Python dasturlash tilida esa matn boshiga f harfini qo‘yib, 
matn ichida 
{}

Python dasturlash tilida esa matn boshiga f harfini qo‘yib,
matn ichida
{} sistemali qavslarda (ayrim manbalarda jingalak,
figurali qavslar deyilgan) ifodalarni to‘g‘ridan to‘g‘ri yozish
mumkin. Ifoda natijalari systemali qavslar bilan almashtirilib
ekranga chiqariladi.
Agar:
3 + 4 ifoda natijasi 7 ga teng
ko‘rinishida chiqarmoqchi bo‘lsak quyidagicha yozamiz:
printf("%d + %d ifoda natijasi %d ga teng",
3, 4, 3 + 4); // 3 + 4 ifoda natijasi 7 ga teng
print(f"{3} + {4} ifoda natijasi {3 + 4} ga teng")
# 3 + 4 ifoda natijasi 7 ga teng
Mavzuga doir masalalar:
Butun sonlarni ayirish
Qo‘shish amali birorta narsaning nechtaga ortganini bil-
dirsa, ayirish amali nechtaga kamayganini anglatadi. Masalan,
34
sizda 8 ta olma (
) bor edi. Shundan 3 tasini
(
) yedingiz, ya’ni uchtaga kamaydi. Qolgan olmalar esa
5 ta (
). Ushbu masalaning matematik ifodalanishi
quyidagicha:
8 3 5
− =
Ko‘rib turganingizdek ayirish amali minus (-) belgisi bilan
yoziladi. Sonlar o‘qida ushbu ifoda quyidagicha bo‘ladi:
0 soni turgan nuqtadan boshlab, ifodadaning birinchi tur-
gan soni musbat bo‘lsa o‘ngga qarab, manfiy bo‘lsa chapga
qarab shuncha birlik sanaymiz. Kelib qolgan nuqtadan boshlab,
agar qo‘shish amali bo‘lsa o‘ngga, ayirish amali bo‘lsa chapga
qarab, to ifoda tugamaguncha, shuncha birlik sanaymiz. Oxi-
rida kelib qolgan nuqta qiymati ifoda natijasi bo‘ladi.
Quyidagi ifodani sonlar o‘qi yordamida hisoblaylik:
5 7 4 6 ?
− + − + =
Birinchi son manfiy, demak 0 dan boshlab 5 birlik chapga,
keyin 7 birlik o‘ngga, 4 birlik chapga va oxirgisi 6 birlik
o‘ngga:
35
Ko‘rib turganingizdek yuqoridagi ifoda qiymati 4 ga teng
ekan.
Sonlar o‘qi yordamida quyidagi ifodani hisoblaymiz:
4 1 ?
− − =
Birinchi son manfiy va ikkinchi ayirish amali. Demak, 0
dan boshlab, dastlab 4 ta birlik, keyin yana 1 ta birlik chapga
yuramiz:
Javob -5 ekan. Ya’ni 4 ga 1 ni qo‘shib, oldiga minus (-)
ishorasini yozsak ham natija bir xil bo‘lar ekan. Demak, qu-
yidagi ifodalar teng kuchli:
(
)
4 1 4 1 5
− − = − + = −
Qo‘shish amalidagi guruhlab hisoblash, ayirish amalida
boshqacha bo‘ladi. Yuqoridagi ifodadan xulosa qilsak, ol dida
minus ishorasi bor qavs ochilganda, qavs ichidagi barcha
ishoralar qarama-qarshisiga (minuslar plyuslarga, plyuslar mi-
nuslarga) o‘zgartiriladi va qavsni ochish deb nomlanadi. Agar
minus ishorasini qavsdan tashqariga chiqarmoqchi bo‘lsak
ham qavs ichidagi ishoralar qarama-qarshisiga almashtiriladi
va qavsga olish yoki guruhlash deyiladi.
Har qanday
a
va
b
noma’lum sonlar uchun quyidagi qo-
nuniyat o‘rinli bo‘ladi.
36
( ) ( )
a
a
a
−
= − = −
( )
a a
− − =
( )
a
b a b
+ − = −
( )
a
b a b
− − = +
(
)
a b
a b
− + = − −
(
)
a b
a b
− − = − +
(
)
a b a b
− − + = −
(
)
a b a b
− − − = +
Ushbu
(
)
a b
a b
− − = − +
qonuniyatga e’tibor bering. Bu
yerda manfiy sondan birorta sonni ayirmoqchi bo‘lsak, oldin
ularni qo‘shib oldiga minus ishorasini qo‘ysak ham qiymat
o‘zgarmas ekan, yuqoridagi misolda ko‘rganimiz kabi.
Yuqoridagi qonuniyatlar ifodalar ichida kelib qolsa, oson-
roq yo‘l bilan hisoblash uchun juda as qotadi. Shuning uchun
ushbu qonuniyatlarni eslab qolish shart. Ushbu qonuniyatlar
faqat ikkita son uchun emas, qavs ichidagi barcha sonlar uchun
o‘rinli. Masalan:
(
)
a b c d e
a b c d e
− + − + − = − − + − +
Yana bir misol:
(
) (
)
( ) (
)
5 4 8
9 1
5
4
10
5 4 10
11
− − − + − − = − − − + −
= − + −
= −
Yana bir marotaba esga olamiz, qavslar ichidagi ifoda
har doim birinchi bo‘lib hisoblanadi, keyin qolgan amal-
lar bajariladi. Agar qavslar ichma-ich bo‘lsa, ichkaridagi
qavslardan boshlab hisoblash amalga oshiriladi.
Masalan:
(
) (
)
(
)
(
)
( ) ( )
(
)
(
)
8 4 2 6
3 4 8
8 4
4
1 8
− + − −
− +
= − + − − − +
=
(
)
(
)
( )
(
)
(
)
( )
8 4 4
1 8
8 0 7
8 0 7 ) 8
7
− − − − +
= − −
= − −
= − − =
8 7 15
+ =
37
Ko‘p xonali sonlarni ayirganda qo‘shish amaliga o‘xshab
ustun shaklidan foydalanamiz. Faqat sonlarni ayirishda xoti-
rada son saqlab turmaymiz, aksincha qo‘shni xonalardan qarz
olamiz (to‘g‘ri ma’noda qarz olamiz :) ).
Ikki natural sonni ayirishni quydagi havolada-
gi video oraqali o‘rganishingiz
mumkin
:
Qo‘shimcha tushuntirish: videoni ko‘rgan bo‘lsangiz qo‘shni
xonadan qarz olib oldingi xonaga 10 qo‘shildi. Nega aynan
10 qo‘shiladi? Chunki sondagi yonmayon xonalar nisbati
o‘n martaga farq qiladi, ya’ni minglar xonasidan 1 degani
bu aslida 1000 soni degani. Shu minglar xonasidan qarz
olgan ming sonimizni yuzlar xonasiga 10 qilib qo‘shamiz.
Chunki 10 ta 100 soni 1000 qiymatini beradi. Shu qoida
boshqa yonmayon xonalar uchun ham o‘rinli. Masalan,
yuzlar xonasidan 1 bu aslida 100 degani va biz shu 100 ni
o‘nlar xonasiga 10 qilib qo‘shamiz. Chunki 10 ta 10 – bu
100 ga teng.
Agar ko‘p xonali sonlarni ayirishni tushungan bo‘lsangiz,
quyidagi havolaga o‘tib har xil sonlarni kiritib,
ikkita sonni ayirishning qadamlari ketma-ketligini
o‘rganib, bilimingizni yanada mustahkamlashingiz
mumkin
:
Dasturlash tillarida ayirish qo‘shish amali bilan bir xil
bo‘lib, ifoda matematikada qanday yozilsa dasturlash tillarida
ham xuddi shunday yoziladi.
Bizga quyidagi ifoda berilgan bo‘lsin:
(
)
(
)
256456 125487 22 8889
−
+
−
Ushbu ifodani
|