-rasm. Mamlakat moliya tizimining tarkibiy tuzilishi

|
-rasm. Mamlakat moliya tizimining tarkibiy tuzilishi
|
bet | 7/9 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #259968 |
Bog'liq DAVLAT BYUDJETINING IJTIMOIY-IQTISODIY MOHIYATI VA FUNKSIYALARI...3-rasm. Mamlakat moliya tizimining tarkibiy tuzilishi15
Davlat byudjeti davlatning qonun kuchiga ega bo’lgan asosiy moliyaviy rejasi hisoblanadi. Byudjet hokimiyatning qonun chiqaruvchi organi tomonidan tasdiqlanadi.
Davlat moliyasining ahamiyat jihatdan muhim bo’g’inlaridan yana biri – davlatning byudjetdan tashqari maqsadli jamg’armalari bo’lib, ular jamiyatning ayrim ehtiyojlarini mablag’ bilan ta‘minlash maqsadida davlat tomonidan jalb qilingan moliyaviy resurslarni taqsimlash va ishlatish shakli hisoblanadi. Bu fondlarning asosiy tayinlanishi maxsus maqsadli ajratmalar va boshqa qator manbalar hisobidan davlatning aniq maqsadli tadbirlarini moliyalashtirishdan iborat. Byudjetdan tashqari maqsadli fondlarning turlari, maqsadli tayinlanishi, ularga egalik qilish huquqi, amal qilish davomiyligi turlicha bo’lishi mumkin. U yoki bu fondni tuzish to’g’risida qaror qabul qilishda davlat va jamiyat taraqqiyoti oldida turgan vazifalarning ustuvorligi muhim ahamiyatga ega.
Davlat byudjeti tarkibida konsolidatsiyalashgan fondlar davlat maqsadli jamg’armalari deb ataladi. Bu fondlarning xususiyati shundaki, davlat byudjetida defitsit yuzaga kelganda ularning ijbiy qoldig’i byudjet defitsitini qoplashga safarbar etilishi mumkin. Shuningdek, byudjetdan tashqari fondlarning joriy faoliyatida kassaviy uzilishlar bo’lgan hollarda davlat byudjetidan byudjet dotatsiyalari berilishi yoki boshqa shakldagi moliyaviy yordam ko’rsatilishi mumkin.
Davlat krediti – davlat bilan (uning hokimiyat va ijroiya organlari timsolida) yuridik va jismoniy shaxslar, xorijiy davlatlar, xalqaro moliya-kredit tashkilotlari o’rtasidagi muddatlilik, qaytishlilik va to’lovlilik asosida pul mablag’larining harakati bilan bog’liq iqtisodiy munosabatlar yig’indisidir. Bu munosabatlarda davlat qarz oluvchi, qarz beruvchi (kreditor) yoki olingan (berilgan) qarzlar bo’yicha garant (kafil) sifatida ishtirok etadi.
Davlat korxonalari moliyasi davlat moliyasining o’ziga xos bo’g’ini bo’lib, bunda u YaIMning birlamchi taqsimotida bevosita ishtirok etadi. Davlat korxonasi ustav kapitalining shakllanishida byudjet mablag’lari, boshqa davlat korxonalarining badallari, markazlashgan fondlar va vazirliklar, mahkamalar, uyushmalar qoshida tuziladigan rezervlari asosiy moliyaviy manba bo’lib xizmat qiladi.
Mamlakatning moliya tizimida davlat byudjeti markaziy o’rin egallaydi. Markazlashtirilgan pul fondini shakllantirish orqali davlatning qo’lida katta hajmdagi moliyaviy resurslar to’planadi va ular umumdavlat ehtiyojlarini qondirishga sarf etiladi. Davlat byudjeti umumdavlat anfaatlarini inobatga olgan holda ustuvor yo’nalishlar uchun moliyaviy resurslarni jamlashda asosiy vosita bo’lib xizmat qiladi. Ustuvor yo’nalishlar uchun davlat byudjeti yordamida moliyaviy resurslarni jamlash bir necha usullar yordamida amalga oshirilishi mumkin. Ayrim hollarda, iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlarini jadal sur‘atlar bilan rivojlanishini ta‘minlash maqsadida byudjet ajratmalarining hajmi oshiriladi. Boshqa hollarda esa, o’sha sektorlardan mablag’larni davlat byudjetiga olishda qulay sharoit yaratiladi.
Davlat byudjeti iqtisodiyotning alohida tarmoqlarining rivojlanishida asosiy manba rolini ham o’ynashi mumkin. Masalan, ilmiy-texnika taraqqiyoti asosida milliy iqtisodiyotda yangi tarmoq vujudga kelayotgan bo’lsa, uning paydo bo’lishini hozirgi sharoitda byudjetdan moliyalashtirishsiz tasavvur etib bo’lmaydi.
Faoliyat ko’rsatayotgan subyektlarning moliyaviy barqarorligini ta‘minlashda byudjet katta ahamiyat kasb etadi. Turli obyektiv va subyektiv omillarning ta‘siri ostida ayrim subyektlarning o’z moliyaviy resurslari ularning sog’lom faoliyat ko’rsatishi uchun yetarli bo’lmay qolganda chetdan mablag’ jalb qilishga ehtiyoj tug’iladi. Bunday sharoitda davlat byudjeti tartibga soluvchi manba sifatida maydonga chiqishi mumkin. Albatta, bunday hollarning barchasida davlat byudjeti mablag’lari subyektlarning o’z manbalari, tarmoq ichidagi resurslar, bank kreditlaridan so’ng oxirgi tartibga soluvchi manba sifatida foydalaniladi.
Subyektlar faoliyatini moliyaviy resurslar bilan ta‘minlashda davlat byudjetining tartibga soluvchi roli quyidagi ko’rinishda bo’lishi mumkin:
moliyaviy resurslarga bo’lgan yangi talabni kelgusi byudjet yilida byudjetning xarajatlari tarkibiga kiritish;
moliyaviy resurslarga bo’lgan qo’shimcha ehtiyojni mavjud byudjet resurslarini bir obyektdan ikkinchisiga o’tkazish yo’li bilan qondirish. Bunday imkoniyatning mavjudligi amaliyotda ayrim subyektlarning o’zlariga taqdim etilgan moliyaviy resurslarni to’liq o’zlashtirishning uddasidan chiqa olmasligi bilan izohlanadi;
qo’shimcha ehtiyojni hukumatning zaxira fondlari hisobidan qoplash va boshqalar.
Davlat byudjeti milliy iqtisodiyot korxonalarini texnika vositalari bilan qayta qurollantirishda alohida ahamiyatga ega. Byudjetdan iqtisodiyotga qilinayotgan xarajatlar va markazlashtirilgan investitsiyalarni moliyalashtirish, eng avvalo, ana shu maqsadlarga xizmat qiladi. Ayniqsa, ijtimoiy soha (ta‘lim, sog’liqni saqlash, madaniyat va sport, fan, ijtimoiy ta‘minot) xarajatlarini moliyalashtirish, oilalarga ijtimoiy nafaqa berish, davlat hokimiyati organlari, boshqaruv va sud organlarini saqlash, fuqarolaming o’z-o’zini boshqarish organlarini moliyalashtirish, mamlakatning mudofaa qobiliyatini mustahkamlash kabi vazifalarning o’z vaqtida bajarilishini ta‘minlashda davlat byudjetining ahamiyati beqiyosdir.
|
| |