AK-BÖKÖ1 - TÜrk xalqlari folkloru IV kitab altay dastanlari və ƏfsanəLƏRİ baki – 2016 Redaktoru: fil. ü. f d. Əfzələddin ƏSGƏR

AK-BÖKÖ1 OĞLU KAN-TACİ
Ak-bökönün bir oğlu vardı, işıqlı dünyada yaşayırdı. Onun arvadı Altın-Sudurun2 görücüsü idi, var-dövlətin gəlirini-çıxarını qabaqcadan söyləyirdi. Bir gün yerin altından, Koron-talay çayının dibindən üç çulmus çıxdı. Böyük çulmus dedi:
– Urkütey-Mürkütey xanın alaçığına gedirəm.
Ortancıl çulmus dedi:
– Optolmo-Bitalma xanın alaçığına gedirəm, ürək-ciyər yeyəcəyəm.
Kiçik çulmus dedi:
– Yer üzündə Kara-bökö(Ak-bökönün atası) ilə Ak-bökö yaşayır, onların çoxlu adamları var. Mən onların adamlarını yeyəcəyəm.
Ortancıl çulmus yeddi il ərzində cavan qayınağacı kimi böyüdü. Kiçik çulmus silkinib qara milçəyə çevrildi, uçub gəldi alaçığın tünnükündə oturdu, dedi:
– Əvvəllər Kara-bökö canlı-cüssəli idi. İndi başı ağarıb, dişləri tökülüb, qocalıb.
Çulmus Ak-bökönün tünnükünə yapışıb baxdı. Qızıl axurun yanında ağ-boz at dayanmışdı. Milçək fikirləşdi: “Onun dişləri olanda ata oxşayırdı; atın onurğası o zaman oynaqsız (fəqərələri dirək kimi bütöv, düz) idi”. Milçək tünnükdən baxanda gördü ki, Ak-bökö qızıl şirenin üstündə uzanıb üzü bu yana (aru qurub – bura baxaraq) yatıb. Çiyinlərində heç bir qüsuru yoxdur, qırmızı bədəni görünmür, qırmızı daş kimi uzanıb. Ölməyə canı, böyüməyə yaşı yoxdur. Kiçik çulmus oturub baxır; onun ürəyi qorxudan alovlanır. Abakay3 Altın-Sudur ocağın başında4oturub qunduzun, susamurunun dərisini kəsir, mandık-torko5 tikir. O, gəlir-çıxarı qabaqcadan xəbər verir. Çulmus fikirləşdi: “Yəqin, bu, elə Altın-Sudur Abakaydır?” Ak-bökö geri çevrilib dedi:
– Ey, qızıl masanı qoy, ulum-çikır yeməyi gətir.
Altın-Sudur qızıl masanı gətirib onun qarşısına qoydu, sonra gedib ulum-çikır yeməyi gətirdi. Ər-arvad oturub yeməyə başladılar. Kezer çulmus tünnükdən enib ocağın başına fırlanmağa başladı; gah aşağı endi, gah yuxarı qalxdı, külə çevrilib (otunq kubal poozı) ora-bura süzdü, uçub Altın-Sudurun qaşığına düşdü. Altın-Sudur bunu görmədi, qaşığı ağzına aparıb yeməyi uddu, dedi:
– Qarnıma nə oldu, birdən niyə ağrıdı?
Sonra yenə dedi:
– Vay, qarnım, vay, qaraciyərim, vay, içalatım.
O, əyilib uzandı. Ak-bökö dedi:
– Nə oldu, mənim aldığım?
Adamlar onun əl-qolunu tutub saxladılar, hamı narahat oldu. Adamlarının içində çox tanınmış kam Kalaşı gətirdilər. Kalaş-kam şamanlıq edirdi. Uç-Kurbustan-Kudaydan cəza göndərildiyini düşünən Ak-bökö şamanın təklifi ilə üç eyni ağ-boz atını qurban kəsdi. O, Altaydan, torpaqdan, sudan (yer suu) dərd-bəla gəldiyini düşünüb üç eyni qan-kürən atını da qurban kəsdi. Düşünəndə ki, bu dərd-bəla tayqadan, dağlardan gəlib, üç kəmənd atını da qurban etdi. Altın-Sudur çırpındı. O, altı gecə yatıb yeddinci gün öldü. Ak-bökö öz abakayını qucağına alıb dəhşətlə ağladı. Onun atası Kara-bökö yerin altından çıxıb dedi:
– Ölənlə ölünməz. Elə adət yoxdur, belə adət var ki, ölənin sümükləri basdırılmalıdır.
Ak-bökönü onun bədənindən ayıranda ayaqlarından tuturdu, ayaqlarından ayıranda bədənini qucaqlayırdı, deyirdi:
– Onunla birlikdə öləcəyəm.
Kara-bökönün oğlunu heç cür kənara çəkə bilmirdilər. O, oğlunu yeddi sajınlıq dəmir dayaqla (temir tayak) vurdu. Ak-bökö huşunu itirdi. Altın-Suduru qızıl-gümüş tabuta qoydular. Bu tabutda o, qışda donmayacaq, yayda çürüməyəcəkdi. Sümükləri aparıb Toştu-tayqada basdırdılar. Ak-bökö özünə gəlib oturmuşdu. Kara-bökö dedi:
– Gərək ki, bizim alaçığa yetkep1 çulmus gəlib. Deyəsən, burda bizim Kudaydan göndərilən cəza yoxdur. Yeddi gün ərzində abakayın sümüklərinə yaxın getməyin, iz açmayın. Ehtiyatla yaşayın. Deyəsən, sizin alaçıqda yetkep-çulmus var.
Kara-bökö qaranlıq dünyadakı evinə, öz alaçığına getdi. Ak-bökö atasını dinləməyib səhər-axşam arvadının sümüklərini ziyarətə getdi. Yeddi gündən sonra abakay dirilib qızıl-gümüş tabutun üstündə oturdu, başını qaşımağa başladı. O, oturub sağ tərəfindən saçlarını darayır, yenə oturur, sol tərəfinə toxunmurdu. Ak-bökö bunu görüb atını cəld atası Kara-bökönün yanına çapdı. O, Kara-bökönün qapısına çatıb dedi:
– Altın-Sudur-Abakay dirildi. Gedim, onu gətirim.
Kara-bökö dedi:
– Kalak, kokıy! Sən demə, bizim alaçığa çulmus gəlib. Qoy, özü gəlib döyüşsün, sən də onun yanına getmə!
Ak-bökö atını geri çapdı; bir nəfəsə Toştu-tayqaya qalxdı, dedi:
– Yoldaşım (nökör), aldığım, sən necə dirildin?
Qadın dedi:
– Nə üçünsə birdən dondum. Məni kiy2 tutdu.
Ak-bökö qarını tərkində oturdub öz alaçığına gətirdi1. Ak-bökö soruşurdu:
– Altın-Sudur, abakayım, indi bir yerin ağrıyırmı?
Qadın, əvvəlki kimi, qazanda yemək bişirir, inəkləri sağır, çeqen2 qaynadır, arakı çəkirdi. Bir dəfə o, inəkləri sağıb qayıdanda gördü ki, Kara-bökönün qapısında iki uşaq oynayır. O, diqqətlə baxmağa başladı; onlar Ak-bökönün uşaqları idi. Onun (Altın-Sudur-abakayın) dünyaya gətirdiyi cəmi iki uşaq – kiçiyi oğlan idi. Qadın onları görən kimi dedi:
– Vay, içalatım. Vay, qaraciyərim!
O, vedrəni yerə atıb qapıya tərəf süründü. Arvad ocağın başında oturub yeri eşməyə başladı:
– Vay, qarnım, vay, qaraciyərim.
Ak-bökö soruşdu:
– Hansı yeməyi yesən sağalarsan?
Ak-bökö yerə uzanıb ağlayırdı:
– Hansı yemək-içməklə sağalarsan?
Qadın dedi:
– Hər şeyi deyərdim, bircə ölüm olmasın.
Ak-bökö dedi:
– Mənə demək istəmirsənsə, kimə demək istəyirsən?
Saxta Altın-Sudur dedi:
– İki uşağımın ürək-ciyərini yesəm, sağalaram. Bunları yeməsəm, ölərəm. Bunu yuxarıdakı Kuday belə buyurub: “İkimiz rahat yaşayacağıqsa, mütləq belə (yeni) uşaqlar qazanacağıq.
Ak-bökö əmr edib iki bökösünü qara-qura fikirlərlə uşaqların dalınca göndərdi:
– Ata-anamdan soruşmayın, iki uşağı kəsib ürək-ciyərini bura gətirin.
İki bökö göy kimi guruldayıb, dəmir kimi cingildədi. Onların gözləri qanla doldu, qaşları çatıldı. Kara-bökö onların qarşısına çıxıb soruşdu:
– Uşaqlar hara getdilər?
Pəhləvanlar cavab verdilər:
– Bizi Ak-bökö göndərib, əmr etdi ki, uşaqların ürək-ciyərini aparaq.
Kara-bökö dedi:
– Ey, ey, mənim bahadırlarım! Bizim torpağımıza, obamıza, alaçığımıza çulmus gəlib. Biz onun əlindən necə xilas ola bilərik?
Bahadırlar guruldamağa başladılar; daş-qayaları qılıncla iki böldülər. Kara-bökö cavab tapa bilmədi; geri çəkildi. Kara-bökönün arvadı (abakay) çıxıb dedi:
– Ey, bökölər! Niyə başınızın (əmgəyinizin) böyüyü (yalaqa), ürəyinizin başı (örkoş) xanınızın sözlərini eşitmirsiniz? Niyə ağlamağa, yalvarmağa məcbur edirsiniz?... Siz öz xanınız uğrunda ölərsiniz də....Hə, burda nə var ki?
Bökölərin gözündən yaş axmağa başladı. Qadın onları öyrətdi:
– İki tayqıl iti öldürüb ürək-ciyərini onlara aparın! Bu, doğrudan da çulmusdursa, ürək-ciyəri yeyib sağalacaq. Yox, Altın-Sudur-abakaydırsa, öləcək.
İki tayqıl iti öldürüb ürək-ciyərini çıxardılar, apardılar. Onlar əti qara tunc qazana tökdülər, bişirdilər, yağını ayırıb qızıl kasaya qoydular, bir kasaya da ürək-ciyər, qan doldurdular. Altın-Sudur oturub ürək-ciyəri yedi, yağı içdi, dedi:
– Qarnım da, ürəyim də yumşaldı, sağaldım.
O, yenə də qazanda yemək bişirib, çeqen qaynadır, mal-qara sağırdı. Bir gün sonra yenə inək sağanda gördü ki, uşaqlar oynayırlar. Yenə donquldanmağa başladı:
– Vay, qarnım, vay, qaraciyərim.
O, ocağın başında oturub yeri eşirdi. Ak-bökö soruşdu:
– Sənə nə oldu, aldığım? Kim rahat, kim əzabla yaşayacaq?
Ak-bökö oturub ağlayırdı, soruşdu:
– Hansı yemək-içməkdən sağalarsan?
Qadın dedi:
– Bətnimdən doğulan iki uşağa yazığın gəlir. Yaxşısı budur, mən ölüm. Özün qıymadığın iki uşağını yedirib doydurarsan.
O, çevrilib torpağı cırmaqlamağa başladı. İki bahadır hara getdi? Onları çağırtdırmaq lazımdır; o, bədənini baş barmağı boyda kəsib doğrayır, qanını qaşıqla axıdırdı, bütün oynaq sümüklərini kəsib ayırdı, torpağa basdırdı, iki başqa temir bökönü uşaqların dalınca göndərdi:
– Ata-anamdan soruşmayın, iki uşağı kəsib ürək-ciyərini bura gətirin. Əmrə tabe olmasanız, sizə ondan çox zülm edərəm.
Dəmir bökölər göy kimi guruldayıb Kara-bökönün qapısına gəldilər, soruşdular:
– Uşaqlar hardadır? Tez olun, onları bura gətirin!
Qara polad qılınclar qayaları ikiyə böldü. Kara-bökö onların qarşısına çıxdı, dayanıb onlara yalvardı:
– Bizim ömrümüz bitib. Siz bizim ürək-ciyərimizi çıxarıb aparın!
– Susun!
Bökölər bunu deyib onun üstünə atıldılar. Kara-bökönün arvadı çıxıb dedi:
– Mən çətin sağ qalaram. Eşidin sözümü. İki tayqılı kəsib ürək-ciyərini aparın. Bu uşaqları çulmus yeməkdənsə, çöllərdə dolaşıb ölməkləri daha yaxşıdır.
Bökölər tayqılları kəsib ürək-ciyərini aparanda Kara-bököyə, arvadına dedilər:
– Uşaqları heç kimə göstərməyin!
Bahadırlar getdilər. Onlar qara tunc qazanda ürək-ciyəri qaynatdılar, piyini-yağını ayırıb iki kasaya qoydular. Çulmus oturub ürək-ciyəri yedi, üstündən də bir kasa yağı içib dedi:
– Qarnım, qaraciyərim yumşaldı.
Arvadı abakay sağaldı. O, artıq çeqendən arak çəkir, inəkləri sağır, əvvəlkindən daha da yaxşı iş görürdü.
Qoca Kara-bökö ilə qarısı ağlayırdılar; gündüzlər uşaqları gizlədir, gecələr buraxırdılar. Onlar bir kisə dolu kurut1 ilə pıştak2 hazırlayıb uşaqları çölə buraxdılar. Kisənin birinə qurut ilə yağ, o birinə ediqey-bıştak yığdılar, uşaqlara dedilər:
– Mal-qaradan uzaq olun; harda insan görsəniz, kənar gəzin. İlxı görsəniz, minməyin, at görsəniz, oturub sürməyin, alaçıq görsəniz, yanından ötün, içəri girməyin.
Böyük bacı qardaşının əlindən tutmuşdu, oba-tayqanı aşdılar, öz altaylılarından uzaqlaşdılar, çöl-biyabanda dolaşmağa başladılar. İki kisə qurut, pıştak qurtarmışdı; ağızlarına qoymağa bir tikə də qalmamışdı, daha gedə bilmirdilər, taqətdən düşmüşdülər, güclə gedirdilər, ac idilər, ağlayırdılar, deyirdilər:
– Ey, hər şeydən uca Uç-Kurbustan, bizi yaratmaqdansa, kaş ki, yaratmasaydın! Belə ata-ana bizi dünyaya gətirməkdənsə, gətirməsəydilər yaxşı idi.
Qardaşı dayandı, irəli gedə bilmədi. Onlar oba-tayqanı aşanda da edesi3 onu çiyninə alıb keçirmişdi. İndi qardaşını aparmağa onun da taqəti qalmamışdı. Bacısı dedi:
– “Bu”. Bu, nə işgəncədir?
O, acı-acı (açu-koron) qışqırdı:
– Ey, hər şeydən uca Uç-Kurbustan, bizi belə bədbəxt yaradınca, kaş ki, yaratmayaydın. Niyə bizi ana qucağından ayırdın?
Onların qışqırığından sonra yer üzü qırmızı dumana büründü; elə bir duman gəldi ki, nə atın qulaqları, nə də ay, günəş görünmədi. Dumanın içindən ananın döşləri göründü. Uşaqlar döşləri əmməyə başladılar. Onlar çox acmışdılar, indi doydular, ətə-qana doldular. Qırmızı duman çəkildi, ananın döşləri gözdən itdi. Onlar əl-ələ tutub yola davam etdilər; Altayı fırlanıb, yer üzünü dolandılar. Altay (een) boşalmışdı; heç bir canlıya rast gəlmədilər, gözlərinə yeməyə bir şey dəymədi. Yenə də ac-yalavac gedirdilər. Bir alaçıq görsəydilər, girərdilər, mal-qara görsəydilər, yanına gedərdilər. Qardaşı irəli gedə bilməyib dayandı; bacısı onu çiyninə alıb bir Altayı da keçirdi. Artıq qardaşının ölümü yaxınlaşmışdı. O, gözlərini qaldırıb baxanda bir az aralıda yetmiş yeddi bucaqlı qızıl tayqanın parladığını gördü:
– Bircə bu tayqanın ətəyinə çatsaydıq...
Bacısı qardaşını çiynindən yerə qoyub özü də yarımcan halda irəli getdi. Bədənində azca titrəyiş, çox az həyat əlaməti qalan, ürəyi lap zəif döyünən qardaşı çölün ortasında qaldı. Qızcığaz zor-güclə yavaş-yavaş sürünüb qızıl tayqaya çatdı. O, dağın başından baxıb kol kimi sıx dayanan mal-heyvanı, qara meşəyə bənzəyən camaatı gördü. Qızıl tayqanın ətəyində gümüş-qızıl örqö gözə dəyirdi, qapının yanında qızıl at axuru vardı, qızılı tüklü ağ səmənd at axura bağlanmışdı. Kızıçaqım1 aşağı, dağın ətəyinə doğru irəlilədi. O, qızıl örqönün qapısına yaxınlaşdı, qapını aralayıb içəri girdi. Qızıl şiredə ömrünün axır yaşlarını yaşayan (ak buru çak) bir adam uzanmışdı. Onun yanında bir qarı oturmuşdu. Bu xan soruşdu:
– Belə gözü odlu, kürəyi qanlı, kimsən sən, bala?
Qoca soruşur, qızcığazım cavab verə bilmirdi. O oturmuşdu, aramsız çeçəyirdi. Birdən dedi:
– Mənim atam Ak-böködür. Kara-bökö babamdır. Onlar bizi çöldə dolaşmağa buraxıblar. Alaçığımıza çulmus girib.
Xan qalxıb oturdu, dedi:
– Ova gedəndə biz Ak-bökö ilə bir yerdə gecələmişik. Kim bilərdi ki, onun obasına fəlakət üz verəcək (çak sarınqan). Yazıq el-oba məhv olub zərər çəkdi.
Bu xan uşağı götürüb törə qoydu. O, uşağın ağzına qaşıqla süd tökməyə başlayanda qızcığaz içmədi, oturub ağlamağa başladı, dedi:
– Mənim bircə qardaşım var, çölün ortasında qalıb, ürəyi çox zəif döyünürdü. İndi ölmüş olar.
Xan dedi:
– Mənim balam, niyə bayaqdan demirsən?
O, alaçıqdan çıxıb yəhərsiz atı mindi, gedib qızın qardaşını qucağında gətirdi. Oğlanın ağzına qaşıqla süd tökdü. Uşaq uzanıb gecəni yatdı; səhər yavaş-yavaş onun bədəninə hərarət gəldi. Artıq gözlərini açıb baxırdı. O, iki-üç gecədən sonra artıq çöqöçeydə süd içirdi. Uşaqlar burda doyunca yedilər, gəzib oynadılar. Bu, qızıl tüklü ağ səmənd atlı Altın-xan idi. Səhər Altın-xan oturub dedi:
– İki uşağın dalınca çıxıram. Qoy, dördü bir yerdə oynasınlar. İki uşaq da yuxarıda Uç-Kurbustanın yanındadır; Uç-Kurbustan onları yedirdir. Kulqur1 Erlik arvadının doğduğu uşaqları həmişə ora aparır.
Altın-xan çəmən kimi geniş tərlikləri, artaşı atın üstünə qoydu, altmış düyməli qızıl çümü geyindi, doxsan doqquz düyməli zirehi əyninə keçirdi, araqay-saadakı çiynindən aşırıb almaz polad ağ qılıncını qurşağına bağladı, ayağını üzəngiyə qoyub üç təkanla atı mindi, üç Kurbustan-Kudayın yanına yollandı.
Qızıl tüklü ağ səmənd at yuxarı dünyada Uç-Kurbustan-kudaya dua edəndə yalını yerə sərdi, Altın-xan da dizüstə çökdü. O, qızıl örqöyə daxil oldu. Uç-Kurbustan dedi:
– Hansı ehtiyacına görə gəlmisən?
Altın-xan cavab verdi:
– İki uşaq tapmışam, yaşayıram, yeyib-içirəm. İstəyirəm, burdakı uşaqları da aparıb onlara birləşdirəm.
O, uşaqların birini qucağında saxlayıb o birini tərkinə aldı. Uşaqları götürüb gəldi. Altın-xanın indi iki böyük qızı ilə iki balaca oğlu vardı. O dörd uşağı birləşdirib oynamağa buraxdı. Bu uşaqlar bir yerdə oynayır, onları ata-ana deyib çağırırdılar. Onlar da uşaqları sığallayıb əzizləyirdilər.
Bir gün yerdə tapılan oğlan ağlaya-ağlaya gəldi. Altın-xan dedi:
– Mənim balamı kim döyüb?
Yerdə tapılan oğlan dedi:
– Ayağım yerə yapışır, camaatın arasına çıxa bilmərəm. Oğlun bacıma söz atır.
Altın-xan onu dilə tutub geri qaytardı:
– Ay bala, ay bala!Ağlama! Pis düşünmə, o, heç nə etməz!
Onlar yenə dördü də birlikdə oynamağa başladılar. Səhəri gün Altın-xanın öz oğlu ağlaya-ağlaya gəldi. Altın-xan soruşdu:
– Mənim balamı kim döyüb?
– Sənin azğın, sahibsiz oğlun bacıma söz atır.
– Pis düşünmə, o heç nə etməz! Nədən şikayətin var?
Altın-xan onu da dilə tutub geri qaytardı. O dedi:
– Camaatım, adamlarım gəlsin!
Yaxın adamlarının yanına elçi göndərib əmr etdi:
– Çay boyda şərab çəkilib tayqa boyda ət doğransın! Uşaqlarıma məclis qurulsun!
Bulud kimi qarnı piyli heyvanlar kəsildi, buur yunu kimi saçaqlı ət doğrandı. Yerdə tapılan oğlana öz hörüklü qızını verdi, öz oğluna da yerdə tapılan qızı aldı. Altın-xan toy etdi, məclis qurdu. Onun yaxın-uzaq adamları özlərinə bir aylıq yemək apardılar. Onlar firavanlıq, bolluq içində yaşadılar.
Yerdə tapılan oğlan Altın-xanın yanına gəlib dedi:
– Atam, anam, heyvanın yunu, insanın adı olur. Niyə mənə ad qoymursunuz?
Altın-xan yenə camaatı yığıb məclis qurdu, yirqal1 etdi:
– Yaxşı olsun, pis olsun, adını özüm qoyacağam.
Öz oğlu barədə dedi:
– Qoy böyük olsun!
O, hər şeydən uca Uç-Kurbustan-kudaydan soruşub oturdu, dedi:
– Qoy öz oğlum ağ xallı atlı Ak-Tadi olsun. Yerdə tapılan oğlumun minəcəyi at ağ ilxımdan doğulsun; eremikdən2 qan-kürən Erdine (Erdine-kan-eren) doğulsun; qışda qırov basmasın, yayda tərləməsin; qan-kürən atlı Kan-Tadi3 olsun.
Kan-Tadi altmış sajın kəməndi əlinə alıb getdi. O, ağ ilxının içində gəzişməyə başladı. Belə gəzəndə altı dişli boz bir ayğır kişnəyib qaçdı. At qaça-qaça dedi:
– Minəcəyin at mən deyiləmmi?
Kan-Tadi onu sığallamağa başlayanda atın dərisi soyuldu. Kan-Tadi dedi:
– Bu, necə heyvandır? Başı, beli tamam çürüyüb?
Bu dəfə yeddi dişli kürən ayğır qaçıb dedi:
– Minəcəyin at mən deyiləmmi?
Kan-Tadi onun yalını, quyruğunu tumarlamağa başladı. Atın dərisi qopdu, dedi:
– Bu necə heyvandır, beli, onurğası çürüyür?
O, əlində altmış sajın uruk bir az da irəli keçib qoca aduçi1 ilə qarşılaşdı. Kan-Tadi soruşdu:
– Ağ ilxını otaran ak saqaldu aduçi, minəcəyim atı görməmisən?O harda gəzir?
Aduçi dedi:
– Bilmirəm, bala. Burda bir kürən eremik var, yeddi ay tapdayıb əzəcək, doqquz ay ağrı çəkəcək. Tapa bilmirəm. Bu ilxılarda başqa sənə layiq minəcəyin at yoxdur.
Kan-Tadi bu atı eşidib ağ ilxının bu başından o başına dolanıb axtarmağa başladı. Adamların yanından da ötüb onun qara tayqadan ötən izini tapdı. Bir tayqanın başında yanmış iz2 gördü. Sumer-Ulan dağlarının ətəyində Suttep gölün qırağında kürən eremik uzanıb doğurdu. Kan-Tadi dedi:
– İndi ona necə yaxınlaşım ki, məni görməsin?
O, iki ovcunu yuxarı tutub yada3 etdi. Qasırğa qopdu, qum boranı başladı. O, bir yarpağa dönüb madyanın yanına endi; Suttep gölündə üzməyə başladı. Kürən-eremik qan-kürən at doğdu. Kürən madyan dayçasını arxasına salıb Sumer-Ulan tayqasına girdi. Bahadır dayanıb dayçanı tutmağa bir şey tapmadı. O, Suttep gölünün dibinə endi. Suttep gölünə çevrilib ləpələndi. Kan-Tadi soruşdu:
– Sumer-Ulan tayqasının dağılacağını bilirsən? Sut gölün quruyacağını da bilirsən? Bir dəfə gəlib bir udum içsən necə olar?
Qan-kürən madyan dayçası ilə Sut gölün qırağına geri qayıdıb boğazacan su içdi. Kan-Tadi əlində altmış sajın uzunluğunda qara kəmənd tutub gözləyirdi. O dedi:
– Bu, minəcəyim atdırsa, qara kəmənd onun nazik boynuna üç dəfə dolansın. Yox, minəcəyim at bu deyilsə, gedib çəmənliyə sərilsin.
Kəmənd üç dəfə dayçanın nazik boynuna dolandı. Bahadır Sud gölünə dirənib çıxdı. O, söykənəndə dib söküldü. Dayça bahadırı kəməndlə dartıb irəli çapdı. Bahadır atın ardınca Sumer-Ulanın içinə girdi. Sumer-Ulan tayqası ikiyə parçalandı; dayça bahadırı arxasınca sürüyüb daha da irəli qaçırdı. Bahadır kəməndi qara daşa bağladı; qara tayqa azca qalxıb dağıldı. Bir az da getdilər; bahadır kəməndi Altın-Çoqor-terek qovağa bağladı, ağacın gövdəsinə söykənib oturdu. Qara kəmənddən üç tel qırıldı, altı tel tab gətirib qırılmadı. Altın-Çoqor1 qovağın gövdəsi temene iynəsi boyda nazikləşib dayandı, daha nazilmədi.
Cavan dayça nəhayət ki, geri baxıb dedi:
– Bu uçkan2 oğlan kimin oğludur belə?
Bahadır cavab verdi:
– Altın-xanın yerdə tapılan oğluyam.
Dayça dedi:
– Kürəyini bir az da parçalasaydım.
– Səni cavan dayça bilib yavaş dartdım. Möhkəm dartsaydım, bolçek3 başını qoparardım.
Bahadır dayçanın başını kəməndlə döndərib arxasınca apardı. Əlində qızıl qoltuqağacı, qızılı kürk geyinmiş bir qoca onlara yaxınlaşıb dedi:
– Dayan, dayan, bala! Altın-Çoqor qovağın ətrafında ardıc çubuğunu yandırıb ondan daha bir kürk, bir də yaş (ömür) istə. O, sənin ömrünü, ölümünü bilir!
Qoca bir göz qırpımında yoxa çıxdı. O, ağ Çolmona dönüb göyün üzünə qalxdı. Bahadır altı yerdə san1 qaladı, altı dəfə qızıl qovağa baş əyib onun başına dolandı, soruşdu:
– Ölümədək ömrüm uzundurmu? Ölüm vaxtı möhkəmdirmi?
Kan-Tadi dua etdi:
– Ana, qızıl qovaq, Altın-Çoqor! Hər şeydən uca Kuday, deyin.
Göydən yanar alov kimi bir yalbırak2 düşdü. Yarpaq ağ məktuba dönüb yerə endi. Ağ fərman alan bahadır baxdı. Yarpaq sabur (biçik) məktubuna döndü, oxunması asanlaşdı. Söhbət ölümdən, həyatdan gedirsə, eremik madyandan doğulan Kan-erendən soruşsa, heç olmasa ömrünün sonuna neçə il qaldığını bilər. Bahadır hələ də dayanıb dua edirdi. Göydən bir yarpaq da düşüb kuler-artaşa, tokuma, kecimə, qızıl-gümüş yüyənə çevrildi. O, hələ də dizüstə çöküb dua edirdi. Göydən daha bir yarpaq da düşüb his kimi qapqara zirehə, altmış altı düyməli qızıl çümə çevrildi. O, sanın başına üç dəfə dolanıb diziüstə dua edirdi. Bir yarpaq da düşdü; qara ox-yaya, almaz polad ağ qılınca, quru ku kimi nizəyə çevrildi. Bahadır dayçanın üstünə çəmən kimi geniş tərlikləri qoyub qızıl-gümüş yüyəni taxdı. Qalxıb tunc artaşı da gətirdi, dayçanın üstünə qoydu; dayça dördillik at oldu; ara-ara (olıy seliy) otuz qayışaltını çəkib bərkitdi, dayça altıillik ata çevrildi, quşqunu taxanda dayça yeddiillik at oldu. Dəmir zəncirdən altmış altı düyməli kürkün qolları torpaqda qərq oldu3. Bahadır çağırdı:
– Uç-Kurbustan-kuday, sanki bunu, yəni bu ağır zirehi qisasdan yaratmısan.
O, almaz polad ağ qılıncını qurşağına bağlayıb qara ox-yayı çiynindən aşırdı. Ayağını üzəngiyə basıb üç təkanla qalxıb oturdu, getdi. Bahadır Kan-eren atdan soruşdu ki, onun qıdığı gəlirmi. At dedi:
– Hə, bu məni bir az qorxudur. Ox-yayını möhkəm tut, üzəngiyə möhkəm bas.
Bahadır qamçinı atın ombasına vurdu. Kan-eren şahə qalxdı. Yuxarı dünya göründü. At dikələndə bahadır aşağı baxıb qaranlıq dünyanı gördü. Dırnaqları ilə yeddi Altayın qatlarını (kırtış) qoparan at sərtləşib göylə yerin arasında dayandı.
Kan-Tadi yalnız indi özünə gəldi. Yerə söykənən qara zireh indi dizləri ilə bərabər oldu (bahadır zirehdən böyük olmuşdu). Bahadırın əmgəyində saçlarının görünməsinə mane olan ox-yay indi çiyinlərinin arasından çıxmırdı. Kan-Tadi eremek madyandan doğulan Erdine-kan-ereni o yan-bu yana tərpətdi, atın iki qabaq ayağı sanki havada rəqs edir, arxa ayaqları yorğa gedirdi; at başını, gözlərini qabırğalarına sürtürdü. Bahadır öz camaatını, adamlarını salamlayıb gedirdi. O, öz ağ ilxısını dolanıb Altayın bu başından o başınadək gəzdi. Arvadı oturub mahnı oxuyurdu. Böyük bacısı da oxuyurdu:
– Bizi əmizdirən anamızı tamqa çulmus yedi! Bizi yedirən atamızı tamqa çulmus yedi! Bədbəxt ata! O, elə ölmüş kimidir?
Onlar oturub oxuyurdular: “Yazıq obamızı tamqa çulmus yedi” deyirdilər. Çoxdan unudulmuş bu hadisə yenidən Kan-Tadinin yadına düşdü. O, gedib qızıl axurun yanında atdan düşdü, atı bağladı, qızıl örqöyə girdi, qızıl şiredə yatağa uzandı, göz yaşları gölə döndü; o, uzanıb ağlayırdı. Aldığı arvadı soruşdu:
– Nəyə belə heyfsilənirsən?Niyə belə tutulmusan, məni alan yarım?
Arvadı ondan bir söz ala bilmədi. Bahadır uzanıb ağlayırdı. Arvadı alaçıqdan çıxdı; ata-anasının, Altın-xanın yanına yüyürdü. Kan-Tadinin arvadı dedi:
– Balanız, kürəkəniniz Kan-Tadi niyə belə tutulub (karıktıqan)? Siz böyüksünüz, bəlkə gedib soruşasınız?
Altın-xan, qoca ilə qarı çıxıb gedib baxdılar ki, Kan-Tadi qızıl şiredə üzüüstə uzanıb ağlayır. Dedilər:
– Nə olub sənə belə ağlayırsan? Niyə belə tutqunsan? Bala, kürəkən, açıq de. Belə məyus olma, mənim balam, səni dinləyirik.
Kan-Tadi dedi:
– Babam Kara-bökönü, atam Ak-bökönü, anam Altın-Suduru tamqa çulmus yeyib! Atamın öldüyü torpaqlara gedəcəyəm, onunla birlikdə öləcəyəm. Anamın öldüyü torpaqlara gedəcəyəm, onunla birlikdə öləcəyəm. Öz Altayınızda yaşayın, öz işinizi görün. Mən ölənlər uğrunda öləcəyəm, tələf olanlar uğrunda tələf olacağam. Mənə xeyir-dua verin. Arvadım Eremen-çeçen, evimizə yaxşı bax.
O, alaçıqdan çıxıb qara ox-kamanı çiyninə aşırdı, ağ almaz polad qılıncı qurşağına, yanmış meşə kimi qapqara oxları qoyduğu oxdanı belinə bağladı, qupquru ağac kimi nizəni əlinə aldı, ayağını üzəngiyə basıb üç təkanla Erdine-kan-eren atı mindi, yola düşdü. O, vüqarla gedirdi, iti gedirdi. Yortma çapıb öz Altın-çoqur ağacının yanına çatdı, üç yerdə əlini torpağa dirəyib, üç dəfə dua etdi, dedi:
– Kudayım Uç-Kurbustan, sümüklərimi öldüyüm yerə qoyarsanmı? Sən bil!
Yarpaq kimi sabra-biçik yerə düşdü. Kan-Tadi götürüb baxdı, fərmanda deyilirdi:
– Ölən can, artan ömür, eremikdən doğulan Oktorqoyun balası Erdenit-kan-eren atdan asılı olan, onun məsləhətindən çıxma!
Bahadır dizüstə çöküb üç dəfə dua etdi. Atını minib getdi. O, ağ Altayın ətəyi ilə yortma çapırdı. Atın arxasında tez-tez tappıltı eşidilirdi; atın ağzını dartıb geri çevirəndə dayanıb gördü ki, Ak-Tadi ağ xallı atda gedir. Ak-Tadi dedi:
– Kan-Tadi! Atın ağzını çək, dayan. Hara gedirsən, yestem1?
Kan-Tadi dedi:
– Ata-anamı yeek-çulmus yeyib. Ata-anamın sümüklərinə baxmaq istəyirəm.
Ak-Tadi dedi:
– Axı, biz səninlə birlikdə oynaya-oynaya böyümüşük, yeste. Mən səndən ayrılsam, elimə-obama necə qayıdaram?
Kan-Tadi dedi:
– Yeste, dayan, dayan. Ata-ananı yedirt (yəni evdə qal, getmə). Tələf olanlarla tələf olacağam, ölənlərlə öləcəyəm.
O, üç dəfə Ak-Tadini dilə tutub evə göndərməyə çalışsa da, bacarmadı, dedi:
– Belədirsə, onda bu ağ tayqada uzanıb mən qayıdanadək gözlə. Ölsəm, yeek-çulmus izimlə geri qayıdıb Altın-xanın yurduna gələcək. Sən də burda onu gözləyib vuruşarsan. Burda, ağ tayqa dağlarında uzan. Onu öz yurduna buraxma.
Kan-Tadi buradan tək yola düşdü. O, atasının yetmiş yeddi silsiləli ağ tayqasına gəldi, gördü ki, arxa-xalqın, daşlı-qayalı dərələrdə ağ ilxının sayı azalıb. Atasının ağ-boz atı axurun yanında dayanıb. O qana bulaşmış kimi görünürdü (bağırsaqdan ibarət), sanki qan-kürən at dayanıb. Bahadır qara milçək donuna girib babasının tünnükünə qondu, dinləməyə başladı. Babası ilə nənəsi külə bulaşıb oturmuşdular. Sonra o, uçub atası Ak-bökönün tünnükünə yapışdı, gördü ki, alaçığın içi tör-töküntüdür. Baxıb gördü ki, atası çulmusun qucağında uzanıb yatıb. Atası oyanıb üzünü ocağa çevirdi, çulmusla yaşadıqca özü də çulmusa dönmüşdü. Atasının ürəyində1 sarı ilan vardı. Kan-Tadi oturub ilbi-tarmı atdı. İlbi-tarmının köməyilə o, atasının içində yatan sarı ilanı dartıb çıxartdı, cibinə qoydu. Atası Ak-bökönun huşu özünə qayıtdı, durub oturdu, baxmağa başladı. O, alaçığın içinə baxıb dedi:
– Mənə nə olub belə?
Sonra alaçıqdan çıxıb camaata, ağ ilxıya baxdı, gördü ki, onların sayı azalıb. Qana bulaşmış (bağırsaqdan ibarət) ağ-boz atını da gördü. Kezer çulmus dedi:
– Sən niyə dala-qabağa gedirsən? Yenə sənin huşun dağılıb, bir yerdə durmur?
Kan-Tadi sarı ilanı Ak-bökönün üstünə tulladı. Ak-bökö yenidən çulmus arvadı ilə qucaqlaşıb yatdı. Arvadı dedi:
– Dünən sən gedib ürək-ciyər gətirmişdin, bu gün mən gedib gətirəcəyəm. Ağ-boz atı yəhərləyib mənə ver.
Ak-bökö yəhərlə tokumu götürüb alaçıqdan çıxdı, dedi:
– Ağ-boz atı yəhərlədimmi?
Arvadı dedi:
– Yəhərlədin.
Çulmus arvadı alaçıqdan çıxıb ağ-boz atı mindi, ağ ilxı ilə arxa-xalqı axtarmağa getdi. Atası Ak-bökö ağ şiredə uzanmışdı. Kan-Tadi atasının içindəki sarı ilanı dartıb çıxartdı. Ak-bökö alaçığın içinə baxıb oturdu, çox təəccübləndi:
– Mənə nə olub belə? Alaçığımda, yurdumda nə baş verib?
O çıxıb bütün Altayını gözdən keçirdi. Ağ ilxısını gördü; ağacların arasında bir-iki baş tərpənirdi. Arxa-xalqı, görünür ki, daş-qaya arasında sıxışmış vəziyyətdə yaşayırdı. O, alaçığa qayıtdı, altmış sıralı ağ şerdekə üzüüstə uzanıb ağlamağa başladı. Bir azdan Ak-bökö qalxıb ocağın kənarında oturub ağladı. Kan-Tadi ocağın ayağına enib oturdu, öz cildinə girdi. Ak-bökö qışqırdı:
– Ködök!
O qalxıb çarpayının baş tərəfinə qaçdı, orada gizlənmək istədi. Kan-Tadi dedi:
– Qorxma, Ak-bökö, atam!Gəl, yanımda otur. Mən sənin əvvəllər ürək-ciyərini yediyin iki övladından biriyəm.
Ak-bökö qışqırdı:
– Kalaqay(kalak) koron! Mənim balam!Sən niyə bura gəlmisən? Madam ki, əldən düşmüşəm, ölənlərlə birlikdə öləcəyəm. Qoy məni yeek-çulmus yesin.
Onlar belə oturanda birdən tappıltı səsi gəldi. Kimsə bayırdan dedi:
– Ak-bökö, çıx bayıra. Mən ürək-ciyəri (yəqin ki, mal-qaranın, adamların) yığıb gətirmişəm.
Ak-bökö qalxa bilmədi; yerində oturub ağlamağa başladı. Kan-Tadi dedi:
– Abıdamın1 gətirdiyini mən də ala bilərəm.
Kan-Tadi belə deyib alaçıqdan çıxdı. Çulmusumun qorxudan ürəyi düşdü. Kan-Tadi dedi:
– Ey, abıda, mən də ala bilərəm.
Yeek-çulmus ağ-boz atı bir tərəfə çəkdi, at da dayanıb qulaqlarını qısmışdı. Kan-Tadi çulmusun yaxasından yapışdı, çəkib atdan yerə saldı. Çulmus silkinib tayqa boyda Kezerə çevrildi. Onlar yaxalaşıb bir-birinin başından tutdular, ağ çəmənliklərdə güləşdilər; bərk torpaq dağıldı, bir-birlərini tayqaya söykədilər, dağların özünü belə torpaqdan sildilər. Çaylara yaxınlaşdılar, çayları qurudub dibində dolaşdılar; bir-birlərinə qalib gələ bilmədilər. Onlar bir qaydada yıxılıb, bir qaydada qalxdılar. Kezer çulmusun yapışıb çəkdiyi hər yerdən alov qığılcımları çıxırdı. Yuxarıdan aşağıya bahadır Kan-Tadini alov yandırır, aşağıdan yuxarıya zəhər püskürürdü. Bahadır bu hərarətə dözə bilmədi. Onun ayıq-sayıqlığı tükəndi, sarı ilanı ağzına qoydu. Kan-Tadinin burnundan qızmar isti daşlandı, ağzından od püskürdü; onun dolaşdığı yerdən zəhərli çay qaynayıb coşdu, əli ilə tutduğu yerdən alov dilləri çıxdı. O, çülmusla çulmus kimi döyüşürdü artıq. Onlar aylarla, illərlə vuruşdular, bir-birlərinə qalib gələ bilmədilər. Tamqa çulmus artıq yeri qucaqlayırdı, pəhləvandan az tuturdu, taqəti tükənmişdi. Kan-Tadi merqen1 işlətməyi qərara aldı; o, karmak teqeni2 işə salıb düşmənini çibinə tərəf dartdı. Kan-Tadi üç təkandan sonra çulmusu havaya qaldırdı, ona mavi səmanı(kok ayas) göstərdi, ağ buludların arasında fırladı. O, temir çölün ortasına gəlib çulmusu ayağının altına atdı, onun başını boynundan ayırdı. Çulmusun qıpqırmızı (kızarqan kızık) bədəni uçub uzaqlaşdı, qızıl tayqa kimi göründü. Göy canavara çevrilən qırmızı qan dağların zirvəsinə doğru qaçdı. Kurmösə3 çevrilən sümüklər yüngül daş kimi oxuya-oxuya aşağıya, Erlikin yanına getdilər. Kızı edı4 dağlarda, daşlarda kırçın5 kimi böyüyüb yayıldı. Çulmusun qırmızı qanında qırmızı canı da vardı. Çulmus dedi:
– Səni tutub yeməsəm, yeddi babamın (yeddi nəsil) ətini yeyəcəyəm.
Kan-Tadi silkindi; qara xallı pələngə çevrilib göy canavarın arxasınca qaçdı. O, ağ tayqa boyu göy canavarı qovub tuta bilmir, göy canavar da onun əlindən qaçıb canını qurtara bilmirdi. Ak-Tadi ağ tayqanın zirvəsində oturub Kan-Tadini gözləyirdi. Göy canavar(kok nori) dilini çıxarıb Ak-Tadinin qabağınca qaçırdı.
Ak-Tadi dedi:
– Onu oxla vurmaq istəyirəm. Yestem hansıdır?Çulmus hansıdır?
O, canavarı vurmaq istəyirdi, amma çaşıb qalmışdı. Çulmusun ardınca ağzında-üzündəki qanı yalayan qara xallı pələng qaçırdı. Onlar iki dəfə ağ tayqanı dolandılar; Ak-Tadi oxunu atmadı. Göyün üzündə ağ Çolmon çildində dayanan Erdine-kan-eren baxırdı; at acı-acı kişnədi: onun dediyi aydın eşidildi:
– Niyə durmusan? Göy canavarı niyə vurmursan?
Nəhayət, üçüncü dəfə canavar qaçanda Ak-Tadi kaybır-yebe oxunu qoyub yayı çəkdi; elə bu vaxt göy canavar keçdi. Ak-Tadi oxu atdı, göy canavar üç yerə parçalandı. İndi artıq kezer-çulmusun ürəyi paralanmışdı.
Canavarı qovan qara xallı pələng dedi:
– Ak-Tadi, göy canavarı niyə parçaladın?
O, belə deyib Ak-Tadinin ardınca qaçdı; qara xallı pələng Ak-Tadinin bədənini tikə-tikə parçalayıb yeməyə başladı. Ak-Tadi Kan-Tadiyə yalvadı:
– Kalak kokıy, yeste!
Bu sözləri qara xallı pələng eşitmədi. Göydə dayanan qan-kürən Kan-eren at tarm oxuyub Kan-Tadinin içindəki sarı ilanı dartıb çıxartdı. Qara xallı pələng(kara çokur bar) yalnız indi özünə gəldi. Onun huşu özünə gələndə gördü ki, öz yestesinin bədənini parça-parça edib. Yeste Ak-Tadinin ürəyi çox zəif döyünürdü. Qara xallı pələng, yəni Kan-Tadi əsrlərlə-nəsillərlə dəyişməyən em-tom dərmanını onun yaralarına qoydu. Günorta vaxtı çatmamışdı ki, yaralar sağaldı. Kan-Tadi öz yestesini sağaltdı. İki dəliqanlı üz-üzə dayanmışdı. Qəzəbimizə səbəb olan qalib gəlmiş, kimə arzu edirdisə, o, məğlub olmuşdu. Ağ Altayın ortasından qapqara toz burulub qalxdı, yaxınlaşmağa başladı. Atası Ak-bökö ağ-boz atında gəlirdi, dedi:
– Mənim bədbəxt balalarım. Yeek-çulmusa qalib gəldilər. Qəzəbləndirən qalib gəldi, öldürmək istəyən məğlub oldu.
Onlar dedilər:
– Evə, evə!
Ak-Tadi dedi:
– Qalan mal-qaranı da qovub aparmaq lazımdır.
Kan-Tadi dedi:
– Qardaş, götürməsək yaxşıdır. Mən çulmusun artığı olan mal-qaranı götürmərəm.
Ak-Tadi dedi:
– Az olsa da, yığıb götürmək lazımdır. Çulmusdan nə qalıb ki, götürəsən?
Buradan ata-oğul irəliyə, Ak-bökönün yurduna getdilər.
Ak-Tadi gedə-gedə deyirdi:
– Qalanları yığıb götürmək lazımdır.
Yilab yılbas çay, ucsuz-bucaqsız göy Altay uzandıqca uzanırdı. Ak-bökö dedi:
– Mənim balam! Gəl, ötüşək.
Kan-Tadi razılaşıb dedi:
– Hə.
Onlar göy Altaya doğru qalxmağa başladılar. Qara duman buruıub qalxır, göy duman burulub yerə enirdi. Kan-Tadi dedi:
– Qoca atam geri qaldı?
O, geri dönüb baxdı; ağ-boz at qan-kürən atın yüyəni ilə bərabər(sduluk kulajip) qaçırdı. Kan-Tadi dedi:
– Doğrudanmı, atam belə istəyirdi?
Kan-Tadi qamçını qan-kürən atın sağ-sol yanlarına vururdu. Toz yerdən göyə qalxır, göydən də yerə qayıdırdı. O, geri qayıdıb gördü ki, qan-kürən at ağ-boz atı bir boy qabaqlayıb. Onlar yortma çapıb ağ Altaya çatdılar. Ak-bökö atını saxlayıb dedi:
– Mənim balam, burda dayan!
Məlum oldu ki, bura ağ çöldür. Dedi:
– Hə, bax, burda biz səninlə güləşib gücümüzü sınayaq!
İkisi də atlardan düşdü; atların cilovunu kastapa1 qoydular. Ak-bökö dedi:
– Öz gücünə qızırğalanma! Nə gücün var, göstər!
Onlar açiy2 tutdular. Ak-bökö üç dəfə təkan verib Kan-Tadini yuxarı qaldırdı. Ona göy səmanı göstərib ağ buludlar arasında dolandırdı, gətirib yerə qoydu. Kan-Tadi yıxıldı, ayaqları dizəcən torpağa batdı. Elə bu vaxt Kan-Tadi Ak-bökönü yuxarı qaldırdı. Ak-bökönün çiyinləri yerə dəymədi, o, ayaqları ilə dizəcən torpağa batdı. Kan-Tadi dedi:
– İndi heç yerə gedə bilmərəm. İndi gücüm nəyə çatar ki?
Ak-bökö dedi:
– Ağzını aç!
Kan-Tadi ağzını açdı. Ak-bökö onun ağzına üfürdü. Kan-Tadi beş sajın məsafədə geri çəkildi, yıxılıb oturdu. O, oturanda çiyinləri arasındakı məsafə bir sajın artdı; gözləri arasındakı məsafə bir qarış3 böyüdü. Ağ-boz at qan-kürən ata gücünün yarısını verdi. Erdine-kan-erenin boyu bir sajına qədər artdı, quşqunu, qarınaltısı çatmadı; əlavə etmək lazım gəldi. Onlar evə getdilər.
Qızıl tayqanı dolanıb gəldilər. Bir-birinin ardınca üç qızıl örqö görünürdü. Mal-qara kol kimi, camaat qara meşə kimi sıx gözə çarpırdı. Altın-xan onların qarşısına çıxdı, dedi:
– Sönmüş ocaq alışdı, ölən dirildi.
Buludlar boyda ağ kazılı buurlar kimi yallı atlar kəsildi. Məclis qurdular. Geridə qalan Ak-Tadini unutdular. Üçü də içib kefləndi. Ağ xallı at Ak-Tadisiz qayıtdı. Üçü də soruşdu:
– Ak-Tadiyə nə olub?
At cavab verdi:
– Şodon çokur atlı Şokşulan Ak-Tadini öldürdü. Mən qaçıb tınımı qurtardım.
Kan-Tadi bunu eşidən kimi tərlikləri, yəhəri atın üstünə qoydu, qan-kürən atı necə gəldi yəhərləyib yola düşdü, dedi:
– Ata, ana, salamat qalın! Camaat, sağlıqla qalın!
Qamçını atın yalına vura-vura gedirdi. Ağ tayqaya qalxanadək kefli idi, ayıldı. Tələsib atı yortma çapdı. O, teerbekli1 Temir-Tayqanı gördü; temir edirqen2 görünürdü. Yəhərin ortasına çatanadək dərin, qara yol qazılmışdı. Kan-Tadi dayanıb kan-eren atdan soruşdu:
– Bu yol kimindir belə?
Kan-eren at dedi:
– Şokşulanın Temir-Tayqası alıpları gözləyir. Bu, altmış başlı Abra-Müüsün yoludur. Onun başı qalın iynəyarpaqlı meşəyə, buynuzları qılınca bənzəyir. Xan ordusunu gördüyünü düşünsən, bil ki, bu, altmışbaşlı Abra-Müüsdür. Bir başı oxuyur, bir başı şamanlıq edir, bir başı kaylayır, bir başı fit çalır, cürbəcür səslər çıxarırlar.
Kan-Tadi oturub gözlədi. Altmışbaşlı Abra-Müüs gəldi:
– Niyə tayqama girmisən, Tıin-yolonq3?
Bir-iki ağız söyüşdülər. Altmışbaşlı Abra-Müüs əlinin içi ilə Kan-Tadini vurdu. Mülayim Kan-Tadi hirsləndi; o, qara polad ağ qılıncla daş-qayanı dağıdıb parçaladı, qılıncı altmış başın birləşdiyi yerə vurdu. Altmış baş bütün yer üzünə səpələndi. Abra-Müüsün bədəni yerdə çabalamağa başladı. Başlardan biri tullanıb qəhqəhə çəkdi:
– Bir vaxt gələr, götürərəm.
Kan-Tadi əlində qara polad qılıncı ilə başın arxasınca qaçdı. Qara baş gah tullanıb dağa, gah da çölə düşürdü. Kan-Tadi qılıncını ora-bura (anda-munda) çırpıb başı vururdu. Dəmir çölün ortasında dəmir örqö göründü. Dəmir at axurunun yanında dəmir rəngli seyrəktük quyruqlu at dayanmışdı. Yumru baş dəmir örqönün qapısı yanında yerə düşdü. Kan-Tadi atdan sıçrayıb düşdü, başı ayağı ilə dəmir qapının astanasına itələdi. Baş dığırlandı. Dəmir laylı qapını açan Şokşulan onun qarşısına çıxdı. Onlar bir-birinin yaxasından, başından tutub çiyinlərindən itələdilər. Bir-birini yerə əydilər, üçillik vəhşi at kimi zingildədilər (çınqır). Bir-birini geri itələdilər; azğın dişi dəvələr kimi nərildədilər. İki alıpın səsi yeddi Altaya yayıldı; yeddi çay coşub daşdı. Onlar ikisi də gah qalxır, gah yıxılırdılar. Yeddi ay ötdü, heç biri qalib gələ bilmədi. Artıq Şokşulan igidi tutmaqdan çox yerə əyilirdi. Şokşulan acı-acı qışqırıb göydəki kudayını çağırdı:
– Məni yaradanda taleyimi Kan-Tadinin əlinə verməyi yazmışdın?
Göydən bir bütöv qurut, bir də yarım qurut düşdü. Bütöv qurutu Kan-Tadi Şokşulanın əlindən alıb yedi, yarım qurutu da Şokşulan özü yedi. Kan-Tadinin qüvvəsi əvvəlkindən iki dəfə, lap əvvəlkindən on dəfə çox artdı. O, aldadıcı fənd işlədib yanlış tərəfə çəkdi; qarmaq fəndini işə salıb onu cibinə tərəf çəkdi. O, Şokşulanı qaldırıb göyü göstərdi, buludların arasında fırladıb dəmir çölün ortasına atdı, başını tapdalayıb boynundan ayırdı. Şokşulanın axan qanı çaya, ağ sümükləri tayqaya döndü. Kan-Tadi dedi:
– Şokşulanın aldığı arvada gedib baxmaq lazımdır. Yaxşı qadın olsa, atama apararam, özünə arvad edər. Arıq qadın olsa, başını bədənindən ayıracağam.
O, örqöyə girib gördü ki, anası Altın-Sudur1 oturub. Onlar oturub salamatlıqdan, dinc həyatdan danışdılar.
– Mamır basmış yurdu dağıdıb ağ ilxını qovacağam, camaatı köçürəcəyəm.
Qoca Kara-bökö ilə arvadı çənələrini bağlayıb söhbət edirdilər:
– İstəyirik sümüklərimizi öz Altayımızda basdıraq.
Sonra onlar ağ ilxını qovub camaatı köçürdülər. Kan-Tadi anası ilə öz Altaylarının parıltısını (Altay dınq keqeni) gördü. Anasının gözlərindən yaş axdı. Kan-Tadi dedi:
– Ana, nədən incimisən?
Anası Altın-Sudur dedi:
– Heç vaxt dinc yaşaya bilməyəcəyik. Şokşulanın ulduz kimi xallı atlı dayısı Tilan-koo yetmiş xanı özünə tabe edib onları vergi verməyə məcbur edir. Aşağı dünyada da altmış xanı özünə tabe edib. Nə aşağıda yaşayan Erlik, nə də yuxarıda yaşayan Kuday onu mühakimə etməyəcək. Buna görə biz dinc yaşaya bilməyəcəyik. Mən də buna görə ağlayıram. Yəqin parça-parça (kezek ke) yaşayıb parça-parça gecələyəcəyik.
Bu sözləri eşidəndə Kan-Tadinin ürəyi çırpındı, dizləri titrədi, dedi:
– Görünür, qorxulu dəliqanlıdır. Tez ağ sürünü sürüb aparaq.
Ak-Tadi at ilə onun qarşısına gəlib dedi:
– Ezen!
Görüşdülər. Evə gəlib atdan düşdülər. Altın-xan Ak-bökö ilə danışırdı:
– Salam, əziz balalar. Qəzəbləndiyinə qalib gələ bildinmi? İstədiyini ala bildinmi?
Kan-Tadi cavab verdi:
– Ak-bökö, atam! Sənin yanına bir nəfər gətirmişəm.
Kan-Tadi gətirdiyi Altın-Sudurdan soruşdu:
– Atama gələrsən?
Anası Altın-Sudur on dörd yaşlı gənc qıza çevrilib cavab verdi:
– Mən heç vaxt belə dişsiz adam görməmişəm. Getmərəm! Qoxumuş buğa iyləməz, məcbur edilən buğa addım atmaz!
Ak-bökö dedi:
– Atanın (qılıncının?) altından keç!
O, ayaqlarını yerə döyüb guruldadı:
– Sən, tamqa, mənə yalvararsan. Əvvəllər sənin kimiləri əlimə su tökməyə layiq bilməzdim.
O, əlini atıb bir az kənardakı qılıncını çəkdi:
– Nə danışırsan, qurdlu arvad?
Kan-Tadi dedi:
– Dayan, dayan, Ak-bökö, atam. İstəməzsənmi, arvadın Altın-Sudur ortaya çıxsın? Səncə, mən kədərlənmirəm? Yoxsa sən xətrimə dəymək istəyirsən? Düşünürsən ki, mən yaşayıb dərd çəkmirəm?
Kan-Tadi öz anasını tutub onu əsl görkəminə qaytardı, öz atası Ak-bökönün yanında oturtdu. Qoca dedi:
– Ah!
O, qadını qucaqlayıb titrədi. Ak-bökönün alaçığında hər gün məclis qurulub şadlıq etdilər. Kan-Tadi dedi:
– Arxa-xalqım, insanlar, qoy şənlik edib sevinsinlər.
Kan-Tadi özü qış-yay şərab içdi, dedi:
– Yəqin ki, Tilan-koo gələcək. Səhər-axşam başımdan çıxmır. O gəlsə, mən burda öləcəyəm. Bundansa, özüm gedib onun yanında ölsəm yaxşıdır. Atalar, analar, mənə xeyir-dua verin! Atalar, analar, Altay Kuday, kömək edin!
Arxa-xalq ona xeyir-dua verib dedi:
– Sağ-salamat qayıt!
Ak-Tadi dedi:
– Mən səninlə birlikdə öləcəyəm!
O, atını Kan-Tadinin arxasınca çapıb ağladı. Kan-Tadi dedi:
– Yaşa, qoca ata-ananın sümüklərini basdır!
Ak-Tadi dedi:
– Atın sümükləri Altayı seçmir, igidin sümükləri torpağı seçmir.
Onun ardınca qaçan ata-anası ağlayıb dayandılar, ağ ilxı qaçıb uğuldadı.
Kan-Tadi dedi:
– Dayanmadan axan çayım Arjan-kuduk, öz xeyir-duanı ver!
Böyük tayqaların ovqatı təlx qaldı (ormonjib). Kan-Tadi öz Altın-Çoqor qovağının yanına gəldi, altı yerdə ocaq qalayıb dua etdi, dedi:
– Altın-Çoqor, anam! Mən Tilan-koonu öldürə bilərəmmi?
Bir topa (salaqa) yarpaq onun qarşısında yerə düşüb sabur-biçik fərmana çevrildi. Bahadır onu götürdü. Fərmanda deyilirdi:
– Ölməli can hardadır? Böyüməli yaş hardadır? Sən eremik madyandan doğulan Oktorkoydan olan qan-kürən(kan-eren) atın məsləhətindən çıxmasan, həyatın həmişə uğurlu olacaq.
– Həmişə mərhəmətini göstər(yəqin ki, bahadır Kan-Tadinin sözləridir).
Kan-Tadi dua edirdi:
– Uç-Kurbustan, kudayım!
O, qızıl tinzalı1 papağını qoltuğunun altında tutub dua edirdi. Altayından, kudayından xeyir-dua istəyirdi. Atını minib getdi; cəld atını çapıb dedi:
– Tez gedib ora çataq, ölək.
O, belə gedəndə qara tayqanın bir tərəfi göründü; qara tayqaya girdi. Tayqanın ətəyində alıp atının izləri gedirdi. Atın dırnaqlarının zərbəsindən daş-qayalarda torpaqla qarışmış qan qalmışdı. Bunu görəndə onun ürəyi odlandı. Dırnaqların zərbəsi ilə qoparılmış torpaq qatı tebur2 kimi yerə sərilmişdi. O, bu izlərlə yanaşı gedib baxırdı; onun atının addımı həmin atın dörd sajın izinə çatmırdı, düşündü:
– Yəqin bu, məni gözləyən Tilan-koodur. Ondan başqa kim ola bilər ki burda? Tez ona çatıb ölmək lazımdır!
Kan-Tadi ucadan dedi:
– Ay, Erdenelu kan-eren! Bütün var-qüvvəmizlə günlərdən əziz ayla günəş arasındakı Altayımızda dolanmaq lazımdır. Bu yolu qət etmək lazımdır!
O, qızıl çumburu, qızıl cilovu sağa-sola tərpədir, gedə-gedə toorçuk-kamçini o yan-bu yana yelləyirdi. Atın qabaq ayaqları dayanmayıb sanki havada rəqs edirdi, arxa ayaqları yortma çapırdı. At baş-gözünü yelləyib qabırğasına sürtürdü. Böyük tayqalar titrəyir, böyük çaylar öz məhvərindən çıxırdı. Qara çölün ortasında dörd yol ayrıcında dəmir rəngli xallı atını tutan bir bahadır dayanmışdı. Kürən atın qabaq ayaqları hələ də havada rəqs edir, arxa ayaqları yortma çapırdı. At başını, gözlərini fırladıb çapırdı. Həmin bahadır dayanıb başını yelləyir, baxırdı. Kan-Tadi dedi:
– Bu atdan yaxşı at doğula bilərmi? Adın nədir? Hardan gəlib, hara gedirsən?
O dayanıb soruşurdu:
– Adın nədir (adı nere kem ide)?
Dayanan həmin bahadır cavab verdi:
– Məni yedirib doyduran atam Altayın Ak-Altay dağlarıdır. Anam göy çay Cilar-Cılbasdır. Mən torpaqdan doğulan dəmir rəngli xallı atlı insanam; Koq-Ayrıyam. Nə dolandırmağa camaatım, nə də başkaratan1 mal-qaram yoxdur. Tilan-koonun elçiləri dinclik vermirlər. Buna görə də gedirəm! Sizin adınız nədir?
Kan-Tadi dedi:
– Atam Ak-bökö, babam Kara-böködür. Oktorqoydan doğulan Erdine-kan-eren atlı Kan-Tadiyəm. Tilan-koonun elçisini gözləməyə səbrim çatmadı. Ölməyə gedirəm!
Bahadır dedi:
– Doğru deyirsən? Onda, qardaş, gəl, atdan düşək, oturub hərtərəfli danışaq.
İki alıp atlardan düşdülər, kecimləri, tokumları yerə sərib üz-üzə oturdular. Koq-Ayrı dedi:
– Onun Sut-kölün, bir də Ulan-Sumer tayqasının yanında oturmuş (oktuqup) canını tapa bilərikmi? Mənim yeganə dayım Alaş-kam yerlə göyün birləşdiyi yerdə yaşayır; ondan xahiş edərik. Hansımız onun yanına gedək? Müharibəni kim edəcək? Onun (Alaş-kam) yanına gedib Tilan-koonun ruhunu axtarmaq lazımdır.
Koq-Ayrı kaybur-yebe oxu əlində tutub dedi:
– Kimin oxu uzundursa, qoy müharibəni o etsin; kimin oxu qısadırsa, canı da o axtarsın!
Kan-Tadi kaybur-yebe oxunu çıxardı. Koq-Ayrı bahadırın oxu yeddi qarış uzun imiş. Koq-Ayrı dedi:
– Ee, çaaldı! Deyəsən, müharibəni mən edəcəyəm. Yəqin ki, sən də tələsib gedəcəksən. Oktorqoydan doğulan Erdine-kan-eren dayça, acı tərini əsirgəmə, iti çapmağa çalış! Mən Tilan-koo ilə on dörd il vuruşacağam. On dörd ildən artıq müharibə etmək olmaz! On dörd il keçəcək, mən öləcəyəm. Tez çapmağa çalış!
Kan-eren atın yayda təri, qışda qırovu bitmirdi. Alıplar görüşüb ayrıldılar. Kan-Tadi ilə Koq-Ayrı ayrılanda ağladılar. Kan-eren at Alaş-kamın yolunu tutub gecə-gündüz gedirdi. Nəhayət, Alaş-kamın yetmiş yeddi qollu qara tayqası göründü. O, yaxınlaşıb tayqaya girdi, əks tərəfə baxıb dəmir örqö gördü. Dəmir at axurunun yanında qara xallı at dayanmışdı. Qara xallı at ilk baxışdan Kan-Tadini gördü, ona baxmadı, dırnaqları ilə dəmir axurun altındakı torpağı qazımağa başladı. Alaş-kam çıxıb əlini uzatdı, qoxunu canına çəkib adamı tanıdı:
– Dost kimi gəlib, yoxsa düşmən kimi (qonaq gəlib ya müharibə etməyə)? Bu adamın mənə hansısa işi düşüb.
O, bunu deyib alaçığa qayıtdı. Kan-Tadi gəlib qızıl at axurunun yanında atdan düşdü. Qızıl tuulqu1 qoltuğunun altına qoyub alaçığa girdi; ak telenqır2 tajuuru götürdü.
Alaş-kam oturub soruşdu:
– Ak-bökönün yeganə oğlu Kan-Tadi, hara gedirsən? Hansı Altaya getmişdin?
Kan-Tadi dedi:
– Tilan-koonun elçisini gözləməyə səbrim çatmadı. Ölməyə gedirdim, Koq-Ayrı ilə rastlaşdım. Koq-Ayrı döyüşməyə getdi. Mənə tapşırdı ki, canı axtarım, Alaş-kam dayısının yanına gedim, o da şamanlıq edib mənə göstərsin. Dedi ki, soruşum, öyrənim.
Alaş-kam dedi:
– Bu uşaqlara heç vaxt dinclik vermirlər.
O, şərabı götürüb azca çilədi:
– Mis tunqurumu qurut.
Kan-Tadi Alaş-kamın tunqurunu götürüb qurutdu, sazladı. Alaş-kam şamanlıq etməyə başladı, mis qavalı döyməyə başladı. O, çalıb, çalıb dayandı. Kan-Tadi dedi:
– Nə gördün, nə eşitdin?
Alış-kam dedi:
– Onu almağa (takılqa) gücün çatacaqmı? Yuxarıda göy səmanın ruhu göy-ala bun1, aşağıda qara-ala bun – bu iki bunun buynuzunda zəncirli mis qutu var. Həmin qutuda doqquz sajın quyruqlu qara qunduza çevrilmiş can gizlədilib. O, barılqa2 istəyir. Barılqa nədən ibarət olmalıdır: Doqquz çay boyda şərab, doqquz dağ boyda barama lazımdır. Bunları yerinə yetirsəniz, yəqin ki, istəyiniz də həyata keçər.
Kan-Tadi öz-özünə dedi: “Mən bura gəlincə neçə il keçib, görəsən?”. O, saymağa başladı; məlum oldu ki, üç yay ötüb, dedi:
– Gecə ay bədirlənəndə (aydınq bolzo) Sut-kölün yanında, Sumer-Ulan tayqanın ətəyində görüşərik.
Kan-Tadi kan-eren atını minib oxdan iti, quşdan tez çapıb üç ildən sonra öz yurduna gəlib çatdı. Məlum oldu ki, şamanın tələbinə gücü çatmır, qurbanın çox ağır şərtləri var. Kan-Tadi camaata üzünü tutub dedi:
– Nə olur, olsun kalan almayacağam. Doqquz dağ boyda barama, doqquz çay boyda şərab hazırlayın.
Onun adamları dünyanın o başından bu başınadək at çapıb torko-mandık3 yığdılar; onlar doqquz dağ boyda torko-mandık yığıb, doqquz çay boyda şərab çəkdilər. Sabur kitabını oxuyub dəqiq hesabladılar ki, artıq yeddi il ötüb. Koq-Ayrının ömrünün sonuna cəmi yeddi il qalıb. Doqquz il doqquz tajuur şərab çəkib doqquz dağ boyda barama büküb torok hazırladı. Sumer-Ulan tayqanın ətəyində Sut-kölün qırağına gəldi. Sonra Alaş-kamın yerdə-göydə gurultu salan qavalının səsi gəldi. Yerin üstündə torpağı bağlayan mis manyak peyda oldu; o gəlib torpağın səsini batırdı. Üç Altayda əks-səda verdi. Öz başına fırlanan Alaş-kam da gəlib çıxdı. O, doqquz çay boyda şərabı Sut-kölə, Sumer-Ulan dağlarına səpdi1. Səpələnən şərab Sut-kölə, Sumer-Ulan dağlarına düşdü. Alaş -kam oturub xeyir-dua verdi, dedi:
– Sut-kölüm, Sumer-Ulan tayqam! Uşaqlar – Kan-Tadi ilə Koq-Ayrı, bir də onların nəsilləri naminə sizi razı salıram. Yuxarıda göy səma, aşağıda göy dəniz onların nəsillərini2 möhkəm etsin!
Şaman doqquz çay boyda şərabı ayırıb çaylara səpdi, doqquz dağ boyda baramanı (ipəyi) da bütün dağlara dağıtdı.
– Qoy nəsildən-nəsilə uşaqlarınızın uşaqları sizi əzizləsinlər.
Şam dayanıb qışqırdı:
– Sut-kölüm! Sumer-Ulan dağlarım! Bu iki igidə Tilan-koonun ruhunu buraxın! Tilan-koo bizə çox amansızlıq edir.
Sumer-Ulan tayqa dedi:
– İki igid bizə ehtiram göstərib xeyir istəyirlər.
Sut-köl dedi:
– Bura, aşağıya iki bun enir.
Zəncirli mis qutunu Kan-Tadinin ətəyinə endirdilər. Kan-Tadi mis qutunu bunlardan alıb onları buraxdı. Qara-ala bun aşağı dünyaya sıçrayıb dedi:
– Qoy, istədiyini götürsün. Kimə qəzəblidirsə, ona da qalib gəlsin.
Göy-ala bun səmaya qalxıb dedi:
– Başımıza çox ağır idi. İndi çox yüngülləşdik.
Kan-Tadi ayağı ilə mis qutunu tapdalayıb doqquz sajın quyruqlu qara qunduzu çıxardı. O, qara qunduzu yarımcan olanadək döydü. Ay ilə günəşin gözləri qaraldı(karık tiib), yer silkələndi, daş uçqunları (taş köçkö) oldu. Kan-Tadi dedi:
– On dörd ildən neçəsi qalıb?
O, sabur-biçikə baxanda gördü ki, cəmi doqquz gün qalıb, qara qunduzu əlində əzib yarımcan saxladı. Kan-Tadi Tilan-koo ilə Koq-Ayrının döyüşdüyü xırmana gəldi. Xırman güləşdən dağılmışdı; böyük tayqalar yer üzünə səpələnmiş, böyük çaylar qurumuş, yalnız çınqıllar (say) qalmışdı. Kan-Tadi dəmir çöldəki xırmana (Ederqen) gələndə gördü ki, Koq-Ayrı dəmir çölün ortasında Tilan-koonun üstündə oturub, ayaqları yerə çatmır. Kan-Tadi qışqırdı:
– Kalak, kalak! Mən gələnədək Tilan-koonu öldürmə!
Tilan-koo uzanıb yerdə qalmışdı, gözləri iki qara göl kimi parlayır, burnu dik təpəyə oxşayırdı. Kan-Tadi dedi:
– Salam, salam, dostum Tilan-koo!
Tilan-koo dedi:
– Əlbəttə, salam. Erlikin qapısı ağzında, altın tolunun1 yanında görüşərik! Nizələrin ucunu iylə, qılıncların ucunu yala ki, qıl körpüdən keçməyəcəksən!
Kan-Tadi qıl körpüdən keçməyəcəyinə söz verib nizənin ucunu iyləyib qılıncın ucunu yaladı. O, doqquz sajın quyruqlu qunduzu tikə-tikə edib Tilan-koonun əlinə verdi. Tilan-koo öldü. Axan qanı çaylar boyda, ağ sümükləri dağlar boyda oldu. Koq-Ayrı onun üstündən düşdü, amma ayağa qalxa bilmədi. O sürünə-sürünə eremikin balası Erdene-kan-eren ata çatıb dedi:
– Biz sənin hesabına(səninq şilqaqında) yaşayırıq!
O, atın qabaq ayaqlarını qucaqlayıb ona dua etdi:
– Ölüm saatım yetişmədi. Bir az da keçsəydi, öləcəkdim. Kimə qəzəblənmişdiksə, ona da qalib gəldik, istədiyimizi aldıq.
Onlar Tilan-koonun ağ ilxısını qovub camaatını köçürüb apardılar. Ağ ilxını qovub camaatı köçürməyi yetişdirə bilmirdilər. Yer üzündə yaşayan yetmiş xan, yer altında yaşayan altmış xan onlara xeyir-dua verirdi. Tilan-koo bir neçə xanın həyatına son qoyub bəzilərinin ürəyini qorxu altında saxlayırdı. Onlar dedilər:
– İndi dinc yaşaya bilərik.
Kan-Tadiyə xeyir-dua verirdilər: Çoxlarının qanını axıdıb çoxlarının həyatına son qoymudşu; qoy, gəbərsin!
Tilan-koonun ağ ilxısını, camaatını üç il qovdular. Mamır basmış yurdunu dağıtdılar. Ağ ilxını, camaatı cibinə qoydu. Çaylar, sular keçib, tayqalar, dağlar aşıb öz evlərinə gəldilər. Koq-Ayrı dedi:
– Qardaş, bax, bura bizim görüşdüyümüz yerdir. Gəl, qazandığımızı bölək. Mən öz Altayıma, sən də öz Altayına get.
Koq-Ayrı ağ ilxını cibindən çıxarıb səpələdi; qamçı ilə ayırıb bərabər böldülər. Kan-Tadi cibindən camaatı çıxarıb səpələdi; onu da yarı böldülər. Koq-Ayrı dedi:
– Kan-Tadi, dostum! Sənə nə verim ki, həmişə qoruyub görəsən?
O, gedib dəmir rəngli göy-xallı atının qığırdaqlı qabırğasını1 çıxarıb gətirdi. Doqquz gözlü (deşikli) qızıl çoqur düzəltdi. Kan-Tadi onu götürüb çalmağa başladı. Çoqurun səsi doqquz Altaya yayıldı. Doqquz gözlü qızıl çoqur gəlirdən-çıxardan (kereltı-çiqaltı) xəbər verirdi. O, ağ ilxını qaytarıb cibinə qoydu. Kan-Tadi dedi:
– Doqquz aydan sonra mənə qonaq gələrsən! Möhtəşəm bir məclis quracağam, yer üzündəki yetmiş xan, yer altından altmış xan, hamısı ora toplaşacaq.
Kan-Tadi Koq-Ayrını qonaq çağırıb atını oxdan iti, quşdan tez çapdı, gecə-gündüz bilməyib yol gəldi, dedi:
– Evə çatmaq lazımdır.
Qızılı-gümüşü tayqalar görünməyə başladı; Altın-Çoqor qovaq göründü. Kan-Tadi qızıl tuulqasını başından götürdü, gedib dua etdi. O, öz Altayına girib qızıl axurun yanında dayandı. Ata-anası dedilər:
– Kan-Tadi balamız gəlib!
Ağ ilxı, arxa-xalq yaxına gəldi. Böyük tayqalar uzanıb baxırdı, böyük çaylar məhvərindən sığmayıb köpüklənirdi. Kan-Tadi dedi:
– Qoy, yer üzündən yetmiş xan, yer altından altmış xan yığışsın!
O, fərman, pilik1 göndərdi, özü də içib kefləndi (şərabın küpünə girdi). Kan-Tadi özünə gələndə gördü ki, dostu Koq-Ayrı gəlib. O, bir də özünə gələndə gördü ki, yer üzündən yetmiş xan gəlib; təzəcə huşu özünə qayıtmışdı ki, gördü, yer altından altmış xan da gəlib, oturub baxanda gördü ki, iki igid oturub, bir-birinə oxşayırlar. Koq-Ayrıya oxşayırlar. İkisi də eynidir. Biri Ay-xanın oğlu Altın-Taş, o biri Kun-xanın oğlu Kumış-Taşdır. Onlar söhbət etməyə başladılar; danışıqları eynidir; qalxanda gördülər ki, boyları da eynidir.
Kan-Tadi bir də özünə gələndə baş tərəfdə qızıl çoqur oxuyurdu. O dedi:
– O nə bilir, nədən xəbər verir!
Yaxınlaşıb dinlədi. Çoqur dedi:
– Kan-Tadinin mamır basmış alaçığı dağılacaq, peyin basmış alaçığı qazılacaq.
Belə oxuyurdu çoqur:
– Tilan-koo Erlikin yurduna gedib orada hələlik məskən salıb, hələlik gecələyir. Onu (yəni Kan-Tadinin yurdunu) çətinliyə (çaksıratkan) salacaq. O, Erlikdən Kan-Tadiyə qarşı vuruşmağı istəyir. Erlik yeddi oğlunu bahadır Sokor-Kara ilə birləşdirib.
Kan-Tadi bunu eşidib öz yerinə qayıtdı, oturdu. O, Koq-Ayrı ilə söhbət etməyə başladı:
– Deyəsən, Erlik-bi gəlib işlərimizə qarışacaq, vuruşacaq.
İki igid oturub ağlamağa başladılar. Onlar başqa iki bahadırdan kömək istədilər. Yetmiş xandan xahiş etdilər:
– Bizə kömək edin, Erliklə müharibə edəcəyik!
Onlar da dedilər:
– Bizdən onunla vuruşmağı istəməyin!
Yetmiş xan atlarını minib evlərinə getdilər. Onlar altmış xandan istədilər:
– Biz kömək edə bilmərik.
Onlar da belə deyib evlərinə getdilər. Kan-Tadi iki dəliqanlıdan xahiş etdi:
– Bizə kömək edin, Erliklə vuruşaq!
İgidlər dedilər:
– Siz istəməsəydiniz də, biz qalıb sizə kömək edərdik. Amma qisasdan qorxuruq.
Onlar da belə deyib çıxıb getdilər.
Kan-Tadi ilə Koq-Ayrı bahadırlar ikisi qaldı.
Koq-Ayrı dedi:
– İndi Erliklə nə edək?
Kan-Tadi dedi:
– Erlikin yeddi oğlunun ruhuna qarşı bir şey tapsaydıq.
– Onlar hardadır?
– Erlikin yeddi oğlunun canı onun balıncının altında çuqun qutudadır. Sən gedib onu oğurlamağa bir fənd tapa bilərsənmi?
Koq-Ayrı dedi:
– Bu fəndi yalnız kan-eren at tapa bilər. O, bunu bacarmasa, biz ikimiz də həlak olacağıq. Mən yerin altına gedib Erlikin yeddi oğlu ilə döyüşəcəyəm; onlar məni on dörd ilə öldürə bilməyəcəklər. Oktorqoyun balası eremikdən doğulan Erdine-kan-eren, sən bir fənd tap!
Koq-Ayrı atın qabaq ayaqlarını qucaqlayıb ona yalvardı. Kan-eren at dedi:
– Dəmir rəngli göy-xallı atını yəhərləyib getməyə çalış! Mən aşağı dünyaya Erlikin yeddi oğlunun yanına gedərəm.
Kan-eren at ilə Kan-Tadi getdilər. Qızıl tayqanın qoynunda bitən Altın-Çoqor qovağın yanında Kan-Tadi altı yerdə san yandırdı, dedi:
– Mən Erlikin yeddi oğlu ilə döyüşdə öləcəyəmmi?
O, belə soruşub uçkurunu1 bilmək istədi. Qovaqdan bir yarpaq qopub düşdü, qızıl sabura-fərmana çevrildi:
– Erdine-kan-eren atın sözündən çıxmasan, sənə heç vaxt ölüm yolu görünmür.
Kan-Tadi oradan yola çıxıb yer cəhənnəminin ağzına gəldi, aşağı dünyaya tullanıb alıs-yılıs2 ölkəsinə düşdü. O, kənarları yəhər qaşına çatan yolda iri addımlarla tullana-tullana qaçırdı. Bir azdan gəlib yeddi yolayrıcına, qıl körpüyə çatdı. Erdine-kan-eren atı tərpədib irəli getdi. Kan-eren at dedi:
– Dayan, dayan, Kan-Tadi! Axı, sən yerin üstündə and içdin, söz verdin ki, Erlik-biyin körpüsünü keçməyəcəksən. Qılıncın ucunu yaladın, nizənin ucunu iylədin.
Kan-Tadinin indi yadına düşdü. O, məcbur qalıb dayandı, dedi:
– İndi mən hansı fəndi işlədəcəyəm?
– Qıl körpünün sonunda düşüb mən ətrafı dolanıb gələnədək uzan.
Kan-Tadi könülsüz atdan düşdü. Kan-eren sahibsiz getdi; at çapıb körpünü keçdi. O, taska1 kimi uzandı, tük kimi nazildi. At Erlik-biyin qapısına çathaçatda idi. Erlik-biyin kişi tərəfində2 kelqeekli3 Temir-Tayqa vardı. Temir-Tayqanın yanında Erlikin üç qızı oynayıb qaçırdılar. Kan-eren at Erlikin böyük qızı Karaçı-kızın donunda laylı dəmir qapını açdı, alaçığa girdi. O, içəri girəndə gördü ki, Erlik-ada4 oturub. Onun çənəsindəki saqqalı iki arxa, üzündəki bığları üç arxa boyda idi. Kan-eren at dedi:
– Abı5, yeddi oğlunun canını ver, bir az oynayım. Oynamaq istəyirəm.
Erlik-bi o saat böyük qızını qovdu:
– Bu tamqa nə deyir? İndi kişinin canı ilə kim oynayar?
Kan-eren at alaçıqdan sıçrayıb çıxdı, Temir-Tayqaya baxdı. Erlikin üç qızı evə gəlirdi. At Erlikin ortancıl qızı Kara-Toltonun cildinə girdi, alaçığa daxil olub dedi:
– Erlik-abu, yeddi qardaşımın canını mənə ver, bir az oynayım.
Erlik dedi:
– Sən nə danışırsan, tamqa! Müharibəyə gedən, çətinliyə düşən oğlanlarımın canını istəyirsən?
Kan-eren yenə də qaçıb alaçıqdan çıxdı. Baxıb gördü ki, Erlikin qızları kelqeekli Temir-Tayqadan gəlirlər. At Erlikin kiçik qızı Erke-Karanın cildinə girib yenə alaçığa daxil oldu. Erke-Kara dedi:
– Əzəmətli hakimiyyəti, dörd bucaqlı yenqısı olan əziz atam! Yeddi oğlunun canını ver, bir az oynayım.
Erlik dedi:
– Ay mənim balam! Böyük bacıların gəlib mənimlə kobud danışırlar. Zərif balam, mənə oxşamısan, nəzakətlə (yaraş) istəyirsən. Özün bilirsən, bala, müharibəyə getmiş qardaşlarının bədəni ağırlaşıb. Bir az oyna, gətirib yerinə qoyarsan. Yaxşı, bala?
Kan-eren dedi:
– Siz yaşlı adam olsanız da, axmaqsınız, adətləri bilmirsiniz. Mən qız olsam da, epşi kadıtam (qadınam). Özün verməsən, sərbəst götürmək haqqım yoxdur.
Erlik dedi:
– Bax ha, bala, Erke-Kara!
Qoca balıncın altında olan doxsan doqquq açarlı qara-çuqun qutunu qaldırıb doxsan doqquz açarını açdı, qutudan yeddi susamuru balasını çıxardı. Erke-Kara alaçığın içində samur balaları ilə oynaya-oynaya onları oradan çıxardı. Erke-Kara, yəni at öz cildinə qayıdıb gördü ki, Erlikin üç qızı gəlir. Kan-eren at oynaya-oynaya yeddi samur balasını dişinə alıb durduğu yerdən götürüldü. O, Erlik-biyin qara-çuqun axurunu ayağı ilə vurub dağıtdı, tullanıb qaçdı. Qızların üçü də ona baxa-baxa yerlərində donub qaldılar. Kan-eren at dişində yeddi samur balası göyə qalxdı. Erlikin böyük qızı yaan1 Karaçı dedi:
– Qoca, sənə nə olub? Niyə kan-erenə yeddi oğlunun canını verdin?
Erlik dedi:
– Yalan danışma, kız-tamqa1! Rədd ol! Onları qızım Erke-Karaya vermişəm.
Qızı Kara-Tolo alaçığa girib dedi:
– Qoca kişi, sənə nə olub? Yeddi oğlunun canını niyə verdin?
Erlik dedi:
– Sus! Bunu kiçik qızım Erke-Kara bilir!
O, qızı Kara-Tolonu da alaçıqdan qovdu. Kiçik qızı Erke-Kara alaçığa girib dedi:
– Qoca kişi, sənə nə olub? Yeddi oğlunun canını niyə verdin?
Erlik qəzəbləndi:
– Kalak! Mən onları sənə vermədimmi, mənim balam?
Qızı dedi:
– Sən harda görmüsən ki, uşaqlar kişilərin canı ilə oynasınlar?
Erlik sıçrayıb yerindən qalxdı, dəmir qapıları açıb cəld alaçıqdan çıxdı. Qara-çuqun at axuru əyilmişdi. İndi qoca əllərini dizlərinə çırpdı:
– Eh, kalak! İndi məni kan-eren at aldatdı!
O, acı-acı qışqırdı:
– Tilan-koo hardadır? Kan-Tadinin mindiyi kan-eren at yeddi oğlumun canını apardı. Tilan-koo, onun arxasınca get, tut onu!
Cəhənnəmin yetmiş ağzına(uuz), yetmiş xana hökmranlıq edən Tilan-koo guruldadı, dedi:
– Ax!
Tilan-koo ulduz kimi xallı atını minib kan-eren atın arxasınca çapdı. O, kan-eren atın izinə düşüb gedir, qışqırırdı. Urukçi kan-erenin boynuna ilgək keçirmişdi. Onun sağrısı dəmir qovağın yanında qalmışdı. Tilan-koo qışqırdı:
– Çamqaçi, nə baxırsan?
Çamqaçi kəməndi atdı; ilgək nazik boynuna ilişdi. Çamqaçinin yarısı qovağın yanında qaldı, yarısı kəməndlə bərabər getdi. Tilan-koonun atının ardınca qaçıb kan-ereni qovmağa başladı. Keçilməz qıl körpünün yanına tullanıb, kan-ereni körpünün o biri tərəfinə buraxmadı. Tilan-koo mis qarmağı (atkaktu ces karmak) atdı. Qarmaq kan-eren atın kürəyinə batdı. Tilan-koo qarmaqlı kəməndi üzənginin qayışının altına qoyub atı körpüdən geriyə dartdı. Kan-eren dedi:
– Kan-Tadi, nə baxırsan?Yazıq başım əldən gedir!
Kan-Tadi kaybır oxu qoyub yayı çəkdi, Tilan-koonun qarmaqlı kəməndinə atdı. Kan-eren qıl körpünün üstü ilə qaçdı. O tərəfdə Tilan-koo, bu tərəfdə Kan-Tadi dayanıb. Onlar bir-birinə tüpürüb yaxşı-yaman sözlər dedilər.
Kan-eren dedi:
– Bu kürmösə az ox at! Geri dön, get!
Kan-Tadi yeddi samur balasını cibinə qoyub kan-eren atı mindi, getdi, dedi:
– Niyə mən onları qoruyub aparıram?
O, qara polad qılıncı ilə yeddi samur balasını parçaladı. Ayın-günəşin üzü qaraldı. O, bir az da irəli getdi. Birdən səs-küy (kanqar-konqur) eşidildi; o, atı saxlayıb baxmağa başladı: Erlikin böyük oğlu kölgə kimi gedirdi. O, gedə-gedə donquldanırdı (keminerıp):
– Mən səni məhv edəcəyəm!
Onun ardınca Erlikin o biri oğlu gedirdi, deyirdi:
– Mən səni məhv edəcəyəm!
Onların ardınca da o biri oğlanları gedib deyirdilər:
– Canını almasaq, biz biz olmarıq! Niyə canımızı verdin (yəqin ki, müraciət Erlikə ünvanlanıb)!
O bir az da irəli getdi. Koq-Ayrı aşağı dünyadan çıxıb gözləyirdi, dedi:
– Salam, salam, qardaş! Yəqin ki, ölməsən, görüşəcəyik. Əziz kan-eren! Sayəndə günəşi görürük!
Koq-Ayrı atın qabaq ayaqlarını qucaqlayıb ona dua etdi. İki igid Erlikin yurdunu zəbt etdilər, atlarına minib evlərinə getdilər. Dedilər:
– Salam, ata, salam, ana! Salam, mendu, aldığım!
Dişi dəvələrin bulud kimi ağ piyinə oxşar yağlı atlar kəsildi.
– Tünd şərab gətirin, adamlarım.
Dağ boyda ət doğrandı, çaylar boyda şərab çəkildi. İki igid oturub özlərindən gedənədək içdilər, kefləndilər. Yer üzündən yetmiş xan, yer altından altmış xan gəlib igidləri tərif etdilər. İgidlər gah özlərinə gəlir, gah huşdan gedirdilər.
Elə bu vaxt doqquz gözlü qızıl çoqur oxumağa başladı. Doqquz gözündən də yaş axdı. Kan-Tadi baş tərəfə yaxınlaşıb doqquzgözlü çoquru dinləməyə başladı. Çoqur oxuyurdu:
– Erlik-biyin yeddi oğlu ilə Tilan-koo Erlikə əzab verirlər, onu kəsib doğrayırlar. Erlik onlara deyir: Dayanın, dayanın, uşaqlar! Mən özüm gedib o iki igidin canını alaram. Yeddi gündən sonra hər şeydən uca Uç-Kurbustandan Kan-Tadi ilə Koq-Ayrının canını istəyib alacağam.
Doqquzgözlü çoqur hələ oxuyurdu:
– O gedib Uç-Kurbustandan istəsə, mütləq alacaq.
Kan-Tadi dedi:
– Eremikdən doğulan Erdine-kan-eren!İndi biz necə xilas olacağıq?
Kan-eren at dedi:
– Mən Erlikdən qabaq gəlsəm, ya o, ya da biz qalib gələcəyik, ya da məğlub olacağıq. Yox, o, məndən qabaq çatsa, biz ölümdən qaça bilməyəcəyik.
İki igid Kan-erenə yalvardı. Kan-eren ağ Çolmona dönüb göyə qalxdı. O, Erliki bir gün qabaqladı. Kan-eren yalını yerə sərib dua edirdi, deyirdi:
– Uç-Kurbustan, kudayım!Məgər sən bizi Erlikə yaratmısan?Bizi Erlik-biyə yaratmaqdansa, yaratmasaydın yaxşıydı.
Uç-Kurbustan dedi:
– Bəyəm, Erlik bura gəlir? Bu qoca yeryenqıs1 yaranandan bəri yuxarıdakı qapımızı açmayıb. İki igidin canını ona verməmək olmaz. Deyərik ki, iki yumurta çürüyüb.
Kan-erenin gözlərində yaş gölə döndü; burnundan buz kimi su axdı. At üç dəfə fırlanıb dua etdi:
– Hər halda məsləhətimə qulaq asın!
Uç-Kurbustan dedi:
– Bir söz demək istəyirsənsə, tez ol, de.
Kan-eren dedi:
– Erlik gəlib sizdən istəsə, deyərsiniz ki, iki igidi götür. Onda o, deyəcək: istədiyimi aldım. Siz iki igidi ona verib kara kış kamçısını2, bir də ağ-boz atını istəyin. Qoca Erlik deyəcək: bəs mən evə necə gedim? Onda deyin: bizdə kara kalcan buka3 var, onu minib gedin. Qamçısı da aymalta olsun. Deyin ki, o, buğanı arxadan irəliyə doğru yəhərləsin, Kan-Tadinin alaçığının başına üç dəfə fırlansın, hər sıranaka4 aymaltanı üç dəfə vursun, qapıya çatanda aymaltanı ikiəlli buğanın buynuzları arasına vursun, onda Kan-Tadinin bütün yurdunu qovmuş olacaq. Qoy, belə olsun, Uç-Kurbustan kudayım.
Kan-eren evə qayıtdı. Qoca Erlik ağ-boz atda, əynində qara tülkü dərili kürkdə, qara samur dərili qamçısı ilə Uç-Kurbustan kudayın yanına gəldi. O, ağ-boz atı Uç-Kurbustan kudayın qapısı yanında yüyəni yəhər qaşının üstündə saxladı. Erlik laylı qapını açıb içəri girdi, dedi:
– Ezen!Mendu!
Uç-Kurbustan dedi:
– Bu böyük qoca burda heç vaxt olmayıb, qapımızı açmayıb.
Erlik dedi:
– Bilmirəm, necə yaratmısınızsa, yurduma dinclik yoxdur! Yanına iki igidin canını istəməyə gəlmişəm.
Uç-Kurbustan dedi:
– Bax ha, bu tamqalara. Onlar möhtərəm qocanı narahat edirlərsə, onda alın!
Erlik dedi:
– Mən orda da dedim ki, alacağam.
Uç-Kurbustan soruşdu:
– Sizdən nə istəsəm, verərsinizmi?
– Siz məndən nə istəyəcəksiniz ki?
– Ağ-boz atı, bir də qara samur dərisindən qamçınızı istəyirik.
– Bəs mən nə ilə gedəcəyəm?
– Məndə bu atdan da yaxşı iribuynuzlu qara tüksüz buğa var. Onu arxadan qabağa doğru yəhərləsəniz, istədiyiniz hər şeyə nail olarsınız.
Erlik-bi dedi:
– Götürə bilərsiniz!
Qoca ağ-boz atını verdi. İribuynuzlu qara tüksüz buğanı ona yəhərlədilər, qamçının əvəzinə də aymaltu verib onu öyrətdilər:
– Kan-Tadinin alaçığına gedib aymaltanı hər sıranaya vur.
Erlik qara buğanı minib aymaltunu əlinə aldı, Kan-Tadinin yurduna yollandı. O, yurda, alaçığa çatıb aymaltunu hər sıranaçaka vura-vura alaçığın başına üç dəfə dolandı, aymaltunu buğanın buynuzlarının arasına vurub dedi:
– Kan-Tadinin yurdunu qovub apar.
Erlik qara buğanın başını yardı, üstündə oturdu. Kan-Tadi dedi:
– İndi də fikirləşib ki, qapımın yanına gəlib burda öz qara tüksüz buğasını öldürsün, sonra da deyəcək ki, buğanı Kan-Tadi ilə Koq-Ayrı öldürüb.
Bahadırlar qocanı buğanın üstündən dartıb onu dörd payanın üstündə çarmıxa çəkdilər, teqeneklə döydülər. Erlik fəryad qopardı:
– Kalak, kalak! Bundan sonra heç vaxt sənin adını tutmayacağam.
Göydən tunqur səsi eşidildi. Ağ manyak günəşin, ayın qabağını örtdü. Şaman Alaş yüzlərlə kuzunqu səsi çıxardıb göydən yerə endi, dedi:
– Dayanın, dayanın, uşaqlar! Axmaqlıq etməyin!Hər şeydən uca Kuday bütün bəşəriyyətin yaradıcısıdır. Aşağıda yaşayıb ölənlər isə Erlikin rəiyyətidir1. Şaman Alaş kurutolu2 qoyub qara buğanı üstündə verir. O, şamanlıq etməyə başlayır, yəni qavalı döyür, Erlik-bini də toxmaqla vura-vura aşağı dünyaya itələyir (kaqıp-idı).
Şaman-Alaş dedi:
– Öz qara bayzın örqönə qayıt! Qoy, Kan-Tadi ilə Koq-Ayrı nəsildən-nəsilə qara buğa ilə sənin günahından keçsinlər3.
Qoca Erlik aşağı dünyaya getdi. Axır ki, indi Kan-Tadi ilə Koq-Ayrı dinc, sağ-salamat yaşamağa başladılar.
|