nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ehtimollikning statistik ta’rifi. Statistik ehtimollik xossalari isboti bilan

|
Ehtimollikning statistik ta’rifi. Statistik ehtimollik xossalari isboti bilan
|
bet | 4/9 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 195,82 Kb. | | #136465 |
Bog'liq shparbalka1-20Ehtimollikning statistik ta’rifi. Statistik ehtimollik xossalari isboti bilan
A hodisa n ta bog’liqsiz tajribalarda nA marta ro’y bersin. nA son A hodisaning chastotasi, nA /n munosabat esa A hodisaning nisbiy chastotasi deyiladi.
Nisbiy chastotaning statistik turg‗unlik xossasi deb ataluvchi xossasi mavjud, ya‘ni tajribalar soni oshishi bilan nisbiy chastotasi ma‘lum qonuniyatga ega bo‗ladi va biror son atrofida tebranib turadi.
Agar tajribalar soni etarlicha ko’p bo’lsa va shu tajribalarda biror A hodisaning nisbiy chastotasi biror o‗zgarmas son atrofida tebransa, bu songa A hodisaning statistik ehtimolligi deyiladi.
A hodisaning ehtimolligi P(A) simvol bilan belgilanadi. Demak, yoki yetarlicha katta n lar uchun .
Statistik ehtimollikning kamchiligi shundan iboratki, bu yerda statistik ehtimollik yagona emas. Masalan, tanga tashlash tajribasida ehtimollik sifatida nafaqat 0.5, balki 0.49 yoki 0.51 ni ham olishimiz mumkin. Ehtimollikni aniq hisoblash uchun katta sondagi tajribalar o’tkazishni talab qiladi, bu esa amaliyotda ko’p vaqt va xarajatlarni talab qiladi.
Statistik ehtimollik quyidagi xossalarga ega:
1. 0 P(A) 1 ;
2. P() 0 ;
3. P() 1 ;
4. A B bo‗lsa, u holda P(A B) P(A) P(B) ;
Isboti. 1) Ihtiyoriy A hodisaning chastotasi uchun 0 n 0 1. Etarlicha katta n lar uchun bolgani uchun 0 P(A) 1 bo‗ladi.
2) Mumkin bo’lmagan hodisa uchun nA=0.
3) Muqarrar hodisaning chastotasi nA=n.
4) Agar A B bo‗lsa, u holda nAB nA nB
Xarakteristik funksiyalar va uning xossalari.Bitta xossasini isbotini keltiring.
Taqsimot funksiya bilan bir qatorda u haqidagi hamma ma‘lumotni o’z ichiga oluvchi xarakteristik funksiyalardan ham foydalaniladi. Xarakteristik funksiya yordamida bog’liqsiz t.m.larning yig’indisining taqsimotini topish, sonli xarakteristikalarni hisoblash bir muncha osonlashadi.
X t.m.ning xarakteristik funksiyasi eitX t.m.ning matematik kutilmasi bo‗lib, uni x(t) yoki (t) orqali belgilaymiz. Shunday qilib, ta‘rifga ko‗ra
(t)= MeitX
Agar X t.m. x1, x2, …, xn qiymatlarni pk=P{X=xk}, k=1,2, … ehtimolliklar bilan qabul qiluvchi diskret t.m. bo‗lsa, u holda uning xarakteristik funksiyasi
formula orqali, agar zichlik funksiyasi f (x) bo‗lgan uzluksiz t.m. bo‗lsa, u holda uning xarakteristik funksiyasi
formula orqali aniqlanadi.
Xarakteristik funksiyaning xossalari:
1. Barcha tR uchun quyidagi tengsizlik o’rinli: (t)<=(0)=1.
2. Agar Y=aX+b bo’lsa, bu yerda a va b o’zgarmas sonlar, u holda Y(t)= eitbXa(t)
3. Agar X va Y t.m.lar bog’liqsiz bo’lsa, u holda X+Y yig‗indining xarakteristik funksiyasi X va Y t.m.larning xarakteristik funksiyalari ko‗paytmasiga teng:
X+Y(t)= x(t)* Y(t)
4. Agar X t.m.ning k-tartibli boshlang’ich momenti kMXk mavjud bo’lsa, u holda unga mos xarakteristik funksiyaning k-tartibli hosilasi mavjud bo‗lib, uning t=0 dagi qiymati
|
| |
Bog`liq bo`lmagan va bir hil taqsimlangan tasodifiy miqdorlar uchun (Markaziy limit teorema)

|
Bog`liq bo`lmagan va bir hil taqsimlangan tasodifiy miqdorlar uchun (Markaziy limit teorema)
|
bet | 3/9 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 195,82 Kb. | | #136465 |
Bog'liq shparbalka1-20Bog`liq bo`lmagan va bir hil taqsimlangan tasodifiy miqdorlar uchun (Markaziy limit teorema).
Juda ko`p hollarda tasodifiy miqdorlar yig`indisining taqsimot qonunini bilish zarur bo`ladi. - o`zaro bog`liq bo`lmagan tasodifiy miqdorlarning yig`indisi ni qaraymiz va har bir tasodifiy miqdor yoki qiymatni mos ravishda va ehtimolliklar bilan qabul qilsin. U holda tasodifiy miqdor binominal qonun bo`yicha taqsimlangan tasodifiy miqdor bo`lib, uning matematik kutilishi dispersiyasi esa ga teng bo`lib, u qiymatlarni qabul qilishi mumkin va n ortishi bilan tasodifiy miqdorning qabul qiladigan qiymatlari istalgancha katta son bo`lishi mumkin.
Ta`rif. … tasodifiy miqdorlar ketma- ketligi berilgan bo`lsin. Agar shunday sonlar ketma - ketligi mavjud bo`lib, da
munosabat barcha haqiqiy lar uchun bajarilsa, tasodifiy miqdorlar ketma- ketligi uchun markaziy limit teorema o`rinli deyiladi.
Bu holda tasodifiy miqdor da asimptotik normal taqsimlangan deyiladi.
Yuqoridagi ta`rifdan ko`rinadiki Laplasning integral teoremasi
tasodifiy miqdorlar ketma- ketligi uchun markaziy limit teorema ekan.
Faraz qilaylik tasodifiy miqdorlar ketma-ketlig bog`lanmagan va bir hil taqsimlangan va ularning matematik kutilma va dispyersiya ga teng bo`lsin.
deb olamiz va quyidagi belgilashlarni kiritamiz:
1- teorema: Yuqorida keltirilgan shartlarni qanoatlantiruvchi tasodifiy miqdorlar ketma- ketligi uchun da
munosabat barcha lar uchun bajariladi.
Isboti: Uzluksiz moslik haqidagi teoremalarga asosan, teoremani isbotlash uchun da tasodifiy miqdorning xarakteristik funksiyasi ning ga intilishini ko`rsatish yetarli.
tasodifiy miqdorlar o`zaro bog`liq bo`lmaganligi va bir xil taqsimlangani uchun, xarakteristik funksiyaning 2,3–hossalariga asosan
bo`lgani uchun
(1)
tasodifiy miqdorlar chekli dispyersiyaga ega bo`lganligi uchun
bu yerda da
bunga asosan, (2)
(1) ning o`ng tomoni
ko`rinishini oladi.
Ixtiyoriy da da limitga o`tib ga ega bo`lamiz. Teorema isbotlandi.
|
| |
Qo‘shish orqali saralash (Insertion sort)

|
Qo‘shish orqali saralash (Insertion sort)
|
bet | 70/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaQo‘shish orqali saralash (Insertion sort). Algoritm yakunlangandan keyin javobni o‘z ichiga olgan bir yangi massiv yaratiladi. Javob massividagi elementlar har doim tartiblanib turishi uchun manba massividan elementlarni birma-bir kiritamiz. Murakkabligi o‘rtacha va eng yomon hol O(n2) va eng yaxshi O(n) bo‘ladi. Boshqa algoritmlarga nisbattan joriy qilish yaxshiroq (yangi massiv yaratish va albatta u nimanidir qo‘yish qiyin): joriy massivning baʻzi bir prefikslari tartiblashtirilganiga ishonch hosil qilish va modomiki ular noto‘g‘ri tartibda ekan uni kiritish o‘rniga joriy elementni avvalgisi bilan o‘zgartiramiz.
8.4-dastur. Saralashni amalga oshirish.
void insertionsort(int* l, int* r) {
for (int *i = l + 1; i < r; i++) { int* j = i;
while (j > l && *(j - 1) > *j) { swap(*(j - 1), *j);
j--;
}
}
}
|
Shell caralash (Shellsort). Saralashda bir xil fikrdan foydalanishni o‘ylab ko‘ring, taroqsimon saralash va qo‘shish orqali saralash uchun uni qo‘llaymiz. Masofa tushunchasini kiritaylik va tanlaylik. So‘ngra massiv elementlari sinflarga ajratiladi, shu sinfga o‘zgarmas masofaning bir nechta elementlari kiradi. Har bir sinfni qo‘shib, tartiblash yo‘li bilan tartiblaylik. Taroqsimon saralashdan farqli o‘laroq, optimal masofalar to‘plami aniqmas. Turli taxminlarga ega bo‘lgan bir nechta ketma-ketliklar mavjud bo‘lsin. Shell saralashda birinchi element ketma- ketligi massiv uzunligiga teng, har bir keyingi element ketma-ketligi oldingisining yarim o‘lchamiga tengdir. Hibbard ketma-ketligi 2n-1 uchun murakkabligi eng yomon holat O(n2) dir, Sedgwick ketma-ketligi O(n4/3) uchun (ifoda o‘zgaruvchan xususiyatli) va Pratt (ikki va uch darajali elementlar) ketma-ketligi O(nlog2n) murakkabligi eng yomon holat O(n1,5)dir. Bu barcha ketma ketliklar faqat massiv hajmiga qadab hisoblab va kichik uchun ko‘proq ishlatish kerak (aks holda u faqat qo‘shimchalari bilan tartiblashtiriladi bo‘ladi). Qo‘shimcha tadqiqot qildim va si = a * si-1 + k * si-1 shaklida turli ketma ketliklar (bu qisman empirik siur ketma – ketlikda ilhomlanib, elementlar kichik soni uchun eng yaxshi masofa ketma ketliklardan biri) sinovdan o‘tkazdim. Eng yaxshi ketma ketliklar a = 3, k =1/3, a
= 4, k = 1/4 va a = 5, k = -1/5 koeffitsentlari bilan maqsadga erishish mumkin.
8.5-dastur. Saralashni amalga oshirish.
1- variant
|
void shellsort(int* l, int* r) { int sz = r - l;
int step = sz / 2; while (step >= 1) {
for (int *i = l + step; i < r; i++) { int *j = i;
int *diff = j - step;
while (diff >= l && *diff > *j) { swap(*diff, *j);
j = diff;
diff = j - step;
}
}
step /= 2;
}
}
|
2- variant
|
void shellsorthib(int* l, int* r) { int sz = r - l;
if (sz <= 1) return; int step = 1;
while (step < sz) step <<= 1; step >>= 1;
step--;
while (step >= 1) {
for (int *i = l + step; i < r; i++) { int *j = i;
int *diff = j - step;
while (diff >= l && *diff > *j) { swap(*diff, *j);
j = diff;
diff = j - step;
}
}
step /= 2;
}
|
|
| |
Reja:
  
Ifodalarning sintaktik tahlili

|
Reja:
Ifodalarning sintaktik tahlili
|
bet | 60/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaReja:
Ifodalarning sintaktik tahlili.
Parser sinfi.
Sintaktik analizatorni yaratish.
Kalit so‘zlar: Oqim, satr, iterator, sinf, shablon, matematik amallar, fayl, EOF, rekursiya, iofda, qoida, grammatika.
Bugungi kunga kelib dasturlash tillarining rivojlanishiga ularni sintaktik tahlil qiluvchi konstruktorlarning ko‘payib, ommalashganidir. Har bir dasturlash tili to‘g‘ri dastur tuzilishini belgilovchi qoidalar majmuasi yordamida tasvirlanadi. Dasturlash tilining sintaktik konstruksiyalarini tasvirlash uchun eng qulay formal usul matnli-erkin grammatikadir (masalan, Backus-Naur ning normal shakli keng qo‘llaniladi).
Grammatikalar tildan foydalanadigan dasturchilar va shu til uchun kompilyatorlar yaratuvchilarning muammolarini bir xilda hal qilishga yordam beradi:
-Grammatika dasturlash tilining aniq va oson tushunadigan sintaktik xususiyatlarini taʻminlaydi.
Baʻzi grammatika sinflar uchun, avtomatik ravishda manba dasturi sintaktik to‘g‘ri yoki yo‘qligini aniqlaydigan samarali parser (analizator, tahlillovchi) qurish mumkin.
Aniq qurilgan grammatika dasturlash tiliga manba dasturini to‘g‘ri obʻyekt kodiga tarjima qilish va xatolarni aniqlash uchun foydali bo‘lgan tuzilmani berishi mumkin.
Grammatika asosida ishlab chiqilgan kompilyatorlar juda oson kengaytirilishi mumkin (bu til rivojlanishi natijasida paydo bo‘lgan yangi konstruksiyalarni qo‘shish uchun ayniqsa foydalidir).
Yana bir bor taʻkidlaymizki, matnli-erkin grammatikalar dasturlash tilining faqat matnli tarkibiy qismini, yaʻni muayyan til qurilishi qanday yozilganligini aniqlaydi. Dasturning sintaktik to‘g‘riligini aniqlashning yana bir muhim qismi - dasturda tiplardan foydalanishning to‘g‘riligini matnli-erkin grammatika yordamida aniqlab bo‘lmaydi. Shuning uchun, agar dastur grammatikasi to‘liq deb ishlansa, u butunlay sintaktik jihatdan to‘g‘ri degani emas.
|
| |
-xossa. O‘zgarmas sonning dispеrsiyasi nolga tеng: D(C)=0  
2-xossa

|
-xossa. O‘zgarmas sonning dispеrsiyasi nolga tеng: D(C)=0
2-xossa
|
bet | 9/9 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 195,82 Kb. | | #136465 |
Bog'liq shparbalka1-201-xossa. O‘zgarmas sonning dispеrsiyasi nolga tеng: D(C)=0
2-xossa. O‘zgarmas ko‘paytuvchini avval kvadratga oshirib, dispеrsiya bеlgisidan tashqariga chiqarish mumkin: D(CX)=C2D(X)
3-xossa. Bog‘liq bo‘lmagan tasodifiy miqdorlar yig‘indisi (ayir-masi) ning dispеrsiyasi qo‘shiluvchilar dispеrsiyalarining yig‘indisiga tеng:
D(X±Y) = D(X) +D(Y)
Bitta xossasini isbotini keltiring. D(CX)=C2D(X) isboti:
Dispersiya ta’rifiga ko’ra D(X)=M [X-M(X)]2 Matematik kutilishning xossasidan (o’zgarmas ko’paytuvchini qavsdan tashqariga chiqarish mumkin) foydalanib, quyidagini hosil qilamiz. D(CX)=M{[CX-M(CX)]2} = M{C2[X-M(X)]2} = C2M{[X-M(X)]2} = C2D(X).
|
| |
Degitratlanish reaksiyalari

|
Degitratlanish reaksiyalari
|
bet | 58/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Degitratlanish reaksiyalari. Ikki molekula spirtni konsentirlangan sul'fat kislota ishtirokida qizdirilsa bir molekula suv ajralib chiqishi hisobiga oddiy efir hosil bo`ladi:
1400С Н2SO4
С2Н5ОН + С2Н5ОН ------------- С2Н5О С2Н5 + Н2О
Radikaldagi vodorod atomi, shu molekulalarning gidroksil guruxi bilan suv hosil qilishi hisobiga to`yinmagan uglevodorodlar hosil bo`ladi.
1800С Н2SO4
СН3 – СН2 – ОН --------- СН2 СН2
Degidrogenlash. Spirt bug`larini yuqori temperaturada (250-300 0C) Pt, temir yoki rux kukunlari ustidan o`tkazilsa, vodorod molekulasini ajratib chiqarish hisobiga birlamchi spirtlardan al'degid, ikkilamchi spirtlardan ketonlar hosil bo`ladi.
Spirtlar yuqori temperaturada alyuminiy oksid katalizator ishtirokida ammiak bilan aminlar hosil qiladi:
Al2O3 0C
С2Н5ОН +NH3 --------- С2Н5NH2 + H2O
Oksidlanish reaksiyasi. Birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi spirtlar bir xil sharoitda oksidlansa, birlamchi spirtlardan aldegidlar, ikkilamchi spirtlardan ketonlar hosil bo`ladi, uchlamchi spirtlar esa oksidlanmaydi. Ammo uchlamchi spirtlar kuchli oksidlovchilar ta'sirida oksidlansa, uglerodlar orasidagi bog` uziladi va spirtga nisbatan kichkina molekulalar hosil bo`ladi:
Ishlatilishi. Metil spirti asosan erituvchi sifatida lak va bo`yoq moddalar tayyorlashda, formal'degid olishda va har xil organik moddalar sintez qilishda xom ashyo hisoblanadi.
Etil spirt sintetik kauchuk va bo`yoq moddalar ishlab chiqarishda, farmatsevtika sanoatida, dietil efir, etil xloridlarni olishda va parfumeriya sanoatida ko`p miqdorda ishlatiladi.
Oddiy efirlar
Umumiy formulasi R - O - R` bo`lgan kislorod saqlovchi organik birikmalarga oddiy efirlar deyiladi.
Sistematik nomenklatura bo`yicha oddiy efirlarning nomi katta radikalni to`yingan uglevodorod deb qaralib, uning nomi oldiga ikkinchi kichkina radikalni (R - O alkaoksi gurux) nomi q`oshiladi.
CH3 - O - C2H5 metoksietan, metiletil efir
C2H5 - O - C2H5 etoksietan, dietil efir
C2H5 - O - C4H5 etoksibutan, etil butil efir
Efirlarda radikal izomeriyadan tashqari metamer izomeriya ham bo`ladi.
|
| |
Tarix falsafasining tuzilishi - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va I bo‘lim. Falsafa fanining predmeti,...

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va I bo‘lim. Falsafa fanining predmeti, mazmuni va jamiyatdagi roli. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: Sharq falsafasi. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: G‘arb falsafasi
|
bet | 78/139 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,82 Mb. | | #160902 |
Bog'liq 1.«Falsafa» tushunchasining kelib chiqishi-fayllar.orgTarix falsafasining tuzilishi. Tarix falsafasining tuzilishini tavsiflar ekanmiz, bu element tarix falsafasi u yoki bu yo‘nalishi namoyandalarining metodologik mo‘ljallari bilan uzviy bog‘liq, degan xulosaga kelishimiz mumkin. Ayni vaqtda, ahamiyatsiz tafovutlarni e'tibordan soqit etsak, aksariyat yo‘nalishlar doirasida o‘rganiladigan asosiy muammolarni qayd etishimiz mumkin. Tarix falsafasining asosiy tarkibiy qismlarini aytib o‘tamiz va ularga qisqacha to‘xtalamiz
Tarix falsafasi ontologiyasi – bu tarix falsafasining tarixiy borliq muammolari, chunonchi: tarixning mazmuni va yo‘nalishi, ijtimoiy taraqqiyot, ijtimoiy determinizm, yagona tarixiy makonning vujudga kelishi, jahon tarixining yagonaligi asoslarini, insonning koinotdagi o‘rnini aniqlash, tarixiy vaqt masalasi va hokazolarni o‘rganish bilan shug‘ullanuvchi tarkibiy qismi. Mazkur bo‘limda jamiyatning rivojlanish mantig‘ini, uning turli tomonlari o‘rtasidagi aloqalar va o‘zaro bog‘lanishlarni o‘rganish ham muhim o‘rin egallaydi.
Tarix falsafasi gnoseologiyasi asosiy e'tiborni tarixiy bilish muammolariga, aniqroq aytganda, tarixiy faktlar va voqyealarni o‘rganish, tahlil qilish va tushuntirish, tarixiy bilimning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash, shuningdek tarixiy bilishda haqiqatning tagiga yetishga qaratadi.
Tarix falsafasi tarixi tarix falsafasining vujudga kelishi va rivojlanishi, tarix falsafasi predmetining shakllanishi muammolarini, tarix falsafasining turli yo‘nalishlar va oqimlar vujudga kelishiga sabab bo‘lgan ichki differensiatsiyalanish jarayonini o‘rganadi. Tarix falsafasi mazkur bo‘limining muhim muammolari qatoriga tarixiy jarayonni davriylashtirish, boshqa ijtimoiy fanlar orasida tarix falsafasining o‘rnini aniqlash masalalari ham kiradi.
Tarix falsafasi antropologiyasi insonning tarixiy jarayondagi o‘rnini, bu jarayonda tarix sub'ektlarining rolini aniqlaydi va «Tarixni kim harakatga keltiradi?», degan savolga javob beradi. Odatda, tarix falsafasining turli yo‘nalishlari tarixiy jarayon sub'ektlari qatoriga xalq, millat, omma, olomon, ijtimoiy sinflar va atoqli shaxslarni kiritadi va qo‘yilgan savolga har xil javob beradi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va I bo‘lim. Falsafa fanining predmeti, mazmuni va jamiyatdagi roli. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: Sharq falsafasi. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: G‘arb falsafasi
|
Suyuqlanish temperaturasi

|
Suyuqlanish temperaturasi
|
bet | 70/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Suyuqlanish temperaturasi. Moddaning qattiq holatdan suyuq holatga (fazaga) o`tish vaqtidagi temperaturasi suyuqlanish temperaturasi deyiladi.
Moddalarning ingichka shisha kapillyarda suyuqlanish temperaturasini aniqlash eng qulay va ko`p qo`llaniladigan usul bo`lib, bunda juda oz miqdorda faqat bir necha milligramm modda sarf bo`ladi.
Modda solingan kapillyar naycha rezina xalqa yordamida termometrga shunday biriktiriladiki, bunda modda termometrning simobli sharchasi bilan barobar tursin. Tele asbobida yoki mis – latundan yasalgan maxsus metall bloklarda aniqlanadi.
Toza modda juda kichik temperatura oraligida (0,5-10C) suyuqlanadi. Ba`zi organik moddalar parchalanish bilan suyuqlanadi, bunda modda qorayib ketadi, ba`zida gaz pufakchalari hosil bo`ladi. Agar modda tarkibida ozroq aralashma bo`lsa, ya`ni modda toza bo`lmasa, uning suyuqlanish temperaturasi pasayib ketadi. Ko`p hollarda har xil moddalar bir xil yoki bir-biriga yaqin temperaturalarda suyuqlanishi mumkin. Shuning uchun, faqat moddalarning suyuqlanish temperaturasiga asoslanib tekshirilayotgan modda bilan ma`lum moddaning bir xil ekanligini isborlash mumkin emas. Isbor uchun aralashmaning suyuqlanish temperaturasi aniqlanadi. Agar bu modda bir xil bo`lmasa, ularning suyuqlanish temperaturasi toza moddaga nisbatan pasayib ketadi, ya`ni depressiya sodir bo`ladi. Agar moddalar bir xil bo`lsa, aralashmaning suyuqlanish temperaturasi dastlabki ma`lum moddaning suyuqlanish temperaturasi bilan bir xil bo`ladi, ya`ni depressiya bermaydi. Shunday qilib, ma`lum va yangi moddalarning suyuqlanish temperaturasi aniqlanadi.
Qaynash temperaturasi. Suyuq moddaning to`yingan bug` bosimi atmosfera bosimiga tenglashgandagi temperatura qaynash temperaturasi deyiladi. Suyuqliklarning qaynash temperaturasini aniqlashda oddiy haydash asboblaridan foydalaniladi. Bunda termometrning simobli uchi kolbadan chiqarilgan naycha og`zidan kamida 0,5 sm pastroqda joylashtiriladi. Suyuq modda isitilganda uning bug`lari kolbaning yuqori qismiga ko`tarilib, termometrning simob ustuni yuqoriga ko`tariladi va temperatura moddaning qaynash temperaturasiga yetganda termometrning simob ustuni o`zgarmaydi. Termometrning ana shu ko`rsatgichi ayni suyuqlikning qaynash temperaturasi deyiladi.
Agar haydalayotgan modda toza bo`lsa, haydash vaqtida termometrning simobli ko`rsatgichi o`zgarmaydi.
|
| |
Маъруза № 19. Олти аъзоли гетерохалқали бирикмалар

|
Маъруза № 19. Олти аъзоли гетерохалқали бирикмалар
|
bet | 65/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Маъруза № 19. Олти аъзоли гетерохалқали бирикмалар
Олти аъзоли гетерохацали бирикмаларнинг олинииш ва кимёвий хоссалари.
Ишлатилиши
Пиридинни бензолда битта СН гурухи азот атомига алмашган модда деб қараш
мумкин.
Монометилпиридинларни — пиколинлар, диметилпиридинларни —лутьидинлар, триметилпиридинларни — коллидинлар дейилади.
Олиниши
Акролеин аммиак билан конденсация реакциясига киришади ва β - пиколинни беради:
Хоссалари
Пиридин ва унинг гомологлари ёқимсиз ҳидли, сувда эрувчан рангсиз суюқликлар.
Пиридин электрофил, нуклеофил ва радикал механизм бўйича ўрин алмашиниш реакцияларига киришади. Электрофил заррача гетероатомга нисбатан учинчи ҳолатга келади:
Пиридин ҳосилаларидан бўлган никатин — 3 [ 2 (N - метилпирропирролидил ) ] пиридин тамаки ўсимлигининг барги ва илдизида учрайди. Никотин — кучли зазҳарли модда. Уни оксидлаб никотин кислотаси олинади. Никотин кислотадан эса никотинамид (РР витамин) олинади:
никатин никатин кислота никатинамид ( РР витамин)
РР Витамин организмда борадиган тирик тўқималарнинг гидрогенланиш ва дегидрогенланиш реакцияларида биологик катализатор вазифасини бажаради.
Назорат саволлари:
Метилпиридинларнинг (пиколинларнинг) барча изомерларини ёзинг ва номланг.
α—Аминопиридиннинг, 3 — нитропиридиннинг, 2 —метил —5 — винилпиридиннииг тузилиш формулаларини ёзинг.
3. Нима учун d —аминопиридин пиридинга нисбатан осон нитроланади. Сабабини тушунтиринг, Реакция тенгламасини ёзинг.
4 Пиридин сульфоланганда қандай маҳсулот ҳосил бўлади. Реакция тенгламасини ёзинг,
O`ZBЕKISTОN RЕSPUBLIKАSI ОLIY VА
O`RTА MАXSUS TА`LIM VАZIRLIGI
GULISTON DАVLАT UNIVЕRSITЕTI
“ORGANIK KIMYO” FANIDAN
|
| |
-
  MAVZU : Yarimo‘tkazgichli diodning bir tomonlama o‘tkazuvchanligini

|
-
MAVZU : Yarimo‘tkazgichli diodning bir tomonlama o‘tkazuvchanligini
|
bet | 89/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matni-
MAVZU : Yarimo‘tkazgichli diodning bir tomonlama o‘tkazuvchanligini
o‘rganish
Laboratoriya ishi №
Ishning maqsadi : Yarimo‘tkazgichli diodning bir tomonlama o‘tkazuvchanligini tekshirish.
Asbob va jihozlar: Laboratoriya universal ta’minlashmanbayi, yarimo‘tkazgichli diod, milliampermetr, reostat, voltmetr, bir qutbli kalit, lampochka, bir qutbli kalit va ulash simlari.
Laboratoriya universal ta’minlash manbayi
|
Yarimo‘tkazgichli diod
|
Milliampermetr
|
|
|
|
Voltmetr
|
Reostat
|
Bir qutbli kalit va ulash simlari
|
|
|
|
Dars boshida turli muhitlarda elektr tokining o‘tish tabiati to‘g‘risida qisqacha nazariy ma’lumot beriladi. Yarim o‘tkazgichli asbob-diodning bir tomonlama elektr o‘tkazuvchanligini o‘rganish qurilmasi yig‘ilib, belgilangan tartibda tajriba o‘tkaziladi. Ishda elektr o‘quv asboblaridan foydalanilganligi uchun texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qilish tartibi eslatib o‘tiladi. Tajriba natijalari va xulosalari daftarga yozib olinadi.
|
| |
Kimyoviy xossalari - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 61/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Kimyoviy xossalari. Fenol kislota xiisusiyatiga ega, buning sababi kislorod atomidagi erkinjuft elektronlar benzol yadrosiga tortilishi natijasida kislorod atomida elektronlar zichligi kamayadi va gidroksil gruppadagi vodorod atomi harakatchan holatda bo'lib qoladi. Shuning uchun, ularning dissotsilanish konstantasi suvnikidan yuqori bo'lib,
o'yuvchi natriy eritmasi bilan fenolatlar hosil qiladi.
natriyfenolat
Molekulada kislorod atomidagi erkin juft elektronlarning benzol yadrosiga siljishi natijasida benzol halqasining orta- va para-holatlarida elektron zichligi ortadi, shuning hisobiga o'rin olish reaksiyalari ro'y beradi.
Pikrin kislota, kislota kuchi bo'yicha xlorid kislotaga yaqin turadi, bunga sabab molekuladagi nitrogruppalar kislorod atomidan elektronlami benzol yadrosiga tortadi. Oqibatda gidroksil gruppadagi kislorod bilan vodorod o'rtasidagi oddiy bog' kuchsizlanib qoladi. Natijada, molekula oson dissotsilanadi.
Pikrin kislota asos xususiyatiga ega bo'lgan moddalar bilan tuz hosil qiladi. Ayniqsa, alkaloidlarni identifikatsiya qilishda katta ahamiyatga ega.
Fenol oksidlanganda, dastlab gidroxinon, so'ngra benzoxinon hosil bo'ladi:
Nazorat savollari:
1.Qanday birikmalar fenollar deb aytiladi.
2.Fenolning kimyoviy xossalarini aytib bering.
3. Fenollar xalq xo'jaligining qaysi sohasida ishlatiladi.
4. n-Toluolsul'fokislotadan n-krezol olish reaksiyasini yozing.
5. 2,4-dixlorfenoldan quyida tuzilishi keltirilgan moddani sintez usullarini yozing:
6. Quyidagi reaksiya mexanizmini tushuntiring:
7. Fenoldan n-bromfenol olish reaksiyasi mexanizmini yozing.
8. Nima uchun n-bromfenol va n-nitrofenol fenolga nisbatan kuchli kislota hisob-lanadi.
9. Fenoldan siklogeksanol olish reaksiyasi tenglamasini yozing.
Маъруза № 16. Ароматик альдегидлар ва кетонлар. Ароматик карбон кислоталар
Ароматик альдегид ва кетонларнинг номланиши, олиниш усуллари ва хоссалари. Бир ва икки асосли ароматик кислоталарнинг номланиши ва хоссалари
Ароматик альдегидлар қуйидагича номланади:
Бензой альдегид фенилсирка альдегид
Ароматик альдегидларни ва кетонларни олишда қуйидаги усуллардан фойдаланилади.
1. Ароматик углеводородларни кислород билан оксидлаш:
2. Ароматик спиртларни оксидлаш:
3. Ароматик дигалогеналканлар гидролизи:
Ароматик кетонлар асосан ароматик углеводородларни Фридел—Крафтс усулида кислота хлорангидридлари билан А1С13 иштирокида ациллаб олинади.
Хоссалари. Ароматик альдегидлар алифатик қатор альдгидлар киришадиган барча реакцияларга киришади. Масалан, бензой альдегиди ишқорий шароитда оксидланиш — қайтарилиш реакциясига киришиб, бензил спирти ва бензой кислотасини ҳосил қилади (Канницаро):
Ароматик кетонлар алифатик қатор кетонларига хос ҳамма реакцияларга киришади. Улар оксидланади (кучли оксидловчилар таъсирида), қайтарилади, спиртлар ва HCN кислотасини бириктиради, галогенланади, карбонил кислородини галогенга алмаштиради, конденсацияга киришади, оксим, гидразон ва бошқа ҳосилалар беради.
|
| |
Sоrbsiya usulidа ajratish

203
qаdаr оltin vа kumushni mахsus pаchuklаrdа sinil eritmаsi bilаn
аrаlаshtirilаdi.
Sinil eritmаsidа kоntаktdа boʻlgаn оltin vа kumush sоrbsiyagаchа
oʻzidа eritgаn boʻtаnаdа boʻlаdi. Sоrbsiya pаytidа esа erimаy qоlgаn nоdir
mеtаllаrning erish jаrаyoni pоyonigа еtаdi.
Хоzir Oʻzbеkistоn Rеspublikаsining Nаvоiy Kоn-mеtаllurgiya
kоmbinаtidа
sоrbsiyalаb
eritish
jаrаyoni
kаttа
muvаffаqiyat
bilаn
ishlаtilmоqdа.
Sоrbsiyali tаnlаb eritish sхеmаsi quyidаgichа boʻlаdi. 95% -0,074 mm
gаchа yanchilgаn rudа аvvаl 3-4 pаchukdа iоnitsiz sinil tuzidа eritilаdi.
Bundа 30% dаn 60 % gаchа оltin eriydi. Sinilli 4-pаchukdаn, kоntаnkt chаn
оrqаli, pаyrаха vа hаslаrdаn аjrаtish uchun elаk gʻаlvirgа hаydаlаdi. Undаn
kеyin sоrbsiyalаsh kоlоnnаlаrigа yubоrilаdi. Sоrbsiyali eritish bir-birigа
kеtmа-kеt ulаngаn pаchuklаrdа pnеvmаtik usuldа аrаlаshtirilib аmаlgа
оshirilаdi. Bundа hаr gаl sim toʻrlаrdаn oʻtkаzilаdi. Hаr bir pаchukdа eritish
ikki sоаt dаvоm etаdi. Hаr bir pаchukning fоydаli hаjmi 1,8-2,0 m
3
ni tаshkil
etаdi vа smоlаning pаchuklаrdаgi hаrаkаti qаrаmа-qаrshi оqim usulidа
boʻlаdi. Аsоsiy kuchli аniоnit sifаtidа АM-2B smоlаsi ishlаtilаdi. Uning
oʻlchаmi +0,8 mm gа tеng. Birdаnigа аniоnit yuklаsh miqdоri, pаchuk
hаjmidаn 0,4% ini, (Ya`ni хаr bir m
3
gа 4 l iоnit qoʻshilаdi). Оltinsizlаngаn
boʻtаnа eng охirgi pаchukdаn tаshlаmа хоvuzlаrgа hаydаlаdi (оtvаlgа).
Оltin bilаn toʻyingаn iоnit birinchi pаchukdаn chiqаrib оlinаdi, toʻri 0,5
mm boʻlgаn bаrаbаrli gʻаlvirgа, kеyin toʻri 0,25 mm li gʻаlvirgа suv bilаn
yuvishgа joʻnаtilаdi. Оltin bilаn toʻyingаn оltinli smоlа, yuvilib kеyingi
jаrаyongа yubоrilаdi. Bu jаrаyondа оltin ikki bаrоbаr tеz eriydi. Chiqindidа
оltin yoʻqоlishi ikki bаrоbаr kаmаyadi. Iоnitning chiqindi tаrkibidа yoʻqоlishi
hаr 1t rudаgа 2-6 gr dаn оshmаydi. Оltinni iоnitgа oʻtishi hаr 1t iоnitgа 8-25 kg
toʻgʻri kеlаdi.
Activities Focusing on Accuracy - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

Activities Focusing on Accuracy The class’ real teacher focused her lessons on accuracy. Her lessons went something like what
you are about to read below.
Teacher: Hello class. Today we are going to talk about the present continuous. We use it to talk
about things that are happening now. We form it by using the present form of the verb “to be” plus
the “ing” form of the verb. For example,
I am talking to you now.
I am writing on the whiteboard
now [as she writes on the whiteboard]. Here are some cards. [The teacher gives a card to each
student.] Look at the card and tell me what you are doing.
Student A: I am washing my car.
Student B: I am watching TV.
Student C: I ride my bike.
Teacher: You mean you are riding your bike.
Student C: Yes, sorry. I am riding my bike.
Teacher [after everyone has finished]: Good. Now open your book and turn to page 24. Take a
few minutes to answer the questions in exercise one.
Afterward, the class members take turns giving their answers and the teacher corrects them
when necessary. Now, after practicing using the present continuous in this manner for 50 minutes,
students are going to know how to form it. They are going to be accurate, but has any meaningful
conversation taken place? Students have practiced the language out of the context in which native
67
Май 2021 10-қисм Тошкент speakers use it. They also had no real choice but to use the present continuous. Students come out
of lessons like these saying that they know how to use class speak, but they are lost when trying to
converse with native speakers outside of the classroom.
Compare that to the following example.
Nisbiy zichlik - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 71/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Nisbiy zichlik. Bu konstanta suyuq moddalar izomerlari aralashmasini identifikatsiya qilish hamda molekulyar refraksiyani hisoblash uchun, ayniqsa muhimdir.
Moddaning zichligi uning massasining hajmiga nisbati bilan o`lchanadi:
bunda: m – moddaning massasi, gr hisobida;
v – moddaning hajmi, sm3 hisobida;
Moddaning nisbiy zichligi (d) 40C dagi suvning massasiga nisbatan aniqlanadi. Moddaning nisbiy zichligi temperaturaga bog`liq. Shuning uchun moddalarni nisbiy zichligi ko`rsatilganda bu zichlik qanday temperaturada aniqlanganligini ham ko`rsatish kerak. Odatda nisbiy zichlik 150C yoki 200C da o`lchanadi. Masalan, , bu 200C temperatutada moddaning 40C dagi massasiga nisbatan aniqlangan nisbiy zichligini ko`rsatadi.
Suyuqliklarning nisbiy zichligini aniqlashda areometr, piknometr va gidrostatik tarozilardan foydalaniladi.
Suyuqlikning nisbiy zichligi (piknometrda aniqlangan bo`lsa), quyidagi formula bo`yicha aniqlanadi:
bu yerda: m – bo`sh piknometrning massasi, gr hisobida,
m1 – zichligi aniqlanishi kerak bo`lgan suyuqlik solingan piknometrning massasi,
m2 – suv solingan piknometrning massasi.
Optik aktivlik. Bu konstanta moddalarning xususiyatlari va tuzilishlarini aniqlashda katta ahamiyatga ega. Suyuq organik moddalardan yoki ularning eritmadaridan qutblangan nur o`tkazilganda qutblanish tekisligini o`ngga yoki chapga burilishi aniqlangan. Ana shunday xususiyatga ega bo`lgan moddalar optik aktiv moddalar deyiladi. Moddalarning bu xususiyatlari polyarimetr asboblari orqali moddaning optik aktivligini ifodalovchi solishtirma buruvchanlik (d) aniqlanadi.
Umuman konsentratsiyasi 1gr/ml bo`lgan 1 dm qalinlikda olingan optik aktiv moddaning kuzatilgan burish burchagi solishtirma buruvchanlik deyiladi.
Moddalarningh optik aktivligi ulardagi asimmetrik markazga bog’liq.
1951 yili ximiklardan R.S.Kan, K.Ingold va V.Preloglar asimmetrik atomdagi atomlar yoki atomlar gruppasining katta-kichikligiga va joylanishiga qarab asimmetrik markazni o’ngga yoki chapga burilishini ifodalovchi sistema yaratdilar.
Yuqoridagi fizik konstantalar aniqlanganidan so’ng sifat va miqdoriy analiz qilinib, tuzilishi aniqlanadi.
|
| |
Asbob va jihozlar - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 94/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniAsbob va jihozlar: Labоratоriya univеrsal ta’minlash manbayi, ampеrmеtr, lahza o‘lchagich, mis elеktrоdlar, mis kupоrosi (CuSO4) eritmasi, elеktrоn tarоzi, kalit, silindrik idish (shisha vanna).
Labоratоriya univеrsal ta’minlash manbayi
|
Ampеrmеtr
|
Lahza o‘lchagich
|
|
|
|
Mis elеktrоdlar, mis kupоrosi (CuSO4) eritmasi
|
Elеktrоn tarоzi
|
Kalit, silindrik idish (shisha vanna)
|
|
|
|
Dars boshida suyuqliklarda va gazlarda elektr tokining o‘tish tabiati to‘g‘risida qisqacha ma’lumot berib o‘tiladi. Elektroliz hodisasini kuzatish uchun qurilma yig‘iladi. Tajriba vaqtida kislota eritmasi, shuningdek elektr tarmog‘idan foydalanganligi uchun texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qilish zarurligi eslatib o‘tiladi. Tajriba natijalari va xulosalarini daftarga yozish ta’kidlanadi.
Ishning nazariy asosi:
Elеktrоlitdan elеktr tоki o‘tganda elеktrоdda mоdda ajralib chiqish hоdisasiga elеktrоliz dеyiladi. Faradеyning birinchi qоnuniga ko‘ra elеktrоlitdan elеktr tоki o‘tganda elеktrоdda ajralib chiqqan mоddaning m massasi elеktrоddan o‘tgan tоk kuchi I hamda tоk o‘tib turgan vaqtga to‘g‘ri prоpоrsiоnal bo‘ladi.
m=k I t (1)
bu yеrda k–prоpоrsiоnallik kоeffisiyеnti. Unga moddaning elеktrоkimyoviy ekvivalеnti dеb ataladi. (1) ifоdaga asоsan moddaning elеktrоkimyoviy ekvivalеntining o‘lchov birligi kg/C hisоblanadi. Agar elеktrоlitdan o‘tgan tоk kuchi I, tоkning o‘tish vaqti t va elеktrоliz jarayonida ajralib chiqqan mоddaning massasi m ma’lum bo‘lsa, (2)
ifodaga asosan mоddaning elеktrоkimyoviy ekvivalеntini aniqlash mumkin.
|
| |
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
COMMUNICATIVE LANGUAGE TEACHING
Beknazarova Zebo Abdimannonovna
Shoymurodova Nafisa Muhiddinovna
Navoi region , Zarafshan
School N 12
Teachers of English language
Annatation:
The article gives a quick insight into Communicative language teaching which
has become quite popular recently and compares it with other approaches that were dominant
in ELT and emphasises the importance of meaningful communication and the need to authentic
contest .
Key words:
Communicative Language Teaching, communication, fluency, accuracy, present
continuous
Communicative Language Teaching developed in the late 60s and 70s, due in part to frustration
with existing teaching approaches, which some felt were too focused on the structures and rules of
language. They felt that language education should focus instead on the function of language (i.e.
communication). Many scholars across the U.K. and the U.S. started to study and propose new
methods for teaching “communicative competence;” one significant development was the Council
of Europe’s support of this new approach to language teaching. Today, different educators may view
or use CLT differently (largely because different educators define “communication” differently),
but in essence, CLT puts the highest priority on students’ ability to effectively communicate in the
target language. So, as with the substitute teacher above, the idea is to get students talking, sharing
ideas and engaging authentically with the target language, not just mastering grammar rules.
The major characteristics are:
• Meaning is primary; contextualization is basic
Communicative Language Teaching Today • Attempts to communicate in TL are encouraged in
the beginning of instruction.
• Material sequencing is determined by the content, meaning, and function.
• L1 is acceptable when feasible.
• Activities and strategies for learning are varied.
• Communicative competence is the goal of instruction.
Below, we will take a look at how CLT activities can be used in the classroom, and how they
are different from “accuracy” activities.
To see the difference between the two methods, we will look at a sample class from both
teachers.
|
| |
Qayta kristallash - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 69/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Qayta kristallash. Bu usul qattiq moddani qaynoq erituvchida eritib, so`ngra sovutilgan kristallar hosil bo`lishiga asoslangan. Masalan, bir necha qattiq moddalar aralashmasini qaynoq erituvchida eritib so`ngra sovutilsa, hosil bo`lgan eritma qaysi modda uchun o`ta to`yingan eritma hisoblansa, shu modda kristallga tushadi. Har qanday organik birikma ma`lum bir erituvchida yaxshi eriydi, kristallarning shakli ham o`ziga xos bo`ladi.
Sublimatsiya. Qattiq moddaning qizdirilganda suyuqlanmay gaz holatiga o`tib yana haydash asbobining sovutilayotgan qismida kondensatlanib kristallanish protsessiga sublimatsiya deyiladi. Organik moddalarni tozalashning bu usuli kristallantirish yo`li bilan tozalanishi qiyin bo`lgan moddalarni tozalashda qo`l keladi. Bunday moddalarga benzoy kislota, naftalin, kamforalar misol bo`ladi. Ko`p hollarda uchuvchan moddalarni ulardagi uchishi qiyin bo`lgan aralashmalardan tozalash uchun qiyin va uzoq davom etadigan kristallantirish o`rniga bir marta quruq haydash kifoyadir. Bu usul bilan moddalarni tozalashning afzalligi shundaki, olingan modda juda toza bo`ladi. Agar modda sekin uchuvchan bo`lsa, quruq haydashni tezlatish uchun u vakuumda olib borilada.
Xromotografiya. Moddalarning sifat analizida va sof holda ajratib olishda qo`llaniladigan xromotografiya usullaridan biri qog`ozda taqsimlanish xromotografiyasidir. Xromotografiya usulini birinchi marta 1906 yili rus olimi M.S.Tsvet kashf etgan.
Bu usul bo`yicha moddalarning tozaligi va ularning nechta birikmadan tashkil topganligi aniqlanadi. Bu usul maxsus tayyorlangan filtr qog`ozdan ma`lum uzunlik va kenglikda qirqib olinadi. So`ngra tekshirilayorgan modda eritmasidan qog`ozning bir tomoniga ingichka kapillyar orqali bir nechta tomchi tomiziladi va qog`ozning eritma tomizilgan tomoni maxsus kameradagi sistemaga (eritunchiga) botirib qo`yiladi. Erituvchi qog`ozga shimilib, moddani start nuqtasidan suradi va chegaraga yetgandan so`ng xromotogramma-qog`oz kameradan olinib quritiladi, so`ngra maxsus rang beruvchi reaktiv bilan ishlanadi, qog`ozda surilib chiqqan moddalar-dog`lar hosil qilib bo`yaladi. Bu moddalar dog`larining qiymati moddalarning taqsimlanish koeffitsiyenti birligi bilan o`lchanadi. (2-rasm).
Moddalarning taqsimlanish koeffitsiyenti nuqtadan to dog` markazigacha bo`lgan masofaning (x) nuqtadan to front chegarasigacha bo`lgan masofa (y) ga nisbatiga teng:
Keyingi vaqtlarda yuqoridagi usullar bilan bir qatorda gaz-suyuq xromotografiya usuli ham keng qo`llanilmoqda.
Yuqorida aytib o`tilgan usullardan sof holda ajratilgan moddalarning tozaligi birinchi navbatda fizik konstantalarni o`rganish bilan aniqlanadi.
Fizik konstantalar (erish, qaynash temperaturasi, nisbiy solishtirma massasi, sindirish ko`rsatgichi va h.k.) moddalarni identifikatsiyalashda va ularning tuzilishini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
|
| |
1. Ijtimoiy-hududiy tuzilmalar —

103
ega bo‘lgan davlat organlari va tashkilotlar (korxonalar,
muassasalar) kiradi.
Davlat organlari moliya huquqi subyektlari jumlasi-
ga kiradi, chunki ularning ishtirokisiz huquqiy munosa-
batlar amalda yuzaga kelishi mumkin emas.
Demak, davlat organlari moliyaviy-huquqiy muno-
sabatlarning majburiy qatnashchilari qatoriga kirib, bu
moliyaviy faoliyatning davlat-hokimiyat xususiyati va
uning huquqiy tartibga solish uslubining o‘ziga xosligi
bilan belgilanadi.
Moliya huquqi jamoa subyektlarining eng ko‘p sonli
guruhini ijroiya hokimiyati davlat organlari tashkil etadi.
Qo‘zg‘olon rahbari - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

V B O ‘ L I M
X I X A S R N I N G I K K I N C H I Y A R M I - X X A S R
B O S H L A R I D A Q O R A Q A L P O Q L A R
2 1 -§ . X I X A S R N I N G I K K I N C H I Y A R M I - X X A S R B O S H L A R I D A
Q O R A Q A L P O Q L A R N I N G H U D U D I Y J O Y L A S H U V I V A
I J T I M O I Y H A Y O T I
X IX asrd a
q o ra q a lp o q la r
Tarixan qoraqalpoqlar Ural, so‘ngra V olga b o ‘ylarida,
Orol atrofi ham da Sirdaryoning quyi havzalari etak-
larida yashab kelganlar. U lam ing k o ‘chib yashash-
lariga k o ‘proq tashqi om illar sabab boTdi. Nihoyat, ular XIX asr boshlarida
quyi A m udaryo havzasi, Orolning janub va janubi g ‘arb tom onlarida muqim
hayot tarziga o ‘ta boshladilar. Qoraqalpoqlar goh qozoqlar, goh turkm an
lar hujum lariga uchrab, buning oqibatida X iva xonligi fuqaroligiga o ‘tdilar.
Quyi A m udaryoning katta cho‘1 va suv chiqmagan choTga tutash shoTxok
yerlarini ular o ‘zlarining m ashaqqatli mehnati evaziga o ‘zlashtirdilar. OTroq
hayotga o ‘ta boshlagach, dehqonchilik bilan shug‘ullanish qoraqalpoqlar
hayotida asosiy o ‘rinni egallay boshladi. Shunday boTsa-da, chorvachilik
ham qoraqalpoqlar hayotida yetakchi sohalardan biri boTib qolaverdi.
XIX asr o ‘rtalarida qoraqalpoqlar X iva xonligi hukmronligi ostida boTib,
ular A m udaryoning har ikkala qirg‘o g ‘ida va Orol dengiziga quyiladigan yer-
larda yashagan. U lam ing soni o ‘sha vaqtda taxm inan 100 m ing nafardan osh-
magan. Qoraqalpoqlarga berilgan yerlar xonlik m ulki sanalgan, ular bu yerlar
uchun soliqlar toTaganlar. Har xil m ajburiyatlam i bajarganlar.
Q oraqalpoqlar um gTarga boTingan, ularda yerdan
foydalanish jam oa tariqasida kechar edi. U rugTar
sug‘orish kanallari qazilishi uchun m as’ul boTishgan.
Hikmat
Talon-taroj - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

77
Obyektiv tomondan tovlamachilik aybdorning
mulkdor
dan bila turib, g‘ayriqonuniy ravishda o‘ziga
yoki u ko‘rsatgan shaxslarga muayyan mulkni, mulkka
bo‘lgan huquqni topshirishni, mulkiy manfaatlar berish-
ni yoxud ular foydasiga muayyan mulkiy yo‘sindagi ha-
rakatlar sodir etishni talab qilishda ifodalanadi.
Talonchilikning ijtimoiy xavfliligi shundan ibo-
ratki, bunda jinoyatchi mulkka tajovuz ochiqdan ochiq,
shu bilan birga o‘rnatilgan tartibni, huquqiy va axloqiy
qoida larni va jamiyat qadriyatlarini mensimaslik bilan
amalga oshi riladi.
Obyektiv tomondan talonchilik o‘zganing mulkini
oshkora talon-taroj qilishda ifodalanadi.
O‘zganing mulkini yashirin ravishda talon-taroj
qi
lish yoki o‘g‘rilik iqtisodiyot sohasidagi eng keng
tarqalgan jinoyatlardan biridir.
Obyektiv tomondan o‘g‘rilik o‘zganing mulkini
yashirin ravishda talon-taroj qilishda ifodalanadi.
Soxta tadbirkorlikka ustavida ko‘rsatilgan faoliyatni
amalga oshirish maqsadini ko‘zlamasdan ssudalar, kre-
ditlar olish, foydani (daromadni) soliqlardan ozod qilish
(soliqlarni kamaytirish) yoki boshqacha mulkiy manfaat
ko‘rish maqsadida korxonalar va boshqa tadbirkorlik
tashkilotlari tuzish kiradi.
Subyektiv tomondan jinoyat faqat to‘g‘ri qasd bilan
sodir etiladi.
O‘zganing mulki
deganda, ayb-
dorga qonuniy
ravishda tegishli
bo‘lmagan mulk
tushuniladi.
Rangli va nodir metallar rudalarini boyitish texnologiyasi - bet 71

226
Аmmо, smоlаni qayta ishlаshdа, undаgi
mеtаlni eritib оlishdа
tiоmоchеvinаning хlоrit kislоtаdаgi eritmаsi yaхshi nаtijа bеrаr ekаn.
Tiоmоchеvinа (tiоqаrbаmid) dеsоrbsiyasi shundаn ibоrаtki, bu mоddа оltin
bilаn mustаhkаm bоgʻlаngаn оltinning kаtiоnli
kоmplеks birikmаsini hоsil
qilаdi:
Au [CS (NH
2
)
2
]
2
+
uni iоnаlmаShuvchi qаtrоn tutib turоlmаydi vа u
eritmаgа oʻtаdi.
RАu(CN)
2
+2H
+
+ Cl
-
2CS(NH
2
)
2
= RCl + Au [CS(NH
2
]
2
+
+ 2HCN
Iоnаlmаshinuv Cl
-
iоni оrkаli boʻlаdi vа tiоmоchеvinа (tiоkаrbаmid) ning
yoʻqоlishi fаqаt mехаnik yoʻqоlishdаn ibоrаt boʻlаdi. Qаtrоn bu hоldа хlоrit
shаkligа oʻtаdi. Оmilkоrtаrkibli tiоmоchеvinа eritmаsidа tiоmоchеvinаning
miqdоri 8-9%, хlоridkislоtа 2-2,5% boʻlishikеrаk. Хlоridkislоtа oʻrnidа
sulfаtkislоtаishlаtsаhаmboʻlаdi. Mаsаlаning
yanа bir mоhiyati shundаki,
tiоmоchеvinа qаtrоn tаrkibidаgi оltinniginа eritib оlаdi. Endi uning tаrkibidаn
kumush, mis, ruх, qoʻrgʻоshin, surmа, mаrgumushni eritib chiqаrish, kаtrоnni
аvvаlgi аsli hоligа qaytarish kеrаk. Qаtrоn tаrkibidаgi qoʻshimchа mоddаlаrni
eritib chiqаrish uchun хlоrid vа sulfаt kislоtаlаr bilаn ruх, nikеl, siаnidni аjrаtib
оlish mumkin. Ishqоr NaOH esа Zn, NaCN, NH
4
CNS, NH
4
NO
3
– eritmаlаri vа
tеmir kаbilаrni dеsоrbsiyalаshdа ishlаtilаdi. Eng kiyin dеsоrbsiya boʻlаdigаn
mоddа tеmirdir. Fe(CN)
6
4-
dоimо sinil
eritmаlаridа ishtirоk etib, аniоnit bilаn
judа mustаhkаm birikmа hоsil qilаdi. Bu mоddа elyuirlаsh(erish jаrаyoni) gа
judа оgʻir uchrаydi. Kislоtаli muhitdа qаtrоn fаzаsidа tеmirning erimаydigаn
bеrlin lаzuri dеb
аtаlаdigаn kоmplеks tuzi Fe
4
[Fe(CN)
6
]
3
yoki bеrlin yashili
Fe
4
Fe
3
[Fe(CN)
6
]
6
smоlаni boʻyab qoʻyadi vа u koʻk yoki yashil rаnggа kirаdi,
bulаrning bаrchаsi tеmirning dеsоrbsiyalаnishini qiyinlаshtirаdi. Bundа tеmir
kоmplеks tuzini eritаdigаn mоddа аsоsаn аmmоniy nitrаt boʻlаdi. Qаtrоnni
rеgеnеrаsiyalаshning аppаrаtlаr zаnjiri sхеmаsi turlichа boʻlаdi.
Elyuirlаsh uchun eritmа pаstdаn bеrilаdi. Оltin tаrkibli eritmа (rеgеnеrаt)
yoki qoʻshimchаlаr tik quvurning ustidаn оlinаdi. Eritmа аksinchа yubоrilishi
227
hаm mumkin. Qаtrоn qobilyatini qаytа tiklаsh (rеgеnеrаsiya) tik quvur оrqаli
nаvbаtmа-nаvbаt zаruriy eritmаni bеrib turish mumkin.
Rеgеnеrаsiya jаrаyoni bаlаnd quvurlidаstgоhdа оlib bоrilishi mumkin.
Erituvchi eritmа dаstgоhning tаgidаn bеrilаdi. Оltin erigаn eritmа (rеgеnеrаt)
yoki qoʻshimchаlаr, kоlоnkаning ustidаn оlib chiqilаdi.
Ijodiy faoliyat - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

79
1. Matnni o‘qing va munosabat bildiring.
2. Matnga sarlavha qo‘ying.
3. Siz hikoya ishtirokchilarining o‘rnida bo‘lga-
ningizda qanday yo‘l tutar edingiz?
4. Maktabingizda zaruratsiz yonib turgan elektr
chirog‘ini yoki oqayotgan ichimlik suvini hech
o‘chirib qo‘yganmisiz?
Samarqandga xizmat safari bilan yo‘lga chiqdik.
Haydovchi mashinani 100-120 km/soat tezlikda hayday
boshladi. Orqa o‘rindiqda o‘tirgan, chamasi 60 yoshlar-
ni qoralab qolgan otaxon: «O‘g‘lim, mashina tezligini
oshirishingiz shart emas, Samarqand hech qayerga ket-
maydi, joyida turaveradi», – dedi. Mashina haydovchi-
si esa otaxonning gapidan norozi bo‘lgandek bir qarab
qo‘ydi-da, tezlikni kamaytirdi.
Yo‘lda tamaddi qilish uchun to‘xtadik. Choyxona-
ga kirishda qo‘limizni yuvdik, lekin qo‘l yuvgichning
jo‘mragi nosozligi tufayli suvni to‘xtata olmadik. Boya-
gi hamrohimiz jo‘mrakni tuzatishga kirishib ketdi. Biz
yengil tamaddi qilishga ulgurdik hamki, otaxon suvning
jo‘mragini tuzatish bilan ovora edi. Hamma mashinaga
borib o‘tirdi, lekin otaxon hamon jo‘mrakni tuzatishdan
bo‘shamasdi. Haydovchining toqati toq bo‘ldi, shekilli,
yukxonadan allaqanday temir-tersaklarni olib, otaxon-
ning oldiga bordi. Biz ham u kishiga yordam berish
uchun beixtiyor mashinadan tushdik.
Nihoyat, qo‘l yuvgichning jo‘mragi tuzaldi. Otaxon
mamnun ohangda: «Ana endi suv isrof bo‘lmaydi», deb
tabassum bilan bizga o‘girildi. Biz yana yo‘lda davom
etdik.
Tabiiy gaz va
elektr energiyasi
muhim moddiy
texnika resursla-
rining strategik
turlari hisobla-
nadi.
Umumiy foydala-
nishdagi elektr,
issiqlik, gaz yoki
suv ta’minoti
tarmoqlariga
o‘zboshimcha-
lik bilan, ya’ni
qonunda o‘rnatil-
gan tartib asosida
vakolatli organ
ruxsatisiz ulanish
ijtimoiy xavfli
hisoblanadi.
Huquqqa xiloflik - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

78
Soxta bankrotlik jinoyati ham to‘g‘ri qasd bilan
sodir etiladi. Bu jinoyat xo‘jalik yurituvchi subyektning
o‘z majburiyatlarini iqtisodiy jihatdan bajara olmasligi
haqida bila turib, haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan e’lon
berishi kreditorlarga ko‘p miqdorda zarar yetkazilishda
ifodalanadi.
Soliqlar yoki boshqa majburiy to‘lovlarni to‘lash-
dan bo‘yin tovlash jinoyati foyda (daromad) yoki soliq
solinadigan boshqa obyektlarni qasddan yashirishda,
kamaytirib ko‘rsatishda, shuningdek davlat tomonidan
belgilangan soliqlarni yoki boshqa majburiy to‘lovlar-
ni to‘lashdan qasddan bo‘yin tovlashda ifodalanadi. Ji-
noyat to‘g‘ri qasd bilan sodir etiladi.
Elektr, issiqlik, gaz yoki suv ta’minotidan foydala-
nish qoidalarini buzish jinoyati umumiy foydalanishda-
gi elektr, issiqlik, gaz yoki suv ta’minoti tarmoqlariga
o‘zboshimchalik bilan ulanish yoxud elektr, issiqlik
ener giyasi, tabiiy gaz, sovuq yoki issiq suvni hisobga
olish asboblariga, shu jumladan ularning plombalari-
ga qasddan shikast yetkazish, ularning ko‘rsatkichlarini
o‘zgartirish maqsadida tashqaridan aralashishda ifodala-
nadi. Jinoyat to‘g‘ri qasd bilan sodir etiladi.
G‘arazgo‘y lik
talon-taroj qilish-
ning zaruriy bel -
gisi hisob lanadi.
G‘arazgo‘ylik –
bu o‘zi uchun
yoki boshqa
shaxslar uchun
mod diy manfaat
undirish.
Insonning eng
katta dushma-
ni — bu uning
nafsi.
Hikmat
O‘zbekiston
Respublikasining
Soliq kodeksi-
dan yurtimiz
hududida qanday
umumdavlat
soliqlari, mahal-
liy soliqlar va
yig‘imlar borligi-
ni aniqlang.