nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Drayver - - Informatikaning asosiy atamalari

|
Informatikaning asosiy atamalari
|
bet | 28/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатDrayver - Boshqaruvchi dastur. Odatda, bu bajarilayotgan dasturning ma’lum moslama bilan o‘zaro ishlashini ta’minlovchi va undan qulay foydalanishga yordam beruvchi amaliy tizimning
49
dasturidir. Masalan, klaviatura, displey, sichqoncha, printer va shular kabi drayverlar mavjud. Drayver dasturlarning moslamaga qaratilgan buyruqlarini qabul qilib, ularni moslamani boshqarish buyruqlariga aylantiradi, shuningdek u xizmat ko‘rsatilayotgan moslamadan uzilishlarni qayta ishlaydi. Bunda drayver moslamaning tuzilishidagi xususiyatlar va vaqtning voqeiy ko‘lamidagi ishlash xususiyatlarini hisobga oladi. Moslama mumkin bo‘lgan moslamalar ro‘yxatiga kiritilgan bo‘lsa, bunday moslama drayveri odatda amaliy tizim tarkibiga kiradi. Moslamalar drayverlari kompyuter yoqilganda avtomatik tarzda yuklanib, undan keyin foydalanuvchi uchun ko‘rinmas tarzda bajariladi.
Dron - uchuvchisiz havo vositasi. Masofadan boshqariladigan uchuvchi, suzuvchi transport vositalari. Dronlar yo‘nalish bo‘yicha mustaqil (kompteri tufayli) uchishi yoki yerdagi buyruqlarni bajarishi mumkin.
Masofadan boshqariladigan uchar, suzar va transport vositalari. Dronlar yo‘nalish bo‘yicha mustaqil (bort kompteri tufayli) uchishi yoki yerdagi uchuvchi buyruqlarni bajarishi mumkin.
Asosiy qo‘llanish sohalari:
Sug‘arta talablarini validlash
Infratuzilma tekshirish
Yuk yetqazish
Qurilish maydonini boshqarish
O‘rmon ho‘jaligi
Asbob-uskunalar holatini nazorat qilish
Dyuym (niderlandcha katta barmok) - Yevropaning metrli bo‘lmagan o‘lchov tizimlarida ishlatiladigan o‘lchov birligi. Tarixdan esa dyuym - katta erkak kishining katta barmogi enini bildiradi. Bugungi kunda kompyuter grafikasidagi o‘lchov birligi hisoblanib, 1 dyuym 2,54 santimetrga teng.
50
- Ye –
ERP - korxonaning ishlab chiqarish, moddiy, mehnat va moliyaviy resurslarini boshqarish muammolarini izchil hal etish konsepsiyasi, ba’zan korxona miqyosida resurslarni rejalashtirish tizimi deb ataladi.
ERP II (Enterprise Resource and Relationship Processing - bu ERP funksiyalaridan tashqari, korxonaning o‘ziga xos xususiyatlarini, ichki va tashqi hamkorlikni, operatsion va moliyaviy jarayonlarni integratsiyalashuvini ta’minlash uchun dasturni ishlab chiqish va amalga oshirish strategiyasidir.
|
| |
-Belit - 1. Axborot tizimlarini (AT) loyihalash texnologiyasining asosiy tushunchalari

|
1. Axborot tizimlarini (AT) loyihalash texnologiyasining asosiy tushunchalari
|
bet | 13/50 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 86,94 Kb. | | #137189 |
Bog'liq 1. Axborot tizimlarini (AT) loyihalash texnologiyasining asosiy 7-Belit
1. AT dasturiy ta'minotining hayotiy tsikli tushunchasi. Hayotiy tsikl jarayonlari: asosiy, yordamchi, tashkiliy
Axborot tizimlarini loyihalash metodologiyasi tizimlarni yaratish va ularga xizmat ko'rsatish jarayonini ularda bajariladigan bosqichlar va jarayonlarning ma'lum bir ketma-ketligi sifatida ifodalovchi AT hayotiy tsikli ko'rinishida tavsiflaydi. Har bir bosqich uchun bajarilgan ishlarning tarkibi va ketma-ketligi, olingan natijalar, ishni bajarish uchun zarur bo'lgan usul va vositalar, ishtirokchilarning roli va mas'uliyati va boshqalar belgilanadi. AT hayotiy tsiklining bunday rasmiy tavsifi jamoaviy rivojlanish jarayonini rejalashtirish va tashkil etish va ushbu jarayonni boshqarishni ta'minlash imkonini beradi.
AT dasturiy ta'minotining hayotiy tsikli deb tizimni yaratish va ishlatish jarayonida sodir bo'ladigan bir qator hodisalar sifatida ko'rsatish mumkin.
hayot tsikli modeli tizimning turli holatlarini aks ettiradi, bu ATga bo'lgan ehtiyoj paydo bo'lgan paytdan boshlab va u butunlay foydalanishdan chiqqan paytgacha tugaydi. Hayotiy tsikl modeli - tizimning butun hayoti davomida, talablarni aniqlashdan to undan foydalanishni yakunlashgacha bo'lgan dasturiy mahsulotni ishlab chiqish, ishlatish va texnik xizmat ko'rsatish jarayonida amalga oshiriladigan jarayonlar, harakatlar va vazifalarni o'z ichiga olgan tuzilma.
Hayotiy tsikl jarayonlari
1. Asosiy jarayonlar:
o sotib olish;
o yetkazib berish;
o rivojlanish;
o operatsiya;
o Eskort.
2. Yordamchi jarayonlar:
o hujjatlar;
o konfiguratsiyani boshqarish;
o sifat kafolati;
o muammoni hal qilish;
o audit;
o attestatsiya;
o birgalikda baholash;
o Tasdiqlash.
3. Tashkiliy jarayonlar:
o infratuzilmani yaratish;
o boshqaruv;
o ta'lim;
o yaxshilash.
|
| |
Malaka oshirish

|
Malaka oshirish
|
bet | 1/16 | Sana | 23.12.2023 | Hajmi | 369,53 Kb. | | #127750 |
Bog'liq Malaka oshirish AKT 2023
1. SCRATCH dasturida Sprayt nima?
2.
Ochiq axborot resurslari yordamida interaktiv vertual muhitda amalga oshiriladigan moslashuvchan va induviduallashtirilgan yangi global ta’lim texnologiyasi bu?
3.
Dasturlash tillari to'g'ri ko'rsatilgan qatorni toping?
Python, php, c#, css, Java
4.
STEAM ta’limi orqali o‘quvchilarning egallangan bilimlari nimaga imkon beradi?
O‘quvchilarning kelajakdagi hayotiga ko‘maklashadi
5.
Innovatsion faoliyatining samaradorligi nima bilan belgilanadi?
6.
Qaysi qatorda axborotlar bilan ishlash kompetensiyasi to'g'ri ko'rsatilgan?
7.
Matnli vositalarga kiradigan jihozlar qaysi qatorda ko'rsatilgan?
8.
Innovatsiya nima?
ingliz tilidan (“innovation”) “yangilik kiritish”, "o'zgartirish"
9.
Bulutli dasturlar texnologiyasi qanday vazifani bajaradi?
Internetga asoslangan platforma, bu resurslar serverdan mijozga tarmoqlar kanallari orqali ma'lumot yetkazadi
10.
An’anaviy ta’lim metodlari qaysi qatorda ko'rsatilgan?
11.
Tyutor kim?
ustoz, murabbiy vazifasini bajaradi
|
| |
Shukurov akmal uktamovich iqtisodiyotda axborot komplekslari va texnologiyalari

2
UDK: 364:4.333.229
BВК: 43.745
Shukurov A.U.
Iqtisodiyotda axborot komplekslari va
texnologiyalari
О‘quv qо‘llanma. «Intellekt» nashriyoti, 2021. –199 bet.
Bu о‘quv qо‘llanma namunaviy va ishchi о‘quv reja hamda о‘quv
dasturga muvofiq ishlab chiqilgan bо‘lib fanni о‘rganish
uchun zarur
bо‘lgan asosiy tushuncha va masalalarni о‘z ichiga oladi.
Mazkur о‘quv qо‘llanmadan bakalaviriyatning barcha yо‘nalishlarida
“Iqtisodiyotda axborot komplekslari va texnologiyalari” fanini о‘qitishda,
shuningdek fan о‘qituvchilari,
mustaqil ilmiy izlanuvchilar,
qiziquvchilar
foydalanishlari mumkin. “Iqtisodiyotda
axborot komplekslari va
texnologiyalari” nomli о‘quv qо‘llanma 2-qism.
Taqrizchilar:
Z.U.Uzoqov
-
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi
TATU Qarshi filiali dotsenti.
B.M.Suropov
-
Qarshi muhandislik iqtisodiyot instituti “Axborot texnologiyalari”
kafedrasi mudiri, pedagogika fanlari bо‘yicha falsafa doktori (PhD),
dotsent.
ISNB 978-9943-7745-8-2
© A.U.Shukurov, 2021
© «Intellekt» nashriyoti, 2021
Bosh rejaning asosiy ko`rsatkichlari

|
Bosh rejaning asosiy ko`rsatkichlari
|
bet | 2/5 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 203,33 Kb. | | #108678 |
Bog'liq Amaliy 1Bosh rejaning asosiy ko`rsatkichlari
Bosh rejaning asosiy ko`rsatkichlari quyidagilar:
- qurilish maydoni;
- qurilish zichligi;
- hududdan foydalanish koeffitsienti;
- ko`kalamzorlashtirish koeffitsienti.
Qurilish maydoni, bino va inshoatlar maydonlarining yig`indisidan iborat. Unga yo`lkalar, avtomobil harakatlanish yo`llari, ochiq va shaxsiy avtomobillar saqlash joylari, sport va dam olish maydonchalari yuzasi kirmaydi.
Qurilish zichligi qurilish maydonining hudud maydoniga nisbati sifatida aniqlanadi. “Qurilish me`yorlari va qoidalari” talablariga ko`ra, qurilish zichligi imkoni boricha yuqori bo`lishi lozim va u hozir mavjud loyihalarda 45...60 %ni tashkil etadi.
Hududdan foydalanish koeffitsienti binolar, inshoatlar, ochiq maydonchalar, avtomobil harakatlanish yo`llari, yo`lkalar, ko`kalamzorlashtirish maydonchalari yuzalarining umumiy hudud yuzasiga nisbati sifatida aniqlanadi.
Ko`kalamzorlashtirish koeffitsienti ko`kalamzorlar maydonining umumiy hudud maydoniga nisbati sifatida aniqlanadi.
Hisobot mazmuni :
1. Ishdan maqsad:
2. Avtotransport korxonasi bosh rejasini rejalashtirish uchun zarur ko`rsatkichlarni qabul qilish va tahlili;
3. Xulosa;
Laboratoriya ishi № 9
Mavzu: Avtotransport korxonasi loyihasining texnik-iqtisodiy ko`rsatkichlarini kompyuterda hisoblash
1.Ishdan maqsad:
Talabalarga Avtotransport korxonasi loyihasining texnik-iqtisodiy ko`rsatkichlarini hisoblashda kompyuterni qo`llashni o`rgatish.
2.Ishning mazmuni:
Avtotransport korxonasi loyihasining texnik-iqtisodiy ko`rsatkichlarini kompyuterda «EXCEL» dasturi yordamida hisoblash.
3.Jihozlar:
1. Zamonaviy kompyuterlar.
2. Adabiyotlar.
4.Ishning bajarilish tartibi:
1. Boshlang`ich ma`lumotlarni qabul qilish;
Ishni bajarish uchun boshlang`ich ma`lumotlar kurs ishi uchun berilgan topshiriqdan olinadi yoki o`qituvchi tomonidan beriladi.
2. Kompyuterda hisoblash tartibi;
Topshiriqni kompyuterda bajarish uchun boshlang`ich ma`lumotlar to`liq qabul qilingan va o`qituvchi tomonidan tekshirilgan bo`lishi shart.
3. Avtotransport korxonasi loyihasining texnik iqtisodiy ko`rsatkichlari hisobi kompyuter yordamida aniqlanadi.
Muayyan ATK sharoiti uchun solishtirma texnik-iqtisodiy ko`rsatkichlar etalon ko`rsatkichlar qiymatini quyida ko`rsatilgan omillarni hisobga oluvchi koeffitsientlarga ko`paytirish orqali hisoblanadi:
avtomobillar soni - Kai;
avtomobillar turi - Kx;
tirkamalar borligi - Ktb;
avtomobilning kunlik o`rtacha yurgan yo`li - KL;
avtomobillarni saqlash sharoitlari - Ks;
avtomobillarni ishlatish sharoiti toifasi - Kish;
iqlim sharoiti - Kiq.
1 – jadval
|
| |
ATK bo`yicha bir avtomobilga to`g`ri keladigan solishtirma texnik- iqtisodiy ko`rsatkichlar

|
ATK bo`yicha bir avtomobilga to`g`ri keladigan solishtirma texnik- iqtisodiy ko`rsatkichlar
|
bet | 3/5 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 203,33 Kb. | | #108678 |
Bog'liq Amaliy 1ATK bo`yicha bir avtomobilga to`g`ri keladigan solishtirma texnik- iqtisodiy ko`rsatkichlar
Ko`rsatkichlar
|
ATK
|
Engil avtomobil-
lar
|
Avtobus-
lar
|
Yuk avtomobil-
lari
|
Yo`ldan tashqarida ishlaydigan o`zi ag`dargich avtomobillar
|
Ishlab chiqarish ishchilari soni
|
0,22
|
0,42
|
0,32
|
1,50
|
Ishchi postlar soni
|
0,08
|
0,12
|
0,10
|
0,24
|
Ishlab chiqarish binolari va omborxonalar maydoni, m2
|
8,50
|
29,00
|
19,00
|
70,00
|
Mahmuriy-maishiy binolar maydoni, m2
|
5,60
|
10,00
|
8,70
|
15,00
|
Saqlash maydoni, m2
|
18,50
|
60,00
|
37,20
|
70,00
|
Hudud maydoni, m2
|
65,00
|
165,00
|
120,00
|
310,00
|
Koeffitsientlar qiymatlari 2- ilovada keltirilgan.
Loyihalanayotgan ATK uchun texnik-iqtisodiy ko`rsatkichlarning qiymatlari etalon sharoit uchun solishtirma ko`rsatkichlarni muayyan sharoitni hisobga oluvchi koeffitsientlarga ko`paytirish orqali aniqlanadi.
,
,
,m2
, m2
, m2
, m2.
Loyihalangan avtotransport korxonasi uchun loyihaning texnik-iqtisodiy ko`rsatkichlari quyidagicha aniqlanadi:
Loyihalanayotgan ATK texnik-iqtisodiy ko`rsatkichlari etalon sharoit uchun olinib, muayyan sharoitga keltiruvchi koeffitsient orqali to`g`rilangan ko`rsatkichlar bilan taqqoslanganda, ulardan keskin oshib ketmasligi lozim. Agar birorta ko`rsatkich qiymati keskin oshib ketsa, hisob-kitoblar ko`rilib, bosh reja va ishlab chiqarish binolari echimlari tahlil qilinadi. Lozim bo`lgan holda progressiv me`yorlar va yangi echimlar asosida loyiha qayta ko`rib chiqiladi yoki loyihaning oldingi qiymatlari asoslanadi
4. Kompyuterda aniqlangan hisoblash natijalarini tahlil qilish va bajarilgan ish bo`yicha xulosa:
Laboratoriya ishi № 10
Mavzu: TXK va JT texnologik jarayonining mexanizatsiyalash darajasini hisoblash
1. Ishning maqsadi:
ATK va ATXKS misolidagi texnologik jarayonlarning mexanizatsiya me`yori va mexanizatsiya darajasini aniqlash va ularni takomillashtirish bo`yicha taklif berish.
2. Ishning mazmuni:
- ATK va ATXKS mintaqasi yoki ustaxonasida texnologik jarayonlarning mexanizatsiya ko`rsatkichlarini aniqlash bo`yicha ma`lumotlar tahlili.
-Mexanizatsiya ko`rsatkichlari bo`yicha xulosa.
-Mexanizatsiya ko`rsatkichlarini aniqlashning texnologik xisobi.
-Mexanizatsiyalashni oshirish bo`yicha takliflar.
3. Xona va jihozlar:
Avtotransport tarmog`i korxonasining ustaxona va mintaqalari, sekundomer yoki soat, kalg’kulyator
4. Ishning bajarish tartibi:
1. Avtomobillarga texnik xizmat ko`rsatish va joriy ta`mir ishlab chiqarish jarayonining mexanizatsiya ko`rsatkichlari bilan tanishish;
2. Avtomobillarga texnik xizmat ko`rsatish va joriy ta`mir ishlab chiqarish jarayonini o`rganish uning texnologik xaritasini tuzish;
3. Avtomobillarga texnik xizmat ko`rsatish va joriy ta`mir ishlab chiqarish jarayonining mexanizatsiya ko`rsatkichlarini xisoblash va tahlil qilish;
|
| |
Umumiy ma`lumotlar - Amaliy №2 Mavzu: Avtotransport korxonalarini bosh reja ishlab chiqish. Ishning maqsadi

Umumiy ma`lumotlar.
Ishlab chiqarish jarayonida mexanizatsiya deb, qo`l mehnatini mashina va mexanizmlar ishi bilan almashtirish, shuningdek, mavjud mashina va mexanizmlarni zamonaviysi bilan almashtirish tushuniladi.
Mexanizatsiya me`yorini hisoblash
Mexanizatsiya me`yori u mexanizatsiyalashgan mehnat xajmining umumiy mehnat xajmiga nisbati orqali aniqlanadi.
U= (Tm /Tu)*100 %
Bu yerda : Tm — Texnologik xujjatlarda keltirilgan jarayonlardagi operatsiyalarning mexanizatsiyalashgan mehnat xajmi, odam*min; Tu —barcha operatsiyalardagi mehnat xajmi, odam*min;
Mexanizatsiya darajasi ishchi funktsiyalarning odam bilan qo`llanilishi va bu jarayonlarning avtomatlashtirilgan texnologik jarayon bilan farqini foizdagi taqqoslash bilan aniqlanadi.
S= (M / (4N) )*100%;
M=Z1M1+ Z2M2+ Z3 M3+ Z3,.5 M3,5+ Z4M4
Bu yerda: 4— ATK uchun maksimal bo`g`in; N ——operatsiyalarning umumiy soni; Z1... Z4 — jihozning bo`g`ini, tegishlicha 1...4 ga teng ; M1 . . . M4 — Z1... Z4 bo`g`inlarda qo`llanilayotgan jihozning mexanizatsiyalashgan operatsiyalar soni
Qo`llanmaga ko`ra mexanizatsiya vositalari o`ziga yuklatilgan vazifaga qarab quyidagilarga bo`linadi:
Qo`l mehnati qurollariga( gaykali kalitlar ,otvyorkalar va boshqalar) z=0;
Qo`lda ishlaydigan mashinalarga (press, parma,mustaqil energiya manbaiga ega bo`lmagan tashxislash qurilmalari) z=1;
Mexanizatsiyalashgan qo`l mashinalariga(elektroteshish dastgohlari, elektroparma, pnyovmogaykaburagich va boshqa tashqi energiya manbaiga ega bo`lgan mashinalar) z=2;
Mexanizatsiyalashgan mashinalarga (universal dastgohlar, presslar,kran balkalar,tashxislash stendlari va avtomatik boshqaruv tizimiga ega bo`lmagan jihozlar) z=3;
Yarimavtomat mashinalarga(havo tarqatuvchi avtomat kolonkalar, konveyersiz avtomat yuvgichlar,avtomatik tashxislash jihozlari) z=3.5
Avtomat mashinalarga (quritish va bo`yash kameralari,avtomatik yuvgichlar) z=4;
ATK da qo`llaniladigan texnologik jihozga mos ravishda bo`g`in beriladi.
Masalan: ko`rish chuqurligi ko`targichi R-637ga z=3; Oldi ko`prikni tekshiruvchi moslamaga z=1; g`ildirak yaqinlashuvini tekshiruvchi chizg`ichga z=0.
|
Tunnel o'qlari. Ishlar va diagrammalarning raqamlanishi

|
Tunnel o'qlari. Ishlar va diagrammalarning raqamlanishi
|
bet | 42/50 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 86,94 Kb. | | #137189 |
Bog'liq 1. Axborot tizimlarini (AT) loyihalash texnologiyasining asosiy 3. Tunnel o'qlari. Ishlar va diagrammalarning raqamlanishi. Tunnel qilish faqat tajribali tahlilchilar uchun diagrammalarni o'qish va tushunish juda qiyin bo'lgan hollarda tavsiya etiladi. Tunnelda o'qlarni joylashtirish nafaqat qulaylik uchun - bu tizimni tavsiflash uchun emas, balki uning tavsifini sezilarli darajada soddalashtirish uchun modelni nozik sozlashning muhim usuli. "Tunnel" holatini o'qga o'rnatish tahlilchiga yuqori darajadagi diagrammalarni keraksiz tafsilotlar bilan tartibsiz to'ldirishdan qochish imkonini beradi va tunnel strelkasida uni aniqlaydigan belgining mavjudligi chalkashmasdan kerakli tafsilotlarning ko'rinishini boshqarishga imkon beradi. ota-ona diagrammalarining umumiy tavsiflari. Bundan tashqari, tunnel yozuvi faqat modelning yuqori darajalari uchun zarur bo'lgan ma'lumotlarni yashirishga yordam beradi, bu esa parchalanish diagrammalarini keraksiz ma'lumotlar bilan to'ldirish imkoniyatini minimallashtiradi.
4. Ma'lumotlarning mantiqiy modelini yaratish: mantiqiy model darajalari; sub'ektlar va atributlar. Mantiqiy modelning uchta darajasi mavjud bo'lib, ular ma'lumotlar to'g'risidagi ma'lumotlarni taqdim etish chuqurligida farqlanadi:
Shaxs o'rtasidagi munosabatlar diagrammasi yuqori darajadagi ma'lumotlar modelidir. U predmet sohasining asosiy biznes qoidalarini aks ettiruvchi sub'ektlar va munosabatlarni o'z ichiga oladi. Bunday diagramma unchalik batafsil emas, u IS uchun asosiy talablarni qondiradigan asosiy ob'ektlar va ular orasidagi munosabatlarni o'z ichiga oladi. Shaxs o'rtasidagi munosabatlar diagrammasi ko'p-ko'p munosabatlarni o'z ichiga olishi mumkin va kalitlarning tavsifini o'z ichiga olmaydi. Odatda, ERD mavzu bo'yicha mutaxassislar bilan taqdimotlar va ma'lumotlar tuzilmasini muhokama qilish uchun ishlatiladi.
|
| |
Resurslarni Kamaytirish - Dasturiy inginiring

|
Dasturiy inginiring
|
bet | 2/5 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,4 Mb. | | #235102 |
Bog'liq 1-mustaqil ish tizimli dasturlashResurslarni Kamaytirish
Effektiv xotira foydalanishi tizim resurslari, xususan, smartfonlar va integratsiyalangan tizimlar kabi cheklanmagan xotira hajmi bilan jihozlangan. Xotira isrofini minimallashtirib va xotirani kerak bo'lmagan holatda bo'shatish orqali, dasturlar kichik hajm bilan ishlaydi, bunday qilib, mavjud resurslarni qo'pol ishlatmasdan bir nechta dasturlarni bir vaqtda ishga tushirish mumkin.
O'sish va Moslashuvchanlik
Yaxshi loyihalangan xotira boshqarish strategiyalari, ma'lumotlar va foydalanuvchi talablari kengayib borishiga imkon beradi. Xotirani samarali boshqarish orqali dasturchilar o'zlarining dasturlarini kattalashtirish, ko'p foydalanuvchilarni qo'llab-quvvatlash va ko'p murakkab ma'lumotlarni boshqarish mumkinligini ta'minlashadi, bu holatda barqarorlik yoki javobgarlikni buzmaydi. Ushbu moslashuvchanlik, ko'payishqoqli va kelajakdagi tajribali dasturiy yechimlar yaratishda ahamiyatga ega.
Xavfsizlik va Barqarorlik
Effektiv xotira boshqarishda xavfsizlik choralari korilgan bolsa tizim barqaror ishlaydi. Xotira bilan bog'liq xato, masalan, bufer to'zalashlari va xotiradagi malumotlarda chalkashliklar, xakerlar xujumi yoki boshqa nojoya oqibatlarga olib kelishi mumkin . Kuchli xotira boshqarish usullaridan foydalanish dasturining umumiy xavfsizligini va barqarorligini oshiradi.
Asosiy xotira taqsimlash strategiyalari
Dasturlash olamida samarali xotira boshqarish, dasturiy ta'minotning optimal ishlashini va barqarorligini ta'minlashning muhim an'aniy qismidir. Bu muammo asosidagi xotira ajratish strategiyalari, kompyuter tizimlari xotira resurslarini boshqarish va foydalanishning asosiy asosidir. Ushbu strategiyalar umumiy ravishda ikki asosiy boshqaruvga bolinadi: statik xotira ajratish va dinamik xotira ajratish.
Statik xotira ajratish, dastur komponentlariga xotira taqsimlashi paydo bo'lgan vaqt vaqtida joylashtiriladi. Ushbu usul, talab etiladigan xotira maydonining oldindan bilinadigan va ajratilganini anglatadi. Lekin, bu usul muammolarga olib kelishi mumkin, chunki har bir komponentga ajratilgan xotira o'zgarmaydigan va soat bo'ylab o'zgartirib bo'lmaydigan.
Dinamik xotira ajratish esa dastur tomonidan talab etilgan va bo'shatilgan xotirani boshqarishni o'z ichiga oladi. Ushbu murakkablik, o'zgaruvchan talablarni qondirish uchun xotirani yutib olishga imkon beradi. Dinamik xotira ajratish, C dasturlashida malloc(), calloc(), free() kabi xotira boshqarish funksiyalari yordamida yoki C++ dasturlashida new va delete operatorlari yordamida amalga oshiriladi.
Statik va dinamik xotira ajratish strategiyalari odatda dastur ilova talablari tomonidan belgilanadi. Statik xotira ajratish oddiyroq dasturlar uchun afzaldir, ammo dinamik xotira ajratish o'zgaruvchan xotira talablari murakkab, majburiy dasturlar uchun mosdir.
|
| |
Ma'lumotlar tuzilishi modellari. Kompaniyaning to'liq biznes modeli

|
Ma'lumotlar tuzilishi modellari. Kompaniyaning to'liq biznes modeli
|
bet | 44/50 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 86,94 Kb. | | #137189 |
Bog'liq 1. Axborot tizimlarini (AT) loyihalash texnologiyasining asosiy 2. Ma'lumotlar tuzilishi modellari. Kompaniyaning to'liq biznes modeli. Har qanday ma'lumotlar bazasining yadrosi ma'lumotlar modelidir. Ma'lumotlar modeli - bu ma'lumotlar tuzilmalari va ularni qayta ishlash operatsiyalari to'plami. Ma'lumotlar modeli yordamida axborot ob'ektlari va ular o'rtasidagi munosabatlarni tasvirlash mumkin. Keling, ma'lumotlar modellarining uchta asosiy turini ko'rib chiqaylik: ierarxik, tarmoq va relyatsion.
Ma'lumotlarning ierarxik modeli - bu ularning bo'ysunish tartibiga ko'ra joylashtirilgan va strukturada teskari daraxtni tashkil etadigan ma'lumotlar elementlari to'plami. Ierarxik ma'lumotlar modelining asosiy tushunchalariga quyidagilar kiradi: daraja, tugun va munosabatlar.
Ierarxik tuzilma quyidagi talablarga javob berishi kerak:
pastki darajadagi har bir tugun yuqori darajadagi faqat bitta tugunga ulanadi;
yuqori darajadagi faqat bitta ildiz tugun mavjud, boshqa tugunga bo'ysunmaydi;
ildiz tugunidan har bir tugunga aynan bitta yo'l bor.
Kompaniyaning biznes salohiyati va funktsional imkoniyatlarini yaratish menejmentning javobgarligi sohalarini aniqlash uchun proektsion matritsadan foydalanishga imkon beradi.
Proektsion matritsa - bu ularning har qanday kombinatsiyasida klassifikatorlar o'rtasidagi munosabatlar tizimini belgilaydigan matritsa shaklida taqdim etilgan model.Ishbilarmonlik salohiyati, funktsionalligi va tegishli javobgarlik matritsalarining tavsifi kompaniyaning statik tavsifidir. Shu bilan birga, kompaniyada yuz beradigan jarayonlar minimallashtirilgan shaklda (funktsiyalar sifatida) aniqlanadi, tasniflanadi va bu juda muhim, ijrochilarga (ushbu jarayonlarning kelajakdagi egalari) tayinlanadi. Biznesni modellashtirishning ushbu bosqichida umumiy qabul qilingan asosiy ichki qoidalar to'plami shakllanadi:
kompaniyaning tashkiliy va funktsional tuzilishi to'g'risidagi asosiy Nizom;
faoliyatning ayrim turlari (moliyaviy, marketing va boshqalar) to'g'risidagi Nizom to'plami;
tarkibiy bo'linmalar (ustaxonalar, bo'limlar, sektorlar, guruhlar va boshqalar) to'g'risidagi Nizom to'plami;
|
| |
malloc(), calloc(), free(), new, delete

|
malloc(), calloc(), free(), new, delete
|
bet | 3/5 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,4 Mb. | | #235102 |
Bog'liq 1-mustaqil ish tizimli dasturlashmalloc(), calloc(), free(), new, delete
C tilida, siz malloc() funktsiyasidan foydalanib xotirani dynamik ravishda ajratishingiz mumkin, calloc() funktsiyasidan esa xotirani ajratib va uning barcha qiymatlarini nolga tenglash orqali yaratishingiz mumkin, free() funktsiyasi esa ajratilgan xotirani ozod qilish uchun ishlatiladi.
Quyidagi misolni ko'ring:
#include
#include
int main() {
int *ptr = (int*)malloc(5 * sizeof(int));
if (ptr == NULL) {
printf("Xotirani ajratishda xato yuz berdi\n");
return 1;
}
for (int i = 0; i < 5; i++) {
ptr[i] = i + 1;
}
for (int i = 0; i < 5; i++) {
printf("%d ", ptr[i]);
}
free(ptr);
return 0;
}
C++ tilida, siz new operatoridan foydalanib xotirani dynamik ravishda ajratishingiz mumkin va obyektlarni yaratish mumkin. Uning qarshi tomoni delete operatori esa ajratilgan xotirani ozod qilish va obektlarni bekor qilish uchun ishlatiladi.
Quyidagi misolni ko'ring:
#include
int main() {
int *ptr = new int[5];
for (int i = 0; i < 5; i++) {
ptr[i] = i + 1;
}
for (int i = 0; i < 5; i++) {
std::cout << ptr[i] << " ";
}
delete[] ptr;
return 0;
}
Xotirani ajratishda xotirani ozod qilish uchun free() funktsiyasidan C tilida yoki delete operatoridan C++ tilida foydalanishni unutmangiz.
Xotirani Statik Taqsimlash
Definitions
Statik xotira ajratish, o'zgaruvchanlarni va ma'lumot strukturalarini kompilyatsiya vaqti uchun xotiraga taqsimlash jarayonini ifodalaydi. Ushbu usulda, har bir o'zgaruvchan uchun talab etiladigan xotira miqdori dasturning tuzilish bosqichida aniqlanadi va dastur ishga tushirilish davomida o'zgarmaydigan bo'ladi. Bu degani, bu o'zgaruvchanlar uchun xotira joylari oldindan ajratiladi va ish vaqti davomida o'zgartirib bo'lmaydi.
Advantages
Statik xotira ajratishning asosiy afzalligi uning oddiylik va samaradorligidir. Xotira talablaridan oldin bilinadiganligi sababli, kompilyator kodni va xotira foydalanishini optimallashtirishi mumkin bo'ladi, bu esa tez ishlash vaqtlariga olib keladi. Qo'shimcha ravishda, statik xotira ajratish odatda xavfsizroq bo'ladi, chunki bu dinamik xotira bilan bog'liq muammolarni, masalan, xotira sarflanishlari va asosiy ko'rsatgichlar bilan bog'liq muammolarni bartaraf etadi.
Limitations
Statik xotira ajratishning asosiy cheklovi bu uning o'zgarmaslikidir. Xotira talablarining o'zgarmasligi sababli, dastur o'zgaruvchan holatlarga moslashish yoki o'zgaruvchan miqdorlarda o'zgaradigan dinamik ma'lumot strukturalarini boshqarib bo'lmaydi. Bu sababli, ajratilgan joy to'la foydalanilmagan holatda xotira sarflanishi mumkin yoki dastur boshlangan paytdan ko'p xotira talab qilishi mumkin, bu esa dasturda xato chiqarishi bilan natija bo'ladi.
|
| |
Ekspert paketi filtrlari - 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari

|
1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari
|
bet | 33/40 | Sana | 09.09.2024 | Hajmi | 111 Kb. | | #270712 |
Bog'liq 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalariEkspert paketi filtrlari. Bu turdagi tarmoqlararo ekran paketni filterlash vazifasini bajaruvchi tarmoqlararo ekranga mavjud kamchiliklarni bartaraf etadi. Bu turga asosan tekshiruv tarmoq va transport sathida amalga oshiriladi. Kamchiligi esa, tekshirish vaqtining ko’pligi va ilova sathi ma’lumotlarini tekshirish imkoni yo’qligidir (15.5-rasm.).
Ilova sathi
|
Transport sathi
|
Tarmoq sathi
|
Kanal sathi
|
Fizik sathi
|
15.5-rasm. Ekspert paketi filtri
Ilova proksilari. Bu turdagi tarmoqlararo ekran oldingi ikki turga mavjud kamchiliklarni o’zida bartaraf etadi va ilova sathida ishlaydi (15.6 - rasm).
Ilova sathi
|
Transport sathi
|
Tarmoq sathi
|
Kanal sathi
|
Fizik sathi
|
15.6-rasm. Ilova proksilari
Bu toifadagi tarmoqlararo ekranda paketlar tarmoq, transport va ilova sathlarida tekshiriladi. Ilova sathi uchun paket “buzulib” qaytadan “quriladi”.
Shaxsiy tarmoqlararo ekran. Bu dasturiy vositalar yuqoridagi uch turdan biriga tegishli bo’lib, odatda bir hostni himoyalash uchun foydalaniladi. Bu dasturiy vositalar sodda interfeysga ega bo’lib, oson sozlanadi.
|
| |
Fizik xavfsizlining zaruriyati

|
Fizik xavfsizlining zaruriyati
|
bet | 10/40 | Sana | 09.09.2024 | Hajmi | 111 Kb. | | #270712 |
Bog'liq 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalariFizik xavfsizlining zaruriyati
Kiberxujumlarning murakkablashishi natijasida hujumchilar tashkilot fizik xavfsizligini buzishda turli usullardan foydalanmoqda. Hujumchilar tashkilotning fizik xavfsizlik tizimidagi bo’shliqlardan foydalangan holda o’z harakatlarini amalga oshirishadi. AQShning Department of Health and Human Services Breach Portal tashkiloti tomonidan 2015 yilda tashkilotlarda eng ko’p yuzaga kelgan xavfsizlik insidentlari fizik xavfsizlikni buzishga uringani aniqlangan
Kompyuter tarmoqlari
Kompyuter tarmoqlari bu – bir biriga osonlik bilan ma’lumot va resurslarni taqsimlash uchun ulangan kompyuterlar guruhi. Kompyuter axborotni ma’lumot yo’llari orqali uzatadi. Keng tarqalgan kompyuter tarmog’i bu – Internet. Kompyuter tarmoqlari quyidagi xususiyatlarga ega:
bir kompyuterdan boshqasiga resurlarni taqsimlashga imkon beradi;
bir kompyuterda fayllarni va boshqa axborotni saqlash va bulardan boshqa kompyuterdan turib foydalanish imkonini beradi;
tarmoq orqali kompyuterga ulangan ixtiyoriy qurilma unda saqlangan fayllardan foydalanishi mumkin.
Ko’plab sohalarda, elektrik injiniring, telekommunikasiya, Computer science, axborot texnologiyalarida kompyuter tarmoqlari konsepsiyasidan foydalaniladi. Bular foydalanuvchilar orasida osonlik bilan muloqot o’rnatish imkonini beradi.
Open System Interconnection (OSI) Model
OSI modeli tarmoq bo’ylab ma’lumotlar almashinuvini aniqlashtirish uchun taqdim etilgan model. U qolib bo’lib, bir qurilmadan tarmoq orqali boshqa qurilmaga ma’lumot oqib o’tishini tasvirlaydi. OSI modeli ikki nuqta orasidani aloqani 7 ta turli sathlar guruhiga ajratadi. Ushbu modelda manba kompyuterdan ma’lumot pastki satha qarab harakatlansa, masafadagi kompyuterda esa pastdan yuqori sathga qarab harakatlanadi.
OSI modeli quyidagi xususiyatlarga ega:
tarmoq bo’ylab amalga oshirilgan aloqani oson tushunilishini ta’minlaydi;
dasturlar va qurilmalar ishlashini ko’rsatadi;
foydalanuvchilarga yangi topologiyani tushunishga yordam beradi;
turli tarmoqlar orasidagi funksional boqliqliklarni oson solishtirish imkoniyatiga ega.
|
| |
Tashkilotning qarama-qarshilik uchrashuvi

|
Tashkilotning qarama-qarshilik uchrashuvi
|
bet | 48/50 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 86,94 Kb. | | #137189 |
Bog'liq 1. Axborot tizimlarini (AT) loyihalash texnologiyasining asosiy Tashkilotning qarama-qarshilik uchrashuvi:Qarama-qarshilik uchrashuvi muammolarni aniqlash, ustuvorliklar va harakatlar maqsadlarini belgilash va aniqlangan muammolar ustida ishlashni boshlash uchun butun tashkilotning resurslarini safarbar qilish uchun mo'ljallangan aralashuvdir. Dastlab Bekxard tomonidan ishlab chiqilgan intervensiya istalgan vaqtda ishlatilishi mumkin, lekin tashkilot stressda bo'lganida va tashkilotning yuqori va qolgan qismi o'rtasida tafovut mavjud bo'lganda (masalan, tashkilotga yangi top-menejer qo'shilganida) ayniqsa foydalidir. . General Electricning Work-Out” dasturi qarama-qarshilik uchrashuvi bugungi tashkilotlarga qanday moslashtirilganiga yaqin misoldir. Garchi asl model faqat boshqaruvchi va professional odamlarni o'z ichiga olgan bo'lsa-da, u texnik xodimlar, ish yuritish xodimlari va montaj ishchilari bilan muvaffaqiyatli qo'llanilgan.
Foydalanuvchi tomonidan belgilangan xususiyatlar (UDP).
User Datagram Protocol (UDP) nima?
User Datagram Protocol (UDP) bu aloqa protokoli boʻlib, u asosan internetdagi ilovalar oʻrtasida past kechikish va yoʻqotishlarga chidamli ulanishlarni oʻrnatish uchun ishlatiladi. UDP qabul qiluvchi tomon tomonidan kelishuv taqdim etilishidan oldin ma'lumotlarni uzatishni yoqish orqali uzatishni tezlashtiradi. Natijada, UDP vaqtga sezgir aloqalarda, jumladan IP orqali ovoz (VoIP), domen nomi tizimini ( DNS ) qidirish va video yoki audio tinglashda foydalidir. UDP uzatishni boshqarish protokoliga ( TCP ) muqobildir . UDP ham, TCP ham IP ustida ishlaydi va ba'zan UDP/IP yoki TCP/IP deb ataladi . Biroq, ikkalasi o'rtasida muhim farqlar mavjud. Masalan, UDP jarayondan jarayonga, TCP esa xostdan xostga aloqani qo'llab-quvvatlaydi. TCP alohida paketlarni yuboradi va ishonchli transport vositasi hisoblanadi. Boshqa tomondan, UDP datagramlar deb ataladigan xabarlarni yuboradi va aloqaning eng yaxshi usuli hisoblanadi. Bu shuni anglatadiki, UDP ma'lumotlar yetkazilishiga hech qanday kafolat bermaydi yoki yo'qolgan yoki buzilgan xabarlarni qayta uzatish uchun maxsus xususiyatlarni taklif qilmaydi. UDP IP qatlami tomonidan ta'minlanmagan ikkita xizmatni taqdim etadi. U turli xil foydalanuvchi so'rovlarini farqlash uchun port raqamlarini taqdim etadi. Shuningdek, u ma'lumotlarning buzilmaganligini tekshirish uchun ixtiyoriy nazorat summasini taqdim etadi.
|
| |
Tarmoqlararo ekran texnologiyasi

|
Tarmoqlararo ekran texnologiyasi
|
bet | 12/40 | Sana | 09.09.2024 | Hajmi | 111 Kb. | | #270712 |
Bog'liq 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalariTarmoqlararo ekran texnologiyasi
Tarmoqlararo ekran (TE) - maxsus kompleks tarmoklararo ximoya bo’lib, braundmauer yoki firewall deb ham yuritiladi. TE umumiy tarmokni ikki qismga: ichki va tashqi tarmokga ajaratadi. Ichki tarmok tashkilotning ichki tarmog’i - ximoyalanuvchi tarmok va tashqi tarmok global tarmok - Internet. Umumiy xolda TE ichki tarmokni tashqi tarmokdan bo’ladigan xujumlardan ximoyalaydi (13.1 - rasm).
TE bir vaqtning o’zida ko’plab ichki tarmok uzellarini ximoyalaydi va quyidagilarni amalga oshiradi:
tashqi tarmoqdagi foydalanuvchilardan ichki tarmoq resurslarini himoyalash. Bu foydalonuvchilar xakerlar, masofadan foydalonuvchilar, sheriklar va h. lar bo’lishi mumkin.
ichki tarmok foydalonuvchilarini tashqi tarmoksha bo’lgan murojaatlarini chegaralash. Masalan, ishchilarga faqat ruxsat berilgan saytlargagina foydalonishga ruxsat berish.
Paket filterlari. Bu turdagi tarmoqlararo ekran tarmoq sathida paketlarni tahlillashga asoslangan bo’lib, bunda kalit ma’lumotlar sifatida: manba IP manzili, masofadigi IP manzil, manba porti, masofadagi port, TCP bayroq bitlari (SYN, ACK, RST va hak.) parametrlar asosida amalga oshiriladi. Bu turdagi tarmoqlararo ekran asosan yuqoridagi parametrlar asosida kiruvchi va chiquvchi trafikni tahlillaydi.
Bu turdagi tarmoqlararo ekran samarali bo’lib, faqat tarmoq sathida ishlaydi va sarlavha ma’lumotlarni tahlillashda katta tezlik beradi. Ammo, bu turdagi tarmoqlararo ekran qator kamchiliklarga ega:
Bu turdagi tarmoqlararo ekran “Ruxsatlarni nazoratlash ro’yxati (ACL)” yordamida sozlanadi (15.3, 15.4 - rasm).
Ekspert paketi filtrlari. Bu turdagi tarmoqlararo ekran paketni filterlash vazifasini bajaruvchi tarmoqlararo ekranga mavjud kamchiliklarni bartaraf etadi. Bu turga asosan tekshiruv tarmoq va transport sathida amalga oshiriladi. Kamchiligi esa, tekshirish vaqtining ko’pligi va ilova sathi ma’lumotlarini tekshirish imkoni yo’qligidir (15.5-rasm.).
|
| |
Paket filterlari - 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari

|
1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari
|
bet | 32/40 | Sana | 09.09.2024 | Hajmi | 111 Kb. | | #270712 |
Bog'liq 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalariPaket filterlari. Bu turdagi tarmoqlararo ekran tarmoq sathida paketlarni tahlillashga asoslangan bo’lib, bunda kalit ma’lumotlar sifatida: manba IP manzili, masofadigi IP manzil, manba porti, masofadagi port, TCP bayroq bitlari (SYN, ACK, RST va hak.) parametrlar asosida amalga oshiriladi. Bu turdagi tarmoqlararo ekran asosan yuqoridagi parametrlar asosida kiruvchi va chiquvchi trafikni tahlillaydi.
Bu turdagi tarmoqlararo ekran samarali bo’lib, faqat tarmoq sathida ishlaydi va sarlavha ma’lumotlarni tahlillashda katta tezlik beradi. Ammo, bu turdagi tarmoqlararo ekran qator kamchiliklarga ega:
holatning turg’unligi mavjud emas, ya’ni har bir paket turlicha bo’ladi;
bu turdagi tarmoqlararo ekran TCP aloqani tekshirmaydi;
ilova sathi ma’lumotlarni, zararli dasturlarni va hak. tekshirmaydi.
Bu turdagi tarmoqlararo ekran “Ruxsatlarni nazoratlash ro’yxati (ACL)” yordamida sozlanadi (15.3, 15.4 - rasm).
Ilova sathi
|
Transport sathi
|
Tarmoq sathi
|
Kanal sathi
|
Fizik sathi
|
15.3-rasm. Paket filteri
Harakat
|
Manba IP
|
Masofadigi IP
|
Manba port
|
Masofadagi port
|
Protokol
|
Bayroq
|
Ruxsat
|
Ichki
|
Tashqi
|
Ixtiyoriy
|
80
|
HTTP
|
Ixtiyoriy
|
Ruxsat
|
Tashqi
|
Ichki
|
80
|
>1023
|
HTTP
|
ACK
|
Taqiq
|
Barcha
|
Barcha
|
Barcha
|
Barcha
|
Barcha
|
Barcha
|
15.4-rasm. Ruxsatlarni nazoratlash ro’yxatiga misol
Yuqoridagi qoidaga asosan faqat Web uchun kirish va chiqish mavjud bo’lib, qolgan hollarda harakatlar cheklangan.
Bu sozlanmadan buzg’unchi qanday qilib foydalanishi mumkin? Buning uchun dastlab buzg’unchi tarmoqlararo ekranning qaysi porti ochiq ekanligi aniqlash kerak. Boshqa so’z bilan aytganda portlarni skanerlashni amalga oshirishi kerak.
Ochiq port aniqlangandan so’ng, u port orqali zararli ma’lumot yuborilishi mumkin. Buni oldini olish uchun odatda, tarmoqlararo ekran mavjud TCP bog’lanishlarni xotirasida saqlashi kerak va natijada qabul qilingan bog’lanish oldingi bog’lanish bilan bir xil yekanligini aniqlaydi.
|
| |
Ilova proksilari - 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari

|
1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari
|
bet | 13/40 | Sana | 09.09.2024 | Hajmi | 111 Kb. | | #270712 |
Bog'liq 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalariIlova proksilari. Bu turdagi tarmoqlararo ekran oldingi ikki turga mavjud kamchiliklarni o’zida bartaraf etadi va ilova sathida ishlaydi (15.6 - rasm).
Shaxsiy tarmoqlararo ekran. Bu dasturiy vositalar yuqoridagi uch turdan biriga tegishli bo’lib, odatda bir hostni himoyalash uchun foydalaniladi. Bu dasturiy vositalar sodda interfeysga ega bo’lib, oson sozlanadi.
Ximoyalangan virual tarmok (VPN) ximoya mexanizmi
Agar tashkilotlar yagona binoda joylashgan yoki yaqin binolarda joylashgan bo’lsa, u xolda ular uchun korporativ tarmokni qurishi qiyinchilik tug’dirmaydi. Ammo, georgafik jixatdan biri - biridan uzoqda joylashgan tashkilot ofislari orasida yagona korporativ tarmokni hosil qilish murakkab vazifa.
Ochiq tarmok orqali ximoyalangan tarmokni qurish va biznes harakatlarini amalga oshirish uchun dastlabki qadamlar 1990 yillarda qo’yila boshlandi va bu konsepsiya ximoyalangan virtual tarmok - VPN (Virtual Private Network) deb atala boshlandi.
VPNni qurishda juda oddiy g’oya yotadi. Internet tarmog’ida malumot almashinish uchun ikkita uzel mavjud bo’lgan ekan, bu ikki uzel orasida axborotni konfidensiyalligini va butunligini ta’minovchi virtual tarmok qurish kerak. Bu ximoyalangan tarmokdan ixtiyoriy passiv va aktiv xujum hamda ham malumotni olish imkoniyati bo’lmasin.
Bu qurilgan ximoyalangan kanalni tunel ham deb atash mumkin. VPN tarmok orqali bosh ofis va uning masofadagi filiallari orasida ishonchli ravishda axborotni uzatish mumkin
8-Bilet
Simsiz tarmoq turlari
Simsiz tarmoqlar odamlarga simli ulanishsiz o’zaro bog’lanishlariga imkon beradi. Bu siljish erkinligini va uy, shahar qismlaridagi yoki dunyoning olis burchaklaridagi ilovalardan foydalanish imkonini ta’minlaydi. Simsiz tarmoqlar odamlarga o’zlariga qulay va istagan joylarida elektron pochtani olishlariga yoki Web-saxifalarni ko’zdan kechirishlariga imkon beradi.
Simsiz tarmoqlarning turli xillari mavjud, ammo ularning eng muhim xususiyati bog’lanishning kompyuter qurilmalari orasida amalga oshirilishidir. Kompyuter qurilmalariga shaxsiy raqamli yordamchilar (Personal digital assistance, PDA), noutbuklar, shaxsiy kompyuterlar, serverlar va printerlar taalluqli. Odatda uyali telefonlarni kompyuter qurilmalari qatoriga kiritishmaydi. Ammo, eng yangi telefonlar va xatto naushniklar ma’lum xisoblash imkoniyatlariga va tarmoq adapterlariga ega. Yaqin orada elektron qurilmalarning aksariyati simsiz tarmoqlarga ulanish imkoniyatini ta’minlaydi.
Bog’lanish ta’minlanadigan fizik xudud o’lchamlariga bog’liq xolda simsiz tarmoqlarning quyidagi kategoriyalari farqlanadi:
simsiz shaxsiy tarmoq (Wireless personal-area network, PAN);
simsiz lokal tarmoq (Wireless local-area network, LAN);
simsiz regional tarmoq (Wireless metropolitan-area network, MAN);
simsiz global tarmoq (Wireless Wide-area network, WAN).
|
| |
Kompyuter viruslari va virusdan himoyalash usullari

|
Kompyuter viruslari va virusdan himoyalash usullari
|
bet | 37/40 | Sana | 09.09.2024 | Hajmi | 111 Kb. | | #270712 |
Bog'liq 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalariKompyuter viruslari va virusdan himoyalash usullari
Viruslarning asosiy maqsadi kompyuterlarni bir maromda ishlash tizimiga zarar yetkazish, foydalanuvchilarni kompyuter tarmoqlaridagi ma’lumotlar va axborotlar manbalaridan foydalanishni cheklashdan iborat.
Umuman olganda, buzg‘unchi dasturiy ta’minotning barchasi umumiy nom ostida viruslar deb ataladi. Kelib chiqishi venger bo‘lgan Amerikalik olim Djon fon Neyman 1951-yili o‘zi ko‘payuvchi dasturlar mexanizmi nazariyasini taklif qiladi.
Birinchi viruslar sifatida Apple II shaxsiy kompyuterlari uchun 1981-yilda yaratilgan Virus 1,2,3 va Elk cloner dasturlari hisoblanadi. 1996- yilda Windows uchun Win95.Boza deb nomlanuvchi birinchi virus yaratildi.
Kompyuter viruslari va virusdan himoyalash usullari
Hozirgi paytda ijtimoiy axborot texnologiyalarida spam va fishing viruslari keng tarqalmoqda.
Kompyuterning viruslar bilan zararlanganligi quyidagi belgilarda namoyon bo‘ladi:
ekranda kutilmagan xabar, tovush yoki tasvirlar hosil bo‘ladi;
kompyuterda noma’lum dasturlaming ishga tushishi;
kompyuter tez-tez “osilib” qolishi yoki sekin ishlashi;
fayllar yo‘qolib yoki kengaytmasining o‘zgarib qolishi.
Oldinlari turli ko‘ngilochar dasturlar jamlangan ma’lumot tashuvchi disketlar virus tarqalishining asosiy vositasi hisoblangan bo‘lsa, hozirgi paytga kelib, lokal va Internet tarmoqlari orqali tarqalayotgan viruslar asosiy xavf manbaiga aylanib bormoqda.
Kompyuter viruslari va virusdan himoyalash usullari
Fayl-viruslarning tarqalish mexanizimi .exe fayllarning boshlang‘ich qismlariga joylashib, o‘z-o‘zini ko‘paytirishga asoslangan. Ushbu virus ma’lum davrda uxlash holatida saqlanishi mumkin va zararlangan faylni vaqt-soati kelganda ishlatilishi natijasida kompyuter faoliyat ko‘rsatayotgan tarmoqdagi barcha .exe fayllar orqali halokatli vaziyatlarni hosil qilishi mumkin.
Hozirgi paytda virus tarqalishida fleshkalar, raqamli fotoapparatlar, mobil telefon va smartfonlar asosiy omilga aylanib bormoqda.
|
| |
Qayd yozuvi - 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari

|
1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalari
|
bet | 17/40 | Sana | 09.09.2024 | Hajmi | 111 Kb. | | #270712 |
Bog'liq 1-savol Kiberxavfsizlikning asosiy tushunchalariQayd yozuvi Windows XP-da foydalanuvchini aniqlaydigan barcha ma'lumotlarni o'z ichiga olgan yozuvmi:
tizimga kirish uchun foydalanuvchi uchun zarur bo'lgan uning ismi va paroli;
foydalanuvchi a'zo bo'lgan guruhlarning nomlari;
tizimda ishlash va uning manbalariga kirishda unga tegishli huquqlar va ruxsatlar.
Kompyuter manbalariga kirish uchun foydalanuvchi ruxsatnomalari quyidagilarga bo'linadi.
to'liq kirish - barcha resurslardan cheksiz foydalanish imkoniyati;
oddiy kirish - kompyuterni sozlash va dasturlarni o'rnatish qobiliyati, lekin boshqa foydalanuvchilarning fayllari va papkalariga kirish imkoniyati yo'q;
cheklangan kirish - kompyuterda ishlash, hujjatlarni yaratish va saqlash qobiliyati, lekin dasturlarni o'rnatish yoki potentsial xavfli o'zgarishlarni amalga oshirish qobiliyatisiz tizim fayllari va parametrlari.
Kompyuter resurslaridan foydalanish darajasi bo'yicha barcha foydalanuvchilar toifalarga bo'linadi:
Ma'murlar - kompyuterga yoki domenga to'liq, cheklanmagan kirish huquqiga ega bo'lish;
Quvvat foydalanuvchilari - oddiy kirish huquqlariga ega bo'lish; nafaqat sertifikatlangan dasturlarni, balki har qanday dasturni ishga tushirishi mumkin;
Foydalanuvchilar - kirish huquqlari cheklangan; tizim parametrlarini o'zgartirish huquqiga ega emas va ko'plab sertifikatsiz dasturlarni ishga tushira olmaydi;
Mehmonlar - sukut bo'yicha hisob qaydnomasidan tashqari foydalanuvchilar bilan bir xil huquqlarga ega "Mehmon", hatto cheklangan huquqlar;
Arxiv operatorlari - faqat fayllarni arxivlash va tiklash maqsadida kirish cheklovlarini bekor qilishi mumkin;
Replikator - domendagi fayllarni takrorlash (ko'paytirish) uchun yordam beradi.
Qulaylik uchun bir xil huquqlarga ega foydalanuvchilarni guruhlarga birlashtirish mumkin. Bunday holda, a guruh hisobi, bu buxgalteriya hisobi to'plamidir foydalanuvchi yozuvlari... Yoqilganda hisob qaydnomalari foydalanuvchi guruhga, tegishli foydalanuvchi ushbu guruhga berilgan barcha huquq va ruxsatlarni oladi.
Shaxsiy kompyuterda ikki turdagi foydalanuvchi qayd yozuvlari mavjud:
1) Kompyuter ma'murining qayd yozuvi - tizim darajasida o'zgarishlar qila oladigan, dasturlarni o'rnatadigan va kompyuterdagi barcha fayllarga kirish huquqiga ega bo'lganlar uchun mo'ljallangan. Bunday qayd yozuviga ega foydalanuvchi kompyuterdagi boshqa foydalanuvchi hisoblariga to'liq kirish huquqiga ega. U qila oladi:
kompyuterda foydalanuvchi qayd yozuvlarini yaratish va o'chirish;
kompyuterda boshqa foydalanuvchilar uchun parollar yaratish;
hisobdagi o'zgarish foydalanuvchi nomlari, rasmlar, parollar va hisob turlari.
|
| |
Foydalanuvchi Datagram Protocol xususiyatlari

|
Foydalanuvchi Datagram Protocol xususiyatlari
|
bet | 49/50 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 86,94 Kb. | | #137189 |
Bog'liq 1. Axborot tizimlarini (AT) loyihalash texnologiyasining asosiy Foydalanuvchi Datagram Protocol xususiyatlari
UDP ma'lumotlarni tasdiqlash ahamiyatsiz bo'lganda ishlatiladi.
UDP - ma'lumotlarni bir yo'nalishda uzatish uchun yaxshi protokol.
UDP oddiy va so'rovga asoslangan xabarlar uchun javob beradi.
UDP ulanishga yo'naltirilmagan.
UDP tirbandlikni nazorat qilish mexanizmini ta'minlamaydi.
UDP ma'lumotlarning maxsus yetkazib berilishini kafolatlamaydi.
UDP - bu VoIP, media oqimlari kabi dasturlarni oqimlash uchun mos protocol
User Datagram Protocol atributlariga ega bo'lib, uni yo'qolgan ma'lumotlarga bardosh bera oladigan ilovalar bilan foydalanish uchun foydali qiladi. Quyida ba'zi misollar keltirilgan:
Bu paketlarni uzatilganidan boshqacha tartibda tushirish va qabul qilish imkonini beradi, bu esa kechikish tashvish tug'dirishi mumkin bo'lgan real vaqtda ilovalar uchun mos keladi.
U DNS yoki Network Time Protocol ( NTP ) kabi tranzaksiyaga asoslangan protokollar uchun ishlatilishi mumkin .
U ko'p sonli mijozlar ulangan va real vaqt rejimida xatolarni tuzatish zarur bo'lmagan joylarda, masalan, o'yin, ovozli yoki video konferentsiya va oqimli media kabi joylarda foydalanish mumkin.
UDP sarlavhasi tarkibi
UDP tarmoq ulanishlari orqali uzatish uchun xabar ma'lumotlarini qadoqlashda sarlavhalardan foydalanadi. UDP sarlavhalari protokolning texnik xususiyatlari bilan belgilangan maydonlar deb ataladigan parametrlar to'plamini o'z ichiga oladi .
User Datagram Protocol sarlavhasi to'rtta maydonga ega, ularning har biri 2 bayt. Ular quyidagilar:
manba port raqami , bu jo'natuvchining raqami;
maqsad port raqami , datagram manzili bo'lgan port;
uzunlik , UDP sarlavhasining baytlardagi uzunligi va har qanday inkapsullangan ma'lumotlar; va
xatolarni tekshirishda ishlatiladigan checksum - IPv6 da foydalanish talab qilinadi va IPv4 da ixtiyoriy .
|
| |
5 – Ma’ruza (6 soat) Ketma-ketlikdagi raqamli qurilmalar. Reja: 1

5 – Ma’ruza (6 soat)
Ketma-ketlikdagi raqamli qurilmalar.
Reja:
1.
Registrlar va ularning turlari hamda ko‘rsatgichlari
sanoq qurilmalar turlari
va ko‘rsatgichlari
2.
takt impluslari, generatorlari.
Tayanch iboralar:
registr, parallel registr, ketma-ket (siljituvchi) registr,
ketma-ket – parallel registr, bir fazali registr, parafaz registr, reversiv siljituvchi
registr.
Registr kombinatsion turdagi raqamli qurilma bo'lib, ko'p razryadli ikkilik sonlar
ko'rinishidagi ma'lumotlarni eslab qolish va vaqtincha
xotirada saqlash uchun
ishlatiladi. Registr ikkilik razryad sonlarga teng miqdordagi triggerlar majmuasidan
tiborat. Trigger esa xotira elementi bo'lib, ularga qo'shimcha ulanayotgan
elementlarning vazifasidan
kelib chiqqan holda, boshqa maxsus funksiyalarni amalga
oshirish imkonini beradi. Masalan, agar registrda bir triggerdagi ma'lumot keyingisiga
uzatilsa, u holda registr siljitish funksiyasini bajaradi, demak bunday registr
siljitish registri
deb ataladi. Chapga va o'ngga siljituvchi registrlar mavjud. Siljitish registrlari ma'lumotni
ketma-ket qabul qiladi. Agar bit ko'rinishidagi ma'lumotlar
guruhi ketma-ketligini takt
impulslari komandasiga ko'ra siljitish registrlari kirishlariga berilsa, u holda registrni bir
nechta siljitish amallari bilan yuklash mumkin. Xuddi shunday usulda registrdagi
ma'lumotlarni undan chiqarib yuborish mumkin.
Parallel yoki ketma-ket ravishda ma'lumot kiritish mumkin bo'lgan
siljitish
registrlari mavjud. Demak, xuddi shunday parallel yoki ketma-ket ravishda ma'lumotni
chiqarish ham mumkin. Yuqorida aytib o'tilganidek, universal registrlar ham mavjud
bo'lib, ular ma'lumotlarni chapga va o'ngga siljitadi.
To'g'ri va teskari kod tartibida ma'lumot chiqaruvchi registrlar ham
mavjud. To'g'ri kodda ma'lumot chiqaruvchi registrlar
turli vaqt masshtabida
ishlaydigan yozuv qurilmalarini muvofiqlashtirishda qo'llaniladi. Masalan, diskka
ma'lumot yozish qurilmasi bilan printerni muvofiqlashtirish uchun qo’llash mumkin. Bu
vaqtda registrga ma'lumotni
ancha katta tezlikda kiritish, printerdan esa ma'lumotni
ancha past tezlikda olish mumkin. Teskari kodda ma'lumot chiqaruvchi registr
mikroprotsessor XQlarida ishlatilishi mumkin.
Mustaqil tanlovga ega bo'lgan triggerlar asosidagi registrlar alohida guruhni tashkil
etadi. Bunday registrda har bir trigger turli manbalardan ma'lumot olib,
mustaqil
ravishda o'z vazifasini bajarishi mumkin.