Elektron o'quv kurslari (EO'K)ni loyihalash

Hozirgi kunda jahon ta’lim xizmatlari axborot-kommunikatsiyalar texnologiyalariga tayangan
holda yo’lga qo’yilmoqda. Bu borada elektron darslik va o’quv qo’llanmalar katta o’rinni
egallamoqda.
Elektron darsliklarni loyihalashtirish, ishlab chiqish va o’quv jarayonida keng foydalanish
dolzarb masalalarga aylanmoqda, chunki ular ommaviy ravishda ta’lim sohasida qo’llanila
boshlandi. Oxirgi vaqtlarda elektron o’quv nashrlarning
turli xillari yaratilib, ular o’z tarkibiga
oddiy gipermatn darslikdan tortib masofaviy o’qitishning kompleks tizimlarini qamrab olmoqda.
Elektron darsliklarni quyidagi turlarga ajratish mumkin:
– matnning elektron versiyasi;
– kitobning gipermatnli elektron versiyasi;
– grafik, jadval, rasmlar va gipermatnlar mavjud darslik;
– animasiya, ovoz, grafik, jadval, rasmlar va gipermatnlar mavjud
darslik;
– animasiya, ovoz, grafik, jadval, rasm, gipermatnli va test
tizimlari mavjud dasrliklar.
Ushbu sohaning yangiligi va o’quv-uslubiy ta’minotining yo’qligi ishlab chiqilayotgan
elektron darsliklarning sifat darajasiga jiddiy ta’sir ko’rsatmoqda.
Bundan tashqari, darsliklarni
yaratishning yagona standartlari va dasturiy vositalarining yo’qligi turli ishlab chiqaruvchilar
tomonidan yaratilgan elektron darsliklarni o’quv jarayonida samarali qo’llashga to’sqinlik
qilyapti deyish mumkin.
Shuning uchun ham yaratilgan elektron darsliklarning baholash mezonlarini belgilab olish
lozim. Avvalambor, elektron darsliklar o’tilayotgan darslar sifatini yuksaltirishiga qanday ta’sir
ko’rsatishini bilish kerak. Elektron darsliklarning an’anaviy usullarga nisbatan quyidagi
afzalliklarini keltirish mumkin:
1. O’quv axborotlarining taqdim etilish shakli.
2. Kerakli axborotlarni qidirish imkoniyati.
3. Olingan bilimlar darajasini nazorat qilish usullarining
mavjudligi.
4. O’qituvchi bilan teskari aloqaning mavjudligi.
O’quv materiallarini taqdim etish shakllari. Elektron darsliklardan o’quv jarayonida keng
foydalanishning asosiy muammosi–bu kompyuter ekranidan katta hajmdagi axborotlarni
o’qishdir. Ushbu muammoni hal qilish uchun elektron darsliklarni matn va ovoz shaklida taqdim
etish mumkin. Bu ikki usul bitta o’quv materialini turli shaklda taqdim etish bilan farqlanadi,
xolos.
Elektron darslikning matn usulida o’quv materiali gipermatn ko’rinishida taqdim etilib, unda
grafik, chizma, diagramma, fotografiya, animasiya va video qo’llaniladi.
Elektron darslik materiali o’quvchiga diktor ovozi bilan yetkazilib, slayd-shou ko’rinishidagi
material bilan birga beriladi. Audio va videoaxborotlarning o’zaro birgalikda qo’llanishi o’qitish
samaradorligini keskin yuksaltiradi.
Qidirish va yo’llash imkoniyatlari. Yo’llash tizimi barcha axborotlarni tarkiblashtirishga
asoslangan bo’lib, yagona bo’lim/bob/mavzu/mavzu osti/
taqdim etish iyerarxiyasidan
foydalansa bo’ladi. Kompyuter ekranida elektron darslikning ushbu iyerarxiya tizimi to’lig’icha
namoyish etilishi mumkin. Bundan tashqari ko’rib chiqilgan o’quv materialiga qaytish,
keyingisiga o’tish va giperaloqa asosida boshqa bo’limlardan izlash imkoniyatlarini ham kiritish
lozimdir.
Elektron darsliklarda qidirish tizimi indeksli va to’liqmatnli bo’lishi mumkin. Indeksli qidirish
biror-bir ko’rsatmalar majmuasi asosida yo’lga qo’yiladi. To’liqmatnli qidirishda asosan biror-
bir so’z, so’zlar ketma-ketligi asosida qidirish mumkin bo’ladi.
Olingan bilimlar darajasini nazorat qilish. Elektron darsliklar asosida bilim olayotgan
talabalarning bilim darajalarini aniqlash uchun ular tarkibidagi avtomatlashtirilgan test
tizimlardan foydalaniladi. Test tizimlari quyidagi talablarga javob berishi lozim:
– test natijalarining obyektivligi;
– o’quv materiallarini qamrab olish;
– o’qitish elementlarini test jarayoniga kiritish;
– qayta test topshirish imkoniyati.
Ko’pincha ikki turdagi test topshirish yo’lga qo’yiladi: javoblarning bir nechta variantidan
bittasini tanlash va ikki guruh elementlarini o’zaro mos kelishini belgilash.
Javobning berilgan variantlarini tanlash bo’yicha test usuli keng tarqalgan. Natijalarning
obyektivligini ta’minlash va testni qayta topshirishni ta’minlash maqsadida savollar bazadan
tasodifiylik asosida tanlab olinadi. Test mobaynida o’qitish elementlarini qo’llash bo’yicha
talabaga javoblarning to’g’riligi haqida axborot berilib boriladi va test tugagandan so’ng yaxshi
o’rganilmagan mavzular ro’yxati beriladi. Test topshirishni biror bir mavzu yoki to’liq kurs
bo’yicha topshirish mumkin.
O’qituvchi va o’quvchining o’rtasida o’zaro interaktiv va teskari aloqaning yo’lga qo’yilishi.
Ishlab chiqarilayotgan elektron darsliklarni ikki usulda, ya’ni lokal va tarmoqda foydalanish
mumkin. Lokal usuli individual holda ta’lim
berishda, tarmoq usuli esa o’quvchining o’kituvchi
bilan aloqasini o’rnatish uchun qo’llaniladi. Talabaning o’qituvchi bilan o’zaro aloqasi dialog
(online) yoki elektron pochta (offline) ko’rinishda amalga oshirilishi mumkin. Asosiy o’quv
materiali talabaning kompyuterida joylashgan bo’lib, serverda ayrim ma’lumotlar saqlanadi, bu
esa tarmoqda katta hajmdagi axborotlarni uzatishga chek qo’yadi. Bundan tashqari, serverda har
bir talaba uchun uning ismi, sharifi, familiyasi, paroli, test natijalari kabilar saqlanadi.