Zamonaviy psixologiyaning asosiy yo'nalishlari

|
Zamonaviy psixologiyaning asosiy yo'nalishlari
|
bet | 2/2 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 5,89 Mb. | | #119262 |
Bog'liq Psixologiyaning zamonaviy tendensiyalari2. Zamonaviy psixologiyaning asosiy yo'nalishlari
20-asr psixologiya rivojlanishining juda muhim bosqichiga aylandi, chunki u fan sifatida psixologiyaga katta hissa qo'shgan, shaxsni o'rganish va u bilan ishlashning yangi usullari va usullarini ochib bergan daho odamlarga dunyoni ochdi. Ular orasida psixologik xususiyatlarni tuzatishning bir xil atipik usullari qo'llaniladigan shaxsiyatni klassik tushunish bo'yicha juda ko'p g'ayrioddiy qarashlar mavjud.
Psixoanaliz, murabbiylik, logoterapiya, psixodrama, kognitiv psixologiya va NLP kabi psixologiya sohalari zamonaviy dunyoda juda keng tarqalgan va eng muhimi, samarali deb tan olingan. Har bir usul o'ziga xos shaxsning kaliti va vaziyatni hal qilish usulidir, shuning uchun sanab o'tilgan usullardan qaysi biri bemorga maksimal ta'sir ko'rsatishi mumkinligini aniqlash juda muhimdir.
Psixoanaliz Zigmund Freyd tomonidan kiritilgan va libido dinamikasini o'rganishga qaratilgan bo'lib, yo'nalish asoschisiga ko'ra, psixikaning tuzilishi va insonning asosiy xulq-atvor xususiyatlari bog'liqdir. Shuningdek, psixologiyaning ushbu bo'limi asosiy modellar va stereotiplar, hayot va dunyo haqidagi g'oyalar yaratilganda, insonning bolaligiga alohida e'tibor berish bilan tavsiflanadi.
Keyin Z. Freyd tomonidan ilgari surilgan g'oyalarni Karl Yung davom ettirdi, ba'zi tuzatishlar kiritdi. U individual ongsizlikka kollektiv ongsizlikni qo'shib, psixoanaliz sohasini kengaytirdi. Bu erda u arxetiplar tushunchasini kiritadi - har bir kishining shaxsiyatida mavjud bo'lgan, lekin turli darajada namoyon bo'ladigan asl tasvirlar. O'z ruhiyatini o'rganish uchun K.Yung tushlarga e'tibor berishni taklif qildi, unda insonning shaxsiyati va uning haqiqiy istaklari va his-tuyg'ulari tasvirlar yordamida namoyon bo'ladi.
Psixodrama va logoterapiya kabi psixologiya sohalari hozirgi kunda boshqa zamonaviy tarmoqlar kabi keng tarqalgan emas.Psixodramada shaxs va uning ijodiy imkoniyatlarini ochib berishga qaratilgan jismoniy harakatlar ishtirokida guruh a'zolari o'rtasida tajriba almashish amalga oshiriladi. Logoterapiya hayotning ma'nosini topishni taklif qiladi, shundan so'ng inson o'zining barcha psixologik muammolarini hal qilishi mumkin. Biroq, umidsizlik paydo bo'lmasligi uchun hayotning ma'nosiga erishish mumkin bo'lishi kerak. Logoterapiyaning asosiy usuli nevrozlar, fobiyalar va depressiyalarni davolashda samarali bo'lgan Sokratik dialogdir.
Shunday qilib, juda ko'p psixologik usullar va yo'nalishlar mavjud bo'lib, bugungi kunda psixologiyada yagona va yaxlit fan sifatida gapirish mumkin emas, aksincha, bu psixologik bilimlarning tarmoqlari va tizimlari yig'indisidir.
Ta'lim va rivojlanish psixologiyasi o'zaro bog'liqdir. Bolaning yoshiga qarab, uning jamiyatga moslashishiga yordam ko'rsatiladi va bilimlarni muvaffaqiyatli o'zlashtirish uchun qobiliyatlarni moslashtirish amalga oshiriladi. Shuningdek, ta'limga muhtoj bo'lgan kattalar uchun yordam ko'rsatiladi: psixolog ularning xususiyatlari va qobiliyatlarini baholaydi va buni hisobga olgan holda o'qitish usullari va yangi bilimlarni o'zlashtirish samaradorligini oshirish bo'yicha maslahatlar beradi.
Psixologiyaning amaliy sohalari orasida bolalar va kattalar psixikasi haqidagi ma'lumotlarni o'rganish bilan shug'ullanadigan psixodiagnostika ham ajralib turadi. Usullar orasida eng mashhuri psixologik test bo'lib, u savollardan iborat yoki bemorga rasmni bo'yash, rang tanlash va hokazolarni talab qiladi.
Tibbiy psixologiya psixiatriya bilan chegaradosh, chunki uning tadqiqot ob'ekti psixologik muammodan ruhiy kasallikka o'tish amalga oshiriladigan bemorlarning chegaraviy holatlaridir. Bu psixolog faoliyatining juda mas'uliyatli sohasi, chunki bu odamning holati normal chegarada qolishi yoki psixiatr tomonidan tibbiy davolanishni talab qiladigan patologiyaga aylanishi unga bog'liq.
3. Zamonaviy psixologiyada istiqbollar
Inson xulq-atvori haqida juda ko'p turli xil fikrlash usuli mavjud. Psixologlar odamlarning qanday fikrlashlari, his qilishlari va o'zini qanday tutishlarini o'rganishda turli istiqbollarni qo'llaydi. Ba'zi tadqiqotchilar biologik nuqtai nazar kabi muayyan muayyan maktabga e'tibor berishadi, boshqalari esa ko'p fikrlarni o'z ichiga olgan ko'proq eklektik yondashuvga ega. Boshqa nuqtai nazaridan "yaxshiroq" bo'lgan yagona istiqbol yo'q; har bir kishi oddiy insoniy xulq-atvorning turli jihatlarini ta'kidlaydi.
Psixologiyaning dastlabki yillari turli xil fikrlaydigan maktablarning hukmronligi hukmronligi bilan ajralib turardi. Maktabda psixologiya kursini olgan bo'lsangiz, Stivitsizm, funktsionalizm, psixoanaliz, xulq-atvorlik va insonparvarlikni o'z ichiga olgan turli maktablar haqida bilib olishingiz mumkin. Psixologiya rivojlanganidek, psixologlar tomonidan o'rganiladigan mavzularning soni va xilma-xilligi ham mavjud. 1960-yillarning boshidan beri psixologiya sohasi rivojlanib, tez sur'atlarda o'sib bormoqda va shu bilan psixologlar tomonidan o'rganiladigan mavzularning chuqurligi va kengligi bor.
Bugungi kunda bir necha psixologlar o'z nuqtai nazarlarini muayyan fikr maktabiga muvofiq belgilaydilar. Agar siz hali ham ba'zi sof xatti-harakatchilarni yoki psixoanalistlarni topishingiz mumkin bo'lsa-da, psixologlarning aksariyati o'z ishlarini mutaxassislik sohasi va istiqboliga ko'ra tasniflaydi.
Psikodinamik kuzatasiz Sigmund Freydning ishlaridan kelib chiqdi. Psixologiya va insoniy xulq-atvorga bo'lgan nuqtai nazari ongsiz ongni , erta bolalik tajribalarini va odamlarning xatti-harakatlarini tushuntirish va ruhiy kasalliklar bilan og'rigan odamlarni davolash uchun shaxslararo munosabatlarning rolini ta'kidlaydi.
Psixoanaliz Freydning ishi va ta'siri tufayli psixologiyaning dastlabki asosiy kuchlaridan biri bo'ldi. Freyd fikrni uch asosiy unsurdan iborat deb hisoblaydi: id, ego va superego . Id - barcha boshlang'ich va behush istaklarni o'z ichiga olgan ruhning bir qismi. Ego - haqiqiy dunyodagi talablarga javob beradigan ruhning bir tomoni. Superego psixikaning oxirgi qismi bo'lib, uning ichki dunyoqarashini, me'yorlarini va ideallarini boshqarishni topshiradi.
Xulq-atvor psixologiyasi - bu o'rganilgan xatti-harakatlarga yo'naltirilgan kuzatasiz. Behavioristlik boshqa ko'plab nuqtai nazarlardan farq qiladi, chunki ichki davlatlarni ta'kidlash o'rniga, u nafaqat kuzatiladigan xatti-harakatlarga qaratilgan.
Bu fikr maktabi yigirmanchi asrning boshida psixologiya hukmronlik qilgan bo'lsa-da, 1950-yillarda o'zidan ajrala boshladi. Bugungi kunda xulq-atvor nuqtai nazaridan xulq-atvorni o'rganish va takomillashtirish masalalari hali ham mavjud. Xulq-atvor qoidalari odatda ruhiy salomatlik sharoitida qo'llaniladi, bu erda terapevtlar va maslahatchi turli xil kasalliklarni tushuntirish va davolash uchun ushbu texnikadan foydalanadi.
Fiziologiyani o'rganish psixologiyani alohida fan sifatida rivojlantirishda muhim rol o'ynadi. Bugungi kunda, bu kuzatasiz biologik psixologiya sifatida tanilgan. Ba'zida biopsiya yoki fiziologik psixologiya deb ataladigan bu nuqtai nazar, xatti-harakatlarning jismoniy va biologik asoslariga urg'u beradi.
Psixologiyaga biologik nuqtai nazardan qaraydigan tadqiqotchilar genetikaning turli xulq-atvorga qanday ta'sir qilishini yoki miyaning muayyan hududlari xulq-atvori va shaxsiyatiga qanday zarar yetkazayotganiga qarashlari mumkin. Asab tizimi, genetika, miya, immunitet tizimi va endokrin sistemalar kabi narsalar biologik psixologlar qiziqtiradigan mavzulardan bir nechtasi.
So'nggi yillarda, ayniqsa, inson miyasi va asab tizimini o'rganish va tushunish qobiliyatimiz rivojida bu kuzatasiz sezilarli darajada o'sdi. Magnit-rezonans tomografiya (MRG) va pozitron emissiya tomografiyasi (PET) kabi vositalar tadqiqotchilarga turli sharoitlarda miyaga qarashga imkon beradi. Olimlar endi miyaning zararlanishiga, dori-darmonlarga va kasalliklarga o'tmishda mumkin bo'lmagan usullarni ko'rib chiqishlari mumkin.
Madaniyatlararo psixologiya - bu so'nggi yigirma yil mobaynida sezilarli darajada o'sib borayotgan yangi nuqtai nazar. Ushbu maktabdagi psixologlar va tadqiqotchilar turli madaniyatlarda odamlarning xulq-atvoriga qarashadi. Ushbu farqlarga qaraganda, madaniyat bizning fikrlash va xatti-harakatlarimizga qanday ta'sir qilgani haqida ko'proq bilib olishimiz mumkin.
Masalan, tadqiqotchilar ijtimoiy harakatlarning individualistik va kollektiv madaniyatlarda qanday farqlanishiga qaramoqda . Qo'shma Shtatlar kabi individualistik madaniyatlarda , odamlar guruhning bir bo'lagi bo'lganda, odamlar kamroq harakat qiladilar, ijtimoiy nosozlik deb ataladigan hodisa. Biroq, Xitoy kabi kollektiv madaniyatlarda odamlar guruh tarkibida bo'lishganda ko'proq ishlashadi.
Фойдаланилган адабиётлар: Wikipedia Fayllar.org Hujjatlar.org Ziyo.uz
|
| |