Ohaktosh va gilni qazib olish, tashish hamda xomashyo aralashmasini tayyorlash

Ohaktosh va gilni qazib olish, tashish hamda xomashyo aralashmasini tayyorlash.
Ohaktosh bilan gil, odatda, sement zavodi yaqinidagi konlardan qazib olinadi. Ohaktosh portlatish yordamida qazib olinadi va vagonetkalar, platformalar yoki yukni o'zi ag'daradigan mashinalar samosvallarda tashiladi.
Gilni qazib olish uchun bir cho'michli (kamdan-kam hollarda ko'p cho'michli) ekskavatorlar ishlatiladi. Gil ham ohaktosh singari tashiladi. Ayrim
vaqtlarda bu maqsadlar uchun gidro-transportdan foydalaniladi.
Yuqorida ko'rsatib o'tilgan transportlardan tashqari, mahalliy sharoitlarga qarab, lentali transportyorlar (kon 1 km gacha, ba'zan esa 5-8 km gacha uzoqda bo'lsa) yoki zavod bilan kon orasi past-baland bo'lsa, osma sim-arqon yo'llardan foydalansa ham bo'ladi.
Qazib olinadigan xomashyo narxi turli korxonalarda bir-biridan farq qiladi.
Tashish xarajatlari esa xomashyo umumiy sarfming 60 % ini tashkil etadi.
Yog'ingarchilik va sovuq kunlari yoki uskuna va transport vositalari buzilgan vaqtlarda ish to'xtab qolmasligi uchun zavod hovlisida ohaktosh va gil zaxiralari bo`lishi kerak. Buning uchun qo`shimcha yuklash va tashish ishlarini bajarish lozim,bu esa iqlimi keskin o`zgaradigan sharoitlarda zavidning me`yoriy ish tartibini ta`minlaydi.
Mavzu: Portlandsementning qotishi, xossalari va ishlatilishi.
Reja:
Sementning suv bilan birikishi va hosil bo'lgan mahsulotlarning kimyoviy tarkibi.
Avtoklav materiallar texnologiyasida kechadigan fizik-kimyoviy jarayonlar
Portlandsement klinker, gips, faol mineral (gidravlik), shuning-dek, boshqa qo'shilmalar aralashmasidan iborat bo'ladi. Bu moddalar portlandsementning qotish jarayonida va sementtosh tarkibiy tuzilmasining o'zgarishida ma'lum darajada ishtirok etadi. Ammo yuqorida aytib o'tilganidek, portlandsementning sifat ko'rsatkichlari asosan klinker miqdoriga ko'ra aniqlanadi. Ko'rsatilgan jarayonlarda maydalangan klinkerning suv bilan o'zaro ta'sir etishi ayniqsa qatta ahamiyatgaega.
Maydalangan sement klinkeri hech qanday aralashmasiz yoki qum yoxud qum va shag'al bilan suvda qorilganda, vaqt o'tishi bilan tishlashib, tobora mustahkamlana boradigan va toshsimon holatga o'tadigan sementtoshga, qorishmaga va betonga aylanadigan plastik xamir, qorishma va beton hosil bo`ladi. Yangi hosil bo'lgan kimyoviy birikmalarning tarkibi sementlarning kimyoviy va mineralogik tarkibiga, shuningdek, reaksiya ketayotgan muhitda haroratning o'zgarishiga bog'liq. Ma'lumki, oddiy portlandsementning klinker
qismi quyidagi fazalardan iborat (% hisobida):
Murakkab tarkibli portlandsementning suv bilan birikishini va yangi hosil bo'gan mahsulotlarning sement fizik-mexanik xossalariga ta'sirini aniq bilish uchun uning har bir komponenti suv bilan reaksiyaga kirishishini ko'rib chiqib, so'ngra murakkab jarayon haqida to'la tushunchaga ega bo'lishi mumkin.
Alit-klinkerda Al2O3 va MgO qo'shimchasi bilan birga uchraydigan C3S ning qattiq eritmasi suv bilan reaksiyaga kirishganda atrof-muhitning haroratiga va kalsiy gidroksidning konsentratsiyasiga bog`liq holda turli gidrosilikatlar hosil qiladi.
Odatdagi harorat va Ca(OH)2 ning eritmadagi konsentratsiyasida CaO hisoblansa, uning miqdori 0,05-1,1 g/1 gacha bo'lganda, ma'lumotlarga ko'ra, C3S ning gidratatsiyasi tufayli kam darajada kristallangan o'zgaruvchan tarkibli CaO0,8-1,5 • SiO2 • H2O2,5-1 gidrosilikatlar hosil bo'ladi. Eritmada Ca(OH)2 ning konsentratsiyasi qancha kam bo`lsa, hosil bo'lgan gidrosilikatlarning asosligi shuncha past bo'ladi. Bunday gidrosilikatlar Bogg - CSH(B) ko'rinishidagi umumiy formula bilan yoki Teylor - CSH(l) bilan belgilangan.
Eritmada Ca(OH)2 ning konsentratsiyasi to'yingan va o'ta to'yingan, Ca(OH)2 ning eruvchanligi oshadigan (ayniqsa, past haroratda) darajaga yetganda (masalan, 10° C da CaO ning miqdori 1,25g/1) C3S metastabil tarkibli gidrosilikat CaO1,5-2 • SiO2 • nH2O ga aylanadi.
Bogganing fikricha, u C2SH2 formulasi bilan, Teylorning fikricha, C2SH(II) bilan belgilanadi. Biroq qotuvchi sement xamiri aralashmasining harorati 30— 50°C ga yetganda, shuningdek, Ca(OH)2 ning eruvchanligini kamaytiruvchi eritmada ishqorlarning borligi asosan 3CaO • 2SiO2 • 3H2O tarkibli gidrosilikatlarni hosil qilishga imkon beradi. Bu birikma CSH(B) guruhiga taalluqlidir. Shuning uchun yaxshi kristallangan tobermorit C5S6H5 ham shu guruhga kiradi.
Agar sement xamirida asosan 3CaO • 2SiO2 • 3H2O hosil bo`ladi, deb farz qilsak, u holda C3S ning suv bilan reaksiyasi quyidagicha yoziladi:
2(3CaO • SiO2)+6H2O=3CaO • 2SiO2 • 3H2O+Ca(OH)2.
Ko'rinib turibdiki, bu reaksiyada uch kalsiyli silikat gidrolitik parchalanish natijasida ko'p miqdorda erkin kalsiyli gidrat oksid hosil bo`ladi. Bu gidrat sementoshning tarkibiy tuzilishini o'zgartirish bilan birga, uning suvda yemirilishini tezlashtiradi. Bu holning oldini olish usuli quyida bayon etilgan.
CSH(B) guruhidagi kalsiy gidrosilikatlar qatlami kristallik tarkibiy tuzilishga ega bo'lib, turli miqdorda H2O molekulalarini (2; 5; 1; 0,5) qator orasida ushlab turadi. Bu suv esa kristali tekisliklari orasidagi bo'shliqdan bugianib ketishi va yana singib kirishi mumkin. Natijada kristallik tur kirishadi va suv singib kirganda shishadi. 2 - 2,5 molekula suvli gidrosilikatlar odatdagi va bir oz harorat ko'tarilganida ham barqaror turadi. Harorat 100°C atrofida bo`lganida gidrat suvning miqdori bir molekulagacha kamayadi, harorat 250°C gacha ortsa, suv molekulasi 0,5 qoladi. 450 - 500°C haroratda gidratning tarkibiy tuzilishi o'zgarmasdan, gidrosilikatlarning toia suvsizlanishi boshlanadi. 700 - 800°C da to'r o'zgarib anchagina kirishadi va natijada B - vollastonit hosil bo'ladi.
CSH(B) va C2SH2 guruhidagi gidrosilikatlar qalinligi 20-30 A ikki-uch molekula qatlam atrofida, kengligi 400 - 500 A , o'rtacha uzunligi 1 mkm ga yaqin juda yupqa barg kabi hosil bo`ladi. Yangi mahsulot zarrachalarining solishtirma sathi: ikki qatlamning qalinligi 376 m2/g, uch qatlamning qalinligi 252 m2/g.
Ko'p ma`lumotlarga ko'ra, yangi mahsulotlarning, ayniqsa, yuqori asoslilarining tarkibi C/S nisbat (ko'pi bilan 1,3) bilan ifodalansa, ichi bo'sh tola kabi o'ram - rulonga aylanishga moyil boiib qoladi. Tolaning ichki va tashqi sathiga adsorbsiya kuchlari ta'sirida turli tezlik bilan ushlanib turgan suv molekulalari joyiashadi. Vakuum yoki qizdirish vaqtida suv bu oraliq (bo'shliq)lardan asta-sekin bug`lana boshlaydi. Kristallar tarkibiga kiruvchi va to'r qatlari orasiga joylashgan hamda oldindan qo'shimcha valentliklar bilan birikkan suv molekulalari juda katta qiyinchilik bilan bartaraf etiladi.
CSH(B) va C2SH2 gidrosilikatlarni muntazam ravishda suv bilan ishlansa, Ca(OH)2 erib yuvilishi hisobiga ular to`la parchalanadi. Yuvilmay qolgan qattiq qism asosan g'ovak holatdagi suvli qumtuproqdan iborat bo`ladi.
C3S ning 50-100°C haroratdagi gidratlanishi yuqorida aytib o'tilgan CSH(B) va qisman C2SH2 tipdagi kalsiy gidrosilikatlarni hosil qiladi. Shu
gidrosilikatlarning Ca(OH)2 konsentratsiyalari ma'lum miqdorga yetganda belit ham hosil qiladi. Bu holda gelsimon CSH(B) va C2SH2 bilan birga Ca(OH)2 ham hosil bo`ladi, ammo uning miqdori C3S gidratatsiyalangandagiga nisbatan kam bo`ladi. Bu reaksiya mahsuli tarkib jihatdan C3S gidrolizi natijasida hosil bo`ladigan gidrosilikatlarga o'xshash.
Zamonaviy ma`lumotlarga ko'ra, C2S ning 175-200°C haroratdagi gidratatsiyasi Ca(OH)2; C2SH2; C2SH(A); [(1,8-2,4) CaO • SiO2( 1 - 1,25) • H2O)]
lardan iborat turli mahsulotlarni va uch kalsiyli gidrosilikat C3SH15ni hosil qiladi. Ko'rsatib o'tilgan gidrosilikatlaming qaysisi ko'p hosil bo'lishi haroratga, issiq-nam sharoitda ishlov berishning vaqtiga va boshqa faktorlarga bog'liq.
B - ikki kalsiy silikat 160°C haroratgacha qizdirilsa, gidratatsiya jarayonida C2SH2 ni hosil qiladi. Bu birikma yana yuqoriroq issiqliklarda C2SH(A) ga, Teylor nazariyasi bo'yicha esa C2S a - gidratiga o'tadi.
C3S va C2S ning kvars qumi bilan 10:30 va 50:50 nisbatdagi aralashmasi 175-200°C haroratda 8-10 soat davomida issiq-nam sharoitda ishlov berilganda CSH(B), qum kam bo'lganda CSH(B) bilan birgalikda C2SH(A) hosil bo'ladi.
CSH(B) tipdagi gidrosilikatlar 150-200°C haroratda 10-20 monomolekulalar qalinligidagi plastinkadan iborat bo'ladi. Bu esa yangi mahsulotlarning oddiy haroratda hosil bo'lgandagisiga nisbatan solishtirma sathini juda ham kamaytirib yuboradi. Kristallanish darajasi ancha ortadi.
Uch kalsiy alyuminat C3A odatdagi sharoitda maydalanganda oldin metastabil geksagonal plastinkasimon birikma - 3CaO • A12O3 • (10-12) H2O hosil bo'ladi. Ammo bu modda ikki kalsiy va to'rt kalsiy gidroalyuminatlarning ekvimolyar nisbatdagi aralashmasidan iborat, deb taxmin qilinadi. Bu faza nisbatan past haroratlarda va namlik kamroq bo'lgan muhitda bir qism gidrat suvini yo'qotadi (10-8 H2O gacha), 105°C haroratda gidrat suvning miqdori (6-8 H2O gacha) kamayadi. Suv eritmasidan Ca(OH)2 ning konsentratsiyasi ko'pi bilan CaO hisobida 1,08 g/1 bo'lsa, yuqorida ko'rsatilgan faza asta-sekin 4CaOAl2O3 • 13H2O ga aylana boshlaydi.
To'rt kalsiy gidroalyuminat 19H2O holida ham hosil bo'lishi mumkin. Biroq nisbiy namligi 80% atrofida bo'lgan muhitda gidrat suvining miqdori 13H2O gacha kamayadi, bu esa gidratning kirishuviga sababchi bo'ladi.
25°C haroratdan yuqorida geksagonal plastinkasimon faza C3AH12, 105° C da barqaror kubiksimon 3CaO • A12O3 • 6H2O ga o'tish qobiliyatiga ega bo'ladi. 275°C va undan yuqori haroratda bu birikma 3CaO • A12O3 • 1,5H2O ga aylanadi.
Eritmada CaO ning konsentratsiyasi kamida 0,25-0,35 g/1 va harorat 20°C ga yaqin bo'lganda 3CaO • A12O3 • 6H2O parchalanib, Ca(OH)2 va Al(OH)3,
gibbsitlar hosil bo'ladi. C3A avtoklavlarda issiq suv bilan ishlanganda 215°C gacha barqaror 3CaO • A12O3 • 6H2O ga o'tadi.
C3A ning mayin qilib tuyilgan kvars qum bilan aralashmasiga (masalan, og'irligi bo'yicha 1:1 nisbatda) avtoklavda (175-200°C) ishlov berilsa, umumiy formulasi 3CaO • A12O3 xSiO2 • (6-2x) H2O ko'rinishidagi gidrogranat va tobermorit [CSH(B)] hosil bo'ladi. Odatda x=0,3 - 0,5. Toza C3A shunday avtoklav ishlovidan so'ng mustahkamlikka deyarli ega bo`lmaydi, uning qum bilan aralashmasi esa katta mustahkamlik kasb etadi.
C3A suv va gipsning turli modifikatsiyalari ishtirokida odatdagi haroratda gidratlanib gidrosulfoalyuminat deb ataluvchi kompleks birikma 3CaO • A12O3 • 3CaSO4(30-32)H2O hosil qiladi. Bu birikma gidrosulfoalyuminatning yuqori sulfatli shakli deb ham ataladi. U, odatda, Ca(OH)2 ning to'yingan eritmasidan quyidagi reaksiya bo'yicha hosil bo'ladi:
3CaO • Al2O3+3CaSO3 • 2H2O+25H2O= 3CaO • A12O3 • 3CaSO4 • 31H2O.
Tabiatda uchraydigan bunday tarkibli mineral modda ettringit deb ataladi.
Ca(OH)2 va kalsiy sulfatning past konsentratsiyalarida asosan gidrosulfoalyuminatning bir sulfatli shakli hosil bo'ladi. U ko'pincha 4CaO • A12O3
Suvli eritmalarda kalsiy oksidning miqdori 0,027 g/1 dan kam bo'lsa, uch sulfatli shakldagi gidrosulfoalyuminat barqaror boimaydi.
70-110°C haroratda uch sulfatli shakldagi gidrosulfoalyuminat awalgi suvning miqdori 8-10 H2O bo'lguncha degidratlanadi, so'ngra bir sulfatli shakli va gips hosil bo'lguncha parchalanadi. Gidrosulfoalyuminatlarning ikkala shakli ham avtoklav ishlovida (175-200°C) C3AH6, yarim molekula suvli gips va angidrid hosil qilib parchalanib ketadi. Uch sulfatli shakl magniy sulfat va ishqoriy karbonatlar ta'sirida parchalanadi, ammo natriy va kalsiy xlor tuzlarining eritmasida barqaror turadi. Uch sulfatli shaklning zichligi 1730 kg/m3 (25°C haroratda), bir sulfatli formaning zichligi esa 1950 kg/m3 (20°C haroratda). Birinchisi ko'pincha ninasimon ko'rinishdagi kristallar, ikkinchisi geksagonal plastinkalar holida hosil bo'ladi.
Tarkibi va tarkibiy tuzilishuiga ko'ra, gidrosulfoalyuminatlarga o'xshash boshqa sulfo-, karbo-, xloralyuminat deb ataluvchi kompleks birikmalar ham bor, ular quyidagilar: 3CaO • A12O3 • CaSO3 • 12H2O; 3CaO • A12O3 • 3CaSO3 • 31H2O - gidrosulfoalyuminat, 3CaO • A12O3 • CaCO3 • 12H2O; 3CaO • A12O3 • 3CaCO3 • 31H2O -gidrokarboalyuminat, 3CaO • Al2O3 • CaCl2 • 10H2O – gidroxlor
Alyumoferrit fazasi suv bilan quyidagi reaksiyaga kirishadi:
4CaO • A12O3 • Fe2O3+7H2O= 3CaO • A12O3 • 6H2O+CaO • Fe2O3 • H2O.
Ammo ko'p miqdordagi suv tarkibida Ca(OH)2 ning bo'lishi bir kalsiy gidroferritni to'it kalsiy ferritli gidratga quyidagi reaksiya bo'yicha aylantiradi:
CaO • Fe2O3 • H2O+3Ca(OH)2+10H2O=4CaOFe2O3 • 13H2O.
Selit va ferritli sementlar tarkibida ikki kalsiy ferrit bor. U gidratatsiyalanganda ikki kalsiy gidroferrit 2CaO • Fe2O3 • H2O ni beradi. Bu birikma Ca(OH)2 eritmalarida 3CaO • Fe2O3 • 6H2O ga, ayrim ma'lumotlarga binoan esa 4CaOFe2O3 • 13H2O ga o'tadi.
Shuni ham ta'kidlab o'tish kerakki, C4AF suv bilan reaksiyaga kirishganda xossalari va tarkibi jihatidan gidratatsiyalanayotganda hosil bo'ladigan C3A ga o'xshash olti molekula suvli kalsiy gidro-alyuminat hosil bo`ladi.
Kalsiy gidroferrit asosining bir kalsiy ferritdan uch va to'it ferritgacha ortishi, ya'ni CaO ning ko'payishi kalsiy gidro-alyuminatlarga ham xosdir. Mineral asosi ortganda esa uning suv-nam sharoitlardagi barqarorligi ancha pasayishi mumkin. Shuning uchun muayyan sharoitlarda ishlatiladigan beton
konstruksiyalarga mo'ljallangan sementlar tanlanganda minerallar tarkibining ana shunday o'zgarishini hisobga olish zarur.
Klinker minerallarining suv bilan o'zaro ta'sir etishish jara-yoni hamma vaqt bir xil tezlikda o'taveradi. C3A suv bilan ancha tez ta'sir etishadi, C4AF esa bir muncha sekinroq, C3S undan ham sekin, C2S juda sust ta'sir etishadi.
Uch va to'it kalsiy gidroalyuminat va gidroferritlarning bir xil tarkiblisi bir vaqtning o'zida hosil bo`la boshlasa, umumiy formulasi: 3CaO • (A12O3 • Fe2O3) • 6H2O va 4CaO • (A12O3 • Fe2O3) • 13H2O bo`lgan qattiq eritmalar hosil bo'ladi.
Gidroferritlar gidroalyuminatlar singari gips va kalsiy xlor bilan kompleks birikmalar [3CaO • Fe2O3 • 3CaSO4 • (30-32)H2O va 3CaO • Fe2O3 • CaSO4 • 12H2O] hosil qiladi. Tuyilgan qum bilan 175-200°C haoratda gidrogranatlarni
[3CaO • (A12O3 • Fe2O3) • xSiO2 • (6-2x) • H2O]
va shuningdek, CSH(B) tipdagi gidrosilikatlarni hosil qiladi. C2F ham avtoklavda issiq nam ishlovga uchratilsa, huddi shunday jarayon namoyon bo'ladi.
Sement shisha fazasi suv bilan biriksa, C3AH6 va CFH6 ning qattiq eritmalari hamda avtoklav sharoitida gidrogranatlar hosil bo'ladi. Sementlar tarkibidagi erkin CaO va MgO suv bilan reaksiyaga sust kirishib gidratlanadi, ular har birining miqdori 1% dan ortiq bo'lsa, hajmi notekis o'zgaradi. Bu esa qotib qolgan sementtosh ichida kuchli kuchlanishlar paydo bo`lishiga sababchi bo'ladi.
Sement tarkibidagi alyuminat, alyumoferrit va shisha fazasidagi Na2O+K2O suv bilan reaksiyaga kirishganda unda erib NaOH va KOH hosil bo'ladi. CaSO4 ishtirokida ishqorlar bilan reaksiyaga kirishib Na2SO4 va K2SO4 ni hosil qiladi. Natriy va kaliy ishqorlari suvda Ca(OH)2 ning konsentratsiyasini pasaytirib, bilvosita vujudga keladigan kalsiy gidrosilikatlarning tarkibiga ta'sir ko'rsatadi. Odatda, sement xamirining suvli eritmasida ishqorlarning umumiy miqdori 1% dan ortmaydi.
Sementning tishlashish muddatlarini uzaytirish maqsadida klinkerni tuyayotganda portlandsementga ikki molekula suvli gips qo'shiladi. Tuyish paytida tegirmonda materialning harorati ancha ko'tariladi, natijada ikki molekula suvli gips yarim molekula suvli gips va eruvchan angidridga aylanadi. Bular suv ishtirokida tezlik bilan ikki molekula suvli gipsga aylanadi. Sement tarkibidagi gips bilan birga suvda qorilganda klinker tarkibidagi alyuminat va alyumoferritlar bilan murakkab reaksiyalarga kirishib, yuqorida aytib o'tilgan kompleks birikmalarni hosil qiladi.
Portlandsementning suv bilan reaksiyaga kirishuvi sement tarkibiga kiruvchi ayrim minerallarning va fazalarning gidratatsiyasi hamda gidrolizidan boshlanadi. Birinchi navbatda suv bilan C3A reaksiyaga kirishib, umumiy tarkibli gidroalyuminatlar aralashmasini (C3AH10-12) so'ngra C4AF ning gidratini hosil qiladi. C3S birmuncha sust gidratlanadi va gidrolizlanadi. U suvni Ca(OH)2 ga to'yintirib boradi. Belit esa suv bilan o'ta sust reaksiyaga kirishadi. Ayni bir vaqtda murakkab ikkilamchi reaksiyalar ham ketadi. Ulardan ayrimlari uch sulfat shakldagi gidrosulfoalyuminat va gidrosulfo-ferritlarni hosil qiladi. Bu birikmalarning qattiq eritma holda hosil boiishi suyuq muhitda Ca(OH)2 va CaSO4 ning konsentratsiyasi yuqoriligini ko'rsatadi. Umumiy tarkibli gidrosulfoalyuminatlar C3(AF) • 3CaSO4(30-32) • H2O yomon eruvchanligi tufayli
o'ta mayda dispers zarrachali qattiq faza hosil qiladi. Bu zarrachalarni ba'zan mikroskop orqali ham ko'rib bo'lmaydi. Keyinchalik tizimda kalsiy sulfatning miqdori kamayib borishi tufayli, uch sulfatli faza asta-sekin bir sulfatli fazani, ayni shu vaqtning o'zida tarkibi C3(AF) • CaSO4 • 12H2O va C4(AF) • 13H2O dan tashkil topgan murakkab qattiq eritmali birikmalarni hosil qiladi. Havodagi CO2 ning ishtirokida qisman C3A• CaCO3 • 12H2O ham hosil bo'lishi mumkin.
Portlandsement dastlab suv bilan birikkanda sersuv gidratli birikmalar 2CaOSiO2•4H2O; 3CaOAl2O3•12H2O; 3CaOAl2O3 • 3CaSO4 • 31H2O va boshqalar hosil bo'ladi. Vaqt o`tishi bilan asta-sekin qotish jarayonida ko'rsatilgan birikmalar parchalanib, portlandsement kam suvli gidratlarga, jumladan, C3S2H3; C3AH6; C3A- CaSO4- 12H2O ga o'tadi. Shunday qilib, qattiq moddalar suvning ajralib chiqishi va qaytadan uning yangi birikmalar o'rtasida taqsimlanishi issiqlikning yutilishi va fazalar mutlaq hajmlarining o'zgarishi sodir bo'ladi.
Sementlarning yuqori haroratda qotishi ham kam suvli gidratlarning hosil bo'lishiga olib keladi. Bu esa sementtosh tarkibiy tuzilmasining g'ovakliligini oshiradi. Portlandsement suv bilan odatdagi va yuqori haroratlarda (100°C gacha) reaksiyaga kirishganda yangi mahsulotlar (ayniqsa, kalsiy gidro-silikatlar) juda ham mayda dispers kristall zarrachalar ko'rinishida hosil bo'ladi. Ulargelsimon fazalarga kiradi. Ularni rentgengrafik usulda tarkibiy tuzilmasini tahlil qilib, elektron mikroskop yordamida aniqlash mumkin. Optik mikroskop ularni ajratib ololmaydi. Kalsiy gidrat oksid va kalsiy gidrosulfoalyuminat kristallari ancha yirik o'lchamlargacha (ko'pi bilan 0,5 mkm) o'sa oladi. Ularni oddiy mikroskop bilan aniqlash mumkin. Avtoklavda, ayniqsa, uzoq vaqt davomida va yuqori haroratda ishlash natijasida yangi hosil bo'lgan mahsulotlar zarrachalarining o`lchami keskin ortadi. Bunday zarrachalarni optik mikroskopda ko'rsa bo'ladi.
Aniqlanishicha, sementlar gidratatsiyasining submikrokristall mahsulotlari bir-biri bilan qattiq eritmalar va aralash kristallar hosil qilishga moyil, bu hoi tarkibi murakkab va o'zgaruvchan bo'lgan ko'p fazalar hosil qiladi. Shu narsa ma'lumki, C2S va C3S ning erta gidratatsiyalanishida tarkibi jihatidan yaqin bo'lgan kalsiy gidrosilikatlar hosil bo'ladi, C3S ning gidratatsiyasi mobaynida erkin holda ajralib chiqadigan Ca(OH)2 kristallari qotayotgan massaning mikroto`ldirgichi vazifasini bajaradi, ya'ni C2S va C3S bir xil darajada gidratatsiyalanganda ulardan hosil bo'lgan monomineral toshlarning mustahkamligi bir-biriga yaqin boiishi kerak. Xlorid, sulfat nitrid, karbonat, ftorid va boshqa tuzlar sinfining sement gidratatsiyasi hamda qotishiga ta'siri haqidagi ma'lumotlar muttasil kengayib bormoqda. Ba, P, S, Cr, Mn, Ti ning ma'lum miqdorida modifikatsiyalangan klinkerlardan olingan sementlar, odatda, yuqori darajada gidratatsiya faolligiga ega bo'ladi.
2. Avtoklav materiallar texnologiyasida kechadigan fizik-kimyoviy jarayonlar
Avtoklav materiallar texnologiyasida kalsiy gidrosilikatlar hozircha birinchi darajali ahamiyat kasb etmoqda. Aslida esa avtoklav qurilish materiallari ishlab chiqarish kalsiy gidrosilikatlarning texnik sinteziga asoslanadi.
Hozirga qadar kalsiy gidrosilikatlarning 28 turi, jumladan, 11 ta tabiiy minerali ma'lum. Bundan tashqari, hali tarkibi aniqlanmagan bir qancha fazalar ham bor.
Gidrosilikatlar suvda deyarli erimaydi (22-jadval). Kalsiy silikatlar 100°C dan past haroratda gidratatsiyalanganda yaxshi kristallanmagan yangi hosilalar vujudga keladi; bunga qotgan sement xamiri misol boia oladi. Muayyan kalsiy gidrosilikat kristallarini hosil qilish uchun kerakli aralashma tarkibi hamda o'ziga xos gidrotermal sharoitlar boiishi kerak. Shuni ta'kidlash lozimki, bunda tajriba ba'zan 1000 soat davom etadi, harorat esa 500 - 1000°C ga yetadi. Shunga qaramay, kalsiy gidrosilikatlar kristallarining kattaligi, odatda, 10-30 mkm bo`ladi, bu ho`l ularning tarkibi, tarkibiy tuzilishi va xossalarini o'rganishni mu- rakkablashtirib yuboradi. N.V.Belov bir qancha kalsiy gidrosilikatlarning xossalarini (ksonotlit, gillebrandit, tobermorit va boshqalar) izohlab berdi.
Mavzu: Portlandsmentning mustahkamligi.
|