nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
OccupytheWeb - L in u X ba sics for h acke rs g e t t I n g s t a r t e d w I t h

86
Chapter 8
This is a simple script, but it taught you how to use variables and take
input from the keyboard. These are both crucial concepts in scripting that
you will need to use in more complex scripts in future.
Your Very First Hacker Script: Scan for Open Ports
Now that you have some basic scripting skills, let’s move to some slightly
more advanced scripting that has real-world application to hacking. We’ll
use an example from the world of black hat hacking. Black hat hackers are
those with malicious intentions, such as stealing credit card numbers or
defacing websites. White hat hackers are those with good intentions, such
as helping software developers or system administrators make their systems
more secure. Gray hat hackers are those who tend to move between these
two extremes.
Before you continue, you need to become familiar with a simple yet
essential tool named nmap that comes installed on Kali by default. You’ve
likely heard the name; nmap is used to probe a system to see whether it
is connected to the network and finds out what ports are open. From the
open ports discovered, you can surmise what services are running on the
target system. This is a crucial skill for any hacker or system administrator.
In its simplest form, the syntax for running an nmap scan looks like this:
nmap
Not too difficult. The simplest and most reliable nmap scan is the TCP
connect scan, designated with the
-sT
switch in nmap. So, if you wanted to
scan IP address 192.168.181.1 with a TCP scan, you would enter the following:
Amaldagi elementlar ro'yxati - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi...

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali “kompyuter injiniringi” fakulteti individual loyiha 1 Mavzu
|
bet | 3/3 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 148 Kb. | | #135997 |
Bog'liq Arduino platasi imkoniyatlari Amaldagi elementlar ro'yxati
platformasi .
Harorat sensori DS18B20.
3. HD44780 (16 ta belgi, ikki qator) bilan mos keluvchi LCD displey.
4. 4,7 kOm qarshilik.
5. 10 kOm potentsiometr.
6. Birlashtiruvchi simlar.
Xulosa
LCD displeyli va DS 18 B 20 harorat sensori bo'lgan termometr sxemasi ishlab chiqilgan va Arduino platformasida yig'ilgan . Arduino dasturiy muhitida ishlash ko'nikmalariga ega bo'ldi IDE . Qurilmaning elementlari tanlangan va sanab o'tilgan, uning ishlash printsipi tasvirlangan. Amalga oshirilgan ishlar natijasida ishlab chiqilgan texnik yechimning ishlashi amalda ko'rsatildi.
Allbest.ru saytida e'lon qilingan
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali “kompyuter injiniringi” fakulteti individual loyiha 1 Mavzu
|
nmap -sT 192.168.181.1 - L in u X ba sics for h acke rs g e t t I n g s t a r t e d w I t h

Bash Scripting
87
while at the same time assisting the Computer Emergency Response Team
(CERT) in Pittsburgh with defending against hackers.
A few years before Max was caught, he realized that the Aloha Point of
Sale (POS) system used by many small restaurants had a technical support
backdoor built into it. In this case, the backdoor enabled tech support to
assist their clients. Aloha tech support could access the end user’s system
through port 5505 to provide assistance when the user called for help. Max
realized that if he found a system connected to the internet with the Aloha
POS system, he could access the system with sysadmin privileges through
port 5505. Max was able to enter many of these systems and steal tens of
thousands of credit card numbers.
Eventually, Max wanted to find
every system that had port 5505 open so
that he could go from stealing thousands of credit card numbers to steal-
ing millions. Max decided to write a script that would scan millions of IP
addresses looking for systems with port 5505 open. Of course, most systems
do
not have port 5505 open so, if they did, it was likely they were running the
doomed Aloha POS. He could run this script while at work during the day,
then by night hack into those systems identified as having port 5505 open.
Our task is to write a script that will be nearly identical to Max’s script,
but rather than scan for port 5505 as Max did, our script will scan for systems
connected to the ubiquitous online database MySQL. MySQL is an open
source database used behind millions of websites; we’ll be working with
MySQL in Chapter 12. By default, MySQL uses port 3306. Databases are the
“Golden Fleece” that nearly every black hat hacker is seeking, as they often
contain credit card numbers and personally identifiable information (PII)
that is
very valuable on the black market.
Estimation of resonance characteristics of surface plasmon modes in planar sensing structures by FANO approximation

Estimation of resonance characteristics of surface plasmon modes in planar sensing structures by FANO approximation Roman Pavelkin, Samara University, Russia Dmitry Nesterenko, Samara University, Russia
Surface acoustic waves to study IR photothermal response of plasmonic metamaterials Vladimir Kaydashev, Moscow Institute of Physics and Technology, Russia Pavel Timoshenko, Southern Federal University, Russia Tigran Minasyan, Southern Federal University, Russia Maxim Kutepov, Southern Federal University, Russia Gevork Karapetyan, Southern Federal University, Russia Roman Kirtaev, Moscow Institute of Physics and Technology, Russia Evgeni Kaidashev, Southern Federal University, Russia
Numerical simulation for magnetic nanoparticle in targeted drug delivery system through blood vessel Samia Salem, Department of Optics and Biophotonics, Saratov State University, Saratov, Russia. Valery Tuchin, Department of Optics and Biophotonics, Saratov State University, Saratov, Russia & Interdisciplinary Laboratory of Biophotonics, Tomsk State University, Tomsk, Russia. &Laboratory of Femto medicine, ITMO University, St. Petersburg, Russia. & Institute of Precision Mechanics and Control of the Russian Academy of Sciences, Saratov, Russia
Computational modeling for description magnetic nanoparticle drug delivery and laser photothermal therapy Samia Salem, Department of Optics and Biophotonics, Saratov State University, Saratov, Russia. Valery Tuchin, Department of Optics and Biophotonics, Saratov State University, Saratov, Russia & Interdisciplinary Laboratory of Biophotonics, Tomsk State University, Tomsk, Russia. &Laboratory of Femto medicine, ITMO University, St. Petersburg, Russia. & Institute of Precision Mechanics and Control of the Russian Academy of Sciences, Saratov, Russia
|
Nanoplasmonic methods in angular spectroscopy of nanoscale biological objects

|
Nanoplasmonic methods in angular spectroscopy of nanoscale biological objects
|
bet | 61/138 | Sana | 22.12.2020 | Hajmi | 492,9 Kb. | | #12926 |
Nanoplasmonic methods in angular spectroscopy of nanoscale biological objects Valeriy Yatsishen, Volgograd State University, Russia Kseniya Verevkina, Volgograd State University, Russia
Langmuir layer of arachinic acid with polydispersed copper particles in an electric field Nadejda Begletsova, Saratov State University, Russia Evgeny Glukhovskoy, Saratov State University, Russia
Cytological assay of the complex effects on the Fleh-104 cell line in vitro Irina V. Vidyasheva Saratov State University; Vyacheslav I. Kochubey Saratov State University, Tomsk State University; Irina Yu. Yanina Saratov State University, Tomsk State University
|
| |
Rasm 41. Hsoblashlarda foydalanuvchi funksiyasini tuzish

Rasm 41. Hsoblashlarda foydalanuvchi funksiyasini tuzish.
10.2. Diskrеt o`zgaruvchilar va sonlarni formatlash
Mathcadda diskrеt o`zgaruvchilar dеganda sikl opеratorini tushunish kеrak.
Bunday o`zgaruvchilar ma'lum qadam bilan o`suvchi yoki kamayuvchi sonlarni
kеtma-kеt qabul qiladi. Masalan:
119
x:=0..5. Bu shuni bildiradiki bu o`zgaruvchi qiymati qator bir nеcha
qiymatlardir, ya'ni x=0,1,2,3,4,5.
x:=1,1.1..5. Bunda 1 – birinchi sonni, 1,1 – ikkinchi sonni, 5 - oxirgi sonni
bildiradi.
x:=A,A+B..B. Bunda A – birinchi, A+B – ikkinchi, B - oxirgi sonni
bildiradi.
Izoh! O`zgaruvchi diapazonini ko`rsatishda ikki nuqta o`rniga klaviaturadan
(;) nuqta vеrgul kiritiladi yoki Matrix (Matritsa) panеlidan Range Variable (Diskrеt
o`zgaruvchi) tugmasi bosiladi. Hisoblangan qiymatni chiqarish uchun esa
o`zgaruvchi va tеnglik bеlgisini kiritish kifoya. Natijada o`zgaruvchi qiymati
kеtma-kеt jadvalda chiqadi. Masalan, x:=0..5 dеb yozib, kеyin x= kiritish kеrak.
Foydalanuvchi funksiyaning uning argumеntiga mos qiymatlarini hisoblab
chiqarish va bu qiymatlarni jadval yoki grafik ko`rinishda tasvirlashda diskrеt
o`zgaruvchilardan foydalanish qulaylikni kеltiradi. Masalan, f(x)=sin(x)
Cos(x)
funksiya qiymatlarini x ning 0 dan 5 gacha bo`lgan qiymatlarida hisoblash kеrak
bo`lsa, u holda quyidagi kiritishni amalga oshirish kеrak: f(x)=sin(x)
Cos(x)
x:=0..5 f(x)=javob.
Sonlarni formatlash. Odatda Mathcad 20 bеlgi aniqligigacha matеmatik
ifodalarni hisoblaydi. Hisoblash natijalarini kеrakli formatga o`zgartirish uchun
sichqoncha ko`rsatgichini sonli hisob chiqadigan joyga kеltirib, ikki marta tеz-tеz
bosish kеrak. Natijada sonlarni formatlash natijasi Result Format oynasi paydo
bo`ladi. Sonlarni formatlash quyidagilardir:
o General (Asosiy) – o`z holida qabul qilish. Son eksponеntsial ko`rinishda
tasvilanadi.
o Decimal (O`nlik) – o`nlik qo`zg`aluvchan nuqta ko`rinishda tasvirlanuvchi
son (masalan, 12.5564).
o Skientific (Ilmiy) – son faqat darajada tasvirlanadi (masalan,1.22*105).
o
Engeneering (мухандислик) – соннинг даражаси фаqат 3 га каррали
qилиниб тасвирланади (масалан, 1.22*106).
o Sonlarning har xil farmatda chiqarilishi quyidagi kеltirilgan.
|
Rasm 17. Excel jadval protsessorida yangi katakcha nomi maydonida

Rasm 17. Excel jadval protsessorida yangi katakcha nomi maydonida Ustun katakchalarining eni o‗zgartirish jarayoni Katakchalar eni quyidagicha o‗zgartiriladi: Ustun sarlavhasi o‗ng tarafidagi
chiziqqa ko‗rsatkichni keltirib va ikki taraflama strelka ko‗rsatilgandan keyin
sichqoncha chap tugmasini bosgan holda keraklicha ustun katakchalarining eni
o‗zgartiriladi yoki menyu satridan «Формат»–«столбец»–»ширина» buyrug‗ini
60
tanlab, katakcha eni son bilan ko‗rsatiladi. Bunda butun ustun eniga o‗zgaradi. Agar
bir nechta ustunlar bir xil bo‗lishi kerak bo‗lsa, ular avval ustunlar sarlavhasi orqali
belgilab olinadi va ixtiyoriy bittasi eni o‗zgartiriladi (18- rasm).
Katakchalar bo‗yiga quyidagicha o‗zgartiriladi: satr sarlavhasi tagidagi chiziqqa
ko‗rsatkichni keltirib, tepaga-pastga strelka ko‗rsatilgandan keyin sichqoncha chap
tugmasini bosgan holda harakatlantiriladi yoki menyu satridan «Формат» - «строка»
- «высота» buyrug‗ini tanlab, katakcha bo‗yi son bilan ko‗rsatiladi. Bunda butun
satrdagi katakchalar bo‗yiga o‗zgaradi.
Agar bir nechta satr boyini bir xilda o‗zgartirish kerak bo‗lsa, bu satrlar belgilab
olinadi.
Rasm 18. Excel jadval protsessorida Формат» - «строка» - «высота» buyrug‗i Satr katakchalarining balandligini o‗zgartirish jarayoni Katakchalar ish varag‗iga quyidagicha qo‗shiladi: menyu satridan «Вставка»-
«ячейки» buyrug‗ini tanlagandan keyin «Добавить ячейки» oynasi paydo bo‗ladi,
undan tanlash yo‗li bilan katakcha, satr yoki ustun qo‗shish kerakligini ko‗rsatiladi.
Satr yoki ustun qo‗shish uchun menyu satridan mos ravishda «Вставка» – «строка»
yoki «столбец» buyrug‗ini tanlash mumkin. Joriy kitobga yangi ish varag‗ini
qo‗shish uchun menyu satridan «Вставка» –«Лист» buyrug‗i ishga tushiriladi.
Katakchalar ish varag‗idan quyidagicha o‗chiriladi (olib tashlanadi): menyu
satridan «Правка»–«удалить» buyrug‗ini tanlash yo‗li bilan yoki kontekst menyudan
«Удалить» buyrug‗ini tanlash yo‗li bilan. Bu ikkala holda «Удаление ячеек» oynasi
ochiladi, undan tanlash yo‗li bilan katakcha, satr yoki ustun o‗chirish kerakligi
ko‗rsatiladi. Joriy kitobdan ish varag‗ini olib tashlash (o‗chirish) uchun menyu
satridan «Правка»–«Удалить листь» buyrug‗i ishga tushiriladi va so‗rovlarga mos
ravishda javob beriladi.
61
Katakcha formati quyidagicha o‗zgartiriladi: menyu satridan «Формат»-
»Ячейки» buyrug‗i yoki kontekst menyudan «Формат ячеек» buyrug‗i ishga
tushiriladi. «Формат ячеек» oynasida quyidagilar o‗zgartiriladi: sonlarning formati,
katakchadagi yozuv joylashish o‗rni, harf turi va ko‗rinishi, chegarasi chiziqlari,
ko‗rinishi, rangi va himoya o‗lchamlari.
Matеmatik ifodalarni qurish va hisoblash

118
Mathcad hujjatiga matn kiritish uchun bosh mеnyudan Insert →Text Region
(Qo`yish→Matn maydoni) buyrug`ini bеrish yoki yaxshisi klaviaturadan ikkitali
kavichka (―) bеlgisini kiritish kеrak. Bunda matn ma'lumotini kiritish uchun
ekranda matn kiritish maydoni paydo bo`ladi. Matn kiritish maydoniga matеmatik
ifodani yozish uchun matеmatik maydonni ham qo`yish mumkin. Buning uchun
shu matn maydonida turib Insert→Math Region (Qo`yish→Matеmatik maydoni)
buyrug`ini bеrish kifoya. Bu maydondagi kiritilgan matеmatik ifodalar ham oddiy
kiritilgan matеmatik maydon kabi hisoblashni bajaradi.
Mathcadda foydalanuvchi funksiyasini tuzish hisoblashlarda qulaylikni va
uning effеktivligini oshiradi. Funksiya chap tomonda ko`rsatilib, undan kеyin
yuborish opеratori (:=) va hisoblanadigan ifoda yoziladi. Ifodada ishlatiladigan
o`zgaruvchi kattaliklari funksiya paramеtri qilib funksiya nomidan kеyin qavs
ichida yoziladi.
Nazorat savollari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

117
Bulardan birinchi ikkitasi profеssional matеmatiklar uchun mo`ljallangan bo`lib
imkoniyatlarning boyligi, ishlatishda murakkabligi bilan ajralib turadi.
MatLab matritsalar bilan ishlashga va signallarni avtomatik boshqarish
hamda qayta ishlashga mo`ljallangan.
MathCAD va Derive qo`llanilishi juda oson bo`lib talabalarning tipik
talablarini qondirishni ta'minlaydi. Bular katoriga Eureka pakеtini ham qo`shish
mumkin.
Scientific WorkPlace matеmatik qo`lyozmalarni LATEX tizimidan
foydalangan holda tayyorlashga muljallangan bo`lib bir payda analitik va sonli
amallarni bajarishi mumkin.
Setting Execute Permissions - L in u X ba sics for h acke rs g e t t I n g s t a r t e d w I t h

84
Chapter 8
Now when we do a long listing on the file, like so, we can see that we
have execute permissions:
kali >
ls -l
--
snip--
-rwx r-x r-x 1 root root 42 Oct 22 14:32 HelloHackersArise
--
snip--
The
file will also be in green, another indicator of its execute permis-
sions. The script is now ready to run!
Running HelloHackersArise
To run our simple script, enter the following:
kali >
./HelloHackersArise
The
./
before the filename tells the system that we want to execute
this
script in the file HelloHackersArise from the current directory. It also
tells the system that if there is another file in another directory named
HelloHackersArise, please ignore it and only run
HelloHackersArise in
the cur-
rent directory. It may seem unlikely that there’s another file with this name
on your system, but it’s good practice to use the
./
when
executing files, as
this localizes the file execution to the current directory and many directo-
ries will have duplicate filenames, such as
start and
setup.
When
we press
enter
, our very simple script returns our message to the
monitor:
Hello, Hackers-Arise!
Success! You just completed your first shell script!
Hydrothermal treatment of biotin molecule

|
Hydrothermal treatment of biotin molecule
|
bet | 64/138 | Sana | 22.12.2020 | Hajmi | 492,9 Kb. | | #12926 |
Hydrothermal treatment of biotin molecule Alina Kokorina, Saratov State University, Russia Regina Rashchevskaya, Saratov State University, Russia Yulia Podkolodnaya, Saratov State University, Russia Gleb Sukhorukov, Queen Mary University, GB Andrei Sapelkin,Queen Mary University, GB Irina Goryacheva, Saratov State University, Russia
Fluorophore from citric acid and 1,2- ethylenediamine: synthesis and structure researching Daria V. Shpuntova, Alina A. Kokorina, Anastasiya N. Mitrofanova, Gleb B.Sukhorukov and Irina Yu. Goryacheva Saratov State University, Saratov, Russia, Queen Mary University of London, UK
|
| |
Adding Functionality with Variables and User Input

Bash Scripting
85
u
#! /bin/bash
v
# This is your second bash script. In this one,
you prompt
# the user for input, place the input in a variable, and
# display the variable contents in a string.
w
echo "What is your name?"
read name
x
echo "What chapter are you on in Linux Basics for Hackers?"
read chapter
y
echo "Welcome $name to Chapter $chapter of Linux Basics for Hackers!"
Listing 8-2: A simple script making use of variables
We
open with
#! /bin/bash
to tell the system we want to use the bash inter-
preter for this script u. We then add a comment that describes the script and
its functionality v. After that, we prompt the user for their name and ask
the interpreter to read the input and place
it into a variable we call
name
w.
Then we prompt the user to enter the chapter they are currently working
through in this book, and we again read the keyboard input into a variable,
this time called
chapter
x.
In
the final line, we construct a line of output that welcomes the reader
by their name to the chapter they are on y. We use the
echo
command and
provide the text we want to display on the screen in double quotes. Then, to
fill in the name and chapter number the user entered, we add the variables
where they should appear in the message. As noted in Chapter 7, to use the
values
contained in the variables, you must precede the variable name with
the
$
symbol.
Save this file as
WelcomeScript.sh. The
.sh extension is the convention for
script files. You might have noticed we didn’t include the extension earlier;
it’s
not strictly required, and it makes no difference if you leave the exten-
sion off. The extension can be a useful indicator for other people that this
file is a shell script, though.
Now, let’s run this script. Don’t forget to give yourself execute permis-
sion with
chmod
first; otherwise, the operating system will scold you with a
Permission denied
message.
kali >
./WelcomeScript.sh
What is your name?
-savol - Soxibaxon ped texnologiya doc

::3.4-savol:: Har bir o'rganiladigan kichik va yirik o'quv birliklari ... tayanadi {
~ilmiy bilimlarga # yana urinib ko`ring
~ilmiy dunyoqarashga #yana urinib ko`ring
~hozirgi ma`lumotlarga #yana urinib ko`ring
=oldin o'rganilganlarga # a`lo javob
}
/yordam: ushbu savolga javob olish uchun 3-adabiyotni 69-saxifani qayta ko`rib
chiqin/
::3.5-savol:: O'quv birliklari o'quvchi-talaba o'rganishi lozim bo'lgan ..., ular orasidagi mantiqiy bog'lanishning ta'minlanishi shu bob yoki bo'limning o'zlashtirilishiga olib keladi. {
= tushunchalar, ta’riflar, qoidalar, qonunlar, hodisalar- voqealardan iborat bo'lib
# a`lo javob
~ tushunchalar, atamalar, qoidalar, qonunlar, hodisalar- voqealardan iborat bo'lib
#yana urinib ko`ring
~ misollar, ta’riflar, qoidalar, qonunlar, hodisalar- voqealardan iborat bo'lib #yana
urinib ko`ring
~ tushunchalar, ta’riflar, masalalar, qonunlar, hodisalar- voqealardan iborat bo'lib
#yana urinib ko`ring
}
/yordam: ushbu savolga javob olish uchun 3-adabiyotni 68-saxifani qayta ko`rib
chiqin/
::3.6-savol:: O'qituvchi (pedagog) bob, bo'lim uchun ajratilgan soatlarda o'quvchi- talabalar o'rganishi lozim bo'lgan mezonlar hisoblanib, ... {
~ o’quvchi-o`qituvchi bilimini baholashning chegaraviy qiymati aniqlab olinadi.
# yana urinib ko`ring
= o’quvchi-talaba bilimini baholashning chegaraviy qiymati aniqlab olinadi.
#
a`lo javob
~ o’quvchi-talaba bilimini baholashning loyixaviy qiymati aniqlab olinadi. #yana
urinib ko`ring
~ o’quvchi-talaba bilimini baholashning miqdoriy qiymati aniqlab olinadi. #yana
urinib ko`ring
84
}
/yordam: ushbu savolga javob olish uchun 3-adabiyotni 68-saxifani qayta ko`rib
chiqin/
Mathcadda asosiy operatorlar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

114
ko‘chirish
+Y
[Enter]
Katta
x>y
>
1 ni qaytaradi agar x>y bo‘lsa aks
holda 0 , x,y haqiqiy sonlar.
Kichik
x
<
1 ni qaytaradi agar x
holda 0 , x,y haqiqiy sonlar.
Katta
yoki teng
x≥y
≥
1 ni qaytaradi agar x≥y bo‘lsa aks
holda 0 , x,y haqiqiy sonlar.
Kichik yoki teng
x≤y
≤
1 ni qaytaradi agar x≤y bo‘lsa aks
holda 0 , x,y haqiqiy sonlar.
Teng emas
z≠w
≠
z≠w bo‘lsa 1ni aks holda o ni
qaytaradi
Teng
X=Y
[Ctrl] =
X=Y bo‘lsa 1ni aks holda 0 ni
qaytaradi
Limit
)
(
lim
x
f
a
x
[Ctrl] L
Funksiyani x aga intilgandagi limitini
hisoblaydi.(simvolik rejimda)
Limit
)
(
lim
x
f
a
x
[Ctrl] B
Funksiyani x aga chapdan intilgandagi
limitini hisoblaydi. (simvolik rejimda)
Limit
)
(
lim
x
f
a
x
[Ctrl] A
Funksiyani x aga o‘ngdan intilgandagi
limitini hisoblaydi. (simvolik rejimda)
Aniqmas integral
dt
t
f
)
(
[Ctrl] I
Funksiyani aniqmas integralini
hisoblaydi. (simvolik rejimda)
Operatorlar to‘plami bo‘yicha yig‘indi va ko‘paytmani hisoblash.
Har bir
operatorga mos klavishalar kombinasiyasini esda saqlash zaruriyatidan qutilish
mumkin. Operatorlarni kiritish uchun operatorlar palitrasi ishlatilishi mumkin.
Operatorlar palitrasini ochish uchun menyuning quyisida joylashgan instrumentlar
yo‘lakchasidagi tugmalar ishlatiladi. Har bir tugma umumiy ko‘rsatgich bo‘yicha
gruppalangan operatorlar palitrasini ochadi.
Yig‘indi operatori ifodani indeksning barcha qiymatlarida hisoblaydi.
Ko‘paytma operatori ham xuddi shunga o‘xshash ifodaning ko‘paytmasini
indeksning barcha qiymatlari bo‘yicha hisoblaydi.
Ishchi hujjatda yig‘indi operatorini hosil qilish uchun:
-sichqoncha orqali bo‘sh joyni ko‘rsating. So‘ng [Ctrl]+[Shift]+4
klavishalarini bosing.
Yig‘indi belgisi 4 ta bo‘sh joy bilan paydo bo‘ladi;
-pastdagi bo‘sh joydagi tenglik belgisining chap tomonida o‘zgaruvchini
115
kiriting. Bu o‘zgaruvchi yig‘indi indeksi hisoblanadi
1
i
;
-tenglikdan o‘ng tomondagi va yig‘indini yuqorisidagi bo‘sh joyga
o‘zgaruvchi qabul qiladigan qiymatlarni kiriting
10
1
i
;
-qolgan bo‘sh joyga o‘zgaruvchiga bog‘liq bo‘lgan
ifoda kiriting va
tenglikni kiritsangiz yig‘indini natijasini chiqaradi:
10
1
2
i
i
385.
«Himoya(Защита)» oynasi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
QURILISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN Дарслик
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
|
MIN () – - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

70
«Мастер диаграмм» diagrammani yaratishga tayyorlaydi va bir necha
bosqichda ishlaydi. Bir bosqichdan keyingisiga o‗tish uchun «Далее» buyruq
tugmasidan foydalaniladi. Diagramma ustasining birinchi bosqichida diagrammaning
turi tanlanadi. Excel dasturi o‗nlab turli ko‗rinishdagi diagrammalarni yaratishga
imkon beradi. (21- rasm).
Agar diagramma ma‘lumotlar bazasi ko‗rinishidagi axborotlar asosida
yaratilayotgan bo‗lsa, unda keyingi bosqichda ishlatiladigan barcha axborotlar kerakli
katakchalarga avtomatik ravishda kiritiladi. Bundan keyin diagrammaning turli
qismlarining bezatilish o‗lchamlari tanlanadi. Оxirgi bosqichida tayyor diagrammani
joylashtirish uchun ish varaq (joriy varaq yoki alohida diagramma varag‗i) tanlanadi.
«Готово» tugmasi bosilgandan keyin diagramma yaratiladi.
Yaratilgan diagrammani formula sifatida ham qurish mumkin. Agar
diagrammani qurishda ishlatilgan ma‘lumotlarga o‗zgartirishlar kiritilsa, diagramma
ham o‗zgaradi. Tayyor diagramma, tanlash va o‗zgartirish mumkin bo‗lgan, qator
elementlardan iborat. Tanlangan element markerlar yordamida belgilanadi.
Markerda sichqonchaning o‗ng tugmasini bosib, kontekst menyuda «Формат»
punkti tanlanadi va ochilgan «Формат» muloqot oynasi yordamida diagramma
elementining mazmunini va bezatilishini o‗zgartirish mumkin bo‗ladi.
Rasm 19. Excel jadval protsessorida«Формат ячеек» buyrug‗i

63
8. Pastki indeks.
9. Avvaldan ko‗rish joyi.
«Chegara (Границ)» oynasi. Chegara chizig‗ini ko‗rsatish varag‗iga izoh:
1. Chiziq turini tanlash maydoni.
2. Chiziq rangini tanlash maydoni.
3. Chegara chizig‗ini to‗liq yo‗qotish.
4. Atrofiga to‗liq chizish.
5. Ichki chiziqlarni chizish.
6. Yuqori chegara chizig‗ini chizish.
7. O‗rtaliq gorizontal chiziqlarni chizish.
8. Pastki chegara chizig‗ini chizish.
9. 45-gradusli chegara chizig‗ini chizish.
10.
Chap chegara chizig‗ini chizish.
11.
O‗rtaliq vertikal chiziqlarni chizish.
12.
O‗ng chegara chizig‗ini chizish.
13.
45-gradusli chegara chizig‗ini chizish.
Rasm 15. Microsoft Excel dasturining interfeysi

59
Excel jadval protsessorida yangi ochilgan fayl (kitob) bir nechta varaqlarga
bo‗lingan va bu varaqlar sonini 256 tagacha ko‗paytirish mumkin. Varaqlar nomi
(лист1, лист2, лист3 va hk.) Excel oynasi past qismida keltirilgan.
Varaq qo‗shish jarayoni.
Varaqlar qo‗shish uchun varaq nomi kontekst menyusi ishga tushiriladi va
«Добавить» buyrug‗i ishga tushiriladi. O‗chirish uchun «Удалить», nomini
o‗zgartirish uchun «Переименовать», ko‗chirish yoki nusxa olish uchun
«Переместить/Скопировать», hamma listni tanlash uchun «Выделить все листы»,
yorliq rangini tanlash uchun «Цвет ярлычка» buyrug‗idan foydalaniladi.
Excel jadval protsessorida butun varaq katakchalarga bo‗lingan. Katakchalar
standart ravishda vertikaliga ustunlar sarlavhasi harflar bilan gorizontaliga satrlar
sarlavhasi sonlar orqali ketma-ket nomlanadi va mos ravishda har bir katakcha
jadvaldagi o‗rniga qarab quyidagicha nom oladi: A1, A2, A3 ...... B1, B2, B3 va
hokazo.
Katakcha nomi katakcha nomi maydonida ko‗rsatib turiladi va uning nomini
shu maydon orqali o‗zgartirilishi mumkin.
Jamoat binolarini joylashtirishga bo‘lgan sanitariya talablari

Jamoat binolarini joylashtirishga bo‘lgan sanitariya talablari.
Yashash muhiti va odam sog‘lig‘iga ta’sir o‘tkazuvchi manbalar hisoblanuvchi
korxonalarni, ularning o‘ziga xos texnologik jarayonlariga ega bo‘lgan alohida
binolari va inshootlarini turar-joy imoratlari joylashgan hududdan sanitariya-himoya
zonalari bilan ajratish lozim.
Sanitariya-himoya zonasi (SHZ) – sanoat maydonchalari chegaralari va turar-joy
imoratlari, landshaft-rekreatsiya zonasi, dam olish va kurort zonalari o‘rtasidagi hudud.
136
Sanitariya qoidalari korxonalar, inshootlar va boshqa ob’yektlarning sanitariya
klassifikatsiyasiga bog‘liq ravishda sanitariya-himoya zonalarining o‘lchamlariga, ularni
tashkil qilish va obodonlashtirilishiga, ushbu o‘lchamlarni qayta ko‘rib chiqishga
bo‘lgan talablarni belgilab beradilar. Sport inshootlari, parklar, ta’lim muassasalari,
umumiy foydalanishdagi davolash-sog‘lomlashtirish muassasalarini SHZ hududida
joylashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi. SHZ lar ichida yong‘in depolari, hammomlar, kir
yuvish korxonalari, garajlar, avtomobil va mototsikllarni yakka tartibda saqlash uchun
turargohlar, konstruktorlik byurolari, o‘quv muassasalari, poliklinikalar, boshqaruv
binolari, yoqilg‘i quyish stansiyalari, poliklinika, do‘konlar, ushbu korxonalarga xizmat
ko‘rsatish bilan bog‘liq ilmiy-tadqiqot laboratoriyalar, korxona xodimlari uchun sport-
sog‘lomlashtirish
inshootlarini
joylashtirish
mumkin.
SHZ
imkon
qadar
ko‘kalamzorlashtirilishi lozim. Turar-joy imoratlari joylashgan hududlar va quyida
sanab o‘tilgan sanitariya-texnik inshootlar, transport infratuzilmasi inshootlari,
kommunal soha ob’yektlari, sport inshootlari va sado korxonalari o‘rtasida eni 50
metrdan kam bo‘lmagan sanitariya-himoya zonasi tashkil qilingan bo‘lishi zarur:
- sport o‘yinlarining o‘tkazishga mo‘ljallangan va 100 tagacha o‘rinli tribunalari
bo‘lgan ochiq turdagi jismoniya tarbiya-sog‘lomlashtirish inshootlari;
- savdo komplekslari, mayda ulgurji bozorlar, oziq-ovqat mahsulotlari va sanoat
mollari bozorlari;
- kamida ikki postga ega avtomobil yuvish joylari (avtomobillarga qo‘shimcha
xizmat ko‘rsatishsiz);
- bir smenada 500 kg gacha kir yuvish quvvatiga ega kir yuvish korxonalari;
- maishiy
texnika,
soat,
poyafzal
ta’mirlash ustaxonalari (alohida
joylashtirilgan);
- “Tez yordam” xizmati kichik stansiyalari;
- avtomatik telefon stansiyalari;
- savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari (stasionar va vaqtincha);
- kichik kimyoviy tozalash va kir yuvish korxonalari;
- alohida joylashtirilgan yopiq jismoniy-tarbiya-sog‘lomlashtirish komplekslari,
sport klublar, ochiq sport maydonchalari.
|
Jadval 8 
     
77 
―Talabnoma‖ jadvalidagi talab nomeri haqida ma‘lumotlar

78
kiritish natijasida nafaqat ortiqcha ishni bajarishingiz, balki ko‘plab xatoliklarga
yo‘l quyishingiz mumkin.
Shuning uchun, «Talabnoma» jadvalidan «Rekvizitlar ustunini olib, uni
talabgor nomi bilan taklif lug‘atiga kiritamiz. Bu lug‘atda muayyan talabgorning
rekvizitlari bir marta ko‘rsatiladi. Kelgusida bu rekvizitlar nafaqat «Talabnoma»
faylida, balki talabgorning kodi bo‘lgan boshqa fayllarda xam ishlatilishi mumkin.
Etarli ko‘nikmaga ega bo‘lgan odam ma‘lumotlarni normallashtirishni
amalga oshira oladi. Bunda eng asosiysi, bosh kalit bilan bevosita bog‘lanmagan
ustunlarni yuqotishdir.
Foydalanuvchilar ma‘lumotlarni normallashtirishda, jadvaldagi ustunlar
sonini belgilashda qiyinchiliklarga duch kelishadi.
Misol tariqasida tuzilishi bo‘yicha Relyatsion tizimga ega bulgan xodimlar
to‘g‘risidagi ma‘lumotlar bazani ko‘rib chiqamiz.
Toshkent arxitektura qurilish instituti - bet 65

151
- asosiy xonalar guruhi: turli funksional vazifalar uchun mo‘ljallangan zallar,
auditoriya va sinflar;
- yordamchi va qo‘shimcha xonalar guruhi, sanitariya bloklari;
- texnik xonalar guruhi: qozonxonalar, ventilyatsiya kameralari, nasoslar, suv
o‘lchagichlar uchun xonalar, liftlarning mashinalar bo‘linmalari;
- gorizontal kommunikatsiyalar: yuqorida sanab o‘tilgan xonalar guruhlarini
yagona karkasga birlashtiruvchi galereya, foye, xoll va yo‘laklar;
- vertikal kommunikatsiyalar: zinapoya, pandus, lift, eskalatorlar.
Funksiya - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
QURILISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN Дарслик
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
|
VII-BOB. BINOLARNING FUNKSIONAL, HAJMIY-REJALI

139
Bu tarkibiy qismlar bilan shlash uchun ularni umumiy mahrajga keltirish lozim.
Buni amalga oshirish uchun “
funksional shakl” (konstruksiya, funksiya), “
konstruktiv
funksiya” (shakl, konstruksiya) va “
shaklli konstruksiya” (funksiya, shakl)
tushunchalarini kiritib har bir tarkibiy qismni uch xil elementdan tashkil topgan
butunlik ko‘rinishida qabul qilamiz.
Funksional shakl (konstruksiya, funksiya) bilan
arxitekturaviy shakl (konstruksiya, funksiya)ni tashkil qiluvchi va o‘zlarida
ob’yektning funksional xususiyatlarini jamlagan elementlar mujassamligi belgilanadi.
Konstruktiv funksiya (shakl, konstruksiya) – arxitektura ob’yekti funksiyalari (shakli,
konstruksiyasi)ni tashkil qiluvchi va o‘zlarida ob’yektning konstruktiv xususiyatlarini
jamlagan elementlar mujassamligi. Shaklli konstruksiya (funksiya, shakl) –
arxitekturaviy konstruksiya (funksiya, shakl)ni tashkil qiluvchi va o‘zlarida
ob’yektning konstruktiv xususiyatlarini jamlagan elementlar mujassamligi. Ushbu
bobning keyingi bo‘limlarida bu tushunchalar qanday va nimalar belgilanishini ko‘rib
chiqamiz.
Qurilish standartizatsiyasi va unifikatsiyasi

149
Unifikatsiya – binolar va ularning elementlari parametrlari miqdorini ular
orasidagi funksionallik nuqtai nazaridan asoslanmagan farqlanishlarni ilmiy
asoslangan yo‘l bilan qisqartirilishi. Unifikatsiya bir tipdagi buyumlarni – blok,
orayopma plitalalari, yig‘ma kashaklar, shuningdek deraza va eshik bloklari, deraza
tokchalari taxtalari va shu kabilarni turli vazifalar uchun mo‘ljallangan binolarda
qo‘llash imkonini beradi.
Buyumlarni geometrik o‘lchamlari unifikatsiyasining asosi bo‘lib qurilishdagi
o‘lchamlarning modulli koordinatsiyasi xizmat qiladi.
Modul - o‘lchamlar
koordinatsiyasi maqsadida qabul qilingan shartli birlik. Asosiy modul qilib
100 mm ga teng uzunlik qabul qilingan bo‘lib, binoning barcha o‘lchamlari shu
modulning karralik miqdorlarida belgilanadi. Yiriklashtirilgan modul asosiy
modulning butun songa ko‘paytirilgan kattaliliga teng bo‘lib, yiriklashtirilgan
modullarning 300 mm, 600 mm, 1200 mm, 1500 mm, 3000 mm va 6000 mm ga teng
amaliyotda qo‘llanishi uchun qulay qatori belgilangan. Yiriklashtirilgan modullar
asosiy
me’moriy-rejali parametrlarning – orayopmalar oraliqlari, devorlararo
qadamlar, qavatlar balandligi, oraliqlar kattaligi va shu kabilarning o‘lchamlarini
belgilashda ishlatiladi. Keng miqyosda qo‘llash uchun eng takomil va iqtisodiy nuqtai
nazardan samarali bo‘lgan konstruktiv elementlarni tanlash maqsadida ularning
turlariga qarab guruhlash, ya’ni
tipiklashtirish usulidan foydalaniladi.
Bino va inshootlar elementlarini unifikatsiyalashtirish, standartlashtirish va
tikilashtirish asosida katalog, davlat standartlari, rejalashtirish elementlarining
normallari kabi bir qator hujjatlar tuziladi.
Binolarning muhandislik uskunalari

148
Shunday qilib, quyosh issiqligi ichkarida saqlanib qolib qishda samarali va
yozda, aksincha, salbiy effektni beradi. Bu hodisa atriumli bo‘shliqlarni ikki
yo‘nalishda foydalanishni belgilab berdi: binolarni isitishga mo‘ljallangan atrium va
binolarni sovutishga mo‘ljallangan atrium. Birinchi yo‘nalish qishda atrium ichini
foydalanilgan havo hisobiga isitishga va yozda tabiiy shamollatish yo‘li bilan
sovutishga asoslangan. Ikkinchi yo‘nalish atriumdan havo almashinuvini ta’minlab
beruvchi havo rezervuari sifatida foydalanishni ko‘zda tutadi. Havoning tortish kuchi
turli balandliklardagi havo bosimlar o‘rtasidagi farqlanish orqali hosil bo‘ladi,
natijada issiq havo atriumning yopiq hajmi ichida doim pastdan yuqoriga
harakatlanadi. Ana shu tortish kuchini ventilyatsiyani ta’minlash uchun ishlatish
mumkin, shu sababdan ham atriumni vetliyatsion kanal sifatida ham talqin etadilar.
Konstruktiv usullar ham, o‘z mohiyatiga ko‘ra binoning yo‘naltirilishi va yon-
atrofdagi tabiiy ob’yektlardan chiqqan quyosh nurlarini aks etish kabi shaharsozlik
yechimlarini hal qilish bilan birga, jamoat binolarining energetik va ekologik
samaradorligini oshirishga, shuningdek ularning tejamkorligiga yo‘naltirilgan usullar
sirasiga kiradi. “Dinamik adaptatsiya prinsiplaridan foydalanuvchi kinematik usullar
... quyosh energiyasini ushlab qolinishi va jamlanishini yaxshilash imkonini beruvchi
energofaol binolarning Quyosh aylanishini kuzatish rejimida aylanishi yoki boshqa
siklik harakatlanishlar; to‘siqlarni energofaollik va energetik tejamkorlikni oshiruvchi
turli ko‘rinishlarga o‘zgartirilishi; Quyosh harakatlanishini kuzatuvchi kollektorning
va buriluvchi panelli kollektorlarni tatbiq etilishi; buriluvchi qaytarish ekranlarining
qo‘llanilishi alohida o‘rin tutadilar”.
«Мастер функции» - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

68
FACT (sоn) (FАKTОR) - аrgumеnt sifаtidа bеrilgаn butun sоngаchа bo‗lgаn
nаturаl sоnlаr ko‗pаytmаsini hisоblаydi.
RAND (tаsоdifiy sоn) - 0 vа 1 оrаlig‗idаgi tаsоdifiy sоnni hisоblаydi.
ABS (sоn
) - аrgumеnt qiymаtining mоdulini hisоblаydi.
LN (sоn
) - sоnning nаturаl lоgаrifmini аniklаydi
EXP (sоn
) - sоnning ekspоnеntаsini hisоblаydi.
SIN (sоn
) - sоnning sinusini hisоblаydi.
COS (sоn) - sоnning kоsinusini hisоblаydi.
TAN (sоn) - sоnning tаngеnsini hisоblаydi.
Stаtistik funksiyalаr
AVERAGE (<аrgumеnlаr ro‗yxаti>) - bаrchа аrgumеntlаr qiymаtlаrining
o‗rtа аrifmеtigini hisоblаydi.
MAX (<аrgumеntlаr ro‗yxаti>) – аrgumеntlаr ro‗yxаtidаn eng kаttаsi
(mаksimаl sоn) ni tоpаdi.
- Toshkent arxitektura qurilish instituti

221
Kinoapparatlar kompleksi
Kinoapparat xonalari tarkibiga quyidagilar kiradi:
- kinoproektor xonasi (odatda, uchta kinoproektor joylashtiriladi) va
yordamchi xonalar;
- kinoproektorlarni sovutish agregati joylashgan xona;
- kinomexanik xonasi.
Kinoapparat xonalari majmuasida bevosita ko‘chaga olib chiquvchi alohida
evakuatsiya yo‘li ko‘zda tutilishi lozim.
14.2. Teatr binolari
Teatr binosi, yuqorida qayd etilganidek, o‘z strukturasi bo‘yicha sahna va
tomoshabinlar uchun mo‘ljallangan qismlarga bo‘linadi. Birinchi qism tarkibiga
sahnaga xizmat ko‘rsatuvchi barcha xona va inshootlar, ikkinchi qism tarkibiga
esa – tomosha zali, foye, kuluarlar (teatr zalining yon tomonidagi yordamchi
xonalari va yo‘laklari), tomoshabinlarni taqsimlovchi va kassa vestibyullari hamda
tomoshabinlarga xizmat ko‘rsatuvchi xonalar majmuasi kiradi. Teatr binosining
sahna qismi teatr binosi umumiy hajmining taxminan 60-70% ni, tomoshabinlarga
xizmat ko‘rsatuvchi qismi esa – 40-30% ni tashkil qiladi. Bu kabi bo‘linish teatr
binosining mohiyati haqida umumiy tasavvurga ega bo‘lish imkoniyatini beradi.
Shuning uchun ham teatr binosini uning strukturasini quyidagi sxema bo‘yicha
tabaqalashtirgan
(differensiyalashtirgan)
holdako‘rib
chiqish
maqsadga
muvofiqroq bo‘ladi:
- tomoshabinlar uchun mo‘ljallangan kompleks xonalari;
- tomoshalarni namoyish etish kompleksi xonalari (tomosha zali, sahna;
sahnani texnologik ta’minlash xonalari);
- sahnaga xizmat ko‘ratish xonalari (ijodiy va texnik xodimlar uchun;
omborxonalar):
- ma’muriy-xo‘jalik xonalar;
- ishlab chiqarish xonalari.
Toshkent arxitektura qurilish instituti - bet 98

220
Erkaklar va ayollar soni barcha tomoshabinlar sonining 50% ga teng qilib
qabul qilinadi.
Yong‘in
xavfsizligi
talabalariga
ko‘ra kinoteatr tomosha zalidan
tomoshabinlar evakuatsiyasi bir maromda joylashtirilgan mustaqil chiqish eshiklari
orqali ikki daqiqa ichida amalga oshirilishi lozim. Bunda
1.1-
1.1-
rasm.evakuatsiya
yo‘llarining (eshiklar, yo‘laklar va zinapoyalar) umumiy kengligi quyidagicha
qabul qilish lozim:
Olovbardoshlik darajasi II bo‘lgan binolarda – 100 kishi uchun kamida 0,6 metr;
Olovbardoshlik darajasi III-
IV bo‘lgan binolarda – 100 kishi uchun kamida 1,0 metr;
Olovbardoshlik darajasi V bo‘lgan binolarda – 100 kishi uchun kamida 2,0 metr.
Funksional zonalash, xonalarni guruhlarga ajratish sxemasi

140
Funksional zonalash – inshootni funksiyalarining umumiyligi bo‘yicha bir
turdagi xonalardan iborat guruhlardan iborat zonalarga bo‘lish [2].
Funksional bloklar – funksiyalari bo‘yicha umumiy bo‘lgan xonalar guruhi.
Funksional zonalashning quyidagi turlari mavjud:
-
gorizontal funksional zonalash – barcha funksional bloklar bir sathda
joylashib, o‘zaro gorizontal kommunikatsiyalar bilan bog‘lanadilar;
-
vertikal funksional zonalash – barcha funksional
bloklar har xil sathlarda
joylashib, o‘zaro veritkal kommunikatsiyalar bilan bog‘lanadilar;
-
gorizontal-vertikal funksional zonalash - yuqorida keltirilgan ikki turlarning
mujassamligiga asoslanadi va amaliyotda eng ko‘p tarqalgan tur hisoblanadi.
Funksional zonalashning asosiy vazifasi – xonalar (yoki xonalar guruhlari)
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklarni ularning aniq chegaralarini saqlagan holda aniqlash.
Bu masala xonalarni muayyan tarzda guruhlash yordamida yechiladi.
Bunda
xonalarni guruhlashning jamoat binosining ichki hajmi tashkil qilinishiga ta’sir
ko‘rsatuvchi quyidagi asosiy sxemalarini belgilash mumkin:
- yacheykali sxema;
- yo‘lakli sxema;
- anfiladali;
- zalli sxema;
- atriumli sxema;
- pavilonli sxema;
- aralash (kombinatsiyalashgan) sxema.
Ushbu sxemalarning har birida batafsil to‘xtatilib o‘tamiz.
Xonalarni guruhlashning
yacheykali sxemasi funksional jarayonlar alohida
kechadigan mustaqil fazoviy yacheykalardan iborat qismlardan tashkil topgan.
Yacheykalar ularni tashqi muhit bilan bog‘lovchi umumiy kommunikatsiyaga ega.
Xonalarni guruhlashning
yo‘lakli sxemasi yagona funksional jarayonning qismlarini
o‘z ichiga oladi, bu qismlar umumiy chiziqli kommunikatsiya – yo‘lak
bilan
bog‘lanadilar. Xonalarni guruhlashning
anfiladali sxemasi bir-birining ketida
joylashgan va o‘zaro umumiy o‘tish yo‘li bilan bog‘langan qator xonalardan iborat.
141
Xonalarni guruhlashning
zalli sxemasi qismlarga ajratilmagan katta maydonlarni
talab etuvchi funksiyalar uchun yagona bo‘shliqni tashkil etishga asoslangan.
Xonalarni guruhlashning
atriumli sxemasi yopiq ichki hovli –
atrium atrofida
joylashgan va unga chiqadigan xonalardan iborat. Xonalarni guruhlashning pavilonli
sxemasi xonalar yoki ularning guruhlarini alohida hajmlar – yagona kompozitsion
yechim vositasida o‘zaro bog‘langan pavilonlarda taqsimlanishiga asoslanadi. Ushbu
sxemalar mujassamlikda va birgalikda qo‘llanilishida
kombinatsiyalashgan: yo‘lakli-
halqali, anfilada-halqali va shu kabi sxemalar yaratiladi. Xonalarni guruhlashning
yuqorida keltirilgan sxemalari jamoat binosi yoki inshootining
turli kompozitsion
sxemalarini yaratish uchun asos bo‘lib xizmat qilib, ular vositasida jamoat binosining
hajmiy-rejali tuzilmasi shakllantiriladi.
birinchi guruh - Industrial iqtisodiyot

|
Industrial iqtisodiyot
|
bet | 86/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotnibirinchi guruh - umumlashtiruvchi va qiymat ko‘rsatkichlari bo‘lib, ular asosiy vositalarning turli guruhlarini dinamika va statikada baholash, tahlil qilish, zahiralarni aniqlash va bashorat qilish imkonini yaratadi. Bunday ko‘rsatkichlarga fond qaytimi, fond sig‘imi, fond rentabelligi va boshqalarni kiritish mumkin.
ikkinchi guruh - xususiy va natural ko‘rsatkichlar bo‘lib, ko‘proq asosiy ishlab chiqarish fondlarining faol qismi - mashina va asbob-uskunalardan foydalanish bilan bog‘liq.
Xususiy ko‘rsatkichlar guruhi tarkibiga quyidagilar kirishi mumkin:
asosiy ishlab chiqarish fondlari(mashina va asbob-uskunalar)dan ekstensiv foydalanish koeffitsiyenti, ulardan vaqt bo‘yicha foydalanganlik darajasini aks ettiradi;
asosiy ishlab chiqarish fondlari(mashina va asbob-uskunalar)dan intensiv foydalanish koeffitsiyenti, ulardan quvvat bo‘yicha foydalanganlik (unumdorlik) darajasini aks ettiradi;
asosiy ishlab chiqarish fondlaridan integral foydalanish koeffitsiyenti, barcha ekstensiv va intensiv omillardan birgalikda foydalanishni hisobga oladi.
Ko‘rsatilgan ko‘rsatkichlarning har biri amaliyotda mustaqil ma’noga ega bo‘lib, turli maqsadlarga erishish uchun foydalaniladi. Masalan, asosiy ishlab chiqarish fondlaridan vaqt bo‘yicha qanday foydalanilganligini (ekstensiv foydalanish) baholash asbob-uskunalarning smenalik koeffitsiyenti, uskunalarni koeffitsiyenti, smena davomida uskunalarning bekor turib qolishi, uskunalardan smenalarda foydalanish koeffitsiyenti kabi ko‘rsatkichlar qo‘llaniladi.
155
Asbob-uskunalardan ekstensiv foydalanish koeffitsiyenti mazkur uskunalardan amalda haqiqiy foydalanilgan vaqtning ulardan reja bo‘yicha foydalanish muddatiga nisbati orqali aniqlanadi.
|
| |
Quvvat= n* Fmaks/ Mt - Industrial iqtisodiyot

|
Industrial iqtisodiyot
|
bet | 89/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniQuvvat= n* Fmaks/ Mt
Bu yerda: Quvvat - sanoat korxonasi sexining yoki uchaskaning qabul qilingan o ‘lchov birligidagi ishlab chiqarish quvvati;
n - sanoat korxonasi sexining yoki uchastkadagi ilg‘or uskunalar soni;
Fmaks -bosh uskunadan foydalanish mumkin bo’lgan maksimal muddat, soat;
Mt -bosh uskunada mahsulot tayyorlashning progressiv mehnat sig‘imi, soat.
Amaliyotda ishlab chiqarish quvvati va uskunalarning yuklanishini hisoblashda ba’zida xatolar, ular o ‘rtasidagi farqni sezmaslik hollari ham uchrab turadi. Korxona quvvati asosiy ishlab chiqarish fondlari, yangi texnika va aniqlangan zahiralardan foydalangan holda mahsulot ishlab chiqarish mumkin bo‘lgan maksimal darajani tavsiflaydi, uskunalarning yuklanishni hisoblash natijalari esa, ushbu quvvatlardan rejadagi davrda foydalanishning darajasini aniqlaydi.
Demak, ular o ‘rtasidagi prinsipial farq shundaki, birinchi holatda korxona ishlab chiqarishi mumkin bo‘lgan mahsulotlarning maksimal darajasi aniqlansa, ikkinchi holda mazkur davr mobaynida uskunalardan qanchalik foydalanilishi
aniqlanadi.
Asosiy ishlab chiqarish fondlaridan foydalanishni yaxshilash bilan bog‘liq bo‘lgan mazkur chora-tadbirlar, ko ‘pincha ishlab chiqarish quvvatlari balansini tuzish yo‘li bilan amalga oshirilib, korxonaning ishlab chiqarish quvvatlari va ularni ta’minlash manbalariga bo‘lgan ehtiyoji aniqlanadi.
Sanoat korxonasida ishlab chiqarish quvvatini hisoblash uchun quyidagi ma’lumotlar bo‘lishi lozim:
mavjud uskunalar va agregatlarning soniga ta’mirlashdagi uskunalar, rejalashtirish davrida yangidan kiritilgan uskunalar qo ‘shiladi. Lekin jismoniy va tabiiy sharoit ta’sirida yemirilgan uskunalar hisobga kiritilmaydi;
korxonalar va sexlarning ishlab chiqarish maydonlari haqidagi ma’lumot;
korxonalarning ish rejimi, ya’ni smenalar soni (ta’mirlashga to‘xtash vaqtisiz), ish vaqti fondi;
g) uskunalar, agregatlarning unumdorlik normasi.
Ishlab chiqarishda turli uskunalardan foydalanish, korxonaning kuvvati asosiy texnologik jarayonlarni bajaradigan yetakchi sexlar, bo ‘linmalar yoki agregatlarning quvvatlariga binoan xisoblanadi.
Turli korxonalar (birlashmalar)ning ishlab chiqarish quvvatini hisoblashda ularning xususiyatlari inobatga olinadi va quyidagi formula yordamida hisoblanadi:
Q=Ds*Du*Div
Bu yerda: Q — korxonaning ishlab chiqarish quvvati;
Ds — bir turdagi dastgohlar soni;
Du — vaqt birligidagi bir dona dastgohning unumdorligi;
Div — dastgohlarning ishlash vaqti.
Ayrim tarmoqlarning korxona va sexlarida yig‘uv, quyuv, mebel, konserva ishlab chiqarish quvvati, maydon bo‘yicha quyidagi formulaga asosan hisoblanadi:
|
| |
Keks= txaq/ trej - Industrial iqtisodiyot

|
Industrial iqtisodiyot
|
bet | 87/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniKeks= txaq/ trej
Bu yerda: txaq - uskunalardan haqiqiy foydalanilgan vaqt, soatlar;
trej - uskunalarning normaga asosan foydalanish muddati, soatlar.
Misol. Agar 8 soatlik smena mobaynida ta’mirlash uchun 1 soat rejalashtirilib, amalda 5 soat sarflangan bo‘lsa, u holda ekstensiv foydalanish koeffitsiyenti 0,71 (5/(8-1)) ni tashkil qiladi. Bu esa asbob-uskunalardan smena davomida faqat 71 % foydalanilganligini anglatadi.
Korxonalarda bunday uskunalarning bir emas, bir nechta - o‘nta yoki yuztasidan foydalaniladi. Shu munosabat bilan uskunalarning smenalik koeffitsiyenti - sutka davomida mashina-smenalarning o‘rnatilgan uskunalarning umumiy soni yoki ishchi o‘rinlariga nisbatini aniqlash zaruriyati tug‘iladi. Bu holda smenalilik koeffitsiyenti quyidagi formula asosida aniqlanadi:
Ksm= MS/ KO
Bu yerda: MS - sutka davomida haqiqiy ishlangan mashina-smenalar yig‘indisi;
KO - o‘rnatilgan asbob-uskunalarning umumiy soni.
Uskunalarni yuklanish koeffitsiyenti ham uskunalardan vaqt bo‘yicha foydalanishni tavsiflaydi. Smenalilik koeffitsiyentidan farqli ravishda, u mahsulotning mehnat sig‘imini hisobga oladi. U mazkur uskunada tayyorlangan barcha mahsulotlar mehnat sig‘imining uning ishlash vaqti fondiga nisbati orqali aniqlanadi.
Korxonada asosiy ishlab chiqarish fondlaridan foydalanishni to‘liq baholash uchun ekstensiv ko‘rsatkichlardan tashqari, ularning quvvat bo‘yicha yuklanish tabiatini o‘rganish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu yerda yuqorida aytib o‘tilganidek, texnologik uskunalar amaldagi unumdorligining, ya’ni texnik asoslangan progressiv unumdorlikning normativ unumdorlikka nisbati asosida, ya’ni uskunalardan intensiv foydalanish koeffitsiyentidan foydalanish, uni quyidagi formula bo‘yicha hisoblash mumkin:
|
| |
Kadrlar (xodimlar) - Industrial iqtisodiyot

|
Industrial iqtisodiyot
|
bet | 67/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniKadrlar (xodimlar) — bu muayyan kasbni egallash bo‘yicha tayyorgarlikni o‘tgan, amaliy tajriba va mehnat ko‘nikmasiga ega, ishlab chiqarish sohasida ish bilan band bo‘lgan kishilardir.
Ishlab chiqarish, xo‘jalik faoliyatida qatnashishiga qarab sanoat tarmog‘ida band bo‘lgan barcha kadrlar ikki guruhga bo‘linadi:
sanoat ishlab chiqarishi xodimlari;
nosanoat ishlab chiqarishi xodimlari;
sanoat-ishlab chiqarish personali (S.ICH.P) - asosiy va yordamchi sexlar, zavod boshqaruvi, laboratoriya, ilmiy-tadqiqot va tajriba-loyihalashtirish bo‘limlari (IT va TL.I), hisoblash markazi xodimlari;
noishlab chiqarish personali - uy-joy, kommunal va yordamchi xo‘jaliklarda, sog‘liqni saqlash, profilaktika va ta’lim muassasalarida faoliyat yurituvchi xodimlar;
rahbarlar - direktor, direktor o‘rinbosarlari, bosh mutaxassislar, bo‘lim va xizmat boshliqlari, ya’ni muhandis-texnik personal (MTP);
xizmatchilar - hujjatlarni tayyorlash, hisob-kitob va nazorat qilish, xo‘jalik xizmati xodimlari (agentlar, g‘aznachilar, ish yurituvchilar, kotiblar, statistlar va hokazo).
jadval
Yuridik shaxslarda xodimlar soni va ish haqi fondi
(2017 yil yanvar-dekabr, qishloq xo’jaligi va kichik tadbirkorlik
sub’ektlaridan tashqari)1
|
Korxona va tash kil oil ar soni, birlik
|
|
|
| |