nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Namangan Institute of Engineering and Technology

|
Namangan Institute of Engineering and Technology Pdf ko'rish
|
bet | 654/693 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 15,56 Mb. | | #228860 |
Bog'liq ТўпламNamangan Institute of Engineering and Technology
nammti.uz
10.25.2023
Pg.601
Looking at small-scale projects, in order to increase solar PV generation while promoting self-
consumption by individuals and businesses, the government approved a targeted programme for
the installation of 150 000 rooftop solar PV with a capacity of 2-3 kW and the installation of solar
water heaters with a capacity of about 200 litres to cover 2-2.5% of households by 2025.
Moreover, the government plans to develop off-grid solar PV in remote areas and regions known
for ecotourism. The government will also promote medium-scale plants by which enterprises and
industrial parks can cover their own power demand. Exploiting the potential of solar energy
applications for both electricity and heat in Uzbekistan and encouraging investment in solar
projects regardless of size and technology requires setting clear policy targets and complementing
them with attractive incentive mechanisms, e.g. that foster self-consumption while avoiding
unintended negative system integration impacts, such as real-time self-consumption schemes at
a value-based price fixed by the regulator. Moreover, in certain areas with low population density
and good solar insolation, an off-grid solar PV system with batteries and solar thermal, possibly
in complement of other local low-carbon energy sources, can offer an interesting alternative to
new developments or the refurbishment/upgrade of transmission lines. As shown by the
experience in other countries, it will be important for the government to put monitoring
processes in place and to rapidly adjust incentives, as appropriate and if needed. This is important
to: 1) ensure that small-scale projects for self-consumption are economically attractive to foster
investment; and/or 2) avoid unintended over-remuneration and negative system integration
impacts.
Increasing power system flexibility.
Thanks to a sharp cost decline and continued policy support, electricity generation from variable
renewable energy (VRE) sources has been rapidly expanding globally, having reached double-digit
shares in several countries. However, VRE output fluctuates over time due to the variability of
sunlight and wind availability, making it increasingly important to address power system flexibility
to enable further integration of VRE into the power system. The IEA categorises VRE integration
|
| |
Pedagogs international research journal - bet 81

“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-26, Issue-2, January - 2023
85
Misollarni og‘zaki ham, yozma ham bajarish mumkin.
Imkon qadar shunday
misollarni tanlash kerakki, o‘quvchi bu misollarni har
ikki xil hisoblash usulida
bajarsin. Natijada bir xil son hosil bo‘ladi. Bu bilan o‘quvchining ham og‘zaki, ham
yozma hisoblash ko‘nikmasi shakllanishiga imkoniyat yaratiladi.
O‘qituvchi og‘zaki va yozma hisob usullarining o‘quvchi matematik nutqi
rivojlanishidagi ahamiyatini unutmasligi kerak. O‘quvchi misolni bajarar ekan, u xoh
og‘zaki, xoh yozma hisoblash bo‘lsin, albatta, tushuntirib berishga o‘rgatish kerak.
O‘qitish jarayonida o‘qituvchi
bor mahoratini ishga solib, turli usul va
metodlardan
foydalanib, o‘quvchilarda hisoblash malakalarini shakllantirish
imkoniyatlarini topib, arifmetik amallarning jadval hollari (jadvalda qo‘shish, ayirish,
jadvalda ko‘paytirish, bo‘lish)ni avtomatizm(yod olish) darajasiga yetkazishga e’tibor
qaratmog‘i darkor. Chunki barcha hisoblashlar zamirida
arifmetik amallarni
bajarishning jadval hollari turadi. Aks holda yozma hisoblashlarda amallar bajarishda
o‘quvchilar qiynalib qolishadi.
Namangan Institute of Engineering and Technology

|
Namangan Institute of Engineering and Technology Pdf ko'rish
|
bet | 656/693 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 15,56 Mb. | | #228860 |
Bog'liq ТўпламNamangan Institute of Engineering and Technology
nammti.uz
10.25.2023
Pg.603
the power system, e.g. through tracking and oriented depending on demand requirements, and
hybrid systems with storage. In this respect, the introduction of locational and time adjustments
into bidding levels could be worth considering to foster solar generation where and when it
maximises value to the power system. Moreover, the government should also explore other
flexibility sources such as PSH and batteries when considering further deployment of solar
generation in the decade and beyond. Appropriate conditions need to be in place for the
balancing market so that these sources are incentivised enough to participate in the market.
REFERENCES.
1.
Karimov I.A. Nasha vqsshaya tselg’ – nezavisimostg’ i protsvetanie Rodinq, svoboda i
blagopoluchie naroda. Tashkent, 2000.
2.
Zakon Respubliki Uzbekistan po podgotovke kadrov. Tashkent,1997.
3.
Uzoqov G‗.N., S.M. Xo‗jaqulov, YU.G‗. Uzoqova. Muqobil energiya manbalaridan
foydalanish asoslari. –T.: Fan va texnologiya, 2017. 160 b.
4.
Kats Z.A. Proizvodstvo sushenqx ovoo’ey, kartofelya i fruktov. - M.: Legkaya i pio’evaya
promqshlennostg’, 1984. - 21 s.
5.
Tairov Z. K povqsheniyu effektivnosti ispolg’zovaniya solnechnoy energii dlya
sushki plodov vinograda // Geliotexnika. -1983. №5.-s.69-72.
6.
Umarov G.Ya., Tyurin Yu.G., Umarov G.G. Razrabotka geliosushilg’nqx kompleksov dlya
plodoovoo’nqx kulg’tur // Mexanizatsiya i elektrifikatsiya selg’skogo xozyaystva. 1986. - s.9-11.
7.
Voronova A.O. Sushka plodov i ovoo’ey. M.: Pio’evaya promqshlennostg’, 1978. -204s.
8.
Silich A.A., Zozulevich B.V., Popovskiy V.G. Sushka plodov vinograda v t unnelg’nqx
sushilkah - M.: Legkaya i pio’evaya promqshlennostg’. -1982. -s.80.
9.
Yunusov B.Yu. ,Tulaev B. Universalg’naya gelioustanovka dlya otopleniya goryachego
vodosnabjeniya jilio’. Sovremennqe problemq energetiki Mejd. Konfer-ya , Tashkent 2011.
10.
Jalilov A.Q., Yunusov B.Yu. Gelioquritgichdagi gaz va havo aralashmasi sarfini aniqlash.
3 bet. «Fan va texnika taraqqiyotida yoshlarning o’rni». Respublika ilmiy-amaliy anjumani. T.:
ToshDTU. 14-19 aprelg’ 2012-yil.
|
| |
“PEDAGOGS” 
 international research journal ISSN

|
“PEDAGOGS”
international research journal ISSNBog'liq 98-71-PB“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-26, Issue-2, January - 2023
90
va seziy elementlari mavjud. Janubiy kemachi neftgaz-kondensat koni koni neft va gaz
zaxirasiga koʻra oʻrtacha yiriklikdagi konlar toifasiga kiradi.
Neft konlaridagi suvlar — neftli gori-zontlardagi yer osti suvlari; neft va unda
erigan gaz bilan bevosita aloqada boʻladi. Neft qatlamlarida va neft uyumlariga
nisbatan joylashishiga qarab quyidagi Neft suvlari farq qilinadi: chekka (konturli)
suvlar — neft uyumidan quyida joylashgan; ostki (toʻshak) suvlar— qalqib turgan neft
uyumining tagida joylashgan; ustki suvlar— neftli katlamining ustida joylashgan;
bogʻlangan suvlar — gʻovaklar yuzasini oʻrab oluvchi neft qatlamida mayda kapillyar
naychalarni toʻldiruvchi suv; sunʼiy kiritilgan suv — neft uyumlarini chiqarib olishda
bosimni zarur darajada saqlab turish uchun kiritiladi. Neft suvlarining geokimyoviy
tarkibi mahsuldor gorizont va uyum tarkibining litologik xususiyatlari bilan bogʻliq.
Neft uyumlarining chekka Neft suvlarida organik kislotalar, benzol, fenol, ogʻir
karbonsuvlarning konsentratsiyasi yuqori boʻladi. Gaz uyumlaridagi suvlarda, odatda,
organik qoʻshimchalar kam. Koʻpincha neft suvlarining tarkibi katta maydonlarda
deyarli oʻzgarmaydi. Neft uyumlari bilan bevosita tutashgan suvlar (chekka va
ostki)ning minerallashuvi (200 g/l gacha va undan ziyod), gazga toʻyinganligi, metan
va benzol, ammoniyning miqdori oʻziga xos xususiyatlarga ega. Gidrokarbonatnatriyli
Neft suvlari esa kam (10 g/l gacha) minerallashgan. Neft suvlarini oʻrganish neftni
qidirish, razvedka qilish va kondan chikarib olishda ahamiyati katta.
Koʻpincha Neft suvlari shifobaxsh mineral suv sifatida yoki undan yod, brom,
bor, radiy, bariy, stronsiy va boshqa olishda foydalaniladi. Neft bilan birga chiqa-digan
Neft suvlari qattiq noorganik tuzlar hosil kilishi sababli neft qazib olishni
murakkablashtiradi. Buning oldini olish uchun Neft suvlari tuzsizlantiriladi yoki neft
suvsizlantiriladi.
Xulosa.
Xulosa qilib shuni ta’kidlash mumkinki, Janubiy Kemachi koni ham keng
sanoatlashgan kon hisoblangani bois u yerdagi amalga oshiriluvchi jarayonlar doimiy
yangi texnologiyalarda bajariladi. Bizning davlatda har qanday tabiiy boyliklarga
muhim va jiddiy e’tibor qaratiladi.
Yuqorida ta’kidlanganidek suvning miqdorini aniqlash undagi mineral
moddalarga ham bog’liq. Suvning kondagi, burg’ulashdagi xolatlarini o’rganish orqali
to’g’ri ratsional xulosaga kelish mumkin.
|
| |
• Основные стратегические варианты - bet 76

131
asosiy element bo‘lib hisoblanadi hamda marketingning asosiy tamoyillaridan
biri bo‘lib qoladi.
Bozorda narx uchta guruh omil natijasida shakllanadi:
1. Talab (bozorda o‘xshash tovarlar mavjudligi va ularga bo‘lgan
narxlar, bozorga kirish, xaridorlar daromadlari, talablar).
2. Xarajat (ishlab chiqarish xarajatlari, marketing xarajatlari, foyda).
3. Raqobat omillari (tarmoqdagi
firmalar soni, aynan o‘xshash
import
tovarlari, raqobatchilar tovarlariga bo‘lgan narxni bilish.
Asosiy narxni belgilash uslubi quyidigilardan iborat:
- narxlashtirish masalasi qo‘yiladi,
- talabi aniqlanadi,
- xarajatlari baholanadi
- raqobatchilar va narx tahlil qilinadi,
- narxlashtirish uslubi tanlanadi,
- oxirgi natijaviy narx belgilanadi.
Narx
belgilashning murakkabligi, muayyan
darajada mahsulotning
yangiligi darajasiga ham bog‘liq , bu daraja esa uchga bo‘linadi:
- eng yangi mahsulot;
- texnikaviy ilg‘or mahsulot;
- original bo‘lmagan (yangi taqlidiy) va o‘rinbosar mahsulotlar.
Nazorat va mulohaza uchun savollar
1. Narx deganda nimani tushunasiz?
2. Narxga ta’sir etuvchi omillar nimalardan iborat?
3. Narx belgilashning maqsadlari nimalardan iborat?
4. Yuqori narx strategiyasi qanday o‘rnatiladi?
5. Past narx strategiyasi deganda nimani tushunasiz?
6. Tovarni hayotiylik цikli davomida mahsulot narxi qanday o‘rnatiladi?
7. Narx qanday o‘rnatiladi?
8. Narxni belgilash omillari nimalardan iborat?
Adabiyotlar
1. Karimov I.A. Barcha reja va dasturlarimiz
Vatanimiz taraqqiyotini
yuksaltirish, xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi: 2010-yilda
mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2011-yilga
mo‘ljallangan eng muhim ustuvor yo‘nalishlarga bag‘ishlangan O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi. – T.: O
‘zbekiston, 2011.– 48 b.
2. Qosimova M.S., Yusupov M., Ergashxodjaeva Sh.J. Marketing.
Darslik. – T.: TDIU, 2010. – 224 bet.
132
3. Соловьев Б.А., Мешков А.А., Мусатов Б.В. Маркетинг:
Учебное
пособие. -M.: Инфра-М, 2010. – 336 c.
4. Котлер Ф. Основы маркетинга: Учебное пособие. –M.: Изд. дом
«Вильямс», 2010. – 656 c.
5. Басовский Л.Е. Маркетинг: Учебное пособие. – M.: Инфра-М,
2010. – 219 c.
6. Бронникова Т.С. Маркетинг: теория, практика: Учебное
пособие. –М.: КНОРУС, 2010, -208с.
7. Панкрихин А.Р. Маркетинг. Учебник. – M.: Омега-Л, 2009. –
656 с.
8. Парамонова Т.Н. Маркетинг: Учебное пособие. – M.: КНОРУС,
2010. – 190 с.
9. Розова Н.К. Маркетинг. –СРб.:Питер, 2008. -176с.
Fizik kattaliklarning o’lchov sistemalari

72
birliklarning ilmiy tadqiqotlar natijalarini hisoblashda, ishlab chiqarish qurilmalarini
loyihalashda,
shuningdek, o’quv-ta'lim ishida qiyinchilik tug’dirayotgan o’lchov
birliklaridagi xilma-xillikka barham berildi.
SI ning avalgi sistemalarga nisbatan muhim afzaliigi shundaki, u universal
o’lchov birliklari birxillashtirilgan hamda asosiy, qo’shimcha va ko’pchilik
hosilaviy birliklarni amaliyot uchun qulay o’lchamlarga mujassamlashtirilgan
sistemadir. SI da yettita asosiy kattalik va shularga mos yettita asosiy (o’lchamlari
maxsus ta'riflar bilan belgilangan) birlik, shuningdek, ikkita qo’shimcha, anchagina
hosilaviy kattaliklar va ularga mos qo’shimcha hamda hosilaviy birliklar bor.
Xalqaro birliklar sistemasining asosiy kattalik va birliklari quyidagilar:
uzunlik birligi -
metr (m), massa birligi -
kilogramm (kg), vaqt birligi -
sekund (s),
elektr tok kuchi birligi -
amper (A), termodinamik temperatura birligi -
kelvin (K),
yorug’lik
kuchi birligi - kandela (kd), modda miqdori birligi -
mol (mol) (9.1-
jadvalga qarang).
Har bir fizik kattalik o’lchov birligiga ta’rif berilgan (I-ilovaga
qarang).
O’lchov va tarozilar XIV Bosh konferensiyasi qarori bilan bosim va
mexanik kuchlanish birligi uchun mustaqil o’lchov
Paskal (Pa) qabul qilingan.
Paskal - kuchga perpendikular bo’lgan 1 m
2
yuzaga tekis taqsimlangan 1 N kuchdan
hosil qilingan bosimga teng.
Bulardan
tashqari, xalqaro birliklar sistemasining karrali va ulushli
qiymatlaridan ham keng foydalaniladi. Bunda tegishli birlikning son qiymatini 10
soniga ko’paytirib yoki bo’lib mos holda karrali yoki ulushli birlik hosil qilinadi.
Karrali va ulushli birlik nomi dastlabki birliklar nomlariga old qo’shimchalar
qo’shish yo’li bilan olinadi. Birliklarning dastlabki nomiga ikki va undan ortiq old
qo’shimcha qo’shish mumkin emas. Masalan,
mikromikrofarad, ya'ni «faradning
milliondan bir ulushidan milliondan bir ulushi» iborasi o’rniga
pikofarad (pF) ni
ishlatish lozim. Pikofarad 10
12
F ga, ya'ni faradning trilliondan bir ulushiga teng.
8-bob. MAQSADLI SEGMENTNI TANLASH

100
xo‘jalik
yurituvchi
subyektning
marketing
strategiyasi
samaradorligini oshirish;
raqobatchilardan xolis bo‘lgan segmentlarga ketish.
Segmentlashning asosiy maqsadi bozordagi xatti-harakatlarni o‘rganib,
ularning obrazi (modelini) va kelajakdagi talab-ehtiyojlarini tasavvur
qilishdan iborat. Hozirgi raqobatda yutib chiqishning asosiy sharti yangi,
yuqori sifatli tovar va kompleks servis texnika xizmatlar hamda samarali
sotish usullarini qo‘llashdan iborat bo‘lib qoldi. Ana shu talablar asosida
marketing tadqiqotlarining ustuvor turi iste’molchilarni o‘rganish va o‘z
navbatida bozorni segmentlashdan boshlanadi, chunki bozor bir xil
subyektlardan tashkil topgan emas.
Bozorni segmentlash, bozorni o‘rganishning asosiy usulidir. Uning
yordamida bozor (uning tarkibiy qismlari) segmentlarga bo‘linadi. Bozor
segmenti-bu iste’molchilar, tovarlar, raqobatchilarning shunday ajratilgan
qismiki, ular uchun umumiy xususiyatlar xosdir. Bozorni to‘g‘ri
segmentlash, shu segmentning o‘ziga xos ehtiyojlariga qat’iy rioya qilingan
holda kam xarajatlar bilan tovar yetkazib berishni to‘g‘ri tashkil qilishdan
iborat. Xalq iste’moli tovarlari bozorini tadqiq etishda marketingga oid
adabiyotlarda ikki turdagi mezonlar qabul qilinadi. Birinchisi xaridorlarning
daromadi, yoshi, jinsi, manzili, oilaning hayot davri, kasbi, turmush tarzi va
shunga o‘xshash umumiy belgilarni hisobga oladi. Mezonlarning ikkinchi turi
segmentlashni ijtimoiy guruhlarning qadriyatlari tizimi yoki ularning
marketing strategiyasining, masalan, yangi mahsulot, yangi sotish tizimi kabi
vositalariga ko‘rsatadigan qiziqishlari asosida olib boradi. Amaliyotda
birinchi usul ko‘proq qo‘llaniladi, ikkinchi usulni qo‘llash qo‘shimcha
qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi, chunki ijtimoiy sotsiologiya va psixologiya
sohalarida bevosita tadqiqotlar olib borish yo‘li bilan maxsus hisob-kitob
ishlarini amalga oshirish talab etiladi.
Xaridorlarning munosabatini tabaqalashtiradigan asosiy omil daromad
hisoblanadi. Ko‘pgina mamlakatlarda daromad bo‘yicha
uch guruhga
segmentlashdan keng foydalaniladi.
Namangan Institute of Engineering and Technology

Namangan Institute of Engineering and Technology
nammti.uz
10.25.2023
Pg.71
References
[1.] Кузнецов, Е.П. Организация и средства учета энергоносителей – учеб. пособие / Е.П.
Кузнецов, Г.И. Сарпов – СПб., 2001. – 53 с.
[2].Создание АИИС КУЭ // ИК «Энергоаудитконтроль». [Электронный ресурс] -
URL:http://www.ackye.ru/activities/aiskue/ .
[3.] Абдурахмонов С.М., Тиллабоев А. О системе учета расхода энергоресурсов в
промышленности. IV Международной конференции по Оптическим и фотоэлектрическим
явлениям в полупроводниковых микро- и нано-структурах. Фергана.,2018., 3- часть.,стр. 46
CURRENT PROBLEMS AND SOLUTIONS IN THE FIELD OF ENERGY PRODUCTION, TRANSMISSION
AND DISTRIBUTION
R.Fazliddinov
Fergana Polytechnic Institute
E-mail:
fazliddinovrahmiddinst@gmail.com
Annotation: Taking into last hydro power station working principles, to improve more
efficiently way in producing electricity in micro-hydro power station and it can produce public
required energy in the countryside. Also it ensures the bringing us more benefit.
Keywords: electricity, energy, natural resources, pumped-storage, synchronism, frequency,
micro hydropower and capacity.
We all make decisions about energy. We decide how much
electricity we will use to heat or
cool our homes. We decide how far we will drive every day and the type of vehicle we will drive.
Those of us in democracies choose leaders who create budgets that can support new energy
initiatives or maintain a military capable of depending
energy supply lines. Each of these decisions
and many other impact the global consumption of energy and demand for available
natural
resources.
Oil has been the fuel of choice to meet our energy needs. many experts believe that the supply
of oil will reach a peak in the first quarter of the 21st century - sometime between now and 2025 -
and will begin to decline. The decline in produced oil will occur an increasing demand for energy. [1]
In the reversible units Francis turbines are best suited for operation as turbine or pump,. the
first reversible
pumped-storage project was commissioned in 1930 by Connecticut Electric and
References - Namangan Institute of Engineering and Technology nammti uz

Namangan Institute of Engineering and Technology
nammti.uz
10.25.2023
Pg.76
renewable power system issues in Sub-Saharan Africa: The case of solar PV. Energy Policy 2019, 127,
113–124. [CrossRef]
2.
Caetano, N.S.; Mata, T.M.; Martins, A.A.; Felgueiras, M.C. New Trends in Energy Production
and Utilization.Energy Procedia 2017, 107, 7–14. [CrossRef]
3.
Elektr ta ’minoti tizim ida energiya tejam korligi [Matn] : darslik / I.U.Raxmonov, K .M .Reym
ov,N.N.Niyozov, [va boshq.]. - T o s h k e n t: “0‘zbekiston xalqaro islom akadem iyasi”nashriyot-m
atbaa birlashmasi, 2020. - 208 b.
PIROXLORLI STRUKTURAGA EGA LITIY IONLARI KIRITILGAN KALIY ANTIMONAT
VOLFRAMATLARNING SINTEZI
X.N.Bozorov, V.D.Buchelnikov, O.O.Mamatkarimov, G.U.Abdullaeva
Namangan muhandislik-texnologiya instituti
Chelyabinsk Davlat Universiteti
Annotatsiya. Murakkab oksidli (y-x)K
2
CO
3
-xLi
2
CO
3
-ySb
2
O
3
-2(2-y)WO
3
tizimini qizdirish paytida
kaliy va litiyning antimonat-volframatlarining hosil bo'lish qonuniyatlari o'rganildi. 1123 K harorat
uchun piroxlor tipidagi strukturaga ega Li
x
K
y-x
Sb
y
W
2-y
O
6
tarkibli fazalarning hosil bo'lish sohasi
aniqlandi.
Kalit so'zlar: ion o'tkazuvchanlik, piroxlor tipidagi struktura, kaliy antimonat volframat, qattiq
fazali sintez, rentgenofazali tahlil.
So‘nggi o‘n yilliklar ichida ionli, aralash - ionli va elektronli, shuningdek, proton
o‘tkazuvchanligi bo‘lgan qattiq moddalarni amaliy va fundamental tadqiqotlar hajmi tez o‘sdi.
Bugungi kunga kelib, ishqoriy kationlarga nisbatan yuqori o'tkazuvchanlikka ega bo'lgan, har xil
sinflar va tuzilish turlariga mansub o'nlab qattiq elektrolitlar sintez qilingan [1-6].
Ta'kidlash joizki, hozirgacha qattiq fazalarning termal barqarorligi, nuqsonli piroxlor tipidagi
qattiq eritmalarning barqarorlik chegaralarini aniqlash, ionlarning strukturadagi kristallografik
pozitsiyalar bo'yicha joylashuvi va olingan birikmalarda ionlarni tashish mexanizmi yaxshi
tushunilmagan bo'lib qolmoqda [7-10].
-rasm. Ochiq - Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi begbo’tayev

|
Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi begbo’tayev
|
bet | 44/216 | Sana | 19.07.2024 | Hajmi | 7,52 Mb. | | #267965 |
Bog'liq 5ffd2d83d9d2c (1)2.1.3-rasm. Ochiq tizimlarda etalon modelining oʻzaro taʻsiri
Tarmoqlararo daraja. Bu talablarning barchasi ulanishsiz tarmoq sathiga asoslangan paketli kommutatsiya qilingan tarmoq modelini tanlashga olib keldi. (2.1.4- rasm). Internet qatlami deb nomlangan ushbu qavat butun arxitekturaning asosidir. Uning vazifasi har bir xostning paketlarni istalgan tarmoqqa yuborishi va o'z manziliga (masalan, boshqa tarmoqqa) mustaqil ravishda borishini ta'minlashdir. Ular yuborilganidan butunlay boshqacha tartibda kelishlari mumkin. Agar jo'nash tartibiga rioya qilish talab etilsa, bu vazifani yuqori darajalar bajaradi. E'tibor bering, "Internet" so'zi asl ma'noda ishlatiladi, garchi bu daraja Internetda mavjud bo'lsa. Shlyuz qatlami ixtiyoriy ICMP (Internet Control Messae Protocol) bilan rasmiy paket formatini va IP protokolini belgilaydi. Tarmoq protokoli maqsadi IP-paketlarni manzillarga yetkazib berish. Bu yerda asosiy jihatlar paketli marshrutni tanlash va transport arteriyalarini to'sqinlik qilishning oldini olishdir.
7
|
Amaliy
|
|
Amaliy
|
6
|
Taklif etilgan daraja
|
|
5
|
Seansli
|
|
4
|
Transport
|
Transport
|
3
|
Tarmoqli
|
Tarmoqlararo
|
2
|
Ma’lumotlarni uzatish
|
Xostdan tarmoqqa
|
1
|
Fizik
|
OSI TCP/IP
Modelda mavjud emas
|
| |
Aloqa oʻtkazish vaqtini boshqarish bosqichi

|
Aloqa oʻtkazish vaqtini boshqarish bosqichi
|
bet | 42/216 | Sana | 19.07.2024 | Hajmi | 7,52 Mb. | | #267965 |
Bog'liq 5ffd2d83d9d2c (1)Aloqa oʻtkazish vaqtini boshqarish bosqichi (Session, сеансовый уровень) aloqa oʻtkazish vaqtini boshqaradi (yaʻni aloqani oʻrnatadi, tasdiqlaydi va tamomlaydi). Bu bosqichda abonentlarni mantiqiy nomlarini tanish, ularga bogʻlanish huquqini nazorat qilish vazifalari ham bajariladi.
Transport bosqichi (Transport) paketni xatosiz va yoʻqotmasdan, kerakli ketma-ketlikda yetkazib berishni amalga oshiradi. Shu yerda yana uzatilayotgan axborotlarni paketga joylash uchun bloklarga taqsimlanadi va qabul qilingan axborotni qayta tiklanadi.
Tarmoq bosqichi (Network, сетевой уровень) bu bosqich paketlarni manzillash, mantiqiy nomlarni jismoniy tarmoq manziliga oʻzgartirish, teskariga ham va shuningdek, paketni kerakli abonentga joʻnatish yoʻnalishini tanlashga (agarda tarmoqda bir necha yoʻnalish mavjud boʻlsa) javobgar.
Kanal bosqichi yoki uzatish yoʻlini boshqarish bosqichi (data link), bu bosqich standart koʻrinishdagi paket tuzishga boshlash hamda tamom boʻlishni boshqarish maydonini paket tarkibiga joylashishiga javobgardir. Shu yerda yana tarmoq bogʻlanish, uzatishdagi xatoliklarni aniqlash va yana qabul qilish qurilmasiga xato uzatilgan paketlarni qaytatdan uzatishni boshqarish amalga oshiriladi.
Jismoniy bosqich (Physical, физический уровень) – bu modelni eng quyi bosqichi boʻlib, uzatilayotgan axborotni signal kattaligiga kodlashtiradi, uzatish muhitiga qabul qilishni va teskari kodlashni amalga oshirishga javob beradi. Shu yerda yana ulanish moslamalariga, razʻemlarga, elektr boʻyicha moslashtirish va yerga ulanish hamda toʻsiqlardan himoya qilish va hokazolarga talablar aniqlanadi. Modelni quyi ikki bosqichining (1 va 2) vazifasini odatda qurilmalar bajaradi (2 bosqich vazifasini bir qismini tarmoq adapterining dasturiy drayveri bajaradi). Aynan shu bosqichlarda tarmoq topologiyasi, uzatish tezligi, axborot alma shishni boshqarish usuli va paket formati (oʻlchami) yaʻni tarmoq turiga toʻgʻri taalluqli koʻrsatkichlar aniqlanadi (Ethernet, Token-Ring, FDDI). Yuqori bosqichlar toʻgʻridan-toʻgʻri biror aniq qurilma bilan ishlamaydi, vaholangki 3,4 va 5 bosqichlar qurilma xususiyatlarini hisobga olishlari mumkin. 6 va 7 bosqichlar umuman qurilmalarga hech qanday aloqasi yoʻq. Tarmoq qurilmalaridan birini boshqa birorta qurilma bilan oʻzgartirilgan taqdirda ham ular buni hech
vaqt sezmaydi. 2-bosqichda (kanal bosqichi) ikkita bosqich osti ajratiladi.
|
| |
- rasm - Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi begbo’tayev

|
Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi begbo’tayev
|
bet | 45/216 | Sana | 19.07.2024 | Hajmi | 7,52 Mb. | | #267965 |
Bog'liq 5ffd2d83d9d2c (1)2.1.4- rasm. TCP/IP etalon modeli
Transport darajasi. TCP/IP modelining shlyuz qatlamidan yuqorida joylashgan qatlam odatda transport qatlami deb ataladi. U qabul qiluvchi va uzatuvchi xostlardagi bir xil darajadagi ob'ektlar OSI modelining transport qatlamiga o'xshash aloqa o'rnatishi uchun yaratilgan. Ushbu darajada, ikkita tugatish protokoli tasvirlanishi kerak. Birinchisi, TCP (Transmission Control Protocol - Transmissiyani boshqarish protokoli) - bu ulanishni o'rnatish bilan ishonchli protokol bo'lib, bayt oqimini bitta mashinadan boshqasiga integratsiyalangan
tarmoqdagi boshqa mashinalarga etkazish imkonini beradi. Kirish bayt oqimini alohida xabarlarga ajratadi va ularni shlyuzga o'tkazadi. Belgilangan joyda qabul qilinadigan TCP jarayoni yig'iladi, qabul qilingan xabarlarning chiqish oqimi. Bundan tashqari, TCP tezkor yuboruvchi sekin qabul qiluvchini yengib o'tmasligi uchun oqimni boshqarishni ta'minlaydi. Ushbu darajadagi ikkinchi protokol, UDP (User Datagram Protocol) - bu ketma-ket TCP oqimini boshqarish vositasidan foydalanmaydigan, lekin o'ziga tegishli bo'lgan ishonchsiz ulanishsiz protokol. Bundan tashqari, u bir martalik mijoz-server so'rovlari va ilovalarida keng qo'llaniladi, bunda samaradorlik aniqlikdan muhimroq bo'ladi, masalan ovoz va videoni uzatishda. IP, TCP va UDP protokollarining o'zaro bog'liqligi 2.1.5- rasmda ko'rsatilgan. IP protokoli yaratilgandan beri ushbu protokol boshqa ko'plab tarmoqlarda amalga oshirildi.
2.1.5- rasm. TCP/IP modelida protokollar va tarmoqlar
Amaliy daraja. TCP/IP modelida seans yoki taqdimot darajasi mavjud emas. Ushbu darajalar shunchaki kerak emas edi, shuning uchun ular modelga kiritilmadi. Buning o'rniga, ilovalar shunchaki seans va taqdimot xususiyatlarini o'z ichiga oladi. OSI modelidagi tajriba bu fikrni to'g'ri ekanligini isbotladi: aksariyat dasturlarga ushbu darajalarning oz qismi kerak. Transport qatlamining tepasida dastur qatlami joylashgan. Unda barcha yuqori darajadagi protokollar mavjud. Eski protokollar orasida Virtual Terminal Protokoli (TELNET), Fayl uzatish protokoli (FTP) va Elektron pochta protokoli (SMTP) mavjud. Yillar davomida boshqa ko'plab protokollar qo'shildi. Biz ko'rib chiqadigan ba'zi eng muhimlari 2.1.5-rasmda. Bu DNS (Domen nomi xizmati) bo'lib, host nomlarini tarmoqqa, HTTP-ga, butun dunyo bo'ylab veb-sahifalarni yaratishda ishlatiladigan protokolga, shuningdek, RTP -
real vaqt rejimida multimediya, masalan tovush yoki film kabi taqdim etish protokoli.
|
| |
Yuqori bosqich osti - Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi begbo’tayev

|
Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi begbo’tayev
|
bet | 43/216 | Sana | 19.07.2024 | Hajmi | 7,52 Mb. | | #267965 |
Bog'liq 5ffd2d83d9d2c (1)Yuqori bosqich osti (LLC-Logical Link Control, верхний подуровень) bu bosqich osti mantiqiy ulashni amalga oshiradi, yaʻni virtual aloqa kanalini oʻrnatadi (uning vazifasini bir qismini tarmoq adapterlarining drayver dasturi bajaradi).
Quyi bosqich osti (MAC-Media Access Control, нижний подуровень) – bu bosqich osti aloqa uzatish muhiti (aloqa kanali) bilan toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlanishni amalga oshiradi. U tarmoq qurilmasi bilan toʻgʻri bogʻlangan. OSI modelidan tashqari, 1980-yili fevral oyida qabul qilingan (802 soni - yil, oydan kelib chiqqan) IEEE Project 802 modeli ham mavjud. Bu modelni OSI modelini aniqlashtirilgan va rivojlantirilgan modeli deb qarash mumkin.
Bu model aniqlashtirgan standartlar (802 – spesifikasiya) oʻn ikkita toifaga boʻlinib, ularning har biriga nomer berilgan.
802–1 – tarmoqlarni birlashtirish. 802–2 – mantiqiy aloqani boshqarish.
802–3 – «Shina» topologiyali CSMA/CD bogʻlanish usuli mahalliy hisoblash va tarmoq (Ethernet).
802–4 – «Shina» topologiyali mahalliy tarmoq, markerli bogʻlanish. 802–5 – «Halqa» topologiyali mahalliy tarmoq, markerli bogʻlanish. 802–6 – shahar tarmogʻi (Metropolitan Area Network, MAN).
802–7 – keng miqyosda aloqa olib borish texnologiyasi. 802–8 – shishatolali texnologiya.
802–9 – tovushni va axborotlarni uzatish imkoniyati bor integral tarmoq.
802–10 – tarmoq xavfsizligi. 802–11 – simsiz tarmoq.
802–12 – «Yulduz» topologiyali markazni boshqarishga ega mahalliy tarmoq (100 VG-Any LAN).
802.3, 802.4, 802.5, 802.12 standartlar OSI model etalonining ikkinchi (kanal) bosqichiga qarashli MAC bosqich osti tarkibiga toʻgʻri keladi. Qolgan 802 – spesifikatsiyalar tarmoqning umumiy masalalarini hal qiladi.
TCP/IP etalon modeli
Yo'ldosh va radio tarmoqlari paydo bo'lganda, mavjud protokollar yordamida boshqa tarmoqlarni ular bilan ulashda katta muammolar yuzaga keldi. Ushbu arxitektura keyinchalik ikkita asosiy protokollariga
muvofiq TCP/IP mos yozuvlar modeli deb nomlandi. Uning birinchi ta'rifi Kerf va Kanning kitobida uchraydi (1974), keyinchalik u standartga aylanadi (Braden, 1989). Modelning dizayn xususiyatlari 1988 yilda Klarkda muhokama qilingan[11].
Kanalli daraja - ushbu talablarning barchasi turli xil tarmoqlarda ishlaydigan ulanishsiz qavat asosida paketli ulanadigan tarmoqni tanlashga olib keldi. Modeldagi eng past daraja- kanal darajasi, ulanish o'rnatmasdan, ushbu tarmoq sathining ehtiyojlarini qondirish uchun qanday va qaysi kanallar, masalan, ketma-ket chiziqlar va klassik Ethernet. Bu aslida so'zning oddiy ma'nosida umuman daraja emas, balki uzatish kanallari va tugunlari o'rtasidagi interfeysdir. TCP/IP modelidagi dastlabki materiallar bu haqida juda kam ma’lumot beradi.
|
| |
- rasm - Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi begbo’tayev

2.2.2- rasm. Kadrlar qoʻyilishini koʻp bosqichliligi.
Har bir keyingi joylashtirilayotgan kadr oʻzining shaxsiy xizmatchi axborotiga bogʻlanishi mumkin, axborotgacha (sarlavha) joylashgan va axborotdan keyin joylashgan (treyler), aytgancha uning vazifasi turlicha boʻlishi mumkin. Tabiiyki har bir bosqichdan soʻng paketdagi xizmatchi axborotlar nisbati oshib boradi. Bu esa maʻlumki axborot uzatishning unumli tezligini kamaytiradi. Yaxshisi bu tezlikni oshirish uchun axborot almashinuv protokollari iloji boricha oddiy boʻlishi lozim va bu protokollar bosqichi esa iloji boricha kam boʻlishi kerak. Aks holda hech qanday bitlar uzatish tezligiga yordam bera olmaydi va tez uzatish
tarmogʻi, misol uchun, tarmoq oddiy protokoldan foydalansa qandaydir faylni sekin ishlovchi tarmoqdan ham sekinroq uzatishi mumkin.
Paketli kommutatsiya
Kompyuter tarmoqlarda katta hajmli xabarlar kichik fragmentlarga paketlarga bo‘linadi. Uzatish paytida paket ketma ket aloqa liniyalar va marshrutizatorlar orqali o‘tadi. Marshrutizatorlar oraliq saqlash bilan uzatish mexanizmni ishlatadi paket avval to‘liq qabul qilinadi va buferga yoziladi, keyin aloqa liniyaga uzatiladi (2.2.3.- rasm). Marshrutizatorlarda yig‘ish o‘shlanishi paydo bo‘ladi, u paket uzunligiga proporsional: [8]
Tzn=L/R
bu yerda L – paket uzunligi bit, R – chiqish aloqa liniyaning tezligi
bit/s
2.2.3-rasm. Paketli kommutatsiyada paketlarni yig‘ish va o‘tkazish.
Marshrutizator chiqish va kirish aloqa liniyalarga ega. Xar bitta aloqa liniya cheklangan razmerga ega bo‘lgan buferga (chiqish navbati) ega. Bufer razmeri cheklangani uchun, shunday holat paydo bo‘lish mumkin, yangi paketni joylashish uchun buferda joy yetishmasligi mumkin. Bu xolatda paket yo‘qotiladi yoki yangi paket, yoki navbatda turgan paket yo‘qotiladi.
Paketli kommutatsiya bilan oddiy tarmoq strukturani ko‘rib chiqamiz (2.2.4-rasm.). A,B xostlari E xostiga birgalikda paketlarni jo‘natadi, A va B xostlarning birinchi marshrutizator bilan aloqasi 10Mbit/s `tezligi bilan Ethernet aloqa liniyasi bilan amalga oshiriladi. Marshrutizator aloqa liniyaga paketlarni 1,5Mbit/s tezligi bilan yuboradi. Agar aloqa liniya yuklangan bo‘lsa paketlar uni bo‘shatishni
navbatda kutib turadilar.
Agar A va B birdan paketlarni yuborsa, nima bo‘lishini ko‘rib chiqamiz. Xostlar o‘rtasida sinxronizatsiya yo‘q, paketlarni uzatish tartibini oldindan aytib bo‘lmaydi, bu usul statik multipleksorlash deb aytiladi. Xostlar o‘rtasida paketlar uzatish vaqti qo‘yidagisiga teng:
|
-rasm - Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi begbo’tayev

|
Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi begbo’tayev
|
bet | 54/216 | Sana | 19.07.2024 | Hajmi | 7,52 Mb. | | #267965 |
Bog'liq 5ffd2d83d9d2c (1)2.2.13-rasm. Switch
Switch bu intellektual xabning oʻzi. U maʻlumotlar paketlarini hamma portlarga yubormaydi, qaysi portga qaysi kompyuter joylashganini eslab qoladi. Manzilli yozuvlarni ishlatib, komutator maʻlumotlar paketini portga yuboradi, shu portga haqiqatga ham kompyuter – manzilat joylashgan boʻladi.
S7700 seriyadagi kommutatorlar – bu kelajak avlod korporativ tarmoqlariga moʻljallangan yuqori darajali intellektual yoʻnaltirgichlardir. S7700 konstruksiyasi Huawei kommutasiyasining koʻp darajali intellektual texnologiyalariga asoslanadi, MPLS VPN kabi trafik tahlili, H-QoS kompleks siyosatlari, koʻp manzilli joʻnatmalarni boshqarish, xavfsizlik va yuklamalarni muvozanatlash hamda 4 darajali kommutasion xizmatlar kabi vazifalarni bajaradi. (2.2.14-rasm).
Uning yana muhim imkoniyatlaridan biri, kampus tarmogʻida yoki maʻlumotlarni qayta ishlash markazida simsiz aloqani birlashtirishni taʻminlash uchun bazaviy yoki agregat tugun holatda funksiyalanishi mumkin. S7700 ovozni, video va maʻlumotlarni uzatish xizmatlari, shu bilan birga tashkilotlarga iqtisodiy ochiq tarmoq qurishga yordam berish kabi xizmatlarni taklif qiladi.
2.2.14- rasm. S7700 seriyadagi kommutatorlar
CloudEngine16800 kommutatori
Har qanday nuqtadan foydalanish va uning imkoniyatlari CloudEngine 16800 sun’iy intellekt asosidagi SOD (maʻlumotlarni tahlil qilish markazi) uchun jahondagi ilk kommutator ekanligini koʻrsatib beradi. U sun’iy intellektning (SI) hisoblash quvvatini 50 % dan 100 % ga, IPOS (soniyasiga kirish-chiqish operatsiyalari soni) maʻlumotlar omborini 30 % ga oshiradi va soha boʻyicha oʻrtacha kattalikni besh marta oshiruvchi kommutatorning samaradorligini taʻminlaydi.
Marshrutlovchilar (Routers)
Marshrutlovchilar (routers)– yoʻnaltirishning maxsus algoritmlari asosida maʻlumotlarni uzatishning optimal yoʻnalishini topishda qoʻllaniladi, masalan, kam sonli tranzit tugunlarning yoʻnalishini tanlash. OSI modelining tarmoq darajasida ishlaydi. (2.2.15-rasm).
|
| |
§ 2.2. Kompyuter tarmoqlarining tuzilishi va qo’llanilishi

|
§ 2.2. Kompyuter tarmoqlarining tuzilishi va qo’llanilishi
|
bet | 48/216 | Sana | 19.07.2024 | Hajmi | 7,52 Mb. | | #267965 |
Bog'liq 5ffd2d83d9d2c (1) § 2.2. Kompyuter tarmoqlarining tuzilishi va qo’llanilishi
Ma’lumotlarni almashish jarayonlarining xarakteristikalari.
Tarmoqda uzatuvchi va qabul qiluvchi abonentlar oʻrtasidagi axborot almashinishi jarayonida oʻrnatilgan tartibda axborot va boshqarish paketlarini almashinuvi roʻy beradi, bu jarayon almashinuv protokoli deb ataladi. Oddiy protokol 2.2.1- rasmda keltirilgan. Bu holatda, aloqa vaqti, qabul qilish qurilmasini axborotni olishga tayyorligini soʻrash bilan boshlanadi.
Qabul qilish qurilmasi tayyor boʻlgan holda «tayyor» boshqarish paketini javob tariqasida qaytaradi. Agarda qabul qilish qurilmasi aloqaga tayyor boʻlmasa rad javobini boshqa boshqarish paketi orqali joʻnatadi. Shundan soʻng, aslida axborot uzatish boshlanadi. Bu vaqtda har bir qabul qilingan axborot paketiga qabul qiluvchi qurilma, axborot olinganligi haqida tasdiqlash paketi bilan javob beradi. Paket xatolik bilan uzatilgan holda, qabul qilish qurilmasi qaytadan axborot uzatishini soʻraydi. Axborot almashinuv vaqti boshqarish paketi bilan tugaydi, soʻng uzatish qurilmasi aloqa uzulganlik haqida xabar beradi. Koʻp standart paketlar mavjud, axborot uzatishni tasdiqlash bilan (kafolatlangan paket uzatish), shuningdek, tasdiqsiz axborot uzatish (kafolatlanmagan paket uzatish) paket turlari bor.
Tarmoqdan aniq almashuv olib borilganda koʻp bosqichli paketlar ishlatiladi, ularning har birida kadr tuzilishi mavjud (oʻz manzillashi, oʻz boshqarish axboroti, oʻz axborotlar formati va hakozo). Yuqori bosqich protokollari fayl-server yoki ilovalar kabi tushunchalar bilan ish olib boradi. Boshqa ilovadan soʻralayotgan axborotlar tarmoq qurilma turi
haqida va aloqani boshqarish usuli haqida tushunchaga ham ega boʻlmasligi mumkin.
2.2.1- rasm. Aloqa vaqtida paketlarni almashishiga misol.
Yuqoriroq bosqich kadrlari uzatilayotgan paketning axborot maydoniga ketma-ket joylashadilar. (2.2.2-rasm).
|
| |
Inglizcha
  
O’zbekcha - Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta maxsus ta’lim vazirligi begbo’tayev

|
|
Manufactures Association
|
chiqaruvchi-lar assotsiatsiyasi
|
Xalqaro
|
ETSI
|
European Telecommuni- cations Standard Institute
|
Telekommunikatsiyalar soha-sidagi Yevropa standartlar instituti
|
Milliy (AQSH)
|
IEEE
|
Institute of Electronic and Electrical Engineers
|
Elektronika va radioelek- tronika muhandislar instituti
|
Milliy (AQSH)
|
EIA AHSI
|
Electronic Industries Associatin
|
Elektron sanoati assot- siatsiyasi
|
Milliy
(AQSH)
|
|
American National
Standards Institute
|
Standartlar Amerika
Milliy instituti
|
Milliy (AQSH)
|
TIA
|
Telecommunication Industry of America
|
Amerikaning
telekommuni-katsion industriyasi
|
Namangan Institute of Engineering and Technology

|
Namangan Institute of Engineering and Technology Pdf ko'rish
|
bet | 80/693 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 15,56 Mb. | | #228860 |
Bog'liq ТўпламNamangan Institute of Engineering and Technology
nammti.uz
10.25.2023
Pg.70
Figure 2. Scheme of integrated forecasting by enterprise
Electric meters are the main sources of information for AECAS. In general, electromagnetic
devices are used to control and record electric induction meters. Induction counters have a low
price, are simple to manage, but are completely unsuitable for modern accounting systems. The
automatic system requires electronic meters called smart meters (Figure 2).
Figure 2. Types of electric meters
A smart meter is a device for accurate accounting of the electricity consumed at a specific
facility (or a specific subscriber) and transmitting the collected data to the supplier or the next level
of the system.[3]
A smart meter should be able to:
–
measurement of electricity consumption and evaluation of the value of the main
characteristics of its amount;
–
transfer of information to the organization that organizes electricity supply;
–
reporting of illegal meter connection attempts;
–
preparation of information about the consumer's demand for electricity;
–
remember information.
Transmission of data on electricity consumption can be done in several ways. In one of them,
information is sent to the supply operator with a different frequency signal on the basis of special
technologies in the electrical wires through which electricity is transmitted. From another method,
information is organized through a cellular communication system based on GSM technologies.
Summary. A system called automated electricity control and accounting system (AECAS) has
been established in the Republic to control and manage the amount of electricity consumption in
enterprises. In addition to its technical equipment, this system has a special program. It has the
ability to make the necessary management decision by expressing not only the periodic
consumption, but also the current (instant) consumption.
|
| |
Namangan Institute of Engineering and Technology

|
Namangan Institute of Engineering and Technology Pdf ko'rish
|
bet | 74/693 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 15,56 Mb. | | #228860 |
Bog'liq ТўпламNamangan Institute of Engineering and Technology
nammti.uz
10.25.2023
Pg.64
const da ishlaydi.
1 – rasm. Daryo gidrografigi va suv ombori orqali oqimning mumkin bo‘lgan tartibga
solinishi
Ularning quvvati uy xo‘jaliklari xarajatlari qiymati bilan belgilanadi. Ular kunlik yuklanish
jadvalining asosiy qismida ishlaydi (2-rasm), chunki tepa qismida ishlaganda ortiqcha suvning bo‘sh
oqishi muqarrar ravishda yuzaga keladi va natijada energiya yo‘qotadi (2-rasmdagi soyali maydon).
2-rasm. GESlarning turli xil suv sharoitlarida tartibga solinmasdan ishlashi:
a- yuklama grafigining asosiy qismida; b - yuklama grafigining eng yuqori qismida; c -
nosozliklar mavjudligida yuklama grafigining asosiy qismida
Energiya tizimining yillik yuklanish jadvalida kunlik tartibga solinadigan gidroelektrostantsiya.
Kundalik tartibga solish, boshqa barcha narsalar teng, tartibga solinmagan GESlarga nisbatan
gidroelektrostantsiyalarning quvvatini sezilarli darajada oshirish imkonini beradi.
Kundalik tartibga solinadigan gidroelektrostantsiyalarda kunlik oqim, kunlik elektr energiyasi
ishlab chiqarish va uning energiya jadvali o‘rtasida qat'iy bog'liqlik mavjud. GESning kunlik suv oqimi
to‘liq ishlatilganda tizimning yuklanish jadvalidagi o‘rinni aniqlash kerak. [3,150].
Yuqori
manevrliligi
tufayli
kunlik
tartibga
solish
imkoniyatiga
ega
bo‘lgan
gidroelektrostantsiya, agar kerak bo‘lsa, yuk zaxirasi sifatida yaxshi qo‘llaniladi.
GESlar rejimi har yili o‘zgarib turadi, chunki tizimning yuklanish jadvali, quvvatlarning tarkibi
va tuzilishi, shuningdek, suv bilan ta'minlanish shartlari doimiy ravishda o‘zgarib turadi.
Elektr energiyasi ishlab chiqarish yillik davr uchun foydalanilgan maishiy ta'minotga mos
keladi E = E
xo‘j
. Yillik, haftalik va kunlik davrlar uchun maishiy elektr energiyasini ishlab chiqarishni
tartibga solish hisobiga stansiyaning quvvati ortadi, ya'ni.
𝑁 = 𝑁
𝑥𝑜‘𝑗
+ ∆𝑁
𝑦𝑖𝑙
+ ∆𝑁
ℎ𝑎𝑓𝑡𝑎
+ ∆𝑁
𝑠𝑢𝑡𝑘𝑎
Yillik oqimni tartibga solish juda katta suv omborini, qimmat gidrotexnik inshootlarni talab
qiladi va stansiyani loyihalashda iqtisodiy hisob-kitoblar bilan oqlanadi. Mavsumiy oqimni tartibga
solish bilan, bo‘sh qoldiqlar hajmi ortadi.
Qishki suv sathi
Bahorgi suv sathi
ko‘tarilishi
Yozgi suv sathi
Kuzgi suv sathi
pasayishi
Qishki suv sathi
Gidroelektr energiya
yilining boshlanishi
IES
GE
S
IES
GE
S
IES
GE
S
b
c
|
| |
Tovarlarning hayotiylik davri mobaynida narxlarning

130
sababli mahsulotning turiga qarab yo erkin narxlar qo‘yiladi yoki tovarlar
sotish hajmini ko‘paytirish uchun narxlar pasaytiriladi.
Narx marketingida keyingi rejalarga qarab ikki muqobil narx belgilash
yo‘li qo‘llaniladi. Ishlab chiqarishni qisqartirish uchun narxlarni bosqichma-
bosqich pasaytirish strategiyasi jami g‘amlamalar sotib tugatilgunga qadar
amalga oshiriladi. Unga muqobil holda foydani quvvatlash yo‘lida
qo‘shimcha xarajatlar, xususan, mahsulot sotishni rag‘batlantirish
xarajatlarini qisqartiriladi, narxlar esa ilgarigi darajada saqlab qolinadi.
Raqiblarning bozorni tashlab chiqib ketishiga qarab, bozor ta’minoti
manbalari qisqaradi va aksariyat bunday vaziyatda shu mahsulotga hali
muhtoj bo‘lgan muayyan bozor segmenti saqlanib qoladi. Bu esa mahsulot
yashash davrining so‘nggi bosqichi davrida bozorda qolgan firmaga o‘z
narxini oshirish imkonini yaratishi mumkin.
Savdo-sotiq
faoliyatida
marketing
mutaxassisari
uchun
narx
belgilashning ikkita asosiy siyosati mavjud, bu «qaymog‘ini olish» va «kirib
olish» siyosatidir.
«Qaymog‘ini olish» siyosati avvalo, tovar narxi ishlab chiqarish narxidan
ancha yuqori o‘rnatib asta-sekin uni tushirib boradi. «Qaymog‘ini olish»
siyosatidan aksariyat bozorga yangi mahsulotni joriy etishda foydalaniladi.
Bunda narx qandaydir bir yuqori darajada belgilanadi, mahsulot esa
segmentatsiya natijasida asosiy deb e’tirof etilgan bozorda sotiladi.
Bozorning to‘yinishidan so‘ng iste’molchilarni jalb qilish maqsadida narx
pasaytiriladi. Shunday yo‘l bilan to‘liq daromad eng ko‘p miqdorga
yetkaziladi.
Shu sababli yagona yo‘l – tovar sotish bozorlarini kengaytirish, yangi
segmentlar izlash hisoblanadi.
«Qaymog‘ini olish» va «kirib olish» siyosatlari narx belgilashning
favqulodda namoyon bo‘lishi hisoblanadi. Uning birinchisi qimmat naxlar,
ikkinchisi arzon narxlar strategiyasidir.
10-bob. NARX VA NARX SIYOSATI

126
Narxlar mexanizmi ishlab chiqarilayotgan mahsulot miqdorini
ko‘paytirishgina emas, balki ishlab chiqarishning eng tejamli usullarini
ishlashni ham rag‘batlantiradi.
Narxlarning uchinchi vazifasi ikkinchisi bilan chambarchas bog‘liq. Bu
daromadlarnig taqsimlanishiir. Tovar ishlab chiqarish sharoitida xo‘jalik
faoliyati ishtirokchilari oladigan daromadlar ular o‘z shaxsiy yoki ishlab
chiqarish iste’mollarini ko‘plab sotadigan yoki sotib oladigan tovarlar va
xizmatlarning narxlariga bevosita bog‘liq bo‘ladi.
Narxlarning to‘rtinchi vazifasi alohida korxonalarga va xo‘jalik
sohalariga ishlab chiqarish omillarini taqsimlashdir.
Bozorni segmentlash turlari

104
8.1-rasm. Bozorni segmentlash turlari
Makrosegmentlash bozorlarni hududlar, mamlakatlar bo‘yicha ularning
sanoatlashuviga qarab bo‘lishni ko‘zda tutadi.
Mikrosegmentlash esa bir mamlakat iste’molchilarini yanada batafsilroq
mezonlar bo‘yicha guruhlarga bo‘ladi.
Ichkarida segmentlashda segmentlash jarayoni keng iste’molchi guruhlari
bilan boshlanib, keyin tovar yoki xizmatlarni oxirgi iste’molchilari tasnifiga
bog‘liqligiga qarab bosqichma-bosqich chuqurlashadi.
Chuqurda segmentlash tor iste’molchi guruhlari (segmentlari) bilan
boshlanib, keyin tovarni ishlatish va qo‘llanish sohasidan bog‘liqligiga qarab
kengaytirishni nazarda tutadi.
Avvaldan segmentlash maksimal bozor segmentini o‘rganishga
mo‘ljallangan marketing tadqiqotining boshlang‘ich bosqichidir.
Yakuniy segmentlash – bozor muhiti sharoitlari va firmaning o‘z
imkoniyatlarini tartibga solib o‘tkazishdagi bozor tahlilini yakunlovchi
bosqichdir. U iste’molchilar talabiga va firma imkoniyatiga javob beruvchi
segmentga tovarlarni joylashtirish maqsadida bozorning optimal segmentini
izlash bilan bog‘liq.
Iste’molchilar turiga ko‘ra iste’mol talabdagi tovarlari iste’molchilarni
segmentlash va ishlab chiqarish, texnik maqsadidagi tovar iste’molchilari
bo‘yicha farq qiladi.
Tegishli mahsulot ishlab chiqaruvchilar nazarga ilmagan segment bozor
darchasi deb ataladi. Bozor darchasi hech ham mahsulot tanqisligini
bildirmaydi. Bozor uyachasi shunday bozor segmentiki, uning uchun ushbu
firma tovarlari va ularni yetkazib berish imkoniyatlari eng qulay va
munosibdir.
Nazorat va mulohaza uchun savollar

|
Nazorat va mulohaza uchun savollarBog'liq portal.guldu.uz-MARKETINGNazorat va mulohaza uchun savollar
1. Bozorni segmentlash deganda nimani tushunasiz?
2. Bozorni segmentlashning qanday turlarini bilasiz?
3. Bozorni segmentlashning asosiy tamoyillarini aytib bering.
4. Maqsadli segmentni tanlash deganda nimani tushunasiz?
5. Makrosegmentlash deganda nimani tushunasiz?
6. Mikrosegmentlash deganda nimani tushunasiz?
7. Tovarni pozitsiyalashtirish deganda nimani tushunasiz?
8. Bozor imkoniyatining mazmunini ifodalab bering.
Adabiyotlar
1. Karimov I.A. Barcha reja va dasturlarimiz Vatanimiz taraqqiyotini
yuksaltirish, xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi: 2010 -yilda
mamalakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2011-yilga
mo‘ljallangan eng muhim ustuvor yo‘nalishlarga bag‘ishlangan O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi. – T.: O
‘zbekiston, 2011.– 48 b.
2. Qosimova M.S., Yusupov M., Ergashxodjayeva Sh.J. Marketing.
Darslik. – T.: TDIU, 2010. – 224 bet.
3. Соловьев Б.А., Мешков А.А., Мусатов Б.В. Маркетинг: Учебное
пособие. -M.: Инфра-М, 2010. – 336 c.
4. Котлер Ф. Основы маркетинга: Учебное пособие. –M.: Изд. дом
«Вильямс», 2010. – 656 c.
5. Басовский Л.Е. Маркетинг: Учебное пособие. – M.: Инфра-М,
2010. – 219 c.
6. Бронникова Т.С. Маркетинг: теория, практика: Учебное
пособие. –М.: КНОРУС, 2010, -208с.
7. Панкрихин А.Р. Маркетинг. Учебник. – M.: Омега-Л, 2009. –
656 с.
8. Парамонова Т.Н. Маркетинг: Учебное пособие. – M.: КНОРУС,
2010. – 190 с.
9. Розова Н.К. Маркетинг. –СРб.: Питер, 2008. -176с.
10. Yusupov M., Abdurahmonova M.M. Marketing. O‘quv
qo‘llanma. – T.: Iqtisodiyot, 2007. – 157 bet.
112
9-bob. TOVAR VA TOVAR SIYOSATI
9.1.
|
| |