b) Xavfli kimyo zavodidagi avariyada

|
b) Xavfli kimyo zavodidagi avariyada
|
bet | 97/201 | Sana | 20.06.2024 | Hajmi | 7,87 Mb. | | #264582 |
Bog'liq Αquv – uslubiy majmuaning tarkibib) Xavfli kimyo zavodidagi avariyada:
«Diqqat! Fuqarolar muhofazasi shtabidan gapiramiz, Fuqarolar! Chirchiq kimyo kombinatida odamga kuchli ta’sir etuvchi zaharli modda (KTZM) - ammiakning tо‘kilishi oqibatida avariya sodir bо‘ldi. Zaharlangan havo Toshkent shahri tomon tarqalmoqda. Kimyoviy zaharlanish hududiga о‘sha atrofdagi korxonalar va aholi yashash joylari (korxona, mahalla yashash joylari nomlari kо‘rsatiladi) kiradi. Kimyo korxonasiga yaqin bо‘lgan ishlab chikarish tarmoqlaridagi ishchi xizmatchilar, mahallalardagi yashovchilar о‘z uylarini, ish joylarini xavfsiz holatda qoldirlgan holda (gaz, suv, elektrni о‘chirishlari) va Toshkentga evakuatsiyaga tayyorlansinlar.
Nigmatov I., Tojiev M. Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi. Darslik. – Тoshkent: “Iqtisod-moliya”. 2011, B. 184.
Kimyo korxonasidan uzoqdagi korxonalar, mahallalardagi (nomlari kо‘rsatiladi) yashovchilar о‘z ish joylarida, uylarida qо‘shimcha germetikligini ta’minlab saqlanishlari lozim. Eshitganlaringizni qо‘ni-qо‘shnilarga yetkazing!».
v) Yer silkinishi ehtimolida:
«Diqqat! Fuqarolar muhofazasi shtabidan gapiramiz. Fuqarolar! Yer silkinishi ehtimoli bor! Gaz, suv, elektroenergiya, yonayotgan moddalarni о‘chirib, uylarni xavfsiz holatda qoldirib, eshitgan ma’lumotlarni qо‘ni-qо‘shnilarga yetkazing. Kerakli narsalarni: kiyim-kechak, hujjat, oziq-ovqat, suv olib baland qurilgan imoratlardan uzoqroq joylarda saqlaning!»
Yer silkinganda inshootlarda bо‘lsangiz, darhol eshik, oyna ustunlari tagiga turib oling. Tartib va osoyishtalik saqlansin. Fuqaro muhofazasi shtabi yо‘riqnomalariga e’tiborni qarating!
Radiatsiya va kimyoviy ta’sirlarga qarshi omillar. Radiatsiyaga qarshi (RQ) va kimyoviy tasirlarga qarshi (KTQ) omillar deyilganda ionlantiruvchi nurlar (g), zaharli kimyoviy moddalar va odamga kuchli ta’sir etuvchi moddalar (KTZM) ta’sirini kamaytirishga mо‘ljallangan kompleks omillar tushuniladi. RQ va KTQ omillarida quyidagi vazifalar kо‘zda tutiladi:
a) Radiatsiyaviy - kimyoviy holatni aniqlash va baholash;
b) Dozimetrik va kimyoviy nazoratni tashkil etish va о‘tkazish;
v) Radiatsiyaga qarshi himoyalanish rejimlarini ishlab chiqish;
g) Radiоaktiv va kimyoviy shikastlanishda fuqarolarni himoyalash uslublari hamda KTQ omillari bilan ta’minlash (bunda gazniqoblar, maxsus kiyim-kechaklar va boshqa vositalarni yig‘ish, saqlash, taqsimlash);
d) Radioaktiv va kimyoviy shikastlanish oqibatlarini tugatish omillari (maxsus sanitar qayta ishlash, yashash, ishlash joylarini, inshootlarni zararsizlantirish va boshqa omillar).
Radiatsiyaviy - kimyoviy holatni baholash - RQ va KTQ omillarining asosini tashkil etib, uni о‘tkazishdan maqsad:
fuqaro muhofazasi tizimlariga kiruvchi fuqarolarning ishlash qobiliyatlarini baholash;
ishchi xizmatchilarning ish faoliyatlarini baholash va ulardan foydalanish chegaralari;
evakuatsiya davrida tibbiy yordam kо‘rsatish hajmi;
fuqarolarni sanitar - qayta ishlovdan о‘tkazish hajmi;
jihozlarni, transport vositalarini, shaxsiy saqlovchi vositalarni, kiyim-kechaklarni, ish joylarini dezaktivatsiya va degazatsiya qilish;
radiatsiyaviy-kimyoviy zararlangan hududlarda qolgan suv, yem, oziq-ovqat va boshqalarni qayta ishlab foydalanish.
Dozimetrik va kimyoviy holatni baholash - obyektning fuqarolar muhofazasi shtabi, uning tizimlari, jumladan razvedka bо‘limlari amalga oshiradi (ya’ni radiatsiyaviy, kimyoviy va umumiy razvedka bо‘limlari).
Oziq-ovqatlar, suv va yemlarning zararlanish darajasi radiometrik va kimyoviy laboratoriyalarda aniqlanadi. Dozimetrik baholashda odamlarni va yer usti jinslarini radiatsiya nurlari bilan nurlanganligi hamda zararlangan joylarda odamlarning olgan nur dozalari aniqlanadi. Nurlanganlik darajasi guruh holda hamda yakka tartibda tekshiriladi. Guruhni tekshirishda, tizimlar, sexlar bо‘yicha odamlarning olgan nur dozalarini hamda ularning ishlash qobiliyatlari aniqlanadi.
Dozani aniqlovchi ID-1 va DKP-50A dozimetrlar odatda, 10-12 odami bо‘lgan guruhlarga taqsimlanadi. Yakka tartibda esa ID-11 markali shaxsiy nur dozasi о‘lchovchi jihoz ishlatiladi. Mana shu ikki usul bilan (guruh va yakka tartibda) sexlardagi, guruhlardagi, tizimlardagi odamlarning olgan nur dozalari о‘lchanib, jurnalga yozib boriladi. Fuqarolarning umuman olgan nur dozalari qiymatiga qarab tizim boshlig‘i, о‘sha fuqarolarning ishlash qobiliyatlari, zararlangan hududlarda bо‘lish vaqtlarini aniqlab beradilar.
Odamlar, texnika, jihozlar va boshqa kiyim-kechaklarning radioaktiv changlardan zararlanishi DP-5 jihozi bilan aniqlanadi va mR/soat bilan о‘lchanadi. Oziq-ovqat, suv va emlarni radiaktiv changlardan zararlanish darajasi radiometrik usulda aniqlanadi. Shaxsiy saqlovchi vositalar, texnika, oziq-ovqat, suv, yashash joylari va obyektlarning zaharli moddalar, kuchli ta’sir etuvchi zaharli moddalar (KTZM) bilan zaharlanishni kimyoviy jihatdan baholanadi.
Kimyoviy baholash natijalariga qarab odamlarni shaxsiy saqlovchi vositalarisiz yurish-turishi, texnikalarni, inshootlarning degazatsiyalash darajasi, oziq-ovqatlarni, suvlarni va boshqa vositalarni zararsizlantirish aniqlanadi. Kimyoviy nazoratda kimyoviy razvedka jihozlari: VPXR, PXR-MV yordamida о‘tkaziladi.
Demak, dozimetrik va kimyoviy nazoratni о‘z vaqtida, tо‘g‘ri о‘tkazilsa, odamlarning ish qobiliyatlarini va turmush darajalarini bir muncha saqlash imkoniyatlariga ega bо‘lamiz.
Radioaktiv va kimyoviy zararlangan joylarda fuqarolarni saqlash. Radioaktiv va kimyoviy zararlangan hududlarda fuqarolar muayyan tartib va qoidalar asosida himoyalanadilar. Bunda radioaktiv va kimyoviy zararlangan hududlardagi fuqarolarga alohida-alohida talablar qo`yiladi:
Radioaktiv zararlangan hududda fuqarolarni saqlash. Radiоaktiv zararlangan hududlarda xalqni saqlashning asosiy qoidalari quyidagilardan iborat:
- Radioaktiv zararlanish xususida ogohlantirish;
- Himoya inshootlarida saqlash (boshpana, radiatsiyadan saqlovchi boshpana - RSB);
- Shaxsiy saqlovchi vositalardan foydalanish;
- Radiatsiyadan saqlovchi preparatlardan (ShD-2) foydalanish;
- Zararlangan suv va emishlardan saqlanish;
- Zararlingan joylarda fuqarolarni saqlash rejimlariga rioya qilish;
- Zararlangan joylardan fuqarolarni evakuatsiya qilish;
- Zararlangan hududlarga odamlarni kiritmaslik;
- Fuqarolarni sanitar qayta ishlovdan о‘tkazish, kiyim-kechak, texnika, inshootlarni dezaktivatsiya qilish.
Radiоaktiv moddalar bilan zararlangan joylarda odamlarni hatti-harakatlari, radiatsiyaviy holatdan kelib chiqib aniqlanadi, bunda:
a) muayyan zararlangan joylarda, odamlar, RSBda bir necha soatdangacha saqlanishlari va sо‘ngra oddiy inshootlarda bо‘lishlari tavsiya etiladi. Ammo korxonalar va yashash maskanlar ishlarini oddiy rejim asosida amalga oshiradilar.
b) kuchli zararlangan joylardagi fuqarolar himoya inshootlarda uch kungacha saqlanishlari va keyingi tо‘rtinchi kunda oddiy inshootlarda bо‘lishlari mumkin. Bunday holatlarda korxona va maskanlar alohida rejimda ishlashlari, ochiq joyda ishlovchilar esa bir necha soatdan, bir necha kungacha ishni tо‘xtatishlari zarur.
v) xavfli va juda xavfli shikastlanishda fuqarolar himoya inshootlarida uch kundan kam bо‘lmasliklari hamda oddiy inshootlarda ham tashqariga chiqmasdan saqlashlari kerak. Bunday korxonalarda hamma oziq-ovqat mahsulotlari germetik idishlarda saqlanishi (shkaflarda, shishali yoki emalli idishlarda, polietilen qopchalarda) hamda ovqat tayyorlashda faqat zararlanmagan suvlardan foydalanish lozim.
Kimyoviy zararlanishda fuqarolarni saqlash. Xavfli kimyoviy korxonalarda fuqarolarni saqlashning asosiy uslublari quyidagilardan iborat:
- kimyoviy shikastlanish xavfi haqida ogohlantirish;
- himoya inshootlarida (boshpanada) saqlanish;
- shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish;
- antidod va SHXP-8 ni qо‘llash;
- shikastlangan joylarda yurish-turish rejimlariga rioya qilish;
- zararlangan hududlardagi odamlarni evakuatsiya qilish;
- fuqarolarni sanitar-qayta ishlash, kiyim-kechak, inshootlarni, transport va texnikalarni degazatsiya qilish.
Kimyoviy zararlanishda birinchi navbatda razvedka о‘tkaziladi: bunda avariyaning aniq joyini, KTZM turi, hududning shikastlanish darajasi, odamlarning zararlangan о‘choqdan yaqin-uzoqligi, shamolning kuchi va yо‘nalishini va boshqa kо‘rsatkichlar aniqlanadi.
Zaharlangan fuqarolarga birinchi yordam berilib, tibbiy yordam kо‘rsatish shaxobchalariga yotqiziladi. Zararlangan oziq-ovqatlar, suv tekshirilib, degazatsiya qilinadi yoki yо‘q qilib yuboriladi. Zararlangan hududda chekish, ichish, himoya vositalarisiz yurish ta’qiqlanadi. Zararlangan hududdan chiqqanda, ochiq qolgan terilar, shaxsiy himoya vositalari, kiyim kechaklar SHXP-8 bilan zararsizlantiriladi, sо‘ngra о‘zlari tо‘liq sanitar ishlovdan о‘tkazilib, kiyim-kechaklar almashtiriladi.
Fuqarolarni va fuqaro muhofazasi tizimlarini RQ va KTQ omillari bilan ta’minlash. Har bir obyektning fuqaro muhofazasi shtabi va uning xizmatli bо‘limlari shaxsiy saqlovchi (terini hamda nafas organlarini saqlovchi) va tibbiy vositalar bilan ta’minlashni, saqlashni hamda ularni doimiy texnik tayyor holda bо‘lishligini tashkil etadi.
Shaxsiy saqlovchi vositalarning saqlanishi ish joylariga yaqin bо‘lgan yerlarda (sex, bо‘lim va boshqalarda) tashkillashtiriladi, agar sharoit bо‘lmasa, u holda ish joylarining zaxiradagi binolarida, xonalarida saqlanadi. Tinchlik davrlarida ushbu vositalar vaqti-vaqti bilan laboratoriya kо‘rigidan о‘tkazilib turiladi.
Shaxsiy saqlovchi va tibbiy vositalar birinchi navbatda favqulodda vaziyatlarda ish bilan mashg‘ul bо‘ladigan fuqarolarga beriladi. Bulardan tashqari FM tizimlariga kiruvchi fuqarolar resperatorlar bilan ham ta’minlanadilar. Ishlamaydigan fuqarolar, nafas organlarini saqlovchi oddiy vositalar - paxta dokali taqqichlar va changdan saqlovchi matoli niqoblar bilan ta’minlanadilar. Terini saqlovchi vositalar bilan faqat zararlangan о‘choqlarda (radiaktiv moddalar, zaharli birikmalar, biologik ta’sirlar va odamga kuchli ta’sir etuvchi moddalar, KTZM bilan shikastlangan hududlar) xizmat kо‘rsatuvchi fuqarolar muhofazasi tizimlari ta’minlanadi.
Favqulodda vaziyatlarda iqtisodiyot tarmoqlarida xizmat qiladigan fuqarolar shaxsiy saqlovchi vositalarini о‘z ish joylaridan, ish bilan mashg‘ul bо‘lmaganlar ro’yhatdagi turar-joylaridan oladilar.
Fuqarolarni himoya inshootlarida saqlash. Respublikamizda qabul qilingan «Aholini va hududlarni tabiiy hamda texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish tо‘g‘risida»gi Qonunning 11-moddasida «Korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish sohasidagi majburiyatlar»da muhofaza inshootlarini zaruratga qarab oldindan barpo etilishini ta’minlashlari hamda ularni doimo shay holatda saqlab turishlari lozim, deb ta’kidlangan.
Himoya inshootlari fuqarolarni tabiiy ofatlar, avariya va halokat oqibatlaridan hamda qirg‘in qurollar ta’sir omillaridan va ularning ikkilamchi ta’sir omillaridan saqlaydigan boshpanalar hisoblanadi.
Himoya inshootlari quyidagilarga bо‘linadi:
a) Yо‘nalishiga kо‘ra: fuqarolarni saqlashga, boshqaruv tizimlarini joylashtirishiga mо‘ljallangan;
b) Joylashgan о‘rniga kо‘ra; alohida joylashgan (metropolitenlar va tog‘-kon qurilishlari);
v) Qurilish muddatiga kо‘ra: - oldindan qurilgan va tez quriladigan;
g) Himoyalash darajasiga kо‘ra: - boshpana, RSB va oddiy boshpana (ochiq yoki yopiq yertо‘lalar).
Boshpana - odamlarni hamma ta’sir omillaridan (yuqori harorat, radiaktiv, portlovchi va kuchli zaharli moddalar), inshootlar buzilganda ularni qismlaridan hamda qirg‘in qurollar va oddiy hujumkor qurollar ta’siridan saqlaydi.
Boshpanalar odamlarni qabul qilish soniga kо‘ra 5 sinfga bо‘linadi: kichik (150-300 kishi), о‘rtacha (300-600 kishi), katta (600 dan kо‘p) va boshqalar.
Boshpanani qurishda quyidagi talablar qо‘yiladi:
1) 3 sutkadan kam bо‘lmagan muddatda saqlash;
2) Suv bosmaydigan joylarda qurish;
3) Oqar suvlardan, kanalizatsiya kommunikatsiyalaridan hamda qurilish kommunikatsiyalaridan uzoqroq joylarda qurish;
4) Chiqish va kirish eshiklarining bо‘lishi.
Boshpana ma’lum jihozlar bilan jihozlanishi shart, jumladan: shamollatgich, sanitar-texnik jihozlar, havodagi zaharli moddalarni, radiaktiv birikmalarni va biologik vositalarni tozalovchi uskunalardan iborat bо‘lishi kerak. U asosiy va qо‘shimcha xonalardan tashkil topadi: Asosiy xonalarga - odamlar, boshqaruv tizimlari, tibbiy xizmat tizimlari joylashtiriladi, qо‘shimcha xonalarda jihozlar, asbob-uskunalar, oziq-ovqatlar, suv va boshqa kerakli vositalar joylashtiriladi. Bu boshpananalar juda mustahkam qurilganligi, germetikligi yuqoriligi va sanitar-gigiyena sharoiti bо‘lganligidan xalqni bir necha kun davomida betalofot saqlashi mumkin. Boshpanalar odamlar yotadigan va turib saqlanadigan holda bо‘ladi. Turib saqlanadigan boshpanalar sifatida ishlab chiqarish, ma’muriy va xalq yashaydigan baland uylarning yertо‘lalaridan foydalaniladi. Bunda butun qirg‘in qurollari omillaridan saqlovchi qismlar va boshqa zarur jihozlar o’rnatilib, boshpanaga qо‘yilgan talablar bajariladi.
Boshpana bir necha bо‘limlardan tashkil topib, har biriga 50-75 odam sig‘ishi kerak. Ular yarusli qilib jihozlanadi va har bir odamga 0,5 m2 joy tо‘g‘ri kelishi kо‘zda tutiladi. U juda yaxshi germetik ravishda qurilishi, ya’ni devorlari, xona bо‘limlari juda zich qilib ishlanishi zarur. Aks holda tashqaridan radioaktiv, kimyoviy va biologik zaharlovchilar havo bilan birga kirishi mumkin.
Boshpanada kamida ikkita qarama-qarshi tomondan kiradigan eshik va ehtiyot eshigi bо‘lishi kerak. Eshiklar tambur tipida ikki qavatli qilib germetik ravishda yopiladigan bо‘lishi lozim. Eshikning tashqi tomoni juda mustahkam materialdan yasaladi, sababi, u yadro portlaganda chiqadigan tо‘lqin zarbidan saqlaydi.
Boshpanalar filtrlaydigan, havo almashtiradigan asbob-uskunalar bilan jihozlanadi. Ularda elektr, aloqa, suv hamda kanalizatsiya va isitish tarmoqlari ham bо‘lishi kerak. Boshpanada dozimetr, kimyoviy razvedka jihozlari, himoyalovchi vositalar, о‘t о‘chirish qurollari, oziq-ovqatlar, suv zaxirasi va dori-darmonlar bо‘lishi shart.
Agar favqulodda vaziyatda alohida qurilgan boshpanalar bо‘lmaganda tez jihozlanib foydalanadigan boshpanalar quriladi. Bunday boshpanalarni metropolitenlar, yerosti yо‘llari, inshootlarning yertо‘lalarini kerakli jihozlar bilan jihozlab tayorlanadi.
Radiatsiyadan saqlovchi boshpana (RSB). Radiatsiyadan saqlovchi boshpana (RSB) - germetik bо‘lmagan himoya inshootlari bо‘lib, favqulodda vaziyatlarda fuqarolar о‘sha yerda saqlanadilar. RSB larga alohida qurilgan, tez jihozlab quriladigan xillaridan tashqari, xо‘jalik maqsadlarida foydalaniladigan chuqurliklar, sabzavot saqlanadigan qurilmalar va oddiy yashovchi qurilmalar kiradi.
RSBlarning saqlash xususiyati - radiatsiya nurini () susaytirish koeffitsienti (K) bilan aniqlanadi va u qanday materialdan qurilganligiga va uning qalinligiga bog‘liq.
Masalan, yog‘ochdan tayyorlangan uylarning yertо‘lalari radiatsiya nurini 7-12 marta, g‘ishtli uylar esa 200-300 marta kamaytiradi. 50 nafar odamdan kо‘p bо‘lgan RSB lada kamida ikkita qarama-qarshi tomonda eshiklar bо‘lishi kerak, RSBlarda havo ta’minoti jihozlari bо‘lmasligidan о‘sha joylarda fuqarolar uzoq vaqt saqlana olmaydilar va uzog‘i bilan 4-6 soat bо‘lishlari mumkin. RSBlarga odamlar kirishdan avval, eshik, romlar yaxshilab о‘rnatiladi. Oziq-ovqatlar, suvlar iloji boricha germetik idishlarda saqlanadi. RSBda ham ikkita vazifali xonalar bо‘ladi. Asosiy xonada odamlar saqlanadi, qо‘shimcha xonada esa sanitar-gigiyenik jihozlari va havo almashtirgich joylashgan bо‘ladi. RSBning saqlash xonasida ham bir odamga 0,4-0,5 m2 hajmda joy tо‘g‘ri kelishi kerak.
Shaharlar tashqarisidagi RSBlar, uylarning yertо‘lalari, sabzavot saqlanadigan omborlar, yertо‘lalar, g‘ishtli, betonli, tuproqli, yog‘ochli uylar va boshqa chuqurliklar moslashtiriladi. RSBlarning saqlash xususiyatni oshirish uchun ularning devorlarini qalin qilish, eshik, oynalar germetikligini oshirish va ularning yon berini tuproq bilan tо‘ldirish orqali erishiladi.
Radioaktiv shikastlangan hududlardan kelgan odamlar RSB larga kirishlardan oldin tamburda kiyim-kechaklardagi, oyoq-kiyimlardagi radioaktiv changlarni yо‘q qilib (silkitish orqali, tozalovchi vositalar orqali), sо‘ngra ehtiyotlik bilan kiyim-kechaklarni (himoya kiyimlari, oyoq kiyimi) yechib, keyin boshpana ichiga kirishlari kerak.
Radioaktiv zararlanishning boshlang‘ich 3-5 soatlarida, boshpananing chiqish eshiklarini va havo almashtirish teshiklari yaxshilab berkitiladi. Bu vaqt oralig‘ida radiatsiya darajasi tezda kamayib, radioaktiv changlar esa asosan yerga tushib bо‘ladi. 4-6 soatlardan keyin boshpana (RSB) shamollatiladi. Himoyalanuvchi odamlar tashqariga chiqqanda, albatta, himoya vositalarini kiyib 15-20 minut RSB dan tashqarida bо‘lishlari mumkin. Agar tashqarida radiatsiya darajasi juda yuqori bо‘lsa, u holda boshpana shamollatilayotganda odamlar nafas organlariga himoyalovchi vositalarni kiyib о‘tirishlari zarur.
Oddiy saqlovchi boshpana - bu yertо‘ladir. Fuqarolarni muhofaza qilishda oddiy saqlovchi boshpanalar, (yertо‘lalar) alohida о‘rin tutadi. Yertо‘lalar qurilish konstruksiyasiga kо‘ra oddiy himoya inshootlari qatoriga kiradi, chunki uni qurish juda qiska vaqtda amalga oshiriladi. Ular ochiq va yopiq kо‘rinishda bо‘ladi. Ochiq yertо‘lalarda odamlar radiaktiv shikastlanishdan ikki-uch marta kam zararlanadi (agar yertо‘la dezaktivatsiya qilinmasa) va 20 barobarigacha (agar yertо‘la dezaktivatsiya qilinsa) kam nurlanish dozasini oladi. Yopiq yertо‘lalar esa radiоaktiv zararlanishni 40-50 marta kamaytiradi. Yertо‘lalar chuqurligi 200 sm, kengligi 120 sm, pastki qismi esa 80 sm, uzunligi esa odamlar soniga qarab tayyorlanadi.
Ochiq yertо‘lada fuqarolar himoya vositalaridan foydalangan holda saqlanadilar. Tuproq, poxol yoki qamish bilan yopilgan yopiq yerto’lalar radioaktiv changlarni, biologik tumanlarni, kimyoviy qurollarni kiyim-kechaklarga, terilarga tushishidan saqlovchi boshpana hisoblanadi.
|
| |