-rasm. Nefronning tuzilishi

|
-rasm. Nefronning tuzilishi
|
bet | 187/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasi48-rasm. Nefronning tuzilishi.
1-olib keluvchi tomir; 2-olib chiquvchi tomir; 3-koptokcha kapilyarlari;
4-kapsulalar bo’shlig’I; 5-egri-bugri kanalchalar; 6-kasula.
13.3. Siydik hosil bo’lishi
Buyraklarda siydikning hosil bo’lishi ikki fazada kechadi. Birinchi faza – filtrlanish. Bu bosqichda buyrak tanachasining kapillyarlar koptokchasidagi bosim bilan buyrak tanachalari kapsulasi orasidagi bosimlarning farqi hisobiga buyrak tanachalari kapsulasi yuzasiga qondagi moddalarning filtrlanishi yuz beradi.
Kapsula yuzasiga qon plazmasidan suv, neorganik tuzlar, mochevina, siydik kislotasi, glyukoza, aminokislotalar filtrlanadi. Oqsillar kapsula yuzasiga o’tmaydi va qonda qoladi. Kapsula yuzasiga tushgan filtrat birlamchi siydik deb yuritiladi. Tarkibi bo’yicha qon plazmasiga mos keladi, lekin faqat oqsilsiz (jadvalga qarang).
Voyaga yetgan odamlarda bir kecha-kunduzda 150-170 l.ga yaqin birlamchi siydik hosil bo’ladi.
Siydik hosil bo’lishining ikkinchi fazasida birlamchi siydik tarkibidagi suv va boshqa moddalarning qayta qonga so’rilishi-reasorbtsiya yuz beradi. Birlamchi siydik qonga suv, ko’plab tuzlarni, glyukoza, aminokislotalar va boshqa moddalarni beradi. Mochevina, siydik kislotasi qayta so’rilmaydi.
Qayta so’rilishdan tashqari, buyrak kanalchalarida faol sekretsiya jarayoni ham yuz beradi. Kanalchalarning sekretorlik funksiyasi tufayli organizmdan qaysidir sabablar bilan kapillyarlar to’ridan kapsula yuzasiga filtrlanaolmagan moddalar chiqarib yuboriladi (bo’yoqlar, dorivor moddalar).
21-Jadval
Qon plazmasi birlamchi va haqiqiy siydiklarning tarkibi (% larda).
Moddalar
|
Qon plazmasi
|
Birlamchi siydik
|
Haqiqiy siydik
|
Suv
|
90-92
|
99 ga yaqin
|
99-98
|
Oqsillar, yog’ lar, glikogen
|
7-9
|
yo’q
|
Yo’q
|
Glyukoza
|
0,1
|
0,1
|
Yo’q
|
Natriy (ion shakl)
|
0,3
|
0,3
|
0,4
|
Xlor, (ion shakl)
|
0,37
|
0,3+
|
0,7
|
Kaliy (ion shakl)
|
0,02
|
0,02
|
0,15
|
Sulfat (ion shakl)
|
0,002
|
0,002
|
0,18
|
Magniy (ion shakl)
|
0,0025
|
0,0025
|
0,006
|
Mochevina
|
0,03
|
0,03
|
2,0
|
Siydik kislotasi
|
0,004
|
0,004
|
0,05
|
Qayta so’rilish va siydik kanalchalarining faol sekretsiyasi natijasida bir kecha-kunduzda voyaga yetgan odamlarda 1,5 l haqiqiy (ikkilamchi) siydik hosil bo’ladi.
Yosh ulg’ayishi bilan siydikning miqdori ham tarkibi ham o’zgaradi. Bolalarda siydik voyaga yetgan odamlarga nisbatan ko’p ajraladi, siydikni chiqarilishi bolalar ratsionida nisbatan katta miqdorda suv va uglevodlarning bo’lishi va suv almashinuvining jadal kechishi hisobiga juda tez va ko’p bo’ladi.
Faqat tug’ilganidan keyingi birinchi 3-4 kunlari ajraladigan siydikni miqdori unchalik ko’p bo’lmaydi. Bir oylik bolalarda bir kecha-kunduzda 350-380 ml siydik ajraladi, bir yoshning oxiriga kelib –750 ml, 4-5yoshda –1 l ga yaqin, 10 yoshda – 1,5 l, jinsiy yetilish davrida esa –2 l,gacha siydik ajralish kuzatiladi.
Yangi tug’ilgan bolalarning siydigi o’ta kislotali reaksiyaga ega bo’lsa, yosh ulg’ayishi bilan siydikning reaksiyasi kuchsiz kislotali bo’ladi va siydikning reaksiyasi bola iste’mol qilayotgan ovqatlar xarakteriga ham bog’liq holda o’zgaradi. Ko’plab go’shtli ovqatlar iste’mol qilinganida organizmda ko’plab kislotali almashinuv mahsulotlari hosil bo’ladi, shunga mos holda siydik ham ancha kislotali bo’ladi.
Bolalar o’simlik dunyosi oziqalari bilan oziqlanganda, ularning siydigini reaksiyasi ishqoriy tomonga og’adi.
Yangi tug’ilgan bolalarning buyraklari epiteliyasini o’tkazuvchanligi juda yuqori, shu sababli ham ularning siydigini tarkibida oqsillar uchraydi, lekin, asta-sekin sog’lom bolalar va voyaga yetgan odamlarning siydigi tarkibida oqsil saqlanmaydi. Bolalarning hayotining 3-4 oyi mobaynida siydigi tarkibida mochevina voyaga yetgan odamlarnikidagiga nisbatan kam.Mochevinaning miqdori sekin-asta orta boradi va bu ko’rsatkich ikki yoshli bolalarda ikki martaga ortadi.Yosh ulg’ayishi bilan bolalarni siydigidagi mochevinaning miqdori orta boradi va siydik kislotasining miqdori kamaya boradi. Bolalar organizmida mochevinadan natriy ionlari va xloridlar juda yengil qonga so’riladi, shu sababli ham emadigan bolalar siydigida xloridlar voyaga yetgan odamlarnikidagidan 10 baravar kamdir. Yosh bolalar siydigi tarkibidagi xloridlarni miqdori yosh ortishiga mos holda orta boradi. Bolalar organizmi natriy elementinini ushlab qolish xususiyatiga egadir.
Yuqorida qayd qilinganidek, yosh ulg’ayishi bilan siydik tarkibidagi natriyning miqdori orta boradi, 6 yoshdan 14 yoshgacha bo’lgan bolalarningning bir kecha-kunduzlik siydigi tarkibida natriyning miqdori 2 g dan 5 g gacha o’zgarib turadi, voyaga yetgan odamlarning 1 l siydigi tarkibida 3-5,2 g natriy saqlanadi.
|
| |