Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 12

68
Toqimachilik tola va iðlarining namlikni oziga yutishi sorbsiya deyiladi.
Sorbsiya ikki xil boladi.
Adsorbsiya toqimachilik tola va iðlarining yuza qatlamida namlikning
yutilishi.
Absorbsiya toqimachilik tola va iðlari butun hajmi boyicha namlikni
yutishi.
Sorbsiya jarayonida toqimachilik tola va iðlari yutgan namlikning barchasi
desorbsiya jarayonida chiqib ketmaydi. Chunki, namlikning bir qismi tola
va ið moddalarining molekulalari orasiga joylashib oladi. Natijada, gisterezis
halqasi hosil boladi.
Adsorbsiya holatida molekulalararo ozaro tasir kuchlari ozgarmaydi.
Adsorbsiya jarayonidagi suv buglarining miqdori juda kop omillarga,
yani tola va ið turi, tarkibi, bosim, harorat, havoning nisbiy namligi va
boshqalarga bogliq.
Namlik adsorbsiyasi juda tez kechadi.
Diffuzion jarayonda suv buglari molekulalarining tola va iðlar
molekulalariaro boshliqlariga joylashishi (adsorbsiya) sekin kechadi va
muvozanat namlikka uzoq muddat (bir necha soat)da erishiladi.
Kapillar kondensatsiya jarayoni tola
kapillari devorlarida suv
buglarining kamayishiga bogliq bolib, tola kapillarlari sirtlarini hollaganda
sodir boladi. Bu jarayon yuqori nisbiy namlikda uzoq muddat (bir necha
soatgacha) davom etadi.
Toqimachilik tola va iðlari suv yoki suv buglarini yutishi natijasida
ularning fizik-mexanik xossalari ozgaradi, natijada material massasi,
mustahkamligi va boshqa xususiyatlariga salbiy tasir korsatadi.
Quyi haroratdagi havoda suv buglarining tarkibi qanchalik yuqori bolsa,
material oziga shuncha kop namlik yutadi. Doimiy haroratda material muvozanat
namligining havoning nisbiy namligiga bogliqligi izotermik yutilish deyiladi.
29-rasmda turli toqimachilik tolalarida suv buglarining izotermik
yutilishi (t=25
0
C da) korsatilgan, absissa oqlari boyicha havoning nisbiy
namligi belgilanadi.
100
n
P
P
ϕ
⋅
=
(46)
bu yerda: P suv buglarining mutlaq bosimi, kgk/sm
2
; P
n
toyingan
suv buglari bolib, ordinata oqi boyicha
muvozanat namlik, %da beriladi.
Tolalar yutish imkoniyatining farqlanishi havo nisbiy namligining
hamma oraligida saqlanadi. Jun, iðak, sellulozali tolalar paxta, zigir,
jut oziga suv buglarini tez yutadi. Sintetik tolalar, jumladan, poliefir,
polixlorvinil, poliakrilonitrillar namlikni kam miqdorda yutadi.
Tola va iðlarning sorbsiya imkoniyati makromolekulalarning joyla-
shishiga, zichligiga va govakligiga tasir etadi. Agar tolaning ichki yuzasidagi
govaklik yuzasining yigindisi qanchalik katta bolsa, yutish imkoniyati
shunchalik yuqori boladi.
69
29-rasm. Tabiiy (a) va kimyoviy (b)
tolalarda suv
buglarining izotermik yutilishi:
atabiiy tola: 1toshpaxta; 2paxta; 3iðak; 4zigir; 5jut;
6 ingichka jun; bkimyoviy tola: 7xlorin; 8trilen-lavsan;
9orlon-nitron; 10neylon; 11atsetat; 12viskoza.
b
a
Suv molekulalari polimer molekulalari boshligiga yutilishi natijasi-
da, molekulalar orasidagi boglanishni susaytiradi, tola va iðlarning
mexanik va boshqa xususiyatlariga tasir etadi.
Namlikning yutilishi natijasida tola shishadi,
viskoza tolasining
kondalang kesimi yuzi 4065 %, junniki esa 2030 % oshadi. Tolalarning
yuza qatlamidagi yutilishi (adsorbsiya) unchalik katta emas, 14%ni tashkil
etadi. Sintetik tolalar katta bolmagan yutilishga ega. Bular tolalarning kelib
chiqishi, qollanilishi va qayta ishlanishida hisobga olib boriladi. 10-jadvalda
toqimachilik tola va iðlarning gigroskopik xususiyatlari korsatilgan.
10-jadval
Havoning turli nisbiy namligida tola va iðlarning
muvozanat namligi
Paxta
Iðak
Jun
Viskoza
Jut
Shishasimon,
polivinil-
xloridli,
poliðropilenli
Tola va ið
Muvozanat
namlik, foizda
Tola va ið
Muvozanat namlik,
foizda
Polietilenli
Xlorinli
Lavsan
Nitron
ið
tola
Anid
Kapron
Uchlanma atsetat
78 1820
10,5 3739
1316 3840
12,813,8 2733
13 3536
0 0
ϕ
=65
ϕ
=95
ϕ
=65
ϕ
=95
0,01 0,12
0,20,3 0,70,9
0,40,5 0,50,7
0,81,00 1,51,6
1,6 3,24,0
3,43,8 5,86,1
3,54,5 78
4,55,2 1011,6
70
Agar harorat 25
0
C va havoning nisbiy namligi 100% atrofida bolsa,
tolalar namligi quyidagicha boladi: paxta 1820%, zigir 1921%, jut 35
36%, iðak 3739%, jun 3840%, viskoza 3540%, neylon 8 9% va hokazo.
Harorat muvonazatga tasir etadi: harorat
ortishi bilan muvozanat
namlik darajasi kamayadi, natijada suv buglarining chiqishi ortadi. Prof.
T.B.Spikmen va K.A.Kuperlar ingichka jun uchun izoterma va izobara
sorbsiyalarning bir-biriga yaqinligini korsatib berganlar (30-rasm).
Iðlarning sorbsiya va desorbsiyali ozgarish egri chiziqlari, vaqt davomida
namlikning ozgarib borishini korsatib beradi. Natijada, bu namlikning
yutilishi va atrof-muhitga chiqarilish xususiyatini namoyon etadi.
Sorbsiya va desorbsiya jarayonlari uzoq davom etadi (31-rasm), shu
sababli, muvozanatga yaqinlashgan sari jarayon tezligi sekinlashib boradi.
Agar tola qatlami yogon bolsa, namlikning
muvozanat holati sekin
amalga oshadi.
Suv buglarining sorbsiyali (adsorbsiyali) izotermasining ozga-rishidagi
egri chiziqlarini yozish uchun S. Brunauer, N. Emmet va E. Teller
tenglamalaridan foydalaniladi:
V = V
m
CP/[P
0
P )+(C1)P/P
0
] (47)
bu yerda: V yigilgan
namlik
hajmi; V
m
adsorbsiyali namlik ha-
jmining oraliq qiymati; C ozgarmas
adsorbsiyasi (sorbsiya issiqligiga, mut-
laq harorat va boshqa korsatkichlarga
bogliq); P bug bosimi; P
0
belgilangan haroratda yutilgan bug
bosimi.
31-rasm. Suv buglarining
sorbsiyali va desorbsiyali
ozgarishidagi egri chizigi:
1, 1
1
viskoza iði; 2, 2
1
iðak.
30-rasm. Ingichka tolali jun uchun suv buglari sorbsiyasining egri chizigi:
a turli harorat uchun izotermalar;
b havoning turli nisbiy namligi uchun izobaralar.
b
a
71
(47) tenglamadan C ni topish uchun quyidagi formulani keltirib
chiqaramiz:
0
0
1
1
(
)