Xalq maqollarining o‘z va ko‘chma ma’nolari bor

Xalq maqollarining o‘z va ko‘chma ma’nolari bor.
Turmushda ro‘y bergan voqea-hodisa natijasida paydo
bo‘lgan vaziyatdan kelib chiqqan holda millatimiz vakili
biron maqolni o‘z fikrini tasdiqlash maqsadida keltirishi
35
mumkin. Ammo mazkur maqolning o‘z yoki ko‘chma
ma’noda qo‘llanganligini ro‘y berilayotgan voqeani aniq
ko‘z oldimizga keltirish orqali aniqlaymiz. Masalan, agar
Farg‘ona vodiysidagi dehqon qaysi bir sabab bilan kuzda
yer haydamagan bo‘lsa-yu, bahorda qayta-qayta ekin maydonini
haydagani bilan yaxshi hosil olmasa, yuqorida aytilgan
maqol o‘z ma’nosida qo‘llangan bo‘ladi. Ammo biron
shaxs tomonidan biron tadbirning amalga oshirilishi
kechiktirilsa va keyingi harakatlar natija bermasa ham ≪Yer
haydasang kuz hayda, kuz haydamasang yuz hayda≫ maqoli
misol sifatida qo‘llanilishi mumkin. Endi bu namuna
ko‘chma ma’noni anglatadi. Shu bilan birga aytish
mumkinki, maqollar mazmuniga ko‘ra ko‘ch ma ma’noda
ko‘proq qo‘llaniladi. ≪Shamol bo‘lmasa, daraxtning uchi
qimirlamas≫, ≪Chumchuq dan qo‘rq qan tariq ekmas≫,
≪Burgaga achchiq qilib ko‘rpa kuydirma≫, ≪Chumchuq
so‘ysa ham, qassob so‘ysin≫ kabi hikmatli so‘zlar ko‘pincha
ko‘chma ma’nolarda ishlatiladi.
Turli xalqlar og‘zaki ijodidagi maqollarni o‘rganish bu
janr namunalari mazmunan deyarli hamma xalqlarda bir xil
takrorlanishini ko‘rsatmoqda. Ammo bunday yaqinlikni bir
xalq ikkinchi xalqdan maqolni o‘zlashtirganligi bilan
izohlash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Bizningcha, bunday yaqinlikni
oddiy turmush tarzining o‘xshashligi, insonlar hayotidagi
munosabatlarning yaqinligi va, umuman, hayotning ko‘p
holatlarida bir xil vaziyat hosil qilishi bilan izohlagan
ma’qulroq. Masalan: ≪Ilon chaqqan, arqondan qo‘rqar≫
(ingliz), ≪Kuygan mushuk sovuq suvdan qo‘rqar≫ (fransuz),
≪Jo‘jani tuxum ochilgandan so‘ng sana≫ (ingliz), ≪Bigizni
qopda yashirib bo‘lmas≫ (rus) maqollari, ≪Qo‘rqqanga
arqon ilon ko‘rinar≫, ≪Sutdan kuygan qatiqni puflab ichibdi
≫, ≪Jo‘jani kuzda sanaymiz≫, ≪Oyni etak bilan yopib
bo‘lmas≫ kabi o‘zbek maqollari bilan o‘xshash ma’noni
bildiradi.
Matallar ham shakl va mazmun jihatdan maqollarga juda
o‘xshash janr hisoblanadi. Ularning matni, hajmi, badiiyligi
jihatdan maqollarga yaqinligini juda ko‘p olimlar tasdiqlaganlar.
Hatto, ko‘pincha matal atamasi maqol bilan almashgan
holda qo‘llanilishi ham ko‘zga tashlanadi. Matallar
so‘zlovchi nutqining ta’sirchanligini oshiradi, shaklan
go‘zallashtiradi. Ammo maqol bilan matalni janr jihatdan
o‘ziga xos xususiyatlari borki, ularni hamisha bir-biridan
36
farq lagan holda tasavvur qilish mumkin. Gap shundaki,
maqollarda hayotda ro‘y bergan bir voqeaga umumlashtirilgan
holda hukm chiqariladi. Bu hukm tasdiq yoki inkor
ma’nosini bildiradi. Ayni paytda, xalq maqollari mazmunan
tugal fikrga ega bo‘ladi va ular alohida qo‘llanilsa ham
ma’no anglataveradi. Matallar esa so‘zlovchi nutqi tarkibi -
ning biron muhim qismi sifatida ishlatiladi. Matallarni alohida
qo‘llash mumkin bo‘lmaydi, chunki ular mazmunan
tugal fikr anglatmaydi. Masalan: ≪Falonchi ilon inidan
chiqadigan qilib gapirdi≫ jumlasini olaylik. Agar ≪ilon inidan
chiqadigan≫ matali bu jumladan olib tashlansa, uning
o‘rniga yaxshi so‘zini qo‘yish mumkin. Natijada, ≪Falonchi
ilon inidan chiqadigan qilib gapirdi≫ jumlasi ≪falonchi yaxshi
gapirdi≫ga teng bo‘ladi. Ammo ≪ilon inidan chiqadigan≫ so‘z
birikmasi alohida qo‘llanganda mustaqil ma’no anglatmaydi.
Shu bilan birga ≪yaxshi so‘z bilan ilon inidan, yomon
so‘z bilan qilich qinidan chiqar≫ maqolini ham esga olish
mumkin. Mazkur misoldagi ≪ilon inidan≫ so‘zlariga diqqat
qilaylik, chunki bu so‘zlar mustaqil qo‘llanganda bo‘lak fikr
anglatuvchi maqolning tarkibiy qismidir. Ma’lum bo‘ladiki,
maqol va matal aslini olganda xalq hayotida tutgan o‘rni,
maishiy vaziyatlarni ifodalash darajasi bilan bir-biriga yaqin
turar ekan. Faqat ularning biri tarixan maqol bo‘lib shakllanishga
ulgurgan, ikkinchisi esa matal sifatida yashayvergan.
Demak, maqol va matallar bir-biriga shakl va mazmun
jihatdan yaqin turadi, ammo maqollar nisbatan mustaqil
janr bo‘lsa, matalda bu mustaqillik ko‘zga tashlanmaydi.
|