O‘simliklar evolyusiyasi va tirik tabiatning tarixiy jarayonda paydo bo‘lishi

|
O‘simliklar evolyusiyasi va tirik tabiatning tarixiy jarayonda paydo bo‘lishi
|
bet | 1/4 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,46 Mb. | | #250883 |
Bog'liq 10 mustaqil
Mustaqil ish № 10
Bajardi: Orziyeva N. U.
Bosim ostida ishlaydigan idishlarga qo’yiladigan asosiy talablar va
xavfsizlikni ta’minlash. markirovkalanishi
Reja:
1. Bosim ostida ishlovchi idish, apparatlarni va gaz uskunalarini xavfsizlik talablari
2. Bosim ostida ishlaydigan idish va apparatlar.
3. Yuk ko’tarish va tashishda qo’llaniladigan mexanizmlar. Statik va dinamik sinovlar.
4. Yuklarni qo’lda tashish.
5. Korxonalardagi transport vositalarining xavfsizligi.
6. Korxonalarda mexnat sharoitini yaxshilashning asosiy yo’llari
Respublikamizda paxta, to’qimachilik va ipakchilik sanoatida berkiladigan (germetik) sistemalar keng qo’llaniladi. Ularning ichida suyukliklar va sikilgan gazlar bosim ostida saqlanadi. Bu sisiyetamlar xavf manbai bulib hisoblanadi, shu smababli ularni loyihalash, tayyorlash, ishlatish va ulardan foydalanish chogida belgilangan koida hamda meyorlarga kat’iy amal qilish kerak.
Ipakchilik sanoati korxonalari shunday uskunalar bilan jixozlanganki, ularning texnologik jarayonlarida kozonxonalardan keluvchi bug yoki kaynok suv keng kulamda qo’llaniladi. Bosim bilan ishlaydigan apparat va idishlarga bug kozonlari, bug kabul kilgichlar, bug va kaynok suv kuvurlari, sikilgan hamda suyo’ltirilgan gazlar saqlanadigan va tashiladigan balon va sisternalar kiradi.
Bosim ostida ishlaydigan idish va apparatlar.
Paxta, ipak, to’qimachilik va yengil sanoati korxonalarida bosim ostida ishlaydigan, apparat, idish va kuvurlar kup ishlatiladi. Bular kupincha portlash xavfini tugdirishi mumkin. Bunday portlashlarga zanglash natijasitda uskuna devorlarining yemirilishi va mexaniq pishikligining yukolishi, ayrim qismlarining kizib ketishi, biror kattik jismning urilishi sabab bo’lishi mumkin. bundan tashkari portlash va yonuvchi moddalarga uchkun ta’sir qilish natijasida xam sodir bo’lishi mumkin. Bunda yonish tezligi sekundiga yuzlab metrni tashkil kiladi.
Bosim ostida ishlaydigan idishlar kayta ta’mirlanib kavsharlangan bulsa, bir joydan ikkinchi joyga ko’chirilganda yoki uning xavfsiz ishlashiga javobgar shaxsning talabi bilan muddatidan ilgari texnik qo’riqdan o’tkaziladi.
Gidravlik sinov esa xar sakkiz yilda bir marta o’tkaziladi. Ish xarorati 2000S gacha bo’lgan idishlarning gidravlik sinovi, ularga suv yoki zaxarsiz va portlamaydigan boshka suyuklik bilan kushimcha bosim berish orqali o’tkaziladi. Kushimcha bosim idishning ish bosimiga boglik bulib, kuyma idishlardan tashkari barcha idishlar uchun ish bosimidan 20-25% katta bo’ladi. Shunday bosim ostida (devorlarning kalinligi 50 mm gacha bo’lgan idishlarda) 10 mino’t ushlab turiladi va biror sezilarli uzgarish bo’lmasa, ya’ni choklardan ajralish, suyuklik tomishi, tashki devorlarning terlashi, koldik deformatsiyalar ko’rinmasa idishlar gidravlik sinovdan o’tgan hisoblanadi.
Bosim ostida ishlaydigan uskunalar normal texnologik rejimda va xavfsiz ishlashini ta’minlash uchun kuyidagi nazorat-ulchash asboblari va extiyot uskunalari bilan ta’minlangan bo’lishi kerak: ulardagi suyuklik yoki gazning bosimini ulchash uchun va doimo nazorat qilib turish uchun manometr, xaroratni nazorat qilib turish uchun termometr, bosim oshib ketgan takdirda portlashning oldini olish uchun saqlagich, idishda bir vaqtning uzida gaz va suyuklik bo’lgan takdirda suyuklikning kup yoki ozligini ko’rsatuvchi asbob, idish ichidagi moddani bo’tunlay chiqarib tashlash imkonini beruvchi moslama, agar idish ichida kondensat tuplansa, uni chiqarib tashlash imkonini beruvchi moslama.
Kuvurlarning ishonchliligini ta’minlash uchun ularning issikdan uzayishini hisobga olish kerak. Buning uchun ularning burilgan joylari ravon va sillik qilib yasaladi, hamda kompensator xalkalari va shunga uxshash elementlar karitiladi. Issiklik deformatsiyalarini bir tekis taksimlash maksadida, ularni ayrim uchastkalarga bulib chikib, issikdan uzayishiga imkon koldirib, oxirgi nuqtalarini tayanchlarga mustaxkamlanadi.
Bosim ostida ishlaydigan idishlardan xavfsiz foydalanishga mustaxkamlik zaxirasi koeffitsiyenti katta bo’lgan eng makbul konstruksiyalarni yaratish, yukori sifatli ashyolarning ishlashi, saklovchi uskunalar va nazorat-ulchash asboblari o’rnatish yo’li bilan erishiladi.
Bunday uskunalarning ishdan chiqishi va portlashiga zanglash okibatida mexaniq mustaxkamligining yukolishi, bosimning chekli bosimdan oshib ketishi, berkituvchi armaturaning yukligi yoki buzilishi, belgilangan tartibotga rioya kilmaslik, tegishlicha nazoratning olib borilmasligi sabab bo’lishi mumkin.
Bosim bilan ishlaydigan idishlarni o’rnatish va ulardan foydalanishda xavfsiz foydalanish koidalariga amal qilish zarur.
Bosim bilan ishlaydigan idishlar ularni kuvurlardan uzib kuyish uchun berkituvchi - ventillar, jumraklar, surilma kopkoklar bilan, saklovchi uskunalar bilan, muxit xarorati va bosimni ulchash uchun asboblar bilan, suyuklik mikdori ko’rsatkichi bilan ta’minlangan bo’lishi kerak.
Saklovchi klapanlar idishdagi boim meyordan oshib ketganida ortikcha bug, gaz yoki suyuklikni tashkariga chiqarib yublrish uchun mo’ljallangan.
-rasm, a da pishangni saklovchi klapanning sxemasi keltirilgan. Bosim keragidan oshib ketganida klapan yoriladi va gaz idishdan chikib, portlashning oldi olinadi. -rasm, b da prujinali saklovchi klapanning sxemasi ko’rsatilgan. Bosim belgilangan kiymatidan oshib ketganida, prujina yoki yukning kuchi yetarli bo’lmay koladi, natijada klapan uyasidagi teshik ochiladi va gaz idishdan chiqadi.
Saklovchi klapanlar soni, ulchamlari va o’tkazish imkoniyati shunday hisob bilan tanlanadiki, idishdagi bosim 300 kPa gacha bosimli idishlar uchun ish bosimidan 50 kPa an ortik, 300-600 kPa bosimli idishlar uchun esa 15% dan ortik oshib ketmaydigan bulsin.
Saklovchi klapanlarning o’tkazish imkoniyati ushbu formuladan aniqlanadi:
Bu yerda - klapanning gaz sarflash koeffitsiyenti;
F - klapan kesimining yuzi;
V - koeffitsiyent (suyuklik uchun V=1);
R1 - klapandan oldingi ortikcha bosim;
R2 - klapandan keyingi ortikcha bosim;
- muxitning zichligi;
t1 - klapandan oldingi muxitning xarorati.
Ortikcha bosimni aniqlash uchun manometrlar o’rnatiladi. Ular uch xil bo’ladi: ish manometrlari, nazorat manometrlari va namuna manometrlari. Ish manometrlari ish sharoitida bosimni ulchash uchun, nazorat ish manometrlarini tekshirish uchun, namuna manometrlari esa manometrlarni laboratoriyalarda tekshirish uchun ishlatiladi.
Ish manometrlarining aniqlik sinfi kuyidagicha bo’ladi: 0,5; 1,0; 1,5; 2,5; 4. Idishlardagi bosimni ulchaydigan manometr ish bosimiga moslab tanlanishi va aniqlik sinfi 2,5 dan past bo’lmasligi kerak. Manometr shkalasida idishdagi ruxsat etilgan ish bosimni ko’rsatuvchi kizil chizikcha bo’lishi lozim.
Manometrda tamga bo’lmasa, manometrni tekshirish muddati o’tib ketgan bulsa, manometr o’chirilganda uning mili shkalaning nolinchi bulinmasiga kaytmasa, oynasi singan bulsa, manometrdan foydalanish mumkin emas.
Manometrlar kamida yiliga bir marta tekshirib turilishi zarur. Tekshirish chogida manometrlar tamgalanadi. Korxona uzogi bilan olti oyda bir marta manometrlarni nazorat manometri yordamida kushimcha tekshirib, tekshirish natijalarini nazorat tekshiruvlari daftariga yozib kuyish kerak.
Kozonxona kurilmalaridan foydalanish koidalari.
Kozonxona kurilmalari korxonalarni texnologik extiyoj va isitish uchun zarur bo’lgan bug hamda issik suv bilan ta’minlaydi. Bosimi 70 kPa va bundan yukori bo’lgan bug kozonlari hamda suvni 1150S dan yukori xaroratgacha isitadigan kozonlar bo’ladi.
Bug ishlab chiqaradigan bug kozonlari va ana shu bugni ishlatadigan apparatlar yopiq sistema ichida bosim bilan ishlaydi. Bunday sistema xavfsizlik tadbirlariga doir xamma choralarni kat’iy bajarishni talab kiladi. Bug kozonlaridan extiyotsizlik bilan foydalanish ogir falokatga - kozonning portlashiga olib keladi. Portlash sodir bo’lganda kiska vaqt ichida anchagina potensial energiya bushaydi. Gaz adiabatik kengayganda ruy beradigan portlashning ishi ushbu formuladan aniqlanadi:
Bu yerda V - gazning boshlangich hajmi, m3;
R1 va R2 - idishdagi boshlangich hamda oxirgi bosimlar, Pa;
n - adiabat ko’rsatkichi.
Statistik ma’lumotlarga karaganda kozon devorlarining buzilishiga olib keladigan asosiy sabablar deb kuyidagilar aniqlangan:
- kozonda suv kamayishi natijasida devorlarning o’ta kizishi;
- ashyoning mos emasligi, kozonning sifatsiz tayyorlanishi;
- metallning uyilishi okibatida kozon devori ayrim joylarining bushashib kolishi, xaddan tashkari kup tosh (nakip) xosil bo’lishi va kirlanishi natijasida kozon devorlarining ortikcha kizishi;
- saklovchi klapan buzilishi, xizmat ko’rsatuvchi kishilarning e’tiborsizligi tufayli bosimning xaddan ziyod oshib ketishi;
- o’txonalarda gazlarning portlashi.
Mana shu sabablar uz vaqtida bartaraf etilsa, kozonlar portlamaydi. Suv bosimi va xaroratini nazorat qilib turish uchun suv isitish kozonlarining kirish hamda chiqish joylariga manometr va termometrlar o’rnatiladi. Kozonlarga, bulardan tashkari, nasoslar xam o’rnatiladi, ular kozonni suv bilan ta’minlashi bilan bir katorda, undagi suvni kanalizatsiyaga xaydab chiqarishi xam mumkin. Kozonxona kurilmalariga xizmat ko’rsatadigan kishilar 18 yoshdan kam bo’lmasliklari, tibbiy qo’riqdan o’tgan, maxsus dastur bo’yicha ukigan va malaka komissiyasi tomonidan beriladigan mo’taxassislik guvoxnomasiga ega bo’lishlari shart.
Kozonxona kurilmasida ishlashni boshlashdan oldin smenani kabul qilib olish va agregatning usha paytdagi axvolini, ishlatish tartibini albatta ish daftariga yozib kuyish kerak.
Kuyidagi xollarda bug kozonlarini o’chirish zarur:
- kozonxonadagi bosim meyordagidan 10% oshib ketganda;
- suvi kamayganda;
- ta’minlovchi uskunalari ishlamay kolganda; suv mikdorini ko’rsatuvchi asboblari yoki saklovchi klapanlari ishlamay kolganda;
- kozondan suv sizayotganda;
- gaz yo’llarida gaz portlaganda.
Davtogtexnazorat xodimlari kozonlarni muntazam ravishda texnik qo’riqdan o’tkazib turishadi. Kozonlar kapital tamirlangandan keyin xam texnik qo’riqdan o’tkaziladi. Davriy qo’riqlar turt yilda bir marta, gidravlik sinovlar esa sakkiz yilda bir marta amalga oshiriladi.
Tartib nomeri
|
Kurilma, idish
|
Ish bosimi, mPa
|
Sinov bosimi, mPa
|
1
|
Bug kozoni va bugni kayta kizdirgich, gaz kuvuri
|
Kupi bilan 0,5
|
1,5 R, 0,2mPa
|
2
|
Shuning uzi
|
0,5 dan yukori
|
1,25 R yoki R 0,3 mPa
|
3
|
Suv isitadigan kozon
|
Istagancha
|
1,5 R yoki R 0,3
|
4
|
Bug yoki kaynok suv kuvuri
|
Shuning uzi
|
1,25 R
|
5
|
Ballon
|
|
1,25 R
| Bug kozonlari, bugni kayta kizdirgichlar, bug yoki kaynok suv kuvurlari va ballonlar 5 min mobaynida sinov bosimi bina gidravlik sinalishi kerak.
Gidravlik sinov meyorlari.
Ballonlardan foydalanish koidalari.
Katta bosim ostida sikilgan, suyo’ltirilgan yoki eritilgan gazlar bilan tuldirilgan ballonlarni ishlatayotganda extiyotkor bo’lish va Davlattogtexnazorat tasdiklagan xamma koidalarga kat’iy amal qilish talab etiladi.
Ballonlarning yorilishi bilan boglik falokatlar shunisi bilan juda xavfliki, kup xollarda ballonlar yakinida odamlar bo’ladi. Falokatlarga asosan kuyidagilar sabab bo’ladi: ballonlarning tayyorlanish sifati pastligi; ballonlarni gaz bilan meyoridan ortik tuldirish; ballonlarni tashish va saqlash vaqtida xavfsizlik koidalarini buzish.
Kislorodli ballonlarni moy bilan ifloslanishdan va ayniksa uning ichiga moy tushishidan extiyot qilish zarur.
Xar bir ballonda ventil, aniq ko’rinib turadigan tamga bo’lishi lozim. Tamgada ballonning rakami xakikiy oigrligi, tayyorlangan kuni (yil va oy) hamda ish bosimini navbatdagi sinash yili, gidravlik sinov bosimi, balolonning sigimi ko’rsatiladi.
Ishlatilayotgan ballonlar kamida besh yilda bir marta davriy sinovdan o’tkazilishi lozim. Xlor, vodorod xlorid, serovodorod gazlar bilan tuldirilgan ballonlar kamida ikki yilda bir marta sinovdan o’tkazib turiladi.
Xizmat ko’rsatuvchi shaxs, agar davriy sinov muddati o’tib ketgan bulsa, koidalarga ko’rsatiladigan tamgalar bo’lmasa, ventillari buzilgan yoki korpusi shikastlangan bulsa, ballonlarni gaz bilan tuldirish taqiqlanishi shart. Ballonlar tik xolda saqlanishi, ularning aganab ketishi, ifloslanishi va kizikishiga yo’l kuymaydigan qilib tusib kuyilishi zarur. Bosim bilan ishlaydigan idishlarni o’rnatish va xavfsiz ishlatish koidalariga kura, sikilgan gaz ballonlarining koldik bosimi 50 kPa dan, atsetilen ballonlariniki esa 50 kPa dan past hamda 100 kPa dan ziyod bo’lmasligi lozim.
Bug va kaynok suv kuvurlaridan foydalanish.
Bug va kaynok suv kuvurlaridan foydalanishda Davlattogtexnazorat tasdiklagan bug va kaynok suv kuvurlarini o’rnatish va xavfsiz ishlatish koidalariga amal qilish zarur. Mazkur koidalar ish bosimi 70 kPa va xarorati 1150S dan yukori bo’lgan suv bugi keladigan kuvurlarga taalluklidir. Ushbu koidalarga muvofik, barcha kuvurlar turt toifaga ajratiladi: shartli o’tish kesimi 100 mm dan katta bo’lgan birinchi toifadagi kuvurlar.
Korxonalar kuyidagi muddatlarda: kuvurlarni bir yilda bir marta texnik qo’riqdan o’tkazishlari, ya’ni kuzdan kechirishlari, ruyxatga olinmaydigan kuvurlarni esa ikki yilda bir marta kuzdan kechirishlari va gidravlik sinovdan o’tkazishlari kerak.
Bundan tashkari, yangi o’rnatilgan kuvurlar ishga tushirilishidan oldin kuzdan kechirilishi va gidravlik sinalishi, shuningdek, uch yilda bir marta tekshirilishi lozim. Yigilgan xoldagi kuvurlar ish bosimidan 1,25 marta katta bo’lgan sinov bosimi bilan 5 min mobaynida sinalishi kerak, shundan sung sinov bosimi ish bosimiga kadar pasaytiriladi.
|
| |