8-mavzu: Sopol buyumlar ishlab chiqarishda ishlatiladigan xom ashyolar, gil va uning xossalari

|
8-mavzu: Sopol buyumlar ishlab chiqarishda ishlatiladigan xom ashyolar, gil va uning xossalari
|
bet | 1/3 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 21,33 Kb. | | #105373 |
Bog'liq 8-mavzu(1)
8-mavzu:Sopol buyumlar ishlab chiqarishda ishlatiladigan xom ashyolar, gil va uning xossalari.
Tabiatda juda ko‘p tarqalgan soz tuproq (gil) sopol materiallar va buyumlar ishlab chiqarishda asosiy xom ashyo hisoblanadi. Gil suv bilan aralashtirilganda u oson qoliplanuvchan plastik loyga aylanadi. Keyin uni qoliplab yuqori haroratda kuydiriladi (pishiriladi) va turli qurilish buyumlari xamda me’morchilik qismlari tayyorlanadi.
Gilning texnologik xossalarini yaxshilash uchun, shuningdek, tayyorlangan buyumlar ma’lum fizik-mexanik xossalarga ega bo‘lishi uchun tarkibiga yog‘sizlantiruvchi, kuyib ketadigan va plastiklovchi qo‘shilmalar qo‘shiladi.
Gil tarkibida dala shpati (granit, sienit, gneys va x.) bo‘lgan ba’zi magmatik va metamorfik tog‘ jinslarining mexanik emirilishi va kimyoviy parchalanish mahsuloti hisoblanadi. Dala shpatining parchalanishi natijasida kaolinit minerali Al2O32SiO22H2O hosil bo‘lgan. Lekin tog‘ jinslarining tarkibida dala shpatidan tashqari boshqa minerallar (kvars, slyuda va hokazo) ham bo‘ladi, shu sababli ular yemirilganda gil, kvars, slyuda va parchalanmagan boshqa minerallarning zarrachalaridan iborat murakkab aralashma hosil bo‘ladi.
Gil tarkibida dala shpati, ohaktoshlarning parchalanmagan donalari shuningdek, temirli, organik va boshqa moddalar bo‘lishi mumkin. Oxaktoshning gil tarkibidagi yirik donalari zararli aralashmalar hisoblanadi, chunki pishirish jarayonida ular ohakka aylanadi, so‘ngra ohak havoda so‘nadi va hajmi kengayib sopol buyumlarni yemiradi.
Gilning sopol materiallar ishlab chiqarishda hisobga olinadigan eng mo‘him xossalari uning plastikligi, havoda va olovda kichrayishi, olovbardoshligi, gil sopolakning rangi va hokazolardir.
Plastiklik deb, gil qorishmasining tashqi kuchlar ta’siri ostida darzlar hosil qilmasdan kerakli shaklga kirishi va kuch olingandan keyin shu shaklini saqlab qolishiga aytiladi. Gil tarkibida gil zarrachalarining miqdori ortgan sari uning plastikligi ortadi. Gil qancha plastik bo‘lsa, yaxshi shakllanadigan gil qorishmasini hosil qilish uchun shunchalik ko‘p suv talab qilinadiki, bu esa o‘z navbatida quritish va pishirish jarayonida buyumlarning ko‘p kirishishiga (plastik deformatsiyalanish) sabab bo‘ladi. Gillar yuqori plastik gil, o‘rtacha plastik gil va kam plastik gillarga bo‘linadi. Yog‘li gillarning plastikligi yaxshi bo‘ladi, ular bog‘lanuvchan bo‘lib va oson shakllanadi, ammo buyumlar qurish jarayonida hajmi kichrayadi va darzlar hosil bo‘ladi. Kam plastik gillarga shakl berish ancha qiyin hisoblanadi. Shakllanadigan massaning plastikligini oshirish, g‘isht va boshqa materialllarning sifatini yaxshilash uchun sirt faol moddalar, sulfatli-spirt bordasi (SSB) va boshqalar qo‘llaniladi.
Sopol materiallarni ishlab chiqarish uchun yuqori plastik gillar ishlatilganda, xom ashyo aralashmasiga yog‘sizlantiruvchi qo‘shilmalar yoki ma’lum miqdorda plastikligi kam gil qo‘shiladi.
Gil zarrachalarini ajratish uchun zarur bo‘lgan kuch uning bog‘lanuvchanligini ko‘rsatadi. Yuqori bog‘lanuvchanlikka tarkibida ko‘p miqdorda gilli fraksiyalar bor gillar ega bo‘ladi.
Gilning bog‘lanish xususiyati shu bilan ifodalanadiki, gil plastik bo‘lmagan materiallarning zarrachalarini bog‘lashi (qum, shamot va boshqalar) va quriganida etarli darajada mustahkam xom ashyo hosil qilishi mumkin.
|
| |