D. I. Mukumova, R. X. Fayzullaev, A. A. Jumanov, S. B. Yarova Boshqaruv psixologiyasi - bet 78

8
INQIROZGA QARSHI BOSHQARUV
PSIXOLOGIYASI
Savollar:
1. Inqiroz sharoitida shaxs va tashkilotning o'zaro ta'siri psixologiyasi
2. Inqiroz sharoitida shaxsiy xatti-harakatlarning xususiyatlari va ularning
inqirozga qarshi boshqaruv samaradorligiga ta'siri
3. Inqirozga qarshi qarorlar qabul qilish psixologiyasi
4. Inqirozning asosiy omillari
5. Ishda monotoniya va ruhiy to'yinganlik holati
1. Inqiroz sharoitida shaxs va tashkilotning o'zaro ta'siri psixologiyasi.
Inqirozga qarshi boshqaruv-bu inqiroz xavfini oldindan bilish, uning alomatlarini
tahlil qilish, inqirozning salbiy ta'sirini kamaytirish va uning keyingi rivojlanishi
uchun uning omillaridan foydalanish bo'yicha chora-tadbirlar.
Inqirozga qarshi boshqaruv imkoniyati birinchi navbatda inson omili bilan
belgilanadi. Insonning ongli faoliyati sizni tanqidiy vaziyatlardan chiqish yo'llarini
topish va topish, eng murakkab muammolarni hal qilish bo'yicha sa'y-harakatlarni
jamlash, inqirozlarni bartaraf etish, yuzaga keladigan vaziyatlarga moslashish
uchun to'plangan tajribadan foydalanish imkonini beradi
104
.
Muammoni o'rganishning maqsadi va vazifalari:
1. Inqiroz sharoitida shaxs va tashkilotning o'zaro ta'sirining psixologiyasini
o'rganish.
2. Inqiroz sharoitida shaxsiy xatti-harakatlarning xususiyatlarini va ularning
inqirozga qarshi boshqaruv samaradorligiga ta'sirini ko'rib chiqing.
3. Inqirozga qarshi qarorlar qabul qilish psixologiyasini o'rganish.
Inqirozning kelib chiqishi:
Inson faoliyati ijtimoiy jihatdan amalga
oshiriladimi? iqtisodiy tizim, odatda, muayyan tashkilotda (tijorat yoki davlat).
Inson omili tashkilotning barqarorligiga ta'sir qiluvchi asosiy omillardan biridir.
Xodimlarning tashkilot normalari va qoidalariga mos kelmasligi uni inqirozga olib
kelishi mumkin. To'g'ri, teskari bayonot: tashkilotdagi inqiroz xodimlarning
104
Orexov V.I., Baldin K.V., Orexova T.R. Inqirozga qarshi boshqaruv: o'quv qo'llanma. o'tish: saytda
harakatlanish, qidiruv O'tish: saytda harakatlanish, qidiruv, 2012. - 540 b.
168
shaxsiy inqiroziga olib kelishi mumkin. Shaxsni tegishli tashkilot a'zosi sifatida
ko'rib chiqsak, biz tashkilot va shaxsiy inqiroz o'rtasidagi munosabatni ko'rib
chiqamiz. Inqiroz vaziyatining rivojlanish bosqichlarini asos qilib olamiz.
Ushbu bosqich faqat faoliyat samaradorligiga ta'sir qiluvchi barcha
omillarni muntazam tahlil qilish orqali aniqlanishi mumkin. Odatda belgilangan va
haqiqiy ko'rsatkichlarning barqaror farqlanishi qayd etiladi. Vaziyatni
o'zgartirishga urinishlar, beqarorlikning muayyan omillariga ta'sir qilish,
barqarorlikni keltirib chiqaradi, ammo uzoq vaqt emas. Bunday vaziyatni
boshqaruvchi kishi stressni boshdan kechira boshlaydi (ingliz tilidan.
stress?bosim, kuchlanish), ya'ni turli xil haddan tashqari ta'sirlarga javoban yuzaga
keladigan kuchlanish kuchayishi stressorlardir. Mahalliy tadqiqotchilar (Av
Karpov va boshqalar) boshqaruv faoliyatining asosiy stressorlari quyidagi omillar
hisoblanadi: psixologiya inqirozni boshqarish shaxsiyati
axborot yuk omili. Axborot miqdori va uni qayta ishlash talablari
mavzuning aqliy qobiliyatiga mos kelmaydi. Shu nuqtai nazardan, katta hajmdagi
ma'lumotlardan kelib chiqqan yuqori bilim yuki kuchli kuchlanish, stressga olib
keladigan kuchli salbiy omilga aylanadi;
axborot noaniqligi omili. Bir tomondan, juda ko'p ma'lumot bor va boshqa
tomondan, ko'pincha muayyan vaziyat uchun zarur bo'lgan va eng muhim
ma'lumotlarning etishmasligi. Natijada, rahbar yoki etishmayotgan ma'lumotni
izlashga majbur bo'ladi (bu o'z-o'zidan keskinlikni keltirib chiqaradi) yoki stressor
bo'lgan noaniqlik sharoitida harakat qiladi;
mas'uliyat omili. Bu faoliyat uchun hal qiluvchi va asosiy omil bo'lib,
boshqa barcha omillarning namoyon bo'lish kuchi unga bog'liq. Boshqaruv
faoliyati uchun bu nafaqat "natija uchun javobgarlik" va "o'zlari uchun
mas'uliyat", balki "boshqalar uchun javobgarlik". Shaxsiy javobgarlik tamoyiliga
muvofiq, rahbar o'z faoliyatida tashkilot faoliyatining natijalari uchun barcha
javobgarlikni to'playdi. Bu, odatda, tashkilotning muvozanati holatida psixologik
stressning oshishiga olib keladi;
vaqt tanqisligi omili. Surunkali vaqtning etishmasligi boshqaruv
faoliyatining eng tipik belgilaridan biridir. Bu muammoni hal qilish va amalga
oshirish kerak bo'lgan vazifalar va funktsiyalarning ko'pligi, odatda, rahbar
tomonidan joylashtirilgan qattiq vaqt oralig'i bilan bog'liq;
shaxslararo nizolar omili. Boshqaruv jarayonida yuzaga keladigan
shaxslararo nizolar ko'pincha xodimlar o'rtasida salbiy munosabatlarni keltirib
169
chiqaradi, bu stressli vaziyatlarning paydo bo'lishining eng kuchli manbalaridan
biridir;
shaxsiy (rol) nizolar omili. Bir vaqtning o'zida bir xil shaxs tomonidan ikki
yoki undan ortiq funktsional rollarni bajarish zarurati bilan bog'liq. Turli rollarda
talablarning mos kelmasligi "rol mojarosi" tushunchasi bilan belgilanadigan
davlatning rivojlanishiga olib keladi (yuqoridagi talablar va pastdan manfaatlar);
boshqaruv faoliyati polifokusnosti omili. Ko'pgina vazifalarni bir vaqtning
o'zida hal qilish, ko'plab funktsiyalar va vazifalarni bajarish zarurati bilan bog'liq.
Natijada, psixologiyada ma'lum bo'lgan muammolar va funktsiyalarning bir-biriga
aralashishi (qo'llanilishi va salbiy ta'siri) fenomeni paydo bo'ladi, bu ham yuqori
darajadagi faoliyatning kuchli manbalaridan biridir;
tashqi muhit omillari tizimi. Tashkilotning tashqi muhiti ko'plab
stressorlarning manbai bo'lib, uning ta'siri kuchida tashkilot ichidagi omillar
(raqobat, jinoyat muhitining ta'sir etuvchi omillari, makro-ijtimoiy va
makroiqtisodiy dinamikaning beqarorligi, bu omillarning istiqbolga deyarli
mumkin emasligi)
105
.
Psixologiyada stress rivojlanishining uch bosqichi mavjud: safarbarlik,
buzuqlik va halokat. Inqirozning kelib chiqish bosqichida inqirozga qarshi
boshqaruvning o'ziga xos xususiyati uchun stressning rivojlanish bosqichlari,
masalan, buzilish va halokat bosqichlari qiziqish uyg'otadi.
Buzilish fazasi, birinchi navbatda, bilim sohasidagi o'zgarishlar bilan
tavsiflanadi: idrok hajmini qisqartirish, RAM miqdori va sifatini pasaytirish, uzoq
muddatli xotiradan ma'lumotni amalga oshirishda qiyinchilik. Ayniqsa, muhim
o'zgarishlar fikrlashda yuzaga keladi: stereotipning ortishi, hosildorlikning keskin
pasayishi va axborotni etarli darajada qayta ishlash qobiliyati. Umuman olganda,
faoliyat o'tgan tajribada (zaalgoritmatizatsiya faoliyati) tartibga solish usulini
izlash turiga qarab uni tashkil etishga urinishlar bilan tavsiflanadi. Boshqaruv
qarorlarini qabul qilish jarayonlarida global reaktsiyalar fenomeni mavjud
(umumiy va noaniq harakat variantlarini tanlash, aniqlik va amalga oshirishni
yo'qotish, qaror qabul qilishda dürtüsellik yoki inertlik).
Halokat bosqichi faoliyatning to'liq parchalanishi va uni ta'minlaydigan aqliy
jarayonlarning sezilarli buzilishi bilan tavsiflanadi. Yo'q qilish asosiy shakllardan
biri - gipertormozheniya (xatti-harakatlarning to'liq blokadasi, inhibisyon holati,
105
Карпов А.В. Психология менеджмента. - М., 2003
.
170
uyqusizlik, vaziyatdan" o'chirish", bu faoliyatning buzilishiga olib keladi) yoki
hipervozbugatsiya (xatti - harakatlar tartibsiz harakatlar, harakatlar, impulsiv
reaktsiyalarning tartibsiz ketma-ketligi sifatida qurilgan xaotik bo'lib qoladi-inson
"o'zini topa olmaydi").
Shaxsiy stress va tashkiliy inqiroz o'zaro bog'liq. Axborot noaniqligi, vaqt
tanqisligi, boshqaruv faoliyatining polifokusitivligi omillari tashkilotdagi
inqirozning "kelib chiqishi" holatida shaxsga eng kuchli ta'sir ko'rsatadi. Biroq,
stress darajasi, buzilish bosqichida yoki yo'q qilish bosqichida qolish, stressga
chidamlilik, ya'ni insonning stress ta'siriga "qarshilik o'lchovi" bilan bog'liq.
Stressga chidamlilik shaxsning turiga bog'liq: ekstravertslarda stressni bartaraf
etish, unga moslashish vaziyatni faol va konstruktiv hal qilishdan voz kechishda
namoyon bo'ladi; introvertslarda stressni engish usullari yanada konstruktiv.
Stressga chidamlilik, shuningdek, shaxsning umumiy motivatsion yo'nalishi,
shaxsiy - martaba ("o'zi") yoki ijtimoiy-professional ("biznes uchun").
Adabiyotda stress sharoitida ikki xil xatti-harakatlar tasvirlangan: qo'rquvni
nazorat qilish va xavfni nazorat qilish. Birinchi holda
|