Mavzu: boshlang’ich sinf o’quvchilarida hajm tushunchasini shakllantirish metodikasi - bet 5

|
Mavzu: boshlang’ich sinf o’quvchilarida hajm tushunchasini shakllantirish metodikasi
|
bet | 5/5 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 116,5 Kb. | | #238478 |
Bog'liq BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA HAJM TUSHUNCHASINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI2.Vaqt birliklari bilan amallar bajarish.
Bir necha dars vaqt birligi qatnashgan ismli sonlar
ustida amallar bajarishga ajratiladi.
12 soat 45 minut 15 soat 35 minut
10 soat 30 minut 8 soat 48 minut
Vaqtni qo’shishni o’rganishdan oldin, ana shunday mashqlar qaraladiki, ularda minutlar yoki sekundlar yig’indisi 24 soat dan kam, kunlar yig’indisi 30 dan yoki 31 dan kam,…
Ayrishni qarashda quyidagi misollar tavsiya qilinadi:
1 soat -34 min, 3 m 26 sekund
Bular uchun
1soat-34 min =60 min -34 min=26 sekund
3 min-26 sek= 2 min 60 sek-26 sek = 2 min 34 sek deb tushuntirish lozim.
Bu mavzuni o’rganishda vaqt hisobini 1 sutkani 24 soat hisobida olib boorish malakasi quyidagicha chizma bilan tushuntiriladi.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
Bu chizma yordamida kechki soat 7-bu soat; 19;11 esa kechki soat 23; Kunduzi 3-bu soat 15; ekanligini tushuntiriladi.
Vaqt hisobiga oid masalalarni yechishda ham o’quvchilar shu chizmadan foydalanishadi. IV sinfda sutka ichida hisoblashga oid quyidagi masalalar qaraladi.
1) Hodisaning boshlanishi bilan oxiri orasida o’tgan vaqtga ko’ra uning oxirini topishga oid masalalar.
Misol: 1-soat 8 s 30 min boshlanadi, dars 45 minut davom etadi, tanaffus qachon bo’ladiq
2) Hodisaning boshlanishini uning oxiri va hodisa davom etgan vaqtga ko’ra toppish. Misol katta tanaffus 30 minut davom etdi, kirish 11 s 45 minut bo’ladi. Katta tanaffusga chiqish qachon bo’lgan?
3) Berilgan hodisalar orasida o’tgan vaqtini hisoblash. Misol: Mustaqillik kuni 1991 yil 1-sentyabrda bo’lgan. 2000 yil 1 dekabrda mustaqillikka qancha vaqt bo’lan?
Bu uchala masala a+b =с ko’rinishda qo’shish komponentlarda no’malumlarni topishga asoslanadi.
a+b=x x+b=с a+x=с
Vaqt tushunchasini uzunlik, massa tushunchalariga nisbatan ancha murakkab
bo‟lgan kattalik miqdor sifatida qaraladi, chunki vaqt oraliqlari uzunlik, yuz, og‟irlikxossalariga o‟xshash masalalariga ega. Kundalik hayotda vaqt bir voqeani ikkinchivoqeadan ajratib turadi. Vaqt birliklari taqqoslash, qo‟shish, ayirish mumkin.
Insonning butun umri vaqt bilan, vaqtni o‟lchash, taqsim qilishi, qadrlash o‟quvibilan bog‟liq. Vaqt uzluksiz o‟tadi, uni to‟xtatish ham, qaytarish ham mumkin emas.
Vaqt oraliqlari o‟lchanadi. Birlik sifatida qabul qilingan vaqt oralig‟idan birmartagina foydalanish mumkin. Shuning uchun vaqt birligi muntazam ravishdatakrorlanuvchi jarayon bo‟lishi kerak. Xalqaro sistemada bunday birlik qilib sekund olingan. Sekund bilan bir qatorda vaqtning boshqa birliklari minut, soat, sutka, yil, hafta, oy, asr ishlatiladi. Yil va sutka birliklari tabiatdan olingan, soat, minut, sekund birliklari kishilar o‟ylab topgan. Yil Yerning Quyosh atrofida aylanish vaqti, sutka Erning o‟z o‟qi atrofida aylanish vaqti. Yil taxminan365 sutkaga teng. Lekinkishilarning bir yilgi hayoti sutkalarning butun sonlaridan tuzilgan. Shuning uchun
har yilga olti soatdan qo‟shish o‟rniga har to‟rttinchi yilga butun sutka qo‟shiladi. Buyil 366 kundan iborat bo‟lib, kabisa yili deyiladi. Bizning eramizgacha 46 yilda RimImperatori YUliy Sezarь o‟sha paytda chalkashib ketgan kalendarni tartibga solishmaqsadida yillar shunday navbat bilan keladigan kalendarni yaratdi. SHuning uchunbu yangi kalendar yulian kalendari deyiladi. SHu kalendarga asosan yangi yil 1-yanvardan boshlanadi va 12 oy davom etadi. Bu kalendarda vavilonlik astronomlaryaratgan vaqt o‟lchovlardan hafta ham saqlanib qolgan. Oy vaqtning uncha aniqbo‟lmagan birligidir, u 31, 30, 28, 29 kundan iborat. Ammo bu birlik qadimzamonlardan beri mavjud va u oyning Er atrofida aylanishi bilan bog‟liq. Oy taxminan 29,5 sutkada Erni to‟la bir marotaba aylanib chiqadi va bir yilda taxminan 12 marta aylanadi. SHu ma‟lumotlar qadimgi kalendarni tuzishga asos bo‟ldi. Ko‟p asr davomida izlanish, mukammallashtirish natijasida-hozirgi kalendarь vujudgakeldi. Sutkaning hozirgidek 24 soatga bo‟linishi ham qadimgi davrdan kelib chiqqan bo‟lib, u qadimgi Misrda kiritilgan. Minut, sekund qadimgi Vavilonda kelib chiqqan.
1 soatni 60 minutligi, 1 minutni 60 sekundligini Vavilonlik olimlar topganlar. 1 soat = 60 minutga, 1 minut=60 sekundligiga vavilonlik olimlar yaratgan oltmishli sanoq sistemasining ta‟siri bor faraz qilinadi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda o‟qituvchi bolalarga vaqt hisobi yarim kechadan yoki tushdanboshlanishini aytadi. Bolalar vaqtni soatga qarab aniqlashni o‟rganishlari uchunsiferblatli soat modellaridan foydalanadilar. So‟ngra soat modellaridan foydalanishgadoir mashqlar tavsiya qilinadi: masalan belgilangan vaqtini aytish va o‟qituvchiaytgan vaqtni belgilash taklif qilinadi. So‟ngra vaqtni soat va minutlar bilananiqlashning turli ifodalanishi o‟rgatilinadi: masalan: “9-u 30 minut, soat 9 dan 30minut o‟tdi, 9 yarim”, “soat 4-u 45 minut, 15 ta kam 5, chorakam 5”. SHu bilan birgadastur bolalarni kunduz yoki kechani birdan o‟n ikkigacha bo‟lgan soatlarningaytilishi ham o‟rgatiladi. YA‟ni soat modelida birdan o‟n ikkigacha bo‟lgan sonlarbor. SHuning uchun vaqtni aytishdan oldin hozir ertalab yoki kechqurun, kunduziyoki kechasi ekanligini aniqlab olish lozim. Masalan kunduz soat 4 yoki kechasi soat4. Sutka tungi soat 0 dan boshlanadi. Soat 0 dan kunduz soat 12 gacha sutkaningbirinchi yarmi o‟tadi. Bir soatdan keyin soat 13 (yoki kunduz soat 1) bo‟ladi. Sutkaboshidan 24 soat o‟tgandan keyin soat yana soat 0 ni ko‟rsatadi. 3-sinfda o‟quvchilaro‟zlari uchun yangi vaqt birliklari-sekund va asr bilan tanishadilar. Sekundningdavomiyligi haqida aniq tasavvurlarga ega bo‟lishi uchun bolalarga 1 sekunda 1-2qadam bosish, 1 metr o‟tish mumkinligi, 1 sekund ichida nima qilish mumkinligio‟rgatiladi. Asr tushunchasini kiritish ancha murakkab, chunki bolalar bu ulkan vaqtoralig‟ini fikran qamrab olishlari ancha qiyindir. O‟qituvchining vazifasi vaqtningyilga nisbatan eng katta o‟lchov birligi asrni tushuntirishda shunday misollarnitanlashdan iboratki, ular bolalarga ozgina bo‟lsa ham 100 yilga teng vaqt oralig‟I davomiyligi qancha bo‟lishi haqida tasavvur bersin. Demak, 100 yil vaqt oralig‟I davomiyligi haqida tasavvurni bolalar o‟z yoshlarini, yaqin kishilarning yoshlarini asrbilan taqqoslash asosida oladilar. Asr ko‟rilayotgan vaqt birliklari oarsidagi engyirigidir. “Vaqt o‟lchovlari” mavzusini o‟rganish uchun bir qator darslar ajratiladi.
|
| |