nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
paydo bo‘lish jarayoni - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

|
Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \Bog'liq Buxgalteriyapaydo bo‘lish jarayoni
5. Tahliliy funksiya xo‘jalik yurituvchi subektlar moliya-xo‘jalik faoliyatini va uning natijalarini
tahlil qilishdan iborat. Axborotdan foydalanuvchilar (ichki va tashqi) hisob-iqtisodiy axborotlarga asosan
xo‘jalik yurituvchi subektning mulkiy holati, to‘lov layoqati, chetdan kapital jalb qilishi, ichki va tashqi
munosabatlari, faoliyat samaradorligi, rivojlantirish istiqbollari va hokazolar to‘g‘risida zarur
ma’lumotlarni olishga intiladilar. Boshqaruv maqsadlari uchun resurslarning barcha turlaridan foydalanish,
ishlab chiqarish va realizatsiya xarajatlari; foydaning shakllanishi, taqsimlanishi va ishlatilishi va shunga
o‘xshashlar tahlil qilinishi lozim. Tahlil jarayonida haqiqiy ko‘rsatkichlar, reja, normativ, smeta
ko‘rsatkichlari bilan taqqoslanib, tafovut sabablari aniqlanadi. Demak, opyerativ boshqaruv, boshqaruv
qarorlarini tayyorlash, asoslash va qabul qilish hamda korxonaning moliya-xo‘jalik faolitini prognozlashda
buxgalteriya hisobi tahliliy funksiyasining ahamiyati beqiyosdir.
1.6. Buxgalteriya hisobi axborotlaridan foydalanuvchilar
Buxgalteriya hisobi o‘ziga xos xususiyatlari tufayli ko‘p hollarda «biznesning tili», rivojlangan
bozor ishtirokchilarining muloqat qiladigan umumiy tili deb e'tirof etiladi. Tegishli axborotlar ulardan
foydalanuvchilarga buxgalteriya hisobi tilida, ya'ni tadbirkorlar «o‘qiy oladigan» tilda yetkaziladi. Xo‘jalik
yurituvchi subekt to‘g‘risidagi axborotlarga qiziquvchi istalgan yuridik yoki jismoniy shaxs moliyaviy
hisobotdan foydalanuvchi deb tan olinadi. Shu munosabat bilan hisob axborotlaridan foydalanuvchilar
doirasining manfaatlari shakllanadi. Mazkur foydalanuvchilar doirasi yetarli darajada barqaror bo‘lishiga
qaramasdan, ularning axborotlarga talabi har xil. Farqlar eng avvalo manfaatlar xilma-xilligidan kelib
chiqadi. Birovlarni mazkur xo‘jalik yurituvchi subektga quyilgan kapitaldan olinadigan daromad qiziqtirsa,
boshqalarni – ushbu daromadni soliqqa tortish, uchinchi birovlarni – sarflangan mehnatga to‘liq va o‘z
vaqtida haq to‘lash hamda boshqa shu kabilar qiziqtiradi. Hisob axborotidan foydalanuvchilar talablarining
|
| |
-guruh uchun - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

365
1.4-mashq. Quyida berilgan aktivlar (xo‘jalik mablag‘lari) va passivlar (xo‘jalik
mablag‘lari manbalari) ni guruhlang:
1. Yengil avtomobil (Nexia)
9. Uzoq muddatli bank kreditlari
2. “Sado” fermer xo‘jaligiga to‘lanadigan qarz
10. Qisqa muddatli bank kreditlari
3. Mineral o‘g‘it (Kaliy sulfat)
11. Xodimlarga mehnat haqi bo‘yicha
berilgan bo‘nak(avans)lar
4. Kassadagi naqd pul mablag‘lri
5. Qurilish uchun taxta
12. Xodimlarga mehnat haqi bo‘yicha qarz
6. “Fayz” MCHJdan olinadigan qarz
13. Kompyuter texnikasi
7. “Davr” OAJning sotib olingan aksiyasi
14.
Agrokimyota’minot
korxonasiga
to‘lanadigan qarz
8. Ustav kapitali
Guruhlash natijalarini quyidagi jadvalda aks ettiring va sharhlang.
Aktivlar (xo‘jalik mablag‘lari)
Passivlar (xo‘jalik mablag‘lari manbalari)
Uzoq muddatli aktivlar
Joriy aktivlar
O‘z mablag‘lari
manbalari
Majburiyatlar
-rasm. Buxgalteriya hisobining funksiyalari

(analitik) axborotlarni aks ettiradi va to‘playdi.
Buxgalteriya axborotlari opyerativ va statistik hisobda,
rejalashtirishda, istiqbolni belgilash
(prognozlash) da, korxona faoliyati taktikasi va strategiyasini ishlab chiqishda
va boshqalarda keng
qo‘llaniladi.
Buxgalteriya hisobining axborot sig‘imi eng katta bo‘lgan uchastkalariga xodimlar bilan mehnat
haqi bo‘yicha hisob-kitoblar, tovar-moddiy zaxiralarini hisobga olish, ishlab chiqarish xarajatlari hisobi,
tayyor mahsulotlar va ularni sotishni hisobga olish kabilar misol bo‘ladi.
Masalan, xodimlar bilan mehnat haqi bo‘yicha hisob-kitoblarni hisobga olishga doir axborotlar jami
hisob axborotlarining 25-30 foizini tashkil etadi. Shu tufayli hisob-kitoblar,
mehnat va ish haqini tahlil
qilish hamda mehnat resurslarini boshqarish uchun yetarli axborot bazasi yaratilgan.
Quyilgan maqsad, hal etiladigan vazifalar doirasi axborotdan foydalanuvchi bo‘linmalar,
boshqariladigan obekt darajasiga ko‘ra hisob va tahliliy axborotlarni ularning eng yuqori va eng past
qismlarga bo‘lish zarur. Har bir axborot turini boshqaruv obektlari va berish muddatlari bo‘yicha
tabaqalashtirish kyerak.
Axborotlar davriyligi ham turlicha bo‘lishi mumkin: smena, sutka, hafta, dekada, oy,
chorak va
boshqalar.
Tizim uchun havo elektr uzatish yo‘li

|
Tizim uchun havo elektr uzatish yo‘li
|
bet | 22/30 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 246,81 Kb. | | #114565 |
Bog'liq Islom karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti stan-hozir.org7.1.6.2 Tizim uchun havo elektr uzatish yo‘li
Tizim uchun havo elektr uzatish yo‘lining kesim yuzasini tanlash tizimga uzatilishi mumkin bo‘lgan maksimal quvvatni aniqlash orqali erishiladi. Qabul qilingan 1-variantda normal va avariya holatlarida tizimga uzatiluvchi eng katta quvvat normal holatga mos kelib, uning qiymati 258 MVA ga teng. Ushbu quvvatni havo elektr uzatish yo‘lining yuklamasi sifatida qabul qilib, havo elektr uzatish yo‘lining tokini topib olami.
bu yerda - tizimga uzatiluvchi maksimal quvvat;
- OTQ-2 dagi nominal kuchlanish (kV).
Havo elektr uzatish yo‘lining hisobiy kesim yuzasini hisoblaymiz:
.
Hisoblangan hisobiy kesim yuza asosida havo elektr uzatish yo‘lining kesim yuzasini katalog ma’lumotlardan tanlab olamiz. Standart bo‘yicha 220 kV kuchlanish uchun 240, 300, 330, 400, 500 mm2 kesim yuzali havo elektr uzatish yo‘llari mos keladi. Hisoblangan kesim yuza (483 mm2) standart kesim yuzalar qatorijagi 500 mm2 ga mos keladi, lekin uning kesim yuzasi juda katta bo‘lganligi uchun hisobiy kesim yuzani ikkiga bo‘lib olamiz (havo elektr uzatish yo‘lining nominal toki ham shu songa bo‘linadi).
23-jadval
Standart bo‘yicha rusumli havo elektr uzatish yo‘lini tanlaymiz.
|
| |
Avtomobil dvigatellarining ish rejimlarida ishlatilgan gazlardagi

|
Avtomobil dvigatellarining ish rejimlarida ishlatilgan gazlardagiBog'liq K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda is9. 1- jadval
Avtomobil dvigatellarining ish rejimlarida ishlatilgan gazlardagi
zaharli moddalarning konsentratsiyasi (foiz hosobida)
Zaharli
moddalar
Dvigatellarning ish rejimlari
Salt
ishlash
O‘zgar-
mas tezlik
Tezlanish
jadalliligi 0 dan
40 km/s gacha
Sekinlashtirish
jadalliligi 40 dan
0 km/s gacha
Uglerod oksidi
0,5–8,5
0,3–3,5
2,5–5,0
1,8–4,5
Uglevodorodlar 0,03–0,12 0,02–0,6
0,12–0,17
0,23–0,44
Azot oksidlari 0,005–0,01 0,10–0,20
0,12–0,19
0,003–0,005
Atmosferaning ifloslanishi va zaharli moddalarning zararlilik
darajasi ularning nisbiy zaharliligi hamda ishlatilgan gazlardagi
miqdori bilangina emas, balki atmosferaga chiqarib tashlash jadal-
liligi bilan ham belgilanadi. Bu ko‘rsatkich esa kuch agregatining
ish rejimi va quvvatiga bog‘liq. Dvigatel chiqarib tashlaydigan
moddalarning zaharlilik darajasini eng aniq tarzda baholash uchun
amaldagi standartlarda ko‘zda tutilgan to‘liq sinov sikllari dvi-
gatelning turli ish rejimlarini o‘z ichiga oladi.
9. 2- jadvalda dizellar va benzinli dvigatellar nominal rejimda
ishlaganida chiqarib tashlanadigan zaharli moddalar miqdoriga
doir o‘rtacha qiyosiy ma’lumotlar keltirilgan.
236
9. 2- jadval
Ishlatilgan gazlardagi zaharli moddalar miqdori
Zaharli moddalar
Solislitirma chiqindi,
g/k W soat
Hajm bo‘yicha
konsentratsiya, %
benzinli
dizelli
benzinli
dizelli
Uglerod oksidi
70–180
4–5,5
6 gacha
0,2 dan kam
Azot oksidlari
27
12–19
0,5
0,25
Uglevodorodlar
14–140
2–4
0,05 gacha
0,01 dan kam
Aldegidlar
3,4
0,14–0,2
0,03
0,002
Oltingugugrt angi-
dridi
0,28
0,95
0,008
0,03
Qurum
0,4
1,4–2,0
0,05*
0,25*
* g/m
2
da
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, ishlatilgan gazlarning zaharliligini
belgilovchi asosiy tarkibiy qismlar benzinda ishlaydigan dvigatel-
larda azot oksidlari va uglerod oksidi, dizellarda esa azot oksidlari
va qurumdan iborat.
|
| |
Buxgalteriya hisobi schyotlari va ikki yoqlama yozuv

360
4010-4910 – olishga doir joriy schyotlar (debitorlar) – 4-bo‘lim,
5010-5910 – pul mablag‘lari va boshqa aktivlar – 5-bo‘lim,
6010-6910 – joriy majburiyatlar (kreditorlar) – 6-bo‘lim,
7010-7710 – uzoq muddatli majburiyatlar (kreditorlar) – 7-bo‘lim,
8010-8910 – xususiy kapital – 8-bo‘lim,
9010-9900 – daromadlar va xarajatlar – 9-bo‘lim.
Buxgalteriya hisobida
ikki yoqlama yozuv deb, xo‘jalik
muomalalari
natijasida vujudga keladigan iqtisodiy hodisalarni schyotlar orqali o‘zaro
aloqador holda aks ettirish usuliga aytiladi.
Buxgalteriya hisobi schyotlarining ifodalanishi
Актив счётлар қуйидагича ифодаланади:
Дебет
Актив счёт
Кредит
Ой бошидаги сальдо
Маблағларнинг кўпайиши
Маблағларнинг камайиши
Ой охиридаги сальдо
Актив счётнинг ой охиридаги сальдоси
(Соо) қуйидаги формула
ёрдамида топилади:
Elektr uzatish liniyalarini tanlash

3.9. Elektr uzatish liniyalarini tanlash
Rayon elektr tarmoqlari simlarining kesim yuzalari tokning iqtisodiy zichligi bo‘yicha tanlanib tojlanishga va normal hamda avariyadan keyingi rejimlarda ruxsat etilgan tok qiymatiga tekshiriladi.
35 kV va undan yuqori kuchlanishli HL da odatda po‘lat-alyumin AС, AСO va AСУ markali simlar ishlatiladi. Bu simlarda tokning iqtisodiy zichligi maksimal yuklamaning ishlash vaqti –T ga bog‘liq. O‘rta Osiyo uchun:
5-jadval
T (soat)
|
10005000
|
30005000
|
50008760
|
j A/mm2
|
1,5
|
1,4
|
1,3
|
Simning kesim yuzasi quyidagi formula orqali topiladi:
(19)
bu уerda, - liniyaning maksimal ish rejimidagi yuklama toki, A;
- maksimal rejimdagi liniyadan uzatilayotgan to‘la quvvat, MVA;
- liniyaning nominal kuchlanishi, kV.
Hosil bo‘lgan hisobiy yuza eng yaqin standart songacha yaxlitlanishi, hamda tojlanishga tekshirilishi kerak. Kesim yuzasi 70 mm2 yuqori bo‘lgan 110 kVli EUL tojlanmaydi. 220 kVli kesim yuzasi – 240 mm2 li EUL ham tojlanmaydi. 35 kVli HL tojlanishga tekshirilmaydi.
Agar olinayotgan kesim yuza iqtisodiy quvvat bo‘yicha tuzilgan jadvaldagidan katta bo‘lsa, u holda nominal kuchlanish oshiriladi yoki ikkita zanjirli liniya olinadi.
Simlarning kesim yuzalarini aniqlashdan oldin maksimal yuklama rejimida hamma liniyalardan oqayotgan quvvat miqdorini taxminan aniqlash kerak. Radial variantda yuklama quvvatlari yig‘indisi har bir radiusning oxiridan manbaga qarab hisoblash yo‘li bilan topiladi.
Tokning iqtisodiy zichligi bo‘yicha qilinayotgan hisob-kitobda ni aniq tanlash katta ahamiyatga ega. maksimal yuklamaning vaqti T ga bog‘liq, “T” esa har bir podstansiya uchun quyidagicha hisoblanadi:
Loyihalash uchun berilgan topshiriqda - yuklamaning maksimal aktiv quvvati va - iste’molchining (podstansiya) yil davomida qabul qiladigan energiya miqdori bo‘lsa, u holda “T”:
soat (20)
Agar bir necha podstansiyalarni ta’minlaydigan liniyaning kesim yuzasi topilayotgan bo‘lsa, unda bu liniya uchun o‘rtacha muallaq “ ” aniqlanadi:
soat (21)
b) aniqlangan “T” bo‘yicha bitta liniya uchun , lar topiladi.
Berilgan stansiya shinalarini sistema bilan bog‘lovchi liniyaning kesim yuzasini topishga alohida ahamiyat berish kerak. Bu liniyadan loyihalanayotgan tarmoqning maksimal, minimal va avariyadan keyingi (holatlari) ish rejimlariga bog‘liq bo‘lgan har xil quvvat o‘tishi mumkin.
|
Tanaffuslarga qo’yilgan gigiyenik talablar

|
Tanaffuslarga qo’yilgan gigiyenik talablar
|
bet | 59/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiTanaffuslarga qo’yilgan gigiyenik talablar. Darslar o’rtasidagi tanaffuslar o’quv kuni davomida o’quvchilarning dam olishi uchun mo’ljallangan.
Fiziolog- gigiyenistlarning ma’lumotlariga ko’ra dam olish ikki bosqichdan iborat bo’ladi. Pasaygan ish qobiliyatini asliga keltirish va asl holatni mustahkamlashdan iborat. Dam olish faqat birinchi bosqich bilan cheklanadigan bo’lsa, u ko’ngildagidek natijani bermaydi. Organizmga hatto arzimas darajada bo’lsa ham, yana bir zo’r kelishi uni darrov charchatib, ilgarigidan ham battarroq toliqtirib qo’yadi.
10 daqiqali tanaffus darsdan keyingi charchoqni bosa olishi ko’p yillik tajribalarda aniqlangan. 2- yoki 3-darsdan keyingi katta tanaffus 30 daqiqa davom yetishi kerak. Mahalliy sharoitlarga qarab, 2- va 3-darslardan keyin 20 daqiqa davom etadigan ikkita katta tanaffus bo’lishi mumkin.
Shunisi ham borki, kun bo’yi o’qitiladigan maktablarda tanaffuslarning muddatini ko’pincha 5 daqiqaga qisqartirishadi. Bu mutlaqo noto’g’ri, chunki 5 daqiqali tanaffusda o’quvchi yetarlicha dam ololmaydi, bunda dam olish birinchi bosqich bilan chegaralanadi. Darslar oxirida o’quvchining ko’p charchashi va kam samara berishini hisobga olib, ikki smenali maktablarning ikkinchi smenadagi 5-6 darslarini va shu maktabning birinchi smenadagi 6-darslarini 35 daqiqagacha kamaytirib, katta tanaffus muddatini 30 daqiqaga uzaytirish hozirgi kun talabiga javob beradi.
Katta tanaffusda o’quvchilarning ovqatlanishini tashkil etish uchun ham foydalaniladi. 30 daqiqa ichida maktabdagi hamma o’quvchilarni ovqatlantirish qiyin. Shu bois, maktabda nonushtani ikki marta, kichik yoshdagi o’quvchilar uchun o’quv kunining o’rtasida, ya’ni ikkinchi tanaffusdan keyin va katta yoshdagi o’quvchilar uchun uchinchi tanaffusdan keyin bergan ma’qul. 20 daqiqali ikkita tanaffus qilinadigan bo’lsa, bu vazifani hal qilish oson. Tanaffus harakat qatlamiga erk berib, to’planib qolgan quvvatni tashqariga chiqarib yuboradi, bolalar uchun tabiiy bo’lgan harakat faolligini yuzaga chiqarish uchun imkoniyat tug’iladi. O’quvchilar dars paytida faqat dars og’irligidan emas, balki uzoq vaqt bir holatda o’tirishdan charchaydilar, tanaffuslarda faol dam olish, bolalarning ishchanlik faoliyatini oshiradi. Ammo tanaffusda haddan tashqari serharakat va shovqin suronli o’yinlar o’ynamaslik kerak. Bunday o’yinlardan, keyin bolalar sinfga charchab qaytadilar va ular uzoq vaqt diqqatini to’play olmaydilar. Shuningdek, badiiy adabiyot o’qish, shaxmat, shashka o’ynashi mumkin emas.
O’quv mashg’ulotlarini uyda tashkil etishga qo’yiladigan asosiy gigiyena talablaridan biri bu mashg’ulotlarning kundalik muddatiga rioya qilishdir. Maxsus tekshirishlar shuni ko’rsatdiki, uy vazifalari 1 sinfda 30-40 daqiqa, 2 sinfda 1 soat, 3-4-sinfda 1,5 soat, 5-6 sinflarda 2 soat, 7-8 sinflarda 2,5 soat, 9-11 sinflarda ko’pi bilan 3 soat davom etishi mumkin.
|
| |
"psixologiya" - bet 169

227
Qisqa muddatli tushuntirishlardan so’ng vertolyotni boshqara olarmidingiz?
Qo’lingizda biletingiz bo’la turib, lekin yemish va pulsiz Moskvaga keta
olasizmi?
Kalit:
Yuqoridagi ko’rsatmaga ko’ra ballarni hisoblang.
-50dan +50gacha bo’lgan oraliqda to’plagan balingizning qiymatini
aniqlang, o’rtachadan qaysi tomonga og’ishiga qarab, xulosa chiqaring.
Javoblarning ijobiyligi tavakkalchilikka moyillingiz borligidan darak beradi.
- 30 dan past -
juda ehtiyotsiz.
- 10 dan +10 oralig’i -
o’rtacha ko’rsatkich.
+ 20 baldan yuqori -
tavakkalchilikka moyillik.
Faol o’rganish jarayonida o’rganuvchilarning ruhiy va jismoniy faolligini

231
«Ko’prikcha» mashqi.
Bu mashq bir oz murakkab bo’lib, guruhning ilk shakllangan davrida uni
bajarish tavsiya etilmaydi. Butun guruh ixtiyoriy ravishda 2ga bo’linadi.
Tajribalar ko’rsatishicha, o’zaro muloqotda muammolari bo’lgan insonlar
boshqa-boshqa guruhlarni tanlashadi. Polga butun xona bo’ylab 20sm enlikda
ko’prik rasmi chiziladi yoki doska tashlanadi. Bu ko’prikdan bitta komanda 1
metr oraliq masofani saqlagan holda birin-ketin joylashadi. Ikkinchi
komandaning xar bir ishtirokchisi qarama-qarshi guruh ishtirokchilari bilan
to’qnashgan holda ko’prikdan o’tib olishlari kerak. Agar kimdir orqaga ketib
qolsa ( u qaysi guruhdan bo’lishi qat’iy nazar ) butun komanda ko’prikdan
o’tishni qayta boshlaydi, undan so’ng komandalar joylarini almashadi.
20-mashq.
Ishtirokchilar soni 10-15tagacha. Ishtirokchilar markazga yonbosh holda
turishadilar. Boshlovchi qandaydir haraktni ko’rsatadi. Boshlovchi harakatidan
so’ng, birinchi ishtirokchi birinchi harakatni ko’rsatadi, uchinchi harakatdan
so’ng birinchi ishtirokchi ikkinchi harakatni ko’rsatadi. Ikkinchichi ishtirokchi
esa birinchi harakatni ko’rsatishi kerak. To’rtinchi harakatdan so’ng birinchi
ishtirokchi uchinchi harakatni, ikkinchi ishtirokchi ikkinchi harakatni, uchinchi
ishtirokchi birinchi harakatni ko’rsatadi. O’yin so’ngi ishtirokchi birinchi
harakatni ko’rsatguncha davom etadi. Shunday qilib, navbati kelgan ishtirokchi
o’zidan avvalgi ishtirokchining undan avvalgi harakatini ko’rsatishi kerak.
«Uzukcha» mashqi.
Ishtirokchilar 4 kishidan iborat guruhga bo’linadilar. Diametri 3-3, 5 sm
bo’lgan uzukka 3ta ip bog’lanadi. 3 ta ishtirokchi ipning oxiridan ushlaydi,
ularning ko’zlari bog’lanadi, Uchinchi ishtirokchi uzukni polga yoki stolga
o’rnatilgan sterjenga ulab qo’yadi, guruhlar o’rtasida tezlik bo’yicha musobaqa
uyushtirilishi mumkin.
etibgina qolmay, balki barcha ko‘ndalang targ‘il muskullaming faoliyatiga

|
etibgina qolmay, balki barcha ko‘ndalang targ‘il muskullaming faoliyatiga Pdf ko'rish
|
bet | 275/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotetibgina qolmay, balki barcha ko‘ndalang targ‘il muskullaming faoliyatiga
ham ta’sir etadi; simpatik asab tizimi muskullar tonusiga, ulardagi modda
almashinuv jarayonlariga, charchagan muskulning yana ishlab ketishiga
ta’sir k o‘rsatadi.
L.A.Orbeli simpatik asab tizimi adaptatsion-trofik funksiyani o ‘taydi
degan nazariyani yaratdi. Bu nazariyaga ko‘ra, simpatik asab tizimi
organizmda ikki tomonlama rol o ‘ynadi.
Simpatik asab tizimi muskullardagi modda almashinuviga ta’sir
etadi. Bu esa, muskul to‘qimasining ishida aks etadi. Trofik funksiya deb
xuddi shu funksiyaga aytiladi (grekcha «trofos», ya ’ni ovqatlantiruvchi
degan so‘zdan olingan).
Simpatik asab tizimining adaptasion, ya’ni moslashtiruvchi roli
shundan iboratki, uning ta’sirida organ va to‘qimalarda bir qancha
o ‘zgarishlar kelib chiqadi, shuning natijasida organ yangi, о zgargan
sharoitda ishlashga shaylanadi. Simpatik asab tizimining hamma faoliyati
ham xuddi parasimpatik asab tizimining faoliyati singari bosh miya
po‘stlog‘ining ta’siri ostida b o iib , bugun markaziy asab tizimining
faoliyati bilan chambarchas bog‘langan deb hisoblash lozim.
Emosional holat simpatik asab tizimining faoliyatiga ma’lum
darajada bog‘langandir.
Q o‘rqish,
g ‘azablanish,
achchiqlanish
va
shu
kabi
holatlar
organizmda bir qancha o ‘zgarishlarga sabab boiadi: kishini sovuq ter
bosadi, tomirlari kengayadi yoki torayadi, shuning natijasida yuz, badan
qizaradi yoki oqaradi; shiddatli harakatlar boshlanadi, yoki aksincha,
harakatlar tormozlanadi va hakazo.
Muayyan emosiyalaming ana shu tashqi ifodalari bosh miya katta
yarim sharlarining organlar faoliyatiga birinchi galda simpatik asab tizimi
|
| |
Buxgalteriya hisobi axborotlaridan

kiritish mumkin.
Kasaba uyushmalari xo‘jalik yurituvchi subektning moliyaviy hisobotini
uning bilan jamoa
shartnomasi tuzish yoki muddatini uzaytirish maqsadga muvofiqligi nuqtai nazaridan o‘rganadilar.
Mahalliy davlat muassasalari va aholi korxonalar moliyaviy hisobotlari bilan ularning moliyaviy
holati va ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni ayrim tumanlar, fuqarolar yig‘ini va boshqalar doiralarida hal eta
olishlari nuqtai nazaridan qiziqadilar.
Shunday qilib, hisob axborotlari moliyaviy hisobotda muayyan xo‘jalik yurituvchi subekt moliya-
xo‘jalik faoliyati natijalarini ko‘rsatilgan yo‘nalishda ochib berishi uchun, buxgalteriya hisobining butun
metodologiyasi axborotdan foydalanuvchilar tomonidan belgilangan maqsadlarni
amalga oshirishga
qaratilishi lozim. Ayni vaqtda buxgalteriya axborotlaridan foydalanuvchilar o‘rtasida
raqobatli muhit
mavjud bo‘lgan va uning tijorat sirini saqlash obektiv zarurati, hisob axborotlarining mazmuniga ichki va
tashqi foydalanuvchilar tomonidan quyiladigan talablardan kelib chiqqan
holda bozor iqtisodiyotida
buxgalteriya hisobining ikkita turi mavjud:
boshqaruv hisobi va
moliyaviy hisob.
Boshqaruv hisobi ichki foydalanuvchilar-xo‘jalik yurituvchi subektni
boshqaruvchi menejyerlar
uchun axborotlarni tayyorlaydi.
Moliyaviy hisob tashqi foydalanuvchilar uchun axborot taqdim etishni maqsad qilib qo‘yadi.
Shuning uchun uning negizida shakllanadigan moliyaviy hisobotda tijorat siri bo‘lmaydi va e’lon
qilinishidan oldin uning ishonchliligi mustaqil auditorlik tashkiloti tomonidan tekshiriladi.
-guruh uchun - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

364
1.2-mashq. Quyida berilgan aktivlar (xo‘jalik mablag‘lari) va passivlar (xo‘jalik
mablag‘lari manbalari) ni guruhlang:
1. Traktor
7. Tayyor mahsulotlar
2. Ustav kapitali
9. Ish hayvonlari
3. Qisqa muddatli bank krediti
4. Kassadagi pul mablag‘lari
8. “Sado” fermer xo‘jaligiga
berilgan uzoq
muddatli qarz
10. “Namuna” MCHJ (xaridor) dan
olinadigan qarz
5. Ofis jihozlari
11. Daromad solig‘i bo‘yicha qarz
6. Uzoq muddatli bank kreditlari
12. Taqsimlanmagan foyda
Guruhlash natijalarini quyidagi jadvalda aks ettiring va sharhlang.
Aktivlar (xo‘jalik mablag‘lari)
Passivlar (xo‘jalik mablag‘lari manbalari)
Uzoq muddatli aktivlar
Joriy aktivlar
O‘z mablag‘lari
manbalari
Majburiyatlar
orqali ta’sir etishidan kelib chiqadi. Simpatik asab tizimi qo‘zg‘alib

|
orqali ta’sir etishidan kelib chiqadi. Simpatik asab tizimi qo‘zg‘alib Pdf ko'rish
|
bet | 276/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotorqali ta’sir etishidan kelib chiqadi. Simpatik asab tizimi qo‘zg‘alib,
buyrak usti bezlaridagi miya qavatining (bu qavat adrenalin ishlab
chiqaradi) faoliyatini ham kuchaytiradi. Shu tariqa simpatik asab tizimi
qo‘z g ‘algan vaqtda qonda adrenalin ko‘payadi. Bu gormon simpatik asab
tizimiga o'xshash ta’sir etadi.
367
Parasimpatik va simpatik asab tizimlari yagona asab tizimidir. Bu
tizimlar ko‘pincha bir-biriga qarama-qarshi ta’sir etadi; masalan,
parasimpatik asablar yurakning faoliyatini susaytirsa, simpatik asablar
kuchaytiradi; parasimpatik asablar ichak harakatlarini kuchaytirsa,
simpatik asablar susaytiradi. Butun bir organizmdagi funksiyalaming idora
etilishi uchun, parasimpatik asab tizimining ham, simpatik asab tizimining
ham ishlab turishi birday muhimdir.
Z o‘r jismoniy ish vaqtida simpatik asab tizimi juda muhim rol
o‘ynaydi, ammo ko‘p va uzoq ishlash parasimpatik asab tizimining ham
o ‘z vaqtida ta’sir ko‘rsatishiga bog‘liq. Ikkala tizimning kelishib ishlashi
tufayligina uzoq vaqt jismoniy ish qilish mumkin boiadi. Parasimpatik va
simpatik asab tizimlarining kelishib ishlashi organizmning mutadil hayot
kechirishi va ishlashiga olib keladi.
Simpatik va parasimpatik asab tizimlarining ba’zi
zaharlarga munosabati
Ba’zi zaharlar vegetativ asab tizimining turli qismlariga ta’sir etadi.
Vegetativ asab tizimining tugunlari, asab tolalari va uchlari muayyan
zaharlar ta’sirida turlicha qo‘zg ‘aladi va falaj boiadi. Masalan, tamakida
boiadigan zahar - nikotin simpatik tugunlarni falaj qiladi-yu, ammo
tolalariga ta’sir etmaydi. Nikotindan zaharlangan simpatik tugunlar
qo‘zg ‘alishni o ‘tkazmaydigan b o iib qoladi, preganglionar toladan kelgan
|
| |
sekinlik bilan chiqish maqsadga muvofiqdir

|
sekinlik bilan chiqish maqsadga muvofiqdir Pdf ko'rish
|
bet | 83/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotsekinlik bilan chiqish maqsadga muvofiqdir.
VII BOB. OVQAT HAZMI TIZIMI FIZIOLOGIYASI
HAYVONLAR VA 0 ‘SIMLIKLARNING OZIQLANISHI VA
MODDALAR ALMASHINUVTDAGIASOSIY FARQLAR
Atrof-muhitdan ma’lum to‘yimli moddalar, darmon dorilar, mineral
tuzlar va suvning organizm tabiati va uning yashash sharoitiga mos holda
organizmga tinimsiz tushib turmasa uning hayotini tasawur qilish mumkin
emas. 0 ‘simliklar o ‘lik tabiat elementlarini organik moddalarga aylantirib
oziqlanishi mumkin.
Hayvonlar o ‘lik tabiat elementlarini organik moddalarga aylantira
olishmaydi va ular o ‘simliklar yoki o ‘simlik ozuqalari bilan oziqlanuvchi
hayvonlami iste’mol qilish bilan oziqlanib yashaydilar.
Ovqat hazmlanishi deb - ozuqalaming tarkibiy qismlarini suvda erish
darajasigacha mexanik va kimiyoviy ishlov berilishi tufayli ichki muhitga
, ya’ni qon va limfaga surilishgacha etkazilgan holatni yuzaga keltiruvchi
fiziologik jarayonlar y ig ‘indisiga aytiladi.
HUJAYRA1СНША VA TASHQARIS1DA OVQAT HAZM QILISH
I.I.Mechnikov tomonidan kashf etilgan hujayra ichidagi ovqat hazmi
oddiy hayvonlarda kuzatiladi. Oziq modda hujayra tomonidan singdirib
olinadi va ulaming hazmlanishi hujayra ichidagi fermentlar ishtirokida yuz
beradi.
Hayvonot dunyosining rivojlanish darajasiga qarab hazmlash
kanalining ham tabaqalanishi yuz beradi, chaynash apparati va hazmlash
kanaliga hazm shiralari ajratadigan bezlar yuzaga keldi. Oziq-ovqatlar,
ovqat hazmi bo‘shliqlarida qayta ishlanadi, bunday ovqat hazmi
hujayradan tashqarida hazmlanish deyiladi.
Hujayralardan tashqaridagi ovqat hazmi uchta kelishilgan fiziologik
jarayonlardan iborat bo‘ladi: 1) ovqat hazmi kanalining harakat ishlari, 2)
|
| |
o ‘zgara boshlaydi. Ayrim hollarda kislorodning toksik ta’siri tufayli nafas

|
o ‘zgara boshlaydi. Ayrim hollarda kislorodning toksik ta’siri tufayli nafas Pdf ko'rish
|
bet | 82/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limoto ‘zgara boshlaydi. Ayrim hollarda kislorodning toksik ta’siri tufayli nafas
bir muncha tezlashib, o ‘pka ventilyatsiyasi kuchayadi. Kislorodning
156
parsial bosimi haddan tashqari oshib ketsa, organizmda turli-tnman
o ‘zgarishlar vujudga kelib, hayvonni titroq bosadi va boshqa bir qancha
ko‘ngilsiz hollar ro‘y beradi.
Atmosfera bosimining oshishiga yarasha qonda erigan azot gazining
miqdori ham ko‘payib boradi. Erigan azotning bir qismi yog‘
to‘qimalariga o ‘tadi, nerv to‘qimasi yog'ga boy bo‘lganligi sababli bir
qism azot unga ham o ‘tadi. Chuqurliklarga tushilganda qonda va boshqa
to‘qimalarda azotning ko‘payishi o ‘z-o‘zidan organizmda ko‘ngilsiz
hodisalarni hech bir keltirib chiqarmaydi, ammo barometrik bosim baland
joydan birdaniga yuqoriga ko‘tarilish hayot uchun ancha xavflidir. Gap
shundaki, yuqoriga ko‘tarilgan sari qonda va boshqa to‘qimalarda erigan
ortiqcha azot asta-sekin gaz holatiga o ‘tib, to‘qimalardan chiqib keta
boshlaydi. Yuqoriga birdan tezlik bilan chiqariladigan bo‘lsa, organizmda
erigan ortiqcha azot ko'plab gaz holatiga o ‘tib, to‘la chiqib ketishiga
ulgurmay qoladi va qonda gaz pufakchalari paydo bo'ladi, bular mayda
qon tomirlariga tiqilib qolishi mumkin. Azot pufakchalari hayot uchun
muhim organlaming (miya, yurak, o ‘pka va boshqalaming) tomirlariga
tiqilib qolsa, bu organlaming qon bilan ta’minlanishi buzilib, hayvon halok
bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari nerv to'qimalaridan chiqishga
ulgurolmay qolgan gaz pufakchalari qattiq og ‘riqqa ham sabab bo‘ladi
(vodolazlarda kesson kasali). Qayd qilinganlardan ko‘rinib turibdiki,
chuqur joylarda atmosfera bosimi yuqori bo‘lgandan so‘ng, yuqoriga asta-
|
| |
15-ma'ruza. Biznes jarayonlarini boshqarishda dasturiy ta’minotlar Reja

|
15-ma'ruza. Biznes jarayonlarini boshqarishda dasturiy ta’minotlar Reja
|
bet | 1/2 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 40,7 Kb. | | #257291 |
Bog'liq 15-mavzu bjb
15-ma'ruza. Biznes jarayonlarini boshqarishda dasturiy ta’minotlar
Reja:
1. Biznes jarayonlarida dasturiy ta'minot: mohiyati va zamonaviy turlari
2. Mijozlar bilan munosabatlarni boshqarishning mohiyati va CRM tizimi tushunchasi
3. Ish jarayonida dasturiy ta'minotdan foydalanish xususiyatlari.
BPM (Business Process Management System) - bu menejment tushunchasi bo'lib, unda har qanday biznes jarayoni kompaniyaning alohida resursi sifatida ko'rib chiqiladi. Biznes jarayonlarini optimallashtirish va avtomatlashtirish - bu tashkilotning umumiy samaradorligi va nazorat qilinishini oshirish usuli. Va buning uchun maxsus BPM tizimlari (Business Process Management System) - ixtisoslashtirilgan funktsional dasturlardan foydalaniladi.
Biznes-jarayonlarni boshqarish tizimini joriy qilish bir vaqtning o'zida bir nechta imtiyozlarga ega bo'lish imkonini beradi:
• Tezlik. Muntazam va tez-tez takrorlanadigan vazifalarni avtomatlashtirish, shuningdek, har bir harakat uchun aniq qoidalar mavjudligi tufayli jarayonlar tezroq yakunlanadi.
• Sifat. Qattiq qoidalar doirasida ishlash inson omillaridan kelib chiqadigan xatolar sonini minimallashtirish orqali vazifani bajarishning umumiy darajasini oshirish imkonini beradi.
• Moslashuvchanlik. BPM dasturi doirasida jarayonlarni o'zgartirish va kengaytirish, rivojlanish va joriy bozor sharoitlariga qarab ularni qurish va qayta qurish ancha oson.
• Boshqaruv. Barcha yaxshi BPM tizimlari statistik ma'lumotlarni yig'ish va qayta ishlash funktsiyalariga ega, bu sizga tafsilotlarni o'tkazib yubormasdan ish jarayonlarini yanada samarali boshqarish imkonini beradi.
Biznes jarayonlarini optimallashtirish imkonini beruvchi dasturiy ta'minotlar orasida:
Biznes-rejalarni ishlab chiqish va tahlil qilish uchun mahsulotlar
Biznesni avtomatlashtirish uchun dasturiy ta'minot
Biznes jarayonlarini modellashtirish uchun dasturiy ta'minot.
Biznesni rejalashtirish dasturiy ta'minoti zamonaviy tashkilotlarning ehtiyojlarini eng yaxshi tarzda qondirish uchun dasturiy ta'minot ishlab chiquvchilari dasturiy ta'minot uchun ma'lum biznes talablariga javob berishi kerak.
|
| |
-chizma - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

99
- yoqilg‘i ishlatilmaydi;
- gеоtеrmal elеktrоstansiyalar qurilishi enеrgiyani arzonligini ta’minlaydi;
Geotermal energiya manbalaridan foydalanishning
quyidagi muammоlari
mavjud:
- gеоtеrmal elеktrоstansiyalar qurilishi uchun jоy tоpish qiyinrоq;
- issiq tоshlar yеtarli chuqurlikda, qazish оsоn bo‘lishi uchun mоs tipda bo‘lishi
kеrak;
- ba’zan gеоtеrmal jоylar yillar davоmida «zaiflashib» qоlishi mumkin;
- suv оstidan хavfli gazlar, minеrallar chiqishi va ularni хavfsizlantirish
qiyin
bo‘lishi mumkin.
hazm kanalining sekretorlik ishlari va 3) so‘rilish ishlari

|
hazm kanalining sekretorlik ishlari va 3) so‘rilish ishlari Pdf ko'rish
|
bet | 84/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limothazm kanalining sekretorlik ishlari va 3) so‘rilish ishlari.
Hazm shiralari va ulaming fermentlari.
Ovqat hazmi kanalining
bezlari tomonidan ajraladigan hazm shiralari suvdan va uncha katta
bo‘lmagan miqdorda organik moddalar va tuzlar aralashmasidan iborat
bo‘ladi. Hazm shiralarining asosiy tarkibiy qismini - fermentlar tashkil
etadi. Bundan tashqari fermentlar tarkibida shilimshiq modda va suv
saqlanganligi sababli ozuqani yumshatadi va shilliq modda bilan o ‘rab,
uning mexanik qayta ishlanishini va ovqat hazmi kanali bo‘ylab harakatini
ta’minlydi.
158
Fermentlar quyidagi xususiyatlari bilan tavsiflanadi: 1 .0 ‘z -o ‘zidan
bajariladigan ximiyaviy jarayonlarni katalizator sifatida tezlashtiradi yoki
susaytiradi. 2.Faqatgina moddalaming parchalanishida - analiz (tahlillash)
katalizatorlik qilmasdan, balki moddalaming birikishiga - sintez
(umumlashtirish) ham katalizatorlik qiladi. 3.Spesifik ta’sir ko‘rsatish
qobiliyatiga ega. Har bir ferment ma’lum ximiyaviy tarkib va tuzilishga
ega moddalarga ta’sir ko‘rsatadi. 4.Qizdirilganda parchalanadi. 5.Ma’lum
muhitda: kislotali, ishqorli yoki neytral muhitlarda ta’sir ko‘rsatadi.
Fermentlaming faolligi muhit reaksiyasiga bog‘liq holda o ‘zgarib
turadi: masalan, pepsin ishqorli muhitda o ‘z faolligini yo‘qotsa, kislotali
muhitda esa tiklaydi.
Hazm fermentlari gidrolazlar gumhiga ya ’ni H+ va OH' ionlarini
biriktirib olgan fermentlarga kiradi, ya’ni suv eritmalaridagi moddalami
hazmlovchilardir.
Ular, uglevodlar, kraxmalni parchalovchi amilolitik yoki amilazalar,
proteinlar, oqsillami parchalovchi proteolitik yoki proteazalar, lipidlar,
|
| |
nerv tolalari saqlanib qoladi (Geydengaynni taklif etgan m e’dacha yasash

|
nerv tolalari saqlanib qoladi (Geydengaynni taklif etgan m e’dacha yasash Pdf ko'rish
|
bet | 88/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotnerv tolalari saqlanib qoladi (Geydengaynni taklif etgan m e’dacha yasash
usulida nervlar kesiladi) va shu sababli, pavlovchasiga izolyasiya qilingan
m e’dachadan shira ajralishi katta oshqozonda ozuqalar bo‘lganida shira
ajralishini barcha fazalariga mos holda kechadi.
I.P.Pavlov laboratoriyasida darvoza venasining pastki kovak venalar
bilan tutashtirish y o ‘li bilan jigami umumiy qon oqimidagi ishtirokini
y o ‘qotish usuli ishlab-chiqildi. Ana shu operasiya jigaming himoya, baryer
funksiyalarini, ovqat hazmi kanalidan so‘riluvchi zaharli moddalaming,
hamda hazm bezlari faoliyati natijasida hosil bo‘ladigan zaharli
161
mahsulotlami jigar tomonidan zararsizlantirish jarayonlarini o ‘rganishning
imkonini berdi.
I.P.Pavlov ovqat hazmining turli qismlarini izolyasiya qilish, teri
ostiga ichaklami chiqarish, hazmlash y o ‘lining barcha qismlariga ko‘plab
fistulalar qo‘yishi y o ‘li bilan, uning harakatlanish ishlarini o ‘rganish
y o ‘llarini yangi usullarini ishlab chiqdi.
Odamlami
m o‘4adil
sharoitda
hazm
bezlarining
faoliyatini
organizmni jarohatlamasdan o ‘rganish usullari ham yaratildi. Ovqat hazmi
funksiyalarini o ‘rganish uchun klinikada jarohatlangan va kasal kishilar
ustida olib borilayotgan kuzatishlar hamda odamlami va hayvonlami
Rentgen nurlari bilan yoritish y o ‘li bilan kuzatishlami ahamiyati katta.
Hozirda ovqat hazmi polietilen kapsulaga o ‘ralgan uzunligi 15-20 mm,
diametri 0,8 mm bo‘lgan odamlar yengil yutadigan radiouzatgichlar
yordamida bosim, harorat, fermentlar miqdori butun hazmlash kanalidagi
pH darajasi o ‘rganilmoqda.
|
| |
Mustaqil tarzda amaliy mashq uchun topshiriqlar va testlar

|
Mustaqil tarzda amaliy mashq uchun topshiriqlar va testlar Pdf ko'rish
|
bet | 168/180 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 1,78 Mb. | | #231480 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligiMustaqil tarzda amaliy mashq uchun topshiriqlar va testlar.
Test: Qay darajada beparvosiz?
Quyida berilgan 10 savolga «ha», «yo’q» deb javob bering:
1. Qaysidir sharq davlatlaridan biriga kelib qoldingiz, deylik. U yerda
milliy taomlar tayyorlanadigan oshxonada ovqatlanasizmi yoki yevropacha
oshxona qidirishga tushasizmi?
2. Do’konga kirganingizda rejalashtirmagan buyumlarni ham xarid
qilaverasizmi?
3. Vaqt-vaqti bilan harakat yo’nalishingizni o’zgartirib turasizmi?
4. Uy jihozlari o’rnini almashtirish bilan shug’ullanishni yoqtirasizmi?
5. Bazm boshlanishiga hali bir necha soat vaqt bo’lsa-da, mehmonlarni
muddatidan oldin taklif qilganmisiz?
6. Qaysidir muhim ishni bajarishga kirishishdan oldin reja tuzib olasizmi?
7. Agar sizga qoidasi ma’lum bo’lmagan o’yinda qatnashishni taklif qilib
qolishsa, ishtirok etasizmi?
8. Odatda dam olish kunlaringizga reja tuzasizmi?
9. Unchalik tanish bo’lmagan kishilar bilan uchrashuvga kechikib
borganmisiz?
10.
O’rtoqlaringiz
qaysidir
yangi
mashg’ulot
bilan
shug’ullanayotganini ko’rib qolsangiz, darrov kirishib ketasizmi?
Endi belgilangan javoblarga qarab ochkolar jamlang. Har bir «HA»
javobi uchun bir balldan olasiz.
8-10 ball. Ha, ertangi kun haqida qayg’urish sizga xos vazifa emas.
Sizning beparvoligingiz yengiltabiatlik bilan chegaradosh ko’rinadi. Ammo
do’stlaringiz va yaqin qarindoshlaringiz bunga ko’nikib ketishgan bo’lsa ham bu
haqda o’ylab ko’rish zarar qilmaydi: odamlar ishonchini qozonolmay yurishdan
qo’rqmaysizmi?
4-7 ball. Siz birmuncha beparvo, ammo unchalik loqayd inson emassiz.
Ko’plab hatti-harakatingizni ichki hissiyotlarga qarab bajarishingizga
qaramasdan, muhim ishlarga jiddiy yondoshasiz.
3 ball va undan kam. Zudlik bilan xotirjam yurishni o’rganib oling va har
safar oddiy kamchiliklar tufayli asabiylashmang. Shuni ham bilib qo’yingki,
konservatizmga berilish sizni hayotdagi ko’plab quvonchlardan mahrum etishi
mumkin
|
| |
Biogaz qurilmasini ishlatish jarayoni

Biogaz qurilmasini ishlatish jarayoni.
Biogaz qurilmasini ishlatish davomida
yuklanadigan xomashyo miqdoriga e’tibor qaratish kerak. Xomashyoning qancha
solinishi, uning turiga, yangiligi va bijg‘ish haroratiga bog‘liq. Issiqlik sharoitida
ishlaydigan qurilmalarning bir kunlik miqdori umumiy xomashyo hajmiga nisbatan
20% gacha bo‘lishi mumkin.
Qizdirilmaydigan sharoitda ishlaydigan bo‘lsa, eng kam ulish (1 – 10)%, bunda
biogaz kam ajraladi.
Agar xomashyo yuklash miqdori oshib ketsa, biogaz tarkibida metan kamayib,
120
uglerod gazi miqdori oshib ketadi. Shuning uchun issiqliksiz sharoitda ishlaydigan
qurilma uchun yuklash (6 – 10)% bo‘lgani maqsadga muvofiq bo‘ldi.
Bijg‘ish jarayoni murakkab biokimyoviy o‘zgarishlar bilan kechib, biogaz
qurilmasi faoliyati muvaffaqiyatli amalga oshishi uchun kerakli sharoitlar yaratishi va
ular mukammal bo‘lishi lozim. Har xil bakteriyalarning yashashi uchun ma’lum bir
harorat kerak bo‘ladi.
Biogaz chiqindilaridan bioo‘git olish qurilmalarining bir necha xil ko‘rinishlari
yaratilgan. Ushbu qurilmalardan birining tuzilishi va ishlash jarayoni bilan tanishib
chiqsak. Mazkur qurilmalarning ishlashi va samaradorligi ko‘plab omillarga, masalan,
haroratga, zichlik, zarur bakteriyalar miqdori, biokimyoviy muvozanat, uglerod-azot
munosabati va boshqa omillarga bog‘liq. Ishlatib bo‘lingan massa o‘zida yuqori
miqdordagi azot va fosforni saqlab qoladi va undan tayyor o‘git sifatida foydalanish
mumkin.
Quyosh energiyasi hisobida ishlovchi distillangan suv va bioo‘g‘it oluvchi
kombinasiyalashgan qurilma varianti yaratilgan. Bioo‘g‘it oluvchi qurilmaning
umumiy ko‘rinishi 1.36-chizmada ko‘rsatilgan. Quyosh nurlari betondan yasalgan
qurilma ichiga tushadi aralashmani qizdiradi suv bug‘lanib shishaning ichki sirtida
kondensasiyalanib disttillyat bo‘lib, jo‘mrakka tushadi. Qurilma ichida qolgan
aralashma qizigandan keyin yig‘ishtirib olinadi.
Muqobil energiya manbasi quyosh energiyasi asosida ishlaydigan betondan
yasalgan qurilmaning elementi 20
2
m
foydali yuzaga ega bo‘lib (uzunligi 10
m
, eni 2
m
va devorining balandligi 0,2
m
), bunday elementlarni ko‘paytirish va yordamchi
qismlarni o‘zgartirish orqali unumdorligi kattaroq bo‘lgan qurilmalarni yaratish
mumkin.
|
-chizma - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

180
og‘ishiga mos kеluvchi iyun va dеkabr oylari uchun bir soatda tushadigan eng ko‘p
radiatsiya miqdori to‘g‘risida tasavvur bеradi. Bu ma'lumotlar turli gеografik
kеngliklar sharoitida quyosh qurilmalarini qanday holatda joylashtirish maqsadga
muvofiqligini ko‘rsatadi.
Ishni bajarish tartibi
1. Piranоmеtrni mеtall g‘ilоf bilan yopib, galvоnоmеtr strеlkasining shkaladagi
nоl hоlati
0
N
bеlgilanadi.
2. G‘ilоf оlib qo‘yiladi va ekran bilan piranоmеtr to‘g‘ri radiatsiyadan to‘siladi.
Оradan 20 sеkund o‘tgach, galvоnоmеtr ko‘rsatishi
1
N
aniqlanadi. So‘ngra har 20
sеkundda galvоnоmеtr ko‘rsatishlari
2
N
va
3
N
aniqlanadi.
3. To‘suvchi ekranni оlib qo‘yib , yuqоridagi tartibda o‘lchab
4
N
,
5
N
,
6
N
lar
aniqlanadi ( bu hоlda yig‘indi radiatsiya o‘lchanayotganini esda tuting).
4. Piranоmеtr yana ekran bilan to‘sib qo‘yiladi va
7
N
,
8
N
,
9
N
lar aniqlanadi.
5. Piranоmеtrni g‘ilоfi bilan yopib qo‘yib, galvоnоmеtr strеlkasining kеyingi nоl
hоlati
0
N
aniqlanadi.
6. Sоchilgan radiatsiya intеnsivligi quyidagi fоrmula bo‘yicha hisоblanadi:
)
2
"
6
(
0
0
9
8
7
3
2
1
N
N
N
N
N
N
N
N
N
k
D
I
(3.20)
bunda:
k
–aktinоmеtr dоimiysi.
N
–
piranоmеtr ulangan galvоnоmеtr ko‘rsatishiga kiritiladigan tuzatma.
7. Gоrizоntal sirtga tushadigan yig‘indi radiatsiya intеnsivligi quyidagicha
hisоblanadi:
)
2
3
(
''
0
0
6
5
4
N
N
N
N
N
N
k
Q
I
(3.21)
-chizma - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

111
Qayta tiklanadigan enеrgiya – yеr biоsfеrasida to‘хtоvsiz qayta tiklanadigan va
insоniyat miqyosida tuganmas hisоblanadi. Ular – quyosh enеrgiyasi, shamоl, оkеan,
daryo, yеr оsti kоnlari, biоenеrgiyadir. Qayta tiklanadigan enеrgiyaning asоsiy fоydali
tоmоni – tuganmasligi va ekоlоgik sоfligidir. Undan fоydalanish sayyoraning enеrgiya
balansini o‘zgartirmaydi, ya’ni tabiat jarayonlariga ta’sir etmaydi. Bu sifatlari qayta
tiklanadigan enеrgеtikani chеt ellarda, mana endi Rеspublikamizda rivоjlanishiga ham
хizmat qilmоqda.
Ushbu qurilmalarda оlinayotgan biоgaz – biоmassaning mеtanli bijg‘ishi asоsida
оlinadigan gazdir. Biоmassaning parchalanishi uch turdagi baktеriyalar ta’sirida
vujudga kеladi. Baktеriyalarning оziqlanishi, avvalgi baktеriyalarning hayot
faоliyatidagi оzuqasidan оziqlanish zanjiri asоsida amalga оshadi. Biоgaz ishlab
chiqarish uchun go‘ng, parrandalarning aхlati, оrganik chiqindilar, хashak, maishiy
chiqindilar bo‘lishi mumkin. Qo‘l bilan yuklanuvchi aralashtirgichsiz va reaktordagi
mahsulotni qizdirmasdan biogaz olishning oddiy qurilmasi juda sodda bo‘lib, kam
sonli qoramol va kam sonli parrandaga ega bo‘lgan har bir xonadon egasi bu qurilmani
barpo etishi mumkin (1.34-chizma).
Chunki bu biogaz texnologiya jihozlari juda sodda va arzon. Maydon jihatdan
ham ko‘p joy egallamaydi, reaktor uchun jihozlari soni ham kam. Reaktor hajmi (200
– 500)
l
bo‘lishi mumkin. 50 – 200
l
hajmli biogaz qurilmasidan kuniga (1 – 10)
3
m
gacha biogaz olish mumkin. Bu hajmdagi biogaz qurilmalari uchun ishchi soni talab
qilinmaydi. Xonadon egalarining o‘zi ham biogaz qurilmasidan bemalol foydalana
olishi mumkinligi uning afzalligini ko‘rsatadi.
Ishni bajarish tartibi - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

|
O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеtiBog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 Ishni bajarish tartibi
O‘lchash ishlarini boshlashdan 30 minut oldin piranomеtr ochiq maydonchaga
o‘rnatiladi, chunki uning qismlari tеmpеraturasi atrofidagi havo tеmpеraturasi bilan
tеnglashishi kеrak. So‘ngra piranomеtr oyoqchalarini burash yo‘li bilan tеrmobaktеriya
aniq gorizontal holatga kеltiriladi.
O‘lchash ishlari quyidagi tartibda olib boriladi:
1. Piranomеtr tеrmobatarеyasidan chiqqan ikkita simni GSA-1 tipidagi
galvanomеtrning “
” va “
S
” dеb yozilgan klеmmalariga ulanadi.
2. G‘ilof olib qo‘yiladi va ekran bilan piranomеtr to‘g‘ri radiatsiyadan tuziladi.
Oradan 20 sеkund o‘tgach, galvanomеtr ko‘rsatishi
N
aniqlanadi. So‘ngra har 20
sеkundda galvanomеtr ko‘rsatishlari
2
N
va
0
N
aniqlanadi.
3. To‘suvchi ekranni olib qo‘yib, yuqoridagi tartibda o‘lchab,
4
N
,
5
N
va
6
N
lar
aniqlanadi.
4. Piranomеtrni ekran bilan yana to‘sib qo‘yiladi va
7
N
,
8
N
,
9
N
lar aniqlanadi.
5. Piranomеtrni g‘ilofi bilan yopib qo‘yib, galvanomеtr strеlkasining kеyingi nol
holati
0
N
aniqlanadi.
6. Sochilgan radiatsiya intеnsivligini quyidagi formula bo‘yicha aniqlang.
)
2
6
(
0
4
0
1
9
8
6
3
2
1
N
N
N
N
N
N
N
N
k
D
(3.3)
Bunda:
k
– aktinomеtrik doimiylik,
11
k
7. Gorizontal sirtga tushadigan yig‘indi radiatsiya intеnsivligi quyidagicha
hisoblanadi:
)
2
3
(
0
0
6
5
4
N
N
N
N
N
k
Q
(3.4)
Tajribalarni bir nеcha marta o‘tkazib, olingan natijalarni quyidagi jadvalga yozib
qo‘ying.
3.1-jadval
Tajriba
o‘tkaziladigan kun
Vaqt
Sochilgan radiatsiya
intеnsivligi,
2
/
m
W
Yig‘indi radiatsiya
intеnsivligi,
2
/
m
W
|
| |
Biogaz va bioo‘git ishlab chiqarish qurilmalarining sxemasi

1.13. Biogaz va bioo‘git ishlab chiqarish qurilmalarining sxemasi
Butun jahonda xomashyo va energiyadan foydalanish global muammo bo‘lib
qolmoqda. Bu muammoni hal qilishning muqobil yo‘llaridan biri biogaz olish
texnologiyasini aholi o‘rtasida hamda sanoat darajasida yo‘lga qo‘yish hisoblanadi.
Hozirgi kunda biogaz olish texnologiyasi yaxshi o‘rganilgan bo‘lib, bir qator xorij
mamlakatlarida muvaffaqqiyatli qo‘llanilmoqda.
112
220
l
ga ega bo‘lgan reaktor, propan balloni (suvli zatvor), biogaz yig‘ib olish
uchun avtomobil kamerasi, kamerani bosib turuvchi yuk (yuk o‘rnida betonli tosh, qum
to‘ldirilgan qop) va gazni o‘tkazuvchi vosita sifatida quvur va shlanglar kerak bo‘ladi.
1.6 – jadvalda kichik biogaz olish qurilmasi uchun kerakli jihozlar ro‘yxati berilgan.
1.6 – jadval
Kichik biogaz qurilmasi jihozlari
№
Jihozlar
1. Po‘lat reaktor, 220 litr hajmli
2. Propan ballon, 30 litr hajmli
3. Yuk avtomobili kamerasi
4.
Yordamchi qismlar (rezina tutashtirgichlar, po‘lat
o‘tkazgichlar, daraxt materiallari)
5. Sintetik yopgich
6. Issiqlikdan ajratuvchi mahsulotlar
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, bu qurilmani qurish uchun juda kam
mablag‘ talab etiladi. Qurilma ancha sodda bo‘lib, asbob-uskunalarsiz qurilmani
yig‘ish mumkin. Bu qurilmani har bir xo‘jalik barpo etsa bo‘ladi.
Bu tipdagi oddiy biogaz uskunasi asosan (1-10)
3
m
gacha hajmli bioreaktorlarda
kuniga (50-200) kg xom ashyoni qayta ishlashga mo‘ljallangan bo‘lib, bijg‘itish
jarayoni 5
C
o
dan 20
C
o
gacha haroratda olib boriladi.
Ushbu bioreaktorlar janubiy mintaqalar uchun aralashmani aralashtirmasdan va
qizdirmasdan foydalanishga mo‘ljallangan bo‘lib, biogaz va bioo‘g‘it olishga
moslashtirilgan: yangi aralashmani quyish uchun yopiq idish, biogazni yig‘ish
moslamasi, ishlatib bo‘lingan aralashmani quyish moslamalaridan iborat.
O‘rtacha bir oilaga mo‘ljallangan kichik hajmli biogaz qurulmasiga 200 kgli
biomassa solinib, kuniga 10%ni almashtirgan holatda 1 m
3
biogaz olish mumkin. Agar
har bir xo‘jalik egalari (0,5 – 1)
3
m
bioreaktor qurilmasini o‘rnatsa, kuniga (3 – 10)
3
m
gacha biogaz olishlari mumkin. 1.12
-
rasmda kichik hajmli biogaz olish uskunasining
tuzilishi keltirilgan.
|
O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti - bet 53

106
bo‘lmagan bakteriyalar parchalaydi, bu holda jarayon kompostirlash deyiladi.
Biоmassa.
Biоmassa enеrgiyasi
–
biоmassani chiqitga chiqarish, biоgaz оlish va
fоydalanish enеrgеtikaning istiqbоlli yo‘nalishi hisоblanadi. Biоmassa manbalariga
qattiq maishiy, sanоat chiqindilari, shaharlarning lоyqa va оqava suvlari, chоrva va
o‘simlik qоldiqlari, o‘rmоn mahsulоtlari, shuningdek, yog‘оch tayyorlash va jo‘natish,
yog‘оch matеriallari ishlab chiqarishdagi yog‘оch, qоg‘оz massalari va bоshqa
chiqindilar kiradi.
Mutaхassislarning hisоb-kitоbiga ko‘ra, biоmassadan оlinadigan enеrgiya
O‘zbеkistоn enеrgеtika ehtiyojining (15-19) fоizni qоndira оladi. Enеrgiya ishlab
chiqarishning bunday usuli, ma’lum darajada atrоf-muhitni muhоfaza qilish
muammоsini hal etishda mamlakat qishlоq хo‘jaligini yuqоri sifatli o‘g‘it bilan
ta’minlaydi. Biоgaz uskunalari alоhida parranda fabrikalari va bo‘rdоqichilik,
chоrvachilik kоmplеkslarida sinоvdan muvaffaqiyatli o‘tgan edi. Lеkin hоzircha kеng
tarqalmadi, оmmalashmadi.
impuls shu tufayli - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 277/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotimpuls shu tufayli
postganglionar tolaga o ‘tmaydi va organga yetib
bormaydi.
Boshqa bir zahar, ya’ni atropin vegetativ
asab tizimining
parasimpatik boiim iga ta’sir etadi. Bu zahar parasimpatik asab
tolalarining oxirlarida ishlovchi organga qo‘zg‘alish o ‘tishini to‘xtatib
qo‘yadi. Masalan, terining ostiga atropin yuborilgandan keyin adashgan
asab oxirlari falaj boiadi, yurakka tormozlovchi impulslar kelmay qoladi,
shuning natijasida yurak'tez ishlay boshlaydi.
ХП1 BOB. OLIY ASAB FAOLIYATI
FTZIOLOGIYAS1
Oliy asab faoliyati deganda, markaziy asab tizimsining misli
k o‘rilmagan darajada rivojlangan oliy qismi - bosh miya katta yarim
sharlar po‘stlog‘i va unga yaqin turadigan po‘stloq osti tuzilmalarining
muqarrar ishtirokida yuzaga chiqadigan reflektor reaksiyalar tushuniladi.
Ma'lumki, katta yarim sharlar po‘stlog‘i va po‘stloq osti tuzilmalarining
muqarrar ishtiroki bilan yuzaga chiqadigan reflektor reaksiyalar - shartli
reflekslardir. Demak, shartli reflekslar po'stloq faoliyatining, binobarin,
oliy asab faoliyatining mazmunini, mohiyatini tashkil qiladi va
organizmning xulq-atvorini belgilaydi. Miya po‘stlog‘ining faoliyati
tufayli organizm uzluksiz o ‘zgarib turadigan tashqi muhit shart-
sharoitlariga doimo bekamu-ko‘st moslashadi, xilma-xil ta’sirotlarga
nisbatan esa, eng q o ia y vaziyatni egallaydi. Hayvonot olamining
evolyucion taraqqiyotida katta yarim sharlar po‘stlog‘i organizmning
boshqa organlariga qaraganda keyinroq vujudga kelgan. Jumladan,
zoologik silsilaning qo‘yi bosqichlarida turadigan, past taraqqiy etgan
umurtqali hayvonlarda katta yarim sharlar po‘stlog‘i taraqqiy etmagan.
|
| |