nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Dаsturlаsh tillаri tarixi

|
Dаsturlаsh tillаri tarixi
|
bet | 13/21 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #150283 |
Bog'liq 9-mavzu Dаsturlаsh tillаri tarixi Dаsturlаsh tillаri tarixi Dаsturlаsh tillаrining ishlаtilishi bo'yichа ko'rsаtkichi
0,20
0,40
0,60
0,80
1,00
http://langpop.com/
0,00
Dаsturlаsh tillаrining ishlаtilishi bo'yichа ko'rsаtkichi
http://www.tiobe.com/
http://w3techs.com/
Web dаsturlаsh tillаrining ishlаtilishi bo'yichа ko'rsаtkichi
Dаsturlаsh tillаri - Odatda dasturlash yuqori saviyali dasturlash tillari (Delphi, Java, C++, Python) vositasida amalga oshiriladi. Bu dasturlash tillarining semantikasi odam tiliga yaqinligi tufayli dastur tuzish jarayoni ancha oson kechadi.
- Ular insonga "tushunarli" tilda yoziladi. Ingliz tilini yaxshi biluvchilar dastur kodini qiynalmasdan tushunishlari mumkin. Bu guruhga Fortran, Algol, C, Pascal, Cobol va h.k. tillar kiradi.
- Hozirgi web texnologiya orqali ishlaydigan tillarda (PHP, HTML, SCC, Java Script, ASP.NET, JSP) bunday dasturlar tuzilmaydi. Chunki bunday dasturlarning ishlashi uchun yana bir amaliy dastur ishlab turishi kerak. Hozirda, amaliy dasturlar, asosan, Visual C++, C#, Borland Delphi, Borland C++, Java, Phyhon kabi tillarda tuziladi.
- Deyarli hamma zamonaviy tillarning asosida C yotadi.
- Bundan tashqari, turli komputer o'yinlari tuzishda yoki kichik hajmdagi dasturlar tayyorlashda LUA script yoki JavaScript tillari ham keng ishlatilmoqda.
Dаsturlаshdа ishlаtilаdigаn dаsturiy vоsitаlаr - CodeBlocks (C/C++ dаsturlаsh tillаri uchun)
- Visual Studio 2012 (C/C++/C# tillаri uchun)
- Eclipse (bаrchа yuqоri dаrаjаli dаsturlаsh tillаri uchun)
- Netbeans – (Java/C++/PHP tillаri uchun)
- ADT – Android development tools (Аndrоid ОSgа dаsturlаsh uchun, Java tili uchun)
- ZendStudio – (PHP tili, HTML, CSS, wеb dаsturlаsh uchun)
- PHPStrom – (PHP dаsturlаsh tili uchun) vа h.k. lаr
|
| |
Mоbil qurilmаlаrgа dаsturiy vоsitаlаr yarаtish uchun plаtfоrmаlаr

|
Mоbil qurilmаlаrgа dаsturiy vоsitаlаr yarаtish uchun plаtfоrmаlаr
|
bet | 20/21 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #150283 |
Bog'liq 9-mavzu Delphi dasturlash tili
Mоbil qurilmаlаrgа dаsturiy vоsitаlаr yarаtish uchun plаtfоrmаlаr
Nоmi
|
Dаsturlаsh tili
|
Android
|
Java, qismаn C/C++
|
BlackBerry
|
Java
|
iOS SDK
|
Objective – C, Objective Pascal
|
Java ME
|
Java
|
Marmalade
|
C/C++
|
Python
|
Python
|
FireFox OS
|
HTML5, CSS, JavaScript
|
...
|
...
| Mоbil qurilmаlаr uchun ОTlаrning qo'llаnilish ko'rsаtkichlаri
https://econsultancy.com
Android dаsturlаsh muhiti - Android nimа?
- Android – bu mоbil qurilmаlаr uchun mo'ljаllаngаn turli хil ilоvаlаr vа хizmаtlаrni o'z ichigа оlgаn оpеrаtsiоn tizim.
- Android аrхitеkturаsi Java аsоsidа qurilgаn bo'lib, аndrоid tizim uchun bаrchа ilоvа vа dаsturlаr Java dаsturlаsh tili yordаmidа yarаtilаdi.
Mоbil qurilmаlаr uchun dаsturiy vоsitаlаr - Android ilоvаlаr yarаtish uchun quyidаgi хususiyatlаrdаn fоydаlаnilаdi:
- Activities (аsоsiy java fаyllаr)
- Services (хizmаtlаrni chаqirgаndаgi аsоsiy jаrаyonlаr)
- Broadcast Receivers (bоshqа ilоvа yoki tizimdаn qаbul qilgаn хаbаrlаrgа jаvоb bеrish)
- Content Providers (bir ilоvаdаn bоshqа ilоvаgа mа'lumоt аlmаshish kоmpоnеntаsi)
- Resources (lоyihаgа tеgishli bаrchа rеsurslаr: layouts, values, strings vа bоshqаlаr)
Android GUI аrхitеkturаsi
Model-View-Controller kоntsеptsiyasi
|
| |
Web-sahifa ko’rinishi va aks ettirilayotgan axborotning qanaqaligidan qat'iy nazar, HTML va WWW spetsifikatsiyasiga asosan har bir Web-sahifada ishtirok etishi zarur bo’lgan quyidagi to’rtta teglar ma

|
Web-sahifa ko’rinishi va aks ettirilayotgan axborotning qanaqaligidan qat'iy nazar, HTML va WWW spetsifikatsiyasiga asosan har bir Web-sahifada ishtirok etishi zarur bo’lgan quyidagi to’rtta teglar ma
|
bet | 19/21 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #150283 |
Bog'liq 9-mavzu Versiyalari
Web-sahifa ko’rinishi va aks ettirilayotgan axborotning qanaqaligidan qat'iy nazar, HTML va WWW spetsifikatsiyasiga asosan har bir Web-sahifada ishtirok etishi zarur bo’lgan quyidagi to’rtta teglar mavjud:
1. Brauzerga hujjat HTML tilida yozilganligi to’g’risida xabar beradi.
2. HTML hujjatning kirish va bosh qismini belgilaydi.
3. Asosiy matn va axborotni belgilaydi.
4. Bu Web-sahifa to’g’risida ko’proq to’la-to’kis axborot olish uchun kerak bo’ladigan elektron pochta manziliga ega.
Delphi (talaff. délfi) — dasturlash tillaridan biri. Borland firmasi tomonidan ishlab chiqarilgan. Delphi dasturlash tili ishlatiladi va avvaldan Borland Delphi paketi tarkibiga kiritilgan. Shu bilan bir qatorda 2003-yildan hozirgacha qoʻllanilayotgan shu nomga ega bo’lgan. Object Pascal — Pascal tilidan bir qancha kengaytirishlar va toʻldirishlar orqali kelib chiqqan boʻlib, u ob’yektga yoʻnaltirilgan dasturlash tili hisoblanadi. - Delphi (talaff. délfi) — dasturlash tillaridan biri. Borland firmasi tomonidan ishlab chiqarilgan. Delphi dasturlash tili ishlatiladi va avvaldan Borland Delphi paketi tarkibiga kiritilgan. Shu bilan bir qatorda 2003-yildan hozirgacha qoʻllanilayotgan shu nomga ega bo’lgan. Object Pascal — Pascal tilidan bir qancha kengaytirishlar va toʻldirishlar orqali kelib chiqqan boʻlib, u ob’yektga yoʻnaltirilgan dasturlash tili hisoblanadi.
- Avvaldan ushbu dasturlash muhiti faqatgina Microsoft Windows Operatsiyon tizimi uchun dasturlar yaratishga mo'ljallangan, keyinchalik esa GNU/Linux hamda Kylix tizimlari uchun moslashtirildi, lekin 2002-yilgi Kylix 3 versiyasidan so'ng ishlab chiqarish to'xtatildi, ko'p o'tmay esa Microsoft.NET tizimini qo'llab-quvvatlashi to'g'risida e'lon qilindi.
- Lazarus proekti amaliyotidagi (Free Pascal) dasturlash tili Delphi dasturlash muhitida GNU/Linux, Mac OS X va Windows CE platformalari uchun dasturlar yaratishga imkoniyat beradi.
- Delphi — Paskal dasturlash tilining rivojlangan davomchisi boʻlmish Turbo Paskal tilining rivojlanishi natijasi hisoblanadi. Paskal tilida butunlay Proceduralar yordamida dasturlar tuzilgan.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Web-sahifa ko’rinishi va aks ettirilayotgan axborotning qanaqaligidan qat'iy nazar, HTML va WWW spetsifikatsiyasiga asosan har bir Web-sahifada ishtirok etishi zarur bo’lgan quyidagi to’rtta teglar ma
|
Misol - Программное обеспечение (ПО)

|
Программное обеспечение (ПО)
|
bet | 10/21 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #150283 |
Bog'liq 9-mavzu Misol
<
|
Kamroq
|
A |
<=
|
Kamroq yoki teng
|
A<=B
|
=
|
Teng
|
A=B
|
≠
|
Teng emas
|
A≠B
|
>
|
Katta
|
A>B
|
>=
|
Katta yoki teng
|
A>=B
| 1.CH i z i q l i h i s о b l а sh j а r а yo n i.
Hisоblаsh jаrаyonlаrining shundаy turigа chiziqli dеb аytilаdiki, undа hisоblаshning bаrchа bоsqichlаri qоg`оzdа yozilgаnidеk chizig`li kеtmа-kеtlik ko`rinishidа bаjаrilаdi. Bundа hisоblаshlаrning yo`nаlishi birlаmchi mа’lumоt yoki оrаliq nаtijаlаrgа bоg`liq bo`lmаydi.
Quyidаgi ifоdаni hisоblаshning blоk-chizmаsini tuzing.
Bоshlаndi
kiritish
Х, С
D = X2 + C
E = X + C
A = D/E
chiqarish
D, E, A
Tamom
Birinchi blоkdа o`zgаruvchilаr Х, S kiritish ko`rsаtilgаn, chunki ulаr birlаmchi mа’lumоtlаr bo`lib хizmаt qilаdi. 2,3,4 blоklаrdа hisоblаshlаr bаjаrilgаndаn so`ng D,E,A qiymаtlаri оlinib, 5 blоkning bаjаrilish jаrаyonidа chiqаrilаdi.
Тармоқланувчи таркибли алгоритмларда ҳам ҳар бир пункт бир мартадан бажарилади. Лекин шартнинг бажарилиши ёки бажарилмаслигига қараб қайси пунктлар кетма-кет бажарилиши аниқланади.
Тармоқланган ҳисоблаш жараёни
Оddiy tаrmоqlаngаn hisоblаsh jаrаyoni - ikkаlа tаrmоg`i hаm mаntiqiy ifоdаlаrni hisоblаshni tаlаb etmаydi Оddiy tаrmоqlаngаn hisоblаsh jаrаyoni - ikkаlа tаrmоg`i hаm mаntiqiy ifоdаlаrni hisоblаshni tаlаb etmаydi
Murаkkаb -bittа yoki ikkаlа tаrmоqlаrdа hаm mаntiqiy ifоdаlаrni hisоblаsh blоklаri bo`lаdi
|
| |
Java dasturlash tili - Программное обеспечение (ПО)

|
Программное обеспечение (ПО)
|
bet | 16/21 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #150283 |
Bog'liq 9-mavzu Oracle korporatsiytasining Java dasturlash tili veb sohasida uzoq vaqtdan beri foydalanib kelinayotgan, barqaror va kuchli tillardan biri. Javani veb yoki veb bo’lmagan “application”larning asosida, barcha platformalar, operatsion tizimlar va qurilmalarda topish mumkin. U chuqur darajada klasslarga asoslanga (class-based), obyektga yo’naltirilgan (object-oriented) dasturlash tili bo’lib, imkoni boricha oson ko’chirib yurishga va ko’plab platformalarda ishlashga moslashtirilgan. Shu sababli u dunyodagi eng mashhur dasturlash tillaridan biri. Ko’pchilik kurslar C va C++ dan boshlanadi, chunki Java ko’p sintaksislarni ana o’sha oldingi tillardan oladi. Java sizni dasturchilardek o’ylashga undaydi – mantiqiy va tahliliy fikrlash, kompyuter axborotni qanday qilib qayta ishlashini yaxshi tushunishga o’rgatadi. U boshqa tillar va texnologiyalarga o’tganingizda ham sizga yordan beradigan asosiy konsepsiyalarning fundamental to’plami hisoblanadi. Ruby dasturlash tili Ruby dinamik, ochiq kodli (open-sorce), obyektga yo’naltirilgan dasturlash tili bo’lib, 90-yillarda kompyuter olimi Yukihiro Matsumoto tomonidan ishlab chiqilgan eng yosh tillardan biri hisoblanadi. Bu tilda o’qish va yozish uchun sodda sintaksisdan foydalanilgan, juda ko’p buyruqlarni o’rganib chiqish shart emas. Shuning hisobiga, bu tilni o’rganish nisbatan oson. Tilning o’zi obyektga yo’naltirilgan bo’lsada, protsedurali, funksional va imperativ dasturlashni ta’minlashligi bu tilni juda ham tez moslashuvchi tillardan qiladi. Ruby nisbatan oson o’zlashtirilishi bilan dong taratgan, chamasi 20 minutlik foydalanuvchi uchun yo’riqnomadan (bu tilning rasmiy veb saytidan topishingiz mumkin) ba’zi asoslarini juda qisqa muddat ichida tanishib chiqishingiz mumkin. Perl va Pythonning ba’zi o’xshashliklari mavjud. Bu tilga ovoz berganlar uni tushunish va o’rganish, kerak bo’lganda o’qish osonligini va bu tilning muvaffaqiyatiga sabab bo’lgan yirik, faol hamda jo’shqin dasturchilar jamiyatiga egaligini maqtashadi.
|
| |
Python dasturlash tili - Программное обеспечение (ПО)

|
Программное обеспечение (ПО)
|
bet | 17/21 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #150283 |
Bog'liq 9-mavzu - Python Guido van Rossum tomonidan sakson sakkizinchi yillarda Niderlandiyadagi Matematika va informatika ilmiy tadqiqot institutida ishlab chiqildi;
- 1991-yilda birinchi marta ommaga nashr qilingan;
- Monty Python nomi bilan atalgan;
- Comp.lang.python 1994-yilda tashkil etilgan;
- Python ABC, Modula-3, C, C ++, Algol-68, SmallTalk va Unix shell kabi boshqa ko’plab tillardan va boshqa skript tillaridan olingan;
- Python mualliflik huquqi bilan himoyalangan. Perl kabi Python manba kodi endi GNU General Public License (GPL) ostida mavjud;
- Python hozirda institutning asosiy rivojlanish jamoasi tomonidan faoliyat yuritmoqda, garchi Guido van Rossum hali ham o’z taraqqiyotini boshqarishda muhim rol o’ynaydi.
Python dasturlash tili Python odatda dasturchilarni qisqa vaqtda ko’p miqdorda oson o’qiladigan va funksional kodlarni yozishini ta’minlaydigan skript til sifatitida foydalaniladi, biroq u dinamik, hamda obyektga yo’naltirilgan, protsedurali va funksional dasturlashni ham ta’minlaydi. Tez moslashuvchanligi hisobiga Python bugungi kunda yuqori darajada keng qo’llaniladigan dasturlash tillaridan biri hisoblanadi. Python aynan dasturlash asoslaridan boshlamaydi, balki u sizga boshqa tillarni o’rganish va ularda ishlashda yordam beradigan satr boshi, modullilik va nomlashning muhimligi kabi foydali narsalarni o’rgatadi. Bu tilga ovoz berganlar Python dasturchilar jamiyatining tilni o’rgatishdan xursand ekanliklarini, shuning uchun ularda dastlabki o’rganuvchilarga ko’plab o’quv qurollari va hujjatlar borligini ta’kidlab o’tishgan. Rasmiy darsliklari qarab o’rganishga qulay, foydali va amaliy. Python dasturlash tili - Python dasturlash tili sodda va o’qilishi oddiy bo’lgan dasturlash tili bo’lib u inglizcha so’zlarni qo’llab quvatlaydi.
- Funktsional tuzilgan dasturiy usullarni va OOPni qo’llab-quvvatlaydi.
- Ushbu buyruq fayli sifatida ishlatilishi mumkin yoki katta ilovalar yaratish uchun byte-kodga to’planishi mumkin.
- Juda yuqori darajadagi dinamik ma’lumotlar turlari va dinamik turdagi tekshiruvlarni qo’llab-quvvatlaydi.
- C, C ++, MAQOMOTI, ActiveX, CORBA va Java bilan osonlik bilan bog’lanishi mumkin.
|
| |
Mavzu: Autocad dasturi yordamida sathni rostlash tizimining struktur sxemasi va tavsiflarini qurish. Ishning maqsadi

Mavzu: Autocad dasturi yordamida sathni rostlash tizimining struktur sxemasi va tavsiflarini qurish. Ishning maqsadi
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Mavzu: Autocad dasturi yordamida sathni rostlash tizimining struktur sxemasi va tavsiflarini qurish. Ishning maqsadi
|
Pythonni ishlatadigan kompaniyalar

|
Pythonni ishlatadigan kompaniyalar
|
bet | 18/21 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #150283 |
Bog'liq 9-mavzu Pythonni ishlatadigan kompaniyalar
- Kosmik teleskop instituti;
- NASA;
- Google;
- Yahoo;
- DreamWorks;
- Industrial Light & Magic;
- Firaxis Games;
- Apple Computer;
- Rossiya.
JavaScript dasturlash tili JavaScript 90-yillarda sobiq Netscape Communications va hozirgi Mozilla Foundationning asoschilaridan bo’lgan Brendan Ich (Brendan Eich) tomonidan ishlab chiqilgan skript til bo’lib, Java bilan adashtirib yubormaslik kerak. Ma’lumki, JavaScript veb dasturlashda fundamental texnologiyalardan biri hisoblanadi. Albatta, JavaScript brouzerdan tashqarida ham qo’llaniladi, lekin asosan veb ilova va hizmatlarda foydalaniladi. Tilning o’zi dinamik bo’lib, dasturlashning obyektga yo’naltirilgan uslublaridan foydalanish imkonini beradi. U o’zinig ko’plab sintaksislarini C dan olgan. PHP dasturlash tili PHP (Hypertext Preprocessor) — eng ko‘p tarqalgan dasturlash tillaridan biri bo‘lib, Web — dasturlar yaratishda ishlatiladi. Hozirda PHP juda ko‘p hosting-provayderlar tomonidan foydalaniladi, bu esa uni har qanday internet-proyektlarni (oddiygina saytdan tortib, to yirik portallargacha) yaratishda ishlatilatiladigan, sal kam, eng asosiy tilga aylantirdi.
PHP da juda ko‘p miqdorda alohida skriptlar, shuningdek, forum, kontent tizimi boshqaruvi kabi tugallangan proyektlar yozilgan.
Butun dunyo o’rgimchagi to’ri – World Wide Web (WWW) HTML gipermatn bog’lanish tili yordamida tuzilgan Web-sahifalardan iborat, HTML ancha murakkab til hisoblanadi. Butun dunyo o’rgimchagi to’ri – World Wide Web (WWW) HTML gipermatn bog’lanish tili yordamida tuzilgan Web-sahifalardan iborat, HTML ancha murakkab til hisoblanadi.
HTML (Hyper Text Markup Language) – belgili til bo’lib, ya'ni bu tilda yozilgan kod o’z ichiga maxsus ramzlarni mujassamlashtiradi. Bunday ramzlar hujjat ko’rinishini faqatgina boshqarib, o’zi esa ko’rinmaydi.
HTML
HTML
1991
HTML 2.0
1995
HTML 3.2
1997
HTML 4.01
1999
XHTML
2000
HTML 5
2014
|
| |
Hisoblash bosqichlarini ko’p marta qaytarishi mumkin bo’lgan hisoblash jarayonlari takrorlanuvchi deyiladi

|
Hisoblash bosqichlarini ko’p marta qaytarishi mumkin bo’lgan hisoblash jarayonlari takrorlanuvchi deyiladi
|
bet | 12/21 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #150283 |
Bog'liq 9-mavzu Hisoblash bosqichlarini ko’p marta qaytarishi mumkin bo’lgan hisoblash jarayonlari takrorlanuvchi deyiladi. Zаmоnаviy dаsturlаsh tехnоlоgiyasi mаqsаdi vа vаzifаlаri - Mаqsаdi:
- Yuqоri dаrаjаli dаsturiy mаhsulоtlаrni yarаtish vа ulаrgа sifаtli хizmаt ko'rsаtishni tа'minlаsh.
- Ваzifаlаri:
- Dаstur tuzishni оsоnlаshtirish;
- Univеrsiаllikni tа'minlаsh;
- Tizimni bоshqаrishni оsоnlаshtirish.
Dastur – bu dasturlash tilida yozilgan amallar ketma-ketligi. Hozirda xilma-xil dasturlash tillari mavjud bo`lib, har qaysi o`ziga mos afzalliklari bilan dasturlashning yuksalishiga hissa qo`shadi. Murakkab masalalarni yechish, natijalarni aniq tahlil qilish va turli xil funksiyali dasturlarni yaratishda dasturlashdan foydalaniladi.
Dаsturlаsh tillаri
Оbyektgа yo'nаltirilgаn dаsturlаsh tillаri
|
Strukturаli dаsturlаsh tillаri
|
Mаshinа tillаri
|
Delphi
|
Basic
|
Assembler
|
C++
|
Fortran
|
Mаshinа kоdi (0 vа 1)
|
Java
|
COBOL
| |
C# (S sharp)
|
Pascal
| |
PHP (Personal Home Page)
|
C
| |
….
|
….
|
….
|
Dаsturiy vоsitа uchun
|
Web ilоvаlаr uchun
|
C/C++
|
HTML
|
Java
|
CSS
|
C# (C sharp)
|
JavaScript (JQuery)
|
Delphi
|
PHP (Personal Home Page)
|
Visual basic
|
ASP.NET (Active Server Page.NET)
|
Pascal
|
JSP (Java Server Page)
|
…
|
…
|
|
| |
Nazorat savollari - 1 mavzu. Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishning asosiy tushuncha va qoidalari

|
1 mavzu. Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishning asosiy tushuncha va qoidalari
|
bet | 29/71 | Sana | 05.06.2024 | Hajmi | 5,68 Mb. | | #260470 |
Bog'liq 0 2023 TJA Ma\'ruzalar matniNazorat savollari.
1. Rostlash ob’ektlarining o‘tish xarakteristikalariga ta’rif bering;.
2. O‘tish xarakteristikalarini qanday usullar orqali olinadi?
3. O‘z-o‘zini to‘g‘irlovchi bir sig‘imli rostlash ob’ektlarining o‘tish xarakteristikasining taxlilini aytib bering;
4. O‘z-o‘zini to‘g‘irlamaydigan bir sig‘imli rostlash ob’ektlarining o‘tish xarakteristikasning . taxlilini aytib bering;
5. Ko‘p sig‘imli rostlash ob’ektlarining o‘tish xarakteristikalari taxlilini aytib bering;
6. Rostlash ob’ektining impuls xarakteristikalariga ta’rif bering.
6-mavzu. Rostlashning asosiy sifat ko‘rsatkichlari.
Reja.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri, ildizli, chastotaviy va integral sifat ko‘rsatkichlari.
Tipik optimal jarayonlar. Sifatni baxolash usullari.
Rostlash sifatining ko‘rsatgichlari. Rostlash sifatining integral mezoni.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri, ildizli, chastotaviy va integral sifat ko‘rsatkichlari.
Turg‘unlik texnikaviy tizimlarning yaroqliligini faqat zaruriy sharti, lekin yetarli sharti emas.
Tizim turg‘unlikdan tashqari oldindan berilgan sifat ko‘rsatkichini ham qanoatlantirishi kerak.
Sifat ko‘rsatkichi deganda rostlash vaqti, o‘tarostlash, statik va dinamik aniqliklar tushuniladi.
Sifatni baholash to‘g‘ri va vositali usullarga bo‘linadi.
Sifat ko‘rsatkichlari o‘tish jarayoni egri chizig‘i orqali topilsa, sifat baholashning to‘g‘ri usuli deyiladi.
Sifatni vositali baholash usuli o‘tish jarayonining grafigini topishni talab qilmaydi.
Sifatni baholash usullari asosan uch guruhga bo‘linadi:
Ildizlar usuli.
Integrallar usuli.
Chastota usuli.
Pog‘onali funksiya ta’sir qilganda o‘tish jarayonning asosiy sifat ko‘rsatkichlari. Tizimning kirishiga birlik pog‘onali funksiya ta’sir qilayotgan bo‘lsin,
u holda chiqish koordinatalarining reaksiyasi o‘tish jarayonini ifodalaydi.
|
| |
M2
Nutq organlari markaziy tizimlari patologiyasi. .Nutqning markaziy bo‘lim faoliyatining funksional buzilishlari.
2



M3

|
M2
Nutq organlari markaziy tizimlari patologiyasi. .Nutqning markaziy bo‘lim faoliyatining funksional buzilishlari.
2
M3
|
bet | 140/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.M2
Nutq organlari markaziy tizimlari patologiyasi. .Nutqning markaziy bo‘lim faoliyatining funksional buzilishlari.
2
M3
Nutq a’zolari periferik tizimlari patologiyasi. Fonetik va fonematik nutq buzilishlarining fiziologik mexanizmlari.
2
M4
Inson nutqi nuqsonlarini o‘rganish metodlari. Nutq faoliyatini imkoniyati cheklangan bolalar toifalarida uziga xos anatomo-fiziologik kamchiliklari va buzilishlari.
2
M5
Nutq rivojlanishdagi kamchiliklarga ega bo‘lagan bolalarda tibbiy-psixologik va pedagogik yondoshuvning ahamiyati. Nutq kamchiliklarni o‘rganish va bartaraf etishda tibbiy-psixologik va pedagogik yondoshuvning ahamiyati
2
IV-modul. Tiflopatalogiya
M6
Ko‘rish organi anatomiyasi va fiziologiyasi haqida qisqacha ma’lumot Ko‘rish analizatorining tuzilishi va uning ruhiy jarayonlarning shakllanishidagi o‘rni
2
M7
Ko‘rish analizatorining tuzilishi va uning ruhiy jarayonlarning shakllanishidagi o‘rni. Ko‘rish sezgisining patologiyasi.
2
5-MODUL PSIXOPATOLOGIYA VA AQLI ZAIFLIK KLINIKASI
2
M8
Bolalardagi ruxiy salomatlik mezonlari. . Psixopatologik simptomlar, simptom majmualari va sindromlar
2
M9
Erta bolalik autizmi. Bolalardagi nevroz va psixoz xolatlari.Psixopatiyalar
2
M10
Bolalardagi shizofreniya. Aqli zaiflikning neyrofiziologik asoslari haqida umumiy fikrlar
2
M11
Aqliy zaiflikning turli shakllari etiologiyasi va patogenezi.Demensiya
2
M14
Intellektual nogironlik chegara shakllari.
2
M15
Nogiron bola rivojlanishining barcha bosqichlarida davolash-pedagogik chora-tadbirlar
2
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
M2
Nutq organlari markaziy tizimlari patologiyasi. .Nutqning markaziy bo‘lim faoliyatining funksional buzilishlari.
2
M3
|
Mustaqil ta’lim (MT) - Pedagogika instituti

|
Pedagogika instituti
|
bet | 143/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.Mustaqil ta’lim (MT)
Seminar va amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarlik kо‘rish va uy ishlarini bajarish
30 soat
Vaziyatli masalalar (kazuslar) tuzish
5 soat
Berilgan manbalarni tarjima qilish
10 soat
Nevrpatalogiya, surdopatalogiya modullari bо‘yicha esse yozish
5 soat
Anjumanga tezis tayyorlash
5 soat
Berilgan mavzu bо‘yicha kurs ishini bajarish
5 soat
Asosiy adabiyotlar
|
1
|
Po‘latxo‘jayeva M.R. Defektologiyaning klinik asoslari. O‘quv qo‘llanma. T.: TDPU – 2013.
|
2
|
D.Madazizova. Bolalar rivojlanishidagi nuqsonlarning klinik asoslari. O‘quv qo‘llanma. T.: TDPU – 2017.
|
3
|
S.U. Umarova. Bolalar rivojlanishidagi nuqsonlarining klinik asoslari.O’quv qo’llanma. 2020
|
Qо‘shimcha adabiyotlar
|
1
|
Sodiqova Q, Aripova S.X, Shaxmurova G.A . Yosh fiziologiyasi va gigiyenasi. T.: Yangi asr avlodi‖ - 2009.
|
2
|
Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz bilan birga quramiz. ЇO‘zbekistn 2017.
Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. ЇO‘zbekiston 2016.
|
Talabaning fan bо‘yicha о‘zlashtirish kо‘rsatkichini nazorat qilishda quyidagi mezonlar tavsiya etiladi:
|
| |
Mashg‘ulotlar shakli: Amaliy (A) 1 – Semestr

|
Mashg‘ulotlar shakli: Amaliy (A) 1 – Semestr
|
bet | 141/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.Mashg‘ulotlar shakli: Amaliy (A) 1 – Semestr
Jami:
30
A1
Miyaning eng muhim funksional tizimlarining rivojlanishi:nerv sistemasi,uning bo‘limlari va turlari.Anatomo-fiziologik xolati.Yoshga nisbatan shakllanishi.
2
A2
Rivojlanishning muhim davrlarida bola miyasining zaifligi. Kranial nervlar:kranial nervlarning anatomik va funksional rivojlanishi,patologik xolatlarning sabablari va uning asoratlari.Tekshirish usullari va patologiyaning asoratlari.
2
A3
Bosh miya va orqa miyaning asosiy yo‘llari:bosh miya o‘tkazuvchi yo‘llarining anatomik va funksional faoliyati.Patologiyadagi oqibatlari va asoratlari.Tekshirish usullari va tibbiy pedagogik chora- tadbirlari
2
A4
Oliy nerv faoliyati.Nerv sistemasining reflektor mexanizmi: oliy nerv faoliyatining rivojlanish davrlari.Reflektor sistemaning bola rivojlanishidagi ahamiyati va nuqsonlarni erta aniqlashdagi roli.
2
A5
Analizatorlar:turlari,anatomo-fiziologik xolati.Patologiyadagiyaning sabablari va asoratlari.Tibbiy-pedagogik chora-tadbirlari. Asab jarayonlarining qo‘zg‘alishi va tormozlanishi: qo‘zg‘alish va tormozlanish,ular dinamikasining
rivojlanishi,shakllanishi.Patologiyadagi xolati. Tekshirish usullari va tibbiy choralari.
2
A6
Asab sistemasi kasalliklarining sabablari:patologiyaning etiologiya va patogenezi.Kasallikning rivojlanish bosqichlari va klinik shakllari.Asoratlarining og‘irlik darajalari.
2
A7
Nevrologik buzilishlarning belgilari va sindromlari:nevrologik buzilishlarning asosiy buzilish belgilari aqliy, ruxiy,sezgi va xarakat buzilish sindromlari.
2
A8
Alohida yordamga muhtoj bolalarda motor, sensor va vegetatav funksiyalarining buzilishi: alohida yordamga muhtoj bolalarda motor, sensor va vegetatav funksiyalarining buzilish sabablari,klinik shakllari.Bolalar bilan olib boriladigan tibbiy ko‘rik va davo choralarining ahamiyati.
2
|
| |
YII juft, yuz asabi (n. facialis)

|
YII juft, yuz asabi (n. facialis)
|
bet | 19/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э. YII juft, yuz asabi (n. facialis) tarkibida ikkita asab: harakatlantiruvchi o’zak hujayralari aksonlaridan hosil bo’lgan xususiy yuz asabi va tarkibida sezuvchi, vegetativ tolalari bo’lgan oraliq asab (n.intermedius) kiradi. Yuz asabining sezuvchi, harakatlantiruvchi va parasimpatik o’zaklari miya ko’prigi sohasida joylashgan. Miya asosida asab ko’prikning orqa qirrasidan, olivadan tashqariroqdan chiqib, dahliz-chig’anoq asabi bilan ichki eshituv yo’liga kiradi. Chakka suyagining piramidasi ichida o’z nomidagi kanal ichida joylashib, bigizsimon-so’rg’ichsimon teshik orqali tashqariga chiqadi. Kanal ichida asab bukilma-yuz asabi tizzachasi (geniculumn. facialis) va tizzacha tuguni (ganglion geniculi) hosil qiladi. Tizzacha tuguni sohta unipolyar hujayralardan iborat bo’lib, oraliq asabning sezuvchi qismiga taalluqli. Yuz asabi kanali ichida asabdan quyidagi shoxlar chiqadi:
1. Katta tosh asabi (n. petrosusmajor) parasimpatik tolalardan iborat bo’lib, kanaldan o’z nomidagi tirqish orqali piramidani oldingi yuzasiga chiqadi. Bu yerda o’z nomidagi egatda yo’nalib yirtiq teshik orqali tashqariga chiqadi. Asab simpatik asab bilan birga qanotsimon kanalga kirib, qanotsimon kanal asabi (n. Canalis pterygoidei) nomini oladi va qanot-tanglay tuguniga qo’shiladi.
2. Nog’ora tori (chorda tympani) parasimpatik va sezuvchi tolalari bor. Sezuvchi tolalar tizzachali tugun sohta unipolyar hujayralari o’siqlaridan iborat. Uning periferik qismi tilning oldingi uchdan ikki qismi va yumshoq tanglayda joylashgan tam bilish retseptorlarini hosil qiladi. Nog’ora bo’shlig’idan nog’ora-tosh tirqishi orqali chiqib til asabiga qo’shiladi.
3. Uzangi asabi (n. stapedius) harakatlantiruvchi shox bo’lib, nog’ora bo’shlig’ida uzangi mushagini inasabatsiya qiladi.
Yuz asabi bigizsimon-so’rg’ichsimon teshikdan chiqqanidan keyin quyidagi harakatlantiruvchi tolalarini beradi:
1. Orqa quloq asabi (n. Auricularis posterior) peshona-ensa mushakning ensa qorinchasini va orqa quloq mushagini inasabatsiya qiladi.
|
| |
n. Musculi tensoris veli palatini

|
n. Musculi tensoris veli palatini
|
bet | 18/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.4. n. Musculi tensoris veli palatini,tanglay chodirini taranglovchi mushakni inasabatsiya qiladi.
5. n. Musculi tensoris tympani, nog’ora pardani taranglovchi mushakni inasabatsiya qiladi.
6. n. mylohyoideus, jag’-til osti muskulini inasabatsiya qiladi.
7. n. digastricus, ikki qorinli mushakni oldingi qorinchasini inasabatsiya qiladi.
Pastki jag’ asabining sezuvchi shoxlari quyidagilar:
1. Meningeal shox (r. meningealis) qirrali teshik orqali kalla ichiga kirib, o’rta kalla chuqurchasi sohasidagi bosh miyaning qattiq pardasini inasabatsiya qiladi.
2. Lunj asabi (n.buccalis) lunj muskulini tashqi yuzasida yotadi. Uni teshib o’tib, lunjning shilliq pardasini va og’iz yorig’i burchagi terisini inasabatsiya qiladi.
3. Quloq-chakka asabi (n. Auriculo temporalis) tashqi eshituv yo’lini oldidan yuqori tomonga chakkaning yuza arteriyasi bilan birga yo’naladi. Uning shoxlari quloq suprasini oldingi yuzasi, tashqi eshituv yo’li, nog’ora parda va chakka sohasi terisini inasabatsiya qiladi. Bu asab tarkibida quloq tugunidan (ganglionoticum) qo’shilgan parasimpatik tolalar bo’lib, quloq oldi bezini inasabatsiya qiladi.
4. Til asabi (n. lingualis) pastga va oldinga tomon yo’nalib ravoq hosil qiladi. Uning tarkibidagi sezuvchi tolalar tilning oldingi 2/3 qismidan, og’iz bo’shlig’i shilliq pardasidan og’riq, harorat sezgisini qabul qiladi. Sezuvchi tugun shoxlari (r.r. ganglionares) va nog’ora toridan qo’shilgan parasimpatik tolalari jag’ osti (ganglion submandibulare) va til osti tugunlariga (ganglion sublinguale) qo’shiladi.
5. Pastki katakchalar asabi (n. Alveolaris inferior) eng katta shox. Pastki jag’ kanalidan o’tib engak teshigi orqali chiqadi va engak shoxi (r.mentalis) bo’lib engak va pastki lab terisini inasabatsiya qiladi. Pastki jag’ kanalidan o’tayotganida uning shoxlari pastki tishlar chigalini (plexus dentales inferiores) hosil qiladi. Bu chigaldan chiquvchi pastki tishlar shoxlari (rr. Dentales inferiores) va pastki milklar shoxlari (rr.gingivales inferiores) pastki jag’ tishlari va milklarini inasabatsiya qiladi.
|
| |
X-juft adashgan nerv tuzilishi, vazifasi, zararlanishi va tekshirish usullari

|
X-juft adashgan nerv tuzilishi, vazifasi, zararlanishi va tekshirish usullari
|
bet | 30/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.X-juft adashgan nerv tuzilishi, vazifasi, zararlanishi va tekshirish usullari. Adashgan nerv miya qobiqlarini tashqi eshitish yo’li, xiqildoq traxeya, bronxlar, o’pka, oshqozon va ichak trakti va qorin bo’shlig’idagi qolgan a’zolari sezgirligini nazorat qilib turadi. Nervning harakat tolalari xiqildoq, tanglay, traxeya, va bronxlarni yumshoq mushaklarini oshqozon ichak mushaklarini qizilo’ngach, oshqozon, ichak mushaklarini harakatlantirib turadi.
Bu nervga yana oshqozon, oshqozon osti beziga kelayotgan sekretor tolalari, yurak faoliyatini tormozlovchi tolalar hamda qon-tomirlariga boradigan tolalari ham bor. Til-halqum nervlari bilan umumiy bo’lgan sezish va harakat yadrolari bor. Ichki organizmlarni harakatlantirib turuvchi vegetativ yadro ham bor. Adashgan va til-halqum nervlari muhim hayotiy ahamiyatga ega. Ular yutinish jarayonini, artikulyatsiya va organizmni normal bo’lishini ta’minlab turadilar. Adashgan nerv ichki a’zolardan kelayotgan hissiyotlarni o’tkazuvchidir. Bu nerv yo’talish va qayd qilish reflekslarini, qon-tomirlarini tartibga va meyoriy bo’lib turishda katta ahamiyatga ega.
XI- qo’shimcha nerv tuzilishi, vazifasi, zararlanishi va tekshirish usullari.
Qo’shimcha harakat nervi hisoblanib, spinal va kranial qismlardan tashkil topgan. Uning birinchi neyroni orqa miyadan boshlanib yuqoriga ko’tariladi, gardan tirqishidan bosh suyak bo’shlig’iga, so’ngra chuqurcha tirqish orqali bosh suyak bo’shlig’idan chiqib, ko’krak o’mrov osti va trapesiyasimon mushaklarni harakatlantiradi.
Birinchi mushak funksiyasi boshni yon tomonlarga egish va shu holda aylantirib teskari tomonga egishga imkon yaratishdir. Trapesiyasimon mushak yelkani biroz ko’tarib turadi, belni orqadan tortib turib, bel-kuraklarini umurtqagacha yetkazib turadi.
Kranial qismi uzunchoq miyada joylashgan hujayralardan boshlanib, chuqur tirqish orqali tovush pardalariga chiqadi. Tekshirish vaqtida bemordan yuqorida aytib o’tilgan harakatlarni bajarish so’raladi. O’nga chapga qilinadigan harakatlarni simmetrikligi va ovozning jarangdorligiga e’tibor beriladi.
|
| |
X juft, adashgan asab (n.vagus)

|
X juft, adashgan asab (n.vagus)
|
bet | 21/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.X juft, adashgan asab (n.vagus) aralash asab. Bu asab bosh miya asablari ichida eng uzuni bo’lib, uning tolalari odam organizmining ko’p sohasiga tarqalgan. Asab tarkibidagi harakatlantiruvchi tolalar ikki yoqlama o’zak, vegetativ tolalar uning dorsal o’zagi hujayralari aksonlaridan iborat. Sezuvchi tolalari ustki va pastki tugunlarda (ganglion superius etinferius) joylashgan sezuvchi neyronlarning markaziy o’siqlari yakka tutam o’zagida tugaydi. Ularning periferik o’siqlari bosh miya qattiq pardasiga, tashqi eshituv yo’li terisiga va ichki a’zolarga boradi. Adashgan asabning parasimpatik tolalari asabning ko’p qismini tashkil qilib bo’yin, ko’krak va qorin bo’shlig’i a’zolarini faoliyatini boshqaradi.
Adashgan asab uzunchoq miyaning orqa yon egatidan bir nechta ildiz hosil qilib chiqadi. Ular o’zaro birikib bo’yinturuq teshigiga qarab yo’naladi. Teshikda va undan chiqqanidan keyin ustki va pastki tugunlarni hosil qiladi. Teshikdan chiqqanidan so’ng adashgan asab ichki bo’yinturuq vena va ichki uyqu arteriyasi o’rtasida pastga tomon yo’naladi. Ko’krak qafasining ustki aperturasi orqali u ko’krak bo’shlig’iga kiradi. Ko’krak qafasiga kirishda o’ng adashgan asab o’mrov osti arteriyasi va venasi o’rtasidan o’tadi. Chap adashgan asab umumiy uyqu va o’mrov osti arteriyalari o’rtasidan o’tib aorta ravog’ini oldiga yo’naladi. Keyin o’ng va chap asablar o’pka ildizi orqasidan o’tib, o’ng adashgan asab qizilo’ngachning orqa, chap asab oldingi yuzasiga o’tadi. Ular shoxlanib qizilo’ngach chigalini hosil qiladi. Bu chigaldan oldingi va orqa adashgan asab poyalari hosil bo’lib, qizilo’ngach bilan birga qorin bo’shlig’iga o’tadi. Oldingi poya (truncus vagalis anterior) me’daning oldingi yuzasida, orqa poya (truncus vagalis posterior) me’daning orqa yuzasida joylashadi.
Adashgan asab juda katta sohaga tarqalgani uchun uni to’rt: bosh, bo’yin, ko’krak va qorin qismlariga bo’lib o’rganamiz.
Adashgan asabning bosh qismidan quyidagi shoxlar chiqadi:
1. Miya qattiq pardasiga boruvchi shox (r. meningeus) ustki tugundan boshlanib, orqa kalla chuqurchasi sohasidagi bosh miya qattiq pardasini, ko’ndalang va ensa vena sinuslari devorini inasabatsiya qiladi.
|
| |
Ishni baholash mezonlari - Individual loyihani bajarish bo‘yicha ko‘rsatmalar individual loyiha ishining tarkibi

№
|
Topshiriq mavzusi
|
Talabaning F.I.SH
|
|
IOT asosida ko‘chalarni yoritish tizimini avtomatlashtirish
|
Abduraxmonov Anvar Akmal o‘g‘li
|
|
Ob-havoni monitorngini amalga oshiruvchi IOT tizimini yaratish
|
Akramov Ulug‘bek Muxtor o‘g‘li
|
|
Aqlli issiqxona tizimini ishlab chiqish
|
Azimov Diyorbek Dilshod o‘g‘li
|
|
Aqlli uy loyihasini yaratish
|
Egamberdiyev Abduraxim Axror o‘g‘li
|
|
Avtomobillar uchun smart avtoturargoh loyihalash
|
Mamatayev Javoxir Bo‘ronboy o‘g‘li
|
|
Yong‘indan va gazdan ogohlantirish tizimini loyihalash
|
Nigmatov Sardor Nusratjon o‘g‘li
|
|
IOT asosida restoran ishini avtomatlashtirishi tashkil etish
|
O‘ktamov Ahmadjon Xusan o‘g‘li
|
|
Avtomobillar uchun to‘siq uchraganda tormozlash tizimini yaratish
|
Obidov Xojiakbar Murodjon o‘g‘li
|
|
IOT texnologiyalaridan foydalanib havoning ifloslanganlik darajasini aniqlovchi tizim ishlab chiqish
|
Ro‘zmamatov Saidakbar Davronbek o‘g‘li
|
|
Binolarga kirish uchun RFID kartasidan foydalanish tizimini yaratish
|
Shoymurodov Nurbek Boymamat o‘g‘li
|
|
Bemor aravachasini binoda boshqarish loyihasini ishlab chiqish
|
Sirojiddinov Zuxriddin Qo‘nish o‘g‘li
|
|
Elektron qurilmalarni barmoq izi orqali ishga tushirishni amalga oshirish
|
Turdialiyev Abduraxmon Sherbek o'g'li
|
|
Mikrontroller yordamida harakatlanuvchi obektning tezligini o‘lchashni tashkil qilish
|
Yusubjonov Boxodirjon To‘lqinjon o‘g‘li
|
-chizma - Muqobil energiya manbalari

|
Muqobil energiya manbalari
|
bet | 42/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)1.32-chizma. Yer yuzasiga yaqin (kichik chuqurlikdagi) o‘zgaruvchan harоratli gеоtеrmal tizim. a – gоrizоntal kanallarda, b – quduqlarda
Bu tizimlardan nafaqat tоg‘ jinslari, suvda jamlangan geotermal energiyalardan ham fоydalaniladi. Bu tizimda ishlatiladigan u yoki bu enеrgiyaning aniq ulushi, issiqlik almashtirgichning jоylashish chuqurligi, o‘sha hududning iqlimi va gidrоgеоlоgik sharоitlariga bоg‘liq.
Yuzaki jоylashgan gоrizоntal issiqlik almashtirgich (tеplооbmеnnik)lar uchun asоsiy hissa quyosh enеrgiyasi ulushi, dеb taхmin qilinadi.
Bunday mоslama qurilishi uchun kеtadigan asоsiy хarajatlar, to‘g‘ridan-to‘g‘ri elеktr enеrgiyasi bilan isitish tizimlarini yaratishga kеtadigan хarajatlardan (50-100)% baland bo‘lishi mumkin. Lеkin, issiqlik ishlab chiqarishning sinov хarajatlari, an’anaviy isitish manbalari elеktr enеrgiyasi хarajatlaridan 60% ga past va havоli isitish nasоslaridan 25% ga past.
Хarajatlar qоplanishi vaqti kеskin kоntinеntal iqlimda, ya’ni tizimlar qishda binоlarni isitish, yozda sоvutish uchun ishlatilganda, pasayishi mumkin. AQSHda, хarajatlarning (4-8) yilda qоplanishi yomоn natija emas, dеb hisоblanadi.
Geotermal energiya manbalaridan foydalanishning quyidagi afzalliklari mavjud:
- gеоtеrmal enеrgiya – atrоf – muhitni iflоslantirmaydi;
- gеоtеrmal enеrgiya – issiqxona effеktiga zamin yaratmaydi;
- elеktrоstantsiyalari ko‘p jоyni egallamaydi;
- yoqilg‘i ishlatilmaydi;
- gеоtеrmal elеktrоstansiyalar qurilishi enеrgiyani arzonligini ta’minlaydi;
Geotermal energiya manbalaridan foydalanishning quyidagi mavjud:
- gеоtеrmal elеktrоstansiyalar qurilishi uchun jоy tоpish qiyinrоq;
muammоlari
- issiq tоshlar yеtarli chuqurlikda, qazish оsоn bo‘lishi uchun mоs tipda bo‘lishi
kеrak;
- ba’zan gеоtеrmal jоylar yillar davоmida «zaiflashib» qоlishi mumkin;
- suv оstidan хavfli gazlar, minеrallar chiqishi va ularni хavfsizlantirish qiyin bo‘lishi mumkin.
|
| |
Biogaz va bioo‘git ishlab chiqarish qurilmalarining sxemasi

|
Biogaz va bioo‘git ishlab chiqarish qurilmalarining sxemasi
|
bet | 47/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)1.13. Biogaz va bioo‘git ishlab chiqarish qurilmalarining sxemasi
Butun jahonda xomashyo va energiyadan foydalanish global muammo bo‘lib qolmoqda. Bu muammoni hal qilishning muqobil yo‘llaridan biri biogaz olish texnologiyasini aholi o‘rtasida hamda sanoat darajasida yo‘lga qo‘yish hisoblanadi. Hozirgi kunda biogaz olish texnologiyasi yaxshi o‘rganilgan bo‘lib, bir qator xorij mamlakatlarida muvaffaqqiyatli qo‘llanilmoqda.
220 l ga ega bo‘lgan reaktor, propan balloni (suvli zatvor), biogaz yig‘ib olish uchun avtomobil kamerasi, kamerani bosib turuvchi yuk (yuk o‘rnida betonli tosh, qum to‘ldirilgan qop) va gazni o‘tkazuvchi vosita sifatida quvur va shlanglar kerak bo‘ladi.
1.6 – jadvalda kichik biogaz olish qurilmasi uchun kerakli jihozlar ro‘yxati berilgan.
1.6 – jadval
Kichik biogaz qurilmasi jihozlari
№
|
Jihozlar
|
1.
|
Po‘lat reaktor, 220 litr hajmli
|
2.
|
Propan ballon, 30 litr hajmli
|
3.
|
Yuk avtomobili kamerasi
|
4.
|
Yordamchi qismlar (rezina tutashtirgichlar, po‘lat o‘tkazgichlar, daraxt materiallari)
|
5.
|
Sintetik yopgich
|
6.
|
Issiqlikdan ajratuvchi mahsulotlar
|
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, bu qurilmani qurish uchun juda kam mablag‘ talab etiladi. Qurilma ancha sodda bo‘lib, asbob-uskunalarsiz qurilmani yig‘ish mumkin. Bu qurilmani har bir xo‘jalik barpo etsa bo‘ladi.
Bu tipdagi oddiy biogaz uskunasi asosan (1-10) m3 gacha hajmli bioreaktorlarda kuniga (50-200) kg xom ashyoni qayta ishlashga mo‘ljallangan bo‘lib, bijg‘itish jarayoni 5 o C dan 20 o C gacha haroratda olib boriladi.
Ushbu bioreaktorlar janubiy mintaqalar uchun aralashmani aralashtirmasdan va qizdirmasdan foydalanishga mo‘ljallangan bo‘lib, biogaz va bioo‘g‘it olishga moslashtirilgan: yangi aralashmani quyish uchun yopiq idish, biogazni yig‘ish moslamasi, ishlatib bo‘lingan aralashmani quyish moslamalaridan iborat.
O‘rtacha bir oilaga mo‘ljallangan kichik hajmli biogaz qurulmasiga 200 kgli biomassa solinib, kuniga 10%ni almashtirgan holatda 1 m3 biogaz olish mumkin. Agar
har bir xo‘jalik egalari (0,5 – 1) m3 bioreaktor qurilmasini o‘rnatsa, kuniga (3 – 10) m3 gacha biogaz olishlari mumkin. 1.12-rasmda kichik hajmli biogaz olish uskunasining tuzilishi keltirilgan.
|
| |
Qurilmani yasash uchun tayyorgarlik ishlari

|
Qurilmani yasash uchun tayyorgarlik ishlari
|
bet | 49/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)Qurilmani yasash uchun tayyorgarlik ishlari.
Biogaz qurilmasi uchun joy tanlashda quyidagi omillarni hisobga olish kerak:
Maydon tanlash, yashash joyidan uzoq yoki yaqinligini hisobga olish, go‘ng chiqadigan joyni o‘rganish, hayvonlar boqiladigan joyni o‘rganish, xomashyo saqlanadigan va ular yuklanadigan reaktorni imkon darajasida chuqurlikda
joylashtirishga harakat qilish kerak.
Bunda haroratni boshqarish oson, issiqlikdan ajratuvchi materiallar (qum va tuproq)dan foydalanish qulay, issiqlikni rostlash materiallari arzon va qulay bo‘lishi lozim. Bunday materiallarga somon, qum, shlak va quruq go‘ng kiradi (1.13-rasm). Bu
materiallar qavatma-qavat joylanadi, avval somon sepiladi, qum tuproq yoki soz tuproq, reaktorning yuqori qismigacha shunday sepiladi. Keyin soz tuproq bilan shlak aralashmasi quyiladi, bunda aralashma qalinligi 300 mm dan kam bo‘lmasligi kerak. Yer bilan himoya o‘rtasi polietilen bilan qoplanadi.
Somon
Qum
Shlak
Quruq go‘ng
1.13 - rasm. Issiqlikdan ajratuvchi mahsulotlar
Reaktorni yig‘ish. Reaktor metalldan yoki qurilish matreallaridan tayyorlanishi mumkin, masalan: g‘isht, sement va toshdan. Reaktor, albatta, yopiq va korroziyaga chidamli bo‘lishi kerak.
Avvalo, chiqindilarni yuklash va chiqarish quvurlari montaj qilinadi. Quvurlar qarama - qarshi tomonga joylashtiriladi. Chunki yangi tushayotgan xomashyo, ishlab chiqarilayotgan mahsulotga aralashib ketmasligi lozim. Buning uchun diametri 150
mm
dan kam bo‘lmagan quvurlar ishlatiladi. Yuklab olish quvuri idishga
mahkamlanib, keyin reaktor asosga o‘rnatiladi va issiqlikdan ajratiladi.
Qurilmani yig‘ish. Iste’molchiga gaz yetkazib berish quvurida hech qanday yoriq va teshiklar bo‘lmasligi kerak. Gaz uzatish quvuri reaktorning yuqori qismiga mahkamlanadi. Buning uchun diametri 25 mm dan kam bo‘lmagan po‘lat quvur ishlatiladi.
Gaz uzatish qurilmasiga suv zatvori kiradi. U yarmigacha suv to‘ldirilgan idishni o‘z ichiga oladi. Kirish quvuri suvga tushiriladi. Gaz chiqish quvuri suv ustida, yani suv yuzasida to‘plangan gaz bor joyda joylashadi.
|
| |
-rasm - Muqobil energiya manbalari

|
Muqobil energiya manbalari
|
bet | 48/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)1.12-rasm. Kichik hajmli boigaz olish uskunasi
Qayta ishlangan biomassa bioreaktordan yangi aralashma quyishdan avval yoki hosil bo‘lgan gaz bosimi yordamida chiqaruvchi quvur yordamida quyib olinadi. Ushbu quyib olingan biomassa (bioo‘g‘it) maxsus idishda (vaqtinchalik yig‘gich) saqlanadi. Uning hajmi bioreaktor hajmidan kam bo‘lmasligi lozim. Ushbu tipdagi oddiy biogaz uskunasidan har qanday fermer xo‘jaliklari o‘z hududlarida qurib foydalanishlari mumkin.
Ushbu oddiy tipdagi biogaz uskunasini qurish uchun quyidagilarga e’tibor qaratish lozim:
- xo‘jalikning kunlik chiqindisi hajmidan kelib chiqib, bioreaktor hajmini tanlash;
- biogaz uskunasiga aralashmani yuklash va quyib olish uchun mos keladigan joyni tanlash;
- bioreaktordan aralashmani quyib olish uchun qulay bo‘lgan holdagi quyish, yuklash quvurlarini tanlash va o‘rnatish;
- so‘ngra yuklash idishi va biogaz yig‘iladigan moslamani tanlash va yig‘ish;
- bioreaktorning germetikligini tekshirish, bo‘yash va issiqlikdan ajratilganligini ta’minlash zarur.
Aralashmani qo‘lda quyish va aralashtirishga hamda bioreaktor ichida
aralashmani qizdirishga ixtisoslashtirilgan biogaz uskunasi quyidagi jihozlardan tashkil topgan:
- Reaktor;
- Yangi xomashyolarni yuklash uchun idish;
- Biogaz chiqish qurulmasi;
- Yangi suyuq go‘ng yuklash qurilmasi.
Qurilmani o‘rnatish tartibi:
- Xo‘jalikda to‘plangan bioaralashma miqdorini aniqlash;
- Reaktordagi kerakli hajmni aniqlash;
- Qurilma joyini aniqlash;
- Reaktor uchun kerakli materiallarni tayyorlash;
- Kiritish va chiqarish quvurlarini tekshirish;
- Reaktorni o‘rnatish;
- Yuklash idishini tayyorlash;
- Gaz chiqarish quvurini o‘rnatish;
- Xomashyo idishi uchun qopqoq tayyorlash;
- Reaktorning germetikligini tekshirish;
- Bo‘yash va issiqlikdan ajratish materiallarni o‘rash;
- Biogaz qurilmasini ishga tayyorlash.
|
| |
-jadval
O‘zbekistondagi qayta tiklanadigan energiya manbasining imkoniyatlari

|
-jadval
O‘zbekistondagi qayta tiklanadigan energiya manbasining imkoniyatlari
|
bet | 44/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)1.3-jadval
O‘zbekistondagi qayta tiklanadigan energiya manbasining imkoniyatlari
Ko‘rsatkichlar
|
Jami (mln.t.n.e.)
|
Shu jumladan, energiya (mln.t.n.e.)
| | | | | |
Gidro
|
Quyosh
|
Shamol
|
Biomassa
|
Yalpi1
|
50984,6
|
9,2
|
50973
|
2,2
|
–
|
Texnik2
|
179
|
1,8
|
176,8
|
0,4
|
0,3
|
O‘zlashtirilgan
|
0,6
|
0,6
|
–
|
–
|
–
| | | | | | |
O‘zbеkistоnda QTEMlaridan fоydalanish uchun qulay imkоniyatlar mavjud. Mamlakatimizda yilning asоsiy qismi issiq va quyoshli kunlardan ibоrat. Bundan tashqari, tоg‘li hududlardan оqib o‘tuvchi sеrsuv daryolar bitmas-tuganmas enеrgiya manbai hisоblanadi. Rеspublikamizda QTEMlarining tехnik imkоniyatlari: quyosh - 98,8 fоiz, shamоl - 0,2 fоiz, gidrо - 1,0 fоizdan iborat (1.3-jadval).
Respublikamizda markazlashgan elektr tarmog`i mavjud bo`lishiga qaramasdan, qish faslida ayrim nosozliklarning vujudga kelishi tufayli qishloq hududlarigacha elektr energiya yetmaydigan holatlar kuzatilishi mumkin.
Respublikamizda bioenergetika, xususan, biogazdan foydalanish hali ham keng
miqiyosda emasligi sababli, yaqin o‘tgan yiilar ichida bioenergetika loyihalari bo‘yicha mamalakatimizda ikkilamchi xomashyoni qayta ishlash to‘g‘risida aniq mexanizmlar yaratildi. “Chiqindilar to‘g‘risida”gi qonunning qabul qilinishi, shuningdek, Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston Respublikasida 2018 - 2022 – yillarda tabiatni muhofaza qilish”ga mo‘ljallangan Dastur to‘g‘risidagi qarorning e’lon qilinishi biogazning Respublikada jadal sur’atda rivojlanishiga sabab bo‘lmoqda. Mazkur qarorda biogaz olish va iqtisodiyotning turli tarmoqlarida foydalanish bilan bog‘liq vazifalar aniq belgilab berildi.
|
| |
So‘rov: Select max(ID) as ‘eng kam oylik oladigan ’ from ishchilar

|
So‘rov: Select max(ID) as ‘eng kam oylik oladigan ’ from ishchilar
|
bet | 5/6 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,59 Mb. | | #228155 |
Bog'liq malumot.qayta1-6So‘rov: Select max(ID) as ‘eng kam oylik oladigan ’ from ishchilar;
Natija:
3.4.–rasm. MAX() funksiyasining qo‘llanishi.
ishchilar id si 2 va 4 oralig‘ida bo‘lgan qurilma ma’lumotlarini chiqaramiz.
So‘rov: Select *from ishchilar where ID between 2 and 4;
Natija:
3.5-rasm. BETWEEN operatorining qo‘llanishi.
5.ishchilar jadvalidagi qurilmalar sonini aniqlaymiz:
So‘rov: Select count(*) as ‘mahsulotlar_soni’ from mahsulotlar;
Natija:
3.6-rasm. COUNT() funksiyasining qo‘llanishi.
6.ishchilar jadvalidagi qurilmalar id larining o‘rta arifmetigini aniqlaymiz.
So‘rov: Select avg(ID) as ‘ishchilar ID lari orta arifmetigi’ from ishchilar;
Natija:
3.7– rasm. AVG()funksiyasining qo‘llanishi.
7.ishchilar haqida ma‘lumotlarni chiqaramiz;
So`rov: Select * from ishchilar where lavozimi=‘direktor’;
Natija:
3.8– rasm. SELECT va WHEREning qo‘llanishi.
8. ishchilar jadvalida barcha qurilmalar id lari yig‘indisini topamiz;
So`rov: Select sum(id) as ‘ishchilar ID lari yig’indisi’ from ishchilar;
Natija:
3.9– rasm. SUM() funksiyasining qo‘llanishi.
ishchilar jadvalidagi qurilma nomlarini bosh harflarini va qurilma nomini chiqaramiz;
So`rov: Select mid(FISH0, 1, 1) as ‘bosh harflar’, FISH from ishchilar;
Natija:
3.10x – rasm. MID() funksiyasining qo‘llanishi.
6-Amaliy ish .
Group by va Order by standart so‘zlaridan foydalanib so’rov yaratish. HAVING standart so’zi orqali so’rovlar yaratish.
Ishni bajarish tartibi
maktab ishchilari oylik narxlari topilsin.
|
| |
-Amaliy mashg’ulot - Mustaqil ish bajardi: Jahongir Gaybullayev Qabul qildi: Sodiqov Vali toshkent – 2023

|
Mustaqil ish bajardi: Jahongir Gaybullayev Qabul qildi: Sodiqov Vali toshkent – 2023
|
bet | 3/6 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,59 Mb. | | #228155 |
Bog'liq malumot.qayta1-63-Amaliy mashg’ulot.
Mavzu: SQL tilida jadvallar yaratish, o’zgartirish va o’chirish.
Ishni bajarish tartibi
Avvalo 2-amaliy ishida tuzgan jadvallarimizni esga olamiz. Bizda 5 ta jadval mavjud edi. Endi o‘sha jadvallarni MYSQL da yuqorida sintaksisini keltirib o‘tganimizday komandalardan foydalanib yaratamiz:
Eski yaratilgan ma’lumotlar bazasini ko‘ramiz:
So`rov: show databases;
Natija:
1.1-rasm. Mavjud ma’lumotlar bazalarining ro‘yxati.
Yangi maktablar nomli baza yaratamiz;
So‘rov: create database maktablar;
1.2-rasm. Yangi maktablar nomli bazasining yaratilishi.
So‘rov: create table xonalar(ID int,turi varchar(30),
Nomi varchar(30) );
Natija:
1.3-rasm. xonalar nomli jadval yaratilishi.
Jadvalni ko‘ramiz:
So‘rov: desc mahsulotlar;
Natija:
1.4-rasm. Yaratilgan xonalar jadvalini ko‘rinishi.
Jadvalga yangi soni nomli satr qo‘shamiz:
So‘rov:Alter table xonalar add soni int;
Natija:
0
1.5-rasm. xonalar jadvaliga ALTER operatori orqali ustun qo‘shilishi.
Sanasi nomli satrning o‘lchamini o‘zgartiramiz:
So‘rov: Alter table xonalar modify soni varchar(30);
Natija:
1.6-rasm. xonalar jadvalida ALTER operatori orqali mavjud ustun toifasi o‘zgartirilishi.
4-Amaliy mashg’ulot.
Mavzu: Ma‟lumotlarni tanlash va ular ustida amallar
Ishni bajarish tartibi
Avvalo 3-amaliy ishda tuzgan jadvallarimizni esga olamiz. Endi o‘sha jadvallarni MYSQL da yuqorida sintaksisini keltirib o‘tganimizday komandalardan foydalanib yaratamiz.
Jadval ob‘yektlariga qiymatlar beramiz:
|
| |