nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
V .“
n - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

Bosqich chegarasida qoplovchi to g ’ jinsi b o ’yicha karyeming unumdorligini
aniq hisoblash uchun karyer uchli bortlaridagi qoplovchi tog’ jinsi hajmini
aniqlash kerak. Bu holatda karyem ing unumdodligi quyidagi form ula bilan
aniqlanadi:
(7.8)
Bunda,
V
(7.4) formula b o ’yicha aniqlanadigan uchli bortdagi qazib
olinadigan qoplovchi to g ’ jinsi hajmi.
Asosan ochish ishlarining kalendar grafigi pog’onasimon b o ’ladi.
K erak b o ’lganda karyer kon ishlarining kalendar grafigiga ishlar frontining
harakatlanish tezliginiv^ (gorizontal qazilm alar uchun) (rasm. 7.6) yoki quyidagi
formulalar bilan aniqlanadigan kon ishlarining yillik chuqurlashish tempi
Siydikdagi organik moddalar

427
uchun kreatininni sutkalik ajralish miqdori doimiy bo‘lib, asosan mushak
massasining holatini aks ettiradi. Erkaklarda tanani har bir kg massasiga
sutkada siydik bilan 18–32 mg kreatinin ajraladi, ayollarda esa 10 dan
25 mg gacha. Bu sonlar oqsil bilan ovqatlanishga ham bog‘liq. Shuning
uchun siydik bilan kreatinin sutkalik ekskretsiyasini aniqlash ko‘pchilik
holatlarda sutkalik siydik yig‘ishni nazorat qilishda foydalanish mumkin.
Kreatin
– katta odamlar siydigida amaliy jihatdan me’yorida
bo‘lmaydi. U siydikda kreatinni ko‘p miqdorda iste’mol qilganda, yoki
patologik holatlarda aniqlanishi mumkin. Qon zardobida kreatin miqdori
0,12 mmol/l ga yetganda u siydik bilan ajraladi.
Bola bir yoshga kirguncha
Absolut-guruh spetsifikligiga

121
2. TRANSFÅRAZAlar. Guruh va molekulyar qoldiqlarni bir
birikmadan ikkinchisiga o‘tkazish reaksiyalarini tezlashtiradilar.
Fosfotransferaza, aminotransferaza, metiltransferaza, formiltransferaza
va boshqalar tafovut etiladi (200 ferment).
3. GIDROLAZAlar. Fermentlar suv biriktirish yo‘li bilan organik
moddalarning parchalanish reaksiyalarini tezlashtiradilar. Ularning 9
guruhi mavjud, 169 dan ortiq fermentlar kiradi. Ularga misol bo‘la oladi:
esterazalar, glikozidazalar, peptidazalar, amilazalar va boshqalar.
4. LIAZAlar. C-C, C-N, C-O va boshqa bog‘larni uzish orqali
organik moddalarning nogidrolitik parchalanish reaksiyasini
katalizlaydi. Bu sinf o‘z ichiga 9 guruhni oladi. Ularga quyidagilar
kiradi:
uglerod-uglerod liazalar (C-C)
uglerod-kislorod liazalar (C-O)
uglerod-azot liazalar (C-N)
Vitaminlar tasnifi - Biokimyo pmd

137
tugallanmagan: u fizik-kimyoviy xususiyatlar (xususan eruvchanligi),
kimyoviy tabiati va harf bilan belgilanishiga asoslangan.
Eruvchanligiga qarab yog‘da va suvda eruvchan vitaminlar tafovut
etiladi.
Yog‘da eruvchan vitaminlar:
1.
Vitamin A, antikseroftalmik retinol.
2. Vitamin D, antiraxitik kalsiferol.
3. Vitamin E, antisteril, ko‘payish
vitamini, tokoferollar.
4.
Vitamin K, antigemorragik, naftaxinon.
Suvda eruvchan vitaminlar:
1. Vitamin B
1
, antinevrit, tiamin.
2. Vitamin B
2
, o‘sish vitamini, riboflavin.
3. Vitamin B
6
, antidermatit, adermin, piridoksin.
4. Vitamin B
12
, antianemik,kobalamin.
5.
Vitamin PP, antipellagrik, niatsin, nikotinamid.
6. Vitamin Bs, antianemik, folat kislota.
7. Vitamin B
3
, antidermatit, pantotenat kislota.
8.
Vitamin N, antiseborrey, bakteriyalar, achitqi o‘sish omili, biotin.
9. Vitamin C, kapillyarlarni mustahkamlovchi, askorbin kislota.
Shuningdek, ba’zilari organizmda ma’lum
miqdorda sintezlanadigan
vitaminlarga o‘xshab ta’sir etadigan turli kimyoviy moddalar guruhida
tafovut etiladi; odam va ba’zi hayvonlar uchun bu moddalarni
vitaminsimon moddalar guruhiga kiritilgan. Ularga holin, lipoat kislota,
vitamin B
15
(pangamat kislota),
orotat kislota, inozit, ubixinon,
paraaminobenzoat kislota, karnitin, linol va linolen kislotlari, vitamin
U (yazvaga qarshi omil)
va qator qush, kalamush, jo‘ja, to‘qima
bo‘laklari uchun o‘sish omillariga kiradi.
Fiziologik ta’siri bo‘yicha vitaminlarni quyidagi guruhlarga
bo‘lish mumkin:
1. Organizmning umumiy rezistentligini oshiruvchi vitaminlar:
B
1
, B
2
, PP, A, C.
2. Antigemorragik vitaminlar: C, R, K.
3. Antianemik vitaminlar: B
12
, folat kislota, C.
4. Antiinfeksion vitaminlar: A, C.
5. Ko‘rishni boshqaruvchi: A, B
2
, C.
Propion kislotali bijg‘ish - «kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi «oziq ovqat mikrobiologyasi»

|
«kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi «oziq ovqat mikrobiologyasi»
|
bet | 55/80 | Sana | 12.06.2024 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #262830 |
Bog'liq ООМ ва Б маърузаPropion kislotali bijg‘ish Propion kislotali bijg‘ish - bu shakar yoki sut kislotasi va uning tuzlarini karbonat angidrid va suv hosil qilib, propion va sirka kislotalariga aylanish jarayonidir.
3C6H12O6+ 4CH3CH2COOH =2CH3COOH + 2CO2 + 2H2O
propion kislota sirka kislota
3CH3 CHOHCOOH=2 CH3CH2COOH+ CH3COOH + CO2 + H2O
sut kislota propion kislota sirka kislota
Bu bijg‘ishni propion kislota hosil qiluvchi bakteriyalar keltiradi. Ular Propionibacterium turkumiga kiradi. Bu bakteriyalar kalta, harakatsiz, grammusbat, sporasiz anaerob tayoqchalar bo‘lib, rivojlanishi uchun optimal haroratsi 30 0C atrofidadir.
Propion kislota hosil qiluvchi bakteriyalari vitamin V12 va propion kislotasini olish uchun qo‘llanadi. Ular pishloq etishtirishda qo‘llaniladi.
Moy kislotali bijg‘ish
Moy kislotali bijg‘ishda anaerob sharoitda moy kislota hosil qiluvchi bakteriyalari ta’sirida shakar parchalanib, moy kislota, karbonat angidrid va vodorod hosil bo‘ladi.
С6Н12О6=СН3СН2СHСООН+2СО2+2Н2+18 ккал
moy kislotasi
Yana qo‘shimcha mahsulotlardan etil va butil spirtlari, atseton va sirka kislotasi hosil bo‘ladi.
Moy kislotasi hosil qiladigan bakteriyalar peritrixial xivchinli grammusbat, spora hosil qiluvchi (klostridial turda), qat’iy anaerob tayoqchalar bo‘lib, rivojlanish harorati optimumi 30-400C atrofida, pH optimumi esa 6,9-7,4.
Ular Bacillaceae oilasiga Clostridium turkumiga kiradi. Moy kislota hosil qiluvchi bakteriyalarni moy kislota olish uchun ishlatiladi. Ular pishloq va sabzavotlarni aynitadi.
Moy kislotasining efirlari yoqimli hidga egaligi tufayli, ular parfyumeriya va konditer sanoatlarida hamda turli ichimliklar tayyorlashda qo‘llanadi.
|
| |
-rasm - Biokimyo pmd

424
To‘q sariq rangga ega bo‘lgan siydik odatda konsentrlangan,
yuqori zichlikka ega va nisbatan kam miqdorda ajralib chiqadi. Och
sariq (somon) rangidagi siydik past zichlikga ega bo‘lib, ko‘p
miqdorda ajralib chiqadi.
Patologik hollarda siydikni rangi qizil, yashil, jigar rang va
boshqalar bo‘lishi mumkin. Bu unda me’yorda
uchramaydigan
bo‘yovchi moddalarni mavjudligiga bog‘liq. Masalan: qizil yoki
pushti–qizil rang gematuriya va gemaglobinuriyada, shuningdek,
antipirin, amidopirin, santonin va
boshqa dori moddalarni qabul
qilgandan keyin kuzatiladi. Jigarrang yoki qizil–qo‘ng‘ir rang
siydikda urobilin va bilirubin konsentratsiyasi yuqori bo‘lganda
kuzatiladi.
Sog‘lom odam siydigida juda kam miqdorda, gemorroidal vena
sistemalaridan so‘riluvchi, sterkobilinogen bo‘ladi. Yorug‘lik va
havo ta’sirida rangsiz sterkobilinogen oksidlanib rangli pigmentga
(sterkobilin) aylanadi. Klinik amaliyotda
siydikda siydik sterkobilini
ba’zida urobilin deb ataladi. Jigar kasalliklarida, ichakdan so‘rilgan
mezobilinogen (urobilinogen) va tripirrollar parchalanishi
buzilganda, siydikda ko‘p miqdorda urobilinogen paydo bo‘ladi
(yorug‘lik va havo ta’sirida urobilinga aylanadi). Bunday holatlarda
siydik rangi to‘qlashadi.
Yashil yoki havorang siydik organizmga metil ko‘ki qabul
qilinganda, shuningdek ichakda oqsillarni
chirish jarayonlarini
ko‘payishida kuzatiladi. Ichakda oqsillarni chirish jarayoni
kuchayshida kuzatiladi. Ichakda oqsillarni chirish jarayoni
kuchayganda siydikda ko‘p miqdorda indoksilsulfat kislota bo‘ladi,
ular indigo hosil qilib parchalanishi mumkin.
Me’yorda siydik tiniq bo‘ladi. Tuzlar, hujayra elementlari,
bakteriya, shilliq, yog‘
(lipuriya)
siydikni
loyqalanishini vujudga
keltirishi mumkin. Siydik loyqalanishining sababini yoki mikrosko‘p
ostida (siydik cho‘kmasini tekshirish), yoki kimyoviy analiz orqali
aniqlash mumkin.
Katta odamlarda sutka davomida siydikni nisbiy zichligi o‘zgarib
turadi (1,002 dan 1,035 gacha), bu ovqat, suv qabul qilishi tartibi va
suyuqlikni organizmdan chiqarilishiga (ter ajratish va boshqalar)
bog‘liq. Ko‘pincha u 1,012-1,020 ga teng.
Siydikning zichligi unda
erigan moddalar miqdori haqida tushuncha beradi. Sutka davomida
siydik bilan 50–75 g quruq moddalar ajralib chiqadi. Siydik
425
tarkibidagi quruq moddalarni taxminiy miqdorini (1lga gramm
hisobida) siydik zichligining oxirgi ikkita sonini 2,6 koeffitsiyentiga
ko‘paytirish orqali topish mumkin.
Buyraklarning og‘ir yetishmovchiligida
doimo bir xil zichlikka
ega bo‘lgan, birlamchi siydik yoki ultrafiltrat (~ 1,010) zichligiga
teng bo‘lgan siydik ajraladi. Bu holat
izostenuriya
deb ataladi.
Siydikning doimo past zichlikka ega bo‘lishi surunkali nefritda,
birlamchi yoki ikkilamchi
burishgan buyrakda buyraklar
konsentratsion funksiyasining buzilganligini ko‘rsatadi. Qandsiz
diabetda ham past zichlikka ega bo‘lgan siydik ajraladi (1,001 –
1,004), bu kanalchalarda suv qayta so‘rilishining buzilishi bilan
bog‘liqdir.
Gazsimon xomashyolarni boyitish - Andijon davlat universiteti tabiyatshunoslik va geografiya fakulteti ekologiya...

50
bosimni esa oshirib borish orqali gazlarni suyuq holga o'tqazish).
2.
Suyultirilgan gazlar aralashmasini ketma-ketlik bilan bug‘lantirish yoki
rektifikatsiyalash.
3.
Absorbsiyalash va desorbsiyalash.
4.
Adsorbsiyalash va desorbsiyalash.
Ketma-ketlik
bilan
kondensatsiyalash
usuli
gazlar
aralashmasi
komponentlarining suyuqlanish haroratlari har xilligiga asoslangan. Bu usul bilan
qattiq yoqilg'ilarni kokslashda foydalaniladi. Hosil boMuvchi uchinchi
mahsulotlarni, tabiiy gazni, neftni qayta ishlashda hosil bo'lgan gazlar qayta
ishlanadi. Keng qo‘llaniladigan usullardan biri absorbsion — desorbsion usuldir.
Bu usulda gaz aralashmasi tarkibidagi komponentlardan biri sovuq erituvchida
tanlab yuttiriladi. So‘ngra absorbsiyalangan gaz eritmani qizdirish yo‘li bilan
ajratib olinadi.
Bunda absorblovchi suyuqlik awal absorberni sug'oradi, unga qarama- qarshi
oqimda esa, ostdan gazlar aralashmasi kiritiladi. Absorbsiyalagan
suyuqlik issiq almashtirgichga oqib o‘tadi va ancha issiq desorberning tepasidan
sachratiladi. Undan gaz ajralib chiqqach desorberdan erituvchi avval issiq
almashtirgich orqali o‘tib soviydi. So‘ngra sovitgich orqali sovib, yana absorberga
keladi. Shunday qilib, erituvchi suyuqlik ketma-ket bir necha marta aylanadi
(sirkulatsiyalanadi). Bu usulda gazlarni etanolamining suvdagi eritmasidan
foydalanib, H,S, CO
2
, SO, lardan tozalanadi. Masalan, rangli metallurgiya
gazlaridan SO, ni ajratib olishda, koks gazlaridan xom benzolni, turli
uglevodorodlarni ajratib olishda va boshqalar. Adsorbsiya-desorbsion usulda
aralashmalar qattiq adsorbentga yuttirib ajratiladi. Bu
usul absorbsion-desorbsion
usuldan adsorbentning agregat holati bilan farq qiladi.
51
Adsorbsiya-desorbsiya usulda gazlarni ajratish qurilmasining sxemasi:
1 -absorber; 2 -sovitgich, 3 - issiqlik almashtirgich, 4 -desorber, 5 -isituvchi
ko'ylak.
Kokslash - Andijon davlat universiteti tabiyatshunoslik va geografiya fakulteti ekologiya va botanika kafedrasi

43
Katalizator sifatida g‘ovak tashuvchilarga (moddalarga) shimdirilgan holdagi
sintetik alumosilikatlar, platina, molibden va xrom oksidlari ishlatiladi. Katalitik
kreking bu tipik geterogen kataliz bo‘lib, dastlabki moddalarning gaz fazadan
katalizator
sirtiga
xemosorbsiyalanishi,
kimyoviy
reaksiya,
kreking
mahsuiotlarining katalizator sirtidan disorbsiyalanishi va ularning gaz fazaga
diffuziyalanishi kabi ketma-ketlik tartibda boradi. Shuning uchun ham
foydalaniladigan katalizatorlarning nisbiy sirti katta bo'lishi (~700m
2
/g), yaxshi
regeneratsiyalanish xossasiga ega bo'lishi, oltingugurt birikmalariga chidamli
bo‘lmog‘i hamda mexanik mustahkam bo'lishi lozim. Katalizator sirtida boruvchi
kimyoviy jarayonlar ionli xarakterga ega. Lekin bir vaqtning o‘zida katalizatordan
tashqarida harorat ta’sirida zanjirli radikal jarayonlar ham boradi, ammo ular sust
ketadi.
Katalitik kreking sharoitiga eng chidamli bo‘lgan birikmalar normal tuzilishli
parafmlar va almashmagan aromatik uglevodorodlardir. Olefinlar, naftenlar va
uzun zanjirli yon o‘rinbosarlari bolgan aromatik uglevodorodlar chidamsiz bo‘lib,
ular birinchi bo‘lib krekinga uchraydilar. Uzun yon zanjirli aromatik
uglevodorodlar oddiy aromatik birikmalar va olefinlarga parchalanadilar.
Kondensirlangan aromatik birikmalar o‘rinbosarlarini yo'qotadi va yanada
zichlashib koks hosil qiladi. Naftenlik uglevodorodlar katalizator sirtida
degidrogenlanadi va yon zanjiming uzilishi hamda halqaning ochilishi bilan
boradi, C-C bog*lari uzilib parchalanadi. Polisiklik naftenlar, yon o‘rinbosarlar
uzilgandan so‘ng, oddiy aromatik uglevodorodlar hosil qiladi- yu, ammo ular
qisman zichlashish mahsuloti sifatida katalizator sirtida qoladi.
Kreking natijasida hosil bo‘lgan olefinlar C-C bog'dan uzilib parchalanadilar,
izomerlanadilar, polimerlanadilar, gidrogenlanadilar, halqali uglevodorodlarga
aylanib, degidrogenlanadilar va aromatik birikmalar hosil qiladilar. Kataliz
sharoitida olefinlarning gidrogenlanish jarayoni katta ahamiyatga ega, chunki
bunda birdaniga tarkibida kam olefin saqlovchi turg'un benzin hosil bo'ladi.
Parafln uglevodorodlari katalizator sirtida parchalanadi va izomerlanadilar.
44
Demak, katalizatorda krekinglashning muhim o‘ziga xos tomoni shundaki, bunda
tarkibida oktan sonini 98 gacha yetkazuvchi tarmoqlangan zanjirli to‘yingan
uglevodorodlar hamda aromatik uglevodorodlar saqlovchi yengil motor yoqilg‘isi
— benzin olinadi. Kreking jarayonida alumosilikatli katalizatorning sirtida qattiq
koks o‘tirib qolishi sababli uning aktivligi tezda pasayadi. Katalizator aktivligini
qayta tiklash uchun uni 550—600° S da havo purkash orqali regeneratsiyalaydilar.
Katalizator sirtini qoplab olgan koksning yonishi natijasida bir tomondan
katalizator qayta aktiv holga o‘tsa (regeneratsiyalansa), ikkinchi tomondan u
qiziydi va regeneratordan reaktorga issiqlik olib o‘tish vazifasini ham bajaradi.
IV-Bob. Avtomobillarga yoqilg‘i quyish shaxobchalaridagi muammolar va

mashinalarimizni dunyo bozorida haridorgirligi, uning kam yoqilg‘i sarflashi, har
53
rusumdagi avtomobil ishlab chiqarganini hisobga olsak, xar oilaga bir nechtadan
avtomobil to‘g‘ri kelishi yaqin kunlar ekanligi oddiy hisob kitob bo‘lib qolyapdi.
Oldimizda esa energiya bilan ta’minlashdek muammoga duch kelishimiz mumkin.
Mamlakatimiz aholisi xozirgi kunda 31.5 mln. ga etdi va tez sur’atda o‘sishda
davom etmoqda. Aholiga oziq-ovqat maxsulotlarini etkazib berishning asosiy omili
qishloq ho‘jaligi ekanligini xisobga olsak, ko‘plab hosildor erlar turli yoqilg‘i
quyish shaxobchalari xisobiga band bo‘lib borishi ham ekologik muammolarni
xosil bo‘lishiga olib boradi.
Benzin, solarka va propan quyish shaxobchalari kichikroq maydonlarni
egallagan bo‘lsa, metan kompressorlari ancha katta maydonlarga joylashgan.
Birgina Qo‘qon shaxri atrofida o‘nlab gaz quyish shaxobchalari borligini hisobga
olsak ularning maydoni bir necha gektar hosildor erlarni band qilganini ko‘ramiz.
Qolaversa birgina gaz quyish shaxobchasida 10ta kalonka bo‘lsa, har bir kalonka 3
daqiqada bir mashinaga xizmat ko‘rsatadi. Gaz quyish kalonkasi shlankasi uzunligi
4 metr atrofida, diametri 3sm atrofida bo‘lsa, kuchli bosim bilan chiqayotgan gaz,
mashina balonini to‘ldirib bo‘lgach, uzilgan paytda 1.5 litr gaz ochiq havoga
chiqarib yuboriladi.
54
Har bir mashina baloni gaz bilan to‘ldirilish paytida 1.5 litr gaz, o‘nta
kalonkadan har 3 daqiqada chiqarilib yuborilsa, 10 gaz quyish shaxobchasidan 1
sutkada 50 tonna, 1 oyda 1500 tonna, 1 yilda 18000 tonna gaz atmosfera havosini
ifloslantiradi. Bunday ifloslanishdan ko‘proq, gaz kalonkasi ishchilari, shoferlar
keyin esa yaqin aholi ko‘proq aziyat chekadi.
Yoqilg‘i quyish shaxobchalaridagi yana bir muammo suyuq yoqilg‘i quyish
shaxobchalariga nisbatan, siqilgan gaz ko‘rinishidagi gaz quyish
55
shaxobchalarida havfli xalokatlar bo‘lishi ancha yuqori. Buning sababi albatta
gazni yuqori bosim bilan siqilgani, kompressor yoki balonni nosoz holati bilan
bog‘liq. Bunday holatni sodir bo‘lishi kamdan-kam uchrasada, inson umriga zomin
bo‘ladiigan achinarli holat hisoblanadi. Buning oldini olishda kompressor va
balonlarni doimiy nazorat qilib turish, muddati tugagan, eskirgan kompressor va
balonlardan foydalanmaslik zarur. Hozirgi kunda soxta tadbirkorlar sifatsiz
balonlarni olib kelib, aholiga
sotishligi xollari ham uchrab turibdi. Bunga misol qilib, Xitoyning MEDIA
balonlarini aytishimiz mumkin.
Gaz quyish shaxobchalarida mashinalarni navbat kutishi bilan bog‘liq
ijtimoiy muammolar yuzaga keladi. Haydovchilar va yo‘lovchilar xar hil iqlim
sharoitida uzoq qolib ketishligi ularni ovqatlanishi, ishga kech qolishi, uyga kech
borishi va hakozolar ayniqsa qishning sovuq kunlarida ancha achinarliroq bo‘ladi.
Gazsimon yoqilg‘ilar - Andijon davlat universiteti tabiyatshunoslik va geografiya fakulteti ekologiya va botanika kafedrasi

48
Tarkibida neft bo‘lmagan, yer ostida to'plangan gazlarni tabiiy gaz, uning
konlarini gaz konlari deyiladi. Neft olganda u bilan aralashib chiqadigan gazlarni
yoldosh yoki neft gazlari deyiladi. Tabiiy gaz asosan metandan tashkil topgan, neft
gazlari esa metandan tashqari anchagina uning gomologlarini (C
2
dan C. gacha)
ushlaydi. Gaz kondensati konlari ham uchraydi. (Tabiiy gaz konlaridan gaz
chiqqanda bosim kamayib, undan suyuq uglevodorodlar kondensati ham ajralib
chiqadi.) Bu yer ostida qanchalik chuqurlikda joylashgan bo‘lsa, uning tarkibida
kondensat miqdori ham shunchalik ko‘p bo'ladi. Ba’zi gaz konlaridagi gazning
tarkibi 8-jadvalda berilgan.
Gaz sanoatining jadal sur’atlar bilan rivojlanishi gazning ajoyib yoqilg‘i
ekanligi bilan bog‘liq. U yonganda to‘liq yonadi, tutun va zaharli moddalar, kul
hosil qilmaydi, qulay va iqtisodiy jihatdan arzon, siqilgan va suyultirilgan holda
saqlash mumkin, qazib olish ancha arzon (shartli yoqilg‘i birligiga aylantirib
hisoblanganda ko‘mir qiymatining 10 % ini tashkil etadi). Mamlakatda
ishlatiladigan jarni gazning 55 %i sanoatga sarflanadi, 26 %i elektr stansiyalarda
yoqiladi, 15 %i turmush ehtiyojlari uchun va 4 %i xalq xo'jaligining turli
tarmoqlarida sarflanadi. Hozirgi kunda po'latning 90 %, cho‘yanning 85 %,
sementning 60 % va o‘g‘itning 85 %i gazdan foydalanib ishlab chiqarilmoqda.
Tabiiy gazning barcha tarkibiy qismlaridan kimyo sanoatida keng foydalaniladi.
Ayniqsa neft kimyo sanoati uchun neftni qayta ishlashdan hosil bo'lgan
to‘yinmagan uglevodorodlar saqlovchi gazlar muhim xomashyodir. Neftni qayta
ishlash natijasida qayta ishlash usullariga qarab hosil bo‘lgan gazlarning tarkibi
(o‘rtacha)
49
9- jadvalda berilgan.
Neftni qayta ishlash natijasiga qarab hosil bo‘lgan gazlarning tarkibi
Neftni
qayta
ishlash usullari
Gazlarning tarkibi va ulushi% (hajm bo'yicha)
H
CH
CH
CH
CH
CH CH
C
H
Suyuq
fazali
kreking
3.5
45
17.5
13
5.5
2.5
7
4.
5
Piroliz
12
56
6
0.5
0.2
17
7.5
4.
5
Katalitik
kreking
5.5
10
4
18
44
3
9
45
Kattalitik
riforming
9
7
13
37
35
-
-
-
Gaz quduqlarini qazish neft qazishdan amalda farq qilmaydi. Respublikamizda
sanoat miqyosida gaz qazib olish asosan 1965-yillardan keyin boshlandi.
Foydalaniladigan yirik gaz konlari Buxorodagi: Gazli, Qorovulbozor, Dengizko‘1,
Jarqoq; Qashqadaryodagi: Sho‘rtan, Zevarda, Shimoliy va Janubiy Muborak,
0‘rtabuloq, Pomir, Qoraqum, Qultoq, Alan va boshqalar, jami 30 dan ortiq,
0‘zbekiston 1976-yilga kelib 36,1 mlrd m
3
gaz ishlab chiqardi. Bu Bolgariya,
Chexiya va Slovakiya, Angliyada ishlab chiqarilgan gazlarning hammasini qo‘shib
hisoblagandagi miqdordan ham ortiqdir. Hozirgi paytda Respublikamiz Yaponiya,
Fransiya, Angliya kabi rivojlangan mamlakatlarni qo‘shib hisoblaganda ham
ulardan ko‘proq gaz ishlab chiqarmoqda, Respublikamizda 55—60 mlrd m
3
gaz
zaxirasi aniqlangan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR - Andijon davlat universiteti tabiyatshunoslik va geografiya fakulteti ekologiya va botanika kafedrasi

Andijon davlat universiteti tabiyatshunoslik va geografiya fakulteti ekologiya va botanika kafedrasi
Andijon davlat universiteti tabiyatshunoslik va geografiya fakul-fayllar.org
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Andijon davlat universiteti tabiyatshunoslik va geografiya fakulteti ekologiya va botanika kafedrasi
|
Neft tarkibi - Andijon davlat universiteti tabiyatshunoslik va geografiya fakulteti ekologiya va botanika kafedrasi

iborat bo‘ladi. Neft tarkibida uch turdagi suyuq va erigan holda qattiq
uglevodorodlar ushlaydi: parafinli uglevodorodlar (asosan to‘g‘ri zanjirli, C
1
dan
C
30
gacha), neftda to‘yinmagan uglevodorodlar bo‘lmaydi; turli uzunlikdagi yon
zanjirlari bo'lgan siklopentan va siklogeksan hamda ularning hosilalari tipidagi
monosiklik naftenlar va di-, tri- hamda politsiklik polimetilenli uglevodorodlar
(shu jumladan, yon zanjiri bo‘lganlari ham); aromatik uglevodorodlar, benzol va
ularning gomologlari, naftalin, antratsen va uning gomologlari, naftearomatik
gibrid uglevodorodlar va ularning hosilalari. Neft tarkibida u yoki bu sinf
moddalarning ko‘pligiga qarab olti tibga bolinadi. Bular: metanli (yoki parafinli),
metanonaftenli, naftenli, metalonaftenoaromatik, naftanoaromatik va aromatik.
Neftning yoshi aromatikdan metanli uglevodorodlarga o‘tgan sayin o‘shib boradi.
Texnologik klassifikatsiyaga binoan neft 0,5 %gacha oltingugurt saqlovchi -kam
oltingugurtli 0,51% dan 2% gacha oltingugurt saqlovchi oltingugurtli, 2% dan
ortiq oltingugurt saqlovchi - ko‘p oltingugurtli, 1,5% gacha parafin saqlovchi kam
parafinli, 1,51 dan 6% gacha parafin saqlovchi — parafinli, 6% dan ko‘proq
parafin saqlovchi ko‘p parafinli neftlarga boiinadi.
Neft va neft mahsulotlarini qayta ishlashning kimyoviy usullari texnologiyasi

ko‘ra uglerod bog‘ining uzilishi bilan boradigan ayonlarning termodinamik
jihatdan ehtimoli yuqori. Parafin levodorodlaming molekular massasi qanchalik
katta bo‘lsa molekulaning njirning) o‘rtasidan uglerod-uglerod bog'ining uzilish
ehtimoli ham unchalik yuqori bo‘ladi. Masalan, eykozan parafinining termik
kreking yidagi asosiy mahsulotlarning hosil bo‘lishiga olib keladi:
C20H42
H
4
+Ci
9
H
3S
C
;
H
6
+C
1S
H;
6
C5H12+C15H30 CsH
16
+Ci2H;
6
C
10
H20+C
10
H2:
To‘yingan va to'yinmagan uglevodorodlarning miqdoriy nisbati teng iganda,
reaksion aralashmada mahsulotlarning miqdoriy nisbati chapdan ng tomonga
keskin oshadi.
Naften uglevodorodlarning termik barqarorligi parafinlarga nisbatan ncha yuqori
bo‘ladi. Yuqori haroratda naftenlar uchun degidrogenlanish 1 zanjirning uzilishi
bilan boradigan reaksiyalar xarakterlidir.
Neftni qayta ishlashning asosiy usullari va foydalaniladigan uskunalar

uskunalarni uch turga bo‘lish mumkin: xomashyoni qizdirishni va o‘zgarishini
ta’minlovchi pechlar va reaktorlar, mahsulotlarni bir-biridan ajratish uchun
rektifikatsiya kolonnalari (ustunlari), issiqlikni bekoiga chiqib ketmasligi, ya’ni
undan foydalanish uchun (utilizatsiyalash uchun) hamda sovitish kerak bo‘lgan
mahsulotlarni sovitish uchun issiq almashtirish uskunalari. Neft va neft
mahsulotlarini fizikaviy va kimyoviy qayta ishlash jarayonlari odatda endotermik
bo‘lib, tashqaridan issiqlik berilishini talab qiladi.
-rasm. Issiqlik berishning asosiy usullari:
a —
tashqaridan qizdirish bilan; b — suv bug‘i bilan adiabatir;
d —
avtotermik (oksidlanish bilan); s —
qattiq issiqlik tashuvchi bilan.
Shu maqsadda qo‘llaniladigan uskunalar issiqlik berish usullari bilan bir-biridan
farq qiladi (-rasm). a-sxemada xomashyoni tashqi tomonidan qizdirish usulidan
foydalanib, b-sxemada qizdirishning adiabatik sharoitida, ya’ni issiqlik o‘tkazuvchi
yuza bo‘lmagan sharoitda amalga oshiriladi. Issiqlik tashuvchi sifatida yuqori
haroratdagi (90°—95° C) suv bug‘i ishlatiladi.
Avtotermik yoki oksidlash usulida (d-sxemada) zarur issiqlik xomashyoni bir
qismini atmosfera kislorodida yoqish bilan olinadi. Qattiq issiqlik tashuvchidan
Qizigan xomashyo pechning tepa qismidan chiqadi va qayta ishlash uchun
yuboriladi. Pech, keramik prizma shaklidagi pech devoriga mahkamlangan gorelka
(3) yordamida gaz yoqilg‘isi yoqib qizdiriladi. Bunday pechlar ixcham va yuqori
foydalanish koeffitsientiga ega. Neft mahsulotlarini bir-biridan ajratish turli
turdagi reaktifikatsiya kolonnalarida amalga oshiriladi. Qalpoqli tarelkasimon
turdagi barbotajli kolonnalar keng tarqalgan bo‘lib, odatda har bir kolonnada 30—
60 tagacha tarelkalari bo'ladi (ular gorizontal tekislikda o‘rnatilgan bo‘ladi).
Haydab ajratib olinadigan fraksiyalarning qaynash haroratini pasaytirish uchun
hamda uglevorodlarning termik parchalanishini oldini olish uchun ko'pincha suv
bug‘i bilan haydaladi.
C 

2 - Andijon davlat universiteti tabiyatshunoslik va geografiya fakulteti ekologiya va botanika kafedrasi

40
Alkilalmashgan naftenlar krekingi yon zanjirning uzilishi bilan boshlanadi.
Aromatik uglevodorodlar nisbatan termik barqaror hisoblanadi. Ular orasida eng
birinchi alkilalmashilgan hosilalari benzol va alken hosil qilib parchalanadi.
Yuqori haroratda aromatik uglevodorodlar
kondensatlanishi ham mumkin, bu
holat koks hosil bo‘lishiga olib keladi. Turli sinf
uglevodorodlarning oddiy
moddalardan hosil bo‘lish energiyasini haroratga bog‘liqlikdan kelib chiqqan.
Birinchi navbatda parafin uglevodorodlar va naftenlar parchalanadi va aromatik
uglevodorodlarning to'planishi kuzatiladi. Kreking
mahsulotlarida aromatik
uglevodorodlari ulushining ortishi ikkilamchi jarayonlar hisobiga ham (masalan,
dienli sintez) bo‘ladi.
Neftni termik qayta ishlashdan asosiy maqsad benzin ishlab chiqarishdir.
Benzin unumining haroratga bog'liqligi (a egri chiziq) va uni ta’sir qilish vaqti (b
egri chiziq) 96-rasmda berilgan. Haroratning ortishi bilan benzinni unumi beqaror
og‘ir uglevodorodlar parchalanish tezligining ortishi hisobiga ko‘payadiva
qandaydir optimal haroratda maksimumga (Xb, maks) yetadi. Haroratning yanada
ko'tarilishi, yengil uglevodorodlarning parchalanib gazlar
hosil qilishi natijasida
benzin unumini kamaytiradi.
Termodinamika qonunlariga muvofiq bosim parchalanish tezligiga ta’sir
etmaydi, ammo muvozanatni hajmning kamayishi tomonga siljitadi. Ya’ni gazlar
hosil bo‘lishi bilan boradigan reaksiyalarni sekinlashtiradi
va kichik molekular
massaga ega bo'lgan olefmlarni ikkilamchi reaksiyalaiga
kirishishi hamda
parafinlarning alkillanish reaksiyalariga qulay sharoit yaratadi. Demak, bog'liqlik
egri chizig‘i Xb=f(r) benzinning egri chizig'i
yuqori unumga mos keluvchi
Reja: Texnologiya tushunchasi

Reja: Texnologiya tushunchasi
Download
440,66 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/7
Sana
14.05.2024
Hajmi
440,66 Kb.
#232872
Download
440,66 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Reja: Texnologiya tushunchasi
Download
440,66 Kb.
Matnni ko'rish
Q,
( Ч ± 
Ц - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

Q,
( Ч ±
Ц
+
Ц
, ) +
Qn
(a£
± щ
+
eo
K), (4, 13)
Bunda,
Q
,,
Qn-
mos ravishda lokomotiv va poezdning ulangan qismi
o g ’irligi, t;
a)', N/t;
щ, eoK-
mos ravishda yo’lning qiyalik va notekislikda harakatlanishga
qo’shim cha qarshilik, N/t.
Harakatlanishga asosiy qarshilik
a>0
lokomotiv va vagonlar uchun turlicha
bo ’ladi va empirik formulalar bilan aniqlanadi. Nisbiy hisoblarda esa
quyidagicha qabul qilish mumkin:
бц,
=щ
=ац= 20+ЗО Я /т
(4,14)
Shu o ’rinda,
^_Г = ( Й + Й , Ж ± Ч + ^ )
(4.15)
Y o’lning qiyaligidan bo ’lgan qarshilik yo’lning qiyaligi k o ’rsatkichining o ’n
marta oshirilgan kattaligiga teng, va minglik sonda namoyon bo’ladi hj, = 10,.
Mi sol uchun, y o ’lning qiyaligi i=25%o, mos ravishda
щ =
250
H im .
Y o’lning qiyaligi bo’yicha harakatlanishga bo’lgan nisbiy qarshilik
qiyalikning radiusiga bog’liq bo’ladi va quyidagi empirik formulalar bilan
aniqlanadi:
•
Doimiy y o ’llar b o ’yicha:
147
•
Vaqtinchalik yo ’llarda:
a>„= 13000/
R
(4.17)
Shunday qilib, umumiy holatda poezdlam ing qiyalik va nishablikka bir
marom da harakatlanishiga talab quyidagi k o ’rinishda b o ’Iishi mumkin:
1080#»,*^ = (0 , + О,
±<о, + щ )
(4.18)
Boshqaruvchi balandlikka harakat qilganda va qiyaliklar b o ’lmaganda:
1000/’„Arc<= ( a + e ,X 4 + 1 0 i,)
(4.19)
Poezdga ulangan qismning o g ’irligi unga ulangan vagonlaming va har bir
vagonning ichidagi yuk massasi
qr
va vagonlar soni
bilan aniqlanadi, va
quyidagi k o ’rinishga(4.19) ega b o ’ladi:
1000/>„,*„ = [ a
+n.(qT
+,)](*.„ + 10/„)
(4.20)
n.ga nisbatan hosil bo ’lgan tenglamani hisoblab, quyidagini hosil qilamiz:
1
(О, = 7 0 0 0 /R
(4.16)
(4.21)
“ . + 10»,
J
qT+q
„
Poezdning foydali massasi
Qv
quyidagicha aniqlanadi:
1
<2,
1000P *
« - - C l
Чт + Ч . ,
(4.22)
со
+10/
\
°
P
Tortish agregatlaridan foydalanganda tarkibdagi vagonlar soni
n\
va
poezdning foydali massasi
Q'v
quyidagi formula b o ’yicha aniq hisoblash
mumkin:
'i o o o p
a
:
Чт + Ч.
- 0.
(4.23)
(o„
+10 ■
a»_
/
+».4*.
(4.24)
looop
a
:
0 .1P„ -Л.7
со +
Ю л /
Bunda,
nm -
agregatda motorli vagonlar soni;
motorli vagondagi yuk massasi, t;
p<,<, ~
tortish agregatining tortish o g ’irligi, kN.
148
Yo’lning o ’tkazish va tashish qobiliyati.
Poezdlar harakatlanishining tez
davomiyligi
temiryo’llarning
o ’tkazish
qobiliyati
bilan
xarakterlanadi.
Karyerlardagi harakatni tashkil etish Y o’llar aloqasi vazirligi (YAV)ning Texnik
foydalanish qoidalariga ko’ra amalga oshiriladi. YAV ning asosiy holatiga ko ’ra
bitta y o ’lda faqatgina bitta poezdning joylashuvi mumkinligini ko'rsatadi. Shu
sababli poezdni qayta boshqarib kelishga yuborishda boshqa punktlar bilan
boshqa yo ’lning bandligini aniqlash maqsadida aloqa o ’z o ’mida bo’lishi kerak.
Peregonning o ’tkazish qobiliyati vaqt davomida shu peregondan o ’tkazish
mumkin bo ’lgan poezdlar soni bilan aniqlanadi. Butun temiryo’l yo’lining
o ’tkazish qobiliyati minimal o ’tkazish qobiliyatiga ega peregonning o ’tkazish
qobiliyatiga mos keladi va
|
XIX BOʻLIM - Oʻzbekiston respublikasining soliq kodeksi (Yangi tahriri) Oʻzbekiston Respublikasining

1) chet davlatlar avtotransport vositalarining Oʻzbekiston Respublikasi hududiga kirganligi
va uning hududi orqali tranziti uchun yigʻim;
2) alkogol mahsulotlarini realizatsiya qilish huquqi uchun yigʻimlar, jumladan:
alkogol mahsulotlarini chakana sotish huquqi uchun yigʻim;
umumiy ovqatlanish korxonalari tomonidan alkogol mahsulotlarini realizatsiya qilish uchun
yigʻim.
Qarang: "2023-yil uchun Oʻzbekiston Respublikasining Davlat budjeti toʻgʻrisida"gi Qonunga 9-
son va 10-son ilovalar
OʻzR 29.12.2021-y. OʻRQ-741-son
Qonuniga
muvofiq 455-1-modda chiqarib tashlangan
455-1-modda. Alkogol mahsulotlarini realizatsiya
qilish huquqi uchun yigʻimlar turlari
(OʻzR 12.10.2021-y. OʻRQ-721-son Qonuniga muvofiq kiritilgan modda)
Alkogol mahsulotlarini realizatsiya qilish huquqi uchun yigʻimlar jumlasiga quyidagilar
kiradi:
alkogol mahsulotlarini chakana sotish huquqi uchun yigʻim;
umumiy ovqatlanish korxonalari tomonidan alkogol mahsulotlarini realizatsiya qilish uchun
yigʻim.
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 70

erishiladi. Kon massasini yuqoriga tashishda (uchinchi qatlam) temiryo’l va
konveyer transporti qo’llaniladi.
K o’pincha avtomobil va temiryo’l transporti kombinatsiyalari qo’llaniladi.
Kon massasi zaboydan avtomobil transporti yordamida qayta yuklash
nuqtalarigacha tashiladi (rasm. 4.13) va u yerdan temiryo’l transporti yordamida
ag’darmalar yoki boyitish fabrikalarigacha tashiladi.
Bu holatda qayta yuklash
nuqtalari yoki karyer ichida, yoki bevosita karyer yonida joylashgan bo’lishi
mumkin. Avtomobil-temiryo’l transporti kombinatsiyasini ishchi qayta yuklash
nuqtalari bilan kaiyeming katta unumdorligi va 150m gacha bo’lgan
chuqurligida va temiryo’l transportining karyeming yuqori gorizontlarida
joylashuvida q o ’llash mumkin. Bu kombinatsiyalashgan
transport turi
Lebedinskiy,
Mixaylovskiy,
Sokolovsko-Sarbayskiy
karyerlarida
qo’llanilmoqda.
Avtomobil transporti va konveyer qayta yuklagichlari kombinatsiyasida
qayta yuklash nuqtalarida katta bo’laklami maydalash uskunalarini o ’matish
kerak bo’ladi. Maydalash qayta yuklash nuqtalari karyeming konstentrastion
gorizontlarida o ’matiladi va bir nechta ishchi gorizontlarga xizmat ko’rsatadi.
70-100m chuqurlik orasida ular pastda joylashgan gorizontlarga ko’chiriladi.
4 .1 3 -rasm . A v to m o b il-te m iry o ’l tra n sp o rtid a q a y ta yuklash n u q ta la ri sxem asi:
a - log' jinsini bevosita qayta yuklash bilan; b - vaqtinchalik cho'zish bilan va
ekskavatorlaming yuklashida ishlatish bilan.
Avtomobil transportining skipli ko’targichlar bilan kombinatsiyada qayta
yuklash nuqtalari b o ’shatish va qabul qilish va bunker-yetkazish uskunasidan
tashkil topadi. lOOt gacha yuk ko’tarish qobiliyatiga ega skiplar maxsus
yo ’naltiruvchilardan (35-45 daraja qiyalik) 8-12 m/s tezlik bilan harakatlanadi.
169
Karyerning katta unumdorligida bir necha skipli k o ’targichlam i o ’matish
maqsadga muvofiq. M uayyan holatlarga k o ’ra am aliyotda yana boshqa transport
kombinatsiyalari uchrab turadi.
4 .1 2 . KARYER TRANSPORTIDA YORDAMCHI ISHLAR VA ULARNI
MEXANIZATSIYALASH
Karyer transportining unumli va xavfsiz ishlashini
har bir transport uchun
xos b o ’lgan q o ’shim cha ishlarsiz tasavvur qilib b o ’lmaydi. Shunday, tem iryo’l
transportida yordam chi ishlarga temiryo’l y o ’lini tayyorlash, y o ’l panjaralarini
cho’zish, yo ’llami yotqizish va qayta yotqizish, y o ’llami ballastlash va
yo’naltirish, ulami saqlash va tuzatish va boshqa ishlar kiradi.
Avtomobil
transportida q o ’shim cha ishlarga karyer yo ’llarini qurish, ulam i saqlash va
tuzatish, harakatlanadigan tarkibdan foydalanish kiradi. K onveyer transportida
qo’shimcha ishlarga lentali konveyerlami siljitish,
konveyer lentasini osish va
almashtirish, konveyer lentasi va barabanlami tozalash, konveyyer ostiga
to ’kilgan kon m assasini tozalash, rolik ustunlami olish va tozalash kiradi.
C%CH-R 

+ CH - Andijon davlat universiteti tabiyatshunoslik va geografiya fakulteti ekologiya va botanika kafedrasi

41
-rasm.
Benzin
unumining haroratga va xom-
ashyoning reaktorda bo‘lish vaqtiga bog‘liqligi.
maksimum Xb =f(t) egri chizig‘i bilan bir xil. Shuning uchun ham benzinning
yuqori unum bilan chiqishini ta’minlash uchun jarayonni yuqori bosimda olib
borish, aksincha krekingning yengil fraksiyalarini unumini oshirish uchun esa past
bosimda, yuqori haroratda olib borish maqsadga muvofiqdir.
Uglevodorodlarning yuqori harorat sharoitida bo‘lish
vaqti ham kreking
jarayonining borishiga ta’sir etadi (96-rasm b egri chizig'i).
0‘zgarmas harorat va bosimda benzinning unumi (qandaydir haroratda
(t
opt
) optimal qiymatga yetguncha ortadi.
Jarayon davomiyligining ortishi (vaqtning
uzayishi ) bilan benzinning unumi yengi!
uglevodorodlarning gaz hosil qilish bilan
parchalanishi hisobiga kamaya boshlaydi.
Benzinning unumini maksimumga yetkazish
uchun kreking jarayonim
shunday olib borish
kerakki, xomashyo reaktordan bir marta
o‘tganda u 50—70 % o‘zgarishga uchrasin.
So‘ngra benzin va kreking qoldig‘ini ajratib olingach oraliq fraksiyalar yana
krekingga uchratiladi va bunga xomashyoning bir
qismini retsirkulyatsiya
prinsipidan foydalanish tufayli erishiladi. Termik kreking qilish tufayli benzin,
turli gazlar va kreking qoldig‘i olinadi. Sanoatda xomashyoga bog‘liq holda hamda
maqsadga qarab 3 xil kreking qo‘llaniladi.
Kreking-gaz kondensator (7)dan o‘tib separator (8)da benzindan ajratiladi.
Olingan mahsulotlarning unumi kreking benzin bo'yicha 30 — 35 %, kreking-gaz
bo‘yicha 10—15 %, kreking-qoldiq bo'yicha 50—55 %ga teng bo‘ladi. Kreking-
benzinning tarkibida aromatik uglevodorodlar ko‘p bo‘lganligi uchun, uning oktan
soni (70) oddiy haydash orqali olingan benzindan ancha yuqori bo‘ladi.
42
Kreking-gazlar tarkibida etilen, etan, propilen, butilen va butan bo'ladi. Ular
gazlarni ajratuvchi qurilmalarda (GAQ) fraksiyalarga ajratiladi va organik
sintezning qimmatbaho xomashyosi sifatida ishlatiladi. Kreking- qoldiq bug‘
qozonlarning yoqilg'isi hisoblanadi yoki gudron, asfalt,
neft koksi kabilarni olish
uchun xomashyo sifatida qollaniladi.
2.Bug' fazali kreking kichikroq bosim va 600—630° S da haroratda yuqori oktanli
benzin olish maqsadida olib boriladi. Bunda ligroinli fraksiya ishlatiladi. Bug
fazali krekingda benzin bilan bir atorda ko‘p miqdorda qimmatli neft kimyo
xomashyosi hisoblangan, tarkibida to‘yinmagan uglevodorodlari ko‘p bo‘lgan
gazlar ham olinadi.
3.Piroliz bu yuqori haroratli kreking bo‘lib, asosan etilen va boshqa to'yinmagan
uglevodorodlami olish uchun ishlatiladigan xomashyoning turiga qarab (tabiiy
gaz,
gaz kondensati, kerosin, gazoyl, ligroin) keng oraliqdagi haroratda (600—
1200° C) amalda 670—720° S larda va atmosfera bosimida ligroinli yoki kerosinli
fraksiyalaming chuqur parchalanishi hamda ikkilamchi jarayonlar natijasida
xomashyoning xossasiga nisbatan 50 %gacha unum bilan gaz (tarkibida 30 %
alkanlar saqlaydi) va 45—47
% moy olinadi. Moyni rektifikatsiyalab 20 % benzol,
16 % toluol va 2 % ksilol olinadi va ular qayta tozalangach,
individual modda
sifatida foydalaniladi.
Reaktiv yoqilg’ilar - Andijon davlat universiteti tabiyatshunoslik va geografiya fakulteti ekologiya va botanika kafedrasi

stansiyalarining, sanoat pechlarining o‘txonasida yoqiladi. Surkov moylari
harakatdagi qismlarni bir-biriga tegib, joylari ishqalanishini kamaytirish
maqsadida qo'llaniladi.
Bunda
ishqalanishga kam
energiya
sarflanadi,
mexanizmlarning mustahkamligi ta’minlanadi, ularning yedirilishini oldi olinadi.
Surkov moylari qo‘llanish sohasiga qarab: industrial (vereten, mashina moylariga),
ichki yonar dvigatellari moylari (avtollar va aviatsiya moylari),
transmission
(dvigatelning harakatini yoki aylanishini g'ildirak va tasmalar orqali boshqa
mexanizmlarga uzatuvchi qurilmalar uchun), turbina, kompressor va maxsus
maqsadlar uchun qo‘llaniladigan moylarga bo‘linadi.
Surkov moylarining sifati
ularning surkash qobiliyati, qovushqoqligi, qotish va yonish harorati barqarorligi,
zichligi kabilar bilan belgilanadi.
Neftni qayta ishlashga tayyorlash. Neft quduqlaridan
qazib olingan neft
tarkibida erigan gazlar, suv va mexanik aralashmalar — qum va tuproq ushlaydi.
Shuning uchun neft konlarida va neftni qayta ishlash zavodlarida tozalanadi. Neft
kondan maxsus quvurlar orqali po‘latdan yasalgan tik holdagi separatorlarga (gaz
ajratgich) oqib keladi. U yerda neftning bosimi va oqimi kamayganligidan unda
erigan gazlar (yo‘ldosh gazlar) ajralib chiqadi. Bir vaqtning o‘zida neft
tindirilganligi uchun mexanik aralashmalar va suv ham qisman ajraladi.
Mineral
tuzlarni ajratish uchun neft yumshoq va issiq suv bilan yuviladi. Neft suv bilan
mustahkam emulsiya hosil qiladi. Shuning uchun ham tindirish yo'li bilan suvni
to'liq ajratib bo‘lmaydi. Suvni va tuzni neftdan to‘liq ajratish turli termokimyoviy
va elektrkimyoviy usullami qo‘llash bilan amalga oshiriladi.
Elektro-tuzsizlash
qurilmalarida shunday ishlov berish natijasida neft tarkibida suv 0,1% gacha, tuz
esa 70 — 100mg/l gacha kamayadi. Neft suvsizlantirilgach stabillanadi, ya’ni oson
qaynovchi butan- pentanli fraksiya (qisman geksan fraksiyasi) haydab ajratib
olinadi. Bu operatsiya natijasida neftni saqlash va tashish jarayonida yengil
uglevodorodlarning yo‘qotishi oldi olinadi.
Axborot oqimlari bilan ishlash

Axborot oqimlari bilan ishlash.
O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan boshlab ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanib, xalqaro integratsiyaga qo‘shilmoqda. Jamiyatimizning turli sohalarida rivojlanish ketayotganligi uchun axborotlar almashuvi masalasi tug‘ildi.
Insoniyat jamiyati ba'zi bir murakkab masalalarni yechish, odamlarni ma'lum bir jamoaga to‘plashni talab etadi. Bu maqsadda mukammalroq tizimlar inson muloqotining o‘rnini bosa olmaydi, lekin axborot texnologiyalari ular ishtirokining samarasini oshirishga va ijodiy faoliyatni avtomatlashtirishga imkon yaratadi.
Inson shaxsining o‘z-o‘zini boshqarish va ta'lim jarayonlarni takomillashtirish borasida axborotlar texnologiyasi tomonidan qo‘lga kiritilgan yutuqlar juda muhim hisoblanadi. Ayniqsa, ma'lumotlar asri bo‘lgan 20-asrda va har bir alohida ma'lumotning qadr-qimmatini oshishi bashorat qilingan. Masalan, oddiy muloqot jarayonini yanada takomillashtirish, shaxslararo munosabatlardagi ta'sirchanlikni, samaradorligini oshirishda zamonaviy texnologiyalarning o‘rni va roli juda muhim.
Hozirgi fan-texnikaning rivoji bir tomondan axborotlarni, ma'lumotlarni ko‘paytirsa, ikkinchi tomondan, o‘quvchilarda bilimlarga barqaror qiziqishning yo‘qolishiga olib keladi, chunki qat'iylik, ijodiy izlanish, irodaviy zo‘r berish o‘rnini loqaydlik, faoliyatsizlik egallaydi.
Boshqacha aytganda, ular «tayyor axborotlarning quli»ga aylanadilar. Chunki kompyuter, displey, EHM, kalkulyatorlar inson aqliy mehnatini yengillashtiradi, ularni aqliy zo‘r berishdan xalos qiladi.
Bunda ta'lim jarayonining tashkilotchisi va boshqaruvchisi hisoblangan o‘qituvchi roli muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki jarayonning to‘g‘ri tashkil etilishi yuqoridagi kamchiliklarni keltirib chiqarmaydi, balki ana shu imkoniyatlarning ijobiy tomonlarini topa olish va samarali foydalana olish imkoniyatlarini yaratadi. O‘qituvchi o‘quvchilar jamoasi kishilardan tashkil topganligini unutmasligi har bir o‘quvchi shaxsini e'tibordan chetda qoldirmasligi kerak. O‘quvchilar bilan psixologik aloqaning qisqa muddatga bo‘lsada yo‘qolishi, og‘ir oqibatlarni vujudga keltiradi. Jarayonning to‘g‘ri tashkil etilishi bevosida pedagogning vazifalarini aniqlab olish va bajarilishining ta'minlanishiga bog‘liq.
Axborot, uni olish vositalari va o‘qitish dasturlariga boy. Bunday o‘quv muhitida o‘qituvchining roli qanday?
Birinchidan, an'anaviy o‘qitishdagi o‘qituvchining bilim berish vazifasi o‘rniga o‘quv jarayonini boshqarish, o‘quv dasturlarining barcha bosqichlarida o‘quvchiga maslahat berish, uning bilimi sifatini nazorat qilish vazifasi yuzaga keladi.
Ikkinchidan, tarbiyalash vazifasi. Ta'lim bu - professional va shaxsiy sifatlarni rivojlantiruvchi murakkab va ko‘p qirrali jarayon. Shaxsni tarbiyalash jarayonidagi «jonli» muloqot insoniyat jamiyatining mavjudligi asosidir.
|
Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa

|
Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
|
bet | 36/54 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,1 Mb. | | #115 |
Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
-
O‘zbekistonda ta'lim jarayonida AKTni qo‘llash bo‘yicha keng qamrovli ishlar olib borilmoqda va uning huquqiy va me'yoriy asoslari yaratilgan.
-
O‘qitish jarayoni pedagog, talim oluvchi va o‘qitish vositalarining o‘zoro ta'siridan iborat bo‘lib, hozirgi zamon axborot texnologiyalari imkoiyatlari o‘qitish vositalariga o‘qituvchi va ta'lim oluvchi vazifalarining bir qismini yuklash imkonini beradi
-
Axborot-kommnunikatsiya texnologiyalari qo‘llaniladigan darslarning qulayligi shundaki, unda o‘quvchining o‘quv materiallarini o‘zlashtirib olayotganligini doimiy ketma – ket kuzatishga, nazorat olib borishga, kerak holarda tuzatishlar kiritib borishga imkoniyat yaratiladi.
-
Ta'limda axborot-kommunikatsion texnologiyalarini qo’llash orqali o‘qitishning va bilimlarni o‘zlashtirishrishning nutq, so‘z, tovush bilan bog‘langan usullari ikkinchi navbatga o‘tib, o‘qitishning tasavvurlar, shakllar, rang, tasviriy ko‘rsatuvlar bilan bog‘liq usullari birinchi o‘ringa o‘ta boshlaydi.
-
Shuning uchun ham axborot texnologiyalari asosidagi darslarda qiziqish, o‘zini - o‘z boshqarish, yangi bilimlarni o‘zlashtirib borishga intilish dars oxirigacha saqlanib qoladi.
-
Axborot texnologiyalaridan foydalanishda axborotlarning jamlanganligi, ko‘rgazmaliligi, ya'ni turli xil taqdim etish imkoniyatlariiing mavjudligi, animatsiyalardan foydalanish, ta'lim-tarbiya oluvchilarning yoshi va fiziologik xususiyatlariga mos axborotlarni taqdim etib borish o‘quvchilarda bilim olishga bo‘lgan ichki harakatlantiruvchi kuchlar(motiv)ni yuzaga keltiradi.
-
Bu borada olib boriladigan ishlar mazmuni motivni o‘stirishga, uni qo‘ya bilishni o‘rgatishdan iborat.
|
| |
Рис. 1. Диаграмма Венна - 3 (79) 2021 pedagogik mahorat

|
3 (79) 2021 pedagogik mahoratBog'liq Pedagogik mahorat 3-son 2021 yilРис. 1. Диаграмма Венна.
6. Преподаватель оценивает студентов словами “правильно” или “неправильно”, если студент
даёт неправильный ответ, тогда преподаватель рассказывает правильный ответ.
7. Студенты, давшие правильный ответ, оцениваются положительно, учитывая нахождения
ими схожих признаков и отдельных симптомов заболевания.
Во второй группе проведена интерактивная игра “Трех ступенчатое интервью” (Для
проведения интерактивной игры “Трёх ступенчатого интервью” группа делятся на 2-3 подгруппы. В
каждую группу включают по 3 студента. Каждому студенту даются отдельные задания. Один из
студентов выполняет функцию врача, который расспрашивает больного, второй- больного и третий
функцию эксперта. Студент, выполняющий роль врача, расспрашивает жалобы больного, проводит
общий осмотр, пальпацию, перкуссию, аускультацию больного и рассказывает какие лабораторные и
инструментальные изменения происходят у данного больного. Преподаватель предварительно
ознакамливает эксперта на что он должен обратит внимание, также он должна иметь достаточной
уровень знаний о диагнозе заболевания и изменениях, происходящих при объективных методах
исследования (при общем осмотре, пальпации, перкуссии и аускультации), об изменениях,
происходящих при лабораторных и инструментальных методах исследования больных к студенту,
выполняющего данного рола. Каждому студенту даются определённые задания. Больному студенту
анонимно рассказывается диагноз и клинические признаки болезни, которые во время расспроса
рассказывает студенту, выполняющему функцию врача. Каждая подгруппа в течение 15 минут делает
расспрос и осмотр предварительно подготовленного студента, исполняющего роль больного. Эксперт
оценивает знания студента, выполняющего роль врача по трём параметрам:
1. Что выполнено правильно.
2. Что выполнено неправильно.
3. Как надо было выполнить, (даётся правильный ответ со стороны студента, исполняющего
роль эксперта).
Занятия проводились в целях проверки формирования уровня клинических знаний студентов III
курса на кафедре пропедевтики внутренних болезней Бухарского Государственного медицинского
института.
https://buxdu.uz
|
| |
Axborot texnologiyasining rivojlanish bosqichlari

Axborot texnologiyasining vujudga kelishi va rivojlanishini belgilovchi
ichki
va
tashqi
omillar mavjud bo‘lib, ular quyidagilar:
Ichki omillar
- bu axborotni poydo bo‘lish turlari, xossalari, axborotlar bilan turli
amallarni bajarish, uni jamlash uzatish, saqlash va h.k.
Tashqi omillar
– bu axborot texnologiyasining texnika – uskunaviy vositalari orqali
axborot bilan turli vazifalarni amalga oshirishni bildiradi.
Shuning uchun axborot texnologiyasini quyidagicha ta’riflash mumkin.
Axborot texnologiyasi
— bu axboriy ma’lumotni bir ko‘rinishdan ikkinchi, sifat
jihatidan yangi ko‘rinishga keltirish, axborotni yig‘ish, qayta ishlash va uzatishning usul va
vositalari majmuasidan foydalanish jarayonidir.
Moddiy ishlab chiqarish texnologiyasining maqsadi
insonning talabini qondiradigan
yangi mahsulot ishlab chiqarishdan iborat.
Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun
zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqtisodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayoni; ishlab chiqarish
omillarini isteʼmol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish.
Axborot texnologiyasining maqsadi
esa insonning biror-bir ishni bajarishi uchun zarur
bo‘lgan, uni tahlil etish va u asosida qaror qabul qilishi kerak bo‘lgan yangi axborotni ishlab
chiqarishdan iborat. Turli texnologiyalarni qo‘llab, bitta moddiy resurslardan turli mahsulotlar
olish mumkin. Xuddi shu narsani axborot texnologiyalariga nisbatan ham aytish mumkin. Misol:
matematikadan nazorat ishini bajarganda har bir o‘quvchi boshlang‘ich axborotni qayta ishlash
uchun o‘zining bilimini qo‘llaydi. Masalaning yechimi bo‘lgan yangi axborot mahsuloti,
o‘quvchi tanlay olgan masalani yechish texnologiyasi, usuliga bog‘liq.
Moddiy ishlab chiqarishda turli maxsus jihozlar, stanoklar, uskunalar va boshqalar
ishlatiladi. Axborot texnologiyalari uchun ham o‘zining «uskunalari», vositalari mavjud. Bular
kseroks, telefaks, faks, skaner va boshqa vositalardir. Bu vositalar orqali axborotga ishlov berilib,
o‘zgartiriladi. Hozirgi paytda axborotga ishlov berish uchun