nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Amaliy mashg’ulotlar №1, Elektr mashinalarni matematik modellashdagi asosiy ruxsat etilishlarni oʻrganish. Elektr mashinalarini matematik modellashtirishda qoʻllaniladigan koordinata oʻqlari tizimlarini qurish

|
Amaliy mashg’ulotlar №1, Elektr mashinalarni matematik modellashdagi asosiy ruxsat etilishlarni oʻrganish. Elektr mashinalarini matematik modellashtirishda qoʻllaniladigan koordinata oʻqlari tizimlarini qurish
|
Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 17,48 Kb. | | #249187 |
Bog'liq Amaliy №1,2 (1)
Amaliy mashg’ulotlar №1, 2. Elektr mashinalarni matematik modellashdagi asosiy ruxsat etilishlarni oʻrganish. Elektr mashinalarini matematik modellashtirishda qoʻllaniladigan koordinata oʻqlari tizimlarini qurish.
Bеrilgan liniyaviy kuchlanish UA=220 V. Qarshiliklar: RA=16Ω, RB=4 Ω, RC=12 Ω, хA=6Ω, хB=10Ω, хC=12Ω. Fazaviy va liniyaviy tоklar, nоl simidagi tоk, ayrim fazalarning va butun zanjirning aktiv va rеaktiv quvvatlari aniqlansin.
Amaliy mashg’ulotning yechilishi:
Ulanish sхеmasi “yulduz” uchun fazaviy kuchlanishni aniqlash:
𝑈𝑓 =
𝑈𝐴
√3
220
=
√3
= 127 V
Fazalarning to’la qarshiliklarini aniqlash:
𝑍𝐴 = √𝑟2 + 𝑥2 = √162 + 62 = 17,088 Om
𝐴 𝐴
𝑍𝐵 = √𝑟2 + 𝑥2 = √42 + 10 = 10,77 Om
𝐵 𝐵
𝑍𝐶 = √𝑟2 + 𝑥2 = √82 + 122 = 14,422 Om
𝐶 𝐶
Quvvat kоeffitsiеntlarini aniqlash
𝑐𝑜𝑠𝜑
= 𝑅𝐴 = 16
= 0,936
𝐴 𝑍𝐴
17,088
𝑐𝑜𝑠𝜑 = 𝑅𝐵 = 4
= 0,371
𝐵 𝑍𝐵
10,77
𝑐𝑜𝑠𝜑 = 𝑅𝐶 = 8
= 0,555
𝐶 𝑍𝐶
14,422
𝑠𝑖𝑛𝜑 𝐴 = √1 − 0,936 2 = 0,351
𝑠𝑖𝑛𝜑 𝐵 = √1 − 0,371 2 = 0,928
𝑠𝑖𝑛𝜑 𝐶 = √1 − 0,555 2 = 0,832
Fazaviy tоklarni aniqlash:
𝑈𝐴
𝑍
𝐼𝐴 =
𝐴
𝑈𝐵
𝑍
𝐼𝐵 =
𝐵
127
= 17,088 = 7,433 A
127
= 10,77 = 11,79 A
𝑈𝐶
𝑍
𝐼𝐶 =
𝐶
127
= = 8,807A 14,422
“Yulduz” usulida ulashda liniyaviy tоklar fazaviy tоklarga tеng bo’ladi, ya’ni:
𝐼𝑁 = 𝐼𝑓
Fazalarning aktiv quvvatlari:
𝑃𝐴 = 𝑈𝐴𝐼𝐴𝑐𝑜𝑠𝜑𝐴 = 127 ∙ 7,433 ∙ 0,936 = 884,07 𝑃𝐵 = 𝑈𝐵𝐼𝐵𝑐𝑜𝑠𝜑𝐵
= 127 ∙ 11,794 ∙ 0,371 = 556,35 W
𝑃 𝐶 = 𝑈 𝐶𝐼 𝐶 𝑐𝑜𝑠𝜑 𝐶 = 127 ∙ 8,807 ∙ 0,555 = 620,55 W
Fazalarning rеaktiv quvvatlari:
𝑄𝐴 = 𝑈𝐴𝐼𝐴𝑠𝑖𝑛𝜑𝐴 = 127 ∙ 7,433 ∙ 0,351 = 331,526 VAr
𝑄 𝐵 = 𝑈 𝐵𝐼 𝐵 𝑠𝑖𝑛𝜑 𝐵 = 127 ∙ 11,794 ∙ 0,928 = 1390,886 VAr
𝑄 𝐶 = 𝑈 𝐶𝐼 𝐶 𝑠𝑖𝑛𝜑 𝐶 = 127 ∙ 8,807 ∙ 0,832 = 930,82 VAr
Uch fazali zanjirning aktivva rеaktiv quvvatlari:
𝑃3𝑓 = 𝑃𝐴 + 𝑃𝐵 + 𝑃𝐶 = 884,07 + 556,35 + 620,55 = 2060,97 W
𝑄 3𝑓 = 𝑄 𝐴 + 𝑄 𝐵 + 𝑄 𝐶 = 331,526 + 1390,886 + 930,82 = 2653,24VAr
Uch fazali tоkning to’la quvvati:
𝑆3𝑓 = √𝑃2 + 𝑄2 = √2060,972 + 2653,242 = 3359,65 VA
3𝑓 3𝑓
Uch fazali tоkning quvvat kоeffitsiеnti:
𝑐𝑜𝑠𝜑
= 𝑃3𝑓 = 2060,97
3𝑓
𝑆3𝑓
=0,613
3359,65
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Amaliy mashg’ulotlar №1, Elektr mashinalarni matematik modellashdagi asosiy ruxsat etilishlarni oʻrganish. Elektr mashinalarini matematik modellashtirishda qoʻllaniladigan koordinata oʻqlari tizimlarini qurish
|
Internet sug„urtaning tashkil etilishi va imkoniyatlari

59
Sug‗urta xizmatlarining masofaviy tarzda ko‗rsatilishi mijozlarga
qulaylik yaratishi bilan bir qatorda xizmatlar turlari bilan yaqindan
tanishish va optimal variantni tanlash imkonini beradi. Internet sug‗urtada
arizalarning to‗ldirilishi va to‗lovlarning amalga oshirilishi ham masofaviy
tarzda amalga oshiriladi. Internet ariza – bu sug'urta kompaniyasining sayti
orqali muloqot uchun ma‘lumot taqdim etilishi, uchrashuv joyi va yoki
sug'urta shartlarini aniqlash uchun mijozga oldindan qo'ng'iroq qilgan
holda mutaxassis murojaati va sug'urta hujjatlarini to'ldirishidir. Internet
to‗lov esa polisni to'ldirish va tarifni hisob-kitob qilish uchun zarur bo'lgan
axborotning sug'urta kompaniyasi sayti orqali taqdim etilishi, polisning
internet orqali to‗lanishi, tayyor polisning kuryer yordamida, ekspress-
pochta orqali yetkazib berilishi yoki shartnomani ofisdan mustaqil oilb
ketish
imkoniyatidir.
Quyidagi jadvalda O‘zbekistonda sug‗urta
kompaniyalari faoliyatida internet sug‗urta bozoriga kirish yo‗lidagi
to‗siqlar yoritilgan bo‘lib, ichki va tashqi omillar sanab o‘tilgan. Mazkur
omillarning bartaraf etilishi sug‗urta bozorida xizmat ko‘rsatish sifatining
oshirilishi, sug‘urta mahsulotlarini yaratish texnologiyalaridan unumli
foydalanishni ta‘minlaydi va sug‗urtalash ko‘lamini kengaytiradi.
4-jadval
22
-MAVZU. SUG„URTA BIZNESINING DASTURIY TA‟MINOTI

56
mahsulotlarini elektron tijoratga moslashtirish bo‗yicha ko'plab bahs-
munozaralar mavjud bo‗lib, sug'urta kredit kartalarini ishlab chiqish va
tarqatish ushbu sohadagi yangi vositalardan biri hisoblanadi. Tariflarni
(sug‗urta xizmatlari narxini) pasaytirish, sotish hajmini ko'paytirish,
ma'lumotlarga osonlikcha kirish, tranzaksiya xarajatlarini pasaytirish,
mijozlarga yo'naltirilganlik, faoliyatning ixtisoslashuvi va savdo tarmog'ini
qayta qurish - elektron sug'urtaning afzalliklaridan biri sanaladi.
АННОТАЦИЯ - Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya

|
Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya
|
bet | 2/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docxАННОТАЦИЯ
В учебнике изложены основные требования по строительству и эксплуатации искусственных сооружений на автомобильных дорогах,а также приведены современные особенности технологии строительства и эксплуатации.
В вводной части учебника изложены цели и задачи предмета, обшие понятия о передовых технологий строительства и эксплуатации в Республики Узбекистан.
В следуюших разделах показан схемы и рисунки метода строительства железобетонных, металических мостов и путепроводов а также порядок возведения опор. A также приведены мероприятия по совершенствованию эксплуатационной службы искуственных сооружений.
В последних разделах изложены организации строительства тоннеллей горным способом и показаны основные документы для сдачи к эксплуатации, разработана мероприятия по устранению дефектов и повреждений встречаюшие в тоннелных сооружениях. Учебник рекомендован в качестве учебника и предназначена для студентов высших учебных заведений обучаюших автомобильно-дорожных специалностей, а также будет полезен инженерно-техническим работникам,специальности связанным со строителством и эксплуатации искусственных сооружений.
ANNOTATION
The textbook outlines the basic requirements for the construction and operation of artificial structures on automobile roads, as well as provides modern features of the technology of construction and operation.
The introductory part of the textbook outlines the goals and objectives of the subject, the general concept of advanced construction and operation technologies in the Republic of Uzbekistan.
The following sections show diagrams and drawings of the method of construction of reinforced concrete, metal bridges and overpasses, as well as the procedure for the construction of supports. A also provides measures to improve the operational service of artificial structures.
In the last sections of the presentation of the organization of the construction of tunnels by mining and showing the main documents for commissioning, measures have been developed to eliminate defects and damages encountered in tunnel structures. The textbook is recommended as a textbook and intended for students of higher educational institutions who study automotive and road specialties, and will also be useful to engineering and technical workers, specializations related to the construction and operation of artificial structures.
|
| |
Liniyaviy kodlar - So’z boshi

84
zarur. Signalning shakllari kodning belgilariga
qattiq ulanishi majburiy
emas. Nisbiy kodlashning qoidalari keng tarqalgan, bunda bitta kodning
belgisi shakllarning navbatma- navbatligi bilan tasvirlanadi, ikkinchisi esa
oldingi elementning shakli bilan tasvirlanadi.
Signalning shaklini tanlash
bevosita quyidagilarni aniqlaydi: energetik spektrni (egallanadigan
chastotalar yo‘lagini), sinxronlash signalini ajratish imkonini, chastotalar
yo‘lagi birligi hisobidan uzatish tezligini (solishtirma uzatish tezligi).
Aloqa liniyalari bo‘yicha uzatish uchun mo‘ljallangan
raqamli
signallarning shakllari, liniyaviy kodlar (LK) degan nomni olgan. LK
ma’lumotlarni noldan boshlanuvchi birlamchi chastotalar yo‘lagida
modulyasiyasiz uzatish uchun ishlatiladi. Boshqacha aytganda,
oddiy
ikkilik ketma- ketlikdan iborat bo‘lgan va shakllantirilgan uzatish
tizimining raqamli kodlari, aloqa liniyasiga
uzatishdan avval liniyaviy
koderga muvofiq ravishda o‘zgartirishlarga uchraydi.
Raqamli signalni uzatish uchun mo‘ljallangan liniya traktining
kirishida ikkilamchi signalni raqamli liniya signaliga aylantirgich
qo‘yiladi. Chiqishiga esa uni teskarisini bajaruvchi qurilma o‘rnatiladi.
Liniya signalining turini tanlash dastavval uzatish
uchun ishlatiladigan
liniya turiga bog‘liq bo‘ladi. Bundan tashqari regeneratorlardan o‘tish,
regeneratorlarni boshqarishni ham ko‘zda tutilgan bo‘lishi kerak. Liniya
trakti regenerasiya uchastkalariga bo‘linadi. Ular traktning asosiy
zvenolari hisoblanadi va ularni bog‘liq bo‘lmagan holda ko‘rish mumkin.
Raqamli tizimlarda ishlatiladigan raqamli
signal izoxron hisoblanadi,
bu uni simvollari T
τ
davr bilan davriy paydo bo‘lishini bildiradi. Bu
signalni quyidagi ko‘rinishda yozish mumkin.
)
(
)
(
)
(
nT
t
S
a
t
S
n
l
k
n
(3.7)
Bu yerda:
n
- simvolning tartib raqami;
)
(
k
a
-
simvollarning k qiymati;
N
N
k
,
1
– kod daraja soni;
)
(
t
S
l
- raqamli axborotni analogli olib boruvchisi.
Bu formulani quyidagi ko‘rinishda yozish mumkin:
)
(
)
(
)
(
0
0
T
n
n
l
k
n
l
k
nT
t
S
a
t
S
a
t
S
(3.8)
85
Birinchi qism t ixtiyoriy vaqt daqiqasi ko‘rilgan simvol bo‘lib
hisoblanadi, ikkinchi qismi esa shu ko‘rilayotgan simvolga alohida
simvollari ta’sirini aniqlaydi. Bu qism simvollardan,
0
n
uchun keladigan
simvollardan hosil bo‘ladi.
Ikkilangan kod uchun
)
(
k
a
ikkita qiymat qabul qiladi:
0
)
0
(
a
va
1
)
1
(
a
,
ko‘proq ishlatiladigan uchlamchi liniya kodi uchun
2
1
)
1
(
Chiqarish integratsiyasini takom illashtirish istiqbollari mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

Chiqarish integratsiyasini takom illashtirish istiqbollari mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Download
0,59 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/10
Sana
29.05.2024
Hajmi
0,59 Mb.
#256387
Download
0,59 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Chiqarish integratsiyasini takom illashtirish istiqbollari mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Download
0,59 Mb.
Matnni ko'rish
Sug„urta biznesini raqamlashtirishning asosiy yo„nalishlari tavsifi

63
• O‗zbekistonda sug‗urta bozorida internet
savdoning past darajadagi
bazasi;
• sug‗urta xizmatlarini xususiylashtirish,
ularga taklif qilish va
zararlarni qoplashga qaratilgan sug‗urta qildiruvchilar tomonidan Big Data
texnologiyalaridan faolroq foydalanish.
Sug‗urta faoliyatida internet sug‗urtani rivojlantirishga to‗sqinlik
qiluvchi omillar esa quyidagilardir:
• sug‗urta firibgarligining yuqori darajasi;
• onlayn sug‗urta operatsiyalarining kiber jinoyatchilikka ta‘sir qilishi;
• O‗zbekiston hududini yuqori sifatli internet bilan to‗liq qamrab
olishdagi muammolar;
• sug‗urtalovchilarning zararlilik koeffitsientining
yuqori darajasi
tufayli internet sug‗urtasining drayveri rolini o‗ynashi mumkin bo‗lgan
ommaviy
sug‗urta turlariga (birinchi navbatda, avtosug‗urtaga)
qiziqishning pastligi;
• aholining sug‗urta madaniyati va sug‗urta kompaniyalariga bo‗lgan
ishonchning pastligi.
Xulosa
qilib
aytganda,
O‗zbekistonda sug‗urta
bozorining
rivojlanishi tobora raqamli iqtisodiyotning sug‗urta texnologiyasiga ta‘sir
ko‗rsatadigan, ammo uning iqtisodiy mohiyatini o‗zgartirmaydigan yangi
texnologiyalarni joriy etishga bog‗liq bo‗lib bormoqda.
Raqamli
texnologiyalarni sug‗urta faoliyatida qo‗llash natijasida:
• sug‗urta faoliyati samaradorligi va rentabelligi oshadi;
• o‗zaro va tijorat sug‗urtasining yaqinlashuvi (P2P sug‗urtasi) amalga
oshadi;
• sug‗urta munosabatlarining ijtimoiylashuviga erishiladi;
• yangi sug‗urta xizmatlari va mahsulotlari paydo bo‗ladi;
• sug‗urta sohasidagi mehnat bozori o‗zgaradi, ya‘ni ba‘zi sug‗urta
agentlari, soha mutaxassislarini avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari va
robotlar bilan almashtirish sodir bo‗ladi.
REFERENCES - Chiqarish integratsiyasini takom illashtirish istiqbollari mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

REFERENCES
1.
Azizxodjaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. –T.: Fan, 2006-yil.
2.
Yo‘ldoshev J., Usmonov S. Pedagogik texnologiya asoslari. – T.: Pedagog, 2004-yil.
“RAQOBATBARDOSH KADRLAR TAYYORLASHDA FAN – TA’LIM – ISHLAB
CHIQARISH INTEGRATSIYASINI TAKOM ILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI ”
MAVZUSIDAGI XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA
2023-yil 22– noyabr
368
3.
G.N. Ibragimova “Interfaol o‘qitish metodlari va texnologiyalari asaosida talabalarning
kreativlik qobliyatlarini rivojlantirish” mavzusidagi dok.diss. – T.: 2017-yil. – b-147.
4.
R.J.Ishmuhammedov va boshqalar “Ta’limda innovatsion texnologiyalar” . -T.: “Iste’dod”,
2008-yil. – b -180.
|
Multimedia materiallari bo‘limida

|
Multimedia materiallari bo‘limidaBog'liq TEXNOLOGIYA FANINI O‘QITISHDA ELEKTRON PLATFORMADANMultimedia materiallari bo‘limida
1.
Videodarslar bo‘limi
2.
Taqdimotlar bo‘limi
Darsliklar bo‘limida
1-9-sinf texnologiya fani darsliklarining yelectron nusxasidan
foydalanish, yuklab olish, onlayn tarzda o‘qish imkoniyatiga yega bo‘ladilar. Bu esa o‘qituvchilar
hamda o‘quvchilarning kutubxona uchun ajratadigan vaqtni qisqartirishga yordam beradi.
Bo‘limdan foydalanish uchun
http://robo.tdpu.uz/
manzil orqali kiriladi. Bo‘limdan “o‘quv
materiallari” belgisi tanlanadi. Belgi ustiga bosiladi va ma’lumotlar bo‘limiga o‘tiladi.
O‘quv materiallari bo‘limida texnologiya fanining 1-sinfdan 9-sinfgacha darslik
pdf
ko‘rinishda joylashtirilgan. Foydalanuvchi istalgan sinf darsliklarini elektron ko‘rinishda o‘qib
olish yoki darslikni yuklab olish imkoniyatidan foydalanadi.
Metodik qo‘llanmalar
bo‘limida 5-6-7-sinf texnologiya darsligi asosida yaratilgan
o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanmalarning elektron nusxasi, dissertatsiya ishi doirasida
yaratilgan “Robototexnikani o‘qitish metodikasi”, “Tajriba sinov ishlarini tashkil yetish
metodikasi” nomli bir qator metodik qo‘llanmalar joylashtirilgan. Metodik qo‘llanmalarda
texnologiya fani dars mashg‘ulotlarini zamonaviy metodlar asosida mustaqil tashkil etish usullari,
dars bosqichlari, darsning maqsadlari, darsda shakllantiriladigan fanga oid kompitensiyalar,
amaliy mashg‘ulotlarni tashkil etish usullari, yangi mavzuni tushuntirish, uyga berilgan
topshiriqlarni mustahkamlash, yangi mavzu yuzasidan savol va topshiriqlar ustida ishlash, har bitta
dars bosqichiga ajratilgan vaqt me’yorlari, o‘quvchilarni baholashda qo‘llaniladigan metodlar
yoritilgan.
O‘quv materiallari bo‘limining ikkinchi sahifasida o‘quv rejalari berilgan
.
O‘quv rejalar
bo‘limida texnologiya fanining 2022-2023 o‘quv yiliga mo‘ljallangan yillik taqvim mavzular
to‘liq joylashtirilgan.
|
| |
Videodarslar bo‘limida - Chiqarish integratsiyasini takom illashtirish istiqbollari mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya

|
Chiqarish integratsiyasini takom illashtirish istiqbollari mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyaBog'liq TEXNOLOGIYA FANINI O‘QITISHDA ELEKTRON PLATFORMADANVideodarslar bo‘limida
5-sinflar uchun “Mexatronika haqida tushuncha. Oddiy
mexanizmlar”, “Aylanma harakatlanuvchi sodda mexanizm yasash”, “Karusel. Karusel tezligini
oshirish”, “Aylanma harakatlanuvchi sodda Karusel yasash”, “Robotlarning atrof-muhit bilan
o‘zaro aloqasi”, “Asosiy algoritmik konstruksiyalar”, “Robototexnik tizimni loyihalash”, “Otto
robotini yig‘ish. Robotlar musobaqasi”, 6-sinflar uchun “Arduino. Arduino va uning
imkoniyatlari”, “Svetodiodlarni dastur yordamida yoqish va o‘chirish”, “Svetofor yasash”,
“Serial funksiyasi bilan tanishish
.
IF shart operatori bilan tanishish”, “Arduino dasturi monitor
portida soat ko‘rinishidagi dasturni algoritmlash”, “Harorat va namlikni sezadigan sensor bilan
tanishish”, “Motorni dastur yordamida boshqarish
.
Dastur yordamida servo motorni boshqarish”,
“Aqlli issiqxona yasash”, 7-sinflar uchun “Fotorezistor va uning imkoniyatlari. Fotorezistor bilan
tanishish”, “Aqlli yoritgich yasash. Zummer (ohang chiqarish) qurulmasini ishlash prinsipi”,
“Zummer orqali nota ohanglarini hosil qilish Is gazidan ogohlantiruvchi qurilma yasash”,
“Tuproq namlik sensori va motor shield drayveri yordamida nasosni boshqarish”, “Bluetooth
moduli bilan ishlash. Tuproq namligini masofadan nazorat qilish va boshqarish” kabi mavzularda
videodarslar tayyorlangan.
Xulosa
Demak, innovasion faoliyat yangi ijtimoiy talablar bilan an’anaviy me’yorlarning mos
kelmasligi yoxud amaliyotning yangi shakllanayotgan me’yorining yuzaga kelgan me’yor bilan
to‘qnashuvchi natijasida vujudga kelgan qator muammolarni yechishga yo’naltirilgan faoliyat
sanaladi. U shaxsning, xususan, pedagogning innovatsion jarayonni tashkil etishga tashkiliy –
texnologik, metodik va ijodiy jihatdan tayyorligi hisobiga tashkil etiladi. Pedagogik
innovatsiyalarning izchil ravishda pedagogik faoliyatga yangiliklarni olib kirishga imkon berish
orqali ta’lim tizimi yoki jarayoni muntazam rivojlanib boradi. O‘qituvchining innovatsion
faoliyati pedagogik jamoani harakatga keltiruvchi, olg‘a undovchi, bunyodkorlikka
rag‘batlantiruvchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi hamda u ta’lim jarayonining sifatini kafolatlaydi.
Shu bois har bir o‘qituvchi innovatsiyalarning mohiyatini to‘la tushungan holda o‘z faoliyatiga
izchil tatbiq eta olsa ta’lim jarayoni ham sifat ham samaradorlik nuqtai nazardan taraqqiy etadi.
Bu yesa o‘z navbatida ta’lim tizimining rivojini ta’minlaydi.
|
| |
-rasm. Chaxlagichlar (Anobiidal)

Q o ‘n g ‘izi h a y o ti m o b a y n id a u m u m an o ziq lan m a y d i,
b alk i
sh a k lla n g a n v a q tid a y ig ‘ib o lg a n o ziq m o d d a la r z a x ira si h iso -
b ig a y ash a y d i.
Lichinkasi harakatchan b o ‘lib k o ‘pgina m ahsulot va predm et-
larni (yog‘och, kitob, don, non, qattiqnon va b) kem irib (chaxlab)
tashlaydi.
K ichik b o iis h ig a qaram ay (3-5m m ) ju d a ham o zuqaxo‘r
hisoblanadi. G ‘um baklikka o ‘tishdan oldin lichinkalar m ahsulot-
ning m ayda qism idan o ‘ziga belanchak yasab oladi. B elanchakning
kattaligi 5 -1 0 m m b o ‘ladi. Shuni alohida t a ’kidlash lozim ki, chax-
lagich bilan zararlangan m ahsulot so g ‘liq uchun zaharli hisoblanadi.
Yassitanalilar (Cusujudae)lO r. B u oila vakillaridan eng k o ‘p
tarqalgani m alla unxo‘r (Rlasonotus testaseus F) hisoblanadi. Asosan
un bilan oziqlanadi. Tanasining uzunligi 1 ,5-2,5mm.
Tanasining
shakli, rangi, uzun m o'ylovlari bilan oson ajralib turadi. H ar xil
iqlim m intaqalarida uchraydi.
33-rasnu Donxo‘rlar (Brushidae)
D onga katta zarar yetkazuvchi oila vakillaridan n o ‘xat donxo‘ri
(Brushus risorum L), yasm iq donxo‘ri (Brushuslentis Frol) fasol
donxo‘ri (Asanthossllides obtestus Sau) eng k o ‘p tarqalgan.
Q o‘n g ‘izlari va lichinkalari dondan tashqari o ‘simlikni o ‘sib
turgan vaqtida ham kuchli ziyon yetkazadi. D onxo‘rlar
asosan
93
dukkakli donlarga zarar yetkazadi va bu donlar ekishga ham
iste’m olga ham yaroqsiz b o ‘lib qoladi.
-rasnu Kapalaklar (pardaqanotlilar Leridortera)

D o n to ‘plam i (H ad en a b asilin ea Sshiff). T o‘p lam lar o ilasig a
m ansub (N o stu id ae)h asharo t. 0 ‘sim lik larga jid d iy zarar yetka-
zadi.
K apalagi y irik (1 7 -2 0 m m ) qano ti (yozilganda) 3 8 -4 0 mm.
D ey arli b arch a to ‘p la m lar tungi h ayot fao liy atig a ega. Q urti
k u lran g -q izg ‘ish tu sd a, kattaligi 2 0 -2 8 mm.
M am lakatim izda zarark u n a n d a t o ‘plam larn in g 3 m ingdan
ortiq turi an iq lan g an b o ‘lib, don o ‘sim lik larig a jid d iy zarar yet-
kazadi.
Zararkunandalarga qarshi kurash va profilaktik

zinfeksiyalashdan avval o ‘tkazilishi lozim bo‘lgan yordamchi
2&rarsizlantiruvchi vosita sifatida q o ‘llaniladi. D on uyum larini zarar-
sizlantirish uchun maxsus tozalash faqatgina quyidagi holatlarda
m aqsadga muvofiqdir:
- K eskin dezinfeksiyalash vositalarini q o ‘llash im koniyati b o ‘l-
masa, saqlash sharoiti esa nomaqbul b o ‘lib, saqlanayotgan don va
urug‘da zararkunandalam ing jadal rivojlanishi uchun shart-sharoit-
lar yetarlicha b o ‘Isa;
-
Zararsizlantirish bilan bir vaqtda zararkunandalam ing
yashashi uchun noqulay sharoit yuzaga keladigan b o ‘Isa, odatda bu
don uyum ining yilning sovuq vaqtlarida tozalashni tashkil etishda
yuzaga keladi, y a ’ni tozalash bilan birga donning sovitilishiga
erishiladi;
- D on partiyasini realizatsiya qilishdan oldin don mahsulotlarini
m exanik tozalash shunday o ‘tkazilishi lozimki, bunda zarar-
kunandalar ikkinchi bir obyektga o ‘tib ketm asligi kerak. Qayta
foydalanish m um kin b o ‘lgan chiqindilar kim yoviy m oddalar bilan
zararsizlantiriladi. Iste’m olga um um an yaroqsiz chiqindilar esa
yoqib yuboriladi yoki omborxona territoriyasidan olib chiqilib,
maxsus kovlangan chuqurlarga ( lm dan kam b o ‘lm agan) k o ‘mib
tashlanadi.
-Maydalanmagan yormani nazorat qilish

Yorma zavodining oqlash bo'limida yormadan tashqari tex-
nologiyaning qo‘shimcha mahsulotlari - kepak va sochmali yem ham
olinadi. Texnologiyaning qo‘shimcha mahsulotlari tarkibida yorma
(mag‘zi) bor - yo‘qligiga nazorat qilinadi, texnologik jarayonni olib
borishdagi turli nosozliklar va kamchiliklar tufayli m ag‘iz,
kepak
va qovuz tushib qolishi mumkin. Asosan bu elak romlarining pishiq
emasligi, elaklaming yirtiqligi, pnevmo va aspiratsion tarmoqlardagi
havo o ‘tkazgichlar va kanallardagi yuqori tezlikdan iborat. Shuning
uchun bu m ag‘izni ajratish va texnologik jarayonga qaytarish
nazoratning texnologik vazifasiga kiradi.
Boshlang‘ich bosqichda kepak elanadi va undan yirikroq tarkibiy
qism yadro ajratib olinadi. So‘ngra texnologiyaning oxirgi mahsuloti
sifatida kepak metallomagnit aralashmalar mavjudligiga nazorat
qilinadi va tortiladi. Ajratib olingan m ag‘iz undan qovuz qoldiqlarini
ajratish uchun pnevmoseparatsiyalanadi
va texnologik jarayonga
qaytariladi. Qovuzni nazorat qilishda undan, shuningdek oldindan
kepakni elab olinadi, keyin pnevmoseparatsiyalashda qovuz va
m ag‘iz toza holatda ajratiladi.
M ag‘iz texnologikjarayonga qaytariladi, qovuzesametallomagnit
aralashmalardan tozalanib nazoratdan o ‘tkazilgandan so‘ng omborga
jo ‘natiladi. 87-rasmda kepak va qovuzni nazorat qilishning prinsipial
chizmasi ko ‘rsatilgan.
Yorma
sifati uning rangi, hidi, ta ’mi kabi yormaning yaxshi
saqlanganligi belgilovchi organoleptik ko‘rsatkichlar bilan tavsif-
lanadi. Umumiy tahlil o ‘tkazilganda, yormaning namligi, o ‘lcham-
lariga ko ‘ra tenglashtirilganligi,
sifatli yadro miqdori, tarkibidagi
zararli va metallomagnit aralashmalar, ombor zararkunandalari bilan
zararlanganligi aniqlanadi. Organo - leptik baholashga yuzaga ishlov
berish darajasi (etalon bilan solishtirganda) va ayrim zarrachalaning
shakli kabilar kiradi. B a’zan turdagi yormalar, masalan makkajo‘xori,
suli bodrog‘i va talqoni uchun kuldorlik belgilanadi. Makkajo‘xori
yormasi uchun shuningdek tarkibida murtakning mavjudligi aniqla
nadi, chunki uning yorma tarkibiga tushishi saqlash muddatlariga
salbiy ta ’sir yetishi mumkin. Yormaning
yuqori navligi asosan si-
230
fatli m ag‘iz miqdori bilan belgilanadi, chunki sifatli yadro, yorman-
ing tozalaganini k o ‘rsatadi. Bu ko‘rsatkich aralashmalar umumiy
mfqdorining 100 % dan chiqarib tashlash bilan aniqlanadi. Yuqori
navli yormada bu ko‘rsatkich har doim 99 % dan ко‘p.
-rasm. Don to ‘plami (Hadena basilinea Sshiff)

37-rasm. Don to ‘plami (Hadena basilinea Sshiff)
Qurtlari donni y ig ‘ib olish paytida om borlarga ham tushib qoladi
va donni ifloslantirib yuboradi. Qurtlari don massasi, tuproq va
boshqa joylarda g'um baklikka o ‘tadi.
96
38-rasm. Kanalar (Asarina)
K analar o ‘rgim chaksim onlar sinfiga m ansub b o iib , 6000 dan
ortiq turi mavjud. Ularning ko'pchiligi o ‘sim likv ah ayv on organizmi
parazitlari hisoblanadi.
Kanalarni hayot tarzi va zarar keltirishiga k o ‘ra ikki guruhga
b o iis h mumkin;
1. Don m ahsulotlari bilan bevosita oziqlanuvchi.
Bu guruh kanalarining yuqorigi j a g i yaxshi rivojlangan b o iib ,
don bilan bem alol oziqlana oladi.
Faqatgina suyuqlik bilan oziqlanuvchi ularning o g ‘iz b o ‘shlig‘i
sanchuvchi-so‘ruvchi tipda b o iib , o ‘sim lik va hayvon organizm iga
yopishib oladi va so ‘ra boshlaydi.
Saqlashda kanalar donga quyidagicha zarar yetkazishi mumkin;
- don bilan oziqlanadi;
- don, un va yorm ani o ‘zining hayot faoliyati chiqindilari bilan
(p o ‘sti, eksprementlari, o iim tik lari) ifloslantiradi;
- m ahsulotda yoqim siz hid hosil qiladi, rangi va ta ’mi o ‘zgaradi;
- don m assasida q o ‘shimcha issiqlik va nam lik hosil qiladi;
- mikroorganizmlar rivojlanishiga qulay sharoit keltirib chiqaradi;
- don m urtagini zararlaydi va unishini pasaytiradi.
Kanalar o ‘simliklarni ekin m aydonida ham kuchli zararlaydi.
Q uyida keng tarqalgan b a ’zi turlari bilan tanishib chiqamiz.
97
D on massasi, don, un, yorma, saqlanadigan inshootlarda uning
quyidagi turlari keng tarqalgan.
U n kanasi (Asarus siro yoki Turoglurhusfarinae).
Birinchi m arta unda topilgan. U ndan tashqari к о ‘pgina donlarda
(bug‘doy, javdar) yorm ada, quritilgan sabzavot va mevalarda,
dorivor giyohlarda, terida, pishloqda, quritilgan g o ‘sht va boshqa
m ahsulotlarda yaxshi rivojlanadi.
Tanasi oval shaklda, oqish, boshi va oyog‘i pushti yoki q izg‘ish,
sochchalari qisqa. Tanasining uzunligi 0,35-0,70 mm. Yaxshi
sharoitda (yetarlicha nam lik va 20-25°C harorat) 14-16 kunda t o i iq
rivojlana oladi. U rg‘ochisi 200 tagacha tuxum q o ‘yadi. Un kanasi
donga nisbatan unda va yorm ada yaxshi rivojlanadi. Tabiatda keng
tarqalgan b o iib , don kanalari ichida eng k o ‘p uchraydi.
R odionov kanasi (Caloglurhus Rodionivi A. Zashv) kattaligi
0,6 -1 ,2 mm, q iz g is h tusli 20% dan kam b o im a g a n nam likda k o ‘-
payadi. Issiqlikka talabchan. Issiqlik va nam likka b o ig a n yuqori
talabi uning k o ‘payishini chegaralab turadi.
98
|
-rasm. Kalam ush va sichqonlar

Ilam m a sichqonsim on kem iruvchilar ichida eng k o ‘p zarar
yclka/adigan kulrang kalamush pasyun yoki norvech kalamushi
hisoblanadi. U butun dunyo b o ‘ylab tarqalgan b o iib , inson faoliyati
bilan bo g iang an. Turar jo y binolari, iflos maydonlar, ozuqa
buzalari ularning qulay joylanishini ta ’minlaydi. Faqat don bilan
o/iqlanadigan kalam ush yil davom ida 22-25 kg donni yeb q o ‘yadi.
Kalamushlar o ‘z inlarini om borxona poli ostiga, tuproqqa, ombor
atrofiga, iflos joylarga quradi.
Tarqalishi v a keltiradigan zarari bo‘yicha uy sichqoni ikkinchi
o ‘rinni egallaydi. Qora kalamush, Turkiston kalamushi, oddiy dala
sichqonlari nisbatan kam tarqalgan.
Qushlar.
Chum chuqlar kaptarlar va boshqa qushlar ombor
yoki don uyum lariga ochiq maydondagi va xirm ondagi donlarga
k o ‘plab qiron keltiradi. Bundan tashqari ular d o n uyum larini o ‘z
ekskrementlari, patlari bilan ifloslantirib yuboradi. Qushlarning
keltiradigan zararini quyidagi bir m isoldan k o ‘rsatishim iz mumkin:
bitta chum chuq bir kunda 8 -1 2 g donni yeb q o ‘yadi. Bundan tashqari
qushlar kanalarning k o ‘plab tarqalishiga sabab b o ia d i.
Zararkunandalarga qarshi kurash choralarining mohiyati
va umumiy tasnifi.
D on m ahsulotlarini hasharotlar olami vakillari,
kanalar, kem iruvchilar va qushlar kabi turli zararkunandalar tom oni-
dan nobud etilishi yoki zararlanishidan saqlash don m ahsulotlari
ishlab chiqaruvchi barcha tarm oqlardagi eng muhim x o ‘ja lik tadbir
hisoblanadi. Bu tadbirlam i o ‘tkazish uchun respublikam izda har yili
katta m iqdorda mehnat, turli m ateriallar va moddiy xarajatlar sarf
etiladi. Shuning uchun dunyoning k o ‘pgina m am lakatlarida, shu
jum ladan respublikam izda ham zararkunandalarga qarshi kurash
usullarini takom inlashtirish va tannarxini pasaytirish b o ‘yicha
sistem atik tadbirlar olib boriladi.
“RAQOBATBARDOSH KADRLAR TAYYORLASHDA FAN – TA’LIM – ISHLAB

|
“RAQOBATBARDOSH KADRLAR TAYYORLASHDA FAN – TA’LIM – ISHLABBog'liq TEXNOLOGIYA FANINI O‘QITISHDA ELEKTRON PLATFORMADAN
“RAQOBATBARDOSH KADRLAR TAYYORLASHDA FAN – TA’LIM – ISHLAB
CHIQARISH INTEGRATSIYASINI TAKOM ILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI ”
MAVZUSIDAGI XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA
2023-yil 22– noyabr
364
5.
faoliyatda yangi sifat natijalariga erishiladi;
6.
amaliyotning o‘zi ham yangilanadi
Ta’lim innovasiyalari quyidagi o‘zgarishlarga olib keladi (I.P.Podlasiy):
- pedagogik tizimning tamomila o‘zgarishi;
- o‘quv jarayonining o‘zgarishi;
- pedagogik nazariyaning o‘zgarishi;
- o‘qituvchi faoliyatining o‘zgarishi;
- o‘quvchi (talaba) faoliyatining yangilanishi;
- pedagogik texnologiyaning o‘zgarishi;
- ta’lim mazmunining yangilanishi;
- o‘qitish shakl, metod va vositalarining o‘zgarishi;
- ta’lim tizimi boshqaruvning o‘zgarishi;
- ta’lim maqsadi va natijalarning o‘zgarishi.
Pedagogning
innovasion
faoliyati
.
Innovasion
faoliyat
– yangi
ijtimoiy talablarning an’anaviy me’yorlarga mos kelmasligi yoki yangi shakllanayotgan
g‘oyalarning mavjud g‘oyalarni inkor etishi natijasida vujudga keladigan majmuali muammolarni
yechishga qaratilgan faoliyat.
Innovatsion faoliyat ilmiy izlanishlar, ishlanmalar yaratish, tajriba-sinov ishlari olib
borish, fan-texnika yutuqlaridan foydalanish asosida yangi texnologik jarayon yoki yangi
takomillashtirilgan mahsulot yaratishdan iborat.
1)
Pedagogning innovatsion faoliyati:
2)
yangilikni qo‘llashga tayyorgarligi;
3)
pedagogik yangiliklarni qabul qilishi;
4)
novatorlik darajasi;
5)
kommunikativ qobiliyatning rivojlanganligi;
6)
ijodkorligi bilan belgilanadi.
Innovatsion faoliyat pedagogning ruhiy, aqliy, jismoniy kuchini ma’lum maqsadga
yo‘naltirish asosida nazariy bilim, amaliy ko‘nikma va malakalarni egallash, amaliy faoliyatni
nazariy bilimlar bilan to‘ldirib borish, bilish, loyihalash, kommunikativ nutq va tashkilotchilik
mahoratini rivojlantirishni talab etadi.
Ta’lim innovasiyalarini pedagogik jarayonga tatbiq etish bir necha bosqichlarda kechadi.
Ular quyidagilardir:
1. Muammoni tahlil asosida aniqlash.
2. Mo‘ljallanayotgan ta’lim tizimini loyihalash.
3. O‘zgarishlar va yangiliklarni rejalashtirish.
4. O‘zgarishlarni amalga oshirish.
Bugungi kunda pedagoglarning innovasion faoliyat ko‘nikma, malakalariga ega
bo‘lishlari muhim ahamiyatga ega. Pedagoglar tomonidan innovasion faoliyat ko‘nikma,
malakalarini o‘zlashtira olishlarida ularning innovasion yondashuvga ega bo‘lishlari talab etiladi.
O‘z mohiyatiga ko‘ra pedagoglar tomonidan innovasion faoliyat ko‘nikma, malakalarining
o‘zlashtirilishi ularda innovasion yondashuvni qaror topishi asosida kechadi.
Zamonaviy sharoitda nafaqat ta’lim jarayonini tashkil etishda, shu bilan birga
o‘quvchilarning o‘quv faoliyatlarini nazorat qilishda ham innovasion xarakterga ega vositalardan
|
| |
katta miqdorini aniqlaydi, buning ustiga ularning k o‘pini miqdoriy

|
katta miqdorini aniqlaydi, buning ustiga ularning k o‘pini miqdoriyBog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.katta miqdorini aniqlaydi, buning ustiga ularning k o‘pini miqdoriy
baholash juda qiyin. T exnologik operatsiyalar bajarilishini bel
gilovchi sharoitlar tinim siz o ‘zgaradi, bu esa texnologik jarayon
samaradorligiga ta’sir etadi.
U n ishlab chiqarish korxonalaridagi donni tozalash va un tortish
b oiim larid a tortilgan b u g‘doy navining o ‘zgaruvchanlik koeffit-
siyenti qiymatlarini aniqlangan parametrlari V (%).
Donni maydalashda: I drannoy sistem a oldidan q o ‘yiladigan
talab.
Namligi
4 - 6
Naturasi
0 ,8 - 1 ,5
Shaffofligi
3 - 6
I drannoy sistema yuklamasi
1 4 - 1 6
Navlar bo‘yicha un miqdori:
Oliy
1 0 - 1 2
Birinchi
4 - 6
Ikkinchi
6 - 8
Kuldorlik bo‘yicha unning navlari:
Oliy
2 - 3
Birinchi
4 - 5
Ikkinchi
9 - 1 1
Kepak chiqishi
4 - 5
112
Bu m a’lumotlardan k o ‘rinadiki, eng kam barqarorlik I dr.
sistpma yuklam asiga, oliy nav unning chiqishiga va ikkinchi nav
unning kuldorligiga to ‘g ‘ri keladi. M a’lumki unning miqdoriga
ichki omillarning ta ’siri katta ularning umumiy oliy nav unida 15%,
birinchi navda 55%, ikkinchi navda 60% . Un sifatiga ta’sir etishda
ularning ulushi 1 0 - 12% dan kam. U n tortish b o ‘lim idaginam likning
burqurorligi muhim ahamiyatga ega. Donning strukturali mexanik
xususiyatlardagi va anatomik qismlardagi o ‘zgarishlar maydalash
xususiyatlari navlarga ajratish natijasida ±0,1 %li namlik, oliy
nav miqdoriga ±0,8% ga, birinchi navda ±0,5% ga, ikkinchi navda
|
| |
-rasnu Katta qora q o ‘n g ‘iz (Tenebrio molitor L)

qisqa vaqt ichida 280 -58 0 tagacha tuxum q o ‘yadi v a undan tez orada
k o ‘krak oyoqlari yaxshi rivojlangan oq tusli lichinkalari chiqadi.
Lichinkalik davri uzoq davom (yilning asosiy qismi)etadi va bu
davrda 2mm dan 2 5 -3 0 m m gacha kattalashadi. Rangi ham mos holda
avval yorqin sariq, so ‘ngra to ‘q sariq tusga o ‘tadi.
Lichinkalari o ‘zining rivojlanishi davrida 15 m artagacha p o ‘st
tashlaydi va unni ifloslantirib yuboradi. Shuni alohida ta'kidlash
lozimki lichinkalar unda bem alol harakatlana oladi.
Un, yorm a va omuxta-yem m ahsulotlaridayuqoridagilardan tash-
qari m azkur hasharotlarga tuzilishi va faoliyati jihatidan o ‘xshash
b o ‘lgan shoxli qora q o ‘ng‘iz (G natoserus sornutus F) m o ‘ylovdor
xrum ak (Tribolium sastaneum H erbst) kabi yana bir qancha q o ‘n g ‘iz
turlari uchrab turadi.
30-rasnu M ug‘ombirlar (Rtinidae)
Bu oilaga kiruvchi hasharotlardan don zaxirasida m ug‘ombir
o ‘gri (Rtinus tur L) eng k o ‘p uchraydi.
B u hasharotlarning bunday
atalishiga sabab, ular yopiq inshootlarda tungi hayot faoliyatiga ega,
shuningdek, qachonki ularni bezovta qilinganda (don va boshqa
m ahsulotlar aralashtirilganda) oyoqlarini ostiga y ig ‘ishtirib olib,
o ‘lib qolgan singari harakatsiz bo‘lib oladi.
90
31-rasm. M ug‘ombir o ‘g ‘ri
M ug‘om bir o ‘g ‘rining q o ‘n g ‘izi va lichinkalari zaharli hisob
lanadi. D on va don m ahsulotlaridan tashqari k o ‘pgina
un mah-
sulotlarida (quritilgan non, galet, pechene, m akaron va b) pi-
chanda, quritilgan dorivor giyohlarda,
teri m ahsulotlarida, junda
va boshqalarda rivojlanadi. Lichinkalari qog‘ozni
ham kem irib
tashlaydi.
H asharotning u rg ‘ochisi v a erkagi tanasining shakli, rangi,
m o ‘ylovlarining joylashishi b ilan bir-biridan k eskin farq qiladi.
Erkagining tanasi nisbatan uzun (qorin qism i) b o ‘lib,
2,8-A ,3mm
91
keladi. U rg ‘ochisi esa sharsim on k o ‘rinishda
b o iib , tanasining
ustki qism ida to ‘rtta yorqin d o g ia ri bor. B u d o g ‘lar erkagida
bo ‘lm aydi.
Lichinkalari g ‘um bakka aylanishda pillaga (belangan) o ‘raladi.
B ir avlodning to ‘la rivojlanishi uchun 3 -4 oy kerak b o ia d i.
B ir yilda bir-ikki, yaxshi sharoitda to ‘rt m artagacha avlod beradi.
H asharot asosan shimoliy m intaqalarda uchraydi. K anada va
A ngliya m am lakatlarida keng tarqalgan.
-rasm. Yormani о ‘zaro perpendikulyar usulda maydalash

texnologiyasida murtakni ajratib olish asosiy o ‘rin egallaydi, chunki
yqrmada uning mavjudligi saqlanishi holatini yomonlashtiradi va
yorma tez buziladigan bo 'lib qoladi. Shuning uchun makkajo‘xorini
maydalash maxsus barabanli maydalagich
- murtak ajratgichlarda
amalga oshiriladi. Rotor yuzasida maxsus tishlar, bo‘rtiqlar, qiya
kunguralar mavjud bo‘lib, donni kesish emas, maydalash kerakligini
oldindan belgilaydi. Bundan murtak maydalanmasdan ajratib olinadi.
Maydalash texnologiyasi tahminan bir xil tamoyil bo‘yicha tuziladi:
maydalanadigan mahsulotlar oldindan yirikligiga ko‘ra
deyarli bir
xil fraksiyalarga saralanadi, so'ngra
eng yuqori samara beradigan
uskunalarni qo'llab maydalanadi. Maydalangan mahsulotlar ham
saralanadi, olingan deyarli bir xil fraksiyalar texnologik jarayonining
keyingi
sistemalariga yuboriladi.
Texnologik
chizmalarning
tuzilishidagiayrimholatlartegishli texnologiyalar tavsiflanayotganda
k o ‘rib chiqiladi.
-modda. Muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlari

|
-modda. Muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlari
|
bet | 10/40 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 85,94 Kb. | | #158874 |
Bog'liq IM huquqi1051-modda. Muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlari
Oldingi tahrirga qarang.
Asar muallifiga quyidagi shaxsiy nomulkiy huquqlar tegishlidir:
asar muallifi deb e’tirof etilish huquqi (mualliflik huquqi);
asardan muallifning haqiqiy ismi, taxallusini ko‘rsatgan holda yoxud ismini ko‘rsatmasdan, ya’ni imzosiz foydalanish yoki foydalanishga ruxsat berish huquqi (mualliflik ismiga bo‘lgan huquq);
asarni har qanday shaklda oshkor qilish yoki oshkor qilishga ruxsat berish huquqi (oshkor qilishga bo‘lgan huquq), shu jumladan chaqirib olish huquqi;
asarni, shu jumladan uning nomini muallifning sha’ni va qadr-qimmatiga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan har qanday tarzda buzib ko‘rsatilishidan yoki har qanday boshqacha tarzda tajovuz etilishidan himoya qilish huquqi (muallif obro‘sini himoya qilish huquqi).
Muallif asarni oshkor qilish to‘g‘risida ilgari qabul qilgan qaroridan, asardan foydalanish huquqini olgan shaxslarga ular shunday qaror tufayli ko‘rgan zararlarning, shu jumladan boy berilgan foydaning o‘rnini qoplash sharti bilan, voz kechish huquqiga (asarni chaqirib olish huquqiga) egadir. Agar asar oshkor qilingan bo‘lsa, muallif uni chaqirib olganligi to‘g‘risida ommaga ma’lum qilishi shart. Bunda u asarning avval tayyorlangan nusxalarini o‘z hisobidan muomaladan olib qo‘yishga haqlidir. Bu qoidalar, agar muallif bilan tuzilgan shartnomada boshqacha qoida nazarda tutilgan bo‘lmasa, xizmat asarlariga nisbatan tatbiq etilmaydi.
Asarni nashr qilish, omma oldida ijro etish yoki undan boshqacha tarzda foydalanishda asarning o‘ziga, nomiga va muallifning ismi ko‘rsatilishiga biron-bir o‘zgartish kiritishga faqat muallifning roziligi bilan yo‘l qo‘yiladi.
Muallifning roziligisiz uning asarini bezaklar, so‘zboshi, xotima, sharhlar yoki biron-bir tushuntirishlar bilan nashr etish taqiqlanadi.
Muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlari uning mulkiy huquqlaridan qat’i nazar, unga tegishli bo‘lib, asardan foydalanishga bo‘lgan mutlaq huquqlar boshqa shaxsga o‘tkazilgan taqdirda ham uning o‘zida saqlanib qoladi.
Muallifning o‘z shaxsiy nomulkiy huquqlarini amalga oshirishdan voz kechish to‘g‘risida biron-bir shaxs bilan kelishuvi va bu haqdagi arizasi o‘z-o‘zidan haqiqiy emas.
LexUZ sharhi
Qarang: O‘zbekiston Respublikasining 2006-yil 20-iyuldagi O‘RQ-42-son “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonunning 18-moddasi.
(1051-modda matni O‘zbekiston Respublikasining 2007-yil 16-yanvardagi O‘RQ-79-sonli Qonuni tahririda — O‘R QHT, 2007-y., 3-son, 21-modda)
Oldingi tahrirga qarang.
(1052, 1053, 1054 va 1055-moddalar O‘zbekiston Respublikasining 2007-yil 16-yanvardagi O‘RQ-79-sonli Qonuni bilan chiqarilgan — O‘R QHT, 2007-y., 3-son, 21-modda)
Oldingi tahrirga qarang.
|
| |
Yorma zavodining oqlash bo‘limidagi nazorat qiluvchi

- tayyor mahsulotlarni ham istisno qilmagan holda texnolo-
giyaning barcha mahsulotlariga bir xil tus berish;
- qo‘shimcha mahsulotlardan yormabop don m ag‘zini to‘liq
chiqarib olish va boshqalar.
Nazorat texnologik jarayonlari ish jarayonida qo‘llanadigan
texnologik uskunalarga o ‘xshash uskunalardan foydalanib amalga
oshiriladi, asosan: separatsiyalovchi mashinalar (rassevlar,
yorma
«OKRIM», pnevmoseparatorlar, metallomagnit aralashmalarni
ajratuvchi apparatlar va boshqalar)dan foydalaniladi.
Nazorat jarayonlari uchun tortishga oid hisob-kitobni amalga
oshirish maqsadida turdagi tayyor mahsulotlarni
nazorat qilish
majburiy hisoblanadi.
Texnologik jarayonni nazorat qilish barcha turdagi yormalar
va qo‘shimcha mahsulotlar tayyorlashda amalga oshiriladi.
Maydalanmagan (butun) yormani nazorat qilishda quyidagi
texnologik jarayonlar amalga oshiriladi:
- Maydalangan (m ag‘iz) va kepakni ajratish uchun yormani
qaytadan elash.
- Tayyor yormadagi tasodifan qolib ketgan oqlanmagan donlarni
ajratish uchun nazorat qilish.
- Yengil chiqindilami tozalash uchun pnevmoseparatsiyalash.
- Metallomagnit aralashmalarni ajratish.
- Nazorat qilish.
86-
rasmda maydalanmagan yormani
nazorat qilishning prin-
sipial chizmasi keltirilgan.
Yorma ajratishni nazorat jarayoni ishchi jarayonidagi kabi
uskunalarda amalga oshiriladi. Masalan sholi va suli uchun padi
separator, grechixa uchun elakli separatordan foydalaniladi. Na
zorat elash uchun asosiy va qo‘shimcha mahsulotlar yirikligiga
mos
elak tanlanadi, u har bir turdagi mahsulot uchun individual
b o ‘ladi. Maydalangan yormani nazorat qilishda taxminan xuddi
maydalanmagan yormani nazorat qilishdagi kabi texnologik
jarayonlar majmui amalga oshiriladi.
Faqat nazorat yorma ajratish o ‘miga yormani raqamiga ko‘ra
228
bir o ‘lchamga keltirish jarayoni olib boriladi. 87-rasm
nazoratning
boshlangMch bosqichida tayyor yorma avvaldan yorma raqamining
yirikligiga muvofiq ho Ida fraksiyalarga saralanadi. Har bir raqamdagi
yorma o ‘ziga xos texnologik yiriklikka ega bo‘lib, bu ikkita yonma-
yon elakdan o ‘tgan yoki elakda qolganligi bilan xarakterlanadi.
Masalan, 2-raqamli perlovka yormasi diametri 3 mm li elak o ‘tishi,
diametri 2,5 mm li elak qolishidan olinadi.
-modda. Asarning ijtimoiy mulkka aylanishi

|
-modda. Asarning ijtimoiy mulkka aylanishi
|
bet | 15/40 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 85,94 Kb. | | #158874 |
Bog'liq IM huquqi1066-modda. Asarning ijtimoiy mulkka aylanishi
Oldingi tahrirga qarang.
Asarlarga bo‘lgan mualliflik huquqining amal qilish muddatini tugashi ularning ijtimoiy mulkka aylanishini bildiradi.
Oldingi tahrirga qarang.
(1066-moddaning ikkinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2013-yil 7-oktabrdagi O‘RQ-355-sonli Qonuniga asosan chiqarilgan — O‘R QHT, 2013-y., 41-son, 543-modda)
Ijtimoiy mulk bo‘lgan asarlardan har qanday shaxs haq to‘lamagan holda erkin foydalanishi mumkin. Bunda muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlariga rioya etilishi kerak.
LexUZ sharhi
Qarang: O‘zbekiston Respublikasining 2006-yil 20-iyuldagi O‘RQ-42-son “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonunning 37-moddasi.
(1066-modda matni O‘zbekiston Respublikasining 2007-yil 16-yanvardagi O‘RQ-79-sonli Qonuni tahririda — O‘R QHT, 2007-y., 3-son, 21-modda)
1067-modda. Mualliflik shartnomasi
Oldingi tahrirga qarang.
Ushbu Kodeks 1056-moddasining uchinchi qismida nazarda tutilgan mulkiy huquqlar faqat mualliflik shartnomasini tuzish yo‘li bilan huquq egasi tomonidan boshqa shaxsga o‘tkazilishi mumkin, ushbu Kodeksda va boshqa qonunlarda belgilangan hollar bundan mustasno.
Muallifning mulkiy huquqlarini boshqa shaxsga o‘tkazish mutlaq huquqlarni boshqa shaxsga o‘tkazish to‘g‘risidagi mualliflik shartnomasi asosida yoki mutlaq bo‘lmagan huquqlarni boshqa shaxsga o‘tkazish to‘g‘risidagi mualliflik shartnomasi asosida amalga oshirilishi mumkin.
Mutlaq huquqlarni boshqa shaxsga o‘tkazish to‘g‘risidagi mualliflik shartnomasi faqat ushbu huquqlar o‘tkazilayotgan shaxs asardan muayyan usulda va shartnomada belgilangan doirada foydalanishiga ruxsat beradi.
Mutlaq bo‘lmagan huquqlarni boshqa shaxsga o‘tkazish to‘g‘risidagi mualliflik shartnomasi foydalanuvchiga asardan shunday huquqlarni boshqa shaxsga o‘tkazgan mutlaq huquqlar egasi va (yoki) bu asardan ayni shunday usulda foydalanish uchun ruxsat olgan boshqa shaxslar bilan teng ravishda foydalanishga ijozat beradi.
Mualliflik shartnomasi bo‘yicha boshqa shaxsga o‘tkaziladigan huquqlar, agar shartnomada bevosita boshqacha qoida nazarda tutilgan bo‘lmasa, mutlaq bo‘lmagan huquqlar hisoblanadi.
Asarga bo‘lgan mualliflik huquqi asar aks ettirilgan moddiy obyektga bo‘lgan mulk huquqi bilan bog‘liq emas.
Moddiy obyektga bo‘lgan mulk huquqini yoki moddiy obyektga egalik qilish huquqini boshqa shaxsga o‘tkazish shu obyektda aks ettirilgan asarga bo‘lgan biron-bir mualliflik huquqining o‘z-o‘zidan boshqa shaxsga o‘tkazilishiga sabab bo‘lmaydi.
LexUZ sharhi
Qarang: O‘zbekiston Respublikasining 2006-yil 20-iyuldagi O‘RQ-42-son “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonunning 38-moddasi.
(1067-modda matni O‘zbekiston Respublikasining 2007-yil 16-yanvardagi O‘RQ-79-sonli Qonuni tahririda — O‘R QHT, 2007-y., 3-son, 21-modda)
|
| |
“Innovasion ta’lim texnologiyalari”

|
“Innovasion ta’lim texnologiyalari”Bog'liq TEXNOLOGIYA FANINI O‘QITISHDA ELEKTRON PLATFORMADAN“Innovasion ta’lim texnologiyalari”
tushunchasining mazmuni. Lug‘aviy jihatdan
“innovatsiya” tushunchasi ingliz tilidan tarjima qilinganda “innovation” “yangilik kiritish” degan
ma’noni anglatadi. Innovatsiyalarning asosiy ko‘rinishlari quyidagilar sanaladi:
yangi g‘oyalar;
tizim yoki faoliyat yo‘nalishini o‘zgatirishga qaratilgan aniq maqsadlar;
noan’anaviy yondashuvlar;
odatiy bo‘lmagan tashabbuslar;
ilg‘or ish uslublari.
Ta’lim innovatsiyalari – ta’lim sohasi yoki o‘quv jarayonida mavjud muammoni yangicha
yondashuv asosida yechish maqsadida qo‘llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay
oladigan shakl, metod va texnologiyalar.
Ta’lim innovatsiyalari “Innovasion ta’lim” deb ham nomlanadi. “Innovasion ta’lim”
tushunchasi birinchi bor 1979 - yilda “Rim klubi”da qo‘llanilgan.
Ta’lim innovatsiyalari bir necha turga ajratiladi. Ular:
-
Faoliyat yo‘nalishiga ko‘ra:
-
Pedagogik jarayonda yoki ta’lim tizimini boshqarishda qo‘llaniladigan
innovatsiyalar.
Kiritilgan o‘zgarishlarning tavsifiga ko‘ra: radikal, modifikatsiyalangan hamda
kombinatsiyalangan innovatsiyalar.
O‘zgarishlarning ko‘lamiga ko‘ra: tarmoq (lokal), modul va tizim innovatsiyalari.
Kelib chiqish manbaiga ko‘ra:
Jamoa tomonidan bevosita yaratilgan yoki o‘zlashtirilgan innovatsiyalar.
Ta’lim tizimida yoki o‘quv faoliyatida innovatsiyalarni qo‘llashda sarflangan mablag‘ va
kuchdan imkon qadar eng yuqori natijani olish maqsadi ko‘zlanadi. Innovatsiyalarning har qanday
yangilikdan farqi shundaki, u boshqarish va nazorat qilishga imkon beradigan o‘zgaruvchan
mexanizmga ega bo‘lishi zarur.
Barcha sohalarda bo‘lgani kabi ta’limda ham “novatsiya”, “innovatsiya” mohiyatini
ifodalovchi faoliyat to‘g‘risida so‘z yuritiladi.
Agar faoliyat qisqa muddatli, yaxlit tizim xususiyatiga ega bo‘lib, faqatgina tizimdagi
ayrim elementlarni o‘zgartirishga xizmat qilsa u novatsiya (yangilanish) deb yuritiladi. Bordi-yu,
faoliyat ma’lum konseptual yondashuv asosida amalga oshirilib, uning natijasi muayyan tizimning
rivojlanishiga yoki uni tubdan o‘zgartirishga xizmat qilsa, u holda u innovatsiya (yangilik kiritish)
deb ataladi.
Asosiy farqlar:
Novasiya
-
amaldagi nazariya doirasida qo‘llaniladi;
-
ko‘lam va vaqt bo‘yicha chegaralanadi;
-
metodlar yangilanadi;
-
natijada avvalgi tizim takomillashtiriladi
Innovasiya
1.
tizimli, yaxlit va davomli bo‘ladi;
2.
ma’lum amaliyotda yangi faoliyat tizimini loyihalaydi;
3.
sub’yektlarning faoliyati to‘la yangilanadi;
4.
yangi texnologiyalar yaratiladi;
|
| |
“RAQOBATBARDOSH KADRLAR TAYYORLASHDA FAN – TA’LIM – ISHLAB

|
“RAQOBATBARDOSH KADRLAR TAYYORLASHDA FAN – TA’LIM – ISHLABBog'liq TEXNOLOGIYA FANINI O‘QITISHDA ELEKTRON PLATFORMADAN
“RAQOBATBARDOSH KADRLAR TAYYORLASHDA FAN – TA’LIM – ISHLAB
CHIQARISH INTEGRATSIYASINI TAKOM ILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI ”
MAVZUSIDAGI XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA
2023-yil 22– noyabr
365
foydalanilmoqda. Ayni o‘rinda texnologiya fanidan yaratilgan ana shunday vositalardan biri
bo‘lgan “Elektron platforma” to‘g‘risida to‘xtalib o‘tamiz.
So‘nggi yillarda zamonaviy ta’limda pedagogning kasbiy, o‘quvchining esa o‘quv
faoliyatini mazmunan takomillashtirish, shuningdek, har ikki faoliyat turining sifatini ma’lum
ko‘rsatkichlar asosida yetarlicha, xolis baholashga nisbatan ehtiyoj kuchaymoqda. “Elektron
platforma” pedagog hamda o‘quvchilarning faoliyatida sifatli va samarali ta’limni tashkil
qilishning yeng maqbul usulidir.
Bu platforma quyidagi imkoniyatlarga egaligiga ko‘ra amaliy ahamiyat kasb etadi:
- ko‘p funksiyalilik;
- individual muvafaqqiyatlar monitoringini amalga oshirish;
- imtihonni tashkil etish;
- texnik ijodkorligini oshirish;
- ta’limiy muvafaqqiyatlar hamda qo‘shimcha natijalarni aniq ko‘ra olish;
- mustaqil baholash;
- chegaralnmagan vaqt va imkoniyat;
- qayta-qayta sinab ko‘rish;
- o‘quvchining mavjud imkoniyat va qobiliyatlaridan to‘la foydalanish;
Tuzilishiga ko‘ra o‘quv elektron platformasining bo‘limlari quyidagicha bo‘ladi:
1.
Hujjatlar qismi.
Bunda o‘qituvchi uchun texnologiya fanini o‘qitishda zarur bo‘ladigan
me’yoriy (darslik, metodik qo‘llanma, qo‘shimcha adabiyotlar) hujjatlar jamlanadi.
2.
Ishchi qism.
Bunda robototexnika bo‘limiga doir taqvim mavzuda mavjud barcha dars
mavzulariga mos dars ishlanmalar, test topshiriqlari, tarqatma materiallar jamlanadi.
3.
Tadqiqotlar qismi.
Bunda amaliy mashg‘ulot uchun foydalaniladigan videoqo‘llanmalar
va taqdimotlar jamlanadi
4.
|
| |