Zamonaviy quyosh elementlari fizikasi va texnologiyasi

|
Zamonaviy quyosh elementlari fizikasi va texnologiyasi
|
bet | 1/8 | Sana | 08.06.2024 | Hajmi | 0,51 Mb. | | #261733 |
Bog'liq Zamonaviy quyosh elementlari fizikasi va texnologiyasi
“Zamonaviy quyosh elementlari fizikasi va texnologiyasi” faniga kirish
Reja:
Elektr energiya olish turlari va tarmoqda qayta tiklanuvchi energiya manba’larining ulushi.
Fotoelektrik batareyalar va qurilmalar texnologiyalarining rivojlanish tarixi
Elektr energiya olish turlari va tarmoqda qayta tiklanuvchi energiya manba’larining ulushi.
Mamlakatimizda birinchi bo‘lib qaytalanuvchi energiya manba’laridan biri bo‘lgan suv energiyasidan foydalanish 1926 yili qurilgan. Bo‘zsuv gidroelektrostansiyasini ishga tushirishdan boshlandi. O‘tgan asrning 1987 yilida esa, 3000 0S dan ortiq issiqlik to‘playdigan dunyoda eng katta quyosh pechi ishga tushirildi. Kichik quvvatli quyosh energetik qurilmalaridan respublikamizning barcha burchaklarida foydalanilmoqda. SHamol energiyasidan foydalanish nazariyasi va usullari 1950 yillarda ishlab chiqilgan bo‘lib, Respublikamizda birinchi shamol energetik qurilmalaridan 1983 yilda, Navoiy viloyati Tomdi tumani chorvadorlari foydalana boshlashdi. CHorva mollarining go‘ngi, qishloq xo‘jalik mahsulotlarining qoldiqlari hisobiga biogaz ishlab chiqarish va undan foydalanish esa 1987 yillardan boshlab amalga oshirila boshladi. Mamlakatimizda noana’naviy va qayta tiklanuvchi energiya manba’lariga qiziqish va ulardan foydalanish, misli ko‘rilmagan tusda o‘ziga xos ravishda tobora ommalashib bormoqda. Noana’naviy va qayta tiklanuvchi energiya manba’lariga energetik ob’ektlar qurish va ulardan foydalanish uchun chet el va xalqaro banklarning investitsiyalari kiritilmoqda. Noana’naviy va qayta tiklanuvchi energiya manba’laridan foydalanish to‘g‘risida birinchi Prezidentimizning 1995 yil 28 dekabrdagi 476- sonli «O‘zbekiston Respublikasida kichik gidroenergetikani rivojlantirish haqida»gi, 2001 yil 22 fevralda «Energetikada iqtisodiy islohatlarni chuqurlashtirish to‘g‘risida»gi hamda 2013 yil 1 martdagi «Muqobil energiya manba’larini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmonlari qabul qilindi. Noana’naviy va qayta tiklanuvchi energiya manba’lariga quriladigan energetik ob’ektlarda loyiha-qidiruv ishlarini olib borish, loyihalash, qurish, ekspluatatsiya qilish, ta’mirlash va rekonstruksiya qilish uchun albatta chuqur bilimga ega bo‘lgan raqobatbardosh mutaxasislarni tayyorlash davr taqozasi hisoblanadi.
Bugungi kunda, butun dunyoda bo‘lgani kabi, O‘zbekistonda ham tabiiy boyliklarni tejash va ishlab chiqarish tarmoqlariga ekologik sof texnologiyalarni joriy etish masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda. CHunki bu ham iqtisodiy barqarorlikka erishish, ham atrof-muhitga salbiy ta’sirlarni kamaytirishda juda muhim omil hisoblanadi. SHu ma’noda aytganda, birinchi Prezidentimizning 2013 yil 1 martdagi “Muqobil energiya manba’larini yanada rivojlantirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni o‘z vaqtida qabul qilingan tarixiy ahamiyatga ega hujjatdir. Muqobil va qayta tiklanuvchi energiya manba’larining afzalliklari haqida so‘z yuritishdan avval jahon energetikasidagi hozirgi ahvol xususida qisqacha to‘xtalib o‘tamiz. Xalqaro tashkilotlarning hisob-kitoblariga ko‘ra, iqtisodiy taraqqiyot tufayli 2030 yilga borib energetikaga bo‘lgan talab asrimiz boshidagiga nisbatan 50 foizdan ziyodroqqa o‘sadi va umumiy ehtiyoj 23,27 milliard tonna shartli yoqilg‘ini tashkil qiladi. Demakki, o‘z-o‘zidan atrof-muhitga salbiy ta’sir ham kuchayib boradi. Ayni paytda jahonda ishlab chiqarilayotgan barcha energiyaning 10,2 foizi qayta tiklanuvchi energiya manba’lari hisobiga to‘g‘ri kelayapti. 2050 yilga borib esa uning ayrim turlaridagi ulushi 70 foizdan oshishi kutilmoqda. Bu birgina korxonalar tomonidan ekologiyaga chiqarilayotgan zararli chiqindilarni 500 milliard tonnaga kamaytirish imkonini beradi. Zero, kam uglerodli energetikani rivojlantirishdan maqsad ham bug‘ gazlarining havoga ko‘tarilishi ortayotgani tufayli yuzaga kelayotgan global muammolarni hal etishdan iboratdir. Ko‘zda tutilgan rejaga muvofiq, masalan, 2020 yilga borib bunday gazlar miqdorini 20-25 foiz, 2040 yilda 40 foiz, 2060 yilda esa 50-60 foizga ozaytirish mo‘ljallangan. Ma’lumki, O‘zbekiston yoqilg‘i-energetika resurslari bo‘yicha o‘z ehtiyojini to‘la ta’minlay oladigan davlatdir. Hozirgi vaqtda bu ta’minotning asosiy qismini, ya’ni qariyb 80 foizini tabiiy gaz, 7,6 foizini neft, 5 foizdan ortig‘ini ko‘mir tashkil etadi.
Mamlakatimiz muqobil va qayta tiklanuvchi energiya manba’lari bo‘yicha ham ulkan salohiyatga ega. Jumladan, yurtimiz hududiga tushadigan quyosh energiyasi hamda hosil bo‘ladigan nazariy quvvat miqdori 6 milliard 750 million tonna shartli yoqilg‘iga teng. Bu mavjud qayta tiklanmaydigan resurslar zaxirasiga
nisbatan uch barobar ko‘pdir. 2011 yilning asosiy yakunlari va 2012 yilda O‘zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasi majlisidagi ma’ruzada tabiiy resurslardan samarali foydalanish masalasiga alohida e’tibor qaratib, muqobil energiya resurslarini izlash va joriy etish ishlarining talab darajasida emasligini, ushbu sohada zudlik bilan hal etilishi lozim bo‘lgan muammolar to‘planib qolganini alohida ta’kidlab o‘tgan edilar. Ana shu tanqidiy fikrlar tadqiqotlarni rivojlantirish va istiqbolli, deb topilgan ilmiy ishlanmalarni amaliyotga tezroq joriy etish mas’uliyatini yanada oshirdi. CHindan ham, yurtimizda muqobil va qayta tiklanuvchi energiya manba’laridan foydalanish imkoniyatlari katta. Aytaylik, respublikamizda yilning asosiy qismi quyoshlidir. Uning quvvati 50 trillion 973 million tonna shartli yoqilg‘iga teng bo‘lib, bu mamlakatimizda aniqlangan jami energiya zaxiralariga nisbatan ancha ko‘pdir. To‘g‘ri, muqobil energiya manba’laridan, eng avvalo, quyosh energiyasidan foydalanish sohasida ilmiy va eksperimental tadqiqotlar olib borish borasida O‘zbekistonda muayyan tajriba to‘plangan. Ular yuzasidan ishlanmalar qilinayapti. Xususan, Fanlar akademiyasi “Fizika-Quyosh” ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasining tadqiqotlari natijalari jahon miqyosida e’tirof etilgan. Issiq suv va issiqlik ta’minoti uchun past potensialli qurilmalarni yaratish, elektr quvvati olish uchun fotoelektrik va termodinamik o‘zgartkichlar, maxsus materiallar sintezi texnologiyalarida, materiallar va konstruksiyalarga termik ishlov berishda quyosh energiyasidan foydalanish bo‘yicha ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari, ayniqsa, faol va samarali davom etmoqda. Respublikada quyosh energiyasi bilan suv isitadigan qurilmalar asosida uy-joylar hamda ijtimoiy ob’ektlarni issiq suv bilan ta’minlash tizimlari ishlab chiqilmoqda va ulardan tajriba tariqasida foydalanilmoqda. Olimlar oldida turgan vazifa innovatsion ilmiy ishlanmalarni iqtisodiyotning turli tarmoqlariga keng tatbiq qilish, fan, texnologiya va iqtisodiyot rivojlanishining uyg‘unligini ta’minlashdan iboratdir. Fikrimizcha, innovatsion ishlab chiqarishning rivojlanishida elektr va issiqlik energetikasi resurslarini tejash texnologiyalarini ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Respublikamiz sharoitida, ayniqsa, bu
sohada quyosh batareyalari, shamol va mikrogidroenergetik qurilmalar kabi energiyani tiklash manba’larining keng ko‘lamda joriy qilinishi kutilgan samarani berishi, shubhasiz. Sababi, agar mamlakatimiz eng ko‘p quyoshli kunlarga ega mintaqada ekanligini hisobga oladigan bo‘lsak, joylarni isitishda quyosh kollektorlaridan foydalanishga o‘tilsa, bu bilan iqtisodiyot hamda energetika tizimida katta yutuqqa erishgan bo‘lardik. Qayd etish kerakki, qayta tiklanuvchi energiya manba’laridan samarali foydalanish hamda quyosh energiyasida ishlaydigan ulkan ob’ektlarni qurish uchun muayyan er maydonlari talab qilinadi. CHunki 1 MVt elektr energiyasi hosil qilish uchun 40 gektar maydonga, 100 MVt quvvat uchun esa 400 gektardan ortiq erga quyosh qurilmalarini o‘rnatish zarur. SHuning uchun respublikamizda muqobil va qayta tiklanadigan energetikaning barcha yo‘nalishlari bo‘yicha alohida texnologiya va texnologik baza yaratilishi kerak. O‘zbekistondagi yana bir qayta tiklanuvchi energiya manba’i, bu - gidroenergiya resurslari bo‘lib, uning salohiyati boshqalariga nisbatan ancha chuqur o‘rganilgan. Quyidagi raqamga e’tibor bering: mamlakatimizdagi katta- kichik daryolarning energiya hosil qilish quvvati 107,1×106 ming kVt×soatga teng. Qolaversa, muqobil energiya sohasida biomassadan foydalanish bo‘yicha ham ko‘plab loyihalar amalga oshirilayapti.
|
| |