Mehnat unumdorligining ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati va mazmuni

Mehnat unumdorligining ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati va mazmuni.
Mehnat faoliyatining maqsadi biror natijaga erishish, masalan, mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko`rsatishdan iboratdir. Har qanday xodim yoki ularning guruhi uchun natija samaradorligi, ya`ni vaqt birligi-soat, kun, yil mobaynida ishlab chiqarilgan mahsulot, ko`rsatilgan xizmat miqdori muhim axamiyatga ega. Bu natija qanchalik yqori bo`lsa, uning birligiga sarflangan xarajat, shu jumladan, xona, bino uchun ijara haqi elektr quvvatidan foydalanish haqi va shu kabilar shunchaki kamroq boladi. Binobarin, mehnat unumdorligi yuqori, mahsulot hajmi ko`proq bo`lsa, uning xarajatlari kamroq bo`ladi. Mehnat samaradorligi mahsuldorligi mehnat ko`rsatkich bilan o`lchaniladi.
Mehnat unumdorligi – xodimlar mehnat faoliyatining iqtisodiy samaradorligi ko`rsatkichidir. U ishlab chiqarilgan mahsulot yoki ko`rsatilgan xizmatlar miqdorining mehnat xarajatlariga nisbatan, ya`ni mehnat xarajatlari birligi hisobiga ishlab chiqarilgan mahsulot bilan belgilanadi. Jamiyatning rivojlanishi va uning barcha a`zolari farovonligi darajasi mehnat unumdorligi darajasi va uning o`sishiga bog`liqdir. Bundan tashqari, mehnat unumdorligi darajasi ishlab chiqarish usulini ham, hatta ijtimoiy – siyosiy tuzumning o`zini ham belgilab beradi.
Mehnat unumdorligi ko`rsatkichi mehnat samaradorligi va natijadorligining barcha jihatlarini aks etirmaydi, masalan, u mehnat sifatini hisobga olmaydi, bundan tashqari, mehnat resurslaridan oqilona foydalanish zarurligini ifodalamaydi. <> tushunchasiga o`z ahamyati jihatidan yaqin, lekin mazmunan yana kengroq bo`lgan tushuncha <> tushunchasidir. Mehnat samaradorligi eng kam mehnat xarajatlari bilaan yuqori mehnat natijadorligiga erishish darajasini ifodalaydi. Mehnat samaradorligi mehnat unumdorligidan farqli o`laroq faqat mehnatning miqdor ko`rsatkichlarini emas, shu bilan birga sifat natijalarini ham ifodalaydi. Mehnat samaradorligi ko`rsatkichining yana bir muhim ustunligi unda mehnat resurslarini tejashning aks etishidir.
Mehnat unumdorligi va intensivligi mahsulot qiymati o`lchami turlicha ta`sir ko`rsatadi. Mehnat unumdorligi ortishi ishlab chiqariladigan mahsulot miqdorini oshiradi va shunga muvofiq bitta mahsulotning qiymatini pasaytiradi, lekin ularning umumiy yangi yaratilgan qiymatini o`zgartirmaydi, mehnat intensivligini ortishi esa ishlab chiqariladigan mahsulotlar va umumiy umumiy yangi yaratilgan qiymatni oshiradi, lekin mahsulot birlgining qiymatini o`zgartirmaydi.
Mehnat unumdorligi qanchalik yuqori bo`lsa, ish sifati zarur darajada bo`lgani holda mehnat xarajatlari qanchalik kam bo`lsa, mehnat samaradorligi shunchalik yuqori bo`ladi. Tadbirkor korxona egasi uchun vaqt birligi ichida qanday ishlab chiqarish darajasiga erishilgani emas, shu bilan birga u qanday mehnat xarajatlari bilan ta`min etilgani ham muhimdir. Mehnat xarajatlar xodimlar soni va mehnatga to`langan haq xarajatlari bilan o`lchanadi. Unisi ham, bunisi ham ish vaqti bilan o`lchanilishi mumkin. Shuning uchun ham mehnat samaradorligini tahlil qilganda vaqt birligi ichida sarflangan mehnat xarajatlari ham, shu bilan birga uning tuzilishi hisobga olingan holda ham qarab chiqiladi.
Mеhnаt unumdоrligini hisоblаshdа quyidаgilаrni tа’minlаsh imkоnini bеrаdigаn uslubiyot idеаl hisоblаnishi mumkin (1 rasmga qaralsin).
Hаr qаndаy mаhsulоtlаr ishlаb chiqаrishdа, хizmаtlаr ko’rsаtishdа jоnli vа buyumlаshgаn mеhnаt jаmlаngаn bo’lаdi. Bundаy jаmlаngаn mеhnаt tufаyli mоddiy bоyliklаr yarаtilаdi.
Jаmiyat ishlаb chiqаruvchi kuchlаri rivоjlаnib bоrgаn sаri jоnli mеhnаt mоddiylаshgаn mеhnаtning tоbоrа ko’prоq mаssаsini qаmrаb оlаdi. Nаtijаdа jаmi mеhnаtdа mоddiylаshgаn mеhnаtning ulushi ko’pаyib bоrgаn sаri jоnli mеhnаtning ulushi kаmаyib bоrаdi. Bu mеhnаt unumdоrligi оshgаnligining аsоsiy bеlgisidir. Ishlаb chiqаrishning tаkоmillаshib bоrishi vа fаn-tехnikа tаrаqqiyoti mеhnаt unumdоrligi оshishining аsоsiy shаrtlаridir. Yangi tехnоlоgik jаrаyonlаr, mаtеriаllаr vа аvtоmаtlаshtirish vоsitаlаrining jоriy etilishi mеhnаtni mехаnizаtsiyalаsh dаrаjаsining оrtishigа оlib kеlаdi. Bu ko’rsаtkichni quyidаgi fоrmulа bilаn ifоdаlаsh mumkin:
bundа : Md- mеhnаtning mехаnizаtsiyalаsh dаrаjаsi, %;
Sm-mехаnizаtsiyalаshgаn mеhnаt хоdimlаri sоni, kishi
Su- хоdimlаrning umumiy o’rtаchа ro’yхаtdаgi sоni, kishi .
Mехаnizаtsiyalаshgаn mеhnаt хоdimlаri jumlаsigа o’z ishini mаshinаlаr vа mехаnizmlаr yordаmidа bаjаrаdigаn kishilаr kiritilаdi.
Mehnat unumdorligini hisoblashning uslubiyati
Korxona ishining ijtimoiy qadriyatlar bilan bog’liqligi
Mehnat unumdorligining umumiy va xususiy ko’rsatkichlari bir o’lchov bilan o’lchanishi mumkinligi
Xodimga rag’batlantiruvchi ta’sir ko’rsatish
Mehnat miqdori bilan sifati o’rtasidagi bog’liqlik
rаsm. Mеhnаt unumdоrligini hisоblаsh uslubiyoti3
Mеhnаtni mехаnizаtsiyalаsh (аvtоmаtlаshtirish) dаrаjаsining оrtishi mоddiylаshgаn mеhnаt ulushining оshgаnligi vа jоnli mеhnаt sаrflаrini ko’pаytirmаsdаn turib mеhnаt unumdоrligini оshirish imkоniyatlаridаn dаlоlаt bеrаdi.
Mehnat unumdorligining asosi bo’lgan mehnatning unumdorlik kuchi mehnat unumdorligining aynan o’zi emas: haqiqiy mehnat unumdorligi yana ikkita muhim omilga – jonli mehnatning eng muhim ko’rsatkichi bo’lgan mehnat intensivligiga (jadalligiga) va ish vaqtining nominal fondidan foydalanishga ham bog’liq.
Mehnat jadalligi (intensivligi) – bu, jonli mehnatning jiddiyligi yoki murakkabligi darajasi bo’lib, ish vaqti birligi ichida inson asab va muskul quvvatining sarflanishi bilan o’lchanadi. Bunda inson organizmiga salbiy taъsir ko’rsatmaydigan jadallik ijtimoiy normal jadallik hisoblanadi, sarflangan quvvat ovqatlanish, dam olish va hissiy engillanish hisobiga to’liq tiklanadi.
Hisobga ko’ra, mehnatning normal jadalligi darajasi tekis yuzada soatiga 4,8 km tezlik bilan ketayotgan kishining kuch-quvvat sarflashiga tengdir. Nisbatan normal muayyan mehnat jadalligini oshirish mehnatga haq to’lashda tegishli darajada hisobga olishni talab qiladi.
Mehnat unumdorligi mehnat jadalligi bilan bir qatorda ish vaqti fondidan foydalanish darajasi bilan ham bog’liqdir.
Ish vaqtidan foydalanish ishlangan vaqtning, shu jumladan, ichki smena dam olishiga ajratilgan, tartibga solingan tanaffus vaqtining mazkur ishlar turi uchun belgilangan nominal vaqt fondiga (ish kunining ish haftasi, oyi va yilning soat hisobidagi miqdoriga) nisbati sifatida aniqlanadi. Bu ko’rsatkichlarning indeks aloqasi quyidagi formula bilan ifodalanadi:
IMY =IMYK IMU IIVF
Bu erda:– IMY =IMYK IMU IIVF mehnat unumdorligiga muvofiq ravishda mehnat unumdorligi kuchi, mehnat jadalligi va ish vaqtidan foydalanish indekslari. Agar texnika, texnologiya darajasi smena mobaynida 200 birlik mahsulot ishlab chiqarish imkonini bergan bo’lib, mehnat jadalligi va ish vaqtidan foydalanish indekslari tegishli ravishda 0,95 va 0,9 dan iborat bo’lsa, u holda haqiqiy mehnat unumdorligi 200 emas, 171 birlikni (200. 0,95.0,9) tashkil etadi. «Unumdorlik» tushunchasi mahsulotni har qanday xarajatlarning turiga yoki barcha turlariga nisbatini aniq ko’rsatkichlarda ifodalash uchun qo’llaniladi. Statistik ma`noda unumdorlik deyilganda, ishlab chiqarish natijalarining foydalanish omillari sarflariga nisbati tushuniladi. Boshqacha qilib aytganda, u xarajat birligi to’g’ri keladigan ishlab chiqarilgan mahsulot hajmidir. SHunga ko’ra, ishlab chiqarish natijasini uning barcha o’lchash mumkin bo’lgan omillari majmuiga nisbatan yoki alohida guruh omillarga nisbatan hisoblash mumkin. SHunday omillar jumlasiga quyidagilar kiradi:
sarflangan ishlab chiqarish omillarining miqdori va sifati (sarf samarasi);
sarflangan omillar miqdorlarining foydalanilishi darajasi (foydalanish samarasi);
ishlab chiqarish omillari kombinatsiyalarining miqdori (substitutsiya samarasi);
texnika taraqqiyoti (texnika samarasi);
ishlab chiqarish jarayoni tashkil qilinishi (daraja samarasi);
alohida jarayonlar sektorlarning yoki xarajatlar yohud mahsulotning umumiy miqdorida ishtirok etishi (tarkib samarasi);
alohida sektorlar va jarayonlar orasidagi o’zaro aloqalar darajasi va tarkibi (o’zaro aloqodorlik samarasi).
Mеhnat unumdorligi ko`rsatkichlari tizimining tuzilishi ulardan har birining funktsional vazifasini aniqlashga asoslanish lozim.
Ko`rsatkichlarni tasniflashni mеzoni - mеhnat natijalarini ifodalash usulidir. Mеhnat unumdorligini aniqlash vazifasi, uning tizimini yaratish, o`rganish muhim yo`nalish hisoblanadi. Mеhnat unumdorligini o`lchash usullari ko`p omilli, vеktorli va mеzonli sifatida tasniflanadi.
Mеhnat unumdorligi rivojlanib boruvchi ko`rsatkich bo`lganligi sababli omillar va zahiralarni o`rganish dolzarb muammoga aylandi. Mеhnat unumdorligini oshirish zahiralar tizimini yaratish eng muhim yo`nalishdir
|