nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Axborot xavfsizligi - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad...

291
qilingan ta’sirlardan axborotning va madadlovchi infrastrukturaning
himoyalanganligi.
Axborot xavfsizligi -
axborot holati bo’lib, unga binoan axborotga tasodifiy
yoki atayin ruxsatsiz ta’sir etishga yoki ruxsatsiz uning olinishiga yo’l qo’yilmaydi;
yana - axborotni texnik vositalar yordamida ishlanishida uning maxfiylik
(konfidensiallik), yaxlitlik va foydalanuvchanlik kabi xarakteristikalarini
(xususiyatlarini) saqlanishini ta’minlovchi axborotning himoyalanish darajasi holati.
Axborot xavfsizligi arxitektori -
tashkilotning asosiy missiyasini
himoyalash uchun kerakli axborot xavfsizligi talablari va etalon modelni, segment
va yechimlar arxitekturasini o’z ichiga olgan barcha tashkilot arxitektura jixatlarida
adekvat adreslangan biznes - jarayonlar va bu missiya va biznes jarayonlarni
madadlovchi axborot tizimlarini ta’minlashga javobgar bo’lgan jismoniy shaxs,
guruh yoki tashkilot.
Axborot xavfsizligi doktrinasi
- axborot xavfsizligini ta’minlash
maqsadlariga, masalalariga, prinsiplariga va asosiy yo’nalishlariga rasmiy qarashlar
majmui.
Axborotdan foydalanish
– shtatga oid texnik vositalardan foydalanib
axborot bilan tanishish, uni xujjatlash, nusxalash, modifikatsiyalash yoki axborotni
yo’q qilish jarayoni.
Axborotni texnik himoyalash
- himoyalashga loyiq axborotning
(ma’lumotlarning) xavfsizligini xarakatdagi qonunlarga muvofiq, texnik, dasturiy
va dasturiy - texnik vositalarni ishlatib, nokriptografik usullar yordamida
ta’minlashdan iborat axborot himoyasi.
Axborotni fizik (bevosita) himoyalash
- himoya obyektiga vakolatsiz
shaxslarning suqilib kirishlariga yoki undan foydalanishlariga to’siqlar yaratuvchi
tashkiliy tadbirlar yoki vositalar majmuini ishlatish yo’li bilan axborotni
himoyalash.
Download
AT xavfsizlik arxitekturasi - - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi...

290
Audit jurnali –
tizim harakatlarining xronologik yozuvi. Berilgan muddatda
bajariluvchi tizimli foydalanishlar va amallar yozuvlarini o’z ichiga oladi.
Autentifikator
–
foydalanuvchining farqli alomatini ifodalovchi
autentifikatsiya vositasi. Qo’shimcha kod so’zlari, biometrik ma’lumotlar va
foydalanuvchining boshqa farqli alomatlari autentifikatsiya vositalari bo’lishi
mumkin.
Autentifikatsiya
– odatda tizim resurslaridan foydalanishga ruxsat etish
xususida qaror qabul uchun foydalanuvchining, qurilmaning yoki tizimning boshqa
tashkil etuvchisining identifikasiyasini tekshirish; saqlanuvchi va uzatuvchi
ma’lumotlarning ruxsatsiz modifikatsiyalanganligini aniqlash uchun tekshirish.
Avariya vaziyati
– masalalar yechilishining to’xtalishiga sabab bo’luvchi
hisoblash tizimining buzilishi.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimi
– ma’lumotlarni va axborotni yaratish,
uzatish, ishlash, tarqatish, saqlash va/yoki boshqarishga va hisoblashlarni amalga
oshirishga mo’ljallangan dasturiy va apparat vositalar majmui.
Avtorizatsiya
– tizimda foydalanuvchiga, uning ijobiy autentifikatsiyasiga
asosan, ma’lum foydalanish huquqlarini taqdim etish.
Axborot egasi - axborot resurslariga, axborot mulkdori bilan shartnoma
asosida egalik qilish, ulardan foydalanish va ularni idora qilish huquqiga ega axborot
munosabatlarining subyekti.
Axborot kafolati -
axborot va axborot tizimlarining foydalanuvchanligini,
yaxlitligini, autentifikatsiyalanishini, konfidensialligini va rad etmasligini
ta’minlash orqali himoyalash va qo’riqlash choralari.
Axborot urushi
- dushmanning axborotiga, axborotga asoslangan
jarayonlariga va axborot tizimlariga zarar yetkazish, bir vaqtning o’zida tegishli
axborotni, axborotga va axborot tizimlariga asoslangan jarayonlarni himoyalash
yo’li bilan axborot ustunligiga erishish uchun zarur choralarni ko’rish harakatlari.
Download
Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot - bet 32

63
hisoblaydi va
𝐶𝐶
tomonni rag’batlantiradi. Bu holatda,
𝑆𝑆
tomon shifrlash va imzolash
sxemasi ham o’rinli emasligini aniqlaydi.
21-rasm. Shifrlash va imzolash sxemasidagi muammo
Birinchi misolda,
𝐶𝐶
tomon
{[
𝑀𝑀
]
𝐴𝐴
}
𝐶𝐶
ni
𝑆𝑆
dan
𝐶𝐶
ga kelgan deb o’yladi. Bu esa
to’g’ri fikr emas. Sababi,
𝐶𝐶
tomonning ochiq kaliti barchaga ma’lum va u bilan
ixtiyoriy kishi biror ma’lumotni shifrlab yuborishi mumkin.
Ikkinchi misolda esa,
𝐵𝐵
tomon
[{
𝑀𝑀
}
𝐴𝐴
]
𝐶𝐶
xabarning haqiqiy muallifini
𝐶𝐶
tomon deb o’ylaydi. Biroq, bu o’rinda ham
𝐵𝐵
tomonning ochiq kaliti barchaga ochiq
bo’lgani uchun, ixtiyoriy kishi shifrlab yuborishi mumkin.
𝐶𝐶
tomon shifrmatnga
imzo qo’ygan bo’lsada, u ma’lumotni
𝐶𝐶
tomon shifrlaganini anglatmaydi.
Har ikkala holda ham asosiy muammo, qabul qiluvchi ochiq kalitli
kriptotizimlar aslida qanday ishlashini bilmasligidadir. Ochiq kalitli kriptotizimlar
bilan bog’liq bo’lgan cheklanishlar mavjud. Bular ochiq kalit bilan ixtiyoriy kishi
ma’lumotni shifrlay olishi yoki imzoni ixtiyoriy kishi tekshira olishidir. Shuning
uchun, ochiq kalitli kriptotizimlardan foydalanganda mavjud holatni e’tiborga olish
tavsiya etiladi.
Download
Foydalanuvchining interfeysi

|
Foydalanuvchining interfeysi
|
bet | 40/87 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 184,87 Kb. | | #143131 |
Bog'liq Informatsion texnologiyalar-fayllar.orgFoydalanuvchining interfeysi. Foydalanuvchi ekspert tizimiga buyruq va
axborot kiritish hamda uning buyrug‘i orqali chiqadigan axborotni olish uchun
foydalaniladi. Komanda (buyruq)lar o‘z ichiga bilimlarni qayta ishlash jarayoni
boshqarmaydigan parametrlarini oladi.
Foydalanuvchi axborotni kiritishning to‘rtta uslubidan foydalanishi
mumkin: menyu, buyruq (komanda), tabiiy til, shaxsiy interfeys.
Ekspert tizimining texnologiyasi chiqadigan axborot sifatida nafaqat
qarorni, shuningdek zarur tushuntirishni olish imkoniyatini ham ko‘rib chiqadi.
Odatda ikki xil tushuntirish farqlab ko‘rsatiladi. Ya’ni:
• so‘rov bo‘yicha beriladigan tushuntirish. Bunda foydalanuvchi har qanday
paytda ekspert tizimidan o‘z xatti-harakatlarini izohlashni talab etishi mumkin;
• muammolarni hal etishdan olgan tushuntirish. Foydalanuvchi yechimni
olgandan so‘ng, u qanday olingani to‘g‘risida izoh talab qilishi mumkin. Tizim
esa masalani yechishdagi har bir qadamini tushuntirib berishi kerak.
80
To‘g‘ri, ekspert tizimi bilan ishlash texnologiyasi oddiy emas. Mazkur
tizimlarning foydalanish interfeysi do‘stona munosabatda bo‘ladi. Ya’ni, u siz
bilan «suhbatlashish» chog‘ida qiyinchiliklar tug‘dirmaydi.
Bilimlar bazalari. Ular muammoli sohalarni, shuningdek, faktlar
oralig‘idagi mantiqiy bog‘liqlikni bayon etadi. Bazada markaziy o‘rinni qoidalar
egallagan. Qoida muayyan bir sharoitda nima qilish kerakligini belgilaydi va u
ikki qismdan iborat bo‘ladi:
Birinchisi, bajarilishi mumkin bo‘lgan yoki bo‘lmagan shart-sharoit.
Ikkinchisi, agar sharoit bajariladigan bo‘lsa, amalga oshirilishi kerak bo‘lgan
xatti-harakat.
Ekspert tizimi foydalaniladigan barcha qoidalar tizimini tashkil etadi. Bu
tizim oddiy tizimga qiyoslaganda ham bir necha minglab qoidalarni o‘z ichiga
oladi.
Barcha bilim turlari, predmet sohasi xususiyati va loyihaning (bilim
bo‘yicha mutaxassisning) malakasiga bog‘liq holda u yoki bu darajada
o‘xshashlik bilan bir yoki bir necha semantik modellar yordamida ifodalanishi
mumkin.
Interpretator. Bu ekspert tizimining bir qismi bo‘lib, bazadagi bilimlarni
ma’lum bir tartibda qayta ishlaydi. Interpretatorning ish texnologiyasi qoidalar
majmuining ketma-ketligini ko‘rib chiqishga olib boradi. Agar qoidadagi
shartlarga rioya etilsa, ma’lum xatti-harakatlar bajarilsa foydalanuvchiga ham
uning muammolarini yechish variantlari taqdim etiladi.
Bundan tashqari ko‘pgina ekspert tizimlarida quyidagi qo‘shimcha bloklar
kiritiladi: ma’lumotlar bazalari, hisob-kitob bloki, ma’lumotlarni kiritish va
tuzatish bloki.
Hisob-kitob bloki boshqaruv qarorlarini qabul qilish bilan bog‘liq
holatlarda zarur bo‘ladi. Ayni paytda reja, jismoniy, hisob-kitob, hisobot va
boshqa doimiy hamda tezkor ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga olgan ma’lumotlar
bazalari muhim rol o‘ynaydi. Ma’lumotlarni kiritish va tuzatish blokidan
81
ma’lumotlar bazasidagi joriy o‘zgarishlarni tezkor va o‘z vaqtida aks ettirish
uchun foydalaniladi.
|
| |
Imzoni
tekshiruvchi - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad...

60
ERIni shakllantirish jarayoni.
Faraz qilaylik,
A
tomondan
𝑀𝑀
xabarni
imzolash talab etilsin. Buning
uchun xabar
𝑀𝑀
ning xesh qiymati hisoblanadi:
𝑆𝑆
=
ℎ
(
𝑀𝑀
).
Shundan so’ng, xabarning xesh qiymati
𝑆𝑆
foydalanuvchining
shaxsiy kaliti
bilan “shifrlanadi” (bu haqiqiy shifrlash emas, shunchaki shaxsiy kalit bilan
𝑆𝑆
ustida biror amal bajarishdan iborat) va imzo
𝑆𝑆
= [
𝑆𝑆
]
𝐴𝐴
hosil qilinadi. Hosil qilingan
imzo ma’lumotga biriktirilib
{
𝑀𝑀
,
𝑆𝑆
}
qabul qiluvchiga uzatiladi.
ERIni tekshirish jarayoni.
Faraz qilaylik,
𝐵𝐵
tomondan
𝑀𝑀′
xabarga qo’yilgan
imzo
𝑆𝑆
ni tekshirish talab etilsin. Buning uchun
𝐵𝐵
tomon
dastlab xabar
𝑀𝑀′
ni xesh
qiymatini hisoblaydi:
𝑆𝑆
′
=
ℎ
(
𝑀𝑀
′
).
𝑆𝑆
tomonning ochiq kaliti bilan
𝑆𝑆
ni “deshifrlaydi”
(bu
haqiqiy deshifrlash emas, shunchaki ochiq kalit bilan
𝑆𝑆
ustida biror amal
bajarishdan iborat) va
𝑆𝑆
ni hosil qiladi. Agar ikki xesh qiymatlar (
𝑆𝑆
va
𝑆𝑆′
) o’zaro
teng bo’lsa, ERI to’g’ri deb topiladi (demak xabar yaxlit), aks holda esa yo’q.
Rad – etishdan himoyalashni tushunishdan oldin, MAS asosida yaxlitlikni
ta’minlashga biror sodda misol olaylik. Faraz qilaylik,
𝑆𝑆
tomon o’zining dilleriga
𝐵𝐵
tomondan 100 ta aksiyani olishga buyurtma berdi. Berilgan
buyurtmani yaxlitligini
ta’minlash uchun
𝑆𝑆
tomon
𝐵𝐵
tomon bilan
taqsimlangan kalit
𝐾𝐾
𝐴𝐴𝐴𝐴
yordamida MAC
ni hisoblaydi. Ma’lum vaqt o’tgandan so’ng, buyurtmalar tayyor bo’ladi. Biroq,
𝑆𝑆
tomon to’lovni amalga oshirishdan oldin aksiyalarning narxi tushib ketadi. Bu
vaqtda,
𝑆𝑆
tomon buyurtmani men bermadim deb turib oladi va uni rad etadi. Bunga
yaxlitlikni ta’minlash uchun hisoblangan MAC ni har ikkala tomon ham hosil qilishi
sabab bo’ladi.
Mazkur holat ERI bilan amalga oshirilsachi? Ya’ni,
𝑆𝑆
tomon
buyurtmani
o’zining shaxsiy kaliti bilan imzolab
𝐵𝐵
tomonga yuboradi. Bu yerda
𝑆𝑆
tomon
buyurtmani men bermadim deb rad eta olmaydi. Sababi, buyurtmani
imzolash faqat
shaxsiy kalit bilan amalga oshiriladi. Shaxsiy kalit esa, faqat
𝑆𝑆
tomonga ma’lum.
Download
TERMINLAR LUG'ATI - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad...

|
Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot |
bet | 134/149 | Sana | 10.09.2024 | Hajmi | | | #270811 |
Bog'liq kiberxavfsizlik-asoslariTERMINLAR LUG'ATI
Ajratilgan xonaning akustik himoyasi
– ovozning to’siq konstruktsiya
orqali to’g’ridan – to’g’ri o’tishi yo’li bilan nutqiy maxfiy yoki konfidentsial
axborotni ajratilgan xona tashqarisiga sirqib chiqishini oldini olish bo’yicha
rejalashtirilgan tashkiliy-texnik tadbirlarni amalga oshirish jarayoni.
Akkreditatsiya (sertifikatsiya organining akkreditatsiyasi)
- tashkilotning
ma’lum (so’ralgan) sohada sertifikatsiya buyicha muayyan ishlarni bajarishga
kompetentligini (qodirligini) vakolatli (nufuzli) organ tomonidan rasman tan olinishi.
Aktiv
- 1. Himoyalanuvchi axborot yoki resurslar. 2. Tashkilot uchun qiymatli
barcha narsalar. 3. Bosh ilova, umumiy madadlovchi tizim, yuqori nufuzli dastur,
moddiy qism, kritik tizim missiyasi, xodimlar, jihozlar yoki mantiqiy bog’langan
tizimlari guruhi.
Akustik axborot
– eltuvchisi akustik signallar bo’lgan axborot.
Anonimlik
- ishtirokchiga (protokol ishtirokchisiga) qandaydir harakatni
anonim tarzda, ya’ni o’zini identifikatsiyalamasdan, bajarilishini ifodalaydi. Bunda,
lekin, ishtirokchi ushbu harakatni bajarishga haqli ekanligini isbotlashi lozim.
Anonimlik absolyut va chaqiriluvchi bo’lishi mumkin.
Antibot
– robot-dasturlarni, ayg’oqchi dasturlarni (Spyware), ruxsatsiz
o’rnatilgan reklama dasturiy ta’minotni (Adware) va boshqa zarar keltiruvchi
dasturiy ta’minot turlarini avtomatik tarzda aniqlovchi va yo’q qiluvchi dasturiy
ta’minot.
Anti–spufing
- qonuniy identifikatsiya va autentifikatsiya ma’lumotlaridan
ruxsat etilmagan foydalanishga qarshi qabul qilinuvchi choralar.
Antivirus
– viruslarni aniqlovchi yoki aniqlovchi va yo’q qiluvchi dastur.
Agar virus yo’q qilinmasa, zaharlangan dastur yo’q qilinadi. Yana – viruslardan
himoyalashga, zaxarlangan dasturiy modullar va tizimli makonlarni aniqlashga,
hamda zaxarlangan obyektlarning dastlabki holatini tiklashga mo’ljallangan dastur.
Download |
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot
|
BELGILAR VA QISQARTMALAR - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi...

|
Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot |
bet | 133/149 | Sana | 10.09.2024 | Hajmi | | | #270811 |
Bog'liq kiberxavfsizlik-asoslariBELGILAR VA QISQARTMALAR
ABAC - Attribute-based access control
ACL - Access control list
AES - Advanced Encryption Standard
APT - Advanced persistent threats
ARP - Address Resolution Protocol
ASCII – American Standard Code for Information Interchange
BLP - Bell–LaPadula Model
CA - Certificate authority
CBC - Cipher block chaining
CCTV - Closed-circuit television
C-list - Capability list
CSEC2017 – Cybersecurity Curricular 2017
DAC - Discretionary access control
DES – Data Encryption Standard
DNS - Domain name system
DoD – Department of Defence
DOS – Denial of Service
ECB - Electronic codebook mode
EEPROM – Electrically erasable programmable read-only memory
FBI - Federal Bureau of Investigation
FDE - Full disk encryption
FTP - File Transfer Protocol
GNFS - General number field sieve
HMAC – Hashed Message authentication code
HTTP - HyperText Transfer Protocol
ICMP - Internet Control Message Protocol
IDEA - International Data Encryption Algorithm
IDS - Instrusion Detection System
IEEE - Institute of Electrical and Electronics Engineers
IO - Input/output
IP - Internet Protocol
ISO – International Organization for Standardization
MAC - Mandatory access control
MAC - Message authentication code
288
MAC - Media Access Control
MBR - Master boot record
MD5 - Message-digest algorithm
MIPS - One-million-instruction-per-second
MITM - Man in the middle attack
OSI - Open System Interconnection
OTP - One time password
OWASP - Open Web Application Security Project
PIN – Personal identification number
PKI - Public key infrastructure
RAID - Redundant Array of Independent Disks
RBAC - Role-based access control
RC4 - Rivest Cipher 4
RSA – Rivest, Shamir and Adleman
SHA1 – Secure Hash Algorithm 1
SMS - Short message service
SMTP – Simple Mail Transfer Protocol
SSD - Solid-State Drive
SSID - Service Set Identifier
SSL - Secure Sockets Layer
TCG – Trusted Computing Group
TCP - Transmission Control Protocol
TEA - Tiny Encryption Algorithm
UDP - User Datagram Protocol
USB – Universal Serial Bus
VPN - Virtual Private Network
WEP - Wired Equivalent Privacy
WPA - Wi-Fi Protected Access
XOR – Exclusive OR
AOB - Alisaning onlayn banki
EKUB – Eng kichik umumiy bo’luvchi
ERI – Elektron raqamli imzo
OT – Operatsion tizim
TE - Tapmoqlararo ekran
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot
|
O’rnatilgan operatsion tizimlar(embedded linux) - bet 4

|
O’rnatilgan operatsion tizimlar(embedded linux)
|
bet | 4/4 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 18,41 Mb. | | #244616 |
Bog'liq 2-mustaqil ishO’rnatilgan operatsion tizimlar(embedded linux)Xulosa Biz hozirda ishlatayotgan har bir tizimlar o’rnatilgan tizimlar hisoblanadi va ular bajaradigan vazifasi va ko’rinish jihatdan turlicha bo’ladi, bundan tashqari biz ishlatib kelayotgan operatsion tizimlar ham o’rnatilgan tizim hisoblanadi. Hozirgi raqobat davrida har bir tizim o’z imkoniyatini oshirib bormoqda va shu asnoda o’z qulayliklarini ham, bu jihatlar bizga qaysi operatsion tizim qulay, sifatli va zarurligini bilishga yordam beradi. Linux operatsion tizimi haqida aytadigan bo’lsak, bu operatsion tizim asosan dasturlash va o’rnatilgan tizimlar uchun qulay va ochiq manba bo’lgani uchun uning ehtiyoji katta, biroq undagi murakkab foydalanish muhiti uning uchun oddiy foydalanuvchilarni kamaytiradi, lekin hozirda uning soda va yoqimli interfeysli turlari tufayli uning foydalanuvchilari soni kamaymaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
- Qosimov S.S “Axborot texnologiyalari” texnik oliy o’quv yurtlari uchun uslubiy qo’lanma. Toshkent.: “Aloqachi” 2006
- Ключев, А.О., Ковязина Д.Р., Кустарев, П.В., Платунов, А.Е. Аппаратные и программные средства встраиваемых систем. Учебное пособие.А.О. Ключев, П.В. Кустарев, А.Е. Платунов. СПб.:СПбГУ ИТМО, 2010. 290с.
- Tammy Noergaard Embedded Systems Architeccture A Comprehensive Guide for Engineers and Programmers. Newnes 2013. 653p.
- Платунов А. Е, Постников Н. П. Высокоуровневое проектирование встраиваемых систем. – СПб.: НИУ ИТМО, ч.2, 2013. – 172 с.
- Гончаровский О.В. Проектирование встроенных управляющих систем реального времени: учеб.пособие. Пермь: Изд-во. Перм. нац. исслед.политехн. ун-та, 2013.-165с.
Foydalanilgan saytlar
- https://en.wikipedia.org/wiki/Linux_on_embedded_systems
- https://en.wikipedia.org/wiki/Embedded_system
|
| |
Amaliy qism 1-usul - 2-amaliy ish Mavzu: Ko’p yadroli protsessorlarning arxitektura turlari

|
2-amaliy ish Mavzu: Ko’p yadroli protsessorlarning arxitektura turlari
|
bet | 6/7 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 398,75 Kb. | | #243355 |
Bog'liq KA amaliy ishi 2 Amaliy qism 1-usul
Buni amalga oshirish uchun kompyuterning o'ng tomonidagi sichqonchani bosing, "Kompyuter" belgisini yoki ish stolida joylashgan kontekst menyusini "Kompyuter" belgisini bosing. "Xususiyatlar" bandini tanlang.
Chap tomonda oyna ochiladi, "Device Manager" elementini toping.
Kompyuteringizda joylashgan protsessorlarning ro'yxatini ochish uchun asosiy nuqtalarning chap tomonida joylashgan o'qni, shu jumladan "Protsessorlar" bandini bosing.
Ushbu usul Windows operatsion tizimlari uchun javob beradi, ammo gipertishli (Hyper-threading texnologiyasi) farq qiladigan Intel protsessorlarida bu usul noto'g'ri belgini berishi mumkin, chunki ularda bitta fizik yadroni bittadan mustaqil bo'lgan ikkita ipga bo'lish mumkin. Natijada bitta operatsion tizim uchun yaxshi bo'lgan dastur har bir mustaqil ipni alohida yadro uchun hisoblab chiqadi va natijada sakkiz yadroli protsessor olasiz. Shuning uchun, agar sizning protsessoringiz Hyper-threading texnologiyasini qo'llab-quvvatlasa, maxsus yordam dasturlariga murojaat qiling - diagnostika. 2-usul
Protsessordagi yadrolar soniga qiziqqanlar uchun bepul dasturlar mavjud. Shunday qilib, to'lanmagan CPU-Z dasturi sizning vazifangizni to'liq bajaradi. Dasturdan foydalanish uchun:
rasmiy veb-saytga o'ting cpuid.com, va CPU-Z-dan arxivni yuklab oling. Kompyuterga o'rnatilishi shart bo'lmagan versiyadan foydalanish yaxshiroq, ushbu versiyada "o'rnatilmagan" belgisi mavjud.
Keyinchalik, dasturni ochib, uni ishga tushirish faylida qo'zg'atish kerak.
Ochilgan ushbu dasturning asosiy oynasida, "CPU" yorlig'ida, pastki qismida "Cores" elementini toping. Bu erda sizning protsessoringiz yadrolarining aniq soni ko'rsatiladi.
Vazifa menejeri yordamida Windows o'rnatilgan kompyuterda qancha yadrolar borligini bilib olishingiz mumkin.
3-usul Amallar ketma-ketligi quyidagicha.
Biz dispetcherni tez ishga tushirish satrida sichqonchaning o'ng tomonini bosish bilan boshlaymiz, odatda pastki qismida joylashgan.
Oyna ochiladi, unda "Vazifa menejerini ishga tushirish" bandini qidiramiz
Windows-ning vazifalar menejerining yuqori qismida "Ishlash" yorlig'i mavjud, bu erda markaziy xotiraning xronologik yukidan foydalanib, yadro sonini ko'rishingiz mumkin. Axir, har bir oyna, shuningdek, uning yuklanishini ko'rsatib, yadroni ham belgilaydi.
|
| |
Ma’lumotlar bazasi - Informatsion texnologiyalar

|
Informatsion texnologiyalar
|
bet | 46/87 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 184,87 Kb. | | #143131 |
Bog'liq Informatsion texnologiyalar-fayllar.orgMa’lumotlar bazasi. Avtomatlashtirilgan ofisdagi ma’lumotlar bazalari
tashkilotning ishlab chiqarish tizimi, shuningdek tashqi muhit haqidagi
ma’lumotlarini jamlaydi.
Ma’lumotlar bazalaridan axborot matnli protsessor, jadval protsessori,
elektron pochta, kompyuter konferensiyasi kabi kompyuter ilovalarining
kirishiga kelib tushadi. Har qanday avtomatlashtirilgan ofisning kompyuter
ilovasi tashkilot xodimlarining bir-biri bilan aloqasini ta’minlaydi.
Ma’lumotlar bazalaridan axborot olishda uzatish, nusxalash, saqlash uchun
nokompyuter texnik vositalardan foydalanish mumkin.
Ko‘pgina
shaxsiy
kompyuterlar
uchun
integrallashtirilgan
va
ixtisoslashtirilgan dastur paketlari turli funksiyalarga «menyu» (imkoniyatlar
ro‘yxatlari va tanlash parametrlari) orqali kirishni ta’minlaydi.
Muassasa faoliyatida u yoki bu hujjatlarning shakllanishigina emas,
tashkilot ichi ma’lumotlar oqimining taqsimlanishi ham katta ahamiyatga ega.
Muassasa mehnatini avtomatlashtirish tizimining rivojlanishi elektron pochta,
telekonferensiya, videoteka kabi turli elektron aloqa vositalarining paydo
bo‘lishiga olib keldi.
Telekommunikatsiya tizimlari aloqa yo‘llari bilan tutashgan va odamlar
guruhi ichida bir paytda axborot almashish uchun mo‘ljallangan texnik
vositalarni namoyon etadi. Telekonferensiyalar ikki alohida turiga —
kompyuterlashgan telekonferensiyalar va videokonferensiyalarga ajraladi.
Videokonferensiyalar jismoniy jihatdan turli joylarda bo‘lgan ishtirokchilarga
bir-birini ko‘rish va eshitish imkonini beradiki, bu hol xuddi bir joyda mavjud
bo‘lish tasavvurini uyg‘otadi. Aloqa uchun mo‘ljallangan umumiy telefon
liniyalari yoki to‘laqonli televizion tasvirni ta’minlovchi koaksial, optik tolali
liniyalardan foydalanilishi mumkin.
Shaxsiy
kompyuterlardan
keng
foydalanish
kompyuterlashgan
telekonferensiyalarning o‘sishiga olib keladi.
88
|
| |
Fizik xavfsizlining zaruriyati

Fizik xavfsizlining zaruriyati
Kiberxujumlarning murakkablashishi natijasida hujumchilar tashkilot fizik xavfsizligini buzishda turli usullardan foydalanmoqda. Hujumchilar tashkilotning fizik xavfsizlik tizimidagi bo’shliqlardan foydalangan holda o’z harakatlarini amalga oshirishadi. AQShning Department of Health and Human Services Breach Portal tashkiloti tomonidan 2015 yilda tashkilotlarda eng ko’p yuzaga kelgan xavfsizlik insidentlari fizik xavfsizlikni buzishga uringani aniqlangan
Kompyuter tarmoqlari
Kompyuter tarmoqlari bu – bir biriga osonlik bilan ma’lumot va resurslarni taqsimlash uchun ulangan kompyuterlar guruhi. Kompyuter axborotni ma’lumot yo’llari orqali uzatadi. Keng tarqalgan kompyuter tarmog’i bu – Internet. Kompyuter tarmoqlari quyidagi xususiyatlarga ega:
bir kompyuterdan boshqasiga resurlarni taqsimlashga imkon beradi;
bir kompyuterda fayllarni va boshqa axborotni saqlash va bulardan boshqa kompyuterdan turib foydalanish imkonini beradi;
tarmoq orqali kompyuterga ulangan ixtiyoriy qurilma unda saqlangan fayllardan foydalanishi mumkin.
Ko’plab sohalarda, elektrik injiniring, telekommunikasiya, Computer science, axborot texnologiyalarida kompyuter tarmoqlari konsepsiyasidan foydalaniladi. Bular foydalanuvchilar orasida osonlik bilan muloqot o’rnatish imkonini beradi.
Open System Interconnection (OSI) Model
OSI modeli tarmoq bo’ylab ma’lumotlar almashinuvini aniqlashtirish uchun taqdim etilgan model. U qolib bo’lib, bir qurilmadan tarmoq orqali boshqa qurilmaga ma’lumot oqib o’tishini tasvirlaydi. OSI modeli ikki nuqta orasidani aloqani 7 ta turli sathlar guruhiga ajratadi. Ushbu modelda manba kompyuterdan ma’lumot pastki satha qarab harakatlansa, masafadagi kompyuterda esa pastdan yuqori sathga qarab harakatlanadi.
OSI modeli quyidagi xususiyatlarga ega:
tarmoq bo’ylab amalga oshirilgan aloqani oson tushunilishini ta’minlaydi;
dasturlar va qurilmalar ishlashini ko’rsatadi;
foydalanuvchilarga yangi topologiyani tushunishga yordam beradi;
turli tarmoqlar orasidagi funksional boqliqliklarni oson solishtirish imkoniyatiga ega.
|
Tarmoqlararo ekran texnologiyasi

|
Tarmoqlararo ekran texnologiyasi
|
bet | 12/40 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 197,64 Kb. | | #132778 |
Bog'liq 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari-fayllar.orgTarmoqlararo ekran texnologiyasi
Tarmoqlararo ekran (TE) - maxsus kompleks tarmoklararo ximoya bo’lib, braundmauer yoki firewall deb ham yuritiladi. TE umumiy tarmokni ikki qismga: ichki va tashqi tarmokga ajaratadi. Ichki tarmok tashkilotning ichki tarmog’i - ximoyalanuvchi tarmok va tashqi tarmok global tarmok - Internet. Umumiy xolda TE ichki tarmokni tashqi tarmokdan bo’ladigan xujumlardan ximoyalaydi (13.1 - rasm).
TE bir vaqtning o’zida ko’plab ichki tarmok uzellarini ximoyalaydi va quyidagilarni amalga oshiradi:
tashqi tarmoqdagi foydalanuvchilardan ichki tarmoq resurslarini himoyalash. Bu foydalonuvchilar xakerlar, masofadan foydalonuvchilar, sheriklar va h. lar bo’lishi mumkin.
ichki tarmok foydalonuvchilarini tashqi tarmoksha bo’lgan murojaatlarini chegaralash. Masalan, ishchilarga faqat ruxsat berilgan saytlargagina foydalonishga ruxsat berish.
Paket filterlari. Bu turdagi tarmoqlararo ekran tarmoq sathida paketlarni tahlillashga asoslangan bo’lib, bunda kalit ma’lumotlar sifatida: manba IP manzili, masofadigi IP manzil, manba porti, masofadagi port, TCP bayroq bitlari (SYN, ACK, RST va hak.) parametrlar asosida amalga oshiriladi. Bu turdagi tarmoqlararo ekran asosan yuqoridagi parametrlar asosida kiruvchi va chiquvchi trafikni tahlillaydi.
Bu turdagi tarmoqlararo ekran samarali bo’lib, faqat tarmoq sathida ishlaydi va sarlavha ma’lumotlarni tahlillashda katta tezlik beradi. Ammo, bu turdagi tarmoqlararo ekran qator kamchiliklarga ega:
Bu turdagi tarmoqlararo ekran “Ruxsatlarni nazoratlash ro’yxati (ACL)” yordamida sozlanadi (15.3, 15.4 - rasm).
Ekspert paketi filtrlari. Bu turdagi tarmoqlararo ekran paketni filterlash vazifasini bajaruvchi tarmoqlararo ekranga mavjud kamchiliklarni bartaraf etadi. Bu turga asosan tekshiruv tarmoq va transport sathida amalga oshiriladi. Kamchiligi esa, tekshirish vaqtining ko’pligi va ilova sathi ma’lumotlarini tekshirish imkoni yo’qligidir (15.5-rasm.).
|
| |
Qayd yozuvi - 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari

|
1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari
|
bet | 17/40 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 197,64 Kb. | | #132778 |
Bog'liq 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari-fayllar.orgQayd yozuvi Windows XP-da foydalanuvchini aniqlaydigan barcha ma'lumotlarni o'z ichiga olgan yozuvmi:
tizimga kirish uchun foydalanuvchi uchun zarur bo'lgan uning ismi va paroli;
foydalanuvchi a'zo bo'lgan guruhlarning nomlari;
tizimda ishlash va uning manbalariga kirishda unga tegishli huquqlar va ruxsatlar.
Kompyuter manbalariga kirish uchun foydalanuvchi ruxsatnomalari quyidagilarga bo'linadi.
to'liq kirish - barcha resurslardan cheksiz foydalanish imkoniyati;
oddiy kirish - kompyuterni sozlash va dasturlarni o'rnatish qobiliyati, lekin boshqa foydalanuvchilarning fayllari va papkalariga kirish imkoniyati yo'q;
cheklangan kirish - kompyuterda ishlash, hujjatlarni yaratish va saqlash qobiliyati, lekin dasturlarni o'rnatish yoki potentsial xavfli o'zgarishlarni amalga oshirish qobiliyatisiz tizim fayllari va parametrlari.
Kompyuter resurslaridan foydalanish darajasi bo'yicha barcha foydalanuvchilar toifalarga bo'linadi:
Ma'murlar - kompyuterga yoki domenga to'liq, cheklanmagan kirish huquqiga ega bo'lish;
Quvvat foydalanuvchilari - oddiy kirish huquqlariga ega bo'lish; nafaqat sertifikatlangan dasturlarni, balki har qanday dasturni ishga tushirishi mumkin;
Foydalanuvchilar - kirish huquqlari cheklangan; tizim parametrlarini o'zgartirish huquqiga ega emas va ko'plab sertifikatsiz dasturlarni ishga tushira olmaydi;
Mehmonlar - sukut bo'yicha hisob qaydnomasidan tashqari foydalanuvchilar bilan bir xil huquqlarga ega "Mehmon", hatto cheklangan huquqlar;
Arxiv operatorlari - faqat fayllarni arxivlash va tiklash maqsadida kirish cheklovlarini bekor qilishi mumkin;
Replikator - domendagi fayllarni takrorlash (ko'paytirish) uchun yordam beradi.
Qulaylik uchun bir xil huquqlarga ega foydalanuvchilarni guruhlarga birlashtirish mumkin. Bunday holda, a guruh hisobi, bu buxgalteriya hisobi to'plamidir foydalanuvchi yozuvlari... Yoqilganda hisob qaydnomalari foydalanuvchi guruhga, tegishli foydalanuvchi ushbu guruhga berilgan barcha huquq va ruxsatlarni oladi.
Shaxsiy kompyuterda ikki turdagi foydalanuvchi qayd yozuvlari mavjud:
1) Kompyuter ma'murining qayd yozuvi - tizim darajasida o'zgarishlar qila oladigan, dasturlarni o'rnatadigan va kompyuterdagi barcha fayllarga kirish huquqiga ega bo'lganlar uchun mo'ljallangan. Bunday qayd yozuviga ega foydalanuvchi kompyuterdagi boshqa foydalanuvchi hisoblariga to'liq kirish huquqiga ega. U qila oladi:
kompyuterda foydalanuvchi qayd yozuvlarini yaratish va o'chirish;
kompyuterda boshqa foydalanuvchilar uchun parollar yaratish;
hisobdagi o'zgarish foydalanuvchi nomlari, rasmlar, parollar va hisob turlari.
|
| |
Ilova proksilari - 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari

|
1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari
|
bet | 13/40 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 197,64 Kb. | | #132778 |
Bog'liq 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari-fayllar.orgIlova proksilari. Bu turdagi tarmoqlararo ekran oldingi ikki turga mavjud kamchiliklarni o’zida bartaraf etadi va ilova sathida ishlaydi (15.6 - rasm).
Shaxsiy tarmoqlararo ekran. Bu dasturiy vositalar yuqoridagi uch turdan biriga tegishli bo’lib, odatda bir hostni himoyalash uchun foydalaniladi. Bu dasturiy vositalar sodda interfeysga ega bo’lib, oson sozlanadi.
Ximoyalangan virual tarmok (VPN) ximoya mexanizmi
Agar tashkilotlar yagona binoda joylashgan yoki yaqin binolarda joylashgan bo’lsa, u xolda ular uchun korporativ tarmokni qurishi qiyinchilik tug’dirmaydi. Ammo, georgafik jixatdan biri - biridan uzoqda joylashgan tashkilot ofislari orasida yagona korporativ tarmokni hosil qilish murakkab vazifa.
Ochiq tarmok orqali ximoyalangan tarmokni qurish va biznes harakatlarini amalga oshirish uchun dastlabki qadamlar 1990 yillarda qo’yila boshlandi va bu konsepsiya ximoyalangan virtual tarmok - VPN (Virtual Private Network) deb atala boshlandi.
VPNni qurishda juda oddiy g’oya yotadi. Internet tarmog’ida malumot almashinish uchun ikkita uzel mavjud bo’lgan ekan, bu ikki uzel orasida axborotni konfidensiyalligini va butunligini ta’minovchi virtual tarmok qurish kerak. Bu ximoyalangan tarmokdan ixtiyoriy passiv va aktiv xujum hamda ham malumotni olish imkoniyati bo’lmasin.
Bu qurilgan ximoyalangan kanalni tunel ham deb atash mumkin. VPN tarmok orqali bosh ofis va uning masofadagi filiallari orasida ishonchli ravishda axborotni uzatish mumkin
8-Bilet
Simsiz tarmoq turlari
Simsiz tarmoqlar odamlarga simli ulanishsiz o’zaro bog’lanishlariga imkon beradi. Bu siljish erkinligini va uy, shahar qismlaridagi yoki dunyoning olis burchaklaridagi ilovalardan foydalanish imkonini ta’minlaydi. Simsiz tarmoqlar odamlarga o’zlariga qulay va istagan joylarida elektron pochtani olishlariga yoki Web-saxifalarni ko’zdan kechirishlariga imkon beradi.
Simsiz tarmoqlarning turli xillari mavjud, ammo ularning eng muhim xususiyati bog’lanishning kompyuter qurilmalari orasida amalga oshirilishidir. Kompyuter qurilmalariga shaxsiy raqamli yordamchilar (Personal digital assistance, PDA), noutbuklar, shaxsiy kompyuterlar, serverlar va printerlar taalluqli. Odatda uyali telefonlarni kompyuter qurilmalari qatoriga kiritishmaydi. Ammo, eng yangi telefonlar va xatto naushniklar ma’lum xisoblash imkoniyatlariga va tarmoq adapterlariga ega. Yaqin orada elektron qurilmalarning aksariyati simsiz tarmoqlarga ulanish imkoniyatini ta’minlaydi.
Bog’lanish ta’minlanadigan fizik xudud o’lchamlariga bog’liq xolda simsiz tarmoqlarning quyidagi kategoriyalari farqlanadi:
simsiz shaxsiy tarmoq (Wireless personal-area network, PAN);
simsiz lokal tarmoq (Wireless local-area network, LAN);
simsiz regional tarmoq (Wireless metropolitan-area network, MAN);
simsiz global tarmoq (Wireless Wide-area network, WAN).
|
| |
Kompyuter viruslari va virusdan himoyalash usullari

Kompyuter viruslari va virusdan himoyalash usullari
Viruslarning asosiy maqsadi kompyuterlarni bir maromda ishlash tizimiga zarar yetkazish, foydalanuvchilarni kompyuter tarmoqlaridagi ma’lumotlar va axborotlar manbalaridan foydalanishni cheklashdan iborat.
Umuman olganda, buzg‘unchi dasturiy ta’minotning barchasi umumiy nom ostida viruslar deb ataladi. Kelib chiqishi venger bo‘lgan Amerikalik olim Djon fon Neyman 1951-yili o‘zi ko‘payuvchi dasturlar mexanizmi nazariyasini taklif qiladi.
Birinchi viruslar sifatida Apple II shaxsiy kompyuterlari uchun 1981-yilda yaratilgan Virus 1,2,3 va Elk cloner dasturlari hisoblanadi. 1996- yilda Windows uchun Win95.Boza deb nomlanuvchi birinchi virus yaratildi.
Kompyuter viruslari va virusdan himoyalash usullari
Hozirgi paytda ijtimoiy axborot texnologiyalarida spam va fishing viruslari keng tarqalmoqda.
Kompyuterning viruslar bilan zararlanganligi quyidagi belgilarda namoyon bo‘ladi:
ekranda kutilmagan xabar, tovush yoki tasvirlar hosil bo‘ladi;
kompyuterda noma’lum dasturlaming ishga tushishi;
kompyuter tez-tez “osilib” qolishi yoki sekin ishlashi;
fayllar yo‘qolib yoki kengaytmasining o‘zgarib qolishi.
Oldinlari turli ko‘ngilochar dasturlar jamlangan ma’lumot tashuvchi disketlar virus tarqalishining asosiy vositasi hisoblangan bo‘lsa, hozirgi paytga kelib, lokal va Internet tarmoqlari orqali tarqalayotgan viruslar asosiy xavf manbaiga aylanib bormoqda.
Kompyuter viruslari va virusdan himoyalash usullari
Fayl-viruslarning tarqalish mexanizimi .exe fayllarning boshlang‘ich qismlariga joylashib, o‘z-o‘zini ko‘paytirishga asoslangan. Ushbu virus ma’lum davrda uxlash holatida saqlanishi mumkin va zararlangan faylni vaqt-soati kelganda ishlatilishi natijasida kompyuter faoliyat ko‘rsatayotgan tarmoqdagi barcha .exe fayllar orqali halokatli vaziyatlarni hosil qilishi mumkin.
Hozirgi paytda virus tarqalishida fleshkalar, raqamli fotoapparatlar, mobil telefon va smartfonlar asosiy omilga aylanib bormoqda.
|
Ekspert paketi filtrlari - 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari

|
1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari
|
bet | 33/40 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 197,64 Kb. | | #132778 |
Bog'liq 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari-fayllar.orgEkspert paketi filtrlari. Bu turdagi tarmoqlararo ekran paketni filterlash vazifasini bajaruvchi tarmoqlararo ekranga mavjud kamchiliklarni bartaraf etadi. Bu turga asosan tekshiruv tarmoq va transport sathida amalga oshiriladi. Kamchiligi esa, tekshirish vaqtining ko’pligi va ilova sathi ma’lumotlarini tekshirish imkoni yo’qligidir (15.5-rasm.).
Ilova sathi
|
Transport sathi
|
Tarmoq sathi
|
Kanal sathi
|
Fizik sathi
|
15.5-rasm. Ekspert paketi filtri
Ilova proksilari. Bu turdagi tarmoqlararo ekran oldingi ikki turga mavjud kamchiliklarni o’zida bartaraf etadi va ilova sathida ishlaydi (15.6 - rasm).
Ilova sathi
|
Transport sathi
|
Tarmoq sathi
|
Kanal sathi
|
Fizik sathi
|
15.6-rasm. Ilova proksilari
Bu toifadagi tarmoqlararo ekranda paketlar tarmoq, transport va ilova sathlarida tekshiriladi. Ilova sathi uchun paket “buzulib” qaytadan “quriladi”.
Shaxsiy tarmoqlararo ekran. Bu dasturiy vositalar yuqoridagi uch turdan biriga tegishli bo’lib, odatda bir hostni himoyalash uchun foydalaniladi. Bu dasturiy vositalar sodda interfeysga ega bo’lib, oson sozlanadi.
|
| |
Yangi texnika va texnologiyalardan foydalanishning ijtimoiy- iqtisodiy samaradorligini aniqlash

Yangi texnika va texnologiyalardan foydalanishning ijtimoiy- iqtisodiy samaradorligini aniqlash
Fermer xo‘jaligida fan-texnika taraqqiyoti mavjud texnikani takomillash- tirishni, yangi, samarali texnikani, texnologiyani, xomashyoni, materiallarni yaratish va joriy qilish, shuningdek, mehnatni va ishlab chiqarishni tashkil qilishni hamda yaxshilashni o‘z ichiga oladi. Fan-texnika taraqqiyoti ishlab chiqarishni intensivlashtirish va uning samaradorligini oshirishning hal qiluvchi yo‘nalishlaridan biridir.
Fermer xo‘jaligi ishlab chiqarishidagi texnika taraqqiyotining muhim yo‘nalishi texnikani muntazam ravishda takomillashtirishdan, eskirgan texnikani yangi, unumli va tejamli texnika bilan almashtirishdan iborat.
Fermer xo‘jaligida texnikani takomillashtirish mashinalar, agregatlar va mexanizmlar quvvatini, ishlash tezligini oshirish, ko‘p jismoniy mehnat
sarflanishini talab qiluvchi moddiy mashinalardan yarim avtomat va avtomat mashinalar hamda liniyalarga, kompleks mexanizatsiyalashgan va avtomatlashgan sexlar hamda korxonalarga o‘tish yo‘li bilan bormoqda.
Fermer xo‘jaligida ishlab chiqarishning intensiv texnologiyasi qo‘llanilmoqda. Bularning hammasi ishlab chiqarish samaradorligining oshishiga yordam beradi. Shu sababli kichik biznes yoki katta hajmdagi qishloq xo‘jaligi korxonasi yangi texnologiyani joriy qilsa, iqtisodiy samaradorlikka ega bo‘ladimi, yo‘qmi shuni hisob-kitob qilish kerak. Agarda yangi texnologiyani ishlab chiqarishga joriy qilganda, iqtisodiy samaradorlikka erishsagina bunday texnologiyani tezda joriy qilish kerak. Aks holda, yangi texnolgiyani joriy qilishdan hech qanday naf bo‘lmaydi. Yangi texnika va texnologiyalardan foydalanishning ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligini quyidagi formula yordamida hisoblash mumkin:
Bunda:
Pq=(Ut x St)-(U1 x S1) x A
Pq – iqtisodiy samaradorlik, (foyda) so‘m;
Ut, St – yalpi mahsulotning yangi texnikani qo‘llashdagi «t» davridagi bahosi va tannarxi;
U1, S1 – yangi texnikani qo‘llashdan oldingi yalpi mahsulotning bahosi va tannarxi;
A – «t» davrdagi mahsulot hajmi.
Formula (UtxSt)>(U1xS1) bo‘lganida, yangi texnologiyani qo‘llash fermer xo‘jaligining yuqori iqtisodiy samara berishi tushuniladi.
F
Qisqacha xulosalar
ermer xo‘jaligi moddiy-texnika resurslaridan foydalanishi natijasida ishlab chiqarish jarayonida yuqori samaradorlikka erishadi. Unda jonli mehnat sarfi tejalib, mahsulot hajmi, mehnat unumdorligi oshadi. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligida yangi fan-texnika, texnologiya va chet el tajribalarini qo‘llash hisobiga ham samaradorlikka erishilmoqda. Respublikamiz agrar sohasida faoliyat ko‘rsatayotgan chet el texnikalari va texnologiyalari talab darajasida faoliyat ko‘rsatmoqda. Ularning iqtisodiy samaradorligini aniqlash usullari keng
yoritilgan bo‘lib, resurslardan foydalanish ko‘rsatkichlari hisob-kitob qilinmoqda. Amaliyotga ushbu yangi texnikalarning ish faoliyati samaradorligini aniqlash uslublarini joriy etish zarur.
|
Paket filterlari - 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari

|
1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari
|
bet | 32/40 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 197,64 Kb. | | #132778 |
Bog'liq 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari-fayllar.orgPaket filterlari. Bu turdagi tarmoqlararo ekran tarmoq sathida paketlarni tahlillashga asoslangan bo’lib, bunda kalit ma’lumotlar sifatida: manba IP manzili, masofadigi IP manzil, manba porti, masofadagi port, TCP bayroq bitlari (SYN, ACK, RST va hak.) parametrlar asosida amalga oshiriladi. Bu turdagi tarmoqlararo ekran asosan yuqoridagi parametrlar asosida kiruvchi va chiquvchi trafikni tahlillaydi.
Bu turdagi tarmoqlararo ekran samarali bo’lib, faqat tarmoq sathida ishlaydi va sarlavha ma’lumotlarni tahlillashda katta tezlik beradi. Ammo, bu turdagi tarmoqlararo ekran qator kamchiliklarga ega:
holatning turg’unligi mavjud emas, ya’ni har bir paket turlicha bo’ladi;
bu turdagi tarmoqlararo ekran TCP aloqani tekshirmaydi;
ilova sathi ma’lumotlarni, zararli dasturlarni va hak. tekshirmaydi.
Bu turdagi tarmoqlararo ekran “Ruxsatlarni nazoratlash ro’yxati (ACL)” yordamida sozlanadi (15.3, 15.4 - rasm).
Ilova sathi
|
Transport sathi
|
Tarmoq sathi
|
Kanal sathi
|
Fizik sathi
|
15.3-rasm. Paket filteri
Harakat
|
Manba IP
|
Masofadigi IP
|
Manba port
|
Masofadagi port
|
Protokol
|
Bayroq
|
Ruxsat
|
Ichki
|
Tashqi
|
Ixtiyoriy
|
80
|
HTTP
|
Ixtiyoriy
|
Ruxsat
|
Tashqi
|
Ichki
|
80
|
>1023
|
HTTP
|
ACK
|
Taqiq
|
Barcha
|
Barcha
|
Barcha
|
Barcha
|
Barcha
|
Barcha
|
15.4-rasm. Ruxsatlarni nazoratlash ro’yxatiga misol
Yuqoridagi qoidaga asosan faqat Web uchun kirish va chiqish mavjud bo’lib, qolgan hollarda harakatlar cheklangan.
Bu sozlanmadan buzg’unchi qanday qilib foydalanishi mumkin? Buning uchun dastlab buzg’unchi tarmoqlararo ekranning qaysi porti ochiq ekanligi aniqlash kerak. Boshqa so’z bilan aytganda portlarni skanerlashni amalga oshirishi kerak.
Ochiq port aniqlangandan so’ng, u port orqali zararli ma’lumot yuborilishi mumkin. Buni oldini olish uchun odatda, tarmoqlararo ekran mavjud TCP bog’lanishlarni xotirasida saqlashi kerak va natijada qabul qilingan bog’lanish oldingi bog’lanish bilan bir xil yekanligini aniqlaydi.
|
| |
Fosforli o‘g‘itlar - Respublikasi oliy va

|
Respublikasi oliy va
|
bet | 41/122 | Sana | 25.06.2024 | Hajmi | 1,43 Mb. | | #265621 |
Bog'liq Fermer xo\'jaligi iqtisodiyoti1Fosforli o‘g‘itlar. Fosfor ham xuddi azot singari o‘simlik hayoti uchun eng zarur bo‘lgan oziq moddalaridan biri bo‘lib, murakkab oqsil turiga kiradi. O‘simlik fosforni neorganik holatda mineral birikmasini, ya’ni N2RO4
ko‘rinishida, shuningdek, uncha ko‘p bo‘lmagan miqdrorda NRO4
ko‘rinishidagi birikmani ham o‘zlashtiradi. O‘simlik tarkibidagi fosfor
o‘zlashtirishiga qarab organik va neorganik holatda bo‘ladi. Organik fosfatlar tuproq tarkibidagi fosforning uncha ko‘p bo‘lmagan qisminigina tashkil etadi. Ularning ko‘p yoki oz bo‘lishi tuproqdagi organik moddalar miqdoriga bog‘liq bo‘lib, umumiy fosforning 10 foizidan oshmaydi. Organik fosfatlar o‘simliklarning fosfor bilan oziqlanishida katta rol o‘ynaydi.
O‘simlik normal o‘sishi uchun tuproqdan organik fosfatlar o‘zlashtirishi kerak. Bu esa tuproqda juda oz miqdorda bo‘ladi. Minerallashgan fosforlar ammoniy sulfat eritmasi yoki karbonat angidridga boy bo‘lgan suv orqali so‘riladi. Bular harakatchan yoki o‘zlashtiriladigan fosforlar deb yuritiladi. Tuproq qatlami chuqurlasha borgan sari fosfor miqdori kamaya boradi. Harakatchan fosforning yerdagi miqdori fasllarga qarab ham o‘zgarib turadi. Bundan tashqari, yerni muntazam ravishda ishlab turish va o‘g‘itlash natijasida ham harakatchan fosforlar miqdori o‘sib borishi mumkin. O‘simliklarni o‘g‘itlashdan ilgari, yerdagi mavjud bo‘lgan fosforlar miqdorini qat’iy hisobga olish lozim.
Kaliyli o‘g‘itlar ham boshqa asosiy o‘g‘itlarga o‘xshab o‘simliklarning normal rivojlanishi uchun zarurdir. Tajribalarning ko‘rsatishicha, har yili yerga solinadigan azot va fosforli o‘g‘itlar miqdori oshib borgan sari nihollarning kaliyli o‘g‘itlarga bo‘lgan talabi ham ortib borar ekan.
Kaliyli o‘g‘itlar ikkita guruhga bo‘linadi. Xlorli va xlorsiz. Kaliyli o‘g‘itning xlorli bir necha turlari mavjud (xloristiy kaliy, kaliy tuzi va boshqa). Xlorsiz kaliy o‘g‘iti asosan, kompleks o‘g‘it tarkibida keladi.
Respublika agrar tarmog‘ida asosan, ma’dan o‘g‘itlardan samarali foydalanish uchun barcha huquqiy, tashkiliy va iqtisodiy asoslar yaratilmoqda. Sobiq ittifoq davrida ko‘pchilik o‘g‘itlarning komponentlari hamdo‘stlik
davlatlari – Rossiya Federatsiyasi, Belorus va Qozog‘iston Respublikalaridan olib kelib tayyorlanardi. Endilikda mahalliy xomashyodan keng foydalanilib, ma’dan o‘g‘itlar ishlab chiqarilmoqda.
7.3.1-jadval.
|
| |
Respublikada - Respublikasi oliy va

Respublikada paxta yetishtirish ko‘rsatkichlari tahlili
Ko‘rsatkichlar
|
1980 y.
|
1990 y.
|
2000 y.
|
2005 y.
|
2006 y.
|
2006- yilda
1980- yilga nisbatan, %
|
Ekin maydoni, ming ga
|
1877,1
|
1830,1
|
1444,5
|
1472,3
|
1447,5
|
77,1
|
Yalpi hosil, tonna
|
6237,1
|
5051,0
|
3002,0
|
3749,0
|
3600,0
|
57,7
|
Hosildorlik, s/ga
|
33,2
|
27,6
|
20,7
|
25,4
|
25,0
|
75,3
|
Respublika bo‘yicha paxta yetishtiriladigan ekin maydonlari 1980-yilda 1877,1 ming gektar bo‘lgan bo‘lsa, 2006-yilga kelib 1447,5 ming gektar yoki 429,6 ming gektar yer qisqartirilib, don yetishtirishga ajratildi. Hosildorlik 33,2 s/ga o‘rniga 25,0 s/ga bermoqda. Shuning uchun yalpi mahsulot hajmi ham kamaygan. Paxta yetishtirish uchun sarf-xarajatlar tarkibini quyidagi diagrammada ko‘rib chiqamiz.
2006-yilda viloyatda paxta yetishtirish uchun sarf-xarajatlarning asosiy salmog‘ini ish haqi 33,3 %, mineral o‘g‘it 20,3 %, MTP xizmati 16 %, yonilg‘i- moylash materiallari 10,5 %ni tashkil etmoqda. Paxta hosildorligini oshirish uchun yerga ishlov berish, ta’minot va servis xizmat ko‘rsatishni yaxshilash hamda agrotexnikani o‘z muddatida sifatli olib borishdan iboratdir.
Amortizatsiya ;Urug'lik ; 6 ,20% 1 ,90%
16% Yonilg'I-moylash m at eriallari;
10,50%
Mineral o'g't ; 20,30%
Ish haqi ajratmasi bilan; 33,30%
Sug'urta t o'lovi; 0 ,10%
Umumiy ishlab chiqarish
xarajat lari; 3 ,10%
Zaharli va bio materiallar; 5 ,90
%
Boshqa m at eriallar;
2 ,70%
1-rasm. Surxondaryo viloyatida 2006-yilda paxta yetishtirish uchun
ketgan sarf-xarajatlar.
G‘o‘za ekini to‘plagan organik moddaning 33 foizi paxta hosili, 24 foizi poya, 22 foizi barg, 12 foizi chanoq va 9 foizi ildizdan tashkil topgan. G‘o‘za Gossipium avlodiga, gulxayrisimonlar oilasiga mansub. Uning 35 turi ma’lum, shundan bizning mamlakatimizda 2 turi ekiladi; Gossipium xirzutum – o‘rta tolali oddiy g‘o‘za; Gossipium barbadenze – ingichka tolali Peru g‘o‘zasi. G‘o‘za jahonning 83 davlatida ekiladi. Respublikamiz paxta yetishtirish bo‘yicha jahonda 2 o‘rinda, paxta sotish bo‘yicha esa 7 o‘rinda turadi.
|
Mineral o‘g‘itlardan - Respublikasi oliy va

|
Respublikasi oliy va
|
bet | 40/122 | Sana | 25.06.2024 | Hajmi | 1,43 Mb. | | #265621 |
Bog'liq Fermer xo\'jaligi iqtisodiyoti1Mineral o‘g‘itlardan foydalanish yo‘llari. O‘simlik uchun yorug‘lik, issiqlik, havo, suv va oziq moddalari talab darajasida bo‘lsa, uning rivojlanishi va hosil to‘plashi yuqori bo‘ladi. Shulardan biri mineral oziq moddalariga azot, fosfor, kaliy, magniy, kalsiy, oltingugurt, temir moddalari kiradi. Mikroelement oziq moddalariga bo‘r, marganets, rux, mis, molibden, kobalt va boshqalar kiradi.
O‘simliklarning asosiy oziq elementi azot, fosfor va kaliy bo‘lib, o‘simlik ildizlari orqali mineral o‘g‘it holida, ba’zan esa organik holida oziq moddalarini tuproq orqali oladi. Dehqonchilikda foydalanilayotgan oziq moddalar mineral va mahalliy o‘g‘itlardan iborat bo‘lib, qattiq va suyuq holda ishlatiladi.
Azotli o‘g‘itlar. «Azot» so‘zi grekcha bo‘lib, aslida «hayotni to‘xtatmoq» yoki «hayot to‘sig‘i» ma’nosini beradi. Azot birinchi marta 1774-yilda havodan olingan. U o‘simlik hujayrasining protoplazma tarkibini tashkil etuvchi modda bo‘lib, oqsil moddalar asosini tashkil etadi. Bundan tashqari, u o‘simlik hayoti uchun zarur bo‘lgan organik moddalar birikmasining hosil bo‘lishida ham faol ishtirok etadi. Bunday organik birikmalar , alkaloid, fosforid, xlorofill va shu kabi ferment molekulalari tarkibida ham bo‘ladi. Akademik D.N. Pryanishnikovning aniqlashicha, azot ishtirokisiz oziq moddalari hosil bo‘lmaydi. Shuning uchun ham azot boshqa oziq moddalari qatori o‘simlik hayotida katta ahamiyatga egadir. Azot me’yori yetarli bo‘lmasa, o‘simlik sust rivojlanadi, hosil kamayadi. Olingan hosil sifatsiz bo‘ladi. Azot me’yoridan ko‘p solinsa ham, hosil sifatsiz bo‘ladi. Demak, unga belgilangan me’yorda azot solish kerak.
Tuproq tarkibida mavjud bo‘lgan azot va fosfor hisobiga dehqonchilik madaniyatini rivojlantirib bo‘lmaydi. Chunki uning umumiy miqdorida 1-2 foizgina mineral birikmalarni tashkil etadi. Shuning uchun madaniy o‘simliklar mineral o‘g‘itlar bilan belgilangan agrotexnika qoidalari asosida muddatidagina oziqlantiriladi.
Azotli o‘g‘it turlaridan eng ko‘p ishlab chiqarilayotgani ammiakli selitra bo‘lib, uning tarkibida 34,5 foiz oziq moddasi bor. Bu o‘g‘itdan barcha ekinlarni oziqlantirishda foydalaniladi.
Qishloq xo‘jalik ekinlariga mineral o‘g‘it berish fizik va ta’sir etish birligida beriladi. Unda o‘g‘itning natural ko‘rinishi fizik birligi bo‘lib, uning tarkibiy elementlarining o‘simlikka bevosita ta’sir etishi oziq moddasi bilan belgilanadi. O‘simliklarga, asosan, ta’sir etish ozuqa birligida hisob-kitob va o‘g‘itlar taqsimoti orqali olib boriladi. Shunga asosan o‘g‘itlarning tarkibiy tuzilishi jadval(7.3.1.)da keltiriladi.
|
| |