-Mavzu: Gaz taqsimlash mexanizmini tuzilishi

8-Mavzu: Gaz taqsimlash mexanizmini tuzilishi.
Reja:
Gaz taqsimlash mexanizmi.
Gaz tasimlash mexanizmining sxemalari.
Taqsimlash vali.
Gaz taqsimlash mexanizmi dvigatel silindrida ish jarayonni o‘tishiga qarab unga yonuvchi aralashma (benzinli dvigatellarda) yoki havo (dizellarda) kiritish va ishlatilgan gazlarni chiqarish uchun xizmat qiladi. To‘rt taktli dvigatellarda asosan klapanli gaz taqsimlash mexanizmi qo‘llaniladi. Bunday mexanizmlar klapanlarning silindrga nisbatan joylashuviga qarab, pastda (silindrlar blokining yon tomonida 20 a-rasm) yoki yuqorida (silindrlar kallagida 20 b-rasm) joylashgan klapanli gaz taqsimlash mexanizimlariga bo‘linadi. Yonuvchi aralashma yoki havoni silindrga kirituvchi klapanlar kiritish, ishlatilgan gazlarni silindrdan tashqariga chiqaradiganlari esa chiqarish klapanlari deyiladi. Ko‘pchilik avtomobil dvigatellarida har bir silindrda bitta kiritish va bitta chiqarish klapani bo‘ladi. Ayrim dvigatellarida har bir silindra uchtadan (ikkita kiritish va bitta chiqarish) yoki to‘rttadan (ikkita kiritish va ikkita chiqarish) klapanlar o‘rnatiladi. To‘rt taktli dvigatelning ish sikli davomida uning tirsakli vali ikki marta aylanganda har bir klapan bir martadan ochilishi lozim. Demak, tirsakli val ikki marta aylanganda dvigatelning taqsimlash vali bir marta aylanishi kerak. Shuning uchun ular orasidagi uzatish soni 2:1 ga teng.
20-rasm. Gaz tasimlash mexanizmining sxemalari: a-klapanni pastda joylashgan; b-klapanni yuqorida joylashgan; 1 va 2-tishli g‘ildiraklar; 3-tirsakli val: 4-rostlash boltlari; 5-klapanlar; 6-o‘rindiqlar; 7-prujina; 8-tayanch shayba; 9-turtkich; 10-mushtcha; 11-koromislo; 12-koromislo o‘qi; 13-kronshteyn; 14-shtanga.
Klapanlari pastda (silindrlar blokida) joylashgan gaz taqsimlash mexanizmida (20 a-rasm) klapan 5 silindrlar blokining yon tomonida joylashadi. Bu turdagi mexanizm quyidagi detallardan iborat: taqsimlash vali tishli g‘ildiragi 1 bilan, klapanlar 5, klapanlarni yo‘naltiruvchi vtulkalar, klapan purjinasi 7 va tayanch shayba 8, turtkich 9, rostlash bolti 4 qotiruvchi gaykasi bilan, suxariklar hamda klapanlar kallagining joylashishiga mo‘ljallangan o‘rindiq 6 lardan tashkil topgan. Tirsakli val 3 aylanma harakatni tishli g‘ildiraklar 2 va 1 orqali taqsimlash valiga uzatadi. Taqsimlash vali aylanganda uning mushtchasi 10 turtkich 9 ga tiralib, uni tepaga ko‘taradi. Turtkichning rostlash bolti 4 klapan 5 sterjenining tubiga tegib, uni yuqoriga ko‘taradi, natijada, klapan kallagi o‘z o‘rindig‘idan 6 tepaga siljib ochiladi. Klapan ko‘tarilganida prujina 7 siqiladi. Silindr yangi zarad (yonuvchi aralashma yoki havo) bilan to‘ldirilgandan yoki ishlatilgan gazlar chiqarilgandan so‘ng mushtcha turtkich tubidan chiqadi va purjina o‘z kuchi bilan klapanni avvalgi holatiga qaytaradi, natijada klapan kallagi o‘z o‘rindig‘iga jips joylashadi. Klapanning jips o‘rnashishini ta’minlash uchun, yig‘ishdan oldin uni o‘rindig‘iga tirab aylanma harakat bilan ishqalanadi (pritirka). Shunda ularning ishlaydigan konus yuzalari bir-biriga yaxshi jipslashadi.
Klapanlari yuqorida joylashgan gaz taqsimlash mexanizmi (20brasm) o‘zining afzalliklari tufayli, konstruksiyasining birmuncha murakkabligidan qat’i nazar (klapanlari pastda joylashganga nisbatan) deyarli barcha zamonaviy avtomobil dvigatellarida qo‘llaniladi. Bunda yonish kamerasi ixcham, siqish darajasi va silindrni yonuvchi aralashma bilan to‘ldirish koeffitsiyenti nisbatan yuqori bo‘ladi. Bu omillar avtomobil dvigatelining quvvati va yonilg‘i tejamkorligini birmuncha oshiradi. Bunday gaz taqsimlash mexanizmi quyidagi detallardan tashkil topgan: Taqsimlash vali bilan uning tishli g‘ildiragi, koromislolar 11 bilan uning o‘qi 12, klapanlar 5, mahkamlovchi detallari bilan birga klapan prujinalari va yo‘naltiruvchi vtulkalaridan tuzilgan. Bu mexanizm quyidagicha ishlaydi: taqsimlash vali aylanganda uning mushtchasi turtkichga tiralib, uni shtanga 14 bilan birgalikda yuqoriga ko‘taradi. Harakat shtanga orqali, koromisloning 11 ketingi uchiga burab kiritilgan boltga 4 o‘tadi va koromislo o‘z o‘qida buriladi. Burilishi natijasida ikki yelkali koromisloning bir uchi klapan 5 sterjeniga tiralib uni pastga suradi, klapan prujinasi siqiladi, natijada klapan o‘z o‘rindig‘idan siljiydi va yangi zarad (yonuvchi aralashma yoki havo) keladigan yoki ishlatilgan gazlar chiqib ketadigan kanal ochiladi. Klapan to‘la ochilgan payt turtkichning tubi mushtchaning eng yuqorigi qismida turgan holatiga to‘g‘ri keladi. Taqsimlash vali burilgan sari turtkich mushtchaning 2 do‘ng qismidan o‘tadi va shtanga bilan birgalikda pastga siljiydi. Klapan esa prujina ta’sirida yuqoriga surilib avvalgi vaziyatini egallaydi, ya’ni uning kallagi o‘z o‘rindig‘iga jips o‘rnashadi. Klapanlari yuqorida joylashgan mexanizmda taqsimlash valining, o‘rnatilish joyiga qarab ular silindrlar blokida joylashgan yoki silindrlar bloki kallagida joylashgan bo‘lishi mumkin. Klapanlari va gaz taqsimlash valining dvigatelda turlicha joylashtirish usullarining sxemalari 21-rasmda ko‘rsatilgan.
|