nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 10

61
korsat-kichlarning tasniflanishida belgilanadi.
Oxirgi holatda, kompleks
korsatkichlarni tanlab, ahamiyatli guruh korsatkichlari tartibga keltiriladi
va bir xil ahamiyatli korsatkichlar qavs ichida yoziladi. Masalan, erkaklarning
kundalik kostumlari uchun ishlatiladigan gazlamalar
quyidagi tartib guruhi
va guruhchalarga bolinadi: 2e (1a, 3, 2a, 2d) (1b, 2b) 5. Bu guruh va
guruhchalarni quyidagi korsatkichlarga ajratish mumkin: normal ishlatilish
muddati, chokining mustahkamligi orilish shakli, boyoqning chidam-
liligi, gijimlanmasligi, shakliy chidamligi, kirishish
gigroskopiklik,
havo otkazuvchanligi va ishlatilish davridagi ishonchliligi material sigimi
va eni.
Sifat korsatkichlari qoshimcha tanlangach, ularning ahamiyatliligi
baholanadi, buning uchun ekspert usuli qollaniladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Sifat korsatkichiga tarif bering.
2. Etiborlilik korsatkichini izohlang.
3. Ishonchlilik korsatkichi tushunchasini tahlil eting.
4. Nuqsonli korsatkich qanday aniqlanadi?
5. Texnologik korsatkich tushunchasini izohlang.
6. Texnik-iqtisodiy korsatkich nima bilan belgilanadi?
Eslab qoling!
Sifat korsatkichi, etiborlilik korsatkichi, ishonchlilik korsatkichi,
nuqsonlilik korsatkichi, texnologik korsatkich, texnik-iqtisodiy
korsatkich.
4-§. Tikuvchilik materiallari sifat korsatkichlarini
ekspert baholash
Tikuvchilik materiallarining sifat korsatkichlarini ekspert baholash uchun
sotsiologik tadqiqotlardan keyin istemolchilar yoki mutaxassis-ekspertlarning
m sorov malumotlaridan foydalaniladi, yani qoshimcha n tanlangan x
1
, x
2
,
..., x
n
material xossalariga ularning ahamiyatliligi uchun pogonali baho beriladi
hamda muhimroq bolgan R = 1 pogonali sifat korsatkichlari bilan, kamroq
ahamiyatga ega bolganlari R = n pogonali sifat korsatkichlari bilan belgilanadi.
Olingan natijalar 7-jadvalda toldiriladi va ekspertlarning ozaro kelishuvidagi
baholash xususiyati boyicha konkordatsiya koeffitsienti hisoblanadi.
Bazi bir ekspertlar materiallarning ayrim xossalarini bir xil baholanish
ahamiyatini bergan bolishi mumkin, ammo har bir ekspert uchun barcha
korsatkichlarning pogonalari yigindisi doimiy qoladi:
(
)
1
1 2 3 ...
0,5 (
1)
Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 16

79
shu sababli maksimal intensivligi va qizdirish
tezligi logarifmi teskari
harorat korsatkichlarining korrelatsion bogliqligida qollaniladi.
1
2
max
1
C
C tg
T
ω
= −
(67)
Bu tenglamadagi tg
ω = 0 bolganda
1
max
1
C
T
=
;
2
2, 3
a
K
C
tg
U
α
=
=
bolganda energiya faollashuvi quyidagicha boladi:
2,3
2,3
a
K
K
U
C
tg
α
=
=
(68)
bu yerda: K Bolsman doimiysi.
Radiotermoluminessensiyani organish uchun Moskva toqimachilik
akademiyasida Nauchpribor ICHB hamkorligida RTD-4 radioter-
moluminograf ishlab chiqildi. Bu qurilma tarkibi rentgenlarning tarqalish
manbasi, vakuumlash bloki va namunani muzlatish, tarqatish va termo-
luminessensiyali qismlardan tashkil topgan.
Vakuumlash kamerasi va
namunani muzlatishda radiotermoluminessensiyali sinov ishlariga tola yoki
iðlar qoshimcha ravishda tayyorlanadi. Ishning maqsadi molekular kislorod
tarkibini kamaytirishdir.
Tarqalish blokidagi suyuq azot bilan muzlatilgan tola yoki ið namunasi
rentgen tarqalish tasiriga jalb etiladi. Termoluminessensiya
blokidagi
ajratilgan tola yoki ið namunasini qizdirish vaqtida luminessensiya energiyasi
elektr energiyasiga aylanadi va qizdirish haroratiga bogliq holda radioter-
moluminessensiyaning intensivligini qayd
etish uchun potensiometrga
tovush uzatiladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Toqimachilik tola va iðlarining optik xossalari nimalardan iborat?
2. Tola va iðlarning qutblangan luminessensiya xossasini izohlab bering.
3. Otkazuvchanlik koeffitsienti deganda nimani tushunasiz?
4. Lambert qonuni haqida malumot bering.
5. Tola va iðlarning rang tushunchalarini izohlang.
6. Axromatik va xromatik ranglar haqida malumot bering.
Eslab qoling!
Qutblangan luminessensiya, radiotermoluminessensiya, yaltiroqlik, rang
boyogining tekisligi, rangining chidamliligi, otkazuvchanlik koeffitsienti,
yoruglik intensivligi, axromatik va xromatik ranglar, ikki yoqlama nurning
sindirilishi, nurlanish intensivligi.
80
4-§. Tola va iðlarning elektr xossalari
Toqimachilik tola va iðlarining elektr
xossalariga ularning elektr-
lanuvchanligi, dielektrik yoqotuvchanligi, otkazuvchanligi,
elektr
mustahkamligi, elektr otkazuvchanligi va boshqa xususiyatlari kiradi.
Tola va iðlarning imkoniyati statik elektrlanish
zaryadlarini ishlab
chiqarish va toplash bilan tavsiflanadi. Toqimachilik tola va iðlari texnologik
jarayonda ozaro tasirda boladi. Mashina ishchi qismlari kuchli elektrlanishni
keltirib chiqaradi, natijada tola yoki iðlar bir turdagi zaryadlarga ega boladi,
bir-biridan uzoqlashadi, texnologik jarayonni buzilishiga olib keladi. Shu
bilan birgalikda iðlarning uzilishi oshadi, undan olinadigan gazlamaning
sifat korsatkichlari yomonlashadi.
Kimyoviy tola va iðlar tabiiy tola va iðlarga nisbatan kuchli elektrlanish
xususiyatiga ega.
Toqimachilik sanoati korxonalarida tola yoki iðlarning elektrlanish
xususiyatini kamaytirish uchun ularga maxsus eritmalar shimdiriladi, ustki
qatlami yogli plyonka bilan qoplanadi.
Elektrlanish quyidagi korsatkichlar boyicha baholanadi:
elektr maydon kuchlanganligi:
Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 13

72
m m
S V S
=
(54)
bu yerda: V
m
monomolekular qatlamining sigimi; S
m
suv mole-
kulalari egallagan yuza (1,14 nm).
V
m
, mol/g olchami (40) va (42) tengliklardan aniqlanadi.
/
1
Ñ a b
=
+
(55)
1/(
)
m
V
a b
=
+
(56)
M = 18 suvning molekular massasini hisobga olgan holda, mono-
molekular qatlamining sigimi quyidagi tenglik asosida topiladi:
18 /(
)
m
V
a b
=
+
(57)
Haroratning oshishi va bosimning pasayishi (havoning nisbiy namligi)
sorbsiya imkoniyatini pasaytiradi.
Tayyor toqimachilik materiallari suv buglarini oson yutadi. Tola,
iðlar orami, gazlamalar va boshqa toqimachilik buyumlari suv buglarini
yutishi natijasida ogirligi uch barobar oshadi. Lekin, ularda yengilgina siqish
natijasida ham malum miqdorda suv buglari saqlanadi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Toqimachilik materiallarining gigroskopik xususiyati haqida malumot
bering.
2. Adsorbsiya va absorbsiya tushunchalarini izohlang.
3. Toqimachilik materiallarining namligi nima?
4. Konditsion namlik va massa tushunchalarini tahlil eting.
Eslab qoling!
Sorbsiya, desorbsiya,
absorbsiya, adsorbsiya,
kapillar kondensatsiya,
meyoriy namlik, konditsion namlik, haqiqiy namlik, konditsion massa.
2-§. Tola va iðlarning issiqlik xossalari
Toqimachilik tola va iðlarining issiqlik xossalariga issiqlikka chidamliligi,
issiqlik otkazuvchanligi, olovga chidamliligi va hokazolar kiradi.
Issiqlikka chidamliligi. Toqimachilik tola va iðlarining yuqori harorat
tasirida oz xossalarini saqlashiga issiqlikka chidamliligi deyiladi. Tola va
iðlarning qizdirishdagi issiqlikka chidamlilik korsatkichlari 11-jadvalda
berilgan.
Bazi hollarda issiqlikka chidamlilik «nolli mustahkamlik» korsatkichiga
asosan tavsiflanadi. Bunda katta bolmagan osilgan yukli iðning issiqlik
kamerasidagi buzilish vaqti qabul qilinadi va qizdiruvchi element bilan
bevosita doimiy haroratda qizdirishga jalb etiladi (12-jadval).
73
Issiqlikka chidamlilik tola va iðlarning qizdirishdan keyingi sharoitda va
normal iqlim sharoitida ushlab turilishida xossalarining ozgarishi boyicha
aniqlanadi.
Tola va iðlar issiqlikka chidamliligi boyicha issiqqa va ota issiqqa
chidamliga bolinadi. Odatda, parchalanish chegarasidan yuqori sharoitda
(250400
0
C) foydalanish mumkin bolgan tola va iðlar issiqlikka chidamli
hisoblanadi. Bunday tolalarga kevlar, vnivlon, X-500, SVM va boshqa
aromatik, gete-rotsiklik polimerlardan olingan tolalar kiradi. Tola va
iðlarning ota issiqlikka chidamliligi 20002500
0
C haroratda ozining
ishlatilishdagi xossalarini saqlab qolishidir. Bunday tola va iðlarga uglerodli,
borli va boshqalar taalluqli. Ular tornel (AQSH), mandor (Angliya)
deb ataladi.
11-jadval
Tolani qizdirishdagi issiqlikka chidamlilik korsatkichlari
Issiqlik otkazuvchanligi. Toqimachilik tola va iðlarining otkazuvchanlik
qobiliyati bir qancha korsatkichlar bilan: issiqlik
uzatish koeffitsienti K,
Vt/(m
2
.s) yoki issiqlik otkazuvchanlik koeffitsienti
λ
, Vt /(m.s) bilan
baholanadi.
1
2
(
–
),
Enigma shiriftlash mashinasi va uning tarixi

|
Enigma shiriftlash mashinasi va uning tarixi
|
bet | 2/7 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 3,29 Mb. | | #123456 |
Bog'liq Kiberxavsizlik. A. J avohir wordEnigma shiriftlash mashinasi va uning tarixi
Eng mashhur elektr rotatsion shifrlash mashinasi - ᾿᾿Enigma᾿᾿ ning tarixi 1917 yilda - gollandiyalik Ugo Koch tomonidan olingan patent bilan boshlanadi. Keyingi yili patentni Artur Sherbius sotib oldi, u tijorat faoliyatini avtomobil nusxalarini ham jismoniy shaxslarga, ham nemis armiyasi va dengiz flotiga sotishdan boshladi. Nemis harbiylari Enigma-ni takomillashtirishda davom etmoqda. Ringlarning (nemischa Ringstellung) pozitsiyasini belgilashni hisobga olmaganda, turli xil tugmachalar soni 1016 edi. 1920-yillarning oxiri - 1930-yillarning boshlarida, nemis zodagonlari Xans Tilo-Shmidt tomonidan uzatilgan avtomobil haqidagi ma’lumotlarga qaramay, tijorat versiyalarining mavjud nusxalari, ingliz va fransuz razvedkalari kriptanaliz vazifasini o’z zimmasiga ololmadilar. Ehtimol, o’sha paytgacha ular shifrni buzilmas deb hisoblashgan. Biroq, uch kishilik polshalik matematiklar guruhi bunday deb o’ylamagan va 1939 yilgacha ᾿᾿Enigma᾿᾿ bilan ᾿᾿kurash᾿᾿ ustida ish olib borgan va hatto ᾿᾿Enigma᾿᾿ tomonidan shifrlangan ko’plab xabarlarni qanday o’qishni bilgan. 1938 yil dekabrdan boshlab shifrlash protokolidagi o’zgarishlar, Polsha Germaniya tomonidan bosib olinishidan oldin ingliz razvedkachilariga etkazilgan natijalar orasida ᾿᾿Enigma᾿᾿ ning ikkala ᾿᾿jonli᾿᾿ nusxasi va oltita egizak ᾿᾿Enigmas᾿᾿ dan iborat bo’lgan va dekodlashda yordam bergan ᾿᾿Bomba᾿᾿ elektromexanik mashinasi (prototip) mavjud edi.
Enigmaning shifrlash qurilmasi quyidagi rasmda tasvirlangan.
1-rasm
2-rasm
1-rasm va 2-rasm.Enigma kriptografik shifrlash qurilmasi
Enigma shifrlash mashinasi maxfiy xabarlarni shifrlash va parolini ochish uchun ishlatiladigan ko’chma shifrlash mashinasidir. Aniqroq aytganda, ᾿᾿Enigma᾿᾿ - bu 1920-yillardan beri ishlatib kelinayotgan, elektromexanik rotatsion mashinalarning butun oilasi.᾿᾿Enigma᾿᾿ tijorat maqsadlarida, shuningdek dunyoning ko’plab mamlakatlaridagi harbiy va davlat xizmatlarida ishlatilgan, ammo Ikkinchi Jahon urushi paytida fashistlar Germaniyasida eng ko’p qo’llanilgan.
|
| |
Enigma shiriftlash mashinasi kodlari va radiogrammalari olinishi

|
Enigma shiriftlash mashinasi kodlari va radiogrammalari olinishi
|
bet | 6/7 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 3,29 Mb. | | #123456 |
Bog'liq Kiberxavsizlik. A. J avohir wordEnigma shiriftlash mashinasi kodlari va radiogrammalari olinishi
1941-yil 9-mayda U-110 suv osti kemasini ingliz kuchlari tomonidan qo’lga olish paytida Enigma shifrlash mashinasi kodlar, radiogrammalar va boshqa tegishli hujjatlar bilan birga birinchi marta ittifoqchilar qo’liga tushdi. Qabul qilingan materiallar yordamida ingliz kriptograflari uch rotorli Enigmada ᾿᾿Dolphin᾿᾿dan foydalangannemis suv osti kemalarining habarlarini o’qiy boshladilar.1941-yil avgust oyida inglizlar nemis radiosi xabarlarini tezda deshifrlash imkonini beradigan yanada rivojlangan ᾿᾿ Bombalar᾿᾿ni yaratdilar. Ikki oy o’tgach, nemislar suv osti kemalari uchun yangi kodni taqdim etishdi, ammo Bletchley Park uni ham buzishga muvaffaq bo’ldi. Nemis dengiz floti yangi to’rt rotorli ᾿᾿Enigma᾿᾿dan foydalanishni boshlagan 1942-yil fevraligacha inglizlar dushman shifrlash habarlarini bemalol o’qidilar. Vaziyat 1942-yil 30-oktabrda Petard suv osti kemasiga qarshi kemasi modernizatsiya qilingan Enigma va uning hujjatlarini[6] U-559 suv osti kemasidan tortib olgandan keyingina tuzatildi. Bu urushning oxirigacha nemis xabarlarini deshifrlash imkonini berdi.
Xulosa:
Enigma shifrlash mashinasi 1920-yildan boshlab dastlab ish bilarmonlik yozishmalarining sirini saqlash uchun tijorat maqsadlarida ishlatilgan ekan; Ikkinchi Jaxon urushi payti esa bu qurilma nemislar qo’mondonligi tomonidan ishlatilgan ekan.”Enigma” bu yunoncha ya’ni jumboq degan ma’noni anglatgan.Enigmaning vazifasi maxfiy matnlarni shifrlash va parolni ochish uchun ishlatiladigan qurilma ekanligi o’rganildi va malumotlarni shifrlash jarayoni, usullari ham ko’rib chiqildi.Bu qurilma aynan urush vaqtlarida aynan qo’l kelgan.Ya’ni qo’mondonlar bir-biriga qanday reja tuzganlarini yetkazish uchun qulay qurilma bo’lgan.Enigma tufayli Yevropadagi davlatlarga xavf yanada oshib borgan chunki qurilma tufayli Nemislar dushmanlarga tezkor xujum qilish imkoniyatiga ega bo’lganlar .Enigma qurilmasida shifrlangan matni buzib bo’lmaydi deb hisoblashgan.Biroq polshalik 3ta matematik bu fikrni inkor etgan.Ular shifrlangan matni buzish 1939-yilgacha kurash olib borgan va enigma tomonidan shifrlangan matnlarni o’qishni uddalashgan edi.
|
| |
Foydalanilgan manbalar - Yangi versiyali Enigma mashinasini ishlash prinspi

|
Yangi versiyali Enigma mashinasini ishlash prinspi
|
bet | 7/7 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 3,29 Mb. | | #123456 |
Bog'liq Kiberxavsizlik. A. J avohir wordFoydalanilgan manbalar:
David Kahn, The Codebreakers
1967. pp. 192-195.
Mavis Batey, Dilly, The Man Who Broke Enigmas
2009. Hard cover, ISBN 978-1-906447-01-4.
Frode Weierud, Personal correspondence
August 2017.
Dennis Richie, Dabbling in the Cryptographic World - A Story
Updated 5 May 2000. Retrieved November 2011.
Collection of M-209 patent and license agreements
A66684. Declassified by NSA on 11 June 2014 (EO 13526).
Jean-Francois Bouchaudy, M-209 Cryptanalysis
Retrieved July 2016.
Internet saytlar:
https://www.cryptomuseum.com/crypto/usa/jefferson/index.htm
https://www.cryptomuseum.com/crypto/enigma/hist.htm
https://www.cryptomuseum.com/crypto/hagelin/m209/index.htm
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
49
O’qituvchi pedagogik faoliyatni muvaffaqiyatli olib borishi uchun, o‘qituv-
chining nutqi ma’lum talablarga javob berishi maqsadga muvofiqdir.
Nutq texnikasi malakalari va ko‘nikmalarini muvaffaqiyatli egallash uchun
sharoit
yaratuvchi
notiqning
umumiy
ruhiy,
jismoniy
xususiyatlarini
takomillashtirish, bunda tasavvurni, obrazli xotira va fantaziyani rivojlantirish
ko‘zda tutiladi. Bunday faoliyatda tovush, diapazon, tembr, diksiya, artikulyatsiya,
ritmika, to‘g‘ri nafas olish muhim rol o‘ynaydi.
Tovush. Ba’zi o‘qituvchilarga tovush tug‘ma qobiliyat sifatida berilgan, lekin
bu ham mashq qilib turilmasa buziladi. O‘qituvchi o‘z tovushini kuchli,
egiluvchan, emotsional ta’sirchan qila olishi mumkin.
Diapazon - tovushning hajmi bo‘lib, uning chegarasi eng yuqori va quyi
ohanglar bilan belgilanadi. Diapazonning qisqarishi nutqni bir xil ohangda zerikarli
bo‘lib qolishiga sabab bo‘ladi. O‘qituvchining bir ohangda gapirishi, tinglovchilar
tomonidan axborotni idrok qilishni pasaytiradi va ularni zeriktirishi mumkin.
Tembr – tovushning rang-barangligi, yorqinligi hamda yumshoqligini
namoyon qilib, shu bilan birga o‘qituvchi nutqining chiroyli, mayin, jozibali,
o‘ziga hosligini ta’minlaydi. Ba’zilar tovush va uning tembri tug‘ma deb bilishadi.
Lekin hozirgi eksperimental fiziologiya tovushni to‘liq qayta qurish mumkinligini
isbotlab bergan.
Materialning murakkab qismini o‘qituvchi past tempda, keyin esa tezroq
gapirishi kerak. Mavzuga oid qoidalar va qonuniyatlar aytilganda, xulosa
qilinganda nutq sekinlashadi.
Diksiya - aniq talaffuz qilish. Talaffuzning aniqligi o‘qituvchi uchun
professional zarurat bo‘lib, o‘qituvchi nutqini talabalar tomonidan to‘g‘ri
tushunilishini ta’minlaydi. Talaffuzning aniqligi aytilayotgan so‘z, bo‘g‘in va
tovushlarning qat’iy aniqligidir. U nutq apparati barcha a’zolarini (lablar, jag‘,
tishlar, yumshoq va qattiq tanglay, kichik til, kekirdak, tomoq orqa devori, tovush
naychalari) birgalikda ishlashiga bog‘likdir. Til, lablar, yumshoq tanglay, kichik til
va pastki jag‘ nutqda faol ishtirok etadi. Shuning uchun ham ularni mashq qildirish
muhim ahamiyatga egadir.
Artikulyatsiya – aniq talaffuz qilishni takomillashtirish, ya’ni artikulyatsiya
– nutq organlarini harakatlantirish orqali vujudga keltiriladi. Artikulyatsiya
gimnastikasi ikki turga bo‘linadi. Birinchisi nutq apparatining dastlabki mashqlari
va ikkinchisi har bir unli va undosh tovushlarni to‘g‘ri aytishga o‘rgatuvchi
mashqlar (ifodali o‘qish, tez aytishlar).
Ritmika – bu ayrim so‘z bo‘g‘inlarining aytilish muddati va to‘xtalishi
gapirishdagi to‘liq davomiylik, nutq va ifodalarning navbat bilan o‘z o‘rnida
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического Pdf ko'rish
|
bet | 150/167 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,16 Mb. | | #140538 |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
153
tayyorlash, mavjud kadrlar ta’minotini modernizatsiyalash va inson potentsialidan
samarali foydalanish; malaka talablarini, shuningdek yangilangan ta’lim
standartlarini joriy etish uchun egallanadigan ko‘nikmalarni aniqlashning yangi
usullarini joriy etish; fanning mazmuni, o‘ziga xos xususiyatlari, malaka talablari
va shakllantiriladigan kompetentsiyalardan kelib chiqqan holda baholash tizimini
ishlab chiqish; fan bo‘yicha olimpiadani tashkil etish Nizomini ishlab chiqish va
amaliyotga joriy qilish; iqtidorli o‘quvchilarni aniqlash, baholash va
rag‘batlantirish tizimini texnologiya shu jumladan dizayn, muhandislik,
robototexnika, elektronika, bolalar uchun ixtiro masalalarini yechish algoritmi kabi
tanlov va ko‘rgazmalarini tashkil etish; intellektual salohiyatning mehnat
bozoridagi o‘rni haqidagi madaniyatni shakllantirish; materiallari perspektiv
texnologik, zamonaviy standartlarga mos keluvchi, yo‘nalishlarni tadqiq qilish va
joriy etish; o‘quvchilarda loyihalash va tadqiqot ishlari madaniyatini shakllantirish;
ta’limning ilg‘or amaliyotini ommalashtirish va texnologiya fanini o‘qitishning
shakllari xilma-xilligini rag‘batlantirish; amaliy jihatdan texnologiya sohasidagi
bilim – texnologiyalar transferi bilan bog‘liq, keng ma’noda kelajak avlodni yuz
berishi mumkin bo‘lgan texnologik o‘zgarishlar bilan ishlashga tayyorlashdan
iboratdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev “O‘zbekiston
Respublikasini rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi 2017-2021-yil”
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi (24.01.2020-y.). // https://president.uz/uz/lists/view/3324#
3. O‘zbekitson Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 6-apreldagi
“Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limining davlat ta’lim
standartlarini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 187-sonli Qarori. – T.: O‘zbekiston
Respublikasi Qonun hujjatlari to‘plami, 2017-y., 14-son, 230-modda.
4. Sh.M.Mirziyoyev “Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda quramiz”. -Toshkent: “O‘zbekiston”,
5. https://infourok.ru/innovacionnye_tehnologii_stem_tehnologii_v_obrazova
nii466748.htm
6. https://en.m.wikipedia.org/wiki/Science,_technology,_engineering,_and_m
athematics
7. https://podrobno.uz/cat/obchestvo/kak-vyglyadit-pervaya-prezidentskaya-
shkola
8.https://www.gazeta.uz/ru/2019/04/30/concept/
|
| |
1- dars. Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari Darsning texnologik xaritasi

|
1- dars. Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari Darsning texnologik xaritasi
|
bet | 1/208 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #15865 |
Sana :_______________
Sinf :_______________
1- dars. Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari
Darsning texnologik xaritasi
Mavzu
|
Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari
|
Maqsad
va
vazifalar
|
Darsning maqsadi: o'quvchilarning kompyuter imkoniyatlari to’g’risidagi bilim va ko’nikmalarini shakllantirish va masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari haqida ma’lumot berish.
Darsning ta'limiy vazifasi: o'quvchilarga Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari haqida bilim va ko'nikma berish.
Darsning tarbiyaviy vazifasi: o'quvchilarni Vatanimiz mustaqilligini himoya qilish hamda o'z vaqtlarini imkon darajasida belgilab olingan jadval asosida tartiblashga yo'naltirish.
Darsning rivojlantiruvchi vazifasi: o'quv chilarning berilgan topshiriqlarni kompyuterdan foydalangan holda hal etish haqidagi bilim va tasavvurlarini kengaytirish
|
O'quv
jarayonining mazmuni
|
O’quvchilarda Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari haqida ko’nikmalarin va formulalar bilan ishlash usullarini shakllantirish;
|
O'quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi
|
Uslub: Aralash.
Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik guruhlar- da ishlash
Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar, tarqatma materiallar.
Usui: Tayyor prezentatsiya va slayd material- lari asosida.
Nazorat: Og'zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.
Baholash: Rag'batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.
|
Kutiladigan natijalar
|
O'quvchilarning kompyuter imkoniyatlari to'g'risidagi bilim va ko'nikmalari rivojlanadi. Yangi bilim va ko'nikmaga ega bo'ladi. Pas- kalning o'tish va tarmoqlanish operatorlaridan foydalanish ko'nikmasiga ega bo'ladi
|
Kelgusi rejalar (tahlil, o'zgarishlar)
|
O'qituvchi o'z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosida key- ingi darslariga o'zgartirishlar kiritadi va re- jalashtiradi
|
|
| |
Agar kraxmal donachasining hosil etish markazi bir nechta bo‘lib

torroq uchi tomonida joylashib,
qavatlari undan kengaygan to-
monga tarqaladi (6- rasm).
Kraxmal donachalarining qa-
vatma-qavat b o‘lishiga sabab
shuki, uning ichida suv bir tekis-
da tarqalgan bo‘lmaydi. Ya’ni
sersUv (qoramtir) joyi kamsuv
(oqish) joyi bilan galma-gal
joylashadi. Kraxmal donachasi-
ning qatma-qatligi yod ta ’sirida yaqqol ko‘rinadi. Bunda kraxmal
donachasining buzilish xarakteriga, y a’ni yod eritmasi kuchiga qa-
rab binafsha tusdan to ‘q moviy tusgacha b o ‘yalishiga e ’tibor berish
kerak.
A - kartoshka ildizmevasida: 1 - oddiy; 2 -
yarim murakkab; 3 - murakkab;
В - suli donida: murakkab va uning tarkibiga
kiruvchi mayda donachalar.
Ish tartibi - Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

siga joylanadi va ustiga qoplagich oyna yopiladi.
Shundan keyin
mikroskopning kichik obyektivida kesmaning yupqa joyini topib,
mikroskopning katta obyektivida tekshiriladi.
U rug‘pallaning barg hujayrasi tirik
kraxmal donalari va may-
da aleyron donachalari bilan to ‘lgan b o ‘ladi. N o ‘xotning kraxmal
donachalari konsentrik tuzilishga ega bo‘lishi,
hosil qilish marka-
zining yoriqchadan iborat b o ‘lishi bilan kartoshka kraxmalidan
farq qiladi. Kraxmal va aleyron donachalarini
aniqlash va bir-biri-
dan ajratib olish uchun preparatga yod ta ’sir ettiriladi. Reaktivning
oson kirishi uchun qoplovchi oyna biroz ko ‘tariladi. Shunda mayda
donachalar sarg‘ish tillarang tusga kiradi, tirik kraxmal donachalari
esa odatdagidek ko‘karadi yoki qoramtir ko‘k rangga kiradi.
Oqsil-
ni o ‘rganish uchun kanakunjut urug‘idan foydalansa ham bo ‘ladi.
Nazorat savollari:
].
Hujayrada qanday oqsillar uchraydi?
2. Hujayradagi oqsilni o‘rganish uchun preparat qanday tayyorlanadi?
3. Yod ta’sirida oqsil qanday rangga kiradi?
Yadro va hujayraning bo‘Hnishi
0 ‘simliklar organizmida yangi hujayralar k o ‘payish va bo‘linish
y o ‘li bilan hosil bo ‘ladi. Bu hodisa, ayniqsa, o ‘simliklaming uchki
qismidagi hujayralarda ko ‘proq sodir bo‘lib turadi. Yadro va hu
jayra uch xil: amitoz, mitoz va meyoz yo ‘li bilan bo‘linadi.
Oddiy (amitoz) b o ‘linish. Bunda yadro asta-sekin cho‘zilib,
o ‘rtasidan ikkiga bo‘linadi (ikkita yadro hosil bo ‘ladi).
Shundan
keyin hujayraning bo ‘linishi yuz beradi. Masalan, bakteriya, ko ‘k-
yashil suvo‘tlari va qari hujayralarda uchrab turadi.
N
Normushk - Evenymus semenovii 
N o‘xat - Cicer orietinum
О

N Normushk - Evenymus semenovii N o‘xat - Cicer orietinum О
Download
3,97 Mb.
Pdf ko'rish
bet
112/118
Sana
23.11.2023
Hajmi
3,97 Mb.
#104324
1
...
108
109
110
111
112
113
114
115
...
118
Bog'liq
Botanikadan amaliy mashg\'ulotlar. Mo\'minov M
N
Normushk - Evenymus semenovii
N o‘xat - Cicer orietinum
О
Oddiy loviya - Phaseolus vulgaris
Olabuta - Chenopodium lbum
Olma - Malus domestica
Olmurut - Pyrus communis
01xo‘ri - Prunus domestica
Olcha - Cerasus vulgaris
Oqbosh - Karelinia caspia
Oq saksovul - Haloxylon persicum
Oq tut - Morus alba
Oqshuvoq - Artemisia ferganensis
Otquloq - Rumex confertus
Oshqovoq, oyimqovoq - Cucurbita
moshata
P
Pista - Pistacia vera
Pomidor - Lycopersica esculentum
Q
Q alampir - Capsicum annuum
Qarag‘ay - Pinus silvestris
Qirqbo‘g ‘in -E guisetum arvense
Qizil archa - Juniperus seravschanica
Qizil lavlagi - Beta vulgaris
Qoramiq - Vaccaria hispanica
Qora zira - Carum carvi
Qovun - Melo orientalis
Qozonyuvgich - Luffa acutangula
Qulmoq - Humulus lupulus
Qulupnay - Fragaria ananassa
Quyon arpa - Hordeum leporinum
Quyon suyak - Ammodendron
conollyi
Q o‘ytikan - Xanthium spinosum
R
Rayhon - Ocimum basilicum
Rediska - Raphanus sativus var
raciccula
Rovoch, chuxri - Rheum
Maximowiczii
S
Sadaqayrag‘och - Ulmus densa
Salomalaykum, hilol - Cyperus
rotundus
Sarvi - Cupressus sempervirens
Saur - Biota orientalis
Sebarga - Trifolium pratense
Sedana - Nigella sativa
Sem izo‘t - Portulaca oleracea
Siren —Syringa persica
Sudano‘t -Sorghum sudanense
Suvqovoq - Lagenaria vulgaris
T
Taka'soqol - Dodartia orientalis
Tariq - Panicum miliaceum
Tarrak -Melo flexuosus
Tarvuz - Citrullus vulgaris
Toron -Polygonum coriarium
Т иф -R aphanus sativus
Tuxumak -Sophora japanica
Tuyaqorin - Heliotropium
lasiocarpum
To‘g ‘dona -C eltis caucasica
Download
3,97 Mb.
1
...
108
109
110
111
112
113
114
115
...
118
Download
3,97 Mb.
Pdf ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
N Normushk - Evenymus semenovii N o‘xat - Cicer orietinum О
Download
3,97 Mb.
Pdf ko'rish
Impact Factor: 2 issn-l: 2544-980x axborot Texnologiyalarini O‘Qitish Tizimiga Integratsiyalash

83
Impact Factor: 9.2
ISSN-L: 2544-980X
Axborot Texnologiyalarini O‘Qitish Tizimiga Integratsiyalash
Ismoilova Dilrabo Sidikjonovna
1
Toshboltayev Faxriddin O’rinboyevich
2
Annotatsiya: Ushbu maqola ilm va ilmni rivojlantirishda, o'zgartirishda axborot komunikatsiya va aloqa
texnologiyalarining integratsiyalashni tadqiq qiladi va u kelgusidagi oliy ta‘limlarda bir qator rejalarni taqdim qilish va
taklif etish yo‘llariga qay darajada ta'sir etishini o'rganishga qaratilgan.
Kalit so'zlar: muammo, AT, integratsiya, o'qitish amaliyoti, sifatli ta'lim, universitet.
Hozirgi kunda Axborot va aloqa texnologiyalari hayotimizning barcha sohalarida odatiy holga aylandi. Axborot
texnologiyalaridan foydalanish tadbirkorlik, ta‘lim va boshqa deyarli barcha turdagi amaliyotlar va nizomlarni ummuman
o'zgartirib yubordi. Ta'lim jarayonida axborot texnologiyalari qo‘llanila boshlandi, biroq uning samarasi boshqa
yo‘nalishlardagi kabi jadal bo'lmadi. Ta'limda axborot texnologiyalaridan foydalanish ko'proq tinglovchilarga qaratilgan
ta'lim sharoitlariga yordam beradi va bu aksariyat ba'zi o'qituvchilar va o‘quvchilarga ba'zi keskinliklarga sabab bo‘ldi.
Biroq butun jahon jadal sur'atlar bilan raqamli texnologiyalarga o'tilayotgan bir davrda, axborot texnologiyalarini o'qitish va
o'qitish tizimiga integratsiyalashuvi juda muhim ahamiyatli bo‘lib, bunda XXI asrda rivojlanib borishda davom etadi.
Ushbu tadqiqot FarDUning Axborot texnologiya kafedrasida axborot texnologiyalarini o'rgatish va o'rgatish tizimiga
integratsiyalash jarayonini va uning vujudga keladigan muammolarini o'rganishga yo‘naltirilgan. Ushbu ishda tasniflovchi
so'rov uslubiga oid aralash ko‘rinish ishlatilgan. Asboblar kuzatish, individual suhbatlar va anketalar edi.
Ushbu maqola ilm va ilmni rivojlantirishda, o'zgartirishda axborot komunikatsiya va aloqa texnologiyalarining o‘rnini
tadqiq qiladi va u kelgusidagi oliy ta‘limlarda bir qator rejalarni taqdim qilish va taklif etish yo‘llariga qay darajada ta'sir
etishini o'rganishga qaratiladi. Ma'lumotlarni tahlil qilganda shuni ko'rishimiz mumkinki, axborot komunikatsiya
texnologiyalarini ta'lim va tarbiya jarayoniga integratsiyalash hali faol amalga oshirilmagan. Ma'lumotlarimiz shuni
ko'rsatib turibdiki, o‘quvchilar ham professor o'qituvchilar ham tinglovchilar axborot komunikatsiya texnologiyalariga faol
aloqada bo'lishadi va axborot komunikatsiya va aloqa texnologiyalari va uning o'qish va o'qishdagi yutuqlari haqida chuqur
bilim hamda yaxshi tushunchaga egadirlar. Ammo, Oliy ta‘lim professor o'qituvchilariga texnik axborot komunikatsiya
texnologiyalari amaliy bilim va ko'nikmalarini chuqur rivojlantirishda kerakli darajada axborot komunikatsiya
texnologiyalari dars mashg‘ulotlarini taklif eta olishmayapti.
|
O ‘zbekistonda o ‘sadigan asosiy foydali va zararli

Kovul - Capparis spinosa
Kunjut - Sesamum indicum
K o‘knori - Papaver somniferum
L
Limon - Citrus limon
Loviya - Vigna sinensis
M
Majnuntol - Salix babylonica
M akkajo'xori - Zea mays
Makkasupurgi - Sorghum technicum
Malina - Rubus idaeus
Maryam daraxti - Vitex agnuscastus
Mavron - Salvia sclarea
M axsar - Carthamus tinktorius
Maymunjon - Rubus caesius
Mirzaterak - Populus piramidalis
M isr g ‘o ‘zasi - Gossypium
barbadense
Mosh -Phaseolus aureus
S o ‘zb osh i - Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

13- mashg'ulot.
Ikkilamchi qoplagich to ‘q im ala r..............................................29
Tut (Morns abba) po‘stolg‘ini tekshirish............................................................. 30
14- mashg'ulot.
M exanik to‘qim ala r....................................................................31
Qovoq (Cucurbita pepo) poyasining burchakli
kollenximasini tekshirish........................................................................................31
M akkajo‘xori poyasining sklerenxima
to‘qimasini tekshirish.............................................................................................. 33
15- mashg'ulot.
Sklereid - toshsimon hujayralar...............................................33
Nokning toshsimon hujayrasini te k sh irish ..........................................................34
16- mashg'ulot.
0 ‘tkazuvchi to'qim alar.............................................................. 34
17- mashg'ulot.
Qovoqning o ‘tkazuvchi
nay-tolali
bog‘lamini tekshirish...............................................................................................38
Nazorat savollari - Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

sanoqsiz yassi donachalar ko ‘rinadi. Bu donachalaming kattaligi
5 - 1 5 mk ga teng. Bu kraxmal ham yod va kaliy yodi (J - KJ)
eritmasi ta ’sirida moviy tusga kiradi.
Guruch kraxmali murakkab kraxmal bo‘lib, u ikki va undan or-
tiq kraxmal bo ‘laklarining qo‘shilishidan hosil bo‘ladi.
Nazorat savollari:
1. Guruch unidan preparat qanday tayyorlanadi?
2. Guruch kraxmali qanday ko‘rinishga ega?
8- mashg ‘ulot.
N o‘xot urug‘idagi oddiy oqsil
donachalarini tekshirish
Kerakli asbob va materiallar: n o ‘xot urug‘i, mikroskop, suv,
buyum oynasi, qoplagich oyna, lezviya, KJ.
Umumiy tushunchalar. Zaxiradagi oqsil k o ‘pchilik o ‘simlik-
laming urug‘ida to ‘planadi. To‘plangan oqsil aleyron donachalari
yoki proteyin donachalari deyiladi. Ular yumaloq yoki oval shak-
lida bo‘ladi. Aleyron donachalari urug‘ning hujayra vakuolasida
asta-sekin suvsizlanish, y a’ni qurishi natijasida hosil b o ‘ladi. U rug‘
pishishi bilan, hujayra shirasi vakuolasida suv kamayadi va, aksin-
cha, oqsil moddalar quyuqlashib, kristalga aylana borib, aleyron
donachalari shakllanadi. Mayda aleyron donachalari oddiy aleyrOn
donachalari deyiladi. Ular aniq ichki tuzilishga ega emas. Masalan,
bug‘doy doni hujayralarida oddiy aleyron donachalari bo‘ladi.
Yirik va ancha murakkab tuzilishga ega bo‘lgan aleyron donacha
lari murakkab aleyron donachalari deyiladi. Masalan, kanakunjut,
grechixa urug‘i hujayralaridagi murakkab aleyron donachalari mu
rakkab tuzilgan. Hujayradagi aleyron donachalarini aniqlash uchun
unga yod ta ’sir ettiriladi, bunda ular to ‘q sariq rangga kiradi.
Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar - bet 117

Astragullilar tartibi (Asterales). Astraguldoshlar yoki
murakkabguldoshlar oilasi (Asteraceae yoki com positae).............................. 150
72- mashg ‘ulot.
Kungaboqar (Helianthus annus)
gulini o 'rg a n ish .........................................................................................................152
73- mashg'ulot.
Q oqio't (Taraxacum vemalis)
gulini o ‘rg an ish .........................................................................................................153
Bir pallalilar sinfi (M onocotiledoneae)................................................................154
74- mashg'ulot.
Greyg lolasi (Tulipa Greigi)
gulini o 'rg a n ish ........................................................................................................ 155
Qiyoqgullilar tartibi (Ciperales).............................................................................156
75- mashg'ulot.
Salomalaykum (Cyperus rotundus) -
gulini o 'rg a n ish ........................................................................................................ 157
Q o‘ng‘irboshlar tartibi (Poaceae).
G ‘alladoshlar oilasi (G ram ineae)...........................................................................157
Tariqsimonlar kenja oilasi (P anicoideae).................................................. ......... 159
Q o‘ng‘irboshsimonlar kenja oilasi (P o aeid eae)................................................. 160
76- mashg'ulot.
B ug‘doy (Triticum aestivum)
gulini o ‘rg an ish .........................................................................................................161
77-
mashg'ulot.
M akkajo‘xori (Zea mays)
gulini o 'rg a n ish .........................................................................................................162
U
Ukrop, shivit - Anethum graveolens 
Upland g ‘o ‘za - Gossypium hirsutum 
Uzum, tok - vitis vinifera
X

|
U
Ukrop, shivit - Anethum graveolens
Upland g ‘o ‘za - Gossypium hirsutum
Uzum, tok - vitis vinifera
X Pdf ko'rish
|
bet | 113/118 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 3,97 Mb. | | #104324 |
Bog'liq Botanikadan amaliy mashg\'ulotlar. Mo\'minov MU
Ukrop, shivit - Anethum graveolens
Upland g ‘o ‘za - Gossypium hirsutum
Uzum, tok - vitis vinifera
X
Xina - Impatiens balsamina
Xurmo, sapsan - Diospyros lotus
Y
Yalpiz - Mentha asiatica
Yantoq - Alhagi sparsifolia
Yasmiq - Lens orientalis
Yeryong‘oq - Arachis ypogaea
Yer qalampir - Armoracia rustica
Y ow oyi а ф а - Hordeum spon -
taneum
Y ow oyi sabzi - Daucus carota
Yong'oq - Juglans regia
Yulg'un - Tamarix laxa
Z
Zarang - Acer semenovii
га ф е с Ь а к - Cuscuta aproximata
Zira - Bunium persicum
Z ig‘ir - Linum usitatissimum
Zubturum - Flantago major
0
‘
0 ‘rik - Armeniaca vulgaris
0 ‘rik archa - Juniperus turkestanica
0 ‘rikno‘xot - Pisum sativum
0 ‘sma - Isatis tinctoria
0 4 sim o n g ‘o ‘za - Gossypium
herbaceum
Ch
Chakanda - Hippophae rhamnoides
Chetan - Sorbus persica
Chilim, tamaki -N ic o tia n a (ahaunn
Chilonjiyda -Z iz ip h u s jujuba
Chinor - Platanus orientalis
Sh
Shaftoli - Persica vulgaris
Shakarqamish - Saccharum
spontaneum
Shamak - Echinochlna
itiin
(
m
II
i
Shamshod -B uxus scmpcivin ns
Shirin bodom Amygd;ilu\ \
ii
I|>
iiii
Shirinjo'xori
Sorghum
saccharinum
Sholi - Oryza sativa
Shotut
Morus nip.iu
S ho'ralabuta
A ltiplc\ iiiimun
Foydalanilgan adabiyotlar
1. B urigin V. A ., Jo n g u razo v F. X . B otanika. (Q ayta ishlangan
2-nashri). - Т.: 0 ‘qitu v ch i, 1977.
2. В о р о н и н H. С. Р уководство к л аб о ратор н ы м зан яти ям
по ан атом и и и м о р ф о л о ги и растен и й . (И здание 3-е). - М .:
П р о свещ ен и е, 1981.
3. K ornilova F., Jo n g u razo v F. X. B o tan ik ad an am aliy m ash-
g ‘ulotlar. - Т.: M ehnat, 1986.
4. N ab iy ev М . M . B o tanik a atlas lu g ‘ati. - Т.: F an, .1972.
5. U m aro v a A. L. 0 ‘sim liklar an atom iy asi v a m o rfo logiy asi.
A m aliy m a sh g ‘ulotlar. - Т., 1986.
6. T ojiboyev Sh. J. T uban o ‘sim lik l’ardan am aliy m a sh g ‘ulot-
lar. - Т . : 0 ‘q ituvchi, 1986.
7. T o shm uham edov Q. I. 0 ‘sim lik la r sistem atik asid an am aliy
m a sh g ‘ulotlar. - Т.: 0 ‘q ituvchi, 2003.
8. H am d am o v I., S h u krullayev P., U m rzo q o v A ., Q u rbo no v Y,
T arasova Y. B o tan ik a asoslari. - Т.: M ehnat, 1990.
9. X u d o y q u lo v S. M . N azaren k o L. N . 0 ‘sim liklar sistem ati
k asidan am aliy m a sh g ‘ulotlar. - Т.: 0 ‘q ituvchi, 1984.
|
| |
Nazorat savollari - Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

|
Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar Pdf ko'rish
|
bet | 110/118 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 3,97 Mb. | | #104324 |
Bog'liq Botanikadan amaliy mashg\'ulotlar. Mo\'minov MNazorat savollari:
1. Yopiq urug‘li o ‘simliklami ochiq urug‘li o ‘simliklardan qanday farqi bor?
2. Yopiq urug‘li o ‘simliklar qanday xarakterli belgilarga ega?
3. Bir pallali va ikki pallali o ‘simliklar bir-biridan qanday belgilari bilan farq
qiladi?
4. 0 ‘zbekistondagi asosiy madaniy o ‘simliklami sanab chiqing va ularning
qaysi oilaga kirishini qayd eting.
5. Yopiq urugMi o ‘simliklaming amaliy ahamiyati qanday va ulardan qanday
foydalanish mumkin?
6. Quyidagi oilalar qanday belgilar bilan farq qiladi: ayiqtovondoshlar, atir-
guldoshlar, dukkakdoshlar, soyabonguldoshlar, krestguldoshlar, gulxayridoshlar,
ituzumdoshlar, qiyoqdoshlar, murakkabguldoshlar, loladoshlar, boshoqdoshlar,
qiyoqdoshlar?
7. Bu oilalam ing har birini gul formulasini ayting.
Am aliy m ashg‘ulotlar uchun ishlatiladigan
asosiy jihozlar va asboblar
1. M B R - 1 yoki “ B iolam S” rusum li m ik roskop.
2. S tereo sko p ik M B S - 1, BM - 51 - 2 ru su m li m ikroskop.
3. O b y ek tlar - m ikrom etrlar.
4. O k u ly arlar - m ikrom etrlar.
5. Y oritgichlar (OI - 7, 01 - 19 kabi m ik ro sk o p lar uchun).
6. L u p alar x3, x5, xlO.
7. Pinsetlar.
8. Pipetkalar.
9. Shisha tayoqchalar.
10. Skalpellar.
11. B uyum va q op lagich o y n alar ( 19x 18; 2 0 x 2 0 m m ).
12. Ignalar (preparoval).
13. O stara (lezviya).
14. T arozilar (texnik).
15. V oronkalar (turli kattalikdagi).
16. K o lbalar (turli kattalikdagi).
17. Q aychi.
18. F iksirlangan m ateriallam i saqlash uchun m ax su s probkali
turli bankalar.
19. R eaktiv lar saqlanadigan skalyankalar.
20. Stakanlar.
21. Spirtovkalar.
22. Petri chashka.
23. P reparatlar saqlanadigan qutichalar.
24. M ik ropreparatlar, fiksirlangan nam u n alar, g erbariylar, ja d -
vallar.
25. A niqlagichlar.
|
| |
Nazorat savollari - Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

|
Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlarBog'liq Botanikadan amaliy mashg\'ulotlar. Mo\'minov MNazorat savollari:
1. Xromoplastning vazifasini ayting.
2. Xromoplastda qanday pigmentlar uchraydi?
3. Xromoplast qanday shakllarga ega?
Sitoplazmaning zaxira oziq moddalari
0 ‘simlik hujayralaridagi protoplastning hayot faoliyati natijasi
da zaxira oziq moddalar: uglevodlar, yog‘lar va oqsillar to'planadi.
Bunday moddalar o ‘simliklaming urug‘ida, mevasida va vegetativ
organlarida to ‘planadi.
6- mashg ‘ulot.
Kartoshka tuganagidagi zaxira
(ikkilamchi) kraxmalni o‘rganish
Kerakli asbob va materiallar: kartoshka tuganagi, mikroskop,
suv, buyum oynasi, qoplagich oyna, lanset, KJ.
Umumiy tushuncha. Uglevodlar qand, kraxmal, inulin va yarim
kletchatka kabi birikmalar holida bo‘ladi. Qand va inulin hujayra
shirasida (vakuolada) suvda erigan holda to ‘planmaydi. U hujayra
gent plazmasida hosil bo‘lib, donador shaklda to‘planadi va krax
mal donalari deb ataladi. U dastlabki (birlamchi) assimilatsion
kraxmal deb ataladi. Kraxmal turkum shaklida rangsiz donachalar-
dan iborat bo‘lib, kattaligi 7 0 - 1 0 0 mk ga teng.
Xromoplastda to‘plangan ko‘p miqdordagi kraxmal fotosin-
tezining bir tekisda borishiga to‘sqinlik qilar edi. Shuning uchun u
diastaza fermenti ta’sirida shakarga aylanadi. Shakar suvda yaxshi
erib, o‘simlik tanasi bo‘ylab tez harakat qiladi va qishlovchi qismi
(urug‘, ildiz, tuganak)ga borib, amilaza fermenti ta’sirida ikkilam-
chi kraxmalga aylanadi. Demak, o‘simliklarda uch xil: assimilat-
sion yoki birlamchi, tranzitor va zaxiradagi yoki ikkilamchi krax
mal holida hosil bo‘ladi.
Kraxmal donachalari tuzilishi jihatidan oddiy va murakkab
boiadi. Oddiy donachalami hosil etuvchi markazi bitta boiadi.
|
| |
Asbob va materiallar hamda reaktivlar

Asbob va materiallar hamda reaktivlar:
m ikroskop, suv, lanset,
pinset, buyum oynasi, qoplagich oynalar,
m ayda asboblar, fiksir-
langan nok m evasi, floroglutsin, xlorid kislota.
Ish tartibi.
N ok m evasining yum shoq etida qattiq, sarg‘ish rang-
li dum aloq donachalar boMadi, ana shu tuzilm alar bir
necha qattiq
holga kelgan toshsim on hujayralardir.
Tekshirish uchun nok m evasi etidan lansetda ozgina olinib, bu
yum oynasidagi suv tom chisiga q o ‘yiladi va obyekt asta qoplagich
oyna bilan yopilgach, m ikroskop stolchasiga q o ‘yilib, undagi tosh
simon hujayralar topib olinadi. Bu hujayralar yaxshiroq k o ‘rinishi
uchun buyum oynasidagi toshsim on hujayralar salgina bosib ezila-
di. Bunga floroglutsin bilan
xlorid kislota tom izilsa, toshsim on
hujayralar biroz vaqt o ‘tgach qizil tusga kiradi,
nok m evasining
eti esa rangsizligicha qoladi. Bu hoi toshsim on hujayralar p o ‘sti
yo g ‘ochlanganligini k o ‘rsatadi. Sklereid (toshsim on) hujayralar-
ning rasmi daftarga chizilib, nomi yoziladi.
Nazorat savollari - Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

0 ‘SIMLIKLAR TO Q IM A LA R I
(GISTOLOGIYA)
Nr'*
Deyarli bir xil tuzilgan va muayyan bir vazifani bajaradigan hu
jayralar yig‘indisi to ‘qima deyiladi. 0 ‘simliklar
organizrhi har xil
to ‘qimalardan tashkil topgan. Yosh - embrional hujayralar meri-
stema deb ataladi. Meristema hujayralari bir-biriga o‘xshash hu-
jayralardan tuzilgan va bo ‘linib hujayralar hosil qiladi. Bu hujayra
lar asta-sekin o ‘zgaradi, har xil tuzilish va shaklda bo4gan doimiy
to ‘qimalami hosil qiladi. Masalan, ovqatlanishda
xizmat qiladi-
gan to‘qimalar guruhiga assimilatsion, shimuvchi, o ‘tkazuvchi,
zaxira moddalar to'plovchi to ‘qimalar kiradi.
Himoya qiluvchi
to ‘qim alargaesa m exanikvaqoplovchi to ‘qimalar kiradi. Bu doimiy
to ‘qimalar meristemadan hosil bo‘lgan. Shu sababli to‘qimalami
meristemadan boshlab o‘rganish maqsadga muvofiqdir.
11- mashg'ulot.
Hosil qiluvchi to‘qima - meristema
Kerakli asbob va materiallar: mikroskop,
tayyor mikropre-
parat, lupa, mayda asboblar, skalpel, suv, xlorgidrat, metilen k o ‘ki,
elodeya o ‘simligining o ‘suv konusi.
Umumiy tushuncha: Meristema bo‘linish yo‘li bilan yangi hu
jayralar hosil qiladigan to‘qima b o ‘lib, ular doimo bo‘linish xu-
susiyatiga ega. Bo‘linish xususiyatini doimiy saqlaydigan hujay
ralar boshlang‘ich hujayralar deb ataladi. Dastlabki hujayralaming
bo‘linishi natijasida meristema hosil b o iad i. Meristema o ‘simlik
tolasining ko‘p qismida uchraydi. 0 ‘simlik tanasida bir necha xil
meristema bo‘ladi.
Uchki (apikal) meristema, odatda, o ‘simliklar poya va ildizning
uchki qismlarida joylashgan bo‘lib, ulaming uchidan bo‘yiga
o‘sishini ta ’minlaydi, b a’zan
birin-
chi (boshlang‘ich) meristema deb
ham ataladi. Yon meristemalar - la-
terial
meristemalar
o ‘simlikning
yon organlarida
parallel joylashgan
bo‘lib, organlaming eniga o ‘sishini
ta’minlaydi yoki ikkilamchi meri
stema - kambiy deb ham ataladi.
Oraliq, interkalyar va travmatik meri
stema o ‘simlik tanasining jarohatlan-
gan yerida boshqa meristema yoki
to ‘qimalardan hosil bo‘ladi va jaro-
hatlangan joyini tiklaydi.
Meristema
hujayralarining shakli, tuzilishi, joylashishi va baja-
radigan vazifasi ham bir-biriga o ‘xshash.
Ularning shakli izodia-
metrik, tomonlari bir-biriga teng, hujayra oraliqlari yo‘q, hujayra-
lar yupqa po‘st bilan o ‘ralgan, hujayra
ichida quyuq sitoplazma va
o ‘rtada bitta katta yadro joylashgan; xloroplastin rangsiz. Meriste
ma hujayralari doimiy bo ‘linib turadi. Hosil bo‘lgan hujayralaming
hammasi yoki ko‘pchiligi asta-sekin doimiy to ‘qimalarga aylanib,
hosil qilish - meristematik xususiyatini saqlaydi.
0 ‘sish konusida joylashgan apikal meristemadan hosil bo ‘lgan
barcha to ‘qimalar birlamchi to ‘qimalar deb ataladi.
Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar - bet 116

47- mashg'ulot.
M ukor zam burug‘ini o ‘rganish................................................. 100
Yuksak zam burug'lar.............................................................................................. 102
Xaltachali zam burug'lar (Ascomycetes) sinfi..................................................... 102
48- mashg'ulot.
Achitqi zam burug‘ini o ‘rganish................................................ 103
49- mashg'ulot.
Penitsillium zamburug‘ini o ‘rgan ish ....................................... 104
Bazidiyali zam burug‘lar (Basidiomycetes) sinfi.................................................105
Xolobazidiomitsetlar (H alobasidiom ycetes).......................................................105
50- mashg'ulot.
Fomes (Fomes - po‘kak) zam burug‘ini o ‘rganish.................106
Fragmobazidiomitsetlar (Phrogm obazidiom ycetes).......................................... 106
51- mashg'ulot.
B ug‘doyning qattiq qorakuya
zam burug'ini o ‘rganish...................................................... .................................... 107
52- mashg'ulot.
G ‘alla zang zam burug‘ini o ‘rganish........................................ 108
Lishayniklar bo'lim i (Lychenophyta)...................................................................110
53- mashg'ulot.
Lishayniklami o'rganish ........................................................... 111
II BO‘L IM . Y UKSAK Y O K I POYABARGLI (C O R M O B IO N TA )
0 ‘S IM L IK L A R
54- mashg'ulot.
Funariya (Funaria hudrometria)
moxini o 'rg a n ish ...................................................................................................... 114
Ponabargsimonlar (Sphenophyta) yoki bo‘g ‘imlilar
(Arteculate) bo‘lim i.................................................................................................116
Nazorat savollari - Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

uchraydi. Kristallar vakuo-
lalarda ko‘proq, sitoplazma
va hujayra p o ‘stlarida esa
ozroq bo ‘ladi.
Kristallar, asosan, chiqin-
di
hisoblanadi, b a’zi hol-
larda esa moddalar alma-
shinuvi jarayonida ishtirok
etadi.
0 ‘simlik hujayrasida uch
xil: sodda (kubik, prizma,
romb, trapetsiya shaklida);
murakkab (druz) va ig-
nasimon (rafid)
kristallar
uchraydi.
Ish tartibi. Piyozning
sirtqi quruq po‘sti olinib, qaychida bir necha mayda bo ‘lakka
bo‘linadi va bo‘laklar glitserin eritmasi aralashtirilgan suvga soli-
nadi. Hujayralari orasidagi havoni chiqarib
yuborish uchun piyoz
po‘sti qaynatiladi. Shundan keyin u buyum oynachasidagi glitserin
tomchisiga solinadi va ustini qoplagich oyna bilan berkitilib, av-
val
kichik obyektivda, keyin katta obyektivda ko‘rib tekshiriladi.
Mikroskopning mikrovintini yuqoriga yoki pastga burash yo‘li bi
lan hujayrada har xil (romb, krest, trapetsiya va hokazo) shakllarda
rangsiz, yaltiroq kristallar (oksalat kislotaning kalsiy tuzlaridan
iborat kristallar) borligini ko‘rish mumkin. Agar unga xlorid kislota
tomizilsa, oksalat kislotaning kalsiy tuzlari erib ketganini ko‘ramiz
(8- rasm).