II BOB. BILIMLARNI TAQDIM ETISH MODELLARI: FREYMLI

II BOB. BILIMLARNI TAQDIM ETISH MODELLARI: FREYMLI
MODEL, MAXSULOTLI MODEL
2.1 FREYMLI MODEL
Biror intellektual tizimda bilim
olishni tashkil etish uchun
, ularni EHM da aks
ettirish lozim bo‘ladi. Buning uchun u qandaydir ko‘rinishga ega tizimlashtirilgan
axborot shakliga keltiriladi. EHM da aks ettirilgan axborot prosedurali va
deklarativ bo‘ladi. Prosedurali axborot dastur ko‘rinishida bo‘lib, masalani echish
jarayonida amalga oshiriladi.
Deklarativ axborot dastur qayta ishlovchi ma‘lumotlarda aks ettiriladi.
Bilimlarni aks ettirishning mantiqiy,
tarmoqli
, produksionli, freymli modellari
ishlatiladi. Bilimlarni hosil qilish ikki funksiya orqali amalga oshiriladi:
axborotni
tashqi muhitdan olish
; olingan axborotni tizimlashtirish.
Freym — bu qandaydir standart holat uchun mo'ljallangan ma'lumotlarni
deklarativ keltirilishidir. Freymlarni tarmoq ko'rinishida ko'rsatish mumkin. Unda
yuqori tabaqalar ularning ma'nosini namoyish etadi va har qanday sharoitda chin
qiymatga ega bo'ladi. Pastki tabaqa muayyan informatsiyaga ega bo'lgan slotlar
bilan to'ldiriladi.
Freymlar nazariyasini, bilimlarni freymlar bilan tasvirlash G’OYASINI va
«freym» termi-nini 1975 yilda M. Minski degan olim taklif kilgan. «Freym» so’zi
ingliz tilidan olingan bulib, ramka, deraza, reshyotka, ichki skelet kabi
mazmunlarda ishlatiladi. Freymlar nazariyasining moxiyati kuyidagicha. Inson
yangi xolatga tushib kolgan paytda, u uzining xotirasi-dagi freymlar deb
nomlanuvchi asosiy strukturami tuzi-lishiga murojaat kiladi. YA’ni bunday xolatda
turri echimni kabul kilish uchun nimalar kilish kerakligini eslaydi. Freym — bu
oldin eslab kolingan bilimlarni tasvirlash birligi. Bu birlikning detallari davr va
talab takozosi bilan uzgarishi mumkin. Freym — ma’lu-motlar tuzilishini
ifodalaydi, uning yordamida, masa-lan, sizning xonangizdagi xolatni tasvirlash
mumkin. Xar bir freym xar xil axborotlar bilan tuldirilishi mumkin. Agar okibat
14
kutilgan natijani bermasa, bu ax-borot — kurilayotgan freymning kullanish
usullariga alokador bulishi mumkin. Freym kup jix,atdan uzining tuzilishiga kura
semantik tarmokka uxshash buladi. Freym — ierarxik tuzilgan, tugun va
munosabat (aloka) lar tarmoridir. Bu erda yukori tugunlar umumiy tushun-chalarni
ifodalasa, pastki tugunlar esa bu tushuncha-larning xususiy xollaridir. Semantik
tarmoklardan farkli ularok, freym sistemalarda x,ar bir tugundagi tarmoklar
tushunchasi atributlar tuplami (masalan, ism, rang, ulcham, shakl) va bu
atributlarning kiymatlari (masalan, Rustam, kuk, kichkina, dumalok) bilan beri-
ladi. Atributlarni esa slotlar (tirkishlar) deyiladi. Slotlar freym ichida axborotning
anik, joyini kursata-di. Masalani echish uchun axborot etarlimi yoki kaysi-lari
etishmaydi, agar etarli bulmasa ularni freymning kaeridan olishi kerak? Bu kabi
vazifalarni slotlar bajaradi. Atributlar uzgaruvchan xarakterga ega bulgan xolatda
slotlar shpats (oralik)larni .uz ichiga oladi. Bu shpatslarga slotlarning xozirgi
ahamiyati (kiyma-ti)ni tasvirlovchi ayrim ob’ektlar joylashadi. Muno¬sabat
(aloka)lardan tashkil toptan freymlar tuplamini yirib freymlar sistemasini kurish
mumkin. Bilimlarni freymlar yordamida tasvirlanishining matematik tuzilishini
kuyidagi kurinishida yozish mumkin: {i ..., { Bu erda i freymlarning nomlari, vj
— slotlarning nomlari, gj — slotlarning kiymati. Slotlarning kiymati sifatida
boshka freymlarning nomlari ham bulishi mumkin, ular freymlar orasidagi
munosabat (aloka)larni ta’minlaydi. Agar boshka freymlarga mu-rojaat
kilinayotganda, slotlar nomlari xisobga olin-masa, u xolda bir jinsdagi freymlar
tarmogi xosil buladi. Aks xolda, boglanishlar kaysi slotlardan xosil bulgan bulsa
shu slotlarning nomlari bilan ataladi va freymlar bir jinsli bulmaydi.
Muvofiklashtirish protseduralaridan bosh-laymiz. Buning uchun xotiradan odam
xarakteristika-larini tasvirlovchi «odam» freymini chakiramiz. Hamma slotlarning
shartlarini kanoatlantiradigan ma’lumot-lar olinganda, ob’ekt odam sifatida aynan
teng-lashtiriladi (identifikatsiyalanadi). Agar EXMga kira-digan ma’lumotlar
«odam» freymida berilgan shart-larga moe kelmasa, masalan ob’ekt (sub’ekt) ning
15
massa-si 300 kg va ob’ektning dumi bor deyilsa, bu ma’lu-motlardan xulosa shuki,
kurilayotgan ob’ekt odam emas. SHundan sung uxshashlik freymining
kursatkichidan foydalanib va xotiradan «maymun» freymini chakirib, shunga
uxshash muvofiklashtirish utkaziladi. Bunday usul, xatto axborotlar tulik
berilmagan xolda ham xolatning mazmunini tushunishga imkon beradi.
|