Test shakllari va ulardan foydalanish

|
Test shakllari va ulardan foydalanish
|
bet | 7/11 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 250,5 Kb. | | #149894 |
Bog'liq Kurs ishi loyiha tayyor 31.01.2024Test shakllari va ulardan foydalanish. Testning rivojlanish tarixi va uning ijobiy tomonlari Test (ingl. - sinov) birinchi marta 1864 yilda Buyuk Britaniyada J.Fisher tomonidantalabalarning bilim darajasini tekshirish uchun qo‘llanilgan. Test sinovlarining nazariy asoslarini keyinchalik ingliz psixologi F.Gamelton ishlab chiqdi. Test sinovlari dastlab psixologiya fani doirasida rivojlandi. XX asr boshida esa test sinovlarini ishlab chiqishda psixologik va pedagogik yo‘nalishlar bir-biridan mustaqil ajrala boshladi. Pedagogik test sinovlari birinchi marta amerikalik psixolog E. Torndayk tomonidan yaratilgan. Psixologiya va pedagogikada test sinovlarining rivojlanishi matematik uslublar ham qo‘llashni taqozo qildi. Bunday uslublar o‘z navbatida testlarni ishlab chiqishga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. XIX asr oxiri XX asr boshlarida test sinovlariga talabalarning o‘quv qobiliyatlarini baholash vositasi sifatida qarash ancha kuchaydi.
Aynan shu davrdan boshlab test sinovlari ikki asosiy yo‘nalish: aqliy (intellektual) rivojlanish darajasini aniqlash testlarini yaratish va qo‘llash hamda talabalarning o‘qish qobiliyatlarini va bilimlarini baholashga mo‘ljallangan pedagogik testlarni yaratish va ulardan foydalanish sohalari rivojlana boshladi. Test tuzuvchilar turli odamlarda ta’sirga javob berish vaqti bir xil emasligini aniqladilar, bu esa odamlarning aqliy qobiliyatlarini o‘rganish zarurligi va turli darajadagi testlar yaratish usuli bo‘yicha amaliy ishlar olib borish lozimligiga olib keladi.
Test sinovlarining asosiy maqsadi: ham o‘tilgan darslarni o‘zlashtirish darajasi to‘g’risida, ham navbatda o‘rganilishi lozim bo‘lgan dars hajmi to‘g’risida o‘qituvchiga axborot berish; o‘qituvchiga o‘qitish uslubini tanlashda yordam berishdan iborat deb hisoblangan. O‘quvchilar bilimlarini baholashning turli usullarini tahlil etib, testlarni guruhlarga ajratishga ham urinib ko‘rilgan.
CH.Grin (1926) o‘zining «Test novogo tipa» (Yangi turdagi test) nomli monografiyasida ilgari yaratilgan va ishlatib ko‘rilgan testlarning afzalliklari va kamchiliklarini tahlil qilib quyidagi tavsiyalarni berdi. Test sinovlari uchun mo‘ljallangan material hajmini aniq belgilash va uning tarkibidagi eng muhim qismlarini ajratib olish; mazkur material uchun test sinovlarining eng maqbul shaklini tajriba yo‘li bilan aniqlash; talabalarning test sinovlari vaqtida javob berishlari o‘rtacha tezligi to‘g’risidagi amaliy ma’lumotlarni e’tiborga olgan holda, test sinovlarining davom etish vaqtini belgilash; test sinovlardagi fikrlarni bayon qilinish tilining to‘g’riligini va mantiqqa muvofiqligini tekshirish; topshiriqlarni murakkabligi ortib borish tartibida joylashtirish, to‘g’ri va noto‘g’ri javoblarning doim bir navbatda almashinishiga yo‘l qo‘ymaslik. 2 CH.Rassel test sinovlarining natijalarini o‘rganishni davom ettirib, test sinovlarining maqsadi to‘g’risidagi savolga javob berishga erishdi. Rasselning fikricha, test sinovlarining maqsadi talabalarning bilimlarini baholash yoki ularning aqliy rivojlanishi darajasini aniqlash bilan cheklanmaydi va testlarni quyidagi hollarda:
qaysi materialdan boshlab o‘rganish zarurligini ta’minlashda;
talabalarni guruhlarga taqsimlashda;
o‘qitish jarayonida sodir bo‘ladigan qiyinchiliklarni oldindan aniqlashda;
shuningdek, mamlakatning turli hududlaridagi o‘quv yurtlarida muayyan yosh davridagi yoshdagi o‘quvchilarning yutuqlarini taqqoslashda qo‘llash mumkin.
Shuni ta’kidlash lozimki, Amerika maktab direktorlari Assotsiatsiyasining test sinovi o‘tkazmasdan ta’lim berish mantiqsizlikdir, faqat testni qo‘llash natijasidagina nazoratdan ta’limga yo‘naltirilgan qaytuvchan aloqa haqida fikr yuritish va so‘ngra qanday yo‘nalishda harakat qilishni bilish mumkin, degan fikrlari ma’lumdir. Frantsiya parlamenti 1989 yilda ta’limni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari haqida qonun qabul qildi. Unda xususan, talabalar bilimini xolisona baholash usuli bo‘yicha o‘qituvchilar majburiy suratda tayyorgarlikdan o‘tishlari ko‘zda tutiladi: Busiz 1992 yildan boshlab Frantsiyada o‘qituvchilik qilishga ruxsat etilmaydi. SHunisi qiziqki, Frantsiya to‘qson yillik test an’analariga ega bo‘lgan davlatdir. O‘tgan asrning 70-yillari oxirida Karnegi-Melon universitetining bir guruh sotsial - psixologlari AQSHda test o‘tkazishning zamonaviy ahvolini o‘rganishga bag’ishlangan maxsus tadqiqot olib bordilar. Aslida, tadqiqotchilarning maqsadi o‘quv yurtlaridagi testlarni keng miqyosda qo‘llash sabablarini aniqlash edi. Bu tadqiqot natijasida quyidagilar aniqlandi: test sinovi Amerika hayotida chuqur ildiz otgan, hech kim Amerika maktablarida turli xildagi standartlashtirilgan test bo‘yicha sinovdan o‘tmasdan, boshqacha yo‘l bilan bilim olishni davom ettira olmaydi, ishga joylashish, keyinchalik esa yuqori lavozimga ko‘tarilish yoki malaka oshirish test bilan chambarchas bog’lanib ketganligi alohida qayd qilindi. Tadqiqotda amerikaliklarni testlarga bu qadar moyilliklarining uchta sabablari keltirildi: a) inson omilidan imkon boricha samarali tarzda xizmat manfaatlari nuqtai nazaridan foydalanish;
b) ijtimoiy kelib chiqishidan qat’iy nazar iste’dodlarni taqdirlashga intilish;
v) amerikaliklarni milliy ta’lim standartlarni joriy etish uchun intilishlari.
Inson erishgan yutuqlarni xolisona baholash uchun testlashtirishdan ommaviy suratda foydalanish, iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda test sanoati va testlar bozorini vujudga keltirdi. AQSHda to‘rt yuzdan ortiq markaz o‘zaro raqobat ostida turli-tuman testlarni ishlab chiqmoqdalar. SHuningdek, testlarni tuzish va ularni qo‘llash bo‘yicha yaxshi mutaxassisliklar yuqori darajada qadr topganlar. 1992 yilda ular AQSHdagi eng nufuzli 20 ta faoliyat yo‘nalishlari ro‘yxatida 8-o‘rinni egallaganlar. O‘ta qadrlanadigan tizimlar bo‘yicha tahlil, marketing, sog’liqni saqlash, ekologiya, oziq-ovqat maxsulotlarini taqsimlash va kompьyuter texnologiyasi ixtisosliklari esa, tegishli tarzda 15-20-o‘rinlarga joylashtirilgan. Mustaqil O‘zbekistonda MDH davlatlari ichida birinchi bo‘lib, 1993 yildan testshunoslikdan foydalanishga keng yo‘l ochib berildi. Pedagogik testlar keng miqyosda, dastlab o‘rta ma’lumot yakunida, oliy o‘quv yurtiga kiruvchilarni qabul qilishda qo‘llanila boshlandi. Pedagogik testlarning zamonaviy nazariyasi pedagogika, psixologiya, mantiq, o‘lchovlar nazariyasi, matematik statistika, matematika, axborot nazariyasi; kibernetika va bir qator fanlarning tutash chegaralarida rivojlanmoqda. SHuningdek, testlar ilmiy asoslangan, eng ishonchli pedagogik o‘lchovlar quroli sifatida etirof etilmoqda. Pedagogik testlar insoniyat tafakkuri erishgan muvaffaqiyatlardan biri bo‘lib, ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi. SHuning uchun ham kelajak avlod psixologik, pedagogik va kasbiy testlar me’yor bo‘lib qolgan davrda yashab, faoliyat ko‘rsatadilar. Pedagogik testlar bilimlarga baho berishning istiqbolli usuli hisoblanadi. Uning afzalliklari quyidagilardan iborat:
test topshiriqlari o‘quv fanining asosiy mazmunini qamrab oladi (imtihon bileti o‘zida nazorat qilinadigan o‘quv materialining 4-5 foizini qamraydi xolos);
hamma o‘quvchilar testning bir xil savollariga javob beradilar, bu ularning bilimlarini taqqoslashga imkon beradi;
o‘quvchilar bilimiga haqqoniy baho berish mezoni oshadi;
test nazoratida oldindan yaratilgan, hamma uchun bir xil bo‘lgan shkala yordamida, o‘quvchilar bilimiga bir muncha aniq va tabaqalashgan baho qo‘yishga imkon beradi (reyting);
o‘qituvchi o‘quvchilar bilimini nazorat qilishga kam vaqt sarflaydi;
boshlang’ich darajasini va har qanday vaqt oralig’ida bilimlarni oshirish imkoniyatini o‘lchashga sharoit yaratiladi;
test nazorati kompьyuterlashtirishga (avtomatlashtirishga) qulay.
Bu pedagogik testlashning asosiy afzalliklaridan biridir. O‘quv jarayonining takrorlanuvchanligi ham aynan shunda o‘z ifodasini topadi. Umuman olganda, test usuli birmuncha texnologik hisoblanadi. U bilimlarni o‘zlashtirish sifatini nazorat qilishda professor-o‘qituvchilar mehnat unumdorligini oshiradi va o‘quv dasturini chuqur va har tomonlama o‘zlashtirilishini ta’minlaydi. Pedagogik testlashning bu afzalliklari AQSHda munosib baholangan. Abiturient (talabgor)larni universitet va kollejlarga test sinovi bilan qabul qilinadi. Pedagogik testlarni keng qo‘llash bo‘yicha AQSH tajribasi Kanada, Yaponiya, Turkiya va boshqa ko‘pgina mamlakatlarga yoyilgan.
Mutaxassislik (umumtexnik) fanlardan test topshiriqlari tuzishda yopiq (bir yoki bir necha to‘g’ri javobli), ochiq, muvofiqlikni va to‘g’ri ketmaketlikni aniqlashga oid test topshiriqlaridan foydalanish tavsiya etiladi. Bunda bir o‘quv maqsadiga erishganlikni turli test topshiriqlari yordamida aniqlash (invariant) testlar tuzish ham maqsadga muvofiqdir. Ochiq topshiriqlar. Agar test topshirig’i matnida, uning tayanch so‘zlari yoki gap tushirib qoldirilgan bo‘lsa, bunday topshiriq ochiq (tugallanmagan) test deb ataladi. Bu shakldagi testlarda o‘quvchilarning bitta, ikkita so‘zdan iborat qisqa va aniq javob berishlari taxmin qilinadi. Bu haqda testga ilova qilingan yo‘llanmada bayon etish kerak. Blankaning bo‘sh joyida javob uchun zarur bo‘lgan joy qoldiriladi.
Test topshiqlariga qo‘yiladigan didaktik talablar, tuzilgan test topshiriqlarining hammasini ham birdek qo‘llashga yaroqli deb bo‘lmaydi. Test savollari mukammal bo‘lishi uchun ularni tuzishda bir qancha talablarga rioya qilish zarur. Bular quyidagilardan iborat:
- test topshiriqlari mazmunining o‘quv maqsadiga muvofiqligi;
materialning ahamiyatliligi;
- ilmiy aniqlik;
- izchillik;
- to‘kislik va uyg’unlik;
- o‘zlashtirish darajasiga ko‘ra tabaqalashganligi;
- samaradorlik (kumulyativlik);
- til ravonligi va aniqligi;
- bir ma’nolilik;
-vaqtning qat’iy belgilanishi;
- ixchamlik;
- murakkablik me’yori;
- to‘g’ri javobda qo‘shimcha belgilarining mavjud emasligi;
- variativlik;
- shaklan va mazmunan o‘zaro bog’liqlik.
Test rejasi ishlab chiqilgandan keyin, talabalarning tegishli o‘quv fanini o‘rganish natijasida, ular oladigan bilimlarni egallashga va ko‘nikma hosil qilishga oid talablar shakllantiriladi. Bu talablar odatda o‘quv fani bo‘yicha ishchi dasturning «fanning maqsad va vazifalari» bo‘limida yoziladi. Test topshiriqlari talab etiladigan bilimlar, ko‘nikmalarni egallash darajasini to‘la-to‘kis aniqlashi kerak. Buning uchun test topshiriqlarida aks ettirilishi zarur bo‘lgan muayyanmasalalar ro‘yxati (test spettsifikatsiyasi) ishlab chiqiladi.Masalan: A-ta’riflashni bilish; B-qonunlar, formulalar, tamoyillarni bilish;
V-masalalar yechishda qonunlar, formulalarni qo‘llashni bilish;
G-o‘xshashlik va tafovvutni topishni bilish;
D-sxema va grafiklarni o‘qishni bilish;
E - apparatlar (texnik moslamalar)ning tuzilishi va ishlatish qoidalarini bilish.
O‘z-o‘zidan ravshanki, keltirilgan ro‘yxat universal xarakterga ega emas, u har bir o‘quv fanining o‘ziga xosligi asosida tuziladi. Masalan: chet tillar bo‘yicha jumla tuzish kabi elementlar; tarixdan muhim voqealar, atoqli arboblarning ismi-shariflari, jamiyat rivojlanishining izchilligi kabi elementlar ro‘yxatda aks ettirilishi mumkin. Har bir bilim va ko‘nikmani tekshirishga test topshiriqlarining muayyan foizi ajratilishi zarur. Test rejasini ishlab chiqishda bu g’oyat muhim ishdir, test validligi, ya’ni uning o‘quv dasturiga muvofiqligi ko‘p jihatdan ana shunga bog’liq bo‘ladi. Bu masala bo‘yicha test ishlab chiquvchilar o‘quv fanining ishchi o‘quv dasturini tahlil qilish asosida muayyan bir fikrga kelishlari mumkin. So‘ngra qabul qilingan topshiriqlar sonini o‘quv fani bo‘limlari va o‘zlashtirish darajalari bo‘yicha taqsimlanadi. 8-9 jadvallarda 120 ta topshiriqni o‘quv fanining 4 ta bo‘limi va o‘zlashtirish darajalari bo‘yicha taqsimlash misol keltirilgan. Bunday rejasiz tuzilgan test tasodifiy materialga oid tuzilgan bo‘lib, uning sifatsizchiqishi tabiiydir.
|
| |