keyin Ota Xudo, O‘g‘il Xudo, Muqaddas Ruhga aylangan, nihoyat Mariya Devi Xristos nomini olgan. Mariya er yuzida uch yarim yil yashab 144 ming eng e’tiqodli kishilarni, ya’ni «haqiqiy e’tiqodlilar»ni jamlashi kerak bo‘lgan. Bu kishilar yusmalianning yangi xalqi bo‘lishi kerak edi (YUSMALOS bu «YUoann Svami Mariya Logos» abbreviaturasi, shuningdek, «Jus malos» so‘zining «yovuzlik qonuni» ma’nosi ham bor). YUsmalos «olamni qutqarish» missiyasi 1990 yil 1 iyuldan 1993 yil 24 noyabrga qadar etib belgilangandi. Erdan oxirgi bo‘lib bu er xotin ketishi, ularni 140 chormixlashlari lozim bo‘lgan. Jasadlar uch kun ko‘chada turib, uchinchi kuni qayta tirilishlari va osmonga ko‘tarilishlari kerak edi.
O‘sha kuni Oxirzamon bo‘lib, er yuzi vayron bo‘lishi, insoniyat halokatga uchrashi, keyin esa yusmalos xalqi erda yangi hayotni boshlashi, ular jannatda, qolganlar do‘zaxda bo‘lishi ta’kidlangan. Belgilangan sanada Kievda bir necha ming tarafdorlar yig‘iladilar. Tabiiyki, Oxirzamon bo‘lmadi. Kievdagi muqaddas Sofiya ibodatxonasi oldida to‘polon uyushtirildi. Er va xotin ichki ishlar xodimlari tomonidan qamoqqa olindi. «Butunjahon oq birodarlik» (yoki «Bolgar oq birodarligi») tashkiloti Bolgariyada 1900 yilda Petr Dinov tomonidan asos solingan. Bu tashkilot sinkretik, diniy, afsungarlikka asoslangan g‘oyalarga ega bo‘lib, xristianlik, hinduiylik, yoga ta’limotlari qorishmasidan iborat. Taniqli liderlaridan biri Mikael Ayvanxovdir (Mixail Ivanov – «Ayvanxov» – familiyasining inglizcha o‘qilishi «Ivanhov»). 1937 yili Petr Dinov o‘z shogirdi Ivanovni Fransiyaga tashkilot g‘oyalarini tarqatishga yuboradi. Ayvanxov Parijda 1947 yili tashkilot bo‘linmasini ochadi va unga «Izgrev» (bolg. «ko‘tarilish») deb nom beradi. 1953 yilda esa mamlakat janubida Riverada maxsus maktab ochadi («Bonfan»). 1960 yilning boshida Ayvanxov Hindistonga borib, ximolaylik rohibdan duo oladi va «Omraam» ismini qabul qiladi. Bu ism «ko‘rinmas, tutqich bermas g‘oyalarni er yuzida amalga oshirish jarayonlarni jadallashtiruvchi»ga berilgani. Ayvanxov ma’ruzalari asosida ko‘plab kitoblar (32 tom) chop etilgan. Ular hozirgi BOB tashkiloti g‘oyalariga asos bo‘lgan. Ko‘pchiligi rus va esperanto tillariga tarjima qilingan. Sotsialistik tuzum davvrida tashkilot faoliyati to‘xtatilgandi, hozirda yana jonlangan.
Ijtimoiy-iqtisodiy muammolarning keskinlashib ketishi, ochlik, fuqarolar urushlari, ommavviy epidemiyalar, spidning tarqalishi yuqoridagi kabi sektalarning keng yoyilishiga olib kelmoqda. Umuman olganda, bunday sektalarning barchasi insonning ojizligi, ma’navviy va jismoniy kamolotga erishishga bo‘lgan intilishi, kishilar hayotda duch keladigan qiyinchiliklardan o‘zlarining g‘arazli maqsadlari yo‘lida shaxsiy boylik orttirish niyatida foydalanadilar. Mavvjud diniy ta’limotlar, ulardagi muayyan qoidalarni davvr talabiga moslashtirish, boshqacha aytganda, modernizatsiya qilish jarayoni hamon davvom etmoqda. Masalan, xristianlar amalga oshirgan inkvizitsiya va salb yurishlari xato bo‘lganini tan olib, Rim Papasi hatto, rasman kechirim ham so‘radi. 1992 yilda Papa Ioann Pavvel II o‘z paytida Erning Quyosh atrofida aylanishi haqidagi qarashlarni yoqlagani uchun cherkov tribunali tomonidan tavvba qildirilib, o‘z 141 qarashlaridan voz kechishga majbur qilingan Galileo Galileyning haq bo‘lganini tan olib, barchadan uzr so‘ragani ham bunga misol bo‘la oladi. SHuningdek, mavvjud dinlarning tarqalish xaritasida jiddiy o‘zgarishlar sodir bo‘layotganini ta’kidlash zarur. Masalan, o‘tgan asrda asosan xristianlar yashab kelgan Evropada bugungi kunda 20-25 million atrofida musulmonlar istiqomat qilmoqdalar. Jumladan, Buyuk Britaniyada - 3 million, Germaniyada - 5 million, Fransiyada - 6-7 million islomga e’tiqod qiluvchi fuqarolar yashamoqda. Tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, hozirda aynan islomga e’tiqod qiluvchilar soni eng tez ko‘payib borayotgan din hisoblanadi. Bunday o‘zgarishlar, bir tomondan, globallashuv keltirib chiqarayotgan odamlar migratsiyasi natijasida, ikkinchi tomondan, kishilarning buddavviylik, ko‘pgina hollarda va asosan islomni qabul qilishi bilan bog‘liq. SHuningdek, aholisi an’anavviy ravvishda buddavviylik va islomga e’tiqod qilib kelgan o‘lkalarda xristianlikni yoyishga intilish kuzatilmoqda. BMT ma’lumotlariga ko‘ra xristianlikning o‘sish ko‘rsatkichi yiliga 1,46 foizni tashkil qiladi. Mazkur jarayon ayrim xristian tashkilotlari va yo‘nalishlarining faol missionerlik harakati natijasida sodir bo‘lmoqda. Qayd etilgan mulohazalar bugungi kunda ham dunyoning diniy manzarasida jiddiy o‘zgarishlar sodir bo‘layotganidan dalolat beradi. Diniy konfessiyalar manzarasi rang-barangligini
O‘zbekistonda rasman ro‘yxatdan o‘tib faoliyat yuritayotgan diniy konfessiyalar misolida ham ko‘rish mumkin. Xristianlikka mansub bo‘lsa-da, yurtimizdagi 11 ta yo‘nalishning har biri o‘zini alohida diniy konfessiya, deb hisoblashi fikrimizning isboti bo‘la oladi. Noan’anavviy diniy tashkilot yoki oqim deganda bir mintaqa, hudud aholisi uchun begona bo‘lgan, muayyan tarixiy sharoit yoki ijtimoiy vaziyat sababli o‘sha erga kirib kelgan yoki kirishga harakat qiladigan dinlar tushuniladi. XIX asr o‘rtalari XX asr boshlariga kelib Evropa, Amerika va Osiyo qit’alarida «payg‘ambarlik» va «armageddonizm» epidemiyalari avvj oldi. AQSHda 1840 yillarda «millerizm» nomi ostida paydo bo‘lgan harakat tez orada boshqa hududlarga ham tarqaldi. Natijada, aksariyat yirik dinlar doirasida yangi, «islohotchi» oqimlar yuzaga keldi. Ulardan, xristianlik doirasida «Yahve shohidlari» va «Mormonlar»ni, islom dini doirasida «Bahoiylar», «Ahmadiylar» va «Qora musulmonlar»ni, hinduiylik doirasida «Xalqaro Krishnani anglash jamiyati»ni sanash mumkin. YAhve shohidlari (yoki Iegov shohidlari) yo‘nalishiga 1873 yilda Charlz Teyz Rassel (1852-1916) tomonidan asos solingan. Yo‘nalishning diniy ta’limoti uning etti tomlik «Muqaddas YOzuvni o‘rganish» kitobiga asoslanadi. 142 Ch.Rassel vafotidan keyin tashkilotga rahbarlik qilgan Iosif (Djozef) Franklin Ruzerford iegovochilikka «armageddon» (ya’ni, go‘yoki, oxirzamonda Iso boshchiligidagi iegovochilar va Shayton boshchiligidagi jinlar qo‘shini o‘rtasida bo‘lib o‘tadigan jang) tushunchasini kiritdi. Shuningdek, u har yili iegovochilarning xalqaro konferensiyalarini o‘tkazishni, 50 ga yaqin kitob muallifi sifatida targ‘ibot ishlarida radio va grammo-plastinkalardan foydalanishni yo‘lga qo‘ydi. «Iegov shohidlari» Uchlik haqidagi aqidani rad etishadi, lekin boshqa yo‘nalishlar kabi uning barcha ko‘rinishlarini izohlashadi. Ular xudoning o‘z shaxsiy ismi bor, bu ism «Iegov»dir va u barcha narsalarning asosi va yaratuvchisi, deb hisoblaydilar. Iegovchilar Iso Xudoning O‘g‘li bo‘lgan deb e’tiqod qilsa-da, uning Xudo bo‘lganini inkor qilishadi. Ularning ta’limotiga ko‘ra, Iso Iegovo tomonidan yaratilgan yagona insondir, qolgan barcha insonlar Masih orqali yaratilgan. Muqaddas Ruh-Xudoning ko‘rinmas kuchi bo‘lib, u dunyo yaratilishida qatnashgan. Iso Golgofa tog‘ida xochga emas, balki ustunga mixlangan deb hisoblaganlari sababli ishlatilmaydi. Iegov butun insoniyat tarixida 144 ming kishini tanlab olgan, ular o‘lgandan so‘ng to‘g‘ridan-to‘g‘ri tiriladi va osmon podshohligiga o‘tib ketishadi. Hozirgi kunda o‘sha tanlangan 144 ming kishi, ya’ni «kichik poda»dan (imoni mustahkam va din yo‘lida ko‘p xizmat qilgan) 11 mingtasi tirik, deb e’tiqod qilinadi. Qolgan imonlilar, ya’ni Iegovo shohidlariga qo‘shilgan «qo‘ylar»ga (oddiy dindorlar) Er yuzida abadiy jannatda yashashlari va’da qilinadi. «Iegov shohidlari» faqatgina Iso Masih o‘limini eslash kechalari bilan bog‘liq bayramni nishonlaydilar. SHu kuni jamoa a’zolari qarindosh va tanishlarini uylariga taklif qilishadi. Dasturxonda Isoning tana va qonining ifodasi deb bilinadigan xamirturishsiz non va qizil, quruq vino bo‘lishi shart. «Iegov shohidlari» diniy tashkiloti qat’iy markazlashgan xarakterga ega. Uning diniy-ma’muriy markazi - Boshqaruv korporatsiyasi hisoblanadi. U 15kishidan iborat bo‘lib, Bruklinda (AQSH, Nyu-York) joylashgan. Boshqaruv korporatsiyasining 90 dan ortiq filiallari dunyoning turli mamlakatlarida targ‘ibot ishlarini olib boradi.
Xristianlikning ko‘zga ko‘ringan vakillari iegovochilarning xristianlik bilan hech qanday umumiyligi yo‘q, degan fikrdalar. Markaziy Osiyoda «Iegov shohidlari» diniy tashkilotining birinchi jamiyatlari 1950-yillarda paydo bo‘lgan va norasmiy ravvishda faoliyat ko‘rsatib kelgan. Bugungi kunda respublikamizda «Iegov shohidlari»ning 1 ta tashkiloti rasman ro‘yxatga olingan. 143 «Iegov shohidlari» missionerlikka katta e’tibor beradi. Jamoa paydo bo‘lgan davvrdan boshlab, asosan uyma-uy yurish va adabiyotlar tarqatish bilan o‘z izdoshlarini ko‘paytirishga harakat qiladi. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, hozirgi kunda iegovochi missionerlarning soni 700 mingdan ortiq kishini tashkil etadi. Jamoa rahbariyati tomonidan missionerlarni tayyorlash ishlariga katta ahamiyat beriladi. AQSHning Nyu-York shahrida, jamoaning bosh ofisi bilan bir joyda «Galaad» nomli missionerlar tayyorlash markazi mavvjud. Ushbu markazda tashkil etilgan besh oylik kurslarda butun dunyodan kelgan missionerlar tahsil olishadi. Missionerlik faoliyatini moliyavviy qo‘llab-quvvatlash va adabiyotlarni nashr etish uchun «Qo‘riqchi minora», «Bibliya» va «Risolalar jamiyati» tuzilgan. Ushbu jamiyat korporatsiya deb atalib, bosh qarorgohi tashkilot asosiy binosi bilan bir joyda, AQSHning Bruklin shahrida joylashgan. Korporatsiyani etti direktordan iborat boshqaruv kengashi boshqaradi va ular korporatsiya prezidentini saylaydilar. Hozirgi kunda «Iegov shohidlari» 230 dan ortiq mamlakatda faoliyat olib boradi va dunyo bo‘yicha 111 ta mintaqavviy vakolatxonalarga ega. Iegovchilar missionerlikni o‘ziga xos tarzda va tizimli tashkil etganlar. Mutaxassislar fikricha, «Iegov shohidlari» o‘z tarafdorlarini shakllantirishda jalb etishning 80 dan ortiq usulidan foydalanadilar. Jumladan, ular o‘z da’vatchilarining ovoz ohanglarida tinchlantirish va mehr tuyg‘ulari bo‘lishiga alohida e’tibor beradilar. Iegovchilar missionerlikni: - o‘z qarashlariga zarracha bo‘lsa ham qiziqish bildirgan odamlarni qidirib topish va so‘ng ularni ta’limotni qabul qilishga tayyorlash; - da’vat qilinayotgan odamning ongiga «Bibliya» kurslari va uning matnini o‘rganish orqali diniy ta’limotni singdirish; - prozelitlarni suv bilan cho‘qintirish; - ularni missionerlik faoliyatiga tayyorlash kabi to‘rt bosqichda amalga oshiradilar. Iegovchilikning o‘ziga xos jihatlaridan yana biri shuki, unda har bir a’zo missionerlik faoliyatida qatnashishi shart. Jumladan, jamoa rahbariyati tomonidan har bir a’zo oyiga 10 soatdan 150 soatgacha missionerlik faoliyatiga sarflashlari talab qilinadi. Jamoa a’zolari qancha ko‘p vaqtlarini missionerlikka sarflaganlariga qarab tashkilot ierarxiyasida ko‘tarilib boradi. So‘nggi paytlarda iegovchilar maktab o‘quvchilari va yoshlar orasida targ‘ibot ishlarini olib borishga intilish kuchli namoyon bo‘layotganini ta’kidlash zarur.
Ana shunday maqsadli faoliyat natijasida iegovochilar soni yildan-yilga ortib bormoqda. Ma’lumotlarga ko‘ra, hozirda iegovochilar soni dunyo bo‘yicha qariyb 7 millionni tashkil etadi. Ularning bosh tashkiloti tomonidan adabiyotlar nashr etish, cherkovlar faoliyatini ta’minlashga ketadigan sarf-xarajatlardan tashqari 144 missionerlarning kundalik xarajatlariga yiliga 100 million AQSH dollariga yaqin mablag‘ sarflanadi. Mormonlar. Mazkur oqimga 1830 yili Nyu-York (AQSH) shahrida Jozef Smit (1805-1844) ismli shaxs tomonidan asos solingan. Smit 1823 yilda Vermont shahridagi SHeron o‘rmonida kambag‘al va bechora tarafdorlariga Moroni nomli bir farishtaning o‘ziga vahiy olib kelganini da’vo qiladi. Unga ko‘ra Moroni, Smitga Nyu-Yorkdagi Kumora tepaligiga ko‘milgan, qadimgi Misr tilida yozilgan oltin lavvhlar va ularni tarjima qilish uchun Urim va Thummin toshlarini keltirib bergan. Jozef Smit matnlarni o‘qigani va farishta yordamida tarjima qilganini e’lon qiladi va uni nashr ettiradi. SHunday qilib, 1830 yilda «Mormon kitobi» bosib chiqarilgan. Kitobdagi buyruqqa binoan yangi bir cherkov qurilgan. Bu cherkov, «Iso Masihning oxirgi kun azizlari cherkovi» deb nomlangan. Uning tarafdorlari esa shundan so‘ng «Mormonlar» deyila boshlangan. Mormonlar e’tiqodiga ko‘ra, amerikaliklar isroil qabilalaridan kelib chiqqan va qizil oq tanlilardan tashkil topgan. Iso tirilganidan keyin oq tanlilar orasida faoliyat olib borgan, lekin uning cherkovi qizil tanlilar tomonidan vayron qilingan. Oxirgi oqtanlilar XVasrda yashagan Mormon bilan uning o‘g‘li Moronidir. Lavvhlarni ana o‘shalar ko‘mgan va ularni Smit topib olgan. Smit 1831 yilda yangi Quddusning Kirtlandda (Ogayo shtati, AQSH) qurilishiga doir vahiy olganini aytgan. Tarafdorlar sonini orttirish maqsadida mormonlar faol ravvishda missionerlik bilan shug‘ullanganlar. Siquvga olingan Mormonlar, Kirtlandni tashlab Missuriga; u erda ham ayni holga duch kelgach esa Illinoysga ko‘chishga majbur bo‘lishadi. 1840 yilda botqoqzor o‘rnida Navvu shahrini qurib, o‘z markazlarini shu erda tashkil etadilar. Omadli kechgan bir-ikki yildan keyin Smit «Mormon kitobi»da aksi yozilgan bo‘lishiga qaramasdan, yangi bir «vahiy»ga asoslanib, ko‘pxotinlilikni targ‘ib qilgan va o‘zi bu ishni boshlab bergan. Uning bu fikriga jiddiy qarshiliklar bo‘lgan, natijada Smit ukasi va tarafdorlari bilan qamoqxonaga tashlangan. Qisqa bir muddatdan keyin ular mahbuslar tomonidan o‘ldirilgan. Smitdan keyin mormonlarga Brijman YAng boshchilik qildi. U o‘limi ortidan 178 ta xotin va 49 ta bolani qoldirib ketdi. Mormonlar YUtada «Buyuk tuz ko‘li» qirg‘og‘ida, «Tuz ko‘li shahri» hozirgi Solt Leyk Siti shahrini qurganlar. Ular bu erda juda ham kuchayib ketganlar va ulkan mormon ibodatxonasini barpo etganlar. 145 «Iso Masihning oxirgi kun azizlari» sifatida o‘zlariga baho beruvchi mormonlarning e’tiqod asoslari J.Smit tomonidan tartibga solingan. CHerkov boshlig‘i «rais» deb nomlanadi. Mormonlar Ota-Xudo, Iso Masih va Muqaddas Ruh bilan bog‘liq e’tiqodni tan oladilar. Ularga ko‘ra, Injil Xudoning so‘zidir, uni, xato qilmaslik sharti bilan tarjima qilish mumkin. Mormon kitobi ham Xudoning so‘zidir. Iso Masihning qayta tirilish joyi Amerika qit’asidir. YAngi Quddus Amerikada quriladi; shaxsan Isoning o‘zi uni boshqaradi, dunyo yangilanadi va xuddi jannatdek ko‘rinish oladi. Iso ming yillik saltanat quradi va unga imon keltirganlar, yordamchi bo‘lgan (mormon) lar najot topadilar. Ular cho‘qintirishda suvga bo‘ktirish usulini qabul qilganlar. Ulug‘likda oldinga siljishni va hatto, ilohiylikkacha yuksalishni e’tirof qiladilar. E’tiqod asoslari orasida joy olgan ko‘p xotinga uylanish 1895 yilda V.Vudraft tomonidan bekor qilingan. Prichaщenie ya’ni «Poklanish» marosimi, sigaret va aroq harom bo‘lgani sababli faqatgina non va suv bilan amalga oshiriladi. Mormonlar missionerlik faoliyatini olib boradilar va ushbu faoliyat butun dunyoga tarqalganligini ham aytib o‘tish joiz. Mormonlar nazdida har bir a’zo ikki yil missonerlik qilishi kerak. Missionerlik faoliyati bugungi kunda 4000 dan ortiq ayol va erkak mormon tomonidan olib borilmoqda. Ularning aksariyatini yoshlar tashkil qiladi va ular o‘z hayotlarini missionerlik uchun bag‘ishlagan. Bugungi kunda mormonlar dunyoning 160 mamlakatida faoliyat olib borib, taxminan 30 ming cherkov va 12 million izdoshlariga ega. Rasmiy xristianlik mormonlarni «adashgan oqim» sifatida e’tirof etadi.
Xalqaro Krishnani anglash jamiyati. SHrila Bxaktivedanta Svami Prabxupada nomi bilan tanilgan asli hindistonlik Abxay Charan De (1896-1977) tomonidan tashkil etilgan. U 1947 yilda «Veda» falsafasi bilimdoni sifatida «Bxaktivedanta» (sanskr. «sodiqlik», «fidokorona xizmat») unvoniga sazovor bo‘ladi. Sanskrit tilidan ingliz tiliga ko‘pgina «Veda» matnlari, jumladan, «Bxagavvadgita» («Xudo qo‘shiqlari»)ni sharhlar bilan tarjima qildi. 1959 yilda 63 yoshida dunyodan voz kechishga ahd qiladi va Svami («Aql va hissiyotlar egasi») unvoniga erishadi. 1965 yilda A.CH.Bxaktivedanta Svami AQSHga ko‘chib o‘tdi va «Xalqaro Krishnani anglash jamiyati»ga asos soldi. Bu davvrda SHarq mistik ta’limotiga nisbatan katta qiziqish Krishnani anglash falsafasini targ‘ib qilish uchun qulay shart-sharoit yaratdi va harakat tez rivoj topdi. Ma’lumotlarga ko‘ra, bugungi kunda dunyoning turli burchaklarida ularning 150 dan ortiq ibodatxonalari mavvjud. 146 Krishnachilik (vayshnavviylik) odam qiyofasidagi xudo Krishna (Vishnu)ga e’tiqod qilishga asoslangan hinduiylikning ikki asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Krishnachilikning muqaddas yozuvlariga «Bxagavvatgita»dan tashqari boshqa «Veda» matnlari ham kiradi. Krishnachilik yakkaxudolikka, ya’ni yagona va mutlaq xudo – Krishnani tan olishga asoslanadi. U abadiy, yaratilmagan va cheksiz shakllarga kirish qobiliyatiga ega. Krishnachilik ta’limotiga ko‘ra, olam ruhiy va moddiy dunyoga bo‘linadi. Insonning ruhi tanasiga nisbatan birlamchidir. Krishnachilar ruhni rivojlantirib ichki komillikka erishish va shu yo‘l bilan xudoga qo‘shilishni oliy maqsad, deb biladilar. Har bir inson o‘zida Krishnani anglash qobiliyatini rivojlantirishi mumkin. Buning uchun bir qancha harakat shakllarini o‘z ichiga olgan va xudoga muhabbatni rivojlantirish hamda uni butunlay ruhiy anglashga sho‘ng‘ishga qaratilgan bxakta-yoga mashqlar tizimi ishlab chiqilgan. Ayni paytda, inson o‘zini moddiy ehtiyojlardan xoli qilishi, go‘sht, baliq, tuxum, mast qiluvchi narsalarning barchasi, jumladan, spirtli ichimliklar, tamaki, qahva, choy iste’mol qilish, nikohsiz jinsiy hayot kechirish va qimor o‘yinlardan voz kechishi zarur, deb hisoblanadi. Krishnachilikda meditatsiya deb ataluvchi, ibodatxonada o‘tkaziladigan diniy marosimlar har kuni soatlab bajariladi. U maxsus harakatlar, Sankirtana – birgalikda xudo Krishnani «Xare Krishna, Xare Krishna, Krishna Xare, Xare, Xare Rama, Xare Rama, Rama, Rama, Xare, Xare» degan, maxamantra («ozod bo‘lishning buyuk qo‘shig‘i»)ni kuylash bilan sharaflash amaliyotini qamrab oladi. Bularning hammasi, ularning ta’biricha, aqlni tozalash, fikrni tashqi dunyodan xalos etish, butun diqqat-e’tiborni xudoga nisbatan muhabbatga yo‘naltirish uchun bajariladi. «Xalqaro Krishnani anglash jamiyati»da o‘z ergashuvchilarining molmulklarini jamiyat hisobiga xayr-ehson qilishlari hamda ibodatxonada ruhoniylik vazifasiga o‘tishlari rag‘batlantiriladi. Bu ta’limotni qabul qilgan har bir kishiga yangi - sanskritcha nom beriladi. Jamoa a’zolari sari, dxoti va boshqa hind milliy liboslarini kiyadilar. Krishnachilar tomonidan missionerlik faoliyati o‘tgan asrning 70-yillarida boshlangan. Ular tomonidan amalga oshiriladigan targ‘ibotchilik harakatining o‘ziga xos xususiyatlari qatorida ko‘chalarda ibodat kiyimlarida yurib qo‘shiqlar aytish va adabiyotlarini tarqatish, «Hayot uchun ozuqa» deb nomlanadigan, bepul oziq-ovqat tarqatish aksiyalari o‘tkazilishini ko‘rsatish mumkin. Bunday 147 harakatlarning asosiy obyektlari sifatida odatda talabalar, maktab o‘quvchilari, qariyalar va mehribonlik uylarida istiqomat qiluvchilar tanlab olinadi. 3. Islom dini doirasida yuzadagi diniy harakat va oqimlar. Bahoiylik – XIX asrda Eronda bobiylik yo‘nalishi zamirida vujudga kelgan diniy yo‘nalish. SHerozlik Sayid Ali Muhammad (1819-1850) 1844 yilda Bob (arabcha «eshik»), ya’ni yangi davvrga «eshik» nomini olib, yaqin orada «Xudo elchisi»ning namoyon bo‘lishi, kishilarga yangi davvrning asosiy qonunlari va nizomlarini in’om etishini targ‘ib qila boshlagan. Bobning yirik izdoshlaridan biri Mirza Husayn Ali Nuriy (1817-1892) 1863 yilda Bob bashorat etib ketgan xudoning elchisi uning o‘zi ekanini e’lon qiladi va Bahoulloh, ya’ni «Allohning jilosi» nomini oladi. Ushbu yo‘nalishnning nomi ham Bahoullohning nomidan olingan. Bahoulloning «Kitobi Aqdas» («Eng muqaddas kitob») va «Kitobi Iqon» («Mustahkam ishonch kitobi») asarlari bahoiylik ta’limotining asoslarini tashkil etadi. Yo‘nalish asoschisi o‘ziga islom dini e’tiqodiga ko‘ra, olamlarning Yaratuvchisi bo‘lgan «Allohning jilosi» nomini qabul qilgan bo‘lsa-da, bahoiylar aqidasiga ko‘ra, bahoiylik mustaqil din, u biror bir dindan ajralib chiqqan sekta ham, mazhab ham emas, deb hisoblanadi. Bahoiylik Hindiston, Uganda, Keniya, Eron, Misr, AQSH, Kanada kabi qator mamlakatlarda tarqalgan. Hozirgi vaqtda dunyoda bahoiylarning 9 ta ibodat uyi, 200 ga yaqin milliy hamda bir qancha mahalliy diniy majlislari mavvjud. Bahoiylarning umumiy miqdori taxminan 6 million kishini tashkil etadi. Bahoiylik ta’limotiga ko‘ra: - barcha dinlar bir ildizdan paydo bo‘lgan va payg‘ambarlar birodar hisoblanadi; - Ibrohim, Muso, Iso va Muhammad payg‘ambarlardan tashqari Budda, Zardusht, Krishna, Bob va Bahoulloh ham payg‘ambar hisoblanadi. Bahoiylikda ular eng buyuk 9 ta payg‘ambar sifatida e’tirof etiladi; - xudo har ming yilda Er yuziga yangi payg‘ambar tushiradi; - jannat va do‘zax, oxirat, shayton va farishtalar inkor qilinadi; - hozirgi barcha dinlar bir-birini inkor qiladi, shuning uchun ham, ularni birlashtirish va insonlar orasidagi turli farqlarni yo‘qotish lozim. Bahoiylar da’vosiga ko‘ra, bunday birlashtiruvchilik vazifasini bahoiylik bajarishi lozim. - Vatan, millat degan tushunchalar ma’nisiz hisoblanadi. Zero, ularning fikricha, Er yuzining hamma joyi Vatan hisoblanadi. 148 Bahoiylikda ruhoniylar yo‘q. Mahalliy jamoalarni yilda bir marotaba 21 aprel kuni yashirin ovoz berish yo‘li bilan saylanadigan 9 kishidan iborat Mahalliy diniy majlis boshqaradi. Bahoiylar yirik jamoasi mavvjud bo‘lgan har bir davvlatda Milliy diniy majlis saylanadi. O‘z navvbatida Milliy diniy majlis vakillari 9 kishidan iborat bo‘lgan Umumjahon Adolat Uyi a’zolarini saylaydilar. Har besh yilda saylanadigan Umumjahon Adolat Uyi umumjahon bahoiylar jamiyatining faoliyatini boshqarib boradi. Bahoiylikda har biri 19 kunlik 19 oydan iborat bo‘lgan diniy taqvim qabul qilingan. Har 19 kunda jamoaning barcha a’zolari ibodat qilish, jamoa bilan bog‘liq ishlarni muhokama qilish, o‘zaro birodarlik aloqalarini mustahkamlash uchun yig‘iladilar. Kuniga uch marta Isroilning Akka shahriga qarab ibodat qilinadi. Umumiy ibodat duo o‘qish, meditatsiya hamda bahoiylikning asosiy kitoblari va jahon dinlari muqaddas kitoblaridan matnlar o‘qish orqali amalga oshiriladi. Har yili 2 martdan 20 martgacha bahoiylar kun chiqardan kun botgunga qadar ovqat va suvdan o‘zlarini tiyib, ro‘za tutadilar. Bahoiylarning muqaddas ibodatxonasi Akka shahrida joylashgan. Xayfa shahri muqaddas shahar hisoblanib, dunyo bahoiylarining ziyoratgohi hisoblanadi. Bu erda Bob ibodatxonasi, 1957 yilda bahoiylikning rahbarlik organi sifatida tashkil etilgan Umumjahon Adolat Uyining qarorgohi joylashgan. Ahmadiylik (Qodiyoniylik). G‘ayriislomiy mohiyat va diniy-siyosiy mazmunga ega bo‘lgan ahmadiylik oqimi XIX asrning oxirlarida Mirzo G‘ulom Ahmad Qodiyoniy tomonidan tuzilgan. Dastlab u asoschisining nomi bilan – «Mirzoiylik», keyinchalik esa vujudga kelgan joyga nisbatan – «Qodiyoniylik» deb nomlangan. Mirzo G‘ulomning 1900 yil 4 noyabrdagi bayonotiga binoan oxiroqibat «Ahmadiylik» nomini olgan. G‘ulom Ahmad 1840 yilda hozirgi Pokiston hududidagi Panjob viloyatining Gurdaspur mintaqasidagi Qodiyon qishlog‘ida tug‘ilgan. U yoshligidan hinduiylik, yahudiylik, xristianlik aqidalari bilan tanishgan. Bu esa uning dunyoqarashiga ta’sir ko‘rsatgan va u o‘zini hinduiylarning Avvatari (hinduiylik ta’limotiga ko‘ra, Krishnaning erdagi ko‘rinishi), yahudiylarning Mashiahi (yahudiylikka ko‘ra, Isroil xalqi va insoniyatni qutqarish uchun YAratgan tomonidan yuboriladigan Dovud payg‘ambar avvlodidan bo‘lgan shoh), xristianlarning xaloskori va buddavviylarning Maytreyasi (buddavviylarning Erda paydo bo‘lishi kutiladigan ilohi) deb e’lon qilgan. 1876 yilda G‘ulom Ahmad Allohning huzuriga chiqqani va vahiy ola boshlaganini da’vo qilib chiqadi. 1880 yilda u o‘z ta’limoti asoslariga 149 bag‘ishlangan «Barohin Ahmadiya» (Ahmad dalillari) nomli kitobining ilk ikki jildini nashrdan chiqarishga erishadi. Unda u islomni boshqa dinlardan himoya qilgan. Shu tufayli musulmonlar kitobdagi «ilohiy ilhomlar», karomatlar, o‘zo‘zini maqtashlarga, dastlab, uncha e’tibor bermaganlar. Uchinchi va to‘rtinchi jildlarda esa G‘ulom Ahmad o‘ziga vahiy tushayotgani va payg‘ambar ekanini da’vo qilgan. SHuningdek, ingliz hukumatini maqtab, hozirgi paytga kelib «jihod» tushunchasining o‘rinsiz, hukmsiz holga kelib qolganini aytgan. Boshlanishda 50 jild bo‘lishi rejalashtirilgan «Barohin Ahmadiya»ning 5 jildigina nashr qilingan. G‘ulom Ahmad qarashlari evolyusiyasining tahlili uning asl mohiyatini chuqurroq anglashga yordam beradi. Dastlabki bosqichda u o‘zini sof islom ta’limoti himoyachisi sifatida namoyon qilib, turli dinlarga o‘z raddiyalarini berishga urinadi. U o‘zini «xokisor» bir musulmon sifatida ko‘rsatib, o‘zini «o‘z da’vati va shaxsiy xususiyatlarida Masihga o‘xshagan kishi» deya tarafdorlarini to‘playdi. Ikkinchi bosqichda esa dinni yangilash g‘oyasini, ya’ni 1885 yili u o‘zini yashab turgan davvr (hijriy XIV asr) «mujaddidi» ekanini, 1888 yilga kelib esa insonlardan «bay’at» olib, alohida «jamoat» tashkil qilish haqida buyruq olganini e’lon qiladi. G‘ulom Ahmad faoliyatining uchinchi bosqichida o‘zini «Imom Mahdiy», deb atab, islom asoslarini buzishga kirishgan. Xususan, 1891 yilda u Iso ibn Maryamning tabiiy yo‘l bilan o‘lganini aytib va shundan kelib chiqib o‘zini musulmonlar kutayotgan «Masih» va «Mahdiy» deb da’vo qilgan. Sunniylik aqidasiga ko‘ra, Mahdiyning qachon va qaerda paydo bo‘lishini Alloh taolo biladi. Bu borada kelgan hadislar tahlili esa, Mahdiyning imom Hasan avvlodidan bo‘lishi, unga qarshi Shomdan askar yuborilishi, payg‘ambar sunnatiga amal qilishi, Er yuzida adolat va insofni qaror toptirishi haqida ma’lumot beradi. 1900 yilga kelib, u payg‘ambarlik da’vosini ilgari surdi, «ilhom» xutbasini o‘qidi. Qizig‘i shundaki, G‘ulom Ahmad o‘zini oddiy payg‘ambar emas, balki «payg‘ambarlarning sarasi», deyishgacha borib etdi. Uning «Amadiy dalillari» kitobining beshinchi juz’ida keltirilgan «Alloh barcha nabiy va rasullarni bir kishi qiyofasida mujassamlashtirishni istadi va o‘sha menman», - degan so‘zlari bunga dalil bo‘la oladi. Bundan tashqari u YAratgan tomonidan vahiy yuborilishi hech qachon to‘xtamasligini e’lon qilish bilan necha asrlardan beri musulmonlar e’tiqod qilib keladigan aqidaga mutlaqo yot fikrni ilgari surdi. Islom ta’limotiga ko‘ra, Muhammad (s.a.v.)dan so‘ng o‘zini payg‘ambar, deb e’lon qilgan kishi yo kazzob yoki dajjol yoki majnun hisoblanadi. Ahmadiylarga ko‘ra, barcha dinlar qandaydir xaloskorni kutadilar, uning kelishiga umid bilan yashaydilar. Agar kutilayotgan qutqaruvchi, bir odamda 150 mujassam bo‘lsa, dinlararo kelishmovchilik bartaraf etilib, birdamlik, hamjihatlikka erishilgan bo‘lardi. 1904 yilda G‘ulom Ahmad o‘zini Krishnaning odam qiyofasidagi ko‘rinishi ekanini e’lon qildi. YAratgan unga go‘yoki «Sen menga o‘g‘il kabisan», deb vahiy yuborgani haqidagi iddaosi uning sog‘lom fikrdan ancha uzoqlashib ketganini ko‘rsatadi. Ahmadiylarning islom asoslaridan uzoqlashib ketganini ko‘rsatuvchi yana bir holat ularning Makka, Madina qatorida Qodiyonni ham muqaddas shahar ekaniga e’tiqod qilishlaridir. Ular Qodiyondagi masjid oldida minora qurdirib, uni «xaloskor minorasi», ushbu qishloqdagi qabristonni esa «Jannat bog‘lari» deb atab, bu erga ko‘milganlar jannatga kiradi, deb hisoblaydilar. G‘ulom Ahmad 1905 yilda o‘zining o‘limi haqida vahiy kelganini aytgan bo‘lsada, 1908 yil 26 mayda Lahorda vafot etgan. Qabri Qodiyonga olib ketilgan va tarafdorlari uchun ziyoratgohga aylangan. Mirzo G‘ulom Ahmadning o‘limidan keyin shogirdlari uning fikrlarini yig‘ishda davvom etdilar va natijada «Sinkretik Qodiyoniya-Ahmadiya harakati» yuzaga kelgan. Keyinchalik oqim «Qodiyon ahmadiylari» («Qodiyoniylar») va «Lahor ahmadiylari» («Lahoriylar») nomli ikki jamoaga bo‘linib ketdi. «Qodiyoniylar» G‘ulom Ahmadga nisbatan «Masih mavv’ud» («Va’da qilingan Masih») va «Mahdiy», «Lahoriylar» esa «Nabiy zilliy» («Payg‘ambar soyasi») va «Nabiy g‘ayri tashri’iy» («SHariat joriy qilmagan payg‘ambar»), «mujaddid» («dinni yangilovchi») nomlarini ishlatishda farqlanadilar. Ahmadiylar muayyan mamlakatga kirib borar ekan, ko‘p hollarda savvodi past musulmonlar yoki ilgari biror dinda bo‘lmagan kishilarni nishonga olishga, o‘zlarining talqinidagi nashr va kitoblarni chop etishga e’tibor qaratadilar. Jamoa tarkibiga faqat 10 sharti belgilangan rasmiy qasamyod vositasida a’zo bo‘lib kirish mumkin. Ular o‘z talqinida Qur’on nusxalarini turli tillarda (80 ga yaqin tilda, xususan o‘zbek tilidA) nashr qilish va tarqatish bilan faol shug‘ullanadilar. Ma’lumotlar ahmadiylar O‘zbekistonga kirib kelishga qiziqayotganligini ko‘rsatadi. Xususan, ba’zi qo‘shni mamlakatlarda ahmadiylar g‘oyalarini targ‘ib qiluvchi «Tanlangan yozuvlar», «Tanlangan hadislar», «Tanlangan oyatlar» kabi kitoblarning chop etilgani, Qur’oni karimning ular talqinidagi o‘zbekcha tarjimasining taqdimoti bo‘lib o‘tgani yuqoridagi fikrni tasdiqlaydi. Ahmadiylik musulmonlarni ichidan bo‘lib tashlash, islomiy qadriyatlarni buzib talqin etish, islom diniga yangi tushunchalarni kiritish orqali odamlarni to‘g‘ri yo‘ldan adashtirishga qaratilgan, shaklan islomiy, mohiyatiga ko‘ra unga mutlaqo zid bo‘lgan oqimlar sirasiga kiradi. 151 4. O‘zbekistonda faoliyati aniqlangan norasmiy diniy jamoa va sektalar. Tarix shuni ko‘rsatadiki, chuqur ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar boshidan kechirayotgan jamiyatda rivojlanishning «yagona to‘g‘ri yo‘li»ni, agar jamiyatdagi vaziyat salbiy tomonga yo‘nalgan bo‘lsa, «yagona najot yo‘li»ni bilishga da’vo qiluvchi turli diniy jamoalar yoki sektalar vujudga kelishi kuzatiladi. O‘zbekistonda ham 1990-yillarning boshida muayyan darajada xarizma va tashkilotchilik qobiliyatlariga ega, o‘ziga ishonchi yuqori bo‘lgan ayrim «yangi dindorlar» o‘z g‘oyalarini boshqalarga ham targ‘ib qila boshladilar. Oqibatda respublikada bir necha norasmiy diniy jamoalar shakllandi. Ularning a’zolari orasida maxsus diniy ma’lumotga ega shaxslar deyarli uchramaydi. Norasmiy diniy jamoalar ilgari surayotgan diniy-g‘oyavviy qarashlarning aksariyati sof diniy xarakterga ega bo‘lib, «xalifalik qurish» kabi diniy-siyosiy maqsadlarga qaratilmasada, aqidavviy jihatdan hanafiylik mazhabi ta’limotiga mutlaqo zid g‘oyalarni targ‘ib etish va o‘zlariga ergashmagan musulmonlar va boshqa din vakillariga o‘ta keskin munosabat bildiriladi. Jamoa ichida ayrim holatlarda fuqarolarning qadr-qimmatini kamsituvchi tartiblar joriy qilingan va jamiyatga salbiy munosabatlar shakllantirilgan. Oqibatda jamoa a’zolarining jamiyat va ijtimoiy aloqalarning uzilib qolishi, ular va boshqa fuqarolar orasida o‘zaro mojarolar kelib chiqishi, ayrim adeptlarning oilalari barbod bo‘lishi kabi ijtimoiy illatlar kuzatilmoqda. Jamoa rahbarlari esa o‘z tarafdorlarini shaxsiy manfaat yo‘lida foydalanish holatlari aniqlangan. Hozirgi kunda respublikada faoliyati kuzatilayotgan norasmiy diniy jamoalar qatoriga «Ma’rifatchilar», «SHohidiylar» va «Baxshillochilar»ni kiritish mumkin. «Ma’rifatchilar» jamoasiga 1990-yillarning o‘rtasida Farg‘ona viloyati Toshloq tumanida yashovchi Bahodir Mamajonov (1950 y.t.) tomonidan asos solingan. Jamoaning g‘oyavviy ta’limoti B.Mamajonov tomonidan yozilgan va noqonuniy tarzda chop etilgan, diniy va ilmiy asossiz yozilgan «Ma’rifat», «Tilak», «Namoz-Sig‘inish», «Rost-Qur’on» kitoblari hisoblanadi. «Ma’rifat» kitobi B.Mamajonovning diniy mavvzudagi fikrlari va nozil bo‘lish tartibiga ko‘ra joylashtirilgan bir necha suralarning tarjimasidan iborat. Ushbu kitob nomidan kelib chiqqan holda aholi ichida B.Mamajonovning izdoshlari «Ma’rifatchilar» deb tanilgan. B.Mamajonov esa o‘zini va tarafdorlarini «To‘g‘ri din»dagilar deb hisoblaydi. «Namoz-Sig‘inish» kitobida B.Mamajonov tomonidan belgilangan namoz tartibi bayon qilingan. «Rost-Qur’on» kitobida ham go‘yoki «Usmon ibn Affon 152 davvrida Qur’on noto‘g‘ri tartiblangan» degan da’vo ostida suralar nozil bo‘lish tartibiga ko‘ra joylashtirilgan. «Ma’rifatchilar»ning an’anavviy islom ta’limotiga zid da’volari: - Qur’on va namoz milliy tilda, ya’ni o‘zbek tilida o‘qilishi shart hisoblanib, go‘yoki «o‘zi aniq bilmagan narsaga erishish» shirk ekani e’lon qilinib, «otabobolarimiz ... mushrik edilar» deb hisoblanadi; - O‘zbekiston aholisi faqat 1990 yili «SHarq yulduzi» jurnalida chop etilgan Qur’on tarjimalari orqali haqiqiy Qur’onga (B.Mamajonovning da’vosicha – «Rost-Qur’on») erishgan, ungacha Qur’onga go‘yoki «shayton suralari qo‘shilgan» deb da’vo qilinadi hamda mavvjud tafsirlar tan olinmaydi; - Muhammad payg‘ambarga «vositachi», «uning vazifasi faqat Qur’onni etkazish edi» degan da’vo bilan hurmat ko‘rsatilmaydi, «xulafoi roshidin»dan keyingi xalifalar «do‘zaxi» sanaladi; - Qur’on - yagona muqaddas manba, hadislar tan olinmaydi; - dunyoviy partiya va boshqa dindagilar, shu jumladan, yahudiy va xristianlar «shaytonga ergashgan»lar deb qaraladi; - mazhablarga ergashish «shirk» amal hisoblanadi; - mayyitni kafanlash va «janoza» o‘qish islomda yo‘q amallar, deb qaraladi; - go‘yoki isrof bahonasida davvlat bayramlari va tug‘ilgan kunlarni nishonlash, to‘y-ma’rakalar o‘tkazish, diniy marosim va urf-odatlar dindan chiqaruvchi shirk amallar qatoriga kiritilgan; - namoz va ibodatda ishlatiladigan sano va salovotlarning barchasi o‘zbek tilida o‘qilishi joriy qilingan, namoz vaqti va tartibi e’tiborga olinmaydi, bir sutkada besh mahal azonsiz, B.Mamajonov belgilagan vaqt va tartibda 17 rakat, kechasi 2 rakat sunnat namozi o‘qiladi. Jamoa a’zolarining asosiy qismini B.Mamajonovning qarindoshlari va yaqinlari tashkil etadi. Ayrim a’zolar O‘zbekiston islom harakatining jangovar lagerlarida «hijrat»da bo‘lib qaytganlar. Hozirda jamoaning kam sonli a’zolari Farg‘ona viloyatining Toshloq tumani va Samarqand viloyatining Ishtixon tumanida istiqomat qiladi. «SHohidiylar» jamoasiga 1990-yillarning boshida diniy ma’lumotga ega bo‘lmagan andijonlik Karimov Xabib (1944 y.t.) asos solgan. Jamoa tarafdorlari 52 nafarni tashkil qilib, Andijon shahri va Andijon tumanidagi fuqarolar yig‘inlarida faol harakat qilganlar. Oqim tarafdorlari navvbati bilan davvriy ravvishda (15 kunda bir) o‘z xonadonlarida yig‘ilishlar tashkil qilib, oqimning «Qur’ondan ma’ruf» nomli kitobi asosida diniy darslar o‘tkazganlar. Ushbu jamoa diniy qarashlarida islom ta’limotiga zid quyidagi tamoyillar mavvjud: 153 - Qur’on tafsirlari va hadislar inkor qilinadi; - namoz besh mahal emas, istalgan vaqtda ikki rakat o‘qiladi, go‘yoki soliq amallar namoz hisobiga o‘tadi deb hisoblanadi; - Makka shahridagi «Masjidul Harom»dan boshqa masjidlar tan olinmaydi, imom-xatiblar go‘yoki sof islomdan qaytgan hisoblanib, jamoa a’zolariga namoz uchun masjidga borish man etilgan, juma namozi faqat Makka ahliga farz etilgan deb da’vo qilinadi; - islomiy marosimlar o‘tkazilmaydi. Jumladan, 2001 yilning sentyabrida X.Karimov onasi vafot etganda mayyitni kechasi yashirincha, «janoza» o‘qimay ko‘mib kelgan; - jamoa a’zolariga to‘y va boshqa dunyoviy marosimlarni o‘tkazish yoki ishtirok etish ta’qiqlangan; - quda-andachilik munosabatlari faqat oqim a’zolari o‘rtasida o‘rnatiladi; - spirtli ichimliklarni ma’lum bir me’yorda (mast holatga keltirmaydigan) iste’mol qilish harom sanalmaydi. «SHohidiylar» jamoaga yangi a’zolarni asosan o‘zlarining yaqin qarindoshlari ichidan jalb qiladilar. Quda bo‘lish ham odatda faqat jamoa doirasida amalga oshiriladi. YAngi a’zolarga oq matoga o‘ng qo‘lini qo‘ygan holda qasamyod qilishi va 70 kun ro‘za tutishi yoki kuniga 800-1000 so‘m (jami 56-70 ming so‘m) miqdorida a’zolik badali to‘lashi buyuriladi. Jamoa a’zolariga diniy tushunchalar «Qur’ondan ma’ruf» nomli kitob asosida beriladi.
Ushbu kitob 1960-yillarda Toshkent shahri va viloyatida vujudga kelib, hozir faoliyati kuzatilmayotgan, hadislarning muqaddasligini va mazhablarga ergashishni rad etgan «Ahli Qur’on» norasmiy diniy jamoasi a’zolari tomonidan tayyorlangan. Ma’lumki, islomda harom qilingan amal yoki narsani halol hisoblash e’tiqodiy shirk hisoblanadi. «Ma’rifatchilar» va «SHohidiylar» jamoasiga a’zo bo‘lgan shaxslar shariat hukmiga ko‘ra dindan chiqqan hisoblanadi. «SHohidiylar» hozirda Andijon shahri va Andijon tumani hududida istiqomat qiladilar. «Baxshillochilar» norasmiy jamoasiga Buxoro viloyatida tug‘ilgan Aliev Baxshillo 1997 yilda asos solgan. Uning diniy qarashlari quyidagi holatlarga ko‘ra islom ta’limotiga zid sanaladi: - B.Aliev o‘zini avvval qiyomatdan oldin keladigan Mahdiy, keyinchalik esa payg‘ambar, turmush o‘rtog‘i Mohira Alievani «musulmonlar onasi», farzandlarini «musulmonlar amiri», yaqin izdoshlarini «sahobiylar» deb e’lon qilgan; 154 - jamoada shahodat kalimasida
B.Alievni payg‘ambar deb tan olish joriy qilingan; - B.Aliev go‘yoki uni ziyorat etgan shaxs ham amalini bajargan odamning savvobini olishini, o‘ziga ergashganlarga qiyomatda savvol-javvob yo‘qligi, ular qanday holatda vafot etishidan qat’iy nazar, shahidlik maqomi berilishi, hatto barcha erkak maslakdoshlariga payg‘ambarlik darajasi berilishi haqida targ‘ib qiladi; - namoz besh emas, go‘yoki uch mahal farz qilingan; - o‘g‘il farzandlarni islom talablariga muvofiq xatna qildirish bekor qilingan. Jamoada tartib diniy sekta shaklida tashkil etilib, jamiyat bilan ijtimoiy aloqalari buzilgan. Jamoa a’zolari rahbarning barcha ko‘rsatmalarini so‘zsiz bajaradilar va unga tegishli buyumlarni «tabarruk» sanaydilar. Ba’zi adeptlar turmush o‘rtoqlarini M.Alievaga «muxlisa» etishi oqibatida jamoada o‘ziga xos «ayollar qanoti» vujudga kelgan. B.Aliev 1990-yillarning oxirida aholi ichida diniy va milliy asosda nizo keltirib chiqarishga qaratilgan jinoiy xatti-harakatlar sodir etgani uchun jazoga tortilgan. 2006 yilda ozodlikka chiqqach, Rossiya Federatsiyasiga doimiy yashash uchun ko‘chib ketgan. Aynan mana shu davvrda B.Aliev izdoshlari ichida uni ziyorat qilganlarga go‘yo hoji maqomi berilishi haqidagi g‘oyalarni tarqatgan. Rossiyaga borgan «Baxshillochilar» B.Alievga katta miqdorda pul berishlari, ishga yollanib, daromadlarining asosiy qismini jamoa etakchisiga topshirishlari kuzatilgan. 2008-2010 yillar davvomida jamoa a’zolari shu tariqa «hijrat»ga chiqib, o‘z etakchilariga «baytulmol» sifatida pul to‘plab berganlar. «Baxshillochilar» asosan Buxoro va Kogon shaharlarida istiqomat qiladilar. Ta’kidlash joizki, norasmiy diniy jamoalarning faoliyatida ishtirok etish, jamoa g‘oyalari asosida diniy ta’lim olish yoki o‘rgatish O‘zbekiston Respublikasi «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi qonunning 5 va 9-moddalarini buzish hisoblanib, O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javvobgarlik to‘g‘risidagi Kodeksi, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining tegishli moddalarida belgilangan qonuniy jazo qo‘llanishiga olib keladi.
|