Тошкент тиббиет академияси

TOShKENT TIBBIYOT AKADEMIYaSI
FAKULTET VA GOSPITAL XIRURGIYa KAFEDRASI
«Tasdiqlayman»
Ilmiy ishlar bo’yicha prorektor
professor Teshaev O.R. Tibbiyot, meditsina, tabobat - kishilar sogʻligʻini saqlash va mustahkamlash, umrni uzaytirish, kasalliklarning oldini olish, davolash haqidagi bilimlar va shu sohadagi amaliy tadbirlar majmui.
_______________________
«27»avgust 2015y.
Ma'ruza mavzusi:
QALQONSIMON BEZ KASALLIKLARI
Davolash fakultetining 4 kurs talabalari uchun
Toshkent - 2015
TOShKENT TIBBIYOT AKADEMIYaSI
FAKULTET VA GOSPITAL XIRURGIYa KAFEDRASI
«TASDIQLAYMAN»
Davolash fakulteti dekani
professor P.S.Zufarov
________________________
«27»avgust 2015y.
Ma'ruza mavzusi:
QALQONSIMON BEZ KASALLIKLARI
Davolash fakultetining 4 kurs talabalari uchun
SPK jarroxlik seksiyasi
majlisida kurilgan va
tasdiklangan bayonnnoma
№ 1
«27»avgust 2015y.
Toshkent - 2015
Qalqonsimon bez kasalliklari
O‘QITISh TEXNOLOGIYaSI
Talabalar soni - 60-100
|
Davomiyligi – 90 minut
|
O‘quv mashg’uloti shakli
|
Ma'ruza - vizuallashtirish
|
Ma'ruza rejasi
|
1.Qalqonsimon bez kasalliklari etiopaiogenezi.
2. Qalqonsimon bez kasalliklari klassifikatsiyasi.
3. Qalqonsimon bez kasalliklari klinika, diagnostika, diff. diagnostika.
4. Qalqonsimon bez kasalliklari davo prinsiplari.
|
O‘quv mashg’uloti maqsadi: Qalqonsimon bez kasalliklari semiotikasi bilan tanishtirish, diagnostika va davosini o‘rganish
|
O‘qituvchining vazifalari:
1. Talabalarga qalqonsimon bez anatomiyasini tushuntirish.
2. Qalqonsimon bez kasalliklari (QBK) turli shakllari klinikasi va kechishi xaqida talabalar bilimlarini mustaxkamlash va chuqurlashtirish.
3. Qiyosiy tashxis o’tkazish qoidalarini tushuntirish.
4. QBK bilan og’rigan bemorlarda davolash taktikasini tanlashda talabalarda mustaqil qabul qilingan yechimlarni shaklllantirish.
5. Talabalarni kasallikni oldini olish qoidalari bilan tanishtirish
|
O‘quv faoliyatining natijalari:
Talaba bilishi kerak:
1. Kasalligni etiologiya, patogenez va klinikani.
2. QBK diagnostikasi.
3. Differensial diagnostikani va simptomlarni aniqlish.
4. Xirurgik davo prinsiplarni tanlash.
|
O‘qitish usullari va texnikasi
|
Ma'ruza – vizuallashtirilgan, texnika: blits-so‘rov, yo‘naltirilgan savollar, “xa-yo‘k” texnikasi
|
O‘qitish vositalari
|
Lazer proektori, vizual materiallari, axborot ta'minoti
|
O‘qitish shakllari
|
Kollektiv
|
O‘qitish sharoitlari
|
Texnik o‘qitish vositalari bilan ishlashga moslashtirilgan auditoriya
|
MA'RUZA TEXNOLOGIK XARITASI
Muddat, bosqichlar
|
Faoliyat
|
o‘qituvchining
|
talabaning
|
1bosqich
Kirish
(5 min)
|
1. Ma’ruza mavzuining nomi, maqsadi, rejalashtirilgan natijalari va o‘tkazish rejasi ma'lum qilinadi
|
1. Eshitadi.
|
2 bosqich
Bilimlarning dolzarbligi
(20 min)
|
2.1. Talabalar bilimlarini aktuallashtirish maqsadida yo’naltiruvchi savollvr beradi, anatomiya, normal va patologik fiziologiya xaqida bilimlarni qaytaradi.
Blits so’rov o’tkazadi.
2.2. Slaydlarni ko’rsatadi va sharxlaydi
|
2.1. Savollarga javob beradi
2.2. Slaydlar tarkibini o’rganadi
|
3 bosqich
Axborot berish (55 min)
|
3.1. Rejadagi savollar bo’yicha ma'ruza materiallarini talabalrga yetkazadi, yunaltiruvchi savollarga bosqichli javob berishda vizual materiallardan foydalanadi.
Mavzuni axamiyatli joylariga e'tibor qaratadi, yozib olishni taklif qiladi.
|
3.1. Berilgan materiallar tarkibini muxokama qiladi, aniqlashtiradi, savollar beradi.
Asosiy qismlarni yozib oladi.
|
4 bosqich
Yakuniy
(10 min)
|
4.1. Aniq klinik xolatlardan foydalanib materialni mustaxkamlash uchun savollar beradi.
4.2. Mustaqil tayyorlanish uchun vazifa beradi.
|
4.1. Savollarga javob beradi
4.2. Eshitadi, yozib oladi.
|
Mavzuni asoslash: O‘zbekistonning endemik buqoq o‘chog‘i ekanligi o‘tgan asrlardan beri ma'lum edi, lekin yurtimizda qalqonsimon bez kasalliklarini o‘rganish, uni davolash jaroyoni, profilaktikasi va xirurgiyasining rivojlanishi XX asrning o‘rtalaridan boshlandi. Uning rivojiga mamlakatimiz tadqiqotchilaridan: M. S. Astrov, S. A. Ma'sumov, R. Q. Islombekov, Yo. X. Turakulov va boshqalar katta hissa qo‘shdilar. “Buqoq - qalqonsimon bezning mazkur geografik muhit uchun xos bo‘lgan kattalashuvidir”, - degan ta'rif ham S. A. Ma'sumovga tegishlidir. Mamla-katimizda bugungi kunda 15 dan ziyod endemik o‘choq bo‘lib, aholining qariyb 10-20% da qalqonsimon bezning kattalashuvi kuzatiladi.
| Aholi - Yer yuzida yoki uning muayyan hududi, qitʼa, mamlakat, tuman, shaharida istiqomat qiluvchi odam (inson) lar majmui. Aholini tadqiq etish bilan maxsus fan - Demografiya shugʻullanadi.aholi oʻrtasida sodir boʻlayotgan jarayonlar biologik, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar taʼsirining natijasidir. | Bu birinchi galda, atrof muhit va suv havzalaridagi ichimlik suv va ozuqa moddalarda yod moddasining tansiqligi oqibatida kelib chiqishi isbotlab berilgan.
Ma'ruza maqsadi: talabalarni qalqonsimon bez anatomiyasi, bo‘qoq etiologiyasi va patogenezi bilan tanishtirish. Qalqonsimon bez kasalliklari diagnostikasi, simptomatikasi va bajariladigan operatsiya usullari bilan tanishtirish.
Ma'ruzaning tarbiyaviy maksadi: Ma'ruza talabada mustakil fikr yuritishga, uz maksadiga erishishda mexnatsevar bulishni, kat'iyyatlikni, javobgarlik xissini va shaxs sifatida shakllanishni rivojlantiradi. Davlat mikyosiga ega bulgan bu ogir kasalliklarni davolash va profilaktikasida kelajakda vrach sifatida uning majburiyatlari va rolini shakllanishiga katta ta'sir kursatadi.
Ma'ruza vazifasi: Qalqonsimon bez kasalliklari xaqida tushuncha berish, shu patologik xolat sabablari va rivojlanish mexanizmini tushuntirish, kasallik kechishi variantlari va klinik tavsif berish, boshqa kasalliklar bilan qiysiy tashxis o’tkazish, talabalarni bemorlarni tekshirish va davolashni zamonaviy va eng samarali usullari bilan tanishtirish.
Ko’rib chiqilishi lozim bo’lgan savollar vaqt ko’rsatkichlari bilan:
-
Motivatsiya, mavzuni asoslash - 5 daq.
-
Qisqa anatomo-fiziologik ma'lumotlar, tekshirish usullari - 20 daq
-
Qalqonsimon bez kasalliklari etiopatogenezi – 10 daq.
-
Klinik kechishi – 20 daq
-
Diagnostika ва differensial diagnostika. - 10 daq
-
Davosi - 15 daq.
-
Kasallikni oldini olish - 10 daq
Qayta aloqani shakllantirish uchun auditoriyaga beriladigan savollar:
1. Qalqonsimon bez kasalliklari – terminologiya.
2. Qalqonsimon bez kasalliklari klassifikatsiyasi.
3. Qalqonsimon bez kasalliklari klinikasi, diagnostika va diff. Diagnostika.
4. Xirurgik davo prinsiplari
5. Asoratlar va o‘lim.
Qalqonsimon bez kasalliklari
Jahon adabiyotida qalqonsimon bez xaqida qisqacha ma'lumot birlamchi Galen tomonidan berilgan bo‘lsa ham, uning anatomik tuzilishi xaqida batafsilroq ma'lumotlarni Vezaliy (1543 y) yozib qoldirgan.Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi) Bezning qalqonga o‘xshashligiga qarab, Wharton 1656 yili unga qalqonsimon bez deya nom berdi. Ichki sekretsiya bezlari faoliyatida uning tutgan o‘rni va ahamiyati xaqidagi taxminlar King (1836 y) ga tegishli bo‘lib, Baumann (1896 y) bu bezda yod moddasining alohida yig‘ilishini ko‘rsatgan.
Qalqonsimon bezning inson organizmi uchun bo‘lgan biologik ahamiyati, o‘tgan asrning ikkinchi yarmiga kelgandan keyingina oydinlashdi. Tireotoksik buqoq jarrohligidagi ilk qadamlar, qalqonsimon bez subtotal subkapsulyar strumektomiyasini amalga oshirish texnikasining O. V. Nikolaev (1951) tomonidan batafsil ishlab chiqilishi, bu sohadagi katta yutuqlardan biri bo‘ldi.
O‘zbekistonning endemik buqoq o‘chog‘i ekanligi o‘tgan asrlardan beri ma'lum edi, lekin yurtimizda qalqonsimon bez kasalliklarini o‘rganish, uni davolash jaroyoni, profilaktikasi va xirurgiyasining rivojlanishi XX asrning o‘rtalaridan boshlandi. Uning rivojiga mamlakatimiz tadqiqotchi-laridan: M. S. Astrov, S. A. Ma'sumov, R. Q. Islombekov, Yo. X. Turakulov va boshqalar katta hissa qo‘shdilar. Jumladan, S. A. Ma'sumov bir qator ilm ahli bilan birgalikda, O‘zbekistonda buqoqning endemik o‘choqlari bo‘yicha qator ekspeditsiyalar uyushtirib, tadqiqot ishlarini olib borgan, hamda buqoq kasalligi profilaktikasi va davosiga doir qator chora-tadbirlar ishlab chiqqan. Jumladan, O.V. Nikolaev taklif etgan, ko‘pchilikka ma'lum bo‘lgan - subtotal strumektomiya operatsiya usulini takomillashtirgan. “Buqoq - qalqonsimon bezning mazkur geografik muhit uchun xos bo‘lgan kattalashuvidir”, - degan ta'rif ham S. A. Ma'sumovga tegishlidir. Mamla-katimizda bugungi kunda 15 dan ziyod endemik o‘choq bo‘lib, aholining qariyb 10-20% da qalqonsimon bezning kattalashuvi kuzatiladi. Bu birinchi galda, atrof muhit va suv havzalaridagi ichimlik suv va ozuqa moddalarda yod moddasining tansiqligi oqibatida kelib chiqishi isbotlab berilgan.
Anatomik-fiziologik ma'lumotlar
Qalqonsimon bez (glandula thyreoidea) degan nomni Uorton, uning qalqonga (thyreos - yunoncha qalqon) o‘xshashligi tufayli 1656 yilda bergan. Yunon tili (yunon. Ελληνικά [ɛliniˈka]) - yunon tili tarixidagi dastlabki bosqichda - mil. av. 14- 12-asrlardan mil. 1 -4-asrlargacha amalda boʻlgan (hoz. oʻlik) til; greklarning qadimiy tili (yana q. Yunon tili). Bez bo‘yinning oldingi sathida, uzuksimon tog‘aylarning I-IV traxeal halqalari sohasida joylashgan bo‘lib, ikkita bo‘lak va ularni birlashtirib turuvchi - bo‘yincha qismidan tashkil topgan.
Bezning vazni balog‘atga yetgan odamda normada ≈ 25-30 grammga yetadi, O‘zbekistonda sharoitida esa, birmuncha kattalashgan bo‘lib, ayniqsa endemik o‘choqlarda ≈ 40-50 grammgacha bo‘lishi mumkin. Bez bo‘yinning to‘rtinchi fassiyasi bilan qoplangan bo‘lib, ichki (yupqa) va tashqi (qalin) varaqalari orasida joylashgan, ular orasidan arteriya qon tomirlari o‘tadi.
Qalqonsimon bezni asosan 4 ta arterial tomiri: tashqi uyqu arteriyasi tarmoqlaridan juft - yuqori qalqonsimon arteriyalar va o‘mrov arteriyasi-dan keladigan juft - pastki qalqonsimon arteriyalar qon bilan ta'minlab turadi. Ba'zan qon ta'minotida aorta ravog‘i va nomsiz arteriyadan tarmoqlanadigan beshinchi toq arteriya qatnashadi. Innervatsiya - simpatik va parasimpatik nerv tolalarilari orqali amalga oshiriladi. Qalqonsimon bez yodlangan gormonlar – tiroksin, triyodtironin (Tz), tetrayodtironin (T4), shuningdek yodlanmagan tireokal, tireokalsitonin gormonlarini ishlab chiqarilishida bevosita ishtirok etadi.
Gormonlar hosil bo‘lishi uchun yod va tirozin aminokislotasi asosiy tarkibiy qismlar bo‘lib xizmat qiladi. Yod inson organizmiga ovqat, suv, havo bilan va organik, hamda noorganik birikmalar tarkibida tushadi. Organizmda yod miqdori birmuncha o‘zgarib turadi, uning ortiqcha qismi siydik (98%) va o‘t suyuqligi (2%) bilan ajralib chiqadi.
Yod birikmalari qonda kaliy va natriy yodidlarini hosil qiladi, ular oksidlovchi fermentlar (peroksidaza va sitoxromoksidaza) ta'siri ostida oddiy yodga aylanishi mumkin. Natriy (arab, natrun, yun. nitron - tabiiy soda; lot. natrium), Na - Mendeleyev davriy sistemasining 1 guruhiga mansub kimyoviy element. Ishkr-riy metall. Tartib rakami 11, atom massasi 22,9898. Bitta tabiiy izotopi 23Na bor. Qalqonsimon bezda esa, yod moddasining oqsil bilan birikmalari hosil bo‘ladi. Yod atomlari tirozin oqsili (tirozin aminokislotasi qoldig‘i) bilan gormonal aktivlikka ega bo‘lmagan (yodlangan tirozinlar) birikmalarini: monoyodtirozin (MYT) va diyodtirozin (DYT) hosil qiladi. Bular esa, o‘z navbatida aktiv tireoid gormonlar: tiroksin, tetrayodtironin (T4) va triyodtironin (T3) ga aylanishda, asosiy substrat bo‘lib xizmat qiladi.
Qalqonsimon bezdan tomir o‘zaniga tushgan tiroksin qon zardobining oqsillari bilan bog‘lanadi, buning natijasida qonda bog‘langan (proteinli) yod konsentratsiyasi ortadi, uning miqdorini aniqlash, qalqonsimon bez sekretor aktivligi ko‘rsatkichi sifatida diagnostik ahamiyatga ega bo‘ladi.
Markaziy nerv sistemasi, gipofiz va qalqonsimon bez orasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri va aksari bog‘lanishlar mavjud bo‘lib, qalqonsimon bez gormonlari sintezi, hamda uni ishlab chiqarilishi, ular orqali boshqarib boriladi. Yod saqlovchi gormonlar miqdori ko‘payganda gipofizning tireotrop faoliyati pasayadi va aksincha, ular yetishmaganda - ortadi. Tireotrop gormon ishlanishining ortishi, nafaqat qalqonsimon bez faoliyatining ortishiga yoki pasayishiga, balki bezning diffuz yoki tugunsi-mon giperplaziyasiga ham olib keladi.
Tiroksin va triyodtironin inson organizmida kechadigan oksidlanish jarayonlarini rag‘batlantiradi, xujayra va to‘qimalarning normal o‘sishi uchun zarur bo‘lgan kislorod sarfini kuchaytiradi, tuz va suv almashinuvida muhim o‘rin tutadi, hamda oqsillar sintezini yaxshilaydi. Ular glyukoza va galaktozaning ichaklarda so‘rilishini, xujayralarda sarflanishini kuchay-tiradi, glikogen parchalanishini oshiradi, uning jigardagi miqdorini kamaytiradi, yog‘ almashinuviga jiddiy ta'sir ko‘rsatadi. Qalqonsimon bez gormoni tireokalsitonin - paraqalqonsimon bezlar gormoni bilan birgalikda organizmda kalsiy va fosfor moddalarining almashinuvini bevosita idora qilib turadi. Fosfor (yun. phosphoros - yoruglik tashuvchi, phos - yoruglik va phoro - tashiyman, lot. Phosphorus), P - Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 15, atom massasi 30,97376.
Tekshirish usullari
Qalqonsimon bezning shakli, o‘lchamlari, konsistensiyasi va harakatchan-ligi to‘g‘risidagi umumiy ma'lumotlarni, uni ob'ektiv ko‘zdan kechirish va bezni paypaslab ko‘rish orqali to‘plash mumkin. Bezni ko‘zdan kechirish buqoq bor yoki yo‘qligini, o‘zgarishning joylashgan o‘rnini (o‘ng yoki chap bo‘lagi, bo‘yni, «yashiringan» buqoq), yutish harakatlarida uning harakatchanligini, giperplaziya xarakterini (tugunsimon, diffuz buqoq), bo‘yin venalarining bo‘rtib chiqqanligini va qalqonsimon bez faoliyatining buzilishiga xos belgilar (bemorning notinch hatti-harakatlari, ko‘z simptomlari, barmoqlar titrashi, astenizatsiya va boshqalar) ni aniqlash imkonini beradi.
Paypaslab ko‘rishni ikki usulda bajarish mumkin:
a) bemor vrachga orqasini o‘girib, boshini oldinga va pastga bir oz engashtirib o‘tirgan holatda. Bu holatda bo‘yin mushaklari bo‘shashadi va bezni tekshirish osonlashadi. Har bir qo‘lning to‘rttala barmog‘i bez ustida joylashadi, bosh barmoqlar esa bo‘yinni orqa tomondan egallaydi;
b) bemor vrachga yuzma-yuz qarab o‘tiradi yoki tippatik turadi, bunda har bir qo‘lning to‘rttala barmog‘i bemor bo‘ynining yon tomonlarida joylashadi, ikkala bosh barmoq bilan bez paypaslab ko‘riladi.
Bemorda bezni paypaslash vaqtida bemordan yutinish harakatlarini qilish, boshni ko‘tarish yoki engashtirish so‘raladi. Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi. Chunki, shunday paypaslab ko‘rilganda, bezning chegaralari, uning to‘sh ortida yoki yuqoriroqda joylash-ganligi to‘g‘risida muhim diagnostik ma'lumotlarni olish mumkin.
Asosiy modda almashinuv jaroyonini o‘zgarish darajasini aniqlash, qalqonsimon bez faoliyatidagi buzilishlar diagnostikasida asosiy testlar-dan biri hisoblanadi. Bu usul, yutilgan kislorod va karbonat angidrit (SO2) gazlari miqdorini hisoblashga asoslangan bo‘lib, bilvosita kalori-metriya yordamida asosiy modda almashinuv jaroyoni darajasi aniqlanadi. Normada asosiy modda almashinuv o‘zgarishi ±10% ga teng bo‘ladi. Oqsilga bog‘langan yod (OBY) miqdorini aniqlash, qalqonsimon bezning haqiqiy funksional holatini aks ettiradi. Sog‘lom odamda, odatda OBY miqdori 3,5-7,5 mkg ni tashkil etadi.
Radioaktiv moddalar (J131 va b.) bilan tekshirish yod almashinuvi jaroyonining noorganik va organik bosqichlarini o‘rganish, yod va gormonlar ishlab chiqarilishining periferik bosqichi to‘g‘risida xulosa chiqarishga imkon yaratadi. Normada qalqonsimon bezda J131 yig‘ilishi 2 soatdan keyin 5-10% ni tashkil etsa, 24 soatdan keyin 20-30% ni tashkil etadi. Qalqonsi-mon bez faoliyati oshganda, bu ko‘rsatkichning miqdori birmuncha yuqori bo‘ladi. Ssintigrafiya qalqonsimon bez chegaralari va o‘lchamlarini aniqlash, o‘smasimon tuzilmalar, metastazlar yoki aberrant bez to‘qimasi borligini aniqlash imkonini beradi. Jumladan: tugunli buqoqda J131 ni qalqonsimon bezning ma'lum bo‘lagida ko‘p miqdorda yig‘ilishi (“issik tugun”) - uning funksional giperaktivligidan dalolat beradi, to‘qimada preparat singmagan o‘choqlar (“sovuq tugun”) ning bo‘lishi - ko‘pincha uning xavfli tabiatidan yoki kista, kalsifikat, qon quyilishi yoki fibroz o‘zgarishlar borligidan darak beradi.
T3 va T4 gormonlarini radioimmun usullar yordamida tekshiriladi. Ularning nisbatini va tireotrop gormonni tekshirish gipofiz va qalqonsimon bez faoliyati orasidagi bog‘lanishni aniqlashga yordam beradi.
Qalqonsimon bezni ultratovush yordamida tekshirish (skanerlash), noinvaziv tekshirish usullaridan biri bo‘lib, unda qalqonsimon bez giperplaziyasi darajasi, chegaralari, o‘lchamlari, tugunlar borligi, zichligi, boshqa a'zolar bilan nisbatini aniqlash imkoniyatini beradi. Odatda, J131 bilan radioaktiv tekshiruv o‘tkazib bo‘lmaganda (prerat yo‘qligi, bez yod saqlovchi preparatlar bilan blokada qilinganda), bu usulning qimmati yanada oshadi. Komp'yuter tomografiya tekshiruv usuli eng yangi usullardan hisoblanib, qalqonsimon bez chegaralarini va uning tarkibini aniq va ravshan ko‘rsatib beradi. Bu usul, ayniqsa bezning ko‘ks ortida joylashgan turlarida, uning chegaralari va boshqa to‘qimalarga munosabatini aniq ko‘rsatadi. Qalqonsimon bez saratoni (rak) ga shubha qilinganda yoki har qanday tugunli buqoqda, bez to‘qimasidan namuna olish (biopsiya), bizga qo‘shimcha ma'lumot beradi. Uni operatsiyaga qadar yoki operatsiya vaqtida bajarish lozim, chunki bu ma'lumotlar (biopsiya natijalari) ga tayanish, operatsiya hajmini kengaytirilishiga yoki davolashning keyingi bosqichi darajasini belgilashga zamin yaratadi.
Laringoskopiya, buqoq kasalligi bor bo‘lgan barcha bemorda, hatto tovush o‘zgarmagan taqdirda ham, o‘tkazilishi lozim bo‘lgan tekshiruv usulidir. Bunda patologik jarayonga, qaytuvchi nervlarning bez giperplaziyasiga aloqasini qay darajada ekanligini, bog‘liq holda yuzaga keladigan tovush bog‘lamlarining yashirin falajini aniqlash imkoniyatlarini beradi.
Endemik va sporadik buqoq
Buqoq - giperplaziya (yoki degenerativ) o‘zgarishlar oqibatida qalqonsi-mon bezning cheklangan yoki diffuz kattalashishi. Kelib chiqish sabablariga ko‘ra buqoq ikki turli bo‘ladi: endemik va sporadik.
Endemik buqoq - biosferasi yodga tansiq geografik muhitlarda (ende-miya, ya'ni ma'lum geografik makon (muhit) ga xos) yashaydigan aholi orasida uchraydigan kasallikdir. Organizmga atrof muhitdan yodning yetarlicha tushmasligi, asosini yod moddasi tashkil qiladigan tireoid gormonlar ishlab chiqarilishining pasayishiga olib keladi. Bu esa, o‘z navbatida qalqonsimon bezning kompensator giperplaziyasiga va buqoq hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Bunday giperplaziya avvaliga tireoid gormonlar yetishmayotganini to‘ldiradi, keyinchalik esa qalqonsimon bez faoliyatini tubdan izdan chiqaradi. Buqoq endemiyasi asosan tog‘li rayonlarda ko‘proq uchraydi, kasallikning tarqalishi, erkaklar va ayollar o‘rtasida deyarli baravar bo‘ladi.
Sporadik buqoq - buqoq endemiyasi bo‘lmagan joylardagi aholi orasida (sporadiya – ma'lum geografik makon (muhit) ga xos emas, alohida, yakkam-dukkam) uchraydigan buqoq kasalligidir. Uning kelib chiqishida asosiy omil bo‘lib, markaziy nerv sistemasining kuchli qo‘zg‘alishi, asabning o‘ta kuchli ta'sirlanishi (stress) sabab bo‘ladi. Jumladan bemorlar, kasallik-ning kelib chiqishini yaqinlaridan ajrash: bir necha qarindosh yoki farzand o‘limi, fojialar va boshqa biror kuchli salbiy taassurot bilan bog‘laydilar. Bu kasallikning ayollarda, erkaklarga nisbatan bir necha baro-bar (8-10 marta) ko‘proq uchrashini, e'tiborga olish lozim.
Qalqonsimon bez kasalliklari umumiy klassifikatsiyasi (turlari) quyida keltirilgan:
Qalqonsimon bezning tug‘ma nuqsonlari,
Qalqonsimon bez jarohatlari,
Qalqonsimon bez yallig‘lanishi:
- tireoiditlar (Xoshimoto buqog‘i),
- strumitlar (Ridel buqog‘i).
Endemik buqoq:
- diffuz,
- tugunli,
- aralash.
Sporadik buqoq:
- diffuz,
- tugunli,
- aralash.
Diffuz toksik buqoq (Bazed kasalligi, tireotoksikoz),
Toksik adenoma (tugunli toksik buqoq),
Qalqonsimon bez o‘smalari:
- xavfsiz o‘smalar,
- xavfli o‘smalar.
Kattalalish darajasi bo‘yicha buqoq 6 darajadan iborat:
O daraja - bez ko‘rinmaydi yoki paypaslaganda bilinmaydi.
I daraja - bez ko‘rinmaydi, paypaslaganda qo‘lga seziladi va yutish harakatlarida ko‘rinadi.
II daraja - qalqonsimon bez yutinganda ko‘rinadi va qo‘lga yaxshi unnaydi, biroq bo‘yin shakli o‘zgarmagan bo‘ladi.
III daraja - bez ko‘zdan kechirilganda kattalashgani bilinadi, bo‘yin shakli o‘zgarib, yug‘onlashadi - «yo‘g‘on bo‘yin».
IV daraja - bo‘yin ko‘rinishini buzib turadigan aniq, yuzaga chiqqan buqoq ko‘rinadi.
V daraja - o‘lchamlari juda katta bo‘lgan bez ko‘rinadi, bu davrda bez qizilo‘ngach yoki traxeyani bosib, yutinish va nafas olishni qiyinlashtirib qo‘yadi.
Funksional holati bo‘yicha buqoqlar quyidagilarga bo‘linadi:
gipertireoid - qalqonsimon bez bez funksiyasi oshgan,
eutireoid - qalqonsimon bez bez funksiyasi buzilmagan,
gipotireoid - qalqonsimon bez funksiyasi pasaygan bo‘ladi.
Klinikasi va diagnostikasi
Endemik buqoqning ham, sporadik buqoqning ham yetakchi belgilaridan biri - qalqonsimon bezning kattalashuvi hisoblanadi. Bez sohasini ko‘zdan kechirish va paypaslab ko‘rish qalqonsimon bezning qay darajada kattalash-ganligini aniqlashga imkon beradi.
Joylashuviga ko‘ra bo‘yinning old qismida, to‘sh ortida va til osti suyagi pastida joylashgan buqoq farqlanadi. Ko‘pchilik bemorlarda qalqonsimon bez faoliyati buzilmagan bo‘lsa-da, buqoq endemiyasi sezilarli bo‘lgan joylardagi kishilarda kasallik gipo- yoki gipertireoz belgilari bilan o‘tishi mumkin. Gipotireozli bemorlar odatda tashqi ta'sirlovchilar-ga reaksiyalari sekinlashgan, aqliy va jismoniy ish qobiliyati sustlashgan bo‘ladi. Bemorlar tabiatan bo‘shashgan, lanj, sovuqqa chidamsiz bo‘lib qoladilar. Tekshiruv natijalari: bradikardiya, reflekslarning pasaygan-ligini aniqlaydi. Tug‘ma gipotireozda, kretinizm belgilarining avj olishi kuzatilib, jismoniy hamda ruhiy rivojlanishdan keskin orqada qolish belgilari yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Simptomlari: bemorlarda bo‘yin harakati birmuncha cheklangan bo‘ladi, ayniqsa, yoqa tugmasini qadayotganda yoki yuqori va pastga, o‘ng va chap tomonga qilinayotgan harakatlarda bo‘yin sohasida “o‘ng‘aysizlik” sezadilar, quruq yo‘tal bo‘ladi, tovush bo‘g‘iladi, nafas olish qiyinlashadi. Keyingi belgilardan biri traxeomalyasiya bilan bog‘liq bo‘lib, traxeya va xiqildoqda nerv idorasi (boshqarishi) buzilib, buqoqning muttasil bosib turishi oqibatida traxeya devorining yupqalashishi kuzatiladi. Nafas olish jaroyonining buzilishi - to‘sh ortidagi buqoqning ko‘p uchraydigan belgi-laridan biridir. Aksariyat (ayniqsa to‘sh ortidagi buqoqda), bemorlar tanani engashtirganda boshda og‘irlik sezishga shikoyat qiladilar. Bunday bemorlarni ko‘zdan kechirganda bo‘yin venalarining kengayganligini, ko‘krak qafasi devorining yuqori qismi sohasida o‘ziga xos “meduza boshi” tasviri-ni qayd qilish mumkin. Nafas olishningbuzilishi “buqoqqa xos yurak” kabi o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. Simpatik nerv tutamlarining ezilishi oqibati-da - Gorner simptomi (ptoz, mioz, enoftalm) paydo bo‘lishiga, ezilgan tarafdagi tana yarmida ter ajralishining kuchayishiga olib keladi.
Til osti suyagi pastida joylashgan buqoqda, xiqildoq usti qopqog‘i qisilishi oqibatida nafas olish jaroyoni buziladi. Ayniqsa buqoqning bir qismi qizilo‘ngach orqasida joylashganda yutish, boshni burish qiyinlashadi. Kontrast modda (VaSO4) yordamida qilinadigan rentgenologik tekshiruv aberrant buqoq sohasida bariyning ushlanib qolishini, qizilo‘ngachning oldinga tomon yoki lateral yo‘nalishda birmuncha surilganligini aniqlashga yordam beradi.
Aberrant buqoq - patologik kattalashgan qo‘shimcha qalqonsimon bez bo‘lib, ko‘pincha xavfli o‘smaga aylanishi mumkin. Qalqonsimon bez saratoni (rak) ning bo‘yin limfatik tugunlariga bergan metastazlarini, ba'zan aberrant buqoq bilan adashtiriladi.
Davolash: unchalik katta bo‘lmagan diffuz buqoqlarda tireoidin tayinlanadi. Traxeya, qizilo‘ngach va qon tomirlarni bosib yoki chetga surib qo‘yadigan katta diffuz buqoqda qalqonsimon bezni qisman yoki subtotal kesib olib tashlash (rezeksiya yoki ektomiya) ga to‘g‘ri keladi. Tugunli buqoqlarning hamma turlarida (25% gacha kuzatililishi mumkin bo‘lgan malignizatsiyani hisobga olib), albatta operatsiya qilinadi. Bunda qalqonsimon bez rezeksiyasi amalga oshirilib, shoshilinch gistologik tekshiruv o‘tkaziladi, hamda natijaga asoslangan holda muolajaga qo‘shimcha tadbirlar belgilanadi. Endemik buqoq profilaktikasida yod qo‘shilgan osh tuzi ishlatish, sanitariya-gigienik tadbirlar kompleksini ishlab chiqish alohida o‘rin tutadi.
|