GMP ning asosiy prinsiplari

GMP ning asosiy prinsiplari. Sifatni boshqarish, personal, bino va asbob-uskunalar, xujjatlar, ishlab chiqarish, sifatni nazorat qilish, shartnoma asosida ishlash, reklama va maxsulot tavsifi va o‘z-o‘zini nazorat qilish.
GMP ning bo‘limlari. Kirish, ishlatilish sohasi, me’yoriy ishoralar, aniqlash, ma’nolar va qisqartirish, sifatni boshqarishga bo‘lgan talab, personal uchun talab, bino va asbob-uskunalarga talab, xujjatlarga talab, ishlab chiqarishga talab, ishlab chiqarishni nazorat qilishga talab, ishlab chiqarish uchun shartnoma tuzish va uni bajarishga bo‘lgan talab, mahsulotni reklamalashtirish va uning taqrizi, o‘z-o‘zini nazorat qilishga bo‘lgan talab.
GMP ning ishlab chiqarish va faoliyatiga izohlar:
1-izoh. Steril tibbiy mahsulotlarni ishlab chiqarish
2-izoh. Odamlar uchun biologik tibbiy maxsulot ishlab chiqarish
3-izoh. Radiaktiv-farmatsevtik preparatlar ishlab chiqarish
4-izoh. Immuno-veterinologik mahsulotlardan tashqari veterinologik-tibbiy mahsulotlar ishlab chiqarish.
5-izoh. Immuno-veterinologik-tibbiy mahsulotlar ishlab chiqarish.
6-izoh. Tibbiy gazlarni ishlab chiqarish
7-izoh. Tibbiy dorivor o‘simlik mahsulotlarini ishlab chiqarish.
8-izoh. Boshlang‘ich va qodoqlovchi materiallardan namuna olish.
9-izoh. Suyuqliklar, kremlar va surtmalarni ishlab chiqarish.
10-izoh. Ingalyasiya uchun aerozollarni ishlab chiqarish.
11-izoh. Kompyuterlar tizimi.
12-izoh. Tibbiyot mahsulotlarini ishlab chiqarishda ionlovchi nurlantirishdan foydalanish.
13-izoh. Klinik sinovlar uchun tibbiy mahsulotlarni sifatli ishlab chiqarish amaliyoti.
14-izoh. Inson qoni va plazmasidan mahsulotlar ishlab chiqarish
Dori vositalari sifatini boshqarishga nisbatan talablar.
Sifat nazorati tamoillari
Farmatsevtika sanoatida sifatni boshqarish deganda dori preparatlarini ishlab chiqarish jarayonining barcha bosqichlarida sifat nazoratini va ishlab chiqarishni munosib darajada ta’minlash tushuniladi.
Ishlab chiqarishga litsenziyasi bo‘lgan korxona egasi, ishlab chiqarilayotgan dori vositalarini ishlatilishi ro‘yhatdan o‘tkazilgan va litsenzion hujjatlardagi talablarga mosligini ta’minlash hamda ulardan foydalanilganda natija berishi va zararsizligiga kafolat berishi kerak. Korxona rahbari buning uchun jvobgarlik olib boradi.
Sifatni ta’minlash uchun barcha xodimlar ularga yuklatilgan vazifalarni yuqori darajada bajarilishi hamda ulgurja sotilishini tashkil qiluvchi shaxslar va tovar bilan ta’minlovchilarning ishtirok etishi talab qilinadi. Sifatni ta’minlash maqsadida ishlab chiqaruvchi korxonada sifatni nazorat qilish tajribasi bo‘lgan sifat tizimi tashkil qilinishi va to‘g‘ri ishlab turishi kerak. Sifat tizimi to‘la hujjatlashtirish, uning natijasi esa tekshirib turilishi kerak.
Sifat tizimining barcha bo‘limlari yuqori darajada bilimdon xodimlar va foydalanish uchun zarur sondagi xonalar, jihozlar va yordamchi texnik vositalar bilan ta’minlanishi kerak. Ushbu standart talablarini buzgan litsenziya egasi kafolatli shaxslar va bilimdon xodim amaldagi qonunga muvofiq yuridik, ma’muriy va jinoiy javobgarlikka tortiladilar.
Dori vositasini sifatini ta’minlash.
Dori vositalari yaxshi ishlab chiqarish amaliyoti qoidalari (GMP ), yaxshi laboratoriya tajribasi, yaxshi klinik tajriba va ushbu rahbariy hujat talablariga asosan yaratilishi va tekshirilishi kerak.
Sifatni ta’minlash – bu tayyor mahsulotni belgilangan sifatda olinishini ta’minlaydigan va uningn me’yoriy hujjatlar talablariga mosligini kafolatlashini o‘z ichiga olgan tajribalar majmuasidan iborat tizimdir. Sifatni ta’minlash tizimi ushbu “qoidlar” talablarini, shu bilan birga ishlab chiqarish sifat nazorati shuningdek “Klinikagacha farmakologik vositalar havfsizligini baholash qoidalari” (Good Laboratory Practice - ) “Klinik sinovlar o‘tkazish qoidalariga” kiritilmagan talablarni bajarilishini o‘z ichiga oladi.
Sifatni ta’minlash tizimi shunga qaratilgan bo‘lishi kerakki, farmatsevtika korxonasi quyidagilarni kafolatlay olsin.
ushbu qoidalar talablariga asosan ishlab chiqarish va sifat nazorati aniq amalga oshiriladi va tegishli hujjatlarda to‘liq aks ettiriladi.
tashkilot rahbari va turli toifadagi xodimlar va lavozim egallashda talab qilinadigan ularni xuquqi, vakolat doirasi, vazifasi, javrbgarligi va bilimdonligi darajasi aniq aks ettirilgan lavozim o‘llanmasiga ega.
Tashkilotda ishlab chiqarish tayyor mahsulot chiqarishda foydalanishga yaraydigan xom ashyo, yarim tayyor mahsulot va materiallar etkazib berish uchun kerakli tadbirlar amalga oshiriladi va rejalanadi.
Ishlab chiqarish paytida xom ashyo, yarim tayyor mahsulot, materiallar va orliq mahsulotlarni kerakli turdagi nazorati shuningdek ishlab chiqarish jarayonida kalibrovka va validatsiyada esa nazoratning barcha turlari olib boriladi.
Tayyor mahsulotni nazorat qilish me’yoriy hujjatlar talabiga muvofiq olib boriladi.
Dori vositalarini iste’molchiga sotish faqatgina kafolat berilgan shaxs tomonidan tayyor mahsulotning har bir seriyasini ro‘yhatdan o‘tkazishda va litsenzion me’yoriy hujjat va boshqa ishlab chiqarish qoidalari talablariga asosan tayyorlanganini va tekshirilganini tasdiqlangandan keyin amalga oshiriladi.
Dori vositalarini umumiy yaroqlilik muddati davomida saqlash, tashish, ulgurji va chakana savdo qilishda keyinchalik ishlatilishida sifatini saqlab qolishga yordam beruvchi kompleks tadbirlar amalga oshiriladi.
Korxona sifat tizimining foydali va unumdorligiga baho berish maqsadida suntazam sifatni tekshirish (audit) yoki o‘z-o‘zini tekshirishni amalga oshiradi.
Farmatsevtika korxonalari o‘zlarida chiqarilayotgan dori vositalari sifatiga javob berishlari va ularning me’yoriy hujjat talablariga mosligini ta’minlashlari kerak. Tegishli sifatdagi dori vositalarini ishlab chiqarish javobgarligi rahbar xodim va ishlab chiqarish, nazorat qilishni barcha bosqichlarida band bo‘lgan xodim zimmasiga yuklatiladi. Bu esa korxonaning tegishli me’yoriy hujjatlarida aniq ko‘rsatilishi va aks ettirilishi kerak.
“YAxshi ishlab chiqarish qoidalari” (GMP )
Ushbu standart sifatni ta’minlash tizimining asosiy qismi xisoblanib, korxonada ishlab chiqarish va nazorat qilishga tegishli hujjatlar talabiga asosan olib borishni ta’minlaydi. Qoidalar tayyor mahsulotni nazorat qilish yo‘li bilan yo‘qotib bo‘lmaydigan ishlab chiqarishda havfli xatoliklarni minimumga olib kelishga yordam qiladi. Ko‘pincha ikki xil turdagi xatoliklar uchraydi:
Har tomonlama kontaminatsiya
tayyor mahsulotlarni aralashtirish yoki chalkashtirish.
Qoidalar quyidagilarni nazarda tutadi:
barcha ishlab chiqarish va nazorat jarayonlari, ularni kerakli sifatdagi dori vositalarini chiqarishga tayyorligini tasdiqlash uchun aniq reglamentlashni;
mahsulot sifatiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ishlab chiqarishning barcha bosqichida validatsiya o‘tkazish va undagi barcha sezilarli o‘zgarishlarni;
ishlab chiqarish korxonasi tegishli darajada o‘qitilgan yuqori malakali xodimlar bilan, zarur xonalar, tegishli asbob-uskunalar va ularga hizmat ko‘rsatishni, sifatli o‘rov va markalash materiallarini saqlash va kerakli tashilishini ta’minlanishini;
har bir aniq mahsulot ishlab chiqarish uchun standart va qo‘llanma asosida tuzilgan, aniq va bir xil ma’noda yozilgan, tasdiqlangan texnologik reglament mavjudligini;
xodimlarga texnologik operatsiyalarni tegishli darajada o‘rgatishni;
reglament talablari bo‘yicha ishlab chiqarishning barcha bosqichlarini doimiy ro‘yhatdan o‘tkazish, olingan mahsulotlar esa sifat va miqdor jihatdan belgilangan talabalarga muvofiqligini nazarda tutadi. Hamma buzilganlar (qo‘llanmadan chetga chiqilgan) ro‘yhatga olinishi va chuqur o‘rganilishi kerak;
tayyor mahsulotni sotish harajatlarini o‘z ichiga olgan odatdagi ishlab chiqarish hujjatlarini ma’lum vaqt davomida mahsulot har bir seriyasini kuzatish qulay bo‘lgan joyda (seriyalar haqidagi xisobotlar, marshrut haritalar va boshqalar) saqlashni;
tayyor mahsulotni saqlash va sotishda sifat pasayishi ehtimoli minimal bo‘lishini;
tayyor dori vositalari har bir seriyasini sotgan yoki sotish bosqichida sifat buzilish sabablari aniqlanganda qaytarib olish tartibi va aniqlangan kamchiliklar qaytarilganda ogohlantirish chora tadbirlarining ko‘rilishini.
Sifat nazorati
Sifat nazorati – bu qoidaning namuna olish uslubiga qaratilgan sinovlar o‘tkazish, tegishli sifatdagi xom ashyo, yordamchi, o‘rov va markalash materiallaridan foydalanishni tekshirgan xola haqqoniy sinovlar o‘tkazish zarurlagini hamda tayyor mahsulot sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha me’yoriy hujjatlar talabiga javob bergan xolda sotilganligini tasdiqlovchi hujjatlar berilishini ta’minlaydigan qismi xisoblanadi.
Har qanday ishlab chiqaruvchi korxonada sifat nazorat bo‘limi (SNB) bo‘lishi kerak. SNB (farmatsevtik korxonaning) mustaqil struktura bo‘linmasi va uni katta ish stajiga ega bo‘lgan malakali mutaxassis boshqarishi kerak. SNB o‘z faoliyatini davlat va tarmoq hujjatlariga amal qilgan xolda tashkil etadi.
Sifat nazorat tizimi (ob’ektlar nazorati, tekshirish operatsiyalari va ularning muntazamligi, texnik jihozlanishi, uslublar, tekshirish operatsiyalarini kompyuterlashtirish, avtomatlashtirish va mexanizatsiyalash vositalari) ishlab chiqarish jarayonining ajralmas qismidir.
SNB ga qo‘yiladigan asosiy talablar quyidagilardan iborat:
yuqori malakali xodimlarning mavjudligi, zamonaviy laboratoriya asbob-uskunalar to‘plami, nazorat o‘lchov asboblari va reaktivlar bilan jihozlangan bo‘lishi, tasdiqlangan me’riy hujjatlar hamda analitik uslublar va ishlab chiqarish jarayoni nazoratini muntazam olib borish bo‘yicha yo‘riqnomalar mavjudligi;
tasdiqlangan yo‘riqnomalar asosida tayyor mahsulot va yarim tayyor mahsulotdan xom ashyo, yordamchi o‘rov va markalash materiallaridan namuna olib borish (SNB xodimlari yoki ular ishtirokida);
tegishli me’yoriy hujjatlarga asosna tayyor mahsulot va yarim tayyor mahsulot, mrakalsh, o‘rov, yordamchi materiallar va xom ashyoning kirish nazoratini amalga oshirish;
omborxona yoki sexdan sexga va ishlatish uchun saqlash xonalariga ko‘chirishda ularni belgilangan talablarga muvofiqlik nazoratini amalga oshirish;
tahlil o‘tkazi uslubi validatsiyasi;
tasdiqlangan reglament asosida yaroqlilik muddati tugagandan keyin bir yil davomida preparatning barqarorligini kuzatish va tayyo mahsulot sifat nazoratini amalga oshirish;
ishlab chiqarish jarayoni nazoratini bosqichma-bosqich olib borishni rejalashtirish va tashkil qilishni amalga oshirish (laboratoriya, sex yoki bo‘lim xodimlari bilan birgalikda);
tayyor dori vositalari seriyalarini tayyorlash vaqtida shu bilan birga ishlab chiqarish jarayoni nazoratini bosqichma-bosqich olib borishda olingan natijalar va barcha tahlillarni ro‘yhatdan o‘tkazish. Buzilganlar ro‘yhatga olinishi, puxta o‘rganilishi va chora-tadbirlar ko‘rilishi kerak;
davlat nazorati idoralari tomonidan SNB ishini tekshirishni ta’minlash uchun tayyor dori vositalari va moddalari, markalash, o‘rov va yordamchi materiallar, xom ashyo namunalarini etarli miqdorda saqlashni tashkil etish. Tayyor mahsulot namunalarining har bir seriyasi oxirgi o‘ramdan keyin tavsiya etilgan sharoitda saqlanishi kerak. Tayyor mahsulot yaroqlilik muddati tugagandan keyin bir yil davomida saqlanishi kerak. Lekin uch yildan kam emas. Dori vositalari yaroqlilik muddati tugaganidan keyin faol xom ashyolar namunasi bir yil davomida saqlanishi kerak, lekin uch yildan kam emas. YOrdamchi materiallar (erituvchi, gaz va suvdan tashqari) kamida uch yil saqlanishi kerak.
Tayyor dori vositalari yoki dori moddalari tayyorlangan barcha seriyalari uchun pasportlar saqlanishi tayyor mahsulot yaroqlilik muddati tugaganidan keyin ishlab chiqarish jarayonini bosqichma-bosqich nazorati va tayyor dori vositalari, dori moddalari, markalash, o‘rov va yopdamchi materiallar, xom ashyo tahlili natijalarining nusxasi (ko‘chirmasi) bir yil davomida saqlanishi kerak, lekin uch yildan kam emas.
27-maruza: Yaxshi ishlab chiqarish amaliyotini “Dori vositalari sifat nazorati”ga nisbatan talablari”
Reja:
Kirish
1. Sifat nazorati tamoillari
1.1.Umumiy talablar.
2. Mahsulot sifatini nazorat hilishda yaxshi amaliyot laboratoriyasi.
2.1. Xodimlarga nisbatan talablar.
2.2. Hujjatlarga nisbatan talablar.
2.3. Namuna olishga nisbatan talablar.
3. Sinovga nisbatan talablar.
4. Tayyor mahsulot nazoratiga talablar.
Xulosalar
Sifat nazorati tamoillari Sifatni nazorat qilish namuna olish, mе'yoriy-tеxnik qujjatlar (spеtsifikatsiyalar) va sinovlar o’tkazish qamda ishni tashkil qili uslublari, ularni qujjatlashtirish va o’rnatilgan tartibda ruxsatnomalar bеrishga tеgishli ishlarni o’z ichiga oladi. Bеrilgan ruxsotnomalar barcha tеgishli sinovlar o’tkazilganligiga va dastlabki xom ashyo matеriallari, yarim tayyor maqsulot va oraliq maqsulotdan foydalanishni ta'qiqlashga qamda tayyor maqsulot sifatini qoniqarli dеb topilguncha sotishga ruxsat bеrilmasligiga kafolat bеrishni ta'minlaydi. Sifat nazorati faqat laboratoriyada tеkshirish bilan chеgaralanmasligi kеrak, maqsulot sifatiga tеgishli qaorni uni barcha muolajalar bilan boqliq ravishda chiqarish zarur. Sifat nazoratining asosiy talablari uni ishlab chiqarishga boqliq emasligi xisoblanadi.
Umumiy talablar.
Dori vositalarini ishlab chiqarish va ulgurji sotish uchun litsеnziya bеrilgan qar bir korxonada boshqa struktura bo’limlariga boqliq bo’lmagan sifat nazorati bo’limi (SNB) bo’lishi shart. SNB boshliqi yuqori malakali va ish tajribasiga ega bo’lishi zarur. SNB tarkibida bir yoki bir nеcha sinov o’tkazish (nazorat) laboratoriyalari bo’lishi kеrak. Korxona raqbari sifat nazoratiga tеgishli barcha tadbirlarni samarali va ishonchli bajarilishini ta'minlash uchun еtarli darajada mablaq ajratishi kеrak.
SNB ning asosiy vazifasi sifatsiz tayyor maqsulot ishlab chiqarish va yoki uni istе'molchiga еtkazib bеrish oldini olishdir.
SNB boshliqining asosiy lavozimlik vazifalaridan tashqari yanga boshqa vazifalarga ega Bular: tеkshirib chiqish bilan boqliq bo’lgan validatsiya va boshqa barcha sifat nazorati uslublarini joriy qilish, saqlash va astlabki xom ashyo nazolrat namunasini matеriallar, yarim tayyor maqsulotni sinovdan o’tkazish, markalash va maqsulot saqlash muddatini nazorat qilish, shuningdеk maqsulot sifati bilan boqliq bo’lgan rеklamatsiyalarni ko’rib chiqishda ishtirok etish va .x.k. Bu tadbirlarning barchasini standart ishchi qo’llanmasi yoki ishlab chiqarish yo’riqnomalariga asosan bajarish kеrak. Ish natijalari zaruriyat bo’lganda qujjat bilan rasmiylashtirilishi kеrak.
Tayyor maqsulotni baxolashda uning sifati uchun muqim bo’lgan barcha faktorlarni xisobga olish zarur. Ishlab chiqarish sharoiti, ishlab chiqarish jarayonida nazorat natijalari, ishlab chiqarish qujjatlarini ko’rib chiqish (shu bilan birga o’rash bilan boqliq bo’lgan qujjatlar) dastlabki xom ashyo matеriallar yarim tayyor maqsulot, oraliq maqsulot va tayyor maqsulotning mе'yoriy tеxnik qujjatlari (tafsilotlari) o’rash va markalash talablarini qo’shgan xolda talablariga mosligi.
SNB xodimi namuna olish va sinovlar o’tkazish uchun omborxona va ishlab chiqarish xonalariga kirish xuquqiga ega bo’lishi kеrak.
Maqsulot sifatini nazorat qilishda yaxshi amaliyot laboratoriyasi.
Xonalar va xonalardagi jiqozlarga va sinov laboratoriyasidagi asbob-uskunalarga qo’yiladigan talablar “Dori vositalari ishlab chiqarish bino va xonalar” ga qo’yilgan sifat nazoratini olib borishning umumiy va maxsus talablariga mos kеlishi kеrak.
Xodimlarga nisbatan talablar.
Sifatni nazoart qilish laboratoiryasining xodimlar soni va malakasi, tеkshiriladigan ish qajmi va turlaridan kеlib chiqqan vazifaga mos bo’lishi kеrak. Maxsus sabablarga ko’ra, sinov ishlari kontrakt asosida boshqa tashkilot laboratoriyalarida olib borilishiga ruxsat bеriladi. Bu sifat nazorati bayonnomasida aks ettirilishi kеrak.
qujjatlarga nisbatan talablar.
Laboratoriya qujjatlari “qujjatlar” bo’limida ko’rsatilgan talablar va tamoillarning muqim qismi sifat nazorati bilan boqliq SNB ixtiyorida quyidagi qujjatlar bo’lishi lozim:
mе'yoriy qujjatlar (tafsilotlar);
namuna olish standart ishchi uslubi;
sinash va bayonnomalar standart ishchi uslubi (jumladan analitik ish bayonnomalari yoki laboratoiiya jurnallari);
analitik pasportlar va yoki sifat sеrtifikatlari;
kеrak bo’lganda atrof muqit nazorat bayonnomasi;
standart ish uslublari va sinash validatsiyasi usuli bayonnomasi;
standart ishchi uslublar va tеxnik to’lov vositalarini kalibrovkalash va jiqozlar tеxnik xizmati bayonnomalari.
Bayonnomaga kiritilgan maxsus qar bir sеriyasining sifat nazorati aks ettirilgan qujjat, sеriyaning saqlash muddati tugagandan kеyin yana 1 yil saqlanishi kеrak va sifat sеrtifikati bеrilgandan kеyin eng kamida 5 yil saqlanadi.
Tеkshirishning ayrim natijalarini (masalan, saqlash muddatini o’rganishdagi sinov natijalari, maqsulotning xaqiqiy chiqimi, atrof muqit nazorati ma'lumotlari va boshqalar) kеrak bo’lganda vaqt o’tishi bilan ularni o’zgarish tеndеntsiyalarini aniqlash uchun jadval shaklida bayonnomaga yozish tavsiya etiladi.
qar kuni sinash bayonnomalari bilan birga birlamchi ish qujjatlari olib borilishi va saqlanish kеrak. Masalan laboratoriya jurnali va boshqa yozuvlar.
Namuna olishga nisbatan talablar.
Namuna olishni tasdiqlangan standart ishchi uslubi yoki ishlab chiqarish yo’riqnomasiga asosan amalga oshirish kеrak. Ular quyidagi ma'lumotlarga ega bo’lishi kеrak:
tadbir ko’rsatish bilan namuna olish uslubining bayoni;
foydalanadigan jiqozlar ro’yqati;
olinadigan namuna miqdori;
namuna ajratish tartibi bayoni;
namuna olinadigan tara xolati va xili;
namuna olinadigan taraning idеntifikatsion bеlgisi;
stеril, bеqaror va zararli maqsulotdan namuna olganda barcha kеrakli eqtiyot choralariga rioya qilish;
saqlash sharoiti va muddati;
namuna olish jiqozlarini saqlash va tozalash tartibining bayoni.
Namunani shunday olish kеrakki, dastlabki xom ashyo matеrial, yarim tayyor maqsulot yoki tayyor maqsulotning qar qanday sеriyasini sifat va miqdor jiqatdan qar tomonlama baqolash mumkin bo’lsin. Namunalar shunday olinishi kеrakki, ular barcha sеriyalar yoki qadoqdagi “angro” ga mos kеlsin. Tara va sеriyaning qar xil qismidan olingan namunani aralashtirish mumkin emas. Shuningdеk oraliq maqsulot sifatini nazorat qilish uchun tеxnologik jarayon davomida namuna olish darkor (masalan qadoqlanmagandan).
Namuna olingan qar bir tarada quyidagi ma'lumotlar yozilgan yorliqlar bo’lishi lozim:
olingan maqsulot nomi;
sеriya raqami;
namuna olingan (tara, jiqoz) ob'еkt raqami yoki nomi;
namuna olgan shaxs lavozimi va imzosi;
namuna olingan sana.
Tayyor maqsulotning qar bir sеriyasidan, tеkshirib ko’radigan namunalar olinishi va SNB ga saqlash uchun qo’yilishi kеrak. Bu namunalar sеriyaning qammasiga mos kеlishi qayta ko’rsatish va eng kamida saqlash muddati davomida va yana 1 yil u tamom bo’lgach mе'yoriy qujjatda ko’rsatilgan sharoitda saqlanishi kеrak. Namunalarni istе'molchiga еtkazilgan o’ramda saqlash kеrak. Eng katta o’ramlar yoki “angro” da ishlab chiqarilayotgan tayyor maqsulot namunalarini kichik o’lchovdagi o’ramlarda o’rov matеriallari va uni tiqinlash uslubi sharoitida saqlashga ruqsat bеriladi.
Dastlabki xom ashyo namunalari (erituvchilar, gaz va suvdan tashqari) ular barqaror bo’lgan sharoitda, sеriyaning qammasi mos kеlishi kеrak va maqsulot sotilgandan kеyin eng kamida 2 yil davomida yoki dori vositalariga tеgishli tеkshirib ko’radigan namunalarni saqlash muddati muddati davomida saqlanadi. Dorilar tafsilotida ko’rsatilgan yaroqlilik muddatiga asosan ularni saqlash muddatiqisqartirilishi mumkin. Dastlabki xom ashyolar, matеriallar, yarim tayyor maqsulot va tayyor maqsulotni tеkshirib ko’radina namunalar soni, mе'yoriy qujjatga ssoan eng kamida to’la ikkita qo’shimcha tеkshirish olib borish imkonini bеradi.
Namuna olishda kontaminatsiya, maqsulot aralashishi yoki uni sifatiga boshqa bir salbiy ta'sir ko’rsatish eqtimoli oldini olish yoki minimumga kеltirish kеrak. Maqsulot bilan kontakdagi namuna olish jiqozlarining barchasi toza va kеrak bo’lganda stеril bo’lishi kеrak. Namuna olingan tara, tеgishli darajada yorliqlangan va namuna olingandan kеyin ustalik bilan muqrlanishi yoki tiqin bilan yopilishi kеrak. Zaqarli, giyoqvand sеnsibilizatsiya va kuchli ta'sir etuvchi prеparatlar qamda mikroorganizmli dori vositalari bilan ishlaganda maxsus eqtiyot choralariga amal qilish kеrak.
Namuna olish jiqozlari tozalangan va qar bir namuna olishdan oldin va ishlatilgandan kеyin stеrilizatsiya qilinishi lozim. Uni boshqa laboratoriya jiqozlaridan aloqida saqlash kеrak.
Olingan namunalar va ular uchun ilova qujjatlari namuna olish jurnalida ro’yqatga olinadi, kartotеka yoki kompyutеrga kiritiladi.
Sinovga nisbatan talablar.
Sinov uslublari validatsiyadan o’tishi kеrak. Barcha sinov tеkshirishilari, ro’yqatdan o’tgan va litsеnzion mе'yoriy qujjatda kеltirilgan, tasdiqlangan uslub asosida olib borilishi lozim.
Sinov natijalarini qujjat bilan rasimylashtirish kеrak. Saqlash jarayonida (rеtrospеktiva) qar bir sеriya orasidagi sinov natijalarining mos kеlishini qamda bir sеriyaning qar xil namunalari taqlilida olingan parallеl (bir vaqtda) natijalar orasidagi moslikni tеkshirib turish lozim. Barcha xisoblashlarni churu tеkshirish talab qilinadi.
Bayonnomalar, laboratoriya jurnallari va boshqa ma'lumotlar (grafiklar, spеktrlar, jadvallar va x.k.) saqlanishi shart. Ularda sinov ob'еktlari aniq idеntifikatsiya qilish talab qilinadi.
Olib borilgan sinovlarni bayonnoma bilan rasmiylashtirish kеrak. Bayonnomalar eng kamida quyidagi ma'lumotlarni o’z ichiga olishi kеrak.
dastlabki xom ashyo, matеrial, yarim tayyor maqsulot, oraliq yoki tayyor maqsulot nomi, shuningdеk kеrak bo’lganda dori shaklining ko’rinishi;
sеriya raqami va ishlab chiqaruvchi korxona va sinov uslublariga qavolalar;
sinov natijalarini kuzatish va xisoblashni qo’shib, analitik pasportlarga (sifat sеrtifikati) qavola;
sinov o’tkazish sanasi;
sinov va xisoblash yakunini o’tkazgan shaxs lavozimi va shartli imzosi;
sinov va xisoblash yakuni natijalarini tеkshirib chiqqan va baxolagan shaxs nasabi va shartli imzosi;
ruxsat bеrish to’qrisidagi aniq ifodalangan xulosa (natija) yoki maqsulotni rad etish xulosasiga (yoki uni statusiga tеgishli boshqa qaror) imzo chеkkan shaxs familiyasmi va sana.
Tsеx xodimlari tomonidan ishlab chiqarish xonalarida sinov tеkshirishni qo’shib, ishlab chiqarish jarayonida bajarilgan ishlarni nazorat qilishning barcha turlaristandart ishchi uslublari yoki SNB boshliqi tomonidan tasdiqlangan ishlab qicharish yo’riqnomalari asosida amalga oshirilishi kеrak. Ushbu sinovlar natijasini bayonnomada ifodalash kеrak.
Laboratoriya tеkshirish ishlari uchun ishlatiladigan rеaktivlar sifatiga o’lchov idishlari, ishchi eritmasi, standart namunalar, ozuqa bo’ladigan muqit, mikroorganizmlarni o’stirish, solishtirish etalonlariga aloqida e'tiborni qaratish lozim. Ularni tayyorlash tashkil qilish va sinash standart ishchi uslubi asosida amalga oshirilishi kеrak.
SNB tushadigan barcha standart namunalar va ularni sinash to’qrisidagi qamma ma'lumotni to’la aks ettiruvchi maxsus ro’yqat jurnalini olib borish kеrak.
Nisbatan uzoq vaqt davomida foydalanishga mo’ljallangan rеaktiv saqlanadigan qar bir siqimni quyidagi ma'lumot yozilgan yorliq bilan ta'minlash lozim:
tayyorlash sanasi;
rеaktiv tayyorlangan shaxs familiyasi va imzosi;
yaroqlilik muddati (nostabil rеaktivlar va rivojlanish muqiti uchun majburi yravishda);
saqlashni maxsus sharoitlari;
oxirgi titr aniqlangan sana va to’qrilash koeffitsiеnti (titrlangan eritmalar uchun).
Rеaktivlarni ishlatish va saqlashda tеgishli qujjatlar talabiga rioya qilish (tafsilotlash, standart ishchi uslublari, ishlab chiqarish yo’riqnomalari). Rеaktivlarni sifati va bir xilligini tеkshirish maqsadida ular olingandayoq yoki ishlatishdan oldin taqlil qilinishi zarur. Rеaktivlar, standart namunalar va boshqa moddalar solingan siqimlarda ularni qabul qilib olingan sanasini ko’rsatish lozim.
Dastlabki xom ashyo va maqsulot sinovi uchun tajriba o’tkazishda foydalaniladigan qayvonlar karantinda bo’lishi kеrak. qayvonlarni rеjadagi sinov uchun yaroqli ekanligiga kafolat bеrish maqsadida tеgishli tеkshirishlar olib borish bilan boqliq bo’lgan sharoitda saqlash kеrak. qayvonlarda taniladigan bеlgilar bo’lishi kеrak. qar bir qayvonning tajribada qatnashgani bayonnomada yozilishi kеrak. Bayonnomalar eqtiyot qilib saqlanishi lozim.
Dastlabki xom ashyo , yarim tayyor maqsulot va matеriallar nazorati talablari:
dastlabki xom ashyo, yarim tayyor maqsulot va matеriallarni ishlatishga ruxsat bеrishdan oldin barcha talablarga mos ravishda sinovdan o’tganini qujjat bilan kafolatlash kеrak: xaqiqiyligi (podilnnost), miqdoriy soni, tozalik va boshqa sifat ko’rsatkichlar.
Markalashtirilgan o’lchov matеrialining qar bir sеriyasi olinishi bilanoq tеkshirib chiqilishi kеrak;
Ta'minotchini sinov natijalarini davriy ravishda validatsiyadan o’tkazish asosida sifat sеrtifikatini to’qriligiga iqror bo’lgandan kеyin ishlab chiqaruvchi korxona dastlabki xom ashyo va yarim tayyor maxsulot sinovini o’tkakzish o’rniga ta'minotchi maqsulotining analitik pasportidan (sifat sеrtifikati) foydalanishi mumkin. Bunday xolatda ishlab chiqaruvchi korxona dastlabki xom ashyo va yarim tayyor maqsulotni xaqiqiyligiga (podlinnost) sinov olib boradi. Ta'minotchining sifat sеrtifikati asl nusxada bеrilish kеrak (fotokopiya, ksеrokopiya emas), aks xolda ularni asl nusxaligini tasdiqlash kеrak. Sifat sеrtifikati quyidagi ma'lumotlarni ichiga olish kеrak.
Ta'minotchi maqsulotni idеntifikatsiya qilish ma'lumoti, komponеnt va javobgar shaxs imzosi, unign familiyasi va mutaxassiligi;
Sinalgan maqsulotning sеriya raqami va nomi;
Foydalanligan tafsilotlar, sinash uslublari va sifat ko’rsatkichlarini rеglamеntga solish qaqida ma'lumotlar;
Sinov tеkshirish natijalari va ularni olib borish sanasi.
Tayyor maqsulot nazoratiga talablar:
dori vositalari qar bir sеriyasi sotilishidan oldin laboratoriya sinovlarining barchasidan o’tishi, uning mе'yoriy tеxnik qujjat (tafsilotlar) talablariga mosligini tasdiqlash kеrak;
mе'yoriy tеxnik qujjatlarda kеltirilgan talablarga yoki boshqa sifat kritеriyalariga javob bеrmagan tayyor maqsulotni yaroqsizga chiqarish lozim. Iloji bo’lganda yaroqsizga chiqarilgan maqsulotni qayta ishlatish mumkin. qayta tiklangan maqsulotni yangidan taqlil qilib chiqish shart. Istе'molchiga maqsulotni еtkazishga ruqsat bеrish uchun maqsulot mе'yoriy tеxnik qujjatni barcha talablari va boshqa sifat kritеriyalariga javob bеrishi lozim.
Tayyor maqsulotni chiqarilgan sеriyasi uchun ishlab chiqarish va sifat nazoratiga tеgishli barcha bayonnomalarini ko’rib chiqish kеrak. Ishlab chiqarishda tеxnologik rеglamеntdan oqishlar va maqsulot sifati tafsilotlar talabiga javob bеrmasligini chuqur tеkshirib, ularni sababalirin anqilash kеrak. Kеrak bo’lganda bunday tеkshirish shu maqsulotning qolgan sеriyalari va boshqa turdagi dori vositalariga qam tеgishli, chunki ularni sifati mе'yoriy talabalardan chеtga chiqish eqtimoliya bo’lishi mumkin. Bayonnomalarni ko’rib chiqqandan kеyin tayyor maqsulot sеriyasiga xulosani o’z ichiga olgan kеyingi tassurotlar bayoni qam bayonnoma tuzilgan bo’lishi kеrak.
SNB tayyor maqsulot sifatini istе'molchiga еtkazib bеradigan o’ramda saqlash jarayonida ularni barqarorligini aniqlash maqsadida tеkshirishlar olib boradi. Olib borilgan tеkshrishlar natijasiga asosan SNB dori vositlaarining yaroqlilik muddati va ularni saqlash sharoitini bеlgilaydi. Bu ma'lumotlar o’rnatilgan tartibda tеgishli mе'yoriy tеxnik qujjatlarga kiritiladi (VFM, FM). Dorilarning yaroqlilik muddatini o’rganish bo’yicha ishlarni SNB tarkibida bo’lmagan korxonaning markaziy ldaboratoriyasida qam oli borish mumkin.
Dori vositalar barqarorligi quyidagi ma'lumotlarni o’z ichiga olgan tasdiqlangan dasturga asoan o’rganish lozim:
tеkshiriladigan dori vositalarini to’la bayoni;
prеparat qaqida ma'lumot (sifatli idеntifikatsiya, dori vositalari miqdori, tozaligi, fizik tavsifi va boshqalar) olishni ta'minlash uchun, ularni sinov uslublari va barcha paramеtrlarni to’la qujjat bilan rasmiylashtirish, uni yordamida prеparat barrqarorligini baxolash mumkin;
tеkshirish uchun kеrak bo’ladigan sеriyalar soniga tеgishli talablar (5 ta sеriyadan kam emas) va dori vositalari qar bir sеriya uchun namuna soni
qar bir prеparatning sinov sxеmasi;
maxsus sharoitda saqlash, imkoniyat bo’lganda va tеgishli saqlash sharoitidan foydalanib, eskirishni tеzlashtirish uslubi bilan parallеl ravishda barqarorlikni o’rganish mo’ljallanishi lozim;
olingan namunalarni saqlash sharoitining o’xshashligi qaqida ma'lumot;
tеkshirish natijalarini umumlashtirish, ularni baqolash va xulosalar.
Prеparat barqarorligi, dori vositalarini klinik sinovdan o’tishi uchun ruxsat olishdan, Farmakopеya ko’mitasida VFM tasdiqlanishidan oldin, shuningdеktеxnologik jarayon, jiqozlar, o’rov matеriallarida, saqlash sharoiti va x.k. qar qanday muqim o’zgarishlar bo’lganda aniqlanadi.
28- maruza: Validatsiya
Reja:
Kirish
Validatsiyaning kelib chiqish tarixi.
Umumiy qoidalar.
- Validatsiyani o‘tkazish tartibi.
- Qayta validatsiyadan o‘tkazish.
Validatsiya o‘tkazilganligi to‘g‘risidagi xulosa.
Kvalifikatsiya.
Validatsiya ob’ektlari.
Validatsiyaning aossiy elementlari.
Hulosalar
Validatsiya
So‘nggi 30 yil davomida validatsiya farmatsevtik ishlab chiqarishda sifatni ta’minlash tizimining asosiy elementlaridan, shuningdek GMPning asosiy muhokama etiladigan bo‘limlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Uni o‘tkazilishi farmatsevtik ishlab chiqaruvchidan ko‘pdan ko‘p vaqt va mablag‘ sarflanishini talab qilmoqda.
Birinchi bo‘lib “validation” so‘zi XII asrning o‘rtalarida ingliz tili yozuvlarida paydo bo‘ldi. 1832 yilda London dorixona birlashmasining xisobotida har xaftada ishlatilish lozim bo‘lgan xom ashyolarning sifatini tasdiqlash bo‘yicha xay’at validatsiya terminini amaliyotga kirishiga sababchi bo‘ldi. 1948 yilda ozuqa muhitidan (mikrobiologik) aspekti jarayonlarni amalga oshirishda foydalanish maqsadida uni validatsiyalash amalga oshirildi. Validatsiyaning bir qancha shakllari yoki ko‘rinishlari farmatsevtik ishlab chiqarishning tegishli me’yoriy hujjatlarida aks ettirilgan bo‘lib, bu tushuncha mohiyatan yangi emas.
Farmatsevtik ishlab chiqarish validatsiyasi birinchi bo‘lib AQSHlarida o‘tgan asrning 70 yillarida amalga oshirilgan. GMPning dastlabki nashrlarida bu termin yo‘q edi.
AQSHning oziq ovqat va dori vositalar sifatini nazorat qilish ma’muriyatining ikki vakili E.Beyers va B.Loftuslar 1974 yilda davlat hizmatidan kechib o‘zlarning xususiy konsultativ agentligini tashkil qildilar.
Validatsiya va uni o‘tkazish va aniqlash tartibi ISO 9000 standartida kengroq berilgan.
Umumiy qoidalar
Validatsiya – xujjat tarzida rasmiylashtiriladigan ob’ektiv isbotlarni istalgan ob’ektlar haqiqatdan o‘zining ishlatilishiga va belgilangan talablarga mos kelishini tasdiqlaylovchi GMP prinsiplariga muvofiq holda ekpert tomonidan baholash va taqdim etish. Ularning ishlatilishi esa kutilgan natijalarga olib keladi.
Validatsiya – sifat kafolatining ajralmas qismi xisoblanadi.
Validatsiyaning asosiy belgilari quyidagilardan iboratdir:
asosiy texnologik, qo‘shimcha jihozlar, shu bilan birga kompyuter sistemasini montaji va ishlash qobiliyatiga baho berish;
texnologik jarayon parametrlariga baho berish;
jarayonni bajarishda mumkin bo‘lgan og‘ish jegarasiga baho berish;
tahlil uslublariga baho berish;
texnologik jarayonlarni shahodatlovchi hisobot yoki bayonnoma tuzish.
Quyidagi xollarda validatsiya o‘tkaziladi:
har bir texnologik jarayonni ishlab chiqarishga tatbiq qilishdan oldin;
steril dori vositalari ishlab chiqarishning mavjud jarayonlarini (texnologik jarayon va jihozlar validatsiyasi) bor ma’lumotlar asosida nosteril dori vositalari ishlab chiqarishning mavjud jarayonlarini (bor ma’lumotlar ikkilanish uyg‘otsa jarayonning bir qismi yoki hammasi validatsiyadan o‘tkaziladi).
Quyidagi xollarda takroriy validatsiya o‘tkaziladi:
tayyor dori vositasi, xom ashyo, yordamchi yoki o‘rov, markalash materiallari uchun me’yoriy-texnik hujjatlar o‘zgargan xollarda;
texnologik hujjat o‘zgarganda;
jihozni almashtirganda yoki ta’mirlaganda;
ishlab chiqarish xonalari yoki yordamchi tizimlar (isitish, ventilyasion, kondinsionerlashtirish) qayta jihozlanganda;
texnologik jarayonlarni olib borishda reglamentdan og‘ishlar aniqlanganda;
tegishli jadvallarni xisobga olib o‘tkaziladigan rejali validatsiya.
Texnologik jarayonni validatsiya qilishda dastlabki sharoit.
- Jihoz, nazorat-o‘lchov asboblari, ishlab chiqarish texnologiyasi tasdiqlangan hujjatga mos kelishini rasmiy tasdiqlash.
- Ishlab chiqarishni barcha aspektlari validatsiya qilingan bo‘lishi lozim (jihozlar, ventilyasion tizimlarni tozalash, xonalar, xavo, suvga, sanitar ishlov berish va boshqalar).
- O‘qitilgan xodimlarning mavjudligi.
- Validatsiya jarayonini tashkil qilish.
Farmatsevtika korxonasida validatsiya o‘tkazish uchun ma’sul shaxs belgilanadi. U o‘z navbatida ishchi guruh tuzib, uning rahbarini tayinlaydi. Ishchi guruhning rahbari oldin to‘plangan axborotlardan iloji boricha ko‘proq foydalanib, validatsiya o‘tkazish rejasini tuzadi. Reja barcha manfaatdor bo‘limlar bilan kelishilgan (loyihalash, konstruktorlik, ilmiy-tadqiqot, ishlab chiqarish, sifatni nazorat qilish) va validatsiyani o‘tkazish uchun ma’sul shaxs tomonidan tasdiqlangan bo‘lishi kerak.
Validatsiya bo‘yicha ishni bajarayotgan ishchi guruhi va manfaatdor bo‘limlar vakillari reja asosida uning o‘tkazilishi uchun javob beradilar.
Validatsiya bo‘yicha ishga jalb qilinayotgan xodim tegishli tayyorgarlikdan o‘tishi lozim.
Validatsiya o‘tkazilgani haqidagi xisobot quyidagilarni o‘z ichiga olishi zarur:
maqsad;
birlamchi ma’lumot;
o‘lchov vositalari kalibrlash haqida ma’lumot;
texnologik jarayon parametri va sharoiti, jihozlarni ishlash tafsilot va me’yoriy hujjatlarga mos kelish haqida bayonnoma. Tekshirish bo‘yicha olingan natijalar bayoni;
olingan natijalar tahlili, taklif va xulosalar;
takroriy tekshirish o‘tkazish bo‘yicha talablar.
Olingan natijalar asosida ishchi guruh rahbari o‘tkazilgan validatsiya haqida xisobot tayyorlaydi. Validatsiyani o‘tkazish bo‘yicha ma’sul xodim xisobotni tasdiqlaydi va ob’ektning (jihoz) texnologik jarayon va meyoriy – texnik hujjat yoki texnologik hujjat talablariga mosligi haqida xulosa tayyorlaydi.
- Aniq ob’ek validatsiyasi uchun bayonnoma (reja)
- Validatsiya maqsadi.
- Dastlabki sharoitlar.
- Nazorat-o‘lchov texnikasini qiyoslashni rasmiy tasdiqlash.
- Jihozga texnik hujjatlar komplekti.
- Yo‘riqnomalar, uslublar va x.k. mavjudligi.
- Validatsiya jarayonining umumiy bayoni
- Validatsiya bayonnomasi va uni tasdiqlash.
- Validatsiya haqida xisobot.
- Mahsulot tavsifi, tekshirish natijasi.
- Validatsiya hamda takroriy validatsiya haqida xulosa va tavsiyalar.
- Kafolatli idora ma’muriyatiga qisqartirilgan xisobot berish.
Validatsiyani amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan harajatlar tekshirilayotgan umumiy ob’ekt summasining 4-8% tashkil qilishi lozim. Biroq keyingi vaqtlarda bu me’yordan chetga chiqishlar kuzatilmoqda. Masalan AQSHda farmatsevti ishlab chiqarishda amalga oshiriladigan validatsiya 50mlrd. Dollordan ortib ketmoqda. Bu aksariyat ishlab chiqaruvchilarni validatsiyaning asl mohiyatini tushunmasdan uni o‘tkazishga jazm qilashidadir. Buning uchun aniq iqtisodiy asoslangan validatsiya rejasi ishlab chiqilishi lozim.
Validatsiya shuningdek o‘z ichiga “kvalifikatsiya” tushunchasini ham oladi. Bu validatsiya to‘g‘risidagi OST 42-510-98 keltirilmagan bo‘lsada, MU 64-04-001-2002 “Dori vositalarin ishlab chiqarish. Validatsiya. Asosiy tamoillar” da o‘z aksini topgan.
MU 64-04-001-2002ga muvofiq kvalifikatsiya (Qualification) – loyihalashtirish hujjatlari, asbob-uskunalar, muxandislik tizimlari va boshqa ishlab chiqarishning shart sharoitlarini kutilayotgan ishlab chiqarish natijalariga erishish sifatini oshirish va ularni hujjatlashtirish orqali tasdiqlash. Bu validatsiyaga tayyorgarlik ko‘rishning asosiy qismi xisoblanadi.
SHuning uchun ob’ektga bog‘liq ravishda qanday termin “kvalifikatsiya” yoki “validatsiya” qo‘llanilishi lozimligi to‘g‘risida olindan xulosa chiqarish lozim.
“Kvalifikatsiya” yoki “validatsiya” teminlarini ishlatilish sohalari
Farmatsevtik ishlab chiqarishning elementlari
|
Kvalifikatsiya
|
Validatsiya
|
Ishlab chiqarish binolari
|
+++
|
|
Muxandislik tizimlari
|
+++
|
|
Asbob-uskunalar (texnologik va nazorat-o‘lchov )
|
+++
|
|
Analitik uslublar
|
|
+++
|
Ishlab chiqarish jarayonlari, nazorat jarayonlari bilan birga
|
|
+++
|
YOrdamchi jarayonlar
|
|
+++
|
Kompyuter tizimlari
|
+
|
++
|
Validatsiya ob’ektlari (MU 64-04-001-2002ga muvofiq):
Texnologik jarayonlar.
Analitik uslublar.
Tozalash jarayonlari.
Binoni sanitar qayta ishlash jarayonlari v. b.
Texnologik va laboratoriya uskunalari.
Muxandislik tizimlari, qaysiki yarim mahsulot va tayyor mahsulot sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi (toza havo, suv, bug‘, inert gaz, siqilgan havo v.b.).
“Toza” binolar va zonalar, “sovuq” xonalar v.b.
Kompyuter tizimlari qaysiki, ishlab chiqarish va uni nazorat qilish jarayonlari bilan bog‘liq bo‘lgan.
Quyidagilar uchun validatsiya jarayoni o‘tkazilmaydi:
YArim mahsulot yoki tayyor mahsulot sifatiga ta’sir ko‘rsatmaydigan asbob-uskunalar.
Muhandislik tizimlari, qaysiki mahsulot sifatiga tasir ko‘rsatmaydigan, biroq ishlab chiqarish jarayonini doimiyligini ta’minlaydigan (elektrenergiya ta’minot tizimi).
Bino yoki imoratning umumiy konstruktiv tuzilish elementlari.
YOrdamchi kompyuter tizimlari, qaysiki ishlab chiqarish jarayoniga bevosita bog‘liq bo‘lmagan.
Validatsiyaning asosiy elementlari OST 42-510-98 ga ko‘ra quyidagilar xisoblanadi:
asosiy va yordamchi texnologik asbob-uskunalarning ishlab chiqarishga layoqatligi, unumdorilgi va samaradorligi va montaj ishlarining sifatini baholash, shuningdek kompyuter tizimlarining ham;
texnologik jarayonlarning parametrlari va shart-sharoitlarini baholash;
jarayonni davom etishida sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan chetlanishlarni baholash;
tahlil usullarini baholash;
texnologik jarayonlarni attestatsiyadan o‘tkazish bo‘yicha bayonnomalar va xisobotlarni tayyorlash.
Validatsiyaning bu elementlari MU 64-04-001-2002da kengroq bayon qilingan va u o‘z ichiga quyidagilarni oladi:
dizayn kvalifikatsiyasi (design qualification DQ);
montaj kvalifikatsiyasi (Installation qualification IQ);
funksiyalashtirish kvalifikatsiyasi (Operation qualification OQ);
ekspluatatsiya kvalifikatsiyasi (Performance qualification PQ);
validatsiya jarayonlari (Process validation PV);
analitik uslublar validatsiyasi (Analytical methods validation);
tozalik validatsiyasi (Cleaning validation CV);
kompyuter tizmlar validatsiyasi (Computer system validation CSV).
V. LABORATORIYA MASHG’ULOTLARI UCHUN MATERIALLAR
Tayyor dori vositalarining sifat ko‘rsatkichlari va ularga qo‘yilgan umumiy va xususiy talablar. Jahon standartlari.
Maqsad. Tayyor dori vositalarini GMP talablari bo‘yicha sifatini nazorat qilish va me’yoriy texnik xujjatlar bo‘yicha standartlash. Tayyor dori vositalarining sifatini belgilash va ularni standartlash uchun zarur bo‘lgan MTX majmuasini tayyorlash bo‘yicha umumiy ko‘nikmalarga ega bo‘lish.
Mavzuning ahamiyati. Bugungi kunda GMP tizimiga 140 dan ortiq davlatlar qo‘shilgan bo‘lib, dori ishlab chiqarish korxonalarini barchasida GMP qoidalari talablariga javob bermasligi sababli O‘zbekiston Respublikasidan faqat MCHJ “Novopharma plus” QK bu tizimning a’zosi hisoblanadi. Ushbu mavzuni to‘laligicha o‘zlashtirish Respublikada bu kabi korxonalar sonini ko‘payishiga yordam beradi.
Vaziyatli masalalar.
Ishlab chiqaruvchi korxona GMP tizimiga a’zo emas.
Laboratoriya reglamenti asosida korxonada ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilgan.
Dori vositalar va tibbiy texnika sifatini nazorat qilish Bosh boshqarmasining sifat nazorati sertifikatisiz mahsulot sotuvga chiqarilgan.
Talabalar bilimini tekshirish uchun savollar.
GMP nima?
GMP tizimining amal qilayotgan varianti qachon qabul qilingan?
GMP tizimida ishtirok etish uchun mamlakatda qanday sharoit mavjud bo‘lishi kerak?
ISO nima?
GMP nechta bo‘limdan iborat va ular qaysilar?
Tayyor dori vositalari uchun qanday me’yoriy hujjatlarni bilasiz.
Tayyor dori vositalari ishlab chiqarishning boshqaruv organlarini ayting.
Reglamentning qanday turlari mavjud?
TDVni ishlab chiqarish uchun tuziladigan MTH lar va ularning turlari.
TDVlarini korxona sharoitida ishlab chiqarish uchun quyidagi MTH lar kerak bo‘ladi: DF, FM, VFM va ishlab chiqarish reglamenti.
TDV lari uchun quyidagi standartlar qabul qilingan: DF. FM. VFM.
Bu standartlar taklif etilayotgan TDVning mualliflari, laboratoriya va korxonaning texnik bo‘limi xodimlari ishtirokida tuziladi. Standartlarda TDVning tashqi ko‘rinishi, sifat ko‘rsatkichlari, chinligi, tozaligi, miqdoriy taxlil usuli, qadoqlanishi, saqlanishi va farmakologik ta’siri keltirilgan bo‘ladi. TDVning tarkibi va texnologiyasi yozilmaydi. VFM “Dori vositalari va tibbiy texnika sifatini nazorat qilish Bosh boshqarmasi” tomonidan tasdiqlanadi. VFM qonun maqomiga ega bo‘lib, unga korxonalar, iste’molchilar rioya qilishi shart.
Reglamentda esa korxona sharoitida TDV ni ishlab chiqarish texnologiyasi batafsil yozilgan bo‘lib, u 14 bo‘limdan iborat bo‘ladi.
Reglament o‘z navbatida manfaatdor shaxslar, kafedra, laboratoriya yoki texnik bo‘lim xodimlari tomonidan tuziladi. Bugungi kunga kelib laboratoriya, tajriba, sanoat va ishlab chiqarish reglamentlari mavjud.
Laboratoriya reglamentini laboratoriya mudiri, ishlab chiqarish reglamentini esa korxonaning bosh muxandisi tasdiqlaydi.
Reglament tuzishda korxonadagi asbob uskunalar va mahalliy shart-sharoit hisobga olinadi. Har bir korxonani, har bir TDV uchun tuzgan reglamenti bo‘ladi, uni boshqa korxona tan olmasligi mumkin. Reglament shu korxona uchungina majburiy hujjat hisoblanadi.
GMP xaqida umumiy tushunchalar.
GMP ning asosiy prinsiplari. Sifatni boshqarish, personal, bino va asbob-uskunalar, xujjatlar, ishlab chiqarish, sifatni nazorat qilish, shartnoma asosida ishlash, reklama va maxsulot tavsifi va o‘z-o‘zini nazorat qilish.
GMP ning ishlab chiqarish va faoliyatiga izohlar:
1-izoh. Steril tibbiy mahsulotlarni ishlab chiqarish
2-izoh. Odamlar uchun biologik tibbiy maxsulot ishlab chiqarish
3-izoh. Radioaktiv-farmatsevtik preparatlar ishlab chiqarish
4-izoh. Immuno-veterinologik mahsulotlardan tashqari veterinologik-tibbiy mahsulotlar ishlab chiqarish.
5-izoh. Immuno-veterinologik-tibbiy mahsulotlar ishlab chiqarish.
6-izoh. Tibbiy gazlarni ishlab chiqarish
7-izoh. Tibbiy dorivor o‘simlik mahsulotlarini ishlab chiqarish.
8-izoh. Boshlang‘ich va qodoqlovchi materiallardan namuna olish.
9-izoh. Suyuqliklar, kremlar va surtmalarni ishlab chiqarish.
10-izoh.Ingalyasiya uchun aerozollarni ishlab chiqarish.
11-izoh.Kompyuterlar tizimi.
12-izoh.Tibbiyot mahsulotlarini ishlab chiqarishda ionlovchi nurlantirishdan foydalanish.
13-izoh.Klinik sinovlar uchun tibbiy mahsulotlarni sifatli ishlab chiqarish amaliyoti.
14-izoh.Inson qoni va plazmasidan mahsulotlar ishlab chiqarish
“Dori vositalari sifatini boshqarish va sifat nazorati”ga nisbatan talablar.
Maqsad: Talabalarga GMP – tugrisida ma’lumot berish, qonun-qoidalari bilan tanishtirish. Dori vositalari sifatini boshqarishga nisbatan talablar va sifat nazorati tamoillari xakida tushuncha berish. SNB ga qo‘yiladigan asosiy talablar bilan tanishtirish.
Mavzuning ahamiyati: GMP – umumiy boshqaruv qoidalari bo‘lib, ishlab chiqarish jarayonlari va nazorat sinovlari o‘tkazish tartibini belgilab, hamda chiqarishni turi, zamonaviy usulda olib borish bo‘yicha minimal amaliy ko‘rsatmalarni o‘z ichiga oladi. “YAxshi ishlab chiqarish qoidalari” (GMP) - sifatni ta’minlash tizimining asosiy qismi xisoblanib, korxonada ishlab chiqarish va nazorat qilishga tegishli hujjatlar talabiga asosan olib borishni ta’minlaydi. Qoidalar tayyor mahsulotni nazorat qilish yo‘li bilan yo‘qotib bo‘lmaydigan ishlab chiqarishda havfli xatoliklarni minimumga olib kelishga yordam qiladi.
Vaziyatli masalalar.
ISO tashkil topishi va uning vazifalari.
“Xalqaro savdoda farmatsevtik preparatlar sifatini tasdiqlash tizimi” yaratilgan, tizimda ishtirok etish uchun mamlakatda ikkita sharoit mavjud.
Talabalar bilimini tekshirish uchun savollar.
“Xalqaro savdoda farmatsevtik preparatlar sifatini tasdiqlash tizimi” tashkil topishi va uning vazifalari.
Xalqaro savdoda farmatsevtik preparatlari sifatini tasdiqlash tizimida ishtirok etish uchun qanday sharoit mavjud bo‘lishi kerak.
Evropa hamjamiyatiga (European Community - ES) kiruvchi mamlakatlar GMP qoidalari qanday?
O‘rov materiallar va ularning turlari.
Dori vositalari sifatini boshqarishga nisbatan talablar. Sifat nazorati tamoillari.
SNB ga qo‘yiladigan asosiy talablarni yoritib bering.
Dori vositasini sifatini ta’minlash va ularning asosiy qoidalari.
“Yaxshi ishlab chiqarish qoidalari” (GMP) nimalardan iborat.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (World Health Organization) tomonidan dori vositalarini ishlab chiqarish va sifatini texnik darajasiga baxo berish uchun “Xalqaro savdoda farmatsevtik preparatlari sifatini tasdiqlash tizimi” yaratilib, tizimning amal qilayotgan varianti 1992 yilda qabul qilingan.
Tizimda ishtirok etish uchun mamlakatda uchta sharoit mavjud bo‘lmog‘i darkor:
Dori vositalarini Davlat ro‘yhatidan o‘tkazish idorasi va tizimning mavjudligi.
Vakolatli idoralar tomonidan farmatsevtika korxonalarini muntazam ravishda inspeksiyadan o‘tkazish.
Amaldagi korxonalarning GMP (Good manufacturing practice – YAxshi ishlab chiqarish amaliyoti qoidalari) talablariga mos kelishi.
GMP – umumiy boshqaruv qoidalari bo‘lib, ishlab chiqarish jarayonlari va nazorat sinovlari o‘tkazish tartibini belgilab, hamda chiqarishni turi, zamonaviy usulda olib borish bo‘yicha minimal amaliy ko‘rsatmalarni o‘z ichiga oladi.
Turli mamlakatlarda GMP qoidalarini bajarilishini ta’minlash maqsadida, farmatsevtika maxsulotini ayrim turlarini chiqarish jarayonini tashkil qilish va boshqarish sharoitlarini reglamentlovchi hamda aniqlovchi hujjatlar va standartlar ishlab chiqilmoqda.
Oxirigi yillar GMPda yangi qoidalar va standartlash xalqaro tashkilotida (International Organization for Standartization ISO) bir qator hujjatlar, ya’ni ISO 9000-9004 deb nomlanuvchi standartlar yuzaga kelgan bo‘lib, dastlab kiritilgan tushunchalarni ancha rivojlantirdi yoki sifatni boshqarish, validatsiya va xakozo muhim xolatlarni birinchi marta o‘z ichiga olgan, shuningdek ayrim dori vositalari guruhini ishlab chiqarishga tegishli qoidalarni qo‘llanish sohasini kengaytiradi. Bundan tashqari, oxirigi yillarda O‘zbekistonda GMP qoidalari talablari ma’lum bir darajada e’tiborga olingan yangi ishlab chiqarish korxonalari tashkil etildi.
Me’yoriy xavolalar
GOST 12.1.005-88 “Ish zonasidagi havoga nisbatan qo‘yiladigan umumiy sanitariya-gigiena talablari”
GOST R 50766-95 “Toza xonalar. Tasniflash. Attestatsiya uslubi. Asosiy talablar” M.Gosstandart Rossii. 1995.
GOST
OST 42-505-96. “Tabiiy sanoat mahsulotlari. Ishlab chiqarish texnologik reglamentlari. Mazmuni, yaratish tartibi, kelishish, tasdiqlash”
OST 42-506-96. “Dori vositalari va dorivor o‘simlik xom ashyolari uchun me’yoriy hujjat ishlab chiqish, kelishish va tasdiqlash tartibi”.
OST 42-507-96. “YAngi dori vositalarini yaratish va sanoatda qo‘llash bo‘yicha ishlarni tashkil qilish tartibi. Asosiy qoidalar”.
GOST 2874-82 “Iste’mol suvi. Gigiena talablari va sifat nazorati”.
OST 42-504-96. “Sanoat korxonalari va tashkilotlarda dori vositalari sifat nazorati. Asosiy qoidalari”.
Atamalar ta’rifi.
Aseptik sharoitlar – tayyor mahsulotga mikroorganizmlar yoki mexanik zarrachalar tushib qolishini istisno qiluvchi steril dori moddalari yoki tayyor dori vositalari ishlab chiqarish sharoiti.
Yaroqsiz (yaroqsiz deb topilgan mahsulot) – texnologik hujjat talabalariga amal qilinmay chiqarilgan yoki belgilangan standartga mos kelmaydigan maxsulot.
Validatsiya – ishlab chiqarish sharoiti, texnologik jarayoni, jihozlar, yarim tayyor mahsulot va tayyor mahsulot sifatini belgilangan talablarga mosligini hujjatlar asosida tasdiqlash.
Ventilyasiyalangan havo – ventilyatordan ventilyasion tizimga kelayotgan va ishlab chiqarish xonasining tegishli darajadagi tozaligini ta’minlovchi tozalangan havo.
Havo shlyuzi – tozalikning turli darajalariga mansub xonalar orasidagi tutash joyga “toza” xonaga mexanik zarrachalar va mikroorganizmlar kirishini oldini olish maqsadida o‘rnatilgan qurilma. Shlyuzni odamlar, jihozlar va har xil materiallarni bir xonadan boshqa xonalarga o‘tkazish uchun ishlatish mumkin.
Yordamchi materiallar – tayyor mahsulot ishlab chiqarishda foydalaniladigan biroq, alohida dori sifatida foydalanishga mo‘ljallanmagan modda yoki materiallar.
Tayyor mahsulot – ishlab chiqarishning barcha bosqichlarini shu jumladan o‘rash va markalash bosqichini ham o‘tagan dori shakli.
Tayyor dori vositasi – davolash hususiyatiga ega bo‘lgan dori shakli xususiy iste’molchiga davolash uchun qulay bo‘lgan shaklda sotishga tayyorlangan dori vositasi.
Karantin – xom ashyo, yordamchi, o‘rov, markalash materiallarining, yarim tayyor mahsulotning alohida joyda saqlanayotgan yoki ularni ishlatishga qaror chiqarilguncha sotilish va foydalanishni ta’qiqlaydigan huquqiy xolatlardir: sotilish, yaroqsizlarni ajratish yoki qayta tiklash.
Sifat - tayyor mahsulot xususiyati va undan foydalanish uchun belgilangan standartlarga ya’ni ro‘yhatga kiritilgan texnologik jarayonni asosiy parametrlariga mosligini aniqlab beruvchi belgilar yig‘indisidir.
Xonaning tozalik darajasi – xonaning “toza” yoki “tozalik” darajasi 1 m3 havoda ma’lum kattalikdagi mexanik zarrachalar va mikroorganizm miqdoriga qarab belgilanadi.
Kodlashtirish – tayyor mahsulotni avtomat tarzda bir turda ekanligini taqqoslash imkonini beruvchi yozuvlar tizimi.
Ishlab chiqarish jarayoni nazorati – tayyor mahsulot sifatini me’yoriy hujjat talablariga mosligini ta’minlash uchun chiqarilayotgan mahsulotni ishlab chiqarish jarayonini kuzatish maqsadida tegishli texnologik parametrlarga korrektirovka kiritishni bosqichma-bosqich nazorat qilish turlarini amalga oshirish. Atrof muhit va jihozlar tozaligi nazorati ishlab chiqarish jarayoni nazoratining bir qismi hisoblanadi.
Dori moddalari (substansiyalar) – ishlatishga ruhsat berilgan tabiiy va sun’iy biologik moddalar.
Dori vositalari – profilaktika, diagnostika va davolash uchun foydalanishga ruxsat berilgan bir yoki bir necha dori moddalari (substansiyasi), tabiiy va sun’iy ravishda olingan qo‘shimcha moddalardir. Bular qatoriga immunobiologik, radiofarmatsevtik preparatlar, gomeopatik, diagnostika va sterilizatsiya vositalari kiradi.
Material balansi – nazariy olinishi mumkin bo‘lgan va amaliy olingan tayyor mahsulotni solishtirmasi.
Seriya raqami – seriyaning bir xilligini taqqoslash va shu seriyani olishdagi ishlab chiqarish hamda nazorat qilish operatsiyalarining bajarilish ketma-ketligini aniqlashga yordam beruvchi raqamli harfli yoki harf-raqamli belgilar.
Chiqindilar – tayyor mahsulot ishlab chiqarish jarayonida olinadigan qo‘shimcha mahsulot.
Bir tomonlama havo oqimi (laminar oqim) – bir xil tezlikdagi ko‘ndaloang kesim bo‘ylab bir tomonlama o‘tadigan parallel havo oqimi (chiziqli oqim).
Har tomonlama kontaminatsiya – xom ashyo, yarim tayyor mahsulot, tayyor mahsulotni ishlab chiqarish jarayonida boshqa turdagi xom ashyo, yarim tayyor mahsulot yoki tayyor mahsulot bilan ifloslanish ehtimoli.
Ishlab chiqarish (ishlab chiqarish jarayoni) – tayyor dori vositalarini ishlab chiqarish operatsiyalarini ya’ni xom ashyo, birlamchi o‘rov, markalash materiallari va qo‘shimcha, yarim tayyor mahsulotlarni sotib olishda to ularni tayyorlash, o‘rash, sotishga ruhsatnomalar olish, saqlash, transportirovkalash va tayyor mahsulot sifatini nazorat qilish kabi ishlarni o‘z ichiga olgan tamoillardir.
Yarim tayyor mahsulot – dori vositasi bo‘lishdan avval ishlab chiqarish jarayonining keyingi bosqichlarini o‘tishi lozim bo‘lgan qisman ishlov berilgan xom ashyo yoki dori moddasi.
Seriya – muttasil sharoitda bir ishlab chiqarish jarayonida tayyorlangan bir jinsli tayyor mahsulotlarning ma’lum miqdori.
Xom ashyo – o‘rov va markalash materiallaridan tashqari, tayyor mahsulot olishda foydalaniladigan birlamchi material.
Yaroqlilik muddati – dori vositalarini me’yoriy hujjat talablariga mos ravishda barqarorligini xisobga olib belgilangan sana. Bundan tashqari yorliqda yaroqlilik muddatiga muvofiq yaroqliliik muddati tugashi to‘g‘risidagi ko‘rsatma bo‘lishi shart (expiry, date).
Texnologik kiyim-bosh – xom ashyo, yordamchi va o‘rov materiallari, yarim tayyor va tayyor mahsulotni, jihozlar va xonalar chiqarayotgan mexanik zarrachalar hamda mikroorganizmlar ikkilamchi ifloslanishda ximoya qilishga mo‘ljallangan kiyim-bosh komplekti.
O‘rash – dorilarni o‘rov materiallariga joylash, markalash va ularni tashkil qilishdagi hamma bosqichlar va operatsiyalar.
Steril dori vositalarini ishlab chiqarishda birlamchi o‘ramni to‘ldirish (birlamchi o‘rov material, qadoqlash yoki quyish), qoida bo‘yicha o‘rash bosqichiga kirmaydi.
To‘ldirilgan, lekin birlamchi o‘rov materiali bilan o‘ralmagan mahsulotni yarim tayyor mahsulot deb xisoblash kerak.
O‘rov materiallari – o‘rash yoki dozalashda shuningdek tayyor dori vositalarini saqlashda foydalaniladigan materiallar (transport tarasida tashqari). Ular quyidagi turlarga bo‘linadi:
bevosita dori shakllariga tegib turadigan birlamchi o‘rov materiallari;
tayyor dori vositalarini o‘rashda ishlatiladigan ikkilamchi o‘rov materiallari (qutilar, karton, plenka, folga va boshqalar).
Farmatsevtik korxona - dori moddalari, dori vositalari yoki shakllarini ishlab chiqarish bo‘yicha sanoat korxonasi.
“Toza” kamera – ma’lum kattalikdagi mexanik zarracha miqdori me’yorlangan steril havoning laminar oqimini yaratib beruvchi qurilma.
“Toza” xonalar – havoning tozaligi ma’lum kattalikdagi mexanik zarrachalar va mikroorganizmlar miqdori bo‘yicha me’yorga solib turiladigan tayyor sterila dori vositalari ishlab chiqarish mo‘ljallangan xonalar yoki zonalar.
Xonaning tozalik darajasi – 1 m3 havoda ma’lum kattalikdagi mexanik zarrachalar va mikroorganizmlarning miqdoriga qarab belgilanadi.
|