Sezgi turlarining psixologik tavsifi

|
Sezgi turlarining psixologik tavsifi
|
bet | 42/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.Sezgi turlarining psixologik tavsifi
Psixologiya fanida sezgilar uchta katta guruhga ajratilgan (eksteroretseptiv, proprioretseptiv, interoretseptiv) bular, o’z navbatida, yana quyidagi turlarga bo’linadi:
Ko’rish sezgilari.
Eshitish sezgilari.
Hid bilish sezgilari (eksteroretseptiv).
Ta’m bilish sezgilari.
Teri sezgilari.
Muskul-harakat (kinestetik).
Statik sezgilar (proprioretseptiv).
Organik sezgilar (interoretseptiv).
Ko’rish sezgilari
Insonning rang va yorug’likni sezishi ko’rish sezgilari tarkibiga kiradi va seziladigan ranglar xromatik, axromatik turlarga bo’linadi.
Psixofiziologik qonuniyatga ko’ra, yorug’lik nurlari uchburchak shisha prizma orqali o’tib singanda, hosil bo’ladigan ranglar xromatik ranglar, deb ataladi. Ular kamalak ranglar hisoblanadi va tarkibiga qizil, zarg’aldoq, sariq, yashil, havorang, ko’k, binafsha tuslarini qamrab oladi. Biroq mazkur ranglarning turlari, ko’rinishlari tabiatda xilma xil va nihoyatda ko’pdir. Odatda, oq rang, qora rang, kulrang va ularning turlicha ko’rinishlari axromatik ranglar deb nomlanadi.
Ko’rish sezgilari organi ko’z hisoblanib, u ko’z soqqasi va undan kelib chiqadigan ko’ruv nervlaridan tashkil topadi. Ko’z soqqasini tashqi tomirlar va to’r pardalari o’rab turadi.
Tashqi pardaning tiniq bo’lmagan oq qismi sklera yoki qotgan, qattiq parda deb nomlanadi. Uning old tomoniga joylashgan birmuncha qavariq qismi tiniq muguz parda bo’lib, uning oldingi qismi rangdor parda deb ataladi. Mazkur pardaning rangiga binoan, uning tovlanishiga qarab, odamlarda ko’z ko’k, qora, sariq jilo beradi va ularni biz ko’kko’z, qo’yko’z, qorako’z va hokazo deb ataymiz. Rangdor pardaning o’rta qismida yumaloq teshik mavjud bo’lib, biz uni qorachiq deb ataymiz. Xuddi shu teshik orqali ko’z ichiga yorug’lik nurlari kiradi. Kelayotgan yorug’likning ozligi yoki ko’pligiga qarab, qorachiqning kengayish yoki torayish jarayonlari yuzaga keladi.
Ko’zlarning uchinchi pardasi to’r parda deb nomlanib, u ko’z soqqasining deyarli butun ichki yuzasini qoplaydi. Qorachiq bilan rangdor pardaning orqasida ikki tomoni qavariq, tiniq jism - ko’z gavhari joylashgan bo’ladi. Yorug’lik nurlari unda to’planib, so’ng sinadi va to’r pardaga narsa yoki jismning surati tushadi. Halqa shakldagi kipriksimon muskulning uzayishi yoki qisqarishi tufayli gavhar yo yassilanadi yoki qavariq holga keladi (jism ko’zdan uzoqlashtirilganda gavhar yassilanadi, ko’zga yaqinlashtirilganda esa u shar shakliga kiradi). Ko’z gavharining mazkur xossasi tufayli narsa goh uzoqda, goh yaqinda bo’lsin, narsalarning aksi gavhardan o’tib, so’ng to’r pardaga tushaveradi.
Ko’z soqqasining gavhar bilan to’r parda o’rtasidagi butun ichki yuzasi shishasimon jism deb nomlanuvchi maxsus tiniq suyuqlik bilan qoplangan bo’ladi. Bu to’r parda rang va yorug’likni sezish uchun muhim ahamiyatga ega bo’lib, unda ko’ruv nervining tarmoqlari joylashgandir. Ushbu tarmoqlarning uchlarida tayoqchalar va kolbachalar deb ataladigan maxsus nerv hujayralari mavjuddir. Inson ko’zining to’r pardasida 130 millionga yaqin tayoqcha va 7 millionga yaqin kolbacha bor deb taxmin qilinadi. Kolbachalar yordami bilan xromatik (kunduzgi) ranglar ko’riladi. Tayoqchalar yorug’likni yaxshi sezuvchan bo’lib, xira va qorong’i paytlarda ham o’z funksiyasini bajaradi, axromatik ranglarni aks ettiradi.
To’r pardaning eng sezgir joyi - sariq dog’ asosan, kolbachalar bilan to’lgan markaziy chuqurcha hisoblanib, unga qaysi narsaning aksi tushsa, xuddi shuni hammadan ravshanroq ko’ramiz. Ob’yektga tik qarash natijasida, ko’z muskullari unga qaratiladi va aks ettiriluvchining surati sariq dog’ga tushadi, bunday tarzdagi ko’rish to’g’ridan ko’rish deyiladi. Agarda narsalarning surati sariq dog’dan tashqarida bo’lsa, ya’ni to’r pardaning bu joyida rang va yorug’likni sezadigan tayoqchalar, kolbachalar mavjud emas, u ko’ruv nervining ko’z soqqasidan chiqish joyi bo’lib, u yorug’likdan ta’sirlanmaganligi uchun ko’r dog’ deb ataladi.
Odam ko’zi ranglarni taxminan 380 millimikrondan 780 millimikrongacha uzunlikdagi to’lqinlar ta’sirida sezadi:
1) 780-610 qizil rangni;
2) 610-590 zarg’aldoqni;
3) 590-575 sariqni;
4) 560-510 yashilni;
5) 480-470 havorangni;
6) 470-450 ko’k rangni;
7) 450-380 binafsharangni sezadi.
|
| |