nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Yuqoridаgi tаlаblаrgа jаvob bermаydigаn mаqolаlаr tаhrirgа yuborilmаydi

NAMUNA
Urinov Baxrom Jamoliddinovich
Namangan davlat universiteti dotsenti
Email:urinovbakhrom@gmail.com
Boltabayev Mahmud Toshpo‘latovich
Andijon davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi
E-mail: makhmud74@mail.ru
UO‘K 159.9(575.1)
OLIY TA’LIMDA TA’LIM SIFATI DIAGNOSTIKASINING ASOSIY
YO‘NALISHLARI
Annotatsiya: Zamonaviy ta’lim muassasalarida barcha sohalarda bo‘lgani
kabi sifat masalasi birinchi o‘ringa ko‘tarilmoqda. Abituriyentlarni oliy ta’limga
jalb etish maqsadidagi kurash muassasalar o‘rtasida ta’lim sifatiga katta e’tibor
talab qilmoqda. Bu o‘z navbatida oliy ta’lim muassasasidagi ta’lim sifatini
diagnostika qilish va buning natijasida aniqlanayotgan zaif nuqtalarni
kuchaytirish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqishga yo‘naltiriladi. Ushbu
maqolada aynan ta’lim sifatini diagnostika qilish maqsadi, vazifalari, yo‘nalishlari
va uning natijalari to‘g‘risida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
ta’lim, sifat, diagnostika, ta’lim diagnostikasi, diagnostika
yo‘nalishlari, omil, standart, mezon.
Уринов Бахром Джамолиддинович
Наманганский государственный университет доцент
Ахмедова Нозима Мамашокировна
Андижанский государственный университет Исследователь
ОСНОВНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ ДИАГНОСТИКИ КАЧЕСТВА

|
ОСНОВНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ ДИАГНОСТИКИ КАЧЕСТВАBog'liq NamDU Ilmiy jurnali Axborot xati 2024ОСНОВНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ ДИАГНОСТИКИ КАЧЕСТВА
ОБРАЗОВАНИЯ В ВЫСШЕМ ОБРАЗОВАНИИ
Аннотация: В современных образовательных учреждениях, как и во
всех сферах, на первый план выходит вопрос качества. Борьба за
привлечение абитуриентов в высшие учебные заведения требует большого
внимания к качеству образования среди вузов. Это, в свою очередь, будет
направлено на диагностику качества образования в высшей школе и
разработку мер по усилению выявленных слабых сторон. В данной статье
рассматриваются цель, задачи, направления и результаты диагностики
качества образования.
Ключевые слова: образование, качество, диагностика, образовательная
диагностика, направления диагностически, фактор, стандарт, критерии.
Urinov Bakhrom Jamoliddinovich
Akhmedova Nozima Mamashokirovna
Namangan State University Associate Professor
Andijan State University Researcher
THE MAIN DIAGNOSTICS OF THE QUALITY OF EDUCATION IN
HIGHER EDUCATION
Annotation: In modern educational institutions, as in all spheres, the issue of
quality comes to the fore. The struggle to attract applicants to higher education
institutions requires a lot of attention to the quality of education among
universities. This, in turn, will be aimed at diagnosing the quality of education in
higher education and developing measures to strengthen the identified weaknesses.
This article discusses the goal, objectives, directions and results of diagnostics of
the quality of education.
Key words: education, quality, diagnostics, educational diagnostics,
directions for diagnostics, factor, standard, criteria.
|
| |
Kirish - Nаmаngаn dаvlаt universiteti ilmiy- tаdqiqot vа ilmiy- pedаgogik

|
Nаmаngаn dаvlаt universiteti ilmiy- tаdqiqot vа ilmiy- pedаgogikBog'liq NamDU Ilmiy jurnali Axborot xati 2024
Kirish
Zamonaviy ta’lim muassasalarida barcha sohalarda bo‘lgani kabi sifat
masalasi birinchi o‘ringa ko‘tarilmoqda. Abiturientlarni oliy ta’limga jalb etish
maqsadidagi kurash muassasalar o‘rtasida ta’lim sifatiga katta e'tibor talab
qilmoqda. Oliy ta’lim muassasalari ta’lim sifatiga etirish bo‘yicha jahon tajribasi
va amaliyoti bo‘yicha o‘zlarining yangi yo‘nalishlarini joriy etmoqdalar. Sifatni
ta'minlashning asosiy yo‘nalishlari, mezonlari hamda oliy ta’limda ta’lim sifatini
ta'minlashning chora-tadbirlari olib borilmoqda. Zero, mamlakatning oliy ta’lim
muassasalari sifatini ta’minlash va yaxshilash nafaqat uning ijtimoiy va iqtisodiy
farovonligining kaliti, balki uning xalqaro miqyosdagi mavqeiga ta’sir qiluvchi hal
qiluvchi omil ham bo‘lmoqda.
Adabiyotlar tahlili
Oliy ta’lim tizimida ta’limning sifat bosqichiga ko‘tarilishi bo‘yicha
dunyodagi yetakchi olimlar o‘tgan asrning 70-yillaridan boshlab o‘z izlanishlarini
olib borishgan. Ushbu izlanishlar asosan ta’lim jarayonining ijtimoiy ehtiyojlarini
o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, rus olimlaridan F.R.Filippov, M.N.Rutkevich,
V.L.Livovskiy va G.F.Kusevlar tomonidan tadqiqotlar olib borilgan. Xususan,
AQSH olimi Richard I.M. “The Quality Movements in Higher Education in the
United States” (1996) maqolasida Amerika Qo‘shma Shtatlari oliy ta’lim
muassasalarida sifatning harakatlanishi bo‘yicha o‘z fikrlarini bayon etgan.
Rossiyalik olima Yegorova Y.A. “(2008) maqolasida oliy ta’limning sifati
muammolarini yuzaga kelishi sabalari va omillarini tadqiq etgan hamda xulosalar
bergan. Bangladeshlik olim Naureen Rahnuma “Evolution of quality culture in an
HEI: critical insights from university staff in Bangladesh” (2020) o‘z ilmiy
qarashlarini sifat masalasining yangi bosqichini bayon etish orqali aks ettirgan
bo‘lib, Bangladesh oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini kafolatlash va sifat
madaniyatini rivojlantirish bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan.
|
| |
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano, Texas, usa. Date - bet 6

|
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano, Texas, usa. Date
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities
Hosted online from Plano, Texas, USA.
Date:
1
st
March, 2023
ISSN: 2835-3196
Website:
econferenceseries.com
56 |
P a g e
qismidir. Maqsad -o’quvchilarning bilimlarini tekshirish, yani ular o’zlari o’rgatgan
materialni qay darajada o’rganganliklarini tekshirish.
Summativ baholash dars yoki dastur samaradorligini baholashga intiladi, o’quv
jarayonini tekshiradi va xokazo. O’quv dasturining sifatini
ko’rsatadigan va maktablarda reyting uchun asos yaratadigan ko’rsatkichlar sifatida
olingan ballar, ballar yoki foizlar.
Shu o’rinda formativ hamda summativ baholashni bir-biridan farqli tomonlarini
ko’rib chiqamiz.
Formativ va summativ baholashning asosiy farqlari:
1.
Formativ baholash o’quv jarayonida talab qilinadigan ma’lumotlarni
taqdim etadigan, o’qitishni moslashtiradigan turli xil baholash tartib-qoidalarini
anglatadi. Summativ baho o’quvchilarning bilimini baholash standarti sifatida
belgilangan.
2.
Formativ baholash diagnostik xususiyatga ega, Summativ baho esa
baholovchi hisoblanadi.
3.
Formativ baholash-bu o’rganish uchun baholash, Summativ baholash- bu
ta’limni baholash.
4.
Formativ baholash oylik yoki chorakda doimiy ravishda amalga oshiriladi.
Boshqa tomondan, Summativ baholash faqat kurs tugaganidan so’ng ma’lum vaqt
oralig’ida amalga oshiriladi.
5.
Formativ baho o’quvchilarning bilimini oshirish uchun o’tkaziladi.
Aksincha Summmativ baho o’quvchilar faoliyatini baholash uchun o’tkaziladi.
6.
Formativ baho o’quvchilarning bilimlarini nazorat qilish uchun qabul
qilingan. Summmativ baholashdan farqli o’laroq o’quvchilar bilimini baholashga
qaratilgan.
7.
Formativ baholash baholari summatifik bahodan kam, chunki FAda
olingan baholar o’quvchining tushunarli ekanligi haqida SA ning baholari
o’quvchilarning ko’tarilishi yoki ko’tarilmasligini belgilaydi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano, Texas, usa. Date
|
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano, Texas, usa. Date - bet 2

|
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano, Texas, usa. Date
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities
Hosted online from Plano, Texas, USA.
Date:
1
st
March, 2023
ISSN: 2835-3196
Website:
econferenceseries.com
51 |
P a g e
asosida baholashning turli shakllari ishlab chiqilgan va ta’lim jarayoniga taqdim
etilmoqda. Shulardan biri formativ baholashdir.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Baholash deganda biz bolaning hozirgi yutuqlarini (muvaffaqiyatsizliklarini),
oldingi yutuqlari (muvaffaqiyatsizliklari) bilan taqqoslash jarayonini va o’quv
natijalarini amaldagi o’quv standartlari tomonidan belgilangan normalar bilan
o’zaro bog’liqligini tushunamiz. Baholash mezonlari va shakllarini yaratish jarayoni
o’quvchilar bilan birgalikda amalga oshiriladi va biz buni bolalarning qadr-
qimmatini shakllantirishning bir usuli deb bilamiz. O’qitish jarayonida o’qituvchilar
tomonidan qabul qilingan rasmiy va norasmiy baholash usullari to’plami “Formativ
baholash” (shakllantiruvchi) deb nomlanadi. Bu o’qituvchilar tomonidan olib
boriladigan o’quv jarayonining bir qismi bo’lib, o’quv va o’qitish usullarini
o’zgartirish orqali o’quvchining tushunchasi va malakasini oshirishga qaratilgan.
Formativ baholash o’qituvchilarga ham, o’quvchilarga ham o’quvchining faoliyati
va o’rganishi to’g’risida to’g’ridan-to’g’ri va batavsil mulohazalar berishga harakat
qiladi. Bu o’quv jarayonida o’quvchilarning ehtiyojlari va taraqqiyotni kuzatadigan
doimiy jarayon.
Formativ baholashnining asosiy vazifasi o’quv yili uchun qo’yilgan maqsadlarning
bajarilishi yoki bajarilmaganligini aniqlash. Shuning uchun o’qituvchilar ham
o’quvchilar ham o’quv yili davomida erishmoqchi bo’lgan o’quv maqsadlarni aniq
bilishlari kerak.
O’quv maqsadlari rasmiy shaklda o’qituvchi ish rejalarida aks etadi. Yoki o’qituvchi
norasmiy shaklda o’quvchilar bilan birgalikda o’quv maqsadlarni aniqlab olishi
mumkin bo’ladi. Formativ baho o’quvchilar ta’lim jarayonida faol rol o’ynashi kerak
degan fikrdan boshlanadi.
Formativ baholashda o’quv maqsadiga erishish uchun zarur bo’lgan qadamlar
(mexanizmlar)aniq belgilanadi. Biroq bunga erishish uchun baholash yaxshi ishlab
chiqilgan bo’lishi kerak. Bu jarayonda o’quvchilar orasida o’z-o’zini baholash va
hamkorlik qilishga katta e’tibor qaratiladi va rag’batlantiriladi.
Marina Aleksandrovna Pinskaya, pedagogika fanlari nomzodi, tadqiqotchi
"Baholashning yangi shakllari" kitobida quyidagilarni yozadi: Formativ baholash
o’quv jarayoni nafaqat yakuniy bosqichda, balki boshlang’ich va o’rta bosqichda
qanday o’tayotganiga tashxis qo’yish uchun zarur, va agar ma'lumotlar qoniqarsiz
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano, Texas, usa. Date
|
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano, Texas, usa. Date - bet 4

Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities
Hosted online from Plano, Texas, USA.
Date:
1
st
March, 2023
ISSN: 2835-3196
Website:
econferenceseries.com
54 |
P a g e
3-rasm. Texnologiya faniga moslangan innovatsion ko’rgazma
2-rasm.
Zakovat barabani
aylanadi, tushgan son bo'yicha
ikki guruh
o'quvchilari cho'qqiga qarab bola haykalchasini harakatlantiradi. Misol
uchun zakovat barabani aylanib 3 soniga tushsa haykalchani 3ga qo'yadida
sariq rangga tushgani uchun testni yeching topshirig'ini bajaradi. Testni
yechish uchun TESTLAR yozuvi osidagi cho'ntakchadan oldindan qog'ozga
yozib solib qoyilgan testni olib o'quvchi o'qiydida,misol
uchun A variant
to'g'ri deya bola haykalchasini
etib a javobga tekgizadi,javob to'g'ri bo'lsa
sandiqcha chirog'i yonadi.
Zakovat barabanidagi son qizil rangga
tushsa SAVOLLAR ostidagi
cho'ntakchadagi
savolga javob beradi
Shu yo'sinda ketma ket o'quvchilar chiqib zakovat barabani
aylantirib,tushgan son bo'yicha shartlarni bajarib oxiri marraga yetganda
sandiqcha chirog'i
yonadi
O’qituvchi ko’rgazmani orqa tomonidan test variantlarini xoxlag
an vaqtda
o’zgartirib borish imkoniyatiga ega.
XULOSA - Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano,...

XULOSA
Ushbu ikki baholash protsedurasining asosiy farqi shundaki, shakllantiruvchi
baholash o’quv jarayonini bir turi bo’lsa, summativ baholash bu baholash
jarayonidir. Balansli baholash ikkalasiga ham asoslanadi, bu o’qituvchilarning
keyingi bosqichlari to’g’risida zarur ma’lumotlarni va o’quvchilarning kontent
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities
Hosted online from Plano, Texas, USA.
Date:
1
st
March, 2023
ISSN: 2835-3196
Website:
econferenceseries.com
57 |
P a g e
standarti bo’yicha bilimlarini o’lchashni ta’minlaydi. Agar rivojlangan mamlakatlar
ta’lim tizimiga nazar solsak misol uchun Buyuk Britaniyada xodimlarga
(o’qituvchilarga) kattalar (rahbarlar) tomonidan ta'lim va tarbiya sharoitida ta'limni
baholash bilan bog’liq holda yaxshi amaliyotni o’rganish va rivojlantirishga yordam
beriganligi uchun Ta'lim, baholash va sifatni ta'minlash (TAQA) bo’yicha mukofot
mavjud. Demakki baholash ta’limni rivojlantirish uchun asosiy jarayondir. Ayniqsa
formativ baholash ta’lim sifati haqida aniq ma’lumotlar beradi.
Xulosa
qilib aytganda, shakllantiruvchi
baholash
har
qanday sinfni
baholashning muntazam tarkibiy qismi bo’lishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayeva,N.A. (2022). Ilmiy tadqiqot olib borish kompetentligi–bo‘lajak
o‘qituvchi shaxsini shakllantirish omili sifatida. Academic research in educational
sciences, 3(1), 601-612.
2.
O’rinova,N.M.,Yo’ldosheva,D.A (2021). Oliy o ‘quv yurti talabalarida
kreativ
kompetentlikni
rivojlantirishda
faol
ta’lim
texnologiyalaridan
foydalanishning mazmuni va samarali yo ‘llari. Science and education, 2(12), 755-
766.
3.
O’rinova,N.M.,Yo’ldosheva,D.A (2022). Oliy o ‘quv yurti talabalarida
kreativ
kompetentlikni
rivojlantirishda
faol
ta’lim
texnologiyalaridan
foydalanishning mazmuni va samarali yo’llari. Academic research in educational
sciences, 3(1), 97-105.
4.
Tojiboyev,U.O.(2022). Talabalarda estetik madaniyatni rivojlantirishning
pedagogik shart-sharoitlari. Academic research in educational sciences, 3(1), 585-
594.
5. Djalalov, B. B. (2020). Yoshlar ijtimoiy faolligini oshirishning nazariy
metodologik asoslari. Pedagogika va psixologiyada innovatsiyalar, 10(3).
|
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano, Texas, usa. Date - bet 3

|
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano, Texas, usa. Date
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities
Hosted online from Plano, Texas, USA.
Date:
1
st
March, 2023
ISSN: 2835-3196
Website:
econferenceseries.com
52 |
P a g e
bo’lib chiqsa, olingan ma'lumotlar asosida kerakli ma'lumotlarni kiritish va ta'lim
faoliyati sifatini oshirish uchun o’zgartirishlar kiritish mumkin. Formativ baholash
butun o’quv dasturi o’rniga individual o’quv mahoratiga yoki o’quv dasturidagi
ko’nikmalarga yo’naltiriladi. Ushbu baholashlar ma'lum bir maqsad sari intilishni
o’lchash uchun mo’ljallanadi deb aytadi.
Formativ baholashning eng foydali qismlaridan biri shundan iboratki,
shakllantiruvchi baholashning yagona uslubi yo’q. Buning o’rniga mavjud bo’lgan
yuzlab turli xil baholash usullari mavjud. Har bir o’qituvchi potentsial
shakllantiruvchi baholashning chuqur repertuarini ishlab chiqishi mumkin. Bundan
tashqari, o’qituvchilar shakllantiruvchi baholashni o’quvchilarining ehtiyojlariga
moslashtirish va o’zgartirishlari mumkin. Bu juda muhim, chunki tafovut
o’quvchilarni jalb qilishga yordam beradi va o’qituvchining o’rganilayotgan
tushunchalarni to’g’ri baholashiga mos kelishini ta'minlaydi. Variantlarga ega
bo’lish, shuningdek, o’quvchilar yil davomida ularning shaxsiy imtiyozlari yoki
kuchli tomonlariga va zaif tomonlariga tabiiy ravishda mos keladigan baholashning
turlarini ko’rishlariga yordam beradi.
Formativ baholashning eng yaxshi turi - bu jalb qilish, o’quvchilarlarning kuchli
tomonlariga moslashish va qo’shimcha o’qitish yoki yordamga muhtoj bo’lgan
sohalarni aniqlash. Formativ baholash o’qituvchilar va o’quvchilar uchun juda ko’p
ahamiyatga ega bo’lgan tasdiqlangan o’quv vositasidir. O’qituvchilar kelgusidagi
darslarga rahbarlik qilish, o’quvchilar uchun individual o’quv maqsadlarini ishlab
chiqish va o’quvchilarga taqdim etilayotgan darslarning sifati to’g’risida qimmatli
ma'lumotlarni olish uchun shakllantiruvchi baholashni ishlab chiqish va undan
foydalanishlari mumkin.
Sinflarida muntazam, doimiy shakllantiruvchi baholashdan foydalanadigan
o’qituvchilar, o’quvchilarning faolligi va o’qishi ortib borayotganligini aniqlaydilar.
O’qituvchilar shakllantiruvchi baholashdan olingan ma'lumotlardan butun guruh
uchun ham, individual darslar uchun ham o’quv qo’llanmalarini o’zgartirish uchun
foydalanishlari mumkin. O’quvchilar shakllantiruvchi baholashda ular o’zlarining
qaerdaligini har doim bilishlarini va o’zlarining kuchli va kuchsiz tomonlarini tobora
ko’proq anglab etishlari uchun foydali bo’ladi. Formativ baholashlarni tuzish oson,
olish oson, to’plash oson va natijalardan foydalanish oson. Bunga qo’shimcha
ravishda, ular bajarilishi uchun cheklangan vaqt talab etiladi. Formativ baholash
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano, Texas, usa. Date
|
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano, Texas, usa. Date - bet 5

|
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano, Texas, usa. Date
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities
Hosted online from Plano, Texas, USA.
Date:
1
st
March, 2023
ISSN: 2835-3196
Website:
econferenceseries.com
55 |
P a g e
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Har qanday sinfda ishlatilishi mumkin bo’lgan formativ baholashning turli xil
mexanizmlari mavjud. Ko’proq mashhur bo’lganlardan ba'zilari:
1.
Bevosita so’roq qilish yoki uyga berilgan vazifalar,
2.
O’qish jarayonidagi javob jurnallari yoki dars paytida
beriladigan topshiriqlar,
3.
Dars paytida o’tkaziladigan nazorat ishlari,
4.
Grafik tashkilotchilik yoki o’quvchilarning darsdagi faolligini kuzatish,
5.
Qaytuvchan aloqani amalga oshirish,
6.
O’quvchilarning o’z-o’zini baholashi,
7.
Natijaga asoslanib ta’lim jarayoniga o’zgartirish kiritish imkoni.
Formativ baholash diagnostik, standartlashtirilgan testlar, viktorinalar, og‘zaki
savollar yoki qoralama ish shaklida ham bo‘lishi mumkin. Formativ baholash
ko’rsatmalar bilan bir vaqtda amalga oshiriladi.
Formativ baholashning keng tarqalgan shakli bu diagnostik baholash. Diagnostik
baholash o’quvning tegishli dasturini aniqlash maqsadida o’quvchining hozirgi
bilim va ko’nikmalarini o’lchaydi. O’z-o’zini baholash bu o’quvchilarning o’zlarini
baholashni o’z ichiga olgan diagnostik baholash shakli.
O’qituvchilar o’quvchilar uchun eng foydali va ta'lim faoliyati uchun zarur bo’lgan
shakllantiruvchi baholash turlarini yaratish va ulardan foydalanishlari kerak.
Formativ baholar yakuniy baholarga ta'sir qilmaydi va bu o’quvchilarda materialni
dastlabki assimilyatsiya qilishda muqarrar bo’lgan xatolardan qo’rqishni olib
tashlashga imkon beradi. Muhim shart: baholash haqiqatan ham shakllantiruvchi
bo’lishi uchun uning natijalari o’qituvchini o’qitishni to’g’rilash uchun ishlatishi
kerak. Ular o’quvchiga etkazilishi va rejalashtirish uchun ishlatilishi kerak. Nafaqat
o’qituvchi, balki bola ham yaqin kelajakda nima ustida ishlashi kerakligini tasavvur
qilishi kerak.
Formativ baholash o’quvchilar summativ baholashni amalga oshirishdan oldin
ko’rsatmalarni tushunib etishlarini aniqlashga qaratiladi. Summativ va
shakllantiruvchi baho ko’pincha o’quv sharoitida shunday ataladi o‘rganishni
baholash va o‘rganish uchun baholash.
Summativ baholash. Summative Assessment deganda o’quvchilarni baholash
tushuniladi; bu natijaga qaratilgan. Bu ishtirokchilarga vaqti-vaqti bilan, odatda
kurs, muddat yoki bo’lim yakunlanganda beriladigan baholash jarayoning bir
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Proceedings of International Conference on Educational Discoveries and Humanities Hosted online from Plano, Texas, usa. Date
|
Ishlab chiqarishda izokvanta va izokosta chiziqlari

110. Ishlab chiqarishda izokvanta va izokosta chiziqlari. Ishlab chiqarish, ishlab chiqarish omillari, izokvanta, chekli texnologik almashtirish normasi (MRTS), izokosta.
111. Ishlab chiqarish omillari va ishlab chiqarish omillarining chekli mahsudorligini kamayish qonuni. Ishlab chiqarish omillari, mehnat, kapital, xom ashyo, mahsuldorlik, omillar mahsuldorligini kamayishi.
112. Firma foydasini aniklash va uni maksimallashtirish. Foyda, yalpi daromad, yalpi xarajat, foydani maksimallashtirish sharti, chekli daromad (MR), chekli xarajat (MS).
113. Taklif o’zgarishi va taklif mikdorini o’zgarishi. Taklif, taklif chizig’i, taklifga ta’sir kiluvchi omillar, texnologiya, soliq, dotatsiya.
114. Talab o’zgarishi va talab miqdorini o’zgarishi. Talab, talab chizig’i, talabga ta’sir etuvchi omillar, iste’molchi daromadi, o’rinbosar tovarlar narxi, to’ldiruvchi tovarlar narxi, iste’molchilar soni, narxlarning o’sishini kutilishi.
115. O’zbekistonda tadbirkorlik shakllari. Xususiy firma, masuliyati cheklangan jamiyat, davlat korxonasi, aktsionerlik jamiyati.
116. Daromad samarasi va almashtirish samarasi. Daromad o’zgarishi, narx o’zgarishi, byudjet chizig’i o’zgarishi, daromad samarasi almashtirish samarasi.
117. Raqobatlashuvchi firmaning muvozanat holati. Raqobatlashuvchi firma, firma foydasi, foydani maksimallashtirish sharti, chekli xarajat.
118. Raqobatlashgan firmaning qisqa muddatli oralikdagi taklifi. Tovar narxi, chekli daromad, chekli xarajat, o’rchaga o’zgaruvchan xarajat, taklif chizig’i.
119. Asimmetrik axborotlashgan bozor. Bozor axboroti, asimmetrik axborot, sotuvchi tomonidan axborotni to’liq bermaslik, mahsulot sifati noaniqligi.
120. Sug’urtalash bozori va ma’naviy tavakkalchilik. Sug’urta, sug’urtalash bozori, ma’naviy tavakkalchilik, ma’naviy tavakkalchilikni kamaytirish.
|
Fizikaviy xossalari - Mavzu: III guruh elementlari

|
Mavzu: III guruh elementlari
|
bet | 2/7 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 229,5 Kb. | | #111389 |
Bog'liq Faza,komponentFizikaviy xossalari. Bor - juda qattiq, yarim o‘tkazgich. Uning amorf, (jigar rang) kristall(qora) shakl o‘zgarishlari uchraydi. Alyuminiy — oq, yaltiroq metall, yumshoq. Undan ingichka simlar va yupqa zar qog‘ozlarini tayyorlash mumkin. Ga, In, TI — oq, yumshoq metallardir. Ga ning suyuqlanish haroratsi 29,8 . Bunga sabab galliyning kristall panjara tugunlarida Ga2 atom juftlari uchraydi.
Kimyoviy xossalari. Bordan aiyuminiyga tomon metallik xossalari kuchayib boradi. TI(OH) 3 ishqor xossasiga ega.
Bor kislota hosil qiluvchi element bo‘lib, ishqorlar bilan reaksiyaga kirishganda meta va tetraborat kislotalarining tuzlarini hosil qiladi.
В + КОН + H2O = KBO2 + З/2 Н2 (oksidlovchi ishtirokida)
4B + 2NaOH + 5H2O = Na2B4O7 + 6 H2
Alyuminiy amfoter element:
3A1+3HC1+6H2O = [A1(H2O) 6]C13+ 3/2H22A14 +6NaOH + 6H2O = 2Na3 [Al(OH)6] + 3H2 Galliy alyuminiyga o‘xshab, ishqorlar bilan reaksiyaga kirishadi. Indiy ishqor bilan juda sekin ta’sirlanadi, talliy esa ishqor bilan reaksiyaga kirishmaydi. AI, Ga, In, TI suyultirilgan kislotalar bilan reaksiyaga kiirishadi. Bor suyultirilgan H2SO4, HCI, HNO3 bilan reaksiyaga kirishmaydi, lekin kontsentrlangan HNO3 va H2SO4 bilan reaksiyaga kirishadi.
B+ 3HNO3 = H3BO3 + 3NO2
2B +3H2SO 4 = 2 H3BO3 + 3SO2
Alyuminiy sovuq kontsentrlangan HNO3 va H2SO4 lar bilan reaksiyaga kirishmaydi, chunki ulaming dastlabki ta’sirida oksid qavat hosil qilib passivlanadi. Bor birikmalarida Bor atomining sp2 gibridlanishi (BC13, B(OH)3, alyuminiy birikmalarida atomining sp3 (Na[Al(OH)4]) va sp3d2 gibridlanishi xosdir: Na3AlF6, Na3 [Al(OH)6], [A1(H2O) 6]C13
|
| |
Kapital bozori va uning asosiy ko’rsatkichlari

|
Kapital bozori va uning asosiy ko’rsatkichlari
|
bet | 12/13 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 27,55 Kb. | | #146040 |
Bog'liq Fanidan umumiy savolnoma-fayllar.org133. Kapital bozori va uning asosiy ko’rsatkichlari. Asosiy kapital, aylanma kapital, investitsiyalar, foiz stavkasi, kapitalga talab, kapital taklifi.
134. Atrof- muxitni muxofaza qilishda davlatni roli. Atrof muhitni zararlash, zararlash me’yorlari, havoni zararlash, suvni zararlash, yerni zararlash, davlat tomonidan atrof-muhitni zararlashni oldini olish.
135. Iste’molchining bozordagi harakati. Iste’molchi extiyoji, ehtiyojni qondirish darajasi, ne’matlar nafligi, chekli naflikning kamayish qonuni, ne’matlarni chekli almashtirish normasi.
136. Elastiklik va soliq yukining iste’molchi va ishlab chiqaruvchi o’rtasida taqsimlanishi. Soliq, soliqni taklif chizig’iga ta’siri, iste’molchi to’laydigan soliq, ishlab chiqaruvchi to’laydigan soliq, talab elastik bo’lganda soliq yukining taqsimlanishi.
137. Bozor iqtisodiyoti tizimining ijobiy va zaif tomonlari. Turli mulkchilik shakllari, raqobat muhiti, to’liq ish bilan bandlik, tovar sifatini oshishi, atrof-muhitni muxofaza qilish masalasi, bozorni tartibga solish, ishsizlik.
138. Mehnat bozorining asosiy kursatkichlari. Ishchi kuchi taklifi, ishchi kuchiga talab, mehnat bozori muvozanati, ish xaqi, minimal ish xaqi.
139. Litsenziya, patent, mualliflik huquqining raqobatga ta’siri. Litsenziya tushunchasi, patent tushunchasi, mualliflik xukuki, litsenziya va patentni monopoliyaga ta’siri, ishlab chiqarish xajmi, narxlarning ko’tarilishi, ilmiy-texnik rivojlanish.
140. Ishlab chiqarishni rivojlantirishda masshtab samarasidan foydalanish. Ishlab chiqarishni rivojlantirishga ta’sir qiluvchi omillar, ishlab chiqarish masshtabi, ishlab chiqarish masshtabi kengayishining musbat samarasi, manfiy masshtab samarasi, o’zgarmas masshtab samarasi, masshtab samarasiga ko’ra o’rtacha xarajtni o’zgarishi.
141. Taklifni o’zgarishi. Taklif, taklif chizig’i, taklifga ta’sir qiluvchi omillar, texnologiya, resurslar narxi, soliqlar, dotatsiyalar.
|
| |
Bozordagi asimmetrik axborotlarni yo’qotish yo’llari

|
Bozordagi asimmetrik axborotlarni yo’qotish yo’llari
|
bet | 11/13 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 27,55 Kb. | | #146040 |
Bog'liq Fanidan umumiy savolnoma-fayllar.org121. Bozordagi asimmetrik axborotlarni yo’qotish yo’llari. Bozor signallari, auktsionlar.
122. Soliqni uzoq va qisqa muddatli ta’siri. Soliq, soliqni firma taklifiga ta’siri, soliqni tarmoq ishlab chiqarishiga ta’siri.
123. Tavakkalchilikni pasaytirish. Sug’urtalash, f’yucherslar, optsion, xedjirlashtirish.
124. Raqobatlashgan bozor samaradorligi. Raqobatlashgan bozor, bozor muvozanati, davlatni bozorga samarali aralashuvi, tovarlar sertifikati, atrof muhitni muhofaza qilish.
125. Sof monopolist mahsulotiga talab. Sof monopoliya, monopoliyada mahsulot xajmini belgilash sharti, monopolist mahsulotiga talab chizig’i.
126. Monopol xokimiyat va monopol xokimiyat kursatkichi. Narx nazorati, monopolist taklifi, Lernerning monopol ko’rsatkichi, Xerfindal-Xirshman indeksi.
127. Monopol xokimiyat va jamiyat faravonligi. Monopol xokimiyat, raqobatlashgan bozor, monopol bozor, monopoliya sharoitida jamiyatning yo’qotishi.
128. Raqobatlashgan monopol bozor, ustun tomonlari va kamchiliklari. Monopol bozor, raqobatlashgan monopol bozor, raqobatlashgan monopol bozordagi tovarlar xususiyatlari, tovarlar assortimenti, jamiyat yuqotishi.
129. Oligopolik bozor xususiyatlari. Oligopolik bozor, xusiyatlari, bozorning taqsimlanishi, kuchli to’siqlar, firmalarning bog’liqligi, kartel’.
130. Bozor muvozanati, bozor muvozanatini o’z-o’zidan tiklash tendentsiyasiga egaligi. Bozor muvozanati, bozor muvozanatining buzilishi, bozor muvozanatini tiklanishi.
131. Ishlab chikarish omillari, ishlab chikarish omillari mahsuldorligining kamayish konuni. Kapital, mehnat, xom-ashyo, kapital unumdorligi, mehnat unumdorligi, mehnat unumdorligini kamayishi, kapital unumdorligini kamayishi.
132. Mehnat bozori, raqobatlashgan mehnat bozori. Raqobatlashgan mehnat bozori, ishchi kuchiga talab, ishchi kuchi taklifi, muvozanat ish xaki, minimal ish xaki,
|
| |
Birikmalari - Mavzu: III guruh elementlari

|
Mavzu: III guruh elementlari
|
bet | 3/7 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 229,5 Kb. | | #111389 |
Bog'liq Faza,komponentBirikmalari.
Gidridlari. Bu guruh metallari uchun ishqoriy metallarga o‘xshash tuzsimon gidridlar hosil qilishi harakterli emas. yana ular uchun monomer gidridlar hosil kam Harakterli (BH3)2 barqaror gididini hosil qiladi. Ularni olish uchun suvsiz muhitlarda quyidagi reaksiyalardan foydalanish mumkin:
3Na[BH4] + 4BF3 → 2B2H6 + 3Na[BF4] Suv bilan reaksiyaga kirishadi.
B2H6 + 6H2O → 2H3BO3 + 6 H2
B2H6 va B4H 10 - gaz, B5H9, В6Н10 - suyuqlik, B10H14 - qattiq modda. Ga, In, T1 vodorod bilan reaksiyaga kirishmaydi.
K arb id lar. Bu elementlar ko‘mir bilan reaksiyaga kirishib karbidlar hosil qiladi. B4C olish uchun V2O 3 ga "C" (ko‘mir) ta’sir ettiriladi.
2B2O3 + 4C→ B4C + 3CO2 B4C3 ni olish uchun A12O3 ga ko'mir qo‘shib, 2000°C da qizdiriladi.
2A12O3 + 6 C→ A14C3 + 3CO2
A14C3 suv bilan reaksiyaga kirishadi.
A14C3 + 12H2O → 4A1(OH)4 +3CH4
Nitridlar. TI3N suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi.
TI3N + 3H2O → ЗТIOН + NH3
Yuqori haroratda B, N2 yoki NH3 bilan reaksiyaga kirishib, BN hosil qiladi. AIN alyuminiyga N2 yoki NH3 ta’sir ettirib olinadi.
2A1 + N2→ 2AIN
2A1 + NH3 → 2AIN + 3H2
AIN + 3H2O→ NH3 + Al(OH)3
Oksidlari. Metallari yonganda oksidlar hosil bo‘ladi. Tellurda T12Oqolganlarida Me2O3 oksidlar hosil bo‘ladi. B2O3 suv bilan reaksiyaga kirishib H3BO3 hosil qiladi. B2O3+ 3H2O → 2H3B O 3
AI2O3, Ga2O3, In2O3suv bilan reaksiyaga kirishmaydi. TI2O esa suv bilan reaksiyaga kirishib ishqor hosil qiladi. TI2O + H2O→2TIOH
Gidroksidlari tuzlariga suyultirilgan ishqor eritmalari ta’sirida olinadi:
A1C13 + 3NaOH Al(OH) 3 + 3NaCl Asosli xossalari В → TI ga tomon ortib boradi. H3B O3 kuchsiz kislota. ТIOН - suvda eriydigan ishqor. Al(OH)3, Ga(OH)3, In(OH) 3 — amfoter asoslardir. Kislota va ishqorlar bilan reaksiyaga kirishadi.
Al(OH) 3 + NaOH Na[Al(OH)4] Konsentrlangan ishqorda eriganda elementning koordinatsion soni 6 ga teng bo‘ladi. Al(OH) 3 + 3KOH→ K3 [Al(OH)6]
|
| |
AutoPlay dasturidan foydalanib elektron o’quv uslubiy majmua yaratish va undan ta’lim samaradorligini oshirishda foydalanish kamalova Dilnavoz Ixtiyorovna

AutoPlay dasturidan foydalanib elektron o’quv uslubiy majmua yaratish va undan ta’lim samaradorligini oshirishda foydalanish kamalova Dilnavoz Ixtiyorovna
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa AutoPlay dasturidan foydalanib elektron o’quv uslubiy majmua yaratish va undan ta’lim samaradorligini oshirishda foydalanish kamalova Dilnavoz Ixtiyorovna
|
Dasturdan foydalanish yo’riqnomasi

Dasturdan foydalanish yo’riqnomasi
Quyida elektron darslikdan foydalanish va uning ishlashi haqida keltirib o’tilgan.
1-rasm. Elektron qo’llanmaning asosiy oynasi
Bu oyna “Elektr asbob va qurilmalar”, “Virtual laboratoriya ishlari”, “Amaliy
mashg’ulot”, “Testlar” “Videodarslar” lardan tashkil topgan.
2-rasm. Elektr asbob va qurilmalar oynasi
Bu oyna “Elektr asbob va qurilmalar”
lar oynasi hisoblanib, barcha elektr bo’limiga
tegishli asbob va qurilmalar haqida ma’lumotlarni o’z ichiga oladi. Kerakli asbob ustiga
sichqoncha yordamida bosilganda o’sha asbobga oid ma’lumotlarni ko’rishimiz mumkin.
3-rasm. Laboratoriya ishlari oynasi
SCIENCE AND INNOVATION
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL VOLUME 1 ISSUE 8
UIF-2022: 8.2 | ISSN: 2181-3337
1981
Bu oynada Elektr bo’limiga oid laboratoriya mashg’ulotlari keltirilgan. Kerakli mavzu
ustida sichqonchani chap tugmasini chertib kerakli laboratoriya
ishini virtual bajarish, natijalar
olish mumkin.
Amaliy mashg’ulot tugmasini bosish orqali Elektr zanjirlarini yig’ishga
doir amaliy
mashg’ulotni bajarish mumkin. Ushbu mashg’ulotda talabalar mustaqil ravishda elektr
sxemalarni yig’ib, ularni 3D formatga o’tkazib ishlatib ko’rishlari mumkin. Bu dastur yordamida
nafaqat zanjirlarni yig’ish balki ulardan natijalar
olib laboratoriyalar bajarish, hatto masalalar
ishlashda ham foydalanish mumkin.
REFERENCES
1.
Ismatullayev P., Qodirova Sh., G’oziyev G’. “Elektr o’lchashlar va o’lchash asboblari”.
Toshkent. “Sharq”. 2007.
2.
Олифер В.Г., Олифер Н.А. Компьютерные сети.
Принципы, технологии, протоколи.
СПб. “Питер”. 2010.
3.
Камалова Д.И.Программа ЭВМ для электронного учебного пособия «Электротехника,
электроника и электропроводники». Агентство по интеллектуальной собственности
Республики Узбекистан. №DGU 10810. 15.04.2021.
Kirish qattiq, uchuvchan bo`lmagan yoki uchuvchanligi yomon bo`lgan moddalar eritmalarini qaynatish davrida erituvchisini va hosil bo`lgan bug`larni chiqarib yuborish jarayoniga bug`latish - bet 15

|
Kirish qattiq, uchuvchan bo`lmagan yoki uchuvchanligi yomon bo`lgan moddalar eritmalarini qaynatish davrida erituvchisini va hosil bo`lgan bug`larni chiqarib yuborish jarayoniga bug`latish
|
bet | 15/15 | Sana | 09.02.2024 | Hajmi | 4,52 Mb. | | #153811 |
Bog'liq KOH ni bug\'latish 3 korpusliBu sahifa navigatsiya:
- Стр.
Часть 1. – М., Химия, 1972.
Yormatov G’ “Hayot xavfsizligi” T; 2005-yil.
Yormatov G’ “Hayot xavfsizligi” T; 2005-yil.
Qudratov O, G’aniyev T, Yo’ldoshev U.
“Hayot faoliyati xavfsizligi” T; 2006-yil.
Справочник азотчика, М., Химия, 1987
Internet saytlar:
www.texhology.ru
www.ziyonet.uz
www.google.uz
www.wikepedia.ru
www.chemport.uz
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Kirish qattiq, uchuvchan bo`lmagan yoki uchuvchanligi yomon bo`lgan moddalar eritmalarini qaynatish davrida erituvchisini va hosil bo`lgan bug`larni chiqarib yuborish jarayoniga bug`latish
|
Protocol Details - [ms-wsp]: Windows Search Protocol Intellectual Property Rights Notice for Open Specifications Documentation

|
[ms-wsp]: Windows Search Protocol Intellectual Property Rights Notice for Open Specifications Documentation
|
bet | 23/28 | Sana | 25.03.2020 | Hajmi | 349,46 Kb. | | #8793 |
Protocol Details
The Windows Search Protocol message requests require only minimal sequencing. All messages MUST be preceded by an initial CPMConnectIn message (for example, at least one CPMConnectIn for each named pipe connection). Beyond the initial connection there is no other over all sequencing required by the protocol. Some messages do, however, have prerequisite messages that must be sent first. For more information, see the table in section 3.1.5. It is advised that the higher layer adhere to a meaningful message sequence, because the server will respond with an error for messages that are received without the prerequisite message or with invalid data. Note that some messages are also dependent on the higher-layer providing valid data that was received in messages earlier in a sequence.<24>
A typical message sequence for a simple query from a client to a remote computer is illustrated in the following diagram.
Figure 5: Windows Search Protocol session life cycle
The messages represented in the preceding diagram represent a subset of all of the Windows Search Protocol messages used for querying a remote GSS catalog.
24>
|
| |
Majburiy stirkulyastiyali bug`latkichlar

|
Majburiy stirkulyastiyali bug`latkichlar
|
bet | 8/15 | Sana | 09.02.2024 | Hajmi | 4,52 Mb. | | #153811 |
Bog'liq KOH ni bug\'latish 3 korpusliMajburiy stirkulyastiyali bug`latkichlar eritma stirkulyastiyasining intensivligi va issiqlik o`tkazish koeffistientini oshirish imkonini beradi. Bunday qurilmalarda qovushoqligi katta bo`lgan eritmalarni ham bug`latish mumkin (11-rasm). Eritma stirkulyastiyasi propellerli yoki markazdan qochma tipdagi nasoslar yordamida amalga oshiriladi.
Boshlang`ich eritma isituvchi kamera 1 ning pastki qismiga yuborilsa, quyuqlashtirilgan eritma esa - separatorning pastki qismidan chiqariladi (11a-rasm).Eritma qaynash trubalari uchidan ozgina pastroq sathda ushlab turiladi. Isituvchi kamera trubalaradagi eritma tezligi 1,2...3,5 m/s bo`ladi. Eritma stirkulyastiya qiladigan sistema suyuqlik bilan to`lib turgani uchun nasos ishi faqat gidravlik qarshiliklarni engish uchun sarflanadi. Qaynash trubalarining pastki qismidagi bosim, tepa qisminikidan, truba ichidagi suyuqlik ustini va qarshiliklar yig`indisiga teng miqdorda ortiq bo`ladi.Shuning uchun, trubaning ko`p qismida eritma qaynamasdan, faqat isitiladi.
[6]
Truba uchining ma’lum bir qismidagina eritma qaynaydi. Nasos uzatayotgan suyuqlik miqdori bug`latayotgan suvdan bir necha barobar ortiqdir. Shuning uchun ham, suyuqlik massasining qaynash trubasidan chiqayotgan bug` - suyuqlik aralashmadagi bug` massasiga nisbati juda katta.
Bu turdagi bug`latkichlar isitish yuzasi 25...1200 m2, qaynash trubalarining uzunligi 4...9 m, diametri 25, 38, 57 mm bo`lishi mumkin. Isituvchi kameradagi ortiqcha bosim 0,3...1,0 MPa, separatordagi vakuum esa - 93 kPa. Stirkulyastion truba ko`ndalang kesimi yuzasining isituvchi kamera yuzasiga nisbati 0,9 dan kam bo`lmasligi kerak.
Majburiy stirkulyastiyali bug`latkichlar afzalliklari: issiqlik o`tkazish koeffistienti juda katta (erkin stirkulyastiyaligi qaraganda 3...4 marta ko`p), shuning uchun isitish yuzasi kam bo`lsa ham bo`ladi; kichik temperaturalar farqida (3...5°C) ham samarali ishlaydi; kristallanishga moyil eritmalar bug`latilganda, issiqlik almashinish yuzalarida iflosliklar yopishib qolmaydi.
Bunday qurimalarning kamchiligi shundaki, nasosni ishlatish tufayli energiya sarfi ko`payadi.
Odatda, bug`latkichlar qimmat legirlangan metallardan yasalganda, hamda qovushoqligi yuqori va kristallanishga moyil eritmalarini bug`latish uchun qo`llash yuqori samara beradi.
|
| |
Gidrostatik depressiya - - Kirish qattiq, uchuvchan bo`lmagan yoki uchuvchanligi yomon bo`lgan moddalar eritmalarini...

|
Kirish qattiq, uchuvchan bo`lmagan yoki uchuvchanligi yomon bo`lgan moddalar eritmalarini qaynatish davrida erituvchisini va hosil bo`lgan bug`larni chiqarib yuborish jarayoniga bug`latish
|
bet | 4/15 | Sana | 09.02.2024 | Hajmi | 4,52 Mb. | | #153811 |
Bog'liq KOH ni bug\'latish 3 korpusliGidrostatik depressiya -. Bug`latkich qaynash trubalarining bir qismi suyuqlik bilan to`lib turgan bo`ladi va uning ustida bug` - suyuqlikdan iborat emulsiya qatlamida yuqoriga qarab ko`tarilgan sari bug`ning miqdori oshib boradi.
Agar, qaynash trubasidagi suyuqlik va emulsiyani shartli ravishda suyuqlik deb nomlasak, unda gidrostatik bosimlar farqi hisobiga trubaning pastki qismidagi suyuqlikning qaynash temperaturasi tepa qismini-kidan yuqori bo`ladi.
Gidrostatik effekt hisobiga eritma qaynash temperaturasining ortishi gidrostatik depressiya deb ataladi. [3]
Bug`latish jarayoni vakuum ostida olib borilganda, gidrostatik depressiya salmoqli bo`ladi.
To`yingan suv bug`i tc va ikkilamchi bug` temperatura T lari orasidagi farq gidrostatik depressiyani beradi:
(3)
Ushbu tenglik eritma harakatini inobatga olmagani uchun uning xatoligi katta. Shuning uchun ning qiymatlari tajribaviy usulda topiladi.
Vertikal bug`latkichda intensiv harakatlanayogan eritmalar uchun miqdori 1...3oC oralikda qabul qilinishi mumkin.
Gidravlik depressiya - . Ushbu depressiya ikkilamchi bug`ning separator va quvurlar orqali harakati davrida ishqalanish va mahalliy qarshiliklarni engishi tufayli vujudga keladigan temperatura yo`qotilishlar.
Ushbu gidravlik qarshiliklarni engish vaqtida bosimning kamayishi, temperatura pasayishiga sababchi bo`ladi.
Demak, gidravlik qarshiliklar tufayli eritma qaynash temperaturasining ko`payishi gidravlik depressiya deb nomlanadi. Odatda ning qiymati 0,5...1,5oC oralig`ida bo`ladi.
Yuqorida qayd etilgan depressiyalarni hisobga olsak, eritmaning qaynash temperaturasi quyidagicha hisoblanadi:
(4)
bu erda T- ikkilamchi bug` temperaturasi, K
Eritmalar issiqlik sig`imi temperatura va erigan moddalar konstentrastiyasining funkstiyasidir.
Ko`pchilik eritmalar issiqlik sig`imi additivlik qoidasiga bo`ysinmaydi. Shuning uchun eritmaning ushbu xossasini erigan modda va erituvchilar issiqlik sig`imlari yordamida aniqlab bo`lmaydi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, eritma konstentrastiyasi qanchalik katta bo`lsa, uning issiqlik sig`imi shunchalik additivlik qoidasiga kam bo`ysinadi. Eritmaning ushbu xossasi maxsus adabiyotlarda keltirilgan.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Kirish qattiq, uchuvchan bo`lmagan yoki uchuvchanligi yomon bo`lgan moddalar eritmalarini qaynatish davrida erituvchisini va hosil bo`lgan bug`larni chiqarib yuborish jarayoniga bug`latish
|
Nazariy qism - Kirish qattiq, uchuvchan bo`lmagan yoki uchuvchanligi yomon bo`lgan moddalar eritmalarini qaynatish...

|
Kirish qattiq, uchuvchan bo`lmagan yoki uchuvchanligi yomon bo`lgan moddalar eritmalarini qaynatish davrida erituvchisini va hosil bo`lgan bug`larni chiqarib yuborish jarayoniga bug`latish
|
bet | 3/15 | Sana | 09.02.2024 | Hajmi | 4,52 Mb. | | #153811 |
Bog'liq KOH ni bug\'latish 3 korpusliNazariy qism
Bug’latish jarayoni nazariy asoslari
Bug`latish jarayonida eritmalarning konstentrastiyasi ortadi va natijada uning fizik va issiqlik xossalari o`zgaradi.
Bug`latish qurilmalarini hisoblash, loyihalash va ekspluatastiya qilish uchun muhim bo`lgan eritmalarning ba’zi bir xossalarini ko`rib chiqamiz.
Temperatura depressiyasi - . Eritma Te va erituvchilar T qaynash temperaturalari o`rtasidagi farqdir, ya’ni t = Te –T temperatura depressiyasi deb nomlanadi. Eritmalar nazariyasidan ma’lumki, bir xil T temperaturada toza erituvchi ustidagi bug`larining bosimi r, eritma ustidagi bug`larning bosimi re dan har doim ko`p bo`ladi. Yoki bir xil bosimda toza erituvchining qaynash temperaturasi eritmaning qaynash temperaturasidan past bo`ladi.
Eritmalarning temperatura depressiyasi erituvchi va erigan moddalar xossalariga bog`liqdir. Bosim va konstentrastiya ortishi bilan temperatura depressiyasi oshadi. Ko`pincha ushbu ko`rsatkich tajribaviy yo`l bilan aniqlanadi.
Ma’lumki, bug`latkichlarda issiqlik yo`qotilishi oqibatida temperaturalarning pasayish hodisasi yuz beradi. Natijada temperaturalar farqi kamayadi va jarayon intensivligi susayadi. Temperaturalar yo`qotilishi , temperatura depressiyasi , gidrostatik va gidravlik depressiya lar yig`indisiga teng, ya’ni: = + + .
Agar, eritmaning atmosfera bosimdagi temperatura depressiyasi atm ma’lum bo`lsa, istalgan boshqa bosimlardagi depressiya Tishenko formulasidagi tahminan hisoblab aniqlanish mumkin:
(1) [2]
bu erda T - ma’lum bosimdagi toza erituvchining qaynash temperaturasi, K; r - ma’lumki bosimdagi toza erituvchining bug`latish issiqligi, kJ/kg; atm - atmosfera bosimidagi temperatura depressiyasi, oC.
Agar, atm kattaligi bo`yicha tajribaviy ma’lumotlar yo`q bo`lsa, uni bir nechta usul bilan tahminan hisoblab topish mumkin. Biror bosimda eritmaning bitta qaynash temperaturasi ma’lum bo`lsa - Babo, ikkita temperaturasi ma’lum bo`lganda esa - Dyuring yoki Kireev qoidasiga binoan aniqlash imkoni bor.
Babo qoidasiga binoan, biror konstentrastiyali eritma ustidagi bug` bosimining pasayishi (r1 -r2)/r1 yoki r2/r1 temperaturaga bog`liq emas va o`zgarmas qiymatga tengdir:
(2)
bu erda r1 va r2 - erituvchi va eritma bug`larining bosimlari.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Kirish qattiq, uchuvchan bo`lmagan yoki uchuvchanligi yomon bo`lgan moddalar eritmalarini qaynatish davrida erituvchisini va hosil bo`lgan bug`larni chiqarib yuborish jarayoniga bug`latish
|
AKADEMIK - O’zbek kimyogar olimlarining kimyo fani rivojiga qo’shgan hissalari to’g’risida ma’lumotlardan foydalanish

|
O’zbek kimyogar olimlarining kimyo fani rivojiga qo’shgan hissalari to’g’risida ma’lumotlardan foydalanish
|
bet | 3/7 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 116,5 Kb. | | #109817 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O’zbek kimyogar olimlarining kimyo fani rivojiga qo’shgan hissalari to’g’risida ma’lumotlardan foydalanish AKADEMIK - AKADEMIK
- USMONOV HAMDAM USMONOVICh
- (1916 - 1994)
- 1916 yilda tugilgan, o`zbek, oliy ma’lumotli. 1937 yilda 'O`rta Osiyo (xozirgi Toshkent) Davlat universitetini tugatgan. 1941 yilda kimyo fanlari nomzodi, 1954 yilda kimyo fanlari doktori bulgan. 1935 yidda O`rta Osiyo (xozirgi Toshkent) Davlat universiteti fizik kimyo kafedrasining asistenti, 1946 yil dotsenti va 1955 yilda professori bulgan. 1950 yilda Uz SSR FA kimyo institutida tabiiy polimerlar, laboratoriyasining mudiri, 1952 yil shu institut direktori, 1954 yil universitet, fizik kimyo kafedrasining mudiri, Uz SSR FA paxta va usimlik moddalar kimyosi «xozirgi usimlik moddalar kimyosi» institutida direktor bulgan. Shu yil Uz SSR FA ning muxbir a’zosi, 1966 yil akademigi bulgan. 1959 yil Uz SSR FA polimerlar, kimyosi (keyinchalik paxta kimyosi va texnologiyasi ilmiy tadqiqot institutini) tashkil qilgan va uning direktori bulgan.
- Usionov H.U. O`zbekiston polimerlar kimyosi taraqqiyotnni boshaab bergan, makromolekulyar birikmalar kimyosi sohasida eng yirik olimlardandir. U olib borgan tadqiqotlar fan va texnikaning rivojlanishiga beqiyos xissa qo’shgan
- Usmonov H.U. Ulug’ Vatan Urushida qatnashgan. Ruminiya, Vengriya, Avstriya, Chexoslovakiya kabi davlatlarni ozod qilishda qatnashgan. Mardonavor xizmatlari uchun 2 marta «Qizil yulduz», «2 darajali Vatan urushi» ordenlari, «Budapeshtni ozod qilgan uchun va boshqa ko’plab medallar bilan mukofatlangan.
- Usmonov H.U. mohir pedagog, katta olim va yirik fan tadqiqotchisi bo’lgan. Ilmiy ma’ruzalar bilan 10 dan ortiq chet mamlakatlardagi anjumanlarda qatnashgan, mamlakatimizda polimerlar kimyosi buyicha utkazilgan yirik ilmiy anjumanlarning tashkilotchisi bulgan. Uning rahbarligi ostida 11 ta fan doktori, 120 dan ortiq fan nomzodi etishib chiqqan.
- Usmonov H.U. ilm va fandagi ulkan xizmatlari uchun 2 marta «Hurmat belgisi», «Mexnat Kizil bayroq» ordenlari, ko’plab medallar, nishonlar va Faxriy Yorliqlar bilan mukofotlangan. Unga "O`zbekistonda xizmat kursatgan fan va texnika arbobi" Faxriy unvoni hamda A.Beruniy nomidagi Respublika Davlat mukofoti berilgan.
|
| |
AKADEMIK - O’zbek kimyogar olimlarining kimyo fani rivojiga qo’shgan hissalari to’g’risida ma’lumotlardan foydalanish

|
O’zbek kimyogar olimlarining kimyo fani rivojiga qo’shgan hissalari to’g’risida ma’lumotlardan foydalanish
|
bet | 6/7 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 116,5 Kb. | | #109817 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O’zbek kimyogar olimlarining kimyo fani rivojiga qo’shgan hissalari to’g’risida ma’lumotlardan foydalanish AKADEMIK - AKADEMIK
- NABIYEV MALIK NABIYEVICh
- (1913 - 1995)
- 1913 yilda tugilgan, o`zbek, oliy ma’lumotli. 1935 yilda Ivanovo kimyo-texnologiya institutini bitirgan, 1935-40 yillarda Donbassdagi Gorlovsk azot zavodida muxandis, 1940 yildan Chirchiq elektrokimyo kombinatida bosh muxandis, 1944-45 yillarda O`rta Osiyo industrial (xozirgi Toshkent kimyo-texnologiya) instituti anorganik moddalar texnologiyasi kafedrasida mudir vazifalarida ishlagan. 1951 yilda texnika fanlari nomzodi, 1955 yilda texnika fanlari doktori bulgan va 1956 yilda professor unvoniga sazovor bulgan.
- Nabiyev M.N. 1951 yilda O`zbekiston SSR Fanlar Akademiyasi kimyo institutida ugitlar kimyosi va texnologiyasi laboratoriyasini, 1966 yilda bu laboratoriya asosida ugitlar kimyosi va texnologiyasi bulimini tashkil qilgan va uni boshqargan. 1956 yil O’zbekiston SSR Fanlar Akademiyasining akademigi qilib saylangan.
- Nabiyev M.N. mineral ugitlar kimyosi va texnologiyasi sohasidagi yirik va taniqli olimdir. Uning rahbarligi ostida kompleks azotli-fosforli-kaliyli, suyuq polimerli, xlorsiz ugitlar, defoliantlar, paxta vilti kasalligiga qarshi ishlatiladigan preparat yaratilgan va ishlab chiqarishga joriy qilingan. Fosfatlarni nitrat kislota bilan qayta ishlash kimyosi va texnologiyasini, superfosfatni ammoniylashtirish usullarini ishlab chiqqan. Bu tadqiqotlarning natijalari uning «Fosfatlarni nitrat kislota bilan qayta ishlash», "Qoratog’ fosfatlaridan ammoniylashtirilgan superfosfatni olish», «Tyubegatan kaliyli tuzlar» kabi monografiyalar kiritilgan.
- Nabiyev M.N. uz shogirdlari bilan vilt kasalligiga qarshi qo’llanadigan preparat-UDM seriyasidagi defoliant va desikant, "Sihat" defoliantlarni yaratgan va paxtachilikka joriy qilgan, 13 ta monografiya, 129 ixtiro, 460 ta ilmiy maqolalarni e’lon qilgan. Uning rahbarligi ostida 7 ta doktorlik va 96 ta nomzodlik dissertatsiyalari yoqlangan.
- Nabiyev M.N. O`zbekiston SSR davlat plan qo’mitasi raisining urinbosari O’zbekiston KPMK fan, oliy o’quv yurtlari, maktablar, hamda sanoat, transport va aloqa bulimlarining mudiri, "O`zbekistan kimyosi" jurnalining bosh muxarriri bulgan. "Oktyabr revolyutsiyasi", 3 marta "Mexnat Qizil Bayroq", "Hurmat belgisi" ordenlari, medallar va Faxriy Yorliqlar bilan mukofotlangan. "O`zbekiston SSRda xizmat kursatgan fan va texnika arbobi" faxriy unvoni, A. Beruniy nomidagi respublika Davlat mukofotini olgan.
|
| |