1. Rul boshqarmasining kоnstruktsiyalаri vа ulаrga qo´yilаdigаn tаlаblаr

1. Rul boshqarmasining kоnstruktsiyalаri vа ulаrga qo´yilаdigаn tаlаblаr.
2. Rul yuritmаsi vа оsmа kinеmаtikаsining o´zaro bog´liqligi.
3. Tоrmоz boshqarmasining kоnstruktsiyalаri vа ulаrga qo´yilаdigаn
tаlаblаr.
4. Tоrmоz mехаnizmlаri аsоsiy pаrаmеtrlаrining аvtоmоbil mаssаsigа
bog´liqligi.
1. Rul boshqarmasiining kоnstruktsiyalаri vа
ulаrga qo´yilаdigаn tаlаblаr.
Rul boshqarmasi avtomobil harakatlanganda boshqariluvchi g´ildiraklarni
burish yo´li bilan uning yo´nalishini o´zgartirish va yurishini haydovchi
belgilangan yo´sinda saqlash uchun xizmat qiladi.
Rul boshqarmasining vazifasi haydovchining boshqarishga mos ravishda
avtomobilni harakat yo´nalishini o´zgartirishdan yoki tanlangan yo´nalishni
saqlashdan iborat. Rul boshqarmasi asosan uch qismdan tashkil topgan: rul
mexanizmi, rul yuritmasi va rul kuchaytirgichi.
Rul boshqarmasi avtomobilning harakat xavfsizligi bilan bog´liqligi uchun
unga quyidagi talablar qo´yiladi:
avtomobilni kichik radiusda burilishini ta´minlash;
rul chambaragiga qo´yiladigan
kuchni kamaytirish hisobiga,
avtomobilni boshqarishni yengillatish;
kuch va kinematik kuzatuvchanlikga ega bo´lishi, ya´ni rul
chambaragiga qo´yilgan kuch bilan boshqariluvchi g´ildiraklarning burilishiga
qarshilik momenti orasidagi proporsionallik va rul chambaragini burilishiga mos
ravishda boshqariluvchi g´ildiraklarni burilishi;
burilishlarda g´ildiraklarni yon tarafga kam sirpanishi;
LECTURE 9. THE BASICS OF DESIGNING VEHICLE CONTROLS
9-MAVZU: BOSHQARISH QISMINI LOYIHALАSH АSОSLАRI.
O’quv rejasi:
boshqariluvchi g´ildiraklar qabul qilgan turtkilarni
rul chambaragiga
uzatilmasligi;
rul boshqarmasini me´yoriy elastiklikga ega bo´lishi;
rul boshqarmasining qismlari bilan osma orasida kinematik
kelishuvchanlik mavjud bo´lishi osma ezilganida boshqariluvchi g´ildiraklarni o´z-
o´zidan burilishdan saqlash;
rul boshqarmasining boshqariluvchi g´ildiraklarini barqarorligiga
(stabilizatsiya) kam ta´siri;
yuqori ishonchligi;
Boshqariluvchi g´ildiraklarni burish uchun xizmat
qiladigan mexanizmlar
to´plami
rul boshqarmasi deb ataladi.
Rul boshqarmasi rul mexanizmi bilan rul yuritmasidan tashkil topgan
bo´lib, ularning umumiy tuzilishi 2-rasmda keltirilgan.
Boshqariladigan har bir g´ildirak burilish sapfasiga o´rnatilgan, u esa old
ko´prik balkasiga shkvoren bilan biriktirilgan.
Shkvoren balkaga qo´zg´almas qilib mahkamlangan va uning yuqori va
pastki uchlari burilish sapfasining teshikchalariga kirib turadi.
Richag sapfani
burganda, u boshqariluvchi g´ildirak bilan birga shkvoren atrofida buriladi.
Burilish sapfalari bir-biri bilan richaglar hamda ko´ndalang tortqi
yordamida ulangan. Shuning uchun boshqariluvchi g´ildiraklar birgalikda bir
vaqtda buriladi.
Boshqariluvchi g´ildiraklarni burish haydovchi tomonidan rul
chambaragini aylantirisji bilan amalga oshiriladi.
Rul chambaragini aylantirish
natijasida val aylanib, chervakni va u o´z
navbatida sektorni harakatga keltiradi. Sektor valiga soshka mahkamlangan, u
bo´ylama tortqi va richag orqali burilish sapfasini boshqariluvchi g´ildiraklar bilan
birga buradi.
Rul chambaragi, val chervak va sektor birgalikda rul mexanizmini tashkil
etadi va u haydovchining rul chambaragiga qo´ygan momentini boshqariluvchi
g´ildiraklarni burish uchun oshirib beradi.
Soshka, bo´ylama tortqi, burilish sapfalarining richaglari va ko´ndalang
tortqi rul yuritmasini tashkil etadi, bu uzatma
soshkaga uzatilgan kuchni,
boshqariluvchi g´ildiraklarni burovchi sapfaga uzatadi.
Ko´ndalang tortqi richaglar boshqariluvchi g´ildiraklarning burilish
burchaklarini muvofiqlashtiruvchi rul trapetsiyasini hosil qiladi. Rul chambaragi
transport harakati yo´nalishiga muvofiq ravishda avtomobil kabinasi yoki yengil
avtomobil kuzovi ichida o´ng va chap tomonga o´rnatilishi mumkin.
Bizning
mamlakatda va boshqa ko´pgina mamlakatlarda o´ng tomonlama harakat qoidasi
joriy etilganligi sababli rul chambaragi ro´baro kelayotgan transportni yaxshi
ko´rishi uchun chap tomonga o´rnatilgan.
Rul mexanizmi orqali momentning orttirilishi, uzatmalar soniga bog´liq
bo´lib, u rul chambaragi burilish burchagining soshkaning
burilish burchagiga
bo´lgan nisbati bilan baholanadi.