nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

4.5-rasm. Qo‘rg‘oncha turidagi hovlili uy.
Bir qavatli bir xonadonli uylarning hajmiy-tarhiy yechimlarining keng tarqalgan
usullaridan biri uyga kirish qismi binoning tarz qismida joylashgan bo‘lib, ho‘jalik
xonalari binoning ichkarisida ya’ni orqa tarafida joylashadi. Bunday joylashish
usulida uchta yashash xonasidan ikkita yashash xonasi doimo ko‘chaga qaragan
bo‘ladi. Sanitar tugunlar qoidaga ko‘ra tashqi devorlarda joylashib, bunda xonadon
ichi kommunikatsiyalari minimal bo‘ladi (4.6-rasm).
77
4.6-rasm. Uch xonali bir qavatli uyning hajmiy-tarhiy tuzilmasi: 1-umumiy xona; 2-yotoqxonalar; 3-xo‘jalik hududi; 4- sanitar tugunlari. Ikki qavatli uylar. Umumiy maydoni 90m
2
dan ko‘p bo‘lgan bir xonadonli
uylarni ikki qavatli qilib loyihalash maqsadga muvofiqdir. Bunday uylar kottej tipli
uylar deb nomlanadi. Birinchi qavatda odatda tamburli kirish yo‘lagi, umumiy xona,
yotoqxonalardan biri, oshxona, xo‘jalik xonalari joylashadi.
78
Ikkinchi qavatda odatda yotoqxonalar joylashadi. Yotoqxonalar soniga qarab,
ikkinchi qavat qisman yoki to‘liq band qilingan bo‘lishi mumkin. Ikki qavatli(sathli)
uylarning bir necha turlari mavjud: mansardli uy, ya’ni 2-qavati to‘liq emas, pol sathi
qo‘zg‘aluvchi uy, bunda uyning bir qismi bir qavatli bo‘ladi (4.7, 4.8-rasmlar).
4.7-rasm. Turar uylarning ikki sathli (qavatli) qilib yechish usuli:
a- mansardli uy; b-xonadonning bir qismi ikkinchi qavatda joylashgan (chordoqsiz yoki chordog‘ bilan); c-xonadonning xamma qismi ikki qavatda joylashgan (chordoqsiz yoki chordog‘i bilan); d-qiyalikda joylashgan uy; e-mansardli uyning qirqim qismidan fragment.
79
4.8-rasm. Har xil sathli besh xonali turar-joy xonadoni.
Mansardli uyda yuqori qavat xonalari chordoq chegarasida joylashadi. Tom
nishabi 45º dan kam bo‘lmasligi kerak. Tom nishabining burchagi bundan kam
bo‘lsa, mansardli qavatni o‘rnatish mumkin emas. Chordoqdan to‘liq foydalanish
uchun, yuqori qavat xonalari shifti kesilgan burchakli bo‘ladi. Kesilgan qismlar
devorlari balandligi 1,6 m dan kam bo‘lmasligi kerak.
80
Murakkab shaklli tomni o‘rnatishda, nishablar kesikli bo‘lganda, cherdak
fazosidan to‘liq foydalaniladi – shiftlar gorizontal bo‘lib, devorlar bir balandlikka ega
bo‘ladi (4.9-rasm).
İstehsalat bədbəxt hadisələrinin səbəbləri

mühitə daha geniş miqyasda təsir göstərməsi atmosfer havasının mühafizəsinə diqqəti artırmağı
tələb edir. Respublikamız atmosfer havasının çirklənməsinin, ona digər zərərli təsirlər
göstərilməsinin qarşısını almaq, bunları aradan qaldırmaq məqsədilə elmi surətdə əsaslandırılmış
texniki,
iqtisadi, sosial və digər tədbirlər kompleksini həyata keçirir, habelə bu sahədə
beynəlxalq əməkdaşlıq edir.
Əməyin gigiyenası tibb elminin profilaktik hissəsi olub, istehsalatda işçinin daim
işgüzarlığını saxlamaq, işlə əlaqədar olan peşə xəstəliklərini və istehsalatın işçinin səhhətinə təsir
edə biləcək mənfi təsirini aradan qaldırmaq üçün elmi və təcrübi tədbirlərin işlənməsi ilə məşğul
olur.
Ko‘rgazmalar - Toshkent arxitektura qurilish instituti

256
Ko‘rgazma pavilonlarining o‘lchami, odatda, katta bo‘lmaydi, eksponatlar
saqlanadigan xonalar maydoni namoyish etilayotgan
material xususiyatlariga
bog‘liq tarzda belgilanadi. Ko‘rgazmalar ekspozitsiyaning doimiy o‘zgarib turishi
bilan muzeylardan farqlanadi. Ko‘rgazma ekspozitsiyasini ko‘rishga bo‘lgan
talablar muzeyning ekspozitsiya va ko‘rgazma zallariga qo‘yilgan
talablar kabi
belgilangan. Ko‘rgazmalardagi xo‘jalik xonalari bloki muzeylardagiga qaraganda
ko‘proq rivojlangan, bu blok tarkibiga ekspozitsiya montajini bajarish uchun yirik
ustaxonalar (masalan: duradgorlik, chilangarlik) kiradi.
Fazoviy tuzilmasi bo‘yicha ko‘rgazma zallarining
quyidagi turlarini ajratish
mumkin:
- markazlashgan binolar, ular rejaning ixchamligi va funksional jihatdan erkin
universal bo‘shliqqa ega bo‘lgani bilan ajralib turadilar;
-
markazlashmagan binolar, ular ko‘rgazmaning mavzu bo‘yicha bo‘limlarga
tabaqalovchialohida bloklardan iborat bo‘ladi.
Ko‘rgazmalarning hajmiy-rejali yechimi ko‘rgazma tematikasi o‘zgarishiga
qarab pavilon va ekspozitsiyalar tezkor o‘zgartirilishini, barcha pavilonlar,
jumladan alohida tanlangan pavilonlar maydoni yangi
yoki almashtirilayotgan
eksponatlar o‘lchamiga bog‘liq ravishda o‘zgartirilishini ta’minlashi lozim.
Ko‘rgazmalarda, odatda, tashrif buyuruvchilarning qarama-qarshi oqimlari
to‘qnashishini istisno qiluvchi harakatlanish jadvali joriy etiladi. Pavilon balandligi
belgilanmaydi, xizmat ko‘rsatuvchi xonalar balandligi – 3,3 metrgacha bo‘lishi
mumkin. Ko‘rgazma biron yo‘nalishdagi yutuq va
natijalarni namoyish etish
vositasi sifatida turli sohaga oid yangiliklarni taqdim etadi. Pavilon ham ko‘rgazma
eksponati sifatida talqin etilishi mumkin – bunda ko‘rgazmaning ichki va tashqi
qiyofasi yechimini yagona me’moriy asar yaratishga o‘xshatsa bo‘ladi.
Korroziya mühafizəsinin təmini - Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin

|
Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərinBog'liq M asir d vrd istehsalatda h r hans s viyy d q bul edil n q ra8.8. Korroziya mühafizəsinin təmini
Korroziya bərk cisimlərin xarici səthində ətraf mühitlə qarşılıqlı təsir nəticəsində yaranan
kimyəvi və elektrokimyəvi proseslərin dağıdıcı təsir vasitəsidir. Korroziya metal itkisi ilə
kifayətlənməyib, möhkəmlik, plastiklik və hermetikliyin pozulması nəticəsində metal
konstruksiyaların sıradan çıxmasına, qəzaların törənməsinə əlverişli şərait yaradır.
Mənşəyinə görə korroziyanı iki yerə bölürlər: - kimyəvi və elektrokimyəvi.
Kimyəvi korroziya – korroziya mühitinin metala təsiri nəticəsində baş verir. Bu zaman,
metalın oksidləşməsi və mühitin oksidləşdirici komponentinin reduksiyası hissələrə bölünmədən
bir akt üzrə gedir.
Kimyəvi korroziya bəzi elektrolit olmayan mayelərin və qazların metal səthinə təsiri
nəticəsində də baş verə bilər. Neft məhsullarının tərkibinə daxil olan karbohidrogenlər təmiz
halda metala təsir etmir. Ancaq, onların tərkibində kükürdlü birləşmələr olan zaman korroziyaya
uğraya bilirlər. Qeyri-elektrolitlərin üzərinə su düşdükdə onların tərkibində olan qarışıqlar hiss
olunacaq dərəcədə aktivləşir və bu zaman korroziya prosesinin mexanizmi dəyişilir (kimyəvi
korroziya elektrokimyəvi korroziyaya çevrilir).
Hidrogen-sulfid 350
0
C-dən yuxarı temperaturlarda dəmirə təsir etdikdə dəmir-sulfid əmələ
gəlir. Yüksək təzyiq və temperaturda hidrogenlə hidrogenləşmə prosesində hidrogen korroziyası
baş verir, o da sementiti (Fe
3
C) dağıdır və metanı aşağıdakı sxem üzrə çıxarır:
Fe
3
C+2H
2
3Fe+CH
4
(10)
Alınan metan metaldan çıxmır, onun kənarlarında yığılır və kristalarası və ya transkristalla
korroziya əmələ gətirir.
Elektrokimyəvi korroziya həlledici elektrolitin metala təsiri nəticəsində baş verir. Bu zaman
metal atomlarının ionlaşması və oksidləşdirici komponentin reduksiyası bir akt üzrə getmir və
onların sürəti metalın elektrod potensialının böyüklüyündən asılı olur. Elektrokimyəvi korroziya,
demək olar ki, iki anod və katodun bir-birindən asılı olmayan, ancaq bir-birinə elektrik balansı
vasitəsilə birləşmiş elektrokimyəvi prosesin nəticəsidir. Anod prosesində metal kationları
həllediciyə keçir, katod prosesində isə azad olan elektronlar oksidləşərək birləşir (şəkil 5).
|
| |
Şəkil 5 - Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin

yaxşı elektrik və istilik izolyasiyası xassəsinə malikdirlər. Ən çox andezit və beştaunitdən,
turşuya davamlı keramikadan, emal örtüyündən istifadə olunur. Üzvi kimya materiallarından
plastmas, qrafit əsasında hazırlanmış materiallar, rəngli lak örtüyündən və s. istifadə edilir. Son
vaxtlar avadanlığın metal hissələrinin mühafizəsi üçün inhibitorlardan istifadə edilir. Korroziya
mühitinə az miqdarda əlavə etdikdə metalın elektrokimyəvi korroziyasının sürətini
azaldan
maddələrə inhibitor deyilir.
Elektrokimyəvi korroziya prosesini tormozlama mexanizminə görə
inhibitorlar anod
(xromatlar, bixromatlar, nitratlar və s.), katod (
ZnSO
4,
ZnCl
2
) ekranlayıcı və qarışıq tipli olurlar.
İnhibitorlar metalın səthinə adsorbsiya olunaraq, anod prosesinin qarşısını alır, həmçinin katod
reaksiyasına mane olur və ya ekranlayıcı qat əmələ gətirərək metalı elektrolitdən izolə edir.
İnhibitorlardan əsasən soyutma sistemlərində, kondensasiya qurğularında, tutumlarda və
həmçinin, metal məmulat müvəqqəti konservasiya edilən zaman istifadə olunur.
Neftin ilk emalı prosesində, su fazasında olan xloridlər, xlor turşusu və hidrogen sulfidin
təsirindən yaranan korroziyanın qarşısını almaq üçün İKB-1, İKB-2 və katapin K
inhibitorlarından istifadə olunur. İnhibitorlar, adətən, prosesə fasiləsiz
olaraq ammonyakla
birlikdə verilir.
AT və AVT qurğularındakı su təchizatı dövri sistemində metalın mühafiəsi üçün suda həll
olunan İKB-4 adlı inhibitor işlədilir.
Tutumlarda, yeraltı boru kəmərlərində və başqa yeraltı metal qurğularında korroziyaya
qarşı mübarizə, başlıca olaraq, katod və protektor mühafizəsidir.
Katod mühafizəsi zamanı (şəkil 1.3.) qorunan obyekt (burada, boru kəməri-1) xarici daimi
cərəyanın (3) mənfi qütbünə birləşdirilir və o, katoda çevrilir. Cərəyan mənbəyinin müsbət qütbü
xüsusi torpaqlayıcı ilə (5) birləşdirilir ki, bu da anod rolunu oynayır. Beləliklə, qapanmış elektrik
zənciri alınır ki, bundan da cərəyan anodla yerdən keçərək qorunan boru kəmərinə (1) ötürülür,
sonra isə mənfi qütbün xarici cərəyan mənbəyinə (3) gedir. Bu zaman, anod torpaqlayıcı tədricən
dağılır və boru kəmərinin mühafizəsini təmin edir. Cərəyan mənbəyi kimi müxtəlif növ katod
mühafizəsi stansiyaları (harada ki, dəyişən cərəyan sabit cərəyana çevrilir) və ya kimyəvi
cərəyan mənbəyi (qalvanik elementlər, akkumulyatorlar) istifadə edilir. Burada anod torpaqlayıcı
rolunu polad, kömür və qrafit elektrodlar oynayır.
Katod mühafizəsinin müsbət cəhətləri ondan ibarətdir ki, o uzunömürlü və etibarlıdır.
Çatışmayan cəhəti isə, iş prosesi avtomatik olaraq yerinə yetirildikdə, mürəkkəb aparatlarla idarə
olunması və sərbəst daimi cərəyan mənbəyindən istifadə edilməsidir.
Şəkil 6.2
Şəkil 5.1 - Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin

ərazisindəki obyektlər (məsələn, qaz-kompressor stansiyası) elə yerləşdirilməlidir ki, onların
təbii ventilyasiyası təmin edilsin.
Sanitariya məsafə normalarının seçilməsi. Bu məsafələr xidməti asanlaşdırmaq və
təhlükəsizliyi təmin etmək məqsədilə bir istehsalat daxilində ayrı-ayrı obyektlər arasında
qoyulur.
Müəssisə tikililəri arasındakı məsafələr binanın yanğın təhlükəsizliyindən, hündürlüyündən
və s. asılı olaraq sanitariya normalarından götürülür.
Nəzərdə tutulmuş təbii işıqlanmanı və təhlükəsizliyi təmin etmək üçün, istehsalat binaları
arasındakı minimal məsafə qarşıda duran hündür binanın hündürlüyündən az olmamalıdır.
Tozlu materialların saxlandığı açıq anbarlarla istehsalat binalarına qədər olan məsafə 20,
məişət binalarına qədər olan məsafə isə 25 m-dən artıq olmalıdır.
Böyük dəqiqlik tələb edən və titrəyişə həssas işlər aparılan xüsusi binalarla zərbəli maşın
və qurğular yerləşdirilən binalar arasındakı məsafə xüsusi hesablamalarla tapılır və 50 m-dən
az olmur.
Keçid yollarının eni nəqliyyat vasitələrinin ölçülərindən asılıdır. Hərəkətin təhlükəsizliyini
təmin etmək üçün, ikitərəfli hərəkətdə yolun eni 6 m-dən, birtərəfli hərəkətdə isə 4 m-dən az
olmamalıdır.
Müəssisə ərazisindəki obyektlərin düzgün yerləşdirilməsi. Planlaşdırma zamanı tikililər
istehsalat zərərinə uyğun obyektlərdə qruplaşdırılır və digər zərərsiz obyektlərdən aralı
yerləşdirilir. Bu zaman istehsalat zərərinə qarşı təhlükəsizlik tədbirlərinin görülməsi asanlaşır və
kompleks tədbirlər tətbiq etmək mümkün olur.
İş zonasının havasını zəhərləyən, eləcədə səs-küylü obyektləri ayrıca yerləşdirmək
məsləhətdir.
Bir binada eyni sanitariya-gigiyena xassəsinə malik olan sexlərin yerləşdirilməsi daha
məqsədəuyğundur.
Laboratoriya va ustaxonalar

255
yuritishini ta’minlashga, shuningdek fondlar saqlanadigan xonalar kompleksining
ishonchli va maqsadga muvofiq tarzda tashkil qilinishiga qaratiladi. Inshoot
intererida erkin, bir-biri bilan uzviy ketma-ketlikda
almashinib boradigan
bo‘shliqlarni tashkil qilish uchun karkasli sxemadan foydalanish maqsadga
muvofiq. Bu, modernizmga xos bo‘lgan yechim arxitekturani minimal xarajatlar
bilan hal qilish imkoniyatini yaratish bilan birga boshqa yechimlardan (masalan,
turli osma panellardan, o‘ziga xos bezaklarni qo‘llash va hk.)
foydalanish uchun
ham variantlarni taqdim etadi. Fermalardan foydalanish asta-sekin fazoviy
qoplamalarni qo‘llash bilan almashtiriladi. Ikkita ulkan ramalar (bir qavat uchun)
asosida bajarilgan orayopma qavatlararo bo‘shliqni yordamchi xonalar va
omborxonalarni joylashtirish uchun xizmat qiladi. Katta oraliqli fazoviy
konstruksiyalarning ishlatilishi tayanchsiz bo‘shliqlarni yopishda ish beradi, bunda
ular binoga ham interer, ham tashqi qiyofa nuqtai nazarida o‘ziga xos ifodalilik va
ma’no beradilar. XX asrda fazoviy qoplamalarning
barcha turlaridan
foydalanilgan: bir tomonlama va ikki tomonlama egrilikka ega qobiqlar (giparlar
ko‘rinishidagi), qubba va gumbazlarning barcha turlari, burma va qat-qat
qoplamalar, pnevmatik va havo ko‘taruvchi qobiqlar,
shuningdek murakkab
yig‘ma konstruksiyalar.Bugungi kundagi amaliyotda tomosha zallari bo‘shliqlarini
yopish maqsadida fazoviy shakllar ko‘p qo‘llaniladi.
Ko‘p qavatli turar-joy binolarining zinapoya-lift tugunlari

66
To‘qqiz qavatgacha bo‘lgan seksiyali turar-uylarda yong‘inga qarshi chora-
tadbirlarni qo‘llash talab qilinmaydi. Xonadonlar bir zinapoyaga (oddiy) chiqish
joyidan va seksiyadan seksiyaga o‘tuvchi balkonlardan iborat bo‘lishi yoki
ko‘ndalang yon tomonli seksiyalarda tashqi zinapoyalar bo‘lishi kerak.
To‘qqiz qavatdan yuqori bo‘lgan turar-joylarda zinapoya-lift
tuguni ahamiyati
oshadi va zinapoya katagi tuzilmasi o‘zgaradi. Yong‘inga qarshi me’yorlar tutunga
to‘lmaydigan uch turli zinapoya tugunlarini ko‘zda tutadi, turar-uylarda esa ulardan
faqat ikkitasi ishlatiladi.
Texniki qüsurların təhlili və aşkara çıxarılması

Maqnit qüvvə xətlərinin əyilməsi, yəni səpələnən sahənin əmələ gəlməsi çox həssas
ferrozond vericisində qeyd olunur və buna əsasən, cisimdəki ən kiçik qüsurlar aşkara çıxarılır.
Bu sınama üsulu çox zaman stasionar zavod şəraitində aparılır.
Lüminessent üsulu bəzi mayelərin (yağların) ultrabənövşəyi şüalar təsirindən flüoresensiya
etmə qabiliyyətinə əsaslanır. Bu üsulla hətta ölçüləri 0,01mm, dərinliyi 0,002mm olan
mikroskopik çatları da təyin etmək mümkündür.
Dağıtmadan, kəsib-doğramadan qüsurlu yerlərin aşkara çıxarılması üsullarından sənayedə
çox geniş istifadə olunur. Bu isə böyük qəza və bədbəxt hadisələrlə nəticələnə biləcək təhlükəli
halları vaxtında və tamamilə aradan qaldırmağa imkan verir.
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

4.3-rasm. Qo‘rg‘oncha turidagi hovlili uyning joylashuvi:
1-yashash xonalari; 2-xo‘jalik xonalari.
Xo‘jalik hududida xo‘jalik qurilmalari yoki shaxsiy xo‘jalik yuritish uchun zarur
bo‘lgan xonalar joylashadi. Hudud (zona)larga bo‘lishning uchta prinstipial
sxemasini ko‘rsatish mumkin: xonadonning xo‘jalik hududi uyning orqa tomonida
joylashadi; agar shaxsiy xo‘jalik minimal o‘lchamda yoki umuman mavjud bo‘lmasa,
xo‘jalik hududi yon tomonda yoki ko‘cha tomonda joylashishi mumkin (4.4-rasm).
Uyning yashash qismi esa, yashash xonalarining ko‘chaga nisbatan yo‘nalishiga
ko‘ra, yorug‘lik tomonlariga ko‘ra, asosiy kirish eshigining joylashuvi va
xonadonning xo‘jalik xonalari holatiga ko‘ra, joylashtiriladi.
Bir xonadonli o‘ylar hajmiy-rejaviy harakteristika bo‘yicha bir va ikki qavatli
uylarga bo‘linadi. Uyning ikki turi xam, hovliga chiqarilgan xo‘jalik qurilmali ham
va shaxsiy xo‘jalik xonalari uy hajmi bilan bir bo‘lgan ko‘rinishda bo‘lishi mumkin.
75
4.4-rasm. Bir xonadonli uyning hududiy sxemasi:
1-xo‘jalik hududi; 2-yashash hududi; 3-uyga kirish joyi; 4-hovliga chiqish joyi.
Bir qavatli (sathli) uylar. Bu turdagi uylar xonadonlari ikki, uch, to‘rt va besh
xonali bo‘lishi mumkin. Ko‘p sonli xonalarga ega turar uylarni esa, yaxshisi ikki
qavatli Turar-joy xonadonlarida joylashtirish maqsadga muvofiqdir (4.5-rasm).
Qishloq aholisi 1qavatli uylarni qurishga moyilroq bo‘ladi, chunki ular yer bilan
uzviy bog‘langan bo‘ladilar. Bundan tashqari bir qavatli uylarning tarhi oilaning
o‘sishiga mos bo‘lib, ko‘pincha uylarni qurishga qulaydir. Uy maydonini
kengaytirish uchun sharoit bo‘lsa ham, bu jamoa xo‘jaligi uchun noqulaydir, chunki
o‘zlashtirilgan yerni boshqa yerga almashtirishda muammolar tug‘ilishi mumkin.
|
Toshkent arxitektura qurilish instituti - bet 38

Bog'liq Turar joy va jamoat binolarini loyihalash Abdujabborova
89
4.13-rasm. Seksiyalar sxemasi.
Xonadonlarning sonini zinapoyani 4-katagiga nisbatan ko‘paytirish, vertikal
kommunikatsiyalarni narxini kamaytirishga intilishdan kelib chiqadi, ko‘p xonali
seksiyalar urushdan keyingi yillarda juda ko‘p tarqalgan bo‘lib, turar uy-joy krizisi
davrida ko‘p xonali xonadonlarning qurilishiga olib keldi. Asosiy tiplaridan biri, 2
xonali xonadonlardir. Eng ko‘p tarqalgani esa 1 xonali xonadonlar bo‘ladi. Natijada
asosan seksiyalar uch xonadonlik (2-2-2 va 2-1-2) va to‘rt xonadonli (2-2-2-2, 1-1-2-
2) bo‘lib shakllandi.
Tajriba shuni ko‘rsatdiki, 2 xonadonli seksiyalarda yelvizak qilib shamollatish
talablari butunlay qoniqtiriladi va quyoshga qaratib joylanishida gorizontni ikki
qarama-qarshi tarafiga joylashadi, uch xonadonli seksiyalarda esa faqat 2
xonadongina qoniqarli yechilgan bo‘lsa, uchinchi xonadon esa bir tarafga qarab
qoladi va yelvizak qilib shamollatib bo‘lmaydigan bo‘lib qoladi. To‘rt xonadonli
seksiyalarda esa hamma xonadonning yechimi qoniqarsiz bo‘lib qoladi. Shunday
qilib to‘rt xonadonli seksiyalar O‘zbekiston sharoitida qurilishga noqulay deb
hisoblansa, uch xonadonli seksiyalarni esa ayrim sharoitlardagina qurishga ruxsat
etiladi. Eng yaxshi yechimga faqat ikki xonadonli seksiya egadir. Eng chekkadagi
uch xonadonli seksiyalarda ikki xonadon burchakli shamollatish va oriyentatsiya
90
bilan ta’minlanishi mumkin bo‘lganligi sababli ularni uch xonadonli qilib tarh
yechimini yechish mumkin, shuning uchun chekkadagi seksiyalar uch xonadonli qilib
loyihalashga ruxsat beriladi (4.14-rasm).
4.14-rasm. Seksiyali uylarning tarhiy yechimi:
A-seksiyalarning turlari; B-yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan oriyentatsiyaga ega ikki xonadonli seksiyalar; a,b - chegaralanmagan oriyentatsiya; v,g - qisman chegaralangan oriyentatsiya.
91
Turar uy-joylar bir seksiyali bo‘lsa ularga to‘rtta xonadonni joylashtirish mumkin,
chunki ularning har biri burchakli shamollatish imkoniyatiga egadir, shuning uchun bu
sistema mumkin bo‘lgan tarhiy yechimlarga olib keladi (4.15-rasm).
Kino va leksiya zali - Toshkent arxitektura qurilish instituti

Kino va leksiya zali.
Kino va leksiya zali tarkibidagi xonalar bloki quyidagilardan iborat: kino va
leksiya zali, estrada va uning qoshidagi xona, kinoapparatlar xonasi, kinozal
qoshidagi foye (u vestibyul bilan birlashtirilishi mumkin). Ekspozitsiyaning ish
rejimidan mustaqil ravishda foydalanish maqsadida kino va leksiyalar zalini
vestibyulga yaqin qilib joylashtirish lozim. Kino va leksiyalar zali tematik
kinofilmlar namoyishi, seminarlar va maktab o‘quvchilari hamda katta yoshdagilar
uchun konferensiyalar o‘tkazish uchun xizmat qiladi.
253
Zalda, kinoproeksiya qurilmalaridan tashqari, eksponatlarni namoyish qilish
uchun kichikroq sahna, doska va kartinalar, ko‘rgazmali qo‘llanmalarni osish
uchun moslama, diapozitiv va videofilmlarni namoyish qilish uchun sharoitlar
yaratilgan bo‘lishi zarur.
Ma’muriy, ishchi, yordamchi xonalar, kutubxona.
Bu xonalar guruhi doimiy ekspozitsiya zonasidan alohida joylashtirilishi va
alohida xizmat kirish eshigi va vestibyulga ega bo‘lishi lozim.
To‘garaklar va studiya xonalari turli mashg‘ulotlarni o‘tkazish uchun
mo‘ljallangan bo‘lib, ularda turli guruhlar ishlashi uchun tezkor o‘zgartishlarni
bajarish imkoniyatlari ko‘zda tutilishi lozim. Muzey to‘garaklari va studiyalarining
ishi muzey fondlari materiallari va muzey laboratoriyalari texnologiyalarini
o‘rganishga asoslangan. Bu holat to‘garak xonalari aynan muzey fondlari va
laboratoriyalari yonida joylashishini shartlamaydi, aksincha, bu xonalarda odamlar
ko‘p yig‘ilishi, shu sababdan shovqin darajasi ortgani sababli, ularni imkon qadar
alohida joylashtirish lozim.
Ishchi xonalar – bu muzey ma’muriyati va xodimlar uchun ajratilgan kabinet
va xonalar bo‘lib, ular, aksariyat hollarda, bosh va xizmat kirish eshiklari yonida
joylashtiriladi. Ilmiy xodimlarning ishchi xonalari bir joyda jamlanishi yoki asosiy
ish olib borilayotgan bo‘limlar yoniga joylashtirilishi mumkin.
Muzeyning ilmiy kutubxonasida nafaqat joriy ilmiy adabiyotlar, balki
kolletsiyalar tarkibiga kiruvchi nodir nashrlar ham saqlanadi. Kutubxona, asosan,
muzey xodimlariga xizmat ko‘rsatadi. Ilmiy ishlarni yuritish uchun kutubxona
yonida maxsus xonalar ajratiladi. Ilmiy ishlar uchun mo‘ljallangan xonalar
maydoni bitta ilmiy xodim uchun 4,5 m
2
va bo‘lim yoki sektor rahbari uchun 9 m
2
qilib qabul qilinadi.
Kutubxona o‘z fondlarini muzey spetsifikasiga muvofiq shakllantiradi, muzey
xodimlari va tashrif buyuruvchilarga xizmat ko‘rsatadi. Aytish lozimki, zamonaviy
muzeylardagi ilmiy kutubxonalarning funksiyalari quyidagi ikki parametr:
254
- axborot saqlashning zamonaviy vositalari ilmiy kutubxonada kompyuter
zallari bo‘lishini, jumladan Internet tarmog‘idan erkin foydalanish
imkoniyatlari mavjudligi;
- ilmiy kutubxona o‘zining alohida qismlarida tashrif buyuruvchilar
foydalanilishiga ham mo‘ljallanganligihisobiga sezilarli darajada kengaygan.
|
Turkmaniston - bet 4

Shuni ham ta'kidlash kerakki, to'rtinchi davr oxirida o'z tarixiy vataniga qaytgan
etnik qozoqlarning tushunchasi o'zgartirilmoqda, bu ularning "oralmandar" (qaytib
kelganlar, repatriantlar) yorlig'i "qon" bilan almashtirilishi bilan tasdiqlanadi ( qon
so‘ruvchilar).35
2019-yilda Qozog‘istonning immigrantlar uchun eng jozibador hududlari Mang‘istau
va
Olmaota viloyatlari, shuningdek, Olmaota shahri bo‘ldi (1.1.5-rasm).
2019 yilda aholining eng koÿp chiqib ketishi Sharqiy Qozogÿiston, Qaragÿanda,
Qoÿstanay va Pavlodar viloyatlarida qayd etildi (1.1.6-rasm).
Qozog'istondagi tashqi migratsiya jarayonlari mamlakatning mintaqaviy bo'linishida
bir xilda ifodalanmagan. Qozog'istonda muhojirlar
uchun jozibador hududlar va
emigratsion "donor" bo'lgan mintaqalar yaqqol ko'zga tashlanadi.
Qozog‘iston bilan bog‘liq bo‘lgan tashqi migratsiya jarayonlarining yana bir muhim
tendentsiyasi
shundan iboratki, 2000-yillarning ikkinchi yarmi va 2010-yillarda
respublikada oliy va o‘rta maxsus ma’lumotga ega bo‘lgan aholining migratsiya
saldosi salbiy edi (1.1.4-chizma). Migratsiya hajmi ketish
miqdoridan oshib ketgan
taqdirda ham ortdi. Shunday qilib, Qozog'istondan "bilimning ketishi"
doimiy
tendentsiyasi va xorijiy migratsiyaning mamlakat inson kapitali sifatiga ta'siri haqida
gapirish mumkin. Oliy ma’lumotli shaxslarning emigratsiya
harakatchanligi darajasi
ancha yuqori — 2019 yilda oliy ma’lumotlilar (12,6 ming kishi) Qozog‘istondan
chiqib ketayotganlar umumiy sonining 27,93 foizini tashkil etdi, ya’ni
har uchinchi
emigrant oliy ma’lumotga ega bo‘ldi. 36
35 Qozog'iston Respublikasi. 2020-yil 13-maydagi 327-VI-son “Qozog‘iston Respublikasining ayrim
qonun hujjatlariga migratsiya jarayonlarini tartibga solish masalalari bo‘yicha o‘zgartish va
qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi Qonun// “Adilet” normativ-huquqiy hujjatlarning
axborot-huquqiy
tizimi Qozog'iston//
adilet.zan.kz/rus /docs/Z2000000327.
1.1.6-rasm. 2019 yilda emigrantlar soni (odam)
1.1.4-rasm. Qozog‘istondagi oliy va o‘rta maxsus ma’lumotli shaxslarning
migratsiya balansi (shaxs)
1.1.5-rasm. 2019 yilda immigrantlar soni (odam)
-2000
-4 445
0
2014 yil
-4 662
-7 712
-12000
2012 yil
-6000
0
-10 056
2018
-3 563
-6 227
-7 649
-6 084
2016 yil
-2 452
-8000
O'rta xos
-10 534
-4 667
-5 734
-1 742
2015 yil
-4000
2011 yil
-2 733
-4 761
-8 224
-10 000
2013 yil
2019
2010 yil
-2 291
-4 598
-8 554
Yuqoriga
2017 yil
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

65
Xavfsizlik zonasi-oynalar bilan to‘silgan oraliq tuynuk va yozgi xonaning yon
tomoni orasidagi yalpi devor (tuynuksiz devor) ko‘rinishida bo‘lib, yong‘in paytida
odamlar shu joyga kelishlari kerak.
Asosiy zinapoya tuguni tom yopmasi usti (krovlya)ga eltadigan avariya tuynugi
va narvonini hisobga olgan holda loyihalashtiriladi. Ikki yoki undan ortiq sathlarga
ega bo‘lgan xonadonlardagi zinapoyalarni xonadon ichidagi dahlizga yoki yo’lakka
joylashtirish tavsiya etiladi, shuningdek, bunday zinapoyalarni umumiy xonaga
o‘rnatishga ham ruxsat beriladi.
Aylanma mablag‘lar (Aym) samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlarni

|
Aylanma mablag‘lar (Aym) samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlarni
|
bet | 103/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniAylanma mablag‘lar (Aym) samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlarni aniqlash yo’llari1
Ko’rsatkichlarning nomi
|
Nimani ifodalashi (imazimiini)
|
Aniqlanish formulasi
|
Aym.ning aylanuvchanligi, kunlarda
|
Aym. Bir aylanish davrining necha kunga to‘g‘ri kelishini ko’rsatadi
|
Aymo’s *Ks/ Q Ks - davrdagi kunlar soni
|
Aym.ning aylanuvchanlik koeffitsiyenti, martada
|
Tahlil davrida Aym.ga qo’yilgan mablag’ning necha marta aylanishini ifodalaydi
|
Q / Aymo’s
|
Aym.ning rentabelligi
|
100 so’m Aym. Summasiga to’g’ri keladigan foydani ko’rsatadi
|
SF*100/ Aymo’s
|
Aym.ning daromadliligi
|
100 so’m Aym. Summasiga to’g’ri keladigan daromadni (D) ifodalaydi
|
D*100/ Aymo’s
|
Debitorlarning aylanuvchanligi (kunlarda)
|
Debitorlarning (Deb) bir aylanish davri necha kunga to’g’ri kelishini ko’rsatadi
|
Deb*Ks/ Q
|
Aylanma mablag‘larning kunlarda ifodalangan aylanish tezligi aylanma mablag‘lar o‘rtacha yillik summasining bir kunlik sotilgan mahsulot qiymatiga nisbati sifatida quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
Ayma = Aymo‘s*Ks / Q, bunda:
Ayma - aylanma mablag’lar aylanuvchanligi;
Aymo ‘s - aylanma mablag ‘lar o‘rtacha yillik summasi;
Q - mahsulot sotish summasi;
Ks- davrdagi kunlar soni (odatda, bir yildi 360, yarim yilda 180, 1 chorakda 90, 1 oyda 30 kun).
Aylanma mablag’larning necha marta aylanishi (aylanish koeffitsiyenti - Ak) sotilgan mahsulot summasining aylanma mablag‘lar o‘rtacha yillik summasiga nisbati sifatida aniqlanadi yoki davrdagi kunlar soni (360) aylanma mablag‘larning aylanish kunlariga bo‘linadi. Bu quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
Ak = Q / Aymo‘s yoki Ak = Ks / Ayma.
Aylanma mablag‘lar rentabelligi sof foydaning aylanma mablag‘lar o‘rtacha yillik summasiga nisbati sifatida quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
|
| |
Aylanma mablag‘lar (Aym) bilan ta’minlanganlikni ifodalovchi ko‘rsatkichlar

|
Aylanma mablag‘lar (Aym) bilan ta’minlanganlikni ifodalovchi ko‘rsatkichlar
|
bet | 102/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniAylanma mablag‘lar (Aym) bilan ta’minlanganlikni ifodalovchi ko‘rsatkichlar1
Ko’rsatkichlarning nomi
|
Nimani ifodalashi (mazmuni)
|
Aniqanish formulasi
|
Aym. sig‘imi, ya’ni 1 so‘m natijaga (Q) to‘g‘ri keladigan Aym.
|
1 so‘m natija ko‘rsatkichiga qancha Aym. to‘g‘ri kelishini (natijaning fondliligini) ifodalaydi
|
Aym/Q
|
Aym. me’yorining (Aym.m) haqiqiy miqdori (Aym.x) bilan taminlanishi
|
Aym. haqiqiy summasining me’yorga nisbatini, ya’ni 1 so‘m Aym.m.ga to‘g‘ri keladigan haqiqiy Aym. summasini ko‘rsatadi
|
Aym.x/ Aym.m
|
1 so‘m asosiy vositalarga (Av) to‘g‘ri keladigan Aym.
|
1 so‘m Av.ga to‘g‘ri keladigan Aym. Summasini, ya’ni Av.ning Aym. bilan ta’minlanganligini ifodalaydi
|
Aym/Av
|
Bitta xodimga (X) to‘g‘ri keladigan Aym.
|
1 ta xodimga to‘g‘ri keladigan Aym. summasi, ya’ni xodimlarning Aym. bilan ta’minlanganligini ko‘rsatadi.
|
Aym/X
|
Aylanma mablag‘lar bilan ta’minlanganlikni ifodalovchi ko‘rsatkichlarni tahlil qilishda aylanma mablag‘larning summasi va aylanish tezligini belgilangan me’yorlar bilan taqqoslash; o‘z va qarz mablag‘larining muomaladagi ishtirokini aniqlash; aylanma mablag‘larning umumiy hajmi va turlari bo‘yicha shakllari va manbalarini o‘rganib chiqish lozim bo‘ladi.
Aylanma mablag‘lar bilan ta’minlanganlikni aniqlash uchun ma’lumotlar moliyaviy hisobotdan, balansning aktiv qismidagi 2-bo‘limidan olinadi.
Sanoat korxonalarida aylanma mablag‘lari samaradorligi ko‘rsatkichlari va uni oshirish imkoniyatlari
Aylanma mablag‘lardan foydalanish samaradorligini ta’minlash, aylanma mablag‘lar aylanishini tezlashtirish nafaqat korxona uchun, balki butun iqtisodiyot uchun ham katta ahamiyat kasb etadi. U resurslarning nisbiy ozod qilinishi, ijtimoiy xarajatlarning kamaytirilishiga ko‘maklashadi va iqtisodiy rivojlantirish sur’atini oshiradi.
Aylanma mablag‘lardan foydalanish samaradorligi ularning aylanish tezligi, daromadliligi va rentabelligi bilan, ya’ni aylanma mablag‘larning 1 so‘miga to‘g‘ri keladigan foyda miqdori bilan belgilanadi.
1 Abdukarimov I.T. va boshqalar. Korxona iqtisodiy salohiyati tahlili. - T.: Iqtisodiyot va huquq dunyosi, 2015, - 256 b.
11.4-jadval
|
| |
I-BOB. PYTHON DASTURLASH TILI VA UNING SINTAKSISI

|
I-BOB. PYTHON DASTURLASH TILI VA UNING SINTAKSISI
|
bet | 3/15 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #142837 |
Bog'liq ERGASHEVA DILRABOXON PPI-BOB. PYTHON DASTURLASH TILI VA UNING SINTAKSISI
1.1 Python dasturlash tili yaratilishi tarixi, imkoniyatlari va uni o`rnatish
Python dasturlash tilini yaratilishi 1980-yil oxiri 1990-yil boshlaridan boshlangan. O`sha paytlarda uncha taniqli bo`lmagan Gollandiyaning CWI instituti xodimi Gvido van Rossum ABC tilini yaratilish proektida ishtirok etgan edi. ABC tili Basic tili o`rniga talabalarga asosiy dasturlash konsepsiyalarini o`rgatish uchun mo`ljallangan til edi. Bir kun Gvido bu ishlardan charchadi va 2 hafta davomida o`zining Macintoshida boshqa oddiy tilning interpretatorini yozdi, bunda u albatta ABC tilining ba’zi bir g`oyalarini o`zlashtirdi. Shuningdek, Python 1980-1990-yillarda keng foydalanilgan Algol-68, C, C++, Modul3 ABC, SmallTalk tillarining ko`plab xususiyatlarini o`ziga olgandi. Gvido van Rossum bu tilni internet orqali tarqata boshladi. Bu paytda o`zining “Dasturlash tillarining qiyosiy taqrizi” veb sahifasi bilan internetda to 1996-yilgacha Stiv Mayevskiy ismli kishi taniqli edi. U ham Macintoshni yoqtirardi va bu narsa uni Gvido bilan yaqinlashtirdi. O`sha paytlarda Gvido BBC ning “Monti Paytonning havo sirki” komediyasining muxlisi edi va o`zi yaratgan tilni Monti Payton nomiga Python deb atadi (ilon nomiga emas).
Til tezda ommalashdi. Bu dasturlash tiliga qiziqqan va tushunadigan foydalanuvchilar soni ko`paydi. Boshida bu juda oddiy til edi. Shunchaki kichik interpretator bir nechta funksiyalarga ega edi. 1991-yil birinchi OYD(Obyektga Yo`naltirilgan Dasturlash) vositalari paydo bo`ldi.
Bir qancha vaqt o`tib Gvido Gollandiyadan Amerikaga ko`chib o`tdi. Uni CNRI korparatsiyasiga ishlashga taklif etishdi. U o`sha yerda ishladi va korparatsiya shug`ullanayotgan proektlarni Python tilida yozdi va bo`sh ish vaqtlarida tilni interpretatorini rivojlantirib bordi. Bu 1990-yil Python 1.5.2 versiyasi paydo bo`lguncha davom etdi. Gvidoning asosiy vaqti korparatsiyani proektlarini yaratishga ketardi bu esa unga yoqmasdi. Chunki uning Python dasturlash tilini rivojlantirishga vaqti qolmayotgandi. Shunda u o`ziga tilni rivojlantirishga imkoniyat yaratib bera oladigan homiy izladi va uni o`sha paytlarda endi tashkil etilgan BeOpen firmasi qo`llab quvvatladi. U CNRI dan ketdi, lekin shartnomaga binoan u Python 1.6 versiyasini chiqarib berishga majbur edi. BeOpen da esa u Python 2.0 versiyani chiqardi. 2.0 versiyasi bu oldinga qo`yilgan katta qadamlardan edi. Bu versiyada eng asosiysi til va interpretatorni rivojlanish jarayoni ochiq ravishda bo`ldi.
Shunday qilib 1.0 versiyasi 1994-yil chiqarilgan bo`lsa, 2.0 versiyasi 2000-yil, 3.0 versiyasi esa 2008-yil ishlab chiqarildi. Hozirgi vaqtda uchinchi versiyasi keng qo`llaniladi.
|
| |
Adabiyotlar - Python dasturlash tili haqida

|
Python dasturlash tili haqida
|
bet | 15/15 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #142837 |
Bog'liq ERGASHEVA DILRABOXON PPAdabiyotlar
Karimov I. A. Barkamol avlod orzusi //Nashr uchun mas`ul T. Risqiyev.-T.: “Sharq” nashriyoti—matbaa konserni, 1999.-184 b.
O`zbekiston Respublikasi “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” // Barkamol avlod- O`zbekiston taraqqiyotining poydevori.-T.: “Sharq” nashriyoti—matbaa konserni, 1997. –B. 31-61.
Дмитрий Мусин. Самоучитель Python. 2015 г
К.Ю. Поляков, В.М. Гуровиц. Язык Python в школьном курсе информатики – М.: Издательский дом МЭИ, 2011. – 424.
Г.Россум, Ф.Л.Дж.Дрейк, Д.С.Откидач. Язык программирования Python
К.Ю. Поляков, Е.А. Еремин. Информатика, 10 класс.
Марк Лутц. Программирование на Python. 1995г.
Девид Бизли. Python -Санкт-Петербург: МЭИ, 2008. – Часть III.
Сергей Лебедев. Модули и пакеты
Прохоренок Н.А. Python.Самое необходимое. – Санкт-Петербург: БХВ-Петербург, 2011, –416 с.
Internet manbalari manzili
www.python.org
www.uhlib.ru
ww.dasturchi.uz
|
| |
If- shart operatori - Python dasturlash tili haqida

|
Python dasturlash tili haqida
|
bet | 9/15 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #142837 |
Bog'liq ERGASHEVA DILRABOXON PPIf- shart operatori.
If operatori shartni tekshirish uchun ishlatiladi. Pythonda shart operatorini bir necha xil ko`rinishi mavjud:
if (mantiqiy ifoda):- shart operatorining bu ko`rinishi mantiqiy ifoda rost bo`lgan holda qandaydir kod bajarilishi uchun ishlatiladi.
if (mantiqiy ifoda):…else-shart operatorining bu ko`rinishida mantiqiy ifoda rost bo`lsa, birinchi ifodalar bloki bajariladi(bu blok “if-blok” deb nomlanadi), aks holda keyingi ifodalar bloki bajariladi(bu blok “else-blok” deb nomlanadi).
if (mantiqiy ifoda):…elif(mantiqiy ifoda):…else- shart operatorining bu ko`rinishida oldingi shart yolg`on bo`lganda keyingi shart tekshiriladi. Bu ifoda o`zida ikkita bir-biriga bog`liq bo`lgan if else-if else ifodani bir ifodada if elif else saqlaydi. Bu dasturni o`qishni osonlashtiradi.
If operatoriga misol:
Natija
Kiritilgan sonning juft toqligini aniqlash:
Natija:
Kiritilgan sonni musbat manfiyligini aniqlash:
Natija:
If opreratorini pythonda nafaqat shart operatori sifatida balki tanlash opretori (switch) sifatida ham qo`llash mumkin. Masalan:
|
| |
Windows operatsion tizimiga

|
Windows operatsion tizimiga
|
bet | 5/15 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #142837 |
Bog'liq ERGASHEVA DILRABOXON PPWindows operatsion tizimiga o'rnatish uchun www.python.org/downloads web sahifasiga o'tamiz va u yerdan oxirgi python versiyasini yuklab olamiz. Pythonni o'rnatish odatiy dasturlarni o'rnatish kabi kechadi. Hech qanday qiyin joyi yo'q.
1.1.1-chizma. Python dasturining o`rnatiluvchi fayli.
Python dasturlash tilining o`rnatuvchi paketini ustiga sichqoncha ko`ratkichini 2 marta bosamiz va bizga quyidagi oyna hosil bo`ladi.
1.1.2-chizma. Python dasturini o`rnatishni boshlashni ko`rsatuvchi oyna.
Bu yerda Install for all users-barcha foydalanuvchilar uchun. Install just for me- faqat siz uchun, agar buni tanlab istalyatsiya qilsak ya’ni o`rnatsak Windows Vista operatsion sistemasida xatolik yuz beradi va dastur ishlamaydi. Shuning uchun Install for all users ni tanlaganimiz maqul. Keyin next tugmasi bosamiz.
1.1.3-chizma. Python dasturini o`rnatilish joyini ko`rsatish oynasi.
Bu yerda esa Python dasturlash tilini qayerda o`rnatilishi ko`rsatilayapti.
1.1.4-chizma. Python dasturini o`rnatilish jarayoni.
Python o`rnatilyapti va bir necha sekunddan so`ng quyidagi oyna namoyon bo`ladi:
1.1.5-chizma. PIP kutubxonasini qo`shish jarayonida hosil boladigan oyna.
Bunda Console rejimida dastur ishga tushib pip kutubxonasini qo`shadi.
1.1.6-chizma. Python dasturini o`rnatish tugallanganligi haqidagi muloqot oynasi.
Va dasturni o`rnatish muofaqqiyatli tugallandi.
II-BOB.PYTHON TILI SINTAKSISI, ASOSIY OPERATORLARI.
Python tili sintaksisi o`zi kabi sodda
Satr oxiri instruksiyaning oxiri hisoblanadi (nuqta vergul shart emas)
Har bir qator boshidagi bo`sh joy(отступ) muhim ahamiyatga ega. Kiritilgan amallar bo`sh joylarning kattaligiga qarab bloklarga birlashadi. Bo`sh joy istalgancha bo`lishi mumkin asosiysi bitta kiritilgan blok chegarasida bo`sh joy bir xil bo`lishi kerak. Noto`g`ri qo`yilgan bo`sh joylar xatolik yuz berishiga olib kelishi mumkin. Bitta probel bilan bo`sh joy hosil qilish yaxshi qaror emas uni o`rniga to`rtta probel yoki Tab belgisini ishlatish kerak.
Pythonga kiritilgan amallar bir xil shablonda yoziladi. Bunda asosiy amal ikki nuqta bilan tugatiladi va uning orqasidan kiritilgan blok kodi ham joylashadi. Odatda, asosiy amalning ostidagi satr bo`sh joy bilan ajratiladi.
|
| |
Python dasturlash tili imkoniyatlari

|
Python dasturlash tili imkoniyatlari
|
bet | 4/15 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #142837 |
Bog'liq ERGASHEVA DILRABOXON PPPython dasturlash tili imkoniyatlari
Python – bu o'rganishga oson va shu bilan birga imkoniyatlari yuqori bo'lgan oz sonlik zamonaviy dasturlash tillari qatoriga kiradi. Python yuqori darajadagi ma'lumotlar strukturasi va oddiy lekin samarador obyektga yo'naltirilgan dasturlash uslublarini taqdim etadi.
Pythonning o'ziga xosligi
Oddiy, o'rganishga oson, sodda sintaksisga ega, dasturlashni boshlash uchun qulay, erkin va ochiq kodlik dasturiy ta'minot.
Dasturni yozish davomida quyi darajadagi detallarni, misol uchun xotirani boshqarishni hisobga olish shart emas.
Ko'plab platformalarda hech qanday o'zgartirishlarsiz ishlay oladi.
Interpretatsiya(Интерпретируемый) qilinadigan til.
Kengayishga (Расширяемый) moyil til. Agar dasturni biror joyini tezroq ishlashini xoxlasak shu qismni C yoki C++ dasturlash tillarida yozib keyin shu qismni python kodi orqali ishga tushirsa(chaqirsa) bo'ladi.
Juda ham ko'p xilma-xil kutubxonalarga ega.
xml/html fayllar bilan ishlash
http so`rovlari bilan ishlash
GUI(grafik interfeys)
Web ssenariy tuzish
FTP bilan ishlash
Rasmli audio video fayllar bilan ishlash
Robot texnikada
Matematik va ilmiy hisoblashlarni programmalash
Pythonni katta proyektlarda ishlatish mumkin. Chunki, uni chegarasi yo`q, imkoniyati yuqori. Shuningdek, u sodda va universalligi bilan programmalash tillari orasida eng yaxshisidir.
Python dasturlash tilini o`rnatish.
Agar siz biror GNU/Linux distributivini ishlatayotgan bo'lsangiz ko'p xollarda sizning tizimingizda python o'rnatilgan bo'ladi. Buni tekshirib ko'rish uchun terminalingizdan quyidagi buyruqni ishga tushirib ko'ring. python -V
Agar sizda Python 3.4.3 yozuvi yoki shunga o'xshash yozuv hosil bo'lsa unda hammasi joyida.
|
| |
Amallar bajarilish ketma-ketligi

|
Amallar bajarilish ketma-ketligi
|
bet | 8/15 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #142837 |
Bog'liq ERGASHEVA DILRABOXON PPAmallar bajarilish ketma-ketligi
2 + 3 * 4 ifodada qaysi amal birinchi bajariladi: qo'shishmi yoki ko'paytirish?
Matematika fanida ko'paytirish birinchi bajarilishi ko'rsatilgan. Demak, ko'paytirish operatori qo'shish operatoriga qaraganda katta prioritetga(muhimlik darajasiga) ega. Quyidagi jadvalda Python operatorlari prioriteti ko'rsatilgan. Bunda yuqoridan pastga qarab Python operatorlari prioriteti oshib boradi. Bu shuni anglatadiki, ixtiyoriy ifodada Python oldin eng quyidagi operatorlarni hisoblaydi va keyin esa yuqoridagilarini. Amaliyotda esa amallarni qavslar bilan aniq ajratish tavsiya etiladi. Bu dastur kodini oson o'qishga yordam beradi.
Operator
|
Izoh
|
Lambda
|
lambda ifoda
|
Or
|
Mantiqiy 'yoki'
|
And
|
Mantiqiy 'va'
|
Not x
|
Mantiqiy 'emas'
|
in, not in
|
Tegishlilikni tekshirish
|
is, is not
|
Bir xillikni tekshirish
|
<, <=, >, >=, !=, ==
|
Taqqoslash
|
|
|
'yoki' bit operatori
|
^
|
'shartlik yoki' bit operatori
|
&
|
'va' bit operatori
|
<<, >>
|
Surilishlar
|
+, –
|
Qo'shish va ayirish
|
*, /, //, %
|
Ko'paytirish, bo'lish, qoldiqsiz bo'lish va qoldiqlik bo'lish
|
+x, -x
|
Musbat va manfiy
|
~x
|
'emas' bit operatori
|
**
|
Darajaga ko'tarish
|
x.attribute
|
Atributga link
|
x[index]
|
Indeks bo'yicha murojat
|
x[index1:index2]
|
Kesib olish
|
f(argumentlar …)
|
Funksiyani chaqirish
|
(ifoda, …)
|
Kortej (Связка или кортеж)
|
[ifoda, …]
|
Ro'yxat (Список)
|
{kalit:qiymat, …}
|
Lug'at (Словарь)
|
1.2.2-chizma. Python operatorlari prioriteti.
Bu jadvalda bir xil prioritetga ega bo'lgan operatorlar bir qatorda joylashgan. Misol uchun '+' va '-'.
Hisoblash tartibini o'zgartirish
Ifodalarni o'qishni osonlashtirish uchun qavslarni ishlatish mumkin. Misol uchun, 2 + (3 * 4) ni tushunish oson operatorlar prioriteni bilish lozim bo'lgan 2 + 3 * 4 ifodadan ko'ra. Qavslarni o'ylab ishlatish kerak. Ortiqcha qavslarni ishlatishdan saqlaning. Misol uchun: (2 + (3 * 4)).
Qavslarni ishlatishni ya'na bir afzalligi hisoblash tartibini o'zgartirish imkonini beradi. Misol uchun, qo'shish amalini ko'paytirish amalidan birinchi bajarish kerak bo'lsa, quyidagicha yozish mumkin:
(2 + 3) * 4.
|
| |
Bir nechta maxsus holatlar

|
Bir nechta maxsus holatlar
|
bet | 6/15 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #142837 |
Bog'liq ERGASHEVA DILRABOXON PPBir nechta maxsus holatlar
Bazan bir nechta amalni bitta satrga nuqtali vergul bilan ajratgan holda yozish mumkin.
a = 1; b = 2; print(a, b)
|
Buni ko`p ham qo`llamang! Yaxshisi bunday qilmang, o`qishga noqulay.
if (a == 1 and b == 2 and
c == 3 and d == 4):
print('spam'*3)
|
Kalit so`zlar
False – yolg`on.
True - rost.
None - “bo`sh” obyekt.
and – mantiqiy VA amali.
with / as – konteks menejeri.
break –tsikldan chiqish.
class – metod va atributlarda iborat.
continue – tsikldan keyingi iteratsiyaga o`tish.
def – funksiyani aniqlash.
del – obyektni yo`qotish.
elif – aks holda, agar.
else – for/else yoki if/elsega qarang.
for – for tsikli.
from – moduldan bir nechta funksiyani import qilish.
if - agar.
.
O`zgaruvchilar
Biror ma'lumotni saqlash va uning ustida turli amallarni bajarish uchun bizga o'zgaruvchilar yordam beradi. O'zgaruvchining qiymati, o'z nomi bilan aytib turibdiki, o'zgarishi mumkin. Unda xohlagan qiymatni saqlash mumkin. O'zgaruvchilar kompyuter xotirasidagi joy bo'lib, u yerda siz biror ma'lumotni saqlaysiz. O'zgaruvchining konstantadan farqi, o'zgaruvchiga dastur ishlashi davomida (run time) murojaat qilib, uning qiymatini o'zgartira olamiz. Konstantaga esa oldindan ma'lum bir qiymat beriladi va bu qiymatni o'zgartirib bo'lmaydi.
O'zgaruvchilarni nomlashda quyidagi qoidalarga amal qilish kerak:
O'zgaruvchining birinchi belgisi alifbo harfi (ASCII simvollari katta va kichik registrda ) yoki “_” (ostki chiziq) simvoli bo'lishi mumkin.
O'zgaruvchilarning qolgan qismi harflardan (ASCII simvollari katta va kichik registrda), “_" (ostki chiziq) simvoli va raqamlardan(0-9) tashkil topishi mumkin.
O'zgaruvchilar nomlashda katta va kichik registrlar farqlanadi. Masalan, myname va myName – bular boshqa-boshqa o'zgaruvchi hisoblanadi.
O'zgaruvchilarni to'g'ri nomlashga misollar: i, _my_name, name_23, a1b2_c3
O'zgaruvchilarni noto'g'ri nomlashga misollar: 2things, ' ', my-name, >a1b2_c3 va “o'zgaruvchi qo'shtirnoqda"
|
| |
Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin - bet 53

- ikinci kateqoriya – görülən işlər istehsalat faktorlarının buraxılabilən qatılıq həddi
çərçivəsində aparılır. Bütün normalar sanitar normaları həddindədir;
- üçüncü kateqoriya – nisbətən əlverişli olmayan istehsalat əhatəsinin işçilərə təsirindən
onların halı pisləşir. Əmək göstəriciləri azalır;
- dördüncü kateqoriya – tam əlverişli olmayan istehsalat əhatəsi təsirində insanlarda
patoloji dəyişikliyə qədər hal yaranır. İnsanda iş qabiliyyəti pozulur;
- beşinci kateqoriya – iş gününün axırında insan orqanizmində görülən işin və mühitin
təsirindən patoloji dəyişikliklər yaranır;
- altıncı kateqoriya – iş şəraitinin təsirindən insanda iş həftəsi ərzində beşinci
kateqoriyadakıdəyişikliklər yaranır.
Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin - bet 52

burada
τ
s
– əməliyyatın yerinə yetirilməsi üçün lazım olan vaxt;
P
1i
– birinci operator S əməliyyatını yerinə yetirərkən edə biləcəyi i tipli səhvin ehtimalı;
P
2i
– ikinci operator S əməliyyatını yerinə yetirərkən edə biləcəyi i tipli səhvin ehtimalı;
N – əməliyyatların sayı;
n – səhvlərin sayıdır.
Operator işinin etibarlılığına ətraf mühitin böyük təsiri olur. Etibarlılığı artırmaq
məqsədilə, operator üçün normal iş şəraitinin yaradılması vacibdir.
MİS-də iş şəraitinə təsir edən daha bir faktor antropometrik xarakterdir (AX). Burada,
əsasən, insan bədəninin və onun ayrı-ayrı hissələrinin ölçülərilə iş yerinin, konstruksiya və
maşının idarə orqanlarının ölçüləri arasında olan əlaqə öyrənilir.
Son vaxtlara qədər, hər hansı bir yeni texnika layihə edilərkən, yalnız onun məhsuldarlığı,
etibarlılığı və iqtisadi cəhətdən əlverişliliyi nəzərə alınırdı.
İnsanın istehsalatda rolunun artması, onun hərtərəfli inkişafı təkcə iqtisadi göstəricilərin
yox, həmçinin sosial effektivliyin bu və ya digər layihədə nəzərə alınmasını məcburən tələb edir.
İnsan tərəfindən idarə edilən və ya nəzarət edilən maşın və ya hər hansı bir texnoloji proses,
qabaqcadan onun fəaliyyətinin xüsusiyyətini, faktiki iş şəraitinin göstəricilərini müəyyən edir.
Bu şəraitdə işin mürəkkəblik və ağırlıq dərəcəsi müvafiq olaraq aşağıdakılarla müəyyən edilir:
1. İnsan bədəninin və ayrı-ayrı bədən üzvlərinin ölçüsünün iş yeri konstruksiyasına və
ölçüsünə, idarə orqanlarına və c. uyğunluğu;
2. Fiziki şərait, əl və ayaq hərəkətlərinin trayektoriyası və sürətinin insanın fiziki imkanına
uyğunluğu;
3. İşin mürəkkəbliyinin işçinin iş təcrübəsi və qabiliyyəti ilə uyğunluğu;
4. Daxil olan informasiyanın həcmi, sürəti və strukturası ilə insanın bacarığı arasında
uyğunluq.
İşləyən işçilərin sayından asılı olaraq, iş yeri fərdi və kollektiv olur. Adətən, iş yeri oturaq,
ayaq üstə və oturaq – ayaq üstə olur.
Erqonomik tələblər istehsal avadanlığının elə elementlərinə verilir ki, həmin elementlərlə
insan avadanlığın quraşdırılması, istismarı, təmiri və nəqli vaxtı bilavasitə əlaqədar olur. İstehsal
avadanlığına ümumi erqonomik tələblər dövlət standartı ilə müəyyən edilir. Bu tələblər, əsasən,
insanların iş yerlərinə, iş yerlərindəki idarəetmə orqanlarına və informasiyanı əks etdirən
vasitələrə olan erqonomik tələblər məcmusudur.
Vakolat va mas’uliyat - Industrial iqtisodiyot

Vakolat va mas’uliyat
|
Vakolat - bu buyruq berish uchun berilgan huquq Mas’uliyat esa buning aksi. Qaerda vakolat berilgan bo‘lsa, o‘sha erda mas’uliyat vujudga keladi.
|
Intizom
|
Intizom rahbar bilan xodim o‘rtasida o‘zaro hurmatni, quloq solishni talab qiladi. shartnomalarning so‘zsiz bajarilishini taqozo etadi.
|
Yakkaboshlik
|
Xodim bevosita boshlig‘idan buyruq olishi kerak.
|
Yo'nalishning bir xilligi
|
Yagona maqsad doirasida faoliyat ko‘rsatayotgan har bir guruh, Yagona reja asosida ishlashi va bitta rahbarga ega bo‘lishi kerak.
|
Shaxsiy manfaatlarni umumiy manfaatga bo'ysundirish
|
Alohida xodim yoki guruhning manfaatlari bir-biriga zid kelmasligi kerak.
|
Xodimlarni taqdirlash
|
Xodimlarning ishonchini qozonish va ularning hamdardligini oshirish uchun ularga adolat yuza-sidan barcha mehnatiga haq to‘lash lozim.
|
Markazlashish
|
Hamma o‘z o‘rnida bo‘lishi va o‘z burchini ado etishi lozim.
|
Boshqaruvdagi ierarxiya
|
Bunda quyi daraja yuqoridan nazorat qilinadi va yuqoriga bo‘ysunadi.
|
Tartib
|
Hamma o‘z o‘rnida bo‘lishi va o‘z burchini ado etishi lozim.
|
Adolat
|
Tashkilotda adolatning xukm surishi - bu qonunning ustuvorligi bilan raxmdillikning uyg‘unlashuvi.
|
|