nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
III bob. JISMLARNING MUVOZANATI. ODDIY MEXANIZMLAR

|
III bob. JISMLARNING MUVOZANATI. ODDIY MEXANIZMLAR Pdf ko'rish
|
bet | 131/134 | Sana | 28.06.2024 | Hajmi | 1,85 Mb. | | #266146 |
Bog'liq 6-sinf fizika uzbIII bob. JISMLARNING MUVOZANATI. ODDIY MEXANIZMLAR
Kirish suhbati ..............................................................................................................................84
30-mavzu. Jismlarning massa markazi va uni aniqlash. Muvozanat turlari ............................84
31-mavzu. Kuch momenti. Richag va uning muvozanat sharti ................................................ 87
32-mavzu. Laboratoriya ishi. Richagning muvozanatda bo‘lish shartini o‘rganish .................. 89
33-mavzu. Oddiy mexanizmlar: blok, qiya tekislik, vint,
pona va chig‘iriqning qo‘llanilishi .......................................................................................90
34-mavzu. Mexanizmlardan foydalanishda ishlarning tengligi ................................................. 93
35-mavzu. Mexanikaning oltin qoidasi. Mexanizmning foydali ish koeffitsiyenti ................... 95
III bobni yakunlash bo‘yicha nazorat savollari .........................................................................97
Yakuniy suhbat ............................................................................................................................99
IV bob. ISSIQLIK HODISALARI HAQIDA DASTLABKI MA’LUMOTLAR
Kirish suhbati ............................................................................................................................ 102
36-mavzu. Issiqlikni hosil qiluvchi manbalar. Issiqlik qabul qilish ........................................ 102
37-mavzu. Jismlarning issiqlikdan kengayishi .......................................................................... 104
38-mavzu. Qattiq jism, suyuqlik va gazlarda issiqlik uzatilishi.
Issiqlik o‘tkazuvchanlik. Konveksiya ................................................................................. 106
39-mavzu. Nurlanish. Turmushda va texnikada issiqlik uzatilishidan foydalanish ................ 108
40-mavzu. Issiqlik hodisalari haqida Forobiy, Beruniy va Ibn Sino fikrlari .......................... 110
41-mavzu. Temperatura. Termometrlar. Jismning temperaturasini o‘lchash ........................... 112
42-mavzu. Laboratoriya ishi. Termometr yordamida havo
va suyuqlik temperaturasini o‘lchash ................................................................................. 114
IV Bobni yakunlash bo‘yicha nazorat savollari ....................................................................... 115
Yakuniy suhbat .......................................................................................................................... 116
|
| |
YAKUNIY SUHBAT - Kegl cc pechat indd

|
Kegl cc pechat indd Pdf ko'rish
|
bet | 128/134 | Sana | 28.06.2024 | Hajmi | 1,85 Mb. | | #266146 |
Bog'liq 6-sinf fizika uzbYAKUNIY SUHBAT
Bunda Siz VII bobda o‘rganilgan mavzularning qisqacha xulosalari
bilan tanishasiz.
Tovush
Muhitda tarqalayotgan tebranishlar. Chastotasi 16 Hz
dan 20000 Hz oraliqda. Chastotasi 16 Hz dan past
tovushlarni
infratovush
, chastotasi 20000 Hz dan baland
tovushlarni
ultratovush
deyiladi. 1 Hz = 1/s.
Kamerton
Aniq bir chastotali tovush chiqaradigan asbob. 1711-yil-
da ingliz musiqachisi J. Shorom ixtiro qilgan. U simon
ko‘rinishga ega.
Rezonator
Tebranishlarni kuchaytirib beruvchi quticha. Musiqa
asboblarida uning yuzasi yupqa teri, yog‘och bilan
qoplanadi.
170
Mikrofon
Tovush tebranishlarini elektr tebranishlariga aylan
tirib
beruvchi asbob. Ikki so‘zdan:
mikros
– kichik va
phone
–
tovush so‘zlaridan olingan.
Tovushning
tarqalish
tezligi
Tovush tarqalishi uchun muhit zarur. Gazlarda tarqalish
tezligi 0
°
C da 200–350 m/s, suyuqliklarda 1100–2000
m/s, qattiq jismlarda 3000–6500 m/s oralig‘ida bo‘ladi.
Tovush
qattiqligi
Tovushning birlik yuzaga to‘g‘ri kelgan energiyasi bilan
belgila nadigan kattalik. Chastotasiga ham bog‘liq. Birligi
detsibel (dB). Tovush baland
ligining yuqori og‘riq sezish
bo‘sag‘asi 130 dB ga teng.
Tovush
balandligi
Tovush chastotasi bilan belgilanadi. Erkak kishilar
gapirganda uning tovushida 100 dan 7000 Hz gacha,
ayollarnikida 200 dan 9000 Hz gacha tebranishlar
bo‘ladi.
Tovush tembri
Tovushdagi obertonlar soni va obertonlar kuchi hamda
tovush balandligi bilan belgilanadigan kattalik. Tovush
tarkibidagi eng kichik chastota
0
ni asosiy ton deyiladi.
2
0
, 3
0
va h.k. chastotali tebranishlarni obertonlar
deyiladi.
Aks
sado
Tovushning tarqalishida uchragan to‘siqdan qaytib
kelishiga aytiladi. To‘siqlar joylashishi tovush manbaidan
uzoqligiga qarab, aks sado ko‘p marta takrorla
nishi
mumkin.
Exolot
Dengiz va okeanlar chuqurligini tovush aks sadosidan
foydalanib o‘lchay digan asbob.
Tovush yutish
koeffitsiyenti
Materiallarga yutilgan tovush energiyasining tushgan
tovush ener giyasiga nisbati.
Me’morchilik
akustikasi
Binolarning akustik kattaliklarini o‘lchash, ularda tovush
tarqalish xususiyatlarini o‘rganish va tegishli tavsiyalar
ishlab chiqish bilan shug‘ul lanadigan fan sohasi.
|
| |
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

172
MUNDARIJA
Kirish ............................................................................................................................................3
1-mavzu. Fizika nimani o‘rganadi? Fizik hodisalar ....................................................................3
2-mavzu. Fizika taraqqiyoti tarixidan ma’lumotlar .....................................................................6
3-mavzu. Jamiyat rivojlanishida fizikaning ahamiyati. O‘zbekistonda fizika taraqqiyoti ..........8
4-mavzu. Fizikada ishlatiladigan ayrim atamalar........................................................................9
5-mavzu. Kuzatishlar va tajribalar ............................................................................................. 10
6-mavzu. Fizik kattaliklar va ularni o‘lchash ............................................................................ 12
7-mavzu. O‘lchashlar va o‘lchash aniqligi ................................................................................. 14
VII BOBNI YAKUNLASH BO‘YICHA NAZORAT SAVOLLARI

|
VII BOBNI YAKUNLASH BO‘YICHA NAZORAT SAVOLLARI Pdf ko'rish
|
bet | 126/134 | Sana | 28.06.2024 | Hajmi | 1,85 Mb. | | #266146 |
Bog'liq 6-sinf fizika uzbVII BOBNI YAKUNLASH BO‘YICHA NAZORAT SAVOLLARI
1. «Har qanday takrorlanuvchi hara
katga... deyiladi». Nuqtalar o‘r
niga
mos so‘zni topib qo‘ying.
A) ...tovush...
B) ...tebranma harakat...
C) ...tebranishlar chastotasi... D) ...rezonator...
2. Normal sharoitda gazlarda to
vush ning tarqalish tezligi intervali qaysi
javobda to‘g‘ri kelti rilgan?
A) 1000–2000 m/s.
B) 3000–4000 m/s.
C) 300–400 m/s.
D) 500–1000 m/s.
3. «Kamerton» qanday asbob?
A) Aniq bir chastotali tovush chiqara digan asbob.
B) Puflab chalinadigan musiqa asbobi.
C) Tovushni kuchaytiradigan asbob.
D) Tovushni qabul qiladigan asbob.
4. Tovush qattiqligining birli gini ko‘rsating.
A)
dB. B)
W/m
2
. C)
Hz. D)
W.
5. Tovush balandligi nimaga bog‘ liq?
A) Amplitudasiga.
B) Asosiy toniga.
C) Oberton soniga.
D) Chastotasiga.
6. Qaysi qatorda erkaklar chiqara digan ovoz nomlari keltirilgan?
A) Bas, bariton, tenor.
B) Bas, soprano, tenor.
C) Soprano, messo-soprano, bariton.
D) Koloratur soprano, messo-sop rano, kontralto.
7. Dengiz tubiga yuborilgan ultrato
vushni 2,5 sekunddan so‘ng qaytib
qabul qilindi. Den
giz chuqurligi nimaga teng? To
vushning tarqalish
tezligini 1500 m/s deb oling.
A) 1875 m. B) 2550 m. C) 3550 m. D) 3000 m.
8. «1 sekund vaqt davomidagi tebra
nishlar soniga... deyiladi». Nuqtalar
o‘rniga mos so‘zni to pib qo‘ying.
A) ...tebranishlar amplitudasi... B) ...tovush yuksakligi...
C) ...tovush tembri...
D) ...chastota...
9. Tovush tembri nimalarga bog‘ liq?
A) Obertonlar soniga.
B) Obertonlar kuchiga.
C) Tovush balandligiga.
D) Tovush chastotasiga.
|
| |
Amaliy topshiriq - Kegl cc pechat indd

15
Chizg‘ichdagi chiziqcha va raqamlar
chizg‘ich shkalasini
, qo‘shni
ikkita chiziqcha oralig‘i
o‘lchash aniqligini
ko‘rsatadi. Chiz
g‘ich bilan o‘lchash mum kin
bo‘l gan eng katta ma
so fa
o‘lchash chega
rasi
deyiladi.
Biror kattalikni o‘lchashdan oldin o‘lchanadigan kattalik o‘lchov
asbobining imkoniyati bilan solishtiriladi. Masalan, qalam yoki
ruchkaning uzunligini o‘lchash kerak bo‘lsa, uni o‘lchashga oddiy
o‘quvchilar chizg‘ichining imkoniyati yetarli bo‘ladi. Chunki uning
o‘lchash chegarasi qalam yoki ruchkaning uzunligidan katta. Lekin
bunday o‘lchashda ham xatolik bo‘ladi. O‘lchash paytida bunday
xatolik o‘lchanayotgan kattalik ikkita qo‘shni chiziq oraligiga
to‘g‘ri kelib qolishidan hosil bo‘ladi. Fizikada o‘lchash davrida
yo‘l qo‘yiladigan noaniqlikni
-MAVZU
MOLEKULALARNING O‘ZARO TA’SIRI

23
qishmi, yozmi baribir, harakat to‘xtamas ekan. Bundan tashqari,
zarralar harakati mutlaqo tartibsiz. Buni tushunish uchun shunday
voqeani ko‘z oldingizga keltiring. Sinfga puf
langan bir nechta turli
rangli sharlarni qo‘yib yuboraylik. Bolalar ularni turtib o‘ynasin.
Shunda qizil shar 2 s dan keyin qayerda bo‘lishini ayta olamizmi?
Albatta yo‘q. Chunki sharlar harakati turtkilar tufayli tasodifiy
bo‘lib, tartibsiz holda bo‘ladi. Shunga o‘xshash, suyuqlik molekulalari
barg zarrasi bilan to‘xtovsiz to‘qnashib turishi tufayli harakati
tartibsiz bo‘ladi. Demak, moddani tashkil etgan molekulalar
to‘qnashuvlar tufayli to‘xtovsiz va tartibsiz harakatda bo‘ladi.
o‘lchashlar xatoligi - Kegl cc pechat indd

16
Fizik kattalik qancha ko‘p marta o‘lchanib, uning o‘rtacha qiymati
topilsa, kattalik shunchalik aniq chiqadi.
Ayrim o‘lchov asboblariga uning o‘lchash xatoligi foizlarda ham
yozib qo‘yiladi. Masalan, ±
5 degan yozuv asbob ko‘rsatishi haqiqiy
kattalikdan + 5 yoki – 5 foizga farq qilishini ko‘rsatadi.
Kattaliklar o‘lchash xatoligini hisobga olgan holda quyidagicha
yoziladi:
A = a ± - Kegl cc pechat indd

|
Kegl cc pechat inddBog'liq 6-sinf fizika uzb
A = a ±
a,
bunda
A
– o‘lchanayotgan kattalik,
a
– o‘lchash natijasi,
a
– o‘lchash-
lar xatoligi (
– grekcha «delta» harfi).
1. O‘lchov asboblarining o‘lchash chegarasi deganda nimani tushu-
namiz?
2. O‘lchashlar xatoligi qanday aniqlanadi?
3. Nima sababdan o‘lchashlar takroran o‘tkaziladi?
4. 2- rasmda keltirilgan asboblarning o‘lchash aniqligi va che-
garasini ayting.
Amaliy topshiriq
Sinfda o‘zingiz o‘tirgan stolning uzunligini chizg‘ich yor-
damida o‘lchang.
1-mashq
1. Quyidagi hodisalardan qaysilari yorug‘lik hodisalariga kiradi?
a) metroda poyezd harakatlanmoqda; b) elektr plitasida ovqat
pishiril moqda; c) soyning shovullashi eshitilmoqda; d) elektr lam-
pochkasi yonib turibdi; e) osmonda burgutning aylanishi kuzatilmoqda;
f) televizorda kino ko‘rsatilmoqda; g) adirdagi qor erimoqda.
2. O‘lchov tasmasidagi chizilgan chiziqchalar soni 201 ta. Birinchi
chiziqcha ro‘parasida 0 raqami, oxirgisida 100 sm degan yozuv bor.
Asbob shkalasidagi bo‘linishlar nechta? Asbob shkalasining darajasi
qanday?
3. 2-rasmda keltirilgan chizg‘ich, sekundomer, menzur
ka shkalasi-
ning darajasini aniqlang.
4. Qanday qilib o‘lchov tasmasi orqali g‘altak ipning qalinligini
o‘lchash mumkin?
5. Mosh yoki no‘xat donalarining hajmini menzurka yordamida
qanday o‘lchash mumkin?
6. 497 dm ni metrlarda ifodalang.
17
I
BOB
Bu bobda Siz:
– modda tuzilishi haqida
antik davr olimlari va
yurtdoshlarimiz Roziy, Beruniy
va Ibn Sino ta’limot lari;
|
| |
BOB. ASINXRON MASHINALARNING MAXSUS
MAQSADLI VA ZAMONAVIY TURLARI. ASINXRON
MOTORLARNI ISHLATISHGA OID AMALIY
MASLAHATLAR

|
BOB. ASINXRON MASHINALARNING MAXSUS
MAQSADLI VA ZAMONAVIY TURLARI. ASINXRON
MOTORLARNI ISHLATISHGA OID AMALIY
MASLAHATLAR
|
bet | 78/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovBOB. ASINXRON MASHINALARNING MAXSUS
MAQSADLI VA ZAMONAVIY TURLARI. ASINXRON
MOTORLARNI ISHLATISHGA OID AMALIY
MASLAHATLAR
Maxsus maqsadli asinxron mashinalarning ba’zi turlari
Ko‘pgina sohalarda umumiy maqsadli asinxron motorlar va generatorlar bilan bir qatorda maxsus maqsadli asinxron mashinalari ham ishlatiladi. Bunday maxsus mashinalarga asinxron chastota o‘zgartgich, faza rostlagich, induksion regulator, aylanuvchi (buriluvchi) transformator, selsinlar, chiziqli motorlar va boshqalar kiradi. Ular yordamida chastotani, fazani va kuchlanish qiymatlarini rostlash; rotorning burilish burchagini shu burchakka yoki uning biror bir funksiyasiga mutanosib o‘zgaradigan kuchlanishga aylantirish; o‘zaro mexanik bog‘liq bo‘lmagan ikki yoki bir nechta o‘qlarning
17.1-rasm. Birlamchi (yurituvchi motori tarmoqqa (a) yoki chastota o'zgart- gichning chiqishiga (b) ulan- gandagi asinxron chastota o ‘zgartgichning sxemalari; P — elektr quvvat; Pmex~ mexanik quvvat; AsM — asinxron mashina.
sinxron burilishi yoki aylanishini- ta'minlash; mexanik obyektlarning chiziqli yoki yoysimon siljishini amalga oshirish mumkin.
Asinxron chastota o''zgartgich. Faza rotorli asinxron mashina chastota o‘zgartgich sifatida ishlashi mumkin, chunki rotordagi tok chastotasi f, ga teng, ya’ni:
f = f,s = p(n,±n) / 60, (17.1)
bunda ” belgisi rotoming magnit maydoni bilan bir xil yo‘nalishda aylanishini, “+” belgisi esa uning magnit maydoniga teskari tomonga aylanishini ko‘rsatadi.
Asinxron chastota o‘zgartgich faza rotorli asinxron mashina va uning valiga ulangan aylanish chastotasi rostlanadigan ishga tushirish
motoridan iborat (17.1-rasm). Asinxron mashinaning birorta (masalan, stator) chulg‘ami, chastotasi f, bo‘lgan uch fazali elektr tarmog'iga ulansa, boshqa chulg‘amidan (rotor chulg‘amidan) chastotasi f2= f,s bo'lgan o'zgaruvchan tok olinadi.
f2 > f, chastota olish uchun asinxron mashina stator magnit maydoni yo‘nalishiga teskari bo‘lgan tomonga aylantiriladi. Bunda chastota o‘zgartgich elektromagnit tormoz (s > 1) rejimida ishlaydi, motor esa unga mexanik quwat uzatadi.
f2 < f, chastota olish uchun chastota o'zgartgich motor rejimida va stator magnit maydoni yo‘nalishi bo‘yicha aylantirilishi lozim. Bunda chastota o'zgartgich generator bo'lib ishlayotgan birlamchi motor hosil qilgan elektromagnit momenti ta'sirida tormozlanadi. Generator rejimida ishlayotgan motor elektr energiyasini asinxron mashina ulangan tarmoqqa uzatadi.
Chastota f2ni ravon bir tekis rostlash uchun birlamchi motor sifatida o'zgarmas tok motoridan foydalanib, uning aylanish chastotasini o‘zgartirish kerak bo‘ladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
BOB. ASINXRON MASHINALARNING MAXSUS
MAQSADLI VA ZAMONAVIY TURLARI. ASINXRON
MOTORLARNI ISHLATISHGA OID AMALIY
MASLAHATLAR
|
Geotexnik usullarda ishlab chiqish tizimlari va quduqlar sxemalari

|
Geotexnik usullarda ishlab chiqish tizimlari va quduqlar sxemalari
|
bet | 87/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришгаGeotexnik usullarda ishlab chiqish tizimlari va quduqlar sxemalari
Yaxshi tartib
|
kvadrat
|
olti burchakli
|
to'rtburchaklar
|
trigonal
|
|
|
|
|
Eslatma. Qiymatni oling (L=r)
Filtrlarning qavatli joylashuvi bilan ochilish sxemasi uchun uslubiy tavsiyalar hali ishlab chiqilmagan, ammo samarali quvvatni aniqlash uchun, bu holda ruda ustida o'rnatilgan filtrning yuqori qismidan pastki qismigacha bo'lgan masofaga teng olinadi. ruda ostida o'rnatilgan filtr.
Filtrlash bilan ishlov berish intensivligini aniqlash uchun (J) yuvilgan ruda massasini hisoblash kerak:
A) yuvilgan jinslar massasi (vaqt) operatsion hujayrada
Qayerda,g- rudalar va jinslarning hajmli massasi, t/m3 (1,8÷2,2); S - bitta operatsion hujayraning maydoni, m2.
b) vaqt birligi uchun bitta quduq orqali eritmalarni quyish (nasoslash) hajmi (natijalardan foydalanish qulayligi uchun chorak vaqt birligi sifatida qabul qilinadi):
Qayerda,Vz(o)- nasosli (nasosli) quduqning mahsuldorligi, m3/soat;Kalit- quduqdan foydalanish koeffitsienti, agregatlarning ulushi (0,6÷0,9);tkv- quduqni ishlatish vaqtining choraklik fondi, (2200, 2400 yoki 2700 soat).
Shundan so'ng, filtrlash bilan ishlov berish intensivligi (J) quyidagi formula bilan aniqlanadi:
Hisoblash
Filtrga tarqaladigan eritmalar miqdori
Filtr ostida tarqaladigan eritmalar miqdori
Samarali filtr uzunligi
Samarali quvvat
Yuvilgan jinslar massasi (GRM)
AOK qilingan (pompalangan) eritmaning hajmi
Filtrlashni o'rganish intensivligi
|
| |
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov - bet 136

30.6-rasm. Aralash qo‘zg‘atishli generatoming tashqi xarakteristikalari (1; 2; 4); 3 — parallel qo‘zg‘atishli uchun (taqqoslash uchun keltirilgan).
Aralash qo‘zg‘atishli generatorlar magnit zanjirining to‘yinish darajasi kam bo‘lgan mashinalar turiga kiradi.
Tashqi xarakteristikasi. Bu xarakteristika, parallel qo‘zg‘atish zanjiridagi qarshilik £r «
z=const va n= n
N= const bo‘lganda U
a=/'(I
a) bog‘liqlikni ifodalaydi. Bu xarakteristika, normal ishlatish xarakteristikasi bo‘lganligidan uning tahlili katta ahamiyatga egadir.
Ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘amining o‘ramlar soni shunday tanlanadiki, u hosil qilgan MYK yakor reaksiyasini va yakor zanjirida kuchlanish pasayishini, I
a = I
N qiymatda bartaraf qilsin (30.6-rasm). Ammo, ko‘pincha generator klemmalaridagi kuchlanishni bir xil qilish talab qilinmay (30.6-rasm,l), balki elektr energiya iste’molchilaridagi kuchlanishning qiymati U
N=const bo‘lishi talab qilinadi. Buning uchun, qo‘shimcha ravishda liniya simlaridagi kuchlanish pasayishini ham bartaraf qilish kerak bo‘ladi. Buning uchun ketma-ket qo‘zg‘atishli chulg‘amning o'ramlari
w oshiriladi (30.6-rasm, 2).
Bu rasmda har xil qo‘zg‘atishli (ketma-ket qo‘zg‘atishlidan boshqa) o‘zgarmas tok generatorlarining yuklamasi oshirib olingan tashqi xarakteristikalari taqqoslangan. Parallel va ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘amlari qarama-qarshi ulangan hol (30.6-rasm, 4) payvandlash generatorlarida ishlatiladi.
Rostlash xarakteristikasi. Bu xarakteristika, U
a =U
N = const va n = n
N = const bo‘lgandagi I =
f (I
a) bog‘liqlikni ifodalaydi. Bu xarakteristika aralash qo‘zg‘atisnli generatorning tashqi xarakteristikasi ko‘rinishiga bog‘liq boiadi. Generatorning ketma-ket qo‘zg‘atishli chulg‘amining o‘ramlar sonini ko‘proq qilib, ya’ni yuklama toki o‘sishi bilan yakor zanjirining chiqish klemmalaridagi kuchlanishi oshadigan qilib tayyorlansa, unda bu generatorning rostlash xarakteristikasi 30.8-
rasm. Qo‘zg‘atish cho‘lg‘amlari har xil ulanish sxemalariga xos bo ‘Igan aralash qo‘zg‘atishli generatorlarning rostlash xarakteris- tikalari (1, 2, 3, 4 — belgilashlar 24.6-rasmdagilar bilan bir xil).
rasmdagi 3-egri chiziq ko'rinishida bo‘ladi.
Bu xarakteristikalar, yuklama toki o'zgarishi bilan, generatorning kuchlanishi U = UN = const bo'lishi uchun, parallel qo‘zg‘atish chulg‘amidagi tokni qanday o‘zgartirish kerakligini ko‘rsatadi.
Qo‘zg‘atish chulg‘amlari to‘g‘ri yoki teskari ulanganligini yuklanish usuli bilan tekshirish mumkin. Buning uchun salt ishlashda yakorning aylanish chastotasi n = n
N bo‘lganda generatorni nominal kuchlanishga qadar qo‘zg‘atiladi va, so‘ngra, uning yuklama tokini oshira boshlaymiz. Agar bunda generator kuchlanishi ozroq ortsa, bu ikki qo‘zg‘atish chulg'amlari to‘g‘ri ulangan bo‘lib, agarda bu chulg'amlar teskari ulanganda kuchlanishning kamayishi sezilarli bo‘ladi.
VII bob. TOVUSH HODISALARI HAQIDA DASTLABKI MA’LUMOTLAR

VII bob. TOVUSH HODISALARI HAQIDA DASTLABKI MA’LUMOTLAR
Kirish suhbati ............................................................................................................................ 156
57-mavzu. Tovush manbalari va uni qabul qilgichlar .............................................................. 156
58-mavzu. Tovushning turli muhitlarda tarqalishi .................................................................. 159
59-mavzu. Tovush kattaliklari .................................................................................................. 161
60-mavzu. Tovushning qaytishi. Aks sado ............................................................................... 163
61-mavzu. Musiqiy tovushlar va shovqinlar. Tovush va salomatlik. Me’morchilikda tovush . 165
VII bobni yakunlash bo‘yicha nazorat savollari ...................................................................... 168
Yakuniy suhbat .......................................................................................................................... 169
Foydalanilgan adabiyotlar
......................................................................................................... 171
Turdiyev,
Narziqul
Sheronovich
T-95
Fizika: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 6-sinfi uchun
darslik. /N. Sh. Tur diyev – Toshkent: «Niso Poligraf» nashriyoti,
2017. – 176 b.
ISBN 978-9943-4046-8-7
UO‘K: 372.853 (075)
KBK22.3ya72
Narziqul Sheronovich Turdiyev
F I Z I K A
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik
Muharrir
Sh. Ilhombekova
Rasmlar muharriri
J. Gurova
Texnik muharrir
D. Salixova
Kompyuterda tayyorlovchi
E. Kim
Original-maket «NISO POLIGRAF» nashriyotida tayyorlandi.
Toshkent viloyati, O‘rta Chirchiq tumani, «Oq-Ota» QFY,
Mash’al mahallasi, Markaziy ko‘chasi, 1-uy.
Litsenziya raqami AI
№
265.24.04.2015.
Bosishga 2017-yil 2-mayda ruxsat etildi. Bichimi 70×100
1
/
16
.
Ofset qog‘ozi. «Times New Roman» garniturasi. Kegli 12,5.
Shartli bosma tabog‘i 12,87. Nashr tabog‘i 12,76.
Adadi 474300 nusxa. 107-sonli shartnoma. 17-315-sonli buyurtma.
O‘zbekiston Matbuot va axborot agentligining «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyida bosildi.
100011, Toshkent, Navoiy ko‘chasi, 30.
|
V bob. ELEKTR HODISALARI HAQIDA DASTLABKI MA’LUMOTLAR

174
46-mavzu. Xonadondagi elektr asboblari. Elektr energiyasini tejash ...................................... 127
V bobni yakunlash uchun test savollari ................................................................................... 128
Yakuniy suhbat .......................................................................................................................... 130
VI bob. YORUG‘LIK HODISALARI HAQIDA
DASTLABKI MA’LUMOTLAR
Kirish suhbati ............................................................................................................................ 132
47-mavzu. Yorug‘likning tabiiy va sun’iy manbalari ............................................................... 132
48-mavzu. Yorug‘likning to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishi. Soya va yarim soya ..................... 134
49-mavzu. Quyosh va Oy tutilishi ........................................................................................... 135
50-mavzu. Yorug‘likning tezligi. Yorug‘likning qaytishi va sinishi ........................................ 138
51-mavzu. Yorug‘lik hodisalari haqida Beruniy va Ibn Sinoning fikrlari .............................. 140
52-mavzu. Yassi ko‘zgu ............................................................................................................. 142
53-mavzu. Linzalar haqida tushuncha ..................................................................................... 146
54-mavzu. Shisha prizmada yorug‘likning tarkibiy qismlarga ajralishi. Kamalak ................. 147
55-mavzu. Laboratoriya ishi. Yassi ko‘zgu yordamida yorug‘likning qaytishini o‘rganish .... 149
56-mavzu. Laboratoriya ishi. Shisha prizma yordamida yorug‘likning
spektrga
ajralishini o‘rganish ............................................................................................................ 150
VI bobni yakunlash bo‘yicha nazorat savollari ........................................................................ 152
Yakuniy suhbat .......................................................................................................................... 153
Inson qulog‘ining og‘riq se zish bo‘sag‘asi qanchaga teng?

169
12. Tovushning materiallar to
monidan yutilishini aniqlash uchun yutilgan
tovush energiya sini, tush gan tovush energiyasi... kerak.
A) ...ga qo‘shish...
B) ...ga bo‘lish...
C) ...dan ayirish...
D) ...ga bo‘lib, 100% ga ko‘ paytirish...
13. Shipga o‘rnatilgan parrak se
kun diga 10 marta aylanmoqda. Par
rak
o‘rnatilgan qurilmadan qay si diapazon dagi tovushlar chiqadi?
A) Musiqiy tovushlar.
B) Ultratovush.
C) Infratovush.
D) Shovqin.
14. Kamertonga o‘rnatilgan rezona tor nima vazifani bajaradi?
A) Ovoz hosil qilish.
B) Ovozni kuchaytirish.
C) Ovozni qabul qilish.
D) Tonini o‘zgartirish.
15. Radiokarnaydan ovoz chiqish vaq
tida g‘arbdan sharqqa tomon 25 m/s
tezlikda shamol esdi. To
vushning shu yo‘nalishdagi tarqa
lish tezligini
aniq lang. Tinch ho
latda tovushning havoda tarqa
lish tezligini 330 m/s
deb oling.
A) 330 m/s. B) 355 m/s.
C) 305 m/s.
D) 300 m/s.
16. Ko‘pgina hasharotlar uchayotganda tovush chiqaradi. Tovush chiqish
sababi nimada?
A) Tili orqali bir-biri bilan muloqot qilishi uchun.
B) Qanot qoqqanida tovush chiqadi.
C) Tevarak atrofdan kelgan tovushlarni qaytargani uchun.
D) Uchish paytida havoga ishqalanishi tufayli.
ham nafasni o ‘zgartira olishi tajribalarda juda ko‘plab isbotlangan. Demak

|
ham nafasni o ‘zgartira olishi tajribalarda juda ko‘plab isbotlangan. Demak Pdf ko'rish
|
bet | 78/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotham nafasni o ‘zgartira olishi tajribalarda juda ko‘plab isbotlangan. Demak
nafasning o ‘zgarishiga olib boradigan shartli reflekslar hosil qilish
mumkin. Hayvonni karbonat angidrid ko‘p bo‘lgan (ma’lumki, bug‘ozlik
nafas olishni tezlashtiradi), joyga qayta-qayta olib kirib o ‘sha havodan
nafas oldirsa va bu holatni biror shartli ta’sirot masalan, lampochkani
yoqib quyish bilan birga olib borilsa, keyinchalik shartli ta’sirotning o ‘zi,
ya ’ni y o ‘lg‘iz lampochkani yoqish ham nafasning xuddi awalgidek
tezlashishiga sabab bo‘ladi. Nafasning boshqarilishida asab tizimidan
tashqari gumoral sistema ham muhim o ‘rinni egallaydi. Nafasning
boshqarilishida ishtirok etadigan moddalaming eng muhimi karbonat
kislotasidir. Qonda karbonat kislotaning belgili miqdorda bo‘lishi
markazning undan o ‘z-o‘zidan qo‘zg ‘alib turishida markaz avtomatizmida
katta ahamiyatga ega deb hisoblanadi. Uzunchoq miyadagi nafas
markazining avtomatik ravishda, o ‘z-o ‘zidan mustaqil qo‘zg‘alib turishini
dastlab 1863yilda I.M.Sechenov kuzatgan edi. Markazning avtomatizmi
unda kechayotgan moddalar almashinuv jarayonlariga bogiiq .
Karbonat kislota, qonda odatdagidan ko‘payib ketsa, nafas tezlashadi
va chuqurlashadi. Karbonat kislota nafas markazining faol qo‘zg ‘atuvchisi
ekanligini quyidagi tajribada ham isbotlasak bo‘ladi: nafas y o ‘llari 20-30
sekund bekitilib' turilsa, qondagi karbonat kislota va boshqa kislotali
154
mahsulotlar ko‘payishi tufayli nafas bir qancha tezlashib chuqurlashadi
(giperapnoye). Odam tinchgina turganida bir necha marta tez-tez nafas
chiqarsa, bu vaqtda qondagi karbonat kislota vaqtincha kamayganligi
tufayli nafas bir oz siyraklashib, yuzakilashib qoladi (apnoye).
|
| |
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov

Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
_______________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 21
1. Didaktikaning predmeti va vazifalari (ta‘lim nazariyasi, didaktika, predmeti, ob‘ekti, ta‘lim jarayoni).
2. Pedagog shaxsi va uning jamiyatda tutgan o‘rni, vazifalari.
3. Ta'limning mazmuni haqida tushuncha (ta'lim maqsadi, o‘quv rejasi, o‘quv dasturi, darslik, DTS)
4. Dars va uning turlari (dars, o‘quv jarayoni, yangi bilimlarni bayon qilish, mustahkamlash, aralash dars)
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
_______________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 22
1. Pedagog shaxsi va uning jamiyatda tutgan o‘rni, vazifalari.
2. Ta‘limning ko‘rgazmali usullari (ta‘lim usullari, ko‘rgazmalilik, tabiiy va tasviriy ko‘rgazmali qurollar, illyustratsiya materiallari)
3. Ta'lim jarayonini mohiyati mohiyati va uning ikki yoqlama xarakteri.
4. Pedagogika fanlari tizimi va uning boshqa fanlar bilan aloqasi (pedagogika, asosiy kategoriyalar, ta'lim, tarbiya, yoshlar, umumiy, harbiy, oila, maxsus pedagogika)
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
_______________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 23
1Ta'limning mazmuni haqida tushuncha (ta'lim maqsadi, o‘quv rejasi, o‘quv dasturi, darslik, DTS)
2. Dars va uning turlari (dars, o‘quv jarayoni, yangi bilimlarni bayon qilish, mustahkamlash, aralash dars)
3. Pedagogikaning predmeti, maqsad va vazifalari (pedagogika, ta’lim, tarbiya, ma’lumot, irsiyat, shaxsning kamol topishi, muhit, usul, o‘qituvchi)
4. Ta‘limning og‘zaki usullari (tushuntirish, hikoya, suhbat, savol-javob, o‘quv ma‘ruzasi).
|
Suyuqlik yoki gazdagi juda kichik zarralarning to‘xtovsiz va tar-

|
Suyuqlik yoki gazdagi juda kichik zarralarning to‘xtovsiz va tar-Bog'liq 6-sinf fizika uzbSuyuqlik yoki gazdagi juda kichik zarralarning to‘xtovsiz va tar-
tibsiz hara kati fanga
Broun harakati
nomi bilan kirdi.
Molekulalar to‘xtovsiz va tartibsiz harakatda bo‘lar ekan, nega qattiq
jism va suyuqlik alohida molekulalarga ajralib tarqalib ketmay
di? Bunga
sabab shuki, ular orasida o‘zaro tortishish kuchlari mavjud. Bu kuchlar
ularni bir-biriga bog‘lab ushlab turadi. Bu kuchlarning ta’sir doirasi
qanday? Bir cho‘pni olib sindiraylik. Endi ularni bir-biriga tekkizib
qanchalik jipslab qo‘ymaylik cho‘p butun bo‘lib qol
maydi. Chunki
cho‘pning singan qismidagi molekulalarni yetarli darajada yaqinlashtirib
bo‘lmaydi. Demak, molekulalar orasidagi o‘zaro ta’sir kuchi juda yaqin
masofada namoyon bo‘lar ekan. Bu masofa molekula o‘lchamlariga
juda yaqin bo‘ladi. Unda nega plas
tilinni, xamirni, saqichni bir-biriga
tekkizsak, yopishib qoladi? Chunki ulardagi molekulalarni yetarli darajada
yaqin masofagacha yaqinlash
tirish mumkin. Singan oynani yoki piyolani
yelim bilan yopishtirishni ham ikki bo‘lak orasida qoladigan bo‘sh joylarni
to‘ldirib, molekulyar kuchlar ta’sir qiladigan holatga keltirish bilan tushun-
tiriladi. Metallar chetlarini elektr yoki gaz yordamida qizdirib eritil
ganda
bir-biriga payvandlanib qolishi ham molekulyar kuchlar tufaylidir.
Amaliy topshiriq
1. Ota-onangiz yoki akalaringizdan shisha oynadan to‘rtburchak
shaklida o‘nta bo‘lak qirqib berishini so‘rang. Ulardan bittasi
kattaroq bo‘lsin. Ularni ho‘l latta bilan artib, ustma-ust taxlang. Eng
ustiga kattasini qo‘ying. Kattasidan ushlab ko‘taring. Bunda qolgani
ham ko‘tariladi. Sababini tushuntiring.
2. Tarelkaga suv quyib chayqab tashlang. Tarelka yuzasi ho‘l bo‘la-
di. So‘ngra bir bo‘lak sovun olib tarelkaga qattiq bosing va bir-ikki
aylantirib oling. Sovunni ko‘tarsangiz, tarelka qo‘shilib ko‘tariladi.
Sababini tushuntiring.
24
1. Nima uchun qattiq va suyuq jismlar o‘z-o‘zidan alohida
moleku lalarga ajralib ketmaydi?
2.
Molekulalar orasida faqat tortishish kuchlari emas, balki
itarilish kuchlari ham borligini qanday hodisalar ko‘rsatadi?
3. Havo molekulalari orasida o‘zaro ta’sir kuchlari bormi?
|
| |
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov

|
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
|
bet | 112/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peTuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
_______________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 18
1. Pedagogika fanlari tizimi va uning boshqa fanlar bilan aloqasi.
2. Pedagog shaxsi va unga qo‘yilgan talablar
3. Ta’lim mazmuni haqida tushuncha (ta’lim, o‘qitish, ta’lim standarti, o‘quv rejasi, dastur, darslik)
4. Sinf - dars shaklidagi mashg‘ulotlar (dars, dars turlari, darsga bo‘lgan talablar, ma'ruza, boshqarish jarayoni).
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
_______________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 19
1. Ta'limning tizimli va izchil bo‘lishi qoidasi
2. Pedagogikaning asosiy (kategoriya) tushunchalari (ta’lim, tarbiya, ma’lumot, shaxsning shakllanishi, usul, muhit)
3. Sinf - dars shaklidagi dars turlari va ularni tuzilishi.
4. Ta'lim metodlari va ularga tavsif bering (ta'lim jarayoni. metod, og‘zaki, amaliy, ko‘rgazmali, kitob bilan ishlash).
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
_______________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 20
1. Ta'limning mazmuni haqida tushuncha (ta'lim maqsadi, o‘quv rejasi, o‘quv dasturi, darslik, DTS)
2. Ta'limda onglilik, faollik va mustaqillik qoidasi.
3. Pedagogikaning predmeti, maqsad va vazifalari (pedagogika, ta’lim, tarbiya, ma’lumot, irsiyat, shaxsning kamol topishi, muhit, usul, o‘qituvchi)
4. Ta'lim metodlari va vositalari (ta'lim,metod, og‘zaki, amaliy, ko‘rgazmali usullari, ta'lim vositalari)
|
| |
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov

|
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
|
bet | 111/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peTuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
_______________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 15
1.Ta’limni tashkil etish shakllari (sinf-dars tizimining vujudga kelishi, dars, darsga qo‘yilgan talablar)
2. Pedagogik faoliyat va u bilan shug‘ullanish (o‘qituvchi shaxsi, pedagogik faoliyat, shug‘ullanish huquqi, o‘qituvchiga qo‘yilgan talablar).
3. Ta'lim qonuniyatlari va qoidalari
4. O‘quv rejalari, o‘quv dasturlari va darsliklar, ularning mazmunan aloqadorligi.
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
_______________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 16
1. Ta‘lim nazariya va ta‘lim jarayoni (ta‘lim, o‘qitish, ta‘lim jarayoni, uning ikki yoqlama xususiyati, ta‘lim mazmuni)
2. Pedagogika fanining asosiy kategoriyalari (ta'lim, tarbiya, ma'lumot, irsiyat, o‘qitish)
3. Ta'limning ko‘rsatmalilik qoidasi va uning ta'lim jarayonidagi ahamiyati.
4. Ta'lim usullari va vositalari (ta'lim jarayoni, usul, metod, vosita, og‘zaki, amaliy, ko‘rgazmali usullar)
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
________________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 17
1. Pedagogikaning fan sifatida shakllanishi va uning asosiy tushunchalari.
2. O‘qitishning amaliy metodi (nazariy bilimlarni amalda qullash, mashklar va mantiqiy topshiriqlar).
3. Ta’limni tashkil etish shakllari (sinf-dars tizimining vujudga kelishi, dars, darsga kuyilgan talablar)
4. Pedagogikaning asosiy (kategoriya) tushunchalari (ta’lim, tarbiya, ma’lumot, shaxsning shakllanishi, usul, muxit, o‘qituvchi)
|
| |
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov

|
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
|
bet | 110/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peTuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
______________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 12
1. Ta'lim qonuniyatlari haqida umumiy tushuncha.
2. Ta'lim mazmuni. Davlat ta'liim standartlari.
3. Ta'limda o‘quvchi (talaba)ga xos xususiyatlarni hisobga olish va moslik qoidasi.
4. Muloqot – pedagogik hamkorlik vositasi sifatida (muloqot, pedagogik muloqot, muomala, boshqarish uslublari).
Tuzuvchi: kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
_______________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 13
1. Ta'lim qonuniyatlari haqida umumiy tushuncha.
2. O‘quv rejalari, o‘quv dasturlari va darsliklar, ularning mazmunan aloqadorligi.
3. Shaxs shakllanishi va rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar (irsiyat, ta’lim-tarbiya, muhit, shaxsning mustaqil faoliyati).
4. O‘zbekistonda fan va maorifning rivojlanishida «Ta’lim to‘g‘risida» gi Qonunining ahamiyati (ta’lim sohasidagi islohatlar, o‘quv jarayoni, Ta’lim to‘g‘risidagi Qonuni vazifalari, moddalari, uzluksiz ta’lim)
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
______________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 14
1. Pedagogik faoliyatda zamonaviy o‘qituvchi shaxsiga qo‘yilgan talablar (pedagog shaxsi, o‘quv jarayoni, shaxsiy sifatlar, pedagogik qobiliyat va texnika)
2. Yoshlarni oilada va maktabda tarbiyalash (tarbiya, tarbiyaviy ish, axloqiy tarbiya jarayoni, tarbiyada oila va maktab, jamoatchilik hamkorligi)
3. Pedagogikaning ob'ekti va predmetining takomillashganligi
4. O‘qitishning yetakchi qoidalari. Ta'limda nazariyaning amaliyot bilan bog‘liq bo‘lish qoidasi.
|
| |
Amaliy topshiriq - Kegl cc pechat indd

32
4. Tarozini buzib qo‘ymaslik uchun toshni taxminan jism massasiga
yaqinrog‘ini tanlab qo‘yiladi. Juda ko‘p farq qiluvchi toshni qo‘yganda
tarozining og‘ishi chegaradan chiqib ketishi mumkin.
5. Tarozi pallasiga ho‘l, iflos, issiq jismlarni qo‘yish mumkin emas.
Unga suyuqlikni bevosita quyish, idishsiz sochilib ketuvchi narsalar
(shakar, tuz)ni ham solish mumkin emas.
6. Tarozida faqat uning pasportida yozilgan yukdan ortiqcha yukni
tortish mumkin emas.
15-rasm.
7. Kichik massali toshchalarni faqat pinset (mo‘ychinak)
yordamida
idishidan olib pallaga qo‘yiladi. Chunki qo‘l bilan ushlansa, qo‘ldagi
nam va yog‘ tosh chaga o‘tib, uning massasiga ta’sir qilishi mumkin.
8. Pallaga qo‘yilgan tosh yengil bo‘lsa, unga chamalab yengilroq
toshdan boshlab qo‘shib borish kerak.
9.
Tarozi muvozanatga kelib, strelkasi nolni ko‘rsatsa yoki u pallalar
qo‘yilgan tomonlarning ko‘rsatkich uchlari bir to‘g‘ri chiziqqa kelsa,
palladagi toshlar massalarining yig‘indisi hisoblanib yozib olinadi.
10. Tarozida suvsiz bo‘sh
stakan massasi
m
st.
tortib olinadi (15-
rasm).
11. Stakanni palladan olib, unga ma’lum miqdorda suv quyiladi.
12. Suvli stakanni tarozi pallasiga qo‘yib, massasi
m
st.suv
o‘lchanadi.
13.
m
suv
=
m
st.suv
m
st
formuladan stakandagi suv massasi hisoblanadi.
Izoh.
Agar o‘lchanadigan jism massasi sizda mavjud bo‘lgan eng
kichik tosh (20 mg) qo‘yilganda ham og‘ir yoki yengil kelsa,
umumiy massa yaxlitlab yoziladi.
Masalan,
100 g
20 g
1 g
+ 500 mg + 20 mg bo‘lganda og‘ir, 100 g
20 g
1 g
500 mg bo‘lganda
yengil bo‘lsa,
m
121,5 gramm olinadi.
33
1. Jismlar qizdirilganda uning massasi qanday o‘zgaradi?
2. Nima sababdan shayinli tarozida o‘lchash, prujinali tarozida
o‘lchashga nisbatan aniqroq bo‘ladi?
3. Gaz massasini qanday usulda o‘lchash mumkinligi haqida o‘ylab
ko‘ring.
4. Jismlarning inertligi deganda nimani tushunamiz?
•
Chivin massasi ~ 0,001 g.
•
Filning endigina tug‘ilgan «chaqalog‘i»ning massasi taxminan
100 kg.
•
«NEXIYA» avtomobilining massasi taqriban 1400 kg.
•
Bir dona bug‘doy massasi
0,01 g.
•
Yer massasi taqriban
.
•
Quyosh massasi taqriban
.
-MAVZU
TURLI MUHITLARDA DIFFUZIYA HODISASI

25
Qattiq jismlarda ham diffuziya hodisasi kuza tiladi.
Shunday tajriba o‘tkazishgan. Juda yaxshi silliqlan gan qo‘rg‘oshin va
oltindan yasalgan ikkita plastinani olib, bir-birining ustiga qo‘
yishgan.
Ular
ustidan yuk bostirib, xona tem
peraturasida 4–5 yil qoldirishgan.
Shundan so‘ng ularni olib qaralsa, plas
tinalar bir-biriga taxminan 1
mm kirishib ketganligi kuzatilgan.
Misr piramidalari yo‘nilgan tosh
lardan taxlab quril
gan.
Lekin bu
toshlar tutashgan joylaridan yomg‘ir ich
karisiga o‘tmaydi. Chunki ming
yillab bir-biriga yuk ostida tegib tur
ganligidan tegish qatlamlari o‘zaro
diffu ziyalanib
ketgan.
8-rasm.
Demak, diffuziya hodisasi gazlar
da tezroq, suyuq
liklarda sekinroq,
qattiq jismlarda juda sekin boradi.
Diffuziyaning borish tezligi temperaturaga ham
bog‘liq.
Temperatura ortishi bilan diffuziya tezlashadi.
Diffuziya hodisasi tabiatda muhim rol o‘y-
naydi. Masalan, diffuziya
tufayli havoga sanoat
korxonalaridan chiqqan zaharli gazlar tarqalib
ketadi. Nafas chiqarilganda chiqqan karbonat angidrid gazi ham
burun atrofida to‘planib qolmaydi. Sabzavotlarni tuzlash ham diffuziya
hodisasiga asoslan
gan (8-rasm). Diffuziya inson va hayvon
lar
hayotida
katta ahamiyatga ega. Masalan, havodagi kislorod diffuziya tufayli
inson terisi orqali organizmga kiradi. Diffuziya tufayli oziqlantiruvchi
moddalar hayvonlar ichagidan qonga o‘tadi.
Topshiriq Maksimal ball O‘tkazish vaqti

|
Topshiriq Maksimal ball O‘tkazish vaqti
|
Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 14,84 Kb. | | #239866 |
Topshiriq
|
Maksimal ball
|
O‘tkazish vaqti
|
O‘quv jarayoni grafigi bo‘yicha
|
Topshiriq №3. 7.8.9-amaliy ishlar asosida- Interfeys xatoliklari va ularga ishlov berish algoritmlarini ishlab chiqish va dastruiy vositasini yaratish. Ovozli ma’lumotlarni vizual dizayn oynasini ishlab chiqish. Nutqni aniqlash algoritmlari asosida O‘zbek so’zlarini yozuv ko‘rinishiga o‘giruvchi tayyor dasturiy vositalarni tizimga o‘rnatish.
Topshiriqni baholash. MAX 5 ball.
Berilgan topshiriqqa optimal yondoshish – 2 ball;
Xulosa va foydalangan adabiyotlarni yoritilganlik – 2 ball;
Topshiriqni himoya qilish – 1 ball.
|
5
|
|
|
|
3-amalyot
|
| |
xo6ri quritish - S. Y. Is kamov

foizli ishqor qo'shib qaynatiladi. Unga olxo‘ri mevasi botirib olinad
Bu muddat 15-30 soniyadan oshmasligi kerak.
Ayrim rangli mevalarni dudlash mumkin. Keyin patnislarg
joylab oftobda 3-4 kun quritiladi va yana 5-7 kun o‘tib mevalarni nan
qochgandan keyin patnislar soyada taxlab quritiladi.
01
xo‘ri mayd;
yirikligiga qarab 8-20 kun quritiladi. Undan 24-36 foiz qoqi olinadi.
0 ‘rik (turshak) qjiritish.
0
‘rikni quyidagi navlari turshak%ol
hisoblanadi: Yubileyniy Navoiy, Ko‘rsodiq, Komsomolskiy, Subxo?r
Isfarak, Xandon, Gulongi bodomi,
Turshak tayyorlash texnikasi.
Turshak danagi bilan quritilgari
o'rikdir. Olib kelingan mevalar olchamiga qarab navlarga ajratiladi
(saralanadi). Shu maqsadda har xil kalibrlash mashinalaridap
foydalaniladi. O'rikni yetilish darajasiga qarab saralanadi, chunk),
xomashyoni qayta ishlash - dudlash, quritish rejimi mevalarning
yetilish darajasiga uzviybogliq,
’
Quritiladigan o‘rik chang va loydan tozalash uchun yuviladi.
0 ‘tikni qaynagan suvda yoki eritmada blanshirlanadi. Bu ish oltir*
gugurt bilan dudlash va quritish jarayonlarini tezlashtiradi. Keyu
mevalar darhol taxta patnislarga bir qator qilib qo'yiladi va dudlas*
kamerasiga yuboriladi. Dudlash uchun 1 kg mahsulotga 2-2,5 gran-:
oltingugurt va 1,5 soat vaqt kerak boladi.
Dudlangan mevalar ochiq joyda 3-4 kun quritiladi. Oradan 2
kun olgach mevalar ag‘darib qo'yiladi. Hammasi b o lib quritish
kun davom etadi. Mevalar bir tekis qurib po‘sti ajralmaydig
bolganda quritish tugallanadi. Narni 16 foizga keltiriladi, mahsulc^ :
kilogramm sig‘imli karton qutilarda yoki kraft qoplarga joylashtiril
Mahsulot harorati 0-10 °S, nisbiy namligi 60-65 foizli omborlar
saqlanadi.
Uzumlarni ochiq havoda chodir ostida quritish

Jihoz va materiallar:
quritish maydonchasi, patnislar, dudlash
kamerasi, chodirlar, pichoq, oltingugurt, xom ashyo.
0 ‘zlashtirish uchun savollar
1. Mevalarni ochiq havoda quritishning qanday afealliklari bor?
2. Mevalarni quritishda dudlash nima uchun kerak?
3. Dudlangan va dudlanmagan mevalar ochiq havoda necha kunda
quriydi?
4. Ochiq havoda quritilgan meva mahsulotlariga qanday talablar
qo‘yiladi?
26-ish, Mevalarni quritish
Darsning
maqsadi:
talabalami quritilgan mevalar olish
texnologiyasi bilan tanishtirish. Ularga mevalarni ochiq havoda tabiiy
quritishni o‘rgatish.
Ishlash tartibi. Olma quritish.
Olmaning barcha navlaridan qoqi
tayyorlasa bo'ladi. Ammo qand va kislotasi ko‘proq, eti oq yoki sariq
olmani ko‘proq quritish kerak. Qoqiga faqat pishgan olmalar teriladi,
yuviladi, tilimlab
0
,7-1,0 sm qalinlikda gardish qilib to‘g‘raladi.
Po‘sti archilgan olma to‘g‘ralgan zahoti 2-3 foizli namakobga
solinadi. Bu uning tabiiy ranggini saqlab qoladi. Keyin olma taxta
patnislarda dudlanadi. Mevaning 1 kilogrammiga 1,5-2 gramm
oltingugurt sarflanadi. Dudlash 30 daqiqa davom etadi. Ob-havo
sharoitiga qarab quritish 3-6 kun davom etadi. Olmadan 10-13 foiz
qoqi olinadi. 1-15 kun saqlangandan keyin uning nami tenglashib
qoladi.
Nok quritish.
Nokning Konsentrat, Podarok, Lyubimitsa klappa,
Vilyams, Yubileyniy Navoiy navlari quritiladi.
Nok mevasini quritish olma mevasini quritishga o‘xshaydi. Nok
to‘rt qismga bolinadi, urug'i olinadi 2-3 daqiqa qaynoq suvga botirib
olinadi. Keyin toza oqar suvga chayib patnisga joylanadi. Har bir
kilogramm mevaga 2-3 gramm hisobida oltingugurt sarflab 1,5-2. soat
dudulanib, 4-5 kun oftobda quritiladi, 2-3 kundan keyin mevalar
ag‘darib chiqiladi. Nok 12-18 kun quritiladi.
Kompot uchun turli konsentratsiyada qiyom tayyorlash

80° gacha yetarli hisoblanadi. Mana shu past haroratda o‘tkazilgan
sterilizatsiyalashni pasterizatsiya deb ataladi.
Bunday usul mevalarning
deyarli hammasida o‘tkaziladi (
21
-rasm).
21-rasm.
Mahsulot solingan
bonkalarni sterilizatsiya qiluvchi
avtoklav
Boshqa sabzavot konservalar (past
kislotali
bo'lgani
uchun)
100
°S
da
sterilizatsiya
qilinadi.
0
‘quv
xo‘jaligi
sharoitida albatta
bu ishlami avtoklavlar
bilan o‘tkazib bo‘lmaydi, shu sababli
ochiq vannalardan foydalanib,
laklangan qopqoqlarni berkitib pasterizatsiyadan
keyin albatta
to‘nkarilib qo‘yiladi va sovutiladi. Sterilizatsiya tartibi quyidagi 21-
jadvalda berilgan.
21
-jadval
,5GGs diapazoni - Raqamli mobil aloqa

482
5725MGs diapazondagi chastotalar polosasi ajratilgan. Bevosita
WiMAX tarmoqlari diapazonning yuqori polosasida, ya’ni 5725–
5850MGs chastotalardagi diapazonda qurilmoqda,
chunki bu yer-
da raqobat qiladigan texnologiyalar va interferensiyalar kam (ma-
salan, Wi-Fi tarmoqlardan), tashqi antennaning ruxsat etiladigan
quvvati esa 2–4Vt ni (bu diapazonning pastki va o‘rta polosa-
laridagi 1Vt dan farqli ravishda) tashkil etadi. Wi-Fi tarmoqlari
U-NII pastki va o‘rta polosalarida ishlaydi,
ular KSU tarmoqlari
uchun o‘z samaradorligini ko‘rsatdi.
Dunyoda 3,5GGs diapazonining keng ishlatilishi
Yevropa davlatlari
Chexiya Respublikasi,
Fransiya, Germaniya, Vengriya, Gret-
siya, Irlandiya,
Norvegiya, Polsha, Ruminiya, Rossiya, Ispa-
niya, Shveysariya, Buyuk Britaniya, Isroil, Tursiya, Nigeriya,
Mali.