Turistlarni transportda tashish qoidalari

2.Turistlarni transportda tashish qoidalari
Havo transportida sayohat ham charter, ham reysli samolyotlar vositasida amalga oshiriladi. Hozirgi vaqtda havo transportidan foydalanishda 400 dan ortiq aviakompaniyalar o’z faoliyatini olib bormoqda. O’zbekistonlik sayyohlar TU-134, IL-62, IL-86, «Boing» samolyotlaridan foydalanadilar. Turizm rivojlangan davlatlarda turistik maqsadlarda vertolyotlardan va boshqa havo transporti vositalaridan: dirijabl, havo sharlari, paraplanlar, deltaplanlar va hakozolardan foydalaniladi. Samolyotdagi komfort sharoitlari, ovqatlanish va boshqa omillariga ko’ra joylar (o’rinlar) quyidagi sinflarga bo’linadi:
- birinchi sinf (F)
- biznes sinf
- iqtisodiy sinf (U)
- boshqa.
Turistik maqsadda havo yo’llari orqali amalga oshiriladigan Sayyohatlar muntazam, mavsumiy va bir martalik ko’rinishlarda amalga oshiriladi. Milliy yoki alohida aviakompaniyalarda turli xil ko’rinishdagi imtiyozlar joriy etilgan:
- mavsumiy;
-korporativ;
- bolalik yo’lovchilar uchun;
- guruh;
- yosh oilalar uchun va boshqa.
Ayniqsa JAYA (Butunjahon Aviatsiya yo’lovchilar assosatsiyasi), eTZ (Evropa turizm zanjiri)ning imtiyozli kartlari keng tarqalgan. Bunday kartlarga ega yo’lovchilar uchun ba’zi aviakompaniyalarning (DELTA, SAS) aviachiptalari uchun, dunyoning 4000 ta eng yaxshi mehmonxonalari to’lovi uchun, ijaraga olingan avtomobil to’lovi bo’yicha (30foiz gacha), yo’qolgan chipta hujjatlarini qayta tiklash bo’yicha, aeroportlarda VIP xonalaridan foydalanish, sug’urta va boshqa imtiyozlar mavjud.
Suv yo’li bo’yicha turistlarning sayohati 250, 300 va 400 yo’lovchiga mo’ljallangan yuqori komfortga ega teploxodlarda amalga oshiriladi. Kayutalar bir o’rinli, ikki o’rinli, 3-4 o’rinli va lavozimga mo’ljallangan turlarga ajratilgan. Bunday sinfdagi teploxodlar (barcha) dam olish va barcha komfort atributlarga ega: kayutalarda qulay yumshoq mebel, konditsionerlar, muzlatgichlar mini-barlar, restoran-barlar, sauna, musiqali salonlar, video-kinozallar mavjud bo’ladi. Suvdagi turistik sayohatlar va ekskursiyalar teploxodlardan tashqari daryo «tramvay»larida, yaxta, suv osti qayiqlarida, yelkanlarda, katamaranlarda, qayiqlarda, baydarkalarda va boshqalarda amalga oshiriladi.
Temir yo’l transportidan turizmda foydalanganda turistik sayohatlar 12 ta yo’lovchi vagonlardan iborat bo’ladi, 2-3 vagon restoran, vagon-klubga ega bo’lgan maxsus harakat rejimi va yo’nalishi bo’yicha harakatlanuvchi turistik bo’limlarda amalga oshiriladi. Ko’pincha chet davlatlarda ekskursion turistik transport sifatida tramvay va uning retro-variantlari: trolleybus, kareti, dilishans va boshqalardan foydalaniladi. YUqoridagi barcha transport vositalari turistik kompaniyalarning o’z mulki bo’lmasdan, balki ulardan farqli ijara, lizing va h.k. asosida foydalaniladi.
Ommaviy turistik transport sifatida asosan avtobusdan foydalaniladi. YUqori komfortabelli turistik avtobuslardan shuningdek, uzoq yo’nalishlarda ham foydalaniladi (Toshkent-Moskva-Minsk-Varshava, Berlin-Parij). Bunday yo’nalishlarda turistlar uchun tungi dam olish otel yoki motellarda tashkil etiladi. Bir reys muddatidagi turistlar (Nr) soniga qarab avtobusning (avtomobil) reysdagi unumdorligini topishimiz mumkin (Wp):
Np
_Wp =---------- yo’lovchi
Dcp | (VtxZ)qtp
bu yerda: Dcp - turning o’rtacha uzoqligi, km;
vt - tekislik tezlik, km.s
Z - (yo’ldan unumli foydalanish koefitsenti (0,90-0,90))
tp-reys vaqti (harakat vaqti. q to’xtash vaqti (yo’lovchilarni chiqazish uchun) - tushirish vaqti q yo’nalishning oxirgi punktida to’xtab turish vaqti). Zarur ma’lumotlarni bilgan holda soatlik, kunlik, oylik va yillik unumdorlikni hisoblash mumkin33.
Ichki yo’nalishlarda turistik sayohatlarni tashkil etish quyidagi tartibda amalga oshiriladi. Agar turistik kompaniyaning avtobusi yoki umuman shaxsiy transport vositalari bo’lmasa, ular avtotransport korxonalari bilan shartnoma tuzadilar. SHartnomada ijaraga beruvchi va ijarachining majburiyatlari; transportdan foydalanish predmeti; ijara muddati, ijara to’lovi tizimi (vaqtbay, unumdorlik km. uchun kelishilgan va b.); o’zaro hisob-kitob tartibi; haydovchi va ekskursavod yoki shu bilan o’zaro munosabati; shartnomani amalga oshirishda tomonlarning javobgarligi; shu jumladan fors-major shartlari va h.klar (ko’zda tutiladi) belgilab qo’yiladi. Yo’nalish pasporti yoki transport, turistik yo’nalishning kartochkasi yuqoridagi shartnomaning ajralmas muhim qismi hisoblanadi.
Uzoq muddatli sayohatlar uchun yumshoq o’rindiqli, boshqariladigan kreslali, past shovqin va vibratsiya darajasi, iloji boricha ekonomik toza yoqilg’i va h.klarga ega bo’lgan yuqori komfortabelli avtobuslardan foydalanish kerak, shuningdek yana garderob, hojatxona, bar, xolodilnik, oshxona va h.klarga ega bo’lishi kerak. Avtobus mikro iqlimiga talablar Davlat Standarti, sanitariya-gigienik normalar va xalqaro standartlarga muvofiq qo’yiladi. Infratovush darajasi samoning istalgan nuqtasida 96 db dan oshmasligi lozim. Avtobus o’rindiqlari orasidagi masofa 80-85 sm bo’lishi lozim.
Avtobus yon oynalari 2 qavatli, determal qoplamali, tashqi muhit bilan salonning issiqlik almashuvini kamaytiruvchi bo’lishi kerak. Bulardan tashqari avtobus salonlarida individual yorug’lik, chuchuk suvni termos, hojatxona, yuvinish xonasi, garderob va h.klarga esa alohida qism, bir necha monitorli televizor, videomagnitafon, radiotelefon va boshqa aloqa qulayliklari mavjud bo’lishi kerak. Ichki yo’nalishlarda marshrutning uzoqligi, turistlar soni, yo’nalish toifasi, komfort darajasi va h.klarga ko’ra turli avtobuslardan foydalanishadi. 35-40 kishilik turistik guruhlar uchun LAZ, IKARUS, TAM, MERSEDES va boshqa avtobuslarda xizmat ko’rsatiladi. Xalqaro turistik sayohatlarni amalga oshirish quyidagilarni o’z ichiga oladi:
-yo’nalishlar (marshrutlar) doimiy bo’lishi kerak;
-mavsumiy yo’nalishlar (marshrutlar);
-bir martalik (buyurtma) yo’nalishlar (marshrutlar);
-chet elga ketuvchi va chet eldan qaytib keluvchi turistlar uchun xizmat ko’rsatuvchi.
Doimiy yo’nalishlar uchun quyidagi shartlar majburiy hisoblanadi:
-yo’nalishtning aniqligi;
-harakatlanish jadvali;
-harakatning muntazamligi;
-aniq punktlarda to’xtash.
Doimiy xalqaro yo’nalishlarda harakatlanish davlatlararo 2 tomonlama kelishuv asosida amalga oshiriladi, uchinchi davlat orqali tranzit esa transport bo’yicha yevropa Iqtisodiy Komissiya qo’mitasi ruxsati bilan amalga oshiriladi. 1973 yil 1 martda Jeneva konventsiyasi doirasida «Yo’lovchi va yuklarni avtomobilda olib o’tish shartnomasi to’g’risidagi konventsiya» qabul qilingan.
Turistik sayohat davomida foydalanilayotgan avtobus haydovchisi yo’lovchilarning birma-bir ismi, sharifi yozilgan ro’yxatga ega bo’lishi lozim.
Avtomobil transporti vositasida xalqaro tashishni tashkil etishda quyidagi masalalarni hal etish lozim:
-texnik yordam, remont va texnik xizmat ko’rsatish (yo’lda);
-bekatlar, yoqilg’i quyish shaxobchasi, dam olish, ovqatlanish, tibbiy xizmat ko’rsatishni tashkil etish;
-yo’nalish trassasida aloqani tashkil etish va h.k.
YUkchilik yoki sug’urta kompaniyasi:
-sug’urta javobgarligi shartnomasi yoki qonunchiligida (nazarda tutilgan) belgilab qo’yilgan miqdorda, yo’lovchining sog’ligiga zarar yetkazganligi uchun;
-yukka zarar yetishi yoki manzilga yetkazilmaganligi uchun;
-yukning yo’qolganligi uchun va h.klar bo’yicha javobgarlikni o’z zimmasiga oladi. Jeneva Konventsiyasiga binoan har bir jabrlanuvchi uchun maksimal zararni qoplash summasi 350 ming tilla frankdan oshmasligi kerak.
Turistik transport sayohatlari xalqaro miqyosda shuningdek, shaxsiy prokatga yoki ijaraga olingan avtomobillarda amalga oshirilishi mumkin. Bunda sayohat mustaqil erkin dastur yoki maqsadli marshrut bo’yicha amalga oshirilishi mumkin. Hayot uchun zarur barcha narsalar kompleksiga ega bo’lgan pritsepli avtomobil vositadagi guruhli turizm «karavan»ing deyiladi. Avtoturistlarga xizmat ko’rsatishda quyidagi vositalar o’z faoliyatini amalga oshiradi.
rodtel - g’ildirakdagi yo’l oteli (avtopoezd), bu yerda yo’lovchi o’rinlaridan tashqari uxlash uchun joylar, shuningdek oshxona mavjud;
kemping - avtoturistlar uchun lager, bu tunash yoki ozgina dam olish uchun xizmat qiladi;
motel - bu (yo’lovchi) turist (va uning avtomobili)ning (ma’lum) uzoq muddat istiqomat qilishi uchun mo’ljallangan mehmonxona.
Motelda turistlar uchun quyidagi sharoitlar yaratilgan bo’lishi kerak: barcha qulayliklarga ega bekat, texnik xizmat ko’rsatish shoxabchasi, avtomobilning remonti va yoqilg’i quyish shaxobchasi va h.k. Xalqaro turistik marshrutlarda yuqori sifatli va yuqori ekologik xarakterli MERSEDES, RENO, VOLVO, SETRA, MAN, DAF kabi chet el avtobuslaridan foydalanish maqsadga muvofiq. Bu avtobuslar xalqaro standartlarga to’liq javob bera oladi.
|