Bezovtalik.)❓ - 1-savol: Ijobiy va salbiy his-tuygularning roli❓

Bezovtalik.)❓
Umidsizlik hissi:
"Frustratio" tushunchasi (lotincha frustratio - umidsizlik (rejalar), qulash (rejalar, umidlar)) ikki ma'noda qollaniladi:
1) muhim maqsadga erishishga qaratilgan xatti-harakatlarni tosib qoyish yoki toxtatish harakati (ya'ni. umidsizlik holati);
2) insonning muvaffaqiyatsizlikdan keyin paydo boladigan hissiy holati, har qanday kuchli ehtiyojdan qoniqmaslik, tashqaridan tanbeh.
Ikkinchisi kuchli his-tuygularning paydo bolishi bilan birga keladi: dushmanlik, gazab, aybdorlik, bezovtalik, tashvish.
Kongilsizlik:
Agar kutilgan yoki va'da qilingan voqea amalga oshmasa, unda norozilik paydo boladi, bu umidsizlik deb ataladi. Qanchalik kop va'da qilingan bolsa yoki kutilgan voqea qanchalik muhim bolsa, uning umidlari bajarilmasa, odam shunchalik hafsalasi pir boladi. Ayniqsa, kimdandir yoki gayritabiiy narsadan, qandaydir mojizadan umidsizlikni kutish juda oson.
Bezovtalik:
Bezovtalik - bu ozining muvaffaqiyatsizligi yoki yaqin kishining, sevimli sport jamoasining muvaffaqiyatsizligi tufayli gazablanish, norozilik va hokazolarda kelib chiqadigan ruhiy holat. Bezovtalikdagi gazab kopincha "kuchli" iboralar, shu jumladan sokinishlar yordamida ("boshatilgan") ifodalanadi.
✅29-savol:Har xil emotsiyalar va hislarning tavsifi (Vijdon, Nafrat, Intellektual histuyg'ular.)❓
Vijdon:
Faylasuflarning fikricha vijdon bu axloqiy kategoriyadir.
A.S.Pushkinning fikricha axloqda vijdon shaxsning axloqiy ozini ozi anglashining ifodasi, ichki sudya sifatida ishlaydi.
A.G. Kovalyov (1970) vijdonni insonning oz harakatlariga hissiy va baholovchi munosabati deb hisoblaydi. Bu munosabat, - deb yozadi u, - axloqiy me'yorlarni chuqur ozlashtirish va qabul qilish natijasida, jamiyatning shaxsning xulq-atvoriga qoyadigan obyektiv talablarining subyektning ma'lum bir sharoitda shaxsiy ehtiyojiga aylanishi natijasida yuzaga keladi.
Nafrat tuygusi dushmanlik tuygusining korinishlaridan biri hisoblanadi.Nafrat — muayyan shaxsga yoki kishilar guruhiga, gʻoyaga yoki amaliy faoliyatga nisbatan qattiq gʻazab va jirkanish tuygʻusi. Muhabbat ziddi. Aqlli, toʻgʻri, halol, pok va vijdonli inson nopok, oʻgʻri, poraxoʻr, munofiq, axloqan buzuq kishilardan va ularning ishlaridan hazar qiladi, ularga nafrat bilan qaraydi. Qurʼon va hadislarda nopok, imonsiz, tuhmatchi va gʻiybatchi kishilar ham nafratga loyiq ekanligi taʼkidlanadi.
Intellektual hissiyotlar ham oz mohiyati jihatidan ahloqiy hissiyotlarga yaqin bolgan hissiyotlardir. Intellektual hissiyotlar odamning bilish jarayoni bilan bogliq bolgan hissiyotlar bolib, biror narsadan hayron qolish, hayratda qolish, shubhalanish kabi holatlarda ifodalanadi. Estetik hislar ham yuksak ahloqiy hislardan hisoblanadi. Estetik his deganda biz gozallikni idrok qilish, gozallikdan zavqlanish va gozallik yaratishga intilishni tushunamiz. Estetik hissiyot hamma odamlarga xos bolgan hissiyotdir. Atrofdagi tabiat manzaralari estetik hissiyotlarimizning birinchi manbai hisoblanadi.
✅30-savol:Hissiyot va emotsiyaning bog‘liqligi hamda farqi. ❓
Hissiyot bilan emotsiya (uning yuksak darajalari nazarda tutiladi) inson shaxsining ijtimoiy hayotiy shart-sharoitlarida yuzaga kelgan, odamning ijtimoiy tarixiy taraqqiyotida shakllangan (evolyusion yo‘sinda), muayyan ijtimoiy muhitda (jamiyatda) istiqomad qiluvchi kishilar tomonidan o‘zlashtirilgan g‘oyalar, me’yorlar, qonun-qoidalar, nizomlar, qadriyatlarni aks ettiruvchi anglanilgan his-tuyg‘ular, murakkab ichki kechinmalarni vujudga kelish jarayonidir.
Hissiy holatlarning ifodalanishi
Hissiy holatlarning ifodalanishi birinchidan, ifodali harakatlar (yuz ifodasi, qo’l, oyoq harakatlari), ikkinchidan organizmdagi turli hodisalarni, ya'ni ichki a'zolar faoliyatining va holatining o’zgarishida, uchinchidan tabiatda, ya'ni organizm qon tarkibidagi va boshqa suyuqliklardagi kimyoviy o’zgarishlarni, shuning bilan birga modda almashinuvida bo’ladigan o’zgarishlarni o’z tarkibiga oladi.
✅31-savol:Hissiyotlarni boshqarish.❓
Tuyg'ularni boshqarish aqliy va hissiy farovonlikni saqlashning muhim jihati hisoblanadi. Tuyg'ularni samarali boshqarishga yordam beradigan ba'zi strategiyalar:
1. Tuyg'ularni tan olish va tan olish: Tuyg'ularni boshqarishda birinchi qadam ularni tan olish va tan olishdir. O'zingiz boshdan kechirayotgan o'ziga xos his-tuyg'ularni tushuning va asosiy sabablarni yoki tetikleyicilarni aniqlashga harakat qiling.
2. Hissiy ongni rivojlantirish: O'z his-tuyg'ularingizni hukm qilmasdan kuzatish uchun ong va hissiy ongni rivojlantiring. Turli xil his-tuyg'ular bilan bog'liq jismoniy hislar, fikrlar va reaktivlik shakllariga e'tibor bering.
3. Hissiy tartibga solish bilan shug'ullaning: Shiddatli his-tuyg'ularni tartibga solish va barqarorlashtirish uchun chuqur nafas olish, meditatsiya va dam olish mashqlari kabi usullardan foydalaning. Ushbu amaliyotlar ong va tanani tinchlantirishga yordam beradi, haddan tashqari tuyg'ularning ta'sirini kamaytiradi.
4. Tuyg'ularingizni tasdiqlang: his-tuyg'ularingizni, hatto salbiy bo'lsa ham, tasdiqlash va qabul qilish muhimdir. Barcha his-tuyg'ular normal va to'g'ri ekanligini tushunish o'z-o'zini tanqid qilishni kamaytirishga yordam beradi va sog'lom his-tuyg'ularni qayta ishlashga imkon beradi.
5. O'z-o'zini parvarish qilish bilan shug'ullaning: jismoniy mashqlar, etarli uyqu, sog'lom ovqatlanish va o'zingiz yoqtirgan mashg'ulotlar bilan shug'ullanish kabi farovonlikka yordam beradigan o'z-o'zini parvarish qilish tadbirlariga ustuvor ahamiyat bering. Jismoniy va ruhiy salomatligingizga g'amxo'rlik qilish hissiyotlarni tartibga solishga yordam beradi.
6. Yengish strategiyalarini ishlab chiqing: Ishonchli do‘stingiz bilan suhbatlashish, jurnallar yozish, ijodiy faoliyat bilan shug‘ullanish yoki kerak bo‘lganda professional yordam so‘rash kabi siz uchun ishlaydigan sog‘lom kurashish mexanizmlarini aniqlang.
7. Muammoni hal qilish ko'nikmalarini oshirish: G'amgin his-tuyg'ularning asosiy sabablarini bartaraf etish ko'nikmalarini shakllantirish. Bu muammoni hal qilish usullarini, boshqalardan yordam so'rashni yoki sizning muhitingiz yoki xatti-harakatlaringizda ijobiy o'zgarishlarni o'z ichiga olishi mumkin.
8. Zarur bo'lganda yordam so'rang: qo'llab-quvvatlash uchun do'stlar, oila yoki ruhiy salomatlik bo'yicha mutaxassislarga murojaat qilishdan tortinmang. Qo'llab-quvvatlash tarmog'ini yaratish hissiy jihatdan qiyin paytlarda qulaylik va yo'l-yo'riq berishi mumkin.
Ushbu strategiyalarni qo'llash orqali odamlar o'zlarining his-tuyg'ularini yaxshiroq boshqarishlari va hayotning ko'tarilish va pasayishlarida barqarorlikni oshirishlari mumkin. Ammo shuni yodda tutish kerakki, hissiyotlarni boshqarish doimiy jarayondir va kerak bo'lganda yordam va yordam so'rash yaxshidir.
✅32-savol:Hissiyotlarning kognitiv dissonans va kognitiv-fiziologik nazariyasi ❓
Kognitiv dissonans:
Kognitiv dissonans - bu psixologiyadagi tushuncha bo'lib, u odamning qarama-qarshi e'tiqodlari, munosabati yoki xatti-harakatlarida boshdan kechirgan noqulaylikni anglatadi. Bu nomuvofiqlik psixologik stressni keltirib chiqaradi, chunki odamlar o'z fikrlari va harakatlarida izchillik va uyg'unlikni saqlashga intiladi. Kognitiv dissonans nazariyasi 1957 yilda psixolog Leon Festinger tomonidan ishlab chiqilgan.
Kognitiv dissonans haqida asosiy fikrlar:
1. Muvofiqlik: Kognitiv dissonans odam ikki yoki undan ortiq qarama-qarshi e'tiqodga ega bo'lganda yoki e'tiqodlar harakatlar yoki xatti-harakatlar bilan ziddiyatli bo'lganda paydo bo'ladi.
2. Noqulaylik: Kognitiv dissonans tajribasi ruhiy noqulaylik yoki bezovtalik hissini keltirib chiqaradi, chunki shaxs qarama-qarshi fikrlar yoki xatti-harakatlarni hal qilishga intiladi.
3. Rezolyutsiya: Kognitiv dissonansni kamaytirish uchun odamlar o'z e'tiqodlarini o'zgartirishi, xatti-harakatlarini o'zgartirishi yoki ichki izchillik tuyg'usini tiklash uchun qarama-qarshi fikrlarini mantiqiylashtirishi mumkin.
4. Ta'sirlar: Kognitiv dissonans nazariyasi qaror qabul qilish, munosabat o'zgarishi va tanlov va xatti-harakatlarning ratsionalizatsiyasini tushunishga ta'sir qiladi. Bu insonning kognitiv uyg'unlikni izlashga va aqliy ziddiyatni kamaytirishga moyilligini ta'kidlaydi.
Tuyg'ularning kognitiv-fiziologik nazariyasiga o'tish:
Emotsiyalarning kognitiv-fiziologik nazariyasi:
Tuyg'ularning kognitiv-fiziologik nazariyasi, shuningdek, Shaxter-Singer nazariyasi sifatida ham tanilgan, his-tuyg'ular fiziologik qo'zg'alishning natijasi va bu qo'zg'alishning kognitiv doirada talqin qilinishini taklif qiladi. Bu nazariya 1960-yillarda psixologlar Stenli Shaxter va Jerom Singer tomonidan ishlab chiqilgan.
Tuyg'ularning kognitiv-fiziologik nazariyasining asosiy fikrlari:
1. Fiziologik qo'zg'alish: Tuyg'ularni qo'zg'atuvchi yoki vaziyatga javob sifatida yuzaga keladigan yurak urish tezligining oshishi, terlash yoki adrenalin ajralishi kabi fiziologik javob orqali qo'zg'atadi.
2. Kognitiv talqin: Kognitiv komponent fiziologik qo'zg'alishning shaxsning talqini va belgilanishini o'z ichiga oladi. Qo'zg'alishning talqini shaxsning vaziyat va kontekstni kognitiv baholashiga asoslanadi.
3. Emosional tajriba: Fiziologik qo‘zg‘alish va kognitiv talqinning uyg‘unligi hissiyotni boshdan kechirishga olib keladi. Har xil his-tuyg'ular bir xil fiziologik qo'zg'alishdan kelib chiqishi mumkin, bu holat shaxsning kognitiv bahosiga bog'liq.
4. Ta'sirlar: Bu nazariya his-tuyg'ularni boshdan kechirish va ifodalashda fiziologik va kognitiv jarayonlar o'rtasidagi murakkab o'zaro bog'liqlikni ta'kidlaydi. U hissiy tajriba va javoblarni shakllantirishda kognitiv baholashning rolini ta'kidlaydi.
Ushbu nazariyalarni tushunish odamlarning qarama-qarshi e'tiqod va his-tuyg'ularni qayta ishlash va boshqarish usullari, shuningdek, fiziologik va kognitiv omillar hissiyotlarni boshdan kechirishga qanday hissa qo'shishi haqida qimmatli tushuncha berishi mumkin.
✅33-savol: Hissiyotlarning kommunikativ roli❓
Tuyg'ularning kommunikativ roli hissiyotlarning axborotni etkazish, niyatlarni ifodalash va ijtimoiy o'zaro ta'sirga ta'sir qilish usullarini anglatadi. Tuyg'ular odamlarning muloqotida muhim rol o'ynaydi va ular yuz ifodalari, tana tili, ovoz ohangi va boshqa og'zaki bo'lmagan belgilar orqali ifodalanishi mumkin. Tuyg'ularning kommunikativ funktsiyasini tushunish ijtimoiy va shaxslararo kontekstda boshqalarning hissiy ifodalarini talqin qilish va ularga javob berish uchun muhimdir. Bu erda his-tuyg'ularning kommunikativ rolining bir nechta asosiy jihatlari mavjud:
1. Ichki holatlarni ifodalash: Tuyg‘ular shaxsning quvonch, qayg‘u, g‘azab, qo‘rquv va hayrat kabi ichki psixologik holatlari haqida signal bo‘lib xizmat qiladi. Tuyg'ularni ifodalash odamlarga o'zlarining hozirgi kayfiyatini, his-tuyg'ularini va munosabatlarini boshqalarga etkazish imkonini beradi.
2. Axborotni etkazish: Hissiy ifodalar insonning ehtiyojlari, istaklari, niyatlari va tashqi hodisalarga munosabati haqida muhim ma'lumotlarni etkazishi mumkin. Masalan, odamning yuzidagi qo'rquv ifodasi boshqalarni atrofdagi mumkin bo'lgan xavf yoki tahdidlar haqida ogohlantirishi mumkin.
3. Ijtimoiy aloqalarni osonlashtirish: Hissiyotlar ijtimoiy aloqalarni shakllantirish va saqlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Empatiya, mehr va qo'llab-quvvatlashni hissiy namoyishlar orqali ifodalash shaxslararo aloqalarni kuchaytiradi va ijtimoiy hamjihatlikni kuchaytiradi.
4. O'zaro ta'sirlarni tartibga solish: Hissiyotlar ijtimoiy signallarni uzatish, munosabatlarni o'rnatish va shaxslararo dinamikani boshqarish orqali ijtimoiy o'zaro ta'sirlarni tartibga solishga yordam beradi. Misol uchun, samimiy va samimiy tabassum do'stona munosabat va do'stona munosabatni bildiradi va shu bilan ijtimoiy o'zaro munosabatlarni shakllantiradi.
5. Boshqalarga ta'sir qilish: Hissiy ifodalar boshqalarning his-tuyg'ulari va xatti-harakatlariga ta'sir qilishi mumkin. Masalan, odamning g'azabini namoyon qilishi boshqalarni mojaro manbasini yumshatish uchun o'z harakatlari yoki javoblarini o'zgartirishga undashi mumkin.
6. Madaniy o'zgaruvchanlik: Tuyg'ularni ifodalash va talqin qilish usullari madaniy me'yorlar va qadriyatlarni aks ettiruvchi turli madaniyatlarda farq qilishi mumkin. Hissiy ifodadagi madaniy o'zgarishlarni tushunish samarali madaniyatlararo muloqot uchun juda muhimdir.
Umuman olganda, his-tuyg'ular kuchli aloqa usuli bo'lib, odamlarga keng qamrovli ma'lumotlarni etkazish, ijtimoiy o'zaro ta'sirlarga ta'sir qilish va murakkab ijtimoiy dinamikani boshqarish imkonini beradi. Tuyg'ularning kommunikativ signallarini tan olish va izohlash hissiy intellekt va shaxslararo tushunishning muhim jihati hisoblanadi.
✅34-savol:Hissiyotlarning organik va psixoorganik nazariyasi ❓
Organik nazariya va psixoorganik nazariya hissiyotlar ostida yotgan fiziologik va psixologik mexanizmlarni tushuntirishga intiladigan ikkita nuqtai nazardir.
1. Emotsiyalarning organik nazariyasi:
Jeyms-Lanj nazariyasi sifatida ham tanilgan, psixologlar Uilyam Jeyms va Karl Lanj tomonidan mustaqil ravishda taklif qilingan organik nazariya hissiyotlar birinchi navbatda tashqi stimullarga fiziologik reaktsiyalar natijasi ekanligini ko'rsatadi. Bu nazariyaga ko'ra, voqealar ketma-ketligi qo'zg'atuvchiga fiziologik javob berishdan boshlanadi va keyinchalik bu jismoniy o'zgarishlarni talqin qilish natijasida his-tuyg'ular boshdan kechiriladi. Boshqacha qilib aytganda, nazariya shuni ko'rsatadiki, shaxsning sub'ektiv hissiy tajribasi o'ziga xos stimullarga tana reaktsiyalarini bilishdan kelib chiqadi. Misol uchun, itning titraganidan keyin qo'rqish hissi va unga duch kelganda yurak urishi tezlashishi.
2. Hissiyotlarning psixoorganik nazariyasi:
Psixoorganik nazariya esa his-tuyg'ularni boshdan kechirish va ifodalashda psixologik va fiziologik omillarning o'zaro ta'siriga qaratilgan. Bu nuqtai nazar hissiy tajribalarni yaratishda ham kognitiv baholash, ham jismoniy qo'zg'alishning rolini ta'kidlaydi. Organik nazariyadan farqli o'laroq, psixoorganik nazariya hissiyotlarning ko'p qirrali xususiyatini tushuntirish uchun psixologik jarayonlarni - hodisalarni idrok etish, talqin qilish va baholash kabi fiziologik reaktsiyalarni birlashtiradi. U his-tuyg'ular vaziyatni kognitiv baholash va unga hamroh bo'lgan fiziologik o'zgarishlar o'rtasidagi murakkab o'zaro ta'sir natijasida paydo bo'lishini tan oladi. Bu nazariyaga ko‘ra, hissiy kechinmalarga shaxsning hodisalarni kognitiv talqini ham, ularning bu hodisalarga tana reaktsiyasi ham ta’sir qiladi.
Xulosa qilib aytganda, organik nazariya hissiyotlarni shakllantirishda fiziologik javoblarning ustuvorligini ta'kidlasa, psixoorganik nazariya hissiy tajribalarni shakllantirishda kognitiv va fiziologik omillarning birgalikdagi ta'sirini ta'kidlaydi. Ikkala nazariya ham hissiyotlar kontekstida ong va tana o'rtasidagi murakkab munosabatlarni tushunishimizga yordam berdi.
✅35-savol:Hissiyotlarning vazifalari va roli. ❓
Tuyg'ular inson hayotida hal qiluvchi rol o'ynaydi, bizning fikrlarimiz, xatti-harakatlarimiz, munosabatlarimiz va umumiy farovonligimizga ta'sir qiladi. Quyida his-tuyg'ularning asosiy funktsiyalari va rollari keltirilgan:
1. Muloqot: Tuyg‘ular og‘zaki bo‘lmagan muloqot shakli bo‘lib xizmat qiladi, odamlarga o‘zlarining ichki holatini boshqalarga bildirish imkonini beradi. Mimika, tana tili va ovoz intonatsiyasi hissiy ma'lumotni etkazish, odamlarga bir-birlarining his-tuyg'ularini tushunish va ularga javob berish imkonini beradi.
2. Moslashuv: Hissiyotlar turli vaziyatlarga javob berishlariga ta’sir ko‘rsatib, odamlarga o‘z muhitiga moslashishga yordam beradi. Masalan, qo'rquv odamlarni potentsial xavfli vaziyatlardan qochishga undashi mumkin, quvonch esa ularni yoqimli tajribalarni izlashga undashi mumkin. Tuyg'ular qaror qabul qilishda rahbarlik qiladi va muayyan kontekstlarda moslashuvchan xatti-harakatlarga turtki beradi.
3. Ijtimoiy bog'lanish: Hissiyotlar ijtimoiy o'zaro ta'sirlar va munosabatlarda markaziy rol o'ynaydi. Ular odamlar o'rtasida bog'lanish, hamdardlik va o'zaro tushunishni osonlashtiradi. Masalan, hamdardlik va rahm-shafqat ifodalari ijtimoiy aloqalarni shakllantirish va saqlashga yordam beradi.
4. Ichki tartibga solish: Hissiyotlar odamlarning o'z fikrlari va tajribalariga munosabatini yo'naltirish orqali ichki tartibga solishni osonlashtiradi. Ular odamlarni o'z ehtiyojlari va istaklari haqida ogohlantirishi mumkin, bu ularni ushbu ehtiyojlarni qondiradigan harakatlar qilishga olib keladi. Masalan, ochlik hissi odamlarni ovqat izlashga undaydi.
5. Xotira va o‘rganish: Hissiyotlar xotira va o‘rganish jarayonlariga ta’sir qiladi. Hissiy hodisalar ko'pincha yorqinroq esda qoladi va hissiy tajribalar ma'lumotni kodlash va qayta tiklashni kuchaytirishi mumkin. Ijobiy his-tuyg'ular izlanish va qiziqishni rag'batlantirishi mumkin, salbiy his-tuyg'ular esa potentsial tahdidlarni ko'rsatishi va ehtiyotkor bo'lishga yordam beradi.
6. Motivatsiya: Hissiyotlar kuchli motivator bo‘lib xizmat qiladi, odamlarni maqsadlar sari intilish, muayyan faoliyat bilan shug‘ullanish va foydali tajribalarni izlashga undaydi. Masalan, hayajon va kutish odamlarni o'z maqsadlariga erishishga undashi mumkin, aybdorlik hissi esa ularni xatti-harakatlarini tuzatishga undashi mumkin.
7. Foodlik: Hissiyotlar umumiy farovonlik va hayot sifati bilan chambarchas bog'liq. Sog'lom hissiy hayot ruhiy va jismoniy salomatlik, chidamlilik va hayot qiyinchiliklariga dosh bera olish qobiliyatiga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, his-tuyg'ular aloqa, atrof-muhitga moslashish, ijtimoiy bog'lanish, ichki tartibga solish, xotira va o'rganish, motivatsiya va umumiy farovonlik kabi keng funktsiyalarni bajaradi. Ularning inson tajribasi va o'zaro munosabatlarini shakllantirishdagi roli bizning psixologik va ijtimoiy faoliyatimiz uchun asosdir.
✅36-savol:Hissiyotning kognitiv nazariyasi ❓
Tuyg'ularning kognitiv nazariyasi hissiyotlarga kognitiv jarayonlar, jumladan, voqea va vaziyatlarni idrok etish, talqin qilish va baholash orqali ta'sir qilishini taklif qiladi. Bu nazariya shuni ko'rsatadiki, his-tuyg'ular nafaqat avtomatik, instinktiv javoblarning natijasi emas, balki buning o'rniga shaxsning kognitiv baholashlari va tajribalarini talqin qilishlari bilan shakllanadi. Hissiyotning kognitiv nazariyasining asosiy tamoyillari:
1. Baholash nazariyasi: Hissiyotning kognitiv nazariyasi baholash nazariyasi tushunchasi bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu nuqtai nazarga ko'ra, his-tuyg'ular voqea yoki vaziyatni kognitiv baholash natijasida paydo bo'ladi. Shaxslar rag'batlantirishning shaxsiy ahamiyati va ma'nosini baholaydilar, bunda ularning maqsadlariga muvofiqligi, e'tiqodlari va qadriyatlariga muvofiqligi, zarar yoki foyda ehtimoli kabi omillarni hisobga oladi. Ushbu kognitiv baholashlar asosida o'ziga xos his-tuyg'ular paydo bo'ladi.
2. Idrok-hissiyotning o‘zaro ta’siri: Hissiyotning kognitiv nazariyasi kognitiv jarayonlar va his-tuyg‘ular o‘rtasidagi ikki tomonlama munosabatlarga urg‘u beradi. Bu shuni ko'rsatadiki, kognitiv jarayonlar, jumladan diqqat, xotira va fikrlash hissiy tajribalarni shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Aksincha, his-tuyg'ular kognitiv jarayonlarga ham ta'sir qilishi mumkin, chunki hissiy holatlar diqqatni jamlashga, xotirani tiklashga va qaror qabul qilishga ta'sir qilishi mumkin.
3. This-tuyg'ularni tartibga solish: hissiyotlarning kognitiv nazariyalari hissiy javoblarni tartibga solish va modulyatsiya qilishda kognitiv strategiyalarning rolini ta'kidlaydi. Shaxslar ogohlantirishlarga hissiy reaktsiyalarini o'zgartirish uchun kognitiv qayta baholash, diqqatni joylashtirish va boshqa kognitiv usullardan foydalanishlari mumkin. Voqealarning ma'nosini qayta talqin qilish yoki ularning e'tiborini o'zgartirish orqali odamlar hissiy tajribalarining intensivligi va sifatiga ta'sir qilishi mumkin.
4. Sxema va eʼtiqodlar: Hissiyotning kognitiv nazariyasi kognitiv sxema, eʼtiqod va atributlarning hissiy kechinmalarga taʼsirini taʼkidlaydi. Shaxslarning o'ziga, boshqalarga va dunyoga bo'lgan e'tiqodlarini o'z ichiga olgan oldindan mavjud bo'lgan kognitiv asoslari ularning voqealar talqinini shakllantiradi va o'ziga xos his-tuyg'ularning paydo bo'lishiga yordam beradi. Misol uchun, pessimistik tushuntirish uslubiga ega bo'lgan shaxslar muvaffaqiyatsizliklarga javoban depressiyani boshdan kechirishga ko'proq moyil bo'lishi mumkin.
5. Tuyg'u va xotiraning o'zaro ta'siri: Kognitiv jarayonlar hissiy xotiralarni kodlash, saqlash va qayta tiklashga ham ta'sir qiladi. Tuyg'ularning kognitiv nazariyasi shuni ko'rsatadiki, odamlarning voqealarni talqin qilish va baholash usullari ushbu hissiy xotiralarning mustahkamlanishi va mavjudligiga ta'sir qiladi. Bundan tashqari, hissiy xotiralar asl voqeani keyingi kognitiv qayta baholash va talqin qilish orqali ta'sir qilishi mumkin.
6. Emosional kompetentsiyani rivojlantirish: hissiyotning kognitiv nazariyasi hissiy kompetentsiyani shakllantirishda kognitiv rivojlanishning rolini ta'kidlaydi. Shaxslar ulg'aygan sari, ularning kognitiv qobiliyatlari, jumladan, istiqbolni aniqlash, ong nazariyasi va hissiyotlarni tushunish, ularning his-tuyg'ularni talqin qilish, tartibga solish va ularga samarali javob berish qobiliyatiga hissa qo'shadi.
✅37-savol:Ichki va tashki motivatsiyalarning umumiy tavsifi. ❓
Ichki va tashqi motivlar motivatsiyaning ikkita asosiy shakli bo'lib, ular insonning xatti-harakati va qaror qabul qilishiga turtki bo'ladi. Ushbu ikki turdagi motivatsiya o'rtasidagi farqni tushunish turli kontekstlarda, jumladan, ta'lim, ish, psixologiya va shaxsiy rivojlanishda juda muhimdir. Bu erda ichki va tashqi motivatsiyalarning umumiy tavsifi:
1. Ichki motivatsiya:
- Ta'rif: Ichki motivatsiya - bu o'ziga xos qoniqish, zavqlanish yoki shaxsiy qoniqish uchun faoliyat bilan shug'ullanishni anglatadi. Shaxslar ichki motivatsiyaga ega bo'lsa, ular faoliyatning o'zi foydali deb topadilar va jarayondan yoki faoliyatning tabiiy natijalaridan zavq oladilar.
- Xususiyatlari: Ichki motivatsiya shaxsning biron bir vazifani bajarish yoki maqsadga intilishda chinakam qiziqishi, qiziquvchanligi va zavqlanishi bilan tavsiflanadi. Ichki motivatsiya bilan boshqariladigan odamlar ko'pincha avtonomiya, mahorat va maqsad hissi bilan boshqariladi.
- Misollar: O'z-o'zidan rag'batlantiruvchi faoliyatga misollar: sevimli mashg'ulotlar bilan shug'ullanish, ijodiy ishlar bilan shug'ullanish, shaxsiy manfaatlarni o'rganish va o'z manfaati uchun bilim izlash. Ichki motivatsiya ko'pincha tabiatan yoqimli va shaxsan mazmunli bo'lgan faoliyatning asosini tashkil qiladi.
2. Tashqi motivatsiya:
- Ta'rif: Tashqi motivatsiya tashqi mukofotga erishish yoki jazo yoki istalmagan natijalardan qochish uchun faoliyat bilan shug'ullanishni o'z ichiga oladi. Tashqi motivatsiyaga asoslangan shaxslar moliyaviy mukofotlar, tan olish, maqtovlar yoki salbiy oqibatlardan qochish kabi tashqi rag'batlarga e'tibor berishadi.
- Xususiyatlari: tashqi motivatsiya xulq-atvorni boshqaradigan tashqi omillarga tayanish bilan tavsiflanadi. Bu faoliyatning o'ziga xos zavq yoki qoniqishni emas, balki alohida natija yoki aniq mukofotga erishish uchun faoliyatni amalga oshirishni o'z ichiga oladi.
- Misollar: Tashqi rag'batlantiruvchi omillarga misol sifatida ish joyida ko'tarilish, yaxshi baholar olish uchun o'qish, bonus yoki moliyaviy kompensatsiya olish uchun ishlash va jazodan qochish uchun qoidalarga rioya qilish kiradi. Tashqi motivatsiya ko'pincha tashqi oqibatlar yoki mukofotlar ta'sirida bo'lgan xatti-harakatlarga olib keladi.
Shuni ta'kidlash kerakki, odamlar bir vaqtning o'zida ichki va tashqi omillar tomonidan turtki bo'lishi mumkin va motivatsiyaning bir turining mavjudligi boshqasini ham istisno etmaydi. Bundan tashqari, ichki va tashqi motivatsiyalar o'rtasidagi muvozanat muayyan kontekstga, individual imtiyozlarga va vazifa yoki maqsadning tabiatiga qarab farq qilishi mumkin. Motivatsiyaning ushbu ikki shakli o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni tushunish samarali rag'batlantirish tizimlarini ishlab chiqish, ishtirok etishni rag'batlantirish va turli sharoitlarda ichki motivatsiyani rivojlantirish uchun juda muhimdir.
✅38-savol:Inson mativatsiyasining vaziyatlilik va shaxslilik jabhalari ❓
Albatta! Inson motivatsiyasiga vaziyat va shaxsiy xususiyatlarning kombinatsiyasi ta'sir ko'rsatadi, ularning ikkalasi ham odamlarning harakatchanligi, xatti-harakati va qaror qabul qilishda ajralmas rol o'ynaydi. Vaziyat va shaxsiyat omillari o'rtasidagi o'zaro ta'sirni tushunish motivatsiyani har tomonlama tahlil qilish va hal qilish uchun juda muhimdir. Mana inson motivatsiyasining situatsion va shaxsiy jihatlarini tushuntirish:
1. Vaziyat jihatlari:
Inson motivatsiyasining situatsion jihatlari muayyan sharoitlarda shaxslarning motivatsiyasiga ta'sir etuvchi atrof-muhit, kontekstual va tashqi omillarni anglatadi. Bu omillar bevosita atrof-muhitni, ijtimoiy dinamikani va shaxsning motivatsiyasiga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan tashqi stimullarni o'z ichiga oladi. Asosiy fikrlarni o'z ichiga oladi:
- Atrof-muhit omillari: jismoniy muhit, tashkilot madaniyati va muayyan muhitdagi ijtimoiy dinamika odamlarning motivatsiyasini shakllantirishi mumkin. Masalan, qo'llab-quvvatlovchi ish muhiti odamlarning ulug'vor maqsadlarga intilish motivatsiyasini oshirishi mumkin, yuqori raqobatbardosh yoki stressli muhit motivatsiyaga boshqacha ta'sir qilishi mumkin.
- Darhol qo'zg'atuvchilar va rag'batlantirishlar: Vaziyat omillari mukofotlar, fikr-mulohazalar va situatsion talablar kabi odamlarni harakatga yoki motivatsiya darajasini o'zgartirishga undaydigan darhol qo'zg'atuvchilarni o'z ichiga olishi mumkin. Masalan, ishlashga asoslangan rag'batlantirish muayyan vazifa yoki faoliyatda motivatsiyani oshirishi mumkin.
2. Shaxsiy jihatlar:
Inson motivatsiyasining shaxsiy jihatlari turli vaziyatlar va kontekstlarda motivatsiyaga ta'sir qiluvchi xatti-harakatlar, idrok va hissiy naqshlardagi individual farqlarga bardosh berishga taalluqlidir. Bu jihatlar ko'pincha odamlarning maqsadlarga, qiyinchiliklarga va mukofotlarga qanday yondashishini shakllantiradigan barqaror xususiyatlar va tendentsiyalar bilan tavsiflanadi. Asosiy fikrlarni o'z ichiga oladi:
- Shaxsiy xususiyatlar va xususiyatlar: vijdonlilik, ochiqlik va qat'iyatlilik kabi shaxsiy xususiyatlar odamlarning motivatsiyasi va maqsadga yo'naltirilgan xatti-harakatlarini shakllantirishi mumkin. Masalan, vijdonliligi yuqori bo'lgan odamlar ko'pincha o'z izlanishlarida mukammallikka erishishga va intilishga undaydilar.
- Asosiy qadriyatlar va e'tiqodlar: Shaxsiy qadriyatlar, e'tiqodlar va munosabatlar, shuningdek, odamlarning ustuvorliklari, qiziqishlari va ichki omillarini boshqarish orqali motivatsiyaga ta'sir qiladi. Misol uchun, ijodkorlikni yuksak qadrlaydigan kishi badiiy faoliyat bilan shug'ullanish uchun ichki motivatsiyaga ega bo'lishi mumkin.
Motivatsiyaning situatsion va shaxsiy jihatlari o'rtasidagi o'zaro ta'sir dinamik va murakkabdir. Vaziyat omillari bevosita motivatsion holatlar va xatti-harakatlarga ta'sir qilishi mumkin, shaxsiy jihatlar esa turli vaziyatlarda odamlarning umumiy motivatsiyasini shakllantiradigan barqaror naqsh va tendentsiyalarga yordam beradi. Vaziyat va shaxsiyat omillari qanday kesishishini tushunish moslashtirilgan motivatsion strategiyalarni yaratish, qo'llab-quvvatlovchi muhitni yaratish va shaxsiy rivojlanish va farovonlikni rag'batlantirishga yordam beradi.
🛑🛑38va 39 savol ikkalasi bir xil❗️❗️❗️❗️❗️❗️
✅40-savol:Iroda haqida tushuncha ❓
Albatta! "Iroda" bir nechta kontekstlarda, jumladan, falsafiy, psixologik va motivatsion nuqtai nazardan tushunilishi mumkin. Keng ma’noda “iroda” shaxsning qasddan tanlov qilish, o‘z-o‘zini nazorat qilish va o‘z niyatlariga muvofiq harakat qilish qobiliyatini bildiradi. Mana bu turli nuqtai nazardan "iroda" tushunchasining umumiy ko'rinishi:
1. Falsafiy nuqtai nazar:
Falsafada iroda tushunchasi ko'pincha iroda, niyat va oqilona qaror qabul qilish qobiliyatiga tegishli. Faylasuflar iroda erkinligi, determinizm va axloqiy mas'uliyat bilan bog'liq masalalarni ko'rib chiqib, asrlar davomida irodaning tabiati haqida bahslashdilar. Ba'zi falsafiy nuqtai nazarlar insonning vakolati va avtonomiyasiga urg'u berib, iroda inson tabiatining asosiy jihati bo'lib, odamlarga tashqi ta'sirlardan mustaqil ravishda tanlov qilish imkonini beradi.
2. Psixologik nuqtai nazar:
Psixologik nuqtai nazardan, iroda tushunchasi motivatsiya, o'z-o'zini tartibga solish va maqsadga yo'naltirilgan xatti-harakatlar bilan o'zaro bog'liqdir. Psixologlar iroda kuchi, o'z-o'zini nazorat qilish va uzoq muddatli maqsadlar foydasiga darhol vasvasalarga qarshi turish qobiliyatining mexanizmlarini o'rgandilar. Masalan, egoning kamayishi kontseptsiyasi o'z-o'zini tartibga solish resurslari uzoq muddat foydalanishdan keyin tugashi mumkinligi haqidagi g'oyani tavsiflaydi, bu esa shaxsning iroda kuchini namoyon etish qobiliyatiga ta'sir qiladi.
3. Motivatsion nuqtai nazar:
Motivatsiya nuqtai nazaridan irodani shaxsning aniq maqsadlar sari intilish, to‘siqlarni yengib o‘tish va qiyinchiliklarga dosh berishga harakat qiladigan harakatlantiruvchi kuchi sifatida tushunish mumkin. Iroda tushunchasi ko'pincha energiyani safarbar qilish, diqqatni jamlash va kerakli natijalarga erishish uchun harakatni davom ettirish qobiliyati bilan bog'liq. Shu ma’noda iroda qat’iyatlilik, qat’iyatlilik, intilishlariga erishishdagi qat’iyat bilan chambarchas bog‘liqdir.
Umuman olganda, "iroda" tushunchasi kognitiv jarayonlarning murakkab o'zaro ta'sirini, hissiy tartibga solishni va insonning vakolati va qasddan harakatini ta'minlaydigan motivatsion omillarni o'z ichiga oladi. Irodaning ko'p qirrali xususiyatini tushunish odamlarning qanday tanlashlari, o'z-o'zini tarbiyalashlari va hayotning turli sohalarida o'z maqsadlariga erishish yo'lida harakat qilishlari haqida tushuncha beradi.
✅41-savol:Iroda nazariyalari. ❓
Falsafa, psixologiya va nevrologiya sohalarida irodaning bir qancha nazariyalari taklif qilingan. Bu nazariyalar inson ixtiyori, qaror qabul qilish va o‘zini o‘zi boshqarish tabiati haqida turlicha qarashlarni taklif etadi. Bu erda irodaning bir nechta mashhur nazariyalari mavjud:
1. Klassik Libertarizm:
Ushbu falsafiy nazariya odamlarning iroda erkinligiga ega ekanligini ta'kidlaydi, ya'ni ular oldingi sabablar yoki tashqi kuchlar tomonidan to'liq belgilanmagan tanlov qilish qobiliyatiga ega. Klassik libertarizmga ko'ra, odamlar deterministik ta'sirlardan mustaqil ravishda, chinakam avtonom qarorlar qabul qilish qobiliyatiga ega.
2. Muvofiqlik:
Muvofiqlik nazariyalari iroda erkinligi mavjudligini koinotning deterministik tabiati bilan uyg'unlashtirishga qaratilgan. Bu nazariyalar iroda erkinligi determinizm bilan yonma-yon yashashi mumkinligini ta’kidlab, iroda erkinligi tushunchasi sababiy bog‘liqlik, tabiiy qonunlar va atrof-muhit ta’siriga mos kelishini ko‘rsatadi. Muvofiqlik tarafdorlari ko'pincha iroda erkinligini aniqlashda ichki ruhiy holatlar va shaxsiy agentlikning muhimligini ta'kidlaydilar.
3. Xulq-atvor iqtisodiyoti va iroda kuchi:
Psixologik va iqtisodiy nuqtai nazardan tadqiqotchilar iroda kuchi tushunchasini qaror qabul qilish va o'z-o'zini nazorat qilish kontekstida o'rgandilar. Xulq-atvor iqtisodidagi iroda kuchi nazariyalari ko'pincha cheklangan o'zini o'zi boshqarish resurslari g'oyasiga qaratilgan bo'lib, odamlar o'z-o'zini boshqarishning uzoq davom etgan harakatlaridan keyin iroda kuchini qo'llash qobiliyati zaiflashgan ego tükenmesini boshdan kechirishi mumkinligini ko'rsatadi.
4. Irodaning neyroilmiy nazariyalari:
Neyroilmiy tadqiqotlar qaror qabul qilish va harakatni nazorat qilish bilan bog'liq neyron mexanizmlarni o'rganish orqali ixtiyoriy jarayonlarni tushunishga hissa qo'shdi. Ushbu sohadagi ba'zi nazariyalar irodani rejalashtirish, inhibitiv nazorat va motivatsion signallarni integratsiyalashuvida ishtirok etadigan prefrontal korteks kabi muayyan miya hududlari va tarmoqlari bilan bog'langanligini taklif qiladi.
5. Sharq falsafiy qarashlari:
Turli Sharq falsafiy an'analari, masalan, buddizm va daosizmda mavjud bo'lganlar, iroda va irodaning tabiati bo'yicha alohida istiqbollarni taklif qiladi. Masalan, buddist falsafasi agentlik va niyat tushunchasini karma, sabab-oqibat bog‘liqligi va istak tabiati kontekstida o‘rganadi. Xuddi shunday, Taoistik qarashlar ko'pincha o'z-o'zidan paydo bo'ladigan harakatni, hodisalarning tabiiy oqimi bilan uyg'unlikni va ichki fazilatni rivojlantirishni ta'kidlaydi.
Ushbu iroda nazariyalari insonning o'ziga xos xususiyati, qaror qabul qilish va o'z taqdirini o'zi belgilashga oid turli xil intellektual tadqiqotlarni aks ettiradi. Ushbu istiqbollarni o'rganish orqali tadqiqotchilar va olimlar iroda va iroda haqidagi tushunchamizni shakllantiradigan kognitiv, hissiy va axloqiy omillarning murakkab o'zaro ta'sirini tushunishga intiladi.
✅42-savol:Irodani rivolanishi❓
Irodaning vazifasi - xatti-harakatlarimizni nazorat qilish, faoliyatimizni ongli ravishda o'z-o'zini tartibga solish, ayniqsa normal hayotga to'siqlar mavjud bo'lgan hollarda.
Irodaviy harakatning psixologik tuzilishi
Har qanday inson faoliyati doimo ikkita katta guruhga bo'linadigan aniq harakatlar bilan birga keladi: ixtiyoriy va ixtiyorsiz. Ixtiyoriy harakatlarning asosiy farqi shundaki, ular ong nazorati ostida amalga oshiriladi va shaxsdan ongli ravishda belgilangan maqsadga erishishga qaratilgan muayyan harakatlarni talab qiladi. Masalan, qo‘liga bir stakan suv olib zo‘rg‘a olib, og‘ziga olib, uni egib, og‘zi bilan harakat qiladigan, ya’ni bir maqsad bilan birlashgan bir qancha harakatlarni bajaradigan bemorni tasavvur qiling-a. tashnalik. Xulq-atvorni tartibga solishga qaratilgan ongning harakatlari tufayli barcha individual harakatlar bir butunga birlashadi va odam suv ichadi. Bu harakat ko'pincha iroda bilan ixtiyoriy tartibga solish deb ataladi.
Irodaning asosiy vazifasi hayotning qiyin sharoitlarida faoliyatni ongli ravishda tartibga solishdir. Bu tartibga solish qo'zg'alish va inhibisyon jarayonlarining o'zaro ta'siriga asoslanadi asab tizimi. Shunga ko'ra, yuqoridagi umumiy funktsiyaning spetsifikatsiyasi sifatida yana ikkita funktsiyani ajratib ko'rsatish odatiy holdir - faollashtiruvchi va inhibitiv.
✅43-savol:Irodaning dastlabki psixologik nazariyalari ❓
Ma'lumki, insonning ehtiyojlari ijtimoiy tuzum shakllari taraqqiyotiga qarab ozgaradi. Shu bois oz ehtiyojlarini qondirish uchun inson harakat qiladi. Shaxs oz harakatlari yordami bilan muhitga moslashadi va undan oz ehtiyojlari uchun foydalanadi. Lekin shu bilan birga odam muhitni oz ehtiyojlariga muvofiqlashtirib ozgartiradi, qayta quradi va oziga moslashtiradi.
Odamning shaxs sifatidagi faollik xususiyati shundan iboratki, oz ehtiyojlarini qondirishga yordam beradigan harakatlari instinktiv harakatlar emas, balki asosan oqilona, ongli harakatlardir. Bu onglilik shundan iboratki, odam oldindan biron-bir maqsadni kozlab harakat qiladi, shu maqsadga yetishish uchun yordam bera oladigan vositali yol va usullarni oldindan qidirib topadi, tosqinlik va qiyinchiliklarni yengish uchun ongli ravishda kuch-gayratini ishlata oladi.Odam faqat oziga xos madaniy-ijtimoiy ehtiyojlarini qondirishdagina emas, balki, tabiiy-biologik ehtiyojlarini qondirishda ham ongli va oqilona ravishda ish tutadi.Odam tevarak - atrofdagi narsalarni ozgartirib oziga moslashtirar ekan, yangilik yaratadi, ijod qiladi, shu yangilikni tevarak-atrofdagi voqelikka qoshadi, voqelikni ozgartiradi va toldiradi. Umuman odam har doim harakat qilmasdan tura olmaydi. Ana shu jihatdan olganda odamning barcha harakatlarini ikki turkumga bolish mumkin. Ulardan birinchisi ixtiyorsiz harakatlar bolsa, ikkinchisi ixtiyoriy harakatlardir. Odamning ixtiyorsiz harakatlari qat'iy bir maqsadsiz, kopincha impul'siv tarzda, ya'ni reflektor tarzda yuzaga keladi. Masalan, yotalish, aks urish, koz qovoqini ochib yumilishi va shu kabilar. Bu harakatlarni odam oldindan oylab rejalashtirmaydi. Ixtiyorsiz harakatlar har qanday sharoitda yuz berishi mumkin. Ixtiyorsiz harakatlar ba'zan, odamning aqliy faoliyatlari bilan ham bogliq boladi.
✅44-savol:Irodaning falsafiy nazariyalari❓
Irodaning tadqiqoti uzoq tarixga ega bolib, u inson ongining mohiyatini kashf qilishdan boshlanib, muayyan bilimlar toplanishi tufayli shaxsning irodasi tabiatini tushunishga ilmiy yondashuv vujudga kelgan davrgacha bolgan tarixiy yolni bosib otgan.
Arastu oz davrida irodani jon haqidagi fanning muhim tushunchasi deb e'tirof etgan. Uning fikricha, iroda inson xulq-atvorini ozgartirishini boshqarish imkoniyatiga ega bolgan omil hisoblanadi.
Gumanitar yonalish, ya'ni inson muammolariga e'tiborning ortishi bilan oz-ozidan irodani organish ham dolzarb masalaga aylanib bormoqda. XVIII-XIX asrlarda bu muammo eng markaziy psixologik tadqiqot masalalaridan biri edi. Biroq psixologiya fanida XX asr boshlarida roy bergan inqiroz tufayli u ikkinchi rejaga otib qoldi, uni mutlaqo inkor etish mumkin emas.
XVII asrdayoq Gobbs va Spinozalar ta'kidlab otganlaridek, faollik manbaini bemahsul sohaning paydo bolishi, deb tushuntirish mumkin emas, chunki uning shaxsiy kuch-quvvatini hissiy intilish bilan uzviylikda qarash lozim. Spinozaning fikricha, iroda bilan aql aynan bir narsadir. Unga bunday yondashish irodaning ilmiy nuqtai nazardan tushuntirishni shakllantirgan bolsa, ikkinchi bir tomondan u mustaqil substansiya sifatida tan olindi. V.Vundtning mulohazasicha, irodaning negizida appersepsiya aktining subyekti tomonidan ichki faollik uniki ekanligini his etish yotadi. Uning bu konsepsiyasi emosional yoki affektiv nom bilan psixologiya faniga kirib keldi. U.Djeymsning tan olishicha, irodaviy harakatlar boshqa ruhiy jarayonlarga qorishtirib bolmaydigan birlamchi xususiyatga egadirlar. Har qanday goya dastlab dinamik tendensiyaga ega bolganligi tufayli irodaviy aktning vazifasi diqqat yordami bilan bir goyaning boshqasi ustidan ustuvorligini ta'minlashdan iboratdir.
✅45-savol:Irodaning funksiyalari va xususiyatlari ❓
Iroda kuchi eng yuqori aqliy funktsiyadir, faqat insonga xos bolgan, atrof-muhitga va / yoki oz e'tiqodlariga (qadriyatlari, ideallariga) qarab (va ba'zan qat'iy nazar) qaror qabul qilish qobiliyatidan, oz qarorlari va rejalariga rioya qilish, har qanday maqsadga erishish qobiliyatidan iborat. Iroda tugma sifat emas. dan shakllana boshlaydi bolalik: birinchi navbatda - ota-onalarning ta'siri ostida va kattaroq davlatda, inson ozini ozi rivojlantirishi mumkin va kerak.
Agar siz oylab korsangiz, irodasiz bitta harakatni amalga oshirish deyarli mumkin emas: ishga keling, oz vazifalaringizni bajaring, turmushga chiqing (va ajrashing), narsalarni qiling (yaxshi va unchalik yaxshi emas). Iroda inson hayotini belgilab beradi va bu hayotning sifati iroda kuchining darajasi va darajasiga bogliq boladi.
✅46-savol:Irodaning nerv-fiziologik asoslari ❓
Irodaning nerv-fiziologik asoslari
Irodaviy ya'ni ixtiyoriy harakatlarning nerv - fiziologik asosida bosh miya katta yarim sharlari postlogining shartli reflekslar hosil qilishdan iborat bolgan murakkab faoliyati yotadi. Irodaviy harakatlar har doim tola ongli harakatlar bolgani uchun bosh miya postlogida yuzaga keladigan optimal qozgalish manbalari bilan ham bogliq boladi. Bu haqda akademik I.P.Pavlov shunday deb yozgan edi: "Mening tasavvurimcha, ong ayni shu chogda xuddi shu sharoitning ozida ma'lum darajada optimal (har holda ortacha bolsa kerak) qozgalishga ega bolgan bosh miya katta yarim sharlarining ayrim joylaridagi nerv faoliyatidan iborat".
Bundan tashqari irodaviy harakatlar ongli harakatlar sifatida ikkinchi signallar tizimining faoliyati bilan bogliqdir. Ma'lumki, odam ayrim nojoya harakatlardan ozini sozlari orqali (ya'ni oziga-ozi pand- nasihatlar qilish yoki tarbiya berish orqali ) ushlab qoladi. Shuning uchun irodaviy, ixtiyoriy harakatlarni amalga oshirishda ikkinchi signallar tizimining roli juda kattadir. Ana shu sababdan bolsa kerak akademik I.P.Pavlov ikkinchi signallar tizimiga baho berib, bu signallar tizimi insonlar xulq-atvori va ixtiyoriy harakatlarining yuksak boshqaruvchisidir" - degan edi. Shuni ham aytish kerakki, iroda ikkinchi signallar tizimi birinchi signallar tizimiga asoslangan holda ishlaydi. Agar ikkinchi signallar tizimi oz faoliyatida birinchi signallar tizimiga asoslanmasa, odamning aks ettirish jarayoni ma'lum bir tizimli, ma'noli bolmaydi. Ikkinchi signallar tizimi birinchi signallar tizimiga asoslanishi bilan birga uning faoliyatini boshqarib, nazorat qilib turadi. Demak, irodaviy, ixtiyoriy harakatlarda ikkinchi signallar tizimi bilan birga birinchi signallar tizimi ham ishtirok etadi.
✅47.Irodasizlik. Irodasizlikni har xil namoyon bo’lishi. Dangasalik❓
Kishi irodasining kuchsizligi uning juda arzimas tosqinliklarni ham bartaraf qila olmasligida korinadi. Masalan, ba'zan kishi biron kerakli xatni yozishga yoki biror zarur ishni boshlashga ozini majbur eta olmaydi.
Irodaning kuchsizligi odatda irodasizlik deb ataladi. Qarorni bajarish jarayonidagi ixtiyoriy ish-harakatlardagi iroda kuchi ozini tuta bilishda, jasurlik, sabot va matonat, chidam va
toqatda namoyon boladi.
Kishilarning hayoti va faoliyatida shunday hollar kop boladiki, bunda odam zarur paytida ozini tuta olmay qoladi, jasurlik, sabot-matonat, intizomlilik korsata olmaydi. Xarakter xislati irodasiz kishilar mavjud, bunday kishilar irodasi kuchsiz yoki irodasiz kishilar deyiladi. Bunday kishilar irodasi kuchsiz yoki chidamsiz kishilar deyiladi. Bular xatto arzimas qiyinchilik va tosqinliklarni ham bartaraf qila olmaydigan kishilardir. Bular salgina muvaffaqiyatsizlik yoki qiyinchilik kelib chiqqanda ham oz oldiga qoygan maqsaddan voz kechib ish harakatini toxtatadigan, oz qarorini bekor qiladigan yuraksiz, qorqoq kishilardir. Ular vaziyat talab qilganda zarur jasurlik sabot-matonat, chidam, toqat, qat'iyat korsatmaydilar. Bular chochima, yalqov joni paxta kishilardir. Bunday kishilarning xatti-harakatlari odatda ularning ozidan kora tashqi sharoitga bogliq boladi.
Dangasalik - mehnatsevarlik, mehnatsevarlik kabi insoniy fazilatlarning aksi. \
D.N.Ushakov dangasalikni bajara olish istagi yoqligi deb hisoblagan
Tibbiyotda dangasalik kop qirrali kasallik deb hisoblanadi.
Uning uch turi mavjud:
1. Dangasalik soglomdir; vaqti-vaqti bilan butun aholiga ta'sir qiladi. Asosiy simptom - kutish vaqti 12 soat va undan koproq davom etadi.
2. Zararli dangasalik mustaqil kasallik sifatida ham paydo boladi. Nosoglom azoblanish dangasalik atrofdagi haqiqatga toliq mos kelmaydi. Yolgon xarakter.
Bunday dangasalik deyarli davolanmaydi.
3. Surunkali dangasalik; bu nosoglom dangasalikning yakuniy bosqichi.
Yu. S. Oshemkova [2004] yoshlarda dangasalik iz qoldiradi, deb hisoblaydi ekzistentsial motivatsiyaning yoqligi. Muallif shunday xulosaga keldi insonning irodali sohasining zaif rivojlanishi sifatida taniqli dangasalik goyasi kengaytirilishi va bir xil stereotiplarga rioya qilish sifatida tushunilishi mumkin ozgarish va rivojlanish bolmagan taqdirda.
D. A. Bogdanova [2005] korsatganidek, dangasalikning situatsion namoyishi aniqlandi va 13 holat bilan bogladi.
Kayfiyat etishmasligi, zerikish, charchoq, kasallik, uyquchanlik, ochlik, qiziqishsiz, ma'nosiz, noaniq yoki qiyin vazifa, ortiqcha yuk, tashqi bosim, imkoniyatlarning etishmasligi.
Biz oqituvchilar va ota-onalarni dangasalikning notogri tushunchasidan ogohlantirishimiz kerak. Dangasalik deb hisoblash mumkin emas bolaning biron bir kasallik paydo bolishi bilan bogliqligini bilishni istamasligi ...
Sessiya 2kurs, [30.12.2023 1:49]
✅50. Irodaviy harakatlarning yosh xususiyatlariga bog’liqligi❓
Irodaviy harakatlarning yosh xususiyatlariga bogliqligi
I.M.Sechenov irodaviy harakatlar tugilishdan tayyor bolgan odamga berilmaydi, ammo rivojlanishning qiyin bosqichlarini boshdan kechiradi
Erta bolalik. Yosh bolada ixtiyoriy xatti-harakatlarning rivojlanishi kognitiv harakatlarni amalga oshirish va kattalarga taqlid qilish bilan bogliq.
3 yoshga kelib, ba'zan esa undan ham oldinroq bolalar aniq istakka ega mustaqillikka. "Men ozim", deb talab qilmoqda bola, Ota-onalarning maslahati va yordami aralashuvga qarshi zoravonlik bilan norozilik bildiradi.
3 yoshli bolalar sabr-toqatni namoyon etadilar, agar bu ularning zavqiga sabab bolsa.
Maktabgacha yosh. Oyin faoliyati asosiy hisoblanadi.
T.O.Ginevskayaning fikricha Maktab oquvchilari, bolaning qandaydir rol oynashi irodali harakatni ragbatlantiruvchi omildir.
S. E. Kulachkovskaya [1970] ta'kidlashicha, bolalarning ozini tuta olish qobiliyati 4 yoshdan 6 yoshgacha bolgan davrda impulsiv xatti-harakatlar uch baravar kopayadi.
4 yoshdan boshlab ularning harakatlari ustidan nazorat rivojlanadi.
4-5 yoshida majburiyat tuygusi uygonishi tufayli itoatkorlik namoyon boladi va biron bir majburiyatni bajarmagan taqdirda, aybdorlik hissi paydo boladi.
Maktabgacha yoshning oxirida bola irodaviy rivojlanishni amalga oshiradi
Oldinga katta qadam: u vazifani bajarishga kirishadi va harakat qiladi
Masalani yakunlash zarurati shakillanadi.
Olti yoshli bolalarda tashabbuskorlik, mustaqillik, qat'iyatlilik, kabi irodaviy sifatlar asosan quvonch, ajablanish yoki qaygu hissiyotlari bilan birga bolganda shaklllanadi.
Kichik maktab yoshi. Maktabga kirish bola shaxsining irodaviy sohasini rivojlantirishni yangi bosqichni boshlab beradi.Unga qarshi qilingan ta'sirida talablar, chidamlilik (cheklov) va sabr-toqatning kuchayishi boshlanadi
Oqituvchining korsatmasi bilan Intizomli xatti-harakatlarning asosi sifatida, bu birinchi yil oxiriga kelib shakllanasi.
A.I. Vigsotskiy shunday fikrni bildiradi. Kopincha boshlangich maktab oquvchilari irodaviy faoliyat eng avvalo oqituvchilarni ozi masuliyatli bolishi kerak.
Osmirlik. Bu yoshda, A.I.Visotskiy [1979] ta'kidlaganidek, irodaviy faoliyat strukturasini tubdan qayta qurish mavjud.Tashqi stimulyatorlar (tarbiyaviy ta'sirlar) osmirlarning tanqidiyligi, mustaqillikka intilishlari boshlangich maktab yoshiga qaraganda boshqacha tarzda qabul qilinadi. Intizom kamayadi, ojarlikning namoyon bolishi kuchayadi. Qat'iylik faqat qiziqishda namoyon boladi
Katta maktab yoshi. Orta maktab oquvchilari ozini ozi ragbatlantirish mexanizmiga ega irodaviy faoliyatni ifodalashda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Oz-ozini ragbatlantirish nafaqat yaxshiroq tushuniladi, balki undan ham koproq farqlanadi.
Ixtiyoriy fazilatlarning yoshga bogliq ozgarishlari
Sabr-toqatning irodaviy sifatidagi yoshga bogliq ozgarishlar M.N.Ilyina tomonidan organilgan. 7 yoshdan 16 yoshgacha bolganlar orasida sabr-toqat kuchaygan: qizlarda - 96%, ogil bolalar - 130%. 15-16 yoshda sabr-toqatning asosiy yutugi kelib chiqdi.
✅51. Irodaviy sifatlarini ontogenetik xususiyatlari❓
Shaxsning iroda kuchi, o'zini tuta bilishi, qaror qabul qilish va qasddan harakat qilish qobiliyatiga taalluqli bo'lgan irodaviy fazilatlar inson ontogenezi davomida rivojlanadi, bu shaxsning tug'ilishdan to voyaga yetgunga qadar bo'lgan butun umrini anglatadi. Irodaviy sifatlarning ontogenetik xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1. Erta rivojlanish: Go‘daklik va erta bolalik davrida irodaviy sifatlar ibtidoiy bo‘ladi, chunki bolalarda o‘zini o‘zi boshqarish, o‘zini tuta bilish va tanlash qobiliyati asosi shakllana boshlaydi. Ushbu bosqichda bolalarda asosiy ixtiyoriy xatti-harakatlar, masalan, ob'ektlarga erishish, oddiy qarorlar qabul qilish va g'amxo'rlik qiluvchilarning ko'rsatmalari va yordamiga javoban o'zini o'zi boshqarishning dastlabki shakllarini rivojlantirish boshlanadi.
2. O'rta bolalik: Bolalar o'rta bolalikka o'tgan sari, ularning irodaviy fazilatlari rivojlanishda davom etadi. Bu o'z-o'zini tartibga solish, qaror qabul qilish qobiliyatlari va qoniqishni kechiktirish qobiliyatining bosqichma-bosqich rivojlanishi bilan ajralib turadigan davr. Bolalar turli vaziyatlarda maqsadlarni belgilash, harakatlarni rejalashtirish va o'z-o'zini nazorat qilish qobiliyatiga ega bo'ladilar.
3. O‘smirlik: O‘smirlik davrida irodaviy sifatlar nevrologik va psixososyal rivojlanish tufayli sezilarli o‘zgarishlarga uchraydi. Bu bosqich avtonomiyaning kuchayishi, shaxsiyatni o'rganish va yanada murakkab o'zini o'zi boshqarish qobiliyatlarining paydo bo'lishi bilan tavsiflanadi. O'smirlar murakkabroq qarorlar qabul qila boshlaydi, o'z harakatlari uchun mas'uliyatni o'z zimmasiga oladi va shaxsiy vakolat tuyg'usini rivojlantiradi.
4. Kattalik: Voyaga yetganda irodaviy sifatlar kamolotda davom etadi va yanada nafislashadi. Kattalar uzoq muddatli maqsadlarni qo'yish, qiyinchiliklarga qarshi turish va o'z-o'zini tarbiyalash qobiliyatini rivojlantiradilar. Shuningdek, ular to'plangan tajribalar, qadriyatlar va shaxsiy ustuvorliklar asosida qaror qabul qilish jarayonlarini aniqlaydilar.
5. Keyingi hayot: Shaxslar hayotining keyingi bosqichlariga kirganlarida, irodaviy fazilatlarga kognitiv qarish, salomatlikdagi o'zgarishlar va hayotga o'tishlar kabi omillar ta'sir qilishi mumkin. Keksa odamlar o'z-o'zini boshqarish qobiliyatlari, qaror qabul qilish jarayonlari va shaxsiy maqsadlar va mas'uliyatlarni boshqarishdagi o'zgarishlarni boshqarishi mumkin.
Umuman olganda, irodaviy fazilatlarning ontogenetik rivojlanishi erta bolalik davridagi o'zini o'zi boshqarish va qaror qabul qilishning oddiy shakllaridan balog'at yoshidagi yanada murakkab va moslashuvchan irodaviy fazilatlarga o'tishni aks ettiradi. Bu rivojlanishga hayot davomida biologik, kognitiv, hissiy va ijtimoiy omillarning kombinatsiyasi ta'sir qiladi.
✅52-savol:Irodaviy sifatlarni rivojlantirish. ❓
Irodaviy sifatlar deb ham ataladigan ixtiyoriy sifatlarning rivojlanishi shaxsning iroda kuchi, o'zini o'zi boshqarish va qasddan harakat qilish qobiliyatining hayotning turli bosqichlarida rivojlanishini o'z ichiga oladi. Hayot davomida ixtiyoriy fazilatlarning rivojlanishiga umumiy nuqtai nazar:
1. Erta bolalik: Erta bolalik davrida ixtiyoriy fazilatlar paydo bo‘la boshlaydi, chunki bolalarda o‘zini o‘zi boshqarishning asosiy ko‘nikmalari va oddiy tanlov qilish qobiliyati shakllanadi. Ular o'zlarining impulslarini nazorat qilishni, qoidalarga rioya qilishni va maqsadga yo'naltirilgan xatti-harakatlar bilan shug'ullanishni o'rganadilar. Bu bosqich avtonomiyaning bosqichma-bosqich rivojlanishi va erta o'zini o'zi boshqarish naqshlarining shakllanishi bilan ajralib turadi.
2. O‘rta bolalik: O‘rta bolalik davrida ixtiyoriy sifatlar rivojlanishda davom etadi, chunki bolalar o‘z-o‘zini boshqarish va qaror qabul qilishda malakali bo‘ladi. Ular mamnuniyatni kechiktirish, ko'rsatmalarga rioya qilish va doimiy harakat talab qiladigan vazifalarni bajarish qobiliyatini namoyish qila boshlaydilar. Bolalar ham o'z oldiga maqsadlar qo'yishni boshlaydilar va ularga intilishda qat'iylikni namoyish etadilar.
3. O'smirlik: O'smirlik yillari ixtiyoriy sifatlarning sezilarli o'zgarishlari bilan tavsiflanadi. O'smirlarda avtonomiya, o'z-o'zini anglash va yanada murakkab qarorlar qabul qilish qobiliyati kuchayadi. Ular kuchli shaxsiy agentlik tuyg'usini rivojlantiradilar, uzoq muddatli rejalashtirish bilan shug'ullanadilar va akademiklar, darsdan tashqari mashg'ulotlar va ijtimoiy munosabatlar kabi turli sohalarda o'z-o'zini intizomni namoyish qila boshlaydilar.
4. Kattalik: Shaxslar balog'at yoshiga o'tgan sari ixtiyoriy fazilatlar kamolotga etishda davom etadi. Kattalar o'z-o'zini boshqarish qobiliyatlarini, qaror qabul qilish jarayonlarini va hayotning turli sohalarida o'zini o'zi nazorat qilish qobiliyatini takomillashtiradilar. Shuningdek, ular o'z maqsadlari va majburiyatlarini boshqarishda ko'proq mas'uliyat, moslashuvchanlik va chidamlilikni rivojlantiradilar.
5. Keyingi hayot: Hayotning keyingi bosqichlarida ixtiyoriy fazilatlarning rivojlanishiga kognitiv qarish, salomatlikdagi o'zgarishlar va hayotning o'tishlari kabi omillar ta'sir qilishi mumkin. Keksa odamlar o'z-o'zini boshqarish qobiliyatlari va qaror qabul qilish jarayonlaridagi o'zgarishlarni boshqarishi, rivojlanayotgan sharoitlarga moslashishlari va maqsad va avtonomiya tuyg'usini saqlab qolishlari mumkin.
Ixtiyoriy fazilatlarning rivojlanishi biologik, kognitiv, ijtimoiy va ekologik omillarning murakkab o'zaro ta'sirida shakllanadi. Shaxslarning tajribasi, madaniy kelib chiqishi va ijtimoiy-emotsional rivojlanishi hayot davomida irodaviy qobiliyatlarning rivojlanishiga yordam beradi. Bundan tashqari, ixtiyoriy fazilatlarni tarbiyalash tarbiyalash muhiti, ko'nikmalarni rivojlantirish imkoniyatlari va hayotning turli bosqichlarida moslashuvchan xatti-harakatlarni kuchaytirish orqali qo'llab-quvvatlanadi.
✅53-savol:Irodaviy xulq-atvorning ontogenetik xususiyatlari. ❓
|