TO'QIMACHILIK SANOATINING XOM ASHYOLARI VA  MAHSULOTLARI

|
TO'QIMACHILIK SANOATINING XOM ASHYOLARI VA MAHSULOTLARI
|
bet | 6/8 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 2,32 Mb. | | #249926 |
Bog'liq GLOBAL TEXTILE2.2TO'QIMACHILIK SANOATINING XOM ASHYOLARI VA MAHSULOTLARI
To'qimachilik sanoati yengil sanoatning tabiiy va suniy ishlaridan turli xildagi ip, gazlama noto'qima matolar va to'qimachilik buyumlari ishlab chiqaradigan mahsulotlardir. Kundalik turmushda ishlatiluvchi mahsulot Ishlab chiqarish va aholi ehtiyojini qondirishda muhim ahamiyatga ega to’qimachilik sanoatining asosiy xom ashyosi - paxta, poya po'stlog'idan olinuvchi (zig'ir, kanop, jun va hokazo) tolalar jun tolalari va ipakdir. Bundan tashqari, toqimachiik sanoatida turli xildagi sun'iy va sintetik tola, iplar ko'p ishlatiladi. O'zbekiston Respublikasida olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar tufayli respublika yengil sanoati ixtisoslashgan, alohida va mustaqil faoliyat yurituvchi uyushmalardan tashkil topgan. «O'zbekyengilsanoat», O’zbekipagi» va « O’zbekcharmpoyabzali» uyushmalari shular jumlasidandir. Biroq respublika to'qimachilik tarmog'i deganda paxta, kimyoviy va ipak iplaridan olinuvchi tikuvchilik iplari, gazlama, trikotaj va noto'qima matolar ishlab chiqaruvchi korxonalar majmui tushuniladi. 1991 yilgacha O'zbekiston Respublikasida faqatgina 4 dona yirik paxta to'qimachilik kombinatlari Buxoro, Toshkent, Andijon, Farg'ona va ularning shaxobchalari mavjud bo'lgan. 1996—2002 yillar davomida respublika yengil sanoatida olib borilgan iqtisodiy islohotlar tufayli bir qancha yirik qo'shma korxonalar ishga tushirildi. «Asnam-tekstil», «Pop-fen», «Kosonsoy-Tekmen» (Namangan viloyati), «Kabul-To'epa-Tekstil», «Kabul-O'zbekKo», «Supertekstil» (Toshkent viloyati va shahri), «Kashteks» (Qashqadaryo viloyati), «Gurlan» (Xorazm viloyati), «Ankonteks» (Andüon viloyati), Chinoz to'qimachi LTD, Qorako'lteks, KabulFarg'ona, «Oq saroy to'qimachi LTD» shular jumlasidandir. Bu Respublikamizdagi siyosiy-ijtimoiy barqarorlik, yurtimiz rahbariyatining aholi tinchligini, xotirjamligini saqlash va erkin mehnat qilish uchun barcha sharoitlarni, shu jumladan tadbirkorlik, tashabbuskorlik va kichik hamda o'rta biznesni rivojlantirish sharoitlarini yaratib berishi mahsulidir. Iq'tisodiy islohotlarni chuqurlashtirish va bozor munosabatlariga o'tish ishlarining asosiy mezoni — ishlab chiqarish hajmini va quvvatlarini oshirishgina emas, balki, avvalo, ishlab chiqarilgan mahsulotga bo'lgan talab va taklifning mavjudligi sanoatning yildan-yilga jahon bozoridan o'z o'rnini topib borish imkoniyatlarini xarakterlovchi ko'rsatkichlardir. Respublika to'qimachilik sanoatining ko'rsatkichlari keltirilgan Respublika to'qimachilik tarmog'i yiliga 210 ming tonna yigirilgan ip, 550 min pogon metr xom gazlama, 630 min kv. metr tayyor gazlama ishlab chiqarish quvvatiga ega. U hozirgi kunda yiliga 130 ming tonnadan ziyod paxta tolasini qayta ishlab, undan jahon bozorida raqobatlasha oladigan mahsulotlar ishlab chiqarmoqda va xorijiy mamlakatlarga sotmoqda. Respublika Prezidenti l.A. Karimovning ma'nizalarida alohida qayd etilganidek, to'qimachilik tarmog'ining kelgusida qilinadigan balki sanoat inqilobi deb nom olgan fabrika tizimining yaratilishi va oila va jamiyat hayotidagi chuqur o'zgarishlar bilan ham bog'liq.
Atama to'qimachilik sanoati (lotincha texere, to'qish uchun) dastlab tolalardan gazlamalar to'qishda qo'llanilgan bo'lsa, hozir u to'qish, to'qish, kigizlash va boshqalar kabi keng ko'lamli boshqa jarayonlarni o'z ichiga oladi. Shuningdek, u tabiiy yoki sintetik tolalardan ip tayyorlash, shuningdek, matolarni pardozlash va bo'yashni o'z ichiga oladi.
Tarixdan oldingi davrlarda hayvonlarning sochlari, o'simliklari va urug'lari tolalarni tayyorlash uchun ishlatilgan. Ipak Xitoyda miloddan avvalgi 2600-yillarda paydo bo'lgan va miloddan avvalgi 18-asr o'rtalarida birinchi sintetik tolalar yaratilgan. Tsellyuloza yoki neft-kimyodan tayyorlangan sintetik tolalar, yakka o'zi yoki boshqa sintetik va/yoki tabiiy tolalar bilan turli kombinatsiyalarda, tobora ko'proq qo'llanila boshlagan bo'lsa-da, ular jun, paxta, zig'ir kabi tabiiy tolalardan tayyorlangan matolarni to'liq ushlab turolmadi. va ipak.
Ipak ip hosil qilish uchun bir-biriga bog'lanishi mumkin bo'lgan filamentlarda hosil bo'lgan yagona tabiiy toladir. Boshqa tabiiy tolalarni avval tekislash, tarash orqali parallel qilish va keyin yigirish orqali uzluksiz ipga tortish kerak. The shpindel eng qadimgi yigiruv asbobidir; U birinchi marta Evropada miloddan avvalgi 1400-yillarda aylanuvchi g'ildirak ixtirosi bilan mexanizatsiyalangan. 17-asrning oxirlarida ixtiro qilingan aylanayotgan Jenni, bir vaqtning o'zida bir nechta shpindellarni boshqarishi mumkin. Keyin Richard Arkraytning ixtirosi tufayli aylanuvchi ramka 1769 yilda va Samuel Crompton tomonidan taqdimoti xachir, Bu bir ishchiga bir vaqtning o'zida 1,000 shpindelni boshqarish imkonini berdi, ip-kalava ishlab chiqarish yozgi sanoatdan tegirmonga o'tdi.
Mato yasash ham xuddi shunday tarixga ega edi. Qadim zamonlardan beri qo'l dastgohi asosiy to'quv mashinasi bo'lib kelgan. Mexanik takomillashtirish qadim zamonlarda rivoji bilan boshlangan ovlash, muqobil burilish iplari bog'langan; eramizning 13-asrida, oyoq yugurish, bir nechta to'plamlar to'plamini boshqara oladigan, joriy etildi. ning qo'shilishi bilan ramkaga o'rnatilgan taxta, to'quv yoki to'ldiruvchi iplarni o'z joyiga qo'yadigan "mexanizatsiyalashgan" dastgoh Evropada va butun dunyo bo'ylab asl qo'l dastgohlari saqlanib qolgan an'anaviy madaniyatlar bundan mustasno, ustun to'quv asbobiga aylandi.
Jon Kayning ixtirosi samolyot 1733 yilda to'quvchiga mokini to'quv dastgohining kengligi bo'ylab avtomatik ravishda jo'natish imkonini beruvchi to'quvni mexanizatsiyalashda birinchi qadam bo'ldi. Edmund Kartraytni ishlab chiqdi bug 'bilan ishlaydigan dastgoh va 1788 yilda Jeyms Vatt bilan Angliyada bug' bilan ishlaydigan birinchi to'qimachilik fabrikasini qurdi. Bu tegirmonlarni suv bilan ishlaydigan mashinalarga qaramlikdan xalos qildi va ularni istalgan joyda qurish imkonini berdi. Yana bir muhim rivojlanish edi perfokarta 1801 yilda Frantsiyada Jozef Mari Jakkard tomonidan ishlab chiqilgan tizim; bu naqshlarni avtomatlashtirilgan tarzda to'qish imkonini berdi. Yog'ochdan yasalgan oldingi quvvatli dastgohlar asta-sekin po'lat va boshqa metallardan yasalgan dastgohlar bilan almashtirildi. O'shandan beri texnologik o'zgarishlar ularni kattaroq, tezroq va yuqori darajada avtomatlashtirilgan qilishga qaratilgan.
Tabiiy bo'yoqlar dastlab iplar va matolarga rang berish uchun ishlatilgan, ammo 19-asrda ko'mir smolali bo'yoqlarning kashf etilishi va 20-asrda sintetik tolalarning rivojlanishi bilan bo'yash jarayonlari yanada murakkablashdi. Blok bosib chiqarish dastlab matolarni bo'yash uchun ishlatilgan (matolarni ipak ekranli bosib chiqarish 1800-yillarning o'rtalarida ishlab chiqilgan), ammo tez orada u rulonli bosma bilan almashtirildi. O'yilgan mis roliklar birinchi marta 1785 yilda Angliyada qo'llanilgan, so'ngra tez yaxshilanishlar natijasida oltita rangda rolikli chop etish imkonini berdi. Zamonaviy rolikli bosib chiqarish 180 daqiqada 16 yoki undan ortiq rangda bosilgan 1 m dan ortiq mato ishlab chiqarishi mumkin.
Dastlabki paytlarda matolarni cho'tkalash yoki qirqish, matoni to'ldirish yoki o'lchash yoki sirlangan effekt yaratish uchun kalendar rulonlaridan o'tkazish orqali tugatilgan.
Bugungi kunda matolar oldindan qisqartirilgan, merserizatsiyalangan (paxta iplari va gazlamalar mustahkamligi va yorqinligini yaxshilash uchun kaustik eritmalar bilan ishlov beriladi) va turli pardozlash jarayonlari bilan ishlov beriladi, ular, masalan, burmalarga chidamliligini, burmalarni ushlab turishni va suvga, olovga va chiriyotganga chidamliligini oshiradi.
Maxsus muolajalar ishlab chiqariladi yuqori samarali tolalar, g'ayrioddiy kuchliligi va juda yuqori haroratga chidamliligi tufayli shunday nomlangan. Shunday qilib, neylonga o'xshash tola bo'lgan Aramid po'latdan kuchliroq va Aramiddan tayyorlangan Kevlar tolasi issiqlik va kimyoviy moddalarga chidamli o'q o'tkazmaydigan mato va kiyimlarni tayyorlash uchun ishlatiladi. Uglerod, bor, kremniy, alyuminiy va boshqa materiallar bilan birlashtirilgan boshqa sintetik tolalar samolyotlarda, kosmik kemalarda, kimyoviy chidamli filtrlar va membranalarda, himoya sport jihozlarida ishlatiladigan engil, o'ta kuchli strukturaviy materiallarni ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.
To'qimachilik ishlab chiqarish dastlab qo'l hunarmandchiligi bo'lib, u yozgi yigiruvchilar va to'quvchilar va mohir hunarmandlarning kichik guruhlari tomonidan shug'ullangan. Texnologik taraqqiyot bilan, birinchi navbatda, Buyuk Britaniya va G'arbiy Evropa mamlakatlarida yirik va iqtisodiy ahamiyatga ega bo'lgan to'qimachilik korxonalari paydo bo'ldi. Shimoliy Amerikadagi ilk ko'chmanchilar Yangi Angliyaga mato tegirmonlarini olib kelishgan (Angliyada tegirmon boshlig'i bo'lgan Semyuel Sleyter 1790 yilda Providens, Rod-Aylendda yigiruv ramkasini xotiradan qurgan) va Eli Uitnining ixtirosi. paxta tozalash mashinasi, terilgan paxtani katta tezlikda tozalay oladigan, paxta matolariga yangi talab yaratdi.
Buni tijoratlashtirish tezlashdi Tikuv mashinasi. 18-asr boshlarida bir qancha ixtirochilar mato tikadigan mashinalar ishlab chiqardilar. 1830 yilda Frantsiyada Barthelemy Thimonnier tikuv mashinasi uchun patent oldi; 1841 yilda uning 80 ta mashinasi frantsuz armiyasi uchun kiyim tikish bilan mashg'ul bo'lganida, uning fabrikasi uning mashinalarini tirikchiligiga tahdid deb bilgan tikuvchilar tomonidan vayron qilingan. Taxminan o'sha paytda Angliyada Uolter Xant takomillashtirilgan mashinani o'ylab topdi, lekin u kambag'al tikuvchilarni ishdan bo'shatishini his qilganligi sababli loyihadan voz kechdi. 1848 yilda Elias Xou Huntnikiga o'xshash mashina uchun AQSh patentini oldi, ammo sud kurashlarida qatnashdi va natijada u g'alaba qozondi va ko'plab ishlab chiqaruvchilarni patentini buzganlikda aybladi. Zamonaviy tikuv mashinasining ixtirosi Isaak Merritt Singerga tegishli bo'lib, u osilgan qo'lni, matoni ushlab turish uchun bosuvchi oyoqni, matoni ignaga oziqlantirish uchun g'ildirakni va qo'l tirgak o'rniga oyoq teshigini yaratdi va ikkalasini ham qoldirdi. matoni manevr qilish uchun qo'llar bo'sh. Mashinani loyihalash va ishlab chiqarish bilan bir qatorda, u reklama kampaniyasi, mashinalarni bo'lib-bo'lib sotish va xizmat ko'rsatish shartnomasini taqdim etish kabi yangiliklarni o'z ichiga olgan birinchi yirik maishiy texnika korxonasini yaratdi.
Shunday qilib, 18-asrdagi texnologik yutuqlar nafaqat zamonaviy to'qimachilik sanoati uchun turtk anmalarga yordam beradi. Shu bilan birga, siyosatchilar o'z mamlakatlari uchun raqobatdosh ustunliklarni ta'minlash va yoki saqlab qolish uchun kvotalar, tariflar va boshqa iqtisodiy to'siqlar haqida bahslashadilar. Shunday qilib, to'qimachilik sanoati nafaqat dunyo aholisining o'sishi uchun zarur bo'lgan mahsulotlarni ta'minlaydi; u xalqaro savdo va davlatlar iqtisodiyotiga ham katta ta'sir ko'rsatadi.
Mashinalar kattalashgani, tezroq va murakkablashgani sayin, ular yangi potentsial xavflarni ham keltirib chiqardi. Materiallar va jarayonlar murakkablashgani sayin, ular ish joyini sog'liq uchun xavf tug'dirdi. Va ishchilar mexanizatsiyalash va unumdorlikni oshirish talabiga dosh berishga majbur bo'lganligi sababli, asosan tan olinmagan yoki e'tiborga olinmagan ish stressi ularning farovonligiga tobora kuchayib bordi. Ehtimol, sanoat inqilobining eng katta ta'siri jamiyat hayotiga bo'lgan, chunki ishchilar mamlakatdan shaharlarga ko'chib o'tishgan va u erda urbanizatsiyaning barcha illatlari bilan kurashishga majbur bo'lishgan. Ushbu ta'sirlar bugungi kunda to'qimachilik va boshqa tarmoqlar rivojlanayotgan mamlakatlar va mintaqalarga ko'chib o'tishi bilan ko'rinmoqda, faqat o'zgarishlar tezroq.
Sanoatning turli segmentlarida uchraydigan xavf-xatarlar ushbu bobning boshqa maqolalarida umumlashtiriladi. Ular uyni yaxshi saqlash va mashinalar va jihozlarni to'g'ri saqlash, harakatlanuvchi qismlarga tegmaslik uchun samarali himoya va to'siqlarni o'rnatish, yaxshi umumiy shamollatish va haroratni nazorat qilish uchun qo'shimcha sifatida mahalliy egzoz shamollatish (LEV) dan foydalanish muhimligini ta'kidlaydilar. Agar xavfni to'liq nazorat qilish yoki loyihalash va/yoki kamroq xavfli materiallarni almashtirish orqali oldini olish mumkin bo'lmasa, tegishli shaxsiy himoya vositalari (PPE) va kiyim-kechak bilan ta'minlash. Barcha darajadagi ishchilarni takroriy ta'lim va o'qitish va samarali nazorat doimiy mavzulardir.
To'qimachilik sanoati tomonidan ko'tarilgan ekologik muammolar ikkita manbadan kelib chiqadi: to'qimachilik ishlab chiqarish bilan bog'liq jarayonlar va mahsulotlardan foydalanish bilan bog'liq xavflar.
To'qimachilik korxonalari tomonidan yaratilgan asosiy ekologik muammolar atmosferaga va oqava suvlarga chiqadigan zaharli moddalardir. Potentsial zaharli moddalarga qo'shimcha ravishda, yoqimsiz hidlar ko'pincha muammo hisoblanadi, ayniqsa binoni va matbaa korxonalari turar-joy binolari yaqinida joylashgan. Ventilyatsiya chiqindilarida erituvchilar, formaldegid, uglevodorodlar, vodorod sulfidi va metall birikmalarining bug'lari bo'lishi mumkin. Ba'zida erituvchilar ushlanib, qayta foydalanish uchun distillangan bo'lishi mumkin. Zarrachalar filtrlash orqali olib tashlanishi mumkin. Skrubing metanol kabi suvda eriydigan uchuvchi birikmalar uchun samarali, ammo u uglevodorodlar chiqindilarning ko'p qismini tashkil etadigan pigmentli nashrda ishlamaydi. Yonuvchan moddalar yoqib yuborilishi mumkin, ammo bu nisbatan qimmat. Biroq, yakuniy yechim - iloji boricha emissiyasiz bo'lgan materiallardan foydalanish. Bu nafaqat bosmaxonada ishlatiladigan bo'yoqlar, bog'lovchilar va o'zaro bog'lovchi moddalarga, balki matolarning formaldegid va qoldiq monomer tarkibiga ham tegishli.
Oqava suvlarning fiksatsiya qilinmagan bo'yoqlar bilan ifloslanishi nafaqat inson va hayvonlarning sog'lig'iga potentsial xavf tug'dirishi, balki uning rangi o'zgarishi tufayli ham jiddiy ekologik muammodir. Oddiy bo'yashda bo'yoqning 90% dan ortig'ini fiksatsiya qilishga erishish mumkin, ammo reaktiv bo'yoqlar bilan bosib chiqarishda atigi 60% yoki undan kam fiksatsiya darajasi keng tarqalgan. Bu bosilgan matoni yuvish paytida reaktiv bo'yoqning uchdan bir qismidan ko'prog'i chiqindi suvga kiradi. Qo'shimcha miqdorda bo'yoqlar oqava suvga ekranlarni yuvish, bosma adyol va barabanlarni yuvishda kiritiladi.
Bir qator mamlakatlarda oqava suvlarning rangsizlanishi bo'yicha cheklovlar o'rnatilgan, ammo qimmat oqava suvlarni tozalash tizimisiz ularga rioya qilish juda qiyin. Eritma kamroq ifloslantiruvchi ta'sirga ega bo'yoqlardan foydalanishda va bo'yoqlarni mahkamlash darajasini oshiradigan bo'yoqlar va sintetik qalinlashtiruvchi moddalarni ishlab chiqishda topiladi va shu bilan yuvilishi kerak bo'lgan ortiqcha miqdorini kamaytiradi (Grund 1995).
|
| |