nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mavzuga oid tayanch iboralar

Mavzuga oid tayanch iboralar.
1. Oksidlanish–qaytarilsih xususiyatli titrlash usuli–asosida oksidlanish–qaytarilish reaksiyalari yotadigan hajmiy analiz usuli.
2. Permanganatometriya usuli–ishchi eritma sifatida KMnO4 eritmasi ishlatiladigan hajmiy analiz usuli.
3. Yodometriya usuli–asosida va reaksiyalari yotuvchi hajmiy analiz usuli.
4. Bromatometriya usuli–ishchi eritma sifatida KBrO3 eritmasi ishlatiladigan hajmiy analiz usuli.
5. Nitritometriya usuli–ishchi eritma sifatida NaNO2 eritmasi ishlatiladigan hajmiy analiz usuli.
6. Oksidlovchi moddaning ekvivalent massasi–oksidlanish–qaytarilish reaksiyasida oksidlovchi modda molekula massasini u qabul qilgan elektronlar soniga nisbati.
7. Qaytaruvchi moddaning ekvivalent massasi–oksidlanish–qaytarilish reaksiyasida qaytaruvchi modda molekula massasini u bergan elektronlar soniga nisbati.
Mavzuga oid adabiyotlar:
1. A. Yu. Ibodov: «Farmatsevtik kimyo», I tom, Toshkent, «Tibbiyot» nashriyoti, 1996 yil, 80–90 betlar;
2. M. S. Mirkomilova: «Analitik kimyo», Toshkent, «O`zbekiston» nashriyoti, 2005 yil, 214–239 betlar;
3. M. G`ulomova: «Analitik kimyo», Toshkent, «Talqin» nashriyoti, 2005 yil, 128–141 betlar;
4. U. Haydarov: «Analitik kimyo», Toshkent, «O`qituvchi» nashriyoti, 2007 yil, 206–224 betlar.
Mavzu: Cho`ktirish va komples hosil qilish usullari.
O`quvchi–talaba bilishi kerak:
1. Cho`ktirish usuli tushunchasi mohiyatini;
2. Mor, Folgard, Fayans usullari tushunchalarini;
3. Kompleks hosil qilish usuli tushunchasi mohiyatini;
4. EDTA ishtirokida titrlashni.
Yangi darsning bayoni.
1. Cho`ktirish usuli tushunchasi mohiyati.
Cho`ktirish usuli shunday titrometrik aniqlashlarni birlashtiradiki, ularda aniqlanayotgan modda bilan ishchi eritma o`rtasidagi reaksiya natijasida aniqlanayotgan ion to`liq cho`kadi. Cho`ktirish usulida qo`llaniladigan reaksiyalar quyidagi talablarni qanoatlantirishi kerak:
a) cho`kma amalda erimaydigan bo`lishi kerak;
b) cho`kma tez tushishi kerak;
c) titrlash natijasida ta`sir qiladigan qo`shimcha reaksiyalar ketmasligi kerak;
d) ekvivalent nuqta oson aniqlanishi kerak.
Tekshirilayotgan modda cho`kmaga to`liq tushganda ekvivalent nuqtaga erishiladi. Kislota–asosli titrlash usulidagi kabi reaksiyaning oxiri indikator yordamida aniqlanadi, ammo bu usuldagi indikatorlar kislota–asos usulidagi indikatorlardan keskin farq qiladi.
Cho`ktiruvchining turiga qarab cho`ktirish usullari bir qator usullarga bo`linadi: Mor, Folgard, Fayans usullari. Titrometrik analizda ishlatiladigan cho`ktiruvchi reaktivlardan, boshqalaridan ko`proq, kumush nitrat–AgNO3 eritmasi ishlatiladi. Shuning uchun cho`ktirish usuli argentometriya usuli deb ham ataladi.
|
Mavzuga oid tayanch iboralar

Mavzuga oid tayanch iboralar.
1. Cho`ktirish usullari–aniqlanayotgan modda bilan ishchi eritma o`rtasidagi reaksiya natijasida aniqlanayotgan ion to`liq cho`kadigan hajmiy analiz usuli.
2. Argentometriya usuli–ishchi eritma sifatida kumush nitrat–AgNO3 eritmasi ishlatiladigan cho`ktirish usuli.
3. Mor usuli–argentometriya usullaridan biri bo`lib, bu usul ushbu reaksiyaga asoslangan, masalan, Ag+ + Hal– = AgHal↓
4. Folgard usuli–argentometriya usullaridan biri bo`lib, bu usul AgSCN hosil bo`lish reaksiyaga asoslangan, masalan, Ag+ + SCN– = AgSCN↓
5. Kompleks hosil qilish usuli–metall kationlarining kompleksonlar bilan kompleks hosil qilish reaksiyasiga asoslangan hajmiy analiz usuli.
6. EDTA–etilendiamintetrasirka kislotaning ikki natriyli tuzi, uni komplekson III yoki trilon–B deb ham ataladi.
7. Bufer aralashma–hosil bo`ladigan H+ ionlarini bog`lash uchun qo`shiladigan modda.
Mavzuga oid adabiyotlar:
1. A. Yu. Ibodov: «Farmatsevtik kimyo», I tom, Toshkent, «Tibbiyot» nashriyoti, 1996 yil, 90–95 betlar;
2. M. S. Mirkomilova: «Analitik kimyo», Toshkent, «O`zbekiston» nashriyoti, 2005 yil, 239–267 betlar;
3. M. G`ulomova: «Analitik kimyo», Toshkent, «Talqin» nashriyoti, 2005 yil, 141–148 betlar;
4. U. Haydarov: «Analitik kimyo», Toshkent, «O`qituvchi» nashriyoti, 2007 yil, 196–206 betlar.
Mavzu: Fizik–kimyoviy (instrumental) tekshirish usullari.
O`quvchi–talaba bilishi kerak:
1. Fizik–kimyoviy tekshirish usullari mohiyatini;
2. Xromatografiya, fotometriya, flyuorometriya, refraktometriya usullarini;
3. Spektrofotometriya, fotoelektrokolorimetriya, flyuorometriya, IQ–
spektroskopiya, YaMR–spektroskopiya usullari.
4. Standart eritmalar tayyorlash va eritmalarga qo`yilgan talablarni.
|
EDTA ishtirokida titrlash

|
EDTA ishtirokida titrlash
|
bet | 30/35 | Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 172,42 Kb. | | #120263 |
Bog'liq 8,9,4. EDTA ishtirokida titrlash.
Ammiakli bufer aralashma tayyorlash. Buning uchun 100 ml 20 % li NH4Cl eritmasini 100 ml 20 % li NH4OH eritmasi bilan aralashtiriladi va aralashma distillangan suv bilan 1 litrgacha yetkaziladi.
Indikator tayyorlash. Buning uchun 0,5 g erioxrom qora T ni 10 ml ammiakli bufer aralashmada eritiladi va eritma hajmi etil spirti bilan 100 ml ga yetkaziladi. Hosil qilingan eritma 10 sutkagacha yaroqli hisoblanadi.
EDTA ning 0,05 n li eritmasini tayyorlash. EDTA boshlang`ich moddalarga qo`yiladigan talablarga javob beradi, shuning uchun uning katta bo`lmagan miqdorini aniq tortim bo`yicha tayyorlash mumkin.
EDTA ning ekvivalent massasi ga teng. Eritma tayyorlash uchun kerakli tortim miqdori quyidagi formula bo`yicha aniqlanadi:
bu yerda N–eritmaning normalligi, VK–o`lchov kolbasining hajmi, E–EDTA ning ekvivalent massasi.
Eritmani har qanday aniq eritma tayyorlagandek tayyorlanadi, agar EDTA eritmasini taxminan kerakli konsentratsiyada tayyorlansa, eritmaning titri hajmiy usul bilan aniqlanadi. Boshlang`ich modda sifatida MgSO4•7H2O ni ishlatish mumkin. EDTA ning titri aniqlanmoqchi bo`linayotgan metall bo`yicha hisoblanadi.
Kalsiyni aniqlash. Kalsiy miqdorini uning tuzlaridan aniqlash uchun analitik tarozida olingan CaCl2•6H2O tortimi 100 ml li o`lchov kolbasiga solinadi, distillangan suvda eritiladi, belgigacha yetkaziladi va aralashtiriladi. Tayyorlangan eritmadan pipetka bilan konussimon kolbaga 10 ml olinadi, distillangan suv bilan 70–80 ml hajmgacha suyultiriladi. 5 ml ammiakli bufer aralashma va 5 tomchi indikator qo`shiladi. Hosil qilingan aralashma EDTA eritmasi bilan qizil vino rangidan ko`k rangga o`tgunga qadar titrlanadi. Titrlash oxiriga yaqin EDTA eritmasini ehtiyotlik bilan bir tomchidan qo`shish kerak. Titrlash oxirida qizil rangning izi butunlay yo`qolib, eritma yashil tusli ko`k bo`lib qoladi.
Titrlangan eritmadagi Ca2+ miqdori ushbu formula bo`yicha hisoblanadi:
yoki V1●N1=V2●N2
Ca2+ ning foiz miqdori ushbu formula bo`yicha hisoblanadi:
bu yerda, P –titrlangan eritmadagi Ca2+ miqdori, Q –CaCl2●6H2O tuzining tortimi.
|
| |
Yangi darsning bayoni - Mavzular ro`yxati

|
Mavzular ro`yxati
|
bet | 32/35 | Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 172,42 Kb. | | #120263 |
Bog'liq 8,9,Yangi darsning bayoni.
1. Fizik–kimyoviy tekshirish usullari mohiyati.
Eritmalarning juda ko`p fizik–kimyoviy xossalari, masalan, nurning yutilishi, polyarizatsiya tekisligi burilish burchagining kattaligi, elektr o`tkazuvchanligi va boshqalar moddaning konsentratsiyasiga bog`liq holda bo`ladi. Shunday qilib, bu kattaliklarni o`lchash orqali tekshirilayotgan eritmadagi moddaning miqdorini topish mumkin. Bu usullarning barchasi fizik–kimyoviy tekshirish usullari deyiladi. Fizik–kimyoviy tekshirish usullari juda kam miqdordagi moddani aniqlashga imkon beradi, ammo ular kimyoviy, ayniqsa, gravimetrik analiz usuliga nisbatan aniqligi kam bo`lib, ko`pchilik fizik–kimyoviy tekshirish usullarining aniqligi ± 5 % ga teng.
Fizik–kimyoviy tekshirish usullarining asosiy usullari refraktometriya, polyarimetriya, xromatografiya usullari bo`lib, bu usullarda tarkibi va modda miqdori bilan uning nurni yutishi, nurni yoyishi, nurni sindirishi, polyarizatsiya tekisligining burilishi, lyuminessensiyasi o`rtasidagi o`zaro bog`lanishdan foydalaniladi. Elektrometrik tekshirish usullari moddaning turli elektrik xususiyatlarini aniqlashga (elektr o`tkazuvchanligining, elektr potensialining, tok miqdorining o`zgarishi) asoslangan. Xromatografik tekshirish usullari moddaning adsorbsiyalanishidagi, ion almashinish konstantasidagi, cho`kmalarning eruvchanligidagi va boshqalardagi farqqa asoslangan.
Fizik–kimyoviy tekshirish usullari klinik va sanitariya–gigiyenik analizlarda keng qo`llaniladi. Fotometrik usulda qondagi gemoglobin miqdori, xolesterin, umumiy oqsil, qoldiq azot aniqlanadi, ichimlik suvining sifatini baholash uchun suvdagi ammiak, temir va nitritlar miqdori aniqlanadi. Nefelometriya ishlab chiqarishdagi zararli aralashmalar bilan ifloslanishlarni baholashga, qo`rg`oshin va simob miqdorini aniqlash uchun qo`llaniladi. Polyarimetriya siydikdagi va spirtsiz ichimliklar tarkibidagi qand miqdorini aniqlash uchun ishlatiladi. Farmatsevtika tahlilida dori moddalari chinligini, tarkiban sofligini hamda ular miqdorini aniqlashda fizik–kimyoviy tekshirish usullari alohida o`rin egallaydi. Davlat Farmakopeyasiga fizik–kimyoviy tekshirish usullaridan refraktometriya, polyarimetriya, spektrofotometriya, fotoelektrokolorimetriya, flyuorometriya, YaMR–spektroskopiya usullari kiritilgan.
|
| |
Standart eritmalar tayyorlash va eritmalarga qo`yilgan talablar

|
Standart eritmalar tayyorlash va eritmalarga qo`yilgan talablar
|
bet | 34/35 | Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 172,42 Kb. | | #120263 |
Bog'liq 8,9,4. Standart eritmalar tayyorlash va eritmalarga qo`yilgan talablar.
Fotometriya usullarining mohiyati shundan iboratki, aniqlanayotgan eritma rangining intensivligi (yoki loyqalik darajasi) konsentratsiyasi ma`lum bo`lgan eritmaning rangi bilan solishtiriladi. Ma`lum konsentratsiyali rangli eritma tayyorlash uchun standart eritmalar deb ataluvchi eritmalar ishlatiladi. Standart eritma aniqlanayotgan moddaning aniq miqdorini o`zida tutadi. Odatda standart eritmaning konsentratsiyasi 1 ml eritmadagi moddaning mg lari (mg/ml) ifoda qilinadi. Standart eritmalar ikki xil usulda tayyorlanadi:
1. Aniq tortim bo`yicha, agar tortiladigan modda kerakli talablarga javob bersa. Analitik tarozida hisoblangan miqdorga aniq teng qilib olingan tortim o`lchov kolbasiga solinadi va eritma tayyorlanadi. Bundan keyingi kuchsizroq standart eritmalar tayyorlash uchun tayyorlangan eritmadan kerakli hajmda pipetka bilan olinadi, 100 ml li o`lchov kolbasiga solinadi va belgigacha suv qo`shiladi. Masalan, 0,1 mg/ml NH3 bo`lgan eritma tayyorlash uchun tayyorlangan eritmadan 10 ml (1 mg/ml) olib 100 ml li o`lchov kolbasiga solish kerak.
2. Agar eritmani aniq tortim bo`yicha tayyorlab bo`lmasa, u taxminiy tortim bo`yicha tayyorlanadi. Bunda kolorimetrik aniqlashga kerak bo`lganidan konsentrlanganroq eritma tayyorlanadi (1 ml da 30–40 mg modda). 0,01 g aniqlik bilan olingan tortim 1 l hajmli o`lchov kolbasida eritiladi. Eritmaning aniq konsentratsiyasini tayyorlangan eritmadan pipetka bilan 20 ml dan lib 3 ta garallel namunadan gravimetrik usulda aniqlanadi. Kerakli konsentratsiyali eritmalar tayyorlangan eritmani 1–punktda ko`rsatilganidek suyultirib olinadi.
Fotometriya usuli bilan aniqlash uchun ishlatiladigan rangli reaksiyalar quyidagi talablarni qanoatlantirishi kerak:
1. Bo`yalgan eritma hosil bo`lish reaksiyasi katta tezlikda ketishi kerak;
2. Olingan bo`yalgan birikma yetarli intensiv rangga ega bo`lishi kerak, u qanchalik intensiv bo`lsa, analiz usuli shunchalik sezgir bo`ladi;
3. Rang vaqt o`tishi bilan o`zgarmasligi va yorug`lik nuriga nisbatan sezgirligi kam bo`lishi kerak;
4. Rangning intensivligi rangli moddaning konsentratsiyasiga to`g`ri proporsional bo`lishi kerak.
Rangli eritmalarni tayyorlashda quyidagi qoidalarga rioya qilish kerak:
1. Standart va tekshirilayotgan eritmalarga bir xil reaktivlarni bir xil ketma–ketlikda va bir xil miqdorda qo`shiladi;
2. Standart va tekshirilayotgan rangli eritmalarni bir vaqtda tayyorlanadi, chunki rangning intensivligi ko`pincha vaqt o`tishi bilan o`zgaradi;
3. Standart va tekshirilayotgan rangli eritmalar rangning intensivligi suyultirishga bog`liq bo`lmasligi uchun bir xil hajmda tayyorlanishi kerak. Shuning uchun ularni o`lchov kolbasida yoki darajalangan probirkalarda tayyorlanadi.
4. Standart va tekshirilayotgan eritmalarning rangi bir xil idishda va bir xil yoritilganlikda taqqoslanadi.
|
| |
Mor, Folgard, Fayans usullari tushunchalari

|
Mor, Folgard, Fayans usullari tushunchalari
|
bet | 28/35 | Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 172,42 Kb. | | #120263 |
Bog'liq 8,9,2. Mor, Folgard, Fayans usullari tushunchalari.
Mor usuli argentometriya usullaridan biri bo`lib, bu usul ushbu reaksiyaga asoslangan:
Ag+ + Hal– = AgHal↓
bu yerda, Hal––Cl–, Br–, J–, SCN– ionlaridir. Mor usuli hamma argentometriya usullari ichida eng oddiysi va eng anig`idir. Bu usulda ishchi eritma AgNO3 eritmasidir. Mor usuli asosida kumush ionlarining xlor yoki brom ionlari bilan o`zaro ta`sir reaksiyasi yotadi:
Ag+ + Cl– = AgCl↓
Kumush ionlari bilan qizil–qo`ng`ir Ag2CrO4 cho`kmasini hosil qiladigan K2CrO4 eritmasi indikatordir. Ishchi eritmaning titrini aniqlash uchun boshlang`ich modda NaCl yoki KCl eritmasidir. Mor usuli xlorid yoki bromidlarning miqdorini aniqlashga imkon beradi. Bu usul bilan yodidlar aniqlanmaydi, chunki cho`kmaga tushadigan AgJ K2CrO4 ni kuchli adsorbsiyalaydi, shuning uchun ekvivalent nuqtasini aniqlash mumkin emas.
Mor usulini qo`llash quyidagi shartlar bilan chegaralanadi:
a) Aniqlashni faqat neytral sharoitda olib borish mumkin, chunki kislotali muhitda Ag2CrO4 eriydi va titrlashning oxirini aniqlash qiyin bo`ladi. ishqoriy muhitda ham titrlash mumkin emas, chunki Ag2O cho`kmasi hosil bo`ladi:
2Ag+ + 2OH– = Ag2O↓ + H2O
b) Aniqlashni Ba2+, Bi3+, Pb2+ ionlari ishtirokida o`tkazib bo`lmaydi, chunki bu ionlar CrO42– ionlari bilan cho`kma hosil qiladi. Bundan tashqari, Ag+ ioni bilan qiyin eriydigan cho`kmalar hosil qiladigan PO43–, CO32– ionlari ishtirokida ham aniqlashni bajarib bo`lmaydi.
c) Titrlash hamma vaqt galogendan AgNO3 ga qarab olib boriladi (ya`ni galogen AgNO3 eritmasi bilan titrlanadi), faqat shu sharoitdagina Ag2CrO4 ning qizil g`isht rangli cho`kmasi ekvivalent nuqtasida hosil bo`ladi.
Mor usuli oziq–ovqat mahsulotlarini analiz qilishda keng ishlatiladi. Osh tuzining kolbasa, sho`r baliq, yog` va boshqa mahsulotlardagi miqdori hamda ichimlik suvidagi xloridni Mor usuli bilan aniqlanadi.
|
| |
Kondensatlar - Kimyo mahsulotlarini ishlab chiqarish korxonalarining rivojlanishi ularda ilg‘or texnologiyalarni...

|
Kimyo mahsulotlarini ishlab chiqarish korxonalarining rivojlanishi ularda ilg‘or texnologiyalarni qo’llanishiga bog’liqdir
|
bet | 2/2 | Sana | 07.06.2024 | Hajmi | 23,15 Kb. | | #261150 |
Bog'liq 1 kirishKondensatlar
Kondensatlar – tabiiy holatda qatlamda suyuq bo’lgan eng yengil uglevodorodlardir. Bularga pentan (normal va izomer xolda), geksan, geptan kabi yengil uglevodorodlar kiradi. Kondensatlar gazokondensat konlarida tabiiy gaz tarkibida erigan holda uchraydi.
Kondensatlarning qanday holda ekanligiga qarab beqaror va barqaror kondensatlarga bo’linadi. Beqaror kondensat-qatlamdagi yoki kondensatlarni ajratib oladigan asbob-uskunalargacha bo’lgan harakatdagi gazlarda erigan kondensatlarga aytiladi. Barqaror kondensatlar deb, maxsus kondensat ajratib oluvchi asbob-uskunalarda ajratib olingan tayyor holdagi mahsulotga aytiladi.
Shuni ham aytish kerakki, qatlam ichida boshlangan gazokondensat harakati, to u kondensat ajratuvchi asbob-uskunalarga borguncha juda murrakkab jarayonlardan o’tadi. Bu jarayonlar erigan holdagi kondensat, boshlang’ich termodinamik holatlarini o’zgarishi natijasida gazdan ajralib chiqib, qatlam g’ovaklarida cho’kib qoladi, ayniqsa, bunday ajralishlar quduq atrofida ko’plab yuz berishi mumkin. Natijada, bu ajralish va cho’kib qolishlar kondensatning ma’lum bir qismini qatlam ichida qolib ketishiga, ya’ni olib bo’lmas yo’qotishlarga olib keladi.
Kondensatlarni yo’qotilishiga termodinamik holatlarni o’zgarishidan tashqari yana juda ko’p omillar ta’sir ko’rsatadi. Masalan, gazkondensat aralashmasining qatlam ichidagi va quduqdan ko’tarilishidagi harakat tezligi bosimlar va haroratlar ayirmasi, gazkondensat ajratib oluvchi asbob-uskunalar qanchalik yaxshi ishlashi kabi omillar ta’sir ko’rsatishi mumkin. Odatda qatlam holatida aniqlangan beqaror kondensatdan 60-85% gacha barqaror kondensat olish mumkin..
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Kimyo mahsulotlarini ishlab chiqarish korxonalarining rivojlanishi ularda ilg‘or texnologiyalarni qo’llanishiga bog’liqdir
|
Davlat buyurtmaxonalari - O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al‑xorazmiy nomidagi...

|
O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al‑xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari univyersiteti
|
bet | 7/7 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 314,66 Kb. | | #238326 |
Bog'liq Asad 2-mavzuDavlat buyurtmaxonalari. Doimiy bo`lmasdan, ayrim paytlarda mavsumli qo`riqlash tartibiga ega bo`lgan mintaqalarni o`z ichiga oladi. Davlat buyurtmaxonalari qisqa vaqt (5-10 yilga) tashkil qilinadi. Maydoni 12186,5 kv.km. bo`lib, bugungi kunda o`ndan ortiq davlat buyrtmaxonalari faoliyat yuritmoqda. Ularning vazifasi turli hayvonlarni yetkazib berish, ko`paytirish va himoya qilishdan iborat. Mamlakatimizda Qorako`l, Qamabcho`l, Sayg`oq, Sudoche, Qo`shrabod, Qoraqir, Sarmishsoy, Arnasoy, Dengizko`l, Muborak, Oqtov, Nurobod kabi davlat buyurtmaxonalari muhim ahamiyatga ega.
Davlat tabiat yodgorliklari. Bu hududning maydoni juda kam bo`lib, umumiy muhofaza qilinadigan hududlarning 0,1%ini tashkil qilib, o`rtacha 35 kv.km. ni tashkil qiladi. Davlat tabiat yodgorliklari respublikamizda uchraydigan tabiiy obidalardan darak berib, ularni muhofaza qilish, zararlanishdan saqlash, ichki va tashqi turizmni rivojlanishi uchun xizmat qilishdan iborat. Bugungi kunda yurtimizda ko`plab tabiat yodgorliklari mavjud bo`lib Vardanzi, Yozyovon, Qirqqiz, Parpi ota, Peshag`orlar shular jumlasidandir. Bundan tashqari, Jayron ekomarkazi va Chotqol biosfera rezervati ham mavjud.
Asosiy adabiyotlar:
1.Байлагасов, Л.В. Региональное природопользование: учебное пособие / Л.В. Байлагасов. — Москва ; Берлин : Директ-Медиа, 2016 .— 195 с. — ISBN 978-5-4475- 6138.
2.Потравный, И.М. Экономика и организация природопользования: учебник / И.М. Потравный, Н.Н. Лукьянчиков. - 4-е изд., перераб. и доп. - М. : Юнити-Дана, 2015. - 687 с.
3.Протасов, основы природопользования: Учебное пособие [Электронный ресурс]
4.Экономика природопользования: Учебное пособие / О.С. Шимова, Н.К. Соколовский. - 2-e изд., испр. - М.: НИЦ ИНФРА-М, 2014. - 272 с.
Qo‘shimcha adabiyotlar:
5.Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси. Тўлдирилган иккинчи нашри. -Тошкент: «O‘zbekiston» нашриёти, 2022. – 440 Б. ISBN987-9943- 7951-6-7
6.Мухутдинова, Т.З. Экономика природопользования : курс лекций / Т.З. Мухутдинова; Министерство образования и науки России, Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования «Казанский национальный исследовательский технологический университет». - Казань : Издательство КНИТУ, 2013. - 521 с.
7.Борисов В.А., Белоусова Л.С., Винокуров А.А. Охраняемые природные террито-
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al‑xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari univyersiteti
|
Sifat nazorati usullari - Mashinasozlik texnologiyasi

Sifat nazorati usullari
1) Choklarni ko`zdan kechirish va o`lchamlarini o`lchash
Tekshirishning bu usuli payvandlashda zarur va keng tarqalgan usullardandir.
Payvandlashda yomon payvandlanadigan po`latlarning payvand choklarini qayta-qayta ko`zdan kechirish tavsiya etiladi. Ko`zdan kechirish bilan darz ketgan joylar yoki birikkan elementlar o`qlarining noperpendikulyarligi, biriktiriladigan elementlar qirralarining surilganligi, choklarning o`lchamlari va shakllari nomuvofikligi (balandligi, kateti va chok kengligi hamda kuchaytirishning bir tekismasligi, qatlamlanishi bo`yicha), barcha ko`rinishlar va yo`nalishlardagi darzlar, erib to`planib qolgan joylar, kesiklar, kuygan joylar, to`ldirilmagan kraterlar, yaxshi payvandlanmagan yerlar, g`ovaklik va boshqa nuksonlar, bir kesimdan ikkinchi kesimga o`tishning ravonmasligi, payvandlangan uzel (buyum)ning umumiy geometrik o`lchamlarining chizma va texnik shartlarga to`g`ri kelmasligi, payvandchining tamg`asi yo`qligi yoki qo`yilgan tamg`aning joriy qilingan talablarga mos kelmasligi aniqlanadi.
Bittasini ham koldirmasdan barcha payvand birikmalarni ko`zdan kechirish lozim. Tashqi ko`rik va payvand birikmalarni o`lchash tekshirish ob’ekti yetarlicha yoritilgan sharoitda amalga oshiriladi.
|
Payvandlash moslamasining umumiy ko’rinishi

Payvandlash moslamasining umumiy ko’rinishi
3.2 Konstruksiyani yig’ish va payvandlash uchastkasini loyihalash
Yoyli dаstаkli pаyvаndlаsh pоsti jihоzlаnishi
Bаjаrilаdigаn ishlаrning turigа, buyumning o‘lchаmlаrigа vа ishlаb chiqаrish turigа qаrаb, pаyvаndchining ish o‘rni turlichа tаshkil etilishi mumkin. Bu ish o‘rinlаri kаttа gаbаritli buyumlаrni, inshооtlаrni mоntаj qilish (o‘rnаtish) yoki tаyyorlаsh uchun muqim pаyvаndlаsh kаbinаsidаn yoki vаqtinchаlik pаyvаndlаsh pоstidаn ibоrаt bo‘lishi mumkin.
Аgаr pаyvаndlаnаdigаn buyum kаttа bo‘lmаsа vа kаttа sеriyalаrdа tаyyorlаnsа, u hоldа ish o‘rni muqim pаyvаndlаsh kаbinаlаridа tаshkil etilаdi, bu kаbinаlаrning o‘lchаmlаri bittа pаyvаndchi uchun kаmidа 2,0x2,5 m, bаlаndligi kаmidа 2,0 m bo‘lаdi. Lekin men loyihalayotgan qoziqli baraban konstruksiyasini payvandlashda payvandlash uchun qo’shimcha moslamalardan foydalaniladi, shuning uchun sexda bitta payvandchi uchun 3x5 m joy ajratiladi. Kаbinа hаvоning tаbiiy hаrаkаti hisоbigа yaxshi shаmоllаtib turilishi kerak uning uchun dеvоrlаri pоlgаchа 200...250 mm yеtkаzilmаsligulozim. Eshik o‘rnigа hаlqаlаrdа brеzеnt pаrdа оsib qo‘yilаdi. Kаbinаning dеvоrlаri o‘tgа chidаmli mаtеriаldаn, ko‘pinchа mеtаlldаn yasalаdi. Ichkаri tоmоndаn dеvоrlаrgа o‘tgа chidаmli qоplаmа yoki оchiq rаngli bo‘yoq chаplаnаdi, bu rаnglаr yaltirаmаydi vа xirа sirt hоsil qilаdi. Hаvоni umumiy vа mаhаlliy usulda shаmоllаtish mаjburiydir. Kаbinаgа pаyvаndlаsh yoyini tа’minlаsh mаnbаyi, uni tа’minlаsh elеktr tаrmоg‘igа ulаsh uchun, biriktirgich-аjrаtgich yoki mаgnitli yurgizib yubоrgich o‘rnаtilаdi. Аgаr pаyvаndlаsh o‘zgаrtkichdаn fоydаlаnilаdigаn bo‘lsа, uni kаbinаdаn tаshqаridа, оvоzni o‘tkаzmаydigаn xоnаdа o‘rnаtilаdi.
Pаyvаndlаsh pоstlаrigа o‘zgаruvchаn tоk mаxsus trаnsfоrmаtоrlаrdаn, o‘zgаrmаs tоk esа o‘zgаrtirgich vа to‘g‘rilаgichlаrdаn bеrilаdi. Quyidagi rаsmdа o‘zgаruvchаn tоk bilаn elеktr yoyi vоsitаsidа (qo‘l bilаn) pаyvаndlаsh pоstining prinsipiаl elеktr sxеmаsi, b rаsmdа esа bundаy pоstning umumiy ko‘rinishi ko‘rsаtilgаn.
|
YOyning kuchlanishi - Mashinasozlik texnologiyasi

YOyning kuchlanishi nisbatan kam bo’lib, 16-30 V chegarasida o’zgaradi. Uning qiymati yoyning uzunligiga bog’liq bo’lib, quyidagi ifoda yordamida aniqlanadi,
U h = U ak + U u ∙Lu=10+3*2.5=17,5 V
bu U a k – anod yoki katodda kuchlanish tushishi, u yoyning uzunligiga bog’liq bo’lmaydi va 1 … 12 V ga teng bo’ladi;
U u - 1mm yoy uzunligiga to’g’ri keladigan kuchlanish tushishi 2…3 V ga teng bo’ladi.
YOyning uzunligi elektrod diametriga bog’liq bo’lib, quyidagi ifoda orqali hisoblanadi:
Lu = 0,5 (de + 2) =0.5*5=2.5 mm
Payvandlash tezligi Vpayv m/soat quyidagi ifoda yordami topiladi:
Vpay=(Ipay*KH)/QH=135*10/160= 8.4 m/soat
bu erda KN – eritib quyish koeffitsienti, g/ A.soat /; [sifatli qoplamali elektrodlar uchun KN = 10…12 g/A. soat /; yoyni barqaror qiluvchi qoplamali elektrodlar uchun KN = 8g/ A.soat/]; QN-1m uzunlikka to’g’ri keladigan eritib quyilgan metall miqdori,g/m. Eritib quyilgan metall miqdori quyidagi tenglama bilan topiladi:
QH =S·l·j k-chok kateti, k=4 mm
bu erda S-chokning ko’ndalang kesim yuzasi, m2; l-payvand chokning uzunligi, mm;
j-eritib quyilgan metallning solishtirma og’irligi , po’lat uchun j =7,8∙ 103 kg/m3 .
S== = 20.6*10-6 m2
l2=k2+k2=5.6mm
Qoziqli barabanda 8 qator qoziqchalar joylashgan bo’ladi va har bir qatorda 37 tadan qoziqcha bo’ladi. Demak qoziqchalarning umumiy soni 37*8=296 ta. Qoziq diametri 12 mm. 1 ta qoziqchadagi chok uzunligi:
l= 1 ta qoziqli barabandagi umumiy chok uzunligi: L=296*37.7=11159 mm= 11.16 m
QH =20.6*10-6*1m*7,8∙ 103 kg/m3=0.16kg=160 g. Demak 1 m chok uchun 160g elektrod sarf bo’ladi.
QH =S·l·j = 20.6*10-6m2* 11.16 m*7,8∙ 103 kg/m3= 1.8 kg=1800 g . 1 ta qoziqli baraban uchun esa 1800 g elektrod sarf bo’lar ekan.
YOyning yonish vaqti (asosiy vaqt) quyidagi ifoda bilan topiladi.
t=QH/KH*Ipay=160/10*135=0.12 s
Payvadlashda sarf bo’lgan elektr quvvati R/ kVt. soat/ quyidagi ifoda orqali topiladi:
P=(Un*Ipay/η*1000)+Mxx*(T-t)=(17.5*135/0.82*1000)+0.3*(3.5-0.12) =2.88+1=3.88
bu erda: η-ta‘minlash manbaining foydali ish koeffitsienti (transformator uchun Ipayv=100…450 A bo’lganda ηtr=0.8…0.85,generatoruchun ηgen=0,3…0,4);
MXX-ta‘minlash manbaining salt (xolostoy xod) ishlash vaqtidagi quvvati (transformatoruchun MXX=0,2…0,4 kV.A, generator uchun MXX=2…3 kv.A);
T- ta‘minlash manbaining umumiy ish vaqti, soa t. Dastaki usuldapayvandlashda 1 kg eritib qo’yilgan metall uchun sarf bo’lgan elektr quvvati o’rta hisobda o’zgartuvchi tok uchun P = 3,5 . . . 4,4 kVt. soat. O’zgarmas tok uchun R = 7 . . . 8 kVt. soatni tashkil etadi.
|
Payvand konstruksiyaning sifat nazorati

2.5 Payvand konstruksiyaning sifat nazorati
Payvand birikmalarning nuqsonlari deb, GOST me’yorlari, texnik shartlar va loyiha chizmalaridan chetga chiqishlarga aytiladi. Bu me’yorlarda quyidagilar: payvand choklarining geometrik o`lchamlari (balandligi va eni), chokni tashkil etuvchi metallning yaxlitligi, germetikligi, mexanik mustahkamligi, plastikligi, kimyoviy tarkibi va strukturasi nazarda tutiladi.
Tayyor payvand birikmalarni tekshirish termik ishlov berishdan keyin (agarda u texnologik jarayon talablarida ko`zda tutilgan bo`lsa) bajariladi.
Payvand birikmalarni nazorat qilish usullari asosiy ikki guruxga bo`linadi: buzmasdan nazorat qilish va buzib nazorat qilish.
Buzmasdan nazorat qilish vazifasiga nafaqat nuqson mavjudligi yoki uni bartaraf etish, balki nuqson darajasi aniqlanadi. Olingan ma’lumot birinchidan ta’mirlash imkon darajasini beradi; ikkinchidan, nuqson xosil bo`lish sababini aniqlash va uni bartaraf etish yo`lini topish. Bu nazorat usullari guruxiga:
1. Choklarni ko`zdan kechirish va o`lchamlarini o`lchash;
2. Radiatsion defektoskopiya;
3. Ultratovush defektoskopiya;
4. Magnit va elektr-magnit defektoskopiya;
5. Kapillyar defektoskopiya;
6. Oquvchanlik defektoskopiyalari qiradi.
Buzmasdan nazorat qilishda nazorat ob’ekti bo`lib buyum xisoblanadi, buzib nazorat qilishda esa nuqsonni aniqlash uchun buyum bilan bir vaqtda o`sha texnologik rejimlarda o`sha metalldan namuna plastinalar payvandlanadi (ba’zan namunalar bevosita buyumning o`zidan qirqib olinadi) va nazorat qilinadi.
Buzib nazorat qilish guruxiga:
1. Mexanik sinov;
2. Metallografik tekshirish;
3. Korroziyaga tekshirish;
4. Payvandlanuvchanlikka sinashlar qiradi.
|
-rasm - Mashinasozlik texnologiyasi

19-rasm. Yoy bilаn dаstаki pаyvаndlаsh pоstining sxеmаsi:
а, b – o‘zgаruvchаn tоk bilаn; d, e – o‘zgаrmаs tоk bilаn.
220 yoki 380 V kuchlаnishli o‘zgаruvchаn tоk tаrmоq (1) dаn biriktirgich-аjrаtgich (2) vа sаqlаgich (3) оrqаli tоk mаnbаi – pаyvаndlаsh trаnsfоrmаtоri (4) gа bеrilаdi, bu yеrdа tоk yoy hоsil bo‘lishi uchun zаrur bo‘lgаn 60 – 75 V kuchlаnishgаchа trаnsfоrmаsiyalаnаdi vа pаyvаndlаsh simlаri (5) оrqаli qisqich (6) vа elеktrоd tutqich (7) оrqаli buyum (5) gа bеrilаdi.
d rаsmdа o‘zgаrmаs tоk bilаn elеktr yoyi vоsitаsidа dаstаkli pаyvаndlаsh pоstining prinsipiаl elеktr sxеmаsi, e rаsmdа esа bundаy pоstning umumiy ko‘rinishi ko‘rsаtilgаn. Bu hоldа tоk 220 yoki 380 V kuchlаnishli tаrmоqdаn o‘zgаrtirgichgа kеlаdi.
Kаbinаdа chilаngаrlik аsbоblаri (bоlg‘аchа, zubilо, qisqichvа shu kаbilаr) qo‘yilgаn tоkchаli dаstgоh, elеktrоdlаr uchun zich yopilаdigаn quti o‘rnаtilаdi, chunki bа’zаn elеktrоdlаr o‘rоvi оlingаnidаn kеyin ikki sоаtdаn ko‘prоq sаqlаnаdi. Elеktrоdlаrni qizdirish uchun quritish shkаfi yoki o‘chog‘ zаrur, o‘chog‘ni pаyvаndchilаrning ish hаjmigа vа pаyvаndlаsh shаrоitigа qаrаb bir nеchа pоst uchun bittа o‘rnаtish mumkin. Kаbinаdа pаyvаndchi uchun mеtаll stоl vа bаlаndligi bo‘yichа rоstlаnаdigаn o‘rindiqli stul turishi kеrаk. Shu o’rinda aytib o’tish joizki, mening loyiham bo’yicha tayyorlangan payvandlash moslamasi payvandlash stolining ustiga joylashtirib, mahkamlanadi.
Pаyvаndchining stоllаri muqim mаhаlliy tutun so‘rg‘ichli qilinаdi, bu ichkаrisigа filtrsiz shаmоllаtish qurilmаsi o‘rnаtilgаn CCH-1 stоli, shuningdеk, sеxlаrning shаmоllаtilishini аjrаtishni vа hаvо tоzаlаshning umumiy tizimini tаlаb etuvchi CCH-2 vа CCH-3 stоllаridir. Ulаrdаn tutunni yuqоrigа qаrаtib so‘rib оlinаdi. Bu stоllаr tutunni pаyvаndchining nаfаs оlish zоnаsidаn butunlаy so‘rib оlmаydi. Kоmbinаtsiyalаshgаn shаmоllаtish qurilmаlаri bоr stоllаr sаmаrаlirоqdir, ulаrdа stоlning usti pаnjаrа ko‘rinishidа bаjаrilgаn, tutun esа pаstgа qаrаtib ichkаrigа o‘rnаtilgаn vеntilyatоr bilаn vа yuqоrigа qаrаtib mustаqil tutun so‘rgich bilаn chеtgа tоmоn so‘rib оlinаdi. Ichkаrigа o‘rnаtilgаn filtr hаvоning tutundаn vа аerоzоllаrdаn tоzаlаnish dаrаjаsining 99,96% gаchа bo‘lishini tа’minlаydi.
Kаttа gаbаritli buyumlаrni pаyvаndlаshdа buyumning tаshqi tоmоnidаn sеxdа pаyvаndchining ish o‘rnini bоshqа ish o‘rinlаri, o‘tish jоylаri vа dаm оlish jоylаri vа hоkаzоlаr tоmоnidаn ko‘chmа shitlаr bilаn ihоtаlаb qo‘yilishi kеrаk. Kаbinа dеvоrlаrigа qаndаy tаlаb qo‘yilsа, shitlаrgа hаm shundаy tаlаblаr qo‘yilаdi. Ihоtа ichkаrisidа tа’minlаsh mаnbаyi, аsbоblаr vа elеktrоdlаr uchun ko‘chmа tоkchа yoki shkаf bo‘lishi kеrаk. Bundаy pаyvаndlаsh pоstlаridа hаm so‘ruvchi mаhаlliy shаmоllаtishdаn fоydаlаnish mаjburiy. Uzunligi 5 m gаchа bo‘lgаn egiluvchаn plаstik quvur bo‘lishi mumkin, uning ichkаrisidа mаrkаzdаn qоchmа vеntillyatоr bilаn birlаshtirilgаn, filtr bilаn jihоzlаngаn vintsimоn sim hаlqа bo‘lаdi (2.3-rаsm). Tоk qisqichlаri ko‘rinishidаgi dаtchikli elеktr tеjаsh аvtоmаtidаn fоydаlаnish qulаydir, u vеntillyatоrni fаqаt yoy yonib turgаnidа ulаydi vа yoy o‘chgаnidаn kеyin bеlgilаngаn vаqt o‘tgаch o‘chirаdi.
|
-rasm. Pаyvаndlаsh pоstini mаhаlliy shаmоllаtish.

Elеktrоd tutqich

20-rasm. Pаyvаndlаsh pоstini mаhаlliy shаmоllаtish.
Elеktrоd tutqich – pаyvаndchining аsоsiy аsbоbi.
Elеktrоd tutqich quyidаgi tаlаblаrni qаnоаtlаntirishi kеrаk: yеngil (0,5 kg dаn оg‘ir bo‘lmаsligi) vа ishlаtishgа qulаy bo‘lishi; ishоnchli rаvishdа izоlyatsiyalаngаn bo‘lishi; ishlаtgаndа qizib kеtmаsligi vа elеktrоdning to‘lа erishini tа’minlаshi; elеktrоdni pаyvаndlаshgа o‘ng bo‘lgаn vаziyatgа kеltirishgа tеz vаоsоn imkоn bеrishi; uning qismа qurilmаsi elеktrоdni mаhkаmlаshdа hаm, uni аlmаshtirishdа hаm ko‘p kuch tаlаb qilmаsligi; pаyvаndlаsh simining tutqich stеrjеnigа ulаnishi mustаhkаm vа ishоnchli kоntаkt hоsil qilаdigаn bo‘lishi kеrаk. Dаstаkli yoyli pаyvаndlash uchun elеktrоd tutqichlаrning bir nеchа xillаri mаvjud.
21-rasm. Yoy bilаn dаstаki pаyvаndlаshdа ishlаtilаdigаn elеktrоd tutqichlаrning kоnstruktiv sxеmаsi:
а – vilkаli; b – plаstinаli; d – plаstinаli-richаgli; e – pаssаtijli; f – prujinаli; g – h – vintli; i – ko‘p elеktrоdli; j – kuyindisiz pаyvаndlаsh uchun.
Pаyvаndlаsh tоkining kuchigа qаrаb, elеktrоd tutqichlаr uch turigа bo‘linаdi: 125 А gаchа, 125...315 vа 315...500 А tоk kuchlаri uchun. Elеktrоdni аlmаshtirish vаqti 4 s dаn оshmаsligi kеrаk, elеktrоd tutqich tа’mirlаshsiz elеktrоdlаrni 8000 mаrtа siqishgа chidаshi kеrаk.
|
Microsoft Word Volume-2-Issue-4 (2) (3)

Microsoft Word Volume-2-Issue-4 (2) (3)
Download
1,23 Mb.
Matnni ko'rish
Sana
15.05.2024
Hajmi
1,23 Mb.
#236207
Download
1,23 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Microsoft Word Volume-2-Issue-4 (2) (3)
Download
1,23 Mb.
Matnni ko'rish
Konstruktorlik qismi - Mashinasozlik texnologiyasi

3. Konstruktorlik qismi
3.1 Konstruksiyani yig’ish va payvandlash moslamasini loyihalash
Har qanday mahsulotni yoki turli xil texnologik konstruksiyalarni tayyorlashda yig’ish jarayonlarini osonlashtirish maqsadida turli xil moslamalardan foydalaniladi. Bunday moslamalardan foydalanish mahsulot tayyorlanish vaqtining qisqarishiga ham sabab bo’ladi. Tayyorlanish vaqtining qisqarishi mahsulot tannarxining pasayishiga ham bevosita ta’sir qiladi.
Qoziqli baraban konstruksiyasini yig’ish jarayonida eng ko’p vaqt payvandlash jarayoniga to’g’ri keladi. Qoziqli barabanning har bir qatorida 37 tadan qoziqcha bo’ladi. Umumiy hisobda bitta konstruksiyada 296 ta qoziqcha bo’ladi. Payvandlash ishlarini osonlashtirish va vaqt sarfini kamaytirish maqsadida yangi payvandlash moslamasini ishlab chiqdim. Bu moslamani tayyorlash jarayoni ham sodda tuzilgan bo’lib, unchalik katta mablag’ ham talab qilmaydi. Moslamaning afzallik jihatlari shundan iboratki, birinchidan qoziqchalarning korpusga perpendikulyar payvandlanishini ta’minlaydi, ikkinchidan, qoziqchalarning bir-biriga parallel joylashuvini ta’minlaydi, uchinchidan payvandlash jarayoni payvandchi uchun qulay bo’ladi. Eng muhimi ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga katta ta’sir ko’rsatadi. Moslamani tayyorlashda asosan ugolnik va ichki diametri 13 mm bo’lgan yupqa trubadan foydalaniladi. Birinchi bo’lib, trubadan 50 mm uzunlikda 74 ta bo’lakchalar kesib olinadi, undan so’ng ugolnikka payvandlab chiqiladi. Payvandlash jarayonida truba bo’laklarining bir-biriga parallelligi va orasidagi masofalar bir xil bo’lishi kerak. Trubalar orasidagi masofa 50 mm bo’lishi kerak. Ma’lumki, qoziqchalar korpus listiga ichki tomondan payvandlanadi, shuning uchun korpus listi payvandlash moslamasiga ag’darilgan holatda joylashtiriladi. Shuning uchun moslama ham korpus listining ag’darilgan holatiga mos holatda tayyorlanadi. Bu moslama ikki qator qoziqchalarni payvandlashga mo’ljallangan bo’lib, qoziqchalar bir-biriga nisbatan ma’lum burchakda joylashadi, shuning uchun moslamadagi bir qator qoziqchalarning o’rni qo’zga’luvchan qilib tayyorlanadi, aks holda qoziqchalar payvandlangandan so’ng moslamadan chiqarib bo’lmay qoladi.
Qoziqchalarni korpusga payvandlash yangi moslamada quyidagicha amalga oshiriladi: dastlab qoziqchalar moslamadagi trubalar ichiga joylashtiriladi. Undan keyin korpus listi moslamaga ag’darilgan holatda joylashtiriladi va qoziqchalar korpusdagi teshiklarga mos kelganligi tekshiriladi va korpus moslamaga mahkamlanadi. Undan so’ng payvandlash jarayoni boshlanadi.
|
Yig’ish va payvandlash ishlarini normalash

2.6 Yig’ish va payvandlash ishlarini normalash
Har qanday tehnologik jarayonni amalga oshirishda, yoki mahsulotlarni yig’ish va tayyorlash uchun oldindan turli xil normalar belgilab olinadi. Bu normalar mahsulotni tayyorlash jarayonini tartibga solish, mahsulotning tayyorlanish vaqtini qisqartirishga xizmat qiladi. Yig’ish ishlarini normalash ayniqsa seriyalab ishlab chiqariladigan mahsulotlarda juda muhim ahamiyatga ega hisoblanadi, chunki seriyalab ishlab chiqarishda vaqt me’yori juda muhim ko’rsatkichdir. Mahsulotni tayyorlash jarayonini normalashda juda ko’p ko’rsatkichlarga e’tibor beriladi. Lekin shu ko’rsatkichlar ichida eng muhimi- bu ishchining imkoniyat darajasidir. Ishchining ish qobiliyatini aniqlashda eng optimal ko’rsatkichlar olinadi, ya’ni normalash normal ish imkoniyatiga ega bo’lgan ishchining ko’satkichlariga qarab belgilanadi. Agar normalash ishchining imkoniyat darajasidan yuqori bo’lsa, ishchi ma’lum ishni vaqtida bajarish uchun shoshilib ishlaydi. Bu birinchi navbatda ishchining xavfsizligiga ta’sir ko’rsatsa, ikkinchi tomondan mahsulot sifatiga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin.
Qoziqli baraban korpusini yig’ish va payvandlash ishlarini normalash ham konstruksiya sifatiga, mustahkamligiga va yig’ish va payvandlash vaqtining qisqarishiga bevosita va bilvosita ta’sir ko’rsatadi. Bu konstruksiyani yig’ishda jami 6 hil turli hil detallardan foydalaniladi. Bular: val, korpusning yon va o’rta flaneslari, korpus qismlari , boltlar, gaykalar va qoziqchalar. Val, korpus flaneslari va qoziqchalar tayyor holda olib kelinadi. Konstruksiyani yig’ishda dastlabki ish valga korpus flaneslarini o’rnatishdan boshlanadi. Keyingi jarayonda esa qoziqchalar korpus listlariga payvandlanadi. Qoziqli barabanni yig’ishda eng ko’p vaqt payvandlash jarayoniga to’g’ri keladi. Payvandlash jarayonini normalashda payvandlash rejimiga alohida e’tibor beriladi.
Yuqorida payvandlash rejimini hisoblab chiqdim. Buni payvandlash jarayonini normalash deb aytish mumkin, chunki bunda payvandlash jarayonida ishtirok etadigan ko’rsatkichlar hisoblab chiqilgan. Masalan, elektrod diametri belgilangan normalar asosida tanlangan, tok kuchi esa elektrod diametrini hisobga olgan holda tanlangan. Chokning o’lchamlariga qarab unga qancha elektrod sarf bo’lishi hisoblandi. Hisoblashlarga ko’ra payvandlash tezligi 8.4 m/soat ni tashkil etdi. Bitta korpusdagi umumiy chok uzunligi 11.6 metr hisoblanadi. bu ikkala ko’rsatkich orqali payvandlash vaqtini topish mumkin: T=11.6/8. 4=1.4 soat. Bu vaqt normasi faqat payvandlash uchun sarf bo’ladigan vaqtdir. Yig’ish jarayoni uchun ham vaqt me’yori ishlab chiqiladi.
|
) Magnit defektoskopiya - Mashinasozlik texnologiyasi

2) Magnit defektoskopiya
Nazoratning magnit usullari ferromagnit ashyolar uchun qo`llaniladi. Bu usul elektrmagnit maydon bilan nazorat qilinayotgan ob’ektning o`zaro aloqasi taxlil natijalari va o`lchashlariga asoslangan.
14 - rasm. Payvand chokdan o`tayotgan magnit oqimning yo`l chizig`i:
a — nuqsonsiz, b — nuqson mavjud bo`lganda
Magnit usulida nazorat qilish quyidagi usullarga ajraladi: magnit-kukunli, magnit-grafik bilan nazorat qilish usuli.
Magnit-kukunli usul. Po`lat yoki cho`yan buyumning payvand choklari moy hamda zarralarining o`lchamlari 5— 10 mkm bo`lgan magnitli temir kukunidan hosil qilingan aralashma surkaladi. Buyum atrofiga o`ralgan bir necha cho`lg`am orqali tok o`tkazib magnitlanadi. Nuqsonni o`rab olgan magnit maydoni ta’siri ostida temir kukunining zarralari nuqsonlar atrofida zichroq to`planadi.
PMD-70, PMD – 50 va boshqa rusumli defektoskoplar ishlatiladi. Bu usul bilan 5—6 mm gacha chuqurlikdagi yuza nuqsonlar aniqlanadi. Magnit-kukunli defektoskopiyaning ruxsat etiladigan sezgirligi nazorat qilishning boshqa usullariga nisbatan ancha past, shuning uchun u, asosan silliq, toza va yaltiroq sirtlarni nazorat qilishga qo`l keladi.
15 - rasm. Magnit-kukunli usul chizmasi:
1 – magnit maydon; 2 – nuqson; 3 – magnit maydonning buzilishi; 4 – magnit kukun; 5 – kukunlar to`plami.
Tekshirishning magnitografik usuli.Tekshirishning bu usuli payvand birikmani magnitlash hamda ferromagnitli tasmada magnit oqimini ro`yxatga olishdan iborat.Tasma magnit maydoni bilan impulslanadigan, nazorat qilinadigan buyum ustiga qo`yiladi.
Nuqson bo`lganda magnit maydoni detal sirtida turlicha tarqaladi, binobarin, tasmadagi ferromagnit zarrachalari turli darajada magnitlanadi. Shundan keyin ferromagnitli tasma nazorat qilinadigan detaldan olinadi va bu tasma tortish mexanizmi hamda elektr impulslarni kuchaytirgichi bo`lgan ossillografdan tuzilgan qayta ko`rish qurilmasi orqali o`tkaziladi.
16 - rasm. Magnit-grafik usuli chizmasi:
1 – magnitlovchi qurilma; 2 – payvand chok; 3 – nuqson; 4 – magnit tasma
Nazorat natijalarini magnit tasmasidan MD-9, MD-11, MDU-2U, MGK–1 va boshqa magnit-grafik defektoskoplar rusumlari yordamida o`qiladi. Magnit-grafik usul qalinligi 12 mm dan ortiq bo`lmagan payvand birikmalarni tekshirish uchun qo`llaniladi. Bu usul bilan chuqurligi tekshiriladigan metall qalinligining 4—5% miqdorida bo`lgan makro yoriqlarni, yopishmagan joylarni, shlak aralashmalarni va gaz qamalib qolgan bo`shliqlarni aniklash mumkin.
|
ADABIYOTLAR RO‘YXATI - Takomillashtirish q. X f. f d (PhD) Ubaydullayev Madaminjon Mo‘minjon o‘g‘li

|
Takomillashtirish q. X f. f d (PhD) Ubaydullayev Madaminjon Mo‘minjon o‘g‘li
|
bet | 4/4 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 251,5 Kb. | | #106312 |
Bog'liq MaqolaADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1. Yu.Ergashev, A.Sh.Khusanova. Selective technology of sawing // Fergana Polytechnic Institute “Selective Technologies of sawing madness” “Classic” publishing house-2020
ISBN: 978-9943-6662-7-6.
2. Ubaydullayev, M. M. (2022). YANGI DEFOLIANTLAR HOSILDORLIK GAROVI. Архив научных исследований, 2(1).
3. Mo’minjonovich, U. M. (2022). Effectiveness Of Defoliants. Eurasian Research Bulletin, 8, 9-12.
4. Mominjonovich, U. M., & Ogli, M. I. V. (2022). STUDY AND ANALYSIS OF TECHNOLOGICAL PROCESSES OF COTTON DRYING IN A CLUSTER SYSTEM. International Journal of Advance Scientific Research, 2(11), 6-10.
5. Ubaydullaev, M. M., & UT, T. (2022). DETERMINATION OF APPROPRIATE NORMS AND TERMS OF DEFOLIANTS. American Journal Of Applied Science And Technology, 2(05), 18-22.
|
| |
Qoziqchali barabanli tozalagichda chigitli paxtaga tasir etuvchi kuchlar

|
Qoziqchali barabanli tozalagichda chigitli paxtaga tasir etuvchi kuchlar
|
bet | 3/4 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 251,5 Kb. | | #106312 |
Bog'liq MaqolaQoziqchali barabanli tozalagichda chigitli paxtaga tasir etuvchi kuchlar.
1-qoziqchali baraban
2-qoziqcha
3-to’rli sirt (yuza qismi)
3
2
1
2
F1-chigitli paxta bo’lagining to’rli sirtga ishqalanish kuchi;
G1-markazdan qоchma kuch;
G-chigitli paxta bo’lagining оg’irligi;
F2-chigitli paxta bo’lagining qоziq sirtiga ishqalanish kuchi;
R-kamеra ichidagi havо оqimining qarshiligi.
F1 va R kuchlari bir tоmоndan, G1 va F2 kuchlari ikkinchi tоmоndan juft kuchlarni tashkil qilib, chigitli paxta bo’lakchasini sirt strеlkasi yo’nalishida aylantirishga intiladi.Uskuna ishlaganda chigitli paxta bo’lakchalari to’rli sirt ustiga urilishi natijasida undagi iflоs qo’shilmalar ajraladi va to’rli sirt tеshiklari оrqali tashqariga chiqib kеtadi.
Ba’zi tоzalagichlarning barabanlarida ikki qatоr qоziqchalar o’rnatil gandan kеyin uchinchi qatоrga yaxlit planka o’rnatilgani uchun bunday tоzalagichlar qоziq-plankali dеb ataladi. Қоziq-plankali tоzalagichlarning tоzalash samaradоrligi birmuncha юqоri bo’ladi, chunki bularda chigitli paxta qоziqchalar bilan titiladi, planka esa havо оqimini kuchaytirib tоzalashni zo’raytiradi.
Uskunaning haqiqiy ish unumdоrligi quyidagi tеnglama оrqali hisоblanadi:
bunda, L -chigitli paxtaning tоzalagich ichida ishlanish yo’lining uzunligi, mm;
F - titiladigan paxtaning ko’ndalang qirqim юzasi,m2
x - chigitli paxtaning zichligi, kg/m3;
= 0,250,30 - to’rli sirtdan fоydalanish kоeffisiеnti;
- tоzalagichdan fоydalanish kоeffisiеnti, =0,30,35;
T - chigitli paxtaning tоzalagich ichida turish (bo’lish) vaqti, sеk.
chigitli paxtaning namligi, uskunaning ish unimdоrligi mashinaning tоzalash samadоrligiga ta’sir ko’rsatuvchi grafik lar bеrilgan. Bu grafiklardagi egri chiziqlardan ko’rinib turibdiki, qancha chigitli paxtada namlik ko’p bo’lsa va uskunaning ish unumdоrligi оshgan sari uning tоzalash samaradоrligi pasayib kеtar ekan.
Qoziqli plankali mayda iflosliklardan tozalagich. Impakt Cleaner “96”va”120”rusumli paxta tozalagich. Jmpakt Cleaner(96’va120”) rusumli tozalagich. Olti barabanli mayda iflosliklardan tozalagich (Cleaner-“96”va “120”) Tozalagich yaxlit metalli bo‘lib ikki variantda eni – 96’’(2438 mm) va 120’’ (3045 mm) tayyorlanadi. U gorizontga 30 – 45°burchak ostida joylashgan olti qoziqli barabandan iborat. Qoziqli baraban mayda ifloslik tarkibiga ta'sirini tahlil qilishda takomillashtirilgan qoziqli barabanlarining tavsiya etilgan 3 ta seksiyadagi barabanlarning qoziqlari balandligi 7.5, 6.5, 5.5 bo'lsa, tozalash effekti ketma-ket silindir simon qoziqli barabanga nisbatan 2,9 % ga oshadi va tozalashdan keyin mayda ifloslik miqdori 0,09% gacha kamayadi.
|
| |
CHALMERS - Yuqori profildan keyin paydo bo'lgan yo'l harakati holatini o'rganish

|
Yuqori profildan keyin paydo bo'lgan yo'l harakati holatini o'rganishBog'liq 200304 uzbekCHALMERS, Qurilish va atrof-muhit muhandisligi, magistrlik dissertatsiyasi 2014:30
PTV (2011) va Elefteriadou (2014) tomonidan tasvirlangan rejimlarning tasvirini 3-rasmda ko'rish mumkin,
bu erda haydovchi etakchi transport vositasini yopadi.
• Quyidagi: Quyidagi transport vositasining haydovchisi etakchi transport vositasiga kerakli
xavfsizlik masofasini saqlash uchun ongsiz ravishda tezlashadi va sekinlashadi.
Elefteriadou (2014) va PTV (2011) ma'lumotlariga ko'ra, Wiedemann modelida avtomobil tegishli bo'lishi
mumkin bo'lgan to'rtta rejim mavjud. Bular:
7
Trafik simulyatsiyasining boshqa dasturlarida qo'llaniladigan algoritmlar, masalan, rejimlarni aniqlash
uchun oraliqlar uchun belgilangan qiymat chegaralarini (ya'ni deterministik yondashuv) amalga oshirishi
mumkin. Boshqa tomondan, Wiedemann yondashuvi, Elefteriadou (2014) tomonidan ta'kidlangan, keyingi
haydovchi etakchi avtomobilga nisbatan nisbiy tezlikdagi o'zgarishlarni sezishi mumkin bo'lgan masofani
hisobga oladi. Agar keyingi haydovchi etakchi transport vositasiga nisbatan nisbiy tezlik o'zgarishini seza
olmasa, u endi mashinani kuzatib borayotgan holatda emas.
• Erkin haydash: Oldingi avtomobilning ta'siri yo'q. Haydovchi kerakli tezlikka erishishga va uni ushlab
turishga intiladi. • Yondashuv: Bu rejim
haydovchi ostonadan o‘tib, yetakchi transport vositasining harakatlarini idrok qila boshlaganda va
uning tezligini oldingi avtomobil tezligiga moslashtira boshlaganda kiritiladi. Yaqinlashish
vaqtida haydovchi sekinlashtirishni qo'llaydi, shunda kerakli xavfsizlik masofasiga
erishilganda ikki transport vositasi orasidagi tezlik farqi nolga teng bo'ladi.
yuqori sekinlashuv, bu etakchi avtomobilgacha bo'lgan masofa kerakli xavfsizlik masofasidan
kamroq bo'lganda sodir bo'ladi. Agar etakchi avtomobil tezlikni keskin o'zgartirsa yoki
oldinda turgan transport vositasining harakatlariga javob bersa, bu holat yuzaga kelishi mumkin.
3-rasm Avtomobildan keyingi mantiq, Wiedemann 1974 (PTV, 2011)
• Tormozlash: Rejim haydovchiga vositani qo'llashga majbur bo'lganda kiritiladi
Machine Translated by Google
|
| |
CHALMERS - Yuqori profildan keyin paydo bo'lgan yo'l harakati holatini o'rganish

|
Yuqori profildan keyin paydo bo'lgan yo'l harakati holatini o'rganishBog'liq 200304 uzbekCHALMERS, Qurilish va atrof-muhit muhandisligi, magistrlik dissertatsiyasi 2014:30
12-rasm Old bo'shliq va orqa bo'shliq parametrlarining tasviri, (PTV, 2013)
11-rasm PTV VISSIMdagi mojaro hududlari (PTV, 2011)
PTV (2011), 11-rasmda ko'rish mumkin bo'lgan chorrahalarning to'rt xil konflikt zonasi
sozlamalarini tavsiflaydi. Eng chap chorraha, A chorraha shunday o'rnatiladiki, hech bir
avtomobil boshqasidan oldin o'tish huquqiga ega emas. Bu unchalik real emas, chunki bu
unumsiz o'rnatish tufayli mashinalarning bir-biriga to'qnashishiga imkon beradi. Biroq, B
chorrahasi shunday tartibga solinganki, shimoldan janubga yo'nalishda harakatlanayotgan
transport vositalari sharq-g'arbiy yo'nalishda harakatlanayotgan transport vositalaridan oldin
va C chorrahasida aksincha. ikkinchisi ustidan. D chorrahasida barcha transport vositalari
yaqinlashib kelayotgan tirbandlikka mos keladi, hech qanday yo'nalish yo'nalish huquqiga
ega emas.
20
Xavfsizlik masofasi koeffitsienti PTV (2013) da boshqa avtomobilga minimal kerakli xavfsizlik
masofasining ko'paytmasi sifatida tavsiflangan. Faktor birlashish paytida transport vositalari
orasidagi qabul qilingan xavfsizlik masofasiga ta'sir qiladi. Odatiy bo'lib, bu parametr sozlangan
PTV (2013) ma'lumotlariga ko'ra, mojaro hududida avtomobil harakati bir qator atributlarga
ta'sir qiladi. Ushbu atributlar ziddiyatli hudud faollashtirilganda standart qiymatlarga ega, biroq
ularni ma'lum bir joyda xatti-harakatlarni takrorlash uchun o'zgartirish mumkin. PTV 2013,
bundan tashqari, oldingi bo'shliq parametri katta yo'l transporti hududni tark etgandan so'ng,
kichik avtomashinaning bo'sh mojaro hududiga kirishi uchun minimal bo'shliq vaqtini
tavsiflashini tushuntiradi, ham birlashish, ham kesishish mojarolarida. Ushbu parametr uchun
standart qiymat 0,5 soniya. Orqa bo'shliq parametri katta yo'lni kesib o'tadigan kichik yo'l
transporti vositalari uchun minimal vaqt oralig'iga ta'sir qiladi va kichik yo'l transporti mojaro
hududidan chiqib ketganidan boshlab, asosiy yo'l transporti bir xil joyga kirgunga qadar o'tgan
vaqt sifatida aniqlanadi va standart qiymat 0,7 soniya. 12-rasmda old va orqa bo'shliq
parametrlarining rasmlarini ko'rish mumkin.
Machine Translated by Google
|
| |