Jabborov qobil latifovich naqsh elimentlarini kompyuter texnologiyalari asosida tuzishni takomillashtirish - bet 15

Islimi naqsh kompozisiyalarini tuzish (yo’l, kvadrat, aylana, uchburchak va turli shakl yuzalariga). Xalq amaliy san’atining qaysi bir turi bo’lmasin, uning zaminida naqsh elementlaridan tuzilgan kompozisiya yotadi.
Naqsh kompozisiyasining bezak elementlari esa tabiatda uchrovchi gul, novda, barg, parranda va hayvonot dunyosini soddalashtirib tasvirlash natijasida hosil qilinadi.
Har bir voha va shaharlarning naqsh kompozisiyalari bir-biridan o’zaro ajralib turadi. Toshkent, Xorazm, Farg’ona, Samarqand, Buxoro naqqoshlik maktablarining o’z ornament va rang kolloritlari mavjud. Mustaqil naqsh tuzish jarayonida stilizasiya orqali naqsh elementlari o’zaro biriktiriladi. Naqsh bo’laklarining vazifalari va ravon chizilishiga e’tibor beriladi. Gul, barg, novda, bofta va qo’sh bandlik naqsh elementlaridan naqsh kompozisiyasi tuziladi.
Talabalarning fantaziyalari, mavjud naqsh elementlarini ma’lum qonun-qoidalarga amal qilgan holda joylashtirishda ular ma’lum bilim va malakaga ega bo’lishlari lozimligini taqozo etadi. Birgina “Bodom”, “Qalampir” nus’halari shaklidan naqqoshlik, zargarlik, kulolchilik, kashtachilik, zardo’zlik kabi xalq amaliy san’atida turli-tuman o’ziga xos naqsh namunalarini yaratish mumkin. Kompozisiya tuzish yo’llari va ularning homaki namunalarini tayyorlash naqqoshlik, ganchkorlik, yog’och o’ymakorlik va boshqa amaliy san’at turlari uchun umumiydek ko’rinsada, aslida qo’llaniladigan xom ashyosi, ijro pardoz turlari bilan farqlanadi.
Kompozisiya so’zi lotincha bo’lib “joylashtirish, qurish, tuzish” degan ma’noni anglatadi. Bunda tanlangan naqsh kompozisiyasiga ko’ra uning elementlari qog’oz yuzasida bir-biriga bog’liq holda joylashib, yaxlit kompozisiyani hosil qiladi. Tanlangan mavzu mazmuniga mos keladigan naqsh kompozisiyasini tuzish uchun bir qancha homaki eskizlar ishlanadi va ulardan talabga javob beradiganlari tanlab olinib, kompozisiya tuzishda qo’llaniladi. Naqsh kompozisiyalar tuzishda bo’laklarning o’rnini almashtirish, qo’shimcha detallar kiritish orqali uning mavzusini yanada boyitish kabilar ham muhim ahamiyatga egadir. Naqsh mavzusining ifodalashda kompozisiyaning asosiy qonuniyatlariga rioya qilish lozim.
Kompozisiyada naqsh yaratish muayyan qoidasini simmetriya, assimetriya, muvozanat, detallarning o’lchovi, shakli, rangi kabilarga rioya qilish tashkil etadi va bunga qatiy amal qilinadi.
Mustaqil naqsh to’qish jarayonida o’quvchilar stilizasiya orqali tuzilgan elementlarini o’zaro biriktiradigan naqsh elementlarining vazifalariga va ularning ravon chizilishiga etibor beradilar.
Mustaqil naqsh kompozisiyasini tuzishda quyidagilarga e’tibor berish lozim:
Chizilajak naqsh kompozisiyasini shakl, o’lcham va taqsimlarini mo’ljalga olish.
Kompozisiyaning yakka yoki qo’sh banddan iborat bo’lishligi nazarda tutilgan holda tanob (yasovchi) elementi shakllarini joylashtirish.
Kompozisiyaga novda, barg, gul va boshqa naqsh elementlarini kiritib mukammallashtirish.
Davriy takrorlanish.
Naqsh bandini bofta, shkufta elementlari bilan boQlab boyitish.
Kompozisiyaning asosiy shaklini umumlashtirib naqshni nomlash.
Kompozisiyaning ma’no va maqsadini hisobga olgan holda rang tuslarini aniqlash.
Simmetrik joylashuv va ranglar mutanosibligini saqlash.
Yo’l, aylana, kvadrat shakllari uchun chiziladigan naqsh kompozisiyalari ham ixtiyoriy ravishda mavjud naqsh elementlari birikmalaridan tuziladi.
Mustaqil naqsh to’qishni boshlashda o’quvchi ikki, uch va undan ortiq elementlar yordamida eng sodda naqsh kompozisiyalarinilarini tuzishi mumkin. Bunda ixtiyoriy tanob shakli chiziladi va gul, novda, barg elementlari yordamida to’ldiriladi. Mavjud kompozisiyani shakl yoki gul elementlari nomlari yordamida nomlash mumkin.
Yo’l, aylana, kvadratga chiziladigan naqsh kompozisiyalarini ham ixtiyoriy ravishda mavjud naqsh elementlari birikmasidan tuziladi. O’ar qanday naqsh kompozisiyalari pishiq va chiroyli chizilishiga ahamiyat berilishi kerak.
Elementlarning o’zaro tartibli joylashuvi naqshning jozibasini yanada oshiradi.
Mustaqil naqsh kompozisiyasini tuzishda ham xalq ustalari ijodini kuzatish, xalq amaliy san’ati muzeyiga borish va nus’ha ko’chirish yaxshi samara beradi. O’quvchi qancha ko’p naqsh elementlarini yoddan chiza olsa, kompozisiya tuzish shunchalik oson kechadi.
Sodda naqsh kompozisiyasini tuzish.
Boshlang’ich sodda naqsh kompozisiyalarini tuzish odatda talabalarda bu borada ayrim nazariy va amaliy tushunchalar, ish tajribalari hosil bo’lganidan so’ng mustaqil topshiriq sifatida berilishi mumkin. Dastlab talabalar buyum yoki yuza sirtini, uning o’ziga xos o’lchamlarini diqqat bilan ko’zdan kechirib, bo’lajak naqsh kompozisiyasining shakl va elementlarini “xayolan” tanlab oladilar. Albatta, bu naqsh elementlari talabalar tomonidan qachonlardir o’zlashtirib olingan yoki kuzatilgan naqsh bo’laklaridan iborat bo’ladi. Bunda talabalarning tasavvurlari, ish tajribalari, fikr yuritishlari qanchalik yaxshi rivojlangan bo’lsa, shuningdek, xotiralari zahirasida qanchalik ko’p naqsh elementlari mavjud bo’lsa, ular ajoyib naqsh kompozisiyalarini tuzishlari mumkin bo’ladi. Kompozisiya rejasini tuzish va chizish jarayonida shakl va zamin bo’yicha tarqaluvchi ranglar va elementlarning o’zaro mutanosibligi hisobga olinishi shart. Buning uchun dastlab naqsh kompozisiyasining qoralama nusxasi chizib olinadi. So’ng, ana shu qoralama asosida har bir bo’lakka ishlov berilgan holda uning nus’hasi kerakli joylarga ko’chiriladi va yaxlit naqsh kompozisiyasi tuziladi.
Naqshlar mazmuniga ko’ra o’simliksimon, girih, gulli girih, ramziy va boshqa turlarga bo’linadi. O’simliksimon naqsh tabiatdagi barg, band, daraxt, buta Quncha va boshqa narsalarni naqqosh tomonidan stillashtirib olingan shaklini ma’lum qonuniyatlar asosida takrorlanishidan hosil qilingan. Girih- geometrik shakllardan tuzilgan bo’lib, chigal, tugun ma’nosini anglatadi. Xandasiy naqsh - murakkab naqsh turi. U geometrik naqsh turlaridan biri bo’lib, to’rtburchak, uchburchak, aylana va yoylardan hamda ko’pburchaklardan iborat bo’ladi. Geometrik naqsh uzluksiz rapportlardan tashkil topgan bo’lib, har bir rapport o’z tuzilishiga ega bo’ladi.
Ruta - ikki tomonga ulanuvchi naqsh taqsimi, ya’ni hoshiya naqsh. Uning o’lchami ko’pincha 14-20 sm atrofida bo’ladi. O’oshiya naqsh turli xil bo’lib, uning mexrobga, xonaga ishlanishiga qarab lo’la hoshiya, ishkom va boshqa turlari bo’ladi.
Munabbat - arabcha o’stirmoq degan ma’noni anglatadi. Asosi kvadrat yoki to’rtburchakdan tashkil topib, to’rt tomonga takrorlanadigan naqsh taqsimi. Katta yuzalarni bezashda munabbatdan foydalaniladi. Munabbatning o’simliksimon, geometrik va boshqa kompozision turlari bor. Uning munabbati mehrob, munabbati bofta, munabbati islimi, munabbati girih va boshqa atamalari mavjud.
Turunj - arabcha “limon” degan ma’noni bildiradi. Ruscha medalon. Naqshlarda kompozisiyaning markaziga chiziladigan naqsh turi. Turunj hyech qanday naqshga ulanmay muallaq turadigan kompozisiya bo’lib, uning shakli asrlar davomida rivojlanib, boyitilgan.
Namoyon - forscha ko’rinish, manzara demakdir. Namoyon hyech nimaga ulanmaydigan mustaqil kompozisiya bo’lib, murakkab naqsh turiga kiradi. Uning o’simliksimon, geometrik, gulli girih, ramziy va boshqa turlari mavjud. Namoyonlar simmetrik va assimmetrik tuzilishga ega bo’ladi.
|