nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Inson tanasini elektr tokiga ko’rsatayotgan qarshiligi

|
Inson tanasini elektr tokiga ko’rsatayotgan qarshiligi
|
bet | 3/22 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 0,85 Mb. | | #147160 |
Bog'liq Har xil kuchlanishli elektr tarmoqlarining betaraf nuqtasini ish holati2. Inson tanasini elektr tokiga ko’rsatayotgan qarshiligi
Inson tanasidan o’tayotgan tok, eng kichik qarshilik ko’rsatadigan yo’lidan boradi. Shu holatida tanani qismlari har xil solishtirma qarshiligiga ega bo’lgani bilan tushuntiriladi.
rasm. Inson terisining ko’rinishi (kesmada)
а) epidermis – terning tashqi qatlami; б) derma - terning ichki
qatlami; 1) yuqori qatlami; 2) usish qatlami; 3) yog' qatlami; 4) ter bezi; 5) yog’ bezlari; 6) qil; 7) qon tomiri; 8) sezgi asab uchlari
O’zgaruvchan tokni solishtirma hajm qarshiligi quyidagicha:
18-jadval
-
O’zgaruvchan tokni (50 gs)
|
Solishtirma hajm qarshiligi quyidagicha: (om. sm)
|
Teri quruq kolotiyadagi
|
6
2·10 gacha
|
Suyaklar
|
6
1·10 dan-2·108 gacha
|
Tirik xo’jayralari
|
(3-6) ·106 gacha
|
Mishaklar
|
150-300 gacha
|
Qon
|
100-200 gacha
|
Ko’rinib turibdiki teri eng katta solishtirma qarshiligiga ega, ayniqsa eng yuqori qatlami. Inson tanasini qarshiligi ikki yo’nalishidan iborat: kontakt joyidagi terini qarshiligi va ichki organlarni qarshiligi. Inson tanasini faol va hajmli yo’nalishlarini qarshiliklari bir yuz pikofaradan bir necha mikrofaradgacha bo’lishi mumkin.
rasm. Inson tanasini elektr tokiga ko’rsatayotgan qarshiligi:
a) qarshiligni o’lchash sxemasi; b) Inson tanasini qarshiliging ekvivalent sxemasi; 1) elektrodlar; 2) epidermis – terning tashqi qatlami; 3, 4) tananing ichki to’qimalar
Tok kuchlanishi oshishi bilan tanani qarshiligi kamayib boradi.
Natijada terini yorib o’tadi. Tokni kuchi yoki, o’tish muddati oshishi bilan teri qizib boradi va tutash joylari terlashiga olib keladi. Shu ham terini elektr qarshiligini kamaytiradi.
|
| |
Omborda texnologik jarayonni tashkil qilish

sulotlarga kesishni, taxtalangan materiallarni biehishni va boshqa-
larni
o‘z
ichiga oladi.
Omborda materiallar zaxirasi harakatini hisobga olish maxsus
karloteka yordamida olib boriladi.
Zaxiralar darajasini tartibga
solish miqdorni yozib borish yoki buyurtm alar davrivligi tizimi
bo‘yicha amalga oshiriladi. Omborxona xodimlari shtati omborxona
amaliyotlari uchun talab qilinayotgan m ehnatning ko‘pligiga va
qiyinchiliklariga, qo‘llanilayotgan transport vositalariga va yukni
ortish-tushirish hamda boshqa om borxona am aliyotlarining va
avtomatlashtirilganlik darajasiga qarab belgilanadi.
Metallarning оlinishi - Navoiy kon-metallurgiya kombinati navoiy davlat konchilik instituti nukus filiali

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati navoiy davlat konchilik instituti nukus filiali
|
bet | 66/91 | Sana | 26.11.2023 | Hajmi | 0,73 Mb. | | #105837 |
Bog'liq Navoiy kon-metallurgiya kombinati navoiy davlat konchilik instit-fayllar.orgMetallarning оlinishi
Aksari metallar tabiatdaoksid, sulfat, sulfid, karbonat va boshqa birikmalar holida uchraydi. Sanoatda metallar ana shu birikmalardan ajratib olinadi. Sanoatda metallar ajratib olish uchun ishlatiladigan tabiiy minerallar ruda deyiladi.
Sanoatda rudalardan metallarni ajratib olish bilan shug'ullanadigan soha metallurgiya deb ataladi. Rudadan metallar bir necha xil usul bilan ajratib olinadi.
Qaytarish usuli. Bundaoksid xolidagi ruda qaytariladi.
Qaytaruvchi sifatida ko'mir yoki CO dan foydalanadi va unga karbotermiy deyiladi.
Cu2O+C=2Cu+CO; Fe2O3+3CO=2Fe+3CO2
Qaytaruvchi sifatidaajratib olinishi kerak bo'lgan metallga qaragandaaktivroq metall yoki metalloid ishlatilishi ham mumkin.
Mg, Al, Si
Bunday usul ayniqsa Al ishlatilsa, Alyuminotermiya - Metallotermiya deyiladi.
Cr2O3+Al=2Cr+Al2O3 Fe2O3+Al=2Fe+Al2O3
Sulfidlardan metall olish
Sulfidlardan metall ajratib olish 2 bosqichdan iborat.
Birinchi bosqichda metall sulfidi kuydiriladi va metall oksidi olinadi.
Ikkinchi bosqichda oksid qaytariladi.
2ZnS+3O2=2ZrO+2SO2
ZnO+C=Zn+CO hosil bo'ladi.
Rudani bekorchi jinslardan tozalash flotatsiya deb ataladi. Flotatsiya chahlarda o'tkaziladi. Ruda chanlarga solinadi suv bilan to'ldiriladi, so'ngra suvli eritmaga ko'pik hosil qiladigan modda (flotreagent) qo'shiladi va aralashtiriladi. Bekorchi jinslar chan tagiga cho'kadi. Foydali qismi ko‘piklarga yopishib, suyuqlik betida yog'iladi va u qismi alohida yig'ib olinadi.
Gidrometallurgiya usulidaasosan rudaning tarkibidagi kerakli metallni kislota yoki ishqor eritmasida eritib, tuz eritmasi holatiga o'tkaziladi va so'ngra bu eritmani elektroliz qilinadi, yoki aktiv metall yordamida eritmadagi metall qaytariladi.
Elektroliz jarayonida metall katoddaajralib chiqadi. Masalan: Respublikamizdaoltin asosan qum bilan aralashma holida uchraydi. Oltinni olish uchun avval aralashma qumdan tozalanadi so'ng kaliy sianid tuzining suvli eritmasi vaatomlar kislorod yordamida eritmaga kompleks birikma holida o'tkaziladi, so'ngra eritmaga ruh qo'shilib oltin qaytariladi. Bu jarayonning reaksiyasi quyidagicha:
Au + 8KCN + O2 + 2H2O 4K[Au(CN)2] + 4KOH
2K[Au(CN)2] + Zn = K2[Zn(CN)4] + 2Au bu usul ekologik toza usuldir.
|
| |
Omborga joylashtirish amaliyotlarini tavsiflash

Omborga joylashtirish amaliyotlarini tavsiflash. Om borga
jo y lash tirish am aliyotlari quyida keltirilgan ta rtib d a am alga
oshiriladi:
• yuklarni tushirish va qabul qilish;
• saqlash uchun joylashtirish (tovarlarni tekislab stellajlarga
joylash);
• tovarlarni butlash va transportga ortish;
• yuklarni om bor ichida transportlarga ortish.
Yuklarni tushirish va qabul qilish tuzilgan shartnom a shartla-
riga asosan amalga oshiriladi. Ko‘rsatilgan ishlami omborda bajarish
texnologiyasi yukning xususiyatiga (donalab sotiladigan, sochila-
digan), transport vositasi turiga (treyler, konteyner va boshqalar),
shuningdek qo‘llaniladigan mexanizatsiya turlariga bogiiq. Qabul
qilish jarayonida yetib kelgan yuklaming amaldagi o ‘lcham larini
tovarlarga qo'shib yuborilgan hujjatlar bilan solishtirish, yetib
kelgan yuklarni axborot tizimi orqaii rasmiylashtirish va omborxona
yuk birligini shakllantirish amalga oshiriladi.
Soni va sifatiga qarab qabul qilingan yuk om bom ing saqlash
joyiga ko‘cliiriladi. Saqlash jarayoni saqlash uchun tegishli sha-
roitlar ta ’minlanishini va om borda mavjud zaxira ustidan nazorat
qilishni o ‘z ichiga oladi. Yukni tartibli saqlash va tejamkorlik
bilan joylashtirish uchun om borxonada manzilli saqlash tizimi
qo‘llaniladi, joy tanlash q at’iy (qayd etilgan joyda) yoki ixtiyoriy
(yuk h a r qanday b o ‘sh jo y d a joylashtirilishi m um kin) qoida
bo‘yicha amalga oshiriladi.
Butlash jarayonida tovarlar iste’m olchilar buyurtm asi bo ‘yicha
tayyorlanadi. Butlash jarayoni m ijozlar buyurtm asiga muvofiq
tovarlarni tanlashni, tovarlarni jo ‘natishga tayyorlashni (maxsus
idishlarga joylashtirish), jo ‘natishga m o‘ljallangan alohida buyurt-
m alam i boshqa tovarlar bilan birlashtirishni va transport yuk
hujjatlarini rasmiylashtirishni, yukni transport vositalariga ortishni
o ‘z ichiga oladi.
Yuklarni om bor ichida transportlarga ortish deganda yukni
om bom ing turii dahalari orasida joyini o'zgartirish tushuniladi:
Kuchli elektrolitlarning eritmadagi holati

|
Kuchli elektrolitlarning eritmadagi holati
|
bet | 57/91 | Sana | 26.11.2023 | Hajmi | 0,73 Mb. | | #105837 |
Bog'liq Navoiy kon-metallurgiya kombinati navoiy davlat konchilik instit-fayllar.org10.5. Kuchli elektrolitlarning eritmadagi holati
Tajriba natijalari ko‘rsatadiki, kuchli elektrolitlarning dissotsilanishi massalar ta’siri qonuniga buysunmaydi. Kuchli elek-trolitlar eritmalar ionlarga to‘liq dissotsialanadi (α=1).
Kuchli elektrolit eritmalar spektrlarini o‘rganish eritmada dissotsilanmagan molekulalar yo‘qligini tasdiqlaydi. Kristallarni rentgenografik o‘rganish (masalan, KCl ni), ular ionli kristall panjaraga ega ekanligini ko‘rsatadi. Kristall modda eritilganda kristall panjara emiriladi va ionlar eritmaga utadi. Lekin elektr o‘tkazuvchanlikni o‘lchash kuchli elektrolit eritmalarida to‘liq dissocilanish mavjudligini tasdiklamadi, chunki eritmalarni elektr o‘tkazuvchanligi faqat elektrolitning dissotsilanish darajasiga bog‘liq bo‘lmay, ionlarning harakat tezligiga ham bog‘liqdir. Kuchli elektrolit eritmalarida ionlar soni juda ko‘p va ular bir-biri bilan shunday yakin masofada joylashganki, ular orasida elektrostatik tortishish va itarilish kuchlari vujudga keladi. Buning natijasida har qaysi ion o‘z atrofida qarama-qarshi zaryadli ionlardan iborat «ion atmosferani» hosil qiladi va u eritmada ionlar harakatiga to‘sqinlik qiladi. Bu esa elektr o‘tkazuvchanlikni kamaytiradi. Shuning uchun elektrolitning elektr o‘tkazuvchanligi o‘lchab topilgan dissotsilanish darajasi birdan kichik bo‘lib, uni effektiv yoki ko‘rinma dissocilanish darajasi deyiladi .
Effektiv dissotsilanish darajaning qiymati, ionlar orasida o‘zaro ta’sir kuchi bo‘lgani uchun guyo elektrolit elektr tokini xuddi hamma molekulalar ionlarga dissotsilangandek utkazishini («ion juftlari» hosil bo‘lishini ) ko‘rsatadi. Ionlar orasidagi kuchlar eritmaning osmotik bosimiga, muzlash va qaynash temperaturasiga, ionlarning kimyoviy reaksiyaga kirishish qobiliyatiga va boshqa xossalariga ham ta’sir qiladi.
Kuchsiz elektrolit xossasini xarakterlovchi qonunlarning matematik ifodasini kuchli elektrolitlarga kullash uchun ionlar «aktivligini» yoki «aktiv koncentratsiyasini» aniqlash kerak. Ionlarning aktivligi deb, eritmaning ma’lum xossalariga javob beradigan ionning effektiv koncentratsiyasi tushuniladi. Ionning aktivligi-aion ionning koncentratsiyasi SION ga to‘g‘ri proporsional
aION=fSION
bu yerda: f-proporcionallik koeffitsienti (uni aktivlik koeffitsienti ham demak), aION, SION lar bilan ifodalanadi.
Odatda, aktivlik koeffitsienti birdan kichik va faqat juda ham suyultirilgan eritmada birga teng bo‘ladi. Bu holda aION= SION. Agarda f<1 bo‘lsa, ionlar aktivligi ularning koncentratsiyasidan kichik bo‘ladi
1>
|
| |
С — C'i * Q/qoPi - M. L. Tursunxodjayev Tashkent davlat texnika universiteli

d a v m i n g u m u m i y v a q ti:
t = (]op,/Q = 535/1500 = 0,35 yoki 0,35 • 240 = 84 kun.
Ulguiji narxJar arzonlashtirilgan sharoitlarda buyurtmaning
samarali miqdorini aniqlash. Agar ulguiji narxlar arzonlashtirilsa,
unda buyurtm aning samarali m iqdorini
aniqlash uchun bir qancha
hisoblarni amalga oshirish kerak, chunki xarajatlar yig‘indisi
funksiyasi uzluksiz b o ‘lmay qoladi.
Bunday funksiyaning global m inim um ini
topish uchun uning
lokal m inimum larini o ‘rganib chiqish zarur va bunda ularining
b a ’zilari narxlam ing uzilish nuqtalarida bo ‘lishi mum kin.
-modda. Soliq organlari qarorlarini ijro

(3-q.)
Agar soliq organi jismoniy shaxsni soliqqa oid huquqbuzarlik uchun javobgarlikka
tortish toʻgʻrisidagi qaror qabul qilinganidan keyin materiallarni prokuratura organlariga yuborgan
boʻlsa, ushbu soliq organi shu jismoniy shaxsni soliqqa oid huquqbuzarlik sodir etganlik uchun
javobgarlikka tortish toʻgʻrisidagi qarorning ijrosini toʻxtatib turishi shart.
(4-q.)
Materiallarni prokuratura organlariga yuborish bilan bir vaqtning oʻzida ushbu
jismoniy shaxsdan soliq qarzini undirish toʻgʻrisidagi qarorning ijrosi toʻxtatib turiladi. Bunday
toʻxtatib turish soliq organi rahbarining (rahbari oʻrinbosarining) qarori bilan materiallar
prokuratura organlariga yuborilgan kundan keyingi kundan kechiktirmay amalga oshiriladi. Bunda
ushbu Kodeksda nazarda tutilgan soliq qarzini undirish muddatlarining oʻtishi ushbu soliq qarzini
undirish toʻgʻrisidagi qarorning ijrosini toʻxtatib turish davriga toʻxtatib turiladi.
(5-q.)
Agar prokuratura organlariga yuborilgan materiallar boʻyicha jinoyat ishini
qoʻzgʻatishni rad etish toʻgʻrisidagi qaror yoki jinoyat ishini tugatish haqidagi qaror chiqariladigan
boʻlsa, soliq organining toʻxtatib turilgan qarorlarining amal qilishi qayta tiklanadi. Qarorning
amal qilishini qayta tiklash soliq organi rahbarining (rahbari oʻrinbosarining) qarori bilan
prokuratura organlaridan ushbu faktlar toʻgʻrisida bildirishnoma olingan kundan keyingi kundan
kechiktirmay amalga oshiriladi. Agar tegishli jinoyat ishi boʻyicha oqlov hukmi chiqariladigan
boʻlsa, xuddi shunday qoida qoʻllaniladi.
(6-q.)
Agar jismoniy shaxsning uni soliqqa oid huquqbuzarlik sodir etganlik uchun
javobgarlikka tortish uchun asos boʻlib xizmat qilgan harakatlari (harakatsizligi) ushbu jismoniy
shaxsga nisbatan ayblov hukmini chiqarish uchun asos boʻlgan boʻlsa, soliq organi qabul qilingan
qarorni ushbu jismoniy shaxsni soliqqa oid huquqbuzarlik sodir etganlik uchun javobgarlikka
tortish qismi boʻyicha bekor qiladi.
(7-q.)
Soliq organlaridan materiallar olgan prokuratura organlari soliq organlariga tegishli
qaror qabul qilingan kundan keyingi kundan kechiktirmay ularni koʻrib chiqish natijalari
toʻgʻrisidagi bildirishnomalarni yuborishi shart.
(8-q.)
Ushbu moddada koʻrsatilgan soliq organi qarorlarining koʻchirma nusxalari tegishli
qaror chiqarilgan kundan eʼtiboran besh kun ichida soliq organi tomonidan oʻziga nisbatan tegishli
qaror chiqarilgan shaxsga (uning vakiliga) topshiriladi (yuboriladi).
(9-q.)
Ushbu moddaning qoidalari soliq toʻlovchilar, yigʻimlarni toʻlovchilar va (yoki) soliq
agentlari boʻlgan jismoniy shaxslarga nisbatan tatbiq etiladi.
Misol:
AnsiString stq‘matnning satri’

101
unsigned__int64
unsigned__int64q123456787654321;
64 bit
Standart turlarni qayta o’gartirish
Ma’lumotlar turlari CQQtomonidan qattiq nazorat qilingani uchun, turlarni qayta
o’zgartirishning imkon darajada qiymatlarni saqlaydigan operatsiyalarni bajarish
ko’zda tutiladi.
Boshqa turdagi o’zgaruvchidan ma’lum turdagi o’zgaruvchiga ega bo’lish uchun,
o’zgaruvchining quyidagi konstruktsiyasi (yangi turi) qo’llanadi.
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti axborot texnologiyalari kafedrasi - bet 82

100
nomning yoki ifodaning to’g’ri qo’llanishini belgilaydi. Butunlar uchun Q, -, * va G’
kabi operatsiyalar belgilangan.
CQQda matn satrlarini saqlash uchun maxsus AnsiString ma’lumotlar turi
qo’llanadi. U belgilarning qandaydir to’plami (ya’ni massivi)dan iborat bo’ladi.
«Satr» turining o’zgaruvchanlari xuddi har qanday boshqa o’zgaruvchanlar kabi
e’lon qilinadi va nomlashtiriladi.
Keyingi belgilar to’plami yangi o’zgaruvchining nomi emas, balki satr ekanini
kompilyatorga o’ktirish uchun, satrni bir tirnoqli qo’shtirnoqqa olish kerak.
Ombor faoliyatining asosiy

• mahsulot ishlab chiqaruvchi korxonalar omborlari (ta’minot.
sohasida);
• mahsulot iste’m olchilari om borlari (ishlab chiqarish so
hasida);
• sotuvchi tashkilotlar omborlari (taqsimlash sohasida):
• vositachi tashkilotlar omborlari.
M ahsulot ishlab chiqaruvchi korxonalar om borlari ishlab
chiqarishga m oijallangan xomashyo, m ateriallar, butlovchi va
boshqa m ahsulotlarni saqlashga ixtisoslashtirilgan
va bunday
omborlar, birinchi navbatda, ishlab chiqaruvchi iste’molchilami
kerakli materiallar bilan ta ’minlaydi.
Mahsulot iste’molchilari omborlari texnologik jarayon uzluksiz
o ‘tishini ta ’minlashga moMjallangan. M azkur om borlarda tugatil-
magan ishlab chiqarish zaxiralari,
asboblar, ehtiyot qismlar va
boshqalar saqlanadi. Ishlab chiqarish jarayonidagi ahamiyatiga
qarab ishlab chiqarish tashkilotlarining omborlari quyidagi turlarga
boMinadi:
— ta ’minlovchi (moddiy-texnika ta ’minoti boMimiga b o ‘ysunadi)
— ishlab chiqarishni m ateriallar,
butlovchi m ahsulotlar, sotib
olingan yarimmahsulotlar bilan ta ’minlaydi;
— ishlab chiqaruvchi (ishlab chiqarish-rejalashtirish boMimiga
yoki rejalashtirish-boshqarish bo lim ig a bo‘ysunadi) — o ‘zida ishlab
chiqarilgan yarimmahsulotlarni va texnologik asbob-uskunalarni
saqlashga m oijallangan;
— sotuvchi (sotuv boMimiga b o ‘ysunadi) — sotishga moMjallan
gan moddiy boyliklar saqlanadi.
Xizmat ko‘rsatish sohasiga qarab korxona omborlari turlari:
— korxonaning um um iy (markaziy)
omborlari;
— sexga tegishli om borlar (markaziy om borlar filiallari);
— sex om borlari, sex boshliqlariga bo ‘ysunadi.
Sotuvchi tashkilotlar omborlari tovarlaming ishlab chiqarish
sohasidan iste’mol sohasiga uzluksiz harakatini ta ’minlashga xizmat
qiladi. Ularning asosiy vazifalari — ishlab chiqarish mahsulotini
iste’mol mahsulotiga aylantirish ham da turli iste’m olchilar, shu
jum ladan, chakana savdo tarm oqlarining uzluksiz ta ’m inotini
amalga oshirish.
134
Vositachi tashkilotlar (eng aw alo, transport tashkilotlari) om -
borlari — moddiy boyliklarni jo ’natish bilan bog‘liq om borga
vaqtincha joylashtirishga m o ijallangan.
O m borlarning bunday
turlariga tem ir yo‘l stansiyalari omborlari, avtotransport, daryo
va dengiz portlarining yuk terminallari, havo transporti
terminallari
kiradi. Bajarilayotgan yuklarni qayta ishlash amaliyotlarining turi
b o ’yicha bu om borlar transportdan tushirilib, boshqasiga ortish
turiga kiradi.
Mazkur om borlar guruhi ham ta’minlovchi, ham taqsimlovchi
logistika doirasida bo'lishlari mumkin.
Xizmat vazifasiga ko‘ra barcha om borlar besh turga b o ‘linadi:
• bir joyga tushirilib, qayta ortiladigan yu klar ombori —

tsiyalashtirilmagan, mexanizatsiyalashtirilgan, avtomatlashtirilgan
va avtomatik.
Omborlaming vazifalari. O m borlam ing asosiy vazifalariga
quyidagilar kiradi:
1. Iste’molchilar buyurtmasiga muvofiq tegishli assortimentni
yaratish.
Sotib olish va ishlab chiqarish logistikasida m azkur vazifa
ishlab chiqarishning turli bosqichlarini kerakli m oddiy-texnika
resurslari bilan (sifati va soni bo'yicha) ta ’minlashga qaratilgan.
Taqsimlash logistikasida mazkur vazifa maxsus ahamiyatga ega.
Sotuv o m b o rlari ishlab ch iq arish a sso rtim e n tin i m ijozning
buyurtmasiga muvofiq iste’mol assortimentiga aylantiradi. Om-
borda kerakli assortim entni yaratish iste’m olchilar buyurtmasini
samarali bajarishga va mijozlarga kerakli hajmda tovarlam i tez-
tez yetkazib berishga yordam beradi.
2. Omborga joylashtirish va saqlash.
M azkur vazifaning
bajarilishi m ahsulot ishlab chiqarish va uni iste’mol qilish orasidagi
vaqtinchalik tafovutni baravarlashga, yaratilgan zaxiralar asosida
ishlab chiqarish jarayoni uzluksiz bo ‘lishiga va iste’molchilarning
beto‘xtov mahsulot bilan ta ’minlanishiga im kon beradi. Ayrim
tovarlar mavsumga qarab iste’mol etilishi sababli ham tovarlam i
taqsimlash tizim ida saqlashga zarurat bor.
3. J o ‘natishga m o‘ljallangan bir to ‘da tovarlami birlashtirish
va yuklam i transportda jo ‘natish.
Iste’m olchilarning aksariyati
om borlardan vagonga yoki treylerga sig‘adigan m iqdordan ancha
kam tovar oladilar, bu esa o ‘z navbatida bunday tovarlam i yetkazib
berish bilan bog'liq xarajatlarni ancha ko‘paytiradi. Transport
xarajatlarini kamaytirish uchun om borxona transport vositasini
yuk bilan to'ldirish uchun bir nechta mijozlaming katta miqdorda
b o ‘lmagan yuklarini birlashtirish vazifasini bajarishi mumkin.
4. Xizmat к о ‘rsatish.
lste’molchilarga yuqori darajada xizmat
k o 'rs a tis h m aq sad id a o m b o rla r m ijo zlarg a tu rli x iz m a tla r
ko‘rsatishlari mumkin: tovarlam i sotuvga tayyorlash (mahsulotni
qadoqlash, konteynerlam i (maxsus idishlarni) to ‘ldirish, tovarlami
o ‘ram idan ochib olish va boshqalar); asboblar ishlashini tekshirish,
yig‘ish; m ahsulotni sotuvga tayyorlash; tran sp o rtd a j o ‘natish
xizmatlari va boshqalar.
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti axborot texnologiyalari kafedrasi - bet 149

203
GLOSSARIY
Operatsion tizim (OT) –
bu EHM zaxiralarini boshqarish, amaliy dasturlarni
chiqarish va ularning tashqi qurilmalar, boshqa dasturlar bilan o’zaro aloqasini amalga
oshiruvchi, shuningdek, foydalanuvchining komp’yuter bilan muloqotini ta’minlovchi
dasturiy vositalar yig’indisidir
Foydalanuvchi interfeys –
foydalanuvchining dasturiy yoki EHM bilan o’zaro
ta’siridagi dasturiy va apparat vositalaridir.
SHaxsiy komp’yuterlar (SHK) –
hammaboplik va qo’llashda universallik talablarini
qoniqtiruvchi bir kishi foydalanadigan mikroEHMlardir.
Dasturiy interfeys –
hisoblash tizimi doirasida qurilma va dasturlar o’zaro ta’sirini
ta’minlovchi vositalar yig’indisi.
Operatsion qobiq –
biror bir dastur va foydalanuvchi o’rtasidagi qatlam yoki boshqa
dastur ustida usqurtma bo’lgan dastur.
Mijoz (klient) –
vazifa, ishchi stantsiya yoki komp’yuter tarmog’idan foydalanuvchi.
Printer –
axborotni qog’ozga tushiruvchi moslama.
Sensor ekranlar –
tasvirlar, dastur yoki buyruqlar ayrim elementlarini displey
ekranida SHK ga kiritish uchun mo’ljallangan.
Skaner –
qog’ozli tashuvchilardan avtomatik hisoblash va SHK ga mashinada
yozilgan matnlar, grafiklar, rasmlar, chizmalarini kiritish uchun mo’ljallangan
moslama.
Tezaurus –
axborotdan foydalanuvchi yoki tizimga ega bo’lgan ma’lumotlar
jamlanmasidir.
Telekommunikatsiya
– komp’yuter tarmoqlari va zamonaviy texnik aloqa vositalari
negizida ma’lumotlarni masofadan uzatishdir.
Misol.
Yetkazib beruvchi miqdoriga qarab arzonlashtirishni hisobga 
olgan holda quyidagi narxlami taklif etgan bo'lsin:
Narx, pul birligi

Hisoblar ko‘rsatishicha, buyurtm aning
samarali miqdori narx
2,00 pul birligiga teng bo'lganda buyurtma qilinayotgan miqdorning
yuqori chegarasidan oshadi (9999 dona), shuning uchun 10 000
teng yoki ozgina kam roq boMgan partiyaning
har qanday miqdori
samara bermaydi. Partiyaning optimal kattaligining hisobi yillik
xarajatlar yig‘indisi asosida olib borilgani uchun ularni faqat 10000
donadan ko‘p boMgan partiyalar uchun taqqoslaymiz.
Biz 1,6 pul birligiga teng boMgan
narx uchun buyurtm a hajmi
13,416 donaga tengligini aniqladik. Olingan m a’lumotlarga asos-
lanib, yillik xarajatlar yig‘indisini hisoblaymiz:
С = 28,8 • 106/13,416 + 1,6 ■
Ю6 + 0,32/2 ■ 13,416 =
= 1604293,12 pul birligida.
Narx 1,40 pul birligiga teng boMganda
va taklif etilgan ulgurji
narxlarga arzonlashtirishlar strukturasi uchun yillik xarajatlarni
topishda biz yuqorida hisoblab topilgan 14,350
donaga teng
kattalikdan emas, balki 20 000 donaga teng partiyaning minimal
hajmidan foydalanamiz. Bu hoi uchun
yillik xarajatlar yigMndisi
quyidagini tashkii etadi:
С = 28,810 +1,4 • 106 + — - • 2 104 = 1404240,00.
2' 10
2
Keltirilgan hisobotlardan ko'rinib turibdiki,
m ateriallar par-
tiyasini 20 000 donadan xarid qilish maqsadga muvofiq. Kattaroq
yoki kichikroq partiyalarni xarid qilish kamroq samara beradi.
К о‘rib chiqilgan misol uchun yillik xarajatlar grafigi 10.7-rasmda
ko‘rsatilgan (grafik bu misol uchun xos bog‘liqliklami aks ettiradi).
Uzel –
tarmoqning uzatish vositasiga ulangan har qanday qurilma. 
Fayl –

204
Tizim (system) -
yagona maqsad yo’lida bir vaqtning o’zida ham yaxlit, ham o’zaro
bog’langan tarzda faoliyat ko’rsatadigan bir necha turdagi elementlar majmuasi.
Tugun (node) -
komp’yuter, terminal yoki tarmoq aloqasini bog’laydigan qurilma.
Faks-modem
- oddiy modem (matnli axborotlarni komp’yuterdan uzatish kabeliga va
kabeldan komp’yuterga tushunarli ko’rinishga o’tkazuvchi maxsus elektron
qurilma)ning barcha imkoniyatlariga ega bo’lib, qo’shimcha rasmli, telefaks
ma’lumotlarni komp’yuterlararo almashish imkoniyatini beradigan qurilma.
Omborlar faoliyatini baholash

Ombordagi tovar aylanishi ~
korxonaning ayrim omborlaridan,
savdo-vositachi tashkilotlar omborlari va h.k.lardan tegishli davr
mobaynida (oy, chorak, yil) sotilgan m ahsulot sonini tavsiflovchi
ko‘rsatkich.
Ombordagi yuk aylanishi —
om bordagi
ish hajm ini tavsiflovchi
sof ko ‘rsatkich. M a’lum vaqt m obaynida jo ‘natilgan (berilgan)
m a te ria lla r soniga k o ‘ra h iso b la n a d i (b ir to m o n la m a yuk
aylanishi),
Yuk oqimi ~
bir vaqt birligida bir joydan o ‘tgan yuk soni.
Yukni qayta ishlash —
yuk harakati yo‘lida yukni qaytadan
ortish soni. Om borda yuk aylanishining yukni qayta ishlashga
bo'lgan nisbati yukni qayta ishlash koeffitsiyenti
bilan tavsiflanadi,
bu nlsbat yuk oqimidan 2—5 barobar ko'p bo ‘lishi mumkin. Yukni
qayta ishlash koeffitsiventining pasayishi yukni qayta ishlash
texnologiyasi v axsh ilan g an lig in i h am d a o m b o rd a kom pleks
mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish
tizimi joriy etilganligini
ko‘rsatadi.
M ateriallarning omborga borib-kelish koeffitsiyenti
— bu
materiallar yillik (yarim yillik, chorak yillik) aylanishining o ‘sha
davrda ombordagi materiallar qoldig'iga bo ‘lgan nisbatidir. Agarda
m a’lum bir kalendar davrda (yil, chorak, oy) om bordan berilgan
(foydalanilgan)
materiallarni
Qp
deb belgilasak, birinchi oyning
birinchi sanasiga ombordagi m ateriallar qoldig‘ini —
qv
ikkinchi
oyning birinchi sanasiga ombordagi m ateriallar qoldig‘i —
qv
oxiridan oldingi oyning birinchi sanasiga ombordagi materiallar
qoldig‘i —
qn-\;
so‘nggi oyning oxirida om bordagi m ateriallar
qoldig‘i
qn
b o isa, m ateriallar aylanishi
tezligi quyidagi formula
b o ‘yicha hisoblanadi:
bunda
m —
hisoblashda foydalanilgan qoldiqlar soni.
Kum
har doim
birdan ko‘p bo iish i kerak.
O m b o rg a
yuk k e lib tu s h is h in in g
( o m b o r d a n y u k
jo ‘natilishining) bir m arom da bo ‘lmaslik koetfitsiyenti
K„
omborga
143
m a’lum davr m obaynida eng ko‘p kelib tushgan (om bordan
j o ‘natilgan) yukning (tonnada) —
Qmm
o 'rta c h a
kelib tushgan
(jo‘natilgan) yukka -
Q0
r b o ‘lgan nisbati bilan hisoblanadi,
y a ’ni:
Q„r
Yuklar kelib tushishi (jo'natilishi) bir m arom da boMmasligi
qabul qilish (jo‘natish) m aydonchalari o ‘lchamiga,
transportda
ko‘tarish mexanizmlari ishiga katta ta ’sir ko‘rsatadi.
Defitsitni hisobga oigan holda buyurtmaning samarali miqdorini

10.7-rasm.
Ulgurji narxlar arzonlashtirilishining
yillik xarajatlar yig‘indisiga ta ’siri.
Materiallarga defitsit hisobga olinganda joriy zaxira harakatining
eng umumiy holi 10.8-rasmda ko‘rsatilgan,
bu yerda q„ ~ har
bir
t interval orasidagi kelib tushishlar boshidagi zaxira hajmi.
t interval ikkita davrga ajraladi:
1. Omborda zaxira mavjud b o ig a n vaqt o ralig i,
t\.
2. Zaxira mavjud bo ‘lmagan vaqt oraligi,
ti.
Bu sharoitlarda
zaxiraning boshlangich hajmi q„ partiyaning
o p tim al hajm i
q^ ga n isb atan kam roq deb qabul qilingan.
Zaxiralarni boshqarish masalasi boshlangich zaxiraning ratsional
kattahgini o'rnatishga va hajmini miqdoriy aniqlashga qaratilgan.
Kelib tushayotgan partiyaning optimallik
m ezoni b o iib tayyorlov-
tashish xarajatlarining, zaxiralarni saqlashga ketadigan xarajat
larning va defitsit natijasidagi yo:qotishlaming minimal summasi
hisoblanadi.
Buyurtmaning sam arali miqdori quyidagi form ula b o ‘yicha
aniqianadi:
i 87
=
l2 C r S lC2+C 3
q°pt v
c 2
V
c 3
bunda, Сз — mahsulot defitsiti natijasidagi yillik xarajatlar.
Zaxira
darajasi
10.8-rasm.
Defitsit hisobga olingan holda joriy zaxiraning
harakatlanish sikli.
Сз sezilarli darajada oshganda C3 / ( G + C3) m unosabati 1
ga intiladi va partiyaning optim al hajmi defitsit mavjud bo ‘lmagan
holatdagi miqdorga intiladi.
Agar defitsit natijasidagi yo‘qotishlar katta boMmasa, unda
Сз /( C 2 + Сз) 0
ga intiladi, partiyaning optim al hajmi esa
cheksizlikka, ya’ni zaxirada yuqori darajadagi defitsit vujudga
keladi.
Misol.
Detallarga beriladigan buyurtm aning samarali miqdori Xo 500
donaga teng b o ‘lsin va defitsit natijasidagi yo‘qotishlar
bir yilda
0,20 pul birligini tashkil etsin.
188
САА /0,1 + 0,2
^
4 samarali
=
5 0 0 J
...p " —
= 6 1 3 ’
9
= 5 0 0 /-----— ---- =408.
opt
У 0,12 + 0,20
Davrning um um iy vaqti:
T = 613/1500 - 0,41 yoki 0,41 • 240 - 98,4 kun.
Keltirilgan hisoblar ko‘rsatib turibdiki, defitsit hisobga olingan
holatda buyurtm aning samarali miqdori o ‘sadi (500 donaning
o ‘miga 613 dona) va buyurtm a nuqtalari orasidagi davrga ko‘proq
vaqt ketadi (0,33 ning o'rniga 0,4).
Ombor maydonini hisoblash

о _
Sfby
um
'
b u n d a A'
i
— o m b o rn in g um u m iy m ay d o n id an
fo y d alan ish
koeffitsiyenti.
Ikkinchi usul b o ‘y k h a ko‘rsatkich ancha to ‘g‘ri aniqlanadi.
Omborning foydali maydoni quyidagi formula b o ‘yicha hisob
lanadi:
Sfoy
Ss; ' fist.
bunda
Ss,
— bitta stellaj egallaydigan m aydoncha, m 2;
nst
—
saqlashga moMjallangan stellajlar soni, dona:
nu = —
Hh.
n
„
2
bunda
th —
eng katta miqdordagi zaxirani
saqlashga zarur boMgan
stellajlar katakchalarining um um iy soni, dona;
П
2
—
m azkur stel-
lajdagi katakchalar soni. dona;
Z
щ = -
max
V y K
bunda
V —
stellaj
katakchasining hajmi,
тг\ у —
saqlanayotgan
materiallaming solishtirma ogMrligM, t/m 3;
К —
katakcha hajmining
toMdirilish koeffitsiyenti.
Mahsulotni shtrixli kodlanishi uchun ayrim davlatlarning EAN kodi

Mahsulotni shtrixli kodlanishi uchun ayrim davlatlarning EAN kodi
114
Davlat kodi Davlat nomi Davlat kodi Davlat nomi Davlat kodi Davlat nomi 93
90-91
779
54
380
789
50
599
759
400-440
489
520
57
729
Avstraliya
Avstriya
Argentina
Belgiya va
Lyuksemburg
Bolgariya
Braziliya
Buyuk Britaniya
Vengriya
Venesuela
Germaniya
Gonkong
Gretsiya
Daniya
Isroil
539
569
84
80-83
529
690
850
750
87
94
70
590
560
460-469
888
Irlandiya
Islandiya
Ispaniya
Italiya
Kipr
Xitoy
Kuba
Meksika
Niderlandiya
Yangi-
Zelandiya
Norvegiya
Polsha
Portugaliya
Rossiya
Singapur
383
00-09
869
64
30-37
859
780
73
76
860
880
45-49
478
Sloveniya
AQSh va
Kanada
Turkiya
Finlyandiya
Fransiya
Chexiya
Chili
Shvetsiya
Shveysariya
Yugoslaviya
Janubiy
Korea
Yaponiya
O‘zbekiston
O‗zbekiston Respublikasida shtrix-kodlar tobora keng tadbiq etilib bormoqda. 1999 yili
O‗zstandart
qoshidagi
metrologiya,
standartlashtirish
va
sertifikatlashtirish
sohasidagi
mutaxassislarni
tayyorlash
va
malaka
oshirish
institutida
shtrix-kodlash
masalalari
bilan
shug‗ullanuvchi markaz tashkil etildi. Ushbu markazning ta‘sis etilishidan maqsad mahsulotlarni
avtomatlashtirilgan tarzda identifikatsiyalash borasidagi muammolarni hal etish va bu faoliyatni keng
ravishda targ‗ib etishdir Albatta, bunda xalqaro meyoriy hujjatlarni hisobga olgan holda kodlashning
standartlashtirilishi alohida ahamiyatga egadir.
O‗zbekiston Respublikasida shtrixli kodlashning tadbiq etilishi eng avvalo, 1996 yilning 26
aprelida qabul qilingan "Iste‘molchilarning huquqlarini himoya qilish to‗g‗risida" nomli qonunning
4-moddasida ko‗rsatilgan iste‘molchining xarid qilinayotgan mahsulot haqida zarur va ishonchli
ma‘lumot olish huquqini amalga oshirishda yangi zamin yaratadi.
Shtrixli kodlash ishlab chiqarish korxonalari uchun quyidagi imkoniyatlarni yaratadi:
- avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarining tadbiq etilishini osonlashtiradi;
- ishlab chiqarish, mahsulotni saqlash va realizatsiya qilish kabi faoliyatlardagi hisob-kitob
ishlarining samaradorligini oshiradi;
- resurslarni chuqur tahlil qilish imkoniyatini beradi;
- hujjatlar aylanishini qisqartiradi;
- mahsulotni realizatsiya qilish va harakati haqidagi ishonchli ma‘lumotlarni muntazam
ravishda yig‗ishni yo‗lga qo‗yish mumkin;
- boshqaruv va nazorat organlariga tezkor ravishda mahsulot xususidagi ma‘lumotlarni tavsiya
etish.
115
Biroq
xaridor
sotib
olayotgan
mahsulotining
faqat
tayyorlangan
davlati
borasidagi
ma‘lumotnigina emas, balki tegishli barcha ma‘lumotlarni ham bilishni istaydi. Bu muammo ham
vaqti kelib standartlashtirish yordamida hal etilishi mumkin. Buning uchun sertifikatlashtirish yo‗li
bilan tasdiqlanuvchi, standartlarning majburiy talablari ro‗yxatini kengaytirish lozim bo‗ladi.
Sertifikatlashtirishning qonuniy va me‗yoriy-huquqiy asoslari va milliy tizimi

124
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2002 yil 5 dekabrdagi 427-sonli
―O‘zbekiston Respublikasiga iste‘mol tovarlarini olib kirishni takomillashtirish bo‘yicha
chora-
tadbirlarni tatbiq etish haqida‖gi qarori;
O‘zbekiston
Respublikasi
Vazirlar
Mahkamasining
2004 yil 6 iyuldagi 318-sonli
―Mahsulotlarni sertifikatlashtirish tartibotini soddalashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar
togrisida‖gi qarori;
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004 yil 5 avgustdagi 373-sonli
―Mahsulotlar va xizmatlarning standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish
tizimini
takomillashtirish soha-tadbirlari to‘g‘risida‖ qarori.
Sertifikatlashtirish milliy tizimining asoslanuvchi me‘yoriy hujjatlari
―O‘zstandart‖ agentligi O‘zbekiston Respublikasining sertifikatlashtirish bo‘yicha milliy
organi bo‘lib, amaldagi qonunchilikka binoan quyidagi faoliyatlarni bajaradi:
sertifikatlashtirish sohasida davlat
siyosatini amalga oshiradi;
mahsulotlar, ishlar va xizmatlar sertifikatlanishini o‘tkazish bo‘yicha xalqaro me‘yorlar va
standartlar bilan uyg‘unlashgan umumiy qoidalar hamda tartiblarni o‘rnatadi;
sertifikatlashtirish tizimini takomillashtirish bo‘yicha dasturlar loyihalarini ishlab chiqadi va
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga ko‘rib chiqish uchun taqdim etadi;
Vazirlar
Mahkamasi
bilan
kelishilgan
holda
sertifikatlashtirishning
xalqaro
tizimlariga
qo‘shilish haqidagi qarorlarni qabul qiladi hamda standartlashtirish natijalarini o‘zaro
tan olish
xususida kelishuvlar tuzadi;
O‘zga davlatlar bilan o‘zaro munosabatlarda va xalqaro tashkilotlarda sertifikatlashtirish
masalalari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi nomidan ish ko‘radi;
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi bilan kelishilgan holda
sertifikatlanishi majburiy
bo‘lgan mahsulotlar ro‘yxatini belgilaydi;
O‘zbekiston Respublikasi sertifikatsiyalashtirish milliy tizimiga rahbarlik qiladi;
mahsulot, ishlar va xizmatlarni majburiy sertifikatsiyalashtirish xususidagi
qonunchilikka rioya
etilishi ustidan davlat nazoratini amalga oshiradi;
bir xildagi mahsulot sertifikatsion tizimi,
sertifikatlangan mahsulot, sifat tizimlari, sifat bo‘yicha
ekspert-auditorlar davlat reestrini olib boradi.
Sertifikatlashtirish bo‘yicha ishlar olib borishni Sinovlar va sertifikatlashtirish Respublika
markazi (hududiy bo‘linmalari bilan) va bir xildagi mahsulotlarni sertifikatlashtirish bo‘yicha
akkreditatsiyalangan
organlar
amalga
oshiradi.
Sertifikatlashtirish
sohasidagi
ishlarni
muvofiqlashtirish va rahbarlikni moslikni tasdiqlash sohasidagi texnikaviy
siyosatni boshqarish
boshqarmasi amalga oshiradi.
Sakkizinchi sxema - “Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlash asoslari”

|
“Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlash asoslari”Bog'liq portal.guldu.uz-O`quv-uslubiy majmuaSakkizinchi sxema. Har bir tayyorlangan, ayrim buyumning standartlar talabiga muvofiqligi
sinovlar o‘tkazib aniqlashga asoslangan. Bu sertifikatlashtirish usulida yuqoridagi 7 ta sxemalarga
qaraganda, ta‘minlovchining mas‘uliyati ancha yuqori. Tabiiyki, muvaffaqiyatli sinovlardan o‘tgan
buyumlargina sertifikat yoki muvofiqlik belgisini oladi. 8-sxema mahsulotga nisbatan yuqori va
qat‘iyroq talablar qo‘yilganda ishlatilishga asoslangan yoki mahsulotning ishlatilishi natijasida
standart talablarga mos kelmasligi iste‘molchiga katta iqtisodiy zarar yetkazilganida qo‘llaniladi.
Bu
ham
sertifikatlashtirish
qimmatbaho
metallardan
va
qotishmalardan
tayyorlanadigan
buyumlarda ko‘proq qo‘llaniladi.
Bundan asosiy maqsad qimmatbaho metallarning belgilangan miqdorini, tarkibini va buyumning
tozaligini tekshirishdir.
To‘qqizinchi
sxema.
Mahsulotni
sertifikatlashtirishda
foydalaniladi
va
bayonotdan
o‘tkazishni hamda xavfsizlik talablariga muvofiqlikni nazarda tutadi. Bu sxemada muvofiqlik
belgisini tasdiqlash ishlab chiqaruvchining xohishiga ko‘ra amalga oshiriladi. YUqorida sanab
o‘tilgan sxemalarning ichida eng mukammal va murakkabi beshinchi sxemadir. Bu sxema to‘liq
bo‘lganligi uchun uni asos qilib olib, hozirgi zamon xalqaro sertifikatlashtirish tizimi yaratilmoqda.
Sertifikatlashtirish
tizimlarini
boshqaruvchi
idora
muayyan
turdagi mahsulot sifatining
nazoratini tashkil etish, standartlarga rioya qilishni majburiy talab etishni, iste‘molchi va savdo
talablarini e‘tiborga olib, mamlakatdagi amalda bo‘lgan qoidalar va me‘yoriy hujjatlar asosida o‘z
ishini tashkil etadi.
Sertifikatlashtirish idorasi sinovlarni o‘tkazish, korxonadagi va savdo shahobchasidagi
mahsulotning sifatini nazorat qilish va shunga o‘xshashlarni bajarib, uchinchi tomon vazifasini
bajaradi.
Hozirgi
paytda
Rossiya
Federatsiyasida
sertifikatlash-tirishning
1-10a
sxemalari
qo‘llanilmoqda. Ushbu sxemalarning qo‘llanishiga doir quyidagi ma‘lumotlarni keltirish mumkin:
|
| |
-sinf «Informatika va hisoblash texnikasi asoslari» elektron darsligi zarvarag’i

106
Elektron darslik qidiruv tizimidan lavha
«Mafkuraviy tarbiya texnologiyalari» nomli elektron trening qo’llanma jami
40 soat uchun mo’ljallangan. U soatlar bo’yicha quyidagi taqsimotdagi materiallarni
o’z ichiga oladi:
Davlat ramzlari (2 soat), O’quv metodik majmua - trening darslar (26
soat), Trening testlar(2 soat), Fotogaleriya (2 soat), Videolavhalar (2 soat),
Ko’rgazmali vositalar(2 soat), Atamalar(4 soat). ―Mafkuraviy tarbiya texnologiyalari
elektron trening qo’llanmasi umumta’lim maktablari, akademik litsey va kasb-hunar
kollejlari, oliy o’quv yurtlari talabalari, mazkur sohada faoliyat yuritayotgan
mutaxassislar va keng jamoatchilik uchun mo’ljallangan.
Kuchsiz elektrolitlaning dissotsilanish konstantasi

|
Kuchsiz elektrolitlaning dissotsilanish konstantasi
|
bet | 56/91 | Sana | 26.11.2023 | Hajmi | 0,73 Mb. | | #105837 |
Bog'liq Navoiy kon-metallurgiya kombinati navoiy davlat konchilik instit-fayllar.org10.4. Kuchsiz elektrolitlaning dissotsilanish konstantasi
Kuchsiz elektrolit eritmalariga xuddi gomogen sistema muvozanati kabi massalar ta’sir qonunini kulash va muvozanat konstanta uchun ifoda yozish mumkin. Masalan, sirka kislataning eritmasida ionli muvozanat quyidagi tenglama bilan ifodalanadi:
CH3 COOH↔CH3COO-+H+
Muvozanat konstantasi quyidagi ko‘rinishga ega :
[H+ ][CH3COO- ]
K = –———————
[ CH3COOH ]
Bu yerda: K-dissotsilanish konstantasi, demak, u temperaturaga bog‘liq bo‘lib, eritmaning konstantasiga bog‘liq emas. Bunday qonuniyat kuchli elektrolit eritmalarida kuzatilmaydi (ularda K koncentratsiya va temperatura o‘zgarishi bilan o‘zgaradi).
Elektrolitik dissotsilanish darajasi eritma koncentratsiyasi bilan uzgarganligi uchun kislota va asoslarning kuchini dissotsilanish konstantasi bilan xarakterlash qabul kilingan. Bu konstanta qanchalik kichik bo‘lsa, elektrolit shunchalik kuchsiz bo‘ladi. Masalan, sirka kislota (K=1,76*10-5) chumoli kislotadan (K=1,8*10-4) 10 marta kuchsizdir: sianid kislotadan (K=4,79*10-10) esa 2600 marta kuchlidir.
Eritma koncentratsiyasi (C), dissotsilanish darajasi (α) va dissotsilanish konstantasi (K) sistema bir-biri bilan Ostvaldning suyultirish qonuni orqali bog‘langanligiga asoslanib, α ni hisoblash mumkin.
K=C* α; bundan α=√K/C ga tengligi kelib chiqadi.
Kuchsiz elektrolitlarda α ning qiymati 1 ga nisbatan juda kichik; shuning uchun (1- α) qiymatini 1 ga teng deb olish mumkin. U holda yuqoridagi ifoda K=α2S ko‘rinishga ega bo‘ladi.
Ion koncentratsiyasini ifodalash birliklari.
Eritma ionlar koncentratsiyasi 1 l eritmadagi ionlarning mol sonlari (mol-ion/l) bilan ifodalanadi. Uni avval g-ion/ l shaklida ifodalab kelingan, uning qiymati 1 l eritmadagi ion massasiga teng.
Masalan, 1 g-ion/ l SO24- massasi 1 l eritmada 96 g SO24- ionlari borligini ko‘rsatadi. Hozirgi vaqtda g-ion/ l ni mol-ion/ l(yoki mol/ l) bilan ifodalanadi.
Ionning gramm ekvivalenti uglerod birligida grammda va son jixatidan bitta ionning ekvivalentiga teng bo‘lgan ifodasidir. Masalan, 1 g-ekv SO24- ion 96:2=48 ga teng (ion valentligi n=2 bo‘lgani uchun).
|
| |
Ishlab chiqarilayotgan partiyaning optimal miqdorini aniqlash

10.5-rasm.
Buyurtmaning sam arali miqdorini aniqlashning
grafik ko'rm ishi.
qismlari zaxirasini to'ldirish nchun ishlab chiqarilishi kerak bo‘lgan
mahsulot m iqdorini aniqlash masalasi shakllanadi (10.7-rasm).
10.6-rasmdan ko‘rinib turganidek, zaxiraning
ishlatilishi asta-
sekin, butun t-davri ichida amalga oshiriladi, uning to ‘idirilishi
esa
faqat tj-davri ichida, bu davming davomiyligi ishlab chiqa-
rilayotgan partiyaning tayyorlanish vaqti (ishlab chiqarish davri)
bilan aniqlanadi.
Zarur yig‘uvchi qismlar buyurtm a
tushishi bilan ishlab chi-
qarila boshlaydi va tayyor bo'lishi bilan itse’molchiga yuboriladi:
qayta ishlanislii uchun qabul qiluvchi sex omborxonasiga yoki
182
yig‘uv sexining omboriga yuboriladi. Zaxira
tushishining kunduzgi
tezligi quyidagi shartdan aniqianadi:
(/> - 0 / 2 4 0 ,
bunda
P — yig'uvchi qismlar ishlab chiqarilishining yillik hajmi,
Q — materiallarga bo‘lgan yillik ehtiyoj.
Agar ishlab chiqarilish (kelib tushish) va m ateriallarning
ishlatilish sur’atlari
aniq b o lsa , zaxira fondi butun davr davomida
to ‘lib boradi va uning oxirida maksimal miqdorga erishiladi.
Zaxiraning maksimal darajasi:
qmax =
t\ (P — 0 / 2 4 0 ni tashkil etadi.
183
0 ‘rtacha zaxira esa:
q0rt =
t\ (P — 0 / 2 4 0 ni tashkil etadi.
Z axiralarn in g t o i i s h davri ishlab ch iq arish n in g o ‘rtach a
b ir k u n lik h a jm id a n k e lib c h iq q a n h o ld a a n iq l a n i s h i
(
t\ — 240
qop/P) hisobga olingan holda, m ateriallarni k o ‘pay-
tirish va saqlash bilan b o g iiq yillik xarajatlar yig‘indisi quyida-
gicha aniqianadi:
Diqqat: ion bog‘lanishli birikmalar

|
Diqqat: ion bog‘lanishli birikmalar
|
bet | 55/91 | Sana | 26.11.2023 | Hajmi | 0,73 Mb. | | #105837 |
Bog'liq Navoiy kon-metallurgiya kombinati navoiy davlat konchilik instit-fayllar.orgDiqqat: ion bog‘lanishli birikmalar.
|
Elektrolitlarning dissotsilanish darajasi () ni izotonik koeffitsient (i) yordamida quyidagi tenglama asosida xisoblash mumkin:
i-1
= ______
n-1
bu yerda: n- eritmadagi umumiy ionlar soni.
10.3. Bosqichli dissotsilanish
Ko‘p negizli kislotalar, asoslar, tuzlar bosqich bilan dissotsilanadi. Masalan fosfat kislota uch bosqichda (uch negizli bo‘lgani uchun) ionlarga dissotsilanadi.
H3PO4↔H++H2PO-4 1 bosqich (α=27%)
H2PO-4 ↔H++HPO2-4 11 bosqich (α=0,11%)
HPO2-4↔H++PO3-4 111 bosqich (α=0.001)
Dissotsilanishning birinchi bosqichi kuchli boradi, ikkinchisi kuchsizrok, uchinchisi juda ham kuchsiz bo‘ladi. Neytral H3PO4 molekuladan vodorod ionini ajratib olish manfiy zaryadlangan H2PO-4 Ionga nisbatan oson, HPO2-4 ionidan esa H+ ionini ajratib olish qiyinrokdir.
Ko‘p negizli kislota kabi, ikki va undan ortiq valentlik metallarning asoslari ham bosqichli dissotsilanadi. Masalan, magniy gidroksidning dissotsilanishi quyidagicha boradi.
Mg(OH)2↔MgOH++OH- 1 bosqich
MgOH+ ↔ Mg2++OH- 11 bosqich
Ko‘p negizli kislota va yuqori valentli metall asoslarining bosqichli dissotsilanishi nordon va asosli tuzlar hosil bo‘lishini ko‘rsatadi.
Asosni neytrallash uchun kam miqdorda kislota olingan bo‘lsa, asosning bir kism gidroksidi kislota koldigiga almashadi, bunda xo-sil bo‘lgan tuz tarkibida suv koldigi bo‘lib, u asosli tuz hosil qiladi.Agar asosdan kam miqdor olingan bo‘lsa tarkibida metallga al-mashmagan kislotaning vodorodi bo‘lgan nordon tuz hosil bo‘lishi mumkin. Masalan
H3PO4+KOH = KH2PO4+H2O
Amfoter elektrolitlar. Suvda kam eriydigan metallarning ko‘p gidroksidlari kislotali muhitga asos kabi, asosli muhitda kislota kabi reaksiyaga kirishadi. Bunday molekulalar ikki xil: ham asos, ham kislota kabi dissotsilanish mumkin. Kislota ishtirokida. Ya’ni N+ ionlar ortiqcha bo‘lganda dissotsilanish 11 tipda bormay 1 tip buyicha boradi. Ishqor ishtirokida OH-ionlar ortiqcha bo‘lganda 1 tip buyicha dissotsilanish to‘xtab, ionlarga parchalanish 11 tip bo‘yicha boradi.
Zn(OH)2 ga kislota yoki ishqor kushilganda boradigan dissocilanishni quyidagi misollarda kurish mumkin:
Zn(OH)2 + 2H+ + 2Cl- = 2H2O+Zn2+ + 2Cl-
H2ZnO2 + 2K+ + 2OH- = 2H2O + 2K+ + ZnO2-2
Amfoter gidroksidlarga Zn(OH)2, Be(OH)2, Al(OH)3, Cr(OH)3, Cu(OH)2, Sn(OH)2 va boshqalar kiradi.
|
| |
n - “Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlash asoslari”

207
O‘lchash natijasining aniqligini baholashda ko‘pincha ehtimolligi xatolikdan foydalaniladi.
Ehtimolliy xatolik esa shunday xatolikki, unga nisbatan qandaydir kattalikni takror o‘lchagandagi
tasodifiy xatolikning bir qismi ehtimoliy xatolikdan ko‘p, ikkinchi qismi esa absolyut qiymati
bo‘yicha undan kam bo‘ladi. Bundan chiqadiki, ehtimoliy xatolik ishonchli intervalga teng bo‘lib,
bunda ishonchli ehtimollik Pq0,5 ga teng bo‘ladi.
Tasodifiy xatolik normal qonun bo‘yicha taqsimlanganda, ehtimoliy xatolik quyidagicha
topilishi mumkin.
)
1
(
)
(
3
2
3
2
2
1
n
n
Хi
Х
n
I
I
n
,
bu erda
n
i
x
n
- o‘rtacha arifmetik qiymat bo‘yicha o‘rtacha kvadratik xatolikdir.
Ehtimollik xatolik bu usulda ko‘pincha, o‘lchashni bir necha o‘n, hattoki yuz marotaba
takrorlash imkoniyati bo‘lgandagina aniqlanadi.
Amalda o‘lchashni juda ko‘p marotaba takrorlash imkoniyati bo‘lmaydi, bunday holda
ehtimollik xatolik Styudent koeffitsienti yordamida aniqlanadi. Bu holda o‘lchanadigan kattalikning
haqiqiy qiymati quyidagi formula bo‘yicha hisoblab topiladi
Xq
i
X
t
n
n
,
bu erda
t
n
Styudent koeffitsienti bo‘lib, uni maxsus jadvaldan (I-jadval) o‘lchashlar soni va qabul
qilingan ishonchli ehtimollik qiymatlariga qarab olinadi.
Shunday qilib:
1.O‘rtacha kvadratik xatolik o‘lchanadigan kattalikning haqiqiy qiymatini istalgan uning
o‘rtacha arifmetik qiymati atrofida bo‘lishi ehtimolligini topishga imkon beradi.
2. n
bo‘lganida
n
0 yoki o‘lchash sonini oshirish bilan
n
0 ga intilib boradi. Bu esa
o‘z navbatida o‘lchash aniqligini istagancha oshirish (ko‘tarish) mumkin degan xulosaga kelmaslik
kerak; chunki o‘lchash aniqligi tasodifiy xatolik sistematik xatolikka tenglashguncha oshadi.
Shuning uchun ham tanlab olingan ishonchli interval va ishonchli ehtimollik qiymatlari bo‘yicha
kerakli o‘lchashlar sonini aniqlash mumkinki, bu esa tasodifiy xatolikning o‘lchash natijasiga ham
ta‘sir ko‘rsatishini ta‘minlasin. Buning uchun 2-jadvaldan foydalanish mumkin bo‘lib, bunda
intervallar o‘rtacha kvadratik xatolikning ulushlarida berilgan va o‘lchash natijalarining nisbiy
xatoligi quyidagicha hisoblanadi:
%
100
X
X
,
bu erda:
Xqt
n
n
Ishni bajarishning tartibi

208
6. Xatolikning Gauss qonuni bo‘yicha o‘zgarish egri chizig‘ini chizing.
4. Ish bo‘yicha ko‘rsatmalar
1. X
i
- ni aniqlash uchun impulslar generatorida ma‘lum chastota
beriladi va shu chastota
ma‘lum vaqt oralig‘ida (masalan Is yoki 0,Ic) 100 marotabagacha o‘lchanadi.
2. O‘lchash natijalarini yuqorida, ishning nazariy qismida, berilgan
usuli yordamida qayta
ishlanadi.
3. Normal qonun bo‘yicha tasodifiy xatolikning o‘zgarish egri chizig‘ini qurish uchun X
o‘qiga ΔX
i
, ya‘ni o‘lchanadigan kattalikni uning o‘rtacha qiymatidan qanchaga farq kilishini;
u
o‘qiga esa
u(?) qo‘yiladi.
Nazorat savollari
1. O‘lchash natijasi nima
2. O‘lchash natijasiga ishlov berish nima
Urug‘lik paxta va urug‘lik chigitga doir standart sinash usullarini o‘rganish.
Ishning maqsadi: Talabalarga Urug‘lik paxta va urug‘lik chigitga doir
standart sinash usullarini
puxta hamda samarali yo‘lga qo‘yishni tushuntirish.
O„ZBEKISTON
RESPUBLIKASI
QISHLOQ
VA
SUV
XO„JALIGI
VAZIRLIGI
O„ZBEKISTON
RESPUBLIKASI
IQTISODIYOT
VAZIRLIGI
O„ZBEKISTON RESPUBLIKASI MOLIYA VAZIRLIGINING
QARORI
VAZIRLIKLAR, IDORALAR, ILMIY-TADQIQOT MUASSASALAR
Innovatsiyalar vazirligi rastr va vektor grafikasi asoslari - bet 222

Biriktiruvchi chiziqni hosil qilish uchun obyektlarning mos tayanch nuqtalariga sichqoncha
yordamida chertiladi. Chiziqning рarametrlari (rangi, qalinligi) o‘zgartirilsa ikkita obyekt
ham o‘zgaradi.
Интерактивный соединитель (Interactive Connector) asbobi har xil blok sxemalar
yaratishga mo‘ljallangan. Соединительная линия (Connector Line) asbobidan farqi faqat
vertikal va gorizontal chiziqlar yaratadi. Shu bilan birga obyektlar siljitilganda tayanch
nuqtalarga bog‘lanish saqlanadi, agar kerak bo‘lsa uni olib tashlasa ham bo‘ladi.
Интерактивный соединитель (Interactive Connector) asbobi yordamida ikkita obyektni
bog‘lash uchun dastlab kursor birinchi obyektning tayanch nuqtasiga olib kelinib,
sichqoncha bilan chertiladi va ikkinchi obyektning tayanch nuqtasigacha chiziq tortiladi.
Berilgan obyektni transformatsiya qilganda biriktiruvchi chiziq avtomat ravishda o‘zgaradi
va bog‘lanishni uzmaydi. Agar biriktirilgan obyektlardagi tayanch nuqta o‘chirilsa, eng yaqin
nuqta tayanch nuqta qilib olinadi.
Innovatsiyalar vazirligi rastr va vektor grafikasi asoslari - bet 221

Mavzu bo’yicha o`quv mashg`ulotining texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O’qituvchining
O’quvchilarning
I. Kirish
bosqichi
(10 daqiqa)
1.1. Mаvzu, mаqsаd vа rеjаlаshtirilgаn o’quv
nаtijаlаrini e’lоn qilаdi.
1.2. Rеjа sаvоllаrini ekrаngа chiqаrаdi.
1.3. O’quv fаоliyatini bаhоlаsh mеzоnlаri
mа’lum qilinаdi.
Eshitаdilаr,
yozib
оlаdilаr.
Diqqat qiladilar.
II. Аsosiy
bosqich
(60 daqiqа)
2.1. Tаlаbаlаr bilimini fаоllаshtirish mаqsаdidа
blis-so’rоv o’tkаzаdi:
1.Bezie
asbobi
yordamida
egri
chiziqli
segmentlarni ham yaratsa bo‘ladimi?
2.Burchakni o‘lchovchi chiziqni paydo etishda
necha bosqichdan iborat?
3.Agarda obyektlar mavjud bo‘lmasa u nimaga
aylanib qoladi?.
2.2. Vizuаl mаtеriаllаrdаn fоydаlаngаn hоldа
mа’ruzа mаtеriаllаrini rеjа sаvоllаri bo’yichа
izchillikdа bаyon qilаdi (1-ilоvа).
Savollarga javob
beradilar.
Tinglаydilаr,
yozаdilаr.
III. Yakuniy
bosqich
(10daqiqa).
3.1. Mаvzugа хulоsа yasаydi. O’quv jаrаyonidа
fаоl ishtirоk etgаn tаlаbаlаrni rаg’bаtlаntirаdi.
3.2. Klаstеr tuzish qоidаlаrini eslаtаdi (2-ilоvа).
Mustаqil ish uchun vаzifа bеrаdi: kompyuter
grafikasi turlari (rastrli, vektorli, fraktal)
bo’yicha
klaster
tuzish.
O’qituvchining
bоshlаng’ich
nаzоrаt
vаriаnti
3-ilоvаdа
kеltirilgаn.
Diqqat qiladilar.
Vazifani yozib
oladilar.