nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Sоlishtirmа quvvаt usuli - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon...

Sоlishtirmа quvvаt usuli
– bu usuldа оldindаn yoritish аsbоbi-
ning turi tаnlаb оlinаdi. So‘ng jоyni yoritish uchun yetаrli bo‘lgаn
umumiy quvvаt hisоblаnаdi. Keyin yoritish аsbоblаri sоni hisоblаnаdi.
Bu uslubdаn tахminiy vа tekshiruv hisоblаshlаrdа fоydаlаnilаdi.
Umumiy quvvаt
,
yo
S
P
Vt (6.11)
bu yerdа:
yu
S
– yoritilаdigаn mаydоn yuzаsi, m
2
;
163
– sоlishtirmа quvvаt,
2
m
Vt
ning miqdоrlаri mа’lumоtnоmаdа
keltirilаdi. Аgаr mа’lumоtnоmаdа bo‘lmаsа uni quyidаgi fоrmulа
bilаn аniqlаsh mumkin:
,
4
3
m
E
2
m
Vt
, (6.12)
bu yerdа:
m
Е
– me’yoriy yoritilgаnlik, lk.
Yoritish tаrmоqlаrini hisоblаsh vа tаnlаsh
Yoritish tаrmоqlаrini hisоblаshdаn mаqsаd ulаrning ko‘ndаlаng
kesim yuzаsini аniqlаsh bo‘lаdi.
Yoritish tаrmоqlаrini ikkitа ko‘rsаtkich – yuklаmа tоki vа
kuchlаnishning yo‘qоtilishi bo‘yichа hisоblаnаdi.
Yuklаmа tоki
yo
yo
n
yo
yu
U
Р
I
cos
3
, A (6.13)
bu yerdа:
yo
P
– yoritish аsbоblаri quvvаtlаri yig‘indisi, Vt;
n
U
– yoritish аsbоblаrining nоminаl kuchlаnishi, V;
yo
cos
– yoritish аsbоbining quvvаt koeffitsiyenti;
yo
– yoritish аsbоbining F.I.K.
Аniqlаngаn
yuklаmа
tоki
bo‘yichа
mа’lumоtnоmаdаn
tаrmоqning tegishli ko‘ndаlаng kesim yuzаsi tаnlаnаdi.
Kuchlаnishning yo‘qоtilishi
),
sin
cos
(
3
0
0
yo
yo
yu
x
r
l
I
U
V (6.14)
bu yerdа:
yu
I
– yuklаmа tоki, А;
l
– tаrmоq uzunligi, m;
0
r
– tаrmоqning sоlishtirmа аktiv qаrshiligi, Om/km;
0
x
– tаrmоqning sоlishtirmа reаktiv qаrshiligi, Om/km;
yo
yo
sin
,
cos
– quvvаt koeffitsiyentlаri.
n
U
U
05
,
0
bo‘lishi kerаk (6.15)
|
Taklif 
etilayotgan - Innovatsion va amaliy loyihalar

Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universitetidan innovatsion va amaliy loyihalar tanloviga
taklif etilayotgan ilmiy-texnik loyiha
Ilmiy-texnik loyiha
mavzusi
Loyiha bajarilishidan kutilayotgan natija
Loyihaning yillik
moliyalashtirish
hajmi
Samarqand viloyati
sharoitida damashq
atirgulini
ko‘paytirish,
biologik xususiyatlarini
o‘rganish va ekologik toza
mahsulot yetishtirish
taomiliga asoslangan
plantatsiyalarini yaratish.
Damashq atirguli – Rosa
damascene Mill
Prof.Ferens Lontos,
prof.Dr.Monostori Tomas,
q.x.f.n.R.Raximov, Pallos
Jozef-Pannon Farm
direktori
Beze sirtlari (Bezier patches)

|
Beze sirtlari (Bezier patches)
|
bet | 168/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikBeze sirtlari (Bezier patches) - bu Beze cho`qqilarining joylashishi bilan silliq
sirtlardir. Bu cho`qqilar sirtga urinma vektorlar (tangent) uchlarida joylashgan
qo`shimcha boshqaruvchi nuqtalar (control points) yordamida sirtni egriligini aniqlaydi.
Bu sirtlar hisoblash tizimi uchun ma`lum qiyinchiliklarni tug`dirishiga qara-
may, ular yordamida murakkab egri chiziqli ob`ektlarni modellashtirish mumkin.
NURBS sirtlar - bir jinsli bo`lmagan egri chiziqli sirtlarni modellashda ishla-
tiladigan eng universal va samarali vositadir. Bunday sirtlar maxsus to`rt o`lchovli bir jinsli fazoda ifodalanadi. Unda har bir boshqaruvi cho`qqi, uchta X, Y, Z koordinatalar.
Murakkab ob`ektlar (compound objects) - oldindan tayyorlab qo`yilgan ikki
yoki undan ko`p shakllardan tuziladi. Qanday jism qurilishiga qarab oldindan tuzilgan shakllar chiziq yoki sirt bo`lishi mumkin.
Dinamik ob`ektlar (dynamic objects) - ularga qo`yilgan tashqi kuchlar
ta`sirida harakatga keluvchi ob`ektlar: prujina va amortizatorlar. Ular ob`ekt
harakati dinamikasini modellashtirishda ishlatiladi. Boshqa dasturlarda geometrik
ob`ektlarni qurish va muharrirlashning shunga o`xshash yoki ulardan farq qiluvchi usullari qo`llaniladi.
Nogeometrik ob`ektlar. Misol sifatida 3D Studio Max dasturini ko`rishni da-
vom ettiramiz. Quyidagi ob`ekt turlarini qarash e`tiborga loyiq.
Yoritish manbai (light objects) tashqi va ichki yoritishni ifodalashda ishla-
tiladi. Turli algoritmlar yorug`lik tarqatuvchi turli manbalarni yaratadi: bir nuqta-
dan barcha tomonga tarqaluvchi nur; projektordagi chiquvchi fokuslangan yorug`lik; yo`naltirilgan manbadan chiquvchi yo`naltirilgan nur. Bunda manbalardan chiquvchi nur turli rangda bo`lishi, ma`lum masofadan keyin pasayishi shuningdek ob`ektlarning soyalarini hosil qilishi mumkin.
“Tasdiqlayman”
O`quv ishlari bo`yicha direktor
o`rinbosari
____________ B.Boltaboyev
“___” ____________ 2023 yil
|
| |
–rasm. КРУВ–6 qurilmasining umumiy ko‘rinishi va tashqi

172
– kuchlanishning qisqa vaqtli oshishida o‘z–o‘zidan ulanib
ketishdan himoyani;
– uzgichni ikki nuqtadan (mahalliy va masofadan) ulanishiga
qarshi blokirovkani;
– minimal kuchlanishdan himoya qurilmasini uzish (kerak bo‘l-
ganda) imkoniyatini;
– elektr energiyasini hisoblash datchigini shkafga va uning tashqi
qobig‘iga mahkamlash imkoniyatini.
Guruhli KTQ lar kuch zanjirlarining sxemasi va taqsimlash
qurilmalari (yakka va komplektlangan) 6.22–, 6.23–, 6.24–rasmlarda
keltirilgan.
D modellashtirish dasturi

|
D modellashtirish dasturi
|
bet | 125/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslik3D modellashtirish dasturi
3D modellashtirish bugungi kunda kompyuter sanoatida juda mashhur, rivojlanayotgan va ko'p vazifali sohadir. Biror narsaning virtual modellarini yaratish zamonaviy ishlab chiqarishning ajralmas qismiga aylandi. Ko'rinadiki, media-mahsulotlarni ishlab chiqarish endi kompyuter grafikasi va animatsiyasiz amalga oshirilmaydi. Albatta, ushbu sohada turli xil vazifalarni bajarish uchun aniq dasturlar mavjud.
Uch o'lchovli modellashtirish uchun vositani tanlashda, birinchi navbatda, u mos keladigan vazifalar oralig'ini aniqlash kerak. Bizning sharhimizda, shuningdek, dasturni o'rganishning murakkabligi va unga moslashish uchun vaqt kerakligi masalasini ko'rib chiqamiz, chunki uch o'lchovli modellashtirish bilan ishlash oqilona, tezkor va qulay bo'lishi kerak va natijasi yuqori sifatli va eng ijodiy bo'ladi.
Autodesk 3ds Maks
3D-modelerlarning eng mashhur vakili bo'lib Autodesk 3ds Max - uch o'lchamli grafika uchun eng kuchli, funktsional va universal dastur hisoblanadi. 3D Max - bu ko'plab qo'shimcha plaginlar chiqariladigan, tayyor 3D modellari ishlab chiqariladigan, gigabaytlik mualliflik kurslari va video darslari olingan standartdir. Ushbu dastur yordamida kompyuter grafikasini o'rganishni boshlash yaxshidir.
Ushbu tizimdan arxitektura va interyer dizaynidan tortib multfilmlar va animatsion videolarni yaratishgacha bo'lgan barcha sohalarda foydalanish mumkin. Autodesk 3ds Max statik grafika uchun juda mos keladi. Uning yordami bilan interyer, tashqi makon va individual ob'ektlarning haqiqiy va tezkor suratlari yaratiladi. Rivojlangan 3D modellarining aksariyati 3ds Max formatida yaratilgan bo'lib, bu mahsulot standartini tasdiqlaydi va uning eng katta plyusidir.
Autodesk 3ds Max yuklab oling
4d kinoteatr
Cinema 4D - Autodesk 3ds Max-ga raqobatchi bo'lgan dastur. Kino deyarli bir xil funktsiyalar to'plamiga ega, ammo ish mantiqida va operatsiyalarni bajarish usullarida farq qiladi. Bu 3D Max-da ishlashga odatlangan va Cinema 4D-dan foydalanishni istaganlar uchun noqulaylik tug'dirishi mumkin.
Afsonaviy raqibi bilan taqqoslaganda, Cinema 4D video animatsiyalar yaratishda yanada rivojlangan funksiyalarga ega, shuningdek real vaqt rejimida real grafikalarni yaratish qobiliyatiga ega. Cinema 4D, birinchi navbatda, unchalik mashhur emasligi bilan ajralib turadi, shuning uchun ushbu dastur uchun 3D modellarining soni Autodesk 3ds Max modellariga qaraganda ancha kichikdir.
Cinema 4D-ni yuklab oling
“Tasdiqlayman”
O`quv ishlari bo`yicha direktor
o`rinbosari
____________ B.Boltaboyev
“___” ____________ 2022 yil
|
| |
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish - bet 85

160
a) b)
6.17–rasm. Kon lahimlarini yoritish:
a) svetodiod yoritqichlar yordamida;
b) svetodiod lentalar yordamida
6.3.4. Elektr yoritish аsbоblаrini hisоblаsh vа tаnlаsh
Elektr yoritish аsbоblаrini hisоblаshdаn mаqsаd ulаrning turini
vа sоnini tаnlаshdir.
Elektr yoritish аsbоblаrini hisоblаsh uchun 4 хil uslub, jumlаdаn
nuqtа, yorug‘lik оqimi, yorug‘lik оqimidаn fоydаlаnish kоeffitsiyenti
vа sоlishtirmа quvvаt uslublаri qo‘llаnilаdi.
Nuqtа uslubidа hisоblаsh –
mа’lumоtnоmаlаrdаgi tаvsiyalаrgа
аsоsаn оldindаn elektr yoritish аsbоbining turi vа ulаr оrаsidаgi
mаsоfа tаnlаb оlinаdi. So‘ng ikkitа yonmа–yon o‘rnаtilgаn
yoritqichlаrning o‘rtаsidаgi yorug‘lik tushаdigаn umumiy nuqtа
tоpilib, shu nuqtаdаgi yoritilgаnlik hisоblаnаdi. Hisоbiy gоrizоntаl vа
vertikаl yoritilgаnlik me’yoriy yoritilgаnlik bilаn sоlishtirilаdi vа
me’yoriy yoritilgаnlikdаn kаm bo‘lmаsа, hisоblаsh to‘g‘ri bo‘lаdi.
Ushbu uslub bilаn yorug‘lik qаytаrilmаydigаn jоylаr uchun yoritqich-
lar tаnlаnаdi.
α
Fayllarni boshqarish va ular ustida amallar bajarish

193
joizki, ma’lumotlar to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligini tekshirish ularning fayl
tizimida saqlanish yo‘llariga hech qanday bog‘liq emas.
Bayt (oqim)ni strukturalashmagan ketma-ketlikda taqdim
etadigan faylni o‘z ichiga olgan fayl modeli Unix OT bilan birga keng
tarqalgan, bugungi kunda esa Windows OT larining barcha
versiyalarida keng foydalanilmoqda. Faylni strukturalashtirilmagan
modeli bir nechta ilovalar o‘rtasida faylni taqsimlashni oson tashkil
etishga imkon beradi: turli xil ilovalar o‘zining tuzilishiga ega bo‘lishi
va fayl ichidagi ma’lumotlarni sharhlashi mumkin.
Fayl tizimi yetarli miqdorda istalgan yozuvni ajratish maqsadida
fayl tuzilishi to‘g‘risida axborotga ega bo‘lishi kerak. FT yozuvga
kirish huquqini ilovaga taqdim etadi, so‘ng bu yozuvning ichidagi
ma’lumotlarni qayta ishlashni ilova bajaradi. Bu yo‘lni rivojlantirish
natijasida faqat murakkab strukturalarni qo‘llab-quvvatlash emas,
balki ular bilan bog‘liq bo‘lgan ma’lumotlar omborini boshqarish
tizimi (MOBT) bo‘ladi.
Mantiqiy yozuv dasturchi tashqi qurilmalar bilan ma’lumotlar
almashish operatsiyasini bajarishi mumkin bo‘lgan kam miqdordagi
ma’lumotlar elementi bo‘ladi. Xatto agar qurilma bilan ma’lumotlarni
fizik almashish katta o‘lchov birligida amalga oshirilsa, operatsion tizim
dasturchini alohida mantiqiy yozuvga kirishini ta’minlashi kerak bo‘ladi.
Fayl tizimi mantiqiy yozuvga kirishni ikkita usulidan
foydalanishi mumkin: o‘qish yoki mantiqiy yozuvlar ketma – ketligini
(kirish ketma-ketligi) yozish yoki ko‘rsatilgan raqam bilan yozuvga
faylni joylashishi (to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirish).
Shak shubhasiz OT faylda ma’lumotlarni strukturalashning
barcha yo‘llarini qo‘llab-quvvatlashi mumkin emas, shu sababli OT,
faylni mantiqiy tashkil etish sxemasida keng tarqalgan uncha katta
bo‘lmagan sonlar uchun joriy qilishni qo‘llab-quvvatlovchi faylni
mantiqiy strukturalashni qo‘llab-quvvatlaydi.
Yoritish trаnsfоrmаtоrlаrini hisоblаsh vа tаnlаsh

165
2) himoya apparatlari. Saqlagichlar elektr janjirlarini qisqa
tutashuv va o‘ta zo‘riqish toklaridan himoyalash uchun qo‘llaniladi.
Zaryadsizlantirgichlar elektr zanjirlarini o‘ta kuchlanishdan himoya
etadi;
3) releli va o‘lchov zanjirlarining manba apparatlari. O‘lchov tоk
va kuchlanish transformatorlari o‘lchov asboblari va releli himoyasi
uchun manba hisoblanib, kuchlanishi 1000 V gacha bo‘lgan releli va
o‘lchov zanjirlarini birlamchi kuchlanishi 1000 V dan katta bo‘lgan va
to‘ki katta bo‘lgan zanjirlardan izolyatsiyalaydi;
4) tokni cheklovchi apparatlar. Tokni cheklovchi reaktorlar katta
quvvatli elektr zanjirlarda sodir bo‘ladigan qisqa tutashuv rejimidagi
tokni cheklash va shu rejimlarda kuchlanishning qiymatini bir xilda
ushlab turish uchun xizmat qiladi.
Л
Ф - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish

|
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirishBog'liq Кон корхоналарини электрлаштириш 2023 й Туғирланган варианти (1)Л
Ф
0
0
А
В
С
КМ2
Т1
С1
Т2
КМ1
С2 С2
EL
FV
6.14–rasm. Ksenonli lampani yoqish sxemasi
Ksenonli lampa 380/220 V li tarmoqqa maxsus vosita orqali ula-
nadi. Tarmoqning kuchlanishi 0; A,B,C kontaktlariga ulanadi. T1
transformatori KM2 kontaktori (g‘altagi sxemada ko‘rsatilmagan)
orqali oziqlanadi.
FV zaryadsizlantirgich C1 kondensatorlardan tuzilgan uchqun
generatori yuqori chastotali, yuqori kuchlanish (30–50 kV) ishlab
chiqaradi va T2 impuls transformatoriga uzatadi. U o‘z navbatida
kuchlanishni yana ham ko‘taradi va lampa elektrodlariga uzatadi.
Natijada gazli muhit yorib, o‘tilib lampa yonadi. Lampa yonganidan
keyin kontaktor uziladi va KM1 kontakti bilan T2 impuls
transformatorini shuntlaydi va KM2 kontakti bilan T1 transformatorini
uzib qo‘yadi. Lampa tarmoq kuchlanishiga ulanganligicha qoladi. C2
kondensatori tarmoqni yuqori chastotali yuqori kuchlanishdan himoya
qilish uchun qo‘llaniladi.
Hozirgi kunga kelib konchilik korxonalarining barcha jabhalarida
svetodiod
lampalar
va
yoritqichlardan
keng
ko‘lamda
foydalanilmoqda. Garchi svetodiod lampalar XX asrda yaratilgan va
takomillashtirilgan bo‘lsa ham, XXI asrda ilm–fan rivojlanishi yoritsh
lampalari va yoritqichlarining rivojlanishida o‘z hissasini qo‘shib,
svetodiod lampalarni keng ko‘lamda ishlab chiqarish imkoniyatini
berdi.
158
Svetodiod lampalar chug‘lanma lampalarga nisbatan yorug‘lik
samaradorligi 4–5 barobar yuqoridir. Agar yoritish uskunalarining
energiya samaradorligi ko‘rsatkichi chug‘lanma lampalarda 1 vatt
elektr quvvatiga 13 lumen/vattdan kam bo‘lmagan miqdorni tashkil
etsa, luminessent lampalarda 65 lyumen/vattni, svetodiod lampalarda
110 lyumen/vattni tashkil etadi.
Bu svetodiod lampalarning ingliz tilida nomlanish LED bo‘lib,
LED lampalar va LED lentalar ko‘rinishda ishlab chiqariladi.
LED lampalarining eng muhim afzalliklari:
– uzoq muddat foydalanilishi 100 ming soatgacha;
– energiya sarfini sezilarli darajada kamligi boshqa lampalarga
qaraganda o‘rtacha 5 baravar kam;
– yorug‘lik oqimining quvvati 50–110 lyumen/Vt.
– atrof–muhitga zararsizligi zaharli tarkibiy qismlar va
chug‘lanish elementlarining yo‘qligi;
– pishiqlik – pishiq korpusga ega, chunki tuzilmaning eng nozik
elementi plastikdan tayyorlanadi.
– tabiiy yorug‘lik ranglarni uzatish ko‘rsatkichi 80–85 birlikni
tashkil qiladi, tabiiy quyosh nuri esa 100 birlikni tashkil qiladi.
Ushbu yoritish lampalari va yoritqichlarini konchilik korxonala-
rining og‘ir kon sharoitlariga mo‘ljallangan (gazdan, suvdan, changdan
himoyalangan) turlari respublakamiz va xorijiy ishlab chiqaruvchilar
tomonidan ishlab chiqarilmoqda.
Hozirgi kunda kon lahimlari uchun svetodiod lentalari barcha
mavjud bo‘lgan yorug‘lik manbalaridan eng samaradori hisoblanadi.
Bir xil energiya sarflaganda svetodiod metall–galogenli tizimga
nisbatan 3 marta, chug‘lanma lampaga nisbatan 5 marta ko‘p yorug‘lik
chiqaradi.
|
| |
Reja 1-usul: hujjatni yaratish bosqichida rangni sozlang

|
Reja 1-usul: hujjatni yaratish bosqichida rangni sozlang
|
bet | 128/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslik33-Mavzu Hujjat yaratish, o’lchov birliklari, ranglar palitrasi
Reja 1-usul: hujjatni yaratish bosqichida rangni sozlang 2-usul: to'ldirish 3-usul: qo'lda bo'yash 1-usul: hujjatni yaratish bosqichida rangni sozlang
Nomidan ko'rinib turibdiki, yangi fayl yaratishda biz to'ldirish turini oldindan belgilashimiz mumkin.
Menyuni ochamiz Fayl va eng birinchi nuqtaga o'ting Yarating yoki tugmalar birikmasini bosing CTRL + N.
2.Ochilgan oynada, nomi bilan ochiladigan elementni qidiring Fon tarkibi
Odatiy rang oq rangda. Agar siz variantni tanlasangiz Shaffof, keyin fon mutlaqo hech qanday ma'lumotga ega bo'lmaydi.
Xuddi shu holatda, agar sozlama tanlangan bo'lsa Fon rangi, qatlam palitrada fon sifatida belgilangan rang bilan to'ldiriladi.
Dars: Photoshop-da rang berish: asboblar, ish joylari, amaliyot
2-usul: to'ldirish
Fon qatlamini to'ldirishning bir nechta variantlari darslarda tasvirlangan, ularning havolalari quyida keltirilgan.
Tegishli dars: Photoshop-da fon qatlamini to'ldiring
Photoshop-da qatlamni qanday to'ldirish kerak
Ushbu maqolalardagi ma'lumotlar to'liq bo'lganligi sababli, mavzuni yopiq deb hisoblash mumkin. Keling, eng qiziqarli qismga o'tamiz - fonni qo'lda bo'yash.
3-usul: qo'lda bo'yash
Qo'l fonini bezash uchun eng ko'p ishlatiladigan vosita Cho'tkasi.
D ars: Photoshop cho'tkasi vositasi Bo'yash asosiy rangda amalga oshiriladi.
Boshqa parametrlar bilan ishlashda bo'lgani kabi, siz barcha sozlamalarni asbobga qo'llashingiz mumkin.
Amalda, jarayon quyidagicha ko'rinishi mumkin: Birinchidan, fonni qora rangga bo'yab qo'ying, u qora rangda bo'lsin
2.Asbobni tanlang Cho'tkasi va sozlamalarga o'ting (eng oson yo'li kalitni ishlatishdir F5).
Yorliq "Cho'tkali chop etish shakli" birini tanlang yumaloq cho'tkalar, qiymatini belgilang qattiqligi 15 - 20%, parametr "Tanaffuslar" - 100%.
Yorliqqa o'ting "Shakl dinamikasi" deb nomlangan slayderni siljiting Hajmi o'zgarishi qiymatga to'g'ri 100%
“Tasdiqlayman”
O`quv ishlari bo`yicha direktor
o`rinbosari
____________ B.Boltaboyev
“___” ____________ 2022 yil
|
| |
-Mavzu Chizish va taxrirlash vositalari

|
-Mavzu Chizish va taxrirlash vositalari
|
bet | 134/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslik35-Mavzu Chizish va taxrirlash vositalari. Egri chiziqlar bilan ishlash
Reja
1.Photoshopda to'g'ri chiziq chizish
2.Photoshopdagi qalam vositasi - nazariya va amaliyoti
3.Egri chiziqlarni chaqirish usullari
4. Sozlamalar oynasi elementlari
Chiziq yaratish
Maktab geometriyasi kursidan ma'lum bo'lganidek, chiziqlar to'g'ri, singan va egri.
To'g'ridan-to'g'ri
Photoshop-da chiziq yaratish uchun turli xil vositalardan foydalangan holda bir nechta variant mavjud. Qurilishning barcha asosiy usullari mavjud darslarning birida keltirilgan.
Dars: Photoshop-da to'g'ri chiziq chizing
Shuning uchun, biz bu bo'limda yotmaymiz, lekin darhol keyingi qismga o'tamiz. Buzilgan chiziq Buzilgan chiziq bir nechta to'g'ri segmentlardan iborat bo'lib, ular ko'pburchakni tashkil etuvchi yopiq bo'lishi mumkin. Shunga asoslanib, uni qurishning bir necha yo'li mavjud.
Ochiq chiziq
Bunday chiziqni yaratishning eng oson echimi - bu vosita Tuklar. Uning yordamida biz har qanday narsani oddiy burchakdan murakkab ko'pburchakka tasvirlashimiz mumkin. Ushbu vosita haqida ko'proq ma'lumotni veb-saytimizdagi maqolada o'qing.
Dars: Photoshop-dagi qalam vositasi - nazariya va amaliyot
K erakli natijaga erishish uchun tuval ustiga bir nechta mos yozuvlar nuqtalarini qo'yish kifoya,
Va keyin olingan konturni asboblardan biri bilan aylantiring (Qalam darsini o'qing).
Yana bir variant - bir nechta chiziqlardan ko'pikli chiziq qilish. Masalan, siz boshlang'ich elementni chizishingiz mumkin,
Shundan so'ng, qatlamlardan nusxa ko'chirish orqali (CTRL + J) va variantlar "Erkin o'zgarish"tugmacha bosish orqali kiritilgan CTRL + T, kerakli raqamni yarating.
Yopiq polly
Yuqorida aytib o'tganimizdek, bunday chiziq ko'pburchakdir. Ko'pburchaklarni qurishning ikki yo'li mavjud - guruhdan tegishli vositadan foydalanish "Shakl"yoki ixtiyoriy shakldagi tanlovni yaratish orqali, so'ngra urish bilan.
Dars: Photoshop-da shakllar yaratish vositalari
Ushbu usulni qo'llashda biz teng burchak va tomonlarga ega bo'lgan geometrik shaklga ega bo'lamiz.
To'g'ridan-to'g'ri chiziqni (konturni) olish uchun siz chaqiriladigan konturni sozlashingiz kerak "Shtrix-kod". Bizning holatda, bu ma'lum bir hajm va rangning doimiy urishi bo'ladi.
To'ldirishni o'chirib qo'ygandan so'ng
biz kerakli natijani olamiz.
|
| |
-Mavzu  Geometrik, nogeometrik obyektlar bilan ishlash

|
-Mavzu Geometrik, nogeometrik obyektlar bilan ishlash
|
bet | 167/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslik44-Mavzu Geometrik, nogeometrik obyektlar bilan ishlash
Reja
1. Geometrik ob`ektlar
2. Splayn chiziqlar.
3. Poligonal ob`ektlar (polugonal objects)
4. Murakkab ob`ektlar
5.Nogeometrik ob`ektlar
Geometrik ob`ektlar. Geometrik ob`ektlarni ko`rishda juda kuchli va keng
tarqalgan 3D paket Discreet kompaniyasi 3D Studio Max dasturini tanlab uning
misolida ob`ektlarning asosiy turlari va modellashtirish texnologiyasini ko`rib o`tamiz. Bu dastur yordamida geometrik ob`ektlarning quyidagi turlari qurilishi mumkin.
Splayn chiziqlar (Spline Curves) - boshqa sirt yoki shakllarni ko`rishda
ishlatiladigan va shu tartibda qurilgan (Beze yoki Nurbs) chiziqlar. Ularni harakat
troyektoriyalarini ifodalash uchun ham ishlatish mumkin.
Masalan, Beze chiziqlari uchun, xususiy holda, boshlang`ich shakl va chiziqlar to`plami aniqlangan bo`lib (masalan, tekst, aylana, ellips) ular keyinchalik aniq shakllar ko`rishda ishlatilishi mumkin.
Poligonal ob`ektlar (polugonal objects) - bular o`zgarib turuvchi parametrlar
bilan ifodalanuvchi (masalan uzunlik, radius) poligonal boshlang`ich shakllar
(polygonal primitives) yoki polugonal turlardir (polugonal meshes). Poligonal
Turlar juft-jufti bilan uchlarni tutashtiruvchi qirralar sifatida aniqlanadi.
Boshlang`ich shakllar (primitiv) ni ishlatish dizaynerga (dasturga ham) d ob`ekt
shaklini o`zgartirishni ancha osonlashtiradi. Shunda 3D - boshlang`ich (primitiv)
shakllarni (masalan sfera yoki silindr) namoyish etishda, ularning shakli qirralar
yordamida berilgan aniqlikda almashtiriladi. Poligonal d ob`ekt sirti tekis
yoqlardan iborat bo`lgani uchun, ularga namoyish silliqligini berishda turli
silliqlash algoritmlari foydalaniladi. Bu texnologiya asosan 3D o`yinlarni va virtual borliqni yaratishda keng qo`llanadi.
|
| |
Montaj qilish - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

196
joylashgan fayl tizimiga ildiz (root) deb belgilanadi. Ildiz ko‘rinishga
ega fayl tizimi bilan fayl ierarxiyasini bog‘lash uchun ba’zi mavjud
kataloglar tanlanadi, bizning misolimizda bu “man” katalogi.
Tanlanilgan “man” katalogini montaj qilingandan so‘ng, ikkinchi fayl
tizimi katalog ildizi bo‘lib qoladi. Ushbu katalog orqali umumiy
daraxtga daraxt osti sifatida bog‘lanib fayl tizimiga montaj qilinadi
(5.6- rasm). Umumiy fayl tizimini montaj qilingandan so‘ng,
foydalanuvchi uchun ildiz va montaj qilingan fayl tizimlari o‘rtasida
mantiqiy farq bo‘lmaydi, xususan, fayl nomlari xuddi tizim boshidan
birlashtirilgandek amalga oshiriladi.
Fayl operatsiyalari - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

Fayl operatsiyalari Fayllardagi operatsiyalar to‘plami va ayniqsa ularning belgilari
tizimdan tizimga qarab farq qilishi mumkin, ammo fayllar bo‘yicha
quyidagi asosiy operatsiyalarni ajratib ko‘rsatish mumkin:
Faylni yaratish (create). Fayl sarlavhasi yaratiladi;
Faylga yozish (write). Qoida tariqasida, bu yozuvlar yoki
bloklar orqali amalga oshiriladi - ma’lumotlarning katta mantiqiy
birliklari, kiritish/chiqarish operatsiyalarini optimallashtirish uchun bir
nechta yozuvlarni birlashtiradi;
Fayldan o‘qish (read). Odatda yozuvlar yoki bloklar
tomonidan ham amalga oshiriladi;
Fayl ichidagi manzilni (joylashgan joyini) qidirish (seek);
Joylashuv yozuv yoki blok raqami bilan yoki faylning boshlanishini
(birinchi yozuvdan oldingi holat) yoki faylning oxirini ko‘rsatuvchi
maxsus nomlar bilan belgilanadi (oxirgi yozuvdan keyingi holat);
Faylni o‘chirish (delete). Fayl tizimining bajarilishiga qarab,
xatolarni o‘chirib tashlash halokatli (UNIX) yoki tuzatilishi mumkin
(MS DOS);
Faylni qisqartirish (Truncate);
Faylni ochish (open) – katalog tuzilmasidan faylni belgili
nomi (yo‘li) bo‘yicha qidirish va uni o‘qish;
Faylni yopish (close) – bufer tarkibini fayl bloklariga yozish,
tashqi xotiradagi faylni hozirgi holatiga muvofiq yangilash, fayl bilan
bog‘liq bo‘lgan asosiy xotiradagi barcha tuzilmalarni bo‘shatish.
Faylni nusxalash (copy) – fayldan nusxa olish;
197
Faylni ko‘chirish (move) – faylni boshqa joyga ko‘chirib
o‘tkazish.
Fayllarni almashish operatsiyalarini bajarish uchun (o‘qish,
yozish), qoida tariqasida, fayl ochilishi kerak. Faylni yopish
foydalanuvchi jarayonlari majburiyati hisoblanadi.
Fayllarni himoyalash va ularga murojaatlarni boshqarish

|
Fayllarni himoyalash va ularga murojaatlarni boshqarish Pdf ko'rish
|
bet | 117/253 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 3,88 Mb. | | #242375 |
Bog'liq 5OfV58kCMfx51CyXWMAb2yRfaqPrL3Ub5oRCsjhh5.5. Fayllarni himoyalash va ularga murojaatlarni boshqarish
Axborot kompyuter tizimida saqlanganda, biz uni fizik
shikastlanishdan (ishonchlilik muammosi) va noto‘g‘ri kirishdan
(himoya muammosi) himoya qilishimiz kerak. Ishonchlilik odatda
fayllar nusxalari tomonidan ta’minlanadi. Ko‘pgina kompyuterlarda
fayl tizimi ishdan chiqqan yoki buzilgan taqdirda ularni qayta tiklash
uchun, disk fayllarini ma’lum bir vaqtda (kuniga bir marta, haftada
yoki oyda bir marta) avtomatik ravishda (yoki kompyuter
operatorining aralashuvi bilan) ularni nusxalarini lentalarga saqlash
uchun ko‘chiradigan tizim dasturlari mavjud. Qurilma bilan bog‘liq
muammolar tufayli (o‘qish yoki yozish xatoliklari kabi) fayl tizimlari
shikastlanishi
mumkin,
yuklanishni
ortishi
yoki
uzilishlar,
o‘qish/yozish boshining ishdan chiqishi, haroratning haddan tashqari
o‘zgarishi orqali bo‘lishi mumkin. Fayllar tasodifan o‘chirilishi
mumkin. Fayl tizimi dasturidagi xatolar, shuningdek, fayl tarkibining
yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Himoya turli xil usullar bilan
ta’minlanishi mumkin. Bir foydalanuvchilik tizimda noutbuk yoki ish
stoli kompyuterlari xavfsizligini xonani qulflash yoki boshqa usullar
orqali himoya qila olamiz. Biroq, ko‘p foydalanuvchilik tizimlarda
boshqa xavfsizlikni ta’minlash mexanizmlariga ehtiyoj seziladi.
Birinchi operatsion tizimlar foydalanuvchilar o‘rtasida fayl
almashishni qo‘llab-quvvatlay olmadi. Masalan, oldingi tizimlarda 10
ta foydalanuvchiga xizmat ko‘rsatish uchun kompilyatorning 10 ta
nusxasi talab qilingan. Bugungi tizimlar tizimdagi faol dasturlarning
sonidan qat’iy nazar barchaga xizmat qilish uchun bitta nusxani talab
qiladi. Aslida, har qanday faylni almashish mumkin - ma’lumotlar
fayllari va foydalanuvchi dasturlari fayllaridan tortib tizim
fayllarigacha. Fayllarni almashishning foydalari juda ko‘p.
|
| |
IX BOB. BOYITISH FABRIKALARINING ELEKTR

Bog'liq Кон корхоналарини электрлаштириш 2023 й Туғирланган варианти (1)
IX BOB. BOYITISH FABRIKALARINING ELEKTR TA ’
MINOTI VA ELEKTRLASHTIRISH 9.1. Boyitish fabrikalarining elektr ta’minot tizimi Bоyitish fаbrikаlаrini elektr tа’minоti tizimi bоyitish fаbrikаlа-
rigа nisbаtаn tаshqi vа ichki tizimlаrgа bo‘linаdi. Tаshqi elektr tа’mi-
nоti tizimigа elektr stаnsiyadаn bоyitish fаbrikаsining bоsh pаsаy-
tiruvchi podstansiyasi (BPP) gаchа bo‘lgаn qismi kirаdi. Ichki elektr
tа’minоti tizimigа BPP dаn iste’mоlchilаrgаchа bo‘lgаn qismi kirаdi
(9.3–rаsm). Tаshqi elektr tа’minоti tizimidаn BPP gа ikkitа аlоhidа
hаvо liniyalаri оrqаli 35–110 kV kuchlаnishli elektr energiya
keltirilаdi. BPP dа kuchlаnish 6–10 kV gа pаsаytirilаdi. BPP yuqоri
kuchlаnishli tаqsimlоvchi qurilmа (YUKTQ), kuch trаnsfоrmаtоrlаri
vа pаst kuchlаnishli tаqsimlоvchi qurilmа (PKTQ) lаrdаn tаshkil
tоpаdi. PKTQ dа 6–10 kV kuchlаnish bo‘lаdi.
Tashqi elektr ta’minoti sxemasi boyitish fabrikalarining o‘ziga
xos maxsus sharoitlari bilan belgilanadi (iste’mol quvvatining
yuqoriligi, ishonchlilikka bo‘lgan talab, iste’molchilarning ish
rejimlari, kuchlanishga qo‘yiladigan talablar (9.1–rasm).
Shunga ko‘ra, elektr energiya manbalaridan boyitish fabri-
kasining BPPsi ikkitadan kam bo‘lmagan elektr tarmoqlar orqali elektr
energiyasi bilan ta’minlanib, ikkita ikki chulg‘amli yoki ikkita uch
cho‘lga’mli kuch transformatorlari o‘rnatiladi. Bu BPP dan boyitish
fabrikalari bilan birga boshqa kon korxonalari ham elektr energiya
bilan ta’minlanishi mumkin (9.2–rasm).
Boyitish fabrikalari elektr iste’molchilarining elektr energiya
uzluksizligi bo‘yicha toifalari:
I – flotatsiya aralashyirgichlari, aylanma pechlar, nasoslar,
yong‘inga qarshi nasoslar, qoldiq nasoslari.
II – maydalagichlar, tegirmonlar, konveyerlar, seperatorlar va
boshqalar.
III – yordamchi sex, ustaxona, ombor va boshqalar.
Qo‘llaniladigan
kuchlanishlar
va
tok
turlari
bo‘yicha
o‘zgaruvchan tok – 12 V – 10000 V:
– 12 V – elektr yoritish uchun sharoit og‘ir sexlarda;
– 36 V – elektr yoritish uchun sharoit og‘ir sexlarda;
197
– 48 – 60 V – signalizatsiya uchun;
– 220 V, 380 V, barcha 200–250 kVt li iste’molchilar uchun;
– 6 kV – maydalagichlar va tegirmonlar uchun.
O‘zgarmas tok: –110 – 220V elektormagnit elaklar va seperator–
larda qo‘llaniladi.
kV
6 kV - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish

198
M
M
M
M
M
TP1
0,4 kV
TP2
0,4 kV
TP3
TP4
0,4 kV
BPP
3-6-10 kV
0,4 kV
TP7
0,4 kV
Havo EUT
TP5
TP6
0,4 kV
0,4 kV
9.3–rаsm. Bоyitish fаbrikаsining ichki elektr tа’minоti sхemаsi
9.2. Bоyitish fаbrikаlаri mаshinа vа meхаnizmlаrining elektr
uskunаlаri vа elektr tа’minоti
Zаmоnаviy bоyitish fаbrikаlаri yuqоri meхаnizаtsiyalаshtirilgаn,
uzuluksiz teхnоlоgik jаrаyonlаrgа egа bo‘lgаn
kоrхоnаlаrdаn hisоb-
lаnаdi. Bоyitish fаbrikаlаri mаydаlаsh vа bоyitish mаjmuаlаridаn
(kоmpleks) tаshkil tоpаdi. Mаydаlаsh
mаjmuаsigа yirik mаydаlаsh,
o‘rtа mаydаlаsh vа mаydа mаydаlаsh bo‘limlаri kirаdi vа bulаrdа
tegishli mаydаlаgichlаr (дробилка), uzuluksiz
trаnspоrt vа bоshqа
qurilmаlаr bo‘lаdi. Mаydаlаsh jаrаyoni bir mаrtаli yoki ikki mаrtаli
bo‘lishi mumkin. Ikki mаrtаli bo‘lgаndа sаrаlаsh uchun grохоt
(g‘аlvir) hаm ishlatiladi. Bоyitish mаjmuаsining
аsоsiy qurilmаlаrigа
tegirmоn (мельница), sepаrаtоr, klаssifikаtоr, vаkuum–filtr,
quyuq-
lashtirgichlаr (сгуститель) vа bоshqаlаr kirаdi. Bоyitish fаbrikаlаri
mаshinа vа meхаnizmlаrining elektr yuritmаlаri
аsоsаn bir elektr
dvigаtelli bo‘ladi.
-Mavzu Saqlash, formatlarni saqlash, eksport qilish

|
-Mavzu Saqlash, formatlarni saqlash, eksport qilish
|
bet | 129/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslik34-Mavzu Saqlash, formatlarni saqlash, eksport qilish
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti-80 daqiqa
|
Talabalar soni: 26 –30 gacha
|
Mashg’ulot shakli va turi
|
Nazariy-yangi bilimlarni egallash bo’yicha o’quv mashg’uloti
|
O’quv mashg’ulot rejasi
|
GRAFIK FORMATLAR
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: O‘quvchilarga yangi mavzu bo’yicha nazariy tushunchalar berish, mavzu bo’yicha bilim va ko’nikmalarini shakllantirish
|
Pedagogik vazifalar:
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
Yangi mavzu bo’yicha rejalarni tasniflaydi;
Reja asosida bo’limlarni tushuntiradi;
Reja bo’yicha yangi bilimlarni yoritib beradi.
|
O’quv faoliyati natijalari:
Tinglaydilar va zarur bo’lsa yozib boradilar;
Dars bo’yicha olgan bilimlarini tasniflaydilar;
O’rganganlarini aytib beradilar;
Tartibli ravishda aytib beradilar.
|
O’qitish metodlari
|
Axborotli kichik ma’ruza, tushuntirish, namoyish etish, aqliy hujum
|
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
|
Ommaviy, jamoaviy
|
O’qitish vositalari
|
O’quv qo’llanma, proektor, slayd kompyuter
|
O’qitish sharoiti
|
Maxsus jixozlangan o’quv xona
|
Qaytar aloqaning yo’l va vositalarining yo’l va vositalari
|
Og’zaki nazorat: savol-javob
|
|
| |
Axborot xafsizligini ta’minlashda kriptografiya masalalari

318
matnga shifrlay oladi, lekin k kompyuteri bo‘lmagan kompyuter
shifrlangan matnlarni deshifrlay olmaydi.
Shifr matnlari odatda ochiq bo‘lganligi sababli (masalan, tarmoq
orqali yuborilgan), shifrlangan matnlardan kalitlarni olishning iloji
yo‘qligi juda muhimdir. Shifrlash algoritmlarining ikkita asosiy turi
mavjud: simmetrik va assimetrik.
Shifrlash va deshifrlash jarayoni kriptotizim deb ataladi.
Shifrlash va deshifrlash jarayonida ishtirok etadigan axborotni shartli
ravishda «matn» deb ataymiz, lekin bu axborot raqamlar to‘plami yoki
grafik ko‘rinishidagi ma’lumot bo‘lishi mumkin. Zamonaviy
shifrlashda aniq asosiy parametr bu — maxfiy kalit. Agar real vaqtda
kalitga yetib borish imkonini beruvchi jarayon topilsa, bunda shifrlash
algoritmi ochiq deb hisoblanadi. Algoritm ochilishini qiyinligi
kriptotizimni muhim xarakteristikalaridan biri hisoblanadi va
kriptoustuvorlikdeb nomlanadi.
Parol zaifliklari - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

314
Himoya
Kompyuter tizimlari tobora rivojlanib borgan sari ularning
yaxlitligini himoya qilish zarurati kuchaymoqda. Zamonaviy himoya
tushunchalari umumiy resurslardan foydalanishni ta’minlaydigan har
qanday murakkab tizimning ishonchliligini oshirish uchun rivojlandi.
Operatsion tizimdagi jarayonlar bir-birining harakatlaridan
himoyalangan bo‘lishi kerak.
Bunday himoyani ta’minlash uchun biz faqat operatsion
tizimdan tegishli ruxsatni olgan jarayonlar fayllar, xotira segmentlari,
protsessorlar va tizimning boshqa resurslarida ishlashini ta’minlash
uchun turli xil mexanizmlardan foydalanishimiz mumkin. Himoya
deganda dasturlar, jarayonlar yoki foydalanuvchilarning kompyuter
tizimi tomonidan belgilanadigan resurslarga kirishini boshqarish
mexanizmi tushuniladi. Ushbu mexanizm qo‘llanilishi kerak bo‘lgan
boshqarish vositalarini, shuningdek, amalga oshirish vositalari bilan
spetsifikatsiyalash uchun vositalarni taqdim etishi kerak. Biz himoya
va xavfsizlikni ajratamiz, bu tizim va uning ma’lumotlari yaxlitligini
saqlashga bo‘lgan ishonchning o‘lchovidir.
Amaliy topshiriqlar - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

311
2. Ishchi dastur o‘quv rejadagi muyyaan fan (modul) va
amaliyotning hajmini, mazmunini, o‘qitish va o‘zlashtirish tartibini
belgilaydigan va to‘liq hajmda bajarilishi shart bo‘lgan huquqiy –
me’yoriy hujjatdir. Ishchi dastur o‘kuv fani (moduli)ga ta’lim
jarayonining turli shakllari (nazariy, amaliy, seminar, laboratoriya va
boshqa mashg‘ulotlar) bo‘yicha mavzular mazmuni va ularga ajratilgan
soatlarini belgilaydi, o‘qituvchi faoliyatini hamda o‘quvchining o‘quv
ishlarini me’yorlashtiradi.
3. Quyidagilar o‘quv fani (moduli) ishchi dasturining asosiy
vazifalari hisoblanadi:
– o‘quvchida mazkur o‘quv fani (moduli)ni o‘zlashtirish jarayonida
egallashi kerak bo‘lgan bilim, ko‘nikma hamda umummadaniy va
kasbiy kompententsiyalarni shakllantirish;
– o‘quv materialining tarkibi va mazmunini ochib berish;
– mashg‘ulot turlari va mavzulari bo‘yicha o‘quv soatlarini
taqsimlash;
– o‘quvchining mustaqil ishiga ajratilgan soatlar doirasida fan
mavzularini o‘zlashtirish bo‘yicha auditoriyadan tashqarida bajaradigan
vazifalarni belgilash;
– o‘quv materialini fan (modul) yoki uning qismlari bo‘yicha
o‘zlashtirish darajasining nazorat usullari va shaklini belgilash.
4. Ishchi dastur o‘qituvchining o‘quv rejalashtirish hujjatlarini, shu
jumladan
Modul bo‘yicha navigatsiya - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

310
Test topshiriqlari.
Dasturda siz bir necha xil topshiriqlar bilan ishlashingiz mumkin.
Bu topshiriqlarga test savollari, javobni mos ravishda joylashtirish, belgi
kiritish, bo‘sh kataklarni topshiriqga muvofiq bo‘lgan so‘z va so‘z
birikmalarini va boshqalar bilan to‘ldirish kabilar kiradi.
Undan tashqari Ispringda tayyorlangan testlarni qo‘shish mumkin.
Video fragmentlar.
Dasturga video fragmentlar ham kiritilgan. Bu video fragmentlarni
bosharish foydalanuvchiga standart resurslardan foydalanganligi uchun
hech qanday qiyinchilik tug‘dirmaydi.
o‘qituvchining yillik taqvim – mavzuiy rejasini ishlab chiqish

o‘qituvchining yillik taqvim – mavzuiy rejasini ishlab chiqish
uchun asos bo‘ladi.
5. Ishchi dastur quyidagi shartlarga javob berishi kerak:
– o‘quvchining bilimi va ko‘nikmasi Davlat ta’lim standarti va
kasblar ta’lim standartlarida belgilangan kasbiy faoliyati malaka
tavsifiga va fan (moduli)ning o‘quv dasturini o‘zlashtirish talablariga
mos bo‘lish;
– o‘quv fani (moduli)ning bo‘limlari va mavzularini o‘qitish ketma
- ketligini ochib berish;
– o‘quv yuklamasining tarkibi va mazmunini belgilash;
– fan, texnika, texnologiya va xalq xo‘jaligi sohalarining hozirgi
zamon rivoji va taraqqiyot istiqbollari darajasiga mos bo‘lish;
– o‘quv fani (moduli)ni o‘qitishda innovatsion yondashuvga
tayanish (interaktiv texnologiyalar va innovatsion usullarni qo‘llash);
6. Fan (modul) o‘qituvchilari va amaliyot olib boruvchi ishlab
chiqarish ta’limi ustalari o‘z mashg‘ulotlarini muayyan fan (modul) va
amaliyotning ishchi dasturi asosida tashkil etadi va o‘tkazadi.
312
7. Ishchi dastur ta’lim muassasasida shu fan (modul)ning asosiy
shtatdagi tajribali o‘qituvchisi tomonidan (yoki bir nechta o‘qituvchilari
tomonidan birgalikda) ishlab chiqiladi.
8. Dasturni ishlab chiquvchi(lar) uning sifatiga, mazmuniga va
vaqtida bajarilib, o‘quv jarayoniga joriy etilishiga mas’ul hisoblanadi.
9. Ishchi dastur har bir o‘quv fani (moduli) hamda o‘quv va ishlab
chiqirish amaliyotlari uchun to‘liq ishlab chiqiladi.
10. Ta’lim muassasasida ishlab chiqilgan ishchi dastur kafedrada
muhokama qilinadi.
11. Yo‘riqnoma talablariga muvofiq rasmiylashtirilgan ishchi dastur
kafedra yig‘ilishi qarori bilan birga o‘quv ishlar bo‘yicha direktor
o‘rinbosarining farmoyishi asosida ta’lim muassasasining ekspert
guruhiga taqdim etiladi va ekspert guruhi tomonidan ekspertiza qilinadi.
12. Ta’lim muassasasida direktor buyrug‘i bilan umumta’lim
fanlari, kasbiy ta’lim (umumkasbiy va maxsus) fanlari va amaliyotlar
bo‘yicha ekspert guruhlari tashkil etiladi.
13. Ekspert guruhi o‘zining faoliyati yo‘nalishidagi o‘quv fan
(modul)lari yoki amaliyotlarning ishchi dasturlarini ekspertizadan
o‘tkazadi va har bir ishchi dastur uchun ekspert xulosasini tayyorlaydi
Ekspert xulosasida ishchi dastur Davlat ta’lim standarti va kasblar ta’lim
standartlari talablariga hamda namunaviy o‘quv reja va dasturga,
shuningdek fan, texnika, texnologiya hamda ishlab chiqarishning hozirgi
darajasi va rivojiga mosligi, fanga ajratilgan o‘quv soatlarini mashg‘ulot
turlari va mavzulariga muqobil taqsimlanganligi, ishchi dasturning
asosiy vazifalari bajarilishi ta’minlanganligi, zamonaviy axborot
manbalari aniq ko‘rsatilganligi qayd etiladi.
|
“Dalee” - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

309
PowerPoint® formatidagi taqdimotli o‘quv materialini import qilish
imkoniyati; harakatlarni tavsiflashning oddiy tili; tahrirlagich tajribali
foydalanuvchiga
to‘g‘ridan-
to‘g‘ri
JavaScriptning
o‘shimcha
imkoniyatlaridan foydalanishni tadim iladi; Elektron o‘quv kurslarini
namoyish qilishda JavaScriptni mavjud bo‘lishini talab qilmaydi.
CourseLab
instrumental tizimi asosida o‘quv - metodik
majmualarini yaratish qulay va maqsadga muvofiqdir. Ta’lim jarayonini
individuallashtirish va differensiyalash, talabaning o‘quv faoliyatini o‘zi
nazorat qilish va to‘g‘ri yo‘naltirish, kompyuterning hisoblash
imkoniyatlaridan foydalanish tufayli o‘quv vaqtini tejash, o‘quv
materiallarini vizuallashtirish, hodisa va jarayonlarni modellashtirish,
ularni imitatsiyalashtirish, turli pedagogik vaziyatlarda optimal qaror
qabul qilish malakasini shakllantirish kabi imkoniyatlarni beradi.
Ushbu dastur o‘quvchilarning fanni o‘zlashtirishda ortiqcha
qiyinchiliklarga duch kelmasligi uchun modullarga ajratilgan. Har bir
modul tartiblangan sahifalardan (slaydlar) tashkil topgan. Slaydning
pastki qismida boshqaruv uchun tugmalar va ma’lumotlar mavjud.
Boshqa himoya usullari - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

203
parol ishlatilsa, u topilgandan so‘ng barcha fayllar mavjud bo‘ladi;
hech narsa yoki hech narsa himoyasi. Ikkinchidan, agar barcha fayllar
uchun bitta parol ishlatilsa, u topib olingandan so‘ng barcha fayllarga
kirish mumkin bo‘ladi; Ba’zi tizimlar foydalanuvchiga ushbu
muammoni hal qilish uchun parolni alohida fayl bilan emas, balki
qo‘shimcha katalog bilan bog‘lash imkonini beradi.
Ko‘p darajali katalog tuzilishida nafaqat alohida fayllarni, balki
pastki kataloglarda fayllar to‘plamlarini ham himoya qilishimiz kerak;
ya’ni katalogni himoya qilish mexanizmini taqdim etishimiz kerak.
Himoyalanishi
kerak
bo‘lgan
katalog
operatsiyalari
fayl
operatsiyalaridan biroz farq qiladi. Katalogdagi fayllarni yaratish va
o‘chirishni nazorat qilishni xohlaymiz. Bunga qo‘shimcha ravishda,
biz foydalanuvchi katalogda fayl mavjudligini aniqlay oladimi yoki
yo‘qligini nazorat qilishni xohlaymiz. Ba’zan, faylning mavjudligi va
nomini bilishni o‘zi muhimdir. Shuning uchun katalog tarkibini
ro‘yxatga olish himoyalangan operatsiya bo‘lishi kerak. Shunga
o‘xshab, agar yo‘l nomi katalogdagi faylga tegishli bo‘lsa,
foydalanuvchi katalogga ham, faylga ham kirish huquqiga ega bo‘lishi
kerak. Fayllar bir nechta yo‘l nomlariga ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan
tizimlarda (masalan, siklik va umumiy grafikalar), foydalanuvchining
ishlatiladigan yo‘l nomiga qarab ma’lum bir faylga kirish huquqiga
ega bo‘lamiz.
Ta’lim 
bosqichi - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

Ta’lim bosqichi Bitiruvchilar Standart darajasi Daraja nomlanishi O‘rta maxsus va kasb- hunar ta’limi Akademik litsey va
kasb- hunar kollejlari
bitiruvchilari
B1 Informatika va axborot
texnologiya fanini
o‘rganishning umumiy
darajasi
Informatika va axborot
texnologiyalarga
ixtisoslashtirilgan
akademik litseylar, kasb-
hunar kollejlari
bitiruvchilari
B1+ Informatika va axborot
texnologiya fanini
kuchaytirilgan umumiy
darajasi
O‘rta maxsus, kasb- hunar ta’lim muassasalari bitiruvchilariga qo‘yiladigan malaka talablari 1. Axborotlarni izlash va elektron vositalarda yig‘ish kompetensiyasi B1 Axborot resurslaridan maqsadli izlash va saralash vazifalarini bajara
oladi;
axborotlarni arxivlash dasturlari imkoniyatlarini biladi, amaliyotda
qo‘llay oladi;
axborotlashgan jamiyat, axborot sistemalari haqida tasavvurga ega
bo‘ladi;
multimedia tizimlari haqida bilimga ega bo‘ladi, amaliyotda qo‘llay
oladi;
grafik ob’ektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari,
kompyuter grafikasi va uning turlari haqida bilimga ega bo‘ladi;
tasvirlarni grafik uskunalar yordamida to‘plashni biladi, amaliyotda
qo‘llay oladi;
ma’lumotlar omborini yaratish va boshqarishda qo‘llaniladigan
dasturlar haqida bilimga ega bo‘ladi;
kasbiy sohalarda qo‘llaniladigan amaliy dasturlar haqida bilimga
ega bo‘ladi.
B1+
244
Axborotga oid modellar, texnik vositalar va axborot resurslari
haqida misollar keltira oladi;
zamonaviy dasturlash tillari va ularning tasnifini biladi;
o‘zining sohasiga yo‘naltirilgan amaliy dasturlar imkoniyatlari
haqida bilimga ega bo‘ladi va ulardan foydalana oladi.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

253
9- BOB . UZLUKSIZ TA’LIM TIZIMIDA INFORMATIKA
VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANINI O‘QITISH
TA’MINOTLARI
9.1. Uzluksiz ta’lim tizimida Informatika va axborot
texnologiyalari fanini o‘qitishning o‘quv- metodik ta’minoti va
metodik tizimi
Informatika o‘qitish metodikasi o‘z oldiga Informatika fani
bo‘yicha o‘quvchilar uchun qiziqarli darsliklar va o‘quv qo‘llanmalarni,
o‘qituvchilar uchun esa uslubiy qo‘llanmalar va ishlanmalarni yaratishni
maqsad qilib qo‘yadi.
Informatika va axborot texnologiyalarini fanining o‘quv- uslubiy
ta’minotini DTS, o‘quv dasturlari, darsliklar, o‘quv va uslubiy
qo‘llanmalarni o‘z ichiga oladi. Bunda asosiy o‘rinni darslik va o‘quv
qo‘llanmalar egallaydi. Qolgan o‘quv- uslubiy ta’minot asosiy darslik
bilan yaqindan bog‘langan bo‘lib, darslikdagi g‘oyalarni tushuntirish va
rivojlantirishga xizmat qilishi lozim.
Informatika o‘qitishda quyidagi didaktik tizimlardan foydalanish
mumkin:
➢
Guruhni an’anaviy texnik vositalarni qo‘llab o‘qitish;
➢
Bir o‘quvchi va ko‘p o‘quvchi tizimi;
➢
Kichik guruhlar tashkil etish;
➢
Avtomatlashgan auditoriyalar;
➢
Dasturli o‘qitish;
➢
Kompyuterli o‘qitish.
Simmetrik va assimmetrik shifrlash

319
ta’minlaydigan kriptografik protokol, ya’ni har biri boshqalarga
xabarlarni jo‘natuvchi va qabul qiluvchini cheklashi mumkin.
Bugungi kunda bu Internetda eng ko‘p
ishlatiladigan kriptografik
protokoldir, chunki bu veb-brauzerlar veb-serverlar bilan ishonchli
o‘zaro aloqa qiladigan standart protokoldir. To‘liqlik uchun SSL
Netscape tomonidan ishlab chiqilgan
va standart TLS protokoliga
aylanganligini ta’kidlash kerak.
Simmetrik shifrlash algoritmi
Simmetrik shifrlash algoritmlarida asosiy muammo kalitlar bilan
yuzaga keladi.
1.
Ko‘pgina simmetrik algoritmlarni kriptoustuvorligi kalit
sifatiga bog‘liq, bu esa kalitlarni generatsiya qiluvchiga talabni
oshishiga olib keladi.
2.
Asosiy tamoyil kalitni uzatish kanalini
ishonchliligi ikkinchi
qatnashuvchi bilan maxfiy suxbatga bog‘liq.
Tizimda ikkita abonent bo‘lsa ham kalitlar borasida muammolar
kelib chiqadi. Agar tizimda bir nechta abonent «har biri har biri bilan»
tamoyili bilan maxfiy ma’lumot uzatishni xohlasa, unda abonentlar
sonini kvadratiga teng kalitlar kerak bo‘ladi, ko‘p abonentlar o‘rtasida
bunday masalani yechish qiyinchilik tug‘diradi.
Simmetrik shifrlash
algoritmi modeli 8.4- rasmda keltirilgan.
8.4- rasm. DES algoritmi bo‘yicha shifrlash sxemasi
tirilgan axborot ta’minoti tizimlari, IIV Axborot-hisoblash tarmoqlari

|
tirilgan axborot ta’minoti tizimlari, IIV Axborot-hisoblash tarmoqlari Pdf ko'rish
|
bet | 147/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)tirilgan axborot ta’minoti tizimlari, IIV Axborot-hisoblash tarmoqlari
singari yangi tushunchalar kirib keldi.
B o s h q a ru v n in g a s o s iy k a te g o riy a la r i va q o n u n la ri
Kibemetikaning asosiy qoidalari quyidagilardan iborat. Xususiy,
avtonom tizimchalar to'plamidan tashkil topgan murakkab tizimlar
www.ziyouz.com kutubxonasi
boshqaruv organi (bloki)siz ishlay olmaydi; bunday organsiz maz
kur tizimlar disfunksiya xususiyatini kasb etadi. Oxir natijada ular
buziladi va mustaqil obyekt sifatida mavjud bo'lmay qoladi.
Boshqaruv tizimlarini loyihalashning asosida subyekt obyektdan
nima istashi, ya’ni qanday maqsadni ko'zlashi haqidagi axborotlar
yotadi. Aynan shu axborotlar obyekt va boshqaruv tizimini birlash-
tiradi. Maqsadlarni belgilash jarayoni boshqaruv protsedurasidan
oldin keladi va uni jiddiy darajada shakllantiradi. Boshqarish va
tartibga solishning quyidagi tipik usullari mavjud:
boshqarilayotgan obyektning yuklangan parametrlardan chetga
og'ishini to'g'rilash yo'li bilan;
shovqinlarni kompensatsiya qilish orqali;
shovqinlarni bartaraf etish orqali.
N. Viner va boshqa olimlar boshqaruv va axborot tushuncha-
lari o'rtasida uzviy bog'liqlik mavjudligini ko'rsatib berdilar. Har
qanday boshqaruv to'g'ri va teskari aloqa kanallarida aylanadi-
gan axborotlarni to'plash, qayta ishlash va foydalanishga asosla-
nadi.
Axborot resurslari bilan ishlash:
ularni mamlakatning turli mintaqalarida joylashtirish;
axborotlarga bo'lgan ehtiyojlami aniqlash, shu jumladan ular-
ning tipologiyasini yaratish;
ehtiyojlarga muvofiq axborotlarning tarqatilishini tashkil etish;
|
| |
T/r
Surilmaning surilishi

Yer surilishi oqibatida inshootlar, yo‘llar bir necha yuz metrga va hatto
kilometrga surib tashlanadi. Katta-katta ekin maydonlari foydalanishga
butunlay yaroqsiz holga keladi. Butun qishloqlar, shaharlar vayronaga
aylanadi. Minglab kishilar boshpanasiz qoladi va halokatga uchraydi.
Shuning uchun yer surilishi ofatining vujudga kelish qonuniyatlarini,
ulaming dinaraikasini o ‘rganish katta ahamiyatga ega. Chunki yer surilish
hududlarida, qurilidh ishlarini olib borishda, iqtisodiyot obyektlarini va
insonlar hayotini saqlab qolishda ular muhim omillar hisoblanadi.
Amerikalik mutaxassis FJeynsning m a’lumotlariga ko‘ra AQSHda
yer ko‘chkilari kuchli yog‘ingarchiliklar va cho‘kish natijasida kuzatilib,
1925-1971-yillar mobaynida 75 mlrd. dollar zarar ko‘rilgan. Bu esa yiliga
1,63 mlrd. dollarga to‘g ‘ri keladi.
Yer surilishining yuzaga kelishiga quyidagi omillar sabab bo‘ladi:
- tog‘ yonbag‘ri etaklari tabiiy holatining oqar suvlar, suv omborlari
ta’sirida buzilishi, hamda rejasiz olib borilgan qurilish ishlari;
- qiya sathlarda tarqalgan tog‘ jinslarining xossa va xususiyatlari,
mustahkamlik darajasining o‘zgarishi, sug‘orish ishlari, qor-yomg‘ir
suvlari ta’sirida namligining oshishi;
- tog‘ jinslariga yer osti suvlari (gidrodinamik) va yer ustki suvlari
(gidrostatik) bosimining ta’siri;
- tog‘ jinsining zichligini va mustahkamligining burg‘ilash hamda
kavlash ishlari natijasida buzilishi;
- tektonik seysmik kuchlar ta ’siri .