Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti

1
Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi
Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti
Y. B. ORUCOV, Q. İ. ABBASOV, S. M. GÖZƏLOV,
N. C. ƏLƏKBƏROVA
ELEKTRİK MAŞINLARI
I hissə
D Ə R S L İ K
GƏNCƏ – 2014
Azərbaycan Respublikası Təhsil
Nazirliyinin
03 iyun 2014-ci il tarixli 676 №-li əmiri ilə
qrif verilmişdir
3
ÖN SÖZ
Təqdim olunan kitab Aqrar mühəndislik ixtisası üzrə
ali təhsilin bakalavr və magistr səviyyələrində təhsil alan
tələbələr üçün dərslik kimi nəzərdə tutulmuşdur.
Elektrik
maşınlarının istehsalı, istismarı və təmiri sahəsində çalışan
mühəndis elektromexaniklər və elektroenergetiklər üçün
də bu kitab faydalı ola bilər.
Dərsliyin “Sabit cərəyan maşınları” və “Transformator-
lar” bölmələrini əhatə edən birinci hissəsində onların
təyinatı və tətbiq sahələri, energetikada rolu və əhəmiyyəti
qeyd edilmiş, sabit cərəyan maşınları və transformatorların
elektromaqnit sxemi, işləmə prinsipi, quruluşu və kon-
struktiv hissələri şərh edilmiş, əsas nəzəri məsələləri araş-
dırılmış, onların xarakteristikalarının və iş rejimlərinin
ətraflı təhlili verilmişdir.
Kitab Elektrik maşınları fənnindən Azərbaycan dilində
nəşr olunan ilk dərsliklərdən biridir.
Ümid edirik ki, kitab öz oxucularını kənd təsərrüfatının
“elektrikləşdirilməsi və avtomatlaşdırılması” və “elektro-
mexanika” sahəsində çalışan mühəndis-texniki işçilər ara-
sında da tapacaq və onların əməli fəaliyyətində faydalı ola-
caqdır.
Müəlliflər ADAU-nun “Elektrik mühəndisliyi” kafe-
drasının professoru Məmmədov O.H. və Elektrik mühən-
disliyi kafedrasının kollektivinə (kafedra müdiri t.e.n.,
M.M.Bağırzadə) dərsliyin əlyazmasına rəy verərkən etdik-
ləri qiymətli iradlara və tövsiyələrə görə dərin minnətdar-
lıqlarını bildirirlər.
Kitab haqqında rəy və təkliflərinizi aşağıdakı ünvana
Gəncə şəhəri, Atatürk prospekti 262 göndərməyinizi xahiş
edirik.
Müəlliflər
4
G İ R İ Ş
Elektrik enerjisinin istehsal edilməsində və onun digər
növ enerjiyə çevrilməsində elektrik maşınlarından istifadə
edirlər.
Maşınlar dedikdə geniş mənada müəyyən məqsədlər
üçün mexaniki hərəkətləri yerinə yetirən quruluş başa
düşülür. Elektrik maşınlarında bu hərəkətlərin köməyi ilə
mexaniki enerji elektrik enerjisinə və ya əksinə çevrilir.
Transformatorları da şərti olaraq, elektrik maşınlarına
aid edirlər,
baxmayaraq ki, onların hərəkət edən hissələri
yoxdur. Bu quruluşlarda təkcə elektrik enerjisinin para-
metrləri dəyişir. Transformatorlarda baş verən
fiziki pro-
seslərin elektrik maşınlarında əmələ gələn proseslərlə çox-
lu ümumi oxşarlıqları vardır. Bu prosesləri təsvir edən tən-
liklərdə (xüsusən asinxron maşınlarda) bir-birinə oxşar-
dırlar. Ona görə transformatorların nəzəriyyəsinə elektrik
maşınları ilə birlikdə baxırlar.
Elektrik maşınları tarixən XIX əsrin birinci yarısında
meydana gəlmişdir. XX əsrin əvvəlində elektrik maşınla-
rının və transformatorların bütün növləri
praktiki olaraq
yaradılmışdır.
1831-ci ildə Faradeyin elektromaqnit induksiya hadisə-
sinin kəşfi, klassik elektrodinamikanın yaradıcısı C.K.
Maksvelin və E.X. Lensin elmi işləri elektrik maşınlarının
nəzərəliyəsinin əsasını qoymuşdur.
Elektrik maşınları və transformatorlarının ilk nümunələ-
rinin işlənib hazırlanmasında rus alim və ixtiraçılarının
B.S.Yakobi, P.N.Yabloçkov, İ.F.Usagin və baş. böyük
xidmətləri olmuşdur. Rus elektrotexniki M.O. Dolivo-Do-
brovolski üçfazalı dəyişən cərəyan sistemini və
buna uy-
ğun olaraq üçfazalı generatoru, transformatoru və asinxron
mühərriki yaratdı. Bundan əlavə o ilk dəfə üçfazalı dəyişən
cərəyanın uzaq məsafəyə ötürülməsini həyata keçirmişdir.
XX əsr elektrik maşınqayırmasının sürətli inkişafı ilə xa-