Adabiyotlar - Alisher navoiy nomidagi toshkent davlat

Adabiyotlar
1. Бектемиров Ҳ., Бегматов Э. Мустақиллик даври атамалари. -
Тошкент, 2002
2. Дониёров Р. Ўзбек тили техник терминологиясининг айрим
масалалари. Тошкент: Фан, 1977.
3. Кадирбекова Д. Инглизча-ўзбекча ахборот коммуникация
технологиялари
терминологияси
ва
унинг
лексикографик
хусусиятлари. Филол. фан. бўйича фалс. док. дисс. автореф.-Тошкент,
50
2017.
4. Лотте Д.С. Краткие формы научно-технических терминов. - М.:
Наука, 1971.
5. Лотте Д.С. Очередные задачи технической терминологии. Т.1.-
М.: Московский лицей, 1994.
6. Мадвалиев А. Ўзбек терминологияси ва лексикографияси
масалалари.-Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси.2017.
7. Проблемы языка науки и техники.-М.: Наука, 1970.
8. Саидқодирова Д. Инглиз ва ўзбек тилларида интернет
терминларининг лингвистик тадқиқи. Филол. фан.бўйича фалс. докт.
дисс. автореф. -Тошкент, 2018.
9. Ўзбекистон Республикасининг 1995 йил 21 декабрда янги
таҳрирда қабул қилинган “Давлат тили ҳақида”ги Қонуни.
Sakkizinchi mavzu: Istiqlol davrida sodir bo‘lgan tub
o‘zgarishlarning o‘zbek terminologiyasiga ta’siri
Reja:
1.Mustaqillik davri xalq hayotida yuz bergan tub o‘zlarishlarining
o‘zbek terminologiyasi rivojiga ta’siri.
2.O‘zbek terminologiyasida mavjud qusurlar.
3. Terminlarning yasalishida faol modellarning o‘rni.
Asosiy tushunchalar: ijtimoiy-siyosiy hayot, termin yasash
modellari, motivlangan terminlar, motivlanmagan terminlar, metonimik
ko‘chim, affiksal termin yasash, sermahsul affiks, kammahsul
qo‘shimcha, mutaxassislik terminlari, zoonimlar, texnikaviy terminlar,
sohaviy terminologiya, guruhlashtirish, tizim, sheva va lahja
materiallari, internet, tilning ichki imkoniyatlari, ekstralingvistik omillar,
texnologiya.
Ma’lumki, terminlar oddiy so‘zlar singari umumadabiy va
maxsus leksikada bor bo‘lgan so‘z va o‘zaklardan yasaladi.
O‘zbek tili terminlari sistemasi o‘zga qarindosh turkiy tillardagi
singari mavjud struktur turlar, ya’ni sodda, yasama, qo‘shma, qisqartma
va so‘z birikmalarini qamrab oladi.
O‘zbek terminologiyasini takomillashtirish borasida qilinishi
lozim bo‘lgan vazifalar yetarlicha.
Bugungi kunda o‘zbek tili soha terminologiyasi har tomonlama
takomillashish jarayonini boshidan kechirmoqda. Terminlarning ular
ifodalaydigan
narsa-buyum,
voqea-hodisa
tushunchasi, ma’no-
mazmuniga mutanosib, mos tushishi, struktur(shakl) jihatdan ixcham
bo‘lishi, yakka ma’noni ifodalashi, ma’nodoshlik(sinonimik) qatorlariga
kirmasligi kabi talablar terminshunoslar diqqat markazidan joy olganligi
yangilik emas. Ayniqsa, chet tillardan shiddat bilan kirib kelayotgan ilm,
51
fan, texnika, texnologiyaga doir terminlarni qanday tarzda qabul qilish,
o‘zlashtirish xususida har xil yondashuvlar ko‘zga tashlanadi. Istiqloldan
keyin o‘zbek terminologiyasi nafaqat miqdor, shuningdek, sifat
o‘zgarishlarga ham yuz qo‘ydi. O‘zbek tili imkoniyatlaridan foydalangan
tarzda terminlar tizimini tartibga solish masalasiga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Xususan, muayyan narsa-buyum, tushuncha, voqea-
hodisani ifodalashda ona tili qatori, o‘rni bilan, o‘zbek tili shevalari va
lahjalari so‘z xazinasida mavjud tayyor so‘zlardan foydalanilmoqda,
o‘zbek tilida asrlar osha sinovlarga bardosh bergan so‘z yasovchi
affikslarning termin hosil qilishdagi ishtirokidan unumli istifoda
etilmoqda, kalkalashning mavjud turlari yordamida terminlar hosil
qilishga jiddiy diqqat qaratilmoqda, mazkur usullarning birortasi ham
qo‘l kelmagan kezlarda chet tili terminlari aynan, tayyor holda o‘zbek
terminologiyasi tarkibiga olinmoqda. So‘nggi fikrning isbotini AKT va
zamonaviy pedagogik texnologiyalar, kompyuter, internet bilan bog‘liq
terminlarning qo‘llanishida ko‘ramiz.
Shubhasiz, o‘zbek terminologiyasi tizimi sezilarli rivojlanishda
bo‘lishiga qaramay, ushbu soha ham muayyan qusur va kamchiliklardan
holi emas. Bizning nazarimizda ularni quyidagi tarzda guruhlashtirish
o‘zini oqlaydi:
1) Ilmiy-texnikaviy terminlarning yanada taraqqiy etishi va
takomillashuvida ona tilining ichki manbalari va so‘z yasash
usullaridan qoniqarli tarzda foydalanmaslik. Ilmiy-texnikaviy
taraqqiyot bugungi kunda dunyodagi barcha rivojlangan va
rivojlanayotgan davlatlar hayotida lokomativ rolini ado etmoqda.
Eng
zamonaviy
qurol-aslahalar,
asbob-anjomlar,
dastgohlar,
robotlar, axborot kommunikatsiya texnologiyalarisiz kelajak jamiyat
taraqqiyotini tasavvur qilish amri mahol. O‘zbek modeli asosida o‘z
rivojlanish yo‘lini belgilab olgan mamlakatimizda xalq xo‘jaligining
barcha tarmoqlari, xususan, og‘ir va yengil sanoat, qishloq xo‘jaligi,
ilm-fan, madaniyat, san’at, sport sohalari ildam qadamlar bilan
rivojlanmoqda. Buning natijasi o‘laroq O‘zbekiston jahon
hamjamiyatining faol a’zosiga aylandi. Dunyoning yetakchi
davlatlari bilan o‘rnatilgan siyosiy, iqtisodiy, ilmiy, ijtimoiy,
madaniy, diniy va h.k. aloqalar negizida taraqqiyotning yangi
pallasini boshidan kechirayotgan xalqimiz chet ellardan olib
kelinayotgan eng so‘nggi texnika va texnologiyalar bilan oshno
bo‘lmoqda, ularni kundalik hayotda qo‘llash imkoniyatiga ega
bo‘lmoqda. Vatandoshlarimiz, ayniqsa, iste’dodli yoshlarning
xorijning nufuzli oliy o‘quv yurtlarida tahsil olishi, yosh
mutaxassislarning chet ellardagi universitetlarda malaka oshirishi,
zamonaviy axborot texnologiyalarining insonlar turmushidan o‘rin
olishi kabi omillar oqibatida yangidan-yangi tushunchalar va ular
bilan bog‘liq terminlar tilimizning so‘z xazinasidan o‘rin olmoqda.
Mubolahasiz ta’kidlash joizki, ayni kezlarda o‘zbek tili terminologik
52
tizimiga G‘arbiy Yevropa tillaridan bevosita va bilvosita yopirilib
kirib kelayotgan terminlarni tartibga solish, unifikatsiya qilish, ularni
o‘zbek tili qoidalariga bo‘ysundirish qiyin kechmoqda. Chetdan
kelayotgan axborotning haddan tashqari ko‘pligi va serqirraligi
terminologiyaga xos jihatlarni har doim ham diqqat markazida
ushlab turish imkoniyatini bermayapdi. Bu holat terminlarni
o‘zlashtirish, kalkalash, izohlash paytida muayyan qiyinchiliklarni
yuzaga chiqarmoqda. O‘zbek tilining ichki imkoniyatlaridan
samarali foydalanishga zarur e’tibor qaratilmoqda, so‘z yasash
usullaridan har doim ham unumli iste’foda etilmoqda, deb
bo‘lmaydi. Chet tilidan o‘zlashayotgan terminlarni aynan qabul
qilish an’anasi hamon yetakchilik qilmoqda. Masalan, internet
tarmog‘ida qo‘llanayotgan netabayt, ping, piksel, plagin, rastr,
|