Ma’lumotlarni uzatish protokoli

Ma’lumotlarni
uzatish protokoli
Ma’lumotlarni uzatish protokoli
66 ta til
Maqola
Munozara
lotin/кирилл
Mutolaa
Tahrirlash
Manbasini tahrirlash
Tarix
Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Ma’lumotlarni uzatish protokoli - bu turli dasturlar oʻrtasida ma’lumotlar
almashinuvini
aniqlaydigan, mantiqiy darajadagi interfeysning muayyan qoidalari yoki kelishuvlari
toʻplamidur. Ushbu qoidalar xabarlarni uzatish va xatolar bilan ishlashning yagona usulini
belgilaydi.
Signal protokoli ulanishni boshqarish uchun ishlatiladi, masalan, aloqani sozlash,
qayta
manzillash, uzish. Protokolga misollar: RTSP, SIP. Ma’lumotlarni uzatish uchun RTP kabi
protokollar qoʻllaniladi.
Tarmoq protokoli - tarmoqqa kiritilgan ikki yoki undan ortiq qurilmalar oʻrtasida ulanish va
ma’lumotlarni almashish imkonini beruvchi qoidalar va harakatlar (harakatlar ketma-ketligi)
toʻplami.
Turli xil protokollar koʻpincha bir xil turdagi aloqaning faqat turli tomonlarini tavsiflaydi.
„Protokol“ va „protokollar steki“ nomlari protokolni amalga oshiradigan dasturiy ta’minot
qanday ekanligini koʻrsatadi.
Internet uchun yangi protokollar IETF tomonidan, boshqa protokollar esa IEEE yoki ISO
tomonidan belgilanadi. ITU-T telekommunikatsiya protokollari va formatlari bilan
shugʻullanadi.
Tarmoq protokollarini tasniflashning eng keng tarqalgan
tizimi OSI modeli deb ataladi, unga
muvofiq protokollar maqsadiga koʻra 7 darajaga boʻlinadi - jismoniy (elektr yoki boshqa
signallarni shakllantirish va tanib olish) dan amaliygacha (ilovalar tomonidan ma’lumotlarni
uzatish uchun ilovalarni dasturlash interfeysi).
Tarmoq protokollari tarmoqqa ulangan kompyuterlarning ishlash qoidalarini belgilaydi. Ular
koʻp darajali printsip asosida qurilgan. Har bir darajadagi protokol texnik aloqa qoidalaridan
birini belgilaydi. Hozirgi vaqtda tarmoq protokollari OSI (Open System Interconnection - ochiq
tizimlarning oʻzaro aloqasi, OTA) tarmoq modelidan foydalanadi.
OSI modeli tarmoq ishlashining 7 darajali mantiqiy modelidir. U bir necha darajalarda tashkil
etilgan protokollar va aloqa qoidalari guruhi tomonidan amalga oshiriladi:
fizik darajada aloqa liniyalarining fizik (mexanik, elektr, optik) xususiyatlari aniqlanadi;
kanal darajasida tarmoq tugunlari boʻyicha fizik darajadan
foydalanish qoidalari
aniqlanadi;
tarmoq darajasi xabarlarni manzillash va yetkazib berish uchun javobgardir;
transport qatlami xabar komponentlarini o'tkazish tartibini boshqaradi;
seans darajasi turli ish stantsiyalarida ishlaydigan ikkita amaliy dastur oʻrtasidagi aloqani
muvofiqlashtiradi;
taqdim etish darajasi ma’lumotlarni kompyuterning ichki formatidan uzatish formatiga
aylantirish
uchun ishlatiladi;
amaliy daraja - foydalanuvchining tarmoq dasturlari uchun qulay aloqa interfeysini
ta’minlovchi amaliy dastur va boshqa qatlamlar orasidagi chegara hisoblanadi.
Umumiy tasnifda protokollar past darajali protokollar, yuqori darajali protokollar va oʻrta
darajadagi protokollarga boʻlinadi. Oraliq daraja aloqa va autentifikatsiya protokollarini oʻz
ichiga oladi. Yuqori daraja protokollari amaliy, seansli va taqdim etish protokollaridir. Fizik,
kanal, tarmoq va transport protokollari past darajadagi protokollar sifatida tasniflanadi
[1]
.
Boshqa model - TCP / IP protokoli stegi - 4 ta darajani oʻz ichiga oladi:
kanal darajasi (link layer),
tarmoq darajasi (Internet layer),
transport darajasi (transport layer),
dastur darajasi (application layer).
Tarmoq protokollariga misollar[tahrir | manbasini tahrirlash]
TCP / IP - bu unga tegishli ikkita protokol nomi bilan atalgan ma’lumotlarni
uzatish protokollari
toʻplami: TCP (inglizcha:
Transmission Control Protocol - uzatishni boshqarish protokoli) va IP
(inglizcha:
Internet Protocol - Internet protokoli)
[2]
.
Internetda ishlatiladigan eng mashhur protokollar:
HTTP (Hyper Text Transfer Protocol) - gipermatnni uzatish protokoli. HTTP protokoli
bir xil tarmoqqa ulangan kompyuterlar oʻrtasida Web-sahifalarni yuborish uchun
ishlatiladi.
FTP (File Transfer Protocol) - bu maxsus fayl serveridan
foydalanuvchi kompyuteriga
fayllarni uzatish protokoli. FTP abonentga tarmoqdagi istalgan kompyuter bilan ikkilik
va matnli fayllarni almashish imkonini beradi. Masofaviy kompyuter bilan aloqa
oʻrnatgandan soʻng, foydalanuvchi faylni masofaviy kompyuterdan oʻz kompyuteriga
nusxalashi yoki faylni kompyuteridan masofaviy kompyuterga nusxalashi mumkin.
POP3 (Post Office Protocol) - standart pochta ulanish protokoli. POP serverlari kiruvchi
xatlarni boshqaradi va POP protokoli mijoz pochta joʻnatmalaridan xat olish soʻrovlarini
bajarish uchun moʻljallangan.
SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) - pochta joʻnatmalari uchun qoidalar toʻplamini
belgilaydigan protokol. SMTP serveri yoki qabul qilganlik toʻgʻrisida tasdiqni, yoki xato
toʻgʻrisida xabarini qaytaradi, yoki qoʻshimcha ma’lumot soʻraydi.
TELNET - masofaviy kirish protokoli. TELNET abonentga oʻzi
bilan bir tarmoqda
boʻlgan har qanday kompyuterda, ya’ni dasturlarni ishga tushirish, ish rejimini
oʻzgartirish va hokazolarda ishlash imkonini beradi. Amalda, imkoniyatlar masofaviy
mashina ma’muri tomonidan oʻrnatiladigan kirish darajasi bilan cheklangan.
Boshqa protokollar:
DTN - NASA tomonidan ishlatiladigan IPN uzoq kosmik tarmoqlari uchun moʻljallangan
protokol.
http://fayllar.org