Tuproqlarda uchraydigan suvda eruvchan tuzlarning tarkibi

Tuproqlarda uchraydigan suvda eruvchan tuzlarning tarkibi
NaCl
(osh tuzi)
Na
2
SO
4
(glauber tuzi)
Na
2
CO
3
(kir soda)
NaHCO
3
(ichimlik soda)
MgCl
2
(magniy xlorid)
MgSO
4
(magniy sulfat)
MgCO
3
(magniy
karbonat)
Mg (HCO
3
)
2
(magniy
bikarbonat)
CaCl
2
(kalsiy xlorid)
CaSO
4
(gips)
CaC)
3
(ohak)
Ca (HCO
3
)
2
(kalsiy
bikarbonat)
Izoh:
Qizg
‘ish rangga bo‘yalgan kataklardagi tuzlar zaharli
tuzlar hisoblanadi.
1.33-jadval.
Tuzlarni
ekinlarga zararlik darajalari bo‘yicha joylashishi
Tuzlar
Na
2
CO
3
NaCl
MgSO
4
NaHCO
3
Na
2
SO
4
Zararlilik
darajasi
10
5-6
3-5
3
1
Meliorativ tadqiqotlar doirasida tuproqning sho‘rlanish
darajasi va turi (tipi) laboratoriyada tuproqning tarkibini
kimyoviy tahlil qilish yo‘li (suvli so‘rim tahlili) bilan aniqlanadi.
Bunda tuproqdagi tuzlar ionlarining umumiy miqdori
anionlar va kationlar yig‘indisi sifatida kimyoviy tahlillar asosida
aniqlanadi Laboratoriyada aniqlangan ushbu qiymatlar bo‘yicha
tuproqlarning sho‘rlanish turlari va darajalari aniqlanadi (1.34-
jadval).
Tuproq faol qatlamidagi tuzlarning miqdori jadvaldagi
qiymatlardan ortib ketishi tuzlarni o‘simlik rivojiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi boshlanishini (zaharlilik ostonasini) anglatadi.
128
1.34-jadval.
Tuproq sho‘rlanishini anion va kationlar bo‘yicha turlanishi
(Bazilevich va Pankova tavsiyasiga ko‘ra)
№
Sho‘rlanish turi
Tuzlar nisbati
Tuzlar nisbatining
qiymati
1.
Xloridli
Cl : SO
4
2,5
2.
Sulfat-xloridli
Cl : SO
4
2,5-1,0
3.
Xlorid-sulfatli
Cl : SO
4
1,0-0,8
4.
Sulfatli
Cl : SO
4
0,3
5.
Sulfat (xlorid) –
gidrokarbonatli
HCO
3
: Cl (SO
4
)
1
6.
Natriyli
Na : Mg
2
7.
Magniy-natriyli
Na : Mg
2-1
8.
Natriy-magniyli
Na : Mg
1-0,5
9.
Magniyli
Na : Mg
0,5
1.35-jadval.
Tuzlarning tuproqni faol qatlami tarkibida
yo‘l qo‘yiladigan miqdorlari, %
Tuproq
sho‘rlanishining turi
Tuzlarning
umumiy
miqdori
Shu jumladan, ionlar
Cl
¯
Na
¯
HCO
3
¯
SO
4
¯
Xloridli
0,05
0,02
0,026
–
–
Sulfat-xloridli
0,05
0,02
0,026
–
0,01
Xlorid-sulfatli
0,10
0,02
0,026
–
0,07
Sulfatli (kam gipsli)
0,15
0,02
0,026
–
0,02
Sulfatli (ko‘p gipsli)
0,15
0,02
0,026
–
0,08
Sodali
0,05
0,01
0,026
0,08
0,01
Xlorid-sodali va soda-
xloridli
0,10
0,01
0,026
0,08
0,01
Sulfat-sodali va sodali
0,15
0,01
0,026
0,08
0,02
Sulfat-xlorid-
gidrokarbonatli
0,15
0,01
0,026
0,08
–
129
1.36-jadval.
Tuproqlarni sho‘rlanganlik darajalari bo‘yicha tasniflanishi
Sho‘rla-
nish
darajasi
Ko‘rsat-
kichlar
Sho‘rlanish turi
jami
tuzlar
CL
SO
4
jami
tuzlar
CL
SO
4
Xloridli
Sulfat-xloridli
sho‘rlan-
magan
%
0,05
0,01
0,006
0,2
0,01
0,014-0,04
mg.ekv
–
0,3
0,12
–
0,3
0,3-0,9
kuchsiz
sho‘rlangan
%
0,15-0,3
0,01-0,03
0,006-0,02
0,2-0,3
0,01-0,09
0,014-0,04
mg.ekv
–
0,3-1,0
0,12-0,4
–
0,3-0,9
0,3-0,9
o‘rtacha
sho‘rlangan
%
0,3-0,5
0,03-1,0
0,12-0,06
0,3-0,6
0,03-0,1
0,04-0,12
mg.ekv
–
0,3-1,0
0,12-0,4
–
0,9-2,8
0,9-2,5
kuchli
sho‘rlangan
%
0,5-0,8
0,1-0,25
0,06-0,13
0,6-1,0
0,1-0,23
0,12-0,26
mg.ekv
–
3,0-7,0
1,2-2,8
–
2,8-6,5
2,5-5,5
sho‘rxoklar
%
0,8
0,25
0,13
1,0
0,23
0,26
mg.ekv
–
7,0
2,8
–
6,5
5,5
sho‘rlan-
magan
%
0,2
0,01
0,07
0,3
0,01
0,16
mg.ekv
–
0,30
1,5
–
0,30
3,4
kuchsiz
sho‘rlangan
%
0,25-0,40 0,01-0,03 0,07-0,19
0,3-0,6
0,03
0,16-0,19
mg.ekv
–
0,3-0,8
1,5-4,0
–
0,6
3,4-4,0
o‘rtacha
sho‘rlangan
%
0,4-0,7
0,03-0,1
0,19-0,34
0,6-1,0
0,07
0,29-0,48
mg.ekv
–
0,8-2,7
4,0-7,0
–
2,0
4,0-10,0
kuchli
sho‘rlangan
%
0,70-1,20 0,10-0,23 0,34-0,48
1,0-2,0
0,12
0,48-0,86
mg.ekv
–
2,7-6,4
7,0-10,0
–
3,5
10,0-18,0
sho‘rxoklar
%
1,20
0,23
0,48
2,0
0,12
0,86
mg.ekv
–
6,4
10,0
–
3,5
18,0
Izoh: tuzlarning miqdori suratda – % da, maxrajda – mg.ekv da berilgan
130
Tuzlarning tuproqni faol qatlami tarkibida yo‘l qo‘yiladigan
miqdorlari 1.35-jadvalda aks ettirilgan.
Tuproqlarning sho‘rlanish darajasini tuzli qatlamlarning
joylashish chuqurligiga, tuproqning yuzasi ko‘rinishi va ekinning
rivojlanishi asosida baholash mumkin.
Tuproqlarning sho‘rlanish darajalari suvda eriydigan tuzlar-
ning miqdori tuproq og‘irligining 0,3% idan ko‘p bo‘lgan tuzli
qatlamlarning mavjudligi va ularni joylashish chuqurligiga ko‘ra
quyidagicha tasniflanadi:
1.
Sho‘rlanmagan (chuchuk) tuproqlar – 1,5-2,0 m chuqur-
likkacha suvda eriydigan tuzlar miqdori 0,3% dan kam bo‘lgan va
gipssiz tuproqlar.
2.
Kuchsiz sho‘rlangan tuproqlar – 0,8-1,2 m chuqurlikda
tuz chiqadigan tuproqlar.
3.
O‘rtacha sho‘rlangan tuproqlar – 0,3-0,8 m chuqurlikda
ko‘p tuz chiqadigan tuproqlar. Bunday yerlarda gipsli qatlam 1,2
-1,5 m chuqurlikda va undan yuqorida joylashadi.
4.
Kuchli sho‘rlangan tuproqlar – 0,05-0,3 m chuqurlikdan
boshlab ko‘p tuz chiqadigan tuproqlar.
5.
Sho‘rxok tuproqlar – yerning yuza qatlamidan boshlab
juda ko‘p (1% dan ko‘p) tuzi bo‘lgan tuproqlar.
Tuproqlarning sho‘rlanganlik darajalari tuproq tarkibidagi
tuzlarning turlari, ularning umumiy miqdori, xlor va sulfat ion-
larining mavjudligi va ularning qiymatlari bo‘yicha tasniflanadi
(1.36-jadval).
1.6.2. Tuproqlarni sho‘rlanganlik turi va darajasi
bo‘yicha sinflari
Tuproqlar sho‘rlanish darajasiga ko‘ra odatda kam, o‘rta,
kuchli va o‘ta kuchli sho‘rlangan tuproqlarga bo‘linadi.
131
Ma’lumki, kam sho‘rlangan tuproqlarda ekinlar hosilini
o‘rtacha 25% ga, o‘rtacha sho‘rlangan tuproqlarda – 50% gacha,
kuchli sho‘rlangan tuproqlarda – 75% gacha kamayishi
kuzatiladi. O‘ta kuchli sho‘rlangan tuproqlarda esa hosil butkul
nobud bo‘ladi
Tuproqni sho‘rlantiruvchi tuzlar, kimyoviy tarkibidan qat’iy
nazar, tuproqning ma’lum bir qatlamlarida yig‘iladi. Tuzlar
yig‘iladigan qatlamning yotish chuqurligiga ko‘ra, tuproqlar
sho‘rxok (0-30 sm), sho‘rxokroq (30-80 sm), chuqur sho‘rxokroq
(80-150 sm) va chuqur sho‘rlangan (>150 sm) turlarga bo‘linadi.
Tuproqdagi tuzlarning tarkibiga ko‘ra sho‘rlanishni quyidagi
turlarga ajratiladi:
a)
Xloridli sho‘rlanish
– tuproqda xlorid tuzlarining
(NaCl, MgCl
2
, CaCl
2
) ko‘p yig‘ilishi oqibatida yuzaga keladi;
b)
Sulfatli sho‘rlanish
– tuproqda sulfat tuzlarining
(Na
2
SO
4
, MgЅO
4
, SaЅO
4
) ko‘p yig‘ilishi oqibatida yuzaga keladi;
d) Karbonatli (sodali) sho‘rlanish
– tuproqda natriy
karbonat tuzlarining (Na
2
SO
3
, NaHCO
3
) ko‘p yig‘ilishi oqibatida
yuzaga keladi; Zararlilik darajasiga ko‘ra, tuzlar o‘ta zararli
(Na
2
CO
3
, NaHCO
3
, NaCl), zararli (SaSl
2
, MgCl
2
, Na
2
SO
4
) va
kam zararli (MgЅO4, SaЅO4, SaCO
3
) toifalarga ajratiladi.
Sho‘rlangan tuproqlarda ekinlar nobud bo‘lishining asosiy
sababi sifatida tuproq eritmasi osmotik bosimining yuqoriligi
ko‘rsatiladi.
Bunda tuproq eritmasining osmotik bosimi hujayra sharbati-
ning bosimidan yuqori bo‘lib, o‘simlikning ayrim to‘qimalariga
suv yetib borishi qiyinlashadi. Bu jarayonda transpiratsiya
miqdori kamayadi, asssimilyatsiya, o‘simlik a’zolarining nafas
olishi yomonlashadi, o‘simlik to‘qimalarida shakar moddasi
ko‘payadi. Oqibatda o‘simlikning qurishi va nobud bo‘lishi sodir
bo‘ladi.
132
O‘zbekiston sharoitida sug‘oriladigan ekin maydonlari
asosan ikkilamchi sho‘rlanishdan aziyat chekadi.
Tuproqning ikkilamchi sho‘rlanishi (sizot suvlarini oqib
ketishi qiyin bo‘lgan sharoitda) ekinlarni sho‘rlangan suvlar bilan
sug‘orish oqibatida sodir bo‘ladi.
Sizot suvlarining oqib ketishi qiyin bo‘lgan ekin maydon-
larida yer osti suvlarini sathi ko‘tarilib ketadi.
Sathi ko‘tarilgan yer osti suvlarining bir qismini ekinlar
ildizlari orqali o‘zlashtirsa, qolgan qismi tuproq yuzasi orqali
bug‘lanadi. Bu jarayonda suvni tarkibidagi erigan tuzlar tuproq-
ning yuqori qatlamida qolib ketadi. Oqibatda sug‘oriladigan
maydon tuprog‘iining yuza qismida tuzlar miqdori ortib,
tuproqning sho‘rlanishi yuzaga keladi.
Ma’lumki, yer ostidan ko‘tarilayotgan suvlarning tuzlilik
darajasi nisbatan yuqori bo‘ladi. Sug‘orishga ishlatilayotgan ariq
suvlarining tuzlilik darajasi yuqori bo‘lmaganligi tufayli, ular yer
ostidan ko‘tarilayotgan suvlar bilan aralashadi va sizot suvlarning
tuzlilik darajasini mo‘tadil holatda ushlab turadi. Agar ariq
suvining tuzlilik darajasi ham baland bo‘lsa, unda sug‘oriladigan
maydonning sho‘rlanishi yanada tezroq kechadi va kuchliroq
darajada bo‘ladi.
Sug‘orishga ishlatilayotgan suv va sug‘oriladigan maydon
tuproqlarining tuzlilik darajasini baholash uchun ma’lum
sinflashtrishlardan foydalaniladi.
Sug‘orishga ishlatilayotgan suvlarni tuzlilik darajasi bo‘yicha
baholashda tuzlarning miqdoriga ko‘ra ajratilgan quyidagi
sinflashtirishdan foydalaniladi.
Qishloq xo‘jaligi ekinlari yetishtirilayotgan tuproqlar parva-
rishlanayotgan ekinning tuproq tarkibidagi tuzlarning darajasiga
chidamliligi nuqtai nazaridan quyidagi sinflarga ajratiladi:
|