TIBBIYOT DEONTOLOGIYASI LAVHALARI

TIBBIYOT DEONTOLOGIYASI LAVHALARI
Shamdek bo’l, shamni ko 'r, kuyib qalbu tan
O'zgalar dilini qiladi ravshan.
A.Jomiy
Tibbiyot deontologiyasi (lotincha «deon» - zarur, lozim bo 'Igan narsa va («logos» - ta'limot) tibbiyot xodimining burchi, odobi haqidagi fan bo'lib, shifokorlar, hamshiralar va kichik tibbiyot xodimlari uchun ma'naviy-mafkuraviy dasturilamaldir.
O 'zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov aytganlaridek: «Ma'naviyat insonning, xalqning, jamiyatning, davlatning kuch-qudratidir. Ma'naviyat insonga havodek, suvdek zarur. Xalqning teran ma'naviyatisiz, g'ururisiz, yuksak mudaniyatisiz buyuk davlat qurib bo 'lmaydi».
«Deontologiya» tushunchasi kishining xulqi, odobi haqidagi fanni ifodalash uchun XVI asrning boshlarida ingliz faylasufi va iqtisodchisi Beniam tomonidan taomilga kiritilgan edi. Bu atama joriy qilinmasdan ancha ilgari tibbiyot xodimining odob qoidalarini tartibga solib turuvchi asosiy axloq qoidalari va qasamyodlari uzoq asrlardan bizgacha yetib kelgan yozma manbalarda saqlangan.
Manuning «Vedalar» nomli hind «Qonunlar majmuasi»dayoq tibbiyot xodimining axloq qonun-qoidalari sanab o'tilgan. Antik davrlarda ilmiy tibbiyotning asoschisi Buqrotning mashhur «Qasam»i tibbiyot xodimining xulq-atvor tamoyillari rivojiga katta ta'sir qilgan.
Tibbiyot - bu ilmmi yoki san'atmi, degan fikr hozirgi davrga qadar tabobat olamida yechilmay kelayotgan masala. Uzoq va yaqin o'tmishdagi allomalar, bugungi olimlar e'tirof etishicha, tibbiyotga, avvalo, fan sifatida qarash kerakligi hech kimda e'tiroz yoki shubha tug'dirmaydi. Lekin uning amaliy ijrosi, tabobatchilik sir-asrorlarini hayotga tadbiq eta olish katta san'at ekanligini ham e'tirof etish joizdir. Aslida, tibbiyot deontologiyasi keng falsafiy tushuncha
bo 'lib, bir qancha yo 'nalishlardan iborat. Ular:
-
shifokor bilan bemor o'rtasidagi munosabat;
-
shifokor bilan bemorning yaqin kishilari (qarindoshlari, do'stlari, hamkasblari) orasidagi munosabat;
-
shifokorlarning hamkasblari, hamshiralar va kichik tibbiyot xodimlari bilan munosabati;
-
shifokor va bemorning davolash jarayonidagi huquqlari;
-
shifokorlik sirlarini saqlash madaniyati;
-
ustoz va shogird munosabatlari;
- shifokor faoliyatidagi xato kamchiliklar va boshqalar.
Deontologiya qonun-qoidalarining tibbiyot amaliyotida to'g'ri joriy qilinishi tibbiyot xodimining ongi, saviyasi, dunyoqarashi, bilim mezoni va qaysi jamiyatda yashayotganligi bilan chambarchas bog'langandir. Kishilik jamiyati taraqqiyotining turli bosqichlarida shifokor, hamshiralarning bemorlar bilan deontologik munosabatlari turlicha kechgan. U zamon talabiga qarab o'zgarib borgan.
Shifokor deontologiyasi hamshira bilan bemor o'rtasidagi munosabatni ham o'z ichiga oladi. Hamshiraning butun bilimi, burchi, odobi, xatti-harakati bemorda unga nisbatan ishonch uyg'onishiga qaratilgan bo'lishi, ya'ni bemorda dardimga faqat shu shifokor, hamshiragina malham bo'la oladi, degan umid paydo qila olishi kerak. Buning uchun hamshira bemor bilan muloqotning yuksak san'atiga ega bo'lishi lozimdir.
Tibbiyot xodimi biron bir a'zo yoki tizim (sistema)larning kasallanishidan tashqari, avvalo insonni, undagi bemorlikni va uning salomatligi borasida chekayotgan tashvishini ko'ra olishi kerak.
Hamshira shifokor belgilagan davolashni amalga oshirar ekan, bemorni parvarish qilish sohasidagi vazifaning anchagina qismini o'z zimmasiga oladi, bunda psixoterapevtik ta'sir ko'rsatish usullaridan foydalanadi va tibbiyot bioetikasi va deontologiyasi tamoyillariga rioya qiladi.
Deontologiyada «yatrogeniya» tushunchasi bor. Bu shifokorning yoki hamshiraning farosatsizligi, nojo'ya ko'rsatmalari, qo'pol xatti-harakatlari. bilimsizligi va loqaydligi, qisqacha aytganda, tibbiyot xodimlarining aybi bilan paydo bo'lgan yana bir kasallikdir. Bu buyuk tib allomasi Buqrotning «Primun non nocere», ya'ni «Bemorga eng avvalo zarar keltirma» degan deontologik naqlining buzilishi oqibatidir. Bunday kasallik bugungi kunda uchraydigan xastaliklarning taxminan 10 foizini tashkil qiladi. Bu shifokorlar va hamshiralar orasida hali o'z deontologik burchini to’la tushunib yetmaydiganlar borligidan darakdir. Shuningdek, egrotogeniyalar, ya'ni bir xasta kishiga boshqa bir bemor so'zining salbiy ta'siri ham mavjud. Shifoxonada ba'zi bir bemorlarning o'z xonasidagi xasta qo'shnisiga ma'lum darajada ta'siri sezilib, u ruhiy tanglikni, xavotirni keltirib chiqaradi. Bunday holatni, o'z fikricha tibbiyot xodimlaridan-da «chuqurroq» bilimga ega bo'lgan «azaliy» bemorlar keltirib chiqarishlari mumkin. Ular kasalxonaga kelgach, bemorlarga maslahat va tavsiyalar beradilar, aksariyat hollarda, o'z tinglovchilarini ruhiy tushkunlik holatiga olib keluvchi qayg'uli va mash'um «oldindan aytish fikrlari» bilan o'rtoqlashadilar. Bu kabi egrotogeniyalarning oldini olishda aynan shifokor hamda hamshiralarning bo'lim tartibi, bemorlarning ma'lum majburiyatlari, intizomi va bir-birlari bilan o'zaro munosabatlari haqida to'liq va monand axborot berish; mvntazam ravishda o'tkaziladigan suhbat katta ahamiyatga ega. Bu o'rinda bemorlarga tanbeh berish usuli singari xususiy masala to'g'risida to'xtalib o'tish ham foydadan holi emas. Tanbeh berish zaruriyati ko'pchilik hollarda bemor shifoxonadagi bo'lim tartibi, intizomini buzganda yuzaga keladi. Shifokor, hamshira bunday hollarda bemor bilan juda ravshan, tushunarli, aniq, ishontirib gaplashishi kerak. Bu suhbatning natijasi muhimdir, bemor tanbehni to'g'ri tushunishi va shifokor hamda hamshira saboqlarini to'liq qabul qilishi lozim. Shu bilan birga, bunday suhbat bemorning ahvoliga hech ham yomon ta'sir qilmasligi darkor. Bemor hamshira bilan ilgarigidek mehribon va yaqin munosabatda ekanini, yotsirash yoki ziddiyat vujudga kelmaganini sezishi zarur.
Tibbiyot deontologiyasi tib xodimlaridan yuksak insoniy fazilatlarga ega bo'lishni taqozo etadi. Bu fazilatlar: bilimdonlik,odamiylik, jasorat, mehr-shafqat, xushmuomalalik, halollik, pokizalik, insoflilik, sofdillik, ziyraklik, hozirjavoblik, bosiqlik, kamtarlik, izlanuvchanlik, andishalilikda ko'rinadi.
Bemor kasalxonada o'z yaqinlari, do'stlaridan uzoqda bo'lgani uchun ko'pincha o'zini yolg'iz, baxtsiz his etadi, yangi sharoitga moslashishi qiyin kechadi. Shuning uchun ham hamshira kasallarga e'tibor bilan qarab, g'amxo'rlik ko'rsatishi darkor. Bemorni bo'limda uchraydigan ba'zi kamchiliklar davo muolajalarining o'z vaqtida bajarilmaganligi, bemorxonalarning sovuqligi, ovqatning kechikib kelganligi va h.k.lar asabiy holatga olib keladi, o'zaro munosabatlarni chigallashtiradi. Bu esa davo natijasiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bu muammolarning yechimida shifokor, hamshiraning tutgan o'rni, vazifasi beqiyosdir.
Shifokor o'zi kim?
Uning shifokorlik sohasida o'rni nimalardan iborat?
Bu savolning javobida har bir tib xodimi hozirda o'zicha yondashib kelmoqda.
Zamonaviy yosh shifokorlarni va oliy ma'lumotli hamshiralarni tibbiyot oliy bilimgohlarida deontologik tarbiyalashda qadimda o'tgan va o'rta asr tabiblarining, ya'ni Sharq tabobati namoyandalarining ma'naviy boyliklaridan samarali foydalanishimiz kerak.
Ma'lumki, ko'hna Sharqda tabobatchilik kasbi aholi o'rtasida eng mo’tabar va savobli mutaxassislik hisoblangan.
Shifokorlikni tanlagan va oliy ma'lumotli hamshira bo'lishni orzu qilgan inson sharm-hayoli, iymon-e'tiqodli, nozik ta'b, bosiq va o'zining murakkab faoliyatida og’ishmay ishlaydigan, jur 'atli bo'Imogi darkor. Uning uchun bemorning manfaatidan o'zga yuqori tuyg'u bo'lmasligi kerak. U bor bilimini, aql-zakovatini va orttirgan kasbiy tajribasini bemor salomatligini tiklashga, unga yordam qo'lini cho'zishga doim tayyorligi, o'zining huzur-halovatidan kechib, bemor atrofida doimo tibbiy yordamga shay ekanligini namoyish qila olishi, bemor va uning qarindosh-urug'Iari oldida o'zining xatti-harakati bilan ularning muhabbatini qozonishga intilmog'i kerak.
Shifokor degan sharafli nom ana shunday yuksak ma'naviyatni talab etadi va haqiqiy hamshira bo'lish barchaga nasib etmaydi.
Sharq tabobatining buyuk allomasi, vatandoshimiz Abu Ali ibn Sino og'ir shifokorlik kasbini zimmasiga olgan insonlarga ko'pyaxshi o'git va talablarni yozib qoldirgan. Masalan, «o'z umrini savob ish -shifokorlikka baxsh etgan odam, eng avvalo saxiy, muruvvatli, soddadil, haqgo'y, beg'araz va adolatparvar bo'lmog'i kerak. Tashqi qiyofasi e'tiborga loyiq, kamsuqum va kamgap, ochiq chehrali, boqishlari muloyim va tabassumli, ozoda va kamtarin kiyingan bo'lishi lozim. Zero, uning ko'rinishi va xatti-harakatlari bemor va uning qarindoshlari orasida hurmat va ishonch tuyg'usini uyg'ota olsin. Shifokorning samimiyligi u qilmoqchi bo'lgan muolajaning avvalidir».
Shuni ta'kidlash lozimki, sharq tabobatida islom dinimiz aqidalari keng o'rin olgan. Musulmonchilikda ko'p targ'ib etiladigan «haIol», «harom», «gunoh», «mahram», «nomahram» kabi qator tushunchalar borki, bu tabiblikni bo'yniga olgan har bir shaxsdan birinchi navbatda o'z e'tiqodiga sodiq bo'lishni, barcha vojib va farz amallarni mukammal va muntazam bajarishni talab qiladi.
«Hayoli bo'lish iymondandir, iymonli, bo'lish jannatiydir, behayolik jafolikdan bo'lib, jafo esa jahannamdur. Kimki odamlardan hayo qilmasa, u tangridan ham uyalmaydi».
|