О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti - bet 24

1.10-rasm. Tashkiliy usullar tarkibi
Tashkiliy - barqarorlashtiruvchi usullarning funksional belgilanishi boshqaruv
tizimlarida boshqaruv ishlarining ijrochilari о‗rtasida, shuningdek shartnomaviy
asosda xо‗jalik yurituvchi mustaqil subyektlar о‗rtasida uzoq muddatli tashkiliy
munosabatlar va aloqalarning о‗rnatilishidan iborat.
Tashkiliy-boshqarish
usullarining
funksional
belgilanishi
boshqaruv
subyektlarining tashkilot – tizim faoliyat kо‗rsatishining rejalashtirilgan, belgilangan
rejimidan chetga chiqishlarni bartaraf etishga, vaziyatning yoki firma faoliyat
kо‗rsatadigan muhitning tashqi va ichki о‗zgarishlariga bildiriladigan munosabatni
ishlab chiqish va amalga oshirishga yо‗naltirilgan harakatlaridan iborat.
Tashkiliy-intizomiy usullar kelgusi faoliyatda tashkilot ishlashining belgilangan
rejimidan chetga chiqishlarga yо‗l qо‗ymaslik uchun mо‗ljallangan. Bunda mehnat,
ishlab chiqarish va texnologik intizomga, mehnat tartibi rejimiga rioya qilmaslik va
Menejmentning tashkiliy usullari
Tashkiliy-barqarorlashtiruvchi usullar
Tashkiliy-intizomiy
usullar
Tashkiliy-boshqarish
usullari
58
boshqa tartibbuzarliklarga aslo yо‗l qо‗ymaslikka yо‗naltirilgan usullar tanlab
olinadi(1.5-jadval).
1.5-jadval
Menejment usullarini amalga oshirish shakllari
Usullarning turlari
Usullarni amalga oshirish shakllari
Tashkiliy-
barqarorlashtiruvchi
Boshqaruv apparatining shtatlari va tarkibiy tuzilishi, xizmatlar va
funksiyalar ijrochilari tо‗g‗risidagi nizomlar, xodimlar faoliyatini
reglamentlash
Tashkiliy-
boshqarish
Hujjatli shakl (buyruqlar, farmoyishlar), og‗zaki shakl (kо‗rsatmalar)
Tashkiliy-
intizomiy
Kelgusida tashkilot faoliyat kо‗rsatishining belgilangan rejimidan chetga
chiqishlarning oldini oluvchi, xujjatli yoki og‗zaki shakllardagi buyruklar,
farmoyishlar kо‗rinishida rasmiylashtiriladigan usullar
Menejmentning ijtimoiy-psixologik usullari - bu ishlab chiqaruvchi va ayrim
shaxslarga ularning ijtimoiy extiyojlari va psixologik xususiyatlariga ta‘sir etish bilan
boshqarish vositasidir. Menejmentning ijtimoiy-psixologik usullarini qо‗llash
korxonada yuz berayotgan ijtimoiy xodisalarni chuqur о‗rganish xodimlar nerv
sistemasi kayfiyatiga ta‘sir etuvchi psixologik (ruxiy) omillarni bilishni talab etadi.
Ishlab
chiqarish
sharoitida
sotsiologiya
kishilar
ijtimoiy
aloqasi
shakllanishining asosi bо‗lgan mehnat omillarini о‗rganadi, ijtimoiy tizimlar, shu
jumladan, ishlab chiqarish tizimi rivojlanishi va amal qilish qonuniyatlari,
kishilarning jamiyatning turli qatlamidagi xulq-atvori qonuniyatlarini tadqiq qiladi.
ijtimoiy psixologiya gurux va omma psixologiyasining xususiyatlari, ularning
shaxsning ongi va xulqiga ta‘siri, kishilar faoliyatini rag‗batlantiruvchi omillar,
kayfiyat, ijtimoiy fikrni shakllantiruvchi omillarni о‗rganadi. Shaxs psixologiyasi oliy
nerv faoliyati turlari va inson temperamenti, xarakteri, shaxsning irodasi, qobiliyati,
xissiyoti, xotirasi, anglash va xis etish qobiliyatini о‗rganadi, mehnat psixologiyasi
mehnat faoliyatlari, shu jumladan, rahbar va mutaxassislar (kasbiy xususiyat va
59
qobiliyatlari, kadrlarni о‗qitish usullari, ish va dam olish tartibi, kadrlarni tanlash va
baholash usullari, mehnat jarayonining psixologik jixatlari) faoliyatini о‗rganadi.
Kishilar fikrlash usulida о‗zgarish yuz berishi va ular madaniy hamda bilim
darajasi ortib borishi bilan ijtimoiy-psixologik usullar ahamiyati ham ortib boradi.
Bunday sharoitda shaxsning extiyoj va manfaatlari ma‘naviy soha tomon о‗zgarib
boradi. О‗z mehnatidan qoniqishning muhim omili bо‗lib ishlab chiqaruvchilarning
rahbar bilan о‗zaro yaxshi munosabati ishlab chiqarishdagi qulay ijtimoiy-psixologik
vaziyat xizmat qiladi.
Menejmentning ijtimoiy-psixologik usullari ishlab chiqarishda mavjud ijtimoiy
mexanizmni (о‗zaro munosabat tizimi, ijtimoiy extiyojlar) qо‗llashga asoslanadi.
Menejmentning ijtimoiy usullari ijtimoiy tartibga solish vositasida amalga oshiriladi.
Ijtimoiy tartibga solish usullari turli guruxlar va shaxslar maqsadi va
manfaatlarini aniqlash va rostlash yо‗li bilan ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish
va uyg‗unlashtirish maqsadida qо‗llaniladi.
Ular jumlasiga ijtimoiy tashkilotlar nizomlari, shartnomalar, о‗zaro
majburiyatlar, ishchilarni tanlash, taqsimlash va ijtimoiy extiyojlarni qondirish tizimi
kiradi. Ijtimoiy tartibga solish usullari inson omili faolligini oshirish, boshqaruvni
demokratlashtirish maqsadida ham qо‗llaniladi.
Menejmentning psixologik usullari jamoada maqbul psixologik xolat tashkil
etish yо‗li bilan kishilar о‗rtasidagi munosabatlarni tartibga solishga qaratilgandir.
Psixologik usullarga kichik gurux va jamoalarni tashkil etish, mehnatni
insoniylashtirish, malakali kadrlar tanlash va ularni о‗qitish va x.k.lar kiradi.
Kichik gurux va jamoalarni tashkil etish usulini qо‗llash kichik guruxdagi
ishchilar о‗rtasidagi maqbul miqdoriy-sifat nisbatini aniqlash imkonini beradi.
Mehnat faoliyatini insoniylashtirish deganda ranglar, musiqaning ruxiy
ta‘siridan foydalanish, bir xil, о‗zgarmas mehnatni bartaraf etish, ijodiy yondashuvni
kengaytirish tushuniladi.
Kasbiy tanlashning mohiyati - kishilarning ruxiy xususiyatlari ular
bajaruvchiishlariga eng mos bо‗ladigan qilib tanlashdan iborat. Shaxsning ruxiy
xususiyatlari juslasiga uning qiziqish va mayllari, qobiliyati, temperament va
60
xarakteri kiradi. Shu sababli, rahbar shaxsga rahbarlik qilganda о‗z oldiga inson ruxiy
xususiyatlari shakllanishi va rivojlanishini о‗rganishi, uning qiiqish va qobiliyati,
temperament va fe‘lini bilish vazifasini qо‗yishi kerak.
Shaxsning ruxiy xususiyatlarini inson faoliyatida ajratib tushunib bо‗lmaydi,
chunki kishi qobiliyati va fe‘li xususiyatlari uning faoliyati va xulqida namoyon
bо‗ladi. Inson xayoti va ommaviy faoliyati uning ruxiy xolatini shakllantiradi.
Insonning qanday xayot kechirishi, nima bilan shug‗ulanishini bilmay vujudga
kelganligi, u yoki bu narsaga qobiliyat rivojlanganligi, fe‘li shakllanganligini anglab
bо‗lmaydi.
Inson avvalo о‗zini ijodiy shaxs sifatida baholaydi. Ishchi mehnatga bunday
nuqtai nazardan qarashga darrov kelmaydi: moddiy extiyojlar birlamchi bо‗lib, ular
qoniqqandan sо‗ng nisbatan yuksak insoniy extiyojlar ilgari suriladi.
Inson faoliyati ma‘lum rag‗batlantiruvchi omillarga asoslangan bо‗lib, ma‘lum
maqsadga erishishga qaratilgandir. Rag‗batlantiruvchi omil - maqsad munosabati
inson faoliyati о‗zagidir. Umumiy ma‘noda rag‗batlantiruvchi omil - bu insonni
faoliyat yuritish uchun undovchi omil bо‗lib, maqsad esa inson uni amalga oshirish
natijasida erishishni xoxlagan narsadir. Rag‗batlantiruvchi omil kishi xulqining ichki
kuchidir. Psixologiyada uzoq va qisqa rag‗batlantiruvchi omil ajratiladi. Agar inson
faoliyatini rag‗batlantiruvchi omil va о‗z oldiga qо‗ygan maqsad yaqin kelajakka
mо‗ljallangan bо‗lsa, u qisqa muddatli, agar ular uzoq istiqbolni qamrab olsa uzoq
muddatli deyiladi. Rag‗batlantiruvchi omil darajasi bilan insonning mehnatga, yutuq
va muvaffaqiyatsizlikka nisbatan bо‗lgan munosabati uzviy bog‗liqdir. Faqat uzoq
muddatli rag‗batlantiruvchi omil mehnatga ijodiy munosabatda bо‗lish manbaidir.
Rahbarga xos bо‗lgan muxim xususiyat kishilar faoliyatini rag‗batlantiruvchi
omillarni yaxshi bilish, har bir kishini u yoki bu vazifani bajarishga qiziqtira olishdir.
Bu ayniqsa, u yoki bu korxonaga ishga kirib, ularni kelajakda nima kutishini bilish
lozim bо‗lgan yoshlar bilan ishlashda muximdir. Rahbar ishini kim va qachon qaysi
skripkani chalishi, qaysi asbobda musiqa chalishini о‗rgangan, kim notо‗g‗ri chalishi
mumkinligi, kimni qaysi yerga qо‗yish kerakligini bilishi lozim bо‗lgan dirijer
mehnati bilash solishtirish mumkin.
61
Kishi ruxiy xususiyatlarning u bajaruvchi ish talablariga mos kelmasligi о‗z
kasbidan qoniqmaslik uni о‗zgartirishga xarakat qilishga, xato qilish extimoli
ortishiga va natijada mehnat unumdorligi pasayishiga olib keladi.. aksincha, agar
inson о‗z qobiliyatini tо‗liq namoyon qila oluvchi ish bilan band bо‗lsa, u о‗z
mehnatidan mamnun bо‗ladi, kasbni tez egallaydi va mehnat unumdorligi yuqori
bо‗ladi.
Inson uchun faqat moddiy rag‗bat muxim deb xisoblash notо‗g‗ri. Unga juda
kо‗p narsa katta umumiy ishda о‗z xissasi borligini xis etish, о‗zini mehnat orqali
namoyon etish, о‗z malakasi bilan g‗ururlanishi, о‗rtoqlari xurmatiga sazovor bо‗lish
va x.k.lar ham muhimdir. Kо‗pchilik kishilar shaxsiy farovonlikka boshqalar xisobiga
erishilgan shaxsiy muvaffaqiyat orqali emas, mamlakat iqtisodiyotiga qо‗shgan
mehnati xisobiga erishish lozimligini ta‘kidlaydilar.
Izlanishlar
mehnat
mehnatga
nisbatan
munosabatga
ta‘sir etuvchi
rag‗batlantiruvchi omillar quyidagi tartibda taqsimlanishini kо‗rsatdi: mehnat
mohiyati, ish xaqi, yuqori lavozimga ega bо‗lish imkoniyati, ishning qiziqarliligi,
mehnatni tashkil etish, ma‘muriyatning ishchiga nisbatan munosabati.
Menejmentning ijtimoiy-psixologik usullari boshqaruvga jamoadagi ijtimoiy-
psixologik jarayonlarni, xodimlar salomatligi va jamoadagi yaxshi ahloqiy-psixologik
muhitni saqlab qolish, qonunlar va meyoriy hujjatlar talablariga rioya qilish sifatida
qо‗yilgan maqsadlarga erishish uchun qaratilgan.
Quyidagilar ijtimoiy-psixologik jarayonlarni boshqarish obyektlari bо‗ladilar:
- xodimlarning shaxsiy ta‘riflari, hamda ularning ruhiy va ruhiy-fiziologik
xususiyatlari;
- mehnatni va ish joylarini tashkil qilish usullari;
- xodimlarni tanlash, joy joyiga qо‗yish, tayyorlash va qayta tayyorlash tizimi;
- axborot ta‘minoti va undan foydalanish;
- xodimlarni rag‗batlantirish tizimi;
- jamoadagi ahloqiy-psixologik muhit;
- xodimlarning ijtimoiy-maishiy sharoitlari.
Ijtimoiy-psixologik jarayonlarni boshqarish о‗z ichiga quyidagilarni oladi:
62
- ijtimoiy-psixologik jarayonlarning meyorlari va normativlarini ishlab chiqish;
- bu meyorlar va normativlarni bajarilishini tahlil qilish, hisobga olish va
nazorat qilish;
- ijtimoiy-psixologik jarayonlarni meyorlashtirish va sog‗lomlashtirish
bо‗yicha tadbirlarni ishlab chiqish ;
- bu tartiblarni tashkil qilish va ularni bajarilishini nazorat qilish;
- ijtimoiy-psixologik jarayonlarni tartibga solish.
Jamoada qulay ahloqiy-psixologik muhitni ta‘minlanishi ijtimoiy-psixologik
usullarning muhim vazifasi bо‗ladi. Quyidagilar uning muhim alomatlaridir:
- rahbarlarning qо‗l ostidagilarga bosimini yо‗qligi;
- jamoa a‘zolarining о‗zlarining vazifalari va ishlari holati haqida yetarlicha
xabardorligi;
- jamoa a‘zolari va jamoatchilikning о‗zaro talabchanligi;
- jamoaning har bir a‘zosi tomonidan tashkilot (bо‗linma)dagi ishlarni holati
uchun javobgarlikni о‗ziga olinishi;-
- jamoaga tegishli ekanlikdan qanoatlanish;
- dо‗stona va ishga doir tanqid;
- masalalarni muhokama qilishda fikrlarni erkin bildirilishi;
- jamoada uzoqqa chо‗zilib ketgan, vazifaviy nizolarning yо‗qligi;
- о‗zaro yordamning yuqori darajasi va boshqalar.
Jamoada qulay ahloqiy-psixologik muhitni ta‘minlash uchun rahbarlarning
maxsus bilimlari va kо‗nikmalari talab qilinadi. Maxsus tadbirlar sifatida
quyidagilardan foydalanish kerak: xodimlarni ilmiy asoslangan holda tanlash,
menejerlarni о‗qitish va davriy ravishda attestatsiyadan о‗tkazish, mehnat jamoalarini
xodimlarni psixologik birga bо‗la olishlarini hisobga olish bilan shakllantirish, jamoa
a‘zolarida о‗zaro tushunish va о‗zaro hamkorlik kо‗nikmalarini ishlab chiqishga
yordam beruvchi ijtimoiy-psixologik usullar, rahbarlikning tegishli uslubi.
Jamoani shakllantirish va shaxslararo munosabatlarni tadqiqot qilishda
sotsiomatritsalar va sotsiogrammalarni tuzish tavsiya etiladi. U guruh a‘zolarining
bir birlariga munosabatlarini va jamoaning jipsligi darajasini belgilash, yetakchini
63
aniqlash, hamda xodimlarning sotsiomatrik mavqi va jо‗shqin yengiltakligini
aniqlashga imkon beradi.
Ta‘kidlash kerakki, amaliyotda boshqaruv usullari tizimi doimo о‗zgarib
turadi. Masalan, ma‘muriy-buyruqbozlik tizimidan bozor tizimiga о‗tishda
boshqaruvning iqtisodiy usullari rivojlanganlar. Bundan tashqari, ijtimoiy hayot va
iqtisodiyotni demokratlashishi natijasida insoniy omilning roli о‗sgan, shuning uchun
ijtimoiy-psixologik omillarga kо‗proq e‘tibor qaratila boshlangan.
Ammo, amaliyotda foydalaniladigan boshqaruv usullari, qoidaga kо‗ra,
majmuaviy bо‗ladilar, ya‘ni ular bir vaqtda iqtisodiy manfaat, ma‘naviy va moddiy
rag‗batlantirish, ijtimoiy-psixologik omillarni hisobga oladilar. Bunda ayrim usullar
aniq vaziyatlarda bir birlarini tо‗ldirganday bо‗lib, har xil omillarning boshqaruv
obyektiga ta‘sirni majmuaviy belgilashga imkon beradi. Bunday sharoitlarda har xil
darajadagi menejerlar boshqaruvning majmuaviy usullarini egallagan bо‗lishlari,
tanlovni tо‗g‗ri bajarishlari va xuddi ushbu aniq sharoitlarda samaraliroq bо‗lgan
usullarni qо‗llashlari kerak.
|