O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent moliya instituti - bet 38

Haq yo‘lida kim senga bir harf o‘qitmish ranj ila,
Aylamak bo‘lmas ado oning haqin yuz ganch ila.
Alisher Navoiy
O‘QITUVChINING ShAXSIY VA KASBIY XUSUSIYATLARI
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi raqobatbardosh kadrlar tayyorlovchi
pedagogga qo‘yiladigan zamon talablari majmuyini belgilaydi.
Bir-biriga bog‘liq bo‘lgan talablarning majmuyi, pedagogning
umumlashtirilgan modelini tashkil etadi. Umumlashgan modelga muvofiq
o‘qituvchiga qo‘yiladigan asosiy talablar quyidagilardan iborat:
– ta’lim berish mahorati;
– tarbiyalay olish mahorati;
– o‘quv-tarbiya jarayonida inson omilini ta’minlovchi shaxsiy
fazilatlari;
– ta’lim oluvchilarning bilimlarini xolisona baholay olish va nazorat
qila olish mahorati va h.k.
Umumlashtirilgan modelning doirasidagi malakaviy zamon
talablari pedagog «qiyofa»sini ifodalaydi.
O‘zbekiston Respublikasi aholisi uchun ta’lim darajasini oshiruvchi
omillardan biri bo‘lib ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotiga jadal
sur’atlar bilan kirib borish jarayoni hisoblanadi. Bu, birinchi navbatda,
144
bozor munosabatlarining rivojlanishiga bog‘liq bo‘lib, u jarayon bilim
darajasiga, iqtisodiyot va ekologiya (atrof-muhit), kompyuter texnikasi va
ilmiy qimmatga ega texnologiyalar ustuvor bo‘lgan va xalq xo‘jaligining
rivojlangan tarmoqlariga, ta’lim tizimining takomillashuvi va kadrlar
tayyorlashga bog‘liq bo‘ladi.
Kadrlarning yangi avlodini tayyorlash muammosining samarali
yechimi, birinchi navbatda, hozirgi kun talablariga javob bera oladigan
psixologiya, pedagogika, iqtisodiyot, ekologik madaniyat, huquqshunoslik
va shunga o‘xshash boshqa fanlarning bilim asoslarini chuqur biladigan,
professional malaka va har tomonlama puxta bilimga ega bo‘lgan
o‘qituvchi kadrlarning tayyorlanishi bilan bog‘liqdir.
Olib borilgan kuzatishlar va AQSH, Germaniya, Yaponiya, Fransiya va
boshqa sanoati hamda intellektual salohiyati rivojlangan mamlakatlarning
tajribasi shuni ko‘rsatib turibdiki, yuqori malakali va raqobatbardosh
kadrlar tayyorlash, asosan, quyidagilarga bog‘liq:
- ta’lim, fan va ishlab chiqarishning o‘zaro samarali aloqadorligi;
- ta’lim muassasalari va professional ta’lim dasturlari turlarining
(tiplarining) xilma-xilligi, ularda fan va texnikaning eng oxirgi yutuqlari,
iqtisodiyot va texnologiyalarning eng yuqori andozalari va ko‘rinishlari
qay darajada aks ettirilganligi;
- professional ta’lim tizimini ustuvor va foyda keltiruvchi iqtisodiy
tarmoqqa aylantirish;
- ta’lim muassasalarini zamonaviy o‘quv-metodik adabiyotlar bilan
ta’minlash va ularning moddiy-texnik asosini yaratish hamda ularning
moliyaviy ko‘rsatkichlarini mustahkamlash;
- professional ta’lim tizimiga eng yuqori malakali o‘qituvchilarni va
mutaxassislarni jalb etish;
- o‘quv jarayonini informatsiyalash va kompyuterlashtirish;
- kadrlarni tayyorlashning sifat bahosini va obyektiv nazorat tizimini
qo‘llash;
- shaxsning rivojlanish darajasi, xulqi, qobiliyat va intellektini
baholash hamda kasbiy mahorati muammolariga bag‘ishlangan psixologik-
pedagogik izlanishlarni bajarish;
- o‘qituvchilarni yuqori darajada moddiy rag‘batlantirish va ularni
ijtimoiy himoyalab turish.
145
Bugungi kun mutaxassisi har tomonlama rivojlangan yuqori darajadagi
intellektga ega bo‘lgan, fan asoslarini chuqur o‘rgangan bilimdon, zukko,
dono, fidoyi, ma’rifatli va ma’naviyatli inson bo‘lishi kerak. U
o‘z mutaxassisligi, masalan, iqtisodchilikdan tashqari, xorijiy tillardan birini
bilishi hamda AKT dan foydalana olishi shart.
Zamonaviy pedagog yuqori madaniyatli, xalqimiz tarixini chuqur
biladigan va uning kelajagi uchun jon kuydiradigan insonparvar va
oliyjanob kishi bo‘lishi kerak.
Uzluksiz ta’lim tizimini amalga oshirish jarayonida yosh avlodni
ko‘ngildagidek o‘qitish va tarbiyalash haqida gap borar ekan, bunday
g‘oyat murakkab va ko‘p qirrali vazifani faqat yuksak malaka va
pedagogik mahoratga ega bo‘lgan o‘qituvchi kadrlar bilangina amalga
oshirish mumkinligini ta’kidlash lozim.
Shunday ekan, o‘qituvchilik – katta san’atdir. Bu san’atga u yoki bu
pedagog osongina, o‘z-o‘zidan erisha olmaydi. Shuning uchun, o‘qituvchilik
kasbiga, ya’ni sog‘lom avlod uchun chinakam murabbiy bo‘lishga havasi,
ishtiyoqi zo‘r, zamon talablarini tez va chuqur tushunadigan, o‘zining ilmiy,
ijtimoiy-siyosiy saviyasini, pedagogik mahoratini izchillik bilan amalga
oshirib boruvchi, mustaqillik g‘oyasi va mafkurasi bilan puxta qurollangan,
haqiqiy vatanparvar va mehnatsevar kishilargina erisha oladilar.
Pedagogik mahorat tug‘ma is’tedod yoki nasldan-naslga o‘tuvchi
xususiyat emas, balki uning negizida izlanish va ijodiy mehnat yotadi.
Shuning uchun ham pedagogik mahorat hamma o‘qituvchilar uchun
standart, ya’ni bir qolipdagi ish usuli emas, balki u har bir o‘qituvchining
o‘z ustida ishlashi, ijodiy mehnati jarayonida tashkil topadi va rivojlanadi.
Bu jarayonda ilg‘or o‘qituvchining pedagogik mahorati va tajribalarini
boshqa o‘qituvchi o‘rganishi, undan ijodiy foydalanishi va o‘z faoliyatini
ilg‘or tajribalar bilan boyitishi zarur. O‘qituvchining pedagogik mahorati,
asosan, sinfda, auditoriya mashg‘ulotlarida yaqqol ko‘rinadi. Chunki
o‘quv mashg‘ulotlari o‘zining mazmun va mohiyatiga ko‘ra o‘qituvchining
o‘quv yurtidagi asosiy ishidir. Shuning uchun u ilmiy-g‘oyaviy jihatdan
yetuk va ommabop bo‘lishi, turmush bilan, o‘quvchi yoki talabalarning
tayyorgarlik darajasi bilan uzviy aloqador bo‘lishi zarur. Ta’lim jarayonida
o‘qituvchi bilan o‘quvchi yoki talabalar o‘rtasida o‘zaro jonli til muloqoti,
fikr almashuv munosabatlari, samimiy hurmat va asosiy maqsadga
146
erishishda yaqin hamkorlik lozim. Mazmuni sayoz, amaliy tajribadan,
turmushdan ajralib qolgan, umumiy so‘z va quruq nasihatgo‘ylikdan iborat
bo‘lgan, rasmiyat uchun yuzaki o‘tkaziladigan dars (ma’ruza) va boshqa
o‘quv mashg‘ulotlari talabalarni qiziqtirmaydi, ularni ilmiy, g‘oyaviy
jihatdan yetarli oziqlantirmaydi. Shu sababli, o‘quv mashg‘ulotlarini
shunday tashkil qilish kerakki, ularning ta’sirida talabalarda shu fanga
nisbatan turli qarashlar, ilmiy tafakkur va e’tiqodlar vujudga kelishi va
shakllanishi kerak.
Ta’lim va tarbiya jarayoni ta’sirchanligining yanada yuksak bo‘lishi
o‘qituvchining ilmiy salohiyatiga, yoshlar oldidagi obro‘siga, shaxsiy
sifatlariga, ilmiy iste’dodiga, ta’lim sohasidagi tajriba va mahorati hamda
o‘quvchi yoki talabalar bilan o‘rnatilgan do‘stona munosabatiga bog‘liqdir.
Zamon talablari professor-o‘qituvchilarning o‘zlarida mavjud bo‘lgan
bilim va saviya bilan cheklanib qolmasdan, xorijiy mamlakatlar tajribasini
qunt va sabot bilan o‘rganib, mag‘zini chaqib, undan keyin o‘z talabalariga
saboq berishlari zarurligini taqozo etadi.
Pedagogik faoliyat samarasi o‘qituvchining pedagogik qobiliyati
qay darajada shakllanganligiga ham bog‘liqdir. Qobiliyat – faoliyat
jarayonida paydo bo‘ladi va rivojlanadi, deb ta’kidlanadi. Jumladan, bilish
qobiliyati, tushuntira olish qobiliyati, nutq qobiliyati, obro‘ orttira olish
qobiliyati, muomala qila bilish qobiliyati kabilar.
Pedagogik qobiliyat va mahorat o‘qituvchida osonlik bilan
shakllanmaydi. Bu kasbni tanlagan kishi o‘z maqsadiga erishish uchun
uzluksiz o‘qishi, o‘rganishi va izlanishi, ijodiy mehnat qilishi, o‘z yurti
va dunyodagi real voqelikni tez anglashi va o‘z mehnatining mamlakat
uchun qanchalik zarurligini chuqur his qilishi zarur.
O‘qituvchining pedagogik mahorati haqida fikr yuritar ekanmiz, uning
ongligiga, milliy g‘oya va mafkuraga sodiqligiga, bilish va fikr doiralarining
kengligiga, o‘z vazifasiga munosabatiga e’tibor berish kerak. Ayniqsa,
pedagogik mahorat bobida o‘qituvchining fikr doirasi keng bo‘lishi
zarurligini alohida hisobga olish lozim. Chunki kishida bilim va fikr
mukammal bo‘lmasa, u kamolotga erisha olmaydi. Darhaqiqat, kishi u yoki
bu masalani, albatta, fikr orqali hal etadi. Shuning uchun, pedagogik mahorat
sohibi bo‘lishga intilgan kishi, shubhasiz, o‘z bilimini doimo kengaytirishi,
o‘zining o‘quvchi yoki talabaga ma’naviy-axloqiy ta’sir etuvchi g‘oya va
147
fikrlarini yangilab borishi zarur. Buning uchun u ko‘p o‘qishi va o‘rganishi
lozim. O‘qituvchining pedagogik mahoratiga baho berishda uning
ta’limni qay darajada tashkil qila bilishi muhim ahamiyatga ega.
Uzluksiz ta’lim tizimida dars va boshqa turdagi barcha o‘quv
mashg‘ulotlarini mukammal tashkil qilish – o‘qituvchining birinchi
navbatdagi vazifasidir. Yuqori saviyada o‘tkazilgan
mashg‘ulotlar yoshlar
ongida uzoq saqlanadi, ularda imon-e’tiqod va mafkuraning shakllanishiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, o‘qituvchining ilmiy saviyasi uning
o‘z burchiga munosabati, yoshlarga murabbiylik ishtiyoqi, pedagogik
mahorati va, eng avvalo, sifatli dars bera olishida ko‘rinadi. Fan
o‘qituvchisining faoliyatiga beriladigan baho darajasini ham dars va
boshqa turdagi mashg‘ulotlarning sifati belgilaydi.
Dars berish san’atini mukammal egallagan o‘qituvchi uyushtirgan
o‘quv mashg‘uloti chuqur bilim berish vositasi bo‘lishi bilan birga mustaqil
O‘zbekistonning ravnaqi, ertangi kunga bo‘lgan ishonchi, xalqimizning aql-
zakovati va mehnatining nimalarga qodirligi, jamiyatning munosib fuqarosi
va sodiq quruvchisi bo‘lish uchun nimalar qilish zarurligini ko‘rsatuvchi
ko‘zgu bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, birinchi navbatda, yoshlarimiz o‘z
murabbiylari darsidan har jihatdan mamnun bo‘lsin. Ularda romantik orzular
uyg‘onsin, tafakkuri rivojlansin, amaliy faoliyat, ijodiy qobiliyat, o‘qish-
o‘rganish va mehnatga havas kuchaysin. Ular o‘quv mashg‘ulotidan so‘ng
olgan baholari bilan emas, balki bilim va malaka hosil qilganliklarini,
ma’naviy oziq olganliklarini his qilsin. Ta’limning mazmundor, qiziqarli
va tushunarli bo‘lishi ustoz bilan shogirdlarning qalbini va ruhini bir-
biriga mustahkam bog‘laydi, ular o‘rtasidagi samimiy hurmat va o‘zaro
ishonchni mustahkamlaydi. Buning uchun o‘qituvchi, avvalo, o‘z fanini
va uni o‘qitishning metod, usul va vositalarini mukammal o‘zlashtirib
olishi, o‘qituvchi-murabbiyga xos madaniyatning yuqoriligiga erishishi,
o‘z shogirdlariga hurmat va muhabbat ifoda eta olishi, ularni hayotga
qiziqtirishi, ularning ruhiy holatlarni bilishi va tushunishi, bosiqlik bilan
o‘z his-tuyg‘ularini boshqara olishi, tashqi ko‘rinishi va kiyinish madaniyati
bo‘yicha ibrat ko‘rsatishi, nutq madaniyatining yuqoriligi va ijtimoiy
faolligi, ayniqsa, omma o‘rtasida ilmiy-ma’rifiy va ma’naviy-madaniy
ishlarning targ‘ibotchisi bo‘lishi lozim.
148
Shundagina mamlakatimizning kelajagi bo‘lgan o‘quvchi yoshlarimiz
o‘z murabbiylarining nomini zo‘r ehtirom, chuqur minnatdorchilik bilan
tilga oladi. Buning uchun har bir o‘qituvchi O‘zbekiston Respublikasining
“Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunida ko‘rsatilganidek, o‘z fanlari bo‘yicha
tegishli ma’lumot egasi, yuksak kasbiy tayyorgarlik va yuqori axloqiy
fazilatlar sohibi bo‘lishi kerak.
“Agarki, dunyo imoratlari ichida eng ulug‘i maktab bo‘lsa, kasblarning
ichida eng sharaflisi – o‘qituvchilik va murabbiylikdir”,-degani edi
O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Islom Karimov. G‘azal mulkining
sultoni, ikki daryo bo‘yidagi zahmatkash xalqini yakqalam qilgan A.Navoiy
ranj bilan bir harf o‘rgatgan ustozlar xizmatini yuz ganj bilan ado etib
bo‘lmasligini yozgan va hayotda o‘z ustozi mavlono Lutfiyga bo‘lgan
ehtiromida uning amaliy isbotini namoyon etgan. Shu boisdan, azal-
azaldan bu kasb juda e’zozli hisoblangan. Ta’lim-tarbiya jarayonlaridagi
muvaffaqiyat ularning faol ishtirokchisi – o‘qituvchi shaxsiga ko‘p jihatdan
bog‘liq.
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” g‘oyalarini amaliyotga tatbiq etish
va respublika ta’lim tizimida olib borilayotgan islohotlar muvaffaqiyatini
ta’minlash ta’lim muassasalarida faoliyat olib borayotgan o‘qituvchi-
tarbiyachi, ishlab chiqarish ustalarining ma’naviy qiyofasi hamda ularning
kasbiy mahoratlariga ham bog‘liq.
Shaxsni tarbiyalash ishi nihoyatda murakkab va qiyin faoliyat jarayoni
bo‘lib, juda qadimdan ushbu faoliyatga jamiyatning yetuk kishilari jalb
etilgan. Xususan, qadimgi Gretsiya va Rim tarixidan yaxshi bilamizki,
miloddan avvalgi davrlarda ham yosh avlod tarbiyasi o‘zining ma’naviy
qiyofasi va aqliy qobiliyati bilan jamiyat a’zolari o‘rtasida yuksak xurmat-
ehtiromga sazovor bo‘lgan kishilar, donishmandlar zimmasiga ishonib
topshirilgan. Ushbu holat yosh avlod tarbiyasi, uning tashkil etilishi va
mazmuni nafaqat shaxs kamolotini, balki jamiyat taraqqiyotini ta’minlashda
muhim ahamiyatga ega ekanligini anglatadi.
O‘zbekiston Resupblikasida ham o‘qituvchi kadrlarning ma’naviy
qiyofasi, aqliy salohiyati hamda kasbiy mahoratiga nisbatan jiddiy talablar
qo‘yilmoqda. Shu o‘rinda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom
Karimovning quyidagi fikri ibratlidir: «Tarbiyachining o‘ziga zamonaviy
bilim berish, ularning ma’lumotini, malakasini oshirish kabi paysalga
149
solib bo‘lmaydigan dolzarb masalaga duch kelmoqdamiz. ...O‘qituvchi
bolalarimizga zamonaviy bilim bersin deb talab qilamiz, ammo zamonaviy
bilim berish uchun, avvalo murabbiyning o‘zi ana shunday bilimga ega
bo‘lishi kerak.
...maktablardagi jarayonlarda o‘qituvchi hukmron. U boladan faqat o‘zi
tushuntirayotgan narsani tushunib olishni talab qiladi. Prinsip ham tayyor:
“Mening aytganim aytgan, deganim degan”.
O‘qituvchi va o‘quvchi munosabatlaridagi majburiy itoatkorlik
o‘rnini ongli intizom egallashi juda qiyin kechayapti. O‘qituvchining
bosh vazifasi o‘quvchilarda mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalarini hosil
qilishdan iboratligini, ko‘pincha, yaxshi tushunamiz, lekin afsuski, amalda,
tajribamizda unga rioya qilmaymiz”.
Yuqorida qayd etilgan fikrlardan bugungi kun o‘qituvchisi shaxsiga
nisbatan qo‘yilayotgan talablar mazmuni anglashiladi. Zamonaviy o‘qituvchi
qanday bo‘lishi lozim?
O‘qituvchi maxsus pedagogik, psixologik va mutaxassislik ma’lumoti
va metodik tayyorgarlikka, shuningdek, yuksak axloqiy fazilatlarga ega
shaxs sanaladi.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunining 5-moddasi
7-bandiga muvofiq pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish sud hukmiga
asosan ma’n etilgan shaxslarning ta’lim muassasalarida faoliyat olib
borishlariga yo‘l qo‘yilmaydi.
Zamonaviy o‘qituvchi shaxsida quyidagi fazilatlar namoyon bo‘lishi
lozim:
1. O‘qituvchi jamiyat ijtimoiy hayotida ro‘y berayotgan o‘zgarishlar,
olib borilayotgan ijtimoiy islohotlar mohiyatini chuqur anglab yetishi hamda
bu borada o‘quvchilarga to‘g‘ri, asosli ma’lumotlarni berib borishi lozim.
2. Zamonaviy o‘qituvchi ilm-fan, texnika va texnologiya yangiliklari
va yutuqlaridan xabardor bo‘lishi talab etiladi.
3. O‘qituvchi o‘z mutaxassisligi bo‘yicha chuqur va puxta bilimga ega
bo‘lishi, o‘z ustida tinimsiz ishlashi va izlanishi lozim.
4. O‘qituvchi pedagogika va psixologiya fanlari asoslarini chuqur
bilishi, ta’lim-tarbiya jarayonida o‘quvchilarning psixologik xususiyatlarini
inobatga olgan holda faoliyat tashkil etishi kerak.
5. O‘qituvchi ta’lim-tarbiya jarayonida eng samarali shakl, metod va
boshqalardan unumli foydalana olish imkoniyatiga ega bo‘lishi zarur.
150
6. O‘qituvchi ijodkor, tashabbuskor va tashkilotchilik qobiliyatlariga
ega bo‘lishi shart.
7. O‘qituvchi yuksak darajadagi pedagogik mahoratga, chunonchi,
kommunikativlik layoqatiga ega bo‘lishi, pedagogik texnika, nutq, yuz,
qo‘l-oyoq va gavda harakatlari (mimika, jest, pantomimika) qonuniyatlarini
chuqur o‘zlashtirib olishga erishishi lozim.
8. O‘qituvchi yuksak nutq madaniyatiga ega bo‘lishi va uning nutqi bir
qator sifat va xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak.
9. O‘qituvchi kiyinish madaniyatiga (ozoda va bejirim kiyinish,
ta’lim-tarbiya jarayonida o‘quvchilarning diqqatini ko‘p jalb etuvchi turli
xil bezaklar (qimmatbaho taqinchoqlar va yorqin rangli pardoz-andoz
vositalari)dan ortiqcha va o‘rinsiz foydalanmaslik, fasl, yosh, gavda tuzilishi,
yuz qiyofasi, hatto soch rangi va turmagiga muvofiq ravishda kiyinishga
odatlanish kabilar) ega bo‘lishi zarur.
10. O‘qituvchi shaxsiy hayotda pok, atrofdagilarga o‘rnak bo‘la olishi
lozim.
O‘qituvchi shaxsining mazkur talablarni o‘zida aks ettira olgan ichki va
tashqi qiyofasi uning o‘quvchilar va hamkasblari hamda ota-onalar o‘rtasida
obro‘-e’tibor qozonishini ta’minlaydi.
Uzluksiz ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlarning
ikki muhim ko‘rsatkichi – sifat va samaradorlik aynan o‘qituvchining
salohiyati va kasbiy mahoratiga uzviy aloqador. Uning kasbiy talabnomasi
(professiogrammasi) kun sayin kuchaymoqda.
“Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevoridir”, – degan
shior kun tartibiga o‘rnili kiritilgan mustaqillik yillarida bu masalaning
yechimi o‘qituvchi va tarbiyachi shaxsiga yanada mustahkam aloqador bo‘lib
qoldi. Boisi, o‘qituvchi tajriba va malakasining uyg‘unligi muvaffaqiyatlar
garovi ekanligi sir emas. O‘qituvchining ijodkor va tashabbuskor bo‘lishi
lozimligini mazkur darslik epigrafidagi buyuk nemis pedagogining fikri ham
tasdiqlaydi.
Ta’lim tizimini insonparvarlashtirish (gumanizatsiyalash) muammosi
kun tartibiga qo‘yilgan bugungi kunda o‘qituvchi shaxsining insonparvarlik
jihati oldingi o‘ringa chiqdi.
O‘qituvchining shaxsiy fazilatlari: axloqiy barkamollik, saxovatpeshalik,
mehribonlik, talabchanlik, ma’naviy poklik, qanoatlilik, rostgo‘ylik,
151
sadoqatlilik, pokizalik, ziyraklik, andishalilik, vazminlik, sabr-bardoshlilik,
muloyimlik va b.
O‘qituvchining kasbiy fazilatlari: o‘z sohasining puxta bilimdoni
bo‘lish, hunar sirlarini turli usulda o‘rgata olish, hayotiy tajribalari asosida
tarbiyalovchilik, shogirdlar ehtiyojlari va yutuq-kamchiliklarini idrok eta
oluvchanlik, nutq madaniyatiga ega bo‘lish, shaxsiy namuna bo‘la olishlik
kabilar.
Shogirdlik odobi bo‘yicha quyidagicha mezonlar qayd qilinadi: “Agar
sendan shogirdlik odobi nechta, deb so‘rasalar, yettita degin. Bular: 1) o‘z
ishiga yaxshi munosabatda bo‘lish, ya’ni o‘z kasbini sevish; 2) o‘z ishiga
e’tiqod qo‘yish va unga ishonish; 3) ustoz oldida xokisor bo‘lish, o‘z nojo‘ya
odatlarini tark etish; 4) ko‘rish (nojoiz) lozim bo‘lmagan hamma narsalardan
nigohini olib qochish; 5) eshitish mumkin bo‘lmagan barcha narsalarga
quloq solmaslik; 6) barcha noloyiq ishlardan qo‘l tortish; 7) ustoziga qarshi
bo‘lgan kishilar bilan muomala qilmaslik». Ana shu kesimlarda o‘qituvchi
va o‘rganuvchi o‘rtasidagi dialektik munosabat to‘laqonli amalga oshiriladi.
O‘qituvchidan birinchi navbatda quyidagilar talab qilinadi:
1. Jismoniy va aqliy salomatlik.
2. Yuksak axloqiy va insoniy fazilatlar.
3. Har tomonlama kuchli va keng qamrovli bilim.
4. Metodik mukammallik va sayqallangan kasbiy mahorat.
5. Nutq madaniyati, notiqlik san’ati va imlo savodxonligi.
6. Muttasil o‘z ustida ishlash va malakasini oshirish va b.
Odatda, ko‘pchilik o‘qituvchilar shaxsni o‘rgatish va tarbiyalashdagi
vazifasini o‘z o‘quv predmeti doirasida o‘quvchini tegishli bilim va ko‘nikma
hamda malakalar bilan qurollantirish, ularda tahlil qilish, umumlashtirish va
qiyoslash sifatlarini shakllantirishda ko‘radilar. Vaholanki, o‘qituvchining
mehnati va uning pedagogik faoliyati keng qamrovlidir. U o‘qitishning uchta
muhim ijtimoiy funksiyasi – ta’lim berish, tarbiyalash va shaxsni yuksaltirish
bilan bog‘liq vazifalarini bajarishga mas’uldir. Biroq oliy pedagogika
o‘quv yurtlaridagi mashg‘ulotlar o‘qituvchining amalga oshiradigan
ilmiy-pedagogik faoliyati bilan yetarli darajada bog‘lanmagan. Bu fikrni
quyidagilar bilan izohlash mumkin:
Birinchidan, bo‘lajak o‘qituvchilarni ijodkorlik faoliyatiga tayyorlashni
ko‘zda tutib, o‘quv rejasiga kiritilgan mashg‘ulotlar aksariyatining mazmuni
152
aynan o‘qituvchi shaxsini shakllantirishga yo‘naltirilgan. Ushbu vaziyat
o‘qituvchining malakali mutaxassis sifatida shakllantirilishida ijobiy ta’sirga
ega bo‘lsada, uning kasbiy-pedagogik faoliyatida bevosita qo‘llay oladigan
ijodkorlik faoliyatiga tayyorlash metodlarini egallashiga xizmat qilmaydi;
Ikkinchidan, bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda
ijodkorlik tushunchasi ma’lum bir cheklangan ma’noda, odatda, texnik
ijodkorlikni amalga oshirish va boshqarishga tayyorlash ma’nosida talqin
qilinadi. Kadrlar tayyorlash milliy modelini ro‘yobga chiqarish jarayonida
shakllantiriladigan shaxsda esa nafaqat texnik yoki badiiy ijodkorlik bilan
bog‘liq, balki yanada chuqurroq bilimlarni talab qiluvchi tadqiqotchilik
ijodkorligini shakllantirish lozim bo‘ladi.
|