nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Motivatsiyaning iqtisodiy va ijtimoiy jihatlari

3.Motivatsiyaning iqtisodiy va ijtimoiy jihatlari
Motivatsiya- bu faqat mukofotlarni tarqatish emas. O’z xizmat vazifalarini bajara olmagan yoki mehnat intizomini buzgan xodimlarni adolatli jazolash ham ularni o’z faoliyatlarini yaxshilashga undaydi.
Bizningcha, ehtiyojlar ierarxiyasini (pog`onasini) amerikalik psixolog A.Maslou ancha to’liq va muvaffaqiyatli ishlab chiqqan. U xulq-atvor sabablarining beshta darajasini yoki guruhini u yoki bu paytda ustunlik qiluvchi ehtiyojlarga qarab ajratgan.
1. Odamlarning takror ko’payishiga, oziq-ovqatga, nafas olishga, jismoniy harakatlarga, kiyim-bosh, uy-joy, dam olish va hokazolarga bo’lgan fiziologik va jinsiy ehtiyojlari.
2. Ekzistentsial ehtiyojlar – o’z yashashining xavf-xatarsiz bo’lishiga ehtiyoj, ertangi kunga ishonch, hayot faoliyatining barqaror shart-sharoitlari, insonni qurshab turgan muhitning muayyan darajada doimiy va muntazam bo’lishiga ehtiyoj, mehnat sohasida esa, kafolatlangan bandlikka, baxtso’z hodisalardan sug`urtalanishga va shu kabilarga bo’lgan ehtiyojdir.
3. Jamoaga bog`liqlikka, unga mansublikka, muomalada bo’lishga, boshqalar to’g`risida g`amxirlik qilishga, o’ziga e‘tibor berilishiga, birgalikdagi mehnat faoliyatida ishtirok etishga bo’lgan ijtimoiy ehtiyojlar.
4. O’z-o’zining hurmat qilinishiga, obri-e‘tiborga ega qadr-qimmatning oshishiga, xizmat sohasida o’sishiga, maqomi, nufuzi ortishiga, tan olinish va yuqori baho olishga bo’lgan ehtiyojdir.
5. Shaxsiy, ma‘naviy ehtiyojlar o’zining ijod orqali faollashuvi, o’zini namoyon qila olishida ifodalanadi.
Ehtiyojlar mehnat motivatsiyasining sabablari umumiy jarayonida muhim o’rinlardan bo’rini egallaydi. Ular xodimlar tomonidan anglab yetilsa, xulq-atvorni rag`batlantiradi. Bu jihatdan ular muayyan shaklga – u yoki bu faoliyat turlariga, obyektlar va buyumlarga qiziqish shakli sifatida idrok qilinadi. qiziqish – bu, anglab etilgan ehtiyojlarning aniq ifodasidir.
Mehnat motivatsiyasi jarayoning eng muhim elementlari qadriyatlar va xulq-atvor normalaridir. Qadriyatlar – bu, subyekt, jamiyat, sinf, ijtimoiy guruhning hayot va ishning asosiy va muhim maqsadlari to’g`risidagi, shuningdek, ana shu maqsadlarga erishishning asosiy vositalari haqidagi tasavvurlaridir.
Qadriyatlarga jamiyat, jamoa, shaxs ko’z o’ngida ijobiy ahamiyatga ega bo’lgan barcha predmetlar va hodisalar kir o’tiladi. qadriyatlar olami jamiyatning ehtiyojlari va qiziqishlari xilma-xil va bitmas-tuganmasdir. Qadriyatlar moddiy, ma‘naviy, ijtimoiy, siyosiy bo’ladi va hokazo. Ular ehtiyojlar va qo’ziqishlar asosida tarkib topadi.
|
Fill the gaps using these words from the text

©
Macmillan Publishers Ltd 2005
Taken from the news section in
www.onestopenglish.com
Firms tag workers to improve
efficiency
David Hencke
Some British supermarket companies are
asking their warehouse
workers to wear small
computers, called “electronic tags”. The
companies say that these tags will help them
to reduce costs and increase the efficient
delivery of goods and food to stores. The
system uses American satellite and radio
technology to send messages to the workers.
In a report Professor Blakemore from the
University of Durham said that the use of
these tags was making some workplaces more
like prisons.
The technology arrived from the US at the
start of
the year and more and more
companies are using it. Almost 10,000
employees are using it to supply goods to
well-known British supermarkets. Trade
unionists representing workers are worried
that companies could use the technology to
check what workers are doing. They are
asking for special measures to make sure that
this does not happen.
Under the system workers have to wear
computers on their wrists,
arms and fingers,
and sometimes they have to wear a special
vest containing a computer that instructs them
where to go to collect goods from warehouse
shelves. The system also allows the store to
send orders to workers’ computers. The
computer can also check if workers are taking
breaks without permission and can calculate
the shortest time a
worker needs to complete a
job.
Britain already has more street security
cameras than any other country in the world,
and some experts are worried that this new
system could make Britain the most watched
country in the world.
In his report Professor Blakemore said there
was a danger that computers were controlling
humans rather than humans using computers.
Some people are also worried that the new
technology could
cause industrial injuries
because workers had to make the same
movements with their arms and wrists again
and again.
But the companies say that the system makes
the delivery of food more efficient. It also
removes waste, reduces theft and can reorder
goods more quickly. A spokeswoman for a
supermarket said that the company was not
using the technology to
check what its staff
were doing. She said it was making
employees’ work easier and reducing the need
for paper.
But a trade union spokesman, Paul Campbell,
said: “We are getting reports of people
leaving their jobs after just a few days and in
some cases just a few hours. They are all
saying they don’t
like the job because they
have no input. They are just following a
computer’s instructions”.
American companies are working on new
computer equipment that can check what
workers are doing. One system will check
how many times secretaries hit the keys on
their word processors,
and another will check
how much work workers are doing.
The Guardian Weekly
10/06/2005, page 9
Are these sentences True or False according to the text?

Are these sentences True or False according to the text? 1. Most people believe Eta planned the attack.
2. Ten bombs exploded at railway stations in Madrid.
3. No one was surprised by the result of the election in Spain.
4. Mr Zapatero wants to send more soldiers to Iraq.
5. He wants to end Spain's close relationship with France and Germany.
6. People voted for the Socialist Party because they did not believe the government.
Fill the gaps in numbers 1 to 4 using verbs. Check your answers in the text. to ___________ a bomb
to ___________ an election
to ___________ an attack
to ___________ the truth
Fill the gaps in numbers 5 to 8 using nouns. Check your answers in the text. the ___________ of the election
the ___________ of the attacks
a radio ___________
a minute's ___________
Fill the gaps using prepositions. 1. The bombs exploded ______ three railway stations in Madrid.
2. The result of the election was a shock ______ many people.
3. The attack happened ______ March 11
th
.
4. Mr Zapatero said Bush and Blair were lying ______ Iraq.
5. The People's Party was led ______ Mr Aznar.
6. They promised to bring the soldiers back ______ Spain.
Macmillan Publishers Ltd 2004
Taken from the News
section in
www.onestopenglish.com
Irregular past simple. Look at this example from the text: Then the police found a videotape. Now complete the table. The first seven are from the text. Verb Past simple 1. begin
____________
2. lead
____________
3. think
____________
4. win
____________
5. say
____________
6. tell
____________
7. know
____________
8. teach
____________
9. fight
____________
10. buy
____________
-Mavzu: Xodimlarni motivatsiya qilish va ularga vakolat berish

|
-Mavzu: Xodimlarni motivatsiya qilish va ularga vakolat berish
|
bet | 74/102 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 1,19 Mb. | | #118418 |
Bog'liq Ma\'ruza 1 215-Mavzu: Xodimlarni motivatsiya qilish va ularga vakolat berish
Reja:
1.Motivlashtirish tushunchasining mohiyati, ahamiyati va zarurati
2.Motivlashtirish modellari va strategiyalari
3.Motivatsiyaning iqtisodiy va ijtimoiy jihatlari
4.Menejerning asosiy funksiyasi sifatida motivlashtirish ahamiyati
5.Ehtiyojlar ierarxiyasi motivatsiyasi, A.Maslouning ehtiyojlar piramidasi
6. Xodimlarni rag’batlantirishning moddiy va nomodiy shakllari.
7. Mehmonxona xo’jaligida menejer, lider va hukumronlik.
Qiziqish (motiv) — bu insonni muayyan faoliyatga undovchi ichki va tashqi harakatlantiruvchi kuchlardir. Kiziqish insonga uning ehtiyojlarini qondirish uchun nima qilish va buni qanday qilish kerakligini belgilaydi.
Qiziqish jarayonini to’rt bosqichga bo’lish mumkin:
Ehtiyojning paydo bo’lishi.
Ehtiyojni qondirish yo’llarini izlash.
Ehtiyojni qondirish uchun faoliyatga kirishish.
Ehtiyojning qondirilishi, moddiy yoki ma’naviy rag’batlantirishga ega bo’lish.
1.Motivlashtirish tushunchasining mohiyati, ahamiyati va zarurati
Qiziqtirish nazariyasida rag’batlantirish — inson o’zi uchun qimmatli hisoblagan hamma narsa muhim hisoblanadi. Insonlarda qimmatlilik tushunchasi turlicha, shuning uchun rag’batlantirishni baholash ham ularda bir-birlarinikidan farklanadi. Rag’batlan-tirishning ikki turi mavjud:
Qiziqtirish ham o’zining nazariyalariga ega: A. Maslou nazariyasi, K.Alderfer nazariyasi, F. Gertsberg nazariyasi va D. Mak-Klelland nazariyalari shular jumlasidandir.
Ichki rag’batlantirishni ishning o’zi beradi. Bunga mehnat jarayo-nidan qoniqish hosil qilish hissi, ko’zlangan natija yoki maqsadga erishish, mehnatning ijtimoiy ahamiyatini anglash va shu asosda o’z-o’zidan g’ururlanish kiradi. Ish jarayonida xodim o’z ehtiyojini o’zi kabilar, ya’ni boshqa kishilar bilan munosabatda bo’lish orqali qondiradi.
|
| |
-rasm. Tut daraxtining zamburug’li kasalliklari

266
keyinchalik jigar rangga kiradi. Havo harorati ko’tarilgan vaqtlarda bunday
barglar och yashil rangga kirib, so’liy boshlaydi. Bunday barglarning barg bandi
ko’ndalang kesib ko’rilganda yog’ochlik qismi qorayib ketadi. Kasallangan
ko’chatlarning poyasi ko’ndalang kesilganda yog’ochlik qismi jigar rangda yoki
qoramtir rangda ko’rinadi. Bunday ko’chatlarning kasallanishida F. moniliforme,
F. lateritium, F. heterosporum, F. gibbosium, F. sambusinium zamburug’ turlari
qatnashadi.
Ma’lumotlarga ko’ra tutning fuzarioz kasalligini 10 dan ortiq turdagi
Fusarium zamburug’lari keltirib chiqaradi. Kasallik tufayli 30-35 % urug’dan
ekilgan ko’chatlar, 40-45 % payvandlangan ko’chatlar, 20-25 % ko’p yillik tut
daraxtlari nobud bo’ladi. Kasallik ko’chatlarning yotib qolishi, ildiz chirishi va
so’lishi tarzida namoyon bo’ladi. Kasallik belgilari pastki yarusda joylashgan
barglarning sarg’ayishi, barg qirralarining jigar rangga kirib bujmayishi tarzida
namoyon bo’ladi. Kasallikning ichki belgilari o’tkazuvchi to’qimalarning
qoramtir jigar rangga kirishi (nekroz), ildiz po’stining chirishi natijasida qizil,
ko’k, binafsha rangga kirishi bilan xarakterlanadi.
-rasm. Tutda so’lish kasalligini keltirib chiqaruvchi F. heterosporum

269
Qibray tumanining tutzorlari ular orasida yetishti rilayotgan sabzavot
ekinlaridan 189 ta o’simlikning 39 tasi, yoki 20,6 % fuzarioz bilan
kasallanganligi aniqlandi.
Pskent tumanining tutzorlaridan kasallik belgilariga ega bo’lgan 185 ta
o’simlikning 38 tasi , yoki 21,9 % fuzarioz bilan kasallanganligi aniqlangan.
Quyi Chirchiq tumani xo’jaliklaridagi tutzorlardan tadqiqot uchun yig’ilgan
114 ta o’simliklarning 31 tasi, yoki 21,1 % fuzarioz bilan kasallanganligi
aniqlangan.
Janubiy viloyatlarda olib borilgan kuzatishlarning ko’rsatishicha, fuzarioz
kasalligini qo’zg’atuvchi fuzarium zamburug’i turlarining miqdori boshqa
viloyatlarga nisbatan ko’pligi bilan xarakterlanadi. Chunki , janubiy
viloyatlardagi qulay ekologik sharoit, vegetasiya davrining uzunligi va ekin
turlarining bir mavsumda bir necha marta o’zgarishi tuproqda xayot
kechirayotgan zamburug’larning oziqlanish usuliga xam ta’sir ko’rsatadi.
Qishning shimoliy viloyatlarga nisbatan iliq kelishi, tuproqdagi infeksiya
miqdorining yil davomida saqlanib turishiga, sovuq kunlarning kam bo’lishi,
agrotexnik tadbirlar buzilgan taqdirda o’simlikning rivojlanishdan orqada
qolishiga va kasallik qo’zg’atuvchi zamburug’larga qarshilik ko’rsatish
xususiyatining kamayishiga sabab bo’ladi. Shuning uchun xo’jaliklarga ekilgan
ko’chatlarning 24-33% da qurib qolish yoki so’lish xollari kuzatiladi.
Viloyat sharoitida tutdan ajratilgan
Fusarium turkumiga mansub
zamburug’larning turlarining uchrash darajasi o’rganish asosida ular 9 ta turga
mansubligi va ularning 456 dan ortiq shtammlari ajratib olindi. Mavjud
turlarning uchrash darajasiga qarab, ularni quyidagi guruxlarga bo’lish mumkin:
dominant turlar:
F.javanicum (17,5%),
F.lateritium (17.5%), ,
F.moniliforme
(17,1%),
F.culmorum (13,1%) subdomi nant turlar:
F.oxysporum (11,1%),
F.heterosporum (7,2%); va kam miqdorda uchraydigan turlar:
F.bucharicum
(6,5%),
F.solani (4,3%),
F.gibbosium (5,2%);.
Choose the best answer - Topical News Lessons

©
Macmillan Publishers Ltd 2005
Taken from the news section in
www.onestopenglish.com
Look in the text and
1.
Find a verb which is the opposite of ‘increase’.
2.
Find three parts of the body.
3.
Find a verb which means ‘to order again’.
4.
Find a noun which means ‘workers’.
5.
In the third paragraph, find 5 verbs beginning with the letter ‘c’.
Look at these examples from the text:
These tags will help companies to reduce costs. (prediction)
Companies could use the technology to check what workers are doing.
(possibility)
Fill the gaps in
these sentences using
will
or
could
1. The new technology _________ cause industrial injuries.
2. The new system _________ remove waste and reduce theft.
3. Britain _________ become the most watched country in the world.
4. Trade unionists think companies _________ use the technology to check what
workers are doing.
5. Companies say the new technology _________ increase the efficient delivery of
food to stores.
6. New American computer equipment _________ check on how much work workers
are doing.
8-jadval - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi bekkamov. Ch. I, Hamdamova. E. I, Narbayeva....

270
8-jadval
Eng ko’p uchraydigan turlar qishloq xo’jalik o’simliklarining, begona
o’tlarning kasallik belgilarini yorqin namoyon bo’lishida bu turlarning 2 tasi,
ba’zan Z ta vakili ishtirok etadi. Eng kam miqdorda uchraydigan turlar esa
o’simliklarni kasallantirish jarayonida asosiy turlar bilan birga qatnashib tashqi
belgilarining yorqin ifodalanishiga sabab biladi.
Fuzarioz kasalligi Surxandaryo viloyatlarining barcha xo’jaliklari da keng
tarqalgan kasalliklar qatoriga kiradi. Kasallik urug’dan unayotgan ko’chatlarda,
bir, ikki va ko’p yillik o’simliklarda xam uchraydi. Fuzarioz kasalligini keltirib
chiqaruvchi turlarning biologik xususiyatlarini o’rganish asosida ularning qishloq
№
Tumanlar
O’simliklar soni
Kasallik
R
2
Tadqiq
qilingan
Kasal-
langan
miqdori
%
1 Angor
112
23
20,5
0,4
2 Oltinsoy
115
27
23,4
0,8
3 Boysun
137
35
25,5
0,2
4 Denov
109
24
22,0
0,2
5 Jorqo’rg’on
91
36
39,5
0,1
6 Qiziriq
88
27
30,6
0,9
7 Qumqo’rg’on
85
24
28,2
0,4
8 Muzrobod
76
28
36,8
+0,3
9 Sariosiyo
56
18
32,1
0,1
10 Termiz
79
38
48,1
0,2
11 Uzun
62
12
19,3
0,4
12 Sherobod
59
15
25,4
0,1
13 Shurchi
88
29
32,9
0,2
Jami
1157
336
29,3
+0,3
271
xo’jaligiga keltiradigan iqtisodiy zararini kamaytirish barcha mutaxassislar va
olimlar oldida turgan eng dolzarb masala xisoblanadi.
Fuzarioz kasalligi tufayli bir tupdan olinadigan barg miqdori 7-9 % ga
pasayadi. Fuzarioz vilti bilan kasallangan tut daraxtining bir yillik novdalarini
tezda sovuq urib ketadi.
|
Ma'lumotlar bazasining normal shakli

Ma'lumotlar bazasining normal shakli bu ma'lumotlar bazasi javob berishi kerak bo'lgan qoidalar va mezonlarning to'plamidir.
Har bir keyingi normal shakl qat'iy qoidalar va mezonlarni o'z ichiga oladi, shu bilan ma'lumotlar bazasini ma'lum bir normal shaklga keltiradi, biz ma'lum bir anomaliyalar to'plamini yo'q qilamiz.
Demak, biz odatdagi shakl qanchalik yuqori bo'lsa, ma'lumotlar bazasidagi anomaliyalar shunchalik kam bo'ladi degan xulosaga kelishimiz mumkin.
Normallashtirish jarayoni – bu ma'lumotlar bazasini mos yozuvlar shakliga keltirishning ketma-ket jarayoni, ya'ni bir normal shakldan ikkinchisiga o'tish jarayonidir.
Boshqacha qilib aytganda, odatdagi shakldan ikkinchisiga o'tish jarayoni ma'lumotlar bazasini takomillashtirishdir. Agar ma'lumotlar bazasi ma'lum bir normal shaklda bo'lsa, demak, ma'lumotlar bazasida ma'lum bir anomaliya turi mavjud emas.
Ma'lumotlar bazasining 5 asosiy normal shakli mavjud:
Birinchi normal shakl (1NF)
Ikkinchi normal shakl (2NF)
Uchinchi normal shakl (3NF)
To'rtinchi normal shakl (4NF)
Beshinchi normal shakl (5NF)
Shu bilan birga, qo'shimcha normal shakllar ham ajratiladi:
Normalizatsiya qilinmagan shakl yoki normal nolinchi shakl (UNF)
Boyz-Codd normal shakli (BCNF)
Domen kalitining oddiy shakli (DKNF)
Oltinchi normal shakl (6NF)
Agar biz ushbu ikkala ro'yxatni birlashtirsak va normal shakllarni kamroq normallashganidan eng yuqori darajada normallashganigacha tartiblab chiqsak, ma'lumotlar bazasi tabiiy ravishda normallashtirilmagan shakldan boshlab va eng qat'iy normal shakl bilan tugaydi va quyidagi ro'yxatni olamiz:
Normalizatsiya qilinmagan shakl yoki normal nolinchi shakl (UNF)
Birinchi normal shakl (1NF)
Ikkinchi normal shakl (2NF)
Uchinchi normal shakl (3NF)
Boyz-Codd normal shakli (BCNF)
To'rtinchi normal shakl (4NF)
Beshinchi normal shakl (5NF)
Domen kalitining oddiy shakli (DKNF)
Oltinchi normal shakl (6NF)
Ma'lumotlar bazasi hech bo'lmaganda uchinchi normal shaklda (3NF) bo'lsa, normalizatsiya qilingan hisoblanadi.
Real hayotda uchinchi normal shaklga (3NF) normallashish odatiy amaliyotdir, chunki 3NF ma'lumotlar bazasi ishlashi yoki foydalanishga zarar yetkazmasdan juda ko'p miqdordagi anomaliyalarni yo'q qiladi.
Ma'lumotlar bazasini to'rtinchi normal shaklga (4NF) normalizatsiya qilishni istagan holatlar real hayotda kamdan-kam uchraydi.
Agar biz keyingi barcha normal shakllar (5NF, DKNF, 6NF) haqida gapiradigan bo'lsak, unda haqiqiy hayotda ma'lumotlar bazasini ushbu shakllarga normalizatsiya qilish zarur bo'lgan vaziyatlarni tasavvur qilish qiyin.
Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, 5NF, DKNF, 6NF asosan nazariy normal shakllar bo'lib, ular real hayotdan biroz ajralib turadi.
Shuni ta'kidlash kerakki, ma'lumotlar bazasini ma'lum bir normal shaklga aylantirish uchun ma'lumotlar bazasi avvalgi normal shaklda bo'lishi kerak. Boshqacha qilib aytganda, agar siz ma'lumotlar bazasini uchinchi normal shaklga keltirishni xohlasangiz, ma'lumotlar bazasi allaqachon ikkinchi normal shaklda bo'lishi kerak.
|
stop
english.com 2003 | 
This page can be photocopied

|
stop
english.com 2003 |
This page can be photocopiedBog'liq 1,2 - THE GUARDIAN WEEKLY Elementarystop
english.com 2003 |
This page can be photocopied
.
The ‘Dirty War’
Level 1 |
Elementary
1
1
Pre-reading: Key Vocabulary
Fill the gaps using one of these key words from the text:
guilty
murder
torture
military coup
guerrilla
investigation
punish
acceptable
1.
If you decide to kill someone and then you kill them, this is called ________________.
2.
If you ________________ someone, you make them suffer because they have done something wrong.
3.
A ________________ person is someone who has done something wrong.
4.
In an ________________ people try to find the answers to a lot of questions.
5.
When the army removes the government, this is called a ________________.
6.
If something is ________________ it is allowed by most people.
7.
A ________________ is a person who is not in an army but who fights against an army or
government.
8.
________________ means to cause pain to someone to make them give information.
2
Find the Information
Look in the text and find this information as quickly as possible:
1.
In which country was there a "dirty war"?
2.
When was the "dirty war"?
3.
When was the military coup in Chile?
4.
How many people died or "disappeared" in Peru?
5.
How many people did the military kill in Chile?
6.
How many people did the guerrillas kill in Argentina?
© one
stop
english.com 2003 |
This page can be photocopied
.
The ‘Dirty War’
Level 1 |
|
| |
Predmet identifikatori - 1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja

|
1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja
|
bet | 44/101 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #124746 |
Bog'liq SanjarPredmet identifikatori
|
Predmet Nomi
|
Material
|
1
|
Stul
|
2
|
2
|
Stol
|
1
|
3
|
Krovat
|
3
|
4
|
Shkaf
|
1
|
5
|
Javon
|
3
|
Mebellar tayyorlangan materiallar
Material identifikatori
|
Material
|
1
|
Qattiq yog'och
|
2
|
Metall
|
3
|
DSP
|
Bunday holda, biz materialning nomini o'zgartirishimiz kerak bo'lganda, biz faqat bitta joyda o'zgarishni amalga oshiramiz, ya'ni faqat bitta qatorni tahrirlash orqali muammo hal qilinadi.
Shunday qilib, materiallarni alohida mohiyat sifatida taqdim etish va unga alohida jadval yaratish orqali biz yuqorida tavsiflangan anomaliyani yo'q qilamiz.
Boshqacha qilib aytganda, har bir mohiyat alohida saqlanishi kerak va agar ushbu obyektni boshqa jadvalda ishlatish zarur bo'lsa, unga faqat ma'lumotnoma keltiriladi, ya'ni bog’lanish o'rnatiladi.
Ma'lumotlar bazasi normal shakllari
Umuman olganda, ma'lumotlar bazasini normalizatsiya qilish jarayoni quyidagicha: biz ma'lum qoidalarga rioya qilgan holda va ba'zi talablarga rioya qilgan holda ma'lumotlar bazasida jadvallarni loyihalashtiramiz.
Bundan tashqari, ushbu barcha qoidalar va talablar bir nechta to'plamlarga birlashtirilishi mumkin va agar siz ma'lumotlar bazasini ma'lum bir to'plamga kiritilgan barcha qoidalar va talablarga muvofiq tuzsangiz, unda ma'lumotlar bazasi ma'lum bir holatda bo'ladi, ya'ni shakl va bu shakl ma'lumotlar bazasining normal shakli deb ataladi.
Boshqacha qilib aytganda, ma'lum qoidalarga rioya qilish va ba'zi talablarga rioya qilish bilan biz ma'lumotlar bazasini ma'lum bir normal shaklga keltiramiz.
|
| |
FISH
  
Lavozim - 1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja

|
1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja
|
bet | 49/101 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #124746 |
Bog'liq SanjarFISH
|
Lavozim
|
Bo’lim
|
Bo’lim tavsifi
|
Anvar Ergashev
|
Dasturchi
|
Rivojlanish bo'limi
|
Ilovalar va saytlarni ishlab chiqish va ularga xizmat ko'rsatish
|
Anvar Ergashev
|
Buxgalter
|
Buxgalteriya
|
Buxgalteriya hisob-kitoblarini amalga oshirish
|
Olim Ashirov
|
Sotuvchi
|
Amalga oshirish bo’limi
|
Mahsulot sotilishini tashkil etish
|
Birinchi normal shaklning shartlarini bajarilishini ko'ramiz, ya'ni unda takrorlanadigan satrlar yo'q va barcha qiymatlar atomikdir.
Endi ushbu jadvalni ikkinchi normal shaklga normalizatsiya qilish jarayonini boshlashimiz mumkin.
Buning uchun nima qilishimiz kerak? Biz asosiy kalitni kiritishimiz kerak.
Mavzu sohasi bilan ozgina ishlagandan so'ng, ushbu tashkilotda har bir xodimga noyob kadrlar raqami berilganligini aniqlaymiz, u hech qachon o'zgartirilmaydi.
Agar bizda bunday xodimlar raqami bo'lmasa yoki u tashkilot ichida takrorlanishi mumkin bo'lsa (masalan, ishchi ishdan bo'shatilgan bo'lsa va bir muncha vaqt o'tgach uning raqami yangi xodimga tayinlangan bo'lsa), unda asosiy kalit uchun biz sun'iy kalitni yaratishimiz mumkin avtomatik ravishda ko'paytiriladigan ma'lumotlar turi bilan jadvalga yangi yozuvlar qo'shilsa bo'ladi. Shunday qilib, biz jadvaldagi har bir qatorni xuddi shu tarzda aniq belgilab olamiz.
Shunday qilib, ushbu jadvalni ikkinchi normal shaklga keltirish uchun unga yana bitta atribut qo'shishimiz kerak, ya'ni xodimlar raqami ko'rsatilgan ustun.
Oddiy birlamchi kalit bilan ikkinchi normal shakldagi “Xodimlar” jadvali.
|
| |
Ma'lumotlarning ortiqcha bo'lishi

|
Ma'lumotlarning ortiqcha bo'lishi
|
bet | 42/101 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #124746 |
Bog'liq SanjarMa'lumotlarning ortiqcha bo'lishi - bu bir xil ma'lumotlar bazasida bir nechta joyda saqlanishi va bu anomaliyalarga olib keladi.
Quyidagi asosiy tushunchalar mavjud:
X va Y atributlari (atributlar to'plamlari) o'rtasidagi funksional munosabatlar shundan dalolat beradiki, bu boradagi har qanday haqiqiy bog'lanish to'plami uchun: agar ikkita to'r X qiymatiga to'g'ri kelsa, ular Y qiymatiga mos keladi. Masalan, agar "Kompaniya nomi" atributining qiymati Canonical Ltd bo'lsa, keyin bunday ulanish joyida “Bosh ofis” atributining qiymati har doim Millbank Tower, London, Buyuk Britaniya. Belgilanishi: {X} {Y}.
Normal forma- bu ma'lumotlar bazasidan atributlar (jadval maydonlari) o'rtasidagi ortiqcha funksional bog'liqlikni yo'q qilish uchun relyatsion ma'lumotlar bazalari nazariyasida jadvallarning tuzilishi talabidir.
Normal shakl metodi (NF) - bir munosabat ichida muammoni hal qilish obyektlari to'g'risida ma'lumot to'plashni va keyinchalik bu munosabatlarni normallashtirish tartibiga asoslangan bir necha o'zaro bog'liqliklarga ajratishni o'z ichiga oladi.
Normallashtirish maqsadi – kortejlar (jadval satrlari) ni qo'shish, tahrirlash va yo'q qilish paytida yuzaga keladigan anomaliyalarning sababi bo'lgan ortiqcha ma'lumotlarning ko'payishini bartaraf etish.
Anomaliya - bu ma'lumotlar bazasidagi qarama-qarshilikka olib keladigan yoki ma'lumotlar bazasini qayta ishlashni sezilarli darajada murakkablashtiradigan holat. Sababi - jadvalda ma'lumotlarning haddan tashqari ko'payishi, bu kalit bo'lmagan atributlarga funktsional bog'liqlik mavjudligi bilan izohlanadi.
Modifikatsiya anomaliyalari ba'zi ma'lumotlarning o'zgarishi butun jadvalni skanerlash va ba'zi jadval yozuvlarini mos keladigan o'zgarishiga olib kelishi mumkinligida namoyon bo'ladi.
O'chirish-anomaliyalari - jadvaldan ketma-ketlikni o'chirishda yozuv bilan bevosita bog'liq bo'lmagan ma'lumotlar yo'q bo'lib ketishi mumkin.
Qo'shish anomaliyalar, jadvalga ma'lumotlarni to'ldirib bo'lmaguncha kiritib bo'lmaganda yoki yozuvni qo'shish uchun jadvalni qo'shimcha tekshirish talab etiladi.
|
| |
Normallashtirish - 1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja

Normallashtirish
Aytaylik, bizda quyidagi jadval mavjud, unda mebel buyumlari, xususan buyum nomi va ushbu buyum ishlab chiqarilgan material haqida ma'lumotlar saqlanadi.
Predmet identifikatori
|
Predmet Nomi
|
Material
|
1
|
Stul
|
Metall
|
2
|
Stol
|
Qattiq yog'och
|
3
|
Krovat
|
DSP
|
4
|
Shkaf
|
Qattiq yog'och
|
5
|
Kiyim shkaf
|
DSP
|
Endi materialning nomini to'g'rilashimiz kerak, "Qattiq yog'och" o'rniga "Daraxt" deb yozishimiz kerak va buning uchun birdaniga bir nechta qatorlarga o'zgartirishlar kiritish kerak, chunki ular bizda ikkita: stol va shkaf.
Endi tasavvur qiling-a, biz biron bir sababga ko'ra faqat bitta qatorda o'zgarishlar qildik, natijada bizning stolimizda "Qattiq yog'och" ham, "Tabiiy yog'och" ham bo'ladi.
Predmet identifikatori
|
Predmet Nomi
|
Material
|
1
|
Stul
|
Metall
|
2
|
Stol
|
Daraxt
|
3
|
Krovat
|
DSP
|
4
|
Shkaf
|
Qattiq yog'och
|
5
|
Javon
|
DSP
|
Ushbu nomlarning qaysi biri to'g'ri bo'ladi? Agar biz yangi yozuvlarni qo'shishda yana bir yangi qiymat qo'shishimiz mumkinligini tasavvur qilsak, masalan, "Daraxt".
Bu holda, jadvalimizga ma’lumot qo’shib borsak, "Qattiq yog'och", "Tabiiy yog'och", shunchaki "Yog'och" so’zlari paydo bo’lishi mumkin. Bularning qaysi biri to’g’ri ekanligi haqida savollar paydo bo’la boshlaydi?
Predmet identifikatori
|
Predmet Nomi
|
Material
|
1
|
Stul
|
Metall
|
2
|
Stol
|
Daraxt
|
3
|
Krovat
|
DSP
|
4
|
Shkaf
|
Qattiq yog'och
|
5
|
Javon
|
DSP
|
6
|
Shkaf-2
|
Tabiiy yog’och
|
Ammo, aslida u bitta materialdir, biz uning nomini to'g'rilashga qaror qildik yoki yangi yozuv qo'shishda xato qildik. Bu anomaliya, chunki bir joyda ba'zi ma'lumotlar boshqa joyda xuddi shunday ko'rinadigan ma'lumotlarga mos kelmaydi. Bu anomaliyaning faqat bir turi, ammo ma'lumotlarni qo'shish, o'zgartirish va o'chirish jarayonida ko'plab boshqa qarama-qarshi vaziyatlar paydo bo'lishi mumkin, ya'ni anomaliyalar.
Shu bilan birga, bizning jadvalimizda atigi 5 ta yozuv borligini ta'kidlash kerak. Agar bu yozuvlar miqdori minglab, o’n minglab bo’lsa, boshqa muammolar paydo bo’la boshlaydi.
Shuning uchun biz ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlar ortiqchaligini yo'q qilishimiz kerak, ya'ni ma'lumotlar bazasini normallashtirishni amalga oshiramiz.
Bunday holda, biz mebel qismlari ishlab chiqarilgan materialning nomini alohida jadvalga qo'yishimiz kerak va jadvaldagi buyumlar bilan faqat kerakli materialga havola qilishimiz kerak, shu bilan ushbu havolani asl nusxasi bilan bog'lashimiz kerak.
Mebellar
|
-rasm. Ipak qurtining pilla o‘rashi (A), pillaning

110
PILLALARNI G’UMBAGINI O’LDIRISH VA QURITISH
Mashg’ulotning maqsadi: Talabalarni navli, navsiz va nuqsonli tirik
pillalarning aralashmasi, tirik pillalarni tashish va saqlashda hamda ko’zdan kechirish
va tortishda ishlatiladigan jihozlar bilan tanishtirish.
Topshiriqlar:
1. Tut
ipak qurti pillasiga qo’yiladigan standart talablarni o’rganish.
2. Topshiriladigan pillalarni standart talabga ko’ra navlarga ajratishni
o’rganish.
3. Pilla g’umbagini o’ldirish va quritish qachon va qaysi joylarda bajarilishi,
pillani saqlash va sanoat korxonalariga topshirish tartibi bilan tanishish.
4. Kuzatilgan obyektning rasmini ish daftariga chizib olish.
-rasm. Pillalarni solish uchun taxtadan yasalgan yashik

33 -rasm. Pillalarni solish uchun taxtadan yasalgan yashik.
34 -rasm. Atrofi setkali qalin simdan yasalgan yashik.
Taglik u karkaslik bo’lib, 40 x 40 x 40 mm burchakli metaldan yasalgan va
uning o’lchami 1835 x 1066 x 210 mm. Taglik yacheykalardan iborat, unga
yashiklar 2 qator qilib joylashtiriladi. Metal taglik ikki xil bo’lib u g’ildiraksiz va
g’ildiraklidir. G’ildirakli taglik 120 mm li shtangasimon ushlagichi bo’lib, u pilla
qabul punktlarida va pillaxona ichida qo’l bilan ushlab, itarib yurib ishlatish uchun
mo’ljallangan. Bu podtovarnikning o’z o’qi atrofida aylanadigan oldingi bitta va
aylanmaydigan ikkita orqa g’ildiragi bor.
Bunday ikkala taglikka 6 tadan 3 yoki 4 kator yashik sig’adi yoki 20 kgdan 18
121
yashikka 360 kg yoki 24 yashikka 480 kg tirik pilla yuklanadi.
Elektryuklagich.
Pillaxonadagi
ishlarni
mexanizasiyalash
maqsadida
ortadigan va tushiradigan operasiyalarni bajaradigan mexanizmlar o’rganilganda,
o’zining chaqqon xarakati va og’ir yukni ko’tara oladigan EPV-1, EP-1003 va
YeV-701-6
modelli
akumulyator
yordamida
xarakatga
keltiriladigan
elektroyuklagichlar (ular o’zining texnik ko’rsatgichlari, ya’ni eni 2,7 –3,3 m
bo’lib 1 tonna yukni, ko’tarib, bemalol yuk mashinalarning bortiga yuklay va
tushira olishi imkoniyati bilan o’zini to’liq oqladi.
Pilla qabul punktlari, pillaxonadan tashqarida, ya’ni o’zoqroqda joylashgan
bo’lsa, pillalarni tashish uchun avtotranoportdan foydalaniladi. Bularga zil-130, zil
130 g yoki boshqa kuzovining bo’yi va eni 4 ta konteynerni (1875 x 1066mm 29 )
joylashtirsa bo’ladigan avtomashinalardan foydalanish mumkin.
35 -rasm. Temirdan yasalgan taglik – konteyner
36-rasm. Temirdan yasalgan g’ildirakli taglik – konteyner
|
TRIM (" Bogucharnikov") yoki TRIM

|
TRIM (" Bogucharnikov") yoki TRIM
|
bet | 79/101 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #124746 |
Bog'liq SanjarTRIM (" Bogucharnikov") yoki TRIM ("Maksim Enko"), argumentdan keyin yoki undan oldin bir nechta qo'shimcha bo'shliqlar mavjud.
Ikkinchidan, LEFT (satr, raqam) deb yoziladigan LEFT funksiyasini, ya'ni ikkita argumentning funksiyasini, ya'ni bittasi, avvalgidek, satrni ham ko'rib chiqish kerak. Ikkinchi argument - bu raqam, natijada satrning chap tomonidagi nechta belgi ko'rsatilishi kerakligi ko'rsatilgan.
Masalan, operatsiya natijasi:
Left (“Mavlon, 1”) + «.» + Left (“Axmedov,1”)
bosh harf “M. A. ". Talabalarning bosh harflarini aniqlash uchun biz ushbu funktsiyani so'rovimizga binoan ishlatamiz.
Shunday qilib, keling, kerakli so'rovni to'ldirishga o'taylik.
Birinchidan, kichik va yordamchi so'rovni yaratamiz, undan keyin asosiy so'rovda foydalanamiz:
SELECT № Reyting daftarcha, Baho
FROM Sessiya
WHERE Fan kodi = (SELECT Fan kodi
FROM Fanlar
WHERE Fan nomi = «Ma’lumotlar bazasi» )
AS baho „Ma’lumotlar bazasi“ ;
Bundan tashqari, ushbu so'rovda quyi so'rov:
SELECT Fan kodi
FROM Fanlar
WHERE Fan nomi = «Ma’lumotlar bazasi» ;
ko'rib chiqilayotgan mavzu bilan, ya'ni ma'lumotlar bazasi bilan bog'liq bo'lgan aloqalarni "Sessiya" dan tanlashga imkon beradi.
Qizig'i shundaki, ushbu ichki so’rov ko'p qiymat qaytishi mumkin, chunki "Predmet nomi" atributi "Fanlar" munosabatlarining kalitidir, ya'ni uning barcha qiymatlari noyobdir.
Endi biz olingan natijalarni ishlatgan holda asosiy so'rovni tuzamiz.
SELECT Talabalar. № reyting daftarchasi,
TRIM (Familiya ) + « » + LEFT (Ism , 1) + «.» + LEFT (Otasining ismi , 1) + «.»as FIO , Baholar «Ma’lumotlar bazasi» . Baholar
|
| |
-normal shakl - 1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja

|
1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja
|
bet | 48/101 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #124746 |
Bog'liq Sanjar1-normal shakl. “Xodimlar” jadvali
Xodim
|
Kontakt
|
Telefon turi
|
Anvar Ergashev
|
123-45-67
|
|
Anvar Ergashev
|
987-65-43
|
|
Baxtiyor Salimov
|
555-66-77
|
Ishchi telefon
|
Baxtiyor Salimov
|
777-88-99
|
Uy telefoni
|
Olim Ashirov
|
123-45-66
|
|
Ikkinchi normal shakl (2NF)
Ikkinchi normal shakl (2NF) talablari
Ma'lumotlar bazasi ikkinchi normal shaklda (2NF) bo'lishi uchun uning jadvallari quyidagi talablarga javob berishi kerak:
Jadval birinchi normal shaklda bo'lishi kerak
Jadvalda kalit bo'lishi kerak
Jadvalning barcha kalit bo'lmagan ustunlari to'liq kalitga bog'liq bo'lishi kerak (agar u tarkibli bo'lsa)
Agar kalit tarkibli bo'lsa, ya'ni bir nechta ustunlardan iborat, keyin barcha boshqa kalit bo'lmagan ustunlar butun kalitga bog'liq bo'lishi kerak. Agar ba'zi bir atribut (ustun) kalitning bitta ustuniga bog'liq bo'lsa, ma'lumotlar bazasi ikkinchi normal shaklda emas deb hisoblanadi.
Boshqacha qilib aytganda, jadvalda faqat kalitning yarmini bilib olish mumkin bo'lgan ma'lumotlar bo'lmasligi kerak.
Ikkinchi normal shaklning (2NF) asosiy qoidasi quyidagicha:
Jadvalda har bir satrni aniqlash mumkin bo'lgan to'g'ri kalit bo'lishi kerak.
Jadvalni ikkinchi normal shaklga o'tkazishga misol
Tasavvur qilaylik, tashkilot xodimlari ro'yxatini saqlashimiz kerak va buning uchun quyidagi jadvalni tuzdik.
“Xodimlar” jadvali
|
| |
SELECT А, R1.B AS - 1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja

|
1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja
|
bet | 78/101 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #124746 |
Bog'liq SanjarSELECT А, R1.B AS B1, R2.B AS B2, C
FROM R2 CROSS JOIN R2;
Quyi so'rovlardan foydalanish. Yopiq materialdan tushunish mumkin bo'lganidek, tuzilgan so'rovlar tilidagi "quyi so’rov" tushunchasi asosiy tushunchadir va juda keng qo'llaniladi. Turli xil muammolarni hal qilish, tuzilgan ma'lumot bilan ishlashning ba'zi boshqa usullariga nisbatan ancha foydali bo'ladi, shuning uchun quyi so'rovlar bilan harakatlarni, ularni tuzish va ishlatishni yaxshiroq tushunish uchun misolni ko'rib chiqamiz.
Har qanday o'quv yurtida ishlatilishi mumkin bo'lgan ma'lum bir ma'lumotlar bazasining quyidagi bo'lagi bo'lsin:
Fanlar (Fan kod , Fan nomi);
Talabalar (№ Reyting daftarcha , Ism, Familiya, Otasining ismi);
Sessiya (Fan kodi, № Reyting daftarcha, Baho);
SQL so'rovini yozamiz, unda reyting daftarchasi raqami, talabaning familiyasi va ismi-shariflari va "Ma'lumotlar bazalari" deb nomlangan fanning bahosi ko'rsatiladi. Universitetlar bunday ma'lumotlarni doimo va o'z vaqtida olishlari kerak, shuning uchun quyida keltirilgan so'rov, ehtimol bunday ma'lumotlar bazasidan foydalanadigan eng mashhur dasturiy birlikdir.
Qulaylik uchun biz qo'shimcha ravishda "Familiya", "Ism" va "Otasining ismi" atributlari nol qiymatlarga ruxsat bermaydi va bo'sh emas deb taxmin qilamiz. Bu talab tushunarli va tabiiydir, chunki uning familiyasi, ismi va otasining ismi to'g'risidagi ma'lumotlar birinchi bo'lib har qanday o'quv yurtining ma'lumotlar bazasiga yangi talaba to'g'risidagi ma'lumotlarni kiritadi. Va shuni aytish kerakki, bunday ma'lumotlar bazasida yozishi mumkin emas, unda talaba to'g'risidagi ma'lumotlar mavjud, ammo uning ismi noma'lum.
"Fanlar" munosabatlar sxemasining "Fan nomi" atributi kalit ekanligini unutmang, shuning uchun ta'rifdan kelib chiqqan holda (bundan keyin bu haqda keyinroq muhokama qilinadi) barcha element nomlari noyobdir. Bu, shuningdek, kalitning tavsifini tushuntirmasdan tushunarli, chunki ta'lim muassasasida o'qitiladigan barcha fanlar turli xil nomlarga ega bo'lishi va nomlanishi kerak.
Endi biz operatorning o'zi matnini tuzishni boshlashdan oldin, biz ishlayotganimizda bizga foydali bo'lgan ikkita funktsiyani taqdim etamiz.
Birinchidan, TRIM funksiyasi biz uchun foydali bo'ladi, Trim ("string") yozilgan, ya'ni bu funktsiyaning argumenti satrdir. Ushbu funksiya nima bilan shug'ullanadi? Ular argumentning o'zi bu qatorning boshida va oxirida bo'shliqlarsiz qaytaradi, ya'ni bu funksiya, masalan, quyidagi hollarda ishlatiladi:
|
| |
Kerakli materiallar va jihozlar - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi bekkamov. Ch. I,...

111
o’chirish asboblari, o’rindiklar bilan ta’minlangan bo’lishi, pillalar tashib
keltiriladigan avtoulovlar turadigan maxsus maydonchalar bo’lishi zarur bo’lishi
hisoblanadi.
32-rasm. Pilla terish; 1-maxsus dastgohda pilla terish; 2- oddiy usulda pilla
terish.
8
Qabul qilinayotgan pillaning navi laboratoriyada aniqlanadi. Pillaga dastlabki
ishlov berish bazalarida yoki ularni qabul qilish punktlarida tayyorlanadigan tut
ipak qurtining oq pillali zot va duragaylardan iborat tirik pillalariga qo’yidagi
standart joriy etilgan
Ushbu standartga muvofiq tut ipak qurtining tirik pillalari qobig’ining sifatiga
qarab I, II navga, nostandart, navsiz va qora pachoq pillalarga ajratiladi.
Navli pilla aralashmasi qurtning zoti yoki duragaylari bo’yicha alohida-
alohida saklanishi kerak.
Tirik pillani saqlash muddati xo’jalikdan yoki pilla topshiruvchidan qabul
qilingan vaqtdan boshlab to g’umbagi o’ldirilgungacha ikki sutkadan oshmasligi
kerak.
Ipak qurtlari pilla o’rab bo’lgandan keyin 2 - 3 kunda g’umbakka, g’umbaklar
esa 12 - 14 kundan keyin kapalakka aylanib, pillani teshib chiqadi.
first_name
  
last_name - 1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja

|
1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja
|
bet | 47/101 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #124746 |
Bog'liq Sanjarfirst_name
|
last_name
|
Anvar
|
Ergashev
|
Baxtiyor
|
Salimov
|
Olim
|
Ashirov
|
Islom
|
Kenjayev
|
Endi biz ushbu jadval munosabat nazariyasining asosiy tamoyillariga rioya qilganligini aytishimiz mumkin va biz uni u yoki bu normal shaklga, masalan, birinchi normal shaklga tushirishni boshlashimiz mumkin.
Birinchi normal shakl (1NF)
Birinchi normal shakl (1NF) talablari
Birinchi normal shakl (1NF) talabi juda sodda va jadvallar ma'lumotlarning relyatsion modeliga mos kelishi va ma'lum munosabat tamoyillariga rioya qilishidir.
Shunday qilib, ma'lumotlar bazasi birinchi normal shaklda bo'lishi uchun uning jadvallari quyidagi munosabat tamoyillariga amal qilishi kerak:
Jadvalda takrorlanadigan qatorlar bo'lmasligi kerak
Jadvalning har bir katakchasida atomar qiymati saqlanishi kerak (bir xil bo'lmagan qiymat)
Ustunda bir xil turdagi ma'lumotlar saqlanishi lozim.
Jadvalni birinchi normal shaklga o'tkazish. Q jadval birinchi normal shaklda ham emas, chunki bizda takrorlangan satrlar bor (Olim Ashirov) va ba'zi yacheykalar qiymatlar ro'yxatini saqlaydi (har bir telefon raqami bitta qiymatdan iborat).
Normallashtirilmagan shakldagi “Xodimlar” jadvali.
Xaridor
|
Kontakt
|
Anvar Ergashev
|
123-45-67, 987-65-43
|
Baxtiyor Salimov
|
Ishchi telefoni, 555-66-77, Uy telefoni 777-88-99
|
Olim Ashirov
|
123-45-66
|
Olim Ashirov
|
123-45-66
|
Ushbu jadvalni birinchi normal shaklga keltirish uchun takroriy qatorlarni olib tashlash, Telefon turlari (uy yoki ishchi)ni alohida jadvalda saqlash, faqat telefon raqamini qoldirilish lozim.
|
| |
-rasm. « Yamato Sanko» pilla quritgichini tashqi ko‘rinishi

128
42-rasm. Pillaga birinchi ishlov berish texnologiyasining sxemasi. 1-pilla
solingan yashik; 2 va 3-pillalarni qabul qilish; 4-yashiklarga pilla yuklagich
moslama; 5-pilla solinayotgan yashik; 6-taglik (podtovarnik); 7-konteyner; 8-avto,
elektropogruzchik; 9,10,11-pillalarni pillaxonaga topshirish; 12-fumigasiya qilish;
13-issiqlik agregatiga pilla solish, quritish; 14-quritil-gan pillalarni yashiklarga
solish; 15-pilla-larni saqlash; 16-qurigan pillalarni saralash; 17,18-pillalarni
qoplash
SELECT *
FROM - 1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja

|
1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja
|
bet | 77/101 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #124746 |
Bog'liq SanjarSELECT *
FROM R1
WHERE kalit IN
(SELECT kalit FROM R2);
Bu so’rov natijasida, agar ikkala munosabatlarning kesishish ta'rifini eslasak, faqat ikkala munosabatlarga tegishli bo'lgan kortejlar qoladi.
Dekart ko’paytma amali. Oldingi ma'ruzalardan eslaganimizdek, ikkita operand munosabatlarining dekart ko’paytmasi atributlar bo'yicha bog'langanlarning nomlangan qiymatlarining barcha mumkin bo'lgan juftlari to'plami sifatida tuzilgan. Shuning uchun, SQLda, dekart ko’paytma ishlashi so'zma-so'z "o'zaro birlashish" degan ma'noni anglatuvchi CROSS JOIN so'zi bilan belgilangan o'zaro bog'liqlik yordamida amalga oshiriladi.
SQLda dekart ko’paytma operatsiyasini ifodalovchi tuzilmada SELECT operatori faqat bitta va quyidagi shaklga ega:
SELECT *
FROM R1 CROSS JOIN R2
Bu erda R1 va R2 asl operand munosabatlarining nomlari. CROSS JOIN opsiyasi R1 va R2 munosabatlarining barcha juft juftlariga mos keladigan barcha atributlar (chunki "*" belgisi operatorning birinchi qatoriga joylashtirilganligi) natijada paydo bo'lgan munosabatlarga yozilishini ta'minlaydi.
Dekart ko’paytma amalining amalga oshirishning bitta xususiyatini eslab qolish juda muhimdir. Bu xususiyat Dekart ko’paytmaning ikkilik ishlashini aniqlashning natijasidir. Eslatib o'tamiz:
r 4(S 4) = r 1(S 1) × r 2(S 2) = {t (S 1 ∪ S 2) | t [S 1] ∈ r 1 & t (S 2) ∈ r 2}, S 1 ∩ S 2= ∅;
Yuqoridagi ta'rifdan ko'rinib turibdiki, juft juftliklar majburiy ravishda o'zaro munosabatlar sxemalari bilan hosil bo'ladi. Shuning uchun, hatto SQLda ishlaganda ham, operandalarning asl munosabatlari bir xil atribut nomlariga ega bo'lmasligi shart. Ammo, agar ushbu munosabatlar bir xil nomga ega bo'lsa, vaziyatni o'zgartirish uchun atributlarni ishlatish orqali vaziyatni osonlikcha hal qilish mumkin, ya'ni bunday hollarda siz oldin aytib o'tilgan AS opsiyasidan foydalanishingiz kerak.
Ikkala munosabatlarning dekart ko’paytmasini topish kerak bo'lgan misolni ko'rib chiqaylik, ularning ba'zi atributlari bir xil nomga ega. Shunday qilib, quyidagi munosabatlarga ruxsat berilgan:
R1 ( A, B),
R2 (B, C);
R1.B va R2.B atributlari bir xil nomga ega ekanligini ko'rishimiz mumkin. Shuni yodda tutgan holda, SQLda ushbu dekart ko’paytma operatsiyasini amalga oshiradigan SELECT iborasi quyidagicha bo'ladi:
|
| |
partiyadan 30 kg massadagi namuna olinadi, partiyaning massasi shundani ko’p

142
qo’yiladi, keyin u ham xuddi birinchi qopdagi singari og’zi tikiladi va
tamg’alanadi, so’ngra analiz uchun kondision byuroga jo’natiladi.
Shu olingan pilla namunasi kondision byuroga kelgach, u tortilib massasi
aniqlanadi, so’ngra har joyidan namligini aniqlash uchun o’rtacha 800 g massadagi
pilla namunasi olinadi. Namlikni aniqlash uchun analizga olingan namuna teng
ikkita namunaga ajratiladi, ularni grammning o’nlar xonasi aniqligigacha tortiladi,
keyin ulardan biri kondision apparatga joylashtirilib 90-93
0
S haroratda quritiladi.
Ikkinchisi esa germetik (havo kirmaydigan va chiqmaydigan) idishga solib, har
ehtimol uchun takroriy analizga saqlanadi. Kondision apparatdagi harorat 90
0
S
darajaga yetgandan keyin oradan 90 minut o’tgach, quritilayotgan namunani
birinchi tortish amalga oshiriladi. Keyingi tortishlar har 15 minutdan keyin amalga
oshiriladi, toki oxirgi tortish oldingisidan ko’pi bilan 0,05 g farq qilmasa, namuna
quruq holga kelgan hisoblanadi. Namunani tortish vaqtida kondision apparatning
qopqog’i berkitiladi va ventilyator o’chiriladi.
Kondision apparatning tarozilari unda harorat 90-93
0
S bo’lganda
tekshiriladi.Har bir namunadagi pillalarning namligi (W) foizda quyidagi ifoda ilan
hisoblanadi.
standart Ma’LuMOt KartOchKaLarini

258
259
fikatori ko‘ri nib turadi. Tekis kartotekalar ko‘pincha «zinapoyali»,
ya’ni «ko‘zga tashlanadigan» deb ham yuritiladi.
Kartochkaning chiqib turgan cheti eng muhim ma’lumot yoki
uning ko‘rsatkichlarini identifikatsiya qiluvchi qiymatini yozish,
grafik belgilarni yoki rangli indikatorlarni qo‘yish uchun ishlati
-
ladi. Kartochkaning yopiq qismi shu obyekt to‘g‘risida yanada
to‘liq ma’lumot yozish uchun ishlatiladi. Kartochkalarning bunday
joylashishi va ularda ma’lumotlarning tabaqalashtirilganligi tufayli
tekis kartochkalar yaxshi ko‘zga tashlanadi va talab qilinayotgan
ma’lumotlarning tez va aniq topilishi ta’minlanadi.
vertikal kartotekalar –
Vertikal kartotekalar yashiklar (ariq-
lar) ko‘rinishida bo‘lib, kartalar ularga vertikal joylashgan bo‘ladi.
Kartochkalar yashikda erkin joylashishi yoki qatorda ochilgan te-
shiklar orqali o‘tuvchi gorizontal o‘q bilan mahkamlanishi mum-
kin. Bunday kartotekalar odimlar bo‘limida, arxivlarda, axborot-
kutubxonalarda va boshqalarda ishlatiladi.
Vertikal kartochkalarning afzalligi: oddiy, arzon, katta sig‘imli.
Kamchiligi kartalar qidirishning nisbatan qiyinligida.
Tavsiflanuvchi obyektlar yoki ko‘rsatkichlari bo‘yicha farqla-
nuv chi kartalar guruhini qidirishni yengillashtirish uchun ular bir-
biridan ajratgichlar bilan bo‘linadi. Guruhlar ichiga kartochkalar
oldindan o‘rnatilgan tartibda alifbo, sana va shunga o‘xshashlar
bo‘yicha joylashtiriladi.
Kompyuterlar arxitekturalarini, ularning ko‘psathli tashkil qilinishi asosida o‘rganish. Zamonaviy kompyuter o‘zaro bog‘langan protsessorlar, tezkor xotira modullari va ma’lumotlarni kiritish-chiqarish qurilmalari

|
Kompyuterlar arxitekturalarini, ularning ko‘psathli tashkil qilinishi asosida o‘rganish. Zamonaviy kompyuter o‘zaro bog‘langan protsessorlar, tezkor xotira modullari va ma’lumotlarni kiritish-chiqarish qurilmalari
|
bet | 1/4 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 430,9 Kb. | | #115975 |
Bog'liq Qodirjonov Elbek
Tayyorladi: Qodirjonov Elbek
Tekshirdi: Mirzaakbarov Dilshodbek
Kompyuterlar arxitekturalarini, ularning ko‘psathli tashkil qilinishi asosida o‘rganish. Zamonaviy kompyuter o‘zaro bog‘langan - protsessorlar, tezkor xotira modullari va ma’lumotlarni kiritish-chiqarish qurilmalari. Arifmetik mantiqiy qurilma
Reja:
Kompyuterlar arxitekturalarini, ularning ko‘psathli tashkil qilinishi asosida o'rganish.
2. Zamonaviy kompyuter o‘zaro bog‘langan - protsessorlar, tezkor xotira modullari va ma’lumotlarni kiritish-chiqarish qurilmalari.
3. Arifmetik mantiqiy qurilma.
Zamonaviy kompyuter o‘zaro bog‘langan - protsessorlar, tezkor xotira modullari va ma’lumotlarni kiritish-chiqarish qurilmalaridan iborat bo‘lishi mumkin. 1-rasmda bitta markaziy protsessorga ega bo‘lgan kompyuterning tuzilish chizmasi keltirilgan.
1-rasm. Bitta protsessorli kompyuterning tuzilish chizmasi.
Ushbu chizmani, kompyuterda uncha ko‘p bo‘lmagan ish tajribasiga ega foydalanuvchilar ham qaysidir darajada tushuntirib bera oladilar. Ammo zamonaviy kompyuterning ichki tuzilishi, uning qanday ishlashi, uning qanday dasturlanishi va umuman uning qanday tashkil qilinganligiga, ya’ni kompyuterning arxitekturasiga taaluqli bo‘lgan tushunchalarni, shu sohaning mutaxassisi sifatida mukammal tushunish, hamda ulardan o‘zining kundalik faoliyatida samarali foydalana olish ancha murakkab masala hisoblanadi.
Zamonaviy kompyuter arxitekturasini o‘rganishga bag‘ishlangan adabiyotlarda kompyuter arxitekturasini, bir nechta sathlar ierarxiyasidan iborat ko‘rinishda ifodalab o‘rganish amalga oshirilgan. Ko‘pgina zamonaviy kompyuterlar ikki va undan ortiq sathlardan iboratdir. 2-rasmda kompyuter arxitekturasining olti sathdan iborat tuzilishga ega ko‘rinishda ifodalangan chizmasi keltirilgan.
2-rasm. Olti sathli kompyuter.
Avval ushbu chizmadagi sathlarga qisqacha tushuntirishlar berib o‘tamiz, so‘ngra esa kompyuterlarning tuzilishini bunday o‘rganish bilan, nimalarga erishish mumkinligi va kompyuter arxitekturasi deganda – nimani tushunish kerakligi haqidagi xulosalarni keltiramiz.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Kompyuterlar arxitekturalarini, ularning ko‘psathli tashkil qilinishi asosida o‘rganish. Zamonaviy kompyuter o‘zaro bog‘langan protsessorlar, tezkor xotira modullari va ma’lumotlarni kiritish-chiqarish qurilmalari
|