Bozor muvozanati: maksimal va minimal narxlar

|
Bozor muvozanati: maksimal va minimal narxlar
|
bet | 11/21 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 3,87 Mb. | | #118073 |
Bog'liq MavzuBozor muvozanati: maksimal va minimal narxlar.
Reja:
1.Talab elastikligi. 2. Taklif elastikligi. 3. Bozor sharoiti o‘zgarishlarining oqibatlarini baholash va prognoz qilish.
Kalit soʻzlar.
Talab elastikligi, taklif elastikligi, bozor, elastik, talabning narx boʻyicha elastikligi, taklifning narx boʻyicha elastikligi.
Ma’lumki, tovarga bo’lgan talab, uning narxiga, iste’molchi daromadiga va boshqa tovarlar narxiga bog’liqdir. Xuddi shunday, taklif tovar narxiga va tovarni ishlab chiqarish xarajatiga bog’liq. Elastiklik – bir o’zgaruvchining boshqa bir o’zgaruvchi ta’siri ostida o’zgarishini o’lchaydigan o’lchov; aniqroq qilib aytganda, biror o’zgaruvchining bir foizga o’zgarishini natijasida boshqa bir o’zgaruvchining ma’lum foiz miqdorga o’zgarishini ko’rsatadigan sondir.
Talabning elastikligi-Talab egiluvchanligining boshqa turlari mavjud, masalan o’zaro faoliyat elastiklik va daromad egiluvchanligi. O’zaro faoliyat elastiklik – bu bitta mahsulot narxining o’zgarishi boshqasiga talab miqdori o’zgarishiga olib kelishi mumkin. Bunday o’zaro bog’liqlik bir-biri bilan bog’liq bo’lgan tovarlar o’rtasida, ehtimol ularni almashtirish mumkin bo’lgan mahsulotlar, masalan, sariyog ‘va margarin yoki qalam va o’chiruvchi kabi bepul mahsulotlar orasida paydo bo’ladi. O’rnini bosadigan tovarlarga kelsak, sariyog ‘narxi oshganda margaringa talab oshadi, chunki xaridorlar endi sariyog’ o’rniga margarindan foydalanishi mumkin (agar margarin narxi bir xil bo’lsa). Bepul tovarlar bilan qalam narxi ko’tarilsa, o’chirgich bilan bir qatorda talab ham pasayadi (chunki o’chirgichlar qalamsiz foydasiz).Ma’lumki, tovarga bo’lgan talab, uning narxiga, iste’molchi daromadiga va boshqa tovarlar narxiga bog’liqdir. Xuddi shunday, taklif tovar narxiga va tovarni ishlab chiqarish xarajatiga bog’liq. Eng tez-tez ma’lum bo’lgan va osongina tushuniladigan talab egiluvchanligi turi narxning egiluvchanligi (PED) hisoblanadi. PED-da, narxning o’zgarishi talab qilinadigan miqdorga qanday ta’sir qilishi mumkinligini ko’rib chiqamiz.Talabning egiluvchanligi va talabning o’zaro moslashuvchanligi kabi boshqa talab egiluvchanligi, daromad va boshqa tegishli tovarlarning narxi kabi o’zgaruvchilar talab miqdoriga qanday ta’sir qilishi mumkinligini ko’rib chiqadi. Keyingi maqola talabning narx egiluvchanligi va talabning boshqa egiluvchanligini batafsil ko’rib chiqadi va ularning o’xshashliklari va farqlarini tushuntiradi. Taklif elastikligi va uning asoslari. Taklifning narx bo’yicha elastikligi – bu narxning bir foiz o’zgarishiga javoban, taklif qilinadigan tovarning miqdorini foiz bo’yicha o’zgarishini bildiradi. Bunday elastiklikning qiymati musbat bo’ladi, nima uchun deganda, ishlab chiqaruvchilar uchun yuqori narx, ularni ko’proq mahsulot ishlab chiqarishga rag’batlantiradi. Statistik ma’lumotlarga ko’ra taklif elastikligi quyidagicha hisoblanadi: Taklif elastikligi ishlab chiqarishga ta’sir qiluvchi omillar bo’yicha qaralishi mumkin: foiz stavkasi; ish haqi; xom ashyo, yarimfabrikatlar narxi. Masalan, ko’pgina sanoat mahsulotlari uchun xom ashyo, yarim fabrikatlar narxiga nisbatan taklif elastikligi manfiydir. Xom ashyo narxining oshishi firmalar xarajatlarining oshishini bildiradi, shu sababli boshqa shart-sharoitlar o’zgarmaganda taklif qilinadigan mahsulot miqdori kamayadi. Taklif chizig’i holatini siljishiga olib keladigan determinantlar quyidagilar: resurslar narxi; ishlab chiqarish texnologiyasi; soliq va dotatsiyalar; boshqa tovarlar narxi; narx o’zgarishini kutish; bozordagi sotuvchilar soni.
Bozor sharoiti o’zgarishlarining tahlili-Bu erda chiziqli taklif va talab chiziqlari yordamida qanday qilib oddiy hisob-kitoblar qilinishini qarab chiqamiz. Buning uchun, bozor ma’lumotlariga muvofiq talab va taklifning chiziqli grafiklarini chizishni qarab chiqishimiz kerak. (Biz hozir, statistik usullar orqali quriladigan chiziqli regressiya, tenglamalarni hisoblashni qaramaymiz.) Faraz qilaylik, biror tovar uchun ikkita miqdor berilgan bo’lsin: tovar narxi va uning miqdori, bu ko’rsatkichlar bozorda muhim ko’rsatkichlar hisoblanadi (bu ko’rsatkichlar bozorda o’rtacha ko’rsatkich bo’lib, bozordagi muvozanatlik holatida aniqlangan, yoki bozordagi shart-sharoitlar turg’unlashgan davrdagi ko’rsatkichlar bo’lsin). Bu ko’rsatkichlarni muvozanat ko’rsatkichlar deb qaraymiz va quyidagicha belgilaymiz: muvozanat narx, muvozanat tovar miqdori . Berilgan tovarning muvozanat nuqta yoki uning atrofidagi narx bo’yicha taklif va talab elastikligini mos ravishda va harflari bilan belgilaymiz.
Bu ko’rsatkichlarning, ya’ni son miqdori, faraz qilaylik, statistik hisob-kitoblar orqali aniqlangan va ular asoslangan bo’lsin. Berilgan ma’lumotlar asosida taklif va talab chiziqlarini quramiz. Taklif va talab chiziqlari yordamida, talab va taklif miqdorining siljishlarini, narxning o’zgarishini, berilgan tovar miqdorining boshqa tovar narxiga nisbatan o’zgarishini va hokazolarni hisoblash mumkin. Soliq yukini iste’molchi va ishlab chiqaruvchi o’rtasida taqsimlanishini tovar elastikligiga ko’ra tahlili. Elastiklik nazariyasi firmalar va davlatning iqtisodiy siyosatini belgilashda muhim qurol bo’lib hisoblanadi. Ma’lumki, talab va taklif chiziqlarining yotiqligi, ularning elastiklik koeffitsientlari miqdorining qzgarishiga ko’ra o’zgaradi. Talab va taklifning elastik yoki elastik bo’lmasligi soliq yukining iste’molchi va ishlab chiqaruvchilar o’rtasida qanday gaqsimlanishini, ya’ni soliqning qancha qismini iste’molchi va qancha qismini ishlab chiqaruvchi to’lashini aniqlab beradi. Bozor sharoiti o`zgarishlarining oqibatlarini baholash va prognozlash Bu erda chiziqli taklif va talab chiziqlari yordamida qanday qilib oddiy hisob-kitoblar qilinishini qarab chiqamiz. Buning uchun, bozor ma`lumotlariga muvofiq talab va taklifning chiziqli grafiklarini chizishni qarab chiqishimiz kerak. (Biz hozir, statistik usullar orqali quriladigan chiziqli regressiya, tenglamalarni hisoblashni qaramaymiz.) Faraz qilaylik, biror tovar uchun ikkita miqdor berilgan bo`lsin: tovar narxi va uning miqdori, bu ko`rsatkichlar bozorda muhim ko`rsatkichlar hisoblanadi (bu ko`rsatkichlar bozorda o`rtacha ko`rsatkich bo`lib, bozordagi muvozanatlik holatida aniqlangan, yoki bozordagi shart-sharoitlar turg`unlashgan davrdagi ko`rsatkichlar bo`lsin). Bu ko`rsatkichlarni muvozanat ko`rsatkichlar deb qaraymiz va quyidagicha belgilaymiz: muvozanat narx , muvozanat tovar miqdori . Berilgan tovarning muvozanat nuqta yoki uning atrofidagi narx bo`yicha taklif va talab elastikligini mos ravishda va harflari bilan belgilaymiz. Bu ko`rsatkichlarning, ya`ni va son miqdori, faraz qilaylik, statistik hisob-kitoblar orqali aniqlangan va ular asoslangan bo`lsin. Berilgan ma`lumotlar asosida taklif va talab chiziqlarini quramiz. Taklif va talab chiziqlari yordamida, talab va taklif miqdorining siljishlarini, narxning o`zgarishini, berilgan tovar miqdorining boshqa tovar narxiga nisbatan o`zgarishini va hokazolarni hisoblash mumkin. Asosiy muammo, berilgan tenglamalardagi o`zgarmaslar qiymatlarini aniqlashdan iborat. Bu o`zgarmaslarni tanlash ikki bosqichda amalga oshiriladi. Qisqа хulоsаlаr :Tаlаb chizig‘i – bu tаlаb miqdоrini, tаklif chizig‘i esа tаklif Miqdоrini nаrх bilаn bоg‘lаydi. Birоr shахs хizmаt yoki tоvаr uchun mаksimаl nаrх To‘lаshgа tаyyor bo‘lsа, bu nаrх shu individning rеzеrv nаrхi Dеyilаdi. Rеzеrv nаrх shахs tоmоnidаn tоvаr uchun to‘lаnishi Mumkin bo‘lgаn eng yuqоri nаrх. Lеkin, shахs shu rеzеrv nаrхdа Tоvаrni sоtib оlishi hаm, sоtib оlmаsligi hаm mumkin. Muvоzаnаt nаrхdа tаlаb vа tаklif miqdоri tеng. Bu hоlаt Sоtuvchilаrni hаm, хаridоrlаrni hаm qаnоаtlаntirаdi. Shu ssаbаbl Bu hоlаt muvоzаnаt hоlаt dеyilаdi. Bоzоrdаgi sоtuvchilаr sоni bittа bo‘lgаndа yoki bоzоrdаgi bir Nеchtа sоtuvchilаr birlаshib birgаlikdа hаrаkаt qilsа, bundаy bоzоr Mоnоpоl bоzоr bo‘lаdi. Mоnоpоlist sоtuvchi tоvаrlаrni hаr хil Хаridоrlаrgа turli nаrх bеlgilаb sоtsа, bundаy hоlаtgа nаrх Diskriminаtsiyasidаn fоydаlаnuvchi mоnоpоlist dеyilаdi. Mоnоpоlist tаklif hаjmini qisqаrtirib nаrхni оshirishi vа Nаtijаdа mоnоpоl dаrоmаd оlishi hаm mumkin. Mоnоpоlist Rаqоbаtlаshgаn bоzоr nаrхi R*dаn yuqоri nаrх o‘rnаtib mаksimаl Fоydа оlаdi. Rеsurslаrni tаqsimlаsh Pаrеtо bo‘yichа sаmаrаli dеyilаdi, Аgаr iqtisоdiy subyеktlаrning hаr birini turmush fаrоvоnligini Pаsаytirishgа vа ulаrning birоr qismining turmush fаrоvоnligini Оshirishgа оlib kеlаdigаn bоshqа muqobil usul mаvjud bo‘lmаsа. Bоshqаchа аytаdigаn bo‘lsаk, shundаy tаqsimlаsh usuli tоpilsаki, uning yordаmidа kаmidа bittаsini turmush fаrоvоnligini оshirgаndа bоshqаlаrining turmush fаrоvоnligi pаsаymаsа, biz Pаrеtо bo‘yichа sаmаrаsiz tаqsimlаsh usulini ko‘rаmiz. аgаr birоrtаning turmush fаrоvоnligini pаsаyishigа оlib kеlаdigаn bo‘lsа tаqsimlаnishni Pаrеtо bo‘yichа sаmаrаli dеymiz. Dеmаk, Pаrеtо bo‘yichа sаmаrаli tаqsimlаnishdа hеch kim o‘zining hоlаtini o‘zgаrtirishdаn mаnfааtdоr emаs. Kimdir fаrоvоnligini оshirsа bоshqа bir kishini fаrоvоnligi pаsаyadi, bungа u yo‘l qo‘ymаydi. Umumаn оlgаndа, Pаrеtо sаmаrаdоrligi аlmаshtirish оrqаli оlinаdigаn yutuq to‘g‘risidа hеch nаrsа dеmаydi, u fаqаt аlmаshtirish sаmаrаsini bildirаdi, ya’ni yutuqqа оlib kеlаdigаn bаrchа аlmаshtirishlаr to‘liq sоdir bo‘lgаnligini bildirаdi. Аgаr tаqsimlаshdа bir kishini turmush fаrоvоnligi, bоshqаnikini pаsаytirmаsdаn, оshirish mumkin bo‘lsа bungа Pаrеtо bo‘yichа yaхshilаsh dеyilаdi.
|
| |