Parafin yotqizig’i bilan kurashishning kimyoviy usullari

Parafin yotqizig’i bilan kurashishning kimyoviy usullari.
Parafin yotqizig’i bilan kurashishning kimyoviy usullari ikkita asosiy
yo’nalishda yuzaga keladi va rivojlanadi:
- smolaparafinli yotqiziqlarni organik erituvchilar va suvli erituvchilar bilan
sirt faol moddalar kompozisiyalar bilan eritish;
187
- smolaparafin yotqiziqlarini hosil bo’lish jarayonini chegaralovchi, kimyoviy
moddani qo’llab parafin yotqizig’i hosil bo’lishini oldini olish.
Bunday parafin yotqizig’iga qarshi kurashish tasnifi, parafin yotqizig’i hosil
bo’lishi va oldini olish bo’yicha amaliy usullar asosida tuzilgan bo’lib shuning uchun
rasmiy hisoblanadi.
Kon jixozlari parafinlanishining belgilangan asosiy mexanizmidan kelib chiqib,
parafin yotqiziqlari bilan barcha kurashish usullarini fazalarning (neft-parafin-jixozlar
yuzasi) fiziko-mexanik xossalari bo’yicha ta’sirlashishiga asoslanib tasniflash
maqsadga muvofiqdir: 1).parafinning neftda eruvchanligi; 2) parafin yotqizig’ining
tuzilishi va mustahkamlik xususiyatlari; 3) neft hajmida muallaq holatdagi parafin
kristallarining o’zaro va jixozlar bilan ta’sirlashish energiyasi; 4) parafin kristallari va
ular ro’y beradigan yuzadagi molekulyar bog’liqlik energiyasi.
To’rtinchi guruh usullarini qo’llab, parafin yotqiziqlari bilan kurashish
muammosini yuqori darajada yechish mumkin. Bunga himoya qoplamasini qo’llash
va kimyoviy prisadkalar qo’shish orqali erishiladi.
Amalda bir-birini to’ldiruvchi har ikkala usuldan foydalaniladi.
Ingibitorni qo’llashdan oldin quduqni obdan tayyorlash, yani NKQni,
armaturani va tashlama quvurni tozalagich bilan smolaparafinli yotqiziqdan tozalash.
Quduq tayyorlangandan keyin smolaparafinli qoldiqni oldini olish uchun ingibitordan
foydalaniladi.
Neft tarkibiga bog’liq bo’lgan, ASPQ tarkibidan kelib chiqib parafin hosil
bo’lishini oldini olish va bartaraf qilish uchun kimyoviy reagentlar turi tanlanadi.
Kimyoviy reagentlarni tanlash ekspremental tadqiqotga asoslanadi.
Parafinli yotqiziqlarni kimyoviy usulda tozalash mohiyati buzib yoki eritib
olishga asoslangan bo’ladi. Bu maqsadda qo’llaniladi: nafaqat qattiq
uglevodorodlarni, balki asfaltosmolali moddalarni eritish xususiyatiga ega organic
erituvchilar; parafinli yotqiziq bilan uchrashganda qatlamga chuqurroq kiradi va
smolaparafinli aralashmani parchalovchi SFM ning suvdagi ertmasi.
Parafin yotqizig’ini eritishning samarali usullaridan biri erituvchilarni qo’llash
usuli hisoblanadi. Eritma miqdori quduqda o’rtacha haroratda parafinning erish
188
miqdoridan kelib chiqib olinadi. Parafinning eruvchanligi uning eruvchanlik
haroratiga t
er
, erituvchining qaynash haroratiga t
qay
, erish haroratiga bog’liq bo’ladi
va quyidagicha ifodalanadi:
,
4673
.
7
00586
.
0
133
.
0
к
пл
t
t
t
LnK
(XIII.1)
bu yerda K - erituvchida parafinning eruvchanligi, kg/kg.
Erituvchi va eruvchi SFM kompozitsiyasi yuqori haroratda samarali tasir
ko’rsatadi. Amalyotida parafin yotqiziqlarini olishning kimyoviy usuli issiqlik va
mexanik usullarga nisbatan ko’proq qo’llaniladi. Bu usulda ko’proq texnologik va
iqtisodiy samaraga erishiladi, natijada jarayonning tezroq va smolaparafinli
yotqiziqni to’lig’roq olish imkonini beradi. Kimyoviy usulda boshqa usullarga
nisbatan xavsizlik texnikasiga qo’yiladigan talablar ko’proq qo’yiladi. Bunday
yotqiziqlarni juda ko’p parafinlangan quvur o’tkazgichni tezlik bilan tozalash,
parafinli tiqin hosil bo’lishiga sabab bo’lishi mumkin. Bunday obektda ikki yoki uch
bosqichli tozalashdan foydalanish maqsadga muvofiq bo’ladi. Bunda odatdagi
haroratli olgich bilan, keyin smola parafinli yotqiziqni olish uchun issiqroq (60-70
o
C)
olgich
bilan
tozalanadi.
Yengil
uglevodorodli
erituvchilar
qizdirmasdan
foydalaniladi.
Parafin yotqizig’ini hosil bo’lishini oldini olish uchun har xil ta’sir qilish
mexanizmli turli kompozitsiyali kimyoviy moddalardan foydalaniladi.
SFM lar asosidagi kompozitsiyasi jixozlar yuzasini ho’llovchi hisoblanadi.
Quduqda bunday kimyoviy moddani doimiy qo’shish jixozlar yuzasida parafin
yotqiziqlari hosil bo’lishiga yo’l qo’ymaydigan gidrofil plenka hosil qiladi.
Parafin yotqiziqlarini hosil bo’lishini oldini olish va kristallar ko’payishini
oldini olish uchun kimyoviy reogent-depressator qo’llaniladi.
Parafin yotqizig’iga to’sqinlik qiluvchi parafinning kristall strukturasini
o’zgartiruvchi kimyoviy reogent modifikatorlardan foydalaniladi.
Neft va gazni qazish, saqlash va uzatishda parafin yotqiziqlarini bartaraf etish
uchun quyidagilar bajariladi:
- quvur o’tkazgichni teploizolyatsiya qilish;
189
- neftni qizdirish;
- qatlam bosimini gazsizlanishi boshlanish bosimidan yuqori saqlash;
- neftni barqaror turbulent rejimda qazib olish;
- neftli erituvchilardan foydalanib, neftning erituvchanligini oshirish;
- samarali qoplash;
- elektromagnit maydon yoki ultratovush;
- parafin yotqizig’i ingibitori.
Neft qazib olishda parafin yotqiziqlarni oldini olish usullari o’zining samarali
qo’llanish imkoniyatiga ega.
Parafin yotqiziqlari ingibitor isifatida qo’llaniladigan kimyoviy birikma va
kimyoviy reogent ta’sir mexanizmi bo’yicha quyidagi guruhlarga bo’linadi:
- adgezion (ho’llovchi, gidrofillovchi, qoplovchi) ta’sirli;
- modifisiyalovchi (depressorli) ta’sirli;
- yuvuvchi (kompleks, ko’p fazali detergent tasirli).
Ingibitorlar ta’sir mexanizmi adsarbsiyon ta’sir neft koni jixozlari polimer
yuqori molekulyar metal yuzasini polyar adsorbsiyon qavat bilan gidrofillashga
asoslanadi. Bu qavat polyar bo’lmagan parafinli neft fazasi uchun moylovchi bo’lib,
u jihozlar yuzasiga parafin yotqizig’ini cho’kishini kamaytiradi.
Ingibitorlar o’zgartiruvchi ta’siri bilan qattiq modda hosil bo’lishida
parafinlarning kristal tuzilishini o’zgartiradi. Buning natijasida bir biri bilan
strukturali brikmagan, rivojlanmagan parafin kristallari hosil bo’ladi.
Yuvuvchi turidagi ingibitorlar ta’siri quyidagilardan iborat:
- ingibitorlar bevosita neftda yoki suv-ingibitor-neft chegaralari fazasida
eriydi;
- fazalar o’tish vaqtida, qattiq holatga o’tishda SFM lari alkanli bloklari
parafin yotqiziqlarida tarqalib joylashib, ular bilan kristallashadi;
- gidrofil blok jixozlar devoridagi suv fazasi yuzasida kontsentrasiyalanadi;
- gidrofob blok neft fazasi yuzasida kontsentrasiyalanadi;
- qutubli anion va kationli SFM guruhi kristallar ko’payishiga olib keladi;
190
- ingibitorlar metal yuzasiga yengil adsorbsiyalanib, qatlam suvi va nefti oqimi
bilan oson yuviladi.
Ingibitor quduq mahsuloti bilan harakatlanib parafinyotqizig’ini kichikdispers
holatda saqlaydi va neft koni jixozlari devoridan hosil bolgan kristallarning
yuvilishini ta’minlaydi.
Parafin yotqizig’ini detergent-oluvchilar ta’siri quyidagicha. Asfalt smolali
yotqiziq erish haroratida (50-80
o
C), SFM uni yuvadi va qayta hosil bo’lishining
oldini oladi.
Adsorbsiya ta’sirli ingibitorlarni qo’llash texnologiyasi asosida neft koni
jixozlarini reagentning suvdagi eritmasi bilan davriy yuvib turish turadi.
Aralashib ketuvchi ingibitorlar qo’llash texnologiyasi qotish haroratini
pasaytirish va neftning reologik xossalarini yaxshilashga asoslangan bo’ladi. Jarayon
parafinning hosil bo’lish haroratidan yuqori haroratda uzluksiz haydab turish orqali
amalga oshiriladi.
Yuvuvchi tasirli ingibitorlarni qo’llash texnologiyasi quvur devoir yoki ichida
hosil bo’lgan kristallarni, parafin hosil bo’lish haroratidan yuqori haroratda uzluksiz
haydab yuvishga asoslanadi.
Neft koni jixozlari yuzasidan parafin yotqiziqlarini olishning kimyoviy usuli
hozirgi kunda keng qo’llanilayotgan usullardan sanaladi. Bunday maqsadda kimyo
sanoati eritma ko’rinishidagi – chiqindilaridan foydalaniladi. Samarali eritmalar
sifatida geksanli fraksiya, butilbenzinli fraksiya, yengil peroliz smolasi va uning
kompozisiyasi va boshqalrdan foydalaniladi (XIII.1-jadval).
Erituvchilar
XIII.1-jadval
Erituvchilar
Erituvchanlik qobilyati, % og’ir.
yengil peroliz smolasi
78
Benzin
82
Benzol fraksiyasi
80
Butan ishlab chiqarishdagi qoldiq
46
Nefras-P-150/330
64
Adsorbent A-1
52
191
Neft yig’uv kollektori va tashlama quvurlarini parafinsizlashtirishda eritma
muvoffaqiyatli qo’llaniladi. Tashlama quvurni parafinsizlantirishda tozalanadigan
oraliq to’lgincha eritma haydaladi va 3-4 soat ushlanadi va keyin quduq ishga
qo’shiladi. Amaliy tajrib bo’yicha 1 km uzunlikdagi tashlama quvurga 5 m
3
eritma
haydash kerak bo’ladi.
Iqtisodiy jihatdan eritmani qo’llash issiq neft yoki suv asosli SFM bilan 4-5
marta yuvulgandan keyin qo’llash yaxshi hisoblanadi.
Qatlam flyudlarining fizik-kimyoviy xususiyatlaridan kelib chiqib har bir kon
uchun u yoki bu parafinsizlantrish usullaridan foydalaniladi. Parafin yotqizig’i bilan
kurashish usulini tanlashda bir yo’la uning oldini olish choralari ham ko’rilishi kerak
bo’ladi.
|