nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Sovuq urishinig - Nukus-2013 mavzu. KİRİSh. HayoTİy faoliYat xavfsiZLİGİNİng asosiy nuchalari. Fanning predmeti,...

Sovuq urishinig
1 –darajasiga birinchi yordam tadbiralrining uzi kifoya qiladi.
2- darajasida esa pufaklar olinadi va aseptic yoki muzli bog`lam quyiladi, 5-7 kun utkach fizioterapevtik muolajalar qullaniladi.
3-4 darajasida shish va zaharlanishni kamaytirish uchun ba`zan nekrotomiya va nekroektomiya utkaziladi: nekrozlangan tuqimalar umuman olibtashlanadi, qul – oyoqlar amputatsiya qilinadi.
MUZLASh organizmga past harorat umumiy ta`sir qilishi natijasida sodir bwladi. Bunda hayot uchun muhim a`zolarda chuqur, qaytmas uzgarishlar sodir buladiki, bular ulimga olib kelishi mumin. Shikastlangan kishi bushashadi, junjiydi, charchaydi uyqudan boshini kutara olmaydi. Puls sekinlashadi, nafas yuzaki bwlib qoaldi.
QALTİRASh urtahca past haroratda uzoq vaqtgacga bir nehca marta ta`sir qilishi natijasida paydo buladi. Kwpincha oyoq va qul panjasi qaltiraydi. urush davrida bunday hodisalar askarlarda kuzatilganda bu- “transheya oyoq panjasi”deb nom olgan.Bunda terida tuq qizil tusga kiradigan yoki kukimtir qizil dog`lar paydo buladi. teri sal shihsadi, qichishadi, achishadi va oz- moz bezillab og`riydi.`
Sovuq urishini umumiy davoalshda yuqoti kallotiyali, oqsillar va vitaminlarga boy ovqatlar buyurish zarur. İnfeksiyaga qarshi kurashish uchun antibiotiklar qullaniladi. toksilozni lkamaytirish uchun qon, qon urnini bosadigan suyuqliklar quyish, kwp syuqlik ichirish tavsiya etiladi.
|
darajasi - Nukus-2013 mavzu. KİRİSh. HayoTİy faoliYat xavfsiZLİGİNİng asosiy nuchalari. Fanning predmeti, obekti,...

2 darajasi – pufaklar paydo bulishi bilan harakterlanadi.
pufaklar kuyishdan bir necha minut utkach paydo bulishi mumkin. terining yuza qatlami qavati jonsizlanadi. pufak yorilganda terining tiniq- qizil surgichsimon qavati kurinadi. Kuyish asoratsiz utganda 4-6 kunga kelib pufakdagi suyuqlik surilib ketadi.
3 darajasi terining barcha ichki qavatlarining jonsizlanishi bilan harakterlanadi. Kuygan yuzada twq rangli pustloq paydo bwladi. Pustloq oqsillar koagulyatsiyasi (ivishi) va aylanishini tuxtashi hisobiga vujudga keladi. Kuyishning bu darajasida pustloq kuchgandan keyin u er ikkilamchi chandiqli bulib bitadi.
4 darajasi teridan tashqari birmuncha ichkarida joylashgan tuqimalar (teri osti tuqimasi, mushaklar , suyakalr) ning lonsizlanishi kuzatiladi. bu juda sekinlik bilan bitib, katta chandiqlar hosil bwladi. Twqimalarning ayrim joylari kuchub, hatto oyoq- qular uz- uzidan uzilib tushishi mumkin.
kuyishning klinikasi kuygan yuzaning darajasi va maydoniga bog`liq. Gavdaning 30% va undan kuprogi` kuysa, kuyish kasalligi kelib chiqadi va bunda bemor ulishi ham mumin.
10. MAVZU: QUYİShDA BİRİNChİ YoRDAM KURSATİSh
yordamning asosiy maqsadi termik omil ta`sirini yiqotishdir. kuyishda aseptic bog`lam quyiladi, og`riqsizlantiruvchi dori yoki narktiklar yuboriladi, gavdaning shikastlangan qismi immobilizatsiya qilinadi va shok profilaktikasi utkaziladi.
Agare havo sovuq bwlsa bemor issiq qilib urab quyiladi va davolash muassasasiga olib boriladi.
kimyoviy moddadan kuyishda uni kuchli suv oqimi bilan tez yuvib tashalsh, qoldiqlarni esa neytrallash kerak. kislotalarni neytrallash uchun 2% li soda eritmasi qullaniladi. Qattiq kuyishda bu soxaga bur kukuki, kuydirilgan magneziydan mul qilib sepiladi.
teriga yonib turgan fosfor bulakchalari tushganda gavdaning shu qismini suvga botirib turish, fosfor qoldig`ini pinset bilan olib tashlash kerak. Shikastlangan sohaga 5% mis kuporosi eritmasiga xullangan bog`lam quyiladi yoki talk sepiladi.
SOVUQ URİShİ.
Sovuq urishi past harorat ta`sir etgand a kelib chiqadi.
Bunda bemor a`zolarini noqulay sharoitlar : hwl, tor poyafzal, holdan toyish paytida gradus da va hatto undan past haroratda sovuq urishi mumkin. Kupincha qul va oyoq barmoqlari, quloq burun sovuq uradi.
|
termik: - issiq suvdan, olovdan, chwg`dan, bug`dan

kimyoviy

termik: - issiq suvdan, olovdan, chwg`dan, bug`dan
kimyoviy:- kislota va ishqorlardan , uksusdan
nur energiyasi va elektr tokidan
Kuchli kuyishlarda bemorda jiddiy umumiy buzilishlar kuzatiladi va kuyish kasalligi rivojlanadi.
Utkir kuyishda kasallikning kechishi shok, toksemiya, septiko - toksemiya va rekonvalestsensiya davrlari farq qiladi.
ShOK davri - kuyishda travmatik shokni eslatadi, biroq u organizmni yaqqol intoksikatsiyasi va plazma yuqotilishi hisobiga birmuncha og`ir kechadi. Travmatik shokdagi singari bemor erektil bosqichida qwzg`algan bwladi , qon bosimi oshib, pulsi tezlashadi.
Toktil bosqichida hayotiy jarayonlar keskin pasayib ketadi: bemor harakatsiz, tana harorati va qon bosimi pasaygan , terisi oqargan, yuz qoyifasi jiddiylashgan, akrotsianoz paydo bwladi. Siydik ajralishi kamayib, twliq anuriyaga boradi.
toksemiya davri- kuyishdan keyin bir necha soat utgach boshlanadi. Kuygan yuzada kup miqdorda plazma yuqotilishi bilan birga zaharli moddalarning surilishi boshlanadi. Bu davrda bemorning ahvoli nihoyatda og`ir, harorati juda yuqori, ishtahasi va uyqusi buzilgan, qusadi, ichi kelmaydi. Qon quyuqlashgani sababli gemoglabin va eretrotsitlar miqdori kupayadi. Siydikda eretrotsitlar va oqsil silindrali paydo bwladi.
Septiko – toksemiya davri- kuygan yuzada infeksiya rivojlangandan keyin kuzatiladi. Kuygan yuza kwp yiringli suyuqlik bilan qoplanadi. Harorat kutarilib ketadi, yotoq yaralar yiringli metastazlar hosil bwladi.
rekonvalessent( sog`ayish) davrida tana harorati , qon va siydik normaga keladi, ishtaha yahshilanadi, twqimalaring nekrotik qismlari kuchib tushadi, kuygan yuzada pushti rang sog`lom granulyatsiyalar paydo bwladi.
TERMİK kuyish- tuqimalarga yuqori harorat, issiq suv bug` va boshqalar at`sir etganda sodir bwladi. Termik omil harorati nechog`li yuqori bwlsa va termik omil qanchalik uzoq ta`sir qilsa twqimalar shunchalik kup shikastlanadi. Erigan metal ta`sirida ayniqsa chuqur kuyish hollari kuzatiladi.
twqimalarning shikastlanishi xarakteri va chuqurligiga kura 4 darajaga bwlinadi:
Kuyishning 1 darajasi: terining picha qizarishi va shishishi bilan ifodalanadi. Kuyishning bu darajasida teri kappilyarlari kengayadi va ularning utkazuvchanligi oshishi hisobiga qonning suyuq qismi atrofidagi tuqimalarga chiqadi. Bu 2-3 kun davom etadi, keyin epidermis kuchib tushadi.
Kuyishning
|
K,
= 
= 0,8;
1 
/Л - Transport vositalarini loyihalash va hisoblash

М тпр — М тпр + М тпр
—
3
Р тл
/Ж
К а~^б
Bunday barabanli tormoz mexanizmi (7-rasm) quyidagicha baholanadi:
- tormoz mexanizmining samaradorlik koeffisienti:
к
, -
4A
«3 ,3 1
(
1-/0
-tormoz mexanizmi avtomobil orqaga harakatlanganda taxminan
uch baravar samarasi pasayadi, ya’ni u reversiv emas;
- tormoz mexanizmining statik xarakteristikasi to‘ g‘ri chiziqli emas,
shuning uchun barqaror emas;
-
К = p"
va 
К = P" - Transport vositalarini loyihalash va hisoblash

taqsimlanadi deb hisoblasak, u holda g‘ ildirakdagi maksimal tormoz
momenti quyidagicha aniqlanadi:
M n
- oldingi o‘ qdagi g‘ ildirak uchun:
M Tm
i
= ------
2
M,
- orqa o ‘ qdagi g ‘ ildirak uchun:
=
2
Barabanli tormoz mexanizmi hosil qilishi kerak bo‘ lgan tormoz
momenti g‘ ildiraklardagi maksimal tormoz momentidan kichik bo‘ lmas-
ligi kerak; ya’ ni:
M r u > M T
M TU < M T
TM
T atd
TM
Tatf
2)
Barabanli tormoz mexanizmi kolodkalariga ta’sir etuvchi vuritma
kuchini aniqlash:
k0- a- f i - r e - Transport vositalarini loyihalash va hisoblash

I
FI:„
- barcha kolodkalar qoplamasi yuzasining yig‘ indisi.
H
yengil avtomobillar uchun
pKOn
= 10....20
— -
CM
y u k a v to m o b illa ri v a avtobu slar uchun
p,„„ = 20...40— -
CM
4) B araban li to r m o z m e x a n izm in in g solish tirm a ishqalanish ishini
aniqlash:
qo=
bu yerda: л/а - avtomobilning to‘ la massasi, [kg]
f
„,„„ - avtomobilning maksimal tezligi, [m/s]
If;-barcha tormoz mexanizm friksion qoplamalari yuzalari-
ning yig‘ indisi, [sm2]
[<
7
„] - solishtirma ishqalanish kuchining ruxsat etilgan qiymati,
(yengil avtomobillar uchun - 1-2
; yuk avtomobillari uchun
CM
_0,6-0,8 ^
)
CM*
5) A v t o m o b il b ir m arta to rm o zla n ga n d a harahanning q izish i:
Щ .
)
CM
5) Avtomobil bir marta tormozlanganda diskning oizishi:
*■ '

Ve -
avtomobil tezligi (У m
„ =30 km/s)
Diskning qizishi 20°S dan oshmasligi kerak.
XII.3.1.2. Barabanli tormoz mexanizmini loyihalash
Barabanli tormoz mexanizmlari asosan yengil avtomobillarning
orqa g‘ ildiraklarida va yuk avtomobillari hamda avtobuslarning barcha
g‘ ildiraklarida
qo‘ llaniladi.
Barabanli
tormoz
mexanizmlarining
kontrukiyalari har-xil bo‘ lgani uchun, ularni alohida ko‘rib chiqamiz.
Turli konstruksiyali barabanli tormoz mexanizmi baholash va ularni
o‘ zaro solishtirish uchun quyidagi soddalashtirishlar kiritamiz:
*0 = 1;
/* = 0,35
Baraban tormoz mexanizmlar ularga qo‘yiladigan talablarning
bajarilish darajasi orqali baholanadi.
12.5-rasm.
Yuritm a kuchlari teng bo‘Igan va kolodka tayanchlari
bir tarafda joylashgan barabanli tormoz mexanizmi
m
L
= Pr,
*
•
*
k0a - f f e
k„a
+
jjre
M re = M'
t
P +M'
tp
= P r J
----- ^
TP
TF
\ К , а - г 6 K . a + trti
Bunday barabanli tormoz mexanizmi (5-rasm) quyidagicha baholanadi:
- tormoz mexanizmining samaradorlik koeffitsiyenti:
«Fizika – matematika» fakul’teti «Fizika» kafedrasi

|
«Fizika – matematika» fakul’teti «Fizika» kafedrasi
|
bet | 1/16 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 4,83 Mb. | | #139623 |
Bog'liq «Fizika – matematika» fakul’teti «Fizika» kafedrasi
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
«Fizika – matematika» fakul’teti
«Fizika» kafedrasi
5140200 - «Fizika» ta’lim yo’nalishi bo’yicha bakalavr darajasini olish uchun
Zubaydova Mehriniso Xusniddinovnaning
“FIZIKA FANI LABOROTORIYA MASHG’ULOTLARIDA ANIMATSION MANBALARDAN FOYDALANISH USULLARI (AL VA KHK MISOLIDA)”MAVZUSIDAGI
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
«Ish ko`rildi va himoya qilishga ruxsat etildi»
Kafedra mudiri __________
dots. f.m.f.n.Niyozxonova. B
«____» ___________2016yil
Taqrizchi:____Toshkent irigatsiyava mellioratsiya inistituti Buxoro filiali matematika va tabiy fanlar kafedrasi o’qituvchisi Z.G’.G’aniyeva
“____” _______2016 yil
ILMIY RAXBAR ______O’QITUVCHI
R.M.Saidova
“_____” _____________2016 yil
o-2016
Himoya qilishga ruxsat etilsin»
Fakultetdekani t.f.d.prof.Sh.M.Mirzayev
«____» ___________2016yil
Buxoro 2016 yil
Buxoro-2016
MUNDARIJA
KIRISH………………………………………………………………………...….3
I.BOB. FIZIKA TA`LIMIDA KOMPYUTER TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNING O’RNI
1.1. Fizikaviy eksperimentning pedagogik-didaktikasoslari....................................6
1.2. Fizika fanini o’qitish jarayonida zamonaviy kompyuter texnologiyalaridanfoydalanishning o’rni va ahamiyati…………….......................14
I bob bo’yicha xulosa..............................................................................................27
II BOB. AL VA KHK LARDA FIZIKA FANIDAN LABORATORIYA MASHG’ULOTLARINI O’TKAZISH JARAYONIDAN ANIMATSIYADAN FOYDALANISH.
2.1. AL va KHK larda labaratoriya mashg’ulotlarining o’tkazish metodikasi
va texnikasi………………………………………………………................28
2.2 Optika bo’limini o’qitishda animatsiyalardan foydalanish…………...............38
II bob bo’yicha xulosa.............................................................................................57
|
| |
,0
1,5
2,0 - Transport vositalarini loyihalash va hisoblash

1,0
1,5
2,0
2,5
3,0
a
0,208
0,231
0,246
0,258
0,267
Ignali podshipniklardagi ruxsat etilgan yuklanish:
bu yerda: zu - chislo podshipnikdagi ignalar soni;
l„
- ignaning uzunligi;
dH -
ignaning diametri;
Pe
- Mmrot-dagi chastota tirsakli valning aylanishlar soni.
Vilkaning materiali: po‘lat 35, 40, 45; krestovinaning materiali
po‘lat 18XGT, 20X.
Sharikli (asinxron) kardan sharniri
2
o 9 o o
3
6
В .7
7.4-rasm.
Burchak tezliklari teng bo‘lgan kardan sharniri:
1
-yetaklovchi val;
2
-yetaklovchi val mushtchasidagi ariqcha;
3 -
sharik; 4 -yetaklanuvchi val mushtchasidagi ariqcha;
5 -yetaklanuvchi val;
6
-
markaziy sharik.
78
To‘rt sharikli shamirlarda burovchi moment ikkita sharik orqali
uzatiladi. Shariklarning ariqcha yuzalariga ta’sir kuchi quyidagicha
aniqlanadi:
p = Mkmaxu'mnax/(2 R )
ш
-
bu yerda: ^-sharik diametri;
R -
R kuch qo‘yilgan yelka uzunligi, R ' = R COS{
+ 0;Sy); q> =
arcsin(aJR).
Olti sharikli sharnirlarda:
P = Mkniaxu'TPmax/(
6
Rcosy)
Sharikka ta’sir etuvchi normal kuch:
Rp
=
R/
cosa
,
bu yerda: A - sharik va ariqchaning tutashuv burchagi (A = 40...45°).
d=RJl, 7
diametrli (sm da) sharikka ta’sir etuvchi yuklanish 46d2
kNdan oshmasligi kerak. Shariklarning materiali SHX15.
K ardan vali. Ish jarayonida kardan vali egiluvchi, buraluvchi va
o ‘q bo‘ylab yo‘nalgan yuklanishlar ta’sirida ishlaydi.
Egiluvchi yuklanishlar
asosan kardan valining muvozanatlash-
maganligi tufayli va qisman krestovina shiplariga ta’sir etuvchi kuchlar
ta’sirida paydo boMadi. Ekspluatatsiya sharoitida shlitsali birikmaning
yoki kardan sharniri podshipniklarining yeyilishi sababli ham hosil
boMishi mumkin. Kardan valining muvozanatlashmaganligi titroq va
shovqin paydo qiladi. Shuni ham hisobga olish kerakki, muvoza
natlashgan kardan vali o ‘z og‘irligi ta’sirida egilishi mumkin, natijada
kardan valining aylanishi ma’lum bir qiymatga yetganda (kritik ayla
nishlar soni) kardan vali o‘z muvozanatini yo‘qotadi va uning egilishi
oshib borib, sinishi mumkin.
Muvozanatlashmagan kardan vali aylanganda markazdan qochma
kuch hosil boMadi:
Pts = mv{e
+ / )
0
)2,
bu yerda: e - tinch holatdagi kardan vali o‘qining aylanish o‘qidan siljish
masofasi;
со - kardan valining burchak tezligi;
f -
kardan valining egilishi;
mv -
kardan valining massasi.
Markazdan qochma kuch kardan valining elastikligi bilan muvo-
zanatlashadi.
P u = S i/
79
bu yerda: S, - egilishdagi mustahkamlik.
Shuning uchun:
wv(e + / ) со
|
Sovuq urishning 4 darajasi farq qilinadi

|
Sovuq urishning 4 darajasi farq qilinadi
|
bet | 37/60 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 479 Kb. | | #98 |
Sovuq urishning 4 darajasi farq qilinadi:
1 darajasi terining oqarishi va sezuvchanligining yuqolishi bilan xarakterlanadi. bemor isitilganidan keyin terisining shu qismi kukimtir – qizil bwlib qoladi, ozgina shishadi va og`riydi . Sog`yishdan oldin odam sovuqqa sezgir bulib qoaldi, ba`zan terining kukimtir rangi saqlanib qoladi.
2 darajasiga qon aylanishining birmuncha chuqur buzilishi kuzatilib, keyinroq tiniq suyuqlik bilan tulgan pufakchalar hosil buladi. Pufaklar atrofida teri kukimtir - qizil tusga kiradi. Infeksiya tushmasa urta hisobda 2 hafta ichida tuzaladi.
3- darajasida teri va uning ostidagi tuqimalar irib, nekrozlanadi. Jonsizlanish gemmoragik suyuqlik bilan tulgan yumshoq pufaklar hosil bulishi ifodalanadi. Bu pufaklar pustloq paydo bulishiga olib keladi. Kupincha unga yiringlanish qushiladi. Nobud bulgan tuqimalar kuchib tushgandan keyin ularnign urnida granulyatsiyalar yuzaga kelib, chandiqlanish va epitelizatsiya boshlanadi. Kasallik – 1-2 oy ichida tuzaladi.
4 darajasi nekroz chuqur joylashgan tuqimalar, shu jumladan suyaklarni ham qamrab oladi. Gavdaning shikastlangan qismi tuq kukimtir rangga, qoramtir suyuqlik bilan tula pufaklar bilan qoplanadi. Odatda pufaklar sovuq urishidan 2 hafta keyin paydo buladi (ikkilamchi pufaklar) Demarkatsiya chizig`i asta- sekin kurinadi va unchalik yaqqol sezilmaydi. Sovuq urgan sohada sezuvchanlikning hamma turi yuqoladi. Keyinroq shikastlangan qism qurib, kuchib tushadi va urnida chandiq hosil bwladi.Sovuq urishda bemorning umumiy ahvoli uning darajasiga bog`liq bwladi. Sovuq urishining dastlabki 2 darajasida bemoerning umumiy ahvoli unchalik yomon emas keyingi darajalarida toksemiya va infeksiya qushilishiga bog`liq holdagi klinikasi namoyon bwladi.(yuqori harorat, xolsizlik , ishtaha yuqolishi).
|
| |
ктах^ - Transport vositalarini loyihalash va hisoblash

Ф
_ 8 ]УГК aA- U- трйда^
СЙш.н — ^т.ан^ж^ж
[ffeM]:=l 5...20 МРа.
bu yerda:
ё шм, <^т - shlitsaning tashqi va ichki diametrlari;
p sh
-
shlitsalar soni;
lm-
shlitsaning uzunligi.
Shlitsalarning ichki diametri bo‘yicha
qirqiluvchi kuchlanish
quyidagicha aniqlanadi:
у
=
TPmax
Kp=
[
tcp
]=25...30 MPa.
bu yerda:
6
sh - shlitsaning eni.
O 'q bo'ylab y o ‘nalgan yuklanishlar.
Avtomobil
kuzovi osmada
tebranganda uzatmalar qutisi bilan asosiy
uzatma orasidagi masofa
o‘zgaradi, shu o‘zgarishga imkon beruvchi shlitsali birikmada esa o‘q
bo‘ylab yo‘nalgan yuklanishlar hosil bo‘ladi.
Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki ishqalanuvchi yuzalardagi moy
tezda siqib chiqariladi va
shlitsali birikmaning ishlashi quruq ishqalanish chegarasida bo‘ladi. Bu
holda ishqalanish koeffitsienti ju = 0,2, ba’zi hollarda ц = 0,4 bo‘lishi
mumkin.
= s -J  
yoki 
/ = ~ e- a)\
Cu

Kardan valining kritik aylanishlar
soni dvigatelning maksimal
aylanishlar sonidan 1,5-2 marotaba ko‘p boiishi kerak.
Buraluvchi yuklanishlar.
Kardan valining
buralishi uzatilayotgan
burovchi momentga bogMiq.
Shuningdek, transmissiyada hosil bo‘luvchi
aylanma tebranishlar kardan valining qo‘shimcha
buralishiga sabab
bo‘lishi mumkin. Agar kardan valining rezonansi sodir bo‘lsa, val
sinishi mumkin. Rezonansning oldini olish
uchun transmissiyadagi
aylanma tebranishlar ilashish mexanizmida so‘ndiriladi.
Trubali kardan vali kam uglerodli po‘latlardan tayyorlanadi (po‘lat
15, po‘lat 20), devorining qalinligi 3,5 mm dan oshmaydi (yengil
avtomobillar uchun - 2 mm; yuk avtomobillari uchun - 3,5 mm atrofida).
Trubali kardan valining buralishdagi kuchlanishi:
e
№ктеех-Ж тРтад
0,2
-
d*)
[zKp]=100...120 MPa.
Trubali kardan valining uchiga qotirilgan shlitsa legirlangan yoki
uglerodli konstruksion po‘latlar 3 0 ,35X yoki 40dan tayyorlanadi.
To‘liq kardan vali asosan yetakchi g‘ildiraklaming yuritmasida
ishlatiladi va legirlangan po‘latlardan tayyorlanadi.
T o iiq kardan valining buralishdagi kuchlanishi:
_
u u = — 
^ - Transport vositalarini loyihalash va hisoblash

Markazda joylashgan qo‘shaloq asosiy uzatma
sxemalari
a) birinchi bosqichi konussimon (gi-
poid), ikkinchi bosqichi silindrik;
b)
birinchi bosqichi planetar,
ikkinchi
bosqichi konussimon (gipoid);
v) birinchi bosqichi silindrik, ikkinchi
bosqichi konussimon (gipoid);
g) vallari gorizontal tekislikda joylash
gan (ZIL-130);
d) vallari ikkita perpendikulyar bo'l-
magan tekislikda joylashgan (KrAZ-
25781);
e) vallari perpendikulyar boMgan tekis-
likda joylashgan (K.amAZ-5320)
Bu uzatmalarda konussimon g‘ildirak va qiya tishli silindrsimon
shesternya bir valda joylashtiriladi. Konussimon g‘ildirakda hosil
bo‘ladigan va o‘q bo‘ylab yo‘nalgan kuchni
muvozanatlash maqsadida
tishlaming qiyalik burchagi va qiyalik yo‘nalishi tanlanadi.
Konussimon g‘ildirakdagi o ‘q bo‘ylab yo'nalgan kuch quyidagicha
aniqlanadi:
EZİLİSh SİNDROMİ - Nukus-2013 mavzu. KİRİSh. HayoTİy faoliYat xavfsiZLİGİNİng asosiy nuchalari. Fanning predmeti,...

EZİLİSh SİNDROMİ
Oyoq - qullar tananing boshqa qismlari yumshoq tuqimalarninig zilzila vaqtida, bosib qolishda va boshqalarda uzoq muddatgacha turli narsalar (daraxt, toshlar, beton plitalar, uta og`ir buyumlar va hokazo) ostida bosilishi oqibatida yuz beradigan ma`lum simptomlar kompleksi e z i l i sh sindromi deyiladi. yoki shikastlanish taksikozi deyiladi. Bunda muskullar teri osti yog` kletchatkasi tomirlar va nervlar suyaklar majaklanadi va sinadi.
Uzoq vaqt ezilish natijasida muskullar va boshqa tuqimalar qonga yolchimay qoladi natijada bu tuqimalarda nekroz boshlanib tuqimalar wla boshlaydi va uzidan zaharli moddalar ajratadi. Swng twqimalarda yig`ilgan toksinli moddlar, shuningdek og`riq impulslari oqimi organizmga tushadi va shokni eslatuvchi klinik manzarani keltirib chiqaradi.
Ezilish sindromining belgilari.
bemorning umumiy ahvoli dastlab ancha yahshi bwladi u umuman beholligidan ezilgan joyi og`rishidan shikoyat qilmaydi. Oradan 6-8 soat wtgach shikastlangan oyoq- qwlda shish paydo bwladi. Bu soxaning terisi avalgiga qaraganda oqaradi, swngra qizg`ish- kwkimtir tusga kiradi. Terida ichi suyuqlikka twla pufakchalar paydo bwladi , oyoq- qwlini qimirlatib bol`may qoladi. Bemorning umumiy ahvoli og`irlashadi. Tana harorati 39 / 40 ga kwtariladi. boshi qattiq og`riydi , qon bosimi avvaliga kwtarilib keyin tushadi pulsi tezlashadi , buyrak ishi buziladi , oldin siydik ajralishi kamayadi swngra siydik umuman ajralmay qoladi – anuriya.
KUYİSh deb, tuqimalarning yuqori harorat, kimyoviy moddlar, elektr toki, nur energiyasi ta`sirida kelib chiqqan jarohatga aytiladi. Kuyishlar turlari qwyidagilar:
|
Asosiy uzatmaning uzatishlar soni
2

Asosiy uzatmaning uzatishlar sonini aniqlash
a)
b)
v)
a) konussimon shesternyali; b) gipoidli; v) chervyakli
8.1-rasm.
Yakka asosiy uzatmaning sxemalari
Chervyakli uzatma. Bu uzatmalarda chervyak yuqorida yoki
pastda joylashishi mumkin. Agar chervyak
yuqorida joylashgan boMsa
0
‘q o‘qli avtomobillarda burovchi momentni o'qlarga yetkazish oson va
kardanli uzatmaning ishlashi uchun yaxshi sharoit yaratiladi (chunki
kardan vallari orasidagi burchak kichik boMadi). Agar chervyak pastda
joylashgan boMsa avtomobilning ogMrlik
markazi nisbatan pastga
joylashadi, lekin kardan uzatmaning ishlash sharoiti og‘irlashadi.
Chervyakli uzatmaning uzatishlar soni quyidagicha aniqlanadi:
a
=
Z,
d 4 tg/3
bu yerda: z, - chervyakning g‘ildirak ilashishda boMgan tishlar soni
z, - gMldirak tishlari soni
D„
- g ‘ ildirakning boshlang
4
ich diametri
d w~
chervyakning boshlang4ich
diametri
0
~
chervyak vintining burchagi
Chervyakli uzatmaning afzalliklari: oMchamlari kichik, shovqinsiz
ishlaydi, dinamik yuklanishlar minimal.
Cheiyavkli uzatmaning kamr
chiliklari: FIK nisbatan kichik, ya’ni 0,9-0,92(eng katta FIK p = 45" da
boMadi, lekin unda uning oMchamlari katta boMib ketadi,
shuning uchun
/7
= 25
- 30 °), narxi baland.
87
Silindrsimon uzatma. Oldingi g‘ildiraklari yetakchi avtomobillarda
agar dvigatel ko‘ndalang joylashgan bo‘lsa
silindrsimon uzatma
ishlatiladi va bu uzatmalar qutisi ilashish mufltasi bilan bitta blokda
joylashtiriladi. Silindrsimon uzatmaning tishlari to‘g ‘ri tishli (Ford
Fiesta), qiya tishli (VAZ, Fiat) yoki shevron tishli (Xonda)
boMishi
mumkin. Silindrsimon uzatmaning uzatishlar soni 3,5-4,2, FIK esa
0,98ga teng.
Konussimon uzatma. Bu uzatmalarda
asosan spiral yoki aylana
tishli shesternya va g ‘ildiraklar ishlatiladi. Konussimon uzatmalaming
uzatishlar soni quyidagicha aniqlanadi:
•" z,
7
IX.2. Differensial va yarim o‘qlarni loyihalash

Bog'liq Muhitdinov A. Transport vositalarini loyihalash va hisoblash
IX.2. Differensial va yarim o‘qlarni loyihalash Differensial va yarim o ‘qlami loyihalash uchun shu differensial va
yarim
o‘qlar
o‘matilishi
moijallanayotgan
avtomobil
turi,
avtomobilning texnik xarakteristikasi (avtomobilning massasi, tezligi,
dvigatelning maksimal burovchi momenti va b.),
avtomobilning
ekspluatatsiya sharoiti kabi ma’lumotlar ma’lum bo‘lishi kerak. Shu
ma’lumotlar asosida loyiha uchun texnik topshiriq ishlab chiqiladi.
Texnik topshiriq tarkibidagi asosiy parametrlar 1-jadvalga kiritiladi.
98
l-jadval Parametrlar
OMchov
birligi
1 Avtomobilning turi
2 Avtomobilning to‘la massasi
3 To‘la massaning o'qlarga taqsimlanishi
4 Avtomobilning maksimal tezligi
5 Dvigatelning maksimal burovchi momenti
6 Dvigatelning maksimal aylanishlar soni
7 Yetakchi g‘ildirak radiusi
8 Yo‘lning ilashish koeffitsienti
9 Differensial va yarim o‘qlaming resursi
Differensial va yarim o‘qiami loyiha hisobida ba’zi parametrlarni
ma’lumotlar bazasidan yoki prototip avtomobildan olishga to‘g‘ri keladi.
Differensial va yarim o‘qlarning loyiha hisobi uchun tanlab olinadigan
asosiy parametrlar 2-jadvalga kiritiladi.
2 -jadval №
Parametrlar
OMchov
birligi
1 Differensialning turi
2 Yarim o‘qlarning turi
3 Differensialning o‘lchamlari
4 Yarim o‘qlaming o‘lchamlari
5
Differensial va yarim o ‘qlar asosiy detallarining
materiallari (diff. korpusi, satellit, yarimo‘q
shesternyalari, krestovina)
Differensial va yarim o ‘qlarning loyiha hisobi uchun zarur bo‘lgan
barcha parametrlar ma’lum bo‘lgach, differensial va yarim o‘qlardagi
yuklanishlar va ular asosida differensial va yarim o ‘qlar asosiy
detallarining kuchlanishlari (3-jadval) aniqlanadi hamda ruxsat etilgan
kuchlanishlar bilan solishtiriladi.
- agar aniqlangan kuchlanishlar me’yorda bo‘Isa, differensial va
yarim o‘qlaming prinsipial sxemasi masshtabda chiziladi va xulosa
qilinadi.
- agar aniqlangan kuchlanishlar me’yordan yuqori bo‘Isa, ulaming
miqdoriga moslab detallarning o‘lchamlari va materiallari qayta tanln-
99
nadi, differensial va yarim o‘qlarning prinsipial sxemasi masshtabda
chiziladi va xuiosa qiiinadi.
3-jadval №
Parametrlar
0 ‘lchov
birligi
1 Differensialdagi yuklanishlar
2
Differensial asosiy detallarining kuchlanishi (satellit,
yarimo‘q shesternyalari, krestovina, differensial korpusi)
3
Yarim o ‘qlardagi yuklanishlar
4
Yarim o ‘qlarning kuchlanishi
Q. ' cos - Transport vositalarini loyihalash va hisoblash

Bog'liq Muhitdinov A. Transport vositalarini loyihalash va hisoblash
_ Q. ' cos P-L z cosfl mn 1 mn bu yerda: z, - g‘ildirak tishlari soni;
z, - shesternya tishlari soni;
d „ - g ‘ildirakning boshlang‘ich diametri;
d„, - shestemyaning boshlang‘ ich diametri;
m„ - normal modul ’;
p. - g ‘ildirak tishining qiyalik burchagi;
p, - shesternya tishining qiyalik burchagi;
SHesternya va g'ildirak tishlarining normal moduli va qiyalik
burchaklari teng bo‘lgani uchun:
Gipoidli asosiy uzatma. Bu uzatmalarda yetaklovchi shesternya va
yetaklanuvchi g ‘ildirakning o ‘qlari bitta gorizontal tekislikda yotmaydi,
ya’ni shesternya yoki yuqorida yoki pastda joylashgan bo‘ladi. Bu
uzatma a w a l faqat yengil avtomobillarda qo‘llanilgan, keyinchalik
uning afzalliklari aniqlangandan so‘tig, boshqa avtomobillarda ham
o ‘matila boshlangan.
Gipoidli asosiy uzatmaning uzatishlar soni:
ц _ Z 2 _ D, ■ cos P2 2* Z,
d w c o s p r ’ Shestemyaning spiral burchagi g‘ildirakning spiral burchagidan
katta bo‘lgani uchun
COS
p., > COS
P,
Ko‘pincha д=45...50°, p 2 = 20 ...
30 0.
Gipoidli asosiy
uzatmaning uzatishlar soni
gMldirak va
1 fhestemyadagi momentlarning nisbati orqali ham aniqlash mumkin
!
U _ M г Л'Д,
!
u Mx Pt bu yerda: р ,\а p2- shesternya va gMldirakdagi aylanma kuchlar
p 1 =p„ cos/?, va p 2 =P„ • cosp 2 boMgani uchun:
Csp1312-Individual loyiha 1 uchun talablar

CSP1312-Individual loyiha 1 uchun
TALABLAR
1.
Loyiha ishini berilgan NAMUNA bo’yicha shakillantiring.
2.
Loyiha ishining umumiy hajmi kamida 25 varoq bo’lishi kerak.
3.
Matn shrifti 14, Times New Roman 1,5 yoki 1 oralig'ida yozilishi kerak.
4.
Chegaralar: yuqori va pastki qismdan 2 sm, chap 3 sm, o'ng 1,5 sm bo’lishi
kerak.
5.
Matn qaysidir adabiyotdan ko’chirilgan yoki foydalanilgan busa shu matndan
so’ng [4] ichida adabiyotlaringiz ichida turgan shu matn olingan adabiyotning
tartib raqamini ko’rsatishingiz kerak. Misol uchun [4] bo’lsa, bu "4"
raqamda
turgan foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidagi adabiyot hisoblanadi.
6.
Barcha sahifalar sarlavha sahifasidan
boshlab raqamlanadi;
sarlavha
sahifasiga sahifa raqami qo'yilmaydi
7.
Yangi bo'lim yangi betdan boshlanadi
8.
Bo'lim sarlavhasi katta
harflar bilan, qalin harflarda bo’lishi kerak.
9.
Bo'limlar rim raqamlari bilan raqamlandi.
10.
Jadvallar nomi tepa o’ng burchakda bo’lim raqami bilan raqamlanib, jadval
nomi yoziladi. Misol uchun 1.1-jadval. Tehnologiyalarning solishtirma tahlili.
11.
Rasmlar ham bo’lim nomerida bo’lishi hamda rasm osti qismidan o’rtadan
yoziladi. Misol uchun 2.1-rasm. Harakatlar interfeysi
12.
Adabiyotlar ro’yhatida berilayotgan adabiyotlar qaysi tilda bo’lsa shu tilda
yozilishi kerak. Misol uchun rus tilidagi adabiyot nomi qanday bo’lsa shunday
rus tilida rus alifbosida yoki ingliz tilidagi adabiyot ingliz alifbosida, uzbek
tilidagisi esa lotin bo’lsa lotinda yozilishi kerak.
Albatta adabiyotlarda
birinchi mualliflar F.I.Sh. keyin adabiyot nomi, bosib chiqarilgan joyi va yili
hamda beti yozilishi kerak.
13.
Agar loyiha ishida dastur bo’lsa albatta ILOVA
shaklida loyiha ishining
ohiriga mundarijada ko’rsatilgan holda qo’shib qo’yilishi kerak. Agar tahliliy
ish bo’lsa ilova shart emas.
14.
Loyiha ishida amaliy qilingan ish ishlashi kerak. Ishlab chiqilgan dastur yoki
boshqa vositalar loyiha ishining boshqa hujjatlari
bilan birgalikda papkaga
solinadi hamda papka nomi guruh raqami va
familiya ism bilan nomlanib
arxivlanadi hamda o’qituvchiga telegram kanaliga tashlab beriladi.
15.
Loyihani hisobotidan kelib chiqqan holda PowerPoint
dasturida taqdimot
qilinadi hamda Hisobot bilan birgalikda cms.tuit.uz tizimiga joylanadi.
Taqdimotning slaydlari soni 8 tadan 20 gacha bo’lishi mumkun.
SHamollatish tizimini tanlash

SHamollatish tizimini tanlash
Sanoat korxonalarini loyixalashtirishdagi talab etilgan sanitar qoidalari
Normal mehnat qilishi uchun ish qilinadigan honalardagi havoning tarkibi atmosfera havosiga yaqin bo‘lishi kerak. Havodagi zarali gazlar ish jarayonida hosil bo‘llgan bug‘, changlar kishi organizmiga qattiq ta’sir qiladi. Nafas siqilad, yurag qattiq ura boshlaydi. SHuning uchun ish zonasidagi havoda bo‘lishiga yo‘l qo‘yiladigan zararli aralashmalar miqdorini normal holatda keltirish uchun havoni yangilab turadigan ventilyasilar quriladi. Ventilyasiya ishxonadagi havoda kislorod va boshqa gazlarning normal miqdorga shuningdek havo haroratining normal darajaga olib keladi.
SHuning uchun GOST 12.1-006-88 bo‘yicha va SN247-81 asoslanib optimal iqlimiy sharoitlar belgilanadi:
Qishda t=14÷190; φ=40÷60%
`YOzda: t=20÷22; φ=40÷60%
Ishlab chiыarish binolari uchun umumiy =avo almashinuvchanlik ыыuyidagicha aniqlanadi.
Qizb=Qob+Qp+Qm=300000+20000+180000=500000
Ltr va L vit –kelayotgan va chiqib ketayotgan xavo qiymati.
tit va tvim –kelayotgan va chiqib ketayotgan havo xarorati
Ltr va L vit = m3/soat.
Elektr xavfsizligi
Ishlab chiqarish korxonalarida elektr toki teng qo‘llaniladi.
SHuning uchun elektr xavfsizligiga katta e’tibor berish kerak. Elektr zanjiri odam tanasi orqali ulanib qolsa yoki odam zanjirning ikki nuqtasiga tegib ketsa odamni tok uradi.
4.1 va 4.2 rasmda ergan ulash va nolga ulash ximoyasi keltirilgan.
010
015
005
4,3-rasm. Dastgohlarni erga ulash sxemasi
|
Asosiy fondlarning tarkibi va tuzilishi

5.3 Asosiy fondlarning tarkibi va tuzilishi
Asosiy fondlarning balans qiymatlari, amortizatsiya koeffitsientlari va miqdori 5.1-jadvalda keltirilgan.
5.1-jadval
|
Ko‘rsatkichlar nomi
|
Boshlang‘ich (balans) qiymat, so‘m
|
Umumiy amortizatsiya me’yori, %
|
Yillik amortizatsiya miqdori, so‘m
|
Bino-inshoatlar
|
16 565 718
|
3,3%
|
552 190,60
|
Dastgohlar
|
99 000 000
|
10,0%
|
9 900 000,00
|
Asbob-uskunalar, moslamalar
|
14 850 000
|
20,0%
|
2 970 000,00
|
Ishlab chiqarish inventarlari
|
1 485 000
|
8,3%
|
123 750,00
|
JAMI
|
131 900 718
|
10,3%
|
13 545 940,60
|
5.3.1 Material sarfi hisobi
Asosiy ishlab chiqarish uchun zarur xom-ashyo - zagotovka uchun sarf xarajatlar quyidagicha hisoblanadi:
YOrdamchi material sarfi
5.4 Ishchilarning ish haqi fondi hisobi
Mukofot puli asosiy va yordamchi ishchilar uchun oylik ish haqining mos ravishda 35% va 25% ulushiga teng. Barcha ishchilar uchun yagona ijtimoiy sug‘urta to‘lovi 25%. Asosiy va yordamchi ishchilar soni tashkillash bo‘limida hisoblangan (q. 5.3-bo‘lim).
Asosiy ishchilarning ish haqi fondi quyidagicha xisoblanadi:
Jami ish haqi: 4199206,93 so‘m.
Jami mukofot puli: 1469722,43 so‘m.
Jami yagona ijtimoiy to‘lov: 1469722,43 so‘m.
Asosiy ishchilarning jami ish haqi fondi: 7138651,79 so‘m.
YOrdamchi ishchilarning yillik ish haqlari, YAIS va mukofot tulovlari
5.2-jadvalda aks ettirilgan:
|
YOng‘in havfsizligi - Mashinasozlik texnologiyasi

YOng‘in havfsizligi.
SNiP-2-81 ga asosan loyixalanayotgan inshoat yong‘in, portlash, yonib-portlash, xavfliligi bo‘yicha «D» kategoriyaga kiradi.
Birinchi o‘t o‘chirish vositalariga bo‘lgan extiyoj.
Loyixalangan bo‘limda yong‘in o‘chirish shit va birlamchi o‘t o‘chirish vositalari mavjut. Bunda 2 dona ognetushitel – OXP-10, va OU-5, 1 dona suvli idish, 1ta -qumli idish, 2ta paqir, 2ta- lo‘m, 1ta -bolta, 2ta -lopata, 1 - bagor.
O‘tga qarshi suv ta’minoti.
Loyixalanayotgan sex bo‘limda suvni yig‘ish, tashish saqlash va foydalanish muxandislik qurilmasi mavjud. Bo‘lim yong‘in gidranti, suv hovuzchasi shlanglar bilan ta’minlangan.
|
Yillik ishlab chiqarish dasturi

5.1. Yillik ishlab chiqarish dasturi
"Richag" detalining yillik ishlab chiqarish dasturi – N=10000 dona.
5.2. Asosiy jamg‘armalar xarajatlari
5.2.1. Bino-inshoatlar qiymatini aniqlash
bu erda,
1,3 – bino usti (qo‘shimcha hajmi)ni hisobga oluvchi koeffitsient;
hB – bino balandligi, hB = 8,5 m;
qB – binoning 1 m3 bahosi, qB = 9610 so‘m
5.2.2. Dastgoh, jihoz va asbob-uskunalar qiymati.
1. Dastgohlar qiymati ularning soni, preyskurant bahosi, transport xarajatlari, montaj va sozlash xarajatlaridan kelib chiqib hisoblanadi.
Dastgoxlar uchun asosiy xarajatlar 99000000 sum.
2. Asbob-uskuna va moslamalar qiymati:
Ularning qiymati dastgohlar balans qiymatining 15% ga teng deb olinadi:
3. Ishlab chiqarish inventarlari qiymati:
Ishlab chiqarish inventarlari qiymati dastgohlar balans qiymatining 1,5% ga teng deb olinadi:
|
-modda. Kassatsiya shikoyatini (protestini) ish yuritishga qabul qilish

Sudya kassatsiya shikoyatini (protestini) ish yuritishga qabul qilishni quyidagi hollarda rad
etadi, agar:
1) kassatsiya shikoyati (protesti) hal qiluv qarori ustidan shikoyat qilish (protest keltirish)
huquqiga ega bo‘lmagan shaxs tomonidan berilgan bo‘lsa;
2) kassatsiya shikoyati (protesti) qonunga muvoﬁq kassatsiya tartibida shikoyat qilinishi
(protest keltirilishi) mumkin bo‘lmagan sud hujjati ustidan berilgan bo‘lsa;
3) kassatsiya shikoyati (protesti) kassatsiya tartibida ko‘rilgan sud hujjati ustidan berilgan
bo‘lsa;
4) kassatsiya shikoyatini (protestini) berishning o‘tkazib yuborilgan muddatini tiklash rad
etilgan bo‘lsa;
5) kassatsiya shikoyatidan (protestidan) uni bergan shaxs voz kechganligi (chaqirib olganligi)
sababli kassatsiya shikoyati (protesti) bo‘yicha ish yuritishni tugatish to‘g‘risidagi ajrim mavjud
bo‘lsa.
Kassatsiya shikoyatini (protestini) ish yuritishga qabul qilishni rad etish to‘g‘risidagi ajrimda
kassatsiya shikoyatini (protestini) ish yuritishga qabul qilishni rad etish asoslari ko‘rsatiladi,
kassatsiya shikoyatini berish chog‘ida to‘langan davlat bojini qaytarish to‘g‘risidagi masala hal
etiladi.
Kassatsiya shikoyatini (protestini) ish yuritishga qabul qilishni rad etish to‘g‘risidagi ajrim
ustidan taftish shikoyati (protesti) berilishi mumkin.
Kassatsiya shikoyatini (protestini) ish yuritishga qabul qilishni rad etish to‘g‘risidagi ajrim
bekor qilingan taqdirda, kassatsiya shikoyati (protesti) sudga dastlab murojaat qilingan kunda
berilgan hisoblanadi.
-modda. Idoraviy normativ-huquqiy hujjatni haqiqiy emas deb topish to‘g‘risidagi ish

|
-modda. Idoraviy normativ-huquqiy hujjatni haqiqiy emas deb topish to‘g‘risidagi ishBog'liq MSIYtK183-modda. Idoraviy normativ-huquqiy hujjatni haqiqiy emas deb topish to‘g‘risidagi ish
bo‘yicha sudning hal qiluv qarorini e’lon qilish
Idoraviy normativ-huquqiy hujjatni haqiqiy emas deb topish to‘g‘risidagi ish bo‘yicha qonuniy
kuchga kirgan hal qiluv qarori sud tomonidan davlat organlarining nizolashilayotgan hujjat e’lon
qilingan rasmiy nashrlariga yuboriladi hamda ko‘rsatilgan nashrlarda darhol e’lon qilinishi lozim.
23-bob. Ma’muriy organlarning va fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining, ular
mansabdor shaxslarining qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat qilish
to‘g‘risidagi ishlarni yuritish
184-modda. Ma’muriy organlarning va fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining, ular
mansabdor shaxslarining qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat qilish
to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib chiqish tartibi
Ma’muriy organlarning va fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining, ular mansabdor
shaxslarining qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat qilish to‘g‘risidagi ishlar sud
tomonidan ushbu Kodeksda nazarda tutilgan umumiy qoidalarga ko‘ra, mazkur bobda belgilangan
xususiyatlarni inobatga olgan holda ko‘rib chiqiladi.
Ma’muriy organlarning va fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining, ular mansabdor
shaxslarining qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat qilish to‘g‘risidagi ishlar, agar
ularni ko‘rib chiqish qonun bilan boshqa davlat organlarining vakolatiga kiritilmagan bo‘lsa, sudda
ko‘rib chiqiladi.
Ma’muriy organlarning va fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining, ular mansabdor
shaxslarining qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat qilish to‘g‘risidagi ishlarni yuritish
fuqarolar yoki yuridik shaxslarning (bundan buyon matnda manfaatdor shaxs deb yuritiladi)
arizalari asosida qo‘zg‘atiladi.
185-modda. Ma’muriy organning, fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organining, ular
|
| |
pedagogik texnologiyalarning

151
Pedagogik texnologiyaning mazmuni
A.
Gumannizatsiyalashtirish va demokratlashtirish
B.
Individuallashtirish
C.
Rivojlantirish
D.
Faollikni oshirish (bajarib o‘rganish)
1.Diagnostika.
2.Ta’lim tizimini differensiallashtirish.
3.Ta’limni loyihalashtirish
4.Innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish
Pedagogik texnologiyaning vazifalari
Pedagogik texnologiya ta’riflari
*
Oldindan loyixalashtirilgan pedagogik jarayonni amaliyotda
rejali va bir maromda tadbiq etish yoki pedagogik masalalarni
yechishga qaratilgan pedagogning uzluksiz o`zaro bog`langan
xarakatlari tizimidir
.
*
Pedagogik texnologiyalar–pedagogning yutuqlariga
kafolat beradigan, aniq ishlab chiqilgan va qat’iy ilmiy
loyixalashtirilgan, takrorlana oluvchi pedagogik harakatlar
tizimdir.
*
Ta’lim jarayonini optimallashtirishga qaratilgan, texnika
hamda inson omillari, uning o‘zaro hamkorligi asosida o‘qitish
jarayoni va bilimlarni egallash,yara
tish, qo‘llash hamda belgilashning tizimli metodidir.
(YUNESKO).
mansabdor shaxslarining qarori, harakati (harakatsizligi) ustidan ariza (shikoyat) bilan sudga

uning huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini buzgan;
uning huquqlari, erkinliklarini amalga oshirishga va qonuniy manfaatlarini ro‘yobga
chiqarishga to‘siqlar vujudga keltirgan;
uning zimmasiga qonunga xilof ravishda biror-bir majburiyat yuklagan;
uning u yoki bu sohadagi faoliyatni amalga oshirishi uchun boshqa to‘siqlar vujudga keltirgan
deb hisoblasa, sudga murojaat qilishga haqli.
186-modda. Ma’muriy organning, fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organining, ular
mansabdor shaxslarining qarori, harakati (harakatsizligi) ustidan ariza (shikoyat) bilan sudga
murojaat etish muddatlari
Agar ushbu Kodeksda yoki o‘zga qonunlarda boshqa muddatlar belgilanmagan bo‘lsa,
ma’muriy organning, fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organining, ular mansabdor shaxslarining
qarori, harakati (harakatsizligi) ustidan ariza (shikoyat) manfaatdor shaxsga o‘zining huquqlari,
erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilganligi to‘g‘risida ma’lum bo‘lgan paytdan e’tiboran olti oy
ichida sudga berilishi mumkin.
Davlat ijrochisining qarorini haqiqiy emas, harakatlarini (harakatsizligini) qonunga xilof deb
topish to‘g‘risidagi ariza (shikoyat) manfaatdor shaxsga o‘zining huquqlari, erkinliklari va qonuniy
manfaatlari buzilganligi to‘g‘risida ma’lum bo‘lgan paytdan e’tiboran o‘n kun ichida sudga berilishi
mumkin.
Ariza (shikoyat) berishning uzrli sababga ko‘ra o‘tkazib yuborilgan muddati sud tomonidan
tiklanishi mumkin.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

V –QISM
17-BOB. SINFDAN TASHQARI ISHLAR
Sinfdan tashqari ishlar umumta’lim maktablarida juda muhim ta’limiy
– tarbiyaviy axamiyatga ega. shuning uchun sinfdan tashqari ishlar o’quv
jaryonining ajralmas qismi hisoblanadi. Sinfdan tashqari ishlarga geogra-
fiya to’garagi, sinfdan tashqari o’qishlar, geografik konferintsiyalar, geog-
rafik kechalar, geografik haftalar, geografik sektsiyalar, geografik jamiyat-
lar, o’lkashunoslik muzeyi, geografik klublar kiradi.
Sinfdan tashqari ishlar o’quvchilarni bilish faoliyatini rivojlantirshda,
mustaqil ishlarni, ko’nikmalarni shakllantirishda, o’quvchilarni tabiatga va
o’z vataniga muhabbat ruhida tarbiyalashda, o’quvchilarni o’z vatanlarini
yutuqlaridan faxirlanish tuyg’ularini shakillantirishda muhim ahamiyatga
ega, shuning uchun sinfdan tashqari ishlarni maqsadi va vazifalari aniq
ishglab chiqilsa ularni samarasi juda yuqori bo’ladi.
Geografiya ta’limining hayot bilan bog’lash bosqichi

O’zbekiston maktakblarida geografiya ta’limini takomillashuvi
.
1966 yil 10 noyabrda ‚O’rta umumiy ta’lim maktablarining ishini yanada
yaxshilash choralari to’g’risida‛ davlat qarori qabul qilindi. Qarorga
muofiq geografiya ta’limini yaxshilash bo’yicha komissiya tuzildi. Mazkur
komissiya tavsiyasiga binoan maktab geografiya kurslari sinflar bo’yicha
quyidagicha taqsimlangan: II sinfda tabiatshunoslik kursi-35 soat; III-
sinfda tabiat shunoslik kursi-70 soat; IV-sinfda tabiatshunoslik kursi 70-
soat; V- sinf da tabiiy geografiya boshlang’ich kursi-70soat; VI- sinfda
materiklar geografiyasi -105 soat; VII-sinf SSR tabiiy geografiyasi -70 soat;
VIII-sinf SSR iqtisodiy geografiyasi-70 soat; IX-sinfda chet mamlakatlar
iqtisodiy geografiyasi-70 soat;
O’zbekistonda geografiya o’qitish metodikasi soxasida XX-arsning
oxiri va mustaqillik yillarida yirik olimlar yetishib chiqdi. Geografiya
o’qitish metodikasi sohasida O.Mo’minov, H.Vaxobov, R.Qurbonniyozov,
P.Musaev, P.G’ulomov, G’.Pardaev va boshqalar katta ishlarni amalga
oshirishgan.
Umumta’lim maktablari uchun darslik va o’quv qo’llanmalari
tayyorlashda
N.Dolimov,
O.Mo’minov,
P.Musaev,
P.G’ulomov,
X.Vaxobov, A.Qayumov, P.Baratov, M.Mamatqulov, A.Abdulqosimov,
R.Qurbonniyozov, A.Soatov va boshqalarning xizmati katta.
Oliy o’quv yurtlari uchun darslik va o’quv qo’llanmalari P.Baratov,
X.Vaxobov,
M.Mamatqulov,
A.Rafikov,
G.Asanov,
M.Nabixonov,
I.Safarov, G’.Pardaev va boshqalar tomonidan yaratilgan.
O’rta asrlarda geografiya ta’limining rivojlanishi

2.2. O’rta asrlarda geografiya ta’limining rivojlanishi. O’rta asrlarda geografiya fani va uni o’qitish metodikasi yanada
rivojlandi va chuqurlashdi. Yangi kitob va darsliklar yozildi, yangi yerlar
ochilishi bilan dunyo kartasi yanada aniqlasha boshladi.
O’rta asrlarda geografiya ta’limining rivojlanishini 2 bosqichga bo’lis-
himiz mumkin: o’rta asrning birinchi bosqichida geografiya ta’limining
rivojlanishi;buyuk geografik kashfiyotlar bosqichida geografiya ta’limining
rivojlanishi.
O’rta asrlarning birinchi bosqichida geografiya ta’limining rivojla- nishi. Mazkur bosqichda geografiya ta’limi asosan sharq mamlakatlarida
rivojlandi. Geografiya ta’limini rivojlanishini mazkur bosqichida quyidagi
natijalar olingan:
-IV asrda Aleksandr Kosma Indikollev tomonidan dunyo kartasi
tuzildi. Uning kartasida shimoliy Afrika, Yevropa, O’rta dengiz, Osiyo,
Kaspiy dengizi tasvirlangan;
-VIII-IX asrlarda Axmad Al-Farg’oniy astrolobiya asbobini yaratdi.
Uning astranomiya darsligi bir necha asrlar davomida Yevropa
mamlakatlarida asosiy darslik sifatida qo’llanildi;
-Muxammad Ibn Al Xorazmiy IX asrda ‚Surat-al-Arz‛ nomli kitob
yozgan;
-Abu Rayxon Beruniy birinchi bo’lib globusni yaratdi. Dunyo kartasini
tuzdi. Geografiya fanini rivojlanishiga katta xissa qo’shdi. U ‚Hindiston‛,
‚Mineralogiya‛, ‚Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar‛, ‚Geodeziya
(matematik geografiya)‛ nomli asarlar yozgan;
-Abu Ali Ibn Sino relefni vujudga kelishida ichki va tashqi kuchlarni
o’rni va ahamiyatini ochib beradi;
-Zaxiriddin Muhammad Bobur o’zining ‚Boburnoma‛ asari bilan
regional geografiyani rivojlanishiga juda katta xissa qo’shdi. Asarda
keltirilgan ma’lumotlar asosida O’rta va Janubiy Osiyo davlatlarining o’rta
asrlardagi tabiiy sharoiti va xo’jaligi haqida fikr yuritish mumkin.
Demak, o’rta asrlarning birinchi qismida geografik bilimlar yanada
kengaygan va chuqurlashgan.
VI. Umum ta’lim dasturining tuzilishi

-o’quv jarayonini tashkil etish, ta’lim mazmunini belgilash, ularni
maxsus dasturlar, o’quv qo’llanmalari bilan ta’minlash masalalaridir.
3.4 Geografiya ta’limining tuzilishi va ta’lim standartlari.
Geografiya ta’limi shakllari va bosqichlariga binoan turlicha tuzilishga
ega.
Geografiya ta’limi xozirgi davrda quydagi qismlarga bo’linadi:
-umuta’lim maktablarida geografiya ta’limi;
-akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida geografiya ta’limi;
-oliy geografiya ta’limi;
-Yordamchi maktablarda geografiya ta’limi;
-Malaka oshirish muassasalarida geografiya ta’limi.
Umumta’lim maktablari geografiyasining asosiy qoidalaridan biri
tabiiy va iqtisodiy geografiyani alohida – alohida o’rganishdir. Bu esa
umumta’lim maktablari geografiyasida tabiiy va iqtisodiy geografiyaning
asoslarini to’la aks ettirishga imkon beradi.
Umum ta’lim maktabi geografiya kurslari zinapoyasimon tuzilishga
ega. Bunda asta-sekin quyi sinfdan, yuqori sinflarga qarab murakkablashib
boradi, qaytarishlarga yo’l qo’yilmaydi, lekin yangi ma’lumotlar ilgari
o’tilgan ma’lumotlar asosida beriladi. Bu esa o’quvchilarni yangi
ma’lumotlarni umuman darsni yaxshi va to’la o’zlashtirishga imkon
beradi.
Geografiya
predmetining
ayrim
kurslarini
o’rganish
tartibi
quyidagidan iborat:
-IV sinf – tabiatshunoslik (35 soat)
-V sinf – tabiiy geografiya boshlang’ich kursi (36 soat)
O’quvchilarni tabiiy muhit xaqidagi tasavvurlarini rivojlantirish

- tajriba –eksperemental usuli tabiatda kuzatish qiyin bo’lgan geog-
rafik voqea va xodisalarni kuzatish uchun qo’llaniladi. Masalan, cho’kindi
jinslarni hosil bo’lishi; qirg’oqlarni to’lqin ta’sirida yemirilishi, quduqlarni
tuzilishi va shakllanishini namoyish qiladigan masalalar;
- qurish va modellashtirish. O’rganilayotgan geografik voqea va xodi-
salarni moxiyatini namoyish qiladigan modellarni turli xillarini yaratish,
priborlar, uskunalar, jihozlarni qurish va yasash. Modellar geografik
ob’ektlarni tuzilishini tadqiq etishda qo’llaniladi. Modellar o’rganilayotgan
geografik ob’ektlar xajmi xaqida tasavvurlar boradi (daryo vodiysi, tog’,
vulkon, jar, to’g’on, fabrika, domna pechi va h.k.);
- sayohat usuli. Geografik voqea va xodisalar, ob’ektlarni tabiatda,
ishlab chiqarishda ko’rgazmalarda, muzeylarda bevosita o’rganiladi;
- manbalarni o’rganish usuli. O’quvchilarni mustaqil ishlarida katta
axamiyatga ega. Mazkur usul geografik voqea va hodisalar hamda
ob’ektlarni o’rganishni turli bosqichlarida qo’llaniladi: tadqiqotni tay-
yorgarlik bosqichida; tadqiqotni o’tkazish boschiqida; tadqiqot natijalarini
umumlashtirish bosqichida;
- kartografik usul. Geografik tadqiqotlarda muhim o’rin tutadi.
Geografiya ta’limida geografik bilimlarni tasvirlashda, tadqiq qilishda va
o’rganishda qo’llaniladi.
Yuqoridagi sinflardan tashqari ishlarni o’tkazish metodlarini o’quv-
chilarni mustaqil bilim olishlarini faollashtirishni turli bosqichlarida
qo’llash mumkin.
Sinfdan tashqari ishlarning maqsadi va vazifalari

ishlarni bajarishda o’tkazilishi mumkin. Buning uchun o’qituvchi quyidagi
yo’nalishlar bo’yicha ma’lumotlar to’plashni o’quvchilarga topshirmog’i
lozim:
-joyni tabiiy geografik sharoiti xaqida: geografik joylanishi, geologik
tuzilishi; foydali qazilmalari; relefi; iqlimi; ichki suvlari; tuprog’i, hayvonot
dunyosi;
- joyning iqtisodiy geografik sharoiti xaqida: iqtisodiy geografik o’rni;
tabiiy resurslari; aholisi; xo’jaligi (sanoati, qishloq xo’jaligi), transporti va
tashqi iqtisodiy aloqalari;
-rekratsion va turistik ob’ektlari.
Mazkur yo’nalish bo’yicha o’quvchilarga alohida – alohida topshi-
riqlar berlishi mumkin. Joyning tuprog’i, o’simligi va hayvonot dunyosi
haqida ma’lumotlar bo’lmasa o’quv sayohatlari davomida yig’ilgan
ma’lumoitlardan foydalanish mumkin.
Mazkur maqsadni bajarish davomida o’quvchilar o’z yashayotgan
joylari xaqida bilimlarni yanada chuqurlatirishadi.