NƏTİCƏ VƏ TƏKLİFLƏR - Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ

NƏTİCƏ VƏ TƏKLİFLƏR
Dissertasiya işində rəqəmsal siqnalların son nailiyyətləri geniş təhlil edilərək öyrənilmiş, onun insan fəaliyyətinin bütün sahələrinə nüfüz etməsi əsaslandırılmışdır. Xüsusilə, dissertasiyada rəqəmsal siqnalların radio və televiziyaya tətbiqinə geniş yer verilmişdir. Radiotexnika, elektronika, rabitə və idarəetmə sahəsində çalışan gənc mühəndişlər üçün bu dissertasiyanın böyük köməyi ola bilər.
Bu dissertasiya işində siqnallar nəzəriyyəsinin çoxsaylı nəticələrindən, davamlı siqnalların mahiyyətini aydınlaşdıran ikisini ayırırıq.
Birincisi, siqnallar "vaxt tezliyi" müstəvisində yerləşdikləri ərazinin özünəməxsus bir "elastikliyini" göstərir. Bu fenomen siqnalların vaxt tezliyi qeyri-müəyyənliyi adlanır.
İkinci nəticə budur ki, müəyyən siqnal sinfi bu sinifdən hər hansı bir həyata keçirilmə ilə bu tətbiqin ayrı-ayrı nümunələri toplusu arasında tək-tək yazışmağa imkan verir.
Potensial səs-küy toxunulmazlığının və rabitə kanallarının bant genişliyinin təhlilinin əsas qanunları və metodları təsvir edilmişdir. Məlumatların, siqnalların və müdaxilənin parametrləri və xüsusiyyətləri, onların riyazi modelləri, siqnalların yaradılması və çevrilməsi üsulları, məlumatların ötürülməsi və kodlaşdırılması nəzəriyyəsinin problemləri, rəqəmsal siqnal emalı alqoritmləri, telekommunikasiya kanallarının əsas modelləri, çoxkanallı rabitə və məlumatların yayılması prinsipləri,
rabitə sistemlərinin və səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi məsələləri Telekommunikasiya sistemlərində məlumatların kriptoqrafik qorunmasının informasiya-nəzəri əsasları.
Rəqəmsal bir siqnalın analoqdan üstün cəhətləri:
Yüksək səviyyədə qorunma. Ötürülmənin təhlükəsizliyi "rəqəm" in şifrəli formada ötürülməsinə əsaslanır;
Siqnal qəbul etmə rahatlığı. Rəqəmsal siqnalın yaşayış yerindən istənilən məsafədə qəbul edilməsi mümkündür;
85
Rəqəmsal yayım çox sayda kanal təmin edə bilər. Bu rəqəmsal televiziya tamaşaçılarına film və şoular izləmək üçün çox sayda telekanal təmin edir;
Transmissiya keyfiyyəti analoq yayımdan daha yüksək olan bir neçə sifarişdir.
Rəqəmsal siqnal emal və ötürmə texnologiyalarının tətbiqi ilə telekommunikasiya sahəsinin sürətli inkişafı televiziya yayımını yeni, daha yüksək səviyyəyə - rəqəmsal televiziya yayımına keçirməyə imkan verdi. Rəqəmsal televiziya yayımının bir çox növləri respublikada yayılmışdır: yayım, kabel, mobil, peyk, IP-televiziya.
Rəqəmsal televiziyanın analoqdan çox üstünlükləri var. Əvvəla, bu yüksək keyfiyyətli bir görüntü və səsdir. Rəqəmsal televiziya, çox kanallı səsli, eləcə də gələcəkdə stereo şəkillərlə (3D) yüksək qətnamə şəkillərin (yüksək dəqiqlikli televiziya və ya HDTV) ötürülməsini təmin edir. Rəqəmsal bir siqnal daha çox səs-küy toxunulmazlığına malikdir, buna görə müdaxiləyə daha az həssasdır. Müqayisə üçün, analoq televiziya səs-küy və müdaxilə olduğu yerdə rəqəmsal siqnal, rəqəmsal emal səbəbiylə televiziya studiyasında formalaşdığı keyfiyyətdə alınacaq.
İnsan fəaliyyətinin bir sıra sahələrində rəqəmsal siqnalın işlənməsi alqoritmləri və metodları öz tətbiqini tapmışdır, məsələn:
Kosmik tədqiqatlarda – görüntülərlə işləmə, məlumatların sıxılması, müxtəlif ağıllı sensorlar yaradılması.
Tibb - diaqnostika (tomoqrafiya, rentgenoskopiya, ultrasəs və s.),
elektrokardioqramların təhlili, məlumatların saxlanması və işlənməsi.
Ticarət sahələri - multimedia tətbiqetmələri üçün səs və görüntünün sıxılması,
video konfrans üçün xüsusi effektlər yaratmaq və s.
Telefoniya - səs və məlumatların sıxılması, əks olunan siqnalın azalması (echo effekti), siqnal kommutasiyası, süzülmə.
Hərbi texnika - radar, exolokasiya, ağıllı silahların yaradılması, rabitə sistemlərinin kodlaşdırılması.
Sənaye - neft və mineral kəşfiyyatı, müxtəlif proseslərin idarə edilməsi və idarə edilməsi, müxtəlif dizayn sistemləri.
86
Tədqiqat sahələri - seysmografiya, təhlil və məlumatların emalı, spektral analiz,
müxtəlif proseslərin modelləşdirilməsi.
Müdafiə sənayesində, ilk növbədə radar, emal sonar və termal siqnalların problemlərini həll etmək üçün rəqəmsal emal sistemləri və metodları da hazırlanmışdır. Təyyarələrin aşkarlanması və məhv edilməsi üçün radarlar, nəzarət kompüterləri və raket buraxıcılarından ibarət komplekslərdən istifadə edilmişdir. Dəniz alətləri mühəndisliyi sahəsində, xüsusən də sonar siqnalları təhlil etmək, gəmilərin səs-küy pasportlarını spektral xüsusiyyətlər əsasında müəyyənləşdirmək və pasportun və həqiqi sonar siqnalın korrelyasiya asılılığını hesablamaq üçün rəqəmsal emal sistemləri istifadə edilmişdir.
Rəqəmsal emalın aparatına ən sərt tələblər radar sistemləridir. Rəqəmsal radar siqnalları emal edilərkən rəqəmsal filtrləmə və spektral analiz alqoritmlərindən istifadə olunur (diskret və sürətli Furye çevrilmələrinin hesablanması – DFT və FFT), korrelyasiya təhlili, tərs konsolu alqoritmləri və xüsusi xətti proqnozlaşdırma alqoritmləri istifadə olunur. Radar və sonar, bir cismi aşkar etmək və lokallaşdırmaq üçün echo prinsipindən istifadə edən elektron cihazlardır. Radarda elektromaqnit enerjisinin bir növü olan radio dalğaları istifadə olunur. Sonar, səs dalğalarını su altında və ya insan bədəni vasitəsilə göndərərək əks-səda prinsipindən istifadə edir. Səs dalğaları akustik enerjinin bir növüdür. Radar və sonarda istifadə olunan enerji növlərinin fərqi səbəbindən hər birinin öz tətbiqi var. Radarlar istifadə olunan məqsədlərdən asılı olaraq müxtəlif ölçülərdə olur. Ancaq bunların hamısı dörd əsas hissədən ibarətdir: ötürücü, anten, qəbuledici və ekran. Verici radio dalğaları yayır. Bir radio dalğası bir təyyarə kimi bir obyektə çatdıqda yenidən stansiyaya əks olunur. Antena əks olunan siqnalı aşkarlayır və onu artıran və gücləndirən qəbulediciyə göndərir sonra, siqnal görüntü olaraq ekrana göndərilir. Radar həm hərbi, həm də mülki məqsədlər üçün istifadə olunur. Ən çox istifadə edilən mülki istifadə gəmilər və təyyarələr üçün naviqasiya yardımıdır. Gəmilərdə və ya hava limanında quraşdırılmış radarlar,
87
mümkün toqquşmaların qarşısını almaq üçün digər obyektlər haqqında məlumat toplayırlar. Dənizdə şamandıra, qaya və s. haqqında məlumatlar toplanır. Havada radarlar, görünmə və ya nasazlıq vəziyyətində təyyarələrin enməsinə kömək edir. Həmçinin radarlar meteorologiyada, hava şəraitinin proqnozlaşdırılmasında istifadə olunur. Sinoptiklər, bir qayda olaraq, fırtınalar, qasırğalar və digər hava fəlakətlərini öyrənmək üçün onlardan lidar (optik radar) ilə birlikdə istifadə edirlər.
Sonarın çox istifadəsi var. Sualtı qayıqlar digər gəmilərin yerini tapmaq üçün sonarlardan istifadə edirlər. Texnologiya dərinliyi ölçmək üçün istifadə olunur (echo sounder). Bir echo qurucusu bir səs pulsunun bir gölməçə altına çatması və geri dönməsi üçün lazım olan vaxtı ölçür.
Eyni prinsip quruda neft axtararkən istifadə olunur. Sonar yer üzərindən bir impuls göndərir, bir impuls torpağın müxtəlif təbəqələrindən fərqli tezliklərdə əks olunur və geoloqlar torpaqda hansı növ torpaq və qayanın mövcud olduğunu müəyyən edə bilərlər. Bu, təbii ehtiyatları ehtimal olunan qazma sahələrini müəyyən etməyə kömək edir. Buna seysmik kəşfiyyat deyilir.
Tibbdə xüsusi bir sonar növü istifadə olunur və ultrasəs (ultrasəs) və ya ekoskopiya adlanır. Fərqli tezliklərin səs dalğaları bədənin müxtəlif orqanlarından əks olanda fərqli bir əks-səda yaradır. Səthi ən kiçik xarici hissəciklərdən təmizləmək üçün çox yüksək tezlikli səs dalğaları tibbdə və sənayedə istifadə olunur. Təbabətin rəqəmsallaşdırılması inkişaf etmiş ölkələrdə populyarlıq qazanmağa davam edən bir tendensiyadır. Bu da təsadüfi deyil, çünki yenilikçi texnologiyaların tətbiqi yalnız profilaktik fərdiləşdirilmiş tibbin inkişafına təkan vermir, həm də idarəetmə qərarlarının qəbulunu asanlaşdırır. Rəqəmsal texnologiyaların tibbdə, digər sahələrdə olduğu kimi istifadə edilməsinin əsas üstünlükləri aşağıdakılarla əlaqədardır:
müxtəlif məlumatların işlənmə seriallarının yüksək dəqiqliyi, işarələrin tanınması (vizual, səs və s.) və ədədi dəyişikliklərin qiymətləndirilməsi;
88
nəticəni əldə etmək və qərar qəbul etmək sürəti;
kütləvi xəstə baxımı üçün vacib olan iqtisadi səmərəlilik.
Müasir tibb sistemlərində bu üstünlüklər birlikdə informasiya mənbələri və məlumatların emalı vasitələri ilə tibbi xidmətlərin keyfiyyət səviyyəsini təşkil edir. Üstəlik, tibb fərdiləşdirilir və ilkin diaqnoz almaq istəyən hər kəs üçün imkanları genişləndirir.
İqtisadiyyatda rəqəmsal siqnalların istifadəsi olduqca önəmli prosesdir. Hal-hazırda inkişafda olan ölkələrdə iqtisadiyyatın rəqəmsallaşdırılması daha sürətli inkişafa səbəb olacaqdır. İqtisadiyyatda elektron texnologiyalardan, elektron infrastruktur və xidmətlərdən, böyük həcmdə məlumatların təhlili və proqnozlaşdırma texnologiyalarından istifadə olunarsa, bu
istehsal paylanması, mübadiləsi, istehlakını optimallaşdırmaq,
dövlətlərin sosial-iqtisadi inkişaf səviyyəsini yüksəltmək və s.
üçün böyük rol oynayacaq. Gələcəkdə rəqəmsal cihazların elektronika bazarında üstünlük təşkil edəcəyi ehtimal olunur.
89
|