Markazdan qochma kuch ta’sirida ishlaydigan ekstraktorlar

|
Markazdan qochma kuch ta’sirida ishlaydigan ekstraktorlar
|
bet | 7/7 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,63 Mb. | | #250813 |
Bog'liq Kamoldinov A TJAMarkazdan qochma kuch ta’sirida ishlaydigan ekstraktorlar.
Agar ekstraksiya qilinayotgan modda tez parchalanib ketish xususiyatiga ega bo’lsa (masalan, antibiotik moddalar), bunda jarayon vaqtini maksimal darajada kamaytirish zarur. Markazdan qochma kuch ta’sirida ishlaydigan ekstraktorida jarayon maksimal tezlik bilan boradi. Aralashma va erituvchi zichliklarining ayirmasi juda kichik bo’lgan holatda ham bunday ekstraktorlarni ishlatish maqsadga muvofiqdir. Bu turdagi ekstraktorlarning tuzilishi juda ixcham, ish unumi katta, ekstraksiyalash jarayoni esa katta tezliklarda boradi.
Formasevtika sanoatida (penitsilin va boshqa antibiotiklar olishda), organik intez jarayonlarida, o’simlik moylarini tozalashda va boshqa bir qator sohalarda markazdan qochma kuch bilan ishlaydigan ekstraktorlar muvaffaqiyatli ravishda
Markazdan qochma kuch ta’sirida ishlaydigan ekstraktor qo’llanilmoqda. sanoatda ko’p tarqalgan. Rotorning ichida spiralsimon perforasiya qilingan lenta joylashtirilgan. Lentaning teshiklaridan ikkala faza o’tadi. Val katta tezlik (600-1200 min) bilan harakat qiladi. Yengil faza rotorning chekasiga yuboriladi, og`ir faza esa rotorning markaziga yaqin joyga beriladi. Rotor aylangan paytda markazdan qochma kuch ta’sirida lentaning teshiklarida fazalarning jadallashtirilgan kontakti yuz beradi; bunday jarayonda spiralning kanallarida va silindrlar oralig`idagi bo’shliqda uzluksiz ravishda fazalarning ajralishi ham davom etadi. Bunday ekstraktorlar kamchiliklardan ham xoli emas: tuzilishi birmuncha murakkab; ayrim paytlarda suyuqliklarni qurilmaga bosim bilan berishga to’g`ri keladi.
Sanoatda ishlatiladigan ekstraktorlar asosan uch turga bo׳linadi:
1.Aralashtirish tindirish;
20
2. kolonnali;
Markazdan qochma kuch ta’sirida ishlaydigan.Suyuqlik-suyuqlik sistemagamoljallangan kolonnali ekstraktorlar, oz navbatida, ikki guruhga bolinadi:
1) qo‘shimcha energiya berilmaydigan jihozlar
2) tashqaridan qo‘shimcha energiya beriladigan jihozlar.
Birinchi guruhga sochib beruvchi, nasadkali va g‘alvirsimon ekstraktorlar, ikkinchi guruhga esa rotorli, pulsatsion,vibratsion va boshqa ekstraktorlar kiradi.Suyuqlikni sochib beruvchi jihozlar ichi bo‘sh silindrsimon kolonnadan iborat, bunda fazalardan bittasi yaxlit oqim bilan,ikkinchisi faza esa qarama-qarshiyo‘nalishda mayda tomchilar holatida harakat qiladi. Bunday jihozlaroddiy tuzilishga ega, biroq ularning samaradorligi esa kam. Nasadkali ekstraktorlarning tuzilishi absorbsiya va rektifikatsiya uchun ishlatiladigan kolonnalarga oxshash jihozlardan farq qilmaydi .Neft mahsulotlarini tozalashuchun hozirda sanoatda koрinchag‘alvirsimon tarelkali ekstraktorlar ishlatiladi (2- rasm). Bunday qurilma vertikal silindrsimon qobiq (1)va quyilish qurilmalari (3) bo‘lgan g‘alvirsimon tarelkalar (2) ga ega Kolonnaning ishlashi quyidagich boradi Og‘ir faza (OF) shtutser(4) orqali kolonnaga uzluksiz beriladi yaxlit oqim bilan pastga
Harakat qiladi va shtutser (7) orqali tashqariga chiqadi .Yengilfaza(F)uzluksiz ravishda shtutser (6) orqali kolonnadagi pastki tarelka (2) ning osti qismiga beriladi. Ushbu faza tarelkadagi teshiklar orqali o‘tganida mayda tomchilarga ajraladi.Тomchilar ko‘payish kuchi ta’sirida yaxlit faza ichida yuqoriga harakat qiladi va tarelka zonasiga yetganida o‘zaro qo‘shilib, suyuqlik qatlamini hosil qiladi. Bu qatlam tirgovich qatlam deb yuritiladi. Bu qatlamdagi suyuqlik tarelkaning teshiklari orqali o‘tib yana tomchilar hosil qiladi. Jihozda yaxlit faza bitta tarelkadan ikkinchisiga quyilish qurilmalari (3) yordamida o‘tadi.Shunday qilib, bitta kolonnada ko‘p marta suyuqlikning mayda tomchilarga parchalanishi va ular qo‘shilib, suyuqlikning tirgovchi qatlamni hosil qilishi yuz beradi. Eng yuqorigi tarelkadan ko‘tarilib chiqayotgan tomchilar qo‘shilib, yengil suyuqlik qatlami –
21
ekstrakt (F) ni hosil qilib, fazalarni ajratuvchi sath a ga ega bo‘ladi va jihozdan shtutser (5) orqali tashqariga chiqariladi. Og‘ir faza (rafinat) jihozning pastki qismiga joylashgan shtutser (7)yordamida jihozdan uzatiladi.
2-rasm. G‘alvirsimon ekstraksion kolonna:
1– vertikal silindrsimon qobiq;2– g‘alvirsimon tarelkalar;3– quyilish qurilmalari;4, 6– og‘ir va yengil fazalar;a– fazalarni ajratuvchi sath;5, 7– shtutserlar.
Тarelka teshiklaridan chiqayotgan tomchilarning tezligiga ko‘ra,tomchi hosil qilishning uch rejimi bor: 1) notekis tomchi hosil bo‘lishi (kichik tezliklarda); 2) bir tekisda tomchi hosil bo‘lishi (tezlik biroz ortganda); 3) suyuqlikning kichik oqimlar bilan chiqishi (katta tezliklarda). Тajribalarning ko‘rsatishicha,g‘alvirsimon tarelkalarning eng samarali ishlashi uchun dispers fazaning teshiklardan o‘tish tezligi 0,15ј0,30 m/s bo‘lishi kerak ekan. Bunday tezlikda suyuqlikning kichik
22
oqimlar hosil qilish rejimi mavjud bo‘ladi. Тarelkalar oralig‘idagi masofa 0,25ј0,60 m qilib olinishi mumkin. Yaxlit fazaning tarelka ustunidagi balandligi 0,2 m atrofida bo‘lsa, modda o‘tkazish jarayoni tez ketadi. Тarelkadagi teshiklarning diametri, odatda, 3ј6 mm bo‘ladi.
Тarelkali ekstraktorlar ichi bo‘sh va nasadkali kolonnalarga nisbatan birmuncha samarali ishlaydi.
23
Xulosa
Xulosa qilib aytganda Ekstraksiyalanuvchi moddalar turli xil bo‘lib, ular o‘z kimyoviy tuzilishi, hosil bo‘lish, organik qavatga o‘tish mexanizmi bilan farqlanadi. Ayrim ekstraksiyalanuvchi birikmalar oldin suvda hosil bo‘lsa, ayrimlari ekstraksiya jarayonida vujudga keladi. Suvda hosil bo‘luvchilar gruppasiga kovalent bogianishli oddiy moddalar kiradi. Ikkinchi tur birikmalarga xelatlar (bir necha halqali ichki kompleks birikmalar) misol bo‘ladi. Bulardan tashqari, elektr neytral, osongina solvatlanish qobiliyatiga ega bolgan ion assotsiatlari ham yaxshi ekstraksiyalanadi. Solvatlanish energiyasi qancha katta bo‘lib, gidratlanish energiyasi qancha kichik bo’lsa, ekstraksiyalanish shuncha to’liq bo’ladi.
Ekstraksiyalash sanoat miqyosida kata ahamiyatga ega. O’simliklar tarkibidagi dorivor moddalarni erkin holatda ajratib olishda keng qo’llaniladi.
24
Foydalanilgan abiyotlar:
M.S. Mirkomilova “Analitik kimyo” O’zbyokiston 2003 y
M.S. Mirkomilova “Analitik kimyo” O’zbyokiston 2001 y
K,Axmerov, R. Sayfiddinov “Umumiy va anorganik kimyo”O’zbyokiston – 2003 y
V.P. Vasilev “Analitik kimyo” O’zbyokiston – 2000y
SH.Nazarov va boshk “Analitik kimyo” o’qituvchi 2000 y
25
|
| |