Avtomatlashtirilgan ish joyi (AIJ)

Avtomatlashtirilgan ish joyi (AIJ)
— foydalanuvchiga ma’lumotlami
ishlab chiqish va aniq muammoli sohada boshqaruv vazifalarini avtomat-
lashtirishni ta’minlovchi axborot, dasturiy va texnik resurslar majmuyi
sifatida namoyon bo'ladi.
Idoraning (ofisning) asosiy faoliyati qaror qabul qilish maqsadida
axborotni qayta ishlashdir. Turli darajadagi idoralarda tashkilot siyosati
shakllanadi va shu yerdan rahbariyat kundalik operatsiyalami amalga oshiradi.
Idorada bo'linmalardan, tashqi muhitdan axborot yig'iladi, yig'ilishlar,
uchrashuvlar o'tkaziladi, qarorlar qabul qilinadi. Chunki idora boshqaruv
ishini tashkil etish shakli bo'lib, uning ishini takomillashtirish boshqaruv
apparati ishining samaradorligini oshirish shartlaridan biridir.
Har qanday boshqarish apparatida inson asosiy elementlardan biri
hisoblanadi va bu apparat faoliyatini turli vositalar va kadrlar bilin
ta’minlash katta mablag'lami talab qiladi. Masalan, Angliya Milliy hisoblash
markazining ma’lumotlariga qaraganda, boshqarish apparatining harajatlari
firma harajatlarining 45—50 foizini tashkil qiladi, shundan: menejerlar
— 46 %, mutaxassislar — 33 %, kotibalar — 7 %. Izlanishlar natijasida
boshqarish apparati xodimlari ish vaqtlarining taqsimoti aniqlanadi.
Masalan, rahbar 60 % vaqtini suhbat, uchrashuv va boshqa tadbirlarni
o'tkazishga, mutaxassislar — 33 %, xodimlar — 12 %, kotibalar — 6
%
sarfiaydilar. Qolgan vaqtni esa ma’lumotlar bilan ishlashga sarflaydilar.
Boshqarish apparatida 30 dan ortiq ish turlari mavjud bo'lib, unda
hujjatlarni qayta ishlash asosiy hisoblanadi. Ish turlari ichida quyidagilarni
ajratib ko'rsatish mumkin; korxona ichida va boshqa tashkilotlar bilan
171
aloqa o'rnatish, axborotni izlash, jamlash va qayta ishlash, maMumotlami
tahlil qilish va yechimini topish, tashkiliy faoliyatini boshqarish, xizmat
ko'rsatish va boshqalar. Umumiy holda boshqarish apparatining xizmatlarini
uch turga ajratish mumkin; hujjatlar bilan ishlash, aloqa o'rnatish va
qaror qabul qilish. Shu sababli ham, zamonaviy axborot texnologiyalari
yuqoridagi ishlami samarali amalga oshirishga yerdam beradi. Buning uchun,
eng avvalo, aqliy mehnatga asoslangan vazifalami avtomatlashtirish lozim
va „qog'ozsiz" texnologiyani joriy qilishga asos solmoq kerak, natijada ish
vaqtining 15% ni tejash imkoniyati tug'iladi.
Boshqarish apparati faoliyatini avtomatlashtirish uchun, birinchi
navbatda, hujjatlar bilan turli ishlarni bajaruvchi tizimlar lozim, ya’ni
„qog'ozli" faoliyatni „qog'ozsiz" elektron tizimga aylantirish kerak.
Elektron tizim ning asosiy xususiyati — m atnlar bilan ishlash
harajatlarini kamaytiradi. Masalan, kartotekalarni elektron fayllar bilan
almashtirish natijasida ma’lumotlami ishlash harajatlari 60% ga kamayadi,
elektron aloqani o'rnatish natijasida yana 40% harajatlami iqtisod qilish
mumkin. Buning uchun boshqarish apparati zamonaviy texnika vositalari
bilan ta’minlangan bo'lishi kerak.
Bundan 15—20 yil ilgari boshqarish apparati mexanik yoki elektron
mashinalari, telefon, teleks va fotonusxa oluvchi qurilmalar bilan
ta’minlangan edi. Hozirgi kunda esa quyidagi texnik vositalar bilan ta’min
langan; kompyuter, dasturiy vositalar, chop qilish qurilmasi, „kseroks"
turidagi nusxa olish, faks jo'natish, teleanjuman o'tkazish va boshqa bir
qator vositalar. Buning natijasida axborotni qidirish, matnni tahrirlash va
boshqa vazifalami bajarish harajatlari kamaydi. Axborot qisqa vaqtlarda
turli masofadagi foydalanuvchilarga yetkazilmoqda.
Demak, boshqaruv sohasi xodimlari (hisobchilar, kredit bank tizimi
mutaxassislari, rejachilar va h.k.) faoliyati hozirgi vaqtda rivojlangan
texnologiyalardan foydalanishga qaratilgan. Boshqaruv vazifalarini tashkil
qilish va amalga oshirish ham boshqaruv texnologiyasining o'zini, ham
axborotni ishlab chiqishning texnik vositalarini tubdan o'zgartirishni talab
qiladi, ular orasida shaxsiy kompyuterlar asosiy o'rinni egallaydi. Ular
borgan sari kiruvchi axborotni avtomatik qayta ishlash tizimlaridan
boshqaruv xodimlarining tajribasini joylash, eng samarali iqtisodiy
qarorlarni tahlil qilish, bahollash va tanlash vositalariga aylanmoqdalar.
Lokal boshqaruvning kuchayishi tendentsivasi o'z ketidan axborotni
hisoblash texnikasi vositalarini markazlashmagan holda qo'llash va
foydalanuvchilaming bevosita ish jovlarini tashkil qilishni takomillashtirish
bilan taqsimlangan holda ishlab chiqishni olib keladi.
172
|