Tabiiy ofat, avriya va fojialarda talafot ko’rganlarga tibbiy yordam

Tabiiy ofat, avriya va fojialarda talafot ko’rganlarga tibbiy yordam
tashkil etish.
Bizning mamlakatimizda tabiiy ofat, yirik avariya va fojialar oqibatlarini
bartaraf etish maqsadida davlat komissiyalari (respublika, viloyat, shaqar, tuman
miqyosida) tuziladi. Ushbu komissiyalar faoliyati talafot ko‘rgan aholini xar
taraflama qo‘llab-quvvatlash maqsadida umumdavlat omillarini tashkil etishga,
jumladan, turar-joy muammosi, tabiiy ofat xududida jamoat va sanitar tartibini
ta'minlash, kommunal-xo‘jalik, savdo, tibbiy xizmat va boshqa muassasalarni
muntazam ishlashi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishga qaratilgan.
Tabiiy ofatning birinchi kunidan boshlab fuqarolar muqofazasining tibbiy
xizmat
shtablarida
kunu-tun
navbatchilik
belgilanadi,
poliklinika
shaqobchalarining ishchi-xizmatlchilari uzluksiz ish tartibiga o‘tkaziladi.
Davlat komissiyasi mavjud barcha davlat zaxiralarini xamda aholini tabiiy
ofatga qarshi kurashga safarbar etadi. Shu bilan birga tabiiy ofatdan zarar
ko‘rganlar sog‘lig‘ini saqlash muammosi bilan bog‘liq masalalarga birinchi
darajali davlat ahamiyatiga molik vazifa sifatida qaraladi. Odatda, davlat
komissiyasi tarkibiga sog‘lig‘ni saqlash organi raxbarlari, FVV boshqarma
boshliqlari kiradilar. Bunday sharoitda kasalxonalar, ambulatoriya-poliklinika
muassasalarining xodimlari doimiy ish tartibiga o‘tkaziladi, tibbiy xizmatning
barcha kuch va vositalari xarakatga keltiriladi.
Tabiiy ofat ro‘y bergan xududda birinchi yordam aholining o‘zi tomonidan,
shuningdek, bu xududda mavjud SD (sanitar drujina) kuchlari tomonidan amalga
oshiriladi. Bundan tashqari zarar ko‘rganlarga birinchi tibbiy yordam shu
xududdagi tez yordam va birinchi tibbiy yordam kuchlari xamda vositalarini jalb
etish orqali amalga oshiriladi, chunki bu yordamlarning salohiyati, zarar ko‘rgan
joyga tezroq yetib kelish imkoniyatini beradi.
Tabiiy ofatdan xalq xo‘jaligi ob'ektlarida zarar ko‘rganlarga shu korxonalar
boshliqlari raxbarligida birinchi yordam ko‘rsatiladi. Tez va birinchi tibbiy yordam
stansiyalarining xodimlari qutqaruvchilar guruxlari bilan birgalikda buzilgan
imoratlar va vayronalar ostida qolganlarni qidirish va birinchi tibbiy yordam
ishlarini avvaldan belgilangan xududlarda tezkorlik bilan boshlab yuborishlari
kerak. Odamlarni vayronalar ichidan qutqarib olish, topish jarayonida tez tibbiy
yordam xodimlari ularga xam birinchi tibbiy yordam ko‘rsatishlari kerak. Yarador
va o‘lganlar ko‘p bo‘lgan taqdirda, ularni transport vositalariga ortish joylarini
belgilash zarur bo‘ladi. Bu joylar talafot ko‘rganlarni ortish uchun transport
vositasi kelishiga qulay bo‘lishi lozim. Yengil talafot ko‘rganlar transportlarga
chiqish joylariga o‘z kuchi bilan borishlari uchun ularga yo‘nalish belgilab
beriladi.
Talafot ko‘rganlar transport vositalarida eng yaqin kasalxonalar yoki
ambulatoriya va poliklinika muassasalariga evakuasiya qilinadi xamda birinchi
vrach yordami ko‘rsatiladi. Ba'zi bir xollarda birinchi vrach yordamini ko‘rsatish
uchun davolash-profilaktika muassasalari negizida shakllantirilgan - birinchi tibbiy
yordam otryadlari (BTYoO) jalb etilishi mumkin.
Talafot ko‘rgan aholini davolash-evakuasiya ta'minoti tizimidagi birinchi
bosqichli ambulatoriya-poliklinika muassasalarida talafot ko‘rganlar uzoq
qolmasliklarini ko‘zda tutish kerak. Shu sababli favqulodda xolat shtablari tabiiy
ofatdan zarar ko‘rganlari stansionar davolash muassasalariga evakuasiya qilish
uchun yetarli bo‘lgan transport vositalarini ajratish choralarini ko‘rishi kerak.
Toshkent zilzilasi oqibatlarini tugatish tajribasi shuni ko‘rsatdiki, talafot
ko‘rganlarning asosiy qismiga birinchi yordam aynan ambulatoriya-poliklinika
muassasalarida berilishi mumkin.
Ushbu zilzila paytida qayd etilgan 1623 jaroqatlardan 496 xolatda birinchi
vrach yordami tibbiy tez yordam xodimlari, 781 xolatda ambulatoriya-poliklinika
muassasalari tomonidan amalga oshirilgan.
Davolash-evakuasiya ta'minoti tizimidagi ikkinchi xal qiluvchi bosqich
sifatida, tabiiy ofatdan zarar ko‘rgan aholiga tibbiy yordam ko‘rsatishda shu
xududga yaqin joylashgan davolash muassasalari xisoblanadi. Faqat keyinroq
ayrim xollarda talafot ko‘rganlar boshqa tor ixtisosdagi davolash muassasalariga
joylashtirilishi mumkin.
Talofot ko‘rganlarni evakuasiya qilishni to‘g‘ri tashkil etish va ularga
maxsus tibbiy yordam ko‘rsatishni uyushtirish uchun favqulodda xolat shtablari
davolash-profilaktika muassasasining xolati, ulardagi bo‘sh o‘rinlar to‘g‘risida,
qaysi davolash muassasasiga qancha odamni yuborish mumkinligi haqida aniq
ma'lumotga ega bo‘lishlari talab qilinadi.
Favqulodda xolat shtablari yuz bergan falokatga to‘g‘ri baxolay olish asosida
davolash muassasalari xodimlari, tez tibbiy yordam stansiyalari, birinchi tibbiy
yordam otryadlari (BTYoO), poliklinika muassasalariga tegishli ko‘rsatmalar
berishlari lozim. Shu maqsadlarda shtablar tegishli muassasalar bilan doimiy
aloqada bo‘lishlari talab qilinadi. Talofot ko‘rganlarni evakuasiya qilish paytida
ularni toifalarga ajratib yordam ko‘rsatish maqsadga muvofiq. Kasalxonalarga esa
faqat stasionar davolanishga muxtoj bo‘lganlar yotkazilishi lozim. Yengil va
o‘rtacha jaroxat olganlar xamda stansionar sharoitda davolanishi zarur
bo‘lmaganlar ambulatoriya sharoitida davolanishlari kerak.Turli tan jaroxati
olganlar bilan bir qatorda tabiiy ofat natijasida ruxiy shikast olganlarga, somatik va
endokrenologik kasalliklari zo‘riqib ketganlarga, bolasi tushib qolganlarga alohida
tibbiy yordam ko‘rsatish zarur. Kasallarning yuqorida ko‘rsatilgan toifalariga
tibbiy yordam berishda tez yordam va birichni tibbiy yordam ko‘rsatish
stansiyalari xodimlari yetakchi o‘rinda turishlari, ularni xar qanday tasodiflarda
to‘g‘ri qarorga kelishga tayyorgarliklarini oshirish talab etiladi. Tez yordam
xodimlari avvaldan yurak-tomir va boshqa kasalliklarni davolash vositalari, zarur
asbob va jiqozlar bilan ta'minlangan bo‘lishlari, bunday kasalliklarni davolash
usullari bilan tanish bo‘lishlari lozim. Bu toifa kasallarga tibbiy yordam berish
uchun ixtisoslashgan tibbiy yordam brigadalarini avvaldan belgilash, tabiiy ofat
vaqtida ular xizmatidan (jumladan, akusher-ginekologik, psixonevrologik,
kardiologik va q.k.) samarali foydalanish lozim.
Shuni nazarda tutish lozimki, tabiiy ofat paytida (ayniqsa, zilzila) tibbiyot
muassasalari buzilishi mumkin. Shu tufayli kasallar, tibbiyot xodimlari va
jixozlarni ko‘chirishni, davolash muasasalarini moslashmagan binolarga
o‘tkazishni taqozo qiladi. Bunday maqsadlar uchun muayyan binolar (maktab,
bolalar boqchasi va q.k.) tayyorlab qo‘yilishi kerak. Tabiiy ofat paytida
kasalxonalar va boshqa tibbiyoti muassasalarini ko‘chirish yuqori saviyadagi
tashkilotchilik xamda tibbiyot xodimlarining yuksak darajada ma'naviy
tayyorgarligini talab qiladigan qiyin va mashaqqatli ish.
Toshkent zilzila paytida tibbiyot xodimlari tomonidan kasallarni ximoya
qilish borasida juda katta ish amalga oshirildi. Kechayu-kunduz davomida zarar
ko‘rgan kasalxonalardan 2000 dan ziyod kasallar ambulatoriya sharoitida
davolanishga chiqarildi. 1000 dan ortiq kasal boshqa davolash muassasalariga
o‘tkazildi. Ko‘chirish mumkin bo‘lmagan kasallarning bir qismi kasalxonalarning
yozgi chodirlariga o‘tkazildi.
Tabiiy ofat natijasida aholi va tibbiyot muassasalarining joylanish xolatida
o‘zgarishlar ro‘y berganligi tufayli, tibbiyot xizmati boshliqlari tibbiyot kadrlarini
qayta taqsimlash, yangi tibbiyoti muassasalarini asbob-uskunalar bilan jiqozlash,
o‘rinlarni kasallar soniga muvofiqlashtirish, poliklinikalar o‘rtasida vrach-
xududlarining chegarasini qayta o‘rganish va yangi dorixonalar ochish kabi
masalalarni ko‘rib chiqishlari lozim. Ba'zi xollarda ko‘chma dorixonalar va
vrachlik punktlarini tashkil etish talab etiladi.
Kasallarga tibbiy xizmat ko‘rsaish jarayonida tibbiyot institutlari talabalarini
vrachlik va feldsherlik lavozimlariga jalb etish kerak. Bu ishga tibbiy ilmiy-
tadqiqot institutlari muassasalarining xodimlarini xam jalb etish mumkin. Tibbiy
yordamni tashkil qilishda aholi o‘rtasida tushuntirish va sanitariya-profilaktika
ishlarini olib borish katta ahamiyatga ega.
Yirik fojia va avariyalar paytida tibbiy yordamni tashkil etish xususiyatlariga
xam to‘xtalib o‘tish kerak. Bularga quyidagilarni kiritish zarur:
Talafot ko‘rganlarga sanitar-drujinalari kuchi bilan birinchi tibbiy
yordamni berish, bunda bir ishchi smenada o‘z-o‘ziga yordam
ko‘rsatish ko‘zda tutiladi. Zarur paytlarda birinchi tibbiy yordam
ko‘rsatish uchun yaqin joylashgan korxonalarning sanitar drujinalari
xam jalb etilishi mumkin;
Tez yordam va birinchi tibbiy yordam kuchlarini tez va ommaviy
ravishda jalb etish imkoniyati mavjudligi;
Xamma jaroxat olganlarga tez va malakali birinchi tibbiy yordam
ko‘rsatish imkoniyati mavjudligi.
Bu vaziyatda shaxar (tuman)ning barcha tibbiy muassasalari jalb etilishi
mumkin. Sanitar drujinalar talofot ko‘rganlarga nisbatan kam sonli bo‘lgan xolda
ularni kichik guruhlarga ajratib, barcha mavjud tibbiyot muassasalariga bo‘lib
yuborish mumkin.
Kimyo sanoati ob'ektlarida yirik avariyalar ro‘y bergan xolda talafot
ko‘rganlarga tibbiy yordam ko‘rsatilishi xam o‘z xususiyatlariga ega. Bunday
avariyalar paytida faqat avariya ro‘y bergan sex va o‘linma ishchilari,
raxbarlar, aholi orasida xam zarar ko‘rganlar bo‘lishi mumkin. Bu narsa yengil
uchuvchan gazlar bo‘lgan ob'ektlarda ro‘y bergan avariyalar oqibatida yuzaga
keladi. Bunday avariyalar paytida tibbiy yordam ko‘rsatilish uchun kuch va
vositalarni avvaldan, puxta tayyorlash kerak. Kuchli ta'sir qiladigan zaxarli
moddalarning havo orqali ta'sir o‘tkazishini xisobga olib, shamolning yo‘nalishi,
xonalarning joylashishi, zararlashi mumkin bo‘lgan maydon kattaligini aniqlab, bu
xududda ishlovchi va yashovchi insonlar soni to‘g‘risida ma'lumotga ega
bo‘lish talab qilinadi.
Sanitar-talofotlar ko‘payishining oldini olish uchun qo‘shni korxonalar
xizmatchi-ishchilarini ogoxlantirish tartibi belgilanishi zarur. Ular shaxsiy vosita
va qurilmalardan foydalana olishlari zarur. Mazkur korxonada mavjud kimyoviy
moddaning xususiyatlariga qarab, ulardan zaxarlanganlik paytida qanday ehtiyot
choralari ko‘rilishi mumkinligi to‘g‘risida xabardor bo‘lishlari, zarur vositalar va
transport bilan ta'minlanishlari lozim. Tez tibbiy yordam va birinchi tibbiy yordam
xodimlari kimyoviy moddalardan zaxarlanish patalogiyasini yaxshi bilishlari,
tibbiy yordam ko‘rsatish tartibiga rioya qilishlari talab qilinadi. Bu paytda asosiy
vazifa zarar ko‘rganlarni zaxarlanish xududidan tezroq olib chiqib ketish
xisoblanadi. Tibbiy yordam ko‘rsatayotgan tibbiyot xodimlari yakka tartibdagi
muhofaza vositalaridan foydalanishlari shart.
Radioaktiv moddalarni saqlash , tashish va qayta ishlash texnologiyasi
buzilgan paytdagi atrof-muhitni zararlantiruvchi avariyalarda tibbiy yordam
ko‘rsatishi xam vaziyatni to‘g‘ri baxolash paytida o‘z xususiyatlariga ega. Atrof
muhitni ifloslantiruvchi manbalarga xozirgi davrda kimyoviy sanoatni , turli
radioizotop labaratoriyalarini, radioaktiv chiqindilarni ishlab chiqish va ko‘mib
tashlash joylarini, turli yadroviy reaktorlarni kiritish mumkin.
Radioaktiv moddalar bilan atrof muhit zararlanishining eng katta xavfi atom
reaktorlari avariyaga uchragan paytda sodir bo‘ladi. Atom elektrostansiyalarida
ro‘y bergan avariyalar paytida uzoq yashovchi atom radioaktiv izolyatorlari atrof
muhitni zararlantiradi. Bu paytda nurlanish jarayoni yadro portlashi davridagidan
ancha sekin kechadi.Vaqt jihatidan sekin parchalanish yadro portlashi
oqibatlaridan kam zarar yetkazmaydi.
Tuproq, suv, binolar, inshootlarning zaxarlanish ehtimoli insonlar uchun katta
xavf tug‘diradi.Avariya xududida ishlash mumkin bo‘lgan eng katta doza 25 R
ga tengdir.
Atom elektrostansiyalaridagi avariya oqibatida tan jaroxatdan tashqari
radiasiya talofati xam ro‘y beradi..Favqulodda holat tibbiyot tizimlaridagi
faoliyatning bosh yo‘nalishi suv ta'minoti, oziq-ovqat ustidan radiasiyaga oid
nazoratni o‘rnatish, aholini epidemiyaga qarshi va davolash profilaktika
ta'minotini tashkil etish, barchaga muntazam yod preparatini yetkazib berish lozim
bo‘ladi. Radiasiya nurlanishi olgan shaxslarni aniqlashga aloxida e'tibor beriladi.
Bu jiqatdan barcha aholini uch guruhga ajratish mumkin : xech qanday
radiasiya jaroxati olmaganlar; oz miqdorda nurlanish olgan va radiasiya jaroxati
belgilari bo‘lmagan shaxslar; nur kasalligi yoki nurlanishdan kuyishga olib
keluvchi nurlanishga uchragan shaxslar.
Birinchi guruxga kiruvchi shaxslar qanday bo‘lmasin nazoratga muxtoj
emaslar, ammo, radiasiya xududida ishlash paytida ular radiasiya nazoratiga
olinadilar. Ikkinchi guruxga kiruvchilar ustidan doimiy tibbiy nazorat o‘rnatiladi,
bu narsa qon tarkibini doimiy ravishda taxlil qilib borishdan iborat. Bu shaxslar
zararlangan xududda ishlashga qo‘yilmaydilar. Nurlanish asorati bor shaxslar
kasalxonaga yotqizilishi va maxsus tibbiyot muassasalarida davolanishlari kerak.
Shunday qilib, favqulodda vaziyatlarda tibbiyot xizmatlari yirik avariyalar
paytida talofaat ko‘rganlarga puxta o‘ylangan va oldindan rejalashtirilgan tadbirlar
asosida yordam ko‘rsatishlari zarur.
Favqulodda vaziyatlarda tibbiyot xizmati shaxsiy tarkibi, ehtimoli bor
bo‘lgan ishlab chiqarish avariyalari xususiyatini bilishlari va tegishli ravishda
talofatlarga qarshi kurashish qurollariga ega bo‘lishlari kerak.Bu vaziyatlarda
xarakat qilish malakasini tez tibbiy yordam va birinchi tibbiy yordam xamda
davolash muassasalari xodimlari yaxshi egallagan bo‘lishlari talab etiladi.
|