nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
4-mavzu. O’zgarmas tok elektr zanjirlari va ularning tahlillari. Reja - bet 2

|
4-mavzu. O’zgarmas tok elektr zanjirlari va ularning tahlillari. Reja
|
bet | 2/4 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 197,17 Kb. | | #263771 |
Bog'liq 4-mavzu. O’zgarmas tok elektr zanjirlari va ularning tahlillari. (1) yoki (8)
Bu yerda -zanjiming umumiy ekvivalent qarshiligi.Sxemaning 1- tuguni uchun Kirxgofning birinchi qonuniga asosan:
(9)
Zanjiming bir qismi uchun Om qonuni: (10)
Asosiy tenglama toklarining qiymatini hisobga olganda:
(11)
Bu ifodada oddiy arifmetik amallardan keyin:
(12)
Murakkab elektr zanjirlarini hisoblashning bir nechta usullari bor. Bu usullar Kirxgof qonunlariga asoslangan.Misol tariqasida Kontur toklar usuliniko‘rib chiqamiz. Bu usulga binoan barcha mustaqil kontur orqali alohida kontur toki deb ataluvchi tok o‘tadi, deb faraz qilamiz. Shu kontur uchun Kirxgofning ikkinchi qonuniga asosan tenglama tuzamiz. Tenglama tuzish uchun quyidagilaiga amal qilish lozim:
a) mustaqil konturlarda toklaming yo'nalishini ixtiyoriy tanlaymiz;
b) tanlangan konturlar uchun Kirxgofning ikkinchi qonuniga asosan tenglama tuzamiz;
d) kontur toklari orqali tarmoqlardan o‘tadigan haqiqiy toklarni ifodalaymiz.
Kontur toklar usuli asosida elektr zanjirini hisoblashni 2- rasmda ko'rsatilgan murakkab elektr zanjir misolida ko'rib chiqamiz. Kontur toklarni rim raqamlari bilan belgilaymiz:
(13)
Quyidagi belgilarni kiritamiz:
— birinchi konturning xususiy qarshiligi;
— ikkinchi konturning xususiy qarshiligi;
— uchinchi konturning xususiy qarshiligi;
— birinchi va ikkinchi konturlarning qarshiliklari;
— uchinchi va birinchi konturlarning qarshiliklari;
, — birinchi konturning EYK;
— ikkinchi konturning EYK;
— uchinchi konturning EYK.
Endi yuqoridagi tenglamalarga belgilashlarni kiritib yozamiz:
(14)
Bu tenglamalar tizimidan kontur toklar , , ni topamiz. 2- rasmda tasvirlanganga ko‘ra:
Murakkab zanjirlarni hisoblashning yana bir nechta: tugun potensiallar, ustma-ustlash va boshqa usullari mavjud. Bu usullarning barchasi Kirxgof qonunlariga asoslangan.
|
| |
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining matematik savodxonligini

Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining matematik savodxonligini
Download
0,84 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/2
Sana
22.06.2024
Hajmi
0,84 Mb.
#265127
Download
0,84 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining matematik savodxonligini
Download
0,84 Mb.
Matnni ko'rish
Hozirgi kunda inson faoliyatida ma’lumotlar bazasi (MB) kerakli

Kirish
Hozirgi kunda inson faoliyatida ma’lumotlar bazasi (MB) kerakli
axborotlarni to‘plash, saqlash va qayta ishlashda muhim o‘rin tutmoqda.
Jamiyatning barcha sohalarida ma’lumotlar bilan ishlashni avtomatlashtirish
bugungi kun talabi hisoblanadi. Shuning uchun ham MB bilan muloqot
qilish axborot almashinuv texnologiyasining eng dolzarb muammolaridan
biriga aylanib borishi tabiiy jarayon hisoblanadi.
Axborot texnologiyalarning taraqqiyoti va axborot oqimlarining tobora
ortib borishi insoniyatni ma’lumotlarni o‘z vaqtida qayta ishlash
choralarining yangi uslublarini qidirib topishga majbur qilmoqda.
Ma’lumotlarni saqlash, uzatish va qayta ishlash uchun MBni yaratish,
so‘ngra undan oqilona foydalanish bugungi kunning dolzarb masalalaridan
biriga aylandi.
Ushbu uslubiy qo‘llanmada ma’lumotlar bazasini loyihalash, SQL tili
asoslari, bitta va bir nechta jadvallarga so‘rovlar yaratish, SQLning agregat
funksiyalari bilan ishlash, SQLda ostki so‘rovlar yaratish, ko‘rinishlar bilan
ishlash, ORACLE ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi bilan ishlash
asoslari, PL/SQL tili asoslari, PL/SQL da anonim bloklar yaratish, PL/SQL
tilida saqlanuvchi protsedura va funksiyalar bilan ishlash, paketlar hamda
triggerlar yaratish, ORACLE MBBT da ilovalar yaratish mavzulari
yoritilgan.
Har bir laboratoriya ishi topshiriqlar, nazariy ma’lumotlar hamda
nazorat savollaridan tashkil topgan.
Ushbu uslubiy qo‘llanma talabalarning ma’ruza mashg‘ulotlarida olgan
nazariy bilimlarini hamda laboratoriya mashg‘ulotlari topshiriqlarni bajarish
orqali o‘z bilimlarini oshirib borishlariga yordam beradi.
1-LABORATORIYA ISHI
Ma’lumotlar bazasini loyihalash
|
Fikrlash uchun mustaqil mavzular - D. I. Mukumova, R. X. Fayzullaev, A. A. Jumanov, S. B. Yarova Boshqaruv psixologiyasi

66
Savollar:
1. Inson munosabatlari tushunchasi
2. Motivatsiya tushunchasi va uning boshqaruvdagi roli
3. Boshqaruv amaliyotida psixologik ta'sir.
4. Xodimlarning mehnatini rag'batlantirishning asosiy vositalari.
1. Inson munosabatlari tushunchasi.
F.Teylor o'z asarlarida tashkilotda
inson omilini o'rganish zarurligi haqida yozgan. U tashkilot nafaqat foyda ishlab
chiqarish mexanizmi emas, balki a'zolari bir-biriga xayrixohlik bilan munosabatda
bo'lgan Birlashgan jamoa bo'lsa, ishchilarning barcha muhim ehtiyojlarini hisobga
olgan holda samarali ishlashini ta'kidladi.
Biroq, ilmiy boshqaruv maktabi vakillari tashkilot a'zolari o'rtasidagi
munosabatlarni deyarli hisobga olmadilar. Bundan tashqari, ular gorizontal
aloqalarning ahamiyatini inkor etib, faqat vertikal, kuchli aloqalarni faqat
yuqoridan pastgacha - rahbarlardan bo'ysunuvchilarga qarab ko'rib chiqdilar.
Inson omiliga e'tibor bermaslik, resurslarning mavjudligiga qaramasdan,
faoliyatning samaradorligini oshirishga qodir bo'lmagan "oqilona tashkilotlar"
ning ishiga salbiy ta'sir ko'rsatdi. Yabancılaşma va anormallik muammosi yana bir
bor takrorlandi. Bunday holatlar bir qator tashkilot tadqiqotchilarini jamoada
insoniy munosabatlar bo'yicha keng qamrovli tadqiqotlar o'tkazishga majbur qildi.
Ular rahbarlik qilgan asosiy g'oya quyidagilar edi: ijtimoiy tashkilot-bu mexanizm
yoki biologik organizm emas, shuning uchun ishlab chiqarish jarayonida yuzaga
keladigan odamlar o'rtasidagi munosabatlarni, ularning o'zaro aloqalarini e'tiborsiz
qoldirib bo'lmaydi. Gorizontal aloqalarga ahamiyat bermaydigan tashkilot to'liq
emas, uning a'zolari izolyatsiya qilinadi, bu esa bajarilgan ishlarga qiziqishlarini
kamaytiradi. Tashkilot jamoasi a'zolari o'rtasidagi aloqalar va munosabatlarni
yo'lga qo'yish - faoliyat samaradorligini oshirish va tashkiliy tuzilmani
yaxshilashning muhim zaxirasi.
Inson
munosabatlari
maktabini
shakllantirish
1924-1932
yillarda
boshlangan., E.Meyo boshchiligidagi Garvard universiteti sotsiologlar -
D. I. Mukumova, R. X. Fayzullaev, A. A. Jumanov, S. B. Yarova Boshqaruv psixologiyasi - bet 36

68
Umuman olganda, Elton Meyo eksperimental ishining to'rt bosqichi
aniqlanishi mumkin.
Birinchi bosqich.
1924da to'qimachilik korxonasining
rahbariyati kompaniyaning ayrim do'konlarida 25% ga etgan yuqori kadrlar
aylanishining sabablarini tushunish uchun Meyoga murojaat qildi, ya'ni yil
davomida har to'rtinchi ishchi korxonadan chiqib ketdi. Ko'pincha ayollar ishlagan
do'konlardan birida mayo bir qator qayta tashkil etish tadbirlarini o'tkazdi: barcha
do'kon xodimlari uchun tanaffuslar bir vaqtning o'zida amalga oshirila boshlandi,
shunda ular tanaffus vaqtida birga bo'lishlari va suhbatlashishlari mumkin edi;
dastgohdagi dastgohlar qayta tashkil etildi: agar ilgari ular ketma - ket, bir-birining
ortidan turishgan bo'lsa, endi yarim doira, shuning uchun qizlar ish vaqtida
muloqot qilishlari mumkin; sex xodimlari tibbiy va psixologik yordam so'rab
murojaat qilishlari mumkin bo'lgan va ularning hissiy tangligini, charchoqlarini,
asabiylashishini olib tashlagan tibbiy singilni joriy etdi stresslar, do'kon
ma'muriyatining talablarini etkazib berdi.
Bunday qayta tashkil etish xodimlarning aylanishida, xodimlar va
ma'muriyat o'rtasidagi munosabatlarni yaxshilashga olib keldi. O'tkazilgan
eksperimentdan mayo birinchi kashfiyotni amalga oshiradi - ishlab chiqarish
sharoitida aloqa jarayonining ahamiyati.
Said Ahmad 2007 yilning 5 dekabr kuni 87 yoshida vafot etdi

|
Said Ahmad 2007 yilning 5 dekabr kuni 87 yoshida vafot etdi
|
bet | 7/30 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #115438 |
Bog'liq 1-dars. Abdulla Qahhor “O‘tmishdan ertaklar” qissasi va “Sarob” Said Ahmad 2007 yilning 5 dekabr kuni 87 yoshida vafot etdi.
Adib hikoyalarining bosh qahramoni ichki dunyosi boy zamondoshlarimizdir. Yozuvchi «Tog‘ afsonasi», «Zumrad», «Muhabbatning tug‘ilishi», «Ko‘zlaringda o‘t bor edi», «Poyqadam», «Alla», «Iqbol chiroqlari» asarlarida hayotiy xarakterlar yaratgan.
Said Ahmad o‘zining hajviy hikoyalarida taraqqiyotimizga to‘siq bo‘layotgan yaramas urf-odatlar ustidan kuladi, muhim ma’naviy masalalarni o‘rtaga qo‘yadi. Uning «Xanka va Tanka», «Lampa shisha» kabi o‘nlab hajviyalari fikrimizning dalilidir.
Said Ahmad kichik hajviy asarlari bilan o‘zbek radio va televideniesidagi miniatyuralar teatriga asos solgan. Shu sababli ham biz Said Ahmadni hajviy hikoya va miniatyuralar ustasi deymiz.
Said Ahmad hikoyalardan asta-sekin yirik polotnolar yaratishga o‘tdi. 1949 yilda chop etilgan «Qadrdon dalalar» va «Hukm» (1958) qissalaridan keyin yaratgan «Ufq» (1964) trilogiyasida urushdan oldingi va keyingi davr muammolari haqida bahs yuritadi. «Jimjitlik» (1988) romanida turg‘unlik davri illatlari fosh etiladi.
So‘nggi yillarda uning «Xandon pista» (1994), «Bir o‘pichning bahosi» (1995) kabi hajviy hikoyalar to‘plamlari chop etildi. Shuningdek, u Oybek, G‘. G‘ulom, A. Qahhor, M. Shayxzoda, Shuhrat, Mirtemir va S. Zunnunovalar haqida xotiralar yaratgan.
Said Ahmad dramaturg sifatida ham tanilgan. U «Kelinlar qo‘zg‘oloni», «Kuyov» kabi sahna asarlarining muallifidir. Said Ahmad ham qatag‘on davrining ikkinchi to‘lqiniga duchor bo‘lgan, qamoq azoblarini tortgan ijodkordir. U «aksilsho‘raviy millatchilar guruhi a’zosi, zararli g‘oyalar targ‘ibotchisi» sifatida ayblanib, Qozog‘istonning Qarag‘anda viloyati Jezqazg‘an lagerida bo‘ladi. Uning «Qorako‘z majnun» (2002) hikoyalar to‘plami bu haqdagi achchiq haqiqatni ro‘y-rost ifodalaydi.
Said Ahmadning «Yo‘qotganlarim va topganlarim», 3 jildlik «Saylanma»si, «Qaroko‘z majnun» va «Kiprikdagi tong» to‘plamiga kirgan bir qator qissa va hikoyalari uning istiqlol yillarida zavq-shavq bilan ijod etganidan shahodat beradi. Adibning ko‘pgina asarlari qardosh va xorijiy tillarga ag‘darilgan.
U O‘zbekiston xalq yozuvchisi, Davlat mukofotiga sazovor bo‘lgan. «Buyuk xizmatlari uchun» va «Do‘stlik» ordenlari bilan taqsirlangan. Va, nihoyat, «O‘zbekiston Qahramoni» degan yuksak sharafli unvonga sazovor bo‘lgan.
Said Ahmad Oybekning psixologik tasvir mahoratini, G‘afur G‘ulomning yumori, Abdulla Qahhorning ixcham va teran fikrlash fazilatlarini o‘zida mujassamlashtirgan adibdir.
Said Ahmadning “Ufq” romani trilogiya bo‘lib, u “Qirq besh kun”, “Hijron kunlarida” va “Ufq bo‘sag‘asida” deb nomlangan uch kitobdan iborat.
|
| |
M ashhur o’zbek adibi - Abdulla Qahhor "O‘tmishdan ertaklar"

|
Abdulla Qahhor "O‘tmishdan ertaklar"
|
bet | 6/30 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #115438 |
Bog'liq 1-dars. Abdulla Qahhor “O‘tmishdan ertaklar” qissasi va “Sarob” M ashhur o’zbek adibi Said Ahmad (Saidahmad Husanxo’jaev) 1920 yilning 10 iyunida Toshkent shahrining «Samarqand darvoza» mahallasida tug’ilgan.
Uning bolaligi Abdulla Qodiriy, Elbek, Oybek, G’afur G’ulom singari adiblar davrasida o’tdi. Tabiatan qiziquvchan, tinib-tinchimas Said Ahmad adabiyotga kirib kelguncha juda ko’p sohalarda o’zini sinab ko’rdi: artist bo’lishga urinib ko’rdi, doktorlik maktabida o’qidi, qurilish texnikumida tahsil oldi, rassomlik maktabiga qatnadi, mashhur fotochi Rensonga shogird tushdi, gazetalarga xabarlar yozdi.
U Nizomiy nomidagi pedinstitutda bir muddat o’qigach, 1941 yilda «Mushtum» jurnalida ishladi. 1942—1943 yillarda respublika radiosida, 1943—1947 yillarda «Qizil O’zbekiston» gazetasida, 1948—1950 yillarda «Sharq yulduzi» jurnalida mehnat qildi. 50-yillar boshida millatchi sifatida bir necha yil qamalib ham chiqdi. Milliy istiqlol yo’lidagi xizmatlari uchun Said Ahmad 1999-yilda O’zbekiston Qahramoni unvoniga sazovor bo’lgan.
Said Ahmad hikoyanavis sifatida tanilgan. Uning «Cho’l burguti», «Lochin», «Bo’ston», «To’yboshi», «Jimjitlik», «Turnalar», «Hayqiriq», «Alla», «Muhabbatning tug’ilishi», «Qorako’z Majnun» singari o’nlab hikoyalarida sadoqat, mehr, odamgarchilik, ishonch, e’tiqod singari ma’naviy qadriyatlar ta’sirchan aks ettirilgan. Adib hikoyalarida inson ruhiyati tovlanishlarini ko’rsatishga katta e’tibor berganligi uchun ham bitganlari zavq bilan o’qiladi va u prozaning shoiri hisoblanadi. Yozuvchi hajviy hikoyalar yaratish bo’yicha Qahhor an’analarini davom ettirgan ijodkordir. Uning «Sobiq», «Qoplon», «O’rik domla», «Mening do’stim Babaev», «Muzey», «Bo’ri ovi», «Xandonpista» kabi ko’plab hajviyalarida inson tabiatidagi qusurlar badiiy tadqiq etiladi. Said Ahmad hajviy so’z jilolarini nozik payqaydi va undan mohirona foydalanadi.
Said Ahmad nasrning deyarli barcha janrlarida qalam tebratadi. Uning qishloq mavzusidagi «Qadrdon dalalar» (1949), «Hukm» (1958) qissalari, chalkash insoniy taqdirlar mahorat bilan aks ettirilgan «Qirq besh kun» (1974) «Hijron kunlari» (1964), «Ufq bo’sag’asida» (1969) romanlaridan iborat «Ufq» trilogiyasi, inson qismati turg’unlik davri qabohatlari fonida tasvirlangan «Jimjitlik» (1988) romani, Bolalar hayoti ifodalangan «Sherzod va Gulshod» (1945), dunyoning etti burchiga yoyilgan «Kelinlar qo’zg’oloni» (1976), yolg’iz mo’ysafid ruhiy iztiroblari aks ettirilgan «Kuyov» (1986) singari sahna asarlari adibning katta ijodiy imkoniyatlaridan dalolatdir.
|
| |
Asqad Muxtor nazmini o‘z davrida falsafiy xarakterdagi she’riyat, deb baholashgan

|
Asqad Muxtor nazmini o‘z davrida falsafiy xarakterdagi she’riyat, deb baholashgan
|
bet | 5/30 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #115438 |
Bog'liq 1-dars. Abdulla Qahhor “O‘tmishdan ertaklar” qissasi va “Sarob” Asqad Muxtor nazmini o‘z davrida falsafiy xarakterdagi she’riyat, deb baholashgan.
O‘zbekiston xalq yozuvchisi A. Muxtorning o‘zbek adabiyotshunoshligidagi tashabbuskorligi XX asrning 60-yillaridanoq romanchiligimizga “shafqatsiz realizm” ko‘rinishlarini olib kirganligida namoyon bo‘ladi.
“Chinor” romani haqida. Bu asar muallifga katta shuhrat keltirgan. Asarda bir-biri bilan bog‘lanmaydigan qator hikoyalar, rivoyatlar va qissalar aralash kelaveradi. Lekin romandagi barcha insoniy taqdirlar 93 yoshli Ochil bobo taqdiriga borib bog‘lanadi. U asar markazida turuvchi obrazdir.
Romandagi mungli qissalardan biri “Qo‘rqoqlikning to‘lovi”dir. Unda qo‘rqoqni qahramon deb bilib, astoydil e’zozlayotgan odamlar tasviri berilgan. Asarda Akbarali holati quyidagicha tasvirlangan: “Yolg‘izlik esa unga hamisha yo‘ldosh. Ko‘pchilik orasida ham, onasi bilan yonma-yon o‘tirganda ham u yolg‘iz. Xayolida o‘sha o‘ylaridan boshqa hech narsa yo‘q. O‘sha voqealarni xayolidan kun-bakun o‘tkazib, o‘ziga najot izlaydi. Topolmaydi…”. Romandagi “Odam deb o‘lgan odam - tirik” gapi Ochil buva tomonidan, “O‘zini deb yashagan – o‘lik” gapi Akbarali tilidan aytilgan.
Asarning asosiy qahramonlari: Ochil buva ( u Akbaralini ovozidan tanib qoladi, uni “mo‘rt barg” deydi), Azimjon, Akbarali G‘oziyev (u o‘z dardini bufetchi Sonyaga aytib bergan, o‘z joniga qasd qilgan), Bektemir, Sharofat xola(Akbaralining onasi) va boshqalar.
Savol va topshiriqlar:
1.Asqad Muxtor hayoti va ijodi to‘g‘risida gapirib bering.
2. Asqad Muxtorning qanday she’rlarini bilasiz?
3. “Chinor” romanigi Akbarali obrazi sizda qanday taassurot qoldirdi?
4. Konda Akbaralining o‘rnida Siz bo‘lganingizda qanday yo‘l tutgan bo‘lardingiz?
5. O z qilmishidan qiynalayotgan Akbarali nega onasiga yoki do‘stlariga dardini ayta olmaydi?
6. Akbarali o‘z joniga qasd qilib to‘g‘ri yo‘l tutdimi?
5-dars. Said Ahmad hayoti va ijodi
Reja:
1.Said Ahmad – hajviy hikoya va miniatyuralar ustasi.
2.Adib qissalari
3.“Ufq” trilogiyasi
|
| |
Boshqaruv amaliyotida psixologik ta'sir

76
bilan bog'liq. Xodimning ishda o'z salohiyatini (professional bilim,
eng yaxshi
biznes fazilatlari, qobiliyatlarini) to'liq amalga oshirishga tayyorligi uning mehnat
motivatsiyasiga bog'liq. Xodimlarning mehnat motivatsiyasi tashkilotda ishlash
jarayonida shakllanadi. Quyidagi model motivatsiya va ish natijalari o'rtasidagi
munosabatni ko'rsatadi.
11-Mavzu. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi qismtizimining arxitekturasi va ishlash prinsipi “S2” xavfsizlik sinfi

11-Mavzu. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi qismtizimining arxitekturasi va ishlash prinsipi “S2” xavfsizlik sinfi
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa 11-Mavzu. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi qismtizimining arxitekturasi va ishlash prinsipi “S2” xavfsizlik sinfi
|
Kontrollerlarning tarmoq majmuasi (PLC, NETWORK)

|
Kontrollerlarning tarmoq majmuasi (PLC, NETWORK)
|
bet | 18/28 | Sana | 29.09.2024 | Hajmi | 0,88 Mb. | | #272915 |
Bog'liq Etilen ajratib olish jarayonini avtomatlashtirishKontrollerlarning tarmoq majmuasi (PLC, NETWORK)
Tarmoq DTM lari barcha sanoat tarmoqlaridan ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish uchun juda keng miqyosida qo’llaniladi. Mazkur sinfdagi DTM ning minimal tarkibi quyidagi komponentlarning bo’lishini nazarda tutadi:
kontrollerlar to’plash;
bir nechta operatorlarning displeyli ishchi stantsiyalari;
kontrollerlarni bir-biri bilan va kontrollerlarni ishchi stantsiyalar bilan biriktiruvchi tizimli (sanoat) tarmog’i.
Har bir tarmoq majmuidagi kontrollerlar, odatda bir-biridan tez ishlashi, xotira hajmi, zaxiralash bo’yicha imkoniyatlari, atrof muhitning turli xil sharoitlarida ishlash qobiliyati, kirish-chiqish kanallari soni bilan farq qiluvchi bir qator modifikatsiyaga ega. Bu tarmoq majmuasidan turli xil texnologik ob’ektlar uchun foydalanishni yengillashtirishda, chunki kontrollerlarni avtomatlashtirilgan ob’ektning ayrim elementlariga va nazorat xamda boshqarishning turlari vazifalariga moslab yanada aniq tanlab olishga imkon beradi. Displeyli ishchi stantsiyalar (operator pultlari) sifatida deyarli har doim odatdagi yoki sanoatda ishlab chiqarilgan, ko’pincha ikki xildagi klaviaturalar (an’anaviy alfavitli-raqamli va maxsus vazifali) hamda katta ekpanga ega bo’lgan bir yoki bir nechta monitorlar bilan jixozlangan shaxsiy kompyuterlardan foydalaniladi.
Sanoat tarmog’i turli xil tuzilishga ega bo’lishi mumkin: umumiy shinali, xalqasmon, yulduzcha, u ko’pincha o’zaro takrorlagich va marshrutizatorlar bilan bog’langan segmentlarga bo’linadi. Xabarlarni uzatishga qat’iy talab qo’yiladi: ular kafolatlangan holda adresatga yetkazib berilishi, yuqori ustuvorlikdagi xabarlar uchun esa, masalan, avariyalar to’g’risida ogohlantiruvchi xabarlar uchun ham xabarlarni uzatishning ko’rsatilgan muddatini ta’minlash lozim. DTM ning bu sinfida fazoning katta sohasida taqsimlangan ob’ektlarni avtomatlashtirish uchun mo’jallangan kontrollerlarning tarmoq majmuasining telemexanik turi ajratib olinadi.
O’ziga xos tuzilmaga ega bo’lgan sanoat tarmog’i va alohida fizik (jismoniy) aloqa kanallari (radiokanallar, ajratilgan telefon simlari, tolali kabellar) bir biridan ko’plab o’nlab kilometr masofada turgan ob’ekt uzellarini integratsiyalashga (birlashtirishga) imkon beradi. Kontrollerlar tarmoq majmualarining qurilayotgan sinfi bajarayotgan vazifalarining murakkabligi bo’yicha ham (o’lchashlar, nazorat, hisobga olish, tartibga solish va blokirovka), avtomatlashtirilayotgan ob’ektning hajmi bo’yicha ham (o’lchanayotgan va nazorat qilinayotgan mingta kattalik doirasida) yuqoridan cheklashlarga ega. Ko’pincha tarmoq majmualari mashinasozlik zavodlari tsexlari, neftni qayta ishlovchi, neftkimyosi va kimyo sanoati agregatlari, shuningdek oziq-ovqat sanoati korxonalari tsexlari doirasida qo’llaniladi. Kontrollerlarning telemexanik tarmoq majmualari gaz va neft quvurlarini, elektr tarmoqlarini, transport tizimlarini boshqarish uchun foydalaniladi.
|
| |
Imtiyoz turlari - 11-Mavzu. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi qismtizimining arxitekturasi va ishlash prinsipi “S2” xavfsizlik sinfi

- security — MBBT xavfsizligini boshqarish va foydalanuvchi harakatlarini
kuzatish huquqi. Foydalantivchi ushbu imtiyoz bilan har qanday ma’lumotlar
bazasiga ulanishi, foydalanuvchilar, guruhlar va rollar xarakteristikalarini yo‘q
qilishi va o‘zgartirishi, ma’lumotlar bazasidan foydalanish huquqini boshqa
foydalanuvchiga berishi, qayd qilinuvchi axborotning yozilishini boshqarishi,
boshqa foydalanuvchilar so‘rovini kuzatishi vanihoyat, boshqa foydalanuvchilar
nomidan INGRES-komandalami ishga tushirishi mumkin.
Security imtiyozi ma’lumotlar bazasi serverining ma’muriga hamda axborot
xavfsizligiga shaxsan javobgar shaxsga zarur. Ushbu imtiyozni boshqa
foydalanuvchilarga berish (masalan, ma’lumotlar bazasi ma’muri tomonidan)
ma’lumotlar bazasi serverining himoyasidagi bo`lishi mumkin boigan zaif joylarni
ko‘paytiradi;
“Createdb” ma’lumotlar bazasini yaratish va yo'q qilish
huquqi
Ushbu imtiyozga server ma’muridan tashqari foydalanuvchilar ega bo‘lishlari
lozim. Foydalanuvchilar ixtiyoriga alohida ma’lumotlar bazasining ma’murlari roli
taqdim etiladi;
- operator - odatda operator ixtiyoridagi harakatlami bajarish huquqi. Servemi
ishga tushirish va to‘xtatish, axborotni saqlash va tiklash ko‘zda tutiladi. Ushbu
imtiyozni server va ma’lumotlar bazasi ma’muridan tashqari operatsion tizim
ma’muriga ham berish maqsadga muvofiq hisoblanadi;
- maintain locations - ma’lumotlar bazasi serveri ma’murining bazasi va operatsion
tizim o‘mashgan joyni boshqarish huquqi;
Tahlil va loyihalashning tuzilmaviy metodologiyalari

Tahlil va loyihalashning tuzilmaviy metodologiyalari
Tahlil va loyihalashning tuzilmaviy metodologiyalariga asoslangan CASE
texnologiyalar. Hozirgi vaqtida tegishli CASE vositalarda tuzilmaviy tahlil va
loyihalashning aksariyat mashhur metodologiyalaridan muvafaqqiyatli foydalanish
tajribasi to'plangan. SADT, Geyn— Sarson tuzilmaviy tizimiy tahlil, Yordan—De
Marko tuzilmaviy tahlil va loyihalash, Jekson tizim rivoji, Varnye-Orr DSSD
(Data Struktured System Development) tuzilmaviy sxemalar rivoji, Uord—Mellor
va Xartli real vaqt tizimlari tahlili hamda loyihalanishi, Martin axborot
modellashtirish metodikalari eng ko‘p joriy etilgan.
Keltirilgan statistik ma’lumotlardan ayonki, ma’lumotlar oqimlari
diagrammalaridan foydalanuvchi tuzilmaviy metodikalar eng ko‘p qo'llanilmoqda.
Buning ikkita sababi bor:
• ma’lumotlar oqimlari diagrammalari funksional diagrammalarga qiyosan hozirgi
paytda ko‘p sonli axborot tizimlar spetsiflkasini yanada batafsil aks ettiradi:
ishlanayotgan axborotning qat’iy tiplashtirilishini talab qilmaydi, ma’lumotlar
saqlanishi imkoniyatini nazarda tutadi, tashqi dunyo bilan o‘zaro harakatlanishni
muayyanlashtiradi, dasturiy ta’minlash kompleks modeli olinishini nazarda tutadi.
• ma’lumotlar oqimlari diagrammalari bo'yicha loyiha spetsifikatsiyalari (Jekson
yoki Konstantayn tuzilmaviy xaritalari) barpo etilishining usuli ishlab chiqilgan, bu
esa avtomatik ravishda shunday spetsifikatsiyalarni yaratish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ramez Elmasri, Shamkant B.Navathe. Fundamentals of Database Systems
(7th Edition). Pearson. USA, 2015.
2. M.T.Azimjanova, Muradova, M.Pazilova. Informatika va axborot
texnologiyalari. O'quv qo'llanma. Т.: “O'zbekiston faylasuflari milliy
jamiyati”, 2013 y.
3. Holmatov T.X., N.I.Tayloqov. Amaliy matematika, dasturlash va
kompyuteming dasturiy ta’minoti. 0‘quv qo’llanma. Т.: “Mehnat”, 2000 y.
4. S.S.Qosimov Axborot texnologiyalar O’quv qo’llanma. T.:“Aloqachi”,
2006 y.
5. M Aripov, B.Begalov va boshqalar. Axborot texnologiyalari. O’quv
qo’llanma. T.:, “Noshir”, 2009 у.
6. A.Sattorov. Ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemasi Access (Windows
9x/2006) O’quv qo’llanma. Т.: “Fan va texnologiya”, 2006 y.
7. Axborot xavfsizligi asoslari, I.M.Karimov Tashkent, 2019
8. Информационная безопасность телекоммуникационных систем
(технические аспекты), Кулаков М.В., Гарашин А.В. Учеб. Посбие для
вузов. М.: Радио и связь, 2014
9. Информационная безопасность государственных организаций и
коммерческих фирм. Справочное пособие. М.: 2017.
10. Зегжда Д.П. Основы безопасности информационных систем: Учеб.
пособие для студ. вузов. – М.: Горячая линия – Телеком, 2016.
|
“Trace” 
- trace - - 11-Mavzu. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi qismtizimining arxitekturasi va ishlash prinsipi...

ALTER ROLE operatori rollar parollarini o‘zgartirishga,
DROP ROLE operatori esa rollami yo‘q qilishga xizmat qiladi.
Yuqorida aytib o‘tilganidek, imtiyozlaming nomlangan eltuvchilarini yaratish va
yo‘q qilish hamda ulaming xarakteristikalarini o‘zgartirish, faqat security
imtiyoziga ega foydalanuvchi tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Bunday
harakatlar
amalga oshirilganda, tarkibida subyektlar va ulaming imtiyozlari
saqlanuvchi ma’lumotlar bazasiga ulanishga ega bo‘lish lozim.
INGRES
Foydalanish imtiyozlarini ular taalluqli obyektlar turi bo‘yicha
ajratish mumkin. INGRES MBBTda bunday turlar beshta:
- jadvallar
va tasavvurlar;
- muolajalar;
- ma’lumotlar bazasi;
- ma’lumotlar bazasi serveri;
- hodisalar.
Ma’lumotlar dekompozitsiyasiga asoslangan dasturiy

|
Ma’lumotlar dekompozitsiyasiga asoslangan dasturiy Pdf ko'rish
|
bet | 14/15 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 430,22 Kb. | | #126158 |
Bog'liq Data base security - lecture 11Ma’lumotlar dekompozitsiyasiga asoslangan dasturiy
ta’minlashni loyihalash
Dasturiy ta’minotni loyihalashning ma’lumotlar dekompozitsiyasiga asoslangan
Jekson hamda Varnye—Orr metodikalari amalda bir vaqtning o‘zida takjif
etilganligi eslatib o‘tilgan edi.
Har ikki metodika murakkab; lekin iyerarxik tashkillashtirilgan ma’lumotlar
tuzilmalari bilan ishlovchi
≪sodda≫ dasturlarni ishlab chiqish uchun
mo‘ljallangan. Dasturiy tizimlarni ishlab chiqish zarur bo‘lganda har ikki holatda
ham avval tizimni dasturlarga bo`laklash, so‘ngra metodika ma’lumotlaridan
foydalanish nazarda tutiladi.
Jekson metodikasi
O‘z metodikasini yaratishda M. Jekson boshlang‘ich ma’lumotlar va natijalar
tuzilmalari dastur tuzilmasini belgilashidan kelib chiqqan.
Metodika boshlang‘ ich ma’lumotlar va natijalar tuzilmalarining muvofiqliklarini
izlashga asoslangan. Biroq uning qo‘ llanishida qandaydir darajada muvofiqliklar
mavjud bo‘lmagan vaziyatlar yuzaga kelishi mumkin. Masalan, boshlang‘ ich fayl
yozuvlari tegishli satrlar hisobotda namoyon bo‘lishi shart tartibda tartiblanmagan.
Bunday vaziyatlar
≪to‘qnashuvlar≫ deb nomlangan edi. Turlicha hal qilinadigan
to‘qnashuvlarning bir necha tiplari ajratiladi. Yozuvlarning turlicha bosqichliligida
ularni ishlov berishga qadar shunchaki tartiblanadi. To‘qnashuvlarni hal etish
usullarida yanada batafsil bayon etilgan.
Dastur tuzilmasini metodikaga muvofiq ishlab chiqish quyidagicha
yo'sinda bajariladi:
• kirish va chiqish ma’lumotlari tuzilmalarining tasviri barpo qilinadi;
• ushbu ma’lumotlar o‘rtasidagi ishlov aloqalari (muvoflqliklar) identifikatsiyasi
bajariladi;
• ma’lumotlar tuzilmalari va aniqlangan muvofiqliklar asosida dastur tuzilmasi
shakllantiriladi;
• muvofiqliklar aniqlanilmagan elementlar ishlovi bloklari qo‘shimcha qilinadi;
• nomuvofiqliklar tahlil qilinadi va ishlovdan o‘tkaziladi, ya’ni ≪to‘qnashuvlar≫
hal etiladi;
• zaruriy operatsiyalar (fayllarni kiritish, chiqarish, ochish/ yopish va hokazo)
qo'shimcha qilinadi;
• dasturni tuzilmaviy notatsiyada yozib qo‘yiladi.
|
| |
Globalizatsiya va ishga ko'chish

|
Globalizatsiya va ishga ko'chish
|
bet | 4/4 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 121,28 Kb. | | #143155 |
Bog'liq Jahon iqtisodiyotni globaGlobalizatsiya va ishga ko'chish
1
2
3
Globalizatsiyaning ishga ko'chishga ta'siri
Globalizatsiya sababli ishga joylashgan migratsiya misollari
Migrant ishchi-lar tomonidan dunyo iqtisodiyoti globallashtirilgan mamlakatlarda duch kelayotgan muammolar.
Globalizatsiya xalqaro savdo va investitsiyalarning oshishiga olib kelgan, bu esa ish imkoniyatlari uchun hududlarni o'tkazib ketish va ishlab chiqarish kuchlarini o'z ichiga oladi.
Masalan, ishlab chiqarish ishlarini rivojlantirilgan mamlakatlardan rivojlanayotgan mamlakatlarga ajratish, katta miqyosdagi ishga joylashishga olib kelgan.
Muxalif ishchi ko'rganligi, diskriminatsiya va qonunlar himoyasidan mahrumiyat, xalqaro ish standartlari va siyosatlarning zarurati kuchayadi.
Iqtisodiy farqoniqlik
Globalizatsiya, ko'p mamlakatli korporatsiyalar tomonidan rivojlanayotgan mamlakatlarda arzon ishchi kuchlarni istismor qilish orqali, bo'ylab, boy va qimmatbaho kishilar o'rtasidagi farqni kengay
Kultura homogenizatsiyasi
G‘arbiy madaniyat va iste’molchilikning tarqalishi ko‘plab jamiyatda gelen traditsion adabiyot va qadriyatlar erishishiga olib kelgan, bu esa madaniy homogenizatsiyaga olib kelgan.
O'zaro bog'liqlikning kamayishi
Globalizatsiya kuchaytirilgan karbon emissiyalari va atrof-muhitning buzilishi bilan natijalanadi, chunki kompaniyalar samarali amallar ustida foydalanishni prioritet qilmoqda.
E'tiboringiz uchun rahmat!
|
| |
Cheklashlar - 11-Mavzu. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi qismtizimining arxitekturasi va ishlash prinsipi “S2” xavfsizlik sinfi

qilinayotgan jadvalga nisbatan REFERENCES imtiyoziga ega bo‘lish lozim
(yuqoridagi misoldagi dept).
Cheklashlami nafaqat yuklash, balki bekor qilish mumkin. Bunda cheklashlar
orasida bog‘lanishlar boMishi mumkin va ulardan birining bekor
qilinishi boshqa
(havolali) cheklashlaming yo‘q qilinishini talab qilishi mumkin. INGRES
MBBTda cheklashlami nazoratlash bilan ishlash samaradorligini murosaga
keltirishga uriniladi. Ma`lumotlarni ommaviy nusxalashda cheklashlami
nazoratlash o‘chirib qo‘yiladi. Bu degani, nusxalashni yaxlitlikni tekshirishning
global muolajasini ishga tushirish bilan to‘ldirish lozim.
Qoidalar
Qoidalar ma’lumotlar bazasidagi ma’lum o‘zgarishlar bo‘lganida berilgan
harakatlami bajarilishini chaqirishga ixnkon beradi. Odatda, harakat - muolajani
chaqirish. Qoidalar jadvallar bilan assotsiatsiyalanadi va
ushbu jadvallar
o‘zgarganida ishga tushadi.
Qoidalar faqat nisbatan oddiy shartlami nazoratlash vositalari hisoblanuvchi
cheklashlardan farqli holda, bazadagi ma’lumotlar elementlari orasidagi
xohlagancha murakkab o‘zaro bog`lanishni tekshirishga va madadlashga imkon
beradi. Cheklashlar holidagiga o‘xshab qoidalami tekshirish nusxalashning
ommaviy amallarida to‘xtatiladi. Ma’lumotlar bazasi ma’muri ham
SETNOROLES
operatoridan foydalanib, qoidalami tekshirishni oshkora to‘xtatishi
mumkin. SETRULES operatori qoidalar mexanizmi ishini tiklashi mumkin.
Odatda ushbu mexanizm ulangan bo‘ladi.
Qoidalami yo‘q qilish DROP RULE qoida operatori orqali amalga oshiriladi. Mos
jadval yo‘q qilingan holda MBBT avtomatik tarzda qoidalaming yo‘q qilinishini
ta’minlaydi. Shu tariqa jadvallar va qoidalar yaxlitligi ta’minlanadi.
Axborot xavfsizligi nuqtayi nazaridan ta’kidlash lozimki, jadval bilan
assotsatsiyalangan qoidani mos muolajalami bajarish huquqini ushbu jadval egasi
yaratishi mumkin. Harakati qoidani ishlashiga sabab bo‘luvchi foydalanuvchi faqat
jadvaldan foydalanishning kerakli huquqlariga ega boiishi shart. Shu tariqa
qoidalar oshkora bo‘lmagan holda foydalanuvchilar imtiyozlarini kengaytiradi.
Bunday kengayishlar qat’iy ma’muriy nazoratga ehtiyoj sezadi, chunki xatto
qoidaning yoki assotsatsiyalangan muolajaning biroz o‘zgarislii ma’lumotlar
himoyalanganligiga tubdan ta’sir etishi mumkin. Qoidalaming murakkab
tizimidagi xatolik esa bashorat qilib bo‘lmaydigan oqibatlarga sabab bo‘ladi.
Xavfsizlik belgilari va foydalanishni majburiy nazoratlash

Shunday bo‘lsa-da, ular bitta juda muhim masalani - axborot uzatilishini kuzatish
masalasini yechmaydi.
Foydalanishni ixtiyoriy boshqarish vositalari avtorizatsiyalangan foydalanuvchiga
maxfiy axborotni qonuniy tarzda olishga va so‘ngra undan boshqa
avtorizatsiyalanmagan foydalanuvchilaming foydalanisnlariga xalaqit bermaydi.
Chunki foydalanishni ixtiyoriy boshqarishda imtiyozlar ma`lumotlardan alohida
joylashadi (relyatsion MBBTlarda esa relyatsion jadvallar
qatoridan alohida
joylashadi).
Natijada ma’lumotlar “egasiz qoladi” va ulaming kimga bo‘lsa ham uzatilishiga
hech nima xalaqit bermaydi (hatto MBBT vositalari ham).
Xavfsizlik sathi tizimi Bga muvofiq “Ishonchli kompyuter tizimlarini baholash
mezonlari”da
INGRES/Enhanced Security (xavfsizligi oshirilgan INGRES)
versiyada amalga oshirilgan xavfsizlik belgilari mexanizmi tavsiflangan. Ushbu
versiyani amalda qo‘llash faqat operatsion tizim va xavfsizlik B sathiga
ega boshqa
dasturiy komponentlar bilan birgalikda amalga oshirilganida ma’noga ega bo'ladi.
Shunday bo'lsa ham, INGRES MBBTda belgili xavfsizlikning amalga
oshirilishini
ko‘rish, bilish nuqtayi nazaridan qiziqarli, ma’lumotlarni maxflylik sathlari va
foydalanish kategoriyalariga ajratishga asoslangan yondashishning o‘zi esa,
ko‘pgina foydalanuvchilaming ma’lumotlaming katta
massivlariga nisbatan
imtiyozlari tizimini loyihalashda foydali bo`lishi mumkin.
INGRES/Enhanced Security
INGRES/Enhanced Security MBBTda har bir relyatsion jadvalga yashirincha
jadval qatori xavfsizligi belgisi bo'lgan ustun qo‘shiladi. Xavfsizlik belgisi uchta
komponentdan iborat:
Maxflylik sathi. Ushbu komponentning mazmuni ilovaga bog‘liq. Xususan,
sathlarning an’anaviy spektri “mutlaqo maxfiy”dan “maxfiy emas”gacha bo‘lishi
mumkin.
Kategoriyalar. Kategoriya tushunchasi ma’lumotlami “bo‘lmalar” ga
ajratishga va
natijada xavfsizlik tizimi ishonchliligini oshirishga imkon beradi. Tijoriy ilovalarda
kategoriya sifatida “moliyalar”, “kadrlar”, “moddiy boyliklar” xizmat qilishi
mumkin.
Hududlar - 11-Mavzu. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi qismtizimining arxitekturasi va ishlash prinsipi “S2” xavfsizlik sinfi

- ma’lumotlar xavfsizligi belgisidagi kategoriyalar nabori butunlay foydalanuvchi
xavfsizligi belgisida bo'lishi shart;
- foydalanuvchi xavfsizligi belgisidagi hududlar nabori butunlay ma’lumotlar
xavfsizligi belgisida bo‘lishi shart
“DOWNGRADE”
Maxsus imtiyoz DOWNGRADE ma’lumotlar bilan assotsiatsiyalangan xavfsizlik
belgisini o‘zgartirishga imkon beradi. Bunday imkoniyat, masalan, u yoki bu sabab
bilan noto‘g‘ri bo`lib qolgan belgilami tuzatish uchun zarur.
Tabiiyki, INGRES/Enhanced Security MBBTi reiyatsion jadvallarga xavfsizlik
belgisini nafaqat yashirincha, balki ochiq holda kiritishga yo‘l qo‘yadi. Mos
taqqoslash amallarini madadlovchi ma’lumotlaming yangi turi security label paydo
bo‘ladi.
INGRES/Enhanced Security - xavfsizlikning V sinfiga sertifikat (attestatsiyaga
ekvivalent) olgan birinchi MBBT hisoblanadi. Ehtimol, xavfsizlik belgilari asta-
sekin ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimining standart repertuariga kiradi.
MBBT da ma’lumotlar yaxlitliligini madadlash
Tijoriy tashkilotlar uchun ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlashning konfidensiallikni
ta’minlashga nisbatan muhimligi kam emas. Shubhasiz, mijozlaming hisob
raqamidagi mablag‘ni mo‘ralab ko'rish ko‘ngilsiz hodisa hisoblanadi. Hisob
raqamidan hisob raqamiga pul o‘tkazishda mablag‘ning norna’lum yo‘nalishda
yo‘qolishi esa undan battar noxush hodisa hisoblanadi.
Ma’lumki, ma’lumotlar bazasining asosiy dushmani tashqaridagi niyati buzuq
emas, balki uskunaning, ma’murlaming, tatbiqiy dasturlaming va
foydalanuvchilaming yanglishishi.
MBBTi foydalanuvchisi nuqtayi nazaridan ma’lumotlar
yaxlitligini madadlashning
asosiy vositalari cheklashlar va qoidalar hisoblanadi.
GRANT operatori - 11-Mavzu. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi qismtizimining arxitekturasi va ishlash prinsipi “S2” xavfsizlik sinfi

Ushbu “huquqlar” aslida ma’lumotlar bazasidan foydalanishga qator cheklashlar
o‘rnatadi, ya’ni mohiyatan taqiqlovchi hisoblanadi. Kiritish/chiqarish amallar
soniga yoki bitta so'rov bilan qaytariluvchi qator
soniga cheklash, jadvallar va
muolajalar yaratish huquqiga chekzlash ko'zda tutiladi. Odatda
foydalanuvchi
miqdoriy limitlar bilan qoniqmaydi va bazada obyektlar
yaratish huquqini
oladi.
Ta’kidlash lozimki, ma’lumotlar bazasini yaratishda uning maqomi (umumiy yoki
shaxsiy) ko‘rsatiladi. Bu bazadan nazarda tutilgan foydalanish huquqiga ta’sir
etadi. Odatda umumiy bazaga ulanish huquqi barchaga beriladi. Shaxsiy bazaga
ulanish huquqi oshkora ravishda berilishi lozim. Ulanishga huquq baza va undagi
obyektlar bilan boshqa barcha amallami bajarish uchun kerak.
Agar optimizator oldindan so‘rov kiritish/chiqarish amaliga
yoki qaytariluvchi
qatorga ajratilgan limit sonidan oshganini aytsa, so‘rov rad etiladi. Bu xildagi
miqdoriy cheklashlaming qo‘yilishi serveming bitta mijoz tomonidan monopoliya
qilinishiga to‘sqinlik qiladi va yuqori tayyorlikni madadlash instrumentining biri
sifatida ishlatilishi mumkin.
Oldin berilgan imtiyozlami (ruxsat beruvchi va taqiqlovchi) bekor
qilishda
REVOKE operatori xizmat qiladi.
Foydalanishni boshqarish - 11-Mavzu. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi qismtizimining arxitekturasi va ishlash prinsipi...

|
11-Mavzu. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi qismtizimining arxitekturasi va ishlash prinsipi “S2” xavfsizlik sinfiBog'liq Data base security - lecture 11Foydalanishni boshqarish
Foydalanishni boshqarish bilan bog‘liq masalalami oydinlashtirish uchun INGRES
MBBT ishlatiladi. Odatda MBBTda foydalanishni ixtiyoriy boshqarish
qo‘llaniladi. Bunda obyekt egasi undan foydalanish huquqini (ko‘pincha
imtiyozini deb yuritishadi) o‘z ixtiyoricha beradi. Imtiyozlar subyektlarga (alohida
foydalanuvchilarga), guruhlarga, rol larga yoki barcha foydalanuvchilarga berilishi
mumkin.
Rollar imtiyozlari foydalanuvchilar va guruhlar imtiyozlaridan ustun turadi.
Boshqacha aytganda, subyekt sifatidagi foydalanuvchining ma’lum rolli ilovalar
ishlov beruvchi obyektlardan foydalanish huquqiga ega bo‘lishi shart emas.
Ta’kidlash lozimki, ORACLE MBBTda rol deganda imtiyozlar nabori tushuniladi.
Bunday roller imtiyozlami strukturalash vositasi sifatida xizmat qiladi va ulaming
modifikatsiyalanishini osonlashtiradi.
PUBLIC
Barcha foydalanuvchilar majmui PUBLIC deb ataladi.
PUBLICga imtiyozlar berilishi - foydalanishning ko‘zda tutilgan huquqlarini
berishning qulay usuli. Turli foydalanuvchilar zimmasiga turli ma’lumotlar
bazasini ma’murlashru yuklash ma’noga ega bo‘ladi, qachonki ushbu bazalar
mustaqil va ularga nisbatan imtiyozlami ajratishning kelishilgan siyosatini yoki
rezervli nusxalashni o‘tkazishga to‘g‘ri kelmasa. Bu holda har bir ma’mur qancha
zarur bo‘lsa, shuncha biladi.
Bir tomondan INGRES foydalanuvchisi va ma’lumot bazasi, ikkinchi tomondan
operatsion tizim superfoydalanuvchi (OS UNIX holida root) va xizmatchi
foydalanuvchilar (OS UNEXda bu-bin, Ip, UUCP va h. bo‘lishi mumkin) orasidagi
o‘xshashlikni kuzatish mumkin. Xizmatchi foydalanuvchilaming kiritilishi
superfoydalanuvchi imtiyozlarini olmasdan fimksional qismtizimlami
ma’murlashga imkon beradi.
Xuddi shu tarzda serverda saqlanuvchi ma’lumotlami bo‘lmalarga ajratish
mumkin. Bitta bo‘lma ma’murining obro‘sizlantirilishi, albatta boshqa bo‘lma
ma’murining obro‘sizlantirilishi degani emas.
|
| |
Veb ilova zaifliklarini aniqlash

Veb ilova zaifliklarini aniqlash
Download
0,74 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/6
Sana
21.05.2024
Hajmi
0,74 Mb.
#248303
Download
0,74 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Veb ilova zaifliklarini aniqlash
Download
0,74 Mb.
Matnni ko'rish
Foydalanishni boshqarishda tasawurlardan foydalanish

SELECT *
FROM empview
WHERE dept = 'toy';
ammo javob tariqasida foydalanish huquqlarining buzilganligini ko‘rsatuvchi javob
kodini emas, balki oddiygina nulli qatorli natijani oladilar. Bu juda muhim, chunki
niyati buzuqni boMimlar ro‘yxatini javob kodlarini tahlillash orqali bilvosita
tarzda
olish imkoniyatidan mahrum etadi.
Foydalanish huquqlarining ierarxiyasi
GRANT operatori va MBBTdan foydalanishni boshqaruvchi boshqa
vositalar
foydalanishning quyidagi cheklashlar turini amalga oshirishga imkon beradi:
- amaliy cheklashlar (jadvalning barcha yoki faqat ba’zi ustunlariga qo‘llaniluvchi
SELECT, INSERT, UPDATE, DELETE foydalanish huquqlari hisobiga);
- muhimligi bo‘yicha cheklashlar (tasawurlar mexanizmi hisobiga);
- resurslarga cheklashlar (ma’lumotlar bazasidan foydalanish imtiyozlari bo‘yicha).
So‘rovlami ishlashda MBBT avval obyektlardan foydalanish huquqini tekshiradi.
Agar amaliy cheklashlar buzilgan bo`lsa, so‘rov mos tashxis chiqarilib, rad etiladi.
Muhimligi bo‘yicha cheklashlarning buzilishi faqat natijaviy qatorlaming soniga
ta’sir etadi, bunda hech qanday tashhis chiqarilmaydi. Nihoyat, oldingi ikkita
cheklashlar hisobga olinganidan so‘ng, so‘rov ishlanish uchun optima qatorga
beriladi.
Agar optimizator resurslarga cheklashlar oshirilganini aniqlasa, so‘rov mos tashhis
chiqarilib, rad etiladi. Imtiyozlar ierarxiyasiga boshqa
nuqtayi nazardan qarash
mumkin. Har bir foydalanuvchi o‘zinikidan tashqari PUBLIC imtiyoziga
ega. Undan tashqari, u turli guruhlarda bo`lib, ma’lum roller bilan ilovalarni ishga
tushirishi mumkin. Quyida imtiyozlarning nomlangan turli eltuvchilari taqdim
etgan huquqlaming o‘zaro munosabati xususida so‘z ketadi.
INGRES MBBT uchun avtorizatsiya ierarxiyasi quyidagi ko‘rinishga ega:
- rol (yuqori ustuvorlik);
- foydalanuvchi;
- guruh;
- PUBLIC (past ustuvorlik).
Har bir foydalanuvchi obyekt uchun INGRES foydalanishning so‘raluvchi turiga
(SELECT, EXECUTE va h.) tegishli ierarxiyadagi imtiyozni qidirishga urinadi.
Masalan, yangilash maqsadida jadvaldan foydalanishga
urinishda INGRES
rolning, foydalanuvchining, guruhning va barcha foydalanuvchilaraing
imtiyozlarini tekshiradi. Agar ierarxiyaning bitta sathida UPDATE imtiyozi bo‘lsa
ham, so‘rov keyingi ishlash uchun uzatiladi. Aks holda, so‘rovni rad etishni ko‘zda
tutuvchi foydalanish huquqi ishlatiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 2022 — 2026-yillarga
mo’ljallangan yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to’g’risida. 2022-yil.
2.
Core_Security.
(2018).
What
is
Penetration
Testing
Available:
https://www.coresecurity.com/content/penetration-testing
3.
T.Laskos. (2017). Arachni Apllication Security Scanner Framework.
4.
INFOSEC_Institute. (2016).
The
History
of
Penetration
Testing.
5.
OWASP. (2016). Fuzzing. Available: https://www.owasp.org/index.php/Fuzzing
6.
Z. T. Watson_ C., "Automated-threat-handbook," 2016.
7.
A. C. Barus, D. I. P. Hutasoit, J. H. Siringoringo, and Y. A. Siahaan, "White
box testing tool prototype development," in 2015 International Conference on Electrical
Engineering and Informatics (ICEEI), 2015, pp. 417-422.
8.
S. Xu, L. Chen, C. Wang, va O. Rud, "A comparative study on black-box
testing with open source applications," 2016 IEEE/ACIS International Conference on
PEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALI
6 –TOM 2 – SON / 2023 - YIL / 15 - FEVRAL
www.bestpublication.org
501
Software Engineering, Artificial Intelligence, Networking and Parallel/Distributed
Computing (SNPD), 2016, pp. 527-532.
9.
Information Security Stack Exchange. (2017). Effectiveness of Interactive
Application Security Testing.
10.
P. E. Black, "Static Analyzers in Software Engineering.pdf," National Institute
of Standards and Technology2009.
11.
Skoussa. (2018, January). What do SAST, DAST, IAST and RASP mean to
developers.
12.
Y. Wang and J. Yang, "Ethical hacking and network defense: Choose your best
network vulnerability scanning tool," in Proceedings - 31st IEEE International
Conference on Advanced Information Networking and Applications Workshops,
WAINA 2017, 2017, pp. 110-113.
13.
OWASP. (2017).
OWASP
Top
Ten
Project.
Available:
https://www.owasp.org/index.php/Category:OWASP_Top_Ten_Project#tab=OWASP_
Top_1 0_for_2017_Release_Candidate_1
14.
OWASP. (2016). Cross Site Scripting. London
15.
PortSwigger_Ltd. (2018,
2018).
SQL
injection.
16.
R. K., "A benchmark approach to analyse the security of web frameworks,"
Master, Computer Science, Radboud University Nijmegen, Nijmegen, Netherlands,
2014.
17.
Infosec_Institute. (2018).
File-Inclusion Attack.
18.
M. El, E. McMahon, S. Samtani, M. Patton, and H. Chen, "Benchmarking
vulnerability scanners: An experiment on SCADA devices and scientific instruments," in
2017 IEEE International Conference on Intelligence and Security Informatics (ISI),
2017, pp. 83-88.
19.
PENTESTGEEK.
(2018).
WHAT
IS
BURP
SUITE.
Link:
https://www.pentestgeek.com/what- is-burpsuite
|
Taqsimlangan kichik masshtabli boshqarish tizimlari (DCS, SMOLLER, SCALE)

|
Taqsimlangan kichik masshtabli boshqarish tizimlari (DCS, SMOLLER, SCALE)
|
bet | 19/28 | Sana | 29.09.2024 | Hajmi | 0,88 Mb. | | #272915 |
Bog'liq Etilen ajratib olish jarayonini avtomatlashtirishTaqsimlangan kichik masshtabli boshqarish tizimlari (DCS, SMOLLER, SCALE)
Mikroprotsessorni DTM larning bu sinfi bajarayotgan vazifalarning quvvati va murakkabligiga ko’ra kontrollerlarning ko’pchilik tarmoq majmualaridan ustun turadi. Umuman, bu sonda avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish hajmi bo’yicha (o’n minglab atrofida nazorat qilinadigan parametrlar) va amalga oshiradigan vazifalari to’plami bo’yicha bir qator cheklanishlarga ega. Oldingi sifatga nisbatan asosiy farqlari quydagilardan iborat: kontrollerlar modifikatsiyalarining ancha xilma-xilligi, kirish, chiqish bloklarining xilma- xilligi, markaziy protsessorlarning quvvati kattaligi, tarmoq tuzilmasi ko’proq rivojlangan va tarmoq tuzilmasi ancha egiluvchan. Odatda, bu sinfdagi DTM rivojlangan ko’p sathli tarmoqli tuzilmaga ega. Jumladan, pastki sath (daraja) kompakt joylashgan texnologik uzelning ishchi stantsiyasi va kontrollerlarning aloqasini bajarishi mumkin, yuqori sath esa bir necha uzellarning bir-biri bilan va ishlab chiqarishning butun avtomatlashtirilgan uchastkasi dispetcherining ishchi stantsiyasi bilan o’zaro aloqani qo’llab quvvatlash mumkin. Yuqori sathda (operatorlarning ishchi stantsiyalari darajasida) bu majmualar ko’p jihatdan yetarlicha rivojlangan axborot tarmog’iga ega.
Ayrim hollarda tarmoq tuzilmasini kengaytirish ayrim kontrollerlarni ulardan uzoqlashgan kiritish-chiqarish bloklari va intellektual asboblar bilan birlashtiruvchi standart raqamli tashqi hudud (polevoy) tarmoqlarini qo’llanish yo’nalishida bormoqda. Bunday oddiy va arzon tarmoq simlarning bir juft o’rami bo’yicha kontrollerlarni intellektual tashqi hudud asboblari to’plami bilan ulaydi, bu esa korxonada kabel tarmoqlari uzunligini keskin kamaytiradi va bo’lishi mumkin bo’ladigan holatlarini kamaytiradi, chunki millivoltli analog axborotni uzoq masofalarga uzatish istisno qilinadi. Bu vositalar sinfida qo’llaniladigan kontrollerlarning quvvatini nazorat qilish va boshqarishning umumiy vazifalariga qo’shimcha ravishda yanada murakkab va xajmdor boshqarish algoritmlarini (masalan, rostlash algoritmlarini o’zi sozlash, adaptiv boshqarish) amalga oshirish imkonini beradi. Kichik masshtabli taqsimlangan boshqarish tizimlari sanoatning uzluksiz tarmoqlarining ayrim o’rta va yirik texnologik ob’ektlarini, shuningdek diskret ishlab chiqarish tsexlari va uchastkalarini xamda qora va rangli metallurgiya zavodlari tsexlarini avtomatlashtirish uchun foydalaniladi.
|
| |
PEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALI

|
PEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALIBog'liq Radjabova Madina ShavkatovnaPEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALI
6 –TOM 2 – SON / 2023 - YIL / 15 - FEVRAL
www.bestpublication.org
499
Tadqiqotlar shuni ko’rsatdiki, DIXT usuli Cross Site Scripting (XSS) zaifliklarini
aniqlashda yaxshi ishlashi mumkin, chunki SIXT usulida oddiy aks ettirish o’rniga
mijoz tomonidan bajarish (skanerlash) qobiliyati. Shunga qaramay, DIXT usuli log
fayliga aniq matn ko’rinishida kiritilgan parol bilan bog’liq zaifliklarni aniqlashda
unchalik muvaffaqiyatli emasligi ta’kidlanadi [8], holbuki bu turdagi zaiflikni SIXT
usuli bilan yaxshi boshqarish mumkin. [9]. Noto’g’riligiga qaramay, SIXT veb
ilovalarini ishlab chiquvchilar tomonidan afzal ko’riladi, chunki u ishlab chiquvchilar
guruhiga kodga kerakli o’zgartirishlar kiritish imkonini beradi, chunki kamchiliklar
kontseptual darajada aniqlanadi, shu bilan birga loyiha oxirida nuqson aniqlanganda
yuzaga kelishi mumkin bo’lgan xarajatlarni kamaytiradi [10].
Veb ilovalar zaiflik skanerlari samaradorligini baholash metodologiyasi
1-rasm Veb zaiflik skanerlarini samaradorligini baholash
Veb-zaiflik skanerlari samaradorligini baholash metodologiyasini ushbu ilmiy
tadqiqot davomida bir necha bosqichlarga bo’lish orqali amalga oshiril-di.Ushbu ketma-
ketlik quyida rasmda berilgan bo’lib unda asosiy tanlangan veb-zaiflik skanerlarini
baholash uchun tegishli usulni tanlash asosiy qismdir. Maqbul usul jarayoni quyidagi
rasmda ko’rsatilgan: yani Veb-zaiflik skanerlari samaradorligini baholash
metodologiyasi asosiy to’rt qismdan iborat bo’lib unda birinchi navbatda benchmark
ilovasini tanlash skanerni tanlash Benchmark natijalarini aniqlash natijalarni tahlil
qilish bosqichlaridan iborat.
Benchmark ilovasini tanlash.
Benchmark ilovasini tanlash orqali veb ilovlarini
zaiflik skanerlarini OWASP mezoni asosida ishga tushuriladi, so’ngra skanerlar olingan
natijalar XML fayl ga yoziladi ushbu XML fayl skanerlarni o’zida yeg’uvchi natijalar
kartasini shakllantrish uchun ishlailadi. Ushbu olingan natijalar asosida veb ilovalarini
zaifliklarini aniqlash skanerlarini baholashda foydalaniladi.
|
| |