GILAM TO’QISH SAN’ATI, TARIXI VA USLUBLARI

|
GILAM TO’QISH SAN’ATI, TARIXI VA USLUBLARI
|
bet | 4/7 | Sana | 22.11.2023 | Hajmi | 28,72 Kb. | | #103262 |
Bog'liq Gilamchilik sanoati-fayllar.org
Reja:
1. Gilam to’qish san’ati
2. Gilam ishlarining turlari
3. Pat gilamli buyumlar
4. Mayda kalta patli buyumlardagi naqshlar
XX – asrning boshlarida Samarqand viloyati xududlarida 50 ga yaqin о‘zbek qabilalari yashashgan. Bir qabila axolisi birlashib, ikkinchi qabila esa tarqoq xayot kechirishgan, ular bir-birlari bilan doimo kо‘rishib turishgan.
Grebenkinning ma’lumotlariga qaraganda, XIX – asrning oxirida gilam tо‘qish san’ati quyidagi о‘zbek qabilalari: naymon, ming, qutchi, bag‘rin, xitoy, qipchoq, mitan, turk.
О‘zbek qabilalariga yana qoraqalpoqlar ham kirgan. Ular paxmoq gilamlar (pat gilam) va boshqa gilam buyumlari tо‘qilgan. О‘zbek gilam mahsulotlarini tо‘liq ta’riflamay turib, A.D.Gerbenkin mitan gilam tо‘quvchilarining ishlarini quyidagilarini ajratadi: gilamlar, olacha, gilam, kigiz, namat, xurjunlar va boshqalar.
U Samarqand atrofi va eskiXо‘jant chegaralarida yashagan yarim kо‘chmanchi о‘zbek qabilalari turk va yuz axolisining gilam tо‘quvchilari xaqida ma’lumot bergan. A.A.Semyonov A.D.Gerbenkinning ma’lumotlarini tasadiqlagan va kengaytirgan.
Samarqand viloyatining turk gilam ustalari eng oddiy texnika bilan rangli palaslar namatlar va juda og‘ir ish talab qiladigan gadjari palaslarini tо‘qishgan, deb yozadi. M.F.Gavrilov. u boshqa ishida parchayuz о‘zbek qabilasi xaqida tо‘liq ma’lumot bergoan, u ma’lumot juda qiziqarli о‘zilgan. Lekin Gerbenkin о‘zining ma’lumotlarida yuz gilam tо‘quvchilari xaqida eslatgan. Bir necha mualliflarning ma’lumotlariga kо‘ra о‘zbek gilam tо‘quvchi guruxlaridan eng qadimgi qabila vakillari aloxida qiziqish uyg‘otgan. (Turk va tuyoqli) shuningdek, о‘rta osiy xududlarida yangi joylashgan boshqa tuman aholilari: mitan Yevropaning janubiy sharqish chо‘llarini о‘zlarining qadimiy vatanlari xisoblaganlari, bag‘rim Farg‘ona vodiysining sharqiy tumanlaridan chiqgan; qutchi Qoshg‘aradan kо‘chib kelgan. Turli nasabdagi qabilalarp gilam tо‘qish bilan shug‘ullanganlar.
Barcha tadqiqotchilar takidlashicha turli qabila guruxlarining о‘zaro nikoxi о‘ziga xos madaniyat va udumni anglatgan. О‘zaro nikoxlarda bir qabila boshqa qabilaga о‘ziga xos tarizda tо‘qilgan. Turli gilam ishlarini taqdim etishgan. Bu gilamlarda qabilalarning о‘ziga xos naqshlari ishlatiladi, bu esa oilaning bir biriga vafodor bо‘lishini birdirib, keyinchalik xо‘jalik zaruriyati uchun ishlatiladi.
Asta sekin kirib kelayotgan dexqonchilik va ziroatchilik ishlari gilamchilikning sezilarli darajada kamayishiga olib keldi. Statistik va arxiv ma’lumotlariga qaraganda, XIX – asrning oxiri va XIX – asrning 70-yillarida Samarqand tumanining о‘zbek gilam tо‘quvchi qabilalari bor yо‘g‘i 25 %ni tashkil qilardi. Yil davomida bir necha qishloqning gilam ishlari 10 chog‘lik gilam va palaslarni tashkil etardi: bozorda esa bu gilam ishlarining aksariyatini kо‘rish mumkin edi.
Gilam ishlab chiqarishning qisqarish protsesi XX – asrning boshlarigacha davom etdi.
Tekshirilayotgan ovullarda pat – gilam maxsulotlarining faqatgina qadimgi namunalari mavjud edi. Ekspeditsiya azolari bu pat-gilamlarning tо‘qilishini va unda qо‘llanilgan naqshlarning namunalarni biladigan gilam tо‘quvchi uchratishmadi. Shuningdek bu pat gilamlarda qо‘llaniladigan asbob uskunalar xam saqlanib qolmagan. Ancha og‘ir texnika bilan ishlanadigan palaslar ishlab chiqarmay qо‘ygandi, ammo bu palos texnikasi kо‘pgina ayollarga xali tanish edi. Kо‘pchilik ayollar palos maxsulotlari naqshlarining faqatgina texnik namlanishini bilishardi. Bular “Yettita ipli”, “Tо‘rtta ipli” maxsus nomlari esa deyarli unitilib ketgandi. Biroq xamma gilam palos ishlari yerlik axolining ishlari edi. Ularni katta avlod ayollari tо‘qishgan. 20 yillarda faqatgina oddiy yо‘l-yо‘l palos va kojimalar tayyorlangan. Ovullarda ayollar gilam ishlarini sotish uchun emas, balki о‘zlarining xо‘jalikda ishlatish uchun tо‘qishgan. Lekin Zomin va Jizzax aholisining gilam tо‘quvchilari sotish uchun xam gilam palos mahsulotlarini tayyorlashgan. (Zomin, Ravot, Kо‘rpasat, Qayli, Yoyishla)
|
| |