I BOB Donni mahsulotlarini xalq xojaligidagi ahamiyati

|
I BOB Donni mahsulotlarini xalq xojaligidagi ahamiyati
|
bet | 2/10 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 47,71 Kb. | | #242775 |
Bog'liq Mundarija Kirish I bob donni mahsulotlarini xalq xojaligidagi ah-www.fayllar.orgI BOB Donni mahsulotlarini xalq xojaligidagi ahamiyati.
O’zbekistonda don ishlab chiqarish holati dunyo miqyosida
Donli ekinlar inson uchun eng zarur bo’lgan asosiy oziq-ovqat, un va non mahsulotlarini beradi. Non inson tarafidan uylab topilgan eng buyuk ne’matdir. Non xalqimiz mexnati, ajdodlarimiz mehnati maxsulidir. Dunyoda nondan aziz, nondan bebaho narsaning o’zi yo’q. Non bugunni erta bilan bog’lovchi buyuk bir ne’matdir. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining don yetishtirishni rivojlantirish xalq xo’jaligini non mahsuloti bilan ta’minlash to’g’risidagi qarorida isbotlab berildi. Vatanimiz Mustaqilligining birinchi yilidan boshlab donli ekinlarning jumladan bug’douning ekin maydonlarini ko’paytirish to’g’risida qarorlar qabul qilingan. Bizning davlatimiz xududida bug’doy va boshqa donli ekinlar yaxshi rivojlanishi va yuqori hosil berishga shubxalanmasa ham bo’ladi, chunki dehqonchilik tarixidan ma’lum bo’lishicha bug’doy yetishtirish bilan bundan 11 ming yil oldin shug’ullangan.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 23 oktyabrdagi “O’zbekiston Respublikasi qishloq xo’jaligini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga mo’ljallangan strategiyasini tasdiqlash to’g’risida”gi PF-5853-son Farmoni ijrosini ta’minlash, xususan davlat buyurtmasi asosida boshoqli don yetishtirish amaliyotini bekor qilish, harid qilish va sotishda bozor tamoyillarini keng joriy etish, qishloq xo’jaligida mehnat unumdorligini oshirish va manfaatdorlikni ta’minlashga qaratilgan qulay agrobiznes muhitini yaratish to’g’risida. 2020 yilda 2,1 mln gektar maydonda g’alla va paxta yetishtirilmoqda. Qishloq xo’jaligi vazirligining ma’lum qilishicha, 2020 yilda respublika bo’yicha 1 mln 78 ming gektar sug’oriladigan maydonga g’alla, 1 mln 33 ming 629 gektar maydonda paxta yetishtirilmoqda.
1–rasm Don yig’ish jarayoni
“Karantin davrida joylarda g’alla va paxta yetishtirish ishlari kechikkani yo’q, barcha agrotexnik tadbirlar belgilangan reja asosida amalga oshirilmoqda. Joriy yil hosili uchun respublika bo’yicha 1 mln 78 ming gektar sug’oriladigan maydonlarga kuzgi boshoqli don ekinlari ekilib parvarishlanmoqda. Rejaga ko’ra, 7 million 640 ming tonna yoki har gektardan o’rtacha 71 sentnerdan g’alla yetishtiritirildi.
Hozirda Respublika tegirmon sanoati aholining non va un mahsulotlariga bo’lgan talabini to’la qondirib kelmoqda. Respublika viloyatlarida aholi sonining o’chib borishi ishlab chiqariladigan mahsulot turlarini ko’paytirishni talab qilmoqda. Bugungi kunda Respublika viloyatlarida 15 ta yorma sexlari qurilgan. Guruch sexlarini 100% quvvat bilan ishlatish uchun shu sexlarda arpa yormasini ham ishlab chiqaradigan texnologiyani o’zlashtirilgan. Bu sexlarda guruch yormasi bilan birga 2 xil navli arpa yormasi ham ishlab chiqarilmoqda. So’ngi yillarda qo’qon jo’xori donidan olingan yangi yorma texnologiyasi o’zlashtirildi. Qopaqalpog’iston viloyatlarida guruch sexlari texnologiyalaridan foydalanib, sorgo yopmasi ishlab chiqara boshladilar. Bu yopmalar, mustaqillik yillaridan oldin chetdan olib kelinayotgan bo’lsa, hozirgi kunda respublika yorma iste’mol balansi o’zimizning Respublikada etishtirilayotgan donlar hisobiga amalga oshirilmoqda.
Bug’doy doni inson a’zolari uchun eng qimmatbaho oziqadir. Bug’doy donining yumshoq turlari o’zining kimyoviy tarkibi va yuqori quvvatga egaligi bilan un tayyorlash va non mahsulotlari ishlab chiqarishda eng arzon xom ashyo hisoblanadi.
Bug’doy donlaridagi oqsil moddalar kleykovina hosil bo’lishiga yordam beradi va u nonning g’ovakligini ta’minlaydi, bu esa inson organizmida tez hazm bo’lishiga olib keladi.
Qattiq turdagi bug’doy donidan olingan un oqsil moddasiga boy bo’lib, kleykovinasi esa qayishqoqdir. Bunday unlar makaron mahsulotlari uchun asosiy xom ashyo hisoblanadi. Bu donlardan manniy yormasi hamda kraxmal olinadi.
Bug’doy kepagidan turli dorivorlar olinadi, shu bilan birgalikda chorvachilikda omixta yem uchun xom ashyo hisoblanadi. Yevropada bug’doy doni 4-5 ming yillardanberi yetishtirib kelindi. Janubiy Amerikaga bug’doy XVI asrning boshlarida keltirilgan. Bizning mamlakatimizda bug’doy qadimiy ekinlardan hisoblanib, u asosan hozirgi Turkmaniston yerlarida yetishtirilgan. Bug’doy yer sharining barcha qit’alarida hamda baland tog’lik va daryo yuzasidan 3000-4000 metr balandlikdagi yerlarda ham yetishtiriladi. Efiopiyada bug’doy donlari dengiz yuzasidan 2000-2800 m balandlikda, yassi tog’lik yerlarga ekiladi.
Bug’doy yer sharining 80 ortiq mamlakatlarida ekiladi, u dunyo dexqonchiligida ekin maydoni, hajmi va yalpi hosil bo’yicha birinchi o’rindadir. Dunyo dexqonchiligida, asosan, bug’doy donining kimyoviy tarkibiga qarab yumshoq va qattiq turlari ekiladi. Kuzgi yumshoq bug’doy doni faqat janubiy rayonlarda muttasil sovuq va qor qatlamlari ostida qolib, yuqori hosil beradi. Shuning uchun bahorgi yumshoq bug’doy doniga kuzgi bug’doyga nisbatan ko’proq ekin maydoni ajratiladi.
AQSh dexqonchiligida asosan qishki yumshoq bug’doy ko’proq ekiladi, qattiq bug’doy nisbatan kam ekin maydonlarini egallaydi. Kanada dexqonchiligida faqat bahorgi yumshoq bug’doy yetishtiriladi. Yevropa mamlakatlarining janubiy qismida, masalan, Italiyaning janubiy yarim oroli va Sitsiliya, Sardaniya orollarida faqat qattiq donli bug’doy yetishtiriladi. So’nggi yillarda Fransiya va Avstriya mamlakatlarida ham qattiq bug’doy yetishtiriladigan bo’ldi.
Qattiq bug’doy Eng ko’p yetishtiradigan mamlakatlar yaqin Sharq (Turkiya, Iroq) va Shimoliy Afrika (Aljir, Tunis va Marokko) dir. Yuqorida tavsiflangan bug’doylar kimyoviy tarkibi bilan ham farqlanadi.
1.1 – jadval
Bug’doy doni turlari
|
Suv
|
oqsil
|
yog
|
kraxmal
|
kletchatka
|
kul
|
k.kal.
|
Yumshoq kuzgi bug’doy
|
14,0
|
11,6
|
1,6
|
68,7
|
2,4
|
1,7
|
318
|
Yumshoq bahorgi bug’doy
|
14,0
|
12,7
|
1,6
|
66,6
|
3,4
|
1,7
|
315
|
Qattiq bug’doy
|
14,0
|
12,9
|
1,4
|
67,5
|
2,3
|
1,8
|
320
|
|
| |