Konsortsiya - Qoraqolpoq davlat universiteti ekologiya va fiziologiya

|
Qoraqolpoq davlat universiteti ekologiya va fiziologiya
|
bet | 27/50 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 424 Kb. | | #263569 |
Bog'liq биогеография лекция узбKonsortsiya deb - erkin hayot kechiruvchi va bir-biri bilan trofik, topik va forik aloqada bo'lishi yashil o'simliklarning, barcha organizmlarning birgalikda yashashining yig'indisiga aytamiz. Bunda erkin hayot kechiruvchi yashil avtorof o'simliklar konsortsiyaning markazi deb ataladi, u bilan bog'lanuvchi turlar konsortlar deb ataladi. Konsortsiyalar individual, tsenopopulyatsiyali, regional va turlik bo'lib bo'linadi. Umuman, konsortlarning tarkibiga barcha organizmlar kirib, ular konsortsiya markazi bilan chambarchas bog'liq bo'ladi. nam tropik jamoalarda mavsumiy migrantlar va uyquga ketuvchilar bo'lmaydi, cho'l tumanlarida yilning noqulay sharoitlarida ko'pchilik turlar tinch holatida o'tgan bo'ladi. Bu ko'rsatkich sovuq joylarda yuqori bo'ladi. Barcha organizmlar jamoaga bog'liqligi bo'yicha asosiy ikki guruhga bo'linadi. 1. doimiy (sessilli) Bunga quruqlikdagi o'simlik va qo'ziqorinlar, suvdagi bentos shakllar kiradi. 2. Doimiy emas (vagilli) bunga hayvonlarning ko'pchilik bo'limi va bekinbegen suv o'simliklari kiradi.
Jamoalarning dinamikasi. Biotsenozlarning xarakterli o'zgachaliklarining biri ularning sutkalik va yillik dinamikasi bo'lib hisoblanadi. Har bir biotsenozda hayot faolligi sutkaning har xil vaqtiga to'g'ri keladigan organizmlar guruhi bor. Ba'zi birovlari kechasi faol bo'lsa, ikkinchisi kunduzi faol bo'ladi. Natijada biotsenozlarning ayrim turlarida o'zaro aloqasi va tarkibida periodlik o'zgarish bo'lib turadi. Bu o'simliklarda ham bo'ladi. Kechasi ularda fotosintez sodir bo'lmaydi, bir qator o'simliklarda gullar faqat kechasi ochiladi (namozshom gul) va tun hayvonlari bilan changlanadi. Vertikal sutkalik migratsiya tuproqda yashovchilarga xos. Sutkalik dinamika asosiy tabiat jarayonlarining ritmikasi bilan bog'liq va mavsumiyligi mahkam turda bo'ladi. Biotsenozning mavsumiy o'zgrishi faqat sharoit va faollikning o'zgarishidan emas, balki ayrim turlarning solishtirma farqi, mavsumiy migratsiyasi, yil davomidagi ayrim generatsiyaning nobud bo'lishida ko'rinadi. Ko'pchilik turlar yilning ma'lum bir vaqtigacha jamoa umridan to'liq chiqib qoladi. (tinch holatga o'tish, uyquga ketish), bu o'simliklarda ayrim yaruslar yilning bir mavsumida to'liq yo'q bo'lib ketadi. (bir yillik efemerlar). Mavsumiy o'zgarishlar qarama-qarshi iqlim zona va o’lkalarda (yo shva qishda) aniq ko'rinadi. Ular ojiz shaklda tropik yomg'irli o'rmonlarda ko'rinadi. (Bu yerda yil davomida quyosh uzoqligi, temeperatura va namlik darajasi juda kam o'zgaradi).
Yillik o'zgarishlar. Yillar bo'yicha meteorologik sharoitlarning (iqlimiy flyuktuatsiyalarning) o'zgarishidan va boshqa jamoaga ta'sir etuvchi ichki omillardan mustaqil bo'ladi. Fitotsenozdagi o'zgarishlar chigirtkalarning ko'payib ketgan yili kuchayadi. Chigirtkalar maxsulotning 80-90% ni yeb qo'yadi. Chigirtkalar kam bo'lsa maxsulot ko'p bo'ladi. Hayvon va o'simlik qatlamining sonlik o'zgarishi natijasida bir jamoa ikkinchisini almashtiradi. O'rin almashtirish ketma-ket emas va ketma-ket bo'ladi. ikkinchisi suktsessiya deb ataladi. Aloqasi bilan biotsenozlarning bir-birini almashish tuzilishi suktsession qator yoki stadiya deb ataladi. Agar jamoa tiriklikdan ajralib qolgan yerda paydo bo'lsa, unda u birinchi suktsessiya deb ataladi. Agar oldin biotsenoz bo'lgan joyda ikkinchi biotsenoz bosib olsa, u ikkinchi suktsessiya deb ataladi. Bu birinchi suktsessiyaga qaraganda birlamchi klimaksi tezroq paydo bo'ladi. ikkinchi suktsessiyalar jamoalarning yashash muhitining ketma-ket o'zgarishidan yoki tashqi ta'sirning birdaniga o'zgarishidan paydo bo'ladi. Almashishning keyingi tipi - stixiyali yoki to'satdan bo'lgan almashish deb ataladi. To'satdan bo'lgan suktsessiyalar: klimatogenli, edafogenli, biogenli, pirogenli (olovning ta'siri) va antropogenli bo'ladi. Bu suktsessiyalar katastrofik ta'sirlarning (suv bosish, yong'in, o'rmonlarni kesish) ta'sirida paydo bo'ladi. Har bir shunday almashish shu jamoaga xos bo'lgan turlarning nobud bo'lishlari bilan boshlanadi. Keyinchalik bu jamoaning asta-sekinlik bilan tiklanishi yuzaga keladi.
Ekologik suktsessiya-birlashmalarining o'zlari tomonidan yashash muhitiga ta'sir qiladigan o'zgarishlarining natijasi bo'lib hisoblanadi. Bu qonuniyat yo'naltirilgan jarayon.
|
| |