( WPm-WPm ) - I. Kirish. Kurs ishing umumiy tavsifi O’zbekiston respublikasi

|
I. Kirish. Kurs ishing umumiy tavsifi O’zbekiston respublikasi
|
bet | 2/3 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 45,48 Kb. | | #233373 |
Bog'liq I. Kirish. Kurs ishing umumiy tavsifi-fayllar.org( WPm-WPm ) umumiy qolipini yuzaga chiqish turini, umumiy qolip bilan nutqiy ko’rinish orasidagi turli bosqichdagi oraliq qolipini aniqlash me’yori, belgi va mezonlarni muayyanlashtirmoq lozim bo’ladi.
QO‘SHMA GAPLAR USLUBIYATI
1. Bog‘lovchili va bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar sinonimimyasi. Ushbu gaplarni solishtirib ko‘raylik: Vatan qo‘limizdan etakladi va biz g‘alaba qildik. Vatan qo‘limizdan etakladi-yu, biz g‘alaba qildik. Vatan qo‘limizdan etaklagani uchun, ...Vatan qo‘limizdan etaklab, ... Vatan qo‘limizdan etaklagach, ... Vatan qo‘limizdan etakladi: biz g‘alaba qildik.
Bu gaplar mazmun tomondan bir xil yoki juda yaqin: hammasida ham sabab-natija munosabati ifodalangan. Ular o‘zaro sinonimik gaplar qatorini yuzaga keltiradi va istalganidan foydalanish mumkin bo‘ladi. Lekin bu gaplar grammatik tomondan, ma`no ottenkasida ma`lum darajada bir-biridan farq qiladi: bu, avvalo, bog‘lovchilarda, ohangda, gaplar tartibida ko‘rinadi.
Ergashish yo‘li bilan hosil bo‘lgan qo‘shma gaplarning aksariyati ikki xil qo‘llanadi: bog‘lovchi orqali va bog‘lovchisiz — yolg‘iz ohang vositasida: Bilamizki, tinchlik urushni engadi.— Bilamiz: tinchlik urushni engadi.
Bog‘lovchili va bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar avvalo uslub talabi bilan qo‘llanadi. Masalan, ilmiy nutqda faktlar qiyoslanadi, fikr isbotlanadi, narsa-hodisalar orasidagi mantiqiy bog‘lanish qayd etiladi: Agar ixtiro yoki ratsionalizatorlik taklifi bir necha shaxs tomonidan berilgan bo‘lsa, ular sherik avtorlar bo‘ladilar va ularning har qaysilariga taklifni yaratishda avtor bo‘lganliklarini guvohlantiradigan hujjatlar olish huquqi beriladi.
Ayiruvchi bog‘lovchilar (goh, ba`zan, dam, yoki va b.) gap mazmunini yoki qo‘shimcha ma`noni tayin etishda muhim belgi sanaladi: Ba`zan ravon tug‘ilsa misra, ba`zan bir so‘z — soatlab mehnat. (J. J.)
Umumlashgan va qiyosiy munosabat ifodalovchi gaplarda nisbiy olmoshlar halqa vazifasini bajaradi, demak, bunday qurilmalar ham doimo bog‘lovchilar orqali shakllanadi: Nima eksang, shuni o‘rasan. (Maqol.)
Bo‘lishsizlik — inkor bildirgan gaplar ham bog‘lovchili qo‘llaiadi. Bu vaqtda na bog‘lovchisi ham o‘z vazifasida (qat`iy bo‘lishsizlnk, kuchaytirish), ham bog‘lovchi o‘rnida keladi: Na sen nazar qilding holimga bir bor, Na men ayta oldim senga biror so‘z. (A. 0.)
Hozirgi o‘zbek tili nutq uslublarining qariyb hammasida, ayniqsa badiiy va publitsistik asarlarda komponentlari hatto, faqat, yolg‘iz, -gina yuklamalari; ya`ni, masalan, ayniqsa, jumladan, shaxsan kabi kirish so‘zlar; deylik, demak, boshqacha aytganda, shunday qilib kabi fe`l-kirishlar, shu bilan birga, shunday qilib kabi birikmalar, emas to‘liqsiz fe`li va boshqalar yordamida bog‘langan qo‘shma gap tiplari ko‘p uchraydi. Bu vositalar, asosan, uslubiy vazifa bajaradi: ular orqali shakllangan qo‘shma gaplar miqdor-qurilishi jihatidan bog‘lovchili qo‘shma gapning u yoki bu tipiga (bog‘langan yo ergash gapli) o‘xshasa ham, mazmun-hukm nuqtai nazaridan o‘ziga xos ayrim tomonlari bilan ajralib turadi. Bunday gaplarda ayni bir fikr ikki sodda gap orqali berilib, ikkinchi qism birinchi gapda berilgan fikrga aniqlik kiritadi, izohlaydi; u yoki bu belgini ta`kidlash, kuchaytirish maqsadida u gap alohida zarb bilan aytiladi; fakt yo hodisalar solishtiriladi; nihoyat, badiiy va publitsistik asarlarda fikr tadrijiy rivojlantiriladi (gradatsiya): YAshagil, ketmonim, nonim, mehnatim, Ya’ni ona-Vatan, senga tashakkur! (G‘.G‘.). Ilmiy nutqda esa ana shu ikki gap orqali umumiylik va xususiylik orasidagi nisbat ochiladi.
Bog‘lovchili qo‘shma gaplarda ifoda imkoniyatlari, bog‘lovchisiz qurilmalarga nisbatan, xiyla keng bo‘ladi. Jumladan, ergashtiruvchi bog‘lovchi orqali hosil bo‘lgan qo‘shma gaplarda biror stilistik ehtiyoj bilan ergash gapning o‘rnini o‘zgartish (inversiya) mumkin: Ona kulganda, olam yailarar.— Olam yasharar, ona kulganda.
Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar uchun quyidagi tip gaplarni kiritish mumkin:
1.Bosh gap tarkibida ko‘pincha ko‘rsatish olmoshlari (u,bu, shu) va ularning turli shakllari (uni, shuni va b.) bo‘ladi: Odatim shu: ishning chalasini yomon ko‘raman. Bunday gaplar og‘zaki nutqda ko‘p uchraydi.
2. Qo‘shma gap qismlarida antonimlar qo‘llanib, ular yorda-mida gaplar mazmuni aniqlanadi: Yaxshi oshini eydi, yomon — boshini.
3.Ayrim gaplarda bo‘laklar takrorlanishi mumkin: Bunda bulbul kitob o‘qiydi, bunda qurtlar ipak to‘qiydi. (H. 0.)
4. Qo‘shma gapning birinchi qismi shunday mazmun ifodalab, shunday ohang bilan aytiladiki, undan keyin ikkinchi gap kerak-ligi aniq sezilib turadi: Shukur, befarzand emasman: ikki o‘g‘il-cham, bir qizim bor. (0.)
Badiiy nutqda bir necha sodda gap vositasida biror shaxsga tavsif berilsa yoki tabiat manzarasi chizilsa, ortiqcha belgiga o‘rin qolmaydi. Agar ular orasida har safar biror bog‘lovchi qo‘llayversak, ifodaga «ortiqcha» yuk bo‘ladi; ayrim bog‘lovchi takrorlanib qolsa, fikr g‘alizlashadi. Poetik asarda ritm, vazn talabi tufayli bog‘lovchiga sira ehtiyoj qolmasligi mumkin: Daryolar quriydi, nuraydi tog‘lar, Xazon bo‘lar hatto yam-yashil bog‘lar... Ona mehri yashar qalblar-da, Dillarni-dillarga umrbod bog‘lar...(H.O.)
Bog‘lovchisiz shakllangan qurilmalar mazmunan uzviy bog‘liq bo‘ladi; ular shunday tartibda joylashadiki, bir gap ikkinchisi uchun juda zarur elementga aylanadi, bir-birini talab qiladi. Ular orasidagi ohang esa ifodaga tasviriylik, obrazlilik, jonlilik kiritadi.
Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda ta`siriy bo‘yoq, tasviriylik, jozibalilik kuchli bo‘ladi; ifoda ravonligi tufayli engil o‘qiladi.
Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar bog‘lovchili qo‘shma gaplarga sinonim bo‘lib, uslub tomondan ikki xil qo‘llanadi:
a) bog‘langan qo‘shma gapga teng keladigan bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning qismlari payt bildirsa, ular orasiga biriktiruvchi bog‘lovchini, zidlik munosabati ifodalansa, lekin, ammo, biroq bog‘lovchilaridan birini (ba`zan -u, -yu, -da yuklamalarini) qo‘yish mumkin: Oftob so‘ndi, ufqda qip-qizil shafaq yondi. (S. Ahm.) — Oftob so‘ndi va ufqda qip-qizil shafaq yondi. Bulbul ketdi — gul qoldi;— Bulbul ketdi, lekin gul qoldi. Olam quyosh bilan yorug‘„ odam esa ilm bilan;— Olam quyosh bilan yorug‘, odam — ilm bilan. Bu gaplar mazmunan bir-biriga teng bo‘lib, ifoda va uslubda farq qiladi.
b) bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar ergash gapli qo‘shma gaplarga sinonim bo‘ladi: Otangiz bor: belingiz baquvvat, o‘g‘lim (0.) - Otangiz bor, shuning uchun belingiz baquvvat, o‘g‘lim. Yurt tinch — sen tinch.— Yurt tinch bo‘lsa, sen ham tinch.
Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda ayrim mazmuniy munosabatlar xiyla umumlashib ketadi: Sen yana kelding, yasandi dunyo, Sahrolarga to‘shaldi gilam. (Qiyos uchun qo‘shma gapga aylantirish zarur).
2. Bog‘lovchilarning uslubiy vazifasi, ular orasidagi sinonimiya. Qurilmaning bog‘lovchiga qarab o‘zgaradigan variantlari: Ko‘nglimni zavq asir etdi-yu, yosh boladay har yon yugurdim. (H.O.). Ko‘nglimni zavq asir etdi va yosh boladay har yon yugurdim. Ko‘nglimni zavq asir etgach, yosh boladay har yon yugurdim .Ko‘nglimni zavq asir etib, yosh boladay har yon yugurdim. Ko‘nglimni zavq asir etgani uchun, yosh boladay har yon yugurdim. Ko‘nglimni zavq asir etganda, yosh boladay har yon yugurdim.
Yuqoridagi har bir gapda stilistik ma`nolar (sabab, natija, holat, payt)ni ifodalash uchun turli bog‘lovchilardan foydalanilgan. Bog‘lovchilar ko‘proq kitobiy uslubga xosdir.
Va bog‘lovchisi, asosan, ikki sodda gap orasida keladi. Hamda, ham bog‘lovchilari nisbatan kam qo‘llanadi. Lekin publitsistika va badiiy nutqda, ba`zan ilmiy uslubda bu bog‘lovchining takroriy shaklidan foydalaniladi: Er ham soz, o‘g‘it ham yaxshi. (U.)
Ham bog‘lovchisi takror qo‘llanib, gapda inkor ma`nosi berilsa, uning o‘rnida na bog‘lovchisidan foydalanish mumkin: Na ota qoldi, na ona qoldi. Demak, na bog‘lovchisi bunday holda ham yuklama, ham bog‘lovchi vazifasini bajaradi.
Lekin, biroq, ammo bog‘lovchilari yordamida ko‘proq tazod (antiteza) hosil qilinadi: ey sen, buyuk shahar, muzaffar poytaxt, SHohi jahonlarni tuproqqa qording, Ammo menga yasab shunday taxt, Jahon shohi qilib ko‘tarding. (E. V.)
Bu bog‘lovchilar o‘rnida faqat, yolg‘iz, -u (-yu), -da yuklamala-ri, emas, bo‘lsa, esa fe`llari, balki so‘zi kelib, xilma-xil ma`-no bo‘yoqlari (kutilmaganlik, to‘siqsizlik, zidlik, ta`kid, kinoya, voqea-hodisalarning almashinuvi kabi) ifodalanadi. Bu hol so‘zlashuv, badiiy va publitsistik nutqda ko‘proq uchraydi.
-u (-yu), -da yuklamalari biriktiruv bog‘lovchilariga sinonim bo‘la oladi. Bu vaqtda qiyoslash, zidlik, tenglik, sabab, natija kabi ma`nolar anglashiladi: Mashina xo‘p yaxshi narsa-yu, o‘ziga yarasha uning ham nag‘malari bor-da. (S. A.) Ikki yil burungi eoqeani eslayman-u, vujudim titraydi. (Y. Sulaymon.) .
Demak, zidlov, biriktiruv, qiyos, inkor bog‘lovchilari orasida uslubiy vazifadoshlik bor. SHuning uchun hatto zndlik bildir-gan gaplarda ba`zan va bog‘lovchisi ham qo‘llanishi mumkin: Baxt axtarar va qora taqdir Mazax bilan qilar haqorat. (H.0.)
Hozirgi zamon poetik asarlarida, ba`zan prozada ham, xilma-xil uslubiy bo‘yoqlarni (ritorika, savol, ta`kid) berish uchun hatto bog‘langan qo‘shma gap qismlari orasida ergashtiruvchi bog‘lovchi vazifasida keladigan -chi yuklamasi qo‘llanmoqda: Bir chelak suv bo‘lib aylanar jahon, Men-chi, bir tomchiman o‘sha to‘lqin-da. (E. V.) Oftob olamni yaratgani rost, Ona-chi, odamni yaratgan zot. (J. J.)
Mumtoz adabiyotda ham, bugungi poetik va publitsistik asarlarda ham bir gapning o‘zida ikki va undan ortiq har xil ma`noli bog‘lovchilar qo‘llanib, uslubiy vazifa bajarganini ko‘rish mumkin: Agarchi ahli navodur vale ul oy boqmas. (N.) Lekin u kamroq topildi, garchi bisyor istadim (N.).
Bu faktlar sinonimiyaning bog‘lovchilar orasida ham kuchli ekanini ko‘rsatadi. Demak, bog‘lovchilarning yakka yoki qo‘shaloq, hatto uch marta qo‘llanishi ham muayyan-maqsad bilan bog‘langandir: ta`kid va zidlik ma`nosini berish uchun -u (-yu), -da yuklamalari bilan bir qatorda lekin, ammo, biroq bog‘lovchilari ham qo‘llanadi: Kolxozda ishlarim boshdan oshib yotibdi-yu, lekin kelmaslikka ilojim yo‘q. (As. M.)
Tenglik va zidlik ma`nolarini ifodalash uchun va, lekin (biroq, ammo) bog‘lovchilari yonma-yon keladi: Do‘sti sodiq yo‘q ekan, deb o‘rtanib kuyma va lek Mehr uyin keng ochsang, erkin, do‘st bo‘lur begona ham. (E. V.)
Tenglik va ayiruv ma`nolarini bir yo‘la berish uchun va, yo (yoki) bog‘lovchilari ishlatiladi: Ko‘l uzra oqqushlar parvoz etdimi Va yo o‘ylaringni olib ketdimi, Sochlaringni silab o‘tganda shamol? (E. V.)
Zaruriyat tufayli ba`zan, ayniqsa, so‘zlashuv uslubida ikki bir xil bog‘lovchi yonma-yon keladi: Ammo lekin, SHohistaxonim, vahima bo‘lib qolibsiz. (U.)
Xullas, bog‘lovchilarning o‘ziga xos mohiyati, gapda o‘z o‘rni va uslubiy vazifasi bo‘ladi. Badiiy adabiyotda, ba`zan publitsisti-kada teng bog‘lovchilardan oldin nuqta qo‘yib, ikkinchi gapni bosh harf bilan berish hollari ham uchraydi.
Ayrim fe`l shakllari (-gach, -ganda, -ib) o‘rni bilan biriktiruvchi bog‘lovchilar (va, ham, hamda) o‘rnida qo‘llanishi mumkin: Oradan o‘n yil o‘tdi va go‘zal Farg‘ona Borib tutasha oldi kommunizmga. (G‘. G‘.)
Hozirgi nutq janrlarida -gach, -ib shakllarining vazifasi ancha keng, Masalan, -gach, -ib shakllari uslub talabi bilan ba`zan ergashtiruvchi bog‘lovchilar (chunki, shuning uchun, -gani uchun va b.) vazifasini bajaradi: Farzandi bu erda student bo‘lgach, Otasi yashaydi tinch va osuda. (G‘. G‘.)
-gan (-kan, -qan...) shaklidan keyin kelib, payt bildirgan -da (kelishik shakli) o‘rnida turli ko‘makchilar (chog‘da, paytda, zumda, hamon, damda va (boshqalar) qo‘llanadi: Kreml’ kuranti zang urgan damda, Qon to‘la tepadi jonon yuraklar. (G‘. G‘.)
O‘xshatish ergash gapni o‘zaro bog‘laydigan vositalar ham bir-birining o‘rkini qoplaydi: -dek, -day, kabi, go‘yo, xuddi, yanglig‘, o‘xshab, bamisoli va boshqalar: Baxtimga o‘xshaydi yulduzlar, go‘yo Mening tuprog‘imda eng go‘zal bahor. (R. Parfi.)
Sabab ergash gapda qo‘llanadigan hamma bog‘lovchilar bir-birining sinonimi sanaladi: Baxtim bor, shuning uchun har narsa ko‘zimga go‘zal ko‘rinadi. Baxtim borki, .... Baxtim bor bo‘l-gani uchun, ... , Baxtim borligi sababli, ... ,Baxtim borligi-dan, ....
To‘siqsiz ergash gapni bosh gapga bog‘lovchi vositalar ham bir-biriga juda yaqin turadi, shunga ko‘ra ular o‘zaro almashinib qo‘llanilishi mumkin: Er ko‘pchib yotganiga qaramay, g‘o‘zani sug‘oraverishdi. Quyosh hamma erga baravar nur sochgan holda, bog‘da gul, cho‘lda yantoq ko‘karadi. (N.)
Zidlikni kuchaytirish uchun she`riyatda, ba`zan publitsistikada ana shu fe`l shakllari bilan bir qatorda afsus, baribir, qancha kabi modal so‘zlar, yuklama vazifasidagi ham bog‘lovchisi, ayrim olmoshlar qo‘llanishi mumkin: Olisda shaharlar vayron bo‘lishiga, odamlar o‘qqa uchishiga qaramay, bahor baribir odam-lar qalbiga allaqanday iliqlik olib keldi. (S. A.)
Og‘zaki so‘zlashuv uslubida fe`lning shart mayli, undan ke-yin aniq mayli takror qo‘llanib, to‘siqsiz ergash gap bilan bosh gap o‘zaro -ki yuklamasi yordamida bog‘lanadi: Xotin kishining yuragidan farzand dog‘i ketsa ketadiki, bunday gapning alami ketmaydi. (S. A.)
Demak, ayrim ergash gaplar mazmuni bilan ham, bog‘lovchi vo-sitalari bilan ham bir-biriga sinonim bo‘la oladi.
Ergash gaplarning ikkinchi bir tipi bosh gapga nisbiy-so‘roq olmoshlari yordamida bog‘lanib, g‘oyatda umumlashgan-qiyosiy mazmun munosabatlarini ifodalash uchun xizmat qiladi. Bu olmoshlar qatoriga kim, nima, qaysi, qaer, qanday, qachon, qancha, nechta nechanchi olmoshlari, ularning turli shakllari yoki ko‘makchili holatlari kiradi.
Nisbiy olmoshlar ishtirokida shakllangan qo‘shma gaplar og‘-zaki so‘zlashuv uslubida kam (nisbatan) uchraydi: Katta arava kaysi yo‘ldan yursa, kichigi ham shu yo‘ldan boradi. Publitsistik va poetik nutqda esa bu olmoshlar yordamida shakllangan gaplar etakchi o‘rin egallaydi: Kim quyosh nurin nihon qildi, Badrni mis tabaq gumon qildi (Navoiy).
Nisbiy-so‘roq olmoshili qurilmalar hozirgi adabiy tilimizda ham keng tarqalgan. Nisbiy so‘roq olmoshlari, ayniqsa kim olmoshi o‘rnida klassik mavbalarda har kim, birov, ulki, kishi so‘zlari qo‘llanib, so‘roq olmoshining sinonimi vazifasini bajargan. Lekin ma`noda umumiylik ottenkasi saqlangan: Birovkim bir oyoq osh uchun qul, YUziga kerakdir qozonning qarosi. (N.) Ulki buyurib, o‘zi qilmag‘ay Va hech kimga foyda va asar aning so‘zi qilmag‘ay. (N.)
Qo‘shma gap va uning bog‘lovchilari bilan aloqador bo‘lgan masalalardan biri sodda gaplar tartibidir. Qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplarning o‘z o‘rni bo‘ladi. Bu o‘rin, ayniqsa, bog‘lov-chisiz qurilmalarda qat`iydir.
Sabab ergash gap bosh gapga -ki, uchun, shuning uchun, deb, -ga-nidan, sababli kabi vositalar yordamida bog‘lansa, har doim bi-rinchi o‘rinda keladi: Har kun ortar ko‘zlarimda nur, SHuning uchun yo‘q aslo g‘amim. (H. 0.)
Bog‘lovchi ergash gap uchun muhim belgidir. Bosh va ergash gap-larning mazmuniy munosabatini, ergash gaplarning tO‘rin i aniqlashda bog‘lovchilar ma`lum darajada rol’ o‘ynaydi. Bosh va ergash gaplarning o‘rni stilistik va logik talablarga ko‘ra o‘zgarishi mumkin, bunda mazmunga putur etmaydi. Hatto og‘zaki so‘z-lashuv uslubida fikran birinchy o‘ringa qo‘yilgan sodda gap, masalan, ikkinchi o‘rinda kelishi lozim bo‘lgan bosh gap birinchi o‘rinda qo‘llanadi va uslub tomondan o‘zini oqlaydi: egilganga egilgin, boshing erga tekkuncha. (Maqol.)
Poetik asarlarda esa vazn, qofiya, turoq kabilar talabi bi-lan bosh va erga.sh gaplarning o‘rin almashuvi (inversiya) tabiiy bir hol sanaladi. Hol ergash gaplarning deyarli hammasida inversiya hodisasi bor: Ulug‘ muallimdan men oldim o‘rnak, yulduz-lar quyoshdan nur olganidek. (A. 0.)
Bu hol ilmiy va publitsistik nutqda ham uchraydi: San`at asarining hammasi shu sababli badiiydirki, ulardan birorta so‘z, tovush yoki chiziqchani boshqasi bilan almashtirib bo‘lmaydi. (V. Belinskiy)
SHunday qilib, hozirgi o‘zbek tilida (qisman klassik asarlarda ham) ergash gap bosh gapga nisbatan to‘rt xil o‘rinlashuvi mumkin:
a) bosh gapdan oldin: Terlar oltin bo‘lib, oppoq baxt bo‘lib, Baraka qo‘shildi kuzda xirmonga. (M. Boboev.)
b) bosh gapdan keyin: Kishining holini so‘zidan bilish mum-
kin, chunki so‘z kishining ko‘nglidan xabar beradi. («Qobusnoma»
dan).
v) bosh gapning o‘rtasida: Ro‘zimat, kulgi bosilmasdan, so‘zini davom ettirdi. (A. Q.)
g) ergash gap bosh gapning ikki tomonida keladi: SHaraf qo‘l
yozmasi deb atalgan bu katta xatda, Bilib qo‘yki, azizim, Sening
ulug‘ noming bor. (G‘. G‘.)
Ergash gaplar tartibi erkinligining asosiy sabablaridan biri yozuvchi yo so‘zlovchining uslubidir: Er o‘rik emaski, o‘zi gullab, o‘zi meva bersa...
3. ergash gapning stilistik xususiyatlari. ergash gap semantik va stilistik tomondan muhim uslubiy vazifa bajaradi: berilgan gap mazuniga biror aniqlik kiritadi, biror muhim o‘rinni izohlaydi, umumiy tushunchani konkretlashtiradi, mazmunni to‘ldiradi; o‘rni bilan hatto zarur badiiy vosita (o‘xshatish, sifatlash, mubolag‘a kabi) sifatida qo‘llanadi.
Biror gapning to‘la shaklini, tugalligini va etakchi ma`nosini ko‘rsatishda ikkinchi darajali bo‘laklar o‘ziga xos mohiyat kasb etadi.
Solishtiring: Navoiy tug‘ildi. — Navoiy 1441 yilda Hirotda tug‘ildi.
Ergash gaplar haqida ham shuni aytishga to‘g‘ri keladi. Hozirgi o‘zbek tilining hamma nutq uslublarida «Nur borki, soya bor», «Odam borki, odamlarning naqshidir», «Sezdimki, rais xafa» tipidagi qurilmalar ko‘p uchraydi. Har ikki qismda ham ma`lum bir maqsad bor, har biri o‘ziga xos intonatsion tugallikka ega. Lekin uslub tomondan «Soya bor», «Odam bor», «Sezdim» gaplarida nimadir, juda zarur, hukmni oydinlashtirish ehtiyojini qondiradigan bo‘lak etishmaydi. Buni gaplarning mantiqiy yo‘nalishi ham, struktura ham, ifoda ham aniq ko‘rsatib turibdi; birinchi bosh gapga (Soya bor) sabab holi, ikkinchi bosh gapga (Odam borki) aniqlovchi, uchinchisiga (Sezdim) to‘ldiruvchi zarur.
Bosh gapda ifodalanmay qolgan biror bo‘lak o‘rnida ekvivalent tarzida biror ergash gap olinishi mumkin.
Ega o‘rnida: Hammaga ma`lumki (nima?), paxtaning sifati uning tezroq terib olinishiga ham bog‘liq.
Kesim o‘rnida: U ham dongdor. Paxtachilik institutida o‘qiy-di... Lekin Umarovdan farqi — u hali yosh. («S. Uzb.»)—Birinchi gapda (Umarovdan farqi) kesim, U hali yosh gapi bosh gapning farqi degan egasi uchun kesimlik funktsiyasini bajaradi.
To‘ldiruvchi o‘rnida: Sen sezdingmi (nimani?), bizning na-fasdan Koinotda otgan edi nur. (3.)
Hol o‘rnida: Men osmonga qo‘l uzatganda, Sayyoralar qo‘nar kaftimga.
(E. V.)
Bunday qurilmalarda bosh va ergash gaplar semantik jihatdan bir-birining zarur elementiga aylanadi: biri ikkinchisisiz qo‘llanmaydi.
XULOSA
An’anaviy sintaktik nazariyalarda bog’langan qo’shma gaplar mavqeyi jihatdan teng huquqli bo’lgan sodda gaplarning tenglanish munosabati asosida mazmun va grammatik jihatdan o’zaro birikuvidan tashkil topgan gaplar sifatida talqin etiladi.
Olima S.Solixo’jayeva nazariy manbalarda qayd etib kelinayotgan bog’langan qo’shma gap qismlarini biriktiruvchi bu vositalarning absolyut holat emasligini ko’rsatadi. Uning fikricha, o’zbek tilida shunday qo’shma gap ko’rinishlari ham mavjudki, ular shaklan ergashgan qo’shma gaplarga o’xshasa-da, aslida bog’langan qo’shma gaplardir.
M.Asqarova ham bog’langan qo’shma gaplarda sabab, payt, chog’ishtirish, zidlik, ayiruv va inkor munosabatlarining shakllanishini ko’rsatadi. Olima bog’langan qo’shma gap qismlarini biriktiruvchi vositalar asosida uni turlarga ajratadi.
An’anaviy sintaktik ta’limotda hokim-tobe munosabatidagi sodda gaplarning o’zaro birikuvidan hosil bo’lgan gaplar ergashgan qo’shma gaplar atamasi ostida birlashadi. Ma’limki, ergashgan qo’shma gaplar boshqa turdagi qo’shma gaplar bilan kamida ikkita predikativ birlikdan tashkil topishi jihatdan umumiylik belgisiga ega bo’ladi.
O’zbek tilidagi ergash gapli qo’shma gaplarni ilmiy o’rganishda G’.Abdurahmonov, M.Asqarova, A.Berdialiyev, N.Mahmudov,R.Sayfullayevalar tadqiqotlari diqqatga sazovor. Bu ishlarda ergashgan qo’shma gaplar formal, formal-semantik, formal-funksional jihatdan tadqiq etildi, ergashgan qo’shma gaplarning turlari ajratilib, har bir turning o’ziga xos lisoniy tabiati tahlil qilindi.
Har qanday til birligi kabi gap ham, xususan, qo’shma gap ham ifoda va mazmun tomoniga ega. Uzoq vaqtlar mobaynida qo’shma gaplarning, asosan, sintaktik tuzilishi va qisman mazmuniy tuzilishi o’rganildi. Keying yillarda tilshunoslikda gapning mazmun tomoniga e’tibor kuchaydi, natijada “mazmuniy sintaksis” degan yo’nalish yuzaga keldi. A.Berdialiyevning tadqiqotlari ana shu yo’nalishdagi dastlabki ishlaridandir.
Qo’shma gap va uning turlari, qo’shma gaplarning tabiati masalalari rus va yevropa tilshunosliklari qatori o’zbek tilshunosligida ham keng , atroflicha o’rganilgan. Bu sohada, ayniqsa, akademik G’.Abdurahmonov va M.Asqarovalarning alohida qaytd etmoq kerak.
|
| |