rasm. Investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi moliyaviy risklarning tasnifalnishi

|
rasm. Investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi moliyaviy risklarning tasnifalnishi
|
bet | 3/12 | Sana | 24.06.2024 | Hajmi | 218,65 Kb. | | #265395 |
Bog'liq investitsiya risklari xarakteristikasi va ularni boshqarish usullari (1) rasm. Investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi moliyaviy risklarning tasnifalnishi
Ushbu tasniflash tizimida asosan, risklarning barcha turlari o'z ifodasini topgan.
Portfelli investitsiyalar bo'yicha dividendlar va foizlar miqdorining kamayishi, depozitlar va kreditlar foiz stavkalarining pasayishi daromadlar pasayish riskining namoyon bo'lish shakllari hisoblanadi.
Qo'ldan chiqarilgan yutuqlar riski deganda ma'lum bir investitsion tadbirni amalga oshmay qolishi natijasida foyda olmay qolish riski tushuniladi. Masalan, moliyalashtirilayotgan ob'ektni sug'urta qilinmaganligi oqibatida sug'urta to'lovini olishdan mahrum bo'lish.
jadval O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankining qayta moliyalashtirish stavkalari va So’mdagi muddatli depozitlar bo’yicha majburiy zaxira
stavkalari
Manba: O’zbekiston Markaziy bankining hisobot ma’lumotlari asosida tuzilgan.
Foiz riskiga tijorat banklari, kredit muassasalari va investitsion institutlarning jalb qilgan resurslari stavkalarining ular bergan kreditlarning foiz stavkalaridan yuqori bo'lishi natijasida zarar ko'rish xavfi kiradi. Bundan tashqari, foiz riskiga aktsiyalar bo'yicha olinadigan dividendlarning, obligatsiyalar, depozit sertifikatlari va boshqa qimmatli qog'ozlar bozor bahosining pasayishi natijasida investorlarning zarar ko'rish xavfi ham kiradi.
Foizlar bozor stavkalarining o'sishi qimmatli qog'ozlar bo'yicha kurs farqining kamayishiga olib keladi. Foizlarning ko'tarilishi past foiz stavkalarida emissiya qilingan qimmatli qog'ozlarning yirik miqdorda sotilishiga olib keladi. Investorlar qat'iy belgilangan stavkaga ega bo'lgan o'rta va uzoq muddatli qimmatli qog'ozlarga investitsiya qilgan bo'lsalar, u holda, qimmatli qog'ozlar o'rtacha bozor bahosining qat'iy belgilangan baholarga nisbatan oshishi natijasida ushbu investorlar zarar ko'radilar. Kredit riski deganda qarzdor tomonidan olingan kreditning asosiy miqdori va foizlarining to'lanmasligi natijasida zarar ko'rish xavfi tushuniladi.
Investitsion loyihalarni ishlab chiqish va amalga oshirish bilan bog'liq risklar doimo mavjud bo'ladi, ularning ayrim turlari paydo bo'ladi va kuchayadi, boshqa bir turlari esa asta-sekin kamayib boradi va yo'qolib ketadi, uchinchi guruhi esa, o'zaro birlashib, sifat jihatdan yangi riskni yuzaga keltiradi. Shu bilan birga, investitsion loyihaning butun bir hayotiy tsikli davomida risklarning yuzaga keladigan to'rt davriy holatini aniq ajratib ko'rsatish mumkin:
Biznes g'oyaning paydo bo'lishi;
Investitsion loyihaning ishlab chiqilishi.
Biznes rejaning ishlab chiqilishi va uning amalga oshirilishi.
Investitsion loyihani amalga oshirishning nihoyasiga etkazilishi, ya'ni tayyor mahsulotlarning ishlab chiqilishi va sotilishi.
Investitsion loyihalarni amalga oshirishning turli bosqichlarida ko'p sonli har xil ishtirokchilar ishtirok etishlari mumkin. Ular uchun ham, investorlar uchun ham risk to'g'risidagi umumiy tushuncha zarar ko'rish yoki ma'lum moliyaviy yo'qotishga duchor bo'lish xavfidan iboratdir. Agar investorda shartnoma ishlari to'g'ri yo'lga qo'yilgan bo'lsa, taqdim etilgan biznes rejani sifatli qilib baholab bera oladigan malakali mutaxassislar mavjud bo'lsa, qarz oluvchining kredit to'loviga layoqatliligi to'g'risidagi ma'lumotlar aniq va ishonchli bo'lsa, u holda, investitsiya qilingan pul mablag'larini yo'qotish xavfi minimal bo'ladi. Masalan, tijorat banki investitsion kreditni berish jarayonini to'g'ri rasmiylashtirgan bo'lsa, kreditni oluvchining balansidagi yuqori likvidli garov ob'ektlarini kreditning ta'minoti sifatida qabul qilgan bo'lsa, u holda, mijoz hatto to'lovga noqobil bo'lib qolganda ham bank bergan kreditlarining ma'lum qismini qaytarish imkoniyatiga ega bo'ladi. Demak, investitsion kreditni olayotgan sub'ektning kredit to'loviga layoqatliligini to'g'ri baholash, uning moliyaviy hisobotlarida va biznes rejasida keltirilgan ma'lumotlarning ishonchliligi va asoslanganligi, likvidli garov ob'ektlarining ta'minot sifatida qabul qilinganligi investitsion loyihani moliyalashtirish jarayonidagi risklarni kamaytirish imkonini beradi.
Investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi risklarni yuzaga kelish sabablarini ikki yirik guruhga ajratish mumkin:
Tashqi sabablar.
Ichki sabablar.
Tashqi sabablarga quyidagilar kiradi:
-davlat tomonidan iqtisodiyotni tartibga solish tadbirlarining o'zgarishi;
-mamlakatda siyosiy vaziyatning o'zgarishi;
-tabiiy halokatlar;
-ekologik muhitning buzilishi;
-iqtisodiyotning investitsiya kiritilayotgan tarmog'idagi shart-sharoitlarning yomonlashuvi.
O'z navbatida tashqi sabablarning namoyon bo'lish shakllariga quyidagilar kiradi:
-moddiy-texnika ta'minoti;
-atrof-muhitni qo'riqlash tadbirlari;
-loyihaviy normativlarning o'zgarishi;
-ishlab chiqarish me'yorlarining o'zgarishi;
-eksport-import tartibining o'zgarishi;
-baholarni shakllantirish mexanizmining o'zgarishi;
-soliqqa tortish tizimidagi o'zgarishlar;
-loyiha bo'yicha pudratchilarning bankrot bo'lishi;
-banklarning inqirozi;
-xom-ashyo va energiya bahosining oshishi;
-iste'molchilar talablarining o'zgarishi;
-raqobatning kuchayishi;
-valyutalar almashuv kursining o'zgarishi;
-inflyatsiyaning kuchayishi.
Investitsiya loyihalarini moliyalashtirishdagi risklarni yuzaga keltiruvchi ichki sabablarga quyidagilar kiradi:
-boshqarish samaradorligining pastligi;
-samarasiz marketing;
-mahsulotlarning noraqobatbardoshligi;
-ishlab chiqarish salohiyatining etarli emasligi;
-moliyaviy holatning yomonlashuvi;
-huquqiy risklar.
Korxonada rejalashtirish va nazorat holatining qoniqarsiz ekanligi, rahbarlar bilim va malakasining pastligi, korxona moliyaviy holatini baholash tizimining takomillashmaganligi boshqarish samaradorligining past bo'lishiga olib keladi.
Korxonada quyidagi elementlarning buzilishi ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning raqobatbardoshligini pasaytiradi:
-sifatni boshqarish;
-tannarxni boshqarish;
-raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarish;
-kooperatsiya va hamkorlik;
-standart va me'yorlarga rioya qilish;
-raqobatbardoshlikni ta'minlash strategiyasi.
Korxonani asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, aylanma mablag'lar bilan ta'minlash tizimi holatining yomonlashuvi, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil qilishning qoniqarsiz holatda ekanligi korxona ishlab chiqarish salohiyatining
yetishmasligiga olib keladi.
O'z navbatida, huquqiy risklarning manbalariga quyidagilar kiradi:
-litsenziyalar;
-patent huquqi;
-shartnomalarning bajarilmasligi;
-tashqi hamkorlar bilan sud jarayonlari;
-ichki sud jarayonlari;
-fors-major holatlar.
Fikrimizcha, kredit riski va kreditlash riski o'rtasidagi farqni unutmaslik lozim. Bu ikkala tushuncha bir xil ma'noni anglatadigan tushunchalar emas. Xalqaro banklar o'zlarining xalqaro kreditlar portfelini boshqarishda ichki kreditlashda hech qachon uchramaydigan ikki turdagi riskka duchor bo'ladilar:
regional risk;
valyuta riski.
Ssuda bo'yicha to'lovsizlik riski ichki kreditlashda ham, xalqaro kreditlashda ham hisobga olinadi.
|
| |