III bob. Hayot faoliyati xavfsizligi

|
III bob. Hayot faoliyati xavfsizligi
|
bet | 12/15 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 96,25 Kb. | | #242175 |
III bob. Hayot faoliyati xavfsizligi
3.1 Hayot faoliyati xavfsizligini ta‟minlashni huquqiy me'yoriy va tashkiliy asoslari
Mehnat muhofazasi huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy texnologik va sanitariya me'yorlari sistemasi bo'lib, mehnatkashlarni ishlash sharoiti va hayot faoliyati xavfsizligini ta'minlaydi. Mehnat muhofazasi hayot faoliyat xavfsizligi fanining mutaxassislikka tegishli asosiy qismini o'rganadi. Aniq muammolar, transport vositalari, texnologik jarayonlar, ish turlari, bino va inshootlar uchun xavfsizlikni ta‘minlash har bir fanning mutaxassislik kursida beriladi.
1992 yilning 8-dekabrida O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qabul qilinishi mamlakatimiz hayotida ulkan siyosiy voqea bo'ldi. Hech bir davlat o'zining asosiy qonunida davlat va jamiyat qurilishining tamoyillarini, fuqaroning huquq va erkinliklarini, jamiyat taraqqiyotining iqtisodiy asoslari hamda strategik yo'nalishlarini mustahkamlamasdan turib, demokratik, huquqiy suveren davlat bo'la olmaydi. Respublikamiz konstitusiyasi demokratik, xalqaro miqyosida etibor berilgan meyor va talablarga javob beradi deyishga to'la asosimiz bor. Bozor iqtisodiyotiga o'tish va ijtimoiy barqarorlikni yetarli emasligi ishchilarni ishlash bo'yicha huquqlariga, ularning mehnatini muhofazalash, talab darajasidagi ish sharoitlarini yaratishga oid muammolarni ko'payishiga sabab bo'ldi. Barcha hamdo'stlik mamlakatlaridagi kabi O'zbekistonda ham so'ngi yillarda deyarli ko'pchilik xalq xo'jaligi soxalarida mehnat sharoiti yomonlashuvi tendentsiyasi kuzatildi. Ishlab chiqarishda yangi tashkil etilayotgan xususiy sektorlarning unumini ortishi bu soxadagi ko'rsatkichlarni yanada pasayishiga sabab bo'ldi. Bunday ishlab chiqarishda band bo'lgan ishchilar mehnatini muxofazalash, ularga talab darajasida mehnat sharoitini yaratish haqida ushbu soxa mas'ullari turli sabablarga ko'ra etarlicha e'tibor qarata olmayapti deb bo'lmaydi. Ularning ayrimlari bu soxada etarli bilim va tajribaga ega bo'lmasa, ayrimlari bu haqda umuman tushunchaga ega emas desak mubolag‘a bo'lmaydi. Chunki, bunday ishlab chiqarish sub'ektlarini chiqarish raxbarlari, ish yurituvchilar, ish boshliqlarining ichida o'rta ma'lumotli, o'rta maxsus ma'lumotli raxbarlar ham etarli. Ba'zan mutaxassisliklari ishlab chiqarish yo'nalishiga to'g‘ri kelmaydigan xodimlar ham ular ichida uchrab turadi. Yuqorida aytilgan kamchiliklardan tashqari muttasaddi tashkilotlar tomonidan bunday ishlab chiqarish korxonalarining faoliyatlari yetarlicha, samarali nazorat qilinayapti deyish qiyin. Ishchilarni ishlab chiqarishda hayot faoliyati xavfsizligini ta‘minlash bo'yicha asosiy me'yoriy qonunchilik aktlarining qabul qilinishi bilan hozirgi vaqtda bu muammolar holati birmuncha ijobiy tomonga o'zgarmoqda.
Xavfsiz mehnat qilish huquqi O'zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 37-moddasida mustaxkamlab qo'yilgan. Mehnat muxofazasi bo'yicha koronalardagi, muassasalardagi asosiy qonunchilik aktlari O'zbekiston Respublikasining mehnat kodeksi, fuqarolik kodeksi va mehnatni muxofaza qilish to'g‘risidagi qonunlari hisoblanadi.
O'zbekiston Ruspublikasining 1993-yil 6-maydan kuchga kiritilgan Mehnatni muhofaza qilish to'g‘risidagi qonuni ishchilar va ish beruvchilar o'rtasidagi mehnatni muxofaza qilishga oid munosabatlarni tartibga solishni huquqiy asoslarini belgilaydi.
O'zbekistonda birinchi marta ish beruvchilar bilan mehnat munosabatlariga kirishayotgan jismoniy shaxslar mehnatini muhofazasi muammolarini aniq echimiga bog‘liq har xil savollar qonunchilik darajasida ko'rilmoqda. Bu qonunlar ish bajaruvchilarga ham ular bilan mehnat munosabatlarida bo'ladigan ishlovchilarga ham, hamda ta'lim muassasalarini, ishlab chiqarish amaliyotlarini o'tayotgan o'quvchi va talabalarga ham bir xil ta'sirga egadir. Qonunchilik mehnat munosabatlarida bo'lgan barcha ishtirokchilarni, ular xox jismoniy, xox xuquqiy shaxs bo'lishidan va qanday shaklda faoliyat yuritayotganidan qat'iy nazar mehnat muxofazasi talablarini so'zsiz bajarilishi shart ekanligiga urg‘u beradi. Ushbu qonun ish beruvchilar va ishlovchilar munosabatidagi mehnat muxofazasi sistemalari rolini aniqlaydi. Agar korxona va tashkilotda mehnat muxofazasi bo'yicha xizmat yoki mutaxassis bo'lmasa, ish beruvchi mehnat muxofazasi bo'yicha xizmat ko'rsatadigan mutaxassis yoki tashkilot bilan tegishli shartnomani tuzishi shart. Ish beruvchi ishlovchilarni mehnat muxofazasi talablari bilan tanishtirishi va har bir ish joyida mehnat muxofazasi talablariga mos keladigan sharoitni yaratishi, ish joylarini mehnat sharoiti bo'yicha attestatsiyadan o'tkazishga burchlidir. Ish beruvchi ishlovchi bilan mehnat shartnomasini tuzishda ishchini o'z xisobidan tibbiy ko'rikdan o'tkazishi lozimligi qonunda belgilangan. Ish beruvchi ishchilarni faoliyati davomida ham quyidagi hollarda tibbiy ko'rikdan o'tkazish ishlarini tashkil etishi shart:
18 yoshga to'lmaganlar;
60 yoshga to'lgan erkaklar, 55 yoshga to'lgan ayollar;
nogironlar;
mehnat sharoiti noqulay ishlarda, tungi ishlarda, shuningdek transport xarakati bilan bog‘liq ishlarda band bo'lganlar;
oziq-ovqat sanoatida, savdo va bevosita axoliga xizmat ko'rsatish bilan bog‘liq bo'lgan boshqa tarmoqlardagi ishlarda band bo'lganlar;
umumta'lim maktablari, maktabgacha tarbiya va boshqa muassasalarning bolalarga ta'lim yoki tarbiya berish bilan mashg‘ul bo'lgan pedagog va boshqa xodimlari.
Tibbiy ko'riklardan o'tishdan bo'yin tovlashga xodim haqli emas. Tibbiy komissiyalarning tekshiruvlar natijasida bergan tavsiyalarini bajarishdan bo'yin tovlagan xodimlarni ish beruvchi ishga qo'ymaslikka haqlidir. Agar ishchining sog‘ligi ish sharoitining salbiy ta'sirida yomonlashgan bo'lsa u navbatdan tashqari tibbiy ko'rikdan o'tkazishni talab qilishga haqli.
Tibbiy ko'riklardan o'tkazish qayd etilgan hollarda korxona (ish beruvchi) mablag‘i hisobiga amalga oshiriladi. Ish joylarida to'liq, zararsiz va xavfsiz ish sharoitini yaratish amalda mumkin emas. Shu sababli mehnat muxofazasining vazifasi zararli va xavfli ishlab chiqarish omillarinining ishlovchilarga zararli ta'sirini eng kam darajaga keltirishga imkon beradigan chora-tadbirlarni amalga oshirishdan, ishlovchilarni shikastlanishlarini oldini olishdan, yuqori mehnat unumdorligiga erishishga yordam beradigan qulay sharoitlarni yaratishdan iborat.
Texnika xavfsizligi - ishlovchilarga ishlab chiqarishda texnika xavfsizligini, uning oldini oladigan tashkiliy chora-tadbirlar va texnika vositalari sistemasi.
Yong‘in xavfsizligi - ob'ektda yong‘in paydo bo'lish xavfini oldini olish, shuningdek moddiy boyliklarni muxofaza qilishdan iborat. Ishlab chiqarish sanitariyasi, ishlab chiqarishdagi zararli omillar ta'sirini oldini oladigan chora- tadbirlar va texnika vositalari sistemasi. Ishlab chiqarishdagi xavfli omil ishlab chiqarishda ishlovchilarga muayyan sharoitlarda ta'sir yetganda shikastlanishga yoki sog‘liqning keskin yomonlashuviga olib keladigan omil. Xarakatlanayotgan mashina, mexanizm, yuk ko'tarish vositalari bilan ko'tariladigan yuk, mashina va mexanizmlarning muxofazalanmagan aylanuvchi, ilgarilanma, qaytma harakat qiluvchi qismlar (kardanli, zanjirli, tishli, tasmali, friksion uzatma) ning harakati xavfli omillar qatoriga kiradi. Ishlab chiqarishdagi zararli omil, ishchilarga ish vaqtida ta'sir etib kasallanishga yoki ish qobiliyatining pasayishiga olib keladigan omil. Zararli omillarga neft maxsulotlari (benzin, dizel yoqilg‘isi bug‘lari, pestisidlar, mineral o'g‘itlar, chang, shovqin, titrash, tebranish), ish joyida namlikni ortishi yoki kuchli yoritilganligi, iqlim sharoitlari va boshqalar kiradi.
Elektr xavfsizligi - kishilarni elektr toki, elektr yoyi, elektrmagnit maydonining zararli va havfli ta'siridan muxofaza qilishni ta'minlaydigan tashkiliy va texnik chora-tadbirlar sistemasi.
Shikastlanish - ishlab chiqarishdagi zararli yoki xavfli ta'sirlar natijasida inson organlari yoki teri qoplamasi fiziologik butunligini buzilishi.
Mehnat sharoiti - mehnat jarayonida insonning salomatligi va ish qobiliyatiga ta'sir etadigan omillar majmui.
Shaxsiy himoyalanish vositalari - bir xodimni muxofaza qilish uchun xizmat qiladigan vositalar. Shaxsiy himoya vositalariga - ish kiyimi, poyafzal, gaz niqoblar, respiratorlar, niqoblar, shlemlar, himoya ko'zoynaklari, quloqchinlar va boshqalar kiradi. Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa - ish vaqtida yuz beradigan hodisa.
Kasb kasalligi - kishi organizmiga ish sharoitlarining zararli ta'siri natijasida kelib chiqqan (surunkali changli bronxitlar, titrash kasalligi, har xil kimyoviy preparatlar bilan zaxarlanish) kasalliklardir. Ruxsat etilgan konsentratsiya (daraja, miqdor) (REK, RED, REM) - 8 soatli yoki boshqa ish kuni, shuningdek haftasiga
40 soatdan ortiq bo'lmagan, ishlashi davomida kasallik yohud sog‘ligida o'zgarishlar keltirib chiqarmaydigan konsentratsiya (daraja, miqdor) [10]
|
| |