nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Вопросы к практическому занятию № 4

|
Вопросы к практическому занятию № 4Bog'liq учебное пособие Прогр обеспечВопросы к практическому занятию № 4
Какая географическая система координат (GCS) используется для представления данных чаще всего? (WGS84)
Чем отличается набор данных континентов от набора данных RSA? (Набор данных континентов в градусах, а набор данных RSA в метрах)
Какие данные можно анализировать, чтобы показать, как различные объекты взаимодействуют друг с другом в пространстве? (Векторные данные)
Где располагается информация о слоях, представляющих все дома, школы, рестораны и дороги в регионе? (Внутри слоя мультиполигонов)
Какие приложения могут использовать базы данных, кроме систем управления базами данных (СУБД), (Microsoft Access)? (ГИС-приложения)
Практическая работа № 5
Создание новых точечных объектов, линейных объектов, полилиний и полигонов.
Цель работы: освоить навыки, создать любой символики для любого векторного слоя.
Символика
Символом слоя является его визуальное отображение на карте. Основное преимущество ГИС по сравнению с другими способами представления данных с пространственными аспектами заключается в том, что с ГИС вы получаете динамическое визуальное представление данных, с которыми вы работаете.
Следовательно, внешний вид карты (который зависит от символов отдельных слоев) очень важен. Конечный пользователь карт, которые вы создаете, должен иметь возможность легко видеть, что представляет карта. Не менее важно то, что вы должны иметь возможность исследовать данные во время работы с ними, и хорошая символика очень помогает.
Другими словами, иметь правильную символику - это не роскошь или просто приятно иметь. На самом деле, для вас очень важно правильно использовать ГИС и создавать карты и информацию, которые люди смогут использовать.
Изменение цвета
Чтобы изменить символику слоя, откройте его Свойства слоя. Давайте начнем с изменения цвета слоя землепользования:
Щелкните правой кнопкой мыши слой землепользования в списке слоев;
Выберите пункт меню Свойства в появившемся меню.
|
| |
Tadqiqot obyekti - Nukus davlat pedagogika instituti kaypenova tazaxan

|
Nukus davlat pedagogika instituti kaypenova tazaxan
|
bet | 3/3 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 21,46 Kb. | | #136799 |
Bog'liq Asosnoma TazaxanTadqiqot obyekti. Yangi O’zbekiston sharoitida talabalarning tanqidiy fikrlash kompetentsiyasini rivojlantirishning didaktik imkoniyatlari jarayoni.
Tadqiqot predmeti. Yangi O’zbekiston sharoitida talabalarning tanqidiy fikrlash kompetentsiyasini rivojlantirishning didaktik imkoniyatlari mazmuni, shakl, metod va vositalari tashkil etadi.
Tadqiqot maqsadi. Yangi O’zbekiston sharoitida talabalarning tanqidiy fikrlash kompetentsiyasini rivojlantirishning didaktik imkoniyatlarining mexanizmlarini takomillashtirishdan iborat.
Tadqiqot vazifalari: Tadqiqotning maqsadiga asoslanib quyidagi vazifalar belgilandi:
Yangi O’zbekiston sharoitida talabalarning tanqidiy fikrlash kompetentsiyasini rivojlantirishning didaktik imkoniyatlarini tahlil qilish;
Yangi O’zbekiston sharoitida talabalarning tanqidiy fikrlash kompetentsiyasini rivojlantirishning didaktik imkoniyatlarining pedagogik mazmunini yoritib berish;
Yangi O’zbekiston sharoitida talabalarning tanqidiy fikrlash kompetentsiyasini rivojlantirishning didaktik imkoniyatlarining modelini ishlab chiqish;
Yangi O’zbekiston sharoitida talabalarning tanqidiy fikrlash kompetentsiyasini rivojlantirishning didaktik imkoniyatlarining pedagogik shart-sharoitlarini takomillashtirish;
Tadqiqot usullari: tadqiqotda pedagogik kuzatish, so`rovnoma, test, suhbat, qiyosiy tahlil, pedagogik eksperiment,matematik-statistik tahlil usullaridan foydalaniladi.
|
| |
Примечание - Н. М. Шамсиева программное обеспечение маркшейдерских работ ташкент 2023 А. Т. Низамова, Ш. Ш. Рахимов,...

|
Н. М. Шамсиева программное обеспечение маркшейдерских работ ташкент 2023 А. Т. Низамова, Ш. Ш. Рахимов, Н. М. Шамсиева. Программное обеспечение маркшейдерских работ. Учебное пособиеBog'liq учебное пособие Прогр обеспечПримечание. Шаблон А4 Portrait.PTX представляет со- бой типовой шаблон чертежа формата А4. Для удобства даль- нейшей работы данный шаблон можно разместить в библио- теку шаблонов чертежей Micromine по пути C:\ProgramData\ MICROMINE \Micromine \Environment\ Layout Templates. Также допускается размещение шаблона в папке с проектом или в любом другом месте на компьютере. В ГГИС Micromine существует возможность для пользователя самостоятельно создавать и разрабатывать различные формы шаблонов, а также пользоваться существующими.
Далее необходимо выполнить корректирующие действия. Чтобы отредактировать масштаб, необходимо выбрать основной фрагмент чертежа, в котором располагаются все объекты. Нажмите левой кнопкой мыши по данному фрагменту таким образом, чтобы он выделился по контуру красным цветом. В окне Свойства в поля Масштаб по X и Масштаб по Y, где указывается значение масштаба, введите 500. При необходимости можно воспользоваться инструментом Переместить данные внутри фрагмента на вкладке Редактор чертежей, чтобы от- центрировать изображение.
Следующим этапом настройки чертежа является заполнение штампа. Для внесения какой-либо информации в тот или иной фрагмент нажмите по нему дважды левой кнопкой мыши и на вкладке Источник в разделе Свободный текст введите соответствующую информацию.
По окончании редактирования можно отправить созданный чертеж на печать, для этого можно воспользоваться инструментом Печать или сочетанием клавиш Сtrl+P.
Руководство пользователя: Обучение Micromine.
YouTube-канал компании Micromine https://www.you- tube.com/c/MICROMINERussia
Официальный сайт Micromine/ https://www.micromine.ru
Геометрия недр : решение геолого-маркшейдерских за-
дач в среде ГГИС Micromine: лаб. практикум / Н.П. Сапронова, В.В. Мосейкин, Г.С. Федотов. 2-е изд. перераб. и доп. М.: Изд. Дом НИТУ «МИСиС», 2019. 89с.
Руководство пользователя: Autodesk AutoCAD.
ГОСТ 2.850–75 – ГОСТ 2.857–75. Горная графическая документация.
Контрольные вопросы и задания
Раскройте содержание понятий: «Растровая графика»;
«Векторная графика»; «Оцифровка»; «Файл чертежа».
Какова основная цель трансформации и привязки растровых графических материалов?
Перечислите и охарактеризуйте основные инструменты и команды геометрических построений в среде ГГИС Micromine, используемые при оцифровке растрового материала. Приведите примеры.
Укажите порядок действий при выводе графических материалов на печать, созданных в среде ГГИС Micromine. Охарактеризуйте кратко каждое действие.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Н. М. Шамсиева программное обеспечение маркшейдерских работ ташкент 2023 А. Т. Низамова, Ш. Ш. Рахимов, Н. М. Шамсиева. Программное обеспечение маркшейдерских работ. Учебное пособие
|
Mazkur tushunchalar o‘rtasida bog‘liqlik mavjud

|
Mazkur tushunchalar o‘rtasida bog‘liqlik mavjud
|
bet | 9/11 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 50,07 Kb. | | #108748 |
Bog'liq Mediasavodxonlik va axborot madaniyati fanining predmeti va jamiyat taraqqiyotida tutgan oʻrnMazkur tushunchalar o‘rtasida bog‘liqlik mavjud. Ularning ko‘pchiligi turli xil bahslarga sabab bo‘lib, u yoki bu foydalanuvchilar hamjamiyatining kasbiy konteksti yoki madaniy amaliyotiga qarab turlicha qo‘llanib kelinmoqda. Masalan, jurnalistikada media savodxonlik yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan deyarli barcha tushunchalarni qamrab oladi:
Media savodxonlik;
O‘z fikrini erkin bayon etish;
Kutubxona savodxonligi;
Yangiliklar (axborot) savodxonligi;
Internet-savodxonlik;
Raqamli texnologiyalar sohasidagi (shu bilan birgalikda kompьyuter) savodxonlik (jumladan, elektron o‘yinlardan foydalanish savodxonligi);
Televizion (kino, reklama sohasidagi) savodxonlik.
Global miqyosda barcha tashkilotlar mediata'lim (MT) atamasidan foydalanadi. Ko‘pchilik tushunchasida u ham media savodxonlik hamda axborot savodxonligini o‘z ichiga oladi. Turli platformalar konvergentsiyasi sharoitida ushbu ikki yondashuv uyg‘unligiga intilgan holda YUNESKO MAS atamasini ilgari suradi.
MAS jamiyatning barcha a’zolarini, talabalarni va bo‘lajak jurnalistlarni kelgusida foydalana olishi uchun keng bilimlar bilan qurollantiradi;
MAS demokratik jamiyatda media va axborot kanallarining faoliyati haqida muhim bilimlar beradi, media va axborot xizmatlarining funktsiyalari doirasidagi faoliyatini baholash uchun zarur bo‘ladigan, ushbu funktsiyalarni amalga oshirish va asosiy ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan shart-sharoitlarni tushunishni ta'minlaydi;
Media va axborot savodxonligiga ega bo‘lgan jamiyat erkin, mustaqil va turfa fikrli media va ochiq axborot tizimlarini rivojlantirishni rag‘batlantiradi. Jurnalistika sohasida
MASning afzalliklaridan to‘la-qonli foydalanish uchun quyidagi shart-sharoitlarni ta'minlash zarur:
|
| |
Media savodxonlik - Media savodxonlik va axborot madaniyati

|
Media savodxonlik va axborot madaniyati
|
bet | 8/11 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 50,07 Kb. | | #108748 |
Bog'liq Mediasavodxonlik va axborot madaniyati fanining predmeti va jamiyat taraqqiyotida tutgan oʻrnMedia savodxonlik – mass-mediani qabul qilish va uning faoliyatini baholash bo‘yicha ko‘nikmalar va malakalar majmuini bildiradi. Demokratik jamiyatda medianing roli va funktsiyalarini tushunish. Shuningdek mediasavodxonlik:
Media o‘z funktsiyalarini amalga oshirishi mumkin bo‘lgan shart-sharoitlarni tushunish;
Media kontentini uning funktsiyalari nuqtai nazaridan kelib chiqqan holda tanqidiy baholash;
Media vosiasida o‘z fikrini bayon etish va demokratik jarayonlarda ishtirok etish uchun o‘zaro hamkorlik qilish;
Foydalanuvchi kontentini yaratish uchun kerak bo‘ladigan ko‘nikmalar(shu jumladan, AKT bilan ishlash ko‘nikmalari)ni faollashtirish kabilarni ham ifodalaydi.
Media savodxonlik media funktsiyalarini tushunish, mazkur funktsiyalarni amalga oshirish sifatini baholash va o‘z-o‘zini ifoda etish, shuningdek, ijtimoiy jarayonlarda ishtirok etish uchun medialar bilan ratsional hamkorlikka kirishishga urg‘u beradi. Media savodxonlik ham, axborot savodxonligi ham yoshlarda media va axborot makonida foydalanilayotgan texnologiyalardan qat'iy nazar o‘zaro hamkorlik qilish ko‘nikmalarini ongli ravishda shakllantirish va rivojlantirish bilan bog‘liq. Ushbu bir biriga bog‘liq bo‘lgan sohani turlicha tushuntirib beruvchi ikkita ilmiy maktab mavjud:
Birinchi maktab vakillari axborot savodxonligini katta tadqiqotlar sohasi sifatida ko‘rishadi;
Ikkinchi maktab namoyondalari esa axborot savodxonligi media savodxonlikning tarkibida bo‘lib, u ancha keng soha ekanligini ilgari suradilar.
Ammo YUNESKOning xalqaro ekspertlar guruhi nafaqat media va boshqa axborot xizmatlarining bir biridan farqi, balki ularning o‘zaro aloqadorlik nuqtalarini ham aniqlagan.
MAS ya’ni media va axborot savodxonligi tarkibini quyidagi asosiy tushunchalar tashkil etadi:
Media savodxonlik;
Axborot savodxonligi;
O‘z fikrini erkin bayon etish savodxonligi
Kutubxona savodxonligi;
Yangiliklar savodxonligi;
Kompyuter savodxonligi;
Internet-savodxonligi;
Raqamli texnologiyalar sohasidagi savodxonlik;
Kinosavodxonlik;
Elektron o‘yinlardan foydalanish savodxonligi;
Televizion savodxonlik, reklama sohasidagi savodxonlik.
|
| |
Gryunvald deklaratsiyasida

|
Gryunvald deklaratsiyasida
|
bet | 2/11 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 50,07 Kb. | | #108748 |
Bog'liq Mediasavodxonlik va axborot madaniyati fanining predmeti va jamiyat taraqqiyotida tutgan oʻrnGryunvald deklaratsiyasida siyosiy va ta'lim tizimlari fuqarolarda kommunikatsiya fenomeni tushunchasini rivojlantirishda va ularning OAV va (an'anaviy va yangi) kommunikatsiyalarda ishtirok etishini rag‘batlantirish ko‘rsatib o‘tilgan. Mazkur holat 2005-yilda qabul qilingan Aleksandriya deklaratsiyasida o‘z rivojini topib, unda media va axborot savodxonligi insonning butun hayoti davomida oladigan ta'lim asosi sifatida belgilab berilgan. Mazkur Deklaratsiya axborotni samarali ravishda izlash, baholash, undan foydalanish va barcha sohalarda shaxsiy, ijtimoiy, kasbiy va ta'lim maqsadlariga erishish uchun uni yaratish imkoniyatlarini taqdim etishda MASning ahamiyatini ifoda etadi. MAS raqamli axborot va raqamli texnologiyalar dunyosida barcha xalqlarning ijtimoiy faolligini oshirishga undovchi insonning asosiy huquqlaridan biridir.
Media va boshqa axborot xizmatlari (kutubxonalar, arxivlar va Internet) butun dunyoda mavjud axborotning to‘laligidan kelib chiqqan holda insonlarga qaror qabul qilishga ko‘mak beradi. Bundan tashqari, ular jamiyat o‘zi haqidagi haqiqatni bilishi, aholi bilan bo‘ladigan muloqotni qo‘llab-qo‘vvatlovchi va shu orqali u bilan birlashgan holda maqsad sari borishi mumkin bo‘lgan vositadir. MAS insonning raqamlashtirilgan axborot va raqamli texnologiyalar olamidagi, barcha xalqlarning ijtimoiy faolligini oshirishga ko‘mak beruvchi olamdagi bazaviy huquqi hamdir. Media va boshqa axborot xizmatlari (kutubxonalar, arxivlar va Internet) barcha mintaqalarda axborot to‘laqonligini nazarda tutgan holda insonlar qaror qabul qilishida muhim vosita sifatida tan olingan. Bundan tashqari, ular hokimiyat o‘z faoliyati xususidagi haqiqatni bilishida, aholi bilan muloqotni qo‘llab-quvvatlashida va bu orqali belgilangan maqsadlar tomon borishida kuchli vosita rolini o‘ynaydi.
Ommaviy kommunikatsiya va axborot kanallari insonning hayoti davomida bilim olishga katta ta'sir ko‘rsatadi, shuning uchun ham nafaqat bo‘lajak jurnalistlar, balki barcha fuqarolar ham media va boshqa axborot xizmatlari (kutubxonalar, arxivlar, Internet va boshq.) qay tarzda ishlashi va ularni qay tarzda to‘g‘ri baholash lozimligini bilishi zarur.
|
| |
Ochiq media va axborot tizimlari jamiyatni mas'uliyatli davlat boshqaruvi va o‘z-o‘zini boshqarish bilan ta'minlaydi

|
Ochiq media va axborot tizimlari jamiyatni mas'uliyatli davlat boshqaruvi va o‘z-o‘zini boshqarish bilan ta'minlaydi
|
bet | 11/11 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 50,07 Kb. | | #108748 |
Bog'liq Mediasavodxonlik va axborot madaniyati fanining predmeti va jamiyat taraqqiyotida tutgan oʻrnOchiq media va axborot tizimlari jamiyatni mas'uliyatli davlat boshqaruvi va o‘z-o‘zini boshqarish bilan ta'minlaydi, shuningdek, demokratiyaning asosiy qadriyatlari bo‘lgan oshkoralik, mas'uliyat va fuqarolar faolligini ta'minlashni kafolatlaydi. Media va axborot tizimlari kuchli fuqarolik jamiyatini quyidagi funktsiyalarni amalga oshirish orqali barpo etilishini rag‘batlantiradi:
aholining turli qatlamlari uchun tushunarli, qiziq va zarur bo‘lgan axborot va bilimlarni taqdim etish;
fuqarolarda demokratiya qadriyatlari va me'yorlariga sodiqlikni va boshqaruvdagi mas'uliyatni tarbiyalash.
Media va axborot xizmatlari fuqarolarning kasbiy bilim olishi uchun platforma(zamin) yaratadi. Qator mamlakatlarda mazkur platformadan ochiq va masofaviy ta'lim olish (open and distance learning — ODL) va uzluksiz kasbiy ta'lim olish (continuing professional development — CPD) uchun ham foydalaniladi.
“Media savodxonlik va axborot madaniyati” fani o’z tadqiqot ob’yekti, predmetini o’rganishda va yoritishda bir qator “Axborot kommunikatsiya texnologiyalari”, “Informatika” “Milliy g’oya”, “Pedagogika”, “Psixologiya”, “Falsafa”, “Etika”, “Estetika”, “Ma’naviyatshunoslik”, “Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashning ma’naviy-ma’rifiy asoslari”, “Kulturologiya” va “Huquqshunoslik” kabi fanlar bilan o’zaro hamkorlik qiladi.
Axborot manbaalari
1. http://www.gov.uz- O’zbekiston Respublikasi hukumat portali
2. http://www.lex.uz – O’zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi
3. Prezident.uz- O’zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti
4. www.press-service.uz.-Prezident matbuot xizmati
5. http://www.edu.uz- O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi sayti
6. http://www.uzedu.uz - O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’lim vazirligi sayti
7. www.uza.uz- O’zbekiston Milliy axborot agentligi(O’zA)
8. www.natlib.uz- Alisher Navoiy nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi
9. www.webofscience.com-Xalqaro ilmiy maqolalar platformasi
10. www.scopus.com-Xalqaro ilmiy maqolalar platformasi
11. www.elibrary.ru-Rossiya ilmiy maqolalar indeksi
12. www.pedagog.uz
13.“Xalq so’zi” gazetasi –www info XS. Uz.
14. “Turkiston” gazetasi - www turkiston sarkor. uz.
15. “Ma’rifat” jurnali - www ma’rifat – inform.
16. “Moziydan sado” jurnali - www moziy dostlink. Net
17. “Jamiyat va boshqaruv” jurnali –www rzult academy freenet uz.
18. http://www.norma.uz
19. http:// www. ZiyoNET.uz- O’zbekiston Respublikasi Milliy ta’lim tarmog’i
20. http:// www.pilosophy. ru
21. http:// www.falsafa. de.uz
22. www.mediaeducation.ru
|
| |
Fanning vazifasi - Media savodxonlik va axborot madaniyati

|
Media savodxonlik va axborot madaniyati
|
bet | 6/11 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 50,07 Kb. | | #108748 |
Bog'liq Mediasavodxonlik va axborot madaniyati fanining predmeti va jamiyat taraqqiyotida tutgan oʻrnFanning vazifasi:
talabalarda global axborot makonida mavjud axborotlarni tushunish, baholash, tahlil qilish salohiyatini rivojlantirish, hamda ularda axborot etikasi va tanqidiy tafakkurni shakllantirish;
ommaviy axborot vositalari va media makonga xos: «raqamli», «kompyuter», «vizual», «texnologik», «kommunikatsion» va, albatta, «media» va «axborot» kabi tushunchalarni talaba yoshlarga mazmuni, maqsad va vazifalarini anglagan holda foydalanish madaniyatini shakllantirish;
talabalarda media savodxonlik va axborot madaniyatini rivojlantirish;
axborotni tahlil qilish savodxonligini oshirish;
talabalarda axborot xuruji, tahdid va boshqa turdagi xavfsizlikka qarshi media savodxonlikka oid ma'naviy-madaniy immunitetni shakllantirish;
kelgusida media savodxonlik va axborot madaniyatini pedagogik faoliyatida qo‘llashga oid bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish;
media savodxonlik va axborot madaniyati sohasida yetakchi mamlakatlarning ilg‘or tajribalarini ommalashtirishga doir nazariy va amaliy bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishdan iborat
“Media savodxonlik va axborot madaniyati” fanining asosiy kategoriyalari (fanning tushunchalari): “media”, “axborot”, “MAS”, “media savodxonlik”, “axborot savodxonligi”, “axborot madaniyati”, “kommunikatsiya”, “informatsiya”, “infoetika”, “media kontent”, “OAV”, “matbuot”, “jurnalistika”, “axborot maydoni”, “axborotlashgan jamiyat”, “kibernetika”, axborot turlari: siyosiy, iqtisodiy, huquqiy, diniy, rasmiy, norasmiy, ilmiy va h.k., “global axborot maydoni”, “axborot xavfsizligi”, “axborot xuruji”, “axborot inqilobi”, “axborot inqirozi”, “Internet va ijtimoiy tarmoqlar”, “axborot almashinuvi”, “Virtual olam”, “globallashuv”, “axborot resursi”, “axborot ehtiyoji”, “axborot texnologiyalari”, “kommunikatsion texnik vositalar”, “axborot xizmatlari” va h.k. tushunchalar hisoblanadi.
Media va axborot savodxonligi – «soyabon», ya'ni bir tushuncha mazmunida ikki ma'no birlashgan atama sifatida YUNESKO tomonidan tavsiya etilgan. Uning mohiyatini anglash uchun har bir tushuncha o‘zagini bilish zarur.
|
| |
«Media» atamasi - Media savodxonlik va axborot madaniyati

|
Media savodxonlik va axborot madaniyati
|
bet | 7/11 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 50,07 Kb. | | #108748 |
Bog'liq Mediasavodxonlik va axborot madaniyati fanining predmeti va jamiyat taraqqiyotida tutgan oʻrn«Media» atamasi (lotincha - medium, ya'ni vosita, vositachi, usul) turli ko‘rinishdagi kommunikatsiya va axborot vositasini anglatadi. Media tushunchasi mazmuniga axborotni yaratish, nusxalashtirish, tarqatish vositasi hamda mualliflar va ommaviy auditoriya o‘rtasida axborot almashinuvining texnik vositalari kiradi. Bugungi kunda media atamasidan OAV yoki mass-media tushunchalarining sinonimi sifatida foydalaniladi. Hozirgi zamon jamiyati taraqqiyotiga medialarning ta'siri yil sayin oshib borib, ular vositasida insonlar atrof-voqelikni ijtimoiy va ruhiy jihatdan anglamoqda va baholamoqda. Zamonaviy medialarning asosiy jihatlari sirasiga tadqiqotchilar kreativlik (yaratuvchanlik, ijodkorlik) va innovatsiyalarni kiritmoqda. Mazkur atamaga aynan shunday tavsif www.edu.jobsmarket.ru saytida keltirilgan. Shu bilan birga boshqa manbalarda ham media istilohiga shu tarzdagi tavsiflar berilganini ko‘ramiz.
«Media - ommaviy axborot vositalari, ham keng, ham maxsus auditoriyaga mo‘ljallangan ko‘ngilochar takliflarni tavsiya etuvchi, yangilik, axborot va reklama axborotini tarqatishga yo‘naltirilgan ko‘p sonli va serqirra funktsiyalarni amalga oshiruvchi kommunikatsiya kanallaridir». Aksariyat hollarda mutaxassislar media atamasi o‘zagida aynan ushbu tavsifni ko‘radi. Shunga qaramasdan, mazkur istilohning tor mazmuni ham mavjud. Ayrim tadqiqotchilar mazkur media atamasi mazmunida alohida axborot muhiti sifatida aynan OAVni, boshqalari esa – aniq axborot tashuvchini nazarda tutadi. Kommunikatsiya kanali sifatida medialar sirasiga mutaxassislar bosma nashrlar, elektron OAV, shu jumladan Internet, reklamaning tashqi vositalari va, hatto, pochta tarqatmasini, ya'ni, tovar yoki xizmatlar sotuvchisi va iste'molchi o‘rtasidagi hayot mamot zvenosi funktsiyasini bajaruvchi barcha omillarni kiritadi”
2. Axborot savodxonligi – axborotni tanlash, baholash, qayta ishlash va uzatish borasidagi ko‘nikmalar va malakalar majmuini bildiradi. Ushbu majmuani 1jadvalda ko‘rish mumkin. Axborot savodxonligi axborotga egalik, uni baholash va axloqiy qoidalarga rioya qilgan holda foydalanishning muhimligini e'tirof etadi. Axborot savodxonligi quyidagi jihatlarni qamrab oladi:
Axborot ehtiyojlarini aniqlash va shakllantirish;
Axborotni izlash va unga egalik qilish;
Axborotni baholash;
Axborotni tizimlashtirish;
Axborotdan axloqiy qoidalarga rioya qilgan holda foydalanish;
Axborotni uzatish;
Axborotni qayta ishlash uchun AKT bilan ishlash ko‘nikmalaridan foydalanish.
|
| |
Задание - Н. М. Шамсиева программное обеспечение маркшейдерских работ ташкент 2023 А. Т. Низамова, Ш. Ш. Рахимов,...

|
Н. М. Шамсиева программное обеспечение маркшейдерских работ ташкент 2023 А. Т. Низамова, Ш. Ш. Рахимов, Н. М. Шамсиева. Программное обеспечение маркшейдерских работ. Учебное пособиеBog'liq учебное пособие Прогр обеспечЗадание: выберите здания нужного размера
Чтобы увидеть, какие здания имеют правильный размер (более 100 квадратных метров), нам сначала нужно рассчитать их размер:
Откройте таблицу атрибутов для слоя Houses_restaurants_500m;
Войдите в режим редактирования и откройте поле калькулятора;
Установите это, как показано на рисунке 58.
Если вы не можете найти AREA в списке, попробуйте создать новое поле, как вы делали в предыдущем уроке этого модуля;
Нажмите ОК;
Прокрутите вправо от таблицы атрибутов; ваше ЛВЕЛполе теперь имеет площади в метрах для всех зданий в слое homes_restaurants_500m;
Рис. 58. Диалоговое окно «Поле калькулятора»
Снова нажмите кнопку режима редактирования, чтобы завершить редактирование, и сохраните изменения при появлении соответствующего запроса;
Создайте запрос как ранее:
Рис. 59. Создание задания для карты
Нажмите ОК. Ваша карта теперь должна показывать только те здания, которые соответствуют нашим стартовым критериям и имеют площадь более 100 м.
Объекты в ГИС-слое - это не просто картинки, а объекты в пространстве. Например, смежные полигоны знают, где они находятся по отношению друг к другу. Это называется топологией. На следующем уроке вы увидите пример того, почему это может быть полезно.
Базы данных позволяют хранить большой объем связанных данных в одном файле. Возможно, вы уже знакомы с системой управления базами данных (СУБД), такой как Microsoft Access. ГИС-приложения также могут использовать базы данных. СУБД, специфичные для ГИС (такие как PostGIS), имеют дополнительные функции, поскольку им необходимо обрабатывать пространственные данные.
Нажмите на эту иконку:
Это даст вам новый диалог. В этом диалоге:
Нажмите кнопку «Новый».
В папке вы должны найти файл landuse.sqlite. Выберите его и нажмите «Открыть».
Теперь вы снова увидите первый диалог. Обратите внимание, что выпадающий список над тремя кнопками теперь гласит «landuse.sqlite @ ...», а затем путь к файлу базы данных на вашем компьютере.
Изменение порядка слоев
Слои в вашем списке слоев отображаются на карте в определенном порядке. Слой внизу списка рисуется первым, а слой вверху - последним. Изменяя порядок, в котором они отображаются в списке, вы можете изменить порядок, в котором они нарисованы.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Н. М. Шамсиева программное обеспечение маркшейдерских работ ташкент 2023 А. Т. Низамова, Ш. Ш. Рахимов, Н. М. Шамсиева. Программное обеспечение маркшейдерских работ. Учебное пособие
|
NAZORAT UCHUN SAVOLLAR - 1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari

63
Adabiyotlar ro`yhati:
1. А.С.Каримов ва бошкалар. Электротехника ва электроника асослари. Т. «Укитувчи»
1995 йил.
2. А.Я.Шихин и другие. Электротехника. М. «Высшая школа» 1989 год.
3. А.Рахимов. Электротехника ва электроника асослари .Т. «Укитувчи» 1998 йил.
4. А.И. Холбобоев, Н.А.Хошимов. Умумий электротехника ва электроника асослари.
2000 йил.
5. В.В.Паушин и другие. Основа автоматики вычислительный 4 микропроцессорной
техники.Т. 1989 год.
19-MAVZU: AVTOMATLASHTIRILGAN ELEKTR YURITMA HAQIDA UMUMIY
TUSHUNCHALAR, UNI FUNKSIONAL QISMLARI VA ELEMENTLARI TAVSIFI.
Reja:
1.
Avtomatika haqida umumiy tushunchalar.
2.
Elektr yuritmani avtomatik boshqarish va himoya vositalari.
3.
Avtomatika elementlari: datchik, kuchaytirgich, rele.
Avtomatika-fan va texnikani texnologik jarayonlarni inson ishtirokisiz
boshqarish asosoari
va nazariyasini o`z ichiga olgan sohasidir. Avtomatlashtirish natijasida aqliy va jismoniy mehnat
orasidagi
farq bartaraf qilindi, mehnat unumdorligi ortgan holda mahsulot tan narhi kamayadi.
Zamonaviy avtomatika qurilmalari odam ishtirokisiz
nazorat va himoya qilishni,
avtomatik
boshqarishni hamda rostlashni amalgam oshiradi.
Avtomatik qurilmalar quyidagi asosiy elementlardan tashkil topgan:
datchiklar,
kuchaytirgichlar, relelar, ijrochi organlar va boshqalar.
Sinxron elektr mashinalari

61
3-rasm. Uch fazali asinxron dvigatelni elektr sxemasi. 1-uch fazali stator cho`lg`amlari. 2-
rotor cho`lg`amlari.
Uch fazali asinxron dvigatelda aylanuvchi magnit maydon uch fazali tok orqali hosil bo`ladi.
Stator cho`lg`amlari bir-birlariga nisbatan 120 gradus burchak ostida joylashgan bo`ladi. Stator
cho`lg`amlarini boshlari C1, C2, C3. ohirlari C4, C5, C6 bilan belgilanadi.
Asinxron dvigatellar rotor tuzilishi bo`yicha qisqa tutashtirilgan rotorli hamda faza rotorli
bo`ladi. Faza rotorli asinxron dvigatellarni rotor cho`lg`amlari stator cho`lg`amlari kabi
ko`rinishida bo`lib ular rostlovchireostatlar orqali ulanadi. Rostlovchi
reostatlar dvigatellarni
ishga tushirish va ishchi xarakteristikalarini o`zgartirish uchun ishlatiladi.
Asinxron dvigatelni magnit maydonni aylanish tezligi quyidagi formuladan topiladi.
P
f
n
60
0
bunda
0
n -magnit maydonni aylanish tezligi (ayl/min);
f
-stator cho`lg`amidagi tok chastotasi;
P
-stator cho`lg`amini juft qutblar soni.
Uch fazali asinxron dvigatellar ham nominal quvvat, nominal kuchlanish, nominal tok, FIK
hamda
quvvat koeffisienti
у
cos
bilan xarakterlanadi.
Tranzistorlarni asosiy parametrlari

43
5-rasm. Maydon tranzistorlarini tarmoqqa ulanish sxemasi.
Tiristor uch va undan ko`p p-n o`tish va ikki turg`un holatga ega bo`lgan,
ochiq holatdan
yopiq holatga va aksincha o`ta oladigan yarim o`tkazgichli asbobdir. Faqat ikki chiqish uchlari
bo`lgan p-n-p-n strukturasi
dinistor deb ataladi (6-rasm, a). Uchta chiqish uchlari bo`lgan p-n-p-
n strukturasi tristor deb ataladi (6-rasm b, v). Tristorfagi chetki p- qatlam anod vazufasini, chetki
qatlam esa katod vazufasini bajaradi va ular tristorning emitterlari deb ataladi.
Oraliqdagi P-
bazaga ulangan uchunchi elektrod boshqaruvchi elektrob deb ataladi.
Источники - download

Qidiruv: Источники
Основные источники теплоты в эа
Andijon mashinasozlik instituti sirtqi bo`lim eee yo`nalishi 4-bosqich 55-20 guruh talabasi mirzaraximov odiljonning emtaot fanidan tayyorlagan mustaqil ishi
332,48 Kb.
8
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
-MAVZU: TRANZISTOR, DINISTOR VA TIRISTORLAR

|
-MAVZU: TRANZISTOR, DINISTOR VA TIRISTORLARBog'liq 1-mavzu elektr zanjirlari va ularni elementlari11-MAVZU: TRANZISTOR, DINISTOR VA TIRISTORLAR.
Reja:
1.
Tranzistorlarni tuzilishi va ishlatilishi.
2.
Tranzistorlarni asosiy parametrlari.
3.
Tranzistorlarni ulanish usullari.
4.
Dinistor va tiristor.
Tranzistorlar radiotexnikada elektr signallarini generatsiyalash va uni kuchaytirishda
ishlatiladi. Tranzistorlarni sxemalari a, b, v, g rasmlarda ko`rsatilgan. Tranzistorlar uchta
qatlamdan tashkill topgan bo`ladi.
1-rasm. a, b, v, g tranzistorlarni sxmemalari.
Tranzistorlarni o`rta qatlami baza deb, chetki qatlamlari esa emitter va kollektor deb
ataladi. Tranzistorlarni elektr zanjiriga ulanish sxemasi 2-rasmda ko`rsatilgan.
2-rasm. Tranzistorni elektr zanjiriga ulanish sxemasi.
Tranzistorlarni ishlash prinspi quyidagicha: emitter ichidagi elektr toki asosiy
zaryadlanuvchilar bo`lgan kocaklar harakatidir.
Bu kovaklar asososohasiga injensiyalanadi va asosiy bo`lmagan zaryad tashuvchilar sifatida
kollektorga qarab harakatlanadi. Bu erda musbat kovaklar o`tish ichida ta`sir ko`rsatayotgan
maydon tomondan tortib olinadi (manfiy zaryadlangan kollektorga tortiladi) va kollektor ichida
asosiy zaryad tashuvchilar tarzida kollektor tokini o`zgartiradi.
Emitter zanjirida tokning har qanday o`zgarishlari zanjirdagi tokni o`zgartiradi. Kolektor
zanjirdagi yuklama qarshiligida kuchlanish o`zgarishlarini hosil qiluvchi kuchlanishdan katta
qilib olish, kollektor zanjirida o`zgaruvchan tok, yuklama qarshiligida esa o`zgaruvchan
kuchlanish hosil qilish mumkin. Bunda o`zgaruvchan tokning yuklama qarshiligida ajraladigan
quvvatni emitter zanjiridan sarflanayotgan quvvatdan katta qilib olinishi mumkin, yani quvvatni
kuchayishi sodir bo`ladi.
Yarim o`tkazgichli triodlar huddi uch elektrodli vacuum lampalar kabi ishlaydi. Bunda
emitter katod rolini, kollektor esa anod rolini o`ynaydi, to`r o`rnida esa baza bo`ladi.
Ko`rinishi, tuzilishi va ishlash prinspiga qarab tranzistorlar yassi, bopolyar, maydon
tranzistorlariga bo`linadi.
|
| |
Integral mikrosxema - 1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari

46
Operasion kuchaytirgichni kirish tokini hisobga olmasak
1
i toki teskari aloqa toki
2
i teng
bo`ladi ya`ni
2
1
i
i
.
Integral operasion kuchaytirgich kuchaytirish koeffisienti juda katta bo`lganligi tufayli uni
qarshidagi differensial sig`im
d
kir
U
.
juda oz. Haqiqatdan bo`lsa
bu erda kuchaytirgichni teskari
bog`lanishsiz kuchaytirish koeffisienti. Bundan kelib chiqib
,
1
1
i
R
U
kir
2
2
i
R
U
chiq
manfiy
ishora.
Chiqishdagi faza signali kirishdagi faza signaliga teskariligini bildiradi, yani kuchaytirgich
NAZORAT UCHUN SAVOLLAR - 1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari

56
Kristall maydoni qancha katta bo`lsa unga shuncha ko`p elementli integral mikrosxemani
joylashtirish mumkin bo`ladi.
Integral mikrosxemalarida tranzistorlarni ma`lum ulanishlar asosida rezistor va kondensator
hosil qilish mumkin.
Yarimo`tkazgichli IMS larni hususiyati shundan iboratki ularni elementlari orasida
induktivlik g`altagi yo`q, chunki shu paytgacha qattiq jismlarda elektromagnit induksiyasiga
ekvivalent bo`lgan fizik hodisa olish imkoniyati bo`lmagan.
Quvvat kuchaytirgichlar - 1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari

49
Kuch o`zgartirgichlar. Ular asosan o`zgaruvchan tokni o`zgarmas
tokka aylantirish,
o`zgarmas tokni o`zgaruvchan tokka o`zgartirish (inventorlash) hamda chastota o`zgargichi
uchun ishlatiladi.
Quyidagi sxema (6-rasm) uch fazali o`zgaruvchan tokni o`zgarmas
tokka aylantiradigan
o`zgartirgich sxemasi ko`rsatilgan.
6-rasm. Uch fazali o`zgaruvchan tokni o`zgarmas tokka aylantirish sxemasi.
NAZORAT UCHUN SAVOLLAR
1.
Impulsli texnika elementlarini vazifasi nimadan iborat.
2.
Elektron kalit nima.
3.
Komparator qanday tuzilgan.
4.
Multivibrator qanday vazifani bajaradi.
5.
Quvvat kuchaytirgichlarni vazifasi nima.
5. Kuch o`zgartirgich.
6. Kuchaytirgich vazifasi.
Adabiyotlar ro`yhati:
1. .Каримов ва бошкалар. Электротехника ва электроника асослари. Т. «Укитувчи» 1995
йил.
2. .Шихин и другие. Электротехника. М. «Высшая школа» 1989 год.
3. А.Рахимов. Электротехника ва электроника асослари .Т. «Укитувчи» 1998 йил.
4. А.И. Холбобоев, Н.А.Хошимов. Умумий электротехника ва электроника асослари.
2000 йил.
5. В.В.Паушин и другие. Основа автоматики вычислительный 4 микропроцессорной
техники.Т. 1989 год.
14-MAVZU: MATEMATIK MANTIQ ELEMENTLARI.
Reja:
1.
Umumiy tushunchalar.
2.
Ko`paytirish (konyuksiya) –“VA” operasiyasi.
3.
Qo`shish (dieyunksiya) “YOKI” operasiyasi.
invertirlovchi - 1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari

48
3-rasm. Komparatorlar sxemasi.
Komparatorlar EXM larda, turli o`zgartirgichlarda signal taqqoslash uchun ishlatiladi.
Komparatorlar asosida multivibratorlar quriladi. Multivibrator deb to`g`ri burchakli
sinussimon tebranishlar generatorga aylanadi (4-rasm).
Multivibratorlar simmetrik, nosimmetrik vibratorlarga bo`linadi. Multivibratorlar o`z o`zini
uyg`otishda ishlayi.
4-rasm. Multivibratorlar sxemasi.
Bu erda
0
U kirish signali.
Impulsni davomiyligi
ga
R
1
va
Sga
bog`liq.
NAZORAT UCHUN SAVOLLAR - 1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari

60
1-rasm. O`zgaruvchan EYUK olishni tushuntiruvchi sxema.
a) magnit maydonda harakatlanuvchi ramka.
b) o`zgarmas magnitni aylanishi.
1-rasm b) da ko`rsatilgan generator sxemasida aylanuvchi magnit indukator hisoblanadi
(rotor); cho`lg`am va yakor hisoblanadi (stator). Vaqt birligi ichida rotor tezligi elektr
mashinasini aylanish chastotasi deb ataladi.
Agarda elektr mashinasini aylanish chastotasi magnit maydonni aylanish chastotasi bilan bir
hil bo`lsa bunday elektr mashina sinxron deb ataladi.
Asinxron mashinalarda esa rotorni aylanish tezligi magnit maydonni aylanish chastotasidan
oz.
1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlari - bet 29

|
1-mavzu: elektr zanjirlari va ularni elementlariBog'liq 1-mavzu elektr zanjirlari va ularni elementlari
P n P n P n P n
а) Е б) Е
-rasm. Dinistor (a) Tiristorni (b) ulanish sxemalari va shartli belgisi (v).
Dinistor boshqarilmaydigan diod hisoblanib tarmoq kuchlanishi ma`lum miqdorga etgunga
qadar u yopiq bo`ladi. Tarmoq kuchlanishi belgilaydigan miqdorga etganda u ochiladi. Shuning
uchun dinistoruzib-ulagach sifatida “kutuvchi” rejimida ishlovchi element deb ataladi.
Tiristorlarda uchunchi boshqaruvchi elektrodga kichik kuchlanish berish yo`li bilan uni
qarshiligini keskin kamaytirish mumkin. Shuning uchun tiristorlarni boshqariladigan uzib
ulagach deb ham atashadi.
Tiristorlar katta kuchlanish va kichik tok bilan boshqariladi.
NAZORAT UCHUN SAVOLLAR
1.
Tranzistorlar qanday tuzilishga ega.
2.
Tranzistorlarni ulanish sxemalarini tushuntiring.
3.
Tranzistorlarni asosiy parametrlari qaysilar.
4.
Bipolyar va maydon tranzistorlar deganda nimani tushunasiz.
5. Dinistor va tranzistorlarni tuzilishi va ishlash prinsplarini tushuntiring.
6. Maydon tranzistorining tarmoqqa ulanishi.
7. Bipolya tranzistorini elektr zanjiriga ulash.
Adabiyotlar ro`yhati:
1. А.С.Каримов ва бошкалар. Электротехника ва электроника асослари. Т. «Укитувчи»
1995 йил.
2. А.Я.Шихин и другие. Электротехника. М. «Высшая школа» 1989 год.
3. А.Рахимов. Электротехника ва электроника асослари .Т. «Укитувчи» 1998 йил.
4. А.И. Холбобоев, Н.А.Хошимов. Умумий электротехника ва электроника асослари.
2000 йил.
5. В.В.Паушин и другие. Основа автоматики вычислительный 4 микропроцессорной
техники.Т. 1989 год.
44
12-MAVZU: INTERGRAL OPERATSION KUCHAYTIRGICHLAR. OPERATSION
SISTEMALAR.
Reja:
1.
Kuchaytirgich tog`risida tushuncha.
|
| |
akseptorli moddalar deb ataladi. 
Yarim o`tkazgichli diod

40
3-rasm. a) bitta yarim davrli ventilli to`g`rilagich.
b) to`g`rilangan tok grafigi.
4-rasmda ikki yarim davrli ventilli to`g`rilagichlar sxemalari ko`rsatilgan.
4-rasm. Ikki yarim davrli (a) va ko`proq sxemali to`g`rilagich sxemalalri.
NAZORAT UCHUN SAVOLLAR
1.
Elektron asboblarni tuzilishi va ishlatilishini tushuntiring.
2.
Yarim o`tkazgichlik asboblar qanday elementlardan tuziladi.
3.
Elektr va kovak o`tkazuvchanlik nima.
4.
Yarim o`tkazgichli asboblarga nimalar kiradi va ular qayerlarda ishlatiladi.
5.
Elektron vakuumli asboblar qanday ishlaydi.
6.
Sonli asboblar.
7.
Inotron, gazatron, tiratron nima.
8.
Yarim o`tkazgichli asboblar ionli va electron vacuum asboblaridan ustunligi.
Adabiyotlar ro`yhati:
1. А.С.Каримов ва бошкалар. Электротехника ва электроника асослари. Т. «Укитувчи»
1995 йил.
2. А.Я.Шихин и другие. Электротехника. М. «Высшая школа» 1989 год.
3. А.Рахимов. Электротехника ва электроника асослари .Т. «Укитувчи» 1998 йил.
4. А.И. Холбобоев, Н.А.Хошимов. Умумий электротехника ва электроника асослари.
2000 йил.
5. В.В.Паушин и другие. Основа автоматики вычислительный 4 микропроцессорной
техники.Т. 1989 год.
Kukunli simlar bilan payvandlashning eng yaxshi amaliyotlari

|
Kukunli simlar bilan payvandlashning eng yaxshi amaliyotlari
|
bet | 3/3 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #241509 |
Bog'liq Payvandlash va eritib qoplash uchun kukunli simlarKukunli simlar bilan payvandlashning eng yaxshi amaliyotlari
Payvandlash va termoyadroviy qoplama uchun kukunli simlarni ishlatganda, eng yaxshi natijalarga erishish uchun eng yaxshi amaliyotlarga rioya qilish kerak. Tegishli texnika va tartiblarni tushunish payvandlash jarayonini sezilarli darajada yaxshilashi mumkin.
Ko'rib chiqilishi kerak bo'lgan asosiy jihatlardan biri kukunli simlar uchun to'g'ri harorat va namlik darajasini ta'minlashdir. Bu payvand choklari va mos kelmaydigan choklar kabi muammolarni oldini olishga yordam beradi, bu esa yanada ishonchli payvandlash natijasiga olib keladi.
Bundan tashqari, chang simlarni to'g'ri saqlash va ulardan foydalanish ularning sifati va samaradorligini saqlab qolish uchun juda muhimdir. Ularni salqin, quruq joyda saqlash va ifloslantiruvchi moddalardan himoya qilish payvandlash ishlarida ularning ishlashini ta'minlaydi.
Kukunli sim texnologiyasidagi kelajakdagi o'zgarishlar
Kukunli simlar yuqori ishlash va samaradorlikni taklif qilish orqali payvandlash va termoyadroviy qoplama jarayonlarini inqilob qilmoqda. Ushbu innovatsion simlar kukunli sim texnologiyasining kelajagini shakllantirish uchun o'rnatiladi.
Matn
Kukunli simlarning rivojlanishi yuqori aniqlik va nazoratni ta'minlab, payvandlash va qoplama ilovalaridagi yutuqlarga olib keladi. Har doim rivojlanayotgan texnologiya bilan chang simlar kelajakdagi rivojlanish uchun yo'l ochmoqda.
E'tiboringiz uchun rahmat
|
| |
Xulq psixogigiyenasi va maqsadga muvofiq xulqning tamoyillari

18.4. Xulq psixogigiyenasi va maqsadga muvofiq xulqning tamoyillari
Xulq psixogigiyenasi va psxoprofilaktikasi deganda, psixologik yordamning shunday yo’nalishini nazarda tutamizki, uning maqsadi normadagi mehnat sharoitlarida faoliyat ko’rsatayotgan insonlarga noo’rin ishlar qilib qo’ymaslik, agar xatti-harakatlarning salbiy ko’rinishlari yuz bergan taqdirda uni bartaraf etish, ruhan iztirob chekmaslik vositalari yordamida xizmat ko’rsatish nazarda tutiladi.
Mehnat jamolaridagi xulq psixogigiyenasi shunday shart-sharoitlar majmuni o’z ichiga oladiki, ular har bir xodimni distresslarsiz normal faoliyat ko’rsatishini ta’minlashi kerak.
Normalar va sanksiyalar tizimiga mos tarzda shaxsning o’z imkoniyatlari va iqtidori darajasini anglashi o’z zimmasiga haddan ziyod og’ir vazifalar va mas’uliyatlarni olmasligi, shaxsning jamiyat, oila va shaxslararo munosabatlar tizimidagi mavqyeini muvofiqlashtirish, aqliy va jismoniy imkoniyatlarga e’tibor berish xulq psixogigiyenasining muhim shartidir.
Maqsadga muvofiq xulq tamoyillari. Litvalik psixofiziolog K.Dineyka odamlarning o’zaro ta’sir va birgalikdagi faoliyatlari jarayonida kelib chiqadigan ziddiyatlar va ularni bartaraf etish tamoyillarini “Dvijeniya, dixaniya, psixofizicheskaya trenirovka” kitobidan quyidagicha ifodalaydi:
asosiy narsadan ikkinchi darajali narsani ajrata olish;
ichki ruhiy xotirjamlikni saqlay bilish;
emosional yetuklik va barqarorlik;
voqyea-hodisalarga nisbatan ta’sir me’yorini bilish;
har qanday muammolarga turlicha nuqtai nazar bilan yondosha olish;
kutilmagan tasodifiy hodisalarni idrok etishga tayyorgarlik;
obyektiv baholay olish qobiliyatining borligi;
kuzatuvchanlikning borligi;
uzoqni ko’ra bilish;
o’zgalarni tushunish qobiliyati;
har qanday hodisa va natijadan ijobiy narsani ajrata olish.
Bundan tashqari, muallif shaxslararo munosabatlarini to’g’ri va oqilona bo’lishida “donolarcha kulish”, “chiroyli fikrlar sohibi bo’lish”, hayotga falsafiy boqish, unga nisbatan donolarcha munosabatni shakllantira olishni ham xulq “kodeksi” – xulq psixogigiyenasining asosidir.
|
Diagnostik metodlarni qo’llash

Diagnostik metodlarni qo’llash
Diagnostik metodlarni qo’llash huquqi ma’lum malakaga ega bo’lgan mutaxassislarga beriladi. Hozirda esa, bu huquqdan boshqa soha vakillari ham foydalanmoqda. Amerikalik psixologlar fikriga ko’ra, metodikalarga ega bo’lish uchun mutaxassis (psixolog) yoki uning to’g’ri qo’llanilishi uchun ma’suliyatni o’ziga olgan kishilargina imzolari bo’lgan taqdirda foydalanishlari maqsadga muvofiqdir. G’arbiy Yevropa psixolog (tashxischi)larining axloq qoidalarida diagnostik metodlarni tarqatilishini cheklash taklif etilgan. Bu cheklanishlar mohiyatan ikki xil mazmunga ega:
Shuningdek, boshqa qo’shimcha professional ma’suliyat cheklashlar mualliflar tomonidan yaratilayotgan yangi metodikalarning sotilishi bilan bog’liq. Chunki, ularni kishilarda qo’llash uchun taqdim etishda yetarli darajadagi obektiv asoslar bo’lishi kerak. Shu bois, diagnostik metodlarni yaratuvchi (muallif)lar zimmasidagi ma’suliyatga uzluksiz ravishda metodikalarning eskirib qolishini oldish olish, tekshirish va standartlashtirish jarayonlarini amalga oshirish kiradi. Amerikada metodikalar va ularning asosiy qismlarini gazeta, jurnal hamda risolalarda keng miqyosda yoritish yoki o’z-o’zini baholash uchun nashr qilish man etiladi. Mashhur mutaxassis A.Anastazi, bunday vaziyatlar nafaqat metodikalarning samarasizligini, balki, kishi psixikasiga salbiy ta’sir qilishdek katta xatolarga olib kelishini alohida ta’kidlab o’tadi.
Yana bir G’arbda keng tarqalgan, ammo professional talablarga javob bermaydigan faoliyat turi sirtqi xat orqali testlashtirishdir. Ma’lumki, yuborilgan test blanklari orqali mijozning qobiliyatlar yoki shaxs xususiyatlarini aniqlashga oid testlarni bajarish jarayonini to’g’ri amalga oshirilgan, deb baholab bo’lmaydi. Chunki testlashtirishni nazoratsiz amalga oshirish va qo’shimcha psixologik ma’lumotlarni inobatga olmaslik ijobiy natijaga qaraganda ko’proq salbiy oqibatlarni yuzaga keltirib chiqarish mumkin.
|
Diagnostikaning ketma-ketligi va uzluksizligi

Diagnostikaning ketma-ketligi va uzluksizligi
Diagnostikaning bosqichma-bosqich amalga oshirishish o’quv jarayoni va talabani o’zlashtirishiga xalaqit berayotgan omillarni ochish imkoniyatini yaratadi. Olingan natijalardan keyingi bosqich ta’lim-tarbiya jarayonlarida uzluksiz foydalanish zarurligini yuzaga chiqaradi.
Diagnostika metodlari va jarayonlarining qulayligi hamda ommabopligi
Diagnostika metodlarini oddiyligi ya’ni uning amaliy psixologlar, pedagoglar, o’quv yurti rahbarlari hamda tekshiriluvchilar uchun qulayligi, nistaban ulardagi qiziqish va intilishni uyg’otishga xizmat qilishni ta’minlovchi tamoyil hisoblanadi.
Diagnostikaning kompleksliligi
Bu tamoyil talaba shaxsini individual-psixologik xususiyatlarini psixik jarayonlarining rivojlanganlik darajasini va o’quv faoliyatining boshqa jihatlarini o’rganish uchun tanlangan metodlar va metodikalar uni bir butun holda, har tomonlama o’rganish, ta’riflash, yondoshish imkonini berishda yuzaga chiqadi. Diagnostik metodikalarning bir-biri bilan bog’liq bo’lishi va to’ldirishi bu tamoyilning asosiy talablaridandir.
Diagnostikaning talaba rivojlanishi kelajagini, oqibatlarini oldindan ko’ra olish (bashorat qilish) imkonini bera olishi
Har qanday psixologik-pedagogik diagnostika talabaning kechagi yoki bugungi kundagi rivojlanish darajasini va o’quv jarayonining tashkil qilinganlik ko’rsatgichini izohlash berish bilan cheklanib qolmasligi lozim. Diagnostik jarayonda o’rganilayotgan obyektning “kelajagi”, ertangi kuni, taraqqiyot an’analari ma’lum omillarning ta’siri oqibatida ochib berilishi kerak. Shu holdagini, faraz mohiyatidan kelib chiqqan holda ta’lim-tarbiya jarayonida yo’l qo’yilayotgan xatolar va talaba taraqqiyoti davrida ko’zga tashlanadigan kamchiliklarni bartaraf qilish imkoniga ega bo’lamiz. Bu esa, psixologik-pedagogik diagnostika metodlarining prognostik bo’lishi tamoyilini taqozo etadi.
|
Diagnostik metodlarni qo’llaydigan mutaxassis malakasining darajasi

Diagnostik metodlarni qo’llaydigan mutaxassis malakasining darajasi
Diagnostik metodlarni malakali tadqiqotchilar tomonidan qo’llanilishi talabi, ularni noto’g’ri ishlatilishidan mijozni himoyalashdagi birinchi qadam hisoblanadi. Albatta, zarur malaka diagnostik metodlar yo’riqnomasidan kelib chiqqan holda o’zgarib boradi. Masalan, individual intellekt testlari shaxsiy so’rovnoma va testlardan o’quv va professional faoliyatdagi muvaffaqiyatni testlash jarayoniga nisbatan maxsus psixologik tayyorgarlikni talab qiladi.
Yaxshi malakaga ega bo’lgan psixolog (tashxischi) shunday metodikalarni tanlay bilishi kerakki, bu shaxsiy maqsad uchun o’tkazilayotgan diagnostik jarayonga ham, tekshirilayotgan konkret kishi uchun ham mos tushsin. Shuningdek, u tanlangan metodikalarga aloqador ilmiy adabiyotlarni o’rgangan hamda texnik ko’rsatkichlar hisoblangan norma, validlik va ishonchlilik xarakteristikalarini yaxshi o’zlashtira olgan bo’lishi kerak. Ma’lumki, qo’lga kiritilgan tashxis natijalari, uni o’tkazishdagi turli vaziyatlarga nisbatan og’uvchanlik xususiyatini namoyish etadi. Shuning uchun psixodiagnost xulosalarni tekshiriluvchiga aloqador qator qo’shimcha ma’lumotlar asosidagina diagnostik baholashdan so’ng bayon etadi. Eng muhimi, olingan natijalari asosidagi noto’g’ri tahlillar kelib chiqmasligi uchun u psixologik bilimlardan yetarlicha xabardor bo’lishi kerak. Agar psixologik diagnostik soha boshqa mutaxassislari bo’lmagan kishilar tomonidan olib borilsa, imkon boricha jarayonga malakali psixologning ham ishtiroki kerak. Chunki u tadqiqotni samarali olib borishdagi zarur sharoitlarni yaratib bera oladi va olingan natijalarni to’g’ri tahlil qilishda ko’maklashadi.
Kimni malakali psixolog (tashxischi) sifatida hisoblash mumkin? Ma’lumki, tadqiqot sohalar qo’llashning xilma-xilligi va ularga asoslanadigan maxsus tayyorgarlik oqibatida birorta ham psixolog barcha yo’nalishlar bo’yicha umumiy malakaga ega bo’la olmaydi. Jumladan, amaliy psixologiya asoslarini yaratadigan psixologlar, ayrim sohalardagi professional standartlar talabiga javob bermaydigan usullarni qo’llamaslik va kompetentlik doirasidan chetga chiqmaslikni muhim shart sifatida e’tirof etadilar. G’arbda ilmiy yoki davlat korxonalarida ish olib boruvchi mutaxassis bilan mustaqil faoliyat yurituvchi amaliy psixolog o’rtasida o’zaro farq mavjud sanalgan. Chunki, mustaqil amaliy psixolog malakali hamkasblar fikrlari va xulosalariga tashkilotda faoliyat yurituvchi mutaxassisga nisbatan juda kam hollarda qo’yshilishadilar. Vaholanki, tashkilot mutaxassislari Amerika psixologik uyushmasi nizomiga asosan, professional malaka borasida yuqori darajadagi talablarga javob berishi kerak. Shu bois ham, kishilarni sifatli psixologik tadqiq qilish jarayonida professional me’yorlarning ko’lamini oshirish maqsadida malakali psixologlarga lisenziyalar va guvohnomalar taqdim etiladi.
|