Milliy iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb qilishni takomillashtirish yo’llari

|
Milliy iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb qilishni takomillashtirish yo’llari
|
bet | 100/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasnifla9.2. Milliy iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb qilishni takomillashtirish yo’llari
Iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb qilishni takomillashtirish masalasi bo’yicha 2011 yilda chop etilgan O’zbekiston Respublikasi iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyotining mustaqillik yillaridagi asosiy tendentsiya va ko’rsatkichlari hamda 2011-2015 yillarga mo’ljallangan prognozlari statistik to’plami ma’lumotlaridan keng foydalanildi.
2011-2015 yillarda tarkibiy o’zgarishlarni, iqtisodiyotning soha va tarmoqlarini diversifikatsiya va modernizatsiya qilishni izchil davom ettirish, ishlab chiqarishni texnik va texnologik yangilash, shuningdek, transport, muhandislik, kommunikatsiya va ijtimoiy infratuzilmalarni rivojlantirish jarayonlarini yanada chuqurlashtirishga qaratilgan faol investitsiya siyosati olib boriladi.
Ushbu maqsadlar uchun 2011-2015 yillar davomida oxirgi besh yil mobaynida o’zlashtirilgan investitsiyalarga qaraganda 2 barobar ko’p, jami 77,4 milliard dollar miqdoridagi investitsiyalarni yo’naltirish mo’ljallanmoqda. Asosiy kapitalga kiritilayotgan investitsiyalarning yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushi 24 foizdan kam bo’lmasligi tarkibiy o’zgartirishlarni jadal amalga oshirish va iqtisodiyotni modernizatsiya qilishni ta’minlaydi.
Investitsiya loyihalarini moliyalashtirishning asosiy hajmi ichki resurslarni safarbar qilish hisobidan amalga oshiriladi. Kelgusi yillarda bu ko’rsatkich yalpi kapital qo’yilmalar hajmining 76 foizini tashkil etadi.
Bu mablag’lar, avvalo, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik yangilashni amalga oshirayotgan korxonalarning o’z mablag’larini ko’paytirishi, soliq yukini yanada kamaytirish, tijorat banklarining resurs bazasini mustahkamlash va aholining tadbirkorlik faoliyatidan oladigan daromadlarini oshirish hisobidan hosil bo’ladi.
Strategik muhim, birinchi navbatda, infratuzilmani shakllantirish, ishlab chiqarishni rekonstruktsiya qilish va modernizatsiya etishga qaratilgan loyihalarni amalga oshirishga ichki resurslarni jalb etishda O’zbekiston Respublikasi Tiklanish va taraqqiyot jamg’armasi alohida o’rin egallaydi. Mazkur jamg’armaning tarkibiy o’zgarishlardagi tobora ortib borayotgan rolini inobatga olgan holda, yaqin yillarda uning hisobida 10 milliard dollardan ziyod mablag’ jamlanadi.
Kelgusi yillardagi ustuvor yo’nilishlardan biri mamlakatimizda, eng avvalo, jalb qilinayotgan to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalar hajmini oshirish, chet el investorlari uchun kafolatlar yaratish hamda ularning ishonchini mustahkamlash maqsadida yanada qulay investitsiya muhitini shakllantirishdan iborat.
Jalb qilinayotgan mablag’lar eng ilg’or texnologiyalar bilan jihozlangan va xomashyo resurslarini chuqur qayta ishlash hamda raqobatdosh tayyor mahsulotlar ishlab chiqarishni ta’minlaydigan, mamlakatimiz eksport salohiyatini oshirish hamda yangi ish o’rinlarini yaratishga xizmat qiladigan yangi sanoat korxonalarini tashkil etish bo’yicha chet el investorlari ishtirokidagi yirik investitsiya loyihasini amalga oshirishga yo’naltirilishi lozim.
Bunday loyihalar haqida so’z borganda, avvalo Surgil koni bazasida Ustyurt gaz-kimyo majmuasini barpo etish, Sho’rtan gaz-kimyo majmuasida tozalangan metan bazasida suyultirilgan sintetik yoqilg’i ishlab chiqarish, Muborak gaz-kimyo majmuasini qurish, Qandim guruhi konlarini o’zlashtirib, gazni qayta ishlaydigan zavod barpo etish, Navoiy viloyatida ammiak va karbamid ishlab chiqaradigan zamonaviy kompleks qurish, avtomobil dvigatellari, katta hajmda yuk tashiydigan “MAN” avtomobillari, “Mersedes Bents” shassisi bazasida ko’p o’rinli avtobuslar, “Klaas” kompaniyasi bilan hamkorlikda qishloq xo’jaligi texnikasini ishlab chiqarishni tashkil etish, texnik va polikristall kremniy ishlab chiqarish, tayyor mahsulot ishlab chiqarishning to’liq tsikliga ega bo’lgan vertikal integratsiyalashgan tekstil majmualarini, tayyor dori preparatlarini ishlab chiqaradigan korxonalarni barpo etish va boshqa loyihalarni qayd etish mumkin.
Iqtisodiyotni tarkibiy o’zgartirishda O’zbekiston yirik xalqaro moliya institutlari, hukumat tashkilotlari va xorijiy banklarni, birinchi navbatda mamlakatimiz bilan yirik investitsiya loyihalarini amalga oshirish bo’yicha o’zaro hamkorlik aloqalarini kengaytirishga katta qiziqish bildirayotgan Osiyo taraqqiyot banki, Jahon banki, Islom taraqqiyot banki, Yaponiya, Janubiy Koreya va XXR taraqqiyot banklari, qator arab davlatlarining investitsiya fondlarini jal etish masalasiga katta ahamiyat beradi.
Aynan ana shu hamkorlikning moliyaviy ko’magida kelgusi yillar davomida O’zbek milliy avtomagistrali uchastkalarini qurish, ichimlik suvi bilan ta’minlash tizimlarini barpo etish va rekonstruktsiya qilish, qishloq xo’jaligi erlarining meliorativ holatini yaxshilash, polivinilxlorid va kaustik soda ishlab chiqarish bo’yicha yangi majmua barpo etish, qishloq xo’jaligi texnikasi va avtomobil shinalarini ishlab chiqarishni tashkil etish kabi ko’plab loyihalar amalga oshiriladi.
2012 yilda amalga oshirilishi rejalashtirilgan investitsiya loyihalari: 2012 yilda Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligi va xorijiy kompaniyalartomonidan jami 7,5 ming tonna sig’imga ega bo’lgan 3 ta sovutish kamerasini barpo etish belgilangan.
Bir so’z bilan aytganda, 2011-2015 yillarda jami xorijiy investitsiya va kreditlar hajmi 18,6 milliard dollarni tashkil etishi yoki o’tgan besh yildagiga nisbatan 2 barobar ko’p bo’lishi prognoz qilinmoqda. Ularning 75 foizdan ortig’ini to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalar tashkil etadi. Bu borada qarz mablag’lari uzoq muddatli asosda faqat ijtimoiy va ishlab chiqarish infratuzilmalarini rivojlantirish, iqtisodiyotning strategik tarmoqlarini modernizatsiya qilish, shuningdek, xorijiy moliyaviy institutlarning kredit liniyalarini mamlakatimiz tijorat banklari orqali qayta moliyalashtirish yo’li bilan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarini qo’llab-quvvatlashga qaratilgan investitsiya loyihalarini moliyalashtirishga jalb etiladi.
Ma’lumki, dunyo mamlakatlari orasida chet el investitsiyalarini o’z milliy iqtisodiyotiga jalb etishning raqobat shakli yildan-yilga kuchayib bormoqda. Shu bois, chet ellik investorlarga yaratilgan qulaylik qaysi davlatda ustun darajada bo’lsa, boshqacha qilib aytganda, foyda olish ehtimoli kattaroq bo’lsa, tabiiyki, ularning aynan o’sha davlat iqtisodiyotiga o’z sarmoyasini kiritishga qiziqishi ortmoqda. Bu esa, bozor iqtisodiyotining nisbiy samaradorlik qonuniga mos keluvchi echim hisoblanadi, ya’ni qaerda samara (foyda) olish imkoniyati nisbatan yuqori bo’lsa, tadbirkorlar o’sha erdagi bozorga ko’proq intiladi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, bugun O’zbekiston bozor iqtisodiyotiga o’tayotgan davlatlar ichida eng yuqori investitsiya muhiti yaratgan mamlakatlardan biri bo’lib qoldi. Bu, shubhasiz, iqtisodiyotimizga to’g’ridan-to’g’ri jalb etilayotgan xorijiy investitsiyalar oqimini yanada ko’paytiradi.
Davlatimiz iqtisodiy siyosati ko’proq to’g’ridan-to’g’ri investitsiyalarni jalb etishga va uni rag’batlantirishga qaratilganligi bois, turli shakldagi investitsiyalar oqimi yildan-yilga oshib borayapti. Chunki, mamlakatimizda olib borilayotgan islohotlar doirasida aynan sarmoyadorlarning o’zlari bevosita ishtirok etishi hisobga olingan va buning uchun bizda etarlicha shart-sharoitlar mavjud. Ayniqsa, respublika mintaqalaridagi boy mineral xom ashyo resurslari, etarli miqdordagi malakali ishchi kuchlari, sog’lom atrof-muhit, siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlik kabi omillar shubhasiz, xorijiy investitsiyalar oqimining yanada ko’payishiga, respublika mintaqalarida faoliyat yuritadigan korxonalar rivojiga xizmat qiladi.
Xorijiy investitsiyalarni milliy iqtisodiyotga faol jalb etishga manfaatdor har qanday davlat o’zining investitsiya siyosatini takomillashtirib boradi. Bu siyosat xorijiy investitsiyalarni jalb etishning o’ziga xos yo’nalishini, shuningdek ularni jalb etishni rag’batlantirish tizimini aniqlab beradi va investitsiya faoliyatining huquqiy tartibini belgilaydi.
Iqtisodiy adabiyotlarda va jahon tajribasida xorijiy investitsiyalarni muvofiqlashtirishda turlicha tartib va usullarning bo’lishi qayd etilgan. Masalan: milliy tartib; adolatli va teng huquqlilik tartibi; qulay muhit barpo etish tartibi; transparent (shaffoflik) tartibi va boshqalar. Shu bois jahon amaliyotida qo’llanilayotgan bu kabi tartib va usullarni qiyosiy tahlil etish bizningcha maqsadga muvofiqdir.
Dunyoning ko’pgina mamlakatlarida amaliyotda sinalgan investitsiya siyosatining samaradorligini baholashning umumlashtiruvchi mezonlari va huquqiy tartiblarining turlicha variantlaridan shakllangan ob’ektiv qonunlar asosida iqtisodiyotni rivojlantirish tajribasi to’plangan.
Sanoati rivojlangan mamlakatlardagi iqtisodiy va siyosiy barqarorlik xorij kapitali va investitsiyasini maxsus qonunlarsiz ham etarlicha himoyalash imkoniyatini beradi. Bu erda xorijiy investitsiyalar ham milliy ichki investitsiyalar kabi umumiy qonunlar asosida muvofiqlashtiriladi. Bu mamlakatlardagi aniq ishlab chiqilgan qonuniy baza chet el investorlarining to’laqonli faoliyatini, ya’ni yangi kompaniyalarni tashkil etishda erkin faoliyatni (ro’yxatdan o’tkazish jarayoni, mulk huquqi kafolati), foyda olish (soliq siyosatidagi engillik va imtiyozlar), nizolarni tartibga solish (mehnat qonunlaridagi shaffoflik, monopoliyaga qarshi aniq tadbirlar) kabilarni kafolatlaydi.
G’arb mamlakatlarida hukumat kapital qo’yilmalarni faollashtirish strategiyasida ko’proq xorijiy investitsiyalarni muvofiqlashtirishning egri usulidan (soliq, amortizatsiya, moliya-kredit siyosati) foydalanishni afzal ko’rishadi. So’nggi ikki o’n yillikda g’arbda investitsiya qarorlarini qabul qilishda va amalga oshirishda mahalliy hududlarning javobgarligi va roli oshib bormoqda. Qator mamlakatlarda (AQSh, Buyuk Britaniya, Frantsiya, Germaniya) mahalliy organlar xorijiy investitsiyalarni va investorlar faoliyatini muvofiqlashtirishda etarlicha mustaqillikka egadir. Bu erda investitsiya bozorini muvofiqlashtirishning asosiy vositasi sifatida daromad solig’i (foyda solig’i) qo’llaniladi. Bu soliq stavkasining o’zgarishi firma va kompaniyalarning investitsiya faoliyatiga bevosita ta’sir etadi.
Umuman so’nggi 20 yil mobaynida rivojlangan mamlakatlarda investitsiya faoliyati keng kompyuterlashtirish, resurslarni tejash, yangi zamonaviy texnologiya, shuningdek mahalliy xokimiyatni roli va javobgarligini oshirish asosidagi yangi boshqaruv tizimi asosidagi iqtisodiyotni tuzilmaviy qayta qurishga yo’naltirilgan. Mahalliy xokimiyatlarga investitsiya dasturlarini boshqarishda, ekologik siyosatni yurgizishda va hududiy rejalashtirishda asosiy rol belgilangan. Jahon tajribasi shundan guvoh beradiki, investitsiya dasturi va loyihalarining muvaffaqiyatli amalga oshishi uning ishtirokchilari o’rtasida optimal proportsiyani ta’minlashga bog’liqdir.
Davlat ham bu jarayonda muhim rolni o’ynaydi, uning funktsiyasiga asosan quyidagilarni kiritish mumkin: huquqiy muvofiqlashtirishni ta’minlash, munitsipial tashkilotlar bilan shartnomaviy munosabatlarni rasmiylashtirish; moddiy va moliyaviy resurslarni birlashtirish uchun sharoit yaratish, soliq engilliklarini va boshqa moliyaviy imtiyozlarni belgilash; loyihani hayotga tatbiq etishda va uning noxush oqibatlari (ekologiya buzilishi, hududiy er uchastkasining buzilishi va boshqalar) uchun mahalliy organlarning javobgarligini aniqlash; loyihani amalga oshirish uchun aholini, ijtimoiy tashkilotlarni jalb etish maqsadida ommaviy axborot vositalari orqali loyihani hayotga tatbiq etishning maqsadga muvofiqligini keng targ’ib etish.
AQSh, Braziliya, Xitoy, Meksika, Hindiston kabi yirik mamlakatlarda mahalliy organlarning zimmasiga juda ulkan vazifalar yuklatilgan. Ayniqsa, AQSh va Germaniyada alohida hudud va shtatlar yuqori darajadagi mustaqillikka va yirik miqdordagi moliyaviy resurslarga ega.
Rivojlangan mamlakatlarda hududiy investitsiya siyosatini olib borish o’ta muhim masalalardan sanaladi. Davlat doimiy ravishda har bir hududning iqtisodiy imkoniyati, rivojlanish darajasini e’tiborga olgan holda investitsiya siyosatini olib boradi. Amerika Qo’shma Shtatlarida federal darajada maxsus xorijiy investitsiyalarni rag’batlantirish dasturlari ishlab chiqilmagan. Xorijiy investitsiyalar uchun tavsiya etiladigan barcha imtiyoz va engilliklar shtatlar darajasida ishlab chiqilgan. Bu esa o’z navbatida xorijiy investitsiyalarni jalb etish bo’yicha shtatlar o’rtasida erkin raqobatni vujudga keltiradi. Har bir 50 shtat milliy va xorijiy investitsiyalarni jalb etish bo’yicha o’zining maxsus ishlab chiqqan dasturiga ega.
Har bir shtat aniq maqsadga qaratilgan xorijiy investitsiyalarni rag’batlantirish bo’yicha bir necha xil dasturlarni ishlab chiqadi. Ular quyidagi maqsadlarda bo’lishi mumkin: ish joylarini tashkil etish; shtatni va alohida shtat hududlarining iqtisodiyotini rivojlantirishni rag’batlantirish; zamonaviy ilg’or texnologiyani joriy etish va fan texnika taraqqiyoti yutuqlariga erishish va h.k.
|
| |