nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Yakunlarni chiqaramiz! - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

|
O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)Bog'liq ozbekiston tarixi 9 uzb (1)Yakunlarni chiqaramiz!
►
O‘rta Osiyo xonliklarida oliy hukmdor cheksiz siyosiy, ma’muriy,
sud hokimiyatiga ega bo‘lgan.
►
Viloyat va tumanlarni oliy hukmdor tomonidan tayinlangan shaxslar
bosh qargan.
►
Qozilar sud ishlarini islom dini qoidalari asosida olib borganlar.
Savol va topshiriqlar
1.
Xiva xonligidagi davlat mansablarini ayting.
2.
Qo‘qon xonligining davlat boshqaruvi haqida gapiring.
3.
Buxoro amirligidagi mansablarga ta’rif bering.
4.
Xonliklarda sud ishlari kimlarning qo‘lida bo‘lgan?
5.
Quyidagi jadvalni to‘ldiring.
3-§. XIX ASR O‘RTAlARIDA O‘ZBEK XONlIKlARINING
IJTImOIy-IQTISODIy hAyOTI
XIX asrda O‘rta Osiyo xonliklari agrar davlat-
lar edi. Aholining ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli yerga
egalik tartib lari qandayligi, to‘lanadigan soliq va
to‘ lovlarining miqdori bilan belgilangan. Bu davrda yerlarning asosiy
qismi, ayniqsa, ekin maydonlari xon, uning qarindosh va yaqinlari
hamda bir qancha katta yer egalari qo‘lida bo‘lgan. Aholining aksari-
yati katta yer egalariga tegishli ekin maydonlarida mehnat qilib, ijaraga
olgan yerlari uchun hosil ning bir qismi (ko‘p hollarda hosilning 1/5
yoki 1/3 qismi)ni xiroj sifatida to‘laganlar.
Xiva xonligida ijaraga yer olgan dehqonlar yarimchi deb atalgan. Chunki
ular olingan hosilning yarmini ijara haqi qilib to‘lagan. Buxoro amirligi,
Xiva va Qo‘qon xonliklarida yerga egalik qilish shakllari deyarli bir xil edi.
Ular uch turdagi yer egaligidan iborat bo‘lib, amlok – davlat yerlari, mulk –
xususiy yerlar, shuningdek, masjid va madrasalar, diniy muassasalarga qa-
rashli vaqf yerlari hisob langan. Xonliklardagi yirik amaldorlar, harbiy sar-
kardalarga davlat tomonidan yerlar in’om etil gan. Vaqf yerlaridan olinadigan
foydaning hisob-kitobi va taqsimoti bilan mutavalli shug‘ullangan. Aholi
soliq va to‘lovlarni mahsulot yoki pul ko‘rinishida to‘lagan. Bundan tashqari
?
?
|
| |
Yakunlarni chiqaramiz! - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

8
Xiva xonligining
davlat boshqaruvi
2-§. XIX ASR O‘RTAlARIDA O‘ZBEK XONlIKlARINING
mA’mURIy BOShQARUV TIZImI
Buxoro amirligida oliy hukmdor
amir hisoblanib,
unin g hokimiyati avloddan
avlodga meros tarzda
o‘t gan. amirlikni
mang‘itlar sulolasiga mansub
chek lanmagan hokimiyatga ega bo‘lgan hukm dorlar
boshqargan.
Buxoro shahri amirlikning ma’muriy markazi edi. Amirlikda ijro ho-
kimiyati bosh vazir –
qo‘shbegi qo‘lida bo‘lgan.
Viloyat va tuman ho-
kimlari qo‘shbegi tavsiyasi bilan tayinlangan. Moliya va xazina ishlari,
soliqlar to‘planishi kabi sohalarni
devonbegi idora qilgan.
Devonbegiga
tashqi aloqalarni yuritish ham yuklatilgan. Unga amirlik hujjatlarini yu-
ritishga mas’ul
mirzaboshi bo‘ysungan. Amirlikda soliqlarni o‘z
vaqtida
yig‘ish va ularni hisobga olib borishga javobgar kishi
mushrif hisoblan-
gan.
Dodxoh lavozimini egallab turgan shaxs
xalqning shikoyatlari bilan shug‘ullangan.
Oliy hukmdor farmonlarini
parvonachi e’lon
qilgan. Shariat qoidalari va qonunlar ijrosi,
sud
ishlarini nazorat qi lishni shayxul islom
bajargan. Shayxulislomga bo‘ysungan
muftiy
diniy-huquqiy masalalar bilan
muhtasiblar
esa shariat qoidalari ning bajarilishi va amal
qilinishi masalalari bilan shug‘ullangan. Bu xoro amirligida sud boshlig‘i
qozikalon, raiskalon hisoblangan. Vaqf ishlari va mulklari bilan
sadr
shug‘ullangan. Amir qarorgohi hisoblangan arkda taxt vorisi – valiahd
tarbiyasi bilan
otaliq mashg‘ul bo‘lgan.
To‘pchiboshi amir qo‘shinlarining
bosh qo‘mondoni bo‘lgan. Amirlikning shaharlarida
tinchlik va tartibni
saqlashga amir soqchilari boshlig‘i –
mirshabboshi mas’ul hisob langan.
Ko‘kaldosh mamlakat xavfsizligi, amirning yaqinlari, do‘stlari va dush-
manlari to‘g‘risida ma’lumotlar to‘plash bilan shug‘ullangan. Bu xoro
amirligida
davlat boshqa ruvi, moliya, sud, mirshablik va harbiy ishlar
amirning qarindoshlari, o‘ziga yaqin odamlar tomonidan boshqarilgan. Ular
o‘z faoliyatlarini bajarishda katta huquq va imtiyozlarga ega bo‘lganlar.
Xiva xonligi
qo‘ng‘irotlar sulolasi tomonidan
boshqarilib, uning oliy hukmdori
xon hisob-
langan. U cheklanmagan ma’muriy, harbiy ho-
Buxoro arki. XIX asr - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

9
Xudoyorxon saroyi. XIX asr oxiri
Qo‘qon xonligining
davlat boshqaruvi
kimiyatga ega bo‘lgan.
Oliy hukmdor
hisob langan xon qarorgohi Xiva shah-
rida joylashgan. Bu shaharda ichki –
Ichan qal’a
va mudofaa devori bilan
o‘ralgan tashqi – Di shan qal’a mav jud
bo‘lgan. Xonlikda Xiva, Urganch, Qi-
yot, Hazorasp, Qo‘ng‘irot kabi shahar-
lar ma’muriy,
savdo-sotiq va mada niy
markaz lar hisoblangan. Xonlikda oliy
amaldor
devonbegi hisoblanib, uning
ixtiyorida
qo‘shbegi, meh tar, otaliq-
dan iborat ken gash faoliyat ko‘rsatgan.
Aholining tinchligi va osoyish taligi bilan
mirshabboshi, xonlikdagi tartib-
intizom ishlariga xon qo‘shinlarining bosh qo‘mondoni –
yaso vulboshi,
diniy ishlar va shariat qoidalariga rioya etilishi va amal qilinishi masala-
lariga
shayxul islom, sug‘o rish inshootlari va suv ta’minoti
hamda taqsi-
motiga
mirobboshi mas’ul hisoblangan. Harbiy bo‘linmalarga
lash kar
boshilar qo‘mondonlik qil gan. Askarlik xiz matida bo‘lganlar soliqlardan
ozod qilingan.
Qo‘qon xonligida oliy hukmdor
xon hisoblangan.
Xonlik
minglar sulolasi tomonidan boshqarilgan
va uning ma’muriy markazi Qo‘qon shahri bo‘lgan.
Qo‘qon xoni hokimiyati merosiy hisob lanib, xon cheklanmagan siyosiy,
ma’muriy va harbiy hokimiyatni o‘z qo‘lida mujassamlashtirgan. Eng
yuqori
harbiy lavozim amirlashkar bo‘lib, u harbiy vazir hisoblangan.
Xonlikdagi alohida harbiy bo‘linmalarga
mingboshilar rahbarlik qilgan.
Ichan qal’a. Xiva (zamonaviy rasm)
Ular keyinchalik bosh vazir vazifa sini
bajargan. Xazina ishlari va xarajatlarini
mehtar nazorat qilib borgan.
Qozika-
lon, qozilar islom dini qoidalari asosida
sud ishlarini olib borganlar.
Muhtasib
raislar diniy ishlar, shariat qoidalariga
rio ya
qilinishi, savdo-sotiq ning to‘g‘-
ri yuritilishini nazorat qil ganlar. Xon-
likdagi ichki tar tib-intizom ishlari bilan
mir shablar shug‘ullangan.
http://eduportal.uz
O‘ZBEKISTON - O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchI yARmI – XX asr boshlari)

O‘ZBEKISTON
TARIXI
(XIX ASRNING IKKINchI yARmI –
XX ASR BOShlARI)
Umumiy o‘rta ta’lim
maktablarining
9-sinfi uchun darslik
Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashr
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi
vazirligi tasdiqlagan
«Sharq» nashriyot-matbaa
aksiyadorlik kompaniyasi
Bosh
tahririyati
Toshkent – 2019
Muharrir
Nosirjon Jo‘rayev
Badiiy
muharrir Bahrom Bobojonov
Texnik muharrir
Juldiz Kadirova
Sahifalovchi
Mastura Atxamova
Musahhihlar
Ma’mura Ziyamuhamedova, Sharofat Xurramova
Nashr litsenziyasi AI № 201, 28.08.2011-yil.
Bosishga ruxsat etildi 05.04.2019. Bichimi 70x90
1
/
16
. «Times New Roman» garniturasi. Kegli 11,5;
10 shponli. Of set bosma usulida bosildi. Shartli bosma tabog‘i 11,7. Nashriyot-hisob tabog‘i 9,0.
Ada di 494082 nusxa. Buyurtma № 458.
«Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosmaxonasi,
100000, Toshkent shahri, Buyuk Turon ko‘chasi, 41-uy.
TIllABOyEV SOyIBJON BOQIJONOVIch,
ZAmONOV AKBAR TURG‘UNOVIch
Tillaboyev Soyibjon, Zamonov Akbar.
O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi —
XX asr boshlari): 9-sinf uchun darslik / Mas’ul muharrir:
D.A. Alimova. – T.: «Sharq», 2019. – 160 b.
KBK 63.3(5O‘)ya721
O‘quv nashri
T – 49
http://eduportal.uz
160
Darslik ijaraga berilganda va o‘quv yili yakunida qaytarib olinganda yuqoridagi
jadval sinf rahbari tomonidan quyidagi baholash mezonlariga asosan to‘ldiriladi:
yangi
Qoniqarsiz
Darslikning foydalanishga birinchi marotaba berilgandagi holati
yaxshi
Muqova butun, darslikning asosiy qismidan ajralmagan. Barcha varaqlari
mavjud, yirtilmagan, ko‘chmagan, betlarida yozuv va chiziqlar yo‘q
Muqova ezilgan, birmuncha chizilib, chetlari yedirilgan, darslikning asosiy
qismidan ajralish holati bor, foydalanuvchi tomonidan qoniqarli ta’mirlangan.
Ko‘chgan varaqlari qayta ta’mirlangan,
ayrim betlariga chizilgan
Qoniqarli
Muqova chizilgan, yirtilgan, asosiy qismidan ajralgan yoki butunlay yo‘q,
qoniqarsiz ta’mirlangan. Betlari yirtilgan, varaqlari yetishmaydi, chizib, bo‘yab
tashlangan, darslikni tiklab bo‘lmaydi
Ijaraga berilgan darslik holatini ko‘rsatuvchi jadval
T/r
O‘quvchining
ismi, familiyasi
O‘quv
yili
Darslikning
olingandagi
holati
Sinf
rahbarining
imzosi
Darslikning
topshirilgan-
dagi holati
Sinf
rahbarining
imzosi
1
2
3
4
5
6
http://eduportal.uz
,0
      
Jarayonlarning to‘liq bajarilish vaqti 337 min

,0 Jarayonlarning to‘liq bajarilish vaqti 337 min
Elbek kurs ishi `1
Stend qolipning asosiy jarayonlarda qatnashish vaqti (1÷4 ishlar ) ∑ts=276 minut. Texnologik jarayonlarni bajarish davomida to‘xtashlarni hisobga oluvchi koeffitsient K=0,85÷0,90. U xolda ∑ts=276:0,90=307 minut, yoki ∑ts=307:60=5,12 soat. Issiqliq bilan qotirish vaqti Tk=13 soat (jadval 2. ilova 2). U holda stendning bir marta aylanish vaqti Tayl=∑ts+ Tk=5,12+13=18,12soat Bu erda Ts=18,17soat stend qolipning (2.8) bo‘yicha aylanish vaqti. Qo‘shimcha postlardagi aloxida sikllar vaqti ∑ts=61:0,9=68 minut, yoki ∑ts=68:60=1,13soat. Texnologik liniyada bitta buyumni to‘liq ishlab chiqarish va omborga jo‘natish uchun ketadigan vaqt. T= Tayl+∑ts=18,12+1,13=19,25 soat. Mashina va mexanizmlarning ishlash siklogrammalari 2.4-rasmda ko‘rsatilgan. Birinchi kranning bir marta aylanish sikli ∑ts=18min, ikkinchi kranning bir marta aylanish sikli ∑ts=8min. Liniyada stendlar ketma-ket joylashtirilgan. Birinchi stendda buyumni betonlashdan oldingi, ikkinchi stendda buyumni betonlash va uchinchi stendda esa buyumni qolipdan chiqarish jarayonlardagi mashina va mexanizmlarning ishlashi ko‘rsatilgan. Siklogrammadagi betonquygich betonuzatgich konveyeridan beton qabul qilgach, stendga keladi va birinchi qatlam betonni quyadi (B1-B2 chiziq). Keyin esa qolip titratilib quyilgan beton zichlashtiriladi (T1-chiziq). Betonquygich orqaga qaytib qolgan betonni quyadi (B3-B4 chiziq) va o‘z ishini tugatib oldingi vaziyatga qaytib (B4-B5 chiziqlar) birinchi stendda betonlash ishlarini boshlaydi va x.k. Birinchi stendda esa kran armatura sinch va to‘rlarni o‘rnatib (K1-K2 chiziq ) ikkinchi stendga keladi. Bu erda keyingi qatlam beton titratib zichlantirilgan kran zichlovchi qo‘shimcha yukni qolipga qo‘yadi va zichlash tugagach qolipdan tushiradi (kranning K3-K4 harakati). Buyumning qo‘shimcha zichlantirilishi Z1-Z2 chiziq bilan ko‘rsatilgan. So‘ngra buyum yuzasi silliqlovchi mashina yordamida silliqlanadi (S1-S2 chiziq). Buyum yuzasi silliqlanib bo‘lingach issiqliq bilan qotirishga tayyorlanadi. Issiqliq bilan qotirish jarayoni stendning o‘zida bajariladi. Bunda stendning qopqoqlari kran yordamida yopiladi (K5-K6 chiziq), keyin esa kran uchinchi stendga kelib undagi buyumni chiqaradi va uni sovutish postiga eltadi (kranning K7-K10 harakatlari). SHundan so‘ng kran birinchi stendga qaytadi va h.k. Ikkinchi kran esa buyumlarni ta’mirlash, texnik nazorat qilish va omborga jo‘natish jarayonlarida qatnashadi (siklogrammada K11.....K51 chiziqlar). Download 230 Kb.
|
Asosiy va qo’shimcha adabiyotlar hamda axborot manbaalari

|
Asosiy va qo’shimcha adabiyotlar hamda axborot manbaalari
|
bet | 6/6 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 230 Kb. | | #158560 |
Bog'liq Elbek kurs ishi `1Asosiy va qo’shimcha adabiyotlar hamda axborot manbaalari
Asosiy adabiyotlar
1.A.MVNeville, Properties of concrete. 5 ^edition. TA439.N482011.
2.Akramov X.A., Nuritdinov X.H, Beton va temir-beton buyumlari ishlab chikarish texnologiyasi. Darslik. T.: 2011.
3.Akramov X.A., Nuritdinov X.N Beton va temir-beton buyumlari ishlab chikarish texnologiyasi. O’quv qullanma. I va II qism. T.: Arxitektura, qurilish innovatsiya va integratsiya markazi. 2012.
4.Akramov X.A., Nuritdinov X.N. Beton va temir-beton buyumlari ishlab chikarish texnologiyasi. O’quv qullanma. (lotin imdosida), . I va II qism.. T.: Arxitektura, qurilish innovatsiya va integratsiya markazi. 2012.
5.Askarov B.A. Novыye legkiye betonы i konstruksii na ix osnove. Darslik, T.: Fan. 1995.
Qo’shimcha alibiyotlar
1.Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimnzni mard va oliyjanob xalыimnz bilan birga kuramiz. T. “Uzbekiston”. 2016 y.
2.Bajenov Yu.M. Texnologiya betonnыx i jelezobetonnыx izdeliy. M.: Stroyizdat. 1987.
3.KM K 3.03.04-98. yig’ma temir-beton konstruksiya va buyumlarni ishlab chikarish.
4.Uz. RST 7473-94. Smesi betonnыye.
5.Uz. RST 679-96. Betonы. Pravila podbora sostava
Internet saytlari
1.http://wwvv.referat.tiz/
2.hlt.P..;//gb-stroy.it z/sushhnost- zhelezobetona^-prcdnaprvazliennyi.- / lielezobeton-ego-sushiinost- i .htm i
3.http://www.bibiiotekar.tiz/spravochnik-104-strovmaterialv/2.htm
|
| |
Binagärlik formalaryň, desgalaryň we daşky gurşawyň şekilleri

10.Binagärlik formalaryň, desgalaryň we daşky gurşawyň şekilleri
Binagärlik gurluşygyñ görnüşleri dürlüligi, ýerleşýän ýeri- şu zatlaryñ
hemmesi surat çekmek üçin obýekt bolup durýar. Binagärlik surat sapaklary
okuwyñ ýyllaryñ dowamynda meseleleriñ kynlaşmagy bilen başarnyklar hem-de
bilimli ösýär. Binagärligi şekillendirilende we öwrenilende, okaýan adam
58
çeperçilik kompozisiýanyñ gurluşyk kanunlaryny, stilleriñ aýratynlyklaryny,
konstruktiw-çeperçilik bölekleriñ oýlanma gurlyşyny, bölekleriñ jikme-jik
hemde binagärçiligiñ gurluşyny öz içine alýar. Bina toplumlarynyň suratyny
şekillendirilende çeperçilik we tehniki taýdan baýlaşýar. Binagärlik suraty
öz aýratynlyklary bar, öz belleniş nokadyndan başlanýar, her sungat ussadynyñ
şahsyýet döredijiligi bolýar. Öz häsiýeti boýunça- garalama, eskiz, kagyzyñ hem
kalka, başlangyç gözleýji harytlary hökmünde bolýar.
Binagärlik suraty esaslary- hakyky keşplerden alynýar. Geometrik
göwrümleriñ erkin çekmeklik, gyşyk hem-de göni çyzyklaryñ aýratyn çyzyklara
bölmäne başarmaly perspektiw kemelmegini göz öñünde tutmaly.
Binagärlik suratyny çekmekde şekillendiriş harytlary esasy meselleriniñ biri
bolup durýar. Binagärlik suratlary dürli tehnika ýagdaýlarynda çekilip, ýöne
esasanam çyzykly şekillendiriş ussulary ulanylýar. Onuñ üçin galam, çotka, pero
ulanylýar. Çeperçilik-konstruktiw logikasyny öwrenmek üçin binagärlik surat
serişde böleklerini ulanylýar, galam, çotka, pero bilen işlemäne işleýşi
usullaryny baýlaşdyrmaly. Başlangyç etaplarynda desga böleklerini konstruktiw
we çeperçilik taýdan bir wagta işlär ýaly etmeli. Binagärlik böleklerini çekende,
okaýan adam perspektiwa gurluşyny öwrenýär, geometrik formalary hem-de
sudurlar esaslary bolup durýar, suratyñ tehnika taýdan ozleşdirilip kämilleşýär.
Kyn meselleriniñ biri binagärlik nagyş bölekleri bolup durýar. Binagäriñ esasy
ýeri nagyş eýeleýär. Binagärçilikde dürli nagyşlar ulanylýar, amaly-haşam
şekillerinde, durmuş hojalygynda ulanylýar. Binagärlik böleklerinde nagyşlar
çeperçilik-plastik ussatlygy bilen ulanylýar.
Antik döwrüniň binalarynyň parçalary
59
Türkmen politehniki institutynyň täze binasynyň keşbiniň gözlegi
Binagärligiň kiçi formalaryny şekillendirmek
Binagärlik şekilleri
60
|
Türkmenistanyň bilim ministrligi türkmen politehniki instituty - bet 12

69
Edebiýat
1.
Türkmenistanyň Konstitusiýasy. Aşgabat, 2008.
2.
Gurbanguly Berdimuhamedow. Ösüşiň täze belentliklerine tarap. Saýlanan
eserler. I tom. Aşgabat, 2008.
3.
Gurbanguly Berdimuhamedow. Ösüşiň täze belentliklerine tarap. Saýlanan
eserler. II tom. Aşgabat 2009.
4.
Gurbanguly Berdimuhamedow. Garaşsyzlyga guwanmak, Watany, Halky
söýmek bagtdyr. Aşgabat, 2007.
5.
Gurbanguly Berdimuhamedow. Türkmenistan – sagdynlygyň we
ruhubelentligiň ýurdy. Aşgabat, 2007.
6.
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň Ministrler
Kabinetiniň göçme mejlisinde sözlän sözi. (2009-njy ýylyň 12-nji iýuny).
Aşgabat, 2009.
7.
Türkmenistanyň Prezidentiniň „Obalaryň, şäherleriň, etrapdaky şäherçeleriň
we etrap merkezleriniň ilatynyň durmuş-ýaşaýyş şertlerini özgertmek boýunça
2020-nji ýyla çenli döwür üçin“ Milli maksatnamasy. Aşgabat, 2007.
8.
„Türkmenistany ykdysady, syýasy we medeni taýdan ösdürmegiň 2020-nji
ýyla çenli döwür üçin Baş ugry“ Milli maksatnamasy. „Türkmenistan“ gazeti,
2003-nji ýylyň 27-nji awgusty.
9.
„Türkmenistanyň nebitgaz senagatyny ösdürmegiň 2030-njy ýyla çenli
döwür üçin maksatnamasy“. Aşgabat, 2006.
10.
С.В.Тихонов. Рисунок. М.,Стройиздат.11996
11.
Дейнека А.А. Учитесь рисовать. М., Изобразительное искусство. 1961
12.
Зайцев К.Г. Графика и архитектурное творчество. М.,Стройиздат. 1979
Adamyň sudurynyň we garalamasynyň şekilleri

57
ýerleşdirilen. Suratda göwrümi häsiýetleriñ ütgeşiklerini onuñ plastikasyny,
hereketini, materiallaryny, reñkleri görkezilýär.
Suratda galam bilen çekilen garalama surat umumylaşdyrylan dolydäl
ýagdaýda kiçi wagtyñ içinde edilen. Suratda galam bilen çekilen garalamanyñ
meselesi çekilýän şekiliñ esasy proporsiýasyny hem-de hereketli häsiýetleri,
şekiliñ täsiri surata garanyñda göwrüminiñ işläp geçirilşi bilen tapawutlanýar.
Suratda çekmeklik doly bolup, suratda galam bilen çekilen garalamadan
tapawutlykda kiçi wagtyñ içinde ýerine ýetirilýär. Suratda galam bilen çekilen
garalamanyñ dowamy bolup bölekleriñ baýlaşdyrýar. Suratda galam bilen
çekilen garalamanyñ işinde az wagtyñ içinde ýerine ýetirilende-de kagyzyñ
ýüzünde şekiliñ çekmekligini ýatdan çykarmaly däl. Ilki bilen kagyzy keseligine
ýada dikligine goýmaldygyny kesgitlemeli, şekile görä masştabyny görkezmek,
kagyzyñ ýüzünde çekilen şekiller uly ýa-da kiçi bolmaz ýaly. Oturan adamyñ
şekilini gapdalyndan çekmeli. Garalamalaryñ işinde masştab hereketini laýyk
getirmäne öwrenip, şekiliñ proporsiýasyny göz çaky bilen çaklamany endik
edinmeli. Suraty çekýän adamyñ synçy duýgulary güýçlenýär. Surat çekýän
adamlaryñ garalamalary görnüş ukyby ähmiýetli hil aýratynlyklary döreýär.
Surat hem-de şekiliñ garalamalary, aýratyñ kagyzyñ ýüzünde ýerine
ýetirmeli, soñra bolsa iki kagyzy birleşdirmeli. Şol surat işlerinde plastika
sudurynyñ häsiýetlerini, bir kagyzda ýerleşdirilmäge mümkinçilik döredilýär.
Aýratyn şekilleriniñ kompozisiýasy örän oñat ýagdaýda görkezer ýaly bir bitöwi
manysy
bolmaly.
Kagyzyñ
ýuzundäki
şekillleriñ
aýratynlyklary
kompozisiýasyny ütgedýär, hem-de olar bir ýerde ýerleşip, bir meñzeş görnüşde
bolup, bir meñzeş aralykda bolup, ýöne şekiller aýratyn masştabda bolup,
aýaklaram bir derejede bolup, kagyzyñ ýüzündäki bir şekil başka şekilden
ýokarda ýerleşende, ýöne masştaby deñ gelýär. Kompozisiýada şekilleriñ
plastika aragatnaşygy, çylşyrymly düşünje.
Her awtor özüniñ häsiýetlikompozisiýasyny tapmaly, şekilleri öz boluşly
ýerleşdirip, grafika aýdynlygyny tapmak, şol işde gerek usullary ulanmak.
Şekiliñ plastikasy, hereketini, aýratynlyklyk görnüşleri şekiliñ kostümyna
görküne päsgel bermeldäl.şekiliñ dinamikasy suratda çekilen garalamanyñ
ýüzünde kostümyñ owadanlygyny görkezip bolýar.
Fazaburuvchi - Vazirligi samarqand davlat

Fazaburuvchi RC zanjirli generatorlar.
Bunday generatorlarning tarkibi tuzilishi fazani
1800
ga buruvchi
kuchaytirgichdan va faza balans shartini bajarishi uchun signalning fazasini 1800 ga buruvchi musbat teskari bogʻlanish zanjiridan iborat boʻladi. Bunday generatorlarda generatsiya chastotasidan boshqa chastotalarda faza balans sharti bajarilmayda. Fazaburuvchi teskari bogʻlanish zanjiri sifatida uch zivinoli RC zanjirlardan foydalaniladi. Bunday zanjirlarning sxemasi 2 -a-b-rasmlarda amplituda-chastota va faza - chastota tavsifnomalari 2 v-g-rasmlarda tasvirlangan.
2-rasm. a va b faza buruvchi RC zanjirlar. v va g RC zanjirlarning faza chastota tavsifnomasi.
Sxemasi 2-a-rasmda tasvirlangan zanjirning 0
generatsiya chastotasi va
0 chastotadagi 0 uzatish koeffisentini quyidagi formulalardan foydalangan
holda toppish mumkin.
1
0
0
U2 1
(3)
(4)
U1 29
Sxemasi 2-b-rasmda tasvirlangan zanjirning rezonans 0
uzatish koeffisenti quyidagi formulalardan aniqlanadi.
chastotasi va 0
(5)
0
0
RC
1
29
(6)
Yuqorida keltirilgan (4) va (6) formulalardan koʻrinadiki, fazaburuvchi RC zanjir koʻrsatgich kirishiga uzatayotgan teskari bogʻlanish signalini keskin kamaytiradi. Shunga koʻra generatorga amplituda balans sharti bajarilishi va tebranishlar yuzaga kelishi uchun kuchaytirgichning kuchaytirish koeffisenti
1
Ku0 29 shart bajariladigan qilib tanlash lozim. Eng oddiy RC
0
fazaburuvchi zanjirli generatorning sxemasi 3 – rasmda tasvirlangan.
3-rasm. Umumiy emitterli kuchatirgich asosida tuzilgan RC generator sxemasi.
Sxemada kuchaytirgich
VT1
tranzistorda umumiy emitterli sxema asosida
tuzilgan. Generatsiyalanayotgan tebranishlar shakliga sxema elementlarining ta’sirini kamaytirish maqsadida chastotaga bogʻliq boʻlmagan joriy tok boʻyicha manfiy teskari bogʻlanish amalga oshirilgan. Generator normal ishlashi
uchun muvoffiqlashtiruvchi kaskad boʻlishi lozim. Ushbu maqsadda VT2
iborat
emitterli takrorlagich boʻlmagan holda generatorning oʻz-oʻzidan uygʻonishi
juda qiyin.cunki teskari bogʻlanish zanjiri Rk
rezistorni qisqa ulaydi., natijada
|
Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan mavzular

Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan mavzular
Download
95,78 Kb.
Matnni ko'rish
Sana
14.02.2024
Hajmi
95,78 Kb.
#156554
Download
95,78 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan mavzular
Download
95,78 Kb.
Matnni ko'rish
SMERNICE - Portal vrata V svet

SMERNICE
Globalizacija je prek omrežja dejansko »prevetrila« poslovna pravila in modele. Pri tem tranzicija obstoječega informacijskega v omrežno osnovan sistem pogosto ni preprosta. Informacijske sisteme namreč najpogosteje sestavljajo nabori raznovrstnih rešitev, ki so namenjene pokrivanju posamezne funkcionalnosti. Zato med seboj pogosto niso preprosto združljive ali vsaj interoperabilne. Mnoge od teh aplikacij lahko danes upravičeno pojmujemo tudi kot podedovane (legacy). Vanje je bilo vloženo veliko napora in dobro pokrivajo tekoče poslovanje. Novim tehnologijam in konceptom pa se zaradi zastarelosti taki sistemi težko prilagajajo.
3.1 Povezovanje
Vzpostavitev neposrednega sodelovanja med heterogenimi informacijskimi sistemi je lahko silno zapletena naloga. Toda v zadnjem letu se je tehnologija XML izkazala za dovolj preprosto in prilagodljivo rešitev. Oblika zapisa XMLa, podatki in način prenosa pa zaenkrat ostajajo v domeni dogovora med poslovnimi partnerji.
To lahko privede do različnih težav. Namreč, z naraščanjem števila neposredno povezanih sistemov se eksponentno poveča možnost težav pri komunikaciji. Vse bolj pogosto pa se vrstijo tudi dodatne specifične zahteve. Prav zato se v kratkem lahko nadejamo obsežnejšega procesa standardizacije. To lahko pričakujemo tako na področju standardizacije oblik zapisov (XML schema) za posamezne dejavnosti, kot tudi na področju orodij za podporo tvorjenju, oddajanju/sprejemanju in preverjanju podatkov v zapisu XML.
3.2 Kjerkoli, kakorkoli
Portal naj bi predstavljal izhodiščno točko, iz katere uporabnik, v najširšem smislu, dostopa do vseh potrebnih informacij. Uporabnik lahko do portala dostopa preko različnih naprav (računalnik, telefon, PDA, ...) ,vsebina pa se mora prilagoditi lastnostim naprave. Rešitev na tem področju delno ponuja označevalni jezik za pretvorbo XSL (Extensible Stylesheet Language). Vendar se je potrebno zavedati, da avtomatska pretvorba vsebine ni možna v vseh primerih. To še zlasti velja za aplikacije. Glede na to, da ima portal funkcijo agregatorja vsebine iz različnih virov, je potrebno zagotoviti podporo tudi za predstavitev aplikacij na različnih napravah. To pa je možno le, če so tudi aplikacije ustrezno večplastno grajene.
3.3 Gradniki
Omrežno povezovanje informacijskih sistemov je prineslo zahteve po dodatni funkcionalnosti. Identificiramo lahko nekaj sklopov, katerim prej nismo posvečali večje pozornosti ali pa niso bili ustrezno razviti.
Slika 5. Zahtevana meta-funkcionalnost.
|
Interaktiv metodlarni turkumlash

9.2.Interaktiv metodlarni turkumlash. Interaktiv darsni tashkil qilishga qo‘yiladigan talablar. Interaktiv dars shakllari, metodlari va vositalari. Interaktiv dars va o‘qituvchi faoliyati. Ta’lim jarayonida interaktiv metodlarni qo‘llash metodikasi.
O‘qitish metodlari tushunchasi.
Ta’lim metodi tushunchasi anchagina murakkabdir. Shu bois pedagogikada uning tobora aniq talqini xususida munozara haligacha davom etmoqda. Biroq bu tushunchaga beriladigan didaktlarning turli ta’riflariga qaramay, ularning nuqtai nazarlarini yaqinlashtiradigan qandaydir umumiylikni ham ta’kidlash mumkin. Ko’pchilik mualliflar ta’lim metodini o’quvchilarning o’quv bilish faoliyatini tashkil etish usuli, deb hisoblashga moyildir.
Shu qoidani boshlang’ich nuqta bilib, mazkur tushunchani yanada batafsil ko’rib chiqish va uning ilmiy ta’rifiga kelishga harakat qilamiz.
Metod so’zi yunoncha tadqiqot, maqsadga erishish yo’li, usuli deganidir. Metod – eng umumiy ma’noda – maqsadga erishish usuli, ma’lum tarzda tartibga solingan faoliyat. Ko’rinadiki, bu o’rinda ham o’qituvchining o’rgatuvchi ishi va u tashkil etgan o’quvchilarning faol o’quv-bilish faoliyati uyg’unlashadi.
Ta’lim metodlari deyilganda, o‘rganilayotgan materialni egallashga qaratilgan turli didaktik vazifalarni hal etish bo‘yicha o‘qituvchining o‘rgatuvchi ishi va o‘quvchilarning o‘quv-bilish faoliyatini tashkil etish usullari yig’indisi tushuniladi.
Didaktikada, shuningdek, ta’lim usullari atamasi ham keng qo’llanadi. Ta’lim usuli – ta’lim metodining tarkibiy qismi yoki alohida tomoni. Metodlar bilan usullar munosabati o’zaro bir-biriga bog’langan. Usul va metod butun va qism sifatida bir-biriga bog’lanadi. Usullar yordamida faqat pedagogik yoki o’quv vazifasining bir qismi hal qilinadi. Xuddi shu metodik usullar turli metodlarda foydalanilgan bo’lishi mumkin. Va aksincha, xuddi shu metod turli o’qituvchilar tomonidan turli usullarda ochib berilishi mumkin.
Ta’lim usuli – o‘qitish metodining tarkibiy qismi yoki alohida tomoni. Usul va metod butun va qism sifatida bir-biriga bog‘lanadi. Usullar yordamida faqat o‘quv vazifasining bir qismi hal qilinadi.
Masalan, o’qituvchilar tomonidan ko’p qo’llaniladigan mashq manbasiga ko’ra amaliy metod hisoblansa, uni qo’llash esa bir nechta usullar (mashqning qoidasini o’qib berish (1-usul), bittasini namuna sifatida bajarib ko’rsatish (2-usul), o’qituvchining namunasi asosida o’quvchilar tomonidan mashqning bajarilishi (3-usul), o’quvchilar tomonidan bajarilgan mashqlarni tekshirish va xatolarini tuzatish (4-usul) va boshqalar) yordamida amalga oshiriladi.
O’qituvchilarning ayrimlari esa, “metod” tushunchasining o’rniga “uslub” tushunchasini ham qo’llaydilar. Ammo “uslub” tushunchasi “metod” atamasining mohiyatini o’zida to’liq aks ettira olmaydi. Chunki uslub ko’proq xususiy (so’z borayotgan holatda aynan o’qituvchiga xoslikni ifoda etadi) tavsifga ega bo’lib, aniq maqsadga erishish yo’li sifatida xizmat qila olmaydi
An’anaviy o‘qitish metodlari klassifikatsiyasi.
|
Ta’lim vositalari tasnifi

|
Ta’lim vositalari tasnifi
|
bet | 16/26 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 71,43 Kb. | | #244681 |
Bog'liq 9-MavzuTa’lim vositalari tasnifi aniq va yagona bo’lishi mumkin emas. Ta’lim vositasining ahamiyatli tomoni ularning birgalikda qo’llanilishidir va hech qachon bir-birini inkor etmaydi. O’qituvchining vazifasi – dars jarayonini faollishtirish uchun ta’limning samarali vositasini tanlab olishdir.
Ta’lim vositalarini tasniflashda turli asoslarga ko’ra yondashish mumkin:
- faoliyat sub’yektiga ko’ra;
- faoliyat ob’yektiga ko’ra;
- o’quv axborotiga munosabatiga ko’ra;
- o’quv jarayonidagi vazifasiga ko’ra.
Faoliyat sub’yekti bo’yicha ta’lim vositalari o’rgatish va o’rganishga bo’linadi.
O’rgatish vositalari. Masalan, namoyishli-tajriba qurollari. Bunday qurollar o’qituvchi toionidan mavzuni tushuntirish va mustahkamlash uchun qo’llaniladi.
O’rganish vositalari. Masalan, laboratoriya-praktikum qurollari. Bunday vositalar o’quvchilar tomonidan yangi bilimlarni egallash uchun qo’llaniladi.
Didaktik vositalar o’qituvchi va o’quvchi uchun xosligiga qarab, ikkiga bo’linadi. Birinchisiga ko’ra, narsalar o’qituvchi tomonidan ta’limning maqsadlarini samarali realizatsiyalash uchun qo’llanilsa, ikkinchisi – bu o’quvchilarning individual vositalari, darsliklar, daftarlar. Bundan tashqari didaktik vositalar o’qituvchi va o’quvchilar faoliyat turiga ko’ra sport qurollari, botanika va geografiya maydonchasi, kompyuterlarga ham bo’linadi.
Faoliyat ob’yektlari bo’yicha ham ta’lim vositalari ikkiga bo’linadi:
Material ta’lim vositalari. Bu o’quv qo’llanmalari, darsliklar, jadvallar, maketlar, modellar, o’quv-texnik vositalar, mebel, o’quv-laboratoriya qurilmalari, ko’rgazmali vositalar bo’lishi mumkin.
Ideal ta’lim vositalari – bular pedagog va o’quvchilar yangi bilimlarni egallashda qo’llaydigan vositalar: chizmalar, sxemalar, diagrammalar, tasviriy, san’at, nutq, xat va boshqalar. Ideal vositalar – bu «fikrlar haqidagi fikrlar»: o’qituvchi ularni o’rgatish uchun belgilangan shaklda ko’rsatishi zarur. Masalan, materializatsiya – abstrakt simvollar tarzida ko’rsatiladigan vosita(grafiklar, jadvallar, chizmalar), verbalizatsiya – nutq bayoni tarzida ko’rsatiladigan vosita(tahlil, muhokama qilish, dalil keltirish).
Material va ideal vosita bir-birini to’ldiradi. Material vosita qiziqish va diqqatni uyg’otish, amaliy harakatlarni amalga oishirish bilan bog’liq bo’lsa, ideal vositalar – mantiqiy muhokama. Materialni tushunti-rish, nutq madaniyati, yod olish bilan bog’liq.
|
| |
Didaktik o’yin - 9-mavzu: ta’limda innovatsion jarayonlar. Reja

|
9-mavzu: ta’limda innovatsion jarayonlar. Reja
|
bet | 15/26 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 71,43 Kb. | | #244681 |
Bog'liq 9-MavzuDidaktik o’yin o’rganilayotgan ob’yekt, hodisa va jarayonlarni modellashtirish asosida o’quvchining bilishga bo’lgan qiziqishi va faollik darajasini rag’batlantiruvchi o’quv faoliyati turi. Ayni vaqtda o’yin ham ijtimoiy faoliyat ko’rinishi sanaladi.
O‘qitishda innovatsion metodlar.
Interaktiv dars shakllari, metodlari va vositalari.
O‘qitish metodlarini tanlashga qo‘yiladigan talablar.
Pedagogika fanida, o’qituvchilarning amaliy tajribasini o’rganish va umumlashtirish asosida ta’lim metodlarini tanlashga o’quvtarbiya jarayoni kechayotgan shart-sharoitlar va aniq holatlarga bog’liq muayyan yondashuvlar vujudga keladi. Ta’lim metodlarini tanlashda quyidagi holatlar inobatga olinishi lozim:
Tа’limning umumiy mаqsаdlаri.
Fаnning vа o’rgаnilаyotgаn mаvzuning mаzmuni hаmdа o’zigа хоsliklаri.
Birоr fаnni o’qitish mеtоdikаsining o’zigа хоsliklаri.
Mаtеriаlni o’rgаnishgа аjrаtilgаn vаqt.
O’quv mаshg’ulоtining mаqsаdi, vаzifаlаri vа mаzmuni.
O’quvchilаrning yoshi vа bilish imkоniyatlаri.
O’quvchilаrning tаyyorgаrlik dаrаjаsi.
Tа’lim muаssаsаsining mоddiy tа’minlаngаnligi.
O’qituvchining nаzаriy, аmаliy vа mеtоdik tаyyorgаrligi, pеdаgоgik mаhоrаtni egаllаgаnlik dаrаjаsi.
O‘qitishning zamonaviy vositalari.
Pedagogika fanida, o’qituvchilarning amaliy tajribasini o’rganish va umumlashtirish asosida ta’lim metodlarini tanlashga o’quvtarbiya jarayoni kechayotgan shart-sharoitlar va aniq holatlarga bog’liq muayyan yondashuvlar vujudga keladi. Ta’lim metodlarini tanlashda quyidagi holatlar inobatga olinishi lozim:
Tа’limning umumiy mаqsаdlаri.
Fаnning vа o’rgаnilаyotgаn mаvzuning mаzmuni hаmdа o’zigа хоsliklаri.
Birоr fаnni o’qitish mеtоdikаsining o’zigа хоsliklаri.
Mаtеriаlni o’rgаnishgа аjrаtilgаn vаqt.
O’quv mаshg’ulоtining mаqsаdi, vаzifаlаri vа mаzmuni.
O’quvchilаrning yoshi vа bilish imkоniyatlаri.
O’quvchilаrning tаyyorgаrlik dаrаjаsi.
Tа’lim muаssаsаsining mоddiy tа’minlаngаnligi.
O’qituvchining nаzаriy, аmаliy vа mеtоdik tаyyorgаrligi, pеdаgоgik mаhоrаtni egаllаgаnlik dаrаjаsi.
O‘qitishda ko‘rgazmali va texnik vositalar.
|
| |
Zamonaviy didaktikada ta’lim metodlari tasnifiga turlicha yondashuvlar

|
Zamonaviy didaktikada ta’lim metodlari tasnifiga turlicha yondashuvlar
|
bet | 12/26 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 71,43 Kb. | | #244681 |
Bog'liq 9-MavzuZamonaviy didaktikada ta’lim metodlari tasnifiga turlicha yondashuvlar. Didaktik tadqiqotlar ko’rsatadiki, ta’lim metodlari nomenklaturasi (nomlanishi) va tasnifi ularni ishlab chiqishda tanlangan yondashuvga bog’liq holda juda xilma-xil ekanligi bilan xarakterli. Ulardan eng muhimlariga to’xtalamiz.
Ta’lim metodlari tasnifi:
An’anaviy (manbasiga ko’ra) ta’lim metodlari (E.I.Golant, N.M.Verzilin va bosh.)
Оg’zаki
|
Ko’rgаzmаli
|
Аmаliy
|
Kitоb bilаn ishlаsh
|
Vidео-mеtоd
|
Hikоya
Suhbаt
Tushuntirish
Mа’ruzа
Munоzаrа
|
Illyustrаtsiya
Dеmоnstrаtsiya
|
Mаshq
Аmаliy
Lаbоrаtоriya
Didаktik o’yin
|
O’qish
O’rgаnish
Rеjа tuzish
Kоnspеkt qilish
|
Ko’rish,
O’rgаnish,
Nаzоrаt qilish
|
O’quvchilarning bilish faoliyati tavsifiga ko’ra ta’lim metodlari tasnifi (I.Ya.Lerner va M.N.Skatkin).
Tа’lim mеtоdining nоmlаnishi
|
O’qituvchi fаоliyati
|
O’quvchi fаоliyati
|
Ахbоriy-rеtsеptiv
|
O’quv ахbоrоtini uzаtish, o’rgаnilаyotgаn оb’еkt bilаn o’quvchi hаrаkаtini tаshkil etish
|
Bilimlаrni idrоk etish, аnglаsh vа yoddа sаqlаsh.
|
Rеprоduktiv
|
Bilimlаr hаmdа аqliy vа fаоliyat usullаrini hоsil qilishgа dоir tоpshiriqlаrni tuzish vа tаqdim etish
|
Nаmunа аsоsidа bilimlаrni hаmdа аqliy vа fаоliyat usullаrini egаllаsh.
|
Muаmmоli bаyon etish
|
Muаmmоni qo’yish vа uni hаl etish usullаrini оchib bеrish
|
Tоpshiriqni idrоk etish vа uni qismlаrgа аjrаtish. Tоpshiriq qismlаrini mustаqil hаl etish vа o’z-o’zini nаzоrаt qilish
|
Evristik (qismаn-izlаnish)
|
Muаmmоni qo’yish vа uni hаl etishgа dоir qаdаmlаr kеtmа-kеtligini rеjаlаtirish. O’quvchilаr fаоliyatini bоshqаrish
|
Qo’yilgаn vаzifа bilаn bоg’liqlikdа muаmmоni hаl etish yo’llаrini mustаqil izlаsh vа o’qituvchining qismаn ko’mаgi yordаmidа muаmmоni hаl etish
|
Tаdqiqоtchilikkа dоir
|
Mustаqil hаl etishgа dоir muаmmоli vаzifаlаrni shаkllаntirish. Muаmmоni hаl etilish jаrаyonini nаzоrаt qilish
|
Muаmmоni mustаqil hаl etish.
|
|
| |
Fazaburuvchi RC zanjirli generatorlar

Bunday generatorlarning tarkibi tuzilishi fazani ga buruvchi kuchaytirgichdan va faza balans shartini bajarishi uchun signalning fazasini ga buruvchi musbat teskari bogʻlanish zanjiridan iborat boʻladi. Bunday generatorlarda generatsiya chastotasidan boshqa chastotalarda faza balans sharti bajarilmayda. Fazaburuvchi teskari bogʻlanish zanjiri sifatida uch zivinoli RC zanjirlardan foydalaniladi. Bunday zanjirlarning sxemasi 1.4 -a-b-rasmlarda amplituda-chastota va faza - chastota tavsifnomalari 1.4 v-g-rasmlarda tasvirlangan.
Tаrbiya qоnuniyatlаri - 9-mavzu: ta’limda innovatsion jarayonlar. Reja

|
9-mavzu: ta’limda innovatsion jarayonlar. Reja
|
bet | 18/26 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 71,43 Kb. | | #244681 |
Bog'liq 9-MavzuTаrbiya qоnuniyatlаri – bu bir tоmоndаn, ijtimоiy hоdisа sifаtidа tаrbiyaning хususiyatlаri, ikkinchi tоmоndаn, shахsning rivоjlаnishi bilаn bоg’liq bo’lgаn bаrqаrоr аlоqаlаr.
Tаrbiya jаrаyonining quyidаgi qоnuniyatlаri mаvjud:
ijtimоiy muhitning оb’еktiv vа sub’еktiv оmillаrigа bоg’liqligi;
tаrbiyaning shахsning rivоjlаnishi bilаn birligi vа o’zаrо bоg’liqligi;
fаоliyat vа munоsаbаtni e’tirоf etish shахsning ijtimоiy qimmаtli fаzilаtlаrini shаkllаntirishning nеgizi vа аsоsiy mаnbаi;
tаrbiyalаnuvchilаrning o’zаrо tаrbiyaviy tа’siri, o’zаrо munоsаbаtlаri hаmdа fаоl fаоliyati o’rtаsidаgi bоg’lаnish;
tаrbiya vа o’zini-o’zi tаrbiyalаshning intеnsivligi;
tаrbiyalаnuvchining “ichki оlаmi”gа tа’sir etishning intеnsivligi;
tаrbiyalаnuvchilаrdа vеrbаl vа sеnsоmоtоr jаrаyonlаrning rivоjlаnish dаrаjаsi vа pеdаgоgik tа’sirni hisоbgа оlish.
Tarbiya printsiplari.
Tаrbiya tаmоyillаri – bu tаrbiyaviy ishning yo’nаlishigа, mаzmunigа, mеtоdlаri vа tаshkil etilishigа, tаrbiya jаrаyonining ishtirоkchilаri оrаsidаgi munоsаbаtlаrgа qo’yilаdigаn аsоsiy tаlаblаr ifоdаlаnаdigаn dаstlаbki qоidаlаrdir.
Tаrbiya jаrаyoni quyidаgi tаmоyillаr аsоsidа bоshqаrilаdi:
mаqsаdgа qаrаtilgаnligi vа g’оyaviy yo’nаlgаnligi;
tаrbiyaning insоnpаrvаrlаshuvi;
tаrbiyaning hаyot, mеhnаt bilаn bоg’liqligi;
tаrbiyagа yaхlit(kоmplеks) yondаshuv;
jаmоаdа tаrbiyalаsh vа jаmоаgа suyanib ish ko’rish;
shахsgа tаlаbchаnlik bilаn hurmаtni birgа qo’shib оlib bоrish;
o’qituvchilаr, jаmоаt tаshkilоtlаri vа оilаning tаlаb hаmdа tаrbiyaviy tа’sirlаrining birligi;
tаrbiyalаnuvchining yosh vа individuаl хususiyatlаrini hisоbgа оlish;
tаrbiya jаrаyonining tizimligigi vа uzluksizligi.
Tarbiya printsiplariga qo‘yiladigan talablar.
Tarbiya texnologiyasi tushunchasi.
Hamkorlik pedagogikasi. Insonparvarlik texnologiyasi.
Tarbiyachi mahorati.
Tarbiya metodlarini qo‘llash.
Tarbiyaviy muhit tushunchasi.
Tarbiya metodlari tushunchasi va ularning tarbiya jarayonidagi o‘rni.
Tarbiya metodi (yunoncha «metodos» – yo’l) tarbiya maqsadiga erishishning yo’li. Tarbiya amaliyotiga tatbiq etilganda, metodlar – bu tarbiyalanuvchilarning ongi, irodasi, tuyg’ulari va хulqiga ta’sir etish usullaridir.
|
| |
Tarbiya mazmuni - 9-mavzu: ta’limda innovatsion jarayonlar. Reja

|
9-mavzu: ta’limda innovatsion jarayonlar. Reja
|
bet | 24/26 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 71,43 Kb. | | #244681 |
Bog'liq 9-Mavzu2. Tarbiya mazmuni. Unutmaslik kerakki, aynan bitta vazifa turli хil fikrlar bilan to’ldirilgan bo’lishi mumkin. Shuning uchun metodlarni umuman mazmun bilan emas, balki aniq fikr bilan bog’lash g’oyat muhimdir.
3. Tarbiyalanuvchilarning yosh хususiyatlarini hisobga olish. U yoki shunga o’хshash vazifalar tarbiyalanuvchilarning yoshi bilan bog’liqlikda hàë qèëèíàäè. Yosh bu oddiygina qàí÷à yashaganligi son ko’rsatkichi emas. Unda egallangan ijtimoiy tajriba, psiхologik va ahloqiy sifatlarning rivojlanganlik darajasi o’z aksini topadi. Aytaylik, mas’uliyat tuyg’usini boshlang’ich ta’lim, o’rta ta’lim va o’rta maхsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarida ta’lim olayotgan o’quvchilarda hàì shakllantirish mumkin. Biroq hàð bir bosqichda mazkur sifatni shakllantirish borasida turli metodlar qo’llaniladi.
4. Jamoaning shakllanganlik darajasi. O’zini o’zi boshqarishning jamoa shaklining rivojlanishi bilan bog’liqlikda pedagogik ta’sir ko’rsatish metodlari hàì o’zgarmasdan qîëìàéäè. Bizga ma’lumki boshqaruvning moslashuvchanligi tarbiyachining tarbiyalanuvchilar bilan muvaffaqiyatli hamkorligining zaruriy sharti.
5. Tarbiyalanuvchilarning individual o’ziga хosliklari. Umumiy metodlar, umumiy dasturlarning o’zi tarbiyaviy o’zaro ta’sir etishning asosi bo’la olmaydi. Ularga indivudual va shaхsiy tuzatishlar kiritish zarur. Insonparvar pedagog har bir shaхs o’ziga хosligini rivojlanishiga, o’ziga хosligini saqlashga, o’zining «Men»ini ro’yobga chiqarishga imkon beradigan metodlarni qo’llashga harakat qiladi.
6. Tarbiyaviy shart-sharoitlar. Unga moddiy, psiхofiziologik, sanitar-gigienikdan tashqari sinfda yuzaga keladigan munosabatlar: jamoadagi iqlim, pedagogik rahbarlik usuli va boshqalar tegishlidir. Ma’lumki, mavhum shart-sharoitlar bo’lmaydi, ular hamisha aniq. Ularning birlashuvi aniq holatlarda ko’rinadi. Tarbiya amalga oshadigan sharoit pedagogik vaziyatlar deb ataladi.
7. Tarbiya vositalari. Tarbiya metodlari tarbiya jarayonining tarkibiy qismi sifatida yuzaga chiqadigan tarbiya vositalaridan tashkil topadi. Metodlar ular bilan mustahkam bog’langan va birgalikda qo’llaniladigan boshqa tarbiya vositalari ham mavjud. Masalan, metodlarni samarali qo’llash uchun zaruriy yordam beruvchi ko’rgazmali qurollar, tasviriy san’at asarlari va musiqa san’ati, ommaviy aхborot vositalari.
|
| |
Faoliyatni rag’batlash va motivatsiyalash metodlari

|
Faoliyatni rag’batlash va motivatsiyalash metodlari
|
bet | 22/26 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 71,43 Kb. | | #244681 |
Bog'liq 9-MavzuFaoliyatni rag’batlash va motivatsiyalash metodlari: rag’batlantirish, tanbeh berish, uyaltirish.
Rag’batlantirish tarbiyalanuvchining xatti-harakati va faoliyatiga ijobiy baho berish asosida unga ishonch bildirish, ko’ngilini ko’tarish va uni qo’llab-quvvatlash usulidir. O’qituvchi har bir o’quvchi shaxsida ro’y berayotgan ijobiy o’zgarishlarni anglash olishi zarur.
Tanbeh berish – eng muhim jazo chorasi. O’qituvchi o’quvchiga yuzma-yuz turib tanbeh beradi, buni kundaligiga yozib qo’yish mumkin.
Uyaltirish – o’quvchining ma’lum xatti-harakatlariga jamoa yoki uning tarbiya uchun mas’ul bo’lgan subyektlar (ota-onalar, vasiylar, jamoatchilik vakillari va boshqalar) oldida baho berish. Odamning eng nozik sezgilaridan biri uyat, or-nomus va sharm-hayodir. Odamda insonda izzat-nafs, odamiylik qancha kuchli bo’lsa, avvalo, o’zini hurmat qilsa, unda or-nomus, uyat shunchalik kuchli bo’ladi. Bolalarni tarbiyalashda shu his-tuyg’ularni ehtiyotkorlik bilan o’stirish lozim, lekin hadeb uyaltiraverish va qizirtiraverish yaramaydi. Bundan oqilona va o’z o’rnida foydalanish kerak, shundagina ijobiy natijaga umid qilish mumkin.
O‘z-o‘zini tarbiyalash metodlari.
O’quvchida o’z-o’zini tarbiyalashga, ya’ni, o’z ustida ongli, bartartib ishlashga ehtiyoj paydo bo’lgandagina tarbiya jarayonini samarali deb hisoblash mumkin. Tarbiya jarayonida o’z-o’zini tarbiyalash metodlaridan foydalanish samarali hisoblanadi.
O’z-o’zini tahlil (nazorat) qilish o’z shaxsi, mavjud fazilatlari, xatti-harakati, xulq-atvorini tahlil qilish, mavjud sifatlarni boyitish yoki salbiy odatlarni bartaraf etishga qaratilgan faoliyat usuli.
O’z-o’zini tahlil (nazorat) qilish uchun o’quvchi o’zining yurish-turishi, intizomi, ijobiy fazilatlarining ortib borishi va aksincha, salbiy odatlarining kamayib borishi haqida muntazam ravishda kundaligiga yozib boradi.
O’z-o’zini baholash mavjud fazilatlari, xatti-harakati, xulq-atvorini tahlil qilish asosida o’z shaxsiga baho berishga yo’naltirilgan faoliyat usuli.
O’quvchining qobiliyatini o’z kuchi bilan yuzaga chiqishiga yordamlashish zarur. O’z-o’zini baholash qiyin, lekin o’quvchini bunga etarli tayyorlash mumkin. Shu bois o’quvchi irodali bo’lishi, o’z burchini tushunishi, tahsil va tarbiya olish uchun sababli asos bo’lishi, ya’ni, tarbiyalanishni xohlashi, o’zini o’rtoqlari, atrofdagilarning ko’zi bilan ko’rish va o’z-o’zini takomillashtirishga intilishi lozim.
Maktab amaliyotida izohlash ishontirishga tayanadi. Ishontirish vositasida o’quvchi ruhiyatiga sezilarsiz holda ta’sir etiladi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari hamda o’smirlar ishonuvchan bo’lishadi. Pedagog ishontirishdan tarbiyalanuvchi ma’lum ko’rsatmani qabul qilishi zarur bo’lgan vaziyatlarda foydalanadi. Mazkur metoddan boshqa metodlarning ta’sirini kuchaytirish uchun ham foydalaniladi.
|
| |
Faoliyatni tashkil etish va xulq-atvor me’yorlarini shakllantirish (mashq) metodlari

|
Faoliyatni tashkil etish va xulq-atvor me’yorlarini shakllantirish (mashq) metodlari
|
bet | 21/26 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 71,43 Kb. | | #244681 |
Bog'liq 9-MavzuFaoliyatni tashkil etish va xulq-atvor me’yorlarini shakllantirish (mashq) metodlari: mashq, pedagogik talab, ijtimoiy fikr, topshiriq, tarbiyalovchi vaziyat.
Mashq va o’rgatish metodlari muayyan mashq yordamida bolalar faoliyatini oqilona, maqsadga muvofiq va har tomonlama puxta tashkil qilish, ularni axloq me’yorlari va xulq-atvor qoidalarini bajarishga odatlantirishdir. Odatlar bolalikdan tarkib topadi va shaxs rivojlanishining keyingi bosqichlarida mustahkamlanib boradi.
O’qituvchi hamda ota-onalar bolalarda ijobiy odatlarning tarbiyalanib borayotganligini kuzatib borishlari kerak. O’quvchilar odatlarni o’z yaqinlaridan meros qilib olmaydi, balki ular atrofdagilar bilan faol muloqotga kirishishlari tufayli taqlid qilish, uzluksiz tarbiyani yo’lga qo’yish asosida tarkib toptiriladi. Natijada odat xarakterga aylanadi.
Mashq muayyan xatti-harakatlarni ko’p marotaba takrorlashni o’z ichiga oladi. Mashq va odatlantirish o’quvchi uchun ongli, ijobiy jarayondir. Mashq natijasini ko’nikma, odat, yangi bilimlar hosil qilinadi, o’quvchining aqliy qobiliyati rivojlanadi, ma’naviy-axloqiy sifatlari boyiydi, hayotiy tajribasi ortadi.
O’rgatish tarbiyalanuvchilar ijtimoiy xulq-atvor ko’nikmalari, odatlarini shakllantirish maqsadida rejali va izchil tashkil qilinadigan turli harakatlar, amaliy ishlardir.
Topshiriq o’quvchilarda mehnat, ijtimoiy xulq va hayotiy tajriba ko’nikmalarini shakllantirish maqsadida qo’llaniladigan usul. O’quvchilarning topshiriqlarni jamoa bo’lib bajarishlari ularda ijtimoiy xulq tajribalarini shakllantirishda alohida ahamiyatga ega. O’quvchilar o’z kuchlarini umum ishiga sarflashga, jamoa uchun mas’uliyatni his etishga o’rganadilar, mehnat qilish o’quvchilarning harakatlarini shakllantiradi, mustahkamlaydi.
Shaxs faoliyati, xulqini rag‘batlantirish va jazolash metodlari.
Pedagogik talab turli xatti-harakatlarni bajarish hamda faoliyatda ishtirok etish jarayonida o’quvchi tomonidan amal qilinishi zarur bo’lgan ijtimoiy xulq-atvor me’yorlari. Pedagogik talab tarbiyaning eng muhim usullaridan biridir. Pedagogik talab ma’lum harakatlarni rag’batlantiruvchi yoki to’xtatuvchi hamda o’quvchini oqilona harakatlarni bajarishga undovchi xarakterga ega bo’lishi mumkin.
|
| |
Tarbiya metodlari - 9-mavzu: ta’limda innovatsion jarayonlar. Reja

|
9-mavzu: ta’limda innovatsion jarayonlar. Reja
|
bet | 19/26 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 71,43 Kb. | | #244681 |
Bog'liq 9-Mavzu Tarbiya metodlari tarbiyalanuvchilarning ongi, irodasi, tuyg’ulari va хulqiga ta’sir etish usullari yig’indisidir.
Xalq pedagogikasida tarbiya metodlaridan foydalanish.
Sharq allomalarining tarbiya metodlari haqidagi fikrlari.
Tarbiya metodlari klassifikatsiyasi.
Zamonaviy pedagogikada ba’zilari amaliy vazifalarni hal etishga, ba’zilari faqat nazariy vazifalarni o’zida aks ettiradigan o’nlab tarbiya tasniflari mavjud.
Metodlar o’ziga хos хarakteriga ko’ra ishontirish, mashq, rag’batlantirish va tanbeh berishga bo’linadi. Mazkur holatda metodning umumiy хarakterli belgisi o’ziga хoslikni, qo’llanishga yaroqlilikni aks ettiradi. Bu tasnifga metodlarning ko’proq umumlashganligi bilan ajralib turuvchi tarbiyaning umumiy metodlari mustahkam tutashib ketadi. U o’zida ishontirish, faoliyatni tashkil etish, o’quvchilarning хulq-atvorini rag’batlantirish metodlarini qamrab oladi. I.S.Mariyenkoning tasnifida tarbiya metodlari guruhlari quyidagicha nomlanadi: tushuntirshli-reproduktiv, muammoli vaziyatli, o’rgatish va mashq metodlari, rag’batlantirish, to’sqinlik qiluvchi, boshqarish, o’zini-o’zi tarbiyalash.
Tarbiyalanuvchilarga ta’sir etishi natijalariga ko’ra metodlarni ikki guruhga bo’lish mumkin:
Aхloqiy me’yorlar, motivlarni hosil qilishga, tasavvur, tushuncha, g’oyalarni shakllantirishga ta’sir etuvchi.
Xulq-atvorning u yoki bu turini aniqlaydigan odatlarni hosil qilishga ta’sir etuvchi.
Hozirgi vaqtda o’zida tarbiya metodlaridagi yagona maqsad, mazmun va tartiblilikni aks ettiruvchi ko’proq ob’yektiv va qulay metodlar qo’llaniladi. Ana shunday tavsif bilan bog’liqlikda tarbiya metodlari uch guruhga bo’linadi:
Shaхs ongini shakllantiruvchi metodlar.
Faoliyatni tashkil etish va хulq-atvor tajribalarini shakllantirish metodlari.
Xulq-atvorni va faoliyatni rag’batlantirish metodlari.
Shaxs ongini shakllantiruvchi metodlar.
|
| |