Toshkent davlat yuridik universiteti fuqarolik huquqi darslik I qism - bet 97

Umumiy mulk huquqining rejimi
FKning 217-moddasi 1-qismiga ko‟ra, agar ulushli mulk
ishtirokchilarining ulushlari qonun asosida belgilanishi mumkin bo‟lmasa
hamda uning barcha ishtirokchilarining kelishuvi bilan belgilab qo‟yilgan
bo‟lmasa, ulushlar teng deb hisoblanadi. Bu qoida umumiy ulushli mulk
ishtirokchilari ulushlari tengligining prezumpsiyasini mustahkamlaydi.
Ammo, bu prezumpsiya rad qilinishi mumkin, chunki ulushlar, basharti
qonun asosida aniqlanishi mumkin bo‟lmasa hamda umumiy ulushli
mulkning barcha ishtirokchilarining kelishuvi bilan belgilanmagan bo‟lsa
teng hisoblanadi.
Qonun
chiqaruvchi
tomonidan
umumiy
ulush
huquqidagi
ulushlarning
tengligi
prezumpsiyasini
ishlatilishi
fuqarolik
qonunchiligining umumiy tamoyili–fuqarolik-huquqiy munosabatlarni
tartibga solishda oqillik va adolat talablariga rioya qilishning
ko‟rinishlaridan biridir. Umumiy ulushli mulk munosabatlarining
ishtirokchilariga kelishuvga erishish orqali odatiy tartibni o‟zgartirish
hamda umumiy mulk huquqidagi ulushlarning o‟zgacha miqdorlarini
belgilash imkoni taqdim etilgan.
Umumiy
mulk turlari
Ulushli mulk (mol-mulk
mulkdorlardan har birining mulk
huquqidagi ulushi aniqlab
qo
ʻ
yilgan)
Birgalikdagi mulk (ulushlari
aniqlab qo
ʻ
yilmagan)
191
Ulushlar tengligining prezumptsiyasi tom ma‟noda umumiy ulushli
mulkka nisbatan mustahkamlangan bo‟lsa ham, u umumiy birgalikdagi
mulkka nisbatan ham, qachonkim u ajratilgan yoki taqsimlangan holatda
barchaning yoxud faqat ajralayotgan sherik mulkdorning ulushini aniqlash
zarurati vujudga kelganda amal qilaveradi. Bu xulosa Oila kodeksining er-
xotinning umumiy birgalikdagi mulkiga doir, shuningdek, dehqon xo‟jaligi
a‟zolarining umumiy birgalikdagi mulkiga doir normalarida o‟z tasdig‟ini
topadi.
Kelishuv bilan ulushni aniqlash tartibi belgilab qo‟yilishi mumkin.
Bu holda u barcha ishtirokchilar uchun majburiy bo‟lib qoladi va ular
ulush miqdorini kelishuvda ko‟rsatilganidan boshqacha tarzda hisob-kitob
qilishga haqli emaslar.
Basharti ulush miqdorining umumiy mulk obyektiga qo‟shilgan
hissaga bog‟liqlik sharti to‟g‟ridan-to‟g‟ri qayd etilmagan bo‟lsa, ammo
taraflarning munosabatlari shunday shartni faraz qilsa, u holda ulush
miqdori kiritilgan hissani e‟tiborga olib tegishli kelishuvga erishish yo‟li
bilan, erishilmagan taqdirda esa sud tomonidan belgilanadi.
Bundan tashqari, ulushlar tengligi prezumpsiyasidan chekingan holda
umumiy ulushli mulk ishtirokchilarining kelishuviga muvofiq ularning
ulushlari har bir shaxsning umumiy mol-mulkni vujudga keltirish va
orttirishga qo‟shgan hissasiga muvofiq aniqlanishi belgilab qo‟yilishi
mumkin. Ushbu hissa nafaqat umumiy mulkni tashkil etish paytida, balki
uning mavjudligi va faoliyatining keyingi bosqichlarida ham unga
kiritilgan moddiy, mehnat va o‟zga qo‟yilmalarni hisobga olib aniqlanishi
mumkin. Bunday vaziyat, taraflar o‟z hissalarini birlashtirib, umumiy
xo‟jalik maqsadiga yetish uchun birgalikda harakat qilishni boshlaydigan
oddiy shirkat shartnomasini tuzishda yuzaga keladi. Birgalikdagi faoliyat
mobaynida har bir ishtirokchining umumiy mulkka qo‟shgan hissasi
sezilarli darajada o‟zgarishi mumkin.
Ulushlarning miqdorini aniqlash to‟g‟risidagi umumiy qoidalarni
rivojlantirgan holda O‟zbekiston Respublikasi FK 217-moddasining
uchinchi qismi bunda umumiy mulkka ajralmas yoki ajraladigan
yaxshilashlar kiritilganini hisobga olishni taklif etadi.
Yaxshilash deganda qonun chiqaruvchi mol-mulkning qiymatini
oshirgan yoki uning iste‟mol xususiyatlarini qulaylashtirgan oqilona va
o‟rinli o‟zgartirishlarni tushunadi.
Ajratib olinadigan deb ashyodan unga sezilarli ziyon yetkazmasdan
ayirib olish mumkin bo‟lgan yaxshilashlar tan olinadi. Basharti bunday
ajratib olish zararni yetkazsa uning boshlang‟ich holatiga nisbatan
192
ashyoning
yomonlashuvi
muqarrar
bo‟lsa,
yaxshilashlar
ajratib
olinmaydigan deb hisoblanadi.
Agar ulushli mulk ishtirokchisi belgilab qo‟yilgan tartibga amal
qilgan holda umumiy mol-mulkni o‟z hisobidan ajratib olish mumkin
bo‟lmaydigan tarzda yaxshilagan bo‟lsa, u mol-mulk qiymatining ortishiga
mutanosib ravishda o‟z ulushining tegishli darajada ko‟paytirilishini talab
qilishga haqli bo‟ladi. Bundan xulosa shuki, belgilab qo‟yilgan tartibga
amal qilinmagan bo‟lsa (masalan, mol-mulkka yaxshilash kiritish uchun
barcha sherik mulkdorlarning roziligi olinmagan bo‟lsa), sherik mulkdor
o‟z ulushi miqdorini ko‟paytirilishiga haqli bo‟lmaydi. Yaxshilashlar
ajratib olinadigan bo‟lsa, sherik mulkdor yaxshilash kiritish uchun
umumiy mulkning boshqa ishtirokchilarini roziligini so‟rashi shart emas,
chunki yaxshilashlar umumiy mulkka ziyon yetkazmasdan ajratib olinishi
mumkin bo‟ladi. Ajratib olinadigan yaxshilashlarning taqdiri barcha sherik
mulkdorlarning roziligi bo‟yicha aniqlanadi. Ular yaxshilashni kiritgan
shaxsga umumiy mulkdagi ulushlarni o‟zgartirmagan holda tegishli
kompensatsiya to‟lash; yaxshilashni kiritgan sherik mulkdorning ulushini
ko‟paytirish va h.k. to‟g‟risida kelishib olishlari mumkin. Bunday kelishuv
bo‟lmasa ajratib olinadigan yaxshilashlar ularni kiritgan shaxsning
mulkiga o‟tadi.
Ulushli mulkdagi mol-mulk uning barcha ishtirokchilarining
kelishuvi bilan tasarruf etiladi. Amaldagi FK ulushli mulkchilikdagi mol-
mulk hamda ushbu mol-mulkka nisbatan mulk huquqi ulushini tasarruf
etishning turli tartibi belgilangan. Jumladan, birinchi holatda umumiy
mulkni barcha ishtirokchilarining roziligi talab qilinsa, ikkinchi holda esa
ulushli mulk mulk ishtirokchisi ulushini o‟z ixtiyoriga ko‟ra tasarruf qilishi
mumkin. Mol-mulkni tasarruf qilish deb unga nisbatan har qanday
bitimlarni tuzish, shuningdek, mol-mulkka nisbatan o‟zga tasarrufiy xatti-
harakatlarni (uni o‟zgartirish, qayta qurish, mulkdan voz kechish, mol-
mulkni buzish va sh.k.) sodir etishga aytiladi.
Umumiy mulkni tasarruf etishda: umumiy mulk huquqining bir
ishtirokchisi – bitta ovoz tamoyili amal qiladi. Ulushni miqdori inobatga
olinmaydi; barcha sherik mulkdorlarning bir ovozdan qabul qilgan qarori
zarur bo‟ladi. Kelishuv bo‟lmagan taqdirda nizo sherik mulkdorlardan
istalgan birining da‟vosi bilan sudda hal etilishi mumkin.
Umumiy qoida bo‟yicha, ulushni tasarruf etish uchun boshqa sherik
mulkdorlarning roziligi talab etilmaydi. Ulushli mulkning ishtirokchisi o‟z
xohish-ixtiyori bilan mulk huquqidagi ulushini sotishi, sovg‟a qilishi,
vasiyat qilib qoldirishi, garovga berishi yoki boshqacha tarzda tasarruf
193
qilishi mumkin. Haq olib tasarrufdan chiqarishda ulushli mulk
ishtirokchilari tomonidan ulushni imtiyozli sotib olish huquqi amal qiladi.
Ishtirokchilardan biri tomonidan umumiy ulushli mulkdagi mol-
mulkni tasarruf qilishga oid bitimlar yoki o‟zga harakatlarning sodir etishi
boshqa ishtirokchilarning roziligi bo‟lmaganda bunday bitimlarning o‟z-
o‟zidan haqiqiy emasligiga olib keladi, shu bilan u birgalikdagi mulk
bo‟lgan mol-mulkka nisbatan sodir etilgan bitimlarning nizoli ekanligini
nazarda tutuvchi fuqarolik normasi qoidasidan farqlanadi.
Agar umumiy mulkni tasarruf qilish, avvalo, uchinchi shaxslar bilan
bitimlar tuzishni nazarda tutsa, umumiy mulkka egalik qilish va undan
foydalanish ishtirokchilar o‟rtasidagi mol-mulkning o‟ziga, uning foydali
xususiyatlarini chiqarib olishga, ashyo ustidan hukmronlik qiliishga doir
munosabatlarni qamrab oladi.
Bunda umumiy mulkchilikda bo‟lgan mol-mulkka egalik qilish va
undan foydalanish, shuningdek, uni tasarruf etish ham barcha
ishtirokchilarning kelishuviga ko‟ra, ulardan hech bo‟lmasa birining
e‟tirozi bo‟lgan taqdirda esa sud belgilagan tartibda amalga oshiriladi.
Mol-mulkka egalik qilish uning ustidan to‟liq jismoniy nazoratdan
iboratdir. Mol-mulkni qo‟riqlash, turarjoyda istiqomat qilish yoki
turarjoyga mo‟ljallanmagan binoda turish egalikning shakllari bo‟lishi
mumkin. Egalik barcha ishtirokchilar tomonidan umumiy kelishuvga
muvofiq amalga oshiriladi. Barcha ishtirokchilarning ashyoga teng
erishuvi (foydalanishi) kelishuvda nazarda tutilishi shart emas. Agar hech
bo‟lmaganda bitta ishtirokchi umumiy rozilik bilan ashyoni nazorat
qilayotgan bo‟lsa, egalik amalga oshirilyapti deb hisoblanishi mumkin.
Shunga muvofiq, uchinchi shaxslar tomonidan egalikning buzilishi
ishtirokchilardan istalgan biri tomonidan huquqbuzarga qarshi qaratilgan
egalikni (mulk huquqini) himoyalash to‟g‟risida da‟vo kiritish huquqini
beradi.
Ulushli mulkning ishtirokchilari umumiy mulkdan yaxlit holda yoki
uning ayrim qismlaridan foydalanishlari va unga egalik qilishlari mumkin.
Tanlov, odatda, umumiy mulk huquqi obyektiga bog‟liq bo‟ladi.
Bo‟linmas ashyolar yagona birlik sifatida ishlatiladi. Masalan, bir yoki bir
necha qishloq xo‟jalik tovarlari ishlab chiqaruvchilarning umumiy mulki
sifatida xarid qilingan murakkab texnika har bir sherik mulkdor tomonidan
mulk huquqidagi ulushiga muvofiq muayyan vaqt ishlatiladi. Umumiy
ulushli mulkdagi xonadonga ega oila a‟zolari xonalardan bir qismini
alohida (masalan, yotoqxona, kabinet va x.k.), boshqa qismidan esa
(vannaxona, oshxona, koridor va x. k.) birgalikda foydalanadilar.
194
Ishtirokchilar tomonidan egalik mulkdorlar sifatida amalga
oshiriladi, shu sababli ular, o‟zlari uchun egalik qilgan holda, bir paytning
o‟zida ashyodan foydalanish huquqini amalga oshirmoqda, uni saqlash
bo‟yicha majburiyatlarni bajarmoqda va boshqa jihatlardan ham o‟zlarini
uning mulkdori sifatida tutishyapti deb faraz qilinadi. Demak, mol-mulkni
ishtirokchiga (ulush egasiga) egalikka yoki foydalanishga ajratish bir
paytning o‟zida shu mol-mulkka nisbatan mulkdorning barcha huquqlarini
alohida kelishuvsiz amalga oshirishni bildiradi. Ammo ashyodan foydani
unga egalik qilmasdan ham chiqarib olishning imkoni bo‟lsa, bu holda
foydalanish alohida kelishuv predmetiga aylanishi mumkin.
Sherik mulkdorlar ulushlarining miqdori nafaqat umumiy mulkka
egalik qilish va undan foydalanishda, hosil, mahsulot va daromadlarni
taqsimlashda, balki uni saqlab turish, asrash xarajatlarni ko‟tarishda ham
jiddiy ahamiyat kasb etadi. Har bir sherik mulkdor o‟z ulushiga mutanosib
ravishda umumiy mulkni saqlash bo‟yicha xarajatlarda ishtirok etishi
shart.
|