nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Təhlükəsizliyin təmin olunmasının vasitələri və etibarlılığı

|
Təhlükəsizliyin təmin olunmasının vasitələri və etibarlılığıBog'liq M asir d vrd istehsalatda h r hans s viyy d q bul edil n q ra1.4. Təhlükəsizliyin təmin olunmasının vasitələri və etibarlılığı
Təhlükəsizliyin təmin olunma vasitələri prinsip və üsulların konkret yerinə yetirilməsinə
yönəldilən konstruktiv, təşkilati və fiziki tədbirlərdən ibarətdir.
Bu vasitələr kollektiv və fərdi mühafizə vasitələrinə bölünür. Kollektiv və fərdi mühafizə
vasitələri, öz növbəsində, təhlükələrin xarakterindən, konstuktiv həllindən, tətbiq olunduğu
sahədən asılı qruplara bölünürlər.
İstehsalatın təhlükəsizliyinin təmin olunmasında avtomat vasitələrin tətbiqi və onların işinə
nəzarət sistemi mühüm rol oynayır. Bu vasitələr ən vacib hesab edilən etibarlılıq keyfiyyətinə
malik olmalıdır. Etibarlılıq, prosesin gedişi vaxtı qəbul olunan rejim üzrə texniki xidmət, təmir,
nəqletmə proseslərində lazımi göstəriciləri verilən hədlər daxilində saxlamaq nəzərdə tutulur.
Təhlükəsizlik vasitələri, adətən, iki vəziyyətdə - gözləmə və icra rejimində olur. Gözləmə
rejimində sistemin pozuntusu funksional işdənçıxma adlanır.
Təhlükəli halları aradan qaldırarkən qoruyucu vasitələrin iş qabiliyyətlərinin pozulması
texnoloji işdənçıxma, etibarlılığı isə texnoloji etibarlılıq adlandırılır. Texnoloji işdənçıxmalar
ölçü, qüvvə və vaxt göstəricilərinin təsiri ilə əlaqədar yarana bilər.
Etibarlılığı qiymətləndirmək və xarakterizə etmək üçün bərpa olunmayan sistemlərin
göstəricilərindən və bərpa edilən sistemlər üçün təmirə yararlılıq parametrlərindən istifadə
olunur.
Təmirə yararlılıq parametrləri sistemin təmir və texniki xidmət vasitələrinin işdən
çıxmalarının aradan qaldırmaq xüsusiyyətini xarakterizə edir. Burada etibarlılıq göstəricilərindən
istifadə olunur.
Təhlükəsizlik vasitələrinin işdən çıxmalarının təhlili göstərir ki, onlar gözlənilmədən və
bir-birindən asılı olmadan baş verir. İşdən çıxma və bərpa olunma prosesləri adi, sadə və daimi
(stasionar) xarakterə malikdirlər. Ona görə də, təhlükəsizlik vasitələrinin müntəzəm işləmə
ehtimalı eksponensial paylanma qanunuilə ifadə olunur:
P(τ) = e
-λτ
(1.2)
burada: P(τ) – eksponensial paylanmanın parametridir (işdən çıxmaların intensivliyidir). İşdən
çıxmaların sadə və daimi olduqlarını nəzərə alsaq, onda müntəzəm işləmənin orta vaxtı:
T = 1/λ yaxud λ = 1/ T (1.3)
Bu halda, P(τ) – müntəzəm iş ehtimalı, Τ – sistemin müntəzəm iş dövrü, λ(τ) – τ müddəti
ərzində işdənçıxma intensivliyi, τ – müntəzəm işləmənin orta vaxtıdır.
Ümumi işdənçıxma prosesində, gözlənilmədən işdənçıxmadan başqa, tədricən işdən çıxma
da mövcuddur. Tədrici işdən çıxmalar hissələrin yeyilməsi, köhnəlməsi, korroziyası və digər
dönməyən proseslər nəticəsində baş verir.
Tədricən işdənçıxmada qurğuların müntəzəm işləmə vaxtının bölüşdürülməsi ən çox
normal paylanma qanununa tabedir.
Qurğular layihələndirildikdə “zəif element” ayrılır və onun üçün yükün xarakterindən asılı
olaraq, möhkəmliyin əsas kriteriyalarına görə normal paylanma təyin edilir və bu əsas da
müntəzəm işləmənin ehtimalı tapılır.
|
| |
Rəqs konturunda sərbəst harmonik rəqslər

|
Rəqs konturunda sərbəst harmonik rəqslər
|
bet | 4/36 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 12,54 Mb. | | #118604 | Turi | Mühazirə |
Bog'liq M hazir I harmonik r qsl r v onlar n xarakteristikalar . Yayl Rəqs konturunda sərbəst harmonik rəqslər
Rəqs konturunda əgər onun elektrik müqaviməti, R=0 olarsa sərbəst elektrik rəqsləri harmonik olurlar.
Konturda elektrik yükünün sərbəst harmonik rəqslərinin diferensial tənliyi:
q elektrik yükünün dəyişməsi harmonik qanunauyğunluqla baş verir:
b urada qmax – yükün rəqsinin amplitudu, dövrü tezliyi –
periodu – - Tomson düsturu adlanır.
Rəqs konturundakı cərəyan şiddəti:
q yükünün rəqsini fazaca qabaqlayır.
Burada cərəyan şiddətinin amplitud qiymətidir.
Kondensatorun köynəklərinin potensiallar fərqi həmçinin harmonik
qanunauyğunluqla dəyişir və fazası q yükü ilə eynidir :
b urada potensiallar fərqinin amplitududur. Cərəyan şiddətinin amplitudu
Haradakı, - rəqs konturunun dalğa müqaviməti adlanır.
Eyni istiqamətdə və eyni tezlikli harmonik rəqslərin toplanması. Döyünmə
Əgər sistem eyni zamanda bir neçə rəqsi hərəkətdə iştirak edirsə və belə rəqslərin toplanması dedikdə , yekun rəqsi prosesi izah edən qanunauyğunluğun tapılması nəzərdə tutulur. rəqslərini toplamaq üçün
Vektor-amplitudların fırlanma (vektor diaqramları)
metodundan istifadə edilir.
Seçilmiş X oxu üzərindəki O nöqtəsində φ bucağı altında başlanğıc faza ilə götürülmüş rəqsin modulu A amplituduna bərabər olan A vektoru çəkilmişdir. Əgər bu vektor O nöqtəsi ətrafında bucaq sürəti ilə fırlanarsa, onda bu vektorun X oxu üzərindəki proyeksiyası aşağıdakı qanunauyğunluqla rəqs edəcəkdir.
vektorları eyni bucaq sürəti ilə fırlandıqlarından, onlar arasındakı
fazalar fərqi sabit qalacaq. Yekun rəqsin yayılma qanunauyğunluğu
Rəqsin A amplitudu və b aşlanğıc fazası aşağıdakı şəkildə ifadə olunurlar:
|
| |
III. Fənnin qısa məzmunu - Mühazirə Giriş. Fənnin tədrisinin məqsədi və əsas məsələləri

|
Mühazirə Giriş. Fənnin tədrisinin məqsədi və əsas məsələləri
|
bet | 4/4 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 27,09 Kb. | | #263435 | Turi | Mühazirə |
Bog'liq Mühazirə 1III. Fənnin qısa məzmunu
“Optik gücləndiricilər və tətbiq sahələri” fənni aşağıdakı mövzular üzrə tədris olunur:
Giriş, əsas anlayışlar;
Optik telekommunikasiya sistemlərinin qurulma prinsipləri, onun əsas komponentləri və xarakteristikaları;
SDH ierarxiya əsasında sinxron nəqliyyat modulunun formalaşdırılması;
Optik siqnalın optik lif üzrə yayılması prosesi;
Təkkvantlı optik şüa mənbəyi və optik şüa qəbulediciləri;
Optik liflərin təsnifatı və xarakteristikaları;
Optik gücləndirici qurğuların iş prinsipləri və xüsusiyyətləri;
Optik gücləndiricinin enerji səviyyələri;
EDFA optik gücləndiricilərinin tətbiqi;
Optik qəbuledicilərdə səs-küy yaradan mənbələr.
IV. Fənnin tədrisinin növləri və müddəti
060627- “Elektronika, telekommunikasiya və radiotexnika mühəndisliyi” ixtisasının tədris planına uyğun olaraq fənnin tədrisi zamanı mühazirə və məşğələ dərslərinin aparılması nəzərdə tutulur.
|
| |
Mühazirə XV
Nanotexnologiya və fizika

|
Mühazirə XV
Nanotexnologiya və fizika
|
bet | 36/36 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 12,54 Mb. | | #118604 | Turi | Mühazirə |
Bog'liq M hazir I harmonik r qsl r v onlar n xarakteristikalar . Yayl Mühazirə XV
Nanotexnologiya və fizika
1959 – ci ildə fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı Riçard Feynman bir alleqorik başlıqlı “Aşağıda olmazın çox yer vardır ” ( There is plenty of rooms at the bottom in minituarization) mühazirə oxudu. R.Feynman auditoriyadakılara söylədiyi fantastik fikirlərə görə, atom və molekulyar səviyyədə materialların hazırlanması mümkündür.
Bərk cisimlərin bir çox xüsusiyyətləri ( ərimə temperaturu, elektrik keçiriciliyi, şəffaflıq oblastı, maqnetizm və s.) kristal 10-20 nm və daha kiçik ölçülərə qədər kiçildikcə hissəciklərin ölçülərindən asılı olmağa başlayır. Beləliklə, yeni materialların yaradılması üçün yaranan şəraitə görə, material onu təşkil edən kompanentlərin kimyəvi tərkibini dəyişməklə deyil, sistemi təşkil edən hissəciklərin ölçü və formalarını dəyişməklə mümkün olur.
« Nanoaləmdə» ( nanoobyektlərin və nanoyerdəyişmənin) hissəciklərin hərəkəti kvant fizikası əsasında izah olunur, hər şeydən əvvəl nəzərə almaq lazımdır ki, hissəcik eyni zamanda dalğa , dalğa isə hissəcikdi ( korpuskul-dalğa dualizmi).
Nanostrukturlu bərk cisimlərin xüsusiyyətləri onlara daxil olan kvazizərrəciklərin (keçiri elektronlar və deşiklər, fononlar və onların kombinasiyası) halından asılıdır.
Nanotexnalgiyadan istifadə imkan verir ki, yarımkeçirici nanokristalların elektron və optik xüsusiyyətlərini böyük oblastda dəyişməyə imkan verir. Nanokristalların (kvant nöqtələrinin) stukturu, inteqral sxemlərə uyğun olan işıq şüalandıran qurğularının yaradılması üçün perspektivlidir.
Nanoquruluş unikal optik, elektrik və maqnit xüsusiyyətlərin yaranmasına səbəb olmuş və bizə bəlli olan maddələrin tətbiqi üçün yeni imkanlar yaratmışdır.
|
| |
Mahmudova Dinoraning Tasviriy san’at tarixi fanidan Malik Nabiyev hayoti va ijodi mavzusida tayyorlagan taqdimoti - bet 3

|
Mahmudova Dinoraning Tasviriy san’at tarixi fanidan Malik Nabiyev hayoti va ijodi mavzusida tayyorlagan taqdimoti
|
bet | 3/3 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 172,22 Kb. | | #123863 |
Bog'liq Mahmudova Dinora 11 Tasviriy san’atda tarixiy shaxslar obrazini Malik Nabiev ijodisiz to‘liq tasavvur qilib bo‘lmaydi. Ayniqsa, sohibqiron Amir Temur obraziga rassomning murojaat qilishi sabablari xususida to‘xtalish joizdir. Taqdir taqozosi bilan 1941 yil iyun oyida Amir Temur dahmasi, so‘ngra Mirzo Ulug‘bek va Bibixonim qabrlari ochilganligi ma’lum. Bir oz vaqt o‘tgandan so‘ng qabrdan topilgan ashyolar, jumladan sohibqironning bosh suyagi ham Toshkentdagi O‘zbekiston xalqlari tarixiy muzeyiga olib kelingan. Bu haqda musavvir hikoya qiladi:«M.Gerasimov muzey binosida jahongirniig bosh suyagi asosida haykal portret ishlashni boshlab yuboradi. Men bu jarayonni o‘z ko‘zim bilan ko‘rganman. Nachora, zamon taqozosi ekan. Albatta, bu voqea rostdan ham dahshat! Sohibqironning arvohi chirqirab, ruhi azob chekkan bo‘lishi tabiiy… O‘sha 1941 yildan beri ulug‘ sarkarda siymosini yaratish niyati meni bir daqiqa ham tark etgani yo‘q». Ellik yildan ortiq vaqt ichida Amir Temur obrazini har tomonlama o‘rganish uchun olib borgan tadqiqotlari, izlanishlari haqida so‘zlab berishlarini so‘rashganda rassom shunday fikrlarni bayon qilgan edi: Ayniqsa bu holat yuzda ko‘zga tashlanayotgai pishiqlik, chayirlikni tasvirlanishida yanada aniqroq ko‘rinadp. Jiddiy fikr va xayol bilan bandligi esa sohibqironni yanada salobatli qilib ko‘rsatadi. Yelkador, qo‘llari esa bamaylixotir qilichga tayangan holda tasvirlangan. Portretda qo‘l barmoqlari shunday xarakterli tasvirlanganki, bu sohibqiron Temurning mashaqqatli jangu jadallardan mardonavor o‘tganini yana bir bor tasdiqlab turibdi. Sharqona bezatilgan shoh saroyining bir bo‘lagi, derazadan Samarqand shahrining manzarasi ko‘rinadi. Devordagi fonda naqshin bezaklar, sohibqiron o‘tirgan saltanat kursisining badiiy boyligi, shuningdek Amir Temur egnidagi liboslarning o‘ziga xos qimmatbaho ko‘riiishiga ega bo‘lishi tomoshabinga zavq ulashadi. Malik Nabiev buyuk inson Amir Temur obrazini tasvirlash borasida katta muvaffaqiyatni qo‘lga kiritdi. Temurni ilm, san’at ahillariga homiylik qilgan ma’rifat homiysi ekanini ham ifodalay oldi. Xullas, Malik Nabiev sharqona xarakterga ega bo‘lgan Temurni uzoq va mashaqqatli jangu jadallardan so‘nggi holatdagi obrazini tasvirlashga erishgan.
|
| |
Kafedra: Kibertəhlükəsizlik Fənn: Verilənlərin strukturu və alqoritmlər

|
Kafedra: Kibertəhlükəsizlik Fənn: Verilənlərin strukturu və alqoritmlər
|
Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 170,54 Kb. | | #115844 |
Bog'liq VS Serbest İş İlkin Kafedra: Kibertəhlükəsizlik Fənn: Verilənlərin strukturu və alqoritmlər Sərbəst İş İxtisasın adı: Kompüter mühəndisliyi Qrup: 651A1 Müəllim: Quluzadə Dilarə Tələbə: Sadiqzadə İlkin Ədədi üsul alqoritmləri - Ədədi üsul alqoritmləri, bir ədədin birinci, ikinci, üçüncü və s. quvvetlərini tapmağa və ya bir ədədin kökünü hesablamağa həsr olunmuş alqoritmlərdir. Bu alqoritmlər, ədədin üsulları ilə əlaqədar hesablama və təhlil proseslərində istifadə olunur.
Ədədi üsul alqoritmləri - Ədədi üsul alqoritmləri ilə əlaqədar bir neçə əsas məsələ var:
- Üsü tapmaq:
- Ədədin n-inci üsünü tapmağa yönlənmiş alqoritmlər var. Bu ədədin özünü müsbət və ya mənfi üsullarla quvvətləndirmək üçün istifadə olunur.
- Üsü hesablamaq:
- Ədəd və üs müəyyən edildikdə, üsü hesablamağa yönəlmiş alqoritmlər var.
- Kök tapmaq:
- Ədədin kökünü tapmağa yönəlmiş alqoritmlər var. Məsələn, kvadrat kök, mürəkkəb kök və s.
Ədədi üsul alqoritmləri - Bu ədədi üsul alqoritmləri həm də müxtəlif proqramlaşdırma dillərində tətbiq edilə bilər. Məsələn, Python dilində bir ədədin üsünü tapmaq üçün “**” operatoru istifadə oluna bilir.
Ədədi üsul alqoritmləri, matematika və proqramlaşdırma sahələrində yayılmış və praktiki əhəmiyyətə malikdir.
Tapşırıq 2 - A(5,8) matrisinin ən kiçik və ən böyük elementlərini tapıb uyğun olaraq birinci və axırıncı elementlərlə yerini dəyişin. Matrisi qəbul olunmuş formada çap edin.
|
| |
Maddi nöqtənin əyrixətli hərəkətinin kinematikası

Maddi nöqtənin əyrixətli hərəkətinin kinematikası
Maddi nöqtənin fəzada ixtiyari əyrixətli trayektoriyanın hissəsində zamanın - dən - dək müddətində hərəkətinə baxaq (şəkil). Fərz edək ki, maddi nöqtə hər hansıbaşlanğıc zaman anında trayektoriyanın nöqtəsində və zamandan sonra əyrisi üzrə hərəkət edərəkzaman anındanöqtəsindədir. Başqa sözlə zaman ərzində maddi nöqtə hərəkəti zamanı yerdəyişməsi etmiş olur. Belə halda, trayektoriyanın hissəsində orta sürət vektoru
olar və yerdəyişmə vektoru istiqamətində yönəlir.
Trayektoriyanın verilmiş nöqtəsindəki sürətini (ani sürəti) - nın şərt daxilində limiti kimi tapmaq olar
Zamanın sıfra yaxınlaşmasında trayektoriyanın hissəsi toxunanla üst-üstə düşür və ani sürət vektoru trayektoriyaya toxunan olub hərəkət istiqamətdə yönəlir. Bu halda vektorunun modulu troyektoriyanın kiçik hissəsinin uzunluğuna ( yoluna) bərabərdir. Onda ani sürətin ədədi qiyməti
olar. Yəni sürətin modulu yolun zamana görə törəməsinə bərabərdir.
A nöqtəsindən B nöqtəsinə hərəkət zamanı nöqtədən nöqtəyə sürətin həm ədədi qiyməti həm də istiqaməti dəyişə bilir. Sürətin dəyişmə yeyinliyi vektorial kəmiyyət olan təcillə () xarakterizə olunur. zaman müddətində sürətin dəyişməsi bərabərdir (şəkil). olan halda
alırıq.
vektorunu trayektoriyaya toxunan və ona perpendikulyar (normal) toplananlarına ayıraq (şəkil)
Onda
Burada təcilin iki toplanandan ibarət olduğunu görürük
və
Deməli olur .
- tangensial (yəni toxunan) təcil adlanır, toxunan istiqamətdə yönəlir və sürətin ədədi qiymətinin dəyişmə yeyinliyini təyin edir. Ədədi qiyməti
kimi hesablanır.
- normal (mərkəzəqaçma) təcil adlanır, toxunana perpendikulyar istiqamətdə (trayektoriyanın əyrilik mərkəzinə doğru) yönəlir və sürətin istiqamətinin dəyişmə yeyinliyini təyin edir. Ədədi qiyməti
ifadəsi ilə təyin edilir.
Onda tam təcilin ədədi qiyməti:
kimi olur.
Çevrə boyunca bərabərsürətli hərəkətdə və .
|
Mahmudova Dinoraning Tasviriy san’at tarixi fanidan Malik Nabiyev hayoti va ijodi mavzusida tayyorlagan taqdimoti - bet 2

|
Mahmudova Dinoraning Tasviriy san’at tarixi fanidan Malik Nabiyev hayoti va ijodi mavzusida tayyorlagan taqdimoti
|
bet | 2/3 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 172,22 Kb. | | #123863 |
Bog'liq Mahmudova Dinora 11 «Hayotda o‘z qo‘shig‘ini topa olgan, uni qaytarilmas ohangda ko‘pchilikka manzur qilib kuylay olgan san’atkorni baxtli desa bo‘ladi»,— deb ta’kidlagan edi taniqli rassom O‘rol Tansiqboev. Shu ma’noda r assom Malik Nabiev hayoti va ijod yo‘liga nazar tashlasak, u nafaqat o‘z ovoziga, balki baxtiga ham erishgan ustoz san’atkor darajasiga ko‘tarildi.
Yoshligidan tarixiy mavzularga bo‘lgan qiziqish va harakatlari zoe ketmadi. Vaqtlar o‘tishi bilan rassomning tarixdan hikoya qiluvchi rang-lavha, chizma-tasvir va kichik kompozitsiyalari katta-katta polotnolarga aylandi.
1949 yili Al Beruniy vafotniing 900 yilligi munosabati bilan olim portretini yaratish uchun konkurs e’lon qilinadi. Bu konkursda o‘ttiz nafardan ortiq o‘zbekistonlik va boshqa yurtlarning yirik rassomlari ishtirok etishadi. Shu tanlovda Malik Nabiev ham qatnashdi. Musavvirning asarlaridagi buyuk olim obrazi boshqa rassomlar tomonidan ishlangan namunalarga nisbatan to‘laqonli, deb e’tirof etiladi. 1973 yilda esa Bsruniy tavalludiga 1000 yil to‘lishi munosabati bilan ikkinchi marotaba konkurs e’lon qilinadi.
Rassom Malik Nabiev Beruniy obrazi ustida izlanishni davom ettirib va nixoyat ikkinchi marotaba ham konkurs g‘olibi bo‘ldi. Bu portrst konkursdan so‘ng YuNESKOnnng
“Kurer” jurnali muqovasida va xorijiy mamlakatlarniig ko‘pgina jurnal va gazetalarida hamda otkritka, marka, plakat tarzida bir necha bor nashrdan chiqarildi. Portretda ilm muammolarini yechishga chog‘langan, vazmin, nigohi olisni ko‘zlayotgan alloma xarakteri ifoda etilgan. Rassom ilm sirlarini yechish uchun butun vujudi bilan kirishgan insonparvar olim Abu Rayhon Beruniyning butun salobatini tasvirda gavdalantiradi. Suratning keyingi etaplaridagi kitoblar ilm-fanga bog‘liq bo‘lgan buyumlar Beruniyning qomusiy olim va mutafakkir ekanini yanada bo‘rttirib ko‘rsatilishiga xizmat qilgan.
Musavvirning ulkan yutuqlaridan yana biri buyuk shoir, adib, faylasuf va davlat arbobi Zahiriddin Bobur obrazidir. Bobur obrazini yaratish uchun rassom Afg‘oniston, Hindiston va boshqa bir qancha xorijiy mamlakatlarda ham bo‘ldi. Bobur yashagan, ijod qilgan, jang qilgap joylarni o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi. Malik Nabievning Bobur she’riyati bilan batafsil tanishgani, uning achchiq va sermazmun hayotini mukammal o‘rganganligini, Boburning navqiron va to‘laqonli gavdalantirgan portreti vositasida his etamiz.
|
| |
Gruntlar zichligi texnologiyalari reja: Gruntlarning fizik-mexanik xossalari

REJA: 1. Gruntlarning fizik-mexanik xossalari 2. Grunt turlari 4. Gruntlarniig fizik ko‘rsatkichlari Grunt turlari va ishlash sharoitlari
KIRISH
Suv resurslaridan samarali foydalanish va yerlarning meliorativ holatini yaxshilash bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Qarorida belgilab berilgan ustuvor yo‘nalishlarda: suv resurslarini boshqarish tizimini takomillashtirish, suvdan foydalanish va suv iste’moli hisobini yuritishda «Smart Water» («Aqlli suv») va shu kabi raqamli texnologiyalarni joriy qilish; qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirishda suv tejovchi sug‘orish texnologiyalari- ning joriy qilinishini yanada kengaytirish va davlat tomonidan rag‘batlan- tirib borish, ushbu sohaga xorijiy investitsiyalar va grantlarni jalb qilish; sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash va barqarorligini ta’minlash, yerlarning unumdorligini oshirishga ko‘maklashish, tuproq- ning sho‘rlanish darajasini pasaytirish va uning oldini olish bo‘yicha sama- rali texnologiyalarni qo‘llash; suvni tejaydigan sug‘orish texnologiyalari asosida qishloq xo‘jaligi ekinlarining sug‘orish me’yorlari va rejimlarini har xil tuproq-iqlim sharoitida tadqiqot qilish hamda sug‘orish me’yorlari va rejimlari bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish ta’kidlangan.
Davlatimiz rahbari va Hukumatimizning suvdan oqilona foydalanish va uni tejash (ayniqsa qishloq xo‘jaligi ekinlarini sug‘orishda zamonaviy texnologiyalar (yomg‘irlatib, tomchilab, plyonka to‘shab va yer ostidan namlab sug‘orishdan samarali foydalanish) bo‘yicha qarorlar chiqargan. Ushbu muammoni yechishning yo‘llaridan biri, mamlakatimizdagi suv omborlarini ta’mirlab, qayta tiklash orqali suv zaxiralarini ko‘paytirishdir. Hozirda mavjud suv omborlarining 30% i cho‘kindi bilan to‘lgan bo‘lib, uni tozalash katta mablag‘ni talab qiladi.
Dasturda belgilangan vazifalarni bajarishda, jumladan, Respublika- mizda qurilayotgan va qayta ta’mirlanish rejalashtirilgan gidrotexnik inshootlardagi gruntlarni gidromexanik usulda zichlashning samarali tex- nologiyasini ilmiy va amaliy asosda yaratishni talab qiladi.
Suv omborlari tagidagi cho‘kindi, uni sig‘imini 30% ga kamaytirishini hisobga olib, uni gruntli devorlarini mustahkam zichlangan grunt qatlami bilan ko‘tarish orqali sig‘imini oshirish mumkin. Shu muammolarning yechimlari ushbu monografiyada berilgan.
Monografiya olti bobdan iborat bo‘lib, birinchi bobida gruntning tur- lari, tarkibi va ularning fizik-mexanik xossalari, gruntli to‘g‘on, suv ombor va ko‘tarma kanallar, gruntni zichlovchi mashina va uskunalar haqida, ikkinchi bobida gruntni zichlashning nazariy asoslari, uchinchi bobida laboratoriya sharoitida gruntni gidromexanik usulda zichlashning tadqiqot ishlari va natijalari, to‘rtinchi bobida drenaj transheyasidagi gruntni zich- lash asoslari, beshinchi bobida transheyadagi gruntni zichlashning nazariy asoslari, oltinchi bobida sug‘oriladigan maydonlarda drenaj quruvchi maishinaning ilmiy asosda takomillashtirilgan konstruksiyasi va drenaj transheyasidagi gruntni zichlash texnologiyasi unga qo‘yiladigan talablar va yechimlar haqida ma’lumotlar berilgan.
|
Ölçmə cihazlarının təsnifatı - Və vasiTƏLƏRİ fənnindən mühazirələr toplusu hazirladi qaim cəFƏrov metrologiya haqqında...

|
Və vasiTƏLƏRİ fənnindən mühazirələr toplusu hazirladi qaim cəFƏrov metrologiya haqqında ümumi məlumat
|
bet | 7/59 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 1,11 Mb. | | #255270 | Turi | Mühazirə |
Bog'liq V vasiT L R f nnind n m hazir l r toplusu hazirladi qaim c F rÖlçmə cihazlarının təsnifatı
Elektrik ölçmə cihazları aşağıdakı əlamətlərinə görə təsnif olunurlar:
Ölçmə nəticələrinin göstəricilərinə görə analoq və rəqəm ölçmə cihazları. Göstərişi ölçülən kəmiyyətin dəyişmələrinin kəsilməyən funksiyası olan elektrik ölçmə cihazları analoq cihazlar adlanır. Ölçmə informasiyasının giriş siqnalını diskret çıxış siqnalına avtomatik çevirən və göstərişi rəqəm formasında təsvir olunan elektrik ölçmə cihazları rəqəm cihazları adlanır.
Ölçmə üsuluna görə birbaşa qiymətləndirməli və müqayisə cihazları;
Tətbiq olunma xarakterinə görə stasionar və qeyri – stasionar cihazlar;
Mühafizəsinə görə adi və xüsusi ( hermetik, tozdan və sudan qorunan ) cihazlar;
Göstərişləri təsvir etmə formasına görə göstərici və qeydedici cihazlar.
Göstərişi iki və daha artıq kəmiyyətin cəmi ilə funksional əlaqədar olan elektrik ölçmə cihazları cəmləyici cihazlar adlanır. Göstərişi ölçülən kəmiyyətin zamana görə və ya digər asılı olmayan dəyişənə görə inteqralı ilə müəyyən olunan cihazlar inteqrallayıcı cihazlar adlanır.
Cərəyanın növündən asılı olaraq sabit cərəyanla, dəyişən cərəyanla və həm sabit və həm də dəyişən cərəyanla işləyən ölçmə cihazları vardır.
İşləmə prinsipinə görə cihazlar maqnitoelektrik, elektromaqnit, elektrodinamik, elektrostatik, induksiya və digər sistemlərdə işləyən cihazlara bölünürlər.
Ölçülən kəmiyyətin növünə görə ampermetr, voltmetr, vattmetr, ommetr və digər növlərə bölünürlər.
Cihazlara quruluşuna, rütubətə, temperatura və silkələnməyə qarşı davamlılığına və s. görə xüsusi təlabatlar verilir. Ölçmə cihazları ayrıca cihaz şəklində və yaxud da avadanlığın tərkibində olurlar.
Rəqəm ölçmə cihazları
Ölçmə texnikasının müasir vəziyyəti rəqəm ölçmə vasitələrinin sürətli inkişafı ilə xarakterizə olunur. Bu bir tərəfdən texnoloji proseslərin və avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemlərinin sənayedə geniş tətbiqi, mürəkkəb tədqiqatlar apardıqda elmi eksperimentin avtomatlaşdırılması ilə əlaqadar olaraq ölçmə texnikasına olan yüksək təlabatla, digər tərəfdən isə dəqiq elmlərin və implus texnikasının rəqəm ölçmə texnikasının inkişafında lazımi texniki bazanın yaratması ilə əlaqədardır.
Elektrik ölçmə texnikasının qarşısında duran məsələləri yalnız analoq ölçmə cihazlarından istifadə etməklə həll etmək çətindir. Onların həlli üstün cəhətlərə malik olan rəqəm ölçmə texnikasının geniş inkişafı sayəsində mümkündür. Rəqəm ölçmə cihazının struktur sxemi şəkil 4.1 - də göstərilmişdir.
|
| |
Bərk cismin fırlanma hərəkətinin kinematikası

Bərk cismin fırlanma hərəkətinin kinematikası
Bərk cismi maddi nöqtə hesab etmək mümkün olmadıqda , onun fırlanma hərəkəti haqqında danışırlar. Bu zaman cismin hər bir nöqtəsi əyrixətli hərəkətdə olur.
Bərk cismin tərpənməz ox ətrafında hərəkəti zamanı onun müxtəlif nöqtələrinin xətti sürətləri və təcilləri müxtəlif olur. Ona görə fırlanma hərəkətini verilmiş anda fırlanan cismin bütün nöqtələri üçün eyni olan dönmə bucağı kəmiyyətləri ilə xarakterizə edirlər. Belə hərəkət zamanı cismin bütün nöqtələri çevrə boyunca hərəkət edirlər. Bu çevrələrin mərkəzləri fırlanma oxunda yerləşirlər.
Əgər cism Δt zaman ərzində Δφ bucağı qədər dönərsə bucaq sürəti
olur .
Bucaq sürəti vektoru firlanma oxu boyunca yönəlir. Bərabərsürətli hərəkət zamanı . Burada .
Hərəkət yeyinləşən olduqda >0 yavaşıyan olduqda isə <0.
Bucaq sürətinin dəyişmə yeyinliyini xarakterizə edən kəmiyyət bucaq təcili (ε) adlanır:
.
Bucaq təcili vektəru da fırlanma oxu boyunca yönəlir. Yeyinləşən hərəkətdə və eyni istiqamətdə , yavaşıyan hərəkətdə və vektorları əks istiqamətlərdə yönəlirlər.
Çevrə boyu hərəkət bərabərdəyişən olduqda, irəliləmə hərəkətinə oxşar olaraq: .
Çevrə boyu hərəkət zamanı xətti kəmiyyətlərlə ( qövsün uzunluğu S, xətti sürət υ və təcil a ) bucaq kəmiyyətləri (dönmə bucağı φ, bucaq sürəti ω və bucaq təcili ε ) arasında əlaqə yaradaq.
Qövsün uzunluğu olduğundan bərabərliyin hər iki tərəfini differensiallayaq: və ya . Burada və - dir.
Vektor şəklində bu əlaqə kimidir
Tangensial təcil düsturunda , olduğunu nəzərə alaq
.
Uyğun olaraq, normal təcil üçün alırıq
.
Onda tam təcil bərabər olur.
|
Ekosistemin strukturu və enerjisi

Biogeosenoz və ekosistemi bir-birindən zaman faktoru fərqləndirir. Lakin, bununla belə, bu
mövhumlara sinonim kimi baxılmır.
Göründüyü kimi, biogeosenoz özündə bütün blokları cəmləşdirir. O cümlədən, bitki aləmi
də biosenoza daxil edilir. Bitki aləminin ekosistemdə mövcud olmadığı hala rast gəlmək olar.
Lakin, belə halda, bitkilərin çürüntülərinin sistemdə iştirakı mövcud olur. Deməli, ekosistem
zoosenoz və mikrobiosenozdan ibarət olaraq maddələrin dövrü sistemini yarada bilər. Buradan
belə bir nəticə əldə etmək olar ki, hər bir biogeosenoz ekosistem adlandırıla bilər. Lakin, hər bir
ekosistem biogeosenoz adlandırıla bilməz. V.H.Sukaçev bloklar modelini aşağıdakı sxem
şəklində vermişdir (şəkil 2.2).
Ekosistemin növ strukturu. Növ strukturu dedikdə, ekosıstemi təşkil edən növlərin sayı
və onların sayları arasında olun fərqlər nəzərdə tutulur. Ekosistemdə növlərin sayı haq- qında
dəqiq məlumat yoxdur. Bu, ekosistemdə 100-lərlə kiçik orqanizmlərin olması ilə izah olunur.
Növlər müxtəlif olduqda eksosistemdə şərait geniş olur. Növlərin müxtəlifliyi həmçinin
eksosistemin yaşından asılıdır. Yeni yaranmış ekosistem yaşa dolduqca onlarda növlərin sayı
artır. Yüksək dərəcədə formalaşmış ekosistemdə çoxluğu təşkil edən növlər dominantlar
adlandırılır (latınca “dominantis” – hakim deməkdir).
Şəkil 2.2. Bloklar modeli
Dominantlarla yanaşı edifıkatlar (latınca “edifıkator” – inşaatçı deməkdir) da mövcuddur.
Bunlara, əsasən, mühiti yaradan növlər aid edilir. Adətən, dominant növ edifikator adlandırılır.
Məsələn, küknar meşəsində küknar dominant olmaqla bərabər yaratdıqları mühitə görə
edifıkatordur.
Növ müxtəlifliyi ekosistemin ən əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Növlərin müxtəlifliyi
sistemdə dayanaqlığı mühafizə etmə qabiliyyətinə malik ola bilər. Azlıq təşkil edən növlər
müəyyən şərait yarandıqda öz saylarını artırıb mühitdə domi- nantlıq yaradırlar.
Növ strukturu, adətən, bitki aləmində onun yarada biləcəyi xüsusiyyətləri öyrənmək üçün
istifadə olunur.
Dəyişən kütləli cismin hərəkət tənliyi

Dəyişən kütləli cismin hərəkət tənliyi
Bir çox hallarda ( su çiləyən maşın, raket və.s ) maddənin sərf olunması hesabına ( suyun çilənməsi, yanacağın sərf edilməsi və.s ), zaman keçdikcə kütlə dəyişir (azalır). Tənliyi su çiləyən maşın misalında çıxaraq.
İxtiyari t anında maşının su ilə birlikdə kütləsini M, suyun maşına nisbətən sürətini vahid zamanda çilənən suyun kütləsini , maşının Yerə nəzərən sürətini isə işarə edək. Onda suyun Yerə nəzərən sürəti olacaqdır. Müəyyən müddətindən sonra qədər su çiləndiyindən, maşının qalan su ilə birlikdə kütləsi () olacaqdır. Μ= const qaldığını qəbul edək.
Maşın-su sisteminə təsir edən yekun qüvvə () maşın mühərrikinin dartı qüvvəsi ilə sürtünmə qüvvəsinin fərqinə bərabərdir:
və vektorları bir düz xətt üzrə eyni istiqamətdə yönəldiyindən, sadəlik üçün impulsun saxlanma qanununu skalyar şəkildə yazaq.
Dartı qüvvəsinin müddətində sabit qaldığını nəzərə alsaq, sistemin kütləsi qədər azaldığından, sürət qədər artaraq olar.
t anında impuls: ; anında impuls: olduğundan müddətində impulsun dəyişməsi:
Burada ikinci tərtib kəmiyyət olduğundan nəzərə alınmır.
Onda
və ya vektor şəklində
Dəyişən kütləli cismin hərəkət tənliyi Meşşerski tənliyi də adlanır. Bu tənliyin sağ tərəfinə daxil olan toplananı reaktiv qüvvə adlanır.
Kosmik fəzada hərəkət edən raket üçün və ilə əks istiqamətlərə yönəldiyindən
və ya .
Raketin start (başlanğıc) kütləsini start sürətini isə işarə edək.Onda t anında raketin kütləsi olacaqdır. Bunu - də nəzərə alaq
. Buradan
alırıq.
Sağ və sol tərəfi inteqrallyaq
Buradan və ya alırıq. Bu Siolkovski düsturu adlanır.
|
Mantiqiy funksiyalar uchun qiymatlar jadvali. Funksiyalar soni

|
Mantiqiy funksiyalar uchun qiymatlar jadvali. Funksiyalar soni
|
bet | 1/6 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 30,39 Kb. | | #108899 |
Bog'liq Diskret tuzilmalar
Mantiqiy funksiyalar uchun qiymatlar jadvali. Funksiyalar soni
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
Algoritmlash va matematik modellashtirish kafedrasi
“Diskret tuzilmalar” fani
Mustaqil ish № 2
Mavzu:
Mantiqiy funksiyalar uchun qiymatlar jadvali. Funksiyalar soni.
Topshirdi:
Sulaymonov X
Reja
1. Mantiqiy funksiyalar
2. Mantiqiy funksiyalar uchun qiymatlar jadvali
3. Mantiqiy masalalarni yechish usullari.
4. Foydanilgan adabiyotlar
Mantiqiy funktsiya o'zgaruvchilar faqat ikkita qiymatni qabul qiladigan funktsiya:
mantiqiy bitta yoki mantiqiy nol. Murakkab hukmlarning haqiqat yoki noto'g'riligi
oddiylarning haqiqat yoki noto'g'riligiga bog'liq. Bu funktsiya mantiqiy hukm
funktsiyasi f (a, b) deb ataladi.
Har qanday mantiqiy funktsiyani haqiqat jadvali yordamida aniqlash mumkin,
uning chap tomonida argumentlar to'plami, o'ng tomonida esa mantiqiy
funktsiyaning tegishli qiymatlari yoziladi.
Haqiqat jadvalini tuzishda mantiqiy amallarni bajarish tartibini hisobga olish
kerak. Mantiqiy ifodadagi amallar chapdan o'ngga, qavslar ostida quyidagi tartibda
amalga oshiriladi:
1. inversiya;
2. qo‘shma gap;
3. disjunksiya;
4. implikatsiya va ekvivalentlik.
Qavslar mantiqiy amallarni bajarish tartibini o'zgartirish uchun ishlatiladi.
Quyidagilar taklif etiladi Haqiqat jadvalini tuzish algoritmi.
1. Aniqlash kirish o'zgaruvchilari to'plamlari soni- formula bo'yicha
ifodalarga kiritilgan o'zgaruvchilar qiymatlarining barcha mumkin bo'lgan
kombinatsiyalari: Q = 2 n, bu erda n - kiritilgan o'zgaruvchilar soni. U
jadvaldagi qatorlar sonini aniqlaydi.
2. Jadvalga kiritilgan o'zgaruvchilarning barcha to'plamlarini kiriting.
3. Mantiqiy amallar sonini va ularni bajarish ketma-ketligini aniqlang.
4. Ko'rsatilgan ketma-ketlikda mantiqiy amallarni bajarish natijalari bilan
ustunlarni to'ldiring.
Kiritilgan o'zgaruvchilar qiymatlarining har qanday kombinatsiyasini
takrorlamaslik yoki o'tkazib yubormaslik uchun jadvalni to'ldirish uchun quyidagi
usullardan birini qo'llashingiz kerak.
|
| |
Impuls momentinin saxlanması qanunu

Impuls momentinin saxlanması qanunu
Cismə təsir edən xariciu qüvvələrin fırlanma oxuna nəzərən momentlərin cəmi sıfır olarsa , yəni qapalı sistem üçün tənliyindən alırıq. olduğundan . Yəni və ya . Bu impuls momentinin saxlanması qanunudur:
Qapalı sistem təşkil edən cismin fırlanma oxuna nəzərən impuls momenti sabit qalır.
Fırlanan bərk cismin kinetik enerjisi
Tərpənməz fırlanma oxu ətrafında sabit bucaq sürəti ilə fırlanan bərk cismin kinetik enerjisi onu təşkil edən ayrı-ayrı hissələrinin kinetik enerjiləri cəminə bərabərdir.
Bərk cismi kütləli elementar hissələrə (maddi nöqtələrə) bölək. Bu maddi nöqtələr fırlanma oxundan uyğun olaraq məsafədə yerləşdiyini qəbul edək. Onda
Burada - uyğun cismin hissələrinin xətti sürətləridir. olduğundan alırıq.
Burada - bərk cismin tərpənməz fıranma oxuna nəzərən ətalət momentidir.
Əgər m kütləli cisim eyni zamanda həm irəliləmə həm də fırlanma hərəkətlərində iştirak edirsə onun kinetik enerjisi bərabərdir. Burada kütlə mərkəzinin sürəti, bucaq sürəti və Ι kütlə mərkəzindən keçən oxa nəzərən ətalət momentidir.
İrəliləmə və fırlanma hərəkətləri anlayışların oxşarlığı
Bərk cismin tərpənməz ox ətrafında hərəkəti ilə maddi nöqtənin hərəkəti (və ya cismin irəliləmə hərəkəti) arasında sıx əlaqə və oxşarlıq mövcuddur. Nöqtənin kinematikasının hər bir xətti kəmiyyətinə bərk cismin fırlanma kinematikasından oxşar kəmiyyət uyğundur. Məsələn: yerdəyişməyə dönmə bucağı, xətti sürətə bucaq sürəti, xətti (toxunan) təcilə bucaq təcili uyğundur. Hərəkətin oxşar parametrlərinin bəziləri aşağidaki cədvəldə verilmişdir.
№
|
Irəliləmə hərəkəti
|
Fırlanma hərəkəti
|
1
|
Kütlə -
|
Ətalət momenti -
|
2
|
Qüvvə -
|
Qüvvə momenti -
|
3
|
Impuls -
|
Impuls momenti -
|
4
|
Sürət -
|
Bucaq sürəti -
|
5
|
Təcil -
|
Bucaq təcili -
|
6
|
Kinetik enerji -
|
Kinetik enerji
|
Kütlə mərkəzi. Ətalət mərkəzi.
Verilmiş bərk cismi kütləli N-sayda elementar hissələrə bölək. Onların radius vektorlarını uyğun olaraq ilə işarə edək. Nyutonun II qanununa əsasən hər elementar hissənin hərəkət tənliklərini yazaq:
(1)
Burada və uyğun olaraq, müvafiq maddi nöqtəyə təsir edən daxili və xarici qüvvələrdir.
Bu tənliklər sistemini toplayaq (2)
Burada toplayarkən Nyutonun III qanununa görə daxili qüvvələrin cəmi sıfra bərabər olduğu() nəzərə alınmişdir.
Radius vektoru
(3)
kimi təyin olunan nöqtə maddi nöqtələr sisteminin kütlə mərkəzi adlanır.
Burada m- bərk cisim kütləsidir.
Kütlə mərkəzinin verilmiş koordinat sistemində koordinatları aşağıdakı kimidir:
; ; (4)
Bircins sahədə ağırlıq mərkəzi (ağırlıq qüvvələri əvəzləyicisinin tədbiq nöqtəsi) kütlə mərkəzi ilə üst üstə düşür.
Kütlə mərkəzi bəzən ətalət mərkəzi adlanır.
(4) ifadəsinə görə . Bunu (3)-də nəzərə alaq
və ya (5).
Burada bərk cismə təsir edən xarici qüvvələrin əvəzləyicisi, isə ətalət momentinin təcilidir.
(5) ifadəsi bərk cismin ətalət mərkəzinin hərəkət tənliyidir.
|
Mühazirəçi: f r. e n., dosent Q. Ü. Ağayev Ədəbiyyat: Ağayev Q.Ü., Cəfərov M. B. Fizika kursu. Bakı, 2016 - bet 91

Burada radioaktiv atomun yaşama müddətidir.
1küri=3.7∙1010Bk yəni,1q Ra-un 1san-də parçalanan atomların sayı -dur.
Qrafikdə radioaktiv nüvənin orta yaşama müddətidir. olarsa, heç bir təhlükəsizlik tədbiri görmək lazım deyil. olarsat\hlükəsizliktədbirlərə ehtiyacvar.
olarsa, xüsusi təhlükəsizlik tədbirlərinə ehtiyac var.
Elektromaqnit şüalanma mənbələri Təbii elektromaqnit şüalanma mənbələri

Plan:
Elektromaqnit şüalanma mənbələri
Təbii elektromaqnit şüalanma mənbələri;
Süni elektromaqnit şüalanma mənbələri;
Elektromaqnit dalğaları
Elektromaqnit dalğalarının tədqiqi;
Elektromaqnit dalğaları şkalası;
Elektromaqnit sahəsinin ətraf mühitə təsiri
Elektromaqnit şüalanmasının ətraf mühit və insan orqanizminə təsiri;
Radiotezlik və ifrat yüksək tezlikli elektromaqnit şüalanmasının bioloji təsiri;
Sənaye tezlikli elektromaqnit şüalanmasının bioloji təsiri.
Giriş
.
Elektromaqnit sahəsinin mövcudluğu haqqında proqnozu ilk dəfə 1832-ci ildə Maykl Faradey verdi. 1865-ci ildə isə ingilis alimi Ceyms Maksvell tərəfindən elektromaqnit sahəsinin nəzəri məsələləri həll edilmiş, maqnit və elektrik sahələrinin qarşılıqlı əlaqə formasını riyazi yolla əsaslandırmışdır. 1885-ci ildə alman alimi H. Hers təcrübədə elektromaqnit sahəsini əldə etmişdir. Bu tarixdən başlayaraq elektromaqnit sahəsi bəşər cəmiyyətinin həyatına ciddi surətdə nüfuz etmişdir.
Elektromaqnit sahəsi materiyanın xüsusi forması olub, yüklü hissəciklər arasında qarşılıqlı əlaqə nəticəsində yaranır. Sahə dəyişən elektrik və maqnit sahələrinin qarşılıqlı əlaqəsi ilə səciyyələnir. Elektrik və maqnit sahələrinin qarşılıqlı əlaqəsi ona əsaslanmışdır ki, onlardan hər hansı birinin dəyişməsi digərinin yaranmasına səbəb olur.
|
Ağırlıq qüvvəsinin gödüyü iş - Mühazirəçi: f r. e n., dosent Q. Ü. Ağayev Ədəbiyyat: Ağayev Q.Ü., Cəfərov M. B....

2.Ağırlıq qüvvəsinin gödüyü iş
Yer üzərində olan hər hansı bir cismə Yer kürəsi müəyyən qüvvə ilə təsir edir. Bu qüvvəyə ağırlıq qüvvəsi deyilir. Ağırlıq qüvvəsinin işini tapaq.
Tutaq ki, cazibə sahəsi O nöqtəsində yerləşmiş M kütləli maddi nöqtə tərəfindən yaradılmışdır. Həmin cismin sahəsində R məsafədə olan m kütləli digər bir cismə
qüvvəsi təsir edir.
Bu qüvvənin BC yolunda görülən elementar işini tapaq.
və ya olduğundan, olacaqdır.
BD=-dR- cismin, BC yolu getdikdə O nöqtəsindən uzaqlaşmasıdır.
Onda
Bu elementar yolda görülən işdir.
Onda həmin O nöqtəsindən məsafədə yerləşmiş E nöqtəsindən məsafədəki digər bir K nöqtəsinə yerdəyişmədə görülən iş:
bərabər olur.
Bu iş yalnız hərəkətin başlanğıc və son nöqtələrin vəziyyətindən asılı olub , yolun formasından asılı deyildir.
E-dən K-ya hərəkət zamanı A<0, K-dan E-yə hərəkət zamanı isə A>0 olduğundan, Yerin cazibə sahəsində ixtiyari qapalı yol boyu görülən iş sıfra bərabərdir (A=0). Bu cür xassəli sahəyə potensiallı və ya potensial sahə deyilir. Potensial sahədə iş görən qüvvəyə konservativ qüvvə deyilir.
3.Elastiki qüvvənin gördüyü iş
Elastik qüvvənin yayın -dən -dək uzanması zamanı gördüyü işi tapaq. Hük qanununa görə Fel =-kx.
Elementar iş dA=Fel dx–dir
dA=-kxdx
Onda tam iş
olur.
Göründüyü kimi elastik qüvvənin də gördüyü iş yolun formasından asılı deyil, yəni elastik qüvvə də kənservativ qüvvədir.
4.Sürtünmə qüvvəsinin gördüyü iş
Sürtünmə qüvvəsinin gördüyü iş yolun uzunluğu ilə düz mütənasibdir və həmişə mənfidir. Bu səbəbdən sürtünmə qüvvəsinin gördüyü iş həmişə sıfırdan fərqlidir. Belə qüvvə qeyri- konservativ adlanır(iş yolun formasından asılıdır).
dt zaman müddətində görülən iş dA olarsa, tərifə görə güc
olar.
Burada elementar iş bərabərdir.
|
Kafedra müdiri, dosent. T.Q.CABBAROV

|
Kafedra müdiri, dosent. T.Q.CABBAROV
|
bet | 2/6 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 44,77 Kb. | | #106133 | Turi | Mühazirə |
Bog'liq C fakepathSillabus 411,413,415Kafedra müdiri, dosent. T.Q.CABBAROV
Sillabusu tərtib edən, dosent. HƏSƏNOVA N.A.
«Maşınqayırmada keyfiyyətin normallaşdırılması» fənni üzrə sillabusun strukturu
I. Fənnin təsviri
II. Fənnin hədəf və məqsədi
III. Fənnin qısa məzmunu
IV. Fənnin tədrisinin növləri və müddəti
V. Tələbənin sərbəst təqdimat işi üçün tapşırıqlar və onların yerinə yetirilmə müddəti, məsləhət saatları.
VI. Müəllim haqqında məlumat
VII. Müəllimin tələbləri
VIII. Cari biliyin qiymətləndirmə meyarları, aralıq qiymətləndirmə cədvəli
IX. İstifadə olunan ədəbiyyat.
I. Fənnin təsviri
“Maşınqayırmada keyfiyyətin normallaşdırılması»” fənni - 050622 “Maşın mühəndisliyi” ixtisası üzrə bakalavr pilləsinin tədris fənləri bölməsinə daxil olub, istehsal-texnoloji, layihə-konstruktor və elmi-tədqiqat müəssisələri üçün mütəxəssis hazırlığında mühüm yer tutur.
II. Fənnin hədəf və məqsədi
Fənnin tədrisinin əsas məqsədi və vəzifəsi neft və qaz hasilatının maşınqayırmada keyfiyyətin normallaşdırılmasını qiymətləndirmək sahəsində təcrübi məsələlərin həllində təbiət və fundamental, ümumpeşə hazırlığı və digər ixtisas fənlərindən alınan nəzəri bilik və təcrübi vərdişlərdən səmərəli istifadə etməyi öyrətmək, tələbələrdə normativ-texniki sənədlərdən istifadə etmək, təcrübi-tədqiqat işləri aparmaq bacarığı formalaşdırmaqdır.
Fənnin tədrisinin keyfıyyətini yüksəltmək və səmərəliliyini artırmaq üçün mühazirə və laboratoriya dərslərində əyani vasitələrdən, texniki vəsait və nəzarət üsullarından, laboratoriya sınaq məlumatlarının emalında kompüter texnikası və texnologiyasından istifadə olunmalı, normativ-texniki materiallarla tanışlığa geniş yer verilməlidir.
III. Fənnin qısa məzmunu
Fənn aşağıdakı mövzularda tədris olunur:
1.Maşınqayırmada keyfiyətin normallaşdırılması məqsəd və vəzifələri.
2.Maşınqayırmada məhsulların keyfiyyətinin normallaşdırılması və istismar göstəriciləri.
3.Maşın və mexanizmnlərin keyfiyyətinin yüksəldilməsində qarşılıqlı əvəzolunmanın rolu.
4.Maşınqayırmada məhsulun keyfiyyətinə təsir edən metrologiyanın rolu.
5.Keyfiyyətin normallaşdırılmasının və dəqiqliyin nəzəri əsasları.
6.Ölçü zəncirinin keyfiyyətinin normallaşdırılması.
7.Əsas meyllənmələr.
8.Yastıqların oturma dəqiqliklərinin normallaşdırılması.
9.Konus səthlərin qarşılıqlı əvəz olunması.
10.Dişli ötürmələrin keyfiyyətinin normallaşdırılması.
11.İşgil birləşmələrinin normallaşdırılması.
12.Şlis birləşmələrinin keyfiyyətinin normallaşdırılması.
13.Nanotexnologiyanın maşınqayırmada tətbiqinin mümkünlüyü və
keyfiyyətin təmini.
|
| |
Cazibə qüvvəsi. Ümumdünya cazibə qanunu

Cazibə qüvvəsi. Ümumdünya cazibə qanunu.
Təbiətdə olan bütün cisimlər bir birini qarşılıqlı olaraq cəzb edirlər. Bu cazibə ümumdünya cazibə qanununa tabedir:
R-cisimlərin kütlə mərkəzləri arasındakı məsafədir, - cisimlərin kütlələridir, G- mütənasiblik əmsalı olub bütün cisimlər üçün eynidir və qravitasiya sabiti adlanır: .
və olduqda olur.
Qravitasiya sahəsi intensivliklə xarakterizə edilir.
Mövzu № 4
Mexaniki iş. Enerji.
Mexaniki iş və güc.
Sabit və dəyişən qüvvənin işi.
Ağırlıq qüvvəsinin gördüyü iş
Elastilik qüvvəsinin gördüyü iş.
Sürtünmə qüvvəsinin gördüyü iş.
Enerji. Kinetik və potensial enerji.
Enerjinin saxlanması qanunu.
Kürələrin elastik və qeyri-elastik toqquşması.
Klassik mexanikanin tətbiq olunma hüdudlari
Mexaniki iş və güc
1.Sabit və dəyişən qüvvənin işi.
Qüvvə təsiri ilə cisim hərəkət etdikdə iş görülür. Sabit qüvvənin gödüyü iş kimidir.
Burada F- təsir edən qüvvə, S- gedilən yol, - hərəkət istiqaməti ilə qüvvə arasındakı bucaqdır.
º olduqda A=0, =180º olduqda isə A. Iki vektorun skayar hasili xassəsindən istifadə edərək iş düsturunu belə də yazmaq olar:
Ümumi halda, yəni cismin dəyişən qüvvəsi təsirindən əyrixətli trayektoriya üzrə hərəkətində, trayektoriyanı elə kiçik hissələrə (dS) bölürlər ki, onların düzxətli və onlarda qüvvəni () sabit hesab etmək olsun. Onda bu kiçik dS yerdəyişmədə elementar iş
olar.
Trayektoriyanın 1-2 hissə-sində görülən iş:
.
qüvvəsini normal və tangensial toplananlara ayıraq:
Işi yalnız tangensial qüvvə gördüyünə görə
alırıq.
|
Əlavə 1 - 1. Mühazirə Əməliyyat sistemi anlayışı

|
1. Mühazirə Əməliyyat sistemi anlayışı
|
bet | 9/54 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 1,95 Mb. | | #110636 | Turi | Mühazirə |
Bog'liq Əməliyyat sistemləri muhazire konspekti (1) Əlavə 1 Kompüter arxitekturası barəsində bəzi məlumatlar
Kompüterin əsas aparat komponentləri bunlardırlar: əsas yaddaş, mərkəzi prosessor və periferiya qurğuları. Öz aralarında verilənlər mübadiləsi üçün bu komponentlər magis-tral adlanan naqillər qrupu ilə birləşmişlər (şək.1.5).
Şək.1.5. Kompüterin bəzi komponentləri
Əsas yaddaş ikilik kodunda proqram və verilənlərin yadda saxlanılması üçün istifadə olunur və hər birisi unikal rəqəmsal ünvana malik olan nizamlanmış massiv xanaları şəklində təşkil olunmuşdur. Bir qayda olaraq, xananın ölçüsü bir bayt təşkil edir. Əsas yaddaş üzərində tipik əməliyyatlar – müəyyən ünvanlı xana tərkibinin oxunması və oraya yazılması-dır.
Verilənlərlə müxtəlif əməliyyatların yerinə yetirilməsi kompüterin təcrid olunmuş hissəsi olan və mərkəzi prosessor adlanan komponentlə yerinə yetirilir. Mərkəzi prosessor, həmçinin, informasiyanı yadda saxlayan və registr adlanan xa-nalara malik olur. Onları ümumi təyinatlı və xüsusiləşdirilmiş registrlərə bölürlər. Müasir kompüterlərdə registrin tutumu adətən, 4-8 bayt olur. Ümumi təyinatlı registrlər verilənlərin və əməliyyatlar nəticələrinin müvəqqəti saxlanılması üçün istifadə olunurlar. İnformasiyanın emalı üçün adətən, yaddaş xanaların-dan ümumi təyinatlı registrlərə informasiyanın ötürülməsi, mərkəzi prosessor tərəfindən əəməliyyatların yerinə yetirilməsi və əməliyyat nəticələrinin əsas yaddaşa ötürülməsi təşkil olunur.
Xüsusiləşdirilmiş registrlər prosessor işinin nəzarəti üçün istifadə olunurlar. Ən vacibləri aşağıda verilmişdir: proqram sayğacı, əmrlər registri və proqramın vəziyyəti barəsində informasiyaya malik olan registr.
Proqramlar maşın əmrləri ardıcılığı şəklində saxlanı-lırlar ki, onları da mərkəzi prosessor yerinə yetirməlidir. Hər bir əmr əməliyyat sahəsindən və operandlar sahələrindən, yəni, həmin əməliyyatın yerinə yetirildiyi verilənlərdən ibarət olur. Maşın əmrlərinin bütün toplusu maşın dili adlanır.
Proqramın yerinə yetirilməsi aşağıdakı kimi həyata keçirilir. Proqram sayğacının göstədiyi maşın əmri yaddaşdan oxunur və əmrlər registrinə surəti köçürülür. Burada o, dekodlaşdırılır və bundan sonra icra olunur. Əmr yerinə nyetirildikdən sonra, proqram sayğacı növbəti əmri göstərir. Bu hərəkətlər maşın tsikli adlanır və sonra təkrar olunurlar.
|
| |
Fiziki kəmiyyətlər və onların ölçü vahidləri

|
Fiziki kəmiyyətlər və onların ölçü vahidləri
|
bet | 4/59 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 1,11 Mb. | | #255270 | Turi | Mühazirə |
Bog'liq V vasiT L R f nnind n m hazir l r toplusu hazirladi qaim c F rFiziki kəmiyyətlər və onların ölçü vahidləri
Fiziki kəmiyyət sistemin halını xarakterizə edir. Fiziki kəmiyyət dedikdə bir çox fiziki obyektlər üçün keyfiyyətcə ümumi, kəmiyyətcə isə hər bir obyekt üçün fərdi olan xüsusiyyət başa düşülür. Obyekt və proseslərin halını xarakterizə etmək üçün müxtəlif fiziki kəmiyyətlərin ölçülməsi vacibdir. Fiziki kəmiyyətin ölçülməsi onun qiymətinin xüsusi texniki vasitələrin köməyi ilə təyin edilməsidir. Ölçmə nəticələri ölçülən kəmiyyətin ölçü vahidi ilə ifadə olunur.
Fiziki kəmiyyətin ölçü vahidi onun qəbul olunmuş və qanuniləşdirilmiş müəyyən miqdarıdır. Kəmiyyətlərin ölçülməsi beynəlxalq səviyyədə ümumi vahidlər sisteminin olmasını tələb edir.
Əvvəllər də müxtəlif variantlarda vahidlər sistemi mövcud olmuşdur. Məs: metr, qram, saniyə SQS ( santimetr, qram, saniyə ) sistemi kimi qəbul edilmiş, lakin sonralar MKS ( metr, kiloqram, saniyə ) sistemi ilə əvəz olunmuşdur. 1832 - ci ildə Karl Qauss uzunluq, güc, kütlə, zaman vahidlərindən ibarət ilk dəfə olaraq vahidlər yığımını tərtib etmişdir. 1851- ci ildə isə Vilhelm Veber bütün elektrik vahidlərinin sistemini yaratmışdır və həmin sistem müasir elektrik vahidləri sisteminin əsasını təşkil edir. 1960 - cı ildə ölçü və çəkilərə aid XI konfrans beynəlxalq vahidlər sisteminin - Sİ yaradılması haqqında qərar qəbul etdi.
Sİ sistemi özündə bütün ölçü vahidlərini birləşdirmişdir. Bu sistemə əsasən ölçü vahidləri əsas və törəmə ölçü vahidlərinə bölünürlər. Əsas və törəmə ölçü vahidləri aşağıdakı cədvəllərdə göstərilmişdir.
1.6.1. Əsas ölçü vahidləri
Fiziki kəmiyyətin adı
|
Fiziki kəmiyyətin vahidi
|
Sİ – də şərti işarəsi
|
Uzunluq
|
metr
|
m
|
Kütlə
|
kiloqram
|
kq
|
Vaxt
|
saniyə
|
san
|
Cərəyan şiddəti
|
amper
|
A
|
Temperatur
|
kelvin
|
K
|
İşıq şiddəti
|
kandela
|
cd
|
Maddə miqdarı
|
mol
|
mol
|
|
| |
Nümunəvi ikiqütblülər - Və vasiTƏLƏRİ fənnindən mühazirələr toplusu hazirladi qaim cəFƏrov metrologiya haqqında ümumi məlumat

Nümunəvi ikiqütblülər
Nümunəvi cihazlar bəzi cihazların yoxlanmasında, dəqiq laboratoriya təcrübələrində tələb olunan ölçmələrdə iştirak edir və lazımi ədədi qiymətləri tapmaq üçün istifadə olunur. Onlar əsasən rezistordan, kondensatordan, induktiv sarğıdan və onların birləşməsi şəklində hazırlanır. Bu birləşmə mağaza adlanır və aşağıdakı növlərə bölünür:
Müqavimətlər mağazası
İnduktivliklər mağazası
Tutumlar mağazası
Müqavimətlər mağazası ayrı - ayrı sarğı şəkilli müqavimətlərdən ibarət olmaqla seksiyalarla sarınır və birinin başlanğıcı digərinin sonu ilə birləşdirilir. Bu halda cəm maqnit selinin qiyməti və onun sxemə təsiri azalır. Müqavimətlər mağazası ölçmə zamanı etalon cihaz kimi istifadə edilir. Həmçinin müqavimətlər mağazasından gərginlik bölücüsü kimi də istifadə etmək olur. Çox vaxt müqavimətlər mağazası dövrəyə cərəyanı və yaxud gərginliyi tənzim etmək üçün qoşulur. Müqavimətlər mağazasının sadə sxemi şəkil 5.1 – də göstərilmişdir:
Şəkil 5.1. Müqavimətlər mağazasının sxemi
Müqavimətlər mağazası 0,001% dəqiqlikdə hazırlanır.
Tutumlar mağazası ayrı - ayrı sabit tutumlu və ya dəyişən tutumlu kondensatorlar şəklində hazırlanır və əsasən hava dielektrikli və slüdalı kondensatorlardan istifadə olunur. Tutumlar mağazasının sxemi şəkil 5.2 – də göstərilmişdir.
Şəkil 5.2. Tutumlar mağazasının sxemi
Tutumlar mağazasının xətası onun dəqiqlik sinfinə görə təyin olunur.
Rabitə texnikasında induktivliklər mağazasından da istifadə olunur. Bu mağazalar çox damarlı naqillərdən hazırlanır. İnduktivliklər mağazasının sxemi müqavimətlər mağazasının sxeminə oxşardır. Lakin induktivliklər mağazasında çeviricinin müxtəlif vəziyyətlərində aktiv müqavimətin qiymətinin eyni olması üçün qarışdırıcı sxemdən istifadə olunur. İnduktivliklər mağazası kimi variometrdən və tək sarğı sistemindən istifadə olunur. Sarğılar maksimum 0,001; 0,01; 0,1; 1,0 və 10 Hn qiymətlərində hazırlanır.
|