Nazorat savollari - 1 A. X. O‘roqov

Nazorat savollari
1. Avtomobil yo‘llarda yuk tashish ulushi qancha foizni tashkil qiladi?
2. O‘zbekiston Respublikasi avtomobil yo‘llari tarmog’i haqida nima bilasiz?
3. Yo‘l tarmog’i zichligi haqida nima bilasiz?
4. Oxirgi yillarda yo‘l tarmog’ida qanday sifat o‘zgarishlari yuzaga keldi?
5. Avtomobil yo‘llarini ta’mirlash va saqlash korxonalrining yakuniy maqsadi
nimadan iborat?
6. Avtomobil yo‘llarini ta’mirlash va saqlash texnologiyalari fanining asosiy
vazifalari nimalardan iborat?
7. Bugungi kunda necha foiz avtomobil yo‘llari ta’mirlashni talab qiladi?
30
II-BOB. AVTOMOBIL YO‘LLARINI TA’MIRLASh VA SAQLASh
BO‘YIChA TADBIRLAR TIZIMI VA ULARNI REJALAShTIRISh
2.1. Avtomobil yo‘llarini ta’mirlash va saqlash ishlarining tasnifi
1997 yilda "Oʻzavtoyoʻl" umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllarini
taʻmirlash va saqlash tasnifini tasdiqladi, unda ikki guruh ishlarni saqlab qolindi:
taʻmirlash va saqlash, ularning tarkibi rekonstruktiv xususiyatga ega boʻlgan, koʻp
vaqt talab qiladigan va taʻmirlanadigan ishlarni istisno qilishni oʻz ichiga olgan.
uchun sozlangan. qimmat ish. Avtomobil yoʻllarni taʻmirlash va saqlash boʻyicha
mavjud ishlarning barcha tasniflari, yoʻlning asosiy elementlari yoʻl qoplamasi va
yoʻl toʻshamasi boʻlgan yoʻlning qatnov qismidan kelib chiqadi. Bu elementlarning
holati boʻyicha tamirlashlararo muddat, ta’mir turi va har bir ish boʻyicha asosiy
ishlar belgilanadi. Yoʻlning qolgan elementlarini taʻmirlash turi va ish turlari (yoʻl
poyi, sun’iy inshootlar va boshqalar) yoʻlni taʻmirlash va saqlash ishlari turlari
bilan taqqoslanadi. Ushbu yondashuv yoʻllarni taʻmirlash ishlarining yangi
tasnifini ishlab chiqishda ham saqlanib qoldi, unda yoʻllar va yoʻl tuzilmalarini
taʻmirlash va texnik xizmat koʻrsatishning har bir turi uchun vazifalar, ishlar va
faoliyatning maqsadi va koʻlami, mezonlari aniqlanadi.
Yoʻl toʻshamasi va qoplamasi, yoʻl poyi va suv qochirish tizimlari, sun’iy
inshootlar va muhandislik uskunalaridagi deformatsiyalar va buzilishlar hajmi va
shakli, xarakteri boʻyicha xilma-xildir. Ularni bartaraf etish murakkablik, hajm,
joylashuvi va muddatlarga qarab taʻmirlash ishlarini talab qiladi. Baʻzi bir
deformatsiyalar va buzilishlar darhol tuzatilishi kerak, boshqalari asta-sekin
yigʻilib, ularni vaqti-vaqti bilan tuzatish mumkin. Taʻmirlash ishlarining bir qismi
avtomobil harakatiga xalaqit bermasdan amalga oshirilishi mumkin.
Jahon amaliyotida, yoʻl ishlari boʻyicha turli xil tasniflar mavjud boʻlib, ular
odatda ishlarning turlari yoki guruhlarini yoʻl boʻyi yoki alohida elementlar
boʻyicha ajratilib turiladi. Taʻmirlashning har bir turi va yoʻl elementi uchun ushbu
turdagi taʻmirlash bilan bogʻliq ish hajmi aniqlanadi.
Taʻmirlash turi yoki guruhi - bu maʻlum bir taʻmirlash turining bir qismi
sifatida bajariladigan ishlarning oʻziga xos xususiyati. Ish turlari - bu taʻmirlash
31
jarayonida yoʻlning har bir elementi uchun yoʻl ishlarining aniq roʻyxati. Yoʻl
ishlarining turlari boʻyicha batafsilroq taqsimoti mavjud. Masalan, baʻzi
mamlakatlarda "yoʻllarni taʻmirlash" tushunchasi joriy, ikkinchi darajali va
mukammal taʻmirga boʻlinadi. Koʻpincha yoʻllarni taʻmirlash ishlarining quyidagi
tasnifi qoʻllaniladi: texnik xizmat koʻrsatish, turli darajadagi taʻmirlash.
Yoʻllarni saqlash - bu yil davomida yoʻlni parvarish qilish, yoʻllarning
tarkibiy elementlari buzilishining oldini olish, ularni bartaraf qilish, shuningdek
harakatlanishni tashkil etish va tartibga solish boʻyicha olib boriladigan
profilaktika ishlarining majmui, natijada yoʻllarning transport va ekspluatatsion
sifatlarini saqlanib qoladi yoki yaxshilanadi. Yoʻllarni saqlashning asosiy
vazifalaridan biri transport – ekspluatatsion sifatlarni va harakatni tashkil etish
darajasini yoʻl inshootlariga tizimli yondashuv va ularni tartibli saqlash
hisoblanadi.
Taʻmirlash ishlari deganda, odatda, loyihadagi parametrlarini tiklash va
avtomobil yoʻllari va yoʻl inshootlarining transport – ekspluatatsion sifatlarini
oshirish nazarda turiladi. Ya’ni, yoʻlnig yemiriluvchi qatlamini tiklash, uning
ravonligini, tishlashish va gʻadir – budurligini oshirish, yoʻl toʻshamasini, yoʻl
poyi va inshootlarini kengaytirish va mustahkamlash: eskirgan inshootlar va
ularning qismlarini tiklash yoki ularni bardoshli va tejamkorlari bilan almashtirish,
shuningdek muhandislik uskunalari va yoʻllarni tartibga solish boʻyicha ishlar
natijasida yoʻl va yoʻl tuzilmalarining transport va ekspluatatsion xususiyatlarini
yaxshilash ishlari kiradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2006 yil 1 noyabrdagi
226-sonli qaroriga binoan «Umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllarini
taʻmirlash va saqlash tasnifi» tasdiqlandi. Ushbu tasnifga koʻra yoʻllarni taʻmirlash
va saqlash xizmati quyidagilarga boʻlinadi:
1. Tamirlash boʻyicha: mukammal, oʻrta tamir va joriy ta’mirlash;
2.
Saqlash
boʻyicha:
Yoʻllarni
saqlash,
qishki
saqlash,
koʻkalamzorlashtitish.
32
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011 yil 31 dekabrdagi
"Umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllarini taʻmirlash va saqlash boʻyicha
ishlarning tasnifiga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida" gi 352-sonli
qaroriga binoan ishlarning tasnifi quyidagicha oʻzgartirildi:
1. Tamirlash boʻyicha: mukammal va joriy ta’mirlash;
2.
Saqlash
boʻyicha:
Yoʻllarni
saqlash,
qishki
saqlash,
koʻkalamzorlashtitish.
Avtomobil yoʻlini mukammal ta’mirlash – bu yoʻl qoplamasi va toʻshamasi,
yoʻl poyi va inshootlarini ishlash qobiliyatini tiklash va kuchaytirish boʻyicha
kompleks ishlar hisoblanadi. Bunda yemirilgan va eskirgan konstruktsiyalar yangi
va musthakamlariga almastiriladi. Zarur holatlarda harakat jadalligi va yoʻlga
tushadigan yuklama oshib ketganda yoʻlning geometrik parametrlari oʻzgartiriladi,
yoʻl talab qilingan kategoriyaga keltiriladi.
Mukammal ta’mirlash ishlari yoʻl toʻshamasi mustahkamligi maksimal
darajada pasayishi, yoʻlning boshqa elementlari va yoʻl inshootlarini hozirgi
talabga javob bermasligi oqibatida va ularni ta’mirlash va saqlash ishlarini amalga
oshirishni imkoni boʻlmaganda amalga oshiriladi. Avtomobil yoʻllari va yoʻl
inshootlarini mukammal ta’mirlash ishlariga quyidagi ishlar kiradi: yoʻl poyi va
suv qochirish tizimlari boʻyicha ishlar, yoʻl toʻshamasi boʻyicha ishlar, yoʻlni
jihozlash boʻyicha ishlar, harakat xavfsizligini tashkil qilish va taminlash boʻyicha
ishlar, mukammal ta’mirlash boʻyicha boshqa ishlar.
Avtomobil yo‘llarini taʻmirlash – bu yo‘l to‘shamasini ta’mirlash, qoplash,
uning tekisligi va yopishish xususiyatlarini tiklash va yaxshilash, barcha
deformatsiyalar va shikastlanishlarni bartaraf etuvchi, alohida uchastkalarni yoki
yoʻl elementlarining ishonchliligi va qulayligini taʻminlashga qaratilgan ishlash
koʻrsatkichlarini sezilarli darajada yaxshilaydigan tiklash ishlari. yoʻl yuzasi,
subgrad, yoʻl tuzilmalari, vaziyatning elementlari va yoʻlni tartibga solish, tashkil
etish va qoʻllab-quvvatlash Yoʻl harakati xavfsizligi, shuningdek, yoʻl va yoʻl
tuzilmalariga zarar etkazilishining oldini olish va tuzatish yoʻli bilan yil davomida
33
butun yoʻl davomida amalga oshiriladigan operatsion ishlarni bajarish uchun bir
qator taʻmirlash ishlari."
Joriy ta’mirlash, avtomagistralning har qaysisida doimiy ravishda amalga
oshiriladi va yo‘l texnik xizmat ko‘rsatish tashkilotining ta’mirlash xodimlari
tomonidan amalga oshiriladi. Joriy ta’mirlash, yo‘llar yoki muhandislik
tadqiqotlari holatini diagnostika va baholash materiallari asosida ishlab chiqilgan
dizayn va smeta hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi. Ayrim turdagi ishlarni
bajarishda yo‘l holatini tashxislash va baholash natijalari yoki texnik echimlarning
chizmalari va tavsiflarisiz qo‘llash yoki qo‘llash bilan bog’liq nuqsonlarni bayon
qilish asosida loyihani ishlab chiqish smetalari o‘rniga yo‘l qo‘yiladi. Yo‘l texnik
xizmat ko‘rsatish maqsadida mezon qoplama tekislik va yopishish sifati maksimal
joiz qadriyatlarga kamaydi bo‘lgan yo‘l yuzasi va yo‘l tuzilmalari, holatini texnik
tadqiqotlar va texnik tekshirishlar natijalari, yoki yo‘l va yo‘l tuzilmalari
elementlari deformastiyalari va vayron to‘plangan bo‘lsa. Yo‘llar va yo‘l
inshootlarini ta’mirlash quyidagi ishlarni o‘z ichiga oladi: yo‘l va drenaj ishlari;
yo‘l kiyimlarida; yo‘llarni tartibga solish, yo‘l harakatini tashkil etish va xavfsizligi
bo‘yicha; boshqa ta’mirlash ishlari.
Avtomobil yo‘llarini saqlash - ta’mirlash (mavsumiy yo‘lga) ishlarni tashkil
etish va yo‘l harakati xavfsizligi bo‘yicha doimiy kelib chiqadigan kichik zarar
oldini olish va bartaraf etish, yo‘l, yo‘l tuzilmalari va o‘ng-yo‘l parvarishlash
ishlari majmuasi davomida, va yo‘l qish texnik xizmat ko‘rsatish va
obodonlashtirish. Texnik xizmat ko‘rsatish vazifasi-yo‘l va yo‘l inshootlarining
xavfsizligini ta’minlash va yilning istalgan vaqtida uzluksiz va xavfsiz yo‘l
harakati sharoitida yo‘l qo‘yiladigan talablarga muvofiq ularning holatini
saqlashdan iborat..
Yo‘lni qishki saqlash-qishda yo‘lni qor yotqiziqlari, qor uyumlari va
ko‘chki, qorlarni yo‘qotish, qishning sirpanish va muz nazoratini oldini olish va
bartaraf etish ishlari va tadbirlari.
Yo‘lni ko‘kalamzorlashtirish - o‘rmon o‘simliklarini o‘tqazish va yo‘l
estetik va me’moriy-san’at ro‘yxatga olish uchun, qor va qumli, shamol va suv
34
eroziyasi qarshi himoya qilish uchun zarur filiali ip o‘tlar ekish ishlari, shuningdek
ko‘kalamzorlashtirish elementlar parvarishlash ishlari. Yo‘llar va yo‘l inshootlarini
saqlash. Yo‘llar va yo‘l tuzilmalarini ta’mirlash tizimli ravishda amalga oshiriladi
(mavsumga bog’liq) barcha elementlar va tuzilmalarda yo‘l bo‘ylab va, qoida
tariqasida, dizayn hujjatlarini ishlab chiqishni talab qilmaydi va standartlar,
nuqsonlar va xarajatlar smetasi bayonotlari asosida amalga oshiriladi. Buyurtmachi
(investor) xohishiga ko‘ra loyiha hujjatlarini ishlab chiqish mumkin
|