nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Uch o‘lchovli (3D) grafika - nima?

|
Uch o‘lchovli (3D) grafika - nima?
|
bet | 65/89 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 298,95 Kb. | | #150052 |
Bog'liq Informatika va axborot texnologiyalari fanidan test savollari-fayllar.org76. Uch o‘lchovli (3D) grafika - nima?
*a) fazoviy ob’ektlar tasvirini kompyuter ekranida tasvirlash usullarini o‘rganadi.
b) bu vektorli tasvirlar yaratish, qayta ishlash va ularni saqlash usullarini o‘rganuvchi kompyuter grafikasining bir bo‘limi hisoblanadi.
c) bu nuqtalar to‘plamiga asoslangan grafika bo‘lib, uning asosiy elementi nuqta hisoblanadi.
d) bu matematik formulalarga asoslangan grafika bo‘lib, uning asosoy elementi matematik formulalar hisoblanadi.
77. Adobe Photoshop dasturi qancha formatdagi fayllar bilan ishlash imkoniga ega.
*a) 20 dan ortiq
b) 15 dan ortiq
c) 10 dan ortiq
d) 5 dan ortiq
78. Прямоугольная область- bu Adobe Photoshop dasturida ishlash jarayonida keng qo‘llaniladigan uskuna. Uning qisqacha tavsifini ayting.
*a) To‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi maydonni belgilab olish uchun qo‘llaniladi
b) Doira shaklidagi maydonni belgilab olish uchun qo‘llaniladi.
c) Ushbu oyna, asosan tasvir chetlarini va keraksiz qismlarini kesib tashlash uchun qo‘llaniladi.
d) Ushbu oyna tasvirdagi belgilangan maydonni ѐki qatlamni siljitish va kesib olish uchun hizmat qiladi.
79. Эллиптическая область- bu Adobe Photoshop dasturida ishlash jarayonida keng qo‘llaniladigan uskuna. Uning qisqacha tavsifini ayting.
*a) Doira shaklidagi maydonni belgilab olish uchun qo‘llaniladi.
b) Ushbu oyna, asosan tasvir chetlarini va keraksiz qismlarini kesib tashlash uchun qo‘llaniladi.
c) Ushbu oyna tasvirdagi belgilangan maydonni ѐki qatlamni siljitish va kesib olish uchun hizmat qiladi.
d) tasvirdagi turli shakldagi ob’ektlarni belgilash uchun ishlatiladi.
80. Кадрирование- bu Adobe Photoshop dasturida ishlash jarayonida keng qo‘llaniladigan uskuna. Uning qisqacha tavsifini ayting.
*a) Ushbu oyna, asosan tasvir chetlarini va keraksiz qismlarini kesib tashlash uchun qo‘llaniladi.
b) Ushbu oyna tasvirdagi belgilangan maydonni ѐki qatlamni siljitish va kesib olish uchun hizmat qiladi.
c) tasvirdagi turli shakldagi ob’ektlarni belgilash uchun ishlatiladi.
d) Asosan tasvirdagi to‘g‘ri chiziqlardan iborat ob’ektlarni belgilashda ishlatiladi.
|
| |
Nazorat va mulohaza uchun savollar

122
Adabiyotlar ro„yxati
1. Котлер Ф., Келлер К.Л. Маркетинг. Менежмент. 14-с издание. -СПБ.:
2015. 800 с.
2. Котлер Ф. Маркетинг от А до Я: 80 конценций,
которые должен
знать каждый менеджер. –М.: АЛЬПИНА ПАЛИШЕР, 2013.-211 с.
3. Чувакова С.Г. Стратегический маркетинг. Учеб. пос. – М.: Дашков и
К. 2012. – 272 с.
4. Котлер Ф., Армстронг Г., Вонг В., Сондерс Дж.
Основы
маркетинга.–М.: ООО ―И.Д.Вильямс‖, 2012.- 752 с.
5. Кревенс Девид. Стратегический маркетинг. Учебное пособие - М.:
изд. дом. «Вильямс», 2010. – 742 с.
6. Ergashxodjaeva Sh.J. Strategik marketing. Darslik. -T.:
Ozbekiston
faylasuflari milliy jamiyati, 2014. - 240b.
7. Эргашходжаева Ш.Дж., Самадов А.Н., Шарипов И.Б. Маркетинг.
Дарслик. - Т.: Иқтисодиѐт, 2013. -346 б.
8. Юсупов М.А., Абдурахмонова М.М. Маркетинг. – Т.: Иқтисодиѐт,
2012.-190 б.
9. Розова Н.К. Маркетинг. СПб.: Питер.-2008. -182 с.
Bozor kon‟yunkturasini bashorat qilish uslublari

133
Ekstropolyasiyaning bozor tadqiqotlarida qo‗llaniladigan asosiy modellaridan
biri – bu trend modelidir. Trend modellari jarayonlarni vaqtga nisbatan
o‗zgarishning asosiy yo‗nalishlarini ko‗rsatadi.
4. Ekonometrik modellar. Ekonometrik modellar iqtisodiy jarayonlar
paramerlarining stoxastiklarini nazarda tutgan holda bozor kon‘yunkturasining turli
ko‗rsatkichlari o‗rtasidagi o‗zaro aloqalar va proporsiyalarni miqdoriy bayon
qiladigan regression va balans tenglamalari tuzish orqali ifodalanadi. Ekonometrik
modellash bozor kon‘yunkturasini bashorat qilishda keng qo‗llaniladi. Ular ishlab
chiqarish va unga ta‘sir ko‗rsatuvchi omillar, bozordagi narxlar darajasi, raqobat va
unga ta‘sir ko‗rsatuvchi omillar, iste‘molchilarning ehtiyojlarini tahlil qilish,
marketing tadbirlarini amalga oshirish va unga ta‘sir qiluvchi omillar o‗rtasidagi va
boshqa jarayonlar o‗zgarishni matematik modellar yordamida tahlil qilishga hamda
bashorat qilishga yordam beradi. Ekonometrik modellarning xususiy holi
korrelyasion va regression modellashdir.
Bozor kon‘yunkturasini tahlil va bashorat qilish natijalari firmaning biznes -
reja tuzishda yoki firmaning bozordagi butun faoliyatini tartibga solishda va
boshqarishda keng qo‗llaniladi.
Bozorga kirish - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

111
«Boston konsalting guruhi qolipi»
orqali bozorda foyda olish, korxona
faoliyat ko‗rsatadigan hududlardan eng samarali strategik xo‗jalik bo‗limlarini
tanlash bilan amalga oshiriladi. Bu quyidagicha ifodalangan.
Nisbi
y
boz
or
ulush
i
Nisbiy bozor ulushi
yuqori
past
yuqor
i
“Yulduzlar”
“So„roq belgisi”
pa
st
“Sog„in sigirlar”
“Itlar”
5.8-rasm. BKG matritsasi
Birinchi
hudud - «yulduzlar» (katta talab va bozorda yuqori ulushga
erishilgan). Bu hududni e‘zozlab, yanada mustahkamlash choralari ko‗riladi.
Bozordagi ulushni saqlash
uchun narxlarni pasaytirish, reklama xarajatlarini
ko‗paytirish, mahsulot turlarini ko‗paytirish va boshqalar amalga oshiriladi.
Ikkinchi hudud -
«sog„in sigirlar» (past talab, ammo bozorda firmani ulushi
yuqori). Bu hududga qattiq nazorat o‗rnatiladi.
Uchinchi hudud -
«qiyin tarbiyali bolalar» (talab yuqori,
ammo bozorda
ulush kam). Bu hudud imkoniyatlarini o‗rganish va «yulduzlar» hududi darajasiga
ko‗tarilishi ehtimoli bormi yoki yo‗qmi? Kerak bo‗lsa, harakatni ko‗paytirish
zarur.
To‗rtinchi hudud -
«itlar» (past talab va bozorda kam ulush).
Agar bunday
hududni egallab turishga keskin sabab bo‗lmasa, undan qutulish kerak.
Marketing strategiyasida jahon amaliyotida General Electric biznes – portfel
matritsasidan ham foydalaniladi.
Boshqacha aytganda, ―Bozorning jalb
etuvchanligi – raqobatli pozitsiya‖ matritsasi ham deb yuritiladi. U quyidagi
ko‗rinishga ega bo‗ladi.
-rasm. O‘lchashlar noaniqligining klassifikatsiyalanishi. 
Kattalik bahosining standart noaniqligi

23
ta'minlash uchun zarur bo'lgan qo'shimcha eksperimentlar va tadqiqotlarni puxta
rejalashtirish zarur.
4-bosqich. Yakuniy noaniqlikni hisoblash.
3-bosqichda olingan axborot
umumiy noaniqlikka bo'lgan yoki alohida manbalar bilan yoki bir qancha
manbalarning yakuniy effektlari (samaralari) bilan bog’liq bo'lgan bir qancha
miqdoriy tasvirlangan xossalardan iboratdir. Bu xossalarni standart og’ishlar
ko'rinishida ifodalash va mavjud qoidalarga muvofiq yakuniy standart noaniqlikni
olish uchun ularni jamlash zarur. Kengaytirilgan noaniqlikni olish uchun tegishli
qamrov koeffisientidan foydalanish zarur.
Sig‘imning namunaviy va ishchi o‘lchovlari

45
chastota va temperaturaning o‘zgarishi hamda vaqt o‘tishi natijasida sig‘imning
kam o‘zgarishi, dielektrik isrofni tavsiflovchi isrof burchagi tangensining
kichikligi, izolyatsiya qarshiligining kattaligi va bardoshliligidir.
Bu talablarga
ko‘p jihatdan havo dielektrikli kondensatorlar javob bersa-da, sig‘im
qiymatining
kichikligi tufayli geometrik o‘lchamlari nisbatan katta bo‘ladi. Alohida sig‘im
o‘lchovlari bilan bir qatorda sig‘im magazinlari ham ishlatiladi. Bu magazinlar
yordamida 0,0001...1000
mkF oralig‘idagi sig‘imlarni olish mumkin.
Magnit oqimining ishchi o‘lchovlari
sifatida aktiv qarshiligi, induktivligi va
o‘ramlararo sig‘imi kichik bo‘lgan o‘zaro induktiv g‘altaklar ishlatiladi. O‘zRST
8.030-92 ga muvofiq bu o‘lchovning qiymati 0,01
Vb qilib belgilangan.
Magnit maydon kuchlanganligining namunaviy va ishchi o‘lchovlari
tokli
induktiv g‘altaklar ko‘rinishida yasaladi. O‘zRST 8.097-73 ga ko‘ra
ushbu
o‘lchamlarning nominal qiymatlari 0,01...30
MGs chastota diapazonida 2·10
-3
dan
0,5·10
-5
A/m gacha qilib belgilangan.
Magnit induksiyasining namunaviy va ishchi o‘lchovlari
kvars karkasga
o‘ralgan induktiv g‘altak bo‘lib,
u toki 1
A bo‘lgan zanjirga ulanadi. Bu o‘lchovlar
10
-10
dan 5·10
-2
Tl gacha bo‘lgan magnit induksiyasini 0,0005% gacha bo‘lgan
xatolik bilan hosil qilish uchun qo‘llaniladi.
Elektr va magnit kattaliklari o‘lchovlarining asosiy parametri bo‘lib ularning
nominal va haqiqiy qiymatlari xizmat qiladi. O‘lchovning
pasportida keltirilgan
qiymati
nominal,
aniq o‘lchash sharoitidagi qiymati esa uning
haqiqiy qiymatlari
deb ataladi. Xatoliklarining qiymatlariga qarab o‘lchovlar
aniqlik sinflariga
bo‘linadi. O‘lchovlarning aniqlik sinflari ularning
umumlashgan tavsifi
hisoblanadi.
Standart noaniqlikni A tip bо‘yicha baholash

24
B tip
bо‘yicha baholashda ma’lumotlar fondi sifatida quyidagilarni о‘z
ichiga olishi mumkin:
•
dastlabki о‘lchash ma’lumotlari;
•
malakaviy bilim лki tajriba asosida olingan ma’lum
material va
qurilmalarning xususiyatlari bilan bog‘liq bо‘lgan ma’lumotlar ;
•
ishlab chiqaruvchi tasnifi (ta’minotchi ma’lumotlari);
•
kalibrlash tо‘g‘risidagi guvohnomada va boshqa sertifikatlarda kо‘rsatilgan
ma’lumotlar;
•
ma’lumotnomalardan (spravochnik) olingan ma’lumotlarga mansub
noaniqliklar;
•
va hakozolar.
X
i
haqidagi mavjud ma’lumotlarni, ehtimolliklar
taqsimoti funksiyasi
yordamida tо‘g‘ri tavsiflash yoki u yoki bu ehtimolliklar taqsimoti funksiyasiga
mansubligini tо‘g‘ri aniqlash, keyinchalik shu mansublik asosida
ularning kattalik
bahosini va standart og‘ishini tо‘g‘ri aniqlash imkon beradi.
Glossariy ………………………………………………………… - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

244
3.12. Приборы измерения температуры.............................................. 126
3.13. Приборы измерения давления ……………………………….... 147
3.14. Приборы измерения качества и количества веществ ............... 159
3.15. Приборы измерения уровня …………………………………… 173
3.16. Приборы измерения состава и физических свойств вещества 186
3.17. Измерительные устройства и механизмы.................................. 211
3.18. Структура, принцип работы и виды электромеханических–
аналоговых измерительных приборов........................................
214
O’lchash vositalari - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

O’lchash vositalari
Fizik kattaliklar
o’lchovlari
O’lchash
o’zgartkichlari
Taqqoslash
vositalari
O’lchash
asboblari
O’lchash
qurilmalari
O’lchash
tizimlari
IO’T
NO’T
BO’T
O’-HM
31
O‘lchanayotgan informatsiyani taqdim etish shakliga va konstruktiv ishlab
chiqarilganligiga qarab o‘lchash vositalari:
o‘lchovlar, o‘lchash asboblari,
o‘lchash uskunalari, o‘lchash tizimlari
va
o‘lchash o‘zgartigichlariga
bo‘linadi.
8-rasm. O‘lchash vositalarining tarkibiy elementlari bo‘yicha turlarga ajralish sxemasi.
O‘lchov
- kattalikning aniq bir qiymatini hosil qiladigan, saqlaydigan
o‘lchash vositasiga aytiladi.
O‘lchash asbobi
- kuzatuvchi bevosita qabul qila oladigan shakldagi
o‘lchash ma’lumoti signalini hosil qilish uchun mo‘ljallangan o‘lchash vositasi.
O‘lchash uskunasi
- bir yoki bir nechta kattaliklarni o‘lchashga
mo‘ljallangan, bir joyda o‘rnatilgan o‘lchovlar, o‘lchash asboblari, o‘lchash
o‘zgartirgichlari va boshqa qurilmalarning o‘zaro funksional birlashtirilgan
majmui.
O‘lchash tizimi
– nazorat qilinadigan obyektga xos bir yoki bir nechta
kattaliklarni o‘lchash va turli maqsadlarda o‘lchash signallarini hosil qilish uchun
32
ushbu obyektning turli nuqtalarida joylashtirilib, o‘zaro aloqa kanallari bilan
bog‘langan, funksional birlashtirilgan o‘lchash vositalari va yordamchi vositalar
majmui.
O‘lchash o‘zgartirgichi
- uzatish, keyinchalik o‘zgartirish, ishlov berish va
(yoki) saqlash uchun qulay, lekin kuzatuvchi bevosita idrok eta olmaydigan
shakldagi o‘lchash ma’lumoti signalini hosil qilish uchun mo‘ljallangan o‘lchash
vositasi.
O‘lchash vositalari metrologik vazifasiga ko‘ra ikki turga ajraladi:
ishchi
o‘lchash vositalari
va
namunaviy o‘lchash vositalari
.
Ishchi o‘lchash vositalari
fizik kattaliklarni o‘lchash uchun mo‘ljallangan
bo‘lib, ular ko‘p sonli va keng qo‘llaniladi. Ishchi o‘lchash vositalariga misol qilib
elektr hisoblagich (elektr energiyasini hisoblash uchun), teodolit (yassi
burchaklarni o‘lchash uchun), nutromer (kichik o‘lchamlarni – teshiklar
diametrlarini o‘lchash uchun), termometr (temperaturani o‘lchash uchun) larni
aytish mumkin.
Namunaviy o‘lchash vositalari
mamlakatda o‘lchashlar birliligini ta’minlash
uchun mo‘ljallangan va shu maqsadda xizmat qiladigan vositalardir.
O‘lchash vositalari standartlashtirilganlik holati bo‘yicha ham turlarga
bo‘linadi:
-
standartlashtirilgan o‘lchash vositalari;
-
standartlashtirilmagan o‘lchash vositalari.
Standartlashtirilgan o‘lchash vositalari
– bu davlat va tarmoq standartlari
talablari bo‘yicha tayyorlangan o‘lchash vositalaridir.
Standartlashtirilmagan o‘lchash vositalari
kam o‘chraydigan va maxsus
o‘lchashlar uchun mo‘ljallangan o‘lchash vositalaridir, ular davlat qiyoslovidan
o‘tkazilmaydi, ammo metrologik attestatsiya qilinadi.
Avtomatlashtirilganlik darajasiga qarab esa avtomatlashtirilgan, avtomatik,
yarim avtomatik va avtomatlashtirilmagan o‘lchash vositalariga bo‘linadi.
Konstruktiv xossalariga ko‘ra o‘lchovlar, o‘lchash o‘zgartkichlari, o‘lchash
asboblari, o‘lchash qurilmalari va o‘lchash tizimlariga bo‘linadi.
|
Etalonlar - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

37
Kattalik birliklari о‘lchamlarini qaytarish,
saqlash va yetkazib berish
etalonlar va namunaviy о‘lchash vositalari yordamida amalga oshiriladi.
Metrologik zanjirda о‘lchov birliklari qiymatlarini yetkazib berishning eng yuqori
zvenosi etalonlar hisoblanadi.
Etalon bizga fizik kattalikning o‘lchov birligini hosil qilib beradi va u fan-
texnikaning yutuqlariga asoslangan holda yuqori aniqlikda tayyorlanadi.
Etalon
o‘zgarmaslik, qaytariluvchanlik va solishtiruvchanlik alomatlariga ega bo‘lishi
lozim.
Etalonlarning tabaqalanish pog‘anasi quyidagicha:
-
birlamchi etalonlar;
-
ikkilamchi etalonlar;
-
ishchi etalonlar.
Etalonlar bir qancha turlarga bo‘linadi, bular – xalqaro etalon, milliy etalon,
boshlang‘ich etalon, davlat etaloni, maxsus etalon, ikkilamchi etalon, yakka etalon,
guruhli etalon, tashiladigan etalon va boshqalar.
Xalqaro etalon
– milliy etalonlar bilan qayta tiklanadigan va saqlanadigan
birliklar o‘lchamlarini muvofiqlashtirish uchun xalqaro kelishuv bo‘yicha
xalqaro
asos sifatida qabul qilingan etalon.
Xalqaro etalonga misol qilib massa birligi etaloni – kilogramm-prototipini
keltirish mumkin. U diametri va balandligi 39 mm ga teng bo‘lgan silindr shaklida
bo‘lib, platinadan tayyorlangan (10-rasm). Uning massasi 1872 yilda tayyorlangan
“arxiv kilogramm”, ya’ni temperaturai 4
o
C bo‘lgan 1 dm
3
hajmdagi toza suvning
massasiga teng qilib olingan.
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 100

232
Sanash qurilmali skoba
- bu ikki nuqtali o‘lchash sxemasiga ega bo‘lgan
skoba shaklidagi va bitta nuqtasining siljishi strelkali sanash qurilmasi orqali joriy
etiluvchi o‘lchash vositasidir.
Raqamli elktron mikrometr –
konstruksiyasida raqamli qayd etish qurilmasi
mavjud bo‘lgan mikrometr.
O‘lchash kallaklari
- siljishlar o‘qib olinadigan shkalali, o‘lchash
uchligining kichik siljishlarini milning katta siljishlariga aylantiruvchi mexanik
sanash qurilmalaridir.
Pishang-tishli indikatorlar
- uzatish mexanizmi bir yoki ikki tishli
juffliklardan tarkib topgan, buning ustiga o‘lchash uchligi bevosita pishangli
uzatmaning kichik yelkasida (birinchi yelkasida) joylashgan o‘lchash kallaklari.
Prujinali o‘lchash kallaklari
- uzatish mexanizmi sifatida yassi yoki
buralgan prujina va uning elastikligidan foydalanuvchi asboblardir. Prujinali
kallaklarda qalinligi 0,004 - 0,008 mm, eni 0,08 - 0,12 mm bo‘lgan bronza
tasmachalar qo‘llanadi. U ikki uchi qo‘zg‘almas holda bo‘lib, o‘rtasidan eshiladi.
O‘rta eshilgan qismiga shisha mil kavsharlanadi.
Optikator
- uzatish mexanizmi buralgan tasma shaklida, ko‘rsatkichi esa
shu’la fonida ingichka chiziq shaklida bajarilgan prujinali o‘lchash kallagidir.
Mikator
- uzatuvchi mexanizmi buralgan tasma shaklida bajarilgan,
qo‘shiluvchi silindri esa 8 mm ga teng (mikrokator va optikatorlarda 28 mm)
bo‘lgan prujinali o‘lchash kallagidir.
Minikator
- uzatuvchi mexanizmi buralgan tasma shaklida bajarilgan,
uzatish esa tasmaning bir uchidagi pishang yordamida amalga oshirilgan prujinali
o‘lchash kallagidir.
Soqqali ich o‘lchagichlari
- o‘lchovchi uzeli o‘ziga xos sxemaga ega bo‘lib,
bu ich o‘lchagichlarida ponali uzatma prinsipi qo‘llanadi.
1.7. O‘lchashlarning sifat mezonlari

28
1.7. O‘lchashlarning sifat mezonlari
Har bir narsaning sifati bo‘lgani kabi o‘lchashlarning
ham sifati va
mezonlari mavjud. Bu mezonlar o‘lchashlardagi asosiy tavsiflarni ifodalaydi. Bu
mezonlar qatoriga quyidagilar kiritilgan:
Aniqlik
– bu mezon o‘lchash natijalari kattalikning chinakam qiymatiga
yaqinligini ifodalaydi. Miqdor jihatdan aniqlik nisbiy xatolik moduliga teskari
tarzda baholanadi. Masalan, agar o‘lchash xatoligi 10
– 3
bo‘lsa, uning aniqligi 10
3
bo‘ladi
yoki boshqacha aytganda, qanchalik aniqlik yuqori darajada bo‘lsa,
shunchalik, o‘lchash natijasidagi muntazam va tasodifiy xatoliklar ulushi kam
bo‘ladi.
Ishonchlilik
– o‘lchash natijalariga ishonch darajasini belgilovchi mezon
hisoblanadi. O‘lchash natijalariga nisbatan ishonchlilikni
ehtimollar nazariyasi va
matematik statistika qonunlari asosida aniqlanadi. Bu esa konkret holat uchun
xatoligi berilgan chegaralarda talab etilgan ishonchlilikdagi natijalarni olishni
ta’minlovchi o‘lchash usuli va vositalarini tanlash imkonini beradi.
To‘g‘rilik
– o‘lchash natijalaridagi muntazam
xatoliklarning nolga
yaqinligini bildiruvchi sifat mezoni.
Mos keluvchanligi
– bir xil sharoitlardagi o‘lchashlar natijalarini bir – biriga
yaqinligini bildiruvchi sifat mezoni. Odatda, o‘lchashlarning mos keluvchanligi
tasodifiy xatoliklarning ta’sirini ifodalaydi.
Qaytaruvchanlik
– ushbu mezon har xil sharoitlarda (turli vaqtda, har xil
joylarda, turli usullarda va vositalarda) bajarilgan o‘lchashlarning natijalarini bir –
biriga yaqinligini bildiradi.
I-bob bo‘yicha umumiy xulosalar
O‘lchash amali asosan fizik kattaliklarning
qabul qilingan birlikdagi
miqdoriy qiymatini aniqlash tajrubasi hisoblanadi. O‘lchash natijasiga erishish
bilan o‘lchash jarayoni tugallangan hisoblanadi. O‘lchash jarayonida
o‘lchanayotgan kattalikning son qiymatini aniqlashning bir qancha yo‘llari, ya’ni
turlari mavjud. Biz qanday o‘lchash turidan foydalanishimiz o‘lchanayotgan
kattalikning turiga, o‘lchash
maqsadi va sharoitiga, qo‘llaniladigan o‘lchash
29
vositalariga va boshqalarga bog‘liq. O‘lchashlar oldiga qo‘yilgan maqsadiga,
sohasiga va qo‘llanilish doirasiga, kattalikning xususiyatiga, o‘lchashlar soniga va
boshqalarga bog‘liq ravishda turlarga ajraladi. O‘lchashlarni amalga oshirishda
turli o‘lchash
usullaridan, jumladan, bevosita baholash usuli, o‘lchov
bilan
solishtirish, mos kelish, kontaktli o‘lchash, kontaktsiz o‘lchash va shu kabi
uslublardan foydalaniladi.
Kattaliklar ham bir qancha turlarga ajraladi.
Har bir kattalik, asosan fizik
kattaliklar, o‘z birligiga ega. O‘lchash natijalarini ifodalashda kattaliklar
birliklarining
ulushli va karrali, birliklar tizimiga kiruvchi va kirmaydigan
birliklaridan foydalanamiz. O‘lchash natijalarini ifodalashda, albatta, standartlar va
boshqa me’yoriy hujjatlar talablariga rioya etish lozim bo‘ladi.
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 103

–
o‘rta arifmetik qiymatning standart
og‘ishi sifatida ifodalangan, o‘lchash natijasining noaniqligidir.
238
Yig‘indi standart noaniqlik
–
bir necha o‘zaro matematik bog‘langan kattalik
qiymatlari asosida natija olingandagi, o‘lchash natijalari standart noaniqligidir.
Kengaytirilgan noaniqlik
– o‘lchash natijasi atrofidagi intervalni
xarakterlovchi kattalik bo‘lib, kutilaлtgan ehtimollik qamarovida o‘lchash natijasi
qiymatlarining taqsimlanishini ifodalaydi.
239
Foyadalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
N.R.Yusupbekov va boshqalar. Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va
avtomatlashtirish. Texnika oily o‘quv yurtlari uchun darslik. Toshkent,
“O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2011.
2.
Ismatullaev
P.R.
va
boshq.
Metrologiya,
standartlashtirish
va
sertifikatlashtirish. Toshkent, «O‘zbekiston», 2001.
3.
Qurbonov A.A. Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish.
Toshkent, «Yangiyul poligraph service», 2007.
4.
V.I.Erastov. Metrologiya, standartisatsiya i sertifikatsiY. Ucheb. posobiye.-
M.: FORUM, 2008.
5.
O‘zDSt 8.012:2004 “O‘lchovlar birligini ta’minlash davlat tizimi. Kattaliklar
birliklari” O‘zbekiston davlat standarti.
6.
O‘zDSt 8.010:2002 “O‘lchovlar birligini ta’minlash davlat tizimi.
MetrologiY. Atamalar va ta’riflar. 1 – qism. Asosiy va umumiy atamalar”
O‘zbekiston davlat standarti.
7.
O‘zDSt 8.010:2002 “O‘lchovlar birligini ta’minlash davlat tizimi.
MetrologiY. Atamalar va ta’riflar. 2 – qism. O‘lchash vositalari va ularning
parametrlari” O‘zbekiston davlat standarti.
8.
O‘zDSt 8.010:2002 “O‘lchovlar birligini ta’minlash davlat tizimi.
MetrologiY. Atamalar va ta’riflar. 3 – qism. Metrologik xizmat” O‘zbekiston
davlat standarti.
9.
O‘zDSt 8.010:2002 “O‘lchovlar birligini ta’minlash davlat tizimi.
MetrologiY. Atamalar va ta’riflar. 4 – qism. Analitik tekshiruvni metrologik
ta’minlash” O‘zbekiston davlat standarti.
10.
Жарковский Б.И. Приборы автоматического контроля и регулирования
(устройство и ремонт): Учебн. –М.: ВШ., 1989. -336с.
11.
R.J.Baratov, P.M.Mahmudov, A.U.Djalilov. Elektr o‘lchash asboblari va
elektr o‘lchash. Toshkkent – “Ilm Ziyo”, 2012 y.
12.
Nuriyev K.K. O‘zaro almashinuchanlik, metrologiya va standartlashtirish.
Toshkent, O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti,
2005.
240
13.
Fayziyev R.R. Metrologiya, o‘zaro almashinuvchanlik, standartlashtirish.
Toshkent, “Mehnat” nashriyoti, 2004.
14.
www.phystech.ru
15.
http://www.fizika.ru/proverka/index.php
16.
http://www.pribory-si.ru/catalog/3004/6721/
17.
http://radioklad.ru/
18.
http://kipinfo.ru/info/stati/
19.
http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/
20.
http://kvadrant.com.ua
21.
http://www.google.co.uz/search
|
Axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
SAMARQAND FILIALI
KOMPYUTER INJINIRING MASOFAVIY TA’LIM
FAKULTETI
Ma'lumotlar tuzilmasi va algoritmlari
AMALIY ISHI
Bajaruvchi: Xamidov Jonibek
Tekshiruvchi:
Qudratov Rustam.
Samarqand-2024
Mavzu: Stek, navbat va deklarni massiv yordamida tasvirlash va
ular ustida amal bajarish algoritmlari
Stack bu yana bir chiziqli ma’lumot tuzilmasi bo’lib, u ham Linked listning
maxsus bir ko’rinishi hisoblanadi. Stackda har bir tugunda ma’lumot va o’zidan
oldingi tugun adresi saqlanadi. Shuning uchun unda faqat oxirgi qo’shilgan
ma’lumot ustidagina qandaydir amal bajarish mumkin.
Ko’pchilikni “hayotini saqlab qolgan” CTRL+Z operatsiyasini ko’z oldingizga
keltiring. Har safar bu tugmalarni bosganda oxirgi qilgan ishlaringiz orqadan
oldinga qarab chiqib keladi (bekor qilinadi). Huddi shu yerda stack tuzilmasi
ishlatilganini ko’rishimiz mumkin.
Stackga hayotiy misol sifatida bir uchi yopiq bo’lgan trubani keltirish mumkin.
Trubaga do’stingiz bir nechta turli rangdagi sharlar tashladi. Endi siz sharlar
rangini bilish uchun faqatgina do’stingiz oxirgi bo’lib truba ichiga tashlagan
sharning ranginigina ko’ra olasiz. Qolgan sharlarni ko’rish uchun do’stingiz
tashlagan tartibdan teskari tartibda ularni olib chiqishingiz kerak bo’ladi.
Rekursiv funksiyalar ham huddi shunday ishlaydi. Oxiriga yetmagan funksiyalar
(return bo’lmagan) kelgan joyidan rekursiya stekiga tashlab ketilaveradi va keyin
ular orqadan oldinga qarab bajariladi. Operatsiyalarning bunday ko’rinishda
bajarilish jarayoni LIFO (Last In First Out) deb ataladi.
Stacklar bilan ishlashda doim eng oxirgi element adresi “esda saqlanadi” va bu
element ko’pincha top deb ataladi.
Stack ustidagi asosiy amallar
Stackga element qo’shish (Push)
Stackdan elementni olish. Element o’chiriladi (Pop)
Stackdagi top elementni ko’rish. Element o’chirilmaydi (Peek)
Stackni bo’shlikka tekshirish (isEmpty)
Queue (Navbat)
Queue ham Stack singari chiziqli ma’lumot tuzilmasi bo’lib, hayotdagi oddiy
navbat singari ishlaydi. Shu sababli Stackdan farqli o’laroq Queueda eng oxirgi
qo’shilgan elementga emas birinchi qo’shilgan elementga birinchi bo’lib “xizmat
ko’rsatiladi”. Operatsiyalarni bunday ko’rinishda amalga oshirilishi esa FIFO (First
In First Out) deb ataladi. Queueni tasavvur etish uchun quyidagi rasmning o’zi
yetarli deb o’ylayman
Queuega dasturiy misollar sifatida printerga narsalarni chop qilishni uzatishni, yoki
protsessor operatsiyalarni amalga oshirish jarayonini misol keltirish mumkin
(protsessor ishlashi har doim ham FIFO ga asoslanmaydi). Yanayam qiziqrog’i
hammamiz yoshligimizda (yoki hozir ham) o’ynashni yaxshi ko’rgan iloncha
o’yinini Queuega misol qilish mumkin
Queueda biz ikkita tugun adresini xotirada saqlashimiz kerak bo’ladi. Navbat
boshida turgan element uchun front, eng oxirgi element uchun rear yoki back.
|
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 98

228
Maxsus etalon
– birlikning alohida sharoitlarda qayta tiklanishini
ta’minlaydigan va bu sharoitlar uchun birlamchi etalon bo‘lib xizmat qiladigan
etalon.
Ikkilamchi etalon
– birlikning o‘lchamini
mazkur birlikning birlamchi
etalonidan oladigan etalon.
Nusхa–etalon
– birlikning o‘lchamini ishchi etalonlarga uzatish uchun
mo‘ljallangan ikkilamchi etalon.
Ishchi etalon
– birlikning o‘lchamini ishchi o‘lchash vositalariga uzatish
uchun mo‘ljallangan etalon.
Aniqlik
– bu mezon o‘lchash natijalari kattalikning
chinakam qiymatiga
yaqinligini ifodalaydi.
Ishonchlilik
– o‘lchash natijalariga ishonch darajasini belgilovchi mezon
hisoblanadi.
To‘g‘rilik
– o‘lchash natijalaridagi muntazam xatoliklarning nolga
yaqinligini bildiruvchi sifat mezoni.
Mos keluvchanligi
– bir xil sharoitlardagi o‘lchashlar natijalarini bir – biriga
yaqinligini bildiruvchi sifat mezoni.
Qaytaruvchanlik
– ushbu mezon har xil sharoitlarda (turli vaqtda,
har xil
joylarda, turli usullarda va vositalarda) bajarilgan o‘lchashlarning natijalarini bir –
biriga yaqinligini bildiradi.
Standart namuna
– modda va materiallarning xossalarini va xususiyatlarini
tavsiflovchi kattaliklarni hosil qilish uchun xizmat qiladi. Masalan, g‘adir-
budurlikning namunalari, namlikning standart namunalari.
Namunaviy modda
– muayyan tayyorlash sharoitida hosil qilinadigan, aniq
xossalarga ega bo‘lgan moddadan iborat o‘lchov. Masalan, “toza temir”, “toza
suv”, “toza metall” va boshqalar.
O‘lchovlar magazini
- sanoq qurilmalari bilan bog‘langan maxsus qayta
ulagichlarga ega bo‘lgan bitta konstruktiv butun qilib birlashtirilgan o‘lchovlar
to‘plami.
Variometr
- har biri o‘zgarmas qiymatli induktivlikka ega va biri
ikkinchisiga nisbatan qo‘zg‘aluvchan bo‘lgan ikkita g‘altak ko‘rinishidagi qurilma.
229
O‘lchash o‘zgartkichi
- o‘lchashga doir axborotni uzatish, o‘zgartish, ishlov
berish va saqlash uchun qulay bo‘lgan, ammo kuzatuvchi
bevosita idrok qilishi
mumkin bo‘lmaydigan shakldagi signalni ishlab chiquvchi o‘lchash vositasi.
Parametrik o‘zgartkichlar -
kirish va chiqish kattaliklari turlicha bo‘ladigan
o‘lchash o‘zgartkichlari. Masalan, temperaturaning turmoelektrik o‘zgartkichi
(termopara).
Masshtabli o‘lchash o‘zgartkichi
- kattalikni berilgan marta o‘lchash uchun
mo‘ljallangan o‘zgartkich.
Birlamchi o‘lchash o‘zgartkichi
- o‘lchash o‘zgartkichi ishining birinchi
bosqichi bo‘lib, unda o‘lchanayotgan fizik kattalik qiymati
boshqa fizik kattalik
qiymatiga o‘zgartiriladi, masalan, deformatsion manometrning naysimon prujinasi.
Birlamchi o‘lchash o‘zgartkichi yordamida o‘lchanadigan kattalik yoki
o‘zgartiriladigan fizik kattalik boshqa o‘zgartkichga yoki o‘lchash asbobiga
uzatilishi mumkin.
Asosiy texnik-iktisodiy kursatgichlar

|
Asosiy texnik-iktisodiy kursatgichlar
|
bet | 37/79 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #104161 |
Bog'liq гушт сут маъруза 2021 (3)Asosiy texnik-iktisodiy kursatgichlar
Kayta ishlanadigan mollar sifati, bosh soni:
Koramollar 12
Chuchkalar 33
Tayyor maxsulot ishlab chikarish, t/smena:
Go‘sht 2,0
Kolbasa mahsulotlar 1,0
SHu jumladan, kaynatib pishirilgan:
Kolbasalar 0,4
Sosiskalar 0,1
Chala (‘yarim) dudlangan kolbasalar 0,3
Koklangan chuchka go‘shti 0,2
Elektr energiyasiga bo‘lgan yillik extiyoj,
ming kVt/soat 1050
Yonilgiga bo‘lgan yillik extiyoj, shartli
yonilgi xisobida, t 244
Suvga bo‘lgan yillik extiyoj, m kv 10739
Bunday korxonaning ishlashi besh kunlik ish xaftasida bir smenada 8 soatdagina mo‘ljallangan.
Respublikamiz jamoa xo‘jaliklari, davlat xo‘jaliklari va fermer xo‘jaliklarda bunday korxonani ko‘rish go‘sht mahsulotlarini chikitsiz ishlab chikarishni tashkil etish, Shuningdek axolini barcha turdagi go‘sht mahsulotlariga bo‘lgan talabini kondirishda salmokli o‘rinni egallaydi.
"Oxotnichiy" kolbasasi. Bunday kolbasalar, asosan I navli mol go‘shtidan va uncha yog‘li bo‘lmagan chuchka go‘shtidan tayyorlanadi. Buning uchun mayda (kiyma) langan mol go‘shti tuzlanadi. Chuchka go‘shti 4 mm kattalikda kesilib aralashtiriladi. masaga tuz, shakar, sarimsokpiyoz, kora murch kabilar qo‘shiladi. Tayyorlanagan ichakka solingan kiyma xar 16-20 sm uzunlikda o‘ralib (bir-biridan aloxida) kovuriladi. Sungra kaynatiladi va dudlanadi.
"Oxotnichiy" kolbasasi o‘ziga xos xidga, mazaga va ko‘rinishga ega. Uning tarkibidagi namlik nisbatan kamrok bo‘ladi. Lyokin yog‘ va oksil ko‘prok bo‘ladi. Binobarin, uning tuyimliligi yukori darajada bo‘ladi. Bunday kolbasalar issik xolda yoki sovuqligicha iste’mol kilish uchun tavsiya etiladi. Agar yoyishdan oldin ochik erda, issikligi kuchli bo‘lmagan olov ustida isitilsa, uning lazzatligi ortib, noyob taom sifatida iste’mol kilish mumkin.
|
| |
MUNDARIJA - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

242
3.14. Moddalar sarfini va miqdorini o‘lchash asboblari .................... 159
3.15. Sathni o‘lchash asboblari …………………………………….. 173
3.16. Moddalarni tarkibi va fizik xossalarini o‘lchash vositalari ....... 186
3.17. O‘lchash qurilmalari va mashinalari ......................................... 211
3.18. Elektromexanik analog o‘lchash asboblarining tuzilishi,
ishlash prinsipi va turlari ...........................................................
214
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 101

233
naychalaridan farqli ravishda ultraoptimetrda shkala tasviri chayqaluvchi
ko‘zgudan ikki marta qaytadi, natijada optik pishangning uzunligi ortadi.
Optik uzunlik o‘lchagichi
- chiziqli o‘lchamlarni asbob ichiga o‘rnatilgan
shkala bilan qiyoslash usuli bilan ishlaydigan o‘lchash asbobidir.
Interferometr
- nurning interferensiyasiga asoslangan asbobdir. Barcha
interferometrlarning ishlash usuli bir xil va
faqat korent nur taramlarini, ya’ni
fazalarining doimiy ayirmasiga ega bo‘lgan qo‘shiladigan taramlarni hosil qilish
usullari bilan farqlanadi.
O‘lchash mikroskoplari
-
chiziqli va burchak oichamlari, rezbali kalibrlar
tashqi rezbasining parametrlari, metchiklar, rezbali
frezalar hamda murakkab
shaklli detallar, shablonlar, shakldor keskichlar
va shu kabilarni olchashga
mo‘ljallangan maxsus optik asboblardir.
Tarozi
– jismning massasini unga ta’sir etuvchi og‘irlik kuchi bo‘yicha
aniqlashga mo‘ljallangan o‘lchash vositasidir.
Termometr
- temperaturani kontaktli usulda о‘lchashga mо‘ljallangan
о‘lchash vositalasi.
Pirometr
- kontaktsiz о‘lchashga mо‘ljallangan o‘lchash vositalasi.
Kengayish termometrlari
– ishlash prinsipi temperatura о‘zgarishi bilan
suyuqlik yoki qattiq jismlar hajmining yoki chiziqli о‘lchamlarining о‘zgarishiga
asoslangan temperatura o‘lchash asbobi.
Manometrik termometrlar
– ishlash prinsipi moddalar hajmi о‘zgarmas
bо‘lganda temperatura о‘zgarishi bilan bosimning о‘zgarishiga asoslangan
temperatura o‘lchash asbobi.
Termoelektr termometrlar
– ishlash prinsipi temperatura ta’sirida о‘zgargan
termoelektr yurituvchi kuchning о‘zgarishiga asoslangan temperatura o‘lchash
asbobi.
Qarshilik termometrlari
– ishlash prinsipi о‘tkazgich
va yarim
о‘tkazgichlarning temperatura о‘zgarishi hisobiga elektrik qarshiliklarni
о‘zgarishiga asoslangan temperatura o‘lchash asbobi.
Optik pirometr
– issiq jismning ravshanligini о‘lchash asbobi.
234
Rangli pirometr
– jismning issiqlikdan nurlanish
spektridagi energiyaning
taqsimlanishini о‘lchashga asoslangan asbob.
Radiatsion pirometrlar
– issiq jism nurlanishining quvvatini о‘zgarishiga
asoslangan asbob.
Gazli termometrlar
- ishlash prinsipi temperatura ta’sirida gaz hajmining va
uning bosim kuchining ortishiga asoslangan temperatura o‘lchash asbobi.
Kondensatsion manometrik termometrlar
- 25 dan 300 °C gacha bо‘lgan
intervaldagi temperaturani о‘lchash uchun ishlatiladigan, quyi о‘lchash chegarasi -
25 dan 100 °C gacha, yuqori chegarasi 35 dan 300 °C gacha bо‘lgan intervaldan
tanlab olinadi va о‘lchash diapazoni 50 dan 150 °C gacha bо‘lgan
oraliqda
о‘zgarib turadigan temperatura o‘lchash asboblari.
Suyuqlikli manometrik termometrlar
– -50 dan 300 °C gacha bо‘lgan
temperaturalarni о‘lchash uchun qо‘llaniladigan, quyi о‘lchash chegarasi -50 dan
100 °C gacha, yuqori chegarasi 50 dan 300 °C gacha bо‘lgan intervaldan tanlab
olinadi va о‘lchash diapazoni 50 dan 300 °C gacha bо‘lgan oraliqda о‘zgarib
turadigan temperatura o‘lchash asbobi.
Mineral moddalar - «kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi

|
«kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi
|
bet | 60/79 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #104161 |
Bog'liq гушт сут маъруза 2021 (3)Mineral moddalar. Sutdagi mineral moddalar miqdori tarozida tortib olingan sut kuydirilgandan keyin kulda qolgan elementlarga qarab aniqlanadi. Ammo kuldagi elementlarga qarab sutning tarkibini aniq aytib bo‘lmaydi, chunki sut kuydirilganda ba’zi elementlar uchib ketadi, ayrimlari esa Yangi birikmalarga o‘tishi mumkin.
Pishloq tayyorlash va sut konservalari tayyorlashda mineral moddalarning muhim oziqaviy va texnologik ahamiyati bor. Ular sutga qondan o‘tadi, ammo ular sifat va miqdor jihatidan qondagi tuzlardan farq qiladi.
Sutda 0,7% chamasi kul bo‘ladi. (1kg-7gramm) Sutdagi nordon tuzlar yangi sog‘ilgan sutning kislotaliligini ko‘rsatadi. Sutda 78% kalsiy, 65% fosfor, 20% magniy anorganiq tuzlari bo‘lishligi aniqlangan. Ammo 7% gacha kalsiy va 20% fosfor va magniy tuzlari qoplangan bo‘ladi.
Sutdagi kalsiy va fosfor tuzlari muhim ahamiyatga ega. Bo‘lardan tashqari 1 kg. Sut tarkibida marganets (0,5 mg/l), mis (0,8 mg/l), kobalt (0,25 mg/l), yod (0,08 mg/l), rux (2 mg/l), litiy, temir (1,3 mg/l), nikel, xrom, alyuminiy, qo‘rg‘oshin, qalay, titan, vanadiy, kumush, geliy, rubidiy va boshqa mikroelementlar ham uchraydi. Bo‘lar sut tarkibida vitaminlar tarkibini hosil qiladi.
Fermentlar. Tirik organizmda sodir bo‘ladigan protsesslarning hammasi turli-tuman bioximik reaksiyalar vositasida vujudga keladi. Bu bioximik reaksiyalar maxsus birikmalar - fermentlar (katalizatorlar) ta’sirida boradi. Hozirda tirik mavjudotlar tarkibida 700-800 dan ortiq fermentlar aniqlangan.
Ular oqsil moddalar bo‘lib, o‘simlik, hayvon hujayralari va mikroorganizmlar tomonidan ishlab chiqariladi. Fermentlar modda almashinishida qatnashadi, ular oz miqdorda reaksiyaga kirishib, reaksiya oxirida o‘zgarmasdan qoladi. M: shirdon fermentining bir qismi 17-18 mln. sut qismlarini ivitishi mumkin.
Sut tarkibidagi gazlar. -Sut tarkibida qonda uchraydigan gazlar bo‘ladi. Ularning miqdori, laktatsiya davri, tashqi muhit harorati va boshqa omillarga bog‘liq.
Ko‘pgina tadqiqotchilarning ma’lumotlariga ko‘ra, sut tarkibidagi gazlarning umumiy miqdori 100% hisoblansa, shundan SO2 60-70%ni, O2 5-10%ni va N2 25-30% ni tashkil qiladi. Sog‘ilgan sut og‘zi ochiq idishlarda saqlansa yoki isitilsa, qaynatilsa gazlar chiqib ketadi.
|
| |
Vitamin V2 - «kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi

|
«kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi
|
bet | 62/79 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #104161 |
Bog'liq гушт сут маъруза 2021 (3)Vitamin V2 (riboflavin) - inson bir sutkada 2-3 mg iste’mol qilishi kerak. Bu vitamin etishmasa oqsil hosil bo‘lishi, yog‘ va moddalar almashinuvi bo‘ziladi, ko‘zi kasallanadi, vazni kamayib ketadi, qon kamayadi va sochlar to‘qiladi. 1 kg sutda 0,8-1,8 mg vit. V2 bo‘ladi.
Vitamin V3 (pantoten kislota)-bir sutkada 5-10mg iste’mol qilinadi. Ichaklardagi mikroorganizmlarni sintez qiladi. Bu vitamin etishmaganida uglevod, yog‘, oqsillar hosil bo‘lishi bo‘ziladi, asab(nerv) sistemasi bo‘ziladi, oshqozon-ichak kasallanadi, teri shamollaydi. 1 kg sutda 1,8-4,4 mg vit. V3 bo‘ladi.
Vitamin V9 (folievaya kislota)- bir sutkada 0,5-1 mg iste’mol qilinishi kerak. Ichak bakteriyalariga qarshi ko‘rashadi. Etishmasa qon aylanishi bo‘ziladi, soch oqarib ketadi. 1 kg sutda 0,4-0,7 mg bo‘ladi.
Vitamin V12 (sianokobolamin)- bir sutkada 0,0025-0,005 mg iste’mol qilinadi. Etishmasa kamqonlik, azotli moddalar bo‘zilishi, asab to‘qimalar bo‘zilishi sodir bo‘ladi. Jigar va oshqozon osti bezi faoliyati bo‘ziladi. 1 kg sutda 0,3-0,7 mg bo‘ladi.
Vitamin S (askorbin kislota) - Sutkada 50-75 mg iste’mol qilinadi. Etishmasa organizm bo‘shashib ketadi, yurak ishlashi susayadi, tez shamollash bo‘ladi, yaralar tuzalishi qiyin bo‘ladi, skleroz kasali, kislorod etishmasligi sodir bo‘ladi. 1 kg sutda 10-15 mg bo‘ladi.
Vitamin D (kalsiferol) - sutkada norma - 0, 025 mg. Etishmasa Ca va p almashinuvi bo‘zilib - raxit kasalligi bolalarda, kattalarda suyak noziqlashishishi sodir bo‘ladi. Tish kasallanadi.
Vitamin E, Vitamin N, Vitamin RR lar ham etishmaganda organizmda jinsiy gormonlar ishlab chiqishi susayadi, ishtaha pasayib, muskullar bo‘shashadi, oriqlashadi, asab(nerv) sistemasi bo‘zilib, uyqusizlik, modda almashinuvi bo‘zilishi sodir bo‘ladi.
Inson hayoti uchun zarur bo‘lgan bu moddalar sog‘ib olingan sifatli sut tarkibida bo‘ladi. Shuning uchun ham sut, insonning dunyog‘a kelishi bilan tatib ko‘rgan birinchi ozig‘idir.
Sutning fizikaviy holati achitish, qizdirish, sovutish muzlatishda ma’lum sharoit tanlashga ta’sir qiladi. Sut sog‘ib olingandan keyin oqsil zarralari asta-syokin yiriklashadi, bu sutning ivishiga sabab bo‘ladi. Fizik xususiyatlarida-zichligi, yopishqoqligi, osmotik bosimi, muzlash nuqtasi, elektr o‘tkazuvchanligi, solishtirma issiqlik sig‘imi tushuniladi.
1. Zichligi - Sutning 20oS dagi og‘irligining 4oS temperaturadagi shuncha hajmli suvning og‘irligi nisbati bilan aniqlanadi. (bu temperaturada suvning zichligi 1 ga teng bo‘ladi) Sutning haqiqiy zichligi 20oSda bilinadi. Amaliyot darsida hisob-kitob qilamiz.
|
| |
Sut oqsili - «kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi

|
«kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi
|
bet | 59/79 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #104161 |
Bog'liq гушт сут маъруза 2021 (3)Sut oqsili. Azotli moddalar. Sutda oqsil moddalar kolloid (bo‘kkan) holatda bo‘ladi. Albumin va globulin zarrachalari mayda (10-15 millimikron), kazein zarrachalari esa yirikroq (100-200 millimikron) bo‘ladi. Ularni elektron mikroskop yordamida ko‘rish mumkin.
Oqsilning eng ko‘p qismini - 2,7% ni kazein, 0,5%ni albumin va 0,1% ni globulin tashkil qiladi. Sutda oqsil o‘rtacha 3,3% bo‘ladi. So‘zma va pishloq tayyorlash - kazeindan foydalanishga asoslangan.
Sutdan ajratib olingan kazein (kislota va spirt ta’sirida ajraladi) hidsiz va mazasiz oq amorf ko‘qun bo‘lib, solishtirma og‘irligi 1,26 ga teng. Tarkibida fosfor borligi uchun fosforoproteidlar guruhiga kiradi.
Kazein - bir-biridan tarkibidagi fosfor, azot va oltingugurtning fermentiga munosabati jihatidan bir-biridan farqlanuvchi va fraksiyalarga ajratiladi.
Shirdon fermenti (ximozin) yoki pepsin ta’sir ettirilganda, kazein kolloid holatdan iviq (gel) holatiga o‘tadi va parakazeinga aylanadi. Ko‘pchilik tadqiqotchilar kazein va parakazein bir narsa deb hisoblaydilar, bu noto‘g‘ri. Kazein ferment natijasida parchalanib oraliq moddalar, oqsil moddalarining yirik zarrachalari: albumoza, pepton va polipeptidlar hosil qiladi. Ular yana parchalanib, aminokislotalarga aylanadi. Kazeinning fermentativ parchalanishi pishloqning etilish jarayonida yuz beradi.
Sut albumini oddiy oqsil bo‘lib, uning molekulasida fosfor bo‘lmaydi. Albumin ham va holida bo‘ladi. Albumin ko‘pincha qizdirish yo‘li bilan ajratib olinadi. U 70oS da qizdirilganda sut zardobidan ingichka ipchalar shaklida cho‘kadi va dinaturlangan, ya’ni o‘z holiga qaytmas bo‘lib qoladi. Shirdon fermenti ta’sirida albumin cho‘kmaydi.
Sut shakari. Uglevodlar sutda sut shakari (laktoza) holida bo‘ladi. Ular suvda erigan holda bo‘ladi va molekulyar eritmalar hosil qiladi. Ularning zarrachalari o‘lchami 1-1,5 millimikron bo‘lib, ultramikroskop yordamida ham ko‘rib bo‘lmaydi. Laktozani faqat sut bezlari ishlab chiqaradi. Sutda shakar miqdori o‘rtacha 4,7% bo‘ladi. Laktoza, disaharid, ikkita geksoza-glyukoza va galaktozadan iborat. Sut shakari ikki xil va formasida bo‘lib, ular bir-birlariga o‘tib turadi. Temperatura ko‘tarilishi bilan suvda eruvchanligi ortadi: 100 ml suvda 0oSda 12 g ga yaqin, 50oS da 44 g, 80oSda 105g, 100oSda esa 158 g eriydi. 100oSdan yuqori temperaturada sut shakari o‘zgaradi (sut jigar rang tusga kiradi).
Sut shakari sutga achitqi qo‘shilgan vaqtda qandli bijg‘ish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Deyarli doimo sutda 0, 2% ga yaqin limon kislotasi bo‘ladi.
Limon kislotasi sut mahsulotlarida (aromat) xushbo‘y hid hosil qiluvchi bakteriyalar ta’sirida bijg‘iydi va sutga ta’m (yog‘ ta’mi) kiritadi. Sut yog‘li bo‘lsa, limon kislotasi ham yuqori bo‘ladi, ya’ni bunday sut xushbûy va ta’mli bo‘ladi.
|
| |
«Fikriy hujum» («Mozgovaya ataka»)

105
«Yalpi fikriy hujum» metodi.
Ushbu metod J.Donald Filips
tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, uni bir necha o‘n ( 20- 60) nafar
o‘quvchilardan iborat sinflarda qo‘llash mumkin. Metod o‘quvchilar
tomonidan yangi g‘oyalarning o‘rtaga tashlanishi uchun sharoit yaratib
berishga xizmat qiladi. Har bir 5 yoki 6 nafar o‘quvchilarni o‘z ichiga
olgan guruhlarga 15 daqiqa ichida ijobiy hal etilishi lozim bo‘lgan turli
xil topshiriq yoki ijodiy vazifalar beriladi. Topshiriq va ijodiy vazifalar
belgilangan vaqt ichida ijobiy hal etilgach, bu haqida guruh a’zolaridan
biri axborot beradi. Guruh tomonidan berilgan axborot (topshiriq yoki
ijodiy vazifaning yechimi) o‘qituvchi va boshqa guruhlar a’zolari
tomonidan muhokama qilinadi va unga baho beriladi. Mashg‘ulot
yakunida o‘qituvchi berilgan topshiriq yoki ijodiy vazifalarning
yechimlari orasida eng yaxshi va o‘ziga xos deb topilgan javoblarni
e’lon qiladi. Mashg‘ulot jarayonida guruh a’zolarining faoliyatlari
ularning ishtiroklari darajasiga ko‘ra baholab boriladi.
Bumerang interfaol texnologiyasi - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

|
M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasiBog'liq Inf metBumerang interfaol texnologiyasi
– o‘quvchi (talaba)larni dars
jarayonida, darsdan tashqarida turli adabiyot, materiallar bilan ishlash,
o‘rganilgan materiallarni saqlab qolish, so‘zlab bera olish, fikrni erkin
holda bayon eta olish hamda bir dars davomida barcha o‘quvchi
(talaba)larni baholay olishga qaratilgan.
Mazkur texnologik mashg‘ulot davomida o‘quv materiallarni
chuqur va yaxlit holatda o‘rganish, ijodiy tushunib yetish erkin
egallashga yo‘naltirilgan.
U turli mazmun va xarakter (muammoli, munozarali, turli
mazmunli) ega bo‘lgan mavzularni o‘rganishga yaroqli bo‘lib, o‘z ichiga
89
og‘zaki va yozmaish shakllarini qamrab oladi hamda bir mashg‘ulot
davomida har bir ishtirokchining turli topshiriqlarni bajarishi, navbat
bilan o‘quvchi yoki o‘qituvchi rolida bo‘lishi, kerakli balni to‘plashga
imkonoyat beradi.
«Bumerang» texnologiyasi tanqidiy fikrlash mantiqiy shakllantirishga
imkoniyat yaratadi, xotirani, g‘oyalani, fikrlarni, dalillarni yozma va
og‘zaki shakllarda bayon qilish ko‘nikmalarni rivojlantiradi.
Mazkur interfaol usuli ta`lim bilan bir qancha tarbiyaviy
xarakterdagi qator vazifalarni amalga oshirish imkonini beradi:
-
jamoa bilan ishlash mahorati;
-
muomalalik;
-
ko‘nikuvchanlik;
-
o‘zgalar fikriga hurmat;
-
faollik;
-
rahbarlik sifatlarini shakllantirish;
-
ishga ijodiy yondashish;
-
o‘z faoliyatini samarali bolishga qiziqish;
- o‘zini xolis baholash.
«Tarmoqlar» interfaol metodi
– o‘quvchi (talaba)ni mantiqiy
fikrlash, umumiy fikr doirasini kengaytirish, mustaqil ravishda
adabiyotlardan foydalanishga o‘rgatishga qaratilgan.
Fikrlashning tarmoqlanishi – bu pedagogik strategiya bo‘lib, u
o‘quvchi(talaba)larning bir mavzuni chuqur o‘rganishlariga yordam
berib, ularni mavzuga taalluqli tushunchaga yoki aniq fikrni erkin va
aniq ravishda ma`lum ketmaketlik bilan uzviy bog‘langan holda
tarmoqlanishlarga o‘rgatadi.
Mazkur interfaol metod bilan bir mavzuni chuqur o‘rganishdan
avval o‘quvchilarning fikrlash faoliyatini jadallashtirish hamda
kengaytirish uchun xizmat qilish mumkin. Shuningdek, o‘tilgan
mavzuni mustahkamlash, yaxshi o‘zlashtirish, umumlashtirish hamda
o‘quvchi (talaba)larni ushbu mavzu bo‘yicha tasavurlarini chizma
shaklda ifodalashga undaydi.
«Klaster»
metodi
yordamida
o‘zlashtirilgan
bilimlarni
mustahkamlash quyidagicha amalga oshiriladi:
O‘quvchi (talaba) lar guruhlarga bo‘linadilar va ularga belgilangan
vaqt ichida mavzu bo‘yicha qanday tushunchalarni o‘zlashtirgan
bo‘lsalar, ularni qog‘ozga yozish vazifasi topshiriladi. Vazifani bajarish
davomida fikrlarning tog‘ri yoki noto‘g‘riligiga ahamiyat bermaslik,
nimani o‘ylagan bo‘lsa, shuni yozib borish talab etiladi. Yozuvning
90
texnik jihatlariga e’tibor bermaslik aytib o‘tiladi. Fikrlar tugagandan
keyin guruh a`zolari tushunchalarni mantiqiy jihatdan bir biriga bog‘lab
chiqadilar.
|
| |
Marketing tizimining samaradorligi

336
2) marketing tizimi faoliyatining sifat ko‗rsatkichi; 3) marketing tizimi
sub‘ektlarining resurslar ayirboshlash jarayonida o‗zaro aloqalari natijaviyligining
kompleks ko‗rsatkichi.
Marketing faoliyati - 1) tadbirkorlik sohasida bajariladigan ishlar va
vazifalar turi; 2) talabni shakllantirish va takror ishlab chiqarish, firmaning foyda
olishini ta‘minlash maqsadida amalga oshiriluvchi marketing funksiyalari
(marketing tadqiqotlari, savdo, narxning hosil bo‗lishi, tovarni etkazib berish,
marketing razvedkasi, benchmarketing va h.k.) bilan bog‗liq faoliyat; 3) bozor
iqtisodiyotida takror ishlab chiqarish zanjirining barcha bo‗g‗inlarida marketing
vositalari va falsafasini qo‗llash jarayonini qamrab oluvchi hamda tovar yoki
xizmat talabni qondirish va foyda keltirish uchun nimani, qaerda, qancha va
qanday qilib ishlab chiqarish lozim degan savollarga javob berishga imkon
beruvchi har kandan faoliyat.
Marketing faoliyatining iqtisodiy samaradorligi - 1) marketing
faoliyatining oraliq va yakuniy maqsadlarini amalga oshirishga javob beruvchi
nisbatan ko‗p turli (marketing jarayonining barcha bosqichlari bo‗yicha) natija; 2)
marketing faoliyatini amalga oshirish samarasining (natijasi) bu jarayonda
sarflanuvchi barcha xarajatlarga nisbati; 3) marketing faoliyati bilan bog‗liq
xarajatlar qaytimi, natural yoki qiymat (narx) shaklida aks ettirilgan natija va
samaraning marketing faoliyatini tashkil tatbiq amalga oshirish uchun zarur
bo‗lgan barcha (moddiy-texnik mehnat va hokazo) resurslarga nisbati yordamida
baholanadi.
interfaol usullar - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

88
Rasm 6 Venn diagrammasi yozuv taxtasi.
Strategiya tahsil oluvchilar tomonidan o‘zlashtirilgan o‘zaro yaqin
nazariy bilimlar, ma'lumotlar yoki dalillarni siyosiy tahlil etishga
yordam beradi. Ushbu strategiyadan muayyan bo‘lim yoki boblar
bo‘yicha yakuniy darslarni tashkil etishda foydalanish yanada
samaralidir.
Strategiyani qo‘llash bosqichlari quyidagilardan iborat:
–
o‘quvchi kompyuterda bu usulni aktiv holga keltirgandan keyin
uchta mavzularga e`tibor qaratadi;
–
yozuv taxtasiga topshiriqni bajarish mohiyatini aks ettiruvchi
sxema chizilgan;
–
har bir o‘quvchi o‘zlashtirilayotgan mavzu (bo‘lim, bob)
yuzasidan o‘z bilimini sinab ko‘radi;
–
topshiriqni bajarish tartibi juda qulay va qiziqarli bo‘lib, o‘ng
tomonda joylashgan terminlarni mavzu (bo‘lim, bob) tarkibiga kirishiga
qarab yozuv taxtasiga sichqoncha bilan joylashtiriladi;
–
liderlar
guruh
a'zolari
tomonidan
bildirilgan
fikrlarni
umumlashtirib, yozuv taxtasida aks etgan diagrammani to‘ldiradilar.