Kibermakon va raqamli suverenitet bo‘yicha xalqaro huquq

|
Kibermakon va raqamli suverenitet bo‘yicha xalqaro huquq
|
bet | 3/4 | Sana | 18.02.2024 | Hajmi | 36,57 Kb. | | #158370 |
Bog'liq 2-amaliyKibermakon va raqamli suverenitet bo‘yicha xalqaro huquq
Kibermakon bo'yicha xalqaro huquqning murakkabliklari va muammolari raqamli suverenitetni ilgari surish bo'yicha so'nggi tendentsiya tufayli tobora ko'proq mrakkablashib bormoqda. Raqamli suverenitet - bu xalqaro ishtirokchilar tomonidan raqamli sohadagi kirish, axborot, aloqa, tarmoq va infratuzilmani nazorat qilish va boshqarish g'oyasidir. So‘ngi yillarda bu g‘oya kibermakondagi uchta tarixiy hodisa tufayli ommalashib bormoqda:
Xitoy va Rossiyaning raqamli suverenitet bo‘yicha kiberittifoqi;
Snouden va Vikiliks ishi;
GAFA (Google-Apple-Facebook-Amazon) ning yuksalishi.
Xitoy va Rossiyaning raqamli suverenitet bo'yicha kiber ittifoqi raqamli suverenitetning muhim asosiga aylanadi. Chunki har ikki davlat ham o'zlarining milliy manfaatlarini himoya qilish uchun bunday g'oyani faol ravishda ilgari surmoqda, bu asoson ITU, ICANN, IANA va Internet boshqaruvi forumi kabi ko'plab muassasalarning global internet boshqaruviga aralashmaslik tamoyilini asoslab, o'zlarining kibermakonini ko'proq nazorat qilish maqsadini talab qilmoqdalar. Bu jarayon raqamli suverenitet g'oyasi internet betarafligiga qarshimi yoki yo'qmi degan bahs-munozaralarga sabab bo'ladi. Biroq, ularning sa'y-harakatlari o'zlarining kibermakonlari ustidan davlat paradigmasini ta'sirchan tarzda o'zgartiradi, chunki bu g'oya Saudiya Arabistoni va Misr kabi davlatlar tomonidan qo'llab-quvvatlanadi. Ularning sa'y-harakatlari, shuningdek, Yevropa Ittifoqini Internetga ruxsat berishni qayta ko'rib chiqishga chaqirdi, chunki Snouden-Wikileaks ishi jamoatchilik e'tiborini xavfsizlik masalalariga ko‘proq qaratishga undamoqda. Xavfsizlik va ma'lumotlarni himoya qilish masalalari tobora ko'proq Yevropa Ittifoqining kibermakon boshqaruvini qo'llab-quvvatlashi kerakmi yoki yo'qmi degan munozaralar markaziga aylandi. Keyinchalik, bu qarash yuksalayotgan yirik internet kompaniyalarining, ayniqsa GAFAning nazoratsiz xatti-harakatlari tufayli iqtisodiy nuqtai nazarga qadar kengaydi. GAFA ning juda tez sur’atlarda yuksalishi Yevropa Ittifoqini biznes inqilobining oldini olish va butun Yevropada innovatsiyalar va internet imkoniyatlarini qo'llab-quvvatlash uchun raqamli ekotizimni ko'rib chiqishga majbur qildi.
Bu holatlar, shubhasiz, kibermakon bo'yicha xalqaro huquqning yangi muhitini davlat sub'ektlari uchun qulay sharoitda belgilab beradi. Raqamli suverenitetning ushbu targ'ibotlari va yutuqlari nafaqat nodavlat sub'ektlari va internetning betarafligini buzishi mumkin, balki kibermakondagi erkinlik va mustaqillik savollarining paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Bular, shuningdek, kiberxavfsizlik bo'yicha potentsial kelishilgan xalqaro huquqni buzadi. Buning sababi, raqamli suverenitet potentsial ravishda ajratilgan kiber makonni yaratishi mumkin, chunki u davlatlar tomonidan hududiy asosda chuqur tartibga solinadi. Raqamli suverenitet g'oyasi hozirgi global internetni uzib qo'yadi. Natijada, xalqaro ishtirokchilarning kibermakon bo'yicha samarali va majburiy xalqaro huquqni shakllantirish bo'yicha kelishuvga erishish imkoniyatini kuchaytiradi. Bu, shuningdek, kiberhuquqbuzarliklar bo'yicha ishlarni Davlat ishtirokchilariga ko'rib chiqish imkoniyatini kuchaytiradi, chunki raqamli suverenitet aralashmaslik tamoyillari bilan mustahkamlangan.
So'nggi yillarda qayd etilgan ko'plab kiber insidentlar shuni ko'rsatmoqdaki, kiberxavfsizlik masalasi xalqaro siyosatning bir qismiga aylanib ulgurdi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) va Yevropa Ittifoqi kabi bir qancha xalqaro tashkilotlar kibermakonni boshqarish tashabbuslarini ilgari surmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti va Yevropa Ittifoqi kiber tahdidlarga chidamlilikni ta'minlash siyosatida yetakchi rol o'ynashga intilmoqda. Biroq, bu tashabbuslar haligacha tegishli qonun -qoidalar yaratilishga olib kelmadi.
Davlatlar kibermakonni (global internetning ishlashiga imkon beruvchi texnik arxitekturani) boshqarishga va kibermakondagi boshqaruvga e'tiborni kuchaytirar ekan, xalqaro huquqning kiberkontekstdagi roli ortib bormoqda.
Xalqaro huquq davlatlar va boshqa xalqaro manfaatdor tomonlar (asosan xalqaro tashkilotlar) oʻrtasidagi munosabatlarni turli taqiqlar, talablar va ruxsatlar orqali tuzadi. Shunday qilib, xalqaro huquq qurol-yarog’ savdosidan tortib, atrof-muhitni muxofaza qilishga qadar global boshqaruv masalalarini tartibga solish uchun yo'lni taqdim etdi.
Bir nechta istisnolardan tashqari (kiberjinoyatlar bo'yicha Budapesht konventsiyasi va hali kuchga kirmagan Afrika Ittifoqining Kiberxavfsizlik va shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish bo'yicha konventsiyasi), xalqaro huquqda kibermakonni tartibga solish bo'yicha maxsus qoidalar mavjud emas. Bundan tashqari, kibermakon texnologiyalari hali ham yangi, ham dinamik soha hisoblanadi. Shunday qilib, bir necha yillar davomida mavjud xalqaro huquq normalari umuman kibermakonga taalluqli yoki yo'qligi haqida javobsiz savollar mavjud edi. Bugungi kunda aksariyat davlatlar va bir qancha xalqaro tashkilotlar, jumladan, BMT Bosh Assambleyasining “Qurolsizlanish va xalqaro xavfsizlik” boʻyicha birinchi qoʻmitasi, G20 mamlakatlari, Yevropa Ittifoqi, ASEAN (Janubiy-Sarqiy Osiyo mamlakatlari assotsiatsiyasi) va OAS (Amerika davlatlari tashkiloti) amaldagi xalqaro huquq davlatlar tomonidan axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanishga nisbatan qo‘llanilishini tasdiqladilar.
Boshqa ko'plab xalqaro muammolardan farqli o'laroq, kibermakonni boshqarish muammosi davlatlar tomonidan emas, balki Internetni yaratgan akademik institutlar va xususiy shaxslar tomonidan (hukumat tomonidan moliyalashtirilgan bo'lsa ham) ilgari surilgan. Internetning tijoratlashuvi bilan AKT kompaniyalari paydo bo'ldi; bugungi kunda ularning platformalarining katta qismi, jumladan, davlat va davlat homiyligidagi kiberoperatsiyalar uchun muhit bo'lib xizmat qilmoqda. Davlatlarning kibermakonga, xususan, uning geosiyosiy raqobat zonasi sifatida qiziqishi kun sayin ortib bormoqda. Shunday qilib, kibermakonni boshqarish davlatlar va asosiy manfaatdor tomonlarni o'z ichiga oladi.
Oxirgi vaqtlarda Yevropa Ittifoqi va Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)ning kiberxavfsizlik masalalarining turli jihatlariga qaratilgan tashabbuslar ilgari surildi. BMT va Yevropa Ittifoqi kiber barqarorlik siyosatida yetakchi rol o'ynashni maqsad qilgan. Ikkala siyosiy institut ham qoidalar ishlab chiqarishga juda manfaatdor va ko'p jihatdan turlicha yondashuvlarni namoyish etadi, chunki ularning birinchisi o'zining noyobligi bilan ajralib turadigan xalqaro tashkilot bo‘lsa, ikkinchisi esa maxsus mintaqaviy tashkilotdir.
Hozirgacha BMT kiberxavfsizlik sohasiga oid xalqaro konventsiyani ishlab chiqmagan. Xalqaro huquq normalarini yaratishning mavjud tartibini birlashtirishga harakat qilganda bir nechta omillar yuzaga keladigan qiyinchiliklarni tushuntiradi.
Kiberinqilobning yuqori sur'ati va ishlab chiqarish qobiliyati tufayli dunyoni raqamlashtirish misli ko'rilmagan tezlikda davom etmoqda. 2022 yil oxiriga qadar dunyoda 21 milliarddan ortiq raqamli qurilmalar paydo bo'lishi kutilmoqda. Xalqaro huquq normalarining yaratuvchilari XX asrda ishlab chiqqan qonunchilik normalaridan farqli o'laroq, masalan, "eksklyuziv iqtisodiy zona" tushunchasi doirasida dengiz va dengiz tubini muhofaza qilishni ta'minlash huquqi va uning maqomini belgilash “Insoniyatning umumiy merosi” sifatida tan olingan bo‘lsa, kiberinqilob shunday tezlik va oldindan aytib bo'lmaydigan darajada shiddat bilan rivojlanmoqda va qonun ishlab chiqaruvchilar innovatsiyalar bilan bir oqimda bo‘lolmayaptilar.
|
| |