1. Ekologiya fan sifatida Ekologiyaning boshqa fanlar bilan o‘zaro bog‘liqligi Ekologiyaning asosiy bo‘limlari 1-maruza (1)

|
1. Ekologiya fan sifatida Ekologiyaning boshqa fanlar bilan o‘zaro bog‘liqligi Ekologiyaning asosiy bo‘limlari
|
bet | 1/2 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 21,14 Kb. | | #124306 |
Bog'liq 1-maruza (1)
1.MAVZU. KIRISH. EKOLOGIYA FANI, UNING MAQSAD VA VAZIFALARI.
1. Ekologiya fan sifatida
2. Ekologiyaning boshqa fanlar bilan o‘zaro bog‘liqligi
3. Ekologiyaning asosiy bo‘limlari
4. Ekologiyaning vazifalari
5. Ekologiyaning rivojlanish tarixi
Tayanch iboralar: abiotik muhit, antagonistik, gipoteza, global, differentsiatsiya, zoologiya, integratsiya, kontekst, kontseptsiya, noosfera, organik muhit, tur, siyosatshunoslik, barqaror rivojlanish, tsivilizatsiya.
1. Ekologiya fan sifatida. «Ekologiya» atamasi va uning ma’nosi fanga 1866 yilda nemis biologi Ernst Gekkel tomonidan kiritilgan (1834-1919). U ekologiya deganda muhit va organizmlarning o‘zaro bog‘liqligini tushungan va fanning bu tarmog‘iga quyidagicha ta’rif bergan: «Ekologiya bu butun tirik mavjudotlarning muhitdagi organik va noorganik komponentlari bilan o‘zaro aloqadorligini o‘rganadi, bunda hayvonlar va o‘simliklarning noantogonistik va antogonistik o‘zaro aloqadorligini hisobga oladi. Bir so‘z bilan aytganda, ekologiya-tabiatdagi jami murakkab aloqadorlik va o‘zaro munosabatlarni o‘rganadigan fan bo‘lib, Ch. Darvin fikricha, yashash uchun kurash shartlaridan biridir. Ayniqsa, Ch. Darvinning evolyusion ta’limoti, «Turlarning tabiiy yo‘l bilan tanlanishidan kelib chiqishi» kitobi (1859) ekologiya fanining shakllanishiga, mustaqil fan sifatida yuzaga kelishiga katta hissa qo‘shdi. Ammo Shved olimlari Bengt Hultman va erik Levlinlar fikri bo‘yicha, ekologik fanning asoschisi bo‘lib Gilbert Uayt (1793 yilda vafot etgan) hisoblanadi. Uning ”Zelburnning tabiiy tarixi” asari xozirgi zamon ekologik harakatining asosi bo‘lib xisoblanadi. (2003, 25 bet)
«Ekologiya» yunoncha so‘zdan olingan bo‘lib «Oykos» «uy-joy, makon» degan ma’noni anglatadi va qadimiy adabiyotlarda bu so‘zning sinonimi «oykologiya»dir.
Mazmun jihatdan ekologiya «o‘z uyingda»gi organizmlar haqidagi fandir. Keng ma’noda ekologiya mazmunini quyidagicha ta’riflash mumkin: «Ekologiya bir-biri bilan o‘zaro bog‘liq organizmlar va ularning ekologik muhit munosabati yoki organizmlar guruhining atrof muhitga yoki tirik organizmlarning bir-biri va yashash muhiti bilan o‘zaro munosabatlari haqidagi fandir».
2. Ekologiyaning boshqa fanlar bilan o‘zaro bog‘liqligi. Ekologiya biologik fan. U «organizm - muhit» tizimida organizmlarni belgilovchi elementlarni tashkil etuvchilardan biridir. Shu bilan bir qatorda bu ma’lum ma’noda muhitga bog‘liq bo‘lgan «kuchsiz» elementdir. Organizmlar uchun muhitning «ob - havosi» muhim ahamiyatga ega, biroq o‘z o‘rnida «tabiatda noqulay ob-havoning o‘zi yo‘q». Shunga qaramasdan, yashash muhitining yomonlashishi muhitga nisbatan befarq munosabatda bo‘lganda organizmlarga salbiy ta’sir etadi. Muhit yomonlashishni qabul qilmaydi, ularni faqat organizmlargina qabul qiladi. Shuning uchun ham ekologiya o‘z ishi faoliyati davomida zoologiya, botanika, mikrobiologiya, fiziologiya, genetika, biokimyo, evolyutsion biologiya, geologiya, poleontologiya va boshqa fanlarning ma’lumotlari va uslublariga tayangan holda ish ko‘radi. Bu fanlardan ekologiya ko‘pgina izlanish uslublarini va qisman asosiy tushuncha va atamalarni qabul qilgan.
Boshqa jihatdan biz «muhit» deb tushunayotgan element geologiya, geokimyo, geofizika, tabiiy geografiya, gidrologiya, tuproqshunoslik va Yer to‘g‘risidagi boshqa fanlarning asosiy o‘rganish manbaidir. Shunday qilib ekologiyani biologiya va Yer to‘g‘risidagi fanlarning qo‘shilishidan hosil bo‘lgan, deb qarash mumkin.
Lekin ekologiya va atrof muhit himoyasi vazifalari ko‘p hollarda injenerlik va texnologik usullar bilan hal etiladi (chiqindilarni qayta ishlash, kommunal va sanoat oqimlarini tozalash, energiyaning noan’anaviy usullardan foydalanish va boshqalar). Shuning uchun ham ekologiya ayniqsa, uning tarmog‘i hisoblangan amaliy ekologiya, texnik va texnologik fanlar bilan uzviy bog‘langan.
Hozirgi davrda ayniqsa, antropogen (inson) omil yaqqol sezilmoqda. Shuning uchun ekologik o‘rganishning zarur yo‘nalishlaridan biri-jamiyat va tabiiy tizimlar orasidagi munosabatni o‘rganishdan iborat.
L.I. svetkova va boshqalar (1999) «Ekologiya hozirgi paytda o‘z ildizlari bilan biologiya fani zaminida rivojlangan bo‘lsada, uning doirasidan chiqib yangi integrallashgan fanga aylandi va tabiiy, texnik va ijtimoiy fanlararo ko‘prik vazifasini bajarmoqda» deb mutlaqo to‘g‘ri yozgan (24 bet). Shunga ko‘ra, Yer haqidagi fanlarga ham taalluqlidir, desak xato qilmaymiz.
Ekologiya nafaqat yuqorida qayd etilgan fanlar bilan, balki ma’lum darajada iqtisod, matematika, informatika, kibernetika va boshqa qator fanlar bilan ham chambarchas bog‘liq.
Ekologiya va tabiat muhofazasi fani haqida ham to‘xtalish lozim. Ekologiya va tabiat muhofazasining vazifalari bir-biriga chambarchas bog‘liqligini hisobga oladigan bo‘lsak, ularni bir biridan ajratuvchi chegarani aniqlash aslo mumkin emas. Boshqacha aytganda, ekologiyani tabiat muhofazasining nazariy asosi deb qarash mumkin. O‘z navbatida, tabiat muhofazasi – ekologik vazifalarning amaliy tadbirlari va hal etish usulidir. Shu ma’noda ba’zi hollarda qo‘llaniladigan «Texnik ekologiya», «Sanoat ekologiyasi» va ba’zi tushunchalar ekologik fan hisoblanmaydi.
Ular faqat ekologik masalalarning muhandislik yechimini ta’minlaydi va dastlab tabiiy muhitning sifatini saqlab qoladi.
3. Ekologiyaning asosiy bo‘limlari. Ekologiya jadal rivojlanayotgan fanlardan biridir. Ko‘pgina mamlakatlarning oliy o‘quv yurtlari dasturlarida ekologiya fizika, matematika, kimyo fanlari bilan bir qatorda fundamental fanlar qatoriga kiritilgan. Albatta, ekologiyada barcha nazariy qoidalar yetarli darajada hozircha o‘z o‘rnini topganicha yo‘q, u mazmunan fundamental emas. Bu ekologiyaning nisbatan yoshligi hamda yuqorida qayd etilganidek, jadal rivojlayotganligidan dalolat beradi.
Shuning uchun ham ushbu ma’ruzalar matnida dunyoning barqaror rivojlanish kontsepsiyasi modellarini, iqtisodiy, ekologik va energetik manbalarni bir tizimga birlashtirish loyihasining bahosini, hayotning kelib chiqish gipotezasi kabi bahsga sabab bo‘ladigan, tortishuvga chorlaydigan masalalarni o‘rtaga tashlandi.
Bu masalalar ekologik yunalishdagi fanlar bo‘limlari qatoriga kiradi. So‘zsiz, ekologiya boshqa fanlar singari nafaqat turdosh fanlar g‘oyalarini o‘ziga singdiradi va uning o‘zi ham quyidagi bo‘limlarga (1999) bo‘linadi.
Umumiy ekologiya – o‘zaro bog‘liq va o‘zaro harakatdagi organizmlarning yashash muhiti qonuniyatlari haqidagi fan. Umumiy ekologiyaning asosiy vazifasi 1954 yili Kievda bo‘lib o‘tgan ekologlarning III konferensiyasi qarorlarida quyidagicha belgilangan: 1) organizmlar va muhit o‘rtasidagi k o‘p qirrali munosabatlarni aniqlash uchun turlarning muhitga tarixiy moslanish yo‘llarini o‘rganish; 2) turning yashash shakli bo‘lmish tur vakillari hosil qiladigan va rivojlanadigan populyatsiyalarni o‘rganish bilan bir vaqtda ularning farqlanishi, son va sifat o‘zgarishini o‘rganish; 3) ma’lum joyda, ma’lum muhit hosil bo‘lgan va rivojlanayotgan biotsenozlarni, ular ichidagi organizmlarning munosabatlarini o‘rganish (Ergashev A., 2003). Umumiy ekologiya o‘z navbatida autekologiya va sinekologiyaga bo‘linadi.
Autekologiya muhit bilan aloqador va o‘zaro harakatdagi turlar populyatsiyasi yoki ularning kelib chiqishi va turlararo munosabatini o‘rganadi. Shuning uchun ba’zan ekologiyaning bu bo‘limi turlar ekologiyasi deb ham yuritiladi. Bu atama 1896 yilda K. Shryoter tomonidan kiritilgan.
Sinekologiya har-xil muhitda yashovchi organizmlarning o‘zaro va abiotik muhit bilan bog‘liqligini o‘rganadi. Shuning uchun uni o‘zaro aloqadorlar ekologiyasi deb ham yuritiladi. O‘rta Osiyoda sinekologiyanng rivojlanishida D.N. Qashqarovning xizmati katta. Autekologiya va sinekologiya, o‘simliklar ekologiyasi va hayvonlar ekologiyasi (zooekologiya) bilan chambarchas bog‘liq.
Ekologiyaning yana bir tarmog‘i inson ekologiyasi hisoblanadi. Ba’zi olimlar uni umumiy ekologiyaning mustaqil toksonomik tarmog‘i deb hisoblashmoqda, ammo muhit bilan inson munosabatida ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy tavsifdagi qonunlar ham ta’sir etadi. Shuning uchun ekologiyaning bu bo‘limini ijtimoiy ekologiya deb ham yuritishmoqda. A.V. Losevning o‘quv qo‘llanmasini so‘z boshida taniqli serb olimi Danilo Markovich bunga quyidagicha ta’rif beradi: «Ijtimoiy ekologiya – bu ilmiy fan bo‘lib, amaliy o‘rganish va nazariy tahlil qilish jarayonida jamiyat, tabiat, inson va uning yashash muhiti hamda insoniyatning global muammosi bo‘lgan yashash muhitini nafaqat saqlab qolish, balki yaxshilash yo‘llarini o‘rganadi» (1998, 3-bet).
Ekologiya, evolyusion biologiya, genetika va poleontologiya tutash kelgan joyda evolyusion ekologiya vujudga kelgan bo‘lsa, tarixiy geologiya, paleogeografiya va paleoklimatologiyalar tutashgan joyda esa paleoekologiya vujudga keldi.
Oxirgi o‘n yillikda shahar ekologiyasi, qishloq xo‘jalik ekologiyasi (yoki agroekologiya) va sanoat ekologiyasiga bo‘lingan hududiy ekologiya rivojlandi. Ba’zan ularni maxsus (yoki amaliy) ekologiyaga birlashtiradilar. Undan umumiy ishlab chiqarish jarayonida jamiyatning tabiiy muhit bilan o‘zaro harakatini o‘rganuvchi injenerlik ekologiyasi ajralib chiqdi. Kosmos ekologiyasi, xujayralar ekologiyasi va mikroorganizmlar ekologiyasi kabi ekologiyaning tarmoq va bo‘limlari jadal ravishda rivojlanmoqda.
Xullas, ekologiyaning yana bir: Yer sharining tirik qismi haqidagi bo‘limi - global ekologiya vujudga keldi.
Global ekologiya butun Yer sharini o‘z ichiga oluvchi biosfera (hayot qobig‘i) ni o‘rganadi.
4. Ekologiyaning vazifalari. Ekologiya boshqa tabiiy fanlar singari nazariya, amaliyot va dunyoqarashni shakllantiradi.
Nazariy funksiya insonning sub’ektiv intilishlarini, tabiatning mavjud ob’ektiv qonuniyatlarini chuqur o‘rganish, shu bilan birgalikda dunyoning ilmiy manzarasini tuzish uchun jonli va jonsizlar birlik qonunlari, ularning o‘zaro harakatini o‘rganadi.
Ekologiyaning amaliy faoliyati nazariy bilimlarga tayangan holda, biosferani antropogen omillar ta’sirida o‘zgarishdan muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, tabiiy, agrar-sanoat va ijtimoiy tizimlarni ilmiy asosda boshqarish, kelajak avlod uchun sof tabiiy dunyoni saqlashni o‘rgatishdan iborat. L.I.Svetkova va boshqalar insoniyat jonsiz planetaga o‘z qabri ustida «Har kim o‘ziga yaxshi bo‘lishini o‘ylagan», degan yozuvni qoldirmasligi uchun o‘zining butun aqli, kuchi va mablag‘ini sarflashi lozim, deb yozganida naqadar haq edi.
Bugun biosferaning kelajagini, nafaqat bugungi kuni, balki ertangni kunini o‘ylaydigan madaniyatli, aql-zakovatli kishilarni topish qiyin emas. Biosfera taqdiri bugungi kunda jahon hamjamiyati tomonidan tabiiy, texnogen, ma’naviy element sifatida qabul qilinmokda. Ko‘pchilikka hozirgi kunda ijtimoiy muammolar ekologik muammolar bilan chambarchas bog‘liqligi sir bo‘lmaganligi kabi, zamonaviy ekologiya ham o‘z navbatida sotsiologiya, siyosatshunoslik, etika, ma’naviyat va boshqa ijtimoiy fanlarsiz o‘z ma’nosini yo‘qotadi. Yuqorida qayd etilganlardan mantiqan ekologiyaning dunyoqarashni shakllantiruvchi funksiyasi kelib chiqadi, ya’ni inson o‘zi ham tabiatni bir bo‘lagi ekanligini his etishi, tabiiy jarayonlarga o‘z ta’sirini ko‘rsatishi, iqtisodiy va ekologik qiziqishlarni hisobga olishi shart.
5. Ekologiyaning rivojlanish tarixi. Inson paydo bo‘lganidan beri ekologiya bilan shug‘ulanadi. Hayot tabiat dialektikasi asosida rivojlanishiga tarix guvohdir. Shuning uchun ham jamiyat va tabiat birligini noto‘g‘ri baholash unga nisbatan zid harakatlar qilish jamiyatda tuzatib bo‘lmas hodisalarni keltirib chiqarishi mumkin. Bu jarayonni to‘g‘ri tushunish uchun ekologiya fanini o‘rganish lozim. Ingliz olimi Djulian Xaksli (1972) ma’lumotlariga ko‘ra, Yerda hayot 2700 000000 yil oldin paydo bo‘lgan bo‘lsada, insonning tabiatga faol ta’siri Kichik Osiyoda 10000 yil oldin boshlangan yoki boshqacha qilib aytganda, neolit, ya’ni yangi tosh asri davridan (Piter Farb, 1971) oldin boshlangan. Chex olimi Ya. Yelinek (1982) ma’lumotlari bo‘yicha Yaqin sharqda eramizgacha bo‘lgan 8-7 ming yillarda shaharlar mavjud bo‘lib, suyakka ishlov berish texnikasi mavjud edi. V.S. Altunin va A.S. Shulyaklarning (1991) fikriga ko‘ra, insonning tabiiy muhitga faol ta’siri meziolit (yeramizgacha 10-5 ming y.) davridan boshlangan, Yaqin Sharqda meziolit madaniyati 10500 yillarda ancha rivojlangan.
Taniqli akademik B.A. Ribakovning arxeologik ma’lumotlari O‘zbekiston hududi aholisi tarixi eramizgacha bo‘lgan X-VI ming yillarda boshlanganligini ko‘rsatadi. Unda meziolit davri tabiiy sharoiti xaritasi keltirilgan bo‘lib, respublika hududi sahro va yarim sahro mintaqasiga kiritilgan. E.D.Mamedov va G.N.Trofimov (1996) ma’lumotlariga ko‘ra Lyavlyakon-plavial (yeramizgacha 7-4 ming yil) davrida sahro hududi cho‘l iqlimiga aylangan. Amudaryo va Zarafshon daryolari oqimi hozirgiga nisbatan 2,5 marta ko‘p bo‘lgan. Antropogen omilning atrof muhitga ta’siri eramizgacha bo‘lgan birinchi ming yillikgacha kuchayib borgan. Eramizgacha bo‘lgan VII asrda tabiat o‘zgarishi shu darajaga yetganki, uni muhofaza qilish bo‘yicha «Inson-havo, suv va zaminning pokligini ta’minlashi, tabiatni asrab avaylashi, o‘zini doimo ozoda tutishi lozim» (Avesto) degan chaqiriqlar paydo bo‘la boshladi. Yer, suv, havo ekologiyada fundamental tushuncha bo‘lgan «biogeotsenoz»ning tarkibiy qismi hisoblanadi. Shu davrdan boshlab atrof muhitda salbiy hodisalar kuzatilib ekologik qonuniyatlarni o‘rganish zaruriyati paydo bo‘ldi.
Eramizgacha bo‘lgan V asrda Suqrot (’ramizgacha 169-399y.) ishlarida ham atrof muhit haqidagi fikrlar aytilgan. Kimlardir unga «Afinaliklar seni o‘limga hukm etdi» deyishganda, u «ularni tabiat o‘limga hukm etgan» deb bamaylixotir javob bergan edi (V.S. Nersenyants, 1996, 203 bet). Keyinchalik Gippokrat (eramizgacha 480-377y.) iqlim-milliy xarakter xususiyatlarini belgilaydi, qadimgi grek tarixchisi Gerodot esa jamiyat rivojlanishi tabiatga bog‘liq degan fikrlarni bildirganlar.
Fuqidid (eramizgacha 460-400 y.), Ksenofont (eramizgacha 430-355 y.) tabiiy omillarni shaharlar va iqtisodga ta’sir etishini aytishgan, Angliyalik tarixchi va sotsiolog A.Toybn (1889-1975) qadimgi grek faylasufi Platon (Aflotun) tomonidan aytilgan, Gresiya hududida insonlarning faoliyati ta’sirida tuproqning ifloslanishi hamda qurib ketishi haqidagi fikrlarini aniqlagan. Platon ham insonlar xarakteri geografik muhitga bog‘liq deb ta’kidlagan.
Markaziy Osiyoning buyuk allomalari Xorazmiy (782-847 y.), Farg‘oniy (861 y.), Farobiy (870-910 y.), Beruniy (973-1048 y.), Ibn Sino (980-1937 y.), Bobur (1483-1530 y.), Ulug‘bek (1394-1449 y.), tabiat haqidagi fanlarga katta hissa qo‘shgan. Ular tabiat qonuniyatlarini, ¢simliklar va hayvonot dunyosini har tomonlama o‘rganib atrofimizni o‘rab turgan muhitga nisbatan ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga chaqirganlar.
O‘rta asrlarda ingliz faylasufi Frensis Bekon (1561-1626 y.) jamiyatning ta’sir etishidan tabiiy muhitni saqlash vazifalarni qarab chiqqan edi. XVII asr o‘rtalarida taniqli tabiatshunos Karl Linneyning (1707-1778 y.) «Tabiat tizimi» nomli ajoyib asari e’lon qilinib, o‘simliklar va hayvonlarni ilmiy tizimlarga ajratishga asos bo‘ldi. Fransuz naturalisti Jan Batist Lamark (1744-1829 y.) organizmlarga muhitning ta’siri masalasini o‘rganishni o‘rtaga tashladi. Tabiat haqidagi fanlarni rivojlantirish fikrlarini nemis olimi A. Gumboldt (1769-1859 y.), rus zoologi Karl Rule (1814-1858 y.) va N.A. Seversov tadqiqotlarida kuzatish mumkin. 1913 yilda Ch.Adamsning hayvonlar ekologiyasi to‘plami, 1927 yilda Ch. Eltonning fundamental ishlari, 1933 yilda D.N. Qashqarov, 1943 yillarda akademik V.N. Sukachev ekologiya haqidagi ishlari e’lon qilindi. XX asrning 20-30 yillarida hozirgi O‘zbekiston Milliy Universitetida tashkil topgan D.N. Qashqarov - Ye.P. Korovin ekologlar maktabi fanning rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shdi. K.Z. Zokirov, T.Z. Zohidov, M.V. Kultiasov, E.M. Murzaev, R.U. Rahimbekov, A.K. Rustamov va boshqalar bu maktabning yirik namoyondalaridandir. Qashqarov-Korovin maktabi jahonning yetakchi ekologlari tomonidan e’tirof etilgan (Sh.O.Muradov va boshq., 2002, 11-12-betlar).
Amerikalik olim Yu. Odum va rossiyalik akad. V.I. Vernadskiylar ham XX asrning buyuk ekologlari qatorida turadi. O‘zbekiston Prezidenti I.A. Karimov o‘zining BMT assambleyasi (26-28 sentyabr) 48-sessiyasida so‘zlagan nutqida jahon jamoatchiligini muammolarga e’tiborini qaratdi. YuNESKO ijroiya kengashida (23.04.96 y.) «Halqaro gumanitar siyosatda ekologik o‘lchov asosiy mezon bo‘lishi lozimligini tajriba ko‘rsatmoqda» deb ta’kidlagan edi.
Prezidentning chuqur tahlillariga asoslangan chaqirig‘i nafaqat O‘zbekiston, balki butun Yer shari sivilizatsiyasining ekologik xavfsizligi va barqaror rivojlanishi uchun barcha kuchlarni birlashtirishga qaratilgandir. Chunki ko‘pincha ekologik muammolar regionlararo, davlatlararo tavsifga ega bo‘lib bitta mamlakat bu masalani hal etolmaydi.
Shuni ta’kidlash joizki, ekologiya va tabiiy fanlarning rivojlanish tarixini yoritish, ochilmagan qirralarini aniqlash va uni kelajak avlodga yetkazish bugunning dolzarb masalasiga aylanmog‘i darkor.
|
| |