Kislotalar - 1-Amaliy mashg’ulot. Mavzu: Kimyoviy birikmalarning asosiy sinflari, oksidlar, kislotalar, gidroksidlar,...

|
1-Amaliy mashg’ulot. Mavzu: Kimyoviy birikmalarning asosiy sinflari, oksidlar, kislotalar, gidroksidlar, tuzlar, ularning struktura tuzilishlari, dissotsiyalanishi, olinish usullari, kimyoviy xossalarini о‘rganish
|
bet | 7/17 | Sana | 27.09.2024 | Hajmi | 280,34 Kb. | | #272667 |
Bog'liq 1-Amaliy mashg’ulotKislotalar. Kislotа tаrkibidа vodorod аtomi bo’lgаn vа uning o’rnini metаll аtomlаri olishi nаtijаsidа tuz hosil qilаdigаn murаkkаb moddаdir. Mаsаlаn:
Metаllаrgа o’rin berаdigаn vodorodning sonigа qаrаb kislotаlаr hаr xil negizli bo’lаdi. Аgаr kislotа tаrkibidаgi vodorod аtomlаridаn bittаsini metаlgа аlmаshtirsа, bundаy kislotа bir negizli (HCl, CH3COOH, HNO2, HNO3, HClO, H3PO2, HClO2, HClO3, HClO4), ikkitаsini metаlgа аlmаshtirsа, ikki negizli (H2SiO3, H2SO3, H2SO4, H3PO3, H2C2O4, H2S, H2Cr2O7), uchtаsini metаll аtomigа аlmаshtirsа, uch negizli (H3PO4, H3AsO4, H3BO3), H4P2O7 esа to’rt negizli kislotаgа misol bo’lаdi.
Kislotаlаr аsosаn ikki turgа, ya’ni kislorodli vа kislorodsiz kislotаlаrgа bo’linаdi:
1. Аgаr kislotа molekulаsidа kislorod аtomlаri bor bo’lsа, bundаy kislotаlаr kislorodli kislotаlаr deyilаdi. Mаsаlаn: H2SiO3, H2SO3, H2SO4 vа hokozo.
2. Аgаr kislotа molekulаsidа kislorod аtomlаri bo’lmаsа, bundаy kislotаlаr kislorodsiz kislotаlаr deyilаdi. Mаsаlаn: HCl, HF, H2S, H2Se, HCN, HJ.
Kislotalarning nomlanishi: kislotalar IYUPAK ning 1979–yilda qabul qilgan nomenklaturasiga asosan nomlanadi. Agar kislorodsiz kislota suvda erimagan gaz holida bo’lsa, vodorod so’zidan keyin kislota hosil qiluvhi element nomiga “-id” so’fiksi qo’shiladi. Masala: HFgaz – vodorod ftorid, H2Sgaz – vodorod sulfide, agar bu gaz holidagi kislotalar suvda eritilib ularning eritmasi olinsa ularni nomlashda dastlab kislota hosil qiluvchi element nomiga “-id” so’fiksi qo’shiladi keyin esa kislota so’zi qo’shiladi.
Masalan: HF – ftorid kislota H2S – sulfid kislota
Kislorodli kislotalarni nomlashda kislota hosil qiluvchi element nomiga uning oksidlanish darjasi mos ravishda –it, -at, -gipo, -per qo’shimchalari qo’shiladi (-it kislorod kamligini, -at va per – kislorod ko’pligini bildiradi). –at va per – qo’shimchalari kislota hosil qiluvchi elementni yuqori oksidlanish darajasida ekanligini bildiradi.
Kislorodli kislotalarda element turli valentlik (yoki oksidlanish darajalari ) namoyon qilsa:
Eng past oksidlanish darajasida bo’lsa “gipo” – old qo’shimchasi qo’shiladi; HClO – gipoxlorit
O’rta oksidlanish darajasida bo’lsa “it” – qo’shimchasi qo’shib aytiladi; HClO2 – xlorit
Yuqori oksidlanish darajasida bo’lsa, kislota xosil qiluvchi element nomiga –“at” – qo’shimchasi qo’shib aytiladi; HClO3 – xlorat kislota
Bir element bir xil oksidlanish darajasida turli tarkibli kislotalar hosil qilsa, vodorod atomlari (suv molekulalari soni) kami – “meta” – vodorod atomlari ko’piga “orto” - old qo’shimchasi qo’shib: HP+5O3 – metafofat; H3P+5O4 – ortofosfat
Kislota hosil qiluvchi elementning juda yuqori oksidlanish darajasini ko’rsatish uchun “per” – old qo’shimchasi qo’shib kislota nomi aytiladi; HCl+7O4 – perxlorat
Agar kislota bir xil tarkibli kislotaning ikkita molekulasi birikib, bir molekula suv chiqib ketishidan hosil bo’lgan bo’lsa, uning nomiga “piro” – qo’shimchasi qo’shib aytiladi; H4P2O7 – pirofosfat kislota (yoki difosfat kislota).
Kislota tarkibidagi ionlarga ajraladigan vodorodlar soni uning negizliligini bildiradi. Kislotalarning ionlanishi bosqich bilan boradi va ularning soni kislota negizliligiga teng bo'ladi.
Masalan:
HCl → H++ Cl-; HI→ H++ I-; HNO3→ H++ NO3-
H2SO4 → H++HSO4- - birinchi bosqich HSO4- → H++SO42- - ikkinchi bosqich
H2SO4 → 2H++SO42- - umumiy holda
Ikki va undan ko'p negizli kislotalar bosqich bilan dissotsilanganligi uchun nordon tuzlar hosil qiladi. Kislotaning har qaysi molekulasi dissotsilanganda hosil bo'ladigan vodorod ionlarining soni bilan kislota qoldig'ining valentligi aniqlanadi. Xlorid va nitrat kislotalar faqat bir valentli kislota qoldiqlari (Cl-, NO3-)ni, sulfat kislota ikkita bir valentli va ikki valentli kislota qoldig'i (HSO4-,SO42-)ni hosil qiladi. Fosfat kislota esa uchta (H2PO4-, HPO4-2, PO4-3) kislota qoldig'ini hosil qiladi. Lekin, ba’zan, kislotalar tarkibidagi barcha vodorod atomlarini metallga almashavermaydi. Masalan, CH,COOH bir negizli kislota boMib, bu yerda karboksil gruppadagi (COOH) vodorod metallga almashadi, xolos. Uning tuzlari: CH3COONa, CH3COOK dir. H3PO3 tarkibidagi faqat ikkita vodorod atomini metall atomiga almasha oladi: Na2HPO3. Shuning uchun ham bu kislota ikki negizli kislotadir. H3PO2 faqat bittagina vodorod atomini metall atomiga almashtiradi: NaH2PO2 Shuning uchun bu kislota bir negizli kislotalar jumlasiga kiradi. Buning sababini kislota molekulasining tuzilish formulasi asosida tushuntirish mumkin:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
1-Amaliy mashg’ulot. Mavzu: Kimyoviy birikmalarning asosiy sinflari, oksidlar, kislotalar, gidroksidlar, tuzlar, ularning struktura tuzilishlari, dissotsiyalanishi, olinish usullari, kimyoviy xossalarini о‘rganish
|