Takrorlash uchun savollar

Takrorlash uchun savollar
1. Globallashuv davrida davlatning mavqei o’zgarishi va uning yangi roli.
2. Axborot davrida shaxslararo, guruhlararo va ijtimoiy institutlararo axborot
almashuvining keskin ko’payishi.
3 Davlat mamlakatning axborot-psixologik xavfsizligini ta’minlovchi kuch sifatida.
4. Davlat, jamiyat va shaxsni axboriy-psixologik himoyalashning asosiy yo’nalishlari.
5. Axborot-psixologik xavfsizlikning ma’muriy-tashkiliy masalalari va huquqiy
asoslari.
6. Axborot-psixologik xavfsizlik sohasini kadrlar bilan ta’minlash.
7. Axborot-psixologik xavfsizlikning ilmiy va o’quv-uslubiy ta’minoti.
8. Milliy asli-nasliga o’xshashlik (identivlik) axborot-psixologik xavfsizlikning
yo’nalishi sifatida.
Seminar uchun savollar
1. Globallashuv davrida davlatning funktsiyalari o’zgarishi.
2. Davlat – mamlakatning axborot-psixologik xavfsizligini ta’minlovchi asosiy
kuch.
3. Davlat, jamiyat va shaxsning axborot-psixologik xavfsizligini ta’minlashning
asosiy yo’nalishlari.
4. Madaniyatlar divergentsiyasi va konvergentsiyasi. Milliy asli-nasliga
o’xshashlik axborot-psixologik himoya usuli sifatida.
6-bob. O’ZBEKISTON FUQAROSINING PSIXOLOGIK HIMOYASI VA
O’Z-O’ZINI MUHOFAZA ETISHI
74
1. Individning axborot-psixologik himoyalanganlik tushunchasi. Inson -
ijtimoiy-siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy-ma’naviy tizimning asosi va bosh
bo’g’ini
Inson har qanday ijtimoiy-siyosiy, sotsial-iqtisodiy va madaniy-ma’naviy tizimning
bosh bo’g’ini hisoblanadi. U faqat asosiy ishlab chiqaruvchi kuch bo’lib qolmasdan, shu
bilan birga axloqiy qadriyatlarning, yoki, umumlashtirib aytganda, o’z millati, jamiyati,
madaniyati, butun insoniyat madaniy kodining birdan-bir sohibidir. Tarkibida fan,
ishlab chiqarish, siyosat, madaniyat va boshqa sohalarda chinakamiga kuchli shaxslar
bo’lgan
taqdirdagina jamiyat qudratga to’ladi. Ularni jamuljam qila bilgan va ularning
ijodiy hamda jismoniy imkoniyatlaridan to’g’ri foydalana olgan har qanday jamiyat
rivojlanish bobida yuksak darajalarga erishadi.
Individ shaxs sifatida axborot-psixologik ta’sirga nishon bo’ladigan yagona
ob’ektdir. Hamma gap shundaki, faqat ugina ijtimoiy ongga ega bo’lib, ta’sir aynan shu
ongga qaratiladi. Shuning uchun ham biz individni uning psixologik sifatlari va unga
ko’rsatiladigan axborot ta’siri nuqtai nazaridan uchta asosiy mazmunda ko’rib chiqsak,
to’g’ri bo’ladi: birinchidan, u maqsadli yo’naltirilgan axborot-psixologik ta’sirga duchor
qilinadigan bosh ob’ekt hisoblanadi; ikkinchidan, ayni bir paytda u ijtimoiy axborot
bobida birdan-bir ishlab chiqaruvchidir; uchinchidan, u axborot tajovuzidan davlat va
jamiyat tomonidan himoya qilinishga muhtoj sub’ektdir.
Birinchi toifaga mansub odamlar (shunday ma’lumotlarning iste’molchilari) har bir
jamiyatda ko’pchilikni, ikkinchi toifa odamlar (ya’ni ommaviy axborotni ishlab
chiqaruvchilar) esa kamchilikni tashkil qiladi. Ushbu muammoni ravshanroq tassavvur
qilishimiz uchun shu ikki toifaga doir qisqacha tushuntirish berib, ularni ajratib
ko’rsatish zarur bo’ladi.
Ommaviy axborotni ishlab chiqaruvchilar sirasiga o’z mamlakati va xorijiy
mamlakatlar jamoatchiligini ommaviy axborot bilan ta’minlab turuvchilar: muayyan
jamiyatning rahbar doiralari, deputatlar, jurnalistlar, o’qituvchilar va boshqalar kiradi.
Qolgan barcha odamlar ommaviy axborotni qabul qiluvchilar hisoblanadi.
Bu hali gapning hammasi emas. Shuni ham ta’kidlash lozimki, ommaviy axborotni
o’z auditoriyasiga etkazish bilan kasbiy jihatdan shug’ullanadiganlarning kattagina
qismi (jurnalistlar, o’qituvchilar) o’zlari axborotni turli manbalardan olib, qayta ishlab,
shundan keyingina boshqalarga yoyadilar. Hech kimga qaram bo’lmay, faqat bevosita
ishlab chiqaruvchigagina bog’liq bo’lgan, professional jihatdan yuksak darajadagi
dastlabki axborotni tayyorlash bilan har bir jamiyatda kamsonli kishilar davrasi
shug’ullanadi. Bunday insonlarga o’zga axborot bilan ta’sir ko’rsatish qiyin, chunki o’z
bilimlari, kasblari va egallab turgan lavozimlari tufayli ular kuchli ijtimoiy immunitetga
ega bo’lib, boshqa axborot manbalaridan keladigan ma’lumotlar ta’siriga deyarli
berilmaydilar.
Demakki, har qanday davlat fuqarolarining aksariyat ko’pchiligi asosan axborotni
iste’mol qiluvchilardir. Shu tariqa uchinchi va asosiy muammo – individni
axborot-psixologik muhofaza qilish zaruriyati kelib chiqadi. Birorta jamiyat o’z
a’zolariga ommaviy axborot manbalarining, buning ustiga nafaqat xorijiy, balki o’z
vatani axborot vositalarining ta’sirini e’tibordan chetda qoldira olmaydi. Shu bois
davlat faqat axborot-psixologik ta’sir ko’rsatiladigan ob’ekt bo’libgina qolmasdan, ayni
bir paytda o’z fuqarolarini ularga yot axboriy ta’sirdan himoyalash tashkilotchisi
hamdir.
75
Insonning psixologik holati uning dunyoqarashiga, g’oyalari, dini, e’tiqodi,
jamoaviy va javobgarlik tuyg’usi, moddiy ahvoli, ehtiyojlarini qondirishi va boshqa
jihatlarga bevosita bog’liq. U qanchalik bilimdon bo’lsa, ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot
qonuniyatlarini shunchalik yaxshi tushunadi va har qanday tasodifiy, ishonchsiz
axborotlarga qarshi shunchalik puxta qurollangandir. Bilim inson dunyoqarashining va
ma’naviy-psixologik ahvolining asosi hisoblanadi.
Oilada va do’stlar davrasida, maktabda va oliy o’quv yurtida, mahalla va ishlab
chiqarish jamoasida olinadigan bilim negizida individda o’zi va yaqin odamlari inson
hurmati
joyiga
qo’yiladigan, fazilatlari munosib baholanadigan jamiyatda
yashayotganliklari to’g’risida muayyan g’oyalar, imon, e’tiqod tarbiya topadi.
Asta-sekin ular individ uchun g’oyat ahamiyatli qoidalarga aylanib, uning hayotiy
qadriyatlari tizimini shakllantiradi.
Shaxs sifatida O’zbekistonda kamol topadigan yosh kishi bolaligidanoq jamoaviy
psixologiyani chuqur his qilib va xashar, birgalikda o’tkaziladigan boshqa har xil
tadbirlar, bayramlar hamda ommaviy marosimlarni yuksak qadrlaydigan bo’lib o’sadi.
Bunday tadbirlarda shaxsan ishtirok etish bilan u qilmishlari uchun o’zi yashayotgan
jamiyat, oila, mahalla yoki mehnat jamoasi oldidagi mas’uliyatini chuqur anglaydigan
bo’lib voyaga etadi. Bunday hayotiy kayfiyat, bunday psixologiya o’zbekistonliklarni
boshqa mamalakatlar aholisidan ma’lum darajada farqlab turuvchi tengsiz qadriyat
hisoblanadi. Shu boisdan bu xildagi an’analarni qo’llab-quvvatlash hamda rivojlantirish
jamiyatimiz va davlatimizning muhim vazifasidir.
Axborotlashuv davri individining axborot-ma’naviy mustaqilligi xususida
quyidagilarni aytish mumkin. Har qaysi zamon turli mamlakatlar xalqlarining odatiy
hayotiga ma’lum o’zgartishlar kiritish davri bo’lib kelgan. Biroq ularning hech biri bu
borada axborotlashuv davridek katta yutuqqa erisha olmadi. Barcha davlatlar aholisi
boshiga turli-tuman axborot oqimlari yopirildiki, ularning ko’plari esankirab qoldilar va
hozir ham kimga va nimaga ishonishlarini bilolmay hayrondirlar. Shuning uchun turli
mamlakatlarning fuqarolari axborotni tanlash va baholashda mustaqillik saqlashga,
bunda aniq siyosiy ko’rsatmalardan va kimlarningdir taklifi bilan ish ko’ruvchi
ommaviy kommunikatsiya vositalaridan xoli bo’lishga intilmoqdalar. Axborot
texnologiyalariga va katta miqdorda turli-tuman axborotga ega bo’lish ularga bu borada
muvaffaqiyatli ish olib borishga imkon beradi.
Albatta, shaxs axborotni tanlash, qayta ishlash, iste’mol qilish va yoyishda
mustaqil bo’lmog’i lozimki, bu insonning tamal huquqlaridan biridir. Biroq uning
bunday erkinligi boshqalarga xalal bermasligi yoki zarar etkazmasligi kerak. Masalan,
biror xabarni Internetda joylashtirish manbaning birdaniga juda keng jamoatchilik
oldiga chiqishini bildiradi. Shuning uchun ham u qilayotgan ishini yaxshi anglashi,
boshqalarga etkazayotgan ma’lumotlari uchun javob berishi kerak. Davlat, undan ham
ko’proq darajada jamiyat har bir fuqaroda shunday mas’uliyatni tarbiyalashi darkor.
Axborotni ishlab chiqish va iste’mol qilish shaxs erkinligining muhim shartlaridan
biridir, lekin bu borada ham me’yor tuyg’usi, o’z ishlari uchun mas’uliyat hissi bo’lishi
lozim. Xullas, axborot asriga nisbatan shuni aytish kerakki, shaxsning axborot ishlab
chiqishdagi erkinligi bunga oid mas’uliyati bilan uyg’unlashgan bo’lishi juda muhimdir.
Individning ommaviy axborot bilan ishlashidagi mustaqillik masalasida ham
to’xtalib o’tish to’g’ri bo’ladi. Ma’lumotlarni iste’mol qilish va yoyishni davom
ettirishda individlar erkin bo’lib qolganliklari shubhasizdir, chunki endilikda ular bu
borada davlatga qaram emasdirlar. Ilgari davlat o’z xususiyati va xolislik darajasidan
76
kelib chiqib hamda me’yor va joizlik chegarasiga rioya qilgan holda, axborotni o’zi
ishlab chiqar va taqsimlar edi. “Erkinlik texnologiyalari” deb nomlangan axborot
texnologiyalari milliy davlat imkoniyatlaridan ustun chiqqaniga qadar shunday davom
etib keldi.
Insonlarning axborot iste’mol qilish va ishlab chiqish bobidagi mustaqilligi keskin
oshdi. Bu esa ko’plarning boshini aylantirib qo’ydi. Hamma o’zini Internetga urdi.
Pornografiya, jinoyatchilik, odobsizlik, latifalar, mish-mishlardan iborat keraksiz,
zararli axborotga ega juda ko’plab saytlar paydo bo’ldi. Bunday ma’lumotlarning asosiy
qismi “sariq“ axborotga kiradi. Biroq ommaviy auditoriya uni, ayniqsa, qiziqib o’qiydi.
Bunday engil-elpi, sharmandali “yangiliklar” jamiyatni bosib ketmasligi uchun davlat
va jamiyat zarur chora-tadbirlarni ko’rishi lozim.
Axborotni tanlash va u bilan ishlash salbiy yoki ijobiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin bo’lgan jarayondir. Bir tomondan, individ mustaqil bo’lishi lozim. Lekin,
ikkinchi tomondan, u o’zining ma’naviy negizlariga putur etkazisha oladigan yot
ta’sirdan himoyalanish dasturiga ega bo’lishi darkor. Individ axborotning soxtaligini o’z
vaqtida payqamasligi ehtimol, sababiki bunday axborot, odatda, “yaltiroq qog’ozga
yaxshilab o’ralgan” bo’ladi. Oqibatda insonning axborotdan foydalanishdagi erkinligi
aks samara beradiki, bu individning o’zini ham bunday mustaqillikdan muhofaza qilish
zarurligini ko’rsatadi. Oddiy fuqaro, odatda, axborotni iste’mol qilishga tayyorlanmagan
bo’lib, yoppasiga hamma narsaga, shu jumladan, yolg’on-yashiq va bo’hton gaplarga
ham ishonaveradi. Hech kimga sir emaski, bugungi kunda axborot bobida
aldam-qaldam texnologiyalari g’oyatda ko’p bo’lib, ular yuksak darajada
mukammallashtirilgandir. Davlatning muayyan axborot siyosatidan mustaqil bo’lish
xorijiy ommaviy axborot kommunikatsiyalarining axborot ta’siri o’tkazish bobidagi
ustamon siyosatiga qullikka o’sib o’tmasligi kerak.
Uch jildlik “Axborot asri” asarining muallifi, Janubiy Karolina universiteti
professori Manuel Kastels shunday yozadi: “Bugungi kunda er yuzida Internetdan
foydalanuvchilar bir milliarddan ko’proqni tashkil qiladi va ikki milliardga yaqin mobil
telefon mavjud. Joriy (2006) yilning may oyigacha holatda 37 million blog bo’lib,
dunyoda har sekundda yana yangi bir blog, ya’ni yiliga 30 million blog yaratiladi...
Shunday qilib, kommunikatsiyaning yangi, ommaviy bo’lsa ham bir kishi tomonidan
ishlab chiqariladigan, olinadigan va qabul qilinadigan ijtimoiy shakli vujudga keldi”
1
.
Shundan ko’rinib turibdiki, keyingi yillarda shaxsiy saytlar soni mislsiz darajada
oshdi. Bugungi kunda xohlagan har bir kishi o’z saytini ocha oladi. Bu jarayonni
to’xtatib bo’lmaydi. Hozirgi paytda “bloggerlar Internetni to’ldirib yuborishdi” degan
gapni tez-tez eshitish mumkin.
Ayni bir paytda shaxsiy saytlarda ijodiy mas’uliyatsizlik chegarasidagi “o’ta erkin”
axborot aks etganligiga shubha yo’q. Aslida, bu foydalanuvchilarning keng davrasiga
qiziqarli bo’lmagan shaxsiy mazmundagi axborotdan iborat. Ular, albatta, ko’p jihatdan
tekshirilmagan va ishonchsiz ekanligi to’g’risida gapirmasak ham bo’ladi. Bugungi
kunda ko’pchilik ko’ngliga kelgan narsani yozish va global tarmoqda joylashtirish bilan
ovora.
An’anaviy jurnalistika sohalari bo’lgan gazeta va jurnallarga, televidenie va radio
efiriga yo’l topish, shubhasiz, mushkulroq. Bu erda axborot mazmuni tez-tez tekshirilib
yoki hech bo’lmaganda yo’naltirib turiladi. Bundan tashqari Internetda axborot
1
Кастелс М. Новые индивидуальные масс-медиа // “Свободная мысль”. 2006. №35. – Б. 62.
77
joylashtirish bilan kishi birdaniga jahon maydoniga chiqadi. Tabiiyki, bu odamlarni
yo’ldan uradi. Ko’pgina kishilar o’zlarini vatandoshlarimizga va hatto jahon
jamoatchiligining keng davrasiga aytadigan gapimiz bor, deb hisoblaydilar. Biroq
Internetdan foydalanuvchilarga faqat aniq va ishonchli faktlarni taqdim etish naqadar
murakkab va mas’uliyatli ish ekanligi tushunarlidir.
|