b) Ol - J. S. Salimov, N. B. Pirmatov

|
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov
|
bet | 139/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. Pirmatovb) Ol‘TMni “reostatli” ishga tushirish. Quwati P > 0,5 kW bo‘lgan 0‘TMlarida ishga tushirish tokini kamaytirish uchun yakor zanjiriga ketma-ket qilib ishga tushirish reostatini ulaydilar. Ishga tushirish jarayoni silliq o‘tishi uchun ishga tushirish reostati qarshiligini, odatda alohida elementlardan iborat bo‘lgan ko‘p pog'onali (1...4) qilib bajariladi. Bu holda ishga tushirish toki quyidagiga teng bo'ladi:
Iit= U/(r +R), (31.9)
bu yerda Rr — ishga tushirish reostatining qarshiligi.
0‘TM ni ishga tushirish davri tu nisbatan ko‘p bo‘lmaganligidan, ishga tushirish reostatining qarshiligi shunday tanlanadiki, bunda ishga tushirish toki Iu< (2^3) INbo‘lishi kerak.
Quwati katta bo‘lgan 0‘TM larini ishga tushirish uchun reostatlami qoilash maqsadga muvofiq boimaydi, sababi, bunda 0‘TM aylanuvchi qismlari massasining momenti J ga to‘g‘ri mutanosib boigan energiya isroflari katta boiadi. Shuning uchun bunday 0‘TMini ishga tushirishda kuchlanishni kamaytirish yoii maxsus ishga tushirish agregatidan foydalanib amalga oshiriladi (masalan, elektrovozning tortish 0‘TM larini ishga tushirishda) yoki elektr motorlarini “generator — motor” sxemasi yordamida ishga tushiriladi.
d) Parallel qo‘zg*atishli motorni ishga tushirish. Reostatli ishga tushirish amalda eng ko‘p qo‘llaniladigan usuldir.
rasmda uchta (L, Sh, Ya) uchli ishga tushirish reostatining sxemasi ko‘rsatilgan. Ko‘rilayotgan reostat o‘zaro ketma-ket ulangan to‘rtta pog‘onadan iborat. Bular 6 ta kontaktga ega bo‘lib, ulardan boshlang‘ichi — nol (0), to'rtta (U4) oraliqdagi va oxirgisi (5) — ishchidir. 4 — pog‘onaning oxiri 5 — kontakt va “Ya” harfi bilan belgilangan ulanish joyiga birlashtirilgan: “M” harfi bilan belgilangan misdan yasalgan yoy esa “Sh” harfi bilan belgilangan ulanish joyiga birlashtirilgan. Siljiydigan kontaktlari reostatining tutqichiga mahkam- langan va “L” harfi bilan belgilangan ulanish joyi bilan biriktirilgan bo‘lib, bu kontaktlar yordamida tarmoq simining birontasiga ulanadi.
Ishga tushirishdan oldin reostatning tutqichiga mahkamlangan siljiydigan kontaktning uchi “0” kontaktida bo‘lishi shart.
Yakor zanjiridagi ishga tushirish tokining cheklangan qiymatida ishga tushirish momentini oshirish maqsadida asosiy qutb magnit oqimining qiymatini ko‘paytirish uchun qo‘zg‘atish sistemasidagi rostlash reostatining qarshiligi r oV ~ 0 bo‘lishi kerak (31.2,u-rasm). Ishga tushirish reostatining tutqicliini kontakt “0” dan kontakt “1” ga ko‘chirganda qo‘zg‘atish chulg‘amiga, darhol, qiymati UN= U bo‘lgan kuchlanish beriladi, yakor chulg‘amiga esa, uning zanjiri bu holda ishga tushirish reostatining to‘la Ritr= rt + r2 + r3 + r4 qarshiligiga ulanganligi sababli, pasaygan kuchlanish beriladi. Natijada qo‘zg‘atish chulg'amidagi tokning qiymati katta bo‘lib, yakor zanjiridan esa (31.9) tenglama bilan aniqlanadigan tok o'tadi. Ishga tushirishning boshla- nishida yakorning aylanish chastotasi n = 0 bo‘lganligidan (31.9) ning suratidagi E = 0 bo‘ladi.
Agar yakor reaksiyasi 0‘TMining asosiy magnit oqimiga ta'sir qilmaydi deb hisoblasak, unda (p=const bo‘ladi. Tok Iitmax ga boshlang‘ich ishga tushirish momenti to‘g‘ri keladi:
M=COI, . (31.10)
Agar bu moment Mjt > Msl= M0 + M2 boTsa, unda 0‘TM ning yakori aylana boshlaydi. Bunda yakor chulg‘amini hosil qiladigan o‘tkazgichlar o‘zgarmas magnit oqimning kuch chiziqlarini kesadi va 1 = const boTganligidan, bu o‘tkazgichlarda yakorning aylanish
cnastotasi n ga mutanosib boTgan teskari EYK vujudga keladi (31.2,6- rasm,“a”egri chizigT). Shu rasmdagi “A” egri chiziq esa, teskari EYK vujudga kelganligi tufayli (31.9) ifodaga binoan, ishga tushirish tokining va (31.10) ifodaga ko‘ra bu tokka mutanosib boTgan ishga tushirish momentining kamayishini ko‘rsatadi (chunki qo‘zg‘atish toki I o.z= const boTganda qo‘zg‘atish magnit oqimi ham O o.z = const boTadi va bitta “A” egri chizigT orqali har xil masshtabcla ifodalangan ishga tushirish toki Iit va ishga tushirish momenti Mit ko‘rsatilgan).
Ishga tushirish toki Iitmin qiymatgacha kamayganda reostatining
31.2-rasm. Parallel qo‘zg‘atishli o'zgarmas tok motorda: a - tajriba o ‘tkazish qurilmasi (bunda: 1 ~ ulab uzgich (UL); 2 — qo ‘zg‘atish chulg‘ami; 3 — qo'shimcha qutb chulg‘ami; 4 — kollektor; 5 — ishga tushirish reostati); b — motomi ishga tushirish sxemasi (ITR — ishga tushirish reostati, M — mis yoyi); d — «reostatli» ishga tushirish jarayonidagi tok, moment va aylanish chastotalarining o ‘zgarish xarakteri.
“ r”tutqichi kontakt “2” ga ko‘chiriladi (bunda 1-pog‘onaning qarshiligi r, keyingi jarayonda qatnashmaydi). Bu holda tok yana Iitmax gacha yetadi va 0‘TM ning aylanish chastotasi ham “b” egri chizig‘i bo‘ylab o‘sadi, bunda ishga tushirish toki va momenti “B” egri chizig‘i bo‘ylab kamayadi. Bu jarayon 31.2,6-rasmda ko‘rsatilganidek quyidagi tartibda boradi, ya’ni aylanish chastotasining o‘zgarishini ifodalovchi egri chiziqlar a-b-c-d; tok va momentniki esa — A-B-C-D. Bu jarayon reostatning tutqichi 5-kontakt bilan ulangunga qadar davom qiladi va bundan keyin 0‘TM, yakor toki \a va aylanish chastotasi n bo‘lgan barqaror ish rejimda ishlaydi.
0‘TM ni tarmoqdan uzishda yakor tokini kamaytirish maqsadida reostat tutqichini kontakt 5 dan kontakt 0 ga qadar birin-ketin ko'chiriladi; bunda ishga tushirish reostatining to‘la qarshiligi yakor zanjiriga ulangan bo‘ladi va yakor toki kamayadi. Bundan keyin ulab- uzgich “Ul” yordamida 0‘TM tarmoqdan uziladi (31.2,Z>-rasm).
Kontakt 1 va mis yoyi “M” orasidagi tutashmaning mavjudligi katta ahamiyatga ega bo‘lib, u qo‘zg‘atish chulg‘ami, yakor chulg‘ami va reostatlardan iborat bo‘lgan berk konturni hosil qiladi. Bu konturda tarmoqdan uzilgan OTM qo‘zg‘atish chulg‘amining elektromagnit energiyasi issiqlik energiyaga aylanadi. Agar bu tutashma bo‘lmay, qo‘zg‘atish chulg‘ami birdaniga tarmoqdan uzilganda, bu chulg‘amda haddan tashqari o‘zinduksiya EYK hosil bo‘lib, bu esa, chulg‘am izolatsiyasini ishdan chiqarishi mumkin.
Ishga tushirish vositalari odatda ishga tushirish toki maksimal qiymatining qisqa vaqt ichida o‘tishiga mo‘ljallangan, shu sababli ularni 0‘TM ning normal ish jarayonidagi aylanish chastotasini rostlash maqsadida ishlatib bo‘lmaydi, hamda 0‘TMini ishga tushirgandan keyin ishga tushirish reostatining pog‘onalari kuyib qolmasligi uchun oxirgi pog‘onalarini ulangan holda qoldirib bo‘lmaydi.
31.3-rasm. Avtomatlash- tirilgan elektr yuritmasida parallel qo‘zg‘atishli 0‘TM ni ishga tushirishning prinsipial sxemasi.
Avtomatlashtirilgan elektr yuritmasida 0‘TMini ishga tushirish uchun bir nechta pog'onaga bo‘lingan qarshiliklar (Rp R2, R3)dan foydalanadilar (31.3-rasm) bunda ishga tushirish kontaktlari (Kp K2 va K3) vositasida ular navbatma-navbat shunt qilinadi.
|
| |