nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tayanch so‘z va iboralar - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

|
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
|
bet | 48/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
Tayanch so‘z va iboralar:
Axborot texnologiyalarining taraqqiyot bosqichlari; «qo‘l» axborot texnologiyasi; kommunikatsiya tizimi; AAT evolyutsiyasi; EHMlarning avlodlari; AATning rivojlanish tendensiyalari.
Takrorlash uchun savollar
Axborot texnologiyalarining taraqqiy etib borish bosqichlarini aytib bering.
Kommunikatsiyalar tizimi deganda nimani tushunasiz?
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalari hal etadigan vazi-falarni aytib bering.
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalari evolyutsiyasini aytib bering.
EHMlar nechta avlodga bo‘linadi va nimalari bilan o‘zaro farq qiladi?
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalarining rivojlanib borish tendensiyalari nimalar bilan izohlanadi?
|
| |
Tayanch so‘z va iboralar - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

|
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
|
bet | 54/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
Tayanch so‘z va iboralar:
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari; konseptual model; axborot texnologiyalarining konseptual modeli; boshqaruvchi tizim; ijro tizimi; funksional model; axborot muhiti; namunaviy tarkib; texnik ta’minot; ma-tematik ta’minot; dasturiy ta’minot; lingvistik ta’minot; AAT hayotiy sikli.
Takrorlash uchun savollar.
Axborot tizimining konseptual modeli deganda nimani tu-shunasiz?
Axborot tizimining funksional modelini tushuntirib bering.
Axborot muhiti deganda nimani tushunasiz?
Axborot tizimining namunaviy tarkibiga nimalar kiradi?
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari ta’minot qismlarini ayting.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining hayotiy siklini tushuntirib bering.
|
| |
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA INTERNET SAYTLARI

242
V-bo’lim. Ilk qadam dasturi bo’yicha guruhiy mashg`ulot va rivojlanish
markazlarida ta’limiy jarayonni tashkil etish
18- IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy jarayonni tashkil etish
O’quv mashg’uloti rejasi
1
IMЕN (TRIZ)haqida tuhuncha
2. IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy jarayonni tashkil etish
TRIZ - "ixtirochilik muammolarini hal qilish nazariyasi" ning qisqartmasi. Har qanday
boshqa nazariya singari, o'z strukturasi, vazifalari va algoritmi ham mavjud. Ko'pgina ota-
onalar TRIZning elementlarini bolalar bilan birga o'qishadi, hatto buni bilishmaydi.
Maktabgacha tarbiyachilar uchun TRIZ - bu asosiyni o'rnini bosa olmaydi. Mavjud ta'lim
usullari samaradorligini oshirish maqsadida yaratildi.
Ko'pgina o'yinlar onalar va o'qituvchilarga yaxshi tanish, ammo ta'lim va rivojlanish
muntazam ravishda amalga oshirilganda, bolaning yangi ko'nikmalarga ega bo'lishlari
osonroq bo'ladi. Shuning uchun chaqaloqning barkamol ijodiy shaxsini rivojlantirishdan
manfaatdor bo'lganlar maktabgacha yoshdagi bolalar uchun TRIZ bilan tanishish kerak. Bu
nafaqat foydali, balki juda qiziqarli.
-qadam: O'rnatishdan oldingi xulosani tekshiring

|
-qadam: O'rnatishdan oldingi xulosani tekshiring
|
bet | 3/3 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #99495 |
Bog'liq AbbosxonMB8-qadam: O'rnatishdan oldingi xulosani tekshiring
O'rnatishdan oldingi xulosa sizga o'rnatish uchun qanday sozlamalar ishlatilishini aytib beradi:
10-rasm Settingslarni tekshiramiz
9-qadam: PostgreSQL o'rnatishni boshlang
Sozlash Postgres-ni Windows operatsion tizimingizga o'rnatishga tayyor:
11-rasm Dastur o’rnatishga tayyor
O'rnatishni boshlash uchun "Next" tugmasini bosing:
Butun jarayon bir necha daqiqa davom etadi:
12-rasm Dasturimiz tayyor
PostgreSQL-ni sozlash ustasi tugallangandan so'ng, o'rnatish oynalarini yopish uchun "Finish" tugmasini bosing.
Windows 10 da PostgreSQL qanday ishga tushiriladi?
1-qadam: pgAdmin-ni oching
Windows tugmasini bosing va "postgreSQL 14" ni toping. Uni topgach, ustiga bosing va “pgAdmin 4” ni tanlang Yoki to'g'ridan-to'g'ri Windows qidiruv panelida "pgAdmin 4" ni qidirishingiz mumkin.
2-qadam: Parolni kiriting
"PgAdmin 4" tugmasini bosish sizdan parolni kiritishingizni so'raydi:
13-rasm Kiritgan parolni yozamiz
O'rnatish vaqtida yaqinda o'rnatgan asosiy parolni kiriting va davom etish uchun "Ok" tugmasini bosing.
3-qadam: PostgreSQL 12 ni tanlang
Chap panelda "Serverlar" ni va keyin "PostgreSQL 12" ni bosing. Natijada, quyidagi boshqaruv paneli paydo bo'ladi:
13-rasm Databasa tayyor
Bu Windows 10 operatsion tizimida PostgreSQLni yuklab olish, o'rnatish va ishga tushirish haqida barcha kerakli ma'lumotlar edi.
2 Tanlangan variant bo'yicha MB loyihasini yaratish;
Shahar poliklinikasida bemorlarning kartotekasini avtomatlashtirilgan yuritish ma'lumotlar bazalari
Xulosa
PostgreSQL-ni yuklab olish uchun “www.postgresql.org/download” saytiga tashrif buyuring > OT ni tanlang > O‘rnatuvchini yuklab oling > Tegishli PostgreSQL versiyasini tanlang, natijada “.exe” fayli yuklab olinadi. PostgreSQL-ni Windows 10-ga o'rnatish uchun yuklab olingan faylni oching > o'rnatish katalogini belgilang > komponentlarni tanlang > ma'lumotlar katalogini tanlang > parol o'rnating > o'rnatishdan oldingi xulosani o'qing va nihoyat o'rnatish jarayonini boshlash uchun keyingi tugmani bosing.
|
| |
-rasm O’zimizning windwos uchun mos versiya

|
-rasm O’zimizning windwos uchun mos versiya
|
bet | 2/3 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #99495 |
Bog'liq AbbosxonMB3-rasm O’zimizning windwos uchun mos versiya
Yuklab olish tugmasini bosish orqali yuklab olish jarayoni boshlanadi:
PostgreSQL bir necha daqiqa ichida Windows operatsion tizimingizga yuklab olinadi.
PostgreSQL qanday o'rnatiladi?
Windows operatsion tizimingizda PostgreSQL-ni o'rnatish uchun quyidagi amallarni bajaring:
1-qadam: Yuklab olingan faylni oching
Yuklab olish tugallangach, tegishli ".exe" faylini oching:
4-rasm Dasturni o’rnatamiz
Dastlab, " Welcome" oynasi paydo bo'ladi; davom etish uchun "Next" tugmasini bosing.
2-qadam: O'rnatish katalogini tanlang
PostgreSQL-ni o'rnatmoqchi bo'lgan katalogni belgilang yoki ko'rib chiqing:
5-rasm Qayerga o’rnatishni tanlaymiz
Belgilagandan so'ng, davom etish uchun "Next" tugmasini bosing.
3-qadam: Komponentlarni tanlang
Siz o'zingiz tanlagan komponentlarni kompyuteringizga o'rnatishingiz mumkin. Biz standart sozlamalar bilan davom etamiz, shuning uchun "Next" tugmasini bosing:
6-rasm kerak bo’lgan komponentalarni tanlaymiz
4-qadam: Ma'lumotlar katalogini tanlang
Ma'lumotlaringizni saqlash uchun ma'lumotlar katalogini tanlang va "Next" tugmasini bosing:
7-rasm Katalogni tanlaymiz
5-qadam: Parolni o'rnating
Postgres super foydalanuvchisi uchun parol o'rnating (keyinroq foydalanish uchun uni eslab qoling) va "Next" tugmasini bosing:
8-rasm Parolni o’rnatamiz
6-qadam: Port raqamini o’rnating
Ma’lumotlar bazasiga ulanish uchun port raqamini o’rnating yoki standart port raqami “5432” bilan o’ting:
9-rasm Portni tanlaymiz
7-qadam: Kengaytirilgan variantlar
Keyingi oyna sizga mahalliy tilni tanlash imkoniyatini beradi; ularni avvalgidek qoldiring va “Next” tugmasini bosing:
|
| |
-rasm - Axborot texnologiyasi va tizimlari

|
Axborot texnologiyasi va tizimlari Pdf ko'rish
|
bet | 157/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirish11.3 -rasm.
R-Bank tizimida masofaviy elektron xizmat
ko'rsatish jarayoni.
rishi, turli xildagi to'lov hujjatlarini tayyorlashi , Milliy Bankdan o'z
hisob raqamini qoldiqlar va pul aylanishlari to'g'risida axborot olishi ,
xohlagan davrga o'z hisob raqamidan ko'chirmalarni chop etib olishi
hamda boshqa moliyaviy hisobotlami olishi mumkin bo'ladi. Bu esa mijoz
va bank uchun bir qancha afzalliklar keltiradi. Buni 12.1-jadvaldagi
soiishtirma tahlil orqali ham ko'rishimiz mumkin.
223
1 1 . 1 -ja d v a l
R-Bank tizimida to ‘lov hujjatlarining elektron va qog‘ozdagi
nusxasini solishtirish
№
Oddiy xizm at k o ‘rsatish
M asofaviy elektron xizmat
ko'rsatish
1.
Mijozning qog‘oz tolov
hujjatini to‘ldirish;
Mijoznining elektron hujjatini
tizimda tayyorlash
2.
To‘lov hujjatiga
tashkilotning muhrini qo‘-
yish
Elektron hujjatga mijozning
elektron raqami imzosini qo‘yish
3.
Mijozning mas’ul shax-
sining bankka kelishi
Foydalanuvchi mijozning bank
serveri bilan aloqa o‘rnatishi
4.
Mijozning ,,o‘z“ mas’ul
xodimiga murojat qilishi
Yangi elektron hujjat haqidagi
axborot mas’ul xodimgaavtomat
ravishda tushishi
5.
Mijozning ,,o‘z“ mas’ul
xodimi bilan hech kim
halaqit bermaydigan holda
gaplashishi
Bankvamijozning o‘rtasidagi aloqa
kanalining va ma’lumotlarining
shifrlanishi
6.
Mijozning mas’ul xodimga
hujjatini berishi
Elektron imzolangan hujjatning
avtomat ravishda bankka uzatilishi
7.
To‘lov hujjatidagi muhr-
ning va imzo namunasi
kartochkasi bilan solish
tirish
Mijozning elektron raqamli imzo
sini tekshirish
8.
To‘lov hujjatining to‘g‘ri
toMdirilganligini tekshirish
Elektron hujjat rekvizitlarining
tizim tomonidan tekshirilishi
10.
Mas’ul xodim tomonidan
Mijozning kartotekasi,
overdraft blokirovkalan-
ganligini tekshirish
Tizim tomonidan Mijozning
kartotekasi, overdraft
blokirovkalanganligini tekshirish
224
|
| |
axborotni 
quyidagi asosiy 
sektorlarga

2.
Fan-texnika va maxsus axborot sektori:
fundamental va amaliy
fanlaming barcha tarmoqlari, ta ’lim, madaniyat va inson faoliyatining
boshqa sohalaridagi bibliografik, referativ va ma’lumotnoma axborotini,
kutubxona va ixtisoslashgan xizmat orqali boshlang'ich manbalaiga bo'lishni,
matnli ma’lumotlar, to'la jamli nusxalar, mikrofilmlar, kasb bo'yicha
axborot va xo'jalik mutaxassislari uchun maxsus m a’lumotlar olish
imkoniyatini ta’minlashni qamrab oladi.
3.
Iste’molchilik axboroti sektori
yangiliklar xizmati va matbuot
axboroti, ma’lumotnoma adabiyotlar, qomuslar, ommaviy va qiziqarli
axborotni qamrab oladiki, ulardan bo'sh vaqtda, uy sharoitida foydalaniladi.
Bu sektor, shuningdek, maxalliy yangiliklar, ob-havo, transport qatnovli
jadvali va hokazolami ham o'z ichiga oladi.
Axborot resurslaridan unumli foydalanish boshqarish jarayonlariga
axborot texnologiyalarini tadbiq etish, amaliy dasturlardan keng
foydalanish, m a’lumotlar bazasini tashkil etish bilan tavsiflanadi. Ya’ni
axborot texnologiyasining m a’lumotlami yig'ish, qayta ishlash, saqlash,
uzatish va axborotni taqdim etish jarayonlarining samarali tashkil etilishi
bilan bog'liqdir.
Yangi mavzuni mustahkamlash

larga» o'tkazilishi va ana undan key in jamoa b o iib boshqarishga
oiiladi. Biroq. uyushgan pedagogik jamoaning ichki rivqjlanish
jarayoni ibtidosida «betartib y ig in di» mavjud edi. A.S.Makarenko
insonga(jamoaga) bo*Igan talablar darajasi bilan insonga(jamoaga)
bo igan hurmatning mos tarzdagi bogiiqligi qonuniyatiga asoslangan
holda real tarbiyachilik amaliyotida jamoa ongining va jamoa
faoliyatining «o'z-o'zidan pishib yetilishi», «ow
z-o*zidan tashkil topishi»
imkonivatlarini ham nazardan qo'ymaydi. L.N. Tolstoy bolalar jamoasi
haqida gapirgan boisa. K, Rodjers aniq shaxs haqida gap yuritadi.
Biroq har ikkala vaziyatda ham tarbiyalanuvchilar «ichki ishlariga» va
«tabiiy pishib yetilislr» jarayoniga aralashmaslik g’ovasi ilgari suriladi.
K. Rodjers maslahat beradiki. «agar
0
‘quvchi vomon baholardan va dars
materialini o’zlashtira olmavotganidan shikovat qilsa, o‘qituvchi o'quv
ishlarining to'g'ri usullariga tegishli bolgan maslahatlarni qollamasligi
kerak. Biming o'rniga o'qituvchi o'quvchini o’z tuyg; ular ini. o’zining
maktabga, o‘z-o*ziga, boshqa odamlarga boigan munosabatini ifoda-
lashga ragwbatlantirishi lozim. O kz tuyg'ularini toliq ifodalagan va o‘z
hayotining bu tomonlariga o’zi tushunib yetgan o'quvchi o'z oldiga
yangi maqsadlarni qo4 ishi va ularga yetishish yoilarini belgilab olishi
kerak».
I N T E G R A T IV - FA O LIY A TN IN G SH A K L L A N ISH
1 9
     
г
“I - Axborot texnologiyasi va tizimlari

|
Axborot texnologiyasi va tizimlari Pdf ko'rish
|
bet | 155/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirish2 1 9
г
“I
„Yuridik shaxslarga xizmat
ko‘rsatish“ tizimchasi
„Xususiy shaxslarga xizmat
ko‘rsatish“ tizimchasi
„Ma’muriy hujjat aylanishi
va xodimi hisobini olib
borish“ tizimchasi
„Filiallami boshqarish4
tizimchasi
Bankning
operatsiya
kuni
„Xo‘jalik operatsiyala
rini rejalashtirish va
tahlili“ tizimchasi
„Xorijiy valuta bilan
operatsiyalar44 tizim
chasi
„Tahlil va rejalash-
tirish“ tizimchasi
,Korrespondent hisob
raqamini olib bori-
shi“ tizimchasi
Kirishning telekommunikatsion muhiti
Filial
Bank-korrespondent
Filial
11.1-rasm. Operatsion kun modelining tarkibi.
chiqish va tahlil qilish, barcha filiallar o ‘rtasidagi hisob-kitoblar avto-
matlashtiriladi. Filiallar orasidagi o‘zaro hamkorlik to ‘g‘ridan-to‘g‘ri
yoki bankning markaziy bo‘limi orqali tashkil qilinishi mumkin. Filial
doiralaridagi majmua o ‘z ichiga valutali va so‘mni kassa operatsiyalarini
oladi, filial bo‘yicha balansni ichki buxgalteriya yozuvlarini hisobga olish
bilan hisoblab chiqadi. Korrespondentlik munosabatlari bo‘yicha hisob-
kitoblami bajaradi.
Mijozlarga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha ABT ning eng keng tarqalgan
tizimchalari quyidagilardir: mijoz bank, plastik kartochkalar bilan ishlash
operatsiyalari.
P la stik kartochkalardan
foydalanish mijozlarga xizmat ko‘rsa-
tishning samarali shakli hisoblanadi. Plastik kartalar, qisqa muddatli
davlat obligatsiyalar mamlakatimizdagi davlatning qisqa muddatli
obligatsiyasi ta'minlanishining turlari bo'yicha debetli, kreditli, debit-
220
kreditligiga b o 'lin a d i. U n in g bilan bir qatorda plastik kartalar asosida
|
| |
Moddiy resurslar - Axborot texnologiyasi va tizimlari

Bu holatda u nostandart qayta ishlash usullarini talab etadi.
Iqtisodiy obyekt turli manbalardan quyidagi tashqi axborotni olishi
mumkin:
1. Iqtisodiyotning ahvoli haqida umumiy axborot. Manbalar: axborot —
tahliliy materiallar, ixtisoslashgan gazetalar, jurnallar, Internet resurslari.
2. Ixtisoslashgan iqtisodiy axborot: moliyaviy bozor bo'yicha.
3. Tovarlar narxlari bo'yicha axborot. Manbalar: ixtisoslashgan jurnal
va byulletenlar, kataloglar, Internet ma’lumotlar bazasi.
4. O'ziga xos axborot. Turli manbalar, jumladan, Internet. Uni axtarishda
izlab topish tizimlaridan foydalaniladi.
5. Davlat boshqarish organlaridan axborot (qonunlar, qarorlar, soliq
organlari xabarlari va hokazo).
Har qanday resurslar kabi, axborot resurslarini ham boshqarish
mumkin, lekin ulami miqdoriy va sifat jihatidan baholash metodologiyasi,
ularga bo'lgan ehtiyojni oldindan belgilash hali ishlab chiqilmagan, shunga
qaramay iqtisodiy obyekt darajasida axborot ehtiyojlarini o'rganish, axborot
resurslarini rejalashtirish va boshqarish mumkin va zarur. Axborot resurslarini
boshqarish deganda:
• har bir darajada va boshqarish funksiyasi doirasida axborotga bo'lgan
ehtiyojlarni baholash;
• iqtisodiy obyektning hujjat aylanishini o'rganish, uni optimallash,
hujjatlar turi va shakllarini standartlash, axborot va ma’lumotlami to'plash;
• ma’lumotlar turlari nomunosibligini yengib o'tish;
• m a’lumotlami boshqarish tizimini yaratish tushuniladi.
Jahon bozorida
Bank faoliyatini avtomatlashtirish xususiyatlari

ABT lari o'z xizmatlarining keng, turli-tumanligi bo'yicha mijozlarga
tez va sifatli xizmat ko'rsatishga imkon beradi. Tizimning asosiy xizmat
modullari quyidagilarni amalga oshiradi:
— yuridik shaxslarga hisoblash-kassa xizmatini ko'rsatish;
— bank-korrespondentlari hisob raqamlari bo'yicha xizmat ko'rsatish;
— kredit, depozit, valuta operatsiyalari;
— xususiy shaxslar kiritmalarining har qanday turlari va ular bo'yicha
operatsiyalar;
— fond operatsiyalari;
— plastik kartochkalar yordamida hisob-kitoblar;
— buxgalteriya vazifalari;
— tahlil, qarorlar qabul qilish, menejment, marketing va bosh
qalar.
Oxirgi avlod ABT „mijoz-server" arxitekturasidagi tarmoqli tex-
nologiyalarga suyanadi. Keyingi vaqtda moliyaviy tahlilning vazifalari va
biznesni boshqarishning maqsadlariga katta ahamiyat berilmoqda. Moliyaviy
xavf-xatarni nazorat qilishda, resurslarni boshqarishda, operatsiyalarning
foydaliligini, yangi bank xizmati (mahsulot)ning mijoz va bo'linmalar
daromadliligini tahlil qilishga imkon beruvchi tizimlar ishlab chiqarilgan
va ishlab chiqarilmoqda. Bank biznesining rivojlanishi bunday qurollardan
kundalik faoliyatda foydalanish zarurligiga olib keladi. „Imkomservis" firmasi
misolida ABT ning asosiy vazifaviy tizimlarining qisqacha ta’rifi ustida
to'xtaymiz.
Bankning operatsiya kuni dasturiy-texnologik majmua sifatida bank
hisobining ko'p mehnat talab qiluvchi operatsiyalarini avtomatlashtiradi
(11.1-rasm).
Mijozlarning shaxsiy hisob raqamlari bo'yicha operatsiyalar to'lov
hujjatlari bo'yicha amalga oshiriladi. Shaxsiy hisob raqamdan ko'chirma esa
har bir buxgalteriya yozuvlarini aks ettiradi. Majmua shaxsiy sabablar
bo'yicha (hujjatlarni rasmiylashtirilgan buxgalteriya yozuvlari bo'yicha)
mablag'larning haqiqiy va rejalashtirilgan harakatini amalga oshiradi.
Hujjatlar bundan keyingi nazorat operatsiyasidan o'tadi, barcha parametrlar
mos kelganda, hujjatlaming ro'yxati tuziladi va hisoblash-kassa markaziga
jo'natish uchun fayl shakllantiriladi. Korrespondentlik hisob raqami orqali
o'tgan hujjatlar hisob raqamlari bo'yicha tarqatiladi.
Filiallar faoliyatining hisobi bo'yicha majmua filialning hisobxonasi
va boshqa bo'limlardagi ish joylarini avtomatlashtirishga mo'ljallangan.
„Bank filiallari" darajasida filiallardan olingan axborotlarni bilish, ishlab
Hujjat aylanishi - Axborot texnologiyasi va tizimlari

(to'Iiqligi, ishonchiigi. eskirmaganligi. aniqligi) aniqlash. shuningdek.
axborot olish, qayta ishlash, himoya qilish imkonini beradi.
Resurs —
insonning maqsadga erishish yo'lida mahsulotni ishlab
chiqish uchun zaruriy manba hisoblanadi. Mamlakat milliy iqtisodining
har qanday tarmog'i tahlil etilayotganida uning tabiiy, mehnat, moliyaviy,
energetik resurslarini ajratib ko'rsatish mumkin. Bu tushuncha iqtisodiy
kategoriya sanaladi.
Axborot texnologiyasi va tizimlari - bet 39

murakkabligi oshishi natijasida o‘sishi bilan izohlanadi. Demak, axborot
to'laqonliligi koefTitsiyenti axborotga ketgan harajat bilan bogMiq.
Teskari belgilar bilan olingan yo'qotishlar oMchami iqtisodiy samarani
(oxir-oqibatda foydani) ifodalaydiki, u axborot notoMaqonligi va o'z vaqtida
yetkazilmaganligi tufayli yo‘qotishlarni bartaraf etish
natijasida olinishi
mumkin.
Iqtisodiy samara
(/) bilan axborotni yo'qotish (5) o'rtasidagi aloqa
quyidagi bogMiqlikda ifodalanadi:
bu yerda
M — yo'qotishlaryoki iqtisodiy samara koefTitsiyenti (ularning
maksimal ahamiyatiga nisbatan).
Smax maksimal yo'qotishlar axborot umuman yo'q
paytida yuzaga
keladi. Ularning o'lchami axborotsiz to'g'ri qaror qilish ehtimoli hisobga
olingan holda belgilanishi lozim.
M
koefTitsiyenti o'z
navbatida
axborot toMaqonligi koefTitsiyenti
(Afff)dan, u bilan bog'liq
harajatlar^,)
va
yo'qotishlarga
(S2)
bog'liq.
Demak, axborot toMaqonligi koefTitsiyenti optimalligi
sharoitlarini ikki
yoqlama aks ettirishi mumkin: harajat va yo'qotishlar summasini
minimallashtirish, ya’ni
yoki foyda va harajatlar o'rtasidagi
farqni
maksimallashtirish, ya’ni
(E—S)max. Axborot harajatlari uning
miqdoriga, shuningdek sifat harakteristikalariga bog'liq holda belgilanadi.
Umumiy holda axborot
hisobini axborotning mazmuni, usuli va
miqdori bilan tavsiflash mumkin.
Axborot miqdori tushunchasi

Axborot tizimlarini yaratish borasida amaliyotdagi saqlangan axborot
miqdori hisobga olinadi, shu bois axborot hajmini hujjatlar soni, shakli,
satrlar soni,
belgilari, ramzlari, yozuvlar,
signallar, xabarlar miqdori
bilan belgilanadi.
Axborot narxiga ta ’sir etuvchi omillar axborotni qayta ishlash narxi
va uning iste’mol sifati hisoblanadi.
Axborot sifatini oshirish, odatda,
texnik va dasturiy vositalarga qilinadigan harajatlaming miqdorini muayyan
darajada oshirishni talab etadi. Axborot uzatish tezligining oshishi, qayta
ishlashda ushlanib
qolish davrining kamayishi, axborot aniqligining
oshishi, tizim ishi ishonchliligining ortishi,
axborotdan foydalanishning
qulaylashishi, axborotni qayta ishlash va umumlashtirish darajasining
oshishi uning qadr-qimmatini oshiradi va tegishlicha narxi ham oshadi.
3.3. Iqtisodiy axborot, uning xossalari va turkumlanishi
Axborot, axborot resurslari har doim mavjud bo'lgan, ammo ularga
o'z hususiyatiga ko'ra iqtisodiy kategoriya sifatida qaralmagan. Garchi kishilar
boshqaruv sohasida axborotdan doimo foydalanib kelgan bo'lsalar ham.
Jamiyat rivojlanib borishi va texnologiyalaming murakkablashishi
natijasida, axborot hajmi shunchalik ko'payib ketdiki,
uni boshqaruv
sohasida avtomatlashtirilgan holda qayta ishlashni tashkil etmasdan turib
to'g'ri qaror qabul qilish murakkablashadi. Hozirgi kunda mavjud
axborotning asosiy qismini iqtisodiy axborot tashkil etadi.
-BOB. AXBOROT TEXNOLOGIYASI - IQTISODIY

|
-BOB. AXBOROT TEXNOLOGIYASI - IQTISODIYBog'liq axborotlashtirish4-BOB. AXBOROT TEXNOLOGIYASI - IQTISODIY
TIZIM SIFATIDA
4.1. Tizim, uning xususiyatlari va tasnifi
Hozirgi kunda fan va texnikada ko‘p qo'llaniladigan tushunchalardan
biri — tizimdir.
Tizim
— bu tashkil etuvchilardan iborat bir butunlik
degan ma’noni anglatadi. Umumiy holda tizimga quyidagicha ta ’rif
keltiramiz.
Tizim
— bu o‘zaro bogMiq va yagona maqsadga erishish uchun ma’
lum qoida asosida o'zaro munosabatda boMadigan elementlar to'plamidir.
Bu elementlar to'plami oddiy elementlar yigMndisidangina iborat boMmay,
har bir element ham o'z navbatida tizim bo'lishi mumkin.
Tizimlami turli belgilarga ko'ra turkumlarga ajratish mumkin. Umuman
olganda, tizimlar moddiy yoki mavhum bo'lishi mumkin (mavhum —
inson ongi mahsuli).
Moddiy tizimlar, asosan moddiy obyektlar to'plamidan tashkil topadi.
O'z navbatida moddiy tizim anorganik (mexanik, kimyoviy) va organik
(biologik) tizimga yoki aralash tizimga ajratiladi. Moddiy tizimlarda asosiy
o'rinni ijtimoiy tizim egallaydi. Bunday tizimning xususiyatlaridan biri
insonlar o'rtasidagi munosabatlami aks ettirishdir.
Mavhum tizimlar inson ongining mahsuli bo'lib, har xil naza-
riyalar, bilimlar, gipotezalardan iborat. Yangi axborot texnologiyasi ham
moddiy tizim elementlarini (kompyuterlar, hujjatlar, insonlar), ham
nomoddiy tizim elementlarini (matematik modellar, inson bilimlari va
hokazo) o'z ichiga oladi. Shu orada axborot texnologiyasiga ta’rif berib
o'tish maqsadga muvofiqdir.
Axborot texnologiyasi
— obyektning, hodisa yoki jarayonining
(axborot mahsulotining) ahvoli haqida yangicha ma’lumot olish maqsadida
m a’lumotlami yig'ish, qayta ishlash va uzatish vositalari hamda usullari
majmuasi (boshlang'ich ma’lumotlar) dan foydalanish jarayonidir.
Tizimlar tuzilishi bo'yicha oddiy yoki murakkab bo'lishi mumkin.
Oddiy tizimlarni tashkil etuvchi elementlar soni kam bo'lib, sodda
tuzilishga ega bo'ladi.
Murakkab tizimlar esa bir nechta elementlardan tashkil topgan bo'lib,
bu elementlar ham o'z navbatida alohida tizimlarga bo'linishi mumkin.
Vaqt davomida o'zgarishga qarab tizimlar
|
| |
VI bosqich 
O’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash. 
VII bosqich

|
VI bosqich
O’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash.
VII bosqich
|
bet | 172/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgVI bosqich
O’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash.
VII bosqich
Erishilgan natijani tahlil qilish va yakun yasash.
|
O’rganilgan mavzu yuzasidan savollar va didaktik jadvallar beradi.
Guruhlar faoliyatini tahlil qiladi, talabalarga mustaqil va ijodiy ish topshiriqlarini beradi.
|
Savollar va didaktik jadvallarni bajaradi.
Mustaqil va ijodiy ish topshiriqlarini belgilaydi.
| |
Ishning maqsadi: Qishloq xo’jaligida ishlatiladigan mineral o’g’itlar va pestitsidlar va ularning biosferaga ta’sirini o’rganish.
Kerakli materiallar va jihozlar: O’zbekiston tuproqlari atlasi, O’zbekiston yer resurslari atlasi, O’zbekiston ekologik kartasi, “O’zbekistonda atrof-muhitning holati va tabiiy resurslardan foydalanish” to’plam, mineral o’g’itlardan foydalanish jadvali, ma’ruza matni, rangli qalamlar, yozuvsiz xarita.
Nazariy material. Hozirgi kunga qadar qishloq xo’jaligi sohasida mineral o’g’itlar va pestitsidlardan keng foydalanib kelingan. Oqibatda tirik organizmlar o’rtasidagi o’zaro bog’lanishlarning buzilishi, atrof-muhitning ifloslanishi, zararkunanda populyatsiyalarning chidamli formalarini kelib chiqishi, aholini jiddiy kasalliklar bilan kasallanishi kabi holatlar yuzaga keladi.
O’simliklarga azotli o’g’itlarni ortiqcha berish ularning poyasini yotib qolishi, zararkunanda va kasalliklarga beriluvchanligini ortishi hamda ularni qurg’oqchil va sovuqqa chidamlilik xususiyatlarini susaytirib yuborishi mumkin. Sug’orish jarayonida mineral o’g’itlar va pestitsidlarning 20% suv bilan yuvilib ketadi. Ozuqa zanjirlariga o’tgan va to’plangan kimyoviy moddalar tirik organizmlarni zaharlashi va o’ldirishi mumkin.
Fosforli o’g’itlardan ortiqcha foydalanish tuproqda strontsiy, uran, radiy, toriylarning tabiiy radioaktiv birikmalarning to’planishiga sabab bo’ladi. O’simlikni temir va ruxni o’zlashtirish qobilyati pasayadi.
Kaliyli o’g’itlar atrof-muhitga uncha zarar etkazmasada, ammo u bilan birga tuproqqa tushgan yer osti suvlariga salbiy ta’sir etishi mumkin.
Pestitsidlardan qishloq xo’jaligida foydalanish ham atrof muhitni ifloslanishiga olib keladi. Ular qishloq xo’jalik ekinlarida bo’ladigan kasalliklar, zararkunandalar va begona o’tlarga qarshi kurashda ishlatiladi. Ular shamol bilan uzoq masofalarga tarqaladi. Bu moddalar ekologik ozuqa zanjirlariga o’tib tuproq va suvdagi o’simliklarga undan hayvon va qushlarga ozuqa va suv bilan birga inson organizmiga o’tadi.
Vaqt o’tishi bilan qishloq xo’jaligi zararkunandalari ham pestitsidlarning zaharli ta’siriga moslashadi. Atrof-muhit omillariga pestitsidlarning barqarorligi ularni ancha xavfliligidan dalolat beradi.
Boshqa turdagi organizmlar yordamida xo’jalikda keraksiz organizm sonini kamaytirish usuli o’simliklarni biologik usulda ximoya qilish deyiladi.
|
| |
tebranishlarni modulyatsiyalash - Mexanik va elektromagnit tebranishlarning qiyosiy xarakteristikasi

𝑖 = 𝑘(𝑈
𝑀
+ 𝑈
Ω
) 𝑠𝑖𝑛 𝜔𝑡 ,
formula bilan ifodalanadi.
Kuchlanishning
𝑈
Ω
o'zgaruvchi qo'shiluvchisining bo'lishi shunga olib
keladiki, konturdagi elektr tebranishlarning amplitudasi modullovchi
signal chastotasiga teng bo'lgan chastota bilan o'zgaradi.
Elektr avtotebranishlarning modulyatsiyasini tajribada kuzatish
mumkin. Buning uchun 2.10- rasmda tasvirlangan sxema bo'yicha
qurilma yig'iladi. Tovush generatori ulanmasdan oldin (bu tajribada u
modulyatsiyalovchi signal manbayi bo'ladi), ossillograf ekranida yuqori
chastotali modulyatsiyalanmagan garmonik tebranishlar ossillogrammasi
ko'rinadi. Tovush generatori ulanganda ossillograf ekranida amplitudasi
bo'yicha modulyatsiyalangan tebranishlar ossillogrammasi paydo bo'ladi.
Modulyatsiyalovchi signal kuchlanishining o'zgarishi bilan modulyatsiya
«chuqurligi»ning ham o'zgarishi ossillograf ekranida yaqqol ko'rinadi.
Modulyatsiyalovchi tebranish kuchlanishi umuman olganda har qanday
qonun bo'yicha o'zgarishi mumkin. Ammo biz ko'rgan tajribalarda
modulyatsiyalovchi signal garmonik qonuniyat bo'yicha o'zgaradi.
Garmonik signal bilan
O’qitish usullari va texnikasi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

TEXNOLOGIK BOSQICHLAR
|
O’QITUVCHINING FAOLIYATI
|
TALABANING FAOLIYATI
|
I bosqich
Tashkiliy qism
5-minut
|
O’quvchilarni dars mavzusi, maqsadi, borishi bilan tanishtiradi.
|
Dars mavzusi, maqsadi, borishi va unda bajariladigan topshiriqlarni anglaydi.
|
II bosqich
O’tgan mavzu yuzasidan o’quvchilarning bilim-larini nazorat qilish va baholash
5-minut
|
O’tgan mavzu yuzasidan tuzilgan savollar yordamida o’quvchilarning bilimlarini nazorat qiladi va baholaydi.
|
O’tgan mavzu yuzasidan tuzilgan savollarga javob beradi.
|
III bosqich
O’quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish
5-minut
|
O’quv dasturining didaktik maqsadi, bajariladigan o’quv topshiriqlari bilan tanishtiradi.
|
O’quv dasturining didaktik maqsadi, baja-riladigan o’quv top-shiriqlari yuzasidan ko’rsatmalarni anglaydi.
|
IV bosqich
Yangi mavzuni o’rganish
25-minut
|
Kichik guruhlarda bajarishga mo’ljallangan metod asosida talabalarning guruhlarda mustaqil ishini tashkil etadi.O’quv dasturidan o’rin olgan topshiriqlarni mustaqil o’zlashtirilishini ta’minlaydi.
|
Talabalar bilan hamkorlikda o’quv faoliyatini tashkil etadi. O’quv dasturidan o’rin olgan topshiriqlarni mustaqil o’zlashtiradi.
|
V bosqich
Kichik guruhlar o’rtasida savol-javob, o’quv bahs, munozara o’tkazish.
|
Topshiriq yakunida guruhlar o’rtasida savol-javob, o’quv bahsi, munozara o’tkazadi. Tegishli hollarda yordam uyushtiradi.
|
Talabalar savol-javob, o’quv bahsi, munozarada ishtirok etadi.
|
| |
ISHNI BAJARISH TARTIBI - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi
|
bet | 173/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgISHNI BAJARISH TARTIBI
1. Qishloq xo’jaligida ishlatiladigan mineral, organik o’g’itlarning, pestitsidlarning turlari, ahamiyati va ularning organizmlarga ta’sirini o’rganib jadval to’ldiriladi.
2. Biologik kurash usullari va ularning xususiyatlari haqida ma’lumotlar to’planadi.
TOPSHIRIQLAR
1-topshiriq. Qishloq xo’jaligida ishlatiladigan mineral, organik o’g’itlarning, pestitsidlarning turlari, ahamiyati va ularning organizmlarga ta’sirini o’rganib, 1-2-jadvallarni to’ldiring.
2-topshiriq. Biologik kurash usullari va ularning xususiyatlari haqida ma’lumotlar to’plab, 3-jadvalni to’ldiring.
1-jadval
Mineral o’g’itlar
|
Organik o’g’itlar
|
Turlari
|
Samaradorligi
|
Turlari
|
Afzalliklari
|
2-jadval
Pestitsid turlari
|
Organizmlarga ta’siri
|
|
|
3-jadval
Biologik kurash usullari
|
Xususiyatlari
|
|
|
|
|
|
|
|
|
ASOSIY TUSHUNCHALAR VA TAYANCH ATAMALAR
Kimyolashtirish, agroekotizimlar, antropogen landshaftlar, mineral o’g’itlar, organik o’g’itlar, pestitsidlar, biosfera, kimyoviy ifloslanish, biologik kurash usullari.
Nazorat shakli (hisobot, taqdimot): kichik guruhlarda ishlash natijasida oxiriga etkazilgan ish hisobot tarzida o’qituvchiga topshiriladi. Natijalar “a’lo”, “yaxshi”, “qoniqarli”, “qoniqarsiz” baholar ko’rinishida joriy baholashdagi 30 ball hisobidan mashg’ulotlarga ajratilgan soatlar asosida ballar belgilanadi. Bu mashg’ulot uchun maksimal ball 1,5 ball bo’lib, quyidagi mezonlar asosida talabalar bilimlari baholanadi:
1,4-1,5 ball – “a’lo”: xulosa va qaror qabul qilish, ijodiy fikrlay olish, mustaqil mushohada yurita olish, amalda qo’llay olish, mohiyatini tushunish, bilish, aytib berish, tasavvur hosil qilish darajalariga ega bo’lsa qo’yiladi;
1,2-1,3 ball– “yaxshi” mustaqil mshohada yurita olish, amalda qo’llay olish, mohiyatini tushunish, bilish, aytib berish, tasavvur hosil qilish darajalariga ega bo’lsa qo’yiladi;
0,5-1,1 ball – “qoniqarli” mohiyatini tushunish, bilish, aytib berish, tasavvur hosil qilish darajalariga ega bo’lsa qo’yiladi;
0-0,4 ball –“qoniqarsiz”: berilgan topshiriqlar bo’yicha tasavvurga ega bo’lmasa va bilmasa qo’yiladi.
Talabaning yozuvsiz kartasini baholash mezonlari
Guruhlar
|
Xaritani to’g’ri tuzganligi
|
Javobni tushunarligini va aniqligi
|
Taqdimotni namoyish etish
|
Balllar yig’indisi
|
1
|
(0,5)
|
(0,5)
|
(0,5)
|
(1,5)
|
2
|
|
|
|
|
|
| |
HAYVONLARNING HARORAT OMILIGA MOSLASHISHI

|
HAYVONLARNING HARORAT OMILIGA MOSLASHISHI
|
bet | 42/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.org4. HAYVONLARNING HARORAT OMILIGA MOSLASHISHI
Hayvonlarning haroratga moslashish yo’llari asosan uch xildir, ya’ni kimyoviy, fizik termoregulyatsiya va xulq-atvor moslanishlaridir. Tashqi muhit haroratining pasayishiga javoban faol ravishda tanadan issiq ajralishi kimyoviy termoregulyatsiya deyiladi. Bunday moslashishlarning ko’rinishlari ba’zi bir baliqlarda, hasharotlarda (arilar, kapalaklar) uchratiladi. Tanadan issiq ajratishning o’zgarishi, ya’ni ortiqcha bo’lsa tashqariga chiqarib yuborish yoki uni ushlab qolish fizik termoregulyatsiya deb qaraladi. Bunday yo’l bilan harorat omiliga moslashgan hayvonlarda quyidagi anatomo-morfologik moslashishlar kuzatiladi: tananing junlar bilan qoplanishi, pat yoki parlarga ega bo’lishi, yog’ zahirasining joylanishi, teri yoki nafas yo’li orqali suv bug’latishni boshqarish va hokazo. Ko’pchilik hayvonlar uchun tana haroratini boshqarishda ularning instinktdan kelib chiqadigan harakatlari katta ahamiyatga ega. Bular gavdaning holatini o’zgartirish, boshpana topish, murakkab yer ostki uyalar (inlar) qurish, uzoq va yaqin masofalarga ko’chib yurishlar (migratsiyalar) kiradi. Tana haroratini idora etishda hayvonlarning guruhli hatti-harakatlari ham muhim ahamiyatga ega.
NAMLIK OMILINING TIRIK ORGANIZMLAR
HAYOTIDAGI AHAMIYATI
Quruqlikda yashovchi organizmlarning suvga bo’lgan talabi tuproq va atmosfera namligi hisobiga qondiriladi. Tuproq va atmosferadagi namlikning manbai atmosfera yog’inlari hisoblanadi. Yer sharida atmosfera yog’inlarining yillik miqdori bir necha 10 millimetrdan 3000 millimetrni tashkil etadi.
Organizmlarning suv bilan ta’minlanganligini baholash uchun faqat yillik atmosfera yog’inlarining miqdorini bilish bilan kifoyanilmaydi, chunki ushbu miqdor cho’l iqlimini yoki juda nam iqlimni ifodalashi mumkin. Yer sharidagi turli joylarda atmosfera yog’inlari bilan bug’lanish nisbati katta ahamiyatga ega. Yillik bug’lanish yillik yog’ingarchilik miqdori yig’indisidan kam bo’lgan joylar arid (qurg’oqchil) oblastlar deb ataladi. Bu erda yashovchi o’simlik va hayvonlar uchun namlik etarli bo’lmaydi. Aksincha, yog’ingarchilikning yillik miqdori bug’lanishning yillik miqdoridan ortiq bo’lgan joylar gumid (sernam) oblastlar deyiladi.
Klimodiagrammalar ma’lum joydagi atmosfera yog’inlari bilan haroratning o’zgarishi nisbatini ifodalovchi egri chiziqlardir. Agarda harorat egri chizig’i atmosfera yog’inlari egri chizig’idan yuqorida bo’lsa qurg’oqchil, aksincha holat kuzatilsa nam yoki ortiqcha nam sharoit hisoblanadi.
Organizmlarning suv bilan ta’minlanishini tavsiflash uchun iqlim sharoitlaridan tashqari muayyan biotopning namlik sharoitini ham bilish kerak. Odatda. Ortiqcha namlik, namlik, kuchsiz namlik, quruq va boshqa yashash sharoitlari degan tushunchalar ishlatiladi.
|
| |
Mexanik va elektromagnit tebranishlarning qiyosiy xarakteristikasi - bet 38

5. Tebranish konturidagi erkin elektromagnit tebranishlar amplitudasi. Tebranish konturidagi elektromagnit tebranishlarning to'liq
energiyasini ifodalovchi
𝐸 =
𝐶𝑈
𝑚
2
2
=
𝐿 𝐼
𝑚
2
2
Fomulalardan tok va kuchlanishning tebranishlari amplitudasini
topamiz:
Topilgan formulalardan ko'rinadiki, erkin elektromagnit tebranishlar amplitudasi (tok kuchi va kuchlanishning tebranishlari amplitudasi) boshlang'ich paytda tebranish konturiga berilgan energiya qiymatidan chiqarilgan kvadrat ildizga proporsional ekan. Tebranishlarning grafik tasviri: Hozirgacha biz garmonik
tebranishlarning analitik ifodalaridan foydalandik. Ammo grafik yozuv
aniqroq va ko'rgazmaliroqdir. Tebranishlarni grafik tasvirlash usullari
bilan tanishamiz.
1. Vaqtli grafik. Vaqtli graflklarda tebranma harakatni xarakterlovchi
kattaliklarning vaqtga bog'liqligi ko'rsatiladi. 2.19- rasmda konturdagi tok
kuchi va kondensatordagi zaryadning o'zgarish grafigi keltirilgan edi.
Bu grafiklar tekshiriluvchi kattaliklarning vaqtga bog'liqligini, shuningdek,
fazaviy munosabatlarni ko'rsatish uchun juda qulayligi ko'rinib turibdi.
2. Spektral usul. Tebranma harakat parametrlarining vaqtga
bog'lanib o'zgarishi bilan bog'liq masalalarga va fazaviy munosabatlarga
bog`liq bo'lmagan hollardan usuldan foydalanish qulay. Bu holda
tebranma harakat xususiy grafik ko'rinishida tasvirlanadi.
2.20-rasm
Gorizontal o'q bo'yicha
chastota, vertikal o'q bo'yicha tebranishlar
amplitudasi qo'yiladi. 2.20-rasmda
𝜈
1
va
𝜈
2
chastotali va amplitudalari
teng bo'lmagan ikkita garmonik tebranishlar keltirilgan. Tebranma
harakatni tasvirlashning bunday usuli
Ma’ruza mashg’ulotining texnologiyasi

|
Ma’ruza mashg’ulotining texnologiyasi
|
bet | 44/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgMa’ruza mashg’ulotining texnologiyasi
Vaqti – 2 soat
|
Talabalar soni: 60-80 nafar
|
O’quv mashg’ulotining shakli
|
Axborot, vizual ma’ruza.
|
Ma’ruza mashg’ulotining rejasi
|
1.Populyasiya haqida tushuncha.
2. Populyasiya xususiyatlari.
3. Populyasiya gomeostazi.
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: Populyasiya haqida talabalarda aniq tasavvur hosil qilish.
|
Pedagogik vazifalar:
- 1.Populyasiya haqida tushuncha beradi.
2. Populyasiya xususiyatlarini ochib beradi.
3. Populyasiya gomeostazini izohlab beradi.
|
O’quv faoliyatining natijalari:
Talaba:
1.Populyasiya haqida tushunchaga ega bo’ladi.
2. Populyasiya xususiyatlarini tushunib oladi.
3. Populyasiya gomeostazi haqida tasavvurga ega bo’ladi.
|
O’qitish uslubi va texnikasi
|
Ma’ruza, axborot, klaster.
|
O’qitish vositalari
|
Ma’ruza matni, doska, bo’r.
|
O’qitish shakli
|
Guruhiy, kollektiv.
|
O’qitish sharoitlari
|
Jihozlangan auditoriya.
|
|
| |
hayvonlarning etologik tuzilmasi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

hayvonlarning etologik tuzilmasi
Etologiya (yunoncha “ethos” – xarakter) hayvonlar xatti-harakati (hulqi)ning biologik asosi haqidagi fandir. Hayvonlarning xulqi ularning hayot kechirish tarzi bilan bog’liq. Odatda hayvonlar yolg’iz va birgalikda hayot kechiradi.
Individlarning jinsiy moyilligi va ota-onalar bilan yangi avlod o’rtasidagi bog’lanishlar, hududiy umumiylik, nasl uchun qayg’urish natijasida oila deb atalgan hayvonlarning birgalikda yashash shakli kelib chiqadi.
Hayvonlarning ancha yirik birlashmalari podalar, galalar va koloniyalar hisoblanib, ularning shakllanishida populyatsiyalardagi xulqiy munosabatlar yanada murakkablashadi.
Koloniyalar o’troq hayot kechiruvchi hayvonlarning birgalikdagi yashashidir.
Galalar bir turga kiruvchi ba’zi guruh hayvonlarning biron-bir biologik jihatdan foydali harakatni amalga oshirish uchun vaqtinchalik birlashishi hisoblanadi.
Podalar galalarga nisbatan hayvonlardagi ancha uzoq muddat davomida doimiy birlashish shaklidir. Podalar odatda tur uchun xos bo’lgan barcha funktsiyalarni, ya’ni ozuqa topish, yirtqichdan saqlanish, migratsiya, ko’payish va bolalarni tarbiyalash kabilarni amalga oshiradi. Podalardagi hayvonlarning guruhli xulqiy xatti-harakatlari “hukmdor” va “itoatkor” asosidagi o’zaro munosabatlardan tashkil topadi.
2-ilova
Hayotchanlikning har xil egri chiziqlari.
Jadval o’rniga grafik usuldan ham foydalanish mumkin. Hayotchanlik egri chizig’i 4 turga ajratiladi:
1. Kuchli qabariq hayotchanlik egri chizig’i.
2. Oraliq hayotchanlik egri chizig’i.
3. Botiq hayotchanlik egri chizig’i.
4. Pog’onali hayotchanlik egri chizig’i.
4. populyatsiyaning gomeostazi
Populyatsiya gomeostazi. Populyatsiyaning son jihatidan bir me’yorda saqlanib turishi gomeostaz (yunoncha “gomeo” – o’xshash, statis - holat) deyiladi.
Populyatsiyaning zichligini boshqarish o’simliklarda hududni hisobga olgan holda o’z-o’zini siyraklantirish, vegetativ quvvatini oshirishda namoyon bo’lsa, hayvonlarda esa ozuqa zahiralari chekoangan holatda ro’y beradi. Ko’pchilik turlar populyatsiyasining o’sishini sekinlashtiruvchi mexanizmlardan biri individlarning o’zaro kimyoviy ta’sir etishdir.
Hayvonlardagi hududiy xatti-harakatlar instiktlar tizimi sifatida kelib chiqqan bo’lib, u populyatsiyaning ayni bir maydonda son jihatidan o’sishini boshqarishning samarali mexanizmlaridan hisoblanadi.
5-MAVZU. Ekotizimlar ekologiyasi (2-soat)
|
siklik chastota - Mexanik va elektromagnit tebranishlarning qiyosiy xarakteristikasi

siklik chastota
deb yuritiladi:)
𝜔
0
=
1
√𝐿𝐶
Berilgan tebranish konturi uchun
𝐿
va
С
lar doimiy, demak,
𝜔
0
siklik chastota ham doimiy bo'ladi, shuning uchun faza quyidagicha
yoziladi:
𝜑 = 𝜔
0
∙ 𝑡
Siklik chastota tushunchasidan foydalanib, kondensator
qoplamalaridagi zaryad va konturdagi tok kuchining o'zgarish
qonunlarini qayta yozamiz:
𝑞 = 𝑄
𝑚
cos 𝜔
0
𝑡 𝑣𝑎 𝑖 = 𝐼
𝑚
sin 𝜔
0
𝑡
3. Boshlang`ich faza.
Topilgan
𝑞 = 𝑄
𝑚
cos 𝜔
0
𝑡
formuladan
ko`rinadiki,
𝑡 = 0
da kondensator zaryadi maksimal bo`ladi (
𝑞 = 𝑄
𝑚
).
Boshqacha aytganda,
𝑞 = 𝑄
𝑚
cos 𝜔
0
𝑡
formula faqat vaqtni hisoblash
kondensator zaryadsizlana boshlagan momentdan boshlab hisoblanadigan
hol uchun kondensator zaryadining o'zgarishini ifodalaydi.
Agar vaqtni hisoblash kondensator zaryadsizlana boshlagan
momentdan biroz
𝑡
0
vaqt o'tgandan keyin boshlansa, zaryadsizlanish
(razryadlanish) vaqti
t + t
0
ga teng bo'ladi (bu yerdagi
𝑡
—
vaqtni
hisoblash boshlangan momentdan keying vaqt).
U holda zaryadning oniy qiymati
𝑞 = 𝑄
𝑚
cos 𝜔
0
(𝑡 + 𝑡
0
) = 𝑄
𝑚
cos(𝜔
0
𝑡 + 𝜔
0
𝑡
0
)
Formula bilan aniqlanadi. Bu yerdagi
𝜔
0
𝑡
0
doimiy kattalik
boshlang'ich faza
deyiladi va
𝜑
0
bilan belgilanadi:
Shunday qilib, zaryad va tok kuchining ifodalari, umumiy holda,
ko'rinishda yoziladi.
𝑞 = 𝑄
𝑚
cos(𝜔
0
𝑡 + 𝜑
0
)
,
𝑖 = 𝐼
𝑚
sin(𝜔
0
𝑡 + 𝜑
0
)
|
Tebranishlar fazasi - Mexanik va elektromagnit tebranishlarning qiyosiy xarakteristikasi

Uning fizik ma'nosini aniqlaymiz. Avvalo, bir necha isbot talab
qilmaydigan fikrlarni keltiramiz.
Birinchidan,
𝜑
burchak elektromagnit tebranishlarni matematik
ifodalashda kiritildi. Demak, u faqat elektromagnit tebranishlarni matematik
ifodalashdagina ma'noga ega.
Ikkinchidan, bu burchak zaryad va tok kuchining berilgan vaqt
momentidagi qiymatini aniqlaydi. Demak, u tebranishlarning
xarakteristikasi ekan. Bu xarakteristikani
tebranish fazasi
deb
yuritishadi.
Endi
cos 𝜑
ni zaryad oniy qiymatining amplituda qiymatiga
nisbati orqali ifodalaymiz:
cos 𝜑 =
𝑞
𝑄
𝑚
.
Kondensator zaryadining
𝑞 −
oniy qiymati o'zgaruvchi kattalik,
𝑄
𝑚
−
amplituda qiymati esa doimiy kattalik bo'lgani sababli
cos 𝜑
,
demak,
𝜑
faza ham uzluksiz ravishda o'zgarib turadi.
Fazaning o'zgarish tezligini topaylik. Buning uchun tok kuchi
zaryaddan vaqt bo'yicha olingan birinchi tartibli hosila ekanligini
eslaymiz:
𝑖 = 𝑞 ̇ = −𝑄
𝑚
𝜑́ sin 𝜑 .
Bu yerdagi
𝜑́
hosila — fazaning izlangan o'zgarish tezligidir. Uni
toppish uchun tok kuchining yuqoridagi qiymatini ilgari topilgan
qiymatiga tenglashtiramiz:
− 𝑄
𝑚
𝜑′ 𝑠𝑖𝑛 𝜑 =
𝑄
𝑚
√𝐿𝐶
𝑠𝑖𝑛 𝜑,
Bundan
𝜑
′
=
1
√𝐿𝐶
Kelib chiqadi. Tebranishlar fazasining
𝜑
′
o'zgarish tezligi
𝜔
0
bilan
belgilanadi (
𝜑
′
= 𝜔
0
) va
B O S H L A N G ‘IC H S IN F L A R D A IJO D IY

Tushunchaviy fikrlashni qanday shakilantirish kerak?
Bolalar ijodiy faoliyatining natijasida egallangan malakalarning
natijasi shubhasiz turli turdagi tahlillar o'tkazish imkoniyatini yaratadi.
Ruhshunos ruhiy tahlil yoki bolalar ijodining ruhiyatini o'rganishning
muhim manbalarini topadi.
Tilshunos bolalar folklorini o’rganish uchun boy manbaga ega
boiadi. Sotsiolog madaniv-etnik muhit va bolalar ertaklari orasidagi
o’zaro bogliqlikni o'rganadi. Bu qaydnomani uzoq davom ettirish
mumkin. O'qituvchi bolalar ertak, topishmoq va maqollarning tahlilini
qaysi usullari uzluksiz va ilmiy fikrlashni shakllantira olishiga qiziqish
uyg'otadi.
Ona tili fanida «Alifbo» mavzusi (1-sinf)

Guruh qatnashchilari konvert ichidagi (so*z)larni (parta, stolga) yoyib,
so'ngra bir chekkadan tartib bilan yig'ishlari kerak. Boshqa guruhlarga
nisbatan ishni oldinroq yakunlagan guruhga quyidagi qo'shimcha
vazifalarni berish mumkin (yoki o'qituvchi dars maqsadi bo'yicha
vazifalarni berishi ham mumkin).
Qo'shimcha topshiriqlar:
1. Hisoblab aniqlang, matn neehta kesilgan bo'lakdan iborat?
2. Hisoblab ko'ring-chi. matn neehta so'zdan iborat (ekanligini
ko'rsating),
3. Birinchi to'rtlikda neehta unli harf borligini ko*rib chiqing.
4. Matnni o'rganib, qaysi so'zlar o'rniga rasm chizib ko'rsatish
mumkinligini aniqlang.
5. Matndagi inson organlariga tegishli so‘zlarni ajrating.
6. Matnning ichidagi tabiatga о id so'zlarni ajrating.
7. Matndagi no tan ish sow
zlarni ajratib koisating.
h o lt
. Guruhlar ishlarni yakunlaganlarida har bir guruhning fikri
eshiti ladi.
Masalan, quyidagi savollar bilan murojaat qilish mumkin:
1. Guruhda kim nima ishlar qiladi?
2. Nima uchun she’rni yig'ish oson bo'ldi? (Yoki aksincha.)
3. Qaysi vazifani bajarishda qiynaldingiz? Nima uchun?
4. Kimniig xatti-harakati sizni quvontirdi?
II.2
TEBRANISH KONTURI VA KONTURDAGI JARAYONLARNI 
TAVSIFLOVCHI TENGLAMA. 
Tebranish

II.2 TEBRANISH KONTURI VA KONTURDAGI JARAYONLARNI
TAVSIFLOVCHI TENGLAMA.
Tebranish konturi. Doimiy tok manbayidan
С
kondensatorni
zaryadlab,
𝐿
induktiv g'altak orqali uni tutashtiramiz, g'altakka elektron
ossillograf parallel ulangan (2.16- rasm). Ossillograf ekranida hosil qilingan
zanjirda elektr tebranishlar paydo bo'lganligini ko'rsatuvchi
ossillogrammani ko'ramiz.
Binobarin, kondensator va induktiv g'altakdan tashkil topgan zanjir
tebranish sistemasi bo'lar ekan. Bunday zanjir
tebranish konturi deb
nomlangan.
Konturdagi tebranishlar ossillogrammasi ularning so'nib borishini
ko'rsatadi. Konturdagi tebranishlarning so'nish sababi, unda qaytmas
energiya almashinuvini yuzaga keltiruvehi konturning qarshiligi deb
taxmin qilish, tabiiydir.
Haqiqatan, konturning qarshiligini kamaytirib, tebranishlar
so'nishining kamayishini ko'rish mumkin. Agar konturning g'altagi o'ta
o'tkazuvchi bo'lganda edi, konturdagi tebranishlar deyarli so'nmas va
sinusoidal shaklga ega bo'lar edi (o'ta o'tkazuvchan tebranish sistemalaridan
kosmik
radioaloqada
foydalaniladi).
Bunday
tebranishlar
garmonik tebranishlar deb yuritiladi.
2. Garmonik tebranishlarni xarakterlovchi kattaliklar. Elektr
tebranishlarni xarakterlovchi kattaliklar (zaryad, tok kuchi, kondensatordagi
kuchlanish va h.k.) tebranish jarayonida uzluksiz ravishda o'zgarib turadi,
shuning uchun ularning oniy qiymatlarini kichik
𝑞, 𝑖, 𝑢 𝑣𝑎
h.k. harflar bilan
belgilash qabul qilingan.
Garmonik tebranishlarni xarakterlash uchun o'zgaruvchi
kattaliklarning maksimal qiymatlarini bilish ahamiyatli, ular tegishli
kattaliklarning
amplituda qiymatlari yoki amplitudalar deb nomlanadi.
Amplituda qiymatlarini katta
𝑄
𝑚
, 𝐼
𝑚
, 𝑈
𝑚
va h.k. harflar bilan belgilash qabul
qilingan.
2.16- rasm
Garmonik tebranishlarni xarakterlovchi kattaliklarning qiymatlari,
Oclobnoma (3-sinf) - Innovatsiya va intergatsiya

Darsning borishi.
2. Tashkiliy qism.
She'r bilan boshlanadi. navbatchi axboroti, davomatni aniqlash.
ma'naviyat daqiqasi o'tkaziladi.
3. Uyga berilgan vazifani so'rash va baholash.
Uyga vazifa qilib berilgan she’rni yodlash so'raladi. savol-javob
o'tkaziladi.
So'ng «mazayka» o'yini o’tkaziladi.
O'y in qoidalari. Bu yerda har bir partaga bittadan konvert tarqa-
tiladi. unda uyga vazifa qilib berilgan sheTdan parcha yozilgan. O'quv
chilar bu so'zlarni oq qog'ozga terishlari kerak boMadi. Buning uchun
ular she’rni yoddan bilishlari shart. Birinchi bo'lib so'zlarni terib
tugatgan guruh g'olib bo'ladi.
4. O'tgan mavzularni mustahkamlash.
Non haqida topishmoq, she’rlar yodlashadi. So'ng barcha o'quv
chilar 6 ta guruhga bolinadilar. Doskadagi rasmlar asosida bug'doy,
sumalak, un, non so'zlarini qo'yib hiko\ a tuzadilar.
O'tilgan mavzuni mustahkamlash uchun krossvord - boshqotirma
yechiladi.
Qmmoq daqujalar.
Daraxt o’sadi tikka, shox chiqaradi yonga.
Quyoshdan nur oladi. yerga soya soladi.
5. Yangi mavzu bavoni.
1. Boshqotirma. Rasmlar berilgan. Shu rasmlardagi bosh harflarni
olib so'z yasaymiz. Biz o'rganmoqchi bo'lgan matnning nomi kelib
chiqadi.
2. «Javdari non» hikoyasi guruhlarga bo iib o'qitiladi.
Majburiy tebranishlarning umumiy qonuniyatlari

Majburiy tebranishlar chastotasi ham ortadi, va aksincha,
Tebranuvchi jism
massasini yoki prujina qattiqligini o'zgartirib, tajribani qaytarsak, majburiy
tebranishlar
chastotasi, erkin tebranishlardagi kabi tebranish
sistemasining parametrlariga emas, balki
bu holda ham majbur etuvchi
kuch chastotasiga bog'liqligi aniqlanadi.
Tebranish konturini o'zgaruvchi chastota generatoriga ulaymiz.
Tebranish konturidagi va majbur etuvchi EYK generatoridagi
tebranishlarni kuzatish maqsadida zanjirga qo'shnurli ossillografni ulaymiz
(2.13-rasm). Ossillografning o'ng klemmalariga
majbur etuvchi kuchlanish
manbayidan, chap klemmalariga esa tebranish konturidan kuchlanish beramiz.
Ossillogrammalarni taqqoslab, majburiy tebranishlar chastotasi majbur
etuvchi kuchlanish chastotasiga tengligini ko'ramiz (ossillograf ekraniga
bir xil
sondagi do'ngliklar va chuqurliklar joylashadi). Majbur etuvchi kuchlanish
chastotasi o'zgarsa, majburiy tebranishlar chastotasi ham o'zgaradi.