Linux tizim interfeysi - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

Linux tizim interfeysi
Linux operatsion tizimini piramida deb hisoblash mumkin (9.1-
rasm). Piramida bazasida markaziy protsessor, xotira, disklar, monitor
va klaviatura, shuningdek, boshqa qurilmalardan iborat. Uning
vazifasi qurilmani boshqarish va barcha dasturlarni tizim chaqiriqlari
interfeysi bilan ta’minlashdir. Ushbu tizim chaqiriqlari foydalanuvchi
dasturlariga jarayonlar, fayllar va boshqa manbalarni yaratish va
boshqarish imkonini beradi. Dasturlar argumentlarni registrlarga (yoki
ba’zida stekka) joylashtirish va foydalanuvchi rejimidan yadro
rejimiga o‘tish uchun, emulyatsiya qilingan uzilish buyrug‘ini bajarish
orqali tizim chaqiriqlarini amalga oshiradilar. C tilida emulyatsiya
qilingan uzilish buyrug‘ini yozish imkonsiz bo‘lgani uchun, bu tizim
chaqirig‘ida bitta protseduraga ega bo‘lgan kutubxona tomonidan
amalga oshiriladi.
9.1- rasm. Linux operatsion tizimi darajalari
Ushbu protseduralar assemblerda yozilgan, ammo ularni C
tilidan chaqirish mumkin. Har bir bunday protsedura avval
argumentlarni kerakli joyga qo‘yadi va keyin emulyatsiya qilingan
uzilish buyrug‘ini bajaradi. Shunday qilib, o‘qish (read) tizim
chaqirig‘iga
kirish
uchun
C
dasturlash
tilida
protsedura
Apparat ta’minoti (markaziy protsessor, xotira, disklar, terminallar
va boshqalar)
Unix operatsion tizimi (jarayonlarni boshqarish,
xotira, fayl tizimi, kiritish/chiqarish va b.)
Standart kutubxonalar
(open, close, read, write, fork va b.)
Standart xizmatchi dasturlar
(qobiq, kompilyatorlar va b.)
Foydalanuvchi
Foydalanuvchi
rejimi
Yadro rejimi
Foydalanuvchi
interfeysi
Kutubxona
funksiyalari
interfeysi
Tizim
chaqiruvlari
interfeysi
338
kutubxonasidan read ni chaqirish kerak. POSIX standarti tizim
chaqiriqlarining interfeysini emas, balki kutubxona funksiyalarining
interfeysini belgilaydi. Boshqacha qilib aytganda, POSIX standarti
kutubxona protseduralari uning talablariga javob beradigan tizim
nimani ta’minlashi kerakligini, ularning parametrlari qanday bo‘lishi
kerakligini, nima qilishi kerakligini va qanday natijalar qaytarilishini
aniqlaydi. Standartda real tizim chaqiriqlari hatto esga olinmaydi.
Operatsiontizimvatizimchaqiriqlarikutubxonasigaqo‘shimcharavi
shda,
Linuxningbarchaversiyalariko‘plabstandartdasturlarnitaqdimetadi,
ularningba’zilariPOSIX
1003.2
standartidako‘rsatilgan,
boshqalariesaLinuxtiziminingturlixilversiyalaridafarqqilishimumkin.
Ushbu dasturlarga buyruq protsessori (qobiq), kompilyatorlar,
muharrirlar, matnlarni qayta ishlash dasturlari va fayllar bilan ishlash
uchun yordamchi dasturlar kiradi. Aynan ushbu dasturlarni
foydalanuvchi klaviaturadan ishga tushiradi. Shunday qilib, Linux
operatsion tizimidagi uchta interfeys haqida gapirish mumkin: tizim
chaqirig‘i interfeysi, kutubxona funksiyalari interfeysi va standart
yordamchi dasturlar to‘plamidan tashkil topgan interfeys. Shaxsiy
kompyuterlar uchun eng keng tarqalgan Linux distributivlarida ushbu
klaviaturaga asoslangan foydalanuvchi interfeysi sichqonchaga
yo‘naltirilgan grafikali foydalanuvchi interfeysi bilan almashtirildi,
buning uchun tizimning o‘zida hech qanday o‘zgarishlar talab
qilinmadi. Aynan shu moslashuvchanlik Linuxni shunchalik mashhur
qildiki, unga asosiy texnologiyadagi ko‘plab o‘zgarishlardan omon
qolishga imkon berdi. Linux tizimining grafik foydalanuvchi
interfeysi o‘tgan asrning 1970yillarida UNIX uchun yaratilgan
birinchi grafik foydalanuvchi interfeyslariga o‘xshaydi va Macintosh
kompyuterlari va keyinchalik shaxsiy kompyuterlar uchun Windows
tizimi tufayli mashhur bo‘ldi. Grafik foydalanuvchi interfeysi ish stoli
muhitini yaratadi - bizga tanish bo‘lgan oynalar, belgilar, kataloglar,
qurilmalar paneli va o‘tkazish imkoniyati. To‘liq ish stoli muhiti,
oynalarning tartibi va tashqi ko‘rinishini, shuningdek, turli xil
dasturlarni boshqaradigan va izchil grafik interfeysni yaratadigan ko‘p
oynali ma’murni o‘z ichiga oladi. Linux uchun mashhur ish stollari
GNOME (GNU Network Object Model Environment) va KDE (K
Desktop Environment). Linux grafik foydalanuvchi interfeyslari
odatda X11 (yoki oddiygina X) deb nomlanadigan X Windowing
339
System
tomonidan
qo‘llab-quvvatlanadi.
X-server
klaviatura,
sichqoncha va ekran kabi qurilmalarni boshqaruvchi asosiy
komponent bo‘lib, kirish dasturini qayta yo‘naltirish yoki mijoz
dasturidan natijani olish uchun javobgardir. Haqiqiy grafik
foydalanuvchi interfeysi muhiti odatda past darajadagi kutubxonaning
(xlib) tepasida qurilgan bo‘lib, unda X server bilan o‘zaro ishlash
funksiyalari mavjud. Grafik interfeys X11-ning asosiy funksiyalarini
kengaytiradi,
oynalarning
ko‘rinishini
yaxshilaydi,
tugmalar,
menyular, belgilar va boshqalarni taqdim etadi. Grafik interfeysdan
foydalangan holda Linux tizimlarida foydalanuvchi dasturni ishga
tushirish yoki faylni ochish uchun sichqoncha tugmachasini bosishi,
fayllarni bir joydan ikkinchi joyga ko‘chirish mumkin va hokazo.
Bundan tashqari, foydalanuvchilar xterm terminal emulyatsiya
dasturini ishga tushirishlari mumkin, bu ularni asosiy operatsion tizim
buyruq satrining interfeysi bilan ta’minlaydi.
Qobiq
Linuxda grafik foydalanuvchi interfeysi mavjud bo‘lsada,
aksariyat dasturchilar va ilg‘or foydalanuvchilar hali ham qobiq deb
nomlangan buyruq satri interfeysini afzal ko‘rishadi. Ular ko‘pincha
grafik foydalanuvchi interfeysidan qobiqli bir yoki bir nechta
oynalarni ishga tushiradilar va ularda ishlaydilar. Qobiq buyruqlar
satri interfeysi foydalanish uchun tezroq, ancha kuchli, kengaytirilishi
oson va sichqonchani doimiy ravishda ishlatish zaruratini
tug‘dirmaydi. U UNIX qobig‘iga asoslangan, Bourne qobig‘i deb
nomlangan (Bourne Shell, Stiv Burne tomonidan yozilgan va keyin
Bell Labs tomonidan yozilgan) va aslida Bourne Again SHell uchun
qisqartma hisoblanadi. Boshqa ko‘plab qobiqlar (ksh, csh va
boshqalar) ishlatiladi, ammo bash Linux tizimlarining ko‘pchiligida
mavjud standart qobiqdir. Qobiq ishga tushirilganda, u ishga tushadi
va keyin kiritish uchun so‘rovni (odatda foiz yoki dollar belgisi)
ko‘rsatadi va foydalanuvchidan buyruq satriga kirishni kutadi.
Foydalanuvchi buyruq satriga kirgandan so‘ng, qobiq undan birinchi
so‘zni chiqarib tashlaydi, bu bo‘shliqli yoki yorliqli belgi bilan
ajratilgan belgilar qatorini anglatadi. Qobiq ushbu so‘zni ishga
tushiriladigan dasturning nomi deb taxmin qiladi, ushbu dasturni
qidiradi va agar uni topsa, uni bajarish uchun ishga tushiradi. Bunday
holda, qobiq ishga tushirilgan dastur muddati davomida to‘xtatiladi.
340
Dastur ishi tugashi bilan qobiq keyingi buyruqni o‘qishga harakat
qiladi. Bu yerda ta’kidlash kerakki, qobiq - bu oddiy foydalanuvchi
dasturidir. Unga kerak bo‘lgan narsa – bu klaviaturadan o‘qish va
monitorga chiqarish, shuningdek, boshqa dasturlarni ishga tushirish.
Buyruqlar argumentlar bo‘lishi mumkin, ular ishga tushiriladigan
dasturga matn satrlari ko‘rinishida uzatiladi. Masalan, buyruq satri
cp src dest
cp dasturini ikkita argument bilan ishlaydi, src va dest. Ushbu dastur
birinchi argumentni mavjud faylning nomi sifatida sharhlaydi. U
ushbu fayldan nusxa oladi va ushbu nusxani dest deb ataydi. Hamma
argumentlar ham fayl nomlari hisoblanmaydi. Satrda
head –20 file
birinchi argument - 20
|