II BOB. AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA BIZNES JARAYONLARINI

II BOB. AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA BIZNES JARAYONLARINI
BOSHQARISHDA
RAQAMLASHTIRISHNING
ILG’OR
XORIJ
TAJRIBASI VA BUNDA YUZAGA KELADIGAN MUOMMOLAR
2.1
Aksiyadorlik
jamiyatlarida
biznes
jarayonlarini
boshqarishda
raqamlashtirishning ilg’or xorij tajribasi
Raqamli
texnologiyalar
hayotning
barcha
sohalariga
faol
kirib
bormoqda. Axborot resurslari barcha toifadagi fuqarolar uchun - yosh bolalardan
tortib pensionerlargacha - axborot texnologiyalari zamonaviy jamiyatni tashvishga
soladigan mutlaqo barcha muammolarni hal qilishga qodir degan g'oyani
yaratadi. Zamonaviy raqamli texnologiyalar butun dunyo bo‘ylab universitetlar va
boshqa ta’lim muassasalarini rivojlantirish uchun yangi vositalarni taqdim
etadi. Raqamlilashtirish to‘plangan tajriba va bilimlarni almashish imkoniyatini
beradi, odamlarga ko‘proq o‘rganish va kundalik hayotlarida ko‘proq ongli
qarorlar
qabul
qilish
imkonini
beradi. 1-jadvalda
turli
mualliflarning
“raqamlashtirish” tushunchasiga yondashuvlari keltirilgan.
1-jadval.
“Raqamlilashtirish” tushunchasini aniqlashga yondashuvlar
-
18
-
Muallif
Yil
Ta'rifning mohiyati
Avdeeva I. L.
2017 yil
Raqamlashtirish - signallarni uzluksiz spektr
sifatida emas, balki analog darajadagi diskret
diapazonlarda
ifodalashga
asoslangan
texnologiyalardan foydalanish.
Aleksandrov A. Yu.
2019
Raqamlashtirish - bu ob'ekt, jarayon yoki
hodisaning holati to'g'risida yangi sifatli
ma'lumotlarni
olish
uchun
ma'lumotlarni
yig'ish, qayta ishlash va uzatish uchun vositalar
va usullar to'plamidan foydalanadigan jarayon.
Alekseev A.N.
2019
Raqamlashtirish
–
hayot
tarzi,
davlat
boshqaruvi tizimini, iqtisodiyotni, biznesni,
ijtimoiy
sohani,
butun
jamiyatni
rivojlantirishning yangi asosidir.
Ananyin V.I.
2019
Raqamlashtirish
-
bu
kompyuter
texnologiyalaridan foydalanishga asoslangan
axborotni to'plash, saqlash, to'plash, qidirish,
qayta ishlashning o'zaro bog'liq usullari va
usullari tizimi
Shunday qilib, muallif Avdeeva I.L. raqamlashtirishni analog darajadagi
diskret diapazonlarda signallarni taqdim etishga asoslangan texnologiyalardan
foydalanish
sifatida
belgilaydi
[1]. Aleksandrov
A.Yu
kabi
boshqa
mualliflar. (2019) [2] raqamlashtirishni jamiyatning hayot tarzi sifatida belgilaydi,
Alekseev A.N. (2019) raqamlashtirishni jarayon sifatida belgilaydi [3] va Ananyin
V.I. (2019) ushbu atamani axborot bilan ishlashning o'zaro bog'liq usullari tizimi
sifatida belgilaydi.
-
19
-
Keng ma'noda "raqamlashtirish" jarayoni odatda raqamli texnologiyalarni
ommaviy joriy etish va o'zlashtirish natijasida boshlangan ijtimoiy-iqtisodiy
o'zgarishlar sifatida tushuniladi, ya'ni, axborotni yaratish, qayta ishlash, almashish
va uzatish texnologiyalari.
Mavzuga doir Rossiya federatsiyasidagi ishlab chiqarishdagi 15 ta ilg’or
texnologiyalarna ko’rsatib o’tamiz:
-
20
-
Manba: Milliy tadqiqot universiteti Iqtisodiyot oliy maktabining Rossiya
statistik tadqiqotlar va bilimlar iqtisodiyoti instituti (ISSEK) tomonidan o'tkazilgan
raqamli texnologiyalar bo'yicha tadqiqotlar.
Rossiyada faoliyat yuritayotgan salbiy omillar orasida ekspertlar
rivojlanishning past sur'atlarini qayd etadi. 2021 yil oxiriga kelib sanoatning o'sishi
YaIMning taxminan 1% ni tashkil qildi, Amerikaning Materiallarga ishlov berish
sanoati (MHI) va Evropa Mashina Ko'rish Assotsiatsiyasi (EMVA) ma'lumotlariga
ko'ra, AQSh va Evropa Ittifoqi mamlakatlarida bu ko'rsatkich 3% yoki undan
ko'pni tashkil qiladi. Bundan tashqari, yangi texnologiyalarni ishlab chiqayotgan
kompaniyalarda kam mablag' mavjud. Mutaxassislar, shuningdek, mamlakat ilmiy-
tadqiqot ishlariga atigi 1,1%, Avstraliya va AQSh esa 2% dan 3% gacha, Janubiy
Koreya esa 4% dan koʻproq mablagʻ sarflayotganini taʼkidlaydilar. AT-ga
investitsiyalar umumiy xususiy investitsiyalarning atigi 6,5% ni tashkil qiladi, bu
G'arbiy Evropadagi o'rtacha ko'rsatkichning yarmini tashkil etadi va AQShdagidan
pastroqdir. Shu bilan birga, Rossiyaning korporativ sektorda global AKT
iste'molidagi ulushi 1%, Buyuk Britaniya - 7%, Germaniya - 5%, Xitoy - 6% ni
tashkil
qiladi.
Xususiy
kompaniyalarning
Rossiyada
raqamlashtirishga
investitsiyalari hajmi YaIMning 2,2 foizini, G'arbiy Evropada - 3,9 foizini,
AQShda - 5 foizini tashkil qiladi.
“Rossiyaning raqamli texnologiyalarga yondashuvi hali boshlang‘ich
bosqichida”, — deya fikr yuritadi Andrey Krexov. Hozircha buni aralash
iqtisodiyot bilan raqamlashtirishga yondashuv deb atash mumkin, bunda raqamli
biznesni, ayniqsa monopolistik tendentsiyalarga ega bo'lgan yoki iqtisodiyot uchun
muhim bo'lgan biznesni tartibga solish, davlat xavfsizligi va jamiyatni himoya
qilish zarurati haqida savollar mavjud.
Raqamli texnologiyalar raqamli hisoblanadi. Ularda hozir kuzatilayotgan
tizimli o'zgarishlar bilan bog'liq umumiy jihatlar mavjud. Keling, ushbu
texnologiyalarning rivojlanish dinamikasining to'rtta umumiy jihatini ko'rib
chiqaylik:
texnologiya raqamli tizimlarni sezilarli darajada kengaytiradi va o'zgartiradi;
-
21
-
texnologiyalar eksponensial tezlikda tarqalib, moddiy ob'ektlarga kirib
bormoqda;
texnologiyalarning halokatli kuchi ular birlashganda kuchayadi va
innovatsiyalarning navbatdagi tsiklini ishga tushiradi;
turli texnologiyalar o'xshash afzalliklar va muammolarni keltirib chiqaradi.
O'zgaruvchan qiymat zanjirlari va tashkiliy tuzilmalardan tashqari, raqamli
texnologiyalar yangi toifalar, innovatsion jarayonlar va qiziqarli mahsulotlar va
xizmatlarni keltirib chiqarmoqda. Masalan, raqamli texnologiyalar robotlar,
taqiladigan qurilmalar, dronlar va virtual va toʻldirilgan reallik qurilmalari
tarmoqlarini yaratuvchi bulut texnologiyalaridan foydalanish orqali moddiy
dunyoda tobora koʻproq oʻrin egallamoqda. Sun'iy intellekt platformalari turli
sohalarda qo'llaniladigan ilovalarning kuchini oshirishi va kompaniyalarning qaror
qabul
qilish
imkoniyatlarini
yaxshilashi
mumkin. Sanoatlarni
(texnologiyalar/hosildorlik omillari) va iqtisodlarni o'zgartiruvchi buzuvchi
texnologiyalarning paydo bo'lishi innovatsiyalarning keng doirasi uchun ham
oqibat, ham katalizator hisoblanadi.
Har bir sohada sog'liqni saqlashda genetik muhandislikdan foydalanish yoki
metallurgiyada o'ta kuchli qotishmalarni yaratish kabi yangi texnologiyalar paydo
bo'lishiga ko'plab misollar mavjud. Shuningdek, barcha sohalar uchun umumiy
bo‘lgan innovatsion drayverlar mavjud: tarmoqlarni raqamlashtirish va Sanoat 4.0
vositalarini joriy etish, jumladan, qo‘ng‘iroq markazlaridan ishlab chiqarishgacha
bo‘lgan ko‘plab jarayonlarni robotlashtirish va avtomatlashtirish. Barcha sohalarda
raqamli texnologiyalarning tezligi va kengligi bilan muvaffaqiyatli kurashish
uchun xususiy sektor, davlat tashkilotlari, shuningdek, hukumatlar va anʼanaviy
tartibga soluvchilar uchun yangi, moslashuvchan boshqaruv modellari talab
qilinadi.
Bunday sharoitda boshqaruvning yangi, yanada moslashuvchan va kelajak
voqeliklariga moslashtirilgan shakllari, jumladan, inson manfaatlarini hisobga
oladigan normalar, standartlar va amaliyotlarga talab ortib bormoqda.
-
22
-
Kelgusi o'n yilliklarda barcha tarmoqlar, bozorlar va faoliyat yangi raqamli
iqtisodiy modellar talablariga muvofiq qayta yo'naltiriladi. Raqamli ma'lumotlar
to'plamlaridan so'zsiz va keng miqyosda foydalanishga asoslangan katta
ma'lumotlar, mashinalarni o'rganish, taqsimlangan registrlar, robototexnika, aqlli
narsalar, virtual va to'ldirilgan reallik, simsiz aloqa va boshqalar, shu jumladan
ko'rganlar haqida gapiradigan texnologiyalar.
Raqamlashtirishga keng ko'lamli o'tishni to'xtatib bo'lmaydi. Shunchaki, u
iste'molchi uchun qimmatli, biznes uchun foydali va tartibga soluvchi uchun
muhim. Raqamli yechimlarning qiymati ortib bormoqda va ularni olish narxi
pasaymoqda. Raqamlashtirish asta-sekin "pastki"dan - alohida ob'ektlardan va
"yuqori"dan - raqamli ekotizimga va ekotizimdagi odamning raqamli egizagiga
qadar rivojlanmoqda.
Yangi iqtisodiyotda o'z mavqeini yo'qotmaslik, balki uni oshirish uchun
narsalar, jarayonlar, tizimlar va hodisalarning asosini juda aniq, sof va dinamik
ravishda tushunish kerak. Iqtisodiy rivojlanish muvaffaqiyatining o'zi siz buni
qanchalik
to'g'ri
tushunishingiz
va
ustuvorliklarni
belgilashingiz
bilan
bog'liq. Asosiy vazifa raqamli transformatsiyani tushunish va kerakli natijani
qanday qilib xavfsiz olishni o'rganishdir.
Bugungi kunda raqamli transformatsiyaning asosiy omillari yangi mahsulot
va xizmatlar, yangi axborot va boshqaruv texnologiyalari hamda innovatsion
biznes modellaridir. Raqamli transformatsiyaning asosiy omili sanoatning raqamli
platformalaridir.
Barcha yetakchi xalqaro tashkilotlar raqamli iqtisodiyotning jahon iqtisodiy
o‘sishi nuqtai nazaridan ham, kutilayotgan keng ko‘lamli o‘zgarishlar nuqtai
nazaridan ham yangi istiqbollarini yuqori baholadi. Optimistik baholar bilan bir
qatorda juda salbiy fikrlar ham mavjud. Ammo raqamli transformatsiyani
e’tiborsiz qoldiradigan va bu yo‘nalishda strategik qadamlarni rejalashtirmaydigan
hukumatlar, xalqaro tashkilotlar va uyushmalar, transmilliy korporatsiyalar, jahon
miqyosidagi konsalting va tahliliy agentliklar tobora kamayib bormoqda.
-
23
-
Ikki
global
lider,
"Sharqiy"
va
"G'arbiy"
asta-sekin
paydo
bo'lmoqda. Integral raqamli iqtisodiy ekotizimni barpo etish natijalari har xil
bo‘lganidek, ularning rivojlanish tamoyillari va yondashuvlari ham har
xil. Ularning yutuqlari, muammolari o‘rganishga arziydi. Ammo Rossiya
Federatsiyasi Yevroosiyo Iqtisodiy Ittifoqi doirasida tarixiy va madaniy hamkorlar
bilan birgalikda raqamli iqtisodiy makonni qurish bo‘yicha mustaqil faol ish olib
bormasdan turib, jo‘shqin kuzatuvchi bo‘lib qolishi mumkin.
Yevroosiyo Iqtisodiy Ittifoqining raqamli kun tartibi hozirda oʻta dolzarb va
unga aʼzo davlatlarning birgalikdagi ishonchli rivojlanishi uchun foydali boʻlib,
uning barcha potentsial ishtirokchilari uchun qoʻshimcha qiymatga ega global
raqobatbardosh raqamli ekotizimni yaratish uchun ustuvor imkoniyatdir.
Iqtisodiy globallashuv axborot texnologiyalari bosimi ostida o'zgarib,
o'zgacha shakl va mazmun kasb etdi. Yangi iqtisodiyotdagi yetakchilik yuqori
samarali sanoat raqamli platformalari ekotizimini yaratish va ilgari surish asosida
qurilgan.
Elektron tijorat, logistika, tahliliy, investitsiya va boshqa sohalarda
davlatlararo loyihalarning paydo bo'lishi raqamli platformalarning alohida
davlatlar va butun mintaqalarning iqtisodiy rivojlanishidagi o'rni va ahamiyatini
tasdiqlaydi.
Bugun biz jahon iqtisodiyotini raqamlashtirish faol bosqichga o‘tganini
ko‘rishimiz mumkin. “Uchinchi sanoat inqilobi”, “Sanoat 4.0” tushunchalari va
davlat va korporativ darajadagi boshqa ishlanmalar tezda davlat dasturlari va
biznes strategiyalariga kiritila boshlandi.
Bugungi kunda raqamli texnologiyalarning dolzarbligi va ulardan
foydalanish “Raqamli iqtisodiyot” milliy loyihasida belgilab berilganini
ko‘rishimiz mumkin, uning asosiy maqsadlari:
a)
raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish uchun barcha manbalar hisobidan
(mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi ulushdan kelib chiqqan holda) ichki
xarajatlarni 2017 yilga nisbatan kamida uch barobar oshirish;
-
24
-
b)
barcha tashkilotlar va uy xo‘jaliklari foydalanishi mumkin bo‘lgan katta
hajmdagi ma’lumotlarni yuqori tezlikda uzatish, qayta ishlash va saqlash uchun
barqaror va xavfsiz axborot va telekommunikatsiya infratuzilmasini yaratish;
c)
davlat organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari va tashkilotlar
tomonidan asosan mahalliy dasturiy ta'minotdan foydalanish.
Rossiya Federatsiyasi Hukumatining veb-saytidagi "Raqamli iqtisodiyot" milliy
loyihasining
pasportida
uni
moliyalashtirish
hajmi
va
manbalari
ko'rsatilgan. Ularga ko'ra, federal byudjetdan 1099,6 milliard rubl, byudjetdan
tashqari manbalar hisobidan 535,3 milliard rubl ajratiladi, bu jami 1634,9 milliard
rublni tashkil qiladi.
Shunday qilib, raqamlashtirishning dolzarbligi jamiyatning turli jabhalarida:
infratuzilma, davlat boshqaruvi, kadrlar, iqtisodiyot va boshqalarda ekanligini
ko'rish mumkin.
Agar raqamli texnologiyalarni rivojlantirish va rag‘batlantirish yoki milliy
iqtisodiyotlar va sanoat tarmoqlarini raqamlashtirish bo‘yicha davlat dasturlari va
strategiyalari doirasida raqamlashtirishni nazarda tutadigan bo‘lsak, ular bugungi
kunga qadar dunyoning o‘nlab turli mamlakatlarida ishlab chiqilgan va joriy
etilganini ko‘rishimiz mumkin. dunyo (2-jadval).
|