О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti - bet 53

1.
О‗zini va tashkilotdagi о‗z о‗rnini anglash. Bir tashkilot madaniyati
xodimlarni о‗zining ichki kayfiyatlarini yashirishga chog‗laydi, boshqalari esa,
aksincha, ularning tashqi namoyon bо‗lishini qо‗llab - quvvatlaydi. Bir tashkilot
xodimlarini mustaqillikka va ishga nisbatan ijodiy yondashuvni rivojlantirishga
yо‗naltiradi, boshqalari esa, ishchilarning yakka holdagi samaradorligini qо‗llab-
quvvatlaydi.
2.
Kommunikatsion
tizim
va
muloqot
tili.
Tashkilotlarda
kommunikatsiyalarning og‗zaki, yozma va noog‗zaki shakllaridan, shuningdek
«telefon huquqidan» foydalanish sezilarli darajada farq qiladi. Bundan tashqari,
kasbiy jargon, imo-ishoralar va turli harfiy qisqartmalar har bir tashkilotda о‗ziga
xos jihatga ega.
132
3.
Tashqi kо‗rinish, kiyim (ust-bosh) va ishda о‗zini kо‗rsatish tashkilotning
о‗ziga xos tashrif qog‗ozi hisoblanadi. Maxsus kiyim-bosh, xodimlar xatti-
harakatining ish uslubi, ular tomonidan qо‗llaniladigan upa-elik (kosmetika) va soch
turmaklari turli tashkilot madaniyatlari mavjudligini tasdiqlaydi.
4.
Ovqatlanishni tashkil etish sohasidagi odat va an‘analar. Firma ichida
yoki uning tashqarisida xodimlarning ovqatlanishini tashkil etish, ovqatlanish uchun
dotatsiyalar mavjudligi yoki yо‗qligi, ovqatlanishning qancha vaqtga chо‗zilishi,
rahbarlar va qо‗l ostidagilarning birgalikda yoki alohida ovqatlanishi va hokazolar
tashkilot о‗z xodimlari tо‗g‗risida qanchalik qayg‗urishi va unda qanaqa muhit va
rahbarlik uslubi ustunlik qilishi belgilari hisoblanadi.
5.
Xodimlarning vaqtni anglashi, vaqtga bо‗lgan munosabati va vaqtdan
foydalanishi ularning aniqlik, majburiylik, puxtalik darajasida, shuningdek о‗z ish
vaqtini qadrlay bilishi va uni о‗ta oqilona foydalana olishida namoyon bо‗ladi, bu
yuqori yoki past tashkiliy madaniyatdan dalolat beradi.
6.
Ayniqsa, turli yosh guruhlari va turli lavozim, tajriba, millat, diniy e‘tiqod
xodimlari о‗rtasida yaqqol namoyon bо‗ladigan insonlar о‗rtasidagi о‗zaro
munosabatlar ular о‗rtasida umumiylik va ijtimoiy qо‗llab-quvvatlash ruhi
mavjudligidan yoki raqiblik, chaqimchilik, о‗zaro yoqtirmaslik va hokazolardan
dalolat beradi.
7.
Xodimlarni о‗zlari ishlayotgan tashkilot nuqtai nazaridan nima yaxshi- yu,
nima yomonligini tо‗g‗ri tushunishga yо‗naltiruvchi qadriyatlar, shuningdek
muayyan turdagi xatti-harakatga nisbatan taxminlar va kutishlar tо‗plamini о‗zida
namoyon etuvchi normalar xodimlarda tashkiliy madaniyatni rivojlantirish
dasturining mavjudligidan yoki ushbu ishdagi muvaffaqiyatsizlikdan dalolat beradi,
bu albatta uni ahloqiy va kasbiy inqirozga olib keladi.
8.
Xodimlarning nimagadir bо‗lgan ishonchi va munosabati (rahbariyatga,
muvaffaqiyatga, о‗z kuchiga, о‗zaro yordamga, odobli xatti-harakatga ishonish,
hamkasblarga, mijozlarga va raqobatchilarga bо‗lgan munosabat), shuningdek
bularning barchasiga din va axloqning ta‘siri tashkiliy madaniyatning о‗ta muhim
tavsifi hisoblanadi va uning rivojlanganlik darajasini kо‗rsatadi.
133
9.
Ushbu jarayonlarga nisbatan yondashuvlarda va ular ahamiyatining
menejerlar va ijrochilar tomonidan baholanishida, о‗qitish tamoyillari va shakllarida
hamda о‗qitishning mehnat natijalari va mehnat motivatsiyasi bilan bog‗liqligida
namoyon bо‗ladigan xodimlarni rivojlantirish va о‗qitish, firmalarning ijodkorlikni
va tashkiliy madaniyatning salohiyatini rivojlantirish orqali innovatsion faoliyatga
yо‗naltirilganligidan yoki ularning izdan chiqishi holatidan dalolat beradi.
10. Xodimlarning ishga, uning sifati va bajarilishi bahosiga bо‗lgan
munosabatida, xizmat bо‗yicha kо‗tarilishda namoyon bо‗ladigan mehnat odob-
ahloqi va motivatsiyasi tashkiliy madaniyatni shakllantirish tamoyillari va uning
rivojlanish yо‗nalishlarini yaqqol kо‗rsatadi.
Tashkilotning tashqi muhitini u uchun tahdidlar manbai sifatida ham,
imkoniyatlar manbai sifatida ham qabul qilish mumkin.
Tashqi muhitning tashkilotga va uning madaniyatiga salbiy ta‘sirlari jumlasiga
quyidagilarni kiritish mumkin:
ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi barqarorlikning mavjud emasligi;
jamiyat hayotining iqtisodiy va boshqa sohalarining kriminallashuv jarayoni;
qonunchilik bazasining takomillashmaganligi, shuningdek asosiy davlat va
jamiyat institutlari huquqiy madaniyatining pastligi tufayli huquqiy- qonuniylikning
mavjud emasligi;
ekologik inqiroz sharoitida kuchayib borayotgan millat depopulyatsiyasi
jarayonlari;
bozor iqtisodiyoti infratuzilmasining yashashini ta‘minlovchi asosiy
institutlarning rivojlanmaganligi yoki sust rivojlanganligi.
Tashqi muhitning ijobiy ta‘sirlari jumlasiga quyidagilarni kiritish mumkin:
yuqori malakali, о‗ta arzon ishchi kuchi sonining yetarlicha mavjudligi;
respublika ilmiy va о‗quv markazlarida joriy etilishini kutib turgan kо‗p soni
intellektual ishlanmalarning mavjudligi;
butun
tranzit
infratuzilmasi
va
uni
ta‘minlovchi
xizmatlarning
rivojlanmaganligi;
yevro mintaqaning erkin iqtisodiy zonalarida, biznes-inkubatorlarda va
134
texnoparklarda biznesni boshlash imkoniyati;
firmaning diversifikatsiya qilingan faoliyatini ijtimoiy ahamiyatga molik
sohalarda amalga oshirish imkoniyati - ekologik toza oziq-ovqat mahsulotlari,
tovarlar va xizmatlar;
oliy о‗quv yurtlarida arzon va yetarli darajada sifatli ta‘limning mavjudligi.
|