Ma’ruza №1 Bajardi: kif ta’lim yo‘nalishi 215-21

|
Ma’ruza №1 Bajardi: kif ta’lim yo‘nalishi 215-21
|
bet | 1/23 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 0,93 Mb. | | #110010 |
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOShKENT AXBOROT TEXNOLOGIYaLARI UNIVERSITETI
“Kompyuter tarmoqlari”
fanidan
Ma’ruza
№1
Bajardi: KIF ta’lim yo‘nalishi
215-21-guruh
Tenglasheva Sevinch
Qabul qildi: Atadjanova Nozima
Toshkent 2023
Transport tarmoqlari. Transport tarmoqlarida qo’llaniladigan asosiy texnologiyalar: PDH, SDH, SONET va DWDM. NGN TARMOG’INING TRANSPORT TEXNOLOGIYAS
Axborot texnologiyalari barcha rivojlangan mamlakatlar kabi respublikamizda ham yuqori suratda rivojlanmoqda. Yangidan yangi texnologiyalar mamlakatimizga kirib kelmoqda va ularni ekspluatatsiya qilish choralari davlatimizda aloqa sohasida ish olib boruvchi kompaniyalar (UZBEKTELECOM, EAST TELECOM va boshqalar) zimmasiga katta mas’uliyatni yuklamoqda.
Bu esa yosh avlod oldiga kattadan-katta dolzarb masalalarni, ya’ni zamonaviy texnologiyalarni qollash, axborotlashtirish dasturini amalga oshirish, jahon axborot integratsiyasiga qo‘shilish kabi asosiy vazifalarni yuklamoqda. Davlatimiz aloqa tizimlarida NGN texnologiyasining qo‘llanilishi natijasida aloqa sifat ko‘rsatkichlari ortib borayotgani barchamizga ma’lum. Jurnalning ilgarigi sonlarida NGN texnologiyasiga bag‘ishlangan maqolalar (“NGN-yangi avlod tarmog‘i” 2006 yil 3-son, “NGN tarmog‘iga ulanish tizimlari” 2006 yil 10-son) haqida gap yuritgan edik. Bu maqolada esa MPLS texnologiyasi, uning NGN da qo‘llanilishi va boshqa ma’lumotlar haqida so‘z yuritamiz.
NGN ning transport tarmog‘ini qurishning ikki hil tamoyili mavjud:
• IP/MPLS texnologiyasi asosida
• SDH texnologiyasi asosida
Shu sababli MPLS texnologiyasi NGN tarmog‘ini qurishda muhim ahamiyatga ega.
MPLS texnologiyasi yaratilmasdan oldin X.25, ATM (Asynchronous Transfer Mode) texnologiyalari qo‘llanilar edi (hozir ham qo‘llaniladi). Bu texnologiyalarning kamchiligini bartaraf qilish uchun yuqori sifatga ega bo‘lgan texnologiya ishlab chiqish zaruriyati tug‘ildi. 1996 yilda Ipsilon, Cisco, IBM va boshqa kompaniyalar o‘zlarining loyihalarini birlashtirib, yangi ko‘p bayonnomali metka kommutatsiyali MPLS (Multiprotocol Label Switching mnogoprotokolnoy kommutatsii na osnove metok) texnologiyasini ishlab chiqishdi. Bu texnologiyani yaratishdan asosiy maqsad IP-tarmoqlaridagi eng kam yuklangan marshrutlar orqali ma’lumotlarni sifatli uzatishni amalga oshirish va VPN(Virtual Private Network- Virtual Xususiy Tarmoq) tarmoqlarida ma’lumotlarni osonlik bilan almasinishini ta’minlashdir. MPLS texnologiyasi integrallashgan IETF xizmatini yaratish uchun ishchi guruh tomonidan ishlab chiqildi. Bu yangi arxitektura magistral (shaharlararo) tarmoqlar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, bunda tarmoq masshtabini keraklicha kengaytirish, trafikni qayta ishlash tezligini oshirish, organizatsiyaning qo‘shimcha xizmatlari uchun katta imkoniyatlarni yaratish mumkin. MPLS texnologiyasi trafikni boshqarishni o‘ziga oladi, bunda OSI modelining kanal pog‘onasiga mos keladigan masshtablashtirish va kerakli bo‘lgan protokollari tarmoq pog‘onasiga ham xarakterli bo‘ladi. MPLS o‘ziga ishonchli texnologiya hisoblangan ATM, IP tarmoqlarida vositalarni qulay va aniq manziliga yetkazish, sifatli xizmat ko‘rsatish kafolatini ta’minlashni birlashtiradi. Tarmoqlarning bunday integratsiyasi IP va ATM protokollarini birgalikda ishlatilishidan qo‘shimcha daromadlarni olish imkoniyatini beradi. (Олифер В.Г., Олифер Н.А. «Компьютерные сети». Принципы, технологии, протокоы: Учебник для вузов, Питер, 2006, INTUIT.ru: Интернет-Университет Информационных Технологий «Сети связи следующего поколения» [url=http://www.INTUIT.ru]http://www.INTUIT.ru[/url] , Д.Г.Мирошкинов, президент группы компаний «НАТЕКС» «NGN в технологических сетях:MPLS, TDMoIP, или MSTP?», [url=http://www.easttelecom.uz]http://www.easttelecom.uz[/url] , Н. Н. Етрухин. «Первые рекомендации МСЭ-Т о сетях следующего поколения». «ИнформКурьерСвязь», No 6.2005, Andrew S. Tanenbaum «Computer Networks» 4th edition: Питер, 2003.)
MPLS texnologiyasining asosiy hususiyati paketli kommutatsiya jarajonini IP adres sarlavhasidan ajratish, paketlarini kommutatsiyalashni tez amalga oshiradi. MPLS protocoli bilan mos ravishda marshrutizatorlar va kommutatorlar kirishning xar bir nuqtasida marshrutizatsiya jadvalidan alohida belgini o‘zlashtiradi va qo‘shni qurilmalarga bu belgi haqida habar qiladi.
Bunday belgining borligi MPLS texnologiyasini qo‘llab — quvvatlovchi marshrutizator va kommutatorlarga paket marshrutining keyingi qadamini adres qidirish prosedurasini bajarmasdan aniqlashga imkon beradi. Hozirgi kunda MPLS qo‘llashning uchta asosiy sohasi mavjud:
• trafik boshqaruvi
• xizmat turlarini taminoti (CoS)
• virtual xususiy tarmoqlar (VPN)
MPLS texnologiyasining OSI modelida joylashishi quyidagi rasmda ko‘rsatilagan:
Tarmoq sathi-bu kompleks sath bo‘lib, u ikkita oxirgi tizimlarni marshrutini aniqlaydi va bog‘lanish imkoniyatini ta’minlaydi, bunda ikkita har xil geografik punktlarada bo‘lgan har xil tarmoqostilarni ulaydi.
Bu holatda tarmoqosti-tarmoq kabeliga bog‘liq bo‘lmaydi. Agar ikki oxirgi tizim bir-biri bilan aloqa o‘rnatmoqchi bo‘lsa, tarmoq sathida domen marshrutlash amalaga oshiriladi. Marshrutlash protokollari bir-biri bilan bog‘langan ketma-ket tarmoqostilar orqali eng optimal marshrutni tanlaydi. Tarmoq sathining marshrutlari shu marshrutlar bo‘yicha axborot uzatadi.
Kanal sathi-fizik kanal orqaliishonchli ma’lumotlar tranzitini ta’minlaydi. Bu vazifani bajarishda kanal sathi fizik adresatsiya, tarmoq topologiyasi, liniyaning holati(bo‘sh yoki band), buzilishlar haqida habar berish va axborot oqimini boshqarish kabi savollarni hal qilishi kerak.
Fizik sath-ikki ohirgi timim o‘rtasiadagi eliktrik, mexanik, faollashtirish protseduralari va funktsiyalarni aniqalaydi. Fizik sath kanaldagi kuchlanish, sinxronizatsiya kuchlanishining o‘zgarishi, fizik axborotlarni uzatish tezligi, fizik bog‘lanish va boshqa analog xarakteristikalarni aniqlaydi. Bu texnologiyani ko‘p protokolli deb bejizga aytilamagan, chunki u tarmoq sathidagi ihtiyoriy protokollar uchun qo‘llanilishi mumkin. U OSI modelining yuqori sathidagi protokollar orqali ihtiyoriy axborotni transportirovka qilish imkoniyatiga egadir. IETF kommiteti MPLS texnologiyasining negizini 3 ta asosiy element tashkil etadi. Ular quyidagilardir:
• Metka (4 bayt); (Metka o‘zbek tilida belgi ma’nosini bildiradi, lekin fanda ham metka tushunchasi mavjud.)
• FEC(Forwarding Equivalence Class)-`Metkalarni munosib uzatish sinfi;
• LSP(Label Switched Path)-Ma’lumotlar oqimini metkalar asosida kommutatsiyalash.
MPLS texnologiyasida bog‘lanish LSR (Label Switch Router) metkalarni kommutatsiyalash marshrutizatori yordamida amalga oshiriladi. Bu qurilma xuddi IP-marshrutizatoriga o‘xshab kanallarni virtual kommutatsiyalash vazifasini bajaradi. IP va MPLS bir-biri bilan bog‘liq bo‘lib, IP tarmog‘idan paketlar MPLS tarmog‘iga kelganda ularga 20 bit hajmga ega metka birlashtiriladi. Bu metka paketlarni MPLS tarmog‘i bo‘ylab harakatlanish imkoni beradi. Bu jarayonni LER (Label Switch Edge Router) chegaraviy LSR amalga oshiradi. U MPLS tarmog‘ining chegarasida joylashadi. MPLS tarmog‘ining ichida bir nechta LSP bo‘lishi mumkin. Ular metkalarni kerakli yo‘nalishda harakatlanishini ta’minlaydi. Bir yo‘nalishdan kirib kelgan oqim tarmoqning chiqishidagi LER orqali yana standart IP paket ko‘rinishida uzatiladi. Oxirgi LER dan bitta oldingi marshrutizator metkalarni ochirib tashlaydi. Haqiqatdan ham, oxirgi LER metkaning keyingi qadamdagi joyini aniqlaydi, MPLS kadridagi metkalar allaqachon IP ko‘rinishiga keltirilgan bo‘ladi. Bu marshrutizatorlar 256 Mbayt operativ xotira va protsessor asosida qurilgan bo‘lib, ular kerakli vazifani bajarishga yetarli bo‘ladi. U sifatli kommutatsiyalashni amalga oshira oladi.
Quyidagi rasmda MPLS tarmog‘i bilan bir nechta IP tarmog‘ining bog‘liqligi ko‘rsatilgan:
Bunda biror IP-tarmoqdan kelayongan paket ko‘rinishidagi ma’lumotlar oqimi biror bir misol uchun LER 3 chegaraviy marshrutizatoriga keladi. Bu marshrutizator pakenlarga 20 bit hajmli metkalarni qo‘shadi. Keyin bu oqim LSP 1 orqali LSP 3 ga undan keyin LSP 4 ga yetib keladi. LSP 4 paketlardagi metkalarni o‘chirib tashlab ularni LER 5 ga uzatadi. LER 5 orqali IP paket ko‘rinishiga aylantirilgan oqim yana IP-tarmoqqa uzatiladi. Bunda ma’lumotlar oqimi harakatlanish jadvali orqali kerakli yoi’nalishga kommutatsiya qilinadi. Shu tarzda ma’lumotlar oqimi MPLS-tarmoq bo‘ylab harakatlanadi. Bunda jarayon juda sifatli va yo‘qotishlarsiz amalga oshiriladi, ya’ni paketlarning yoqolish ehtimoli juda kichik bo‘ladi. Bundan shu ko‘rinadiki, MPLS texnologiyasi ma’lumotlar oqimini tez va samarali uzatilishini ta’minlaydi va aloqa sifati oshadi.
MPLS texnologiyasining quyidagi afzalliklarini ko‘rsatib o‘tish lozim:
• IP-adres analizidan alohida marshrutlash imkoni, ya’ni paketlar IP-adreslari bo‘yicha emas, balki MPLS-adreslari bo‘yicha harakatlanadi. Bu keng spektrdagi xizmatlar turini yarayish imkonini yaratadi.
• Tezkor kommutatsiyalash, bunda harakatlanish jadvallaridan adresni qidirish vaqti kamayadi.
• Tarmoqning yadro va chegaraviy qismlarida funktsionalligining bo‘linish, bunda tarmoqda havfsizlik va ishonchlilik masalalari yahshilinadi.
• Marshrutlarni samarali qo‘llash
• QoS(Quality of Service) xizmat ko‘rsatish sifatining ortishi
• MPLS yordamida VPN tarmoqlarini qurish
MPLS texnologiyasi tarmoqlarda qo‘llaniladigan umum standart bo‘lish arafasida, ya’ni yaqin kelajakda dunyo bo‘ylab keng tarqaladi va o‘zining keng imkoniyatlarini ochib beradi. Hozirda jahonning gigant kompaniyalari hisoblanmish Cisco Systems, Nortel Networks, Lucent Technologies va boshqalar tarmoqlarni MPLS bazasida ekspluatatsiya qilish ishlarini taklif etmoqdalar. Bu texnologiya tez orada bizning milliy tarmoqlarimizda ham qo‘llanilishi tabiiy hol, chunki O‘zbekiston ham jahon axborot integratsiyasiga yuqori suratda qo‘shilmoqda. Buni Uzbektelecom va East Telecom kompaniyalaring respublikamiz aloqa sohasida olib borayongan samarali faoliyatidan ham ko‘rish mumkin.
|
| |