To‘la yumshatishda - Mashinasozlik materiallari

|
Mashinasozlik materiallari
|
bet | 10/13 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 2,34 Mb. | | #99410 |
Bog'liq Engineering materials - lecture 12To‘la yumshatishda 12.10-rasm, 2-egri chiziq) donalarni maydalashtirish va ichki kuchlanishlarini yo‘qotish maqsadida evtektoidgacha bo‘lgan po‘latlar, asosan pokovka va quymalarga issiqlayin bosim ostida ishlov berilgandan keyin qo‘llaniladi. Bunga po‘latni yuqori kritik nuqta Ac3 dan 30-50°C yuqori haroratda qizdirib, sekin sovitish bilan erishiladi. To‘la yumshatishda po‘latning qattiqligi va mustaxkamligi kamayadi, strukturasi bir muncha yaxshilanadi va plastinkasimon perlit hosil bo‘ladi.
Po‘lat Ac3 haroratdan yuqori haroratda qizdirilganda perlit austenitga aylanadi. Bu jarayon quyidagicha ruy beradi: dastlab strukturada austenitning mayda kristallari paydo bo‘ladi, ular esa harorat ko‘tarilishi bilan o‘sadi. Harorat Ac3 dan (30-50°C ga) ko‘tarilganda austenitning hosil bo‘lgan kristallari mayda bo‘ladi. Keyinchalik Ac1 dan past haroratgacha sovitilganda ferrit-perlit turdagi bir jinsli mayda zarrali struktura hosil bo‘ladi. Bunda bitta austenit donasi (zarrasi) chegarasida bir necha perlit zarralari hosil bo‘ladi. Ular o‘zlari hosil bo‘lgan austenit zarralaridan ancha mayda bo‘ladi.
Chala yumshatishda po‘lat SK chizig‘idan 30-40°C ga yuqoriroq haroratgacha, taxminan 750-760°C gacha qizdiriladi. Asbobsozlik uglerodli po‘latlar uchun yumshatish birdan-bir termik ishlov berish usuli hisoblanadi. Bunda donador (zarrali) perlit hosil bo‘ladi, natijada po‘latning qayta ishlanuvchanligi yaxshilanadi va ichki kuchlanishlar miqdori kamayadi.
Evtektoid va evtektoiddan keyingi po‘latlar strukturasida donador perlit olish uchun yumshatiladi. Buning uchun po‘lat buyum ma’lum haroratgacha qizdirilib, shu haroratda 3-5 soat tutib turilgach, pech bilan birgalikda sovitiladi.
Izotermik yumshatish (12.10-rasmda, 3-egri chiziq) da austenit ferrit- tsementitli aralashmaga o‘zgarmas haroratda parchalanadi. Bu bilan u boshqa yumshatish turlaridan farq kiladi. yumshatishning boshqa turlarida bunday parchalanish harorat uzluksiz pasayishi sharoitida sodir bo‘ladi. Austenit parchalanib bo‘lgach, sovish tezligining ahamiyati deyarli qolmaydi, shuning uchun izotermik tutib turishdan keyin sovitish havoda o‘tkaziladi. Izotermik yumshatishda konstruksion po‘latlar Ac1 nuqtadan 50-100°C yuqori haroratgacha qizdiriladi.
Izotermik yumshatishda po‘lat qizdirish haroratsi tutib turilgach, suyultirilgan tarzda asta-sekin Ac1 nuqtadan pastroq haroratgacha (680-700°C) sovitiladi. Bu haroratda austenit perlitga to‘la aylangunga qadar izotermik ushlab turiladi, so‘ngra havoda sovitiladi. O‘lchamlari uncha katta bo‘lmagan legirlangan po‘latdan yasalgan buyumlar izotermik yumshatilganda termik ishlov berish muddati to‘la yumshatishga ketadigan vaqtga nisbatan qaraganda 2-3 martaga kamayadi. Yirik o‘lchamli buyumlarni izotermik yumshatish orqali, vaqtdan yutishning iloji yo‘q, chunki buyum hajmi bo‘yicha haroratni tekislash uchun ko‘p vaqt kerak bo‘ladi. Izotermik yumshatish murakkab legirlangan po‘latlarning, masalan, 18X2HRBA po‘lat qattiqligini kamaytirish va kesib ishlov berilishini yaxshilash uchun qo‘llaniladi.
|
| |