-rasm. Biznes – rejani tuzishga oid ma’lumotlarni tahlil qilish bosqichlari

11.1-rasm. Biznes – rejani tuzishga oid ma’lumotlarni tahlil qilish bosqichlari.
Biznes-rejani menejer, tadbirkor, firmalar guruhi, konsalting tashkiloti tayyorlashi mumkin. Menejerda yangi xil xizmat ko‘rsatish fikri paydo bo‘lgan bo‘lsa yoki o‘z konsepsiyasini mustaqil ravishda amalga oshirishga ahd qilgan bo‘lsa, u o‘z biznes-rejasini yaratadi.
Biznes-rejani tayyorlashda keng doiradagi ma’lumotlarga ega bo‘lish va uni quyidagi tartibda tahlil qilish kerak (11.1-rasm).
Biznes-rejani ishlab chiqadigan mutaxassislar guruhining asosini iqtisodchilar, statistiklar, tizimchilar tashkil etadi. Biznes-rejada vaziyatning ichida ham, undan tashqarida ham kelajakda qanday bo‘lishi ifoda etiladi. Biznes-rejadan yangi aksionerlar, kreditorlar, mablag‘ beruvchi homiylar va boshqalarni qidirib topishda hammadan ko‘p foydalaniladi.
Biznes-rejaning qisqacha bayon etilgan mazmunidan keyin, odatda, firma to‘g‘risidagi ma’lumotlar keltiriladi, bularda boshqarish uchun kerakli tafsilotlar lo‘nda qilib bayon etiladi. Ana shunday materialning quyidagi asosiy bo‘limlarini ajratish mumkin:
1. Firmaning tashkil topishi:
firma tashkil topgan va kengaytirilgan vaqti;
firmaning tashkiliy-huquqiy shakli;
firma sarmoyasining tuzilishi;
firmaning hisob raqami ochilgan asosiy bank;
firma rahbariyati — raisi, bosh direktori;
firma buxgalteri;
asosiy menejerlari, ularning malakasi, ma’lumoti, ish staji.
2. Firmaning tashkiliy tuzilishi, bunda asosiy tashkiliy-ishlab chiqarish va boshqaruv bo‘linmalari ko‘rsatiladi.
3. Firma imiji, ya’ni haridorlarning firma to‘g‘risidagi fikri.
Bu bo‘limda quyidagi savollarga javob beradigan bo‘lishi zarur:
mazkur firma qanday xizmatlar turi bilan nom chiqargan;
bu firma o‘ziga o‘xshagan (shu sohadagi) boshqa firmalardan nimasi bilan farq qiladi;
firma xizmatidan kimlar foydalanadi;
doimiy mijozlari kimlar va qancha;
firma xizmatlarining ilgarilama harakati qanaqa.
4. Firma faoliyati sharoitlarning tahlili biznes-reja birinchi bo‘limining muhim qismidir. Firma faoliyatining sharoitlari ikki katta qismga bo‘linadi: tashqi va ichki sharoitlar. Tashqi sharoitlarga firma aytarli ta’sir ko‘rsata olmaydi, lekin ularni nazarda tutishi kerak bo‘ladi. Bu sharoitlar iste’molchilar xohish-istaklari va didlarining, bozor talablarining o‘zgarib turishini, ishchi kuchi bor-yo‘qligini, moddiy resurslar manbalarini, xizmatning hayot sikli, soliqqa tortish tahlilini o‘z ichiga oladi.
Ichki omillar jumlasiga quyidagilar kiradi: xizmatlar sifatini va ishlab chiqarish harajatlarini aniqlash usullari. Bu oxirgi bo‘lim firma taraqqiyotining asosiy sohalarini ta’riflash bilan tugallanadi.
Biznes-rejaning tahliliy qismi uning eng ijodiy bo‘limlaridan biridir. Firma bir necha yildan beri ishlab kelayotgan bo‘lsa, tahlilda realizatsiya qilingan turmahsulot va foyda miqdori so‘nggi moliya yillari davomida qay tariqa o‘zgarayotganini ko‘rsatish kerak.
Xulosa qismida qancha hajmda mablag‘ ajratilishi mo‘ljallanayotganini qisqacha bayon qilib, ajratiladigan mablag‘lar sarmoyaning o‘sib borishiga yordam beradigan bo‘lishi uchun firma nimalar qilmoqchi ekanligini aytib o‘tish zarur.
Biznes-rejada mo‘ljallanayotgan loyihaning tabiatiga qarab uning o‘ziga xos xususiyatlarini aks ettiradigan bo‘limlar bo‘lishi mumkin, lekin umuman olganda bu ish hujjati bir qolipda bo‘lib, quyidagilarni o‘z ichiga olishi kerak.
1. Rezyume. Biznes-rejaning birinchi va qisqa bo‘lgan bu bo‘lmida keyingi bo‘limlarning umumiy xulosalari keltiriladi. Rezyumeni to‘g‘ri tuzishning muhimligi shundaki, bo‘lg‘usi investorlar — bular esa, odatda, biznesmendir, taklif etilayotgan loyihaning qisqa bayonidagi dastlabki so‘zlardan uning samaradorligiga va niyat qilingan shu loyihani amalga oshirish mumkinligiga ishonch hosil qiladigan bo‘lishi kerak. Rezyumeda quyidagilar nihoyatda qisqa qilib bayon etiladi:
a) loyihaning mohiyati, uning maqsadlari va samaradorligi;
b) loyihani aniq bozor sharoitlarida amalga oshirish mumkinligi;
v) loyihani kim va qanday qilib amalga oshirishi;
g) loyihaning mablag‘ bilan ta’minlanish manbai;
d) loyihani investitsiyalashdan ko‘rilishi mumkin bo‘lgan foyda: sotuv hajmi, ishlab chiqarish va molni o‘tkazishga bo‘ladigan harajatlar hajmi. Foyda me’yori, sarf-harajatlarning qancha muddatda o‘rni to‘lishi va investitsiyalangan mablag‘larning qachon qaytib kelishi.
2. Tovar (mahsulot yoki xizmat turlari):
a) ishlab chiqariladigan mo‘ljaldagi mahsulot yoki ko‘rsatiladigan xizmatlar qanday talablarni qondiradi;
b) bularning bozorda mavjud bo‘lgan shu xildagi mahsulot yoki xizmatlardan qanday afzalliklari bor;
v) ishlab chiqariladigan mo‘ljaldagi mahsulot yoki ko‘rsatiladigan xizmatlar qanday mualliflik huquqlari bilan himoyalangan.
3. Mol o‘tkazadigan bozor:
a) mahsulot yoki xizmatlarning asosiy iste’molchilari kimlar;
b) hozirning o‘zida va kelgusida qanday hajmlarda mol o‘tkazish mumkin;
v) asosiy raqiblar kim, ulardagi sotuv hajmlari, marketing strategiyasi, realizatsiyadan olayotgan daromadlari;
g) raqiblarning mahsuloti qanaqa: asosiy harakteristikalari, sifatining darajasi;
d) raqiblar qanday bahoda mahsulot sotishadi yoki xizmat ko‘rsatishadi: ularning baho siyosati.
4. Marketing strategiyasi:
a) mahsulot yoki xizmatlarni ichki va tashqi bozorda taqsimlash va o‘tkazish yuzasidan ko‘zda tutilayotgan tizim;
b) realizatsiya bahosi va baho qo‘yish strukturasi;
v) reklamaga doir zarur chora-tadbirlar, ko‘zda tutilayotgan reklama vositalari va reklama qilinadigan sarf-harajatlar strukturasi;
g) molni o‘tkazish, sotishga yordam beradigan chora-tadbirlar — pablik releyshiz, haridorlarga qo‘shimcha imtiyozlar, sotuvdan keyin ko‘rsatiladigan xizmatlar va boshqalar.
5. Ishlab chiqarish dasturi:
a) qayerda mahsulot ishlab chiqariladi yoki xizmatlar ko‘rsatiladi;
b) yangi ishlab chiqarish quvvatlari yaratish kerakmi yoki ishlab turgan korxonadan foydalanish (qayta uskunalash) mumkinmi;
v) rejalashtirilayotgan korxonada eng ma’qul keladigan ishlab chiqarish hajmi qancha;
g) eng ma’qul quvvatga yetishmoq uchun qanaqa investitsiyalar zarur;
d) korxona xomashyo, butlovchi qismlar, boshqa ishlab chiqarish omillari bilan qanday ta’minlanadi;
e) texnologiya va asbob-uskunalardan qanday foydalaniladi;
j) korxona boshqa korxonalar bilan birgalikda ishlaydimi.
6. Ishlab chiqarishni tashkil etish:
a) rejalashtirilayotgan korxonaning tashkiliy sxemasi qanday bo‘ladi;
b) korxona kadrlar bilan qanchalik ta’minlangan, ishlab turgan mutaxassislarning ro‘yxati, malakasi va ish tajribasi;
v) har xil toifaga ega bo‘lgan xodimlar mehnatiga qay darajada, qanday shaklda haq to‘lanadi, jumladan ularga qanday maxsus mitiyozlar beriladi;
g) korxonaning texnologik sxemasi qanday bo‘ladi.
7. Korxonaning tashkiliy-rejaviy shakli:
a) rejalashtirilayotgan korxonaning huquqiy mavqei, mulkining shakli qanaqa (shirkat, aksionerlik jamiyati, kooperativ, ijara korxonasi, qo‘shma korxona va hokazo);
b) bo‘lg‘usi investor korxonada qanday huquqlarga ega bo‘ladi (boshqarishda ishtirok etishi, aksiyalar nazorat paketiga egalik qilishi, oddiy aksioner bo‘lishi), korxonaning homiysi yoki endi aniq bo‘lib qolgan investori kim (davlat idorasi yoki konsern, bank, xususiy korxona va boshqalar);
v) mavjud homiy yoki investorlar qanday huquqlarga ega bo‘ladi (boshqarish, moliyaviy nazorat huquqiga);
g) mazkur shakldagi mulkka ega bo‘lgan korxona qanday yuridik huquqlarga ega (korxonaning huquqiy mavqeini tartibga soluvchi qonun-qoidalardan qisqacha ko‘chirma beriladi), bo‘lg‘usi investor o‘ziga taklif etilayotgan huquqlar (birgalikda egalik qilish, homiylik, aksioner huquqi)ni qo‘lga kiritishi uchun u qanday yuridik aktlarni bajo keltirishi maqsadga muvofiq va bu narsa milliy va mahalliy qonunlarga ko‘ra qanday huquqiy javobgarlikni zimmaga yuklaydi.
8. Moliyaviy reja:
a) korxonani barpo etish uchun umumiy investitsiya hajmi qancha bo‘lishi zarur;
b) mablag‘ bilan ta’minlash manbalari qanaqa (zayomlar chiqarish, aksiyalar sotish, bank kreditini olish, korxona ochadigan shaxslarning o‘z mablag‘lari);
v) mablag‘ bilan ta’minlash strukturalari valyutalarning manbalari va turlari bo‘yicha qanday bo‘lishi kerak;
g) uzoq muddatli investitsiyalar va aylanma sarmoyalarga bo‘lgan ehtiyojlarni qondirish uchun moliyaviy mablag‘lar qanday shartlar bilan jalb etiladi.
9. Loyihaning rentabelligi:
a) korxonani barpo etishga qilinadigan investitsion harajatlarning turlari umuman va mahsulot birligi hisobga olinadi, ya’ni qancha va qanaqa (asosiy va aylanma sarmoyaga, infrastrukturaga beriladigan investitsiyalar va hokazo);
b) rejalashtirilayotgan korxonani ishga tushirish va mahsulot yoki xizmatlarni o‘tkazish ishlarini tashkil etish qanchaga tushadi;
v) mahsulot yoki xizmatlarni realizatsiya qilishdan tushadigan umumiy daromadlar qancha bo‘lishi mumkin;
g) rejalashtirilayotgan korxona qanday soliqlarni to‘lashi kerak;
d) zayom mablag‘larini qaysi muddatlarda va qanaqa hajmlarda qaytarish rejalashtirilmoqda;
e) ushbu korxonaning umumiy foydasi umuman qancha bo‘lishi mumkin, uning me’yori.
Yaxshi ishlab chiqilgan biznes-reja firmaga o‘sib borishga, bozorda yangi mavqelarni qo‘lga kiritishga, o‘z taraqqiyotining istiqbollarini belgilab olishga, yangi xizmat turlarini yaratishga hamda mo‘ljallarni amalga oshirishning maqsadga muvofiq usullarini tanlab olishga yordam beradi.
|