Sezgi sohasidagi qonuniyatlar

|
Sezgi sohasidagi qonuniyatlar
|
bet | 75/169 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #242452 |
Bog'liq Umumiy psixologiya4.Sezgi sohasidagi qonuniyatlar.
Sezgilaraing yuzaga kelishi ma`lum qonuniyatlaming asosida yuz beradi. Sezgilar biror bir sezgi a'zosining qo’zg’allshidan hosil bo’ladi. Qo’zg’atuvchi reseptorga ta'sir etishi biianoq sezgi hosil bo’lmaydi. Qo’zg’atuvchi ta'sir eta boshiagandan bir necha vaqtdan keyin sezgi hosil bo’ladi. Lekin sezgilarning har xil turlari faqat o’ziga xosligi biian emas, balki ular uchun umumiy bo’lgan xususiyatlar bilan ham ifodalanadi. Sezgilaming sifati, jadalligi uzoq davom etishi va ko’p joylarda yuz berishi ana shunday xususiyatlar jumiasiga kiradi.
Quyida sezgilarning xususiyatlari yaqqol ifodalangan.
Sifat - mazkur sezgining asosiy xususiyati bo’lib, uni boshqa sezgi turlaridan farqlaydi va ayni shu sezgi turi dolrasida o’zgarib turadi. Masalan, eshitish sezgisi past-balandligi, mayinligi, zo’rligi bllan farq qiiadi va hokazo.
Sezgining jadalligi uning miqdorini ifoda etadigan xususiyat bo’lib, ta'sir kelayotgan qo’zg’atuvchining kuchi va reseptorning funksional holati bilan belgilanadi. Sezgining davoroiyligi uning vaqtinchalik xususiyati hisoblanadi. U ham sezgi a'zosining funksional holati bilan lekin asosan qo’zg’atuvchining ta'sir qilish vaqti va ta`sirning jadailigi bilan belgilanadi. Qo’zg’atuvchi sezgi a'zosiga ta'sir qilishi bilanoq sezgi hosil bo’lmaydi, balki bir oz vaqt o’tgach hosil bo’ladi. Bu sezgining latent (yashirin) davri deb ataladi. Latent davri har xil sezgi turi uchun turlicha, masalan, taktil sezgilari uchun 130 millisekund bo’lsa, og’riq sezgisi uchun 370 millisekundan iborat.
Bilinar - bilinmas sezgi hosil qiluvchi qo’zg’atuvchining minitnal kuchi sezgirlikning quyi chegarasi deyiladi. Sezgilarning quyj chegarasi analizatorning absolyut sezgirligi darajasini aniqlaydi. Masalan, 1 gramm qandning 1 piyola choydagi mazasi uncha sezilmaydi. 0.1 sm qog’ozni qo'l kaftiga qo’yilsa, uning og’irligi sezilmaydi. Sezgi chegarasining me'yori qanchalik kichik bo’isa, mazkur analizatorning sezgirligi shutichalik yuksak bo’ladi.
Ko’rish va eshitish analizatorinitig sezuvchanligi juda yuksakdir. S.I.Vavilov (1851-1951)ning tajribalarida ko’rsatilganidek, ko'zlar to’r pardagi bor yo’g’i 28 kvant atrofida nur tushgan taqdirda fram yoruqlikni ko’ra oladi. Tim qorong’ulikda 27 kilometr raasofada yonib turgan shamni ko’rish qobiliyatiga egamiz. Ayni paytda badanimizga biror narsa tekkanini sezishimiz uchun ko’rish va eshitish sezgilari hosil bo’lishiga sarflanganiga nisbatan, 100-10000000 barovar zid quvvat talab qilinadi.
Analizatorning mutlaq sezuvchanligi sezgining faqat quyi emas, baiki yuqori chegarasi bilan kifoyalanadi. Sezgining mutlaqo yuqori sezuvchanligi deb qo’zg’atuvchining kuch bilan ta'sir qilishiga aytiladi, Bunda ta'sir ko’rsatayotgan qo’zg’atuvchiga aynan o’xshaydigan sezgi hosil bo’ladi. Bizning reseptorlarimizga ta'sir qilayotgan qo’zg’atuvchilar kuchining yana ham oshishl og’riq sezgisini hosii qiladi.
Sezgi a'zolari yordamida u yoki bu qo’zg’atuvchining faqat bor yo yo’qligini qayd etmasdan, balki qo’zg’atuvchilarning kuchiga va sifatiga qarab farqiay olishimiz mutnkin. Sezgilar o’rtasidagi bilanar-bilinmas farqni bosil qiluvchi ikkita qo’zg’atuvchi o’rtasida mavjud bo’lgan minimal farq ajratisb chegarasi yoki ayirma chegarasi deb ataladi.
Sezgilar chegarasining absolyut me'yori bilan belgilanadigan analizatorning sezgiriigi barqaror boMmasdan qator fiziologik va psixologik shart-sharoitlar ta'siri ostida o’zgarib turadi. Ushbu shart-sharoitlar orasida adaptasiya (moslashish) hodisasi alohida o’rin egallaydi.
|
| |