Татьяна Трошева Работа поддержана ргнф (грант №02-04-00414 а/Т) Система функционально-смысловых типов речи в современном русском языке

|
Татьяна Трошева Работа поддержана ргнф (грант №02-04-00414 а/Т) Система функционально-смысловых типов речи в современном русском языке
|
bet | 1/2 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 32,49 Kb. | | #153041 |
Bog'liq Татьяна Трошева Maqola tarjima
Татьяна Трошева
Работа поддержана РГНФ
(грант № 02-04-00414 а/Т)
Система функционально-смысловых типов речи
в современном русском языке
(описание – повествование – рассуждение – предписание – констатация)
Mulohaza yuritish - bu mavhum fikrlash shakliga mos keladigan FSTR - xulosa chiqarish, maxsus kommunikativ vazifani bajarish - nutqqa asosli xarakter berish (yangi hukmga mantiqiy kelish yoki ilgari aytilgan narsa haqida bahslashish) va leksik va grammatik vositalar yordamida rasmiylashtiriladi. sabab-oqibat semantikasining vositalari. Fikrlashdan foydalanishning asosiy sohasi ilmiy, mantiqiy, ratsional fikrlash turini yangilashdir.
Tipologiyasi maydon tuzilishi bo'lgan bir nechta kommunikativ-kompozitsion variantlar ko'rinishidagi matnlardagi fikrlash funktsiyalari.
Markaziy xilma-xillik - bu fikrlashning o'zi (so'zning tor ma'nosida mulohaza yuritish) - hukmlar orasidagi sabab-natija munosabatlarini eng izchil ifodalovchi nutq turi: oqibatdan (tezis) sababga emas, balki sababdan ta'sirga. poydevor). Nutqning argumentativ kichik turlari tizimida fikrlashning markaziy o'rni uning kommunikativ-kognitiv jarayondagi roli bilan ham belgilanadi. Aynan shu nutq turi yangi bilimlarni olishni rasmiylashtiradi, muallifning fikrlash yo'nalishini va muammoni hal qilish yo'lini ko'rsatadi. Tarkibiy jihatdan fikrlashning o'zi mantiqiy oqibat munosabatlari bilan bog'langan jumlalar zanjiri. Masalan:
“Elektromagnit toʻlqin taʼsirida atom teng ehtimollik bilan ham yuqori, ham pastroq energiya holatiga oʻtishi mumkin... Birinchi holatda toʻlqin kuchsizlanadi, ikkinchi holatda u kuchayadi. Agar paramagnit issiqlik muvozanatida bo'lsa, atomlar Boltsman qonuniga muvofiq quyi darajalar o'rtasida taqsimlanadi ... Binobarin, energiya kamroq bo'lgan holatdagi atomlar soni yuqori energiyali holatdagi atomlar sonidan oshadi. Shuning uchun atom energiyasi ortib borayotgan o'tishlar energiyaning kamayishi bilan sodir bo'ladigan o'tishlardan ustun bo'ladi. Natijada, to'lqinning intensivligi pasayadi - paramagnit elektromagnit nurlanishni o'zlashtiradi, buning natijasida u qiziydi. Yuqoridagilardan kelib chiqadiki, elektron paramagnit rezonans doimiy magnit maydonda joylashgan paramagnit moddalarda radiochastota maydoni energiyasini tanlab yutilishidir” (I.V.Savelyev. Umumiy fizika kursi).
Markazga tutashgan hudud, yaqin atrofdagi hudud fikrlashning kichik turlari bilan band bo'lib, ular ifodalangan mulohazaga yanada asosli xususiyatni berishga xizmat qiladi: isbotlash (kommunikativ-kognitiv funktsiya - tezisning haqiqatini aniqlash), rad etish (tezisning noto'g'riligini aniqlashga xizmat qiluvchi dalil turi), tasdiqlash (yoki empirik dalil, funktsiya - bayon etilgan pozitsiyaning ishonchliligini faktlar bilan tasdiqlash orqali aniqlash), asoslash (harakatning maqsadga muvofiqligini aniqlash, motivatsiya); "Bu haqiqatan ham shundaymi?" Degan savolga mos keladigan dalillardan farqli o'laroq, asoslash "Bu haqiqatan ham kerakmi yoki tavsiya etiladimi?" Degan savolga javob beradi). Fikrlashning ushbu kichik turlari bir-biri bilan tarkibiy o'xshashlik asosida birlashtirilgan: ularning barchasi konstruktsiyaning asosiy qismini tashkil etuvchi tezisni va dalillarni - shubhalarni (to'liq yoki qisman) olib tashlash uchun mo'ljallangan sharh qismini o'z ichiga oladi. tezis sifatida ilgari surilgan nisbiy pozitsiya haqida.
Mana dalil misoli: “Nurlanadigan atomlarning issiqlik harakati spektral chiziqlarning Doppler kengayishi deb ataladigan narsaga olib keladi. Atom foton chiqarish momentiga ega bo'lsin... Demak, atomning impulsi o'zgaradi... Demak, atomning translatsiya harakati energiyasi ham o'zgaradi... O'rnini almashtiramiz... usni belgilaymiz... Bu chastotaning qiymati shartdan olinadi... Natijada shuni olamizki... Formulalardan... shundan kelib chiqadiki... Bu yerda .. ifodasini almashtirib, quyidagiga kelamiz. formula... Demak, ifoda... spektral chiziqning Dopller kengligini beradi» (I.V. Savelyev. Umumiy fizika kursi).
Dalil, qoida tariqasida, tezisning o'zgaruvchan takrorlanishi bilan tugaydi - xulosa, ya'ni o'quvchiga allaqachon ma'lum bo'lgan hukm, uning yangi tomoni uning haqiqati isbotlangan. Boshlang'ich va yakuniy jumlalar o'rtasida uzoq leksik-semantik aloqa o'rnatiladi, bu gapning boshlanishi va oxiri haqida signal bo'lib, matnni tartibga soluvchi alohida kompozitsion rol o'ynaydi. Isbot odatda asboblar to'plamidan foydalanish bilan tavsiflanadi. Uni loyihalashning stereotipik usullari 1-shaxs ko'plik fe'llari yordamida amallar ketma-ketligini belgilashni o'z ichiga oladi: topish, ko'paytirish, tenglashtirish, aniqlash va hokazo. Bu amallarning natijasi will, will have, will receive so'zlari bilan kiritiladi, qaerdan kelgan, shu yerdan kelib chiqadi, keyin va hokazo. Sabab-natija munosabatlarini ifodalash uchun tegishli semantikaning bog`lovchilari va uyushiq o`xshashlari qo`llaniladi: beri, shuning uchun, shuning uchun, shuning uchun, shuning uchun, shuning uchun. Qo'shimcha farazlar yordamida amalga oshirilgan isbotda let zarracha, bajaruvchi, aytaylik, shartli konstruktsiyalar qo'llaniladi.
Fikrlash sohasi tuzilishining uzoq periferiya mintaqasida tushuntirish yotadi. Mulohazalarning ko'rsatilgan kichik turlaridan farqli o'laroq, tushuntirish, birinchi navbatda, tezisning to'g'riligini tasdiqlash (yoki uning yolg'onligini aniqlash) maqsadlari uchun emas, balki haqiqiy hodisalarning sabablarini aniqlash uchun xizmat qiladi. Masalan:
“Qizig‘i shundaki, shakllangan teshik profillarining o‘tkir qirralari tolada silliqlashadi va agar profilli teshik qismlarining o‘lchami unchalik katta bo‘lmasa, tola dumaloq kesmaga ega bo‘lib chiqadi. ya'ni dumaloq teshik bilan bir xil. Bu suyuqlik oqimiga sirt taranglik kuchlari ta'sir qilgani uchun sodir bo'ladi...» (S.P. Papkov. Polimer tolali materiallar).
Mulohaza yuritish matn hodisasi sifatida ilmiy nutqda shakllangan. Ilmiy uslub tufayli rus adabiy tili o'zining rivojlanish jarayonida eng "sof" shaklda, barcha asosiy turlarida fikrlash bilan boyidi. Boshqa uslubdagi matnlarda fikrlashning uslubning o'ziga xos xususiyatlariga moslashuvi topiladi.
Badiiy, publitsistik va rasmiy biznes matnlari qat'iy mantiqiy, batafsil fikrlash bilan tavsiflanmaydi. Badiiy matnlarda "to'g'ri fikr yuritish" kichik turi uning hissiy versiyasi - erkin fikrlash shaklida namoyon bo'ladi, unda umuman hukmlar o'rtasidagi sabab-oqibat bog'liqligini kuzatish mumkin, lekin ularni qattiq mantiqiy yadro bilan birlashtirmaydi. Nutq shaklining yumshoqligi va mulohaza yuritish qulayligi muallif va o'quvchi o'rtasida badiiy sohaga xos bo'lgan samimiy muloqot muhitini yaratishga yordam beradi. Jurnalistik matnlarda fikrlashning o'zi tayyorlash, o'quvchini ma'lum bir xulosaga olib borish funktsiyasini bajaradi, ammo bu erda, ilmiy nutqdan farqli o'laroq, fikrlashning bu kichik turi, hatto katta hajmga ega bo'lsa ham, qoida tariqasida, mantiqiy ravishda ergashadigan hukmlar zanjiri emas. bir-biridan, lekin faktik ma'lumotlardan keyin xulosa.
Badiiy matnlarda dalillardan foydalanilmaydi. Murakkab xulosalar tizimidan foydalangan holda ilgari surilgan tezisning haqiqatini mantiqiy tekshirish, birinchi navbatda, ilmiy faoliyat sohasi uchun, shuningdek, jinoiy-huquqiy soha uchun ham dolzarbdir. O'qimishli, aqlli adresatning mentalitetiga yo'naltirilgan jurnalistika uchun argumentativ nutq turlari muhim ahamiyatga ega, chunki ular jurnalistikaning asosiy kommunikativ funktsiyasi - ishontirish ta'sirini amalga oshirishni ta'minlaydi. Biroq, ishontirish vazifasi jurnalistikada isbotning o'zi, ya'ni ilmiy nutqdagi kabi qat'iy mantiqiy tartib-qoidalar bilan emas, balki hal qilinadi. Jurnalistik matnlarda o'quvchini muallifning mulohazalari to'g'riligiga ishontirish uchun ularni faktlar bilan tasdiqlashdan foydalaniladi. Shu munosabat bilan bu erda "tasdiqlash" nutqining argumentativ kichik turining katta faolligi namoyon bo'ladi. Badiiy asarlarda argumentativ konstruksiya sifatida tasdiqlash muallifning gipotetik bayonoti va tushuntirishdagi kabi sabab ma’nosiga ega bo‘lmagan, balki sabab-argumentativ ma’noga ega bo‘lgan ushbu bayonotni tasdiqlovchi faktlar taqdimotini o‘z ichiga olgan holda kamdan-kam qo‘llaniladi. . Muallifning so'zlarini badiiy ijod sohasidagi dalillar bilan tasdiqlash fan yoki jurnalistika sohasidagi kabi muhim emas. Bundan tashqari, adabiy matnlarda tasdiqlash vazifasi ilmiy nutqda tasdiqlash vazifasidan farqli vazifani bajaradi. Agar ikkinchisida bu ilmiy taxminni ishonchliroq qilishga yordam bersa, badiiy asarda u sof kommunikativ funktsiyani bajaradi - u tasvirlangan narsani vizualroq, psixologik jihatdan ishonchli qiladi va o'quvchiga qahramonning ichki holatini his qilishga yordam beradi. . Masalan: "U qo'llarini o'rindiqning orqa tomoniga qo'yib turdi va juda xavotirda edi: uning yuzi qizarib ketgan, yonoqdagi mushak titrayotgan edi ..." (L.N.Tolstoy. Kreutzer Sonata).
Tushuntirish va asoslash nafaqat ilmiy, balki publitsistik matnlarda ham keng tarqalgan bo‘lib, ular o‘quvchining tahlil qilinayotgan muammolar, qabul qilingan qarorlar va amalga oshirilgan harakatlar ahamiyatini tushunishini oshirish vazifasini bajaradi. Tushuntirish badiiy asarlarda ham mavjud, biroq, boshqa fikrlash turlari singari, bu yerda ham o‘ziga xos “aura” bilan ajralib turadi va badiiy ma’noni oydinlashtirish jarayonida muallif va o‘quvchi o‘rtasidagi ijodiy muloqot natijasida yuzaga keladi. matndan. Tasvirlangan voqealarning, personajlarning holatining ochiq tushuntirishi, tasvirlangan narsaning o'xshashlik darajasini oshiradi, tushuntirishning yashirin shakllari, ataylab kamaytirilishi bilan uyg'unlashadi, bu o'quvchini o'ylashga, ko'plab savollarga javob izlashga undaydi. "nima uchun" bu paydo bo'ladi. asarning umumiy mazmuni va subtekstida va shu orqali o‘quvchiga asarning chuqur g‘oyaviy-estetik mazmunini tushunishga yaqinlashishiga yordam beradi.
Rasmiy biznes matnlarida, umuman olganda, fikrlashdan foydalanish chastotasi ahamiyatsiz. Ushbu uslubning o'ziga xos xususiyatlari, uning ekstralingvistik asosi - jamiyatdagi maqsadi, tartibga solish funktsiyalari (shuning uchun matnlarda ustun mavqeni ko'rsatmalar egallaydi) tufayli fikrlash rasmiy ish nutqining tizimli konstruktiv xususiyati bo'la olmaydi. Ba'zi janrlarda fikrlashning ma'lum turlari mavjud (masalan, bayonotlar va da'volar asoslash, tushuntirish bilan tavsiflanadi), ammo barcha janrlardagi biznes matnlarida (hech bo'lmaganda bitta kichik uslubdagi janrlar) qo'llaniladigan fikrlashning bitta kichik turi mavjud emas. Bundan tashqari, fikrlashning kichik turlari bu erda uslubning xususiyatlarini aks ettiruvchi ishlaydi. Masalan, huquqiy matnlarda mulohaza yuritish nutqning ifodalovchi turiga - bayonotga yaqin (quyida bu haqda ko'proq qarang).
Fikrlashning funksional va stilistik variantlari kompozitsion qismlarni loyihalash vositalarida farqlanadi. Jurnalistik va ayniqsa adabiy matnlarda nafaqat tarkibiy qismlar o'rtasidagi aloqa vositalari darajasida, balki subtekstda bo'lishi mumkin bo'lgan mulohazaning o'z-o'zidan bo'g'inlari bilan bog'liq holda fikrlashning yuqori darajadagi nomutanosibligi mavjud (qarang: Trosheva, Kaygorodova, 2002). Fikrlashning sintaktik vositalari bu uslublarda uning ifodaliligini bildiradi. Undov va so‘roq gaplar, parchalar keng qo‘llaniladi. Argumentatsiyaning to'liqsizligi va parchalanishi ellipslar yordamida ta'kidlanadi. Badiiy va publitsistik asarlarda fikrlashning kompozitsion qismlarini bog‘lash vositalari ilmiy va ishbilarmonlik asarlariga qaraganda uslubiy jihatdan xilma-xildir (kitabiy, arxaik leksik va grammatik birliklardan bog‘lovchi so‘z, demak, qo‘shimchalardan so‘zlashuv so‘ziga, chunki, bir marta, axir. , deyishadi va hokazo).
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Татьяна Трошева Работа поддержана ргнф (грант №02-04-00414 а/Т) Система функционально-смысловых типов речи в современном русском языке
|