Matlab tizimining imkoniyatlari - bet 22

chiq
shakillanadi,
2
/
и
t
T
N
da (3.1b-rasm).
Hosil qilinayotgan impulslar amplitudasi kuchlanish manbai U
п
ga teng
yaqinlashgan, simmetrik multivibrator tebranish davri
С
R
C
R
T
B
B
4
,
1
2
ln
2
Nosimmetrik multivibratorda (sxema rezestivli va sig’imli parametrlari teng
bo’lmaganda) impuls davomiyligi t
и
va tanaffus t
n
,
VT1 va VT2 tranzistorlarning
yopiq holatlarini turlicha davomiyligi tufayli bir hil emas.
Multivibratorni operatsion kuchaytirgich asosida yig’ish mumkin. OK da
katta kuchaytirish koeffitsenti tufayli (К
u
= 10
5
-10
6
) chiqish kuchlanishi kirishga
proporsional, juda kichik kirish signallarida (mili- va mikrovolt birliklarda). Aytib
o’tilganidek, katta kirish kuchlanishning u
kir
signallarida ikki qiymatga ega bo’lishi
mumkin
chiq
chiq
U
va
U
(3.2a-rasm)
55
Farq u
kir
u
ос
= 0 bo’lganda kirish kuchlanishi u
kir
,
ch iq
ch iq
U
R
R
R
U
U
2
1
1
1
;
ch iq
ch iq
U
R
R
R
U
U
2
1
1
2
,
Bu yerda u
oc
teskari bog’lanish kuchlanishi;
)
/(
2
1
1
R
R
R
teskari bog’lanish
koeffitsenti (3.2b,v-rasm).
Avtotebranuvchi multivibrator sxemasida R
3
C - zvenosi orqali ikkinchi teskari
bog’lanish hisobiga o’z operato’zini uyg’otish rejimi vujudga keladi (2b-rasm). t
1
momentda (2b-rasm) u
chiq
kuchlanish
вых
вых
U
U
dan
ga sakrab o’zgardi deb tasavvur
qilamiz, C kondensator R
3
rezistor orqali
ch iq
U
ta’siri ostida R
3
rezistor orqali
o’tayotgan tok bilan qayta zaryadlanadi, kondensatordagi u
C
kuchlanish
eksponensial qonun bo’yicha
ch iq
U
ga intilib o’zgarmoqda. u
C
kuchlanish
invertirlovchi kuchaytirgich u
kir
kirish kuchlanishidir. t
2
momentda u
U
2
qiymatga
yetganda, OK chiqish kuchlanishi
chiq
chiq
U
U
dan
ga sakrab o’zgaradi. Kondensator
ch iq
U
ga intilib qayta zaryadlanishni boshlaydi, lekin U
1
qiymatga yetib t
3
momentda u OK ni chiqish kuchlanishini
ch iq
U
invertirlashga majbur qiladi. Keyin
jarayon qaytariladi.
Ko’rilgan prinspga asoslangan generatorlar relaksatsion generatorlar deb
ataladi. bunday multivibrator tebranish davri
)
/
2
1
ln(
2
2
1
3
R
R
C
R
T
, t
и1
= t
и2
.
Bunday ko’rinishli tebranishni meandr deb ataladi.
R
3
R
1
u
kir
U
chiq
u
chiq
0
ОK
R
2
u
chiq
С
u
kir
U
0с
0
U
2
U
1
t
0
t
u
kir
T
t
u1
t
u2
t
1
t
2
t
3
U
chiq
+
U
chiq
a)
b)
3.2-rasm. a) katta kirish kuchlanishning u
kir
signallarida ikki qiymat b)operatsion
kuchaytirgich asosida multivibrator v)vaqt diagrammasi
u
kir
v)
56
2. UCHBURCHAK SHAKILLI IMPULSLAR GENERATORI.
Sxamada (3a-rasm) trigger kirish u
kir
kuchlanishili RC- uchburchak impulslar
generatori OK1 da bajarilgan, OK2 da yig’ilgan integrator – invertirida olinadigan
u
chiq2
, kuchlanish xizmat qiladi.
3.3-rasm. a) uchburchak shakilli impulslar generatori, b) vaqr diagrammasi
Integrator ishlashiga tushuncha kiritamiz. i
C
tok C kondensator orqali
kiruvchi
dt
du
C
i
ch iq
C
2
ga teng, bu yerda u
C
= u
chiq2,
shuning uchun A nuqta
potensiali (3a-rasm) nolga yaqin. Tok operatsion kuchaytirgichlar OK1 va OK2
bilan
R
u
i
chiq
C
/
.
R
u
dt
du
C
ch iq
ch iq
1
2
tenglikning ikkala qismini 0 dan t gacha
integrallab va –C ga bo’lib, quydagini hosil qilamiz
t
ch iq
ch iq
ch iq
dt
u
RC
u
u
0
0
2
1
Bu yerda, t=0 da u
chiq
–generatordagi kuchlanish.
t
1
vaqt momentida (3.3b-rasm) triggerdan OK2 kirishga kuchlanish
вых
U
berilgan bo’lsin. Shunda
const
U
вых
(o’zgarmas qiymatdan integral esa t vaqtga
proporsional), unda u
chiq2
kuchlanish to’g’ri chiziqda t
2
momentda U
2
qiymatga
yetmaguncha o’zgaradi, bunda trigger ulanadi va integrator kirishga
.
вых
U
kuchlanish beriladi. t
2
momentdan kondensator qayta zaryadlanishni boshlaydi va
+
u
chiq1
0
ОK1
ОK2
u
chiq2
u
chiq1
R
2
C
A
R
i
C
R
1
0
U
1
U
2
t
t
u
chiq2
T
t
1
t
2
t
3
U
chiq
U
chiq
t
1
t
2
t
3
a)
b)
-
57
unda kuchlanish t
3
momentgacha chiziqli o’sib boradi, undan keyin jarayon
qaytariladi.
Uchburchakli kuchlanish amplitudasi trigger ulanish kuchlanishi bilan
aniqlanadi va
2
1
1
/ R
R
U
chiq
ga teng. Tebranish davri
2
1
/
4
R
RCR
T
.
3. KUTUVCHI MULTIVIBRATOR
Kutuvchi multivibrator monostabil impuls generatorlar turkumiga kiradi va
bitta uzoq davom etuvchi turg’un va bitta kvaziturg’un muvozanat holatlariga ega.
Kutuvchi multivibrator yoki birvibratorning eng oddiy sxemasi 3.4-rasmda
keltirilgan.
3.4-rasm. Kutuvchi multivibrator yoki birvibrator
Sxemaning boshlang’ich holatida tranzistor T
1
+E
b
siljitish manbai
yordamida berk holatda, tranzistor T
2
- ochiq va to’yingan. Bunda S
1
kondensatori
+E
k
- T
2
tranzistorning emitter o’tishi - S
1
- R
k1
- (-E
k
) konturi bo’yicha
zaryadlanishga imkoniyati bor.
Impuls hosil qilish uchun sxemani turg’un holatdan chiqarish kerak. SHu
maqsad bilan T
1
tranzistor bazasiga S
b
bo’luvchi kondensator orqali manfiy ishga
tushuruvchi impuls beriladi. Natijada ko’chkisimon jarayon rivojlanadi va u
sxemani to’ntarilishiga olib keladi: T
1
tranzistor ochiladi, T
2
- esa berkiladi.
R
б2
58
Endi S
1
kondensatori (ochilgan T
1
tranzistori orqali) T
2
tranzistorning
kirishiga ulangan bo’lib qoladi va uni berk xolatda ushlab turadi. S
1
kondensatori
+E
k
- T
1
- S
1
- R
b2
- (-E
k
) konturi bo’yicha razryadlangani sari T
2
tranzistorining
baza potentsiali nolgacha kamayadi va u ochiladi. SHu lahzadan yangi
ko’chkisimon jarayon boshlanadi va uning natijasida tranzistor T
1
berkiladi,
tranzistor T
2
esa to’yinadi.
S
1
kondensatori zaryadlanib bo’lganidan keyin sxema boshlang’ich turg’un
holatga qaytadi.
T
2
tranzistorning kollektor yuklamasida to’gri burchakli impuls shakllanadi.
Bu impulsning davomiyligi t
u
T
2
tranzistorni berk xolati bilan aniqlanadi.
t
u
0.7 S
1
R
b2
Turg’un holatni ta`minlash uchun T
1
tranzistorni berkitish kerak, ya`ni
E
b
I
ko max
R
b1
bo’lishi kerak.
Bu erda I
ko max
- maksimal temperatura uchun kollektorning issiqlik toki.
Impulsni generatsiyalash vaqtida T
1
tranzistor to’yinishi kerak. Bunda uning
baza va kollektor toklari quyidagicha bo’ladi.
б
б
2
К
к
1
Т
б
R
Е
R
R
Е
I
;
1
к
к
1
Т
к
R
Е
I
Keltirilgan bog’lanishlarni inobatga olganda to’yinish sharti
S
I
I
бн
кт
Demak:
S
R
Е
R
R
Е
R
Е
1
б
б
2
к
к
1
к
к
;
bu erda
- tranzistorning baza tokini uzatish koeffitsenti. S - tranzistorni to’yinish
koeffitsenti.
Bundan
59
2
к
1
к
к
1
б
к
1
б
1
к
к
R
R
E
R
SЕ
R
R
E
R
Sxemaning afzalliklari E
k
ta`minlash manbai kuchlanishini to’liqroq
ishlatilishi va kichik tiklanish vaqtidan iborat. Sxemaning kamchiligi qarama -
qarshi qutbli ikkita ta`minlash manba - E
k
va +E
b
larning zarurligi.
Hozirgi vaqtda kutuvchi multivibrator sxemasini yaratish uchun asosan
integral amaliy kuchaytirgichlar qo’llaniladi.
|