FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR - Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и...

Современные решения проблем системы высшего, среднего образования и их решения
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
312
ВИРТУАЛ ЛАБОРАТОРИЯЛАРНИ ЯРАТИШ ВА ТАЪЛИМДА
ҚЎЛЛАШ
Зокиров С.И., Тошпўлатов Ш.М., Эргашева Г. Қ.
ТАТУ Фарғона филиали
Республикамиз ҳудудида олий таълим, асосан, назарий таълим
технологиялари асосида олиб борилади. Лекин талабалар томонидан
ўзлаштирилган билимларнинг амалда самарали қўлланиши
учун назарий
билимлар амалий кўникмалар билан мустаҳкамланиши мақсадга мувофиқ.
Айниқса, ишлаб чиқариш, техника ва бизнес соҳасига йўналтирилган
мутахассисликларни ўқитишда амалий машғулотлардан кенг фойдаланиш
ушбу соҳанинг ёш мутахассисларига иш жараёнига тезроқ киришиб кетиш
ва жамоада ўз ўрнини топишга имкон яратади. Бугунги кунда олий таълим
тизимида талабаларнинг амалий кўникмасини шакллантиришга алоҳида
эътибор қаратилмоқда. Ўқув жараёни жадвалига кўра қуйи босқич
талабалари ҳам келажакдаги касбий фаолият ҳақида маълумотлар олиш ва
назарий билимларни мустаҳкамлаш ҳамда ажратилган кредитларни
ўзлаштириш мақсадида ҳар хил ишлаб чиқариш корхоналари ва
заводларида
ўқув-танишув
амалиётларини
ўташга
юборилмоқда.
Қолаверса, таълимнинг якунловчи босқичида юқори курс талабалари
томонидан назарий билимларни мустаҳкамлаш ва амалиётда қўллаш
кўникмаларини ҳосил қилиш орқали амалиётда ишлашга тайёр
бўлишларини таъминлаш,
шунингдек, битирув малакавий иши мавзуси
бўйича материаллар тўплаш мақсадида битирув малакавий амалиётлари
ташкилланади.
Лекин амалиёт даврида, айниқса, ўқув жараёнида талабалар
томонидан ўқиш ва амалий кўникмаларни эгаллаш самарадорлинини
пасайтирадиган қатор омиллар мавжуд:
• олинган назарий билимларни амалий мустаҳкамлашда қўлланувчи
қурилма, материал ва бошқа воситалар қиммат, камёб бўлганлиги ёки
бошқа сабабларга кўра
етарли даражада эмас;
• табиий фанларда, айниқса, физика, кимё фанларида ўрганилаётган
жараёнларнинг ўткинчилик коэффициенти шунчалик катта бўлиши
Oliy va o‘rta ta’lim tizimida pedagogik – psixologik muammolarning zamonaviy yechimlari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
313
мумкинки, талаба содир бўлаётган ўзгаришларни кузатиш ва тушунишга
улгурмайди;
• реал шароитда лаборатория ишларини бажариш соғлиқ учун
зарарли бўлиши мумкин.
Шу нуқтаи назардан, амалиёт ва лаборатория машғулотларини, ўқув-
тажриба жараёнларини ташкиллашда 2 ва 3 ўлчовли имитацион моделлар
ҳамда виртуал лабораториялар имкониятларидан кенг фойдаланиш
юқорида келтирилган масалаларга маълум даражада ечим топиш имконини
беради.
Айниқса, физик қурилма ва жараёнларни
сонли моделлаштиришда
самарали ва аниқ натижаларга эришиш учун тадқиқ этилаётган қурилма
ёки жараён ҳақида асосий тушунчаларга эга бўлиш лозим. Чунки
моделнинг физик, техник ва бошқа параметрларини созлашдаги
хатоликлар компьютернинг техник ресурсларига қўйилган юкламанинг
кескин ортиб кетишига сабаб бўлиши, бу эса, ўз навбатида, имитацион
моделни яратишга сарфланувчи вақтнинг
ортиб кетишига олиб келиши
мумкин. Бу ҳол, айниқса, яримўтказгичли материалларнинг 3 ўлчовли
моделларини лойиҳалашда кўп учрайди. Шу нуқтаи назардан
лойиҳаланаётган қурилмалар учун яримўтказгичли материални созлашда
қуйидаги параметрларни тўғри созлаш муҳим аҳамиятга эга:
-
материалнинг электр ўтказувчанлиги
-
асос материал ва киришмалар таъқиқланган зонасининг кенглиги
ва фаоллашув энергияси;
-
мусбат ва манфий зарядлар концентрацияси;
-
заряд ташувчиларнинг яшаш вақти;
-
электронлар коваклар диффузияси коэффициенти;
-
яримўтказгич
материал
асосий
заряд
ташувчиларининг
ҳаракатчанлиги ва бошқалар
Айрим ҳолларда термо-электр юритувчи куч (яримўтказгичлардаги
термоэлектрик эффектлар ҳисобга олинган ҳолда),
Холл коэффициенти
каби бошқа параметрларни ҳам ҳисобга олишга тўғри келади.
Имитацион
моделлар
ёрдамида
ўтказилган
тажрибалар
натижаларининг реал қурилмалардан олинган натижаларга қанчалик мос
келиши имитацион моделнинг геометрик ўлчамларини тўғри созлашга ҳам
боғлиқ. Тадқиқ қилинаётган физик жараёнлар, одатда, жуда кичик ўлчамли
Современные решения проблем системы высшего, среднего образования и их решения
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
314
соҳалар миқёсида содир бўлади. Ушбу соҳалар ҳисоблаш соҳалари деб
аталади.
Яримўтказгичли
қурилмаларни
лойиҳалашда
ҳисоблаш
соҳасининг ўлчамини тўғри танлаш муҳим ҳисобланади. Чунки турли
физик жараёнларни ҳисоблашда, компьютер турли ўлчамдаги соҳалар
билан ишлайди. Қолаверса, бир бирлик ҳажмга эга имитацион моделдаги
бир турдаги физик жараённинг бориши ташқи ва ички таъсирлар (масалан
кучланишнинг ўзгариши) остида ўзгариши мумкин.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, ярим ўтказгичлар физикаси фанида
виртуал лабораториялардан фойдаланиш талабаларнинг билим олиши ва
бу борадаги изланишлари учун улкан имкониятларга ега.
Улар сизга
ҳақиқий тажрибаларни вақт чегараларисиз ва жиҳозлар мавжуд бўлмаган
ҳолда симуляция қилиш имконини беради. Виртуал лабораториялар ҳам
ўқувчиларга тажрибаларни такрорлаш ва уларнинг натижаларини таҳлил
қилиш имконини бериб, ўрганиш сифатини оширади. Aммо шуни есда
тутиш керакки, виртуал лабораториялар ҳақиқий тажрибаларни тўлиқ
алмаштирмайди, улар анъанавий ўқитиш усуллари билан биргаликда
қўлланилиши керак. Умуман олганда, ярим ўтказгичлар физикаси фанида
виртуал лабораториялардан фойдаланишнинг
келажаги катта ва у янги
технологиялар ва ўқитиш усулларига мос равишда ривожланиб боради.
Адабиётлар.