Kurs ishining maqsadi - O’zbekistonda bank tizimini takomillashtirish yo’llari

|
O’zbekistonda bank tizimini takomillashtirish yo’llari
|
bet | 2/12 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 0,82 Mb. | | #251870 |
Bog'liq O’zbekistonda bank tizimini takomillashtirish yo’llariKurs ishining maqsadi; Respublikada bank tizimini rivojlantirish va ularni takomillashtirish yo’nalishlariga qaratilgan ilmiy-amaliy tavsiya va takliflar ishlab
chiqishdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
- O’zbekiston Respublikasining moliyaviy qonunlari va bank-moliya tizimini tadqiq qilish hamda o’rganish va moliyaviy islohatlarning o’tkazishning muhimligini asoslash;
- O’zbekiston Respublikasida bank tizimini takomillashtirishning mavjud imkoniyatlarini aniqlash;
- Banklarning kreditlash tizimida tutgan iqtisodiy o’rnini aniqlash va uning asosiy tuzilmalarini ko’rib chiqish;
- Bank tizimi faolyatini tahlil qilish, iqtisodiy mohiyatini o’rganish ularni xorijiy tajriba bilan solishtirish.
I-BOB: BANK TIZIMINI RIVOJLANISHINING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Banklarning mohiyati va ularning asosiy funksiyalari
O'zbekiston Respublikasi qonunlariga asosan bank - bu tijorat muassasasi bo'lib, jismoniy va huquqiy shaxslarning bo'sh turgan pul-mablag'larini jalb qilish va ularni o'z nomidan, to'lovlilik, muddatlilik, qaytib berish sharti asosida joylashtirish operatsiyalarini va boshqa bank operatsiyalarini bajaradi.
Ba'zi adabiyotlarda bank - bu korxona deb ham izox beriladi. Ma'lumki, bank yaxlit olingan korxona sifatida ishlab chiqarish jarayonini amalga oshirmaydi. Tijorat bankalarining faoliyatini korxona faoliyatiga shu jihatdan o'xshatish mumkinki, tijorat banklari ham korxonalar singari o'z faoliyatini o'z asoschilari-aksionerlarning manfaatlarini, ikkinchidan, o'z mijozlarining manfaatlarini himoya qilishni ta'minlashdan iborat.
Tijorat banklari bank tizimining muhim bo'gini bo'lib, kredit resurslarining asosiy qismi shu bankarda yig'iladi va bu banklar huquqiy, jismoniy shaxslarga xizmatlarini ko'rsatadi.
O'zbekiston Respublikasida tijorat banklari bank tizimining Markaziy bankdan keyingi ikkinchi pog'onasi hisoblanadi.
Bank tizimi orqali bozor iqtisodiyoti sharoitida, iqtisodiyotni boshqarishning moliyaviy sohasida markaziy bo’g’in sifatida bo’ladi. Bozor iqtisodiyotida hukumron mavqega ega bo’lgan, tovar, pul muomalasini boshqarish va u orqali tushum xo’jalik faoliyatini boshqarish muammosini olg’a suradi.
Shu sababli banklar, moliya - kredit jarayonlarini boshqarish markazlari sifatida faqat bozor iqtisodiyoti sharoitida o’z ahamiyatlarini to’la namayon etadilar, moliyaviy tizimni markaziy bo’g’iniga, pul muomilasini tashkil qilish, uning barqarorligini ta’minlashning bosh sifatchisiga aylanadilar.
Shuni unutmaslik kerakki, banklar orqali pul saqlaydigan joy, uni tarqatadigan yoki kredit beradigan kassa emas. Banklar iqtisodiyotni boshqarish va tuzilmaviy siyosatni amalga oshirishning qudratli qurolidir. Ma’lumki, bunday siyosatni moliya, kapital zaxiralarini qayta taqsimlash yo’li bilan ustivor yo’nalishlarda bo’lgan ishlab chiqarish va ijtimoiy ob’yektlar yaratiladi. Banklar endi mablag’larni moliyaviy resiruslarni kreditlar tarzida, ya’ni yaxshi foyda va samara beradigan markazlarga, sohalarga, mintaqalarga yo’naltiriladi.
Kreditlashtirish borasida puxta o’ylanmagan siyosat yurtimizning su’niy ravishda o’rnatilgan past foiz stavkalari, mablag’larini havoga sovirishga, davlat byudjetida katta kamomadlarga va oxir oqibatda halokatga inflyatsiyaga olib keladi. Bularning hammasi mamlakatning qashshoqlashuviga olib keladi. Mashhur multimellioder Genri-Fordning fikriga ko’ra, “qashshoqlik ko’p jihatdan uning yuklarini joydan-joyga tashish tufayli sodir bo’ladi. Uzluksiz yotayotgan qor uyumi kabi, katta pul to’dasini hech bir maqsadsiz joydan-joyga ko’chirish va bunda tobora qashshoqlashib borayotganini sezmaslik mumkin”.
Demak, zamonaviy bozor munasabatlariga asoslangan bank tizimini yaratish bozor islohatlarini, iqtisodiy qayta qurishni asosiy yo’nalishidir. Chunki, hozirgi zamonda samarali faoliyat yuritayotgan bank tizimiga ega bo’lmasdan turib, samarali ishlaydigan iqtisodiyotni yaratib bo’lmaydi.
Bank tizimiga banklardan tashqari ayrim iqtisoslashgan moliyaviy institutlar ham kiradi. Ular bank maqomiga ega bo’lmaslarda, bank operatsiyalarini amalga oshiradilar. Bundan tashqari bank tizimiga bank infratuzilmasini tashkil qiluvchi, pul kredit institutlarining ish faoliyatini ta’minlovchi boshqa muassasalari ham kiradilar.
Banklar mohiyati qanchalik bir xil bo’lmasin, mol sotishda ularning ko’p turlari faolyat oli b boradi. Eng avvolo emissiya kerak. Emissiya banklar naqd pul belgilarini muomalaga chiqaruvchi markaziy banklardan iborat.
Bajaradigan operatsiyalarining harakatiga qarab, universal va ixtisoslashgan banklarni farqlanaadi. Universal bank bir o’zi mijozlarga rang- barang operatsiya va xizmatlarni ko’rsatishga qodir bo’ladi. Universallikning boshqa qirralari ham bor, u faolyatni cheklanmaganligini ham bildirish mumkin.
Bunday bank faolyatini xalq xo’jaligi tarmoqlari bo’yicha xizmat ko’rsatadigan mijozlarning tarkibi operatsiyalar soni va hajmi, hamda mintaqalar boyicha ham xizmat doirasi chegaralanmagan bo’ladi. Ya’ni universal bank ko’pchilik tarmoqlarda kredit bersa, ixtisoslashgan bank ko’pincha xalq xo’jaligining bir tarmog’i yoki tarmoqchasiga korxonalar turkumiga xizmat ko’rsatadi.
Rivojlangan bozor iqtisodiyotiga ega bo’lmagan mamlakatlarda bank tiziming o’ziga xos xususiyatlari mavjud.
Bank tizimi tushunchasi oddiygina talqin qilganda, u o’z ichiga banklar va bankka xos funksiyalarini bajaruvchi nobank muassasasalarini oladi.
Tashkiliy jihatdan bir bo’g’inli va ikki bo’g’inli bank tizimlari mavjud. Rivojlangan davlatlarda ikki darajali bank tizimi mavjud bo’ladi. Unda birinchi bo’gin Markaziy banklar bo’lib, ular mamlakatdagi pul muomalasini tashkil va nazorat qilish rolini bajaradilar.
Ikkinchi bo’ginda esa o’zlari mustaqil bo’lgan, ammo, Markaziy bank nazorati ostida faolyat olib boruvchi tijorat va ixtisoslashgan banklar hamda banklarga xos funksiyalarni bajaruvchi nobank muassasasalar kiradi.
Bir bo’g’inli tizimda Markaziy va tijorat banklari bir xil darajada teng huquqli agentlar rolini bajaradilar, ya’ni barcha banklar davlatning banki bo’lib, Markaziy bank bo’limlari sifatida ish olib boradilar. Bunday tizim iqtisodi rivojlangan totalitar rejimlar hukmronlik qilayotgan mamlakatlarga qodir.
Bank tizimi xususiyatlari haqida biz yuqorida ta’kidlab, uning asosiy elimenti bo’lgan banklar va ularning turlari haqida umumiy tushunchalar bergan edik. Rivojlangan mamlakatlar bank tizimiga xos bo’lgan yana bir xususiyati shundaki ularda banklar bilan bir qatorda bank bo’lmagan ammo banklarga xos funksiyalarni bajaruvchi ixtisoslashgan moliya-kredit muassasalari va pochta jamg’arma institutlari ham va mavjud bo’ladi. Bunday moliyaviy tashkilotlarda bo’sh bank tizimi deyiladi. Ular ma’lum toifadagi mijozga, odatda bir yoki ikkita o’ziga xos moliyaviy xizmat turini taklif qiladilar. Ularning faolyati ko’pincha moliyaviy bozorning kichikroq bir segmentiga qaratilgan bo’ladi.
Uzoq yillar davomida jamiyatning rivojlanishi va unga mos tovar-pul munosabatlarning o’sib takomillashib borishi banklarning operatsiyalari va ko’rsatadigan xizmatlari ko’lamining kengayib borishiga olib kelgan. Davlat, jismoniy va yuridik shaxslarning manfaatini muvofiqlikda olib borish, davlat va jamiyat a’zolarining pul mablag’lariga bo’lgan talablarini qondirgan holda davlatning iqtisodiy jihatdan o’sishi va barqarorligini ta’minlash maqsadida banklar o’rtasida ular bajaradigan funksiya va operatsiyalar ko’lami taqsimlana borgan, ya’ni davlat tomonidan, davlat manfaatlarini himoya qilgan holda faolyat ko’rsatuvchi banklar alohida jamiyat a’zolari bilan ishlovchi banklar yoki yuqoridagi ikki yo’nalishi ham o’zida mujassamlashtirilgan banklar shakllana borgan.
Hozirgi zamonda umuman qabul qilingan tizim bo’lib, ikki pog’onali bank tizimi xizmat qiladi va u quyidagi tarmog’ni o’z ichiga oladi
1. Markaziy bank
2. Tijorat bank.
|
| |