nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
a)
b) - Ma’lumotlar. Rеjа

a)
b)
– rasm.
Shu maqsadda g’altak chulg’amlari
sodda bifilyar, ya’ni simni ikki buklab o’rash, ikki qavatli ketma – ket bifilyar o’ramli (qarshiligi 100 – 300 Ω gacha bo’lgan o’lchovlarda) va parallel – bifilyar o’ramli (yuqori Omli o’lchovlarda) usulida yasaladi. (8.3 - rasm).
– rasm.
Elektr qarshiligining o’lchovi sifatida
qarshiliklar magazini ham ishlatiladi. Qarshliklar magazini zarur miqdordagi qarshiliklar olish va tanlash uchun mo’ljallangan qurilmadir. Hozirgi paytda ishlatiladigan qarshiliklar magazini yordamida
10-2Ω dan
1010Ω gacha bolgan qarshiliklarni kerakli qiymatlarini olish mumkin.Qarshiliklar magazini aniqligi bo’yicha
0.01; 0.02; 0.05; 0.1; 0.2; 0.5; 1 klasslariga bo’linadi
va ular yuqori Om li
(10Ω ? 103Ω), past
Om li
(0.03Ω ? 10Ω), o’zgarmas va o’zgaruvchan tok chastotalari
(50Hz –70 ķHz) uchun mo’ljallangan bo’ladi. Qarshiliklar magazini nafaqat o’lchov
sifatida, balki tok va kuchlanishlarni rostlash uchun ham reastat sifatida ishlatiladi.
Xuddi qarshilik o’lchovlari kabi ayrim g’altaklar ko’rinishida yoki magazinlar ko’rinishida yasalishi mumkin. Ularga qo’yiladigan talablar quyidagilardan iborat: induktivlik vaqt o’tishi bilan o’zgarmasligi kerak, aktiv qarshiligining kichik bo’lishi hamda induktivlik qiymatining undan o’tayotgan tok qiymatiga va atrof muhit haroratiga bog’liq bo’lmasligi kerak. Shuning uchun ham chulg’am izolatsion material (odatda, plastmassa yoki chinni) dan yasalgan karkasga o’raladi (8.4 – rasm).
AVARIYa VAZIYaTLARIDAGI XAVFSIZLIK TALABLARI

|
AVARIYa VAZIYaTLARIDAGI XAVFSIZLIK TALABLARI
|
bet | 26/41 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 258,5 Kb. | | #155392 |
Bog'liq 3. Amaliy mashg`ulotlarAVARIYa VAZIYaTLARIDAGI XAVFSIZLIK TALABLARI
33. Ish joyida avariya vaziyatlari yuzaga kelgan vaqtda frezalovchi quyidagilarga majbur:
33.1. stanokni o'chirish va ish rahbariga voqea haqida xabar berish.
33.2. yong'in ro'y berganda, mavjud bo'lgan o't o'chirish vositalari bilan o'chirishga kirishish, shu bilan bir vaqtda yong'indan saqlash xizmatini chaqirish, o'tni o'chirish uchun yonish jarayonini to'xtatadigan vositalar (suv, kimyoviy o't o'chirish vositalari, qum) ni qo'llash zarurligini yodda tutish kerak;
33.3. jabrlanganlar bo'lsa, jabrlanganning hayoti va sog'ligiga xavf soluvchi xavfli omillarning organizmga ta'sirini yo'qotish (elektr toki ta'siridan ozod qilish, yonib turgan kiyimni o'chirish va boshqalar), uning ahvolini baholash.
33.4. jabrlangan kishini qutkarish uchun shoshilinch tartibda zarur bo'lgan choralarni ko'rish (nafas olish yo'llarini tiklash, sun'iy nafas berish, yurakka tashqi massaj qilish, qon ketishini to'xtatish, bog'lam qo'yish va shu kabilar).
33.5. tibbiy tez yordamni chaqirish, yoxud jabrlangan kishini yaqin atrofdagi davolash muassasasiga transportda yetkazish choralarini ko'rish;
33.6. voqea yuz bergan joyda imkon boricha vaziyatni saqlab turish.
ISh TUGAGANDAN KEYINGI XAVFSIZLIK TALABLARI
34. Stanokni o'chirish va elektryuritgichni elektr tarmoqdan uzish.
35. Ish joyini tartibga keltirish: stanokdan qirindilarni olib tashlash, iflosliklardan tozalash, stanokning ishqalanuvchi qismlarini artish va moylash.
36. Asboblarni ular uchun ajratilgan joyga olib qo'yish.
37. Maxsus kiyim va poyabzallarni shkafga yoki maxsus jihozlangan xonaga olib qo'yish.
38. Smenali ishda ish joyini smenachiga belgilangan tartibda topshirish.
39. Ish jarayonida aniqlangan barcha nosozliklar haqida ustaga xabar berish.
40. Yuz, qo'llarni iliq suvda sovunlab yuvish yoki dush qabul qilish.
8-Amaliy mashg’ulot
Silliqlovchi uchun ishchi joyidagi yo’riqnomalar bo’yicha talablar
Reja:
1. Xavfsizlikning umumiy talablari.
2.Ish boshlashdan oldingi xavfsizlik talablari
3.Ish vaqtidagi xavfsizlik talablari
4.Avariya vaziyatlardagi xavfsizlik talablari
5.Ish tugagandan keying xavfsizlik talablari
|
| |
Kuchlanish bo’lgichi - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 31/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1)Kuchlanish bo’lgichi. Kuchlanish bo’lgichi masshtabli o’zgartkichlar qatoriga kiradi va ular yordamida o’zgarmas tok potensiometrining yuqori o’lchash chegarasi kengaytiriladi 9.3 – rasmda KB – 1 (DN – 1) turidagi kuchlanish bo’lgichining elektr sxemasi keltirilgan.
- rasm
x
Kuchlanish bo’lgichi 4 – ta aktiv qarshilikdan iborat bo’lib, umumiy qarshiligi 100 kΩ, “X” qismalariga noma’lum kuchlanish ulanadi. Potensiometr bilan bu noma’lum kuchlanishning bir ulushi U ' , ya’ni “+” qismasi bilan ikkinchi bo’lish koeffitsienti ko’rsatilgan qisma 1 orasida kuchlanish pasayishi o’lchanadi. O’lchanuvchi kuchlanish quyidagi ifodadan hisoblash yo’li bilan topiladi:
Ux=Uk (Rδ/R)=KUk ,
bu yerda: Rδ – 100kΩ bo’lgich qarshiligi;
R – 200, 800, 1000, 10000Ω qiymatlariga teng bo’lishi mumkin;
K – bo’lish koeffitsienti;
Uk – potensiometr shkalasidan olinadigan qiymat.
Shuni aytib o’tish kerakki, kuchlanish bo’lgichlarining qo’llanilishi o’lchanuvchi manbadan quvvat sarf bo’lishiga olib keladi.
O’lchash transformatorlari. O’lchash tok va kuchlanish transformatorlari yuqori o’zgaruvchan tok va kuchlanishni oddiy asbob bilan o’lchab bo’ladigan, nisbatan kichik tok va kuchlanishlarga o’zgartiririshda ishlatiladi.
O’lchash tok va kuchlanish transformatorlarining ulanish sxemasi 9.4a– rasmda ko’rsatilgan.
– rasm.
O’lchash tok transformatorida Ii>I, W2 bo’lib, o’zgaruvchan tok zanjirlarida ishlatiladigan asboblarning o’lchash diapazonini kengaytirishda ishlatiladi. Tok transformatorining birlamchi toki IiH 1 – 4000 A gacha bo’lgan chegarada, ikkilamchi I2 nom toki 1; 2; 2.5; 5 A bo’lishi mumkin.
O’lchash tok transformatorlarining haqiqiy transformatsiya koeffitsiyenti
birlamchi I1
tokini ikkilamchi tok I2
ga nisbatidan topiladi
KI I
, lekin u har
I1
2
xil nagruzkalar uchun o’zgaruvchan miqdordir.
|
| |
Vaqt intervalini o’lchovchi raqamli asbob

|
Vaqt intervalini o’lchovchi raqamli asbob
|
bet | 58/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаVaqt intervalini o’lchovchi raqamli asbob.
17.7-rasm.
SCHIG - stabil chastotali impulslar generatori,
EK - elektron kalit
TG - trigger
H - hisoblagich.
17.7-rasmda ko’rsatilgan asbob ketma-ket hisob metodiga asoslangan siklik rejimda ishlaydigan vaqt intervalini o’lchovchi asbobdir.
Sxemani ishga tushirish triggerni, hisoblagichni “0” xolatga qo’yishdan boshlanadi.Trigger “start” impulsi berilganda kalit (EK) ochiladi, shu momentdan stabil chastotali impulslar generatoridan f0 - chastotali impulslar hisoblagich (IH) ga o’ta boshlaydi. “Stop” impulsi berilishi bilan trigger boshlang’ich holatiga qaytadi va kalit uziladi,ya’ni yoniq xolatiga keladi va hisoblagichga impulslar o’tishi to’xtaydi.
Kalit ochiq bo’lgan holatida undan o’tgan impulslar soni N=tx/T0 (T0=1/f0), yoki tx=N/f0 ga teng.
Albatta, bu asbobning o’ziga xos afzallik tomonlari ham bor va kamchiliklardan ham xoli emas.Kamchiligi shundan iboratki, kvantlash xatoligi T0 va tx larga bo’lib, T0 /tx qanchalik kichik bo’lsa, xatolik ham shunchalik kam bo’ladi. Bundan xatolik f0 ga bog’liq: “start”, “stop” impulslarini aniq berilmasligidan kelib chiqadigan xatolikdir.
Raqamli vaqt-impulsli vol’tmetrlar.
a)
b)
17.8-rasm.
O’lchanadigan kuchlanish solishtiruvchi qurilmaning bir uchiga beriladi (17.8-rasm). Sxemaning ishlashi boshqaruvchi blok (BB) orqali boshqariladi, ya’ni o’lchash siklining boshlang’ich t0 momentida u kompensatsion kuchlanish generatorini ishga tushiradi, xuddi shu momentda elektron kalit (EK) ochiladi. Kompensatsiyalovchi kuchlanish generatori (KKG)dan chiziqli o’zgaruvchan kuchlanish solishtiruvchi qurilmaning ikkinchi uchiga beriladi. Qachonki, chiziqli o’zgaruvchan kuchlanish UK o’lchanadigan kuchlanish UX ga tenglashsa kalit uziladi va hisoblagichga impulslar generatori orqali (aniq T0 chastotali) impulslar o’tishi to’xtaydi. Kalit ochiq vaqt mobaynida, ya’ni tx vaqt ichida (17.8.b-rasm) hisoblagichdan olingan impulslar soni bo’yicha noma’lum (o’lchanadigan) kuchlanish quyidagicha aniqlanadi:
UX = ktx= kNT0 ,
bu yerda K-chiziqli o’zgaruvchan kuchlanishning o’zgarishini xarakterlovchi koeffitsient; T0 – impulslar generatori (IG) ishlab beruvchi impulslar.
|
| |
Analogli asboblar - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 12/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаAnalogli asboblar. Analogli asboblarda ularning ko’rsatishi o’lchanadigan kattalikning uzluksiz o’zgarish funksiyasiga bog’liq bo’ladi.
Analogli asboblar yuqori tezkorlikka ega, bundan tashqari asbobning ko’rsatishi bo’yicha o’lchanadigan kattalikning o’zgarishi (raqamliga qaraganda) psixologik jihatdan oson qabul qilinadi (kuzatiladi). Lekin, analogli (asosan strelkali) asboblarning aniqligi uning shkalasi bo’yicha kuzatish xatoligi bilan cheklanadi (xatolik odatda 0.05-1% dan kichik bo’lmaydi).
Raqamli asboblar. Raqamli o’lchash asbobi deb, o’lchash borasida uzluksiz o’lchanadigan kattalikning natijasi raqamli qayd etish qurilmasida yoki raqamlarni yozib boruvchi qurilmada diskret tarzda o’zgartirilib, indikasiyalanadigan asboblarga aytiladi.
Raqamli asboblar, diskret o’lchash usuliga asoslangan bo’lib, asbobning ko’rsatishi raqam ko’rinishida bo’ladi, shu sababli ularning ko’rsatuvlari osongina qayd qilinadi, ularni EHM ga kiritish juda qulay.
Elektr o’lchash asboblarini qayd qiluvchi, o’ziyozar, bosmalovchi, integrallovchi va jamlovchi turlari ham mavjud.
Qayd qiluvchi elektr o’lchash asboblarda – ko’rsatuvlarni yoki diagrammali qog’ozda yozib olish yoki raqamli tarzda qayd etish ko’zda tutiladi.
Integrallovchi elektr o’lchash asboblari – berilgan (o’lchanadigan) kattalikni vaqt bo’yicha yoki boshqa mustaqil o’zgaruvchi ko’rsatkich bo’yicha integrallash xususiyatiga ega. Bunga misol qilib elektr energiya hisoblagichini ko’rsatish mumkin.
Jamlovchi elektr o’lchash asboblarda – ko’rsatishlar turli kanallar orqali berilgan ikki yoki bir necha kattaliklarning yig’indisi bilan funksional bog’langan bo’ladi. Bunga bir necha generatorlar quvvati yig’indisini o’lchash uchun mo’ljallangan vattmetrlar misol bo’la oladi.
O’lchash asboblari ishlatilishi xususiyatiga ko’ra, ko’chma va ko’chirib yuritilmaydigan (statsionar) asboblarga bo’linadi.
O’lchanadigan kattalik turiga qarab, elektr o’lchash asboblari ampermetr, vol’tmetr, vattmetr, ommetr, fazometr, chastotomer va shu kabi asboblarga bo’linadi.
|
| |
Raqamli ommetr - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 59/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа Raqamli ommetr.
17.9-rasm.
17.9 – rasmda ko’prikli sxema bo’yicha ishlangan raqamli ommetr ko’rsatilgan.Ommetrda boshqarish bloki (BB) yordamida solishtirish qurilmasidan olinadigan signal Ra, Rb qarshiligi orqali ko’prik muvozanat xolatiga keltiriladi va kodga o’zgartiriladi. Bundan tashqari BB ko’prikning o’lchash chegarasini Rb- qarshiligi orqali avtomatik tarzda boshqaradi.
Ko’prikli ommetrning xatoligi rezistorlarning qarshiligiga, solishtirish qurilmasining sezgirligiga va diskretlash momentiga bog’liq.Ko’prikli sxema bo’yicha ishlangan ommetrlarning aniqligi 0,01% ga teng bo’lib, yo’l qo’yilishi mumkin bo’lgan asosiy xatolik ±[0,02 ? 0,05((RK/RX -1)] dan to ±[0,5 ? 0,1(RK/RX
-1)] gacha bo’lib, ulash vaqti ishni tashkil etadi.
Nazorat sinov savollari
1. Rаqаmli dеb qаndаy o‘lchаsh аsbоbigа аytilаdi?
Rаqаmli o‘lchаsh аsbоblаri qаysi jihаtlаri bo‘yichа klаssifikаsiyalаnаdi?
Аnаlоg-rаqаmli o‘zgаrtkichining vаzifаsi nimаdаn ibоrаt?
Rаqаmli o‘lchаsh аsbоbining umumlаshgаn strukturа sxеmаsini chizing vа hаr bir blоkining funksiyasini tushuntiring?
Rаqаmli o‘lchаsh аsbоblаri qаndаy аsоsiy qismlаrdаn tаshkil tоpаdi?
Rаqаmli аsbоblаr yordаmidа qаndаy kаttаliklаrni o‘lchаsh mumkin?
Rаqаmli vаqt-impul’sli vоl’tmеtrni sxеmаsini chizib, ishlаshini (vаqtli diаgrаmmаsi bilаn) tushuntiring?
Vаqtli pаrаmеtrlаrni o‘lchаshdа ishlаtilаdigаn qаndаy rаqаmli аsbоblаrni bilаsiz?
Vаqt intеrvаlini o‘lchаshdа ishlаtilаdigаn аsbоbning tuzilishini, ishlаshini tushuntiring?
Rаqаmli chаstоtоmеr, sxеmаtik tuzilishi vа u yordаmidа chаstоtа qаndаy
o‘lchаnаdi?
Rаqаmli o‘lchаsh аsbоblаri qаndаy аfzаlliklаrgа egа?
|
| |
Vaqtli parametrlarni o’lchashda ishlatiladigan raqamli asboblar

|
Vaqtli parametrlarni o’lchashda ishlatiladigan raqamli asboblar
|
bet | 57/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаVaqtli parametrlarni o’lchashda ishlatiladigan raqamli asboblar.
Raqamli chastotomer.
17.5-rasm.
F - noma’lum kuchlanishni bir qutbli impulslarga o’zgartiruvchi (shakllanuvchi) qurilma; EK - elektron kaliti; IH - impulslar hisoblagichi; TG - trigger; IG - impulslar generatori; RKQ-raqamli qayd qiluvchi qurilma; CHB - chastota bo’lgichi.
F - qurilmaga noma’lum chastotali kuchlanish beriladi va uning chiqishida olinadigan signal kalit orqali hisoblagichga o’tadi. Kalitni holati TG ga beriladigan impuls orqali boshqariladi.Bu impulslar davomiyligi esa chastota bo’lgichi orqali belgilanadi va shu Δt vaqt oralig’ida (ichida), ya’ni kalit ochiq holatida
hisoblagichga o’tgan impulslar soni N bo’yicha noma’lum chastota quyidagicha aniqlanadi
fx =N/ t
Raqamli chastotomerni yaxshi tomoni shundaki,avvalo asbobni ko’rsatishi f2 ga proporsional va bunday asbob yordamida chastota (10MHz gacha diapazonda); 0,1Hz - 1MHz diapazonda davr va 10 mks dan to 10 s gacha bo’lgan vaqt intervalini o’lchash mumkin.
Raqamli fazometr.
a)
b)
17.6-rasm.
Ux1 va Ux2 kuchlanishlari orasidagi faza farqi vaqt intervali tx ga o’zgartiriladi .F1 va F2 lar yordamida Ux1 va Ux2 lar noldan o’tgan momentida “start” va “stop” impulslarini ishlab beradi, hamda VIAB (vaqt intervalini ajratuvchi qurilma(bloki) impulslar seriyasidan faqat ikkita impuls ajratadi.Mana shu impulslar orasidagi vaqt intervali o’lchanadi va asbobning ko’rsatishi quyidagicha ifodalanadi
N= tx / T0 = tx f0 = φx (Tx / 2π)٭ f0 = φx (1/2π)٭( f0/ f0),
bu yerda Tx= 1/ f0 - Ux1 va Ux2 kuchlanishlarning davri
|
| |
Ma’lumotlar. Rеjа - bet 32

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 32/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1)KI – tok transformatorining ish rejimiga, tok chastotasiga bog’liqdir. Shuning uchun tok transformatorining shchitida ko’rsatiladigan nominal transformatsiya koeffitsiyenti uning asosiy parametri bo’lib hisoblanadi va quyidagicha aniqlanadi:
KInom
I1
I2 ,
O’lchash tok transformatorlarida tok bo’yicha yuz beradigan hatolik yoki
transformatsiya koeffitsiyenti xatoligi quyidagi ifoda bo’yicha aniqlanadi:
I
f KInom I2 KI I2 100% KInom KI 100%
KI I2 KI
Tok transformatorlarida tok bo’yicha xatolikdan tashqari burchak xatoligi ham bo’ladi.
Burchak xatoligi deb birlamchi tok vektori I bilan 180 0 ga burilgan ikkilamchi tok vektori orasidagi burchak tushiniladi.
Tok transformatorlari yo’l qo’yiladigan xatoliklarning qiymatiga qarab, quyidagi aniqlik klasslariga bo’linadi: 0.05;0.1;0.2;0.5.
Tok transformatorlarining nominal ikkilamchi nagruzkasi deb, transformatorning ikkilamchi zanjiriga ulangan o’lchash asboblari chulg’amlari va tutashtiruvchi simlarning o’tkazgichlarning shunday eng katta qarshiligi tushuniladiki, bunda asbobning xatoliklari yo’l qo’yilgan chegaradan o’tmaydi. Nominal ikkilamchi nagruzka Z transformatorning shchitida “Om” larda yoki V A (vol’t – amper) da ko’rsatiladi.
Tok transformatorining normal ish rejimi qisqa tutashuv rejimiga yaqin rejim hisoblanadi va shu asbobli tarmoqqa ulangan transformatorning ikkilamchi chulg’ami, zanjirini uzish qat’iyan man qilinadi.
|
| |
Namunaviy o’lchovlar - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 26/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1)Namunaviy o’lchovlar ishchi o’lchovlarni va o’lchash asboblarini qiyoslash uchun ishlatiladi. Ba’zi bir o’lchashlarda esa namunaviy o’lchovlar bevosita qo’llaniladi.
Ishchi o’lchovlar bir xil kattaliklardagi qator o’lchashlarni takror ko’rsatish uchun ko’p hollarda ko’p qiymatli qilib yasaladi.
Elektr yurituvchi kuchi (EYK) o’lchovi.
EYKning namunaviy va ishchi o’lchovi sifatida normal element xizmat qiladi. Normal element barqaror qiymatli EYK hosil qiluvchi galvanik elementdan iborat. Normal elementlar to’yingan va to’yinmagan holda yasaladi, ular bir – biridan konstruksiyasi va hosil qiluvchi EYKning barqarorligi darajasi bilan farq qiladi. To’yingan normal element (8.1 – rasm) H – simon idishning bitta shisha trubkasiga musbat elektrod vazifasini o’tovchi simob (2) quyilgan. Ikkinchi trubkaning tagida manfiy elektrod (3) vazifasini o’tovchi kadmiyning simobdagi eritmasi bor. Simob ustiga simob sulfat oksidi va kadmiy sulfat
aralashmas8id.1a.nraibsomrat pasta (1) qatlami joylashtirilgan. Simob (2) sulfat oksidi
depolyazator, ya’ni qutblanish hodisasini qaytarish vazifasini o’taydi. Idishning yuqori qismiga kadmiy (8.1 – rasm) sulfatning to’yingan eritmasi (5) quyiladi. Eritmaning to’yinishini ta’minlash uchun elektrodlar ustidan kadmiy sulfatning kristallari (4) joylashtirilgan. Bu tirsaklarning pastki qismiga normal elementni o’lchash zanjiriga ulash uchun plastinadan yasalgan elektrodlar kavsharlangan. Shisha idish yaxshi izolyatsiyalangan quti ichiga joylashtiriladi.
To’yingan normal elementlar 0.0005; 0.001; 0.002 va 0.005 aniqlik klasslari bo’yicha ishlab chiqariladi. Ularning ichki qarshiligi 500?1000 Ω ni tashkil etadi. Aniqligi 0.005 bo’lgan to’yingan normal elementning harorati 200 C bo’lganda EYK ni 1.0185 – 0.0187 V oralig’ida bo’lib, uning bir yil ichida o’zgarishi 50 ?V dan oshmasligi lozim.
To’yinmagan normal elementlarning aniqlik klassi 0.002 dan oshmaydi 200 C haroratdagi EYK i 1.0186 – 0.0194 V oralg’ida, ichki qarshiligi 600 Ω gacha bo’ladi va bir yil mobaynida uning EYK i 20 ?V gacha o’zgarishi mumkin.
Normal elementlarni silkinish, to’ntarilishi, quyosh nuri, isituvchi va boshqa qurilmalar ta’siridan saqlash lozim. Ulardan o’tadigan ichki tok miqdori 1 ?A dan ortmasligi kerak. Aks holda elementning EYK i haroratga bog’liq bo’lib, u bog’liqlik quyidagi formula bo’yicha ifodalanadi.
Et= E20 – 0.00004 (t - 20) – 0.000001 (t – 20)2,
bu yerda Et va E20 lar t va 200 C haroratdagi EYK lar.
|
| |
Statik xususiyati - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 15/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаStatik xususiyati deganda o’lchash vositalarining statik ish rejimidagi parametrlari tushuniladi, yoki boshqacha qilib aytganda kirish kattaligi o’lchash olib borilgan vaqt davomida o’zgarmaydi.
Dinamik xususiyati deganda esa, o’lchash vositasining dinamik rejimidagi xususiyatlarini esa aks ettiruvchi parametrlari tushuniladi yoki boshqacha aytganda o’lchash vositasining kirish kattaligi o’lchash jarayonida o’zgaradi.
Asosiy statik xususiyatlariga o’zgartirish funksiyasi, sezgirlik, sezgirlik ostonasi kiradi.
O’zgartirish funksiyasi – bu o’lchash vositasining kirishdagi (X) va chiqishdagi (Y) kattaliklari qiymatlarining o’zaro funksional bog’liqligidir.
O’zgartirish funksiyasi analitik ifoda bo’yicha [Y=f(X)], grafik tarzda va jadval ko’rinishida berilishi mumkin.
O’zgartirish funksiyasi ko’pincha o’lchash vositasining graduirovkali xarakteristikasi deyiladi.
O’lchash vositasi uchun (yoki o‘lchash vositasining konkret turi uchun) ko‘rsatilgan o‘zgartirish funksiyasini uning nominal o’zgartish funksiyasi Y=fn(X) deyiladi.
Sezgirlik – bu o’lchash vositasining tashqi signalga nisbatan ta’sirchanligi, sezuvchanligidir. Umumiy holda sezgirlik o’lchash vositasining chiqish sigali o’zgarishini shu o’zgarishning sababchisi – kirish signaliga olingan nisbati o’lchanayotgan kattalikka nisbatan asbobning sezgirligini belgilaydi.
S lim Y Y
x0 X X
Sezgirlikning o’lchamligi kirish va chiqishdagi kattaliklarning o’lchamliklaridan aniqlanadi.
doimiyligi deyiladi va u o’lchash o’zgartkichlari, o’lchash asboblarining asosiy xususiyatlaridan biri bo’lib hisoblanadi.
Ko’rsatuvchi strelkali asboblarning (ko’rsatkichi) sanoq qurilmasi shkala va ko’rsatkichdan tuzilgan. Shkaladagi sonli qiymatlar ko’rsatilgan belgilar shkalaning sonli belgilari deyiladi. Shkalaning ikki qo’shni belgilari orasidagi oraliq shkalaning bo’linmasi deyiladi. Shkalaning ikki qo’shni belgisi mos kelgan kattalik qiymatlari ayirmasi shkala bo’linmasining qiymati deyiladi.
|
| |
Ishlatilish sharoitiga qarab elektr o’lchash asboblari

|
Ishlatilish sharoitiga qarab elektr o’lchash asboblari
|
bet | 13/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаIshlatilish sharoitiga qarab elektr o’lchash asboblari A,B,V va T guruhlarga ajratiladi. Masalan, A guruhdagi asboblar havoning nisbiy namligi 80% gacha yetadigan, harorati +10?+350C gacha bo’lgan quruq va isitiladigan yopiq xonalarda ishlatishga mo’ljallangan. T – guruhga kiruvchi asboblar esa quruq va nam, eng issiq iqlim (tropik) sharoitida foydalanishga mo’ljallab tayyorlangan.
Elektr o’lchash asboblari mexanik ta’sirlarga bardoshligiga qarab chidamli, mustahkam asboblarga bo’linadi. Mexanik ta’sirlar (silkinish, tebranish yoki zarbali silkinish)ning salbiy oqibatlarga bardosh berib, so’ngra (ularning ta’siridan keyin), maromida ishlash xususiyatini saqlab qolgan asboblar chidamli elektr o’lchash asboblari jumlasiga kiradi. Silkinish, tebranish sharoitida maromida ishlash imkoniyatini saqlagan asboblar silkinish yoki tebranishga mustahkam elektr o’lchash asboblari deb ataladi.
Toklarning turiga qarab elektr o’lchash asboblari o’zgarmas va o’zgaruvchan hamda ikkala xil tok zanjirlarida ham ishlatiladigan (o’lchay oladigan) asboblarga bo’linadi.
Ko’rsatuvchi o’lchash asboblari keltirilgan xatoliklarning ruhsat etilgan qiymati bo’yicha sakkizta aniqlik klassiga bo’linadi:
Δan.kl 0.02;0.05;0.1;0.2;0.5;1;1.5;2;2.5;4.
O’lchash qurilmalari – bir joyda joylashgan ham funksional, ham konstruktiv bog’langan o’lchash vositalarining (o’lchovlar, o’lchash o’zgartgichlari, o’lchash asboblar) va yordamchi vositalar yig’ilmasidan iborat bo’lib, o’lchash jarayonini ratsional tashkil etishda xizmat qiladi.
O’lchash qurilmalariga, suyuqlik va gazlarni sarfini o’lchash uchun ishlatiladigan o’lchash komplekslari, elektr o’lchash asboblarini sinovdan o’tkazish va darajalash (graduirovkalash) qurilmalari misol bo’ladi.
|
| |
Lissaju shakllari - Ma’lumotlar. Rеjа

kuchlanishlarning
amplitudasiga, fazasiga va chastotasiga qarab elektron nur ekranda Lissaju shakllarini yozadi (18
.10 - rasm). Bunda, masalan, gorizontal og’diruvchi plastinkaga ma’lum chastotali
sinusoidal kuchlanish, vertikal og’diruvchi plastinkaga esa noma’lum tekshirilayotgan
kuchlanish berib, hosil bo’lgan Lissaju shakillari bo’yicha noma’lum
kuchlanishning fazasi , chastotasi to’g’risida fikr yuritish mumkin.(18
.7 rasm)
- rasm
Lissaju shakllari usuli bilan chastota topilayotganda ossillograf ekranida qo’zg’almas shakl hosil qilish kerak va noma’lum kuchlanish chastotasi quyidagi formuladan topiladi.
Sezgirlik ostonasi – - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 16/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаSezgirlik ostonasi – bu o’lchanadigan kattalikning shunday eng kichik (boshlang’ich) qiymatiki, u o’lchash asbobining chiqish signalini sezilarli o’zgarishiga olib keladi va quyidagicha aniqlanadi:
S X min 100% ,
Xnom
bu yerda: Xmin – o’lchanadigan kattalikning eng kichik (boshlang’ich) qiymatidir.
Integrallovchi asboblar uchun “sezgirlik” tushunchasi ishlatilmaydi va o’z navbatida “sezgirlik ostonasi” tushunchasi esa istalgan o’1chash o’zgartkichlari va asboblari uchun qo’llanishi mumkin.
Xususiy enenrgiya sarfi. Bu xususiyat ham muhim hisoblanib, asbobning o’lchash zanjiriga ulanganidan so’ng kirishi mumkin bo’lgan xatoliklarni baholashda ahamyatli sanaladi. Ayniqsa, kam quvvatli zanjirlarda o’lchashlarni bajarishda juda muhimdir.
Xususiy energiya sarfi o’lchash asbobining tizimiga, konstruktiv ishlanishiga bog’liq bo’ladi.
O’lchash vositalarining muhim metrologik xususiyatlaridan biri o’lchash diapazonidir.
O’lchanadigan kattalikning o’lchash vositalari uchun yo’l qo’yiladigan xatoliklarini me’yorlangan qiymatlari oralig’i o’lchash asbobi yoki o’lchash o’zgartkichining o’lchash diapazoni deyiladi.
Texnik asboblarda, odatda, o’lchash diapazoni bilan ko’rsatuvlar diapazoni mos keladi. O’lchash diapazonining eng kichik va eng katta qiymatlari o’lchash chegarasi deyiladi. Masalan, statsionar o’lchash kuchlanish transformatorlarining o’lchash diapazoni 0.8 U1 n dan to 1.2 U1 n gacha bo’lib nominal kuchlanishining
U1 n dan kichik va 1.2 U1 n dan yuqori, kuchlanishlari uchun xatoliklar me’yorlanmaydi.
Xatolik – o’lchash vositalarining muhim xususiyati hisoblanadi va u quyidagi turlarga bo’linadi: absolyut, nisbiy va nisbiy keltirilgan. Bu xatoliklar xususida keyingi mavzularda yetarli ma’lumot beriladi.
O’lchash vositalarining yana muhim xususiyatlaridan biri – chiqish signalining variatsiyasidir. (O’lchash asboblar uchun- asbob ko’rsatishining variatsiyasi deyiladi).
Variatsiya deganda biror kattalikni sharoitini o’zgartirmagan holda, takror o’lchanganda hosil bo’ladigan eng katta farqga tushuniladi va quyidagicha aniqlanadi.
Variatsiya kattalikni kirish qiymatlari (kirish bo’yicha variatsiyasi) yoki chiqish qiymatlari (chiqish bo’yicha variatsiyasi) dan aniqlashnish mumkin.
γ A0 A0 100% ,
Ax max
|
| |
O’lchash asboblari – - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 11/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаO’lchash asboblari – deb, kuzatish (kuzatuvchi) uchun qulay ko’rinishli shaklida o’lchash informatsiyasi signalini ishlab berishga mo’ljallangan o’lchash vositasiga aytiladi.
O’lchash asboblari struktura sxemasining turi bo’yicha (o’lchash vositasiga o’lchash informatsiyasi signalini o’zgartirish ketma – ketligini ifodalovchi sxema) bevosita ta’sirdagi (baholaydigan) va solishtirib o’lchaydigan asboblarga bo’linadi.
O’lchanadigan kattalikni asbobning oldindan darajalab qo’yilgan darajasi (shkalasi) bo’yicha kuzatishga hisoblashga imkon beruvchi o’lchash asbobi bevosita ta’siridagi asbob deb ataladi. Bunday asboblarda o’lchash informatsiyasining signalini to’g’ri yo’nalishda qator ketma – ketlikdagi o’zgartirishlardan o’tadi. Asboblarning strukturali sxemasi quyida keltirilgan:
Sxemada: X va Y lar o’lchash asboblarining kirishidagi va chiqishidagi kattaliklari; O‘1,O‘2…O‘n – o’lchash informatsiyalarining alohida o’zgartkichlari.
O’lchanadigan kattalikni uni o’lchovi bilan avtomatik yoki operator ishtirokida solishtirish natijadisa olinadigan o’lchash asboblari solishtirish asboblari deyiladi. Boshqacha aytganda, bu asboblarda o’lchanadigan kattalik bevosita uning o’lchovi bilan yoki o’lchov sifatida qabul qilingan aniq qiymati bilan o’zaro solishtiriladi. Solishtirish asboblarida chiqish kattaligi Y teskari bog’lanish zanjiridagi maxsus o’zgartkich yordamida (O‘tеsk) o’lchanadigan kattalik X bilan bir turdagi Xk ga o’zgartiriladi va keyin X va Xk kattaliklar asbobning kirishida solishtiriladi (ayriladi). Solishtirish asboblarining strukturali sxemasi (berk zanjirli bo’ladi) quyidagi rasmda ko’rsatilgan.
Teskari bog’lanish zanjirining mavjudligi asbobning aniqligini ko’tarishi mumkin, lekin ko’pincha uning tezkorligi va umumiy sezgirligiga teskari ta’sir ko’rsatishi mumkin.
Solishtirish asboblariga teng yelkali torozilar, o’zgarmas tok ko’priklari, potensiometrlar misol bo’lishi mumkin.
Ko’p hollarda, o’lchanadigan kattalik bilan uning aniq qiymatlari emas, balki shu kattaliklar hosil qilgan effektlar solishtiriladi. Masalan, o’zgarmas tok ko’priklarida o’lchanadigan va aniq qarshiliklarining zanjirlaridan o’tadigan elektr toki solishtiriladi. Teng yelkali tarozilarda o’lchanadigan ob’yekt va toshlarning massasi emas, balki shu jismlar hosil qilgan aylantiruvchi momentlar solishtiriladi.
O’lchash asboblari ularning ko’rsatishi, chiqishdagi kattalik bilan o’lchandigan kattaliklarning o’zaro bog’liqligi bo’yicha analogli va raqamli asboblarga bo’linadi.
|
| |
-jadval
17-53 yoshdagi 178 erkaklar uchun reaksiya vaqtining

Nazorat savollari
1. Empirik informativlik deb nimaga aytiladi?
2. Mazmuniy yoki mantiqiy informativlik deb nimaga aytiladi?
3. Testning tashxisli informativligi nima?
4.Testning
bashoratli
informativligi
deganda
nimani
tushunasiz?
5. Testning ishonchliligini oshirish yo‘llarini ayting.
6
. Test va retestning farqini tushuntiring.
7. Geterogen testlar batareyasiga misollar keltiring.
8
. Gomogen testlar batareyasini
bayon eting va misollar
keltiring.
9. Test muvofiqligi deb nimaga aytiladi?
10. Test stabilligi deb nimaga aytiladi?
11. Test stabilligi nimalarga bog‘liq bo‘ladi?
12. Testning tashxisli (diagnostik)
informativligi deb nimaga
aytiladi?
– mа’ruzа: O‘lchаsh nаtijаlаrini qаytа ishlаsh

|
– mа’ruzа: O‘lchаsh nаtijаlаrini qаytа ishlаsh
|
bet | 22/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа 7 – mа’ruzа: O‘lchаsh nаtijаlаrini qаytа ishlаsh.
Rеjа: 1. O‘lchаsh nаtijаlаrini qаytа ishlаsh vа uning mаqsаdi.
Tаsоdifiy xаtоlikni tаqsimlаnish qоnuniyatlаri. (xususаn, tаsоdifiy xаtоlikni nоrmаl qоnun (Gаuss qоnuni) bo‘yichа tаqsimlаnishi).
Ishоnchli intеrvаl vа ishоnchli ehtimоllik. O‘lchаnаdigаn kаttаlikni hаqiqiy qiymаtini аniqlаsh.
Tаyanch so‘zlаr: tаsоdifiy xаtоlik, o‘rtаchа kvаdrаtik o‘zgаrish, ishоnchli intеrvаl vа ishоnchli ehtimоllik, mаtеmаtik kutilmа, dispеrsiya, ehtimоliy xаtоlik.
O’lchаsh nаtijаlаrini qаytа ishlаsh vа uning mаqsаdi.
O’lchаsh nаtijаlаrini qаytа ishlаsh usullаrini o’rgаnishdаn mаqsаd, o’lchаsh nаtijаsini o’lchаnаdigаn kаttаlikning chinаkаm qiymаtigа qаnchаlik yaqin ekаnligini аniqlаsh yoki uning hаqiqiy qiymаtini tоpish, o’lchаshdа hоsil bo’lаdigаn xаtоlikning o’zgаrish xаrаktеrini аniqlаsh vа nihоyat o’lchаsh аniqligini bаhоlаshdir.
Hаr qаndаy fizikаviy kаttаlik o’lchаngаndа, uning tаxminiy qiymаti аniqlаnаdi. Bu qiymаtni esа tаsоdifiy kаttаlik dеb hisоblаnаdi vа u ikki tаshkil etuvchidаn ibоrаt bo’lаdi. Birinchi tаshkil etuvchisi tаkrоr o’lchаshlаrdа o’zgаrmаydigаn yoki mа’lum qоnun bo’yichа o’zgаrаdigаn bo’lib, uni muntаzаm xаtоlik dеyilаdi. Ikkinchi tаshkil etuvchisi esа, tаsоdifiy xаtоlik bo’lаdi. Tаsоdifiy xаtоlikni esа, bаrtаrаf etish mumkin emаs, chunki bu xаtоlik аyni pаytdа nimа sаbаbdаn kеlib chiqqаnligi nоаniqligichа qоlаdi vа uni o’lchаsh nаtijаsigа tа’siri yoki o’lchаsh аniqligini bаhоlаsh mаtеmаtik stаtistikа usuli yordаmida аmаlgа оshirilishi mumkin.
Tаsоdifiy xаtоlikni nоrmаl qоnun (Gаuss) bo’yichа tаqsimlаnishi.
Аgаr o’lchаshdа hоsil bo’lаdigаn xаtоlik nоrmаl qоnun bo’yichа tаqsimlаnаdi dеsаk, u hоldа uni mаtеmаtik tаrzdа qo’yidаgichа yozish mumkin:
y(δ ) 1 e
2
2σ 2
,
bu yеrdа y(δ) – tаsоdifiy xаtоlikning o’zgаrish ehtimоlligi, σ – o’rtаchа kvаdrаtik xаtоlik; ∆(yoki δ) – tuzаtmа (∆= X -Xi) bo’lib, Xi - аlоhidа o’lchаshlаr nаtijаsi, X – esа o’lchаnаdigаn kаttаlikning ehtimоliy qiymаti yoki uning o’rtаchа аrifmеtik qiymаtidir.
O’lchаnаdigаn kаttаlikning o’rtаchа аrifmеtik qiymаti qo’yidаgi ifоdа
bo’yichа hisоblаnаdi:
X X 1 X 2 ... Xn ,
|
| |
Elektron ossillografining blok sxemasi va ishlashi

|
Elektron ossillografining blok sxemasi va ishlashi
|
bet | 61/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаElektron ossillografining blok sxemasi va ishlashi.
– rasmda elektron ossillografining blok sxemasi berilgan.
– rasm.
ENT – elektron – nur trubka; ET – elektron to’pi; EN – elektron nur; E – ekran; K – katod; KQT – katod qizdirgichning tolasi; M – modulyator; A1 va A2 – anodlar; GOP – gorizantal og’dirish plastinkasi; VOP – vertikal og’dirish
plastinkasi; TB – ta’minlash bloki; KB – kuchlanish bo’lgich; YoR – yorqinlik regulyatori; FR – fokuslash regulyatori; AT – attenyuator; YoG – yoyma generatori; SB – sinxronlashtirish bloki; KY, KX – kuchaytirgichlar.
Elektron ossillografi ekranida har xil yoymalar hosil qilish usullari va ular yordamida vaqtli parametrlarni, kuchlanish va h.k. larni o‘lchash
Aylanma yoyma usuli va u yordamida chastota o’lchash. Elektron ossillograflarni tekshirayotganda ularda aylanma yoyma hosil qilish katta ahamiyatga ega. Bunung uchun vertikal va gorizontal og’diruvchi plastinkalarga bir xil, lekin faza jihatidan 900 ga farq qiladigan kuchlanish beriladi. (18.4 - rasm)
- rasm
Bu xolda ekranda hosil bo’lgan dog’ning X va Y o’qlari bo’yicha surilishi quyidagi parametrik tenglama orqali ifodalaniladi:
X=SxUmxsinωt Y=SyUmycosωt,
bu yerda S va Um lar X va Y o’qlari bo’yicha kuchlanishlarning amplituda qiymatlari va sezgirligi bo’lib, ularni shunday tanlash kerakki,
SxUmx=SyUmy
sharti bajarilsin. Bu holda yuqoridagi ikki parametrik tenglamani kvadratga ko’tarib qo’shsak va sin2ωt+cos2ωt=1 ni hisobga olsak, A radiusli aylana tenglamasi hosil bo’ladi.
X2+Y2=A2
Aylanma yoyma usuli bilan chastota topilyotganda noma’lum chastotali kuchlanish (signallar geniratoridan) ossillografning setkasiga (boshqaruvchi elektrodiga) beriladi (18.8 rasm) va noma’lim chastota quyidagi formula yordamida hisoblanadi:
fx=nfo,
bu yrda fo-aylanma yoyma kuchlanishning chastotasi (50Hz), n-hosil bo’lgan aylanadagi yorqin yoylar soni.
|
| |
Determination of some quality indicators of surgical threads from natural silk

O‘ZBEKISTON ZAMINI
4/2019
31
Kirish.
Tabiiy ipakdan zamonaviy
texnologiyalarda
jarrohlik iplari eshish va
o‘rish usullarida ishlab chiqariladi. Har ikkala
usulda ishlab chiqarilgan jarrohlik iplari sifat
ko‘rsatkichlari bo‘yicha amaldagi standartlar
talablariga to‘liq javob berishi kerak. Agar ishlab
chiqarilgan jarrohlik iplari bitta ko‘rsatkich
bo‘yicha standart talabiga javob bermasa, bunday
jarrohlik iplari iste’molchilarga yuborilmaydi.
Shuning uchun ishlab
chiqarilgan jarrohlik
iplarining sifat ko‘rsatkichlarini sinovlari juda
qattiq nazorat qilinadi. Tabiiy ipakdan ishlab
chiqarilgan jarrohlik iplarining sifat ko‘rsatkichlari
ichida eng asosiylaridan biri ulardagi seritsin
va moy-mum moddalarining
qoldiq miqdorlari
bo‘lib, ular kimyoviy tahlil yo‘li bilan aniqlanadi.
Tabiiy ipakdan ishlab chiqarilgan tayyor
mahsulotlardan seritsin (ipak yelimi) va yog‘-mum
moddalari, tayyor mahsulotlarni pishirish yo‘li bilan
chiqarib yuboriladi. Tabiiy ipakni pishirishning
eng keng tarqalgan usuli kimyoviy usul bo‘lib,
bunda ipak mahsulotlariga soda-sovun eritmasida
qaynatish, yuvish va chayqash jarayonlarida ishlov
beriladi. Ko‘p xollarda pishirish jarayonining
intensifkatsiyalash maqsadida
qaynatish eritmasiga
turli xildagi sirtqi faol qo‘shimchalar qo‘shiladi.
Amaldagi standartlarning talablariga binoan
tayyor ipak mahsulotlaridan seritsin va yog‘-mum
moddalarining ma’lum qismi chiqarib yuboriladi.
Amaliyotda tabiiy ipak mahsulotlaridan seritsin
va yog‘-mum moddalarini qaynatib pishirish
yo‘li bilan chiqarib yuborish jarayoni ipakni
yelimsizlantirish va yog‘sizlantirish
jarayoni deb
ataladi.
Tabiiy ipakdan ishlab chiqarilgan jarrohlik
iplarini yelimsizlantirish va yog‘sizlantirish
jarayonida, amaldagi standartlar talabi bo‘yicha
ulardagi seritsin butunlay chiqarib yuborilishi
kerak, qoldiq yog‘-mum va sovunning umumiy
miqdori 1,7% dan ortmasligi kerak.Tabiiy ipakdan
ishlab chiqarilgan
jarrohlik iplaridagi qoldiq
seritsin, yog‘-mum va sovun moddalarini aniqlash
amaldagi standartda keltirilgan usulublarda barcha
talablarga rioya qilgan holda aniqlanishi va
pishirilish sifati o‘ta talabchanlik bilan baholanishi
kerak. Standart talabiga javob bermagan jarrohlik
iplarining partiyasi buyutmachilarga yuborilmaydi.
Jarrohlik iplarining kimyoviy tahlili uchun amaldagi
standartlarda belgilangan
laboratoriya jihozlari
va kimyoviy moddalar ishlatilishi lozim, ularni
o‘zboshimchalik bilan boshqa jihoz yoki kimyoviy
moddalarga almashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Tabiiy ipakdan ishlab chiqarilgan jarrohlik iplarini
kimyoviy tahlilidan tashqari ularni fizik-mexanik
ko‘rsatkichlari amaldagi standartlar uslublari
bo‘yicha, amaldagi GOST 396-84
Davlatlararo
standartida keltirilgan talablar bo‘yicha laboratoriya
sinovlaridan o‘tkaziladi. Buyurtmachilarga barcha
sinovlardan muvaffaqiyatli o‘tgan jarrohlik iplari
amaldagi standartlar talablari asosida o‘ralgan
o‘ramlarda yuboriladi. Jarrohlik iplarining saqlash
muddati, ular laboratoriya sinovlaridan o‘tkazilgan
kundan boshlab 5 yil qilib belgilangan.
Nazorat sinov savollari - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 33/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1)
Shunt qаrshiligi nimа mаqsаddа ishlаtilаdi?
Shuntlаsh kоeffitsiеnti nimа?
Qo‘shimchа qаrshilik qiymаti qаndаy hisоblаnаdi?
O‘lchаsh trаnfоrmаtоrlаri nimа mаqsаddа ishlаtilаdi?
Nоminаl trаnsfоrmаsiyalаsh kоeffisiеnti dеb nimаgа аytilаdi?
O‘lchаsh trаnsfоrmаtоrlаrining qаndаy xаtоliklаri bоr?
O‘lchаsh tоk trаnsfоrmаtоrlаrining nоrmаl ish rеjimi dеgаndа nimаni tushunаsiz?
O‘lchаsh trаnsfоrmаtоrlаrining burchаk xаtоligi nimаgа bоg‘liq?
– mа’ruzа: To‘g‘rilаgichli o‘zgаrtkichlаr vа аsbоblаr.
Rеjа: 1. To‘g‘rilаgichlаr to‘g‘risidа umumiy tushunchаlаr.
O‘zgаrtkichlаrni ulаnish sxеmаlаri.
Tеrmоelеktrik o‘zgаrtkichlаr.
Tаyanch so‘zlаr: diоd, yarim o‘tkаzgichli elеmеnt, to‘g‘rilаsh kоeffitsiеnti, vоl’t-аmpеrli xаrаktеristikа, bittа yarim dаvrli to‘g‘rilаsh sxеmаsi, tеrmоelеktrik yurituvchi kuch.
To’g’rilagichlar to’g’risida umumiy tushunchalar.
Magnitoelektrik sistemali asboblar elektr o’lchash asboblariga nisbatan qo’yiladigan ko’pchilik talabga javob bergani uchun ular keng qo’llaniladi. Lekin ularni o’zgaruvchan tok zanjirida ishlatib bo’lmaydi, chunki ularda qo’zg’aluvchan qismining burilish burchagi asbobdan o’tadigan tokning o’rtacha qiymatiga proporsional bo’lib, bir davr mobaynidagi sinusoidal tokning o’rtacha qiymati esa nolga teng.
Agar o’zgaruvchan kattalik (kuchlanish yoki tok) oldin to’g’rilansa, uni o’lchash uchun magnitoelektrik sistemadagi asbobdan foydalanish mumkin bo’ladi. To’g’rilagichli asboblarning ishlash prinsipi mana shunga asoslangan. To’g’rilagichli asboblar magnitoelektrik sistemadagi mexanizm va to’g’irlash qurilmasi (to’g’rilagich) dan iborat.
To’g’rilagichlar sifatida bir tomonlama o’tkazuvchanlikka ega bo’lgan yarim o’tkazgichli elementlardan foydalaniladi, ya’ni ularda asosan germaniyli va kremniyli diodlar ishlatiladi
Д
i~ I=
U~ U=
Yarim o’tkazgichli elementlarning to’g’rilash xususiyati, ulardan o’tadigan tokning yo’nalishini elektr qarshiligiga bog’liq. To’g’rilagichlar to’g’rilash
koeffitsienti bilan xarakterlanadi. ( K
I1
|
| |
Nazorat sinov savollari - Ma’lumotlar. Rеjа

Аnаlоgli dеb qаndаy аsbоblаrgа аytilаdi?
O‘lchаsh zаnjiri, o‘lchаsh mеxаnizmining funksiyasi nimаdаn ibоrаt?
O‘lchаsh mеxаnizmining qo‘zg‘аluvchаn qismigа qаndаy mоmеntlаr tа’sir etаdi? Ulаrning umumiy hоldаgi ifоdаsini yozib tushuntiring?
Elеktrоmеxаnik o‘lchаsh mеxаnizmining ish prinsipi nimаgа аsоslаnаdi?
Elеktrоmеxаnik o‘lchаsh mеxаnizmlаrining qo‘zg‘аluvchаn qismini hаrаkаtlаnish tеnglаmаsini yozib tushuntiring?
M = d We/dα , M = - Wα , M = F (x,α ) ifоdаlаrini tushuntiring?
– mа’ruzа: Elektromexanik o‘lchash asboblari
Reja: 1. Elеktrоmеxаnik o‘lchаsh mеxаnizmlаrining turlаri.
Elеktrоmеxаnik o‘lchаsh аsbоblаrining ish prinsiplаri.
Elеktrоmеxаnik o‘lchаsh аsbоblаri yordаmidа I,V,R o‘lchаsh
Tayanch so‘zlar: Inertsiya momenti, turg‘un burilish holati, shkala tenglamasi, elektromagnit maydon energiyasi, solishtirma teskari moment
Elеktrоmеxаnik o’lchаsh аsbоblаrining turlаri.
Elеktrоmеxаnik turidаgi o’lchаsh аsbоblаri mаgnitоelеktrik (ME), elеktrоmаgnit (EM), elеktrоdinаmik (ED), fеrrоdinаmik (FD), elеktrоstаtik (ES) vа induksiоn (I) tizimli аsbоblаrgа bo’linаdi. Bu tizimdаgi аsbоblаr elеktr kаttаliklаri (tоk, kuchlаnish, qаrshilik, quvvаt, elеktr enеrgiyasi, chаstоtа vа h.k) ni o’lchаshdа kеng tаrqаlgаn.
Elеktrоmеxаnik o’lchаsh mеxаnizmlаrining qo’zg’аluvchаn qismini hаrаkаtlаnish tеnglаmаsini quyidаgichа ifоdаlаsh mumkin:
d 2α
J dt 2
i1
Mi ,
bu yеrdа J - inеrtsiya mоmеnti; Mi- qo’zg’аluvchаn qismgа tа’sir etuvchi
mоmеntlаr.
Yuqоridаgi fоrmulаni оchib yozsаk quyidаgi ifоdаgа egа bo’lаmiz: (mаgnitоelеktrik аsbоb uchun)
Ifоdаdаgi α vа t lаrni o’lchаmsiz kооrdinаtаlаr bilаn аlmаshtirib vа bа’zi o’zgаrtirishlаr kiritsаk, u hоldа tеnglаmа quyidаgi ko’rinishgа kеlаdi:
x² + 2βx + 1 = 0 gа tеng bo’lib, ildizlаri
x1.2
β
bo’lаdi.
Аgаr 1. β<1 – u hоldа tеnglаmа ildizlаri mаvxum vа hаr xil bo’lаdi, bundа mеxаnizm qo’zg’аluvchаn qismi tеbrаnmа hаrаkаtdа bo’lаdi.
β>1 – hаrаkаt аpеriоdik vа
β =1 – hаrаkаt kritik yoki chеkkа аpеriоdik hоlаtidа bo’lаdi.
– rasm.
1>
|
them
Abstract - Земля Узбекистана

|
Земля УзбекистанаBog'liq 3-2023-uzzamin.uzthem
Abstract.
Currently, a number of works are being carried out in our country to develop new methods using modern
technologies, improve the quality of work and use time efficiently. In particular, this article provides information on the
main causes of the deterioration of the abandoned irrigated lands and how to eliminate it.
Key words:
Monitoring, land management, land management project, circuit, groundwater, irrigated land, forest land,
implementation, drip irrigation.
A.R. Jurayev
Mustaqil izlanuvchi
R.N. Sharopov
Q.x.f.f.d, (PhD)., doktorant
“O‘zdavyerloyiha” DILI
Kirish.
Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra,
jahon bo‘yicha 271,432 mln ga, Markaziy Osiyo
mintaqasida esa 6,8 mln ga atrofida sug‘oriladigan
yerlar mavjud. Bu borada sug‘oriladigan yerlarning
hozirgi holati, unumdorligini saqlash, oshirish
va unda kechadigan salbiy jarayonlarning oldini
olish orqali samarali foydalanish va muhofazalash
muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi [3].
Dunyoda holati yomonlashib qishloq
xo‘jaligi oborotidan chiqib ketgan qishloq xo‘jalik
yerlaridan foydalanish kabi ustuvor yo‘nalishlarda
ilmiy-amaliy tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu
borada, qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan ekin
yerlarida tabiiy va antropogen ta’sirlar tufayli
vujudga kelayotgan salbiy holatlarni aniqlash,
ularni tiklash va ishlab chiqarish qobiliyatini
oshirishga qaratilgan ilmiy-tadqiqot ishlariga
alohida e’tibor qaratilmoqda.
Respublikamizda holati yomonlashib
qishloq xo‘jaligi oborotidan chiqib ketgan
yerlardan oqilona va samarali foydalanishga
qaratilgan keng miqyosli chora-tadbirlar amalga
|
| |
Kamayish muqobili (strategiyasi) - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 12/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISOD72. Kamayish muqobili (strategiyasi):
A) asosan texnologiyasi barqaror bo‘lgan korxonalarda qo‘llaniladi
B) texnologiyasi tez-tez o‘zgarib turadigan va iqtisodiyoti tez sur’at bilan o‘sayotgan korxonalar uchun qo‘llaniladi
V) korxona halokatga giriftor bo‘layotgan holda qo‘llaniladi
*G) korxona iqtisodiy tanazulga uchragan holda qo‘llaniladi.
73. Beznes reja – bu:
*A) korxona (firma)ning rivojlanish strategiyasini belgilab beruvchi asosiy hujjatdir
B) asosan ishlab chiqarish bo‘limining rejasidir
V) asosan marketing bo‘limining rejasidir
G) asosan moliyaviy rejadir.
74. Quyida qayd qilinganlarning qaysi biri biznes rejaning bo‘limiga kirmaydi:
A) loyihaning rentabilligi
B) mahsulot va xizmat turlari
V) xulosa (rezyume)
*G) noto‘g‘ri javob yo‘q.
75. Korxonaning imiji – bu:
A) xaridorlarning korxona to‘g‘risidagi fikri
B) korxonaning boshqa xuddi shunday shakldagi korxonalardan afzallik tomonlari
V) korxonaning savdo belgisi qaerlarda ma’lumligi va uning asosiy xaridorlari kimlar ekanligi
*G) korxona o‘z mijozlari doirasida erishgan obro‘ - e’tibori va nufuzi.
76. Rentabellikning chegaraviy nuqtasi, ya’ni «zararsizlik nuqtasi» deganda:
A) yalpi xarajatlarning o‘zgaruvchan xarajatlarga bo‘lgan nisbati tushuniladi
B) o‘zgaruvchan xarajatlarning doimiy xarajatlarga bo‘lgan nisbati tushuniladi
V) foyda va zarar zonalarini bir-biridan ajratib turadigan marjinal nuqta tushuniladi
*G) korxonaning savdo belgisi qaerlarda ma’lumligi va uning asosiy xaridorlari kimlar ekanligi
77. Marjinal foyda (MF) quyidagicha aniqlanadi:
*A) MF=T-(DX+O‘X)
B) MF=DX-O‘X
V) MF=O‘X-T
G) MF=T-O‘X
Bu erda:O‘X-o‘zgaruvchan xarajatlar
DX-doimiy xarajatlar
T-sotuvdan tushgan tushum.
78. Quyida qayd qilingan xarajatlarning qaysi biri o‘zgaruvchan xarajatlarga kiradi:
A) xom ashyo va materiallar
B) ijara haqi
V) ishbay ish haqlari
*G) mukofot summalari.
|
| |
11-Mavzu. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlariga xizmat ko‘rsatuvchi bozor infratuzilmalari

|
11-Mavzu. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlariga xizmat ko‘rsatuvchi bozor infratuzilmalari
|
bet | 1/15 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 60,32 Kb. | | #259908 |
Bog'liq 11 мавзу БЖЛ (1)
11-Mavzu. KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SUB’EKTLARIGA XIZMAT KO‘RSATUVCHI BOZOR INFRATUZILMALARI
Tadbirkorlik infratuzilmasi uning mohiyati va mazmuni
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sube’ktlariga xizmat ko‘rsatuvchi bozor infratuzilmasi turlari
Moliya-kredit tizimi, ulgurji-vositachi tuzilmalar, birja bozorlari, xizmatlar bozori, transport ta’minoti.
Tadbirkorlik infratuzilmasi uning mohiyati va mazmuni
,,Infrastruktura” atamasi ikkita lotin so‘zidan iborat ,,infa” so‘zi – quyi va ,,struktura” so‘zi – tuzilish, joylashtirish so‘zidan iborat. O‘tmishda ,,Infrastruktura” atamasi harbiy texnologiyada qo‘llanilgan. U jangchilarda xzmat ko‘rsatadigan aerodromlar, raketa bazalariga xizmat ko‘rsatadigan oboekt va inshoatlarni belgilash uchun ishlatilgan. Keyinchalik bu atama iqtisodiyot fanida foydalaniladigan bo‘ldi. Iqtisodiy oboratda ,,infrastruktura” termini o‘tgan asrning 40-yillariga doir. Infrastruktura tushunchasini tadqiq qilish 19-asrning oxiridan boshlandi.
Infratuzilma bozor iqtisodiyoti sharoitida o‘ziga xos xususiyatga ega. Ishlab chiqarish jarayonlari uchun umumiy sharoit yaratadi va uzluksizlikni taominlaydi. Barcha xo‘jalik aboratini taominlaydi, ishlab chiqarishni barcha stadiyalarida harakatini amalga oshiradi. Uning tarmoqlari va bo‘limlari yiьindisi maxsulotni yaratishda ishtirok etadi. Bosh tizim hosil qiluvchi omil hisoblanadi.
Turli tarmoqlarni birlashtiradi, yagona majmuyiga birlashtiradi. Uning ,,maxsulotioo omborlarda jamlanmaydi, zahiralanmaydi, jamьarmada saqlanmaydi. Unga o‘zaro o‘rin almashish, o‘zaro bir-birini to‘ldirmaydi, tarkibiy unsurlar o‘rnini almashmaydi.
Iqtisodiy munosabatlar tizimining takror ishlab chiqaradi va sharoitlarni yaratadi. Noishlab chiqarish infratuzilmasini kuchini takror ishlab chiqarish sharoitlarini yaxshilaydi, mehnat unumdorligini oshishiga ko‘maklashadi.
Infratuzilma unsurlari-transport, komunikatsiya tizimi, aloqa, omborxon va sovuqxona xo‘jaliklari, ta’mir-muhandislik va agroximiya xizmati, moddiy-texnika ta’minoti, ilmiy ishlab chiqarish adliya xizmati zaruriy infratuzilmadir. Infratuzilma yakuniy maxsulotga etishtirmaydi, faqat moddiy va nomoddiy shart sharoitlar yaratadi. Ishlab chiqarishga mo‘ljallanganligi bilan infratuzilma tarmoqlararo, ichki tarmoq infratuzilshiga bo‘linadi.
Tarmoqlararo infratuzilmaga transport, aloqa, energiya bilan taominlash, ichki tarmoq infratuzilmasi ishlab chiqarishni alohida tarmoqlarini faoliyat ko‘rsatishini taominlaydi. Kichik biznesni taraqqiyoti uning infratuzilmasini qay darajada rivojlanganiga bo‘liq.
|
| |
Elektr qarshiligining o’lchovi

|
Elektr qarshiligining o’lchovi
|
bet | 27/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1)Elektr qarshiligining o’lchovi.
Elektr qarshiligining namunaviy va ishchi o’lchovlari qarshilikli g’altak ko’rinishida ishlanadi. Qarshilik o’lchovi O’zRST ga ko’ra R=10nΩ ga teng qiymatida yasaladi, bunda n – 5 dan 10 gacha bo’lgan butun son. Atrofdagi havo harorati 200 C bo’lganda, g’altak qarshiligining haqiqiy qiymati uning nominal qiymatidan eng ko’p yo‘l qo‘yiladigan o’zgarishiga qarab o’lchash g’altaklari
0.001; 0.002; 0.005; 0.01; 0.02; 0.05; 0.1 va 0.2 aniqlik klasslariga bo’linadi. Qarshilikli g’altaklarning (8.2 – rasm) ekvivalent sxemasi 8.2 – rasmda keltirilgan. O’tish qarshiliklarining ta’sirini kamaytirish maqsadida qiymati 104 Ω dan kichik bo’lgan o’lchovlar qismali qilib yasaladi.
Ikkita 1 – 1 qisma g‘altakni tok zanjiriga ulash uchun (8.2.a – rasm) xizmat qiladi va tok qismalari deb ataladi, boshqa ikkitasi (2 – 2 qismalar) esa g’altakdagi kuchlanish pasayishini o’lchash uchun xizmat qiladi va potensial qismalar deb ataladi. O’lchovning ekvivalent sxemasidan ko’rinib turibdiki, g’altak chulg’ami faqat aktiv qarshilik R0 ga ega bo’lmay, balki induktivlik L0 va o’ram orasida shuntlovchi sig’im C0 ga ham ega. 8.2.b – rasm. O’zgaruvchan tok zanjirida g’altak reaktiv elementlarining tok qiymatiga ta’siri vaqt doimiyligi bilan tavsiflanadi va bu doimiylik quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:
L0
τ
R
C0 R0 ,
0
bu yerda L0 – induktivlik; C0
– sig’im. Vaqt doimiyligi qancha kichik bo’lsa,
g’altakning sifati shuncha yuqori bo’ladi.
|
| |