nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
o‘qituvchining shaxsiy fazilatlari

|
o‘qituvchining shaxsiy fazilatlariBog'liq 11-son PM Ped Psixoloo‘qituvchining shaxsiy fazilatlari (ma’naviy-axloqiy salohiyat, siyosiy onglilik, huquqiy bilimdonlik,
adolatparvarlik va halollik, o‘z kasbiy madaniyati ustida doimiy ishlay olish, o‘z-o‘zini takomillashtirish,
keyinish va yurish-turish madaniyatiga egalik, o‘z shaxsiga talabchanlik); to‘rtinchi yo‘nalishga o‘quvchi-
tarbiyalanuvchilar bilimini xolisona baholash (fanning mazmunini aniq va to‘la bilish, savol va
topshiriqlar tuza olish, bilimlarni va tarbiyalanganlikni mezonlarini ishlab chiqish, o‘quvchilar va
tarbiyalanuvchilarning xatti harakatlarini xayrixohlik nuqtayi nazardan baholash, o‘quvchilar bilimi va
tarbiyalanganligini baholashni takomillashtira olish) kiradi.
Xulosa. O‘qituvshilarda rivojlantiriladigan ijtimoiy ahamiyatli qadriyatlar tizimi atrof-muhit va o‘z-
o‘ziga nisbatan munosabat tavsifini aks ettiruvshi va kasbiy faoliyatga tayyorgarlik jarayonida namoyon
bo‘ladigan, pedagogik tayyorgarlikning o‘zaro aloqador aksiologik komponentlarida sifat o‘zgarishlarini
hosil qilishga yo‘naltirilgan obyektiv jarayondir. Tahlillar asosida aytish mumkinki, kasbiy sifatlar muayyan
faoliyat sohasida belgilangan yo‘riqnomaga asosan vazifalarni bajarish imkonini beruvshi maxsus bilimlar,
malakalar va ko‘nikmalar tizimini shakllantirish jarayoni va natijasidir. Demak, o‘qituvchi zamonaviy
pedagogika talablariga javob bera olishi, jamiyat talablariga mos kelajak avlodni tarbiyalashda ma’suliyatli,
ruhan, ma’nan sog‘lom, keng tafakkurli bo‘lishi lozim.
Adabiyotlar:
1. Гоноболин Ф.Н. Ўқитувчи ҳақида қисса. – Т.: 1967, 66- бет.
2. Исаева Г. Ўқитувчи-мураббийнинг жамиятдаги ўрни. –Тошкент, “Халқ таълими” журнали,
2003 йил, 5-сон, 58-61 бетлар.
3. Ходжаев Б.Қ. Жураев Б.Т. Педагогик фаолиятга кириш [Матн]: монография / - Тошкент:
Muharrir nashriyoti, 2020. -148б.
4. Ўроқова Н.Н. Таълимни моденизациялаш шароитида ўқитувчилик касби ва педагогик
кадрлар тайёрлашга қўйиладиган умуий талаблар //Journal of new century innovations. – 2023. – Т. 37. –
№. 2. – С. 155-159.
5. Жураев Б. Т. Деятельность педагога по гуманизации учебно-воспитательного процесса
//Научные школы. Молодежь в науке и культуре XXI в.: материалы междунар. науч.-творч. форума. –
2017. – Т. 31.
6. Жураев Б. Т. Гуманизация дидактических отношений между учителем и учащимся в
педагогических идеях Востока //VIII Лазаревские чтения" Лики традиционной культуры в
современном культурном пространстве: ренессанс базовых ценностей?". – 2018. – С. 120-122.
7. Олимов Ш. Ш. Педагогическое мастерство преподавателя и его профессионализм в системе
образования //Научные школы. Молодежь в науке и культуре XXI в.: материалы междунар. науч.-
творч. форума. – 2017. – Т. 31.
8. Файзиева У. А., Хикимова М. Т. Условия эффективности педагогического общения //Наука.
Мысль: электронный периодический журнал. – 2015. – №. 1. – С. 19-22.
“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
72
|
| |
МЕТОД РАЗВИТИЯ ЛИЧНОСТНЫХ КАЧЕСТВ СТУДЕНТОВ В ПРОЦЕССЕ

|
МЕТОД РАЗВИТИЯ ЛИЧНОСТНЫХ КАЧЕСТВ СТУДЕНТОВ В ПРОЦЕССЕBog'liq 11-son PM Ped Psixolo
МЕТОД РАЗВИТИЯ ЛИЧНОСТНЫХ КАЧЕСТВ СТУДЕНТОВ В ПРОЦЕССЕ
СОТРУДНИЧЕСТВА
Исходя из требований современного общества, задача учителя – раскрыть скрытый
потенциал каждого ученика и развить творческий потенциал личности. Результаты эксперимента-
проверки проведены посредством инновационной методики «Смешанное обучение» на лабораторных
занятиях специальности «Технология переработки нефти и газа», а также уровень
сформированности творческих идей в начале эксперимента-проверки. составила 14,3%, а в
эксперименте - в конце испытания составила 42,9%. Инновационный метод положительно влияет
на усвоение теоретических знаний, а также на развитие личностных качеств обучающегося, в то
же время активизирует учебную деятельность, повышает познавательную активность и
эффективность обучения.
Ключевые слова: образование, педагогика сотворчества в обучении, развитие личности
ученика, основные и дополнительные признаки сотворчества, развитие творческого мышления
учащихся на уроке, этапы организации процесса сотворчества.
METHOD OF DEVELOPING STUDENTS' PERSONAL QUALITIES IN THE PROCESS OF
COOPERATION
Based on the requirements of modern society, the task of the teacher is to reveal the hidden potential
of each student and to develop the creative potential of the individual. The results of the experiment-test were
carried out through the innovative method of "Blended learning" in the laboratory classes of the specialty
"Oil and gas processing technology", and the level of formation of creative ideas at the beginning of the
experiment-test was 14.3%, while the experiment - at the end of the test was 42.9%. The innovative method
has a positive effect on the assimilation of theoretical knowledge, but also on the development of the
student's personal characteristics, at the same time, it activates educational activities, increases cognitive
activity and learning efficiency.
Key words: education, pedagogy of co-creation in teaching, development of the student’s personality,
basic and additional signs of co-creation, development of creative thinking of students in the classroom,
stages of organizing the process of co-creation.
|
| |
Kirish - Jurnal 001-yilda tashkil etilgan. Jurnal yilda 12 marta chiqadi

“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
73
taʼlimning o‘z-o‘zini baholash: 3D VR lar asosida taʼlimni tashkil qilish, talabalarning o‘z-o‘zini
baholash uchun o‘ta muhim bo‘ladi. Bu usul orqali talabalar paydo bo‘lgan muammolarni hal qilishga
yordam beruvchi dasturlarni bajarishadi va ularning barqarorligi va o‘sishi taʼminlanadi.
taʼlim sifatining yuqori darajasiga erishish: 3D VR lar asosida tashkil qilingan taʼlim jarayonlari,
talabalarga ko‘rinishli, interaktiv va samimiy taʼlim imkoniyatlarini beradi. Ushbu usul orqali talabalar, real
hayotda amal qilganicha his qilib olishadi.
oliy sifatli taʼlim materiallarini taʼminlash: 3D VR lar asosida tashkil etilgan taʼlim jarayonlari, oliy
sifatli va samimiy taʼlim materiallarini talabalar uchun taʼminlaydi. Bu usul orqali talabalar maxsus
bilimlarni osonlik bilan olishlari mumkin.
taʼlim jarayonining shakllanishi: 3D VR lar asosida tashkil etilgan taʼlim jarayonlari, talabalarning
o‘z-o‘zini o‘rganish shakllariga ham mos keladi. Ushbu usul orqali talabalar, o‘rganishning bir necha xil
shakllarini ishlab chiqishingiz mumkin.
taʼlim jarayonining dinamikligi: 3D VR lar asosida tashkil etilgan taʼlim jarayonlari, talabalarga
dinamik va samimiy taʼlim imkoniyatlari beradi. Ushbu usul orqali talabalar, o‘rganish jarayonidan yuzaga
keladigan muammolarni hal qilishni osonlashtiradi.[1]
3D samarasini o‘rganish uchun ko‘plab onlayn resurslar mavjud, masalan, Thingiverse, Tinkercad,
Autodesk 1-2-3D va 3D Slash kabi. Bu resurslar o‘quvchilarga 3D modellarni yaratish va ularni o‘zlashtirish
uchun kerakli vositalarni taqdim etadi.
Tadqiqot obyekti - Jurnal 001-yilda tashkil etilgan. Jurnal yilda 12 marta chiqadi

“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
210
vakolati keng rol oʻynaydi, bunda koʻzlar katta ahamiyatga ega.
Shuningdek, yuzaga kelishi mumkin boʻlgan
toʻsiqlardan yana biri bu
hissiy toʻsiqlardir. Hissiy toʻsiqlar, koʻpincha, moslashuv jarayonining dastlabki
bosqichlarda paydo boʻladi, chunki chet elda boʻlishning dastlabki bosqichida har doim hali oʻziga notanish
boʻlgan mamlakatning ortiqcha hissiy yuki bilan bogʻliq taassurotlar boshdan kechiriladi. Bunda hissiy
xavotirni oʻz ichiga olgan omillar ham muhim rol oʻynaydi. Moslashuvning muvaffaqiyati guruh ichidagi
jarayonlar, oʻzini va boshqalarni tushunish qobiliyatiga koʻproq bogʻliq. Til toʻsigʻi-bu eng muhim
muammo, uning yechimi moslashuvning koʻplab jihatlari bilan bogʻliq: ham ta’limiy, ham ijtimoiy, ham
madaniy, ham psixologik. Til toʻsigʻini muvaffaqiyatli yengish, birinchi navbatda, motivatsiyaning
intensivlik darajasiga bogʻliq. Ushbu intensivlikni oshirish uchun xorijlik talabalarning tashkilotda xalqaro
talabalar bilan ishlaydigan vakillari bilan hamkorlikda ish olib zarur. Chet ellik talabalarda toʻgʻri
motivatsiyani shakllantirish ular bilan psixologik yaqinlikning boshlanishisga imkon beradi. Ijtimoiy-
psixologik, aloqa, didaktik, madaniy toʻsiqlarni yengib oʻtib, notanish mamlakat ta’lim tizimi va
madaniyatiga adaptatsiya hosil qilishni bosqichma-bosqich rivojlantirish zarur. Yetarli va muvaffaqiyatli
aloqa yoʻlida koʻp toʻsiqlar mavjud: mexanik buzilish va buzilishning turli holatlaridan nozik psixologik
daqiqalarga qadar ma'lumot: (kommunikatorni hissiy rad etish).
Notoʻgʻri ma'lumotlarning katta ehtimoli
quyidagilar bilan bogʻliq:
Hissiy toʻsiqlar, toʻsiqlar mavjudligi haqida tushunmovchiliklar, ijtimoiy-madaniy tafovutlar va
munosabatlar toʻsiqlari. Muloqot ishtirokchilari turli xil tillar va lahjalardada gaplashganda nutqda
tushunmovchilik paydo boʻladi. Diksiyada sezilarli nuqsonlar mavjud boʻlishi mumkin. Ifodasiz, tez soʻzlash
nutqqa koʻp sonli tovush parazitlarini kiritishi mumkin[2]. Tushunishga kommunikatorning nutq uslubi,
aloqa holati va kommunikatorlarning psixologik holati ham ta'sir qiladi. Hatto bir xil madaniyat ichida ham
koʻp narsalar mavjud: mikrokulturalar, ularning har biri oʻz mikropolini yaratadi. Bunday turli madaniyatlar
haqida gap ketganda, farqlar yanada aniqroq boʻladi. Va nihoyat, mantiqiy toʻsiq mavjudligi haqida gapirish
mumkin. Gapning mantigʻi suhbatdoshga juda koʻp yoki murakkab boʻlib tuyulsa, tushunmovchilik yoki
notoʻgʻri idrok qilish holati yuzaga kelishi mumkin. Shuningdek, gender toʻsigʻi ham paydo boʻlishi
mumkin. Chet ellik talabalarda turli xil toʻsiqlarni yengib oʻtish jarayonida muayyan xatti-harakatlar tizimi
ishlab chiqilgan boʻlib, bu xalqaro talabalarni yangi ta’limga ijtimoiy-psixologik, madaniy moslashtirishga
koʻmaklashadi.
TAʼLIM JARAYONINI 3D ASOSIDA TASHKIL QILISH VA RIVOJLANTIRISH

|
TAʼLIM JARAYONINI 3D ASOSIDA TASHKIL QILISH VA RIVOJLANTIRISHBog'liq 11-son PM Ped PsixoloTAʼLIM JARAYONINI 3D ASOSIDA TASHKIL QILISH VA RIVOJLANTIRISH
Fayzullayeva Madina Abdumo‘min qizi,
Chirchiq davlat pedagogika universiteti Pedagogika fakulteti magistranti
FayzullayevaMadina007@gmail.com
Ushbu maqolada bugungi kunda taʼlim jarayonini raqamli texnologiyalar asosida tashkil qilish va
rivojlantirishda raqamli taʼlim resurslarini, xususan, 3D VR qo‘llash bo‘yicha olib borilgan tadqiqotimiz
natijasi bilan tanishishingiz mumkin. Ushbu tadqiqotimiz davomida duch kelgan 3D VR larni tarix,
geografiya, menejment, astranomiya va xorijiy til o‘rganish kabi fanlar misolida taʼlim jarayonida
qo‘llashning ijobiy va salbiy jihatlarini ko‘rishingiz mumkin.
Kalit so‘zlar: 3D VR, darsliklar, tarixiy inshootlar, geografik hududlar, menejment, astranomiya,
xorijiy tillar, Sketchfab, MyMiniFactory, Thingiverse.
ОРГАНИЗАЦИЯ И РАЗВИТИЕ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОГО ПРОЦЕССА НА ОСНОВЕ 3D
В этой статье вы можете ознакомиться с результатами наших исследований по
использованию цифровых образовательных ресурсов, в частности, 3D VR, в организации и развитии
образовательного процесса на основе цифровых технологий. Увидеть положительные и
отрицательные стороны использования 3D VR в образовательном процессе можно на примере
таких предметов, как история, география, менеджмент, астрономия и изучение иностранных
языков.
Ключевые слова: 3D VR, учебные пособия, исторические структуры, географические регионы,
менеджмент, астрономия, иностранные языки, Sketchfab, MyMiniFactory, Thingiverse.
ORGANIZING AND DEVELOPING THE EDUCATIONAL PROCESS ON A 3D BASIS
In this article, you can get more information about the results of our research on the use of digital
educational resources, in particular, 3D VR, in the organization and development of the educational process
based on digital technologies today. You can find out the positive and negative aspects of the use of 3D VR in
the course of our research in subjects such as history, geography, management, astronomy and foreign
language learning.
Keywords: 3D VR, tutorials, historical structures, geographical areas, management, astronomy,
foreign languages, Sketchfab, MyMiniFactory, Thingiverse.
|
| |
Xulosa - Jurnal 001-yilda tashkil etilgan. Jurnal yilda 12 marta chiqadi

|
Jurnal 001-yilda tashkil etilgan. Jurnal yilda 12 marta chiqadiBog'liq 11-son PM Ped PsixoloXulosa. 3D taʼlimni rivojlantirish orqali beriladigan bilimlarning mustahkamlash, ularni uzoq
muddatga xotirada saqlab qola olish imkoniyatiga ega bo‘lishimiz mumkin. Bu orqali taʼlim sifati
samaradorligini oshirishga erishishimiz mumkin.
Adabiyotlar:
1. Тилакова, М. А. (2022). Taʼlim tizimi va mazmunini takomillashtirishda “Virtual ekskursiya”
metodini qo‘llanilishining ahamiyati: Tilakova Mavjuda Ashurovna, Pedagogika fanlari boyicha falsafa
doktori (PhD), Jizzax viloyati xalq taʼlimi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish
hududiy markazi,“Pedagogika va psixologiya talim texnologiyalari” kafedrasi mudiri Eshmanova Nodira
Nazarkulovna, Toshkent viloyati Chirchiq davlat pedagogika instituti “Boshlang’ich taʼlim metodikasi”
kafedrasi katta o‘qituvchisi. Образование и инновационные исследования международный научно-
методический журнал, (7).
2. Mo‘minov, E. (2022). Virtual taʼlim muhitida zamonaviy taʼlim tizimi va virtual borliq
metodikasini shakllantirish. Science and innovation, 1(B8), 1456-1460.
3. Qilichev, S., & Taniberdiyev, A. (2023). Taʼlim sifatini oshirishda virtual texnologiyalar o ‘rni va
ahamiyati. Евразийский журнал технологий и инноваций, 1(5 Part 2), 158-161.
4. Wickens, C. D. (1992, October). Virtual reality and education. In [Proceedings] 1992 IEEE
International Conference on Systems, Man, and Cybernetics (pp. 842-847). IEEE.
“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
76
TALABALARNING SHAXSIY SIFATLARINI HAMKORLIK JARAYONIDA
RIVOJLANTIRISH METODI
Haydarov Latifjon Rustamovich,
Buxoro muhandislik-texnologiya instituti tadqiqotchisi
Birgalikda ijod qilish pedagogikasi zamonaviy darsning ajralmas qismidir, chunki u nazariy
bilimlarni o'zlashtirishga ham ta'sir qiladi. Shuni e’tiborga olib, “Blended learning” innovatsion metodidan
“Neft va gazni qayta ishlash texnologiyasi” fanining laboratoriya mashg’ulotlarida foydalanildi. Natijada
tajriba –sinov boshida ijodiy g’oyalarning shakllanganlik darajasi 14,3 % ni tashkil etgan bo’lsa, tajriba-
sinov oxirida 42,9 % ni tashkil etdi. Innovatsion metod, nazariy bilimlarni o'zlashtirishga, balki o'quvchining
shaxsiy xususiyatlarini rivojlantirishga ham ijobiy ta'sir ko'rsatadi, shu bilan birga o'quv faoliyatini
faollashtiradi, kognitiv faollikni va o'rganish samaradorligini oshiradi.Ushbu maqolada yuqoridagilar
haqida fikr boradi.
Kalit so'zlar: ta'lim, o'qitishda birgalikda ijod qilish pedagogikasi, o'quvchi shaxsini rivojlantirish,
birgalikda ijod qilishning asosiy va qo'shuvchi belgilari, sinfda o'quvchilarning ijodiy tafakkurini
rivojlantirish, birgalikda yaratish jarayonini tashkil etish bosqichlari.
|
| |
Nikel qotishmalarining - 1 Bob Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash sohasi

Nikel qotishmalarining eng yaxshi xossasi, ularning 700-1100°S-da ham
yaxshi xossalarga egaligidir. Eng toza nikelning (99.99%) solishtirma og‘irligi
j=8907 kg/m
3
-ga teng.
Nikel kimyoviy aktiv emas. Temirga nisbatan kam oksidlanadi. Nikel(Ni) uy
haroratida yupqa oksid plyonkasi bilan qoplanadi va unga nam va ba’zi tuzlarning
suvdagi eritmasi ta’sir etmaydi. Nikel ishqor muhitida yuqori korroziya bardosh.
Azot kislotasida turgun emas.
Nikelning yana bir yaxshi xossasi - bu yuqori xaroartda ham oksidlanishga
qarshi turgunligidir. Nikel yuqori xaroart t=800°C-da ham oksidlanmaydi.
Magniy(Mn) va oltingugurt(S) bu qobiliyatni pasaytiradi. Kremniy(Si) va alyuminiy
esa ko‘taradi.
Nikelning mustahkamligi katta emas,
v
=450 MPa, plastikligi
=30%.
Covuk holda deformatsiyalanganda yaxshigina puxtalanadi. 500°S-dan
boshlab puxtalanganligi pasaya boshlaydi.
Toza nikel issiq sharoitda talablarga javob bermaydi anchagina kvuchlanish
borligida. Shuning uchun nikel qotishmalari ishlatiladi.
Nikelni legirlanganda qattiq eritma hosil bo‘ladi va oquvchanlik
("polzuchestь") qarshiligi ortadi. Legirlash rekristallizatsiyani va diffiziyani
sekinlashtiradi. Nikel asosidagi qotishmalarga 15-20% miqdorda xrom qo‘shilsa,
ularning olovbardoshligi ortadi. Xrom nikelda yaxshi eriydi. 1 Ti va Al-ni qo‘shilishi
olovbardoshlikni birdaniga ko‘taradi. Ni-Cr-Ti-Al -ga molibden va volframning
qo‘shilishi mustahkamlik uzunligini ko‘taradi.
Quyidagi rasmda olovbardosh qotishmaga ko‘p komponentli tizimlarning
ta’siri ko‘rsatilgan.
Zanglamas korroziyabardosh po‘latlar

|
Zanglamas korroziyabardosh po‘latlarBog'liq Material science - lecture 4Zanglamas korroziyabardosh po‘latlar
Zangbardosh-korroziyabardosh po‘latlar yuqori legirlangan po‘lat bo‘lib,
bunda xrom miqdori Cr˃13% ko‘p bo‘lishi shart. Xrom metall sirtida
sustlashtiruvchi himoya plyonkasini hosil bo‘lishini ta’minlaydi.
Bu plyonkalar strukturasiga qarab klasslarga bo‘linadi. Plyonkalar, material
yuqori haroratda qizdirilib havoda sovitilgandan so‘ng (normallashtirilgandan
so‘ng) hosil bo‘lganlari: martensitli, martensit-ferritli, (ferrit miqdori 10% dan kam
bo‘lmagan holda), ferritli, austenit-ferritli (ferrit miqdori 10% dan kam bo‘lmagan
holda), austenitli, austenit-martensitli (ГОСТ 5632-72) strukturalar.
Ferrit va austenit hosil qiluvchi elementlarni yig‘indi ta’sirini xrom
ekvivalentlari (Cr
ekv
) va nikkel ekvivalenti (Ni
ekv
) ekvivalentlari ifodalaydi:
Cr
ekv
=Cr+2Si+1,5Mo+5V+5,5Al+1,75Nb+1,5Ti+0,75W.
Ni
ekv
=Ni+ 0,5Mn+30C+30N+0,3Cu.
Simvollar legirlovchi elementlarni po‘latda massali ulushini va raqamlar
ularni aktivlik koeffitsentini ko‘rsatadi.
Xromli korroziyabardosh po‘latlarda uglerod miqdori iloji boricha kam
bo‘lishi lozim, chunki qotishmaning zanglamaslik qobiliyati bir fazali strukturada
turg‘un bo‘ladi. Uglerodning ko‘payishi karbidlar hosil bo‘lishiga olib keladi, bu esa
strukturani bir xil emaslikka duchor qiladi. Lekin uglerod toblash samaradorligini
ko‘p oshiradi.
Hozirgi paytda kam uglerodli yuqori azotli korroziyabardosh po‘latlarni bir
qancha gruppalari ishlab chiqilgan.
Po‘latni mustahkamligini oshirish va tan narxini pasaytirish yo‘lida eng
yaxshi legirlovchi element bu – azotdir.
Azot zo‘r austen hosil qiluvchi va mustahkam oshiruvchi legirlovchi element.
Azot po‘latdan uni termik ishlashda va payvandlashda chiqib ketadi.
Suyuq po‘latda azotni suyuqlanuvchanligi xromni ancha ko‘paytiradi,
qaysiki, karroziyabardosh po‘latlar uchun eng zarur element.
|
| |
Korroziyabardosh sustlanmaydigan metallar

Korroziyabardosh sustlanmaydigan metallar
Qaytaruvchi va qaytmaydigan potentsial farqi korrozion elementdagi tok
kuchiga proportsional.
Proportsionallik koeffitsentlari R
Q
va
P
K
larni
qutublanuvchanlik deyiladi.
V
Q
qayt
–V
k
H
=P
Q
I (4)
V
k
qayt
–V
K
H
=P
k
I (5)
Anodli P
Q
va katodli P
K
qutublanuvchanlikni eksperimental aniqlanadi.
Berilgan korroziya V
Q
q
ayt
sharoitida qaytariluvchi elektrodli potentsial katod
reaktsiyasi V
K
q
ayt
ga yaqin hollarda korroziya toki kichkina va metall yuqori
korroziyabardoshlikka ega .
Shu sababli elektromusbat metallar Au, Pt, Ag, Cu hamda Sn va Pb ni
potentsiallari kichkina elektromanfiy qiymatli bo‘lganligidan ko‘pchilik muhitlarda
yuqori karroziyabardoshlikka ega.
Au,
Pt,
Ag-barcha
muhitlarda korroziyabardosh. (ba’zi yuqori
kontsentratsiyali kislotadan tashqari)
Cu, Sn, Pb-nam havoda, dengiz suvida, bir qancha organik kislotalarda
korroziyabardosh.
Ba’zi metallarning atmosferadagi korroziyalanish tezligi quyidagicha:
Korroziyabardosh sustlanuvchi metallar
Metallni katta manfiy qaytariluvchi elektrodli potentsiali bo‘lishiga
qaramasdan, katta anod qutblanishi natijasida P
Q
, korrozion elementda katta emas
korrozion tok o‘rnatiladi va metall juda sekin tezlikda yemiriladi.(formula 6)
Metallni passivlik-sustlik holati uning yuzasida himoya plyonkalarini hosil bo‘lishi
bilan bog‘liq.
Ko‘pchilik sanoat qotishmalari mana shunaqa sust holatga o‘tish qobiliyatiga
ega. Ko‘pchilik metallar uchun sust holatga o‘tish oksidlovchi (tarkibida kislorod
bor) muhitlarda paydo bo‘ladi va o‘z-o‘zidan havoda ham.
Havoda o‘z-o‘zidan sustlashish qobiliyatiga eng ko‘p moyil (“sklonyon”)
metallar bu titan, alyuminiy, xrom.
Titan sustlashgan holda o‘zining korroziyabardoshligi bilan oltin va
platinadan keyingi uchinchi o‘rinda turadi. Bu sifatni–sustlik holatini–
korroziyabardoshlik qobiliyatini nam havoda hatto qizdirilgan holda ham
oksidlanmaydigan, oksidlanadigan va organik kislotalarda, dengiz suvida, issiq
ishqorlarda ham saqlaydi. Titan qotishmalari ham bu qobiliyatni saqlab qolgan.
Alyuminiy ham nam havoda, oksidlovchi va organik kislotalarda yuqori
korroziyabardoshlikka ega. Lekin ishqorlarda yuqori tezlik bilan yemiriladi-
korroziyalanadi.
Barcha qo‘shimchalar va legirlovchi elementlar alyuminiyni qutblanishini
pasaytirada va korroziyabardoshligini pasaytiradi. Elektrmusbat metallarning (Fe,
Cu) qo‘shilishi alyuminiyni korroziyabardoshligini sezilarli pasaytiradi: 5% misli
alyuminiy qotishmasi-duralyuminiy, rux qo‘shilgan puxtalikdagi qotishma V95;
kremniy qo‘shilgan murakkab silumin AK8M, issiqbardosh qotishma AK4 va h.k.
lar korroziyabardoshligi toza alyuminiynikidan ancha past. Elektromanfiy
elementlar Si, Mn, Mg lar alyuminiy sustligini pasaytirmaydi, korroziyabardoshlikni
pasaytirmaydi. Shuning uchun sodda – oddiy silumin korroziyabardoshligi toza
alyuminikiga yaqin. Marganets hatto korroziyabardoshlikni oshiradi xam.
|
1 Bob Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash sohasi - bet 15

Ba’zi bir metallar ma’lum karroziya sharoitlarida katta anod qutblanishga (P
Q
)
ega va ularni sustlanuvchilar (passiviruyuщie) deyiladi. Korroziya elementidagi
korroziya tokini (I) qiymatini, qaysiki korroziyalanish tezligini aniqlaydi,
quyidagicha aniqlanadi :
I= (V
K
q
ayt
- V
Q
q
ayt
)/ (R+P
Q
+P
k
) (6)
Bu yerda ,R-korrozion element OM.li qarshiligi.
Metallarning korroziya bardoshligiga korroziyalanish
mahsulotlaridan hosil
bo‘lgan plyonkalar yetarli ta’sir qiladi. Ularni himoyalash xossalari omli
qarshilikning kattalashishi va qutblanishlikning ortishi bilan namoyon bo‘ladi;
(formula 6).
Elektrolit bu himoya plyonkalarini eritishi mumkin va shu bilan
korroziyabardoshlikni yomonlashtiradi. Har xil metallarni himoya plyonkalarini
erishi har xil elektrolitlarda namoyon bo‘ladi. (Rasm )
Rasm
Elektrolit tarkibini korroziyalanish tezligiga ta’siri.
1-sustlanuvchi metallar; 2-sustlanmaydigan metallar; Zn; Sn; Pb; 3-qolgan
sustlanmaydigan metallar.
Asbobsozlik uglerodli po‘latlari - 1 Bob Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash sohasi

oshiradi; qattiqlikni ko‘taradi. O‘qilishi: 9X-da С=0,5% Sr≈1%; Bu po‘latdan
tokarlik va randalash keskichlari, parmalar, metchiklar, razvyortkalar va h.k. lar
yasaladi.
3. Xrom-margenetsli po‘latlar: XВГ; XГ. XВГ ni o‘qilishi: С≈1%; Sr=0,9-
1,2%, W=1,2-1,6%, Mn=0,8-1,1%, XГ ni tarkibi: С=1%; Cr=1,3-1,6% Mn=0,45-
0,7%.
Bu po‘latlarni zo‘r xossalaridan biri bu – toblash jarayonida tob tashlash
(deformatsiyalanish) darajasi ancha kichik. Shuning uchun bu po‘latdan uzun
sterjinsimon va o‘lchamlari ishlangan detalarga o‘tadigan keskichlar yasaladi:
protyajkalar, maxsus parmalar va razvyortkalar .
ASBOBSOZLIK MATERIALLARI - 1 Bob Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash sohasi

4. Issiqqa bardosh bo‘lishi lozim. Qirqish jarayonida ko‘p va katta issiq
chiqadi. Uglerodli asbobsozlik po‘latlarni issiqqa bardoshligi 200-250ºС. Umuman
olganda, po‘latni issiqqa bardoshliligi deb, uni qaysi haroratgacha qizdirilganda
o‘zini mexanik xossalarini saqlab turish qobiliyatiga aytiladi. Tez kesar po‘latlari
uchun u 600ºС ga, qattiq qotishmalar uchun 800-900-1000ºС ga teng.
5. Keskich materiali ishlanayotgan material bilan bir-biriga yopishqoqligi iloji
boricha kam bo‘lishi lozim. Yopishgan hajm o‘zidan keyingi kelayotgan oqim bilan
o‘pirib olib ketadi-yulib oladi.
6. Iloji boricha keskich materialini issiqlik o‘tkazish qobiliyati yuqori bo‘lishi
kerak. Keskich cho‘qqisidagi issiqlik to‘planib qolsa, cho‘qqi o‘ta qizib qirqish
qobiliyatini yo‘qotadi. (Ariqdagi suv toshgan kabi)
Materiallar
1.Uglerodli asbobsozlik po‘latlari.
2.Legirlangan asbobsozlik po‘latlari.
3.Tezkesar po‘latlar.
4. Qattiq qotishmalar.
5.Mineralo-keramik materiallar.
6.Olmoslar.
7.Jivirlovchi-abraziv materiallar.
Xrom-volfromli po‘latlar - 1 Bob Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash sohasi

|
1 Bob Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash sohasiBog'liq Material science - lecture 44. Xrom-volfromli po‘latlar: XВ5: tarkibi С=1,25-1,5%; Cr=0,4-0,7%;
W=4,5-5,5%; Juda qattiq. NRC=70 toblangandan so‘ng. Yuqori ishqalanib
yeyilishga chidamli-turg‘un. Bu po‘latlardan tokarlik va randalash keskichlari,
frezalar, maxsus keskichlar yasaladi.
5. Xrom-kremniyli po‘latlar: 9XС, 9X; 9XС ni kimyoviy tarkibi: С=0,9%;
Cr=1%, Si=1,4%. Kremniy po‘latni toblanishlik qobiliyatini oshiradi; ishqalanib
yeyilishga turg‘unliligini-chidamliligini, uyushqoqligini oshiradi. Metchiklar,
parmalar, plashkalar, frezalar yasaladi.
6. Yuqori xromli po‘latlar: X12; X12M. tarkibi: С=1,45-2,3%; Cr=11-13%;
Mn=0,5-0,8%; HRC=62-65% toblangandan so‘ng. Bu po‘latdan frezalar,
razvyortkalar, parmalar, protyajkalar yasaladi.
Tezkesar po‘latlar
Tezkesar po‘latdan yasalgan keskichlar kesish tezligi yuqori ,kesish
chuqurligi katta, demak yuqori haroratda ishlaydilar. Uglerodli asbobsozlik
po‘latlari 200ºС ga qiziganda uning qattiqligi tez pasayadi (keskich o‘tirib qoladi),
tezkesar po‘lati 600ºС da ham yumshamay qirqish qobiliyatini saqlab qoladi.
Shtamp po‘latlari
Metall va qotishmalarni bosim ishlashda foydalaniladigan asboblarni
(puanson, rolik, shtamp va h.k.) yasash uchun qo‘llaniladigan po‘latlarga shtamp
po‘latlari deyiladi. Metall va qotishmalarni qizdirib bosim bilan ishlaydigan
asboblar va soviqlayin-qizdirmasdan bosim bilan ishlaydigan asboblar bor. Shu
nuqtai nazardan qiziydigan, qizimaydigan shtamplar mavjud.
Qizimaydigan shtamp po‘latlari
Qattiqligi HRC=60-62 bo‘ladi. Uglerodi 1% dan kam bo‘lmagan po‘latlardan
(С10A, С11A, С12A) yasaladi. Ushbu po‘latlarning toblanish chuqurligi kichkina
bo‘lgani uchun nisbatan yengil sharoitda ishlaydigan, oddiy shaklli mayda detall
shtamplarini yasash uchun ishlatiladi. Murakkab formali, og‘ir detallar shtamplari,
qaysiki, og‘ir sharoitda ishlaydi, toblanish chuqurligi katta bo‘lgan legirlangan
po‘latlardan yasaladi.
Shtamplar po‘latlarining eng ko‘p ishlatiladigani quyidagilar: 4XС, 6XС,
4XВ2С, 6XВ2С.
Qizimaydigan bosim ostida ishlaydigan asboblarga kiryalar (fil’eralar) ham
kiradi. Kirya – fil’era ko‘zlari sim tortilishi natijasida yeyiladi va qiziydi. Shuning
uchun ular yeyilishga va issiqqa chidamli xromli legirlangan po‘latlardan yasaladi.
X12, X12M, X12Ф1, X6ВФ.
|
| |
Qiziydigan shtamplar po‘latlari - 1 Bob Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash sohasi

Qiziydigan shtamplar po‘latlari Bu po‘latlarga quyidagi talablar qo‘yiladi: olovbardoshlik, issiqbardoshlik,
chuqur toblanuvchanlik, qovushoqlik, bo‘shatish jarayonida iloji boricha kam
mo‘rtlashuvchanlik, yopishmaslik va h.k.
Nisbatan yengil sharoitda (kichik bosim) ishlaydigan shtamplar У7A, У8A,
У9A po‘latlaridan yasaladi. Og‘irroq sharoitda ishlaydigan legirlangan po‘latlar
5XНM, 5XГM, 5XНT, 5XНСВ dan yasaladi.
Qattiq qotishmalar Qattiq qotishmalar asbobsozlik materiallari turkumiga kiradi. Metallar
keramikasidan tashkil topganligi sababli metallokeramik qattiq qotishma deb
ataladi. Gali kelganda bu kompozitsion materialdir.
Qattiq qotishmalar ko‘p tarqalgan asbobsozlik materialidir. Ular kukun
metallurgiyasi asosida olinadi. Tashkil etuvchilarni maydalab kukun holiga keltirilib
aralashtiriladi. Masalan, ВK6 markali qotishma uchun WC=94% va Co=6% hajmida
har ikki tashkil etuvchi kukunlari tayyorlanadi. Olingan massani kerakli forma va
o‘lchamli qolipga (shtampga) solib bosim bilan presslanadi va lozim o‘lchamli
plastinkalar olinadi. Plastinkalar grafitli trubkali yoki yuqori chastotali vakuum
pechlariga joylashtirilib tok o‘tkaziladi. (G=1500A).
Yuqori harorat ta’sirida karbidlar (masalan WC) zarrachalari kobolьt
zarrachalari bilan birikadi yopishadi. Bu yerda kobolьt zarrachalari bog‘lovchi
vazifasini o‘taydi. Natijada o‘ta yuqori qattiq massa hosil bo‘ladi. Qattiq sinchlari
zich vol’from va titan karbidlari kristallaridan iborat bo‘lib uyushoq modda-
karbidlarni kobolьtdagi qattiq eritmasi bilan bog‘langan bo‘ladi. Qattiq qotishmalar
asosan ikki gruppadan iborat: 1-bir karbidli – vol’from karbidli - VK va 2- ikki
karbidli vol’from va titan karbidli - TK. Lekin uch va undan ko‘p karbidli qattiq
qotishmalar ham bor - TTK.
Albatta TK gruppasi VK ga nisbatan ancha qattiq issiqqa bardoshliligi yuqori.
Lekin VK guruhi mustahkamroq va zarbiy qovushqoqligi yuqoriroq.
VK gruppasi issiqqa bardoshligi 800ºS bo‘lsa, TK gruppasiniki 900-1000ºS
ga yetadi.
Eng ko‘p tarqalgan qattiq qotishmalar kimyoviy tarkibi va xossalari
quyidagicha: (ГОСТ 3882-74)
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan - bet 205

##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
bet
205/246
Sana
12.12.2020
Hajmi
1,9 Mb.
#12881
1
...
201
202
203
204
205
206
207
208
...
246
D)
Download
1,9 Mb.
1
...
201
202
203
204
205
206
207
208
...
246
Download
1,9 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan - bet 78

5 -
A) 1, 2, 4
B) 3, 4, 5
C) 1, 2, 3
D) 4, 2, 5
E) 5, 3, 2,
12. Radiusları R1 >R2 >R3 şərtini ödəyən kürələrin tutumlarını azalma ardıcıllığı ilə düzün.
A) 3, 2, 1
B) 1, 2, 3
C) 2, 3, 1
D) 2, 1, 3
E) 3, 1, 2
13. Mənfi nöqtəvi q yükündən R123 məsafələrində yerləşən nöqtələrdəki elektrik potensialını artma sırası ilə düzün.
A) 1,2,3
B) 3,2,1
C) 2,1,3
D) 2,3,1
E) 1,3,2
14. Müsbət nöqtəvi q yükündən R123 məsafələrində yerləşən nöqtələrdəki elektrik sahə intensivliyini qiymətini artma ardıcıllığı ilə düzün.
A) 1,2,3
B) 3,2,1
C) 2,1,3
D) 2,3,1
E) 1,3,2
15. Mənfi nöqtəvi q yükündən R123 məsafələrində yerləşən nöqtələrdəki elektrik potensialını azalma sırası ilə düzün.
A) 1,2,3
B) 3,2,1
C) 2,1,3
D) 2,3,1
E) 1,3,2
16. Cihaz və fiziri kəmiyyətlər arasında uyğunluğu müəyyən edin.
I - Elektroskop
II - Elektrometr
III - Voltmetr
IV - Ampermetr
1 - Elektrik cərəyanı
2 - Potensiallar fərqi
3 - Elektrik yükü
4 - Gərginlik
A) I - 4, II – 2, III – 3, IV - 1
B) I - 3, II – 2, III – 4, IV - 1
C) I - 3, II – 1, III – 4, IV - 2
D) I - 1, II – 2, III – 3, IV - 4
E) I - 4, II – 3, III – 2, IV - 1
17. BS - də fiziki kəmiyyətlərə uyğun vahidləri müəyyən edin.
I - V
II - Kl
III - A
IV - F
1 - elektrik cərəyanı
2 - elektrik tutumu
3 - elektrik yükü
4 - gərginlik
A) I - 4, II – 2, III - 3, IV – 1
B) I - 4, II – 3, III – 1, IV - 2
C) I - 3, II - 1, III – 4, IV - 2
D) I – 2, II - 1, III – 3, IV - 4
E) I – 3, II – 2, III – 1, IV - 4
18. Uyğunluğu müəyyən edin.
I - Nöqtəvi yükün elektrik sahəsinin intensivliyi
II - Elektrik sahəsinin intensivliyi
III - Yüklərin diskretlik qanunu
IV - Ostroqradski - Qauss teoremi
V - İntensivlik seli
1 -
|
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan - bet 84

##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
bet
84/246
Sana
12.12.2020
Hajmi
1,9 Mb.
#12881
1
...
80
81
82
83
84
85
86
87
...
246
3 -
4 -
5 -
Download
1,9 Mb.
1
...
80
81
82
83
84
85
86
87
...
246
Download
1,9 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan - bet 87

##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
bet
87/246
Sana
12.12.2020
Hajmi
1,9 Mb.
#12881
1
...
83
84
85
86
87
88
89
90
...
246
2 -
3 -
Download
1,9 Mb.
1
...
83
84
85
86
87
88
89
90
...
246
Download
1,9 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
A) 3, 4, 5

B) - ##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan

##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
bet
85/246
Sana
12.12.2020
Hajmi
1,9 Mb.
#12881
1
...
81
82
83
84
85
86
87
88
...
246
A)
3, 4, 5
B)
1, 2, 5
C)
1, 2, 4
D)
1, 3, 5
E)
1, 2 , 3
7. Cərəyan şiddətinin BS - də vahidi nədir?
1 - A
2 - V
3 - Om
4 - Kl/san
5 - Vt
A)
1, 5
B)
1, 2
C)
3, 4
D)
1, 4
E)
2 , 3
8. Dövrə hissəsi üçün Om qanununun riyazi ifadəsi inteqral və diferensial şəkildə necə yazılır?
1 -
2 -
3 -
Download
1,9 Mb.
1
...
81
82
83
84
85
86
87
88
...
246
Download
1,9 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
Issiqbardosh po‘latlar turlari - 1 Bob Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash sohasi

|
1 Bob Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash sohasiBog'liq Material science - lecture 4Issiqbardosh po‘latlar turlari
Perlitli, martensitli va austentli issiqbardosh po‘latlar 450-700ºС da ko‘p
ishlatiladi. Nikelli va kobalьtli issiqbardosh po‘latlar 700-1000ºС da
ishlatiladi.1000ºС dan yuqori haroratda issiqbardosh po‘lati sifatida qiyin eriydigan
metalla rva ularning qotishmalari ishlatiladi.
Nikel va uning asosidagi qotishmalar
Hozirgi zamon uchish apparatlari detallari materiallari og‘ir sharoitda
ishlaydilar, ham shu bilan birga murakkab maxsus talablarga javob berish kerak.
Gaz turbinli dvigatel detallari yuqori haroratda ishlaydi, kuchli mexanikaviy
kuchlanishda bo‘ladi, gazoviy korroziyada, vibratsiyada, kichkina tsiklli
charchashda bo‘linadi.
Bularning eng asosiysi ish haroratidir.
Dvigatel detallari quyidagi talablarga javob berishi kerak: katta aerodinamik
kuchlanishga chidash; yuqori mustahkamlik; markazdan kochma kuchga chidash;
koliplanuvchanlik ("formuemostь") va payvandlanuvchanlik; termik charchashga
qarshilik; issiqka bardoshlik 1100°S-gacha.
Reaktiv turbina detallariga kuyilgan talablar ham yuqoridagilar. Lekin,
qo‘shimcha talablar ham qo‘yiladi: gaz muhitida ham issiqqa bardoshlik; 1100°S-
dan yuqorida ham issiqqa bardoshlik; materiallari turgun mikrostrukturaga ega
bo‘lishi kerak, chunki, uzoq vaqt uz xossalarini saqlab turish kerak.
Tovushdan tez uchadigan uchish apparatlarini yaratish uchun 1800°S-da
ishlaydigan materiallar kerak.
Hozirgi vaqtda yangi metall qotishmalar; ularni ishlab chiqarish usullari;
polimer; kompazitsion va keramik materiallar yaratilmokda.
Keramik kompazitsion materillar alohida ahamiyatga ega. Ular kichkina
colishtirma og‘irlikka va yuqori olovbardoshlikka ega. Keramik materiallarining
qo‘llanilishi reaktiv dvigatellarning ishlash haroratini 1000°S-dan 1500°S-gacha
ko‘tarish imkonini beradi. Keramik materialarning asosiy kamchiligi - ularning
yuqori tannarxi va past ishonchliligidir (nadyojnostь). Chunki, unda darzlarning tez
tarqalishidir. Keramik materiallarning kritik nuqson o‘lchami <100 mkm, bu
kattaligi metall qotishmalarda 1mm-gacha yetadi.
Borgan sari kompazitsion materiallar ko‘p va keng qo‘llanilyapti. Gap
shundaki, ularning nisbiy bikirlik va nisbiy puxtaliklari, charchash puxtaligi
("ustalostnaya prochnosь"), zarbiy qovushqoqligi va issiqda turgunligi an’anaviy
materiallarnikidan ustun turadi. Kompazitsion materiallarning qo‘llanilishi uchish
apparati massasini kamaytiradi, foydali yukni ko‘paytiradi, uchish tezligini va
uzoqligini oshiradi.
Kukun qotishmalarni ishlab chiqarish - bu tez rivojlanayotgan texnologiyadir.
Ayniqsa, disk ishlab chiqarishda. Bu usul, qo‘llanilayotgan-kuyib mexanik ishlash
usuliga nisbatan xom-ashyo materialini 40%-gacha tejaydi.
100> |
| |
Tahlilning instrumental usullari / Darslik - bet 84

GLOSSARIY
Kimyoviy tahlil – bu tabiiy muhit tarkibiy qismlarining (havo, suv, tuproq,
tiriklik, o’lik organik modda) va inson tomonidan yaratilgan ob’ektlarning
kimyoviy tarkibi, tuzilishi va xususiyatlari to’g’risidagi ma’lumotlarni
maxsus
fizik-kimyoviy tajriba yo’li bilan olish;
Elementli tahlil - tahlil qilinayotgan modda tarkibidagi
alohida elementlarni
aniqlash imkonini beruvchi sifat va miqdoriy tahlil uslubi
;
Funktsional tahlil - tahlil qilinayotgan modda tarkibidagi
alohida funktsional
guruhlarni aniqlovchi ulul
;
Molekulyar tahlil - muayyan molekulyar massani xususiyatini namoyon qiluvchi
individual kimyoviy birikmalarni aniqlovchi usul;
Elektrokimyoviy usul – tahlil etilayotgan tizimlarning elektr o’tkazuvchanligi,
tok kuchi va boshqa elektrokimyoviy yoki elektrofizikaviy ko’rsatkichlarning
potentsialini o’lchashga asoslangan;
Spektral usul – moddani elektromagnitli nurlanish
va qandaydir spektral
ko’rsatkichlar (to’lqinning uzunligi, tebranishlar chastotasi, energiya) bilan o’zaro
ta’sirlanishi natijasida yuzaga keladigan turli samaralarni o’lchashga asoslangan;
Xromatografiya (bo’lish va tahlil qilish) usuli – ajralib chiqadigan moddaning
yuzaki (adsorbtsiya) va to’liq yutinish (absorbtsiya) jarayonlariga asoslangan;
Analitik (tahliliy) signal - instrumental o’lchanadigan
va keyinchalik shu
asosda tahlil o’tkaziladigan parametr;
Tahlilning fizikaviy usullari - moddalarning fizikaviy
xossalarini kimyoviy
tarkibidan kelib chiqishini qo’llash;
Spektral tahlil - tadqiq etilayotgan moddaning taratuvchanlik va yutuvchanlik
spektrlarini tadqiq etish;
Lyuminestsentli tahlil - lyuminestsentsiya (nurlanish)
faolligini moddaning
kontsentratsiyasiga bog’liqligi;
Olovbardosh po‘latlar - 1 Bob Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash sohasi

Po‘latda qancha xrom ko‘p bo‘lsa shuncha yuqori haroratda ishlatsa bo‘ladi,
undan foydalanish vaqti ham uzoq bo‘ladi. Olovbardoshlik po‘latning
kimyoviy
tarkibi bilan (asosan xrom miqdori bilan) aniqlanadi, strukturasiga kam bog‘liq.
Olovbardosh po‘latlarni qo‘shimcha kremniy (2-3%) va alyuminiy (1-2%)
bilan qo‘shimcha legirlash uni ishlatish haroratini ko‘taradi.
Po‘latlar 08X17T va15X25T ferritli issiqbardosh emas, shuning uchun katta
kuch qo‘yilmagan va zarbiy kuchi yo‘q detallar uchun ishlatiladi. Po‘latlar
20X23N18 va 20X25N20S2 ham
olovbardosh ham issiqbardosh,
shuning uchun
tufelь pechlarida, tag plitalarda, konveyerlarda ishlatiladi. Olovbardosh po‘latlardan
uchish apparatlari dvigateli detallari (700-1000ºS da ishlaydigan)
yasaladi; gaz
trubinasi palatkalari, trubina disklari,trubalar va h.k.
Cr va Si bilan legirlangan olovbardosh po‘latlarni “silьxrom”;Cr va Al bilan
legirlansa “xromalь”;Cr-Al-Si bilan legirlansa “cilьxromalь”deb nomlanadi.
”Silьxromalь” larning quyundi hosil bo‘lish harorati ancha yuqori (850-950ºS).
Bular yog‘da toblanadi (1000-1050ºS); bo‘shatiladi (500-540ºS). Silьxromalь po‘lat
10X13SYu olovbardoshligi950
0
S; oltingugurtli muhitda ham ishlayveradi.
Po‘lat 36X18N25S2 yuqori texnologik xossali, olovbardoshligi 1100ºS, ancha
yuqori haroratda
ham mustahkam, ya’ni issiqbardosh.
1 Bob Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash sohasi - bet 18

Yuqori haroratlarda uzoq vaqt qizdirilganda uncha oksidlanmaydigan – ya’ni
kuyundi hosil qilmaydigan metallar (po‘latlar) olovbardosh metallar (po‘latlar) deb
ataladi. Olovbardoshlik bu yuqori haroratlarda zanglamaslik desa ham bo‘ladi.
Metallarning kimyoviy korroziyasi-zanglashi
Kimyoviy
korroziya quruq gazlarda, suyuq elektrik emas elektrolitlarda
rivojlanadi. Ko‘pchilik holda bu kislorodi ko‘p gazlardir: quruq havo, ”uglekisliy”
gaz, quruq suv pari, toza kislorod.
Zanglanishning-korroziyaning asosiy sababchisi bu metalning ma’lum
bosimda, haroratda, gaz
muhitini aktivligida, gaz muhitini turg‘un emasligi.
Ko‘pincha, hamma vaqt desa ham bo‘ladi, metall yuzi oksidlanadi. Past
haroratlarda (20-25ºS) metall yuzida yupqa oksid plyonkasi (pardasi) hosil bo‘ladi.
Buni tabiy plyonka deyiladi: qalinligi t=3-10mm; yaxshi himoya xossasiga ega. Bu
zich plyonka metall yuzasini uzluksiz-yaxlit qoplaydi. Bu oksidlarning krostallik
panjaralari metallnikiga o‘xshaydi.
Qizdirilganda oksid qalinligi o‘sadi va uning kristallik strukturasi o‘zgaradi.
Yuqori haroratda hosil bo‘lgan qalin plyonkalarni himoya xossalari metall yuzasini
butunlay qoplash qobiliyati va oksidni o‘zidan metall
va kislorod ionlarini
o‘tkazishligi bilan aniqlanadi.
Oksid qatlamini himoya xossalari hajm koeffitsenti φ bilan ifodalanadi. Hajm
koeffitsenti MeOvaMe atom massalarining nisbatiga teng. Agar φ =1÷2,5 bo‘lsa,
oksid qatlam zich bo‘ladi. φ <1 bo‘lganda plyonka g‘ovak bo‘ladi va kislorodni
metall tomonga o‘tkazadi. Agar φ ˃2,5 bo‘lsa oksid plyonka darz (yoriladi) ketadi
va uqalanib tushadi(metall va oksid nisbiy hajmlari orasidagi katta farqidan kelib
chiqqan kuchlanish natijasida. Bu ham olovbardoshlikni pasaytiradi.
Zich oksid plyonkalarining himoya qobiliyatlari (φ= 1-2,5 da)
metall va
kislorod ionlarini diffuzion harakatlanuvchanligiga bog‘liq. Oksid panjarasi
tugunlarida metall ionlari yoki kislorod ionlari bilan egallangan
tugunlari orasida
metall ionlarining ortiqligi diffuziyani tezlashtiradi va oksidni himoya xossasini
pasaytiradi. Oksidlanish tezligi metall massasini o‘zgarish tezligi (2/m
2
.soat) yoki
oksid plyonkasi qalinligi (mkm/soat) bilan o‘lchanadi.
1>
Issiqbardosh po‘latlar - 1 Bob Po‘latlarni kimyoviy-termik ishlash. Materiallar turi va ularni qo‘llash sohasi

Rasm Oquvchanlik egri chizig‘i. 1-turg‘un emas davr; 2-turg‘un davr;
3-emirilish davri.
Oquvchanlik egri chizig‘i uch davrdan iborat. 1-davrda
deformatsiya
yaxshigina boshlanib asta so‘na boshlaydi-deformatsiya tezligi turg‘un emas; 2-
davrda deformatsiya tezligi turg‘unlashadi; 3-davrda deformatsiya tezlashib metall
buziladi. Detal ishlashini 3- davrgacha olib kelish mumkin emas, u buzilib, sinib va
h.k. ishdan chiqadi.
Oquvchanlik deformatsiyasi donalardagi dislokatsiyalarning ko‘chishi, dona
chegaralarining siljishi va diffuzion ko‘chishi natijasida rivojlanadi.
Dislokatsiyalarning ko‘chishi (erish haroratidan-0,3T
er
dan yuqorida) ikki
yo‘l bilan o‘tadi: siljish, sakrab o‘tish.
Issiqbardoshlikni ta’minlash uchun dislokatsiyalarni harakatlanuvchiligini
chegaralash va diffuziyani sekinlashtirish lozim. Bunga atomlararo bog‘lash
kuchlarini kattalashtirish bilan erishiladi: donalar
orasida dislokatsiyalarni
ko‘chishiga to‘siqlar qo‘yiladi, donalar o‘lchamlari kattalashtiriladi.
Atomlararo kuchlar mustahkamligini legirlash bilan oshiriladi: kristallik
panjara to‘rini o‘zgartirish bilan, metallik bog‘lanishdan baquvvatroq kovalent
bog‘lanishga o‘tish bilan.
Legirlashni maqsadga muvofiqligi-qiyin eriydigan
metall bilan legirlashdir,
hajmi markazlashgan kristallik panjarali issiqbardosh po‘latni molibden (1%gacha)
bilan, yoqlari markazlashgan kristallik panjarali issiqbardosh po‘latni volьfrom,
molibden, kobalьt (jami 15-20%gacha) bilan legirlanadi.
Issiqbardosh po‘latlarning donalari chegaralarini mustahkamligini oshirish
uchun oz miqdorda legirlovchi elementlar (0,1-0,01% kiritiladi.
Bular donalar
chegaralarida yig‘ilib donachegarali siljishni sekinlashtiradi. Bular bor va tseriy
elementlari. Termo-mexanik ishlash ham po‘latni issiqbardoshligini oshiradi.
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan - bet 204

##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
bet
204/246
Sana
12.12.2020
Hajmi
1,9 Mb.
#12881
1
...
200
201
202
203
204
205
206
207
...
246
B)
C)
Download
1,9 Mb.
1
...
200
201
202
203
204
205
206
207
...
246
Download
1,9 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan - bet 83

A) temperaturun kiçilməsilə naqilin keçiriciliyinin yüksəlməsi;
B) temperaturun artması ilə naqilin keçiriciliyinin yüksəlməsi;
C) aşağı temperaturlarda naqilin müqavimətinin birdən sıfıra enməsi;
D) mexaniki işlənmə nəticəsində naqilin müqavimətinin kiçilməsi;
E) müxtəlif aşqarlar hesabına naqilin müqavimətinin kiçildilməsi.
5. E. h. q. nəyə deyilir?
A) vahid müsbət yükü elektrik dövrəsində hərəkət etdirən zaman kənar qüvvələrin gördüyü işlə ölçülən kəmiyyətə;
B) vahid müsbət yükü elektrik dövrəsində hərəkət etdirən zaman elektrostatik sahə qüvvələrin gördüyü işlə ölçülən kəmiyyətə;
C) vahid müsbət yükü elektrik dövrəsində hərəkət etdirən zaman kənar qüvvələrin yükün yerdəyişməsinə hasili ilə ölçülən kəmiyyətə;
D) vahid müsbət yükü elektrik dövrəsində hərəkət etdirən zaman elektrostatik sahə qüvvələrinin qüvvə istiqamətində yükün yerdəyişməsinə hasili ilə ölçülən kəmiyyətə;
E) cərəyan mənbəyinin elektrik dövrəsində yaratdğı gərginliyə bərabər kəmiyyətə.
Tabiiy suvlarni elektr o’tkazuvchanligi

|
Tabiiy suvlarni elektr o’tkazuvchanligiBog'liq ber burger formulasi2.7 Tabiiy suvlarni elektr o’tkazuvchanligi
Erigan kimyoviy elementlarning aksariyat qismini noorganik moddalar
tashkil etadigan yerusti va yerosti suvlarida, solishtirma elektr o’tkazuvchanlik
ularni kontsentratsiyasining taxminiy integral yig’indi ko’rsatkichi bo’lib xizmat
qiladi. Tabiiy suvlar asosan kuchli elektrolitlar aralashmasidan iborat
eritmalardan tashkil topgan bo’ladi (Karimov, Razaqov, 1989). Suvning mineral
qismini asosan Na+, K+, Ca
2+
, Mg
2+
, Cl
⁻
, SO
4
2
⁻
, HCO
3
⁻
ionlari tashkil etadi
(2.13 rasm). Ya’ni barcha quyidagi asosiy ionlar kontsentratsiyalarining
yig’indisi:
S = [Na+ ] + [K
+
] + [Ca
2+
] + [Mg
2+
] + [Cl
⁻
] + [SO
4
2
⁻
] + [HCO
3
⁻
] + [NO
3
⁻
].
Qavslarda tegishli ionlarning kontsentratsiyalari berilgan - g/l. S – barcha
asosiy ionlar yig’indisi, NO
3
⁻
faqat agar ushbu birikma bilan yuqori ifloslanish
bo’lgan hollar bo’lsagina hisobga olinadi.
Tabiiy suvlarning elektr o’tkazuvchanligi aynan shu ionlar bilan
shartlanadi. Boshqa ionlar, masalan Fe
2+
, Fe
3+
, Mn
2+
, Al
3+
, NO
3-
, HPO
4
2-
, H
2
PO
4
⁻
lar, suvning elektr o’tkazuvchanligiga unchalik kuchli darajada ta’sir
ko’rsatmaydi, chunki ushbu ionlar suvda, yetarli miqdorda kamdan-kam
uchraydilar. Erigan gazlar ham suvning elektr o’tkazuvchanligiga sezilarli ta’sir
ko’rsata olmaydilar. Solishtirma elektr o’tkazuvchanlik bo’yicha noorganik
moddalarni (meneralizatsiya) taxminiy yig’indisini baholashda eng ko’p
uchraydigan qiyinchiliklar bir qator sabablarga asoslanadi. Ulardan eng kattasi –
|
| |