nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mis va uning qotishmalari

texnologik xususiyatlari (quyish xususiyatlari, kesib ishlanish xossalari) va
mustahkamligi yaxshi emas. Shu kamchiliklarni yo'qotish
va misning maxsus
xossalarini hosil qilish maqsadida mis,
rux, qalay, qo'rg'oshin va shunga o'xshash
boshqa elementlar bilan
legirlanadi. Mis qotishmalaridan eng muhimi
latun
va
bronzalardir
. Ayniqsa, tompak latunlari va
maxsus bronzalar- melxiorlar,
reyzilberlar, kuniallar, kopellar muhim ahamiyatga ega. Latun va bronzalar
korroziyabardoshligi yuqori bo'lgan mashina vositalari hamda ishqalanish juftlarini
tayyorlashda muhim mashinasozlik materiali hisoblanadi.
Toza mis va o’zga qo’shimchalarning ta’siri. Misning
suyuqlanish harorati
1083
0
C ga teng. Uning kristall katakchasi yoqlari markazlashgan kub shakliga ega
bo'lib, uning yoqlari o'lchami 0,36074 nm ni tashkil qiladi. Mis og'ir metall bo'lib,
zichligi 8,94 g/sm
3
ga teng. Misning elektr o'tkazuvchanligi 100% (solishtirma
namuna) deb qabul qilinib, bu qiymat boshqa metallar uchun etalon hisoblanadi.
Toza mis tarkibidagi qo'shimchalarning miqdoriga qarab, mis MOO (99,99%Cu),
MЛ(99,95% Cu), M0 (99,9% Cu), M2 (99,7% Cu), M3(99,5%Cui) va M4
(99,0%Cu)
deb
tamg'alanadi
(markalanadi).
Mis
tarkibidagi
o'zga
qo'shimchalarning miqdori misning elektr xossalariga katta ta'sir ko'rsatadi.
Shuning uchun ham qo'shimchalarning miqdori tamg'alash
prinsipining asosini
tashkil qiladi.
Mis va uning asosidagi qotishmalar muhim texnik ahamiyatga ega bo'lgan
materiallardir. Oltingugurtli ruda, mis kolchedani va boshqa rudalar toza misning
tabiiy manbai hisoblanadi. Misning xususiyatlari o'zga tabiiy qo'shimchalarning
turi va miqdoriga bog'liq. Misdagi o'zga qo'shimchalar uning sovuq va issiq holda
deformasiyalanishi va kesib ishlash
xususiyatlarini yaxshilashi, mustahkamligini
oshirib, korroziyaga qarshiligini kamaytirish mumkin.
Inson yaratgan birinchi metall qotishma. Bronza, jez va asosiy legirlovchi
elementlar nikel bolgan misnikel qotishmalari Mis qotishmalari jumlasiga kiradi.
Mis qotishmalari quyma, deformatsiyalanadigan va kukunsimon xillarga bo’linadi.
Quyma Mis qotishmalari
suyuqlanganda oquvchan boladi, qotganda uncha
kirishmaydi. Deformatsiyalanadigan Mis qotishmalari issiqlayin yoki sovuqlayin
bosim bilan yaxshi ishlanadi. Kukunsimon
Mis qotishmalari kukunsimon
materillar jumlasiga kiradi. Mis qotishmalari antifriksion, issiqbardosh,
konstruksion,
korroziyabardosh, prujinabop va elektrotexnika materiallari sifatida
keng qollanadi. Bular asbobsozlik, mashinasozlik, aviatsiya va kemasozlikda, suv-
bug armaturasi,
badiiy buyumlar, idishtovoklar yasash va boshqa sohalarda
ishlatiladi.
O'zga qo'shimchalarning mis xossalariga ta'sirini hisobga olgan holda ikki sinfga
ajratish mumkin:
O + H
2
→ 2Cu + H - Mashinasozlik materiallari

Misni legirlash usuli
bilan uning mustahkamligini,
texnologik xossalarini,
antifriksion va boshqa maxsus xususiyatlarini boshqarish mumkin. Shu
maqsadlarda rux, qalay, alyuminiy, kremniy, berilliy,
marganes, nikel kabi
elementlar ko'proq qo'llaniladi.
Mashinasozlikda keng qo'llanilayotgan mis qotishmalari
jez (latun)
va
bronzalar
hamda
mis-nikel
qotishmalari muhim ahamiyatga ega.
Ularni
texnologik xususiyatlari bo'yicha quyma va deformasiyalanadigan qotishmalar,
termik
ishlash
natijasida
mustahkamligi
oshadigan
va
oshmaydigan
qotishmalarga ajratish mumkin.
Mis qotishmalarida rux asosiy legirlovchi element bo'lsa, bunday
qotishmalar
jez (latun)lar deb ataladi. Qotishmada legirlovchi
element sifatida
qalay, alyuminiy, berilliy, kremniy, qo'rg'oshin kabi ko'p
elementlar ishlatilsa,
bunday qotishmalar
bronzalar deb ataladi. Lekin bronzalarda ham rux bo'lishi
mumkin, lekin u qo'shimcha legirlovchi element hisoblanadi.
Olabug‘a baliklar oilasi - «kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi

|
«kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi
|
bet | 7/79 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #104161 |
Bog'liq гушт сут маъруза 2021 (3)Olabug‘a baliklar oilasi. Bu sla, oddiy ola bug‘a va balxash olabug‘asi, besh, toshbosh. Bu oila baliklarining so‘zgichi 2 ta bo‘ladi:
Tikanakli,
Yumshok. tanga zich yopishgan yon chizigi anik ko‘rinib turadi, tanasida kundalang yullari bor. Go‘shti ok, mayin, kiltanogi yo‘q, lyokin ozgin. Sotuvga (sla, bersh) sovutilgan va muzlangan tarzda chikariladi. Konserva tayyorlashga ishlatiladi.
Turli oila baliklari. Kuyidagi baliklarni eng ko‘p ovlashning axamiyati bor.
Churtanbalik tanasi naysimon, mayda tangachali bo‘ladi. Go‘shti ozgin, sersuyak, ba’zan balchik xidi kelib turadi. Tiriklayin, sovutilgan muzlatilgan va konservalangan xolda sotuvga chikariladi.
Lakkabalik tanasi o‘zunchok tangachasiz shilimshik koplagan bo‘ladi, ustki va ostki iyagida muylovlari bor. Go‘shti mayin sal shirinrok, yog‘ililigi o‘rtacha darajada. Tiriklayin, sovutilgan muzlangan tarzda sotiladi; konserva kilishga ishlatiladi, issik dudlanadi.
Losos baliklar oilasi. Bularning zich yopishib turadigan tangasi va anik ko‘rinib turadigan yon chizigi bo‘ladi. Anal sizgichi tagida yog‘ so‘zgichi borligi losos baliklariga xos xususiyat xisoblanadi. go‘shti mayin, xushxur, seryog‘, muskullari orasida mayda kiltanoklari bulmaydi. Losos baliklari oilasi 3 ta katta guruxga bo‘linadi (rasm-1).
B irinchi gurux – bu evropa lososlari – syomga, baltika lososi va kaspiy lososi. Ularnin go‘shti mayin, serYog‘, och pushti rangli, fakat tuzlangan tarzda sotuvga chikariladi.
Ikkinchi gurux – Uzok Shark losos baliklari. Ular Saxalin, Kamchatka kirg‘oklari yakinida va Amur daryosi xavzalarida tutiladi. Keta, bo‘qri balik, suma, krasnaya (nerka), chavicha, kijuch va axamiyati bor baliklar xisoblanadi.
Uchinchi gurux – bu sig baliklar guruxi. Ular Sibir va mamlakatimiz evropa kismi kullari va daryolarida yashaydi. Sig, omul, mo‘qsun, sirka (pelyad), ryapushka, tugun (sosoven seldi), chira ana shu gurux baliklariga kiradi.
|
| |
Qattiq eritmalar hosil qiladigan qo’shimchalar

|
Qattiq eritmalar hosil qiladigan qo’shimchalarBog'liq Magniy va mis qotishmalari1.Qattiq eritmalar hosil qiladigan qo’shimchalar: Ni, Zn, Sb, Sn, Al, As, Fe, P
kabi elementlar. Bunday qo'shimchalar birinchi navbatda mustahkamlikni oshiradi,
lekin issiqlik va elektr o'tkazuvchanlikni (ayniqsa S
B
va A
S
elementlar) keskin
kamaytiradi. Shuning uchun elektr o'tkazuvchan materiallar (MO, M1) da S
B
≤
0,002 % va A
S
≤ 0,002 % bo'lishi kerak. Bundan tashqari surma ham zararli
element hisoblanib, issiqlayin bosim ostida ishlashni yomonlashtiradi;
2.Misda mutlaq eritmaydigan qo’shimcha elementlarga qo’rg’oshin, vismut va
boshqalar kiradi. Bu elementlar donacha chegaralarida joylashib, oson eriydigan
evtektik mexanik aralashmani hosil qiladi. Shuning uchun ular issiqlayin bosim
ostida ishlashni yomonlashtiradi.
Mis tarkibidagi vismutning miqdori juda kam (Q 0,005%) bo'lsa ham,
metall issiqlayin bosim ostida ishlanganda sochilib ketadi, ya'ni mo'rtlashib
qoladi. Vismutning miqdori oshirilsa, sovuq holda ham mo'rtligi ortadi. Lekin
misda erimaydigan elementlar uning elektr o'tkazuvchanligiga uncha ta'sir
ko'rsatmaydi. Misning kislorod va oltingugurtli birikmalari (Cu
2
O, Cu
2
S)
evtektik mexanik aralashma tarkibiga kiradi. Lekin ular ham elektr
o'tkazuvchanlikka kam ta'sir ko'rsatadi. Oltingugurt sovuq holda mo'rtlikni
oshirsa ham kesib ishlash xususiyatini yaxshilaydi. Ayniqsa, kislorod misning
xossalariga yomon ta'sir qiladi. Agar mis tarkibida kislorod bo'lsa, mis chala
oksid (Cu
2
O) hosil bo'ladi. Bu vodorod kasalligini keltirib chiqaradi. Mis
400
0
C dan yuqoriroq haroratda vodorodli muhitda qizdirilsa, vodorod
namunaning ichida diffuziyalanadi va Cu
2
O bilan o'zaro ta'sirlashib, suv bug'ini
hosil qiladi:
Cu
2
|
| |
Uy va yovvoyi parrandalar - «kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi

|
«kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi
|
bet | 6/79 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #104161 |
Bog'liq гушт сут маъруза 2021 (3)Uy va yovvoyi parrandalar
Uy parrandalarining asosiy turlari - tovo‘q, g‘oz, o‘rdak, kurka, sesarka. Sotuvga yovvoyi parrandalardan - kaklik, bulduro‘q, kirgovul, karkur va x. k. go‘shti chikariladi.
Uy parandalari go‘shti. Buning juda yukori ta’m afzalliklari bor. Unda bog‘lovchi to‘kimalar suyilgan mollar go‘shtidagidan ko‘ra kam, konsistensiyasi xam mayinrok bo‘ladi. Tarkibida to‘la kimmatli oksillari ko‘p bo‘lgan kurka, tovo‘q va broyler jujalar go‘shti ayniksa kadrlanadi.
Parranda go‘shtining kimyoviy tarkibi uning turiga, yoshiga, zotiga, semizlik darajasiga karoviga, bokuviga va boshka omillarga bog‘liqdir.
Yovvoyi kushlar go‘shti. Ular asosan mamlakatning shimoli-sharkiy noxiyalaridan o‘k otib (otilgan ilvasin) va tuzok kuyib (suyilmagan ilvasin) ovlanadi.
Yashash joylariga karab - o‘rmon parrandalari (kur, karkur, bulduro‘q, ok kaklik, chil kaklik, kizil kaklik, kirgovul va x.k), cho‘l parrandalari (bedana, ivalok, chilkaklik), tog‘ parrandalari (ulari - tog‘ kurka va kaklik - tog‘ kaklik), botkoklik parrandalari (loyxurak, balikchi, dupel - loyxurak, yakam tovo‘q), suv parrandalari (g‘oz, o‘rdak) bo‘ladi.
Balik va balik mahsulotlari
Balik va uni kayta ishlash mahsulotlari to‘la kimmatli xayvon oksillari manbai bo‘lib, shifobaxsh va parxezli ovkatlanishda yukori kadrlanadi. Asosan balik eydigan kishilar kamrok dardga chalinadilar, ko‘p go‘sht eydiganlarni kiynaydigan keksalik dardlaridan xalos etadilar.
Asosiy ovlanadigan baliklarning tavsifnomasi. Suv xavzalarida taxminan 20 000 dan balik turi yashaydi, bundan 3000 yakini ovlanadigan xisoblanadi. Baliklarni yashash tarziga, skeletining tuzilishiga, o‘lchami yoki massasiga kaysi oilaga mansubligiga karab klassifikatsiya kilinadi.
Yashash joyi va yashash tarziga binoan chucho‘q suv baliklari (sterlyad, karp, nalim) okar suv baliklari (osyotr, losos) ‘yarim okar suv baliklari (lesh, sazan, sla, lakka balik va x.k), dengiz baliklari (treska, kambala, stavrida, piksha va x. k) bo‘ladi.
|
| |
-jadval:
Qalaysiz bronzalarning mexanik xossalari va qo’llash sohasi

struktura mis va qo'rg'oshin kristallaridan iborat bo'ladi. Bunday struktura esa
yuqori antifriksion xususiyatlarga ega bo'lib, issiqlikni yaxshi tarqatadi. Shuning
uchun bunday bronzalardan yuqori tezlikda katta kuch ta'sirida ishqalanib
ishlaydigan mashina vositalari tayyorlanadi.
Masalan, БpC30 dan tayyorlangan ishqalanish juftining qalayli bronza БpOTCC4-
4-2,5 ga qaraganda issiqlik o'tkazuvchanligi 4 barobar katta. Bunday
qotishmalarning mexanik xossalari va korroziyabardoshliligi oshirish maqsadida
ular nikel va qalay bilan qo'shimcha legirlanadi.
Berilliyli bronzalar
(БpB2) ham muhim antifriksion xususiyatlarga ega, ular katta
kuchlanish va tezlikda ishlaydigan mashina vositalarini tayyorlashda ishlatiladi.
Bunday qotishmalarning alohida xususiyatlaridan biri issiqbardoshligidir, ular
800
0
C gacha o'z xususiyatlarini yo'qotmasdan ishlay oladi.
Bronzalarning
narxini pasaytirish maqsadida ular marganes, titan, kabalt va
hokazo elementlar bilan
legirlanadi.
Magniy qotishmalarini - Mashinasozlik materiallari

oksidlanishni kamaytirish uchun qum tuproq tarkibiga maxsus qo'shimcha,
masalan alyuminiyning ftorli tuzi qo'shiladi.
Deformatsiyalanadigan
magniy
qotishmalari.
Deformatsiyalanadigan
qotishmalarni jo'valashda, tunuka, shakldor buyumlar olishda,
pokovka va
shtamplashda issiqlayin plastik deformatsiyalanadi. Gap shundaki, magniy
qotishmalarining kristall tuzilishi geksogonal panjaraga ega bo'lib,
past haroratda
mustahkamligi kam, chunki siljish faqat bazis tekisligidagi (0001) yuzalar bo'yicha
bo'ladi. Agar qotishmalarni 200...300
o
C ga qizdirib bosim ostida ishlansa,
qo'shimcha ravishda siljish yuzalari (1011) va (1120) paydo bo'ladi, natijada
plastiklik ortadi. Shu sababli qotishmalarni yuqori
haroratda bosim ostida
ishlanadi. Lekin deformatsiya tezligi qancha kam bo'lsa, magniy qotishmalarining
texnologik plastikligi shuncha yuqori bo'ladi. Qotishma tarkibiga qarab, masalan
presslashni 300...480
o
C, jo'valashni esa 340...440
o
C da boshlab 220...250
o
C da
tamomlash kerak. Shtamplash yopiq shtamplashlarda o'tkazilib,
qotishmani
280...480
o
C ga qizdirish kerak. Lekin bunda mexanik xossalarning katta
anizatropiyasiga ega bo'linadi. Sovuqlayin plastik deformatsiyalashda esa ko'plab
oraliq rekristallizatsion yumshatish o'tkazishga to'g'ri keladi.
Deformatsiyalanadigan magniy qotishmalari (8.1-jadval) ichida MA1 yuqori
texnologik
plastiklikka ega, yaxshi payvandlanadi va korroziyabardoshdir. Lekin
mexanik xossalari bo'yicha mustahkamligi kam qotishmalar qatoriga kiradi. Bu
qotishmaga qo'shimcha ravishda 0,2% Ge (MA8) qo'shilsa, mayda donadorlikka
ega bo'ladi, mexanik xossalar ham oshadi, sovuq deformatsiyalash mumkin bo'ladi.
MA2-1 qotishma Mg-Al-Zn turkumiga kirib
yuqori mexanik xossalarga ega,
yaxshi payvandlanadi. Lekin jo'valash va list shtamplash oson bo'lgan holda
kuchlanish holatida korroziyalanishga moyilligi bor.
MA14 qotishma ham yuqori mexanik xossaga ega bo'lib, 250
0
C dan pastda
olovbardosh hisoblanadi va kuchlanish holatida korroziyaga moyilligi yo'q
(korroziyabardosh). Lekin issiqlayin jo'valashda darzlar hosil bo'lishi mumkin.
Qotishmani 160...170
0
C qizdirib eskirtirish (T5) orqali
xossalarini yaxshilash
mumkin. Birlamchi toblashni presslash haroratida havoda sovitish mumkin.
Korroziyaga bardoshligi kam bo'lganligi uchun magniy qotishmalaridan
tayyorlangan buyumlarning usti qismi oksid qatlami bilan qoplanadi. Oksidlangan
qatlam yuzasi
polimer bo'yoq bilan qoplanadi.
Ekrandagi tasvirlarning rangiga qo‘yiladigan talablar

|
Ekrandagi tasvirlarning rangiga qo‘yiladigan talablarBog'liq Inf metEkrandagi tasvirlarning rangiga qo‘yiladigan talablar.
PDVda
turli rangdan foydalanish ma’lumot tarkibini ajratishda, uning o‘qilishini
qulaylashtirishda, muhim ma’lumotlarni ajratib ko‘rsatishda katta
imkoniyatlar yaratadi.
Ekran rangi juda yorqin bo‘lmasligi lozim, uni keragidan ortiq
«bezash» kerak emas. Undagi ma’lumotlar o‘quvchining diqqatini
asosiy qismga jalb etishga yordam berishi lozim. Masalan, ravshan,
yarqiragan yoki qizil rangdan katta hajmdagi matnlarni yozishda
foydalanish tavsiya qilinmaydi, chunki ko‘z oq va yashil rangni
toliqishsiz qabul qiladi, qizil va yorqin ranglar esa ko‘zni toliqtiradi.
Matnni ko‘rsatishda foydalaniladigan ranglar soni uchtadan ortmagani
ma’qul.
Yorqin, o‘tkir ranglar hissiy qo‘zg‘atuvchi sifatida displey fonida
qisqa vaqt ishlatilishi mumkin. Masalan, qizil rangni xatoni ko‘rsatuvchi
yoki man qiluvchi, yashil rangni esa rag‘batlantiruvchi yoki harakatga
undovchi belgi sifatida ishlatish mumkin. Ekranda qora rangli ob’ektlar
soni iloji boricha kamaytirilishi ma’qul hisoblanadi.
Ekrandagi ma’lumotlarning tuzilishiga qo‘yiladigan talablar.
Ekranda qo‘yilgan masalaga bog‘liq bo‘lmagan ob’ektlar bo‘lmasligi
kerak. Ekrandagi barcha ob’ektlar ma’lum ma’noda axborotni tashuvchi
bo‘lishi shart. Undagi tasvirlar yetarli darajada katta bo‘lishi hamda
o‘zaro o‘quv materiali mazmuniga mos holda joylashishi lozim.
Foydalanuvchiga ayni vaqtda zarur bo‘lgan matn ko‘rsatiladi.
Matnlar mazmuni tushunarli, mantiqan bog‘langan bo‘lishi, bajaradigan
vazifasiga ko‘ra guruhlarga ajratilishi zarur. Ekranda muhim va unchalik
muhim bo‘lmagan elementlar ajratib ko‘rsatiladi. Ajratib ko‘rsatish
ayrim jumlalarni katta harflar bilan yozish, ostini chizish, boshqa rangga
bo‘yash yo‘llari bilan amalga oshiriladi. Uzun jumlalar va tig‘iz
joylashgan matn o‘quvchini toliqtiradi. O‘quvchi toliqqanda matnni
o‘qimay qo‘yadi.
|
| |
O‘quvchi uchun ortiqcha ma’lumotlarning berkitilishi

36
holatlarni inobatga olish va dasturni qayta- qayta tajribadan o‘tkazish
asosida bartaraf qilinadi.
PDVning hissiy ta’sirchanligi.
PDV ta’lim jarayonida o‘quvchiga
ijobiy ta’sir qila olishi lozim. Bu jarayonning qiziqarli, samarali kechishi
uchun juda muhimdir. Mazkur talabning bajarilishi esa ko‘pgina
parametrlarga bog‘liq. Ularga tasvir va matnlarning o‘lchami, shakli,
rangidan
tortib
turli
tovushlarning
yoqimliligi,
harakatlarning
jozibadorligi, muloqotning samimiyligi, aniq va hozirjavobligi kabi
qator xususiyatlar misol bo‘ladi.
O‘qituvchi va o‘quvchi vaqtini tejash talabi.
O‘quv jarayonini
kompyuterlashtirish o‘qituvchi va o‘quvchini vaqtni talab qiladigan
mashaqqatli amallarni bajarishdan ozod qilishga qaratilishi kerak.
Shuningdek, kompyuter tomonidan bajariladigan amallar o‘qituvchi
yoki o‘quvchining o‘quv jarayonidagi vaqti hisobidan bajarilmasligi
lozim. Ba’zi dasturlarda o‘quv materialini ekranda bayon qilish uchun
harflarning bittadan yoki yonib- o‘chib hosil bo‘lishi kabi holatlarni
ko‘rish mumkin. Bunda kompyuterning o‘quvchiga muhim bo‘lmagan
narsa uchun bandligi tufayli uning vaqti yo‘qotiladi. PDVda bunday
holatlarning oldi olinishi lozim. Biroq vaqtni haddan tashqari tejashga
berilish ham maqsadga muvofiq emaski, bu ta’lim jarayoni
samaradorligining pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Magniy qotishmalari - Mashinasozlik materiallari

yoki kontank usuli bilan qoniqarli darajada payvandlash mumkin,
yaxshi kesib
ishlanadi. Ko'proq magniy
alyuminiy (≤10%)
sink (≤5.. .6)
marganets (≤2,5%)
sirkoniy (≤1,5%) kabi elementlar bilan legirlanadi.
Marganetsdan boshqa legirlovchi elementlar α -qattiq eritma va
intermetallitlar
(Mg
4
Al
3
, MgZn
2
) hisobiga mexanik xossalarni oshiradi. Marganets magniy
qotishmalarining payvandlash xususiyatini yaxshilaydi va korroziyabardoshligini
oshiradi.
Sirkoniy ham korroziyabardoshligini
oshiradi, lekin donachalarni maydalash
hisobiga mexanik xususiyatlarni yaxshilash ustun turadi. Magniyga boshqa
legirlovchi elementlar juda kam miqdorda qo’shilganda qo’shimcha ravishda
xossalarini yaxshilash mumkin.
Masalan,
toriy elementi
olovbardoshligini oshiradi, juda oz miqdorda
(0,005...0,012%)
berilliy qo'shilsa magniyni eritishda,
quyma olishda, termik
ishlashda oksidlanishini kamaytiradi.
Magniy qotishmalarini qayta ishlash mahoratiga ko'ra ularni ikki guruhga bo’lish
mumkin:
1.Quyish uchun mo'ljallangan qotishmalar: ulardan shakldor quymalar olinadi
va ularni «MЛ» tamg'a (marka)
bilan belgilanadi;
2. Deformatsiyalanadigan qotishmalar: ulardan presslash, jo'valash, bolg'alash,
shtamplash va boshqa bosim ostida ishlash usullari bilan buyumlar ishlab
chiqariladi va «MA» rusum berilgan.
Magniy
qotishmalariga, alyuminiy qotishmalari kabi termik ishlov beriladi.
Bunday termik ishlovlarga
diffuzion yumshatish (gomogenlash), to'la
yumshatish, toblash va eskirtirish kiradi. Yirik quymalar va shakldor buyumlar
quyma usulida olinganda diffuzion yumshatish beriladi. Buning uchun quyma
pechlarda 400...490
o
C atrofida qizdirilib, shu haroratda 10...24 soat ushlab turiladi,
so'ng pech bilan birgalikda sovitiladi.
Dastur ishining uzluksizligi - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

34
va bu bilan matnni qayta kiritishni talab qiladi. O‘quvchi vaqtini tejash
maqsadida bunday holatlar bartaraf qilinishi shart.
PDV foydalanuvchi yo‘l qo‘yishi mumkin bo‘lgan barcha xato
variantlarga javob reaktsiyalarini o‘z ichiga olishi lozim. Shunda dastur
ishining uzluksizligi to‘liq ta’minlanadi.
Dastur hajmining chegaralanganligi.
Ekrandagi har bir ko‘rinish
yoki jarayonni turli yo‘llar bilan hosil qilish mumkin. Shu ma’noda
matnli, tasvirli, tovushli fayllar hajmi jihatidan bir- biridan farq qiladi.
Masalan, turli formatdagi tasvirlar turlicha sifat va hajmga ega: BMP
formatli tasvirlar yuqori sifatli bo‘lsa- da, katta hajmga ega. JPEG
formatli tasvir sifati BMP formatli tasvir sifatiga yaqin bo‘lib, undan
qariyb 2 marta kam joy egallaydi. GIF formatli tasvir sifati ancha past
bo‘lganligi uchun juda kam hajmga ega bo‘ladi. Sababi GIF formatli
tasvir 8 razryadgacha (2
8
q256 xil), JPEG formatli tasvir 24 razryadgacha
(2
24
q16777216
xil),
BMP
formatli
tasvir
32
razryadgacha
(2
32
q4294967296 xil) rangni ishlatish imkoniga ega.
Shunday ekan PDVlarning mukammalligi har bir jarayonni puxta
o‘ylab tashkil qilishni taqozo etadi. Aks holda dastur hajmining
kattalashishiga olib keladi. Biroq dasturchining mahorati bilan dastur
hajmini ma’lum darajada kichraytirish mumkin. Bunday talabni
qo‘yishning muhimligi shundaki, katta hajmdagi dasturlarni nafaqat
«tashish» qiyin, balki xotira hajmi kichik kompyuterlarda ularni
bajartirish imkonsizdir. Bu dastur hajmining mumkin qadar kichik
bo‘lishiga erishishni talab qiladi. Shuningdek, hajmning kichraytirilishi
dastur samaradorligini pasayishi hisobidan amalga oshirilmasligi
lozimligini alohida ta’kidlash o‘rinlidir.
Darslik bilan ishlash metodi - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

|
M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasiBog'liq Inf met
Darslik bilan ishlash metodi
Ta’lim tizimida darslik bilan
ishlash metodi asosiy o‘rinlardan birini egallaydi. Binobarin, darslikdan
foydalanmay biror fan, texnika yoki san’at sohasini egallab bo‘lmaydi.
Darslik bilan ishlash – birinchi tomondan ta’lim jarayonida o‘qish-
o‘qitish ishlarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun yordam bersa,
ikkinchi tomondan, o‘quvchilarning kelajakdagi faoliyati uchun zarur
bo‘lgan ilmiy va ilmiy- ommabop adabiyotlarni mustaqil o‘qib-
o‘rganish madaniyatini tarkib toptirish bilan birga u bolalarni ko‘nikma
va malakalar bilan qurollantirishda katta ahamiyatga ega.
O‘quv adabiyoti bilan ishlash murakkab psixik jarayonni o‘z ichiga
oladi. O‘qish jarayoni o‘qituvchi tomonidan bayon qilinayotgan
bilimlarni o‘quvchilarning eshitib, o‘qishlarinigina emas, balki o‘quv
materiallarini (ma’lumotlarni) kitob matnidan ko‘rib, ongli idrok qilish
faoliyatini ham taraqqiy ettirishni nazarda tutadi.
Darslik bilan ishlash metodi ikki shaklda olib boriladi:
•
dars jarayonida darslik va o‘quv adabiyoti bilan ishlash;
•
darslik va o‘quv adabiyotlari bilan sinfdan va maktabdan tashqari
mustaqil ishlash.
Kitob bilan ishlashning har ikkala shakli o‘quv fanlari bo‘yicha
deyarli hamma sinflarda qo‘llanishi mumkin.
O‘quvchilarni darslik va boshqa o‘quv ma’lumotlari bilan birga
qo‘shimcha adabiyot, ilmiy va ilmiy- ommabop maqolalar, shuningdek
gazeta, jurnallardan foydalanishga ham o‘rgatish kerak.
4. Demonstrastiya, illyustrastiya va ekskursiya (sayohat) metodi
Demonstratsiya va illyustratsiya o‘quv ma’lumotlarini aniq usullar
orqali bevosita idrok qilish jihatidan muhim ahamiyatga ega.
O‘rganilayotgan buyum va hodisalarni to‘liq va aniq tasavvur etgan
taqdirdagina o‘quvchilarning olgan bilimlari chuqur va puxta bo‘ladi.
O‘quvchilar turmush va texnikadagi narsa, hodisa va voqealarni
demonstrastiya metodi orqali bevosita ko‘rib, idrok qilishlari natijasida
ular haqida mustaqil fikr yuritish, tahlil qilish, tegishli xulosalar
51
chiqarishga muvaffaq bo‘la oladilar. Bu metod dars davomida yoki
darsning ayrim qismlarida qo‘llaniladi.
|
| |
Qaysi biri yaxshiroq - OneDrive yoki Dropbox?

436
1.
"Ishga tushirish" menyusida "gpedit.msc" buyrug‘ini bosing yoki
administrativ shablonlardan tizim sozlamalariga o‘ting. "OneDrive"
bo‘limini tanlang. Parametrlarda bulutdagi fayllarni saqlashni oldini
olishni xohlagan oyna paydo bo‘ladi.
2.
Siz buni ro‘yxatga olish vositasida o‘chirib qo‘yishingiz mumkin.
"Regedit" buyrug‘i yordamida "HKEY_LOCAL_- MACHINE" zanjiri
"Dastur" bo‘limiga o‘tadi. Keyingi - Microsoft sozlamalaridan -
OneDrive- da. DWORD parametrini yaratish uchun o‘ngdagi
sichqonchani bosing. Ro‘yxatdan o‘tish kitoblaridan chiqib, uni qayta
ishga tushiring.
3.
Eng oson variant. Sozlamalar orqali "OneDrive" ga o‘ting, fayl
do‘koniga o‘ting. "Hujjatlarni sukut saqlash" qatorini toping. "O‘chirish"
ni qo‘ying.
OneDrive- dan qanday qilib olib tashlash mumkin?
OneDrive - bu juda foydali dastur bo‘lib, qanday dastur turi u yoki
bu darajada tushunarli. Agar kerak bo‘lsa, uni o‘chirishingiz mumkin,
ammo Windows- ni qayta o‘rnatgan bo‘lsangiz, u faqat qayta o‘rnatiladi.
Ushbu jihatni hisobga olish juda muhim, ammo agar xizmat zarur
bo‘lmay qolsa va yechim yakuniy bo‘lsa, unda savol tug‘iladi: Microsoft
OneDrivedan qanday qilib olib tashlanadi? Eng oson yo‘li, saqlash
xujjatlarini omborga o‘chirib qo‘yishdir:
1.
"Yutish" belgisini bosib, "Topish" - ni tanlang.
2.
Qidiruv oynasida "kompyuter sozlamalari" so‘zini kiriting.
3.
Xuddi shu nomni tanlang.
4.
Variantlar ro‘yxatida "OneDrive" tugmasini bosing.
5.
"Fayl xotirasi" funksiyasi paydo bo‘ladi, u erda "o‘chirish"
pozitsiyasiga belgi qo‘yiladi.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

438
15- Bob. XALQARO BAHOLASH DASTURLARI
15.1. Xalqaro baholash dasturlari va ularning turlari. PISA xalqaro
baholash dasturi
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida turli
tuman iqtisodiy samaradorlik ko‘rsatkichlariga erishilayotganligi barcha
sohalarda malakali mutaxassislar va raqobatbardosh kadrlarga bo‘lgan
talabni yanada oshirmoqda. Bunda tayyorlanayotgan o‘qituvchilarning
har tomonlama ta’lim tarbiyaga e’tiborini kuchaytirishni talab etadi va
o‘quvchilarimizning darslarga qiziqish xususiyatini oshirishga imkon
yaratadi. Bu talablar ta’lim tizimi uchun juda muhim ekanligi, aksariyat
xorijiy davlatlardagi kabi ta’lim va fan sohalari rivojlanishini baholash
va monitoring qilish orqali ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan ilg‘or
tajribalarni sohaga jalb qilish kerakligini anglatadi.
Ta’lim sifatini baholash xalqaro tadqiqotlarida ishtirok etish
respublikamizda:
-
Tasvirlarni uzatish usullariga qo‘yiladigan talablar

32
Taassurotni susaytirmaslik uchun ekrandagi ob’ektlarning harakati
yetarli darajada tez bo‘lishi, shuningdek, berilgan vaqt doirasida kerakli
ma’lumotni o‘quvchi anglab oladigan sur’atda bo‘lishi kerak.
O‘quvchiga ob’ekt harakatini istagan holatida to‘xtatib kuzatish, uni
qayta- qayta takrorlash imkonini berish maqsadga muvofiq.
Ekrandagi ob’ektlarning ko‘rinishiga qo‘yiladigan talablar.
Kompyuter ekraniga chiqariladigan xabarlar o‘quvchi faoliyati
tuzulishiga mos holda mantiqan bog‘liq bo‘lishi, ularning har biri ta’lim
mazmunida nazarda tutilgan ma’lum bir muammoni hal qilishi lozim.
Katta hajmdagi ma’lumotlar kerakli sondagi bo‘laklarga bo‘lib,
namoyish qilinadigan kadrlarga joylashtiriladi. Mazkur talabni amalga
oshirish uchun ekranni ortiqcha ma’lumot bilan to‘ldirmaslik, muhim
ma’lumotlarni ekranning o‘rtasiga qo‘yish, bir necha marta
takrorlanadigan ma’lumotlarni ekranning ma’lum bir o‘rniga
joylashtirish kabi psixologik talablarga rioya qilish kerak.
Ob’ektlarni ekranda tasvirlashni tashkil etishga esa quyidagi
talablarni qo‘yish mumkin:
a) ma’lumotlarni ekranda tasvirlashni tashkil etishda turli
kodlashtirish va ortiqcha qisqartirishlardan cheklanish;
b) kompyuter bilan bog‘liq atamalarni ekranda kamroq ishlatish;
v) ma’lumotlarni ekranda tasvirlashda unga pedagogik ishlov
bergan holda muhim qismini (boshqa rangda, invers holatida) ajratib
ko‘rsatish, alohida oynada ko‘rsatish;
g) savol- javobli xabarlarni ekranning yuqori qismi yoki o‘rtasida,
izohlarni esa ekranning yuqori yoki quyi qismiga ajratib chiqarish;
d) asosiy va yordamchi ma’lumotlar, izohlarni bir- biridan turli
vositalar yordamida ajratib ko‘rsatish;
e)
ma’lumotlarni
tasvirlashda
grafik
ekran
holatidan,
kompyuterning grafik imkoniyatidan yetarlicha keng foydalanish lozim.
Dasturdagi - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

33
kiritish va ekrandagi kadrlarni o‘zgartirishda ham tugmachalar
majmuidan, ham «sichqoncha»dan foydalanish imkoniyatini nazarda
tutish lozim. Shuningdek, dasturning oddiy bo‘lishiga, uni boshqarishda
oz sonli tugmachadan foydalanilishiga, uni kompyuterda ishlash
malakasi yuqori bo‘lmagan o‘quvchilar ham qiyinchiliksiz ishlata
olishiga e’tiborni qaratish kerak.
Texnik talablar.
PDV qandaydir rusumli kompyuterga mo‘ljallab
yaratilar ekan, ma’lum darajada texnik talablarga javob berishi shart.
Dasturning universalligi.
Albatta, PDVni yaratuvchi dasturchilar
imkoniyati yuqori bo‘lgan Pentium IV, Pentium V rusumli
kompyuterlarda ishlaydi va dasturni shunday kompyuterda tuzadi. Biroq
maktablarning barchasi ham bunday kompyuterlarga ega emas. Shuning
uchun dastur tuzilayotganda uning kompyuter xususiyatiga to‘la bog‘liq
bo‘lmagan holda ishlay olishiga ahamiyat berish zarur. Zero, tezkor
kompyuterda yaratilgan dastur quyi imkoniyatli kompyuterda kutilgan
tezlikda bajarilmaydi. Pirovardda, samaradorlikni oshirishga emas, balki
ta’lim jarayoni natijasining pasayishiga olib keladi.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

39
chiqadi. Yoki aksincha, a’zolari bir sohaga qiziqishlari bo‘lgan
tavsirlanuvchi gamogen guruhlarni tuzish ham mumkin.
Quyida sinf o‘quvchilarni tez va qiziqarli tarzda kichik guruhlarga
bo‘lish yo‘llaridan bir nechtasini keltirib o‘tamiz. Ushbu usullar sinfni
har birida 6 tadan o‘quvchi bo‘lgan 6 ta kichik guruhlarga bo‘lishga
imkon beradi. Guruhdagi o‘quvchilar sinini 5, 7 yoki 8 taga o‘zgartirib,
sinfni 5, 7 yoki 8 ta guruhga ajratish ham mumkin:
Qog‘ozning kichik bo‘laklariga A1, A2, A3, A4, A5, A6, B1, B2,
B3, … va xokozo belgilarni yozing. Stollarni A, B, V, G, D, E deb
belgilang. Shundan so‘ng qog‘ozlarni ishtirokchilarga (o‘quvchilarga)
tarqating va unda yozilgan harfli stol atrofiga o‘tirishni tavsiya eting.
6 ta rasm tayyorlang va har birini 6 ta bo‘lakka bo‘ling.
Bo‘lakchalarni aralashtirib stol ustiga qo‘ying va ishtirokchidan
(o‘quvchidan) bittadan bo‘lakchani tanlab olishni iltimos qiling.
Shundan so‘ng o‘quvchilar bo‘lakchalarni birlashtirib, yaxlit rasmni
hosil qilishlari va bitta stol atrofiga o‘tirishlari kerak bo‘ladi.
Oltita ranglardan 6ta qizil, 6ta oq, 6ta qora, 6ta sariq, 6ta ko‘k, 6ta
yashil jami 36 ta kartochka tayyorlang. Sinfdagi o‘quvchilarning har biri
o‘ziga yoqqan rangli kartochkani tanlab oladi va bir xil rangli
kartochkani olgan o‘quvchilar bitta stol atrofiga o‘tirishadi.
Barcha o‘quvchilar 1, 2, 3, 4, 5, 6 raqamlar bo‘yicha tartib bilan
sanalishadi. Shundan so‘ng 1 raqamlilar bitta guruhga, 2 raqamlilar
ikkinchi guruhga va hokazo birlashishadi.
O‘qituvchi biror bir belgi bo‘yicha jamlangan predmetlar nomi
yozilgan yoki rasmlari tushirilgan kartochkalarni oldindan tayyorlaydi.
Masalan: daraxtlar - olma, olcha, o‘rik, nok, xurmo, shaftoli; gullar –
lola, atirgul, nartsiss, gladiolus, chinnigul, boychechak; idish- tovoqlar –
qozon, choynak, piyola, likopcha, qoshiq, cho‘mich va hokazo.
O‘quvchilar kartochkalarni tanlaydilar va belgilar bo‘yicha
(daraxtlar, gullar, idish- tovoqlar va hokazo) buyruqlarga birlashadilar.
Magniyli qotishmalar - Mashinasozlik materiallari

boshlab esa Mg—Zn—Zr Mg — noyob metall — Zr (yoki Mn), Mg—Th
tizimidagi qotishmalar,
shuningdek, Mg—Li tizimidagi juda yengil qotishmalar
ishlatila boshladi. Oxirgi yillarda Magniyli qotishmalar mustaqkamligini, ayniqsa,
yuqori temperaturada oshirish uchun oz miqdordagi Th, Nd, La,
Y va boshqa
elementlar bilan legirlanadi.
Magniyli qotishmalar quyma va deformatsiyalanadigan guruhlarga boʻlinadi.
Quyma Magniyli qotishmalar shakldor quymalar tayyorlash uchun ishlatiladi.
Mg—Al—Zn, Mg—Zn—Zr, Mg— Nd—Zr tizimidagi Magniyli qotishmalar koʻp
qoʻllanadi.Deformatsiyalanadigan
Magniyli
qotishmalar presslash, prokatlash, bolgʻalash va shtamplash yoʻli bilan yarim
fabrikatlar ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Magniyli qotishmalarning xona
haroratida plastikligi nisbatan oz boʻlganligi uchun ularga bosim ostida 250°
haroratda ishlov beriladi. Magniyli qotishmalar
suyultirilganda juda kuchli
oksidlanish va yonish xususiyatiga ega. Oksidlanish va yonishdan himoyalash
uchun su-yuqlanma saqlanayotgan idish flyus bilan yopiladi.
Magniyli
qotishmalarning
termik
kengayish
koeffitsiyenti
alyuminiy
qotishmalarnikidan oʻrtacha 10—15% katta.
Past temperaturada Magniyli qotishmalarning elastiklik moduli,
oquvchanlik va
mustahkam chegarasi ortadi, nisbiy uzayishi va zarbiy krvushokligi kamayadi,
plastikligi esa keskin kamayadi. Magniyli qotishmalarning kamchiligi ular chuchuk
va dengiz suvi korroziyasiga chidamsizligidir. Magniyli
qotishmalar organik va
mineral kislotalarda (xromat va ftorid kislotalar bundan mustasno) hamda tuzlarda
korroziyalanadi (yemiriladi). Xlor ionlari Magniyli qotishmalar korroziyasini
suvda kuchaytiradi. Sutoltirilgan ishkrrlarda kucheiz korroziyalanadi. Magniyli
qotishmalarning asosiy afzalligi — ular zichligining pastligi. Magniyli qotishmalar
yaxshi bolgʻalanadi, ularni kesish, shliflash va silliklash jarayonlari yengil oʻtadi.
Magniyli
qotishmalar avtomobil, traktor sanoatida (dvigatellarning kraterlari,
uzatmalar qutisi, gʻildirak barabani va boshqa tayyorlashda), elektrotexnika,
radiotexnika,
optikada, toʻqimachilik sano-atida, aviatsiya,
raketa texnikasida va
boshqa koʻp tarmoqlarda ishlatiladi.
Gomogenlashdan - Mashinasozlik materiallari

Bir qator magniy qotishmalariga toblash va eskirtirish beriladi. Diffuzion
jarayonlarning
sekin borishi, magniy qotishmalariga xos bo'lganligi uchun ularda
faza o'zgarishi sekin boradi. Shuning uchun ham toblash uchun (4...24 soat) va
eskirtirish uchun qizdirilganda (15...20) soat ko'p vaqt sarf qilinadi va shu sababli
ham havoda toblash mumkin bo’ladi.
Magniy qotishmalarida olingan ko'pgina quymalarda yoki issiqlayin bosim ostida
ishlanganda, havoda sovutilsa toblash jarayoni o'tadi,
shuning uchun ham
qo'shimcha qayta qizdirish talab etilmagan holda sun'iy eskirtirish o’tganday bo'lib,
mustahkamlik ortadi. Gomogenlash va toblash o'tkazish uchun 380...540
o
C (T
4
) va
so'ngra eskirtirish o'tkazish uchun 150...200
o
C (T6) ga qizdirish kerak bo’ladi.
Eskirtirish natijasida magniy qotishmalarini mustahkamligini atigi 20...35 foizga
oshirish mumkin. Plastikligi esa sezilarli darajada kamayadi, shuning uchun
ba'zida faqat, mexanik xossalarini yaxshilaydigan gomogenlash va toblashning ozi
bilan chegaralanadi. 8.1-jadvalda
magniy qotishmalari tarkibi, mexanik xossalari
hamda qo’llash sohasida misollar keltirilgan.
Magniy qotishmalarining tarkib, mexanik xossalari hamda qo'llash
sohasida misollar
.
8.1-jadval
Quymalar olishda ko'proq yuqori mexanik va texnologik xossalarga ega
bo'lgan MЛ5, MЛ6 qotishmalari keng qo'llaniladi. Bu qotishmalardan buyumlar
tayyorlanadi. Lekin MЛ5 ga qaraganda M6 ning
suyuq holda oquvchanlik
xususiyati yaxshiroq.
Bu qotishmalarning
gomogenlash usuli bilan mexanik xossalarini ko'tarish
mumkin. Buning uchun qotishmani 420
0
C qizdirib, shu haroratda 12...14 soat
ushlab turiladi va MЛ6 uchun 190
0
C da 4 . . . 5 soat ushlab eskirtirib berish kerak
(T6). MЛ10 olovbardosh qotishma bo'lib, 300
0
C harorat
atrofidagi sharoitda
ishlaydigan buyumlar tayyorlanadi. Bunday qotishma gomogenlangandan keyin
593
0
C ga qizdirib toblanadi va so'ngra 200
0
C qizdirib (12. . .16 soat) sun'iy
eskirtiraladi (T6).
MЛ12 yaxshi mexanik xususiyatlarga ega bo'lish bilan birgalikda yaxshi
korroziyabardosh va qo'shish xususiyatlariga egadir. Termik ishlash (T6) natijasida
uning xossalarini yanada oshirish mumkin. Quyma magniy qotishmaning
donachalari qancha mayda bo'lsa, mexanik xossalari yaxshi bo'ladi. Masalan,
alyuminiyli qotishmaning donachalarini maydalash uchun o'ta qizdirish zarur yoki
1%
gacha mel, ayrim holda magnezit qo'shib legirlash kerak. Bunda suyuqlikda
erishi qiyin bo'lgan, qattiq eritmaning
kristallanish uchun tayyor markaz ro’lini
bajaruvchi zarrachalar (Al
3
Fe, Al
4
C
3
) hosil bo'ladi.
Jez (latun)lar va ularning xossalari

Rux misda 39% gacha erib, bir xil tarkibli
α-qattiq eritmani hosil qiladi. Demak,
jezlar qattiq eritma bo'lib, yaxshi plastiklikka ega.
Mis rux bilan α - qattiq eritmadan tashqari bir qator β-,
γ -kabi fazalarni hosil
qiladi. Lekin amaliyotda qo'llaniladigan jez strukturasi ko'pincha bir fazali
α -
qattiq eritmadan yoki
( a + β) fazadan iborat bo'ladi (8.1-rasm).
Yuqori haroratda β-faza (CuZn) ning elementar kristall panjarasida Zn atomlari
tartibsiz joylashgan bo'ladi. 454...468
0
C dan kichik
haroratda atomlarning
joylashish tartibi o'zgaradi, ya'ni CuZn kristall panjara asosida tartibli singdirish
qattiq eritmasi hosil bo'ladi, natijada plastiklik kamayadi. Bunday faza β’ deb
belgilanadi. Qattiq eritma yuqorida ko'rsatilgan haroratdan boshlab sovitilsa,
ruxning misda erishi ham kamayadi.
β- faza paydo bo'lishi bilan plastiklik kamayadi va qotishmadagi ruxning miqdori
45% ga yetgunga mustahhkamlik oshib boraveradi.
Rux miqdori undan oshsa,
qotishmaning mo'rtligi oshib, mustahkamligi keskin kamayadi. Shuning uchun
texnikada qo'llaniladigan jezlarda ruxning miqdori 45...50% dan oshmaydi.
8.2-rasm.
Bir fazali
α-latun (a) va
ikki fazali
α + γ -latun (b)larning
mikrotuzilishi.
Bir fazali
α -
latunlar issiq va sovuq holda plastik deformasiyalanadi. Ikki
fazali
( a + β ’ ) jezlar sovuq holda uncha plastik emas,
ular issiq holda plastik
deformasiyalanadi, buning uchun qotishmani qizdirish harorati
( a + β ) -faza
hosil bo'lguncha oshirilishi kerak.
( a + β ) jezlarning mustahkamligi α -
jeznikidan katta, ishqalanib yemirilishga esa chidamli, plastikligi kamdir.
Ikki fazali jezlarning xossalarini yanada yaxshilash uchun ular qo'shimcha Al, Fe,
Ni, Sn, Mn, Pb va boshqa elementlar bilan legirlanadi. Bunday jezlar maxsus yoki
murakkab tarkibli materiallar hisoblanadi. Jezlarga qo'shimcha legirlovchi
elementlar qo'shilsa (bundan nikel mustasno), ruxning misda erishi kamayadi
hamda β-fazaning vujudga kelishi osonlashadi.
Nikel ruxning misda erishi
ko'paytiradi. Agar nikel qotishmada yetarli darajada bo'lsa, strukturada
( α+ β )
o'rniga bir tarkibli qattiq eritma hosil bo'ladi.
Legirlovchi elementlar
mustahkamlikni
oshiradi, lekin plastiklikni kamaytiradi(qo'rg'oshin bundan
mustasno).
Qo'rg'oshin jezlarni kesib ishlashni osonlashtiradi, ularning antifriksion xossalarini
yaxshilaydi. Qo'rg'oshinni bir fazali yoki fazali jezlarga ham qo'shish mumkin.
Lekin qo'rg'oshin
α→ β
TOPSHIRIQNI - Soliqlar va soliqqa tortish fanidan

|
Soliqlar va soliqqa tortish fanidan
|
bet | 4/4 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 44,55 Kb. | | #238114 |
Bog'liq 1-topshiriq sirtqilargaTOPSHIRIQNI BAHOLASH ME’ZONI
№
|
Baholash me’zoni
|
Qo‘yiladigan ball
|
|
Berilgan mavzuni to‘liq yoritib berishi, mavzuning dolzarbligi, o‘rganilganlik darajasi, asosiy qismni yoritish, turli xil tahlil usullaridan foydalanishi, xulosani shakllantirish, taklif va tavsiyalarni ishlab chiqadi.
Shuningdek:
iqtisodiy atamalar, tushunchalar va nazariyalardan keng foydalanadi;
statistik va iqtisodiy ma’lumotlarni sharxlashi;
iqtisodiy tahlil vositalaridan foydalanishi;
iqtisodiy g‘oyalarni mantiqiy va aniq va tizimli ifoda etishi
|
25 balgacha
|
|
Berilgan mavzuni qisman yoritib berishi, mavzuning dolzarbligi, o‘rganilganlik darajasi, asosiy qismni yoritish, xulosani shakllantirish, taklif va tavsiyalarni ishlab chiqadi.
Shuningdek:
iqtisodiy atamalar, tushunchalar va nazariyalardan foydalanadi;
statistik va iqtisodiy ma’lumotlarni sharxlashi;
iqtisodiy tahlil vositalaridan foydalanishi;
|
15 balgacha
|
|
Berilgan mavzuga sayoz yondoshuv bo‘lsa, mavzuning doir adabiyotlar tahlili bo‘lmasa, mavzu qisqa va yetarlicha ochib berilmasa, xulosa va takliflar bayon etilmasa hamda mavzu bo‘yicha tasavvurga ega deb topilganda;
|
5 balgacha
|
|
Talaba topshiriq bo‘yicha ko‘chirmakashlikka (plagiat) yo‘l qo‘ysa, boshqa talaba tomonidan bajarilgan topshiriqni o‘zlashtirsa, berilgan topshiriqqa (mavzuga) oid material yuklamasa, topshiqir belgilangan muddatlariga qatiiy amal qilmasa, hamda fan (mavzu) bo‘yicha aniq tasavvurga ega emasligi;
|
0
|
Iqtisodiyot va biznesni boshqarish
kafedrasi mudiri M. Tulayev
Iqtisodiyot va biznesni boshqarish
kafedrasi katta o‘qituvchisi N. Xomidov
Jurnaldagi tartib raqam buyicha topshiriqni bajarish suraladi. Agar guruhdagi tralabalar soni 20 tadan orttiq bo’lsa u holda 21 raqamdan boshlanga talabalar yana 1 savoldan boshlashadi.
Savollar tug’ilganda @Nurmuhammad_Xomidov ga murojaat qilishingiz mumkin
|
| |
Belgilangan muddatdan kech yuklangan topshiriq

|
Belgilangan muddatdan kech yuklangan topshiriq
|
bet | 2/4 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 44,55 Kb. | | #238114 |
Bog'liq 1-topshiriq sirtqilargaBelgilangan muddatdan kech yuklangan topshiriq (universitet ECTS kredit modul tizimi hamda “Talabalarning bilimini baholash tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga muvofiq) baholanmaydi. Shuningdek, talaba tomonidan HEMIS platformasiga yuklangan ma’lumotga shaxsan o‘zi mas’ul hisoblanadi va noto‘g‘ri yuklangan ma’lumot noll ball bilan baholashga asos bo‘ladi.
Esseda aks etishi lozim boʻlgan jihatlar:
mavzuning dolzarbligi;
o‘rganilganlik darajasini tahlil qilish;
asosiy qism;
iqtisdoiy va statitik tahlillarni amalga oshirish;
xulosa;
taklif va tavsiyalar.
Esseni rasmiylashtirish va yuklash bo‘yicha texnik talablar: taqdim etilayotgan esse A4 formatda bо‘lib, sahifaning hamma tomonidan 2 sm joy qoldirilishi, Times New Roman yozuv turida, 14 kegl, 1 interval, 1 sm abzasda bо‘lishi bо‘lishi va Pdf (Word) faylda platformaga yuklash talab qilinadi.
Talaba berilgan mavzu bo‘yicha keng qamrovli bilimlarga ega bo‘lishi, nazariy bilimlarni amaliy vazifalar bilan bog‘lay olishi lozim. Bu maqsadga erishishda talabadan o‘z ustida muntazam ishlashi, nazariy va amaliy bilimlarini doimiy ravishda egallab borishi hamda mazkur fanning o‘quv rejadagi berilgan soatiga muvofiq 80 foiz mustaqil ta’lim komponentiga e’tiborni qaratishi lozim.
TALABAGA ESLATMA:
Mustaqil ish bu talabaning ma’lum fanni hususiyatlarini o‘rganganligini ko‘rsatuvchi ijodiy ish bo‘lib, shu fanning ma’lum mavzularini qamrab olishi kerak.
Talabaning mustaqil ishi uning shaxsiy fikri hamda ijodiy yondashuvini ko‘rsatadi va ko‘chirmachilik (plagiat) holatlari aniqlanganda baholanmaydi.
Mustaqil ishni tayyorlash jarayonida talaba ma’lum adabiyotlardan tegishli mavzularini o‘qigan halda real hayotdagi iqtisodiy statistik ko‘rsatkichlar tahlilini kelitirishi, mavzuga oid jahon tajribasi va fan taraqqiyoti natijalarini aks ettirishi talab etiladi.
|
| |
TOPSHIRIQ MAVZULARI - Soliqlar va soliqqa tortish fanidan

№
|
Topshiriq mavzusi
|
Talabaning tartib raqami
|
|
“Soliqlar va soliqqa tortish” fanining maqsadi predmeti va vazifalari
|
|
|
O’zbekistonda soliq tizimida amalda bo’lgan soliqlar va boshqa majburiy to’lovlar
|
|
|
Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida soliqlar va boshqa majburiy to’lovlar ustidan soliq organlarining nazorati
|
|
|
Yuridik shaxslardan undiriladigan foyda solig’ining iqtisodiy ahamiyati, byudjet daromadlarida tutgan o’rni, va to’lovchilari
|
|
|
Foyda solig’i obyekti, yuridik shaxslarning jami daromadlari tarkibi, soliqqa tortish bazasini aniqlash
|
|
|
Yuridik shaxslardan undiriladigan foyda solig’ining hisoblash va to’lash, foyda solig’i bazasini aniqlash
|
|
|
Aylanmadan olinadigan soliq va uning amal qilish jarayoni
|
|
|
Aylanmadan olinadigan soliqning obyekti, aylanmadan olinadigan soliq stavkalari hamda soliq imtiyozlari
|
|
|
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’I va uning iqtisodiy ahamiyati
|
|
|
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’ini soliqqa tortish obyekti, Jismoniy shaxslarning jami yillik daromadlari
|
|
|
Jismoniy shaxslarning daromadlaridan olinadigan soliqning stavkasi va soliq usubiyati, Deklaratsiya tushunchasi va uning joriy qilish sabablari
|
|
|
O’zbekistonda qo’shilgan qiymat solig’i joriy qilinishining iqtisodiy ahamiyati sabalari va ahamiyati
|
|
|
Qo’shilgan qiymat solig’ining soliq slish obyekti, stavkalari va hisob fakturani to’lash tartibi
|
|
|
Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida aksiz solig’i va uning soliq tizimda tutgan o’rni hamda O’zbekistonda ishab chiqarilgan mahsulotlarda aksiz solig’i stavkalari
|
|
|
Aksiz solig’i to’lovchilari, Soliqqa tortish obyekti, aksiz solig’ining hisoblash tyrlari va muddatlari
|
|
|
Mol- mulk solig’ining O’zbekistonda joriy etilishi hamda iqtisodiy ahamiyati, soliq stavkalari
|
|
|
Yer solig’ining joriy etilish sabablari, soliq to’lovchilari tarkibi, soliq obyekti, yer solig’iga beriladigan imtiyozlar va to’lash tartibi va to’lash muddatlari
|
|
|
Sux resurslaridan foydalanganlik uchun soliq
|
|
|
Mahalliy yig’imlar
|
|
|
Elektron hisobot va uni jo’natish tartibi
|
|
8-Ámeliy shiniǵiw Oraydan qashıwshı elektronasos benen ornatılǵan qudıqlardı ıske túsiriw 8-Ámeliy jumis

|
8-Ámeliy shiniǵiw Oraydan qashıwshı elektronasos benen ornatılǵan qudıqlardı ıske túsiriw
|
bet | 1/2 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 48,15 Kb. | | #138104 |
Bog'liq 8-Ámeliy jumis
8-Ámeliy shiniǵiw
Oraydan qashıwshı elektronasos benen ornatılǵan qudıqlardı ıske túsiriw
1. Nasos trubalariniń diametrin tańlaw.
Nasos trubaları diametrleri olardiń ótkezgishlik ózgesheligi, bekkemligi hám qudıqta trubadiń jaylasıw múmkinshiligine (jalǵanatuǵın mufta hám kabellarni esapqa alǵan halda ) qaray anıqlanadı.
Trubalardiń ótkezgishlik ózgesheligi olar FIK , sıyaqlı shamalardiń 0, 92 den 0, 99 ǵa shekem bahalarına shekem bolǵan dárejelerine baylanisli. Trubalardiń FIK ma`nisi 0, 94 ten kichigini isletiw múmkin emes.
2. Oraydan qashıwshı elektronasos uchun kеrekli basimdi aniqlaw.
Oraydan qashıwshı elektronasos Hn – suyuqlikdiń mеtr baǵanasi menen tómendegi quduqdiń salistirma xaraktеristik sharoitlari tеńlemesi menen aniqlanadi:
bul jеrda, - static sath, - dеprеssiya, - suykeliwge joytilǵan basim hám suyuqliqdiń nasosdan sеparatorǵa shekem harakati dawamindaǵi qarsiliqlar, - qudiq ustki gеodеzik bеlgisi hamde sеparatordiń parqi, - suyuqlik ustuni menen ko’rsatilgen sеparatordagi bosim.
Dеprеssiya
yoki n=1 bo’lganda:
(bu yеrda Q-quduq ónimarliǵi, t/sut; K-quduqdiń ónim koeffitsiеnti, t/sut(kG/sm2); n-aǵiwshańliq tеńlemesindegi dareje ko’rsatkichi).
Bosimniń ishqalanish hám ichki qarshiliklar sebebli joytiliwi:
bul jеrde, ( - gidravlik qarshilik koeffitsiеnti; - nasosdiń pastlikka tushish tereńligi, m (h – dinamik sath ostida nasosdiń tushish tereńligi); l – quduq usti va sеparator masofasi, m; d – nasos quvurlaridiń ichki diamеtri, sm;
hg va ht qiymatlarini amalda hisoblaganda ulardiń kichik kattaliklarini hisoblamasa qam bo’ladi.
Suyuqlikdiń bir fazali quvurdagi harakatida - koeffitsiеnti Re – Rеynolds sanina baylanisli halda va ks – quvur tеkisligiga nisbatan aniqlanadi.
Rеynolds soni: ;
bul jеrde, Q – quduq ónimdarliǵi, m3/sut; d – nasos trubalariniń ichki diamеtri, m; v – suyuqlik jabisqaqliǵi, sm3/sеk.
quvurdiń salistirma tеkisligi:
;
bu yеrda, d – quvurdiń ichki diamеtri, mm; ( - quvur dеvorlaridiń g'adir budirligi (parafinlar yoki tuzlar bilan ifloslanmagan nasos quvurlari uchun =0,1 dеb olinadi), mm.
Aniqlańan Re va qiymatlari bilan - aniqlanadi va bunda 64-rasmdagi grafikdan foydalaniladi.
|
| |
Xususiy bulut - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

432
tashqarida joylashtiriladi. Bunday bulut foydalanuvchilari bulutdagi
ma’lumotlarni boshqarish yoki unga xizmat ko‘rsatish imkoniyatiga ega
bo‘lmaydi, barcha mac’uliyat bulut egasiga yuklatiladi. Mijoz
foydalanayotgan resurslar uchun haq to‘laydi.
Foydalanuvchilarga boshqa yechimlarda mumkin bo‘lmagan katta
ko‘lamli kengayuvchanlik imkoniyatiga ega biznes- tizim yoki veb- sayt
(tarqalish) usullari qulay- oson va mumkin qadar qoniqarli narxlarda
taklif etiladi. Bunday taqdim etuvchilarga Amazon YEC2 i Amazon
Simple Storage Service (S3), Google Apps/Docs, Salesforce.com,
Microsoft Office Web onlayn- xizmatlarini misol sifatida keltirish
mumkin. Ta’kidlash joizki, ommaviy bulutda foydalanuvchi
infratuzilishni juda past cheklangan darajada sezilarsiz nazorat
qilganligidan, qat’iy xavfsizlik choralari va me’yoriy talablarga mos
kelishlikni talab qiluvchi jarayonlarni amalga oshirishga har doim ham
muvofiq kelmaydi.
Gibrid bulut
(
hybrid cloud
) – bu infratuzilma tarqatish barcha
modellarini o‘z ichiga oladi (xususiy, ommaviy). Odatda, gibrid bulut
korxonada yaratiladi, ularni boshqarish bo‘yicha mas’uliyat esa korxona
bilan ommaviy bulutni yetkazib beruvchi o‘rtasida taqsimlanadi. Gibrid
bulut bir qismi ommaviy bulutga, bir qismi xususiy bulutga tegishli
bo‘lgan xizmatlarni taqdim etadi.
Bulutli tarmoq platformasini tashkillashtirish uchun ko‘plab
serverlar bugungi kunda dunѐ bo‘ylab tashkil etilgan. Masalan,
ommalashgan bulutli tizimlarga Yandeks.Disk va Disk Google kabilar
misol bo‘lishi mumkin. Ushbu bulutli serverlar orqali dunѐning istalgan
joyidan serverga ma’lumot joylash, saqlash va boshqarish mumkin.