Toshkent 2014 B. M. Azizov, I. A. Israilov, J. B. Xudoyqulov o - bet 4

“Yer haydasang kuz hay da, kuz haydamasang yuz hay
da”, “Ajriqni qirq yil laylak uyasida saqlasang ham elkasi yerga teksa
ko„karadL”
va boshqalar. Bu xulosalar bilan ota bobolarimiz yemi kuzda
haydashning bahorda haydashga nisbatan afzal ekanligini. Ajiriq, g„umay kabi ko„p
yillik begona o„tlaming ildiz poyalari o„zining unuvchanlik hususiyatlarini ko„p
yilgacha saqlab qolishini aytib o„tganlar.
Insonlar qishloq xo„jalik ekinlarini ekib etishtirishni boshlagan dastlabki
davrlardan boshlab, ekinlami madaniylash-tirish, hosildorligini oshirish, mahsulot
sifatini yaxshilashga qiziqib kelgan va bu borada izlanishlar olib borganlar.
Uzoq yillar davomida qishloq xo„jaligi, shu jumladan, dehkonchilik taraqqiyoti
juda sekin rivojlandi, ekinlar parvarishi ibtidoiy ko„rinishda bo„lgan. Insonlar
muntazam ravishda agronomiya sohasidagi malakalarini oshirib borganlar. Ular
tinimsiz bu sohada izlanishlar olib borganlar. Yillar davomida insoniyatning
dehqonchilik sohasidagi malakalari oshib borgan.
0„rta asrlarga kelib Xitoy, Hindiston, Misr, yeron, Yunoniston va Markaziy
Osiyodagi bir qator davlatlarda dehqonchilikda katta o„zgarishlar kuzatildi. Bu
davlatlarda bundan bir necha ming yillar ilgari bug„doy, sholi va boshqa ekinlaming
urug„larini ekib etishtirgan. Uzoq o„tmishdan ajdodlarimiz qishloq xo„jalik ekinlarini
etishtirishda shudgorlash, sug„orish va oziqlantirish singari tadbirlami amalga
oshirganlar.
Har qaysi davrda olimlarning ilmiy ishlari qadrlanib kelingan va ular xurmatda
bo„lganlar. Masalan, IX-X asrda yashab ijod qilgan buyuk sharq olimi Abu Nasr al-
Farobiy o„z ilmiy asarlarida fan va amaliyotning uyg„unligiga katta e‟tibor bergan,
Muallif o„zining “Mantiq” nomli asarida
“Fikrning kuchi ong faoliyati hisobiga
mantiqan to„g„ri amalga oshirilgan hollardagina dolzarb bo„la oladi”,
deb
ta‟riflaydi.
XV asr olimi Mirzo Ulug„bek
Har qanday yangilik malum bir uslubiyatga
asoslanib o„rganilganda va amaliyotda keng tadbiq etilgan taqdirdagina
qadrlidir”,
deb ta‟kidlaydi.
Yangi g„oya va fikrlarni yaratish va o„rganish o„rta asrlarda bir qator
olimlarning ilmiy ishlarida o„rganilgan bo„lsada, “Ilmiy tadqiqot asoslari ” fani fan
sifatida shakllanishi XIX asming oxiri XX asming boshlariga to„g„ri keladi.
Ilmiy agronomiya insoniyatning qishloq xo„jalik mahsulot-lariga bo'lgan
talabining ortib borishi bilan rivojlana boshlagan. Bundan tashqari, yil sayin
o„zlashtirilayotgan maydonlar kamaya boshlanganligi sababli o'sib borayotgan
ehtiyojni oddiy kuzatish orqali olingan fan yutuqlarni ishlab chiqarishga tadbiq
etishni talab qila boshladi. Shundan boshlab o„simliklami va ulaming tashqi muhitga,
ozuqa elementlariga bo„lgan munosabatlarini aniq o„rganishni taqazo qila boshladi va
ilmiy agronomiya alohida fan sifatida rivojlana bordi.
Dastlab, kichik-kichik maydonlarda kuzatishlar olib borilgan bo„lsa, keyinchalik
shu maydonlar bazasida ilmiy tekshirish stansiyaiari va institutlari tashkil bo„la
boshladi. Ilmiy agronomiyaning asosi bo„lgan tajribalar va kuzatishlarga G„arbiy
Evropada katta hissa qo„shgan olim J.B. Bussengo (1802-1887) hisoblanadi. U
birinchi bo„lib tajribalarda, olib borilgan kuzatishlari va ulaming natijalariga hujjat
yurgizishni taklif etadi. 1634-36 yillarda almashlab ekishda azot balansini o„rgandi.
Bundan tashqari, Busengo tajribada biror bir narsani hal qilishda unga alohida
kuzatishlar olib borish kerakligini izohlab berdi. Bu ilmiy va ishlab chiqarishda katta
hamiyatga ega ekanligini ko„rsatib o„tdi.
XIX asrning birinchi yarmida (1850) Angliyaning Rotamstad tajriba
stansiyasida D. Loos va D. Gilbertlar donli ekinlar (kuzgi bug„doy, arpa, ildiz
mevalar) ni o„g„itlash ustida dala tajribalari o„tkaza boshlagan. 1852 yilda
Germaniyaning Menkeri shahri yonida birinchi bo„lib qishloq xo„jalik tajriba
stansiyasi tashkil bo„ldi. XIX asming 20 yillarida Rossiyada dastlabki tajriba
stansiyalari tashkil topa boshladi. 1818 yilda Moskva qishloq xo„jalik jamiyati
(OXS), 1821 yilda esa Butor tajriba xutori tashkil etildi.
Rossiyada ilmiy agronomiyaning rivojlanishida qishloq xo„jalik oliy
maktablarining tashkil etilishi muhim ahamiyat kasb etadi. 1848 yilda Gorigorets
dehqonchilik maktablari tashkil etildi.
Peterburgda birinchi dehqonchilik doktori A.V. Sovetovning, Moskva shahrida
esa A.N. Sabinin, Harkovda A.E. Zaykovich, Odessada P.F. Baraev, Kievda S.M.
Bogdanovlaming ishlab ijod etishlari XIX asming oxirlarida ilmiy agronomiyaning
rivojlanishiga katta hissa bo„lib qo'shildi.
1865 yilda Moskvada Petrovskiy dehqonchilik akademiyasining (hozirgi
Timiryazev nomidagi Moskva qishloq xo„jalik akademiyasi) tashkil topishi ilmiy
markaz sifatida xizmat qildi. Hozirgi zamon ilmiy tadqiqot ishlarining rivojlanishida
D.N. Engelgard, D.N. Pryanishnikov va
S.N. Rijov, M.V. Muhammad-jonovlaming hissalari benihoya katta.
XVIII-XIX asrlarda Evropada bu fanning shakllanishida taniqli shved olimi Karl
Linney, ingliz olimi CHarlz Darvin, chex olimi Grigor Mendel singari olimlar asos
soldilar, XX asrda K.A. Timiryazev, N.I. Vavilov, D. Pryanishnikov, R. Vilyams
singari olimlarning ilmiy ishlarida yanada ri voj lantiri ldi.
Ch.Darvin iborasi bilan aytganda dohiy - bu sabr-toqatdir: Kuzatuvchining
muvaffaqiyati juda ko„p jihatdan fanga, ilmiy ishga bo„lgan muhabbatiga, bardoshiga
va to„g„ri tasavvur qilishiga bog„liqdir.
B.A.Dospexovning ta‟kidlashicha, olib borilayotgan ilmiy ishlaming
samaradorligi va uning sifati, ko„p jihatdan tajribada olib borilgan kuzatishga, uning
aniqlik darajasiga va uslubiga bogiiqdir.
Ilmiy izlanish asoslari fanining rivojlanishi agronomiyaning har bir tarmog„ining
rivojlanishi bilan uzviy bog„liqdir. Agronomiya fanlariga asos solgan olimlar ilmiy
izlanish asoslari faniga asos solgan.
Germaniyada YU. Libix, Rossiyada D.N. Pryanishnikov agrokimyo fanining
asoschilari bo„lib, mineral oziqlantirishni o„simlik-laming o„sish va rivojlanish
jarayoniga ijobiy ta‟sirini o„rgandilar.
V.V. Dokuchaev, P.A. Kostichev, N.M. Sibirsev singari olimlar o„z ilmiy
ishlarida tuproqlaming shakllanishi, tuproq unumdorligini oshirishda organik
moddalarning ahamiyatini o„rgandilar.
R. Vilyams tuproqning donadorligi, agrofizikaviy xossa-larini o„rganish
bo„yicha ko„plab ilmiy tadqiqotlar olib bordi. Tuproq unumdorligi bo'yicha ta‟limotni
yanada rivojlantirdi. Olimning ta‟kidlashicha, tuproq va uning unumdorligi ajralmas
tushuncha - unumdorlik tuproqqa xos bo„lgan sifat ko„rsatkichdir.
Tuproqning so„rish imkoniyati, tuproqning shakllanishida va o„simliklar
hayotida so„rilgan kationlarning ahamiyati K.K. Gedroysning ilmiy ishlarida
o„rganildi.
Masalan, akademik K.A. Timiryazev o„simliklarda kechadigan fiziologik
jarayonlami kuzatish bo„yicha ko„plab ilmiy tadqiqotlar olib bordi, o„simliklar
hayotida bargning tutgan o„rnini o„rgandi va fotosintez jarayonlarining asosiy
qonuniyatlarini yaratdi. D. Pryanishnikov o„simliklami oziqa elementlariga bo„lgan
ehtiyojini
o„rgandi,
R.
Vilyams
tuproqning
agrofizikaviy
xossalarini
makrostrukturasini o„rgandi. Shuningdek, R. Vilyams dala tajribalari bilan bir
qatorda lizimetrik tadqiqotlar olib borishga asos solgan olimlardan biri hisoblanadi.
0
„zbekistonda agronomiya fanining rivojlanishiga va dala ekinlari bo„yicha ilmiy
tadqiqotlar olib borish uslubiyatiga munosib hissa ko„shgan olimlarga haqli ravishda
professor A. Qashqarov, akademik M.V. Muhamedjanov, akademik A.X. Imamaliev,
S. Maraxmedov, professor T.Piraxunov, A. Rasulov, J.A. Musaev singari olimlami
misol keltirish mumkin.
Professor A. Qashqarov o„z ilmiy ishlarida tuproqqa ishlov berish jarayonlarini
o„rgandi va ikki yarusli pluglarda tuproqqa asosiy ishlov berishning ahamiyatini
ilmiy asoslab berdi.
Professor A. Qashqarovning ilmiy ishlari keyinchalik akademik M.V.
Muhamadjonovning ilmiy ishlarida yanada taqomillashtirildi. M.V. Muhamadjonov
o„z ilmiy ishlarida tuproqqa chuqur yumshatkichli moslamalar o„rnatilgan pluglar
yordamida shudgorlashni tavsiya etadi.
Prfessor F.M. Mauer tomonidan g„o„zaning yovvoyi va madaniy turlarini
o„rganish bo„yicha ko„plab ilmiy tadqiqot ishlari olib borildi. Olim tomonidan g„o„za
sistematikasining mukammal shakli yaratildi. Keyinchalik g„o„za sistematikasi
bo„yicha ilmiy tadqiqot ishlari akademik
A.
Abdullaevning ilmiy ishlarida davom ettirildi. Olim tomonidan g„o„zaning yangi
yovvoyi turlari kashf etildi va g„o„za sistematikasi yangi g„o„za turlari bilan boyitildi.
Akademik S. Tursunxodjaev va uning shog„irtlari g„o„za-beda almashlab ekish
tizimini o„rgandilar, akademik S.X. Yuldashev g„o„zaning
i i
maqbul ko„chat qalinligini va ekish sxemasi bo„yicha ilmiy tadqiqotlar olib
bordi, akademik A. Imamaliev g„o„za fiziologiyasi va biokimyosini o„rgandi. Olim
tomonidan g„o„za barglarini sun‟iy ravishda to„kish, ya‟ni defolyasiya olib borish
bo„yicha ko„plab ilmiy tadqiqotlar olib borildi.
Akademik S. Miraxmedov g„o„za seleksiyasida yangi yo„nalish ochdi. Olim o„z
ilmiy ishlarida g„o„za navlarini yaratishda uzoq yovvoyi namunalardan foydalanish
usuliga asos soldi va bu usulda viltga chidamli, uzoq vaqt davomida katta
maydonlarda ekilgan Toshkent-1, Toshkent -2, Toshkent -3 navlari yaratildi.
Akademik J.A. Musaev o„z ilmiy ishlarida dala ekinlarining irsiyatini, irsiy
belgilami nasldan-naslga o„tish qonuniyailarini o„rgandi .
Professor A. Rasulov, X. Maqsudov singari olimlar 0„zbekiston hududidagi
tuproqlar genezisini o„rgandilar, akademik Q. Mirzajanov, professor SH. Nurmatov
va uning shog„irtlari tomonidan tuproq yerroziyasi bo„yicha ko„plab ilmiy tadqiqotlar
olib borildi.
Professor G„. Qurbonov, A. Omonov, N. Xalilov, R. Siddikov singari olimlar
g„alla ekinlari morfologiyasi, biologiyasi va etishtirish texnologiyasi bo„yicha ilmiy
tadqiqotlar olib bordilar.
Respublikamizda fitopatalogiya fanining shakllanishida professor N.S.
MirpoMatova, Karimov singari olimlarning, entomologiyaning shakllanishida X.X.
Kimsanboevning xizmatlari katta. Dastlab ilmiy tadqiqotlar juda sodda usullarda,
kichik tajriba dalalarida olib borildi. Keyinchalik dastlabki tajriba stansiyalari, bir
qancha flliallari mavjud boMgan ilmiy tadqiqot institutlari va boshqa qishloq xo„jalik
tashkilotlari shakllandi.
Respublikamizda dastlabki ilmiy tadqiqot institutlari o„tgan asming dastlabki
yillarida shakllana boshlagan boMsada, jadal rivojlanishi XX asming ikkinchi
yarmiga to„g„ri keladi.
Dastlab ilmiy tadqiqotlar ma'lum bir tizimga ega bo„lmagan tartibsiz holda olib
borilgan. Tadqiqotlar olib borish uchun malakali mutaxassislar, kerakli asbob
uskunalar va texnik jihozlar etishmagan.
Agronomiya fanining fan sifatida shakllanishi va rivojlanishini quyidagi
bosqichlarga bo„lib o„rganish mumkin:
lbosqich - 1917-1950 yillar. Bu davrda 0„zbekistonda dastlabki ilmiy tadqiqot
institutlari shakllanib, o„z faoliyatini boshlagan. Bu davrda fan va texnologiya
unchalik rivojlanmagani uchun ilmiy tadqiqotlaming imkoniyati cheklangan bo„lgan.
Bu davrda g„o„zaning Navrotskiy, Kolxoznitsa, Zavod aralashmalari singari navlari
yaratilgan.
12
2
bosqich - 1950-1970 yillar. Bu davrda qishloq xo„jaligi asosan ekstensiv
rivojlangan, ko„plab yangi yerlar o„zlashtirilgan. Duragaylash yo„li bilan g„o„zaning
108-F, 149-F, 153-F singari yangi navlari yaratildi. Shuningdek, Mirzacho„l, Qarshi
cho„llari o„zlashtirildi va va ko„plab yirik irrigatsiya inshootlari qurildi.
3 bosqich - 1970-1991 yillar. Bu davrda qishloq xo„jaiigining intensiv rivojlanish
davri deb hisoblanishi mumkin. Bu davrda seleksiyada ham ma‟lum bir yutuqlar
ko„zga tashlanishi mumkin. Ya‟ni, bir-biriga uzoq bo„lgan g„o„za turlarini
chatishtirish yo„li bilan viltga chidamli Toshkent-
1,
Toshkent-2 va Toshkent-3 navlari yaratildi.
G„o„za - bada almashlab ekish tizimi keng joriy etildi. Qishloq xo„jaligini
mexanizatsiyalashtirish va kimyolashtirish keng ko„lla-nildi. Qishloq xo„jalik ekinlari
hosildorligini sezilarli ortishi kuzatildi.
4 bosqich - 1991 yildan keyingi davrni o„z ichiga oladi. Bu davrda ilmiy tadqikot
asoslari fani yangi rivojlanish bosqichiga ko„tarildi. Bozor iqtisodiyotiga o„tilishi,
qishloq xo„jaligida mulkchilikning yangi shakllarining shakllanishi, yerga bo'lgan
munosabatlarning o„zgarishi ilmiy tadqiqotlarda ham ma‟lum darajada o„z aksini
topdi.
0
„n dalali g„o„za - beda almashlab ekish tizimi o„miga, qisqa rotatsiyali g„o„za -
g„alla almashlab ekish tizimi keng joriy etildi. Qishloq xo„jalik ekinlar salmog„ida
g„alla ekinlari, jumladan, kuzgi bug„doy ekin maydonlari sezilarli ortdi va bu
boradagi ilmiy ishlarga extiyoj sezildi. Natijada, 1998 yilda Andijon viloyatida
“Sug„oriladigan yerlarda g„alla va dukkakli o„simliklar ilmiy tadqiqot instituti”, 2009
yilda Qashqadaryo viloyatida “G„alla ekinlar seleksiyasi va urug„chiligi ilmiy
tadqiqot instituti” tashkil etildi. 1991-2010 yillar davomida g„alla ekinlar hosildorligi
17 s/ga dan 50 s/ga gacha, yalpi hosil esa 900 ming tonnadan 6.5 mln. tonnagacha
oshdi. Mustaqillik yillari davomida “Hosildor”, “Yonbosh”, “Marjon”, “Chillaki”,
“Tezpishar”, “Durdona”, “Matonat”, “Asr” singari ko„plab mahalliy sharoitga
moslashgan serhosil kuzgi bug„doy navlari yaratildi.
Respublikasizda g„alla ekinlar etishtirish bo„yicha bir qator ilg„or
agrotexnologiyalar ishlab chiqilib, g„allachilikning yangi, o„ziga hos maktabi
yaratildi.
Paxtachilikda ham katta ishlar olib borilib, serhosil, tola sifati yuqori boigan
“Buxoro-
6
”, “Buxoro-102”, “Andijon-35”, “Andijon-36” singari g„o„za navlari
yaratildi.
Zararkunanda hashoratlarga qarshi biologik kurash olib borj
s
h keng jorish etildi.
Fanda asosiy e‟tibor “energiya va mablag„ tejovchi” agrotexnologiyalar ishlab chiqish,
mahsulot sifatini yaxshilash va ekologik muvozanatni saqlashga qaratildi.
Bu davrda biotexnologiya, mikrobiologiya singari fanlar jadal rivojlandi.
Natijada, qishloq xo„jaligida ilmiy tadqiqotlar olib borishda bir qator yangicha
yo„nalishlar shakllandi.
Bugungi kunda qishloq xo„jaligi bo„yicha ilmiy tadqiqot ishlari Toshkent davlat
agrar universiteti, Toshkent irrigatsiya va meljoratsiya instituti, Samarqand qishloq
xo„jalik instituti, Andijon qishloq xo„jalik instituti singari qishloq xo„jalik oliy o„kuv
yurtlari va o„nlab qishloq xo„jalik ilmiy tadqiqot institutlarining olimlari tomonidan
olib boriladi. Ilmiy ishlar sifati ma‟lum darajada tajriba olib borish uslubiyatlarini
mukammal o„zlashtirgan etuk mutaxasisga bog„liq. Shu tufayij qishloq xo„jalik
sahasidagi magistrlar tayyorlashda ilmiy izlanish asoslari predmetini o„kitilishiga
katta e‟tibor beriladi.
|