Mavzu: amaliy auditga umumiy tavsif reja: I. Kirish II. Asosiy qism - bet 7

|
Mavzu: amaliy auditga umumiy tavsif reja: I. Kirish II. Asosiy qism
|
bet | 7/9 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 111,06 Kb. | | #145838 |
Bog'liq AMALIY AUDITGA UMUMIY TAVSIFTarkib: Buxgalteriya hisobi va audit.
Taqqoslash jadvali
Ta’rif
Asosiy farqlar
Xulosa
Buxgalteriya tavsifi
Buxgalteriya hisobi - bu biznesning o‘ziga xos tilidir, ya’ni korxonaning iqtisodiy faoliyatini tushunishga yordam beradi. Bugungi kunning kunlik valyuta operatsiyalarini muntazam ravishda ushlab turish va ularni turli guruhlarga ajratish, bu operatsiyalarni tezkorlik davrida osongina murojaat qilishlari mumkin, keyin esa ularni tahlil qilish va tushunish yo‘li bilan umumlashtiriladi. Moliyaviy hisobot natijalari va yakuniy natijalarni manfaatdor tomonlarga etkazish buxgalteriyaning asosiy funksiyasidir, xususan, qarorlar qabul qilish uchun moddiy ma’lumotni taqdim etishdir.
1-jadval
Taqqoslash jadvali
Taqqoslash uchun asos
|
Buxgalteriya
|
Audit
|
Ma’nosi
|
Buxgalteriya - moliyaviy hisobotlarni tayyorlash va moliyaviy hisobotlarni tayyorlashni muntazam ravishda hisobga olishni anglatadi
|
Audit - tashkilotning hisob kitoblarini va moliyaviy hisobotlarni tekshirishni anglatadi
|
Tartibga soladigan asos
|
Buxgalteriya standartlari
|
Audit standartlari
|
Ishni bajaruvchi
|
Buxgalter
|
Auditor
|
Maqsad
|
Tashkilotning ishlashini, rentabelligini va moliyaviy holatini ko‘rsatish
|
Tashkilotning moliyaviy ko‘rsatkichlari qanchalik darajada to‘g‘ri va adolatli ko‘rinishga ega ekanligini aniqlash
|
Boshlanishi
|
Buxgalteriya hisobi tugallangandan keyin keyingi yil buxgalteriya hisobi boshlanadi
|
Boshqarish buxgalteriya hisobi tugagandan so‘ng boshlanadi
|
Davr
|
Buxgalteriya doimiy ishlaydi, ya’ni kunlik ro‘yxatga olish jarayoni amalga oshiriladi
|
Audit - davriy jarayon
|
Moliyaviy hisobot, Boshqaruv hisobi, Soliq hisobini yuritish, Moliyaviy hisob, Inson resurslarini hisobga olish, Ijtimoiy javobgarlik Buxgalteriya sohasi hisoblanadi. Buxgalteriyaning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
Jurnal, yordamchi kitoblar, kitob va sinov balansi orqali to‘g‘ri yozish;
Savdo, foyda va ziyon hisobvaraqlari orqali saqlanadigan yozuvlardan natijalarni (daromadlilik holati) aniqlash;
Korxonaning moliyaviy holatini balans orqali ko‘rsatish;
Manfaatdor tomonlarga to‘lov qobiliyati va likvidligi holati to‘g‘risida zarur ma’lumotlarni taqdim etish;
Korxona va tashkilotlar xo’jalik operatsiyalarini hujatlarda aks ettirish va ularni qonunchilikka muvofiqligini ta’minlash;
Auditorlik - bu xolisona fikr berish maqsadida tashkilotning moliyaviy ma’lumotlarini mustaqil ravishda o‘rganishning uslubiy usuli. Bu tashkiliy-huquqiy shaklidan qatiy nazar, barcha tashkilotlarga taalluqlidir.
Audit - bu moliyaviy hisobotning haqiqiyligi va ishonchliligini aniqlash uchun bitimlarning har bir tomoni, ya’ni kvitansiyalar, tushumlar, hisob kitoblari va tegishli hujjatlarning tanqidiy, xolis tekshiruvidir. Bundan tashqari, xatolar va firibgarliklar, hisoblarda qasddan manipulyasiya qilish yoki egallash va hokazolarni batafsil tekshirish orqali aniqlash mumkin.
Auditor moliyaviy ma’lumotlarning aniqligi va oshkoraligini buxgalteriya standartlariga muvofiqligini hamda soliqlar to‘g‘ri to‘langanligini yoki to‘lanmaganligini tekshiradi. Buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotlarni to‘liq tekshirgandan so‘ng u hisobot shakliga fikr bildiradi. Auditorni tayinlagan shaxsga to‘g‘ri va adolatli nuqtai nazar bo‘yicha xulosa taqdim etiladi. Auditning ikkita xulosasi mavjud, ular quyidagilardir:
1. O‘zgartirilmagan
2. O‘zgartiriladigan:
- Malakali;
- Salbiy;
- Ogohlantirishlar.
Audit ichki va tashqi tartibda amalga oshirilishi mumkin. Ichki auditning vazifasi ichki audit tizimini takomillashtirish uchun tashkilot rahbariyati tomonidan tayinlangan ichki auditor tomonidan amalga oshiriladi. Tashqi auditorni audit o‘tkazishga jalb qilish kompaniyaning aksiyadorlari yig‘ilishida qaror qabul qilinadi.
Quyida keltirilgan fikrlar buxgalteriya hisobi va audit o‘rtasidagi farqni batafsil aks ettiradi:
Buxgalteriya - bu pul-kredit bitimlarini hisobga olishni va kompaniyaning moliyaviy hisobotlarini tayyorlashni tartibga soluvchi faoliyat. Audit - moliyaviy axborotning haqiqiy va adolatli nuqtai nazardan qarashini mustaqil baholashni o‘z ichiga olgan analitik vazifa.
Buxgalteriya hisobi standartlari hisobni yuritish bo’yicha minimal talablarni, audit standartlari esa auditni sifatli o‘tkazishni bo’yicha minimal talablarni o’z ichiga oladi.
Buxgalteriya - soddalashtirilgan vazifa bo‘lib, u buxgalterlar tomonidan amalga oshiriladi, lekin Audit murakkab vazifadir, shuning uchun Auditorlar uni bajarish uchun talab qilinadi.
Buxgalteriyaning asosiy maqsadi tashkilotning rentabelligini, moliyaviy ahvolini va ish faoliyatini aniqlashdir. Aksincha, audit moliyaviy hisobotning to‘g‘ri tuzilganligini tekshirish hisoblanadi
Buxgalteriya - doimiy faoliyat. Audit esa farqli o‘laroq, bu davriy faoliyatdir.
Buxgalteriya hisobi - bu boshqarishning boshlanishi.
Buxgalteriya hisobi va audit xizmati ixtisoslashgan sohalardir, biroq auditning ko‘lami keng miqyosda buxgalteriya hisobidan kengroqdir, chunki turli xil aktlar, soliq qoidalari, har bir tarmoq bo’yicha qonunchilik me’yori talablari, buxgalteriya standartlari va audit standartlarini bilish bilan bir qatorda kommunikatsiya qobiliyatlari ham talab qilinadi. Bundan tashqari, konfidensiallik, yaxlitlik, halollik va mustaqillik, mustaqil tekshirish usuli bajarilayotganda saqlanishi kerak bo‘lgan asosiy talablardir. Auditor tomonidan taqdim etilgan ma’ruzalar kreditorlar, aksiyadorlar, investorlar, etkazib beruvchilar, qarzdorlar, mijozlar, hukumat va boshqalar kabi moliyaviy hisobot foydalanuvchilari uchun oqilona qaror qabul qilish uchun foydalidir.
Buxgalteriya hisob-kitoblari kam bo‘lsa-da, u buxgalteriya standartlari, prinsiplari, konvensiyalari va taxminlarini, shuningdek, korxona va tashkilotlar to’g’risidagi qonunlarhamda ularning faoliyatiga tegishli bo’lgan nizomlar qarorlar, farmonlar va soliq qonunchiligini to‘liq bilishni talab etadi. Auditni o‘tkazish jarayoni faqat buxgalteriya hisob-kitoblari to‘g‘ri amalga oshirilganda bajariladi uni e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi.
Hozirgi zamon auditorlarining paydo bo‘lishi Buyuk Britaniyada 1780 yillarda boshlangan Sanoat inqilobi davrida sodir bo‘ldi. Ushbu inqilob murakkab byurokratik tuzilmalari bo‘lgan yirik sanoat korxonalarining paydo bo‘lishiga va keyinchalik korxonalarni kengaytirishni moliyalashtirish uchun tashqi mablag‘larni izlashga bo‘lgan ehtiyojni asta-sekin oshirdi. Kapital bilan ta’minlash va boshqaruv o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik yuzaga keldi. Ikkala o‘zgarish ham buxgalteriya xizmati mutaxassislariga hamda korxonaning ichki va tashqi moliya bo‘limlarini tekshirishga bo‘lgan talabni keltirib chiqardi. Auditorlik kasbining institutlari yaratilishi usha vaqt davri oldida turgan masala edi.
Rahbariyat auditorlar tekshiradigan korxonalarning buxgalteriya tizimini nazorat qiladi. Rahbariyat nafaqat investorlarga taqdim etiladigan moliyaviy hisobotlar uchun mas’uldir, balki ushbu hisobotlarga kiradigan ma’lumotlarning xususiyatlarini aniq bo‘lishiga ham vakolatlidir. Shu bilan birga, rahbariyatdan bu jarayonga xolisona qarashini kutish ham qiyin masaladir.
Moliyaviy hisobot - bu korxona faoliyatini bugungi darajasini belgilab beruvchi hisobot turi bo’lib, u nafaqat rahbariyatga balki undan foydalanuvchilarga ham u tuzilgan davri bo’yicha yetarli, aniq, ishonchli, o’rinli hamda kerakli ma’lumotlarni bera olishi lozim. Shu bilan birga moliyaviy hisobotlar rahbariyatning o‘z majburiyatlaridan kelib chiqadigan vazifalarni bajarish samaradorligini o‘lchaydi. Ular korxonada mavjud ishchi va xodimlarning ish haqi, aksiyadorlarning aksiyalarini qiymatiga va hatto ular kompaniya bilan ishlashda davom etishlariga muhim ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu moliyaviy hisobotlarga investorlar va kreditorlar ishonchini oshirish uchun, ular hisobotlarning haqqoniyliligi bo‘yicha mustaqil va ekspert xulosalari bilan ta’minlanishi lozim. Bunday fikrlarni esa malakali auditorlar bera oladi. Bundan ko’rinib turibdiki, auditor tomonidan tasdiqlanayotgan fikr qanchalik asosli va aniq dalillar bilan ta’minlangan bo’lsa, undan foydalanuvchilar uchun u shunchalik ishonchli bo’ladi. Buning uchun auditordan yuqori malaka hamda kompetentlik talab qilinadi.
Auditorlik xizmatlariga bo‘lgan talab bir necha xil nazariyalar bilan izohlanishi mumkin. Ruhlantirilgan ishonch va Agentlik munosabatlari nazariyasi kabi ba’zi nazariyalar yaxshi o‘rganilib, keng ommaga e’lon qilingan. Politsiyachi nazariyasi va Kreditlashning ishonchliligi nazariyasi kabi jamoatchilik fikrlariga asoslangan boshqa nazariyalar, tadqiq qilinadigan konsepsiyadan ko‘ra yo‘nalish beruvchi nazariyalar sifatida xizmat qiladi.
Politsiyachi nazariyasi. Auditor politsiyachi kabi firibgarliklarni aniqlash uchun mas’ulmi? Bu fikrni Politsiyachilar nazariyasi deb tasavvur qiling. 1940 yillarga qadar auditorlik ishi arifmetik aniqlikka, firibgarlikning oldini olish va uni aniqlashga qaratilgan edi. Biroq, 1940 yillardan boshlab, asrning boshigacha auditorlik tekshiruvi moliyaviy hisobotlarning haqqoniyligi va adolatliligini tekshirish degan ma’noni anglatib keldi. Aholol, Xerex, Enron, Tyco va boshqalardagi kabi moliyaviy hisobotlardagi oxirgi firibgarliklari bu nazariyani diqqat bilan qayta ko‘rib chiqishga olib keldi. Hozirgi kunda bizni ushbu nazariyaning asosi bo‘lgan jamoatchilik fikriga olib keluvchi firibgarliklarni aniqlash va ochish uchun auditorning mas’uliyati haqida doimiy ravishda jamoatchilik muhokamasi davom etmoqda.
Kreditlashning ishonchliligi nazariyasi. Jamoatchilikning yana bir fikriga ko‘ra, auditning asosiy funksiyasi moliyaviy hisobotga ishonchlilikni oshirish hisoblanadi. Buni kreditlashning ishonchliligi nazariyasi deb atashimiz mumkin. Rahbariyat auditor tomonidan tekshirilgan moliyaviy hisobotlardan boshqaruvga manfaatdor tomonlarning ishonchini oshirish uchun foydalanadi. Agar aksiyadorlar, hukumat yoki kreditorlar kabi manfaatdor tomonlar o‘zlari olgan ma’lumotlarga asoslangan holda o‘z qarorlarini qabul qilishlari kerak bo‘lsa, ular bu kompaniya iqtisodiy qiymatining adolatli ekaniga ishonch hosil qilishlari lozim. Audit shartlariga ko‘ra, bu "axborot asimmetriyasini" kamaytiradi. Biroq, tekshirilgan ma’lumotlar investorlar tomonidan qabul qilinadigan investitsion qarorlar uchun muhim asos bo‘lib xizmat qilmaydi deb ta’kidlovchi samarali bozor nazariyasi mavjud.
Ruhlantiruvchi ishonch nazariyasi. Ushbu nazariya 1920 yillar oxirida gollandiyalik professor Teodor Limperg tomonidan ishlab chiqilgan. Ilgarigi nazariyadan farqli o‘laroq, Limperg nazariyasi audit xizmatlariga ham talab, ham taklifni ko‘rib chiqadi. Limperg fikriga ko‘ra, audit xizmatlariga bo‘lgan talab tashqi ishtirokchilarning (uchinchi shaxslarning) kompaniyada ishtirok etishining bevosita natijasi hisoblanadi. Ushbu manfaatdor tomonlar kompaniyadan o‘zlarining hissalarini qo‘shishi evaziga rahbariyatdan hisob berishni talab qiladi. Rahbariyat o‘zi tomonidan taqdim etiladigan axborotdan manfaatdor bo‘lishi mumkinligi sababli, rahbariyat va tashqi manfaatdor tomonlar o‘rtasidagi manfaatlar to‘qnashuvi tufayli bu axborotni tekshirish talab etiladi. Auditor (taklif etuvchi tomon) tomonidan taqdim etiladigan auditorning kafolati darajasiga kelsak, Limperg me’yoriy yondashuvni qabul qildi. Auditor "ratsional autsaydor" ning umidini puchga chiqarmaslik uchun harakat qilishi kerak, boshqa tomondan esa, tekshiruv natijalariga ko‘ra taqdim qilgan hisobotida haddan tashqari katta ishonchni uyg‘otmasligi lozim. SHunday qilib, auditorlik texnologiyasi imkoniyatlarini hisobga olgan holda, auditor jamiyatning oqilona talablarini qondirish uchun barcha ishlarni amalga oshirishi kerak.
Agentlik munosabatlari nazariyasi. Uott vassimmerman tomonidan taklif etilgan agentlik munosabatlari nazariyasida - nufuzli auditor (Hurmatga ega bo‘lgan auditorlar) - kutilgan natijalarga olib keladigan auditor - nafaqat uchinchi tomon manfaatlari, balki rahbariyat manfaatlari uchun ham tayinlanadi. Kompaniya bir nechta firma ma’lum bir "narx" bilan kompaniya uchun o‘z hissasini qo‘shadigan kam sonli "shartnomalar" natijasi sifatida qaraladi. Kompaniyaning rahbariyati ushbu hissalarni boshqarish uchun optimal sharoitlarda quyidagilarni olishni istaydi: bankirlardan past foiz stavkalari, aksiyadorlar uchun yuqori baho narxlari, xodimlarga kam ish haqi. Ushbu munosabatlarda rahbariyat banklar, aksiyadorlar va xodimlar kabi tashqi manfaatdorlardan yordam olish uchun "agent" sifatida qaraladi. Agentlik xarajatlari - monitoring xarajatlari (agentni monitoring qilish xarajatlari), majburiy xarajatlar (agentlar rahbarlarga nisbatan nomaqbul xatti-harakatlar qilmasligi uchun agent qiladigan xarajatlar) va qoldiq zararlar (aloqa va monitoring uchun qilingan xarajatlarga qaramay natijalarga olib keladigan samarali zararlar).
Har bir nazariya o’z davrida to’liq bir ma’noga ega bo’lgan bo’lib, yillar o’tishi, iqtisodiyotning jadal sur’atlarda rivojlana borishi bilan ular ham taraqqiy etib boradi.
Axborot assimetriya kabi agent-manfaatdor tomon munosabatlarda bir nechta murakkabliklar paydo bo‘ladi. Agent (rahbariyat) kompaniyaga oid ma’lumotlarda manfaatdor tomonlarga nisbatan katta ustunlikka ega. Asosan, rahbariyat kompaniyaning qarzlarni to‘lash qobiliyatini bankirga qaraganda ko‘proq biladi va aksiyadorlarga nisbatan kompaniya haqiqiy daromadi qanday ekanligini yoki oshirib ko‘rsatishlar mavjud yoki yo‘qligini biladi. Bundan tashqari, xodimlarga qaraganda kelgusi yil kompaniyadagi moliyaviy ahvol shunday bo‘ladiki, ya’ni xodimlarning har biri ish bilan band bo‘ladimi-yo‘qmi rahbariyat buni yaxshiroq biladi. SHunga qaramasdan, manfaatdor tomonlar rahbariyat tomonidan yaxshi o‘rganilib chiqilishi kerak, chunki oxir-oqibatda rahbariyat tomonidan boshqariladigan biznesning moliyaviy tuzilmalari manfaatdor tomonlarga bog‘liq. Rahbariyat tomonidan berilgan ma’lumotlarga ishonish uchun tashqi manfaatdorlar (kompaniyaning aksiyalarni sotib oluvchilar, kompaniyaga kredit beruvchilar yoki kompaniya bilan ishlovchilar) ular adolatli ekanligiga ishonch hosil qilishi kerak. Bu degani, rahbariyat va tashqi investorlar uchun nufuzli auditorlarni jalb qilish uchun rag‘bat mavjud.
Agentlik nazariyasi audit bozoridagi taklifni tushuntirish uchun ham ishlatilishi mumkin. Auditning uchinchi tomonlar oldidagi hissasi asosan auditorning moliyaviy hisobotda (yoki boshqalarda, masalan, firibgarlik yoki noqonuniy xatti-harakatlar) xatosini aniqlashi va auditorning ushbu xatolar haqida xabar berishga tayyorligi (masalan, auditorning hisoboti), hatto tekshirilayotgan tomonning (auditorlarning mustaqilligi) istagiga qarshi bo‘lsa ham. Obro‘siga ziyon etkazish oqibatida ko‘rilgan xarajatlar bir qancha empirik tadqiqotlarda namoyon bo‘ldi, bu esa auditorlik firmalarning ommaviy ta’qiblarga uchraganligi sababli bozor ulushining kamayishiga duchor bo‘lganligini ko‘rsatdi. Oldingi bo‘limda auditga bo‘lgan talab tavsiflangan. Ko‘pgina mamlakatlarda bu talab uzoq vaqtdan beri ixtiyoriy ravishda amalga oshirildi, ya’ni moliyaviy hisobotlarini tekshirish yoki tekshirilmasligini hal qilish kompaniyalarning o‘zlari hal qilardi. Taklif tomoniga kelsak, auditorlik xizmatlarini taklif etish ba’zi davlatlarda erkin bozorda ochiq bo‘lib, auditorlar uchun rasmiy qonuniy talablarsiz qoldirilgan. Garchi tartibga solish va qonunchilik bir-biridan farq qilsa-da, bugungi kunda ko‘pgina mamlakatlarda audit xizmatiga talab va taklif bir darajaga qadar tartibga solinmoqda. Oxirgi buxgalteriya va moliya tadqiqotlariga ko‘ra, milliy huquqiy muhit bu moliyaviy bozorni rivojlantirish, korporativ mulkchilik tuzilmalari, korporativ siyosat va butun dunyodagi buxgalteriya axboroti xususiyatlarining asosiy hal qiluvchi omillaridan biridir. Ko‘pgina mamlakatlarda auditning ba’zi turlari kompaniyalar uchun qonuniy ravishda talab etiladi. Misol uchun, AQSH va Evropa Ittifoqida yirik va ayrim hollarda o‘rta korxonalar qonun talabiga ko‘ra auditorlik tekshiruvidan o‘tgan moliyaviy hisobotlarni taqdim etishlari kerak. Evropa Ittifoqining auditorlik qoidalari alohida a’zo davlatlar tomonidan tekshirilishi kerak bo‘lgan barcha kompaniyalar uchun qo‘llaniladi. Talablar davlatdan davlatga qarab farq qilishi mumkin. Misol uchun, Niderlandiyada 50 kishidan ortiq yoki aktivlari 3,1 million evrodan ko‘p yoki sof foydasi 6,2 million evrodan ortiq bo‘lgan kompaniyalarda audit o‘tkazilishi mumkin. Eng yirik fond birjalari (jumladan, NYSE, NASDAQ, London fond birjasi, Tokio NIKKEI va Frankfurt DAX) barcha ro‘yxatdagi kompaniyalarning yillik hisobotlarini tekshirishni talab qiluvchi listing qoidalariga ega. Ayni vaqtda ko‘plab mamlakatlarda audit xizmatlarining taklifi ham tartibga solingan. Evropa Ittifoqida majburiy audit, ya’ni qonun tomonidan talab qilinadigan audit faqat ma’lumotli va tajriba bo‘yicha maxsus texnik talablarga javob beruvchi auditorlar tomonidan amalga oshirilishi mumkin.
Jamoatchilik nazorati kengashi. Buxgalteriya nazorati bo‘yicha kengashlar - hukumat yoki kasbiy komissiyalar so‘nggi yillarda auditorlarning ishini qayta ko‘rib chiqish va standartlarni o‘rnatish va joriy etishda faol ishtirok etishni boshladi. Uchta bunday kengash Amerika Qo‘shma SHtatlarida (Buxgalteriya hisobi jamoatchilik nazorati kengashi), Avstraliyada (Moliyaviy hisobot kengashi) va Buyuk Britaniyada (Kuzatuv kengashi) joylashgan.
2002 yilda qabul qilingan Sarbaney-Oksli Qonuni AQSH qimmatli qog‘ozlar va birja komissiyasidan (SEC) Jamoatchilik hisobotlarini nazorat qilish kengashi (PCAOB) tashkil etishni talab qildi. Kengash auditni va jamoat korxonalarining auditorlarini nazorat qiladi va tekshiradi, hamda qonunlar, qoidalarni buzganlik uchun ham firma, ham shaxslarga nisbatan jazo choralarini qo‘llaydi. Kengash bu paytda Amerika Qo‘shma SHtatlarining Sertifikatlash bo‘yicha Davlat Auditorlar Instituti (AISPA) tomonidan belgilangan umum qabul qilingan audit standartlaridan (GAAS) faqat vaqtinchalik foydalanilishini ta’minlashga qaror qildi. PSAOB ro‘yxatdan o‘tgan buxgalteriya kompaniyalari faoliyatini muntazam ravishda tekshirishga vakolatli bo‘lib, qimmatli qog‘ozlar to‘g‘risidagi qonunlar, standartlar, qoidalarning potensial buzilishlarini tergov qiladi. AQSHdan tashqarida joylashgan buxgalteriya firmalari SEC da ro‘yxatga olgan AQSH firmalari bilan ishlasa PSAOB talablariga binoan auditorlik hisobotini tayyorlaydi va taqdim qiladi.
2002-yilda Sarbanes-Oxley Qonuni Kongress tomonidan deyarli bir ovozdan qabul qilingan va prezident Jorj Bush tomonidan 2002 yil 30 iyulda imzolangan. Prezident tomonidan imzolangan qonun, Enron va WorldCom kompaniyalari inqirozi va boshqa keng tarqalgan korporativ va buxgalteriya janjallari tufayli paydo bo‘ldi. Qonun Prezident tomonidan "Franklin Delano Ruzvelt davridan beri Amerika biznes amaliyotining eng keng ko‘lamli islohotlari" dan biri sifatida qayd etilgan bo‘lib, u korporativ axborotni oshkor qilish va moliyaviy hisobotni takomillashtirish, buxgalterlik firmalarining mustaqilligini mustahkamlash orqali investorlarning ishonchini mustahkamlash, moliyaviy hisobotlarda va korporativ axborotni oshkor qilishda korporativ xodimlar va boshqaruvchilarning roli va mas’uliyatini oshirishga xizmat qiladi.
Avstraliyada 1999 yilda qabul qilingan "Iqtisodiy islohotlar to‘g‘risida" gi qonunga ko‘ra yangi xususiy, jamoat va notijorat tashkilotlar uchun buxgalteriya standartlarini joriy qilish uchun Moliyaviy hisobot berish kengashi (FPC) ta’sis etildi. FRF xalqaro moliyaviy markazlarda qo‘llaniladigan xalqaro buxgalteriya standartlarini va buxgalteriya standartlarini ishlab chiqishni kuzatadi. U Avstraliya Buxgalteriya standartlari kengashi (AASB) uchun keng strategik yo‘nalishni belgilaydi, uning istiqbolini va biznes rejasini tasdiqlaydi hamda kuzatib boradi, shuningdek uning faoliyatini nazorat qiladi. Birlashgan Qirollikda Nazorat Kengashi Buxgalteriya Jamg‘armasi tomonidan moliyalashtiriladi. Nazorat kengashining vazifasi tartibga solish tizimining ishlashini jamoatchilik manfaatlariga to‘liq mos kelishini tasdiqlash maqsadida uni nazorat qilishdan iborat. Ushbu funksiyani amalga oshirishda Nazorat kengashi uchta organni - Axloq normalari kengashi, Audit amaliyoti kengashi hamda Tergov va Intizom kengashining faoliyatini qamrab oladi. Bundan tashqari, kengash Buyuk Britaniyaning buxgalteriya kasbi mutaxassislari ustidan tergov va intizom, monitoring, treninglar o‘tkazish, malakasini oshirish va ro‘yxatdan o‘tkazish bo‘yicha cheklangan vakolatlarga ega. Korporativ boshqaruv va Audit istiqbollari deb nomlangan 14-bobda jamoatchilik nazorati kengashlari batafsil muhokama qilinadi.
Auditorlik tekshiruvi o‘tkaziladigan moliyaviy hisobotga nisbatan ko‘plab manfaatdor tomonlar mavjud: mijoz (u bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri munosabat mavjud), haqiqatdagi va potensial aksiyadorlar, sotuvchilar, bankirlar va boshqa kreditorlar, xodimlar va hukumat. Auditorning har bir manfaatdor tomonning yuridik javobgarligi mamlakatdan mamlakatga, tumandan to tumanga qarab o‘zgarib turadi. Ushbu majburiyat, odatda, quyidagilardan biriga yoki bir nechtasiga asoslangan: umumiy huquq, yuridik qonunchilik bo‘yicha fuqarolik javobgarligi, qonunga muvofiq jinoiy javobgarlik va professional buxgalteriya tashkilotlari a’zosi sifatida javobgarlik.
Auditorlar uchun umumiy yuridik javobgarlik odatda ikkita toifaga bo‘linadi: mijozlar oldidagi majburiyatlar va uchinchi shaxslar oldidagi javobgarlik.
Mijozlar oldidagi javobgarlik. Auditor tomonidan auditorlik tekshiruvida ehtiyotsizlik qilinganligi sababli, mijoz tomonidan taqdim etilgan odatiy fuqaroviy da’vo, auditor tomonidan moliyaviy hisobotdagi soxtalik yoki ishchilarning firibgarligi (yo‘qotish) ni aniqlamaganligi to‘g‘risidagi da’voni o‘z ichiga oladi. Qonuniy xatti-harakatlar shartnomaning buzilishi, yoki ko‘pincha, ehtiyotsizlik tufayli sodir bo‘lgan deb tan olinishi mumkin. Ehtiyotsizlik tufayli sodir bo‘lgan operatsiyalar eng keng tarqalgan hisoblanadi, odatda ular shartnomaning buzilishiga qaraganda ko‘proq miqdordagi jarimaga sabab bo‘ladi.
Uchinchi shaxslar audit mijozidan tashqari auditdan barcha manfaatdor tomonlarni o‘z ichiga oladi. Auditorlik firmasi uchinchi shaxslarga, masalan, soxta moliyaviy hisobotlarga tayanib, zarar ko‘rgan banklarga nisbatan javobgar bo‘lishi mumkin.
Auditning uchinchi shaxs oldidagi majburiyatlari bo‘yicha AQSHning eng mashhur audit hodisasi 1931 Ultramares-Touche (Ultramares Corporation v Touche va boshq.) ishida sodir bo‘ldi. Ushbu hodisada sud buxgalterlarning ehtiyotsizligi haqida qaror chiqardi, ular debitorlik qarzlari miqdorida soxtalashtirishga yo‘l qo‘yilmagan deb xulosa beradi. Tergov tekshiruv natijalari soxtalashtirilganligini ko‘rsatganida, ular uchinchi tomon bankdan javobgar bo‘lmadi, chunki kreditorlar auditorlik tekshiruvidan oldin auditorga ma’lum bo‘lgan asosiy manfaatdor shaxs emas edi. Ushbu hodisa Ultramar doktrinasi deb ataladi, chunki uchinchi tomon va auditor o‘rtasida shartnoma huquqi yo‘qligi sababli oddiy ehtiyotsizlik uchinchi tomon oldidagi javobgarlik uchun etarli emas.
Mashhur 1990 yilgi Caparo hodisasida (Caparo Industries, PLC v Dickman va boshqalar), Britaniyaning Lordlar Palatasi asosiy hal qiluvchi majburiyat mezoni auditorlik xizmatining maqsadi bo‘lganligi haqida qaror qabul qilgan. Yillik hisobotlar uchun bu maqsad aksiyadorlarga kompaniyaning o‘tmishdagi boshqaruvni tekshirish, ularning ovoz berish huquqlarini amalga oshirish hamda kelgusidagi siyosat va boshqaruvga ta’sir ko‘rsatish uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni berishdan iborat edi.
Germaniyada auditorlar qasddan majburiyatlarini bajarmaganda mijozga nisbatan cheklanmagan miqdorda javobgar bo‘ladilar, lekin javobgarlik majburiyatlari cheklangan, vaziyatga qarab 1.000.000 dan 4.000.000 Evrogacha qonun bilan to‘lanadi. Uchinchi shaxslar uchun javobgarlik Tort qonunida (§ 823-826 BGB) belgilangan maqsad va axloqiy normalarga rioya qilmaslik kabi muayyan shartlar bilan cheklangan. SHuningdek, Kontrakt qonuni bo‘yicha uchinchi shaxslar oldida javobgarlik mavjud bo‘lib, unda Tort qonuniga nisbatan kamroq cheklovli shartlar mavjud.
Ko‘pgina mamlakatlarda auditorlarning fuqarolik javobgarligiga ta’sir ko‘rsatadigan qonunlar mavjud. Masalan, qimmatli qog‘ozlar to‘g‘risidagi qonunlar professional buxgalterlarga nisbatan qat’iy talablar qo‘yishi mumkin. AQSHda 1933 yilgi qimmatli qog‘ozlar to‘g‘risidagi qonun faqatgina Qimmatli qog‘ozlar va birja komissiyasi (SEC) ni tashkil etibgina qolmay, auditorlarga nisbatan uchinchi shaxs oldidagi fuqarolik javobgarligini tiklash bo‘yicha birinchi qonuniy me’yorlarni o‘rnatgan.
Qimmatli qog‘ozlarni sotib olish uchun yangi ro‘yxatdan o‘tgan firmaning asl xaridorlari, agar moliyaviy hisobot noto‘g‘ri yoki soxta bo‘lsa, auditorga dastlabki sotib olish narxiga qadar murojaat qilishadi. Qimmatli qog‘ozlarni sotib olgan har bir kishi moliyaviy hisobotdagi jiddiy xatoliklar yoki kamchiliklar uchun auditorni sudga berishi mumkin. Auditorda oqilona tergov o‘tkazilganligi yoki qimmatli qog‘ozlar oldi-sotdisi bilan shug‘ullanuvchining (da’vogarning) zarari sabablari moliyaviy hisobotlardagi xatoliklardan boshqa omillar bilan bog‘liqligini ko‘rsatadigan dalillar bo‘lishi kerak. Agar auditor buni isbotlay olmasa, da’vogar bu ishni yutib oladi.
Malakali buxgalter yuridik va jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin bo‘lgan mamlakat yoki tuman qonunlariga binoan, boshqa shaxsni aldab, bila turib qasddan soxta moliyaviy hisobotlar bilan shug‘ullanish orqali jinoyatni sodir etishda ayblanishi mumkin.
AQSHda 1934 yilgi qimmatli qog‘ozlar va fond birjasi Qonuni har bir milliy va mamlakatdan tashqari birjalarda almashinadigan qimmatli qog‘ozlarga ega kompaniyadan har yili auditorlik tekshiruvi o‘tkazilgan moliyaviy hisobotlarni (10-K) va har choraklik, noodatiy hodisalar (8-K) va boshqa hodisalar to‘g‘risidagi moliyaviy hisobotlarni (10-Q) taqdim etishni talab qiladi. Qonun shuningdek, jinoiy javobgarlik holatini belgilaydi (10b-5-qoida), agar jinoiy javobgarlik shartlari quyidagilar bo‘lsa: uchinchi shaxs foydalanishi uchun ma’lumotlarni auditor biron bir modda, sxema yoki firibgarlik yo‘lidan foydalanib noto‘g‘ri ko‘rsatsa yoki umuman ko‘rsatmasa, ya’ni auditor qasddan yoki o‘ylamasdan buzib ko‘rsatsa. SEC shuningdek SEC da ro‘yxatga olingan kompaniyalar uchun auditorlik tekshiruvlarini amalga oshirish uchun auditorni ta’qiqlash yoki to‘xtatish vakolatlariga ega. Bir nechta sud ishlari Jinoiy javobgarlik to‘g‘risidagi qonunning qo‘llanilishiga ta’sir ko‘rsatdi. Amerika Qo‘shma SHtatlarida v NATELLI (1975), ikki nafar auditor Milliy talabalar marketing korporatsiyasining moliyaviy qarzlarini tasdiqlaganligi uchun jinoiy javobgarlikka tortildi. Amerika Qo‘shma SHtatlarida v Weiner (1975) uch auditor Amerika Qo‘shma SHtatlari kapital jamg‘armasi auditi bilan bog‘liq qimmatli qog‘ozlardagi firibgarlikda ayblangan. Kompaniyaning amalga oshirgan firibgarligi juda katta bo‘lib, auditorlik tekshiruvi shunchalik standartlarga mos kelmaganligi tufayli, sud auditorlar firibgarlik to‘g‘risida xabardor bo‘lishi kerak degan xulosaga keldi. Rahbariyat auditorlar oldingi yillarda moliyaviy hisobotlarni noto‘g‘ri talqin qilganliklari va hamkor ESM davlat qimmatli qog‘ozlari v Aleksandr Grant & Co. (1986) ga hech nima aytmaslikka rozilik berganligini aniqladi. Hamkor firibgarlikdagi sherikligi uchun aybdor deb topilgan va 12 yillik qamoq jazosiga hukm qilingan.
Deyarli barcha milliy auditorlik kasblarida bir xil intizomiy sud mavjud. Ko‘pgina mamlakatlarda auditga aloqador bo‘lishidan qat’i nazar, har qanday kishi auditorga qarshi shikoyat berishi mumkin. Intizomiy sudi odatda auditorlik va yuridik kasb vakillari, ba’zan esa jamoatchilik vakillaridan iborat. Da’vogar va sudlanuvchining dalillarini eshitgan holda, sud o‘z qarorini qabul qiladi va auditorga nisbatan (agar mavjud bo‘lsa) sanksiyani belgilaydi. Bu sanksiya turli xil bo‘lishi mumkin. Bu quyidagilar bo‘lishi mumkin:
jarima;
xayfsan (og‘zaki yoki yozma);
cheklangan vaqt (masalan, olti oy) faoliyatingizni to‘xtatib turish; yoki
kasbingizning umrbod taqiqlanishi.
Ayrim mamlakatlarda ushbu intizomiy sudlarning ishi ommaviydir. Ko‘pgina mamlakatlarda sud hukmlari, xususan, sud qarori faoliyatni to‘xtatib turish yoki umrbod taqiqlanish bo‘lsa, ommaga e’lon qilinadi. Odatda intizomiy sud qarori ustidan shikoyat qilish mumkin. Auditor muvaffaqiyatsizligi uchun intizomiy sud tomonidan hukm qilingan deb hisoblang. Bu auditorga nisbatan fuqaroviy da’voga etarlimi? Yo‘q. Auditor fuqaroviy da’vosi bilan yuridek javobgarlikka tortilishi uchun quyidagi shartlarni bajarish kerak:
Auditorlik tekshiruvida auditorning ehtiyotsizligini isbotlash kerak (ehtiyotsizlik muammosi). Intizomiy sud tomonidan chiqarilgan hukm odatda ushbu shartni bajarish uchun asosdir.
Auditorning da’vogarga nisbatan majburiyati bor (professional faoliyati tufayli).
Da’vogar o‘zining yo‘qotishlari audit muvaffaqiyasizligi sababli bo‘lganligini isbotlashi kerak (sabab oqibat muammosi).
Da’vogar o‘zining yo‘qotishlarini aniqlashtirishi kerak.
Audit nazariyalarini muhokama qilishda Politsiyachi nazariyasida tarixiy o‘zgarishlar davrida (1940 yildan 2002 yilgacha), firibgarlikning oldini olish va aniqlashga, moliyaviy hisobotlar haqqoniyligi va adolatliligini tekshirishga izoh berishning imkoni bo‘lmaganligi qayd etib o‘tildi. Auditorlik bozorining o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lgan auditorlik vazifalarini rivojlantirish, odatda, auditorlik tekshiruvi oralig‘idagi munozarali deb hisoblanadigan jamoat muhokamasining obekti sanalanadi. Bu kamchilik auditorlik xizmatlaridan foydalanuvchilar auditorlardan hozirgi amaliyotga mos bo‘lmagan vazifalar yuzasidan kutgan ortiqcha natijalaridan kelib chiqadi.
Auditorlik xizmatlaridan foydalanuvchilar keng miqyosda tekshiriluvchi tomon (kompaniya boshqaruv kengashi) va uchinchi shaxslar (aksiyadorlar, bankirlar, kreditorlar, xodimlar, mijozlar va boshqa guruhlar) deb tasniflanishi mumkin. Ushbu guruhlarning har biri auditorlik majburiyatlari bo‘yicha o‘ziga xos natijalarni kutadi. Auditorlarning quyidagi majburiyatlari yuzasidan kutilayotgan natijalar:
moliyaviy hisobotlarning adolatliligi to‘g‘risida fikr berish;
kompaniyaning ish yuritishni davom ettirish, qobiliyati haqida fikr berish;
kompaniyaning ichki nazorat tizimi to‘g‘risida fikr bildirish;
firibgarlikning yuzaga kelganligi haqida fikr bildirish;
noqonuniy xatti-harakatlar yuzaga kelganligi to‘g‘risida fikr bildirish.
Bu vazifalarning har biridagi hozirgi o‘zgarishlar ushbu bobning qolgan qismida muhokama qilinadi.
Xalqaro audit bozoriga ta’sir ko‘rsatadigan tadqiqotlar va qonunlarga misollar
Kutilayotgan natijalar bilan bog‘liq ayrim muammolarga qisman javob beradigan ikkita muhim tadqiqot (COSO hisoboti hamda Birlashtirilgan kodeks va Turnbull hisobotiga olib keladigan Cadbury hisoboti) o‘tkazildi va oxirgi qoidalar 2002 yilgi Sarbanes-Oxley buxgalterlik Qonuniga muvofiq qabul qilindi.
COSO hisoboti. COSO hisoboti Treadway komissiyasi homiylik tashkilotlari qo‘mitasi tomonidan chop etilgan. COSO hisobotida quyidagilar belgilab o‘tilgan:
ichki nazorat va uning tarkibiy qismlariga tegishli tushunchalarni uyg‘unlashtirish;
ichki nazorat sifatini baholashga yordam berish;
boshqaruvning ichki nazorat tizimini yaratish, rahbariyatga o‘z kompaniyasidagi ichki nazoratni zamonaviy nazorat texnologiyalari bilan taqqoslash imkonini berish;
ichki nazoratning muvofiqligi to‘g‘risida tashqi hisobot uchun asos yaratish.
Ushbu maqsadlarning barchasi audit xizmatiga ta’sir etishi mumkin bo‘lsa-da, ikkinchidan, bu mavzu alohida ahamiyat kasb etadi, chunki u kompaniyaning ichki nazorat tizimining sifati to‘g‘risida ichki auditor tomonidan tasdiqlanishi mumkin. COSO hisoboti Ichki nazorat komponentlari deb nomlangan 7-bobda bo‘yicha keng muhokama qilinadi.
Ichki Nazorat: "Turnbull hisoboti" Birlashtirilgan Kodeks bo‘yicha Direktorlar uchun qo‘llanma, hisobotni yozgan Qo‘mita raisi Nayjel Turnbull nomiga shunday deb nomlangan. Bu hisobot Birlashtirilgan Kodeksdagi ichki nazorat talablari haqida Londondagi qimmatli qog‘ozlar birjasi ro‘yxatga olingan kompaniyalarga qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi. Hisobotda aytilishicha, Boshqaruv kengashi ichki nazorat bo‘yicha tegishli siyosatni belgilashi va ichki nazorat tizimining risklarni boshqarish uchun kengash tomonidan ma’qullangan holda samarali faoliyat yuritishni muntazam kafolatlashi kerak.
Enron kompaniyasining inqirozga yuz tutishi bilan boshlangan va Worldcom, XEROX va TYCO kabi yirik kompaniyalarga qadar tarqalgan buxgalterlik janjallari AQSHda ommaviy norozilikni keltirib chiqardi, natijada 2002 yil iyul oyida AQSH prezidenti Qonunni imzoladi. Sarbanes-Oxley Qonuni 1934 yilgi "Qimmatli qog‘ozlar va birja amaliyoti to‘g‘risida" gi qonunni qabul qilgan paytdan e’tiboran AQSH tomonidan qabul qilingan birinchi buxgalteriya qonuni hisoblanadi.
|
| |