TAYANCH TUSHUNCHALAR - Va axborot texnologiyalari 10-sinf toshkent – 2021

TAYANCH TUSHUNCHALAR
Arxivator
– ma’lumotlarni uzatish
yoki saqlash qulay bo‘lishi uchun
bir yoki bir nechta faylni bitta
fayl arxiviga yoki qator arxivlarga
yo‘qotmasdan siqish uchun
mo‘ljallangan dastur.
Ma’lumki, kompyuter ish jarayonini tashkil qilish
uchun dasturiy ta’minotga tayanadi. Dasturiy
ta’minot esa o‘z vazifalaridan kelib chiqqan holda
tizimli, amaliy va uskunaviy dasturiy ta’minotlarga
bo‘linadi. Demak, mavzu yordamida tizimli dasturiy
ta’minot sinfiga taalluqli arxivator, kodek va
konvertor kabi xizmat ko‘rsatish dasturlari bilan
yaqindan tanishamiz.
Ba’zan bir nechta faylni bitta faylga bog‘lash zarurati
tug‘iladi. Deylik, fayllarni pochta, skayp yoki telegram orqali kimgadir yuborish kerak. Yoki
flesh-xotiraning hajmi zarur barcha fayllarni bir vaqtning o‘zida yuklashga imkon bermaydi.
Demak, fayllar hajmi katta bo‘lib, qulaylik uchun ularni bitta umumiy faylga birlashtirish
zarurati tug‘ilsa, bizga
arxivator
deb nomlangan dastur yordam berar ekan.
Fayl arxivatorlari arxiv hajmini kamaytirish uchun ma’lumotlarni
yo‘qotmagan holda maxsus formatlarda siqadi. Shuningdek, arxiv dasturiy
paketlari siqilgan fayl formatlarini ochish yoki ajratish imkonini ham beradi.
Optimal siqish va shifrlash algoritmlaridan foydalanish tufayli matnli fayllar o‘nlab marta
siqilishi mumkin. Boshqa tomondan, ikkilik fayllarni o‘zgartirish juda qiyin,
chunki ulardagi ma’lumotlar murakkab tuzilishga ega, aksariyat hollarda
esa siqilgan va kodlangan holda bo‘ladi. Masalan, musiqa fayllari, rasmlar,
videofayl ko‘rinishidagi mediafayllarni arxivlash matnli fayllarni arxivlashga
nisbatan qiyin kechadi.
WinRAR va 7-Zip dasturlari bugungi kunda eng keng tarqalgan arxivator dasturlar
hisoblanadi.
29
WINRAR
Yevgeniy Roshalning WinRAR arxivator dasturi kuchli funksionalliligi, yuqori
samaradorligi va qulayligi bilan ajralib turadi. WinRARdan litsenziyasiz 40
kun bepul foydalanish imkoniyati mavjud. Sinov muddati tugaganidan keyin
ham, litsenziyani sotib olish zarurligi haqida eslatuvchi xabar berish bilan
birga, WinRAR to‘g‘ri ishlashda davom etadi. Ta’kidlash joizki, eslatmalar
fayl va papkalarni siqishga deyarli xalaqit bermaydi, ammo rar, zip va boshqa kengaytmali
arxivlardan ma’lumotlarni qayta chiqarish kerak bo‘lganda paydo bo‘ladi.
7-ZIP
7-Zip to‘liq to‘lovsiz arxivator dasturi hisoblanadi. U fayllarni ko‘plab
umumiy formatlarda arxivlash, istalgan formatdagi arxivlarni qayta ochish
imkoniyatiga ega. Bu dasturda eng ko‘p ishlatiladigan arxivlash formatlari: 7z,
gzip, tar. Ularning ayrimlari qo‘shimcha effekt berish uchun bir-biriga joylashtirilishi mumkin.
Masalan, tar.gz fayllarini Unix tizimlarida ko‘proq uchratish mumkin. Siqish samaradorligi
WinRARdan biroz ustun, lekin tezlik bo‘yicha pastroq.
Ko‘plab kompyuter foydalanuvchilari turli pleyerlarda video ko‘rish yoki audio tinglashda har xil
muammolarga duch keladi. Masalan,videofaylni ko‘rish jarayonida ovoz bor, ammo video yo‘q
yoki aksincha, video bor, ovoz esa yo‘q bo‘lishi mumkin. Bunday holatlarning aksariyati fayl
buzilganida emas, balki tegishli
kodeklar
yo‘qligidan kelib chiqadi.
Ma’lumotlar oqimi yoki signallar saqlash, uzatish yoki shifrlash uchun kodek yordamida
kodlanadi, ko‘rish yoki o‘zgartirish uchun esa dekodlanadi. Kodeklar ko‘pincha video va
audiofayllarga raqamli ishlov berishda ishlatiladi.
Kodlangan audio yoki videofayl asl fayldan ancha kichik bo‘ladi. Shu boisdan, musiqa va
videolarni kodlangan shaklda saqlash vositalari (CD, DVD, ichki va tashqi qattiq disklar, flesh-
disk va h. k.)ga ko‘proq yozib olish mumkin. Video va audiofayllarni kodek yordamida kodlash
quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi:
• dastur faylni tahlil qiladi va o‘z algoritmlari yordamida uning ichida siqishga yaroqli
joylarni topadi;
• sahna va ovoz ketma-ketligining barcha takrorlanadigan ketma-ketligi qisqartiriladi
va siqish ma’lumotlari bilan to‘ldiriladi (masalan, AABBCCC harflarining siqilgan ketma-ketligi
A2B2C3 ko‘rinishida bo‘lishi mumkin);
• fayldagi ahamiyatsiz ma’lumotlar qaytarilmas tarzda o‘chiriladi, ular sezilmaydigan
rang o‘tishlari yoki inson eshitish organi sezmaydigan chastotalardagi ovozlar bo‘lishi
mumkin.
Shu tariqa, chiqish natijasida har bir megabaytli multimediyali ma’lumotning hajmi to‘rtdan
birga, ba’zan esa asl hajmining 1/200 igacha qisqarishi mumkin. Ayrim zamonaviy kodlash
texnologiyalari tasvir va tovushni shunday siqishi mumkinki, hatto audio va videokontentni
o‘ta sezuvchi iste’molchi ham sifat yo‘qolishini sezmay qoladi.
|