‘zbekiston respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi q‘rta maxsus. Kasb-hunar ta’limi markazi - bet 40

Uchinchi bosqich — tusberib shaidni detallashtirish (90-rasm, d).
So‘nggi bosqichga o ‘tib, shakllarni detallashtirishdan oldin
vazifaning bosqichlari to ‘g‘ri bajarilganini yana bir bor tekshirib
chiqish darkor. Shaklning umumiy ko‘rinishini yo‘qotmaslik uchun
tasvirga sekin-astalik bilan tus beriladi. Dastlab yengilgina tarzda
asosiy soyalami belgilab chiqiladi. Bu esa, bosh shaklini yaxlit
ko‘rish, aniqliklar kiritish imkonini yaratadi. Shundan so‘ng yana
umumiy shakldan kelib chiqqan holda yuz bo‘laklariga o‘tish
mumkin. Aloliida bo‘laklarga aniqlik kirita borib, shakl tuzilishi qonu-
90-rasm , b.
90-rasm , d.
133
niyatlariga diqqat bilan e’tibor beriladi. Masalan, ko‘zlami chi-
zayotganda shuni esdan chiqarmaslik kerakki, ko‘z soqqasining
old b o ‘rtmasini muguz parda tashkil etadiki, uning orqasida
markazdagi ko‘z qorachig‘i bilan rangdor qoplama turadi. Ko‘pchilik
talabalar ko‘z qorachig‘ini o‘rtasida qora doirasi bo‘lgan yassi disk
sifatida tasvirlaydilar. Bu noto‘g‘ri. Markazdagi ko‘z qorachig‘i
rangdor yassi qoplama emas, balki qabariq shaklga egadir. Ko‘z
soqqasini qovoqlar yopib turadi. K o‘z bir tomonga qaraganda,
muguz qabarig‘i yuqori qovoqlari ham o‘sha tomonga, ya’ni odam
qayoqqa qarasa, o‘sha yoqqa buriladi. Shuning uchun yuqori
qovoqlar chizilayotganda, uning tashqi va ichki tomonlariga diqqat
bilan e’tibor berish lozim. Ushbu misolda naturachining nigohi
to ‘g‘riga va biroz pastga qaragan. K o‘z shaklini detalli chizib
chiqishda, yorug‘likning taqsimlanish qonuniyatlarini ham yodda
saqlash lozim. Oddiy sharoitlarda yorug‘lik yuqoridan tushadi va
yuqori qovoq qalinligi soyada, pastkisi esa yorug‘likda qoladi.
Talabalar, odatda, yuqori qovoqning pastki yuzasi va pastki qovoq
qalinligini bir xilda tuslashadi, ba’zan esa, qovoqlar qalinligi faqat
chiziqlar bilan cheklanib qolib, umuman, ko‘rsatilmaydi. Pastki
qovoqni juda ehtiyotkorlik bilan, qalamni qog‘ozga tegar-tegmas
qilib chizish kerak, ayniqsa, portret o‘xshashligiga erishayotgan
paytda.
Qoshlar rasmini chizishda jiddiy e’tibor zamr. Qoshlar xilma-
xil bo‘ladi, ular keng, tor, qalamqosh, baraqqosh, tekis, pastga
qarab osilgan, chimirilgan, bir-biriga tutashib ketgan bo‘lishi va
portret xarakteristikasining aniq chiqishi qoshlarning ham to ‘g‘ri
yoritilishigabog‘liqbo‘ladi. Ushbu vazifada naturachining qoshlari
o‘rtacha quyuqlikda va nozikdir.
Odamning tirik boshini tasvirlash jarayonida ko‘pchilik o‘quv-
chilar, shaklni detalli ishlash, rasmning badiiy ifodali chiqishida
uning detallarini umumlashtira olishiga bog‘liq. Shaklga detalli ish-
lov berish rasmning ifodali chiqishini oshiradi. Ishning ushbu
bosqichda bosh shakli va uning detallariga aniqlik kirita borib, bir
yo‘la tus berish masalasini hal qilish uchun ham asos tayyorlash
kerak. Akademik rasmda, nafaqat, shaklning to ‘g‘ri tasvirlangan-
ligi, balki uning ifodali chiqqanligi ham qadrlanadi. Rasmdagi
ifodali-lik tus berish vazifasini qanchalik to ‘g‘ri hal etilganligiga
ham ko‘p jihatdan bog‘liq bo‘ladi.
134
Predmetning alohida yuzalari yoritilganligining o‘zgarishi ul-
aming yorugMik manbayiga nisbatan kenglikdagi holatiga bog‘liq
bo‘ladi. Tus yorug‘lik manbayining xarakteri (tabiiy — quyosh, oy
nuri; sun’iy — elektr lampochkasi, sham) va yorug‘lik tushayotgan
predmet rangi bilan o‘lchanadi.
Yom g‘lik (nur) jism yuzasiga tushar ekan, u tus kuchini
belgilaydi. Yuzalaming yorug‘lik manbayiga nisbatan turganiga qarab
tus xarakteristikasi ham o‘zgaradi. Yoshlar ko‘pchilik hollarda,
ayniqsa, tirik odam boshini chizishdek murakkab vazifani bajarishda
ko‘p chalkashadi. Ular bosh shakliga tus berayotganida yorug‘-
soya gradatsiyasini, binobarin, hajmning yoritganhk darajasini ilg‘ab
ololmaydi. Masalan, ular qora sochlami tasvirlayotganlarida, bu
sochlami darhol bir tekis, bir xil rangga qoplab, qayerda soya,
qayerda yarim soya va qayerda yorug‘ bo‘lishligini ko‘rsatishmaydi.
Vaholanki, qora sochlarga tushgan yorug‘lik xuddi, aytaylik, bumn
uchiga tushgan yorug‘lik kabi bo‘lishi mumkin.
Juda ko‘p hoharda naturani uzoq vaqt davom etadigan jarayonda
tasvirlash natijasida talabada his etish (qabul qilish) jo ‘shqinligi
susayadi, u naturadan passiv ravishda nusxa ko‘chirib, o ‘zi
chizayotgan rasmini «bo‘yab tashlashga» o ‘tadi. Ushbu kam-
chihkning oldini olish uchun m a’lum bir bo‘lak ustida uzoq ishlash
kerak emas, chunki qabul qilish (his etish) jo ‘shqinligi yo‘qola
borib, tasvir o‘quvchining hissiyotiga salbiy ta ’sir eta boshlaydi.
Undan ko‘ra, boshqa, yon-atrofdagi qismni chizishga o‘tish kerak.
Avval qilingan ishga yana qaytilganda chala qolgan joylami ko‘rish
oson bo‘ladi.
Vazifani tugatish bosqichi eng qiyin va davomiydir. Bunda
o‘quvchi model shakliga tus berishda bir yo‘la uning materiallilik
tomonini ham ochib tuslay olsa, rasmning ifodaliligi yanada ortadi.
Masalan, agar u naturachi ko‘zining shakli va xarakterini to ‘g‘ri
tasvirlasa-yu, ko‘zlarigajozibabermasa, uning chizgan rasmi yetarli
darajada ifodali chiqmaydi; u ko‘zlarni tasvirlar ekan, kiprik va
teri, shuningdek, namlangan ko‘zlar jozibasi kabi omillarni to ‘g‘ri
ochib bersa, portretning ifodaliligi yanada ortadi. Ko‘zlar jozibasi
deganda, shu narsani tushunish kerakki, ko‘z soqqasi doimo ko‘z
yoshlari bilan namlangan bo‘ladi. Agar rassom ulami tasvirda ochib
bera olmasa, u odam ko‘zining ishonchh va ifodali chiqishiga erisha
olmaydi.
135
Shaklga tus berib va materiallikni ocha borib, sekin-asta soch,
qoshlar tusi kuchaytiriladi. Rasmda materiallikni ocha borib,
shaklning plastik xarakteristikasini aniqroq ifodalashga harakat qilish
lozim. Oxirgi bosqichda qilingan ishga umumiy yakun yasaladi.
Shu yeming zida tasviming holatini tez-tez tekshirib borish lozim.
Qilingan ishga yakun yasash bosh nisbatlari, shakl xarakteri, hajm
ifodasining ishonchliligi va tus berish nisbatlarining to‘g‘ri ekanligini
tekshirishdan boshlanadi.
Eng awalo, rasmning uyunlashuvini tekshirish kerak. Shaklni
detallash jarayonida siz rasmni surib yuborgan bodishingiz, detal-
lar zaro bogdanishini yqotgan, shaklga tus berish jarayonida
anatomik tuzilishga putur yetgan bodishi mumkin; ehtimol biror
joyda unga yangidan chizgi berish, kontur byicha esa, ifodani
bohltimvchi chiziq tortish kerak bo‘lar. Shuningdek, har bir detal
shakli xarakterini tekshirib chiqish zamr, chunki ular, nafaqat,
bosh shaklining umumiy stmkturasini to ‘g‘ri ifodalash uchun,
balki odamning obrazli xarakteristikasini bohltirib kohsatish uchun
kerak.
Shundan soriig tus berish vazifasining tgrii hal etilganligini
tekshirish darkor. Bu ohiuda naturada eng to‘q va eng yoru joylami
belgilab chiqish, ulami yarim soyaga taqqoslagan holda tasvimi
umumiy yaxlitlikka keltirish lozim. Detallarga ishlov berilish da-
rajasiga alohida e iib o r qilish zamr. Tasviriy san’at qonun-qoida-
lariga koria, uzoqdagi detallarga kamroq, yaqindagilarga esa, kproq
tus berilishi lozim.
Qilingan ishlarga yakun yasalayotganda, reflekslar yomgriik
bilan bir xil tusda toriib qolmasligi, qattiq qoraytirib yuborilgan
soyalar «darcha» hosil qilmasligi, uzoqdagi yorugTik va soya
kontrastlari oldinga «chiqib» qolmasligini tekshirib olish zamr.
Bunday xatoliklami tezroq ilab olish uchun tasvirga kproq va
uzoqroqdan turib qarash kerak. Tirik bosh rasmi ustida ishlashning
metodik ketma-ketligi haqidagi masalaga yakun yasab, shu narsani
yodda saqlash kerakki, ishning har bir bosqichiga yetarli darajada
vaqt ajratilishi lozim.
Tasvir qurishning metodik ketma-ketligini zlashtirib olish —
boshlovchi rassomga ishonch bilan, uzluksiz, har bir bosqichni
alohilda ravishda qanday hal etilishini bilgan holda ish-lash im-
koniyatini beradi. Rasm ustida ishlashning amaliy tajribasini egal-
136
lagan yosh rassom yakuniy
natijani oldindan ko‘ra bil-
ish knikmasiga ega boda
boshlaydi. Lekin oldindan
k o ‘ra b ilish k nikm asiga
b a ’zilar ylaydigandek, har
kim o ‘z holicha emas, balki
pedagog yordamida, butun
tasvir qurish jarayonini bos-
q ic h m a -b o sq ic h z la sh -
tir is h n a tija s id a g in a ega
boriadi ham da mustaqil rav-
is h d a
k p la b
a m a liy
mashqlar va usta rassomlam-
ing ijodiy ishlarini tahlil etib,
nusxalar olish orqali m um -
kin. 91-rasmda m ashhur usta
rassom V.Y. Savinskiyning
«Keksa portreti»ni misol qilib
korisatishimiz mumkin.
|