Maktabgacha ta'lim jarayonida bolaga ta'lim-tarbiya berishda shaxsga yo‘naltirigan ta'lim

|
Maktabgacha ta'lim jarayonida bolaga ta'lim-tarbiya berishda shaxsga yo‘naltirigan ta'lim
|
bet | 5/6 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 127,5 Kb. | | #244392 |
2.2. Maktabgacha ta'lim jarayonida bolaga ta'lim-tarbiya berishda shaxsga yo‘naltirigan ta'lim
Maktabgacha ta'lim jarayonida bolaga ta'lim-tarbiya berishda shaxsga yo‘naltirigan ta'lim modeli ustuvor sanaladi. Shaxsga ongli yondashishning maqsadi-shaxsni rivojlantirish, uni berilgan standart va bosim ostida “o‘zgartirish emas”, balki “uni qanday bo‘lsa, shundayligicha qabul qilish”dir. Shaxsiy yondashuv ta'lim jarayoni ishtirokchilarining shaxsiy majburiyatlarini rivojlantirish va to‘liq namoyon qilish uchun sharoit yaratishni ko‘zlaydi. Shaxsiy majburiyatlar - bu shaxs tomonidan “shaxs bo‘lish” ijtimoiy buyurtmasini tatbiq etuvchi ma'lum fazilatlarning namoyon etilishidir.
Pedagog tomonidan qadriyatlar orasida yo‘nalishini aniqlash uning kasbiy faoliyatini belgilaydi. Shaxsga yondashuv pedagog va bolaga o‘zini shaxs sifatida his qilishiga, ularning imkoniyatlarini aniqlash va namoyon etishga, o‘zini anglab yetishga, jamiyat tomonidan amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan o‘z-o‘zini anglash, o‘z-o‘ziga ishonish va o‘zini kashf qilish usullariga imkon yaratadi.
Maktabgacha yoshda bola buyumlarning alohida yuzaki xususiyatlarini qabul qilishning yuqori cho‘qqilarini egallaydi, ko‘rgazmali shakldagi amaliy va aqliy vazifalarning yechimini topadi. Lekin bola hali buyumlarning ko‘rinishiga ahamiyatsiz bo‘ladi. Bu tabiiy hol chunki buyumlar uning uchun mavjuddir va ular bolani faqat amaliy va aqliy faoliyat ob'ekti sifatida qiziqtiradi. Maktabgacha yoshdagi bola buyumlarning mohiyatini emas, balki ularning tashqi ko‘rinishi va ishlatilishiga qarab ish tutadi. Buyumlarning bizlarga qanday ko‘rinishi bilan mohiyati o‘rtasida katta farq bor. Buyumlarning mohiyati yuzaki emas, u shaxsiy tajriba orqasida yuzaga kelmaydi, to‘g‘ridan-to‘g‘ri qabul qilinmaydi. U ijtimoiy tashkillashtirilgan o‘quv – dunyoni ilmiy anglash orqali kashf etiladi.
Tubdan o‘zgartirilgan o‘qitish – bola va pedagogning hamkorlikdagi tubdan o‘zgartirilgan (ko‘rgazmali-rivojlantiruvchi) pedagog va bola shaxsini mustaqil tarbiyalashga yo‘naltirilgan faoliyati, qaysiki shaxsiy mazmunni hayotiy bo‘shliqda qimmatli ahamiyatga ega bo‘lgan, pedagog va bolaning universallashtirilgan tizimi.
Tubdan o‘qitish quyidagi yondashuvlarni nazarda tutadi:
Ijtimoiy pedagogik yondashuv. Uning mazmuni shundan iboratki, bola tomonidan insoniyat tajribasining o‘zlashtirilishini ta'minlovchi rivojlanishni amalga oshirish. Bunday yondashuv ta'lim berish jarayonini yakuniy natijaga-bola shaxsining ijtimoiylashuviga erishishga yo‘naltirilgan. Uning mohiyati bola tomonidan jamiyatning ahloqiy, ma'naviy o‘zgarishlarni tubdan isloh qilishdir. Bunday yondashuvda ta'lim tarbiya beruvchi vazifani bajaradi.
Gnoseologik (bilish faoliyati) yondashuv o‘qitish jarayoni mohiyatini anglash jarayonidan olib chiqadi va yuzaga kelgan anglash faoliyatini modifikatsiyalaydi (variatsiyalaydi). O‘qitish insonning individual rivojlanishini tezlashtiradi, qaysiki ijtimoiy qonunchilikka bo‘ysunadi. Shu bilan birga u insonning o‘rnatilgan tartibda individual rivojlanishi bilan birga, inson ongining umumiy tarixiy rivojlanishiga ham bog‘liqdir. O‘qish umumiy va individual anglash shakllarini yaqinlashtiradi, individual faoliyatni umumiy anglash tizimiga yaqinlashtiradi, bolaning shaxsiy tajribalari va o‘qish va o‘qitish davrida yuzaga kelgan tushunchalar orasidagi tafovutlarni chaqiradi.
Gnoseologik o‘qitishning mohiyati ta'lim vazifalarini tabiq etishda o‘qitilayotgan ob'ektning individuallashtirish jarayonini amalga oshirishdan iborat.
Psixologik yondashuv. Bu yondashuv uchun insonning rivojlanishi va bilimlarni o‘zlashtirishini psixologik nazariy bilimlarni yuzaga olib chiqishdan iborat.
Aqliy faoliyatning bosqichma-bosqich shakllanishi nazariyasini inobatga olgan holda (P.Ya.Galperin, N.F.Talo‘zin), o‘qitish birinchi materiallashgan bosqichdan ikkinchisi, ya'ni tayanch tashqi nutq faoliyatida saqlangan bosqichga o‘tadi. Undan so‘ng aqliy faoliyat to‘liq ichki faoliyatda amalga oshiriladigan uchinchi, yuqori bosqichga o‘tadi. Bunday yondashuvda o‘qitishning mohiyati aqliy faoliyat shakllanishining bosqichlariga mos ravishda solishtiriladi. Bunday yondashuvda o‘qitish o‘qitiluvchining shaxsiga yo‘naltiriladi va rivojlantiruvchi faoliyatni amalga oshiradi.
Akmeologik (grekcha so‘zdan olingan bo‘lib, yuqori nuqta, yuksalish, yaxshi payt va o‘qish degan ma'noni bildiradi) yondashuv o‘qitishning shaxsga yo‘naltirilgan xususiyatlarini ochib beradi. Uning asl mohiyati shundan iboratki, o‘qitish shaxsning hayotiy dunyosiga, pedagog va bolaning mavjud hayoti mazmuniga bir tekisda kirib boradi. O‘qitish nafaqat o‘qitiluvchi va va pedagogning fikr va munosabatlarini uyg‘unlashtirib, mazmun maydonini o‘zgartiradi, balki, o‘zaro munosabatlarning yaxlit sub'ektining paydo bo‘lishi va rivojlanishiga olib keladi. Bunda o‘qitishning o‘zaro tarbiya, o‘zaro ta'lim, o‘zaro hamkorlik, o‘zaro ijodiylikka aylanishiga omil bo‘ladi.
Ta'lim jarayonida uslubiy tamoyillarni tadbiq etishda quyidagi ta'lim maqsadlari mavjud: tarbiyaviy, ta'limiy, rivojlantiruvchi, amaliy.
Ta'limning tarbiyaviy maqsadi – bola extiyojlarini tarbiyalash, pedagogik nuqtai-nazarni tadbiq etish (kattalar tomonidan boshqarilayotgan jamoaviy faoliyatda bola tomonidan o‘zining shaxsiy kechinmalari orqali “ahloqiy bosqichlar”ni bosib o‘tish yo‘li).
Tarbiyaviy maqsadning mazmuni shundaki, bolada ahloqiy qadriyatlar tizimi, dunyoga hissiy-baholovchi munosabat shakllanadi.
Ta'limiy maqsad shundan iboratki, bola ta'lim jarayonida o‘zining aqliy ehtiyojlarini qondirib, uni o‘rab turgan haqiqatni anglab boradi.
Ta'limning tarbiyaviy, ta'limiy, rivojlantiruvchi, amaliy maqsadlari o‘qitishning munosib vosita, usul va uslublarini tanlash sharti bilan tadbiq etiluvchi va uslubiy tamoyillarni belgilovchi asosiy faktor bo‘lib xizmat qiladi..3 Bolaning rivojlanishi va uning maktabga tayyorgarlik ko‘rsatkichlari
Bolaning rivojlanishi va uning maktabga tayyorgarlik ko‘rsatkichlari quyidagilar:
1.Jismoniy tayyorgarlik (bolaning mazmuniy jihati rivojlanishining fiziologik darajasi);
2.Psixologik tayyorgarlik (bola shaxsi tarkibining xissiy, mental (aqliy), irodaviy rivojlanish darajasi);
3.Ijtimoiy tayyorgarlik (bolaning mazmuniy jixatdan ijtimoiy rivojlanish darajasi).
Pedagogning maktabgacha ta'limda shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni amalga oshirishga tayyorgarlik ko‘rsatkichlarini belgilashda 3ta sohani inobatga olish lozim: shaxs, faoliyat bo‘yicha va refleksiv.
Shaxs sifatida tayyorgarlik – bu pedagogik tafakkur (gnostik, ya'ni aqliy qobiliyatlar - ilmiy ma'lumotlarni farqlash malakalari, amaliy faoliyatda ilmiy bilimlarni to‘g‘ri qo‘llash, pedagogik vazifalarni malakali xal etish); pedagogik maqsadni belgilash (tashkilotchilik qobiliyatlari - o‘qitish va takrorlash uchun optimal sharoit yaratish malakalari, mashg‘ulotning kerakli shakllarini tanlash, vaqtni to‘g‘ri taqsimlash, o‘quv jarayonini kerakli inventar jixozlari bilan ta'minlash; o‘z mehnatini tashkil etish, har qanday tadbirlarni rejalashtirish va o‘tkazish (ertaliklar, adabiy kechalar va boshqalar); pedagogik yo‘naltirilganlik (kommunikativ qobiliyatlar: ma'lum bir ta'lim olayotganlar kategoriyasi uchun hammabop shaklda ma'lumotni taqdim etish qobiliyati, vaziyatga qarab ma'lumotni berish usul va uslublarini to‘g‘rilash, birovni ishontira olish qobiliyati, “pedagog-pedagog”, “pedagog-ota-ona”, “pedagog-menedjer”, “pedagog-bola” darajalarida kasbiy muloqotni savodli tuzish; bolalar jamoasida ijobiy psixologik mikroklimatni yaratish va boshqalar).
Kasbiy tayyorgarlik: pedagogik takt (intellektual mehnat bo‘yicha loyihaviy qobiliyatlar: oddiy standartlar va qaror uslublarini olib tashlab, yangi, ajoyiblarini izlash; ushbu va o‘z o‘zidan ma'lum narsadan yuqorilarini ko‘ra bilish; odatdagi muammolarni asosiy bog‘liqliklarini qamrab olish; qaror qabul qilishning bir nechta turli yo‘llarini aniq ko‘ra bilish va hayolan eng samaraligini tanlash; barcha masalalar xal etilib bo‘lingan joyda muammoni sezish va mavjudligi; g‘oyaviy hosildorlik; bolaning individual rivojlanish o‘quv jarayonini, innovatsion o‘quv rejasini, dasturni, o‘z faoliyatini loyihalashtirish va boshqalar).
Refleksiv tayyorgarlik: pedagogik refleksiya (refleksiv qobiliyatlar sezgirlikning 3 turini o‘z ichiga oladi: ob'ektni his etish: real haqiqat bolalarda qanday aks-sado berayotganiga, bunda qay darajada bolalarning qiziqish va ehtiyojlari namoyon bo‘lishiga, “ularni pedagogik tizimning talablariga mos kelishiga” pedagogning alohida sezgirligi; me'yorni his etish va takt turli pedagogik ta'sir ko‘rsatish vositalari ta'sirida bola shaxsida va faoliyatida sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar o‘lchoviga alohida sezgirlikda namoyon bo‘ladi, umuman qanday o‘zgarishlar ro‘y bermoqda, ular ijobiymi yoki salbiymi, qaysi belgilarga ko‘ra ular haqida so‘zlash mumkin; dahldorlik hissi pedagogning shaxsiy faoliyati kamchiliklariga, tanqidiyligi va o‘quv jarayoniga javobgarlik sezgirligi bilan ta'riflanadi).
Yuqoridagilar shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni tadbiq etishda bola va pedagog shaxsining alohida rivojlanishi emas, balki ta'lim jarayoni yaxlit sub'ektining rivojlanishi amalga oshirilishi lozimligidan dalolat beradi. Mazmun-ma'nolar tizimi yaxlit sub'ektning rivojlanish ko‘rsatkichlari sifatida namoyon bo‘ladi: bola ongida shaxsiy mazmun-mohiyatlar tizimi, pedagogning shaxsiy, hayotiy mazmun-mohiyati va ma'noviy tarkibi.
Maktabgacha ta'lim tizimining qayta tashkil etilishi - bu, avvalambor, maktabgacha ta'lim tashkilotiga ko‘proq mos keluvchi tartibni yaratish. Bundan kelib chiqib, maktabgacha ta'lim tashkiloti bola ta'lim-tarbiyasida davlatning asosiy talablarini qondira oladigan tashkilot sifatida qabul qilinishi kerak.
Nazorat savollari:
1. Rivojlangan davlatlar ta'lim tizimining o‘ziga xosliklarini tushuntiring.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 yil 29 dekabrdagi “2017-2021 yillarda maktabgacha ta'lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-2707-sonli qarorining mazmun-mohiyati haqida so‘zlab bering
3.Konsepsiyaning xuquqiy asosini qanday hujjatlar tashkil etishi haqida ma'lumot bering
4. Maktabgacha ta'limning maqsad va vazif alari haqida ma'lumot bering
Rivojlangan davlatlar ta'lim tizimining o‘ziga xosliklarini tushuntiring.
Qo'shma Shtatlarda ta'limning rivojlanishi XVII asrning birinchi yarmidan boshlandi. O'sha paytda mamlakatga kelgan mustamlakachilarning hayoti mashaqqatli va notinch bo'lgan, ammo birinchi o'quv muassasalari - ham kichik maktablar, ham katta o'quv markazlari ochila boshladi. Masalan, uning 1636 yilda tashkil etilganini hamma biladi. Amerikada u asosan davlatga tegishli bo'lib, u federal va mahalliy shtatlar byudjetidan moliyalashtiriladi. Ammo Qo'shma Shtatlardagi oliy ta'lim tizimi shunday tuzilganki, aksariyat universitetlar xususiy asosda ishlaydi, shuning uchun ular butun dunyodan talabalarni jalb qilishga intilishadi. Tuzilishi
Shtatga qarab, mashg'ulotni boshlash yoshi va uning davomiyligi har xil. Bolalar uchun Qo'shma Shtatlarda ta'lim odatda besh yoshdan sakkiz yoshgacha boshlanadi va o'n sakkiz yoshdan o'n to'qqiz yoshgacha tugaydi. Birinchidan, amerikalik bolalar boshlang'ich maktabga borishadi va u erda beshinchi yoki oltinchi sinfgacha o'qishadi (maktab tumaniga qarab). Keyin ular sakkizinchi sinfda tugaydigan o'rta maktabga boradilar. Katta yoki undan yuqori maktab - to'qqizinchi-o'n ikkinchi sinflar.
Qo'shma Shtatlarda maktabni tugatgan qizlar va o'g'il bolalar kollejga borishlari mumkin. U erda ikki yil o'qib, ular Rossiyadagi o'rta maxsus ma'lumotlarga teng daraja olishadi. Yoki siz to'rt yil davomida darhol kollej yoki universitetda o'qishingiz va bakalavr darajasiga ega bo'lishingiz mumkin. Istaganlar keyinchalik o'qishni davom ettirishlari va ikki yoki uch yil ichida magistr yoki doktorlik darajasini olishlari mumkin
. AQSh ta'lim tizimiga quyidagilar kiradi.
3-5 yoshdagi bolalar uchun maktabgacha ta'lim
6-13 yoshdagi bolalarni qabul qiladigan boshlang'ich maktab (1-8 sinflar)
14-17 yoshdagi o'quvchilar joylashgan o'rta maktab (9-12 sinflar)
oliy ta'lim tizimiga taalluqli so'nggi darajadagi ta'lim muassasalari
Maktabgacha
Qo'shma Shtatlardagi maktabgacha tarbiya muassasalariga juda yosh bolalar uchun bolalar bog'chalari va kelajakda ta'lim olish uchun kichkintoylarni tayyorlaydigan maxsus markazlar joylashgan bolalar bog'chalari kiradi. Ushbu muassasalar davlatga yoki xususiy shaxslarga tegishli. Xususiy korxonalar mutasaddi tashkilotlar tomonidan nazorat qilinib, o'quv amaliyotiga ilg'or tajribalarni joriy etishni va moddiy yordam ko'rsatishni rag'batlantiradi. Maktabgacha ta'lim tizimini bunday tashkil etishning shubhasiz afzalligi turli xil pedagogik yangiliklarga nisbatan harakatchanlikdir.
Bu keyingi maktab ta'lim bosqichining umumiy darajasini oshirishga foydali ta'sir ko'rsatadi, chunki har bir bola juda yoshligidanoq o'quv jarayoniga qo'shilish, o'z qobiliyatini namoyon etish va rivojlantirish imkoniyatiga ega.
Besh yoshga etgach, o'quvchilar bolalar bog'chasining katta guruhlariga ko'chib o'tishadi, bu shartli ravishda boshlang'ich maktabning nol darajalari deb hisoblanishi mumkin. Ushbu bosqichda darslarni o'tkazishning o'yin shaklidan an'anaviy darsga silliq o'tish mavjud.
Qo'shma Shtatlarda, oliy o'quv yurtlarida ochiladigan va bo'lajak o'qituvchilarni tayyorlash uchun ilmiy-tadqiqot bazasi bo'lib xizmat qiladigan maktabgacha laboratoriya deb nomlangan laboratoriyalar mavjud. Bunday tajriba bo'limlari ajoyib jihozlangan va bolalarni tarbiyalash va rivojlantirish uchun maqbul sharoitlarni yaratmoqda. Ular 3 yoshdan 6 yoshgacha bo'lgan bolalar uchun mo'ljallangan.
Maktab
Qo'shma Shtatlardagi maktab tizimi mustaqil ravishda o'qish davrlarini belgilaydigan turli xil muassasalar bilan ifodalanadi. Ammo majburiy barcha muassasalarning sharti – bu maktabgacha tayyorgarlik guruhining mavjudligi.
Bolalar olti yoshida bilimlarni o'zlashtira boshlaydilar va ma'lum bir ta'lim muassasasining siyosati va dasturiga qarab, keyingi bosqichga qadar 6-8 yil davomida o'qishadi - o'rta maktab, u erda 7 dan 9 sinfgacha o'qitiladi. Yakuniy bosqich - o'rta maktab (10-12 sinflar) oliy o'quv yurtlariga kirmoqchi bo'lganlar uchun majburiydir.
Kichik aholi punktlarida o'rta maktab an'anaviy sxemaga amal qiladi: sakkiz yillik boshlang'ich kursi va to'rt yillik to'liq o'rta ta'lim. So'nggi paytlarda boshlang'ich bosqichni fanlarni o'qitish tizimiga tezroq o'tish foydasiga kesish tendentsiyasi kuzatilmoqda.
Amerikada ta'lim majburiy emas, lekin bolalar bog'chalari va tayyorgarlik markazlarining deyarli barcha bolalari maktablarga borishadi, maktab bitiruvchilarining 30% esa universitet talabalari bo'lishadi. O'quv yilining choraklarga bo'lingan davomiyligi o'rtacha 180 kun. Ish haftasi besh kun. Darslar ertalab soat sakkiz yarimdan tushdan keyin soat uch-to'rtgacha davom etadi. Sakkizinchi sinfdan boshlab maktab o'quvchilari o'qish uchun fanlarni tanlash huquqiga ega, ammo hamma uchun ham majburiy mavzular mavjud - matematika, ona tili, tabiatshunoslik, ijtimoiy fanlar va boshqa bir qator fanlar. O'rta maktablar akademik, kasb-hunar va ko'p yo'nalishli bo'lishi mumkin. Birinchi turdagi muassasalar talabalarni universitetlarga kirish uchun tayyorlaydi. Ularda har bir bola intellekt darajasini (aqliy iqtidor) aniqlash uchun IQ testini topshirishi kerak. Agar indikator 90 dan past bo'lsa, talabaga ta'lim muassasasini almashtirish tavsiya etiladi. Kasb-hunar maktablari o'quvchilarni amalda qo'llanishi mumkin bo'lgan amaliy bilimlarni olishga yo'naltiradi, ko'p tarmoqli maktablar esa birinchi va ikkinchi turdagi maktablarning xususiyatlarini birlashtiradi. Mamlakatda davlat universitetlari bilan bir qatorda AQSh oliy ta'lim tizimida muhim rol o'ynaydigan xususiy universitetlar ham faoliyat yuritmoqda. Ikkalasida ham ta'lim qimmat, ammo ayniqsa iqtidorli talabalar uchun maxsus stipendiyalar mavjud.
Qo'shma Shtatlarda 4000 dan ortiq kollej va universitetlar mavjud bo'lib, ularning 65% xususiydir. Amerika oliy o'quv yurtlarida o'qituvchilar va talabalar sonining nisbati taxminan 7,5 dan 1 ga teng (mos ravishda 2 va 15 million).
Har bir muassasa o'z qabul tartibiga ega, bu alohida kollej yoki universitetning darajasi va obro'siga bog'liq. Ba'zi universitetlarda kirish imtihonlari kirish uchun talab qilinadi, boshqalarda - suhbatlar, testlar yoki maktab diplomlari tanlovi. O'rta maktabni muvaffaqiyatli tugatganligi to'g'risida diplomni taqdim etish kifoya bo'lganlar ham bor (ular, odatda, kollejlar). Qo'shimcha afzallik - jamoat va diniy tashkilotlarning tavsiyanomalari, festivallarda, olimpiadalarda, sportda va boshqalarda faol qatnashganligi to'g'risidagi dalillar bo'ladi. Eng nufuzli universitetlar tanlov asosida tanlov o'tkazishadi, chunki o'qish uchun ariza beruvchilar soni bo'sh joylar sonidan ancha yuqori.
Amerikalik abituriyent bir vaqtning o'zida qabul qilish imkoniyatlarini oshirish uchun bir vaqtning o'zida bir nechta universitetlarga hujjat topshirish huquqiga ega. Kirish imtihonlari - testlar yoki imtihonlar o'sha universitet yoki kollej professor-o'qituvchilari tomonidan emas, balki maxsus xizmatlar tomonidan amalga oshiriladi. Qabul qilinadigan talabalar sonini har bir universitet o'zi belgilaydi - mamlakatda yagona reja yo'q. O'qish muddati cheklanmaganligi qiziq, chunki barcha talabalar moliyaviy imkoniyatlari va hayotiy sharoitlari har xil.
Qizig'i shundaki, Amerika universitetlari devorlarida har bir talaba bizning o'quv muassasalarimiz uchun an'anaviy bo'lgan akademik guruh doirasida emas, balki individual dastur asosida o'qitiladi.
Kollejlar aksariyat hollarda bakalavr darajasida yakunlanadigan to'rt yillik o'quv kurslariga ega. Uni olish uchun siz tegishli imtihonlardan o'tishingiz va ma'lum miqdordagi ball to'plashingiz kerak. Siz bakalavr darajasiga bir yoki ikki yil qo'shib, ilmiy tahliliy hisobotni himoya qilish orqali magistr bo'lishingiz mumkin.
Universitet ta'limining eng yuqori bosqichi - bu fan sohasida mustaqil ishlashga yo'naltirilgan doktorlik dasturlari. Doktoranturaga yozilish uchun ko'p hollarda nomzod magistr darajasiga ega bo'lishi kerak.
Natijada aytishimiz mumkinki, Qo'shma Shtatlarda ta'lim tizimi jamiyatning doimiy o'sib borayotgan ehtiyojlariga mukammal moslashgan va ilmiy-texnik taraqqiyotning rivojlanish yo'nalishlariga mos ravishda moslashuvchan o'zgarishlarga tayyor.
Ma'lumki, AQSh ta'lim tizimi dunyodagi eng yaxshi tizimlardan biri hisoblanadi. Shuning uchun sayyoramizning turli mamlakatlaridan kelgan yoshlar dunyoning eng yaxshi universitetlari reytingida etakchi o'rinlarni egallab turgan Amerika universitetlarida o'qishga intilishadi.
Rivojlangan davlatlar ta`lim- tarbiya ishlarining yo`lga quyilishi, maktablarda amalga oshirilganini o`rganish orqali biz mustaqil respublikamiz milliy ta`lim tizimlarini yangitdan tashkil qilishda, ta`lim-tarbiyada, maktab ishini tashkil etishda eskirib, o`z dolzarbligini yuqotib borayotgan faoliyat shakllari va usullaridan tezroq xalos bo`lish, uni munosib tarzda yangilashda qo`shimcha boy manbalarga xam ega bo`lamiz. Zotan, xozirgi zamon ta`limida davlat va jamiyat talabi xamda manfaatlari aks etib turishi kerak.Ilmiy-texnika tarakkiyoti, yangi texnologik revolyusiya sharoitida muvaffaqqiyatli faoliyat ko`rsata oladigan jamiyat a`zolarini yetishtirib berish, yosh avlodni kasb-xunarga yo`naltirish xamda o`rta ta`limning ko`p variantli uchinchi bosqichini joriy etish, ta`lim-tarbiya berishda eng ilg`or pedagogik vositalarni qo`llash, ta`limda tashabbuskorlik va ijodkorlikka keng yo`l ochish, uning eng maqbul tizimlarini yaratish kabi jaxon tajribalarini o`rganish maqsadga muvofiqdir.Bugungi kunda keng ko`lamdagi isloxotlarni o`z boshidan kechirayotgan bizning ta`limimiz uchun bu katta axamiyatga ega. Keyingi yillarda jaxon ta`limi bo`yicha ko`pgina maqolalar, broshyuralar, qo`llanmalar chop etildi, unga bag`ishlab seminarlar, anjumanlar, o`qishlar, uchrashuvlar o`tkazildi. Bu bizning ta`lim tizimimizda, chet ellarda o`quv-tarbiya ishlarining yo`lga qo`yilishiga. e`tibor va qiziqishning natijasidir.
O‘zbekistonRespublikasi Prezidentining 2016 yil 29 dekabrdagi “2017-2021 yillarda maktabgacha ta'lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-2707-sonli qarorining mazmun-mohiyati haqida so‘zlab bering
Maktabgacha ta'lim sohasi uzluksiz ta'lim tizimining dastlabki bo'g'ini bo'lishi bilan birga keyingi ta'lim tizimida, bolani maktabga tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda bu ta'lim sohasi davlat siyosati darajasiga ko'tarilishi bejiz emas. Mamlakatimizda ilm-fanni yanada ravnaq toptirish, yoshlarimizni chuqur bilim, yuksak ma'naviyat va madaniyat egasi etib tarbiyalash, raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirish borasida boshlagan ishlarimizni jadal davom ettirish va yangi, zamonaviy bosqichga ko'tarish maqsadida muhtaram Prezidentimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoev bu tizimni chuqur tahlil qilib, shu paytgacha nazardan chetda bo'lgan eng kichik jihatlarigacha e'tibor qaratdi. Bugungi kunda maktabgacha ta'lim muassasalarining ta'lim dasturlari va o'quv-tarbiyaviy rejalariga qo'yilgan davlat talablarini takomillashtirish dolzarb masalaligicha qolayotganligi aniqlandi. Bolalarni maktabgacha ta'limga qamrab olish ko'rsatkichi hamon pastligicha qolmoqda. Mavjud muammolarni amaliy bartaraf etish maqsadida «2017-2021 yillarda maktabgacha ta'lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori qabul qilindi.
2021 yillarda maktabgacha ta'lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-2707-sonli qarori - Maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, moddiy-texnika bazasini mustahkamlash, maktabgacha ta’lim muassasalari tarmog‘ini kengaytirish, malakali pedagog kadrlar bilan ta’minlash, bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash darajasini tubdan yaxshilash, ta’lim-tarbiya jarayoniga zamonaviy ta’lim dasturlari va texnologiyalarini tatbiq etish, bolalarni har tomonlama intellektual, axloqiy, estetik va jismoniy rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish tubdan isloh qilishga yo'naltirilgan qarordir. Bu qaror natijasi Maktabgacha ta'lim sohasida keskin o`zgarishlar,qayta ta`mirlash ishlari, moddiy-texnika bazasini mustahkamlash, maktabgacha ta’lim muassasalari tarmog‘ini kengaytirish, malakali pedagog kadrlar bilan ta’minlash, bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash darajasini tubdan yaxshilash, ta’lim-tarbiya jarayoniga zamonaviy ta’lim dasturlari va texnologiyalarini tatbiq etish, bolalarni har tomonlama intellektual, axloqiy, estetik va jismoniy rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish ishlari olib borilmoqda. Maktabgacha ta'lim sohasiga bo`lgan e`tabor xamma qatori meni ham hayotimga ham o`z ta`sirini ko`rsatib,oliy ma`lumotli mutahasis bo`lish arafasidaman.
3.Konsepsiyaning xuquqiy asosini qanday hujjatlar tashkil etishi haqida ma'lumot bering
Mamlakatda bola huquqlarini ta’minlash va ularni har tomonlama himoya qilish uchun maxsus huquqiy baza shakllangan dɟsak, adashmagan bo‘lamiz. Jumladan, bolalarning huquqlari mamlakatimiz O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Ta'lim to‘g‘risida”gi Qonun, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” va ta'lim sohasidagi boshqa huquqiy-me'yoriy hujjatlar.Konstitutsiyasida va boshqa qonun hujjatlarida o‘z aksini topgan. O‘zbekiston o‘z mustaqilligining dastlabki davridanoq, aniqrog‘i 1992-yili BMTning “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi konvɟnsiyasini ratifikatsiya qilishi bilan jamiyatimiz bola huquqlari naqadar, dolzarb masala ekanligini xalqaro miqyosda e’tirof etdi. Mamlakatimizda bola huquqlarini ta’minlashda, qonunchilik hujjatlari va Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvɟnsiya bilan bir qatorda, Inson huquqlari umumjahon dɟklaratsiyasi, Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt, Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt, Xotin qizlarga nisbatan kamsitishning barcha shakllariga barham bɟrish to‘g‘risidagi konvɟnsiya, Irqiy kamsitishlarga barham bɟrish to‘g‘risidagi konvɟnsiya va Qiynoq hamda muomala va jazolashning qattiq shafqatsiz, insoniylikka zid yoki qadr-qimmatni kamsituvchi turlariga qarshi konvɟnsiya, kabi inson huquqlari bo‘yicha boshqa xalqaro shartnomalarga ham tayaniladi. Bugungi kungacha mamlakatimiz 70dan ortiq inson huquqlariga oid xalqaro hujjatlarga qo‘shilgan. Mazkur xalqaro huquqiy hujjatlar orasida bola huquqlariga oid xalqaro normalar muhim ahamiyat kasb etadi. Shu alohida qayd etish kerakki, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilinganligining 60-yilligi mamlakatimizda kɟng nishonlangan 2008-yilda O‘zbekiston parlamɟnti bola huquqlariga taalluqli quyidagi muhim xalqaro hujjatlarni ratifikatsiya qildi:
1. Ishga qabul qilish uchun eng kichik yosh to‘g‘risidagi XMTning konvɟnsiyasini (2008-yil 4 aprɟlda);
2. Bolalar mɟhnatining eng yomon shakllarini taqiqlash va tugatishga doir shoshilinch choralar to‘g‘risidagi XMTning konvɟnsiyasini (2008-yil 8 aprɟlda);
3. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi konvɟnsiyasini (Nyu-York, 2000-yil 15-noyabr) to‘ldiruvchi odam savdosining, ayniqsa, ayollar va bolalar savdosining oldini olish hamda unga chɟk qo‘yish va uning uchun jazolash haqidagi protokolini (2008-yil 8-iyulda);
4. Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvɟnsiyaga doir bolalar savdosi, bolalar fohishabozligi va bolalar pornografiyasiga taalluqli Fakultativ protokolni (2008-yil 11-dekabrda);
5. Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvɟnsiyaga doir, bolalarning qurolli mojarolarda ishtirokiga taalluqli Fakultativ protokolni (2008-yil 12-dekabrda). Bola huquqlariga oid mazkur xalqaro hujjatlar o‘z navbatida milliy qonunchilikni takomillashtirishga yordam bɟrmoqda. Jumladan, O‘zbɟkistonda bola huquqlari va erkinliklari, ularni ta’minlash va himoya qilish masalalari 100dan ortiq qonunlar bilan tartibga solinishiga qaramay, 9 2008-yil 7-yanvar kuni, bu sohadagi maxsus qonun hisoblangan O‘zbekiston republikasining “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni3 kuchga kirdi. O‘zbekiston Respublikasining “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni O‘zbekistonning huquq tarixida bola huquqlariga oid birinchi maxsus qonun bo‘ldi. Maqsadiga ko‘ra, mazkur Qonun bolaning huquqiy ahvolini belgilashga doir munosabatlarni tartibga solishga, bola huquqlarini va erkinliklarini yuridik kafolatlashga qaratilgan. Unga binoan, bola huquqlari va manfaatlarini amalga tatbiq etilishini ta’minlaydigan kafolatlarni belgilash qonun bilan tartibga solinadigan asosiy obyɟkt hisoblanadi. Ta’kidlash joizki, Qonun normalarining yarmidan ko‘pi bola huquqlarining kafolatlarini belgilashga bag‘ishlangan.
XULOSA
Mamlakatda bola huquqlarini ta’minlash va ularni har tomonlama himoya qilish uchun maxsus huquqiy baza shakllangan dɟsak, adashmagan bo‘lamiz. Jumladan, bolalarning huquqlari mamlakatimiz O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Ta'lim to‘g‘risida”gi Qonun, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” va ta'lim sohasidagi boshqa huquqiy-me'yoriy hujjatlar.Konstitutsiyasida va boshqa qonun hujjatlarida o‘z aksini topgan. O‘zbekiston o‘z mustaqilligining dastlabki davridanoq, aniqrog‘i 1992-yili BMTning “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi konvɟnsiyasini ratifikatsiya qilishi bilan jamiyatimiz bola huquqlari naqadar, dolzarb masala ekanligini xalqaro miqyosda e’tirof etdi. Mamlakatimizda bola huquqlarini ta’minlashda, qonunchilik hujjatlari va Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvɟnsiya bilan bir qatorda, Inson huquqlari umumjahon dɟklaratsiyasi, Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt, Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt, Xotin qizlarga nisbatan kamsitishning barcha shakllariga barham bɟrish to‘g‘risidagi konvɟnsiya, Irqiy kamsitishlarga barham bɟrish to‘g‘risidagi konvɟnsiya va Qiynoq hamda muomala va jazolashning qattiq shafqatsiz, insoniylikka zid yoki qadr-qimmatni kamsituvchi turlariga qarshi konvɟnsiya, kabi inson huquqlari bo‘yicha boshqa xalqaro shartnomalarga ham tayaniladi. Bugungi kungacha mamlakatimiz 70dan ortiq inson huquqlariga oid xalqaro hujjatlarga qo‘shilgan. Mazkur xalqaro huquqiy hujjatlar orasida bola huquqlariga oid xalqaro normalar muhim ahamiyat kasb etadi. Shu alohida qayd etish kerakki, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilinganligining 60-yilligi mamlakatimizda kɟng nishonlangan 2008-yilda O‘zbekiston parlamɟnti bola huquqlariga taalluqli quyidagi muhim xalqaro hujjatlarni ratifikatsiya qildi:
|
| |