Arxitektonika — - Arxitekturaviy kompozitsiya asoslari

Arxitektonika — aslida m e’m or-binokorlik san’atini bildirgan. Hozirgi
vaqtda k o ‘proq bino konstruktiv tuzilishi bilan uzviy bog‘liq shakliy va
badiiy vositalar majmui (tartibi) nazarda tutiladi.
Proporsiya — nisbat, mutanosiblik. Arxitekturada o ‘zaro bogMiq shakliy
qismlar o ‘lchamlarining monand nisbatda bogManishi; m e’moriy mujas-
sam topgan qismlaming xushro‘y ko‘rinishi. Matematikada ko‘proq ikki
nisbat tengligi a:b=s:d nazarda tutiladi.
Oltin nisbat, oltin kesim (ruscha - золотое сечение) * arxitekturada
noyob nisbatlash tizimi: bino tarkibidagi qismlar o ‘zaro ko‘rkam nisbatda
bo‘lishi uchun qadimgi arxitekturada uzunlikni shunday uzun-qisqa ikki
bo'lakka ajratilgan, natijada AB BS—BS.ASga teng boMadi (a:b=b:s), ya’ni
tashqi hadlar ko‘paytmasi ichki hadlar ko‘paytmasiga baravar (as^b2).
O ltin nisbat zam onaviy texnikada, xususan, poligrafiyada keng
qoMlaniladi. Arxitektorlar ishlatadigan vatman qog‘ozi ham oltin nisbatda
belgilangan. Oltin nisbat ajoyib xossalarga ega:
ф=(>/5+1):2=!,618...; 1/<|>=(V5-1):2=0,618...; ф2=(^5+3):2=2,618... va
h.k. Yoki yana boshqa xossasi: ф(ф-1)=1; ф2-ф— 1; ф-1 :ф= 1; 1:ф2+1:ф=1.
M atem atikada shunga o ‘xshash ajoyib xususiyat va xossalarga ega nisbat
topilmaydi. Shuning uchun ham qadimgi zamonlardayoq m e’morlar “ol
tin nisbat” imkoniyatlaridan badiiy ijodda foydalanganlar (1; 0,618; 0,382;
0,236; 0,146; 0,090; 0,056 va h.k.).
M e’morlikning ilk rivojlanish davridan boshlab qurilish maydonchasi-
da m o‘ljaldagi binoning tarhi - shaklini yasash uchun, asosan, oddiy reja
ipidan foydalanilgan. Reja tori va qoziqlar yordamida tekis yer sathiga juda
murakkab shakllar tushirish mumkin. Bu ikki yordamchi ashyo-asbob xuddi
me’m or q o ‘lidagi pargor va chizg‘ich vazifasini o ‘tagan. Demak, qadimgi
m e’moriy obidalarning shakliy tuzilishi xususiyatlarini va o ‘zaro mutanosib
uyg‘unligi tartibini ham oddiy pargor va chizg‘ich imkoniyatlaridan kelti-
rib chiqarish mumkin.
M a’lum bo ‘lishicha, bino shakllarining muntazamligini va mutanosib-
ligini m onand belgilashda eng qulay usul - «dinamik kvadrat^lar deb atal-
gan o ‘zaro bog‘liq kvadratlar asosida tortiladigan chiziqlar to ‘ri hal etuv-
chi aham iyat kasb etar ekan. Ushbu to ‘rdan foydalanib, uning ustiga
www.ziyouz.com kutubxonasi
moljaldagi binoning tarhi chizilarkan. Shu tarh
0
‘lchamlariga bog‘liq ravishda
yana to‘r ustidan binoning fasad - tarz chizmalari ham tushirilar ekan. Shunday
usul asosida qadimgi Misr, Yunonistondan to Movarounnahrgacha bo‘Igan
m e’moriy yodgorliklaming shaklu-shamoiylini tahlil etsa bo‘larkan.
U lgitarh to ‘g ‘risidagi m a’Iu m o tla r nihoyatda m u h im d ir. A B =1;
A)BJ=V2; A2B2= 1/2 va h.k. q ato m i olsak, undan ko‘rinib turibdiki,
ratsional son (I; 1/2; 1/4; 1/8) bilan irratsional son (V2; V2/2; V2/4; V2/
8) almashib keladi. Shu asosda qurilgan bino faqat ratsional m odul to ‘riga
tushishi mumkin emas.
Misrdagi Xefren (Xafra) ehrom i (miloddan awalgi 27-asr) haqida
tadqiqotlar juda ko‘p bo‘lsa-da, lekin hozirgacha uning shakl tuzilishi qo-
nuniyati haqida aniq ma’Iumotlar topilmagan, taxminlar esa yagona xuiosaga
kelmagan. Ayniqsa, ehromning uchidagi burchagi, qirralar qiyaligi qan
day belgilangan? Inshoot ichkarisidagi xonalar o ‘lchami, yo ‘lakiar qiyali
gi qanday topilgan? Shu kabi savollarga faqat ulgitarh tizimi orqali ishonchli
javoblar topishga muyassarbo‘ldik. Xefren ehromi loyihasini chizishjarayoni
quyidagicha bo'lgan (9-rasmga qarang). M e’mor dastawal A BSD kvadrati-
ni chizgan. Bu ehrom yasashning tashqi tayanch nuqtalarini (A, B, S, D)
beradi. Ichkaridagi ikkinchi kvadrat A j B ^ D , esa ehromning plani - tarhini
tashkil etgan. Asosiy kvadrat ichidagi do i ran mg yettidan bir qismi orqali
o ‘tkazilgan MO chizig'i ehrom sathi qiyaligini belgilagan. Ehrom dagi yor-
damchi chiziqlar kesishishi natijasida burchaklar hosil bo‘lgan. Misrda 7 va
5 raqamlari “ muqaddas” hisoblangan. Shuning uchun ehrom lar tarhida
doirani 5 yoki 7 ga bo‘lish holati kuzatilgan.
M ovarounnahr me’moriy m erosida ham ulgitarh keng qoMlanilgan.
Qadimgi m e’moriy qonuniyat ta ’siri bo'lgan namunalarni 0 ‘rta Osiyo
arxitekturasida miloddan awalgi XVII asrlardayoq (Sopolitepada) uchra-
tish mumkin. Qadimgi Xorazm, So‘g‘diyona, Baqtriya va Farg‘ona tuproq-
larida saqlanib qolgan turli xil im orat va inshootlarda m e’m orlar a n ’anaviy
geometrik uyg‘unlashtirish -d in a m ik kvadratlar to‘ri bilan b o g liq usullar-
dan keng foydalanishgani oshkor boMmoqda.
Samarqand va BuxorodaX-XVII asrlarda qurilgan nodir osor-atiqalar
- Somoniylar maqbarasi, Masjidi K alon, Jo m e’ masjidi, G o ‘ri A m ir maj-
muyi, Ulug‘bek madrasasi, Shohizinda maqbaralari - bularning hammasi
geometrik tarkib va uyg‘unlik jihatidan o ‘sha qadimgi “ U lgitarh” usulidan
katta m ahorat bilan foydalanilganidan dalolat beradi.
M e’moriy “ Ulgitarh” tizimini hozirgi arxitektura va san’at asarlari yara-
tishga keng tatbiq etish mumkin.
www.ziyouz.com kutubxonasi
|