Qur'oni Karim – Alloh tarafdan 23 yilga yaqin muddat mobaynida

|
Qur'oni Karim – Alloh tarafdan 23 yilga yaqin muddat mobaynida
|
bet | 29/64 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 1,63 Mb. | | #139436 |
Bog'liq Dinshunoslik tayor.2023 oxirgisi (3)Qur'oni Karim – Alloh tarafdan 23 yilga yaqin muddat mobaynida
Muhammad payg‘ambarga oyatma-oyat, sura-sura tarzida nozil qilingan ilohiy kitobdir. Bu kitob Islom dinining muqaddas manbai hisoblanadi. Islom ilohiyot maktablaridan biri Ahl as-sunna va-l-jamoa ta'limotiga ko‘ra, Qur'on Alloh taoloning so‘zi va uning azaliy ilmidir. Mazkur ilohiy kitobning bir nechta nomlari bo‘lib, ulardan «Qur'on» so‘zi – Arabcha « qara'a»(o‘qimoq) fe'lidan olingan. Boshqa fikrga binoan, u suryoniy tilidagi «kerain» – «muqaddas yozuv» ma'nosini bildiruvchi so‘zdan olingan. Qur'on 114 ta suradan iborat. Sura Qur'ondan bir bo‘lak bo‘lib, eng kami uchta yoki undan ortiq oyatlarni o‘z ichiga oladi. Oyatlar soni esa, Qur'on matnlarini taqsimlashning turli yo‘llariga ko‘ra, 6204 ta, 6232 ta, hatto 6666 tagacha belgilangan. Bu har xillik Qur'on nusxalarining bir-biridan farqli ekanligini emas, balki undagi oyatlarning turli qiroat maktablarining (ularning soni 14 dan ortiq) an'analari bo‘yicha turlicha taqsimlanganligini bildiradi.
Qur'ondagi suralar o‘z mazmuniga yoki nozil bo‘lgan vaqtiga, ya'ni xronologik tartibiga qarab emas, balki hajmiga ko‘ra – avvval katta, so‘ng kichik suralar tartibida Payg‘ambar vafotidan ancha keyin yig‘ib joylashtirilgan. Suralarning hajmi ham har xil: eng katta hajmli ikkinchi surada 286 oyat bor bo‘lsa, eng kichik suralar faqat uch oyatdangina iborat. Islomshunoslik va qur'onshunoslik xulosalari asosida suralarning xronologik tartibini quyidagicha shaklda tasavvvur qilish mumkin: 1. Birinchi Makka davvri (610-615 yillar). Bu davvrda yuksak adabiy ijod namunalari bo‘lgan saj' janridagi suralar O‘qilgan. Evropa olimlari ularga «nazmiy suralar» deb nom berganlar. 2. Ikkinchi Makka davvri (616-619 yillar). Bu suralar Muhammad payg‘ambar va ularning izdoshlari doimiy ta'qib ostida yashagan va ko‘pchiligi Habashistonga ko‘chib ketgan vaqtda O‘qilgan. Bu suralarda Alloh «Rahmon» sifatida ko‘p tilga olinganligi sababli Evropa olimlari ularni «Rahmon suralari» deb ataganlar. 3. Uchinchi Makka davvri (619 yil boshlaridan – 622 yil sentyabrigacha). Bu davvrda ham Muhammad payg‘ambar va uning izdoshlari ta'qib ostida yashaganlar, maxfiy ravvishda, ko‘pincha shahardan tashqarida ibodatga to‘planganlar. Bu davvr suralarida payg‘ambarlar haqidagi asotir-hikoyatlarga keng o‘rin berilganligi sababli evropalik olimlar bularga «payg‘ambarlik suralari» deb nom berganlar.
Tarixiy voqealarni aniqroq aks ettirishini e'tiborga olgan holda Madinada tushirilgan 24 ta suraning nozil bo‘lish davvrini quyidagi besh bosqichga ajratish mumkin: I davvr (622 yil oktyabridan 624 yilgacha) Muhammad payg‘ambar Madinaga ko‘chib o‘tganidan so‘ng to makkaliklar bilan birinchi yirik to‘qnashuv – Badr jangigacha nozil bo‘lgan to‘rt sura bu davvrga kiradi. II davvr (624 yil martidan 625 yil martigacha). Bu davvr Badr jangidan to Uhud jangigacha o‘tgan bir yil mobaynida nozil bo‘lgan uch surani o‘z ichiga oladi. III davvr (625 yil martidan 627 yil martigacha). Uhuddagi mag‘lubiyatdan to Xandaq jangigacha o‘tgan ikki yil ichida beshta sura nozil bo‘lgan. IV davvr (627 yil aprelidan 630 yil yanvarigacha). Bu davvrga Xandaq jangidan to Makka fathigacha o‘tgan salkam uch yil ichida nozil bo‘lgan sakkiz sura kiradi. V davvr (630 yil fevralidan 632 Yi mayigacha). Makka fathidan Muhammad payg‘ambarning vafotigacha o‘tgan ikki yildan ortiqroq davvr ichida yana to‘rtta sura nozil bo‘lgan. Muhammad payg‘ambar vafotidan keyin Qur'on kishilarning xotirasida va yozgan narsalarida saqlanib qoldi.
Payg‘ambardan so‘ng musulmonlarga Abu Bakr boshliq etib saylandi. Uning xalifalik davvrida (632-634) mo‘minlar va murtadlar ( dindan qaytganlar) o‘rtasida shiddatli janglar (yuqorida eslatilgan Ridda voqealari) bo‘lib o‘tdi. Ushbu janglarda Qur'onni to‘liq yod olgan ko‘plab qorilar halok bo‘ldilar. Shunda bo‘lajak xalifa Umar ibn al-Xattob (634-644) Abu Bakrga: «barcha qorilar shu zaylda o‘lib ketavversa, Qur'on nuqsonli bo‘lib qolishi mumkin, shu sababli uni jamlab kitob holiga keltirish zarur», - degan maslahatni berdi. Avvvaliga Abu Bakr ikkilanib turadi, chunki bu ish Payg‘ambar davvrida qilinmagan edi. Bu hol bid'at deb qabul qilinishi mumkin edi. Keyinroq Abu Bakr ham Qur'onni kitob shakliga keltirib qo‘yish zarurligini anglab etdi va Zayd ibn sobit ismli sahobani chaqirib, bu ishni unga topshirdi. Shunday qilib, Zayd va boshqa qorilar mashaqqatli urinishlardan keyin Qur'onni kiyik terisidan bo‘lgan sahifalarga yozib chiqdilar va bog‘lab Abu Bakrning uyida saqlab qo‘ydilar. Bu jamlanma keyinchalik «as-Suhuf al-Bakriya» – «Abu Bakr sahifalari» deb nomlandi. Abu Bakr olamdan o‘tgandan keyin jamlanma Umar ibn al-Xattob uyida, u olamdan o‘tgandan so‘ng uning qizi – Payg‘ambar ayoli Hafsada qoldi.
Vaqt o‘tishi bilan Islom davvlatida turli siyosiy guruhlar paydo bo‘ldi. Ular o‘rtasidagi ziddiyatlar xalifa Usmon ibn Affon (644-656) davvrida keskinlashdi. Har bir guruh o‘z siyosiy da'volarini Qur'on orqali asoslashga urinar edi. Qur'onni o‘qishdagi turli ixtiloflar bunga asos yaratar edi. Bu ixtiloflarni bartaraf etish maqsadida xalifa Usmon ibn Affon Qur'onning yangi tahririni ko‘chirishga buyruq beradi. Bu topshiriqqa binoan Zayd ibn sobit barcha Qur'on qismlarini yig‘ib, taqqoslab chiqib, qaytadan Qur'oni Karim matnini jamladi. Qur'onning birinchi rasmiy nusxasi 651 yilda xalifa Usmonga taqdim etildi. U asl nusxa hisoblanib, undan yana uchta, ba'zi manbalarga ko‘ra ettita nusxa ko‘chirtirilib, Arab askarlari turgan yirik shaharlardan – Basra, Damashq, Kufaga jo‘natilgan. «Imon»deb nomlangan asl nusxa esa Madinada xalifa Usmon huzurida qoldi. Ko‘chirilgan nusxalar «Mushafi Usmon» deb ataldi. Ilk Qur'on nusxalaridagi Arab yozuvida harflarning elementlari – nuqtalar va unli tovush belgilari qo‘yilmagan bo‘lib, uni Qur'onni to‘liq yod biluvchi usta qorilargina o‘qiy olar edilar. Hammaga faqat Qur'onning shu nusxasidan ko‘chirishga buyruq berildi. Saqlangan ilk nusxalar Hijoziy va kufiy xatlarida ko‘chirilgan. Mutaxassislarining fikricha, Arab davvlatining poytaxtini 749 yilda Suriyadan Iroqqa o‘zgartirilishi Hijoziy xatining yo‘qolib ketishiga olib keldi. Qur'on yozuvining hozirgi ko‘rinishi faqat X asrga kelib to‘liq shakllangan. Qur'onning shu kunimizgacha saqlanib qolgan Nodir nusxalari Arab yozuvi rivojining bebaho yodgorliklari hisoblanadi. Arab tarixchilarining xabar berishlaricha, xalifa Usmon Qur'onni mutolaa qilib o‘tirganida fitnachilar tomonidan o‘ldirilgan. U kishining qoni Qur'on sahifasiga to‘kilgan, degan naql xalq orasida keng tarqalgan. Bundan Kufadagi kitob savvdogarlari foydalanib, ko‘p nusxada «qonli» Qur'on nusxalari tayyorlab sotganlar.
Hozirgi paytda jahon muzey va kutubxonalarida Mushafning bir nechta nusxalari saqlanadi. Ulardan biri Toshkent shahrida O‘zbekiston musulmonlar idorasidadir. Unda ham qon izlari bo‘lib, shu nusxa aynan xalifa Usmonga tegishli degan fikrlar mavvjud. Mazkur Qur'on 353 varaqdan iborat bo‘lib, varaqlar o‘lchami 68x53 sm, matn yozilgan qism hajmi 50x44 sm. Sahifalar kiyik terisidan ishlangan bo‘lib, har biriga 12 qatordan chiroyli kufiy xatida yozuv bitilgan. Ko‘p varaqlari yo‘qolgan va keyinchalik qog‘oz sahifalar bilan to‘latilgan. Tataristonlik mashhur olim Shihobuddin al-Marjoniyning (1818-1889) aytishicha, Qur'onni qayta tiklash Samarqandda joylashgan «mug‘ak masjidi» imomi Abdurrahim ibn Usmon al-o‘tiz-Imoniy (VAF. 1838 y.) tarafidan bajarilgan. Usmon Qur'oni ruslar O‘rta Osiyoni bosib olguncha Samarqandda, Xo‘ja Aєror madrasasida saqlanar edi. Qur'onning Samarqandga keltirilishi haqida ham mutaxassislar orasida har xil taxminlar mavvjud. Ulardan birida muqaddas kitobni Abu Bakr al-Qaffol ash-Shoshiy (976 yili vafot etgan, Toshkentda dafn qilingan) Bag‘doddan olib kelgan, deb hikoya qilinadi. Avvlodlar osha Abu Bakr Qaffol Shoshiy merosxo‘rlaridan Xo‘ja Ahror qo‘liga o‘tgan bo‘lishi mumkin. Xo‘ja Ahror va uning avvlodlari bu nusxadan zamonalarining boshqa sufiy tariqatlari shayxlari bilan bo‘lgan raqobat kurashida unumli foydalanganlar. Bu nusxa vositasida ular o‘zlarining Islom sarchashmalariga yaqinroq ekanliklarini isbotlamoqchi bo‘lganlar. Chunonchi, Ishqiya tariqati shayxlari Ahroriy naqshbandiylarga qarshi Qur'onning o‘z qadimiy nusxalariga – katta Langar Qur'oniga ega bo‘lganlar. Ikkinchi bir rivoyatda esa Xo‘ja Ahror muridlaridan biri Makkadan haj qilib qaytayotganida Istambulga kiradi va sultonni og‘ir xastalikdan davvolaydi. Sulton minnatdorchilik bildirib, unga Qur'onni hadya qiladi. Ko‘pchilik arabshunos olimlarning fikricha, bu Qur'on Amir Temur (1370-1405) tomonidan Basradan ko‘plab qo‘lyozma kitoblar va boshqa o‘ljalar bilan birga Samarqandga keltirilgan va Temurning mashhur kutubxonasiga qo‘ydirilgan. Temuriylar davvridagi (1405-1506) o‘zaro kelishmovchiliklarda Temur kutubxonasi yondirib yuborilgan. Tasodifan shu nusxa omon qolgan. Bu fikr haqiqatdan uzoqroq. Chunki Amir Temurning kutubxonasi haqidagi farazlar hali isbotlangani yo‘q. Ikkinchi tarafdan, Amir Temur zamonida boshqa bir Qur'on nusxasi hukmdorlar diqqat-e'tibori markazida edi.
Bu Samarqand jome-masjidi (keyinchalik bu masjid Bibixonim masjidi nomini olgan) sahniga qo‘yilgan Boysung‘ur Qur'onidir. Toshkent Qur'onini ilmiy jihatdan chuqur o‘rgangan Sankt-peterburglik sharqshunos olim A.F. Shebunin fikricha, Qur'on Basradan Amir Temur tomonidan Samarqandga keltirilgan. Chunki A.F. Shebunin Parij, Berlin va Makkadagi boshqa nusxalariga solishtirib, bizdagi Qur'onning Basra nusxasi ekanligini isbotlashga harakat qildi. Darhaqiqat, bu muqaddas kitob eski nusxalardan hsoblanib, VIII asr oxiri – IX asr boshlarida yaratilgan. 1868 yilda rus askarlari Samarqandga kirishi bilan Usmon Mushafiga e'tibor kuchaydi. Musulmonlar Qur'onni yashirincha Buxoroga jo‘natmoqchi bo‘ladilar. Biroq bu xabar Zarafshon o‘lkasining boshlig‘i general Abramov qulog‘iga etib, «fan uchun bunday Nodir, bebaho, qadimiy yodgorlikni qo‘ldan chiqarmaslikning hamma chorasi ko‘rilsin», deb polkovnik Serovga buyruq beradi. Serov Qur'onni general Abramovga keltiradi. Abramov esa uni zudlik bilan Turkiston general-gubernatori fon Kaufmanga etkazadi. U, o‘z navvbatida, 1869 yil 24 oktyabrda Usmon Qur'onini Sankt-Peterburgga – imperator kutubxonasiga alohida kuzatuvchilar nazoratida jo‘natdi. Bu Qur'on nusxasi ustida tadqiqotlar boshlandi. Masalan, 1895 yili mazkur Qur'onning bir varag‘i ikki ming nusxada chop etildi. 1905 yili esa Ilyos ibn Ahmad-shoh «Yosin» surasining fotonusxasini chiqardi. Shu yili S.I. Pisarev va F.I. Uspenskiy Qur'onni faksimile uslubida 50 nusxa chop etib, 25 nusxasini sotuvga chiqardi. Har bir nusxasiga 500 so‘m baho qo‘yildi. Ular faksimileni asl nusxasiga o‘xshatish uchun hajmini ham o‘shandayligicha qoldirdilar.
Hozir bu faksimile nusxadan jumhuriyatda bir nechta bo‘lib, biri O‘zbekiston musulmonlarining diniy idorasi kutubxonasida, ikkinchisi – O‘zbekiston tarixi muzeyida saqlanadi. Oktyabr to‘ntarishidan so‘ng Butunrossiya musulmonlar jamiyati nomidan Usmon To‘qumboev RSFSR Xalq Komissarlari Sovetiga murojaat qilib, muqaddas Usmon Qur'onini o‘z egalariga, ya'ni musulmonlarning o‘lka s'ezdiga topshirilishini talab qiladi. RSFSR XKS tomonidan musulmonlarning talabi qondirilib, Qur'on musulmonlar ixtiyoriga beriladi. 1917 yil 29 dekabr kuni Peterburgdagi podshoh kutubxonasining «Nodir qo‘lyozmalar» bo‘limidan olinib, Butunrossiya musulmonlar jamiyati raisi u. To‘qumboev javvobgarligi ostida Ufa shahriga jo‘natiladi. Qur'on 1923 yilgacha Ufada saqlanadi. 1923 yil 23 iyulda Butunittifoq Markaziy Ijroqo‘mi Usmon Qur'onini Turkistonga qaytarishga qaror qiladi. Muqaddas yodgorlik Ufadan Toshkentga maxsus komissiya kuzatuvida olib kelinadi. Komissiya tarkibida sharqshunos olim Sultonxo‘ja Qosimxo‘jaev, professor A.E. Shmidt va din peshvolaridan 3 vakil bor edi. Komissiya maxsus vagonda qurolli kuchlar kuzatuvida Qur'onni Toshkentga keltirdi. Shundan keyin Qur'on 1923 yil 18 avvgustda Sirdaryo diniy idorasiga qarashli Xo‘ja Ahror jome masjidiga topshiriladi. Lekin ko‘p o‘tmay Qur'onni Toshkent eski shahar muzeyiga keltiradilar va u maxsus po‘lat sandiqda saqlana boshlanadi. Eski shahar muzeyi birinchi o‘zbek muzeyiga aylantirildi. Muzey 1926 yilning 1 yanvarida ochildi. 1926 yilning faqat bir oyi ichida muzeyni 4000 kishi kelib ko‘rdi. Qur'oni Karimga ko‘plab olimlar tomonidan turli tafsir lar yozilgan. Qur'on XII asrdan boshlab Evropa xalqlari tillariga, jumladan, lotin tiliga tarjima qilina boshlagan. XVIII asr boshlarida Evropa xalqlari tillaridan, XIX asr o‘rtalarida Arabcha asl nusxasidan rus tiliga tarjima qilingan. G.S. Sablukovning arabchadan dastlabki tarjimasi Qozonda uch marta (1878, 1894, 1907 yillarda) nashr qilingan. Akademik I.Yu. Krachkovskiy tomonidan amalga oshirilgan Qur'onning ilmiy izohlari bilan rus tiliga tarjimasi hanuzgacha mashhur. Bu tarjima uning vafotidan (1951 y.) keyin, 1963 va 1986 yillarda to‘liq nashr etilgan.
Mamlakatimiz mustaqil bo‘lganidan so‘ng Qur'oni karimni o‘zbek tiliga tarjima qilishga kirishildi. Movarounnahr diniy boshqarmasi vakillari Qur'onning o‘zbek tilidagi tarjimasini nashr etishda bir qancha tarjimalar bilan tanishib chiqib, Alouddin Mansur tarjimasini muvofiq topdilar. 1992 yilda Qur'on o‘zbek tiliga tarjima qilindi va «Cho‘lpon» nashriyotida ko‘p nusxada chop etildi. Shuningdek, «Zvezda Vostoka» jurnali Qur'on matnlarini akademik I.Yu. Krachkovskiy tarjimasida falsafa fanlari doktori, professor, islomshunos olim M.A. Usmonovning tuzatishi va qisqa sharhi bilan «qadimiy adabiyot yangiliklari» – «Drevniy pamyatnik literaturi» turkumi ostida 1990 yildan boshlab berib bordi. Qur'onga o‘zbek tilida tafsir yozish ishlari shu bilan to‘xtab qolmadi. 2001 yilda taniqli olim Abdulaziz Mansur tomonidan Qur'oni Karim ma'nolarining izohli tarjimasi nashr etildi. Islomning ilk davvridan to shu kunga qadar Qur'oni Karimga turli tillarda, har xil yo‘nalishlarda minglab tafsirlar bitilgan. Ularda Qur'oni karimni turli davvrlar va muhitlarda tushunish o‘z aksini topgan. Binobarin, vaqt o‘tishi bilan Qur'onning yangidan-yangi ma'nolari kashf etila boradi. Shuning barobarida yangi tafsirlar ham maydonga kelavveradi.
Hadislar. Hadis – Muhammad payg‘ambarning aytgan so‘zlari, qilgan ishlari, taqrirlari (ko‘rib qaytarmagan ishlari) yoki u kishiga berilgan sifatlarni o‘zida mujassam qilgan xabar va rivoyatlardir. «Hadis» so‘zining lug‘avviy ma'nosi – «so‘z, xabar, hikoya; yangi». Hadislar Islom dini ta'limoti va qonunlari uchun, ba'zi mazhablar nazdida, Qur'ondan keyingi ikkinchi manba hisoblanadi. Hadislar tarkib jihatidan ikki qismdan: aynan xabar beruvchi matn va uni rivoyat qilgan roviylar zanjiri – isnoddan iborat. Hadislar o‘zidagi ma'lumot xarakteriga qarab xilma-xildir: - al-hadis al-qudsiy (bu kabi hadisda ma'no – Allohdan, lafz – Payg‘ambardan deb hisoblanadi); - al-hadis an-nabavviy (bunda ma'no ham, lafz ham Payg‘ambarniki deb hisoblanadi) va boshqalar. Hadislar ilk davvrda faqat og‘zaki ravvishda avvloddan-avvlodga uzatilar edi. Yozma ravvishda hadislarni to‘plamaslik haqidagi Payg‘ambar va xalifalarning ko‘rsatmalari, asosan, ilk Islom davvriga taalluqli edi. Keyingi davvrda paydo bo‘lgan muhaddislarning fikricha, Payg‘ambar o‘z so‘zlarini yozib olishdan odamlarni qaytarishlariga sabab – hadislarni Qur'on oyatlariga aralashtirib yubormaslik lozim edi. Boshqa hadisda esa Payg‘ambar (bu Ahl al-hadis muhitiga tegishli bo‘lsa kerak): «bu og‘izdan, – deya o‘z og‘izlariga ishora qildilar, – faqatgina haq so‘z chiqadi» – deb, o‘z so‘zlarini yozib olishga buyurganliklari haqida rivoyat qilingan. VII – VIII asrlarda musulmon siyosiy guruhlari o‘rtasidagi shiddatli kurash davvomida, taqiqga qaramasdan, juda ko‘p sonli hadislar dunyoga kela boshladi. Bunga javvoban ilm al-jarh va-t-ta'dil (hadislarni tanqid qilib o‘rganuvchi) maxsus fani paydo bo‘lib, rivojlana boshladi.
Keyinchalik soni tobora osha borgan hadislar alohida to‘plamlarga yig‘ila boshlandi. Ularda maxsus tekshirish orqali «tozalanib» olingan hadislar jamlana boshladi. Shunday ilk to‘plamlardan biri Madinadagi Urva ibn az-Zubayrga (VAF. 94/712 yoki 99/717 y. ) va ikkinchisi Suriyaga ko‘chib ketgan Muhammad ibn Muslim az-Zuhriyga (VAF. 741 y. ) tegishli. Ilk tuzilgan to‘plamlar har bir sahoba nomidan rivoyat qilingan hadislarni o‘zida jam qilganligi uchun Musnad deb ataladi. Keyingi davvrlarda tuzilgan at-Tayolisiy (VAF. 818 y.) va Ahmad ibn Hanbalning (VAF. 855 y.) to‘plamlari mazkur uslubda yozilgan. Biroq undan foydalanish ancha noqulay. Chunki bunda bir mavvzu haqida ma'lumot olish uchun bir necha to‘plamlarni ko‘rib chiqish kerak. Ikkinchi turdagi to‘plamlarda hadislar shu paytgacha shakllanib ulgurgan fiqh fani mavvzulari bo‘yicha joylashtirildi.
Bu turdagi to‘plamlarga Madina regional fiqh maktabi vakili molik ibn Anasning (VAF. 795 y.) «al-Muvatto» asari misol bo‘la oladi. IX asr mavvjud hadis to‘plamlari qayta ishlangan holda ularni boblar bo‘yicha tasnif qilib, musannaflar yozish davvri bo‘ldi. Musannaflar tuzilishi mobaynida hadislar, asosan ularning isnodlari tanqidiy o‘rganilib, sahih (ishonchli)lari Hasan va zaif (ishonchsiz)laridan ajratildi. Islom olamida shunday musannaflardan oltitasi XII – XIII asrlardan boshlab alohida e'tiborga molik deb sanala boshlandi. Ular orasida katta nufuzga ega bo‘lgan Imom al-Buxoriy (v. 870 y.) va Imom Muslimning (v. 875 y.) «al-Jomi'as-sahih» to‘plamlari; undan keyingi muhim to‘plamlar: Abu Dovud, at-Termiziy (v. 892 y.), an-Nasoiy (v. 915 y.) va Ibn Mojjaning (v. 886 y.) «as-Sunan» asarlaridir. «Al-Jomi'as-sahih» kitoblari o‘z ichiga biografik ma'lumotlar, Qur'on oyatlariga tafsirlar, diniy qonun-qoidalar, ijtimoiy va shaxsiy axloq mezonlarini qamrab oldi. «Al-Jomi'as-sahih»ning ishonchlilik darajasi sunniylar orasida boshqa to‘plamlardan ko‘ra yuqoriroq hisoblanadi. Hadis to‘plamlarining qay darajada ishonchli ekanligini aniqlab beradigan maxsus nazorat bo‘lmaganligi bois ularning mavvqeini jamiyatda egallagan obro‘siga qarab belgilash mumkin. Al-Buxoriy va Muslimning asarlari X asrdayoq e'tirof etila boshlagan bo‘lsa, qolgan to‘plamlar vaqt o‘tishi bilan asta-sekin tan olina bordi. Masalan, molikiy Ibn Xaldun (VAF. 1406 y.) o‘zining «al-muqaddima» asarida Ibn Mojjaning «as-125 Sunan» kitobini tan olmagan holda faqat besh to‘plam haqida so‘z yuritadi. Vaqt o‘tishi bilan u oltinchi to‘plam sifatida tan olindi.
Biroq ba'zi ulamolar Molikning «al-Muvatto»sini Ibn Mojjaning «as-Sunan» asaridan yuqori qo‘yadilar. Bu kabi e'tirozlar har bir olimda topilishi mumkin. Shialar va xavvorijlar bu to‘plamlarni umuman tan olmaydilar. Chunki ulardagi isnodlar shialar va xavvorijlar uchun ishonchsiz bo‘lgan shaxslar nomlaridan iboratdir. Yana sunniy muhaddislar qatorida Abdulloh ibn Abd ar-Rahmon ad-Dorimiy Samarqandiyni (798-869) aytib o‘tish joiz. Bu olim Samarqandda yashab ijod etgan bo‘lib, hadis ilmini rivojlantirishga o‘zining katta hissasini qo‘shgan. Imom ad-Dorimiy «as-Sunan» to‘plami tuzuvchisidir. Keyinchalik Islom olamida turli darajadagi soxta hadislarning ko‘payib ketishi muhaddis-olimlar oldiga katta mas'uliyatli vazifani – mana shu to‘qima va sahih hadislarni ajratib berish vazifasini qo‘ydi. Qissanavvislar ( qussoslar) inkor etib bo‘lmaydigan isnodlar bilan hadislar to‘qish bobida eng «ilg‘or» kishilar bo‘lib, bu hikoyalari uchun sodda kishilar ularga yaxshigina haq to‘lar edilar.
Ko‘pchilik soxta hadislarni osonlikcha aniqlash mumkin edi. Hadislar turli maqsadlarda to‘qilar edi. Ba'zilar siyosiy manfaatlar yo‘lida, ijtimoiy mafkuralarni tarqatish maqsadida yangi hadis to‘qisalar va mashhur hadislarni qisman o‘zgartirsalar, boshqalar o‘z shaxsiy manfaatlarini o‘ylab turli hadislarni muomalaga kiritdilar. Xususan, hadislar orasida to‘qima hikoyalar ko‘p uchraydi. Ularda Arabistondan uzoqdagi keyin bosib olingan o‘lkalar (masalan, Buxoro, Samarqand, O‘sh) va hatto Payg‘ambar davvrida hali asos solinmagan shaharlar, keyinchalik paydo bo‘lgan masalalar, mavvzular haqida so‘z boradi. Islom tarixining navvbatdagi bosqichlarida vujudga kelgan xorijiy, murji'iy, qadariy, jahmiy, shia, Abbosiy kabi oqim va guruhlar haqida gapiriladi. Umavviylar (661-749), Abbosiylar (749-1258) va Alavviylarning «benuqson» xalifalari, imomlari, ularning bobokalonlari Payg‘ambarning «hamfikr» yordamchilari sifatida zikr qilinadilar. Turli kishilarning hadis to‘qishga bo‘lgan urinishlari hadislarning jamiyat hayotida, undagi nufuz, muayyan siyosiy-ijtimoiy maqsadlarga erishishda naqadar katta ahamiyatga ega bo‘lganligini isbotlaydi. Hadislar Islom ta'limoti rivoji va uning turli davvr, mintaqalardagi ko‘rinishlarini o‘rganishda qimmatli manbadir.
VIII – XII asrlar Movarounnahrda hadis ilmi sohasida olg‘a siljish davvri bo‘ldi. Bu davvrda yashagan olimlar faqatgina ma'lum bir chegaralangan doirada ijod qilish bilan kifoyalanmay, balki imkon qadar ilmning ko‘proq qirralariga ega bo‘lishga intilganlar. Shunga ko‘ra biror olim, masalan, faqatgina mufassir yoki faqihning o‘zi emas, balki bir vaqtning o‘zida muhaddis ham bo‘lgan. Chunki bu davvrda, yuqorida aytib o‘tilgandek, diniy ixtiloflar kuchaygan edi. Shunga ko‘ra ulamolar mavvjud ixtiloflarning oldini olish, bartaraf etish uchun har taraflama kuchli bilimga ega bo‘lishlari lozim edi. Hadis sohasida keyinchalik kompilyativ (ko‘chirma) ishlar ham ko‘payib bordi. Ular mazkur olti to‘plam darajasiga ko‘tarilmasa-da, o‘quv jarayonida asosiy qo‘llanmalar sifatida foydalanilardi.
Ulardan al-Bag‘avviyning «masobih as-sunna» va yana xalq orasida ommalashib ketgan Valiy ad-din al-Xatib at-Tabriziyning «Mishkot al-masobih» asarlaridir. Hadis to‘plamlariga ham ko‘plab sharhlar yozildi. «Arba'un» («qirqlik») janridagi hadis to‘plamlari tuzish xalq orasida sharafli va sevimli ishga aylandi. Masalan, Abdurrahmon Jomiy (VAF. 1492 y.), Alisher Navvoiylar (VAF. 1501 y.) ham hadislarni she'riy usulda tarjima qilib, o‘z «Arba'un»larini yaratdilar. Shu bilan birgalikda turli manbalardan hadislar jamlanib, turli mavvzular bo‘yicha yangi to‘plamlar ham yaratilib turdi. Yuqorida zikr etilgan asarlar asosan sunniylikka taalluqlidir. Shialar faqatgina Ali (656-661) va uning tarafdorlari vositasida rivoyat qilingan xabar lar (hadislar)ni o‘z ichiga olgan manbalarga egadirlar. Ularda shialik ta'limoti talablariga javvob beradigan rivoyatlar mujassam bo‘lgan edi. Bunday asarlar qatoriga Abu Ja'far Muhammad ibn Ya'qub al-Kuliniyning (VAF. 939 y. ) «al-Kofi Fi ilm ad-din», al-Bobuya al-Qummiy nomi bilan mashhur Abu Ja'far Muhammad ibn Alining (VAF. 991 y. ) «Kitob man lo yahzuruhu al-faqih», Abu Ja'far Muhammad ibn al-Hasan at-Tusiyning (VAF. 1067-68 y.) «Tahzib al-ahkom» va keyinchalik undan muxtasar qilgan «al-Ibtisor Fi-mo-xtulifa fih min al-Axbor» asarlari kiradi. Ular ham sunniylik to‘plamlaridagi aynan o‘xshash mavvzularni o‘z ichiga olgan kitoblardir. Hadis ilmi taraqqiyotida ayollarning ham o‘ziga xos o‘rni bor.
Hadislarni rivoyat qilgan roviylar haqida xabar beruvchi ilm ar-rijol (roviylar haqidagi ilm) asarlarida bu sohada zikr etilgan hadis rivoyatchilari orasida ko‘plab ayollar uchraydi. Hadislarni tanqidiy o‘rganish bo‘yicha tez orada olti to‘plamda uchragan bir qator maxsus terminlar guruhi vujudga keldi. Imom at-Termiziy bu sohada salmoqli ishni amalga oshirdi. U faqatgina hadislarni to‘plash bilangina cheklanib qolmasdan, ularning tahliliga ham alohida bo‘lim ajratdi. Imom at-Termiziy birinchilardan bo‘lib hadislarni sahih, Hasan va zaif guruhlarga ajratgan olimdir. Vaqt o‘tishi bilan hadis ilmidagi terminlar taraqqiy etib bordi va bu sohada umumiy qabul qilingan shaklga keldi. Hadislar sahih ( ishonarli), Hasan ( yaxshi), zaif ( ishonchsiz), saqim ( kasal) va boshqa turlarga ajratildi. Masalan, sunniylikda sahih hadislar darajalari bo‘yicha etti xilga bo‘lindi: 1) Imom Buxoriy va Imom Muslim keltirgan; 2) faqat Imom Buxoriy keltirgan; 3) faqat Imom Muslim keltirgan; 4) ikkala muhaddis ham keltirmagan, balki ularning shartlari bo‘yicha rivoyat qilingan; 5) Imom Buxoriy shartlari bo‘yicha rivoyat qilingan; 6) Imom Muslim shartlari bo‘yicha rivoyat qilingan; 7) boshqa ulamolar tomonidan tasdiqlangan hadislar. Quyidagi isnodga tegishli texnik terminlar barcha ulamolar tomonidan bir xilda talqin qilinmasa-da, asta-sekin ular barqaror istilohga aylanib bordi. O‘rganish qulay bo‘lishi uchun ularni besh guruhga bo‘lib ko‘rsatish mumkin: I. Roviylarning soniga ko‘ra: mutavvotir, mashhur, mustafid, aziz, g‘arib, fard, shozz, ohod hadislar ; II. Isnodning tabiatiga ko‘ra: muttasil marfu', muttasil mavvquf, Musnad, maqtu', munqati', munfasil, muallaq, mursal, mu'allal yoki ma'lul hadislar; III. Matn yoki isnodning asosiy xususiyatlariga ko‘ra: ziyodot as-siqot, mu'an'an, musalsal, mudallas, mubham, maqlub, mudraj, mudtarib, isnod oli hadislar ; IV. Hadislarning qabul qilish uchun yaroqliligiga ko‘ra: Ma'ruf, munkar, majhul, maqbul, Mahfuz hadislar ; V. Hadislarning inkor etilishiga ko‘ra: munkar, mardud, matruk, matruh hadislar. Hadislarni o‘rganish fani ulum al-hadis ( hadis ilmlari) deb ataladi. Bu ilmiy sohada ko‘plab asarlar yaratildi.
Ular orasida eng avvvalgi davvrda yozilgan, boshqalariga nisbatan har tomonlama mukammal deb hisoblangan asar Abu Muhammad ar-Romahurmuziyning (VAF. 971 y. ) etti jildli «al-muhaddis al-fosil bayn ar-roviy va-l-vo‘iy» kitobidir. Undan keyingi o‘rinda al-hokim an-Nishopuriyning «ma'rifat ulum al-hadis», Ibn as-Salohning «ulum al-hadis» nomli asarlari turadi. Bu fan hadislar va roviylar tasnifi, sahoba va ularning o‘quvchilari – tobi'un larni bilish, hadislarni rivoyat qilish, yozib olish, ulardagi xatoliklarni to‘g‘rilash, isnodda kelgan birinchidan tortib oxirgi roviylarning yashagan yillarini o‘rganishdan iborat maxsus bilimlar majmuasini o‘z ichiga oladi. Hadis ko‘pincha sunna so‘zi bilan ham yonma-yon keladi. Sunna so‘zining lug‘avviy ma'nosi – «odat», «tariqa», «yo‘l» bo‘lib, istilohda Payg‘ambar odatlari, tutgan yo‘li, taqrir (ko‘rib qaytarmagan) va buyurgan ishlariga nisbatan ishlatiladi. Boshqacha qilib aytganda, bu istiloh Payg‘ambar turmush tarzini anglatadi. Ayni kunlarda – Vatanimiz istiqlolga erishgandan keyingi davvr mobaynida madaniy, ma'navviy va diniy tarix, uni chuqur tadqiq etishga keng yo‘l ochildi. Mamlakatimizda hadislarni o‘rganish bo‘yicha qisqa muddat ichida talay ishlar amalga oshirildi. «Axloq-odobga oid hadis namunalari», «al-adab al-mufrad», «ming bir hadis», to‘rt jilddan iborat «al-Jomi'as-sahih»ning tarjimasi nashr etildi. Xususan, t.f.D. Ubaydulla Uvatov, t.f.n. B.I. Eshonjonov, N. Mirmahmudov kabi tadqiqotchi-olimlarimiz tomonidan Imom al-Buxoriy, Imom at-Termiziy, Imom Muslim kabi bir qator muhaddis - ulamolar hayoti, ilmiy faoliyatlari yoritildi. Bu yo‘lda ilmiy izlanishlar olib borilib, maqola, risola va kitoblar nashr ettirildi. Vazirlar Mahkamasi buyuk muhaddis Imom al-Buxoriy ilmiy-diniy merosining xalqimiz ma'navviy-ruhiy hayotidagi beqiyos o‘rnini hisobga olib, jamiyatning barkamol kishilarini tarbiyalashda undan oqilona foydalanishga shart-sharoitlar yaratish maqsadida 1997 yil 29 aprelida «1998 yilda Imom al-Buxoriy tavvalludining hijriy-qamariy taqvim bo‘yicha 1225 yilligini mamlakatimizda keng nishonlanishi haqida» qaror qabul qildi. Bu qaror asosida buyuk muhaddisning yubiley to‘yi mamlakatimiz miqyosida nishonlandi. 1998 yili mamlakatimiz Prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan «Imom al-Buxoriy» xalqaro jamg‘armasi tashkil etildi. Bu jamg‘arma qisqa muddat ichida salmoqli ishlarni amalga oshirdi. Jumladan, 2000 yildan «Imom al-Buxoriy saboqlari» ma'navviy-ma'rifiy, ilmiy-adabiy jurnali prof. Z.I. Munavvvarov muharrirligida muntazam ravvishda nashr etilmoqda. Unda Vatanimiz va chet ellik tadqiqotchilar tomonidan buyuk muhaddislar ijodi, hadis ilmi rivoji haqidagi ilmiy maqolalar berib borilmoqda.
|
| |