nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Taʼlimni davlat tomonidan boshqarish organlarining hamda taʼlim muassasalarining xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish sohasidagi vakolatlari

|
Taʼlimni davlat tomonidan boshqarish organlarining hamda taʼlim muassasalarining xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish sohasidagi vakolatlari
|
bet | 37/74 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 2,57 Mb. | | #148139 |
Bog'liq ------------ LOTIN Professional ta---limda Yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash (1)10-modda. Taʼlimni davlat tomonidan boshqarish organlarining hamda taʼlim muassasalarining xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish sohasidagi vakolatlari
|
Xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish sohasidagi davlat dasturlarini, hududiy dasturlar hamda qonunchilik hujjatlarini ishlab chiqish va amalga oshirishda ishtirok etadi; xotin-qizlarni majburiy mehnatga va gʻayriijtimoiy xulq-atvorga jalb qilish hollari aniqlanganligiga doir faktlar toʻgʻrisida huquqni muhofaza qiluvchi organlarga xabar qiladi; taʼlim muassasalarida tahsil oluvchilar orasidan xotin-qizlarga nisbatan tazyiq oʻtkazish va zoʻravonlik sodir etishga moyil shaxslarni aniqlaydi hamda ularning xulq-atvorini tuzatish, shuningdek tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanganlarni ijtimoiy reabilitatsiya qilish hamda moslashtirish boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshiradi; taʼlim muassasalarida boʻsh vaqtni mazmunli oʻtkazishni taʼminlash maqsadida tadbirlar tashkil etadi; xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilishni amalga oshiruvchi tegishli vakolatli organlar hamda tashkilotlar bilan hamkorlik qiladi.
|
11-modda. Davlat sogʻliqni saqlash tizimini boshqarish organlarining hamda sogʻliqni saqlash muassasalarining xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish sohasidagi vakolatlari
|
Xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish sohasidagi davlat dasturlarini, hududiy dasturlarni va qonunchilik hujjatlarini ishlab chiqish hamda amalga oshirishda ishtirok etadi; tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanuvchilarga hamda ularning bolalariga, shu jumladan ayollarni reabilitatsiya qilish va moslashtirish markazlariga keltirilgan tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanuvchilarga hamda ularning bolalariga birlamchi tibbiy yordam koʻrsatish, ularni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, shuningdek tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanuvchilarni bepul davolash chora-tadbirlarini amalga oshiradi; tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanuvchilarga tibbiy va ruhiy yordam koʻrsatish yuzasidan uslubiy tavsiyalar ishlab chiqadi hamda ularni sogʻliqni saqlash muassasalarining ish amaliyotiga joriy etadi; huquqni muhofaza qiluvchi organlarni xotin-qizlarning hayotiga yoki sogʻligʻiga xavf soluvchi faktlar va aniqlangan sabablar toʻgʻrisida xabardor qiladi; xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilishni amalga oshiruvchi tegishli vakolatli organlar hamda tashkilotlar bilan hamkorlik qiladi.
|
|
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Taʼlimni davlat tomonidan boshqarish organlarining hamda taʼlim muassasalarining xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish sohasidagi vakolatlari
|
Reja: Elektr toki va uning paydo bo’lishi - bet 8

|
Reja: Elektr toki va uning paydo bo’lishi
|
bet | 8/12 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 277,24 Kb. | | #240753 |
Bog'liq Reja Elektr toki va uning paydo bo’lishiI1 = U / R1; I2 = U / R2; I3 = U / R3; …, In = U / Rn.
Tarmoqlardagi tok kuchi qiymatlarini va parallel tarmoqlanishdagi tok kuchi qiymatini (2) formulaga qo’yib,
U / R = U / R1 + U / R2 + U / R3 + … + U / Rn
tenglikni hosil qilamiz. Tenglikning o’ng va chap qismlarini U ga bo’lib,
1 / R = 1 / R1 + 1 / R2 + 1 / R3 + … + 1 / Rn
munosabatni hosil qilamiz. Qarshilikka teskari bo’lgan kattalik o’tkazuvchanlik deb ataladi. Hosil qilingan formulani bunday o’qish kerak: parallel tarmoqlanishdagi o’tkazuvchanlik uning tarmoqlaridagi o’tkazuvchanliklarning yig’indisiga teng.
4. Voltmetrning qarshiligi qanday bo’lishi kerak? Voltmetr zanjirning ma’lum’qismidagi kuchlanishni o’lchash uchun mo’ljallangan. U zanjirning shu qismiga parallel ulanadi. Uning ulanishi zanjirdagi tok kuchini sezilarli o’zgartirmasligi kerak. Shuning uchun voltmetrning qarshiligi kata bo‘lishi kerak. Aks holda, undan o’tayotgan tok parallel tarmoqlanishdagi umumiy tok kuchini orttiradi. Eng oddiy elektr zanjir ham bir necha asbob va qurilmalardan iborat bo’ladi. 54-rasmda tok manbai, kalit, ampermetr, lampa va reostatdan iborat bo’lgan elektr zanjir tasvirlangan. Manbadan chiqqan elektr toki kalit, ampermetr, lampa va reostat orqali о tadi. Asboblarning bunday ulanishi ketma-ket ulash deyiladi. Ketma-ket ulashni o’rganamiz.
1. Ketma-ket ulangan zanjirda tok kuchi. Asboblar ketma-ket ul- angan zanjirning istalgan nuqtasida tok kuchi bir xil bo’Iadi. Agar shunday bo’lmaganda edi, elektr zaryadlar biror joyda to’planib qolardi. Bu suvquvur tarmog’idagiga o’xshaydi: bir joydan qancha suv oqib o’tsa. boshqa joydan ham shuncha suv oqib o’tishi kerak.
Zanjirning hamma nuqtalarida tok kuchi bir xil bo’lishiga tajribada ishonch hosil qilish mumkin. Ketma-ket ulangan zanjirning turli joylariga ampermetrlar ulaymiz. Bu 55-rasmda uchta ampermetr yordamida ko’rsatilgan. Bu ampermetrlar bir xil tok kuchini ko’rsatadi.
Shunday qilib,
I1 = I2 = I3 = … In . (1-formula)
|
| |
9- ma’ruza: web-dizayn asoslari. Mavzu rejasi - bet 4

|
9- ma’ruza: web-dizayn asoslari. Mavzu rejasi
|
bet | 4/4 | Sana | 12.02.2024 | Hajmi | 136,61 Kb. | | #155002 |
Bog'liq TAT-9 MA\'RUZ MATNI Ushbu qo'llanma bilan tanishib chiqsangiz web sahifa yaratish usullari va uning uchun eng zarur bo'lgan - HTML - hyper text markup language (gippermatnlar belgilash tili) haqida dastlabki ma'lumotga ega bo'lasiz. HTML - bu dasturlash tili emas, balki web safivada matn, tasvir va boshqa ma'lumotlarni qanday ko'rinishda joylashtirilishini belgilovchi vosita.
Nazorat savollari:
Web sahifa qaysi so‘zdan olingan?
Xar xil web sahifalarga tarqatilgan va o‘zaro bog‘langan hujjat nima deyiladi?
Web- sayt qaysi so‘zdan olingan?
Web sahifada ma’lumotlar nima ko‘rinishda beriladi?
HTML fayl kengaytmasiga ega bo`lgan gipermatnli fayl deb nimaga aytiladi?
Domen bu-nima?
Web sayt uchun joy ajratib beruvchi xizmat turi ?
Yaratiladigan web saytlarga texnik ishlov berish va axborotlarni tizimli ravishda shakillantirish deb nimaga aytiladi?
WWW nima?
Web sahifa yaratish necha xil usulda amalga oshirilishi mumkin?
Bugungi kunda web sahifalarni yaratish va ularni bezatishda qanday dasturiy vositalardan foydalaniladi?
Internet xizmatlari deganda nima tushuniladi va uning xillari?
Internet texnologiya deganda nimani tushunasiz?
Brauzerlar nima?
|
| |
Nanostrukturlu materiallar. Nanoborucuqlar

153
texnika nəzəri olaraq informasiyanı bir elektron vasitəsilə
saxlamağa və ötürməyə yaxındır. Bu o deməkdir ki, inteqral
sxemlərin elementlərinin ölçüləri bir neçə atom qatı tərtibindən
kiçik ola bilməz. Bu ölçülərdə bilirik ki, artıq klassik fizika
qanunları öz mahiyyətini itirir və bu cür elementlər kvant
mexanikası qanunlarına tabe olur. Ona görə də, nanotexnoloji
nailiyyətlərin əsasını sırf kvant mexaniki hesablamalar təşkil
edir. Əvvəlcə, hər hansı bir məqsədə çatmaq üçün
kvanmexaniki hesablamalar aparılır, bunun mümkünlüyü
nəzəri sübut edildikdən sonra isə texnologiyaların yaradılması
istiqamətində araşdırmalara start verilir.
Polimerlər - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

Polimerlər.
Dielektriklər içərisində yüksək malekulyar
üzvü materiallar olan polimerlər xüsusi əhəmiyyətə malik-
dirlər. Yüksək molekulyarlı maddələr təbiətdə rast gəlinən
sellüloz, ipək, kauçuk və s. materiallardır.
Süni sürətdə alınan yüksək malekulyar materiallar iki
sinfə bölünür:
1.
Yüksək molekulyar təbii maddələrin kimyəvi emalı yolu
ilə hazırlanan süni materiallar;
2.
Elektrik izolyasiya texnikasında və texnikanın digər sa-
hələrində tətbiq olunan aşağı malekulyar cisimlərdən
hazırlanan yüksək molekulyar sintetik materiallar.
Bu materialların çoxu ucuz və asan əldə oluna bilən
maddələrdən (neft, qaz, kömür və s.) alınır. Buna görə də, belə
materialların olduqca müxtəlif məqsədlər üçün, o cümlədən
elektrik izolyasiya məqsədi ilə işlənilməsi, öyrənilməsi və
tətbiqi durmadan genişlənir.
Təcrübi vacib olan yüksək molekulyar birləşmələr öz
kimyəvi təbiəti etibarı ilə polimerlərdir, yəni onların mole-
kulları çoxlu sayda olmaqla eyni quruluşlu atomlar qrupundan
təşkil edilir ki, bu maddələr monomerlər adlanır.
Monomerdən polimer alınması reaksiyası polimerizasiya
adlanır. Polimerizasiya zamanı molekulyar kütlə artır, ərimə
və qaynama temperaturu yüksəlir, özlülük artır. Polimerizasiya
59
nəticəsndə maddə qaz və ya maye vəziyyətindən qatı, daha
sonra isə bərk cismə çevrilir.
Müəyyən şəraitdə (nisbətən yüksək temperatur, mexani-
ki emal və s.) polimer daha az dərəcəli polimerizasiyaya
ayrılır. Bu proses depolimerizasiya adlanır.
Polimerlər xətti və fəza polimerlərinə ayrılır. Xətti po-
limerlər zəncir və ya xətt şəkilində olurlar. Fəza polimerlərinin
molekulları bərabər istiqamətdə olmaqla üç ölçülü olurlar.
Təcrübədə polimerlərin qızmasına görə onlar iki qrupa
ayrılır: termoplastik və termoreaktiv materiallar.
Termoplastik materiallar kifayət qədər aşağı temper-
aturda bərk, qızdırdıqda isə yumşalır, asanlıqla deformasiya-
lara məruz qalır; onlar müəyyən məhlullarda əriyə bilir, dönən
prosesə malikdir.
Termoplastik materiallar qrupuna əks olan termoreaktiv
materiallar qızma zamanı dönməyən xüsusiyyətə malik olur:
belə ki, onlar qızdırılarkən əriyir, sonra isə bərkiyərək yüksək
mexaniki möhkəmliyə malik olaraq ərimə xüsusiyyətini itirir.
Əgər elektrik izolyasiyası istismar zamanı yüksək temperatur
təsirinə yumşalmadan və deformasiyaya uğramadan mexaniki
möhkəmliyini saxlamaqla, maye toxunarkən dayanıqlığını
saxlamaqla (misal üçün, yağ transformatorunun dolaq izolya-
siyası) davam gətirməlidirsə, belə izolyasiya üçün termoplastik
materiallar uyğun gəlir.
Qeyd olunmalıdır ki, son zamanlar yüksək qızmaya da-
vamlılığa malik olan termoplastik materialların tətbiqi
genişlənir. Buraya polietilen, polipropilen, polivinilxlorid,
polikarbonat və s. termoplastik materiallar aiddir. Bu material
məftil və kabel istehsalında geniş tətbiq olunur.
60
Hazırda termoplastik materiallar dünya elektrotexnika
sənayesinin tələb etdiyi polimer materiallarının 75%-dən
çoxunu təşkil edir.
|
Dielektriklərin xassələri - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

49
vaxt elektrik izolyasiya materialları hədd qoyur, işçi
temperaturu artırmaqla elektrik maşınının həmin qalan gücünü
artırmaq və ya həmin gücü saxlamaqla maşının qabaritini, yəni
onun kütləsini və qiymətini ona sərf olunan bütün materialların
xüsusi sürətini azaltmaq olar.
Temperatur artdıqca elektroizolyasiya materiallarında
onların xassələrini dəyişdirən bir sıra proseslər gedir. Bu
proseslər çox müxtəlifdir və əsasən izolyasiyanın kimyəvi
tərkibi və iş şəraiti ilə təyin olunur.
Dielektriklərin istilik keçiriciliyi
Elektrik izolyasiyasinın istilik keçiriciliyinin təcrübi
əhəmiyyəti böyükdür. Bu onunla izah olunur ki, elektrik
enerjisinin itkisi nəticəsində keçirici və magnit materiallarından
ayırılan istilik onları əhatə edən izolyasiya qatından ətraf
mühitə verilir yüksək gərginlik qurğularında nisbətən qalın
izolyasıyanın istilik keçiriciliyi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
İstilik deşilməsinin inkişafında istilik keçiriciliyinin rolu
böyükdür. Materialın istilikkeçirmə qabiliyyəti istilikkeçirmə
əmsalı
Т
ilə xarakterizə olunur. Bu əmsal Furye tənliyinə
daxildir.
С
дl
дТ
P
Т
Т
(2.11)
Burada:
Т
P
- istilik selinin selə normal olan
С
sahəsindən keçən gücü.
дl
дt
- temperatur gradiyentidir.
Şəkil 2.19 - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

55
istehsalında geniş istifadə edilir. Bakelit lakında kağız
qatlarının isti halda preslənməsi ilə getinaks alınır. Onun
hazırlanmasında möhkəm və istiliyə davamlı hopdurucu
kağızdan istifadə olunur. Getinaksın hazırlanmasında
hopdurma kağızı spirtli bakelit lakında hopdurulmaqla
preslənir. Preslənmə 2÷5 dəq. müddətində aparılır,
preslənmədə təzyiq 1 mPa, temperatur 160-165
0
S-dir.
Sonra
məhsul +60
0
S kimi soyudulur.
Getinaks güclü polyar dielektrik hesab edilir və tətbiq
sahəsinə görə iki markasını qeyd etmək olar;
1)
Paylayıcı qurğuların, elektrik şitlərinin, panellərin, alçaq
gərginlik qurğularında izolyasiya arakəsmələri və s. üçün
qalınlığı 0,2-dən 50mm-ə qədər vərəq şəklində buraxılır.
2)
Yağla doldurulmuş yüksək gərginlik qurğularında
işləyən hissələr üçün qalınlığı 5-dən 50 mm-ə qədər
vərəq şəklində buraxılır.
Müxtəlif markalı getinaksın qısamüddətli istiliyə-
davamlılığı
115-160
0
S,
yağadavamlılığı
4
saat
müddətində 105-130
0
S, işçi temperaturu mənfi 65
0
S-dən
müsbət 105
0
S-yə qədərdir. 24 saat müddətində 95-98
nəm mühitdə qaldıqdan sonra getinaksın xüsusi
müqaviməti 10
7
-10
9
Omm-ə qədər azalır.
56
Şəkil 2.20.
Getinaksın görünüşü
Getinaks müxtəlif qalınlıqlarda və ölçüdə
istehsal
olunur. Getinaks yüksək və alçaq gərginlikli
aparatlar
istehsalında və rabitə texnikasında tətbiq olunur.
Tekstolit
də getinaks kimi hazırlanır, ançaq
burada
hopdurulmuş parçadan istifadə olunur. İstifadə
olunan
parçadan asılı olaraq pambıq parça istifadə etdikdə
tekstolit,
şüşə parça olduqda steklotekstolit adlanır. Getinaksa nisbətən,
tekstolit 5-6 dəfə baha olur. Elektrik maşınlarının yuva
izolyasiyasında, o cümlədən stator yuva civlərinin (klinlərin)
hazırlanmasında tekstolitdən istifadə olunur. Ondan şit,
konstruktiv materiallar və s. hazırlanılır.
Kombinə olunan qatlı plastiklər tekstogetinaks adlanır.
Bunların daxili qatları kağızdan, xarici qatları isə hər iki
tərəfdən parçadan ibarətdir.
İplik parçadan olan teksolitin işçi temperaturu -60 ÷
+105
0
S intervalındadır.
L
/2 - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

L
/2
147
4.5. Diamaqnetiklər, paramaqnetiklər və ferromaqnetiklər
Diamaqnetiklərdə
maqnit həssaslığı mənfidir və xarici
maqnit sahəsinin gərginliyindən asılı deyildir. Diamaqnetiklərə
inert qazlar, hidrogen, azot, bir çox mayelər, bir sıra materiallar
- mis, gümüş, qızıl, sink, civə əksər yarımkeçiricilər - silisium,
germanium və s. aiddir. Diamaqnetiklərin maqnit həssaslığının
ədədi qiyməti 10
-6
-10
-7
təşkil edir. Diamaqnetiklərin maqnit
həssaslığı temperaturdan çox zəif asılıdır. Diamaqnetiklər
sahənin istiqamətinin əksinə maqnitləşdiyindən onlar üçün μ<1
bərabərsizlik şərti ödənilir. Maqnit nüfuzluğu vahiddən çox az
fərqlənir.
Paramaqnetiklərə
maqnit həssaslığı müsbət olan və
xarici maqnit sahəsinin gərginliyindən asılı olmayan maddələr
aiddir. Otaq temperaturunda paramaqnetiklərdə KM=10
-3
–10
-6
təşkil edir. Odur ki, bunların maqnit nüfuzluğu vahiddən çox
az fərqlənir. Onlarda maqnit momentləri nizamsız yerləşir.
Paramaqnitizm qələvi metallarda (Na, K və s.) və keçid
metallarında (T, Cr, Mn və s.) müşahidə olunur. Paramaqnit
effekti fiziki kəmiyyətcə dielektrikdə baş verən dipol-
relaksasiya polyarlaşmasına anolojidir. Paramaqnetiklərə
oksigen, azot-oksidi, qələviləşdirilmiş metallar, dəmir, karbolit,
nikel duzları aiddir. Xarici maqnit sahəsi olmayanda
paramaqnitlərin atomları artıq özlərinin elektronlarının arxa
maqnit momenti ilə kompensasiya oluna bilməyən xüsusi
maqnit momentinə malik olur.
Ferromaqnetiklərdə
maqnit həssaslığının qiyməti çox
böyükdür (10
-6
ya qədər) maqnit sahəsinin gərginliyindən və
temperaturdan kəskin asılıdır. Ferromaqnetiklərin xarakterik
148
xüsusiyyəti nisbətən zəif maqnit sahəsində doyma halına qədər
maqnitlənməsidir.
1> |
Şəkil 2.21 - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

57
Şüşə və asbest. Müxtəlif oksidlərin mürəkkəb
sistemindən ibarət olan şüşə qeyri-üzvi amorf maddədir.
Buraya SiO
2
, B
2
O
3
oksidləri ilə yanaşı, Na
2
O, K
2
O, Al
2
O
3
- də
daxildir. Bir çox şüşələrin tərkibini SiO
2
təşkil edir və bunlar
silikatlar adlanır. Tərkibindən və emal rejimindən asılı olaraq
şüşənin xassələri geniş sərhəddə dəyişir. Elektrotexniki
şüşənin təyinatlarından asılı olaraq aşağıdakı növləri vardır:
• Kondensator şüşəsi (kondensator izolyasiyası kimi istifadə
olunur);
• Quraşdırma şüşəsi (teleqraf, antena, keçid və dayaq
izolyasiyası kimi istifadə olunur);
• Lampa şüşəsi (işıqlanma və elektron lampalarının
balonlarının hazırlanması).
Elektrotexnikada şüşə lifi və şüşə parça geniş istifadə
olunur. Qalın şüşə kövrək, nazik şüşə isə elastiki olur. Şüşə
sapı, lenti və parçası yüksək qızmaya davamlı elektrik
qurğularının dolaqlarının istehsalında tətbiq olunur.
Asbest - lifli quruluşa malik olan minerallar qrupundan
ibarətdir. Asbest istehsalında 3MgO·2SiO
2
·H
2
O (xrizotil)
tərkibli minerallardan istifadə olunur.
Elektrotexnikada asbest sap, lent, parça və karton
şəklində istilik və elektrik izolyasiya materialları kimi istifadə
olunur. Asbestin elektrik izolyasiya xüsusiyyəti yüksək deyil,
gərginlik və yüksək tezlik qurğularında tətbiq olunmur.
Asbest əsasında olan materiallara elektronit və asbose-
ment aiddir. Elektronit plastik kütlə olub, əlaqələndirici kimi
kauçukdan, aşqar kimi asbest lifindən ibarətdir. Elektronit
qaınlığı 0,1-6 mm olan vərəqələr şəklində buraxılır. Bu mate-
rialın qızmaya davamlılıq sinfi B olub 130
0
S-dir. Elektronit
58
alçaq gərginlik aparatlarında kiçik silindir, araqatı və s. kimi
tətbiq olunur.
Asbosement qeyri-üzvü kütlə olub, aşqar kimi asbest lifi,
birləşdirici kimi portlandsement istifadə olunur. Bundan
müxtəlif ölçülərdə lövhələr, borular, muftalar və digər detallar
hazırlanılır. Asbosmentin mexaniki xüsusiyyəti, qızmaya da-
vamlılığı və qövsədavamlılığı yaxşıdır.
See discussions, stats, and author profiles for this publication at - bet 85

Şəkil 4.11. Maqnit materialların xarakterik xüsusiyyətləri Diamaqnetik, paramaqnetik və antiferromaqnetiklərin
zəif maqnit, ferro və ferrimaqnitləri isə güclü maqnit
materialları qrupunda birləşdirmək olar.
Ferromaqnit maqnitləndikdə o deformasiya olunur və bu
hadisə maqnitostriksiya adlanır. Məsələn, ferromaqnit
intensivlikli maqnit sahəsində öz ölçülərini 10
-5
-10
-6
tərtibində
dəyişir. Bu ferromaqnitin təbiətindən, kristalloqrafik oxların
maqnit sahəsinə görə yönəlməsindən, maqnit sahəsinin
intensivliyindən asılıdır.
Ferromaqnit xassələr metal birləşmələrində, əsasən metal
oksidlərində olur və ferritlər daha yüksək praktiki əhəmiyyət
kəsb edib. Elektrotexnikada maqnit materialları kimi
ferromaqnit və ferrimaqnit materiallar tətbiq edilir.
DİAMAQNETİK PARAMAQNETİK FERROMAQNETİK
149
V. NANOMATERİALLAR 5.1. Nanomateriallar haqqında ümumi məlumat Nanomateriallar elə maddələrə və ya kompozitlərə deyilir
ki, onların baza elementleri nanometrlik xarakterə malik olub,
süni və ya təbii nizamlı, yaxud da nizamsız düzülüşə malik
olmaqla, materialda miqyas faktoru ilə müəyyənləşən və əvvəl
məlum olmayan mexaniki, kimyəvi, elektrofiziki, optik, eləcə
də istilik fiziki xassələri özlərində daşımış olsun.
Nanomateriallara verilən bu tərifə əsasən, onlar aşağıdakı sxem
üzrə qruplara ayırmaq olar.
Istənilən materialın forması onun üç həndəsi ölçüsü ilə
müəyyən olunur. Makroskopik cismin ölçüləri tədricən
kiçildilməyə başlanılsa, onun xassələrində dəyişiklik müşahidə
olunmur. Lakin ölçülər 100 mm-dən kiçik olduqda cismin
xassələrində kəskin deyişmələr baş verir. Bu üç həndəsi
ölçünün müəyyən qayda ilə dəyişməsindən asılı olaraq,
150
material kvant çuxuru, kvant teli (sapı) və kvant nöqtəsi
adlanır. Əgər baxrlan materialdan hazırlanmış nimunənin bir
istiqamatdə ölçüsü nanometer diapozonunda digər ölçüsü isə
kifayət qədər böyük olarsa belə material
kvant çuxuru - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

151
Şəkil 5.1.
Nanomaterialların xarakterik xüsusiyyətləri sxemi
Nanotexnologiya
yeni
qeyri-adi
xassələrə malik
materiallar alınmasına imkan verir. Belə materiallardan elm və
texnikanın müxtəlif sahələrində-biotexnologiyada, hərbi
işlərdə, tibbdə, ətraf mühitin mühafizəsində, o cümlədən
gəmiçilikdə istifadə olunur. Nanotexnologiyalar vasitəsilə atom
və molekullar səviyyəsində tamamilə yeni fiziki və kimyəvi
keyfiyyətlərə malik olan strukturlar, sistem və qurğular
yaradılaraq tətbiq edilir.
Dielektriklərin istilik tutumu - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

50
temperaturaturuna qədər qızdırmaq üçün lazım olan Q istilik
miqdarıdır.
(
)
0
Т
-
Т
cm
Q
=
(2.12)
Burada: c – xüsusi istilik tutumudur
Dielektriklərin soyuğa davamlığı
Bir sıra elektrotexnika və radiotexnika avadanlığının
izolyasiyası öz xassələrini (60-70
0
) C, bəzi hallarda maye azot
(-196
0
) C, maye hidrogen (252
0
) C və maye helium (268,7
0
) C
temperturlarında
saxlamalıdır.
Ümumiyyətlə,
aşağı
temperaturda dielektrikin elektrik xassələri yaxşılaşır. Lakin
normal şəraitdə elastik, əyilə bilən materiallar aşağı
temperaturlarda dəyişərək sərt, kövrək və asanlıqla, xüsusilə
titrəyişə məruz qaldıqda dağılır. Elektrik izolyasiyasının
soyuğadavamlığı onun mexaniki xassələrinin mənfi və normal
temperaturlarda müqayisəsi ilə təyin olunur.
Dielektriklərin mexaniki xassələri
Dielektriklərin mexaniki xassələri onların statik və
dinamik yüklərə öz ölçülərini və formasını dəyişmədən davam
gətirməsini xarakterizə edir. Statik yük materiala istismar və ya
sınaq vaxtı tədricən verilmiş sürətlə təsir edirsə, dinamiki yük
ani zərbə ilə təsir edir, qiymət və istiqamətini tez-tez dəyişir.
Dielektrikin statik yükə davam gətirməsi dartılmada
sıxılmada və ya əyilmədə möhkəmlik həddi axıcılıq həddi
qırılmada və sıxılmada isə nisbi deformasiya və s. ilə
xarakterizə olunur. Dielektrikin dinamik yükə davam gətirməsi
zərbə özüllüyü və titrəyişə davamlığı ilə xarakterizə olunur.
See discussions, stats, and author profiles for this publication at - bet 29

52
Lifli materiallar təbii və sintetik olmaqla iki yerə
bölünür.
Təbii liflər
bitki, heyvan və mineral mənşəli olurlar.
Pambıq, kətan, kağız, ağac-bitki mənşəli, ipək,
yun-heyvan
mənşəli, asbest-mineral mənşəli təbii liflərə aiddir.
Sintetik liflər
poliamid, poliefir və
polistrol material-
larından alınır.
Lifli materialların üstünlüklərinə onların kifayət qədər
yüksək mexaniki möhkəmliyə və elastikliyə malik olmaları,
emal edilmələrinin asan, ucuz olması, çatışmazlığına
hiqroskopik olmaları, elektrik möhkəmliyinin və
istilik
keçiriciliyinin aşağı olmaları aiddir.
Ağac
elektrik izolyasiya və
konstruktiv material olub,
ucuzdur, asan emal olunur və geniş yayılmışdır. Yüksək
hiqroskopiklik; keyfiyyətinin hətta eyni növ üçün
standart
olmaması, aşağı istiliyə və yanmaya davamlılıq ağacın
çatışmazlıq cəhətidir. Parafində, kətan yağında və müxtəlif
qətranlarla hopdurulandan sonra ağacın xüsusiyyəti yüksəlir.
Ağcaqayın, vələs, palıd, çökə və s. - dən ağac materialı kimi
istifadə olunur.
Ağac elektrotexnikada yağ açarları və ayrıcılarda
intiqalın
ştanqası
kimi,
kəsən
açarın
dəstəyi,
transformatorlarda
konstruktiv
detal
kimi,
elektrik
maşınlarında yuva izolyasiyası kimi tətbiq edilir.
Kağız və karton
qısa lif quruluşlu vərəqə və
ya rulon
şəkllində material olub sellülozdan hazırlanır.
Elektrotexniki kağızlara kabel, telefon, hopdurma, sarğı
və kondensator kağızları aiddir.
53
Kabel kağızları
standarta görə KП, KПM, KПB, KBУ,
KBM və KBMУ markalarında buraxılır (K - kabel; B-yüksək
gərginlikli; M-çoxqatlı; U-gücləndirilən), sonrakı rəqəmlər
(0,15÷240) mikrometrlə kağızın qalınlığını göstərir.
K və KM markalar gərginliyi 35kV-a kimi olan kabellərdə,
KB, KBУ markalar U=35kV və daha çox olan halda, KBM və
KBMУ markalar isə U≥110 kV olan halda tədbiq olunur.
Qazşəkilli dielektriklər - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

69
dağılması (deşilməsi) deməkdir. Bu proses enerji itkisinə səbəb
olur və onun elektrik qurğularında yaranmasına yol
verilməməlidir.
Qazşəkilli dielektriklərə qiymət vermək üçün onların
voltamper xarakteristikaları aşağıdakı qayda ilə çıxarılır. Tutaq
ki, elektrodlar arasında hər hansı həcmdə qaz kütləsi vardır. Bu
qaz kütləsi həcminə (elektrodlara) gərginlik verildikdə
yüklənmiş qaz hissəciklərinə elektrik sahəsinin gərginliyi (E)
təsir edəcək. Bunun təsirindən qaz həcminin elektron və ionları
bir elektroddan o birisinə hərəkət etməyə başlayacaqlar. Bu
zaman əmələ gələn cərəyanın gərginlikdən asılılığı voltamper
xarakteristikası ilə ifadə olunur və qrafiki olaraq aşağıdakı
voltamper xarakteristikası ilə göstərilir (şəkil 2.23.).
Switch operatori (tanlash)

|
Switch operatori (tanlash)Bog'liq амалий iIAKT (2)Switch operatori (tanlash) tarmoqlanishni bir necha yo„nalishga uzatish
uchun ishlatiladi. Operatorning ko„rinishi quyidagicha:
switch (ifoda ){
case o‘zgarmas ifoda_1: 1-operator;
break; case o‘zgarmas ifoda_2: 2-
operator ; break;
...
case o‘zgarmas ifoda_n: n-operator ;
break; [default: operatorlar ;]}
Operatorning bajarilishi ifodaning hisoblanishi bilan boshlanadi (u butun son
bo„lishi shart), undan so„ng boshqaruv operatorlarga uzatiladi, qachonki belgilangan
o„zgarmas ifodaning qiymati hisoblanayotgan qiymat bilan mos tushsa. Shundan
keyin, agar o„gartiruvchidan chiqish ko„satilmagan bo„lsa tarmoqning hamma
yonalishi ketma-ket bajariladi.
Hamma o„zgarmas ifodalar har xil qiymatga ega bo„lishlari shart, lekin ular
butun turda bo„lishlari kerak. Agar solishtirish amalga oshmasa, u holda
default
so„zidan so„ng turgan operatorlar bajariladi (
default
so„zi bo„lmasa boshqaruv
switch
dan so„ng turgan operatorga uzatiladi).
Chiqish operatori
break
case tarmog„idan qaytish uchun ishlatiladi. Break,
continue
operatorlari C++ tilida o„tish operatorlari deb yuritiladi.
1-mashq. Quyidagi algoritm uchun dastur tuzing, ya‟ni nuqtaning berilgan
shtrixlangan maydonga tegishli ekanligini aniqlang.
//
#include
#include
#include
#pragma hdrstop
//
#pragma argsused
int main(int argc, char* argv[])
{
float x, y, r; int b;
cin>>x>>y>>r;
b=(x*x)+(y*y) <=r && (y<=x/2);
if (b=1) cout<<" nuqta strixlangan maydonga tegishli ";
else cout<<" nuqta strixlangan maydonga tegishli emas
"<}
2- mashq. Kvadrat tenglama berilgan. Javob 3 hil variant yechimi ko„rinishida olinsin.
/
#include
#includeh>
#includeh> #include
#pragma
hdrstop
//
#pragma argsused
int main(int argc, char* argv[])
{
float a,b,c,d,x, y, x1,
x2; int v;
cin>>a>>b>>c;
d = (b*b -
4*a*c); if (d >
0)
v =
1;
else if (d = 0) v = 2; else v =
3; switch (v)
{
case 1: {x1 = (b - sqrt(d))/(2*a); x2 = (b +
sqrt(d))/(2*a); cout<<"pri d>0 x1="<x2="<}
case 2: {x = b/(2*a); cout<<"pri d=0 x="<}
case 3: {cout<<"d<0 taqribiy ildizlar"; break;}
default : cout<<"echim aniqlanmadi" ;
}
getch(); return 0;
}
|
| |
Rasulev. A. X, O‟ngboyeva. D. O‟, Tadjibayeva. D. A - bet 43

|
Rasulev. A. X, O‟ngboyeva. D. O‟, Tadjibayeva. D. ABog'liq амалий iIAKT (2)
12-amaliy mashg‟ulot
Mantiqiy dasturlash texnologiyasi. Mantiqiy dastur tuzilmasi. Shartli, shartsiz va
tanlash operatorlari.
Shartli,shartsiz va tanlash operatorlari.
Amaliyotda shunday jarayonlar mavjudki, buyruqning ijrosi ma‟lum bir
shartning bajarilishiga bog„liq bo„ladi. Bunday jarayonlar tarmoqlanuvchi jarayonlar
deb ataladi. Bu jarayonlarni dasturlash uchun shаrtli o„tish vа tаnlаsh оpеrаtоrlаri
foydalaniladi. Shаrtli o„tish оpеrаtоrining to„liq ko„rinishi quyidаgichа ifоdаlаnаdi:
if ( Ifoda ) оperator_S1; [else оperator_S2;]
bu yerda if , else – bo„g„lovchi so„zlar, S1,S2- C++Builder 6 tilining operatorlari.
Bu yerda ifoda mantiqiy shartni ifoda etib, uning qiymati algoritm yo„nalishini
aniqlab beradi. Mantiqiy ifoda oddiy va murakkab bo„lishi mumkin. U o„zida
mantiqiy ifodalar ( ! ! , &&, |
| )dan tashqari munosabat operatsiyalarini ham o„z ichiga olishi mumkin. Agar ifoda
rost 1 (True ) qiymatga ega bo„lsa, S1 aks holda yolg„on 0 (False) S2 operatorlari
bajariladi.
Avvalo arifmrtik turga ega bo„lgan ifoda hisoblanadi. Agar u 0 ga teng
bo„lmasa, birinchi operator bajariladi, aks holda ikkinchi operator bajariladi. Shundan
keyin boshqaruv If operatoridan keyingi operatorga beriladi. Bunda operator bitta
bo„lish ham mumkin.
Agar biror bir tarmoqda bir necha operatorlarning ishlashi zarur bo„lib qolsa, u
holda ularni blok ichida ifodalash zarur. Blok hoxlagan operatorlarni o„z ichiga olishi
mumkin. Bundan tashqari izoh va o„tish operatorlarini ham o„z ichiga oladi.
Misollar:
if (a<0) b = 1;
// 1
if (a d || a==0)) b++;
else {b= a; a = 0;}
//
2 if (aelse {if (b// 3
Birinchi misolda
else tarmog„i yo„q
, shartning bajarilishiga qarab
o„zlashtirish operatori yoki ishlaydi yoki ishlamaydi.
Agar bir nechta shartni tekshirish lozim bo„lib qolsa, ularni mantiqiy
operatsiyalar belgilari bilan birlashtiriladi. Misol uchun, ikkinchi misoldagi mantiqiy
ifodasi rost bo„ladi, qachonki bir vaqtning o„zida ham ashartlardan biri bajarilsa.
Uchinchi misolda 3 ta o„zgarmasdan eng kichik qiymat topiladi. Bu yerda
figurali qavsni qo„yish shart emas.
|
| |
Animatsiya va tovushlar yordamida slaydlar yaratish

7- slayd
Taqdimot yaratish va slaydlar yasash
Deylik, “ Butunjahon atrof – muhit isishi” haqida taqdimot yarataylik. Bunign uchun
quyidagi amallarni bajaramiz:
1. Start => All programs => Microsoft office => Micrisift Office PowerPoint
2007.
2. Office tugmasidan yangi taqdimot yaratishni tanlang.
3. Taqdimot tayarlab uni biror bir faylga saqlang.
4. Taqdimotingizga nom berib, Enter tugmasi yoki sichqonchaning chap
tugmaisni 2 marta bosish orqali faylni oching.
5. ―Slide Show‖ menyusini tanlang.
6. ―Start SlideShow‖ guruh buyruqlaridan ―From Beginning‖ buyrug‟ini
tanlang.
7. Taqdimot bo‟layotganda Enter yoki sichqoncha
yordamida keyngi
slaydlarga o‟tqazib turing.
8. Taqdimotni yopish uchun ESC tugmasini bosing.
Psixologik zoʻravonlik - Oila va xotin-qizlar

|
Oila va xotin-qizlar
|
bet | 46/74 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 2,57 Mb. | | #148139 |
Bog'liq ------------ LOTIN Professional ta---limda Yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash (1)Psixologik zoʻravonlik:
er/xotinning ota-ona oilasida ota tomonidan onaga nisbatan psixologik zoʻravonlik (taʼna, haqorat, xoʻrlash va h. k.) qoʻllanilishi odatiy hol boʻlgan;
xotinning eriga psixologik qaramligining yuqori darajasi ( eridan, qaynota/qaynonadan qoʻrqish), shuningdek, kamchiliklarning mavjudligi ayolda, ayniqsa ular birgalikda hayot davomida yoki homiladorlik paytida / keyin paydo boʻlgan boʻlsa; ayolning tashqi koʻrinishini tanqid qilish.
Jinsiy (seksual) zoʻravonlik:
ayolning oiladagi mavqeiga nisbatan anʼanaviy qarashning mavjudligi, uning roli eriga soʻzsiz boʻysunish va bu uning oilaviy burchlarining bir qismi ekanligi;
ayolning erkakka psixologik va jismoniy qaramligining yuqori darajasi; jinsiy faoliyatning yetarli emasligi va boshqalar;
eridagi psixopatiya, oʻzini oʻzi boshqarishning past darajasi, tajovuzkorlik, oʻzini past baholash; spirtli ichimliklar va giyohvand moddalarni doimiy isteʼmol qilish.
Iqtisodiy zoʻravonlik:
qaynona/qaynotaning kelin ularga xizmat qilishi kerakligiga ishonchi;
oilaning past moliyaviy darajasi, koʻp bolali oilalar, ishsizlik, xotinning oilasining ijtimoiy mavqeining pastligi;
erkakning ayolning uyda oʻtirishi va ishlamasligi va bolalarni tarbiyalashi kerakligiga ishonchi; ayolning mavqeiga anʼanaviy qarashning mavjudligi, u iqtisodiy jihatdan eriga bogʻliqligi.
Masalan, Angliyada ayolning oʻz bank hisobining yoʻqligi ijtimoiy xizmatlar uchun bu oila farovonligiga eʼtibor berish uchun belgidir.
Oiladagi zoʻravonlikning oqibatlari.
Oilaviy (maishiy) zoʻravonlikni oʻz vaqtida aniqlamaslik oila aʼzolarining psixologik holati uchun ham, ijtimoiy mavqei uchun ham salbiy oqibatlar bilan namoyon boʻladi.
Oilaviy (maioʻiy) zoʻravonlik oqibatlari quyidagi xavflarni oshiradi:
ajralishlar, ota-onalardan birining ota-onalik huquqidan mahrum qilinishi, bolalarni ota-onadan biri tarbiyalash;
nizo paytida er yoki xotin tomonidan maishiy asosda jinoyatlar va huquqbuzarliklar sodir etishi; ayollar va qizlar oʻrtasida oʻz joniga qasd qilish darajasining oshishi;
bolalarning qarovsizligi oqibatida huquqbuzarlik va jinoyatlarni sodir etishi (oʻgʻirlik, uydan qochish, maktabga bormaslik, janjal qilish, bezorilik, spirtli ichimliklar, tamaki va psixotrop moddalarni isteʼmol qilish) va buning natijasida Baxt, Chinoz respublika oʻquv-tarbiyaviy muassasalariga va 24-Zangiota koloniyasiga tushib qolishi;
sogʻligʻi va vaqtincha mehnatga layoqatsizlik guvohnomalarini rasmiylashtirishga koʻra muntazam ravishda ishdan boʻshatish; sogʻligʻining yomonlashishi, xotin-qizlarning nogironligi, mehnat qobiliyatini yoʻqotishi, ajrashgandan keyin qayta oila qurmaslik ehtimoli, fuqarolik nikohida yashash va noqonuniy bolalar tugʻilishi, oiladagi zoʻravonlikni oldini olish maqsadida ayollar va qizlarning chet davlatlarga mexnat migratsiyasiga ketishi.
|
| |
Dasturlash tilida uchraydigan standart funksiyalar jadvali

exp(x
)
REAL,
INTEGER
REAL REAL
ln(x)
lnx
REAL, INTEGER
REAL, REAL
sin(x)
sinx
REAL, INTEGER
REAL, REAL
cos(x)
cosx
REAL, INTEGER
REAL, REAL
Ko'p programmalar ijro davomida arifmetik amallarni bajaradi. C++ dagi
amallar quyidagi jadvalda berilgan. Ular ikkita operand bilan ishlatdi.
C++ dagi amal
Arifmetik operator
Algebraik ifoda
C++ dagi ifodasi
Qo'shish
+
h+19
h+19
Ayirish
-
f-u
f-u
Ko'paytirish
*
sl
s*l
Bo'lish
/
v/d, vöd
v/d
Modul olish
%
k mod 4
k%4
Bularning ba'zi birlarinig hususiyatlarini ko'rib chiqaylik.
Butun sonli
bo'lishda, yani bo'luvchi ham, bo'linuvchi ham butun son bo'lganda, javob
butun son bo'ladi.
Javob yahlitlanmaydi, kasr qismi tashlanib yuborilib,
butun
qismining o'zi qoladi. Modul operatori (%) butun songa bo'lishdan kelib
chiqadigan qoldiqni beradi. x%y ifodasi x ni y ga bo'lgandan keyin chiqadigan
qoldiqni beradi. Demak, 7%4 bizga 3 javobini beradi. % operatori
faqat butun
sonlar bilan ishlaydi. Vergulli (real) sonlar bilan ishlash uchun "math.h"
kutubhonasidagi fmod funksiyasini qollash kerak.
C++ da qavslarning ma'nisi huddi algebradagidekdir. Undan tashqari
boshqa boshqa algebraik ifodalarning ketma-ketligi ham odatdagidek.
Oldin
ko'paytirish, bo'lish va modul olish operatorlari ijro ko'radi. Agar bir necha
operator
ketma-ket kelsa, ular chapdan o'nga qarab ishlanadi. Bu
operatorlardan keyin esa qo'shish va ayirish ijro etiladi.
Misol keltiraylik. k = m * 5 + 7 % n / (9 + x);
Birinchi bo'lib m * 5 hisoblanadi. Keyin 7 % n topiladi va qoldiq (9 + x)
ga bo'linadi. Chiqqan javob esa m * 5 ning javobiga qo'shiladi. Qisqasini
aytsak, amallarmatematikadagi kabi. Lekin biz o'qishni osonlashtirish uchun va
hato qilish ehtimolini kamaytirish maqsadida qavslarni
kengroq ishlatishimiz
mumkin. Yuqoridagi misolimiz quyidagi ko'rinishga ega bo'ladi.
k = ( m * 5 ) + ( ( 7 % n ) / ( 9 + x ) );
Masala. m1 massali t1 xaroratli suyuqlik boshqa m2 massali t2 xaroratli
suyuqlikbilan aralashtirganda aralashma qanday xaroratda bo‟ladi?
bu erda , m-massa, t-xarorat
Avtomatlashtirilgan axborot tizimining tasniflanishi

avvalo uning haqiqiy vaziyatga tahlid qiluvchi sharoitlarda xatti-harakati o‟xshashligi
ma„nosida obyektga mosligini, qo‟yilgan vazifaning ta„riflari va xususiyatlari uchun
muhim qismida modellashtirilgan obyektning holatini bildiradi. Modelning bu
xususiyatlari
axborot
tizimlarining
xilma-xil
turlarini
vujudga
keltiradi.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining asosiy komponentlari 4-rasmda keltirilgan.
4 rasm. Avtomatlashtirilgan axborot tizimining asosiy tarkibiy
komponentlari
Avtomatlashtirish
darajasiga
ko‟ra
avtomatlashtirilgan,
avtomatik
va
noavtomatlashtirilgan
(an„anaviy)
boshqarish
tizimlari
o‟zaro
farqlanadi.
Mashqlarbajarish uchun variantlar

|
Mashqlarbajarish uchun variantlarBog'liq амалий iIAKT (2)Mashqlarbajarish uchun variantlar:
1.
Koordinata o„qida X va Y nuqtalarining shtrixlangan maydonga
tegishli ekanligini aniqlang.
2.
Berilgan X,Y,Z sonlarining minimal va maksimal qiymatlarining
yig„indisini topish dasturi tuzilsin.
3.
Yil oylarining tartib raqamiga asosan oy nomlarini bosmaga bosib
chiqarish dasturi tuzilsin. Misol uchun, 3 sonini kiritsak «Mart» so„zi chiqsin.
Quyidagi misolni visual rejim ko„rinishida ishlab ko„ramiz.
1-mashq.
№ Misolning berilishi
Berilgan qiymatlar
1
2
y
3x - 3abx agar a
0
13a - b
2
x agar a
0
x=2,7
b=3,2
a=1,(-
1)
Formaning ko„rinishini shakllantiramiz. Formada quyidagi komponentalarni
o„rnatamiz: 4 ta Label, 3ta Edit va 2 ta Button (Natija va chiqish). Formaga
TRadioCroup1 komponentasini joylashtirib, Object inspectordan Items xossasini
o„rnatib, qator uchun shartni o„rnatamiz (23- rasm).
23-rasm. Formaning ko„rinishi
Unit1.h fayl oynasida tanlangan komponentalar quyidagi
ko„rinishda bo„ladi: #ifndef Unit1H
#define Unit1H
//
#include
#include
#include
#include
//
class TForm1 : public TForm
{
published: // IDE-managed
Components TLabel *Label1;
TLabel
*Label2;
TLabel
*Label3;
TLabel
*Label4; TEdit
*Edit1; TEdit
*Edit2; TEdit
*Edit3; TButton
*Button1;
TRadioGroup
*RadioGroup1; TButton
*Button2;
void fastcall Button1Click(TObject
*Sender); void fastcall
Button2Click(TObject *Sender);
private: // User declarations
public:
// User
declarations
fastcall TForm1(TComponent* Owner);
};
//
extern PACKAGE TForm1 *Form1;
//
#endif
Dastur kodi:
//
#include
#pragma hdrstop
#include "Unit1.h"
//
#pragma package(smart_init)
#pragma resource
"*.dfm" TForm1
*Form1;
//
fastcall TForm1::TForm1(TComponent* Owner)
: TForm(Owner)
{
}
//
void fastcall TForm1::Button1Click(TObject
*Sender)
{ float a,b,x,y;
a=StrToFloat(Edit1-
>Text);
b=StrToFloat(Edit2-
>Text);
x=StrToFloat(Edit3-
>Text);
if(a>0) { y=3*x*x-3*a*b*x; RadioGroup1-
>ItemIndex=0; Label4-
>Caption="y="+FloatToStr(y);};
else {y=13*a-b*b*x; RadioGroup1-
>ItemIndex=1; Label4-
>Caption="y="+FloatToStr(y);}
}
//
void fastcall TForm1::Button2Click(TObject
*Sender)
{ Close(); }
//
|
| |
Nazorat savollari - Rasulev. A. X, O‟ngboyeva. D. O‟, Tadjibayeva. D. A

Istalgan chop kilinuvchi belgilar bilan ishlash uchun char yoki string turidagi
o„zgaruvchilardan foydalanish mumkin. C++ da bitta ifodada har xil turdagi
o„zgaruvchilar ishlatilishi mumkin:
int nValuel=1; double fValue=nValuel+1.0;
O„zgaruvchilar ustida operatsiyalar bajarish mumkin: ko„shish, ko„paytirish,
ayirish, bo„lish va hokaza. Masalan: int varl; int var2=1;varl=2*var2; nVariable=
nVariable+2; nVariable+=2;
C++ da dastur tuzilmasi kuyidagi ko„rinishga ega bo„lishi mumkin:
// Eng sodda dastur 44
intmain()
{ return 0; }
Bu yerda main – dasturning bosh funksiyasining nomi. C++ dasturining bajarilishi
hamisha shu funksiyadan boshlanadi. Bu funksiya nomi bor (main), nomdan keyin
aylana qavsda funksiya parametrlari keltiriladi. Bu funksiya kaytariluvchi natijaga ega.
Bu erda return 0 operatori, funksiya 0 qiymatni qaytarishini bildiradi.
C++ dadasturning bosh qismiga sarlavha fayllari kiritilishi lozim:
#include iostream
nt main()
{ return 1;
}
Fayllar sarlavhasi yaratilishida chop qilish uchun sinf aniqlanadi va uning obyekti
cout aniqlanadi: 1-misol
#include iostream
#include math
int main()
{
float x1,y1,x2;
cout<<"Berilmalarnikiritish:\n";
cin>>x1>>x2;
x1=sin(x1); y1=cos(x2)+x1;
cout<<"y1= "<
return 0;}
Natija: 
24-rasm - Rasulev. A. X, O‟ngboyeva. D. O‟, Tadjibayeva. D. A

Nazorat savollari:
1. Munosabat amallari va ularning kattaliklar orasidagi shartlar sifatida
qo‟llanilishi (shart, ifoda, mantiqiy ifoda, munosabat amallari).
2. Mantiqiy amallar va ularning bajarilishi (|||, &&, !=).
3. Tarmoqlanuvchi hisoblash jarayoniga ta‟rif bеring.
4. Shartsiz o‟tish opеratori va uning qo‟llanishi.
5. Shartli o‟tish opеratorining to‟liq ko‟rinishi.
6. Shartli o‟tish opеratorining qisqa ko‟rinishi.
7. Tarmoqlanuvchi hisoblash jarayonida 2 tadan ko‟p tarmoqdan iborat bo‟lgan
holni tushuntiring (shartli o‟tish opеratorining to‟liq ko‟rinishi, tanlash opеratori,
sеlеktor, bеlgi).
8. Avval sharti tеkshiriladigan takrorlanish jarayonini tashkil qilish (
while,
takrorlanish, takrorlanuvchi hisoblash jarayoni).
9. Sharti kеyin tеkshiriladigan takrorlanish jarayonini tashkil qilish (
do while,
takrorlanish, takrorlanuvchi hisoblash jarayoni).
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. M.E.Mamarajabov, S.O.tursunov “Kompyuter grafikasi va web dizayn”
Toshkent 2013
2. C.C. Qosimov “Axborot texnologiyalari”, o‟quv qo‟llanma, Toshkent – “
Aloqach”-2006
3. Sh.A.Nazirov, G.S. Ivanova, S.M.Gaynazarov “Dasturlash texnologiyasi”
Toshkent 2014
4. R.V. Kabulov “C va C++ tili” o‟quv qo‟llanma, Toshkent 2013
5. S.S.G‟ulomov,B.A.Begalov “Informatika va axborot texnologiyalari” darslik,
O‟ZRFA “Fan”nashriyoti, Toshkent 2010
6. Introduction to Software for Chemical engineers. Mariano Martín Martín.
CRC Press is an imprint of the Taylor & Francis Group, an information
business. Education maniol. London, New York. 2010.
7. CAY HORSTMAN C++ dasturlash tili. (TATU tarjimasi). O„quv
qo„llanma.-Toshkent. 2016.
8. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari. O„quv qo„llanma.-Toshkent.
2012.
9. Informatika va axborot texnologiyalari. O„quv qo„llanma.-Toshkent. 2012.
Xulosa - Va innovatsiya vazirligi termiz davlat universiteti milliy libos va san

|
Va innovatsiya vazirligi termiz davlat universiteti milliy libos va sanBog'liq Va innovatsiya vazirligi termiz davlat universiteti milliy libos Xulosa
Modullik bu hisoblash tarmoqlarining tabiiy xususiyatlaridan hisoblanadi. Tarmoq
kompyuterlar, tarmoq adenterlari, mostlar, marshrutizatorlar, modemlar, operatsion
tizimlar va ilova modullari kabi juda ulkan turli tuman modullardan tashkil topgan.
Korxonalar tomonidan kompyuter tarmoqlariga turli talab qo`yilishi, tarmoqni
tuzishda, qurilmalari va dasturlarni turli qilib ishlab chiqishni taqoza etadi. Bularni
turli tuman ishlab chiqilishining yana bir sababli shundaki, ko`pchilik qurilma va
dasturlar asosiy va qo`shimcha funktsiyalarni mujassallashtirish bilan farq qiladi.
Tarmoqlardagi modullik va standartlik tushunchasi bir - biri bilan chambarchas
bog`langan va modullik yondoshish tarmoqlarda standartlar bilan kuzatilgandagina
o`z samarasini beradi.
Hozirgi kunda kompyuter hisoblash tarmoqlari rivojlanib bormokda. Global
tarmoqda ma`lumot almashuvining bir qancha imkoniyatlari mavjud. Uzoqlashgan
kompyuter bilan aloqa o`rnatishingiz va undan xuddi uning oldida o`tirgandek
foydalanishingiz, elektron jurnallarga yozilishingiz, xabarlarni elektron pochta
orqali yuborishingiz va olishingiz mumkin. Bu qayd etilgan imkoniyatlarni
o`rganishda, mavzu bo`yicha, hisoblash tarmoq rivojlanishi, ularning vazifalari,
yirik kompyuter tarmoq turlari, ularning tavsiflari va hisoblash tarmoq zamonaviy
rivojlanish tendentsiyalari va muammolari yaratildi. Kompyuter tarmog`i - hisoblash
tizimning taqsimlangan xususiy holatini taqdim etadi, bunda kompyuter guruhlari
avtomatik rejimda ma`lumotlar bilan almashgan xolda o`zaro aloqadagi masalalarni
kelishilgan xolda bajaradi. Tarmoqning apparatli komponentlarni kompyuterlar,
kommunikatsion asbob – uskunalar, operatsion tizim, tarmoq ilovalari tashkil etadi.
49
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
|
| |
-amaliy mashg‟ulot - Rasulev. A. X, O‟ngboyeva. D. O‟, Tadjibayeva. D. A

24
3-rasm
. Boshqaruv uskunalarining Klassik ko‟rinishi
Ko‟rinish va Mavzular
Ishchi stoli ko‟rinishini o‟zgartirish uchun Boshqaruv uskunasida
Ko’rinish
va Mavzular funksiyasi tanlanadi. Ishchi stoli bu barcha oynalar,
belgilar va
dialogli oynalar ko‟rinadigan sohadir.
Uskunani tanlang bo‟limi ishchi stolini xususiylashtirish uchun kerakli qurollarni
o‟zida mujassam etadi.
Siz orqa fon rasmini, oynalar ko‟rinishini yoki ishchi
stoli mavzusini o‟zgartirishingiz mumkin.
Mavzu-bu oldindan
guruhlangan fon rasmlari, ishchi oyna ko‟rinishi, tovushlar va
boshqa elementlar to‟plamidir.
Ishchi stoli mavzusini o‟zgartirish uchun,
1.
Ko‟rinish va mavzular oynasidan kompyuter mavzusini o‟zgartirishni tanlang.
2.
Theme Combo Box (Mavzular to‟plami)
ni pastga tushirib mavzuingizni
tanlang.
25
4-rasm
. Ekran xususiyatlari oynasi
3.
Windows XP mavzusini tanlang.
4.
Amalga oshirish tugmasini bosing.
5.
OK tugmasini bosing.
Ishchi oynaning sozlamalarini o‟zgartirish shuningdek Boshqaruv uskunalarini
tanlash bo‟limida ham amalga oshirilishi mumkin.
Ushbu katalog papkalarni va
Start menyusining ko‟rinishini ham o‟zgartish funksiyalariga ega. Ushbu
katologlar haqida ko‟proq ma„lumot uchun, ularning
ustiga sichqonchani olib
boring.
Display funksiyasi ishchi oynasi sozlamalarini o‟zartirishga ya„ni fon rasmlar
va ekran ko‟rinishini o‟zgartirish vazifasini bajaradi.
My.gov.uz nima? U qanday vazifani bajaradi?

Elektron hukumat tarkibiga nimalar kiradi?
Tizim tarkibiga quyidagilar
kiradi:
-
my.gov.uz – davlat xizmatlarini oluvchilar bilan bevosita
aloqada bo„lish.
-
ochiq ma‟lumotlar portali – davlat idoralarining ochiq
ma‟lumotlari va statistikasi.
-
to„g„ridan-to„g„ri davlat idoralarining veb-saytlari.
-
axborot tizimlari majmuasi: «Sog„liq», «Soliq»,
«Bojxona», «Ta‟lim» va boshqalar, ular orqali davlat idoralari bir-biri
bilan ma‟lumotlar almashadi.
-
elektron
hukumat tizimini
rivojlantirish
markazi
– elektron
hukumatning
butun
tizimini muvofiqlashtirish va rivojlantirish bilan shug„ullanadi.
-
axborot xavfsizligi markazi.
-
davlat axborotni qayta ishlash markazi – ma‟lumotlar
bazalarini saqlaydiva elektron hukumat faoliyati uchun zarur
ma‟lumotlarni qayta ishlaydi.
Id.egov.uz tizimida jismoniy shaxsni ro‟yxatdan o‟tkazish “Yagona
portal”da shaxsiy kabinеtga kirish uchun quyidagilarni amalga oshirishingiz
kеrak:
my.gov.uz saytiga kirib “Kirish” tugmasini bosing.
Namuna:
Interaktiv xizmatlaridan foydalanish uchun id.egov.uz saytiga kiramiz.
Topshiriqlar:
Har bir talaba o‟qish joyidan m‟alumotnoma olish
Har bir talaba COVID-19 ga emlanganlik haqida ma‟lumot olish.
Har bir talaba akademik litsey yoki kasb-hunar kollejni tugatganligi
haqida ma‟lumotni topish
Tarmoq xizmatlari. ―Ochiq – tizim va standartlash muammolari xaqida

39
minglab mavzularni o`z ichiga oladi, shuning uchun undan foydalanish uchun,
konferentsiya mavzularining ierarxik nomlarini qoidalarini bilish va unga mos holda
ularni o`rnatish lozim.
Fayllarni uzatish- FTP (File Transfer protocol) protokoliga asoslangan axborot
xizmati internetida birinchi yaratilgan tizimlaridan hisoblanadi. Bu xizmat
kompyuterdagi FTP – dasturidan foydalangan holda masofadagi kompyuterga
ulanib, kirish mumkin bo`lgan fayllar ro`yxati bilan tanishadi, hamda ulardan o`z
kompyuteriga nusxa kuchiradi. FTP tarmoq bo`yicha istalgan shakldagi (matn,
tasvir, bajariluvchi dastur, tovush-yozilgan va x.k.) fayllarni yuborishi mumkin.
FTP ―mijoz – server‖ arxitekturali tizimlarga misol bo`la oladi. Bunday tizimlarda
bir kompyuterda ―mijoz‖ deb nom oluvchi maxsus dasturdan foydalaniladi.
Foydalanuvchi shu dastur yordamida masofadagi server deb nomlangan
kompyuterdagi boshqa dastur bilan bog`lanadi.
Telnet- xizmati (boshqa kompyuterlar bilan o`zaro aloqa).
Telnet boshqa kompyuter bilan aloqaga kirishni ta`minlaydi. Telnet orqali aloqani
o`rnatib, foydalanuvchi boshqa kompyuterda guyoki o`ziniki bilan ishlayotgandek.
Amalda Telnet kirishni ochib beradi, ammo o`zaro aloqani tagkil etish chet
kompyuter orqali belgilanadi. Telnet programmasi foydalanishga juda qulay. Uning
yordamida tarmoqka ulangan biron-bir kompyuter bilan aloqa o`rnatish uchun uning
Internetdagi tulik manzilni bilish kifoya. Kerakli kompyuter bilan ulanishda
komandada uning manzili ko`rsatiladi. Ulanish jarayonida xost-kompyuter
foydalanuvchining nomini suraydi. CHet tizim bilan ishlash uchun foydalanuvchi
unga kirish xukukiga ega bo`lishi shart.