JAMIYAT HAYOTI VA TARAQQIYOTINING TABIIY VA IJTIMOIY OMILLARI

JAMIYAT HAYOTI VA TARAQQIYOTINING TABIIY VA IJTIMOIY OMILLARI
Reja:
1.Tabiat, inson va jamiyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik va aloqadorlik
2. Geografik muhit va uning jamiyatga ta’siri
3. Demografik jarayonlar, uning jamiyat hayoti va taraqqiyotiga ta’siri
Tayanch tushunchalar
Tabiat, jamiyat, inson, ekologiya, noosfera, tabiiy kataklizm, texnogen ta’sir, geografik muhit, gegrafik determinizm, geosiyosat, demografik omil, demografik determinizm, maltuschilik, neomaltuschilik, migratsiya.
Tabiat, inson va jamiyat o‘rtasidagi uzviy bog‘lilik va aloqadorlik. Ijtimoiy falsafa uchun nafaqat ijtimoiy munosabatlar va shart-sharoitlar, shu bilan birga tabiat-inson, tabiat-jamiyat munosabatlari masalasi ham muhim ijtimoiy-falsafiy muammo sifatida o‘rganiladi. Jamiyat falsafiy ma’noda tabiiy borliqning ajralmas tarkibiy qismi, ijtimoiy borliqdir. Uning mavjudligi avvalo tabiiy borliqning mavjudligiga bevosita bog‘liq. SHuning uchun jamiyatga va uning taraqqiyotiga ijtimoiy-falsafiy jihatdan yondashilganda, avvalo jamiyatning tabiatning bir qismi, insonning tabiiy-biologik organizm sifatida qarashni bosh mezon sifatida qabul qilish maqsadga muvofiqdir.
Inson ham, jamiyat ham avvalo tabiat bag‘ridan joy olgan. Jamiyat va insonning hayoti va faoliyati tabiat qonunlariga bo‘ysunadi. Jamiyat qanchalik taraqqiy etmasin uning yashovchanligi tabiiy shart-sharoitlar bilan ham belgilanadi. Ma’lumki, tabiat jamiyatning vujudga kelishi va rivojlanishining tabiiy shart-sharoiti va moddiy zaminidir. Jamiyat tabiatning tarkibiy qismi bo‘lsa, inson uning evolyusion taraqqiyotining cho‘qqisi. U juda borganda ikki milliard yil davom etgan juda katta tabiiy jarayonning natijasidir. Zotan, tabiatning bir qismi bo‘lgan inson mehnat va o‘zaro muomala qilish natijasida asta-sekin ijtimoiy mavjudot sifatida shakllandi. SHu tarzda tabiat va jamiyat muammosi falsafiy-metodologik nuqtai nazardan bioijtimoiy mavjudot bo‘lgan inson va uni o‘rab olgan tabiiy muhit bilan o‘zaro munosabati haqidagi muammo bo‘lib qoldi. Tabiat inson hayotining asosi, uning jismoniy va ma’naviy rivojlanishining negizi bo‘lgan. Tabiat va jamiyatning o‘zaro ta’sirining asosiy rivojlanish bosqichlariga va uning asosiy yo‘nalishlariga nazar tashlar ekanmiz, bunga ishonch hosil qilamiz.
Inson – tirik organizmlar turkumiga kiruvchi murakkab ijtimoiy va mehnat faoliyatini yurgizuvchi mavjudot. Inson tarixiy jamoalashuv jarayoni subekti bo‘lib, u er kurrasidagi moddiy va ma’naviy madaniy rivojlanishning asoschisidir. Inson boshqa turdagi tirik mavjudotlar bilan genetik bog‘langan holda, lekin ulardan ongini yuqoriligi, mehnat qurollarini ishlab chiqara olishi, nutqning rivojlanganligi, ijodiy faolligi hamda axloqiy, ma’naviy va ruxiy o‘z – o‘zini anglay olishi bilan ajralib turadi.
Jamiyat – keng ma’noda insonlarning tarixan qaror topgan birgalikdagi faoliyatlari majmui yoki tor ma’noda ijtimoiy munosabatlarning konkret tipidir.
Tabiat – keng ma’noda butun borliq olam va uning xilma – xil shakllari; tor ma’noda kishilarning moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirish manbai bo‘lgan atrof tabiiy muhit. Inson o‘zining hayoti davomida butun borliqdan emas, balki uni o‘rab turuvchi va uning ta’siri doirasida turgan tabiiy muhitdan foydalanish mumkin.
SHu tariqa insoniyat tarixida jamiyat bilan tabiat o‘rtasida to‘xtovsiz va xilma – xil o‘zaro ta’sirlar ro‘y bergan. Jamiyat va tabiat, inson va yashab turgan muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir muammosi insoniyatning abadiy muammolaridan biridir. Falsafiy tafakkurning butun tarixi davomida u turlicha hal qilib kelingan. XVIII asrda Fransiya sotsiologi Monteske o‘sha davr uchun xos bo‘lgan fikrlarni olg‘a suradi. U “Qonunlar ruhi to‘g‘risida” nomli asarida jamiyat tabiatga to‘la ravishda qaramligi to‘g‘risidagi g‘oyani rivojlantirib, “Iqlimning hukmronligi barcha kuchlardan ustunroqdir”70, degan shiorni olg‘a suradi.
Kishilar jamiyatini tabiatga qarshi qo‘yadigan, kishilar bilan tabiat o‘rtasidagi aloqani istisno qiladigan idealistik qarashlarga qarshi o‘laroq tabiat bilan inson o‘rtasidagi chambarchas bog‘liqlikni asoslash va ko‘rsatish muhim ahamiyatga molikdir. Tarixga ikki tomondan qarash mumkin, uni tabiat tarixi va insonlar tarixiga bo‘lish mumkin. Biroq har ikki tomon chambarchas bog‘liqdir. Insoniyat jamiyati mavjud ekan, tabiat tarixi va insonlar tarixi bir-birini o‘zaro quvvatlab turadilar.
Jamiyat va tabiat birligini ta’kidlar ekanmiz, biz uning timsolida ularning moddiy jihatdan birligini tushunamiz, ya’ni ular moddiydirlar, bir xil kimyoviy moddalardan iboratdirlar, nazariyada dialektik deb ataluvchi ba’zi bir ob’ektiv (xolis) qonunlarga garchi o‘ziga xos bo‘lsa ham bo‘ysunadilar. Jamiyatda ijtimoiy qonunlar bilan birga fizika, kimyo va biologiya qonunlari ham amal qiladi. Bunda inson, jamiyat tabiatning bir qismi sifatida tavsiflanadi. Insonning jismoniy va ma’naviy hayoti tabiat bilan chambarchas bog‘langandir. Bu tabiat o‘z-o‘zi bilan chambarchas bog‘liq demakdir, zero inson tabiatning bir qismidir, uning farzandi, rivojining gultojidir. Mazkur holat avvalambor tabiat inson va jamiyat paydo bo‘lishining etakchi omili ekanligi ko‘rinadi.
Inson va jamiyat taraqqiyotida tabiiy omillar o‘ziga hos bazis vasifasini o‘taydi. Bu borada rus faylasufi V.P. Petrov“Insoniyat jamiyati taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlari va harakatlantiruvchi kuchlari” nomli asarida keltirib o‘tgan gipotezalarga murojaat qilamiz. “Inson, - deb yozadi V. P. Petrov, - tabiatning quyidan yuqoriga cheksiz rivojlanish jarayonida yuzaga kelgan ob’ektiv boshqaruv mahsulidir... Tabiat tomonidan qo‘l(panja)ni eslatuvchi organning yaratilishi insonning paydo bo‘lishiga olib keldi... Biroq panjanining paydo bo‘lishi primatning birdaniga insonlashishiga olib kelmadi... Sayyora tarixi hayvonlarning yashash tarzini o‘zgartirib yuborgan bir necha ekologik davrlar(muzlik davri)ni boshdan kechirgan. Bunday davrlar “uyg‘otish” rolini o‘ynagan. Bu davr primatlarning yashash muhiti bo‘lgan o‘rmonlarning yo‘qolishi va kamayishiga olib kelib, yanada qiyin sharoitlarni keltirib chiqargan... Bir qism primatlar yangi sharoitga ko‘nikishga erishgan. Bunda tekislikda yashash tarziga o‘tish tananing vertikal holatga o‘tishiga turtki bergan. YA’ni oyoqda yurishga moslashgan va bu o‘z navbatida qo‘l yordamida turli qurollarni ishlatish imkonini bergan. Mevalar kabi oziq-ovqatlarning kamayib ketishi hamaxo‘rlik hamda ov qilib ozuqa topishga majbur qilgan. Buning uchun o‘z navbatida qurollar kerak edi. Jamoada harakatni koordinatsiya qilishga bo‘lgan zaruriyat nutqning paydo bo‘lishiga olib keldi”71. Olimning gipotezasi primatlarning insonga aylanishida tabiiy omillarning asosiy kuch sifatida ko‘rsatishga asoslanadi.
SHuningdek tabiat rivojining hosilasi bo‘lgan insoniyat tabiatga tobora ko‘p o‘z ta’sirini ko‘rsatadi, inson faqat har xil o‘simlik va hayvonot turlari o‘rnini o‘zgartiribgina qolmay, binobarin ularni shu darajada o‘zgartirdiki, uning faoliyati natijasida er shari umumiy o‘limga mahkum bo‘lgandagina u bilan birga yo‘q bo‘lib ketishi mumkin. SHunday qilib, inson nafaqat tabiatni o‘rganib biladi, balki o‘zini o‘rab turgan dunyoni o‘zgartiradi, “ijod” qiladi ham. Biroq landshaft (tabiat manzarasi)ni g‘oyat o‘zgartirib yuborgan va koinotgacha chiqa olgan insoniyat hech qachon tabiatdan uzilib ketaolmaydi, u hamma vaqt uning bag‘rida yashaydi.
Insonning ijodiy imkoniyatlari, uning tabiati va o‘zgartirish qobiliyatlariga kelganda, ular chek-chegarasizdir. Moddiy ishlab chiqarish jarayonida odamlar o‘rtasida vujudga keladigan munosabatlarsiz ishlab chiqarishning o‘zi ham, inson hayoti moddiy sharoitlari ham bo‘lmaydi, demakki jamiyat ham bo‘lmaydi. Jamiyat bu odamlarning birgalikda harakati, o‘zaro ta’sirining mahsulidir, bu odamlarning ijtimoiy munosabatlaridagi insonning o‘zidir.
Jamiyat inson hayot faoliyatining tarixiy shakli sifatida hech qachon odamlarning oddiy birlashmasi bo‘lgan emas va bo‘lmaydi ham. Jamiyat odamlar, ishlab chiqarish, iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy tashkilotlar o‘zaro ta’siri murakkab sistemasidan iboratdir. Jamiyat bu muttasil rivojlanishda bo‘lgan ijtimoiy organizmdir, u ayrim ijtimoiy elementlarning o‘z boshimcha ishlariga yo‘l qo‘yuvchi g‘ayriixtiyoriy birikma emas. Tabiat esa-bu moddiy jismlar, realliklar majmuidan iborat bo‘lib, ular jamiyat negizini tashkil etadi va uni qurshab turadi.
Tabiat rivojining oliy bosqichi bo‘lmish jamiyat faqat tabiiy omil negizidagina yashaydi, rivojlana oladi va uning tabiiy omil bilan doimiy o‘zaro ta’sirida bo‘lish shartidir. Kelib chiqishi jihatdan tabiat bilan bog‘liq bo‘lgan jamiyat har holda tabiatning alohida qismi sifatida yashaydi va rivojlanadi.
Inson o‘zining tabiatga ko‘rsatayotgan salbiy ta’sirining oqibatlarini sezgach va bilgach, tabiatdan oqilona, rejali, tejab-tergab foydalanish va uni muhofaza qilish zarurligi haqida o‘ylay boshladi.
“Tabiatni muhofaza qilish” termini dastlab 1913 yil birinchi xalqaro tabiatni muhofaza qilish bo‘yicha SHvetsariyada o‘tkazilgan s’ezddan so‘ng keng tarqaldi.
Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish muammolari keskinlashib, o‘ta ziddiyatli tus olgan hozirgi davrda tabiat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarni muvozanatga keltirish asosiy vazifalardan hisoblanadi. Tabiat, inson va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlik muammosi abadiy muammolardan biridir. Tabiat jamiyatni yashash muhiti, uning moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirish manbai hisoblanadi. Jamiyat tabiat rivojlanishining oliy bosqichi bo‘lib, alohida sotsial mazmunga ega. Tabiat va jamiyat o‘zaro uzviy bog‘langan, bir butun materiyaning ikki qismi, o‘ziga xos sotsioekosistema hisoblanadi. Tabiat va jamiyat o‘zaro aloqadorlik tizimida inson markaziy o‘rin egallaydi. Inson bir vaqtning o‘zida ham tabiat, ham jamiyatning ajralmas qismi bo‘lib, biosotsial mohiyatga ega. Modda va energiya almashinuvi tabiat mavjudligining asosidir. Materiya harakatining yuqori shakli bo‘lgan jamiyat tabiatning alohida “insoniylashgan” qismi sifatida yashaydi va rivojlanadi.
Ekologiyaga doir adabiyotda jamiyat va tabiatning o‘zaro ta’sirini davrlarga bo‘lish xususida turli fikrlar mavjud. Muammolarning bir toifasi beshta davrni, boshqalari to‘rtta, uchinchilari uchta davrni tilga oladilar.
Adabiyotlarda shuningdek jamiyat va tabiatning o‘zaro ta’siri tarixini to‘rt davrga bo‘lish keng o‘rin olgan. YA’ni 1) o‘ziniki qilib olish; 2) agrar; 3) industrial; 4) noosfera davrlari.
F. Engels “Oila, xususiy mulk va davlatning kelib chiqishi”kitobida inson tabiatni o‘zlashtirishi tamoyiliga qarab jamiyat tarixida uch davrni ajratib ko‘rsatadi. “YOvvoyilik,- deb yozadi Engels, – bu asosan tabiatning tayyor mahsulotlarini o‘zlashtirish davridir; inson tomonidan yaratilgan mahsulotlar asosan ana shunday o‘zlashtirishda yordamchi qurol bo‘lib xizmat qiladi. Vaxshiylik bu chorvachilik va dehqonchilik bilan shug‘ullanila boshlagan davr, inson faoliyati yordamida tabiat mahsulotlari ishlab chiqarishni ko‘paytirish usullarini egallash davridir. Sivilizatsiya bu tabiat mahsulotlariga ishlov berishni yanada egallash davri, asl ma’noda sanoat va mohirlik davrdir”.
Neogen davri Er yuzida neantrop yoki Homosapiens (ongli odam)ning paydo bo‘lishiga to‘g‘ri keladi.
Jamiyat rivojlanishining turli bosqichlarida uning tabiatga bo‘lgan munosabati ham o‘zgarib borgan. Ba’zi bir tadqiqotchilar tabiat va jamiyatning o‘zaro munosabatlaridagi asosiy tarixiy bosqichlarni 4 davrga bo‘lishadi.
- Ibtidoiy jamoa tuzumi davri. Ibtidoiy jamoa tuzumida insoniyat tabiatga sezilarli ta’sir o‘tkazmagan. Ibtidoiy jamoa tuzumi davrida kishilar o‘zi foydalanadigan tabiiy resurslarning holatiga ma’lum darajada e’tibor berib, iste’mol qiladigan o‘simliklarni va ov qiladigan hayvonlarni himoyaga ola boshlaganlar. CHunki bu davrga kelib aholi soni ko‘payib, ishlab chiqarish qurollari ancha takomillashib, o‘q-yoy murakkabroq baliq ovlash asboblari yaratildi. Bular o‘z navbatda ibtidoiy jamoa kishilarining yashashi uchun zarur bo‘lgan tabiiy resurslarni va muqaddas hisoblangan joylarni himoya qilish yuzasidan ba’zi bir choralarni ko‘rishga undagan edi. Hatto ma’lum hududlarda hayvonlarni ovlash, foydali o‘simlik urug‘larini ko‘plab terib olish man etila boshlandi. Foydali hayvonlarni ko‘plab qirib tashlagan kishilar ibtidoiy jamoa tuzumida o‘lim jazosiga hukm qilingan.
Noyob va qimmatli o‘simlik hamda hayvonlar mavjud bo‘lgan erlar “muqaddas joy” deb e’lon qilingan va u erlarda ov qilish, o‘simliklarni mevasi va urug‘ini terish man etilgan. Bu tadbir-choralar esa tabiatni muhofaza qilish tarixining boshlanishi bo‘lgan.
Ibtidoiy jamoa tuzumi davrida ibtidoiy odam o‘zi uchun kerakli narsani tabiatdan olar ekan, buning oqibati to‘g‘risida o‘ylab o‘tirmas edi. CHunki ibtidoiy odamlar soni jihatidan juda oz bo‘lib, tabiatga deyarli qaram bo‘lgan.
- Quldorlik jamiyati – xususiy mulkchilikka asoslangan jamiyat bo‘lib, insonning tabiatga ko‘rsatgan ta’siri ancha kuchaygan. Quldorlik tuzumida dehqonchilik va chorvachilikning vujudga kelishi tabiatga ta’sirning keskin kuchayishiga sabab bo‘lgan. Yirik quldorlar qullar kuchidan foydalanib katta hududlarni haydab, tabiiy o‘simlik va hayvonlarni yo‘q qilib, ekin dalalariga aylantirganlar. Bunga O‘rta Osiyoda, Misrda, Mesopotamiyada, Xitoyda va Hindistonda erlarni haydab, sug‘orib dehqonchilik qilgan quldorchilik davlatlari misol bo‘ladi. Quldorlik tuzumida erlardan foydalanish to‘g‘risida o‘ylamaslik sababli, tuproqning tabiiy holati yomonlashib borgan.
Quldorlik faoliyati davrida ba’zi davlatlarda yog‘och-taxtalarga talab juda ko‘p edi. SHu sababli, o‘rmonlardan to‘g‘ri foydalanish va ularni qo‘riqlash sohasida choralar ko‘rila boshlangan. Bunga misol tariqasida Vavilon davlatining bundan 4 ming yil oldin o‘rmonlarni muhofaza qilish sohasida choralar ko‘rilganligi, bu choralarni buzgan kishilar qattiq jazolanganligi va hatto o‘limga mahkum qilinganini aytib o‘tish mumkin. Hatto Misrda quldorlik jamiyatida “Marhumlarkitobi” tashkil etilgan. Bu kitobda tabiat muhofazasi sohasida juda qiziqarli savollar yozilgan. Unda o‘lgan kishiga oxiratda quyidagi savol-javoblar berilishi yozilgan: “Men ularning yaylovlaridagi hayvonlarni o‘ldirganim yo‘q, hayvonlarni tangri erlaridan haydab chiqarganim yo‘q. Men baliq tutganim yo‘q”. Bundan ko‘rinib turibdiki, Qadimgi Misrda hayvonlarni o‘ldirish, o‘simliklardan noto‘g‘ri foydalanish, me’yoridan ortiqcha baliq tutish zararli va gunoh hisoblangan.
- Feodalizm tuzumida mehnat vositalarining takomillashuvi, aholi sonini ortib borishi natijasida insonning ta’sir doirasi va surati o‘sib borgan. Feodalizm davriga kelganda ishlab chiqarish kuchlari rivojlanadi, natijada, juda katta territoriyalarda o‘tloq va o‘rmonlar yo‘q qilinib, dehkonchilik uchun foydalaniladi. Ayniqsa, rivojlangan G‘arbiy Yevropadagi davlatlar dengizda suzish, yangi erlarni zabt etish uchun ko‘plab kemalar qurdi va ma’danlarni eritish uchun ko‘plab o‘rmonlarni kesishgan. O‘sha davrda bir kemani qurish uchun 400 ta tup dub daraxti kesilgan. Ispaniyaning “Engilmas Armada” harbiy kemasini qurish uchun yarim million dub kesilgan. Natijada Ispaniyada hanuzgacha o‘sha o‘rmonlar tiklangani yo‘q.
Feodalizm davrida ko‘plab o‘rmonlarning qirqilishi oqibatida tuproq eroziyasi kuchaygan, daryo suv rejimi o‘zgargan, qimmatli hayvonlar (shimol bug‘usi, tur, sayg‘oq kabi hayvonlar) kamayib keta boshlagan. Xullas, bu davrga kelganda Er kurrasi tabiatida sezilarli o‘zgarishlar ro‘y berib, tabiatda buzilish yuz bera boshlagan.
YUqorida qayd qilingan va tabiatda ro‘y bergan salbiy o‘zgarishlar bilan birga feodalizm davrida ham tabiatni muhofaza qilish choralari ko‘rilgan. Bunga O‘rta Osiyoda o‘sha davrda tashkil etilgan qo‘riqxonalarni misol qilib ko‘rsatish mumkin. Bundan 1000 yil oldin Buxoro yaqinida atrofi baland devorlar bilan o‘ralgan SHamsobod qo‘riqxonasi tashkil etilgan bo‘lib, uning ichida bug‘u, kiyik, tulki, ayiq kabi yovvoyi hayvonlar yashaganligini tarixchi geograf Narshaxiy yozib qoldirgan edi. Bulardan tashqari Bobur zamonida Samarqand yaqinida Bedana ko‘rig‘i (bedana ovlangan) mavjud bo‘lgan. Bunday ishlar Yevropa davlatlarida ham amalga oshirilgan edi. Biroq bu qo‘riqxonalar podsho, qirol va amaldorlarning ov qilib, dam oladigan manzilgoh erlariga aylangan edi.
Jamiyatning tabiatga ta’sir jihatidan bu davr ikkinchisidan kam farq qiladi. Ikkinchi davr bilan uchinchi davr o‘rtasida jiddiy farq shundaki, qulchilik shakllarining krepostnoy qaramlik bilan almashishi ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirish, tabiatni bilish va o‘zgartirish uchun yangi imkoniyatlar ochib berdi.
- Kapitalizm davrida jamiyat bilan tabiiy muhit orasidagi ta’sir juda ham kuchayib ketdi. Kapitalistik iqtisodiy tuzum qaror topishi bilan fan va texnika rivoji, sanoat, transportning vujudga kelishi, tabiiy boyliklarning tezkor o‘zlashtirilishi tabiatga ta’sirning yuqori darajaga etkazdi. CHunki ishlab chiqarish vositalari xususiy mulkchilikka asoslangan, o‘zaro raqobatlar mavjud bo‘lgan, xo‘jaligi notekis rivojlanayotgan kapitalistik jamiyatda tabiiy resurslardan rejasiz vahshiylarcha foydalanildi. Natijada tabiiy resurslarning tabiiy xususiyatlarida keskin o‘zgarishlar yuz berdi. Bu davrda ko‘plab yog‘och-taxta tayyorlash oqibatida Yevropada va SHimoliy Amerikadagi katta-katta territoriyalarda o‘rmonlar kesilib, shamol va suv eroziyasi kuchayib, hosildor erlar qishloq xo‘jalik oborotiga yaroqsiz bo‘lib qoldi. AQSHda o‘rmonlarni ko‘plab kesish, yaylovlardan noto‘g‘ri foydalanish tufayli territoriyasining 48% qismida eroziya jarayoni tezlashib ketgan.
Kapitalizm jamiyatida ko‘plab zavod-fabrikalarning yoqilg‘iga asoslangan transport turlarining kuchayishi, atom va yadro qurollarini sinash, yangi shaharlarni vujudga kelishi va boshqalar natijasida, tabiatga ko‘plab zaharli gazlar, iflos suvlar, qattiq zarrachalar va axlatlarni chiqarib tashlash oqibatida atmosfera, suv va tuproq ifloslanib ketmoqda.
Atrof muhitni zararli chiqindilar bilan ifloslanishi muammosi kelib chiqdi. Tabiat va jamiyat o‘rtasida o‘ziga xos antropogen modda va energiya almashinuvi vujudga keldi. Antropogen modda almashinuvi, ya’ni xom ashyolarni tabiatdan oshig‘i bilan olinishi va zararli chiqindi holiga atrof muhitga tashlanishi tabiat va jamiyat o‘rtasidagi azaliy muvozanatni buzilishiga olib keldi. Tabiat va jamiyat munosabatlarining rivojlanishiga biogen, antropogen va texnogen (noogen) bosqichlar ajratiladi.
Jamiyat taraqqiyotining turli davrlarida inson bilan tabiiy muhit o‘rtasidagi munosabat turlicha bo‘lgan. Kishilik jamiyati taraqqiyotining dastlabki bosqichida neolitda inson bilan tabiatning o‘zaro munosabati ibtidoiy ahvolda bo‘lgan. Kishilar bu davrda tabiatni emas, balki tabiat kishilarni o‘ziga bo‘ysundirgan. Ikkinchi bosqichida ya’ni quldorlik jamiyatida xususiy mulkchilikka asoslangan jamiyat bo‘lib, insonning tabiatga ko‘rsatgan ta’siri ancha kuchaygan. Uchinchi bosqichda feodalizm davriga kelganda ishlab chiqarish kuchlari rivojlangan va insonning tabiatga ta’siri yanada kuchaygan. To‘rtinchi bosqich kapitalizm davrida jamiyat bilan tabiiy muhit orasidagi ta’sir juda ham kuchayib ketdi. Natijada, XX asr boshlariga kelib, Er kurrasidagi suv havzalari, atmosfera havosi, tuproqlar, sanoat, transport, maishiy-kommunal, qishloq xo‘jaligi chiqindilari va boshqa chiqindilar bilan ifloslanishi juda ham kuchayib ketdi. Bular o‘z navbatida sayyoramiz biologik resurslarining holatiga va ayniqsa kishilar salomatligiga ziyon etkazmoqda. SHu sababli jahon mamlakatlarida ham tabiiy muhitni toza saqlash uni muhofaza qilish masalalari bo‘yicha bir qancha ijobiy ishlar qilinmoqda.
Tabiiy muhit holatining inson ta’sirida o‘zgarishi, jonli va jonsiz komponentlarga kuchli antropogen ta’sir ekologik muammolarni keltirib chiqaradi. Mahalliy, mintaqaviy va umumsayyoraviy ekologik muammolarni ajratish mumkin. Ayrim yirik shahar, sanoat markazlari, alohida tumanlarda mahalliy, Orolbo‘yi, CHernoblda mintaqaviy ekologik tang vaziyatlar vujudga kelgan. Ozon tuynuklari muammosi, kislotali yomg‘irlar, cho‘llanish, dunyo okeanining ifloslanishi va boshqalar umumsayyoraviy ekologik muammolar hisoblanadi. Er yuzida ekologik inqiroz xavfining real ekanligini ko‘rsatadi. Agar keyingi 30-40 yil ichida ekologik muammolarni hal qilish uchun barcha chora tadbirlar ko‘rilmasa ekologik inqiroz muqarrardir.
Tabiatni muhofaza qilish deganda hozirgi va kelgusi avlodlarning ehtiyojlarini hisobga olgan holda tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish va atrof muhitni musaffo holida saqlashga qaratilgan, ilmiy asosda amalga oshiriladigan mahalliy, davlat va xalqaro tadbirlar majmuasi tushuniladi. Tabiatni muhofaza qilish deganda kompleks fan ham nazarda tutiladi. Demak, ekologiya va tabiatni muhofaza qilish tushunchalari alohida mazmun va maqsadga ega bo‘lgan tushunchalardir. Ekologiya va tabiatni muhofaza qilishning nazariy asosi hisoblanadi.
Dastlabki ekologik tushunchalar qadimgi yunon olimlari asarlarida qayd qilingan. O‘simlik va va hayvonlar, inson hayotining atrof muhit bilan bog‘liqligi Zardushtiylikning muqaddas kitobi “Avesto”da, Ibn Sino, Beruniy asarlarida ham yoritilgan. XIX asrga kelib ekologiya ilmiy asosda A.Gumboldt, J.Lamark, K.Rule, CH.Darvin, E.Gekkel asarlarida yoritildi. Lekin ekologiyaning fan sifatida shakllanishi XX asr boshlarida amalga oshdi. Dastlab o‘simlik va hayvonlar ekologiyasi, XX asrning 20-yillarida ijtimoiy ekologiya va inson ekologiyasi rivojlandi. 20-30 yillarda O‘rta Osiyo davlat universitetida D.N. Kashkarov va E.P. Korovinlar ekologiya-geografiya maktabi tashkil etilib, O‘lkamiz tabiatini ekologik tatqiq qilish boshlanadi. 1940-50 yillarda sobiq ittifoqda ekologik bilimlarning rivojlanishi susayib qoldi. Atrof muhit holati tez o‘zgara boshlagan XX asrning 60-yillariga kelib ekologiya jadal rivojlandi, turli yangi yo‘nalishlar vujudga keldi.
Inson va atrof muhit o‘rtasida o‘zaro munosabatlar keskinlashgan, fan-texnika jadal rivojlanayotgan davrda tabiatni muhofaza qilish eng asosiy muammolardan hisoblanadi. Tabiatni muhofaza qilish tushunchasi insonning atrof muhitga salbiy ta’siri yuzaga kelgan uzoq o‘tmishdan yaxshi ma’lum. Agar ilgari tabiatni muhofaza qilish deganda ma’lum amaliy tadbirlar majmuasi tushunilgan bo‘lsa, so‘nggi yillarda alohida kompleks fan shakllanmoqda. Tabiatni muhofaza qilish antropogen modda va energiya almashinuvi qonuniyatlari, bu jarayonning tabiat va jamiyat o‘zaro aloqadorligiga ta’siri xususiyatlari, insoniyatning kelajak rivojlanishi maqsadlarida ushbu jarayonni boshqarish yo‘llarini ishlab chiqadigan fandir. Ushbu fanning sotsekologiya, antropotsenologiya, tabiatdan foydalanish kabi turli nomlari ham taklif qilingan.
Tabiatni muhofaza qilish jamiyat rivojlanishining turli bosqichlarida maqsad va mazmuniga ko‘ra farqlangan. Tabiatning muhofaza qilishning dastlabki bosqichida yo‘qolib borayotgan alohida o‘simlik va hayvon turlarining muhofazasi amalga oshirilgan. Insoniyatning ehtiyojlari o‘sishi bilan tabiiy resurslarni muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish bosqichi vujudga kelgan. XX asrning o‘rtalaridan boshlab tabiiy resurslar bilan bir qatorda alohida noyob tabiiy hududlarni muhofaza qilish bosqichi ajratiladi. Atrof muhitni hozirgi zamon ekologik muhofazasi bosqichi insonning tabiatga ta’siri umumsayyoraviy miqyosga etgan.
Tabiatdan foydalanish, uni o‘zgartirish va tabiatni muhofaza qilish o‘zaro chambarchas bog‘langan jarayonlar hisoblanadi. Tabiatni muhofaza qilishning hozirgi asosiy vazifalari tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, chiqindisiz ishlab chiqarishni joriy qilish, atrof muhitni ifloslanishidan saqlash, salbiy o‘zgarishlarni bashorat qilish va ularni oldini olishdan iboratdir. Tabiat muhofazasi haqidagi fan juda serqirra bo‘lib, u faqatgina geografiya, biologiya, fizika, ximiya, iqtisod va boshqa ko‘plab tabiiy va ijtimoiy fanlar tutashgan joydagina muvaffaqiyatli rivojlanadi.
Insonning tabiatga bevosita va bilvosita, ijobiy va salbiy ta’sir shakllari ajraladi. O‘rmonlarning kesilishi, hayvonlarni ovlash, yangi erlarni o‘zlashtirish, konlarni qazish natijasida inson tabiatga bilvosita ta’siri bevosita ta’sirining salbiy oqibatlari sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, yangi erlarning o‘zlashtirilishi ham o‘simliklar va hayvonlarning qirilishiga olib keladi. Tashlandiq erlarni, o‘rmonlarni tiklash, ko‘kalamzorlashtirish, o‘simlik va hayvonlarni ko‘paytirish insonning tabiatga ijobiy ta’siriga kiradi. Har qanday ijobiy ta’sirning ham salbiy bo‘lishi mumkin.
Tabiatni muhofaza qilishning ahamiyati xilma-xil bo‘lib, ularni umumlashtirib quyidagi iqtisodiy, ilmiy, sog‘lomlashtirish-gigiena, tarbiyaviy, estetik yo‘nalishlarga ajratish mumkin.
Tabiatni muhofaza qilish bir necha ming yillik tarixga ega. Lekin ushbu muammoga alohida etibor XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida vujudga keldi. 1864 yili AQSH da J.Mershning “Inson va tabiat” kitobi bosilib chiqdi. Unda tabiatni muhofaza qilishning zarurligi haqida dastlabki fikrlar berildi. 1910 yili SHveysariyada Yevropadagi birinchi tabiatni muhofaza qilish jamiyati tuzildi. 1913 yili Bernda tabiatni muhofaza qilish bo‘yicha birinchi xalqaro kengash chaqirildi. 1948 yili Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi tuzildi. Tabiatni muhofaza qilish harakatlari XX asrning ikkinchi yarmida ayniqsa kuchaydi. O‘zbekistonda tabiatni ilmiy asosda muhofaza qilish amalda 1920 yildan boshlangan.
Tabiat va jamiyatdagi predmet va hodisalarning umumiy o‘zaro aloqadorligi hamda bog‘liqligi to‘g‘risidagi materialistik dialektikaning qonuni tabiatni muhofaza qilishning metodolgik va ilmiy asosi bo‘lib hisoblanadi. Tabiat va jamiyatdagi mavjud bo‘lgan o‘zaro aloqa va ta’sirlarni hisobga olgandagina tabiiy resurslardan oqilona foydalanishning ilmiy asoslangan yo‘llarini ishlab chiqish mumkin.
|