Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti - bet 80

Odur ki, üçüncü harmonikalar çubuqlardan çıxaraq bo-
yunduruqdan - boyunduruğa havadan keçməklə qapanır və
bu yolda böyük maqnit müqavimətinə rast gəlir.
Nəticədə maqnit sellərinin üçüncü harmonikaları qiy-
mətcə kiçilir və faz selləri
Ф
A3
,
Ф
B3
,
Ф
C3
üççubuqlu trans-
formatorlarda sinusoidaldan az fərqlənir. Faz maqnit sel-
lərinin üçüncü harmonikaları transformatorda əlavə güc
itkiləri də yaradır. Maqnit selləri və E.H.Q. əyrilərində
a)
Ф
A3
Ф
B3
Ф
C3
b)
Şək. 9.3. Üçfazalı üççubuqlu transformatorlarda maqnit
sellərinin üçüncü harmonikalarının qapanması yolları
175
üçüncü harmonikalar olmasın deyə üççubuqlu transforma-
torlarda dolaqlardan birini üçbucaq sxemi ilə birləşdiril-
məsi məqsədə uyğundur. Dolaqları
Y
/∆ və
Y
0
/∆ sxemləri
üzrə qoşulmuş üççubuqlu transformatorlar daha səmərəli
sayılır.
9.2. Transformatorun dolaqlarının birləşmə sxemləri
DÜİST 11677-85 görə birfazalı və üçfazalı güc trans-
formatorlarının dolaqlarının başlanğıc və son ucları böyük
və kiçik latın hərfləri ilə işarələndirilir.
Birfazalı ikidolaqlı transformatorun
YG
dolağının baş-
lanğıc ucu
A
buna uyğun son ucu
X
hərifləri ilə işarə edi-
lir.
AG
dolağının başlanğıc ucu a buna uyğun sonuncu isə
x
hərfi ilə işarələnir. Əgər transformatorun üçüncü dolağı
varsa onun ucları
A
m
və
X
m
işarələnir. Üçfazalı ikidolaqlı
transformatorların
YG
dolaqlarının başlanğıc ucları
A, B, C
bunlara uyğun son ucları isə
X, Y, Z
hərfləri ilə işarə edilir.
AG
dolaqlarının ucları isə analoji olaraq
a, b, c
və
x, y, z
üçüncü dolaq varsa başlanğıc və son ucları
A
m
,
B
m
,
C
m
və
X
m
,
Y
m
,
Z
m
-lə işarələnir. Dolaqların çıxarılmış sıfır nöqtə-
lərinin ucları
0
(
YG
dolağı üçün) və
o
(
AG
dolağı üçün)
göstərilir.
Üçfazalı ikidolaqlı transformatorların
YG
və
AG
dolaq-
ları «ulduz çıxarılmış
0
nöqtəli», «üçbucaq» və «ziqzaq
çıxarılmış
0
nöqtəli» sxemlərdə birləşdirilir.
Dolaqları əksər hallarda «ulduz» və «üçbucaq» sxemin-
də birləşdirirlər. «Ulduz» birləşmə ən çox
YG
dolaqları
üçün, «üçbucaq» birləşmə isə
AG
dolaqları üçün tətbiq
edilir. Birinci halda faza dolağına təsir edən gərginlik, ikin-
ci halda faza dolağından axan cərəyan xətt gərginliyi və
xətt cərəyanından
3
kiçik alınır. Buna görə birinci halda
izolyasiya, ikinci halda isə keçirici materiala qənaət etmək
mümkündür.
176
«Ulduz», «ulduz çıxarılmış
0
nöqtəli», «üçbucaq», «ziq-
zaq çıxarılmış
0
nöqtəli» birləşmə sxemlərini
Y,Y
0
,
∆ ,
Z
0
simvolları ilə işarələnir.
Üçfazalı transformatorların dolaqlarının birləşmə sxem-
ləri kəsr şəklində
Y/Y
0
,
Y
/∆ ,
Y/Z
0
və s. işarələnir. Kəsrin
surəti
YG
dolağının birləşmə sxemini, məxrəci isə
AG
do-
lağının birləşmə sxemini göstərir. Əgər transformatorun
üçüncü dolağı (
OG
) varsa, onda onun birləşmə sxemi
∆/
Y
/
Y
0
şəklində işarələnir.
Dolaqların birləşmə sxemi seçilərkən bir sıra hallar nə-
zərə alınmalıdır. Bəzən transformatorun ikinci tərəfində iki
cür, həm xətti gərginlik, həm də faza gərginlikləri almaq
lazım gəlir. Məsələn, ictimai yaşayış məntəqələrində, səna-
ye və kənd təsərrüfatı müəssisələrində həm işıq yükü,həm
də güc yükləri olduğundan, burada işlədilən transformator-
lardan həm xətti gərginlik, həm də faza gərginlikləri alın-
malıdır. Bu halda dolaqları
Y
/
Y
0
sxemi ilə birləşmiş trans-
formatordan istifadə etmək daha məqsədə uyğundur. İkinci
tərəf gərginliyi 400
V
və ondan yüksək olan hallarda dolaq-
ların
Y
/∆ birləşməsi sxeminə üstünlük verilir. Çünki, bu za-
man transformatorun qeyri simmetrik rejimdə iş şəraiti
yaxşılaşır və yüksək harmonikaların təsiri azalır.
Bəzən xüsusi transformatorlarda (düzləndiricilər üçün
tətbiq olunan və s.) və kənd təsərrüfatı müəssisələrində iş-
ləyən transformatorların
AG
dolaqlarının birləşməsində
qeyri – simmetrik yüklənmədə faz gərginliklərin simme-
trikliyini təmin etmək üçün «ziqzaq çıxarılmış
0
nöqtəli»
birləşmə sxemi tətbiq edilir. Bu sxemdə hər faza dolağını
iki bərabər hissələrə bölürlər və bunları müxtəlif şubuq-
larda yerləşdirirlər (şək. 9.4). Hər iki hissənin birləşdiril-
məsi elə aparılır ki, onların E.H.Q-rı həndəsi çıxılsın: bun-
dan ötrü faza dolağının hər bir yarısının sonunu həmin do-
lağın ikinci yarısının sonu ilə birləşdirirlər. Bu sxem iqti-
sadi cəhətdən səmərəli, çünki eyni bir
U
F
, gərginliyində
Y
və ∆ sxemlərinə nisbətən çox dolaq naqilisərf olunur. Bu
177
onunla izah olunur ki, baxılan sxemdə faza
U
F
gərginliyi
3
dəfə hər bir dolağın
U
d
gərginliyindən böyük olur. Ona
görə bu sxemi müstəsna hallarda tətbiq edirlər.
|