Şək. 3.21. Barauzerin baş səhifəsi

Şək. 3.21. Barauzerin baş səhifəsi
YANDEX-in əsas üstünlüyü sorğudakı sözlərin bütün formalarına görə axtarış apara bilməsidər. Hətta lüğətdə olmayan sözlər üçün də onlann sözformalarını tərtib edə bilir. Sistem AND, OR, NOT məntiqi operatorları, məntiqi qruplan, frazalara görə axtarışı dəstəkləyir. Axtarışı açar sözlərin bütün formalarına
görə və ya konkret verilmiş formaya görə aparmaq olar. Sözlərin arasındakı məsafəni onların ardıcıllığım nəzərə almaqla təyin etmək mümkündür. Sənədlərin başlıqlarına və onlardakı istinad- lara (linklərə) görə xüsusi axtarış da aparmaq imkanı var. Bandan əlavə, əvvəlki sorğuda tapılmış sənədlərə oxşar sənədlərin axta- rışını da aparmaq olar. Axtarış üçün kataloqun konkret bölməsini secməklə, axtarış fəzasım daraltmaq mümkündür. Axtarışın nəti- cələri istifadəçini qane etmirsə, axtarışı ALTA VISTA sistemində davam etdirmək olar. Bu halda YANDEX-də emal olunmuş sorğu hazır şəkildə ALTA VISTA-ya ötürülür.
YANDEX ailəsinə axtarış sistemindən əlavə istifadəçilərə öz WEB-saytlarını yerləşdirmək üçün pulsuz disk yaddaşı və əlavə elektron poçt qutusu təqdim edən «Narod.Ru» adlı «virtual şəhər»də daxildir.
İNTERNETƏ QOŞULMA
Günümüzdə həyatı və işi internetsiz təsəvvür etmək çətindir. İnternet evimizə, işyerimizə hətta mobil və planşet qurğular vasi- təsilə ovucumuzun içinə qədər özünə yol tapmışdır. Bu məqa- ləmizdə bizi internetlə təchiz edən provayderlərin internetə qoşulmaq üçün təklif etdikləri xidmət tipləri haqqında danı- şacağıq.
Hazırda yüksək sürətli internetə qoşulmaq üçün 4 xidmət tipi vardır: kabel, peyk, DSL və fiber-optik. Gəlin bu xidmət tip- lərini ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək.
DSL
DSL - rəqəmsal abunəçi xidməti (ing. digital subscriber line) deməkdir. Bu xidmət adi telefon xəttləri üzərindən istifadəçilərə saniyədə 25 meqabitə qədər endirmə sürəti verir. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, inkişaf etmiş ölkələrdə bu göstərici bu ilin sonunadək 100 və daha artıq meqabutə qədər yüksələcək.
DSL xidmətinin 2 tipi vardır: Assymmetric DSL (ADSL) və Symmetric DSL (SDSL). ADSL xidmətində istifadəçilərə təqdim edilən endirmə (download) sürəti yükləmə (upload) sürətindən daha yüksək olur. Adi istifadəçilər daha çox ADSL xidmətinə üstünlük verirlər, çünki SDSL ilə müqayisədə bu xidmət daha ucuzdur. SDSL xidmətində isə endirmə (download) sürəti ilə yükləmə (upload) sürəti eyni olur. VPN istifadəçiləri və ya öz datalarını bulud yaddaşlarda saxlamaq istəyənlər də SDSL xidmətinə üstünlük verirlər.
Üstünlükləri: DSL xidmətinin üstün cəhətləri ondan ibarətdir ki, bu xidmət daha ucuzdur və digər xidmətlərlə (kabel, peyk və fiber optik) müqayisədə seçim imkanı daha genişdir. Çünki bu xidməti göstərən provayderlərin sayı daha çoxdur və keyfiyyət, qiymət amillərini nəzərə alaraq daha münasib olanı seçmək olar. Və əgər təklif olunan DSL xidmətində ayrılmış xətt təqdim olunursa o zaman stabil sürətə də tam zəmanət verilir.
Əksiklikləri: DSL xidmətinin mənfi cəhəti onun sürət və keyfiyyətinin məsafədən asılı olmasıdır. Provayderin ofisindən uzaqlaşdıqca internetin sürəti və etibarlılığı da azalmış olur.
Kabel
Kabel tipli internet xidməti, kabel TV xidməti göstərən provayderlər tərəfindən təqdim edilir. Koaksial TV kabelləri vasitəsilə realizə edilən bu xidmət istifadəçiləri 3-100 Mbit/san internet ilə təmin edir.
Üstünlükləri: Təqdim edilən internet xidmətinin sürəti və keyfiyyəti məsafədən asılı deyil. Kabel internet xidmətinin əldə edilməsi fiber-optik xidmətlə müqayisədə daha əlçatandır. Bundan başqa kabel internet xidmətinin təqdim etdiyi sürət DSL və peyk internet xidmətləri ilə müqayisədə daha yüksəkdir.
Əksiklikləri: Kabel internet xidmətinin ən nəzərə çarpan mənfi cəhəti ondan ibarətdir ki, xidmətin təqdim edildiyi ərazidə istifadəçilərin sayı artdıqca sürət aşağı düşür. Xüsusilə də pik saatlarda bu diskomfort özünü daha bariz şəkildə biruzə verir.
Peyk
Peyk internet xidməti, peyk antenləri vasitəsilə peykə qoşulmaqla istifadəçiləri internet ilə təmin edir. Bu xidmət vasitəsilə qoşulan peykdən asılı olaraq və yerləşdiyiniz ərazidən asılı olmayaraq 3-15 Mbit/san internet sürəti əldə etmək mümkündür.
Üstünlükləri: Peyk internet xidmətinin ən böyük üstünlüyü onun əhatə dairəsinin geniş olmasıdır. Xüsusilə də kabel, DSL və fiber-optik xidmətlərin əlçatmaz olduğu ərazilərdə peyk internet xidmətinin istifadəsi əvəzsizdir.
Əksiklikləri: Peyk internet xidmətinin mənfi cəhəti isə odur ki, digər tip internet xidmətlər ilə müqayisədə daha az sürət vəd edir və bu xidmətə qoşulmaq daha baha başa gəlir.
Fiber-optik
Fiber-optik internet xidməti işıqdan istifadə etməklə optik şəbəkələr üzərindən realizə edilən internet xidməti tipidir. Bu xidmət vasitəsilə 65-300 Mbit/san internet sürəti əldə etmək mümkündür.
Üstünlükləri: Fiber-optik internet xidməti digər xidmətlərlə müqayisədə ən yüksək sürətli interneti təmin edir.
Əksiklikləri: Fber-optik internet xidməti məhdud ərazilərdə reallaşdırıla bilir.
Sonda onu qeyd etmək yerinə düşər ki, internet xidməti tipini seçərkən hər birinin yuxarıda sadalanan müsbət və mənfi cəhətlərini və eləcə də Sizə hansının daha uyğun olduğunu nəzərə almaq lazımdır.
İnternetlə işləmək üçün aşağıdakılar vajibdir:
kompüteri fiziki olaraq Ümümdünya şəbəkəsinə qoşmaq;
daimi və ya müvəqqəti əsasda İP-ünvanını almaq;
proqram təminatını sazlamaq və tənzimləmək;
İnternetin xidmətlərində istifadə edilən müştəri- proqramlar.
Öz şəbəkəsinə qoşulmaq imkanı verən, İP- ünvanı ayıran və İnternet xidməti göstərən təşkilatlar (servis) provayder adlanırlar. Fiziki qoşulma seçilmiş və ya kommutasiyalı ola bilər.
Seçilmiş birləşmə üçün, yeni rabitə xətti çəkmək və ya hazır fiziki rabitə xəttini ijarəyə götürmək vajibdir (kabel, optik lifli, radiokanal, sputnik kanalı və s.). Belə əlaqədən lazım gəldikdə böyük həjmli verilənləri ötürmək üçün istifadə olunur.
Əlaqə xəttinin buraxma qabiliyyəti (saniyədə bitlərlə ölçülür) onun növündən asılıdır. Hal-hazırda güjlü əlaqə xətlərinin (optik lifli və sputnik) buraxma qabiliyyəti saniyədə yüzlərlə meqabitə çatır. Seçilmiş birləşmənin əksinə olaraq kommutasiyalı birləş- mə- müvəqqətidir. Kommutasiyalı birləşmə xüsusi əlaqə xətti tələb etmir. O, telefon xətti ilə də həyata keçirilə bilər. Kommu- tasiyanı (qoşulmanı) telefon nömrəsi yığılan anda telefon stansiyası verilən siqnala görə avtomatik olaraq yerinə yetirir. Telefon əlaqə xətləri üçün buraxma qabiliyyətinin aşağı olması xarakterikdir.
ATS- də siqnalların keçdiyi yol boyunja hansı avadanlıq- lardan istifadə olmasından asılı olaraq telefon xəttləri analoq və rəqəmli olur. Analoq xətlərinin buraxma qabiliyyətinin sərhəddi
30 Kbit/san– dən azja çox olur. Rəqəmli telefon xətlərinin burax- ma qabiliyyəti isə 60-120 Kbit/san- dir. Analoq telefon əlaqə xətləri ilə video informasiyanı (onlar adətən video konferanslarda istifadə olunur) ötürmək olar, amma videoverilənlərin təsvir olunduğu pənjərələrin ölçüsü adətən, çox böyük olur (150x150 nöqtə jivarında) və kadrların dəyişmə tezliyi keyfiyyətli video- sıranı (saniyədə 1-2 kadr) almaq üçün azdır. Müqayisə üçün deyə bilərik ki, adi televiziyada kadrların tezliyi saniyədə 25 kadrdır.
Telefon əlaqə xətləri heç zaman rəqəmli siqnalların ötürül- məsi üçün nəzərdə tutulmayıb– onların xarakteristikaları yalnız səsin ötürülməsi üçün nəzərdə tutulub və həm də -300-3000 Hs tezlik diapazonundan kiçikdir. Ona görə də, rəqəm informasiyanı ötürmək üçün səs tezlikli əsas siqnalları amplitudaya, fazaya və tezliyə görə modulyasiya edirlər. Bu çevrilməni xüsusi qurğu modem (ad modulyator və demodulyator sözlərindən təşkil olu- nub) yerinə yetirir.
Servis- provayderin kompüterinə qoşulma
İnternet xidmətini təqdim edən kompüterə qoşulmaq üçün şəbəkəyə uzaqdan qoşulmağa ijazə proqramını düzgün sazlamaq lazımdır (Moy kompüter→Udaleniy dostup→Novoe soedinenie).
Proqramın sazlanması zamanı lazım olan verilənlər aşağıdakılardır (xidmət edən tərəf xəbər verir):
telefon birləşməsini həyata keçirən telefonun nömrəsi;
istifadəçinin adı (loqin);
parol (password);
DNS serverin İP ünvanı (hər ehtimala qarşı 2 ünvan daxil edilir- əsas və əlavə, əgər istifadə olunan əsas DNS server hər hansı səbəbdən müvəqqəti işləməzsə).
Bu verilənlər İnternetə qoşulmaq üçün kifayətdir. Baxma- yaraq ki, xidmət göstərənlə müqavilə bağlandıqda, əlavə infor- masiya (məsələn dəstək xidmətinin telefon nömrəsi) almaq olar.
Proqram sazlanılarkən İP-ünvan daxil edilmir. Xidmət göstərən server, iş seansı aparılan müddətdə İP- ünvanı verəjək.
Modemin quraşdırılması
Modemlər qoşulma üsuluna görə daxili və xariji modemlərə bölünürlər. Xariji modemlər, sistem blokunun arxa divarına çıxarılmış ardıjıl portun söküyünə (çıxışına) birləşdirirlər. Daxili modemlər isə ana platanın (materinskaya plata) genişlənmə söküklərindən birinə qoşulurlar.
Modemdən keçən verilənlər seli, kompüterin digər qurğularından keçən sellər ilə müqayisədə çox azdır. Ona görə də axır vaxtlara qədər modemləri məhsuldarlığı aşağı olan İSA şinin söküklərinə qoşurdular. Lakin hal-hazırda PSİ şininə qoşulmağa hesablanan modemlər buraxırlır. Kompüterin digər qurğuları kimi, modemlər də yalnız aparat deyil, həm də proqramm sazlanmasını tələb edir. Windows 98, 2000 əməliyyat siste- mində bu iş belə yerinə yetirilir;
Pusk→ Nastroyka→ Panel upravleniə→ Ustanovka oborudovaniə, baxmayaraq ki, modemlər üçün xüsusi vasitələri də var: Pusk→ Nastroyka→ Panel upravleniə→ Modemı.
PJİ şininə qoşulan modemlər üçün sazlanma problemləri yaranmır, çünki onlar öz-özünə sazlanan avadanlıq standartlarına uyğundurlar (pluq-and-play). İSA şininə qoşulan modem (bu şinə qoşulan digər qurğular kimi) həmişə öz-özünə sazlanan olmurlar, və əməliyyat sistemi onların avtomatik sazlanma proqramını xətalarla yerinə yetirə bilər. Əgər bu zaman aparat münaqişələri yaranırsa, onda bu modemin özünün və ya siçanın işinin düzgün aparmamasına gətirib çıxarır. Münaqişənin aradan qaldırılması üçün siçan və ya modem üçün ardıjıl portun təyinatı dəyişdirilir və ya sazlanma təkrar olunur. Modemin düzgün qoşulmasını aşağıdakı əmrlə yoxlamaq olar:
Pusk→ Nastroyka→ Modemı→ Diaqnostika→ Dopolnitelğno. WEB BRAUZERLƏR
Internet yaranan kimi artıq onun yerinə problemləri yarandı. Müxtəlif platformalarda bir neçə müxtəlif brauzerlər yaranmışdı və bunlar şriftlə də fərqlənirdilər. HTML – sənədin strukturunu göstərmək üçün istifadə edilən əmrlər toplusudur. HTML vasi- təsilə sənəd uyğun məntiqi komponentlərə bölünür: abzas, sər- lövhə, siyahılar və s. sənədin konkret formatlaşdırma atribut- ları(əsas mətn və qeyd edilmiş komponentlər) həmin sənədə baxış zamanı istifadə olunan brauzer vasitəsilə təyin edilir.
Ən geniş yayılmış brauzerlər bunlardır: Windos üçün Mosaic;
Cello proqramı; Linx proqramı; ElNet Winweb; Internet Works;
Microsoft Internet Explorer(MSİE); Netscape Communicator.
Windos üçün Mosaic – sənədə baxış proqramlarından bir olub, istifadəçi ilə ünsiyyətdə olmaq üçün çox sadə qrafiki interfeysə malikdir və formatlaşdırılmış Web-sənədlərini ekran- da təsvir etmək imkanı verir. Onun mənfi cəhəti brauzer tərkibinə daxil olmayan qrafik fayllarla, audio və video təsvirlərlə işləmək üçün standart əlavə proqram təminatının qurulmasını tələb etməsidir.
Web- sənədlərə baxış keçirən və onları redaktə edən proqramlar arasında ümumi qəbul edilmiş brauzerlər – Netscape Communicator və Microsoft İnternet Explorer brauzerləri ən rahat və çox funksiyalıdırlar. Onlar vasitəsilə ekranda istənilən əməliyyyat sistemi mühitində və şəbəkədə komputerin işləməsini təmin edən istənilən konfiqurasiyalı komputerdə yaradılmış sənədləri təsvir etmək mümkündür.
Microsoft Internet Explorer
Bu brauzerin müxtəlif versiyaları var. Siz 4-jü, 5-ji versiyaları və ya daha müasirlərindən istifadə edə bilərsiniz. Microsoft Internet Explorer (MSIE) Windowsla birləşdirilib, onu müstəqil proqram adlandırmaq çətindir. Yəni, bu əməliyyat sisteminin komponentlərindən biridir. Brauzerlə Internetə qoşulmaq və ya müstəqil işləmək olar.
Əgər lazım olan fayıllar lokal sərt diskdə yerləşirsə (yəni kompüterdəki diskdə), alətlər panelinin Adres xanasında URL göstərilir. O, IP-ünvanla eyni ola bilər və sənədi təyin etmək üçün əlavə informasiyanı özündə birləşdirə bilər.
Ünvan kodla göstərilir və Internetin hansı alt sistemi ilə işləmək istədiyimizi tə'yin edir. Məsələn: biz Microsoft kompaniyasını axtarırıqsa ünvan aşağıdakı kimi olmalıdır.
http://www.microsoft.com
http (Hyper Text Transfer Protocol) kodu göstərir ki, proqram hipermətn sənədlər sistemi ilə işləməlidir və müvafiq protokoldan istifadə etməlidir.
Ünvanın başqa variantları da ola bilər. ftp kodu arxiv fayllarını göstərir, mailto kodu elektron poçtun ünvanını bildirir, file kodu isə şəxsi kompüterdə fayyları bildirir. Məsələn: hər hansı faylı kompüterə yükləmək üçün
ftp://ftp.microsoft.com
ünvanından istifadə edə bilərik.
URL göstəriləndən sonra Internetdən verilənlər brauzerə yüklənir və verilmiş ünvanda yerləşən hipermətn sənədi bizə nümaiş etdirilir.
Bu zaman hər hansı təşkilatı tapdıqda, əvvəljə onun ev səhifəsini (home page) görürük. Onun üzərində altından xətt çəkilmiş yazıları asanlıqla görmək olar. Bu mürajiətlər başqa səhifələrə istinadlardır. Bütün səhifə kompleksi (sayt) çox böyükdür və onu bütövlükdə görmək mümkün deyil. Hiper- müraciət başqa səhifələrə və ya hər hansı böyük səhifənin bəzi hissəsinə keçməyə imkan verir. Hipermürajiət yalnız mətndən ibarət deyil. O, işarə, şəkil və ya şəkilin bir hissəsi də ola bilər.
Hipermürajiəti siçanın göstərijisinin xariji görünüşünün dəyişməsi ilə də bilmək olar.
|