O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini va yetakchi tarmoqlarini investitsiyalar yordamida rivojlantirish va uni boshqarish

|
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini va yetakchi tarmoqlarini investitsiyalar yordamida rivojlantirish va uni boshqarish
|
bet | 6/8 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 2,5 Mb. | | #132985 |
Bog'liq Reja Kirish. I. O‘zbekistonning investitsion siyosati2.3. O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini va yetakchi tarmoqlarini investitsiyalar yordamida rivojlantirish va uni boshqarish
Mamlakatimizda jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining salbiy ta‘siriga qaramasdan, yuqori iqtisodiy o‘sish sur‘atlari va makroiqtisodiy barqarorlik ta‘minlanib kelinayotgani iqtisodiyotni isloh qilish bo‘yicha biz tanlagan modelning naqadar to‘g‘ri va hayotiy asosga ega ekanini yana bir bor tasdiqlamoqda.
Yuritimizdagi makroiqtisodiy barqarorlik va iqtisodiy o‘sishni o‘zida aks ettiradigan ko‘rsatkichlar islohotlar strategiyasining muvaffaqiyatini, iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish va mamlakatni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarida erishilgan yutuqlarning amaliy ifodasidir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning 2011 yilning asosiy yakunlari va 2012 yilda O‘zbekistonning ijtimoiy iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Maxkamasining majlisidagi ma‘ruzalarida korxonalarni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik qayta jihozlash ishlarini amalga oshirishda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2006 yil 11 maydagi PF-3751 sonli farmoniga ko‘ra tashkil etilgan O‘zbekiston Respublikasi Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasining roli ortib borayotgani qayd etib o‘tildi.
Iqtisodiyotning yetakchi, eng avvalo bazaviy tarmoqlarini modernizatsiya qilish va texnikaviy qayta qurollantirish loyihalari amalga oshirilishini ta‘minlash, mamlakatni muttasil, barqaror va mutanosib ravishda ijtimoiyiqtisodiy rivojlantirishga erishish, shuningdek, samarali tarkibiy va investitsiyaviy siyosatni amalga oshirish maqsadida tashkil etilgan mazkur jamg‘arma o‘ziga yuklatilgan vazifalarni muvaffaqiyatli ado etib kelmoqda.
Fondning nizom jamg‘armasini 5 milliard dollardan 2014 yilga qadar bosqichma-bosqich 10 milliard dollarga yetkazish bo‘yicha qabul qilingan qaror ijrosi natijasida 2012 yil boshiga kelib uning miqdori 9 milliard dollardan oshib ketdi. Investitsiya loyihalarini amalga oshirish uchun 2009 yilda 245,5 million dollar, 2010 yilda esa 330 million dollarlik jamg‘arma mablag‘lari o‘zlashtirildi.
2012 yilda jamg‘arma chet ellik investorlar bilan hamkorlikda Ustyurt GKK qurilishi, Sho‘rtan GKKda sintetik suyuq yoqilg‘i ishlab chiqarishni tashkil etish, ―Muborak gazni qayta ishlash zavodi‖ unitar sho‘ba korxonasida gaz-kimyo kompleksini ishga tushirish, Tollimarjon IES quvvatini oshirish loyihalarini moliyalashtirishda ishtirok etadi.
Hammasi bo‘lib jamg‘arma Navoiy va Olmaliq TMKlarida, ―O‘zneftegaz‖ MXK, ―O‘zbekiston Temir yo‘llari‖ DATYK , ―O‘zbekiston havo yo‘llari‖ MAK, ―O‘zkimyosanoat‖ DAK, ―O‘zbekenergo‖DAK tizimida va boshqa yo‘nalishlarda yangi quvvatlarni yaratish bo‘yicha 444,55 million dolllar mablag‘ bilan, mavjud quvvatlarni modernizatsiya va rekonstruktsiya qilish borasidagi loyihalarni amalga oshirishda esa 167,85 million dollarlik mablag‘ bilan ishtirok etishi ko‘zda tutilgan.
2011-2015 yillarda tarkibiy o‘zgarishlarni, iqtisodiyotning soha va tarmoqlarini diversifikatsiya va modernizatsiya qilishni izchil davom ettirish, 62 ishlab chiqarishni texnik va texnologik yangilash, shuningdek, transport, muhandislik, kommunikatsiya va ijtimoiy infratuzilmalarni rivojlantirish jarayonlarini yanada chuqurlashtirishga qaratilgan faol investitsiya siyosati olib boriladi.
Ushbu maqsadlar uchun 2011-2015 yillar davomida oxirgi besh yil mobaynida o‘zlashtirilgan investitsiyalarga qaraganda 2 barobar ko‘p, jami 77,4 milliard dollar miqdoridagi investitsiyalarni yo‘naltirish mo‘ljallanmoqda. Asosiy kapitalga kiritilayotgan investitsiyalarning yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushi 24 foizdan kam bo‘lmasligi tarkibiy o‘zgartirishlarni jadal amalga oshirish va iqtisodiyotni modernizatsiya qilishni ta‘minlaydi.
Investitsiya loyihalarini moliyalashtirishning asosiy hajmi ichki resurslarni safarbar qilish hisobidan amalga oshiriladi. Kelgusi yillarda bu ko‘rsatkich yalpi kapital qo‘yilmalar hajmining 76 foizini tashkil etadi. Bu mablag‘lar, avvalo, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik yangilashni amalga oshirayotgan korxonalarning o‘z mablag‘larini ko‘paytirishi, soliq yukini yanada kamaytirish, tijorat banklarining resurs bazasini mustahkamlash va aholining tadbirkorlik faoliyatidan oladigan daromadlarini oshirish hisobidan hosil bo‘ladi.
Strategik muhim, birinchi navbatda, infratuzilmani shakllantirish, ishlab chiqarishni rekonstruktsiya qilish va modernizatsiya etishga qaratilgan loyihalarni amalga oshirishga ichki resurslarni jalb etishda O‘zbekiston Respublikasi Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi alohida o‘rin egallaydi. Mazkur jamg‘armaning tarkibiy o‘zgarishlardagi tobora ortib borayotgan rolini inobatga olgan holda, yaqin yillarda uning hisobida 10 milliard dollardan ziyod mablag‘ jamlanadi.
2011-2015 yillarda yoqilg‘i-energetika tarmog‘ini, mashinasozlik va avtomobilsozlikni rivojlantirish, elektr energetika sohasida energiya ishlab chiqarish quvvatlarining samaradorligini oshirish va diversifikatsiya qilish, metallurgiya sanoatini kompleks modernizatsiya etish, transport va ishlab chiqarish infratuzilmasini rivojlantirishga qaratilgan loyihalarni moliyalashtirish 63 uchun Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi tomonidan 4,7 milliard dollardan ziyod mablag‘ yo‘naltiriladi.
Mazkur jamg‘armaning eng muhim vazifalaridan biri strategik investitsiya loyihalarini birgalikda moliyalashtirish maqsadida yirik xorijiy investor va sheriklarni jalb etishdir. Masalan, Yaponiya xalqaro hamkorlik agentligi va Osiyo taraqqiyot banki ishtirokida amalga oshirilayotgan, umumiy qiymati 1,28 milliard dollarga teng bo‘lgan Tolimarjon issiqlik elektr stantsiyasida ikkita bug‘-gaz moslamasini qurish loyihasi shular jumlasidandir. Kelgusi yillardagi ustuvor yo‘nilishlardan biri mamlakatimizda, eng avvalo, jalb qilinayotgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hajmini oshirish, chet el investorlari uchun kafolatlar yaratish hamda ularning ishonchini mustahkamlash maqsadida yanada qulay investitsiya muhitini shakllantirishdan iborat.
Bu vazifalarni amalga oshirish 2011-2015 yillar davomida 13 milliard dollardan ziyod yoki o‘tgan besh yildagiga nisbatan 1,7 barobar ko‘p to‘g‘ridanto‘g‘ri xorijiy investitsiyalar jalb etilishini ta‘minlaydi. Ushbu mablag‘lar eng ilg‘or texnologiyalar bilan jihozlangan va xomashyo resurslarini chuqur qayta ishlash hamda raqobatdosh tayyor mahsulotlar ishlab chiqarishni ta‘minlaydigan, mamlakatimiz eksport salohiyatini oshirish hamda yangi ish o‘rinlarini yaratishga xizmat qiladigan yangi sanoat korxonalarini tashkil etish bo‘yicha chet el investorlari ishtirokidagi 320 tadan ortiq yirik investitsiya loyihasini amalga oshirishga yo‘naltiriladi.
Bunday loyihalar haqida so‘z borganda, avvalo Surgil koni bazasida Ustyurt gaz-kimyo majmuasini barpo etish, Sho‘rtan gaz-kimyo majmuasida tozalangan metan bazasida suyultirilgan sintetik yoqilg‘i ishlab chiqarish, Muborak gaz-kimyo majmuasini qurish, Qandim guruhi konlarini o‘zlashtirib, gazni qayta ishlaydigan zavod barpo etish, Navoiy viloyatida ammiak va karbamid ishlab chiqaradigan zamonaviy kompleks qurish, avtomobil dvigatellari, katta hajmda yuk tashiydigan ―MAN‖ avtomobillari, ―Mersedes Bents‖ shassisi bazasida ko‘p o‘rinli avtobuslar, ―Klaas‖ kompaniyasi bilan hamkorlikda qishloq xo‘jaligi texnikasini ishlab chiqarishni tashkil etish, texnik 64 va polikristall kremniy ishlab chiqarish, tayyor mahsulot ishlab chiqarishning to‘liq tsikliga ega bo‘lgan vertikal integratsiyalashgan tekstil majmualarini, tayyor dori preparatlarini ishlab chiqaradigan korxonalarni barpo etish va boshqa loyihalarni qayd etish mumkin.
Iqtisodiyotni tarkibiy o‘zgartirishda O‘zbekiston yirik xalqaro moliya institutlari, hukumat tashkilotlari va xorijiy banklarni, birinchi navbatda mamlakatimiz bilan yirik investitsiya loyihalarini amalga oshirish bo‘yicha o‘zaro hamkorlik aloqalarini kengaytirishga katta qiziqish bildirayotgan Osiyo taraqqiyot banki, Jahon banki, Islom taraqqiyot banki, Yaponiya, Janubiy Koreya va XXR taraqqiyot banklari, qator arab davlatlarining investitsiya fondlarini jal etish masalasiga katta ahamiyat beradi.
Aynan ana shu hamkorlikning moliyaviy ko‘magida kelgusi yillar davomida O‘zbek milliy avtomagistrali uchastkalarini qurish, ichimlik suvi bilan ta‘minlash tizimlarini barpo etish va rekonstruktsiya qilish, qishloq xo‘jaligi erlarining meliorativ holatini yaxshilash, polivinilxlorid va kaustik soda ishlab chiqarish bo‘yicha yangi majmua barpo etish, qishloq xo‘jaligi texnikasi va avtomobil shinalarini ishlab chiqarishni tashkil etish kabi ko‘plab loyihalar amalga oshiriladi.
Bir so‘z bilan aytganda, 2011-2015 yillarda jami xorijiy investitsiya va kreditlar hajmi 18,6 milliard dollarni tashkil etishi yoki o‘tgan besh yildagiga nisbatan 2 barobar ko‘p bo‘lishi prognoz qilinmoqda. Ularning 75 foizdan ortig‘ini to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar tashkil etadi. Bu borada qarz mablag‘lari uzoq muddatli asosda faqat ijtimoiy va ishlab chiqarish infratuzilmalarini rivojlantirish, iqtisodiyotning strategik tarmoqlarini modernizatsiya qilish, shuningdek, xorijiy moliyaviy institutlarning kredit liniyalarini mamlakatimiz tijorat banklari orqali qayta moliyalashtirish yo‘li bilan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub‘yektlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan investitsiya loyihalarini moliyalashtirishga jalb etiladi.
XULOSA
Iqtisodiyotni modernizatsiyalash jarayonida davlatni ilmiy-texnika siyosatining mohiyati respublika ichki talabini tez qondiradigan, jahon bozorida raqobatbardosh bo‘la oladigan, iqtisodiyot tarmoqlarini tubdan yangilanishiga imkon beradigan ilmiy texnologik tadqiqotlarga, innovatsion jarayonlarga ko‘maklashishdir.
Investitsiyalar zamonaviy texnika va texnalogiyalar bilan kurollanish, ilmiy-texnik, ishlab chiqarish va aqliy imkoniyatlarini tiklashning asosiy vositadir. Aynan xorijiy investitsiyalar orqali milliy iqtisodiyot jonlanib, ishlab chiqarish zamonaviy, raqobatdoshlar tovarlar ishlab chiqarishga ixtisoslashib boradi. Bu esa o‘z navbatida yangi ish o‘rinlarining tashkil etilishi va mamlakatdagi mavjud iqtisodiy va ijtimoiy muammolarning hal bo‘lishiga olib keladi.
Investitsiya munosabatlarining davlat tomonidan tartibga solinishi huquqiy sharoitlar yaratish, ushbu faoliyatni yuritish uchun kafolatlar berish, bu faoliyat sub‘yektlarini sug‘urtalash va boshqa vositalar orqali ijtimoiy yoki davlat manfaatlarini amalga oshirish yo‘lida tashkil etiladi.
Xorijiy investitsiyalar - bu chet el investorlari tomonidan yuqori darajada daromad olish, samaraga erishish maqsadida mutlaq boshqa davlat iqtisodiyotining, tadbirkorlik va boshqa faoliyatlariga safarbar etadigan barcha mulkiy, moliyaviy, intellektual boyliklardir. Xorijiy investitsiyalar qo‘shma korxonalar tashkil etish, xorijiy investorlarga to‘liq tegishli bo‘lgan korxonalarni yaratish, xususiylashtirishda qatnashish, xorijiy sheriklar bilan bank tuzish, qimmatli qog‘ozlarni sotib olishi, er va boshqa tabiiy resurslardan foydalanish huquqiga ega bo‘lishda, erkin iqtisodiy hududlarda faoliyat olib borishda juda katta va muhim ahamiyatga egadir.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalarning asosiy va aylanma ishlab chiqarish fondlarida investitsiyalarni moliyalashtirishning o‘ziga xos manbalari shakllantirilgan bo‘lib, bunday manbalar korxonalarning o‘z- o‘zini moliyalashtirish tamoyillariga asoslanadi. 66
Har qanday mamlakatda maqsadga muvofiq investitsiya siyosatini yuritish iqtisodiyotning barcha sohalari va tarmoqlarida ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga ijobiy ta‘sir ko‘rsatadi.
Jahondagi xorijiy investitsiyalarni jalb qilish amaliyotini, modellarini chuqur o‘rganish va ularning ilg‘or tajribasini mamlakatimizning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda iqtisodiyotni modernizatsiyalash va chuqur tarkibiy o‘zgarishlarni amalga oshirishda ijodiy qo‘llash muhimdir.
Rivojlangan mamlakatlar investitsiya faoliyatida boy tajriba to‘plangan bo‘lib, undan O‘zbekiston amaliyotida foydalanish investitsiyalash amaliyotini takomillashtirish va investitsiyalarning samaradorligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish imkonini beradi.
Mamlakatimiz iqtisodiyotiga xorijiy investitsiyalarning jalb etilishi uning iqtisodiy imkoniyatlarining kengayishini tezlashtirib, barcha sohalarda ichki imkoniyat va rezervlarni ishga solish, yangi texnika va texnologiyani, eksportbop tovarlarni o‘zlashtirish, ularni ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish orqali davlatimiz iqtisodiy qudratini ta‘minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shu bilan birga investitsiyalarni jalb qilish borasida qator muammolar va kamchiliklar mavjud:
-investitsiya infratuzilmasining rivojlanmaganligi-banklar, investitsiya fondlari, sug‘urta va lizing kompaniyalari faoliyatini rag‘batlantirish va investitsiya loyihalarini amalga oshirishda ularning ishtirokini samarali yo‘lga qo‘yish;
-tadbirkorlarning biznes-ko‘nikmalari, shu jumladan, investitsiya loyixalari bilan ishlash tajribasi va xuquqiy bilimlarining yetarli emasligi-xududlarda konsalting, marketing va yuridik xizmat ko‘rsatuvchi markazlar tashkil etish va faoliyatini rivojlantirish;
-investitsiya takliflari va loyixa texnik-iqtisodiy asoslarining belgilangan talablarga javob bermasligi-tadbirkorlarga investitsiya loyixalarini ishlab chiqishda tijorat banklari, xududlaprdagi savdo-sanoat palatasi va boshqa mas‘ul 67 idoralar tomonidan amaliy yordam ko‘rsatilishini mahalliy xokimliklar tomonidan tashkil etish va doimiy nazoratga olish;
-mamlakatning ayrim hududlarida infratuzilmaning rivojlanmaganligi; -mamlakat investitsion muhitining baholashda investitsiya muhitini baholash agentliklarini mavjud emasligi, ushbu sohada malakali kadrlarni mavjud emasligi;
-TTXIni asosan tabiiy resurslar qazib olish bilan bog‘liq bo‘lgan neft-gaz va neft-kimyo sanoatiga qaratilganligi, ya‘ni mashinasozlik va elektrotexnika, farmatsevtika, qurilish materiallari kabi sanoat tarmoqlariga kiritilayotgan investitsiyalarning ulushi kamligi.
-rivojlangan hududlarga nnisbatan sust rivojlangan hududlarga bo‘lgan xorijiy kapital qo‘yilmalarning kamligi; investitsiyalarning hududiy bir yoqlamalik xususiyatini oldini olish maqsadida, viloyatlarni rivojlanganlik darajasi bo‘yicha uch guruhga bo‘lib, sust rivojlangan mintaqalarga investorlar uchun ko‘proq manfaatdorlik, moyillik yaratish.
Tadqiqotlar natijasida aniqlangan muammolarni xal etish va investitsiya samaradorligini oshirishga qaratilgan quyidagi ilmiy tavsiya va amaliy takliflar amalga oshirilishi zarur deb hisoblaymiz:
Investitsiya muhitini yaxshilashda quyidagi chora – tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvoqdir:
1. Xorijiy investitsiyalrni jalb qilish va tartibga solishda qonun va me‘yoriy xujjatlarni takomillashtirish;
2. Mamlakatdagi va korxonalar daoajasidagi kadrlar salohiyatini oshirish;
3. Ichki bozorda o‘z faoliyatini olib borayotgan milliy korxonalarni aniq axborot bilan ta‘minlanishini yaxshilash;
4. Yashirin iqtisodiyot ulushini kamaytirish va faoliyat yuritayotgan xo‘jalik sub‘yektlarni legallashtirish;
5. Mamlakatdagi rivojlanish darajasi pastroq bo‘lgan mintaqalarga moliyaviy mablag‘lar ajratish; 68
6. O‘zbekiston Respublikasida Investitsion loyihalarni baholash maqsadida investitsion agentliklarni tashkil etish.
Investitsiyalardan foydalanish samaradorligini oshirish bo‘yicha quyidagi chora – tadbirlarni qayd etish mumkin:
- Aholi bo‘sh pul mablag‘larini investitsion jarayonlarga jalb
- qilish maqsadida qimmatli qog‘ozlar bozorini yanada rivojlantirish, turli
-qimmatli qog‘ozlarni muomalaga chiqarish; - Investitsion loyihalarni sifatini oshirish maqsadida doimiy
- ravishda investitsion loyihalar ko‘rgazmasini tashkil qilish.
- Iqtisodiyotimizda TTXIlardan oqilona va samarali
- foydalanish bo‘yicha quyidagi takliflarni berish mumkin:
- investitsiyalarning hududiy bir yoqlamalik xususiyatini oldini olish maqsadida, viloyatlarni rivojlanganlik darajasi bo‘yicha uch guruhga bo‘lib, sust rivojlangan regionlarga investorlar uchun ko‘proq manfaatdorlik, moyillik rag‘batlarini yaratish. Bugungi kunda eksportni rivojlantirish bu investitsion faoliyatni rag‘batlantirishga yo‘naltirilgan davlatning umumiy iqtisodiy siyosatining ajralmas bir qismidir. Yuqoridagi muammolarni bartaraf etilishi iqtisodiyot mamlakatimiz iqtisodiyotini tubdan tarkibiy o‘zgartirish va diversifikatsiya qilish, qisqa muddatda mutlaqo yangi, lokomotiv rolini bajaradigan tarmoqlarni barpo etish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik yangilash dasturlarini amalga oshirish, zamonaviy bozor infratuzilmasini shakllantirish borasida o‘z vaqtida boshlangan, chuqur o‘ylangan va uzoq istiqbolga mo‘ljallangan ishlarni yo‘lga qo‘yish, makroiqtisodiy barqarorlikni ta‘minlash va natijada mamlakat aholisining turmush darajisini ko‘tarilishi va daromadlarini oshishiga olib keladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini va yetakchi tarmoqlarini investitsiyalar yordamida rivojlantirish va uni boshqarish
|