-rasm. Qarorlar o„rganish qabul qilishda tavakkalchilikni

|
-rasm. Qarorlar o„rganish qabul qilishda tavakkalchilikni
|
bet | 9/13 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 369,03 Kb. | | #118266 |
Bog'liq Mikroiqtisodiyot1-rasm. Qarorlar o„rganish qabul qilishda tavakkalchilikni.
Noaniq qarshiliklar natijasida yuzaga keluvchi tavakkalchilik «Vis major» deyiladi. Ko„p hollarda noaniqliklar va tavakkalchilikni sinash tushunchalar deyiladi. Lekin (tavakkalchilik uchun) noaniqliklar ba‟zi hollarda tavakkalchilik sifatida ko„rinadi yoki ba‟zi bir noma‟lum hodisalarni paydo bo„lishida yoki paydo bo„lishi bizga noaniq vaziyat ehtimoli ko‟rinishida paydo bo„ladi. Amalda uzoq muddatli va qisqa muddatli tavakkalchilik mavjud.
Uzoq muddatli tavakkalchilik qishloq xo„jaligi va uning tarmoqlarini rivoji bilan bog„liq bo„lib ko„p xollarda butun xalq xo„jaligi darajasida qabul qilinadi.
Qisqa muddatli tavakkalchilik kon‟yunkturali hisoblanadi, ya‟ni ma‟lum vaqt davomida bajariladigan ma‟lum turdagi ishlarni bajarishda qabul qilinadi.
Bundan tashqari tavakkalchilik o„zining mazmun va mohiyatidan kelib chiqib quyidagi turlarga bo„linishi mumkin: tarmoqlar bo„yicha tavakkalchilik va sohalar bo„yicha tavakkalchilik.
Rivojlanish yo„lini tanlash sohasidagi tavakkalchilik to„g„risidagi masalalar ichki va tashki bozor muammolari bilan bog„liq holda qarab chiqiladi.
Mamlakat iqtisodiyotini ko„zlangan masalalarida uni bajarayotgan korxona maqsadga erisha olmasa, bu yuqori organlarning rejalashtirishdagi xatosi bilan
emas, balki shu korxonaning rejalashtirishdagi kamchiliklar tufayli sodir bo„ladi, deb hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan yondoshilganida rejalar qanchalik puxta ishlangan bo„lsa, tashkilot uchun tavakkalchilik shunchalik kam bo„ladi. Shunday qilib, ilmiy asoslangan rejalashtirish – bu tavakkalchilikning xatarli oqibatlarini kamaytirish usulidir. Shu bilan bir qatorda maxsus adabiyotlarda, rejalashtirish tavakkalchilikka qarshi kurash vositasi deb qaralmasligi lozim, - degan nuqtai nazar mavjud. Ilmiy asoslangan rejalashtirish – noaniqlarni kamaytiruvchi ishonchli omil hisoblansada, eng yaxshi reja ham, ijtimoiy iqtisodiy vaziyatdan yuzaga keluvchi noaniqliklarning barcha unsurlarini o„zida mujassamlashtira olmaydi.
Ichki va tashqi bozor bilan bog„liq tavakkalchilik turlari bir-biri bilan mustaxkam aloqada bo„lgan, bir biriga ta‟sir etuvchi ko„plab umumiy unsurlarga ega. Shuning uchun tavakkalchilikning bu ikki turini birinchi navbatda ichki va tashqi bozor uchun xarakterli bo„lgan xislatlarini inobatga olib qarab chiqamiz.
Ichki bozor bilan bog„liq tavakkalchilikning tashkil etuvchi muhim unsurlariga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:
-eski va yangi mahsulotlar ishlab chiqarish hajmi va strukturasini aniqlash bilan bog„liq tavakkalchilik (Biz bu masalani yangi va eski mahsulotlarni parallel ishlab chiqarishning afzalligi va kamchiliklari to„g„risida gapirganimizda ko„rib chiqqan edik);
-mahsulot ishlab chiqarishda yangi mahsulot ulushini sezilarli darajada ortishini ilmiy tad qiq qilishni moliyalashtirish to„g„risida bir qarorga kelish bilan bog„liq tavakkalchilikni o„sishi (bu erda yangi ishlab chiqarilgan mahsulot talab darajasidagi sifatga javob bera oladimi? degan masalaga befarq bo„lib bo„lmaydi). O„zini oqlagan yangi texnologiya importi rivojlanish sohasidagi tavakkalchilikni pasaytiradi, shuningdek u ortiqcha foyda qismini saqlab qolish imkonini yaratadi (baho tarkibidagi tavakkalchilik ulushini kamaytirish hisobiga), chunki mahsulot bozorga baho egri chizig„ini ancha yuqori nuqtasida ekanlichidagi narxda boradi.Ishlab chiqarish bilan bog„liq tavakkalchilik (ya‟ni tashkilot ixtiyorida ma‟lum bir davr davomida oldindan nazarda tutilgan sifat va miqdordagi ishlab chiqarish zahiralari bo„ladimi?)
-bozor bilan bog„liq tavakkalchilik (ya‟ni yangi va eski mahsulot taklifi to„lovga qobil talab miqdoriga mos keladimi?)
Xarajat va narx bilan bog„liq tavakkalchilik (ya‟ni oldindan hisoblangan yoki past narxda sotilganda to„lovga qobil talab mahsulotga bo„lgan ehtiyoj xarajatlarini qoplaydimi? va haqiqiy xarajatlarni hisobga olganda daromad olish mumkinmi)Korxonani rivojlantirish sohasiga oid qaror qabul qilishda ko„proq darajada xalqaro mehnat taqsimoti va uning ehtiyojiga tayanish lozim bo„ladi. Buning mazmuni shuki, nafaqat bizdagi mavjud moddiy resurslar birinchi navbatda ichki ehtiyojlarni qoldirish zaruratidan kelib chiqqan holda balki xalqaro iqtisodiy tendensiyalarini, ulardan foydalanish, nisbatan qulaylik darajasini hisobga olib taqsimlanishi lozim.
Boshqacha qilib aytganda mavjud resurslar ma‟lum darajadagi noaniqlikda baholanuvchi tashqi omillarni o„rganish asosida taqsimlanishi va qayta taqsimlanishi lozim.
Barcha bu dalilsiz baholar o„z ichiga xilma-xil tavakkalchilik elementlarini oladi: aynan kutilgan va kutilmagan hodisalarni kelgusida sodir bo„lish yoki bo„lmasligi bilan bog„liq tavakkalchilik, (har xil teng sharoitda) oldindan baholash tizimidagi o„zgarishlar imkoniyati bilan bog„liq tavakkalchilik;
foydalanilayotgan oldindan baholash davomidagi axborotlarning aniqligi bilan bog„liq tavakkalchilik.
Agar ishlab chiqarish vositalari ishlab chiqarilsa va u yangi mahsulot bo„lsa u holda bu mahsulot iste‟molchi tomondan faqatgina ishlab chiqarishda texnologik qayta ko„rishdan so‟nggina foydalanilishini hisobga olish lozim.
Shuning uchun yangi uskunalarni olish, uni o„zlashtirish uchun zarur bo„lgan kapital qo‟yilmani qo„shimcha xarajatlar va iste‟molchi tomonidan bu xarajatlarni qoplash manbaalarini hisobga olish zarur.
Agar gap an‟anaviy mahsulotlar ustida borsa, u xolda texnologiyani yangilash, ancha zamonaviy yoki ancha arzon mahsulot ishlab chiqarishga sabab bo„ladi.
Kundalik ehtiyoj mollari ustida gap borsa (tekistil, tamaki, oziq-ovqat va kiyim-bosh tovarlari), yangi mahsulotni bozorda paydo bo„lishi va bozorni bu tovar bilan to„yinishi, ularni sotishda qiyinchilik tug’diradi.Eski mahsulot ishlab chiqarilgan holatda bunga qo„shimcha iste‟mol strukturasini o„zgarishi ham qo„shiladi.
Raqobatchilarning ishlab chiqarishni rivojlantirishlari yo„nalishidagi imkoniyatlari to„g„risidagi axborotlardan doimo xabardor bo„lib turish lozim va bu axborotlarni quyidagi uch manbaadan olish mumkin:
-chet ellardagi ilmiy tadqiqotlar axborotidan;
-kapitallar to„g„risidagi axborotlardan (qimmatli qog„ozlar va aksiyalar chiqarishga yo„naltirilgani);
-dotatsiya, imtiyoz va davlat subsidiyalari to„g„risidagi ma‟lumotlardan (davlat tomondan qo„llab quvvatlanuvchi ilg„or mahsulotlarni ishlab chiqarish texnologiyasini ishlab chiqish bilan bog„liq tadqiqotlar).
Tavakkalchilikni boshqarish bu qandaydir darajada tavakkal vaziyatlar sodir bo„lishi imkoniyatini bashorat qiluvchi hamda ularning salbiy oqibatlarini bartaraf etish imkonini beruvchi tadbirlar, usullar va uslublar jamlanmasi deb ta‟rif beriladi. Tavakkalchilikni boshqarish bir tizim sifatida 2 kichik tizimdan tashkil topadi. Unga boshqariluvchi quyi tizim (boshqaruv obyekti) va boshqaruvchi quyi tizim (boshqaruv subyekti) kiradi.
Tavakkalchilikni boshqarish tizimida boshqaruv obyekti bo„lib kapital kiritishning tavakkalchiligi va tavakkalchilikni amalga oshirish jarayonlari
xo„jalik subyektlari (tadbirkor va raqiblar, raqobatchilar, qarz oluvchi va qarz beruvchilar, sug„urtachi va sug„urtalanuvchilar) orasidagi iqtisodiy munosabatlarga aytiladi.
Bu sohada tadbirkorning asosiy vazifasi-loyiha qanchalik daromadli bo„lsa, uni amalga oshirishda tavakkalchilik darajasi shunchalik yuqori bo„lishidan kelib chikib, mazkur loyiha uchun daromad va tavakkalchilikning birikuvini optimal darajada ta‟minlovchi harakat variantini topishdan iborat bo„ladi. Bu yerda shuni qayd etish lozimki, ilmiy jarayonning ajralmas bo‟lagi bo„lgan tavakkalchilikning mavjudligi, shuningdek, bu sohada qo„llanilayotgan boshqaruvga ta‟sir vositalari shunga olib kelmoqdaki, tavakkalchilikni boshqarish qator hollarda maxsus mustaqil kasbiy faoliyat sifatida namoyon bo„lmoqda.
Kutilayotgan tavakkalchilikni aniqlash va uni darajasini
pasaytirish
· kuchaygan tavakkalchilik sohalarini aniqlash;
· tavakkalchilik darajalarini baholash tashkilot uchun mos keluvchi tavakkalchilik darajasini taxlil qilish;
zarur vaziyatlarda tavakkalchilik darajasini pasaytirish yoki undan himoyalanish tadbirlarini ishlab chiqish;
tavakkalchilik hodisasi sodir bo‟lganida undan ko‟rilgan zararni maksimal
darajada qoplash bo‟yicha tadbirlar ishlab chiqish.
|
| |