Psixologiya fanining vujudga kelishi

|
Psixologiya fanining vujudga kelishi
|
bet | 3/125 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 1,25 Mb. | | #154263 |
Bog'liq Umumiy pedagogika va psixologiya uslubiy ko\'rsatma 2023Psixologiya fanining vujudga kelishi.
Psixologiya fanining vujudga kelishi, shakllanishi, rivojlanishi to‘g‘risida batafsil maʼlumot berish ushbu kurs uchun shart emas, chunki uning psixologiya tarixi sohasi mavjuddir. Shunga qaramasdan, psixologiya fanining paydo bo‘lishi haqidagi ayrim ilmiy materiallar, maʼlumotlar yuzasidan qisqacha mulohaza yuritish maqsadga muvofiq.
Insoniyatning ijtimoiy-tarixiy taraqqiyoti davomida qadimgi odamlar tabiiy hamda ijtimoiy extiyojlardan kelib chiqqan holda ibtidoiy jamoa aʼzolarning psixologik xususiyatlarini aniqlash, ulardan shaxslararo munosabatlarda oqilona foydalanish, o‘zining xatti-harakati, shaxsiy faoliyati va muomalaga kirishishida ularni hisobg olishga intilib yashab kelganlar. Kup ming yillik ijtimoiy tajribalarga asoslangan ravishda odamlar shaxsning individual ( lotincha individum – alohida, yakkahol odam) xususiyatlarini jon bilan boglashga va uning taʼsiri bilan izoxlashga harakat qilishgan. Qadimgi odamlarning tasavvurlariga qaraganda, inson tanasida jon joylashgan bo‘lib, u shaxsga oid xususiyatlar, xislatlarni vujudga keltirish imkoniyatiga ega emish. Qadimgi ajdodlarimizning “jon” to‘g‘risidagi tasavvurlari shunga bog‘liq, mutanosib tushunchasini keltirib chiqaradi va buning natijasida animizm ( lotincha anima – “jon” degani) taʼlimoti insoniyat tomonidan kashf qilinadi.Ibtidoiy xalqlarning tasavvurlarida ruh insonning tanasi bilan o‘zviy bog‘lik holda hukm suradi, go‘yoki yashaydi. Shuning uchun ijtimoiy hodisalar, hatto ong. Shuningdek, real voqeliklar ( o‘lim, uyqu, bexush bo‘lish, betoblik) kabilarni sodda tarzdagi moddiylik ( mavjudlik) nuqtai nazaridan talqin qilishga uringanlar.
Insoniyatning ijtimoiy – tarixiy taraqqiyoti davomida mehnatni rejalashtirish, ishlab chiqarish munosabatlari, ishlab chiqarish kuchlari va ularning tabaqalashuvi, odamlar tafakkurining rivojlanishi tufayli jonning (ruhning) moddiylikdan tashqari xususiyati, ko‘rinishi yuzasidan g‘oyalar vujudga keladi. Buning natijasida animistik tasavvurlar urnini ruhni borliqning naturalistik ( lotincha natura – tabiat maʼnosini anglatuvchi) falsafiy manzarasi tarzida izoxlash namoyon bo‘la boshladi:
1. Ruh olamining ibtidosini tashkil qiluvchi narsalar( suv, havo, olov)ning insonlar va hayvonlarga jon bag‘ishlovchi shakli ( Fales eramizdan oldingi VII-VI asrlar, Аneksimon V asr, Geraklit VI-V asrlar);
2. Eramizdan oldin ijod qilgan yunon faylasuflarning ilmiy izlanishlari natijasida materiyaning jonliligi, yaʼni gilozoizm ( yunoncha hule – “modda” zol “hayot” maʼnosi) to‘g‘risidagi g‘oya yuzaga keladi;
3. Materiyaning jonliligi haqidagi g‘oyani rivojlantirgan atomizm ( yunoncha atomos bo‘linmas degani) namoyondalari ( Demokrit eramizdan avvalgi V-IV asrlar, Epikur IV – III asrlar, Lukritsiy I asr) bir qancha fikrlarni ilgari surdilar, jumladan:
a) ruh tanaga jon bag‘ishlovchi moddiy jismlar;
b) moddiy asos sifatidagi aql;
v) hayotni boshqaruvchi idrok vazifasini bajaruvchi aʼzo;
g) ruh bilan aql tana aʼzolari, binobarin, ularning o‘zi ham tanadir;
d) ular sharsimon. Kichik harakatchan atomlardan iboratdir.
Yuqoridagi psixolog olimlarning mulohazalari organizmning anotomik- fiziologik tuzilishi, miyaning tarkibi singari moddiy asoslarga suyangan holda real voqelikni tushuntirish imkoniyatiga ega emas edi. Xuddi shu omildan kelib chiqqan holda insonning tafakkuri, shaxsiy fazilatlari, uning maqsad ko‘zlashi, gavdani idora etishga qobilligini dallilash to‘g‘risida fikr yuritish murakkab ruhiy jarayon hisoblanadi.
Jumladan, Аflotun ( eramizdan avvalgi 428-27-374 yillar) jonning tarkibiy qismlari to‘g‘risidagi tushunchani psixologiyaga olib kiradi: a) aql-idrok, b) jasorat, v) orzu-istak kabilardan iborat bo‘lib, ular bosh, ko‘krak, qorin, bo‘shlig‘iga joylashgandir. Аflotun psixologiyada dualizm ( lotincha dualis ikki mustaqil maʼno bildiradi) taʼlimotini ruhiy olamni, tana bilan psixikani ikkita mustaqil narsa deb izoxlaydi.
XVII asr biologiya va psixologiya fanlari taraqqiyoti uchun muhim davr bo‘lib hisoblanadi. Jumladan, fransuz olimi Dekart ( 1596-1650) tomonidan xulq-atvorning reflektor (g‘ayriixtiyoriy) tabiatga ega ekanligini kashf etilishi, yurakdagi mushaklarning ishlashi ( faoliyat) qon aylanishning ichki mexanizmi bilan boshqarilayotganligi tushuntirilishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Psixologiya fanining ilmiy asosga qurilishida ingliz olimi Gobbs ( 1588-1679) ruhni mutlaqo rad etib, mexaniq harakatni yagona voqelik deb tan olib, uning qonuniyatlari psixologiyaning ham qonuniyatlari ekanligini taʼkidladi. Uning negizida epifenomenalizm (yunoncha epi o‘rta, phainomenon g‘ayritabiiy hodisa) vujudga keldi, yaʼni psixologiya tanadagi jarayonlarning soyasi singari ro‘y beradigan ruhiy hodisalar to‘g‘risidagi taʼlimotga aylandi.
XVIII asrga kelib nerv sistemasini tadqiq qilishda ulkan yutuqlarga erishildi ( Galler. Proxazka), buning natijasida psixika miyaning funksiyasi ekanligi haqidagi taʼlimot vujudga keldi. Ingliz tadqiqotchisi Charlz Bell va fransuz Fransua Majandi tomonidan yozuvchi va harakat nervlari o‘rtasidagi tafovut ochib berildi, uning negizida reflektor yoyi degan yangi tushuncha psixologiya fanida paydo bo‘ldi. Yuqoridagi ilmiy kashfiyotlar taʼsirida rus olimi I.M. Sechenovning ( 1829-1905) reflektor nazariyasi ro‘yobga chiqdi va ushbu nazariya psixologiya fanining fiziologik asoslari, mexanizmlari bosh miya reflekslarning o‘ziga xos xususiyatlari tabiatini ochib berish imkoniyatiga ega bo‘ldi.
|
| |