nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
BOB. O’ZARO BOG’LANIShLARNI STATISTIK O’RGANISh

BOB. O’ZARO BOG’LANIShLARNI STATISTIK O’RGANISh
Ko’rsatkichlarning o’zaro bog’liqligi va ularni statistik o’rganish metodlari
Iqtisodiyotni barcha ko’rsatkichlari o’zaro bog’liq, ko’p paytda ularning biri ikkinchisiga tobe. Masalan, milliy daromadlar hajmi yalpi ichki mahsulot hajmiga bevosita bog’liq. Mehnat unumdorligi va tannarxni olsak, birinchi ko’rsatkich o’zgarishi bilan, aniqrog’i, mehnat unumdorligining ortishi tannarxni pasayishiga olib keladi tovar oborotning hajmi tovarlar bahosi va miqdorini o’zgarishiga bevosita bog’liq. Bu bog’liqliklarni aniqlash va o’lchash statistikaning muhim vazifalaridan biridir.
O’rganilayotgan ob’ektning ish faoliyatini u yoki bu tomonini o’zida aks ettiruvchi statistik ko’rsatkichlar, o’zaro quyidagi aloqa turlarida bo’lishlari mumkin: balansli aloqa; komponentli aloqa; omilli aloqada.
Balansli aloqa korxona resurslari (mablag’lari)ning yaratilishi manbalari va ulardan foydalanishni ifodalaydi. Korxona moddiy resurslarining balansi quyidagi oddiy tenglik yordamida tekshiriladi:
R n +P=V-R k
bu erda: R n – davr boshidagi qoldiq; P - olib kelingan resurslar; V- chiqib ketgan resurslar; R k - davr oxiridagi qoldiq.
Bu balansli tenglama savdo korxonalarida juda keng qo’llaniladi . Masalan, bir supermarketni oladigan bo’lsak, bu formulani chap tomoni supermarketning xalq iste’moli bozoriga kiritgan taklifini baholasa, o’ng tomoni shu taklifni talabga qanchalik muvofiqligini baholaydi. Bu tenglik (formula) faqat aloqani ko’rsatib qolmasdan, balki muhim amaliy ahamiyatga ham ega, ya’ni uning yordamida savdo korxonalari har bir tovar yoki tovar guruhi bo’yicha talabning o’zgarib borishini o’rganib borishlari mumkin, ikkinchidan har bir tovar yoki tovar guruhi bo’yicha sotilgan tovarlarning miqdoriy hisob-kitobi olib boriladi. Aholida tovarlar sotilishining hisob-kitobi savdoda xarajat talabchanligini o’rganishda juda muhim ma’lumotdir.
Ko’rsatkichlarning komponentli aloqasi ko’paytuvchi shaklida ko’rsatkichga kirgan alohida komponentlarning o’zgarishi natijasida statistik ko’rsatkichning o’zgarishini ifodalaydi. Bu aloqa turiga, biz 8-mavzuda ko’rib chiqilgan o’zaro bog’liq indekslarni kiritishimiz mumkin. Masalan, haqiqiy baholardagi tovar oboroti indeksi baho va tovarlar fizik hajmi indeksi ko’paytmasiga teng.
|
Bilimingizni sinab ko’ring

|
Bilimingizni sinab ko’ring
|
bet | 173/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1 Bilimingizni sinab ko’ring
Aholi turmush darajasi deganda nimani tushunasiz? U qanday ko’rsatkichlarda o’z aksini topadi?
Qaysi ko’rsatkichlar aholi turmush darajasini umumlashtiruvchi ko’rsatkichlari bo’lib hisoblanadi?
Nominal va real daromad bir-biridan nima bilan farq qiladi?
Ular qanday hisoblanadi?
Real daromad indeksi qanday aniqlanadi?
«Funktsional» va «vertikal» daromadlar deganda nimani tushunasiz?
«Transfert to’lovlar» qanday to’lovlar?
«Lorents egri chizig’i» va «Djini koeffitsienti» nimani xarakterlaydi?
Daromadlardagi va turmush darajasidagi tengsizlikning sabablari nimada?
Kambag’allik nima? Uning chegarasi qanday usullar yordamida aniqlanadi?
Kambag’allik indekslari qanday hisoblanadi?
Turmush qiymati nima? Uning indeksi qanday aniqlanadi?
Insonning barkamollashuvi indeksi qanday hisoblanadi?
Yashash minimumi nima?
Aholi pul daromadlari va xarajatlari balansi qanday tuziladi?
Nima uchun aholi daromadlarini indeksatsiya qilishga zururiyat tug’iladi? U qanday usullarda amalga oshiriladi?
Aholi daromadlarini «muzlatish» siyosati qanday maqsadlarga qaratilgan?
Qaysi ko’rsatkichlar aholining moddiy ehtiyojini qondirish darajasini ifodalaydi?
Oziq-ovqat mahsulotlariga bo’lgan talabning qondirilish darajasi qanday aniqlanadi?
Qaysi ko’rsatkichlarda aholining ma’rifiy salohiyati o’zining mutlaq aksini topadi?
Qanday ko’rsatkichlar aholining ma’rifiy va ma’naviy darajasini umumlashtirib tavsiflaydi?
Qaysi ko’rsatkichlar aholining sotsial sharoitini tavsiflaydi?
|
| |
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 58

70
12.2 O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Fan o’qituvchisi: Avazxonova H._______
Ish bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O’qituvchi
Ta’lim oluvchi
1-O’quv
mashg’ulotiga
kirish (10-daq.)
Tashkiliy qism:
1.O’quvchilarni davomatini tekshirdim
2. O’quvchilarni mashg’ulotga tayyorgarligini nazorat
qildim.
3.Mashg’ulotning nomi, rejasi,
maqsad va kutilayotgan
natijalar bilan tanishtirdim(1-ilova)
4.O’quv amaliy mashg’ulotning baholash mezonlari
bilan
tanishtirdim (2-ilova)
5. Xavfsizlik texnikasi qoidalariga amal qilishni
eslatdim.
Mashg’ulotga
tayyorlandilar.
Amaliyotga xavfsizlikka,
sanitariya va gigiyena
talablariga rioya qilgan
holda mashg’ulotga
kirishadilar.
Tinglaydilar
5.
Xavfsizlik texnikasi
jurnaliga imzo qo’yishdi.
2-bosqich.
Asosiy
(200 daq.)
Kirish yo’riqnomasi (50 daqiqa) O’quvchilar bilimini
faollashtirish:
1.Savol-javob orqali bilimlar faollashtirildi
Yangi o’quv material bayoni:
2. O’quv amaliyoti mavzusi bo’yicha
umumiy
ma’lumotlar berib,ta’lim faoliyatini tashkil etish
yo`llarini tushuntirdim (3-ilova)
Joriy yo’riqnoma (135 daqiqa) Yangi o’quv
material
bo’yicha amaliy mashq bajarish.
3. Ta’lim oluvchilarga yo’riqnoma berdim, (4-
ilova)guruhlarga bo’lib, mavzu yuzasidan guruhlarda
amaliy ish o’tkazdim
4.Mustaqil ishlarni bajarilishini
maqsadli aylanish
vaqtida nazorat qildim va ish jarayonoda o’quvchilar yo’l
qo’ygan xatolarni ko’rsatdim.
Yakuniy yo’riqnoma (15 daqiqa)
5.
Mashg’ulot tugaganidan so’ng tayyorlagan
vazifalarini qabul qilib oldim
Savollarga javob
beradilar
Diqqat qiladilar.
Yozib oldilar.
Tanishdilar.
Yo’riqnomaga asossan ish
bajaradilar
Yo’l qo’ygan xatolarni
to’g’irlaydilar.
Vazifalarni topshirishadi
Insonning barkamollashuvi indeksi

|
Insonning barkamollashuvi indeksi
|
bet | 170/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1Insonning barkamollashuvi indeksi turmush qiymati indeksiga nisbatan keng ma’noga ega bo’lib, quyidagi uchta ko’rsatkich bilan xarakterlanadi: jon boshiga to’g’ri kelgan yalpi ichki mahsulot darajasi; ma’lumotlilik darajasi; o’rtacha yashash yoshi darajasi.
Mazkur ko’rsatkichlar birinchi marta BMT taraqqiyot dasturi tadqiqotchilari guruhi tomonidan 1990 yilda taklif etilgan.
Jon boshiga to’g’ri kelgan yalpi mahsulotning me’yoriy darajasi etib jahon bo’yichajon boshiga to’g’ri kelgan yalpi ichki mahsulot darajasi qabul qilinadi. 1994 yilda bu me’yor o’rtacha 5120 dollar bo’lgan. Eng kam darajadagi me’yor oxirgi 30 yillik o’rtachaga, eng maksimal darajadagi me’yor esa 2020 yilgi perspektiv (istiqbolda) darajaga asoslanb belgilanadi.
Ma’lumotlilik darajai aholining o’rtacha necha yil o’qishini hisobga olgan holda aniqlanadi. Bu muddat 0-15 yil deb qabul qilingan, Umumiy ko’rinishda inson taraqqiyoti indeksi quyidagicha hisoblanishi mumkin:
Bu erda,
- mazkur mamlakatda jon boshiga to’g’ri kelgan yalpi ichki mahsulotning
jahon me’yoriga nisbatan bo’lgan salmog’ining indeksi.
- mazkur mamlakatda o’rtacha o’qish muddatining jahon me’yoriga nisbatan bo’lgan salmog’ining indeksi.
- mazkur mamlakatda kelajakda yashash muddatining jahon me’yoriga
nisbatan bo’lgan salmog’ining indeksi.
Agar Jiti 0,5 dan kichik bo’lsa, u holda mazkur mamlakatda inson taraqqiyoti darajasi past; 0,5 - 0,8 bo’lsa - o’rtacha; 0,8 va undan yuqori bo’lsa, u holda bu ko’rsatkich yuqori hisoblanadi.
Yashash minimumi - bu eng kam iste’mol savati qiymatining puldagi ifodasidir. Bu savatcha tarkibiga quyidagi 13 ta yiriklashtirilgan guruhlardagi mahsulotlar kiradi: non va non mahsulotlari; kartoshka; sabzavotlar; meva va rizavorlar; go’sht va go’sht mahsulotlari; sut va sut mahsulotlari; baliq va baliq mahsulotlari; tuxum; shakar va qandolat mahsulotlari; o’simlik yog’i; margarin; tuz; qalampir, murch.
Aynan shu tarkibdagi iste’mol buyumlari insonning sog’lom, baquvvat, tetik bo’lishini, hayotga faollik ko’rsatishini ta’minlaydi. Bundan tashqari yashash minimumiga nooziq-ovqatlar va xizmatlarning qiymati ham eng kam iste’mol savati miqdorida qo’shiladi. Yashash minimumiga qarab ish haqining eng kam miqdori belgilanadi.
Aholi pul daromadlari va xarajatlari balansi pul daromadlarining manbalarini va xarajatlar miqdori, tarkibini xarakterlaydi. U quyidagi ko’rinishga ega (14.3- jadval).
Balansning daromadlari qismida mulk shakllaridan qat’iy nazar barcha korxona va muassasalardan aholi ixtiyoriga tushgan pul mablag’lari, naqd pulsiz o’tkazmalar, natura shaklida to’langan ish haqi va boshqa daromadlar kiradi.
Aholi guruhlari o’rtasidagi pul oborotlari balansda hisobga olinmaydi.
Aholi daromadlarini indeksatsiya qilish deyilganda aholi ist’mol buyumlari va maishiy xizmatlarning qimmatlashgan bir qismi yoki to’la qismini qoplash uchun fuqarolarning daromadini oshirish tushuniladi.
|
| |
Miqdor ko’rsatkichlari indekslari

Miqdor ko’rsatkichlari indekslari.
Qancha miqdor ko’rsatkichi bo’lsa, shuncha miqdor indeksi mavjuddir. Ularning soni ko’pligi sababli biz eng ko’p ishlatiladiganlarini o’rganamiz. Mahsulot hajmi shunday miqdor ko’rsatkichlardan biridir. Tekshiruvchi qo’lida bir korxonada ishlab chiqarilgan turli o’lchovlardagi mahsulotlar hamda ma’lumot bir necha davr uchun mavjud. Ularni taqqoslash zarur. Bu muammoni quyidagicha hal qilish mumkin. Bevosita qo’shishga halaqit beradigan (naturada) mahsulotni qandaydir bir aniq o’lchagichlar yordamida bitta bir xil o’lchov birligiga keltirish orqali mahsulotning umumiy hajmini davrlar bo’yicha aniqlab, ularni o’zaro taqqoslash mumkin.
Boshqa ko’rsatkichlarga qaraganda, bu vazifani juda ko’p hollarda mahsulot birligining bahosi bajaradi. Bahoni miqdorga ko’paytirib, har bir mahsulot turining qiymatini aniqlaymiz va bu individual qiymatlarni qo’shib mahsulotlarni barcha turlari va guruhlari bo’yicha ularining umumiy hajmi aniqlanadi. Bahodan tashqari, mahsulot bir birligini tannarxi, mahsulot bir birligiga sarflangan mehnat xarajatlari kabilar ham bu vazifani, ya’ni taqqoslagich (vazn) rolini bajarishi mumkin.
Umumiy indekslar agregat va o’rtacha shakllarda bo’ladi. Agregat indekslar deb, maxsus taqqoslagichlar (vazn) yordamida joriy va o’tgan davrlar uchun hisoblangan to’plamlarni o’zaro taqqoslashga aytiladi.
Statistikada, deyarli hamma hisoblar o’z umumiy ifodasini matematik formulalarda topgani tufayli agregat shakldagi indeksni ham quyidagicha formula ko’rinishida yozish mumkin.
pq pq ... pn1qn1 p q
J 1 1 1 1 1 1
pq p q p q ... pn 0 qn 0 p q
0 0 0 0 0 0
Bu indeks mahsulot (tovar oborot) hajmining umumiy indeksidir. Bu erda P1q1
va P0q 0 joriy va bazis davrlardagi mahsulot qiymati.
Ko’rinib turibdiki, bu indeks mahsulot fizik hajmini emas, uni qiymatining o’zgarishini xarakterlamoqda, ya’ni baho o’zgarsa, qiymat ham o’zgaraveradi. Shuning uchun faqatgina mahsulot fizik hajmini o’zgarishini aniqlash uchun indeks vaznlari ikki davr uchun ham bir xil olinishi kerak. Boshqacha aytganda, bizning maqsadimiz indekslash-tirilayotgan belgi (q) o’zgarishini o’rganish bo’lib, vaznlarning o’zgarishi umumiy o’zgarishga o’z ta’sirini o’tkazmasligi kerak. Demak, vaznlar bir davr uchun olinadi.
Shunday qilib, fizik hajmi indeksini tuzishda vazn sifatida o’tgan davr baholari (ko’p yil bo’lsa baza qilib olingan bir yil bahosi) olinadi. Fizik hajmi indeksi formulasini quyidagicha yozish mumkin.
q p q p ... qn1 pn 0 q p
I 1 0 1 0 1 1 ,
q q p q p ... qn 0 pn 0 q p
0 0 0 0 0 0
bu erda: q1p0 - joriy davrdagi mahsulotning qiymati (o’tgan davr bahosida);
q0p0 – bazis davridagi mahsulotning qiymati.
Har qanday agregat indeksni boshqa indekslardan farqi va o’ziga xos xususiyati shundaki, uning sur’ati va maxrajida ikki ko’rsatkich ko’paytmasining yig’indisi keltiriladi, ulardan bittasi, ya’ni indekslashtirilayotgan belgi o’zgaradi, ikkinchisi – indeks vazni o’zgarmas bo’ladi.
|
Yakuniy 
bosqich - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

83
(1-ilova )
O’quv mashg’uloti
rejasi
1.Rivojlanish markazlarida
“O’simliklar bilan do’stlashamiz” oy
mavzusi o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
2.
“O’simliklar bilan do’stlashamiz”
oy mavzusi hafta
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
(2-ilova )
14-Mavzu yuzasidan
reyting jadvali
Baho
3=a’lo
2=yaxshi
1=qoniqarli
0=qoniqarsiz
Baholash ko’rsatkichlari
Savol/javob,
Blits-
so’rov
Yo’riqnomaga
asossan ishlasa
Topshiriq
va
texnologiyalar
dagi ishtiroki
Kichik
guruhlardagi
faoliyati
(tops
hiriqlarni to’liq,
to’g’ri bajarsa)
Jami
1
1
1
3
(3-ilova )
Tabiat — bitmas-tuganmas xazinadir.
O‘simliklar dunyosi,hayvonot olami
yosh qalbning to‘g‘ri o‘sib
shakllanishida, tabiatda bo‘ladigan
voqea-hodisalarning sir-asrorini
o‘rganib voyaga yetishida katta manba
bo‘lib xizmat qiladi.
HASKASH
CHILOBCHIN
BELKURAK
-bosqich. 
Yakuniy - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

71
(1-ilova )
O’quv mashg’uloti
rejasi
1 Rivojlanish markazlarida
“Kuz bo’yoqlari” oy mavzusi o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etish
2
“Kuz bo’yoqlari” oy mavzusi hafta mavzusida o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etish
(2-ilova )
12-Mavzu yuzasidan
reyting jadvali
Baho
3=a’lo
2=yaxshi
1=qoniqarli
0=qoniqarsiz
Baholash ko’rsatkichlari
Savol/javob,
Blits-
so’rov
Y
o’riqnomaga
asossan ishlasa
Topshiriq
va
texnologiyalar
dagi ishtiroki
Kichik
guruhlardagi
faoliyati
(topshiriqlarni to’liq,
to’g’ri bajarsa)
Jami
1
1
1
3
(3-ilova )
YO`RIQNOMA
1.Turli yosh guruhlarda bolalarga tabiat ob'ektlarida ishlash, ularni taqqoslash, individual
tashqi belgilardagi turli xil ta'lim vazifalarini hal qilishga imkon beruvchi, “Kuz bo’yoqlari” oy
mavzusi bo’yicha rivojlanish markazlarida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish. Mavzuviy
rejalashtirishni o’rganish va tahlil qilish. Tabiat markazi uchun kuz mavzulari bo’yicha o’yinlar
tanlash. Variativ haftalik reja tuzish.
2.Kichik va o’rta guruhlarda stol-bosma, predmetli, so’zli didaktik o’yinlar: «Nima bu?»
"Kuz yaproqlari", "Biz va tabiat" "Uyda kim yashaydi?", “Mazasidan top”, “Bir hil bargni top”,
"Paxtadan nima hosil qilingan?", "Zoologik Loto", "Botanik Loto", "Nima uchadi, yuguradi,
suzadi, sakraydi", “Mevalarning rangini ayt va qo’y”, "Ajoyib haltacha", "Bu kimning uychasi?."
,"Jonli-jonsiz" , "To'rt fasl ", "O'simliklar" kabi kuz fasliga oid o’yinlar
uchun materiallar
tayyorlash va o’tkazish.
3. Katta va tayyorlov guruhlarda ta’limiy, predmetli, so’zli,
bolalarning bilimlarini
kengaytirish va mustahkamlashga qaratilgan o’yinlar tanlash: “Dorivor o’tlar”, “Inson va tabiat”,
“Nima bo’ladi, agar tabiatda ... yo’q bo’lsa”, ”Kuzdami, qishdami?” “Bu qachon bo’ladi?”,
“Savatda nima bor?”, "Sabzavotlar do'koni", "Meva va mevalar", "Barglarni oling", "Bu kerak -
kerak emas", "Bargiga qarab daraxtni top!" "Ta'midan yop!" "Xuddi shu gulni top!",”Nimaning
ovozi?”, “Ovozidan top!”, “Ustida-ostida”, Nima qayerda yashaydi?” kabi.
72
4. Kuz fasliga oid o’yinlar uchun materiallar tayyorlash va markaz faoliyatini tashkil
etish.
(4-ilova)
Kuz fasli
Kuz faslini toping?
Kuz fasliga mos kiyingan bolalar rasmini toping!
Kuz faslida pishadigan mevani
top!
Kuz faslida qaysi sabzavot
pishadi?
Quyida berilgan bayramlar ichidan kuz fasliga tegishli
bayramlarni toping
Kuzda ob havo quyidagicha
bo’ladi
Tayanch so‘z - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

|
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
|
bet | 82/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
Tayanch so‘z va iboralar:
Ekspert tizimlari; sun’iy intellekt; bilimlar bazasi; xususiyat; ma’lumotlar bazasi; foydalanish texnologiyasi; ekspert; foydalanuvchining interfeysi; interpretator; tizimni yaratish moduli; ekspert tizimi kobit; afzalliklar; ekspert tizimini yaratish bosqichlari.
Takrorlash uchun savollar.
Ekspert tizimlari deganda nimani tushunasiz?
Ekspert tizimining boshqa axborot tizimlaridan afzalliklari nimada?
Bilimlar bazasi deganda nimani tushunasiz?
Ma’lumotlar bazasidan foydalanish texnologiyasini tushuntirib bering.
Kaysi turdagi ekspert tizimlarini bilasiz?
Ekspert tizimlarini yaratish bosqichlarini aytib bering.
|
| |
– r a s m. Axborot tizimining konseptual modeli

1.15 – r a s m. Axborot tizimining konseptual modeli
Axborot tizimining funksional modeli. Axborot tizimining funksional modelini quyidagicha tasavvur etish mumkin (1.16-rasm).
Mazkur modeldan kurinib turibdiki, axborot tizimining sohasi axborot obektlari majmuidan iborat axborot makonini ifodalaydi. Umuman olganda axborot makoni bir xilda emas, chunki unda axborotning yuzaga kelishi, tashkil etilishi va joylashtirilishi jihatidan farqlanuvchi axborot ob’ektlarini o‘zida saqlaydi.
Tizim orqali barcha axborotlarning yuzaga kelishini quyidagi asosiy pro-tseduralarga ajratish mumkin: saqlash, qidirish, qayta ishlash, kiritish va chiqa-rish. Birinchi uchtasi ichki bosqich sanaladi to‘rtinchi va beshinchilari esa maz-kur tizim bilan axborot manbai va tashqi muhit o‘rtasidagi aloqani ta’minlaydi.
1 – axborotni tashkil etish, saqlash va taqdim etish tizimi;
2 – axborotni kiritish, yangilash va tuzatish tizimi;
3 – axborotni iste’mol qilish tizimi.
|
– r a s m. Axborot muhitining tarkibi

1.17 – r a s m. Axborot muhitining tarkibi
Foydalanuvchi kerakli axborotni olish uchun rasmiy (formal) va norasmiy axborot tizimlari yordamida uning manbaiga murojaat qilishi lozim. Tashqi manbaga rasmiy tizim orqali kirib boriladi. Bu tizim axborotni raqam va matnli ma’lumot (statistik hisobotlar, kitob, jurnal, xabar va hokazo) ko‘rinishida taqdim etadi. Ichki manbaga murojaat qilish axborot texnologiyalari komponentlari – kompyuterlar, tizimli va amaliy dasturiy ta’minot hamda zarur hollarda kommunikatsiya vositalari yordamida amalga oshiriladi. Ichki manbalar norasmiy tizim vositasida ma’lumotlar bazasidan so‘rovga javob tariqasida foydalanuvchini axborot bilan ta’minlaydi. Foydalanuvchi rasmiy va norasmiy tizimga suyanib ijtimoiy faoliyat, korxona va tashkilot ishini tavsiflovchi axborotni oladi.
An’anaviy axborot texnologiyasi rivojlanishi ikki an’anaviy segment ma’lumot va matndan tashqari, yana qo‘shimcha ikkita segment-tasvir va nutqni qayta ishlashni ta’minlaydi.
Axborot muhiti axborotni qayta ishlash, qabul qilish, o‘tkazish va qidirish qobiliyatiga ko‘ra qismlarga bo‘linadi. O‘z navbatida, qayta ishlash qobiliyati insonning axborotni qabul qilish imkoniyatiga ko‘ra aniqlanadi. Ayrim hollarda axborot shakl, hajm va hokazo belgilar bo‘yicha tarkiblashtirishni talab qiladi.
Qayd etish lozimki, foydalanuvchi axborot manbaiga muhtoj bo‘ladi. Chunki u axborotni uyg‘unlashtirishga qancha ko‘p vaqt va kuch sarflasa, samaradorlik ham shuncha kam bo‘ladi. Foydalanuvchining faoliyat samarador-ligini oshirish uchun axborotni integrallash jarayonini turli yo‘llar bilan amalga oshirish mumkin. Integrallash jarayonining darajasini belgilashni yangi axborot texnologiyalari SHK, MBBTlar ta’minlaydi. Asosiy urg’u turli xildagi axborot-ni qayta ishlash imkonini beradigan va o‘z ichiga integrallashgan ma’lumotlarni qayta ishlash vositalari, ma’lumotlar bazalarini boshqarish tizimi, aloqa vosita-lari va matnli protsessorlarni oluvchi amaliy dasturiy ta’minotga qaratiladi.
Axborot tizimining namunaviy tarkibi. Avtomatlashtirilgan axborot tizimiga quyidagilar kiradi: odam-(xodim), texnik vositalar va dasturiy ta’minot. Ular birgalikda boshqaruv usullari uchun ma’lumotlarni qayta ishlaydi
|
Axborot-qidiruv tizimi (AQT)

|
Axborot-qidiruv tizimi (AQT)
|
bet | 57/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
Axborot-qidiruv tizimi (AQT). EHMda yoki undan tashqarida sakdanishi mumkin bo‘lgan hujjatlar, ikkinchi darajali hujjatlar (masalan, referatlar), hujjatlar nomi yoki manzillarning to‘liq matnini qidirishni amalga oshiradi. EHMda u yoki bu hollarda qi-diruv obrazi nomini olgan va qisqacha mazmuni bayon qilingan huj-jatlarning formallashgan bayoni saqlanadi. O‘ziga kerakli mavzu-dagi hujjatni topishni istagan axborot iste’molchilari tizimga so‘rov yuboradi. Qidiruv natijasiga ko‘ra, tasvir-anan hujjatlarning to‘liq matni yoki so‘ralgan harajatlarning to‘g‘ri-noto‘g‘ri, yetishmasligi, ishonchlilik darajasi haqida ma’lumot beriladi.
|
| |
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 176

236
Kundalik narsalarda mo''jizani ko'rish qobiliyati daholarni boshqa odamlardan ajratib
turadi. Ijodkorlik erta bolalikdan, chaqaloq qiziquvchan dunyoni o'rganayotganda
shakllanadi. Ilmiy tajribalar, shu jumladan suv bilan tajribalar, bolani tabiiy fanlarga
qiziqtirishning oson usuli va oilaviy dam olishning ajoyib shakli.Ushbu maqoladan bilib
olasiz
Uy tajribasi uchun yaxshi suv nima
Suv ob'ektlarning fizik xususiyatlarini o'rganish uchun ideal moddadir. Oddiy moddaning
afzalliklari quyidagilardan iborat.
mavjudligi va arzonligi;
uch holatda qolish qobiliyati: qattiq, bug 'va suyuqlik;
turli xil moddalarni osongina eritib yuborish qobiliyati;
suvning shaffofligi vizual tajribani ta'minlaydi: chaqaloq tadqiqot natijalarini
tushuntira oladi;
eksperimentlar uchun zarur bo'lgan moddalarning xavfsizligi va toksik emasligi:
bola unga qiziqadigan barcha narsalarni qo'llari bilan tegizishi mumkin;
qo'shimcha vositalar va jihozlar, maxsus ko'nikmalar va bilimlar yo'q;
siz uyda ham, bolalar bog'chasida ham tadqiqot o'tkazishingiz mumkin.
Sinovlarning murakkabligi bolaning yoshiga va uning bilim darajasiga bog'liq. Eng oddiy
manipulyatsiyasi bo'lgan bolalar uchun maktabgacha ta'lim muassasalarining katta guruhida
yoki uyda tajriba o'tkazish yaxshiroqdir.
– r a s m. Axborot – kommunikatsiyalar biznesining

|
– r a s m. Axborot – kommunikatsiyalar biznesining
|
bet | 84/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
1.27 – r a s m. Axborot – kommunikatsiyalar biznesining
foydalanuvchilar tomonidan yo’lga qo’yilishi
Texnologik jarayonlar elementlari faoliyat ko‘rsatishi bilan birgalikda ushbu o‘zaro aloqalar axborotlashgan jamiyatda ish o‘rnining tarkibiy modelini tashkil qiladi. Keltirilgan belgilardan kelib chiqqan holda i - ish joyi texnologik jarayoni tizimi faoliyat ko‘rsatish belgilarining majmui buiicha tarkibiy tizimlashtirishni amalga oshiramiz:
RMi = {P, S, I, –, ~,+} (12)
Ushbu to‘plamga asoslangan holda ish joyi texnologik jarayon-larining tarkibiy tizimlashtirilishi 1.14-jadvalda keltirilgan. Jadvaldan kurinib turibdiki, moslashish, a’zo bo‘lishlik, birga bo‘lish va yaralish tamoyillaridan foydalanib hamda ular o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni uyg‘unlashtirgan holda axborot-kommunikatsiyalar biznesi tovarlaridan ish joylarida keng foydalanish jara-yonining texnologik tarkibini tasniflovchi 24 ta tarkibiy formula yuzaga keldi.
Yuqorida keltirilgan tamoyillardan foydalangan holda tarkibiy elementlar orasidagi aloqalarni kombinatsiyalash natijasida ish joyidagi jarayonlarning tarkibiy formulalarini yettita guruhga ajratish imkoni mavjud. Har bir keyingi formula guruhi axborot-kommunikatsiyalar biznesi tovarlari asosida yanada mukammalrok, bo‘lgan ish joylarini tarkibiy jihatdan tavsiflab beradi.
Axborot-kommunikatsiyalar biznesi tovarlari asosida texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish quyidagi tendensiyalar bilan ifodalanadi:
ilmiy-texnikaviy resurslarni davlat miqyosiga olib chiquvchi CD-ROM texnologiyalarning tezkor rivojlanishi;
axborot resurslarining lokal va global telekommunikatsiya texnologiyalari hisobiga yanada shakllanishi;
korxona, hudud va hududlararo miqyosda axborotlarni qayta ishlashni avtomatlashtirishning kompleksliligi;
axborot resurslarini qayta ishlash va saqlashning yangi vositalari paydo bo‘lishi, mavjudlarining tasniflarini yanada mukammallash-tirish;
axborotlarni qayta ishlashning avtomatlashtirilgan jarayonlarida ishtirok etayotgan foydalanuvchilar safining kengayishi.
1.14-jadvaldagi tarkibiy formulalarning tahlili ularning to‘rt turdagi ish jarayonlarini ifodalayotganini ko‘rsatadi. Ish jarayonining birinchi turi (1...3 tarkibiy formulalar) bitta funksional elementli texnologik jarayonlar tizimini ifodalaydi. Ular erkin jarayonda bo‘lgan ish joylarini, ya’ni axborot-kommunikatsiyalar biznesi tovarlarini ishlab chiqish, avtomatlashtirish vositalarining ishi va foydalanuvchining faoliyatini aks ettiradi. Ushbu guruh funksional to‘liqroq bo‘lgan ish joyining har uchtadan bitta tarkibiy elementini ifodalaydi.
Birinchi turdagi ish joylari bir funksiyali ko‘rinishda bo‘lib, ularning asosida mos keladigan aloqalarni o‘rnatish orqali boshqa turdagi ish joylari yaratiladi.
|
| |
DARS JARAYONIDA IKKITA FANNING UMUMLASHTIRILISHI -

Ta’limning bu shakli ijodiy fikrlashning chuqur rivojlanishiga
yo’naltirilgan bo'lib, o'quvchilar ijodiy qobilivatini kompyuter muhiti,
multimediyalar, interaktiv ta’sir va boshqalar yordamida qo'shimcha
imkonivatlar bilan darsda foydalanilgan boshqotirmalarning davomi
sifatida foydalaniladi.
7-yo‘nalish. Rezyume
– r a s m. Axborot tizimining funksional modeli

|
– r a s m. Axborot tizimining funksional modeli
|
bet | 51/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
1.16 – r a s m. Axborot tizimining funksional modeli
Axborot muhiti. Axborot muhiti o‘zaro bog‘langan uchta tarkibiy qismni o‘z ichiga oladi. Bular: foydalanuvchining axborot tuzilmasi, ax-borot texnologiyasi, boshqaruvning ishtirok etuvchi ob’ektlari (1.17-rasm).
Axborot infratuzilmasi axborotdan o‘z maqsadlariga erishish uchun foydalanadi.
Axborot texnologiyalari foydalanuvchilarni zarur texnologiya-lar bilan ta’minlash vositasi sanaladi.
Axborot infratuzilmasi doirasida axborot texnologiyalari foydalanuv-chilari ham o‘zaro harakatlanuvchi o‘ziga xos muhit sifatida ko‘rib chiqiladi.
|
| |
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 178

240
17-Mavzu: MTTda tadqiqiy bilish va samarali rеflеksiv faoliyatni tashkil
etish
O’quv mashg’uloti rejasi
1
MTTda tadqiqiy bilish va samarali rеflеksiv faoliyatni tashkil etish
2.T
a’lim faoliyatini tashkil etish
Kichik soha: Tadqiqiy-bilish va samarali refleksiv faoliyat
Talab: Bola o‘zining tabiiy muhitga qiziqishini namoyon qiladi, fanni o‘rganishda faol
3-4 yosh
4-5 yosh
5-6 yosh
6-7 yosh
KUTILAYOTGAN NATIJALAR
kattalar
bilan
birgalikda
tadqiqotlarda
qatnashadi
(eritish,
bo‘yash, cho‘ktirish,
suv sathiga chiqarish
va hokazo);
tabiatdagi
ayrim
o‘zgarishlarni
farqlaydi
(qor,
yomg‘ir, do‘l, issiq,
shamol va hokazo);
ayrim hasharot va
qushlarni taniydi va
nomini aytadi;
ayrim
jonivorlar
bolalarini
nomini
to‘g‘ri aytadi;
“sujet”
asosida
qurilmalar yaratadi;
suv va qum bilan
o‘ynaydi;
jonli obyektlarni
kuzatadi.
kattalar
bilan
birgalikda
tadqiqotlarda
ishtirok
etadi
(eritish,
yaxlatish,
magnetizm,
bo‘yash,
qizdirish,
qaynatish va hokazo);
yil fasllariga xos tabiat
hodisalarini biladi;
nima
uchun
ovqatlanish, nafas olish,
o‘qish kerakligini biladi;
organizmning ma’lum
bir organlari funksiyasini
biladi;
ayrim
jismoniy
jarayonlar
muhimligini
tushunadi;
konstruktor,
pazl,
mozaika,
Legodan
konstruksiyalar yaratadi.
tabiat
hodisalarining
turli
omillarga
bog‘liqligini
tushunadi;
tabiatdagi
o‘zgarishlar sababini
tushuntirib bera oladi
(masalan, qor erishi);
insonlarning atrof
olamga
ta’sirini
tushunadi (ekin ekish,
hosil yig‘ish);
tabiiy
materiallardan
qo‘l
ishlarini
yaratishni
biladi,
ish
bosqichlarini
belgilaydi;
mustaqil
qurib
yasashi mumkin;
jonli va jonsiz
tabiatni farqlaydi;
insonlar hayotida
tabiatning
ahamiyatini
anglab
yetadi.
qurilmani
mustaqil
o‘lchaydi
(balandligi,
uzunligi, kengligi bo‘yicha);
shaxsiy
qiziqishi
va
kuzatuvlariga bog‘liq savollar
beradi;
shaxsiy taxminlari haqida
gapiradi, avvalgi va hozirgi
tajribasini umumlashtiradi va
tushuntiradi;
tadqiqotda yechimini talab
etayotgan
muammoni
belgilaydi;
turli resurslarni qo‘llagan
xolda shaxsiy kuzatuvlarni
tasdiqlaydi va ta’riflaydi;
atrof muhitni yaxshilashda
ishtirokning
muhimligini
tushunadi
(masalan,
axlat
chiqindilarini tashlash, ularni
ajratish, daraxt va gullar
ekish, suv, elektr energiyasi
va qog‘ozni asrash).
Ekspert tizimini yaratish

Ekspert tizimini yaratish quyidagi talablar mavjud holatda maqsadga muvofiqdir:
tizimga o‘z bilimini berishni istagan ekspertlar mavjudligi;
ekspertlar vazifani hal etishning o‘z uslublarini bayon etishi mumkin bo‘lgan muammoli sohaning mavjudligi;
ko‘pchilik ekspertlarning mazkur muammoli sohada yechimlar o‘xshashligining bo‘lishi;
muammoli sohadagi vazifaning ahamiyati, ya’ni ular yoki murakkab bo‘lishlari, yoki mutaxassis bo‘lmagan foydalanuvchi hal eta olmasligi yoki hal etish uchun ancha vaqt talab qilishi;
masalani yechish uchun katta hajmdagi ma’lumot va bilimning bo‘lishi;
predmet sohasida axborotning to‘liq bo‘lmasligi va o‘zgaruvchanligi tufayli evristik uslublarni qo‘llash.
Yuqorida qayd etilgan uchta muammoni hal etish va sanab o‘tilgan talab-larni bajarish ekspert tizimini qo‘llashning zarur hamda yetarli sharti sanaladi.
Ekspert tizimini yaratish bosqichlari. Ekspert tizimini yaratishning nisbatan muhim bosqichlariga quyidagilarni kiritish mumkin: konsepsiyalash, realizatsiya, testdan o‘tkazish, joriy etish, kuzatib borish, modernizatsiyalash.
Konsepsiyalash bosqichida ekspert tizimini ishlab chiqish bo‘yicha mutaxassis ekspert bilan hamkorlikda tanlangan predmet sohasidagi muammoni yechishning uslublarini bayon etish uchun qanday tushuncha, munosabat va protseduralar zarurligini hal etadi. Bosqich-dagi asosiy vazifa masalani yechish jarayonida yuzaga keluvchi vazifa strategiyasi va cheklovlarni tanlashdan iborat. Konsepsiyalash muammoni to‘liq tahlil etyshni talab etadi.
Identifikatsiya bosqichida vazifa turi, tavsifi, o‘lchami, ish-lanma jarayonidagi ishtirokchilar tarkibi aniqlanadi. Modelning yaroqliligi ko‘rib chiqiladi, talab etiladigan «vaqt-mashina» resurslari baholanadi, ekspert tizimini yaratish maqsadi belgilanadi.
Formallashtirish bosqichida asosiy tushunchalar va munosabatlar bilimlarni ifodalashning o‘ziga xos rasmiy tiliga utkaziladi. Bu yerda ko‘rib chiqilayotgan vazifa uchun modellar yoki ma’lumotlarni taqdim etishning o‘xshash usullari tanlanadi.
Amalga oshirish bosqichida yuklatilgan vazifalarni bajarishga qodir bo‘lgan ekspert tizimining jismoniy «qobig‘i», yuzasi yaratiladi.
Ekspert tizimi faoliyatining to‘g‘riligini testdan o‘tkazish bosqichida tekshirish mumkin.
|
-§. AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TIZIMLARINING TASNIFI

4.2.-§. AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TIZIMLARINING TASNIFI
Axborot tizimi tushunchasi ko‘p kirrali, uning mazmuni va mohiyati axborot texnologiyasi qo‘llanilayotgan ob’ektning o‘ziga xos xususiyatlari, xossalari bilan belgilanadi. Axborot tizimini to‘liq va har tomonlama bilish uchun uning o‘ziga xos xususiyatlari tizimini aniqlash kerak bo‘ladi. Shu maqsadda kuyida axborot tizimini har bir qator belgilariga ko‘ra tasniflash variantlari ko‘rib chiqiladi (1.6-jadval):
avtomatlashtirish darajasi;
boshqarish jarayonining turlari bo‘yicha;
qo‘llanilish sohalari bo‘yicha;
boshqarish ob’ektining ishlash sohasi bo‘yicha;
qo‘llanilish yo‘nalishi bo‘yicha;
boshqaruv tizimidagi darajasi bo‘yicha va hokazo.
Axborot tizimining tasnif belgilari ichida ularning qo‘llanish sohalari asosiy hisoblanadi.
Avtomatlashtirish darajasiga ko‘ra avtomatlashtirilgan, avtomatik va noavtomatlashtirilgan (an’anaviy) boshqarish tizimlari o‘zaro farqlanadi. Avtomatlashtirilgan tizimlar kishilar bo‘g‘inini (operatorlar, ma’muriy apparat) uzining organik tarkibiy qismiga kiritadi. Avtomatik tizimlar esa yig‘ish va sozlashdan so‘ng inson ishtirokisiz (proflaktik nazorat va ta’mirlashni hisobga ol-masa) prinsip jihatdan ishlashi mumkin va ularni ko‘proq texnolo-giyalarni boshqarishda qo‘llashadi, garchi bu o‘rinda avtomatlashtirilgan tizimlar afzal ko‘rilsa ham. Tashkiliy boshqaruv tizimlariga kelganda, ular bu spesifikasidan kelib chikib avtomatik bo‘lolmaydi. Odamlar bu tizimlarda quyidagi asosiy vazifalarni hal etadi: birinchidan, bu boshqarish maqsadlari va mezonlarining qo‘yilishi va tuzatib borilishidir (ular sharoit o‘zgarganda o‘zgar-tirib boriladi), ikkinchidan, qo‘yilgan maqsadlarga erishishning eng yaxshi yo‘llarini izlab topishda ijodiy elementlarni kiritish (qo‘llanayotgan texnologiya yoki tashkiliy ishni keskin o‘zgartirish), uchinchidan, ishlab chiqilayotgan qarorlar tizimini tugal tanlash va ularga yuridik kuch berish. Nihoyat, to‘rtinchi vazifa bo‘lishi mumkin, bu tizimni boshlangach axborot bilan ta’minlashki, uni to‘plashni to‘liq avtomatlash mumkin emas yoki noratsional hisoblanadi (masalan, kadrlarni hisobga olish ma’lumotlari, ish joyining o‘zgarishi ahvoli va hokazolar).
|
Savollar - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

234
1.O’zbekiston Rеspublikasining “Ilk va maktabgacha yoshdagi
bolalar rivojlanishiga
qo’yiladigan Davlat talablari”. 2018 yil 18 iyundagi 1-mh son qarori
2. O’zbеkiston Rеspublikasining Maktabgacha ta'lim vazirligining “Ilk qadam”
davlat
o’quv dasturi 2018 yil 7 iyuldagi 4-sonli hay’at yig’ilishi qarori.
3.F.Voxobova, D. Zaynuddinova “Rivojlantiruvchi o`yinlar” Toshkent “Bekinmachoq-
plyus” 2009 yil
4.“MTT xujjatlari va ko’rgazmalari” telegram kanali
15-Mavzu: “Go’zal bahor” oy mavzusi bo’yicha tabiat markazida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etish
.
O’quv mashg’uloti rejasi
1 Rivojlanish markazlarida
“Go’zal bahor” oy mavzusi o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil
etish
2
“Go’zal bahor” oy mavzusi hafta mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
Katta va tayyorlov guruhlarda “Hayvonlar va qushlar bilan do’stlashamiz”,
“Mavsumiy o’zgarishlar”, “Hasharotlar”
hafta mavzusida rivojlanish markazlarida o’yinli
ta’lim faoliyatini mavzuviy rejalashtirish bo’yicha o’rganish va tahlil qilish. Ilm-fan va
tabiat
markazi uchun o’yinlar tanlash, variativ haftalik reja tuzish.
Hayvonlar, qushlar, o’simliklar haqida olgan bilimlarini mustahkamlovchi ta’limiy
o’yinlar
ishlanmasini tuzish, atributlar tayyorlash. Barcha markazlarda mavzu bo’yicha
ta’lim jarayonini tashkil etish. Davlat talablari bajarilishini aniqlash.
Quyidagi mavzularni taklif qilish:
“Men nimani tasvirladim, top!”
“Bosh harfidan top!”,
“Men bilaman...”,
"Hasharotlar".
"Hasharotlarni ajrat." ,
"Ovozidan top!",
"U qayerda yashaydi?"
“Men qanday hasharotman?”,
"Bahorda, yozda, kuzda",
"Foydali - foydasiz",
“Gapni tugat”,
“Bu qachon sodir bo’ladi?”,
“4-si ortiqcha”,
“Havoda, yerda, suvda” kabi o’yinlar uchun materiallar tayyorlash
.
Tanlama to’plamning reprezentativligi va uni ta’minlash usullari

|
Tanlama to’plamning reprezentativligi va uni ta’minlash usullari
|
bet | 78/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1 Tanlama to’plamning reprezentativligi va uni ta’minlash usullari
Tanlov xatosining miqdori va uni aniqlash usullari tanlashning turi va o’tkazish sxemalariga bog’liq bo’ladi.
Bosh to’plamdan birliklarni tanlab olish qoidalariga qarab, tanlash tasodifiy, mexanik, tipik, seriyali (uyali) va kombinatsiyali tanlash usullarida amalga oshirilishi mumkin.
Tasodifiy tanlash. Tanlashning bu usuli keng tarqalgan bo’lib, u qur’a usuli ham deyiladi, bunda to’plamning har birligi uchun tartib raqamli jeton yoki bilet tayyorlanadi. Keyin ulardan tasodifiy tartibda to’plam birligining kerakli bo’lgan miqdori (birligi) saralab olinadi.
Bunday sharoitda to’plam birliklarining har biri tanlovga tushishining bir xil ehtimoliga ega bo’ladi.
Tasodifiy tanlashga misol qilib yutuqli o’yin tirajlarini olishimiz mumkin, bunda chiqarilgan biletlarning umumiy miqdoridan tasodifiy ravishda tavakkaliga nomerlarning ma’lum qismi tanlanadi va ular yutuq chiqqan nomerlarni tashkil qiladi. Bunda hamma nomerlar uchun tanlanma to’plamga tushish uchun teng imkoniyat ta’minlanadi.
Mexanik tanlash. Bu usulda umumiy to’plam birliklari tasodifiy belgi bo’yicha hajm jihatidan teng bo’lgan guruhlarga bo’linadi. Keyin ma’lum qoidaga ko’ra, har bir guruhdan bittadan birlik ajratib olinadi. O’rganilayotgan to’plamning hamma birliklari oldindan ma’lum tartibda joylashtiriladi. Masalan, alfavit bo’yicha, o’rniga qarab va h.k., keyin esa, tanlovning hajmiga ko’ra, mexanik ravishda ma’lum interval orqali birliklarning zarur miqdori tanlanadi. Agar fakultet talabalarining 10 foizli mexanik tanlovini o’tkazish kerak bo’lsa, dastavval ular familiyalarining alfavit bo’yicha ro’yxati tuziladi va mexanik holda har o’ninchi talaba tanlab olinadi, Masalan: 1, 11, 21, 31 yoki 7, 17, 27, 37 tartib raqamdagilar va h.k. Agar tanlov 5 foizli bo’lsa, unda har yigirmanchi talaba tanlab olinadi, ya’ni interval tanlovning miqdoriga bog’liq bo’ladi. Tanlov qancha kam bo’lsa, interval shuncha katta bo’ladi.
Tipik tanlash. O’rganilayotgan to’plam birliklari muhim, tipik belgi bo’yicha sifat jihatdan bir xil, bir turdagi guruhlarga bo’linadi. Keyin har qaysi guruhdan tasodifiy usul bilan birliklar tanlanadi, bu tanlov guruhining bosh to’plamdagi salmog’iga proportsional ravishda bo’lishi kerak.
Masalan, Toshkent Moliya institutning 4 ta fakultetida o’qiyotgan 10 ming talabadan 1500 tasida tipik tanlov o’tkazish zarur. Buning uchun institut talabalari fakultetlar bo’yicha bir xil guruhlarga guruhlanadi, keyin ularning har biridan fakultet talabalarining institut talabalaridagi salmog’iga proportsional ravishda talabalar soni tanlab olinadi.
Tipik tanlash tasodifiy yoki mexanik tanlashga nisbatan aniqroq natijalarni beradi, chunki bu tanlovga bosh to’plamga proportsional holda hamma tipik guruhlarining vakillari tushadi.
|
| |
-§. AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TIZIMLARI EVOLYUTSIYASI

4.3-§. AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TIZIMLARI EVOLYUTSIYASI
Axborot tizimlari evolyutsiyasi axborotlarni qayta ishlash-ning texnik vositasi rivojlanishi mazmuni va axborot tizimlari qadr-qimmati bilan bog‘liq. 1.7 – jadvalda axborot tizimlaridan foydalanishga nisbatan yondashuvning o‘zgarishi keltirilgan.
1-bosqich (60-yillar oxirigacha) apparat vositalarining imkoniyatlari cheklangan sharoitda katta hajmdagi ma’lumotni qayta ishlash muammosi bilan farqlanadi.
2-bosqich (70-yillar oxirigacha) IBM/360 seriyasidagi EHMning tarqilishi bilan bog‘liq. Dastur ta’minotining apparat vositalari rivojlanish darajasidan orqada qolishi – mazkur bosqich muammosi sanaladi.
1-bosqich va 2-bosqich hisoblash markazlari resurslaridan markaz-lashgan holda jamoa bo‘lib foydalanishga mo‘ljallanib eski operatsiyalarni bajarishda axborotni samarali qayta ishlashi bilan ajralib turadi. Tuziladigan axborot tizimining samaradorligini baholashdagi asosiy o‘lchov – bu ishlanmaga sarflangan va uni joriy etish natijasida iqtisod qilingan mablag‘ o‘rtasidagi farq bo‘lgan. Mazkur bosqichdagi asosiy muammo – psixologik sabablar bilan bog‘liq bo‘lib, bu – foydalanuvchilar va tizimni ishlab chiquvchi mutaxassislar o‘rtasidagi o‘zaro aloqaning yomonligida edi. Buning natijasida katta imkoniyatlarga ega tizimlar yaratilsada, foydalanuvchilar undan to‘liq foydalana bilishmadi.
3-bosqich (80-yillar boshlaridan). Bu davrda kompyuter professional foydalanuvchining quroliga, axborot tizimi esa – uning qarorlarini qabul qilishni qo‘llab – quvvatlash vositasiga aylandi. Asosiy muammo foydalanuvchining talablarini maksimal
|
b o lsa . 
pedagog lining 
qadrliligiga 
qaramay

alohida joy beram iz. Didaktik o'yinlar m etodikasinnig asosiylari
ularning tizim ida ovrnatilgan. shu yerda to'rt bosqichni ajratsa b o ia d h
Oriyentatsiva - o'rnatiladigan m av zu n in g tasavvuri, o'xshatiiishi va
uning qoidalar xarakteristikasi. o"yin m ulohazalarining bayonL o'yin
o'tkazishda uning sahnalashtirilishi. cry in m azm u n in in g detallar isiilab
chiqarishi katta aham iyatga ega. Sahna — bu o'yiim ing tashkiliy va
sujetli sxemasi, um um iy reja ekan.
Sahna odatda o'z ichiga shunday bilim larni kiritadi: qiyin holatning
tasviri, o'yin atributlari; o'yin harakatlarinL o’yin qatnashuvchilarining
repertuarini ishlab chiqish; o'vin qatnashuvchilari uchun m etodik
koTsatkichlarni yaratish.
uchun alohida emas, balki o'zini jam oaning bir qismi deb his etadigan

|
uchun alohida emas, balki o'zini jam oaning bir qismi deb his etadiganBog'liq Р. Мавлоноваuchun alohida emas, balki o'zini jam oaning bir qismi deb his etadigan
qilib taqsimlashi kerak. Topshiriqni bajarish uchun vaqt berishda
guruhga uni bajarishni muhokama qilishiga vaqt ajratish va guruh
vakil id an tayyorligini so'rash lozim. Shunday taqdirdagina bolalarda
faoliyatning umumiy maqsadi. xilm a-xil vazifalar va hamkorlik uchun
sabab (motiv)lar b oiad i. Ongni shakllantirish metodlari bolalarda
e ’tiqodning, amaliy yetuk (axloqiy) tushunchalarning tarkib topishiga
yordam berishi kerak. Bu maqsadlarda hikoya metodini o'quvchining
axboroti, dokladi tarzida o'zgartirish, tez-tez munozaradan foydalanish
yaxshi samara beradi. Sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarning quyidagi
ommaviy shakllarida bolalarni munozara qoidalariga o‘rgatish lozim:
- Shuni vodda tutingki, bahslashuvchilar haqiqatni izlaydilar, ammo
uni turlicha tasavvur qiladilar; bahsda umumiy mazmunni aniqlash,
key in esa qarashlardagi farqni oydinlashtirish va bunga hurmat bilan
munosabatda bo'lish kerak.
- Munozaraning maqsadi - tomonlardan birining haqligini aniqlash
emas, balki haqiqatni qaror toptirishdir.
- Haqiqatni opponent shaxsiga ayblar qo‘yish bilan emas, balki
faktlar yordamida qidirish zarur.
- So‘zlovchini avval hurmat bilan tinglash. keyin esa o'z nuqtayi
nazarini bildirish lozim.
- M ashg'ulotning yakuniy qismi.
Pedagogik maqsad: bolalarni egallagan tajribalarini o‘zlarining
maktabdan tashqi hayotlarida amalda q oilash ga m oyil qilish (xohish
u yg‘otish) va mashg'ulot qanchalik muvaffaqqiyatli bolgan ligin i
aniqlash. Shunday qilib, yakunlovchi qism pedagogning bolaga boshqa
muhitda tarbiyaviy ta’sir ko'rsatishiga imkon beradi.
Tipik xatolar:
bu qism umuman inkor qilinadi yoki «Yoqdimi?»,
|
| |
Murakkab tizimlarning - Axborot texnologiyasi va tizimlari

Bankda
hisob va
nazorat operatsion, buxgalteriya hisoblaridan iborat,
ular bir-birlari bilan yaqindan aloqada, chunki tahliliy daraja bank hisobida
shaxsiy schotlar ostida turadi. Har bir ish kuni balansini shakllantirish
bilan tugashi sababli shaxsiy schotlarning holatini o ‘zgartiruvchi bux
galteriya aks ettiriladi. Statistik hisob ayrish ko'rsatkichlarning uzoq davr
ichida o'zgarishi haqida ma’lumotlami yig'ishga imkon beradi.
Tahlil bank boshqaruvining ham tashqarisida, ham ichkarisida vujudga
keladigan iqtisodiy vaziyatni bilib olishga imkoniyat beradigan vazifadan
iborat bo'ladi. Yirik banklarda ikkita mustaqil bo'limlar mavjudki, ulardan
biri bankning ichki holati tahlilini ta’minlaydi, ikkinchisi tashqi muhitni
tahlil qiladi.
Rejalashtirish
tahlilning ma’lumotlariga asoslanib, vujudga kelgan
vaziyatdan chiqish va qo'yilgan maqsadlarga erishish uchun ehtimol bo'lgan
yechimlami tayyorlaydi.
Bankning boshqaruv tuzilmasi

• bank va uning biznes jarayonlarini modullashtirish va biznes
jarayonlarini algoritmik sozlashning imkoniyati;
• tizimli biznes jarayonlarini rivojlantirish asosida uzluksiz rivoj
lantirish va takomillashtirish ADP bozorining tahlili shuni ko‘rsatadiki,
mujassamlashgan BAAT ning tizimchalari va vazifalarining amaliy ajratilishi
ularni bir vaqtda uchta alomat bo'yicha: boshqaruv tuzilishi, mablag‘larni
o'zgartirish va boshqaruv vazifalari bo'yicha hisobga olinadi.
K R E A T IV D A R S T L Z IL IS H IN IN G T E X N O L O G IY A L A R I

faoliyat turining turli shakllarini turlicha vositalar yordamida egallash;
hayratlanarli buyumlar haqida fikrlash;
boshqotirmalar yechish; kom-
pyuterda oicham li masalalar yechish o'quvchining rivojlanishiga
xizmat qiladi. Mazkur texnologiyaning psixologik asosi o'quv jarayo-
nining o'quvchi tomonidan rejalashtirilishidir.
Tizimli refleksiya tashkil
etilishiga ehtiyoj hosil qiluvchi omil - ta’lim jarayoni natijasini vaqti-
vaqti bilan testlar yordamida aniqlash va o'quvchilarni o'quv faoliyatini
rejalashtirishga o*rgatish.
Darsga motivatsion
sayqal berish deganda, dars davomida ijobiy
motivatsiyani qoilab-quvvatlovchi tuzligan maxsus topshiriqlar tushu-
niladi. Har bir o'quv sikli so'ngida o'quvchilarning
vutuqlar haqidagi
ijobiy hissiyotlari rag'batlantirilib, keyingi bosqichga o'tish ishtiyoqi
kuchaytiriladi.
Davlat 
muassasalari - Axborot texnologiyasi va tizimlari

Interaktiv xizmatlar iste'molchi va vositachilarga axborot mahsu-
lotlari va xizmatlarini chakana savdo asosida taqdim etadi. Broker firmalar
esa bozor savdosi bilan shug'ullanib, yakuniy iste’molchiga xizmat
ko'rsatadi. Oxirgi yillarda interaktiv xizmatlar va ma’lumotlar bazasini
ishlab chiquvchilarning faoliyati yakuniy iste’molchilarga qaratilgan.
1 .2 . Bank faoliyatida avtom atlashtirilgan axborot tizim lari

larining doimiy tushumi manbalari va yetarli darajada valuta zaxiralarini
shakllantirish orqali milliy valutaning xarid quwatini chetdan olinadigan
qarz mablag'larisiz saqlab turishga zamin yaratildi.
Joriy yilda Markaziy bank pul-kredit siyosatining bilvosita dastaklaridan
foydalanishni yanada kengaytirish bilan bir qatorda, o'zgaruvchan foiz
stavkalarini tezkor boshqarishni davom ettirildi. 2010-yil 1-yanvar holatiga
O'zbekiston Respublikasi tijorat banklari tomonidan jami 293 ta milliy
valutadagi va 118 ta xorijiy valutadagi omonat turlari aholi, korxona va
tashkilotlaiga taqdim etilmoqda.
O'zbekiston Respublikasi iqtisodiyotida hozirgi vaqtda amalga oshi-
rilayotgan tarkibiy o'zgarishlar eng awalo bank tizimi bilan bevosita bog'liq
bo'lib kelmoqda. Shuning uchun ham bank kreditlaridan samarali
foydalanish, ulaming eng qulay shakllaridan, jumladan, iste’mol va ipoteka
kreditidan foydalanish ham muhim masalalardan biri bo'lib qolmoqda.
Hozirgi kunda Respublikamiz aholisi uchun iste’mol va ipoteka
kreditining turli xil variantlari joriy etilgan bo'lib, Respublika tijorat
banklari tomonidan aholining ushbu kreditlarga bo'lgan ehtiyojlarini
qondirishga alohida e ’tibor qaratilgan. Chunki, iste’mol kreditlarining
berilishi aholi uchun Respublikada ishlab chiqarilgan iste’mol tovarlarini
sotib olish uchun keng imkoniyatlar yaratib bersa, ipoteka kreditlari
yosh oilalar va boshqa toifadagi aholining uy-joy bilan ta ’minlanishi
darajasini oshiradi.
2010-yil 1-yanvar holatiga O'zbekiston banklari Assotsiatsiyasiga a’zo
19 ta tijorat banki tomonidan 40 dan ortiq turdagi iste’mol krediti joriy
qilingan bo'lib, ular 6 oydan 3 yilgacha bo'lgan muddatga beriladi. 2009-
yilning oktabr-noyabr oylari davomida 11 ta yangi turdagi iste’mol kreditlari
muomalaga chiqarildi. Bundan tashqari ba’zi banklar tomonidan amaldagi
iste’mol kreditlarining shartlari va talablariga biroz o'zgarishlar kiritildi.
Hozirda 20 ta tijorat banklari tomonidan 37 ta turdagi ipoteka krediti
joriy qilingan bo'lib, ular 3 yildan 15 yilgacha bo'lgan muddatga beriladi.
Ipoteka krediti uy-joy sotib olish, qurish va oldindan sotib olingan uy-
joylami ta’mirlash uchun ajratiladi.1
Axborot mahsulotlari barcha resurslardan oqilona

|
Axborot mahsulotlari barcha resurslardan oqilonaBog'liq axborotlashtirish3.4. Axborot mahsulotlari barcha resurslardan oqilona
foydalanishni ta’minlab beruvchi resursdir
Axborot m ahsulotlari
boshqa barcha resurslardan samarali va oqilona
foydalanishni ta ’minlab beradigan yagona
resursdir.
Turli kanallar bo'yicha axborot mahsulotlarini myomalaga kiritish
ularni turli axborot tashuvchi vositalarda qayd etishdan boshlanadi. Shu
bosqichdan ularning turli kommunikatsiya tizimlaridagi harakati
boshlanadi, ya’ni faqat shundagana ular fazo va vaqt birligida iste’molchilar
hamda jarayonlar o'rtasida uzatilishi mumkin. Axborot, yuqorida
ta’kidlganimizdek, u yoki bu tashuvchilarda qayd etilishidan boshlab
axborot resurslari sifatida shakllanadi. Ilmiy-texnika taraqqiyoti axborot
resurslarining avtomatlashtirilgan usulda qayta ishlanishiga bo'lgan talabni
orttirishga zamin yaratib bermoqda.
Hozirgi kunga kelib axborot resurslarini yig'ish, qayta ishlash, uzatish
va iste’molchilarning shaxsiy talablaridan kelib chiqqan holda, ushbu
resurslarni tayyorlash bilan shug'ullanadigan turli xildagi axborot-
kommunikatsiyalar biznesi vujudga kelgan bo'lib, ular ushbu bozor
negizidir. 90-yillarning asosiy xususiyatlaridan biri — axborot-kom-
munikatsiyalar biznesida turli va yangi ishtirokchilaming paydo bo'lishidir.
Ularning qatorida m a’lum otlar bazasini ishlab chiquvchilar, turli
interaktiv xizmatlar, axborot vositachilarini sanab o'tish mumkin. Hozirgi
kunda AQSh dunyo hujjatli fondlarining eng yirik egalaridan sanaladi.
Mashina o'qiydigan hujjatli axborot resurslari mazkur fondning katta qis
mini tashkil etadi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlari o'zaro birlashib
EUROUNET axborot tarmog'ini yaratish bo'yicha o'z iste’molchilariga
dunyoning 50 % dan ortiq hujjatli resurslariga kirish imkonini yaratmoqda.
Yevropa yagona iqtisodiy va siyosiy maydonining vujudga kelishini e’tiborga
olsak, birlashgan Yevropa Ittifoqining axborot resurslarini AQShniki bilan
tenglashtirsa bo'ladi, ayrim ko'rsatkichlar bo'yicha esa undan ham o'zib
ketishi mumkin 3.1-rasmda bozor ishtirokchilarining tashkiliy-funksional
aloqalari berilgan.
A x borot-kom m unikatsiyalar biznesi
o'z ichiga quyidagi
tarkibiy
qism lam i
qamrab oladi:
• axborot resurslari — ma’lumotlar bazasi va banklari, turli xildagi
arxivlar, kutubxonalar, muzeylar fondi va hokazo;
• axborot-telekommunikatsiyalar infratuzilmasi — hududiy davlat
kompyuter tarmoqlari, telekommunikatsiya tarmoqlari va maxsus xizmat
ko'rsatuvchi tizimlar, tarmoqlar, ma’lumotlami uzatish kanallari va axborot
oqimlarini boshqarish;
63
|
| |