nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Qayta o‘rash jarayonining texnologik omillari

39
ishlash jarayonida mashinalar yaxshi sozlangan, o‘rama sifati va
ishchi malakasi yuqori bo‘lishi kerak.
2.10. Qayta o‘rash jarayonidagi iplar chiqindilari
Chiqindilar deb, ip o‘rashda va tuftakda qoladigan hamda ip
taxtlashda chiqadigan chiqindilarga aytiladi.
Chiqindining chiqishi, jarayonga keladigan o‘ramlardagi
iplarning uzunligiga va ularning uzilishiga bog‘liq. O‘ramadagi
ip uzunligi oshishi ip uzilishining kamayishiga olib keladi. Qayta
o‘rashda umumiy qayta o‘ralayotgan ipga nisbatan o‘rtacha 0,1–
0,5 % chiqindi chiqadi. Chiqindi quyidagi formula bilan hisoblanadi:
Ч
q.o‘
=
l
L
chiquvchi
kiruvchi
100%;
bu yerda:
l
chiquvchi
–
texnologik jarayonni bajarish uchun chiqadigan
chiqindilar uzunligi, m;
L
kiruvchi
– kirish o‘ramasidagi (naycha,
bobina va h.k.) ip uzunligi, m.
Guruhlab tandalash - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi
IPLARNI TO‘QUVCHILIKKA TAYYORLASH
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi
|
Guruhlab va piltalab tandalash usullarining

63
Jarayon unumdorligi yuqori.
Jarayon unumdorligi past.
Katta hajmda iplar talab etiladi.
Katta hajmda iplar talb etilmaydi.
Yakka ip tandalanadi.
Eshilgan ip tandalanadi.
Bir bosqichli jarayon.
Ikki bosqichli jarayon.
Katta sig‘imli rom talab etiladi.
Katta sig‘imli rom talab etilmaydi.
Nisbatan arzon.
Nisbatan qimmat.
Paxta, zig‘ir, kamvol va qayta
taralgan jun iplarini tandalashda
keng qo‘llaniladi.
Paxta, ipak va sintetik iplarni
tandalashda qo‘llaniladi.
Tandalash tezligi yuqori.
Tandalash tezligi past.
Yakka ip tarangligining me’yorligi
yuqori.
Yakka ip tarangligining me’yorligi
yuqori emas.
Ko‘p qo‘llaniladi.
Kam qo‘llaniladi.
To‘quv g‘altagi ohorlashdan keyin
shakllanadi.
To‘quv g‘altagi tandalashdan keyin
shakllanadi.
Guruhlab tandalash ishlab
chiqarishda keng qo‘llaniladi.
Piltalab tandalash ishlab
chiqarishda keng qo‘llanilmaydi.
Tandalash jarayonida uchraydigan nuqsonlar
1.
Ustma-ust ip
– uzilgan ip uchini tandalash barabanidagi
uzilgan ip uchi bilan bog‘lamaslik.
2.
Qo‘shbog‘lash
– uzilgan ip uchi boshqa ip uchiga ulab
qo‘yiladi.
3. Tandalash barabanida iplar to‘dasi – bir guruh iplarning
uzilishi va ularning bog‘lam shaklida ulab qo‘yilishi yoki
iplar orasiga kiritib qo‘yish.
4.
Апробация результатов исследования

29
значимость
результатов исследования, сведения о внедрении, публикации
результатов исследования, описан объем и содержание диссертации.
В первой главе диссертации, озаглавленной «
Анализ зарубежной и
отечественной научной литературы о вреде, причиняемом сорняками в
Внедрение результатов исследования

28
Республики Каракалпакстан на 7,9 га, Кегейлийском районе 4,5 га, всего данная
технология была внедрена на 12,4 га площади (Справка Министерства
сельского хозяйства Республики Каракалпакстан от 4 июля 2023 года за №
01/014-2380) для борьбы против тростника
обыкновенного и других
многолетних сорняков, широко распространенных на посевах озимой пшеницы.
При использовании данной агротехнологии количество тростника и других
многолетних растений произошло уменьшение их количества на 76,8-82,4%. В
результате получена урожайность зерна 36,3-37,5 ц/га,
получена чистая
прибыль 2187,0-2547,0 тыс. сум, уровень рентабельности составил 25,2-29,3%.
в период кущения пшеницы (в период вегетации) и технология внесения
смеси гербицидов Серто Плюс 75% - 100 г/га + Клодимекс 8% - 0,3 л/га против
одно и многолетних, одно и двудольных сорняков в Чимбайском районе
Республики Каракалпакстан на 69,3 га, Канлыкульском районе 54,1 га, всего
была внедрена на 123,4 га площади (Справка Министерства сельского
хозяйства Республики Каракалпакстан от 4 июля 2023 года за № 01/014-2380).
В результате снизило количество однолетних сорных растений на 85,1-90,7%, а
многолетних сорных растений - на 78,8-80,7%. В результате получена
урожайность зерна 37,2-38,8 ц/га, получена чистая прибыль 2457,0-2937,0 тыс.
сум, уровень рентабельности составил 28,2-33,7%.
Достоверность результатов исследования

|
Достоверность результатов исследованияBog'liq 7xzfitTga0g1ciDДостоверность результатов исследования
подтверждается тем, что в
научных исследованиях использовались общепринятые методы полевых и
лабораторных экспериментов, анализ данных урожайности по результатам
статистической обработки, соответствие теоретических и практических
результатов, сравнение результатов исследований с зарубежным и
отечественным опытом, обоснованность установленных закономерностей и
выводов, проведенных экспериментов и полученных научных результатов - то,
что практические результаты были одобрены экспертами, положительно
оценены и рекомендованы к внедрению, обсуждение результатов исследований
на Республиканских и международных научно-практических конференциях,
публикация в научных изданиях указывают на достоверность результатов.
Научная и практическая значимость результатов исследования.
Научная значимость результатов исследования заключается в научном
обосновании механизма влияния видов и норм внесения гербицидов по
отдельности и в виде смеси, в период вегетации и после уборки урожая зерна
пшеницы (в послеуборочный период), против таких широко распространенных
сорняков как тростник обыкновенный, а также одно и многолетних,
однодольных и двудольных, в определении количества и видов сорняков в
условиях
среднезасоленных
лугово-аллювиальных
почв
республики
Каракалпакстан.
Практическая значимость результатов исследований заключается в том,
что в условиях средне засоленных лугово-аллювиальных почв для получения
высоких урожаев а также качественного зерна озимой пшеницы, определены
нормы внесения гербицидов, применяемых в послеуборочный и вегетационный
период пшеницы, против сорняков трудно поддающихся уничтожению на
посевах пшеницы, таких как тростник обыкновенный и других однолетних и
многолетних сорняков, внедрение данной агротехнологии в хозяйства
возделывающие озимую пшеницу позволит достигнуть получение высоких
урожаев зерна а также обеспечить экономическую эффективность.
|
| |
-bob. IPLARNI TANDALASH - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi

47
– olingan o‘ramadagi ip uzunligi aniq belgilangan miqdorda
bo‘lishi;
– jarayon unumdorligi yuqori, chiqindilar kam bo‘lishi kerak.
Tandalash jarayoni juda mas’uliyatli va muhim jarayon
hisoblanib, bu jarayonda yo‘l qo‘yilgan nuqson va kamchiliklarni
keyingi jarayonlarda yo‘qotib bo‘lmaydi. Jarayon davomida
iplarning tarangligi, o‘rama zichligi va shakli har xil bo‘lmasligini
ta’minlash va uning oldini olish muhim hisoblanadi.
Tandalanayotgan ip turi va qabul qilingan texnologiyaga qarab
tandalashning quyidagi usullari mavjud:
1. Guruhlab tandalash.
2. Piltalab tandalash.
3. Seksiyalab tandalash.
4. Libitlab tandalash (Xonatlas ishlab chiqarishda qo‘llaniladi).
Paxta, zig‘ir, jun (kamvol) va ba’zi ipak iplarini tandalashda
guruhlab tandalash usuli qo‘llaniladi.
Ko‘p rangli va ko‘p sonli tanda iplari hamda ipak va jun
(apparat) iplarini tandalashda piltalab tandalash usuli qo‘llaniladi.
-TEMA
SES DEREKLERI HÁM ONÍ QABÍLLAǴÍSHÍLAR

158
Sesti qabıllaǵıshlarǵa birinshi náwbette insan qulaǵın kirgizemiz.
Qulaqtıń ishinde arnawlı perde bolıp, oǵan ses kelip jetkende terbeledi
hám onnan signallar miyge jetkerip beriledi. Adamlardıń qulaqlarınıń
sezgirligi hár túrli boladı. Oqıwshı jaslar menen ǵarrılardıń qulaǵı
birdey esitpeydi. Tap sonday, haywanatlardıń da dawıstı esitiwiniń
jiyilik diapazonı basqasha. Gúbelekler, kúshik hám pıshıqlar,
jarǵanatlar ultraseslerdi de qabıllay aladı. Delfin 200 kHz ge shekem
bolǵan ultraseslerdi qabıl etedi.
Sesti qabıllaw ushın arnawlı
mikrofonlar islep shıǵılǵan. «Mikrofon»
sózi grekshe eki sózden
mikros – kishi hám
phone – ses sózlerinen
alınǵan. Mikrofonda ses terbelisleri elektr terbelislerine aylandırıladı,
sońınan arnawlı kúsheytkishlerde kúsheytiledi.
Jaqtılıq hawadan shiyshege, shiysheden suwǵa ótti. Bunda jaqtılıqtıń

154
Quyash
tutılıwı
Ay
Oy orbitasi
Jer
Quyash
Jer hám Quyash aralı-
ǵına Ay túsip qalǵanda,
Quyashtan
Jerge kele-
tuǵın
nurlardı
Aydıń
beki tip qalıw qubılısı.
Jerde gi baqlawshınıń jaylasqan ornına baylanıslı halda
tolıq
tutılıw yaki tolıq emes tutılıw baqlanadı.
Aydın tutılıwı
Ay
Ay orbitasi
Jer
Quyash
Ay hám Quyash aralıǵına
Jer túsip qalǵanda Jerdiń
sayasınıń
Ayǵa
túsiw
qubılısı.
Jaqtılıq
tezligi
Jaqtılıqtıń bir tekli ortalıqta 1 sekundta basıp ótken
jolı. Vakuumda eń úlken
v = 300 000 km/s qa teń. Basqa
ortalıqta onnan kishi. Tábiyatta hesh bir dene yaki bólek-
she jaqtılıqtıń vakuumdaǵı tezligine teń yaki onnan úlken
tezlikte qozǵala almaydı. Birinshi ret 1676-jılı daniyalı
astronom O. Ryomer ólshegen.
Aynalar
Bir tárepi gúmis penen qaplanǵan shiyhse plastina.
Plastina
kórinisine qarap
tegis,
dóńes hám o
yıs boladı. Tegis ayna-
da
súwretleniw buyım úlkenliginde, jorımal, tuwrı, buyım hám
ayna ortasındaǵı aralıq ayna hám súwretleniw aralıǵına teń,
oń hám sol tárepler almasqan halda boladı.
Sferalıq
aynada
súwretleniw
jasaw
1
2
2F
F
O
d
f
Súwretleniwdi jasaw ushın
eki nur
jetkilikli.
buyım ushınan ayna fokusına;
buyım ushınan bas optikalıq
kósherge parallel, sońınan aynadan
qaytıp, ayna fokusınan ótedi
Linza
Sferalıq bet penen shegaralanǵan móldir dene. Túrleri: dóńes
(jıynawshı), oyıs (shashıratıwshı).
Fokus aralıǵı (
F) linza optikalıq orayınan
fokusqa shekemgi
aralıq,
D F
= 1
– linzanıń optikalıq kúshi,
D
=
1
m
= 1 dptr (di-
optriya).
Optikalıq
asbaplar
Proekciyalıq apparat
Jaqtılıq spektri Aq jaqtılıq nurınıń úshmúyeshli shiyshe prizmadan ótkende
reńli nurlarǵa ajıralıwınan payda bolǵan súwretleniw. 7
reńnen ibarat:
qızıl, qızǵılt-sarı, sarı, jasıl, kógis, kók, fiolet.
VII
BAP - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

156
KIRISIW SÁWBETI
Hár kúni biz hár túrli sesler tásirinde bolamız: sóylesip atırǵan
adamlar, mashinalardıń dawısı, televizor hám radio qabıllaǵıshtan
tarqalatuǵın muzıkalar, suwdıń sıldırap aǵıwı hám t.b. Olardan
ayırımları bizge jaǵadı, al ayırım sesler jaqpaydı. Usıǵan baylanıslı
keypiyatımız jaqsı bolıp, ónimli isleymiz, oqıymız yaki kerisinshe
boladı. Ses arqalı insanlar bir-biri menen sóylesedi. Usı sóylesiw
aqıbetinde jámiyette rawajlanıw boladı. Insan seslerden paydalanıwdı
álle qashan úyrenip alǵan. Seske tiyisli nızamlılıqlardı uyrenip, hár
túrli muzikalıq ásbaplardı dóretken. Sesti jasalma ráwishte payda
etetuǵın elektr muzıka ásbapların oylap tapqan. Bunı siz toylarda,
koncert zallarında bir neshe on muzıkashı ornına bir ǵana «ionik» dep
at qoyıp alınǵan elektr muzıka asbabınan paydalanıp, qálegen sazdı
shertetuǵın basqarıwshı mısalında kórgensiz. «Ultrases» dep atalatuǵın
sestiń túrinen medicinada ayırım keselliklerdi anıqlawda hám emlewde
paydalanıladı. Sestiń usı túrinen ilimiy-izertlew jumıslarında, tayar
ónimlerdiń sapasın anıqlawda, teńiz hám okeanlarda aralıqlardı
ólshewde hám basqalarda paydalanılmaqta. Quwatlılıǵı úlken bolǵan
seslerden geypara ximiyalıq proceslerdi tezlestiriwde, mashina hám
mexanizmlerdiń mayda, názik detalların tazalawda da qollanılmaqta.
s
t - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń...

51
B e r i l g e n:
F o r m u l a s ı:
S h e s h i l i w i:
u = 1,5
m
s
t = 20 s
u
=
s
t
, bunnan
s = u∙
t.
s
= 1,5
m
s
∙20 s = 30 m.
Tabıw kerek:
s = ?
Juwabı: 30 m.
1. Teń ólshewli qozǵalıs degende neni túsinesiz?
2. Deneniń qozǵalıs waqtı hám tezligi belgili bolsa, teń ólshewli
qozǵalısta basıp ótilgen jol qalay anıqlanadı?
3. Qanday qozǵalısqa teń ólshewsiz qozǵalıs deymiz?
4. Deneniń ortasha tezligi qalay anıqlanadı?
3shınıǵıw
1. Qanday jaǵdayda qozǵalıwshı zattı materiallıq noqat dep qaraw
múmkin? a) avtomobil Samarqandtan
Tashkentke barmaqta; b) poezd
kópirden ótpekte; c) Jer óz kósheri átirapında aylanbaqta.
2. Velosiped dóńgelegi ballonındaǵı hawa kirgiziw basınıń qozǵalıw
traektoryasın sızıń. Bul qalay qozǵalısqa keledi?
3. Ortasha tezligi 80
km
saat
bolǵan poezd 30 minutta qansha joldı
basıp ótedi? (
Juwabı: 40 km).
4. 1
km
saat
úlken be yamasa 1
m
s
pa? Juwabıńızdı tiykarlań.
5. Nurata qalasınan Qoshrabatqa avtobus 90 minutta jetip bardı.
Eger qalalar arasındaǵı aralıq shama menen 90
km bolsa, avtomobildiń
ortasha tezligin anıqlań. (
Juwabı: 60 km/saat)
6. 54
km
saat
neshe
m
s
qa teń?
7. Tezligi 1,5
sm
s
bolǵan jawın qurtı 30 sm aralıqtı qansha waqıtta
basıp ótedi? (
Juwabı: 20 s.)
8. Hawa rayı maǵlıwmatlarında sekundına 10 m tezlik penen samal
esedi delindi. Samaldıń
tezligi
km
saat
larda ańlatılsa neshege teń boladı?
9. Avtomobil 225 km aralıqtı 2,5 saatta basıp ótti. Ortasha tezlik
neshege teń? (
Juwabı: 90 km/saat.)
10. Pal hárreler 2 saat dawamında pal jıynaw ushın 30 km aralıqtı
ushıp ótti. Onıń ortasha tezligi neshege teń? (
Juwabı
: 4,17 m/s).
11
*
. Atlı 46 km/saat tezlik penen bir awıldan ekinshisine 2
saatta
jetip bardı. Bul aralıqtı ortasha tezligi 0,5 km/saat bolǵan tasbaqa
qansha waqıtta ótiwi múmkin? (
Juwabı
: 184 saat).
VI BAPTÍ JUWMAQLAW BOYÍNSHA QADAǴALAW SORAWLARÍ

VI BAPTÍ JUWMAQLAW BOYÍNSHA QADAǴALAW SORAWLARÍ
1. Tómendegilerden qaysıları jaqtılıqtıń tábiyiy dereklerine kiredi?
1. Ay; 2. Quyash; 3. Juldızlar; 4. Elektr lampochkası; 5. Jaltıraq
qońız; 6. Stol lampası.
A) 1, 2, 3. B) 4, 5, 6. C) 2, 3, 5. D)
Hámmesi
.
2. Súwrettegi S derekten shıǵatuǵın jaqtılıq T tosqınlıqtan ótip, ekranǵa
túsedi. A, B hám C noqatlardan qaysıları sayada boladı?
A) A noqat.
B) C noqat.
C) B noqat.
D) A há
m C noqat.
3. Qaysı reńli nur úshmúyeshli prizmadan ótkende eń úlken múyeshke
awısadı?
A) Fiolet. B) Jasıl. C) Qızıl. D) Kók.
4. Eger ayna
α múyeshke burılsa, aynadan shaǵılısqan nur qanday
múyeshke burıladı?
A) . B) 2. C)
a
2
. D)
3
2
a
.
5
*
. Buyım dóńes linzadan 2 F aralıqtan uzaqqa jaylassa, payda bolǵan
súwretleniw qanday boladı? F – fokus aralıǵı.
A) Haqıyqıy, kishireygen, tónkerilgen.
B) Haqıyqıy, kishireygen, tuwrı.
C) Jorımal, úlkeygen, tóńkerilgen.
D) Jorımal, kishireygen, tóńkerilgen.
6. Súwrettegi K hám L aynalarǵa qaraǵan kóz 1,
2 hám 3 noqatlarǵa qoyılǵan qaysı birewin hár
eki aynada da kóredi?
A) Tek 1.
B) Tek 2.
C) Tek 3.
D) 1 hám 3.
7. Qanday reńdegi nurlar birligi bir qatnasta
qosılatuǵın bolsa, aq reń payda boladı?
A) Kógis, jasıl, fiolet B)
Jasıl, qızıl, kógis.
C) Sarı, kók, fiolet.
D) Qızǵılt-sarı, kógis, jasıl.
8. Tegis ayna aldında adam tur. Eger adam aynaǵa 1 m jaqınlassa, adam
hám onıń súwretleniwi arasındaǵı aralıq qalay ózgeredi?
A) 2 m kemeyedi.
B) 1 m kemeyedi.
C) 2 m artadı.
D) 2 m artadı.
|
-TEMA
DENELERDIŃ ÓZ ARA TÁSIRI HAQQÍNDA

53
arasında da kúshler bar. Bul kúshler haqqında joqarǵı
klaslarda
maǵlıwmat alasız.
Kúshtiń birligi sıpatında
1 Nyuton (N) qabıl etilgen.
Bul birlik
ataqlı inglis alımı
Isaak Nyuton húrmetine qoyılǵan.
Awırlıq k’ushi
Súykeliw kúshi
F
F
Serpimlilik kúshi
Tartısıw kúshi
Jer
Ay
V
F
F
υ
Quyash
Elektr hám
magnit
kúshleri
23-súwret.
Egerde qanday da bir dene qozǵalısı dawamında birdey tezlik penen

50
Buǵan mısal etip hawada tarqalatuǵın sesti, radiotolqınlardı alıw
múmkin. Saat strelkalarınıń ushı da teń ólshewli qozǵaladı. Avtomo-
biller júdá qısqa waqıt dawamında teń ólshewli qozǵalıwı múmkin.
Kúndelikli turmısta qozǵalatuǵın denelerdi baqlaytuǵın bolsaq,
olardıń teń ólshewsiz qozǵalısta bolatuǵının kóremiz. Mısalı,
bándirgiden shıǵıp qozǵala baslaǵan avtobus óz tezligin asırıp baradı.
Al, bándirgige jaqınlasqanda tezligin kemeytip toqtaydı.
Tezligi qozǵalıs traektoriyasınıń hár túrli bóleginde hár túrli
bolatuǵın qozǵalıs teń ólshewsiz qozǵalıs dep ataladı.
Bunday jaǵdaylarda
ortasha tezlik túsiniginen paydalanıladı.
Ortasha tezlik dep, deneniń basıp ótken pútkil jolın usı joldı basıp
ótiw ushın jumsalǵan pútkil waqıtqa qatnası menen ólshenetuǵın
shamaǵa aytıladı.
Pútkil bas
ıp ótilgen jol
Jold
ı basıp ótiw ushın keken pútkil waqıt
Ortasha tezlik =
.
υ
o‘r
=
s
t
.
Ámeliy tapsırma
Úyińizden mektepke shekemgi aralıqtı ólshegende saatqa
qarap qansha waqıt ketkenligine itibar beriń. Aralıq hám onı
basıp ótiw ushın ketken waqıttan paydalanıp ortasha tezligińizdi
tabıń.
Másele sheshiw úlgileri
1. Elektr poezdı Yangier qalasınan Tashkentke 3 saatta jetip keldi.
Eger qalalar arasındaǵı aralıq shama menen 150
km bolsa, poezdıń
ortasha tezligin tabıń.
B e r i l g e n:
F o r m u l a s ı:
S h e s h i l i w i:
s
= 150 km
t = 3 saat
u
or
=
Kúshti ólshew - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

55
4shınıǵıw
1. Oqıwshı tárezide ólshengende massası 32 kg shıqtı. Onıń awırlıǵı
neshe N ǵa teń? (
Juwabı: 314 N).
2. Dinamometrge júk ildirilgende onıń kórsetiwi 24,5 N ǵa teń
boldı. Oǵan qanday massalı júk ildirilgen? (
Juwabı: 2,5 kg).
3. Diyqan iyninde 50 kg geshir salınǵan qaptı kóterip tur.
Diyqannıń massası 70 kg. Diyqan jerge qanday kúsh penen basadı?
(
Juwabı: 1176 N).
4. Bir deneniń massası ekinshisinen eki ese úlken. Olarǵa tásir
etetuǵın awırlıq kúshlerin salıstırıń.
5. 480 mN kúshti N larda ańlatıń.
-TEMA
PASKAL NÍZAMÍ HÁM ONÍŃ QOLLANÍLÍWÍ

61
Eger kishi maydanǵa iye porshenge
F
1
kúsh
penen tásir etetuǵın bolsa, onnan suyıqlıqqa
p
F
S
1
1
1
=
basım beriledi. Paskal nızamı boyınsha
bul basım ózgerissiz halda hár tárepke jetkerip
beriledi. Sonıń ishinde
S
2
maydanǵa iye
porshenge de.
29-súwret.
F
1
S
1
F
2
S
2
Porshende
p
2
2
2
=
F
S
basım payda boladı.
p
1
=
p
2
den.
F
S
F
S
1
1
2
2
=
. Bunnan
­tájiriybe - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

57
1. Ne sebepli taxtasha ústine júk qoyılǵanda súykeliw kúshi
artadı?
2. 3-tájiriybede rezina eki búklep baylansa, dinamometr
kórsetiwleri qalay ózgeredi?
3. Awırlıq kúshin tárezi járdeminde ólshese bola ma?
23-TEMA
BASÍM HÁM ONÍŃ BIRLIKLERI
Shegeni alıp juqa taxtaǵa ushın qaratıp, ústinen balǵa menen
urılsa, shege taqtaǵa jeńil kiredi. Eger taqtaǵa shegeni qalpaǵı jaǵı
menen qoyıp balǵa menen urılsa, onda shege taqtaǵa kirmeydi. Hár
eki jaǵdayda da balǵanıń soqqı kúshi birdey bolsa da, nátiyje hár túrli
bolıwınıń sebebi nede? Bunıń sebebi shegeniń taxtaǵa kiriwi kúshtiń
shamasınan tısqarı, qoyılǵan maydanına da baylanıslı boladı eken.
Maydannıń bir birligine tik ráwishte qoyılǵan kúshke tuwrı
keletuǵın fizikalıq shama basım dep ataladı.
Basi’m
=
Basım kúshi
Kúsh qoyılǵan maydan
.
p =
F
S
,
p – basım, F – basım kúshi, S – kúsh qoyılǵan maydan.
Basım
«Tarti’sli’ top» - Dene-tarbiya-5

|
Dene-tarbiya-5
|
bet | 34/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq Dene«Tarti’sli’ top». Bunda to’reshi qa’delerde ko’zde tuti’l- mag’an sebeplerge muwapi’q woyi’ndi’ toqtatadi’. Topti’ woyi’ng’a kiritiw ushi’n top hawalati’p yeki woyi’nshi’ arasi’na taslanadi’.
Woyi’nnan ti’sqari’ jag’day. Bunda qarsi’las koman- dasi’ni’n’ hu’jimshisi toptan buri’n da’rwaza aldi’nda pay- da boladi’. Buni’n’ ushi’n ja’riyma retinde yerkin top tebiw belgilenedi.
Ja’riyma yamasa yerkin top tebiw. Yeger woyi’nshi’ qarsi’lasti’ tepse, ji’g’i’ltsa , shalsa , wog’an sekirse, du’gip ketse, qoli’ menen woni’n’ futbolkasi’nan uslap, arqasi’nan iyterse, uslasa yamasa topti’ qol menen woynasa, ja’riyma tobi’ belgilenedi. Yeger woyi’nshi’ bunday jag’daydi’ wo’zinin’ ja’riyma maydani’nda payda yetse, 11 metrli ja’riyma tobi’ belgilenedi.
11 metrli top. Bul top 11 metrden tebiledi. Da’rwazaman ha’m top tebiwshiden ti’sqari’ barli’q woyi’nshi’lar shette (16,5 metrli si’zi’qtan si’rtta) turadi’. Top tebilmegenshe da’rwazaman worni’nan qozg’almaydi’, Soqqi’ berip ati’rg’an woyi’nshi’ topti’ tek g’ana da’rwazag’a qarata tebedi ha’m wog’an qayta tiymeydi.
Top taslaw. Yeger top maydannan shetke shi’g’i’p ketse, woyi’nshi’ woni’ qaptal si’zi’qtan woyi’ng’a kiritedi, bunda wol topti’ yeki qollap basi’nan asi’ri’p taslaydi’. Top taslag’an woyi’nshi’ wog’an qaytadan tiymeydi.
Mu’yesh tobi’n tebiw. Yeger qorg’ali’p ati’rg’an komanda woyi’nshi’si’ topti’ da’rwaza ta’repten maydan si’rti’na shi’g’ari’p jiberse, mu’yesh tobi’ belgilenedi. Bunda komanda woyi’nshi’lari’ 9 metr uzaqta turadi’. Mu’yeshten uri’lg’an gol yesapqa wo’tedi.
|
| |
Topti’ da’rwaza aldi’nan woyi’ng’a kiritiw

|
Topti’ da’rwaza aldi’nan woyi’ng’a kiritiw
|
bet | 35/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneTopti’ da’rwaza aldi’nan woyi’ng’a kiritiw. Yeger top hu’jim yetip ati’rg’an komanda woyi’nshi’si’nan si’rti’na shi’g’i’p ketse, top da’rwaza aldi’nan woyi’ng’a kiritiledi. Woyi’nshi’lar ja’riyma maydanshasi’nan si’rti’nda turadi’.
Topqa ayaq qoyi’w. Yeger qarsi’lastan natuwri’ ha’m qopal ra’wishte topti’ ali’wg’a umti’lsa da, qarsi’las woyi’nshi’si’ qorg’awshi’ni’n’ ayag’i’na su’rnigip ji’g’i’li’p tu’sse, yerkin top belgilenedi. Woyi’n qa’delerinde so’gingen, nami’si’na tiygen, qarsi’lasi’n ayaq yamasa qol menen urg’an woyi’nshi’lar jazalanadi’ yaki maydannan shi’g’ari’ladi’.
Futbol temasi’na tiyisli sorawlar
1 , «Futbol» so’zi qay jerden kelip shi’qqani’n ayti’p berin’.
Futbol adamda qanday si’patlardi’ rawajlandi’radi’?
Woyi’nshi’lar shi’ni’g’i’w baslanbastan aldi’n qanday tayarli’q ko’redi?
Qanday jag’daylarda top bir komandadan yekinshisine ali’p beriledi?
Topti’ ali’p qoyi’wdi’n’ qanday usi’llari’ bar?
Top qay jerden, qalay taslanadi’?
Da’rwazamanni’n’ woyi’ni’ (turi’wi’, ha’reketi, topti’ uslawi’, uri’p jiberiwi ha’m woyi’ng’a kiritiwi) haqqi’nda nelerdi bilesiz?
Qanday jag’daylarda yerkin top tebiledi?
Ne ushi’n 11 metrli ja’riyma tobi’ belgilenedi?
Qanday jag’dayda woyi’nshi’ yeskertiw aladi’ yamasa maydannan shi’g’ari’p jiberiledi?
|
| |
Arqansha menen wori’nlanatug’i’n shi’ni’g’i’wlar

|
Arqansha menen wori’nlanatug’i’n shi’ni’g’i’wlar
|
bet | 71/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneArqansha menen wori’nlanatug’i’n shi’ni’g’i’wlar
Shi’damli’li’q, shaqqanli’q, tezlik si’patlari’ni’n’ toli’q qurami’n iyelewdi qa’legen adam arqanshada ko’birek bili- wi kerek. Arqanshani’n’ uzi’n-qi’sqali’g’i’ sonday boli’w kerek, woni’n’ wortasi’na ayaqti’ qoyi’p bos tarti’lg’anda qol uslaytug’i’ni’ qolti’qqa duri’s keliwi kerek. Wonnan sekire- tug’i’n bolsa, arqanshani’ aylandi’ri’w, woni’n’ menen qosi’p alaqanlardi’ da aylandi’ri’w lazi’m.
Arqanshani’n’ tutqi’shlari’n qatti’ qi’spay, wolardi’ yerkin tuti’w da’rkar. Sekiriw waqti’nda basti’ ha’m gewdeni tuwri’ uslap, ayaq ushlari’nda sekiriledi. Bulardan ti’sqari’, sekiriw ritmin buzbawg’a ha’reket yetiw lazi’m. Arqanshada da’slep sekiriw waqti’n 10 — 11 jastag’i’lar 40 — 50 sekundtan asi’rmawi’ kerek. Ha’r 3 — 4 shi’ni’g’i’wdan keyin sekiriw waqti’nda 10 sekundtan qosi’p bari’p 1,5 minutqa ali’p shi’g’i’ladi’. Usi’ni’ yadi’n’i’zda tuti’n’, shi’ni’g’i’wdi’ wori’nlawg’a qansha waqi’t ketkizgen bolsan’i’z, sonsha waqi’t dem ali’wi’n’i’z kerek.
U’yge berilgen tapsi’rmani’, u’y jumi’slari’na ja’rdem be- riwdi, woqi’wdi’, seyil yetiwdi, jaqsi’ ko’rgen fizikali’q shi’ni’g’i’wlari’n wo’z betinshe wori’nlawdi’, qa’legen sport tu’ri menen sekciyada shug’i’llani’wdi’ wo’z waqti’nda wori’nlaw ushi’n waqi’tti’ tuwri’ bo’listiriw kerek. Buni’n’ ushi’n ku’n ta’rtibi du’ziliwi kerek. Ku’n ta’rtibinde azang’i’ bir waqi’tta turi’w, dene shi’ni’g’i’wlar menen shug’i’llani’w, juwi’ni’p, azang’i’ awqatlani’w, woqi’wg’a bari’w, u’yge qayti’w, awqatlani’p, dem ali’w, sport penen shug’i’llani’w, jumi’slari’n islew, bos waqi’tlari’ tu’rli jumi’slar menen ba’nt boli’w, kesh- ki seyil yetiw ha’m uyqi’g’a jati’wdi’ ani’q belgilep, wog’an qatan’ a’mel yetiwi lazi’m. Bunday ta’rtip-qag’i’ydalarg’a ko’p ji’llar a’mel qi’li’ni’wi’, adamda wo’zin-wo’zi qadag’alap bari’w a’detin qa’liplestiredi, tazali’qli’ boli’wg’a u’yretedi. Ma’selen, azanda bir waqi’tta turi’w, azang’i’ gimnastika ha’m basqa shi’ni’g’i’wlar wori’nlaw, organizmnin’ bir normada islewin ha’m jaqsi’ keypiyatta ju’riwin ta’miyinleydi. Turaqli’ ku’n ta’rtibinin’ joqli’g’i’ woqi’w ha’m jumi’sqa kirisiwge nemquraydi’li’q penen qatnasta boli’wg’a ha’m uluwma keypiyatti’n’ wo’zgeriwshen’ boli’wi’na ali’p keledi. A’lbette, ha’mme de ku’n ta’rtibine birdey a’mel yetedi, dep ayta almaymi’z, biraq waqi’tti’ u’nemlew, woni’ aqi’li’y ha’m fizikali’q miynetke, dem ali’wg’a aqi’lg’a say bo’listiriw, ha’r bir adam ushi’n za’ru’rli faktor boli’wi’ lazi’m. Ku’n ta’rtibin aqi’lg’a muwapi’q du’ziw ha’m wog’an turaqli’ a’mel qi’li’w ha’r bir adamnan belgili yerkti talap yetedi, kimde-kim usi’g’an yerisse, demek, sol adamdi’ yen’ yerkli ha’m uqi’pli’ adam yeken, dep yesaplaw mu’mkin. Usi’lardan kelip shi’g’i’p , biz yendi siz a’ziz woqi’wshi’lar ushi’n ku’nnin’ birinshi ha’m yekinshi yari’mi’nda woqi’ytug’i’nlarg’a shamalap ku’n ta’rtibin usi’nami’z.
|
| |
atmosfera basımı - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

67
Metall manometrdiń tiykarǵı elementi (1) doǵa tárizli truba bolıp,
bir ushı bekitilgen (38-súwret). Ekinshi ushı (4) kran arqalı basımı
ólshenetuǵın ıdısqa jalǵanǵan. Kran ashılǵanda truba ishindegi basım
artıp iyiledi. Iyiliw rıchag (5) hám tisli degershikler (3) arqalı strelkaǵa
(2) beriledi.
Ámeliy tapsırma
Stakanǵa yarım etip suw quyıń. Awzın qaǵaz benen jawıp,
qol menen qaǵazdı uslap, stakandı tóńkeriń. Qolıńızdı qaǵaz-
dan alsańız stakandaǵı suw tógilmeydi. Sebebin túsindiriń.
1. Atmosfera basımı bar ekenligin jáne qanday tájiriybeler tastıyıq-
laydı?
2. Ne sebepten atmosfera basımı ózgerip turadı?
3. Atmosfera basımı Jerden joqarıǵa kóterilgen sayın qalay ózgerip
baradı?
Qol ha’m iyin bulshi’q yetleri ushi’n shi’ni’g’i’wlar

|
Qol ha’m iyin bulshi’q yetleri ushi’n shi’ni’g’i’wlar
|
bet | 69/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneQol ha’m iyin bulshi’q yetleri ushi’n shi’ni’g’i’wlar
1. 1—2 kg li’ jel berilgen topti’ yeki qollap ko’kirekten i’laqti’ri’w. 2. Topti’ bastan joqari’raq yeki qollap i’laqti’ri’w.
Topti’ yeki qollap aldi’g’a qaray i’laqti’ri’w. 4. Topti’ yeki qollap arqag’a qaray i’laqti’ri’w. 5. Topti’ won’ ha’m shep qol menen iyinnen asi’ri’p i’laqti’ri’w. 6. Topti’ won’ ha’m shep qol menen uzaqqa i’laqti’ri’w.
Shi’damli’li’qti’ rawajlandi’ri’w ushi’n shi’ni’g’i’wlar
Shi’damli’li’q — bul organizmnin’ sharshawg’a qarsi’ tura ali’wi’ boli’p yesaplanadi’. Shi’damli’li’qti’ rawajlandi’ri’w ushi’n ko’birek ju’riw, juwi’ri’w, ju’ziw, velosiped aydaw lazi’m. Shi’damli’li’q yeki tu’rli boli’p, wol uluwma ha’m arnawli’ tu’rlerge bo’linedi. Uluwma shi’damli’li’q — bul insanni’n’ uzaq waqi’t dawami’nda fizikali’q miynet penen shug’i’llani’w qa’bileti boli’p tabi’ladi’. Arnawli’ shi’damli’li’q — bul sportshi’ni’n’ belgili sport tu’rinde, ma’selen, ju’ziwdegi, juwi’ri’wdag’i’ uzaq waqi’t dawami’n- dag’i’ arnawli’ shi’damli’li’q qa’bileti boli’p tabi’ladi’.
Adam shi’damli’li’qti’ rawajlandi’ri’w ushi’n u’zliksiz ra’wishte shug’i’llani’wi’ za’ru’r, sonda g’ana shi’ni’g’i’wdi’n’ na’tiyjeliligi ha’m nagruzka da arti’p baradi’. Bunda wo’z awhali’n’i’zdi’ mudami’ qadag’alap bari’wi’n’i’z ju’da’ u’lken a’hmiyetke iye. Wo’zin’izde bir kewilsiz awi’ri’w, bas aylani’w, qatti’ sharshaw, dem ali’wdi’n’ qi’yi’nlasi’wi’n sezsen’iz, shi’ni’g’i’wdi’ tez de toqtati’wi’n’i’z lazi’m boladi’. Yeger awhal bunnan da awi’ri’raq bolsa, tez arada shi’pakerge mu’ra’ja’t yetiw za’ru’r. Shi’damli’li’q talap yetiletug’i’n shi’ni’g’i’wlarg’a, a’sirese, keselleniwden keyin tez de kirisip ketiwge asi’qpaw kerek, Joqari’dag’i’lardi’ yesapqa alg’an halda shi’ni’g’i’wdan aldi’n wo’zin’izdi qanday sezgenin’izdi, nagruzkani’n’ ko’lemi az-ko’pligin qadag’alap bari’wi’n’i’z lazi’m. Buni’n’ ushi’n ju’rek sog’i’wi’n (pulsti) yesaplap ju’rin’ (101-su’wret). Belgili bolg’ani’nday 10—13 jasli’ mektep woqi’wshi’lari’nda ju’rek sog’i’wi’ni’n’ tezligi minuti’i’na 70—80 ma’rte boli’wi’ kerek.
Sabaq waqti’nda shi’ni’g’i’wlar shi’damli’li’qqa tiyisli
bolsa, ju’rek sog’i’wi’ni’n’ tezligi 1,5—2 ma’rte asadi’.
Shi’ni’g’i’wdan keyin, yeger ju’rek sog’i’wi’ 5—10 minut ish-
inde wo’z halati’na qaytsa, nagruzkani’n’ normada yekeni
belgili boladi’. Yeger ju’rek aldi’ng’i’g’a qarag’anda 15—20
ma’rte arti’qsha soqqan bolsa, wonda nagruzkani’, tezlikti,
arali’qti’ qi’sqarti’ri’w na’zerde tuti’li’wi’ kerek. Da’slepki
|
| |
Ju’ziwdi bilmegende wo’zin uslaw qa’deleri

|
Ju’ziwdi bilmegende wo’zin uslaw qa’deleri
|
bet | 46/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneJu’ziwdi bilmegende wo’zin uslaw qa’deleri.
Birinshiden, adam wo’zin qolg’a ali’wi’, wo’zin ti’ni’sh uslawi’, awzi’na suw kirip ketiwden saqlani’wi’ kerek , Usi’- lay islegen adam sho’kpeydi.
Yekinshiden, qalay bolmasi’n, da’rhal jag’ag’a qarap umti’li’w tuwri’ yemes. Gewdeni suwdi’n’ betinde saqlap turi’w ushi’n wonsha tez bolmag’an ayaq ha’m qol ha’re- ketleri jeterli boli’p yesaplanadi’. Suwdan shi’g’i’p, tural- mag’an adam qollari’n suwdan shi’g’ari’p silkiwi mu’mkin yemes. Wo’zin qolg’a ali’p ha’m suwdan tayani’sh tapqanda g’ana ja’rdemge shaqi’ri’w mu’mkin , Suwdi’n’ asti’na tu’sip ketpeslik ushi’n qoldi’n’ ha’reketlerin toqtatpaw kerek.
Ju’ziw menen shug’i’llani’w ushi’n arnawli’ kiyimler kiyiledi. Basqalardi’n’ kiyiminen paydalani’w mu’mkin yemes, sebebi gigiena qa’delerine tuwri’ kelmeydi. Basseyn jaylasqan jayda rezina ayaq kiyimler: galosh , slansi, tapochka kiyip ju’riledi. Bul tu’rli teri kesellikleri jug’i’wi’nan saqlaydi’.
81-su’wret.
Ju’ziwdi bilmeytug’i’nlar suwg’a ko’nligiw shi’ni’g’i’w- lari’n wo’zinshe yamasa sherikleri menen wori’nlawi’ mu’mkin. Da’slep shi’ni’g’i’wlar belden, son’ ko’kirekten keletug’i’n suwda wori’nlanadi’. Shi’ni’g’i’wlardi’ wori’nlaw waqti’nda duri’s dem ali’w ha’m dem shi’g’ari’wg’a ayri’qsha itibar beriledi. Suwdi’n’ asti’na kirgende, su’n’gigende, suwdi’n’ betinde ju’ziw waqti’nda dem ali’nadi’ ha’m wol tuti’p turi’ladi’. Suwg’a kirgennen keyin dem shi’g’ari’ladi’. Bul shi’ni’g’i’wdi’ jaqsi’ wo’zlestirip ali’w kerek (80-su’wret).
Belden suwda turi’p, jag’a boylap qol, ayaq, gewde menen tu’rli ha’reketler wori’nlanadi’: shepke, won’g’a buri’li’p sekiriw, suwda woti’ri’p turi’w ha’m t.b. Qoldi’ yeskek yes- kendey yetip ju’riledi ha’m juwi’ri’ladi’ (81-su’wret).
Jag’ag’a qarap ko’kirekten keletug’i’n suwda ayaqlar iyin ken’liginde kir shayi’w shi’ni’g’i’wi’ wori’nlanadi’. Dem ali’wdi’ baqlaw, dem almay 10 g’a shekem sanaw, keyin ala turi’p dem ali’wdi’ 15—20 sekund toqtati’w. Qollar dizede, dem ali’nadi’, bet suwg’a bati’ri’ladi’, suwg’a dem shi’g’ari’ladi’, gewde tiklenedi. Dem ali’p suwdi’n’ asti’na woti’ri’ladi’ ha’m uzaq dem shi’g’ari’ladi’ (82-su’wret).
|
| |
-я, b- su’wretler - Dene-tarbiya-5

|
Dene-tarbiya-5
|
bet | 39/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq Dene76-я, b- su’wretler.
aldi’dan, arttan, qaptaldan iliw, bul wo’z ayag’i’ ha’m qarsi’las ayag’i’ni’n’ qanday turg’ani’na baylani’sli’. Ferg’anasha (bel- bewli) gu’res qag’i’ydalari’ boyi’nsha shali’w ha’m qag’i’w (i’si’rma) qadag’an yetiledi.
Gu’reste i’si’rma taban menen qarsi’las ayag’i’na uri’p ji’g’i’lti’wda za’ru’r bolg’an elementlerden biri. Bellesiw waqti’nda i’si’ri’p taslawdi’n’ bir neshe usi’llari’ qollani’ladi’:
Qarsi’lasti’n’ ayag’i’n qaptaldan i’si’ri’w. Qarsi’lasti’n’ aldi’da turg’an ayaq barmaqlari’ni’n’ qaptali’ qag’i’ladi’ (77- a su’wret), bunda dene ha’m qol ha’reketleri ja’rdeminde denenin’ qarama-qarsi’ ta’repine taslanadi’ (77-b su’wret).
Qarsi’lasti’n’ ayag’i’n aldi’dan i’si’ri’w. Qarsi’lasti’n’ aldi’nda turg’an ayag’i’ tobi’g’i’ni’n’ (balti’ri’n’i’n’) to’mengi ta’repi qag’i’ladi’ (78-a su’wret), bunda dene ha’m qollardi’ wo’zine ha’m won’ ta’repke tez ha’reketler ja’rdeminde taslanadi’ (78-b su’wret).
Qarsi ’lasti ’n ’ ayag ’i ’n arttan i ’si ’ri ’w. Qarsi’lasti’n’ tayani’sh ayag’i’ yaki tayani’sh ayag’i’ni’n’ tabani’ ha’m balti’r asti’n arqa ta’repten i’si’ri’p taslaw (79-a, b-su’wretler).
Qarsi’lasti’n’ ayag’i’n ishki ta’repten i’si’ri’w. Qarsi’lasti’n’ aldi’ng’i’ ayag’i’ni’n’ tabani’ yaki tobi’g’i’ menen ishki ta’repten qag’i’ladi’. Barli’q i’si’rma ha’reketlerdi islep
ati’rg’anda qarsi’lasti’n’ kiyimin bekkem uslap, woni’ taslaw waqti’nda qa’wipsizligin saqlap turi’wi’ da kerek, keri jag’dayda qarsi’las awi’r jaraqat ali’wi’ hesh ga’p yemes.
Qaptaldan i’si’ri’p taslawlardi’ qarsi’las bir ayag’i’n aldi’g’a qoyi’p wog’an su’yengende, ayaqlardi’ bir-birine jaqi’n qoyg’anda, bir ayag’i’ artta turg’an halda artqa qarap iyilgende ha’m sog’an uqsas jag’daylarda wori’nlaw na’tiyjeli boladi’.
Aldi’dan i’si’ri’p taslawlardi’ qarsi’las bir ayag’i’n artta qaldi’rg’anda, ayaqlari’n ken’ ashqanda, ayaq ushi’nda ko’terilgende ha’m basqa jag’daylarda wori’nlanadi’.
Ishki ta’repten i’si’ri’wdi’ qarsi’las bir ayag’i’n aldi’g’a, basqasi’n artqa qoyg’anda, wolardi’n’ arasi’n qatti’ ashqanda wori’nlaw payda beredi.
|
| |
Chil usi’li’ - Dene-tarbiya-5

|
Dene-tarbiya-5
|
bet | 37/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneChil usi’li’ (ilip alg’an halda taslaw), Chil gu’res usi’l- lari’nan biri boli’p, bunda gu’resiwshi bu’gilgen ayag’i’, pa’njesi, tabani’ menen qarsi’lasti’n’ ayag’i’n uslap turadi’ yamasa wo’zine tartadi’. Gu’resiwshi ayaqlari’n dizeden
a
72-a, b su’wretler.
bu’kken halda bu’giw jerin qarsi’lasti’n’ dizesine qoyadi’, pa’njeleri menen ko’tergen halda woni’ qarsi’lasti’n’ ayag’i’na ali’p baradi’ ha’m de qol ha’m gewde ha’reketleri menen qarsi’lasi’n gilemge taslaydi’.
Chil usi’li’ to’mendegi jag’daylarda a’melge asi’ri’lsa wo’z na’tiyjesin beredi:
a) qarsi’lasti’n’ ayaqlari’n ken’ ashi’p turg’an waqi’tta;
qarsi’las bir ayaqta turg’anda; d) qarsi’las dene salmag’i’n ayaq ushi’na (barmaqlari’na) alg’anda; e) qarsi’las ayaqlari’n bu’gip , iyilgende yamasa artqa tarqanda; f) hu’jimge wo’tip ati’rg’an qarsi’las alg’a qa’dem taslap , ayaqlari’n’i’z arasi’na ayag’i’n qoyg’anda; g) hu’jimge wo’tip ati’rg’an qarsi’las qaptalg’a yaki bel ta’repke buri’lg’anda.
Childin’ bir neshe tu’rleri bar:
Ayaqta si’rtqi’ ta’repten chil—yaktaktan uslap qollar arti’nan (72-a, ^-su’wretler). Ayaqta ishki ta’repten shil (tiykarg’i’ usi’l)—ayaqti’ dizeden bug’ip, ishki ta’repten ilip alg’an halda shep ta’repke taslaw (73-a, £-su’wretler).
Ayaq barmaqlari’nda chil — yeki gu’resiwshi de bir-bi- rine won’ ta’repi menen turadi’. Hu’jimge wo’tip ati’rg’an gu’resiwshi qarsi’lasti’n’ belbewin uslap alip . woni’ wo’zine
|
| |
Tezlikti rawajlandi’ri’w ushi’n shi’ni’g’i’wlar

|
Tezlikti rawajlandi’ri’w ushi’n shi’ni’g’i’wlar
|
bet | 68/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneTezlikti rawajlandi’ri’w ushi’n shi’ni’g’i’wlar
Tezlik (shaqqanli’q) — bul fizikali’q si’patlardan biri boli’p, insan usi’ si’patti’ qanshelli sheberlik penen iyelegen bolsa, sonshelli jaqsi’ boladi’. Qi’sqa waqi’t ishinde wori’n- lang’an ha’reket yamasa shi’ni’g’i’wdi’ insan qa’biletine sali’sti’rg’an halda tezlik dep ataw qabi’l yetilgen. Shaqqan- li’qti’ rawajlandi’ri’w usi’llari’ —bul tu’rli ha’reketlerden ibarat boli’p, wolar ku’ndelikli ha’r tu’rli ha’reketlerdi wo’zinde qamti’ydi’. Demek, is-ha’reket qanshelli tez wori’n- lansa, tezlik sonshelli rawajlanadi’.
Shaqqanli’q ha’m tezlikti rawajlandi’ri’wda to’mendegi shi’ni’g’i’wlardan paydalani’lsa, maqsetke muwapi’q boladi’, atap aytqanda. tarti’lg’an jipke ha’r tu’rli tosi’qlardan wo’tiwde qarsi’li’qlardi’ jen’ip wo’tiw ha’m rezinkalardan sekirip wo’tiwden to’menge juwi’ri’w. jen’il buyi’mlar, toplar. taslardi’ ko’terip juwi’ri’w. estafetalar. ha’reketli ha’m sport woyi’nlari’. 60 metrge juwi’ri’wg’a tayarli’q ko’riwde to’mendegi shi’ni’g’i’wlardi’: a) tezlikke ha’m sekiriwlerge arnalg’an ha’reketli woyi’nlar; b) 10—30—50— 80 metr arali’qli’ estafetalar; d) ha’r tu’rli halatlarda start- tan shi’g’i’p, 30 metrge 3—5 ma’rte juwi’ri’wdi’; e) 20—50 metr ha’m de qi’sqa arali’qlarg’a 3—5 ma’rte tez juwi’ri’wdi’; f) 50—80 metrge 3—5 ma’rte qayta juwi’ri’wdi’;
60—100 metr arali’qlarg’a wortasha, keyin 2—3 ma’rte tez juwi’ri’wlardi’; h) bir ayaqta juwi’ri’w ha’m ha’reketli woyi’nlarda «Tiydi» woyi’ni’n woynawdi’ wori’nlaw kerek.
Ayaq bulshi’q yetleri ushi’n shi’ni’g’i’wlar (2-kompleks).
1. Bir wori’nda turi’p, yeki ayaqlap aldi’g’a ha’m arqag’a qaray sekiriw. 2. Yeki ayaqlap won’ ha’m shep ta’replerge sekiriw. 3. Bir wori’nda turi’p, aldi’n shep, keyin won’ ayaqta aldi’g’a ha’m arqag’a sekiriw. 4. Izbe-iz bir ayaqti’ tobi’qtan uslag’an halda sekiriw. 5. Ayaqlardi’ qaptalg’a jayi’p sekiriw.
Ayaqlardi’ dizeden bu’gip ha’m qaptalg’a sozi’p sekiriw.
Arqandi’ aldi’g’a ha’m arqag’a qaray aylandi’ri’p yeki ayaqta sekiriw. 8. Arqandi’ aldi’g’a ha’m arqag’a qaray aylandi’ri’p, da’slep won’, keyin shep ayaqta sekiriwler. 9. Uzi’nli’qqa ha’m ba’lentlikke wori’nnan turi’p ha’m de juwi’ri’p kelip sekiriw , 10—11 jastag’i’ woqi’wshi’lar ushi’n sekiriw shi’ni’g’i’wlari’ 20—30 ma’rte islenedi. Yer ha’m qi’z balalar arqan menen ha’pte dawami’nda 1000—1200 ma’rte sekirip tursa , paydali’ boladi’.
|
| |
Rejimlar - Ta`lim texnologiyasi tuzilishini tushuntirish Reja: Ta’lim texnologiyasining maqsadi va vazifalari

|
Ta`lim texnologiyasi tuzilishini tushuntirish Reja: Ta’lim texnologiyasining maqsadi va vazifalari
|
bet | 39/80 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 1,93 Mb. | | #117182 |
Bog'liq Axborot texnologiyaRejimlar:
M - arxivlash (arxivga ko‘chirib olish);
O - arxivdan hamma fayllarni tiklash;
N - faqat o‘zgargan fayllarni tiklash;
RP - katalog va podkataloglar bilan tiklash.
|
Yuqorida ko‘rsatilgan dasturlar MS-DOS operatsion tizim uchun mo’jallangan bo‘lib ularda ishlash juda murakkab. Ammo ushbu dasturlarning Windows operatsion tizim uchun mujallangan versiyalari ham mavjud. Ular oson va bir xil foydalanuvchi interfeysi va yangi imkoniyatlari bilan farqlanadi. Ushbu dasturlar nomi ham arxivatorni ko‘rsatib turadi. Masalan, WINZIP, WINRAR, WINARJ yoki ZIPMAGIC. Arxiv fayl nomi esa endi 8 ta harfdan oshirilishi mumkin.
Windows uchun yaratilgan arxivator dasturlarning biri bilan tanishaylik. Ushbu dastur nomi WINRAR bo‘lib, u yordamida biz RAR hamda ZIP formatli arxivlarni yaratishimiz va ular bilan ishlashimiz mumkin.
WINRAR dasturini ishga tushirish uchun Пуск menyusining Программы bo‘limida WINRAR guruhini tanlab, uning ichida WINRAR programmani ishga tushiramiz.
Natijada shu dastur oynasi hosil qilinadi.
Ushbu oyna har bir WINDOWS oynasiga o‘xshab standart interfeysga ega:
Sarlavha satri dastur va arxiv fayl nomlari hamda oynaning asosiy 3 TA boshqaruv tugmalari ko‘rsatiladi;
Menyular satri dasturning hamma buyruqlari joylashgan menyu satri;
Asboblar paneli asosiy buyruqlarni bajarish uchun mo‘ljallangan tugmalar;
Ish sohasi ishchi papka va u ichidagi ma’lumotlar joylashgan bo‘ladi;
Yordamchi ma’lumotlar satri arxivdagi fayllar soni va ular haqida ma’lumot.
WINRAR dasturda ishlash uchun biz asboblar panelidagi yordamchi tugmalar bilan ishlashni bilishimiz kerak. Yordamchi tugmalar asosiy buyruqlarni bajarish uchun mo‘ljallangan bo‘lib quyidagilardan tashkil topgan.
Dastur yordamchi tugmalari:
|
Add Добавить
|
Tanlangan fayllarni arxiv-faylga qo‘shish. Agar yangi nom ko‘rsatilsa u holda yangi arxiv-fayl yaratiladi.
|
|
View Просмотр
|
Arxiv-fayldan tiklamasdan tezkor holatda u ichidagi ma’lumotlarni ko‘rish.
|
|
Delete Удалить
|
Arxiv-fayl ichidagi tanlangan faylni o‘chirish.
|
|
|
|
| |
TIFF tasvir formati - Raqamli texnologiyalardan foydalangan holda mijozlarga xizmat

48
TIFF tasvir formati. TIFF tasvir formati «
Tagged Image File
Format» soʻzlaridan olingan boʻlib, bu
Biriktirilgan Tasvir Fayli
Formati degan ma'noni anglatadi. TIFF formati tijoriy va professional
tasvir standard sifatida hozirda keng foydalaniladi. U oʻzida 48
bitgacha ma'lumotni qabul qila oladi. TIFF bit kartali tasvirlarda
ishlatidi. U oʻzida matn va vektor asosli ma'lumotlarni aks ettirmaydi.
TIFF deyarli barcha ranglarni qoʻllab-quvvatlaydi, jumladan, RGB,
CMYK va boshqalar.
PNG tasvir formati. PNG deb nomlanuvchi ushbu tasvir formati
Portable Network Graphic soʻzlarining qisqartmasi boʻlib, bu qulay
tarmoq grafikasi degan ma'noni anglatadi. PNG oddiy va bir oz eskiroq
boʻlgan GIF formati, hamda ba'zi jihatlari bilan murakkab hisoblangan
TIFF formatlariga nisbatan oʻrinbosar sifatida ishlab chiqilgan.
Grafik fayllar hajmini hisoblash boʻyicha misol.
a)
GIF formatidagi 200x300 px (piksel) oʻlchamli tasvir
maksimal qancha kilobayt xotirani talab etadi.
Yechish: 200 * 300 * 8/8/1024 = 58,59 Kb
b)
10x15 sm, 250 dpi oʻtkazuvchanlikda raqamlashtirilgan 24
bit rangli rasm fayli qancha kilobayt xotira talab etadi.
Yechish: (10/2,54 * 15/2,54) * 250 * 24/8/1024 = 17 Kb
Nazorat uchun savollar:
1.
Tasvirlar necha xil usulda hosil qilinadi?
2.
Vektor asosli tasvirlarni tushuntirib bering.
3.
Linatura nima?
4.
Tasvirlarning qanday formatlari mavjud?
5.
GIF tasvir formatini tushintirib bering.
6.
JPEG tasvir formatini tushintirib bering.
3.3. AUDIO AXBOROTLAR XUSUSIYATLARI. AUDIO
Repair Исправить - Ta`lim texnologiyasi tuzilishini tushuntirish Reja: Ta’lim texnologiyasining maqsadi va vazifalari

|
Ta`lim texnologiyasi tuzilishini tushuntirish Reja: Ta’lim texnologiyasining maqsadi va vazifalari
|
bet | 40/80 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 1,93 Mb. | | #117182 |
Bog'liq Axborot texnologiyaRepair Исправить
|
Buzuq yoki xatoli arxiv faylni tuzatish.
|
|
Оценить
|
Qaysi arxivator va qaysi xolatda arxiv fayl hajmi minimal bo‘lishini ko‘rsatish.
|
|
|
Tanlangan fayllarni arxiv-fayldan ko‘rsatilgan papkaga chiqarish (tiklash).
|
|
Test Тест
|
Arxiv-fayldagi fayllarni xatolarga tekshirish
|
|
Find Найти
|
Arxiv faylni qidirish
|
|
Info Инфо
|
Tanlangan fayl haqida ma’lumotlarni ko‘rish.
|
|
Master Мастер
|
Arxivlash yordamchisini ishga tushirish.
|
Dastur menyusi 5 bo‘limdan iborat bo‘lib, ular Файл, Комманды, Избранное, Параметры va Справка. Ushbu bo‘limlar yordamida kerakli amallarni bajarishimiz mumkin.
Файл menyusi
|
Открыть архив (CTRL+O)
Выбрать диск (CTRL+D)
Выбрать папку (CTRL+T)
Пароль (CTRL+P)
Скопировать файлы в буфер (CTRL+C)
Вставить файлы из буфера (CTRL+V)
Выделить все (CTRL+A)
Выделитьгруппу (+)
Снять выделение()
Инвертировать выделение (*)
Выход
|
Arxiv faylni ochish;
Asosiy diskni o‘zgartirish;
Asosiy papkani o‘zgartirish;
Arxiv faylga parol o‘rnatish;
Tanlangan fayllarni xotiraga olish
Xotirada joylashgan fayllarni chiqarish
Ekrandagi hamma ma’lumotlarni tanlash
Ekrandagi ma’lumotlarni shart bo‘yicha guruhga olish
Tanlangan ma’lumotlrdan shart bo‘yicha guruhdan chiqarish
Guruhdagi fayllarni guruhdan chiqarib, tanlanmagan fayllarni guruhga olish
Dasturdan chiqish
|
|
|
| |
Команды - Ta`lim texnologiyasi tuzilishini tushuntirish Reja: Ta’lim texnologiyasining maqsadi va vazifalari

|
Ta`lim texnologiyasi tuzilishini tushuntirish Reja: Ta’lim texnologiyasining maqsadi va vazifalari
|
bet | 41/80 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 1,93 Mb. | | #117182 |
Bog'liq Axborot texnologiyaКоманды menyusi
Добавить файлы в архив (ALT+A)
Извлеч в указанную папку (ALT+E)
Протестировать файлы в архиве (ALT+T)
Просмотреть файл (ALT+V)
Удалить файл (DEL)
Переименовать файл (F2)
Преобразовать архивы (ALT+Q)
Найти файлы (F3)
Мастер
Показать информацию (ALT+I)
Востановить архив (ALT+R)
Извлеч без подтверждения (ALT+W)
Добавить архивный коментарий (ALT+M)
Добавить информацию для востановления (ALT+P)
Заблокировать архив (ALT+L)
Преобразовать архив в SFX (ALT+X)
|
Tanlangan ma’lumot fayllarini arxivga qo‘shish Arxiv fayldagi ma’lumotlarni ko‘rsatilgan papkaga ochish Arxiv fayldagi ma’lumotlarni xatolarga tekshirish
Arxiv fayl ichini ko‘rish
Fayllarni o‘chirish
Fayllarni qayta nomlash
Arxivlash usulini o‘zgartirish
Fayllarni qidirish
Arxivlash yordamchisini ishga tushirish
Fayl haqida ma’lumotni ko‘rish
Arxiv xatolarini to‘g‘rilash
Аrхivdagi hamma fayllarni chiqarish
Arxivga izoh qo‘shish
Arxivga izoh qo‘shish
Arxivni blokirovka qilish
Arxivni SFX (avtomatlashgan) xolatiga o‘tkazish
|
Избранное menyusi
|
Добавить к Избранному (CTRL + F)
Упорядочить избранное
|
Izbrannoe guruhiga qo‘shish
Izbrannoe guruhni saralash
|
Параметры menyusi
|
Установки (CTRL + S)
Импорт/экспорт
Список файлов
Просмотр протокола (CTRL + L)
Очистка протокола
|
Dastur ishlash xolatlarini va xususiyatlarini o‘zgartirish
Ko‘rsatilgan faylning ishlash xolatlarini va xususiyatlarini saqlash yoki ko‘rsatilgan faylga ularni qo‘llash
Ekrandagi fayllar ro‘yxatining ko‘rinishini o‘zgartirish
Arxivlash protokolini ko‘rish
Arxivlash protokolini tozalash
|
Справка menyusi
|
?
|
Dastur haqida ma’lumot olish
|
|
| |
KODEK (Codec) - Raqamli texnologiyalardan foydalangan holda mijozlarga xizmat

53
tiklanadi. Bu
fayllar instrumental
musiqa,
musiqiy joʻrlikni
generatsiyalash va musiqa asarlarini aranjirovkasini yaratishda
foydalaniladi. Fayldan berilayotgan buyruqlar asosida u yoki bu etalon
ajratib olinadi, modifikatsiya qilinadi (tembr, tovush balandligi
oʻzgartiriladi, analogli signalga aylantiriladi va chiqish kuchaytirishiga
uzatiladi). MIDI-fayllar oddiy musiqiy sintezatorlarda foydalaniladi.
RFID javon ( - Raqamli texnologiyalardan foydalangan holda mijozlarga xizmat

|
Raqamli texnologiyalardan foydalangan holda mijozlarga xizmatBog'liq 61dbf7822780d7.76038544RFID javon (2.29-rasm). U quyidagi vazifalarni bajaradi:
Ochiq fonddan foydalanish boʻyicha statistikaning olib
boradi;
Bir lahzalik identifikatsiya va qaytarish registratsiyasini
oʻtkazadi.
35
2.29-rasm. RFID javon.
RFID afzalliklari quyidagilardan iborat:
•
Qayta yozish imkoniyati;
•
Toʻgʻridan-toʻgʻri kontaktning shart emasligi;
•
Uzoq oʻqish masofasi;
•
Xotiraning kengligi;
•
Birvarakayiga bir necha metkalarni oʻqish;
•
Metkalarni istalgan holatda oʻqish;
•
Tashqi ta‘sirga chidamliligi;
•
Xavfsizlik.
Nazorat uchun savollar:
1.
RFID qanday texnologiya?
2.
RFID-metka qanday vazifani bajaradi?
3.
RFID-oʻquvchi qanday vazifani bajaradi?
4.
RFID skaner qanday vazifani bajaradi?
5.
Identifikatsiya darvozasi qanday vazifani bajaradi?
6.
Xizmat koʻrsatish terminali qanday vazifani bajaradi?
7.
RFID javon qanday vazifani bajaradi?
8.
RFID
texnologiyasini
kutubxonada
qoʻllash
qanday
afzalliklar (qulayliklar) yaratadi?
36
III BOB. RAQAMLI AXBROTNI YARATISH VA QAYTA
ISHLASH DASTURIY TA’MINOTLARI
3.1. MATN KOʻRINISHIDAGI AXBOROTLARNI
RAQAMLASHTIRISH. MATNNI TANISH
DASTURLARI. MATN MUHARRIRLARI. MATN
FAYL FORMATLARI
Reja:
1.
Matn va uni yaratish usullari. Skanerlash.
2.
Matnni tanish dasturlari.
3.
Matn muharrirlari.
4.
Matnli fayllar xususiyatlari.
|
| |
Video fayllar hajmini hisoblash

59
IV BOB. KUTUBXONA RAQAMLI AXBOROTLAR
RESURSLARINI YARATISH
4.1. MULTIMEDIA ISHLANMALARI
Reja:
1.
«Multimedia» atamasi haqida
2.
Multimediali axborotlarni taqdim etishning texnik vositalari
3.
Multimediali axborotlarni taqdim etishning dasturiy
vositalari
Kalit soʻzlar: Multimedia, Multimediali ilovalar.
Multimedia
-
bu
kompyuter
texnologiyalari
boʻlib,
u
foydalanuvchi va kompyuter orasida matn, tovush (nutq, musiqa,
shovqinlar),
grafika
(kartinalar,
fotosuratlar,
chizmalar)
va
animatsiyadan (videofilmlar, multfilmlar) foydalangan holda axborot
almashinuvini ta‘minlaydigan vositadir.
Multimedia soʻzi ikki qismdan iborat
: multi – koʻp,
media –
vosita, qurilma, tashuvchi ma‘nolarida ishlatiladi. Soʻzma-soʻz tarjima
qilganda
multimedia soʻzi axborot tashuvchi vositalar, qurilmalar
ma‘nosini beradi. Shunday qilib, multimediali kompyuter tovushlar,
grafika va filmlar koʻrinishidagi axborotlarni kiritish va chiqarish
vositalariga ega boʻlishi lozim. Tabiiyki, barcha kompyuterlarda
bunday vositalar boʻlmasligi mumkin. Ammo multimediali kompyuter
uchun standart mavjud, agarda kompyuter bu standart talabiga javob
bersa, unda multimedianing barcha komponentlari ishlay oladi.
Axborot resurs markazlarda multimedia axborotlarini taqdim
etishda ikki jihat
– texnik va dasturiy ta‘minot hisobga olinishi lozim.