Mavzu: Globallashuv jarayonlarining mamlakatlar iqtisodiy

|
Mavzu: Globallashuv jarayonlarining mamlakatlar iqtisodiy
|
bet | 1/3 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 155,5 Kb. | | #146747 |
Bog'liq 4 mavzu
xavfsizligiga ta’siri
REJA
1.Globallashuv jarayonlari haqida
2.Hozirgi kunda globallashuv jarayonlari
3. Globallashuv jarayonlarining mamlakatlar iqtisodiy
xavfsizligiga ta’siri to`g`risida
1.Globallashuv jarayonlari haqida
XX asrning oxirgi choragida jahon hamjamiyatining iqtisodiy, siyosiy va madaniy sohalardagi rivojlanishi globallashuv jarayonlari ta’sirida amalga oshdi. Globallashuvning iqtisodiy mazmuni va mohiyati birinchi navbatda xo’jalik taraqqiyotining manbalari, omillari va shakllari bilan bog’liqdir. Bu yerda gap sarmoyalar, texnologiyalar, ishchi kuchi, intellektual va moliyaviy resurslar,boshqaruv va boshqalar to’g’risida ketmoqda. Ushbu jarayonlar xalqaro savdo va investitsiya hajmlarining o’sishi, jahon moliya bozorlari va ishchi kuchi bozorlarining misli ko’rilmagan tarzdagi diversifikatsiyasi, jahon xo’jalik aloqalarida transmilliy korporatsiyalar rolining oshishi, global raqobatning keskinlashuvida namoyon bo’lmoqda.
Globallashuv iqtisodiy taraqqiyotning industrial bosqichidan postindustrial bosqichiga o’tish davrining mahsuli bo’lib hisoblanadi. Demak, globallashuv jahon hamjamiyatining bugungi kundagi taraqqiyoti bosqichini ifodalovchi jarayondir. Jahon banki ma’lumotlariga ko’ra, 1995-yildayoq dunyo aholisining 90 foizi globallashuv jarayonlariga tortilgan.
“Globallashuv” iborasi birinchi marta 1983-yilda T. Levitt tomonidan qo’llangan. U “ko’pmillatli yirik korporatsiyalar tomonidan ishlab chiqarilgan alohida mahsulotlar bozorlarining qo’shilib ketish hodisasini” globallashuv iborasi bilan ifodalagan
Globallashuv – baynalmilallashuvning eng yangi bosqichi bo’lib, unda dunyo xo’jaligi yagona iqtisodiy organizmga aylana boshladi. Mamlakatlararo tovar va xizmatlar, kapital va axborot oqimlarining, xalqaro miqyosda mehnat resurslari harakatchanligining keskin o’sib borishi globallashuvning xarakterli xususiyatlaridan biridir. Keyingi davrlarda ishlab chiqarishning milliy bozorlarga emas, ko’proq dunyo bozorlariga yo’naltirilganligi dunyo iqtisodiyoti globallashuvining hozirgi bosqichini harakatlantiruvchi kuchi bo’lib hisoblanadi.
Globallashuv jarayonlarining mamlakatlar iqtisodiy xavfsizligiga ta’siri masalalarini o’rganishda “iqtisodiy globallashuv” muammosiga ko’proq ahamiyat berish kerak bo’ladi.
Transmilliy korporatsiyalarning o’sib borishi, ya’ni ishlab chiqarishning integratsiyalashuvi, xalqaro miqyoslarda pul ko’rinishidagi kapitalning turli shakllarda harakat qilishi “iqtisodiy globallashuv” tushunchasiga sifat jihatdan yangi mazmun baxsh etdi.
1.jadval Globallashuv jarayonlarining asosiy xususiyatlari
-
|
Rivojlangan
mamlakatlar
|
Rivojlanayotgan
va o’tish iqtisodiyoti
mamlakatlari
|
Barcha
mamlakatlar
|
1990-
1995
|
2000-
2005
|
1990-
1995
|
2000-
2005
|
1990-
2000
|
2000-
2011
|
Tovarlar savdosi (YAIMga
nisbatan %da)
|
30,1
|
38,4
|
35,7
|
49,9
|
30,9
|
40,5
|
Xizmatlar savdosi (YAIMga
nisbatan %da)
|
7,6
|
9,5
|
8,4
|
9,4
|
7,7
|
9,5
|
To’g’ridan-to’g’ri xorijiy
investitsiyalar (YAIMga
|
0,8
|
2,1
|
1,8
|
2,7
|
0,9
|
2,3
|
-
nisbatan %da)
|
|
|
|
|
|
|
Mobil telefonlardan
foydalanuvchilar (aholi sonidagi ulushi, %)
|
3,8
|
67,6
|
0,1
|
19,5
|
0,9
|
29,8
|
Internetdan foydalanuvchilar
(aholi sonidagi ulushi, %)
|
0,7
|
41,0
|
0,01
|
4,9
|
0,1
|
9,1
|
Migrantlar tomonidan
o’tkazilgan mablag’lar hajmi (YAIMga nisbatan %da)
|
-
|
-
|
118
|
165
|
-
|
-
|
Ayni paytda “Jahon bozori, xalqaro xo’jalik munosabatlari va institutlari milliy xo’jalik tizimlarining oddiy davomi, ularning yig’indisi emas, balki ulardan tubdan farq qiluvchi tashkiliy tuzilma bo’lib hisoblanadi”.
Iqtisodiy globallashuv bir qator xususiyatlarga ega:
birinchidan, keyingi yillarda dunyoda sodir bo’lgan siyosiy o’zgarishlar natijasida jahon xo’jaligining universallashuvi, bozor iqtisodiyoti tamoyillariga asoslangan iqtisodiy makonning kengayishi.
Iqtisodiy globallashuvning ikkinchi hususiyati – kapital harakatining erkinlashuvi hamda moliya tizimlari va valyuta nazoratini tartibga solishning qiyinlashuvi. Ushbu jarayonlarning ta’siri natijasida xalqaro savdo hajmlari, mamlakatlar o’rtasida moliyaviy va sarmoya oqimlari bir necha barobar oshib bormoqda.
Globallashuv jarayonining uchinchi xarakterli xususiyati – milliy xo’jaliklarning iqtisodiy jihatdan ochiqligining ortib borishi. Milliy iqtisodiyotlarning ochiqligini, masalan, tashqi savdo kvotasi bilan o’lchanadigan bo’lsa, XX asrning o’rtalarida bu ko’rsatkich o’rtacha 16 %ga teng bo’lgan bo’lsa, 2004- yilda 36 foizga yetdi, 2006- yilda esa 49 foizdan oshib ketdi.
Bunday holat dunyoda iste’mol qilinayotgan tovar va xizmatlarning o’rta hisobda deyarli yarmi to’la yoki qisman ular iste’mol qilinayotgan mamlakatlardan tashqarida ishlab chiqarilishini ko’rsatadi.
Globallashuvning to’rtinchi hususiyati uning ishsizlikka va mamlakatlarning ish bilan bandlikning barqaror yuqori darajasini ta’minlash qobiliyatiga ta’siri bilan bog’liqdir. Hozirgi kunda ilm talab qiladigan va yuqori texnologiyali tarmoqlar yuqori malakali, lekin kam miqdorda ishchi kuchi talab etadi. Keyingi yillarda mehnat, material va energiya talab etadigan tarmoqlarda band bo’lgan past va o’rtacha malakaga ega bo’lgan xodimlar soni qisqarib bormoqda. Ularning bir qismi xizmat ko’rsatish sektorlariga o’tmoqda, lekin katta qismi ishsizlar qatoridan joy olmoqda.
Beshinchi xususiyati – iqtisodiy jarayonlarning global muammolar, jumladan, resurslarning cheklanganligi, demografik vaziyatning va oziq-ovqat muammolarining keskinlashuvi, rivojlangan mamlakatlar bilan qoloq mamlakatlar orasidagi texnologik va intellektual salohiyatdagi tafovutning chuqurlashuvi, daromadlar bo’yicha differensiatsiyaning kuchayishi, ekologik muammolarning keskinlashuvi bilan bog’liqligidir.
Globallashuv tarafdorlari ushbu jarayonda ishtirok etadigan barcha mamlakatlar undan foyda ko’radi, degan fikrni bildiradilar. Lekin real hayotda global munosabatlarning ustunliklaridan asosan rivojlangan mamlakatlar manfaat ko’rmoqdalar, degan fikrlar ham mavjud.
Globallashuv ma’lum ma’noda iqtisodiyotning qutblashuvini kuchaytiradi. Mashhur venger iqtisodchisi M.SHimaining hisob-kitoblariga ko’ra, 1995 yilda jahon YAIMning 80 foizi dunyo aholisining 14,5 foizi yashaydigan 24 mamlakat tomonidan, 15 foizi dunyo aholisining 31,5 foizi to’g’ri keladigan 63 mamlakat tomonidan o’zlashtirilgan. Jahon YAIMning bor yo’g’i 5 foizi dunyo aholisining yarmidan ko’pi, ya’ni 55,5 foizi istiqomat qiladigan 45 mamlakat tomonidan o’zlashtirilgan26.
2005-yilda dunyo bo’yicha olingan daromadning bor yo’g’i 39 foizi dunyo aholisining 84 foizi yashaydigan jon boshiga eng past va o’rtacha daromadli mamlakatlar ulushiga to’g’ri kelgan.
MDH hissasiga jahon yalpi ichki mahsulotning bor-yo’g’i 4,1% to’g’ri keladi, yeI mamlakatlarining ulushi esa 24%ni tashkil etadi27.
|
| |