nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Quick Access Toolbar - Mundarija kirish I bob. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimining...

|
Mundarija kirish I bob. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimining nazariy asoslari
|
bet | 9/21 | Sana | 01.06.2024 | Hajmi | 11,32 Mb. | | #258939 |
Bog'liq Ismoilov Elmurod TAYYOR 0105 (1)Quick Access Toolbar: Bekor qilish, Qayta qilish, Ochish, Saqlash, Chop etish va Eksport kabi keng tarqalgan buyruqlarga bir marta bosish orqali kirish. Shuningdek, siz ushbu hududni o’zingizning xohishingizga ko’ra sozlashingiz mumkin.
Ribbon: Barcha buyruqlar va boshqaruv elementlari turli guruhlarda tashkil etilgan asosiy asboblar paneli mavjud.
Canvas: Bu foydalanuvchi interfeysining yuragi bo’lib, u årda siz diagrammalaringizni yaratasiz.
Symbol Library: Odatiy bo’lib, EdrawMax-da qaysi diagramma yaratishni tanlaganingizda, belgilar kutubxonasi tegishli shakl va belgilarni ko’rsatadi.
Footer: Siz kanvas ostidagi footerni topasiz, unda siz hujjatlar sahifalarini boshqarishingiz, masshtab darajasini sozlashingiz va canvasni toʻliq ekran rejimida koʻrsatishingiz mumkin.
2.2. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimini UML diagrammasini va algoritmini ishlab chiqish
UML (Unified Modeling Language) diagrammalari, elektron tijorat tizimida biznes jarayonlarini tahlil qilish, dizayn qilish va tizimni o'rnatishda yordam beruvchi modellash vositalaridir. Bu dasturiy vositalar, mehmonxona biznesining har bir jarayonini yuqori darajada tahlil qilishga va o'rganishga imkon beradi. Quyidagi UML diagrammalari elektron tijorat axborot tizimini loyihalashda foydalanish mumkin:
Use Case Diagrams (Foydalanish Holati Diagrammalari): Foydalanish holati diagrammalari, elektron tijoratning foydalanuvchilari (mijozlar, xodimlar, boshqaruvchilar) bilan tizimning qanday harakat qilishi kerakligini ko'rsatadi. Bu diagrammalar tizimning qanday funktsiyalarni taklif qilishi kerakligini ko'rsatadi. Misol uchun, mijozning rezervatsiya qilish, to'lov amalga oshirish, xizmat so'radi va boshqalar kabi amallarini ko'rsatadigan foydalanish holati diagrammasi ishlatiladi. (2.2.1-rasmda elektron tijorat tizimi Use Case diagrammasi keltirilgan)
|
| |
Dunyo boylab elektron tijorat hajmi (mlrd. USD)

|
Dunyo boylab elektron tijorat hajmi (mlrd. USD)
|
bet | 4/21 | Sana | 01.06.2024 | Hajmi | 11,32 Mb. | | #258939 |
Bog'liq Ismoilov Elmurod TAYYOR 0105 (1)Dunyo boylab elektron tijorat hajmi (mlrd. USD)
Bugungi kunga kelib, O'zbekistonda davlat organlari elektron tijoratni rivojlantirishda, dunyo tajribasida keng qo'llanilgan quyidagi prinsiplarga amal qilishmoqda.
•Elektron tijoratni rivojlantirishda korpoorativ sektor faol rol o'ynashi lozim;
Elektron tijoratga nisbatan, davlat organlari tomonidan asoslanmagan turli cheklovlar qo'yilishiga yo'l qo'yilmaslik lozim;
Davlat hokimiyati elektron tijorat jarayoniga, ushbu soha subyektlarini qo'llab-quvvatlash va huquq bazasini takomillashtirish maqsadida aralishishi mumkin;
Elektron tijoratni boshqarish chora-tadbirlarini ishlab chiqishda davlat hokimiyati Inernetning o'ziga xosliklarini inobatga olishi lozim;
Elektron tijorat jarayoni ma'muriy-hududiy bo'linish va davlat chegaralariga bog'liq bo'lmagan ravishda, global masshtabda sodir bo'lishi lozim.
Elektron tijoratning turlari va mavjud tizimlarning imkoniyatlari
Elektron tijoratning turli shakllari mavjud va har bir turi uchun xususiy tizimlar mavjud. Quyidagi elektron tijorat turlari va ularning muhim tizimlarini ko'rib chiqamiz:
1. Onlayn do'konlar va savdo platformalari:
- Amazon, eBay, va Shopify kabi katta onlayn savdo platformalari mijozlarga mahsulot sotib olish va sotish imkoniyatini taqdim etadi.
- Onlayn do'kon platformalari (masalan, Magento, WooCommerce) kompaniyalar uchun o'zlarining shaxsiy onlayn do'konlarini yaratish imkoniyatini taqdim etadi.
2. Elektron xizmatlar:
- Streaming xizmatlar (masalan, Netflix, Spotify) mijozlarga to'g'ri xizmatlarni taqdim etadi va ularning talablari va preferanslariga asoslangan shaxsiy tavsiyalar beradi.
- Bulut xizmatlar (masalan, Amazon Web Services, Microsoft Azure) kompaniyalar uchun ma'lumotlarni saqlash, qo'llab-quvvatlash va ma'lumotlarga murojaat etish imkoniyatlarini taqdim etadi. Larga batafsil to’xtaling (2, 3 bet)
3. Elektron to'lov tizimlari:
- PayPal, Stripe, va Payoneer kabi elektron to'lov shlyuzlari va to'lov platformalari mijozlarga onlayn to'lovni amalga oshirish imkoniyatini taqdim etadi.
- Banklar tomonidan taqdim etilgan to'lov kartalari va mobil ilovalar orqali ham elektron to'lovlar amalga oshiriladi.
4. Elektron tijorat boshqarish tizimlari:
- Customer Relationship Management (CRM) tizimlari, masalan, Salesforce, HubSpot, va Zoho CRM, mijozlar bilan aloqani boshqarish, mijozlar haqida ma'lumotlarni saqlash va mijozlarga xizmat ko'rsatishda yordam beradi.
- Enterprise Resource Planning (ERP) tizimlari, masalan, SAP, Oracle, va Microsoft Dynamics, kompaniyalar uchun tijorat resurslarini boshqarishda yordam beradi, masalan, ombor boshqarish, hisobotlar, moliyaviy boshqaruv va boshqalar.
|
| |
XULOSA - Mundarija kirish I bob. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimining nazariy asoslari

|
Mundarija kirish I bob. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimining nazariy asoslari
|
bet | 2/21 | Sana | 01.06.2024 | Hajmi | 11,32 Mb. | | #258939 |
Bog'liq Ismoilov Elmurod TAYYOR 0105 (1)XULOSA..........................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR........................................................................
ILOVA
Kirish
Zamonaviy axborot jamiyatini rivojlantirish, qurish va unga moslashish uchun boshqaruv axborot tizimini yaratish asosiy tendensiyaga aylangan. Elektron tijorat tizimi, sotuv, xarid, inventarizatsiya, moliyaviy hisob-kitobat va boshqa tijorat operatsiyalarini avtomatlashtirish orqali korxonalarning faoliyatini ångil va samarali qilishga yordam beradi. Bu avtomatlashtirilgan operatsiyalar korxonalarning zamonaviy vaqt va resurslardan foydalanishini oshiradi. Elektron tijorat tizimi, mijozlar uchun onlayn harakatlar qilish, mahsulotlar va xizmatlarni tanlash va xarid qilish, to'lovni amalga oshirish va ma'lumotlarga kirish kabi imkoniyatlarni taklif etadi. Bu, mijozlar uchun qulaylik yaratadi va ularga korxonalarning xizmatlaridan to'g'ri foydalanish imkonini beradi.
Elektron tijorat - internet orqali savdo-sotiq amaliyotlarini tashkil etish. Elektron tijoratga jahon miqiyosida hozirgi eng katta internet auksioni va doʻkoni eBay misol boʻladi.
O'zbekiston kesimida esa Elektron tijorat maydoni Vibo Marketplace misol bo'ladi.
Elektron tijorat atamasining oʻzi deyarli 1950—1960-yillarda kompyuter paydo boʻlganidan keyin darhol paydo boʻldi. Dastlabki dasturlardan biri bu transport chiptalariga buyurtma berish, shuningdek reyslarni tayyorlash uchun turli xizmatlar oʻrtasida maʼlumot almashishdan iborat boʻlgan. U 1961-yil Massachusets texnologiyalar institutidan Leonard Kleinrok maʼlumotlarni uzatish uchun paketlarni kommutatsiya qilish nazariyasini ishlab chiqdi.
Elеktron tijorat Intеrnеt tarmog‘idagi tijorat sohasiga oid faollikni, unda oldi-sotdini amalga oshirilishini ifodalash uchun qo‘llaniladi. U kompyutеr tarmog‘idan foydalangan holda xarid qilish, sotish, sеrvis xizmatini ko‘rsatishni amalga oshirish, markеting tadbirlarini o‘tkazish imkoniyatini ta'minlaydi.
Elеktron tijorat faoliyati O‘zbеkiston Rеspublikasining “Elеktron tijorat to‘g‘risida”gi 2022 yil 29 sentyabrdagi O'RQ-792-son Qonuni bilan bеlgilanadi va amalga oshiriladi.
|
| |
chiqishlar soni 
1368 - Nigmatov X

125
butun sonlar ustida amallar bajarilishi mumkin. Keyingi ikkita konveyer yordamida
esa suriluvchi nuqtali sonlar ustida amallar bajariladi. Beshinchi koveyer
yuklash/saqlash amallarini va oltinchi konveyer esa kelayotgan buyruqlarni qanday
buyruqlar ekanligini aniqlab berish amallari bajarish uchun ishlatiladi. UltraSPARC
III protsessorida unumdorlikni oshirish imkonini beruvchi o‘ziga xos -
keshlash
texnologiyasi
ham amalga oshirilgan. Bu erda shuni ta’kidlab o‘tish kerak bo‘ladi -
Pentium 4 protsessori ham o‘zining ustun tamonlariga egadir. Turli xil maqsadlar
uchun mo‘ljallangan turli xil protsessorlarni, taktli chastotalari asosida solishtirish –
ularda bajariladigan ma’lum bir masalalarni echish qanday yo‘lga qo‘yilganligi
haqida aniq natijalarni bermaydi.
UltraSPARC III protsessori ikkita blokka joylashtirilgan birinchi sath kesh
xotirasiga ega. Bu kesh xotira buyruqlar uchun mo‘ljallangan 32 Kbaytli va
ma’lumotlar uchun mo‘ljallangan 64 Kbaytli bloklardan tashkil topgan. Ushbu
protsessorda, har biri 2 Kbayt hajmga ega bo‘lgan – avvaldan tanlash va yozib
qo‘yish kesh xotiralari ham bor.
Yozib qo‘yish kesh xotirasi birinchi sath kesh xotirasidagi ma’lumotlarni,
katta-katta xajmdagi bloklar ko‘rinishida ikkinchi sath kesh xotirasiga uzatib beradi.
Bu - protsessor va kesh xotiralar o‘rtasidagi o‘tkazish qobiliyatini optimallashtirish
uchun amalga oshirilgan.
UltraSPARC III protsessori ikkinchi sath kesh xotirasining hajmi, Pentium
4 protsessori kesh xotirasiga nisbatan ancha katta, va unda bu kesh xotiraning
hajmini o‘zgartirish imkoniyati ham bor. Ushbu protsessorning ikkinchi sath kesh
xotirasi 1 Mbaytdan 8 Mbaytgacha o‘zgartirilishi mumkin. Pentium 4 protsessorida
ikkinchi sath kesh xotirasining hajmi o‘zgarmas bo‘lib, u 512 Kbaytga tengdir.
Tadbirlar monitoringi - Mundarija kirish I bob. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimining...

|
Mundarija kirish I bob. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimining nazariy asoslari
|
bet | 6/21 | Sana | 01.06.2024 | Hajmi | 11,32 Mb. | | #258939 |
Bog'liq Ismoilov Elmurod TAYYOR 0105 (1)Tadbirlar monitoringi: Elektron tijorat tizimini yaratishda, tadbirlarni monitoring qilish va tizimni yanada rivojlantirish imkoniyatini o'rganish juda muhimdir. Bu, xaridorlar va kompaniyalar uchun qanday foyda keltirishni tushunishga yordam beradi.
Qo'shimcha xizmatlar va o'zgarishlar: Tizimga qo'shimcha xizmatlar qo'shish va yangilanishlar keng qamrovli xizmatni ta'minlashda muhimdir. Bu, foydalanuvchilarga qulaylik keltirish va tijoratni yanada rivojlantirishga yordam beradi.
Test va sinash: Tizimni yaratishdan oldin uning test va sinash jarayonlarini o’rganish. Bu, tizimning ishlashini tekshirish, xatolarni aniqlash va tuzatish uchun muhimdir. Ushbu jarayonda dasturiy mahsulot avval foydalanuvchilarga test rejimida foydalanish uchun taqdim etiladi.
Tizimni o’rnatish va boshlash: Bu, serverlar, tarmoqlar, ma’lumotlar bazalari va boshqa tizim komponentlarini o’rnatish, sozlashlarini amalga oshirish va tizimni ishga tushirishni o’z ichiga oladi.
Monitoring va boshqarish: Tizimni monitoring qilish va boshqarish vositalarini belgilash kerak. Bu, tizim holatini kuzatish, xatolarni aniqlash, ishga tushirish va istiqbollarni monitoring qilish imkonini beradi. Ushbu vazifa asosan foydalanuvchilar ehtiyojlaridan kelib chiqib belgilanadi. Ya’ni ular bizga tizimni monitoringini belgilab berishadi.
Barcha jarayonlar, elektron tijorat tizimining muvaffaqiyatli yaratishida kutilgan asosiy qadamlardir. Bu jarayonlarda mutlaqo kerakli bo’lgan tashkilotning va maqsadlarning talablariga mos keluvchi yo’nalishlarni belgilash juda muhimdir.
II BOB. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimini loyihalash .
2.1 Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimini loyihalashga mo’ljallangan dasturiy vositalar imkoniyatlari
Drawio dasturi haqida ma’lumot
Drawio - bu turli xil diagrammalar va grafiklarni yaratish va tahrirlash uchun bepul dastur. Ushbu dastur Microsoft Office Visio, Google Drawings, Dia, Lucidchart kabi ilovalarning analogidir. Uning afzalliklari orasida mutlaqo bepul tarqatish shakli, intuitiv interfeys, ko’p sonli turli xil andozalar, shuningdek, ko’plab tillarni qo’llab-quvvatlash kiradi. Dasturdan foydalanish imkoniyatlari qatoriga turli xil sxemalar, grafiklar, UML diagrammalari, biznes diagrammalari, aloqa diagrammalari va muhandislik diagrammalarini yaratish kiradi. Shablonni havola orqali ulash mumkin. Ilova keng dizayn sozlamalariga ega, shuningdek, eng ko’p ishlatiladigan elementlarni sevimlilarga qo’shadi. Qo’llab-quvvatlanadigan kengaytmalar: drawio, png, svg, html, xml.
|
| |
Dastur tavsifi - Mundarija kirish I bob. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimining nazariy asoslari

|
Mundarija kirish I bob. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimining nazariy asoslari
|
bet | 7/21 | Sana | 01.06.2024 | Hajmi | 11,32 Mb. | | #258939 |
Bog'liq Ismoilov Elmurod TAYYOR 0105 (1)Dastur tavsifi. Dasturni ishga tushirganingizda, yordamchi dasturni yangilashni so’ragan xabar paydo bo’ladi, bu bosqichda "Bekor qilish" tugmasini bosing.
2.1.1- rasm yangi diagramma yaratish yoki ochish.
Keyinchalik, harakatlar tanlovi bilan menyu paydo bo’ladi - yangi diagramma yarating yoki mavjudini oching.
Bo’sh diagramma yaratish yoki namunalardan foydalanish oynasi.
“Создать новую диаграмму” ni tanlaganingizda, mavjud shablonni yoki havoladan shablonni tanlash uchun shakl ochiladi. Shuningdek, ushbu oynada siz fayl nomini ko’rsatishingiz va uning kengaytmasini tanlashingiz kerak.
Dasturning asosiy oynasi quyidagicha ko’rinadi:
Dasturning asosiy oynasi.
1. Dasturning bosh menyusi. Yaratilgan hujjat bilan turli amallarni bajarish, shuningdek, dastur va mavjud panellarni sozlash imkonini beradi.
2. Rasmlar va diagrammalar yaratish uchun asboblar paneli. Panel elementlar bilan ishlash uchun tezkor harakatlarni ta’minlaydi.
3. Guruhlangan sxema elementlari. Elementlarning yangi guruhlarini qo’shish mumkin.
4. Elementlarni joylashtirish uchun asosiy ish maydoni.
5. Element dizaynini sozlash paneli. Barcha amallar tanlangan elementga tegishli.
Qo’shimcha panellarni " Вид" menyusini ochish orqali sozlash mumkin.
" Вид" menyusi
Tez-tez ishlatiladigan elementni “Избранные”ga qo’shish uchun ish maydoniga shakl qo’ying va keyin uni guruhlangan diagramma elementlari panelidagi “Избранные фигуры” maydoniga torting.
Agar taqdim etilgan elementlar ishlash uchun åtarli bo’lmasa, barcha mavjud shakllarni « + Больше фигур» tugmasini bosish yoki menyuning «Вид» - «Фигуры...» bandini tanlash orqali ko’rish va qo’shish mumkin, shundan so’ng oyna ochiladi. elementlar guruhlarini tanlash uchun ochiq. Yangi guruh qo’shish uchun kerakli guruh yonidagi katakchani belgilang va «Применить» tugmasini bosing.
Mavjud shakllarni ochish oynasi
Faylni ma’lum formatda saqlash uchun asosiy menyuda «Файл» - «Сохранить как...»ni tanlang yoki "Ctrl + Shift + S" klaviatura yorliqlarini bosing.
Saqlash oynasi.
Shundan so’ng, faylni saqlash uchun joyni tanlashingiz va "Ism" maydonida uning nomi va formatini ko’rsatishingiz kerak bo’lgan oyna ochiladi.
Saqlash oynasi
Yaratilgan hujjatni chop etish uchun dasturning asosiy menyusida "Fayl" - "Chop etish ..." ni tanlang yoki "Ctrl + P" tugmalar birikmasini bosing.
Pechat berish oynasi
|
| |
-rasm. Elektron tijorat axborot tizimi Component diagrammasi

|
-rasm. Elektron tijorat axborot tizimi Component diagrammasi
|
bet | 14/21 | Sana | 01.06.2024 | Hajmi | 11,32 Mb. | | #258939 |
Bog'liq Ismoilov Elmurod TAYYOR 0105 (1)2.2.5-rasm. Elektron tijorat axborot tizimi Component diagrammasi.
2.3 Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimini ma’lumotlar bazasi strukturasini ishlab chiqish
Elektron kutubxona tizimi arxitekturasini ishlab chiqish.
Tizim uch qismga bo’lingan: adminlar, talaba foydalanuvchilari (a’zo foydalanuvchilar) va ro’yxatdan o’tmagan foydalanuvchilar (tashrif buyuruvchilar). Administratorlar quyidagi funksiyalarga ega:
Parolni tekshirish Kirish: faqat administrator to’g’ri hisob qaydnomasini kiritadi va to’g’ri parol administrator interfeysiga kirishi mumkin. Hisob qaydnomasini noto’g’ri kiritgan bo’lsangiz, tizim hisob qaydnomasi xatosini ko’rsatadi va siz administrator tizim interfeysiga kira olmaysiz.
Xuddi shunday, agar siz noto’g’ri parol kiritsangiz, tizim parol xatosini ko’rsatadi va siz administrator tizim interfeysiga ham kira olmaysiz.
2) Yangi kitobni ro’yxatdan o’tkazish: Administrator muvaffaqiyatli qo’nganida, administrator mahsulot tizimiga yangi mahsulot qo’shish uchun mahsulotning asosiy ma’lumotlarini kiritishi mumkin.
3) Eski kitobni o’chirish: administrator kitob tizimidan mahsulotlarni o’chirish uchun mahsulot raqamini (mahsulotning noyob identifikatsiyasi) kiritishi mumkin.
Talaba foydalanuvchilari quyidagi funktsiyalarga ega:
1) Parolni tekshirish Login: faqat foydalanuvchi to’g’ri hisob qaydnomasini kiritadi va to’g’ri parol administrator interfeysiga kirishi mumkin. Hisob qaydnomasini noto’g’ri kiritgan bo’lsangiz, tizim hisob xatosini ko’rsatadi va siz foydalanuvchi tizimi interfeysiga kira olmaysiz. Xuddi shunday, agar siz noto’g’ri parolni kiritsangiz, tizim parol xatosini ko’rsatadi va siz foydalanuvchi tizimi interfeysiga ham kira olmaysiz.
2) Mahsulotlarni qarzga olish: foydalanuvchi mahsulotlarni muvaffaqiyatli olish uchun kitob raqamini, shuningdek, to’g’ri hisob va parolni kiritadi.
3) Mahsulotlarni qaytarish: faqat foydalanuvchi mahsulotni muvaffaqiyatli qaytarish uchun olingan mahsulotlar sonini, shuningdek ularning to’g’ri hisobi va parolini kiritadi. Agar foydalanuvchi ushbu mahsulotni olmagan bo’lsa, tizim “mahsulotni hech qachon olmagan” degan xabarni chiqaradi. Hisob yoki parol noto’g’ri bo’lsa, tizim “hisob qaydnomasi xatosi” yoki “parol xatosi” ni chiqaradi.
4) Qarz olgan mahsulotlar va shaxsiy holatlarini qidiring: foydalanuvchi o’zining asosiy ma’lumotlarini va qanday kitoblarni olganini ko’rishi mumkin.
|
| |
Masalani qo’yilishi - Mundarija kirish I bob. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimining...

|
Mundarija kirish I bob. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimining nazariy asoslari
|
bet | 5/21 | Sana | 01.06.2024 | Hajmi | 11,32 Mb. | | #258939 |
Bog'liq Ismoilov Elmurod TAYYOR 0105 (1)1.3. Masalani qo’yilishi
Menga ushbu kurs loyihamda qo’yilgan masala elektron tijorat tizimini loyihalash vazifa qilib topshirildi. Elektron tijoratni afzallik jihatlari ishchi kuchi sarfi, ortiqcha mehnatdan, resurslarni åtishmaslik holatlarini oldini olish va ortiqcha navbatlardan halos etadi. Biz ushbu tizim orqali masofadan turib bizga kerakli kitob va qo’llanmalarni olib foydalanishimiz mumkin. Ushbu elektron tijorat tushinarli va xavfsiz bo’lishi lozim. Har bir dasturni ortida moddiy taraflama foydasi ham bo’lishi lozim. Ushbu foyda orqali dasturni yanada rivojlantirish imkoniyati tug’iladi.
Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimini yaratishda bir nechta muhim masalalar mavjud. Bu, texnologiya, xaridorlar, xizmat ko'rsatuvchilar, to'lov tizimlari va xavfsizlikni o'z ichiga oladi. Quyidagi muhim nuqtalar hisobga olinadi:
Xaridorlarning talablarini tushunish: Elektron tijorat tizimini ishlab chiqishda birinchi bosqichda, xaridorlarning nima kabi xizmatlarga ehtiyoji borligini tushunish zarur. Bu, savdo qilish jarayonini, to'lov usullarini, åtkazib berish va qaytarib olish sharoitlarini o'z ichiga oladi.
To'lov tizimlari: To'lov jarayonlari, xaridorlar uchun muhimdir. Elektron tijoratda amalga oshiriladigan to'lov usullari, xavfsizlikni ta'minlash, to'lovni osonlashtirish va xaridorlarga qulaylik keltirishi kerak.
Xavfsizlik: Elektron tijorat tizimlarida xavfsizlik muhim ahamiyatga ega. Shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish, to'lov jarayonlarini himoya qilish, yoki xavfsizlik kafolatlari taqdim etish muhimdir.
Platforma va dasturlash tili: Tizimni qanday platformada ishlatishni va qanday dasturlash tilini tanlash kerak. Bu, tizimni qanday ko'rsatuvchilar bilan integratsiyalash va keyingi o'zgarishlarni qo'llash imkoniyatini ta'minlaydi.
Ma'lumotlar analizi va ma'lumotlar olish: Xaridorlar haqidagi ma'lumotlar, sotishlar, va boshqa tijorat jarayonlari to'g'risidagi ma'lumotlar analiz qilinishi va o'rganilishi muhimdir. Bu, xaridorlarga yo'naltilgan reklama va takliflarni personalizatsiyalash uchun muhimdir.
|
| |
XIX. ZAMONAVIY KOMPYUTERLARDA O‘RNATILGAN

122
Intel Core i7 protsessori tarkibida 2-tadan 6-tagacha yadro bo‘lgan holda
ishlab chiqarilishi mumkin. Unda ham Pentium 4 protsessoriga o‘xshab bir nechta
apparat oqimlarni bir vaqtda faollashtirib ishlash mumkin bo‘lgan –
giperoqimli
texnologiyadan
foydalanilgan. Core i7 protsessorlarida ham uch sathi kesh
xotiradan foydalaniladi. Ularda ma’lumotlar va buyruqlar uchun mo‘ljallangan
alohida-alohida qilib ishlangan, har biri 32 Kbayt hajmga ega birinchi sath (L1) kesh
xotiralari mavjud. Har bir yadro o‘zining 256 Kbaytli ikkinchi sath (L2) kesh
xotirasiga ega. Hajmi 4 Mbaytdan 15 Mbaytgacha bo‘lishi mumkin uchinchi sath
(L3) kesh xotirasidan barcha yadrolar birgalikda foydalanadilar.
Intel Core i7 protsessori tomoning uzunligi 37,5 mm bo‘lgan
kvadrat
shaklidagi LGA korpusiga joylashtirilgan (3.18-rasm).
3.18-rasm. Intel Core i7 protsessorining mikrosxemasi.
Mikrosxema uning past qismida joylashgan
Edraw Max dasturi - Mundarija kirish I bob. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimining...

|
Mundarija kirish I bob. Elektron tijoratni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimining nazariy asoslari
|
bet | 8/21 | Sana | 01.06.2024 | Hajmi | 11,32 Mb. | | #258939 |
Bog'liq Ismoilov Elmurod TAYYOR 0105 (1)Edraw Max dasturi
Edraw Max dasturiy ta’minoti Edraw mahsulotlarining barcha kutubxonalari va funksiyalarini o’z ichiga olgan to’plam bo’lib, talabalar, o’qituvchilar va korxonalarga o’z g’oyalarini tasavvur qilish uchun barcha turdagi diagrammalarni yaratish va nashr etish imkonini beradi. Edraw Max yordamida siz tashkiliy sxemalar, oqim diagrammalari, tarmoq diagrammalari, qurilish rejalari, aql xaritalari, ilmiy illyustratsiyalar, moda sanoati loyihalari, UML diagrammalari, ish jarayoni diagrammalari, dastur tuzilmalari, veb-loyihalar diagrammalari, elektr diagramma sxemalari, maʼlumotlar bazasi diagrammalari va boshqalarni loyihalashingiz mumkin. Keng kutubxonalar va 5000 dan ortiq vektor belgilari bilan Endraw Max-da chizish jarayoni ancha soddalashtirilgan. Yechim foydalanuvchilari intuitiv Microsoft Office muhitida ishlash mumkin bo’lgan ko’plab andozalar, vositalar va shakllarga kirish huquqiga ega.
Edraw Max xususiyatlari:
G’oyalar va ularning o’zaro ta’sirini optimal tarzda ifodalovchi diagrammalarni tuzing.
Sxemalarni, tashkiliy sxemalarni, tarmoq diagrammalarini va boshqalarni yaratishni tezlashtiradigan vektorli chizma.
Mavjud Visio XML fayllarini import qilishni qo’llab-quvvatlash.
Kutubxona panelidan kerakli shablon va obyektlarni ish maydoniga sudrab olib tashlang.
Mavzular, uslublar va effektlarga asoslangan professional diagrammalarni tezda yarating.
Barcha mavzularning joylashuvini avtomatik ravishda moslashtirish va muvofiqlashtirish.
Har bir diagramma ob’ekti uchun rang, shrift, shakl, uslub, matn, rasm va belgini tanlang.
Keng diapazonli diagrammalar yordamida murakkab ma’lumotlarni osongina tasavvur qiling.
Diagrammalarni ma’lumotlar bilan bog’lash qobiliyati.
Microsoft Office to’plami bilan integratsiya qilish imkoniyati.
Microsoft Office uslubidagi foydalanuvchi interfeysi.
WYSIWYG muharriridan foydalangan holda asosiy grafik formatlarini qo’llab-quvvatlaydi.
EdrawMax-ni kompyuteringizda ishga tushirganingizda, siz Bosh sahifaga o’tasiz. Bu årda siz hujjatlarni yaratishingiz va boshqarishingiz, shablonlarni qidirishingiz va ishlatishingiz, Visio yoki boshqa fayllarni import qilishingiz va dasturiy ta’minotning umumiy parametrlarini o’zgartirishingiz mumkin. Bu sahifa Edraw ish maydoniga kirish vazifasini ham bajaradi.
Edraw ish maydoniga kirish.
ISH MAYDONI
Ish maydonida , va Footer ko’rasiz(2.1.10-rasm).
Dasturning ishchi maydoni.
Ushbu funktsional sohalar bilan tanishish sizning dizaynlaringizni yanada samarali bajarishga yordam beradi.
|
| |
Nazorat savollari - 5-amaliy mashg‘ulot: Mavzu: Grafik muxarirlar yordamida tasvirlar yaratish va ularni taxrirlash....

Nazorat savollari
Kompyuter grafikasi asosiy tushunchalar
Fraktal grafika haqida
Rastrli grafika haqida
Vektorli grafika haqida
Adobe Photoshop dasturi nima uchun mo’ljallangan?
Adobe Photoshopda qatlam(sloy) shakli va o'lchami qanday o'zgartiriladi?
Adobe Photoshopda yaratilgan qatlamlar ro’yxati qaysi buyruq orqali chaqiriladi?
Adobe Photoshopda ta'svir shaklini o’zgartirish qanday bajariladi?
Adobe Photoshopda bajarilgan amallar ro’yxati qaysi buyruq orqali chaqiriladi?
Tоpshiriqlаr:
Biror grаfik tаsvirni Adobe Photoshop yordamida oching.
Rasmdagi biror ob’yektni ajrating.
Ajratilgan ob’yekt nusxasini boshqa qatlamga joylang.
Shu ob’yekt uchun fon tsvir o’rnating.
Hosil bo’lgan yangi rasmni tahrirlang.
Natijani saqlab qo’ying.
Tаvsiya etilаdigаn аdаbiyotlаr:
M. Аripоv. «Infоrmаtikа vа hisоblаsh tехnikаsi аsоslаri». Tоshkеnt, “O’zMU”. -2001., 2007.
Аyupоv R.Х. «Infоrmаtikа» fаnidаn muаmmоli mа’ruzа mаtnlаri to’plаmi. - T.: TMI, 2005.
http://fayllar.org
|
Beshinchi variant, yozish xatosi yoki RW diskiga yozish uchun muvaffaqiyatsiz urinish

|
Beshinchi variant, yozish xatosi yoki RW diskiga yozish uchun muvaffaqiyatsiz urinish
|
bet | 3/8 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 30,12 Kb. | | #125394 |
Bog'liq Dvd va cd lardan ma\'lumotlarni qayta tiklash-fayllar.orgBeshinchi variant, yozish xatosi yoki RW diskiga yozish uchun muvaffaqiyatsiz urinish
Bunday holda, foydalanuvchi ma'lumotlarini o'qish bilan bog'liq muammolar mantiqiy xususiyatga ega. Umumiy tavsiyalar berish qiyin, chunki dasturiy ta'minotdagi xatolar yoki foydalanuvchi harakatlari natijasida yuzaga kelgan nosozliklar turli xil oqibatlarga olib keladi. Eng universal usul - bu diskovodning mikroprotsessorini aldash uchun diskni "issiq almashtirish" ning yuqorida aytib o'tilgan usuli .
seansni ko'p seansli mediaga qo'shishga urinishlar yoki joriy seansni yozishda xatolik bilan bog'liq bo'lsa, siz avvalgi seanslarni ro'yxatga oladigan va tanlangan disk seansining mazmunini ajratib oladigan dastur yordamida oldingi sessiyalarga kirishga harakat qilishingiz mumkin. uni ISO tasviriga yozing. Bu funksiya Nero Burning Romda ham, Roxio Easy CD DVD Creator kabi boshqa ko'plab DVD yozuvchilarda ham mavjud .
Oldingi sessiyalar ro'yxati bilan oyna
Oltinchi variant, qayta yoziladigan disk o'chirildi yoki ustiga yozildi
Agar tez o'chirish deb ataladigan bo'lsa, qattiq diskdagi tezkor formatning analogi, faqat TOC - diskning fayl tizimi o'chirilganda, ma'lumotlarni qayta tiklash mumkin. TOCni almashtirish va keyinchalik mantiq bo'yicha tahlil qilish bilan sektorlar bo'yicha nusxa ko'chirish kerak.
Agar diskda tez o'chirish qo'llanilsa va keyin yuqori qismga yangi ma'lumotlar yozilgan bo'lsa, unda faqat qayta yozilmagan narsalarni tiklash mumkin. Biz barcha mavjud maksimal sig'imning to'liq axlatini olib tashlaymiz, keyin ortiqcha qismini kesib tashlaymiz va qolgan qismida belgilangan fayl sarlavhalariga muvofiq tiklaymiz.
Diskda qattiq o'chirish qo'llanilsa, ma'lumotlarni qayta tiklash mumkin emas. Bunday holda, yuqori quvvatli lazer zarbasi diskning butun yuzasi bo'ylab o'tdi va amorf moddani (yozuv materialini) erish haroratidan pastroq, lekin kristallanish haroratidan yuqori haroratgacha qizdirdi. Drayv tomonidan mantiqiy 0 va 1 deb tan olingan amorf va kristall maydonlarning o'zgarishi yo'qoldi. Butun qatlam, to'liq o'chirilgandan so'ng, kristallanadi va qayta yozishga tayyor.
|
| |
WinHex -dan qanday foydalanish kerak

|
WinHex -dan qanday foydalanish kerak
|
bet | 7/8 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 30,12 Kb. | | #125394 |
Bog'liq Dvd va cd lardan ma\'lumotlarni qayta tiklash-fayllar.orgWinHex -dan qanday foydalanish kerak
WinHEX - bu turli xil saqlash vositalari bilan ishlash uchun mashhur ko'p funktsiyali dastur. U kompakt disklar bilan mantiqiy (OTni tushunishda ) va jismoniy (xuddi shu ma'noda) darajada ishlashi mumkin.
WinHEX dasturi oynasi
Winhex yordamida siz shikastlangan diskdan sektorlar bo'yicha tasvirni olib tashlashingiz , natijada olingan axlatni faylga saqlashingiz va keyin uni tarkibiy qismlarga ajratishingiz yoki fayl imzolari yordamida ma'lumotlarni tiklash funksiyasidan foydalanishingiz mumkin. Qattiq disklardan farqli o'laroq, CD va DVD disklarida parchalanish yo'q, bu esa bunday tiklash usullarini ancha qiyinlashtiradi.
Asboblar -> Ochish menyusi orqali Disk foydalanuvchisi ishlash uchun jismoniy yoki mantiqiy diskni tanlash imkoniyatlari mavjud oynaga kiradi. Agar drayver patnisda disk mavjudligini tanimagan bo'lsa ( "issiq almashtirish va TOCni yuklash " operatsiyasidan oldin ), u holda mantiqiy disklar ro'yxatidagi elementga kirishga harakat qilganingizda, "qurilma tayyor emas" xato xabari paydo bo'ladi. yozing , keyin Imzolar tugmasini bosish orqali siz tizim elektron jadval muharririni ishga tushirasiz (masalan, Microsoft Excel ), unda siz kerakli sarlavhani qo'lda qo'shishingiz mumkin.
Barcha manipulyatsiyalar bajarilgandan so'ng, faqat "OK" tugmasini bosish va natijani kutish qoladi. Belgilangan shartlarga javob beradigan barcha fayllar tanlangan katalogga saqlanadi.
Uchinchi dastur. DVD, CD disklardan ma'lumotlarni tiklash uchun bepul dasturlar
AKOL
AKOL , mening fikrimcha, bepul dasturlarning eng funktsionalidir. U flesh-disklar va qattiq disklar bilan ham ishlashi mumkin bo'lgan dasturiy ta'minot sifatida joylashtirilgan . O'rnatish jarayonida u tizimga o'z kutubxonalarini o'rnatadi, bu dasturga muammoli saqlash vositalari bilan favqulodda vaziyatlarni yaxshiroq hal qilishga yordam beradi. O'rnatishdan so'ng tizimni qayta ishga tushirish talab qilinadi.
Dastur oynasi ikki qismga bo'linadi: qayerdan nusxa ko'chirish (yuqori) va qayerdan nusxa ko'chirish (pastki). Nusxa olishni boshlash uchun siz sichqoncha bilan yuqoridan fayllarni sudrab olishingiz yoki to'liq nusxa olmoqchi bo'lgan papkaga o'tishingiz va "Nusxalash" tugmasini bosishingiz kerak. Nusxa ko'chirish algoritmini "Ko'rish" asosiy menyusining "Sozlamalar" kichik bandini tanlash orqali sozlash mumkin. Men konfiguratsiya masalalari haqida batafsil to'xtalmayman, chunki dasturda juda batafsil ma'lumotnomalar mavjud.
|
| |
Dvd va cd lardan ma'lumotlarni qayta tiklash - bet 8

|
Dvd va cd lardan ma'lumotlarni qayta tiklash
|
bet | 8/8 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 30,12 Kb. | | #125394 |
Bog'liq Dvd va cd lardan ma\'lumotlarni qayta tiklash-fayllar.org
Alohida, men sizning e'tiboringizni yordamchi dasturda CD yoki DVD disklarini o'qishda xatolar aniqlanganda avtomatik ravishda ishga tushishi kerak bo'lgan EXTRA rejimiga ega ekanligiga qaratmoqchiman.
Qayta tiklash Asboblar qutisi CD bepul uchun
Qayta tiklash Asboblar qutisi CD Free uchun - bu taniqli Recovery kompaniyasining yordamchi dasturi Doc va xls dan ro'yxatga olish fayllari va ekzotik ma'lumotlar bazalarigacha bo'lgan har xil turdagi shikastlangan fayllardan ma'lumotlarni tiklash uchun yordamchi dasturlar yaratishga ixtisoslashgan asboblar to'plami . Bu erda eslatib o'tilgan bepul dasturlardan faqat bittasi ruscha interfeysga ega emas. Nusxa olish algoritmini sozlash mumkin emas.
Dasturni ishga tushirganingizda, sizdan qutqarish amalga oshiriladigan drayverni, shuningdek, chegirilganni saqlamoqchi bo'lgan yo'lni tanlashingiz so'raladi. TOCni o'qib chiqqandan so'ng, yordamchi dastur sizga kerakli katalog va fayllarni belgilashni taklif qiladi va saqlash jarayoni boshlanadi. Agar nusxa ko'chirish jarayonida o'qib bo'lmaydigan sektorlar uchrasa, foydalanuvchidan sektorni (faylni) qayta o'qish yoki o'tkazib yuborish taklif qilinadi. Jarayon oxirida siz bajarilgan ishlar bo'yicha hisobotni saqlashingiz mumkin.
DeadDiscDoctor
DeadDiscDoctor - chiroyli rasmlarga ega minimalist interfeysga ega. Asl nusxa ko'chirish algoritmidan foydalanadi, uning sozlamalarini o'zgartirib bo'lmaydi. Nimani nusxalashni tanlang, qaerga nusxa olishni tanlang, jarayonni boshlang.
To'xtovsiz nusxa ko'chirish
To'xtovsiz nusxa ko'chirish - interfeys o'xshash yoqilgan DeadDiscDoctor . Salbiy tomoni shundaki, bir vaqtning o'zida bir nechta faylni nusxalashni tanlashning hech qanday usuli yo'q. Minimal algoritm sozlamalari mavjud.
http://fayllar.org
|
| |
Oxirgi variant, diskda umuman hech narsa yozilmagan

|
Oxirgi variant, diskda umuman hech narsa yozilmagan
|
bet | 4/8 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 30,12 Kb. | | #125394 |
Bog'liq Dvd va cd lardan ma\'lumotlarni qayta tiklash-fayllar.orgOxirgi variant, diskda umuman hech narsa yozilmagan
Ajablanarlisi shundaki, ma'lumotlarni tiklash bo'yicha mutaxassislar bunday holatga juda tez-tez duch kelishadi. Misol uchun, ko'pgina foydalanuvchilar, ayniqsa tajribasiz bo'lganlar, DVD yoki CD disklariga ma'lumot yozish uchun maxsus dasturiy ta'minotdan emas, balki operatsion tizim vositalaridan foydalanadilar ( Windows o'qing). Ular sichqoncha bilan kerakli fayl va papkalarni tanlaydilar, diskovodga yuborilgan elementni sichqonchaning o'ng tugmasi bilan bosing, ular fayllar o'z manziliga "uchib ketadigan" oynani ko'radilar va bu bilan tinchlanadilar. Aslida, bunday operatsiyadan so'ng, fayllar diskka emas, balki maxsus vaqtinchalik papkaga ko'chiriladi va bu operatsiyadan so'ng siz qo'shimcha Windows sehrgariga qo'ng'iroq qilishingiz kerak , bu oxirgi bosqichni amalga oshiradi, bunda aslida , yozib olish ommaviy axborot vositalarida amalga oshiriladi.
Bu erda, ehtimol, foydalanuvchilar duch keladigan CD va DVD-lardagi ma'lumotlarni yo'qotishning eng keng tarqalgan variantlari. Xulosa qilib aytganda, men yana bir bor maslahat bermoqchiman - agar yo'qolgan ma'lumotlar yuqori qiymatga ega bo'lsa, tajribalarni yaxshiroq vaqtgacha qoldiring, ma'lumotlarni qayta tiklashni professionallarga ishonib topshiring.
Nolinchi dastur. Nusxalash va qayta qurish usullari
Quyidagi variantlar mumkin:
Zarar diskovodga TOC va katalog daraxtini o'qishga imkon beradi (diskning mazmuni ko'rinadi), lekin kerakli papkalar va fayllarni o'qib bo'lmaydi. Ularni nusxalash uchun siz disk sektorini sektorlar bo'yicha o'qish imkonini beruvchi dasturlardan foydalanishingiz mumkin , diskovod tomonidan tuzatilmagan o'qish xatolarini e'tiborsiz qoldirib yoki aqlli ravishda qayta ishlang. Bepul va tijoriy dasturlarning eng foydalilari tegishli ilovalarda tasvirlangan.
Disk diskovod tomonidan taniydi, lekin OS yordamida tarkibni ko'rishga urinish, osib qo'yish yoki xato xabarini bildiradi. Men bunday vaziyatlarda ma'lumotlarni samarali tiklay oladigan bepul dasturiy ta'minotni bilmayman, shuning uchun tijorat mahsulotlaridan foydalanishga murojaat qiling.
Drayv diskovod tomonidan tan olinmaydi. Drayv diskni turli tezliklarda o'qishga harakat qiladi, faollik indikatori yonib-o'chib turadi, turli xil tezliklarda tarkibni o'qish uchun bir qator muvaffaqiyatsiz urinishlardan so'ng mil to'xtaydi. Buning uchun maxsus tayyorlangan diskda sektorlar bo'yicha nusxasini oldindan olib tashlash kerak. Keyin olingan tasvirni dasturiy ta'minot orqali tahlil qilamiz.
|
| |
Fuqrolik huquqiy munosabat elementlari

49
Fuqarolik-huquqiy munosabatlarning turlari (tasnifi)
Fuqarolik-huquqiy munosabatlar mazmunan bir necha turga
bo„linadi:
1) Mulkiy xarakterdagi va mulkiy xarakterda bo„lmagan shaxsiy
huquqiy munosabatlar. Mulkiy xarakterdagi munosabatlar deganda,
muayyan moddiy-iqtisodiy mazmunga ega bo„lgan ijtimoiy munosabatlar,
masalan, mol-mulk bo„yicha belgilanadigan, oldi-sotdi, ijaraga qo„yish va
boshqacha shaklda bir subyektdan boshqasiga o„tkazish, umuman mulkiy
muomala bilan bog„liq huquqiy munosabatlar anglashiladi.
Mulkiy xarakterda bo„lmagan shaxsiy huquqiy munosabatlar shaxs
(fuqarolar va yuridik shaxslar)ning o„zi bilan bevosita uzviy bog„liq
bo„lgan, o„z sohibidan, egasidan begonalashtirilishi va birovga o„tkazilishi
mumkin bo„lmagan shaxsiy huquqlar, chunonchi, shaxsning o„z asariga
nisbatan mualliflik nomiga bo„lgan huquq, sha‟ni, qadr-qimmati va boshqa
shaxsiy manfaatlari bilan bog„liq bo„lgan huquqlardan iborat.
2) Mutlaq (absolyut) va nisbiy huquqiy munosabatlar. Mutlaq
huquqiy munosabatlarda subyektiv huquq egalari o„z huquqlarining
buzilmasligini, ularga rioya qilinishini har kimdan va hammadan talab qila
oladilar. Mutlaq huquqlar
1
nomuayyan doiradagi shaxslar tomonidan
buzilishi mumkin bo„lgani sababli har kimdan qo„riqlanadi. Bunday
huquqlarga mulk, mualliflik huquqlari, shaxsiy huquqlar va shu kabilar
kiradi.
Nisbiy huquqiy munosabatlarda esa faqat bir subyekt (yoki
subyektlar)gina huquq yoki majburiyat oladi. Nisbiy huquqlar zimmasida
majburiyat yuklangan ma‟lum shaxs (yoki shaxslar)ga nisbatangina
kuchda bo„ladi. Shartnomalarga asoslangan barcha fuqarolik huquqlari
nisbiy huquqlar hisoblanadi. Nisbiy huquqlarga asoslangan talablarga
rioya qilishi, majburiyatlarning bajarilishi, qarzga olingan pulning
to„lanishi bo„yicha o„z zimmasiga shartnoma asosida majburiyat olgan
subyektlardangina talab qilish mumkin bo„ladi.
) Mulkiy huquqiy munosabatlar - Toshkent davlat yuridik universiteti fuqarolik huquqi darslik I qism

51
5) Bundan tashqari ba‟zi mualliflar “imtiyozli fuqarolik huquqiy
munosabatlar” mavjudligi to„g„risida fikr bildiradilar. Bunda fuqarolik
huquqiy munosabatning muayyan ishtirokchisi boshqa subyektlarga
nisbatan muayyan manfaat ko„rish bo„yicha imtiyozga, afzallikka egaligi
qonun yoki shartnomada belgilab qo„yiladi. Masalan, garov bilan
ta‟minlangan asosiy majburiyat ijro etilmagan taqdirda garovga oluvchi
tomonidan garov predmetiga nisbatan o„z talablarini imtiyozli
qanoatlantirish huquqi yoxud umumiy ulushli mulkdagi ulush sotilganda
sherik mulkdorlar imtiyozli sotib olish huquqiga ega (FKning 224-
moddasi).
Nazorat uchun savollar - Toshkent davlat yuridik universiteti fuqarolik huquqi darslik I qism

Nazorat uchun savollar: 1. Ma‟lumki, fuqarolik huquqida shaxsiy nomulkiy munosabatlar
mulkiy xarakterdagi va mulkiy xarakterda bo‟lmagan munosabatlarga
bo‟linadi. Fuqarolik-huquqiy munosabat doirasida mulkiy mezon qanday
ahamiyat kasb etadi?
2. Fuqarolik huquqlarining himoya qilishda yurisdiksiyaviy va
noyurisdiksiyaviy himoya usullari mavjud. FKning qanday normalarida
noyurisdiksiyaviy himoya usullari nazarda tutilgan.
3. Fuqaro Abdullayev fuqaro Rashidov bilan og‟zaki xizmat
ko‟rsatish shartnomasini tuzdi. Keyinchalik Fuqaro Abdullayev nosoz
ehtiyot qismlardan foydalangani uchun fuqaro Rashidovga tegishli bo‟lgan
televizor ishdan chiqdi. Fuqaro Rashidov buzilgan huquqlarini himoya
qilishni so‟rab sudga murojaat etganda, sud uning huquqini himoya
qilishni rad etadi.
Sudning harakatlari qonuniymi? Fuqarolik huquqida buzilgan huquqlar qanday himoya qilinadi? 4. Beshkent tumanida joylashgan katta suv dambasining buzilishi
natijasida shu tumanda joylashgan fermerlarga tegishli bo‟lgan 500 gektar
yerga ekilgan qishloq xo‟jalik ekinlari nobud bo‟ldi. Tuman hokimi ushbu
voqea sababchilaridan fermerlarga yetkazilgan zararnigina qoplab berish
xaqida buyruq chiqardi. Fermerlardan biri esa haqiqiy zarar bilan birga
olinmagan foydani ham undirib berishni suddan talab qildi. Sud hokim
qarorini asos qilib ko‟rsatib fermerning talabini rad etdi.
Sudning harakatiga baho bering. Sudning qaroriga hokimning buyrug‟i asos bo‟lishi mumkinmi? Ushbu holatda hokimning buyrug‟i fuqarolik huquqiy munosabatni tartibga sola oladimi?
61
4-MAVZU. FUQAROLAR – FUQAROLIK HUQUQINING SUBYEKTLARI SIFATIDA Fuqarolik huquq layoqati va muomala layoqati. Fuqarolarning
tadbirkorlik faoliyati. Fuqarolarning yashash joyi. Fuqaroni vafot etgan
deb e‟lon qilish. Vasiylik va homiylik. Fuqarolik holati hujjatlarini qayd
etish.
Fuqarolik huquqlari va burchlarining kelib chiqish asoslari

53
Harakatlar (ko„p holatlarda harakat faol bo„lsada, ba‟zida muayyan xulq-
atvorda bo„lish ham harakatni to„g„rirog„i harakatsizlikni anglatadi va bu
ham yuridik fakt sifatida qaraladi) o„z navbatida ikki turga: huquq yo„l
qo„ygan va huquq yo„l qo„ymagan xatti harakatlarga bo„linadi.
Huquq yo„l qo„ygan harakatlar qonun hujjatlari bilan qat‟i
ta‟qiqlanmagan harakatlar va harakatsizlikdan iborat. Boshqacha aytganda
muayyan xulq-atvor bo„lib hisoblanadi. Bunday xulq-atvor yoki harakatlar
fuqarolar va yuridik shaxslarning fuqarolik huquqlari va burchlarini
belgilash, o„zgartirish va bekor qilish orqali o„zlari uchun maqbul bo„lgan
muayyan fuqarolik huquqiy oqibatlarni vujudga keltirishga qaratiladi.
Huquq yo„l qo„ymagan harakatlar boshqa subyektlarga zarar yetkazish va
asossiz boyish va tejash holatlari hisoblanadi.
-MAVZU. FUQAROLIK-HUQUQIY MUNOSABAT

48
Huquqiy munosabatlar mazmunini subyektiv huquqlar bilan
birgalikda fuqarolik majburiyatlari ham tashkil etadi. Majburiyatning
mohiyati shundaki, unda huquq normasini talab bo„yicha yoxud shaxsni
o„z ixtiyori asosida zimmasiga olgan burchi bo„yicha u muayyan xatti
harakatlarni qilishga yoki muayyan xatti harakatlarni qilishdan o„zini tiyib
turishga majbur bo„ladi. Odatda, har qanday majburiyat burchli qarzdor
shaxsning erkini muayyan darajada cheklaydi. Uni huquq egasini
manfaatlari bilan bog„laydi va ushbu manfaatlarga rioya qilinishiga
majburlaydi. Masalan, qurilish tashkiloti tuzilgan shartnomaga muvofiq
buyurtmachiga turar joy qurib berishga yoki turar joyni ta‟mirlashga
majbur. Buyurtmachi esa, buning uchun muayyan summadagi haqni
to„lashi lozim. Subyektdan muayyan xatti harakatni amalga oshirishni
talab etadigan majburiyatlar ijobiy pozitiv majburiyatlar hisoblanadi.
Muayyan xatti harakatlarni sodir etishdan o„zini tiyib turish, saqlanishni
talab etadigan majburiyatlar esa salbiy – negativ majburiyatlar deb ataladi.
Ba‟zi mualliflar esa buni aktiv va passiv majburiyatlar deb ham atashadi.
Fuqarolik huquqiy munosabat doirasida subyektiv huquq va
majburiyatlar bir biridan ayro holda mavjud bo„lishi mumkin emas.
Boshqacha aytganda subyektiv huquq va majburiyatlar yagona huquqiy
munosabatning tarkibiy elementlari bo„lib ular o„zaro bir birlari bilan
o„zaro uzviy bog„langandirlar. Muayyan subyektlar subyektiv huquqning
mavjud bo„lishi boshqa subyektda ushbu huquqqa yarasha majburiyat
bo„lishini anglatadi va aksincha har qanday majburiyat uni qarshisida uni
bajarishni talab qilishga haqli bo„lgan huquq egasi bo„lishini anglatadi.
Masalan, ijarachi o„zi ijaraga olgan uydan foydalanish huquqiga ega va
bunda ushbu huquqni amalga oshirishga nisbatan barcha to„sqinliklarni
kim tomonidan sodir etilmasin, hatto turar joy egasi tomonidan sodir etilsa
ham bartaraf etilishini talab qilishga haqli.
Fuqarolik huquqiy munosabatlarnining obyekti bo„lib fuqarolik
munosabatda ishtirok etuvchi shaxslarning subyektiv huquqlari va
majburiyatlari qaratilgan, ijtimoiy munosabat negizida yotuvchi moddiy va
nomoddiy ne‟matlar hisoblanadi. Ular jumlasiga ashyolar, mol-mulklar
mulkiy huquqlar, pullar, qimmatli qog„ozlar, ishlar va xizmatlar,
intellektual faoliyat natijalari, turli shaxsiy nomulkiy huquqlar kiradi.
Fuqarolik huquq layoqati va muomala layoqati

64
tasarruf etish borasidagi bitimlarni mustaqil ravishda amalga oshirishga
haqlidirlar.
O„n to„rt yoshdan o„n sakkiz yoshgacha bo„lgan voyaga
yetmaganlar ota-onalari, farzandlikka oluvchilar va homiylarining
roziligisiz quyidagilarni mustaqil ravishda amalga oshirishga haqli:
1) o„z ish haqi, stipendiyasi va boshqa daromadlarini tasarruf etish;
2) fan, adabiyot yoki san‟at asarining, ixtironing yoxud o„z
intellektual faoliyatining qonun bilan qo„riqlanadigan boshqa natijasi
muallifi huquqini amalga oshirish;
3) qonunga muvofiq kredit muassasalariga omonatlar qo„yish va
ularni tasarruf etish;
4) mayda maishiy bitimlarni hamda boshqa bitimlarni tuzish.
Kishining ruhiy kasalligi, aqli zaifligi uni sud tomonidan
muomalaga layoqatsiz deb topish uchun asos bo„ladi. Bu o„rinda shuni
unutmaslik lozimki, har qanday ruhiy kasallik yoki aqli zaiflik fuqaroni
ongli ravishda harakatlar qilish va fuqarolik muomalasida faol qatnashish
imkoniyatidan mahrum etmaydi. Fuqarolik kodeksining 30-moddasida
ko„rsatilishicha ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi oqibatida o„z
harakatlarining ahamiyatini tushuna olmaydigan yoki ularni boshqara
olmaydigan fuqaroni sud qonun hujjatlarida belgilab qo„yilgan tartibda
muomalaga layoqatsiz deb topishi mumkin va bunday fuqaroga vasiylik
belgilanadi. Tabiiyki, muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqaro nomidan
bitimlarni uni vasiyi amalga oshiradi. Agar fuqaro ruhiy kasallikdan
davolansa, tegishli tartibda sud tomonidan to„liq muomalaga layoqatli deb
topilishi ya‟ni, muomala layoqati tiklanishi mumkin.
FKning 31-moddasiga ko„ra spirtli ichimliklarni yoki giyohvandlik
vositalarini suiste‟mol qilish natijasida o„z oilasini og„ir moddiy ahvolga
solib qo„yayotgan fuqaroning muomala layoqati sud tomonidan fuqarolik
protsessual qonun hujjatlarida belgilangan tartibda cheklab qo„yilishi
mumkin. Unga homiylik belgilanadi. Bunday fuqaro mayda maishiy
bitimlarni mustaqil tuzish huquqiga ega. U boshqa bitimlarni homiyning
roziligi bilangina tuzishi, shuningdek, ish haqi, pensiya va boshqa
daromadlar olishi hamda ularni tasarruf etishi mumkin. Biroq bunday
fuqaro o„zi tuzgan bitimlar bo„yicha va yetkazgan zarari uchun mustaqil
ravishda mulkiy javobgar bo„ladi.
Fuqarolik holati hujjatlarini qayd etish

75
o„ziga xos yuridik majburiyatlarni vujudga keltiradi. Xususan, FHDYO
organi va uning mas‟ul shaxslari farzandlikka olish sirini oshkor
qilmasliklari, fuqarolarga pulli xizmat ko„rsatishlari (masalan, joylarga
chiqib nikohni qayd etish) va shu kabi fuqarolik-huquqiy harakaterdagi
“faoliyat” olib borishlari lozim.
Tug„ilish fuqarolik holati bo„lib, uni qayd etish yo„li bilan ushbu
yuridik fakt rasmiy tus kasb etadi va jismoniy shaxsning huquq layoqatini
rasmiy jihatdan tasdiqlaydi. Tug„ilganlikni qayd etish fuqarolik holati
sifatida davlat tomonidan qayd etiladi va shu yo„l bilan jismoniy shaxsning
huquqiy maqomi yuzaga keladi. Zero, jismoniy shaxsning keyingi hayoti
davomida, masalan, bolani poliklinikada tibbiy ko„rikdan o„tkazish,
bolalar bog„chasiga joylashtirish, maktabga o„qishga chiqish kabi
harakatlarda tug„ilganlik guvohnomasi asosiy hujjat sanaladi.
Fuqarolik holatini qayd etish fuqarolarning huquq va burchlarini
paydo bo„lishiga sabab bo„lib xizmat qiluvchi hujjat (gerbli guvohnoma)
berish uchun asos bo„ladi. Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd
etishning ahamiyati shundaki, unga asosan FHDYO organi tomonidan
berilgan guvohnoma, unda ko„rsatilgan faktning to„g„riligini tasdiqlovchi
shaksiz dalil hisoblanadi.
Tug„ilganlik haqidagi guvohnoma bolaning tug„ilganligini, uning
ota-onasi kim ekanligini tasdiqlovchi yagona hujjatdir.
O„lim haqidagi dalolatnoma yozuvi qayd etilgandan so„ng, o„lim
haqida gerbli guvohnoma rasmiylashtiriladi va murojaat qilgan shaxsga
taqdim etiladi.
Nikoh qayd etilganligi haqida guvohnoma - bu nikohdan o„tgan
shaxslarning er-xotinligini tasdiqlovchi va ular o„rtasida o„zaro huquq va
majburiyatlarning vujudga kelganligini ifodalovchi hujjatdir.
Nikohdan ajralganlik er-xotin o„rtasidagi oila-nikoh munosabatlari
rasman tugaganligini anglatadi va bu haqda ularga nikohdan ajralganlik
guvohnomasi beriladi hamda shaxsini tasdiqlovchi hujjatiga nikohdan
ajralish qayd etilganligi haqida belgi qo„yiladi.