nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Amaliy qism
Riskni tahlil qilish bosqichlari

|
Amaliy qism
Riskni tahlil qilish bosqichlari
|
bet | 3/35 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,57 Mb. | | #238854 |
Bog'liq AXXBK metodichka-15-01 (1)Amaliy qism
Riskni tahlil qilish bosqichlari:
1 -qadam: Aktivlarning qiymatini aniqlang. Har bir aktiv uchun uning qiymatini aniqlash uchun quyidagi savollarga javob berish kerak.
• Bu aktivning kompaniya uchun qiymati qancha?
• Uni qo'llab -quvvatlash qancha turadi?
• Bu kompaniyaga qancha foyda keltiradi?
• Raqobatchilar buning uchun qancha to'lashga tayyor?
• Uni qayta yaratish yoki tiklash qancha turadi?
• Uni olish yoki ishlab chiqish qancha turadi?
• Agar bu aktivga murosaga kelsak, javobgarlik chorasi qanday?
2 -qadam: Tahdiddan mumkin bo'lgan yo'qotishlarni taxmin qiling.
Mumkin bo'lgan yo'qotishlarni baholash uchun siz quyidagi savollarga javob berishingiz kerak.
• Tahdid qanday jismoniy zarar yetkazishi mumkin va bu qancha turadi?
• Tahdid qancha mahsuldorlikni yo'qotishiga olib kelishi mumkin va bu qancha turadi?
• Agar maxfiy ma'lumotlar oshkor qilinsa, kompaniya qanday zarar ko'radi?
• Tahdid ta'siridan qutulishning narxi qancha?
• Agar muhim qurilmalar ishlamay qolsa, yo'qotish qancha turadi?
• Har bir aktiv va har bir tahdid uchun bitta hodisadan kutilgan zarar qancha (SLE – Single Loss Expectancy)?
Bu javob berilishi kerak bo'lgan savollarning kichik ro'yxati. Maxsus savollar tahdid turlari va guruh tomonidan aniqlangan xususiyatlarga bog'liq bo'ladi.
3-qadam: Tahdidni tahlil qiling. Tahdidlarni tahlil qilish uchun siz quyidagilarni qilishingiz kerak:
• Har bir bo'lim xodimlaridan intervyu olish, oldingi yozuvlar va bunday ma'lumotlarni taqdim etuvchi rasmiy xavfsizlik manbalarini o'rganish orqali har bir tahdid ehtimoli haqida ma'lumot to'plash.
• Yillik hodisalar chastotasini (ARO – Annualized Rate of Occurrence) hisoblang, bu bir yilda qancha hodisalar sodir bo'lishi mumkinligini ko'rsatadi.
4-qadam: Har bir tahdid uchun yillik zararni aniqlang. Buning uchun quyidagilarni bajarish kerak:
• Potensial yo'qotishlar va ehtimolni birlashtirish.
• Dastlabki uch bosqichda to'plangan ma'lumotlardan foydalanib, har bir tahdid uchun ALE(ALE – Annualized Loss Expectancy) (Yo'qotilgan zararni kutish yili) ni hisoblang.
• Har bir tahdidga qarshi turish uchun qarshilik choralarni tanlang.
• Tanlangan qarshi choralar bo'yicha xarajatlar / foyda tahlilini o'tkazish.
|
| |
Ruxsatsiz kirish tahdidlari - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti
|
bet | 14/35 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,57 Mb. | | #238854 |
Bog'liq AXXBK metodichka-15-01 (1) Ruxsatsiz kirish tahdidlari
Foydalanuvchi identifikatorini belgilash, boshqa birovning foydalanuvchi identifikatorlaridan foydalanish, parollar va boshqa autentifikatsiya ma’lumotlarini oshkor qilish.
Ichki va tashqi buzg'unchilar tomonidan himoya tizimining tarkibiy qismlarida zaifliklardan foydalanish. Qoidabuzarlar tasodifan yoki maqsadli qidiruv natijasida ma'lumotlarga ruxsatsiz kirish uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan himoya vositalarida zaifliklarni aniqlashlari mumkin.
Axborot texnologiyalari xizmatlari va axborot aktivlarini yo'q qilish (yo'qotish) xavf-xatarlari
Texnik vositalarning buzilishi(kompyuter uskunalari).
Konditsioner tizimining buzilishi.
Tarmoq uskunalari buzilishi.
Elektr tarmog'idagi o'zgarish.
Ma'lumotlarning yaxlitligi va ruxsatsiz modifikatsiyasi tahdidi
Texnik xodimlarning xatolari natijasida tizimlar va ma’lumotlar, ma’lumotlar bazalari, hisobotlar va hokazolarning yaxlitligini buzish.
Faol tarmoq uskunalari konfiguratsiyasini o'zgartirish.
ichki qoidabuzarlar (insayderlar) tomonidan tizimlar yoki ma’lumotlarning yaxlitligini qasddan buzish, tizim konfiguratsiyasini, ma’lumotlar fayllarini, ma’lumotlar bazalarini, hisobotlarni va hokazolarni ruxsatsiz o‘zgartirish.
Tizimga tizimga kiritish va zararli dasturlarni bajarish natijasida tizimlar va ma’lumotlarning yaxlitligini buzish;
Antropogen va tabiiy ofatlar tahdidi
texnogen ofatlar (portlash, terrorizm, vandalizm, qasddan zarar etkazishning boshqa usullari).
bombardimon qilish.
Ish tashlash.
Tabiiy ofatlar (suv toshqini, yong‘in, bo‘ron, zilzila va boshqalar).
chaqmoq.
Dovul.
|
| |
Nazorat savollari - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti
|
bet | 8/35 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,57 Mb. | | #238854 |
Bog'liq AXXBK metodichka-15-01 (1)Nazorat savollari
1. “Sabab-oqibat bochka” tahlili tushunchasiga ta’rif bering.
2. “Sabab-oqibat bochka” tahlilida kо‘rsatilgan omillarini tushuntiring.
3. Ushbu usulni amalga oshirish tartibi qanday?
4. Usulning afzallik va kamchiliklarini tushuntirib bering?
4-Amaliy mashg’ulot.
Mavzu: Risklarni baholash usullari. Riskni “Nosozliklar-daraxti” usuli yordamida tahlili
Ishdan maqsad: Nosozliklar-daraxti usulidan foydalangan holda axborot xavfsizligidagi risklarni baholashni o’rganishdan iborat.
Qisqacha nazariy ma’lumot
Rad etish daraxtining tahlili(FTA) – bu tadqiq qilinayotgan kutilmagan hodisaninng paydo bо‘lishiga yordam beruvchi omillarni aniqlash va tahlil etish usulidir. Tadqiq qilinayotgan omillar ajratish(deduksiya) yordamida aniqlanib, mantiqiy tarzda quriladi hamda ushbu omillar va ularning oxirgi voqea bilan mantiqiy aloqasi diogrammada daraxt kо‘rinishida aks ettiriladi.
Rad etish daraxtida kо‘rsatilgan omillar - kompyuter uskunalari ishlamay qolishi bilan bog‘liq hodisalar, inson xatolari yoki kutulmagan holatga olib kelishi mumkin bо‘lgan boshqa hodisalar bо‘lishi mumkin.
FTA misoli 1-rasmda kо‘rsatilgan.
Qо‘llash sohasi
Agar boshlang‘ich hodisalar ehtimolining qiymati ma’lum bо‘lsa, ohirgi hodisani sodir bо‘lish ehtimolini hisoblashda baholash miqdorini, yakuniy hodisaga olib borilishini, rad etish sabablari va yо‘llarini aniqlashda sifatli baholash uchun rad etish daraxti usulidan foydalanish mumkin.
Mazkur usul rad etish sabablarini aniqlash uchun tizimni loyihalash bosqichlarida foydalanish mumkin. Shuningdek loyiha variantlarini tanlashda ham ishlatiladi. Asosiy rad etish turlari va oxirgi hodisaga olib borish yо‘llarining nisbiy ahamiyatini aniqlash uchun loyihani ishlab chiqish bosqichlarida FTA usulidan foydalanish mumkin. Shuningdek rad etish daraxti tadqiq qilinayotgan muvofaqiyatsizlikka olib keluvchi hodisalar kombinatsiyasini tahlil qilish uchun ham ishlatilishi mumkin. 4.1-rasmda Elektroenergiyali dizel generatorini avtomatik ishga tushirilishi rad etilishi hodisasi tahlili keltirib o’tilgan.
4.1-rasm. FTA usuliga misol
Sifatli tahlil qilish uchun tizimni yaxshi bilish va rad etish sabablarini yaxshi tushunish zarur. Shuningdek yana tizim qanday qilib ishdan chiqishi mumkinligi haqida bilishi lozim. Rad etish daraxtining tizim detallaridan foydalanish ham samarali hisoblanadi.
Miqdoriy tahlilni amalga oshirish uchun rad etish daraxtida kо‘rsatilgan barcha asosiy hodisalarni rad etish ehtimolligi yoki intensivligi haqidagi ma’lumotlar kerak bо‘ladi.
|
| |
Kristalloqrafiya və rentgenoqrafiya” fənninin test sualları 050611- metallurgiya Mühəndisliyi qrup 1126aö Tərtib etdi: dosent N.İ.Əmiraslanova - bet 32

Kristalloqrafiya və rentgenoqrafiya” fənninin test sualları 050611- metallurgiya Mühəndisliyi qrup 1126aö Tərtib etdi: dosent N.İ.Əmiraslanova
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Kristalloqrafiya və rentgenoqrafiya” fənninin test sualları 050611- metallurgiya Mühəndisliyi qrup 1126aö Tərtib etdi: dosent N.İ.Əmiraslanova
|
Kompyuter xotirasi va uning turlari

26
yuklanishini ta‘minlash, qurilmalarga xizmat ko`rsatishning asosiy funksiyalarini
bajarish uchun ishlatiladi.
Kompyuter ishga tushganda uning tezkor xotirasida hech qanday ma‘lumot
bo`lmaydi, chunki yuqorida ta‘kidlaganimizdek tezkor xotirada kompyuter
o`chirilganidan so`ng hech qanday ma‘lumot saqlanmaydi. Lekin, kompyuter ishga
tushganidan protsessorga buyruq kerak. Shuning uchun protsessor unga ma‘lum
bo`lgan maxsus boshlang`ich manziliga murojaat qiladi, ya‘ni birinchi buyrug`iga.
Bu manzil ROM yoki doimiy xotiradir. Doimiy xotiradagi dasturlar majmuyi
BIOS (Basic Input Output) kiritish/chiqarish tizimning bazasini tashkil qiladi.
Bu dasturlarning asosiy vazifasi shundan iboratki, ular tizimning tarkibi va
ishga yaroqliligini tekshiradi hamda klaviatura, monitor, yumshoq va qattiq disklar
orasidagi bog`lanishni ta‘minlaydi.
Windows 10 operatsion tizimi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

37
Nazorat savollari
1.
Dasturiy ta`minot tushunchasi nimalardan iborat?
2.
Tizimli dasturiy ta`minotga nimalar kiradi vaunting qanday turlari mavjud?
3.
Apparat ta'minoti va dasturiy ta'minot o‘rtasidagi bog‘liqlik qanday.
4.
Dasturiy ta'minotni 4 ta sathini va ular orasidagi bog‘lanishni ko‘rsating.
5.
Kompyutеr
tizimlarini
nazorat
qilish,
tеkshirish,
sozlashni
avtomatlashtiruvchi dasturlar qaysi sinfga tеgishlidir.
6.
Opеratsion tizimlar qaysi dasturiy ta'minot sinfiga mansub.
7.
Аmаliy dаsturiy tа‘minоt tаrkibigа kiruvchi dаsturlаr qаndаy tаsniflаnаdi?
Axborotning salbiy va ijobiy ta‘siri

19
BOB-3. KOMPYUTER TEXNOLOGIYALARINI TADBIQ QILISHNING
TEXNIK VOSITALARI
3.1. Zamonaviy kompyuterlarning asosiy tavsiflari.
Kompyuter – inglizcha so`z bo`lib, u hisoblovchi demakdir. U hozirda faqat
hisoblovchi bo`lmasdan, matnlar, tovush, video va boshqa ma‘lumotlar ustida ham
amallar bajaradi. Uning asosiy vazifasi turli ma‘lumotlarni qayta ishlashdan
iboratdir.
Avvalo shuni aytish lozimki, ko`pchilikning tushunchasida go`yoki biz
kundalikda foydalanadigan faqat shaxsiy kompyuter bor, xolos. Bunga, albatta,
sabablar ko`p. Shulardan biri hozirgi
zamon shaxsiy kompyuterlari, ilgargi
universal deb hisoblangan kompyuterlardan tezligi va xotira hajmi jihatidan ancha
oshib ketganligida bo`lsa, ikkinchi
tomondan, ko`p masalalarni yechish uchun bu
kompyuterlar foydalanuvchilarni qanoatlantirishidadir.
Kompyuterlarning amalda
turli xillari mavjud: raqamli, analogli (uzluksiz), raqamli – analogli,
maxsuslashtirilgan. Ammo, raqamli
kompyuterlar foydalanilishi, bajaradigan
amallarning universalligi, hisoblash amallarining aniqligi va boshqa ko`rsatkichlari
yuqori bo`lgani uchun ular ko`proq foydalanilmoqda.
Amalda esa hozir
rivojlangan mamlakatda kompyuterlarning besh guruhi keng qo`llanilmoqda.
Kompyuterlarni xotirasining hajmi, bir sekundda bajaradigan amallar tezligi,
ma‘lumotlarning razryad to`rida (yacheykalarda) tasvirlanishiga qarab besh
guruhga bo`lish mumkin:
super kompyuterlar (Super Computer);
katta kompyuterlar (Manframe Computer);
mini kompyuterlar (Minicomputer);
shaxsiy kompyuterlar (PC - Personal Computer);
bloknot kompyuterlar (Notebook).
Tarmoqlar internet bilan qanday bog`lanadi?

135
Ethernet – bu ulanish standartini taklif qilgan va tarmoq kartalarini ishlab
chiqaruvchi kompaniya nomi.
3. Ethernet tarmog`ida tarmoqdagi barcha kompyuterlar bir-biri bilan bevosita
ma'lumot almashishi mumkin. Ma'lumot almashish
tezligi esa sekundiga
10/100/1000/ Megabit bo`lishi mumkin. Bu usulda tarmoq yaratish uchun
har bir kompyuterdagi
tarmoq kartasidan tashqari,
Hub (
tarmoq tuguni)
deb ataluvchi qurilma ham kerak bo`ladi. Hozirgi kunda 4, 8, 12, 16, 16, 24,
48 tagacha kompyuterlarni ulash uchun Hub lar ishlab chiqarilmoqda.
Ularda ma'lumot almashish tezligi sekundiga 10/100 yoki 10/100/1000
Megabitgacha bo`lishi mumkin. 10 Mb tezlik uchun
eshilgan juflik deb ataluvchi
sodda kabeldan foydalaniladi. Odatda bunday kabel orqali Hubdan ancha olis
bo`lgan qurilmalar masalan, xonadan yoki binodan tashqaridagi kuzatuv yoki veb
kameralar tarmoqqa ulanadi. 100 Mb tezlik uchun 8
ta simdan iborat RJ-
45 rusumli kabeldan foydalaniladi. 1000 Mb tezlik uchun tarmoq kartalari ko`plab
asosiy platalarga o`rnatilmoqda va yaqin vaqtda bu standartning ham
ommaviylashishi kutilmoqda.
4. Ajratilgan telefon liniyalarda ma'lumotlarni uzatish tezligi 56 Kb/s
gacha
etadi. Keng polosali telefon kabellari orqali ulanganda T1 rusumli kabellar uchun
tezlik 1,544 Mb/s, T3 rusumli kabellar uchun tezlik 44,746 Mb/s gacha etadi. DSL
usulida tezlik 64, 128, 256, 512, 1024 Kb/s bo`lishi mumkin va bu usuldan yakka
tartibda ulangan foydalanuvchilar ham foydalanishlari mumkin.
Axborotni xavfsizligi, kiberjinoyatchilik va axborotga tahdidlar. 1-Mavzu: Axborotni muhofaza qilish, axborot xavfsizligi va uning zamonaviy konsepsiyasi. Tayanch iboralar

Axborotni xavfsizligi, kiberjinoyatchilik va axborotga tahdidlar. 1-Mavzu: Axborotni muhofaza qilish, axborot xavfsizligi va uning zamonaviy konsepsiyasi. Tayanch iboralar
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Axborotni xavfsizligi, kiberjinoyatchilik va axborotga tahdidlar. 1-Mavzu: Axborotni muhofaza qilish, axborot xavfsizligi va uning zamonaviy konsepsiyasi. Tayanch iboralar
|
Repiterlar signallar so`nib qolmasligi uchun ma'lum masofadan keyin 
ularni kuchaytiradilar. 
Marshrutizatorlar

134
geografik xududda joylashgan tarmoqlar birlashib, mintaqaviy tarmoqlarni tashkil
etadi. O`z navbatida bu tarmoqlar ham birlashib, keng hududli tarmoqlar (wide
area network yoki qisqacha WAN)ni tashkil etadi.
Bir mintaqaviy tarmoq ichida ma'lumotlar marshrutizatorlar yordamida
uzatilishi mumkin. Lekin ma'lumotni bir mintaqaviy tarmoqdan ikkinchisiga
uzatish kerak bo`lsa, bu ma'lumot tarmoqning kirish nuqtasi (network access point
yoki qisqacha NAP)ga jo`natiladi. Bu nuqtadan ma'lumot magistrallar orqali katta
tezlikda ikkinchi mintaqaviy tarmoqning kirish nuqtasiga uzatiladi. Bu
magistrallarda ma'lumotlar 155 Mb/s va undan katta tezlikda uzatiladi. Hozirgi
kunda tezligi 10-20 Gigabit/s bo`lgan va multimedia koridorlari deb ataluvchi
magistrallar mavjud.
Tarmoqning oraliq tugunlari (
marshrutizatorlar)da har bar paketning
nazorat yig`indisi qayta hisoblanadi. Zaruriyat bo`lganda, oraliq tugunlarda
ma'lumotlarni uzatish marshruti (yo`li) tarmoq kanallarining zo`riqishining oldini
olish maqsadida o`zgartirilishi mumkin.
Super kompyuterlar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

20
kechishini o`rganish
masalalari, global informatsion tizimlar va h.k. keltirish
mumkin. Bu kompyuterlar bir sekundda 10 trilliardlab amal bajaradi. Super
kompyuterlarning ma‘lum yo`nalish masalalarini yechishga qaratilgan turlari ham
mavjud.
Katta kompyuterlar – fan va texnikaning turli
sohalariga oid masalalarni
yechishga mo`ljallangan. Ularning amal bajarish tezligi va xotira hajmi super
kompyuterlarnikiga qaraganda bir–ikki pog`ona past.
Mini kompyuterlar hajmi va bajaradigan amallar tezligi jihatidan katta
kompyuterlardan kamida bir pog`ona pastdir.
Shuni aytish joizki, ularning
o`lchamlari tobora ixchamlashib, hatto shaxsiy kompyuterdek kichik joyni
egallaydiganlari yaratilmoqda. Bu kompyuterlar avvallari asosan harbiy maqsadlar
uchun ishlatilgan va maxfiy hisoblangan.
Shaxsiy kompyuterlar hozirda korxonalar, muassasalar, oily o`quv
yurtlarida keng tarqalgan bo`lib, ularning aksariyati IBM rusumiga mos
kompyuterlardir.
IBM rusumiga
mos kompyuterlar deganda, ularning turli kompaniyalar
ishlab chiqarishiga qaramay, ham texnik, ham dasturiy ta‘minoti mosligi, ya‘ni bir
– biriga to`g`ri kelishi nazarda tutiladi.
Noutbuk kompyuterlar. Ularning hajmi ancha ixcham bo`lib, ammo
bajaradigan amallar soni, xotira hajmi shaxsiy kompyuterlar darajasiga ko`tarilib
bormoqda. Ularning qulaylik tomonlaridan biri ham elektr energiyasidan va ichiga
o`rnatilgan batareyalardan ham uzluksiz (batareyani har safar almashtirmasdan)
ishlash mumkinligidir. Bunda batareya quvvati energiyaga ulanishi bilan o`zi
zaryad ola boshlaydi va u batareya bir necha yillarga mo`ljallangan bo`ladi.
Hozirda noutbuk kompyuterlaridan ham ixcham cho`ntak kompyuterlari
ishlab chiqilmoqda. Kompyuterning ishlash prinsipi
va tashkil etuvchilari
Kompyuterning ishlash printsipini birinchi ingliz olimi
Charliz Bebich va uning
g`oyasining mukammalshgan ko`rinishini
Djon Fon Neyman taklif qilgan. Uning
printsipi dastur asosida boshqariladigan avtomatik ravishda ketma – ket ishlash
g`oyasidan iborat. Hozirda ko`p rusumli kompyuterlar shu g`oya asosida ishlaydi.
21
Lekin keyingi paytlarda ko`p
protsessorli kompyuterlar, ya‘ni bir vaqtda
dasturning bo`laklarini ketma – ket emas, parallel bajaradigan kompyuterlar ham
yaratilganligini ko`rsatib o`tish joizdir.
Shunday qilib, kompyuter avvaldan
tuzilgan dastur asosida ishlaydi.
O`z navbatida, dastur qo`yilgan masalani kompyuterda yechish uchun
qandaydir dasturlash tilida yozilgan buyruqlar (operatorlar) ketma –ketligidir.
Dasturlash tilida tuzilgan dasturlar maxsus tarjimon
dasturlar yordamida
kompyuterlar tiliga o`tkaziladi. Kompyuter tili 0 va 1 lardan tashkil topgan,
ma‘lum qoidalar asosida yoziladigan ketma – ketliklardan iborat. Fon Neyman
printsipi bo`yicha avtomatik ravishda bajariladigan dastur avval kompyuterning
xotirasiga yuklanadi. Xotirada turgan dastur asosida dasturni tashkil etuvchi har bir
operator ishni ketma – ket bajaradi.
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti - bet 92

137
uning uzatilish tezligini belgilaydi. Xar qanday harakatlanuvchi jism va modda
uchun tezlik tushunchasi va uning o‗lchov birliklari mavjud bo‗lganidek,
axborotning ham uzatish tezligi hamda o‗lchov birliklari mavjuddir, bular:
An example of a WAN
Bit/sekund – bir soniyada aloqa muhiti orqali uzatiladigan bitlar soni;
Kbit/sekund – bir soniyada aloqa muhiti orqali uzatiladigan minglab
yaxlitlangan bitlar soni;
Mbit/sekund – bir soniyada aloqa muhiti orqali uzatiladigan millionlab
yaxlitlangan bitlar soni;
Gbit/sekund – bir soniyada aloqa muhiti orqali uzatiladigan milliardlab
yaxlitlangan bitlar soni.
Axborot kanallarining sihimi ular orqali ma‘lum vaqt oralig‗ida uzatiladigan
axborot hajmi bilan belgilanadi. Bu o‗z navbatida axborot kanallarining o‗tkazish
qobilyatini anglatadi.
qurilmalar nazoratchilari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

23
Sistema platasi
Sistema blokidagi asosiy elektron sxemalar sistema platasida joylashgan
bo`ladi (mother board). Unda BIOS, mikroprotsessor, tezkor xotira, doimiy xotira,
kesh xotira, shinalar, taktik generator joylashgan. Bundan tashqari, unda ba‘zi bir
qurilmalar ishini boshqaruvchi elektron sxemalar, klaviatura, disk qurilmalari
adapteri ham joylashgan bo`ladi. Hozirda shinalarning PCI/ISA turi keng
ishlatilmoqda. Bunday shinalarning ma‘lumot ayirboshlashi tezligi yuqori bo`lib, u
orqali kompyuterga ko`p tashqi qurilmalarni ulash mumkin.
Kompyuterda kiritish – chiqarish portlari mavjud bo`lib, ular sistema
blokining orqa qismida joylashgan
slot deb ataluvchi joylar orqali printer,
«sichqoncha», klaviatura va boshqa qurilmalar ulanishi uchun xizmat qiladi.
Kiritish – chiqarish portlari parallel va ketma – ket bo`ladi va ular mos ravishda
LPT 1 – LPT 4 va COM 1 – COM 3 deb belgilanadi. Odatda LPT portga printer va
COM portga faks – modem, ―sichqoncha‖ va boshqa qurilmalar ulanadi.
Shunday qilib sistema platasi ShK ning asosiy platasi bo`lib, unda
quyidagilar joylashgan:
protsessor – asosiy mikrosxema bo`lib, matematik va mantiqiy
operatsiyalarni (amallarni) bajaradi;
chipset (mikroprotsessorli komplekt) – mikrosxemalar majmuyi bo`lib, ShK
ning ichki qurilmalarining ishini boshqaradi va sistema blokining asosiy funksional
imkoniyatlarini aniqlaydi;
shinalar – qurilmalarni bog`lovchi simlar bo`lib, ulardan kompyuterning
ichki qurilmalari orasidagi berilganlarni ayriboshlovchi signallar o`tadi;
Boshqaruv qurilmasi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

22
2. Super kompyuter nima?
3. Shaxsiy kompyuterlar qanday qurilmalardan tashkil topgan?
4. Sistema bloki nimalardan tashkil topgan?
5. Sistema
platasi
nima?
Unda
shaxsiy
kompyuterning
qanday
komponentalari joylashgan?
6. Mikroprotsessor qanday vazifani bajaradi?
3.2.Kompyuter asosiy qurilmalari.
Sistema bloki – ShK asosini tashkil etuvchi qismi hisoblanib, unda
kompyuterning asosiy qismlar joylashgan bo`ladi. Sistema bloki ichida joylashgan
qurilmalar ichki qurilma, unga tashqi tomonidan ulanadigan qurilmalar tashqi
qurilmalar deyiladi. Tashqi qo`shimcha qurilmalar ma‘lumotni kiritish va chiqarish
uchun xizmat qiladi.
Sistema bloki tashqi ko`rinishlari odatda yassi (desktop
) yoki minora (town)
ko`rinishlarda ishlab chiqariladi. Minora ko`rinishidagilari har xil o`lchamlarda
bo`lishi mumkin: katta o`lchamli (BigTower), o`rta o`lchamli (MidiTower), kichik
o`lchamli (MiniTower). Yassi ko`rinishdagilari esa ikki formatda bo`ladi: yupqa
(Full-AT) va juda yupqa (Baby-AT).
Kompyuterning asosiy qismlari sistema blokida joylashgan bo`lib, ular
quyidagilar:
tezkor xotira (RAM – Random Access Memory),
mikroprotsessor,
Kesh xotira - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
QURILISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN Дарслик
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
|
Kompyuter tarmoqlarining topologiyalari

138
Rasm 48. Marmoqlarida ma'lumotlarni uzatish kompyuterlar
bir aloqa liniyasiga parallel ulanadi
• yulduz (star), bunda bitta markaziy kompyuterga chetda qolgan kompyuterlar
ulanadi, shu bilan birga har biri o‗zining alohida aloqa liniyalaridan foydalanadi
(2-rasm);
Rasm 49. Kompyuter tarmoqlarida yulduz (star)bunda bitta markaziy kompyuterga
chetda qolgan kompyuterlar ulanadi
• halqa (ring), bunda har bir kompyuter axborotni har doim faqat bitta zanjirda
kelayotgan kompyuterga uzatadi, axborotni esa faqat zanjirdagi oldinda kelayotgan
kompyuterdan oladi va bu zanjir ―halqa‖ bo‗lib birlashgan (3-rasm).
Simvoli hisoblashlar - +3-мавзу-mo' da Матлаб(57-110). doc

94
Simvolli o’zgaruvchilar yoki obyektlarni yaratish uchun
sym yoki
syms
funksiyalardan foydalaniladi. Masalan, z=sym (‘z’) komondasi ‘z’ nomli simvolli
o’zgaruvchini qaytaradi va natijani z ga yozadi:
>>z=sym(‘z’)
Z=
Z
Simvolli o’zgaruvchilar guruxini yaratishda sums funksiyasidan foydalaniladi:
S massivning simvolli ifodasini
simplify(S)
funksiyasi elementlararo
soddalashtiriladi. Agar soddalashtirish mumkun bo’lmasa boshlang’ich ifodani
qaytaradi.
Misol:
>>simplify ((x˄3-y˄3)/(x-y))
Ans=
x˄2+x*y+y˄2
Ifodalarni soddalashtirish funksiyasi – simple
Ifodalarni soddalashtirish funksiyasi
simple(S)
ko’rinishda
S
massiv
elementlarini soddalashtiradi va oraliq natijalar hamda eng qisqa natijani chiqaradi.
[
R,HOW]
= simple(S) ko’rinishda oraliq chiqarilmaydi , soddalshtirish natijlari
R vektorga taqdim qilinadi ,
HOW satr vektorida esa bajariladigan o’zgartirishlar
ko’rsatiladi.
Axborot xavfsizligi - Axborotni xavfsizligi, kiberjinoyatchilik va axborotga tahdidlar. 1-Mavzu: Axborotni muhofaza...

|
Axborotni xavfsizligi, kiberjinoyatchilik va axborotga tahdidlar. 1-Mavzu: Axborotni muhofaza qilish, axborot xavfsizligi va uning zamonaviy konsepsiyasi. Tayanch iboralarBog'liq 1 mavzuAxborot xavfsizligi
– bu uzatiluvchi, yig‗iluvchi va saqlanuvchi axborotning
xususiyati (holati) bo‗lib, uning tashqi muhit (inson va tabiat) va ichki
tahdidlardan himoyalanganlik darajasini xarakterlaydi.
Axborotni muhofaza qilish keng ma‘noda axborot xavfsizligiga tahdidni
oldini olish va ularning asoratlarini yo‗q qilishga qaratilgan tashkiliy, huquqiy va
texnik choralar kompleksini bildiradi.
Axborotni muhofaza qilish axborotga bo‗lgan salbiy ta‘sir manbalarini hamda
sabab va sharoitlarni aniqlash va bartaraf etish ma‘nosini anglatadi.
Bu manbalar axborot xavfsizligiga tahdidlarni tashkil etadi.
Axborotni muhofaza qilish quyidagilarga yo‗naltirilgan:
–
axborot xavfsizligini ta‘minlash bo‗yicha tahdidlarning oldini olish;
–
tizimli tahlil va nazorat orqali real va ehtimoli katta bo‗lgan
tahdidlarni aniqlash va ularni o‗z vaqtida oldini olish choralari;
–
aniq tahdidlar va jinoiy harakatlarni aniqlash maqsadida tahdidlarni
topish;
–
jinoiy harakatlarni bartaraf etish, shuningdek aniq jinoiy harakatlarni
hamda tahdidlarni yo‗q qilish bo‗yicha choralar ko‗rish;
–
tahdid va jinoiy harakatlarning oqibatlarini yo‗q qilish va mavqeini
saqlash.
Ushbu barcha usullarning maqsadi axborot resurslarini noqonuniy
tahdidlardan himoya qilish va quyidagilarni ta‘minlashdan iborat:
–
konfedensial axborotlarning tarqab ketishini oldini olish;
–
konfedensial axborot manbalariga noqonuniy kirishni taqiqlash;
–
axborotning butunligi, to‗liqligi va undan foydalana olishni saqlash;
–
axborot konfedensialligiga rioya qilish;
–
mualliflik huquqlarini ta‘minlash.
Yuqoridagilarni e‘tiborga olib, axborotni muhofaza qilish deganda davlat,
jamiyat va shaxslarning axborot xavfsizligini ta‘minlashga yo‗naltirilgan usul,
vosita va choralar majmuini tushunish mumkin.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Axborotni xavfsizligi, kiberjinoyatchilik va axborotga tahdidlar. 1-Mavzu: Axborotni muhofaza qilish, axborot xavfsizligi va uning zamonaviy konsepsiyasi. Tayanch iboralar
|
Axborot ximoyasi konsepsiyasini ishlab chiqish bosqichlari

11
Konsepsiya – axborot xavfsizligi muammosiga rasmiy qabul qilingan
qarashlar tizimi va uni zamonaviy tendensiyalarni hisobga olgan holda yechish
yo‗llari.
Konsepsiyada ifodalangan maqsadlar, masalalar va ularni bo‗lishi
mumkin
bo‗lgan yechish yo‗llari asosida axborot xavfsizligini ta‘minlashning muayyan
rejalari shakllantiriladi.
Konsepsiyani ishlab chiqishni uch bosqichda amalga oshirish tavsiya etiladi.
1.1-rasm. Axborot ximoyasi konsepsiyasini ishlab chiqish bosqichlari.
Birinchi bosqichda himoyaning maqsadli ko‗rsatmasi, ya‘ni
qanday real
boyliklar, ishlab chiqarish jarayonlari, dasturlar, ma‘lumotlar bazasi himoyalanishi
zarurligi aniqlanishi shart. Ushbu bosqichda himoyalanuvchi
alohida obyektlarni
ahamiyati bo‗yicha tabaqalashtirish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Ikkinchi bosqichda himoyalanuvchi obyektga nisbatan bo‗lishi mumkin
bo‗lgan jinoiy harakatlar tahlillanishi lozim. Iqtisodiy josuslik, terrorizm, sabotaj,
buzish orqali o‗g‗irlash kabi keng tarqalgan jinoyatchiliklarning real xavf-xatarlik
darajasini aniqlash muhim hisoblanadi. So‗ngra,
niyati buzuq odamlarning
himoyaga muhtoj asosiy obyektlarga nisbatan harakatlarining
ehtimolligini
tahlillash lozim.
Uchinchi bosqichning bosh masalasi–vaziyatni, xususan o‗ziga xos mahalliy
sharoitni,
ishlab chiqarish jarayonlarini, o‗rnatib qo‗yilgan
himoyaning texnik
Konfedensial axborot - Axborotni xavfsizligi, kiberjinoyatchilik va axborotga tahdidlar. 1-Mavzu: Axborotni muhofaza...

7
chiqarishga yoki tijoratga oid hamda maxfiy, konfedensial yoki nomaxfiy bo‗lishi
mumkin.
Axborot xavfsizligi tushunchasi, uning tashkil etuvchilari tavsifi.
Axborot
xavfsizligi deganda tabiiy yoki sun‘iy xarakterdagi tasodifiy yoki qasddan qilingan
ta‘sirlardan axborot va uni qo‗llab-quvvatlab turuvchi infrastukturaning
himoyalanganligi
tushuniladi.
Bunday
tа‘sirlar
ахbоrоt
sоhаsidаgi
munоsаbаtlarga, jumladan,
axborot egalariga, axborotdan foydalanuvchilarga va
axborotni muhofaza qilishni qo‗llab quvvatlovchi infrastrukturaga jiddiy zarar
yetkazishi mumkin.
O‗zbekiston Respublikasining 2002-yil 12-dekabrdagi №439-II-sonli
«Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari to‗g‗risida»gi
qonunida axborot
xavfsizligi axborot borasidagi xavfsizlik deb belgilangan va u axborot sohasida
shaxs, jamiyat va davlat manfaatlarining himoyalanganlik holatini anglatadi.
Axborot sohasida shaxs manfaatlari fuqarolarning axborotdan foydalanishga
doir konstitutsiyaviy
huquqlarini amalga oshishida, qonunda taqiqlanmagan
faoliyat bilan shug‗ullanishida hamda jismoniy, ma‘naviy
va intellektual
rivojlanishda axborotlardan foydalanishlarida, shaxsiy xavfsizlikni ta‘minlovchi
axborot himoyasida namoyon bo‗ladi.
Axborot sohasida jamiyat manfaatlari bu sohada shaxs manfaatlarini
ta‘minlashda,
demokratiyani mustahkamlashda, ijtimoiy huquqiy davlatni
qurishda, ijtimoiy hamjihatlikni qo‗llab-quvvatlashda o‗z aksini topadi.
Axborot sohasida davlat manfaatlari milliy axborot infrastrukturasining
rivojlanishiga sharoitlar yaratishda, axborot olish sohasida shaxs va fuqarolarning
konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini
amalga oshishida, O‗zbekistonning
hududiy birligini, suverenitetini va konstitutsiyaviy tuzumining mustahkamligini,
siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligini ta‘minlash
maqsadida axborotdan
foydalanishda, qonuniylik va huquq tartibotni qat‘iy amalga oshishida, o‗zaro
tenglik va o‗zaro manfaatdorlikdagi xalqaro hamkorlikni rivojlantirishda
ifodalanadi.
Axborot xavfsizligi va axborotlarni himoyalash usullari

|
Axborot xavfsizligi va axborotlarni himoyalash usullari
|
bet | 1/3 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 1,15 Mb. | | #99457 |
Bog'liq bobur
AXBOROT XAVFSIZLIGI VA AXBOROTLARNI HIMOYALASH USULLARI
REJA
1.Axborotni muhofaza qilish, axborot
2.Xavfsizligi va uning zamonaviy konsepsiyasi.
3.Axborot xavfsizligini ta’minlashning usul va vositalari
Axborotni muhofaza qilish, axborot xavfsizligi va uning zamonaviy konsepsiyasi
Axborot xavfsizligi – tasodifiy va atayin qilingan hujumlardan himoyalanish. Axborot xavfsizligi ko’p qirrali faoliyat sohasi bo’lib, unga faqat tizimli va kompleks yondashuv muvaffaqiyat keltirishi mumkin O’zbekiston Respublikasining 2002-yil 12-dekabrdagi №439-II-sonli «Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari to’g’risida»gi qonunida axborot va uning turlari to’g’risida quyidagi ta‘riflar keltirilgan:
AXBOROT
manbalari va taqdim etilish shaklidan qat‘iy nazar shaxslar, predmetlar, faktlar, voqealar, hodisalar va jarayonlar to‗g‗risidagi ma‘lumotlar; axborotni muhofaza etish – axborot borasidagi xavfsizlikka tahdidlarning oldini olish va ularning oqibatlarini bartaraf etish choratadbirlari;
ommaviy axborot
cheklanmagan doiradagi shaxslar uchun mo‗ljallangan hujjatlashtirilgan axborot, bosma, audio, audiovizual hamda boshqa xabarlar va materiallar;
hujjatlashtirilgan axborot
identifikatsiya qilish imkonini beruvchi rekvizitlari qo‗yilgan holda moddiy jismda qayd etilgan axborot;
maxfiy axborot
O‗zbekiston Respublikasi qonun hujjatlariga muvofiq foydalanish cheklangan, davlat sirlariga mansub axborot mavjud bo‗lmagan hujjatlashtirilgan axborot.
Axborot sohasida shaxs manfaatlari fuqarolarning axborotdan foydalanishga doir konstitutsiyaviy huquqlarini amalga oshishida, qonunda taqiqlanmagan faoliyat bilan shug‗ullanishida hamda jismoniy, ma‘naviy va intellektual rivojlanishda axborotlardan foydalanishlarida, shaxsiy xavfsizlikni ta‘minlovchi axborot himoyasida namoyon bo‗ladi.
TIME RESOLVING
GREEN DESIGN
NETWORKING
AWARNESS
INVESTMENT
– ko’p qirrali faoliyat sohasi bo’lib, unga faqat tizimli, kompleks yondashuv muvaffaqiyat keltirishi mumkin. Ushbu muammoni hal etishda huquqiy, ma‘muriy, protsedurali va dasturiy-texnik choralarni qo’llaniladi
Axborot xavfsizligi
ma‘lumotlar butunligi – axborotni yo‗qotilishiga olib keluvchi buzilishlardan, shuningdek ma‘lumotlarni mualliflik huquqi bo‗lmagan holda hosil qilish yoki yo‗q qilishdan himoya qilish;
axborotning konfedensialligi. Axborot va uning tashuvchisining holatini belgilaydi va unda axborot bilan ruxsatsiz tanishishning yoki uni ruxsatsiz hujjatlashtirishning (nusxa ko‗chirishning) oldini olish ta‘minlangan bo‗ladi;
foydalanish huquqlariga (mualliflikka) ega barcha foydalanuvchilar axborotdan foydalana olishliklari.
Bugungi kunda axborot xavfsizligini ta‘minlaydigan uchta asosiy tamoyil mavjud:
|
| |
Chiziqli tenglamalar sistemasini yechishda MATLAB usullari

4.3. Chiziqli tenglamalar sistemasini yechishda MATLAB usullari
Chiziqli tenglamalar sistemasini yechish uchun MATLAB funksiyalari
(usullari) juda ko’p bo’lib, biz ulardan bir nechtasini keltiramiz. Birinchi usul
“chapdan bo’lish” usulidir:
1) x=A\B;
2) x=isqnonneg(A,B)-Ax=B chiziqli tenglamalar sistemasini kichik kvadratlar
usuli bilan yechadi. Bunda A-(nxn) o’lchovli, B-(nx1) o’lchovli, xi≥0, i=1,2,…,n.
Minimallashtirish kriteriyasi: B - Ax ning ikkinchi normasini minimallashtirish;
3) x=isqnonneg(A,B,x0) - iterasiyalar uchun chiziqli tenglamalar sistemasining
aniq berilgan nomanfiy boshlang’ich qiymatlarda yechib beradi;
4) [x,w]=isqnonneg(…) - yechim bilan birga qoldiqlar vektori kvadrati
ikkinchi normasini qaytaradi;
5) [x,w,w1]=isqnonneg(…) - xuddi avvalgi buyruq kabi, yana qoldiqlar vektori
w1 ni qaytaradi;
90
6) bicg(A,B)-Ax=B ning x yechimini qaytaradi; A(nxn), B(nx1). Bunda
hisoblash iterasiyalar yaqinlashguncha yoki min{20,n} gacha bajariladi;
7) bisc(A,B,tol) - yechimni tol xatolik bilan qaytaradi;
8) bisc(A,B,tol,maxit) - avvalgi buyruq kabi, yechimni undan tashqari maxit-
maksimal iteratsiyalar soni bilan qaytaradi.
4.4. Chiziqli tenglamalar sistemasini yechishga doir misollar
Tenglamalar sistemasini chapdan bo’lish (3.14 - rasm), iterasiyalar usuli va
Kramer usulida yeching, topilgan yechimlarni solishtiring.
3.14 - rasm. Chiziqli tenglamalar sistemasini yechish.
Endi xuddi shu
tenglamalar sistemasini
iterasiya usuli bilan yechamiz va
natijalarni solishtiramiz.
Yechimni iterasiyalar usulida topish uchun quyidagi fayl-funksiyani tuzamiz
(3.15-rasm):
91
3.15 - rasm. Chiziqli tenglamalar sistemasini yechish.
3.16 - rasm. Chiziqli tenglamalar sistemasini yechish.
92
3.17 - rasm. Chiziqli tenglamalar sistemasini yechish.
Natijalardan ko’rinib turibdiki, bu tenglamalar sistemasini yechimini topishga
iterasiyalar usulini to’g’ridan-to’g’ri qo’llaganimizda taqribiy yechimni aniqlash
jarayoni yaqinlashuvchi emas. Shuning uchun berilgan tenglamalar sistemasida
quyidagicha o’zgartirishlar amalga oshiramiz:
e=[0.01 0.01 0.01 0.01; 0.01 0.01 0.01 0.01;
0.01 0.01 0.01 0.01;0.01 0.01 0.01 0.01];
d=inv(a)-e; b1=d*b; a1=a*e; x0=b;
U xolda hosil bo’lgan x=b1+a1x
tenglamalar sistemasi yuqorida keltirilgan
teorema shartlarini qanoatlantiradi. Iterasiyali algoritmni ishlashini yangi iter2 fayl-
funksiya hosil qilib tekshiramiz (3.18-rasm).
3.18-rasm. Chiziqli tenglamalar sistemasini olish.
93
Xosil qilingan iter2 fayl-funksiyasiga argumentlar
a, b, x0, eps, n
larning
qiymatlarini buyruqlar oynasida hosil qilib, murojat qilamiz va quyidagi natijalarni
olamiz (3.19-rasm).
3.19 - rasm. Chiziqli tenglamalar sistemasini yechimi.
|
yil
Tojikiston
115 543 261 939 357 031 450 993 431 144
1 024
3
2014 yil

foyda bo‘ladi. Ushbu bo'linishda Qozog'iston uchun asosiy migratsiya
jarayonlari qaytib migratsiya va reintegratsiya hisoblanadi.
Ko‘rib chiqilayotgan davrda xorijiy davlatlardan deportatsiya qilingan
qozog‘istonliklar soni 2018 yilga qadar o‘sish tendensiyasini ko‘rsatdi (2014
yildan 2018 yilgacha deportatsiya qilinganlar soni 618 kishiga yoki 182,3
foizga oshgan. 2019 yilda 2018 yilga nisbatan 41 taga kamaygan) kishi
(4,3%) ro'yxatga olingan (1.2.20-rasm).
Qayta qabul qilingan qozog‘istonliklarning eng ko‘p qismi Rossiya (673 kishi),
Germaniya (124 kishi) va Norvegiya (40 kishi)dan qaytarilgan (1.2.6-jadval).
Ko‘rib chiqilayotgan davrda Qozog‘istonga 4878 kishi o‘z ixtiyori bilan qaytdi.
Daromadning eng yuqori cho‘qqisi 2018-yilga to‘g‘ri keldi (1,5 ming kishi yoki
31,49%) (1.2.18-rasm). Qaytganlarning aksariyati Rossiya Federatsiyasi
(3227 kishi), Germaniya (228 kishi) va Belorussiya (126 kishi)dir.
Tadqiqot davrida 855 nafar fuqaro Qozog‘istonga beixtiyor qaytarilgan, shu
jumladan qayta qabul qilingan. Majburiy qaytish real o'sish tendentsiyasiga
ega va 2019 yilda 397 kishiga yetdi. Qaytganlarning aksariyati erkaklar (790
kishi yoki 92,4%) (1.2.19-rasm).
53
Nederlandiya
2
Qayta qabul qilish
19
2
2014 yil
16
Manba: Qozog‘iston Respublikasi MXX.
Rossiya Federatsiyasi
Chex Respublikasi
2
Litva
1
97
2
4
Shveytsariya
323
4
34
Manba: Qozog‘iston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi.
Davr
Polsha
1
Norvegiya
1
36
5
Manba: Qozog‘iston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi.
Belarus
29
2
1
ishlatilmadi
1
5
Manba: Qozog‘iston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi.
69
yil
Davr - Turkmaniston

Chet el fuqarolari odam savdosi bilan bog'liq jinoiy ishlarga jalb qilingan bir
nechta holatlar mavjud (2.4.7-rasm).
2016-2019-yillarda odam savdosi aybi bilan sudlanganlar orasida
Qozog‘istonning 79 nafar, O‘zbekistonning 2 nafar fuqarosi, Rossiya
Federatsiyasi, Koreya Respublikasi va Iordaniyaning bir nafar fuqarosi bor
(Jinoyat kodeksining 128 va 135-moddalari). Qozog'iston Respublikasi).
Qozog‘istonda Qozog‘iston Respublikasi Jinoyat kodeksining 128 va 135-
moddalarida belgilangan odam savdosi muammosi saqlanib qolmoqda.88
Ushbu moddalar bo‘yicha eng ko‘p sudlanganlar 2016-yilda (30 kishi)
ro‘yxatga olingan. Bundan tashqari, 2019 yilda mahkumlar soni 11 taga
qisqartiriladi. Odatdagidek, mahkumlarning asosiy qismini ayollar tashkil etadi (2.4.6-rasm).
Odam savdosi bilan bog‘liq jinoyat sodir etgan xorijliklar orasida (Qozog‘iston
Respublikasi Jinoyat kodeksining 128-moddasi) Rossiya Federatsiyasi,
O‘zbekiston, Koreya Respublikasi va Iordaniyaning bir nafar fuqarosi bor.
Voyaga yetmaganlar savdosi (Qozog‘iston Respublikasi Jinoyat kodeksining
135-moddasi) bilan bog‘liq jinoyat sodir etgan to‘qqiz nafar xorijliklarning
barchasi O‘zbekiston fuqarolaridir.
Qozog‘istonda xorijliklar o‘rtasida eng ko‘p jinoyatlar 30-39 yoshdagilar
tomonidan sodir etilgan (2019-yilda chet elliklar tomonidan sodir etilgan
barcha jinoyatlarning 31,63 foizi). 21-29 yosh (23,65%) va 40-49 yosh
(21,15%) yosh guruhlari ham farqlanadi (2.4.2-jadval).
1 063
Berilganlar shinasi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

28
BOB -4. ZAMONAVIY KOMPYUTERLARNING DASTURIY TA‘MINOTI.
4.1. Dasturiy ta‘minot tushunchasi. Tizimli dasturiy ta`minot
Dastur – buyruqlarning tartiblangan kеtma-kеtligidir. Kompyutеr uchun
tuzilgan har qaysi dastur vazifasi – apparat vositalarni boshqarishdir. Birinchi
qarashda dasturning qurilmalar bilan hеch qanday bog‘liqligi yo‘qdеk ko‘rinadi,
ya'ni masalan, dastur kiritish qurilmaridan ma'lumot
kiritishni va chiqarish
qurilmalariga ham ma'lumot chiqarishni talab qilmasa ham, baribir uning ishi
kompyutеrning apparat qurilmalarini boshqarishga asoslangan.
Kompyutеrda, dasturiy va apparat ta'minot,
doimo uzilmas aloqada va
uzluksiz bog‘lanishda ishlaydi. Biz bu ikki katеgoriyani alohida ko‘rib
chiqayotganimizga qaramasdan, ular orasida dialеktik aloqa mavjudligi va ularni
alohida ko‘rib chiqish shartli ekanligini esdan chiqarmaslik kеrak.
Kompyutеrning dasturiy ta'minoti tuzilishini
dasturiy konfiguratsiya dеb
ham ataladi. Dasturlar orasida xuddi kompyutеrning fizik qismlari orasidagi kabi
o‘zaro aloqa mavjud. Aksariyat ko‘pgina dasturlar,
quyiroq darajadagi boshqa
dasturlarga tayanib ishlaydi. Bunday bog‘lanish dasturlararo intеrfеys dеyiladi.
Bunday intеrfеys (muloqot) ning mavjudligi tеxnik shartlar va o‘zaro aloqa
qoidalariga asoslangan bo‘lsa ham, amalda u dasturiy ta'minotni o‘zaro aloqada
bo‘lgan bir nеchta sathlar (daraja)larga taqsimlash bilan ta'minlanadi.
Dastur
ta'minoti sathlari piramida tuzilishiga egadir. har bir kеyingi sath oldingi sathlar
dasturiy ta'minotiga tayanadi. Bunday ajratish, hisoblash
tizimining dasturlarni
o‘rnatishdan boshlab, to amalda ekspluatatsiya qilish va tеxnik xizmat
ko‘rsatishgacha bo‘lgan ish faoliyatining hamma bosqichlari uchun qulaydir.
Shunga alohida etibor bеrish kеrakki, har bir yuqoridagi
sath butun tizimning
funksionalligini oshiradi. Masalan, asos dasturiy ta'minoti sathiga ega bo‘lgan
hisoblash tizimi ko‘p funksiyalarni bajara olmaydi, ammo u tizimli dasturiy
ta'minotni o‘rnatishga imkon bеradi, ya'ni sharoit yaratadi.
Axborotni muhofaza qilish - Axborotni xavfsizligi, kiberjinoyatchilik va axborotga tahdidlar. 1-Mavzu: Axborotni...

Axborotni xavfsizligi, kiberjinoyatchilik va axborotga tahdidlar. 1-Mavzu: Axborotni muhofaza qilish, axborot xavfsizligi va uning zamonaviy konsepsiyasi. Tayanch iboralar
1 mavzu
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Axborotni xavfsizligi, kiberjinoyatchilik va axborotga tahdidlar. 1-Mavzu: Axborotni muhofaza qilish, axborot xavfsizligi va uning zamonaviy konsepsiyasi. Tayanch iboralar
|
Turkmaniston - bet 36

113 Qozog‘iston Respublikasi Hukumati. 1999 yil 30 iyuldagi 1081-sonli "Belarus
Respublikasi, Qozog'iston
Respublikasi, Qirg'iziston Respublikasi va Rossiya Federatsiyasi fuqarolariga shoshilinch va
shoshilinch tibbiy yordam olishda o'zaro teng huquqlarni ta'minlash to'g'risidagi bitimni tasdiqlash
to'g'risida"gi qarori. / "Adliya" Qozog'iston Respublikasi normativ-huquqiy hujjatlarning
axborot-huquqiy
tizimi/ /
adilet.zan.kz/rus/docs/P990001081_.
134 | QOZOQISTON ÿ MIGRATION PROFÿLI KENGAYDI
QONNI BOSHQARISH 135
– a’zo davlat mehnatkashi – a’zo davlat fuqarosi bo‘lgan, fuqarosi bo‘lmagan
va u yerda doimiy istiqomat qilmaydigan, ish beruvchi davlat hududida
qonuniy mavjud bo‘lgan va qonuniy asosda mehnat faoliyatini amalga
oshiruvchi shaxs;
Shuningdek, Qozogÿiston 1998-yil 24-noyabrdagi Belarus Respublikasi,
Qozogÿiston Respublikasi, Qirgÿiziston Respublikasi va Rossiya Federatsiyasi
fuqarolariga shoshilinch va shoshilinch tibbiy yordam olishda oÿzaro teng
huquqlarni taÿminlash toÿgÿrisidagi Bitim113 imzolagan. Bitimga a'zo
davlatlarning ishchilari tibbiy yordam olish huquqiga ega
klinik yordam va tez va shoshilinch tibbiy yordam kafolatlanadi.
Shartnoma YeOIIga a'zo davlat ishchilarining huquq va majburiyatlari (98-
modda), shu jumladan ushbu ishchilar va ularning oila a'zolarining ijtimoiy
ta'minoti (pensiyadan tashqari) bir xil sharoitlarda va bir xil tartibda amalga
oshirilishini tasdiqlaydi. ular ishlayotgan davlat fuqarolari sifatida. Shuningdek,
ishchilar va ularning oila a'zolarining shoshilinch tibbiy yordam (shoshilinch va
shoshilinch) va boshqa tibbiy yordam olish huquqi tasdiqlanadi.
Ish beruvchi
davlat hududida u bilan birga yashaydigan a'zo davlat ishchisining farzandlari
maktabgacha ta'lim muassasalariga borish va ta'lim olish huquqiga ega.
Migratsiya jarayonlari Belarus, Qozog'iston va Rossiya Federatsiyasining
Bojxona ittifoqi doirasida tuzilgan bir qator bitimlar bilan bog'liq, masalan —
Unga muvofiq tomonlar noqonuniy harakatlarga qarshi kurash bo'yicha
umumiy siyosatni ishlab chiqish va amalga oshirish bo'yicha kelishib oldilar.
mehnat migratsiyasi, shuningdek,
noqonuniy mehnat migrantlari, noqonuniy
mehnat migratsiyasini tashkil etuvchi yoki qo'llab-quvvatlovchi jismoniy va
yuridik shaxslarga nisbatan kelishilgan chora-tadbirlarni amalga oshirishda
hamkorlik qilish 2010 yildagi Uchinchi davlatlardan noqonuniy mehnat
migratsiyasiga qarshi kurashish to'g'risidagi bitim bilan tartibga solinadi112 (3-modda) .
112 Qozog‘iston Respublikasi. 2011 yil 28 iyundagi 445-IV-son “Uchinchi davlatlardan noqonuniy mehnat
migratsiyasiga qarshi kurashish bo‘yicha hamkorlik to‘g‘risidagi bitimni ratifikatsiya qilish haqida”gi
Qonun// “Adilet” Qozog‘iston Respublikasi normativ-huquqiy hujjatlari axborot-huquqiy tizimi//
adilet .zan.kz /rus/docs/Z1100000445.
Мактаб - download

Болаларнинг мактаб таълимига тайёргарлиги тушунчаси O'qituvchilar bolaning bilimlari, ko'nikmalari va ko'nikmalarini, shu jumladan o'qish va hisoblash qobiliyatini tekshiradi. Maktab psixologi maktabga o'qishga psixologik tayyorgarligini aniqlashi kerak 198,5 Kb. 7
Оммавий маданий-маърифий тадбирларнинг мақсад вазифалари ва турлари «ўз фаолияти давомида ўқувчиларнинг мактаб ва мактабдан ташқари фаолиятидан хабардор бўлиши ва уларни назоратга олиши маданий на маърифий тадбирларга кенг жалб қилишнинг самарали йўлларини қўллаши зарур»лигини таъкидлайди 61,24 Kb. 5
Turkmaniston - bet 11

Patent asosida ishlayotgan muhojirlarning katta qismi O‘zbekiston davlatidan
kelgan muhojirlardir. 2019 yilda ular shunday muhojirlar umumiy sonining 94,57
foizini tashkil qilgan. 2019-yilda Qozog‘istonda
mehnat muhojirlari sonining
kamayishi (522,3 mingdan 502,7 ming kishiga yoki 3,75 foizga) O‘zbekistondan
mehnat muhojirlari sonining qisqarishi aniqlangan. Mamlakatlar bo'yicha
Qozog'istonda patent bo'yicha ishlayotgan immigrantlar soni bo'yicha batafsil
ma'lumotlar 1.2.4-jadvalda keltirilgan.
1.2.4 QAYTISH MIGRATION
Qozog‘istonda patent asosida ishlayotgan muhojirlarning
katta qismi qurilish
ishlari bilan shug‘ullanadi. Bunday odamlar soni 2018 yilga qadar doimiy ravishda
oshib bormoqda. 2019-yilda 19,8 ming kishining qisqarishi qayd etildi,
bu patent
bo‘yicha ishlayotgan migrantlar sonining umumiy qisqarishiga (20,2 ming kishi)
juda yaqin. Shu bilan birga, uyda ishlaydiganlar soni (bog'bonlar va uy bekalari)
o'rganishning butun davri davomida o'sish tendentsiyasiga ega (1.2.5-jadval).
Shunday qilib, Qozog‘istonda migratsiya jarayonlari rivojlanishining to‘rtinchi
bosqichi doirasida mamlakat mehnat muhojirlari, birinchi navbatda qo‘shni
davlatlar uchun jozibador bo‘lib qolmoqda. Biroq Qozog‘istonga
mehnat
migratsiyasi hajmining bosqichma-bosqich qisqarishi kuzatilmoqda.
Zamonaviy dunyoda migratsiya jarayonlarini o'rganish bo'yicha asosiy davlatlar mezbon
davlatlar hisoblanadi. Shunga ko'ra, bu mamlakatlarda migratsiya bilan bog'liq imkoniyatlar
va xavflar ko'pincha ta'kidlanadi. Migratsiya jarayonlari ipakchilik bilan shug‘ullanuvchi
mamlakatlarga ham o‘z ta’sirini o‘tkazishi aniq,
ammo migratsiyaning bunday
mamlakatlarga ta’sirini chuqur, tizimli tahlil qilish cheklanganligicha qolmoqda. Kelib
chiqqan mamlakatlar uchun migratsiya ularning keyingi rivojlanishiga hissa qo'shadimi
yoki to'sqinlik qiladimi, degan savol juda muhimdir. Migratsiya
jarayonida uning eng
qimmatli resurslaridan biri bo'lgan inson kapitali kelib chiqqan mamlakatdan qabul qiluvchi davlatga o'tkaziladi.
Muhojirlarning to‘plangan tajribasidan unumli foydalana olsa va foyda
xarajatlardan ko‘p bo‘lsagina kelib chiqqan mamlakat o‘z inson kapitalini
migratsiyaga sarmoya qilishi mumkin.
Mehnat muhojirlari sonini baholashda
shuni hisobga olish kerakki, YeOII
mamlakatlari fuqarolari Qozog‘istonda xorijiy ishchilar sifatida hisoblanmaydi va
tegishli ravishda taqdim etilgan statistik ma’lumotlarda hisobga olinmaydi.
27
23 734 26 479
Ozarbayjon
380
Avstraliya
yil - Turkmaniston

|
TurkmanistonBog'liq O\'zbekcha Kazakhstan-Advanced-Migration-Profile-2014-2019-KZ2015 yil
24,23
39,73
Qiziloÿrda
79,62
Shimoliy Qozog'iston
49,21
79,20
44,26
-
-
Akmola
40,30
52,10
51,62
44,74
69,73
39,14
40,77
46,71
63,58
51,51
58,98
23,02
52,01
79,44
45,57
53,33
47,19
40,47
Jambil
43,16
43,70
2016 yil
47,18
Manba: Qozog‘iston Respublikasi Milliy iqtisodiyot vazirligining Statistika qo‘mitasi.
Olmaota
48,03
49,58
70,67
-
-
52,87
47,09
62,44
61,60
41,90
Manba: Qozog‘iston Respublikasi Milliy iqtisodiyot vazirligining Statistika qo‘mitasi.
44,98
42,82
70,12
45,23
79,61
Mavsum
40,25
47,83
Qarag'anda
19,63
44,08
54,50
47,15
62,88
G'arbiy Qozog'iston
70,63
-
70,66
Mang'istau
Turkiston
44,18
54,00
61,66
60,33
49,82
43,62
44,91
-
47,16
24,19
39,72
49,90
47,18
47,67
Atirau
42,54
78,96
44,32
2014 yil
62,08
61,12
Kostanay
Pavlodar
42,55
Aqto'be
23,93
2017 2018 2019
59,30
22,43
78,67
44,20
Janubiy Qozog'iston
23,07
40,23
50,58
43,33
19,67
Aqto'be
Kostanay
Atirau
Mang'istau
Pavlodar
Qiziloÿrda
Olmaota
G'arbiy Qozog'iston
Turkiston
Jambil
Sharqiy Qozog'iston
Akmola
Qarag'anda
Shimoliy Qozog'iston
47,19
54
44,91
51,51
79,62
61,12
40,77
70,67
80
60
44,2
20
23,02
70
90
30
19,67
63,58
40
39,73
0
47,83
50
10
1.4.8-rasm. Hududlarga bo'linish bo'yicha yirik shaharlardagi aholi
zichligi (2018)
75 Qozog‘iston Respublikasi Hukumati. 2018-yil 13-noyabrdagi 746-son “2017-2021-yillarda samarali
bandlik va ommaviy tadbirkorlikni rivojlantirish Davlat dasturini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Mehnat”//
“Adilet” axborot-huquqiy tizimi Respublika normativ-huquqiy hujjatlari Qozog'iston//
adilet.zan.kz/ rus/
docs/P1800000746.
1.4.1-jadval. Mintaqalar bo'linishida aholining yirik
shaharlarda to'planish koeffitsienti
MIGRATSIYA TARTIBI VA XUSUSIYATLARI 77
76 | QOZOQISTON ÿ MIGRATION PROFÿLI KENGAYDI
Machine Translated by Google
78 | QOZOQISTON ÿ MIGRATION PROFÿLI KENGAYDI
ularning ichiga tushib qolish qo'rquvi.
4. Ichki migratsiya oqimlarining sezilarli nomuvofiqligi saqlanib qolmoqda.
Ularning asosiy e'tibori Nur-Sulton, Olmaota, Chimkent shaharlari,
shuningdek, Mang'istau viloyatiga qaratilgan. Qozog‘istonning shimoliy
va sharqiy viloyatlarining jozibadorligi ancha pastligicha qolmoqda. Shu
boisdan aytish mumkinki, bu hududlarda ichki migrantlar uchun doimiy
ustuvorlikka aylanishi mumkin bo‘lgan “o‘sish nuqtalari” shakllanmagan.
- ko'chirish uchun etarli moliyaviy resurslarning etishmasligi (asosan -
yangi joyda uy sotib olish uchun);
yo'qligi;
- respondent ketishni rejalashtirayotgan shahardagi qarindoshlari yoki do'stlari
- noaniqlik hissi, hozirgi vaziyatdan ko'ra yomonroq yashash holati
3. Qozog‘istonning har bir viloyatining migratsiya salohiyati mavjud ijtimoiy-
iqtisodiy vaziyat va ish o‘rinlari uchun raqobatning kuchayishi, ish haqi
darajasi, yashash joyining shaharlardan uzoqligi va infratuzilmaning
rivojlanish darajasi bilan belgilanadi. Biroq, inhibe qiluvchi omillar sifatida:
II.
|
| |