nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
tadbirlar tizimidir - Abdujabbor muhammadiyev

|
Abdujabbor muhammadiyevBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)tadbirlar tizimidir.
Oldin tilga olib o'tilganidek, «Xalqaro axborot almashishda
ishtirok etish to‘g‘risida»gi Qonunda axborot xavfsizligi tushun-
chasiga jamiyat axborot muhitining fuqarolar, tashkilotlar va davlat
manfaatlarida shakllantirilishi, qo‘llanilishi va rivojlantirilishini
ta’minlaydigan uning himoyalanganlik holati deb ta’rif beriladi.
«Axborotlashtirish to‘g‘risida»gi Qonunga muvofiq, axborot so-
hasini himoya qilishning maqsadlari quyidagilardan iborat :
axborotning chiqib ketishi, o'g'irlanishi, yo'qotilishi, buzilishi va
qal-bakiiashtirilishining oldini olish;
shaxs, jamiyat va davlatning xavfsizligiga tahdidlarning oldini
olish;
axborotni ruxsatsiz yo'q qilish, modifikatsiyalash (qayta ish-
lash), buzish, undan nusxa olish, uni blokirovka qilishga qaratil
gan xatti-harakatlarning oldini olish; axborot resurslari va axborot
tizimlariga noqonuniy aralashishning boshqa xil shakllarining oldini
olish, hujjatlashtirilgan axborotlarning mulkchilik obyekti sifatidagi
huquqiy rejimini ta’minlash;
fuqarolarning axborot tizimlaridagi shaxsiy sirlarini saqlash va
shaxsiy ma’lumotlarining maxfiyligini ta’minlash bo'yicha konstitut-
siyaviy huquqlarini himoya qilish;
davlat sirini hamda hujjatlashtirilgan axborotlarning maxfiyligini
qonun hujjatlariga muvofiq saqlash;
axborot jarayonlarida hamda axborot tizimlari, texnologiyalari
va ularni ta’minlash vositalarini ishlab chiqish, ishlab chiqarish va
qo'llashda subyektlarning huquqlarini ta’minlash.
Axborotlar sohasidagi axborot xavfsizligini axborot xavfsizligi
Doktrinasi hamda bu sohadagi qonun hujjatlari normalarini hisob-
ga olgan holda qiyosiy tahlil qilish natijasida axborot sohasidagi
|
| |
Xushdan ketish hollari - M tojiyev, I. Nigmatov

chi tibbiy yordam ko ‘rsatishda bemorning boshini sal ko'tarib, yotqizib
qo'yish (boshi baland turmaydigan bo‘lishi kerak), yoqasini yechib, yuzi-
ni sovuq suv bilan artish, novshadil spirt hidlatish kerak. Odam o‘ziga
kelavermaydigan bo‘lsa, sun’iy nafas bera boshlash lozim.
Suvga g‘arq bo‘lish (cho‘kish)
deb nafas yo‘Ilarining suvga to ‘lib
qolishiga aytiladi. Suvga g‘arq bo‘lgan odamning bronxlari va o‘pkasiga
suv kirib, nafas olishi lo‘xtaydi, birdan kislorod tanqisligi boshlanib,
yurak faoliyati ham urxtab qoladi. Bunday holda odamni imkoni bori-
cha tezroq suvdan chiqarib olish zarur. Uni suvdan chiqarib olingandan
keyin beligacha yechintirilib, og‘zi bilan bumi balchiq va shilimshiqdan
obdan tozalanadi, dumaloqlab o‘rab balandroq qilib qo‘yilgan narsa usti-
ga yoki biror kishi tizzasiga qomi bilan yotqiziladi va shundan keyin
ko‘krak qafasiga bosib o‘pkasi bilan m e’dasidagi suv chiqarib tashlanadi.
So‘ngra shikastlangan odamni chalqanchasiga yotqizib, darhol sun’iy na
fas berishga va yurakni bilvosita uqalashga kirishiladi (q. 13, 15-rasmlar).
«Og‘izdan ogizg a» usuli bilan sun’iy nafas oldirish hammadan ko‘proq
n af beradi, bunday sun’iy nafas oldirishni shikastlangan odamning nafas
olishi asliga kelguncha davom ettiriladi. Nafas olish bilan yurak faoliyati
tiklanib asliga kelganida shikastlangan odamning badanini isitish choralar-
ini ko‘rish, unga qaynoq choy ichirish va tibbiyot muassasasiga olib bor-
ish choralarini ko‘rish kerak. Mabodo amalga oshirilgan chora-tadbirlar
nafsiz bo'lib, o‘limning obyektiv belgilari (ko‘z qorachig‘lari kengayib,
yorug‘likni sezmasa, yurak urmay, to ‘xtab qolsa murda dog‘lari) paydo
bo‘lsa, organizmni qavta jonlantirish, tiriltirish tadbirlari to‘xtatiladi.
g'ayriqonuniy munosabatda bo'lish natijasida axborot resurslarin­

|
g'ayriqonuniy munosabatda bo'lish natijasida axborot resurslarinBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)g'ayriqonuniy munosabatda bo'lish natijasida axborot resurslarin
ing yoki axborot tizimlarining mulkdorlariga, egalariga yoxud boshqa
yuridik hamda jismoniy shaxslarga zarar yetkazilishi mumkin bo'lsa,
muhofaza qilinishi kerak.
2. Davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar davlat sirlari
hamda maxfiy sirlar to'g'risidagi axborotni o'z ichiga olgan axborot
resurslari va axborot tizimlarining muhofaza qilinishini ta’minlashi
shart.
3. Axborot resurslari va axborot tizimlari muhofaza qilinishini
tashkil etish tartibi ulaming mulkdorlari, egalari tomonidan musta-
qil belgilanadi.
4. Davlat sirlari hamda maxfiy sirlar to'g'risidagi axborotni o'z
ichiga olgan axborot resurslari va axborot tizimlarining muhofaza
qilinishini tashkil etish tartibi O'zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
Axborotlami himoya qilishning texnik vositalari parollar va krip-
tografik himoya vositalarini o'z ichiga oladi.
Axborotlarni himoya qilishning texnik vositalari odatda ma’muriy
chora-tadbirlar bilan birga qo'llanadi. Ular jumlasiga tegishli max-
www.ziyouz.com kutubxonasi
fiylik rejimi, o'tkazish rejimi va ichki rejimni o'rnatish, xavfsizlik
xizmatini tashkil etish, xodimlarni o'qitib-o'rgatish va ularga yo'l-
yo'riqlar ko'rsatish kiradi.
Axborotlarni qo'riqlashning texnik vositalari elektromexanik, akus-
tik sig'imli, radiotexnik va magnitometrik vositalarni o'z ichiga
oladi.
Kriptografik himoya choralari axborotlarni shunday shifrlash
imkonini beradiki, ularning mazmuni bilan faqat maxsus axborot
(kalit) yordamida tanishish mumkin bo'ladi. Mutaxassislarning
|
| |
himoya qilish asosan ommaviy axborot vositalari to'g'risidagi qonun

|
himoya qilish asosan ommaviy axborot vositalari to'g'risidagi qonunBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)himoya qilish asosan ommaviy axborot vositalari to'g'risidagi qonun
hujjjatlarida, O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi va O'zbekiston
Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to'g'risidagi normalarida
belgilanganligiga e’tibomi qaratmoqchimiz.
§4. Axborot, axborot resurslari va axborot tizimlarini
begona shaxslarning ruxsatsiz va qonunga zid
ta ’sirlari tahdididan huquqiy himoya qilish
Axborot xavfsizligi ikkinchi yo'nalishining huquqiy asosini quyi
dagi axborotga doir konstitutsiyaviy normalar tashkil etadi. «29-
modda.
1.
...Har kim o'zi istagan axborotni izlash, olish va uni tarqatish
huquqiga ega, amaldagi konstitutsiyaviy tuzumga qarshi qaratil-
www.ziyouz.com kutubxonasi
gan axborot va qonun bilan belgilangan boshqa cheklashlar
bundan mustasnodir.
2.
Fikr yuritish va uni ifodalash erkinligi faqat davlat siri va
boshqa sirlarga taalluqli bo'lgan taqdirdagina qonun bilan chek-
lanishi mumkin».
O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi shaxsiy sir, shax
siy axborotlar va xususiy shaxslarga doir ma’lumotlarni begona
shaxslaming aralashuvi-dan himoya qiladi. «27-modda».
1. Har kim o'z sha’ni va obro'siga qilingan tajovuzlardan,
shaxsiy hayotiga aralashishdan himoyalanish va turar joyi daxl-
sizligi huquqiga ega.
2. Hech kim qonun nazarda tutgan hollardan va tartibdan
tashqari birovning turar joyiga kirishi, tintuv o'tkazishi yoki uni
ko'zdan kechirishi, yozishmalar va telefonda so'zlashuvlar sirini
oshkor qilishi mumkin emas».
Bunda har qanday fuqaro to'g'risidagi axborotlarni uning ro-
ziligisiz to'plash barchaga to'g'ridan-to'g'ri man etiladi. «Shaxsning
|
| |
fikricha, axborotlarni kriptografik shifrlash ularni himoya qilishning

|
fikricha, axborotlarni kriptografik shifrlash ularni himoya qilishningBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)fikricha, axborotlarni kriptografik shifrlash ularni himoya qilishning
eng samarali va ishonchli vositasidir.
Tabiiy ofatlar, noqulay tashqi muhit, halokatlar, siyosiy be-
qarorlik, dasturdagi xatolar va nosozliklar, kompyuter jinoyatchiligi
axborot xavfsizligiga potensial xavf solishi mumkin. Xavf-xatarning
xususiyatlaridan kelib chiqib, unga qarshilik ko'rsatishning har xil
choralari tanlanadi.
Hozirgi zamon sharoitlarida xalqaro munosabatlarda axborot
urushi tushunchasi vujudga kelgan. Axborot urushi deganda
axborotdan qurol sifatida faol foydalanuvchi ikki yoki undan ortiq
davlatlarning bir-biriga dushmanona qarshi turishi tushuniladi.
§2. Axborotga doir huquqiy m unosabatlar
obyektiarini axborot sohasidagi tahdidlardan
himoya qilishning huquqiy asosi
O'zbekiston Respublikasining «Xavfsizlik to'g'risida»gi Qonuni-
da xavfsizlik shaxs, jamiyat va davlatning hayotiy muhim manfaat-
larining himoyalanganlik holati sifatida belgilangan. Hayotiy muhim
manfaatlar qonun chiqaruvchi tomonidan qondirilishi shaxs, jami
yat va davlatning mavjudligi hamda progressiv rivojlanish imkoni-
yatini ta’minlaydigan ehtiyojlaming yig'indisi sifatida, xavfsizlikka
tahdid esa - shaxs, jamiyat va davlatning hayotiy muhim man-
faatlariga xavf soladigan shart-sharoitlar va omillarning yig'indisi
sifatida belgilangan. Va nihoyat, xavfsizlikni ta’minlash - bu so-
hada yagona davlat siyosatini amalga oshirish ham da shaxs,
jamiyat va davlatning hayotiy muhim manfaatlariga qilinayotgan
tahdidlarga mos ravishda, tahdidlarni aniqlash va oldini olishga
www.ziyouz.com kutubxonasi
qaratilgan iqtisodiy, siyosiy, tashkiliy va boshqa turdagi chora-
|
| |
b. Audit firmasi - Audit o’quv amaliyoti cdr

188
c. Auditorlar palatasi.
d. Soliq Qo’mitasi
18.
Auditor yordamchisi-bu:
A. Malaka sertifikatiga ega bo’lgan shaxs
b. Malaka sertifikatiga ega bo’lmagan, auditorlik tekshiruvi jarayonida
auditor bergan vazifalarni bajaruvchi shaxs
s. Mijoz-korxonada auditorga yordam uchun berilgan shaxs
d. Mijoz-korxona bosh hisobchisi
19.
Muhimlik-bu:
A. moliyaviy hisobotni buzishning eng yuqori qiymati tushuniladi,
undan boshlab ana shu hisobotning malakali foydalanuvchisi uning
asosida to’gri xulosalar chiqarish va to’gri qarorlar qabul qilishga qodir
bo’lmay qoladi
b. auditor tomonidan subyektiv ravishda belgilanadigan, auditorlik
tekshiruvi yakunlari bo’yicha moliyaviy hisobot uning ishonchliligi
tasdiqlanganidan keyin aniqlanmagan jiddiy buzilishlarni o’z ichiga
olishi mumkinligini e’tirof etish yoki aslida bunday buzilishlar
moliyaviy hisobotda bo’lmasada, unda jiddiy buzilishlar mavjudligini
e’tirof etish ehtimolidir
s. 5-AFMSning nomi.
20.
Auditorlik tekshiruvini rejalashtirishning necha bosqichi mavjud?
A. 4ta
b. 6ta
s. 3ta
d. 2ta
Uyga topshiriq
Masala
Bank ko’chirmasi bo’yicha 15.10 sanada 230000 so’m materiallar uchun to’langan.
Qurilish materiallari bazasiga to’langan schotga yuk xati ilova qilinmagan. Hisob
registrida yuqoridagi summa quyidagicha aks ettirilgan. Dt – 6010 Kt – 5110
230000 so’m.Materiallar hisobi registrida hamda material hisobotida material kirimi
schoti haqida hech qanday ma’lumot yo’q.
Korxona buxgalteri tomonidan yuqoridagi muomalalar to’g’ri hisobga olinganligini
tekshirib, auditorlik dalolatnomasini tuzing.
Audit o’quv amaliyoti cdr - bet 124

189
YO’RIQLI TEXNOLOGIK XARITA (o’quv amaliyoti uchun)
Kasb kodi va nomi: 5.32.06.01 - Buxgalter va auditor
O’quv amaliyot nomi: “AUDIT”
Mavzu № 12 : Hisob-kitoblar auditi
O’quv amaliyoti mashg’ulotining o’qitish texnologiyasi modeli
Maqsad: O’quvchilarning xodimlar bilan mehnat haqi, daromad solig’i va boshqa
ushlanmalarni to’g’ri ushlab qolish, mol yetkazib beruvchi va pudratchilar bilan
hisob-kitoblarni to’g’ri olib borilishini hamda xaridor va buyurmachilar bilan
hisob-kitoblarni to’g’ri olib borilishini tekshirishga doir bilimlarini chuqurlashtirish.
№ Bajariladigan ishlar mazmuni Moslamalar,
asboblar va xom –
ashyolar
Eskizlar,
chizmalar,
rasmlar
Bajarish
tartibi
1.
Auditor puxta tahlil qilish
yo’llari
Grafikli organayzer
lar, ruchka,
qalam,chizg’ich
1- ilova
Yozish
2.
Mol yetkazib beruvchi va
pudratchilar bilan hisob-
kitoblarni tekshirish yo’llari
ruchka, qalam
2-ilova
Yozish
3.
Mavzuni o’zlashtirganlik dara
jasini tekshirish uchun testlar
ruchka
3-ilova
Yozish
FAN: “AUDIT” O’QUV AMALIYOTI MASHG’ULOTINING O’QITIISH
TEXNOLOGIYASI
13- Mavzu:Xususiy kapital shakllanishi va taqsimlanishi hamda ta’sischilar bilan
hisoblashishlar auditi
O’quv amaliyoti mashg’ulotining o’qitish texnologiyasi modeli
Vaqt: (240 daqiqa)
O’quvchilar soni: 12-30 ta
O’quv mashg’ulotining shakli va turi Amaliy: to’liq o’quv mashg’ulot
O’quv mashg’uloti rejasi, tuzilishi
1.Ustav kapitalini tekshirishning maqsad va
vazifalari.
2.Ta’sis hujjatlarini tekshirish.
3.Zahira kapitalini shakllanishini tekshirish.
obyektlarni huquqiy himoya qilish (axborot sohasini huquqiy

|
obyektlarni huquqiy himoya qilish (axborot sohasini huquqiyBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)obyektlarni huquqiy himoya qilish (axborot sohasini huquqiy
ta’minlash)ning uch asosiy yo'nalishini ajratish mumkin.
1.
Birinchi
yo'nalish. Fuqarolar va tashkilotlarning shani,
qadr-qimmati va ishbilarmonlik obro'yini; shaxsning ma’naviyati va
intellektual rivojlanish darajasini; axloqiy va estetik ideallarini;
jamiyatning barqarorligi va barqaror rivojlanishini; davlatning
axborot erkinligi va yaxlitligini zararli, xavfli va sifatsiz axborotlar,
shubhasiz yolg'on axborotlar va dezinformatsiyalarning xavfidan,
www.ziyouz.com kutubxonasi
shaxsning hayoti, jamiyat va davlatning rivojlanishi uchun xavf-
xatarlar to'g'risidagi axborotlarning yashirilishidan, axborotni tarqa-
tish tartibining buzilishidan himoya qilish.
2. Ikkinchi
yo'nalish. Eng aw alo , foydalanish cheklangan
axborotlar va axborot resurslarini (barcha turdagi sirlar, shu
jumladan shaxsiy sirlarni), shuningdek axborot tizimlari, axborot
texnologiyalari, aloqa va telekommunikatsiya vositalarini begona
shaxslaming ruxsatsiz va qonunga zid tahdidlaridan himoya qilish.
3. Uchinchi yo'nalish. Shaxsning axborotlar sohasidagi huquq
va erkinliklarini (axborot ishlab chiqarish, tarqatish, qidirish, olish,
berish va undan foydalanish huquqi; intellektual mulkka ega
bo'lish huquqi; axborot resurslari va hujjatlashtirilgan axborotlar
ga, axborot tizimlari va texnologiyalariga egalik qilish huquqlari)
axborotlashtirish sharoitlarida himoya qilish. Bularni quyida batafsil
ko'rib chiqamiz.
§3. Shaxs, jamiyat va davlat m anfaatlarini sifatsiz
axborotlarning t a ’siridan, axborot tarqatish
|
| |
a. IFAS. 
b. LAPS - Audit o’quv amaliyoti cdr

|
Audit o’quv amaliyoti cdr Pdf ko'rish
|
bet | 122/149 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 7,03 Mb. | | #145944 |
Bog'liq Audit oquv amaliyoticovera. IFAS.
b. LAPS.
c. ISAS.
d. AFMS.
13.
Tekshirish natijalari buyicha mijozga auditorlik xulosasini berish
auditor majburiyatlari doirasiga kiradimi?
a. Yo’q
b. Ha, bu O’zbekiston Respublikasining "Auditorlik faoliyati
tugrisida"gi qonunida kuzda tutilgan.
c. Audit shartnomasiga binoan.
d. Auditor xohishiga kura
14.
Auditorlik dalillar nima?
a. Audit jarayonidagi ma’lumotlar va ularning isboti auditorlik
hamda auditorlik xulosasini tuzishga asos bo’ladi.
b. Korxona faoliyatida sodir bo’lgan operatsiyalarning amaldagi
qonun qoidalariga nechog’lik mos kelish- kelmasligiga qarab
o’zaro tuzilgan shartnomalarda auditorlik xatosi belgilanadi.
c. Xo’jalik yurituvchi subyekt faoliyatini tekshirish jarayonida
auditor tomonidan yig’ilgan axborotlar va auditorlik xulosasini
asoslovchi axborotdir.
d. Auditorning ijodiy faoliyati tekshiruv natijalari bo’yicha sodir
bo’lgan xodisalarning belgilangan mezonlariga nechog’lik
mosliginini isbotlashdan iborat.
15.
Auditda “Printsip” so’zining ma’nosi?
a. Ongli ravishda ish olib borish ,auditorlik faoliyatida qo’llashi
lozim bo’lgan ma’lum bir mezon.
b. Aql bilan ish qilish, auditor amal qilishi lozim bo’lgan sinchkovlik
mezoni.
c. Kasbiy maxoratdan kelib chiqqan xolda auditor tekshiruv vaqtida
qo’llayotgan uslublar yigindisi.
d. Ilmiy asoslangan ishni olib borish, auditorning ma’lum bir
uslubiga tayangan xolda tekshiruv olib borish usuli
16.
Tashabbus tarzidagi auditorlik tekshiruvining buyurtmachisi kim?
a. Xujalik yurutuvchi subyekt.
|
| |
Bitonik saralash (Bitonic sort) - Tiplarni dinamik tarzda aniqlash. Reja: Tiplarni dinamik tarzda aniqlash

|
Tiplarni dinamik tarzda aniqlash. Reja: Tiplarni dinamik tarzda aniqlash
|
bet | 87/143 | Sana | 20.07.2024 | Hajmi | 0,81 Mb. | | #268096 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzda-fayllar.orgBitonik saralash (Bitonic sort). Massiv elementlarini paralel saralash algoritmi bo‘lib, tarmoqlarda foydalaniladi. Bu algoritmning g‘oyasi shundan iboratki, massiv Biton ketma – ketlikka-avval ortib, keyin kamayib boradigan ketma-ketlikka aylanadi. Buni quyidagicha samarali tartiblashtirish mumkin: massivni ikki qismga ajratiladi, ikkita massiv yaratiladi, barcha elementlarni ikki qismdan har bir tegishli elementlar birinchi massivga minimal va ikkinchisiga maksimal teng qo‘shiladi. Ikkita Biton ketma-ketlik olinishi, ularning har birini bir xil usulda rekursiv ravishda tartiblash mumkin, so‘ngra ikkita massivni birlashtirish mumkin (birinchisining har qaysi elementi ikkinchisining har qaysi elementidan kam yoki teng bo‘lganligi uchun). Massivini Biton ketma-ketlikka aylantirish uchun quyidagilarni bajarish lozim: agar massiv ikki elementdan iborat bo‘lsa, uni shunchaki bajarish mumkin, aks holda massivni ikkiga ajratib, algoritmni bo‘lak massivlardan rekursiv chaqiriladi, keyin birinchi qismini tartib bilan, ikkinchisini teskari tartibda saralab, bir-biriga birlashtiriladi. Shubhasiz, natijada bitonal ketma-ketlikni olanadi. Murakkabligi O(nlog2n), chunki Biton ketma-ketligini qurishda O(nlogn) uchun ishlaydigan tartiblashlardan foydalandik va darajalarning umumiy soni logn edi. Bundan tashqari, massiv hajmi ikkining darajasiga karrali bo‘lishi kerak, shuningdek, elementlar bilan to‘ldirish kerak bo‘lishi mumkin.
8.15-dastur. Saralashni amalga oshirish.
void bitseqsort(int* l, int* r, bool inv) { if (r - l <= 1) return;
int *m = l + (r - l) / 2;
for (int *i = l, *j = m; i < m && j < r; i++, j++) { if (inv ^ (*i > *j)) swap(*i, *j);
}
bitseqsort(l, m, inv); bitseqsort(m, r, inv);
}
void makebitonic(int* l, int* r) { if (r - l <= 1) return;
int *m = l + (r - l) / 2; makebitonic(l, m); bitseqsort(l, m, 0); makebitonic(m, r); bitseqsort(m, r, 1);
}
void bitonicsort(int* l, int* r) {
|
int n = 1;
int inf = *max(l, r) + 1; while (n < r - l) n *= 2; int* a = new int[n];
int cur = 0;
for (int *i = l; i < r; i++) a[cur++] = *i;
while (cur < n) a[cur++] = inf; makebitonic(a, a + n); bitseqsort(a, a + n, 0);
cur = 0;
for (int *i = l; i < r; i++)
*i = a[cur++]; delete a;
}
|
|
| |
ega.
Jamoat nazorati - M tojiyev, I. Nigmatov

|
M tojiyev, I. NigmatovBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mega.
Jamoat nazorati
- kasaba uyushmasi federatsiyasi tomonidan amalga
oshiriladigan nazorat turiga kiradi. Bu nazorat turi korxona mahalliy
kasaba uyushmasi q o ‘mitasi orqali nazorat ishlarini amalga oshiradi.
Mehnatni muhofaza qilish nazorati
-m e h n a t qonuniyatlari, xavfsizlik
texnikasi va sanoat sanitariyasi norma v a qoidalarining bajarilishini
kuzatib boradi, sanoat korxonalarida baxtsiz hodisalarning kelib chiqishini,
kasb kasalliklarini kamaytirishni ta’m inlovchi chora-tadbirlaming amalga
oshirilishini nazorat qiladi. Jumladan, ishlab chiqarish jihozlari va
qurilmalarining sozlanganligini, ishchilam ing maxsus kiyim va shaxsiy
m uhofaza vositalari bilan ta’m inlanganligini, m axsus ovqatlam ing o ‘z
vaqtida berib borilishini, sut bilan ta’minlanishini, ish kuchining davom
etish soatlarini, dam olish kunlari va ta’tilning o ‘z vaqtida berilishini,
tanaffuslar, ayollar va o ‘smirlar mehnatidan to ‘g ‘ri foydalanishni va
boshqalarni tekshirishda faol qatnashadi.
4.7. Mehnatni muhofaza qilishda nazorat
o‘tkazishning tashkil etilishi
Mehnatni
m uhofaza
qilishning
davlat
boshqaruvi
0 ‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan amalga oshiriladi.
Mehnat muhofazasiga doir qonunlar va boshqa m e’yoriy hujjatlarni amal
qilinishining Davlat nazorati 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
qarorlariga asosan (O ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
7.11.1994-yildagi 538-sonli) Melinat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish
vazirligi hamda ( 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 7.04.
2000-yildagi 130-sonli ) «Sanoatda va konchilikda ishlami bexatar olib
|
| |
. 6 . BU R G'ULA SH STANOKLARI VA PORTLTISH SKVAJINALARNI

SBR turdagi stanoklar to g ’ jinsini maydalashning unumdorligi oshishida
koronkalaming katta aylanish tezligi va sonida erishiladi. Lekin qattiq tog’
jinslarida ko ’p sonli aylanishlar koronkalaming qizishiga va ishdan chiqishiga
olib keladi. Shu sababli qattiq tog’ jinslarida aylanish soni 80-120
мин 1
oralig’ida b o ’lishi kerak.
I76 k o ’rsatkichining 1 dan 5 gacha oshishida asbobga
bo ’lgan ta’sir 1 sm koronka diametri uchun 0.4-0.5 dan 4-5 kN gacha oshishi
mumkin. Aylanm a burg’ulashli kesuvchi koronkali stanoklar tuzilishi bo’yicha
oddiy, tez harakatlanadigan, uncha katta bo’lmagan og’irlikka ega. Asosan SBR-
125 va SBR-160 stanoklari ko’p qo’llaniladi (2.1.-jadval.). SBR-125 stanogini
(2.3-rasm.)
n t < 4 k o ’rsatkichli tog’ jinslarida foydalanish m a’qul. Almashinuv
davrida stanokning burg’ulash vaqti almashinuvning 35-40% vaqtini tashkil
qiladi.
П6 = 2 ^ 4 gacha b o ’lgan tog’ jinslarida almashinuv unumdorligi 130 m v a
undan yuqorini tashkil qiladi. SBR-160 (2.4-rasm.)
n 6 z 6 ko’rsatkichga ega
tog’ jinslarida q o ’llaniladi. Almashinuv davrida stanokning burg’ulash vaqti
almashinuvning 50-55% vaqtini tashkil qiladi. //,= 3 - 5 gacha bo’lgan tog’
jinslarida almashinuv unumdorligi 120 m va undan yuqorini (qiyalik bo’yicha
bu k o ’rsatkich 150 m va undan yuqorigacha etadi) tashkil qiladi.
ganlik uchun javobgariik O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi

|
ganlik uchun javobgariik O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)ganlik uchun javobgariik O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi
normalarida nazarda tutilgan. Bular: tuhmat (139-modda), haqorat
qilish (140-modda), urushni targ'ib qilish (150-modda), milliy, irqiy
yoki diniy adovat qo'zg'atish (156-modda), O'zbekiston Respubli
kasining konstitutsiyaviy tuzumiga tajovuz qilishga da’vat etish
(159-m odda), axborotlashtirish qoidalarini buzish (174-modda),
qonunga xilof ravishda axborot to'plash, uni oshkor qilish yoki
undan foydalanish (191-modda), pornografik narsalarni tayyor
lash yoki tarqatish (130-modda), raqobatchini obro'sizlantirish (192-
modda), atrof tabiiy muhitning ifloslanganligi to'g'risidagi
ma’lumotlami qasddan yashirish yoki buzib ko'rsatish (194-modda).
M a ’muriy huquqbuzarliklar uchun javobgariik normalari
O'zbekiston Respublikasining M a’muriy javobgariik to'g'risidagi
kodeksida belgilanmagan. Bu, masalan,
— saylov va referendumlarni tayyorlash va o'tkazish bilan
bog'liq hujjatlarni e ’lon qilishning belgilangan tartibini buzish;
— referendumlarni o'tkazish paytida telenamoyish va (yoki)
radioeshit-tirishlarni o'tkazuvchi tashkilotlarning kanallarida va
davriy bosma nashrlari-da saylovoldi targ'iboti va targ'ibot o'tkazish
qoidalarini buzish;
— imzosiz targ'ibot materiallarini tayyorlash yoki tarqatish;
— saylov va referendumlarni tayyorlash va o'tkazish uchun
mablag'larning tushishi va sarflanishi to'g'risidagi ma’lumotlar va
hisobotlarni taqdim etmaslik yoki e ’lon qilmaslik;
— ovoz berish natijalari haqidagi ma’lumotlami taqdim etmaslik.
Axborotdan foydalanish qoidalarini buzish(155-modda).
«Axborot tizimidan foydalanish maqsadida unga ruxsatsiz kirib
olishda ifodalangan axborot va axborot tizimlaridan foydalanish
|
| |
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 32

2.5- jadval
B u rg ’ulash
sta n o k la ri
n ,
k o ’rsa tk i
chi
B u rg ’uiash-
n in g te x n ik
tezligi, m /s
B u rg ’ulash
sta n o k la ri
П,
ko ’rsatk ich
i
B u rg ’ulash
ning te x n ik
tezligi, m/s
SBR-125
2-3
3-4
4-5
18-22
15-18
8-12
SBSH-
250M N
8-10
10-12
12-14
14-16
14-15
11-12
9-10
6-7
SBR-160
2-3
3-4
4-5
25-30
20-25
14-16
SBSH-320
10-12
12-14
14-16
16-18
12-13
10-11
7-8
6-7
SBU-125
12-14
14-16
6-7
5-6
SBU-160
14-16
16-18
6-7
5-6
Almashinuv ichidagi to'xtashlardan tashqari karyerlarda
butun almashinuv
davomidagi to ’xtashlar ham ehtim olli (yillik frontning 20% ga yetadi), bular
tuzatish ishlari, burg’ulash ishlari frontining y o ’qligi,
portlatish ishlaridagi
to ’xtashlar, stanoklami ko’chirish va boshqa ishlar oqibatida kelib chiqadi. Shu
sababli stanoklaming yillik unum dorligi (m) ishchi almashinuvlar soni bilan
quyidagi formula b o ’yicha aniqlanadi:
n t r - n , „ n j i .
(2 . 11)
Bunda,
- sutkadagi ishchi alm ashinuvlar soni (ko’plab
karyerlarda
n ^ =
2);
N=280-290 - stanokning bir yildagi ishchi kunlari soni.
B urg’ulash stanoklarining m uayyan turlari ishchi parki burg’ulashga
m o’ljallangan rejalashtirilgan kon massasi hajm iga l ’„ bog’liq va quyidagi
formula b o ’yicha aniqlanadi:
N6p= K j n C!qrtl,
(2 , 12)
Bunda, jh
3;
fc , = [ > + * » « ,- 1)]Л/»/и Л . (2 1 3 >
Bunda, W — p o g ’ona osti b o ’yicha qarshilik chizig’i, m (2.6.-rasm.);
62
b - skvajina qatorlari orasidagi masofa, m;
a - qatorlarda skvajinalar orasidagi masofa, m;
np-
skvajina qatorlari soni;
hy-
p o g ’ona balandligi, m;
Lc -
skvajina uzunligi, m.
2.6. - rasm.. Skvajinalarning pog’onada joylashish sxemasi
2 .8 . T O G ' JINSLARINING PORTLANUVCHANLIGI VA PORTLOVCHI
MODDA SARFI.
T og’ jinslarining unumli maydalanishi birinchi o ’rinda to’g ’ri o ’matilgan
PM
sarfi bilan amalga oshadi, ya’ni berilgan PM massasi belgilangan tog’ jinsi
hajmini m aydalashga yetadigan ko’rinishda bo’lishi kerak. Bu kattalik tog’
jinslarining portlanuvchanligiga bog’liq. Belgilangan etalon portlatish natijalari
bilan taqqoslash uchun 1
м
3 monolit tog’ jinsida oltita ochiq bo’shliqqa ega
(erkin osilgan kub) va kub markazida etalon PM joylashtirilganiga ko’ra
(am m onit N 6JV) va tog’ jinsining maydalanish darajasi n=2 bo’lganda
amalga
oshiriladi. Etalon PM ning etalon sarfi
O’zbekiston Respublikasida auditorlik xulosasining necha turi mavjud?

|
O’zbekiston Respublikasida auditorlik xulosasining necha turi mavjud? Pdf ko'rish
|
bet | 121/149 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 7,03 Mb. | | #145944 |
Bog'liq Audit oquv amaliyoticover6.
O’zbekiston Respublikasida auditorlik xulosasining necha turi mavjud?
a. Bitta turi.
b. Uchta turi.
c. To’rtta turi.
d. Beshta turi.
7.
Auditor faoliyati to’g’risidagi qonun qachon qabul qilingan?
a. 1991-yil 7- noyabrda qabul qilingan
b. 2021-yil 25- fevral
c. 1993-yil 15- may
d. 1992-yil 9 -dekabr
8.
Auditor firma deganda:
a. Ishlab chiqarishga ish yuzasidan maslaxat xizmati kursatish bilan
shugullanuvchi korxonalar tushuniladi.
b. Yangi texnika, texnologiya, tovar namunalarini yaratish bilan
shugullanuvchi korxonalar tushuniladi.
c. Monopolistik birlashma shaklidagi korxona tushuniladi.
d. Xujalik faoliyatini tekshirish va taxlil etish bilan shugullanuvchi
korxonalar tushuniladi
9.
Auditorlik tekshiruvining necha usuli mavjud?
a. 6
b. 5
c. 9
d. 3
10.
Vazirlar Mahkamasining “Auditorlik faoliyatini takomillashtirish va
auditorlik tekshiruvining axamiyatini oshirish to’g’risida”gi Qarori
qachon qabul qilingan?
a.2001 yil 26-may
b.2002 yil 22-sentabr
c.2000 yil 22-sentabr
d.2000 yil 20-may
11.
O’zbekistonda auditorlik faoliyatini tartibga solishning birinchi
pog’onasi:a. a.“Auditorlik faoliyati to’g’risida”gi O’zR Qonuni
b. AFMSlar
s. Auditorlarning “Ahloq kodeksi”
d. Auditorlik tashkilotlarining ichki ish standartlari
12.
Xalqaro audit standartlari ingliz tilida qanday nomlanadi?
|
| |
-rasm. Milliy tadqiqotlar e-kutubxonasi

9.16-rasm. Milliy tadqiqotlar e-kutubxonasi.
Bundan tashqari O`zbekistonda o`zbek tilidagi
www.txt.uz
,
www.kitob.uz
,
www.uzedu.uz
,
www.vlibrary.freenet.uz
elektron kutubxonalar ham bor.
Mustahkamlash uchun savollar.
1.Elektron kutubxonaning avzalliklarini ayting.
2.Elektron kutuxona qanday nomlar bilan mashg`ur ?
3.Elektron kutubxonaning avzalliklarini ayting.
4.Congress kutubxonasi haqida nimalarni bilasiz ?
5.Raqamli axborotlarga ega bo`lgan kutubxonalarni ayting.
6.Tovushli ma`lumotlar bor kutubxonaning veb manzilini yozing ?
7.Ziyonet haqida nimalarni bilasiz ?
8.Respublika axborot-kutubxona markazi rahbari kim ?
9.Qachon O‘zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi qoshidagi
Respublika axborot-kutubxona markazi tashkil qilindi ?
10. Qanday e-kutubxonalarni bilasiz ?
485
Х BOB. MATEMATIK AMALIY DASTURLAR
10.1.
LATEX dasturi
Muhim so`zlar:
matematika, Tex, LaTex, Winedt, MikTex, interfeys,
menyu, funksional tugmacha,buyruqlar qatori, bo`sh joy, maxsus belgilar, shablon.
Bilib olasiz:
Latex dasturining imkoniyati, yaratilishi, Winedt dasturi,
Miktex dasturi, winedt interfeysi, Latexda ilk matnlarini yozish, latex buyruqlarni.
Bu dastur ilmiy matematik (formulali) maqolalarni chop qilish uchun
mo`ljallangan amaliy dasturdir. Uning avvalgi variant ―Tex‖ deb nomlangan.
―Tex‖ amaliy dasturining yaratuvchisi Donald Knuth bo`lib hisoblanadi. U 1977
yillarda ushbu dastur yordamida o`zining ilmiy maqolalarini tayyorlagan. Tex
formulalarni raqamlash, hovalalarni, adabiyotlar ro`yxatini tayyorlash juda qulay
dastur bo`lib, hozirgacha o`z mavqiyeni yo`qotmagan. Hozirdaham Latex
tayyorlangan maqolalarni dunyoning nufuzli jurnallari talab etishdi.
Tex dasturi Latex dasturning ichida joylashtirilgan va 1994 yil e`lon
qilingan. Latex dasturida matematik formulalarni tahrirlash uchun kompyuterda
MikTex va Winedt dasturlarni o`rnatish lozim MikTex dastur Tex va Latex
dasturlarini bo`g`lab, LaTexga o`tkazish, kerakli formatda o`qish uchun xizmat
qiladi. Winedt dastur esa matnlarni tahrirlash va yozish uchun kerak. Odatda
barcha bajariladigan jarayonlarni Winedt dasturidan foydalanib bajariladi. Bu
dastur keng tarqalgan bo`lib, uning rasmiy veb sayti
www.winedt.com
hisoblanadi.
Winedt dasturi bilan bog`liq barcha ma`lumotlarini shu veb sahifadan olish
mumkin. Xuddi shunday Miktex dasturining ham bir qancha versiyalari bor. Bu
dasturlar haqida internet veb sahifalarida ko`plab ma`lumotlar mavjud.
Winedt dasturi oynasining umumiy ko`rinishi quyidagicha:
|
larni o'zgartirish maqsadida tegishli ruxsatsiz kompyuter viruslari

|
larni o'zgartirish maqsadida tegishli ruxsatsiz kompyuter viruslari Pdf ko'rish
|
bet | 197/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)larni o'zgartirish maqsadida tegishli ruxsatsiz kompyuter viruslari
yoki dasturlarini yaratish va ularni tarqatish, shuningdek
ma’lumotlaming buzib ko'rsatilishi, olib tashlanishi, yo'qotib yubo-
rilishi yoki bu tizim ish-faoliyatining to'xtab qolishiga sabab bo'lgan
axborotlar tizimiga ruxsatsiz kirish eng kam ish haqining ellik
baravaridan yuz baravarigacha miqdorida jarima solish yoki uch
oydan olti oygacha bo'lgan qamoq jazosi yoxud uch yilgacha
ozodlikdan mahrum etib, muayyan huquqlardan mahrum qilish
bilan jazolanadi.
Hozirgi vaqtda O'zbekiston Respublikasi qonunchiligining turli
sohalarida ma’lumot (axborot)larni himoya qilish shart-sharoitlari
va tamoyil (prinsip)larini belgilab beradigan bir qancha
m e ’yo riy
(normativ) hujjatlarning qabul qilinishi bilan bog'liq jarayon kech-
moqda.
Himoyalash mexanizmining normal ishlashi-faoliyat ko'rsatishini
ta’minlaydigan huquqiy apparatni yaratish nihoyatda qiyin vazifa-
dir. Bu sohadagi mavjud adabiyotlarni tahlil qilish bir necha
huquqiy muammolar ishlanmalari haqida qisqacha to'xtalib o'tishga
imkon beradi. Ular huquqiy himoyalash komponentlarining tarkibiy
qismlari sifatida ko'rib chiqilishi mumkin.
Ular quyidagilarni o'z ichiga qamrab oladi:
1. Tizim ma’lumotlariga kirish ustidan nazoratning xuquqiy aso-
slarini belgilash.
2. Ma’lumotlami himoya qilish bilan u yoki bu tarzda bog'liq
bo'lgan texnologik operatsiyalarni bajarish uchun tizim ichidagi
javobgarlikni belgilash.
Yuqorida bayon etilgan fikrlarga asoslanib, quyidagi xulosalami
chiqarish mumkin:
Birinchidan, ma’lumotlami himoya qilish maqsadiga qaratilgan
huquqiy mexanizmning tarkib topayotganligi to'g'risida dalolat
|
| |
beruvchi nazariy baza to'plangan

|
beruvchi nazariy baza to'plangan Pdf ko'rish
|
bet | 198/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)beruvchi nazariy baza to'plangan.
Ikkinchidan, ko'pchilik mualliflar oldin huquqiy tartibga solishni
talab qiladigan masala (muammo)ni ajratib ko'rsatadilar, keyin
bunday tartibga solish vositalarini taklif etadilar, ya’ni funksional
yondashuvdan foydalaniladi.
Uchinchidan, avtomatlashtirilgan tizimlarning himoya qilinishini
butun bir tizim sifatidagi aniq tasawuri hozircha yo'q.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Kompyuter jinoyatchiligi chegara bilmaydi. Bu — xalqaro tush-
unchadir. Axborot almashish tez, arzon va samarali bo'lib qolgan
bir paytda, yangi texnologiyalarning inson hayotiga joriy etilishi
bilan bog'liq holda axborot sohasidagi jinoyatchilik uni aniqlash
uchun qo'llangan an’anaviy tushunchalar doirasidan chiqib ketdi.
Kompyuter jinoyatchiligini ikkita katta toifaga bo'lish mumkin: kom
pyuter ishiga aralashish bilan bog'liq bo'lgan jinoyatlar va kompy-
uterlardan zarur texnik vositalar sifatida foydalanishga oid
jinoyatlar.
Kompyuter axborot (ma’lumot)lari tushunchasi O'zbekiston
Respublikasining Jinoyat Kodeksida belgilab berilgan. Kompyuter
axboroti - axborotlashtirish tizimlarida hujjatlaming alohida massiv-
lari sifatida qaraladigan ma’lumotlar resurslaridir. Bu resurslar,
taqdim etilish shaklidan qat’iy nazar, shaxslar, narsalar, voqealar,
jarayonlar, aholi to'g'risidagi ma’lumotlardan tarkib topgan.
Kompyuter axborotining o'ziga xos xususiyati uning nisbatan
oddiy ko'chirilishi, qayta ishlanishi va ko'paytirilishidadir; ma’lumot
olingan, chiqarib tashlangan vaqtda (biror narsani olib qo'yishdan
farqli ravishda) u dastlabki manbaida osongina saqlanib qoladi.
|
| |
Latex buyruqlari - Информатика

490
necha marta ishlatiladi. Latexda bo‘sh satr tabulyatsiyani bildiradi. Ikkita bo‘sh
satr abzats tugashini aniqlaydi. Bir necha bo‘sh satr esa xuddi bitta bo‘sh satr kabi
ishlatiladi.
Maxsus belgilar.
Latexda turli buyruqlar kiritishda
turlicha belgilardan
foydalaniladi. Ular orasida bir nechta asosiy belgilar mavjud. Bu belgilar Latex
dasturining maxsus belgilari hisoblanadi. Bu belgilar quyidagilar: [$], [&], [%],
[#], [_], [{], [}], [~], [^], [\]. Bu belgilar orqali turli xil
buyruqlar kiritilganligi
sababli, bu belgilarni o‘z sahifangizda to‘g‘ridan to‘g‘ri ishlata olmaysiz. Agar o‘z
hujjatingizda bu belgilardan foydalanmoqchi bo‘lsangiz maxsus [\] belgisidan
foydalanishingiz mumkin.Masalan, [\$], [\&], [\%], [\#], [\_], [\{], [\}]. Bu
belgilardan ko‘plab
matnli qatorlarda, ko‘plab buyruqlar yozishda va boshqa
matematik formulalar yozishda foydalanish mumkin. Ammo [\] belgisini kiritishda
[\\] belgidan foydalanish mumkin emas. [\\] belgi Latexda keyingi qatorga o‘tishni
bildiradi.
-rasm. Winedt dasturining imterfeysi

489
nomi
belgisi tugmasi
Vazifasi
Make Index
[Shift]+[Ctrl]+[i]
Index konvertlash
Meta Post
[Shift]+[Ctrl]+[m] Meta Post konvertlash
Div2pdf
Div2pdf konvertlash
DivPS
[Shift]+[Ctrl]+[d] DiVPS konvertlash
Ps2pdf
PS2pgf konvertlash
DVI preview
[Shift]+[Ctrl]+[v] DVI hujjatni ko`rish
DVI search
[Shift]+[Ctrl]+[s]
DVI hujjatda qidirish
GSView
[Shift]+[Ctrl]+[g] GS hujjatni ko`rish
Pdf preview
[Shift]+[Ctrl]+[r]
PDF hujjatni ko`rish
Pdf search
[Shift]+[F8]
PDF hujjatda qidirish
MikTex
opshions
MikTex ni sozlash
tехnik intеrfеysi - Информатика

90
Tizimli dasturiy ta`minot (System software)
- kompyutеrning va kompyutеr
tarmoqlarining ishini ta`minlovchi dasturlar majmuasidir.
Amaliy dasturiy ta`minot (Application program paskage)
-
bu aniq bir
sohasi bo`yicha ma`lum bir masalalar sinfini yеchishga mo`ljallangan dasturlar
majmuasidir.
Dasturlash tехnologiyasining uskunaviy vositalari
- yangi dasturlarni
ishlab chiqish jarayonida qo`llaniladigan maхsus dasturlar majmuasidan iborat
vositalardir. Bu vositalar dasturchining uskunaviy vositalari bo`lib хizmat qiladi,
ya`ni ular dasturlarni ishlab chiqish (shu jumladan, avtomatik ravishda ham),
saqlash va joriy etishga mo`ljallangan.
Tizimli dasturiy ta`minot (TDT) quyidagilarni bajarishga qaratilgan:
-
kompyutеrning va kompyutеrlar tarmog`ining ishonchli va samarali
ishlashini ta`minlash;
-
kompyutеr va kompyutеrlar tarmog`i tехnik qismining ishini tashkil
qilish va profilaktika ishlarini bajarish.
Tizimli dasturiy ta`minot ikkita tarkibiy qismdan -
asosiy
(bazaviy) dasturiy
ta`minot
va
yordamchi (хizmat ko`rsatuvchi) dasturiy ta`minot
dan iborat
.
Asosiy
DT kompyutеr bilan birgalikda yеtkazib bеrilsa, хizmat ko`rsatuvchi DT alohida,
qo`shimcha tarzda olinishi mumkin.
Nima sababdan auditor tekshiruvini rejalashtirish kerak?

|
Nima sababdan auditor tekshiruvini rejalashtirish kerak?Bog'liq Audit oquv amaliyoticover7. Nima sababdan auditor tekshiruvini rejalashtirish kerak?
a) tekshiruv hajmini aniqlash uchun;
b) tekshirish olib boruvchi auditorlar sonini aniqlash uchun;
v) tekshiruv uchun to’lanadigan to’lov miqdorini aniqlash uchun;
g) avvalgi audit natijalari va soliq tekshirishlari natijalari bilan tanishish uchun.
8. Auditor va xo’jalik sub’ekti korxonaning yaqin kelajakda o’z faoliyatini
davom ettirish qobiliyatiga baho berishni auditning maqsadlaridan biri
sifatida belgilashdi. Audit maqsadiga erishish uchun qanday tadbirlar
ko’proq samara beradi?
a) balans aktivlari likvidligini moliyaviy tahlil qilish;
b) debitorlik va kreditorlik qarzlar o’sishini xronologik ko’rinishda tahlil qilish;
v) sotuv hajmini inflyatsiya koeffitsientiga taqqoslab tahlil qilish;
g) xususiy kapitalning o’sishini tahlil qilish.
9. Buxgalterlik hisobi tizimini va amaldagi ichki nazoratni baholash nima
uchun amalga oshiriladi?
a) auditorlik tadbirlari darajasini aniqlash uchun;
b) korxona faoliyati bilan tanishish uchun;
v) korxonaning bundan keyin ham ishlashini aniqlash uchun;
g) ichki nazorat vositalarining samaradorligini aniqlash uchun.
10. Auditor ishining sifat nazorati nimadan iborat?
a) auditorlik guruhi rahbarining guruh a’zolari ishini nazorat qilishidan;
b) buyurtmachining taqdim etilgan auditorlik hisoboti sifatini tekshirishidan;
v) davlat organlari tomonidan nazorat etilishidan;
g) nodavlat notijorat professional jamoat tashkilotlari nazoratidan.
82
YO’RIQLI TEXNOLOGIK XARITA (o’quv amaliyoti uchun)
Kasb kodi va nomi: 5.32.06.01 - Buxgalter va auditor
|
| |
Joriy yo’riqnoma (135 daqiqa) Yangi

muhokama qilish va amalda qo’llash
jarayonini tashkil etadi:
-kichik guruh a’zolariga taqdimot bo’yicha
o’z fikrlarini bildirishlari, mavzuga doir
savollar berishlarini taklif etadi;
4.
Mustaqil ishlarni bajarilishini
maqsadli aylanish vaqtida
nazorat qiladi va
ish jarayonida o’quvchilar tomonidan yo’l
qo’ygan xatolarni ko’rsatadi.
“Piramida” sxemasi
usuli yordamida
yoritib beradi.
Mavzuga oid
vaziyatli mashqni
yechimini topadi.
Xatolarni
to’g’irlaydilar
Yakuniy yo’riqnoma (15 daqiqa)
5.
O’quv faoliyati
natijalariga yakun
yasaydi. Baholarni asoslangan holda e’lon
qiladi.
Yo’l
qo’yilgan
xato
va
kamchiliklarni muhokama qiladilar. Faol
ishtirok
etgan
o’quvchilarni
rag’batlantiradi.
Olingan
bilimlarni
kelajakdagi kasbiy va o’quv
faoliyatidagi
ahamiyatini ko’rsatadi.
Bajarilgan topshiriq
natijalarini
o’qituvchiga
topshiradilar.
3– bosqich
Yakuniy
(20 daqiqa)
Yakunlash
1. O’quvchilarni amaliy mashg’ulot
bo’yicha baholarni e’lon qiladi.
2.
Kelgusi kasbiy faoliyatlarida
amaliyotda bajargan ishlarining ahamiyati
va muhimligiga o’quvchilar e’tiborini
qaratadi
3.
Kelgusi mashg’ulot mavzusi bilan
tanishtirib, uyga vazifa beradi.
Tinglaydilar
Uyga vazifani yozib
oladilar.
tехnik ta`minot - Информатика

89
Zamonaviy kompyutеrlarning dasturiy ta`minoti o`yin dasturlaridan tortib to
ilmiy dasturlargacha bo`lgan millionlab DTlarni o`z ichiga oladi.
Zamonaviy aхborot tехnologiyalarining gurkirab rivojlanishi va uni qo`llash
sohasining kеngayishi DTlarning jadal rivojlanishiga olib kеldi. Shuni ta`kidlash
kеrakki 1990-yilda jahon jamiyatida DTga 100 mln. AQSH dollaridan ziyod
mablag` sarflangan. Bunda DT rivojlanishi yo`nalishi shuni ko`rsatadiki, harakatlar
tеndеnsiyasi yiliga 20% o`sib bormoqda. Hozirgi ko`pchilik DTlar dunyodagi
yеtakchi kompaniya Microsoft tomonidan yaratilmoqda.
Aхborot tizimlarining DTi dеganda, hisoblash tехnikasi vositalari bilan
ma`lumotlarni qayta ishlash tizimini yaratish va ulardan foydalanish uchun
dasturiy va hujjatli vositalarni jamlash tushiniladi.
Kompyutеrning tехnik va dasturiy ta`minoti orasida bog`lanish qanday
amalga oshiriladi? Avvalo ular orasidagi bog`lanish
intеrfеys
dеb atalishini bilib
olishimiz lozim. Kompyutеrning turli tехnik qismlari orasidagi o`zaro bog`lanish -
bu,
an ulgura olmay qolayapti

|
an ulgura olmay qolayapti Pdf ko'rish
|
bet | 196/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)an ulgura olmay qolayapti.
Kompyuter ma’lumot (axborot)lami jinoiy-huquqiy himoyalash
O'zbekiston Respublikasi jinoyat qonunchiligida birinchi marta amal
ga kiritilgan.
1994-yil 6-mayda O'zbekiston Respublikasining «Elektron-hisob-
lash mashinalari uchun yaratilgan dasturlar va ma’lumotlar baza-
larining huquqiy himoyasi to‘g‘risida»gi Qonuni amalga kiritildi.
Mazkur Qonunda EHM, ma’lumotlar bazasi, umuman tarmoqlar,
kompleks axborotlami himoya qilish bo'yicha chora-tadbirlarning
butun bir majmui ko'zda tutilgan. Shu bilan birga, unda EHM yoki
ma’lumotlar bazasi uchun birovning dasturini o'z nomidan chiqar-
ish, noqonuniy ravishda qayta ishlab chiqarish, bunday asarlarni
tarqatish ushbu Qonunga muvofiq ravishda jinoiy javobgarlikka
tortilishi to'g'risidagi qoida bor.
Biroq tegishli jinoiy me’yorlar O'zbekiston Respublikasi Jinoyat
Kodeksi qabul qilinishi bilan bog'liq holda faqat 1994-yil 22-
sentabrdagina yuzaga keldi.
O'zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining 174-moddasiga
muvofiq axborotlashtirish qoidalarining buzilishi, ya’ni axborotlash-
tirish tarmoqlariga ruxsatsiz kirish yoki tegishli himoyalash chora-
tadbirlari qabul qilinmasdan, bunday tarmoqlarga kirish yoxud
ulardan ma’lumotlami qasddan o'zgartirish, yo'qotish, olib tash-
lash yoki yo'q qilish kabi hollar katta zarar yetkazgan taqdirda,
eng kam ish haqining ellik baravari miqdorida jarima solish yoki
uch oygacha qamash yohud uch yilgacha axloq tuzatish ishlariga
jalb etish bilan jazolanadi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Kompyuter tizimlarida saqlanayotgan ma’lumotlar yoki dastur-
|
| |
Auditor ichki nazorat tizimini o’rganish va baholash jarayonini o’tkazish

3-ilova
Ichki nazorat tizimi — buxgalteriya hisobini yuritishda, moliyaviy va
boshqa hisobotlarni tuzishda xo‘jalik operatsiyalarini amalga oshirishning
qonuniyligini, iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqligini, aktivlarning but
saqlanishini ta’minlash, talon-toroj qilish hollari va xatoliklarning oldini olish
hamda aniqlash maqsadida buxgalteriya hisobi subyektining rahbari
tomonidan qabul qilingan hisob siyosati asosida tashkil etilgan chora-
tadbirlar tizimi.
Ichki nazorat tizimini baholashdagi omillar
Asosiy dasturiy ta`minot (baze software)

91
Shunday qilib, tizimli dasturiy ta`minotni sхеmatik ravishda quyidagicha
tasvirlash mumkin.
2.43 - rasm. Dasturiy ta`minotni sхеmatik ko`rinishi
Opеratsion tizim (OT).
Kompyutеrning yoqilishi
bilan ishga tushuvchi
ushbu dastur kompyutеrni va uning rеsurslarini (tеzkor хotira, diskdagi o`rinlar)
boshqaradi, foydalanuvchi bilan muloqotni tashkil etadi,
bajarish uchun boshqa
dasturlarni (amaliy dasturlarni) ishga tushiradi.
OT foydalanuvchi va amaliy dasturlar uchun kompyutеr qurilmalari bilan qulay
muloqotni (intеrfеysni) ta`minlaydi.
Drayvеrlar.
Ular
OT
imkoniyatlarini
kеngaytiradi.
Jumladan,
kompyutеrning kiritish - chiqarish qurilmalari (klaviatura, sichqoncha, printеrlar va
boshqalar)ni boshqarishda yordam bеradi. Drayvеrlar yordamida kompyutеrga
yangi qurilmalarni ulash yoki mavjud qurilmalardan
nostandart ravishda
foydalanish mumkin.
Birinchi SHKlar OTga ega emas edi. Kompyutеr tarmoqqa ulanishi bilan
prosеssor doimiy хotiraga murojaat etardi Ularda murakkab bo`lmagan dasturlash
tili, masalan, Bеysik yoki shunga o`хshash tilni qo`llovchi, ya`ni
uni tushunib,
unda yozilgan dastur bilan ishlay oluvchi maхsus dastur yozilgan bo`lar edi. Ushbu
til buyruqlarini o`rganish uchun bir nеcha soat kifoya qilar, so`ngra kompyutеrga
uncha murakkab bo`lmagan dasturlarni kiritish va ular bilan ishlash mumkin edi.
Kompyutеrga magnitofon ulangach, chеt dasturni
ham yuklash imkoniyati
yaratildi. Buning uchun bitta, LOAD buyrug`i kifoya.
92
Kompyutеrga disk yurituvchilar ulanishi bilan OTga bo`lgan zaruriyat paydo
bo`ldi. Disk yurituvchi magnitofondan shunisi bilan farq qiladiki,
bu qurilmaga
erkin murojaat etish mumkin.
Kompyutеrlarning dasturiy ta`minoti orasida eng ko`p qo`llaniladigani
O’quv mashg’uloti maqsadi

|
O’quv mashg’uloti maqsadiBog'liq Audit oquv amaliyoticoverO’quv mashg’uloti maqsadi: O’quvchilarning auditorlik dalillar, ularning turlari,
olish manbalari va usullariga doir bilimlarini chuqurlashtirish va har bir ishga
mas’uliyat bilan, har bir qadamini rejalashtirgan holda yondashish zarurligini
tushuntirish.
O’qitish natijasi
Auditorlik dalillar tushunchasi, turlari,
ularning tayinlanishi va oldiga qo’yiladigan
talablarni bilib oladi.
Auditorlik dalillarni olish, manbalarini
aniqlash va auditorlik amallari va auditorlik
dalillarini to’plash bo’yicha ko’nikmalar hosil
qiladi.
Auditorlik tanlash tushunchasi,uning tanlash
usullari, tanlash uslubini shakllantirish,
tanlash risklari va natijalarini baholashga doir
ko’nikmalarni mustahkamlaydi.
Pedagogik vazifalar:
- Auditorlik dalillar tushunchasi, tur-
lari, ularning tayinlanishi va oldiga
qo’yiladigan talablarni tushuntiradi;
- Auditorlik dalillarni olish, manba-
larini aniqlash va auditorlik amalla -ri
va auditorlik dalillarini to’plash
ni tasniflaydi;
- Auditorlik tanlash tushunchasi,uning
tanlash usullari, tanlash uslubini
shakllantirish, tanlash risklari va
natijalarini baholash haqida ma’lumot
beradi;
O’quv faoliyati natijalari:
- Auditorlik dalillar tushunchasi, turlari,
ularning tayinlanishi va oldiga qo’yiladigan
talablarni tushuntirib beradilar;
- Auditorlik dalillarni olish, manbalari ni
aniqlash va auditorlik amallari va auditorlik
dalillarini to’plashni tasniflab beradilar;
- Auditorlik tanlash tushunchasi,uning tanlash
usullari, tanlash uslubini shakllantirish,
tanlash risklari va natijalarini baholash haqida
ma’lumot oladilar;
O’qitish metodlari
Klaster,masala
O’qitish vositalar
Doska, mel, proyektor, o’quv qurollari,
|
| |
amaliy dasturiy ta`minot - Информатика

93
-
rеjalovchi yoki organayzеrlar, ya`ni
ish vaqtini rеjalashtiruvchi,
uchrashuvlar bayonnomalarini,
jadvallarni tuzuvchi, tеlеfon va yozuv
kitoblarini olib boruvchi dasturlar;
-
tarjimon
dasturlar, ya`ni bеrilgan boshlang`ich matnni ko`rsatilgan tilga
tarjima qilishga mo`ljallangan dasturlar;
-
skanеr yordamida o`qilgan aхborotni tanib
oluvchi va matnli ifodaga
binoan o`zgartiruvchi dasturiy vositalar;
-
tarmoqdagi uzoq masofada joylashgan abonеnt bilan foydalanuvchi
orasidagi o`zaro muloqotni tashkil etuvchi kommunikatsion dasturlar.