nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
• abonentlarning moliyaviy imkoniyati hamda ehtiyojlarini hi-
sobga olgan holda qulay tariflarni qo‘llash;
•

279
• operator tomonida trafik mazmunini filtrlash, shuningdek,
foydalanilayotgan xizmatlarga vaqt bo‘yicha
hamda davomiylik
bo‘yicha cheklovlar o‘rnatish (ushbu masalaning dolzarbligi shun-
daki, bugungi kunda Internet foydalanuvchilarining aksariyat qis-
mini yosh bolalar tashkil etmoqda);
• aloqa xavfsizligiga tahdid qiluvchi, xalaqit beruvchi saytlar
hamda dasturlardan himoyalanishi.
O‘z navbatida, LTE tarmoq arxitekturasi
doirasida ushbu vazi-
falar ko‘rsatilayotgan xizmatlarning tarifikatsiyasini hamda abo-
nentlarga xizmat ko‘rsatish siyosatini (qoidalarini) boshqarish
funksiyasiga taalluqlidir (qisqacha “tarifikatsiya va siyosatni bosh-
qarish” funksiyasi).
18.4. LTE tarmog‘ida tarifikatsiya va siyosatni boshqarish
Tarifikatsiya va siyosatni boshqarish –
PCC (ingl. Policy and
Charging Control) funksiyasi LTE tarmog‘ida (3GPP 8-relizi),
18.1-rasmda ko‘rsatilganidek, ilova serverlari yordamida xizmat-
lar sifati — QoSni, tarifikatsiyani va siyosatni dinamik tarzda
boshqaruvini ta’minlaydigan, amalda ishlatilgan platforma
asosida
quriladi.
Rasmda ko‘ringanidek, RSS funksiyasi taqsimlangan arxitek-
turaga ega va spetsifikatsiyalangan o‘ziga xos vazifalarni ba-
jaruvchi quyidagi bir nechta funksional elementlardan tashkil
topgan:
• PCRF
(ingl. Policy and Charging Rules Function) –
siyosatni
va tarifikatsiya qoidalarini boshqarish hamda ma’lumot oqimlari
asosida qarorlar qabul qilish vazifasi;
• PCEF
(ingl. Policy and Charging Enforcement Function) –
SGW xizmat ko‘rsatish shlyuzida tashkil etilgan tarifikatsiya ham-
da siyosatni qo‘llash vazifasi va PCRF
boshqaruvi ostida mustaqil
IP oqimlar uchun shlyuzlash hamda QoS ni boshqarish funksi-
yalarini bajaradi. PCEF vazifasi, shuningdek, tarifikatsiya maqsa-
dida trafikni
baholashda ham qatnashadi;
280
• OCS
(ingl. Online Charging System) – foydalanuvchilarga
PCEF vositasida, ulanish vaqti, uzatilgan/qabul qilingan
trafik
hajmi yoki boshqa turdagi pullik xizmat ko‘rinishidagi xizmatlarni
ko‘rsatishga mas’ul bo‘lgan “onlayn” (real vaqt asosida) tarifikat-
siya vazifasi;
• OFCS
(ingl. Off-line Charging System) – “off-layn” (noreal
vaqt asosida) tarifikatsiya vazifasi, RCEF
dan abonent xizmatdan
foydalanganligi to‘g‘risida ma’lumot oladi va foydalanilgan xiz-
matlarning tarifikatsiyasi bo‘yicha keyinchalik “billing” tizimida
foydalanish uchun CDR
(ingl. Charging Data Records) yozuvlarini
yaratadi.
-jadval 
№1-ASK JURNAL-ORDER - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

Ma’lumotlari jurnal-orderlarga o‘tkazilgan hujjatlarda korrespondensiyalanuvchi schotlar,
tegishli registrlarning raqamlari va yozuvlarning tartib raqamlari (qator raqamlari) ko‘rsatiladi.
Ma’lumotlari jamlanib hisob registrlariga o‘tkaziladigan hujjatlar bo‘yicha registr va yozuvlar raqami
alohida varaqda ko‘rsatilib, bu varaq to‘planib tikilgan hujjatlarga biriktirib quyiladi.
Oy oxirida jurnal-orderlarning ma’lumotlari jamlanib, bosh daftarga o‘tkaziladi. Bosh daftar
jurnal-orderlar ma’lumotlarini umumlashtirish, schotlardagi yozuvlarning to‘g‘riligini tekshirish va
hisobot balansini tuzish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, bir yilga ochiladi. Unda har bir schot uchun bir
varaq ajratiladi. Har bir varaqda ochilgan sintetik schotning boshlang‘ich qoldig‘i, joriy (oylik)
oboroti va oxirgi qoldig‘i aks ettirib boriladi. Bosh daftarga joriy oborotlarni
yozish bir vaqtning
o‘zida jurnal-orderlarda aks ettirilgan ma’lumotlarni qayd qilish bo‘lib hisoblanadi (3.4-rasm).
Shartli belgilar
Joriy yozuvlar
Yozuvlarni tekshirish
Buxgalteriya hisobining soddalashtirilgan shakli

rejasi» (№21 BHMSning 1-ilovasi) asosida ishlab chiqiladigan soddalashtirilgan (ishchi) schotlar
rejasiga muvofiq amalga oshiriladi.
Bunday schotlar rejasi xo‘jalik mablag‘lari va ularning manbalarini
buxgaltyerlik hisob
registrlarida asosiy schotlar bo‘yicha olib borishni ta'minlaydi va shu
asosda buxgalteriya hisobi
ma’lumotlarining aniqligi ustidan nazorat qilinadi.
Shartli belgilar:
Joriy yozuvlar
Yozuvlarni tekshirish
4.5-rasm. Hisobning avtomatlashtirilgan shakli
Soddalashtirilgan (ishchi) schotlar
rejasidagi ayrim schotlar, o‘z
vazifalari bilan birga bu
rejaga kiritilmagan schotlarning funksiyalarini ham bajarishi nazarda tutilgan.
Soddalashtirilgan (ishchi) schotlar rejasida taklif qilingan schotlar guruhi fermer xo‘jaligining
moliyaviy holati to‘g‘risidagi buxgalteriya balansini tuzish qoidalariga muvofiq, uning mablag‘lari
va mablag‘lar manbalarining miqdori hamda xo‘jalik faoliyati xususiyatidan
kelib chiqqan holda
tuziladi (3.10-jadval).
4.10-jadval
Kichik tadbirkorlik subektlari uchun tavsiya etiladigan buxgalteriya hisobining
soddalashtirilgan (ishchi) schotlar rejasi (namuna)
-rasm. Buxgalteriya hisobining «Bosh-jurnal» shakli

«Bosh-jurnal» shaklining mazmunidan ko‘rinib turibdiki, u qo‘l mehnati xarajatlarini biroz
qisqartirsada, ammo unda memorial-order shakliga xos kamchiliklar mavjud.
Buxgalteriya hisobining jurnal-order shakli. Hisobning jurnal-order shakli ma’lumotlarni
joriy hisobni yuritish va hisobot tuzishni ta'minlaydigan tartibda sintetik va analitik hisob registrlarida
sistemalashtirish va to‘plashga asoslanadi. Bu shaklda hisob yuritish qishloq xo‘jalik korxonalarida
buxgalteriya hisobini yuritishga oid ko‘rsatma va yo‘riqnomalarga muvofiq amalga oshiriladi.
Buxgalteriya hisobining bu shaklida asosiy hisob registrlari jurnal-orderlardir.
Dastlabki hujjatlar ma’lumotlari bevosita jurnal-orderda va qaydnomalarda to‘planib boradi.
Xo‘jalik muomalalarini sistematik va xronologik yozish bir vaqtning o‘zida ya'ni, bir xil ish usulida
amalga oshiriladi.
Zarur analitik ma’lumotlarni jurnal-orderlardan olish imkoni bo‘lmagan hollarda yordamchi
qaydnomalardan foydalaniladi. Jurnal-orderlarning tuzilish tamoyili
tegishli schotlar aloqasi
ko‘rsatilgan holda hisob yuritishga asoslangan.
Jurnal-orderlar
shunday tuzilgan-ki, ularda iqtisodiy mazmuniga ko‘ra bir xil xo‘jalik
muomalalari aks ettiriladi. Shuning uchun ayrim jurnal-orderlar bir
necha schotlarning krediti
bo‘yicha muomalalarni aks ettirishga mo‘ljallangan. Dastlabki hujjatlar ma’lumotlarini to‘g‘ri
guruhlash uchun jurnal-orderlarda schotlar krediti bo‘yicha namunaviy schotlar aloqasi ko‘rsatilgan.
Shunday qilib, jurnal-order shaklining tuzilishi quyidagi asosiy tamoyillarga asoslanadi:
jurnal-orderlarda xo‘jalik muomalalari tegishli schotlarning krediti bo‘yicha debetlanuvchi
schotlar ko‘rsatilib yozilishi;
sintetik va analitik hisob yozuvlarining yagona tizimga birlashtirilishi;
buxgalteriya hisobida muomalalar xo‘jalik faoliyatini nazorat qilish, davriy va yillik hisobot
tuzishni ta'minlaydigan yo‘nalishda aks ettiriladi;
davriy va yillik hisobot tuzish uchun zarur bo‘lgan, analitik
hisob moddalarining
nomenklaturasi va ko‘rsatkichlari hamda schotlar aloqasi oldindan belgilangan
hisob registrini
qo‘llash.
Yuqoridagi tamoyillarni yaqqol tasavvur qilish va jurnal-order
shaklining mohiyatini
tushunish maqsadida 5010-«Milliy valutadagi pul mablag‘lari» schoti bo‘yicha yuritiladigan 1-ASK
jurnal-orderini ko‘rib chiqamiz (3.6-jadval).
guruh uchun tarqatma materiallar

183
Ochlik, chanqoqlik va jinsiy mayl kabi holatlar organizm uchun muhim
ahamiyatga ega bo’lganligi sababli, odatda “birlamchi drayv” deb hisoblanadi.
2.
Bixevioristik talqinlar
– o’rgatish (o’qitish) jarayonida orttirilgan ichki
turtkilarga suyanadi. Masalan, pulga ega bo’lishdek motivasion moyillik.
Ochlik va chanqoqlik singari “birlamchi drayv (boshqarish, undash)” holatlar
pullar bilan assosiasiyalanishi sababli, biz ishga nisbatan yo’naltirilgan yuqori
motivasiyani sezamiz.
3.
Psixologik talqinlar
– aniq harakatlarga bizni undovchi “birlamchi
drayv” konsepsiyasi insoniyat xulq-atvorini undaganda murakkab turlarini
tushuntirishda ham dolzarb bo’lib qolaveradi. Ichki murakkab ehtiyojga erishish
motivasiyasi affiliasiya yoki A. Maslou bo’yicha o’zini ro’yobga chiqarish misol
bo’la oladi”.
Adabiyotlarda motivasiyaga oid nazariyalar, asosan, ikkita toifaga
ajratiladi:
mazmuniy;
jarayoniy.
Motivasiyaning mazmuniy nazariyalari birinchi navbatda insonlarni
harakatga undovchi ehtiyojlarini aniqlashga harakat qiladi, aynan unda ishning
hajmi va mazmuni aniqlanadi. Motivasiyaning zamonaviy mazmuniy
konsepsiyalariga asos solinishi, asosan, A. Maslou, F. Gersberg, D.
Makelland larning ishlari bilan bog’liq.
Mashhur nemis sosiologi Maks Veber XIX asr boshlarida biznesdagi
holatni tahlil etar ekan, biznes odobi masalasida mufassal to’xtalib o’tgan.
Biznesning mohiyatini tushunib yetgan holda u: “Trubinalardan tutun chiqishi
uchun foyda olinishi zarur”, – deb ta’kidlagan. Bu yerda u tadbirkorlar
faoliyatidagi ikki yo’nalishni ajratib ko’rsatadi:
usiz ishlab chiqarish mavjud bo’lmaydigan oqilona foydaga intilish;
“boylikka intilish”.
M. Veber ikkinchi yo’nalishni biznes emas deb ta’kidlaydi. “Bunday
intilish ofisiantlar, vrachlar, rassomlar, yengil tabiatli kishilar, askarlar,
qimorboz va gadoylarda uchraydi va to’liq ishonch bilan u barcha davr va
mamlakatlarning barcha aholi guruhlari va alohida shaxslariga xos bo’ladi”.
Motivasiyaning mazmuniy nazariyalari odamlar xulqini belgilovchi
ehtiyojlar va unga bog’liq omillarga asoslanadi. Jarayoniy nazariyalar
motivasiyani boshqacha tarzda o’rganadi. Ularda inson qanday qilib aniq bir
xulq to’rini tanlashi tahlil qilinadi. Jarayoniy nazariyalar asoschilari ehtiyojlar
mavjudligi to’g’risida bahslashmaydilar, balki odamlar xulqi ehtiyojlar
bilangina emas, balki psixologik jarayonlar bilan aniqlanadi, deb hisoblashadi.
-MAVZU: SHAXSNING INDIVIDUAL PSIXOLOGIK

112
qolmaydi. Nerv sistemasining voyaga yetishidagi umumiy qonuniyatlari
temperament tipining voyaga yetishiga ham ta’sir qilib, izini qoldiradi.
Ma’lum temperament tipining asosiy xususiyatlari birdaniga hammasi
nomoyon bulmaydi, balki yoshga qarab sekin-asta nerv sistemasining voyaga
yetishi bilan bog’liq xolda nomoyon bo’ladi. Bu jarayonni biz temperamentning
voyaga yetishi deb ataymiz.
Yoshlar kasb tanlayotganda temperament xususiyatlari hisobga olinishi
lozim. Masalan, xozirgi zamon texnikasida melanxologik uchun kiruvchi
samolyotda uchuvchi bulish nihoyatda kiyin yoki bunday kishilarga tusatdan
paydo bo’ladigan avariya xavfi o’z vaqtida reaksiya qilishi lozim bo’lgan
murakkab energosistemalarda ishlash og’irlik qiladi. Odamning psixik
xususiyatlariga nisbatan faoliyatning shunday yo’l bilan tanlashni kasbga
yo’naltirish deb ataladi.
Temperament tiplari xususiyatlarini mumkin qadar o’quvchilar tarbiyasi
jarayonida ham hisobga olish zarur. Masalan, melanxolik o’quvchini
harakatlari uchun keskin koyish uning ruxini tushurib yuboradi. O’ziga
ishonmvaligini yana orttirib yuboradi va o’z kuchiga shubha bilan qaray
boshlaydi.
Yuqoridagi usullarni sangvinikka nisbatan ishlatib bo’lmaydi. Chunki u
boshidan kechirgan kungilsiz voqyealarni tez esdan chiqarib yuborishi va o’z
kuchi, qobilyatlariga ortiqcha baho berishga moyildir, Salbiy bahoga nisbatan
qattiqlik va talabchanlik unga ijobiy tasir ko’rsatishi mumkin. Temperament
xususiyatini hisobga olgan holda xuddi shunday individual munosabatda bo’lish
mehnatni tashkil qilishda, sportchilarning mashqlarida va faoliyatning boshqa
turlarida ham bo’lishi mumkin va zarur.
Nihoyat, faoliyat talablariga temperamentni moslashtirishning asosiy eng
unversal yo’li individual ish uslubining tarkib topishidir. Mehnat faoliyatidagi
ayni bir vazifa va talablar har turli usullar va yo’llar bilan bir xil samarali
amalga oshirilishi mumkin. Faoliyatning indvidual uslubi deganda biz mazkur
odam uchun xarakterli bo’lgan va samarali ishlashi uchun maqsadga muvofiq
bo’lgan harakatlar va yo’llarning individual sistemasini tushunamiz.
Faoliyatning indvidual uslubi odamda o’z-o’zidan, stixiyali ravishda paydo
bo’lmaydi. U ta’lim va tarbiya jarayonida tarkib topadi. Individual uslub tarkib
topishining birinchi kurtaklari bog’cha yoshidagi katta bolalarda o’yin
xarakteridagi amaliy masalalarni yechishdayok ko’rina boshlaydi.
Faoliyatning indvidual uslubini tarbiyalash ishlari asoslanadigan qator
alohida psixologik va pedagogik prinsiplar mavjuddir. Ta’lim va tarbiyaning
asosiy vazifalaridan biri shundan iboratki, indvidual uslubni tarkib toptirish
yo’li bilan odamning temperamentini faoliyatning obyektiv talablariga yaxshilab
moslashtirishdan iboratdir.
Sezgi va ularning ahamiyati, klassifikasiyasi va qonuniyatlari

101
Analizator uch qismdan tarkib topadi: 1. Tashqi quvvatni nerv jarayoniga
o’tkazadigan maxsus transformator hisoblangan periferik bo’lim (reseptor), 2.
Analizatorning periferik bo’limini markaziy analizator bilan bog’laydigan
yo’llarni ochadigan afferent (markazga intiluvchi) va efferent (markazdan
qochuvchi) nervlar, 3. Analizatorning periferik bo’limlaridan keladigan nerv
signallarining qayta ishlanishi sodir bo’ladigan qobiq osti va qobiq (miyaning
o’zi bilan tugaydigan) bo’limlari. Sezgining hosil bo’lishi reflektor yoyi tufayli
bo’ladi.
Aks etish xususiyatiga va reseptorlarning joylashgan o’rniga qarab
sezgilar odatda uch guruhga ajratiladi: 1. Eksterioseptiv sezgilar. Bularga
tashqi muhitdagi narsalar va xodisalarning xususiyatlarini aks ettiradigan va tana
yuzasini sezadigan sezgilar (ko’rish, eshitish, hid bilish, tam bilish, teri-
tuyg’u) kiradi. 2. Tananing ichki a’zolaridagi o’zgarishlarni sezadigan
interioseptiv sezgilar. Bunga organik sezgilar kiradi. 3. Mushaklar va paylardagi
holatni sezadigan prorioseptiv sezgilar. Bunga muskul-harakat sezgisi kiradi.
Ular gavdamizning harakati va holati xaqida axborot beradi.
Eksterioseptorlar o’z navbatida yana ikki guruhga bo’linadi: kontakt va
distant sezgilar. Kontakt sezgilarga teri-tuyg’u va ta’m bilish sezgilari kirsa,
distant sezgilarga ko’rish, eshitish, hid bilish sezgilari kiradi. Hozirgi zamon
fani ma’lumotlariga asoslanib sezgilarni tashqi va ichki sezgilarga bo’lish yetarli
emas. Sezgilarning ba’zi bir turlarini tashqi-ichki deb hisoblasa ham bo’ladi.
Ularga harorat va og’riq, tam bilish va tebranish, mushak-bo’g’in va statik-
harkat sezgilari kiradi.
Sezgilarga xos bir qancha qonuniyatlar mavjuddir. Avvalo sezgining hosil
bo’lishligi uchun qo’zg’atuvchi ma’lum kuchga ega bo’lishi lozim.
Qo’zg’atuvchi ta’sir etishi bilan sezga hosil bo’lmaydi, balki oradan
ma’lum vaqt o’tadi. Bu vaqt 0, 02 sekunddan 0, 1 sekundga tengdir. Xuddi shu
singari, sezgi hosil bo’lgach, ma’lum muddat davom etadi. Davom etish
muddatiga qarab sezgilar qisqa va uzoq muddatli bo’ladi. Sezgilar kuchli va
kuchsiz ham bo’lishi ham mumkin. Bu qo’zg’atuvchi kuchiga bog’liqdir.
Sezgi chegaralarga ham egadir. Uning quyi va yuqori chegarasi
farqlanadi. Sezgirlikni mashq yo’li bilan yoki maxsus morfiy modda ta’sirida
kuchaytirishga sensibilizasiya deyiladi.
Adaptasiya ham sezgiga xos xususiyatdir. Adaptasiya deb sezgi
organlarining tashqi qo’zg’atuvchilarga moslashishiga aytiladi. Adaptasiyaning
uch turi farq kilinadi:
1. Qo’zg’atuvchining uzoq vaqt ta’siri natijasida sezgining yo’qolib qolishi.
2. Kuchli qo’zg’atuvchi ta’siri ostida sezgining zaiflashishi.
3. Kuchsiz qo’zg’atuvchi ta’siri ostida sezgirlikning ortishi.
Sinesteziya – bu ikki sezgining yaxlit bir sezgi bo’lib qo’shilib ketishi
demakdir.
-rasm - Raqamli mobil aloqa

281
LTE tizimlarida “billing” xizmati tashkil etilishini ko‘rib chi-
qishda LTE tarmoqlarini joriy etish bosqichma-bosqich (quyida-
gi fazalar asosida) amalga oshirilishi rejalashtirilganligiga alohida
e’tibor
qaratish lozim, xususan:
• 1-faza: faqat ma’lumotlar uzatish tashkil qilingan LTE tarmog‘i;
• 2-faza: ma’lumotlar uzatishga qo‘shimcha ravishda IP
bo‘yicha ovoz uzatish tashkil qilingan LTE tarmog‘i (VoIP yoki
VoLTE);
• 3-faza: to‘liq IP-arxitektura asosida qurilgan va IMS muhi-
tida ishlaydigan LTE tarmog‘i.
Tarifikatsiya va siyosatni boshqarish
funksiyasining ishi ham
shunga mos ravishda fazadan-fazaga rivojlanib borishi lozim. Ma-
salan, RSS funksiyasining 1-faza uchun vazifalari quyidagilardan
iborat:
• PCCning barcha funksiyalari trafikning mazmuni hamda
haj mi ilgarigiga nisbatan sezilarli darajada o‘sishini
hisobga olgan
holda takomillashtirilgan bo‘lishi lozim;
• Mediatsiya tizimi hamda “onlayn” tarifikatsiya vazifalari
(4G) paketli kommutatsiya tarmoqlari bilan (2G va 3G) kanalli
kommutatsiya tarmoqlarining birgalikda ishlashini qo‘llab-quv-
vatlashi lozim;
• Mavjud mediatsiya tizimi EPC-yangi tayanch tarmog‘i ele-
mentlarini qo‘llab-quvvatlashi
uchun kengaytirilishi lozim;
• Foydalanayotgan xizmatlarga bog‘liq holda abonentlar istal-
gan to‘lov modellarini tanlay olish imkoniyatiga ega bo‘lishlari
lozim (prepaid, postpaid yoki aralash (gibrid) modellar).
Ushbu vazifalar LTE tarmog‘ini boshlang‘ich evolyutsion joriy
qilishda hamda uni daromad keltirishi
uchun juda muhim hi-
soblanadi (18.2-rasm).
2-faza bosqichida kanalli kommutatsiya tarmoqlari bilan o‘za-
ro trafik almashuvi keskin qisqaradi, ammo paketli kommutatsi-
ya hajmi ortadi va RSS funksiyasiga ham o‘zgartirish kiritiladi.
VoLTE xizmatlariga o‘tish trafik turiga bog‘liq
holda QoSni dina-
mik boshqarishni to‘liq kiritishni talab etadi.
282
3-faza bosqichida radioulanish sathidagi kabi kommutatsiya
sathida ham to‘liq IP-protokolga o‘tish amalga oshiriladi (18.3-
rasm).
Online billing tizimi
Real
vaqtda baholash
Off-leyn tizimi billing
IT siyosatini va
tarifikatsiyasini
boshqarish
Ma’lumot
uzatish
siyosatini va tarifikatsi-
yasini boshqarish +Faol
mediatsiya
Billing mediatsiyasi
SS7 sessiyalarini
boshqarish
2G/3G
ovoz
2G/3G
radio-ulanish
tarmoqlari
LTE
modemli
netbuk
LTE
radio-
ulanish
tarmoqlari
Ovoz va xabarlar
Ma’lumot
EPC
-rasm - Raqamli mobil aloqa

271
Operatorlar
IP xizmatlari
(IMS, PSS va h.k)
3GPP AAA
Server
3GPP AAA
Proxy
SWm
SWa
STa
Wn*
Ishonchsiz
no-3GPP
IP-ulanish
tarmoqlari
hPCRF
HSS
PGW
HPLMN
S6a
3GPP
ulanish
tarmoqlari
Ishonchli
3GPP ulanish IP-
ulanish tarmoqlari
“no-3GPP”
tarmoqlari
vPCRF
VPLMN
S2a-PMIP
ePDG
Gxb
Gxa
Gxc
S8
S2b
S9
S6b
SGi
Gx
Rx
SWx
SGW
17.2-rasm. “Rouming” jarayonida LTE tarmoqlarining
“no-3GPP” tarmoqlari bilan PMIPv6 protokoli asosida
o‘zaro hamkorligi.
Bugungi kunda mavjud LTE tarmoqlarida “rouming” xiz-
matidan hali yetarlicha faol foydalanilmayapdi. Buning asosiy
sabablari — turli mamlakatlarda
turlicha chastota diapazon-
laridan foydalanilayotganligi hamda ko‘p rejimli va ko‘p chas-
totali abonent qurilmalarining yetishmasligidir. Lekin, shunga
qaramasdan, LTE tarmoqlari orasida “rouming”ni ta’minlash
bo‘yicha ko‘plab ishlar amalga oshirilmoqda. Misol uchun,
Ericsson hamda
Qualcomm kompaniyalari SRVCC (ingl.
Standardized Single Radio Voice Call Continuity) xizmati yor-
damida abonentning LTE tarmog‘idan WCDMA yoki GSM
272
tarmoqlari xizmat hududiga o‘tishda uzluksiz “rouming”ni
amalga oshirish imkoniyatini namoyish etishdi. Ushbu tex-
nologiyaning
afzalligi shundaki, u nafaqat ma’lumot uzatishni,
balki, ovoz trafigini uzatishni,
SMS hamda multimedia xiz-
matlarini ham ta’minlaydi.
LTE tarmoqlarida “rouming”ni joriy qilish bo‘yicha ish-
lar O‘zbekistonda ham jadal ravishda olib borildi. Masalan,
2010-yilda MTS kompaniyasi (Rossiya) “MTS O‘zbekiston”
hamda “VivaSell-MTS” (Armaniston) kompaniyalari orasi-
da 2,6GGs diapazonida xalqaro “rouming”ni tashkil qildi.
Sinov jarayonida Samsung GT B3710 hamda Huawei E398
rusumli modemlardan foydalanildi. “Rouming” xizmatlarini
sinovdan o‘tkazish muvaffaqiyatli amalga oshdi hamda o‘za-
ro “LTE-rouming”ni qo‘llab-quvvatlash uchun zaruriy jara-
yonlarni tashkil etish maqsadida kompaniyalar o‘zaro ham-
korlikni boshlashdi.
ALMASHTIRIB BO‘LMAYDIGAN YOG‘ KISLOTALAM

|
ALMASHTIRIB BO‘LMAYDIGAN YOG‘ KISLOTALAM Pdf ko'rish
|
bet | 150/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotALMASHTIRIB BO‘LMAYDIGAN YOG‘ KISLOTALAM
Yog‘larda stearin, palmitin va moy kislotalari kabi to‘yingan -
almashtiriladigan yog‘ kislotalaridan tashqari, oliyen, linolat, linolen,
araxidin kabi to‘yinmagan almashtirib bo‘lmaydigan yog
1
kislotalari ham
saqlanadi.
0
‘simliklar moyida (kungaboqar va konopilyada) linolat va
linolen yetarlicha saqlansa, araxidin juda kam; tovuq va g‘oz yog‘ida esa
yetarlicha bo‘ladi. To‘yinmagan yog‘ kislotalari jigarda lipoidlarga
aylanadi. Bular orasidagi fiziologik qimmatli araxidin kislota organizmda
linolat va linolen kislotalardan hosil boiadi. To‘yinmagan yog
1
kislotalari
karotinlar ta’sirini - vitamin A va В hamda С ni faollashtiradi. Ovqatlar
tarkibidagi to‘yinmagan yog‘ kislotalarining bir kecha-kunduzlik
kaloriyaligi
1
% dan tushib ketsa, qon tomirlarining tonusi pasayadi,
ulaming o‘tkazuvchanligi ortadi, qonda xolesterin miqdori ko‘payadi,
arterioskleroz rivojlanadi, yurakda tromblar ko‘zga tashlanadi va miokard
infarkti yuz beradi, teri jarohatlanadi, jinsiy funksiyalar buziladi va
urg'ochi hayvonlarda bo‘g‘oz bo‘lishi yo‘qoladi.
Ozuqalar linolat va linolen kislotalari vitamin Bft bilan organizmga
tushganida, unda to‘yinmagan yog‘ kislotalarining hosil bo‘lishi ortadi,
Jigaming yog‘ bosishi. Ovqatlar tarkibidagi yog‘ miqdori ko‘p
bo‘lganida va jigarda uning sintezlanishi ortganda, yog‘ning oksidlanishi
kamayganda va jigardan yog‘ni evakuasiyasi buzilganida jigami yog‘
bosadi.
Oziq-ovqatlar tarkibida uglevodlar va vitamin Bj ning miqdori
ko‘payganida, oqsillar kamayganida ayniqsa tireonin aminokislotasi
kamayganida, ichki sekresiya bezlari faoliyati buzilganida, ayrim
zaharlanishlarda va organizmning to‘lig‘icha kasalliklari va ayniqsa
jigarda kuzatilganida jigami yog
4
bosadi.
Jigami yog
1
bosishini ogohlantiruvchx moddalar lipotron moddalar
deb ataladi va ularga vitaminlar va lipionin kiradi. Juda faol linotrop
xususityaga xolin ega, chunki uning ishtirokida jigardan yog‘, depolariga
yog‘ kislotalarining harakatlanishini ta’min etuvchi fosfatidlaming
sintezlanishi yuz beradi. Fosfotidlaming o ‘zi esa jigarda yog
|
| |
Bir chelak ko‘mirni uyning to‘r tinchi qavatiga olib chiqilib yoqildi. Bun-

|
Bir chelak ko‘mirni uyning to‘r tinchi qavatiga olib chiqilib yoqildi. Bun-Bog'liq 6-sinf fizika uzb8. Bir chelak ko‘mirni uyning to‘r tinchi qavatiga olib chiqilib yoqildi. Bun-
da birinchi qavatda yoqilganiga qaraganda qancha ko‘p issiqlik aj ra ladi?
A) 4 marta.
B) 2 marta.
C) 3 marta.
D) Bir xil issiqlik ajraladi.
9. Nima sababdan isitish batareyalarini derazalar tagiga joylashtiriladi?
A) Dizayni yaxshi bo‘lishi uchun.
B) Massasi og‘ir bo‘lganligi uchun.
C) Konveksiya hisobga olinganligi uchun.
D) Shu holat moda bo‘lganligi uchun.
YAKUNIY SUHBAT
Bunda siz IV bobda o‘rganilgan mavzularning qisqacha xulosalari
bilan tanishasiz.
Termometr
Temperaturani o‘lchovchi asbob. Simobli yoki spirtli bo‘ladi.
Naycha dagi suyuqlik ustunining balandligi temperatura o‘zga-
rishi bilan o‘zgarishiga asos langan.
Bimetall
plastina
Issiqlikdan kengayuvchanligi turlicha bo‘lgan bir-biriga
parchinlanib mah kam langan ikkita metall plastina.
Issiqlik
o‘tka-
zuvchanlik
Jismning isitilgan qismidan isitilmagan qismiga issiqlikning
o‘tishi. Moddani tashkil etgan zarralar harakati tufayli
uzatiladi. Metallarda plastmassa, g‘isht, shisha, suvga nisbatan
bir necha yuz marta katta bo‘ladi. Gazlarda esa juda kichik.
Konveksiya
Notekis isitilgan gaz, suyuqliklarda moddaning bir joydan,
ikkinchi joyga oqimi tufayli issiqlik uzatilish hodisasi.
Konvek siya tezligi qatlamlar temperaturalari farqi muhitning
issiqlik o‘tkazuv chanligiga bog‘liq.
Nurlanish
Qizigan jismlarning o‘zidan nur chiqarish hodisasi. Ulardan
ba’zilari ko‘zga ko‘rinadi, ba’zilari ko‘rinmaydi. Nur o‘zi
bilan energiya olib chiqadi. Jismlar va moddalar nurni yutishi
natijasida qiziydi.
Selsiy tem-
peratura
shkalasi
Temperaturaning o‘lchov birligidan biri. Hisob boshi nol uchun
eriyotgan muz temperaturasi olingan. Atmosfera bosimida
qaynayotgan toza suv temperaturasi 100 gradus deb qabul
qilingan.
|
| |
V
BOB - Kegl cc pechat indd

118
KIRISH SUHBATI
Kundalik turmushda biz «elektr» degan tushuncha bilan ko‘p duch
kelamiz. Elektrning o‘zi nima, bu haqda odamlar qachon bilishgan?
Elektrsiz biz kundalik hayotimizni tasavvur qila olmaymiz.
Ayting-chi, yoritishsiz va isitishsiz, telefonsiz va elektrodvigatelsiz,
kompyutersiz va televizorsiz turmush kechirish mumkinmi? Elektr
bizning hayotimizga shunchalik chuqur kirib ketganki, ba’zan «qanday
sehrgar bizga ko‘p ishlarimizni bajarishga yordam berib kelmoqda» deb
o‘ylab ham ko‘rmaymiz.
Bu «sehrgar» elektr tokidir. Elektr tokining ixtiro qilinishi va u
bilan bog‘liq boshqa yangiliklarning ochilishi o‘n to‘qqizinchi asrning
oxiri
–
yigirmanchi asrning boshlariga to‘g‘ri keladi deyish mumkin.
Lekin odamlar elektr bilan bog‘liq dastlabki hodisalarni eramizdan
oldingi beshinchi asrdayoq kuzatganlar. Ular jun yoki shoyiga
ishqalangan kahrabo bo‘lagining o‘ziga yengil jismlarni, changlarni
tortishiga e’tibor berganlar. Qadimgi greklar bu hodisadan qimmatbaho
buyumlarni changdan tozalashda foydalanganlar. Ular shuningdek
kahrabo taroq bilan soch taralganda soch tolalarining bir-biridan
itarilib tikkayganligini kuzatganlar. Kahrabo grekchasiga «elektron»
deyiladi. «Elektr» so‘zi shundan kelib chiqqan. Ishqalangandan so‘ng
boshqa mayda jismlarni o‘ziga tortadigan jismlarni
MODDALAR ALMASHINUVINING 0 ‘RGANISH USULLARI

MODDALAR ALMASHINUVINING 0 ‘RGANISH USULLARI
Moddalar almashinuvini o‘rganishda fiziologiya
turli usullardan
foydalanadi. Hozirgi vaqtda ko‘pchilik hayot jarayonlarini o‘rganishda
biokimyo usullari keng qo‘llanilmoqda. Rus olimi E.S.London tomonidan
yaratilgan angiostomiya usuli moddalar almashinuvini o‘rganishdagi ancha
qulay usullardan biridir. Bu usul yordamida organizmning ancha
ichkarisida joylashgan qon tomirlaridan qon olib tekshirish mumkin.
Biror-bir organga oqib kelayotgan va undan oqib ketayotgan qonni olib
tekshirish yo‘li bilan oqib kelayotgan qondagi biror moddaning o‘sha
organda qanday o‘zgarishlarga uchraganligi to‘g‘risida fikr yuritish
mumkin. Organlami ajratib olish usulidan
ham moddalar almashinuvini
o‘rganishda foydalansa bo‘ladi. Jumladan, tekshirilayotgan muayan
moddani, suyuqlikni izolyatsiya qilingan jigardan oqizib o‘tkazish va
jigardan oqib chiqayotgan suyuqlikning tarkibini tekshirish yo‘li bilan
tekshirilayotgan moddaning jigarda qanday o‘zgarishlarga uchraganligi
to‘g‘risida fikr yuritilsa bo‘ladi. Keyingi paytlarda moddalar almashinuvini
o‘rganishda radiaktiv izotoplar usuli ayniqsa keng qo‘llanilmoqda. Bu usul
shundan
iboratki, tekshirilayotgan moddalar tarkibiga tegishli radiaktiv
izotoplar (fosfor, azot, uglerod, temir, yod va boshqalaming radiaktiv
izotoplari) qo‘shiladi, ya’ni o‘sha moddalar “nishonlanadi”. Radiaktiv
izotoplar bilan shu tariqa nishonlangan moddalar
organizmga yuborilganda
ularning qanday o ‘zgarishlarga uchrashini o ‘rganish ancha oson. Chunki
radiaktivlik xossasiga ega bo‘lgan atomlar, organizmning turli organ va
to‘qimalarida shu moddalaming boshqa atomlari orasidan yengillik bilan
topiladi.
Shuning uchun, ham tekshirilayotgan moddalar radiaktiv
izotoplar bilan nishonlanib, hayvonga berilganda o‘sha moddalaming
organizmda qaysi organ va to‘qimalarga borishi, qanday o‘zgarishlarga
uchrashi, organizmdan qanday holatda chiqarilib yuborilishini o‘rganish
mumkin. Radiaktiv izotoplami qo‘llash hayot mohiyati to‘g‘risidagi
materialistik dunyoqarashni kengaytirishga imkon beradi. F.Engels hayotni
oqsil jismlarining yashash shakli deb ta’riflar ekan,
hayotning bu shakli
oqsilning doimo o‘z-o‘zidan yangilanib turishidan iboratdir, deb aytgan.
Izotoplar usuli o ‘z-o‘zidan yangilanish jarayonlarining tezligini aniqlashga
imkon berdi. Ayni vaqtda, masalan, jigarda jami hujayra oqsillarining
yarmi 3-5 kun
davomida parchalanib ketishi, lekin xuddi shuncha oqsil
yangidan sintezlanib turgani uchun hujayralar kichrayib qolmasligi,
yo‘qolib ketmasligi ma’lum bo‘ldi. Oqsillargina emas, balki yog‘lar,
uglevodlar va boshqa murakkab organik birikmalar ham parchalanib turadi
207
va keyin qaytadan sintezlanadi. Organizm skeletining
mineral tarkibiy
qismlari ham o‘z-o‘zidan yangilanib turadi.
Moddalar almashinuvini o‘rganishda muvazonat usulidan ham keng
qollaniladi, ya’ni qabul qilib olgan oziqa tarkibiy qismi hazm bo‘lib
ketgach, ajratiladigan qoldiqlaridagi azot miqdorini aniqlash yo‘li bilan.
dag'al bo‘lsa, uning hosil qiluvchi mexanik ta’siri shuncha katta b o ia d i va

|
dag'al bo‘lsa, uning hosil qiluvchi mexanik ta’siri shuncha katta b o ia d i va Pdf ko'rish
|
bet | 140/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotdag'al bo‘lsa, uning hosil qiluvchi mexanik ta’siri shuncha katta b o ia d i va
ichaklaming harakati ham shunchalik kuchli boiadi.
Ichaklaming silliq muskullari shilliq pardani kislotalar, ishqorlar va
tuzlar bilan ximiyaviy qo‘zg ‘atilishi natijasida ham qisqaradi. Kuchsiz
kislota va m e’da shirasi qisqarishni tezlashtirsa, konsentrasiyalangan
kislota esa uni tormozlaydi. Ionlantimvchi nurlanish ichaklar harakatini
tormozlaydi.
Bosh miya katta yarim sharlari po‘stlog‘ini oldingi qismi
qo‘zg ‘atilganida m e’da va ichaklaming silliq muskullarni perestaltikasiga
ta’sir ko‘rsatadi, perestaltika qo‘zg ‘atiladi yoki tormozlanadi. Sfmkterlar
ochiladi yoki yopiladi. Oraliq miya ham qo‘z g ‘atilganida m e’da va
ichaklaming qisqarishini yoki bo‘shashini chaqiradi.
Odamlarda ovqat hazm qilish jarayoni iste’mol qilinayotgan ozuqa
turiga-o‘simlik, hayvonot, aralash ozuqaliligiga qarab 1-2 kecha-kunduz
davom etadi. Ana shu vaqtning teng yarmi ozuqa massalarini y o ‘g ‘on
ichaklarda harakatlanishi uchun sarflanadi, chunki y o ‘g ‘on ichaklarda
muskullar juda kuchsiz rivojlanganligi sababli oziq massalar juda sekin
harakatlanadi.
Y o ‘g ‘on ichaklarda suv so ‘riladi va shilimshiq modda ishtirokida
najas (fekaliy) shakllanadi. Najasning rangi uning tarkibidagi pigmentlarga
b o g iiq boiadi. Najasning tarkibiga hazm bolm agan moddalar, shilimshiq
va katta miqdordagi bakteriyalar kiradi. Y o ‘g ‘on ichak ichidagi massalar
196
uning ikkita sfinkterlarini qisqarganligi sababli tashqariga chiqih ketmaydi.
Ichki sfmkter-silliq muskullardan tashkil topgan b o isa , tashqi -
ko'ndalang targil muskullardan tashkil topgan boiadi.
|
| |
OCHLIK VA CHANQASH - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 141/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotOCHLIK VA CHANQASH
Ochlik va chanqash organizmning biologik ehtiyojiga aloqador
hodisa b o iib , hayvonni oziqa va suv izlab topishga majbur etadi. Oehlikni
his qilish “Oziqalanish markazi”ning faoliyati bilan b ogiiq . Bu markaz
hayvonlaming oziqalanishi va hazm tizimi barcha qismlarining faoliyatini
bir-biriga moslab boshqaradi. “Oziqalanish markaziga” bosh miya yarim
sharlarining po‘stlog‘i, po‘stloq osti tugunlari, gipotalamus, retikulyar
formatsiya va uzunchoq miyadagi tegishli hujayralar, ya’ni hazm
tizimining faoliyatini boshqaradigan barcha nerv hujayralari kiradi.
Gipotalamusning ayrim qismlari ta’sirlanganida oziqalanishga moyillik
paydo b o isa , ikkinchi bir nuqtasi ta’sirlanganda oziqalanishdan bosh
tortish hollari kuzatilgan. “Oziqalanish markazi” qon bilan kelayotgan turli
kimyoviy moddalar, hazm tizimidan kelayotgan impulslar ta’sirida
qo‘z g ‘aladi va tormozlanadi.
Organizmda suv tanqisligi paytida yoki oziqlar bilan ko'proq tuz
iste’mol qilinganda chanqash hodisasi kuzatiladi. Chanqash paytida og ‘iz
va tomoq shilliq pardalari quriydi, so ia k ajralishi keskin kamayadi.
Ayni vaqtda organizmda suv miqdori kamayib, qonning osmotik
bosimi oshadi.
Bu hodisalar tegishli markazlami, maxsus nerv
hujayralarini qo‘z g ‘atadi, oqibatda organizmdan suv chiqarilishi, so ia k
ajralishi chegaralanadi va hayvon suv ichish payiga tushadi.
OVQAT HAZM KANALIDA SO‘RILISHI JARAYONI
Oziq moddalar ovqat hazmi tizimida kimyoviy qayta ishlanishi
natijasida, to‘yimli moddalaming parchalanishi natijasida mahsulotlaming
suvda erigan eritmalari hosil b oiad i, ya’ni shilliq pardalaming epitelial
hujayralari orqali qon va limfa tomirlariga tushadi.
Ovqat hazmi kanali devorlariga tegib turuvchi oziqlar qatlami
|
| |
-MAVZU
LABORATORIYA ISHI. TERMOMETR YORDAMIDA HAVO

|
-MAVZU
LABORATORIYA ISHI. TERMOMETR YORDAMIDA HAVOBog'liq 6-sinf fizika uzb42-MAVZU
LABORATORIYA ISHI. TERMOMETR YORDAMIDA HAVO
VA SUYUQLIK TEMPERATURASINI O‘LCHASH
Kerakli asboblar.
Termometr, issiq suv, sovuq suv, menzurka, shisha
tayoq cha, suv solish uchun kosacha.
Ishni bajarish tartibi.
1. Termometr fizika xonasining quyosh nurlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri
tush maydigan, isitish vositalari (batareya, plitka)dan uzoqda, lekin
shkalasi aniq ko‘rinadigan joyga osib qo‘yiladi.
2. Tajribani o‘tkazishga tayyorlanish jarayonida (5–6 min) termo metr
ko‘rsatishi o‘zgarmay qolganidan so‘ng xona temperaturasi yozib olinadi.
3. Plitka yoki gaz alangasida suvli idish qizdiriladi.
4. Menzurkada 100 ml suv o‘lchab olinib, kosachaga quyiladi
va termometr suvga tushiriladi. Biror minutdan so‘ng termometr
ko‘rsatishi
t
1
yozib olinadi.
5. Menzurkada 100 ml suv o‘lchab olinadi va unga termometr
tushiriladi. Biror minutdan so‘ng termometr ko‘rsatishi
t
2
yozib olinadi.
6. Menzurkadagi issiq suvni sovuq suvli kosachaga ag‘dariladi.
Shisha tayoqcha bilan aralashtirilib, temperaturasi
t
3
o‘lchanadi.
7. Yuqoridagi tajribani issiq suvning temperaturasi turlicha bo‘lgan
hollarda takrorlanadi.
1. Nima sababdan suvga tushirib olingan termometrning ko‘rsa
tishi
suvdan olinganda tushib ketadi?
2. Tajribalarni naychasining diametri kichikroq bo‘lgan termometr
bilan o‘tkazilsa, o‘lchash aniqligi qanday o‘zgaradi?
3. Ikkita bir xil stakanning bittasi bo‘sh, ikkinchisida qand bo‘lagi
bor. Ularga choynakdan choy quyib temperaturalari o‘lchansa,
qand solinganida pastroq bo‘ladi. Sababi nimada?
115
IV BOBNI YAKUNLASH BO‘YICHA NAZORAT SAVOLLARI
|
| |
Endokrin bezlarning o’z-o’zini boshqarish jarayonida gipotalamo-gipofizar tizimning roli

|
Endokrin bezlarning o’z-o’zini boshqarish jarayonida gipotalamo-gipofizar tizimning roli
|
bet | 117/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiEndokrin bezlarning o’z-o’zini boshqarish jarayonida gipotalamo-gipofizar tizimning roli. Gipotalamusning ko’pgina hujayralari neyrosekretsiya xususiyatiga ega, ya’ni ularda biologik faol moddalar –neyrogormonlar hosil bo’ladi. Gipotalamusning neyrosekretor hujayralari tana va o’simtalarga egadirlar. Ularning sekreti-gormonlar tabiatan polipeptidlar bo’lib – sekretor granulalar shaklida hosil bo’lib hujayra aksonlariga tushadi va oxirgi uchlarigacha yetib boradi va o’sha joyda jamlanadi. Ajralib chiqishdan oldin gormonlar granulalari o’zining zichligini yo’qotadi va pufakchalarga aylanadi. Neyrosekretor hujayralarning o’simtalari gipotalamo-gipofizar traktini hosil qiladi – gipofizning oyoqchalari, ya’ni ular orqali neyrogormonlar gipofizga tushadi va uning hujayralarini sekretorlik faolligini o’zgartiradi. Boshqa endokrin bezlar orqali gipofizning funksiyasini o’zgarishi organizmni funksiyalarini o’zgarishini chaqiradi.
Buni biz gipofizning oldingi bo’lagi gormonlari va boshqa endokrin bezlar bilan o’zaro aloqasi orasidagi munosabati bilan tushuntiramiz. Gipofizning oldingi bo’lagidan qalqonsimon bez gormonlari hosil bo’lishini stimullovchi tireotrop gormon ishlab chiqiladi. Agar, hayvonlar gipofizining oldingi bo’lagi olib tashlansa va shu bilan birga tireotrop gormonlar tushishi to’xtatilsa, gipofizni atrofiyaga uchrashini chaqiradi va tireotrop gormonini taqchilligi yuzaga keladi. Qolqonsimon bezning ichki sekretorlik funksiyasini tireotrop gormoni bilan stimullanuvishida namoyon bo’luvchi gipofiz bilan qalqonsimon bezlar orasidagi to’g’ridan-to’g’ri bog’liqlik shunday yo’l bilan bajariladi. Ikkinchi tomondan qolqonsimon bezi gormonlarining me’yoridan ortiq darajada ko’payib ketishi, gipofizning tireotrop gormonini hosil bo’lishini tormozlaydi, bu holat tufayli qalqonsimon bez bilan gipofizning treotrop gormonini sekretsiyasi orasidagi qayta manfiy bog’lanish yuzaga keladi.
Shunga o’xshash o’zaro bog’lanishlar gipofizning oldingi qismidan ajraladigan adrenokortikotrop gormon bilan buyrak usti bezining sekresiyasi orasida hamda gipofizning gonadotrop (jinsiy bezlarni stimullovchi) gormoni bilan jinsiy bezlarni endokrin sekretsiyasi orasida ham kuzatiladi.Mana shu yo’l bilan ichki sekretsiya bezlari faoliyatining o’z-o’zidan boshqarilishi bajariladi: ichki va tashqi muhit omillari ta’siri ostida bezlarning funksiyasini ortishi gormonalli muvozanatni normallashuviga olib keluvchi manfiy qaytar bog’lanish kuchini oshishini ta’minlaydi.
Miyaning gipotalamik qismini markaziy asab tizimining boshqa bo’limlari bilan bog’langanligi sababli, ichki muhitga tushayotgan tashqi muhitlarning barcha nerv impulslari kollektorlar bo’lib hisoblanadi. Bu impulslar ta’siri ostida gipotalamusning neyrosekretor hujayralarining funksional holati o’zgaradi, va undan keyin esa gipofizning va u bilan bog’langan boshqa endokrin bezlarning ham funksional holati o’zgaradi.
|
| |
"psixologiya" - bet 143

189
9. Umr yo’ldoshingiz yoki sevimli kishingiz bilan janjaldan so’ng , jahlingiz
bosilgandan keyin nimalar haqida o’ylaysiz:
a) o’tmiщda u bilan o’tgan yoqimli vaziyatlar haqida o’ylaysiz;
b) undan yashirincha o’ch olish haqida o’ylaysiz;
v) undan qancha ko’rguliklar ko’rganingiz haqida o’ylaysiz.
| Chapter 3: Reconnaissance

• Application mapping tools can be useful for gathering version information.
• You can use
telnet
or
nc
to
gather application details, such as service banners,
from remote systems.
Useful Resources
• Cameron Colquhoun’s
blog post,
“A Brief History of Open Source Intelligence”
• Sudhanshu Chauhan’s blog post,
“Tools For Open Source Intelligence”
•
Automating Open Source Intelligence
, by Robert Layton and Paul Watters (Elsev‐
ier, 2015)
•
Hacking Web Intelligence
, by Sudhanshu Chauhan and Nutan Kumar Panda
(Elsevier, 2015)
Useful Resources | 113
CHAPTER 4
Looking for Vulnerabilities
After you perform reconnaissance activities and gather information about your tar‐
get, you normally move on to identifying entry points. You are looking for vulnerabil‐
ities in the organization, which can be open to exploitation. You can identify
vulnerabilities in various ways. Based on your reconnaissance, you may have even
identified one or two. These may be based on the different
pieces of information you
obtained through open sources.
Vulnerabilities can be scanned for. Tools are available to look for them. Some of these
tools that Kali provides are designed to look across different types of systems and
platforms. Other tools, though, are designed to specifically
look for vulnerabilities in
devices like routers and switches. It may not be much of a surprise that there are
scanners for Cisco devices.
Most of the tools we’ll look at will search for existing vulnerabilities. These are ones
that are known, and identifying them is something that can be done based on interac‐
tions with the system or its applications. Sometimes, though, you may want to iden‐
tify new vulnerabilities. Tools are available in Kali that can
help generate application
crashes, which can become vulnerabilities. These tools are commonly called
fuzzers
.
This is a comparatively easy way of generating a lot of malformed data that can be
provided to applications to see how they handle that data.
To even start this process, though, you need to understand what a vulnerability is. It
can be easy to misunderstand vulnerabilities or confuse them with other concepts.
One important notion to keep in mind is that just because you have identified vulner‐
abilities does not mean they are going to be exploitable.
Even if an exploit matches
the vulnerability you find, it doesn’t mean that the exploit will work. It’s hard to
understate the importance of this idea. Vulnerabilities do not necessarily lead to
exploitation.
Diqqat bir necha xususiyatga ega bo’ladi

100
gapiradilar. Kattalar tomonidan diqqat mana shunday yo’llar bilan o’sib boradi.
3-5 yoshlardan boshlab esa diqqat bolaning o’z tashabbusi bilan usa boshlaydi.
Bog’cha yoshidagi bolalarda ixtiyoriy diqqatning o’sishida o’yin katta
ahamiyatga egadir. Chunki o’yin qoidalarini va etaplarini bilib olish uchun bola
unga ixtiyoriy diqqat bilan razm solib turishi lozim. Bundan tashqari, uydagi
ba’zi bir ishlarga qatnashtirish, o’z-o’ziga xizmat qilish kabilar ham ixtiyoriy
diqqatni o’sishiga yordam beradi.
Maktab yoshidan boshlab esa ixtiyoriy diqqat juda tez o’sa boshlaydi.
O’qish ishida – darsni eshitish, kitob o’qish, masalalarni yechishda ixtiyoriy
diqqat talab qilinadi. Bundan tashqari, o’qish ixtiyoriy diqqatni o’stirib
qolmasdan, balki uning kuchi, barqarorligini o’sishiga ham yordam beradi.
Iroda diqqatning barqarorligi va kuchini saqlab turuvchi asosiy faktordir.
Shuning uchun diqqatga doir bu sifatlarning keyingi taraqqiyoti ham iroda
taraqqiyoti bilan bog’liqdir.
User Information - Learning Kali Linux

The assumption of the matching password hashes is based on the
idea that no two pieces of data will ever generate the same hash
value. If two pieces of data do generate the same hash value,
called
a
collision
, elements of information security start to be exposed to
compromise. The problem of collisions is considered through a
mathematical/statistical problem called the Birthday Paradox.
One function of Meterpreter is
hashdump
. This function provides a list of the users
and password hashes from the system.
In the case of Linux, these details are stored in
the
/etc/shadow
file. In the case of Windows, the details are stored in the Security
Account Manager (SAM), an element of the Windows Registry. In either operating
system,
you will get the username, user ID, and the password hash just for a start.
Example 6-9
shows running
hashdump
against the Metasploitable 3 system after it
had been compromised with the EternalBlue exploit. You will see the username in the
first field, followed by the user ID, and then the password hash.
To get the password
back from the hash, you need to run a password cracker. Hashes are one-way func‐
tions, meaning the hash can’t be reversed to regenerate the data that created the hash.
Instead, you can generate hashes from potential passwords and compare the resulting
hash with what you know. When you get a match, you will have the password, or at
least a password that will work to get you access as that user.
Example 6-9. Grabbing password hashes
meterpreter > hashdump
Administrator:500:aad3b435b51404eeaad3b435b51404ee:e02bc503339d51f71d913c245d35b5
0b:::
anakin_skywalker:1011:aad3b435b51404eeaad3b435b51404ee:c706f83a7b17a0230e55cde2f3de94
fa:::
artoo_detoo:1007:aad3b435b51404eeaad3b435b51404ee:fac6aada8b7afc418b3afea63b7577b4:::
ben_kenobi:1009:aad3b435b51404eeaad3b435b51404ee:4fb77d816bce7aeee80d7c2e5e55c859:::
boba_fett:1014:aad3b435b51404eeaad3b435b51404ee:d60f9a4859da4feadaf160e97d200dc9:::
chewbacca:1017:aad3b435b51404eeaad3b435b51404ee:e7200536327ee731c7fe136af4575ed8:::
c_three_pio:1008:aad3b435b51404eeaad3b435b51404ee:0fd2eb40c4aa690171ba066c037397ee:::
Getting password hashes is not the only thing we can do with Meterpreter when it
comes to users. You may need to figure out who you are after you have compromised
a system. Knowing who you are will tell you what permissions you have. It will also
tell you whether you need to escalate your privileges to get
administrative rights to be
able to do more interesting things, which may include maintaining access to the sys‐
tem post-exploitation. To get the ID of the user you are, you use
getuid
. This tells you
the user that Meterpreter is running as on your target host.
Another technique that can be used to gather credentials
is the post-exploitation
module
check_credentials
. This not only acquires password hashes but also acquires
tokens on the system. A
token
on a Windows system is an object that contains infor‐
erkin elektronlar - Kegl cc pechat indd

erkin elektronlar ga aylanadilar (89-
rasm).
Shu sababli
elektr toki mavjud bo‘lishining birinchi sharti moddada erkin elektronlarning mavjud bo‘lishidir .
Elektr tokining yo‘nalishi sifatida tarixan musbat zaryadlangan zarralarning yo‘nalishi qabul qilingan (89-rasm).
Erkin harakatda bo‘lgan zarralarning bir tomonga harakatlanishi
uchun ularni bunday harakatga majburlovchi kuch kerak bo‘ladi.
Bunday majburlovchi kuch tok manbalari yordamida hosil qilinadi.
XVIII asr oxirigacha olimlar «elektr»ni asosan ishqalanish orqali
hosil qilganlar. XVIII asr oxiriga kelib elektr hodisalarini o‘rganishda
katta burilish ro‘y berdi. Italiyalik olim A. Volta mis va rux plastinalari
orasiga kislota shimdirilgan mato qo‘yilsa, mis plastina musbat isho-
rada, rux plastina manfiy ishorada zaryadlanib qolishini aniqlaydi.
Bu plastinalarni bir-biriga o‘tkazgich orqali ulansa elektr toki o‘tishini
kuzatadi.
Shunday qilib birinchi
tok manbai ixtiro qilinadi.
Volta manba tokining kuchini oshirish uchun mis va rux
plastinalarini doira shaklida qirqib, orasiga kislota shimdirilgan matoni
qo‘yadi va ularni ustuncha shaklida taxlaydi. Bu manba «Volta ustuni»
deb ataldi hamda elektr va magnit hodisalarini o‘rganishda katta rol
o‘ynadi (90-rasm).
Volta ustunida zaryadlarning ajralishi kimyoviy reaksiyalar natijasida
bo‘ladi (batafsil yuqori sinflarda o‘rganiladi). Kimyoviy reaksiyalarga
asoslangan tok manbalarini
galvani elementlar deyiladi. Galvani
123
elementlar kundalik hayotda keng qo‘llaniladi. Galvani elementlardan
ma’lum muddat ishlatilganidan so‘ng tashlab yuboriladiganlarini
batareyalar (91-rasm), qayta zaryadlab ishlatiladiganlarini
-jadval 
B O SH J U R N A L - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

na
al-
orderlar
№
bo‘yicha
oborot
summasi
0100-«asosiy
vositalarni
hisobga oluvchi
schotlar»
0200-«Asosiy
vositalar
eskirishini
hisobga
oluvchi
schotlar
0400-
«Nomoddiy
aktivlarni
hisobga
oluvchi
schotlar»
va b.
D
e
b
e
t
Kredit
Debet Kredit Debet Kredi
t
Debet
Kredit
Bosh-jurnalga dastavval hisobot davrining boshida schotlar bo‘yicha qoldiqlar o‘tkazilib,
so‘ngra korrespondensiyalanuvchi schotlar bo‘yicha barcha oborotlar
memorial orderlardan
o‘tkaziladi.
Hisobot davri oxirida schotlar bo‘yicha oborotlar va qoldiqlar aniqlanadi.
Bunda yozuvlar
to‘g‘riligi quyidagicha tekshiriladi: barcha schotlarning bir oydagi debet oborotlari summasi barcha
schotlarning bir oylik kredit oborotlari summasiga teng bo‘lishi lozim.
Ushbu hisob shaklining mazmuni sintetik schotlar bo‘yicha
oborot qaydnomasi tuzishni
istisno qiladi.
Schotlarda chiqarilgan qoldiqlarga asosan yakuniy balans tuziladi. Buxgalteriya hisobi «Bosh-
jurnal» shaklida yuritilganida yozuvlar ketma-ketligi va ma’lumotlarni
guruhlash tartibi quyidagi
chizmada keltirilgan (3.3-rasm).
Memorial-orderga ilova qilingan dastlabki hujjatlardagi barcha xo‘jalik
muomalalari
belgilangan shakldagi analitik hisob qaydnomalari va kartochkalariga tarqatib yoziladi.
Ushbu
qaydnoma va kartochkalar har bir sintetik schot uchun zaruratga qarab ochiladi va buxgalteriyada
maxsus reestrda ro‘yxatga olinadi.