T/r 
Xo‘jalik operatsiyasining - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil...

T/r
Xo‘jalik operatsiyasining
mazmuni
Bog‘lanuvchi schyotlar
Yozuvlarni
tasdiqlovchi
hujjatlar
debet
kredit
1 Kredit shartnomasiga muvofiq
kreditga oid foizlar kredit
bo‘yicha qarzlar tarkibiga
kiritilgan
9610
6810
Kredit shartnomasi,
foizlar hisob-kitobi
56
О‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya Hisobining Milliy Standarti (5-sonli BHMS) «Asosiy vositalar»ni tasdiqlash
tо‘g‘risida О‘zbekiston Respublikasi Moliya Vazirining Buyrug‘i, 20.01.2004 yilda rо‘yxatdan о‘tgan, rо‘yxat raqami
1299
518
MOLIYAVIY HISOBOTLARNI XALQARO STANDARTLAR TALABLARI
DARAJASIDA TAKOMILLASHTIRISH
S.Nurqosimova, TMI magistranti
Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarga faoliyatni rivojlantirish to‘g‘risida qaror qabul
qilishda ichki foydalanuvchilar, ya’ni rahbariyat ham, mazkur sub’ektlar bilan o‘zaro
hamkorlik strategiyasini uning moliyaviy hisobotlarini tahlil qilish asosida
shakllantiradigan ma’lumotlarning tashqi foydalanuvchilari (haqiqiy va potensial
investorlar, kreditorlar, yetkazib beruvchilar, xaridorlar va boshqalar) ham kiradi.
Odatda, tashqi foydalanuvchilar uchun har qanday sub’ekt bilan o‘zaro hamkorlik
qilish to‘g‘risida qaror qabul qiladigan asosiy ma’lumot manbai moliyaviy hisobot
hisoblanadi. Moliyaviy hisobotlarni shakllantirish va takomillashtirish masalalari
so‘nggi yillarda mahalliy va xorijiy olimlar tomonidan faol muhokama qilinmoqda.
Ta’kidlash joizki, moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotni xalqaro standartlar
talablariga moslashtirish zamon talabidir, chunki mazkur hisobotlardagi o‘zgarishlar
xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda strategik boshqaruv qarorlarini qabul qilishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Quyida moliyaviy hisobotning asosiy shakllaridan biri bo‘lgan moliyaviy
natijalar to‘g‘risidagi hisobotni takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalarni keltirib
o‘tamiz.
Moliyaviy natijalar to‘g‘risida hisobotda valyuta kurslaridagi farqlarning aks
ettirilishiga e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir. Bizning fikrimizcha, bunday
ma’lumotlar
xo‘jalik
yurituvchi
sub’ektlarning
moliyaviy
hisobotlaridan
foydalanuvchilar tomonidan strategik qarorlar qabul qilish uchun qimmatlidir, chunki
valyuta kurslaridagi farqlarga oid ma’lumotlari ularning moliyaviy natijalariga
sezilarli ta’sirini aniqlashga, uni tegishli xorijiy valyutalarning kurslarida
kutilayotgan o‘zgarishlarga asoslangan kelajakda prognoz qilishda yordam beradi.
Bundan tashqari, doimiy ravishda o‘zgarib turadigan valyuta kurslari sharoitida sof
foydaning (zararning) valyutalar kurslari o‘rtasidagi farqning o‘zgarishiga
bog‘liqligini aniqlash ayniqsa muhimdir. Shuningdek, valyuta kurslaridagi farqlar
519
qiymatlari muhim hisoblanib, moliyaviy faoliyatdan olinadigan daromadlar va
xarajatlar tarkibida yuqori salmoqqa ega bo‘lishi mumkin.
Strategik qarorlar qabul qilish uchun valyuta kurslaridagi farqlar xususidagi
ma’lumotlarning ahamiyatini tahlil qilib, quyidagilarga e’tibor qaratishni lozim, deb
hisoblaymiz. Fikrimizcha, moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotda «Valyuta
kurslaridagi farqlar» moddasini kiritish zarur. Biroq bu bitta ko‘rsatkich bo‘lishi
kerakmi yoki kurs farqlari bo‘yicha daromadlar va ular bo‘yicha xarajatlarni alohida
satrlarda ko‘rsatishi mumkinmi degan savol ochiqligicha qolmoqda. Amaliyotda
mazkur masalani ko‘rib chiqishda amalda tafovutlar paydo bo‘lishi mumkin, bu esa
moliyaviy hisobotlardagi ma’lumotlarning taqqoslanmasligiga olib keladi va
foydalanuvchilarning qaror qabul qilishiga salbiy ta’sir qiladi.
Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda muhim strategik qarorlarni qabul qilish uchun
moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilarda valyuta kurslaridagi farqlar bo‘yicha
olingan daromadlar va xarajatlar to‘g‘risida aniq ma’lumotlar bo‘lishi kerak. Shunday
qilib, moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotga «Valyuta kurslaridagi farqlar»
yagona ko‘rsatkichini emas, balki «Valyuta kurslaridagi farqlar bo‘yicha daromadlar»
va «Valyuta kurslaridagi farqlar bo‘yicha xarajatlar» moddalarini hisobotga alohida
tarzda kiritish haqiqatan ham iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, «Foiz shaklidagi daromadlar» satrini «Foizli daromadlar»
moddasiga o‘zgartirish moliyaviy hisobotlardan foydalanuvchilar uchun yanada
sifatli va shaffof axborotlarni shakllantirish imkoniyatini yaratadi. Bundan tashqari,
«Foizli daromadlar» moddasi ushbu moddaning iqtisodiy mazmunini ko‘proq aks
ettiradi, chunki foizlar shaklida an’anaviy tarzda aks ettirilgan daromad xo‘jalik
yurituvchi sub’ekt tomonidan allaqachon olingan bo‘lishi mumkin va olinishi
kutilmaydi. Shuning uchun, avval qayd etib o‘tilgan band uchun «Foiz shaklidagi
xarajatlar» nomidan foydalanish foydalanuvchilarni qarorlar qabul qilishda
chalg‘itishi mumkin.
Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotda «Foiz shaklidagi xarajatlar»
moddasini «Qarz xarajatlari» moddasiga o‘zgartishni strategik qarorlar qabul qilish
nuqtai nazaridan muhim hisoblanadi. Shu o‘rinda qarz xarajatlari toifasiga qanday
520
xarajatlar kirishiga aniqlik kiritish zarur. Mazkur turdagi xarajatlar to‘lanadigan
foizlar toifasiga qay tarzda bog‘liq: qarz xarajatlari va to‘lanadigan foizlar tarkibi bir
xilmi yoki ulardan biri boshqasidan kengroqmi, degan savolga javob topish muhim
hisoblanadi. Bularning barchasi, moliyaviy hisobotlarda, avvalo moliyaviy natijalar
to‘g‘risidagi hisobotda, ma’lumotlarning mos kelmasligiga olib keladi va natijada
foydalanuvchilarni muhim qarorlar qabul qilishda chalg‘itishi mumkin.
Fikrimizcha, «qarz xarajatlari» va «to‘lanadigan foizlar» tushunchalari bir xil
emas. Bundan tashqari, qarz va kredit xarajatlari nafaqat qarz va kreditlar bo‘yicha
foizlarni, balki boshqa xarajatlarni, shu jumladan kredit shartnomasini tekshirish
uchun ma’lumot va maslahat xizmatlari uchun to‘langan summalarni, kredit
shartnomasi va kreditlar olish bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan boshqa xarajatlarni ham
o‘z ichiga oladi. Shunday qilib, «qarz xarajatlari» atamasi «foizli xarajatlar»
atamasidan ancha kengroqdir.
Bizning fikrimizcha, qaror qabul qiluvchilar uchun daromad va xarajatlarning
o‘xshash moddalari bo‘yicha ma’lumotlarni hisobotda aks ettirish ko‘proq axborot
beradi va qulayroqdir. Ya’ni, agar moliyaviy hisobot foiz daromadlari to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni taqdim etsa, hisobot foydalanuvchilari uchun uni bir xil xarajatlar
to‘g‘risidagi ma’lumotlar bilan bog‘lash afzalroqdir.
Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot bilan, xalqaro standartlar talablari
asosida tuziladigan foyda va zarurlar to‘g‘risida yoki yalpi daromad to‘g‘risidagi
hisobotning muhim farqli jihatlaridan biri uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash
bo‘yicha tuzatishlarning boshqa yalpi daromadlar tarkibiga kiritilishidir. Shu boisdan
uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash bo‘yicha tuzatishlar buxgalteriya balansida
rezerv kapitalai tarkibida 8510-“Aktivlarni qayta baholash bo‘yicha tuzatishlar”
schyotida emas, balki yalpi daromad to‘g‘risidagi hisobotda aks etishi zarur, deb
hisoblaymiz.
Ma’lumki, xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar o‘z faoliyatida mahsulot sotish, ish
bajarish va xizmat ko‘rsatish orqali foyda olishi mumkin. Shu boisdan barcha turdagi
xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar uchun moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotdagi
«Mahsulot (tovar, ish va xizmat) larni sotishning yalpi foydasi (zarari)» moddasining
521
nomini «Operatsion faoliyatdan olingan foyda (zarar)» moddasiga o‘zgartirish zarur,
deb hisoblaymiz.
Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatini tahlil qilish uchun uning moliyaviy
hisobotlardan foydalanuvchilar nuqtai nazaridan batafsilroq ma’lumotni taqdim etish
uchun mo‘ljallangan bo‘lishi zarur. Chunki bu uzoq muddatli aktivlarni qayta
baholash natijalari hisobotda davrning sof foydasiga (zarariga) kiritilmagan bo‘lsa,
daromadlar va xarajatlar to‘g‘risida batafsilroq ma’lumot berilishi kerak. Bundan
tashqari, bunday ma’lumotlar ko‘rsatilgan daromadlar va xarajatlar summalarini aks
ettiruvchi ikkita kichik bo‘limga guruhlanadi, ular keyinchalik sof foyda (zarar)
tarkibiga qayta tasniflanadi yoki qayta tasniflanmaydi. Taklif etilayotgan bo‘linish
kelajakda xo‘jalik yurituvchi sub’ektning sof foydasiga (zarariga) ta’sir qiladigan
miqdorni aniqlashga imkon beradi, bu shubhasiz-ki, qaror qabul qilish strategiyasi
uchun muhimdir.
Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotda xarajatlarni operatsion faoliyat turlari
bo‘yicha tasniflashning ikkita usulini joriy etish, bir tomondan, moliyaviy hisobot
foydalanuvchilariga ushbu xarajatlarning boshqa «bo‘limi» ni taqdim etish bo‘yicha
strategik qarorlar qabul qilish imkonini beradi: ularning funksiyalari yoki xarajat
elementlari bo‘yicha. Boshqa tomondan, foydalanuvchilar bunday hisobotni tuzishda
xo‘jalik yurituvchi sub’ekt tanlaganidan farqli ravishda ushbu xarajatlarni
tasniflashning ma’lum bir usuliga odatlangan bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari,
ilgari turli tasniflash usullarini qo‘llagan xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning xarajatlar
ko‘rsatkichlarini solishtirish qiyinligiga e’tibor qaratish zarur.
Fikrimizcha, moliyaviy natijalar to‘g‘risida hisobotda ushbu xarajatlar bo‘yicha
ma’lumotlarning taqdim etilishini tahlil qilish zarur. Faoliyat turlari bo‘yicha
xarajatlarni tasniflashning ikkita usulidan birini tanlashda moliyaviy natijalar
to‘g‘risidagi hisobotda oshkor etilishi kerak bo‘lgan odatiy faoliyat uchun xarajatlar
moddalarining aniq ro‘yxati mavjud emas. Natijada, amaliyotda ushbu masala
bo‘yicha nomuvofiqliklar paydo bo‘lishi mumkin va ularning oqibatlari turli
sub’ektlarning moliyaviy natijalari to‘g‘risidagi hisobotlardagi ma’lumotlarning
522
taqqoslanishiga salbiy ta’sir qiladi. Mazkur holat tashqi foydalanuvchilar uchun
ushbu hisobotlarning axborot qiymatining sezilarli darajada pasayishiga olib keladi.
Operatsion faoliyatdan xarajatlar ko‘rsatkichlaridagi mumkin bo‘lgan sezilarli
farqlarni MHXSga muvofiq turli tashkilotlar tomonidan yaratilgan foyda yoki zarar
va boshqa yalpi daromadlar to‘g‘risidagi hisobotda aks ettirish zarur.
Fikrimizcha, moliyaviy hisobotning tushuntirish xatida daromad va xarajatlar
haqida qo‘shimcha ma’lumotlarga ega bo‘lish juda muhim, ular buxgalteriya hisobi
bo‘yicha me’yoriy hujjatlar talab qiladigan va ushbu hujjatlar talab qilmaydigan,
ammo strategik qarorlar qabul qiluvchilar uchun zarur bo‘lgan xo‘jalik yurituvchi
sub’ektlar tomonidan taqdim etilgan boshqa hujjatlarni o‘z ichiga olishi zarur.
|