Mantiq fanining shakllanishi va rivojlanishi. O‘rta asrlarda O‘rta Osiyoda mantiq fanining rivojlanishi

|
Mantiq fanining shakllanishi va rivojlanishi. O‘rta asrlarda O‘rta Osiyoda mantiq fanining rivojlanishi
|
bet | 104/139 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,82 Mb. | | #160902 |
Bog'liq 1.«Falsafa» tushunchasining kelib chiqishi-fayllar.org2. Mantiq fanining shakllanishi va rivojlanishi. O‘rta asrlarda O‘rta Osiyoda mantiq fanining rivojlanishi. Mantiq fani qadimdan paydo bo‘lgan. Mantiqning shakllanishi falsafiy ilmlarning shakllanishi bilan bevosita bog‘liq. Mantiq fanining tarixiy rivojlanish bosqichlari deganda, quyidagilar nazarda tutiladi:
1. Qadimgi dunyoda mantiq fani.
2. O‘rta asrlarda mantiq fani.
3. Yevropada, yangi davrda mantiq fanining rivojlanishi.
4. Mantiq ilmining hozirgi taraqqiyot bosqichi.
Mantiq ilmining shakllanishi to‘g‘risidagi ma’lumotlar shundan dalolat beradiki, uning dastlabki ildizlari Xitoy, Hindiston, Yunoniston va dunyoning boshqa mamlakatlarida paydo bo‘lgan. Mantiq dastlab Hindistonda eramizdan ilgarigi ikkinchi ming yilliklarda shakllana boshlagan. Eramizning boshlarida Hindistonda mantiq ilmi mustaqil fan sifatida shakllandi. VII asrga mansub mashhur mantiqshunos Dxarmakirtining mantiqqa oid yozib qoldirgan risolalari («Mantiq tomchilari» - darslik, «Mantiqiy asos to‘g‘risida qisqacha darslik», «Mantiqiy aloqalar to‘g‘risidagi tadqiqotlar», «Bilimning haqiqatligi to‘g‘risida») shundan dalolat beradi.
Eramizdan avvalgi V-IV asrlarda qadimgi Yunonistonda mantiq mustaqil fan sifatida shakllangan. Yunon faylasufi Demokrit (er.av. 460-370 yillar) o‘z asarlarida «Logos» terminini qo‘lladi va «logos»ni umuman dunyoni va uni bilishning asosi sifatida talqin etdi. Suqrot mantiqiy usullar haqida fikr yuritdi. Aflotun o‘zining bir qator dialoglarida («Fedon», «Teatet», «Sofist») mantiqiy shakllar to‘g‘risidagi qarashlarni bayon etadi.
Mantiq tarixiga oid adabiyotlarda Aristotelgacha ham mantiq ilmi rivojlanganligi haqida ma’lumotlar bor. Sofistlarning mantiqqa oid qarashlari bunga misol bo‘la oladi. Sofistlar o‘ta so‘zamol, shirinsuxan, donishmandlar bo‘lishgan va yoshlarda so‘z san’ati, isbot va raddiya mahoratini tarbiyalashgan. Sofistlarning yirik vakili - Protogar (er.av. 480-410) haqida ma’lumotlar bor.
Mantiq fanining alohida ilm sohasi sifatida shakllanishi buyuk yunon faylasufi, mutafakkir Aristotel nomi bilan bevosita bog‘liq.
Aristotel (er.av. 384-322) o‘zidan avvalgi olimlarning mantiq sohasidagi fikrlarini umumlashtirdi va rivojlantirdi, mantiq fanini ishlab chiqdi. Aristotelning mantiqqa oid asarlari «Organon» deb nomlanadi. Uning tarkibiga kirgan «Kategoriyalar to‘g‘risida», «Talqin to‘g‘risida» («Ob istolkovanii»), «Birinchi analitika», «Ikkinchi analitika», «Topika», «Sofistik raddiyalar to‘g‘risida» kabi risolalarda mantiq ilmi to‘g‘risidagi fikrlar bayon etilgan. «Organon» - bilish quroli, usuli ma’nosini anglatadi.
Aristotel «Kategoriyalar to‘g‘risida»gi risolasida tushunchalar to‘g‘risidagi ta’limotni, «Birinchi analitika»da xulosa chiqarish usullari - sillogizmlar nazariyasini, «Ikkinchi analitika»da ilmiy isbotlashning asosiy tamoyillarini yoritdi. Aristoteldan so‘ng mantiq qadimiy Yunonistonda Stoya maktabi vakillari Zenon, Xrisipp, va boshqalar tomonidan rivojlantirildi. Mantiq dastlab amaliy ahamiyatga ega bo‘lan fan sifatida notiqlik san’ati bilan bog‘liq ravishda shakllandi va rivojlandi.
Qadimdan to XIX asrning o‘rtalariga qadar Aristotel tomonidan asoslab berilgan mantiq «Formal mantiq», «Klassik mantiq», «Traditsion mantiq» nomlari bilan ataldi.
O‘rta Osiyo mutafakkirlari ijodiga doir ilmiy manbalarda mantiq ilmi buyuk olimlar Muhammad Al- Xorazmiy, Muhammad Al-Farg‘oniy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali Ibn Sino, Abu Abdulloh Al-Xorazmiy, Mir Sayid Jurjoniylar tomonidan rivojlantirilganligi haqida ma’lumot bor.
Abu Abdulloh Al-Xorazmiyning «Mafotix--al-ulum»i, («Ilmlar kaliti») o‘ziga xos qomusiy asar bo‘lib, o‘z ichiga o‘sha davrdagi deyarli barcha ilm sohalarini qamrab olgan. Ushbu asarda falsafa, mantik, tib, ilmi-nujum, musiqa fanlarining asoslari berilgan. Asarning ikkinchi qismiga 9 bobdan iborat mantiq kiritilgan.
Muhammad ibn Muso Xorazmiy tomonidan matematik mantiqning asosiy tushunchasi - algoritm ishlab chiqilgan. Algoritm tushunchasi jonli mushohadaga asoslanib, miqdorlar orasidagi murakkab munosabatlarga oid muhim xususiyatni ajratib olish va umumlashtirish ma’nosini ifodalaydi. Avval sanoqning o‘zi, so‘ng qat’iy, aniq qoida asosida qo‘yilgan masalani oxirigacha yechib beruvchi har qanday hisoblash tizimi, algoritm deb ataladi. Mantiq fani o‘rta asrlarda Al-Kindiy, Zakariya Roziy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali Ibn Sino kabi O‘rta Osiyo mutafakkirlari tomonidan ishlab chiqildi va rivojlantirildi.
Bizgacha yetib kelgan adabiyotlarda Abu Nasr Forobiy va Abu Ali Ibn Sinoning mantiq ilmidagi muvaffaqiyatlari alohida ta’kidlangan.
Abu Nasr Forobiy (873-950 yillar) mantiq ilmi taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan buyuk mutafakkirdir. U avvalo qadimgi Yunon falsafasi va mantiqini, Aristotelning ilmiy ijodini chuqur o‘rgandi.
Forobiy mantiqqa oid «Isaguvchi» (Kirish), «Maqulot» (Kategoriya), «Ibora, «Qiyos», «Burxon», «Jadal», «Safsata», «Xitoba», «She’r» deb nomlangan 9 risolani yaratdi. Bulardan tashqari «Mantiq ilmiga kirish», «Aql haqida» «Sillogizm» kabi risolalarni yozdi. Forobiy mantiqni «to‘g‘ri fikrni amalga oshirish, haqiqatni qo‘lga kiritish san’ati» - deb hisoblagan. Uning fikricha, mantiq shunday bir san’atki, u har doim odam notiqlikda adashib qoladigan bo‘lsa, to‘g‘ri fikrlashga olib keluvchi va aql yordamida biron-bir xulosa qilinadigan bo‘lsa, xatolardan asrovchi masalalarni o‘z ichiga oladi.
Abu Nasr Forobiy mantiqni tafakkur to‘g‘risidagi fan, deb bildi. Uning ta’limoticha, tafakkur haqiqatni bilishga xizmat qiladi va bu yo‘lda u turli mantiqiy shakl va usullar: tushuncha, hukm, xulosa chiqarish, isbotlash kabilardan foydalanadi. «Mantiq - deb yozadi Forobiy, - falsafaning u yoki bu qismlarida qo‘llangan hollarda nazariy va amaliy san’atlarni qamrab oluvchi haqiqatni qo‘lga kiritish asbobidir». Forobiy- mantiqning asosiy tushunchalari, bo‘limlarini ishlab chiqishga katta hissa qo‘shdi. Uning mantiq bilan grammatika, mantiqiy fikr bilan notiklik (fikrini bayon qilish) san’atining bog‘liqligi to‘g‘risidagi fikrlari diqqatga sazovordir.
Forobiy mantiq (logika) ilmini sakkiz qismga ajratdi: 1) oddiy iboralar - tushunchalar; 2) murakkab iboralar - gap; 3) sillogizmlar - xulosalar, Mantiqning qolgan beshta qismini fikr yuritishning shakl va usullariga qaratadi. Bular a) isbotlash (dalillash) usuli; b) dialektika (yoki baholash) usuli; v) sofistik (yoki yolg‘onni haqiqat qilib ko‘rsatishga qaratilgan) usul; g) notiqlik; d) she’riyat. Bu ko‘rsatilgan usullar sillogistik san’atning turli xildagi ko‘rinishlari bo‘lib isbotlashga tayanadi, deb hisoblaydi buyuk mutafakkir1.
Mantiqshunoslarning tan olishicha, Forobiy haqiqatan ham arab tilida ijod qilgan olimlar ichida birinchi bo‘lib mantiqqa oid yirik asarlar bitgan.
Forobiy mantiqning sillogizmlar to‘g‘risidagi ta’limotini chuqurlashtirdi: til bilan mantiq o‘rtasidagi birlik va tafovutni mohirona qayd etdi. Uning ta’kidlashicha, so‘zlarning qurilishini o‘rganadigan grammatika mantiq bilan o‘zaro bog‘langan. Forobiy ta’limotida induktiv bilish usuli, induktiv xulosalar haqida fikr yuritilgan, Uning fikricha, deduktiv xulosalash imkoniyati induktiv xulosa yutuklari bilan boyitilishi lozim.
Abu Ali Ibn Sino (980-1037) Al-Forobiyning falsafa va mantiqqa oid qarashlarini rivojlantirdi. U mantiqqa oid dastlabki bilimlarini ustozi Notiliydan o‘rgandi. Abu Ali Ibn Sino qalamiga mansub «Kitob-ash-shifo»ning 9-bo‘limi mantiqning muammolariga bag‘ishlangan. (Bular «Al-Madhal», «Al-Maqulot», «Al-Iborat», «Al-Qiyos», «Al-Burxon», «Al-Jadal», «Al-Xitoba», «Ash-She’r»). Shuningdek, uning mantiq sohasidagi qarashlari «Kitob-al-najot», «Kitob-an-ishorat va tanbihot», «Donishnoma» va boshqa risolalarida bayon etilgan.
Ibn Sinoning «Donishnoma» asarida mantiq ilmining tuzilishi, qismlari, tafakkurning shakllari, usullari, qoidalari, mantiqiy xatolar kabi masalalar yoritilgan. Ibn Sino talqinicha, mantiq ilmi 9 qismdan iborat.
1) Al-Madhal - bu qism mantiqqa kirish, mantiqning asosiy vazifalari, mantiqning bilishda tutgan o‘rni, tarkibi masalalariga bagishlangan.
2) Al-Maqulot - tafakkurning boshlang‘ich tushunchalari, ularning nutq orqali ifodalanishi masalalarini o‘z ichiga olgan.
3) Al-Iborada hukm, uning ifodalanishi, turlari haqida bayon qilinadi.
4) Al-Qiyos qismi xulosa chiqarish, deduktiv xulosa chiqarish, xulosaning shakllari, qoidalari to‘g‘risida ma’lumot beradi.
5) Al-Burxon - isbotlash, uning mohiyati, vazifasi, turlari, qoidalariga bag‘ishlangan.
6) Al-Jadalda - dialektik hukmlar nomini olgan murakkab hukmlar to‘g‘risidagi bilim aks etgan.
7) Al-Safsata-sofizm, parallogizmlar – noto‘g‘ri hukmlar, boshqalarni aldash, yolg‘onni isbotlash usullariga qaratilgan.
8) Al-Xitoba-ritorika, notiqlik san’atiga bag‘ishlangan.1
9) Al-She’r - hukmlar, she’r yozish san’ati, uning vazifasini, masalalariga baG‘ishlangan.
Ibn Sino mantiq deganda, to‘g‘ri fikr yuritish, xatolardan saqlanish qoidalarini, ma’lum bilimlardan noma’lum bilimga o‘tish yo‘llarini ko‘rsatadigan fanni tushunadi. Uning fikricha, amaliy tafakkur har doim mantiqqa muhtoj, u mantiq yordamida mukammallikka erishadi.
G‘arbda mantiq fani ingliz faylasufi Frensis Bekon (1561-1625) tomonidan rivojlantirildi. U o‘zining «Yangi organon» asarida bilishning induktiv metodini asoslab berdi. U induksiyani bilish usuli, deb qaradi.
Mantiq masalalari yangi davrda faylasuflar R.Dekart, G.Leybnis, I.Kant diqqatini o‘ziga tortdi. Mashhur nemis faylasufi Leybnis (1646-1716) mantiq ilmining tutgan o‘rniga alohida e’tibor beradi. U mantiqni boshqa ilmlarni isbotlovchi, kashfiyotlar metodini o‘rganuvchi fan, deb ta’rifladi. Leybnis mantiqning to‘rtinchi - yetarli asos qonunini asoslab berdi.
XIX-XX asrdagi matematika ilmining taraqqiyoti mantiq ilmining yangi yo‘nalishlarini keltirib chiqardi.
Djon Bul, O-de Morgan, Poreskiy asarlarida mantiq ilmida matematika metodlarining tadbiq etilishi masalalari ishlab chiqildi, matematik logika shakllandi.
1. Hozirda tarkibiy qismlariga forma lyoki simvolik mantiiq.
2. Mantiiqiy semiotika va metodologiya kiradi.
Mantiq ilmining asosini simvolik yoki formal mantiq tashkil etadi. Mantiq inson tafakkurining shakllari, usullari, qonun-qoidalari to‘g‘risida bahs yuritadigan fandir. Inson tafakkuri murakkab jarayon. Bu jarayonning mohiyati, bosqichlari falsafiy nuqtai nazardan talqin qilinganda shunday xulosaga kelish mumkinki, inson tomonidan olamning anglanishi (bilish) bir-biriga bog‘liq bo‘lgan ikki bosqichni o‘z ichiga oladi: olamni his qilish yo‘li bilan bilish; olamni aql yo‘li bilan bilish. Olam, undagi predmet va hodisalarni biz avvalo sezgilarimiz yordamida bilamiz. Olamdagi narsalarning ongimiz ta’siri natijasida sezgilar hosil bo‘ladi. Sezgilar narsa va hodisalarning alohida tomonlari, xususiyatlarining inson ongidagi in’ikosidir. Insonning olam haqidagi barcha bilimlarining birinchi va dastlabki manbai - sezgi. Sezgi tufayli inson olam bilan bog‘lanadi. Sezgi tashqi olamdagi predmet va hodisalar, ularning xususiyatlarini bilish imkonini beradi. Sezgilar deganda, ko‘rish, eshitish, tam sezish, hid sezish, teri sezgisi nazarda tutiladi. Sezgining boshqa barcha turlari shu sezgilar mazmunidan kelib chiqadi. Hissiy qabul qilishning ikkinchi shakli idrok bo‘lib hisoblanadi. Olamdagi narsa va hodisalarning inson ongida aks etishi natijasida vujudga kelgan predmetning yaxlit obrazi - idrok hisoblanadi. Tasavvur - hissiy qabul qilishning o‘ziga xos shakli. U aks etgan predmetning ongda iz qoldirishi yoki obrazli xotira, deb ham yuritiladi. Tasavvur insonning olam haqidagi bilimlarining saqlanishi va mustahkamlanishiga xizmat qiladi, shu bilan bir qatorda narsa va hodisalarni bilishda muayyan o‘rin tutadi. Tasavvur hissiy qabul qilishdan aqliy bilishga o‘tishda muhim bosqich bo‘lib hisoblanadi. Shunday qilib, sezgi, idrok, tasavvur olamni hissiy bilishning asosiy shakllaridir. Ular psixologiyaning o‘rganish ob’ekti bo‘lib hisoblanadi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, sezgi, idrok, tasavvur inson aqliy faoliyati bilan chambarchas aloqadorlikda vujudga keladi. Boshqacha qilib aytganda, hissiy tafakkur shakllari inson aqli tomonidan boshqariladi va nazorat qilinadi. Buni shunday tushunmoq joizki, hissiy bilish insonda sof, aqliy bilishdan ajralgan holda mavjud bo‘la olmaydi. Hissiy va mantiqiy bilish o‘zaro bir-biri bilan chambarchas bog‘liq, biri ikkinchisini taqozo etadi. Xissiy bilish mantiqiy bilishga o‘tishning dastlabki zaruriy bosqichi, mantiqiy bilish esa, hissiy bilish natijalarining inson miyasida qayta ishlanishi oqibatida vujudga keladi. Garchi, hissiy va mantiqiy bilish yagona bilish jarayonining o‘zaro bir-biriga bog‘liq ikki tomonini tashkil etsa-da, ular o‘zaro bir-birlaridan farqlanadilar:
1. Xissiy va mantiqiy bilish o‘ziga xos shakllarda namoyon bo‘ladi. Xissiy bilish (mushohada)ning shakllari deganda, sezgi, idrok; tasavvur nazarda tutiladi. Mantiqiy bilish shakllariga tushuncha, mushohada (hukm), xulosa kiradi.
2. Xissiy bilish olamdagi narsa va hodisalarning inson ongida bevosita in’ikos etilishidir. Xissiy bilish natijasida ob’ektiv olamning inson ongida aniq sub’ektiv obrazi hosil bo‘ladi. Mantiqiy bilish ob’ektiv olamning inson ongidagi bilvosita (ya’ni, so‘zlar, so‘z birikmalar, gaplar vositasidagi) fikriy ifodasidir. Mantiqiy bilish hissiy bilish natijalarini qayta ishlash orqali hosil bo‘ladi. Tushuncha, mushohada, xulosa bilimlarining til vositasida ifodalangan shakli hisoblanadi. Tafakkurning til bilan uzviy bog‘liqligi, uning muhim xususiyati hisoblanadi. Til tafakkurning moddiylashuvidir.
3. Aksari hollarda hissiy bilish olamning passiv in’ikosi bo‘lishi mumkin. Xissiy bilish insonning xohish - irodasidan qat’iy nazar hosil bo‘lishi mumkin. Mantiqiy bilish insonning ongli, maqsadga yo‘naltirilgan faoliyati natijasi hisoblanadi. Unga ko‘ra, mantiqiy bilish olamni mushohada qilish jarayonida turli-tuman savollarning kelib chiqishi va ularga javob izlash bilan bevosita bog‘liq.
4. Mantiqiy bilish, hissiy bilishdan yana shu bilan farqlanadiki, narsa va hodisalarning mohiyatini chuqur, atroflicha ochib beradi; ular orasidagi aloqa va munosabatlarni aniqlaydi.
5. Mantiqiy bilishda inson xilma-xil bilish usullaridan (analiz, sintez, taqqoslash, umumlashtirish, abstraksiyalash, tushuntirish kabilar) foydalanadi, ular yordamida olam haqidagi bilim - tushuncha, muhokama, xulosalarni hosil qiladi. Mantiqiy bilish, shuningdek, tushunchalarni umumiylash va chegaralash, bo‘lish va turkumlash, isbotlash va rad qilish, bir fikrdan boshqa bir fikrni hosil qilish kabi mantiqiy usullardan foydalanishni taqozo qiladi.
6. Xissiy bilish alohida predmetlar to‘g‘risidagi insonning dastlabki bilimlarini ifodalaydi. Mantiqiy bilishda alohida predmet, hodisalarning umumiy tomonlari ifoda etiladi. Mantiqiy bilish olamning inson ongida bilvosita, umumlashgan holda ifoda etilishidir.
7. Mantiqiy bilishdan ko‘zda tutilgan maqsad - chin bilimlarga (haqiqatga) erishishdir. Mantiqiy bilim tushuncha, mushohada, xulosalar shaklida namoyon bo‘ladi.
Tushuncha - predmet, hodisalar, ularga xos xususiyatlar, munosabatlarning ifodasi hisoblanadi. Masalan: «Toshkent» (narsa ifodasi), «Go‘zallik» (belgini ifodalaydi), «Teng» (munosabatni ifodalaydi).
Mushohada (hukm) - predmetlar bilan xususiyatlar o‘rtasidagi aloqadorlikni ifodalaydi. Xukm (mushohada) tushunchalardan tashkil topadi. Mushohada predmet yoki hodisa haqida tasdiq va inkor shaklida bayon etilgan fikrdir. Masalan: Odamiylik - yuksak axloqiy fazilat.
Xulosa – ilgarigi bilim asosida yangi bilim hosil qilishning mantiqiy usuli hisoblanadi. Xulosa fikrlar bog‘lanishidan kelib chiqadi. Fikrlarning bog‘lanishi yangi bilimni hosil qilish imkonini beradi. Ular olamdagi narsa va hodisalar aloqadorligining inson ongidagi ifodasidir. Masalan, Metallar issiqlik o‘tkazadi. A)Mis - metall. B)Demak, mis ham issikqlik o‘tkazadi. V)Bunda «A» va «B» fikrning bog‘lanishidan yangi V bilim hosil bo‘ladi.
|
| |