Yosh davrlari - Yosh fiziologiyasi va gigienasi

1.3. Yosh davrlari.
Bolaning organizmi tinimsiz o‘sadi va rivojlanadi. Ontogenez jarayonida maxsus anatomik va funksional xususiyatlar yuzaga keladi va ular yoshga oid –yoki xos bo‘lgan o‘zgarishlar deb ataladi. Shunga mos holda, odamning hayot sikli davrlarga yoki bosqichlarga bo‘linishi mumkin. Bu davrlar orasida aniq bir chegara yo‘q va ular jiddiy darajada shartlidir.
Ammo bu davrlarni qismlarga bo‘lish zarur, chunki bir vaqtda, lekin turli biologik yosh bilan tug‘ ilgan bolalar sport va mehnat yuklamalariga turlicha reaksiya qiladi, bu paytda ularning ish qobiliyati yuqori yoki past bo‘lishi mumkin, bu esa o‘z navbatida maktabdagi o‘quv-tarbiyaviy jarayonlarni, uni o‘rab turgan atrof-muhitni tashkil qilishning amaliy muammolarini yechish uchun muhimdir.
Pasportda ko‘rsatilgan yoshdan farqli o‘laroq, yoshlar orasidagi interval bir yilga teng bo‘lganida, odamning biologik yoshi (yoki anatomo-fiziologik yosh) odam hayotining bir necha yilini qamrab oladi, ya’ni bu muddat ichida ma’lum biologik o‘zgarishlar yuz beradi.
Yoshning davrlarga bo‘lishda qanaqa va qaysi mezonlar asos qilib olinadi? Bu muammo bo‘yicha bironta ham u yoki bu darajada kelishilgan fikr yo‘q. Ayrim tadqiqotchilar davrlarga bo‘lish uchun asos qilib jinsiy bezlarning yetilishini, to‘qima va organlarning o‘sish tezligini va tabaqalanishini olsalar, ayrimlari esa skeletni yetilish (suyaklar yoshi),ya’ni rentgenologik yo‘l bilan skeletdagi suyaklanish nuqtalarini va suyaklarni harakatsiz birikishi boshlanishini aniqlashdan foydalanish yoki qo‘llashni tavsiya qiladilar. Davrlarga bo‘lishning mezoni sifatida markaziy asab tizimining rivojlanishini, jumladan bosh miya po‘stlog‘ ining rivojlanish darajasidan ham ko‘rsatkich sifatida foydalanish mumkinligini ilgari suradilar.
Rubner o‘zining «yuzaning energetik qoidasi» nazariyasida mezon sifatida turli yosh davrlarida energetik jarayonlarning xususiyatlaridan foydalanishni tavsiya etdi. Ayrim hollarda yoshni davrlarga bo‘lish uchun organizm bilan atrof-muhitni o‘ziga xos o‘zaro ta’siridan mezon sifatida foydalaniladi.
Hozirgi paytda keng tarkalgan yangi tug‘ ilgan, yasli-bog‘cha, maktabgacha va maktab yoshlarini ajratilishi bilan yoshni davrlarga bo‘linishi bolalardan haqiqiy yoshga oid xususiyatlarini emas balki bolalar tashkilotlaridagi mavjud bulgan tizimlar faoliyatini aks ettiradi.
Yoshga oid va pedagogik psixologiyada asosan pedagogik mezonlarga asoslangan davrlashlardan foydalaniladi. Maktabgacha yoshdagi davrlar bolalar bog‘chasidagi guruhlarga mos xolda bo‘linadilar. Maktab yoshi 3 ta bosqichga bo‘linadi: kichik (1 dan 3-4 sinflar), o‘rta (4-5 dan 7-8 sinflargacha) va katta (8 –dan 9-sinflargacha).
Hozirgi zamon fanida o‘sish va rivojlanish davrlari va ularni yosh chegaralarining umumiy holda qabul qilingan klassifikasyasi yo‘q. Shu sababli u yoki bu omillar tomonidan tavsiya qilingan o‘sish va rivojlanishning davrlarga bo‘linish tartibi haqida munozarali fikrlarga farqli o‘laroq RFAning bolalar va o‘smirlar fiziologiyasi instituti tomonidan yoshga oid davrlashlarni quyidagi bo‘linishini taklif qilgan va bu taklif qilingan bosqichlar deyarlik barcha hamdo‘stlik mamlakatlarida keng miqyosda foydalanilmoqda.
Yangi tug‘ilgan – 1-10 kunlik;
Chaqaloqlik – 10 kundan –1 yoshgacha; -yilgacha.
Bolalikni oldi –1-3 yillar.
Birinchi bolalik – 4-7 yillar
Ikkinchi bolalik –8-12 yil o‘g‘il bolalar va 8-11 qiz bolalar uchun
O‘smirlik yoshi –13-16 yil o‘g‘il bolalar va 12-15 qiz bolalar uchun
Yoshlik davri –17-21 yil yigitlar, 16-20 yil qizlar.
Balog‘at yoshi, I davri 22-35 yil erkaklar, 22-35 yil ayollar:
Balog‘ at yoshi, II davri 36-60 yil erkaklar: 36-55 yil ayollar uchun;
Yoshi o‘tgan –61-74 yil erkaklar, 56-74 yil ayollar;
Qarilik davri –75-90 yil;
Uzoq umr ko‘ruvchilar –90 yil va undan yuqori.
Bunday davrlarga bo‘lish mezoni o‘ziga xos kompleks belgilarni qamrab olgan; tana va organlarni o‘lchamlari, og‘irlik, skeletning suyaklanishi, tishlarning chiqishi, ichki sekretsiya bezlarining rivojlanishi, jinsiy yetilish darajasi va muskullarning kuchi va h.z. Bu chizmada o‘g‘il va qiz bolalarning o‘ziga xos xususiyatlari hisobga olingan. Ammo biologik yosh mezonlari haqidagi muammo, jumladan yoshga qarab davrlarga bo‘lishning asosi bo‘lib ko‘rinuvchi ma’lum ahamiyatli axborot beruvchi ko‘rsatkichlarni aniqlash kelgusida o‘z yechimini kutmoqda.
Har bir yosh davrlari o‘zining spesifik xususiyatlariga ega. Bir yosh davridan ikkinchisiga o‘tish jarayoni shaxsiy rivojlanishning ma’lum keskin o‘zgaruvchan bosqichi yoki kritik davri deb qaraladi.
Har bir yosh davrlarining davom etish muddati jiddiy darajada o‘zgarishlarga uchraydi. Yoshning xronologik chegarasi kabi, uning tavsifi ham dastavval ijtimoiy omillar bilan aniqlanadi.
|