´збек хал±ининг этногенези

5-Mavzu. O’zbek xalqining etnik shakllanishi.Xalq - bu odamlar jamoasi boʻlib, ularning tili, madaniyati, sanʼati, dini boshqa jihatlarini birgalikda aks ettiradi. Xalq tushunchasi keng boʻlib jihatlari bilan birlashtiriladigan odamlar yigʻindisiga aytiladi.
(Ethnical forming of Uzbek nations)
Reja:
1.O’zbek xalqining etnik tarixidagi mavjud muammolar.
2.O’zbek elatining shakllanish jarayoni va unda katnashgan asosiy komponentlar.
3.Shakllangan o’zbek elatining XSh- XIV asrlardagi etnik tarkibi.
Mashg’ulot maqsadi: o’zbek xalqining kelib chiqish tarixi, etnik tarkibi, uning shakllanishiga ta’sir ko’rsatgan omillar va «o’zbek» atamasining keng yoyilishi bog’liq turli talqinlar haqida ma’lumotga ega bo’lish, yoshlarda millatparvarlik tuyg’ularini shakllantirish.
Tayanch tushunchalar: etnik shakllanish, etnos, saklar, tub aholi, etnogenez, turkiy qavmlar, o’zbek
O’zbek xalqining alohida etnik jamoa (elat) bo’lib shakllanish (etnogenez) jarayonini o’rganish tarix fani oldida turgan muxim va dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Aholi - Yer yuzida yoki uning muayyan hududi, qitʼa, mamlakat, tuman, shaharida istiqomat qiluvchi odam (inson) lar majmui. Aholini tadqiq etish bilan maxsus fan - Demografiya shugʻullanadi.aholi oʻrtasida sodir boʻlayotgan jarayonlar biologik, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar taʼsirining natijasidir. Bu masala anchadan buyon tarixchi olimlarning diqqat markazida bo’lib kelgan. O’zbek xalqi o’z mustaqilligiga erishgach bu muammoga qiziqish yana xam kuchaydi.
Keyingi yillarda chiqqan ilmiy monografiyalarda, maqolalarda va risolalarda o’zbek xalqining kelib chiqishi (etnogenezi) xaqida bir qancha teran fikrlar aytilgan. Lekin, ayrim e’lon qilingan ishlarda ba’zi xatoliklarga, noaniqliklarga ham yo’l qo’yilgan. Bu xatoliklar ko’pincha mualliflarning etnos nazariyasiga e’tibor bermasliklari tufayli sodir bo’lgan, albatta.
Xalqning (Etnosning) kelib chiqishini, uning ilk ajdodlarini aniq bir jamoa (elat) bo’lib shakllanish jarayonini ilmiy asosda o’rganish uchun avvalo «etnogenez» va etnik tarix iboralarini to’g’ri tushunib, ular xaqida aniq tasavvurga ega bo’lish kerak.
Etnik tarix—ma’lum bir xalqning ilk ajdodlaridan boshlanib, elat shakllanishini, uni taraqqiy etish bosqichlarini va elatning yemirilish yoki rivojlanib, millat darajasiga yetishish davrini o’z ichiga oladi.
Etnogenez (etnos-yunon tilida xalq, genez-hosil bo’lish, kelib chiqish) bu yangidan tashkil topgan etnik jamoaning kelib chiqish jarayoni. Ilgaridan mavjud bo’lgan bir necha etnik komponentlarni o’zaro yaqinlashuvi, ularning bir-biriga qushilib, birgalikda taraqqiy etib borishi hamda shakllanib borayotgan etnosga boshqa yerdan ko’chib kelib qo’shilgan komponentlarning mahalliy aholiga qo’shilishi, unga aralashib borishi natijasida vujudga keladi. Demak, shakllanadigan yangi etnosga ma’lum hududda yashagan xalqlar yoki etnik guruhlardan tashqari, boshqa hududlardan kelgan etnik, antropologik va madaniy jihatdan bir xilda bo’lmagan etnoslarning yoki etnik guruhlarning aralashib, qorishib ketishidan ham elat vujudga kelishi mumkin.
Yangi etnosning vujudga kelishi bir necha etnik guruhlar yetakchi etnos atrofiga jipslashishidan boshlanadi. Yetakchi etnos mahalliy xalqlar uyushmasi yoki boshqa yerdan kelib o’rnashib qolgan etnik guruh xam bo’lishi mumkin. Yetakchi etnos boshqarayotgan uyushmaga kirgan etnik guruhlar ma’lum vaqt ichida tili, moddiy madaniyati, turmush tarzi, ma’naviyati bilan bir-birlariga yaqinlashib borishi ijobiy natija bersa, yangi etnos o’zagi tashkil topadi.Shu davr ichida birlashishga moyilliklari bo’lgan guruhlar siyosiy, iqtisodiy va boshqa sabablar tufayli bir-birlariga yaqinlasha olmasalar etnik birlik elat darajasiga yetmasdan tarqalib ketishi xam mumkin. Etnik birlik, etnos - kishilarning maʼlum bir tarixiy davrda va ijtimoiy tuzumda tarkib topgan alohida barqaror etnik uyushmasi. Etnik birlik etnografik jihatdan "xalq" maʼnosini’ anglatsada, lekin unga nisbatan aniq tushunchadir.
Dunyoda mavjud bo’lgan xalqlarning barchasi etnik guruhlarning qo’shilishidan vujudga kelgan. Boshqacha qilib aytganda dunyoda tarkibiga o’zga etnik guruhlar qo’shimagan bironta xalq bo’lmasa kerak.
Yuqorida tilga olingan etnik nazariyaga asoslanib, biz o’zbek xalqini elat bo’lib, ma’lum tarixiy davrda, ma’lum hududda, mahalliy etnoslar asosida, turli davrlarda kelib qo’shilgan etnik komponentlarning aralashib borishi natijasida shakllangan, deb qaraymiz.
Etnos nazariyasiga rioya qilmagan yoki tushunmagan ayrim mualliflar o’zbek xalqining etnogenezini qadimlashtirishga intilib, uning kelib kelib chiqishini milodiy asrning boshlaridan, qadimgi xunlardan yoki VI-VIII asrlardagi turk etnosi va turkiy qabilalardan boshlaydi. Qalam sohiblarining ichida shunday fikrdagilari ham borki, ular o’zbek xalqining shakllanishini Nuh payg’ambarning o’g’li Yofasdan, Yofasning o’g’li Turdan (Turkdan), keyingisining o’g’li Tutaqdan boshlaydilar. Keyingi fikr tarafdorlari o’zbek xalqining kelib chiqishini afsonalashtirib yuborgan.
Ma’lumki, uzoq o’tmishda Xun va xun tarkibidagi barcha qabilalar Shimoliy Xitoyda, Sibirda milodiy I-II asrlarda esa Qozog’iston cho’llarida, Qirg’izistonda, Sharqiy Turkistonda yashaganlar. Bularning ayrim guruhlari shu asrlarda Movarounnaxr va Xorazm hududlariga ham kelib joylashganlar. Turk xoqonligi Mug’uliston va Yettisuv hududida ( VI asr o’rtalarida ) tashkil topgan. Yettisuv (qozoqcha Jetisu) - Qozogʻistonning jan.-sharqiy qismi. Shim. da Balxash koʻli, shim.-sharqda Sassiqkoʻl va Olakoʻl, jan.-sharqda Jungʻariya Olatovi tizmasi, jan.da Shim. Tyanshan tizma togʻlari hamda gʻarbda Chu-Ili togʻlari bilan chegaralangan. Ye. Sharqiy Turkiston - Oʻrta Osiyodagi hudud, Xitoy tomonidan bosib olingan. (Shinjyang-Uyg`ur avtanom tumani XXR). Turk xoqonligi - Markaziy Osiyo mintaqasi va unga tutash bir necha oʻlkalarni oʻz ichiga olgan yirik saltanat (6-8-a.lar). Turk xoqonligiga doyr maʼlumotlar UrxunYenisey bitiktoshlari, xitoy yilnomalari, yunon (Vizantiya), arman, suryoniy, sugd, arab, fors, tibet, baqtriy manbalarida saqlanib qolgan. VI asr oxiri – VII asr boshlarida Turk xoqonliklari Movarounnaxrda, Xorazmda va G’arbda –Orol-Kaspiy dengizi atroflaridagi mintaqalarda o’z hukmronliklarini o’rnatgan edilar.
Turk xoqonliklari davrlarida ham ikki azim daryo (Amu va Sirdaryo) oralig’iga, Xorazm o’lkasiga va ularga tutash mintaqalarga turkiy xalqlar, qabilalar kelib o’rnashgan edi. Demak, Movarounnaxr va Xorazm uchun xunlar, turk xoqonliklari davrida kelgan etnoslar bo’lib, bulardan o’zbek xalqi kelib chiqqan, degan fikr tug’iladi. Shunday bo’lishi mumkin edi, qachonki xunlar yoki turk xoqonliklari Movarounnaxrni va Xorazmni egallaganda, bu hududlarda, ular kelmasdan oldin, aholi yashamagan bo’lsa, yoki ularning zarbasidan bu yerlarda yashab kelgan xalqlar batamom qirib yuborilgan bo’lsa. Tarixda ma’lumki unisi ham, bunisi ham bo’lmagan.
Xun qabilalari kirib kelgan kezlarda Movarounnaxr va Xorazm hududida xorazmliklar, so’g’diylar, kushonlar, qang’lar va bir qancha boshqa xalqlar yashaganlar. Bu xududlarni Turk xoqonligi egallaganda (VI asrning ikkinchi yarmi) xorazmliklar va so’g’diylar qatorida kidaritlar, xionitlar, eftalitlar va boshqa xalqlar xam bo’lgan. Kushon podsholigi - oʻzbek davlatchiligi tizimidagi kad. davlat (milodiy 1-3-asrlar). Milodiy 1-asrning 1-yarmi yoxud oʻrtalarida yuyechjilar tasarrufidagi Kushon mulkining yuksalishi natijasida vujudga kelgan. Eftaliylar, eftalitlar, eftallar, xaytallar, abdallar, yeda - Urta Osiyoning shim.sharqidan Movarounnahrning ichki viloyatlariga kirib, milodiy 5-asrda davlat barpo etgan qabila ittifoqi. E. Oʻrta Osiyo, Hindiston, Afgʻoniston, Eron va Sharqiy Turkiston tarixida muhim rol oʻynagan. E.
Turk xoqonligi xukmronliklarini o’rnatganda Movarounnaxr va Xorazm hududidan, xoqonlikka itoat etmagan etnik guruxlargina chiqib ketgan xolos. Aholining ko’pchiligi o’z o’rinlarida qolib bu yerlarga yangidan joylashgan turkiy xalqlar bilan birga bo’lgan. Demak, ikki daryo (Amu va Sirdaryo) oralig’i va Xorazm o’lkasi qadimdan nufuzli o’lkalar bo’lib, bu hududlar hech vaqt aholisiz qolmagan.
Ayrim qalamkashlarning aytganlariga rioya qilib, o’zbek xalqining kelib chiqishini faqat xunlardan yoki VI-VII asrlarda kelib o’rnashgan turkiy xalqlardan boshlasak, unda o’zbek xalqi tub yerli aholi asosida emas, kelgindi etnik guruxlardan shakllangan bo’lib chiqadi. Masalaga bu yo’sinda qaralsa xalqimizning tarixi va madaniyat izlari ancha sayozlashib qoladi. Hozirgi O’zbekiston hududida qadim-qadimdan yashab kelgan, boy tarix va madaniyat yaratgan bizning ajdodlarimiz bo’lmay, ular yaratgan moddiy madaniyat va ma’naviyatdan chetlanib qolgan bo’lamiz. Bu esa ayrim munofiqlarga qo’l kelishi turgan gap.
Biz bu yerda xun yoki boshqa turk etnoslarining kelib chiqishini o’rganishdan chetlashib o’tish kerak demoqchi emasmiz. Aksincha, ularga ahamiyat berish kerak, chunki ularning o’zbek va boshqa Markaziy Osiyo xalqlarning etnik tarixida, umumturkiy dunyosining vujudga kelishida roli benihoyat katta.
| Markaziy Osiyo - Osiyo materigining ichki qismidagi tabiiy oblast. Maydoni 6 mln. km². Shim. va gʻarbiy chekkasi Mongoliya, XXR bilan RF oʻrtasidagi davlat chegarasigacha boʻlib, sharqi Katta Xingan, jan. |
Agar biz o’zbek ajdodlarining alohida xalq ( elat) bo’lib shakllanish sanasini IX-X deb olsak, unda qadimgi elatlarni ( xun, turk va boshqalar) o’zi emas ularning eng keyingi avlodlari o’zbek elatining tashkil topishida qatnashgan komponentlar deb qarash to’g’ri bo’ladi. Boshqacha qilib aytganda, qadimgi elatlar tarqalib, uning qoldiqlari alohida komponentlar bo’lib, o’zbek xalqining shakllanish jarayonida qatnashgan. Demak, o’zbek elati kelib qo’shilgan etnik elementlardan emas, mahalliy etnoslar asosida vujudga keladi.
Tarix guvohlik berishicha, o’zbek ajdodlari Movarounnaxr va unga tutash bo’lgan viloyatlarda juda qadim davrlardan buyon yashab kelganlar, ular o’zbek elatining asosini, ramziy ma’noda, o’q ildizini tashkil etgan. Yon ildizlari o’q ildiziga biriktirib borishi jarayonida o’zbek elati vujudga kelgan. Mazkur elat mahalliy aholi ajdodlari qoldirgan boy tarixiy merosni, ma’naviyatni avaylab saqlaydilar, uni to’ldiradilar va barcha an’analari bilan birga keyingi avlodga meros qoldiradilar. Antik va feodalizm bosqichlarida Markaziy Osiyoda bir qancha elatlar tashkil topgan: baqtriyaliklar, so’g’diylar, xorazmiylar, qang’lar, xunlar va boshqa elatlar. Xorazmiylar, xorasmiylar - Kdd. Xorazmda yashab, xorazmiy tilida soʻzlashgan xalq. Taxminlarga kura, X. Hilmand vodiysi (Hirot atrofida)dan Amudaryoning quyi oqimidagi yerlarga mil. av. 1-ming yillik oʻrtalarida koʻchib kelganlar va mahalliy massaget qabilalari bilan aralashib, ularga oʻz nomlarini berganlar. X. Baqtriya, Baqtriyona, Baxtar zamin Baktriya - Amudaryoning yuqori va oʻrta oqimidagi tarixiy vi-loyat. Asosan hozirgi Oʻzbekiston va Tojikistonning jan. viloyatlari hamda Af-gʻonistonning shim. qismini oʻz ichiga olgan.
Elat alohida jamoa bo’lib shakllanishida taraqqiy etadi va oxiri tanazzulga uchrab tarqalib, yo’qolib ketishi xam tabiiy holat. Masalan, yuqorida eslatilgan baqtriyalik, xorazmiylar, so’g’diylar, qang’lar, xun elati va boshqalar. Bu elatlarning birontasi rivojlanib millat darajasigacha yetib kelgan emas. Faqat ilk o’rta asrlarda vujudga kelgan ayrim yangi elatlar, jumladan o’zbek elati o’rta asrlarning keyingi bosqichlarida yuz bergan barcha siyosiy o’zgarishlarni kechib, millat darajasigacha yetib keldi.
Tarixchi, sharqshunos va tilshunos mutaxassis olimlar (S.P. Tolstov, A.Yu. Yakubovskiy, K.V. Trever, A.A. Freyman, V.A. Livshid va boshqalar ) tilga olgan xalqlar sharqiy eron tiliga mansub etnoslar bo’lganligini ta’kidlab o’tgan edilar. Antik davrlarda, uning birinchi yarimlarida Markaziy Osiyo mintaqalarida turkiyzabon etnoslar ham bo’lganligi ehtimoldan xoli bo’lmasa kerak. Mintaqa - Yer yuzasining tabiiy geografik kenglik zonalligining eng yuqori bosqichi. Yer pusti yoki geografik qobiqning biror jihatdan oʻxshash boʻlgan, kenglik boʻylab choʻzilgan nisbatan kambar qismi. M. Qadimgi yunon va eron manbalarida bularni ham eron tilli qabilalar qatoriga qo’shib sak-massagetlar deb qayd qilingan bo’lishi mumkin.
Movarounnaxr va Xorazm mintaqalarida turkiy qabilalar miloddan oldingi II-I milodiy I asrlarda kelib o’rnashganligi xaqida aniq ma’lumot Xitoy voqeanavislarining axborotlarida uchraydi.
Miloddan oldingi I-II milodiy I-II asrlarda Sirdaryoning o’rta oqimida, Zarafshon voxasida dexqonchilik, xunarmandchilik va savdo-sotiq bilan shug’ullanib kelgan axoli (so’g’diylar, o’troqlashib qolgan saklar va boshqalar) madaniyati (Ya’ni tub yerli axoli madaniyati) shu xududlarga kelib o’rnashgan ko’chmanchi chorvador turkiy etnoslar madaniyati ( ko’chmanchi xalqlar madaniyati) aralashib boradi. Hunarmandchilik, hunarmandlik - milliy-anʼanaviy mayda tovar ishlab chiqarish, oddiy mehnat qurollari yordamida yakka tartibda va qoʻl mehnatiga asoslangan sanoat turi; shunday mahsulotlar tayyorlanadigan kasblarning umumiy nomi. Chorvachilik - qishloq xoʻjaligining asosiy tarmoklaridan biri. Ch. mahsulotlari yetishtirish uchun chorva mollarini boqish va urchitish bilan shugʻullanadi; aholini ish hayvonlari (ot, hoʻkiz, tuya, bugʻu), oziqovqat mahsulotlari (sut, qatiq, goʻsht, yogʻ, tuxum va boshqalar), yengil sanoatni xom ashyo (jun, teri, moʻyna va h.k.) Natijada bir-birlari bilan aralashgan qo’shma madaniyat xosil bo’ladi. Tub yerli aholi bilan ko’chmanchi qabilalarning madaniyatining qo’shilishi arxeologik ashyolar bilan xam tasdiqlangan; arxeologlar bu madaniyatni qang’uylar madaniyati yoki qovunchi madaniyati deb nomlaganlar.
Milodiy III-V asrlarda O’rta Osiyoning markaziy viloyatlarida janubiy Sibirdan, Jung’oriyadan, Sharqiy Turkistondan ayrim qabilalar kelib joylashgan. Xionlar (Xioniylar), kidariylar, va eftaliy ( abdal) etnoslari shular jumlasidandir.Bu etnik guruhlarning kelib chiqishi haligacha to’liq oydinlashmagan. Kidariylar ko’pchilik tadqiqotchilarning fikricha eron tilli xalqlar bo’lgan. Ammo bizda mavjud tarixiy manbalar asosida ishonch bilan aytish mumkinki, Xioniylar va eftaliylar turk tilli xalqlar bo’lganlar. Kidariylar - iranla qabila. Kidariylar Oltoy togʻlari va Sharqiy Turkiston oraligʻidan jan.gʻarbga siljib, 420 yilda Bolo (Naxshab) shahrini oʻziga qarorgoh qilishgan va Xioniylar davlati bilan qoʻshni boʻlib qolganlar. Xioniylar - turkiy qabila. Baʼzi tadqiqotchilar fikriga kura, dastlab Oltoy togʻlari atrofida yashashgan va 4-a.ning 1-yarmida jan.gʻarbga siljib, Amudaryo va Sirdaryo oraligʻiga kirib kelishgan. Bu yerda dastlab ular Zarafshon vohasini egallab, jan.
Ma’lumki, VI asr o’rtalarida Oltoyda, janubiy Sibirda, Yettisuvda, Sharqiy Turkistonda joylashgan bir necha qabilalar birlashishi natijasida Turk xoqonligi tashkil topadi. Qisqa vaqt ichida Turk xoqonligi kuchayib Markaziy Osiyoning katta qismini, jumladan Movarounnaxrni egallaydilar. VI asrning 80-yillarida Eron Sosoniylari ustidan g’alaba qozonib turk xoqonligi Xuroson viloyatlarining bir qancha hududlarini zabt etadilar. Sosoniylar - Yaqin va Oʻrta Sharqda mil. 3-7-a.larda hukmronlik qilgan eroniy sulola; kelib chikishlari Porso viloyati (q. Fors)dan boʻlib, Porsoning S. urugʻidan boʻlgan 1shohi Papakning otasi Soson nomi bilan atalgan.
Turk xoqonliklari davrida (VI-VII) O’rta Osiyoning markaziy mintaqalariga (Toshkent vohasi, Zarafshon, Qashqadaryo vohalari, Surxondaryo, Farg’ona vodiylari ) va Xorazm zaminiga turkiy qabilalar ko’plab kelishadi; ularning aksariy ko’pchiligi shu xududlarga turg’unlashib qolgandi.
VI-VII asrlarda Movarounnaxr va Xorazm aholisini quyidagicha tassavur etish mumkin: a) qadimdan dexqonchilik, xunarmandchilik va tijorat bilan shug’ullanib kelayotgan fors –eron tilli so’g’diylar, Xorazmiylar va boshqalar; b) dexqonchilik, xunarmmandchilik va tijorat bilan shug’ullanib kelayotgan turkiyzabon aholi. Bu aholi yuqorida qayd etganimizdek, o’troqlashib qolgan qang’arlar, xioniylar, eftaliylar va Turk xoqonliklari davrida kelib turg’unlashib qolgan, bir qancha boshqa qabilalar; v) yarim o’troq va yarim ko’chmanchi bo’lib yashayotgan turkiy tilli va fors-eron tilli etnik guruxlar. Turkiy tillar - hozirgi va qad. turkiy xalqlar va elatlarning tillari. Asosan, Oʻzbekiston, Turkiya, Ozarbayjon, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston, Rossiya Federatsiyam, XXR, Afgʻoniston, Eron, Tojikistonda, shuningdek, Bolgariya, Ruminiya, Ukraina, Germaniya, Kipr, Makedoniya, Albaniya, AQSH, Saudiya Arabistoni va boshqa bir kancha mamlakatlarda tarqalgan. Bu guruxlar asosan voha atroflarida, tog’ oldi qirlarda yashab dexqonchilik bilan bir vaqtda chorvachilik bilan xam shug’ullanganlar; g) ko’chmanchi turkiy tilli qabilalar. Bular cho’llarda va tog’ oldi rayonlarida yashab asosan chorvachilik bilan shug’ullanib kelgan.
Yuqorida keltirilgan Movarounnaxr va Xorazm axolisi tarkibidan ko’rinib turibdiki, bu xududlarda qadim-qadimdan buyon ikki til turkumidagi fors-eron va turkiy xalqlar yonma-yon aralashib yashab kelganlar. Bular, asrlar davomida birgalikda shaharlar barpo etganlar, kanallar qazib suv chiqarganlar, dexqonchilik qilganlar, boy madaniyat yaratib avlodlarga qoldirganlar.Shuni xam ta’kidlab o’tish joizki, bu ikki til vakillari asrlar davomida birga yashab kelishlari natijasida fors-eron tilli axolining ayrim guruxlari fors-eron tilini qabul qilib so’g’diylarga, xorazmiylarga va boshqalarga aralishib ketganlar. Demak, etnoslarning o’zaro yaqinlashishi, aralashishi va qorishib borish jarayoni xar ikki til vakillari orasida kechgan.
840y. Qarluq davlati tashkil topadi. Yettisuv, Isfojob ( hozirgi Chimkent) viloyati, Shosh ( Toshkent viloyati), Sharqiy Turkistonning g’arbiy qismi, Farg’onaning shimoliy (tog’li) mintaqalari Qarluq davlati doirasida bo’lgan.
| Toshkent viloyati - OʻzR tarkibidagi viloyat. Respublikaning shim.sharqida. 1938 y. 15 yanvda tashkil kilingan. Shim. va shim.gʻarbdan Qozogʻiston Respublikasi, shim.sharkdan Qirgʻiziston Respublikasi, sharqdan Namangan viloyati, jan. |
IX asrning ikkinchi yarmi – X asr davomida Movarounnaxrda Somoniylar xukmronlik qilar edilar. Ana shu ikki davlat (Qarluq va Somoniylar davlati) xududida o’zbek va tojik avlodlari alohida jamoa-elat bo’lib shakllanadilar.
O’zbek elatining shakllanishida Qarluq davlatining roli benixoyat katta. X asr o’rtalaridan boshlab bu davlat tarixiy manbalarda Qoraxoniylar davlati nomi bilan tilga olinadi. Qoraxoniylar - turkiy sulola, Qoraxoniylar xoqonligida 840-1212 yillarda hukmronlik qilgan. Qarluq xoqonlarining unvonlarida Qora (ulug’, buyuk ma’nosida ) atamasi mavjud b°lganidan, sharqshunos olim V.V. Grigorьyev qarluqlar tomonidan tashkil etilgan davlatni Qoraxoniylar davlati deb ilmiy adabiyotlarga kirgizgan.Qarluqlar - qadimda hozirgi Oʻrta Osiyo hududida yashagan koʻchmanchi turkiy xalq. Poytaxti hozirgi Olmota shahri yaqinida boʻlgan Qoʻyliq edi. Hozirgi kunga kelib qarluq soʻzi Turkiy tillarning bir guruhining nomini anglatadi. Haqiqatda esa Qoraxoniylar davlati Qarluq davlatining °zi uning davomi b°lgan.
Qarluqlarning IX-X asrlarda egallab turgan xududda 20 dan oshiq katta shaxar, juda ko’p qishloqlar bo’lgan.Qarluqlar, «Hudud al-olam» qo’lyozma asarida (X asrda) qayd etilishicha, ko’p sonli, nufuzli xalq bo’lib bir qismi chorvachilik, bir qismi ovchilik va yana bir boshqa qismi esa o’troqlashib,dexqonchilik bilan shug’ullanganlar. Katta xududda qarluqlarning o’zlarigina yashamay, ular bilan birga bir qancha turkiy qabilalar xam aralash xolda yashab kelgan. Etnoslarning ichida eng yirigi chigil, xalach va laban bo’lib, bular VIII asrlarda Teles qabila ittifoqidan ajralib chiqib qarluqlarga qo’shilgan. Qarluqlar egallab turgan xududda yana turk va turkesh xoqonliklari tanazzulidan keyin shu yerlarda qolib yashagan noshubi, dilu, arg’u, tug’si, az, uz, sariq va boshqa guruhlar xam mavjud bo’lgan.
Etnosni shakllanish jarayoni ma’lum bir davlat hududida o’tishi etnogenetik shartlardan biri hisoblanadi. Ammo ilk o’rta asrlarda Markaziy Osiyo shaharlari sharoitida qatishgan etnik elementlar qo’shni davlatlar hududida xam yashab, ma’lum jarajada etnoginetik jarayonda ishtirok etganlar. Masalan, shakllanayotgan tojik etnosi nafaqat Somoniylar hukmronlik qilayotgan yerlarda, balki qarluq va uyg’ur davlatlari xududida xam yashar edilar; bularning ma’lum qismi tojik xalqining etnoginezida qatnashganlar, ayrim qismlari esa qarluq vag uyg’ur davlati ichida qolib, bu yerdagi axoliga qushilib ketgan edilar.
IX-X asrlarda mavjud bo’lgan Somoniylar davlati, garchi tojik davlati hisoblansa hamki, uning hududida turg’un yashovchi turkiy tilli aholi, Movarounnaxrda qadim davrlardanoq hosil bo’lgan turkiy qatlam mavjud edi. VIII-X asrlar davomida bu xududda Sirdaryo sohillaridan va uning shimolida yashovchi qabilalar vaqti- vaqti bilan kelib o’rnashishi, ularning o’rtoqlashishi hisobiga turg’un aholi son jihatidan yana xam ko’payib borgan. Sohil - 1) quruklikning suv havzasi (dengiz, koʻl, dare va boshqalar) qirgʻogʻi boʻylab choʻzilgan va ularga nishab boʻlgan qismi, relyefi hozirgi zamon va kad. relyef shakllariga mos boʻladi. S. 3 zona: 1) dengizboʻyi - dengiz terrasalari zonasi, 2) hozirgi zamon qirgʻoq shakllari rivojlanayotgan qirgʻoq zonasi, 3) suv bosgan qad. Voha atroflarida, tog’ oldi qirlarda yarim o’troq va yarim ko’chmanchi turkiy qabilalar xam joylashgan edi.
Tojiklarning ayrim guruhlari, yuqorida qayd etganimizdek, qarluqlar yerida ham yashar edilar. X asrda bularning Taroz, Chu havzalaridagi shahar va qishloqlarga, Sharqiy Turkistonga ko’chib borishlari yana ham jadallashgan edi. Chunki bu davrda qarluq hududida yashovchi aholining aksariy qismi musulmon dinini qabul qilib bo’lgan edi. din peshvolariga, Ma’lumotli kishilarga keng yo’l ochilgan. Talas, Chu va Ili vodiylariga borib o’rnashgan tojiklarning ko’pchiligi esa hunarmandchilik, savdo-sotiq va ayrim guruhlar dexqonchilik bilan xam shug’ullanib kelganlar.
Keltirilgan ma’lumotlarga asoslanib aytish mumkinki, tojik va o’zbek ajdodlari qadimda, ilk o’rta asrlarda va keyin xam doimo bir hududda birga aralishib, yonma-yon yashab kelganlar. Bularni bir-birisiz tasavvur qilib bo’lmagan. Shuning uchun xam Maxmud Qoshg’ariy, «Totsiz turk bo’lmas, boshsiz bo’rk bo’lmas», Ya’ni tojiksiz turk bo’lmaganidek, bosh qalpoqsiz (bosh kiyimsiz) bo’lmas degan maqolni keltirgan edi. Tot atamasi bu yerda Mahmud Qoshg’ariy fors-tojik tilli aholiga nisbatan qo’llagan.
Tojik va o’zbek ajdodlarining ilk o’rta asrlarda elat bo’lib shakllanishi ikki davlat - Qarluq va Somoniylar hududida o’tganligi tabiiy holat edi albatta. Bu ikki xalqning bu hududda shakllanishi tufayli ularning etnogenetik tarixining ko’p qirralarida umumiylik hosil bo’lgan.
Ma’lumki, o’zbek va tojik elatlari qadimgi etnoslardan (sak, massagetlar, baqtriyaliklar, yuyechji ,toxarlar, so’g’diylar, qang’arlar va boshq. Massagetlar (yun. Massagetai) - Kaspiy dengizining sharqiy sohili, Orol dengizi atroflari, Amudaryo va Sirdaryoning quyi oqimida miloddan avvalgi 8- 4-asrlarda yashagan koʻchmanchi va boshqa qabilalar guruhining yunon adabiyetlarida uchraydigan umumlashma nomi. M. xalqlardan) tomir olganlar. Shuning uchun xam ularning madaniyat va turmush tarzlarida, urf-odatlarida o’xshashliklari ko’p bo’lgan. Shu bilan birga, ularning har biriga xos (bir elatni ikkinchisidan farqini bildiruvchi) xususiyatlari – tili , o’zligini anglashi, ruhiyati va boshqalar ham mavjud edi. Bu xususiyatlari bilan bir elat ikkinchi elatdan ajralib turgan.
Xorazm IX asrning ikkinchi yarmi – X asrda Somoniylar davlati tasarrufida bo’lgan. Lekin Xorazmshoxlar davlatida xorazmliklarning o’zidan chiqqan shohlar (xorazmshoxlar) hukmronlik qilib kelganlar.
Xorazm yarim mustaqil davlat bo’lsa ham o’sha davrda iqtisodiy va madaniy jihatdan taraqqiy etgan o’lka hisoblangan. Xorazmning turg’un aholisini o’z etnik nomiga (Xorazm – nafaqat siyosiy, geografik nom, aholisining nomi ham edi) va tiliga ega edi. Ularning qadimgi tili Eron til guruhi bo’lsa ham, lekin u tildan katta farq qilgan. Qo’shni eron va turkiyzabon aholidan xorazmliklar moddiy madaniyatlari (uy-joylari, kiyim boshlari) san’atlari bilan farq qilganlar.
IX-X asrlarda Xorazm o’lkasida turg’un yashovchi turkiyzabon aholi (qang’li, bijanak, o’g’uz) ham mavjud bo’lgan. Ammo bular son jihatidan tub yerli, Xorazm aholisidan kam edi. So’zsiz turkiyzabon etnoslarning ta’sirida Xorazm aholisining talay qismi (shaxsan alanlar) turkiylashib qolgan edi. Lekin Xorazm hududida yashovchi ko’chmanchi va yarim ko’chmanchi turkiyzabon axoli Xorazmning turg’un axolisiga iqtisodiy hamda madaniy jihatdan ta’sir etishga ojizlik qilar edi. Xorazmliklarning iqtisodiy va madaniy darajasi, ong sezimi ularga nisbatan yuqori bo’lgan. Bu o’lkani tarixiga oid barcha tomonlarini hisobga olib, Xorazm aholisi XII asrlar boshlarigacha (mo’g’illar istilosigacha) alohida elat ( xorazm elati) bo’lgan desak xato bo’lmas.
X asr o’rtalarida Farg’onaning shimolidagi hududlarda, Qoshg’ar yaqinida yashovchi qarluqlar kuchayib, hokimiyatni o’z qo’llariga oladilar. Bularning davrida Qoraxoniylar (ulug’ xonlar) va fuqarolar islom dinini qabul qiladilar. Bu islom dini tez vaqt ichida Yettisuv va Sharqiy Turkistonning g’arbiy mintaqalariga tarqaladi.
| Islom (arab. - boʻysunish, itoat etish, oʻzini Alloh irodasiga topshirish) - jahonda keng tarqalgan uch dindan ( buddizm va xristianlik bilan bir qatorda) biri. Islom diniga eʼtiqod qiluvchilar arabcha "muslim" ("sadoqatli"; koʻpligi "muslimun") deb ataladi. |
Islom dini bu hududlarga kirib borishi Qoraxoniylar boshqarayotgan hudud bilan Movarounnaxr musulmonlari o’rtasida aloqalar kuchayadi, ilmu fan Qarluq-Qoraxoniylar davlati hududida ham keng rivojlana boradi.
X asrning oxirida ichki ziddiyatlar kuchayib Somoniylar davlati kuchsizlanadi. Bundan Qoraxoniylar foydalanadilar; harbiy yurishlar qilib, ular 998-1011 yillar davrmida Movarounnahrni katta qismini egallab o’z hukmronliklarini o’rnatadilar.
XI asr boshlarida Qoraxoniylar davlati Amudaryodan to Torim daryosigacha bo’lgan katta hududga egalik qiladilar. Amudaryo - Oʻrta Osiyo hududidagi eng uzun daryo. Yunonlar Oks deb ataganlar. Mahalliy xalq orasida daryo Jayhun nomi bilan mashhur. Daryo uzunligi 2400 km, daryo deltasi 534 739 km². Amudaryo hozirgi Tojikistonning Pomir togʻi etaklaridagi Panj va Vaxsh daryolarining birlashuvidan boshlanib Oʻzbekiston, Afgʻoniston va Turkmaniston hududlaridan oʻtadi va tobora qurib borayotgan Orol dengiziga quyiladi. Amudaryo Qoraxoniylar bilan G’aznaviylar o’rtasidagi chegara bo’lib qoladi. Shu vaqtdan, o’zbek ajdodlarining etnogenetik jarayoni taraqqiyoti ikkinchi bosqichga o’tadi.
Qoraxoniylar Movarounnaxrni egallagandan keyin bu hududda Yettisuv, Sharqiy Turkistonning g’arbiy mintaqalaridan, Sirdaryo bo’ylaridan qabilalar, ayrim etnik guruxlarning ko’chib kelishi jadallashadi. XI asr boshlaridan to shu asrning 40-yillarigacha Movarounnaxr hududida qarluq, chigil, halach, arg’u, tug’si, turkesh va boshqa qabilalarning salmog’li qismi ko’chib o’tadi. Bularning ma’lum qismi o’z yurtlarida qolib Yettisuvda va Sharqiy Turkistonda mavjud bo’lgan siyosiy va etnik uyushmalar tarkibida bo’ladilar. Sirdaryo sohillarida yashovchi qang’li va qipchoq qabilalarining qismlari xam Movarounnaxrga va Xorazm voxasiga kelib o’rnashadilar. Shunday qilib, XI asrning birinchi yarmidayoq bu o’lkalarning etnik tarkibi bir muncha o’zgardi: tub yerli turkiy va fors-tojik, xorazmiy tilida so’zlashadigan aholi tarkibiga turkiyzabon qabilalarining yangi guruhlari kirib keladi.
XI asrning birinchi yarmilarida Qoraxoniylar davlatida ichki kurashlar kuchaya boradi. Hokimiyat uchun kurash oxir oqibat davlatni inqirozga olib keladi. XI asrning ikkinchi yarmida Qoraxoniylar davlati ikki mustaqil davlatga bo’linib ketadi. Sharqiy qismining markazi Bolasog’un bo’lib qoladi, g’arbiy qismining markazi Samarqand bo’ladi. Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilish - q. Mansabdorlik jinoyatlari, Xizmat mansabini suiisteʼmol qilish. Samarqand - Samarqand viloyatidagi shahar. Viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi (1938 yildan). 1925-30 yillarda Respublika poytaxti. Oʻzbekistonning jan.gʻarbida, Zarafshon vodiysining oʻrta qismida (Dargʻom va Siyob kanallari orasida) joylashgan. Shu sanadan Qoraxoniylar davlati tarixining uchinchi bosqichi boshlanadi.
G’arbiy Qoraxoniylar davlati XI-XII asrlar davomida iqtisodiy va madaniy jihatdan taraqqiy etgan, markazlashagan davlat darajasiga ko’tarilgan edi. Bu davlat XI asr oxirlarida Saljuqlarga; XII asr o’rtalarida esa Qoraxitoylarga qaram bo’lgan bo’lsalar xamki o’z davlat tuzumining butunligini saqlab qolgan edilar.
G’arbiy Qoraxoniylar davlati ichida o’zbek ajdodlarining etnogenetik jarayoni davom etadi. Movarounnaxrga kelib o’rnashgan etnik guruhlar asrlar davomida bu hududda yashovchi qardoshlari bilan birlashib, ular bilan aralashib boradilar. Tub yerli axoli ta’sirida yarim ko’chmanchi va yarim o’troqlikda yashab kelgan etnik guruxlar o’troqlashib dexqonchilik, xunarmandchilik va savdo-sotiq bilan shug’ullanadilar. Ularning faqat oz qismi dexqonchilik bilan bir vaqtda an’anaviy chorvachiliklarini davom qilib kelganlar.
Movarounnaxr hududidagi turkiy xalqlarning o’zaro yaqinlashib, qorishib borishi natijasida hudud axolisi o’rtasida iqtisodiy va madaniy umumiylik qat’iylashadi. Umumelat tili va adabiy til shakllanadi. Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi) Movarounnaxr va unga tutashgan mintaqalarda yashovchi barcha turkiyzabon aholi bir xalq (elat) bo’lganligi ong sezimida butkul o’rnashib qoladi. Elat shakllanishidagi barcha etnik alomatlar o’z maromiga yetib, o’zbek ajdodlarining elat bo’lib shakllanish jarayoni oxirlashadi. Ammo bu bilan etnogenetik jarayon to’xtab qolmaydi. Keyingi bosqichlarda u yana xam takomillashib boradi.
Yuqorida aytganlarimizda xulosa qilib aytmoqchimizki, o’zbeklarning ilk ajdodlari Movarounnaxr va unga tutash mintaqalarda madaniyatlari bir-birlariga yaqin, ikki tilda so’zlaashuvchi qardosh o’zbek va tojik xalqlari elat bo’lib shakllangan. Ularning ilk ajdodlari Movarounnaxrda va unga chegaradosh hududlarda qadim zamonlarda yashagan so’g’diylar, xorazmiylar, baqtriylar, saklar, toxarlarlar, qang’lar va boshqa xalqlar bo’lgan. Shimoliy Xitoyda, Sibirь, Yettisuv, Sharqiy Turkiston, Sirdaryo soxillarida antik davrlarda va ilk o’rta asrlarda mavjud bo’lgan turkiy qabilalar (xun, usun, nushibi, dulu, turkash, qarluq, chigil, xalach, yag’mo va boshq.) xam o’zbek ajdodlarining etnogenetik jarayonida muxim o’rin egallagan. Tilga olingan xalqlar va qabilalarning ko’pchiligi o’rta asrlar davomida elat bo’lib shakllangan turkman, qozoq, qirg’iz va qoraqalpoq xalqlarining xam etnik tarixida juda katta rolь o’ynagan. Demak, Markaziy Osiyoda yashovchi barcha xalqlar asrlar davomida etnik jihatdan bir-biri bilan yaqin aloqada, qavm-qarindosh bo’lib kelganlar.
Shunday qilib, IX-X asrlar davomida shakllangan o’zbek elatining o’zagi turkiy elatlarning fors-tojik tilli aholi bilan asrlar davomida aralashib, qorishib ketishidan hosil bo’lgan. XI-XII asrlarda o’zbek elatining tarkibida turkiy komponentlar ko’payadi va uning rivojlanishi asosan turkiy komponentlar asosida o’tadi. Shu asrlar davomida barcha etnik ko’rsatkichlar majassamlashadi, o’zbek ajdodlarining alohida jamoa (elat) bo’lib shakllanishi nihoyasiga yetadi. Shakllangan o’zbek elatining taraqqiyoti keyingi asrlarda ham davom etadi.
XVI asr boshlarida Movaraunnahrga Dashti Qipchoqdan o’zbek urug’lari kela boshlaydi. Shu davrdan boshlab Movarauunahr aholisi umumiy nom bilan o’zbeklar deb atala boshlanadi. “O’zbek” atamasining kelib chiqishida bir qancha nazariya va talqinlar mavjud. Ayrim tarixchilar mahalliy aholi mag’rur va o’ziga erkin bo’lganligi uchun Dashti Qipchoqliklar yerlik aholini “o’zi bek” deb atashgan desa, ba’zilari Oq O’rda xoni O’zbekxon nomiga qo’yilganligi bilan bog’lashadi. Nima bo’lishidan qat’iy nazar Dashti Qipchoq o’zbeklari kelishi bilan mahalliy nom “o’zbeklar” deb atalgani ko’proq haqiqatga yaqin. Dashti qipchoq, Qipchoq dashti - Sirdaryoning yuqori oqimi va Tyanshanning gʻarbiy yon bagʻridan Dnepr daryosining quyi oqimiga qadar yoyilgan dashtlarni 11 - 15-a.larga oid arab va fors manbalaridagi nomi. "D.Q.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1.“Etnos” so’zining ma’nosini nima?
2.O’zbek xalqining etnik shakllanish jarayoni necha bosqichga bo’linadi?
4.Saklarning turlarini sanang...
5.Saka tigraxauda atamasining ma’nosini ayting...
Adabiyotlar:
1. Ахмедов Б.А Ўзбекларнинг келиб чиқиши тарихидан.Тошкент, Фан, 1962.
2. Аскаров А.А.Некоторые аспекты изучения этногенеза и этнической истории узбекского народа.// Материалы к этнической истории населения Ср. Азии. – Ташкент, 1986.
3. Ходжайов Т.К. Этнические процессы в Средней Азии в эпоху средневековья. Ташкент.: Фан, 1987.С.207.
4.Абулғозий Баходурхон. Шажарайи турк. Тошкент. «Чулпон»,1990.-192 бет.
5.Агеева Р.А. Страны и народы: происхождение названий. М.: «Наука», 1990. С.245.
6. Литвинский Б.А. Этногенез и этническая история народов Средней Азии и Казахстана в древности и средневековье. М.,1990. С. 21-41.
7. Ахмедов Б.А. Ўзбек улуси. – Тошкент. «Мерос», 1992.-152 бет.
|