MANTIQ QONUNLARI - I-bob. Mantiq qonunlari va mantiq funksiyalari 6

|
I-bob. Mantiq qonunlari va mantiq funksiyalari 6
|
bet | 4/9 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 109,87 Kb. | | #254586 |
Bog'liq Botirova Kurs ishiMANTIQ QONUNLARI
1. Ikkilangan rad etish qonuni.
¬ ¬ α≡α
2. & va \/ amallarining idempotentligi
α&α≡α, α\/α≡α
3. & va \/ amallarining kommutativligi
α&β≡β&α, α\/β= β\/α
4. & va \/ amallarining assosiativligi
α&(β&γ)≡(α&β)&γ, α\/(β\/γ)=(α\/β)\/γ)
5. & va \/ amallarining bir-biriga nisbatan distributivlik qonunlari.
α&(β\/γ)≡(α&β)\/(α&γ) , α\/(β&γ)≡(α\/β)&(α\/γ
6. Yutilish qonunlari
α&(α\/β)≡α, α\/(α&β)≡α.
7. De Morgan qonunlari ¬ (α&β)≡ ⌐ α\/ ⌐β, ¬ (α\/β)≡ ⌐ α & ⌐β.
8. α\/ ⌐ α≡1
9. Qarama-qarshilik qonunlari:
10. Tavtologiya va qarama-qarshilik qonunlari. α&1≡α, α&0≡0
α\/1≡1, α\/0≡α
⌐ 1≡0, ⌐ 0≡1
11. Kontrpozitsiya qonuni
α→β≡ ⌐ β → ⌐ α.
12. Implikatsiyadan qutilish qonuni
α→β≡ ⌐α\/β.
13. Ekvivalentlikdan qutilish qoidasi
α~β≡(α→β)&(β→α)≡ α&β\/ \/⌐α&⌐β.
14. α→α≡1, 0→α≡1, 1→α≡α, α→1≡1, α→0≡ ⌐ α.
Mantiqiy amallar, mantiqiy operatsiyalar – berilgan hadlari va natijasi mulohaza (fikr) dan iborat amallar. Berilgan hadlar soniga qarab Mantiqiy amallar bir oʻrinli, ikki oʻrinli va h.k. deb yuritiladi. Bir oʻrinli Mantiqiy amallar soni toʻrtta: berilgan fikrdan qatʼiy nazar natijasi doim chin (aynan haqiqat) amal, natijasi doim yolgʻon (aynan yolgʻon) amal, natijasi berilgan fikr bilan mos tushadigan amal va nihoyat, berilgan fikr chin boʻlsa, natijasi yolgʻon, berilgan fikr yolgʻon boʻlsa, natijasi chin boʻladigan amal. Soʻnggi mantiqiy amal bir oʻrinli Mantiqiy amallardan eng muhimi boʻlib, u inkor amal deyiladi. A fikrning inkori ~hA kabi belgilanib, „A emas“ deb oʻqiladi. Mas, 1 Oy sayyora – „Oy sayyora emas“, (] 2*2=4) – ikki karra ikki toʻrt emas.
Ikkilik kodda yozilgan mashina soʻzlari ustida Mantiqiy amallar mos razryadlar boʻyicha bajarilib, i oʻrniga 1, l oʻrniga 0 olinadi, matn shakliga aylantiriladi va maʼlumot koʻrinishida chiqish qurilmasiga beriladi. Mantiq-informatsion mashina tez ishlashi, „xotira“ hajmining kattaligi bilan oddiy hisoblash mashinalaridan farq qiladi. Mantiq-informatsion mashina ilmiy tadqiqot natijalarini ishlash, adabiyot topishni avtomatlashtirish, sanoat, qishloq xoʻjaligi va transportga oid statistik maʼlumotlarni, davolash muassasalarida bemorlarni kuzatishdan olingan natijalarni, meteorologik, seysmologik stansiyalardan, Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan olingan maʼlumotni ishlash va tarjima ishlarida qoʻllaniladi.
Protsessor tarkibidagi arifmetik-mantiqiy qurilmaning ishlash prinsipini tushunish uchun avval insonning mantiqiy fikrlash va xulosa chiqarish usullarini koʻrib chiqamiz.
Insonlar kundalik hayotda oʻzaro muloqot qilish uchun turli mulohazalardan foydalanishadi. Maʼlumki, mulohaza – narsa yoki hodisalarning xususiyatini anglatuvchi darak gapdir. Boshqacha aytganda, mulohaza – rost yoki yolgʻonligi haqida soʻz yuritish mumkin boʻlgan darak gap.
Mulohazalar sodda va murakkab boʻlishi mumkin. Biror shart yoki usul bilan bogʻlanmagan hamda faqat bir holatni ifodalovchi mulohazalar sodda mulohazalar deyiladi. Sodda mulohazalar ustida amallar bajarib, murakkab mulohazalarni hosil qilish mumkin. Odatda murakkab mulohazalar sodda mulohazalardan „VA“, „YOKI“ kabi bogʻlovchilar, „EMAS“ shaklidagi koʻmakchilar yordamida tuziladi.
Mulohazalarni lotin alifbosi harflari bilan belgilash (masalan, A= „Bugun havo issiq“) qabul qilingan. Har bir mulohaza faqat ikkita: „rost“ yoki „yolgʻon“ mantiqiy qiymatga ega boʻlishi mumkin. Qulaylik uchun „rost“ qiymatni 1 raqami bilan, „yolgʻon“ qiymatni esa 0 raqami bilan belgilab olamiz.
A va B sodda mulohazalar bir paytda rost boʻlgandagina rost boʻladigan yangi (murakkab) mulohazani hosil qilish amali mantiqiy koʻpaytirish amali deb ataladi.
Bu amalni konyunksiya (lotincha: conjunctio– bogʻlayman) deb ham atashadi. Mantiqiy koʻpaytirish amali ikki yoki undan ortiq sodda mulohazalarni „VA“ bogʻlovchisi bilan bogʻlaydi hamda „A va B“, „A and B“, „A Λ B“, „A · B“ kabi koʻrinishda yoziladi. Mantiqiy koʻpaytirishni ifodalaydigan quyidagi jadval rostlik jadvali deb ataladi:
A va B mulohazalarning kamida bittasi rost boʻlganda rost boʻladigan yangi murakkab mulohazani hosil qilish amali mantiqiy qoʻshish amali deb ataladi.
Bu amalni dizyunksiya (lotincha: disjunctio – ajrataman) deb ham atashadi. Mantiqiy qoʻshish amali ikki yoki undan ortiq sodda mulohazalarni „YOKI“ bogʻlovchisi bilan bogʻlaydi hamda va „A yoki B“, „A or B“, „A V B“, „A + B“ kabi koʻrinishlarda yoziladi.
Mantiq tafakkurning namoyon boʻlish shakllari va taraqqiyotini, shu jumladan, fikrlar oʻrtasidagi aloqadorlikni koʻrsatadigan qonun qoidalar yigʻindisini oʻrganadi. Mantiqning vazifasi — chin fikrni, haqiqatni aniqlash. Mantiq ilmining oʻrganish obʼyekti tafakkurdir Tafakkur 3 xil shaklda: tushuncha, hukm (mulohaza) va xulosa chiqarish shaklida mavjud boʻladi. Muhokama yuritish ana shular va ularning oʻzaro aloqalarga kirishishi natijasida vujudga keladigan boshqa mantiqiy tuzilmalar (masalan, muammo, gipoteza, nazariya, gʻoya va boshqalar)da amalga oshadi.
Muhokama yuritishda ishonchli natijalarga erishishning zaruriy sharti qatoriga fikrning chin boʻlishi va formal jihatdan toʻgʻri qurilishi kiradi. Oʻzi ifoda qilayotgan predmetga muvofiq keluvchi fikr — chin fikr deb ataladi (qarang Isbot). Fikrni toʻgʻri qurishga tafakkur qonunlari talablariga rioya qilgandagina erishish mumkin. Tafakkur qonunlari (qarang Ayniyat qonuni, Ziddiyat qonuni, Yetarli asos qonuni, Uchinchisi istisno qonuni) mu-hokama yuritish jarayonida fikrlar (fikrlash elementlari) oʻrtasidagi mavjud zaruriy aloqalardan iborat. Tafakkur koʻp qirrali jarayon boʻlib, uni turli tomondan, xususan, mazmuni va shakli (tuzilmasi) boʻyicha yoki kelib chiqishi va taraqqiyotida olib oʻrganish mumkin. Bularning barchasi mantiq ilmining vazifasini tashkil etadi, uning turli metodlaridan (qarang Induksiya, Deduksiya) foydalanishga, har xil yoʻnalishga ajralishiga sabab boʻladi. Hozirgi paytda mantiqning formal mantiq, dialektik mantiq, matematik mantiq kabi yoʻnalishlari bor. Formal mantiq tafakkur strukturasini fikrning anik, mazmuni va taraqqiyotidan chetlashgan holda, nisbatan mustaqil ravishda oʻrganadi.
Uning diqqat markazida muhokamani toʻgʻri qurish bilan bogʻliq qoidalar va mantiqiy amallar yotadi. Dialektik mantiq tafakkurni uning mazmuni va shakli birligida hamda taraqqiyotida olib oʻrganadi. Matematik mantiq tafakkurni matematik metodlar yordamida tadqiq etadi. U hozirgi zamonda muhim yoʻnalishlaridan biri boʻlib, tafakkurni yuqori darajada abstraktlashgan va formallashgan sistemada tahlil qiladi. 20-asrda noanʼanaviy mantiqning turli yoʻnalishlari, xususan, koʻp qiymatli mantiqiy sistemalar (Y. Lukasevich, Geyting, Reyxenbaxning uch qiymatli mantiqiy sistemalari, Postning nqiymatli mantiqiy sistemasi va shahrik.), konstruktiv mantiqlar (A. N. Kolmogorov, A. A. Markov variantlari) va modal mantiq kabi nazariyalar vujudga keldi va rivojlandi.
Mantiq falsafasi - mantiqning koʻlami va tabiatini oʻrganadigan falsafa sohasi. U mantiq tomonidan koʻtarilgan falsafiy muammolarni, masalan, mantiq nazariyalarida va ularni qoʻllashda koʻpincha bilvosita ishlaydigan prezaziyalarni oʻrganadi. Bu mantiqni qanday aniqlash kerakligi va turli mantiqiy tizimlar bir-biri bilan qanday bogʻlanganligi haqidagi savollarni oʻz ichiga oladi. U mantiq tomonidan qoʻllaniladigan fundamental tushunchalarning tabiatini va mantiqning boshqa fanlar bilan aloqasini oʻrganishni oʻz ichiga oladi. Umumiy tavsifga koʻra, falsafiy mantiq mantiq falsafasining falsafiy muammolarga mantiqiy usullarni qoʻllashni oʻrganadigan qismi boʻlib, koʻpincha modal mantiq kabi kengaytirilgan mantiqiy tizimlar shaklida. Ammo boshqa nazariyotchilar mantiq falsafasi va falsafiy mantiq oʻrtasidagi farqni boshqacha koʻrsatadilar yoki umuman yoʻq. Metallogiya mantiq falsafasi bilan chambarchas bogʻliqdir, chunki mantiqiy tizimlarning izchillik va toʻliqlik kabi xususiyatlarini oʻrganadi.
Akademik adabiyotlarda mantiq tabiatining turli tavsiflari mavjud. Mantiq koʻpincha fikrlash qonunlari, toʻgʻri fikrlash, toʻgʻri xulosa chiqarish yoki mantiqiy haqiqatni oʻrganish sifatida qaraladi. Bu rasmiy fan boʻlib, xulosalar mavzudan neytral tarzda, yaʼni muhokama qilinadigan aniq mavzudan mustaqil ravishda qanday qilib binolardan kelib chiqishini oʻrganadi. Mantiqning tabiatini oʻrganishning shakllaridan biri turli mantiqiy rasmiy tizimlar oʻrtasidagi umumiyliklarga va ularning mantiqiy boʻlmagan rasmiy tizimlardan qanday farq qilishiga qaratilgan. Bu boradagi muhim mulohazalar, koʻrib chiqilayotgan rasmiy tizim fundamental mantiqiy sezgilarga mos keladimi yoki toʻliqmi. Mantiqning turli xil tushunchalari mantiqni toʻgʻri xulosani yoki mantiqiy haqiqatni oʻrganish sifatida belgilaydimi-yoʻqligiga qarab farqlanishi mumkin. Mantiq tushunchalari orasidagi yana bir farq sintaksis yoki semantika nuqtai nazaridan toʻgʻri xulosa va mantiqiy haqiqat mezonlari aniqlanganligiga asoslanadi.
Koʻpincha mantiqning turli xil turlari ajralib turadi. Mantiq odatda rasmiy mantiq sifatida tushuniladi va ushbu maqolaning aksariyat qismida shunday koʻrib chiqiladi. Rasmiy mantiq faqat rasmiy tilda ifodalangan argumentlar shakli bilan qiziqadi va deduktiv xulosalarga eʼtibor qaratadi. Boshqa tomondan, norasmiy mantiq deduktiv boʻlmagan argumentlarni oʻz ichiga olgan tabiiy tilda mavjud boʻlgan argumentlarning ancha keng doirasiga murojaat qiladi. Argumentlarning toʻgʻriligi ularning shakli yoki mazmuni yoki konteksti kabi boshqa omillarga bogʻliq boʻlishi mumkin. XX-asrda turli xil mantiqiy rasmiy tizimlar yoki mantiqlar ishlab chiqilgan boʻlib, ularni tasniflash, bir-biri bilan qanday bogʻliqligini koʻrsatish va qanday qilib koʻp qirrali boʻlishi mumkinligi muammosini hal qilish mantiq falsafasining vazifasidir. Mantiqlar bitta universal haqiqiy mantiqdan farqli oʻlaroq. Ushbu mantiqlarni klassik mantiqqa boʻlish mumkin, odatda birinchi tartibli mantiq, kengaytirilgan mantiq va deviant mantiqlar bilan aniqlanadi. Kengaytirilgan mantiqlar klassik mantiqning asosiy formalizmi va aksiomalarini qabul qiladi, lekin ularni yangi mantiqiy lugʻat bilan kengaytiradi.
Mantiq falsafasi mantiqning asosiy tushunchalarining tabiati va falsafiy oqibatlarini ham oʻrganadi. Bu haqiqat muammosini, ayniqsa, mantiqiy haqiqat muammosini oʻz ichiga oladi, bu faqat ishlatiladigan mantiqiy atamalarning maʼnolariga qarab haqiqat sifatida belgilanishi mumkin. Yana bir savol, binolar va xulosalarning tabiati, yaʼni ularni fikr, mulohazalar yoki jumlalar sifatida tushunish kerakmi va ular qanday qilib oddiyroq tarkibiy qismlardan tuzilganligi bilan bogʻliq. Binolar va xulosa birgalikda xulosani tashkil qiladi, u haqiqatni saqlovchi yoki yangi va ehtimol yolgʻon maʼlumotlarni kiritishiga qarab deduktiv va amplativ boʻlishi mumkin. Mantiqdagi asosiy masala deduktiv xulosaning haqiqiy yoki notoʻgʻri ekanligi. Haqiqiylik koʻpincha zarurat nuqtai nazaridan aniqlanadi, yaʼni xulosa faqat va agar asoslarning toʻgʻri boʻlishi mumkin boʻlmasa va xulosa notoʻgʻri boʻlsa, haqiqiy hisoblanadi. Boshqa tomondan, notoʻgʻri xulosalar va dalillar oʻz xulosalarini tasdiqlay olmaydi. Ular rasmiy yoki norasmiy mantiqqa tegishli ekanligiga qarab rasmiy yoki norasmiy notoʻgʻri deb tasniflanishi mumkin Mantiq asosan aniqlovchi qoidalar bilan, yaʼni argumentning toʻgʻri yoki notoʻgʻriligini qaysi xulosa qoidalari aniqlaydi, degan savol bilan shugʻullangan. Soʻrovning alohida mavzusi mantiqning strategik qoidalariga taalluqlidir:maʼlum binolar toʻplamini hisobga olgan holda moʻljallangan xulosaga qanday erishishni tartibga soluvchi qoidalar, yaʼni u erga kelish uchun qanday xulosalar chiqarish kerak.
Mantiq metafizikasi mantiq qonunlari va ob’ektlarining metafizik holati bilan bogʻliq. Bu sohadagi muhim bahs mantiq ongdan mustaqil boʻlgan faktlarga asoslanadi, deb hisoblaydigan realistlar bilan mantiq qonunlari tildan foydalanishni tartibga soluvchi konventsiyalarga asoslangan deb hisoblaydigan konventsionalistlar kabi antirealistlar oʻrtasida boʻladi. Mantiq turli fanlar bilan chambarchas bogʻliq. Ontologiya bilan bogʻliq asosiy masala mantiqdan foydalanish bilan bogʻliq ontologik majburiyatlarga taalluqlidir, masalan;;alohida atamalar va ekzistensial kvantlar bilan. Matematikadagi muhim savol-barcha matematik haqiqatlarni toʻplamlar nazariyasi bilan birga mantiq aksiomalariga asoslash mumkinmi? Boshqa tegishli sohalarga kompyuter fanlari va psixologiya kiradi.
Raqib mantiqiy tizimlarning koʻpligi oʻrtasida tanlov qilish muammosi juda yaqinda paydo boʻldi. Tarixda uzoq vaqt davomida Aristotel sillogistikasiga mantiq kanoni sifatida qaralgan va Jorj Bul,Bernard Bolzano,Frans Brentano, Gottlob Frege va boshqalarning asarlarigacha ikki ming yildan ortiq vaqt davomida unchalik sezilarli yaxshilanishlar boʻlmagan. Ushbu oʻzgarishlar koʻpincha mantiqning ekspressiv moslashuvchanligini oshirish va uni foydalanishning muayyan sohalariga moslashtirish zarurati bilan bogʻliq edi. Mantiq falsafasining zamonaviy mantiqiy tizimlarning koʻpayishi natijasida paydo boʻlgan markaziy muammo bu tizimlarning bir-biri bilan qanday bogʻliqligini tushuntirishdir. Bu barcha rasmiy tizimlarning nima uchun „mantiq“ nomiga loyiqligi haqidagi savolni keltirib chiqaradi. Yana bir savol shundaki, bu tizimlardan faqat bittasi toʻgʻrimi yoki bitta universal mantiq oʻrniga mantiqiy tizimlarning koʻpligi qanday mumkin. Monizm-bu faqat bitta mantiq toʻgʻri ekanligi haqidagi tezis, plyuralizm esa turli xil muqobil mantiqiy tizimlarni nutqning turli sohalari uchun toʻgʻri boʻlishiga imkon beradi. Bundan tashqari, barcha turli mantiqiy tizimlar asosida yotuvchi va birlashtiruvchi yagona universal mantiq tushunchasi boʻlishi mumkinligi taxmin qilingan.
Mantiq koʻpincha toʻgʻri yoki toʻgʻri xulosalarni oʻrganish sifatida aniqlanadi. Ushbu kontseptsiyada toʻgʻri va notoʻgʻri xulosalar oʻrtasidagi farq haqida umumiy maʼlumot berish mantiqning vazifasidir. Xulosa asosdan kelib chiqsa, yaʼni binolarning haqiqati xulosaning haqiqatligini taʼminlasa, xulosa haqiqiy hisoblanadi. Mantiqni aniqlashning yana bir usuli mantiqiy haqiqatni oʻrganishdir. Mantiqiy haqiqat haqiqatning oʻziga xos shaklidir, chunki u narsalarning qanday ekanligiga, yaʼni qaysi mumkin boʻlgan dunyoning dolzarbligiga bogʻliq emas. Buning oʻrniga, mantiqiy toʻgʻri taklif barcha mumkin boʻlgan olamlarda haqiqatdir. Ularning haqiqati har qanday empirik faktlardan qatʼi nazar, faqat ular tarkibidagi atamalarning maʼnolariga asoslanadi. Bu ikki tushuncha oʻrtasida muhim bogʻliqlik mavjud: agar binolardan xulosaga boʻlgan shartli material mantiqiy jihatdan toʻgʻri boʻlsa, asosdan xulosa chiqarish haqiqiydir. Masalan, „atirgullar qizil, oʻt esa yashil“dan „atirgullar qizil“ degan xulosa toʻgʻri, chunki „atirgullar qizil va oʻt yashil boʻlsa, atirgullar qizil boʻladi“ degan moddiy shart mantiqan toʻgʻri.
"Mantiq" atamasi yunoncha „logos“soʻzidan kelib chiqqan", bu aql, nutq yoki til kabi turli xil hislar bilan bogʻliq. Mantiq nima va uni qanday aniqlash kerakligi haqida koʻplab kelishmovchiliklar mavjudi. Umuman olganda, mantiqqa turli xil xususiyatlar beriladi, masalan, u asoslar va xulosalar oʻrtasidagi munosabatni oʻrganadi va buni mavzuga bogʻliq boʻlmagan holda bajaradi. Mantiq falsafasining muhim vazifasi rasmiy tizim mantiq deb hisoblanishi kerak boʻlgan mezonlarni oʻrganishdir. Turli xil mantiq tushunchalari uni haqiqiy xulosaga yoki mantiqiy haqiqatga asoslangan deb tushunishadi. Toʻgʻri xulosa va mantiqiy haqiqat mezonlari oʻzlari turli yoʻllar bilan aniqlanishi mumkin: sintaktik yoki semantik mulohazalar asosida. Tushunchaning hosil qilinishi - bu voqelikdagi predmetlaming go‘yoki oddiy bir ko‘zgu orqali aks ettirilishi etnas, balki g'oyat murakkab dialektik jarayondir. U tadqiqotchining faolligini nazarda tutadi va ko'plab mantiqiy usuliami o‘z ichiga oladi, tahlil va sintez, taqqoslash, mavhumlashtirish va umumlashtirish ulaming eng muhimlaridir. Belgilaming ajratib ko‘rsatilishi predmetlaming uning tarkibiy qismlari, jihatlari, unsurlariga fikran bo'Iinishi bilan bog'liqdir. Predmetning uning tarkibiy qismlariga fikran bo‘lishi tahlil deyiladi. Predmetni tahlil yordamida ajratilgan unsurlari, jihatlari, belgilari yagona bir yaxlitlikka birlashtirilishi kerak. Bunga tahlilga teskari bo'lgan - sintez usuli yordamida erishiladi. Sintez - bu mantiqiy usul bo'lib, predmetning tahlil vositasida qismlarga ajratilgan a’zolarini fikran biriashtirish uning yordamida amalga oshiriladi. Taqqoslash - bu bir predmetning boshqa predmet bilan fikran qiyoslanishi, u yoki boshqa jihatdan o'xshashlik yoki farqlanish belgiiarining aniqlanishidir. Mavhumlashtirish - bu predmetlardagi ayrim belgHami ajratib ko'rsatish va boshqalarini chetlatish yo'li bilan ulaming fikran soddalashtirilishi bo'lib, ushbu jarayonning natijasidir. Umumlashtirish - bu bir xildagi predmetlaming fikran birlashtirilishi, ulaming u yoki boshqa umumiy belgilari negizida guruhlashtirilishidir. Umumlashtirish tufayli ayrim predmetlarda aniqlangan muhim belgilar ushbu tushuncha tegishli bo'ladigan barcha predmetlaming belgilari sifatida ko'rib chiqiladi. Shunday qilib, predmetlar o'rtasidagi o'xshashlikni (yoki tafovutni) belgilash (taqqoslash), o'xshash predmetlami unsurlarga ajratish (tahlil), muhim belgilarini ajratib ko'rsatish bilan va nomuhim belgilaridan chetlashib (mavhumlashtirish), muhim belgilarini birlashtirib (tintez) va ulami jamiki bir xildagi predmetlarga tegishli qilib (umumlashtirish), biz tafakkuming asosiy shakllaridan biri - tushunchani hosil qilamiz. Mantiq tarixi jamiyat taraqqiyoti tarixi bilan uzviy bog'liqdir. Odamlaming mehnat-moddiy-ishlab chiqarish faoliyatining rivojlanishiga qarab ulaming fikrlash qobiiiyatlari ham takomillashganki, bu tafakkuming o‘zi, uning shakliari va qonunlarining tadqiqot obyektiga aylanishiga olib keldi. Tarixning guvohlik berishicha, ayrim mantiqiy muammolar eramizdan ilgarigi I ming yillikda oldin Qadimgi Hindiston va Xitoy, so‘ngra Qadimgi Gretsiya va Rimda vujudga kelgan. Ularar sekin-asta izchil bilimlar tizimi, mustaqil fan bo'lib shakllana boshlagan. Fanlar va notiqlik san'atining rivojlanishi mantiqning vujudga kelishida asosiy sabablar bo'lgan. Fan xulosalar va dalillami nazarda tutadigan nazariy fikrlashga asoslanadi. Shu tariqa bilimning shakli sifatidagi tafakkuming o'zini tadqiq qilish zaruriyati kelib chiqadi. Notiqlik san'ati, avvalo, ko‘p sonli auditoriya sud majlislarida aql-idrokni larzaga soladigan, tinglovchilami u yoki boshqa fikr tomonga og‘ishga majbur qiladigan ishontiruvchi kuch sifatida namoyon bo'lgan. Mantiq nutqlaming ushbu majburlovchi kuchi sirini ochib berishga urinish tarzida paydo bo'ladi. Qadimgi Gretsiyada mantiqni Parmenid, Zenon, Demokrit, Suqrot, Platon ishlab chiqishgan. Antik davming eng buyuk mutafakkiri, Platonning shogirdi – Aristotel (eramizdan ilgarigi 384-322 yillar) esa mantiq fanining asoschisi hisoblanadi. U mantiq bo'yicha bir qator asarlami yozgan bo'lib, bu asarlari keyinchalik “Organon” (bilim quroli) degan umumiy nom ostida to'plam xoliga keltirilgan. Aristotel o'z asarirti analitika deb atagan, “mantiq” atamasi esa ilmiy muomalaga keyinroq, eramizdan ilgarigi IV asrda kirib kelgan. Qadimgi Gretsiyada mantiqni Aristoteldan keyin stoiklar ishlab chiqishgan. Qadimgi Rimlik siyosiy arboblar TSitseron va Kvintilian, arab tilida ijod qilgan olimlar - Al-Forobiy, Ibn Rushd, o'rta asrlardagi Yevropalik sxolastlar - U.Okkam, P.Abelyar ham mantiq rivojiga katta ulush qo'shishgan. Yangi zamon davrida fan rivoji yangi turtki oldiki, bu, o'z navbatida, mantiq sohasidagi tadqiqotlami kengaytirishga imkon berdi. Taniqli olim va faylasuf F.Bekon (1561-1626) “Yangi Organon” nomi ostidagi o'z tadqiqotini e'lon qildiki, bu bilan u ushbu asar Aristotelning “Organon”ini to'Idirib, insonning bilim shakliari haqidagi tasavvurini kengaytiradi, deb gipoteza qiladi. Bu asarda induktiv uslublar asoslari jamlangan bo'lib, ular keyinchalik D.S. Mill (1808-1873) tomonidan takomillashtirildi va hodisalar o'rtasidagi sababiy aloqalami belgilash uslublari degan nom oldi (Bekon-Mill uslublari). 1662-yilda keyinchalik mashhur bo'lib ketgan “Por-Royal mantig'i” degan darslik nashrdan chiqdi. Uning mualliflari P. Nikol va A. Amo R. Dekartning (1596-1650) metodologik tamoyillariga asoslangan mantiqiy ta’limotni yaratishdi. Aristotel ta'limoti asosida yaratilgan mantiq XX asr boshigacha amal qilib keldi. XX asrda nemis olimi va faylasufi Leybnits (1646-1716) g'oyasiga asoslangan, fikrlami hisoblashlarga olib kelish mumkinligi haqidagi ramziy (matematik) mantiq paydo bo'ldi.
|
| |