Strategik hamkorlik modelining - E. S. Biryukov oligopolist bozorlarda firmalarning o'zbek harakatlari strategiyasi

Strategik hamkorlik modelining
asosiy xususiyatlari
Model
Forxaymer modeli doirasida tahlil qilish. Model mantig'iga ko'ra,
har bir ergashuvchi firmaning ishlab chiqarish quvvati
cheklangan va har xil bo'lishi mumkin. Bozordagi har bir firma
mustaqil strategik harakatlarni amalga oshiradi, lekin
raqobatchilarning harakatlariga munosabat bildiradi.
Miqdoriy (narx) oligopoliya bozorida raqobatchilarning
hamkorlikdagi strategik harakatlarining holati ko'rib chiqiladi.
Firmalar ishlab chiqarish hajmi va narxlari to'g'risida kelishilgan
qarorlar qabul qilib, umumiy foydani maksimal darajada oshirishga
intiladilar. Ishlab chiqarish quvvati hajmi bo'yicha hech qanday
cheklovlar yo'q. Bundan tashqari, har bir firmaning har xil ishlab
chiqarish xarajatlari uchun shartlar kiritilishi mumkin, bu esa
kartelni tashkil etuvchi har bir firma uchun maqbul bo'lgan ko'plab
vaziyatlarni tahlil qilish imkonini beradi.
9. Kartel modeli
Narxlar raqobati modellari (Bertrand, Edgeworth, Forheimer) miqdoriy oligopoliya
modellariga (Kournot, Chamberlin, Stackelberg) qaraganda oligopolistlarning xatti-
harakatlarini realroq ifodalaydi. Buning sababi ishlab chiqarish hajmiga qaraganda narxlarni
boshqarish osonroq bo'lishi mumkin. Istisnosiz, biz ko'rib chiqqan oligopolistlarning xatti-
harakatlarining barcha modellari, biz eslaganimizdek, oligopolistlarning bir-birining xatti-
harakati haqidagi ma'lum taxminlariga asoslanadi. Ushbu taxminlarning o'zboshimchalik
xususiyati bugungi kunda ularning qo'llanilishi haqida gapirishga imkon bermaydi, chunki
zamonaviy iqtisodiyotdagi firmalarning xatti-harakatlari nafaqat narxlar va ishlab chiqarish
hajmining o'zgarishi, balki boshqa ko'plab parametrlar (bozorning kengayishi) bilan ham
belgilanadi. chegaralar, tovarlarning hayot aylanishining qisqarishi, biznesni tashkil etish
jarayonlarining murakkablashishi, talab va taklifning globallashuvi, iste'molchi xatti-
harakatlarining o'zgarishi, iqtisodiy o'zaro ta'sir shakllarining murakkablashishi).
Kooperativ nazariyasi va kooperativ bo'lmagan o'yinlar nazariyasini qo'llashga
asoslangan modellar bugungi kunda sanoat oligopoliya bozorlari sharoitlariga
ko'proq mos keladi va ushbu bozorlarni tahlil qilish uchun etarlicha keng vositalarni
tashkil qiladi.
Oligopoliya bozoridagi firmalar o'rtasidagi strategik o'zaro ta'sirning muqobil
modellarini tahlil qilish asosida bozordagi raqobatchilarning oqilona xatti-harakatlari
bo'yicha quyidagi xulosalar chiqarish mumkin.
Birinchidan, firmalarning bozordagi strategik o'zaro ta'siri, raqobatchilar bir-
birining harakatlarini aniq tushunib, birgalikdagi harakatlarga o'zaro bog'liqligini
his qilsalar va o'z harakatlariga javoban raqiblarning reaktsiyasini oldindan bila
olsalar, bozor muvozanatining optimal parametrlariga va uning barqarorligiga
olib kelishi mumkin. Bozorda firmalar o'rtasida strategik o'zaro ta'sirning
mavjudligi umuman firmalarning optimal muvozanat parametrlariga erishishini
anglatmaydi, ammo boshqa narsalar teng bo'lsa, optimal muvozanat
parametrlarini olish varianti, ehtimol, firmalar o'rtasidagi strategik o'zaro ta'sir
orqali. Barqaror bozor muvozanatiga erishish har bir firma tomonidan bitta
strategik qadam yoki bir nechta strategik qadamlar orqali amalga oshirilishi
mumkin, shu bilan birga harakatlar ketma-ketligi raqobatbardoshdir.
78
com bozorning yakuniy natijalariga sezilarli ta'sir ko'rsatadi.
Ikkinchidan, muhim ma'muriy va boshqa to'siqlar, shuningdek, ishlab
chiqarish siyosati va bozorni rivojlantirish manfaatlari sohasida firmalar o'rtasida
jiddiy qarama-qarshiliklar mavjud bo'lmaganda, umumiy foydani maksimal
darajada oshirish maqsadini ko'zlagan holda, firmalar bozorda hamkorlikda
strategik harakatlarga moyil bo'ladilar; agar ular taqiqlangan bo'lsa, bozor
kooperativ bo'lmagan o'zaro ta'sir doirasini ifodalashi mumkin, ammo bu
kooperativ strategik hamkorlikka xos bo'lgan optimal muvozanat parametrlarini
o'rnatishga to'sqinlik qilmaydi.
Uchinchidan, firmalarning bozordagi o'zaro ta'siri turli xil vaziyatlarga olib kelishi mumkin,
buning natijasida firma turli darajadagi tajovuzkorlik darajasiga ega bo'lgan raqobatchilarga
nisbatan xatti-harakatlar strategiyasini amalga oshirishga majbur bo'ladi, bu quyidagicha
ifodalanishi mumkin:
c
raqobatchilarning bozor ulushini egallashda;
c
o'zaro manfaatli hamkorlik;
c
bozorga ko'proq firmalarni jalb qilish;
c
ko'proq olish uchun qisqa muddatda foydaning bir qismidan voz kechish
uzoq muddatda bizning foydamiz;
c
yangi moddalarning kirib kelishiga to'sqinlik qiladigan sharoitlarni yaratish Kurentov va
boshqalar.
To'rtinchidan, firmalardan birining (bozorning istalgan sohasidagi) afzalliklarini
raqobat sharoitida firmalar tomonidan tan olinishi avtomatik ravishda etakchi firma
uchun ko'proq daromadga olib keladi va unga ergashuvchi firmalar uchun kichikroq
foyda keltiradi, etakchi firma esa o'z faoliyatini o'zgartirishi mumkin. bozorni ma'lum
manfaatlarni ko'zlab, bozor tuzilishining boshqa turiga o'tkazish. Bozorda faoliyat
yurituvchi firmalarning harakatlaridagi tajovuzkorlik darajasi muvozanatning optimal
parametrlarini aniqlashda muhim rol o'ynaydi: ergashuvchi firma bozorda o'zini
qanchalik tajovuzkor tutsa, uning natijaviy ko'rsatkichlari yetakchi firmaning optimal
parametrlariga shunchalik mos keladi. , va firmaning kamroq tajovuzkor harakatlari
ergashdi - donorlar etakchi kompaniyaning bozordagi mavqeini mustahkamlash
imkoniyatlarini tobora oshirmoqda.
Beshinchidan, kooperativ bo'lmagan oligopoliya doirasida bozorda
raqobatbardosh o'zaro ta'sir qancha ko'p bo'lsa, firma bozorda qaysi holatda faoliyat
yuritishidan qat'i nazar, har bir firmaning foydasi kamayishi ehtimoli shunchalik
yuqori bo'ladi. ; Bundan tashqari, muayyan sharoitlarda etakchi kompaniya bozorda
o'z o'rniga ega bo'lmasligi mumkin. Bozorda firmalar o'rtasidagi strategik o'zaro ta'sir
natijasida yuqori muvozanat bahosining o'rnatilishi, boshqa narsalar teng bo'lganda,
har bir raqobatchi yuqori foyda olish ehtimoli borligini anglatadi. Kooperativ o'zaro
munosabatlar doirasida bozorda firmalarning ma'lum kelishuvlarini buzish, qoida
tariqasida, qisqa muddatda bunday qaror qabul qilgan kompaniyaning foyda
darajasiga ijobiy ta'sir qiladi, ammo strategik hamkorlikning keyingi bosqichida. ,
raqobatchining javob harakatlarining oqibatlarini oldindan aytish juda qiyin bo'ladi;
Shu bilan birga, raqobatchilarning keyingi qisqarishlarida kooperativ bo'lmagan
harakatlar katta ehtimollik bilan kuzatilishi mumkinligi haqida bahslashish mumkin.
79
Oltinchidan, firma o'zini bozorda barqarorroq his qilsa, ishlab chiqarish hajmi
va foyda darajasi bo'yicha hosil bo'lgan muvozanat parametrlari kooperativ
muvozanat strategiyalari (bozorning kartel bo'linishi) doirasidagi muvozanat
parametrlariga qanchalik yaqin bo'lsa. Raqobatni teng sharoitlarda o'tkazish,
shuningdek, firmaning raqobatchining afzalliklarini tan olishdan bosh tortishi,
qoida tariqasida, bozor narxlarining oshishi bilan bir xil (ehtimol, kichikroq) bozor
muvozanat parametrlariga olib keladi. Mahsulot bozorida firmalarning ishlashiga
qo'shimcha (turli) shartlarni qo'yish raqobatchilarning strategik xatti-harakatlari
imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirishi va bozor muvozanatining natijaviy
parametrlariga tubdan ta'sir qilishi mumkin.
Yuqorida ta'kidlanganidek, oligopolistik bozor o'ziga xos tuzilma va
xususiyatlarga ega bo'lib, oligopolist firma pozitsiyasining optimal parametrlariga
olib keladigan firmalar harakatlarining yagona algoritmini ishlab chiqish deyarli
mumkin emas. Ushbu xulosa bozorning ushbu turidagi raqobatchilarning
strategik harakatlarining butun xilma-xilligini bashorat qilish va oldindan aytish
mumkin emasligi bilan bog'liq. Biroq, yuzaga keladigan ob'ektiv qiyinchiliklarga
qaramay, bozorda firmalarning strategik o'zaro ta'sirida yuzaga keladigan turli xil
strategik vaziyatlarni o'rganish uchun yagona tahlil apparatidan foydalanish
mumkin. Keling, oligopolistik bozorlarda strategik qarorlar qabul qiladigan
oligopolist firmalarning harakatlari ketma-ketligini aniqlashga harakat qilaylik.
Strategik qarorlarni ishlab chiqish ketma-ketligi algoritmi rasmda keltirilgan.
1. Bozor tuzilishi va bozor muhiti turini
tahlil qilish. Bozorda ishlab chiqaruvchi
firmalarning kontsentratsiya darajasini
baholash. Bozor rivojlanish dinamikasini
o'rganish
2. Tarmoqdagi mavjud firmalarning
raqobatchilarga nisbatan tajovuzkorlik darajasini
baholash. Kirish / chiqish to'siqlarining
samaradorligi masalasini hal qilish
4. Tarmoq talabi funksiyasini bashorat qilish,
shuningdek, raqobat sharoitida firmalarning
ishlab chiqarish xarajatlari funksiyalarini
baholash maqsadida bozor faoliyati
to‘g‘risidagi statistik ma’lumotlarni o‘rganish.
3. Sohadagi mavjud kompaniyalarga
nisbatan kompaniyaning o'zining
raqobatdosh ustunliklarini tahlil qilish.
Mahsulot tanlash
5. Miqdor yoki narx oligopoliya
bozorida ishlash uchun strategik
o'zgaruvchini tanlash
6. Bozordagi raqobatdosh o'zaro ta'sir
doirasida kompaniyaning iqtisodiy rolini
tahlil qilish:
1) yetakchi kompaniya;
2) kuzatuvchi kompaniya;
3) teng huquqli hamkorlik
Strategik o'zaro ta'sir natijasida
bozorda firmaning optimal
parametrlariga erishish va uning
barqarorligini baholash
Tanlangan o'zaro ta'sir strategiyasi
doirasida bozorda ishlash. Belgilangan
ko'rsatkichlarga erishish uchun strategik
o'zaro hamkorlik jarayonida kompaniyaning
harakatlarini moslashtirish
Strategik qarorlarni ishlab chiqish algoritmi
oligopolistik bozorda
80
E'tibor bering, bozor muvozanatining yakuniy parametrlarini aniq prognoz qilish,
shuningdek, har qanday mahsulot bozorida kompaniya uchun barcha xususiyatlarni
hisobga olish mumkin emas. Ushbu algoritm katta strategik xatolarga yo'l qo'yish
ehtimolini kamaytirishga imkon beradi, bu esa pirovardida kompaniyaga to'g'ri
strategik pozitsiyani egallashga imkon beradi va oligopolistik bozorda ishlashning
yakuniy natijalarini optimallashtirishga imkon beradi.
|