Endi yurakning ishi va quvvatini - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi...

18
2
3
3
2
1
2
V
PV
A
A
A
(2.13)
o’ng qorincha bajargan ish chap qorincha bajargan ishning 0,2 qismiga teng deb
qabul qilinishi tufayli yurakning bir marta qisqarishida bajargan to’ la ish
)
2
(
2
,
1
2
"
0
3
3
1
V
PV
A
A
A
(2.14)
P = 13 kPa, V
3
= 60 ml,= 6.10
-5
m
-3
,
= 1,05.10
3
kg/m
3
,
= 0,5 m/s bo’lsa
tinch holatda yurakning bir marta qisqarishida bajargan ishi A = 1 J. ekanini
topamiz. 1 s da 1 marta qisqarsa 1 sutkada A = 86400 J ish bajaradi. Agar sistolalar
davomiyligi 0,3 s desak, yurakning bir marta qisqarishdagi quvvati W =
t
A
= 3,3
Vt. Qoramollar uchun A = 2,93 J, quvvat 11,7 Vt. 70 yil yashagan odam yuragi 2,5
milliard marta qisqaradi. Bajargan ishi 10
9
J. Har qanday davriy nasos 10 mln.
taktdan ko’p ishlay olmaydi. Yurak esa bundan yuzlab marta ko`p ishlay oladi.
Yurakning siqib chiqargan qon miqdori 1 km uzunlik
va paraxod yuradigan
kanalni to’ldirgan bo’lar edi.
Arteriyalarning birortasidagi sistolik va diastolik bosimlar to’g’ridan-to’g’ri
manometrlarga ulangan igna yordamida o’lchanishi mumkin. Tibbiyotda esa
Korotkov taklif qilgan qonsiz usuldan keng foydalaniladi. M-manjet
Qon bosimini o’lchash
Р - qo’lning bir qismi, E - yelka suyagi,
A - arteriya, B - shlang orqali
manjetga havo yuborilganda manjet qo’lni siqadi. So’ngra shu shlang orqali havo
sekin yuboriladi va Б manometr yordamida manjetdagi bosim o’lchanadi. Agar
muskullar bo’shashtirilgan bo’lsa, elastik devorlardan iborat bo’lgan manjetga
tegib yumshoq to’qimalardagi bosimga teng bo’ladi. Bosimni qonsiz o’lchashning
asosiy fizik g’oyasi mana shundan iborat. Havo asta sekin chiqarilib bosim
kamaytirib boriladi va bosim sistolik bosimga teng bo’lsa,
qon qattiq siqilgan
arteriya orqali otilib chiqish imkoniyatiga ega bo’ladi, bunda turbulent oqim
yuzaga keladi. Vrach bosimni o’lchashda fanendaskopni arteriya ustiga qo’yib
turbulent oqimga taaluqli bo’lgan shovqinlarni eshitadi. Manjetdagi bosimni
kamaytira borib lominar oqimni tiklash mumkin, buni eshitib ko’rilayotgan
19
tonlarning birdaniga pasayib ketishidan bilish mumkin. Arteriyada lominar
oqimning tiklanishiga mos keluvchi manjetdagi bosim
diastolik bosim kabi qayd
qilinadi. Sog’lom kishi organizmi uchun normal sistolik bosim 120 mm.sm.ust,
diastolik bosim esa 80 mm.si.ust.ga tengdir. Qon yurakga qaytish davomida bosim
kamayib boradi. Katta arteriyada 90 mm.sm.ust.bo’lsa, kichik arteriyalarda 25
mm.sm.ust venada esa hatto 10 mm.sm.ust.gacha kamayadi. Ammo yurak urishi
bilan bog’liq bo’lgan bosim 120 - 80 mm.sm.ust.chegarasida o’zgarib turadi. Qon
bosimining o’zgarishi
esa organizm faoliyatining o’zgarishi bilan bog’liqdir. Bundan esa diagnostika
maqsadlarida keng foydalaniladi.
Bir jinsli bo’lmagan termodinamik tizmlarda o’ziga xos qaytmas jarayon,
ya’ni
energiyaning, massaning va impulsning ko’chishi yuz beradi. Ko’chish
turlariga issiqlik o’tkazuvchanlik (bunda energiya ko’chadi), diffuziya (massa
ko’chadi) va ichki ishqalanish (impuls ko’chadi) kiradi. Bir jinsli muhitda ko’chish
hodisasi yuz bermaydi. Ko’chish yuz berish uchun albatta ma’lum shart sharoitlar
bajarilishi kerak. Masalan: issiqlik o’tkazuvchrnlikda energiyaning ko’chishi
uchun zaruriy shart bo’lib temperatura garadiyenti mavjud bo’lishi hisoblanadi.
Xuddi shunday diffuziya paytida massaning ko’chishi uchun zichlik gradiyenti,
ichki ishqalanish paytida impulsning ko’chishi uchun tezlik gradiyenti bo’lishi
zaruriy shart hisoblanadi. Bu uchala hodisani umumiy formula orqali ifodalash
mumkin. Bu ifodaga ko’chish tenglamasi deyiladi. Malekulyar – kinetik
nazariyaga asoslanib ko’chish tenglamasini chiqaramiz (rasm)
Aorta
0
Аорта
Артерия
Артериола Каппилярлар
Веналар
20
40
60
80
100
120
Aorta
Arteriya
Arteriola
Kappilyarlar Venalar
20
Agar bir o’q bo’ylab 1/3
ta molekula, shundan o’nga 1/6 ta, chapga 1/6 ta
malekula hrakat qilsa.
S
yuzadan
t
vaqt ichida o’tgan malekulalar sonini
aniqlab olamiz. Vaqt birligi ichida bir tomonga asosi
S
va balandligi
bo’lgan
paralelopipeddagi 1/6
S
n
0
ta molekula o’tadi.
0
n
- hajm birligidagi molekulalar
soni. U holda molekulalar soni
t
S
n
n
0
6
1
(2.15)
ya’ni vaqt biriligida bu molekulalar (massa, energiya yoki harakat miqdori) olib
o’tadilar. Agar biz fizik xarakterichtikani
(massa, energiya, harakat miqdori)
desak, u holda bir yo’nalishda o’tuvchi fizik xarakteristika
miqdori
t
S
n
n
1
0
)
(
6
1
(2.16)
faraz qilaylik,
0
n
- konsentrasiyali gaz hajmi bo’yicha turlicha va
ham turlicha
bo’lsin. U holda
0
n
ham turlicha bo’ladi.
2
0
1
0
)
(
)
(
n
n
bo’lsin u holda
t
S
n
n
n
n
n
}
)
(
)
{(
6
1
)
(
)
(
)
(
2
0
1
1
0
2
0
1
0
Buning o’ng tomonini 2
ga ko’paytirib bo’lamiz. U holda
t
S
n
n
t
S
n
n
n
2
)
(
)
(
3
1
2
2
)}
(
)
{(
6
1
)
(
2
0
1
0
2
0
1
0
yoki
x
n
n
n
)
(
2
)
(
)
(
0
2
0
1
0
gradient – lotinchadan – qadamlovchi, odimlovchi demakdir. U holda
t
S
x
n
n
)
(
3
1
)
(
0
(2.17)
ko’chish tenglamasini hosil qilamiz.
- fizik kattalik ko’chish gradiyentiga teskari
yo’nalishda bo’lgani uchun «minus» ishora qo’yiladi. (grad
- o’ngdan chapga,
-
ning ko’chishi chapdan o’ngga).
Endi ko’chish tenglamasini alohida fizik hodisalarga qo’llaymiz.