DNK ning konformatsiyalari

|
DNK ning konformatsiyalari
|
bet | 5/19 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 74,48 Kb. | | #154063 |
Bog'liq Dnk ni ajratish usullari-fayllar.org1.1.DNK ning konformatsiyalari
Bugungi kunga kelib aniqlanishicha DNK ning bir necha konformatsiyalari mavjud. DNK suvli eritmalarda kristall holatda B-shaklda bo’ladi. Uning bu shaklida molekulaning yo’g’onligi 2 nm, azotli asoslar orasidagi masofa 0,34 nm, molekula bir to’la o’ramining uzunligi 3,4 nm ga va bu o’ramdagi nukleotidlar soni 10 taga teng. DNK gidratlanish darajasining pasayishi uning A-konformatsiyaga o’tishini ta’millaydi. DNK A-shaklida qo’sh asoslar orasidagi masofa 0,26 nm, molekula bir to’la o’ramining uzunligi 2,86 nm ga va bu o’ramdagi nukleotidlar soni 11 taga teng. molekulaning A-shakldan B-shakilga va aksincha holatga o’tishi erituvchi tabiatiga bog’liq. Molekulaning bunday shakllarga o’tib turishiga sabab, DNK qo’sh zanjiridagi azotli asoslar va dezoksiriboza halqasining o’z konformatsiyasini o’zgartirishidir. Bugungi kunga kelib DNK ning Z-konformatsiyasi ham aniqlangan. Uning Z-shakli A-va B-shakillaridan farq qilib ikkala zanjir faqat chap tomonga qarab o’ralgan bo’ladi.
DNK qo’sh speralida bir zanjirdagi azotli asos komplementar holda q’o’shni zanjirdagi asos bilan bog’lanadi. Bunda doimo adeninga-timin(A-T) va sitozinga-guanin (S-G) muvofiq keladi. Yuksak hayvonlar va o’simliklar DNK si A-T turiga mansub bo’lib, ularda A-T juftligi G-S juftligidan ko’pdir. Zambrug’lar, bakteriyalar va suv o’tlarda G-S miqdori 28-70 % atrofida. Shuning uchun ularning DNKsi ko’pincha G-S turiga mansub bo’ladi.
Bunda birinchi zanjirdagi adenin qarshisida timin va sitozin qarshisida guanin joylashadi. Shuning uchun ham DNKda purinli va pirimidini asoslar miqdori doimo tengdir. Hujayrada DNK juda kompak holda taxlangani uchun uchlamchi tuzilishni hosil qiladi. DNK doimo hujayra yadrosida joylashgandir. Uning molekulyar massasi juda yuqori, 107-1010 ga teng.
Nuklein kislotalar organizmda eng muhim biologik funksiyalarni bajaradi. DNK irsiy informatsiyani avloddan-avlodga o’tkazishda genetik kod vazifasini bajarsa, RNK oqsillar sintezini boshqaradi. Organizm va hujayra haqidagi barcha informatsiyalar hujayra yadrosidagi xromosoma va genlarda kodlangan bo’ladi. Irsiy axborot kodlangan holdagi nukleotidlar to’plamidan iboratdir. DNK turli oqsillar tarkibi va funksiyasini kodlab beradi. Shuning uchun ham DNK miqdori turli K DNK bilan funksional bog’liqdir. U DNKning ma’lum qismidan informatsiyani ko’chirib olib, shu informatsiya asosida hujayrada oqsil sintez qilish vazifasini bajaradi. Har bir RNK oqsil sintezida ma’lum bir vazifani bajaradi. Masalan rRNK ribosoma tuzilishini hosil qilsa, mRNK sintez qilinadigan oqsil zanjiri uchun informatsiyani DNKning ma’lum bir qismidan axborotni ko’chirib olish jarayonida sintezlanadi va uning nukeotidlar tarkibi sintezlanadigan oqsil zanjiri uchun aminokislotalarni kodlab beradi va nihoyat t-RNK m-RNK molekula-sidagi informatsiyaga asosan oqsil sintez qilinadigan joyga aminokislotalarni tashib beradi. Bunda har bir tRNK o’zining spetsifik aminokislotasini bog’lab oladi va sintez joyiga yetkazadi. Oqsil sintezi uchun 20 ta aminokislota ishlatilsa ham, tRNK lar soni 60 ta. Bu ba’zi bir aminokislotaga bir nechta tRNK to’g’ri kelishidan va sintez qilinadigan oqsilning tarkibi turli-tumanligidan dalolat beradi. Organizmda juda ko’p trifosfonukleotidlar uchraydi. Ular eng avvalo nuklein kislotalar sintezi uchun juda muhimdir. Chunki ular polipeptid zanjirini hosil qilishda ishtirok qiladi. Bundan tashqari juda ko’p reaksiyalarni koferment sifatida katalizlaydi. Bular orasidan hujayra bioenergetikasida adenozintrifasfatning (ATF) roli beqiyosdir. Undan adenozinsiklaza fermenti yordamida siklik adenazin monofosfat hosil bo’ladi. Hosil bo’lgan nukleotid biologik jihatdan faol bo’lib, garmonlar ta’sirida hujayra metobolizmida qatnashadi.
ATF barcha tirik hujayralarda energiyani hosil qilish, saqlanishi va tashilishida ishtirok qiladi. Bu moddaning muhim xususiyati shundaki, molekula tarkibidagi yuksak energiyaga ega bo’lgan (fosfoergik) bog’lar uzilishidan oddiy kimyoviy bog’ga qaraganda 4-5 baravar ortiq energiya ajraladi. Adenozin-trifosfataza fermenti ishtirokida ATF dan bir molekula suv ajralib ADF hosil bo’ladi va bu reaksiyada 8-kkal energiya ajraladi. ADF ham ATF singari makro-ergik birikma bo’lishidan tashqari, biroq uning tarkibida ikki molekula fosfat kislotasi qoldig’ini saqlaydi.
ADF moddalar almashinuvining oraliq bosqichida muhim rol o’ynaydi. Chunki u aerob fosforlanish jarayoni uchun birlamchi akseptordir. Bundan tashqari ADF dan bevosida miokinaza fermenti ishtirokida ATF sintezlanadi. Bu jarayonda miokinaza bir molekula ADF dagi fosfatni boshqasiga o’tkazadi va natijada ATF va AMF hosil bo’ladi.
|
| |