Shialik yo‘nalishi ilohiyotida 5 ta aqida

|
Shialik yo‘nalishi ilohiyotida 5 ta aqida
|
bet | 31/64 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 1,63 Mb. | | #139436 |
Bog'liq Dinshunoslik tayor.2023 oxirgisi (3)Shialik yo‘nalishi ilohiyotida 5 ta aqida tan olinadi:
1 – Tavvhid (Allohning yagonaligiga) ishonish;
2 – Nubuvvat (Payg‘ambarga) ishonish;
3 – Adl (ilohiy taqdirning adolatligiga) ishonish;
4 – Imomat (Imomlar hokimiyatini tanish) ishonish;
5 – Maod (Oxiratga) ishonish;
Ash'ariylar – kalomning asosiy yo‘nalishlaridan biri – Ash'ariy maktabi tarafdorlari. Boqiloniy (1013 y. v.e.), ibn Furq (1015 y. v.e.), Abu Ishoq Isfaro‘iniy (1027 y. v.e.), Abdul Qohir Bog‘dodiy (1037 y. v.e.), Juvayniy (1085 y. v.e.), Shahristoniy (1153 y. v.e.), Faxriddin Roziy (1209 y. v.e.) taniqli vakillaridir.
Ash'ariy – Abul Hasan Ali ibn Ismoil (873-935) mashhur ilohiyotchi, kalomning Ash'ariylar maktabi asoschisi. Basrada tug‘ilgan. Ash'ariy mu'taziliylarga qarshi diniy-falsafiy tizimni asoslash uchun Qur'on va Hadislarga qo‘shimcha qilib falsafa va mantiq ilmidan kengroq foydalangan. Ash'ariy 100 ga yaqin asar yozgan bo‘lib, ulardan eng mashhuri «Maqolat al-islomiyin» («Musulmonlar ta'limoti»)dir
Ash'ariylarning dunyoqarashida aql diniy an'ana – naqldan ustun qo‘yiladi. Ash'ariylar – moturidiylik tarafdorlaridan o‘nlab aqidavviy masalalarda farq qiladilar. Masalan, Ash'ariylar Alloh o‘z bandalariga toqatlaridan tashqari og‘ir ishlarni ham buyurishi mumkin desalar, Moturidiylar esa mumkin emas deydilar. Ash'ariylar Allohni aql bilan tanish vojibligiga ham qarshi turadilar. Dalil keltira olmaydigan muqallid musulmonning imonini Ash'ariylar qabul emas deydilar. Imon ozayib-ko‘payib turishi, amal imonning tarkibiy qismi deb qarash va boshqalar.
Ash'ariylarning qarashlarini eng avvvalo Eronda (10 asrda) keng tarqalgan Shofi'iylik mazhabi tarafdorlari qabul qilganlar. Ash'ariyning o‘zi tayangan Hanbaliylik tarafdorlari bu maktab dushmanlari bo‘lib qolgan. Biroq Ash'ariylar ta'limoti Baqiloniy, G‘azoliy va boshqalarning asarlari tufayli musulmon olamida katta ta'sirga ega bo‘lib, kalomning eng keng tarqalgan oqimiga aylangan.
Aytish zarurki, diniy ta'limotda aqida va aqidaparastlik tushunchalarining maqsad va mohiyatini bir-biridan farqlash lozim.
Aqidaparastlik (Arab. - ishonch so‘Zidan) – biron g‘oua yoki tamoyilni mutlaqlashtirib konkret obyektiv sharoitni hisobga olmagan holda ko‘r-ko‘GOPA qo‘llash buni ijtimoiy hayotning istagan sohasidan topish mumkin. Keuіpdі davvrlarda diniy aqidaparastlik faollashib ketdi. Vagsһa dinlarda shak keltirmasdan, miһokama qilmasdan e'tiqod qilish lozim bo‘lgan fikrlar – aqidalarni mutlaqlashtirib ularni saqlab qolishga, tiklashga urinishlar kuchaydi.
Kalom – (arabcha – ravvon nutq, so`z, gap, jumla ma'nolarini bildiradi) islom ilohiyot ilmi. Mu'taziliylar paydo bo`lgandan keyin “aqida” ilmining nomi «kalom» deb atala boshlangan. 8 asrda Arab xalifaligida paydo bo‘lgan. Kalom islom diniy ta'limotini asoslashga harakat qiladi.
Kalom tarafdorlari mutakallimlar deyiladi. Kalom turli diniy-siyosiy guruhlar (xorijiylar, qadariylar, jabariylar, murji'iylar va hak.) paydo bo‘lishi bilan bog‘liq bahslar jarayonida vujudga keldi va taraqqiy qildi.
Ulamolar ilmi kalomning ta'rifida ham bir necha xil fikrlar aytganlar. Eng qadimgi ta'rif Abu Nasr Farobiyga tegishli bo‘lib, u, «Kalom sinoati ila millatning asoschisi aytgan chegaralangan gap va ishlarga nusrat berilur va unga xilof qilgan barcha so‘zlarni behudaga chiqarilur», degan.
|
| |