Rentgen nurlari - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 56/113 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #119326 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarRentgen nurlari. 1895-yil 8-noyabrda Vilgelm Konrad Rentgen katod nurlarini o‘rganayotib, katod-nurli trubkaning yaqinida turgan, ustki qismi bariy qatnashgan modda bilan qoplangan kartonning qorong‘ilikda o‘zidan nur chiqarishini kuzatadi. Rentgen bu nurlarni X-nurlar deb ataydi va keyingi bir necha hafta davomida uning xossalarini o‘rganadi. O‘rganish natijalarini 1895-yil 28-dekabrda “Nurning yangi tipi” haqida nomli maqolasida e‘lon qiladi. Bundan 8 yil avval 1887-yilda Nikola Tesla rentgen nurlarini qayd etgan bo‘lsa-da, bunga Teslaning o‘zi ham, uning atrofidagilari ham jiddiy e’tibor bermadilar.
Rentgen foydalangan katod-nurli trubka Yi. Xittorf va V. Kruks tomonidan ishlab chiqilgan edi. Uni ishlatish jarayonida rentgen nurlari hosil bo‘lgan. Buni H. Hertz va uning shogirdlari o‘tkazgan tajribalarda fotoplastinkaning qorayishi orqali sezganlar. Lekin ulardan hech qaysi biri unga e‘tibor bermaganlar va e‘lon qilmaganlar. Shunga ko‘ra Rentgen ularning ishini bilmagan va mustaqil ravishda yil davomida o‘rganib, natijasini uchta maqolasi orqali e‘lon qilgan. 1901-yilda Rentgenga fizika bo‘yicha birinchi Nobel mukofoti berildi.
Rentgen nurlari tezlashtirilgan zaryadli zarralarning keskin tormozla- nishida hosil bo‘ladi (4.27-rasm). K katod qizdirilganda undan termoelektron emissiya hodisasi tufayli elektronlar uchib chiqadi (10-sinfdan eslang). A anod kuchlanishi ta’sirida ular anodga tomon tezlanish bilan harakatlanadi. Anodga urilish davrida elektronlar keskin tormozlanadi va anoddan rentgen nurlari chiqadi. Urilish paytida elektronlarning 1 % kinetik energiyasi rentgen nurlanishiga, 99 % energiya issiqlikka aylanadi. Shunga ko‘ra anod sovitilib turiladi.
Rentgen nurlari ham elektromagnit to‘lkinlari bo‘lib, uning chastota diapazoni 2 · 1015 Hz ÷ 6 · 1019 Hz oralig‘ida bo‘ladi. To‘lqin uzunligi bo‘yicha 0,005 nm ÷ 100 nm oraliqda joylashgan (umum qabul qilingan diapazon yo‘q). Rentgen nurlari inson tanasidan bemalol o‘tib ketadi. Shu bilan birga tana a’zolarining nurni turlicha yutishi tufayli ularning tasvirini olish mumkin (4.28-rasm). Kompyuter tomografiyalarida ichki organlarning hajmiy tasvirini ham olish mumkin. Ishlab chiqilgan turli narsalar (relslar, payvandlangan choklar va h.k.)dagi defektlarni aniqlash rentgen defektoskopiyasi deyiladi. Materialshunoslik, kristallografiya, kimyo va biologiyada rentgen nurlari modda strukturasini atomlar darajasida o‘rganiladi. Bunga misol tariqasida DNK strukturasini o‘rganishni keltirish mumkin. Aeroport va bojxona
xizmatlarida xavfsizlikka doir va man etilgan narsalarni aniqlashda ham rentgen nurlaridan foydalaniladi. Tibbiyotda tashxislash ishlaridan tashqari, davolashda ham rentgen nurlaridan foydalaniladi.
X
Win
Uh Ua
4.27-rasm. 4.28-rasm.
Infraqizil nurlar qanday hosil bo‘ladi? Ulardan qanday maqsad- larda foydalanish mumkin?
Ultrabinafsha nurlarning xossalarini tushuntiring. Ulardan qanday maqsadlarda foydalaniladi.
Rentgen trubkasining tuzilishini va unda rentgen nurlari qanday hosil bo‘lishini tushuntiring.
Rentgen nurlari qanday xossalarga ega? Ulardan qanday maqsad- larda foydalaniladi.
|
| |