nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tashqi elementlar turlari - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

Tashqi elementlar turlari: •
savollar;
•
qalqib chiqadigan oynalar;
•
vыnoskalar (izohli havola);
•
dizayn elementlar;
•
zastavkalar;
•
media – ob’ektlar;
•
navigatsiya;
•
personajlar;
•
ro‘yxatlar;
•
testlar;
•
simulyatsiya;
•
forma elementlari.
Savollar turlari: •
Bir tanlovli savollar;
•
Ko‘p tanlovli savollar; •
Variantlar tartiblashtiriladigan savollar; •
Son kiritiladigan savollar; •
Matn kiritiladigan savollar; •
Juftli moslangan savollar. Bir tanlovli savol (multiple choice) ta’lim oluvchiga javob sifatida
bir nechta taklif qilingan variantlardan birini faqat birini tanlashga
imkon beradi.
306
Dasturni yaratishdan maqsadini, nima so‘ralayotganini, nimani
ekranga chiqarilishi kerakligi, nimalar ma’lum va nimalar
noma’lumligini baholaymiz. Baholab bo‘lgandan keyin o‘z
imkoniyatlarimizni baholab qaysi muhitda, proekt turini va algoritmini
aniqlab qaror qabul qilamiz. Ushbu qarorimiz asosida dasturni yozamiz.
CourseLab tizimida dasturlash o‘ziga yarasha qulayliklarni yaratadi.
Shuning uchun biz shu muhitda dasturlashni amalga oshiramiz.
“CourseLab” tizimini ishga tushiramiz “CourseLab” tizimining asosiy
oynasi va bosh sahifa ochiladi. Dasturlashni boshlashdan oldin yangi
proekt yoki yaratilgan proektni ochib dasturlashimiz mumkin.
Biz bu misolda yangi proekt yaratib dasturlashni boshlaymiz.
Yangi proektni yaratish fayl menyusi yordamida yoki bosh
sahifadan yangi proekt oynasini ochish orqali amalga oshiriladi. Fayl
menyusi orqali ochish
Fayl – >Sozdat – >Kurs orqali amalga oshiriladi.
Yangi proekt oynasida proekt nomi, shablonlari tanlash va qaerda
saqlanishini ko‘rsatish kerak.
307
Biz kerakli oynalarga ma’lumotlarni kiritamiz va “Dalee” tugmasini
bosamiz va rasmdagi oyna ochiladi.
Bu oynada ma’qul topilgan shablon olinadi
Kitobdan juda katta farq multimedia ETR larda bo‘ladi

Kitobdan juda katta farq multimedia ETR larda bo‘ladi
. Bu
ta’lim uchun eng kuchli va qiziqarli bo‘lgan mahsulot, shuning uchun,
ularni alohida ko‘rib chiqish zarur.
ETRda asosan beshta yangi pedagogik qurollar foydalaniladi:
interfaollik; multimedia; modeling; kommunikativlik; unumdorlik.
Interfaollik
va
multimedia
haqida to‘xtaldik. Agar ularga
modelingni
– ob’ekt va jarayonlarning mohiyati, ko‘rinishi, sifatidagi
o‘zgarishlarni akslantiruvchi audiovizuallik imitatsion modellashtirishni
qo‘shilsa, u holda ETR simvollik abstaktsiyalardagi tavsifi o‘rniga real
266
yoki tassavurdagi dunyoning lavhasini adekvat taqdim etish mumkin
bo‘ladi.
Multimedia
ob’ekt va jarayonlarning real ifodasini ta’minlaydi,
interfaollik ta’sir etish va unga mos holda javob reaktsiyalarini olish
imkoniyatini beradi, modeling esa o‘rganilayotgan ob’ekt va tadqiq
etilayotgan jarayonlarga xarakterli bo‘lgan reaktsiyalarni joriy etadi.
To‘rtinchi qurol –
kommunikativlik
– bu bevosita muloqot qilish,
axborotni tezkor taqdim etish, jarayonning holatini masofadan nazorat
qilish imkoniyatidir. ETR nuqtai nazaridan, bu dastavval,
uzoqlashtirilgan serverdagi ta’lim resurslariga tezlikda kirish,
shuningdek, jamoaviy o‘quv vazifalar bajarish mobaynida uzoqdagi
foydalanuvchilarning on- line kommunikatsiyalari imkoniyatlaridir.
Va nihoyat,
beshinchi yangi pedagogik qurol
–
foydalanuvchining
unumdorligidir
. Ijodiy bo‘lmagan, ko‘plab amallar, zarur ma’lumotlarni
izlashni avtomatlashtirilishi ijodiy komponent, va mos ravishda o‘quv
faoliyat samarasi ko‘tariladi.
Ma’lumki, o‘quv ishi
pedagog bilan
(auditoriyada) va
mustaqil
(darsdan tashqari) mashg‘ulotlarni o‘z ichiga oladi. Eskirayotgan ta’lim
tizimining hozirgi davrida ko‘proq ikkinchi qismda asosan, axborotni
yodga olish bilan, shuningdek, uyda bajariladigan vazifaning amaliy
komponentida matn va formulalar tuzish bilan chegaralanib qolinmoqda.
ETRlari uyda o‘tkaziladigan amaliy mashg‘ulotlarni – to‘laqonli
o‘tkazishga, masalan, turli muzey yoki ko‘rgazmalarga borishdan toki
laboratoriya tajribalarini o‘tkazishgacha bo‘lgan ishlarni bajarishga, shu
yerni o‘zida talaba o‘zining shaxsiy bilim, ko‘nikma va malakalarini
tezkorlikda sinab ko‘rish imkoniyatini beradi. Uy vazifasi to‘laqonli
bajariladi, shuningdek, vazifalarni an’anaviy bajarishga qaraganda,
huddi katta sifatga ega bo‘lgan fotografiya bilan hajmlik golografik
tasvir singari farqlarga ega bo‘ladi.
ETR bilan birinchi komponent- axborot olish ham o‘zgaradi.
Ob’ekt, jarayon, hodisalarning matnlik tavsifini o‘rganish boshqa, ularni
ko‘rish va interfaol tartibda tadqiq etish, boshqa gap. Ayniqsa, ETR
madaniyat va san’at, mikro- va makro dunyo tassavurlari, umuman
kuzatib bo‘lmaydigan turli ob’ekt(masalan, molekulalarning harakati,
quyosh
sistemasidagi
yulduzlarning
harakatlari
va
sh.k.)larni
o‘rganishda yangi imkoniyatlar berish, ravshan.
Qadimiy Xitoy maqoli shunday deydi:
«
Menga ayt, va men yoddan chiqaraman,
Menga ko‘rsat, men eslab qolaman,
267
Menga sinab ko‘rishga ber, men o‘rganaman
».
Bu ajoyib so‘zlar mustaqil o‘quv mashg‘ulotlarining va unda
bajariladigan vazifalarning yangi imkoniyatlarini ifodalaydi.
|
Mashg‘ulot yakuni - Namangan viloyati norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi

Namangan viloyati norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi
Kompyuter grafikasi darslik
Maxsus fan o‘qituvchisi: Kodirova Soxiba 43-Mavzu Ob'yektlarni modellashtirish Reja 1. Modellashtirish 2.Transformatsiya vositasi. 3.Modifikatorlarni qo‘llash Modellashtirish - sahna va undagi ob'ektlarning uch o'lchovli matematik modelini yaratish Ob’yektlarni o‘zgartirishda biz asosan asosan yaratilayotgan obektimiz qanday ko’rinishga kelishiga qarab foydalanamiz bunda bizga obe’ktlarni o’zgartirish panellari kerak bo’ladi bunga Ob’yektlarni transformatsiyalash Ob’yektlarni modifikatsiyalash Ob’yektosti to‘rlarini tahrirlash Ob’yektni tashkil qiluvchilar va To‘r (setka) va maxsus ob’yektlar. Qisqacha bularga to’xtalib o’tsak. Transformatsiyalar obyektlarni matematik funktsiyalar yordamida aylantirish uchun mo'ljallangan. Transformatsiya orqali siz ob'ektning boshliqdagi o'lchamini, joylashuvini o'zgartirishingiz mumkin. Modifikator obyektga turli usullar bilan ta’sir qilishi, uni deformatsiyalashi - cho‘zishi, burishi, egishi mumkin. Koordinata to‘r lari chiziqlarini tasvirlash uchun uchta SICHQONCHAa-xil rang turlaridan foydalaniladi. Ikkita eng qora va qalin chiziqlar bu koordinata o‘qlaridir. Sahnalar juda kamdan-kam hollarda asosiy ob'ekt va shakllardan iborat. Hamma sahnadagi narsalar odatda o'zgarishlarning natijasidir, o'zgartirishlar, birlashtirishlar va asosiy ma'lumotlar bilan boshqa operatsiyalar. Qiyin ob'ektlar qismlarda yaratiladi. Ushbu jarayonni yuqori qavatli bino qurish bilan solishtirish mumkin, Kichkina, ulangan qismlardan tashkil topgan - g'isht, qoziq va oshqalar. Transformatsiyalar obyektlarni matematik funktsiyalar yordamida aylantirish uchun mo'ljallangan. Transformatsiya orqali siz ob'ektning boshliqdagi 'lchamini, joylashuvini o'zgartirishingiz mumkin. Transformatsiyaning asosiy turlari: Translation(harakatlanish)- tekis chiziqlar bo'ylab obyektlar harakatlanishi; Rotation(burilish) - markaz atrofida aylanadi; Scalling(Masshtablash)- o'lchamlarini o'zgartirish moslamalari; Reflection(akslantirish) - ob'ektlarini aks ettirish. Ob'ektlarning transformatsiyasi odatda animatsiyada ishlatiladi. Download 39,74 Mb.
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Namangan viloyati norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi
|
Lover Interface Bar (Interfeysning quyi qatori)

Mashg’ulot vaqti-
80-daqiqa
|
Talabalar soni: 26 –30 gacha
|
Mashg’ulot
shakli va turi
|
Nazariy-yangi bilimlarni egallash bo’yicha o’quv mashg’uloti
|
O’quv mashg’ulot rejasi
|
1. Modellashtirish
2.Transformatsiya vositasi.
3.Modifikatorlarni qo‘llash
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: O‘quvchilarga yangi mavzu bo’yicha nazariy tushunchalar berish, mavzu bo’yicha bilim va ko’nikmalarini shakllantirish
|
Pedagogik vazifalar:
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
Yangi mavzu bo’yicha rejalarni tasniflaydi;
Reja asosida bo’limlarni tushuntiradi;
Reja bo’yicha yangi bilimlarni yoritib beradi.
|
O’quv faoliyati natijalari:
Tinglaydilar va zarur bo’lsa yozib boradilar;
Dars bo’yicha olgan bilimlarini tasniflaydilar;
O’rganganlarini aytib beradilar;
Tartibli ravishda aytib beradilar.
|
O’qitish metodlari
|
Axborotli kichik ma’ruza, tushuntirish, namoyish etish, aqliy hujum
|
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
|
Ommaviy, jamoaviy
|
O’qitish vositalari
|
O’quv qo’llanma, proektor, slayd kompyuter
|
O’qitish sharoiti
|
Maxsus jixozlangan o’quv xona
|
Qaytar aloqaning yo’l va vositalarining yo’l va vositalari
|
Og’zaki nazorat: savol-javob
|
asosiy tarkibni detallashtirish, favqulodda holatlar va hodisalarni

|
asosiy tarkibni detallashtirish, favqulodda holatlar va hodisalarni Pdf ko'rish
|
bet | 155/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)asosiy tarkibni detallashtirish, favqulodda holatlar va hodisalarni
www.ziyouz.com kutubxonasi
aniqlash, muayyan huquqiy munosabatdan obyektning chiqib keti-
shi, yangi subyektning paydo bo'lishi, dastlabki asosiy holatning
o'zgarishi, uning barham topishi, yuridik amal qilishning tarkibi,
ayrim hodisaning amalga oshirilishi va h.k. Yakuniy hisobda
yuridik semiotik til amaliy vaziyatlar, huquq subyektlari va
obyektlari hamda yuridik amal qilishlaming qat’iy tavsifini berishi
lozim.
Qonunda tavsiflangan har bir amaliy vaziyatning o'zgarishi
bilan «komanda»ning o'zgarishi - huquq yoki majburiyatlar
bog'lanadi. Komandalar semiotik tilda tavsiflanishi mumkin va
lozim. Bu - huquqning vujudga kelishi, huquqning saqlab qolini-
shi, huquqning tenglashtirilishi, uning bekor qilinishi va h.k.
Aftidan, huquqlargina emas, boshqa yuridik modalliklar - majburi
yatlar va taqiqlar ham dinamik tavsiflanishi lozim.
Situatsion boshqarish nazariyasi nuqtai nazaridan huquqiy tart
ibga solishning muayyan sohalaridagi huquqlar, burchlar va ta-
qiqlarning muayyan mazmuni ham semiotik yuridik tilda tavsif
lanishi lozimligiga e’tibor berish muhimdir. Boshqacha aytganda,
nima taqiqlanishi, nima ruxsat etilishi va subyektlarning burchlari
qat’iy belgilanishi lozim. Binobarin, «komandalar»ning o'zi konkret-
lashtirilishi kerak. Taklif etilayotgan yondashuvning barcha nazariy
va amaliy natijalarini prognoz qilish hozir juda qiyin. Faqat ayrim
oqibatlarnigina oldindan ko'ra bilish mumkin. Situatsion bosh
qarish nazariyasining qo'llanilishi amaliy tarkiblar bilan normalarda
qayd etilgan «komandalar» tizimi o'rtasidagi aloqalarning detal-
|
| |
–rаsm. ЯКНО–6 (10)У1В mаrkаli tаqsimlаsh qurilmаsining а) tuzilish

170
Konstruksiyasi bo‘yicha kiritish, seksiyali shkaflar va chiquvchi
ulanmalar shkaflari o‘xshash, bir xil tashqi o‘lcham va ulanish
o‘lchamlariga ega bo‘ladi va ichiga o‘rnatiladigan apparatlar bilan bir–
biridan farq qiladi. Har bir shkaf portlashdan himoyalovchi to‘siqlar
bilan ajratilgan bo‘linmalar (kameralar)dan tashkil topgan portlashni
o‘tkazmaydigan qobiq ko‘rinishida bo‘ladi. Qobiqning yuqori qismida
to‘g‘riburchakli kameralar joylashtirilib, ulardan o‘rtadagi ikkitasi
kiruvchi, ikkita chetda joylashganlari esa ajratkichlarning kameralari
hisoblanadi. Qobiqning pastki qismida ikkilamchi zanjirlar qutisi bilan
uzgichning kamerasi joylashadi. Uzgichning kamerasi eshik bilan,
qolganlari qopqoq bilan yopiladi. KTQ shkafida ta’minot va chiqish
kabellarini ulash uchun kabel kiritish moslamalari ishlatiladi, har bir
shkafga bir vaqtni o‘zida, ikkita ta’minot va ikkita chiqish kabellari
(zirhlangan va ЭВТ turdagi kabellar) ulanishi mumkin. KTQ
shkaflarini masofadan boshqarish uchun masofadan boshqarish
pultlaridan foydalaniladi. KTQ qurilmasining umumiy ko‘rinishi va
tashqi o‘lchamlari 6.19–rasmda keltirilgan.
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI

|
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
|
bet | 130/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikO`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ta’lim shakli Ish bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O‘qituvchining
|
O‘quvchi-ning
|
O‘quv mashg‘ulo-tiga kirish
(5 daqiqa)
|
Tashkiliy qism:
O‘quvchilarni mashg‘ulotga tayyorgarligi va davomatini tekshirish
|
Mashg‘ulotga tayyorlanadi
|
2. Asosiy bosqich
(65 daqiqa)
|
Tayanch bilimlarni faollashtirish
1.Uyga berilgan vazifani nazorat qiladi hamda o‘tilgan mavzu bo‘yicha o‘quvchilarga savollar beriladi, ularni baholaydi (1-ilova)
Maqsad va vazifalarni belgilanishi
2.Mashg‘ulotning nomi, rejasi, maqsad va o‘qitish natijalari bilan tanishtiriladi;
3.Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar bilan tanishtiriladi;
4.O‘quv ishlarida o‘quvchilarni baholash mezoni va ko‘rsatkichlari bilan tanishtiradi (2-ilova);
Ta’lim oluvchining bilimlarini faollashtirish
5.Tezkor so‘rov, savol-javob, aqliy hujum texnikalari orqali bilimlarni faollashtiradi;
Yangi o‘quv metodlari bayoni:
6.Nazariy mashg‘ulotlarning rejasi va tuzilishiga muofiq, o‘qitish jarayonini tashkil etish bo‘yicha xarakatlar tartibini bayon etadi.
7.Mavzu bo‘yicha Power Point tartibida namoyish va sharxlar bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy holatlarni bayon qiladi
Yangi o‘quv materialini mustahkamlash
8.Mustahkamlash uchun savollar beriladi. (3-ilova)
|
Savollarga javob beradilar
Yozib oladilar
Guruhlarga bo‘linadilar.
Javob beradilar
Diqqat qiladilar
Guruhlarda ishlaydilar
Fikr almashadilar
|
3. Yakuniy bosqich
(10 daqiqa)
.
|
Mashg‘ulot yakuni:
1.O‘tilgan mavzu umumlashtiriladi, faol ishtirok etgan o‘quvchilarni javoblarini izohlab baholaydi va rag‘batlantiradi;
Uyga vazifa berilishi:
2.Kelgusi mashg‘ulotga vazifa va uni bajarish yuzasidan yo‘riqnoma beriladi
|
O‘z- o‘zini o‘zaro baholashni o‘tkazadilar.
Topshiriqni yozadilar
|
Maxsus fan o‘qituvchisi: Kodirova Soxiba
|
| |
Yaratiladigan yangi ishlanma

9. Mavzu doirasida bajariladigan
loyihaning
moliyalashtirish
hajmining asoslanganligi
Taklif etilayotgan loyihani moliyalashtirish hajmining uch
yillik smetasi ilova qilingan.
10. Taklif etilayotgan mavzuning
manfaatdor tarmoq (xo‘jalik
boshqaruvi
organi)
bilan
kelishilganligi
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar
vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi va suv
vazirligi, O‘zbekiston Respublikasi ekologiya, atrof-muhitni
muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi, Birlashgan
Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi
tashkiloti (FAO).
Izoh: tanlovga tavsiya etilayotgan mavzu asosnomasi zarur hollarda ilmiy tashkilot (mavzu tashabbuskori) ning
yuqori turuvchi vazirlik/idorasi tomonidan tashkil etiladigan muvofiqlashtiruvchi kengash muhokamasi natijalariga
ko‘ra ishlab chiqilishi mumkin.
Asosnomani shakllantirishga
mas’ul ekspert – vazirlik (idora) ning
mas’ul xodimi (FIO, lavozimi)
____________________
Loyihaning yillik - Innovatsion va amaliy loyihalar

|
Innovatsion va amaliy loyihalar Pdf ko'rish
|
bet | 146/214 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 2,71 Mb. | | #146421 |
Bog'liq Сайтга Joriy etishga tayyor ishlanmalar (2)Loyihaning yillik
moliyalashtirish
hajmi
Zarafshon vodiysi sharoitida qora mevali
aroniya, goji va Sichuan qalampiri
o‘simliklarini ko‘paytirish, biologik
xususiyatlarini o‘rganish va ekologik toza
mahsulot yetishtirish taomiliga asoslangan
plantatsiyalarini yaratish.
Sichuan qalampiri -Zanthoxylum 3
bungeanum L.
R.Raximov, q.x.f.n.
Dr.Marshall Marianna
Tadqiqot shakli: amaliy bo‘lib, qora mevali aroniya (Aronia melanocarpa L.),
goji (Lycium barbarum L.) va Sichuan qalampiri (Zanthoxylum bungeanum L.) xalq
tabobati va ilmiy tabobatda keng qo‘llaniladi, shuningdek Sichuan qalampirini
importini bartaraf qilish maqsadida ularni ko‘paytirish va fermer xo‘jaliklarida
ekologik toza mahsulot yetishtiriladigan dastlabki plantatsiyalarini yaratish va
xonadon “dorixonalarini” tashkil qilish maqsadida xonadonlarga ekish maqsadga
muvofiqdir.
Ilmiy-tadqiqot
natijalari:
Avtor tomonidan ko‘p yillar davomida
iqlimlashtirilgan (2012 yildan) qora mevali aroniya, goji va Sichuan qalampirini
tanlab olingan klonlar ko‘paytiriladi. Fermer xo‘jaligida ekologik toza mahsulot
yetishtirishga
asoslangan
dastlabki
onalik
plantatsiyasi
yaratiladi
va
agrobiotexnologiyasi ishlab chiqiladi. Zarafshon vodiysida iqlimlashtirilgan
yuqoridagi o‘simliklar mevalaridagi biologik faol moddalari aniqlanib, farmasevtika,
oziq-ovqat, atir-upa sanoatlarida xom-ashyo bazasi sifatida tavsiya etiladi. Qora
mevali aroniya, goji va Sichuan qalampiridan ekologik toza mahsulot yetishtirish
agrobiotexnologiyasi ishlab chiqiladi. Xorijdan keltirilayotgan qora mevali aroniya,
goji va Sichuan qalampirini O‘zbekistonda yetishtirish imkoniyatini yaratib, import
oldi olinadi hamda valyuta tejab qolinadi.
|
| |
baholash fenomeni vujudga keladi. Tabiiyki, huquqiy tartibga sol­

|
baholash fenomeni vujudga keladi. Tabiiyki, huquqiy tartibga sol Pdf ko'rish
|
bet | 157/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)baholash fenomeni vujudga keladi. Tabiiyki, huquqiy tartibga sol
ish amalda adaptiv boshqarish nazariyasida mufassal tahlil qilinu-
vchi ommaviy ta’lim berish va adaptatsiya jarayonlarini hisobga
olishi lozim. Uning talablari va qoidalaridan qonun hujjatlarini
amalga kiritish vaqti va muddatlariga tegishli ayrim amaliy xulos-
alar kelib chiqadi. Vaqtlar va muddatlar shunday bo'lishi kerakki,
tegishli subyektlar normativ axborotlarni olish va o'zlashtirishga
ulgurishlari lozim.
Bayon etilayotgan nazariya huquqiy tartibga solishning o'ziga
xos xususiyatlariga boshqa jihatdan ham yaqin: unda boshqari
layotgan obyektni identifikatsiya metodi bilan o'rganish protse-
durasiga katta e’tibor beriladi. Boshqaruv ta’siri ko'rsatish jaray-
onida obyekt haqida yetishmayotgan axborotlar to'planadi va
uning kelib tushishiga qarab boshqaruv qarorining xususiyati
takomillashtirilib boriladi. Bu yerda huquqni qo'llash sohasiga
o'xshashlik ko'zga tashlanadi, zero huquqni qo'llash jarayonida
axborotlar aniqlangan holatlardan kelib chiqib qaromi dalillash va
shakllantirish yo'li bilan olinadi.
Tabiiyki, bayon etilgan fikr-mulohazalar umumiy huquq nazari-
yasining faqat ayrim muammolarining kibernetika g'oyalaridan foy
dalanish asosida ishlab chiqilishiga tegishlidir.
www.ziyouz.com kutubxonasi
V III
BO B. H U Q U Q N I Q O 'LLA SH VA
H U Q U Q N I M U H O F A Z A QILISH FAOLIYATINI
A X B O R O TLA S H T IR IS H
§ 1 . Huquqni qo'llash va huquqni muhofaza qilish
faoliyatini axborotlashtirish vazifalari
Huquqni qo'llash - bu vakolatli organlarning ushbu (muayyan)
|
| |
Huquqiy informatikada mustaqil yo'nalish vujudga kelgan bo'lib

|
Huquqiy informatikada mustaqil yo'nalish vujudga kelgan bo'lib Pdf ko'rish
|
bet | 166/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)Huquqiy informatikada mustaqil yo'nalish vujudga kelgan bo'lib,
uning maqsadi tergov sohasida kompyuter texnologiyalaridan foy-
dalanishdan iborat. Ilmiy kriminalistikada «tergovni kompyuterlash-
tirish» atamasi amal qiladi (A.K. Karaxanyan taklif qilgan).
Tergov sohasida kompyuter texnologiyalaridan foydalanish
quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:
1) axborot-qidirish tizimlari va ma’lumotlar banklarini avtomat-
lashtirish;
2) jinoyatlarni ro'yxatdan o'tkazish va indentifikatsiya qilish
avtomatlashtirilgan tizimlarini tashkil etish;
3) tergovchining faoliyatini rejalashtirish va hisobga olish av
tomatlashtirilgan tizimlarini tashkil etish;
4) boshqa yo'nalishlar.
Kompyuter
metodik axborotlarning hajmini oshirish;
muayyan ish yuzasidan zarur tavsiyalarni qidirishni yengillash-
tirish, metodik tavsiyalarni displeyning ekranida har xil shakllarda
(jadval, sxema, ro'yxat ko'rinishida va h.k.) olish;
muhim holatlarni kombinatsiya qilish;
dalillardan to'laqonli foydalanilganligini namoyish etish imkonini
beradi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Kompyuter texnologiyalaridan ko'p epizodli ishlar bo'yicha foy-
daianish quyidagi vazifalarni hal qilish imkonini beradi:
tergovchilarning personal tarkibini hisobga olish;
jinoiy epizodlar haqidagi ma’lumotlami shakllantirish;
tergov ish yurituvi materiallarida nomi zikr etilgan barcha
shaxslar haqidagi ma’lumotlami turkumlash;
har bir gumon qilinayotgan (ayblanayotgan) shaxs haqida
axborotlar jamlash;
ushlangan shaxslarning belgilari, hislatlari va xususiyatlarini
turkumlash;
|
| |
Yulduz topologiyasi - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

212
6.2- rasm. Yulduz topologiyasi asosida qurilgan tarmoq
Xalqa topologiyasi
Xalqa topologiyasi har bir punktga
faqat ikkita liniyalar
birlashtirilgan tapmoqni tavsiflaydi. Xalqa topologiyasi optik kabel
yordamida lokal kompyuter tapmoqlari,
transport tarmoqlari va
abonent kirish tarmoqlarida keng qo‘llaniladi.
Xalqa topologiyasida qurilma o‘z qo‘shnisiga ikkita vosita orqali
ulanadi. Ma’lumotlar paketi to‘qnash kelmasligi uchun qurilmadan-
qurilmaga bir yo‘nalishda uzatiladi. Har bir qurilma ma’lumotlar
uzatish uchun o‘z navbatini kutadi. Tizimdagi barcha qurilmalardan
istalgan birining rad etilishi chiqishda muammolar
keltirib chiqaradi
va shikastlangan joyni topish qiyin.
6.3- rasm. Xalqa topologiyasi asosida qurilgan tarmoq
Xalqa topologiyada aloqa liniyalari orqali har bir kompyuter
faqat ikkita boshqalari bilan bog‘lanadi: Faqat u biridan axborot oladi,
213
ikkinchisiga esa – faqat uzatadi. Har bir aloqa liniyasida,
yulduz
holatiga o‘xshab, faqat bitta uzatuvchi va bitta qabul qiluvchi ishlaydi.
Bu narsa tashqi terminallarni qo‘llashdan ozod qiladi. Halqani
kamchiliklaridan (yulduzga taqqoslanganida) shuni hisoblash kerakki,
tarmoqdagi har bir kompyuterga ikkita kabel olib kelinishi kerak. Ikki
qavat xalqa oraliq punktlar o‘rtasida fizik ulanishni juftliklari bilan
tashkil
qilinadi, bunda axborot oqimi ikki yo‘nalishda yo‘naltiriladi,
ulardan biri asosiy, boshqasi esa –zahira bo‘ladi.
Ammiak ta’sirida zaharlanishda birinchi yordam

Ian yuvish, 5 foizli sirka, limon yoki xlorid kislota shimdirilgan lattani
qo‘yish va boshqa omillar bajariladi.
Ammiakdan saqlanishda: «К» yoki «М» markali filtrlovchi sanoat
gazniqobi, agar ammiak vodorod sulfid bilan aralashgan bo‘lsa, «KD»
markali gazniqobi ishlatilib, juda yuqori konsentratsiyada izolatsiyalovchi
gazniqoblar va himoya kiyimlari ishlatiladi.
X lor -
o‘tkir hidli, sariq rangli gaz. U havodan 2,5 baravar og‘ir
bo‘lib, 34°C haroratda suyuq holatga o‘tadi. U suvda, organik erituv-
chilarda yaxshi eriydi. Xlor qog‘oz-selluloza, to ‘qimachilik sanoatida,
xlorli ohak ishlab chiqarishda, suvni zararsizlantirishda va boshqa soha-
larda ishlatiladi. Xlor bo‘g‘ish xususiyatiga ega. Uning havodagi miq-
dori 0,01 mg/1 bo‘lganda inson organizimiga salbiy ta’sir etadi, miqdori
0,1 mg/1 dan yuqori bo‘lganda o iim g a olib keladi.
Birinchi
yordam.
Shikastlangan hududlarda gazniqoblami kiyish ke
rak. Nafas organlari izdan chiqqanlar nashatir spirtini, ichimlik sodasini
hidlashi, 2 foizli sodali eritma bilan ko‘zni, burunni va tomoqlami yuvi-
shi, issiq borjomli yoki sodali sut, qahva ichishi kerak.
Himoyalanish.
«V» va «М» markali filtrlovchi sanoat gazniqo-
blari, GP-5 fuqarolar gazniqobi, bolalar gazniqobi va ulaming himoya
komplektidan foydalaniladi. Agar uning konsentratsiyasi yuqori bo‘lsa
(8,6 mg/1 dan yuqori), izolatsiyalovchi gazniqoblar qo‘ilaniladi.
Oltingugurt oksidi
- o ‘tkir hidli, rangsiz gaz bo‘lib, yonmaydi. Bu
modda oltingugurtli rudalarni yondirganda hosil bo‘lib, u sulfat kislo
ta ishlab chiqarishda asosiy xomashyo hisoblanadi. Undan tashqari bu
gaz to'qim achilik sanoatida oqartiruvchi sifatida, oziq-ovqat sanoatida
konservatsiya qiluvchi modda sifatida ishlatiladi. U suvda, spirtda, sirka
va sulfat kislotalarda, xloroformda va efirda yaxshi eriydi. Oltingugurt
angidridi nafas yo‘llarini ishdan chiqarib, ko‘zni xiralashtiradi. Kichik
konsentratsiyada inson kuchsiz yo‘talish, tomoqda va ko‘krakda og‘riq,
ko‘zdan yosh oqish, katta dozada esa qusish, hushdan ketish alomatlari
kuzatiladi.
Bular quyidagilardan iborat

oqimi kuchiga qarab kurashish usullari tanlanadi, tadbir choralari belgi-
lanadi.
T ogii hududlarda shaxsiy imoratlami qurish ishlari sel xavfi xaritasi
bilan tanishgan holda, maxsus tashkilotlar ruxsati asosida olib borilishi
kerak.
Xulosa qilib ta’kidlash mumkinki, yuqorida aytilgan hamma ofat tur-
lari 0 ‘zbekistonga xos xarakterlidir. Shuning uchun shu o'lkada yashovchi
har bir fuqaro yuqorida aytilgan tabiiy ofatlardan qo‘rqmasdan, esankira-
masdan, yuqori tashkilotlar, fuqarolar muhofazasi organlari tomonidan beri-
ladigan har bir ko‘rsatma, yo‘riqnomalarga qat’iyan rioya etib, harakat qi
lish zarur. Bunda hech qanday o ‘zboshimchalik, odamlami bezovtalantirish,
xavfsirash, faqat o‘z manfaatini ko'zlaydigan harakatlami qilish taqiqlanadi.
Qayerda yuqori intizom, chuqur ishlangan omillar bo‘lsagina, o‘sha yerda
ofat oqibatlari tugatilib, hayot tezda o‘z iziga tushib ketadi.
Kanallar 
kommutatsiyasi - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

219
Ushbu uchta yondashuvning har biri o‘zining afzalliklari va
kamchiliklariga ega. Kommutatsiya texnikasining har biri uchun
an’anaviy dasturlar mavjud, masalan, telefon tarmoqlari kanallar
kommutatsiyasi texnikasidan foydalangan holda qurilgan va
qurilmoqda, kompyuter tarmoqlari esa asosan paketlar kommutatsiya
texnikasiga
asoslangan.
Paketlar
kommutatsiya
texnikasi
raqobatchisidan ancha yoshroq va uni muayyan sohalar, masalan,
telefoniya (Internet yoki IP-telefoniya shaklida) dan siqib chiqarishga
harakat qilmoqda, ammo bu tortishuv hali hal qilinmagan va, ehtimol,
ikkita kommutatsiya texnikasi uzoq vaqt birga bo‘lib, bir-birini
to‘ldiradi. Shunga qaramay, ko‘plab mutaxassislarning uzoq muddatli
bashoratlariga ko‘ra, kelajak paketlar kommutatsiya texnikasiga
tegishli, chunki u yanada moslashuvchan va universaldir.
Agar bir vaqtning o‘zida bir nechta tizim ma’lumot uzatish
uchun bitta tarmoq bo‘limiga kirsa, tarmoqda to‘qnashuvlar yuzaga
keladi. Tarmoqlarda to‘qnashuvlarni hal qilish uchun CSMA/CD
(Carrier sense with multiple access; collision detection) usuli.
Usulning mohiyati quyidagicha. Tizim xabarning bir vaqtning o‘zida
tarmoqning boshqa qismida boshqa tizim tomonidan yuborilishini
aniqlaydi. Agar ikkita yoki undan ko‘p tizim bir vaqtning o‘zida
xabarlarni yuborishni boshlasa, to‘qnashuv qayd etiladi va uzatish
to‘xtaydi. Ushbu usulning kamchiligi: agar tizimda yuklanish ko‘p
bo‘lsa, unda ko‘plab to‘qnashuvlar yuz berishi mumkin, bu esa ishlash
samaradorligining pasayishiga olib keladi. CSMA/CD usuli
tarmoqning eng keng tarqalgan turi Ethernet tarmoqlarida
muvaffaqiyatli ishlatilgan.
Parollar - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

313
foydalanuvchi har safar tizimga kirishga harakat qilganida noyob
parol talab qilinadi. Bir martalik parol ishlatilgan bo‘lsa,
uni qayta
ishlatib bo‘lmaydi. Bir martalik parol turli yo‘llar bilan amalga
oshiriladi:
Tasodifiy raqamlar - foydalanuvchilarga tegishli alfavit bilan
birga raqamlari bosilgan kartalar beriladi.
Tizim tasodifiy tanlangan
bir nechta alifboga mos keladigan raqamlarni so‘raydi;
Maxfiy kalit - foydalanuvchiga foydalanuvchi identifikatori
bilan taqqoslangan yashirin identifikatorni yaratishi mumkin bo‘lgan
apparat ta’minoti taqdim etiladi. Tizim
har safar tizimga kirishdan
oldin yaratilishi kerak bo‘lgan yashirin identifikatorni talab qiladi.
Tarmoq paroli - ba’zi tijorat ilovalari ro‘yxatdan o‘tish uchun
kiritilishi kerak bo‘lgan ro‘yxatdan o‘tgan telefon yoki elektron
pochtaga foydalanuvchiga bir martalik parollarni yuboradi.
lashtirilgan tipologiyasini ishlab chiqish imkonini beradi

|
lashtirilgan tipologiyasini ishlab chiqish imkonini beradi Pdf ko'rish
|
bet | 156/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)lashtirilgan tipologiyasini ishlab chiqish imkonini beradi.
Adaptiv boshqarish metodlari. Adaptiv boshqarish nazariyasi
boshqariluvchi obyektning o'zgaruvchanligi omillarini hisobga
olishga va bunga muvofiq boshqaruv ta’sirlari ko'rsatish tizimini
muntazam o'zgartirish zarurligiga asoslanadi. Ko'pgina obyektlar-
ga informatsion xususiyat — noaniqlik xosdir. Bu ayniqsa ijtimoiy
tizimlarga tegishli. Ushbu huquqiy tartibga solish va boshqarish
tizimi amal qiladigan barcha individlarning parametrlari va xulq-
atvori haqida yetarli ma’lumotlar ko'pincha mavjud bo'lmaydi.
Adaptiv boshqarish tizimida noaniqlik elementlarining mavjudligi
va zarur axborotlaming yo'qligi o'tish jarayonlarining jiddiy
ko'payishiga olib keladi. Tizim bir emas, ko'plab obyektlarga
yo'naltirilgan bo'ladi. Boshqaruv ta’siri ko'rsatilishi va maqsadga
www.ziyouz.com kutubxonasi
erishilishi vaqtda ancha farq qilishi mumkin. Ba’zan maqsadga
qay darajada erishilgan, unga umuman erishilganmi, degan savol
noaniq bo'lib qoladi.
Adaptiv model o'z amal qilish sohasiga ega. Bu soha «huquq
— ijtimoiy munosabatlar» tizimidagi boshqaruv bo'g'inidir. Mazkur
modelda quyidagi tushunchalardan foydalanish lozim: huquqning
amal qilishining ijtimoiy mexanizmi; huquq haqidagi axborotlarning
katta va kichik ijtimoiy tabaqalar muhitida tarqatilishi jarayoni;
teskari aloqa; ijtimoiy aloqa qilish mexanizmi.
Subyektlar massasiga muayyan normaning ta’siri shunga olib
keladiki, boshqaruvchi tizimda huquqiy qoidalarning mazkur
kompleksining barcha talablariga aholining moslashishi, huquq
normalarini, ulaming qimmati va adolatlilik darajasini bilish va
|
| |
Yer surilishlarining oldini olish usullariga

|
Yer surilishlarining oldini olish usullariga Pdf ko'rish
|
bet | 107/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov MYer surilishlarining oldini olish usullariga:
-
qiya sathlarda qurilish va ular bilan bog‘liq bo‘lgan kovlash ishla
rini olib bormaslik;
- qiya sathlarda tog‘ jinsi to‘kilmalarining yig‘ilishiga yo‘l qo‘ymaslik;
- temiryo‘l, transport vositalari harakat tezligining belgilangandan
oshishini taqiqlash;
- qiya sathlardagi o‘simlik dunyosini muhofaza qilish;
- qiya sathlarda sug‘orish, shudgorlash ishlarini olib bormaslik kabi
ishlar kiradi.
Surilish harakati va ta’sirini bartaraf etuvchi usullami 4 guruhga
bo‘lish mumkin:
Surilish harakati tezligini sekinlashtirish yoki to‘xtatishga qaratil-
gan usullar: a) suv oqimini tartibga soluvchi va boshqaruvchi qurilmalar
qurish; b) daryo va suv havzalari qirg‘oqlari yuvilishining oldini oluvchi
qurilmalar qurish.
1. Yer osti suvlari sathini pasaytirish.
2. Tog‘ jinsi surilishlarini ushlab turuvchi tirgak devorlarini qurish.
3. Suriluvchi tog' jinsi qatlamini olib tashlash.
4. Tog‘ jinslari fizik-mexanik xususiyatlarini sun’iy usulda yax-
shilash.
Yer surilishi ofatidan saqlanishning ishonchli omili, bu - xalqni o‘z
vaqtida ogoh etish hisoblanadi. 1996-1999-yillarda 0 ‘zbekistonning bir
qancha hududlarida, jumladan, Surxondaryo, Qashqadaryo, Samarqand va
boshqa viloyatlaming tog‘ etaklarida yashovchi fuqarolaming yer suri
lishi ofati to‘g‘risida ogoh qilinishi natijasida odamlar boshqa joylarga
ko‘chirildi va hech qanday moddiy va m a’naviy yo‘qotishlar bo‘lmadi.
Albatta, bu ishlar o‘z vaqtida, yetarli faollikda o‘tkazilganligi sababli
odamlar falokatdan saqlab qolindi. Ammo hozirgi kunda ham respub
likamizning ba’zi viloyatlarida yer surilishi ehtimoli bo‘lgan hududlar
mavjud bo‘lib, hukumatimiz va fuqarolar muhofazasining mutasaddi
xodiinlari tomonidan moddiy ravishda xavfli hududda yashovchi fuqarolar
ogohlantirib borilyapti.
|
| |
Windows operatsion tizimida parol siyosati 
8.5- jadval 
Parametr

311
Hisoblashtarmoqlaridaautentifikatsiyajarayonidasturiyvositalary
ordamidahamtashkilqilinadi, bujarayon
avtorizatsiya
debataladi.
Autentifikatsiyaqonuniyvanoqonuniyfoydalanuvchilarnianiqlasa,
avtorizatsiyaesafaqatqonuniyfoydalanuvchilar,
ya’niautentifikatsiyajarayonidanmuvaffaqiyatlio‘tganlarbilanishko‘rad
i.
Avtorizatsiyatiziminingasosiymaqsadiharbirqonuniyfoydalanuvc
hiuchuntizimma’muritomonidanbelgilangankirishdarajasivaresurslarg
amurojaatqilishimkoniyatidarajasidajarayonnitashkilqilibberishhisobla
nadi.
Audit
- himoyalangan tizim resurslariga kirish bilan bog‘liq
bo‘lgan holatlarni tizim holat jurnaliga yozib borish jarayoni.
Zamonaviy OT larda audit tizimi ma’murni
qiziqtirgan holatlarni
belgilangan tartibda qulay qilib grafik interfeys ko‘rinishida hisobot
beradi.
Audit hisobga olish va kuzatish vositasi
eng muhim xavfsizlik
bilan bog‘liq holatlarni hosil qilish,
kirishga urinish yoki tizim
resurslarini o‘chirishga urinishlarni aniqlash va yozib qolishda qo‘l
keladi. Audit asosan, har qanday amalga
oshmay qolgan xavflarni
ham o‘zida yozib qoladi.
8.2- rasm. Windows OTda audit tizimi ko‘rinishi
312
Operatsion
tizimning
audit
tizimi
quyidagi
talablarni
qanoatlantirishi zarur:
Faqat operatsion tizimning o‘zi audit jurnaliga ma’lumotlarni
qayd qilishi mumkin;
Nafaqat operatsion tizim balki boshqa subyektlar ham audit
jurnalidagi
alohida
ma’lumotlarni
o‘zgartirish va o‘chirish
imkoniyatiga ega emas;
Faqat
tegishli
huquqlarga
ega
bo‘lgan
auditor-
foydalanuvchilar audit jurnalini ko‘rishi mumkin;
Faqat auditor-foydalanuvchilar
audit jurnalini tozalashi
mumkin. Jurnal tozalangandan so‘ng avtomatik ravishda jurnalga
uning qachon va kim tozalaganligi to‘g‘risida ma’lumot yoziladi;
Audit jurnalining to‘lishi
oqibatida operatsion tizim
favqulodda o‘z ishini yakunlaydi.
sharoitlarida bir-birini aks ettirish jarayonlaridir. Bu jarayonlarning

|
sharoitlarida bir-birini aks ettirish jarayonlaridir. Bu jarayonlarning Pdf ko'rish
|
bet | 154/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)sharoitlarida bir-birini aks ettirish jarayonlaridir. Bu jarayonlarning
xususiyatlarini hisobga olish va ularni modellashtirish nizoli
vaziyatlarda ayniqsa muhimdir. Ijtimoiy boshqaruvning murakkab
vazifalarini hal qilishda refleksiv jarayonlar va ulardan amalda
foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Tabiiyki, refleksiv o'yinlar
nazariyasining ayrim xulosalari va natijalari informatikaning ham
e’tiborini tortadi, chunki bu fanda ham ba’zan o'yinlar va ehtimol
tutilgan qonuniyatlar nazariyasi asosida maqbul strategiyani tan
lash talab etiladigan har xil nizoli vaziyatlar vujudga keladi. Har xil
protsessual manfaatlar vakillarining munosabatlari, aloqalari va
o'zaro ta’sirlari murakkab tizimini tashkil etuvchi jinoyat protsessi
bunga misol bo'lishi mumkin. Aynan shu holat nizoli vaziyatlarni
modellashtirish uchun obyektiv shart-sharoitlar yaratadi.
Situatsion boshqaruv nazariyasining metodlari. Situatsion
boshqaruv nazariyasi murakkab texnik va iqtisodiy tizimlarda
boshqaruv vazifalarini hal qilish quroli sifatida vujudga kelgan.
Bunday tizimlaming ko'pchiligining harakatini tenglama yoki teng-
lamalar sistemasi tilida ifoda etib bo'lmaydi. Boshqaruv ta’siri
muayyan vaziyatlarga tatbiqan shakllanadi. «Boshqaruv koman-
dalari» «ro'yxat» bilan beriladi. Har bir komanda tartibga soli-
nayotgan obyektning muayyan holatidan kelib chiqib beriladi.
Xuddi shunday vaziyat mohiyat e ’tibori bilan huquqiy tartibga
solishda ham uchraydi.
Huquq tizimida o'ziga xos senariylar almashishi jarayoni sodir
bo'ladi. Bir normativ vaziyat boshqa normativ vaziyatga o'tadi. Bir
amaliy tarkibning boshqa amaliy tarkibga o'tishi va dinamikasining
ma’lum qonuniyatlari va qoidalari mavjud bo'lsa kerak. Masalan,
|
| |
A-A
A 1
s - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

Bunda,
Spnl-
kesuvchi transheyaning ko ’ndalang kesim yuzasi,
мг;
Lrm-
kesuvchi
transheyaning uzunligi, m.
6 .4 -ra sm .. K a p ita l v a q irq im tra n s h e y a n in g u m u m iy k o 'rin is h i (a) v a re ja d a g i k o ’r in ish i
(b):
1 - 2 - kesuvch transheya; 2 - 3 - kapital transheya; 4 -
karyer m aydonining konturi
Qirqim transheyaning bitta bortini qazib olganda (transheya karyer konturi
b o ’ylab joylashgan), uning k o ’ndalang kesim yuzasi quyidagicha aniqlanadi:
S„
» =
\
. [ 2 Я , . +
H p
. (
Ctgap m p
+
ctga,
, . ) ] ,
Bunda,
Hpm -
kesuvchi transheyaning chuqurligi, m;
Я ,, - kesuvchi transheya asosining kengligi, m;
apmp, afmu-
mos ravishda ishchi va ishchi b o ’lmagan kesuvchi transheya
bortining qiyalik burchagi, daraja.
Ikkita bortni qazib olishda (transheya karyer konturi ichida joylashgan):
S , . - H , m[*rm+Hr J Xgarmr\
(6.3)
6 .3 . K A PITA L TRANSHEYALAR TIZIM I
Zamonaviy karyerlarda pog’onalar soni IS va undan yuqorini tashkil qiladi.
Karyem ing oshchi gorizontlarini ochishga xizmat qiluvchi
kapital transheyalar
kapital transheyalar tizimi deb ataladi. Tizimga kiruvchi kapital transheyalam ing
234
joylashuviga k o ’ra va ular orasida texnologik aloqaga ko’ra alohida, umumiy va
guruhli turli joylashuvli kapital transheyalar tizimi mavjud.
Karyer maydonini alohida kapital transheyalar tizimi bilan ochishda
karyerda ochilgan har bir transheya alohida bo’ladi
va boshqalari bilan aloqaga
ega b o ’lmaydi (rasm. 6.5). Yuk aylanmasi bunday holatda ajratilgan bo’ladi.
K aiyer maydonini umumiy kapital transheyalar tizimi bilan ochishda yuk
aylanmasi bir y o ’nalishda bo’ladi (rasm. 6.6). Umumiy kapital transheyalar
tizimida ulam ing ochilishidagi bir biriga
hos xususiyati bu ulaming
qadamsimonligida ulaming tashqi joylashuvida umumiy ko’ndalang kesmi
yuzasidir. Kapital transheyalaming ichqi joylashuvida yuqorida joylashgan
kapital
transheyaning
pastki
gorizontida
barcha
yuklaming
bir
yo ’nalishdaligidir.
6.5. R a sm .. A lo h id a k a p ita l tra n sh e y a la m in g tash q i (a) va ichki (bO joylashuv
tizimi
4
в - в
v/y
faoliyatining mazkur sohasida to'planadigan va foydalaniladigan

|
faoliyatining mazkur sohasida to'planadigan va foydalaniladigan Pdf ko'rish
|
bet | 165/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)faoliyatining mazkur sohasida to'planadigan va foydalaniladigan
axborotlarning xususiyatlariga tayanadi. Jinoyat ishlarini tergov
qilish jarayonida axborotlar jinoyat dalillarini baholash shaklida
tahlil qilinadi1.
1967-yilda protsessualist A.I. Trusov o'sha davr uchun g'alati
bo'lgan qoidani ta’riflab berdi: sud ishi bo'yicha dalillashga axborot
jarayoni, ya’ni ishni sudda ko'rish vazifalarini hal qilish maqsadida
axborotlarni olish, saqlash, berish va qayta ishlash jarayoni
sifatida qarash mumkin.
V.A. Obrazsov sud dalillarini (axborotlarini) turkumlash tartibini
ishlab chiqdi:
1 Qonunchilikda dalillarni erkin baholash prinsipi amal qiladi. Binobarin, biron-bir dalil
oldindan belgilangan kuchga ega bo'lmaydi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
bilinayotgan hodisalarning turlariga qarab: jinoyatlar haqida
axborotlar - bilinayotgan boshqa hodisalar haqida axborotlar;
mazmuniga qarab: shubhasiz to'g'ri axborot - dezinformatsiya;
hajmiga qarab: to'liq — to'liqsiz;
ifoda shakliga qarab: ideal (psixologik) - moddiy-qayd etilgan;
jismoniy tabiatiga qarab: ko'riluvchi, tinglanuvchi, tatib ko'riluvchi,
seziluvchi, hidlanuvchi;
maxfiylik darajasiga qarab: umum foydalanadigan - foydalan
ish cheklangan;
foydalanish rejimiga qarab: ochiq— yopiq;
idrok etish darajasiga qarab: yaqqol - yashirin;
taqdim etish shakliga qarab: verbal, harfli-belgili, grafik, raqamli,
magnitli yozuv, boshqa xil;
axborot tarqatuvchilarning turiga qarab: shaxsiy, predmetli,
hujjatli;
axborot manbasining turiga qarab: birlamchi manbalardan olin-
gan axborot - hosila axborot.
|
| |
chiqishda dalillarni to'plash va baholash masalalarini (so'roq qil­

|
chiqishda dalillarni to'plash va baholash masalalarini (so'roq qil Pdf ko'rish
|
bet | 159/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)chiqishda dalillarni to'plash va baholash masalalarini (so'roq qil
ish, tintuv qilish, ko'zdan kechirish, tergov eksperimenti o'tkazish
va boshqa shunga o'xshash protseduralar tartibini) tartibga
soluvchi tegishli moddalaridir.
Axborotlashtirish - huquqni qo'llash organlari barcha faoliyat
sohalarini texnik jihatdan qayta jihozlashning asosiy vositalaridan
biridir. Huquqni muhofaza qilish va huquqni qo'llash organlarini
axborot bilan ta’minlash maqsadida mahalliy tizimlar tashkil etiladi
(O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy Sudi, O'zbekiston
Respublikasining Oliy Sudi, O'zbekiston Respublikasining Oliy
Xo'jalik Sudi, Prokuratura organlari tizimi, Adliya vazirligi, Ichki
ishlar vazirligida). Mazkur tizimlarning ma’lumotlar bazalarida har
bir organning faoliyat sohasiga mos keluvchi juda ko'p nonorma-
tiv axborotlar jamlanadi.
Ko'rib chiqilayotgan sohada o'ziga xos axborot munosabatlari
amal qiladi. Bu awalambor gorizontal munosabatlardir (masalan,
ikki idoraning axborot markazlari o'rtasidagi munosabatlar).
Axborot ishlab chiqarish va undan foydalanish bilan u yoki bu
darajada bog'liq bo'lgan jismoniy va yuridik shaxslar huquqni
qo'llash sohasidagi axborot munosabatlarining subyektlari hisobla
nadi. Ma’lum sharoitlarda fuqarolar ham bu sohaning subyektlari
bo'lishi mumkin. Bu o'rinda IIV axborot markazlari to'playdigan
shaxsiy ma’lumotlar bilan bog'liq holatlar nazarda tutilmoqda.
Manfaatdor shaxslar bu ma’lumotlar va ulaming nazorat qilinishi
bilan tanishishga haqlidir. Militsiya o'z zimmasiga yuklangan ma-
jburiyatlami bajarish uchun: korxona, tashkilot, muassasa va fu-
qarolardan axborotlarni beminnat olishga haqli, qonunda maxsus
|
| |
s o g ‘liqni saqlash tizm larida yuzaga kelishi b o ‘lsa, ikkinchi tom ondan

|
s o g ‘liqni saqlash tizm larida yuzaga kelishi b o ‘lsa, ikkinchi tom ondan Pdf ko'rish
|
bet | 190/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Ms o g ‘liqni saqlash tizm larida yuzaga kelishi b o ‘lsa, ikkinchi tom ondan,
tinchlik davrida b o ‘ladigan tabiiy ofatlar, yirik avariya va halokatlar
oqibatida talafot olganlarga tibbiy yordam k o ‘rsatish yetarli tashkil
etilm aganligidadir. Mana shu kam chiliklar natijasida sanitariya talafoti
om m aviy tusga kirib, kattam iqyosidagi ham m oddiy, ham m a’naviy
zararlami keltirib chiqargan hamda atrof m uhitning izdan chiqishiga
olib kelgan. Bunday kam chiliklarni tugatish m aqsadida m am lakatim iz
Prezidentining
1998-yil
10-noyabrdagi Farm oniga m uvofiq
1 9 9 9 -
2005-yillarda s o g ‘liqni saqlash tizim ini isloh q ilishga m o ‘ljallangan
dastur qabul qilinib, unda «Halokatlar tibbiyoti» xizm atini tashkil etish
k o ‘zda tutilgan. Dasturda tez tibbiy yordam xizm atini rivojlantirishga
katta e ’tibor berilgan. Shularga asoslangan holda, Toshkent shahrida
Shoshilinch Tibbiy Yordam D avlat Ilm iy Markazi (SH T Y O D IM )
tashkil etildi. 0 ‘z navbatida, respublikam izning barcha viloyatlarida
ham SH T Y O D IM ning filialllari tashkil etilib, ular SH T Y O D IM tarkibiy
qismlarini tashkil etadi. Bu markazda asosan reanim atsiya-jarrohlik
va reanim atsiya-intensiv davolash muolajalari bajariladi. SH TYO DIM
va uning m intaqavi filiallari tarkibiga tez tibbiy yordam va sanitar
aviyatsiyasi xizmatlari kiradi. SH TY O D IM huzuridagi tez yordam
xizm atida 2 ta b o ‘linma: 1-tez yordam xizm ati (doim iy brigadalar) va
2-m axsus yordam xizm ati (reanim atsiya brigadalari) faoliyat k o ‘rsatadi,
Halokatlar tibbiy xizm atining asosiy vazifasi shikastlangan o ‘choqlarda
avariya-qutqarish ishlarini olib borish hamda tibbiy-sanitariya ta'm inoti
samaradorligini oshirish hisoblanadi. Ya’ni uning bosh maqsadi -
|
| |
Yer surilishlarining oldini olish usullari

Kuchli shamol, qurg‘oqchilik ofatlari ham gidrometerologik favqulod
da vaziyatlar turiga kirib, ularning tabiatga va jamiyatga salbiy ta’sirlari
ortib bormoqda. Jumladan, 1970-yil 13-noyabrda Pokistonning shar-
qiy hududlarida boMgan kuchli shamol oqibatida 10 mln. aholi talafot
ko‘rdi. Shundan 500 ming kishi halok bo‘ldi va bedarak yo‘qoldi. Shun-
ga o‘xshash salbiy oqibatlar 2002-yilda Rossiyada, 2003, 2004-yillarda
AQSHning bir qancha hududlarida kuzatilgan kuchli dovullar oqibatida
ham kuzatildi.
Kuchli shamollar insonlar hayotiga va xalq xo‘jaligiga jiddiy zarar
yetkazadigan ofatdir. Bu ofat uzoq davom etuvchi va buzish kuchiga ega.
Bu ofatning tezligi 30-90 m/s ga yetadi. O 'rta Osiyo mintaqalarida sha-
molning kuchi 40-60 m/s ga, O'zbekistonning Xovos, Bekobod tuman-
larida esa 50-60 m/s ni tashkil etadi. Kuchli shamolning paydo bo‘lishi,
ya’ni atmosferada muvozanatinning buzilishi natijasida havo oqimi juda
katta tezlikda harakatlanib, ba’zi joylarda u aylanma (voronka) harakatga
aylanib ketadi. Bunday ofat oqibatida odamlaming halok bo‘lishi, inshoot-
larning buzilishi, ekinzorlaming payhon etilishi, elektr-telefon tarmoqlar-
ining izdan chiqishi va boshqa oqibatlarga olib keladi. Shuningdek, kuchli
shamol esganda odamlar, uy hayvonlari yuradigan yo ‘llardan adashadilar,
simyog‘ochlar, daraxtlar ag‘anaydi, uylaming tomlari buzilishi natijasida
odamlar turli darajada jarohat oladilar.
Masalan: 1997-yilda 2-maydan 3-mayga o‘tar kechasi Qashqadaryo
viloyatida kuchli shamol ta’sirida 156838 ta qisloq xo‘jalik ekinzorlari va
12 km elektr tarmoqlarining shikastlanishiga, 250 ta turar joylarning, 79,5
km aftomobil yo‘llarining suv bosishiga, 393 bosh yirik shoxli qoramolar,
7254 bosh qo‘y, echkilar, 26 bosh ot va 13 ming 280 ta xonaki parran-
dalaming o ‘limiga olib keldi. Kuchli shamol ta’sirining ikkinchi jihati yer-
larning eroziyaga (yemirilishga) uchrashiga hamda sug‘oriladigan yerlar-
ning sho‘rlanishiga olib keladi. Shamol ta’siridagi yemirilish o‘simlik kam
tarqalgan hududlarda, cho‘l va sahrolarda ko‘p uchramoqda. 0 ‘zbekiston
hududining taxmininan 40 foiz yeri shamol ta’sirida yemirilish jarayoniga
uchramoqda. Yemirilish tekis shamol yo‘nalishi bo‘ylab shudgorlangan
maydonlarda ayniqsa kuchli bo‘ladi. Shamol kuchi 15 m/s dan ortganda,
ba’zi shudgorlangan yer qavatining 25 sm gachasini uchirishi, ayniqsa
3-5 sm li qavatlami uchirib ketishi nihoyatda ko‘p sodir bo‘ladi. Yer

Marshrutlash strategiyalari. Xabarlar tarmoq orqali qanday 
yuboriladi?

215
Nizolarni hal qilish. Tarmoq bu umumiy resurs. Uni ishlatish
bo‘yicha ziddiyatli so‘rovlar qanday hal qilinadi?
Tarmoqda nomlarni belgilash va ruxsat.
Tarmoqdagi tizimlar
(mashinalar) nomlarga ega. Xabarlar jarayon raqamlari bilan
aniqlanadi.
Masofadagi tizimda jarayon identifikatori> juftligi bilan aniqlanadi. Tarmoqdagi nomlarga global
ruxsat uchun domen nomi tizimi (DNS - Domain Name System)
ishlatiladi, bu mashinalarning nomlanish tuzilishini,
shuningdek,
nomni
IP
manzilga
o‘zgartirishni ta’minlaydi. Internetdagi
mashinaning domen nomiga misol: tuit.uz bu Toshkent axborot
texnologiyalari universitetining domen nomidir.
Protokol va DNS
xizmatlaridan foydalangan holda, domen nomlari tarmoqdagi maxsus
mashinalarning raqamli
IP manzillariga aylantiriladi, masalan,
100.200.150.2.
Marshrutlash algoritmi
Har bir tarmoq ma’muri uchun marshrutlash jarayoni eng muhim
ahamiyatga
ega.
Marshrutlash
-
bu
aloqa
tarmoqlarida
ma’lumotlarning
yo‘nalishini
aniqlash
jarayoni.
Yo‘nalishlar
ma’muriy ravishda belgilanishi yoki marshrutlash protokollari
yordamida olingan topologiya va tarmoq holati to‘g‘risidagi
ma’lumotlarga asoslangan marshrutlash algoritmlari yordamida
hisoblanishi mumkin. Tarmoqlarda
marshrutlash uchun maxsus
tarmoq qurilmalari marshrutizatorlar (routers) ishlatiladi.
Marshrutizator - bu asosan dasturiy ta’minot asosida
boshqariladigan tarmoqlararo qurilma bo‘lib, ikkita turli xil mahalliy
tarmoqlar yoki turli xil protokol manzillariga ega bo‘lgan
ikkita
tarmoq segmentlari o‘rtasida trafikni yo‘naltiradi.
Bizga ma’lumki, marshrutlashning statik va dinamik turlari
mavjud. Kichik tarmoqlarda statik marshrutlashdan foydalanish ayni
muddao. Ammo tarmoq hajmining ortishi (ya’ni foydalanuvchilar soni
keskin oshishi) va katta tarmoqlarda
statik marshrutlash tarmoq
ma’murlariga yetarlicha qiyinchilik tug‘diradi. Bunday hollarda
marshrutlashning dinamik usuli ancha samarali hisoblanadi.