nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Rashkim uchun nolima jonim

eng arzimagan, beozor xatti-harakatlari, qiliqlarini o‘zi-
ning yovuz, zolim, tuban nurlari, ranglari bilan talqin
qilib, arzimagan narsalarni shubha botqog‘iga bulg‘ab,
ulardan o ‘zining namoyon bo ‘lishi uchun qo‘shimcha
quw at manbai sifatida foydalanadi. Ishdan ozgina ke-
chikib qolish, do‘stlar davrasidagi beozor imo-ishora yoki
so‘z, allaqachon unutib yuborilgan bolalik ishtiyoqlari va
shu kabi hayot ikir-chikirlarining hammasi g‘oyat daraja
da puxtalik bilan o‘z turmush o‘rtog‘iga qarshi, uni ayb-
lovchi aktlarning qalin tomlariga yig‘iladi.
Qizig‘i shundaki, bunday rashkka qarshi kuchli
asoslangan ta’sirlar ham, uni to ‘xtatib qolishga urinishlar
ham qaytanga uni kuchaytiradi va yanada qizdirib yubo-
radi. Xuddi qopag‘on itni zanjirga bog‘lab qo‘yilsa, battar
darg‘azab bo‘lib «tartib buzuvchilariga» tashlanishi va
darg‘azab hurishi, ichib olganjanjalkash odamning qo‘li-
dan tutib turilsa, o ‘z tajovuzkorligini yanada kuchli
namoyon qilganidek, rashk ham shunga o ‘xshash holatni
namoyon qiladi. Aynan shuning uchun ham, umuman
«taqiqlangan meva»ning mazasi odamlar uchun shu
qadar shirin tuyulsa kerak, balkim.
o'tirdi. Xotini qiyma solib tayyorlangan sh o‘rva olib keldi. U l

— N im a b o ‘ldi Xotiningni kaltakladingmi Yigit bolgan voqeani aytgan ekan, d o ‘stlari: — Sen baxtli ekansan, xotining aqhi, chaqqon ayol ekan— Ikki shohid lozim , — dedi. Ayol: — Shohidlarim bor, ular shu yerdalar, — dedi. Qozi: — Juda yaxshi, yuzingizni oching, so‘ng hukm chiqaza(xotinim )ning m ahrini berishga so ‘z beram an, oz-ozd an bo‘lsa ham beraman, — dedi. Qozi: — Yaxshi, lekin shu kungacha nega bermagan eding |
o'tirdi. Xotini qiyma solib tayyorlangan sh o‘rva olib keldi. U lBog'liq Oila psihologiyasi. Shoumarov G.BBu sahifa navigatsiya:
- — N im a b o ‘ldi Xotiningni kaltakladingmi Yigit bolgan voqeani aytgan ekan, d o ‘stlari: — Sen baxtli ekansan, xotining aqhi, chaqqon ayol ekan
- — Ikki shohid lozim , — dedi. Ayol: — Shohidlarim bor, ular shu yerdalar, — dedi. Qozi: — Juda yaxshi, yuzingizni oching, so‘ng hukm chiqaza
- (xotinim )ning m ahrini berishga so ‘z beram an, oz-ozd an bo‘lsa ham beraman, — dedi. Qozi: — Yaxshi, lekin shu kungacha nega bermagan eding
o'tirdi. Xotini qiyma solib tayyorlangan sh o‘rva olib keldi. U l
xotiniga jerkib:
— M en kartoshka bilan qiyma yeyishni xohlayman, — dedi.
— Qiyma ham bor, — dedi xonimi.
— M en tok bargiga o'ralgan qiyma xohlardim.
— U ham bor.
Xojasining odatlarini juda yaxshi bilgan odobli xotin eri
xush ko‘radigan barcha narsani qo‘lidan kelgancha harakat
qilib, tayyorlagan va uning ko‘nglini olgan.
Yigit ertasiga
yana do'stlari oldiga chiqdi. Ular darhol
qiziqib so ‘radilar:
174
— N im a b o ‘ldi? Xotiningni kaltakladingmi?
Yigit bo'lgan voqeani aytgan ekan, d o ‘stlari:
— Sen baxtli ekansan, xotining aqhi, chaqqon ayol ekan—
debdilar.
M ahkam ada xotinining yuzini ochishni istam agan odam
Bir vaqtlar uylangan bir odam , oylar o ‘tdi, yillar o ‘tdi, xo
tinining mahrini bermadi, shu burchini ado eta olmadi.
Bir kuni xotini bilan kelisha olm ay qoldilar. Xotini o ‘sha
zamon mahkamasiga shikoyat qilib, qozining huzuriga bordi
va eridan mahrini talab qildi. Ayol yuzida ch im m at (parda)
bor edi.
Qozi ul ayolga:
— Ikki shohid lozim , — dedi.
Ayol:
— Shohidlarim bor, ular shu yerdalar, — dedi.
Qozi:
— Juda yaxshi, yuzingizni oching, so‘ng hukm chiqaza-
man, — dedi.
Shu yerda b o ‘lgan eri darhol o ‘m idan turib:
— Bunga (ya’ni yuzini ochishga) hojat y o ‘q. M en zavjam
(xotinim )ning m ahrini berishga so ‘z beram an, oz-ozd an
bo‘lsa ham beraman, — dedi.
Qozi:
— Yaxshi, lekin shu kungacha nega bermagan eding, —
deb hayron b o ‘ldi.
U l odam:
|
| |
Quyosh suv isitgichning foydali ish koeffitsiyentini aniqlash

|
Quyosh suv isitgichning foydali ish koeffitsiyentini aniqlash
|
bet | 80/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)3.4. Quyosh suv isitgichning foydali ish koeffitsiyentini aniqlash
Ishning maqsadi: Quyosh suv isitgichining FIKni klimatik va konstruktiv paramеtrlarga bog‘liqligini o‘rganish.
Kеrakli asboblar: Quyosh suv isitgich qurilmasining laboratoriya modеli,
tеrmomеtrlar (0 – 100) o C , galvanomеtr, piranomеtr, animometr.
Ish to‘g‘risida nazariy ma'lumotlar
Ma'lumki, quyosh nurlari tushadigan har qanday jism qiziydi. Quyosh nurlari issiqligidan foydalanish ham ana shu oddiy jarayonga asoslangan. Markaziy Osiyo
hududida quyosh nurlari issiqligidan foydalanish minglab yillik an'anaga ega. U azaldan xom go‘shtni tayyorlash, paxsali imoratlarni yaratish, qishloq xo‘jalik
mahsulotlarini qayta ishlash, suv va binolar havzasini qizitishda ishlatilgan.
Ammo bu tariqa quyosh nuri enеrgiyasidan foydalanishning samaradorligi juda pastdir. U maxsus qurilmalarni qo‘llagan holda yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Quyosh
enеrgiyasini o‘zgartirib foydalanishni bir nеcha usullari va qurilmalari bo‘lishiga qaramay, hozirgi davrda o‘zini eng yaxshi namoyon etadigan qurilma –bu gеliosuvisitgichlar hisoblanadi. Shu sababli ham biz ko‘proq bunday qurilma konstruksiyasining asosiy elеmеntlariga, shuningdеk, unga qo‘yiladigan umumiy talablarga ko‘proq e'tibor qaratamiz. Quyosh enеrgiyasi yordamida suvni qizitib
bеradigan kollektorning umumiy ko‘rinishi 3.1 - rasmda kеltirilgan.
3.1 - rasm. Quyosh kollеktorining umumiy ko‘rinishi
Bunday qurilmalarning ishlash tartibi oddiy. U maxsus moslama – quyosh kollеktori va quyosh enеrgiyasining yutilish va so‘ngra uning istе'molchilar tomonidan foydalanish uchun uzatuvchi issiqlikni saqlash sistеmasidan iborat.
Quyosh suv isitish namunaviy konstruksiyasining sxеmasi (1 va 2 konturli turdagi) 3.5 - chizmada ko‘rsatilgan.
3.5-chizma. a) bir konturli qurilma sxеmasi; b) ikki konturli qurilma sxеmasi;1 – quyosh kollеktori; 2 – nasos; 3 – bak-akkumulator; 4 – boshqaruvchi datchik; 5 – nazorat qiluvchi va boshqaruvchi moslama; 6 – issiqlik almashtirgich
3.5-chizmadan ko‘rinadiki, qurilma 4 asosiy tizimdan tashkil topgan: kollеktor tuzilishi; issiqlikni saqlash tizimi; taqsimlash va istе'mol tizimi; nazorat va boshqaruv tizimi. Bu tizimlarga tеgishli ba'zi ma'lumotlarni kеltiramiz.
|
| |
Kelsa em ing urug‘i, bo‘lar yurak burug‘i

|
Kelsa em ing urug‘i, bo‘lar yurak burug‘iBog'liq Oila psihologiyasi. Shoumarov G.BKelsa em ing urug‘i, bo‘lar yurak burug‘i.
3. Ovsinim ajinim, ko'rganda kelar g'ijinim.
4. Ovsinlar inoq b o ‘lsa, og‘a-inilar chinoq bo'I mas.
5. Bor yarashtiradi, y o ‘q talashtiradi.
6. Borlik yumush keltirar, y o ‘qlik — umsh.
7. Borlik yarashtirar, y o ‘qlik — qarashtirar.
Aforizmlar
• N ikoh uzugi bu oila zanjirining birinchi halqasidir.
(Jarko Pe(an)
• N ikoh bu sening telba ekanligingni aniqlab beruvchi eng
qimmatli usuldir.
( D m itriy P eshkov)
m
N ikoh shunday bir romanki, uning bosh qahramoni bi
rinchi bobdayoq o ‘ladi.
(Loren s Piter)
m
N ikoh qaychi kabi turmush o'rtoqlarni bir-biridan tez-tez
uzoqlashtirib turadi, lekin ulam ing orasiga tusha ko‘rma.
(Ingliz aforizm i)
• N im a uchun erkak va ayol orasida m a’lum masofa saqla-
nishi tavsiya etiladi? Chunki ikkisi yaqinlashgan sari bir-birini
yaxshi ko‘ra olm aydi, bu esa muqarrar ravishda ko‘ngilsiz
to ‘qnashuvlarga olib keladi.
• Ayollarning portlashiga ishonmasangiz, bittasini tashlab
ko‘ring.
(D jera ld Liberm an)
176
• Rashk kasallik kabi kechga borganda kuchayadi,
(P o l Lotan)
• Sevgi-m uhabbatga kuch qolmaganda ham rashk qilish
uchun kuch topiladi.
(M a riy a D om brovskaya)
• Er-xotin m ehm onlam i yaxshi ko‘rishardi, chunki m ehm on
b o lm agan kuni uyda janjal bo'lardi.
*
*
*
• Tibbiyot fani kuzatuvlariga ko‘ra: b o ‘ydoqlam ing aksariyati
aqldan ozib o'ladilar. Uylanganlam ing aksariyati esa bu yosh-
|
| |
ga yetishga ulgurmaydilar

|
ga yetishga ulgurmaydilarBog'liq Oila psihologiyasi. Shoumarov G.Bga yetishga ulgurmaydilar.
(A. Chexov)
m
Y om on xotin hayotni zaharlaydi, yaxshisi esa jonga tegadi.
Ular orasidagi farq ana shunda, xolos.
(L e o n a rd D jevetskiy)
• Beladonna — Italiyada bu g o ‘zal ayoldir, Angliyada esa
kuchli zahardir. Ikki til asosidagi bu o'xshashlik kishini
hayratga soladi.
(A m broz Birs)
• D unyoda ayol kishini m endan ko‘p biladigan erkakning
o ‘zi y o ‘q, m en esa hech narsa bilmayman.
(S eym u r Xiks)
• Uylanishga qaror qilish erkak kishining hayotida so‘nggi
mustaqil qabul qilgan qaroridir.
(V an da B lonskaya)
• Erkak kishini uydan haydash yaxshi em as, u qaytib kel
masligi ham mumkin.
Latifalar
M ening yangi xalatim erimga yoqmayapti.
— Unda, uni almashtirish mumkin.
— Qayerda erlam i almashtirishadi.
*
*
*
— Xotinim ni sanatoriyaga yuborish uchun olgan putyovka
menga juda qimmatga tushdi, biroq u o ‘zini to‘la qopladi.
— Xotining davolanib, tuzaiib ketdimi?
— Y o‘q, u uyga qaytmadi.
177
* * *
Er xotiniga murojaat qilayapti:
— Luiza, agar m en sendan old in o'lsam , sen faqat
Karelga turmushga chiq.
— N im a uchun aynan Karelga?
— Faqat Karelga, boshqa hech kimga emas! Boshqa hech
kim menga hayotda unchalik yom onlik qilmagan.
* * *
— Ikki xotinlik nima bilan jazolanadi?
— Ikkita qaynona bilan!
* * #
— Xudoyimey! Basharangga nima qildi?
— U nga uchar tarelka tegdi.
— Uchar tarelka?! U qayoqdan kelib qoldi?
|
| |
shu bilan birga xotinim ni xursand qilsa

|
shu bilan birga xotinim ni xursand qilsaBog'liq Oila psihologiyasi. Shoumarov G.Bshu bilan birga xotinim ni xursand qilsa.
— U nga o ‘nta im zosiz ishqiy maktub yoz!
jjr
#
*
— Azizam , buni senga qanday aytishniyam bilmayman.
M en... m en... uylanganman.
— Shunga shuncha vahimami? M en b o isa m , m ashinang-
ni o ‘g ‘irlab ketishibdimi, deb o ‘ylabman.
* * *
Qiz yigitdan so ‘radi:
— Ichasizmi?
— Y o‘q!
— Chekasizmi?
— Y o‘q.
— Qimor o ‘ynaysizmi?
— Qartani umuman qo'lim ga olmaganman.
— Dem ak, bironta ham kamchiligingiz y o ‘q?
— Bittagina kam chiligim bor: ba’zan bilm ay yolg'on
gapirib q o ‘yaman.
87
Yigit qizga dedi:
— Jonginam, sizsiz hayot menga qorong'u. Agar turmush-
ga chiqsangiz osm ondagi yulduzni olib ber, desangiz olib be-
raman.
— Y ulduzning h ech hojati y o ‘q,
— dedi qiz —
M aoshingizning bir tiyinini nari-beri qilmay olib kelib tursan-
giz, kerakli narsani o ‘zim sotib olaveraman.
Xayol
Notanish yigit bilan qiz bir bazmda qarama-qarshi o ‘tirib
qolibdi. Yigitning o'ziga xayolchan tikihb turganini ko'rgan
qiz beixtiyor yigitdan so ‘rabdi:
— Yaxshi yigit, nimani o'ylab qoldingiz?
— Siz nimani o ‘ylayotgan boMsangiz — shuni, — deb
javob beribdi yigit. Shunda qiz о ‘mi dan shiddat bilan turibdi-
da, yigitning yuziga tarsaki tortib yuboribdi.
— E, ahmoq qanday hadding sig‘di, — debdi qiz g'azab-
lanib...
* * *
— Yaxshi qiz, m en bilan kinoga tushishni istamaysizmi?
— Istamayman.
— Siz o ‘ylamang, m en har qanday qizni ham kinoga taklif
qilavermayman.
|
| |
1. “Yashil loyihalar”ni investitsiyalash yo„nalishlari va dastaklari - bet 12

Jahonda muqobil energiya ishlab chiqarish uchun sarflangan yangi investitsiyalarning
geografik tarkibini o„zgarishi, mlrd. doll.
2005 2010 2015 2016 2017 2018 2019
2019/
2005 yy.
o„zg.marta
AQSh
11,3 34,6 46,9 44,4 48,6 47,1 59,0
5,2
Braziliya
2,4
7,2
6,4
5,7
6,2
3,8
6,8
2,8
Amerika (AQSh va
Braziliyadan
tashqari)
3,7 12,0 11,5 6,5 13,2 10,7 12,8
3,5
Yevropa
31,6 112,2 61,1 71,5 49,1 60,8 58,4
1,8
Yaqin Sharq va
Afrika
0,8
4,0 11,6 7,1 10,7 16,5 15,4
19,3
Xitoy
8,5 42,4 121,1 105,6 148,4 95,9 90,1
10,6
Hindiston
3,0
7,7
8,0 12,5 13,7 11,6 11,2
3,7
Osiyo (Xitoy va
Hindistondan
tashqari)
7,6 18,5 50,6 40,7 41,6 49,6 48,2
6,3
Tiklanadigan energiya manbalarini o„zlashtirish uchun investitsiya sarflashda
xususiy kapital faol ishtirok etmoqda. 2019 yilda “yashil energetika” sohasida
amalga oshirilgan beshta yirik loyihaning to„rttasi Hindiston kompaniyalari bo„lib,
ushbu bitimlarning eng yirigi Greenko Energy Holdings kompaniyasiga tegishlidir.
Xolding loyihalariga GIC, Singapur suveren farovonlik jamg„armasi va Abu-Dabi
Investitsiya tashkiloti tomonidan 824 mln. dollar miqdorida investitsiya kiritildi
(3-jadval).
3-jadval.
Xususiy kompaniyalar tomonidan “yashil energetika” sohasiga jalb etilgan
Quyosh kollеktori konstruksiyasi

|
Quyosh kollеktori konstruksiyasi
|
bet | 81/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)Quyosh kollеktori konstruksiyasi. Quyosh kollеktori quyosh nurlanish oqimini qabul qilib, uni issiqlik enеrgiyasiga aylantiruvchi va uni qizuvchi suyuqlik – issiqlik tashuvchiga uzatuvchi moslamadan iborat. Eng ko‘p tarqalgan kollеktorlar – yassi
shisha quyosh kollеktorlaridir. Bundan tashqari, ko‘plab tur quyosh kollеktorlari ishlab chiqarilmoqdaki, ularning ba'zilari ancha murakkab konstruksiyaga ega. Shuningdеk, konsеntratorlar bilan bog‘langan va siljuvchi kollеktorlar ham yaratilganki, ular o‘rtacha yoki yuqori tеmpеraturali qurilmalardir. Shunday bo‘lsa-da, yassi quyosh kollеktorlari quyosh kollеktorlarining konstruksiyalari orasida kеng o‘rinni egallaydi. Yassi quyosh kollеktori suv isitgichga mo‘ljallangan bo‘lib, turli matеriallar (po‘lat, mis, alyuminiy, plastmassa va h.k.)dan yasalishi mumkin. Ammo uning ishlashi hamma vaqt bir tartibga, u ham bo‘lsa, “issiqxona jarayoni”ga asoslangan. Bu jarayonning fizikaviy mohiyati shundan iboratki, bunda quyosh enеgiyasi yutiladi va eng kam yoqotishlar bilan bu yutilgan enеrgiya issiqlik enеrgiyasiga aylanadi.
Quyosh kollеktorlarning konstruktiv ijrosi turlicha bo‘lishi mumkin, lеkin har qanday holatda ham konstruksiya ma'lum elеmеntlardan tashkil topadi.
a) yig‘uvchi sirt. Bu quyosh kollеktorining muhim elеmеntidir. Ba'zi holatlarda
alyuminiy yoki plastmassa qo‘llanilsa-da, bu elеmеntni tayyorlashda, asosan, misdan foydalanish afzaldir. Yig‘uvchi sirt, odatda, bir qator ichida suv aylanuvchi kovak quvurlardan tashkil topgan bo‘ladi. Quvurlarning sirtiga quyosh nurlari to‘g‘ridan - to‘g‘ri tushib, eng kam yo‘qotish bilan issiqlikka aylanadi (3.6-, 3.7 - chizma).
Quyosh nurlari tushadigan sirt o‘ziga quyosh nurlarini maksimal holatda yutib
olib, uni minimal yo‘qotish bilan issiqlikka aylanishga imkon bеradi. Bunday sifatga erishish uchun sirtlarga sеlektiv qoplama qoplash mumkin. Yoki har bir ishlab chiqaruvchi o‘zining nou-xausini qo‘llash mumkin. Bir qancha hollarda sеlеktiv qoplama o‘rniga sirt maxsus bo‘yoqlar bilan bo‘yaladi. Bo‘yoqlar quyosh radiatsiyasiga va davriy ravishda tеmpеraturaga chidamli bo‘lmog‘i kеrak. Yig‘uvchi sirtlarning ko‘plab konstruksiyalari mavjud, lеkin ularning aksariyati bir - biriga po‘lat sirt orqali bog‘langan turli quvurlardan iboratdir. Quyosh kollеktorining o‘lchami 0,5
m2 x 4 m2 bo‘lishi mumkin. Odatda, 2 m2 yuzali еtib tayyorlanadi.
|
| |
-chizma - Muqobil energiya manbalari

|
Muqobil energiya manbalari
|
bet | 82/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)3.6-chizma. Yassi quyosh kollеktorlarining sxеmasi 1 – tiniq qoplama, 2 – yig‘uvchi sirt, 3 – qaytaruvchi ekran, 4 – issiqlik himoyasi, 5 – korpus
3.7 – chizma. Kollеktor yig‘uvchi panеlining turli tiplari
- tiniq qoplama. Tiniq qoplama uchta asosiy funksiyani bajaradi: “Issiqxona hodisasi”ni hosil qiladi, kollеktorni tashqi ta'sirdan himoyalaydi, enеrgiya yo‘qotishini kamaytiradi. Plastmassadan yasalgan tiniq qoplamali kollеktorlarning konstruksiyalari mavjud. Bu qurilma og‘irligi va tannarxini kamaytiradi. Konstruksiya ancha mustahkam bo‘lib, mеxanik jihatdan tashqi ta'sirga chidamli bo‘ladi. Ammo plastmassa atmosfеra ta'sirida tеzda eskiradi, tiniqligi pasayib boradi va yorug‘likni
o‘tkazish koеffitsiyеnti kamayadi. Shu munosabat bilan tiniq qoplama sifatida maxsus sifatga ega bo‘lgan (tеmir oksidlarni kam saqlovchi), yuqori qalinligi 4 mm dan kam bo‘lmagan material tanlanishi kerak.
- issiqlik izolyatsiyasi. Issiqlik izolyasiyasi enеrgiyaning atrof - muhitga sochilishini kamaytiruvchi vosita sifatida qo‘llaniladi. Issiqlik izolyasiyasi bilan
kollеktorning yon tomonlari va ostki sirt o‘raladi. Odatda, issiqlik izolyatsiyasi sifatida shisha tolasi, minеral tolasi, pеnoplast va shunga o‘xshash issiqlik o‘tkazuvchanligi kam bo‘lgan matеriallardan foydalaniladi. Bundan tashqari, izolyatsiya bilan yig‘uvchi sirt orasida qaytaruvchi ekran joylashtiriladiki, u bu sirtlar orasida kontaktni yo‘qotish bilan birga o‘ziga yig‘uvchi sirtdan yo‘nalgan enеrgiyani ishchi hajmda qaytaradi.
d) korpus. Bu kollеktorning komponеntlari joylashtirilgan va konstruksiyasini tashuvchi еlеmentdir. U po‘latdan, alyuminiy qotishmalaridan va ba'zi hollarda plastmassadan ham yasalishi mumkin. Korpus konstruksiyasining har qanday tashqi ta'sirlardan himoyalovchi bo‘lishi, ya'ni u iqlim sharoitlari hamda mеxanik ta'sirlardan himoyalangan bo‘lishi kеrak. Shu bilan birga korpus unga kollеktorni o‘rnatish va ochib olish ishlari uchun mustahkam va qulay bo‘lishi kеrak. Kollеktor ishining
0 k m
samaradorligi kollеktorning FIKni T * U (T
T ) | I o‘lchovsiz paramеtr bilan
bog‘liqligini ko‘rsatuvchi egrilik orqali aniqlanadi (3.8 - chizma). Bu yеrda I –
tushuvchi quyosh radiatsiyasi oqimining zichligi, W / m2
;
k
T
–kollеktorga kiruvchi
o
m
T
suvning tеmpеraturasi ( C ); – atrof-muhit tеmpеraturasi ( o C ); U
2o
o 10 W / m C
– masshtab koeffitsiyеnti.
Chizmadan ko‘rinadiki, kollеktorning maksimal samaradorligi muhit tеmpеraturasi va kollеktorga kiruvchi suvning tеmpеraturasi o‘zaro tеng bo‘lgan holda
to‘g‘ri kеladi.
Kollеktorga kirishdagi suv tеmpеraturasining oshib borishi bilan uning FIK
tushib boradi va, nihoyat, shunday holat ro‘y bеradiki, kollеktordan o‘tuvchi suvning tеmpеraturasi ortmaydi, ya'ni kollеktorni FIK nol bo‘lib qoladi.
Kollеktorning optimal tеmpеratura rеjimini ta'minlash uchun bir qancha kollеktorlarni kеtma-kеt va parallеl ulash foydalidir.
|
| |
1. “Yashil loyihalar”ni investitsiyalash yo„nalishlari va dastaklari - bet 10

Tiklanadigan energiya manbalarini o„zlashtirishga yangidan yo„naltirilayotgan
investitsiyalar.
Tiklanadigan energiya manbalarini o„zlashtirishga yangidan
yo„naltirilayotgan investitsiyalar ob‟ektlari nuqtai nazaridan yangi texnologiyalar
va ishlab chiqarishni kengaytirish bilan bog„liq sarf-xarajatlarga bo„linadi.
Mablag„larning sohani texnologik rivojlantirish, ilmiy-texnik izlanishlarga
yo„naltirilgan qismi birinchi guruhga, ishlab chiqarish jarayonini yangi asbob-
uskunalar bilan qurollantirish va samaradorligini oshirishga yo„naltirilgan qismi esa
ikkinchi guruhga kiritiladi. Loyihalar doirasida yangi texnologiyalarni rivojlantirish
ilmiy-tadqiqot va tajriba konstruktorlik ishlariga asoslanadi. Yangi investitsiyalar
ilmiy izlanish, yangi texnologiyalarni ishlab chiqish, samaradorligikni oshirish kabi
tadqiqotlarga sarflanadi. Ishlab chiqarishni kengaytirishga yo„naltirilgan
investitsiyalar esa mavjud texnika va texnologiyalar sonini ko„paytirish orqali
energiya ishlab chiqarish miqdorini ekstensiv oshirishga xizmat qiladi.
venchur/xususiy kapital miqdori, 2019 y

|
venchur/xususiy kapital miqdori, 2019 yBog'liq 6- MavzuYashil loyihalar”ni investitsiyalash yo‘nalishlari va dastaklari.venchur/xususiy kapital miqdori, 2019 y.
Kompaniya
Mamlakat
Soha
Investitsiya
turi
Biznes turi
mln.
doll
.
Greenko Energy
Holdings
Hindiston
Quyosh
Xususiy
Loyihalash
824
ReNew Power
Hindiston
Shamol
Venchur
Loyihalash
300
Madison Energy
Investments
AQSh
Quyosh
Xususiy
Loyihalash
200
Hero Future
Energies
Hindiston
Shamol
Xususiy
Loyihalash
150
Avaada Energy
Hindiston
Quyosh
Venchur
Loyihalash
144
SSP BV
Ispaniya
Quyosh
Xususiy
Loyihalash
110
Bioenergy
Development
Group
AQSh
Biomassa
Xususiy
Loyihalash
106
Yuqorida qayd etilganlardan kelib chiqqan holda jahonda tiklanadigan energiya
manbalariga investitsiya sarflash miqdorining ortib borish sabablari quyidagilardan
iborat:
Birinchidan
, quyosh va shamol energiyasi narxining arzonlashib borayotganligi.
Uzoq yillar davomida shamol va quyoshdan olinadigan energiya texnologik
jihatdan olib qaralganda an‟anaviy energiya manbalaridan qimmat hisoblanar edi.
So„ngi yillarda erishilgan fan-texnika yutuqlari yordamida “yashil energiya” ishlab
chiqarish tannarxi yanada arzonlashmoqda. Bloomberg agentligi prognozlariga
ko„ra, 2050 yilgacha quyosh panellarini o„rnatish qiymati 63%ga arzonlashib, 1
MVt-soati 25dollarni tashkil etadi. Quyosh texnologiyalarining qiymati 2018 yilda
2010 yilga nisbatan 89%ga arzonlashgan bo„lsa, ularning narxi 2030 yilgacha yana
34%gacha pasayishi kutilmoqda. Shamol turbinalari qiymati 2010-2018 yillarda
40%ga pasaygan, shamol energiyasi narxi 2030 yilgacha 36%ga, 2050 yilga qadar
esa 48%ga arzonlashib 1 MVt-soati 30 dollar bo„lishi kutilmoqda
.
|
| |
AT sohasida axborot tizimlarini riski va javobgarligini sug‘urtalash

7. AT sohasida axborot tizimlarini riski va javobgarligini sug‘urtalash.
Sug‘urta ob’ekti. Elektron uskunalar (hisoblash texnikasi, kompyuterlar, serverlar, ish stansiyasi va boshqalar), sug‘urtalanuvchining mulkiy huquqlari, ijara va lizingi hamda yordamchi uskunalar, telekommuniksatsiya uskunalari va setlar, aloqa uzellari va boshqalar sug‘urta ob’ekti hisoblanadi. Sug‘urta riski:
-
Ekspluatatsiya qilish jarayonidagi xatoliklar, xizmatdagi personalning ehtiyotkorsizligi, uchinchi shaxslarning jinoyonkorona harakatlari;
-
Elektr toki natijasida qisqa elektr tutashuvlar, elektr tarmoqdagi kuchlanish va boshqalar natijasida ishdan chiqishi
-
Yong‘in, chaqmoq urishi, gaz portlashi natijasida aloqa uskunalarining shikastlanishi;
-
Montaj va konstruktorlik ishkaridagi xatoliklar va boshqa tabiiy ofatlar natijasida zarar yetishi.
“ROSNO” sug‘urta kompaniyasi Rossiyaning eng yirik universal sug‘urta xizmat ko‘rsatuvchi kompaniya hisoblanadi. Ushbu kompaniya mulkiy, shaxsiy, javobgarlik sug‘urta turlari bo‘yicha faoliyat yuritadi. AKT sohasidagi korxonalar uchun maxsus dastur ishlab chiqqan bo‘lib, asosan mulkiy sug‘urta bo‘yicha xizmat ko‘rsatadi. “ROSNO” SK mulkiy sug‘urtada quyidagi sabablar sodir bo‘lishi natijasida foydaning yo‘qolishi yoki mulkni saqlash jarayonida yohud ekspluatatsiya qilishda shikastlanishi kuzatilsa zararni qoplash majburiyatini o‘z zimmasiga oladi:
-
Yong‘in, chaqmoq urishi, falokat, portlash;
-
Sug‘urtalangan mulklarning qulashi;
-
Avariya holarlarida;
-
Suv toshqini;
-
bezorilik. bosqinchilik; buzg‘unchilik bilan o`g`riliklar;
-
Elektr tarmog‘idagi qisqa tutashuvlar;
-
Montaj, ekelpluatatsiya, uskunalarga xizmat ko‘rsatishdagi xatoliklar.
Sug‘urta ob’ektlari quyidagilar bo‘lsihi mumkin: bino, hudud; uskunalar; electron uskunalar; kompyuter va orgtexnikalar; simli va sizsiz aloqa uchun maxsus uskunalar; telefon kabellari; optik kabellar.
“ROSNO” SK AKT sohasidagi asosiy mijozlari quyidagilardir: “Мобильные телесистемы” YAJ, “МГТС” OAJ, “Комстар”, “Совинтел”, “Голденлайн” YAJ, “Московский междугородный и международный телефон” OAJ, МТУ-информ, Международная организация космической связи “Интерспутник”, “Система-телеком” AK, “Инком”.
Shunday qilib, turli mamlakatlarda aholining ijtimoiy va iqtisodiy hayot tarziga moslashib, sug‘urta turli xil shakllarda namoyon bo‘lmoqda.
|
Analog-raqam o’zgartkichlari (ARU)

Analog-raqam o’zgartkichlari (ARU)
Avtomatik boshqarish, rostlash va boshqa tizimlarida datchiklarning axbaroti analog ko‘rinishida olinadi. Ushbu axbarotni raqamli boshqarish qurilmalarga yoki EХM larga kiritish uchun ARU lar hizmat qiladi.
Ko‘pincha ARU lar kuchlanish yoki tok ko‘rinishidagi kirish signalini par- allel yoki ketma-ket ko‘rinishdagi ikkala yoki ikki-o‘nli raqamli kodga o‘zgartiradi.
Uzluksiz o‘lchanayotgan kattalikni uning ma‘lum vaqt t ichida oniy qiymati bilan almashtirish vaqt bo‘yicha kvantlash deb ataladi. t vaqt intervali
kvantlash qadami deb ataladi, o‘zgartirish chastotasi esa f=1/ tasi.
kvatlash chasto-
Kvantlash qadami ikki qismga bo‘linadi. Birinchi qism davrida analog sig- nali raqam ko‘rinishiga o‘zgartiriladi, ikkinchi davrida esa rezistrga yozilib undan moslamani boshqa qismlariga uzatiladi. Bu yerda bu kirish signali haqidagi qiymat axbarotga aylantiriladi.
Analog signalini raqam signaliga o‘zgartirishi o‘zgartgichining razryadlar maksimal soni bilan aniqlanuvchi darajada erishish mumkin. Bu tamoyil satx bo‘yicha kvantlash ataladi.
Ko‘p tarqalgan ARU lardan biri integrallash usulida ishlaydigan o‘zgartkich. O‘z navbatda bu usul yana bir necha guruxga ajratsa bo‘ladi: bir qiyalik, ikki qiyalik ARU lar (5.5.-rasm).
Bu ARU chiziqli tavsifnoma va kichik narhga ega. Uning ish sikli 3 davrga ega; birinchi — nolning korreksiyasi ikkinchi — kirish signalning integrallash va uchinchi — tayanch kuchlanishini integrallash. Birinchi davrda siljish kuchlanishini rostlash yo‘li bilan signalning avtomatik korreksiyasi amalga oshiri- ladi. Shu davrning o‘zida SA2 kalit yordamida o‘zgartgichning kirishi massa bi- lan tutashadi va hato haqidagi axborot S2 kondensator yordamida xotiraga kiri- tiladi.
5.5.- rasm. Ikki qiyalik integrallash ARU si. a-prinsipial sxemasi, b-vaqt diagrammasi.
ТKG-tayanch kuchlanish generatori NAKS-nulning avtomatik korreksiya sxe- masi. ТIG-takt impulslar generatori. BK- boshqarish qurilmasi. IХ- impulslar hisoblagichi.
Ikkinchi davr mobaynida kirish signali integrallanadi va takt impulslarni bir nechasi hisoblanadi. Bu davrning ohirida DA1 integratorning chiqishida kirish signalning qiymatiga proporsional signal hosil bo‘ladi.
Uchinchi davrda DA1 integratorning kirishiga kirish signalning o‘rniga teskari qutbli tayanch kuchlanishi uzatiladi. Buning natijasida integratorn- ing chiqish kuchlanishi kamayadi. Shu vaqtning o‘zida takt impulslarining soni hisoblanadi. Kuchlanishning kamayishi DA2 komparator belgilagan kuchlanishi- gacha davom etadi.
Agar Т 2 birinchi intervalning davomiyligi Т3 ikkinchi intervalning davomiyligi chiqish signalning raqam qiymati quyidagicha aniqlanadi:
U kir =T3/T2.U t. (5.7)
Ushbu ARU larning aniqligi faqat tayanch kuchlanishning stabilligiga bog‘liq.
|
Т-303 mantiqiy elementi - Avtomatikaning texnik vositalari (darslik) automatically € technical objects

|
Avtomatikaning texnik vositalari (darslik) automatically € technical objects
|
bet | 34/75 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 2,66 Mb. | | #122696 |
Bog'liq Avtomatikaning texnik vositalari (darslik) automatically € techn (1) (1) Т-303 mantiqiy elementi
Т-303 elementi istalgan bir kirishga (1, 7, 5) signal bergandan so‘ng chiqish signalini (r vaqt ushlab turish bilan) hosil bo‘lishini ta‘minlaydi. Kirish signali yo‘qolishi bilan chiqishdagi signal ham yo‘qolib ketadi. Sxemaning ishini ko‘rib chiqamiz. Chekka kaskad ikkita kirish bilan YoKI-EMAS elementi rolini bajaradi: bir kirish diodli, ikkinchisi-rezistorli.
Rezistorli kirish zanjiri: tranzistor kollektori V1, R4 rezistori, V4 tranzistor bazasi. Diodli kirishning zanjiri: tranzistor V3 kollektori, V8 diodi, V4 tranzistor bazasi. Chekka kaskal chiqishdagi signal ikkala kirishdagi signallar yo‘qolganida paydo bo‘ladi, ya‘ni V1 va V3 tranzistorlari bir vaqtda to‘yinadi.
Elementning ishga tushirish vaqtining stabillashuvini oshirish uchun R5 va R6 rezistorlari orqali oldindan zaryadlab qo‘yilgan C1 kondensatorni qaytadan zar- yadlash prinsipi qo‘llanilgan. Kirish signali bo‘lmagan taqdirda V1 tranzistorni kolletoridagi kuchlanish iste‘moldagi kuchlanishga yaqin bo‘ladi, chunki
R4<< Rn= R12 * R (4.1)
R12 +R3
V2 tranzistori bazasidagi kuchlanish nolga yaqin, chunki V2 tranzistori to‘yingan bo‘lib, emitter o‘tishida kuchlanishning kamayishi past. Bu holda kon- densatorning qutblaridagi kuchlanish manbadagi kuchlanishga yaqin bo‘ladi ( 6 chiziqdagi potensial chiziq 2 dagi potensialga nisbatan musbat).
V2 va V3 tranzistorlari kuchaytirish koeffitsiyentini oshirish maqsadida tashkiliy tranzistor rolini bajarishadi.
4.12-расм. Т-107 русумли ярим утказгичли мантий элементнинг схемаси.
4.13-расм. Т-303 русумли ярим утказгичли мантий элементларнинг схемалари.
BOB. AVTOMATIKANING FUNKSIONAL ELEMENTLARI
|
| |
Elementlarning puxtaligini aniqlash va mustaxkamligini

|
Elementlarning puxtaligini aniqlash va mustaxkamligini
|
bet | 58/75 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 2,66 Mb. | | #122696 |
Bog'liq Avtomatikaning texnik vositalari (darslik) automatically € techn (1) (1) Elementlarning puxtaligini aniqlash va mustaxkamligini
oshirish yo’llari.
Element yoki detalning puxtaliligi deyilganda element detalning ma‘lum davr ichida (masalan profilaktik remontlararo davrda) buzilmay (radsiz) ishlash ex- timolligi tushiniladi. Elemetlarning va butun ARS ning puxtaligi umuman quyidagi miqdorlar: ishlamay qo‘yish xavfi, o‘rtacha ish vaqti, ikki rad orasidagi o‘rtacha ish vaqti, radsiz ishlash extimoli bilan xarakterlanadi. Rad deganda ele- ment yoki detal parametrlarning yo‘l qo‘yilgan chegaradan kutilmaganda chetga chiqishi yoki ularning to‘la ishdan chiqishi tushuniladi.
Bir tipli elementlar rad etishining xafliligi yi ko‘rib chiqilayotgan vaqt inter- vali boshlanmasdan ishdan chiqgan detallar umumiy soninigrad etmay ishlashni davom ettirayotgan elemenlar soniga nisbati bilan aniqlanadi:
Egri chiziq uch davrga bo‘linadi: birinchi davr t vaqtga teng bo‘lib, bundan rad etish ortiq darajada xavfli bo‘ladi va bu vaqtda barcha ishlab chiqarish nuqson- lari hamda xatolari aniqlanadi; t 2 vaqtga mos ikkinchi davrda radlar soni nisbatan kam bo‘ladi va bu son amalda o‘zgarmasdan qolib, sistema normal ishlaydi: t 3 vaqtga mos uchinchi davrda elementlarning qonuniy yeyilishi va eskirishi tufayli sodir bo‘ladigan rad etishlar xavfi oshadi.
Y
9.1-rasm. Elementlar rad etish xavfliligining bog‘lanish grafigi.
Bir tipli elementlar rad etishining xafliligi Yi ko’rib chiqilayotgan vaqt intervali boshlanmasdan ishdan chiqgan detallar umumiy soninigrad etmay ish-
lashni davom ettirayotgan elemenlar soniga nisbati bilan aniqlanadi:
Yi = (..ni )/(N0 – ni)x..t1 (9.1)
Bunda, ..n1 – vaqt intervalida rad etgan detallar soni; N0 – detallarning dastlabki soni;
N0 – ni – ko‘rib chiqilayotgan vaqt intervali boshlanganda tuzukligicha qolgan de- tallar soni.
Elementlar rad etish xavfliligi Yi ning vaqt t ga bog‘liqligi 19.1-rasmda ifodalangan.
Egri chiziq uch davrga bo‘linadi: birinchi davr t vaqtga teng bo‘lib, bundan rad etish ortiq darajada xavfli bo‘ladi va bu vaqtda barcha ishlab chiqarish nuqson- lari hamda xatolari aniqlanadi; t 2 vaqtga mos ikkinchi davrda radlar soni nisbatan kam bo‘ladi va bu son amalda o‘zgarmas qolib, sistema normal ishlaydi: t3 vaqtga mos uchinchi davrda elementlarning qonuniy yeyilishi va eskirishi tufayli sodir bo‘ladigan rad etishlar xavfi oshadi.
Хar qaysining uzilma ishlash vaqti t1, t2,…, tr bulgan R detallarning o‘rtacha buzilmay ishlash vaqti quyidigicha aniqlanadi:
|
| |
Axborotni aks etish vositalari - Avtomatikaning texnik vositalari (darslik) automatically € technical objects

|
Avtomatikaning texnik vositalari (darslik) automatically € technical objects
|
bet | 35/75 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 2,66 Mb. | | #122696 |
Bog'liq Avtomatikaning texnik vositalari (darslik) automatically € techn (1) (1) Axborotni aks etish vositalari
Axborotni qabul qilib uning vizual formaga aylantirib maxsus ekranlarda aks etuvchi vositalar axborotni aks etish vositalari deyiladi.
Axborot televizion tasvir, rasm, grafik, xarf yoki raqam ko‘rinishida aks etilishi mumkin.
Proyeksion indikatorlar
Proyeksion indikatorlar (5.1-rasm) linzalarga aks ettilgan raqam va xira oynadan iborat. Ushbu tipdagi indikatorlar yordamida har hil simvollarga erishish mumkin. Bundan tashqari tasvir rangli bo‘lishi mumkin. Operativ boshqarish tiz- imlarida PТ-2M, PP-21M, PP-21MA hamda PP-30M tipidagi proyeksion indi- katorlar keng qo‘llaniladi.
5.1-rasm. Axborotni aks ettirish vositalari:
a)-proyeksion indikatorlar; b)-tuzilishi; v)- elektrolyuminissentli raqamli indi- katorning tashq ko‘rinishi
Elektrolyuminissent indikatorlar
Elektrolyuminissent indikatorlar (5.2-rasm) tasviri bo‘yicha xarif-raqamli, mnemonik hamda belgi indikatorlarga ajratiladi. Хarif-raqamli elektrolyuminissent indikatorlar eng keng qo‘llaniladigan axborotni aks etish vositalardan biridir. Belgi va raqamlar ularda har hil konfiguratsiyadagi segmentlardan iboratdir. O dan 9 ga- cha raqamlarni aks etish uchun 7, 8, 9, segmentli elektrolyuminissent indikatorlar qo‘llaniladi. 19 segmentli elektrolyuminissent indikatorlar esa hamma arab raqam- lari va lotin hamda rus alfavit xarflarini aks etadi.
Elektrolyuminissent indikatorlarning ish prinsipi qattiq moddani o‘zgaruvchan elektr maydonda yorug‘lik tarqatishga asoslangan. Ularning kon- struksiyasi quyidagicha: oynaga 1 tiniq elektr o‘tkazuvchan 2, metalik 4 va el- ektrolyuminissent qatlamlari qotirilgan.
Gazorazryadli axborotni aks etish vositalari
Gazorazryadli axborotni aks etish vositalar ham juda keng tarqalgan. Bu lampalar arzon bo‘lib kichik inersionlikka ega. Bu indikatorlarning ish prinsipi quyidagicha: anod tok shaklida bajarilgan, katod esa har hil ko‘rinishlarga ega bo‘lishi mumkin. Тanlangan katod va anodga kuchlanish ulansa katodni formasini takrorlovchi miltillanma razryad hosil bo‘ladi
|
| |
ILOVALAR

1 – ilova - Himoyaga ruhsat

|
Himoyaga ruhsat
|
bet | 33/46 | Sana | 21.03.2017 | Hajmi | 0,85 Mb. | | #793 |
ILOVALAR
1 – ilova
Hayotni sug‘urta qilish sohasi tarkibidaga klasslar
Klass tartib raqami
|
Klassning nomi
|
Mazmuni va sug‘urta qilish shartlari bo‘yicha talablar
|
I klass
|
Hayot va annuitetlar
|
Quyidagi hollarda sug‘urta summalari to‘lash bo‘yicha sug‘urtalovchining majburiyatlarini nazarda tutuvchi, bir yildan ortiq muddatga amal qiluvchi hayotni sug‘urta qilish turlari jami:
shuningdek sug‘urta shartnomasi amal qilishi davridagi joriy to‘lovlar (annuitetlar), III klass bundan mustasno
|
II klass
|
|
|
| |
d —o‘ram simining diametri;
R - Avtomatikaning texnik vositalari (darslik) automatically € technical objects

|
Avtomatikaning texnik vositalari (darslik) automatically € technical objects
|
bet | 37/75 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 2,66 Mb. | | #122696 |
Bog'liq Avtomatikaning texnik vositalari (darslik) automatically € techn (1) (1)d —o‘ram simining diametri;
R — o‘ram simining uzunlik birligidagi qarshiligi;
b — karkasning qalinligi.
Ko‘pchilik hollarda karkasning qalinligi va simning diametri karkasning balandligiga nisbatan kichikligi hisobga olinsa, u holda quyidagicha yozish mum- kin.
l d dr
l . . (5.2)
D R d
Profilli reostatlarning asosiy kamchiliklari shundaki, karkasga simni o‘rash qiyin va potensiometrni almashtirmasdan turib, funksional bog‘lanishni o‘zgartirib bo‘lmaydi. Shuning uchun ko‘pincha poranali profilli reostatlar yoki tarmoqlarin- ing o‘rtasiga qo‘shimcha rezistorlar kavsharlangan potensiometrlar ishlatiladi. Bunday potensiometrlar faqat nagruzka qarshiligi potensiometrning qarshiligidan 100 va bundan ko‘p marta ortiq bo‘lgan sxemalarda ishlatilishi mumkin.
Programma tashigich sifatida, aytib o‘tilganidek, perforatsiyalangan lenta (5.3- rasm) xam ishlatilishi mumkin. Birinchi holda (5,3 a-rasm) asosiy perforatsi- ya teshigining uzunligi ish vaqtining davom etishiga mos keladi, ish vaqti esa foto- elementni yoritish vaqtiga bog‘liq; bo‘ylama qatordagi yondosh teshiklar o‘rtasidagi masofa ish bajarilmaydigan vaqtning davom etishiga to‘g‘ri keladi.
Ikkinchi u h (5 3, b-rasm) lentadagi asosiy perforatsiyaning barcha te- shiklari bir hil o‘lchamda yasalgan. Bu h ulash va uzish komandalari teshiklar o‘rtasidagi masofaga qarab va bu teshiklarni tegishlicha gruppalarga ajratib aniqla- nadi.
Lentaga istalgan komandani yozish (shifrovkalash), binobarin, boshqaruvchi signallarni olish mumkin. Boshqaruvchi signallar keyinchalik programma rostlash sistemasiga uzatiladi.
5.3.-rasm. Perforatsiyalangan lenta
Perforatsiyalangan lentadan tashqari, ayrim uchastkalari elektr o‘tkazuvchanligi, tiniqligi yoki qaytaruvchanlik hususiyatlari bilan farqlanuvchi lenta xam ishlatilishi mumkin.
Тaqqoslash vositasi, avtomatik tizimdagi boshqarilayotgan kattalikning qiymatini topshirilgan qiymat bilan solishtiradi va qiymatlarni farqi hosil bo‘lsa u haqida birlamchi signalni ARS ga uzatadi. Funksional va struktura sxemalarda topshirish va taqqoslash vositalari birga ko‘rsatiladi.
Diskret chiqishi taqqoslash vositalarda elektrik kattaliklarning taqqoslashni 2 ta prinsipi qo‘llanadi: absolyut qiymati va fazalar bo‘yicha. Absolyut qiymati
bo‘yicha taqqoslash o‘zgarmas va o‘zgaruvchan tok uchun amalga oshiriladi. Ikkita elektrik kattaliklar uchun qo‘llanadi.
Analog va raqam taqqoslash vositasi sifatida avtomatikada hisoblash qurilmalari ham qo‘llaniladi. Misol sifatida elektrik va elektromexanik taqqoslash vositalardan quyidagilarni keltirsa bo‘ladi: ko‘prik sxemalar, yarim o‘tkazgich el- ementlardan, sxemalar, elektromagnit qurilmalar, selsin juftliklari va boshqalar.
|
| |
Murakkab invertorli TTM ME sxemasi

. Murakkab invertorli TTM ME sxemasi.
Murakkab invertorli TTM sxemasi (14.7-rasm) amaliyotda keng qo‘llaniladi. U ikki taktli chiqish kaskadi (VT2 va VT3 tranzistorlar, R4 rezistor va VD diod), boshqariluvchi faza ajratuvchi kaskad (VT1 tranzistor, R2 va R3 rezistorlar) dan tashkil topgan.
14.6-rasm. TTM seriyadagi YOKI bo‘yicha kengaytirish sxemasi.
Faza tushunchasi (yunoncha paydo bo‘lish)ga binoan VT1 tranzistor berk va uning kollektorida (A nuqta) yuqori potensial paydo bo‘lishi natijasida VT2 tranzistor ochiladi. VT1 tranzistorning ochiq holatida uning emitterida (V nuqta) yuqori potensial paydo bo‘ladi va u VT3 ni ochadi. Demak, VT2 va VT3 tranzistorlar galmagal (turli taktlarda) ochiladilar. Shuning uchun chiqish kaskadi ikki taktli deb ataladi.
14.7-rasm. Murakkab invertorli TTM ME sxemasi.
Sxemaning ish tartibini ko‘rib chiqamiz. Oddiy invertorli TTM kabi, bu sxemada VA biror kirishga mantiqiy 0 berilsa VT1 tranzistor berk bo‘ladi. Natijada, VT2 tranzistor ochiladi, VT3 tranzistor esa berkiladi. Yuklama sig‘imi SYu esa endi kichik qarshilikka (150 Om) ega rezistor R4, ochiq turgan VT2 tranzistor va VD diod orqali zaryadlanadi. Rezistor R4 tok cheklagichi bo‘lib, u chiqish tasodifan umumiy nuqtaga ulanganda o‘zaro ketma-ket ulangan VT2 tranzistor va VD diod orqali oqib o‘tuvchi tok qiymati ortib ketishidan himoyalaydi. Boshqa tomondan, chiqish kaskadining qayta ulanish vaqtida, ya’ni VT2 tranzistor endi ochilayotgan, VT3 tranzistor esa hali berkilib ulgurmagan vaqt momentida kuchli qisqa impulslar paydo bo‘lishi oldini oladi. Element qayta ulanish vaqtida yuklama sig‘imi SYu to‘yingan VT3 tranzistorning kichik qarshiligi orqali razryadlanadi. Bu bilan elementning yuqori tezkorligi ta’minlanadi.
VD diod vazifasini tushuntiramiz. Diod yo‘q deb faraz qilaylik. Bu holda, element qayta ulanish vaqtida, ya’ni VT3 tranzistor ochiq bo‘lganda VT2 tranzistor berk bo‘lishi, ya’ni UBEVT2 kuchlanish qiymati 0,7 V dan kichik bo‘lishi kerak. UBEVT2 ni aniqlaymiz. Buning uchun element chiqish qismi kuchlanishi uchun quyidagi munosabatlarni yozib olamiz:
UBVT2 = UBEVT3 + UKE.TO‘Y.VT1 = 1 V; UEVT2 = UKE.TO‘Y.VT3 = 0,3 V. U holda, UBEVT2 = UBEVT3 + UKE.TO‘Y.VT1 - UKE.TO‘Y.VT3= 0,7 V.
Bu vaqtda VT2 tranzistor ochiq bo‘ladi. Shunday qilib, VD diod bo‘lmaganda VT2 tranzistor ochiq, U0ChIQ kuchlanish esa noaniq bo‘ladi. Sxemaga VD diod ulanganda ochiq VT3 tranzistor kuchlanishi UBEVT2 + UVD > UBEVT3 + UKE.TO‘Y.VT1 - UKE.TO‘Y.VT3; UBEVT2 + UVD > UBEVT3 bo‘ladi. Bu qiymatlarni mos o‘rinlarga qo‘yib 1,4 V > 0,7 V ga ega bo‘lamiz. Shunday qilib, VD diod kuchlanish sathini siljituvchi element vazifasini bajaradi va chiqishda kuchlanish U0 bo‘lganda, VT2 tranzistorni aniq berkilishini ta’minlaydi.
|
Nazorat savollari - Tranzistor-tranzistorli mantiq (ttm) haqida tushuncha

|
Tranzistor-tranzistorli mantiq (ttm) haqida tushuncha
|
bet | 6/6 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,78 Mb. | | #239382 |
Bog'liq Doniyor SayfiddinovNazorat savollari.
Tranzistor-tranzistorli mantiq (TTM) sxemasini tushuntiring.
Sodda invertorli TTM ME sxemasini tushuntiring.
Murakkab invertorli TTM ME sxemasini tushuntiring.
TTM MEning turli sxema variantlari sxemalarini tushuntiring.
TTM seriyadagi YOKI bo‘yicha kengaytirish sxemasini tushuntiring.
TTM seriyadagi VA-EMAS bo‘yicha kengaytirish sxemasini tushuntiring.
Tranzistor deb nimaga aytiladi.
Tranzistor turlarini tushuntiring.
|
| |
Ochiq kollektorli VA-EMAS elementi

|
Ochiq kollektorli VA-EMAS elementi
|
bet | 5/6 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,78 Mb. | | #239382 |
Bog'liq Doniyor SayfiddinovOchiq kollektorli VA-EMAS elementi. Bu sxema mantiqiy sxemalarni tashqi va indikatorli qurimalar, masalan, nurlanuvchi diodli indikator, cho‘lg‘anuvchi lampalar, rele o‘ramlari va h.k. bilan muvofiqlashtirishga mo‘ljallangan.
Bu sxemaning yuqorida ko‘rib o‘tilgan elementdan (14.7-rasm) farqi shundaki, chiqish kaskadi yuklama rezistorisiz bir taktli sxemada bajarilgan.
14.8 g-rasmda ochiq kollektorli VA-EMAS MEda indikatsiya elementi sifatida cho‘g‘lanuvchi lampa (ChL) qo‘llanilgan sxema ko‘rsatilgan. ChL VT2 tranzistorning kollektor zanjiridagi yuklama hisoblanadi va mantiqiy holatlarning vizual indikatori sifatida xizmat qiladi. Agar barcha kirishlarga U1 sath berilsa, indikator nurlanadi, agar bir yoki bir nechta kirishga U0 sath berilsa, indikator nurlanmaydi. Shuntlovchi R4 rezistor VT2 tranzistorni himoyalaydi, aks holda cho‘lg‘am simiining qarshiligi sovuq holatda kichik bo‘ladi va kollektor tokining ortishi kuzatiladi.
Ma’lumot. Sanoatda TTM turli elementlarning faqat bir necha seriyasi ishlab chiqariladi (standart 133, 155; tezkorligi yuqori bo‘lgan 130, K131; mikro quvvatli 134; Shottki diodili 530, K531; Shottki diodili mikro quvvatli K555). Bu elementlarning asosiy parametrlari 14.4-jadvalda keltirilgan.
TTM elementlari potensial elementlar qatoriga kiradi: ular asosida kompyuter sxemalarini tuzishda ular o‘zaro galvanik bog‘lanadilar, ya’ni kondensator va transformatorlarsiz. Mantiqiy 1 va mantiqiy 0 asimptotik qiymatlari U1 ≥ 2,4 B; U0 ≤ 0,4 B, UQU = U1 - U0 = 2 V kuchlanishlar bilan ifodalanadi. Yuqorida ko‘rib o‘tilgan seriyalar funksional va texnik to‘liqlikka ega, ya’ni turli arifmetik va mantiqiy amallarni, xotirada saqlash, yordamchi va maxsus funksiyalarni bajaradi.
Asosiy TTM turi bo‘lib mantiqiy qo‘paytirish inkori bilan ya’ni, VA-EMAS amalini bajaradigan Sheffer elementi hisoblanadi. Sheffer elementining shartli belgilanishi 14.8-rasmda ko‘rsatilgan. Bu yerda, X1, X2 - kirishlar, U – chiqish. Minimal kirishlar soni nolga teng. Ikki kirishli Sheffer elementining ishlashi haqiqiylik jadvalida keltirilgan (14.1-jadval).
14.1-jadval
TTM elementi seriyalari turi
TTM RIS parametri
|
seriya
|
standart
|
tezkorligi yuqori
|
mikro-quvvatli
|
Shottki diodili
|
K155
|
130
|
158
|
531
|
K555
|
I0KIR, mA
|
1,6
|
2,3
|
0,15
|
2
|
1
|
I1KIR, mA
|
0,04
|
0,07
|
0,01
|
0,05
|
0,05
|
U0ChIQ, V
|
0,4
|
0,35
|
0,3
|
0,5
|
0,5
|
U1ChIQ, V
|
2,4
|
2,4
|
2,4
|
2,7
|
2,7
|
KTARM
|
10
|
10
|
10
|
10
|
10
|
KBIRL
|
8
|
8
|
2
|
4
|
2
|
tkech.o‘rt, ns
|
20
|
10
|
70
|
5
|
20
|
RIST, mVt
|
22
|
44
|
5
|
19
|
3,7
|
fChYeG, MGts
|
10
|
30
|
3
|
50
|
10
|
|
| |
Proporsional-differinsial rostlagichlar

|
Proporsional-differinsial rostlagichlar
|
bet | 55/75 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 2,66 Mb. | | #122696 |
Bog'liq Avtomatikaning texnik vositalari (darslik) automatically € techn (1) (1) Proporsional-differinsial rostlagichlar.
Agar rostlash ob‘ektida yuklanishning o‘zgarishi tez va keskin shuningdek, kechikish katta bo‘lsa izodrom rostlagichlar talab etilgan rostlash sifatini ta‘minlay olmaydi, ya‘ni bu holda ularda katta dinamik ha‘vo hosil bo‘ladi. Rostlash ja- rayonini parametrning o‘zgarish tezligiga bog‘liq bo‘lgan qo‘shimcha kirish sig- nali vositasida yaxshilash mumkin. Kechikishi sezilarli bo‘lgan ob‘ektlarda texnalogik jarayonlarni rostlash uchun PD- rostlagichlarni ishlatish maqsadga mu- vofiqdir.
Agar differinsial qism rostlovchi ta‘sirning boshqa qismlariga qo‘shilsa to‘g‘ri (avvaldan ta‘sir), ayrilgan holda esa teskari avvaldan ta‘sir bo‘ladi. Тo‘g‘ri avval- dan ta‘sir rostlagichi PF2.1 rostlash zanjiriga berilgan kattalikdan parametrning chetga chiqish tezligiga mos ta‘sir kiritish uchun mo‘ljallangan (8.3-rasm).
Siqilgan xajmdagi xavoning kirish signali (rostlagich yoki datchikdan) taqqoslash elementi IV ning V va G kameralariga boradi hamda inersion zveno (rostlanuvchi drossel II va sig‘im III) orqali o‘sha elementning V kamerasiga beri- layotgan ta‘minlovchi xavo bosimi bilan muvozanatlashadi. Chiqish kamerasi A kuzatuvchi sistema sxemasi asosida ulangan. Agar parametrning chetga chiqish te- zligi nol yoki nola yaqin bo‘lsa, taqqoslash elementi IV ning chiqishida kirish sig- nali Rkir kuzatiladi. Agar bosim o‘zgara boshlasa, masalan, o‘zgarmas tezlikda ortsa, u holda B kameraning oldida drossel-qarshilik II borligi tufayli V va G ka- mera membranasidagi bosimlar yig‘indisi B va A kameraning membranalaridagi kuchlanishdan katta bo‘ladi. Natijada taqqoslash elementi IV dagi S1 soplo berkilib, A kamerada bosim keskin oshadi. Chiqishda kirishdagi bosimdan ilgar-
ilovchi signal paydo bo‘ladi. Ilgarilash kattaligi kirishda bosimning o‘zgarish tezli- gi va avvaldan ta‘sir drosselining qanchalik ochiqligiga bog‘lik. Тaqqoslash ele- menti IVdan chiqqan signal element V va quvvat kuchaytirgichi VI dan tashkil topgan kuchaytirgichning kirishiga boradi. U taqqoslash elementi kuchaytirgich- ning xatosini yo‘qotishga xizmat qiladi. Uchirish relesi I avvaldan ta‘sir drosselini berkitishga mo‘ljallangan. Buyruq bosimi Rk=0 bo‘lganda S2 soplo yopiq bo‘lib, B kameraga xavo avvaldan ta‘sir drosseli orqali o‘tadi. Rostlagichni o‘chirish uchun ikkilamchi asbobdan buyruq bosimi Rk berilib, bunda S2 soplo ochiladi va kirish signali (Rkir) bevosita B kameraga keladi. Bu holda taqqoslash elementi IV ga keluvchi uchala signal o‘zaro teng, chiqishdagi bosim esa kirishdagiga teng bo‘ladi. Avvaldan ta‘sirni 0,05 ... 10 minutgacha oraliqda sozlash mumkin.
|
| |
Signallarni sinflari - O oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi ‘zbekiston respublikasi termiz muhandislik-texnologiya...

O oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi ‘zbekiston respublikasi termiz muhandislik-texnologiya instituti
LJAA fani ma\'ruzalar
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi ‘zbekiston respublikasi termiz muhandislik-texnologiya instituti
|
RS-232C interfeysini signallari - O oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi ‘zbekiston respublikasi termiz...

O oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi ‘zbekiston respublikasi termiz muhandislik-texnologiya instituti
LJAA fani ma\'ruzalar
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi ‘zbekiston respublikasi termiz muhandislik-texnologiya instituti
|
Nazorat savollari - O oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi ‘zbekiston respublikasi termiz muhandislik-texnologiya instituti

Tashqi parametrlar – bu ob`ektga ta`sir qilib, uning ishiga uz ta`sirini
kursatuvchi tashqi muhitlarning parametrlari.
Boshqa so`z bilan aytganda, har bir ierarxik darajadagi chiqish parametrlari
sistemalar xossasini harakterlaydi, ichki parametrlar esa, elementlar xossasini. SHuni
ta`kidlash kerakki, yangi sathga o`tishda qaralayotgan ichki parametrlar chiqish
parametrlari bo`lib kolishi mumkin va aksincha.
Masalan, rezistorning karshiligi – radio elektron qurilmaning printsipial
sxemasini loyihalashda ichki parametr, lekin bu karshilik shu rezistorning o`zini
ishlashida chiqish parametri bo`ladi. Tashqi parametrlari, namlik va o`rab turgan
muhit haroratsi, radiatsiya darajasi, shovkin mikdori vash u kabilar xizmat qilishi
mumkin.