Talab va narx o’rtasidagi bog’liqlik grafigi

Talab va narx o’rtasidagi bog’liqlik grafigi
Jadvaldagi talab bilan narx o’rtasidagi bog’liqlik analitik, ya’ni funksiya shaklida berilganda u quyidagicha yoziladi:
,
yoki talab funksiyasiga teskari funksiya
ko’rinishida yoziladi.
Ushbu funksiyalardagi va lardan biriga, uning jadvaldagi qiymatlarini qo’ysak, mos holda ikkinchisining qiymatini aniqlaymiz. Umuman olganda, chiziqli bir o’zgaruvchili talab funksiyasi quyidagicha yoziladi:
bu erda va , va parametrlar statistik ma’lumotlar asosida hisoblanadi. Chiziqli talab funksiyasining grafigi quyidagi tartibda aniqlanadi. Narx bo’lganda, talab bo’ladi. Narx ga teng bo’lganda, talab bo’ladi. Olingan qiymatlar grafikda ifodalanib, talab chizig’i grafigini olamiz: talab funksiyasi chiziqli bo’lgani uchun, narx noldan gacha o’zgarganda, talab ning qiymati to’g’ri chizig’i ustida yotadi (2.8-rasm).
Endi Yuqorida keltirilgan talab funksiyasi grafigini chizamiz (2.9-rasm).
bo’lganda, talab qiymati ga teng (grafikda u nuqta bilan belgilangan). Tovar narxi ga teng bo’lganda, talab miqdori ga teng bo’ladi (grafikda bu nuqta). nuqta bilan nuqtani tutashtiruvchi to’g’ri chiziq berilgan funksiya uchun talab chizig’ini beradi.
Ko’p o’zgaruvchili talab funksiyasi, talab miqdorini unga ta’sir qiluvchi bir necha omillar asosida aniqlaydi. Misol tariqasida non bozori modelini qanday aniqlanishini qaraymiz. Ma’lumki, nonga bo’lgan talab, nonning narxi ga va iste’molchining daromadi ga bog’liqdir va bu bog’liqlik quyidagicha ifodalanadi.
. (1)
Bu holda ko’p o’zgaruvchili talab funksiyasi ikki o’zgaruvchidan: non narxi va iste’molchi daromadi dan bog’liq.
Non pishiruvchilar tomonidan taklif qilinadigan non miqdori nonning narxi dan va unning narxi ga bog’liq, deb qaraylik. U holda taklif funksiyasi
, (2)
ko’rinishda yoziladi. Non bozoridagi nonga talab va taklifning bir-biriga teng bo’lishi sharti
(3)
bo’ladi. (1), (2) va (3) munosabatlar non bozori modelini beradi.
Misol. Nonga bo’lgan ikki omilli talab funksiyasi berilgan:
Bu funksiya orqali berilgan non narxi va iste’molchi daromadida nonga talab qancha ekanligini aniqlash mumkin. Agar non narxi q20 so’m, daromad 250 so’m bo’lsa, nonga talab
bo’ladi.
Agar iste’molchi daromadi o’zgarmas bo’lib, q250 so’mga teng bo’lsa, u holda bir omilli nonga talab funksiyasini olamiz:
,
yoki non narxi bo’lib, o’zgarmas bo’lsa, biz daromadga bog’liq nonga talab funksiyasini olamiz.
.
Talabga narxdan boshqa barcha ta’sir qiluvchi omillarni hisobga oladigan bo’lsak, ko’p omilli talab funksiyasi quyidagicha yoziladi;
bu erda - talab; - daromad; - iste’molchi didi; - kutish; - o’rnini bosuvchi tovarlar narxi; - komplektga kiruvchi tovarlar narxi; - xaridorlar soni; - boshqa omillar.
Shunday qilib, ko’p omilli talab funksiyasi yordamida, talab miqdorining unga ta’sir qiluvchi omillar (yoki bir qator omillar ta’siri o’zgarmas bo’lganda qolgan omillar) ta’siri bo’yicha o’zgarish qonuniyatlarini tahlil qilish mumkin.
Talab qonuni bo’yicha narxdan boshqa omillar ta’siri o’zgarmaganda, narxning o’sishi bilan talab miqdori kamayib boradi (ya’ni, o’smaydi).
Bozor talabi chizig’ini aniqlash uchun, birinchi navbatda statistik ma’lumotlar va iste’molchi didi hamda odatiga ko’ra, alohida xaridorning talab funksiyasi aniqlandi va undan keyin ushbu individual talab chiziqlari gorizontal qo’shiladi.
Bir o’zgaruvchili taklif funksiyasi quyidagi ko’rinishda yoziladi:
,
bu erda - tovarga bo’lgan talab miqdori;
- bitta tovar narxi.
Taklif funksiyasi bir birlik tovar narxi bo’lganda tovar sotuvchilar maksimal darajada qancha miqdorda tovar taklif qilishini ko’rsatadi. Uning grafigi, talab funksiyasi grafigiday aniqlanadi.
Masalan, chiziqli taklif funksiyasi berilgan bo’lsin:
,
bu taklif funksiyasi tovar narxiga bog’liq bo’lib, bu bog’liqlik musbatdir, ya’ni narx (argument) o’sishi taklifning (funksiyaning) o’sishiga olib keladi. Taklif funksiyasi o’suvchidir. Taklif funksiyasi grafigi talab funksiyasi grafigi kabi aniqlanadi.
Taklifning taklif chizig’i bo’yicha o’zgarishiga, taklif miqdorining o’zgarishi deyiladi. Taklif miqdorining o’zgarishi, ya’ni taklifning taklif chizig’i bo’yicha o’zgarishi, faqat narx ta’siri ostida bo’ladi. Narxdan boshqa taklifga ta’sir qiluvchi omillar taklif chizig’ini unga pastga yoki chapga-yuqoriga siljitadi. Taklif chizig’ining o’zini o’ngga yoki chapga siljishiga taklifning o’zgarishi deyiladi.
|