Xodimlar bilan mehnat haqi va boshqa muomalalar bo’yicha

|
Xodimlar bilan mehnat haqi va boshqa muomalalar bo’yicha
|
bet | 106/303 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 3,45 Mb. | | #118994 |
Bog'liq Аудит УМК 2023-2024 (3)Xodimlar bilan mehnat haqi va boshqa muomalalar bo’yicha hisob-kitoblarni tekshirish
Korxonalar amaliyotida mehnatga haq to’lash bo’yicha quyidagi kamchiliklar ko’proq uchraydi: oylik maoshlari va stavkalar hajmining shtat jadvali va lavozim maoshlari sxemasida belgilanganidan oshib ketishi; ish haqiga har xil qo’shimcha va ustamalarning noqonuniy tayinlanishi; qo’shib yozishlar; ishbay rastsenkalarning oshirib ko’rsatilishi; ishchilar va muhandis- texnik xodimlar mehnatiga haq to’lash uchun belgilangan ish haqi fondi hisobidan kotibalar, shaxsiy haydovchilar va har xil boshqaruv xizmati xodimlariga xaq to’lash kabilar.
Noqonuniy qo’shimcha haq belgilash, ayrim hollarda hisoblangan mehnat haqini o’zlashtirish, o’zlashtirish maqsadida material qiymatliklarni sotib olish yoki smetada ko’zda tutilmagan xarajatlarni yopish uchun soxta xodimlarni ishga qabul qilish hollari ham uchraydi. Auditor dastlabki hujjatlar va hisobotlarni bevosita ish joylarida puxta tahlil qilish yo’li bilan quyidagilarni aniqlaydi: ish haqi to’lash uchun pul olishda bankka taqdim qilinadigan ma’lumotlar to’g’riligi va olingan pul mablag’larining belgilangan maqsadda ishlatilishi, ish haqi fondidan oshiqcha haq to’lashga ruxsat berish tartibiga rioya qilinishi, ish haqi fondi mablag’larining oshiqcha sarflanishiga yo’l qo’yilish sabablari ya’ni butunlay noto’g’ri, qalbakilashtirilgan, ko’pchilik hollarda reja topshiriqlarini bajarganlik va oshirib bajarganlik uchun deb noqonuniy mukofot olish maqsadida qilinadigan hisobot ma’lumotlarini oshirib ko’rsatish kabilar. Qo’shib yozish oqibatida haqiqatda bajarilmagan ishlarga ish haqi to’lash, xom ashyo, materiallar, yoqilg’ilar va boshqa resurslarni hisobdan chiqarish, natijada talon-taroj qilish hollari ko’p uchraydi.
Xodimlar soni va ularning toifalari bo’yicha ish haqi fondining hajmi xo’jalikning biznes- rejasida belgilanadi. Ish haqi qishloq xo’jaligida mahsulot (ish, xizmat)lar tannarxida salmoqli o’rin egallaganligi sababli auditor ish haqi fondini tekshirishga alohida e’tibor qaratishi lozim. Tekshiruv boshlanishidan oldin auditor xo’jalikda tasdiqlangan ish haqi fondining hajmini va uning biznes- rejaga to’g’ri kelishini aniqlashi zarur.
Ish haqi fondining haqiqiy sarfi “Xodimlarning toifalari va hisoblangan ish haqining tarkibi bo’yicha ma’lumot” (19-shakl bo’yicha hisob-kitoblar bajariladigan jadval), “Xodimlar, yollangan va chetdan jalb qilingan shaxslar ish haqi fondini hisobga olish vedomosti” (20-shakl), hisob-kitob to’lov vedomostlari va ish haqi hisoblash uchun asos bo’lgan boshqa dastlabki xujjatlar ma’lumotlariga asosan tekshiriladi. Tekshirilayotgan davr (choraklik, yil) uchun belgilangan ish haqi fondinihaqiqatda hisoblangan ish haqi summalari bilan taqqoslash zarur. Buning natijasida ish haqi fondining umumiy tejalgani yoki oshiqcha sarflangani aniqlanadi. Agar yil davomida ishlab chiqarish xajmining o’zgarganligi sababli dastlabki ish haqi fondiga o’zgartirishlar kiritilgan bo’lsa, u holda ular umumiy tejash yoki oshiqcha sarflashni aniqlashda inobatga olinadi.
Tekshirish jarayonida hisoblashuv-to’lov vedomostlari ma’lumotlarining har oyda bankka taqdim qilinadigan ma’lumotnoma ko’rsatkichlariga mos kelishi ham aniqlanadi. Ma’lumotnomadagi hisoblangan ish haqining umumiy summasi shu oydagi 21-shakl “Xodimlar bilan hisob-kitoblar bo’yicha jamlama ma’lumot”ning summasiga mos kelishi kerak.
Ish haqi berish uchun bankdagi 5110-“Hisob-kitobschyoti”dan olingan summalar, shuningdek, undan ushlanib, o’tkazilgan summalar 21-shakldagi hisob-kitoblar bajariladigan jadvalning tegishli ma’lumotlari bilan mos kelishi kerak.
Ish haqi fondining oshiqcha sarflanishi ma’muriy boshqaruv, xo’jalik va xizmat ko’rsatuvchi xodimlar sonining shtat jadvalidagidan oshib ketganligi; lavozim maoshlari, stavkalar va rastsenkalarning oshirib yuborilganligi; mashina va mexanizmlarda bajarilishi ko’zda tutilgan ishlar (g’allani o’rish, donni yuklash va qo’shimcha ishlov berish, yaganalash, chekankalash va h.k) qo’lda bajarilganda ish hajmining qo’shibyozilishi va hokazolar. Ayrim hollarda oshiqcha sarflar ob’ektiv sabablar oqibatida sodir bo’ladi, masalan, qor yoki yomg’ir ko’p yoqqan paytlarda yo’llarni tozalash, mollarga ozuqa etkazib berish va boshqalar. Bularning barchasi puxta tekshirilishi zarur.
Auditor xo’jalikka chetdan ishchilarni qancha, qachon va qaysi muddatda jalb qilinganligi, ulardan qanday foydalanilganligi va ularga qanday tartibda mehnat haqi to’langanligini ham aniqlashi kerak.
Mehnatga haq to’lash masalalari etarli darajada murakkab. Unda mehnatning tavsifi, mehnat xarajatlarini va uning natijalarini o’lchash hamda baholash, rastsenkalar, mukofotlar va hokazolarni belgilash bilan bog’liq ko’plabnozik va o’ziga xos tafsilotlari mavjud. Shuning uchun auditordan ushbu masalalar bo’yicha me’yoriy baza va hisob yuritishning ahvolini aniqlash, shtatlar jadvali, korxona rahbariyatining xodimlarni oylik maosh tayinlab ishga qabul qilish to’g’risidagi buyruqlari (tanlab tekshiriladi), tuzilgan pudrat shartnomalari va mehnat bitimlari; mehnatga haq to’lash, mukofotlash va moddiy yordam berish to’g’risidagi nizomlarni o’rganish talab etiladi. So’ngra ish vaqtini hisobga olish tabellari va ishbay ishlar uchun naryadlar, hisoblashuv-to’lov va to’lov vedomostlari, mehnatga haq to’lash hamda uni tartibga solish bilan bog’liq boshqa xujjatlarning rasmiylashtirilishi tekshiriladi. Auditor ushbu masalalar bilan tanishib chiqib, mehnatga haq to’lash bo’yicha hisob-kitoblarning asosiy bloklarini sinchiklab tekshiradi. Xususan:
Korxona xodimlarining shtat jadvalida belgilangan oylik maoshlariga rioya qilinishi: shtat jadvalining boshqaruv kengashi yoki aktsiyadorlar majlisida tasdiqlanganligi; o’rindoshlik asosida mehnatga xaq to’lashning to’g’riligi; shtat intizomiga rioya qilinishi; mehnat bitimlari bo’yicha haq to’lashning asosliligi.
Ishchilarga ishbay naryadlar bo’yicha haq to’lashning to’g’riligi, xususan, bajarilmagan ishlar uchun qo’shib yozish hollari yo’qligi, mehnatga haq to’lashning akkord tizimi qo’llanilganligi, akkord naryadlarining tegishli butun ish uchun qilingan kalkulyatsiya bilan asoslanishi, akkord topshiriqlarining belgilangan muddatda bajarilganligi va yuqori sifatliligi aniqlanadi.
Mukofotlash tartibi va asosliligi, mukofotlash sabablarini aniqlash va mehnat jamoasi tomonidan qabul qilinib, tasdiqlangan mukofotlash tizimini tahlil qilish bilan birgalikda aniqlanadi.
Ma’muriy boshqaruv xodimlari, mutaxassislar, xizmatchilar va kichik xizmatchi xodimlarga to’lanadigan haq ularning haqiqiy sonini shtat jadvali va belgilangan lavozim maoshlari bilan solishtirib tekshiriladi.
Shuningdek, hisoblashuv-to’lov vedomostlari va 19, 20, 21-shakldagi hisob-kitob bajariladigan jadvallarni puxta tekshirish zarur. Bosh daftardagi 4210 “Mehnat haqi bo’yicha berilgan bo’naklar” 6710-“Xodimlar bilan mehnat haqi bo’yicha hisob-kitoblar” va 6720- “Deponentlangan mehnat haqi” schyotlarning qoldig’i 21-shakl hisob-kitob jadvalidagi qoldiq bilan teng bo’lishi kerak. 4210-schyot bo’yicha debet qoldiqning mavjudligi va qancha miqdordaligini aniqlash zarur. Xodimlar bilan mehnat haqi bo’yicha hisob-kitoblarda debitor qarz mavjudligi bosh buxgalter tomonidan hisob-kitoblar ahvoli ustidan tegishli nazorat o’rnatilmaganligidan dalolat beradi.
Mehnatga haq to’lash va boshqa muomalalar bo’yicha xodimlar bilan hisob-kitoblarni auditorlik tekshiruvidan o’tkazishda 4210-“Mehnat haqi bo’yicha berilgan bo’naklar”, 4220- “Xizmat safari uchun berilgan bo’naklar”. 4230-“Umumxo’jalik xarajatlari uchun berilgan bo’naklar”, 4710-“Kreditga sotilgan tovarlar bo’yicha xodimlarning qarzlari”, 4720-“Berilgan qarzlar bo’yicha xodimlarning qarzlari”, 4730-“Moddiy zararni qoplash bo’yicha xodimlarning qarzlari”, 4790-“Xodimlarning boshqa qarzlari”, 6710-“Mehnat haqi bo’yicha xodimlar bilan hisob- kitoblar”, 6720-“Deponentlangan mehnat haqi”, 6970-“Hisobdor shaxslarga to’lanadigan qarzlar” schyotlari bo’yicha yuritiladigan hisobning to’g’riligi va ishonchliligini tekshirish salmoqli o’rin egallaydi.
Ish haqi bo’yicha hisob-kitoblar hisoblashuv-to’lov vedomostlari (73-shakl), oila (jamoa) pudratlari va boshqa ichki xo’jalik bo’linmalarining shaxsiy hisob varaqlari, ish vaqtini hisobga olish tabeli (64-shakl) va boshqa hujjatlar bo’yicha tekshiriladi.
Hisoblashuv-to’lov vedomostlarida jami summani ataylab oshirib ko’rsatish hollari ham uchraydi.
Ish haqidan ushlanadigan daromad soliqlari, nafaqa fondiga va kasaba uyushmasiga a’zolik badallari Soliq kodeksi va boshqa tegishli me’yoriy xujjatlarga muvofiq tekshiriladi. Ish haqidan qonunchilikda belgilanmagan summalarni ushlash man etiladi. Masalan, kommunal xizmat va kvartira haqlari, maxsus kiyim-bosh, oziq-ovqat, bolalar bog’chalarda va boshqa bolalar muassasalarida tarbiyalanganligi uchun va boshqalar.
Ish haqining belgilangan vaqtda berilmaslik hollari mavjudligi, agar shunday holatlar bo’lsa, uning sabablari (o’z vaqtida moliyalashtirilmaganlik, hujjatlarni bankka o’z vaqtida taqdim qilmaslik va boshqalar)ni aniqlash zarur.
Dastlabki, hujjatlar puxta tekshiriladi: xisoblashuv-to’lov vedomostlari, berilmagan ish haqlari reestri, ish vaqtini hisobga olish va ish haqini hisoblash tabeli va boshqa hujjatlar. Oxirigacha to’liq rasmiylashtirilmagan, o’chirib yozilgan va dog’ tushirilgan dastlabki hujjatlarga alohida e’tibor qaratish kerak. Bunday hujjatlar bilan pul mablag’larini o’g’irlash va suiste’mol qilishlar yashirilishi mumkin.
Hisoblashuv-to’lov vedomostlari sanab chiqilishi shart. Ularni tekshirishda korxonada ishlamaydigan shaxslar vedomostga kiritilmaganligi, hisoblangan ish haqi tegishli dastlabki hujjatlarga mosligi tekshiriladi.
Ijtimoiy sug’urta fondi bo’yicha muomalalarni nazorat qilish xodimlarga ish haqi va boshqa to’lovlarni hisob-kitob qilishga doir buxgalteriya hujjatlarini tekshirish; ijtimoiy sug’urta to’lovlarini ijtimoiy sug’urta fondining joriy schyotiga o’tkazish haqidagito’lov topshiriqlarini tekshirish; sanatoriyalar va dam olish uylari yo’llanmalari uchun xodimlardan naqd pullarni qabul qilish bo’yicha kassa hujjatlari; ijtimoiy sug’urta mablag’lari hisobidan qilingan sarflarga doir hujjatlar; ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar to’g’risidagi dalolatnomalar, kasallik varaqalari, hisob-kitob vedomostlari (44-shakl), hisob-kitoblar bajariladigan “Xodimlar bilan hisob-kitoblarga doir ma’lumotlar jamlamasi” (21-shakl) ma’lumotlarini tekshirish orqali amalga oshiriladi.
Auditor ijtimoiy sug’urta fondi bo’yicha hisob-kitoblarni tekshirishda kasaba uyushmasi qo’mitasi a’zolarini ham jalb qilishi maqsadga muvofiq.
Ijtimoiy sug’urta fondiga ajratmalar sarflangan ish haqi fondiga nisbatan foiz hisobida ajratilib 6510-“Sug’urta bo’yicha to’lovlar” schyotining krediti va xarajat schyotlari (2010, 2310, 2510 va boshqalar)ning debetiga, ya’ni xo’jalik bo’linmalari (oila (jamoa) pudratlari va boshqalar)ning shaxsiy hisob varaqlariga yozib qo’yiladi.
Xodimlarning ishlash va dam olish tartibi, ularni ijtimoiy sug’urta qilish respublika qonunchiligi me’yorlari bilan tartibga solib turiladi. Bu me’yorlar, agar halqaro va davlatlararo shartnomalarda boshqacha tartib belgilanmagan bo’lsa, qo’shma korxonalarda, xalqaro birlashmalar va tashkilotlarda ishlaydigan xorijlik fuqarolarga ham qo’llaniladi. Xorijlik fuqarolar mehnatiga haq to’lash tartibi har bir xorijlik fuqaro bilan tuzilgan shartnomada belgilanishi ta’sis hujjatlarida ko’zda tutilgan bo’lishi mumkin.
Mehnatga haq to’lash, moddiy rag’batlantirish shakllari va miqdorlari, shuningdek, O’zbekiston Respublikasi qonunchiligida ko’zda tutilgan fuqarolar huquqlariga rioya qilingan boshqa mehnat sharoitlari kabi masalalar qo’shma korxonalar, xalqaro birlashmalar va tashkilotlar tomonidan mustaqil hal etiladi.
Qo’shma korxonalarda ishlovchi xorijlik ishchilar oladigan ish haqlari ham O’zbekiston Respublikasi qonunchiligida ko’zda tutilgan tartib va miqdorda soliqqa tortiladi.
Xodimlar va yollangan shaxslar bilan mehnatga haq to’lash bo’yicha hisob-kitoblar ishonchliligini tekshirish hisob va hisobot ma’lumotlari tengligini aniqlashdan boshlanadi.
Nomuvofiqlar topilganida ularning sabablarini aniqlash zarur. Solishtirish amallarini ishchi hujjatlar bilan rasmiylashtirib, hisobot, sintetik va analitik hisob ma’lumotlarining tengligiga ishonch hosil qilgandan so’ng, auditor ish haqi hisoblashning to’g’riligini tekshirishni boshlaydi.
Nomuvofiqliklar topilganda farq summalari va ularning vujudga kelish sabablarini ishchi hujjatlarda ko’rsatish zarur. Shundan so’ng dastlabki hujjatlarning mavjudliligi va ishonchliligi, to’g’ri to’lg’azilganligi, me’yoriy hujjatlar talablariga mosligi o’rganiladi.
Ish vaqtini hisobga olish tabeli, buyruqlar, ishbay ishlar uchun naryadlar, bajarilgan ishlarni hisobga olish varaqalari, yo’l varaqalari, hisob-kitob
hisoblashuv-to’lov vedomostlari, ta’til uchun haq va qo’shimcha haqlarning boshqa turlari va boshqalar tekshiriladi. Tekshiruv chog’ida quyidagilarga e’tibor berish zarur:
-barcha majburiy rekvizitlarning to’liqligi va to’g’ri rasmiylashtirilganligi;
-bajarilgan ishlar va ish vaqtini hisobga olish uchun ma’sul shaxslar imzolarining mavjudligi;
-tushuntirish berilmagan tuzatishlar va to’g’rilashlar;
-ish vaqtini hisobga olish tabeliga “o’lik jonlar”ni qo’shish va bajarilmagan ishlarni qo’shib yozish holatlarini aniqlash zarur.
Hisoblashuv-to’lov va to’lov vedomostlaridagi summalarning jamlanishini arifmetik tekshiruv maqsadga muvofiq. Bu vedomostlarda har bir alohida olingan xodim bo’yicha summallar to’g’ri jamlanganida, jami summani ataylab oshirib yozish hollarini aniqlashga imkon beradi. Bundany xatolar nafaqat mehnat haqi xarajatlarining oshib ketishiga, balki pul mablag’larining o’zlashtirilishga ham olib keladi.
Mehnat haqi bo’yicha hisob-kitoblarni mohiyatan tekshirish, yoppasiga (xodimlar soni unchalik ko’p bo’lmaganida) yoki tanlab amalga oshirilishi mumkin, auditor tanlov ko’lamini tekshiruv dasturi va muayyan shart-sharoitlardan kelib chiqqan holda aniqlaydi. Lekin barcha turdagi mehnat haqi va undan ushlanadigan summalarni qamrab olish maqsadida tanlov doirasiga barcha toifa, guruhlar va bo’linmalar xodimlari bilan hisob-kitoblardan olinishi maqsadga muvofiq.
Xulosa
Auditor bir necha xodimlarning shaxsiy jildlari va shaxsiy hisobvaraqlarini tanlab olishi va ishga yollanish hamda boshqa lavozimga o’tkazilish sanalari, mehnatga haq to’lash shartlari (stavka, oklad) va qo’shimcha to’lovlar to’g’risidagi axborotlarning muvofiqligini tekshirishi zarur. Bunda shtat intizomi va belgilangan lavozim maoshlari yoki kontrakt shartlariga rioya qilinishi, mehnat shartnomalari bo’yicha va o’rindoshlik asosida mehnat haqi to’lashning asoslanganligi tekshiriladi.
Ish vaqtini hisobga olish tabeli, hisoblashuv-to’lov vedomosti va shaxsiy hisob-varaqlarini solishtirish yo’li bilan ishlangan vaqt miqdori to’g’risidagi ma’lumotlarning bir xilligini, to’liq ishlanmagan oyda hisoblangan ish haqining arifmetik hisob-kitobi to’g’riligini tekshirish zarur. Mehnatga ishbay haq to’lashda bajarilgan ishlar miqdori va sifat ko’rsatkichlarining muvofiqligi, hamda me’yorlar va baholarni qo’llashning to’g’riligi tekshiriladi. Avval haq to’langan dastlabki hujjatlar bo’yicha takroran ish haqi hisoblash holatlarining yo’qligini ham tekshirish zarur.
Mukofotlar hisoblashning to’g’riligi va asoslanganligini tekshirish chog’ida, auditor mukofotlash to’g’risidagi Nizom, buyruqlar, hisob-kitob vedomostlari va shaxsiy hisobvaraqalar ma’lumotlarini taqqoslaydi. Masalan, xodimga hisobot davrida faoliyati uchun mazkur davrda uning ish kunlari bo’lmagan holda mukofot hisloblangan. Mukofot hisoblash korxona rahbarining buyrug’i, direktorlar kengashining qarori va shunga o’xshash tegishli hujjatlar bilan rasmiylashtirilishi lozim. Ish me’yorlari pasaytirib qo’llanilganligi va boshqa shunga o’xshash murakkabliklar haqida shubha paydo bo’lganida auditor ekspert-mutaxassis xizmatidan foydalanishi mumkin. Ta’til vaqti uchun haq to’lashni tekshirish chog’ida buyruq va tabel bo’yicha ta’tild belgilangan sana, hisob-kitob davrini aniqlashning to’g’riligi va ta’til hisob-kitobi va shaxsiy hisobvaraqada hisob-kitob uchun olingan davrdagi oylar bo’yicha ish haqi summalarining mosligiga e’tibor beriladi. Ta’til uchun haq hisoblashning to’g’riligi haqida dalil-isbotlarga ega bo’lish uchun auditorlar bir qancha xodimlar bo’yicha muqobil ta’til hisob-kitobi tuzishi mumkin.
Normal ish sharoitidan chetga chiqish bilan bog’liq qo’shimcha haq (tunda ishlaganligi uchun, ish vaqtidan tashqari ish uchun, bayram kunlari ishlaganlik uchun, og’ir va zararli sharoitda ishlaganlik uchun va h.k) hisoblashning to’g’riligi hisob-kitob ma’lumotlari va ish vaqtini hisobga olish tabeli hamda qonunchilikda belgilangan qo’shimcha haq miqdorining muvofiqligini tekshirish yo’li bilan aniqlanadi.
Vaqtinchalik ishga yaroqsizlik uchun nafaqa hisoblashni nazorat qilish amallari quyidagilarning to’g’riligini tekshirishni o’z ichiga oladi:
-bir kunlik o’rtacha ish haqi;
-nafaqa miqdorini(%) ish stajiga qarab tekshirish;
-nafaqaning eng katta miqdorini belgilash;
-ishga yaroqsizlik kunlari
-hisoblangan nafaqa summalari.
Hisob-kitoblarni tekshirishda aniqlangan nomuvofiqliklar auditorning ishchi hujjatlarida qayd qilib boriladi. Ish haqi xisoblashning to’g’riligi va asoslanganligini tekshirish chog’ida auditor, odatda, mehnat haqi hisoblash tekshirilgan shaxsiy hisob varaqlar bo’yicha, ish haqidan ushlanadigan summalar to’g’riligini tanlab tekshiradi. Xodimlar ish haqidan ushlanadigan summalar hujjatlar bilan asoslanganligi, qonuniyligi va ularning to’g’ri ijro qilinganligini aniqlash zarur. Ish haqidan ushlanmalar ijro varaqalari (alimentlar, jarimalar, moddiy zararni qoplash) bo’yicha; kreditga sotib olingan tovarlar bo’yicha topshiriq-majburiyatlar bo’yicha; xodimning arizasi bo’yicha (kvartira haqini o’tkazish, bolasining maktabgacha bolalar muassasida tarbiyalangani uchun, o’qish uchun, kasaba uyushmasiga a’zolik badali va sh.o’); to’lov vedomostlari bo’yicha berilgan bo’naklarni ushlab qolish. Ish haqidan daromad solig’i va nafaqa fondiga to’lanadigan badallar ushlanishining to’g’riligini tekshirish maxsus e’tibor talab qiladi. Shuningdek, barcha ushlanmalar summasi xodimning bir oylik maoshi 50%idan oshib ketmaganligini ham aniqlash zarur.
Daromad solig’i bo’yicha berilgan imtiyozlarning qonuniyligini aniqlash uchun imtiyozlarni tasdiqlovchi hujjatlarning mavjudligi va to’g’ri rasmiylashtirilganligiga ishonch hosil qilish kerak:
-xodimning jami daromadidan chegiriladigan imtiyoz summalarini tasdiqlovchi hujjatlarning nusxalari;
Shundan so’ng jismoniy shaxslar jami daromadini aniqlash, asosiy xodimlar, o’rindoshlar, fuqarolik-huquqiy shartnomalar asosida pul to’lanadigan shaxslar va boshqalar bo’yicha soliq imtiyozlari va daromad solig’i stavkalarini qo’llashning to’g’riligini tekshiriladi.
Jami daromadni tekshirishda korxonaning o’z mablag’lari hisobidan to’langan, ijtimoiy tavsifdagi to’lovlar (ovqat puli, yo’l haqi xujjatlari, oliy o’quv yurtlarida ta’lim olish, imtiyozli shartlar bilan qarz berish, bayram va yubiley sanalariga sovg’a berish, me’yordan oshiq xizmat safari xarajatlari va tegishli hujjat bilan tasdiqlanmagan sarflar va shunga o’xshashlar)ning soliqqa tortish maqsadida jismoniy shaxslar jami daromadiga qo’shilganligi aniqlanadi.
Ish haqidan ushlanadigan summalar bo’yicha aniqlangan tafovutlar ham auditorning ishchi hujjatlarida umumlashtirilishi va aks ettirilishi lozim.
Ish haqi hisob-kitobini tekshirgandan so’ng mehnat haqiga doir xarajatlarni schyotlar, ma’suliyat markazlari va tannarx hisoblash ob’ektlari bo’yicha guruhlash va umumlashtirishning to’g’riligini aniqlash zarur.
Mehnat haqini harajat schyotlariga (2010, 2310, 2510, 9400)olib borishining asosliligini tekshirishda ishlab chiqarish zahiralarini tayyorlash (1510) va kapital ishlar (0810, 0820, 0830,
0840, 0850, 0860, 0890) bilan bog’liq mehnat haqi summalarining xarajat schetlariga olib borilish hollari yo’qligini aniqlash zarur. Bu dastlabki hujjatlar (ish vaqtini hisobga olish tabeli, ishbay ishlar uchun naryadlar va boshqalar), hisoblashuv va hisoblashuv-to’lov vedomostlari, hamda 4210, 6710 va 6720 schetlar bo’yicha hisob registrlari ma’lumotlarini ko’rib chiqish uslubi bilan aniqlanadi. Mehnat haqi bo’yicha hisob-kitoblar aks ettirilishining to’g’riligini tekshirish natijalari auditorning ish hujjatlari bilan rasmiylashtiriladi. Umumlashtirilgan ma’lumotlar asosida mehnat ha
qi bo’yicha aniqlangan tafovutlarning hisobot moddalari ko’rsatkichlariga ta’sirining sezilarliligi (jiddiyligi) aniqlanadi.
|
| |