nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Uzoqlashtirilgan auditoriyalar

|
Uzoqlashtirilgan auditoriyalar
|
bet | 61/77 | Sana | 31.05.2024 | Hajmi | 6,73 Mb. | | #258613 |
Bog'liq Kitob. 1Uzoqlashtirilgan auditoriyalar. Bu modelda zamonaviy axborot texnologiyasi vositalari faol foydalaniladi. Qandaydir oliygoxda o‘tkazilayotgan o‘quv kurslar, ma’ruzalar yoki seminarlar talabalar yig‘iladigan uzoqlashtirilgan o‘quv auditoriyalarga sinxron teleko‘rsatuv, videoanjuman, radioeshittirish ko‘rinishida telekommunikatsiya kanallaridan uzatiladi. Bunda bir o‘qituvchi bir vaqtni o‘zida talabalarning katta auditoriyasi bilan ishlaydi. Ushbu model bo‘yicha AQSH ning Viskonsiya universiteti (Wisconsin University, USA) da, shuningdek, Xitoyning markaziy radio va televedeniye universiteti (China Central Radio and TV University) da masofali o‘qitish tashkil etilgan.
Loyihalar. Davlat ta’lim yoki ilmiy-tadqiqot dasturi doirasida keng qamrovlik loyihani amalga oshirish uchun mo‘ljallangan masofali o‘qitish modelidan iborat. Ushbu modelda asosiy ahamiyat o‘quv materiallarini ishlab chiquvchi asosiy mutaxassis xodimlar, masofali kurslarni olib boruvchi o‘qituvchilar va olimlar yig‘iladigan ilmiy – uslubiy markazga qaratiladi. Markazda ishlab chiqiladigan masofali kurslar u yoki bu davlat (xudud) ning katta auditoriyasiga uzatiladi. Bunday o‘qitish vaqtinchali hisoblanib, loyihada mo‘ljallangan ishlar bajarilgandan yoki tugagandan so‘ng tugatiladi. Bu modelga misol sifatida Afrika va Lotin Amerikasining rivojlanayotgan davlatlarida turli xalqaro tashkilotlar o‘tkazgan qishloq xo‘jaligi, agrotexnikaning yangi uslublari, ekologiya bo‘yicha va sh.k. masofali o‘qitish kurslari olish mumkin.
Masofaviy ta’lim jarayonini amalga oshirish bosqichlari
Elektron ta’limni tashkillashtirishning ko‘pgina manbalari orasidan quyidagilarni ko‘rsatish mumkin:
• Mualliflik dasturiy mahsulotlari (Authoring tools);
• Virtual ta’lim jarayonini boshqaruvchi tizimlar LMS (Learning Management Systems);
• Ichkikontentniboshqaruvtizimlari CMS (Content Management Systems).
-rasm. Elektron ta’limni tashkillashtirishda ishlatiladigan dasturiy ta’minotlar strukturasi.
Hammamizga ma’lumki, har bir universitet yoki ta’lim muassasi o‘z ta’lim jarayonini boshqarish uchun zamonaviy texnologiyalardan kelib chiqqan holda, o‘zining virtual axborot ta’lim muhitini yaratishga harakat qiladi. Hozirgi vaqtga kelib, virtual axborot ta’lim muhitini yaratishning hojati qolmagan, chunki Web muhitiga moslashgan har hil turdagi dasturiy majmualar jonkuyar dasturchi va ta’lim sohasida ishlab kelayotgan xodimlarning hamkorlikda ishlashlari shuningdek, ta’limga yo‘naltirilgan fondlar tomonidan qo‘llab quvvatlanishi natijasida, erkin va ochiq kodli dasturiy ta’minotlar yaratilgan. Bu o‘quv modulimizda masofaviy ta’lim jarayonini tashkillashtirish imkoniyatini beruvchi erkin va ochiq kodli dasturlar majmuasinin gtahlili keltiriladi. O‘quv modulida keltirilgan dasturiy majumalar tahlili ko‘p yillar davomida olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijasida yozilgan.
|
| |
MICROSOFT POWER POINT DASTURI

|
MICROSOFT POWER POINT DASTURI
|
bet | 31/77 | Sana | 31.05.2024 | Hajmi | 6,73 Mb. | | #258613 |
Bog'liq Kitob. 1 MICROSOFT POWER POINT DASTURI
POWERPOINT prezentatsion (taqdimot) grafikli dasturlar qatoriga kiradi. Bunday dasturlar o‘zida matnlar, rasmlar, sxemalar, grafiklar, animatsiya effektlari, ovoz videokliplar va h.k. lardan iborat bo‘lgan slaydlar hosil qilish imkonini beradi. Slaydlar ketma-ketligidan hosil bo‘lgan prezentatsiyani (taqdimotni) kompyuter ekranida, videomonitorlar va katta ekranlarda namoyish qilish mumkin.
Bu dastur bilan ishlashdan avval prezentatsiya, slayd, animatsiya tushunchalariga izoh beraylik.
PREZENTATSIYA - bu slaydlar va maxsus effektlar to‘plami bo‘lib, tayyor material, doklad yoki konspekt shaklida bitta faylda saqlanadi va uni ekranda namoyish qilinadi.
SLAYD - bu prezentatsiyaning alohida kadri bo‘lib, ichiga matn va sarlavhalarni, grafik va diagrammalarni olishi mumkin.
ANIMATSIYA - bu slaydlarni namoyish qilish va ko‘rsatishda ularni samaradorligini oshiruvchi tovush, rang, matn va harakatlanuvchi effektlar yig‘indisidan iborat.
Taqdimot tuzish – slaydlardan iborat prezentatsiya yaratish ularni tahrirlash, ketma-ketligini ko‘rish va bezagini berishdir.
POWERPOINT asosiy menyusi darchani yuqori qismida joylashgan bo‘lib u 10 ta bo‘limdan iborat: Файл, Главная, Вставка, Дизайн, Переходы, Анимация, Показ слайдов, Рецензирование, Вид ва Надстройка. Bu bo‘limlar yordamida biz taqdimot, slayd va ularda joylashgan har xil matn, rasm hamda boshqa istalgan obyektlar ustidan terli xil amallarni bajarishimiz mumkin. Endi bu bo‘limlar bilan yaqinroq tanishaylik.
1. Файл menyusini tanlaganda menyuning “Посление” bandi aktiv holda ko‘rinadi va dastur oynasida 3 ta ustun ko‘rinishidagi takliflar hosil bo‘lib: birinchi ustunda “Файл ” menyusi elementlari, ikkinchi ustunda so‘nggi taqdimotlar va uchinchi ustunda esa, so‘nggi (oxirgi) saqlangan kataloglar ro‘yxati taklif etiladi.
Сохранить - Ekranda ochiq bo‘lgan takdimotni saqlash
Сохранить как … - Ekranda ochiq bo‘lgan takdimotni yangi nom ostida saqlab qo‘yish yoki boshqa bir katalogga nusxasin joylashtirish.
|
| |
Elektron xabar uzatish ketma-ketligi

|
Elektron xabar uzatish ketma-ketligi
|
bet | 38/77 | Sana | 31.05.2024 | Hajmi | 6,73 Mb. | | #258613 |
Bog'liq Kitob. 1Elektron xabar uzatish ketma-ketligi
Xabar va pochta qutisi tushunchalari
• Xabar, umuman olganda, foydalanuvchi pochta orqali yuborishi kerak bo‘lgan ma’lumot hisoblanib va oldindan boshqa dasturda tayyorlanadi, keyin elektron pochta orqali jo‘natiladi
• Pochta qutisi – bu foydalanuvchi uchun elektron pochta xizmatini taqdim etuvchi kompyuterda qayd qilingan nomdir
• Ushbu nom kompyuter xotirasida papka ko‘rinishida shakllantiriladi va u o‘zida kiruvchi va chiquvchi xabarlarni vaqtinchalik saqlaydi.
• Elektron pochta манзили(info@company.com)
Elektron pochta manzili
name@domain2.domain1 info@bimm.uz
Elektron pochta manzili: pochta qutisi nomi va pochta serveri manzilidan iborat bo‘ladi
name@domain2.domain1 info@bimm.uz
Pochta qutisi Tashkilot domeni Asosiy domen
Xabarlarni uzatish
• Tashkil qilingan elektron pochta orqali boshqa elektron manzilga xat jo‘natish ketma-ketligini ko‘rib chiqamiz:
– dastlab, mail.ru Web sahifasi ishga tushiriladi
– hosil bo‘lgan ishchi oynaning Имя maydoniga foydalanuvchi elektron manzili va Пароль maydoniga paroli kiritiladi
– Войти tugmachasi bosiladi
• Xabarni uzatish uchun quyidagi ketma-ketlik bajarilishi lozim
• Кому maydoniga xat jo‘natilishi kerak bo‘lgan elektron manzil
• Тема maydoniga xat mavzusi
• Xat mazmuni pastki bo‘sh oynaga yoziladi
• Отправить tugmachasi bosiladi
Спам ва спамлар ning turlari
«Спам» termini yangi mazmunda jonga teguvchi elektron tarqatmalar yoki pochta chiqindilari degan ma’noni anglatadi.
Спам quyidagi turlarga bo‘linadi:
– Anonim: barcha ko‘pincha aynan yashirin yoki qalbakilashti-rilgan qayta aloqa manzili ko‘rsatilgan avtomatik tarqatmalardan jabrlanadi.
– Ommaviy: ushbu tarqatmalar aynan ommaviy va faqatgina shular spamerlar uchun haqiqiy biznes hamda foydalanuvchilar uchun haqiqiy muammo hisoblanadi.
– So‘ralmagan: imzolangan tarqatmalar va konferensiyalar bizning tushunchamizga kirmasligi kerakligi yaqqol tushunarli. Har bir elektron pochta xizmati o‘zining foydalanuvchilariga spamdan himoyalanish vositalarini taklif qilishadi.
|
| |
Android mobil operatsion tizimi, qurilish tamoyili va

398
mobil operatsion tizimlari orasida yetakchilardan bo‘lgan), Symbian
(2004-2010yillargacha birinchi o‘rinlarda yurgan), iOS (2007yil) va
Android (2008yil) operatsion tizimlari ishlab chiqarilgandan so‘ng,
Symbian operatsion tizimi o‘z o‘rnini sekin astalik bilan ushbu
operatsion tizimlarga bo‘shatib berdi. 2011yilning uchunchi choragida
katta yetakchilik bilan Android operatsion tizimi boshqa mobil
qurilmalarning operatsion tizimlarini ortda qoldirdi (50% ni tashkil
qildi). 2013yilga kelib bu ko‘rsatgich 80% ni tashkil qildi, va bu
yetakchilik hozirgi kungacha saqlanib kelmoqda. Biz yuqorida mobil
operatsion tizimlar bozorida o‘z o‘rnini egallagan mobil qurilmalar
haqida gaplashdik, bulardan tashqari yana ko‘plab mobil operatsion
tizimlarni keltirish mumkin.
Smartfon yoki planshet universal kompyuterlardir. Ular fayl
tizimi, xotira, operatsion tizim va dasturlarga ega. Operatsion tizim
zararli dasturlardan himoyasiz. Ba’zi platformalar boshqalarga
qaraganda zaifroq, ammo har bir platforma zararli dasturlarning
hujumlariga duch kelishi mumkin. Mobil qurilma va noutbuk yoki ish
stoli
tizimi
o‘rtasidagi farq ma’lumotlar va interfeyslarni
boshqarishdan iborat. Bu qurilmadagi ma’lumotlarga kirishni
qiyinlashtiradi. Yaxshiyamki, ushbu ma’lumotlarni olish usullari
mavjud. Biz turli xil mobil operatsion tizimlar haqida gaplashayotgan
bo‘lsakda, bu yerda asosiy maqsad ular haqida batafsil gaplashish
emas. Biz ushbu mobil operatsion tizimlar nima, qanday tuzilganligi
va ulardan ma’lumotlarni olishning ba’zi usullari haqida gaplashamiz.
Eng muhimi shundaki, ushbu tizimlar mobil bo‘lmagan tizim bilan
qanday o‘zaro bog‘liq. Barcha smartfonlarda operativ xotira va
doimiy xotira (saqlash) qurilmalari mavjud. Xotira energiyaga
bog‘liqdir, ya’ni tizim o‘chirilishi bilan uning tarkibi o‘chib ketadi.
Xotira qisqa ma’lumotlarning joylashuvini nazarda tutsada, saqlash
qurilmasi bu sizning kompyuteringizning komponentidir, bu sizga
uzoq muddat ma’lumotlarni saqlash va kirishga imkon beradi. Ushbu
xotira qurilmasi flesh xotira deb ataladi.
polim eraza 
zanjir reaksiyasi (P Z R )

116
Genetika
qiladi. Ularning bittasida kasallik 1 : 5000, ikkinchisida esa 1 : 50000
chastotada uchraydi. Buni qanday tushuntirish mumkin?
3.
Tug‘uruqxonada ikkita chaqaloq almashtirib qo‘yildi. Ularning
ota-onalarini aniqlash uchun chaqaloqlar va ota-onalarning qon
guruhlari, HLA antigenlari tekshirildi. Shu o‘tkazilgan usullar yetarli-
mi?
Test topshiriqlari:
odam populyatsiyasi - Eshonqulov O. E. va boshq. Genetika: Akad litseylar uchun darslik / A. E. Eshon e 99 qulov,...

Eshonqulov O. E. va boshq. Genetika: Akad litseylar uchun darslik / A. E. Eshon e 99 qulov, K. N. Nishonboyev, M. Bosimov
Genetika
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Eshonqulov O. E. va boshq. Genetika: Akad litseylar uchun darslik / A. E. Eshon e 99 qulov, K. N. Nishonboyev, M. Bosimov
|
Windows OT da CryptoAPI - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

397
Obyektga kirishni nazorat qilish;
Audit siyosatining o‘zgarishi;
Audit imtiyozidan foydalanish;
Jarayonni kuzatish auditi - dasturni ishga tushirish, jarayonni
tugatish, identifikatorlarni takrorlash va obyektga bevosita kirish kabi
hodisalar;
Tizim holati auditi - kompyuter hodisalarini qayta tiklash
yoki o‘chirish, yana tizim xavfsizligiga yoki xavfsizlik jurnaliga ta’sir
qiluvchi hodisalarni belgilaydi.
Shifrlash va masofadan boshqarish

402
9.22- rasm. Android 10 OTning ishchi stoli
Google kompaniyasi ham boshqa ishlab chiqaruvchilar bilan
hamkorlikda o‘zining “Google Nexus” moslamalarini Android OT
ostida chiqara boshladi. Aynan shu moslamalar birinchi bo‘lib yangi
versiyalarda chiqadi.
Smartfonlar va planshetlardan tashqari Android AT boshqa
moslamalarga ham o‘rnatiladi. Masalan, 2009yilda sotuvga Androidda
ishlovchi fotoramka sotuvga chiqdi. 2011yilda Blue Sky kompaniyasi
Android OT ostidagi “aqlli” iWatch soatlarini chiqardi. 2012yil
avgustda Nikon dunyodagi birinchi Androidda ishlovchi fotokamerani
namoyish etdi. “Google Nexus” seriyasida smartfon va planshetlardan
tashqari Android ostidagi Nexus mediapleeri mavjud. Shu bilan birga
Android rusumidagi televizorlar ham mavjuddir.
2012yil oktabrda Google boshqaruvchi direktori Larri Peyj
Android ostidagi moslamalar soni 500 mln.dan ortgani va har kuni 1,3
mln.ga ko‘payayotgani haqida xabar berdi.
Attribute List - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

394
yoki guruhlarni bildiradi, ikkinchisi erkin foydalanish huquqi va
uchinchisi, bu huquqlar beriladimi yoki olinadimi (cheklashlar) shuni
bildiradi.
Windowsda fayl va papkalarga foydalanuvchilarni kirish
huquqlarini belgilash NTFS fayl tizimidan foydalanganda mumkin
bo‘ladi. Ushbu fayl tizimi, fayl tizimi elementlari uchun xavfsizlik
identifikatorlarini qo‘llab-quvvatlaydi va quyidagi kirish huquqlarini
belgilash imkonini beradi: o‘qish, yozish, bajarish, o‘chirish, kirish
huquqlarini o‘zgartirish, admin huquqlarini olish, attributlarni yozish
va o‘qish. Fayllarni shifrlash tizimi (EFS-File System Encrypting) - bu
Windows yadrosida joylashgan NTFS ga integratsiyalangan
xizmatdir. Uning asosiy vazifasi - diskda saqlangan ma’lumotlarni
ruxsatsiz kirishdan shifrlash orqali himoya qilishdir. Fayllarni
shifrlash tizimi Windows CryptoAPI arxitekturasidan foydalanadi. U
ochiq kalit yordamida shifrlash texnologiyasiga asoslangan. Har bir
faylni shifrlash uchun, faylni shifrlash kaliti tasodifiy tarzda yaratiladi.
Надстройки - 4. 0-ishlab chiqarish

|
4. 0-ishlab chiqarish
|
bet | 33/77 | Sana | 31.05.2024 | Hajmi | 6,73 Mb. | | #258613 |
Bog'liq Kitob. 110. Надстройки menyusida foydalanuvchi tomonidan o‘rnatilgan qo‘shimcha koaponentalar joylashadi.
Yuqoridagilardan tashqari yana bir qo‘shimcha menyu mavjud bo‘lib u “Формат” deb ataladi va u slaytdagi biror obyektni tanlaganda faollashadi va shu obyektning formatlarini sozlash uchun ishlatiladigan bir qancha bo‘limlardan tashkil topgan va bo‘limlar qanday obyekt tanlanganligiga qarab turli ko‘rinishda bo‘ladi. Masalan, rasm tanlanganda “Формат” menyusi quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi:
Yoki figura tanlanganda:
Jadval tanlanganda esa bu menyu ikki qismdan iborat bo‘ladi: “Коструктор” va “Макет”
Bu menyulardagi keng qo‘llaniladigan buyruq vazifalarini klaviatura orqali qo‘sh tugmalar yordamida tezkor bajara olamiz. Quyidagi ro‘yxatda MICROSOFT POWERPOINT dasturining asosiy tezkor tugmalar ko‘rsatilgan:
− CTRL+N - Yangi taqdimot faylini yaratish.
− CTRL+M - Taqdimotga yangi bo‘sh slayd qo‘shish.
− CTRL+D - Taqdimotga aktiv slayd nusxasini qo‘shish.
− CTRL+ENTER - Slaydning keyingi elementini tahrirlash
− CTRL+O - Ilgari yaratilgan taqdimot faylni qayta ochish
− CTRL+W - Ekranda ochiq bo‘lgan taqdimot faylni berkitish
− CTRL+P - Taqdimotni qog‘ozga bosmaga chiqarish
− CTRL+S - Taqdimot faylni saqlash.
− F5 - Taqdimot namoyishini ishga tushirish
− ALT+F4 - Microsoft PowerPoint dasturidan chiqib ketish
− CTRL+F - Matn qismini qidirish
− CTRL+H - Topilgan matnni boshqa matn bilan almashtirish
− CTRL+K - Giperyo‘llanma qo‘shish
− F7 - Imlo xatolarni tekshirish
− ESC - Oxirgi o‘zgarish yoki tugallanmagan xarakatni bekor qilish
− CTRL+Z - Oxirgi xarakatni bekor qilish
− CTRL+Y - Bekor qilingan xarakatni qaytarish
− CTRL+SHIFT+F - Slaydning tanlangan obyekt xarflar shaklini o‘zgartirish
− CTRL+SHIFT+P - Slaydning tanlangan obyekt xarflar kattaligini o‘zgartirish
− CTRL+SHIFT+> - Slaydning tanlangan obyekt xarflar kattaligini bitta kadamga kattalishtirish
− CTRL+SHIFT+< - Slaydning tanlagan obyekt xarflar kattaligini bitta qadamga kamaytirish
− CTRL+T - Slaydning tanlagan obyekt xarflar tashqi ko‘rinishini (Format menyusidagi Shrift bo‘yrug‘i) o‘zgartirish.
− SHIFT+F3 - Xarflar registrini o‘zgartirish
− CTRL+B - Qalin xarflar rejimiga o‘tish
− CTRL+U - Tagichiziqli xarflar rejimiga o‘tish
− CTRL+I - Yotiq xarflar rejimiga o‘tish
− CTRL+PROBEL - Xarflar o‘zgartirilgan tashqi ko‘rinishini bekor qilish
− CTRL+SHIFT+C - Xarflar tashqi ko‘rinishini xotiraga olish
− CTRL+SHIFT+V - Xarflar tashqi ko‘rinishini xotiradan chiqarish
− CTRL+E - Abzatsni o‘rtadan tekislash
− CTRL+J - Abzatsni ikkala tomondan bo‘yicha tekislash
− CTRL+L - Abzatsni chap tomon bo‘yicha tekislash
− CTRL+R - Abzatsni o‘ng tomon bo‘yicha tekislash
|
| |
Qon hujayralarini sun’iy o ‘stirilayotganda gipotonik eritma nima

103
nishga
rus
olimlari
M. I. Vilyamovskaya,
1.1. Katayeva,
T. D. Gladkovalarning qo‘shgan hissalari katta bo ‘ldi.
Dermatoglifika usuli asosan uch qismga bo ‘linadi:
1) daktiloskopiya — barmoq chiziqlarini o ‘rganish;
2) palmoskopiya — qo‘l kafti chiziqlarining o ‘ziga xosligini
o ‘rganish;
3) plantoskopiya — oyoq tovoni chiziqlarining o ‘ziga xosligini
o ‘rganish.
Dermatogliflarni olish uchun oddiy tipografiya bo‘yoqlaridan
foydalaniladi. Buning uchun bo‘yoqni vazelin yog‘ida yoki skipi-
darda biroz eritilib 15 x 25 sm o ‘lchamli oynaga tomiziladi va
fotografiyada ishlatiladigan oddiy rezina rolik bilan bir tekis qilib
yoyiladi.
Tekshirilayotgan shaxsning kafti oynaga bosiladi. Agar bo‘yoq
kaftining hamma joyi to ‘liq bo‘yalmasa, rolikni kaft ustida aylan-
tirish mumkin. Keyin kaft oddiy qog‘ozga bir tekis bosiladi.
Qog‘ozning tagiga yumshoq rezina qo‘yilsa kaftning chuqur joyla-
ridagi izlari ham qog‘ozga to ‘liq tushadi. Kaftni qog‘ozga ohista
qo‘yib o ‘rtasidan sekin bosiladi. Kaftni qog‘ozdan birdaniga
yuqoriga ko‘tarib olish lozim. Barmoq izlari alohida olinadi.
Buning uchun har bir barmoqqa bo‘yoq surtilib radial qismdan
ulnar qismgacha birin-ketin qog‘ozga bosiladi.
Daktiloskopiya. Barmoqtarda papillyar chiziqlar joylashishi-
ning asosan uch xil varianti uchraydi
Populyatsion — statistik usul quyidagilarga imkon beradi

|
Populyatsion — statistik usul quyidagilarga imkon beradiBog'liq GenetikaPopulyatsion — statistik usul quyidagilarga imkon beradi:
1. Olingan m a’lumotlarni statistik tahlil qilishga
2. Populyatsiyada allellar va genotiplar chastotasini aniqlashga
3. Populyatsiyada irsiy belgilarni o‘rganishga
4. Populyatsiyaning genetik strukturasi va genofondini aniq-
lashga
5. Belgining rivojlanishida muhit va irsiyat rolini aniqlashga
6. Irsiy moyilligi bo‘lgan kasalliklarni aniqlashga
7. Antropogenezning genetik omillarini aniqlashga
Bu usulni am aliyotda quyidagi bosqichlarda am aldga oshi-
riladi:
1. Populyatsiyaning bir qismi ajratib olinadi
2. Tibbiyot muassasalari arxivi o ‘rganiladi
3. Anketalar tarqatib, m a’lumotlar to ‘planadi
4. To‘plangan m a’lumotlar statistik jihatdan tahlil qilinadi
Statistik tahlil qilishda quyidagi Xardi-Vaynberg tenglama-
laridan foydalaniladi:
I. p + q q 1 (100%)
II. p2 + 2pq + q2 q 1 (100%)
Bunda:
p — dom inant allel chastotasi
q — resessiv allel chastotasi
p 2 — dom inant gomozigot genotip chastotasi
2pq — geterozigot genotip chastotali
q2 — resessiv gomozigot genotip chastotasi
Molekulyar — genetika usullari uch xil usuldan iborat:
1. Sekvenirlash
2. D N K -zondlari
3. Gen daktiloskopiyasi (genotiposkopiya)
A) Sekvenirlash
— D N K da nukleotidlar ketma-ketligini
aniqlash usuli. DNK-zondlari tayyorlash, genlarni klonlashtirish-
da, biotexnologiyada, gen terapiyasida qo‘llaniladi
B ) D N K -zondlari usuli
- zondning kasal DNKsi qismi bilan
duragaylashishiga asoslangan. Zondlar — mutant genga mos keluv-
chi, nishonlangan, qisqa nukleotidlar ketma-ketligi
Bu usul quyidagi m aqsadlarda qo ‘llaniladi:
1. Mutant genning DNKda lokusini aniqlashda
2. Gen mutatsiyalariga bog‘liq kasalliklarga tashxis qo‘yishda
3. Genlarni haritalashtirishda
4. Genning geterozigot tashuvchilarni aniqlashda
|
| |
(39-rasm) - Eshonqulov O. E. va boshq. Genetika: Akad litseylar uchun darslik / A. E. Eshon e 99 qulov, K. N. Nishonboyev,...

104
Genetika
yostiqchasini ko‘ndalangiga kesib o ‘tadi. Sirtmoqlar eng ko‘p tar-
qalgan variant (60% ga yaqin) hisoblanadi.
Barmoqning bir
tomonidan boshlanib ikkinchi tomoniga yetmasdan yana bosh-
lang‘ich nuqtaga — orqaga qaytadi.
Sirtmoqlarda bitta delta bo‘ladi. Sirtmoq radial tomonga
ochilsa radial sirtmoq deyiladi (Lr),
ulnar tomonga ochilsa ulnar
sirtmoq deyiladi (Lu).
O‘ramalar o‘rtacha chastotada tarqalgan bo‘lib (34%) konsent-
rik yo‘nalgan izchalardan tashkil topadi.
O‘ramalarda ikki delta mavjuddir. Yuqorida ko‘rsatilgan uchta
asosiy chiziqlar shakllardan tashqari boshqa shakllar ham uchray-
di. Murakkab ikki deltali chiziqlar shakli ham o‘ramalar variantiga
kiritiladi.
Planetamizda yashaydigan turli millatlar orasida asosiy barmoq
izlari shakllarining taqsimlanishi har xildir.
Mongoloidlarda ikki
deltali shakllar ko‘p, deltasiz chiziqlar shakllari esa kam uchraydi
(populyatsiyaning 2 % yaqinida). Aksincha, yevropoidlarda sirtmoq
va yoy shakllari ko‘p uchraydi. Negroidlarda 75 % ga yaqin sirt
moqlar, 27 % dan kamroq o ‘rama shakllari uchraydi.
Bunday farq-
lar mavjudligi tufayli delta indeksini DL10 =
a
+
l
+
w
formulasi yor
damida aniqlab, odamning qaysi etnik guruhga kirishini aniqlash
mumkin. Masalan, mongoloidlarda DL10 o ‘rtacha olganda = 15,7
ga, yevropoidlarda (ruslarda) =12,7ga, negroidlarda (yangi Gvi-
neya) = 16,0 ga, avstraliyali aborigenlarda esa = 17,0 ga tengdir.
Teri chiziqlarining shakllanishi embriogenezning 10—19 haftalari-
dan boshlanadi. 20-haftada pushtda teri chiziqlari aniq ko‘rinadi.
Papillyar relyef shakllanishi nerv tolalarining tarmoqlanishiga
bog‘liqdir. 6 oydan keyin papillyar relyef to ‘liq
shakllanib, keyin
umrning oxirigacha umuman o‘zgarmasdan saqlanadi. Har xil ta ’-
sirlar natijasida (kuyish, sovuq oldirish, shikastlanish)
teri jarohat-
lanishidan keyin avvalgi holatdagi papillyar chiziqlar shakli yana
qaytadan tiklanadi. Faqat jarohatlar juda chuqur bo‘lib, biriktiruv-
chi to ‘qima chandiqlari hosil bo‘lgandagina avvalgi holat qayta tik-
lanmaydi.
Daktiloskopiyaning miqdoriy ko‘rsatkichi
sifatida umumiy qir-
ralar soni (UQS) hisoblanadi (qirralar sonini hisoblash uchun
markazdan deltagacha bo ‘lgan chiziqlar sanaladi). O‘rtacha olgan
da bitta barmoqda 15—20 qirralar mavjuddir. Hammasi bo‘lib o‘nta
barmoqda o ‘rtacha olganda erkaklarda umumiy qirralar soni
144,88 ± 51,08, ayollarda esa 127,23 ± 52,51 ga tengdir.
UQS kari-
105
otipda X xromosomalar soniga bog‘liq. Shereshevskiy-Terner sin-
dromida UQS 180 ga teng, Klaynfelter sindromida — 50, X pen-
tosomiyada esa 0 ga teng.
(19-jadval) - Eshonqulov O. E. va boshq. Genetika: Akad litseylar uchun darslik / A. E. Eshon e 99 qulov, K. N....

Eshonqulov O. E. va boshq. Genetika: Akad litseylar uchun darslik / A. E. Eshon e 99 qulov, K. N. Nishonboyev, M. Bosimov
Genetika
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Eshonqulov O. E. va boshq. Genetika: Akad litseylar uchun darslik / A. E. Eshon e 99 qulov, K. N. Nishonboyev, M. Bosimov
|
D N K -zondi usuli quyidagi bosqichlarda am alga oshiriladi

113
tinkaga nishonlangan zond qo‘shiladi. Agar kasalning D N K si frag-
mentlarida zondga komplementar qism bo‘lsa duragaylashish kuza-
tiladi. Duragaylashish mavjudligini fotemulsiya bilan ekspozitsiya
qilib avtoradiografiya usulida aniqlash mumkin. Radioaktiv nishon
tufayli duragaylangan qism qorayib ko‘rinadi.
Hozirgi davrda DNK diagnostika usuli prenatal diagnostikada
ham qo‘llanilmoqda.
32P izotopining qo‘llanilishi, ko‘p xarajatliligi va murakkab-
ligi — D N K zondi usulining katta kamchiligi bo ‘lib, uning keng
qo‘llanilishiga xalaqit beradi. Bu izotop bilan ishlash xavfsizlik
choralarini ko‘rishni talab qiladi, 32R kam yashovchi izotop
bo‘lgani uchun D N K — zondlari zaxirasini yaratish mumkin emas.
Shuning uchun ham hozirgi vaqtda radioaktiv zond o‘rniga fer-
mentativ zondlarni yaratish ishlari olib borilmoqda. Buning uchun
xromogen moddalar bilan rangli reaksiya beruvchi faol moddalar
zondga biriktiriladi. Bunda gibridlashgan qismlarni avtoradio-
grafiyasiz, m a’lum sharoitlarda bo‘yash bilan aniqlanadi. Bu usul
osonroq bo ‘libgina qolmasdan, kam vaqt talab qiladi (bir nechta
sutka o‘rniga 1—2 soatda natijani olish mumkin). Bu usulning sez-
girligini oshirish imkoniyatlari ham mavjuddir. Immunologik usul-
da antitelolar orqali ham zondlar yaratilgan.
Molekulyar usullar bilan kasallikka tashxis qo‘yish yoki
geterozigot tashuvchilikni aniqlash uchun genomning juda kichik
fragmentini o‘rganish kifoya qiladi. Buning uchun o‘sha fragment-
larni amplifikatsiyalash (ko‘paytirish) zarur. Bu vazifa
Oqim turlari - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

47
amalga oshiradi. Yadro oqimlari odatda foydalanuvchi oqimlariga
qaraganda sekinroq yaratiladi va boshqariladi.
Afzalliklari
Yadro bir vaqtning o‘zida bir xil jarayondan bir nechta
jarayonga bir nechta oqimlarni rejalashtirishi mumkin;
Agar jarayonda bitta oqim bloklangan bo‘lsa, yadro xuddi
shu jarayonda boshqa oqimni rejalashtirishi mumkin;
Yadro modulini o‘zi ko‘p oqimli qilishi mumkin;
Kamchiliklari
Yadro oqimlari odatda foydalanuvchi oqimlariga qaraganda
sekinroq yaratiladi va boshqariladi;
Xuddi shu jarayon davomida boshqaruvni bitta oqimdan
boshqasiga o‘tkazish, yadro rejimiga o‘tishni talab qiladi.
Operatsion tizimda jarayonlar va ularning holatlari

37
topshiriq (task). Ushbu atamalarni
sinonim deb hisoblashimiz
mumkin.
Jarayonning muhim xususiyati: bu ketma-ket bajarilishi kerak
bo‘lgan hisoblash birligi, ya’ni, har bir jarayon o‘zining
ketma-ket
boshqarish oqimiga (control flow) ega - bu jarayon tomonidan
bajariladigan buyruqlar ketma-ketligidir. Operatsion tizim tomonidan
yaratilgan va boshqariladigan jarayon quyidagi asosiy ma’lumotlarni
o‘z ichiga oladi:
dastur hisoblagichi (program counter - PC)
- bajarilayotgan
joriy buyruq manzili; odatda qurilmalarning maxsus tizim registrida
saqlanadi;
Stek
-
bu
operatsion
tizim
tomonidan
jarayon
protseduralarining
lokal
ma’lumotlari,
ularning
parametrlari
(argumentlari) va hisob-kitoblarni tashkil qilish uchun zarur bo‘lgan
ma’lumotlar o‘rtasida
saqlanadigan, jarayonni yaratishda operatsion
tizim tomonidan ajratilgan asosiy xotiraning doimiy maydoni. Keyingi
protsedurani ishga tushirishda, faollashtirish yozuvi (activation
record) stekda beriladi, shuningdek, protseduraning hozirgi avlodining
lokal ma’lumotlarini saqlash uchun stek kadri (stack frame)
va lokal
ma’lumotlar maydoni (local data area) deb ataladi.
Ma’lumotlar bo‘limi (data section) – bu operatsion tizim
tomonidan global o‘zgaruvchilar, massivlar,
tuzilmalar, obyektlar
saqlanadigan jarayonga ajratilgan asosiy xotiraning statik (doimiy
ravishda ajratilgan, doimiy o‘lchamdagi) maydoni.
Jarayonning
bajariladigan kodi (buyruqlar) dastlab ikkilamchi xotirada (diskda)
saqlanadi va unga kirishda to‘liq yoki qisman asosiy xotiraga
yuklanadi.
Autosomalar geteroploidiyasini aniqlashda qanday usul qo‘llani-

126
Genetika
Buning uchun pestitsidlar, gerbitsidlar, defoliantlar va qishloq
xo‘jaligida qo‘llash uchun tavsiya qilinayotgan boshqa kimyoviy
preparatlarni kompleks tahlil qilish, ya’ni ularning mutagen, tera
togen va kanserogen ta ’sirini aniqlash zarur. Bunday kompleks
tahlilni bakteriyalarda, o ‘simlik hujayralarida va sun’iy o ‘stirilayot-
gan inson hujayralarida o ‘tkazish lozim.
Aholi o‘rtasida qishloq xo‘jaligida ko‘p qo‘llanilayotgan kim
yoviy preparatlarning zararli ta ’sirini tushuntirish ishlarini kengroq
olib borish lozim. Masalan, juda ko‘p ishlatilayotgan nitratlar
qondagi gemoglobinning tuzilishiga ta ’sir qilib, uni metgemoglo-
binga aylantirishi oqibatida to ‘qimalar nafas olishini qiyinlashtira-
di. Nitratlar organizmda ko‘p bo‘lganida kuchli mutagen va
kanserogen bo‘lgan nitrozaminlarga aylanishi aniqlangan.
Irsiy kasalliklar profilaktikasida ayollarning homiladorlik davri
da har xil zararli ta ’sirlardan saqlanishlari juda katta ahamiyatga
ega. Har xil kamchiliklar bilan tug‘ilgan chaqaloqlar 4,5—5% ni
tashkil qiladi, ularning 1,5—2,0% igina irsiyatning buzilishlari nati
jasida kelib chiqadi. Bunday nogiron bolalar tug‘ilishining asosiy
sabablari ayollarning homiladorlik davrida shifokorlar nazoratisiz
har xil dorilarni iste’mol qilishi, tamaki chekishi, infeksion va
parazitar kasalliklar bilan og‘rishi kabilardir.
Eng ko‘p iste’mol qilinadigan aspirin uch oygacha homilaning
o ‘pkasi va jigariga zararli ta ’sir qilishi, gepatit va gerpes viruslari
homilador ayollardan 3-5% gacha nogiron bolalar tug‘ilishiga
sabab bo ‘lishi aniqlangan.
Alkogol va uning parchalanish mahsulotlari oqsil sintezi buzi-
lishi, xromosoma aberratsiyalari natijasida homilaning o ‘lik
tug‘ilishi, chala tug‘ilishi, mayib-majruhliklar, asab sistemasi buzi-
lishlariga sabab bo‘ladi.
Jarayon holatlari - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

39
bittasini tanlaydi. Va uni bajariluvchi jarayon holatiga o‘tkazadi.
Tizimda paydo bo‘lgan yangi jarayon dastlab bajarilmaydigan jarayon
holatida joylashadi. Bu juda ham qo‘pol model bo‘lib bajarish uchun
jarayonlarni tanlashda u ma’lum vaqtga to‘xtashi va real holatda
bajarish uchun tayyor bo‘lmasligi bois kutish holatida bo‘lishi
mumkin. Bajarilmaydigan jarayon holatidan chiqib ketish uchun ikkita
yangi holatdan foydalaniladi: tayyorlilik va kutish (2.2- rasm).
2.2- rasm. Tayyorlilik va kutish holatlari
Tizimda paydo bo‘lgan har qanday jarayon tayyorlilik holatida
bo‘ladi. Operatsion tizim tayyor jarayonlardan birini tanlab
foydalanadigan algoritmni rejalashtiradi va uni bajarish holatiga
o‘tkazadi. Bajarish holatida jarayonni dasturiy kodini bevosita
bajarishga o‘tkaziladi. Bu jarayon holatidan chiqish uchun uchta sabab
bo‘lishi mumkin:
operatsion tizim uning mavjudligini tugatishi;
ayrim voqealar sodir bo‘lmasligi uchun u o‘z ishini davom
ettirmasligi mumkin va operatsion tizim uni kutish holatiga o‘tkazadi;
uni tayyorlilik holatiga qaytishda hisoblash tizimlarida
uzilishlarning paydo bo‘lishi natijasida (masalan, bajarilish uchun
ajratilgan vaqtni tugab qolishi sababli vaqtni uzilishi).
Jarayon kutish holatidan tayyorlilik holatiga o‘tgandan so‘ng u
qaytadan bajarish uchun tanlanishi mumkin.
2.3- rasmda yana ikkita jarayon holati kiritilgan: yangi (jarayon
tug‘ilishi) va tugatish (bajarishni tugallanishi).
Tayyorlilik - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

40
2.3- rasm. Tug‘ilish va bajarishni yakunlash
Endilikda jarayon hisoblash tizimida paydo bo‘lishi uchun
tug‘ilish holati orqali o‘tishi kerak bo‘ladi.
2.3- rasmdan ko‘rinib turibdiki, tizimda yaratilgan yangi jarayon
rejalash-tirishga ruhsat etish bosqichidan o‘tadi. OT tizimdagi barcha
jarayonlarning navbatiga kiradi, shundan so‘ng OT uni bajarishga
tayyor holatga keltiradi. Shuni belgilaymizki, bajarishga tayyor
bo‘lgan jarayonlar navbati – jarayonlarni boshqarish uchun eng ko‘p
ishlatiladigan tizim tuzilmalaridan biri. Bajarilishga tayyor holatdan
bajarilish holatiga o‘tish jarayoni rejalashtirish asosida protsessorga
vaqt kvantini ajratish natijasida OT rejalashtiruvchisi tomonidan
uzatiladi. Jarayon bajarilish paytida to‘xtatilishi mumkin (taymer
tomonidan, xatolik natijasida va hokazo) va uzilishni qayta
ishlaganidan so‘ng, operatsion tizim yana ishlashga tayyor holatga
qaytadi. Agar jarayonda sinxron kiritish-chiqirish amalga oshirilsa
yoki jarayon biron bir hodisa sodir bo‘lishini kutishi kerak bo‘lsa
(masalan, ma’lum bir vaqtda), jarayon kutish holatiga o‘tadi.
Kiritish/chiqarish (I/O) tugallanganda yoki kutilayotgan hodisa yuz
berganda, protsessor vaqt kvantini darhol qabul qilmaydi, lekin
bajarishga tayyor holatga o‘tadi. Jarayon dasturi tugashi bilan jarayon
tugallangan holatga kiradi, masalan, exit(c) tizim chaqirig‘ining
natijasida, c - chiqish kodi. Agar c=0 bo‘lsa, jarayon muvaffaqiyatli
yakunlandi deb hisoblanadi. Masalan, Windows NT operatsion tizimi
Yangi
Tayyorlilik
Tugatish
irsiy moyilligi b o ‘lgan - Eshonqulov O. E. va boshq. Genetika: Akad litseylar uchun darslik / A. E. Eshon e 99...

124
Genetika
sitogenetik usulda tekshirilganda kariotipda halqasimon xromosoma
lar, sentromerasi yo‘q xromosomalar mavjudligi aniqlandi. Bu nati-
jalarga qarab qanday xulosalar chiqarish mumkin?
3. Kariotipi 47, XXY; 48, XXYY; 47, XXX; 48, XXX bo‘lganda
jinsiy xromatin qancha bo‘lishini aniqlang. Javobingizni isbotlang.
Test topshiriqlari
1. Edvards sindromli qiz bolada qancha jinsiy xromatin aniqlanishi
mumkin?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 0 E) 4
2. Daun sindromini aniqlashda eng aniq usulni ko‘rsating:
A) Jinsiy xromatinni aniqlash
B) Kariotipni Gimza usulida tekshirish
C) Genealogiya D) DNK-zondi usuli
E) Dermatoglifika
Bajarish 
Kutish - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

|
U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. AbdullayevBog'liq 5OfV58kCMfx51CyXWMAb2yRfaqPrL3Ub5oRCsjhhBajarish
Kutish
Rejalashtirishga
ruhsat etildi
Chiqish
Uzilish
Bajarish uchun tanlandi
K/Ch yoki
hodisani kutish
K/Ch yoki
hodisani yakunlash
41
uchun jarayon holati modeli 7 ta, Unix operatsion tizimi esa 9 ta turli
xil jarayon holati modelini o‘z ichiga oladi.
Jarayon ichidagi operatsiyalar va ular bilan bog‘liq tushunchalar
Jarayon bir holatdan boshqa bir holatga mustaqil ravishda o‘ta
olmaydi. Jarayon holatlarini o‘zgartirish, operatsion tizimga kiradigan
operatsiyalarda amalga oshiriladi. Bizning modelimiz bunday
operatsiyalarning soni hozirchalik holat diagrammasidagi strelkalar
soniga teng. Operatsiyani uchta juft bilan bog‘lash mumkin:
jarayonni yaratish – jarayonni tugatish;
jarayonnima’lumbirvaqtgato‘xtatish
(bajarilishholatidantayyorlilikholatigao‘tish
)
–
jarayonniishgatushirish (tayyorlilikholatidanbajarilishholatigao‘tish).
Jarayonni bloklash (bajarilish holatidan kutish holatiga
o‘tish) – bloklangan jarayonni ochish (kutish holatidan tayyorlilik
holatiga o‘tish).
Algoritmni rejalashtirish haqida gapirar ekanmiz, bizning
modelimizda o‘z juftiga ega bo‘lmagan yana bir operatsiya paydo
bo‘ladi: jarayon muximliligini o‘zgartirish.
Operatsiyalarni tashkil qilish va tugatish jarayoni bir martalik
bo‘ladi. Va u jarayondan faqat bir marotaba foydalaniladi (hisoblash
tizimi jarayonida ayrim tizimlar hech qachon ishlashdan to‘xtamaydi).
Jarayon holatini o‘zgartirish bilan bog‘liq qolgan barcha operatsiyalar
ko‘p martalik hisoblanadigan ishga tushirish yoki bloklash bo‘ladi.
Jarayonni boshqarish tizim osti
Asosiy tushunchalar:
Jarayon tizim resurslaridan foydalanishda ba’zi talabnomalarni
aniqlashi mumkin.
Multidasturli operatsion tizimlar bir vaqtda bir nechta
jarayonlarni bajarishi mumkin.
Jarayonlar ko‘pincha foydalanuvchi tashabbusi va uning
ilovalari bo‘yicha paydo bo‘lishi mumkin, va bu foydalanuvchi
jarayoni deyiladi.
O‘zining funksiyalarini bajarish uchun operatsion tizim
tashabbusi bilan bajariladigan jarayonlar tizim jarayoni deb ataladi.
Jarayonga ajratilgan operatsion tizim tezkor xotirasi sohasi
majmui, manzil maydoni deb ataladi.
|
| |
Ko‘p oqimli model - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

Ko‘p oqimli model Ba’zi bir operatsion tizimlar birlashtirilgan foydalanuvchi
darajasidagi oqimlar va yadro darajasidagi oqimlarni birlashtiradigan
vositani ta’minlaydi. Solaris ushbu birlashtirilgan yondashuvga yaxshi
misol hisoblanadi. Birlashtirilgan tizimda bitta dasturdagi bir nechta
oqimlar bir nechta protsessorlarda parallel ravishda ishlashi mumkin,
va bloklash tizim chaqiruvi butun jarayonni bloklamasligi kerak.
Ko‘p oqimli modellar uch turga bo‘linadi:
Many to many modeli;
Many to one modeli;
One to one modeli.
Many to many modeli Many to many modeli ga misol quyidagi 2.7- rasmda
keltirilgan.Many to many modeli har qanday foydalanuvchi oqimlarini
teng yoki kichik sonli yadro oqimlariga ko‘paytiradi.
2.7- rasmda ko‘p oqimli model ko‘rsatilgan, unda 6
foydalanuvchi darajasidagi oqimlar 6 yadro darajasidagi oqimlar bilan
ko‘paytiriladi.
Ushbu modelda ishlab chiquvchilar, qancha foydalanuvchi
oqimlari kerak bo‘lsa, shuncha yaratishi mumkin va mos keladigan
yadro oqimlari ko‘p protsessorli mashinada parallel ravishda ishlashi
48
mumkin. Ushbu model parallellash bilan eng yaxshi aniqlikni
ta’minlaydi, va oqim bloklash tizim chaqirig‘i amalga oshirganda,
yadro yana bitta oqimni bajarishi mumkin.
2.7- rasm. Many to many modeli
Many to One Modeli Many to one modeli ko‘p foydalanuvchi darajasidagi oqimlarni
bitta yadro darajasidagi oqimlar bilan taqqoslaydi. Oqimlarni
boshqarish foydalanuvchi maydonida oqimlar kutubxonasi tomonidan
amalga oshiriladi.
Agar oqim bloklash tizim chaqiruvini amalga oshirsa, butun
jarayon bloklanadi. Bir vaqtning o‘zida faqat bitta oqim yadroga
kirishi mumkin, shuning uchun ko‘p protsessorli tizimlarda bir nechta
oqimlar parallel ravishda ishlay olmaydi. Agar foydalanuvchi
darajasidagi oqimlar kutubxonalari operatsion tizimda tizim ularni
49
qo‘llab-quvvatlamaydigan tarzda amalga oshirilsa, unda yadro oqimi
many to one modelini qo‘llaydi.
2.8- rasm. Many to One modeli
№ 
Jarayon - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

45
serverlarni amalga oshirishda muvaffaqiyatli ishlatilgan. Ular
shuningdek, umumiy xotiraga ega bo‘lgan ko‘p protsessorlarda
ilovalarni parallel ravishda bajarish uchun munosib asosni
ta’minlaydi.
Oqim afzalliklari
Oqimlar kontekstni almashtirish vaqtini kamaytiradi;
Oqimlardan
foydalanish
jarayon
ichida
parallellikni
ta’minlaydi;
Samarali aloqa;
Kontekst oqimlarini almashtirish va yaratishda yanada
tejamkor;
Oqimlar ko‘p protsessorli arxitekturalardan keng miqyosda
va samarali foydalanishga imkon beradi.
Bir marotabalik operatsiyalar - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

60
(masalan, Unix) ona jarayon vazifasi tugagandan so‘ng farzand
jarayonlari o‘zining mavjudligini davom etiradi. Shu sababli farzand
jarayon o‘z ishini davom ettirishi uchun PCB da axborotlarni
o‘zgartirish zarurati paydo bo‘ladi. 20 raqamli jarayondan 25 raqamli
jarayon tug‘ilgan bo‘lsin, va uning vazifasi tugagandan so‘ng uzoq
vaqt hisoblash tizimida saqlanib qoladi. 20 raqamli jarayon operatsion
tizimda boshqa jarayonda qatnashishi bundan mustasno emas. Agar 25
jarayonining ona jarayoni to‘g‘risida axborot o‘zgartirilmasa, u holda
jarayon geneologik daraxti noto‘g‘ri deb hisoblaniladi – 25 jarayoni
yangi 20 jarayonini o‘zining onasi deb hisoblaydi, 20 jarayon
ochilganda esa kutilmagan holat yuz beradi. “Yetim qolish” jarayonini
“asrab qolish” qoidasi bo‘yicha operatsion tizim ishini davom ettiradi
va butun vaqt davomida ishlaydi.
Takror ishlab chiqarish tarkibiga ko’ra YaIM quyidagi uch elementdan

|
Takror ishlab chiqarish tarkibiga ko’ra YaIM quyidagi uch elementdan
|
bet | 26/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasniflaTakror ishlab chiqarish tarkibiga ko’ra YaIM quyidagi uch elementdan:
1) moddiy ne’matlar va xizmatlarning pirovard iste’moli;
2) yalpi jamg’arish;
3) tovar va xizmatlarning sof eksporti.
Iqtisodiyotning tarmoq tarkibi ayrim tarmoqning YaIMdagi, asosiy ishlab chiqarish fondlaridagi, ishlayotganlarning sonidagi ulushi bilan belgilanadi. Ushbu tarkib ijtimoiy mehnat taqsimoti, tarmoqlararo va tarmoq ichi jarayonlari ta’siri ostida shakllanadi.
Iqtisodiyotning texnologik tarkibi ishlab chiqarishni texnologiya bazasini belgilovchi texnologik ukladlarning yig’indisidan iborat. Iqtisodiy fanda texnologik yutuqlarni 5 turi farqlanadi. O’zbekiston iqtisodiyotida xom-ashyoga asoslangan iqtisodiyotdan yuqori texnologiyali iqtisodiyotga o’tish amalga oshirilmoqda.
Iqtisodiyotning mintaqaviy tarkibi — milliy xo’jalik sub’ektlarini mamlakat YaIMni ishlab chiqarishdagi ulushi bilan belgilanadi.
Iqtisodiyotning ijtimoiy-iqtisodiy tarkibi mamlakatdagi mulk shakllarining YaIMni ishlab chiqarishdagi, band bo’lganlarni umumiy soni, asosiy kapitalga sarflangan investitsiyalardagi ulushi bilan belgilanadi.
Kapitalning kontsentratsiyalashuvi, kooperatsiyalashuvi va markazlashuvini aks ettiruvchi iqtisodiyot tarkibi — kichik, o’rta, yirik korxonalar, moliya-sanoat guruhlari, transmilliy kompaniyalarning YaIMni ishlab chiqarishdagi o’rni bilan belgilanadi.
Tarkibiy siyosatni amalga oshirish printsiplari quyidagilardan iborat: raqobatbardosh bozor iqtisodiy rivojlanish bosh tartibga soluvchisi sifatida; davlatni iqtisodiyotga aralashuvini kamaytirish va optimallashtirish; iqtisodiyotning ochiqligi; mikroiqtisodiy darajada iqtisodiyot faoliyatini erkinlashtirish.
Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozini yuzaga keltiruvchi sabablardan biri — bu iqtisodiyotda disproportsiyalarning vujudga kelishi va investitsiya resurslari etishmasligi tufayli ularni boshqarish mexanizmlarining amal qilmasligidir. Masalan, milliy iqtisodiyotning muhim tarkibiy nisbatlaridan biri real sektor bilan moliyaviy sektor o’rtasidagi nisbat hisoblanadi. Jahon xo’jaligida, shu jumladan, taraqqiy etgan va ayrim o’tish mamlakatlari iqtisodiyotida moliya sektori deformatsiyalashib, real sektordan uzilib, soxta kapitalni takror ishlab chiqaruvchi institutsional mexanizmlar o’z-o’zidan ishlay boshladi.
|
| |
Texnologiyalari va

Korxonalarda axborot xavfsizligi konseptsiyasi tuzilmasi.
Konsepsiya–axborot xavfsizligi muammosiga rasmiy qabul qilingan qarashlar
tizimi va uni zamonaviy
tendensiyalarni hisobga olgan holda yechish yo‘llari. Konsepsiyada ifodalangan maqsadlar,
masalalar va
ularni bo‘lishi mumkin bo‘lgan yechish yo‘llari asosida axborot xavfsizligini ta’minlashning muayyan rejalari
shakllantiriladi. Konsepsiyani ishlab chiqishni uch bosqichda amalga oshirish tavsiya etiladi.
Birinchi bosqichda himoyaning maqsadli ko‘rsatmasi, ya’ni qanday real boyliklar, ishlab chiqarish jarayonlari,
dasturlar, ma’lumotlar bazasi himoyalanishi zarurligi aniqlanishi shart. Ushbu bosqichda himoyalanuvchi
alohida ob`ektlarni ahamiyati bo‘yicha tabaqalashtirish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Ikkinchi bosqichda himoyalanuvchi ob`ektga nisbatan bo‘lishi mumkin bo‘lgan
jinoiy harakatlar tahlil
qilinishi lozim. Iqtisodiy josuslik,
terrorizm, sabotaj, buzish orqali o‘g‘irlash kabi keng tarqalgan
jinoyatchiliklarning real xavf-xatarlik darajasini aniqlash muhim hisoblanadi. So‘ngra,
niyati buzuq
odamlarning himoyaga muhtoj asosiy ob`ektlarga nisbatan harakatlarining ehtimolligini tahlil qilish lozim.
Uchinchi bosqichning bosh masalasi – vaziyatni, xususan o‘ziga
xos mahalliy sharoitni, ishlab chiqarish
jarayonlarini, o‘rnatib qo‘yilgan himoyaning texnik vositalarini tahlil qilishdan iborat.
Axborot xavfsizligi bo‘yicha tadbirlar kompleksining asosini axborot himoyasining strategiyasi tashkil etishi
lozim. Unda ishonchli himoya tizimini qurish uchun zaruriy maqsadlar,
mezonlar, prinsiplar va muolajalar
aniqlanadi. Axborot himoyasi umumiy strategiyasining muhim xususiyati xavfsizlik tizimini taqiqlashdir.
Ikkita asosiy yo‘nalishni ajratish mumkin:
•
Himoya vositalarining tahlili;
• Hujum bo‘lganini aniqlash.
Axborot xavfsizligini ta’minlash iyerarxiyasidagi ikkinchi masala siyosatni aniqlashdir. Uning mazmuni eng
ratsional vositalar va resurslar, ko‘rilayotgan masala maqsadi va unga yondashishni tashkil etadi. Bu hujjat
matnni bir nechta sahifalaridan iborat bo‘lib, tarmoq fizik arxitekturasini shakllantiradi, undagi axborot esa
himoya mahsulotini tanlashni aniqlaydi.
Tijorat banklari kreditlari va boshqa qarz mablag’lari hisobidan amalga oshirilgan investitsiya loyihalariga quyidagilarni keltirish mumkin

Tijorat banklari kreditlari va boshqa qarz mablag’lari hisobidan amalga oshirilgan investitsiya loyihalariga quyidagilarni keltirish mumkin:
Farmatsevtika flakonlari va boshqa shisha idishlar ishlab chiqarish zavodi;
Angren EIZ hududida keramik granitlar ishlab chiqarishni tashkil etish;
Respublika hududlarida meva sabzovot mahsulotlarini qayta ishlash (quritish, muzlatish, konservalar ishlab chiqarish va b.) ob’ektlarini tashkil etish;
Toshkent qishloq xo’jaligi texnikasi zavodi AJ ni modernizatsiyalash va texnologik qayta qurollantirish, zamonaviy traktorlar ishlab chiqarishini tashkil etish;
To’g’ridan-to’g’ri va boshqa xorijiy investitsiya va kreditlar hisobidan amalga oshirilgan investitsiya loyihalariga quyidagilarni keltirish mumkin:
Qandim konlar guruhini ishlab chiqarishga tayyorlash va gazni qayta ishlovchi zavodning qurilishi;
Xauzak va Shadi konlarini ishlab chiqarishga tayyorlash, shuningdek Quvachi-Olot konlarini kengaytirish;
Xisor investitsiya bloki va Ustyurt hududida mahsulotni taqsimlash bo’yicha bitim asosida konlar bilan ishlash va uglevodorod qazib chiqarishni tashkil etish;
Xojisayat gaz kondensati konini, Dengizko’l, Xojidavlat va Sharqiy Olot gaz kondensati konlarini ishlab chiqarishga tayyorlash;
Uyali aloqa tizimini rivojlantirish, kengaytirish. Texnik va texnologik qayta qurollantirish;
Milliy mobil aloqa operatori tarmog’ini yaratish.
Korxona va tashkilotning mablag’lari hisobidan amalga oshirilgan investitsiya loyihalariga quyidagilar keltirilishi mumkin:
Surgil konini ishlab chiqarishga tayyorlash (II bosqich);
Muborak gazni qayta ishlash zavodida ishdan chiqayotgan quvvatlarni o’rnini qoplash;
Gazni oltingugurtdan tozalovchi yangi uchta blok;
Sharqiy Berdax va Shimoliy Berdax konlariga ishlov berishni oxiriga etkazish;
O’zbekiston Respublikasining barcha neft va gaz mavjud bo’lgan hududlarda (Ustyurt, Buxoro-Xiva, Xisor, Surxondaryo, Farg’ona) hamda neft va gaz olish imkoniyati bor hududlarda (Zarafshon, Markaziy Qizilqum, O’rta-Sirdaryo, Xorazm) 2016-2020 yillarda geologik qidiruv ishlarini olib borish (I bosqich);
Respublika bo’ylab 0,4-6-10 kV quvvatli elektr etkazib berish va taqsimlash ob’ektlarini modernizatsiya qilish va rivojlantirish.
O’zbekiston iqtisodiyotiga jalb etilayotgan investitsiyalarning texnologik tarkibida ijobiy o’zgarishlar sodir bo’lmoqda. (8.4-jadval). Jami jalb qilingan 60719,2 mlrd. so’mlik asosiy kapitalga investitsiyalarning texnologik tarkibini Respublika bo’yicha ko’radigan bo’lsak, qurilish – montaj ishlarining ulushi 60,3 % ni, mashina, uskuna, inventar sotib olishga xarajatlar 31,5 % ni hamda boshqa xarajatlar ulushi 8,2 % ni tashkil etganligini guvohi bo’lamiz.
|
Asosiy tushunchalar - 1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi

|
1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi
|
bet | 33/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasniflaAsosiy tushunchalar
“Milliy rejim” —- bu shunday rejimki, davlat hududida investorlarning huquqlari asosan investorlar kelib chiqqan mamlakat qonunlari emas, balki mahalliy (milliy) qonunlar bilan belgilanadigan rejimdir. Shu bilan birga, xorijiy investorlarga beriladigan rejim milliy yuridik shaxslarga (milliy kapitalga) yaratilgan rejimga qaraganda kamroq qulay bo'lishi mumkin emas.
Eng maqbullik tamoyili — ikki davlat o’rtasida shartnoma tuzilayotganda bir davlat ikkinchi davlatga (uning yuridik va jismoniy shaxslariga) u yoki bu kelishilgan sohada boshqa uchinchi davlatga (uning yuridik va jismoniy shaxslariga) yaratib bergani yoki kelajakda yaratib beradigani kabi bir xil qulay sharoitlarni ta'minlab berishi tushuniladi.
Adolatli va teng huquqli rejim —xorijiy investitsiyalarni rag'batlantirish va himoya qilish bo'yicha xalqaro shartnomalarda mustahkamlangan umumiy standart rejimlardan biridir. Ushbu standartning avvalgilari 1948 yilda Xalqaro Savdo Tashkilotining Gavana Xartiyasining qoidalari edi. Adolatli va adolatli rejim xorijiy investitsiyalarni to'liq va doimiy himoya qilish va xavfsizligini ta'minlash va ushbu sohada kamsituvchi choralarni qo'llashni nazarda tutadi..
Natsionalizatsiya — yer egalari, sanoat korxonalari, banklar, transport yoki boshqa shaxslarning mulkini davlat mulkiga o'tkazish.
Rekvizitsiya — favqulodda holatlarda foydalaniladigan jismoniy yoki yuridik shaxslarning mol-mulki davlat tomonidan majburiy ravishda vaqtinchalik olib qo'yilishi yoki doimiy ravishda egallab olinishi. Tabiiy ofatlar, baxtsiz hodisalar, epidemiyalar, epizootiklar va favqulodda holatlarning boshqa holatlari bo'lgan hollarda jamoat manfaatlarini hisobga olib mol-mulk egasidan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda va shartlarda mol-mulk qiymatini to'lash sharti bilan olib qo'yilishi mumkin.
Ekspropriatsiya — davlat organlari tomonidan qo’llaniladigan mol-mulkka bepul yoki tovon to’lagan holda egalik qilish. Ekspropriatsiya vaqtida haq to'lash yoki to’lanmasligiga qarab, rekvizitsiya va konfiskatsiya (musodara qilish) shakllari farqlanadi.
|
| |