Diffensirovka. O’smalardagi moddalar almashinuv jarayonlari

|
Diffensirovka. O’smalardagi moddalar almashinuv jarayonlari
|
bet | 1/9 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 260,93 Kb. | | #230054 |
Bog'liq Rivojlanishning genetik nazorati.Hujayra sikli va o\'sma (rak)ning molekulyar genetikasi
Mavzu:Rivojlanishning genetik nazorati.Hujayra sikli va o'sma (rak)ning molekulyar genetikasi
Reja:
1. Hujayraning hayot sikli, diffensirovka.
2.O’smalardagi moddalar almashinuv jarayonlari
3.O’sma oldi jarayonlari
4.O’smalar rivojlanishidagi immun sistemani reaksiyasi
Hujayraning hayot sikli, differensirovka. Yangi hosil bo‘lgan hujayralar hayot siklini o‘taydi. Hayot sikli hujayraning yangi hujayra hosil bo‘lishidan uning keyingi bo‘linishigacha qadar yoki uning o‘lishigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Hujayra o‘z hayoti davrida bo‘linishi o‘sishi, differensirovkaga uchrashi kuzatiladi. Shuning uchun hujayraning hayot sikli jarayonlari ikki guruhga bo‘lish mumkin. Birinchi guruhga hujayraning bo‘linishi bilan bog‘liq jarayonlar kirib, uni avtosintetik interfaza deyiladi. Ikkinchi guruhga esa, hujayraning o‘sishi, differensirovkasi ma’lum vazifasini bajarishga ixtisoslanishi mansubdir (geterosintetik interfaza). Differensirovkaga uchragan hujayra ixtisoslangan hujayra bo‘lib, u ma’lum vazifani bajarishga moslashlgan. Ular ko‘pincha bo‘linish qobiliyatini yo‘qotadi. Masalan, differensiallangan qon hujyralari-eritrositlar, nerv hujayralari va hakozo. Ba’zi hujayralar differensirovka holatida bo‘linish qobiliyatiga ega bo‘ladi (jigar hujayralari). (15-rasm).
Embrional takomillashish davrida epiteliy, biriktiruvchi to‘qima, mushak va nerv hujayralari embrional varaqalardan rivojlansa, yetilgan davrda differensirovkaga, a’zolarining turli qismlarida joylashgan kambial hujayralar uchraydi. Qon ishlab chiqaruvchi organlardagi kambial hujayralar “o‘zak hujayralar” deb yuritiladi.
Xamma hujayralar ma’lum muddatda yashaydi. Masalan, eritrositlar 120 kungacha, epidermis hujayralari 4-10 kun va hakozo. Nerv va mushak to‘qimasi hujayralari organizmning butun hayoti davomida yangbilanmaydi, degan fikrlar ham bor. Hujayra o‘lish vaqtida hujayra yadrosi piknozga (yadro zichlashishi va donadorlikni yo‘qotib kichrayishi), karioreksisga (yadroning mayda donachalarga bo‘linib ketishi), kariolizisga (yadroinng erib ketishi) uchrashi mumkin.
Yadrodagi o‘zgarishlar oq ibatida (birga) sitoplazmada ham qaytarib bo‘lmas o‘zgarishlar yuz berib, buning natijasida hujayra halok bo‘ladi.
Hujayra reproduksiyasining bir necha turlari bor: mitoz (noto‘qri bo‘linish), meyoz, endomitoz va amitoz (to‘qri bo‘linishi).
Mitoz. Mitotik bo‘linish o‘tgan asrning oxirlarida hayvon hujayralarida Flemming (1882), o‘simlik hujayralarida Strasburger (1882) tomonidan ta’riflangan. Mitoz (yunoncha mitos - ip) bo‘linish qonuniyatlari barcha hujayralar uchun umumiydir.
25-rasm. Hujayraning hayot shaklidagi geterosintetik va avtosintetik interfazalarning o‘zaro munosabati.
Hujayra bo‘linishdagi jarayonlar ma’lum qonuniyat asosida borib, ularni ketma-ket keladigan interfaza va mitozga bo‘lish mumkin. Ba’zi bir hujayralar populyasiyasi doimo bo‘linishda bo‘ladi (kambial zona hujayralari). Bo‘linishga tayyorgarlik vaqtini (interfaza) va mitoz bo‘linishi qo‘shilib mitotik sikl deyiladi (26-rasm).
26-rasm. Mitotik sikl (sxema).
G1 - prisintetik (postmitotik)davr; S-sintetik davr;
G2 - postsintetik (peremitotik davr).
Interfaza davrida hujayra ichidagi strukturalarning keskin o‘sishi va shakllanishi boshlanadi. Bu davrga G1 -sintez oldi davri deb ataladi. Biokimyoviy tomonidan bu davr oqsil va RNK intensiv sintezibilan ifodalanadi, bu bulinuvchi hujayralar generasiya vaqtining 30-40 % ini tashkil etadi. S davrida uzun va o‘zaro chigal hosil qilgan yadro xromatini bґyog‘larni yomon qabul qiladi (geteroxromatin bo‘limlaridan tashqari). So‘ngra DNK sintezi davriga o‘tadi. Bu sintetik davr, bu davr davomida yadroda DNK sintezi kuzitiladi. Generasiya vaqtining 30-50% ini tashkil qiluvchi bu davrda DNK ning spesifik azot asosi timidin yadro xromatini tarkibiga kiradi. Sintetik davr natijasida xromasomalar, ya’ni hujayraning nasl materiali ikki marta ko‘payadi. S davrdan so‘ng
G2 - mitoz oldi davri kelib, u hujayraning bo‘linishiga tayorgarligi bilan ifodalanadi. Bu davr generasiya vaqtining 10-20% ini tashkil etadi.
G2 - davridan so‘ng, generasiya vaqtining 5-10% ini tashkil qiluvchi M- mitoz davri boshlanadi.
Mitoz jarayonining o‘zida 4 faza farq qilinadi (27-rasm). Prfazada xromosomalarning kondensasiya bo‘lishi va mitotik apparatning shakllanishi kuzatiladi. Xromasomalar kattalashadi va yo‘qonlashadi. Bu hodisa profaza davrida hosil bo‘lgan xromotodlarning biri ikkinchisi atrofida aylanmay, balki har biri o‘zicha spiralhosil qiladi. Shuning uchun ular mitozning keyingi fazalarida yengil ajraladi. Profazaning oxirida xromasomalar juft xromotidlardan tashkil topadi. Xromasomalarning kattalashishi va yo‘qonlashishi bilan birga xromatidlar sentromeralar deb ataluvchi ma’lum bo‘limlari bilan birlashadi. Profaza oxirida xromosomalar bo‘linayotgan yadroning ekvatorial yuzasida joylashib, bo‘linish dukchasini hosil qila boshlaydi (27-rasm). Duk ikki tipdagi ipchalardan-qutblarni birlashtirib turuvchi markaziy va qutblarni xromasoma sentromerlari bilan birlashtirib turuvchi xromosom ipchalaridan tashkil topgan. Elektron mikroskopiya mitotik apparat ipchalari zich devorli naychalardan tashkil topganligini ko‘rsatadi. Ularning diametri 20 nm, devor qalinligi 4-5 nm.
Xayvonlarda senriolalar orasidagi dukcha sentriolalar yadroning qarama-qarshi qutblariga qarab siljiydi. Bu vaqtda dukcha kattalashib, yadro qobiqining erishi xarakterlidir. Elektron mikroskopik kuzatishlar mitoz davrida yadro qobiqining bo‘lakchalari yo‘qolmay, balki sitoplazmatik to‘r membranalarga aylanishini ko‘rsatdi. Mitoz oxirida yadro qobiqi donador endoplazmatik to‘r membranalaridan qayta hosil bo‘ladi.
Metafazada butunlay shakllangan xromosomalar ekvatorial yuzada joylashgan bo‘ladi. Xromosomalarning dukka qarab harakat qilishi xromosoma senromerlarining mitotik apparatining xromosoma iplarga birlashishi bilan tugaydi (ekvatorial plastinka yoki onalik yulduzi).
Mitakinez (xromosomalarning dukka xarakati) natijasida xromosomalar duk ipchalariga nisbatan perpendikulyar yotadi, xromosomalarning bunday joylashishi ularning sonini, shaklini va kattaligini aniqlashga yordam beradi. Xar bir tur mavjudotda ma’lum sondagi xromosomalar bor. Xuddi shu fazada har bir xromosoma bir xil ikki nusxadan-xromatidadan tahkil topganligi kuriladi.
Anafaza-xromosomalar xromatidalarning bir-biridan ajralishidan boshlanadi. Bu vaqtda har bir xromosoma hosil qilgan qiz xromosomalar (xromatidalar) qarama-qarshi qutbga qarab harakat qiladi. Bu tarzda “qiz yulduzi” shakllanadi. Xromosomalarning harakati bir xilda sinxron kechadi. Bu harakat mexanizmi hali no‘malum.
Telofaza-mitozning ohirgi davri. Uning boshlanishi, xromosomalarini dukning hujayraning qarama-qarshi qutblariga yetishiga to‘qri keladi. Telofaza go‘yo profazaning teskarisi bo‘lib, hamma jarayonlar teskari tartibda ketadi. Duk yo‘qoladi, buralgan xromosomalar yoyilib, uzunlashadi. Qiz yadrolar qaytadan tiklanadi, yadrocha va yadro qobig‘i hosil bo‘ladi. Mitotik apparat parchalanadi va hujayra tanasining bo‘linishi ro‘y beradi G‘sitotomiya yoki sitokinez. Qiz hujayralari yadrosi interfazadagi hujayralarga xos tuzilishga ega bo‘ladi. Sitotomiya mexanizmi hali yetarli o‘rganilmagan.
|
| |