nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Windows Mobile operatsion tizim

75
Windows Mobile operatsion tizimning afzalliklari:
- shaxsiy kompyuter versiyasi bilan o’xshashligi;
- sinxronlashning qulayligi;
- tarkibida ofis dasturlarining mavjudligi;
- ko’p vazifaligi.
Windows Mobile operatsion tizimning kamchiliklari:
- uskunalarga talablarning yuqoriligi;
- viruslar sonining ko’pligi;
- ishlashidagi beqarorlik.
Android operatsion tizim. Ushbu operatsion tizim Linux operatsion
tizimga asoslangan va Open Handset Alliance tomonidan, Google madadi
bilan ishlab chiqilgan eng yangi mobil operatsion tizimlardan biri
hisoblanadi. Dastlabki koddan ochiq foydalanilgani tufayli ixtiyoriy ishlab
chiqaruvchi o’zining ushbu operatsion tizim versiyasini yaratishi mumkin.
Ilovalarni ishlab chiqaruvchilariga cheklashlarning katta bo’lmagan soni
qo’yilgan. Shu sababli tekin va to’lovli ilovar to’plami mavjud.
Android operatsion tizimning afzalliklari:
- moslanuvchanlik;
- ochiq dastlabki kodlar;
-dasturlarning ko’pligi;
- yuqori tezkorlik;
- Google servislari bilan o’zaro aloqaning qulayligi;
- ko’p vazifaligi;
Android operatsion tizimning kamchiliklari:
- dolzarb versiyalarning ko’pligi;
- kodning ochiqligi tufayli xaker hujumlariga yuqori moyilligi;
- doimo kam-ko’stini to’ldirish talab etiladi.
EAP, IEEE 802.1x va IPSec standartlari

102
Autentifikatsiya tugaganidan so’ng server autentifikatorga RADIUS-
ACCEPT (qabul qilish) xabarini yoki RADIUS-REJECT (rad etish)
xabarini jo’natadi. RADIUS-ACCEPT xabari olinganida autentifikator
mijoz
portini
"avtorizatsiyalangan"
holatiga
o’tkazadi
va
foydalanuvchining barcha trafigini uzatish boshlanadi.
IEEE 802.1x standartda kanal sathidagi foydalanuvchilarning
autentifikatsiyasi EAP protokoli bo’yicha bajariladi. EAP protokoli ChAP
(Challenge Handshake Authentication Protocol - o’zaro autentifikatsiya
protokoli) ga o’xshash. ChAP protokoli PPP da (Point to Point Protocol -
"nuqta-nuqta" ulanish protokolida) ishlatiladi.
EAP
autentifikatsiyaning
turli
usullarini
ta’minlovchi
autentifikatsiya, avtorizatsiya va ro’yxatga olish (authentication,
authorization and accounting - AAA) tizimida "umumlashgan" protokol
hisoblanadi.
AAA-mijoz (simsiz tarmoqda foydalanish serveri AAA atamalarida
foydalanish nuqtasi orqali ifodalangan) EAP ni madadlaydi. EAP
autentifikatsiya jarayonida mijoz va tarmoq tomonidan ishlatiluvchi
muayyan usullarni tushunmasligi mumkin. Foydalanish serveri (AAA-
mijoz) mijoz va server almashuvchi autentifikatsiya protokoli xabarlarini
tunnellaydi. Foydalanish serverini faqat autentifikatsiya jarayonining
boshlanishi va tugallanishi fakti qiziqtiradi.
Turli kompaniya - ishlab chiqaruvchilari ishtirokida loyixalangan
EAP ning bir necha variantlari mavjud (EAP-MD5, EAP-TLS, EAP-
LEAP, PEAP). Bunday xilma-xillik qo’shiluvchanlikka qo’shimcha
muammolarni kelib chiqaradi, ya’ni simsiz tarmoq uchun munosib
uskunani va dasturiy ta’minotni tanlash murakkab masala bo’lib qoladi.
Rouming muammosi - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

Rouming muammosi. Simsiz tarmoqning simli tarmoqdan yana bir
muhim farqi foydalanuvchining tarmoq bilan aloqani uzmasdan joyini
o’zgartirish qobiliyatidir. Rouming konsepsiyasi turli simsiz aloqa
standartlari SDMA (Code Division Multiple Access), GSM (Global
System for Mobile Communications) va simsiz Ethernet uchun bir xil.
TSR/IRning ko’pgina tarmoq ilovalari server va mijoz IP-adreslarining
o’zgarmasligini talab etadi, ammo tarmoqdagi rouming jarayonida abonent
albatta uning bir joyini tark etib, boshqa joyiga qo’shiladi. Simsiz
tarmoqlarda mobil IP-adreslarning va boshqa rouming mexanizmlarining
ishlatilishi ushbu talabga asoslangan.
Mobil IP-aloqaning asosiy g’oyasi - foydalanuvchining turgan joyini
qaydlash va trafikni qayta yo’naltirish. Abonent turgan joyiga bog’liq
bo’lmagan adres TCP/IP - ulanishni madadlaydi, foydalanuvchi turgan
joyiga bog’liq bo’lgan vaqtincha adres esa lokal tarmoq resurslari bilan
ulanishni ta’minlaydi. IP mobil tizimi uchun uchta tartibga soluvchi
talablar mavjud: mobil uzeli (foydalanuvchining simsiz qurilmasi), uy
agenti (uy tarmog’ida joylashgan server) va ajnabiy agent (rouming
uzatuvchi tarmoqda joylashgan server). Mobil uzeli yangi tarmoqqa
o’tganida, u turgan joyiga bog’liq bo’lgan vaqtincha IP-adres olinadi va
ajnabiy agentda qaydlanadi. So’ngra ajnabiy agent uy agenti bilan
bog’lanib mobil agentning o’ziga bog’langanligini xabar qiladi. Shu ondan
boshlab barcha paketlar ajnabiy agent - rouming orqali uy agentiga
yo’naltiriladi.
Kriptohimoyalash tahdidlari. CDMA, GSM uyali tarmoqlarda va
simsiz Ethernet-tarmoqda axborotning konfidensialligini va yaxlitligini
taminlash maqsadida kriptografik vositalar ishlatiladi. Ammo xatoliklarga
yo’l qo’yish kommunikatsiyaning buzilishiga va axborotning yomon
niyatda ishlatilishiga olib keladi.
WEP (Wired Equivalent Privacy - simsiz tarmoq darajasidagi
maxfiylik) - 802.11 xilidagi tarmoq xavfsizligini ta’minlash uchun
yaratilgan kriptografik mexanizm. WEPni tatbiq etishdagi xatoliklar va
boshqarish muammolari uni befoyda qilib qo’ydi. Ushbu mexanizm barcha
foydalanuvchilar ishlatadigan yagona statik kalitga ega. Ethernet tarmoqda
niyati buzuq odamga bir necha soat mobaynida kalitni tiklashga imkon
beruvchi vositalar mavjud. Shu sababli, WEPga autentifikatsiya va
konfidensiallik vositasi sifatida ishonish mumkin emas. Tavsiflangan
kriptografik usullarni ishlatilgani, umuman ishlatilmaganiga qaraganda
69
yaxshiroq, ammo yuqorida keltirilgan hujumlardan himoyalashning
boshqa usullari zarur.
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги - bet 38

99
chiqaruvchilarining simsiz tarmoqlari uskunalarining qo’shilishiga jiddiy
ta’sir ko’rsatishi mumkin.
Mijozning, uning MAC-adresi bo’yicha autentifikatsiyasi. Begona
foydalanuvchilarning foydalanishlari ehtimolligini kamaytirish uchun,
ochiq autentifikatsiyaga qo’shimcha ravishda, mijozning MAC-adresi
bo’yicha autentifikatsiyasi ishlatiladi (8.3-rasm).
8.3-rasm. Mijozning, uning MAC-adresi bo’yicha autentifikatsiyasi
MAC-adres bo’yicha autentifikatsiyalashda mijozning MAC-adresi
foydalanish nuqtalarining MAC-jadvaliga kiritilgan mijozlarning ruxsat
etilgan (yoki taqiqlangan) ro’yxati bilan yoki autentifikatsiyaning tashqi
serveri yordamida taqqoslash ro’y beradi.
Ayiruvchi hisoblagichlar - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 28/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаAyiruvchi hisoblagichlar. Ketma-ketli ayiruvchi hisoblagichlarda navbatdagi sanoq impulsi kelishi bilan, hisoblagichdagi son bittaga kamayadi. Bu hisoblagichlarda birinchi impuls kelishi bilan maksimal ikkilik son (uchrazryadli hisoblagichda Q1 =Q2 = Q3 =0) yoziladi, keyin har yangi impuls kelishi bilan 0 qiymatgacha kamayib boradi.
4.15-rasmda keltirilgan hisoblagich ayiruvchi boʻlib ishlashi mumkin. Buning uchun keyingi triggerlarning C kirishi oʻzidan avvalgi triggerning invers chiqishlariga ulash, S asinxron kirishni esa biror boshlanqich sonni oʻrnatish uchun ishlatish kerak.
Agar trigger 4.16-rasmda keltirilganidek, kirish impulsining kesimi bilan boshqarilsa, ayiruvchi hisoblagich sxemasini tuzishda keyingi keluvchi trigger kirishi avvalgi triggerning toʻgʻri (noinvers) chiqishi bilan ulanadi.
Ixtiyoriy sanoq moduliga ega boʻlgan ketma-ketli hisoblagichlar.
Umuman olganda, K≠2n boʻlgan hisoblagichlar tuzishda, mos keluvchi ikkilik hisoblagich sxemasiga ortiqcha holatlarni bartaraf etuvchi teskari aloqa kiritiladi. Masalan, sanoq moduli 3 ga teng boʻlgan hisoblagich tuzish uchun ikki razryadli ikkilik hisoblagich (K=22 =4) qoʻllash kerak. Unda ikkilik soni 11 ga teng boʻlgan bitta ortiqcha holatni (K=22 -1=3) bartaraf etish mumkin, ya’ni triggerlar toʻrtinchi emas, uchinchi impuls kelishi bilan nolga oʻtishi kerak. Bunday sxemalarni tuzish uchun JK-triggerlar qulay hisoblanadi. Ikkita JK-triggerlarida bajarilgan, sanoq moduli 3 ga teng boʻlgan hisoblagich sxemasi 4.17-rasmda keltirilgan. Ketma-ketli hisoblagichlarni JK-triggerlarini kiritib turlicha ulash yordamida ixtiyoriy K sonini hosil qilish mumkin.
Reversiv hisoblagichlar. Hisoblagichlardagi sanoq yoʻnalishi (tartibi) razryadlararo aloqalar turini oʻzgartirib turlicha boʻlishi mumkin.
Masalan, har triggerning sanoq kirishlariga amalini bajaruchi, ya’ni multipleksor boʻlgan HAM-YOKI-EMAS MElarini kiritib reversiv hisoblagich hosil qilish mumkin. Dinamik T-triggerida bajarilgan bunday reversiv hisoblagich sxemasi 4.18-rasmda keltirilgan.
V kirish trigger ishini toʻhtatadi va unga yozilgan ma’lumot ancha muddat ichida saqlanishi mumkin. Ketma-ket uzatishli hisoblagichlar ichki tuzilmasining soddaligi bilan ajralib turadi, lekin kichik tezkorlikka ega, chunki triggerning har bir ulanishi, avvalgisi qayta ulangandan soʻng amalga oshadi. Shuning uchun chiqishda ma’lumot oʻrnatilishinig minimal vaqti quyidagiga teng:
tKI.min =NtK ,
bu yerda, N – hisoblagich razryadlari soni, tK – hisoblagich bir raz-
ryadining qayta ulanish vaqti.
|
| |
Reversiv siljituvchi registr - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 33/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияла5. Reversiv siljituvchi registr
Reversiv so‘zi ham chapga silchitish ham o‘ngga siljitish ma’nolarini anglatadi. SHu nuqtai nazardan reversiv siljituvchi registrlar universal hisoblanadi. Quyidagi sxemada reversiv siljituvchi registrning sxemasi keltirilgan. Sxema D-triggerlar asosida qurilgan. SHuningdek, unda «2VA-YOKI-YO‘Q» mantiqiy elementlar majmuasi qo‘llanilgan.
Ushbu reversiv registr quyidagi rejimlarda ishlaydi:
- 0-ni o‘rnatish (sbros);
- Axborotlarni ketma-ket kiritish;
- So‘zni chapga siljitish;
- So‘zni o‘ngga siljitish.
Reversiv registrning vaqt diagrammasi quyidagi ko‘rinishga ega:
Takrorlash uchun savollar
1. Registr iborasiga ta’rif bering.
2. Registrlarning asosini nima tashkil etadi?
3. Registrlar qanday amallarni bajaradi?
4. Axborotlarni qabul qiluvchi va ularni uzatuvchi
registrning ishlash prinsipini tushuntiring.
5. Siljitish registri haqida ma’lumot bering.
6. Siljitish registrining vaqt diagrammasini izohlang.
7. Reversiv siljituvchi registrning ishlash prinsipini
tushuntiring.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.S.K.G‘aniev. Elektron hisoblash mashinalari va sistemalari.Toshkent. O‘qituvchi. 1990 y.
2.K.A.Neshumova. Elektronnыe vыchislitelnыe mashinы i sistemы. Moskva. Vыsshaya shkola. 1989 g.
11-MAVZU: ARIFMETIK VA DASTURLANUVCHI MANTIQIY QURILMALAR
REJA:
1. Arifmetik-mantiqiy qurilma va uning vazifalari
2. Arifmetik-mantiqiy qurilmaning strukturasi
3. Arifmetik- mantikiy qurilmani funksional tashkil etuvchilari
4. AMQ- ning qo‘shish va ko‘paytirish amallari algoritmi
5. Dasturlanuvchi mantiqiy qurilmalar
Tayanch iboralar: Arifmetik-mantiqiy qurilma, boshqarish qurilmasi, ichki mikrokomandalar, mikrodastur, operandalar registri, nataja registri.
|
| |
Parallel hisoblagichlar - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 29/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаParallel hisoblagichlar. Bu turdagi hisoblagichlarda T0 sanoq impulslari barcha razryadlarda triggerlarning C sinxrokirishlariga bir
vaqtda (parallel) uzatiladi. Parallel hisoblagichlar yoki parallel oʻtuvchi hisoblagichlar odatda, front yordamida sinxronlashadigan RS-, JK-,D-triggerlari asosida tuziladi. Hisoblagich ish algoritmini 4.6-jadvalni tahlil qilib tushunish mumkin. Undan koʻrinib turibdi-ki, mazkur algoritm matematik usulda MAF yordamida quyidagicha ifodalanadi:
razryad qiymati; ri =Q1, nQ2, nQi-1, n – oʻtkazish signali. (4.1) ifoda asosida parallel hisoblagichning soʻz yordamida ifodalangan ish algoritmi quyidagicha boʻladi: navbatdagi sinxronizatsiya signali kelishi bilan keyingi triggerlarning qayta ulanishi faqat barcha avvalgi triggerlar oʻrnatilganda sodir boʻladi, ya’ni ularning chiqishlarida mantiqiy birga teng signal mavjud boʻlganda.
Mazkur qayta ulanishni amalga oshiruvchi (4.1 ifodaga asosan) elektr sxema 6.19-rasmda keltirilgan.
Shunday qilib, parallel hisoblagichda barcha triggerlar bir vaqtda (sinxron ravishda) takt impulsi oladilar, chunki ularning takt kirishlari parallel ulangan. Shuning uchun triggerlar deyarli bir varakayiga qayta ulanadilar. Bu vaqtda chiqishda ma’lumot oʻrnatilish vaqti bir triggerning qayta ulanish vaqtiga teng:
tKI.min =tK
Lekin tezkorlikni oshirish sxemani murakkablashishi hisobiga amalga oshiriladi. Parallel hisoblagichga maxsus shifrator kiritiladi, ular tezkor oʻtish sxemasi (TOʻS) deb ataladi. U Q i chiqishlarga ulanadi.
Parallel hisoblagichlarda sanoq tartibi (jamlash yoki ayirish) triggerning dinamik kirishiga (toʻgʻri yoki invers) bogʻliq emas, balki triggerning qaysi chiqishi oʻtishni shakllantirish uchun ishlatilayotganiga bogʻliq. Agar triggerning toʻgʻri chiqishi ishlatilayotgan boʻlsa, bunday hisoblagich - jamlovchi, agar invers kirishi ishlatilayotgan boʻlsa ayiruvchi hisoblanadi. Yuqorida koʻrib oʻtilgan hisoblagich jamlovchidir.
Reversiv hisoblagichlarda ikkita T(+) va T(-) sanoq kirishlari mavjud. Sanoqni boshharish kirishiga berilayotgan «koʻproq/kamroq» komandaga mos ravishda navbatdagi takt impulsi kelishi bilan hisoblagich natijasini bir qiymatiga oshirish yoki kamaytirish mumkin. Reversiv hisoblagich razryad sxemalariga 2x2 HAM-YOKI elementlarida bajarilgan multipleksorlar kiritiladi.
Hulosa qilib shuni aytish mumkin-ki, IMS koʻrinishida asinxron va sinxron toʻrtrazryadli hisoblagichlar ikki variantda ishlab chiqariladi: ikkilik va oʻnlik.
|
| |
Kompyuter tarmoqlarining topologiyalari

|
Kompyuter tarmoqlarining topologiyalari
|
bet | 2/7 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 26,24 Kb. | | #250248 |
Bog'liq 3 Kurs ishi Lokal tarmoqning tarmoq texnologiyalari Reja I kir (2)Kompyuter tarmoqlarining topologiyalari
Lokal tarmoqlar tarmoqdagi hamma kompyuterlarda parallel hisoblash tizimini tashkil etishga imkon yaratadi. Ular yordamida murakkab texnologik tizimlarni yoki bir nechta kompyuterlarda bir vaqtda ilmiy izlanishlar qurilmasida ishlarni boshqarish ham mumkin. Biroq lokal tarmoqlar ba’zi kamchiliklarga ega, ularni doim esda tutish kerak. Uskunalar sotib olish va tarmoqli dasturli ta’minot, ulanuvchi kabellarni o‘tkazish va personalni o‘qitish qo‘shimcha moddiy xarajatlardan tashqari yana mutaxassis bo‘lishi kerak, u tarmoqni ishlashini nazorat qilib turadi, uni takomillashtiradi, resurslarga kirishni boshqaradi, bo‘lajak nosozliklarni to‘g‘rilaydi yani u tarmoq admi-nistratoridir. Tarmoqlar kompyuterlarni joyini o‘zgartirish, boshqa joyga o‘tkazish imkoniyatlarini chegaralab qo‘yadi, chunki bunda birlashtirilgan kabellarni qaytadan o‘tkazish kerak bo‘ladi. Bundan tashqari, tarmoqlar kompyuter viruslarini tarqatishga ajoyib muxit hisoblanadi, shuning uchun kompyuterlardan avtonom foydala-nishga qaratadi himoyalash masalalarga ko‘proq etibor berishga to‘g‘ri keladi. Hech narsa bekorga kelmaydi. Tarmoqlar nazariyasini asosiy tushunchalarini eslatib o‘tamiz, ular server va kliyent. Server deb tarmoqni abonenti (uzeli) bo‘lib, boshqa abonentlarga o‘zining resurslarini taqdim etib, o‘zi esa boshqa abonentni resurslardan foydalanmaydi, ya’ni faqat tarmoqga xizmat qiladi. Kompyuter tарmоg‘i topologiyasi (yaxlitlash, qiyofalash, tuzilish) deganda tarmoq kompyuterlarini bir-biriga nisbatan fizik joylashtirish va ularni aloqa liniyalari bilan ulashi tushiniladi. Takidlash muhimki, topologiya tushunchasi eng avval lokal tarmoqlarga tegishli bo‘lib, ularda aloqalar tuzulishini oson ko‘rish mumkin. Global tarmoqlarda aloqalar tuzilishi foydalanuvchilardan odatda berkitilgan va unchalik muhim emas, chunki har bir aloqa seansi shaxsiy o‘zini yo‘li bilan bajarilishi mumkin.
Asbob – uskunalarga, ishlatiladigan kabel turiga, mumkin bo‘lgan va eng qulay almashuvni boshqaradigan usullariga, ishlash ishonchligiga, tarmoqlarni kengaytirish imkoniyatlariga topologiya talablarini belgilaydi. Garchi tarmoqdan foydalanuvchiga topologiyani tanlash tez – tez bo‘lmasa ham, asosiy topoloiyalarning xususiyatlari, ularning ustunliklari va kamchiliklarini bilishi kerak. Tarmoqning uchta asosiy topologiyalari mavjud:
• Shina (bus), bunda hamma kompyuterlar bir aloqa liniyasiga parallel ulanadi va har bir kompyuterdan axborot bir vaqtda hamma qolgan kompyuterlarga uzatiladi
• Shina (bus), bunda hamma kompyuterlar bir aloqa liniyasiga parallel ulanadi va har bir kompyuterdan axborot bir vaqtda hamma qolgan kompyuterlarga uzatiladi
“Shina” topologiyasi (yoki, yana bir nomi “ummiy shina”) o‘zining tuzilishi bo‘yicha kompyuterlarning tarmoqli asbob – uskunalarining bir xilligi, shuningdek hamma abonentlarning teng huquqligi bilan farq qiladi.
|
| |
Halqa topologiyasi - 3 Kurs ishi: Lokal tarmoqning tarmoq texnologiyalari Reja: I kirish

|
3 Kurs ishi: Lokal tarmoqning tarmoq texnologiyalari Reja: I kirish
|
bet | 5/7 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 26,24 Kb. | | #250248 |
Bog'liq 3 Kurs ishi Lokal tarmoqning tarmoq texnologiyalari Reja I kir (2)Halqa topologiyasi
Halqani muhim xususiyati shundaki, har bir kompyuter unga keladigan signalni tiklaydi, yani repiter rolini o‘ynaydi, shuning uchun halqaning hamma joyida signalni so‘nishi hech qanday ahamiyati yo‘q, muhimi faqat halqaning qo‘shni kompyuterlar orasidagi so‘nishidir. Bu holatda аniq ajratilgan markaz yo‘q, hamma kompyuterlar bir xil bo‘lishi mumkin. Ammo, ko‘pincha halqada maxsus abonent ajratiladi, u almashuvni boshqaradi yoki nazorat qiladi. Tushunarliki, bunday boshqaradigan abonentni borligi tarmoq ishonchliligini pasaytiradi, chunki uning ishdan chiqishi tezda barcha almashuvni falaj qilib qo‘yadi.
Lokal tarmoq va uning turlari
Lokal tarmoqlar keyingi vaqtda bitta kompyuterdan ko‘proq bo‘lgan har qanday kompaniyani majburiy buyumiga aylanayapti. Lokal tarmoqlar (LAN, Local Area Network) aynan, lokal deganda shunday tarmoqlarni tushinish kerakki, o‘lchamlari katta bo‘lmagan bir-biriga yaqin joylashgan kompyuterlarni birlashtiradi. Apparaturalarni va dasturiy vositalarni takomillashtirish shunday bir darajaga yettiki, oddiy tarmoqni o‘rnatish va ekspluatatsiya qilish amalida har qanday ozmi-ko‘pmi savodi bo‘lgan foydalanuvchining qo‘lidan keladigan bo‘lib qoldi. Oxirgi eng ko‘p tarqalgan Windows operatsion tizimlari esa yetarli rivojlangan tarmoqli vositalarga ega, shu tufayli maxsus tarmoqli dasturlarni ta’minot hech majbur emas. Avval faqat maxsus o‘qitilgan professionallarning qo‘lidan keladigan bo‘lsa, endi har qanday foydalanuvchi oson bajarishi mumkin. Lokal tarmoqlar ikki turga bo’linadi: PBX (Private Branch Exchange) va LHT (Local Area Network). Lokal tarmoqlar o’z navbatida kliyent-server va piring(peer-to-peer) tipdagi bo’lishi mumkin. LHT tarkibiga tarmoq kabeli, interfeys kartalari, operatsion sistemalar, umumiy foydalanish qurilmalari, ko’prik(bridge) va shlyuz(gateway)lar kiradi.
Katta tarmoqlar ham foydali bo’lishiga qaramasdan, ko’pgina kompaniyalar bir bino hududidagi qurilma va kompyuterlarni lokal tarmoqlarni birlashtirishni afzal ko’rishadi. PBX (Private Branch Exchange). Bino doirasidagi telefon simlari orqali aloqa qilishga asoslangan lokal tarmoq. U tashqi telefon liniyasiga ham ulanishi mumkin. Bu eski texnologiya bo’lib, hozir asta-sekin kamayib bormoqda. Tezligi past.
|
| |
Mundarija: I. Kirish II. Asosiy qism

|
Mundarija: I. Kirish II. Asosiy qism
|
bet | 1/7 | Sana | 29.11.2023 | Hajmi | 0,66 Mb. | | #107768 |
Bog'liq Mundarija I. Kirish II. Asosiy qism Mundarija: I. Kirish…………………………………………………………………………4
II. Asosiy qism………………………………………………………………….5
II.1. Yubkalarni konstruksiyalash, modellashtirish va tikish texnologiyalari……………………………………………………………5
II.2. Texnologiya fanida o’quvchilarga “Ayollar yubkalarini konstruksiyalash, modellashtirish va tikish texnilogiyasi” mavzusini o’qitishda axborot texnologiyasidan foydalanish metodikasi……………19
II.3. Darsda foydalanilgan yangi pedagogik texnologiyalar fikrlar tarmoqlanishi yoki klaster texnologiyasi…………………………………23
II.4. Dars ishlanma……………………………………………………..…27
III. Xulosa………………………………………………………………………33 IV. Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………...34
Texnologiya fanida o'quvchilarga Yubkani bichishga tayyorlash texnologiyasi mavzusini o'qitish metodikasi
Reja:
I. Kirish
II. Asosiy qism
II.1. Yubkalarni konstruksiyalash, modellashtirish va tikish texnologiyalari
II.2. Texnologiya fanida o’quvchilarga “Ayollar yubkalarini konstruksiyalash, modellashtirish va tikish texnilogiyasi” mavzusini o’qitishda axborot texnologiyasidan foydalanish metodikasi
II.3. Darsda foydalanilgan yangi pedagogik texnologiyalar fikrlar tarmoqlanishi yoki klaster texnologiyasi
II.4. Dars ishlanma
III. Xulosa IV. Foydalanilgan adabiyotlar
I. Kirish
Ommaviy ishlab chiqarish bilan bir qatorda yakka buyurtma tikish korxonalari, kichik va o'rta xususiy korxonalar aholining kiyimga bo'lgan ehtiyojini qondirmoqda. Bu sohani rivojlantirishda xizmat qiluvchi mutaxassislami oliy o'quv yurtlarida, o'rta maxsus kasb-hunar kollejlarida tayyorlanadi. Ularga maxsus fan sifatida "Tikuvchilik buyumlarini loyihalash va modellashtirish asoslari" fani o'rgatiladi. Kiyimning asosiy andozalarini tayyorlash, modellar yaratish, asosiy andozalardan model andozalarini chiqarish va unga bezaklar tanlash shu fanning asosiy maqsadidir.
Loyihalash — bu murakkab ijodiy jarayon bo'lib, unda har qanday buyumning, jumladan. kiyimning ham loyihasini ishlab chiqish ko'zda tutilgan. Kiyimni loyihalash deganda. kiyimni tashkil etadigan detallar va gazlamalar kompleksi, shuningdek, ularni o'zaro ulab-tikib, muayyan oichovdagi va shakldagi yaxlit buyum holiga keltirish usullari, vositalari tushuniladi. Loyihalash jarayonida buyumning hajmli detallarini tekislikdagi tasvirini hosil qilishdan iborat bo'Iadi. Detallarning razmeri, soni va shakli ular yig'ilganda xuddi shu razmer va ko'riuishini beradi.
Kiyimlarni modellashtirishda kiyim modelini ijod qilish va asosiy andozadan model andozasini tayyorlash yo'llari o'rgatiladi. Bunda asos chizmasiga eskiz bo'yicha model chiziqlari kiritilib, yangi model andozasi hosil qilinadi. Kiyimlarni badiiy bezashda esa kiyimga turli bezaklami kiyim turiga va vazifasiga qarab berib, ularni bezatish yo'llari o'rgatiladi. Bunda kiyimning assortimentiga, gazlamasiga, kiyimning kimga mo'ljallanganligiga qarab, bezak elementini tanlash ijodiy jarayon ekanligi yaqqol ko'rinadi.
|
| |
Fayziyev V amaliyot uslubiy ko'rsatma pdf muhammad al-xorazmiy nomidagi

MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI SAMARQAND FILIALI
"Kompyuter injiniring" fakulteti
“Kompyuter tizimlari” kafederasi
“Ma'lumotlar kommunikatsiyasi” fanidan
Amaliy ish
№
2
.
Bajardi:
Qabul qildi:Fayziyev Vohid.
SAMARQAND – 2023
2-Amaliy mashg‘ulot
Mavzu: Tarmoq adapterlari va ulaming vazifalari. ikki kompyuteming o’zaro
aloqasini tashkil qilish.
Ishning maqsadi: Tarmoq adapterlari bilan tanishish. Ularni tarmoq texnologiyalarida qo'llanilishini ко’rib chiqish. Kompyuter tarmoqlarida ma’lumotlarni uzatishni, aloqa chiziqlari orqali ma’lumotlarni fizik uzatishni, kompyuter tarmoqlarida axborot almashinish jarayoni va ma’lumotlami uzatish muhitlari o'rganish.
Nazariy qism
Tarmoq adapteri (Network Interface Card, NIC) - bu to'g'ridan-to'g'ri yoki boshqa aloqa uskunalari orqali uni boshqa kompyuterlar bilan bog'laydigan ma'lumot uzatish tashuvchisi bilan bevosita o'zaro aloqada bo'lgan kompyuterning periferik qurilmasi. Ushbu qurilma tashqi aloqa liniyalari orqali tegishli elektromagnit signallar bilan ifodalangan ikkilik ma'lumotlarning ishonchli almashinuvi muammosini hal qiladi. Har qanday kompyuter boshqaruvchisi singari, tarmoq adapteri ham operatsion tizim drayveri nazorati ostida ishlaydi va tarmoq adapteri va drayver o'rtasidagi funktsiyalarni taqsimlash amalga oshirishdan amalga oshirishgacha farq qilishi mumkin.
Birinchi mahalliy tarmoqlarda koaksiyal kabel segmentiga ega bo'lgan tarmoq adapteri kompyuterning o'zaro ta'siri tashkil etilgan aloqa uskunalarining butun spektrini ifodalaydi. Yuboruvchi kompyuterning tarmoq adapteri to'g'ridan-to'g'ri kabel orqali qabul qiluvchi kompyuterning tarmoq adapteri bilan o'zaro ta'sir qildi. Mahalliy tarmoqlar uchun zamonaviy standartlarning ko'pchiligida o'zaro ta'sir qiluvchi kompyuterlarning tarmoq adapterlari o'rtasida ma'lumotlar oqimini boshqarish funktsiyalarini o'z zimmasiga oladigan maxsus aloqa moslamasi (kontsentrator - hub, most - bridge, kommutator-switch yoki marshrutizator-router) o'rnatilgan deb taxmin qilinadi.
Uzatish va qabul qilish - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 31/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаUzatish va qabul qilish – bitta operatsion elementdan ikkilik kodni boshqa operatsion elementga qayta yozish.
Siljish - kod razryadining holatini oldingisiga nisbatan o‘zgartirish.
Hisob - ikkilik kodni operatsion elementning kirish yo‘liga impuls berish yo‘li bilan oshirish yoki kamaytirish.
Qayta ishlash - sonning kodini bitta kodlashtirish tizimidan boshqasiga o‘zgartirish.
Taqsimod – signallarni adres bo‘yicha ko‘p ma’nbalardan bittasiga yoki bittasidan ko‘p ma’nbalarga uzatish.
Qo‘shish-ikkilik kodda ifodalangan sonlarning yig‘indisini topish.
Ushbu elementar operatsiyalar EHMlarning asosiy uzellari yoki operatsion elementlari tomonidan bajariladi. Ularga registrlar, hisoblagichlar, kod o‘zgartirgichlar, multipleksorlar, demiltipleksorlar, summatorlar kiradi.
2. Registrlar va ularning asosiy vazifalari
Registrlar - axborotlarni saqlash va ular ustida ayrim amallarni bajarish uchun xizmat qiladigan EHMlarning uzeli yoki operatsion elementidir.
Registrlar odatda triggerlar asosida quriladi. Triggerlarning soni registrning razryadiga bog‘liqdir.
Registrlar quyidagi amallarni bajaradi:
Registrni nol yoki bir ( 0 yoki 1) holatga o‘rnatish.
Boshqa qurilmadin kodni qabul qilish.
Boshqa qurilmaga kodni uzatish.
Kerakli razryad sonigacha kodni chapga yoki o‘ngga siljitish.
Ketma-ket kodni parallel kodga o‘zgartirish va aksincha.
To‘g‘ri kodni teskari yoki qo‘shimcha kodga o‘zgartirish va aksincha.
Mantiqiy amallarni bajarish.
Registrlar parallel, ketma-ket, ketma-ket - parallel va parallel- ketma-ket turlarga bo‘linadi.
Ta’rifi: Registr ketma-ket turdagi raqamli qurilma bo‘lib, ko‘p razryadli ikkilik sonlar ko‘rinishidagi ma’lumotlarni eslab qolish va vaqtincha xotirada saqlash uchun ishlatiladi.
Registr ikkilik razryad sonlarga teng miqdordagi triggerlar majmuasidan iborat.
|
| |
Registrning shartli belgisi - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 32/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаRegistrning shartli belgisi
Parallel registr
Parallel registr ma’lumotlarni parallel shaklda yozish, saqlash va uzatish uchun mo‘ljallangan.
Bu amallarni bajarishdan avval registr dastlabki holatga (0) o‘rnatiladi.
Ma’lumot parallel ravishda qayta ishlangani tufayli, registrni tashkil etuvchi triggerlar ham razryadlar sonidan kelib chiqqan holda o‘zaro bog‘lanmagan.
Axborotlarni qabul qiluvchi va uzatuvchi registrlar
Axborotlarni qabul qiluvchi va uzatuvchi ikki taktli registrning sxemasini ko‘rib chiqamiz. Bunday registr asinxron RS- triggerlardan hamda «VA» mantiqiy elementlardan tashkil topgan. Axborotni registrga yozish uchun a1, a2,..., an shinalardan ikkilik kod registrga uzatiladi va «Priyom informatsii» boshqaruvchi signal berilgan taqdirdagina ushbu ikkilik kod registrga yoziladi. Registrga axborotni yozishdan oldin «Ustanovka 0 Sbros» nomli boshqaruvchi signal yordamida registr tozalanadi. Registrning chiqish yo‘llaridan to‘g‘ri kodni olish uchun «Vыdacha pryamogo koda» boshqaruvchi signal beriladi. Registrning chiqish yo‘llaridan teskari kodni olish uchun «Vыdacha inversnogo koda» boshqaruvchi signal beriladi.
Ushbu chizmada registrning vaqt diagrammasi ifodalangan. Unda kirish va chiqish signallarining taktlar bo‘yicha o‘zaro bog‘liqligi hamda boshqaruvchi signallarning ta’siri ko‘rsatilgan.
4. Siljitish registlari
Siljitish regitrlari so‘zdagi axborotni siljitish, ya’ni barcha razryadlarni kattadan kichikka qarab va aksincha kichikdan kattaga qarab siljitish uchun qo‘llaniladi. Registrlarda sonni k razryadga siljitishda k takt sarflanadi yoki k siljitish mikrooperatsiyasi bajariladi. Siljituvchi registrlarning triggerlari murakkab bo‘lishi kerak. Agar siljituvchi registrlarda oddiy triggerlar, masalan RS-triggerlar ishlatilsa, unda siljitish jarayonida axborotni saqlash uchun qo‘shimcha yana bitta registr ishlatish kerak bo‘ladi. SHuningdek, bog‘lanishlar sonini va qurilmalar sonini kamaytirish maqsadida siljituvchi registrlarni D-triggerlar asosida qurish tavsiya etiladi. Quyidagi sxemada D-triggerlar asosida qurilgan universal siljituvchi registrning sxemasi keltirilgan.
Ushbu registrni «0» holatga o‘rnatish S1 signali orqali amalga oshiriladi. Parallel kodlar a1, a2,…..,a4 kirish yo‘llari orqali beriladi. Parallel kodni yozish uchun S2 kirish yo‘liga impuls berish orqali bajariladi. Ketma-ket kod «Sdvig» kirish yo‘liga beriladi.
Siljitish registrining vaqt diagrammasi quyidagi ko‘rinishga ega:
|
| |
Windows Mobile operatsion tizim

|
Windows Mobile operatsion tizim
|
bet | 26/47 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,64 Mb. | | #230773 |
Bog'liq tarmoqWindows Mobile operatsion tizim. Ushbu operatsion tizim operatsion tizimlarni ishlab chiqarishda dunyo miqyosida etakchi hisoblanuvchi Microsoft kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan. Ushbu tizim shaxsiy kompyuterda ishlatiluvchi dasturiy interfeysdan foydalanadi. Bu dastur yozilishini ancha osonlashtiradi va foydalanuvchilarga qulay va tushunarli. Windows Mobile operatsion tizim komponentli, ko’p vazifali, ko’p oqimli va ko’p platformali operatsion tizim hisoblanadi. Shu tufayli ushbu operatsion tizim mobil qurilmalarda keng tarqalgan.
Windows Mobile operatsion tizimning afzalliklari:
- shaxsiy kompyuter versiyasi bilan o’xshashligi;
- sinxronlashning qulayligi;
- tarkibida ofis dasturlarining mavjudligi;
- ko’p vazifaligi.
Windows Mobile operatsion tizimning kamchiliklari:
- uskunalarga talablarning yuqoriligi;
- viruslar sonining ko’pligi;
- ishlashidagi beqarorlik.
Android operatsion tizim. Ushbu operatsion tizim Linux operatsion tizimga asoslangan va Open Handset Alliance tomonidan, Google madadi bilan ishlab chiqilgan eng yangi mobil operatsion tizimlardan biri hisoblanadi. Dastlabki koddan ochiq foydalanilgani tufayli ixtiyoriy ishlab chiqaruvchi o’zining ushbu operatsion tizim versiyasini yaratishi mumkin. Ilovalarni ishlab chiqaruvchilariga cheklashlarning katta bo’lmagan soni qo’yilgan. Shu sababli tekin va to’lovli ilovar to’plami mavjud.
Android operatsion tizimning afzalliklari:
- moslanuvchanlik;
- ochiq dastlabki kodlar;
-dasturlarning ko’pligi;
- yuqori tezkorlik;
- Google servislari bilan o’zaro aloqaning qulayligi;
- ko’p vazifaligi;
Android operatsion tizimning kamchiliklari:
- dolzarb versiyalarning ko’pligi;
- kodning ochiqligi tufayli xaker hujumlariga yuqori moyilligi;
- doimo kam-ko’stini to’ldirish talab etiladi.
iOS operatsion tizim. Ushbu operatsion tizim Apple kompaniyasi tomonidan taqdim etilgan bo’lib, faqat ushbu kompaniya mahsulotlarida tarqalgan. iPhone smartfonlarda, iPod pleyerlarda, iPad planshetlarda hamda Apple TV televizorga ulanadigan uskunalarda qo’llaniladi.
iOS operatsion tizimning afzalliklari:
- ishlatishda qulaylik;
- madadlashning sifatli xizmati;
- ishlashida ko’pgina muammolarni bartaraf etuvchi muntazam yangilashlar;
- App Store da turli dasturlar to’plamini xarid qilish imkoniyati.
iOS operatsion tizimning kamchiliklari:
- norasmiy ilovalarni o’rnatish uchun djaylbreyk dasturiy ilovadan foydalanish zaruriyati;
- operatsion tizimning blokirovkalangan xarakteri;
- ko’p vazifalikning mavjud emasligi;
- hujjatlarni o’rnatilgan muharirining yo’qligi.
|
| |
Manfaatdor
tomonlar - S. K. Ganiyev

Boshqa boshqarish tizimlari bilan moslashuv.
Ushbu standart
boshqa boshqaruv standartlari bilan moslashuvini yaxshilash va
integratsiya qilish uchun ISO 9001:2000 [2] va ISO 14001:2004 [3]
standartlari bilan muvofiqlashtirilgan. Kerakli tarzda loyihalash-
tirilgan bitta boshqaruv tizimi barcha ushbu standartlaming talab-
lariga javob berishga qodir. 3.1-jadvalda ushbu standartning ISO
9001:2000 va ISO 14001:2004 standartlari bilan o‘zaro bog‘liqligi
ko‘rsatilgan.
3.1-jadval.
Rejalashtirish
(AXBTni ishlab chiqish)
Tashkilotning umumiy siyosati va
maqsadlarida e’lon qilingan natija-
larga erishish maqsadida siyosat va
maqsadlami
belgilash,
xatarlami
boshqarish va axborot xavfsizligini
takomillashtirish bilan bog‘liq bo‘l-
gan jarayonlar va protseduralami
aniqlash.
Amalga oshirish
(AXBTni joriy etish va
uning ishlashi)
AXBT siyosati, metodlari, jarayon-
lari va protseduralarini joriy etish va
uning ishlashi.
Tekshirish
(AXBT monitoringi va

kabi hujumlar manbalari keng tarqalmoqda, tajovuzkor bo‘lib
bormoqda va ko‘proq mahorat bilan shakllanmoqda.
Axborot xavfsizligi biznesning jamoat va xususiy sektorida,
shuningdek, kritik infratuzilmalami muhofaza qilishda muhim.
Axborot xavfsizligi ikkala sektorda ham yordam berishi kerak,
masalan, elektron hukumatni yoki elektron biznesni joriy qilishda
tegishli xavflardan mustasno bo‘lish yoki ulami kamaytirish uchun.
Umumiy foydalanishdagi tarmoqlaming va xususiy tarmoqlaming
birgalikda ishlashi, shuningdek, axborot resurslaridan birgalikda
foydalanishi axborotdan foydalanishni boshqarishni qiyinlashtiradi.
Ma’lumotlarga taqsimlab ishlov berishdan foydalanish tendensiyasi
markazlashtirilgan nazorat samaradorligini susaytiradi.
Ko‘pgina axborot tizimlarini loyihalashda xavfsizlik masalalari
e’tiborga olinmas edi. Texnik vositalar bilan erishilishi mumkin
bo‘lgan xavfsizlik darajasi bir qator cheklashlarga ega, binobarin,
tegishli boshqaruv vositalari va protseduralar bilan ta’minlanishi
kerak. Axborot xavfsizligini boshqarish bo‘yicha zarur tadbirlami
tanlash puxtalik bilan rejalashtirish va detallashtirishni talab qiladi.
Axborot xavfsizligini boshqarish, kamida tashkilot barcha
xodimlarining ishtirok etishiga muhtoj. Shuningdek, yetkazib
beruvchilar, mijozlar yoki aksiyadorlaming ishtirok etishi ham talab
qilinishi mumkin. Bundan tashqari, begona tashkilot muta-
xassislarining maslahatlari kerak bo‘lib qolishi mumkin.
Agar axborot xavfsizligi sohasini boshqarish bo‘yicha tadbirlar
axborot tizimini loyihalashtirish bosqichida texnik topshiriqqa
kiritilsa, ancha arzonga tushadi va samaraliroq bo‘ladi.
S. K. Ganiyev - bet 20

Muvaffaqiyatning eng muhim omillari.
Tajriba shuni ko‘r-
satadiki, tashkilotda axborot xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha
tadbirlami muvaffaqiyatli joriy qilish uchun quyidagi omillar hal
qiluvchi hisoblanadi:
- axborot xavfsizligi maqsadlari, siyosatlari va muolajalarining
biznes maqsadlariga muvofiqligi;
- xavfsizlik tizimini joriy qilish, madadlash, monitoringini o‘t-
kazish va modemizatsiya qilishga yondashishning korporativ mada-
niyat bilan muvofiqligi;
- rahbariyat tomonidan real qo‘llab-quwatlash va manfaat-
dorlik;
- xavfsizlik talablarini, xavflami baholash va xavflami bosh-
qarishni aniq tushunish.
Tashkilotga tegishli qo ‘llanmalarni ishlab chiqish.
Ushbu stan-
dart tashkilotning muayyan ehtiyojlariga kerakli qo‘llanmalar ishlab
chiqish uchun tayanch nuqta sifatida baholanishi kerak. Ushbu
standartda keltirilgan yo‘riqnomalar va tadbirlaming hammasi ham
qo‘llashga yaroqli bo‘lavermaydi.
Bundan tashqari, ushbu standartga kiritilmagan qo‘shimcha
choralar kerak bo‘lib qolishi mumkin. Bu holda auditorlar va biznes
bo‘yicha sheriklar tomonidan o‘tkaziladigan muvofiqlik tekshimvini
yengillashtiradigan, bir vaqtda bir necha tomondan qilingan
havolalaming saqlanishi foydali bo‘lishi mumkin.
Ekran yoki tarmoqlararo ekran - Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc

|
Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc
|
bet | 29/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2)Ekran yoki tarmoqlararo ekran – apparat va dasturiy vositalar majmui bo‘lib, o‘zidan o‘tkazuvchi tarmoq paketlarini belgilangan qoida- lar asosida turli protokollar bo‘yicha nazorat qiladi va filtrlaydi.
Tarmoqlararo ekranning asosiy vazifasi kompyuter tarmoqlarini no- qonuniy ruxsat etishlardan himoya qilishdir. Ba’zida ularni filtrlar deb ham atashadi. Chunki ular belgilangan tuzilishga (konfiguratsiyaga) va mezonlar- ga mos kelmaydigan paketlarni o‘tkazmaslik (filtrlash) vazifasini bajaradi. Yaqin vaqtlarga qadar ko‘plab kompyuter foydalanuvchilari Internet-
da ishlaganda yoki boshqa tarmoqlardan foydalanganda o‘z kompyuterlari viruslar bilan «kasallanishi» mumkinligi haqida tushunchalarga ega bo‘l- maganlar. Bugungi kunda esa deyarli barcha internetdan foydalanuvchilar o‘z kompyuterlariga ta’sir etishi mumkin bo‘lgan xavflarni biladilar hamda har qanday virus va hujumlardan himoyalanish zarurligini tushunadilar.
Zamonaviy IT-bozori xavfsizlikni ta’minlovchi qurilmalarning turli variantlarini taklif qilmoqda. Umuman olganda, alohida holda kompyuter- lar antivirus dasturlari va tarmoqlararo ekranlar (brandmauerlar, fayrvol- lar) yordamida muvaffaqiyatli himoya qilinadi. Kompyuter tarmoqlarini himoya qilish esa murakkabroq bo‘lib, bunda alohida dastur ta’minoti bilan himoyani ta’minlab bo‘lmaydi. Kompyuter tarmoqlarida axborot xavfsizligini ta’minlash uchun tarmoq chegaralariga tarmoqlararo ekran- larni o‘rnatish talab etiladi.
Tarmoqlararo ekranlarning asosiy vazifasiga tashqi tarmoqlar orqali g‘arazgo‘y kimsalarning axborotni o‘zgartirish, tarqatish yoki o‘chirish maqsadida kompterga hujum qilishidan himoya qilish kiradi. Kerakli kon- figuratsiyaga ega bo‘lgan tarmoqlararo ekranni tashqi tarmoq chegarasiga o‘rnatish orqali o‘z kompyuteringiz tashqaridan “ko‘rinmas” holga o‘ti- shiga ishonch hosil qilish mumkin. Zamonaviy tarmoqlararo ekranlar “rux- sat etilmagan barcha amallar taqiqlanadi” tamoyili asosida ishlaydi, ya’ni foydalanuvchi qaysi protokollarga yoki dasturlarga ichki tarmoqqa ruxsat berishni o‘zi hal qiladi. Tarmoqlararo ekranlar himoya vazifasidan tashqari tarmoq ilovalarining me’yorda ishlashini ham ta’minlaydi.
Albatta, tarmoqlararo ekran kompyuter olamida barcha ofatlardan saqlashni kafolatlay olmaydi. Bunda shuningdek, har doim “inson mezo-
ni”ni e’tiborga olish lozim. Chunki aynan u bilmagan holda (ba’zan esa maqsadli ravishda) xavfsizlik siyosatini buzuvchi harakatlarni qilish orqali axborot tizimiga zarar keltirishi mumkin. Bunday harakatlarga tashqi axborot tashuvchilarni ulash orqali axborotni chiqib ketishi, himoyalanma- gan qo‘shimcha internet-ulanishlarni o‘rnatish, qonuniy foydalanuvchi tomo- nidan axborotni maqsadli ravishda o‘zgartirish kabilarni kiritish mumkin.
|
| |
ISO/IEC 15408-1-2005 - “Axborot texnologiyasi. Xavfsiz­

digan axborot tahdidlariga qaratilgan, shuningdek, 0 ‘z DSt ISO/IEC
15408 inson omili bilan bog‘liq bo‘lmagan ba’zi bir tahdidlar uchun
ham qo‘llanilishi mumkin. Bundan tashqari, 0 ‘z DSt ISO/IEC
15408 ATning boshqa sohalarida qo‘Ilanilishi mumkin, biroq ular-
ning vakolati qat’iy chegaralangan AT xavfsizligi sohasidan tash-
qarida deklaratsiya qilinmaydi.
0 ‘zDStIS0/IEC 15408 apparat, dasturiy-apparat va dasturiy
vositalar tomonidan amalga oshiriladigan AT xavfsizligi choralariga
qo‘Haniladi. Agar ayrim baholash jihatlari faqat amalga oshirishning
ba’zi bir usullari uchun qo‘llanilishi taxmin qilinsa, bu tegishli
mezonlami bayon qilishda ko‘rsatib o‘tiladi.
M 
= - S. K. Ganiyev

create subject
"(bu erda s
e S )
O'
= Ou{s}
5 ’ = S U {s}
M[xs,x 0]
=
M[x,.x0]barcha l(x}s,x a)
e 5
xO uckun
M [s, x„] = 0
barcha x0
E 0 '
uckun
M'[s. xs]
= 0 barcfca
e 5 ‘ u cA u n
destroy
subject s
(bu erda Cs e 5))
0T- = 0{s}
5” = 5 {s }
= M [ ( r ] j , x 0)b arcfca
l ( xj s, x 0) e S ' x O '
create abject mo" {bu erda о
с
О
)
‘zDStIS0/IEC 27005:2013 - “Axborot texnologiyasi

rejalashtiradigan barcha turdagi tashkilotlar (masalan, tijorat korxo-
nalari, davlat
muassasalari, notijorat tashkilotlar) uchun qo‘llaniladi.
Ushbu standartda quyidagi standartlarga bo‘lgan havolalardan
foydalanilgan:
0 ‘z DSt ISO/IEC 27001:2009 Axborot texnologiyalari. Xavf-
sizlikni ta’minlash metodlari. Axborot
xavfsizligini boshqarish
tizimlari.. Talablar.
0 ‘z DSt ISO/IEC 27002:2008 Axborot texnologiyasi. Xavf-
sizlikni ta’minlash metodlari. Axborot xavfsizligini
boshqarishning
amaliy qoidalari.
Ushbu standartdan foydalanilganda havola qilingan standart-
laming 0 ‘zbekiston hududida amal qilishini joriy yilning 1-yanva-
rigacha bo‘lgan holati bo‘yicha tuzilgan
standartlaming tegishli
ko‘rsatkichi va joriy yilda e’lon qilingan tegishli axborot ko‘r-
satkichlari bo‘yicha tekshirish maqsadga muvofiqdir. Agar havola
qilingan hujjat almashtirilgan (o‘zgartirilgan) bo‘lsa,
u holda ushbu
standartdan foydalanilganda almashtirilgan (o‘zgartirilgan) stan-
dartga amal qilish lozim. Agar havola qilingan
hujjat almashtiril-
masdan bekor qilingan bo‘lsa, u holda unga havola qilingan qoida
ushbu havolaga taalluqli bo‘lmagan qismida qo‘llaniladi.
Tarmoq qurtlari - S. K. Ganiyev

Tarmoq qurtlari - lokal va global kompyuter tarmoqlari
orqali mustaqil ravishda tarqalish xususiyatiga ega bo‘lgan zararli
dastur turi.
Network worm - a kind of malicious program, self-propa
gating through local and global computer networks.
Шлюз прикладного уровня - исключает прямое взаимо
действие между авторизованным клиентом и внешним хостом.
Шлюз фильтрует все входящие и исходящие пакеты на
прикладном уровне модели OSI. Связанные с приложениями
программы-посредники перенаправляют через шлюз информа
цию, генерируемую конкретными сервисами TCP/IP.
Ilova sathi shlyuzi - avtorizatsiyadan o‘tgan mijoz va tashqi
xost o‘rtasidagi to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘zaro aloqa amalga oshishiga yo‘l
qo‘ymaydi. Shlyuz OSI modelining ilova sathida kiruvchi va
356
chiquvchi tarmoq paketlarining barchasini filtrlaydi. Ilovalar bilan
bog‘liq dastur-vositachilar TCP/IP aniq xizmatlari generatsiyalay-
digan axborotni shlyuz orqali uzatilishini ta’minlaydi.
Application-level gateway - eliminates the direct interaction
between an authorized client and the external host. Gateway filters
all incoming and outgoing packets at the application layer model
OSI. Application-related program intermediary redirect gateway
information generated by a particular service TCP/IP.
Шлюз сеансового уровня - исключает прямое взаимо
действие между авторизованным клиентом и внешним хостом.
Он принимает запрос доверенного клиента на определенные ус
луги и после проверки допустимости запрошенного сеанса,
устанавливает соединение с внешним хостом. После этого
шлюз просто копирует пакеты в обоих направлениях, не осу
ществляя их фильтрации.
Seans sathi shlyuzi - avtorizatsiyadan o‘tgan mijoz va tashqi
xost o‘rtasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zaro aloqa amalga oshishiga
yo‘l qo‘ymaydi. Shlyuz ishonchli mijozdan so‘rov qabul qiladi va
so‘ralgan seansga ruxsatning joizligi tekshirilganidan so‘ng tashqi
xost bilan aloqani o‘matadi. Shundan so‘ng ikkala shlyuz
yo‘nalishda tarmoq paketlarini filtrlamasdan, nusxa oladi.
Circuit-level gateway - eliminates the direct interaction bet
ween an authorized client and the external host. It takes a trusted
client request for certain services and, after validation of the reques
ted session, establishes the connection with the external host. After
this, the gateway simply copies the packets in both directions, not
realizing their filtration.
Шпионское программное обеспечение - вид вредоносно
го программного обеспечения, осуществляющего деятельность
357
по сбору информации о конфигурации компьютера, деятель
ности пользователя и любой другой конфиденциальной инфор
мации без согласия самого пользователя.
Topshiriq - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 64/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаTopshiriq
Yuqoridagi hosil bo’lgan jadval asosida yarim jamlagichni sxemasini chizing
Mustaqil bajarish uchun topshiriqlar.
1.Barcha manbalarni uzgandagi holatni tekshiring.
2.Birinchi va ikkinchi manba uzilgandagi holat tekshirilsin.
3.Ikkinchi uchinchii manba uzilgandagi holatlarni tekshiring.
9-LABORATORIYA ISHI
Mavzu: Kombinatsion jamlovchi qurilmani loyihalashtirish va ish tartibini o‘rganish
Ishdan maqsad: To‘liq qo‘shuvchi (jamlovchi) mantiqiy elementlarni tashkil etilishi va ularning ishlash prinsipini o’rganish.
Nazariy qism:
To‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)lar va ularning
asosiy turlari
Ikki son xonalarini jamlash amalini bajaruvchi EHM uzeli to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator) deb ataladi.
To‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)larni quyidagi belgilari bo‘yicha klassifikatsiyalash mumkin:
Bir xonali sonlarni jamlash usuli bo‘yicha kombinatsion va to‘plovchi To‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)lar.
Bir xonali sonlarni jamlash sxemasidagi kirish yo‘llari soni bo‘yicha: ikki kirish yo‘lli bir xonali (yarim to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)lar) va uch kirish yo‘lli bir xonali to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)lar.
Ko‘p xonali sonlarni jamlash usuli bo‘yicha: ketma-ket va parallel to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)lar.
Sanoq sistemasining asosi va qabul qilingan kodlash usuli bo‘yicha: ikkilik, uchlik, o‘nlik va ikkilik-o‘nlik to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)lar.
Ko‘chirish zanjirini tashkil qilish usuli bo‘yicha: ketma-ket, boshdan-oyoq, bir vaqtda, guruhli, shartli ko‘chirishli va ko‘chirish qiymati signalini xotirada saqlovchi to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)lar.
Biz yuqorida sanab o‘tgan to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element (summator)larning har biri o‘zining yutuq va kamchiliklariga ega.
To‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)larni to‘la tahlil etish uchun ularning har birini alohida ko‘rib chiqamiz. Bugungi mashg‘ulotda biz ko‘p xonali sonlarni jamlash usuli bo‘yicha qo‘llaniladigan ketma-ket va parallel to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)larning ishlash prinsiplari hamda ularning sxemalari bilan tanishib chiqamiz.
Umuman olganda, har qanday to‘liq qo‘shuvchi mantiqiy element(summator)ning ishlash prinsipini tushunish uchun pozitsion sanoq sistemalarda qo‘shish amalini bajarish qonuniyatlari bilan tanishib chiqish maqsadga muvoffiqdir.
|
| |
‘z DSt 1105:2009 - “Axborot texnologiyasi. Axborotning

Tashkilotlar, korxonalar va muassasalar EHM tarmoqlarida,
alohida hisoblash komplekslarida yoki EHMda saqlanuvchi va uza-
tiluvchi ma’lumotlaming kriptografik muhofazasini amalga oshi-
rishda mazkur standartdan foydalanishlari mumkin.
Ushbu standartda quyidagi standartlarga
havolalardan foyda-
lanilgan:
0 ‘z DSt 1047:2003 Axborot texnologiyalari. Atamalar va
ta’riflar.
0 ‘z DSt 1109:2006 Axborot texnologiyasi. Axborotning
kriptografik muhofazasi. Atamalar va ta’riflar.
0 ‘z DSt 1106:2009 - “Axborot texnologiyasi. Axborotning
kriptografik muhofazasi. Xeshlash funksiyasi”.
Ushbu standart axborotni qayta ishlash va muhofaza qilishning
kriptografik
metodlarida, shu jumladan, avtomatlashtirilgan tizim-
larda
axborot uzatish, qayta ishlash va saqlashda elektron raqamli
imzo (bundan keyin - ERI) protseduralarini amalga oshirish uchun
qollaniladigan ikkilik simvollarining istalgan
ketma-ketligi uchun
xeshlash funksiyasining (bundan keyin - XF) algoritmini va hisob
lash protsedurasini belgilaydi.
Ushbu standartda quyidagi standartlarga havolalardan foyda-
lanilgan:
0 ‘z DSt 1047:2003 Axborot texnologiyalari. Atamalar va ta’
riflar.
0 ‘z DSt 1109:2006 Axborot texnologiyasi. Axborotning krip
tografik muhofazasi. Atamalar va ta’riflar.