nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Internet saytlari - Mazkur o‘quv dasturi tatu farg‘ona filiali Kengashining 2022-yil

AXBOROT XAVFSIZLIGI XAVFLARNI BOSHQARISHGA KIRISH
FANINING MAZMUNI
Axborot xavfsizligi xavflarni boshqarishga kirish fanini o‘qitishdan maqsad
axborot xavfsizligi risklarini (xavflarini) boshqarish tizimi, axborot xavfsizligi
risklarini aniqlash, qayta ishlash, bartaraf etish usullari va vositalarini qo‘llash,
risklarni tahlil qilishga doir bilim va o‘quvlar hosil qilishdan iborat.
Fanning vazifasi – talabalarga axborot xavfsizligi risklari bo‘yicha nazariy
bilimlar, amaliy ko‘nikmalar, hamda axborotni himoyalashda risklarni baholash
ahamiyatini ochib berish
.
Fan bo‘yicha Yakuniy davlat attestatsiyasi sinovlari savollari quyidagi
mavzular bo‘yicha tuziladi
Kirish. Axborot xavfsizligi risklarini boshqarish bo‘yicha asosiy tushunchalar,
fanining maqsadi va vazifalari.
Risk tushunchasi. Risklarni klassifikatsiyasi. Riskni tashkil etuvchilari.
Risklarni boshqarish.
Risklarni taxlil qilish metodlari.
Metodlarning avzalliklari va kamchiliklari.
Risklarni boshqarishda kontekst tushunchasi.
Axborot xavfsizligi risklarini boshqarish asosiy mezonlari, risklarni ko‘lami
va chegaralari. Ichki va tashqi kontekst. Risk mezoni. Riskni baholash.
Aktivlarni identifikatsiya qilish.
Asosiy aktiv, biznes jarayonlar va faoliyat, qo‘shimcha aktiv, apparat
vositalar, dasturiy ta’minot, operatsion tizim.
Tavsiya etilgan adabiyotlar - Mazkur o‘quv dasturi tatu farg‘ona filiali Kengashining 2022-yil

Tavsiya etilgan adabiyotlar
Asosiy adabiyotlar
1.
CYBER SECURITY POLICY GUIDEBOOK. Jenifer L. Bayuk. Jason
Healey. Paul Rohmeyer, et.c. WILLEY publisher.2018 y. 288 p. ISBN 978-1-118-
02780-6
2.
Cybersecurity Curricula 2017 - Curriculum Guidelines for Post-Secondary
Degree Programs in Cybersecurity (ACM, EEE-CS, AIS SIGSEC, IFIP WG 11.8)
(Crosscutting concepts).
3.
ISO/IEC 27000 Information technology. Security techniques. Information
security management systems. Overview and vocabulary.
4.
Ғаниев C.К., Каримов М.М., Ташев К.А. “Ахборот хавфсизлиги”, "Фан
ва технология" нашриёти, Тошкент -2016
5.
Mark Stamp. Information security. Principles and Practice. Second edition.
A John Wiley& Sons, Inc., publication. Printed in the United States of America.
201l y. 584p.
6.
Шангин В.Ф. «Комплекскная защита информации в корпоративных
системах». Учебное пособие. М.: ИД «ФОРУМ» - ИНФРА - М. 2019. 591 с
Qo‘shimcha adabiyotlar.
1.
Мирзиёев Ш.М. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини
таъминлаш-юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови. 2017.
2.
Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини
биргаликда барпо этамиз. 2017.
3.
Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз
билан бирга қурамиз. 2017.
4.
“Ахборот технологияси. Ахборотларни криптофафик мухофазаси.
Маълумотларни шифрлаш алгоритми” Ўзбекистон Давлат стандарти. O‘zDSt
1105:2009.
5.
Хилл Б. «Полный справочник по Cisco» Пер. с англ. М.: Изд. дом
Вильямс. 2008г.
6.
Шангин В.Ф. «Информационная безопасность компьютерных систем и
сетей», Учебное пособие. Издательский Дом "ФОРУМ" ИНФРА-М.:2018г.
7.
Шнайер Б. Прикладная криптография. Протоколы, алгоритмы,
исходные тексты на языке Си.- М.: Издательство ТРИУМФ, 2003 - 816
8.
Tim Boyles. CCNA Security Study Guide. Copyright © 2010 by Wiley
Publishing, Inc., Indianapolis, Indiana. Published simultaneously in Canada ISBN:
978-0-470-52767-2
9.
Mark Ciampa. Security+.Guide to Network Security Fundamentals. Fifth
Edition. Printed in the United States of America Print Number: 01 Print Year: 2014
10.
Emad S. Hassan. Security and Data Reliability in Cooperative Wireless
Networks. © 2018 by Taylor & Francis Group, LLC
11.
William Stallings. Cryptography and network security principles and
practice. Fifth edition. Copyright © 2011, 2006 Pearson Education, Inc.,
publishing as Prentice Hall.
12.
Joseph Migga Kizza. Computer Network Security and Cyber Ethics. Fourth
edition. McFarland & Company, Inc., Publishers Jefferson, North Carolina ©
2014.
|
Kiberxavfsizlik siyosatini amalga oshirish va rivojlantirish

Parollarni foydalanish siyosati. Mobil ma’lumotlarni saqlovchi vositalardan
foydalanish siyosati.
Internetdan foydalanish siyosati.
Simsiz tarmoqdan foydalanish siyosati.
Kiberxavfsizlik vositalari.
Zaifliklarni skanerlash vositalari.
Raqamli kriminalistika vositalari.
Suqilib kirish testlari (penetrating testing).
Xodimlarni kiberxavfsizlik bo‘yicha o‘qitish.
Yevropa davlatlarining axborot xavfsizligini ta’minlashning

3. O‘zbekiston Respublikasining 848-XP-sonli «Davlat sirlarini saklash
tugrisida»gi 1993 yil 7 may konuni // Uzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining
axborotnomasi. - 1993. - № 5 - 232-m.
8. Shangin, V.F. Informatsionnaya bezopasnost i zaщita informatsii / M.: DMK,
2014. - 702 c.
Qo‘shimcha adabiyotlar
1.
Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. 2017.
2.
Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. 2017.
3.
Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. 2017.
4.
Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016 yil yakunlari va 2017 yil
istiqbollariga bag‘ishlangan majlisidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
nutqi. // Xalq so‘zi gazetasi. 2017 yil 16 yanvar, № 11.
5.
Common Criteria for Information Technology Security Evaluation. Part III:
Security Assurance Components [V Internete] // Common Criteria Portal. – 2012
6.
Biryukov, A.A. Informatsionnaya bezopasnost: zaщita i napadeniye / A.A.
Biryukov. - M.: DMK Press, 2013. - 474 c.
Risklarni tahlil qilish bosqichlari

Riskni sifat va miqdor ko‘rsatkichlarini baholash.
Riskni
identifikatsiyalash, aktivni, taxdidni,zaiflikni,
nazorat vositalari,
oqibatlarni identifikatsiyalash, tahlil qilish, baholash.Sifat va miqdor o‘lchovi, risk
darajasini o‘lchash.
Axborot xavfsizligi risklarini qayta ishlash.
Risklarni qayta ishlash.Riskni kamaytirish. Riskni qoldirish.
Riskni oldini
olish.Riskni kuchirish. Riskni qabul qilish.
Risk bo‘yicha shartnomalar va axborot almashish.
Risk menejmenti ma’lumotlari. Risk bo‘yicha axborot almashinuvi rejalari.
Qaror qabul qilishni rejalashtirish.
Axborot xavfsizligini monitoringi va risk faktorlarini qayta ko‘rib chiqish.
Riskning hayotiy davri. Riskning hayotiy davrining
turli bosqichlarida
baholash.
Tashkilot uzluksiz ishlashini ta’minlanishini boshqarish usullari.
Zamonaviy jamiyatda axborot xavfsizligi risklari.
Axborot xavfsizligi risklarini boshqarishdagi yondashuvlar.
CRAMM
(Risk Analysis and Management Method)
, COBIT for Risk usuli.
Riskni boshqarish sohasiga oid halqaro va milliy standartlar.
ISO / IEC 27005:2011 “Axborot texnologiyalari. Xavfsizlikni ta’minlash
metodlari va vositalari. Axborot xavfsizligini risklarini boshqarish”.
Axborot xavfsizligi risklarini taxlil qilishning graf modeli.
Graf tushunchasi. Graf turlari. To‘liq graflar.
To‘liq kesishuvli xavfsizlik modeli.
Himoyalanadigan kichik ob’ekt struktur sxemasi. Taxdidlar to‘plami.
Biznesning uzluksizligini boshqarish.
Biznesning uzluksizligini ta’minlanishini boshqarishda
axborot xavfsizligi
masalalari. Biznesning uzluksizligi va risklar.
klassifikatsiyasi - Mazkur o‘quv dasturi tatu farg‘ona filiali Kengashining 2022-yil

Kiberxavfsizlik sohasiga oid halqaro va milliy standartlar.
AQSh Mudofaa Vazirligi (MV) kompyuter xavfsizligi “Ishonchli tizimlarning
himoyalanganligini baholash mezonlari”standarti. Xavfsizlik darajalari, kafolatli
himoya; ruxsatni tuliq boshqarish; ruxsatni tanlash orqali boshqarish; minimal
xavfsizlik tushunchalari.AQShning FIPS (Federal Information Processing
Standards) standarti.
Qaror qabul qiluvchilarga qo‘llanma

Jadal rivojlanish.
Siyosat loyiha kabi, Kiberxavfsizlikni boshqarish: maqsadga
erishish, kiberxavfsizlik bo‘yicha hujjatlar. Katalogdan foydalanish
Katalog yondashuvi.
Kiberxavfsizlik siyosati taksonomiyasi. Kiberxavfsizlik muammolari.
Katalog formati.
Kiberxavfsizlik siyosati katalogi.
Kiberboshqaruv muammolari: tarmoq neytralligi, internet nomlari va raqamlar,
mualliflik
huquqi va savdo belgilari, pochta va xabarlar;
Kiberfoydalanuvchilar
muammolari:
zararli
reklamalar,
obro‘sizlantirish,
tegishli
foydalanish,
kiberjinoyatlar, geojoylashuv,
shaxsiylik;
kiber-mojaro muammolari: mualliflik
huqiqini o‘g‘irlanishi, kiberjosuslik,
kiber sobataj, kiber urush; Kiberboshqaruv
muammolari: ishonchga asoslangan
javobgarlik, risklarni boshqarish,
professional
sertifikat, ta’nimot zanjiri, xavfsizlik printsiplari. Kiberinfrastruktura muammolari:
bank va moliya, sog‘liqni saqlash, sanoat va boshqaruv tizimlari.
Kiberxavfsizlik siyosati: AQSH yondashuvi.
AQShning kiberxavfsizlik strategiyasi. Kiberxavfsizlik bo‘yicha davlat
siyosatining qisqacha tarixi va rivoji. Kiberjinoyatlar xavfi. Josuslik va unga qarshi
AQShning javobi, Josuslik tahdidlariga qarshi siyosat: AQSh kiber qo‘mondonligi,
kongress munosabati.
Kiberxavfsizlik siyosati: Rossiya yondashuvi.
Kiberxavfsizlik
strategiyasi
konsepsiyasi.
Rossiya
qonunchiligida
kiberxavfsizlikni talqini.
Kiberxavfsizlik siyosati: O‘zbekiston yondashuvi.
Milliy qonunchilikda kiberxafsizlikni yoritilishi.
Geopolitika va kiberxavfsizlik.
SONY va Shimoliy Koreya. STUXNET.
Mazkur o‘quv dasturi tatu farg‘ona filiali Kengashining 2022-yil - bet 15

KIBERXAVFSIZLIK SIYOSATI FANINING MAZMUNI
Fanni o‘qitishdan maqsad - talabalarga kiberxavfsizlikni ta’minlash
soxasidagi xalaro va milliy me’yoriy, nazariy va amaliy izlanishlar natijalari bilan
tanishtirish bilan bir qatorda kiberxavfsizlik siyosatini tashkil etishda
foydalaniladigan tgurli zamonaviy yondashuvlar, tashkiliy va huquqiy me’yorlarni
qo‘llashga doir bilimlar va ko‘nikmalar hosil qilishdan iborat.
Fanning vazifasi - talabalarga nazariy bilimlar, amaliy ko‘nikmalar berish,
hamda kiberxavfsizlik siyosatining asosiy tushunchalari, xavfsizlikni ta’minlashga
qaratilgan milliy va rivojlangan davlatlar tajribasi va
mazmuni bilan tanishtirish
hamda kiberxavfsizlikka zamonaviy tahdidlar, tarmoq
xavfsizligi standartlari,
kiberxavfsizlikni ta’minlashda foydalaniladigan vositalarning ahamiyatini ochib
berish.
Fan bo‘yicha Yakuniy davlat attestatsiyasi sinovlari savollari quyidagi
mavzular bo‘yicha tuziladi
Kiberxavfsizlik siyosati tushunchasi va fanga kirish
Kursning qisqacha mazmuni va tarkibi. Baholash mezonlari, axborot xavfsizligining
asosiy tushunchalari. Kiberxavfsizlik tushunchasi.
Konfidensiallik, yaxlitlik va
foydalanuvchanlik. Kiberxavfsizlik siyosati tushunchasi.
Kiberxavfsizlik siyosati
domenlari, qonun va qoidalar,
tashkilot siyosati, texnologik amallar,
texnologik
sozlanishlar. Strategiya va siyosat.
Kiberxavfsizliksik evolyutsiyasi.
Mahsuldorlik. Internet. Elektron tijorat. Qarshi choralar. Muammolar.
Kiberxavfsizlik maqsadlari.
Kiberxavfsizlik
o‘lchovlari. Xavfsizlik boshqaruvining maqsadlari.
Zaifliklarni hisoblash, Xavfsizlik freymvorklari: personal mobil qurilmalar, sanoat
boshqaruv tizimlari, elektron tijorat tizimlari, xavfsizlik siyosati maqsadlari.
INTEGRATSIYALANGAN - Innovatsiya va intergatsiya

2. O'quvchilarni faolivatning turli-tuman ko'rinish
va shakllariga
jalb qilish, faoliyatni tashkil etishning frontal, guruh va individual
shakllarini maqbul tarzda birga qo'shib olib borish uchun qulay shart-
sharoitlar yaratiladi.
3. Pedagog va o'quvchilarning birgalikda ijod qilishlariga keng
imkoniyatlar
yaratiladi, ow
quv jarayonida hamkorlik, o'zaro yordam,
ta’limning insonparvarlashuvi namoyon bo’ladi.
4. Pedagog ta’limni tashkil etishning, komplekslashtirishning
turli-tuman shakllaridan, ularni o'quv
kuni doirasida, o'quv jarayoni
da o'quvchilar faolligini ta’minlaydigan va qo'llab-quvvatlab turadigan
shakllarga (masalan, guruhlarda dars-suhbat-ma’ruza-mustaqil ish)
integratsiva qilish imkoniga ega boiadi.
5. 0 ‘quvchilarni majburlab o‘qitish yo'qoladi.
6. TaMimni haqiqiy differensiatsiyalash, o'quvchilarning yosh, aqliy,
jismoniy xususivatlarini hisobga olish uchun shart-sharoitlar yuzaga
keladi.
7. O'quv kunining kaleydoskopga o4xshagan xususiyati yo'qoladi,
buning natijasida esa o'quvchilar va pedagoglar uchun darslarga tayyor-
garlik ko'rish miqciori kamayadi.
Integrativ seminar quyidagilar mavjud bo'lgan taqdirdagina
amalga
oshirilishi mumkin:
a) ikkita yoki undan ortiq fanlar bo'yicha materiallarning sintezi;
b) unda turli bilim sohalari mutaxassislarining ishtirok qilishi;
d) o'quvchilardan (talabalardan) turli, ba’zan tashqi jihatdan bir-
birini inkor qiladigan hodisalar (jaravonlar, ta’limotlar, konsepsiyalan
pozitsiyalar va b.) o'rtasidagi umumiy nuqtalarni topishni talab qila
digan munozara predmetlarini tanlash.
Ko'rsatilgan shart-sharoitlar jamlangan yoki alohida ko'rinishda
namoyon bo'lishi mumkin. Masalan, pedagogika va psixologiya bo'yi-
cha;
pedagogika, psixologiya va fiziologiya bo‘yicha; fizika va kimyo
bo'yicha; filosofiya. fizika va biologiya bo'yicha seminarlarning o'tka-
zilishi birinchi shartning bajarilishiga misol bo'lib xizmat qilishi
mumkin. Bunday seminarlar turli bilim sohalari bo'yicha m a’lumotlar
aks etgan integrativ fanlarni o'qitish jarayonida amalga oshirilishi m um
kin. Xususan. bu psixopedagogika, ta’lim falsafasi va tarixi,
psixologlar
uchun pedagogika bo'yicha biz ishlab chiqqan kurslarga tegishlidir.
193
Turli ilmiy sohalar bo'yicha mutaxassislar ishtirokida ham semi
nar! ar o'tkazish mumkin. Masalan, kasbiv ta'lim metodikasi bo‘yicha
seminarlarda ba’zi vaziyatlarda metodika o'qituvchisidan tashqari
umumiy pedagogika kafedrasi vakilining bo'lishiga ham
‘QITUVCHININ'G 0 ‘Z DARSINI TAHLIL QILISHI

|
‘QITUVCHININ'G 0 ‘Z DARSINI TAHLIL QILISHIBog'liq Р. Мавлонова0 ‘QITUVCHININ'G 0 ‘Z DARSINI TAHLIL QILISHI
O'qituvchi o'z faoiivatini o'z ham kasblari tahlil qila olganidek,
tahlil qila olishi zarur. Busiz kasbda rivojlanishga erishib bo'lmaydi.
Xo'sh. tahlil qilishning o'zi nim alardan iborat? U qanday prinsiplarga
asoslanadi?
Bizningcha, pedagogik faoliyatni tahlil qilganda uning barcha tarki-
biy qism larini ajratib ko'rsatish, ularning uzviy bog’liqligini chuqur
tushunish, o'qituvchi qo'vgan masalalar. uni yechish yoTlari va ko'zlan-
gan m aqsadlar qanchalik uyg'unlashib ketishini his etish lozim. Bunda:
birinchidrm, biz ham kasbim iz darsini tashqaridan kuzatishim iz va
faoiivatini tahlil qilishimiz:
ikkinchidan, o'zim iz uchun alohida ahamiyatga molik bo'lgan o'z
harakatlarim izni tahlil qilishim iz kerak.
50
Bunday tahlil (analiz) yoilarini egallash uchun muayyan bosqich-
dagi ishlarni bajarmoq zarur.
Birinchi bosqich - psixologik-pedagogik fanning yangi g'oyalari,
pedagogik faoliyatning tuzilishi. uning asosiy tarkibi. uning boshqa
predmetlar bilan o'zaro ta’siri va o‘zaro aloqasi bilan tanishish.
Ikkinchi bosqich - tahlil. qayd etish, ro'vxatga olish, xronometrlash
yoilarini o'rganish.
Biz ishlab chiqqan tahlil sxemasi (Analiz sxemasi)da faoliyatni qan
day qilib va qanday izchillikda tahlil qilish lozimligi va ular o'rtasida
qanday tarkibiy qismlar va o'zaro aloqa borligini ko'rish mumkinligi
bavon qilinadi.
0 ‘qituvchining o‘z pedagogik faoliyatini ketm a-ketlik asosida
tahlil (analiz) qilish.
Pedagogik topshiriqlar:
- Dars (mavzu)ga qanday aniq vazifalar qo'vilgan: a) rivojlan
tiruvchi; b) tarbivalovchi; d) taiim beruvchi.
- Ular qaysi umumiy vazifaning bir qismi boiib hisoblanadi?
|
| |
H=7=00111
  
K=10=01010 - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kriptografiya

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kriptografiya
|
bet | 3/3 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 4,7 Mb. | | #240738 |
H=7=00111
|
K=10=01010
|
N=13=01101
|
X
|
y
|
xor
|
0
|
0
|
0
|
0
|
1
|
1
|
1
|
0
|
1
|
1
|
1
|
0
|
1
|
0
|
1
|
Vernam ishlab chiqqan bu tizimni aylanali lenta yordamida tekshirgan, uzatgich (peridatchik) va qabul qilgichlarni (pryomnik) ko’rishda bir xil yoki shunga o’xshagan kalit ketma-ketligidan foydalangan. Vernam shifrlash tizimining kamchiligi uzatuvchi orqali qabul qilish tomoniga kalit ketma-ketligini qanday uzatish edi. Chunki dushman kalitni olsa, u yuborgan shifrlangan matnni bemalol ochib o’qiy oladi. Shuning uchun xam Vernamning shifrlash tizmi yetarli emasligi sababli buni hal kilish uchun shifrlash kalitini assimmetrik shifrlash tizimi orqali uzatish muammoning yechimi hisoblanadi. Kalitni shifrlash uzatuvchi assimmetrik tizimi sifatida RSA algoritmi tanlanadi.
Amaliy qism
Yopiq kalit generatsiyasi
Yopiq kalit yozilgan fayl
RSA yopiq kaliti yordamida ochiq kalit hosil qilish
RSA yopiq kaliti yordamida hosil qilingan ochiq kalit
32 ta belgidan iborat bo’lgan tasodifiy qiymat hosil qilish
32 ta belgidan iborat bo’lgan tasodifiy qiymat fayli
RSA ochiq kalitini shifrlash
Shifrlangan RSA ochiq kaliti
Ochiq matn faylilini hosil qilish
Ochiq matn faylilini shifrlash
Shifr matn ko’rinishi
Shifrlangan kalitni deshifrlash
Shifr matnni deshifr qilish
Dastlabki ochiq matn
|
| |
XX asr - robototexnika gullab -yashnagan davr

|
XX asr - robototexnika gullab -yashnagan davr
|
bet | 4/7 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #252750 |
Bog'liq G. Raximova. Mustaqil ish RABOTEXNIKA
20 -asrda robototexnika tarixi o'zining oxirgi bosqichiga kiradi va bu insoniyat bugun biladigan robotlarning yaratilishiga olib keladi.
Elektronika sohasida yutuqlarga erishilmoqda, diodlar va triodlar paydo bo'ladi. Birinchi naychali kompyuterlar avval nazariy jihatdan ishlab chiqilgan va keyin amaliyotga tatbiq etilgan.
Shu bilan birga, harakatlanuvchi va gapiradigan birinchi elektron masofadan boshqarish pulti yaratilmoqda. Keyin elektron it paydo bo'ladi, u nurga javob beradi va qichqiradi.
20-asrning birinchi uchdan birining oxiriga kelib, radio boshqariladigan androidlar telefonda gaplashishni, yurishni, hatto ko'rgazmada ma'ruza o'qishni, sigaret chekishni va boshqalarni o'rgandilar. O'sha paytda ko'pchilik juda ko'p narsa qolmagan deb o'ylardi - va robotlar odamlarni almashtiradi. Biroq, o'sha paytdagi texnologiyalar etarli darajada rivojlanmaganligi sababli, o'sha paytdagi androidlarni har qanday ish uchun ishlatish mumkin emasligi aniq bo'ladi.
Ammo bu topilmalar ixtirochilarni to'xtata olmaydi - androidlar paydo bo'lishda davom etdi va hali ham ishlab chiqilmoqda.
1940-1950 yillarda elektronika, kompyuterlar va kompyuter dasturlarini takomillashtirish davom etdi, "sun'iy intellekt" tushunchasi paydo bo'ldi, shundan so'ng rivojlanishda katta sakrash bo'ldi va tez "dono" bo'la boshladi.
Nihoyat, 60 -yillarning boshidan buyon insoniyat orzusi amalga osha boshlaydi - mashinalar odamlarni qiyin, xavfli va qiziq bo'lmagan ishlarda almashtira boshlaydi. Birinchi zamonaviy robot -manipulyatorlar paydo bo'ldi. Birinchidan, ular faqat odam uchun eng noqulay operatsiyalarni bajaradilar, keyin avtomatik yig'ish liniyalari yaratiladi.
Vaqt o'tishi bilan odamlarning robotlarga ishtiyoqi boshlanadi. Bolalar uchun ko'plab robototexnika klublari va maktablari ochilgan, turli xil o'yinchoqlar va konstruktorlar ishlab chiqariladi. O'yin -kulgi sanoati ham chetda qolmaydi - 1986 yilda "Terminator" filmining birinchi qismi chiqdi, bu butun dunyoda shov -shuvga sabab bo'ldi.
|
| |
Amaliy qism
 
Ochiq matn fayli - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kriptografiya

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kriptografiya
|
bet | 2/3 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 4,7 Mb. | | #240738 |
Amaliy qism
Ochiq matn fayli
OpenSSLni ishga tushirish
Yopiq kalit hosil qilish
Hosil qilingan yopiq kalit
Maxfiy kalitdan foydalanib ochiq kalit hosil qilish
Ochiq kalit
Ma’lumotni shifrlash
Shifr fayl
Ma’lumotni deshifrlash
Shifrmatnning dastlabki holatga qaytarilgan ko‘rinishi
7- amaliy ish
Mavzu: OpenSSL kutubxonasidan foydalangan holda maʼlumotlarni gibrid shifrlash usulida shifrlash.
Ishdan maqsad: Simmetrik asimmetrik algoritmlarga asoslangan gibrid shifrlash tizimini ishlab chiqish
Nazariy qism
Gibrid shifrlash algoritmlari va ularning ishlash prinsiplarni haqida to’xtalib o’tiladi.
Gibrid shifrlash tizimini qurish uchun bittadan simmetrik va asimmetrik shifrlash tizimlarini tanlash kerak bo’ladi. Bunda simmetrik shifrlash tizimi sifatida VERNAM shifrlash algoritmini, asimmetrik shifrlash tizimi uchun esa RSA shifrlash algoritmini tanlab olinadi.
Gibrid shifrlash tizimini qurishdan oldin ushbu shifrlash algoritmlariga to’xtalib o’tish maqsadga muvofiq:
Vernamning shifrlash usuli
Vernamning shifrlash tizimi modul qiymati m=2 bo’lgan Vijiner shifrlash tizimining bir qismi hisoblanib, kiruvchi matn sifatida ikkilik sanoq sistemasidan foydalandi. Shifrlashda birinchi Ingliz alfavitidagi(A,B...Z). Matnning xar bir xarfi 5-bit bo’lakli (b0,b1…b4) Bado raqami bilan kodlanadi. Ixtiyoriy ketma-ketlikdagi ikkilik kalitlar k0,k1,k2, avval kitobsimon lentaga yoziladi. Quyidagi rasmda uzatilayotgan axborotni Vernam usuli orqali shifrlash ko’rsatilgan(7.1-rasm).
7.1-rasm. Vernam usuli orqali shifrlash
Kiruvchi matnni shifrlashda x-kiruvchi matn ikkilik ko’rinishiga o’tkaziladi va ikkilik modul ostida(XOR amali yordamida) ikkilik ketma-ketlikdagi k-kalit bilan qo’shish orqali shifrlash amalga oshiriladi. Xabarni shifrlash quyidagi foymula orqali amalga oshiriladi:
Shifrni ochishda shifrmatni bilan k-kalitning mos bitlari ikkilik modul ostida(XOR amali bilan ) qo’shiladi va ochiq matnga ega bo’linadi:
32=25 ga yani 5 bitli ikkilik sanoq sistemasi uchun shifrlash jadvalini quyidagicha tuzish mumkin:
Ushbu shifrlash jadvalidan foydalanib shifrlash amalga oshiriladi. Misol: “HELLO” so’zi shifrlansin.
T0= HELLO K= KALIT T1= ?
|
| |
Robototexnika haqida tushuncha va uning qonunlari

|
Robototexnika haqida tushuncha va uning qonunlari
|
bet | 2/7 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #252750 |
Bog'liq G. Raximova. Mustaqil ish RABOTEXNIKA
1941 yilda Isaak Asimovning mashhur robot texnikasi qonunlari "Yolg'onchi" hikoyasida shakllantirilgan bo'lib, ular ushbu mashinalarning xatti -harakatlarini tartibga solishga mo'ljallangan.
Robot odamga zarar etkaza olmaydi yoki harakatsizligi tufayli bu zararga yo'l qo'ymaydi.
Robot birinchi qonunga zid bo'lmasa, odamga bo'ysunishga majburdir.
Agar robot dastlabki ikkita qonunga zid bo'lmasa, o'zini himoya qila oladi.
Keyinchalik, Azimovning o'zi va boshqa mualliflar ushbu qonunlardan boshlab, odamlar va mashinalar o'rtasidagi munosabatlarga bag'ishlangan ulkan asarlar yaratdilar.
Asimov "robototexnika" tushunchasini kiritdi. Bir paytlar ilmiy -fantastik hikoyada ishlatilgan bu so'z hozirda turli mexanizmlarni ishlab chiqish va qurish, jarayonlarni avtomatlashtirish va boshqalar bilan shug'ullanadigan jiddiy ilmiy sohaning nomi.
Qadimgi mashinalar
Robototexnika tarixi qadim zamonlarga borib taqaladi. Qandaydir robotlar qadimgi Misrda to'rt ming yil oldin ixtiro qilingan, ruhoniylar xudolar haykallari ichida yashiringan va u erdan odamlar bilan gaplashgan. Shu bilan birga, haykallarning qo'llari va boshlari qimirlagan.
Agar siz xayolotga erkinlik bersangiz, siz robotlarga havolalarni topishingiz mumkin, masalan, Qadimgi Yunoniston afsonalarida. Gomer, shuningdek, Kritni dushmanlardan himoya qilish uchun bronzadan yasagan qadimgi yunon xudosi Gefest tomonidan yaratilgan ulkan Talos mexanik xizmatchilarini ham eslatib o'tadi. Aflotun Tarentumdan kelgan olim Archite haqida, u ucha oladigan sun'iy kaptar yasaganligi haqida hikoya qiladi.
Miloddan avvalgi III asrda Arximed go'yoki zamonaviy planetariyni juda eslatuvchi apparatni yasagan: suv bilan harakatga kelgan shaffof to'p, unda o'sha paytda ma'lum bo'lgan barcha samoviy jismlarning harakati aks etgan.
O'rta asrlarda odamlar allaqachon juda ko'p qiziqarli narsalarni qila oladigan haqiqiy mashinalarni yaratishni boshladilar. Birinchi gumanoid mashinalarni yaratishga urinishlar o'rta asrlarga borib taqaladi.
XIII asrning mashhur alkimyogari Albert Magnus eshikni taqillatib ochgan va mehmonlarga ta'zim qilgan darvozabon vazifasini bajaradigan androidni yaratdi (android - bu odamni tashqi ko'rinishi va xulq -atvoridan nusxa ko'chiradigan robot). U, shuningdek, odamning ovozi bilan gaplasha oladigan, gapirish boshi deb ataladigan mexanizmni yaratdi.
|
| |
Navoiy davlat pedagogika instituti matematika-informatika fakulteti informatika kafedrasi

|
Navoiy davlat pedagogika instituti matematika-informatika fakulteti informatika kafedrasi
|
bet | 1/13 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 1,98 Mb. | | #250401 |
Bog'liq Navoiy davlat pedagogika instituti matematika-informatika fakult
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA‘LIM FAN VA INNOVATSIYALAR TA’LIM VAZIRLIGI
NAVOIY DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
MATEMATIKA-INFORMATIKA FAKULTETI
INFORMATIKA KAFEDRASI
INFORMATIKA O‘QITISH METODIKASI FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: INFORMATIKA KURSIGA OID ONLAYN KURS TASHKIL QILISHNING METODOLOGIYASI
Bajardi: Jo‘raqulova S. O‘.
Rahbar: f.-m.f.n. Xudoyorov Sh.J
Navoiy 2023
MUNDARIJA:
KIRISH 3
1.ONLAYN KURSLAR HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA. 4
2.MOOC (MASSIVE OPEN ONLINE COURSES — OMMAVIY OCHIQ ONLAYN KURSLAR) HAQIDA 7
3.8-SINF DARSLIGINING “MOOC ASOSIDA MASOFAVIY TA’LIM OLISH” MAVZUSI BO‘YICHA DARS ISHLANMA. 19
XULOSA 26
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 27
KIRISH
Hozirgi kunda internet imkoniyatlaridan foydalangan holda uydan tashqariga chiqmasdan dunyoning nufuzli universitetlarida sifatli bilim olish imkoniyati paydo bo‘ldi. Bu esa ta’lim paradigmasini butkul o‘zgarishiga olib keldi. Bunga MOOC (Massive open online courses) – ommaviy ochiq onlayn kurslarning paydo bo‘lishi sabab bo‘ldi. MOOC – ommaviy ochiq onlayn kurslar bo‘lib, interfaol usullardan foydalangan holda tayyorlangan va Internet tarmog’ida ochiq holda joylashtirilgan ta’lim kursiga aytiladi. Ommaviy ochiq onlayn kurslarni tez va keng qamrovda tarqalishi ularga dunyo ta’lim bozorida talab borligidan dalolat bermoqda.
Xususan, Khan Academy (https://ru.khanacademy.org/) orqali matematika, fizika, biologiya, kimyo, informatika va boshqa fanlar bo‘yicha video ma’ruzalar orqali “noldan" boshlab chuqur bilimga ega bo‘lish mumkin. Shuningdek, https://www.udemy.com saytida o‘zbek tilida mustaqil o‘rganuvchilar uchun matematikadan video darslar berilgan bo‘lib, https://www.udemy.com/matematika-darslari/ havolasi orqali kursni bepul o‘rganish mumkin. Shuningdek, oliy ta’lim tizimida ma’lum masalalar mavjud bo‘lib, bu masalalarni barchasini ommaviy ochiq onlayn kurslar orqali hal qilish mumkin. Xususan:
Xorijiy oliy ta’lim muassasalarida professor-o‘qituvchilarni yuqori reytingdagi xorijiy oliy ta’lim muassasida malakasini oshirish masalasi;
Eng yuqori reytingdagi xorijiy oliy ta’lim muassasasida talabalarni o‘qitish masalasi;
Yuqori sifatli, raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash masalasi;
Eng yuqori reytingdagi xorijiy oliy ta’lim muassasasidagi o‘qitilayotgan fanlarni mahalliy oliy ta’lim muassasalarida joriy etish masalasi;
Yangi kiritilgan fanlar bo‘yicha o‘quv majmualarni shakllantirish masalasi;
Mutaxassislik fanlarini chet tillarida o‘qitish masalasi;
Talabalarning mustaqil ishlarini tashkil etish masalasi.
Bular haqida batafsil ushbu kurs ishida ma’lumot berib o‘tamiz.
|
| |
) alohida olingan faoliyat turlarini litsenziyalash to'g'risida

|
) alohida olingan faoliyat turlarini litsenziyalash to'g'risidaBog'liq axborotlashtirish16) alohida olingan faoliyat turlarini litsenziyalash to'g'risida;
17) mualliflik huquqi to'g'risida;
18) ilmiy-texnik axborot tizimi to'g'risida;
19) shaxsiy ma’lumotlarni himoyalash to'g'risida;
20) axborot xavfsizligi to'g'risida.
Ko'rsatib o'tilgan chora-tadbirlar va kompyuterlashtirish jarayonini
rivojlantirish yo'nalishlari mamlakat iqtisodiyoti samaradorligining o'sishida
telekommunikatsiyalar, Kompyuter va axborot texnologiyalarining faol
roli oshishini, odamlaming faoliyat va turmushi texnik qurilmalar va xizmat
laming eng zamonaviy turlari bilan jihozlanishini ta ’minlash, respubli
kaning jahon axborot jarayonlariga muvaffaqiyatli integratsiyalashuviga
imkoniyat yaratadi.
1.3. 0 ‘zbekistonda yagona iqtisodiy axborot tizimini
qurish konsepsiyasi
Respublikamizda yagona iqtisodiy axborot tizimini yaratish — bu milliy
iqtisodiyot axborotlashtirish makonini tashkil qiluvchi aso-siy omillardan
hisoblanadi.
Yagona iqtisodiy axborot tizimini yaratishdan asosiy maqsad hozirgi
sharoitda vazirliklar, idoralar va bank tizimining bir-birlari bilan aloqalarini
zamon talablaridan kelib chiqqan holda tashkil qilishdan iborat bo'lib,
bunda axborotni yig'ish, jamg'arish, saqlash va tahlil qilish jarayonlarini
shakllantirish hisoblanadi.
O'zbekiston Respublikasida yagona iqtisodiy axborot tizimini yara
tishning asosiy shart-sharoitlari va zaruriyati shundan iboratki, mavjud
vazirlik idoralar va moliyaviy sohalar ishonchli axborot bilan ta’min-
lanib, iqtisodiy o'sishni ta’minlashi zarur. Bu o'z navbatida yagona keng
ko'lamli to'lov balansi bazasini amalga oshirishni ta’minlab beradi.
O'tkazilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki O'zbekiston Respublikasi to'lov
balansining tashkil qiluvchi axborot bazasini asosan quyidagi vazirlik,
tashkilot va idoralar ta’minlab beradi. Buni O'zbekiston Respublikasi to'lov
balansining axborot bazasi yaqqol ko'rsatib turibdi (1.1-rasm).
Ko'rsatilgan manbalar axborot bazasining birlamchi axboroti hi
soblanib, bunda Moliya vazirligi asosiy axborot yetkazib beruvchilardan
hisoblanadi.
O'zbekiston Respublikasida yagona iqtisodiy axborot tizimini qurish
konsepsiyasi, bizning fikrimizcha, quyidagi vazirlik va idoralarda yagona
iqtisodiy axborot tizimini yaratish asoslarini taqozo qiladi va bular qatoriga
quyidagilar kiradi:
xutuversitw
SLZZ2JL—
|
| |
Takrorlanadigan daraja - Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI Ma’ruzachi:...

|
Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI Ma’ruzachi: azizbek yusufov Pdf ko'rish
|
bet | 10/14 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 406,15 Kb. | | #234466 |
Bog'liq Data base security - lecture 4 (1)Takrorlanadigan daraja
Takrorlanadigan daraja
(repeatable level) — korxonada loyihalarni boshqarish
texnologiyalari joriy qilingan. Bunda loyihalashtirish va boshqarish orttirilgan
tajribaga asoslanadi, ishlab chiqilayotgan dasturiy ta ’minot standarti (bunda ushbu
standartlarga rioya qilish ta ’minlanadi) va sifatni ta’minlashning maxsus guruhi
mavjud. Zarur bo‘lganda tashkilot subpudratchi bilan o‘zaro hamkorlik qilishi
mumkin. Keyin sharoitlarda jarayon boshlang‘ich darajaga tushadigan
tendensiyaga ega bo‘ladi.
Aniq daraja
Aniq daraja
(defined level)
—
dasturiy ta’minotni yaratish va kuzatishning standart
jarayoni to‘liq hujjatlashtirilgan (shu jumladan dasturiy ta’minotni ishlab chiqish
va loyihalar bilan
boshqarish)
standartlashtirish jarayonida eng samarali amaliyol
va texnologiyalarga o‘tiladi. Bunday standartni tashkilotda
yaratish
va ta’minlab
turish uchun maxsus guruh tuzilishi kerak.
Ushbu
darajaga erishish uchun majburiy shartlardan biri bo'lib, korxonada
malakani doimiy oshirish va xodimlarni o‘qitish dasturining mavjudligi
hisoblanadi. Ushbu darajadan boshlab, tashkilot aniq ishlab chiquvchilarning
sifatiga bog‘liq bo‘lmaydi va jarayon noqulay vaziyatlarda past darajaga tushish
tendensiyalari bo'lmaydi.
Boshqariladigan daraja
Boshqariladigan daraja
(managed level)
—
tashkilotda dasturiy ta’minotga hamda,
butun jarayonga sifatning miqdoriy ko'rsalkichlari belgilanadi. Shunday qilib,
yuqori bosqichga yetishish uchun korxonaning xodimlarini o‘qitish va malaka
oshirish uchun dastur bo'lishi kerak. Bunda, jarayonni ishlab chiqarishda ma’noga
ega variatsiyani yaxshi o‘zlashtirilgan tasodifiy
variatsiyadan (shovqin) farqlash mumkin.
|
| |
farovonligini yanada yuksaltirishdir. —Т.: 0 ‘zbekiston, 2010. —50 b

|
farovonligini yanada yuksaltirishdir. —Т.: 0 ‘zbekiston, 2010. —50 b Pdf ko'rish
|
bet | 166/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirishfarovonligini yanada yuksaltirishdir. —Т.: 0 ‘zbekiston, 2010. —50 b.
13.
„Mamlakatimizni modemizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati
barpo etish — u stu v o r m aq sad im izd ir“ 0 ‘zb ek isto n R esp u b lik asi
Prezidenti I.K arim ovning 0 ‘zbekiston Respublikasi O liy M ajlisi Q o
nunchilik palatasi va Senatining 2010-yil 27-yanvarda bo'lib o ‘tgan qo'shm a
m ajlisidagi m a’ruzasi. G ‘G ‘Xalq so'zi, 2010-yil 28-yanvar.
1 4 .1.A. Karimov. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O'zbekiston sha
roitida uni bartaraf etishning yo'llari va choralari. —Т.: 0 ‘zbekiston, 2009.
- 5 6 b.
1 5 .1.A. Karimov. 0 ‘zbekiston Konstitutsiyasi — biz uchun demokratik
taraqqiyot y o ‘lida va fuqarolik jam iyatini barpo etishda m ustahkam p oy-
devord ir. P rezid en t Islo m K arim ovn in g 0 ‘zb ek isto n R esp u b lik asi
Konstitutsiyasi qabul qilinganining 17-yilligiga bag'ishlangan tantanali
marosimdagi m a ’ruzasi. G ‘G ‘ Xalq so ‘zi. 2009-yil 6-dekabr.
16. B.Y. X od iev va boshqalar. „Inform atika11, Oliy o ‘quv yurtlari
uchun darslik —Т.: T D I U . 2007.
17. R.X. Alimov, G .T. Yulchiyevava boshqalar, „Axborot texnologiyalari
va tizim lari", o'quv q o'llan m a —Т.: T D I U , 2007.
18. К. В. Б алдин. И н ф ор м ац и он н ы е систем ы в эк о н о м и к е:
У ч ебн и к . — 3 -е и зд. — М.: И здательство - торговая к орп орац и я
„Д аш ков и К °“ 2006. — 395 с.
19. М .В. Гаврилов. И нформатика инф орм ационны е технологии:
У ч ебн и к для студен тов вузов. — М.: Гардарики, 2006. — 655 с.
20. В.Г. О лиф ер, Н .А. Олифер. К омпью терные сети: П ринципы ,
технологии, протоколы . Учебник. 2 -е изд. — СПб.: П итер, 2005.
21. И н ф о р м а ц и о н н ы е системы и техн ологии в эк о н о м и к е и
|
| |
Am aliy dastur paketlarining tasniflanishi

7-bob. MaMumotlar banklari va maMumotlar bazalarini
boshqarish tizimlari
132
7 1. Yla’lumollar banki tushunchasi va uning tarkibi
132
7.2. Ma'lumotlar bazasini
tashkil qilish tamoyillari
138
7.3. Axborotlar bazasini tashkil etish va yuritishning dasturiy
vositalari
141
7.4. Relatsion ma'lumotlar bazasi va uning imkoniyatlari
145
Nazorat va muhokama uchun savollar
152
8-bob. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarida axborot xavfsizli
gining tashkil etilish i
............................................................................................... 152
8M. Axborot xavfsizligining umumiy tushunchalari
152
8.2. Axborotni himoyalash tizimlari
156
8.3. Kompyuter viruslari va ularning turlari
160
8.4. Virusdan himoyalanish dasturiy vositalarining tavsifi
164
8.5. Axborot havfsizligini ta ’minlashda biometrik usullardan
foydalanish
165
Nazorat va muhokama uchun savollar
169
III
QISM. IQTISODIYOTNING TURLI SOHALARIDA
Urganch davlat pedagogika instituti

|
Urganch davlat pedagogika instituti
|
bet | 1/2 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 10,55 Mb. | | #238687 |
Bog'liq 3. G. Raximova Axborotlashgan jamiyat tushunchasi - O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
- URGANCH DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
- “PEDAGOGIKA” FA’KULTETI
- “TEXNOLOGIK TA’LIM “ (SIRTQI TA’LIM)
- YO’NALISHI 1-BOSQICH 222- GURUH TALABASI RAXIMOVA GULMIRANING “MEDIASAVODXONLIK VA AXBOROT MADANIYATI ” FANIDAN TAYYORLAGAN
- TAQDIMOT ISHI
-
- BAJARDI: G. RAXIMOVA
-
- QABUL QILDI: SH. TURSUNOVA
- Axborotlashgan jamiyat tushunchasi mazmun va mohiyati
- Reja:
-
- 1. “Axborotlashgan jamiyat” tushunchasi to’g’risida
- 2. Insonoyatning axborotlashgan jamiyat sari bosib o’tgan yo’li
- 3. Zamonaviy jamiyatning axborot resurslari
- “AXBORORTLASHGAN JAMIYAT TUSHUNCHASI”
- Yangi axborot texnologiyalarining yaratilishi va ularning jamiyat turli jabhalariga kirib borishi informatikaning yangi sohasi - ijtimoiy informatika fanining ajralib chiqishiga sabab bo’ldi. Ijtimoiy informatika quyidagi masalalarni o’rganadi:
- Axborotlashgan jamiyat taraqqiyotining qonuniyatlari va muammolari;
- Axborot resurslari jamiyat rivojining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy faktorlari sifatida;
- Axborotlashgan jamiyatda shaxs;
- Axborot madaniyati;
- Axborot xavfsizligi;
- Axborotlashgan jamiyat termini Yaponiyada paydo bo’ldi . Mutaxassislar ushbu termin yuqori sifatli axborot mo’l-ko’l bo’lgan va uni saqlash, taqsimlash va foydalanish uchun barcha vositalarga ega bo’lgan jamiyatni ifodalaydi, deb e’tirof etadilar. Axborotlar manfaatdor kishilarga tez va oson hamda qulay shaklda etkazib beriladi. Axborot xizmatlari uchun narxlar shu darajada past bo’lishi kerakki, jamiyatning har bir a’zosi undan ehtiyojiga qarab foydalana ilsin.
- Arademik V.A. Izvozchikov axborotlashgan jamiyat xususiyatlarini ifoda etuvchi quyidagi ta’rifni taklif etgan: “Axborotlashgan jamiyat deb, jamiyatning barcha sohalari hamda a’zolari hayoti va faoliyatida kompyuter, telematika va boshqa vositalar aqliy mehnat qurollari sifatida ishlatiluvchi , kutubxonalardan foydalanish, katta tezlik va aniqlikda axborotlarni qayta ishlash, real va prognozlashtirilgan hodisalarni modellashtirish, ishlab chiqarishni boshqarish, ta’limni avtomatlashtirish va boshqa vazifalarni bajarish imkoniyatiga ega bo’lgan jamiyatga aytiladi.
- Bunday jamiyatda:
- Hohlagan kishi , gurux yoki ixtiyoriy korxona-tashkilot o’z faoliyati uchun zarur bo’ladigan axborot resurslaridan foydalana jlishi;
- Zamonaviy axborot texnologiyalari va aloqa vositalarining taqdim etilishi;
- Ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy rivojlanish masalalarini echish uchun zarur bo’lgan axborot resurslarini doimiy yangilash va to’ldirish imkoniyatini beruvchi rivojlangan axborot infrastrukturasiga ega bo’lish;
- Axborotlashgan jamiyat darajasiga eng yaqin kelgan davlatlarga AQSh, Yaponiya, G’arbiy Evropa davlatlari kiradi.
|
| |
AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING

10.5. Kompyuter tarmog'ining dasturiy ta’minoti............................ 196
10.6. Internet axborot texnologiyalarining
istiqbollari
199
Nazorat va muhokama uchun savollar
202
11-bob. Turli tarmoqlardagi avtomatlashtirilgan axborot
tizimlari va texnologiyalari
...................................................................................203
11.1. Buxgalteriya hisobida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari
ko‘ra taqsimlanishi - Axborot texnologiyasi va tizimlari

|
Axborot texnologiyasi va tizimlari Pdf ko'rish
|
bet | 171/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirishko‘ra taqsimlanishi
72
4.3. Boshqaruv tizim ining tuzilishi va ishlash tamoyillari
76
4.4. Iqtisodiy axborot tizimlarining m odellari................................................. 85
Nazorat va muhokama uchun savollar
.............................................................. 88
5-bob. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari....................................
88
5.1. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining ta sn ifi.................................. 88
5.2. Ekspert tizimlari intellektual komponentli
axborot tizim id ir....... 94
5.3. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining evolutsiyasi
va sam aradorligi................................................................................................ 98
5.4. Avtomatlashtirilgan axborot tizimini yaratish va rivojlan-
tirishning zam onaviy ten d en siyasi......................................................... 104
Nazorat va muhokama uchun savollar
105
II
QISM. AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT
TEXNOLOGIYALARINI JORIY ETISH VOSUTALARI
6-bob. Axborot tizimlarining axborot, dasturiy va texnologik
ta ’minlanishi............................................................................................107
6.1. Axborot tizimlarining axborot ta’m in o ti.................................................107
6.1.1. Axborot ta’minot tarkibi va unga qo‘yiladigan talablar
107
6.1.2. M ashinadan tashqaridagi axborot ta’m in o ti................................ 109
6.2. Axborot tizimlarining dasturiy ta’m in o ti................................................114
6.2.1. Dasturiy ta’minot tushunchasi, uning vazifasi va
turkum lanishi
114
|
| |
Modullar va ularning xususiyatlari

|
Modullar va ularning xususiyatlari Pdf ko'rish
|
bet | 12/14 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 406,15 Kb. | | #234466 |
Bog'liq Data base security - lecture 4 (1)Modullar va ularning xususiyatlari
Yetarlicha murakkab dasturiy ta’minotni loyihalashtirishda uning umumiy
tuzilmasi belgilangandan so‘ng, loyihachi fikriga ko‘ra, keyingi dekompozitsiyaga
muhtoj bo‘lmagan elementlar olingunga qadar tanlangan yondashuvga muvofiq
holda komponentlar dekompozitsiyasi bajariladi.
Avval eslatib o‘tilganidek, hozirgi paytda ishlab chiqilayotgan dasturiy ta’minot
dekompozitsiyasining tegishli yondashuv bilan bog`liq ikki usuli qo‘llaniladi:
• protsedurali (yoki tuzulmaviy-yondashuv nomi bo‘yicha);
• obyektli.
Ko‘rsatilgan dekompozitsiya usullaridan tashqari dasturlash nazariyasida
dekompozitsiyasining boshqa usullari ham belgilanadi: mahsulot faktlari va
qoidalariga — mantiqiy dekompozitsiya va hokazo. Mazkur dekompozitsiya
usullari sun’iy intellekt tillarida qo'llaniladi, shu boisdan ular ushbu darslikda
ko‘rib chiqilmaydi.
Qaror qabuli bilan bog‘liq funksiyalar yuqori darajadagi tagdasturlar, bevosita
qayta ishlash esa quyi darajadagi tagdasturlar orqali ijobatlanadigan tagdasturlar
iyerarxiyasi protsedurali dekompozitsiya natijasi hisoblanadi. Bu dasturlashga
tuzilmaviy yondashuvning boshqa tavsiyalari bilan birgalikda shakllantirilgan
vertikal boshqaruv tamoyili bilan muvofiqlashadi. U, shuningdek, har qanday
tagdastur o‘zining chaqirgan tagdastur boshqaruvini qaytarishini talab qilgan holda
boshqaruv berilishining ehtimolli variantlarini ham chegaralaydi.
Obyektli dekompozitsiya natijasi obyektlar uyg‘unligi bo‘lib, tegishli maydonlar
bilan ishlovchi ma’lumotlar va usullar uyg‘unligini ifodalagan holda keyinroq
ayrim maxsus ishlab chiqiluvchi namunalar (sinflar) sifatida aniqlanadi.
Shunday qilib, har qanday dekompozitsiya usulida amalga oshirish jarayonida
modullarga aylantiriladigan kichik dasturlarning tegishli ma’lumotlari bilan bog'liq
majmua vujudga keltiriladi.
|
| |
Modullar - Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi 4-mavzu. Ma’LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI MODELLARI Ma’ruzachi: azizbek yusufov

•
alohida kompilyatsiya;
• bitta kirish va
chiqish nuqtasi;
• vertikal boshqaruv tamoyiliga mosligi;
• boshqa
modullarni chaqiruv imkoniyati;
• katta bo`lmagan o‘lcham (50—60 til operatorigacha);
• chaqiruv tarixiga bog‘liq bo'lmaslik;
• bitta funksiyani bajarish.
Bitta kirish nuqtasi, bitta chiqish nuqtasi, chaqiruv tarixidan mustaqillik va
vertikal
boshqaruv prinsipiga muvofiqlik talablarining boisi shunda ediki, o‘sha
paytlarda
operativ xotira hajmiga bo‘lgan jiddiy cheklovlar tufayli dasturchilar kodlarning
maksimal takrorlanuvchanligi ehtimoli mavjud dasturlar ishlab chiqishga
majbur edilar. Natijada bir necha kirish va chiqish nuqtalari mavjud tagdasturlar
nafaqat oddiy hoi, balki dasturlashning yuqori toifasi sanalardi. Oqibati esa shu
ediki, dasturlarni nafaqat modifikatsiyalash, balki tushunish, ba’zan esa
shunchaki
to‘liq sozlash ham juda murakkab bo‘lardi.
Vaqt o‘tib, tuzilmaviy yondashuvning asosiy talablarini dasturlash tillari
quvvatlaydigan va modul deganda alohida kompilyatsiyalanuvchi resurslar
kutubxonasi tushuniladigan bo‘lgach, modullar mustaqilligi asosiy talabga aylandi.
Amaliyot ko‘rsatdiki, modullar mustaqilligi darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa,
shunchalik ravishda:
• alohida modulda va butun dasturda tartibni bilish hamda muvofiq ravishda uni
testlash, sozlash va modifikatsiyalash yengil bo‘ladi;
• eski xatolarni tuzatishda yoki dasturlarga o‘zgarishlar
kiritishda yangi xatolar
paydo bo‘lishining ehtimoli, ya’ni
≪
to‘liqligi
≫
effekt paydo bo‘lishi ehtimoli
kamayadi;
• dasturchilar guruhi tomonidan dasturiy ta’minot ishlab chiqilishini
tashkillashtirish osonlashadi va uni kuzatish yengillashadi. Shunday qilib, modullar
qaramligini kamaytirish loyiha texnologikligini yaxshilaydi. Modullar (dasturlar,
kutubxonalar) mustaqilligi darajasini ikki mezon bo‘yicha — ulashuv 2 va
aloqadorlik bo'yicha baholanadi.
4 . П р о м ы ш л ен н о ст ь Р е с п у б л и к и У зб ек и ст а н 2 0 0 9 . С та­

|
4 . П р о м ы ш л ен н о ст ь Р е с п у б л и к и У зб ек и ст а н 2 0 0 9 . С та Pdf ko'rish
|
bet | 169/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirish4 4 . П р о м ы ш л ен н о ст ь Р е с п у б л и к и У зб ек и ст а н 2 0 0 9 . С та
тистический сборник. — Т.: Госкомитет РУз по статистике. 2010. —
156 с.
45. www.ecsosman.edu.ru — Rossiya Federatsiyasi oliy o'quv yurtlarida
o'qitilayotgan fanlar bo'yicha o'quv-uslub iy komplekslar olish n i ta ’m in
lovchi ta’lim portali.
46. w w w .ziyonet.uz — O 'zbekiston Respublikasi ta ’lim portali.
47. www.m esi.ru — Moskva iqtisod-statistika instituti serveri. Fanlar
b o'yich a nam unaviy, ishchi dasturlari, elektron adabiyotlarni olishni
ta ’minlaydi.
48. w w w .nber.com — Iqtisodiy tadqiqotlar m illiy byurosi serveri
(A Q Sh).
Kirish
MUNDARIJA
3
I QISM. AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA TIZIMLARINING
NAZARIY ASOSLARI
1-bob. O 'zbekiston respublikasi axborotlashtirish milliy tizimini
shakllantirish................................................................................................ 8
1.1. Axborotlashgan jamiyatni shakllantirish jarayonlari............................. 8
1.2. O'zbekiston Respublikasi axborotlashtirish milliy tizimini
shakllantirishning huquqiy bazasi
14
1.3. 0 ‘zbekistonda yagona iqtisodiy axborot tizim ini qurish
konsepsiyasi
17
1.4. Axborot-kommunikatsiya bozorining jamiyat iqtisodidagi
r o l i .........................................................................................................................23
Nazorat va muhokama uchun savollar
.............................................................. 28
2-bob. Axborot texnologiyasi — informatikaning tarkibiy
qismi
.................................................................................................................................... 28
|
| |
S.S. G 'u lom ovn in g um um iy tahriri ostida. Iqtisodiy m asalalam i

3 3 .0 .Q . Tolipov. „Oquv tarbiya jarayoniga pedagogik texnologiyalami joriy etish", T oshkent, 2004.35. R. Alim ov, B. Xodiyev va boshqalar. Axborot texnologiyasi. — Т.: T D I U , 2004. 36. Q. Alim ov, A. Abduvohidov va boshqalar. Axborotlar texnologiyasi38. А .А . А н дреев и др. П ластиковы е карточки. — М.: БДЦ— П р есс, 2002. 39. X.S. Lutfullayev, A. Abdugaffarov va boshqalar. Iqtisodiyotda axborot40. И н вести ц ии Республики У збек и стан 2009. С татистический сбор н и к . —Т.: Госкомитет РУз п о статистике, 2009. — 148 с.N iz o m i, 2002-yil 15-aprel, № 1 1 2 2 . 43. 0 ‘zbekiston Respublikasi Bank tizim ida buxgalteriya hisobini |
S.S. G 'u lom ovn in g um um iy tahriri ostida. Iqtisodiy m asalalam i Pdf ko'rish
|
bet | 168/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirishBu sahifa navigatsiya:
- 3 3 .0 .Q . Tolipov. „Oquv tarbiya jarayoniga pedagogik texnologiyalami joriy etish", T oshkent, 2004.
- 35. R. Alim ov, B. Xodiyev va boshqalar. Axborot texnologiyasi. — Т.: T D I U , 2004. 36. Q. Alim ov, A. Abduvohidov va boshqalar. Axborotlar texnologiyasi
- 38. А .А . А н дреев и др. П ластиковы е карточки. — М.: БДЦ— П р есс, 2002. 39. X.S. Lutfullayev, A. Abdugaffarov va boshqalar. Iqtisodiyotda axborot
- 40. И н вести ц ии Республики У збек и стан 2009. С татистический сбор н и к . —Т.: Госкомитет РУз п о статистике, 2009. — 148 с.
- N iz o m i, 2002-yil 15-aprel, № 1 1 2 2 . 43. 0 ‘zbekiston Respublikasi Bank tizim ida buxgalteriya hisobini
31. S.S. G 'u lom ovn in g um um iy tahriri ostida. Iqtisodiy m asalalam i
shaxsiy kompyuterlarda yechish texnologiyalari. — Т.: T D I U , 2005.
32. B.A. Begalov, S.A. Novosardova. Образовательная технология
п о ди сц и п л и н е „ И н ф о р м а ц и о н н о е техн ол оги и и си стем о" — Т.:
T D I U , 2005.
3 3 .0 '.Q . Tolipov. „O'quv tarbiya jarayoniga pedagogik texnologiyalami
joriy etish", T oshkent, 2004.
34. N .A . Abduraximov. „Tijorat banklarida tashqi iqtisodiy operatsiyalar
hisobini tashkil qilish va uni takom illashtirish", 2003-yil.
35. R. Alim ov, B. Xodiyev va boshqalar. Axborot texnologiyasi. — Т.:
T D I U , 2004.
36. Q. Alim ov, A. Abduvohidov va boshqalar. Axborotlar texnologiyasi
asoslari. O 'quv qo'llanm a. — Т.: T D I U , 2003.
37. Информационные технологии в бизнесе. /П о д ред.
М.
Желены.
— С П б.: П итер, 2002.
38. А .А . А н дреев и др. П ластиковы е карточки. —
М.: БДЦ—
П р есс, 2002.
39. X.S. Lutfullayev, A. Abdugaffarov va boshqalar. Iqtisodiyotda axborot
texnologiyalari va tizimlari. — T T D I U , 2001
2 3 3
40. И н вести ц ии Республики У збек и стан 2009. С татистический
сбор н и к . —Т.: Госкомитет РУз п о статистике, 2009. — 148 с.
41. 0 ‘zbekiston Respublikasi „Kadrlar tayyorlash m illiy dasturi"
T oshkent, 1997-yil.
42. M arkaziy Bankning „N aqd pulsiz hisob-kitoblar t o ‘g ‘risida“ gi
N iz o m i, 2002-yil 15-aprel, № 1 1 2 2 .
43. 0 ‘zbekiston Respublikasi Bank tizim ida buxgalteriya hisobini
yuritishga oid qonunchilik hujjatlari to'plam i. —Т.: — „O'zbekiston". 2003-
yil.
|
| |