M. N. Eshonqulova metrоlоgiyа, stаndаrtlаshtirish va sertifikatlashtirish - bet 62

-
yagona texnikaviy tilni kushib xisoblaganda umumtexnikaviy ob’ektlar,
umumiy
mashinasozlikda
kullaniladigan
buyumlarning
namunaviy
konstruksiyalari (maxkamlash vositalari, asboblar va boshkalar), materiallar va
moddalarning xususiyati xaqida gi ishonchli ma’lumotlar, texnikaviy-iktisodiy
axborotni tasniflash va kodlash;
-
anik maksadga yunaltirilgan davlat ilmiy-texnikaviy va sotsiap- iktisodiy
dasturlari na loyixa ob’ektlari;
-
respublikaga
(yoki
muayyan
korxonalarga)
maxsulot
yoki
texnologiyaning raqobat qilish kobiliyatini oshirishni ta’minlash imkonini
beradigan fan va texnika yutuklari;
-
respublikada ichki extiyojini kondirish uchun, shuningdek ishlab
chikariladigan maxsulotlar kiritiladi.
Standartlarning talablari va texnikaviy shartlari xalkaro, mintakaviy va
sanoati rivojpangan xorijiy mamlakatlarning milliy standartlari talablari bilan
uygunlashtirilishi lozim.
Standartlar va texnikaviy shartlarni tasdiklovchi tashkilotlar standartlarning
talablari asoslanganligi uchun standartlar va texnikaviy shartlarni ishlab
chikuvchi bilan barobar javobgar xisoblanadilar.
O’zbekiston Respublikasining standartlarini ishlab chiqish , kelishish,
tasdiqlash va ruyxatga olish tartibi O’zDst 1.1-99 standartiga binoan belgilanadi.
Texnikaviy shartlar O’zDst 1.2-99 standarti buyicha belgilangan tartibda
ishlab chiqiladi, kelishiladi, tasdiklanadi va ruyxatdan utkaziladi.
Korxonlar standarti O’zDst 1.3-99 da belgilangan tartibda ishlab chiqiladi,
kelishiladi, tasdiklanadi va ruyxatdan utkaziladi.
Maxsulot-standartlari na texnikaviy shartlarini ishlab chiqish
yangi
maxsulotni yaratish (yangilash) buyicha ishlarning tarkibiy kysmi xisoblanadi.
Standartlar va texnikaviy shartlar fan va texnikaning tegishli soxdlarida chet
ellarda va mamlakatimizda erishilgan eng yukori yutuklarini, chet
mamlakatlarning xalkaro, mintakaviy va milliy standartlari, talablarini xisobga
olib, ilmiy-tadkikot, tajriba konstruktorlik, texnologik va loyixalash ishlarining
natijalariga asoslangan xolda ishlab chiqilishi va respublikani iktisodiy va
sotsiap rivojlantirish uchun eng makbul karorlar qabul .qilish nazarda tutilishi
lozim.
Zarurat tugilganda, ishlab chikaruvchi buyurtmachi bilan kelishilgan xolda
yoki buyurtmachining o’zi muayyan standartlar va texnikaviy shartlarni ishlab
chiqish yuzasidan texnikaviy vazifalarni tasdiklaydi.
Standartlar va texnikaviy shartlarda maxsulot sifatiga nisbatan majburiy va
tavsiya etiladigan talablar (texnikaviy tavsiyalar) belgilanadi.
80
Maxsulot sifatiga sotsial jixatdan uzaro boglik bulgan, uning axoli xayoti va
sogligi uchun xavfsizligini, atrof-muxitni muxofaza qilishni, maxsulotning bir-
biriga mosligi va uzaro almashuvchanligini ta’minlaydigan, shuningdek nazorat
qilish belgisi va usullarining majburiy talablarga tugri kelishi, xamda bajarilishi
kerak bulgan talablar sirasiga kiradi. .
Buyurtmachi (iste’molchi)da zarurat tugilgudek bulsa, u manfaatini ximoya
qilishni ta’minlaydigan talablar doirasini kengaytirishi mumkin buladi.
Maxsulotlarning va xizmatlarning iste’mol va boshka tavsiflari, shuningdek
standartlarning majburiy talablaridan kura kursatkichlarining yukorirok
darajasini belgilaydigai tavsiflari, ya’ni korxonalarning respublikada va
xorijaagi iktisodiy manfaatlarini ximoya qilish va mustaxkamlash MAQSADIda
tavsiya kilinadigan iste’mol va boshka tavsiflarga ta’lluklidir. Tayyorlovchi va
iste’molchi (buyurtmachi) shartnoma to’zilayotganda tavsiya etilayotgan
talablarni kullash zarurligini ani klayd il ar. Ular shartnomaga kiritilgandan sung
kelishuvchi tomonlar uchun majburiy bulib koladi.
To’zilayotgan shartnomalarda standartlar va texnikaviy shartlarning
majburiy talablari salbiy tomonga ogib ketishga yul quyilmaydi.
Texnikaviy shartlar va standartlarda majburiy talablarga doyr bulimda
bayon etilgan, masalan, sinov usullarini,- joylashtirish, transportda tashish,
tamgalash na boshkalarni belgilaydigan, boshka standartlarga xavola kilingan
takdirda, ishora kilingan standartlarning talablari kullanish uchun majburiy bulib
koladi.
Agar maxsulotning majburiy talablariga muvofikligi amaldagi standartlarga
muljallangan tartibda tasdiklanmasa yoki sertifikatlashtirish lozim bulgan
maxsulot sertifikatlashtiruvchi sinovlardan utmagan bulsa, is’temol kilinishi
mumkin emas.
Xorijdan keltirilayotgan va axoliga -chikarilayotgan maxsulot O’zbekiston
Respublikasida kullanilayotgay standartlar va texnikaviy shartlarning majburiy
talablariga javob berishi, shuningdek, sertifikatlashtirishi lozim bulgan
maxsulotni tegishli sertifikatlar bilan yoki O’zstandart Agentligi, O’zbekiston
Respublikasi Tabiatni muxofaza qilish davlat 'qumitasi , kurilish davlat qumitasi
, Soglikni saklash vazirligi (ularning vakolati doirasida) xududiy idoralarning
xulosasi yoki tegishli sertifikati bilan tasdiklanishi lozim.
Standartlar va texnikaviy shartlarning majburiy talablari idoraviy
buysunishidan va mulkchilikning kaysi shakpda bulishidan katiy nazar barcha
davlat, kooperativ, ijara, uyushma, kushma va boshka korxona xamda
tashkilotlar, shuningdek respublika xududida ishbilarmonlik faoliyati bilan
shugullanayotgan fukarolarga xam ta’lluklidir.
Standartlashtirishning majburiy talablari va texnikaviy shartlarning
bo’zilishiga yul kuygan korxonalar va mansabdor shaxslar amaldagi qonun
larga binoan javobgarlikka tortiladilar.
Standartlar va texnikaviy shartlar maxsulotning axoli xayoti va sogligi
uchun xavfsizligi, atrof-muxitni muxofaza qilish, barcha resurslarni tejab-
tergash va boshkalar buyicha texnikaviy qonun iy me’yorlarga amal kilinishini
ta’minlash lozim.
Ishlab chikarilayotgan maxsulotga texnikaviy shartlar va korxona
81
standartlari talablari ushbu maxsulotga davlatlararo va milliy standartlarning
majburiy talablariga karama-karshi bulmasligi va usha standartlarda kursatilgan
talablardan past bulmasligi shart.
Lozim
bulgan
takdirda
maxsulotning
asosiy
texnikaviy-iktisodiy
kursatkichlarini, uning nomlar (turlar)ining okilona tarkibi va boshka talablarini
anik belgilaydigan bir turdagi maxsulot guruxiga standart ishlab chiqilishi
mumkin.
Asos buluvchi standartlar tashkiliy-texnikaviy jarayonlarning bajarilishi,
shu jumladan, ishlab chikarish va maxsulotni kullash jarayonlari tartibini
(qoidalarini), shuningdek faoliyatini muayyan sohasida ishlarni tashkil etishning
asosiy (umumiy) qoidalarini. belgilaydi.
Umumtexnikaviy standartlar maxsulotning texnikaviy jixatdan bir-biriga
mos bulishi va uzaro almashinuvini ta’minlash uchun zarur bulgan ishlab
chikarish va maxsulotni kullashning umumtexnikaviy talablarini, shuningdek
mexnat xavfsizligi, atrof-muxitni ximoya qilish (ekologiya), zararli ta’sirlardan
(shovkin, tebranish va boshkalardan) ximoya qilish, namunaviy texnologik
jarayonlar, maxsulot sifatini nazorat qilish (sinash) usullari, xujjatlarni
birxillashtirish talablarini belgilaydi.
Maxsulotning anik turi (belgisi, andozasi va boshkalar)ga texnikaviy
shartlar standartlari maxsulot sifatiga xar tomonlama talablari belgilaydi.
Texnikaviy shartlarning milliy standartlari ommaviy yoki seriyali tarzda
ishlab chikarilayotgan maxsulot uchun ishlab chiqiladi.
Texnikaviy talablarning standartlari maxsulotning tugri foydalanishini,
buyumlarning
pishikligi
(uzok
'
mudsatga
chidashi),
texnikaviy
moslashuvchanligi va uzaro' almashinuvchanligini, mashinalar, uskunalar va
asboblarning birxilligini, maxsulotning raqobatbardoshlik kobiliyati oshirilishini
ta’minlaydigan asosiy kursatkichlar me’yori va talablarini belgilaydi.
Nazorat usullari (sinovlar, taxlil qilishlar, O’LCHOV lar, ta’riflashlar)
standartlari maxsulotining bitta yoki bir nechta turdosh guruxlari uchun ishlab
chiqiladi. Standart sinash ishlarida namunalarni tanlash tartibini, bu
maxsulotning sifat kursatkichlarini baxolash birligini ta’minlash MAQSADIda
uning iste’mol qilish (foydalanish), ta’riflarini nazorat qilish (sinash, taxlil
qilish, ta’riflash, O’lchash) usullarini, shuningdek maxsulotni yaratish, nazorat
qilish, sertifikatlashtirish va foydalanish chogida sinab kurish usullarini
belgilaydi.
Standartlarning to’zilishi, bayon etilishi, rasmiylashtirilishi va mazmuni
O’zDst 1.5-99 talablariga, texnikaviy shartlar esa O’zDst 1.2-99 ga tugri kelishi
kerak.
Respublika standartlari, texnikaviy shartlar va ishlab chikarilayotgan
maxsulot va kursatilayotgan xizmatlar uchun korxona standartlari va ularga
uzgartirishlar O’zstandart Agentligi tashkilotlarida bepul davlat ruyxatidan
utkazilishi lozim.
Standartlar, texnikaviy shartlar va ularga uzgartirishlar davlat tilida va
millatlararo munosabat tilida davlatlar ruyxatiga takdim ztiladi.
Davlat ruyxatidan utmagan standartlar, texnikaviy shartlar va ularga
uzgartirishlar xakikiy emas deb xisoblanadi.
82
O’zstandart Agentligi ga respublika standartlarini nashr kipish va kayta
nashr qilish, shuningdek Mustaqil davlatlar xamdustligining davlat standartlari
(GOST)ni O’zstandart Agentligi belgilangan tartibda nusxalari tasdiklangan
xolda davlat va rus tillarida iusxalarni kupaytirishning tanxo xuquqi, zarurat
tugilgan xolda me’yoriy xujjatlarning nusxalarini kupaytirish xuquqi O’zstandart
Agentligi tomonidan korxonalarga va tashkilotlarga berilishi mumkin.
Kursatilgan xuquqni poymol kilgan shaxslar O’zbekiston Respublikasida
amap kdlayotgan qonun larga binoan javobgarlikka tortiladi.
Korxonalarning-standartlarini, texnikaviy shartlarini nashr qilish xamda ular
bilan ta’minlashni bu xujjatlarni tasdiklagan korxonalar maxsulot yetkazib
berish yoki xizmatlar kursatish uchun O’zDst 1.4-99 standart buyicha
shartnomalarga binoan amalga oshiradi.
O’zstandart Agentligi ishlab chikarilayotgan maxsulotga respublika
standartlari, korxona standartlari xamda texnikaviy shartlar, koidapar, raxbarlik
xujjatlari va standartlashtirish buyicha tavsiyanomalar tugrisida xar yili axborot
berib turadi.
|