nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Faoliyat subyekti - Buxoro davlat pedagogika instituti

|
Buxoro davlat pedagogika instituti
|
bet | 155/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika instituti2. Faoliyat subyekti. Fasilitatsion yondashuvda faoliyat sub’ektlariga o‘z motivlariga javob bera oladigan, o‘z faoliyati davomida uni maqsadga ko‘ra amalga oshira oladigan individ, guruh va jamoani kiritish mumkin.
3. Fasilitatsion yondashuvning funksiyalariga quyidagilarni kiritish mumkin:
faoliyatga qiziqtirish va faoliyatni rag‘batlantirish;
faoliyatning maxsus turi;
zamonaviy pedagogikaning etakchi tamoyili;
ta’lim jarayonini boshqarish tamoyili;
faoliyat texnologiyasi;
ijodiy ta’lim muhitini yaratish.
Shuningdek, fasilitatsiyaga asoslangan munosabatlarni qo‘llab-quvvatlovchi shaxslar har jihatdan kuchli va ma’suliyatlidirlar. A.S.Belkinning fikricha, muhitni o‘zi “omad keltiruvchi vaziyatlarga” sharoit yaratib beradi. Aynan ma’lum muhitda shaxs ishonch qozonadi va qadriyat sifatida tan olinadi. O‘z o‘rnida muhit ta’lim oluvchilarni ijodiy faoliyatga rag‘batlaydi. K.Rodjersning fikricha, “bu tarzdagi munosabatlar o‘qitish jarayoniga mos kelib, har jihatdan samaralidir”. Avvalo, fasilitatorning haqqoniy shaxs bo‘lishi, har bir lahzani o‘ylab, his etib yashashi lozim. Qachonki, bu haqqoniylik o‘zida talabaga nisbatan qadriyatli munosabatni, g‘amxo‘rlikni, ishonch va hurmatni mujassam etsa samarali ta’lim olish muhiti paydo bo‘ladi. Shu bilan birga, mazkur jarayon o‘zida hissiy va empatik idrok etishni jam etsa, haqiqatdan ham erkinlik muhiti mavjud bo‘lib, ta’lim olishda tashabbuskorlik va ilgarilash yuzaga keladi.
4. Motiv – ma’lum ehtiyojlarni qondirish bilan bog‘liq faoliyatga undovchi sababdir. O‘qituvchi faoliyati ta’lim oluvchilarning subyektiv talablarinigina asoslanib qolmay, balki obyektiv, bugungi kundagi va kelajakdagi ehtiyojlarni shakllantiradi va mustahkamlaydi.
5. Maqsad – natijaga erishishning ideal yo‘li bo‘lib, muvaffaqiyatga yo‘nalgan harakatdir.
|
| |
Har qanday faoliyat, xususan bilishga oid faoliyat o‘zida o‘zaro bir-biri bog‘liq quiydagi tarkibiy qismlarni mujassam etadi

|
Har qanday faoliyat, xususan bilishga oid faoliyat o‘zida o‘zaro bir-biri bog‘liq quiydagi tarkibiy qismlarni mujassam etadi
|
bet | 154/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiHar qanday faoliyat, xususan bilishga oid faoliyat o‘zida o‘zaro bir-biri bog‘liq quiydagi tarkibiy qismlarni mujassam etadi:
BILISH FAOLIYATINING TARKIBIY QISMLARI
2.Operatsion-shaxsning aniq maqsadga yo‘naltirilgan xatti- harakatlari;
3. Faoliyat bilan bog‘liq bo‘lgan ishbilarmonlik va shaxslararo munosabat.
1.Motivlar, qiziqishlar ehtiyojlari bloki - “psixologikmotor” faoliyati;
14-rasm. Bilishga oid faoliyatning tarkibiy qismlari.
To‘g‘ri va qayta aloqalar shuni ko‘rsatadiki, bitta tarkibiy qismning o‘zgarishi, boshqalarining ham o‘zgarishga uchrashiga olib keladi. Bu o‘zgarishlar konstruktiv yoki destruktiv yo‘nalgan bo‘lishi mumkin. Mazkur holatda rivojlanish va faoliyatning susayishi yaqqol kuzatiladi.
Fasilitatsiya ta’limning androgen modelida pedagog pozitsiyasini o‘zgarishini talab qiladi. Bunga pedagogika kollejlaridagi o‘qitish jarayonini ham kiritish mumkin. Operatsion-harakat bosqichi orqali harakat qilinsa o‘qituvchi ratsionallikka asoslangan holda fasilitatsiyani amalga oshiradi, ya’ni talabalarni aniq faoliyatga yo‘naltiradi, yordam beradi va boshqaradi. Shuningdek, ta’lim oluvchilarni bilish faoliyatini faollashtiruvchi yangi pedagogik texnologiyalarni qidiradi yoki bo‘lmasa, pedagog ingibitor (ingibitor lotin tilida, inhibere, Inhibitum-ushlab turmoq, to‘xtatmoq ma’nolarini anglatadi) roliga kirishadi va ta’lim oluvchilarni faolligini pasaytiradi yoki to‘xtatib turadi. Ingibitsiyani psixologik nuqtai nazardan ko‘rib chiqilganda uni jarayon va ezilishning natijasi sifatida yoki bo‘lmasa qandaydir reaksiyalar, jarayonlarni, faoliyatlarni, faollikni pasayishi, hattoki to‘xtashi deb izohlash mumkin.
Shunday qilib, axborotlarga boy ta’lim muhitida asosiy figura ta’lim oluvchi bo‘lib, u o‘zining shaxsiy faoliyatida “o‘z-o‘zini tashkillashtiruvchi subyekt” sifatida namoyon bo‘ladi. O‘qituvchi esa ta’lim muhitining imkoniyatlarini qo‘llab, uni keyingi rivojlanish maqsadini ko‘zlagan holda faoliyatga yo‘naltiradi. Shu tarzda fasilitatsiya ta’limning androgen modelida pedagog faoliyatining maxsus ko‘rinishidir. Qadimgi yunonlarda shunday hikmatli so‘z bo‘lgan: “Uzoq yo‘l nasihat orqali, qisqasi esa o‘rnak, ibrat orqalidir”. Aynan shu “qisqa yo‘l”ni ko‘rsatish fasilitatorning vazifalaridir.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Har qanday faoliyat, xususan bilishga oid faoliyat o‘zida o‘zaro bir-biri bog‘liq quiydagi tarkibiy qismlarni mujassam etadi
|
Fasilitatsiya deganda eng avvalo

|
Fasilitatsiya deganda eng avvalo
|
bet | 153/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiFasilitatsiya deganda eng avvalo, guruhiy muammolarni hal etishning samarali texnologiyasi tushuniladi. Fasilitatsiya shunday jarayonni qamrab oladiki, bunda fasilitator barcha gurux a’zolariga ma’qul keladigan, neytral va qaror qabul qilishga haqqi yo‘q, ya’ni u guruhiy muammolarni xal etishga ko‘maklashadi.
“Fasilitatsiya” tushunchasi anglanilgan va maqsadga yo‘nalgan faoliyatning ko‘rinishi bo‘lib, pedagogning bevosita ishtirokini taqozo etadi.
Fasilitatsion yondashuvning o‘ziga xosliklari. Fasilitatsion yondashuvning asosiy tarkibiy qismlariga quyidagilarni kiritish mumkin:
1. Faoliyat– shaxsni rivojlanishidagi asosiy xal qiluvchi vositasi va odamni ko‘pqirrali faol maqsadga yo‘naltiradi. A.N.Leontev “Faoliyat hayotning birligidir va psixikaning asoslangan aksidir” deb ta’kidlaydi. G.P.Shedrovitskiy esa faoliyatga shunday ta’rif beradi: ”Faoliyatsiz ishlab chiqarish vositalari ham, belgilari ham, san’at namunalari ham yo‘qdir: faoliyatsiz insonlarning o‘zi ham yo‘q xisobi”.
Turli xil harakatlarda ishtirok etish bilan anglanilgan faoliyatda qatnashish turli xil narsalardir. Psixologiyada shaxsning muhim xususiyatlari sifatida quyidagilar ajratib ko‘rsatiladi: onglilik (anglanganlik) va faollik; psixika-subyektivliligi, faollik, moslashganlik; onglilik – qayg‘urish, bilim va munosabatlar; faoliyat –faollik, onglilik, maqsadga yo‘nalganlik, motivlarga egalik. Bu barcha xususiyatlar bilish jarayoniga qaratilgan bo‘lishi kerak. Ammo an’anaviy ta’lim tizimida bu jihatlar hamma vaqt ham hisobga olinmaydi. Psixologik adabiyotlarda ta’kidlanishicha, bevosita faoliyat jarayonida, ya’ni o‘zida rejalashtirish, tashkillashtirish, natijalarni tahlil etish va referent guruhlar bilan muloqotni mujassamlashtirgan insongina ongli ravishda anglangan faoliyat ma’nosini tushunib etadi. Faqat ana shu asosga tayangan insonda g‘oyalarning paydo bo‘lishi, motivlar shakllanishi va munosabatga yo‘nalganlik kuzatiladi. Bu formulani A.V.Shedrovitskiy “yangi bilimlarnii ishlab chiqish” deb ta’kidlab o‘tadi.
|
| |
Pedagogik mahoratning mezonlari

|
Pedagogik mahoratning mezonlari
|
bet | 91/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiPedagogik mahoratning mezonlari - bu uning shunday belgilariki, ulardan pedagogik mahoratning o’lchovi sifatida foydalanish mumkin.
Pedagogdagi o’qituvchilik faoliyatining har tomonlama mezonlari quyidagilardan iborat bo’lishi mumkin:
1. O’quvchi shaxsini o’zaro munosabatda rag’batlantiruvchi va ularning dalillashtiruvchi mezoni.
2. Pedagogning o’quvchi faoliyati bilan bog’liq bo’lgan o’quv foaliyatini tashkil etish mezoni.
3. Pedagogning o’qitish mazmuni bilan aniqlanadigan mazmun va uning didaktik tashkilini boshqarish mezoni.
4. Pedagogning o’qituvchilik faoliyatini baholash o’lchovi sifatida qaraluvchi o’qitish jarayonida kasbiy-pedagogik faoliyatni tashkil etish va amalga oshirish mezoni.
5. O’quv darajasining strukturali-kompozitsion qurilishining mezoni.
Taklif qilinayotgan tizimda pedagogning o’qituvchilik faoliyatidagi mezonlardan 5 ta asosiysi ajratib olingan. Ularning har biri 10 balli shkala bo’yicha bir tekisda aniqlangan umumlashgan sonlar pedagog mahoratining ko’rsatkichini hosil qiladi. Yuqorida keltirilgan mezonlarning mazmuni haqida to’laroq tasavvur hosil qilish uchun, masalan:
Pedagog o’qitish faoliyatini tashkil qilish va amalga oshirishdagi mezonlarni sanab o’tamiz:
1. O’qitish faoliyatining barcha turlari va ularning birligiga egalik qilishi:
2. Pedagog o’qitish faoliyatining talabalar bilish faoliyatini tashkil qilishga yo’naltirilganligi.
3. Konstruktiv, tashkiliy va kommunikatsiyaviy bilimlarning aks etishi.
4. Pedagogik texnika (so’z, testlar, auditoriya bilan kontakt o’rnatish, axborotni taqdim etish shakli va tuzilishi, o’qitish vositalarini tadbiq etish texnikasi, e'tiborni butun auditoriyaga yo’naltira olish, javob beruvchiga e'tibor, eshita olish qobiliyati va q.z).
5. Pedagogik mehnatning yaxshi tashkil etilganligi.
6. O’qitish shakli, usullari, o’qitish vositalari, o’quvchilarni harbir o’qitish bosqichidagi rahbarlik xarakterlarining optimal tanlagani.
|
| |
VII MAVZU: OLIY TA’LIM O’QITUVCHISI KASBIY KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING NAZARIY VA AMALIY ASPEKTLARI

|
VII MAVZU: OLIY TA’LIM O’QITUVCHISI KASBIY KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING NAZARIY VA AMALIY ASPEKTLARI
|
bet | 96/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiVII MAVZU: OLIY TA’LIM O’QITUVCHISI KASBIY KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING NAZARIY VA AMALIY ASPEKTLARI.
Reja:
Oliy ta’lim o’qituvchisining kasbiy kompetentligi.
Bo’lajak o’qituvchilarni tayyorlashning nazariy va amaliy asoslari.
Hozirgi davrda oliy ta`lim o‘qituvchilarning kasbiy mahoratini takomillashtirish.
Tayanch so‘z va iboralar: Pedagogik mahorat, qobiliyat, mantiqiy qobiliyat, B.K.M.lar, mohirlik, iqtidor, iste’dod, lik, takomillashtirish, layoqat, talant, kommunikativ qobiliyat.
O’qituvchi mehnat faoliyati davomida ta’lim vazifalarini amalga oshirishda hayot davomida ahamiyatga ega bo’lgan kompetensiya zarur bo’ladi. Ularga quyidagilar kiradi:
- Kommunikativ kompetensiya;
- Informatsion kompetensiya;
- Muammolami hal eta olish;
- O’z-o’zini rivojlantiruvchi muhitni yaralish.
Oliy ta’lim o’qituvchisining kasbiy kompetensiyasi takomillashtirish aspektlari.
Oliy ta’lim o’qituvchisining kasbiy kompetensiyasi takomillashuvida nazariy tayyorgarliklar bilan birga amaliy tayyorgarliklar uzviyligi ta’minlanishi kerak. Bo’lajak o’qituvchilarining nazariy va amaliy tayyorgarligi tashkiliy jihatdan qanday shakl va metodlarda bo’lmasin, quyidagi didaktik tamoyillarga asoslanadi:
1. Nazariy va amaliy bilimlar uzviyligi;
2. Kasbiy bilim va ko’nikmalarni tizimli tarzda takomillashtirib borishi;
3. Bo’lajak kasbiy-pedagogik faoliyat bilan funksional bog’liqlik:
4. Talabalar amaliy faoliyatining ko’rgazmaliligi;
5. O’z kasbiy faoliyati yuzasidan bosqichma-bosqich mustaqil faoliyat yurgazishga intilish va mas’uliyal hissini shakllanishi;
6. Bo’lajak o’qituvchilarda nazariy va amaliy bilimlar hamda ko’nikmalarini takomillashishi natijasida kompetensiyani shakllanishi va rivojlanishi.
|
| |
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

|
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
|
bet | 95/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiFOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
O’zbekiston Respublikasining «Ta'lim to’g’risida»gi Qonuni. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. T., «Sharq», 2020 yil.
SH.M.Mirziyoev “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”. Toshkent “O‘zbekiston”-2017 yil.
I.A.Karimov “Yuksak ma’naviyat engilmas kuch” Toshkent. Ma’naviyat 2008
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. T., «Sharq», 1997 yil.
Karimov I.A. «O’zbekiston XXI asrga intilmoqda» T., «O’zbekiston» 1999 yil.
Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – engilmas kuch. –T.: “Ma'naviyat”, 2008. -176 b.
Karimov I.A. O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. –T.: O’zbekiston, 2011. – 440 b.
Azizxo’jaeva N.N. O’qituvchi mutaxassisligiga tayyorlash texnologiyasi. –T.: TDPU, 2000. – 52 b.
Goziev Yo.Yo. «Umumiy psixologiya» I-II tom.Toshkent-2002y.
Ishmuhamedov.R. Pedagogik mahoratni shakllantirishning mazmuni va yo’llari. «Xalq ta'limi» jurnali. 1998 y. 1-son. 50-52 betlar.
Rahimov I. Falsafa (hisqacha kospekt). T. 1998 y.
Sayidahmedov N. Ta'limda harakatlant iruvchi kuch. «Ma'rifat», 1998 yil, 16 yanvar.
Sayidahmedov N.S. Pedagogik mahorat va pedagogik texnologiya. – Toshkent, 2003.
Sayidahmedov N.S. O’qituvchi faoliyatining texnologiyalanuvchanligi. – «Xalq ta'limi» jurnali, 1999. 5-son.
15.Farberman B.L., Musina R.G., Jumaboeva F.A. Oliy o’quv yurtlarida o’qitishning zamonaviy usullari. T., 2002 yil. X.J.Xudoyqulov “O‘zbekiston g‘ururi uning odobida” Toshkent “Fan” nashriyoti 2008 y
16.X.J.Xudoyqulov, A.E.Kenjaboev Pedagogik mahorat asoslari o‘quv qo‘llanma. Toshkent 2013 yil.
17. Qurbonov Sh. Kadrlar tayyorlash milliy modeli: ilmiy tadqiqotlarni chuqurlashtirish. -Ma'rifat, 2001 yil 20 iyun, № 48.
18. Qurbonov Sh., va boshhalar. Barkamol avlod orzusi (“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ni amalga oshirish borasidagi publitsistik mulohazalar). –T.: Sharq, 1998. 144 b.
19.http://www.ziyonet.uz.
|
| |
Pedagogik takt, o’zining xulq atvori va o’zini boshqara olishi.
8

|
Pedagogik takt, o’zining xulq atvori va o’zini boshqara olishi.
8
|
bet | 92/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika instituti7. Pedagogik takt, o’zining xulq atvori va o’zini boshqara olishi.
8. O’z faoliyatini qayta qura olishi. Improvizatsiya.
9. Faoliyatga ijodiy yondoshuv, o’quvchilar tajribalaridan ijodiy foydalana olishi. O’zining pedagogik topilmalari.
10. Pedagogik faoliyatda shaxsiy sifatlardan foydalanish, pedagogik faoliyatning shaxsiy stili.
Umumlashgan shaxsiy-natijaviy ko’rsatkich ham o’quvchilar va qam pedagogga taalluqli kasbiy faoliyat natijalari bilan boqliq. U pedagogning o’qitish muvaffaqqiyatidagi ta'lim masalalarining kompleks yechimini, o’quvchilarning tarbiyasi va rivojlanishi, o’zining kasbiy faoliyatini rivojlantirib borishini, kasbiy pedagogik va ijtimoiy ahamiyatli shaxsini o’z ichiga oladi.
Bu mezonlarni birlamchi ko’rsatkichlar bilan olib berish va ularni baholash quyida keltiriladi.
O’qitishning yutuqlari:
* o’quvchilarda o’z faniga nisbatan hurmatni shakllantira oladi.
* mustahkam va chuqur bilimlarga erishtira oladi.
* mustahkam ko’nikmalar va bilimni shakllantira oladi.
* bilimlar, ko’nikmalar, bilimdonlikni tadbiq etishga o’rgatadi.
* bilimlar, ko’nikmalar, bilimdonlik tizimini shakllantiradi.
O’quvchilarda ta'lim va tarbiyani rivojlantirish masalalarini kompleks yechish:
* ta'lim, tarbiya masalalarini yechishda qiyinchiliklarni yengib o’tish, qa'tiylikni amalga oshirishni, ilmiy dunyoqarashni shakllantiradi.
* o’quvchilarda shaxsiy sifatni va jamoani shakllantiradi, qobiliyatlarni va o’quv mehnatiga ijodiy yondashuvni tarbiyalaydi.
* o’quv faoliyati va axloqiy natijalarga javobgarlikni shakllantiradi.
O’quvchini «O’qitish va tarbiyalash» obyektidan «O’qitish va tarbiya» subyektiga o’tkazish darajasi:
* o’quv faoliyatining usullariga o’rgatadi.
* bilish mustaqilligini shakllantiradi.
* o’qitish asoslarini shakllantiradi.
* o’zini o’qitish va o’zini tarbiyalash ko’nikmalari va bilimlarini singdiradi.
Kasbiy faoliyatni takomillashtirish.
* doimo bilim, malaka va bilimdonlikni takomillashtiradi.
* doimo ishda yangilikni topishda intilishga va ijodga yo’naltiradi.
* boshqa pedagoglar tajribasini o’rganadi.
* shaxsiy ish tajribasini taxlil qiladi va umumlashtiradi.
|
| |
Fasilitatsiya tushunchasi

|
Fasilitatsiya tushunchasi
|
bet | 152/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiFasilitatsiya tushunchasi. Zamonaviy sharoitda jamiyatimizda yuz berayotgan ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy sohadagi o‘zgarishlar ta’lim tizimiga ham yangiliklar kiritib borishni jadallashtirmoqda. Jumladan, ta’lim jarayonini tashkil etish shart-sharoitlarning shakl va mexanizmlarini o‘zgartirishga ham zarurat tug‘ilmoqda. Ayniqsa, mazkur holatni kasbiy ta’lim sohasida yaqqol kuzatish mumkin. Shu nuqtai nazardan fasilitatsion yondashuv masalasi pedagogika va psixologiyada tobora qiziqarli xarakter kasb etib bormoqda.
Fasilitatsiya so‘zi ingliz tilidan olingan bo‘lib, facilitate – yordam berish, engillashtirish, kuchaytirish degan ma’nolarni anglatadi.
Fasilitatsiya – talabaga ijobiy ta’sir etish yo‘li bo‘lib, guruhda ijobiy muhitni hosil qilish, ta’lim oluvchilarni o‘z kuchlariga ishonishlariga erishish va mustaqil faoliyatlarida ularni qo‘llab quvvatlashdir.
Hozirgi vaqtda fasilitatsiyaning ijtimoiy va pedagogik turlari ajratilib ko‘rsatiladi. Ijtimoiy fasilitatsiya ijtimoiy psixologik fenomen hisoblanadi. Ijtimoiy fasilitatsiya lotin tilida - “socialis facilitar” – ijtimoiy qulaylashtirish degan ma’noni anglatadi.
Pedagogik fasilitatsiya esa ta’lim oluvchilarning faoliyatini qo‘llab-quvvatlash asosida ta’limning (o‘qitish, tarbiya) samaradorligini kuchaytirishga xizmat qiladi. Bunda pedagog tomonidan alohida muloqot usulining kasbiy-pedagogik jarayonda qo‘llanilishi natijasida sifat jihatdan rivojlanishga erishiladi.
Fasilitatsiyaning yuqorida aytib o‘tilgan ikki turini ma’lum shart-sharoitlar bog‘lab turadi. Ya’ni, fasilitatsiya har qanday faoliyat, shu jumladan pedagogik faoliyat samaradorligini oshirishi, shubhasiz. Fasilitatsiyaning bu ikki turi orasidagi asosiy farq shundaki, ijtimoiy sohada faoliyatni qo‘llab-quvvatlashda sub’ektni xatti-harakatlari asos sifatida xizmat qiladi. Pedagogik faoliyatda esa, fasilitatsiya pedagogning talabalar bilan individual muloqot usuli va ta’lim oluvchi shaxsiga samarali ta’sir etish bilan bevosita bog‘liq.
|
| |
-rasm. SunSun HJ-511 – ichki suv filtri

2.4-rasm. SunSun HJ-511 – ichki suv filtri
Shishali boshqariluvchi 100 Vt li suv isitgich, suv havzalarida suvni isitish
uchun mo`ljallangan. +18 dan +32
0
C gacha haroratda suvni isitadi. Ishlash aniqligi
=/-1,5
0
C ni tashkil qiladi. Komplektda maxsus so`rg`ich ham mavjud bo`lib,
qurilmaning yaxshi joylashishini ta’minlaydi. Isitgichni tanlashda suv miqdorini
hamda atrof muhit haroratini hisobga olish muhim ahamiyat kasb etadi.
Xususiyatlari:
-
temperaturani boshqarish qulayligi;
273
-
to`liq suvga cho`kuvchi;
-
signal beruvchi chiroqcha;
-
xizmat ko`rsatishga juda oson;
-
30 litrgacha mo`ljallangan suv havzalari uchun;
2.5-rasm. Kangde 19000 suv isitish qurilmasi
Prinstipial
elektr
sxemalar
(PES)
uskunalarning,
apparatlar
va
qurilmalarning to`la tarkibini, shuningdek ular orasidagi aloqalarni belgilaydi.
Bunday sxemalar apparatlar va qurilmalarni boshqarish, rostlash, himoyalash,
o`lchash va signalizastiya masalalarini yechishni ta’minlaydi.
Prinstipial elektr sxemalarda barcha apparatlar (rele, ishga tushirgich,
o`zgartirgich) o`chirilgan holatda aks ettiriladi. Agar biror apparatni yoqilgan
holatda aks ettirish zarur bo`lsa, unda uni chizmaning maydonida ko`rsatish kerak.
Elektr sxemalar alohida jihozlar va avtomatlashtirish tizimining uchastkasi
(masalan, nasosni boshqarish sxemasi, reaktor temperaturasini boshqarish sxemasi
va h.k.) uchun ishlab chiqiladi.
Prinstipial elektr sxemalarda elementlar ikkita usulda aks ettirilishi mumkin:
hamkor usul va ajratilgan usul.
Hamkor usulda elementlarning yoki qurilmalarning tarkibiy qismlari
sxemada bevosita bir-biriga yaqin holda tasvirlanadi. Ajratilgan usulda
elementlarning yoki qurilmalarning tarkibiy qismlari ko`rgazmali bo`lishi uchun
sxemaning turli joyida tasvirlanadi.
|
-rasm. [ГОСT 16530-83, ГОСT 16531-83] bo`yicha tishli uzatmalar

267
d
b
= d cos α – asosiy aylana diametri.
α = 20° - ilashish burchagi.
h
a
= m – tish kallagi balanligi.
h
f
= 1,25 m – tish oyog`i balandligi.
h = h
a
+ h
f
= 2,25 m – tish balandligi.
Tishli g`altak eni
bu yerda ψ
α
- en koeffitsiyenti, g`altak tishlarining joylashuvi va ularning yuzalari
qattiqligiga qarab tanlanadi.
Shestarnya eni
b
1
= 1,12b
2
.
G`altaklar o`qlari orasidagi masofa
a quyidagicha aniqlanadi:
-rasm. Izobaralar xaritasini tuzish sanasiga bosimlarni grafik usulda keltirish sxemasi

-rasm. Izobaralar xaritasini tuzish sanasiga bosimlarni grafik usulda keltirish sxemasi
NEFT VA GAZ konlari geologiyasi
Hosil bo’lgan nuqtalardan («pashsha» nuqtalar diagrammasi) bosimning o’rtacha (xronologik) pasayish egri chizig’i tuziladi. So’ngra bu egri chiziq bosimning pasayish sur’atini butun uyum uchun tavsiflaydi, degan faraz bilan, zarur sanada har qanday quduq uchun taqribiy bosim qiymatini aniqlash mumkin. Masalan, izobaralar xaritasi tuzish kuniga (joriy yilning yanvar oyi uchun) 1 va 2 quduqdagi bosimni aniqlash talab etiladi. Bunday notekis o’lchangan va to’plangan dalillarga asoslangan ma’lumotlar qatlamning alohida mahalliy uchastkalariga tegishli bo’lsa, u holda bosimni bir sanaga keltirishda ijobiy natijaga erishish uchun har bir quduqda o’lchangan qatlam bosimining o’zgarish egri chizig’idan foydalaniladi. Ayrim quduqlarning egri chiziqlari bo’yicha bosimni aniqlanayotgan sanaga keltirish usuli yuqorida keltirilgan usulga o’xshash. Ayrim quduqlarda bosimning notekis o’zgarishini ma’lum sanaga keltirish uchun qatlam bosimini o’rtacha pasayish egri chizig’idan foydalanish noto’g’ri natijaga olib kelishi mumkin. Chunki quduqlardan suyuqlikning bir maromda chiqarib olinmasligi va kollektorlarning litologik-fizik xususiyatlari (asosan uning o’tkazuvchanligi)ning har xilligi ayrim quduqlarda bosimning pasayish sur’atining turlicha bo’lishiga sabab bo’ladi. Qatlamning yotish chuqurligi (tog’ jinsining qiyalik burchagi) quduq tubi bosimiga ta’sir etadi (8.9-rasm). Bundan ko’rinib turibdiki, pezometrik yuza gorizontal holatda bo’lsa ham, ayrim quduqlar tubidagi bosim qiymati tog’ jinslarining qiyalik burchagi ta’sirida turlicha bo’ladi. Bosimning taqsimlanish tafsilotini aniqlash uchun uni shartli yuza sifatida qabul qilingan dengiz sathiga keltiramiz. Bunday holatda pezometrik yuza gorizontal bo’lsa, barcha quduqlardagi keltirilgan bosim qiymatiga teng bo’ladi va keltirilgan bosimdagi har qanday, hattoki juda oz miqdordagi nome’yorlikni ham oson aniqlash mumkin.
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa -rasm. Izobaralar xaritasini tuzish sanasiga bosimlarni grafik usulda keltirish sxemasi
|
Ishni bajarish tartibi - Zbekiston respublikasi

Ishni bajarish tartibi
1.Talabalar
o`qituvchi
tomonidan
berilgan
yuqoridagi
amaliy
mashg`ulotdagi kinematik sxemelardagi ma`lumotlar asosida 1 ta mexatronik
yuritma uchun kerakli quvvatni hisoblab, elektrodvigatelni tanlab oladi.
261
2.Talaba bajargan ishlari bo`yicha o`qituvchiga yozma hisobot tayyorlab
topshiradi.
Takrorlash uchun savollar
1.
Mextronik yuritmalarni energetik hisoblashda qanaqa ishlar bajariladi?
2.
Ilgarilanma va aylanma harakatda yuritma quvvati qanday aniqlanadi?
3.
Elektrdvigatelning nominal quvvati qanday hisoblanadi?
4.
Yuritmaning umumiy F.I.K. hisoblash formulasi?
AMALIY MASHG`ULOT №8
Mexatronika gidravlik yuritmalarini hisoblash
Mashg`ulot maqsadi: Talabalarda mexatronik gidravlik yuritmalari uchun
kerakli parametrlarni aniqlash amaliy ko`nimalarni shakllantirish.
Nazariy ma`lumotlar
Gidrotsilindr – hajmiy gidroyuritma toifasiga kirib, suyuqlik oqimi
gidravlik energiyasini mexanik energiyasiga o`zgartiradi va chiqish zvenosi (shtok,
plunjer, porshen)ni ilgarilanma-qaytarma harakatga keltiradi.
262
8.1-rasm. Bir tomonlama shtokli gidrotsilindr
1-shtok; 2-oldingi qopqoq; 3-gilza; 4-porshen’; 5-gayka; 6-orqadagi qopqoq; 7-
chiqindini tozalovchi; 8-shtok manjeti; 9-shtokni yo`naltiruvchi xalqa; 10-porshen
manjeti; 11-rezina xalqa; 12-porshenni yo`naltiruvchi xalqa.
8.2-rasm. Gidrotsilindrning shtok va porshen bo`shlig`i
Gidravlik silindrdagi porshenning ishlash printsipi. Gidrotsilindr
bo`shlig`iga kelgan suyuqlik porshen yuzasiga ta’sir qiladi. Porshen va gilza,
porshen va shtok orasidagi chirqishlardan suyuqlik oqib o`tmasligini zichlagichlar
ta`minlaydi. Porshen suyuqlik energiyasi ta`sirida gilza ichki yuzasi bo`ylab
harakatlanadi, shunday qilib, gidravlik energiya mexanikka aylanadi. Porshen
gidrotsilindrni 2 qismga: shtok va porshen bo`lig`iga bo`ladi (8.2-rasm).
|
Gidrotsilindrlarni hisoblash

265
uzel bo`laklari deyiladi, ya`ni:
-
mexanik uzatmalar;
-
podshipniklar;
-
vallar, o`qlar;
-
muftalar;
-
mashina detallarining qo`zg`aluvchan va qo`zg`almas birikmalari:
rezbali, parchin mixli, payvandli.
Mexanik uzatmalar:
Asosiy vazifalari: tezlikni o`zgartirish, harakat yo`nalishini o`zgartirish,
harakat turini o`zgartirish (aylanmani ilgarilanmaga va teskarisi, uzluksizni
uzlukliga), bitta dvigatel bilan bir nechta mexanizmlarni harakatga keltirish.
Uzatmalarni ilashish turiga qarab 2 ta guruhga bo`lish mumkin:
•
egiluvchan uzatish moslamalari – tasmali, trosli, zanjirli uzatmalar;
•
bevosita kontaktli uzatish moslamalari – tishli, chervyakli, reykali,
friktsion.
Tishli uzatmalarning kinematik va geometrik parametrlari. [ГОСT 16530-
83, ГОСT 16531-83] bo`yicha tishli uzatmalar parametrlarini belgilari 9.1-rasmda
keltirilgan.
-rasm. Tashqi simlarni (provodkalarni) ulash sxemasini ishlab chiqish

|
-rasm. Tashqi simlarni (provodkalarni) ulash sxemasini ishlab chiqish Pdf ko'rish
|
bet | 144/213 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 10,93 Mb. | | #110708 |
Bog'liq Zbekiston respublikasi2.6-rasm. Tashqi simlarni (provodkalarni) ulash sxemasini ishlab chiqish
2.7-rasm. Arduino UNO, Rele va lampochka orqali yopiq zanjirni hosil qilish
sxemasi
275
Topshiriq
2.1-rasmda keltirilgan laboratoriya qurilmasini avtomatik boshqarish
bo`yicha boshqaruv dasturini tuzing hamda yozma hisobot tayyorlang.
Takrorlash uchun savollar:
1.
Mashg`ulotning maqsadini ayting.
2.
Ishni bajarish uchun kerakli jihozlarni sanab o`ting.
3.
DS18B20 turidagi haroratni o`lchovchi datchikni Arduinoga ulash
printsipial elektr sxemasini yig`ishni tushuntiring.
4.
DS18B20 datchigi bo`yicha haroratni o`lchash uchun dastur tuzish va
yuklash tartibini tushuntiring.
5.
Laboratoriya qurilmasini avtomatik boshqarish dasturini ishlab chiqish
ketma-ketligini izohlang.
276
III -MODUL BO`YICHA TEST SAVOLLARI
1.
Ilgarilanma harakat qiluvchi mexatronik modul dvigatel quvvati?
A)
𝑃 = 𝐹
𝑁
𝐾
𝑑𝑖𝑛
/𝜂
B)
𝑃 = 𝐹
𝑁
𝑣
𝑐ℎ
𝐾
𝑑𝑖𝑛
/𝜂
C)
𝑃 = 𝑣
𝑐ℎ
𝐾
𝑑𝑖𝑛
/𝜂
D)
𝑃 = 𝐹
𝑁
𝑣
𝑐ℎ
𝐾
𝑑𝑖𝑛
2.
Chiqish zvenosi aylanma harakat qiladigan mexatronik modul uchun
dvigatel quvvati?
A)
𝑃 = 𝑇
𝑁
𝐾
𝑑𝑖𝑛
/𝜂
B)
𝑃 = 𝑇
𝑁
𝜔
𝑐ℎ
𝐾
𝑑𝑖𝑛
/𝜂
C)
𝑃 = 𝜔
𝑐ℎ
𝐾
𝑑𝑖𝑛
/𝜂
D)
𝑃 = 𝑇
𝑁
𝜔
𝑐ℎ
𝐾
𝑑𝑖𝑛
|
| |
Reja:
  
Oliy ta’lim o‘qituvchisi kasbiy kompetensiyasini takomillashtirishda pedagogik mahorat asoslari

|
Reja:
Oliy ta’lim o‘qituvchisi kasbiy kompetensiyasini takomillashtirishda pedagogik mahorat asoslari
|
bet | 102/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiReja:
Oliy ta’lim o‘qituvchisi kasbiy kompetensiyasini takomillashtirishda pedagogik mahorat asoslari.
Oliy ta’lim o’qituvchisining vazifalari.
Oliy ta’lim o’qituvchisining faoliyatining mazmun mohiyati.
Zamonaviy o’qituvchi shaxsiga qo’yiladigan talablar.
Professiogramma.
Tayanch so’zlar: kasbiy kompetensiya, oliy talim o’qituvchisi, pedagogik mahorat, o’quv ishlari, pedgogik texnika. O’qituvchining kiyinish madaniyati, o’qituvxhining nutq madaniyati, pedagog imidji, o’qituvchining shaxsiy tavsifi, pedagogik bilimlar pedagogik bilimdonlik, professiogramma.
Oliy ta’lim o‘qituvchisi kasbiy faoliyatiga qo‘yiladigan asosiy maqsad talabalarning kasbiy, shaxsiy sifatlarini takomillashtirishdan iborat. Shu bois, o‘qituvchi kasbiy faoliyati yuzasidan qator vazifalar tizimini bajarishi lozim. Ana shu vazifalarni samarali va muvaffaqiyatli bajarilishi o‘qituvchi ning, eng avvalo, kasbiy, pedagogik tayyorgarligiga, qolaversa, kasbiy kompetensiyasiga bog‘liq. U muntazam ravishda pedagogik va kasbiy kompetensiyasini takomillashtirib borishi, tez o‘zgarib ketayotgan jamiyatga mos ravishda faoliyat yurgazishi lozim. Aytish joiz bo‘lsa, pedagogik kasbiy faoliyat davomiy bilim olish, tajriba va yana bilim olishdan iborat bo‘lgan inson faoliyatiki, unga qo‘yiladigan talablar ham takomillashib, oshib boraveradi.
Oliy ta’lim o‘qituvchisi vazifalari
talabalar uchun oliy ta’lim dasturlari asosida nazariy bilimlarni, umummadaniyat (kasbiy maxsus) kompetensiyalarni egallashlari uchun tashkiliy sharoitlar yaratish;
talabalarda insonning tabiat bilan jamiyat, madaniyat, davlat bilan uzviy bog‘liqligi qonuniyatlari haqidagi bilimlar bilan qurollantirish, inson shaxsiyatining shakllantirish jarayon lari haqida bilimga, ilmiy axborotlarni topish va talqin etish usullari, ularni qayta ishlash va saqlash kabi masalalarga o‘rgatish va boshqalardan iborat;
bo‘lg‘usi mutaxassislarning o‘zi tanlagan soha va mutaxassisliklari bo‘yicha amaliy bilimlarini shakllantirish, talaba shaxsining kasbiy yo‘nalishini takomillashtirish, uning umumiy, kasbiy madaniyatini, o‘z faoliyatini takomillashtirish;
talabalarning tadqiqotchilik faoliyatini rivojlantirish, ilmiy-tadqiqotchilik faoliyatini shakllantirish;
talabalarning kasbiy-shaxsiy imkoniyatlari ochilishi uchun ko‘maklashish;
|
| |
-rasm. Qatlamning yotish shuqurligini quduq tubi bosimiga ta’siri

bunda neft (yoki suv) zichligi.
Hisoblangan neft ustuni balandligi (neft quduqlarida neft ustuni balandligi
bo’yicha hisoblash qulay) berilgan quduqning qatlam ustki qismidan hisobga olinib, keltirilgan izobara aniqlanadi (8.10-rasm). Dengiz sathidan pastda joylashgan izobara «manfiy», yuqoridagisi «musbat» ishora bilan yoziladi. Keltirilgan izobara tegishli ishora bilan quyidagi formula yordamida aniqlanadi: hL H , (8.14)
bunda h quduq tubi bosimiga teng bo’lgan suyuqlik ustuni (qatlamning ustki qismigacha), m; L quduq og’zidan qatlamning ustki qismigacha bo’lgan masofa, m; N quduq og’zining
8.11 rasm. Qatlamning ustki qismining turli holatlari ushun keltirilgan (l ) va xaqiqiy (h) izobaralarni
8.10 rasm. Keltirilgan izoaniqlash sxemasi baralarni hisoblash sxemasi
ishora bilan), m.
8.11-rasmda qatlamning ustki qismini mutlaq balandligi turlicha bo’lgan holatlar (hsh.i qatlamning ustki qismi izogipsi) uchun yuqorida ko’rsatilgan formula yordamida keltirilgan izobaralarni hisoblash ko’rsatilgan.
8.12-rasm. Braxiantiklinal burma ushun keltirilgan izobaralar xaritasi 1 – qatlamning ustki qismini izogipslari, m; 2 – keltirilgan izobaralar, m; bosim zonalari: 3 – yuqori, 4 – past;
5 – neftlilikning tashqi
chegarasi; nuqtalar bilan quduqlarning joylashgan joyi ko’rsatilgan
H isoblab topilgan keltirilgan izobaralardan keltirilgan izobaralar xaritasini tuzishda foydalaniladi. Buning uchun keltirilgan izobaralarni reja bo’yicha joylashtirilgan quduqlar yoniga yozib chiqiladi. So’ngra struktura xaritasini tuzish singari interpolyatsiya yo’li bilan keltirilgan izobaralar xaritasi tuziladi (8.12-
rasm). Bu xarita qatlamning egilish burchagining bosim miqdoriga ta’sirini istisno etadi va qatlam bosimlari
taqsimlanishini samarali tahlil qilish imkonini beradi. Xaritada qatlamni notekis ishlatish oqibatida yuzaga kelgan depressiya zonasining va yuqori bosimli zonalarning keskin tabaqalanishi aniq ko’rinib turibdi. Qatlamni ishlatishni tahlil
|
|
KONNI ISHLATISHGA TAYYORLASH

|
KONNI ISHLATISHGA TAYYORLASH
|
bet | 150/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi KONNI ISHLATISHGA TAYYORLASH
Neft va gaz konlari yillar mobaynida qidirib topilgach razvedka qilinadi. Agar kon sanoat ahamiyatiga molik deb topilsa, ishlatishga tayyorlanadi.
Konni ishlatishga tayyorlash bajariladigan geologik razvedka ishlarining oxirgi bosqichida amalga oshiriladi. Bundan asosiy maqsad kon geologiyasi parametrlari qiymatining ishonchliligini baholash, S1 toifadagi zaxiralarni quduqlar va ob’ektlar bo’yicha hisoblash, gaz konlarini ishlatishning texnologik sxemasini va tajriba-sanoat loyihasini ishlab chiqish, neft va gazlarni chiqarib olish koeffitsientini aniqlash va zaxiralarini hisoblash, konlarni ishlatish jarayonida bajariladigan tadbirlarni oxiriga etkazish va b. dan iborat. Asosiy ishlar bajarilayotganda gaz-neft-suv tutash yuzalarining holati aniqlanadi; neft, gazkondensat va qatlam suvlari debiti va to’yinish bosimi o’lchanadi; quduqlarning samaradorlik koeffitsienti aniqlanadi; uyumlarning chegara tashqarisi oblastlari bilan gidrodinamik bog’liqligi tadqiq qilinadi; kollektorlarning filtratsiya va sig’im tavsifi hamda flyuidlarning fizikkimyoviy xususiyatlarini maydon va uyum kesimi bo’yicha o’zgarishi baholanadi; neft chiqarib olish koeffitsientining qiymatini oshirish maqsadida quduq tubi va uyumga ta’sir eta oladigan usullarni tanlashga imkon beradigan qatlam tavsifi aniqlanadi.
Konni ishlatishga tayyorlash va ishlatish loyihalarini tuzish uchun zarur bo’lgan kapital mablag’larni ajratish neft va yonuvchi gaz konlari tasnifiga binoan belgilanadi. Bunday ishlarni bajarish uchun konlarda neft va gazning Vazirlar Mahkamasi qoshidagi zaxiralar bo’yicha Davlat komissiyasi tomonidan tasdiqlangan B va C1 toifasidagi zaxirasi bo’lishi kerak. Yangi topilgan maydonda sanoat talabiga javob beraoladigan neft va gaz koni topilgan vaqtdan boshlab konni ishlatishga tayyorlashning muhim davri boshlanadi. Bu davrda quyidagi vazifalar ado etiladi:
konni ishlatishga tayyorlash loyihasi tuzilib, sanoat miqyosidagi razvedka amalga oshiriladi. Bunday ishlar natijasida konni umumiy istiqboli aniqlanadi. Razvedka qilish jarayoni mobaynida neftli va gazli gorizontlarning hammasi topilib, ularning mahsuldorligi aniqlanadi;
belgilangan sanoat talabiga javob beraoladigan neftli va gazli gorizontlarning chegarasi aniqlanadi va konlarni ilmiy jihatdan asoslangan ishlatish sistemasini loyihalash uchun boshlang’ich ma’lumotlar olinadi. Binobarin ishlatish loyihasining sifati ma’lum darajada boshlang’ich ma’lumotlar ishonchliligi va to’liqligiga bog’liqdir. SHuning uchun ham bunday ma’lumotlarni yig’ishga, qayta ishlashga va o’rganishga katta e’tibor berilishi lozim.
|
| |
Ishni bajarish tartibi - Zbekiston respublikasi

Ishni bajarish tartibi 1.Talabalar o`qituvchi tomonidan berilgan ma`lumotlar asosida 1 ta tishli
uzatma uchun kerakli parametrlarni hisoblab oladi.
2.Talaba bajargan ishlari bo`yicha o`qituvchiga yozma hisobot tayyorlab
topshiradi.
Takrorlash uchun savollar: 1.
Detal va uzelga ta’rif bering.
2.
Mexanik uzatmalar asosiy vazifalari nima?
3.
Tishli uzatmaning uzatishlar nisbati nimaga teng?
4.
G`altaklar o`qlari orasidagi masofa a qanday aniqlanadi ?
268
TAJRIBA MASHG`ULOTI №2 Suzish havzalari modelida texnologik parametrlarni avtomatik boshqarish tizimini ishlab chiqish Mashg`ulotning maqsadi: Talabalarda suzish havzalaridagi suvning harorati va ifloslik darajasini aniqlashda asosiy parametrlarni boshqarish jarayonini ishlab chiqish bo`yicha ko`nikmalarni shakllantirish. Tajriba mashg`uloti jarayonida talabalar quyidagilarni bilib olishadi:
•
Datchiklarni Arduino UNOqurilmasiga ulash sxemasini; •
Arduino UNO mikrokontrolleri bazasida dastur tuzishni. Ishni bajarish uchun kerakli jihozlar (2.1-rasm): 1. Arduino UNO mikrokontrolleri;
2.
DS18B20 turidagi haroratni o`lchovchi datchik;
3.
Maket platasi;
4.
Maket platasi uchun o`tkazgichlar;
5.
USB standart kabeli;
6. Rele;
7.
Filtr.
Nazariy ma`lumotlar Suzish havzalaridagi suvni tozalashning avtomatlashtirilgan tizimi birdaniga
bir necha masalalarni hal qiladi (2.1-rasm). Bu kichik zarrachalarni tozalashdan
tortib, zararsizlantirish, suzuvchilardan qolishi mumkin bo’lgan chiqindilarni yo`q
qilish. Muhimi pH ko`rsatkichini yaxshilash, bu dezinfektsiya samaradorligiga
bogliq bo`lib hisoblanadi. pH ning 8 darajadan oshishida suvda xlor kamayganini
bildiradi, pH 7 dan kamayganda esa suv basseynni qurilishi ishlatilgan materillarga
salbiy ta’sir ko`rsata boshlaydi. Shuning pH ko`rsatkichini me’yorda saqlash muhim
bo`lib hisoblanadi vas hu bilan birgalikda suvning haroratini yil mavsumlariga qarab
269
o`zgartirish nazarda tutilgan. Shuning uchun sotuvda maxsus qurilmalar mavjud
bo`lib hisoblanadi.
.46-shakl - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

Yaltirog‘ining qarama-qarshi tomoni
narsaning
o ‘z soyasi deyiladi. Yorug‘lik
sirtga urinma bo ‘lib о ‘ tgan j oy (yaltirog1 idan
o‘z soyasigacha)
yarim soya deyiladi. Nar-
salaming o ‘z soyasi tomoniga boshqa biror
narsa yorug‘ligining aksi tushib tursa, ya’ni
boshqa narsa o‘z yorug‘ligi ta’sirini o‘t-
kazsa, bu joy
refieks deyiiadi.
Yorug‘lik va soyalami rasmda to‘g‘ri
tasvirlash uchun quyidagi pardozlash (soya-
lash) usullaridan foydalanamiz (5.48-shakl).
1. Soyalami
nuqtalar yordamida ifoda
qilish.
2.
Shtrixlash. Bunda soyalar to‘g ‘ri
chiziqlar bilan ajratiladi. Soyalash, asosan,
sirt yasovchilariga parallel olinadi. Yassi shakllarda koordinata o‘qlariga
parallel shtrixlanishi mumkin.
3.
Shrafirlash. Bu usulda soyalar to‘r shaklida bajariladi, ya’ni ikki
tomonlama to‘g‘ri chiziqlar bilan shtrixlanadi, aylanish sirtlari sirtda yo-
tuvchi ellipssimon chiziqlar yordamida soyalanadi.
4.
Pardozlash. Bu usulda rasm soyasi qalam bilan ishqalanib, qorayti-
riladi yoki bo‘yoq, tush suyultirilib, mo‘yqalamda bo‘yaladi.
-§. Umumiy ko‘rinish chizmalari - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

Montaj chizmalarida:
- montaj qilinadigan buyumning tasviri;
- o'm atiladigan obyekt (buyum yoki poydevor)ning tasviri;
- o'm atish yoki biriktirish oicham lari (chekli chetga chiqish bilan);
- o'm atishga doir texnikaviy talablar beriladi.
Montaj chizmalarining spetsifikatsiyalarida o'm atiladigan buyum,
shuningdek, montaj qilish uchun zarur b o ig a n barcha materiallar va
mahkamlash detallari yoziladi.
Montaj chizmalarida buyumning biriktirilgan joyidagi elementlarining
konstruksiyalari batafsil ko'rsatiladi.
-shakl - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

/ ) «
Materiallar» bo‘limida standart tomonidan materiallarga berilgan
belgilar yoziladi.
6.
«Son» ustunida buyumning tarkibiy qismlari uchun spetsifikatsiya
qilinayotgan bitta buyumdagi detallaming soni ko‘rsatiladi. «
Materiallar»
bo‘limida bitta buyum uchun mazkur materialning umumiy miqdori
o ‘lchov birligi yozilgan holda ko'rsatiladi. «
Eslatma» ustuni
«Soni»
ustunining bevosita yaqinida yozib qo‘yilishiga ruxsat beriladi.
«
Hujjatlar» bo‘limida bu ustun to ‘ldirilmaydi.
7.
«Eslatma» ustunida mazkur buyumga tegishli hujjatlar va materi
allar, masalan, chizmasi bajarilmagan detallar uchun uning massasi va
shunga o'xshash turli m a’lumotlar ko'rsatiladi.
Ikki va undan ortiq turli bichimlarda bajarilgan hujjatlar uchun bu
ustunda bichimlar ko‘rsatiladi. Bunday hollarda bichimni ko‘rsatuvchi
son oldiga yulduzcha «*» belgisi qo'yiladi.
Spetsifikatsiyaning har bir bo ‘limidan keyin qo'shim cha yozuvlar
uchun bo ‘sh qatorlar qoldirilishi lozim. Shuningdek, vaziyat nomlarini
ham ehtiyot sifatida qoldirish mumkin. Zaxira vaziyat nomerlari bo ‘sh
qatorlar to ‘ldirilganda qo ‘yiladi.
NSS
DNF99740 - Deutsche Netware faq version 10/2008 Frequently A

|
Deutsche Netware faq version 10/2008 Frequently A
|
bet | 132/387 | Sana | 30.05.2021 | Hajmi | 1,26 Mb. | | #14667 |
3.5.8 NSS
DNF99740
Die NetWare 5.x ist zusätzlich zum bekannten NetWare Filesystem mit dem Filesystem NSS ausgestattet. Mittels NSS wird die für das Mounten benötigte Zeit drastisch reduziert. Außerdem wird für NSS erheblich weniger RAM benötigt. NSS Volumes machen bei sehr großen Plattengrößen und sehr großen bzw. sehr vielen Dateien Sinn.
NSS-Volumes lassen sich erst mit aktuellen NetWare Support Packs softwaremäßig spiegeln. Alternativ können Sie eine Spiegelung natürlich auch über ein Hardware RAID System vornehmen.
Auch erst mit aktuellen NW 5.x Support Packs funktionieren Speicherplatzbeschränkungen auf Volumeebene, wobei man das NSS-Volume vorbereiten und die Restriktionen mit ConsoleOne erstellen muss und die Rettung von gelöschten Dateien per Salvage.
Bei NSS-Volumes sind automatisch alle zusätzlichen Namespaces integriert, die allerdings keinen zusätzlichen Speicher benötigen. CDROM Volumes können so auch lange Dateinamen enthalten.
Das SYS: Volume ist übrigens bei NW 5.x nicht NSS-fähig.
Sobald NSS Volumes definiert wurden (CD-ROMs werden auch über NSS angesprochen), wird automatisch ein virtuelles Volume NSS_ADMIN erstellt, das NSS Status Informationen über Filesystemaufrufe zur Verfügung stellt.
Bei Netware 6 ist NSS 3.0 enthalten.
Verweis: TID 10021097, http://www.portlocksoftware.com/documents/index.htm
|
| |
KICHIK KORXONALARDA MAHSULOT

148
Schyotlar aloqasi
D
K
1
Xaridorlarga tayyor mahsulot jo‘natildi
4010
9010
2
Ortib jo‘natilgan mahsulot uchun QQS hisoblandi
4010
6410
3
Sotilgan tayyor mahsulot haqiqiy tannarxida hisobdan
9110
2810
o‘chirildi
9910
9110
4
Xaridor va buyurtmachilardan ularga sotilgan mahsulot
uchun pul kelib tushdi
5110
4010
5
Hisobot oyi oxirida tayyor mahsulotni sotishdan tush
gan daromad yopildi
9010
9910
Yuklab jo‘natilgan va sotilgan mahsulotlarning schyotlari bo‘yicha
sintetik hisobi 11-jurnal orderda, tahliliy ma’lumotlar esa 15 va 16-
vedomostlarda yuritiladi.
BO‘LIM MAVZULARI YUZASIDAN
NAZORAT SAVOLLARI
1. Kichik tadbirkorlik subyektlari deb qanday tashkiliy tuzilma tushuniladi va
ular qanday mezonlar bo‘yicha ajratiladi?
2. Sanoat sohasida faoliyat yuritayotgan mikrofirmaning o‘rtacha yillik
ishlovchilari soni necha kishidan oshmasligi kerak?
3. Kichik korxonalarda buxgalteriya hisobi qanday tashkil etiladi?
4. Kichik korxonalarda asosiy vositalar hisobi xususiyatlarini tushuntirib bering.
5. Kichik korxonalarda materiallar hisobi qanday amalga oshiriladi?
6. Kichik korxonalarda mehnatga haq to‘lash hisobi xususiyatlarini tushuntirib
bering.
7. Kichik korxonalarda xarajatlar qanday hisobga olinadi?
8. Kichik korxonalarda mahsulot realizatsiyasi qanday hisobga olinadi?
9. Kichik korxonalarda moliyaviy natijalar qanday hisobga olinadi?
10. Kichik korxonalarning moliyaviy hisoboti nimasi bilan farq qiladi?
Schyotlar aloqasi - Buxgalteriya hisobi

147
bo‘yicha yuritiladi. Kichik korxonalarda ishlab chiqarish xarajatlari
iqtisodiy elementlari bo‘yicha hisobga olindi va quyidagi moddalardan
iborat bo‘ladi:
1. Material xarajatlari.
2. Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasi.
3. Ijtimoiy sug‘urta ajratmalari.
4. Mehnat haqi xarajatlari.
5. Boshqa xarajatlar.
Bularning hammasi «Xarajatlar to‘g‘risidagi Nizom»da ko‘rsatib
o‘tilgan. Kichik korxonalarda xarajatlar bo‘yicha quyidagicha muoma-
lalar bo‘lishi mumkin.
Schyotlar aloqasi
D
K
1.
Boshqaruv xarajatlari uchun materiallar sarflandi
9420
1010
2.
Energiya va suv bilan ta’minlovchi tashkilotlarning
schyoti aktseptlandi (umumxo‘jalik ehtiyojlari uchun
sarflandi)
9420
6010
3.
Boshqarma xodimlariga ish haqi va ijtimoiy sug‘urta
6710
ajratmalari hisoblandi
9420
6520
4.
Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarga eskirish
0200
hisoblandi
9420
0500
Oz soyasi 
Tushuvchi soya - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

Oz soyasi
Tushuvchi soya
5 .4 7 -shakl.
5 .4 8 -shakl.
195
5 .4 9 -shakl.
5 .5 0 -shakl.
Texnik rasm chizishda, umuman, izometrik proyeksiya ancha qulay
hisoblanadi. Qo‘lda, ko'z bilan chamalab izometriya o ‘qlarini o ‘tkazish
uchun yarimaylana chizib, uning har qaysi yarmini teng uch qismga
bo‘lib olamiz. Gorizont chizig‘iga yaqin bo‘laklari О markaz bilan tu-
tashtirilsa, 30° li burchaklar hosil bo‘ladi (5.49-shakl, a). Yoki gorizont
chizig‘iga О dan 5 tadan, so‘ngra pastga 3 tadan bir xil kattalikdagi kes-
ma o‘lchab qo‘yib, О bilan tutashtirilsa, taxminiy 30° li burchak yasaladi
(5.49-shakl, b).
Muntazam oltiburchakli yassi geometrik shaklning texnik rasmi
5.50-shakl, a, b, d larda to‘la ifoda qilingan. Muntazam oltiburchakning
rasmini chizish uchun oldin izometriya o‘qlari chizib olinadi va ularga О
dan N nisbatlar 5.50-shakl, a da ko‘rsatilgandek o‘lchab qo‘yiladi va mos
ravishda parallel chiziqlar o‘tkazilib, ular ketma-ket 5.50-shakl, d dagidek
196
birlashtirib chiqiladi. Muntazam oltibur-
chakning V va W tekisliklarda bajarilishi
xuddi Я dagi kabi bir xil chiziladi, faqat
ulaming tekisliklardagi joylashishida farq
qiladi.
5.51-shaklda muntazam oltiburchak-
ning frontal dimetriyada bajarilishi ko‘rsa-
x
tilgan. V tekislikda shakl o‘zgarmagan
holda o ‘zining haqiqiy kattaligida tasvirla
nadi. Я va W tekisliklarda Oy o‘qida joy-
lashgan tomoni ikki marta qisqartirib
5.51-shakl.
o ‘lchab qo‘yiladi.
5.52-shaklda silindrning texnik rasmi izometriyada tasvirlangan
bo‘lsa, 5.53-shaklda esa frontal dimetriyada bajarilishi ko‘rsatilgan.
Quyida izometriya va frontal dimetriyada Я tekislikdagi aylanalar-
ning rasmini chizishni ko‘rib chiqamiz.
Я, V, W tekisliklarda yotgan aylanalar izometriyada bir xil shaklga
ega bo‘ladi. Shunga ko‘ra, Я tekislikka parallel aylana rasmini chizishni
tushuntirish bilan chegaralanamiz. Qolgan tekisliklarga parallel aylanalar
rasmini chizishda katta o‘qining yo‘nalishi o‘zgartirilsa kifoya. Я da ay
lananing rasmini chizishda aylana diametri AB ni o‘zaro teng 5 bo‘lakka
bo‘lamiz va ellipsning kichik o‘qi CE ni aniqlash uchun AB ning o ‘rtasi
О nuqtadan perpendikular o ‘tkazib, unga 3 bo‘lakni o ‘lchab qo‘yamiz
(5.52-shakl, a).
E nuqta orqali 1 va 2 nuqtalardan o ‘tuvchi nurlar o ‘tkazib, ОС maso
fani / nuqtadan (OC=lC,), 2A masofani 2 nuqtadan (2A=2A,) o‘lchab
qo‘yamiz (5.52-shakl, b). Qolgan BC, BE, AE oraliqdagi nuqtalar xuddi
hozirgi yasash kabi aniqlanadi va barcha aniqlangan nuqtalar o‘zaro ra-
von tutashtiriladi. 5.52-shakl, d da silindr o‘qining H, V, W larga per
pendikular bo‘lgan holatdagi texnik rasmlari ko‘rsatilgan.
Frontal dimetriyada H va W tekisliklardagi aylanalami chizish
5.53-shakl, a, b, d larda ko‘rsatilgan. Я tekislikdagi aylananing frontal
dimetriyada rasmini chizish uchun gorizontal chiziqqa nisbatan taxminan
7° qiyalikda o‘tkazilgan to‘g ‘ri chiziqda AB kesmani (aylananing di-
ametriga teng) olib, uni teng 3 bo‘lakka bo‘lamiz va bir bo‘lagini AB ga
О nuqtadan o ‘tkazilgan perpendikularga o‘lchab qo‘yib, CE deb belgilay-
197
|
Qiyshiq burchakli (frontal) dimetriya

5.44-shakl.
5 .4 5 -shakl.
AB=\,06D, kichik o‘qlari
CE=0,35D bo'lsa,
V tekislikda o‘zgarmay, ay-
lanaligicha, haqiqiy kattaligida tasvirlanadi.
Endi
H dagi ovalning yasalishi bilan tanishamiz. 5.45-shaklda to‘rt
markazli ovalni chizish ko'rsatilgan bo'lib, ovalning kichik o ‘qi
Oz dan
7° ga burilgan. Katta o‘qi unga perpendikular joylashgan. Dastlab,
D dia
metrli aylana chiziladi va
Oz ga nisbatan 7° da ellipsning kichik o‘qi
o‘tkaziladi.
Buning uchun О dan z o‘qiga 8 bo‘lak o'lchab qo'yiladi va
8-nuqtadan z ga perpendikular chiziqqa 1 bo‘lak qo‘yilib, u nuqta
О bi
lan tutashtiriladi (5.45-shakl). Aylanada hosil qilingan
M va
N nuqtalar
dan aylana
radiusiga teng yoylar chizilib,
O, va
0 2 nuqtalar aniqlanadi.
Aylananing
Ox o ‘qi bilan kesishayotgan
3 va
4 nuqtalari orqali o‘tadigan
yoylami
Ol va
O, lardan chizib, aylanada
1 va
2 nuqtalami aniqlaymiz.
Bu yoylaming o‘zaro kesishgan
nuqtalari birlashtirilsa, ellipsning katta
o ‘qi
AB hosil boiadi (lekin bu jarayon chizmada ko‘rsatilmagan).
1 va
2
nuqtalar
О, va
0 2 lar bilan tutashtirilsa,
AB da
O, va
0 4 tutashtirish mar-
kazlari hosil bo'ladi. 0 3 va
0 4 lardan sirkulda
1 va
3, 2 va
4 nuqtalar tut-
192
а)
b)
ashtiriladi.
W tekislikdagi ellips
H tekislikdagiga o ‘xshagan holda bir xil
chiziladi. Faqat uning joylashishida 7° ga surilish
Oz ga nisbatan olinadi.
5.46-shakl,
a da ventil (jo‘mrak) qopqog‘ining to‘g‘ri burchakli
proyeksiyalari berilgan bo‘lib, uning frontal dimetriyasini bajarish qulay
boMishi uchun balandligi
{Oz o‘qini)
Oy o‘qiga almashtirib bajarildi.
Kesim yuzasini shtrixlashda
Ox va
Oz larga bir xil kattalikda,
Oy
uchun uning teng yarmisi olinadi, shunda hosil bo‘lgan tasvirdagi shtrix-
lash yo‘nalishiga parallel chiziladi (5.46-shakl,
b). Bu yerda tasvir
o‘zining proyeksiyasiga nisbatan ikki marta kattalashtirib bajarildi. Le
kin o ‘zining haqiqiy kattaligida chizilishi mumkin edi.
Silindr,
konus va shu kabilami, ya’ni aylanish sirtlarini frontal dime
triyada tasvirlash qulay bo‘lishi uchun, ulami to‘g ‘ri burchakli proyeksi-
yalariga bog‘lab chizish shart emas.