Tarjima nazariyasi - bet 12

|
Tarjima nazariyasi
|
bet | 12/37 | Sana | 08.01.2024 | Hajmi | 325,6 Kb. | | #132473 |
Bog'liq Tarjima nazariyasi-fayllar.orgEvfemizm — bir so‘z, iboraning boshqa so‘z yoki ibora o‘rniga qo’llanilishi.
Lekin evfemizm yoki qog‘ozga o‘rab gapirish nojo'ya iboraning, ijtimoiy tomonidan qabul qilinmagan, yoqimsiz bo’lgan so'zlardan qochish maqsadida qo’llaniladi. Hamma tillarda boshqa so‘z o‘rnida qo’llanuvchi ayniqsa jinsiy aloqa, o'lim va g‘ayritabiiv holatlar doirasida qo’llaniladigan evfemizmlar frazeologik birliklari mavjud. Yahudiylar Xudo so‘zi o'rnida jannat so‘zini qo’llashgan. Ko‘plab tillarda o’lim so'zining o‘ringa boshqa so‘zlarni qolash qabul qilingan. Inglizlar pass away - (narigi dunyoga ketmoq) va boshqa ifodalarni qo’llashadi. Qo'shma Shtatlarda qari odamlami katta yoshdagi shaxslar (senior citizens) deb atashadi. Evfemizmlar tarjima tiliga mos keladigan evfemizm so’zlar bilan qo’llanilishi kerak. Tarjimon uchun eng muhim narsa shuki, u asosiy tildagi evfemizmning tabiiyligini eslab qolish va so‘ng tarjima tilida qabul qilingan va to‘g‘ri keladigan so‘zga tarjima qilishi kerak. Misol uchun: He is sleeping with his father iborasi: U qishlog’iga ketdi (Он уехал в деревню) deb tarjima qilinishi kerak. Biroq ba’zi tillarda U о ‘Idi (Он умер) deb tarjima qilinadi.
Frazeologik mos kelishlarning asosiy turlari quyidagilardir:
To’liq moslashish. Misol: to lose one’s head - kallasini yo‘qotmoq - потерять голову.
Qisman moslashish, ular obrazlilik jihatidan yaqin, lekin leksik tuzilishi, sintaktik kelishuvidan va so‘zlar tartibi jihatidan farqlanadi. Misol: to get out of bed on the wrong foot — встать не с той ноги - chap yoni bilan turmoq.
Moslashishning bo‘lmasligi.
Har xil tillarda ko‘p frazeologik birliklarning frazeologik moslashuvi mavjud emas. Ular realiyadir.
Realiyalar leksik birlik boiib, insonlar hayotidagi milliy urf- odatlar va ularga xos bo‘lgan hodisalami anglatadi.
Bunday frazeologik birliklarni so‘zma-so‘z, analogiya yoki tasviriy yo‘l bilan tarjima qilish yaxshiroqdir. M: Cold war - sovuq urush (холодная война). So‘zma-so‘z tarjima. The apple of my eye – ko’zginamning nuri (мой самый дорогой). Tahlil orqali tarjima. To pull somebody’s leg - mazax qilmoq (издеваться); to enter the House - parlament a’zosi bo‘lmoq (быть членом Парламента).
Shunday qilib, frazeologik birliklarni taijima qilishning qiyin muammolaridan biri, bu ularning vazifaviy va semantik tomondan ajralmas birliklar bo’lib hisoblanishidir. Ularning idiomatik ma’nosi bor va ular nutqdatayyor birlik sifatida namoyon bo’ladi. Frazeologik birliklarning milliy madaniy xususiyatlari mavjud va ular tarjimada muammolar paydo qiladi.
Frazeologik birliklar bir tildan boshqa tilga to‘rt yo‘l orqali tarjima qilinadi:
Grammatik, semantik va uslubiy moslashishlar orqali.
Semantik ekvivalentlar orqali.
Kalka orqali.
Tasviriy (bayon) tarjima orqali.
To’liq frazeologik birliklarning moslashishi 2 ta tilda bir xil bo’lishi mumkin. Black frost - qora sovuq (суровый мороз); to lose one’s head - kallasini yo‘qotmoq (потерять голову)
Frazeologik birliklarni tarjima qilish jarayonida ularning tuzilishi va mazmunini solishtirish orqali funksional va semanitk mustaqil birliklar tanlab olinadi. Bu prinsiplar til elementlarini o‘xshashlik va mos kelishi orqali ifoda qilinadi. Ushbu birliklarning tuzilishi va ma’nosi mos kelishi mumkin yoki moslashishda ayrim kamchiliklar orqali taqdim etiladi.
Frazeologik birliklarning tuzilishi va mazmuni jihatidan to’liq mos bo’lishi kam kuzatiladi. Black frost — qora sovuq (суровый мороз).
Frazeologik birliklarning qisman mos kelishi uchun obrazlilik tomondan bir xil, lekin tuzilish va so‘z tartibi jihatidan bir-biridan farq qiladi. M: to dance to smb's pipe - birovning nog‘orasiga o‘ynamoq (играть в чужие дудки).
Ko‘pgina frazeologik birliklarni rus va o‘zbek tillarida ekvivaletlari mavjud emas. Quyidagi turdagi birliklarni tarjima qilayotganda so‘zma-so‘z tarjima, analogik va tasviriy tarjima turini qo’llash mumkin. M: cold war - sovuq urush (холодная война), the arm’s race - qurollanish poygasi (гонкавооружение). Analogiya tomonidan tarjima qilish esa maxsus milliy hususiyat bo’lgan holda mumkin bo’ladi. M: The apple of my eye - ko'zginamning nuri (мой самый дорогой). Tasviriy tarjima frezeologik birliklarning, bu so‘zlar tuzilishining erkin tarjimasidir. M: to enter the House - parlament a’zosi bo’lmoq (быть членом Парламента).
Frazeologik birliklarda komponentlarni almashtirish, tushirib qoldirish va qo‘shish mumkin. Shuning uchun biz tarjimada quyidagi holatni ta’kidlashimiz lozim.
Tarjimada 2 tildagi frazeologik birliklarning asosiy tuzilishining grammatik shaklini saqlab qolish muhimdir. Aks holda uslubiy va pragmatik ma’nolar tarjimada aks ettirilmay qolishi mumkin. M: Devorni ham qulog’i bor (У стены тоже есть уши) - Walls have ears - mumkin, lekin Wall has an ear - mumkin emas. Frazeologik birliklar to’liq moslashishda o‘zining tuzilishi va ma’nosi leksik birliklarning soni jihatidan farqlansa ham, lekin semantik jihatdan farqlanmaydi. M: Qanday shamol uchirdi (Какой ветер дует) - what wind blows you here.
Asliyat tilidagi frazeologik birlikni ekvivalentini tarjimada topish uchun tarjima tilida mos keladigan variantini tanlanadi. Ushbu frazeologik birliklar leksik komponentlari jihatidan farqlanadi. lekin ularning asliyat va tarjima tilida mazmuni bir xil bo’ladi. Ular tarjimada bir-birlarining o‘rnida qo’llanila oladi, chunki ularning o‘rnida qo’llanishga to‘siq bo’luvchi milliy xususiyatga ega emas. M: to have smth at one’s finger ends - besh qo’lday bilmoq (знать как пять пальцев).
Ba’zida na ekvivalent, na mos keladigan ekvivalent yordam bera oladi.
Bunday holda tasviriy tarjima usuli qo’llaniladi. Bu frazeologik birliklarning erkin ravishda tarjima qilinishdir. M: It is greek to me- jumboq (китайская грамота).
|
| |