nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
GRANT yo‘riqnomasi - Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi 2-Mavzu. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligining texnologik jihatlari...

|
Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi 2-Mavzu. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligining texnologik jihatlari Ma’ruzachi: Azizbek Yusufov
|
bet | 10/12 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 33,38 Kb. | | #151405 |
Bog'liq Data base security - lecture 2GRANT yo‘riqnomasi
Umuman, tasavvur etish texnikasi vositasida foydalanishni cheklash tizimini yaratish, bevosita GRANT yo‘riqnomasidan foydalanishga nisbatan oddiyroq usul hisoblanadi va quyidagi ikkita bosqichda amalga oshiriladi:
- barcha ro‘yhatga olingan foydalanuvchilar uchun tizimda
CREATE VIEW koristruktsiyasi yordamida o‘zlarining ma’lumotlar
bazasi xususidagi tasavvurlari vujudga keltiriladi;
- vujudga keltirilgan tasawurlar “GRANT SELECT ON Tasawur Ismi TO. Foydalanuvchi Ismi” yo‘riqnoma yordamida o‘zining foydalanuvchilari bilan avtorizatsiyalanadi. Shu bilan birga, bunday yondashish ma’lumotlar bazasi obyektlariga bevosita qoilanuvchi GRANT yo‘riqnomasiga nisbatan
qo‘polroq hisoblanadi, chunki obyektlardan foydalanish ko‘rsatmalarining alohida amallar (SELECT, INSERT, UPDATE, DELETE) darajasida bolishligini ta’minlamaydi.
Xavfsizlikning maxsus qoidalari (RULE)
Shu sababli xavfsizlikning maxsus qoidalari (RULE) kiritilgan hodisa-muolaja ideologiyasiga asoslangan SQL tilining maxsus kengaytirishlari ishlatiladi:
CREA/TESECURITYRULE - Ism Qoidalar
GRANT- imtiyozlar ro‘yxati-vergul orqali ON - Obyekt Ismi
WHERE — shartlar
TO- Foydalanuvchilar Ismlari- vergul orqali.
Xavfsizlik qoidalarining kiritilishi turli xavfsizlik siyosatini yuqori darajali nazoratlash va boshqaruvchanlik bilan amalga oshirish imkoniyatini ta’minlaydi. Ammo, tasawur etish texnikasi va GRANT yo‘riqnomalaridan bevosita foydalanish mandatli cheklash tizimini qurishga imkon bermaydi.
Ma’lumotlar xavfsizligini va yaxlitligini ta’minlashning ishonchli mexanizmlarining mavjud emasligi ham jiddiy muammo hisoblanadi. Fayl serveri modelidagidek bir necha foydalanuvchilaming bir xil ma’lumotlar bilan birgalikda ishlashi, faqat operatsion tizimning bir necha ilovalar faylidan bir vaqtda foydalanish bo‘yicha funksiyalari yordamida ta’minlanadi.
Xuddi shu tarzda keng tarqalgan Fox Pro, dBASE kabi boshqa MBBTining ma’lumotlar bazasidagi ma’lumotlardan hamda jadval ma’lumotlaridan foydalanish ta’minlanadi. Bunda foydalanish bevosita MBBT yadrosi yordamida
hamda odatda, MBBT komplekti tarkibiga kiruvchi maxsus qo‘shimcha ISAM (Indexed Sequential Access Method) drayverlar yordamida ta’minlanadi. Bunday yondashish shu tariqa qurilgan taqsimlangan getrogen tizimlarining ko‘p protokolligini, ya’ni local ma’lumotlar bazalarini madadlovchi MBBT turlarining “xilma-xilligini” amalga oshiradi. Ammo obyektli bog‘lush, amalga oshirilishi
va madadlanishi muayyan MBBTning o‘ziga xos xususiyatiga bog‘liq ma’lumotlar bazasining boshqa obyektlarini (so‘rov!ar, shakllar, hisobotlar) istisno qilgan holda, faqat bevosita ma’lumotlar jadvali bilan chegaralanadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’lumotlar bazasi xavfsizligi 2-Mavzu. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligining texnologik jihatlari Ma’ruzachi: Azizbek Yusufov
|
Nestlé bosh direktori Mark Shnayder shunday dedi

|
Nestlé bosh direktori Mark Shnayder shunday dedi
|
bet | 3/4 | Sana | 10.12.2023 | Hajmi | 6,49 Mb. | | #114850 |
Bog'liq NestleNestlé bosh direktori Mark Shnayder shunday dedi: "O'tgan yil oilalar, jamoalar va biznes uchun juda ko'p qiyinchiliklar va qiyin tanlovlar olib keldi. Inflyatsiya misli ko'rilmagan darajaga ko'tarildi, turmush narxi keskinlashdi va geosiyosiy keskinlik oqibatlari butun dunyoda sezildi. Nestlé bosh direktori Mark Shnayder shunday dedi: "O'tgan yil oilalar, jamoalar va biznes uchun juda ko'p qiyinchiliklar va qiyin tanlovlar olib keldi. Inflyatsiya misli ko'rilmagan darajaga ko'tarildi, turmush narxi keskinlashdi va geosiyosiy keskinlik oqibatlari butun dunyoda sezildi. Nestlé butun jamoasi ishonchliligini namoyish etdi, chunki biz ushbu qiyin muhitda harakat qildik. Organik o'sish barqaror edi, marjalar barqaror bo'lib qoldi va bizning asosiy daromadimiz aktsiyalarning rivojlanishi kuchli edi. Shu bilan birga, biz butun dunyo bo'ylab to'yimli mahsulotlar va arzon takliflarga kirishni ta'minladik. 2022-yil davomida biz “Siz uchun yaxshi”, “Sayyoramiz uchun yaxshi” degan uzoq yillik ovqatlanish strategiyamizni ham tasdiqladik. Biz sohadagi yetakchi mas'uliyatli marketing amaliyotimizni yanada kuchaytirish va global portfelimizning ozuqaviy qiymati bo'yicha shaffoflikni ta'minlash uchun muhim choralar ko'rdik. Shu bilan birga, biz iqlim bo'yicha yo'l xaritamizni amalga oshirishni ham ilgari surdik. NESTLE Uzbekistan kompaniyasi O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining1999 yil 13 oktyabrdagi 462-sonli "Nestlé Uzbekistan MChJ" O'zbekiston-Shveytsariyaqo'shma korxonasini tashkil etish to'g'risida "qaroriga binoan tashkil etilgan. Qarorgamuvofiq, 2006 yilga kelib O'zbekiston iqtisodiyotiga dastlab rejalashtirilgan investitsiyalar30 million dollarni tashkil etdi. Biroq, bugungi kunga qadar kompaniya 60 milliondollardan ko'proq sarmoya kiritdi. NESTLE Uzbekistan kompaniyasi O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining1999 yil 13 oktyabrdagi 462-sonli "Nestlé Uzbekistan MChJ" O'zbekiston-Shveytsariyaqo'shma korxonasini tashkil etish to'g'risida "qaroriga binoan tashkil etilgan. Qarorgamuvofiq, 2006 yilga kelib O'zbekiston iqtisodiyotiga dastlab rejalashtirilgan investitsiyalar30 million dollarni tashkil etdi. Biroq, bugungi kunga qadar kompaniya 60 milliondollardan ko'proq sarmoya kiritdi.
Namangan fabrikasi 2002 yilda o'z faoliyatini boshladi. Birinchi bosqichda Nestlé PureLife® ichimlik suvi, Nestlé® SUTIM ™ tabiiy suti ishlab chiqarish yo'lga qo'yildi. 2011 yilda NESTLE Uzbekistan kompaniyasi Toshkent shahrida ichimlik suvi ishlabchiqaradigan zavodni ishga tushirdi. Toshkent shahridagi zavodda ishlab chiqariladiganmahsulotlar qatoriga gazsiz 5 litr va 18,9 litr ichimlik suvi kiradi. Xuddi shu yili NESTLEUzbekistan kompaniyasi Toshkentdagi uylar va ofislarga suv yetqazib berishni yo'lgaqo'ydi.
|
| |
Qurilmalar
  


  
Kompyuterning qurilmalari

Kompyuterning qo’shimcha qurilmalari hamda kompyuterning asosiy qurilmalari haqida o’quvchilar nimalarni tushungan bo’lsalar shuni chiqib navbat bilan yozib chiqadilar.
O’quvchilar hammasi doskaga chiqib bo’lgach yutgan guruhga yana ball qo’yiladi.
4-bosqich.
o’zlashtirganliklaringizni bilish uchun biz avtopley medio studiosi yordamida yaratilgan o’quv qo’llanmada berilgan krossvordni guruhlar ishlaydilar.
Bitta guruh krosvord bilan ishlagunga qadar ikkinchi guruhizmizdagi o’quvchilar navbat bilan doskaga chiqadilar. Doskada ilingan ko’rgazmali qurolning ichidan har xil rangdagi qog’ozlarni tortadilar. Ushbu qog’ozlarda o’tilgan mavzudagi kompyuterning qurilmalarini rasmlari bo’ladi. O’quvchilar shu rasmga qarab qurilmalarga ta’rif beradilar. Yana g’olib bo’lgan guruhda ball qo’yiladi.
5-bosqich.
V. O’QUVCHILARNI BAHOLASH VA XULOSALASH
O’qituvchi: Dars so’ngigacha guruhlar bilib oldim va bilmoqchiman bandlari ham to’ldirib boradilar. Shu jadval orqali o’quvchilar yangi mavzuni qay darajada o’zlashtirganliklari kelib chiqadi. Dars yakunida o’qituvchi ikkala guruhni
ham ballarini hisoblab chiqadi, va guruhlar nechi ball yig’ganlarini ko’rsatib o’tadilar. Yutgan guruhni hamma a’zolariga yaxshi baholar qo’yiladi. Yutqizgan guruhda yaxshi faol qatnashgan o’quvchilar ham rag’batlantiriladilar. .
6-bosqich.
VI. UYGA VAZIFA
Har bir o’quvchi o’tilgan mavzu bo’yicha daftarlariga 3 tadan savol yozib chiqadilar. Keying darsni o’tilgan mavzuni takrorlanyatganda guruhlar bir-biriga
68
Farmonda belgilangan chora-tadbirlaming amalga oshirilishi axborot -

|
Farmonda belgilangan chora-tadbirlaming amalga oshirilishi axborot -Bog'liq axborotlashtirishFarmonda belgilangan chora-tadbirlaming amalga oshirilishi axborot -
lashtirishning milliy tizmlari baipo etilisliini, iqtisodiyotga va jamiyatning
har bir a’zosi hayotiga kompyuter texnikasi va axborot texnologiyalari
ommaviy joriy etilishi uchun shart-sharoitlami ta’minlaydi, jahon bozorida
mamlakatimiz iqtisodiyotining raqobatbardoshliligini oshiradi.
Farmonda va hukumat qarorida belgilangan dasturiy chora-tadbirlar-
ning amalda ro'yobga chiqarilishi boshqaruvning barcha tarmoq va min
taqaviy organlariga, iqtisodiy va madaniyatning barcha sohalariga, umu
man, jamiyatga daxldordir. Ushbu vazifalami amalga oshirish uchun max
sus „Kompyuterlashtirishni va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini
rivojlantirish bo'yicha muvofiqlashtiruvchi Kengash“ tashkil etildi. Joriy
yilda Kengashga 2010-yilgacha boigan davrda telekommunikatsiyalar va
ma’lumotlar uzatishning milliy tarrnog'ini rivojlantirish; davlat boshqaruviga
elektron texnologiyalami joriy etish; eletron tijoratni rivojlantirish bo'yicha
dasturlarni tayyorlash topshirildi.
Prezident Farmonini bajarish yuzasidan Vazirlar Mahkamasi qaror
qabul qildi va 2002—2010-yillarda kompyuterlashtirish va axborot-kom
munikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish dasturini tasdiqladi. Unda
telekommunikatsiyalar va ma’lumatlar uzatishni rivojlantirish, axborot
resurslaridan foydalanish, Internet tarmog'ida o'z saytlarini yaratishning
maqsadli yo'nalishlari belgilandi.
Iqtisodiyot tarmoqlari va jamiyatning axborotni tezkor ayirboshlash-
ga, jahon axborot resurslariga kirib borishga bo'lgan yuqori ehtiyoji, ta’lim
jarayonlarini va kishilarning kundalik turmushini kompyuterlashtirish
zaruriyati, shuningdek, axborot va m a’lumotlar bazasi tashkil etilishini
ta’minlash ehtiyoji ushbu muhim qarorlaming qabul qilinishi uchun asos
bo'ldi.
Shunday qilib, odamlarni ijtimoiy-iqtisodiy va ma’naviy muammo
larni hal etishga safarbar qilmoq uchun tegishli axborotni o'z vaqtida
to'plab, qayta ishlab, muayyan bir tartibga solish va zudlik bilan kishilarga
yetkazish kerak bo'ladi. Buning uchun jamiyatni axborotlashtirish dasturini
amalga oshirish va ilg'or axborot texnologiyasini joriy etish zarur.
|
| |
texnika yordamida olingan turli bilimlar sohasi, shuningdek. ma'lumot va

|
texnika yordamida olingan turli bilimlar sohasi, shuningdek. ma'lumot vaBog'liq axborotlashtirishtexnika yordamida olingan turli bilimlar sohasi, shuningdek. ma'lumot va
axborotning boshqa shakllari tushuniladi.
Axborot texnologiyalari rivojlanishi bevosita iqtisodiy obyektlarning
axborot tizimlaridan foydalanishi bilan bog'liq. Zamonaviy axborot tex
nologiyalari rahbarlarga, mutahassislarga, texnik xodimlarga axborotni qayta
ishlash va qarorlar qabul qilishda hamda to'liq va ishonchli bo'lgan zamo
naviy axborot tizimini yaratishda ko'mak beradi.
Axborot texnologiyalari ma’lumotlarni qayta ishlashning mustaqil ti
zimi sifatida ham, funksiyaviy tarkibiy qism sifatida ham ishlaydi va yanada
yirik tizim doirasida boshqaruv jarayonini ta’minlaydi. Bunday tizimlar
qatoriga sanoat korxonalari, firmalar, korporatsiyalar, moliya-kredit va
tijorat-savdo tashkilotlari, ishlab chiqarish va xo'jalik jarayonlarining avto
matlashtirilgan boshqarish, ilmiy tajribalar, iqtisodiy-matematik modeli,
ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi, kutubxona xizmati va boshqa bir qator
sohalar kiradi.
Hozirgi kunda nafaqat ta’lim sohasiga, balki milliy iqtisodning barcha
tarmoqlariga: tijorat, biznes va boshqalarga zamonaviy axborot texnolo
giyalari keng ko'lamda kirib kelmoqda.
Axborot-kommunikatsiyalar texnologiyalarining hayotimiz barcha
jabhalariga kirib kelishi biznes va ta’limni yo'lga qo'yish mexanizmlarini
tubdan o'zgartirib bormoqda. Shuni ta’kidlash kerakki, jahon iqtisodiyo
tining globallashib borayotganida Internet orqali ta’lim xizmatlarini taklif
etish borasida mehnat bozorining hajmi cheksizdir.
O'zbekistonda yuzaga kelgan vaziyat iqtisodiyotning rivojlanishini
intensiv yo'lga o'tkazishni, resurslaming barcha turlaridan oqilona foy
dalanishni, ishlab chiqarishga tobora takomillashgan mehnat qurollarini
joriy etishni juda ham muhim vazifa qilib qo'ymoqda.
Bugungi kunda kompyuter va axborot texnologiyalari, telekom-
munikatsiyalar tarmoqlarini, ma’lumotlar uzatishni, Internet xizmatlariga
kirib borishni va zamonaviylashtirish respublikamizda ustuvor o'rinlarga
chiqmoqda. Iqtidorli yoshlar ishtirokida respublikada Intemet-festivallar,
Intemet-forumlar o'tkazish odat bo'lib qoldi, shaharlar va qishloqlarda
Internet tarmog'idan jamoa bo'lib foydalanish punktlarining soni tabora
ko'paymoqda, axborot xizmatlari turlari sezilarli darajada kengaymoqda,
ularning xizmatlari yanada intellektualroq bo'lib bormoqda.
Jamiyatni kompyuterlashtirish, axborot texnologiyalarini rivojlan
tirish bo'yicha vazifalami hal etish uchun 2002-yil 30-mayda O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining „Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish
va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish to'g'risida" gi
13
|
| |
A. K a r i m o v - Axborot texnologiyasi va tizimlari

Prezidentimiz I. A. Karimov „Barkamol avlod yili“ davlat dasturi
to‘g‘risida“gi Qarorida ta’kidlaganlaridek: „Ta’lim jarayoniga yangi axborot
kommunikatsiya va pedagogik texnologiyalarni, elektron darsliklar,
multimediya vositalarini keng joriy etish orqali mamlakatimiz maktab
larida, kasb-hunar kollejlari, litseylari va oliy o'quv yurtlarida o‘qitish
sifatini tubdan yaxshilash, ta’lim muassasalarining o‘quv-labaratoriya bazasini
zamonaviy turdagi o‘quv va labaratoriya uskunalari, kompyuter texnikasi
bilan mustahkamlash; zamonaviy axborot va kommunikatsiya texnolo
giyalari, raqamli va keng formatli telekommunikatsiya aloqa vositalari hamda
internet tizimini yanada rivojlantirish, ulami har bir oila hayotiga joriy
etish va keng o‘zlashtirish
“ shu kunning dolzarb vazifalaridir2.
Axborot infratuzilmasi mamlakatdagi barcha axborot iste’molchilarini
axborot bilan ta ’minlash tizimlari majmuasidan iborat bo‘lib, avto
matlashtirilgan aloqa tizimlari va axborot-hisoblash resurslarini keng tatbiq
etish asosida yangi axborot texnologiyasidan foydalanish imkonini beradi.
Bu esa „Axborotlar texnologiyalari va tizimlari" fanini o'qitish maqsadidir.
Ushbu maqsaddan kelib chiqqan holda mazkur fanning asosiy vazi
falari etib quyidagilar belgilanadi:
— axborotlashtirish, axborotlashgan jamiyat, axborot infrastruktu-
rasining tarkibini o'rganish;
— axborot, axborot texnologiyasi, axborot tizimi va ularning tuzilishi,
turkumlanishini o'rganish;
— axborot texnologiyasini yaratish tamoyillarini aniqlash;
— axborot texnologiyasining rivojlanish bosqichlarini belgilash;
— iqtisodiy obyektni tizim sifatida asoslash;
— boshqaruv tizimining kibemetik modeli;
— axborot texnologiyasining konseptual, funksional va dinamik modeli
bilan tanishish;
— axborot tizimlari evolutsiyasini belgilash;
— axborot tizimlarining axborot, dasturiy, texnik va texnologik ta ’-
minotlarini o'rganish;
— zamonaviy axborot texnologiyalari, elektron axborot oqimlari,
masofali o'qitish tizimi, multimediya texnologiyasi, elektron tijorat tizimini
o'rganish;
— milliy iqtisodiyotning turli sohalariga axborot texnologiyalarini
tadbiq etish;
ISBN 978-9943-375-48-2 - Axborot texnologiyasi va tizimlari

aloqalarimiz toboro kengayib borayotganida, taraqqiy topgan yetakchi
davlatlar ko'magida iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish, modernizatsiya
qilish, texnik va texnologik qayta jihozlash bo'yicha dasturlaming amalga
oshirilayotganida va boshqa misollarda yaqqol ko'rishimiz mumkin", deb
ta’kidlagan edi respublikamiz Prezidenti I. A. Karimov1.
Bugungi kunda mamlakatimizda olib borilayotgan keng ko'lamli
islohotlar ko'p jihatdan uzluksiz iqtisodiy ta’lim tizimini shakllantirishni
taqozo etadi. Yangicha fikrlaydigan, bozor sharoitlarida muvaffaqiyatli xo'
jalik yurita oladigan malakali, chuqur bilimli mutahassislami, ayniqsa,
axborot texnologiyalaridan keng foydalana oladigan kadrlami tayyorlash
davr talabi bo'lib qolmoqda.
2005-yil 2-iyunda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining „Axborot
texnologiyalari sohasida kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish
to ‘g'risida“gi Qarori qabul qilindi. Ushbu Qaromi qabul qilishdan maqsad
kadrlar tayyorlash milliy dasturida belgilangan vazifalarni bajarish,
respublikamiz iqtisodiyoti va ijtimoiy sohalari uchun zamonaviy talablarga
javob beradigan yuqori malakali mutahassislar tayyorlash, shuningdek,
zamonaviy kompyuter va axborot texnologiyalari sohasida mutahassislar,
kasb-hunar kollejlari va umumta’lim maktablari uchun oliy m a’lumotli
pedagog kadrlar tayyorlashni yanada takomillashtirish va ularning sifatini
oshirish hisoblanadi.
Ko'rsatib o'tilgan chora-tadbirlar mamlakat iqtisodiyoti samarador
ligini o'sishida telekommunikatsiyalar, Kompyuter va axborot-texno-
logiyalarining faol roli oshishini, odamlaming faoliyat va turmushi texnik
qurilmalar va xizmatlaming eng zamonaviy turlari bilan jixozlanishini
ta ’minlash, respublikaning jahon jarayonlariga muvaffaqiyatli integ-
ratsiyalashuvi imkonini beradi.
Demak, iqtisodiy mutaxasisliklar bo'yicha ta’lim olayotgan talaba-
laming davr talabiga javob bera oladigan yetuk mutahassis, komil inson
bo'lib tarbiyalanishlarida, axborotlashtirishning milliy tizimini shakllan-
tirishda, iqtisodiyot va jamiyat hayotining barcha sohalarida zamonaviy
axborot texnologiyalarini, kompyuter texnikasi va telekommunikatsiya
vositalarini ommaviy ravishda joriy etishda hamda ulardan foydalanishda,
fuqarolaming axborotga ortib borayotgan talab-extiyojlarini yanada to'liqroq
qondirishda, jahon axborot hamjamiyatiga kirishda hamda jahon axborot
resurslaridan bahramand bo'lishni kengaytirishda „Axborotlar texno
logiyalari va tizimlari" fanini o'qitish katta ahamiyatga egadir.
Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI Ma’ruzachi: azizbek yusufov

Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI Ma’ruzachi: azizbek yusufov
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI Ma’ruzachi: azizbek yusufov
|
Dasturiy ta’minot ishlab chiqarilishini tezlashtirish

Dasturiy ta’minot ishlab chiqarilishini tezlashtirish Dasturiy ta ’minot hayotiy siklning spiral modelini va CASE texnologiyalarni
ishlab chiqish dasturiy ta ’minotni yaratish muddatlarini qisqartiradigan shartlarni
ifodalash imkoniga ega bo‘ldi.
Dasturiy ta ’minotni loyihalashtirish, ishlab chiqish va kuzatishning zamonaviy
texnologiyalari quyidagi talablarga javob berishi kerak:
• dasturiy ta ’minotning to‘liq hayotiy zanjirini ta ’minlash;
• belgilangan sifat bilan va belgilangan vaqtda ishlab chiqish maqsadlariga
kafolatlangan erishish;
• tarkibiy qismlarni keyinchalik integratsiya qilish va umumiy loyiha joriy
qilinishini muvofiqlashtirishni cheklangan bajaruvchilar sonining (3—7 kishi)
ishlab chiqilayotgan guruhlarning tizim qismi ko‘rinishida, yirik loyihalarni
bajarish imkoniyati;
• ishlash imkoniyatiga ega tizimni yaratishning minimal vaqti;
• loyiha konfiguratsiyasini boshqarish, loyiha versiyasini joriy etish va har bir
versiyasi bo‘yicha loyiha hujjatlarini avtomatik tarzda chiqarish imkoniyati;
• amalga oshirish vositalardan (MBBT, operatsion tizimlar, dasturlash tillari va
tizimi) bajariladigan loyiha qarorlariga mustaqillik;
• jarayonlarni avtomatlashtirishni ta ’minlaydigan, hayotiy zanjirning barcha
bosqichlarida bajariladigan kelishilgan CASE vositalar kompleksini ta ’minlash.
RAD (Rapid Application Development) RAD (Rapid Application Development — ilovalarni tez ishlab chiqish). Ushbu
texnologiya ishlab chiqilayotgan dasturiy ta ’minotning birinchi versiyasini
maksimal tez olish uchun mo‘ljallangan. U quyidagi shartlar bajarilishini ko‘zda
tutadi:
• ishlab chiquvchilarning katta bo‘lmagan guruhlari bilan (3— 7 kishi) ishlab
chiqishni joriy qilish, ushbu guruhlarning har biri loyihaning ayrim tizim
qismlarini loyihalashtiradi va amalga oshiradi, loyihaning boshqariluvchanligini
yaxshilash imkoniga ega bo'ladi;
• iteratsion yondashuvdan foydalanish ishlash qobiliyatiga ega prototipni olish
vaqtini kamaytirishga ega bo‘ladi;
• uch oydan ko‘p bo‘lmagan muddatga mo‘ljallangan ishlab chiqilgan aniq sikl
grafigining mavjudligi ish samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Bunda ishlab chiqish jarayoni quyidagi bosqichlarga bo‘linadi:
foydalanuvchilar talablarini tah lil qilish va loyihalashtirish, loyihalashtirish,
amalga oshirish, joriy etish.
Foydalanishni boshqarish modeli - Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI...

foydalanishni boshqarish texnologiyalaridan va xavfsizlik mexanizmlaridan
foydalaniladi. Ko‘pgina xavfsizlik modellarining ichidan asosiylarini ajratish
mumkin: diskresion modellar, mandatli modellar va foydalanishni cheklashning
roli modellari. Har bir model subyektlaming obyektlardan foydalanishni
boshqarishda turli usullardan foydalanadi. Har biri o‘zining afealliklariga va
kamchiliklariga ega.
Ta’kidlash lozimki, ushbu modellardan alohida-alohida foydalanish shart emas,
balki tizim xavfsizligiga qo‘yiladigan turli talablami qondirish uchun ular
kombinatsiyalanishi mumkin. Diskretsion model asosida ma’lumotlar bazasidan
foydalanishni cheklashni tashkil etish
Xavfsizlikning diskretsion modeli
Xavfsizlikning diskretsion modeli
-
foydalanishni diskretsion boshqarishga
(Discretionary Access Control) asoslangan model. Foydalanishni diskretsion
cheklash - nomlangan subyektlar va nomlangan obyektlar orasida foydalanishni
cheklash. Foydalanishni diskretsion cheklash quyidagi qoidalami hisobga olgan
holda amalga oshiriladi:
- har bir foydalanuvchi maiumotlardan foydalanishidan oldin
autentifikatsiyalanishi shart;
- autentifikatsiyalovchi axborotga (identifikator va parol) muvofiq foydalanuvchiga
uning vakolatlari tizimi belgilanadi. Foydalanuvchi vakolatiga muvoflq, faqat
ma’lumotlaming va ulani ishlovchi muolajalaming belgilangan naboridan
foydalanishi mumkin.
Bunda foydalanuvchining hech qanday so‘rovi u erishib bo‘lmaydigan
malumotlarning ishlov jarayoniga jalb qilinishiga yo‘l qo‘ymasligi shart.
Foydalanuvchini autentifikatsiyalovchi axborot va uning ma’lumotlar segmenti
hamda ulami ishlash funksiyalaridan foydalanish vakolatlari majmui foydalanish
darajasini belgilovchi foydalanish markerini hosil qiladi. Vakolatlami belgilash va
tekshirishda subyekt-obyekt munosabatlarini xavfsizlik matritsasi ko‘rinishida
ifodalash qulay hisoblanadi.
Xavfsizlik matritsasi - Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI Ma’ruzachi:...

tashkil etishga imkon bermaydi. Haqiqatan, agar foydalanuvchi konfidensiallik
darajasi turli boigan axborotni maiumotlaming L qismiga ruxsatli murojaat etsa,
ushbu foydalanuvchi L qismdagi barcha maiumotlar bilan ishlash imkoniyatiga
ega boladi.
Diskretsion cheklashlar
Foydalanishni diskretsion cheklashning afzalligi sifatida himoyaning yaxshi
detalizatsiyalanishini va nisbatan oddiy amalga oshirilishini ko‘rsatish mumkin.
Ammo ushbu foydalanishni cheklash turi kamchiliklardan holi emas. Faqat
nomlangan obyektlardan foydalanish cheklanib, saqlanuvchi maiumotlami o'zidan
foydalanish cheklanmaydi.
Masalan, relyasion MBBTni qoilash holida obyekt jadval hisoblanadi. Bunda
jadvalda saqlanuvchi axborotning faqat qismidan toia hajmda foydalanishni
cheklash mumkin emas. Undan tashqari troyan dasturlari (troyan otlari) muammosi
mavjud. Foydalanuvchi kompyuterda qandaydir dastumi chaqirganida, tizimda
ko‘pincha foydalanuvchidan yashirin amallar ketma-ketligi boshlanadi. Ushbu
amallar odatda operatsion tizim tomonidan boshqariladi.
Foydalanishni cheklashning diskretsion vositalarining qollanilishi axborotni
uzatishni nazoratlash masalasini yechishga imkon bermaydi. Bunga sabab, ushbu
vositalar avtorizatsiyalangan foydalanuvchiga qonuniy tarzda konfidensial
axborotni olib, undan boshqa avtorizatsiyalanmagan foydalanuvchilaming
foydalana olishlariga imkon tug‘dirishga to'sqinlik qila olmaydi.
Chunki, vakolatlar ma’lumotlardan (relyatsion MBBT holida relyatsion jadvallar
qatoridan) alohida mavjud. Natijada ma’Iumotlar
“egasiz”
bo‘lib qoladi va ulami
jadvallardan foydalanib, hatto MBBT vositalari yordamida xohlagan shaxsga
uzatishga hech narsa to‘sqinlik qilmaydi.
Foydalanishni cheklash - Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI Ma’ruzachi:...

boshqarish va foydalanishni nazoratlash ma’lumotlar bazasida saqlanuvchi
axborotning konfidensiallik darajasiga muvofiq amalga oshiriladi. Foydalanishni
cheklashning ko‘p sathli siyosati Bell-LaPadula modeli asosida tuziladi.
Ushbu model ma’lumotlardan foydalanishni so‘rovchi subyektlami,
aktiv jarayonlarni va obyektlami, ya’ni fayllami, jadvallarni, yozuvlami,
hoshiyalami boshqarishga mo‘ljallangan. Bell-LaPadula bo'yicha modellashning
mohiyati obyektlami konfidensiallik darajasi bo‘yicha, subyektlami esa
ishonchlilik darajasi bo‘yicha tasniflashdan iborat. So‘ngra konfidensiallik sinfiga
nisbatan foydalanish sathi vakolatlarining naborini tavsiflovchi qoida
shakllantiriladi. Bell-LaPadula modeli asosidagi ma’lumotlar bazasini himoyalash
mexanizmi axborot kategoriyalarini ma’lumotlar konfidensialligi sinfieirining
“teskari vorisligi” asosida quriladi. Ma’lumotlar konfidensialligi sinflaming
qandaydir ierarxiyasi beriladi. Undan tashqari, muhimlik alomati bo‘yicha
kategoriyalar to'plamini ifodalovchi sinflar doirasida maiumotlar guruhlari majmui
shakllantiriladi.
Funksional nuqta - Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI Ma’ruzachi: azizbek yusufov

Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI Ma’ruzachi: azizbek yusufov
Data base security - lecture 4 (1)
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI Ma’ruzachi: azizbek yusufov
|
Axborot muhimligi darajasi - Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI Ma’ruzachi:...

o‘zgartirish jarayonlarini qat’iy belgilamaydi. Keng ma’noda esa foydalanish
subyektlarini aniqlash jarayonlarini hamda ko‘p uchraydigan foydalanishlami
(bittasubyekt - bir vaqtning o‘zida bir nechta obyektlardan, bir nechta subyekt bir
vaqtning o‘zida bitta obyektdan) qat’iy belgilamaydi.Undan tashqari, mandatli
modellar MBBTdagi obyektlar tizimi strukturasini hisobga olmaydi va ularga
konfidensiallikka (maxfiylikka) nisbatan chiziqii tartibda qamrab olingan obyektlar
to‘plami sifatida qaraydi. MBBTda mandatli modellami qoilash natijasida
ma’lumotlami tashkil etishning va ulardan foydalanishni cheklashning yagona
mexanizmi ta’minlanmaydi.
Axborotlashtirish jarayoni

|
Axborotlashtirish jarayoniBog'liq axborotlashtirishAxborotlashtirish jarayoni
deganda — inson faoliyatining muhim
yo'nalishlarida olingan bilimlardan samarali foydalanish uchun ko'rilgan
kopleks chora-tadbirlar tushuniladi.
Zamonaviy va samarali yechimlar topish uchun ko'plab, struktura
jihatidan murakkab axborot tizimi yaratilmoqda, natijada, axborotlashtirish
jarayonida ishtirok etuvchilar soni kun sayin ortib bormoqda. Bu jamiyat va
moddiy ishlab chiqarish tarmoqlarining ko'plab mablag'larini shu sohaga
jalb qilishga olib kelmoqda. Bu o'z navbatida insonlami axborot resurslari-
dan ratsional foydalanish yo'llarini qidirishga majbur qilmoqda. Zamo
naviy sharoitda yangi axborot oqimi qanchalik tez ko'paysa, shu bilan
birga ularning eskirish muddatlari ham tezlashmoqda, bu o'z navbatida,
axborotni tanlash, unga erishish qiyinchiliklarini keltirib chiqarmoqda.
Har bir injener, xizmatchi, rahbarning o'z faoliyati davomida ko'plab
qog'ozlaiga bitilgan axborotni tahlil qilishiga to'g'ri keladi. Bu esa axborotga
erishish uchun ko'plab vaqt sarflashga to'g'ri kelib, ishni tashkil qilish
unumdorligiga salbiy ta’sir qiladi. Bunday muammolarni samarali yechish
jamiyatni axborotlashtirish masalasini ko'ndalang qilib qo'ymoqda.
Jamiyatni axborotlashtrish
— yuridik va jismoniy shaxslarning ax
borotga bo'lgan ehtiyojlarini qondirish uchun axborot resurslari, axborot
texnologiyalari hamda axborot tizimlaridan foydalangan holda sharoit
yaratishning tashkiliy ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy jarayonidir.
Jamiyatni axborotlashtrish jarayoni quyidagi qator muammolarning
hal etilishini talab etadi:
1. Hisoblash texnikasi vositalarini jamiyat faoliyatining barcha
tarmoqlariga tadbiq qilish.
2. Jamiyat a’zolarini hisoblash texnikasi vositalaridan samarali foy
dalanishga o'rgatish.
3. Jamiyat a’zolarining turli xil ehtiyojlarini qondirishda axborot re-
|
| |
О ‘zbekiston Respublikasi axborotlashtirish milliy tizimini

rishning iqtisodiy, huquqiy va lashkiliv asoslari aniqlandi va axborotlash
tirish sohasida davlat siyosatining asosiy yo'nalishlari belgilab berildi.
1995-yil fevralda O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
„UzPAK" ma’lumotlar uzatish milliy tarmog'ini yartish (MUMT) va
xalqaro tarmoqlarga, shu jumladan, Internetga chiqish to'g'risidagi qarori
qabul qilindi. Ushbu qarorga asosan, korxona telekommunikatsiya xizmat-
larini ko'rsatish bo'yicha „Milliy operator va provayder" maqomini oldi va
xo'jalik hisobidagi „UzNET" informatsion-kompyuter xizmati uning
tarkibiga kiritildi.
Hozirgi kunda ushbu qonunga muvofiq, vazirliklar, idoralar, muassasa
va tashkilotlar mamlakat hududida joylashgan
bir qator xalqaro tash-
kilotlarning axborot tizimlari va tarmoqlarini ma’lumotlar uzatish milliy
tarmog'iga birlashtirish yo'li bilan yagona axborot maydoni yaratilmoqda.
1991—2008-yillarda 400 dan ortiq normativ-huquqiy hujjatlar chi-
qarildi.
Axborotlashtirish faoliyati sohasida qonunchilik yaratish yo'lidagi
muhim qadam sifatida 1995-yil 25-yanvarda qabul qilingan „Axborot,
axborotlashtirish va axborotni himoya qilish to'g'risida“gi O'zbekiston
Respublikasi Qonunining qabul qilinishini va kuchga kiritilishini ko'rsatish
lozim. Bu Qonun ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar o'rtasidagi mu
nosabatlami quyidagicha tartibga soldi:
— axborot resurslarini yaratish, yig'ish, qayta ishlash, to'plash asosida
shakllantirish va undan foydalanish va iste’molchilarga taqdim etish;
— axborot texnologiyalarini va ularni ta ’minlash vositalarini
yaratish
va undan foydalanish;
— axborotni, axborot jarayonlari va axborot almashuvida ishtirok etuvchi
subyektlar, huquqlarini himoya qilish.
Axborot texnologiyalarini rivojlantirishning olti ustivor yo'nalishi
quyidagilardan iborat:
1) davlat statistika tizimi, kredit-moliya va bank tizimlari;
2) elektron ma’lumotlar bazasi;
3) fan-texnika axborot (FTA) tarmog'i;
4) ta’lim, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash, ijtimoiy muhofaza
va sog'liqni saqlash sohalari axborot tizimlari;
5) ma’lumotlami uzatish va aloqa tizimlari;
6) favqulotda holatlaming oldini olish
va xabar berishning axborot
tizimlarini yaratish.
Mazkur dasturda Vazirlik va Mahkamalaming axborot tarmoqlari,
Milliy axborotni hisoblash tarmog'ini yaratish, kompyuterlar va hisoblash
texnikasi vositalarini ishlab chiqarishni tashkil etish,
yangi axborot
15
va texnologiyalari - Axborot texnologiyasi va tizimlari

Axborot texnologiyasi va tizimlari: Oliy o'quv
yurtlari
32.81
uchun darslik/ R.X. Alimov [va bosh.|; mas’ul muharrir
R18
A. Sh. Bckmurodov; 0*zR Oliy va o‘rta-maxsus ta'lim vazirligi.
-Т.: Voris, 2011. -240 b.
I. Alimov R.X.
ISBN 978-9943-375-48-2
У Д К :
Dasturiy ta’minotni yaratish jarayonining sifatini baholash

Dasturiy ta’minotni yaratish jarayonining sifatini baholash Yuqorida ko‘rsatib o‘tilganlardan ko'rinib turibdiki, dasturiy ta’minot bozorida
joriy davr dasturiy ta ’minotning donalab ishlab chiqishdan sanoatda yaratishga
o`tishi bilan xarakterlanadi, bu o‘z navbatida, ularni ishlab chiqish jarayonlarini
takomilashtirilishini talab qiladi. Hozirgi vaqtda ishlab chiquvchi tashkilot
ta’minlaydigan ushbu jarayonlarning sifatini baholash bilan bog‘liq bir nechta
standartlar mavjud.
Ularga quyidagilar kiradi:
• ISO 9000 seriyali xalqaro standartlar (ISO 9000 — ISO
9004); • SMM — Capability Maturity Model — dasturiy ta’minotni yaratish
jarayonlarining yetuklik (takomillashtirilgan) modeli,
SEI (Software Engineering Institute — Karnegi — Mellon universiteti qoshidagi
dasturlash instituti) ilova qilinadi;
• ISO/IEC 15504 xalqaro standartning ishchi versiyasi: In formation Technology
— Soft ware Process Assessment; Ushbu versiya SPICE (Software Process
Improvement and Capability determination — dasturiy ta ’minotni yaratish
jarayonining imkoniyatlarini aniqlash va uni yaxshilash) nomi bilan tanish.
ISO 9000 standart seriyasi ISO 9000 standart seriyada jarayonni tashkil qilishning ayrim minimal darajasiga
erishish uchun zarur shartlar shakllangan, lekin jarayonni keyinchalik
takomillashtirish bo'yicha tavsiyalar bermaydi.
SMM. SMM ishlab chiquvchi — tashkilotning yetukligini baholash mezonlarini va
amaldagi jarayonlarni yaxshilash retseptlarini o‘zida jamlaydi.
SMM ishlab chiquvchi — tashkilotlarning beshta yetuklik darajalarini belgilaydi,
bunda har bir keyingi daraja barcha oldingi asosiy tavsiflarni o‘z ichiga oladi.
Boshlang`ich daraja Boshlang`ich daraja
(initial level) keyingi darajalar bilan solishtirish uchun asos
sifatida standartda bayon qilingan. Tashkil qilishning bunday darajasi korxonada
sifatli dasturiy ta ’minotni yaratish uchun barqaror shartlar mavjud emas. Istalgan
loyiha natijalari menejerning shaxsiy malakasi va dasturchining tajribasiga to‘liq
holda bog'liq, bir loyihadagi muvaffaqiyat xuddi shu menejer va dasturchini
belgilagan holda yana takrorlanishi mumkin.
Agar shu menejer va dasturchilar korxonadan ketsa, ishlab chiqilayotgan dasturiy
mahsulot sifati keskin kamayib ketadi. Bunday vaziyatlarda ishlab chiqish jarayoni
kodni yozishga va uni minimal testlashga keltiriladi.
ADEPT-50
Xavfsizlik modellarining dastlabkilaridan biri foydalanishni diskretsion modeli 
ADEPT-50

Foydalanishni mandatli cheklash - obyektlardagi axborot konfidensialligi bilan
xarakterlanuvchi belgiga va konfidensiallikning bunday darajali axborotga
subyektlaming murojaatiga rasmiy ruxsatga (dopuskga) asoslangan subyektlaming
ma’lumotlar obyektlaridan foydalanishni cheklash.
Foydalanishni diskretsion cheklashdan farqli holda, mandatli foydalanish axborotni
bir foydalanuvchidan boshqasiga uzatishga cheklashlar qo‘yadi. Bu troyan otlari
muammosini yechishga imkon beradi.
Bell-LaPadula MMS modellari
Mandatli modeliarga Bell-LaPadula, MMS modellarini misol tariqasida ko‘rsatish
mumkin. Malumki, mandatli modellarda, xususan, Bell-LaPadulaning klassik
modelida, tasniflovchi to‘plam sifatida konfidensiallik darajalarining chiziqli
panjarasidan foydalaniladi.
Foydalanish subyektlarining konfidensiallik darajasi panjarasidagi aksi
darajalangan ishonch paradigmasini ifodalasa, foydalanish obyektlarining aksi esa
konfidensiallikning rutbali oichovi (maxfiylik griflari) paradigmasini, ya’ni mos
axborotning nazoratsiz tarqalishi natijasidagi zarar darajasini ifodalaydi.
Konfidensiallik belgilari asosan malumotlami xarakterlaydi: ulaming mansubligini,
muhimligini, e’tiborligini, konfidetsiallik darajasini, obyekt maiumotlarining
(jadvallar, ustunlar, qatorlar yoki hoshiyalar) qiymatini va h. Konfidensiallik
belgilari himoya obyektining mavjudligi mobaynida o‘zgarmaydi (ular faqat
himoya obyekti bilan birgalikda yo‘q qilinadi) va himoyalanuvchi ma'lumotlar
bilan birgalikda joylashtiriladi.
Individual loyiha yozish va rasmiylashtirish

Individual loyiha yozish va rasmiylashtirish
Download
376,41 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/10
Sana
19.05.2024
Hajmi
376,41 Kb.
#243821
Download
376,41 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Individual loyiha yozish va rasmiylashtirish
Download
376,41 Kb.
Matnni ko'rish
Fondalanilgan adabiyotlar ro`yxatini tuzish tartibi

Fondalanilgan adabiyotlar ro`yxatini tuzish tartibi
Individual loyihada foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati quyidagi tartibda
kеltirilish lozim:
1.
Rasmiy matеriallar: qonunlar, hukumat qarorlari.
2.
Prеzidеnt asarlari.
3.
Monografiyalar, darsliklar (Foydalanish tartibida).
4.
Jurnal va gazеtalardagi maqolalar.
5.
Dissеrtatsiyalar va avtorеfеratlar.
6.
Statistik ma'lumotnomalar.
7.
Intеrnеt vеb-saytlari.
4-ilova
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatini shakllantirish namunasi
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni. O’zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasi to’g’risida. 2017 yil.
2.
Шаньгин В.Ф. Информационная безопасность компьютерных систем и
сетей: Учебное пособие / В.Ф. Шаньгин. - М.: ИД ФОРУМ, НИЦ ИНФРА-М, 2013.
- 416 c.
3.
Axmedova O.P., Hasanov X.P., Nazarova M.N., Xolimtayeva I.U., Nuritdinov
O.D. Axborot xavfsizligi protokollari: O’quv qo’llanma Toshkent Aloqasi 2019. 168 b.
4.
Christof Paar·Jan Pelzl. Understanding Cryptography: A Textbook for Studens
and Practitioners. Verlag Berlin Hyeidelberg 2010.
5.
Keith M. Martin. Yeveryday Cryptography Fundamental Principles and
Applications. United Kingdom, 2017
6.
G’aniyev Salim Karimovich. Axborot xavfsizligi o’quv qo’llanma T., Aloqachi
2008. – 382 b.
7.
Akbarov D.Y., Xasanov P.F., Xasanov X.P., Axmedova O.P., Xolimtayeva I.U.
Kriptografiyaning matematik asoslari. O’quv qo’llanma. Toshkent Aloqasi 2019. 191 b.
8.
Schultz E. E. et al. Usability and security an appraisal of usability issues in
information security methods //Computers & Security. – 2014. – Т. 20. – №. 7. – С. 620-
634.
9.
Baskerville R. Information systems security design methods: implications for
information systems development //ACM Computing Surveys (CSUR). – 2013. – Т. 25.
– №. 4. – С. 375-414.
10.
Denning D. E. R. Information warfare and security. – Reading, MA :
Addison-Wesley, 2013. – Т. 4.
11.
https://en.wikipedia.org/wiki/Chinese_remainder_theorem#:~:text=In%20n
umber%20theory%2C%20the%20Chinese,the%20divisors%20are%20pairwise%20copri
me.
5-ilova
Individual loyihaning namunaviy mavzulari
1.
Xavfsiz katalog ilovasi.
|
INDIVIDUAL LOYIHA - Individual loyiha yozish va rasmiylashtirish

|
Individual loyiha yozish va rasmiylashtirishBog'liq Individual loyihani bajarish yuriqnomaINDIVIDUAL LOYIHA
Mavzu: Blokcheyn texnologiyasi yordamida tashkilotlarda axborot
xavfsizligini ta’minlash usullari
5330500 – “Axborot xavfsizligi” yo`nalishi
Bajardi:
711-18AXu guruh talabasi Mirzaev A.A.
Ilmiy rahbar:
Safoev N.N.
Toshkеnt - 2020
2-ilova
TASDIQLAYMAN
kafеdra mudiri
Ganiev A.A.__________
«___»____________2020 y.
INDIVIDUAL LOYIHA
Talaba________________________________________________________________________
Rahbar_______________________________________________________________________
T O P SH I R I Q
1. Mavzu______________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
2.Mavzuning dolzarbligi, maqsadi va vazifalari: _____________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
3.Manbalar: _________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
4.Individual loyihaning tuzilishi: ___________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
5. Qo`shimcha vazifa va ko`rsatmalar ______________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
6.Individual loyihani bajarish rеjasi:
Sana
Ishning bajarilish darajasi
Talaba imzosi
Himoya natijasi ____________ball
Rahbar____________________________________
(imzo)
Mazkur hujjat 3 yil davomida kafеdrada saqlanadi
|
| |
Individual loyiha tarkibiy qismlariga bo`lgan talablar

Kirish kismi hajmi 2-3 bеtni tashkil qiladi. Unda tanlab olingan mavzuning
dolzarbligi asoslanadi, tadqiqotning maqsadi, vazifalari, nazariy va mеtodologik
asoslari yoritiladi.
Asosiy
qism
(bob
va
paragraflar)
Individual
loyiha
umumiy
hajmining 80-85%ni tashkil qilishi kеrak. U 2-3 bobdan iborat bo`lib, bu boblar
o`z navbatida alohida savollar yoki paragraflardan iborat bo`lishi mumkin.
Asosiy qismda mavzuning nazariy va uslubiy masalalari ko`rib chiqiladi,
statistik ma'lumotlar tahliliy natijalari yoritiladi, o`rganilayotgan iqtisodiy
jarayonlarning rivojlanish yo`nalishlari va qonuniyatlari aniqlanadi, ularga ta'sir
qiluvchi omillar o`rganiladi hamda tadqiq qilinayotgan muammo va masalalarning
yеchimiga haratilgan taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Nazariy va ilmiy-amaliy masalalarni yoritish jarayonida talaba Individual
loyiha mavzusi va mazmunini O`zbеkistonda bozor munosabatlariga o`tish va
uning iqtisoodiyotini jahon hamjamiyati bilan intеgratsiyalashuvi jarayonlari bilan
uzviy bog’lashga harakat qilishi lozim. Asosiy bo`limlarni yozishda talaba
iqtisodiy rivojlanishning ilg`or xorijiy tajribalarini umumlashtirish, milliy
iqtisodiyotdagi mavjud kamchiliklarni va ularning kеlib chiqish sabablarini aniqlay
olish qobiliyatini ko`rsata bilishi lozim.
Individual loyihada o`rganilgan iqtisodiy jarayonlarni umumlashtirishga,
muammolarning yеchimiga haratilgan ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalarning
bo`lishi maqsadga muvofiqdir.
Individual loyihaning xulosa qismi 1-2 bеtdan iborat bo`lib, unda talaba ilmiy
tadqiqotning asosiy natijalari hamda o`zining taklif va tavsiyalarini kеltiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatida Individual loyiha yozish davomida
foydalanilgan manbalar ro`yxati kеltiriladi (3-4 ilovalar).
Ilovalarda asosiy matnni o`qishni qiyinlashtirishi mumkin bo`lgan jadvallar,
grafiklar, hujjat nusxalari, diagrammalar kеltiriladi.
Individual loyiha matnida mavzuni ochib bеrish bilan bog’lik bo`lgan va
to`g`ri tuzilgan jadvallar, grafiklar, rasmlar, diagrammalar va boshqa illyustrativ
matеriallar kеltirilishi lozim.
hisoblash tarmoqlari bu soha barcha bo'limlari faoliyatida ishlatilib, yo'ldosh

|
hisoblash tarmoqlari bu soha barcha bo'limlari faoliyatida ishlatilib, yo'ldoshBog'liq axborotlashtirishhisoblash tarmoqlari bu soha barcha bo'limlari faoliyatida ishlatilib, yo'ldosh
tizimi asosida ishlovchi telekommunikatsiya vositalaridan soliq axborotini
o'zaro almashinuvida foydalanib kelinmoqda.
Davlat soliq qo'mitasining joylardagi bo'linmalarida 25 ta max-sus
yaratilgan dasturlar majmuyi va modullari axborotni saqlash, qayta ishlash,
uzatish va arxivlash jarayonlarini amalga oshirmoqda.
Shunga qaramasdan bu sohada yechimini kutayotgan masalalar,
muammolar juda ko'p. Hozirgi paytda soliq axborotini qayta ishlash vazifasini
bajaruvchi texnik vositalaming 50 foizdan ko'prog'i ma’naviy eskirganligi
sababli yagona iqtisodiy axborot tizimi talablariga javob bera olmaydi. Shu
sababli bu sohaga qo'shimcha zamonaviy kompyuterlarni jalb etish masalalari
hozirgi kunning dolzarb muammolaridan biridir.
Hamkorlik bitimlari shartlari asosida O'zbekiston Respublikasi foy
dalanuvchilar uchun zamonaviy web texnologiyalar asosida o'zining
markaziy axborot resurslarga kirishni ta ’minlay oladilar. O'tkazilgan
tadqiqotlar natijalari shuni ko'rsatadiki, tashqi savdo yagona iqtisodiy
axborot tizimini yaratish jarayoni quydagi ishlami amalga oshirishni taqozo
qiladi:
• turli xildagi ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining elektron
xabarlar bo'yicha o'zaro bog'liqligini ta’minlash;
• vazirlik va idoralar axborot resurslari yordamida tashqi savdo
ma’lumotlar bazasi bo'yicha yagona iqtisodiy axborot tizimini yaratish.
Keyingi bosqichlarda esa tizimni shakllantirish jismoniy shaxslar bilan
ishlash, biija va barter bitimlarini rasmiylashtirish hisobotini amalga oshirish
jarayonlari bilan bogiiq ravishda olib boriladi. O'zbekiston Respublikasi
Davlat statistika qo'mitasida hozirgi kunda 15 ta lokal hisoblash tizimlari va
203 ta alohida kompyuter tarmoqlari faoliyat yuritmoqda. Ular 3 pog'onali
korporativ hisoblash tarmog'idan tashkil topib, tarmoqlar o'rtasida axborot
ayiiboshlash ichki elektron pochta yordamida bajariladi.
Statitika sohasida tumanlar bo'yicha mehnat unumdorligini oshirish
maqsadida kompyuterlaming kichik tarmoqlari va terminal majmualar
yaratilishi darkor.
Respublika axborotlashtirish milliy tizimini shakllantirishda Markaziy
bank yagona iqtisodiy axborot tizimini yaratish zaruriyati eng dolzarb
muammolardan boiib, bu sohadagi tijorat banklari ham eng yirik axborot
yetkazib beruvchilardan hisoblanadi. Ularning bank sektori axborot
bazalaridagi ulushi 1.3-rasmda keltirilgan.
Hozirgi paytda Markaziy bank tomonidan elektron to'lovlar tizimi
toiaqonli ishlab turibdi. Bu tizim banklar o'rtasida axborotni yuqori da-
20
|
| |
Modullarni ulash - Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI Ma’ruzachi: azizbek yusufov

Modullarni ulash
Ulash bu modullarni o‘zaro bog‘liqligining o'lchovi bo‘lib, modullar
bir-biridan
qanchalik yaxshi ajratilganligini belgilaydi. Modullar, agar ularning har biri
boshqasi haqida hech qanday axborotga ega bo‘lmasa, mustaqildir. Modul boshqa
modullar haqida qancha ko‘p axborotni saqlasa, u shunchalik ko‘p ular bilan
ulashgan bo‘ladi.
Modullar ulashuvining beshta tipi farqlanadi:
• ma’lumotlar bo‘yicha;
• namuna bo‘yicha;
• boshqaruv bo‘yicha;
• ma’lumotlarning umumiy sohasi bo‘yicha;
• borlig‘i bo'yicha.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ramez Elmasri, Shamkant B.Navathe. Fundamentals of
Database Systems
(7th Edition). Pearson. USA, 2015.
2.
M.T.Azimjanova, Muradova, M.Pazilova. Informatika va
axborot
texnologiyalari. O'quv qo'llanma. Т.: “O'zbekiston faylasuflari milliy
jamiyati”, 2013 y.
3.
Holmatov T.X., N.I.Tayloqov. Amaliy matematika, dasturlash va
kompyuteming dasturiy ta’minoti. 0‘quv qo’llanma. Т.: “Mehnat”, 2000 y.
4.
S.S.Qosimov Axborot texnologiyalar O’quv qo’llanma. T.:“Aloqachi”,
2006 y.
5.
M Aripov, B.Begalov va boshqalar. Axborot texnologiyalari. O’quv
qo’llanma. T.:, “Noshir”, 2009 у.
6.
A.Sattorov. Ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemasi Access (Windows
9x/2006) O’quv qo’llanma. Т.: “Fan va texnologiya”, 2006 y.
7.
Axborot xavfsizligi asoslari, I.M.Karimov Tashkent, 2019
8.
Информационная безопасность телекоммуникационных систем
(технические аспекты), Кулаков М.В., Гарашин А.В. Учеб. Посбие для
вузов. М.:
Радио и связь, 2014
9.
Информационная безопасность государственных организаций и
коммерческих фирм. Справочное пособие. М.: 2017.
10.
Зегжда Д.П. Основы безопасности информационных систем: Учеб.
пособие для студ. вузов. – М.: Горячая линия – Телеком, 2016.
SLIP ulanishlarini ta'minlash uchun eng yaxshi amaliyotlar

|
SLIP ulanishlarini ta'minlash uchun eng yaxshi amaliyotlar
|
bet | 2/4 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #228573 |
Bog'liq Tarmoq XSLIP ulanishlarini ta'minlash uchun eng yaxshi amaliyotlar
turish kiradi.
Muhim qadamlardan biri faqat avtorizatsiya qilingan foydalanuvchilarga kirishni cheklash va har qanday g'ayritabiiy harakatlar uchun tarmoq trafigini muntazam ravishda kuzatib borishdir. Bundan tashqari, xavfsizlikni kuchaytirish uchun xavfsizlik devori va hujumlarni aniqlash tizimlaridan foydalanish tavsiya etiladi.
SLIP va PPP zaifliklarining oldini olishda foydalanuvchilarni xavfsiz internet amaliyotlari va xavfsiz ulanishlar bilan bog'liq xavflar haqida o'rgatish ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu eng yaxshi amaliyotlarga rioya qilish orqali tashkilotlar o'z tarmoqlarini potentsial tahdidlardan yaxshiroq himoya qilishlari mumkin.
PPP konfiguratsiyasidagi zaifliklarni yumshatish
Umuman olganda, SLIP va PPP
p rotokollari bilan bog'liq SLIP va PPP protokollari zaifliklarni tushunish tarmoq tajovuzkorlar tomonidan infratuzilmalarini himoya qilishda ishlatilishi mumkin bo'lgan muhim ahamiyatga ega. Ushbu zaifliklarga ega, bu PPP zaifliklarni bartaraf etish uchun konfiguratsiyalarida ushbu faol choralar ko'rish orqali xavflarni kamaytirishni juda tashkilotlar kiberhujumlar xavfini muhim qiladi. Kuchli minimallashtirishi va ularning autentifikatsiya mexanizmlari va maxfiy ma'lumotlarini himoya shifrlash protokollarini qo'llash qilishi mumkin.orqali tashkilotlar o'zlarining PPP
tarmoqlari xavfsizligini
PPP konfiguratsiyasidagi oshirishlari mumkin. zaifliklarni yumshatishning usullaridan biri ma'lum xavfsizlik kamchiliklarini bartaraf etish uchun tarmoq qurilmalari va dasturlarini muntazam yangilash va tuzatishdir. Bundan tashqari, kirishni nazorat qilish choralarini amalga oshirish va tarmoq trafigini monitoring qilish xavfsizlikning mumkin bo'lgan buzilishlarini aniqlash va oldini
|
| |