Mavzu. Korporativ huquq manbalari

MAVZU. KORPORATIV HUQUQ MANBALARI
1. Korporativ huquq tushunchasi
2. Korporativ huquqiy munosabatlar tushunchasi va subyektlari
3. Korporativ huquq prinsiplari
4. Korporativ huquq manbalar
5. O’zbek huquq doktrinasida korporatsiyalar
Korporativ huquq tushunchasi. Korporativ huquq – korporatsiyalarning shakllanishi, faoliyat yuritishi va tugatilishi bilan bog’liq ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi qoidalarni o’z ichiga oladi. Korporativ huquq ilmiy bilimlar sohasi sifatida korporativ normalarning doktorinal tadqiqotlar majmuasini, shuningdek korporativ huquqiy munosabatlar, jumladan, asosiy tushunchalarni aniqlash, tamoyillar, nazariyalarni yaratish va ijtimoiy munosabatlarni huquqiy tartibga solishning amaliy jihatlarini ishlab chiqadi.
Korporatsiyalarning qisqacha tarixi. “Korporatsiya” so’zi (qadimgi lotin tilidagi corporation) kasbiy yoki sinfiy manfaatlar asosida birlashgan hamjamiyat, birlashma, shaxslar guruhini bildiradi. “Corpus” atamasi bilan birga – “universitetlar” va “kollegiyalar” Qadimgi Rimda ishlatilgan, jumladan, faqat shaxslar ittifoqi emas, balki qoramol, otlar podasi yoki uy, kema kabi boshqa tushunchalar to’plamini nazarda tutgan. Rim huquqi bo’yicha olimlar fikricha, korporatsiya mohiyati ildizlarini qidiradigan bo’lsak, “korporatsiya” tushunchasi lotincha “corpus habere” iborasidan kelib chiqib, yuridik shaxs huquqlarini anglatadi. Bunday huquqlar Rim imperiyasida xususiy birlashmalari uchun e’tirof etildi (ikkinchi asrning 60-yildan boshlab), lekin yakunda Rimda fuqarolik-huquqiy birlashmalarining huquq sub’ektlari sifatida tan olinishi sodir bo’lmadi.
Korporatsiya – ishtirok etish (a’zolik) tamoyillariga asoslangan tashkilot bo’lib, uni boshqarish maxsus organlar tizimini tashkil etish orqali uning ishtirokchilari (a’zolari) manfaatlarini amalga oshirish uchun yaratiladi.
Endi korporatsiya tushunchalarini anglo-sakson va kontinental huquqda farqlanishini ko’rib chiqamiz. Ingliz huquqida korporatsiya tushunchasi kontinental Yevropa huquqida korporatsiya tushunchasidan farq qiladi. Ingliz huquq tizimida korporatsiya mas’uliyati cheklangan, mol-mulki boshqaruvdan ajratilgan, a’zolik yoki ishtirokchilikka asoslangan, o’tkaziladigan ulushlarga (share) ega bo’lgan huquq sub’ekti bo’lgan tashkilot (yuridik shaxs) hisoblanadi. Oddiy so’zlar bilan aytganda, ushbu tijoratchi korporatsiyalar (business corporation) milliy huquqimizdagi xo’jalik jamiyatlariga tashkiliy-huquqiy jihatdan mos keladi.
Henry Hansmann va Reinier Kraakman fikriga ko’ra, ingliz huquqida korporatsiyalar – biznes korporatsiya (business corporation) larning 5 ta asosiy tarkibiy xususiyatlari mavjud:
1) mustaqil yuridik shaxs (legal personality);
2) cheklangan javobgarlik (limited liability);
3) erkin o’tkaziladigan ulushlar (aksiyalar) (transferable shares);
4) kompaniya kengashi tarkibida markazlashtirilgan boshqaruv, korporatsiya nomidan uning organlari harakat qilishi (sentralized management under a board structure);
5) hissadorlarning xususiy kapitalga birgalikda egalik qilishi (shared ownership by contributors of equity capital).
Kontinental Yevropa tizimida (asosan Germaniya, Fransiya va Niderlandiyada) esa korporatsiyalar huquqi kengroq ma’noda tushuniladi.
Shirkatlar, xo’jalik jamiyatlariga o’xshash yuridik shaxslar, shuningdek a’zolik yoki ishtirok etishga asoslangan boshqa yuridik shaxslar korporatsiyalar sifatida qaraladi.
Bozor munosabatlarida yuridik shaxslarning asosiy turi bo’lgan korporatsiyalar yoki shaxslar uyushmalari (universitas personarum, Personenverbände) bo’lib, ular odatda o’z ishtirokchilarini mulklari evaziga muayyan ulushlar (aksiya, muayyan birliklar) bilan ta’minlaydi. O’z navbatida aksiyalar (ulushlar, paylar) ushbu tashkilotlar faoliyatiga a’zolikning (ishtirokchilikning) moddiy asosini tashkil etadi. Ushbu tizimda faoliyat yuritadigan yuridik shaxslar xo’jalik (savdo) shirkatlari va jamiyatlari hamda kooperativlaridir.
Hatto ijtimoiy-g’oyaviy (moddiy bo’lmagan) maqsadlar bilan faoliyat yurituvchi notijorat korporatsiyalar ham o’z faoliyatining moddiy asosini, avvalo, ularning ishtirokchilari (a’zolari)ning mulkiy badallari tashkil etadi, va odatda (iste’mol kooperativlari bundan mustasno) ularga o’z hissalariga nisbatan hech qanday huquq berilmaydi.
Mustaqil yuridik shaxs sifatida korporatsiya yana bir muhim xususiyatga ega. Uning ta’sischilari (ishtirokchilari) nafaqat fuqarolik huquqining yangi sub’ektini yaratadilar, balki uning irodasini shakllantirishda o’zlari tashkil etgan yuridik shaxs organlari orqali ham ishtirok etadilar, so’ngra o’z shaxsiy irodasini unga bo’ysundiradilar (masalan, korporatsiya ishtirokchilarining umumiy yig’ilishi tomonidan qaror qabul qilishda ozchilikda qoladi, hatto unda ishtirok etmaydi).
“Korporatsiya a’zolari o’z xohish-irodasini ifoda еtib, yuridik shaxsning eng yuqori organi irodasini shakllantiradi. O’z navbatida korporatsiya a’zolari tomonidan shakllantirilgan Oliy organning irodasi korporativ yuridik shaxsning ijro еtuvchi organi va korporatsiya ishtirokchilarining o’zlari uchun majburiy bo’lgan xatti-harakat rejimini yuzaga keltiradi.
Asosiy G’arbiy Yevropa huquqiy tizimlarida qonuniy tan olingan korporatsiyalar ro’yxati quyidagi sakkizta juda kichik an’anaviy tashkiliy-huquqiy shakllar majmui bilan cheklangan:
- yuridik shaxs bo’lmagan shaxslar birlashmasining uch turi - oddiy (shu jumladan yopiq), to’liq (nemis huquqida ochiq deb nomlangan), Shveysariya huquqida esa - jamoaviy va kommandit shirkat (jamiyat);
- yuridik shaxs bo’lgan beshta korporatsiya - aksionerlik jamiyati, kommandit aksionerlik (ko’pincha aksionerlik jamiyatining turi hisoblanadi), mas’uliyati cheklangan jamiyat, kooperativlar va notijorat uyushmalar (birlashma).
Shunday qilib, o’zbek huquqiga ham asos qilib olingan kontinental huquq doktrinasi (ta’limoti) korporatsiyaga turli xil biznes tashkilotlar: to’liq, kommandit shirkatlar, cheklangan va qo’shimcha javobgarlik shirkatlari, kooperativlar, shuningdek, tadbirkorlar uyushmalari (konsern, assotsiatsiya, xoldinglar)ni kiritadi. Shu bilan birga yana bir bor ta’kidlash lozimki, ko’pchilik davlatlarning qonun hujjatlarida, shu jumladan O’zbekistonda ham “korporatsiya” atamasi umuman qo’llanilmaydi.
Korporativ huquq manbalari quyidagilardan iborat:
Asosiy:
1. Konstitutsiya va qonunlar;
2. Boshqa normativ-huquqiy hujjatlar (Prezident farmonlari, hukumat qarorlari va boshqalar.
Qo’shimcha:
3. Korporatsiyaning ichki hujjatlari;
4. Huquqiy odatlar;
5. Sudlarning huquqiy qoidalari.
Korporatsiya ustavi. Ushbu mavzuda alohida ko’rib chiqadigan asosiy masalalardan biri korporatsiyaning ta’sis hujjati hisoblangan ustav e’tiborga loyiqdir. Ustav tashkilotning maxsus tashkiliy hujjatlaridan biri bo’lsa-da, ko’pchilik olimlar va mutaxassislar ushbu masalaga alohida urg’u bermaydilar.
Ustav tashkilotning ta’sis hujjati hisoblanib, ichki hayotini tartibga soladi va korporativ aktlar ierarxiyasida boshqa barcha hujjatlarga nisbatan yuqori hisoblanadi. Ichki hujjatlar ustavga zid bo’lmasligi kerak va bunday nizolar kelib chiqqan taqdirda ustavning qoidalari qo’llaniladi. Korporatsiya ustavini tasdiqlash va qonunlashtirishning maxsus tartibi mavjud.
Korporativ huquqiy munosabatlar – korporatsiyani tashkil etish, faoliyat yuritishi va tugatish munosabatlari bilan vujudga keladigan, huquq normalari bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlardir.
Shunisi aniqki, korporatsiyaning o’zi majburiy sub’ekt bo’lib, ma’lum ma’noda korporativ munosabatlar mavjudligining ham shartidir.
Korporativ huquqiy munosabatlar sub’ekti korporatsiyaning aksiyadori (jamiyat ishtirokchisi) deb e’tirof etilishi lozim.
Korporativ huquqiy munosabatlar sub’ektlari qatoriga ko’pchilik olimlar va mutaxassislar xo’jalik jamiyatlarining boshqaruv organlari a’zolarini ham kiritadilar.
Shuningdek, ichki va tashqi korporativ munosabatlarni ham farqlash muhim.
|