Kutubxonalararo abonement

Kutubxonalararo abonement.
AKMlarning kitob fondlari
kitobxonlarning barcha so‘rovlarini hamma vaqt ham to ‘liq
qondira olmaydi. Aksariyat foydalanuvchilar oliy va o ‘rta max
sus bilim yurtlarida sirtdan o‘qishadi, ba’zilar esa ilmiy ish olib
boradilar. Qishloqlarda juda ko‘p fermer xo‘jaliklari, chorva-
dor xo‘jaliklari, qo‘shma korxonalar, kichik korxonalar, shifo-
korlar, o‘qituvchilar, muhandislar xizmat qilishadi. Shu boisdan
ularga, ko‘pincha, AKMlarda topilavermaydigan maxsus va il
miy adabiyotlar kerak bo‘lib qoladi.
Bunday so‘rovlar, ko‘pincha, kutubxonalararo abonement
(MBA) orqali yoki Internet tarmog‘idan masofadan o‘qish
bo‘yicha elektron ma’lumotlami uzatish bilan amalga oshiriladi.
Kutubxonalararo abonement (KAA) kitobxonlarning mazkur
ARMda topilmaydigan kitob to ‘g‘risidagi so‘rovlarini boshqa
AKMlardan olish yo‘li bilan qondiriladi, buning uchun elektron
pochta, faks, Internet xizmatlari ishga tushirilgan. Kitobxonlarga
zarur kitoblar viloyat AKMlarida bo‘lmasa, viloyat AKMi
respublikaning boshqa yirik kutubxonalari, jumladan, A. Navoiy
nomidagi 0 ‘zbekiston Milliy kutubxonasi va Fanlar akade-
miyasining Asosiy kutubxonasiga murojaat qilish mumkin.
Buning uchun hozirgi kunda yaratilayotgan yig‘ma elektron
katalog yordamga keladi. Kitobxon o‘zi yashab turgan hududda
turib, mamlakatimizning qaysi kutubxonasida qanday adabiyotlar
borligi bilan tanishadi. Kutubxonalararo abonement asosida
266
www.ziyouz.com kutubxonasi
gazetalar, jurnallar, xaritalar, tasviriy materiallar va noyob
nashrlardan tashqari, Vatanimizda yoki chet elda nashr etilgan
har qanday asarlarning elektron versiyalaridan foydalanish
mumkin.
Kitoblar KAA bo‘yicha bir oy muddatga yuboriladi. KAA
bo‘yicha adabiyotga buyurtma berish qulay bo‘lishi uchun ta-
lablarning yagona shakli belgilangan. Unda kitob haqidagi
ma’lumotlar — kitob muallifining ism-familiyasi, kitobning nomi,
nashr etilgan joyi va yili, jurnal uchun esa nomi, yili va soni
ko‘rsatiladi. Agar kutubxonada maxsus talab qog‘ozlari bo‘l-
masa, unda KAA bo‘yicha kitoblarga oddiy xat orqali buyurt-
malar, Internet tarmog‘iga ulangan bo‘lsa, elektron pochta orqali
yuboriladi.
Kutubxona xodimi foydalanuvchining mansabi, nashr to‘g‘-
risidagi m a’lumotlarni qayerdan olganligi, so‘roqning maqsadi
va kitobxonning mutaxassisligi va h.k.larni aniqlab, KAA orqali
buyurtma qog‘ozini to‘ldiradi; so‘ralayotgan nashrning bib
liografik m a’lumotlarini tekshiradi va zarurat tug‘ilganida bib
liografik ma’lumotlar bilan birga so‘rovga bibliografik qo‘shimcha
kiritadi.
KAA orqali olingan nashrning avaylab saqlanishi uchun
foydalanuvchi moddiy javobgar hisoblanadi. Buning uchun
kafolat beruvchi huquqiy (yuridik) hujjat buyurtma-qog‘ozi hi
soblanadi.
KAA orqali berilgan nashrlardan foydalanib bo‘lingach,
AKM yoki ARM ularni bevosita saqlovchi-kutubxonaga qay-
tarib yuboradi. Yuborish haqini foydalanuvchi to‘laydi.
Kitobxonlarning so‘rovlarini to‘la qondirish uchun:
• agar nashr band boisa, kitobxonni navbatga qo'yadi;
• asl nusxani berishning imkoniyati bo'lmasa, nashrning
elektron nusxasi jo‘natiladi;
• nashr AKMning fondida bo‘Imaganda, KAA orqali shahar,
viloyat, respublikada belgilangan tartibga muvofiq, buyurtma
boshqa kutubxonalarga o‘tkazib yuboriladi;
• foydalanuvchilarga ularning buyurtmalari boshqa joyga o‘t-
kazib yuborilganligi va navbatga qo'yilgani to‘g‘risida xabar beradi.
267
www.ziyouz.com kutubxonasi
KAA orqali berilgan kitoblar qaytarilgach, buyurtma-qo-
g‘ozga adabiyotning qaytarilgan sanasi qo‘yiladi va u «qaytaril-
gan adabiyot» kartotekasiga olib qo‘yiladi, u m a’lumot, tahlil
va hisobot uchun kamida bir yilgacha saqlanadi.
AKM va ARMlarda KAA orqali foydalanuvchilarning xizmat
ko‘rsatish kartotekasi, KAA orqah kitobxonlarga xizmat ko‘rsatish
kartotekasi va KAA kitobxonlarni ro‘yxatga olish kartotekasiga
asoslanib, KAAda olib borilgan ishlarning liisobi yuritiladi.
KAAning faoliyati to‘g‘risidagi hisobotda KAAdan foydala-
nayotgan kitobxonlar soni, boshqa kutubxonalarga jo ‘natilgan
buyurtmalar, KAA orqali olingan nashrlar (shu jumladan, nusxa-
lar), kutubxonalar tizimida kitobxon a’zo bo‘lgan kutubxonalar
soni to‘g‘risida ma’lumotlar aks ettiriladi.
KAA kitobxonlarni ro‘yxatga olish kartotekasi asosida shu yil
murojaat qilgan kitobxonlarning soni aks ettirilib, ulardan olingan
buyurtmalar va berilgan nashrlar, shuningdek, boshqa kutubxona
larga jo‘natilgan buyurtmalar soni ko‘rsatiladi.
Kutubxona xizmatini xo‘jaliklarga yaqinlashtirish uchun ko‘ch-
ma kutubxonalardan foydalaniladi, asosiy ARMga ega boMmagan
korxona va muassasalar, aholi punktlari va mikrotumanlarda
kutubxona punktlarini tashkil qilishadi. Ko‘chma kutubxonalarning
tarmog‘i kutubxonalar va boshqa idoralarning kutubxonalar
tizimini hisobga olgan holda tashkil etiladi.
0 ‘n beshdan ortiq nostatsionar punktga ega b o ‘lgan
ARMlarda, bolalar ARMlarida va tayanch, shoxobcha kutub-
xonalarida maxsus fond ajratilishi mumkin, ular fanning turli
sohalariga doir dolzarb adabiyotlar bilan toMdiriladi. ARM punkt
lari maxsus ajratilgan fondga ega boimasa, abonement fondidan
vaqtincha foydalanish uchun adabiyot oladi.
Ko‘chma kutubxona tashkil qilish uchun uni ochishga rozilik
bergan tashkilot, muassasa yoki o‘quv yurti bilan ARM o‘rtasida
shartnoma tuziladi. Shartnomaga ko‘ra, tashkilot yoki muassasa
olgan kitoblari uchun moddiy javobgar bo‘ladi, tashkilot, jamo
atchilik asosida kutubxona xodimini ajratadi. Unga ishonch xati
beradi. Agar ko‘chma kutubxonada asosiy ARMning xodimi ish-
lasa, shartnoma tuzmaydi va unga ishonch xati bermaydi.
268
www.ziyouz.com kutubxonasi
Asosiy ARMda har bir kutubxona punkti (ko‘chma kutub
xona) uchun ikki nusxada formular to‘ldiriladi, ulardan biri
ARMda qoldiriladi, ikkinchisi kutubxona punktida saqlanadi.
Ularga ko‘chma kutubxonaga berilgan kitoblar ro‘yxati va
qaytarib olinganJigi to‘g‘risida belgi qo‘yiladi. Formularga har bir
kitob uchun asosiy ARMning xodimi va ko‘chma kutubxona
xodimi imzo chekadi. Ko‘chma kutubxonaga kitoblarning for
mulari olinib, unga ko‘chma kutubxonaning raqami va sana yozi-
ladi, formularga solib qo‘yiladi, har bir ko‘chma kutubxonada
formularga nomlar yozilgan ajratgich qo'yiladi. Tashkilot va
muassasada ko‘chma kutubxona uchun xona va kitoblar saqlash
uchun joy va kitoblar ajratib beriladi, ko‘chma kutubxona mudiri
ARMlardan foydalanish qoidalariga asoslanib, o‘z kitobxonlariga
xizmat ko'rsatadi.
Har bir kitobxonga kitobxon formulari to‘ldiriladi. Mudir
kitoblarning o‘qib bo‘linishiga qarab, ularni asosiy ARMga top-
shiradi va yangilarini olib turadi, o ‘z kitobxonlariga xizmatni
ARM orqali bajaradi. Ko‘chma kutubxona mudiri qabul qilingan
kitoblarga shartnoma tuzib, adabiyotlarni asosiy ARMga topshi-
radi. Agar ko‘chma kutubxonada (statsionar) asosiy ARMning
mutaxassisi xizmat qilsa, shartnoma va unga ishonch xati ras-
miylashtirilmaydi. Agar tashkilot yangi mutaxassis mudirini
tayinlasa, unga yana qaytadan ishonch xati beriladi. Asosiy
ARMda har bir ko‘chma kutubxonaning hujjatlari: ishonch xati,
shartnoma, dalolatnomalar alohida saqlanadi.
Asosiy ARM aholiga nostatsionar xizmat ko‘rsatish ishini
tashkil etish va nazorat qilish uchun tuman Internet tarmog‘idan
uzatadigan elektron ma’lumotlami tayyorlaydi, shahar hududida
ko'chma axborot-resurs markazlarining joylashishi, bibliobuslar-
ning yo‘nalishi va to‘xtash joylarining chizmasini tuzadi; korxona,
fermer xo‘jaliklari, filiallarga xizmat ko‘rsatuvchi kutubxona punkt-
lari ixtiyoridagi nashrlarni almashtirishjadvalini tuzadi; jamoatchi-
kutubxonachilarga metodik yordam ko‘rsatish rejasini tuzadi.
Kutubxona punktining ish tartibi xizmat ko'rsatilayotgan aho
liga va shahar tumanlarida istiqomat qiluvchilarga ma’lum qilinadi.
269
www.ziyouz.com kutubxonasi
Internet tarmog‘idan uzatiladigan elektron m a’lumotlar ARM
punktining jamg‘armasi o‘z ichiga asosiy fan sohalariga doir
adabiyotlarni, dolzarb ijtimoiy-siyosiy, badiiy va bolalar adabiyot-
larini, eng yangi axborotlarni olishi kerak. Ishlab chiqarish
adabiyotlari xizmat qilinayotgan xo‘jaliklarning iqtisodiy-kasbiy
yo‘nalishi va kitobxonlarning ehtiyojlarini hisobga olgani holda
tanlanadi.
ARM punktida tizimdagi kutubxonalar fondida mavjud bo‘lgan
har qanday nashrga buyurtma qilinishi mumkinligi to‘g‘risida e’lon,
shuningdek, kutubxonalararo abonementdan, elektron pochta,
faks, Internetdan foydalanish qoidasi bo‘lishi kerak. Jamoatchi
kutubxonachi o‘z kitobxonlari uchun zarur bo ‘lgan kitoblarga
buyurtmalar oladi, ularni kutubxonaga topshirib, bajarilishini
kuzatadi.
ARM punktining foydalanuvchilarga yangi nashrlar to ‘g‘ri-
sida axborot berish va kutubxona tizimining yagona fondini tar-
g‘ib qilish, tavsiya, bibliografik ko‘rsatkichlar yordamida, elek
tron ma’lumotlar hamda vaqt-vaqti bilan tashkil qilinadigan
ko‘rgazma-ko‘riklardan foydalanish orqali amalga oshiriladi.
ARM punktining kitobxonlarga xizmat ko‘rsatishga doir
ishlarini hisobga olish (kitobxonlar soni, qatnov soni, berilgan
kitoblar, ommaviy tadbirlar va boshqalarning soni) asosiy ARMda
qo‘llaniladigan kundalikda yuritiladi. M a’lumotlar kutubxona
punkti ixtiyorida boigan ARMning hisobotiga qo‘shib yuboriladi.
|