KOMPLEKS SONLARNING GEOMETRIK VA TRIGONOMETRIK ShAKLI. MUAVR FORMULASI

|
KOMPLEKS SONLARNING GEOMETRIK VA TRIGONOMETRIK ShAKLI. MUAVR FORMULASI
|
bet | 2/7 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 469,16 Kb. | | #158743 |
Bog'liq Esap paninen oz betinshe jumısıKOMPLEKS SONLARNING GEOMETRIK VA TRIGONOMETRIK ShAKLI. MUAVR FORMULASI
Agar haqiqiy sonlar to’plamini to’g’ri chiziq sifatida geometrik talqinini (ma’nosini) qarasak, u holda ni tekislik deb qarashimiz mumkin.
to’plam elementi bilan kompleks sonlar maydonidagi kompleks sonlar o’rtasida o’zaro bir qiymatli moslik mavjuddir. Bu moslik (biyeksiya) kompleks sonlar maydonining geometrik talqini (ma’nosi), tekislik esa kompleks tekislik deyiladi. Kompleks tekislikning abssissasi o’qi nuqtalariga kompleks sonning haqiqiy qismi sonlari, sof mavhum sonlarga esa ordinata o’qining nuqtalari mos keladi. Shuning uchun kompleks tekislikning abssissa o’qiga haqiqiy o’q, ordinata o’qiga esa mavhum o’q deyiladi va demak kompleks sonning kompleks tekislikdagi o’rni quyidagi shaklda tasvirlanadi:
1-shakl
Ko’p hollarda nuqtani vektor sifatida qaralib, bu vektorni o’zi qutb koordinatalaridagi ifodasi ko’riladi.
2-shakl
Bu yerda vektorning uzunligi (qutb radius) va burchak qutb burchak vektorning o’qi bilan (soat strelkasiga qarama-qarshi yo’nalish musbat burchak, agar soat strelkasi bo’yicha yo’nalgan bo’lsa, manfiy burchak) tashkil etgan burchak deyiladi. Endi biz kompleks son bilan uning qutb koordinatalari orasidagi bog’lanishni 2 shakldagi to’g’ri burchakli uchburchakdan topamiz. Pifagor teoremasiga asosan
(1)
(2)
tenglik orqali kompleks sonning (vektorning) uzunligi topiladi. Kosinus, sinus va tangenslarning ta’rifidagi burchak ( yoki aniqligida) topiladi:
(3)
yoki
(4)
tengliklardan topiladi.
Kompleks sonning uzunligiga (vektorning uzunligi yoki qutb radiusi) uning moduli deyiladi va orqali belgilanadi. Kompleks sonning (vektorning) argumenti deb, uning o’qi bilan tashkil etgan burchagiga aytiladi va orqali belgilanadi. Kompleks sonning burchagi bo’lsa, har qanday uchun ham argumenti bo’ladi. Bu argumentga kompleks sonning katta argumenti deyiladi va shaklda yoziladi.
Agar (3) tengliklarda va larni topsak:
va bularni kompleks sonning algebraik shakliga olib borib qo’ysak,
(5)
tenglikni hosil qilamiz. Bu tenglikka kompleks sonning trigonometrik shakli deyiladi va bu tenglik yagona ravishda aniqlangandir (ko’rsating!).
Tabiiyki, kompleks sonning qo’shmasining trigonometrik shakli:
bo’ladi.
Teorema 15.1. Ikkita kompleks sonning ko’paytmasi moduli ko’paytuvchilar modullarining ko’paytmasi, argumenti ko’paytuvchilar argumentlarining yig’indisiga teng, ya’ni
(6)
. (7)
Isbot. Bizga va kompleks sonlarining trigonometrik shakllari bo’lsin. U holda
hosil bo’lib,
va
bo’ladi.
Bu teoremadan bevosita quyidagi natijani hosil qilamiz.
Natija 15.2. Bir nechta sonlarning ko’paytmasining moduli
(8)
va argumenti
(9)
bo’ladi.
Misol. ni geometrik o’rni va trigonometrik shaklini ko’rsating.
va demak
.
Misol. va ko’paytmasi
bo’ladi.
Natija 15.3. (Muavr formulasi) Har qanday son uchun
(9)
bo’ladi,
,
ya’ni kompleks soni darajaga ko’tarishda modul shu darajaga ko’tariladi, argument esa darajaga ko’paytiriladi.
Isbot. (7) va (8) formulalarda
va
deb olsak, (9) formulaning natural sonlar uchun o’rinli ekanligi kelib chiqadi.
(10)
tenglik (9) formulaning da o’rinli ekanligi ko’rsatadi. Endi ixtiyoriy manfiy butun son uchun , deb olib,
ya’ni (9) tenglik manfiy butun son uchun ham o’rinli.
(9) tenglikga Muavr formulasi deyiladi.
Misol.
Natija 15.4. Ikkita kompleks sonning nisbatining modullari modullar nisbatiga, argumenti argumentlar ayirmasiga teng.
Isbot. va kompleks sonlarning trigonometrik shakli berilgan bo’lsin. U holda
bo’lib, bundan
va
bo’ladi.
Misol.
|
| |