“Sen-tasdiqlar”ning umumiy maqsadlarning buzilishi

2. “Sen-tasdiqlar”ning umumiy maqsadlarning buzilishi
va uzilishiga olib kelishi.
Siz xohlamasangiz ham ko‘pchilik
hollerda «sen-tasdiqlar» qarama-qarshilik darajasini kuchaytirib,
konfrontatsiyaga, olishuvga, psixologik va emotsional to‘qna-
shuvga, yakkalikka, umumiy maqsadlarning buzilishi va
uzilishiga olib keladi.
Mana shunday to‘qnashuv va qarama-qarshilikni, bir tomon-
dan, oldini olish, shu bilan birga, o‘z fikrini ham ifodalashga
ulgurishning eng maqbul yo‘li «Men-tasdiqlar», “men-muro-
jaat”lar hisoblanadi.
«Men-tasdiqlar» boshqa odamlarga o‘z his-tuyg‘ularingiz,
o‘ylaringiz, sizni qiynayotgan masalalarni aytish, muammolarga
ular e’tibori va diqqatini qaratish, boshqa odamlarga bosim o‘t-
kazmasdan va o‘z salbiy emotsional kayfiyatining ta’sirini ularga
yubormasdan masalalarni hal etish, dolzarb muammolarni bildi-
rishning eng maqbul, ta’sirchan va osoyishta, emotsional bosim-
dan holi bo‘lgan usuli hisoblanadi.
“Men-tasdiqlar” boshqa odamni majburlamasdan turib, o‘z
maqsadlaringizga yetishish, ochiq muloqotni davom ettirish usu-
lidir.
“Men-tasdiqlar” juda katta imkoniyatlar beradi. Faqat ularni
o‘z o‘rnida qo‘llay olish darkor. Eng asosiysi bu usul sizga
boshqa insonga xujum qilmaslik imkonini, uni ayblamaslik
147
imkonini yaratadi. Siz boshqa insonga hamla qilmasdan turib, o‘z
fikr va hissiyotlaringizni unga bayon qilib bera olasiz. Bunday
bayondan so‘ng boshqa inson ko‘nglida sizning so‘zlaringizga
nisbatan agressiya va salbiy kayfiyat vujudga kelmaydi.
“Men-tasdiqlar” usuli o‘zingizning fikr va talabingizni zo‘ra-
vonliksiz birovga anglatish, tushuntirish, bayon qilish yo‘lidir.
3. “Men-tasdiqlar” konflikt sharoitida o‘zaro muloqot-
ning eng samarali, eng effektiv usullaridan hisoblanadi.
“Men-tasdiqlar” usulini qo‘llash oddiy ish emas. U insondan
ma’lum ishlangan, singdirilgan malakalarni talab etadi. Boshla-
nishida «men-tasdiqlar» usulini qo‘llash g‘ayri oddiyday
tuyuladi, ammo ma’lum tajribalardan so‘ng, u jo‘n, oddiy hodisa-
ga aylanib boradi. Keyinchalik, balki «men-tasdiqlar» usuli
sizning hayotingizda muomala madaniyatingizning eng maqbul
usullaridan biri bo‘lib qolar.
Shu bois “men-tasdiqlar” usulini qo‘llash bo‘yicha
ma’lumotlarni bildirib o‘tamiz. Qanday qilib «men-tasdiqlar»
usulini to‘g‘ri qo‘llash mumkin:
- eng avvalo, “sen” deyish, ya’ni birovni aybli qilishdan kon-
fliktli vaziyatda “men” deyishga o‘tish darkor;
- “men” deyishga o‘tish mutlaqo “men” aybdorman, aybimga
iqrorman degani emas;
- konfliktli vaziyatda “men” deyishning o‘ziga xos tartiblari
mavjud. “Men” deganda, aynan mening mana shu ziddiyatdan
nechogli qiynalayotganim, ziddiyat meni nechogli azoblayotgani,
aynan inson “meni”ga aloqador bo‘lgan “mening hissiyotlarim”
bildiriladi, ammo bu vaziyatda “uning” aybi yo‘qligi ta’kidlanadi;
- “men” deyilishida muhim bo‘lgan maqsad, aslida mavjud
ziddiyat, har ikki tomonga, ya’ni “unga” ham ta’sir ko‘rsata-
yotganligi, «menga” ham ta’sir ko‘rsatayotganligini anglatish.
Mana shunda, ziddiyat ikki tomonning emotsional holatidan
ajratiladi. “Men” ziddiyatdan xursand emasman, “sen” ham ziddi-
yatdan xursand emassan. Biz ikkalamiz ham – xursand emasmiz.
Biz bir tomondamiz – deyilishiga imkon yaratiladi. “Men” va
“sen” bir tomon, ziddiyat – bir tomonga ajratiladi. “U” ham sizni
148
ziddiyatdan tashqarida ko‘ra boshlaydi. “U” - “men”ga quloq sola
boshlaydi, “men»ning nima demoqchiligimni eshita boshlaydi;
- “men” ga o‘tish tazyiqsiz, bosimsiz olib boriladi. “Men”
deyish o‘z qalbiga, o‘z hissiyotlariga aniq quloq tutishni va ularni
adekvat tarzda so‘z bilan to‘g‘ri ifodalanishini angladi. “Men -
tasdiqlar” aynan siz o‘zingizning qalbingizdagi maqsadlar, his-
tuyg‘ularni aniq idroq qilgan vaqtda sizga qo‘l keladi. Agar siz o‘z
hissiyotlaringizga aniq quloq tutmay, sohtalik bilan “men-
tasdiqlarni” ishlatsangiz, o‘zingizga zarar ko‘rsatib qo‘yishingiz
mumkin. Chunki siz chin maqsadni emas, haqiqatga anglangan
maqsadni emas, balki opponentingizga ta’sir o‘tkazish uchun
tanlangan maqsadni ko‘zlagan bo‘lasiz. Masalan, talabalar o‘rta-
sida yosh kelin-kuyovlar hayotida bo‘lishi mumkin bo‘lgan oilaviy
tortishuvlar oqibatida yuzaga kelgan konfliktli vaziyatdan bir
misol: aslida siz ajralishni xohlamayotgan bo‘lsangiz-u, xotin
(er)ingizni bo‘ysundirish uchun ajrim haqidagi gaplarni bexudaga
ishlatayotgan bo‘lsangiz, opponentingiz sizning fikrlaringizni
“chin” qabul qilib, ajrimga rozi bo‘lib qolishi mumkin. “Men-
tasdiq”lar ikki tomonni ham samimiylik va rostgo‘ylikka o‘rgatadi.
«Men – tasdiqlar»ni qo‘llash bo‘yicha to‘rt talab:
1. Birovga har doim uning ismi-sharifini aytib murojaat
qiling. Bu hol uni tan olganligingiz va hurmat qilishingiz belgi-
sidir.
2. Qanday o‘ylar sizni bezovta qilayotgani, qanday tuyg‘ular
tashvishga solayotganini ayting. O‘z tuyg‘ularingizni boshqa inson
bilan holis muhokama qiling.
3. Muammoni aniqlang va aniq fikrlang. Hech kim sizdan
yaxshiroq aynan sizning his-tuyg‘ularingizni anglamaydi.
4. Boshqa odamga nimani istayotganingizni ayting. Shuning
o‘zi konflikt yechimi uchun turtki bo‘lishi mumkin.
“Men - tasdiq”larga misollar. Mavjuda, men bilan gaplash-
maganingda, men o‘zimni nimagadir aybdorday, hafa bo‘lganday
his qilyapman. Men seni hafa qilmoqchi emasman. Men sen bilan
uchrashib, shu narsa haqida gaplashmoqchi edim. Nima deysan...
Rahim, mening gapimni bo‘lganingda juda hafa bo‘lib ketaman.
149
Menga o‘z fikrimni to‘liq bayon qilib berishim uchun imkon
bersang.
Dilfuza, men senga yoqmasligim mumkin. Ammo menga
ham o‘z fikrlarimni bildirishga imkon bersang. Balki men o‘z
fikrlarimni bildirsam, senga ham ular yoqar... Mening fikrlarim
senga ma’qul kelmasa, men hafa bo‘lmayman...
Karim aka! Men o‘zimning gapimni tushuntira olmadim.
Men sizdan xafa emasman. Men sizning fikringizni aniq tushunib
olmoqchiman. Men ana shunda nima qilishni aniq bilib olaman.
Sizning fikringizni bilib olsam, men xatolikka yo‘l qo‘ymayman.
Men o‘zim ham nima bo‘layotganligi bilib olmoqchiman.
Bahtiyor, bolam, men xat yozmasang xavotirlanaman. Har xil
xayollar meni qiynay boshlaydi. Men seni sog‘inaman. Men seni
ko‘rgim keladi. Men sen bilan bo‘lgim keladi. Men sendan xabar
olsam, tinchlanaman. Men sen bilan gaplashgandek bo‘laman...
G‘ulom aka! Men kech kelganingizda havotir olaman. Nima
bo‘ldi ekan deb, o‘ylay boshlayman. Har xil hayollar mening
tinchimni buzadi. Ko‘chada falokat ko‘p. Men shundan qo‘rqa-
man xolos. Menga bir telefon qilib, kech qolayotganligingizni
aytib qo‘ysangiz bas. Men sizni xavotirsiz kutishni boshlayman.
Men asli siz haqingizda qayguryapman. Men uchun siz begona
emassiz. Menga sizdan yaqin odam yo‘q...
Mannon Rahimovich! Men aslida sizning talablaringiz to‘g‘ri
deb o‘ylayman. Men xuddi sizdek komissiyaning nima deyishi
bilan qiziqaman va men ham ishga mas’uliyatli yondashishni
xohlayman. Menga ham komissiya yaxshi gaplarni aytib ketsa,
yaxshi-ku. Men va men boshqargan bo‘linma hamma ishlarni
qilyapti... Men o‘z xodimlarimning saviyasiga ishonaman. Men
sizni uyaltirib qo‘ymaslik uchun hamma choralarni ko‘raman.
Xotin! Kel, bu yoqqa o‘tir. Men ertalabdan kechgacha bola-
larni, oilani boqish uchun harakatdaman. Men uchun bolalar,
oilam aziz. Yaxshi kiysin, yaxshi yesin, deyman. Qo‘limdan
kelganini qilyapman. Menga xadeb, “ertalabdan kechgacha yo‘q-
siz” deganing og‘ir botadi. Men aslida sizlar uchun yashayap-
man. Menga “pul” bersa ham boshqa xotinga qaramayman.. Jon
150
xotin, o‘zingni ham, meni ham qiynama. Men sizlar bilan
tirikman. Menga boshqalar kerak emas.
“Men-tasdiqlar”ning ishlatilishi. Agar siz o‘z yaqiningizga
biror narsa demoqchi bo‘lsangiz-u, uni qanday bildirishni
bilolmayotgan bo‘lsangiz, “men-tasdiqlar” sizning usulingizga
aylanadi. Ammo “men-tasdiqlar”ni ishlatish ma’lum bir mashq-
larni, amaliy tajribani talab etadi. Chunki “men- tasdiq”ning
ma’nosi mayinlik va ortga chekinish emas, balki aniq qilib o‘z
hissiyotlarini birovga bildirishdir. “Men-tasdiq”ning maqsadi -
aniqlik, to‘g‘rilik va samimiylikdir. Shu bilan birga, “men-
tasdiq” sizning ziddiyat ichidagi eng so‘nggi so‘zingiz ham emas.
U - xulosa ham emas. U - bildirish xolos, aniqlab olish xolos, u -
ikki tomon uchun bir-birini tushunishiga qaratilgan qadamdir.
“Men-tasdiq” muammo borasidagi muloqotning boshi bo‘lib,
u hech vaqt muloqotning va ziddiyatning so‘nggi qarori bo‘la
olmaydi. “Men-tasdiq” muammo borasida ikki tomonning ochiq-
chasiga gaplashuvi, bir-birini turtmasdan, bir-birini ayblamasdan
olib boriladigan samimiy suhbat. U - o‘zini vijdonan va ro‘yrost
tutish qobiliyati. U - samimiylik, iliqlik, ochiqlik va to‘g‘rilikni
ikki tomon ochib bera oladigan kalitdir.
“Men-tasdiq” shaxs meni orqali o‘zi haqida gapirish emas,
balki shaxs “meni” orqali o‘z opponentining fikr va o‘ylarini bi-
lish, ularni ochiq aytilishi uchun asos yaratish, boshqa odam
hissiyotlarini anglash yo‘lidir. Ya’ni, “men-tasdiqlar” bir tomon-
dan shaxsning hissiyotlarini yoritish va anglatishga xizmat qilsa,
ikkinchi tomondan, ikkinchi shaxsning o‘z hissiyotlarini ochiq
aytish va ro‘yrost gapirishi uchun ham sharoit yaratib beradi.
Ammo uni qo‘llaganda birdaniga mojiza yuz beradi-yu, hamma
narsa risoladagidek o‘zgaradi-qoladi, deb o‘ylash xato. Ikkinchi
tomonni, muloqotga chaqira olmasangiz ham, o‘z hissiyotlarin-
gizni qo‘rqmay, ochiqchasiga, bosim o‘tkazmay va tahdid qilmay
ayta olganligingiz sizga emotsional yordam beradi, yuragingiz
bo‘shaydi. Ba’zan qarshi tomonlar sizninig nechog‘li hafa qilish-
ganini, siz qanchalik ezilayotganligingizni, hissiyotlaringiz sizga
tinchlik bermayotganligini bilmaydi. “Men-tasdiqlar” vaziyatni
151
qarshi tomon uchun mana shunday vaziyatlarni oydinlashtirishga
xizmat qiladi. Konfliktlar asli ko‘proq yaqin odamlar orasida
sodir bo‘lishini nazarga olinsa, ziddiyat ichidagi yaqinlaringiz
sizga aslida “ yomonlik” istamayotganligini siz ham bilib olasiz.
“ Men-tasdiq” ziddiyat sharoitini yashirmay, ro‘yrost va aniq
belgilab olinishiga ko‘mak beradi. Shu bilan birga, o‘z muno-
sabatlaringizni “men – tasdiq”lar orqali bildirishga urinish
jarayonida xohlang-xohlamang, siz “samoanaliz» bilan shugulla-
nishga majbur bo‘lasiz. Buning oqibatida siz o‘zingiz haqin-
gizdagi real haqiqatni ham bilib olasiz, o‘zingizni qayta anglash
jarayoni yuz beradi. Eng muhimi, siz uchun nima narsalar qadrli,
nima narsalar kerak emas, aynan “men-tasdiq» va “samoanaliz”
jarayonlarida bu savollarga ham javob topasiz. Agar birinchi
marta “men-tasdiq”larni ishlatish imkonini qo‘ldan bergan
bo‘lsangiz, boshqa sharoitlarni poylang hamda ularni bir emas,
doimiy ishlatib borishga harakat qiling.
Optimal darajada o‘zini himoya qilish. Agar biror kim sizga
qattiq baqirayotgan, sizni xo‘rlayotgan bo‘lsa, uning jahliga jahl
bilan javob berish, unga ham baqirish, unga ham aziyatli va
nafsoniyatga tegadigan gaplarni qaytarishdan o‘zingizni tuting.
Bu vaziyat optimal darajada “men-tasdiqlar”ni ishlatish uchun
sharoit pishib yetilganligini ko‘rsatadi. O‘zingizning qalbingizda
tug‘yon urayotgan va ko‘pirib borayotgan hislaringizni
o‘chirishga harakat qiling. Chuqur nafas oling! O‘z maqsadingiz
– “men- tasdiq”da butun fikringizni jamlang! Butun borlig`ingiz
bilan ongingiz, tafakkuringizning “men-tasdiqlar”ni pishiradigan
va tayyorlaydigan nuqtasiga murojaat eting! Tezda “men-tasdiq”
uchun matn hozirlang.
1. Menga ovozingizni ko‘tarib, baqirib gapirganingizda
(noxush hodisa);
2. Men o‘zimni xo‘rlangan, azoblangan, beayb aybdordek his
qilaman (noxush hodisaga javob, uning reaksiyasi);
3. Men siz bilan har qanday noxush va bahsli muammoni
tinchlik va samimiylikda muhokama etishni istayman (kelib chi-
qadigan yangi vaziyat);
152
4. Men sizni juda qattiq xurmat qilaman, shu bois siz bilan
“sen-menga” borishni istamayman (opponentingiz o‘zgarishi
uchun unga vaziyat yaratilishi);
5. Men sizga nisbatan hurmatsizlikni o‘zimga ep ko‘r-
mayman. Men sizga iliq munosabatda bo‘lishni istayman. Hur-
matingiz bor. Shu bois, men siz bilan to‘g‘ri va samimiy muno-
sabatda bo‘lish tarafdoriman. Siz menga qo‘pol gap qilsangiz,
mening ko‘nglim og‘rib qoladi. Mening ham ko‘nglimni og‘rit-
mang. To‘g‘ri gapni, agar u tanqid bo‘lsa ham, men ham to‘g‘ri
qabul qilaman (opponentingizning xulosaga kelishi va o‘z muno-
sabatini o‘zgartirishi uchun sharoitning to‘liq yaratilganligi).
Sezyapsizmi, siz o‘z opponentingizni bir soniyadayoq bir yuz
sakson foizga qayirib, ikkalangiz uchun ham yangi muloqot vazi-
yatini yarata oldingiz. Bir narsani ta’kidlash zarur, bu jumlalarning
hammasi osuda va tahdidsiz, ammo qat’iy ovozda aytilishi darkor.
Shunday qilib, “man-tasdiqlar” tartib-qoidalari insonlararo
munosabatlarda o‘z hissiyotlarini tahdidsiz va adekvat tarzda
bayon qilish uchun sharoit yaratib beradi. Sizning hissiyot-
laringiz, xulosa va fikrlaringizning aniq va to‘g‘ri qabul qilinishi
esa oradagi tushunmovchilikning oldini oladi hamda muloqot-
ning madaniy va osuda o‘tishiga imkon yaratadi.
|