M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi - bet 80

O‘qitishning texnik vositalarining tasnifi.
O‘qitishga oid
axborotlarni uzatishning texnik voitalari,bilimlarni nazorat qilish, O‘qish
va mustaqil o‘qish,trenajyor, ko‘makchi, kombinatsiya qilingan.
O‘qitishga oid axborotlarni uzatishning texnik voitalari
diaproektorlar,
grafoproektorlar,
epiproektorlar,
magnitofonlar,
radioqurilmalar, musiqiy markazlar (audiosistemalar), proigrivatellar,
radiouzllar,
kinoproektorlar
va
kinoustanovka,
televizorlar,
videomagnitofonlar, SHEHM va boshqalar.
Ba’zi chet el pedagoglari o‘quv jarayonida o‘qitishning texnika
vositalaridan keng ko‘lamda foydalanish o‘qituvchining mashina va uni
boshqaruvchi muhandis bilan almashtirilishiga olib boradi, deb
hisoblaydilar. Bunda o‘qituvchi tashkilotchi rolini bajaradi, o‘qitish
vazifasi esa texnika vositalariga yuklanadi. Ammo o‘qitish jarayonida
faqat bilim berilibgina kolmay, o‘qituvchi shaxsining murakkab ta’siri
amalga oshiriladi hamki, buning natijasida o‘quvchining dunyoqarashi,
xulk – atvor normalari shakllanadi, shaxsning kamol topishi sodir
bo‘ladi. Bunga esa o‘qituvchining ishtirokisiz erishib bulmaydi: uning
axlokiy prinsiplari chuqur bilimlar hamda keng saviya bilan birgalikda
har gal takrorlanmaydigan intelektual alokaning shunday sharoitini
yaratadiki, bunday sharoitsiz okibat natijada o‘qitish va tarbiyalashda
muvaffakiyat kozonish mumkin bulmaydi.
Darslarda yangi materialni bayon etishda o‘qituvchi go‘yo eshittirib
fikrlaydi, bunda u o‘quvchilarga bilim beribgina kolmasdan, ularga
Rasm 10 Audiovizual sredstva.Yumshoq (softvare)
128
mantikan fikrlash, fan muammolarini hal qilishga ijodiy yondoshish
uquvlarini singdiradi. O‘qituvchi o‘quvchilar uchun bilimlar manbai va
o‘quv jarayonini raxbarigina emas, balki taklid qilish uchun namuna
xamdir. O‘qituvchini o‘qitishning texnika vositalari bilan almashtirish
o‘quv jarayonida juda muhim narsani
– o‘quvchiga pedagog shaxsning ta’sirini chikarib tashlaydi, bu esa
o‘quv jarayonini juda kambagallashtirib yuboradi.
Barcha
texnika
vositalarining,
shu
jumladan,
o‘qitish
mashinalarining
xam
imkoniyatlari
cheklangan
– ular faqat
o‘qituvchining o‘quvchilarga kursatadigan ta’sirini oshiradigan quroldir.
Kasb – hunar maktablarida yuqori malakali o‘qituvchilar, boy
texnikaviy imkoniyatlar, o‘quvchilarning texnikaviy ijodiyoti keng
rivojlanganligi tufayli o‘quv xonalarini o‘qitishning texnika vositalari
bilan jixozlashga, bu vositalarni bilim yurtlarida tayyorlashga, sanoatda
ishlab chikarilgan texnika vositalarini takomillashtirishga katta e’tibor
berilmokda. Xonalarni o‘qitishning texnika vositalari bilan jixozlashda
quyidagi asosiy texnikaviy - pedagogik talablarga amal qilish kerak:
1.
O‘quv kabinetlarini o‘qitishning texnika vositalari bilan
jixozlashda o‘quv jarayonida ulardan komleks tarzda foydalanishini
hisobga olishi zarur.
2.
O‘quv xonasining istagan joyida kurish va eshitish uchun yaxshi
sharoit ta’minlash lozim.
3.
O‘quv xonalarida o‘qitishning texnika vositalari ishlatilganda
shovqin manbalarini yo‘kotish kerak.
4.
Barcha texnikaviy qurilmalar puxta va buzilmay ishlashi darkor.
5.
Texnika vositalarining tuzilishi va ishlatilishi oddiy bo‘lishi
kerak.
6.
O‘qitishning barcha universal va maxsus texnika vositalaridan
birgalikda oqilona foydalanish lozim.
7.
Ishlatilishi iqtisodiy jixatdan maqsadga muvofik bo‘lishi zarur.
O‘quv kinosi – o‘qitishning eng ko‘p tarkalgan texnika vositasi
bo‘lib, ob’ekt
hamda xodisalarni xarakatda va rivojlanishda namoyish qilishga,
materialni tekshirish va umumlashtirishga, shuningdek, aniq idrok
etishdan abstrakt idrok etishga o‘tishga imkon beradi. O‘quv filmidan
o‘qituvchi o‘quv materialini bayon etishida illyustratsiya sifatida,
shuningdek, o‘quvchilar uni mutaqil o‘rganishi uchun foydalanishi
mumkin.
129
Film bilan ishlashning so‘nggi bosqichida o‘quvchilar savollar
berishiga imkoniyat yaratish kerak. Javob qaytarishga film materialni
yaxshi bilib olgan o‘quvchilarni jalb etish lozim.
Diafilm va diapozitivlar, o‘quv kinosi kabi, ko‘rsatmalilik vositasi
hamda o‘quvchilar bilimlarining dastlabki manbai bo‘lishi mumkin.
Ko‘pincha diafilmdan ko‘rsatmalilik vositasi sifatida foydalaniladi, bu
xolda yassi ko‘rsatma qo‘llanmalarga qanday talablar qo‘yilsa,
diafilmlarga xam shunday talablar qo‘yiladi. Diafilm va diapozitivlarga
qo‘yiladigan uziga xos talablardan quyidagilarni ko‘rsatib o‘tish kerakki,
kasb - hunar maktablarida ularni tayyorlashda bu talablarni hisobga olish
zarur:
diafilm va diapozitivlarning mazmuni, avvalo, tasvirlash yo‘li bilan
berilishi kerak;
subtitrlar (bayonlar, tushuntirish yozuvlari) o‘quvchilar ko‘zini
charchatmasligi lozim;
rangli diafilmlardan rang didaktik masalalarni hal qilishga yordam
bera olgan taqdirdagina foydalanish darkor;
qora oq tasvirdagi diapozitivlar seriyalarini komlektlashda ularga
rangli diapozitivlar kiritgan ma’qul.
Ko‘pgina o‘quv adabiyotlarida didaktik vositalar asosan uch
yo‘nalishga ajratilgan holda qaraladi. Biz ham shu yo‘nalishda qarashni
maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz:
1.
Didaktik materiallar.
2.
Didkatik materiallardan foydalanish uchun zarur bulgan ta’lim
vositalari.
3.
Didaktik materiallar va ta’lim vositalari yordamida ta’limni
amalga oshirish uchun loyihalangan majmualar.
Didaktik vositalari hisoblangan didaktik materiallar quyidagilarni
o‘z ichiga oladi:
•
Ko‘rgazma materiallar;
•
Tarqatma materiallar;
•
O‘quv adabiyotlari;
•
Namunaviy materiallar;
•
Modellar;
•
Maketlar;
•
Stendlar;
•
Foto materiallar;
•
Audio materiallar;
130
•
Proektsion materiallar;
•
Televideo materiallar;
•
Elektron materiallar va h.zo.
Ta’limning texnik vositalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
•
Fotografiya;
•
Auditiv vositalar;
•
Proektsion vositalar;
•
Televizion vositalar;
•
Video vositalar;
•
Kompyuterlar;
•
Mashq qilish vositalari va h.zo.
Loyihalangan majmualar ham ta’lim vositalari hisoblanib, ular
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
•
Ma’ruza zali;
•
Fan kabineti;
•
Kompyuter xonasi;
•
Laboratoriya xonalari;
•
O‘quv ustaxonalari;
•
Telestudiya;
•
Ijod markazi;
•
Ishlab chiqarish uchastkasi va h.zo.
Ta’lim jarayonini tashkil etishda mazkur jarayon samaradorligini
oshirish maqsadida o‘quvchi- talabalarga beriladigan, namoyish
qilinadigan, bajarib ko‘rsatiladigan va shunga o‘xshash barcha turdagi
o‘quv axborotlari didaktik materiallar deb yuritiladi.
Didaktik materiallar o‘z navbatida 3ta guruhga bo‘linadi:
1.
Ko‘rgazmali materiallar.
2.
An’anaviy o‘quv adabiyotlari.
3.
Tarqatma materiallar.
Ularni ta’lim jarayonining qaysi bosqichida va nima maqsadda
qo‘llashimizga qarab ularni alohida guruhlarga ajratib chiqish mumkin.
Ko‘rgazmali materiallar
Mashg‘ulot davomida beriladigan o‘quv materiali o‘quvchi -
talablarga og‘zaki usulda yetkazishning imkoni bo‘lmaganda uni albatta
ko‘rgazmali tarzda berish kerak bo‘ladi.
Rasmlar, sxemalar, chizmalar, jadvallar, diagrammalar, plakatlar
kabi didaktik materiallar ta’lim tizimida ko‘rgazmali materiallar deb
yuritiladi.
131
Ko‘rgazmali materiallar axborotlarni ta’lim jarayonida barcha
o‘quvchi talabalar uchun umumiy tarzda berishga mo‘ljallangan bo‘lib,
udan asosan o‘qituvchi o‘quvchi - talabalarga yangi bilimlarini berishda,
nazariy mashg‘ulotlarda ko‘proq foydalaniladi.
Odatda ko‘rgazmali materiallarda o‘quv axborotlari grafik
tasvirlagan bo‘ladi. Shuning uchun ham ulardan ta’lim jarayonida
foydalanish
o‘quvchi - talabalarning o‘rganilayotgan nazariy
materiallarni tushunishlarini osonlashtiradi.
Ko‘rgazmali materiallar o‘z navbatida bir necha turlarga bo‘linadi.
Ularning har biriga alohida to‘xtalib o‘tamiz.
1. Rasmlar
.
Rasmlar eng oddiy ko‘rgazmali material hisoblanib, undan
o‘qituvchi o‘rganilayotgpn yangi mavzuga oid ob’ektning umumiy
ko‘rinishi,
qismlari,
shakli,
nisbiy
o‘lchamlarini ko‘rsatishda
foydalanadi.
Masalan, texnologik mashinaning tuzilishini, turli tomondan
ko‘rinishini, tashkil etuvchi qismlarini tushuntirishda rasmlardan
foydalanish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
2. Sxemalar.
|