-rasm. Narxni tashkil etish uslublari

10.1-rasm. Narxni tashkil etish uslublari
Birlamchi narxni aniqlashga vaqt bo‗yicha narx darajasini aniq hisoblash
ta‘sir qiladi. Bu hisoblash bozor segmentiga, tovarning yashash davriga, talab va
taklifning potensial miqdoriga bog‗liq bo‗ladi. Marketingda tovar siyosati ijtimoiy
tovar ishlab chiqarishning barcha bosqichlari, yangi ishlab chiqarishning,
taqsimlashning, almashuv va iste‘molchining o‗ziga xos xususiyatlarini hisobga
olgan holda yuritiladi.
Narx bajaradigan ba‘zi bir vazifalarni ko‗rib o‗tamiz: avvalo narxlar ishlab
chiqarish va iste‘moldagi o‗zgarishlardan xabar beradi.
Narxlar faqat iste‘moldagina emas, balki ishlab chiqarishdagi o‗zgarishlardan
ham darak beradi.
Narxlarning
boshqa
muhim
vazifasi
– ishlab chiqaruvchilar va
iste‘molchilarni rag‗batlantirishdir.
Narxlar
mexanizmi
ishlab
chiqarilayotgan
mahsulot
miqdorini
ko‗paytirishgina emas, balki ishlab chiqarishning eng tejamli usullarini ishlashni
ham rag‗batlantiradi.
Narxlarning uchinchi vazifasi ikkinchisi bilan chambarchas bog‗liq. Bu
daromadlarnig taqsimlanishiir. Tovar ishlab chiqarish sharoitida xo‗jalik faoliyati
Narxni tashkil etish
uslublari
Xarajatlar asosida
Raqobat asosida
mo'ljallangan
Talabga
mo'ljallangan
Kombinasiya-
lashgan
214
ishtirokchilari oladigan daromadlar ular o‗z shaxsiy yoki ishlab chiqarish
iste‘mollarini ko‗plab sotadigan yoki sotib oladigan tovarlar va xizmatlarning
narxlariga bevosita bog‗liq bo‗ladi.
Narxlarning to‗rtinchi vazifasi alohida korxonalarga va xo‗jalik sohalariga
ishlab chiqarish omillarini taqsimlashdir.
10.2. Narx siyosatini shakllantirish va narx darajasini
hisoblash uslublari
Narx bilan iste‘molchilar o‗rtasida juda chambarchas aloqadorlik mavjudki,
uni iqtisodiy tamoyillar: talab qonuni, talabning narx ravonligi, bozor
segmentasiyasi bilan izohlash mumikn. Talab qonuni iste‘molchilar odatda qimmat
narxlarga qaraganda arzon narxlarda ko‗proq tovarlar sotib olishini ifodalaydi.
Ammo har qanday tovar ham «narx-miqdor» aloqadorligiga to‗g‗ri kelavermaydi.
Ayrim mahsulotlarga talab shundayki, muayyan sharoitlarda yuqoriroq narxlar
ko‗proq tovar aylanmasi hajmini ta‘minlaydi. Bunday tovarlar bozorning ayrim
segmentlariga mo‗ljallangan – bular qimmatbaho avtomobillar, kemalar, zeb-
ziynat buyumlari, mo‗yna va boshqalar.
Ikki narx segmenti yaqqol ko‗zga tashlanadi: «narx» xaridori va «sifat»
xaridori bor. Ko‗pincha xaridorlar sifatga nisbatan ishonch bildirib, ortiqcha pul
sarflaydilar. YUqoriroq narxlar go‗yo ularga sifatga nisbatan ishonch bildirib, bu
ayniqsa, noxush oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‗lgan mahsulotlar xaridida ko‗p
kuzatiladi.
Narx ravonligi iste‘molchilarning xarid qilinadigan tovarlar miqdori nuqtai
nazaridan narx o‗zgarishlariga o‗ta sezuvchanligini belgilaydi.
Amalda talab ravonligini uch ko‗rinishi, ya‘ni ravon talab, noravon talab
hamda yakka (unitar) talabga bo‗lish mumkin.
Bozor ravon talab vaziyatida narxlardagi o‗zgarishlarga o‗ta sezuvchan
bo‗ladi.
Bozor noravon talab vaziyatida narxlardagi o‗zgarishlarga etarli darajada
215
sezgirlik ko‗rsatmaydi.
Yakka ravonlik vaziyatida sotuvchilar ko‗p bo‗lgan, ularning bir mahsulot
o‗rnini ikkinchisining mahsuloti bosa oladigan joylarda ko‗zga tashlanadi.
Ko‗pgina qishloq xo‗jaligi mahsulotlariga talab yakka ravonligi aks ettiradi.
SHunday qilib, narxlardagi o‗zgarishlar talab va taklifga muvofiq ko‗tarilib-
pasayib turadi, mahsulot ishlab chiqaruvchilar xohishi bilan narx belgilanmaydi.
Azaldan talab darajasi narxlarning eng yuqori chegarasini ko‗rsatadi, ya‘ni bu
chegaradan yuqorida tovar ayirboshlash umuman mumkin bo‗lmaydi. Ammo
iste‘molchilar mahsulotni xayolidagi yagona qat‘iy narxda izlaydi. Marketologning
vazifasi ham bozor belgilaydigan chegaralar doirasida maqbul narxlarni topish
hisoblanadi. Ko‗pgina firmalar bozorlardagi turli narxlarni tadqiq etish, tekshirish,
o‗rinbosar tovarlar narxi darajasini raqiblar narxni o‗rganish yo‗li bilan statistik
tahlil qilish usuli, grafik ekspert baholovchi usullaridan foydalanib, talab
o‗zgarishini o‗lchashni o‗tkazishga intiladi.
Ma‘lumki, xarajatlar ishlab chiqarish hajmining ko‗payishi yoki kamayishi
bilan bog‗liq holda o‗zgarish-o‗zgarmasligiga qarab doimiy, shartli-doimiy,
o‗zgaruvchan turlarga bo‗linadi. Doimiy xarajatlar chiqarilgan mahsulot hajmiga
qarab o‗zgarmaydi. Bu xarajatlar tarkibiga qurilma va asbob-uskunalar
amortizatsiyasi, mulk solig‗i (daromad solig‗i), qo‗shimcha xarajatlar va boshqa
chiqim turlari kiradi.
O‗zgaruvchan xarajatlar ishlab chiqarish hajmiga bog‗liq holda o‗zgarib
boradi, unga xom-ashyo, materiallar, ish haqi va boshqalar kiradi. SHartli-doimiy
xarajatlar boshqarish bilan bog‗liq ayrim xarajatlar, yordamchi materiallar olishga
ketadigan chiqimlar va boshqalar kiradi.
To‗liq xarajatlar jami doimiy va o‗zgaruvchan xarajatlar yig‗indisidan tashkil
topadi. Shuningdek, ishlab chiqarishning chegaralangan (marjinal) xarajatlar ham
hisoblanadi. Bu xarajatlar ishlab chiqarish hajmi ko‗paygan (kamaygan) hollarda
bir mahsulot birligiga to‗liq xarajatlarning ko‗payishi (kamayishi)ni ifoda etadi.
SHunday qilib, firma xarajatlari tarkibi, dinamikasi, miqdori narx uchun minimal
darajani tashkil etadi, chunki bu xarajatlardan pastroq narx hech qanday foyda
216
bermaydi.
Korxona narxni belgilar ekan, xarajatlarning jami manzarasi ko‗rib
chiqiladigan, zarar ko‗rmasligini ta‘minlaydigan tahlil usulidan foydalanadi.
Bunday tahlil narxlarni belgilashda foydali vosita hisoblanadi. Ammo tor ishlab
chiqarish ixtisoslashuvi sharoitida, o‗zgaruvchan xarajatlarni oson hisoblash
mumkin bo‗lgan paytlarda uni qo‗llash yaxshi natija beradi. Zarar ko‗rmaslikni
tahlil etishda asosiy e‘tibor mahsulot sotish hajmi nuqtasiga, to‗liq daromad to‗liq
xarajatlarga teng bo‗lgan, ya‘ni na foyda na zarar bo‗lmagan nuqtaga qaratiladi.
Marketologlar bir qator har xil narxlarni tadqiq etadilar, so‗ngra har bir narx
uchun zaruriy hajmlar kiyoslanadi.
Raqobat narx siyosatida muhim barometr bo‗lib xizmat qiladi. Asosan narxni
o‗zgartirish yo‗li bilan talabga ta‘sir ko‗rsatish raqobatning narx bilan bog‗liq
usullarini yaratadi. Narx bilan bog‗liq bo‗lmagan raqobat usullarida firmalar o‗z
mahsulotining o‗ziga xos hislatlariga zo‗r beradi, mahsulot sotish, tovarlar
harakati, reklama, mahsulotni joylash, servis kabi marketing qismlariga katta
e‘tibor beradi.
Bozorda narx uchta guruh omil natijasida shakllanadi:
1.Talab omillari (bozorda o‗xshash tovarlar mavjudligi va ularga bo‗lgan
narxlar, bozorga kirish, xaridorlar daromadlari, xaridorni talablari, talabga
yo‗naltirilgan narx);
2.Xarajat omillari (ishlab chiqarish xarajatlari, marketing xarajatlari, foyda).
3.Raqobat omillari (tarmoqdagi firmalar soni, aynan o‗xshash import
tovarlari,raqobatchilar tovarlariga bo‗lgan narxni bilish.
Asosiy narxni belgilash uslubi quyidagilardan iborat:
- narxlashtirish masalasi qo‗yiladi,
- talabi aniqlanadi,
- xarajatlari baholanadi,
- raqobatchilar tovari va narx tahlil qilinadi,
- narxni shakllantirish uslubi tanlanadi,
- oxirgi natijaviy narx o‗rnatiladi.
217
Firma talab hajmiga asoslanib, xarajatlarning miqdorini belgilab, raqiblar
narxlarini o‗rganib, o‗z mahsulotlariga narx belgilashga kirishadi. Bunda narx
belgilashning turli usullaridan foydalanish mumkin.
|