Muqobil iqtisodiy tizimlar

|
Muqobil iqtisodiy tizimlar
|
bet | 6/11 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 43,06 Kb. | | #233862 |
2.2 Muqobil iqtisodiy tizimlar (Kapitalizm, sotsializm va aralash iqtisodiyot.)
Iqtisodiy tizimlar resurslarni taqsimlashga bo'lgan yondashuvlari bilan farq qiladi kapitalizm, sotsializmva aralash iqtisodiyot alohida modellarni ifodalaydi. Ushbu bo'lim har bir tizimning xususiyatlari va oqibatlarini o'rganadi:
Kapitalizm: kapitalistik iqtisodiyotlarda resurslar birinchi navbatda bozor mexanizmlari orqali, mulk va ishlab chiqarish vositalariga xususiy mulkchilik bilan taqsimlanadi. Raqobat va foyda motivi yangilik va samaradorlikni rag'batlantiradi, ammo daromad va boylikni taqsimlashda tengsizliklar paydo bo'lishi mumkin.
Sotsializm: Sotsialistik iqtisodiyot resurslarga jamoaviy egalik qilish va davlat tomonidan markazlashtirilgan rejalashtirishni birinchi o'ringa qo'yadi. Maqsad-ijtimoiy tenglikni ta'minlash va zarur tovarlar va xizmatlardan universal foydalanishni ta'minlash. Biroq, markazlashtirilgan rejalashtirish samarasizlikka va innovatsiyalarning etishmasligiga olib kelishi mumkin.
Aralash iqtisodiyot: aralash iqtisodiyot ikkalasining ham elementlarini birlashtiradi kapitalizm va sotsializm, bozorga hukumatning turli darajadagi aralashuvi bilan. Hukumatlar bozorlarni tartibga soladi, jamoat tovarlari va xizmatlarini taqdim etadi va bozordagi nosozliklarni bartaraf etish va ijtimoiy maqsadlarni ilgari surish uchun ijtimoiy ta'minot dasturlarini amalga oshiradi.
Turli xil iqtisodiy tizimlarda resurslarni taqsimlashning alohida mexanizmlari qo'llaniladi. Ushbu bo'lim ushbu mexanizmlarni taqqoslaydi va baholaydi:
Bozor mexanizmlari: kapitalistik iqtisodiyotlarda narxlar va bozor kuchlari resurslarni taqsimlash qarorlarini muvofiqlashtiradi. Talab va taklif narxlarni belgilaydi, ishlab chiqaruvchilar va iste'molchilarga imtiyozlar va tanqislik asosida resurslarni samarali taqsimlash to'g'risida signal beradi.
Markazlashtirilgan rejalashtirish: Sotsialistik iqtisodiyotlar resurslarni taqsimlashda davlat organlari tomonidan markazlashtirilgan rejalashtirishga tayanadi. Markaziy rejalashtiruvchilar ishlab chiqarish maqsadlarini belgilaydilar, kirishlarni taqsimlaydilar va ijtimoiy maqsadlar va ustuvorliklar asosida mahsulot taqsimotini aniqlaydilar.
Gibrid yondashuvlar: aralash iqtisodiyot bozor mexanizmlarini davlat aralashuvi bilan birlashtiradi. Hukumatlar bozorlarni tartibga soladi, jamoat tovarlari bilan ta'minlaydi va bozordagi nosozliklarni bartaraf etish va ijtimoiy farovonlikni oshirish uchun qayta taqsimlash siyosatini amalga oshiradi.
Iqtisodiy modellardagi innovatsiyalar resurslarni taqsimlashda yangi istiqbollarni taklif etadi. Ushbu bo'limda rivojlanayotgan yondashuvlar va ularning potentsial oqibatlari o'rganiladi:
Xulq-atvor iqtisodiyoti: xulq-atvor iqtisodiyoti psixologiya va sotsiologiyadan tushunchalarni iqtisodiy tahlilga qo'shib, individual xatti-harakatlar va qaror qabul qilish tarafkashliklari resurslarni taqsimlash natijalariga qanday ta'sir qilishini o'rganadi.
Murakkab tizimlar nazariyasi: murakkab tizimlar nazariyasi o'zaro bog'liq iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik tizimlarning dinamikasini o'rganadi. Geribildirim sikllari, chiziqli bo'lmagan munosabatlar va paydo bo'ladigan hodisalarni tushunish resurslarni taqsimlashda yanada yaxlit yondashuvlarni xabardor qilishi mumkin.
O'sishdan keyingi iqtisodiyot: o'sishdan keyingi iqtisodiyot doimiy iqtisodiy o'sishni taxmin qilishni qiyinlashtiradi va YAIM o'sishiga emas, balki farovonlik, barqarorlik va hayot sifatiga yo'naltirilgan muqobil modellarni o'rganadi.
Siyosatchilar va manfaatdor tomonlar turli xil iqtisodiy tizimlarni, resurslarni taqsimlash mexanizmlarini va rivojlanayotgan iqtisodiy modellarni tanqidiy o'rganib chiqib, resurslarni taqsimlashning yanada adolatli, samarali va barqaror natijalarini ilgari surish uchun innovatsiyalar va islohotlar imkoniyatlarini aniqlashlari mumkin.
|
| |