Magistrlik dissertatsiyasi tuzilishi

|
Magistrlik dissertatsiyasi tuzilishi
|
bet | 4/15 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 265,68 Kb. | | #111940 |
Bog'liq 01-aprel holatiga lotin (2)Magistrlik dissertatsiyasi tuzilishi. Ish kirish, uch bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat.
I BOB. MUAMMONI O’RGANISHNING ILMIY NAZARIY ASOSLARI.
1.1. Maktabgacha yoshdagi eshitishishida muammolari bo`lgan bolalar kommunikativ ko`nikmalarini rivojlantirishning ilmiy-nazariy asoslari.
Karlik eshitishning turg‘un yo‘qolishi bo‘lib, unda mustaqil holda nutqni egallash, hatto quloqqa yaqin bo‘lgan masofadagi nutqni ravshan idrok etishning imkoniyati bo‘lmaydi. Total (to‘liq) karlik, xuddi total ko‘zi ojizlik uchramagani kabi, juda kam uchraydigan hodisadir. Ko‘pincha karlikda baland nutqiy bo‘lmagan tovushlarni, quloq suprasiga yaqin masofadagi ba’zi nutqiy tovushlarni idrok etish darajasida bo‘lgan eshitish qoldiqlari saqlanib qoladi. Audiometrik tekshiruv eshitishning 80 db. (detsibel – tovushni idrok etishni o‘lchashda qo‘llanuvchi o‘lchov birligi)dan yuqori darajada yo‘qolganini ko‘rsatadi2. Muloqot vositasi sifatida nutqdan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘nikma va malakalarning nomukammalligi eshitishda muammosi bor o‘quvchilarning, ikkilamchi nuqsonga aylangan, o‘ziga xos xususiyatlaridan hisoblanadi.
Eshitish - voqelikning tovush hodisalari shaklida aks etishi, tirik organizmning tovushlarni idrok etish va farqlash qobiliyati. Bu qobiliyat eshitish organi yoki tovush signallarini idrok etuvchi va farqlovchi murakkab nerv mexanizmi - tovush analizatori orqali amalga oshiriladi.
Eshitishda muammosi bo'lgan bolalarning muloqotga psixologik tayyorgarligining eng muhim ko'rsatkichlaridan biri bu bolaning eshitish va nutqini rivojlantirish darajasidir, chunki eshitish va nutq nafaqat ma'lumotni qabul qilish va qayta ishlash vositasi, balki nutqni yaxshilash vositasidir. fikrlash jarayoni. Bolaning nutqi qanchalik boy va to'g'ri bo'lsa, uning fiziologik va fonemik eshitish qobiliyati shunchalik yaxshi rivojlangan bo'lsa, uning kommunikativ faoliyatining imkoniyatlari kengayadi. Klinik va lingvistik amaliyotda eshitish qobiliyati buzilgan bolalarning uchta asosiy kommunikativ guruhi mavjud.
Eshitishida muammosi bor bolalarning klinik va kommunikativ surati, birinchi navbatda, erta bolalik davrida - nutqni o'zlashtirishdan oldin (tug'ruqdan keyingi davr) irsiyat, tug'ma yoki orttirilgan omillar bilan belgilanadigan chuqur doimiy ikki tomonlama eshitish buzilishini ko'rsatadi. Agar kar bolalar nutqni maxsus vositalar bilan o'rgatilmasa, ular soqov bo'lib qoladilar - kar va soqov.
Biroq, ko'pchilik kar bolalar qoldiq eshitishga ega. Aloqa nuqtai nazaridan ular faqat juda baland tovushlarni (70-kuch bilan) idrok etadilar.
80 dB 2000 Gts dan yuqori bo'lmagan diapazonda. Kommunikativ amaliyot shuni ko'rsatadiki, karlar pastroq tovushlarni yaxshiroq eshitadilar (500 Gts gacha) va yuqori (2000 Gts dan ortiq) deyarli sezmaydilar. Agar karlar 75-90 dB balandlikdagi tovushlarni idrok etsa, ular uchinchi darajali eshitish qobiliyatini yo'qotishi odatda qabul qilinadi.
Agar eshitishida muammlosi bora bolalar faqat juda baland tovushlarni his qilsalar - 90 yoki 100 dB dan ortiq bo'lsa, ularning eshitish holati to'rtinchi darajali eshitish qobiliyatini yo'qotish deb ta'riflanadi. Bunday shaxslarni nutqqa uzoq muddatli o'rgatish, pirovardida, nutqning shakllanishini ta'minlaydi, normal holatga yaqinlashadi yoki hech bo'lmaganda ijtimoiy muhitda muloqotni osonlashtiradi.
Eshitishida muammosi bo’lgan bolalar:
- nutq rivojlanishining doimiy buzilishiga va natijada kommunikativ rivojlanishga olib keladigan qisman eshitish qobiliyatini yo'qotgan bolalar (shaxslar).
Eshitish qobiliyati zaif bolalar - eshitish idroki sohasida juda katta farqlarga ega. 20-50 dB va undan yuqori balandlikdagi tovushlarni eshita boshlaganlar (birinchi darajadagi karlik), agar u faqat 50-75 dB va undan yuqori tovushlarni eshitsa (karlik) eshitish qobiliyati zaif odamlar deb hisoblanadi. ikkinchi daraja). Shunga ko'ra, turli bolalarda balandlikda idrok etilgan tovushlarning diapazoni ham juda katta farq qiladi.
Eshitishida muammosi bor bolada eshitish nuqsonlari nutqni o'zlashtirishning sekinlashishiga, nutqni buzilgan shaklda quloq tomonidan idrok etilishiga, fonetik-fonematik qator tuzilishining o'zgarishiga va kommunikativ tuzilmaning o'zgarishiga olib keladi. Kech karlik bilan og'rigan bolalarda eshitish qobiliyatining yo'qolishi tabiatan umumiy yoki karlikka yaqin, ba'zan eshitish qobiliyati zaif bolada kuzatilganiga yaqin.
Shu asosda, bola ko'p tovushlarni eshitmasligi yoki ularni buzilganligini eshitmasligi, unga aytilgan narsani tushunmasligi uchun qattiq ruhiy reaktsiyaga ega bo'lishi mumkin. Bu ba'zan bolaning o'z muhitidagi har qanday kommunikativ rivojlanishdan to'liq voz kechishiga olib keladi, ruhiy kasalliklarga (erta bolalik autizmi, kechikish) turtki beradi. Mutaxassis oldidagi vazifa kommunikativ faoliyatni faollashtirish, bolani og'zaki nutqni idrok etish va tushunishga o'rgatishdir.
Biroq, umumiy eshitish qobiliyatining buzilishi bilan, daktil, imo-ishorali nutq, labda o'qish va yozma nutq kommunikativ foydalanish uchun zarur bo'ladi (ularning buzilishi kar va zaif eshituvchi bolalarda ba'zan doimiydir).
Eshitish qobiliyati buzilgan bolalarda nutqning ovozi me'yoridan sezilarli darajada orqada qoladi: ular tovush talaffuzining barcha turlarini boshdan kechirishda davom etadilar (hushtak, shivirlash, L, L, P, Pb talaffuzining buzilishi, ovoz chiqarishdagi nuqsonlar mavjud. va yumshatish). Fonemik eshitish va idrok etishning etarli darajada rivojlanmaganligi bolalarda ovozli tahlil va so'zlarni sintez qilish uchun mustaqil ravishda tayyorlanmasligiga olib keladi, bu keyinchalik karlar o'qituvchisi yordamisiz maktabda savodxonlikni muvaffaqiyatli egallashga imkon bermaydi.
Eshitishda muammosi bo'lgan bolalar so'z yaratish faoliyatining etarli darajada shakllanmasligi bilan tavsiflanadi. Ba'zan ular otning oddiy kichraytiruvchi shakllarini ishlatishga harakat qilishadi. Ko'pincha bolalar yangi so'zlarni shakllantirishda qo'pol qoidabuzarliklarga yo'l qo'yadilar: quruvchi (uy quradigan odam), no'xat (no'xat), mo'yna (mo'yna).
Ko'pincha eshitishida muammosi bo’lgan bolalar nutqida nuqsonlarga: matndagi yoki jumladagi asosiy va ikkinchi darajali tarkibiy qismlarini, jumlalar orasidagi va jumla ichidagi so'zlarning aloqalarini ajrata olmaslik.
Nutq xatolarining namoyon bo'lishini muntazam kuzatish, katta yoshdagi maktabgacha yoshdagi bolalar nutqida belgilangan yoki tuzatilgan tovushlardan to'g'ri foydalanish xatolar turlarini tizimlashtirishga va har bir bolaning ovozli talaffuzi bo'yicha ishlarni korreksionga yordam beradi. Ushbu faoliyatning muhim bosqichi - bolalar bog'chalaridagi karlar tarbiyachilari va o'qituvchilarining nutq namunalari.
Bolalarning o'zlarini nutq xatolarini korreksionga jalb qilish, ularning e'tiborini tovushli nutqqa jalb qilish kerak. Pedagogning bolalar bilan suhbatida bolaning nutqini to'xtatish va buning uchun xatolarni korreksion har doim ham tavsiya etilmaydi, kechiktirilgan korreksion qo'llaniladi.
Eshitishida muammosi bo’lgan maktabgach yoshdagi bolalarda aqliy jarayonlar rivojlanishda orqada qoladi: voqealarni qayta hikoya qilishda mantiqiy ketma-ketlik buziladi, affektiv-irodaviy soha, intellektual soha va hissiy soha rivojlanmagan. Nutqning kam rivojlanganligi, birinchi navbatda, guruhdagi ijtimoiy moslashuv, bolalar jamoasida do'stona muhit yaratish bilan bog'liq. Bunday bolalarda bunday hodisalar aniq namoyon bo'ladi: charchoqning kuchayishi, eshitish va vizual xotiraning past darajasi, letargiya yoki aksincha, qo'zg'aluvchanlikning kuchayishi.
Eshitishda muammosi bo'lgan maktabgacha yoshdagi (5-6 yoshli) bolalarning nutqining rivojlanishini tahlil qilib, tadqiqotchilar normal rivojlanayotgan tengdoshlaridan sezilarli og'ishlarni aniqladilar: bu, birinchi navbatda, miqdoriy va sifat lug'atda sezilarli; nutq rivojlanishida og'ish bo'lgan bolalar emas. muayyan fikrni yoki ob'ektning tavsifini ifodalash uchun eng aniq so'z va iboralarni tanlay oladi. Ushbu og'ishlar butun aloqa jarayonining shakllanishi va rivojlanishiga ta'sir qiladi.
Eshitishida muammosi bo’lgan maktabgacha yoshdagi bolalarning maxsus guruhlarga yoki oddiy bolalar bog'chasi guruhlariga tashrif buyurishi muloqot qobiliyatlarini rivojlantirish bo'yicha tizimli ish uchun qulay shart-sharoitlarni yaratadi.
Bolalarda nutqni rivojlantirishda so'z boyligining kambag'alligi ustun bo'lganligi sababli, o'ziga xos sintaktik tuzilmalar kuzatiladi, izchil monolog nutqi qisman yo'q, to'liq muloqot buziladi. Binobarin, eshitish qobiliyati buzilgan maktabgacha yoshdagi kar bolalarda nutq va muloqot ko'nikmalarini shakllantirish darajasi o'rtasida yaqin bog'liqlik mavjud. Bu muloqotga bo'lgan ehtiyojning pasayishi, dialog o'tkaza olmaslik, hikoya (monologik nutq) tuzish, aloqaga qiziqish yo'qolishi va ta'lim muhitiga moslashishning pasayishi bilan ifodalanadi.
Kommunikativ qobiliyat va qobiliyatlarning kamayishi yoki buzilishi eshitish qobiliyati buzilgan bolalarning yetakchi o'yin faoliyatida ham sezilarli darajada namoyon bo'ladi: syujetning qashshoqligi, o'yinning past protsessual tabiati va past nutq faolligi.
Maxsus ilmiy adabiyotlarni o‘rganish natijasida shu narsa ma’lum bo‘ldiki, hozirgi kunda dunyo miqyosida imkoniyati cheklangan bolalarning ijtimoiy moslashuviga bog‘liq bo‘lgan ko‘plab ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilganligiga guvohi bo‘lib turibmiz.
Bolada muloqot ko'nikmalarini shakllantirish uning oilasida tug'ilgan paytdan boshlab sodir bo'ladi, maktabgacha ta'lim muassasasida bo'lgan davrda, keyin maktabda o'qish davrida va keyin butun hayoti davomida davom etadi. Bolalarning jamiyatga ijtimoiy-psixologik moslashuvining muvaffaqiyati va ularning qobiliyatlari va qobiliyatlarini o'z-o'zini anglashi kommunikativ rivojlanish darajasiga bog'liq.
Shu bilan birga, tadqiqotchilarning ta`kidlashicha, eshitish qobiliyati buzilgan bolalarning kommunikativ tayyorgarligi darajasining yetarli emasligi, yengib o'tish qiyin bo'lgan va maktabgacha ta'lim muassasasida ta'lim va tarbiya jarayonida jiddiy oqibatlarga olib keladigan kommunikativ qiyinchiliklarga aylanadi. Bu shuni anglatadiki, qo'shimcha ta'lim jarayonida universal kommunikativ harakatlarning kommunikativ komponentini maqsadli va tizimli shakllantirmasdan, maktabgacha ta'limning noto'g'ri hisob-kitoblarini yoki salbiy individual xususiyatlarni bartaraf etib bo'lmaydi.
Maktabgacha yoshdagi kar bolalarda kommunikativ ko'nikmalarni shakllantirish hozirgi vaqtda nutqni aloqa vositasi sifatida shakllantirishning mohiyatiga ega. Eshitishda muammosi bo'lgan maktabgacha yoshdagi kar bolalarda kommunikativ faoliyatni shakllantirishning nazariy asoslari tilning tabiati, uning shaxsning ijtimoiy va kognitiv rivojlanishidagi roli, shuningdek, bolalarning aqliy va nutq rivojlanishining xususiyatlarini hisobga olish bilan bog'liq.
Nutq funksiyasining buzilishi maktabgacha yoshdagi bolalarning kommunikativ kompetensiyasini shakllantirishga salbiy ta'sir ko'rsatadi.Nutqning rivojlanishidagi kechikish, har bir bolada uning yetuk emasligi individual psixik funktsiyalarning sekin rivojlanishi, xatti-harakatlarning emotsional beqarorligi bilan birga keladi, bularning barchasi nutqni rivojlantirishda qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.
Kommunikativ harakatlarning rivojlanishi yetakchi o'rinni egallaydi, chunki bu ko'nikmalar universal, maksimal umumlashtirilgan xususiyatga ega. Maktabgacha yoshdagi muloqot jarayoni murakkab va ko'p qirrali faoliyat bo'lib, u bolaning faqat oldingi avlodlar tomonidan to'plangan ijtimoiy tajribani o'zlashtirish jarayonida egallashi mumkin bo'lgan aniq bilim va ko'nikmalarni talab qiladi. Kommunikativ muloqotning yuqori darajasi bolalarning har qanday ijtimoiy muhitga muvaffaqiyatli moslashishining kalitidir, bu erta bolalikdan kommunikativ ko'nikmalarni shakllantirishning amaliy ahamiyatini belgilaydi.
V.I.Fleri bola shaxsining shakllanishi uchun atrofidagi yaqinlari va, ayniqsa, onasi alohida g‘amxo‘rlik, e’tibor ko‘rsatishlari zarurligi hamda kar bola nutqining rivojlanishi uchun ilk yosh davri alohida o‘rin tutishini ta’kidlagan holda: «Kar-soqov bola qancha kichik bo‘lsa, uning o‘zlashtirish layoqati shuncha yuqori bo‘ladi»3, - deb yozadi. Olim, shunigdek, dastlabki so‘zlarni bola ko‘rish asosida taqliddan o‘zlashtirishi lozimligini alohida qayd etadi.
Maxsus ta’lim tizimining nazariy asoschisi L.S.Vigotskiy eshitishning buzilishi oqibatida yuzaga kelgan soqovlik – insoniy nutqning mavjud bo‘lmasligini keltirib chiqarsa, o‘z navbatida, nutqni egallay olmaslik umumiy madaniy rivojlanishga katta salbiy ta’sir ko‘rsatishini alohida qayd etadi. Eshitish idrokining buzilishi oqibatida insonning boshqalardan ajralib qolishi uning ijtimoiy hayotda o‘z o‘rnini topishida qator muammolarni yuzaga keltiradi. Bular o‘zaro bir-biriga tobe bo‘lgan turli sabablarga bog‘liq bo‘lib, olim ijtimoiy tarbiya nutqning rivojlanmasligiga, nutqning rivojlanmasligi jamoadan yakkalanib qolishga, jamoadan yakkalanish ijtimoiy tarbiya hamda nutqning rivojlanishini tormozlashini ko‘rsatib o‘tadi.4
Eshitishida muammosi bo‘lgan bolalarni atroflicha o‘rgangan R.M.Boskis eshitish analizatori funksiyasining nisbatan oz buzilishi – shivirlashni idrok etish imkoniyatining chegaralanishi ham bola nutqining me’yorda rivojlanishiga, buning oqibatida mantiqiy tafakkurining shakllanishiga to‘sqinlik qilishini ko‘rsatib o‘tadi5. R.M.Boskis eshitishida muammosi bo‘lgan bolalar ta’limi samarador-ligiga erishishdagi dastlabki qadam ushbu toifadagi bolalarning rivojlanish xususiyatlarini tushunishdan boshlanishi lozim, deb hisoblab, I.P.Pavlovning «Analizatorlar faoliyatining birligi», L.S.Vigotskiyning «Nuqsonning murakkab tuzilishi» hamda «Ta’lim-tarbiya va rivojlanish mutanosibligi» psixologik ta’limotlariga tayanadi. SHuningdek, u eshitish va nutqning o‘zaro aloqadorlikda rivojlanishini keng o‘rgangan holda bunday bolalar rivojlanishidagi o‘ziga xosliklarni keltirib chiqaruvchi qator holatlarga asoslangan pedagogik tasnifni ishlab chiqdi6. Ushbu tasnifga ko‘ra, birinchidan, yosh boladagi eshitish analizatori faoliyatining buzilishi katta yoshdagilarnikidan farqli namoyon bo‘ladi. Ya’ni kattalarda eshitish muammosi paydo bo‘lgunga qadar, ularning nutqi, mantiqiy tafakkuri va shaxsi shakllanib ulgursa, ilk yoshda orttirilgan eshitish muammosi bolaning me’yorda rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Ikkinchidan, eshitishida muammosi bo‘lgan bolalarning o‘ziga xos rivojlanishlarini to‘g‘ri tushunish uchun, ushbu holatda nutqni mustaqil egallay olish imkoniyatini, ya’ni eshitish va nutqning o‘zaro aloqadorligini inobatga olish katta ahamiyatga ega. Bir tomondan, eshitishning buzilishi nutqning me’yorda rivojlanishiga to‘sqinlik qilsa, ikkinchi tomondan eshitishning me’yordagi faoliyati bolaning nutqiy rivojlanish darajasiga bog‘liq. Bolaning nutqiy darajasi qancha yuqori bo‘lsa, eshitish qoldig‘idan foydalanishi shuncha yuqori bo‘ladi. Til, uning lug‘at zaxirasi va grammatik tizimini inson qay darajada egallagan bo‘lsa, uning o‘z eshitishidan foydalanish layoqati shu darajada ko‘p saqlangan bo‘ladi. Nutqiy muloqot tajribasiga ega bo‘lgan bolalar tanish bo‘lgan so‘z va jumlalarni ma’nosiga ko‘ra tushunishlari sababli, murojaat etilgan nutqni yaxshiroq idrok etish imkoniyatiga ega bo‘lib, ular atrofdagilarda yaxshi eshituvchi sifatida taassurot qoldirishlari mumkin. O‘z navbatida, bolaning eshitish qoldig‘i qancha yaxshi saqlangan bo‘lsa, unda atrofdagilar nutqiga taqlid qilishi asosida mustaqil ravishda nutqni egallab borish imkoniyati shuncha yuqori bo‘ladi. Uchinchidan, bolaning eshitish qoldig‘idan nutqni egallash uchun foydalanish imkoniyati uning eshitish muammosini baholash mezoni hisoblanadi. SHunga ko‘ra total (to‘liq) eshitishi yo‘qolgan (yoki kar) bolalar bilan eshitishi qisman buzilgan (zaif eshituvchi) bolalarni chegaralashda aynan eshitish va nutqiy rivojlanish omillari hisobga olinadi.7
Zamonaviy surdopedagogikaning nazariy asoschilari eshitishida muammosi bo‘lgan bolalarning ijtimoiy hayotda o‘z o‘rnini topishlarining muhim omili – nutqni rivojlantirish ishlarining samaradorligi bevosita tarbiyalanuvchining oila a’zolari, xususan, ota-onalarning farzandlari bilan muntazam ravishda shug‘ullanishlariga bog‘liqligini alohida qayd etadilar. Jumladan, S.A.Zikov til o‘qitishdagi yuqori muvaffaqiyatlar faqatgina maxsus tashkil etilgan nutqiy muhit orqali emas, balki bevosita ota-onalar va atrofdagilarning ishtiroki orqali ta’minlanishini uqtirsa, R.M.Boskis: «Nutqqa o‘rgatish ishlarini o‘qituvchi ota-onalar bilan hamkorlikda amalga oshirishi lozim»,-deb ta’kidlaydi8.
Eshitish qobiliyati buzilgan bolalar nutqini rivojlantirishning nazariy asoslari faoliyat tizimi, uning mohiyati nutqni aloqa vositasi sifatida shakllantirishdir. Kommunikativ tizimning nazariy va uslubiy asoslari 50-60-yillarda ishlab chiqilgan va eksperimental tasdiqlangan. S.A.Zykov va uning hamkorlari kar bolalar tilini o'rgatishning yaxlit didaktik tizimini yaratishga olib keldi. Ushbu tizim doirasida olib borilgan izlanishlar va kar maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirishga yangi yondashuvlarni ishlab chiqish B.D. Korsunskaya (1964) tomonidan amalga oshirildi. Maktabgacha yoshdagi karlarning tilini o'rgatishning kommunikativ-faoliyat tizimini yanada rivojlantirish L.P.Noskova (1982, 1992, 1993) asarlarida mavjud.
L.Golovchits, B.Korsunskaya, E.Rechitskaya, N.Shmatko o‘z tadqiqotlarida bu muammoni dolzarblashtiradilar va keng yoritdilar. Ularning tadqiqotlarida ko'rsatilgan yoshdagi bolalar moslashish usullarini ishlab chiqishlari va bunday bolalarning kommunikativ faolligini shakllantirish uchun maqsadli ishlashlari kerak bo'lgan juda katta guruhni tashkil qiladi.
Eshitish - nutq muhitini yaratish, nutqni idrok etish qobiliyati va nutqni rivojlantirish darajasidan qat'i nazar, eshitish qobiliyati buzilgan bola bilan doimiy asosli muloqotni o'z ichiga oladi . Ushbu muhitni yaratishda birinchi navbatda guruh o'qituvchilari, maktabgacha ta'lim muassasasi hodimlari, ota-onalar, bola bilan doimiy muloqotda bo'lgan boshqa kattalar ishtirok etadilar .
Eshitish-nutq muhitini yaratishning asosiy shartlari quyidagilardan iborat:
Ushbu qoidalarning har biri ularni amalga oshirishga, mutaxassislar va ota-onalar faoliyatini muvofiqlashtirishga kundalik e'tiborni talab qiladi. Nutq muhiti nafaqat nutqni shakllantirish jarayonining tarkibiy qismi, balki bolalar nutqini rivojlantirish samaradorligi amalga oshiriladigan shartdir.
F.R.Qodirova va R.M.Qodirovalar hikoya qilishga o‘rgatishning eng samarali usul va vositasi o‘yinchoqlar bilan olib boriluvchi mashg‘ulotlar ekanligini ko‘rsatib o‘tsalar9.
Og‘zaki ravon nutq kishilarning bir-birlari bilan muloqot qilish vositasi bo‘lgan tashqi, ohangdor va talaffuz etiladigan nutq turiga mansubdir. F.R.Qodirova va R.M.Qodirovalarning fikricha, ravon nutq kishilarning muloqotini va o‘zaro bir-birlarini tushunishlarini ta’minlovchi mazmunan keng yoyilgan fikr bo‘lib, og‘zaki nutq «matnlari» bevosita so‘zlash jarayonida yaratiladi.
Nutqning rivojlanishi ko'p qirrali jarayon sifatida bolalar bog'chasida bolaning butun hayotiga kiradi. Nutqni rivojlantirish dasturi bolalar nutqini rivojlantirish uchun turli shart-sharoitlarni nazarda tutadi. Bolalar bog'chasidagi bolaning hayoti turli xil muntazam daqiqalar (ertalabki mashqlar, nonushta, yurish uchun mashg'ulotlar va boshqalar) bilan bog'liq. Kundalik uy ishlari bolalarning kattalar bilan va o'zaro muloqot qilishlari uchun sharoit yaratadi . Bolalar kattalarning harakatlarini va ularning bir-biri bilan muloqotini kuzatadilar. Kattalar bolalarning muloqot qilish, nutq materialidan foydalanish urinishlarini qo'llab-quvvatlaydi va rag'batlantiradi. Bir xil kundalik harakatlarning takrorlanishi, gigiena vositalaridan, idish-tovoqlardan, kiyimlardan foydalanish doimiy ishlatiladigan ob'ektlar va harakatlarni belgilash uchun zarur bo'lgan so'zlarni to'plash imkoniyatini yaratadi. O'rganishning dastlabki bosqichlarida kundalik faoliyat so'zlarning ma'nolarining predmetli bog'liqligini shakllantirish uchun sharoit yaratadi, mustahkam vizual asosni ta'minlaydi . So'zlar turli xil kommunikativ gaplarda qo'llaniladi: savollar, sodda tuzilish, motivlar. Harakatlarning bajarilishi haqida tabiiy nutqdan foydalanib, bolalarni rejim lahzalarida tartibga solib, o'qituvchi eng kerakli narsalar va harakatlarni belgilash uchun zarur bo'lgan so'zlarni ta'kidlaydi. So'zni ob'ektning vazifalari va xususiyatlarini namoyish qilish bilan birlikda taqdim etish muhim (qoshiqni ko'rsatish, o'qituvchi uning shaklini ko'rsatish, qo'lda to'g'ri ushlash, ovqatni to'g'ri tishlash va boshqalar). Muloqot shartlari so'zni har xil turdagi bayonotlarga qo'shishni talab qiladi ("Bu qoshiq", "Qoshiq bilan ovqat", "Qoshiq ol", "Qoshiq tushdi", "Qoshiq qayerda?" ). Nutq materiali og'zaki va ta'lim bosqichiga qarab yozma (planshetlarda) yoki og'zaki-daktil shaklida ( kar bolalar uchun bolalar bog'chasida) taqdim etiladi. Bajarilgan harakatlarning mantiqiyligi bilan bog'liq holda qo'llaniladi. Kundalik faoliyat bilan bog'liq holda bir xil so'z va iboralarni takroriy takrorlash nutq materialini eslab qolish, tanish vaziyatlarda foydalanish imkonini beradi.
Agar go'daklik yoki undan katta yoshdagi bolada eshitish muammosi aniqlangan bo'lsa, bu ota-onalardan voz kechish uchun sabab bo'lmasligi kerak. Amaliyot shuni ko'rsatadiki, eshitish qobiliyati zaif chaqaloqlarni gapirishga o'rgatish mumkin. Bu jarayon butunlay sog'lom bolasi bo'lgan oilaga qaraganda bir oz ko'proq vaqt talab etadi, ammo bu juda muhim emas. Asosiysi, har tomonlama rivojlanish uchun zarur shart-sharoitlarni ta'minlash va maxsus mashqlarni bajarish. Ota-onalar va professional o'qituvchilar kichik o'quvchi bilan shug'ullanishlari mumkin. Uy vazifasini ixtisoslashtirilgan markazdagi darslar bilan almashtirish yaxshiroqdir.
Bolalar nutqini rivojlantirishning muhim shartlaridan biri eshitish vositasini sotib olishdir. Eshitish qobiliyatini qanchalik tez sezsangiz va ikkala qulog'ingizga kichik moslama qo'ysangiz, bola gapirishni tez o'rganishi va jamiyatga osonroq moslashishi ehtimoli shunchalik yuqori bo'ladi. Mutaxassislar bir nechta bunday qurilmalarni o'rnatishni maslahat berishadi. Chaqaloq ikkala tomondan tovushlarni eshita oladi va mashg'ulot paytida ham, kundalik hayotda ham noqulaylik tug'dirmaydi.
Eshitish qobiliyatini yo'qotish turlari
Eshitish qobiliyatining buzilishi ular sodir bo'lgan davrga qarab ikki xil bo'lishi mumkin:
Ular bolaning tug'ilishida yoki erta yoshda, u hali so'zlarni talaffuz qila olmaganida darhol paydo bo'ladi.
Chaqaloq gapirishni o'rganganidan keyin paydo bo'ladi.
Eshitish qobiliyatini yo'qotish darajasidan qat'i nazar, nutqning rivojlanishi sekinroq davom etadi. Shuning uchun qiz yoki o'g'ilning sog'lig'i va rivojlanishiga e'tibor berish va ularning yangi sharoitlarga moslashishiga yordam beradigan choralarni ko'rish muhimdir.
Eshitish buzilishi bilan nutqni rivojlantirish xususiyatlari
Ushbu kasallikka chalingan chaqaloqlar, qanday omillar sabab bo'lishidan qat'i nazar, gapirishni o'rganishda ma'lum qiyinchiliklarga duch kelishadi. Buning sababi, eshitadigan bolalardan farqli o'laroq, kar bolalar birovning nutq tajribasini idrok eta olmaydi. Suhbatni boshlash uchun ular o'qituvchi va ota-onalar bilan darsda uzoq vaqt o'tkazishlari kerak.
Eshitish qobiliyati buzilgan 0 yoshdan 3 yoshgacha bo'lgan bolalar ko'pincha yangi so'zlarni o'rganmaydilar yoki ularni buzadilar va noto'g'ri talaffuz qiladilar: oxirini yutadi, bo'g'inlarni chalkashtirib yuboradi. Ular uchun o'z fikrlarini shakllantirish ancha qiyinroq va rivojlangan nutq apparati bilan chaqaloq o'zining "o'z" tilida gaplasha oladi, chunki haqiqiy nutq tovushlari unga buzilgan holda keladi.
Nutqni rivojlantirishdagi qiyinchilik, eshitish qobiliyati zaif odam so'zning boshini va uning oxirini ushlay olmasligidan kelib chiqadi. Aynan shu qismlarda ma'no ko'pincha yotadi va chaqaloq so'zni grammatik jihatdan tavsiflay olmaydi. Bu qarindoshlarni tanlashni qiyinlashtiradi va uning so'z boyligini yanada toraytiradi. O'qitishning har qanday bosqichida o'qituvchining vazifasi ma'lumotni buzilmasdan etkazishdir.
Mutaxassislar eshitishda muammosi borligi aniqlangan bolaning nutqini rivojlantirishning 4 xil yondashuvini aniqlaydilar. Ular har bir bolaning eshitish xususiyatlariga qarab turli chastotalarda qo'llaniladi. Agar eshitish qobiliyatini yo'qotishdan tashqari, u ham ko'rishning pasayishi bilan og'rigan bo'lsa, mashg'ulotning teri va motor usullaridan foydalanish kerak. Eshitish qobiliyatining 4-bosqichida ham to'g'ri tanlangan qurilma tovushlarni ajratishga yordam beradi va ularni takrorlash ancha oson bo'ladi.
Eshitish qobiliyatini yo'qotish og'ir bo'lsa ham, bolani vizual idrok etish asosida nutqni qayta ishlab chiqarishga o'rgatish har doim mumkin. Bola suhbat davomida ota-onalarning yoki o'qituvchining yuz ifodalarini kuzatadi va ularning tajribasidan o'rganadi. Mutaxassis unga lablar va tilning harakatlarini takrorlashni, to'g'ri nafas olishni va individual tovushlarni talaffuz qilishni o'rgatadi. Bu nutqning bosqichma-bosqich rivojlanishiga yordam beradi.
Nutqni rivojlantirish darslarida o'qituvchi talabaga yondashuvni topadi: u o'qitish uchun sevimli o'yinchoqlaridan foydalanadi, ma'lumot uzatishning eng qulay usullarini tanlaydi. Shunday qilib, u tovushlardan asta-sekin so'zlarga o'tadi. Shuni ta'kidlash kerakki, u bo'g'inlarni yoki alohida harflarni ketma-ket yodlamaydi, balki ularni to'liq yodlaydi.
Maktabgacha yoshdagi eshitishida muammosi bo’lgan bolalarning kommunikativ qobiliyatlari asosan nutqning rivojlanishi bilan belgilanadi. Nutq bolalarning aqliy rivojlanishidagi etakchi hodisalardan biri sifatida jamiyatdagi har bir bolaning xatti-harakati va faoliyatini tartibga solishga ta'sir qiladi. Katta maktabgacha yoshdagi ongli va sifatli nutqqa ega bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalar quyidagi muloqot qobiliyatlari va qobiliyatlariga ega: hamkorlik va o'zaro tushunish ko'nikmalari, axborotni tinglash, eshitish, idrok etish va tushunish qobiliyati, dialog va monolog o'tkazish ko'nikmalari.
Tadqiqotimiz oldiga qo‘yilgan maqsadimizga erishish uchun biz mazkur yo‘nalishida mamlakatimizda amalga oshirilgan ish tizimini o‘rganishni o‘rinli, deb hisobladik.
Respublikamizda surdopedagogikaning ilmiy asoslanishi o‘tgan asrning 80-yillaridan boshlandi. Milliy surdopedagogikamizda olib borilgan qator tadqiqotlar mamlakatimizda mavjud eshitishida muammosi bo‘lgan bolalar maxsus maktab-internatlar ta’lim-tarbiya jarayonini hududiy sharoitlar, o‘zbek tili xususiyatlariga mos holda takomillashtirish yo‘l va vositalarini ilmiy jihatdan asoslab berishga yo‘naltirildi.
Surdopedagogika sohasida ilk bor N.SH.Bekmurodov tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari natijasida hududimizga mos ravishda maxsus maktab-internatlar kun tartibi, o‘quv jarayonini tashkil qilishda hisobga olinishi lozim bo‘lgan talablar ishlab chiqilgan bo‘lsa10, X.M.Gaynutdinovning ilmiy izlanishlari natijasida ilk bor O‘zbekiston sharoitida eshitishida muammosi bo‘lgan shaxslarni kasbiy – mehnatga tayyorlash, keyingi mehnat faoliyatlari jarayonini takomillashtirishga qaratilgan tavsiyalar, bunday shaxslar ijtimoiy moslashuvlari darajasini ko‘tarish yo‘llari ochib berildi11.
F.D.Alimxodjaeva maxsus o‘qitish jarayonida didaktik materiallardan foydalanishning tabaqalangan metodikasini ishlab chiqish hisobiga eshitishida muammosi bo’lgan o‘quvchilar eshitish idrokini rivojlantirish tizimini takomillashtirish yo‘llarini ilmiy jihatdan asoslab berdi 12.
U.YU.Fayzievaning ilmiy-tadqiqot ishi eshitishida muammosi bo’lgan bolalarga ona tilini o‘rgatish muammolarini hal qilishga qaratilgan ilk tadqiqot bo‘lib, unda maktabga tayyorgarliksiz kelgan eshitishida muammosi bo’lgan bolalarning dastlabki nutqiy imkoniyatlari (so‘z boyligi: faol va nofaol nutqi), eshitishining yo‘qolish sabablari va vaqti o‘rganildi, bunday bolalarni savodga tayyorlash va savod o‘rgatish metodikasi ilk bor nazariy jihatdan asoslab berildi. YA’ni tadqiqotchi zaif eshituvchi o‘quvchilarga savod o‘rgatish davrida zarur sanalgan omil - harflarni o‘tish ketma-ketligini ishlab chiqib, ushbu nazariy xulosalari asosida «Alifbe» darsligini yaratdi 13.
N. X. Dadaxo‘jaeva ilk bor eshitishida muammosi bo’lgan o‘quvchilarning ko‘p xonali sonlar ustida arifmetik amallarni bajarishlaridagi xususiyatlar, ushbu jarayonda o‘quvchilarning nutqi va fikrlashlariga oid tayyorgarlik holatini o‘rganib, ko‘p xonali sonlar ustida arifmetik amallar bajarishga o‘rgatish bo‘yicha ish usullari hamda metodlarni nazariy jihatdan asoslab berdi14.
F.U.Qodirova ilmiy tadqiqotida eshitmaydigan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ta’limi amaliyotidagi kamchiliklari tahlil qilinib, ularni bartaraf etishning samarali usul va yo‘llari aniqlandi hamda so‘zlashuv nutqini shakllantirishning omil va bosqichlari belgilab berildi15.
Demak, ko‘rib chiqilgan tadqiqotlardan U.YU.Fayzieva hamda F.Qodirovalarning ishlarigina kar va eshitishida muammosi bo’lgan bolalar maktab-internatlarida o‘zbek tili o‘qitish tizimini ilmiy asoslab berishga qaratilgan. Maktab yoshidagi bolalarni tadqiqot o’ekti sifatida tanlab olgan har ikki olima ularning maktabda muvaffaqiyatli ta’lim olishiga maktabgacha yosh davrida zamin yaratilishi lozim ekanligini aytib o‘tadilar. Jumladan, U.Fayzieva: «Erta ilk yoshidan korreksion ta’sir ko‘rsatish orqali bu og‘ir asoratlar kamaytirilishi yoki butunlay bartaraf etilishi mumkin.Ota-onalar imkon topgan holda uyda alohida sharoit yaratib, eshitmaydigan farzandlari bilan o‘zlari shug‘ullanishlari mumkin. Buning uchun ular surdopedagog mutaxassis bilan hamkorlikda ish olib borishlari lozim»,- degan fikrlarni keltirsa16, F.U.Qodirova kar o‘quvchilarga o‘z fikrini erkin ifodalashni o‘rgatish ota-onalarning farzandlari ta’lim-tarbiyasi oldidagi mas’uliyati ekani va bu ta’lim jarayonida muhim omillardan hisoblanishini ta’kidlaydi 17.
D.A.Nazarova surdopedagogika sohasida eshitishida muammosi bo‘lgan bolalar nutqini rivojlantirish masalalari umumiy tarzda o‘rganilgan bo‘lsa-da, maktabgacha yoshdagi zaif eshituvchi bolalar nutqini rivojlantirish muammolari ilmiy-nazariy jihatdan chuqur o‘rganilmaganligi, shu sababli ilmiy jihatdan asoslangan erta korreksion-rivojlantiruvchi pedagogik tizimni yaratishni dolzarb masala, deb hisoblab, tadqiqot mavzusini «Maktabgacha yoshdagi zaif eshituvchi bolalar nutqini rivojlantirish» deb belgilaydi18. Ushbu tadqiqotning maqsadini maktabgacha yoshdagi zaif eshituvchi bolalarga ko‘rsatiluvchi korreksion-pedagogik yordamning nazariy asoslarini va metodik ta’minotini ishlab chiqish tashkil etib, maktabgacha yoshdagi zaif eshituvchi bolalar nutqiy rivojlanishining umumiy va o‘ziga xos qonuniyatlarini tadqiq qilish va asoslab berildi, maktabgacha yoshdagi zaif eshituvchi bolalar ta’lim-tarbiya jarayonining mazmunini, tashkiliy shakllari, uning texnologik ta’minotini yaratildi, maktabgacha yoshdagi zaif eshituvchi bolalar nutqini maxsus muassasalarda hamda oilada rivojlantirish tizimini ishlab chiqildi.
Maktabgacha yoshdagi eshitishida muammosi bo’lgan bolalar kommunikativ ko'nikmalar va qobiliyatlarni shakllantirishga ko'proq muhtoj. Nutq funktsiyasining har qanday buzilishi kommunikativ jarayonga va rivojlanishning har qanday bosqichida jamiyatdagi bolalarning ijtimoiy-psixologik moslashuv jarayoniga salbiy ta'sir qiladi. Eng muhimi, maktabgacha yoshdagi kar bolalarda eshitish qobiliyatining buzilishi kuzatiladi, bu uning tuzilishida har xil bo'lishi mumkin va shuning uchun g'ayritabiiy nutq jarayonlari o'zini turli yo'llar bilan namoyon qiladi. Bu har doim individual aqliy funktsiyalarning etukligi bilan birga keladi, bu kommunikativ jarayonning doimiy buzilishida namoyon bo'ladi, har bir maktabgacha yoshdagi bolaning kommunikativ ko'nikmalarini yoki kommunikativ vakolatlarini shakllantirish va rivojlantirishga to'sqinlik qiladi.
Shunday qilib, nutqning buzilishi, ayniqsa leksik va grammatik darajada, o'yin faoliyatining rivojlanishiga to'sqinlik qiladi, bu esa xulq-atvor muammolariga, nazoratsiz harakatlarga va hissiy buzilishlarga olib keladi. Eshitish qobiliyati buzilgan va muloqot qobiliyatlari past maktabgacha yoshdagi bolalar uchun sherik bilan ishlash yoki jamoaviy o'yinda qatnashish qiyin, chunki ular deyarli kamdan-kam hollarda boshqa odamga (tengdoshiga) e'tibor qaratadilar va hamkorlik qilish qobiliyatiga ega.
|
| |