Novatsiyalarning o‘ziga xosxususiyatlari

|
Novatsiyalarning o‘ziga xosxususiyatlari
|
bet | 37/76 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #99123 |
Bog'liq Oâquv uslubiy majmua magistratura barcha taâlim yoânalishlari uc-fayllar.orgNovatsiyalarning o‘ziga xosxususiyatlari. Ilmiy-ijodiy faoliyatga xos bo‘lgan novatsiyalar esa nazariy va empirik jihatdan yangicha sifatli holatga o‘tish, eskirib qolgan qoida, vaziyat va ahamiyatlarni qayta ko‘rib chiqish bilan bog‘liq. Novatsiya ilmiy-tadqiqot faoliyati asosida to‘plangan tajriba va yangiliklarning dinamik birligini saqlagan holda, insoniyat hayotining turli sohalariga oid yangiliklarni maqsadli yo‘naltirishga xizmat qiladi. Shuningdek, u vorisiylik tamoyiliga rioya qilgan holda erkin tarzda yangi nazariyalarni yaratishda ham metodologik ahamiyat kasb etadi.
Demak, nazariy va empirik yangiliklar yig‘indisi ilmiy-ijodiy faoliyatdagi innovatsiya va novatsiyalarning yaxlitligini tashkil etadi. Yangilik kiritish ichki mantiq va yo‘nalishlarga ega bo‘lib, u yangi g‘oya (fikrni) paydo bo‘lishidan undan foydalana boshlanishigacha bo‘lgan jarayon ham ilmiy-ijodiy faoliyat mantig‘ini belgilab beradi. Shu tariqa ilmiy-ijodiy faoliyatning dinamikasi yangilik kiritishda takomillashib boradi. Chunki novatsiya jarayonining tuzilishi yangilikning bir bosqichidan ikkinchi bosqichiga o‘tishida o‘zgarib boradi. Binobarin, ilmiy-ijodiy faoliyatdagi yangiliklar dinamikasida uning samarasi namoyon bo‘ladi.
Novatsiya yangi ilmiy g‘oyada «eskilik» elementi, ilgari mavjud bo‘lgan biror narsa borligini ifodalaydi. Shu tariqa yangilik vorisiylikka tayanadi. Bu yangilik ixtiroga teng, ya’ni yana o‘rnatilgan yangi haqiqat demakdir. Novatsiyada, shuningdek, avvalgi mavjud bo‘lgan g‘oya yoki paradigmani yanada takomillashtirib, zamonaga moslashtiriladi. Shunday qilib, novatsiya jamiyat va tabiat rivojlanishi qonuniyatlarini yaxlit holda, tizimlar rang-barangligida anglash oldindan ko‘ra bilish uchun zarur asos va zamin hisoblanadi.
Ilmiy ijodning asosiy maqsadi ham olamdagi narsa va hodisalarning rivojlanish qonunlarini aniqlash, ulardan qaysilarini bilish insonlarga tabiat va ijtimoiy jarayonlarni boshqarishda zaruriy bilimlarni egallash, ularni shaxsiy ehtiyojlarga mos ravishda o‘zgartirishga qaratilgan. Binobarin, ilmiy-ijodiy faoliyat odamlarning tabiat va ijtimoiy munosabatlar ustidan hukmronlik qilish, noma’lum narsalarni kashf etish, ishlab chiqaruvchi kuchlarni ko‘paytirish, moddiy va ma’naviy boyliklarni yaratishda, eski nazariya va amaliy tajribaga tayanishda namoyon bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, fan rivojidagi ilmiy-ijodiy faoliyat, innovatsion va novatsion yondashuvlar katta rol o‘ynaydi. Zero, bugungi kunda fan rivojiga, ilmiy mantiqiy operatsiyalarga g‘oyalar, nazariyalar, qat’iy mulohazalar natijasi sifatida qarash lozim.
Tomas Kun fikricha, “Fan rivoji davriy transformatsiya va ilg‘or tasavvurlar almashinishi orqali ro‘y beradi, ya’ni muvozanatli ravishda ro‘y beruvchi ilmiy inqiloblar orqali, eski paradigmalarni yangilarga almashish kabilar o‘zida nafaqat nazariyalar, balki fanda harakatlanishi usullarini mujassamlashtiradi”. V.N.Kudryavsev uning fikrini davom ettirib, ilmiy kashfiyot jarayoni dalil, nazariy mulohaza va taxmin darajasini o‘z ichiga qamrab oladi, keyin esa eksperiment yoki uning muhokamasiga e’tibor qaratiladi, deb ta’kidlaydi.
Bizningcha, T.Kun va V.N.Kudryavsev ilmiy-tadqiqot faoliyat natijasi sifatida namoyon bo‘ladigan tasodifiy yangiliklarga yetarli darajada ob’ektiv baho bermaganlar, ya’ni ular ilmiy inqiloblarni chiziqli tafakkur asosida tahlil qilgan, xolos. Vaholanki, bugungi ilmiy inqilob asosida katta sakrash – chiziqli tafakkurdan chiziqli tafakkurga, klassik fandan noklassik va post noklassik fanga o‘tish sodir bo‘ldi. Bunday o‘zgarishlar natijasida nazariy mulohaza va ilmiy taxminlarga bo‘lgan munosabat ham o‘zgardi. Chunki shu kungacha nazariy mulohaza va taxmin yagona ilmiy talablarga bo‘ysunardi va o‘ziga xos ilmiy mezonlarga amal qilardi. Post noklassik fan mahsuli bo‘lgan sinergetikada esa nazariy mulohaza va ilmiy taxminlar bir necha variantlarda namoyon bo‘lishi e’tirof etiladi.
To‘g‘ri innovatsiya yoki novatsiya “biror qiziq voqeaga duch kelsang, uni tadqiq qil, qolganiga qo‘l silta” degan aqidaga suyanib qolmay, an’anaviy qarashlarning turli variantlariga e’tibor qaratadi. Zero, insoniyatning ilmiy-ijodiy faoliyati o‘z mohiyati va metodi bo‘yicha ratsional, shuningdek, o‘zining eng g‘aroyib yutuqlarini faqat miyaning xavfli kutilmagan faoliyati orqali ifodalaydi, ya’ni olim innovatsiya yoki novatsiyalar asosida bilimni evristik seleksiya qiladi va saralaydi. Bu muayyan maqsadga yo‘nalgan bo‘ladi. Keyin bu jarayon qayta takrorlanadi va olimga yangi gorizontlarni (ufqlarni) ko‘rishga imkon beradi. Buning natijasida, olim miyasida ilg‘or innovatsion g‘oyalar shakllana boshlaydi va kutilmaganda kristallashuvga o‘xshash evristik jarayon ro‘y beradi. Demak, innovatsion ta’sir vositasida olim miyasi muayyan vaqtda o‘zining yangi konsepsiyasining asosiy belgilarini aniqlaydi, matematikada bo‘lgani kabi bu kutilmagan fikr ham maqsadli faoliyat jarayonida emas, balki faoliyatga bog‘liq bo‘lmagan vaqtda ham ro‘y beradi, ya’ni olim miyasi kashfiyot bilan band bo‘lmagan paytda sodir bo‘ladi. Bu davrda ijodiy jarayonga his-tuyg‘ular aralashadi. Biroq kutilmagan omadli g‘oyaning kashf qilinishi ifodalanishi ijodiy jarayonning oxiri emas, balkiboshi hisoblanadi. Chunki olim o‘z g‘oyalarining to‘g‘riligini asoslashi, oqibatlarini aniqlashi, ularni eksperiment natijalari bilan solishtirishi, barcha ehtimoliy imkonlarga javob topishi va nihoyat o‘z kashfiyoti chegaralarini aniqlashi lozim bo‘ladi.
Albatta, ilmiy kashfiyotlarda intuitsiyaning rolini inkor qilib bo‘lmaydi. Shuning uchun ham fransuz olimi M.Zaar o‘zining “Ijod yo‘llari” nomli kitobida, intuitsiya his-tuyg‘ular ham qodir bo‘lmagan narsaga qodirligini asoslash maqsadida “U narsalar borlig‘ini va ularning yashirin qiymatini (qadrini) qamraydi, zabt etadi” – deb ta’kidlaydi. Intuitsiya dunyoqarash, ilmiy gipotezaga yo‘l ochadi. Ilmiy ijodda tasavvur, fantaziya ma’lum rol o‘ynaydi, borliqdagi mavhumlik qismini darrov ko‘rish mumkin bo‘lgan tarzda tasvirlaydi. Ammo tasavvur va intuitsiya aqliy chegarada qo‘llaniluvchi, olimlarning ilmiy kashfiyotlar qilishida yordamchi vositalargina bo‘lib qoladi.
Ilmiy tadqiqotning takomillashuviga ta’sir ko‘rsatuvchi nochiziqli tafakkur, ijodning attraktor holati, ijodiy faoliyatdagi bifurkatsion o‘zgarish hamda fluktuatsion ta’sirlar masalasi ham e’tibordan chetda qolgan. Shu nuqtai nazardan, ilmiy tadqiqotning mazkur jihatlariga e’tibor beri shuning haligacha ochilmagan qirralarini izlab topishga yordam beradi. Buning uchun avvalo ilmiy tadqiqotga daxldor har bir tadqiqotlardagi qo‘llanilgan usul, vosita, texnika va texnologiyalarni o‘rinli birlashtirish, fanlararo uzviy uyg‘un tadqiqotlarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish lozim.
Ilmiy tadqiqotning manbai bo‘lgan yangi nazariy bilimlar va texnologiyalar o‘zaro muvofiqlashgan holda ilmiy-metodologik tizimni yuzaga keltiradi. Shu ma’noda, har qanday ijodiy muhitda yangi bilimga ega bo‘lish darajasi cheklangan bo‘lsa, uning faolligi past darajaga tushib qolishini ta’kidlab o‘tishni lozim deb topdik. Bunday ilmiy sayozlashish ilmiy faoliyatdagi dogmalashuvni yoki bo‘rttirilgan ilmiy fundamentalizmni shakllantirish mumkin, ya’ni eski ilmiy andazalarga, me’yorlarga moslashi bundan chiqib ketolmaslik haqiqatni bilishdagi konkret dalil va voqelikni aniqlashga to‘sqinlik qiladi. Ilmiy ijodda ushbu yo‘l bilan nafaqat aniq bir ilmiy maqsad to‘g‘ri tanlab olinadi, balki unga yetishish uchun bir-biriga adekvat bilimlar ham inkor qilinadi. Oqibatda esa, yangi bilimlarga emas, balki eskilik sarqitlariga suyanib qolish holatlari ko‘p uchraydigan bo‘lib qoladi. Shuning uchun ham bunday muammoli holatlarning oldini olishda noan’anaviy yondashuvlardan samarali foydalanish dolzarb hisoblanadi.
V.A.Lektorskiy ilmiy-tadqiqot faoliyati masalasining klassik va noklassik epistemologiya doirasida tahlil qilib, inson bilimining o‘sib borishi ko‘proq uning ijodiy faoliyatda qo‘lga kiritgan yangiliklarga bog‘liq ekanligini asoslab beradi. Biroq bu faoliyatda faqat yangi g‘oyalar emas, balki ularning vorisiylik tamoyiliga mos keladiganlari ham e’tiborga olinishi kerak. Bu esa ijodiy izlanishlardagi pragmatik kamchiliklarni bartaraf etishda muhim ahamiyat kasb etadi. A.N.Kiryushin ham ijodiy faoliyat masalasining kognitiv-evolyusion tahliliga e’tibor qaratib, u ko‘proq amaliy xarakter kasb etadigan ijodiy omillarning bosqichma-bosqich o‘zgarishiga bog‘liq ekanligini ta’kidlaydi.
Ilmiy-tadqiqot faoliyatini to‘g‘ri va samarali yo‘lga qo‘yishda insonning yuqori saviyasi tadqiqot jarayonida tez qaror chiqara olishi, bir vaziyatdan ikkinchisiga tez ko‘nika olishida namoyon bo‘ladi. Shuning uchun ilm-fan, siyosat, iqtisodiyot, ijtimoiy-madaniy hayotda ilmiy-ijodiy faoliyat ahamiyatining oshib borishi insonning ilmiy salohiyat darajasini yorqinroq aks ettiradi. Bu esa insonning ijodiy fikrlash darajasi, ruhiy zo‘riqishlardan ozod bo‘lishiga olib keladi. Ma’lumki, XX asrda ilmiy-ijodiy faoliyatning yangi yo‘nalishlari vujudga keldi. Ularning umumiyligi bir tomondan, antropologik xususiyatida; ikkinchi tomondan – ba’zi hollarda ilmiy bo‘lmagan qarashlar namoyon bo‘ladi.
Ilmiy tadqiqotda qarama-qarshi bo‘lmagan me’yoriy tizimlar yoki ularning qismlari doirasida farqlanadigan intellektual faoliyatning shakllari muhim rol o‘ynaydi va tizimning ijodiy rivojida turli ahamiyat kasb etadi, bundan tashqi me’yoriy faoliyatning ijodiy xarakteri umuman muammoli bo‘lib qoladi. Ilmiy tadqiqotga xos me’yoriy faoliyatning ijodiy xarakteri ko‘rilayotgan holatda shubha uyg‘otmaydi, chunki bunda moddiylikning me’yoriy innovatsiyalari hosil bo‘ladi, ya’ni me’yor tadqiqot jarayonida, ilmiy-tadqiqot jarayonida yangi konseptual elementlar yoki yangi ijodiy tizimlarni ishlab chiqishiga turtki bo‘ladi. Shakllangan yangi ilmiy g‘oya yoki nazariya doirasida umumiy holda faqat me’yoriy faoliyat har doim ijodiy xarakter kasb etadi. Darhaqiqat, reallikda istalgan me’yoriy faoliyat bir vaqtda ham konstruktiv, ham destruktiv bo‘lishi ham mumkin. Destruktivlik ilmiy-ijodiy faoliyat universallik va yaxlitlikni ta’minlaydi, shuningdek, ijobiy faoliyatning muqobillariga nisbatan negativ tanqidiy yondashuvni shakllantiradi. Ilmiy-ijodiy faoliyatning me’yori nostandart ijodiy xatti-harakat bilan shakllanadi.
Ilmiy-tadqiqotning o‘z-o‘zini tashkillashtiruvchi intellektualtizim sifatida namoyon bo‘lishida insonning bilim darajalari va ijodiy tafakkuri ham metodologik ahamiyat kasb etadi. Darhaqiqat, intellektning ma’naviy va moddiy bo‘linishi natijasida ilmiy va kundalik sivilizatsiya ufqida bilim shakllandi. Tan olish kerakki, zamonaviy dunyodagi ijodiy yangiliklar ijodkorlarning og‘ir mehnatlari tufayli amalga oshirilmoqda. Lekin ijtimoiy qatlamlarning bo‘linishida ilmiy tafakkur shakli unga mos ilmiy bo‘lmagan bilim darajasi va tajribalarga ham tayaniladi. Shu ma’noda, ilmiy va kundalik bilim orasiga «xitoydevori»ni qo‘ymaslik kerak. Binobarin, mubolag‘a qilib aytadigan bo‘lsak, xatto fil suyagidan qilingan minorada yashiringan olim ham vaqti-vaqti bilan kundalik bilim hukmron bo‘lgan yerga tushib turishi kerak. Bundan ko‘rinadiki, olimning ongida bilimning ikki darajasi mavjud bo‘ladi. Bu bilimlar o‘z navbatida ilmiy-ijodiy faoliyatga u yoki bu darajada o‘z ta’sirini ko‘rsatadi.
Olim ongida kundalik va ilmiy bilim o‘rtasidagi aloqalar faqat salbiy ta’sir emas, balki ijobiy ta’sir ham ko‘rsatadi. Ijodiy faoliyat olib boruvchi sub’ekt ma’lum bosqichda bu muammoni hal etishga muhtoj deyish mumkin, faqat psixologik mezonda bu jarayon boshqacharoq namoyon bo‘ladi. Ijodiy jarayonning lahzasi har biri jodkor insoniyatning kosmosga, noosferaga aloqadorligini ham his etadi. Bilimning quyi darajasi uchun tizimlashmaganlik, xaotiklik, refleksiyalanmaslik, qandaydir bolalarcha o‘ynoqilik va jasorat, xos bo‘lsa-da, ular ba’zan tizimlashgan, mantiqiy asoslangan bilim shakllanishiga muayyan darajadat a’sir qiladi.
|
| |