Martabgacha ta’lim tashkilotida rahbarlik qilish usullari

|
Martabgacha ta’lim tashkilotida rahbarlik qilish usullari
|
bet | 3/6 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 171,35 Kb. | | #244840 |
Bog'liq 508 betlik1.2. Martabgacha ta’lim tashkilotida rahbarlik qilish usullari
Rahbarning boshqaruv sa’nati sirlarini bilishi xodimlarni tanlashdan tortib ular bilan bog‘liq ziddiyatli vaziyatlarda oqilona yechim topa olishi, o‘zi ma’sul jabhada yuksak mehnat samaradorligiga erishish uchun jamoaning buniyodkorlik kuchlarini safarbar eta olish. Samimiyat adolat, muomila, ishbilarmonlik asosiy muammo bilan ikkinchi darjali vazifalarni o‘z vaqtida bilish, tashabbuskorlik optemizim rahbar madaniaytini tashkil etuvchi omillar. Rahbarning uzoqni ko‘ra bilishi hayot va ishlab chiqarish jarayonida vujudga keladigan murakkab vaziyatlarda o‘zini yo‘qotmasdan noan’anaviy kutilmagan yechimlar o‘ylab topishi, jamoadagi har bir xodim, ishchi kungliga yo‘l topa olishi rahabr mahoratining namyon bo‘lishi hisoblanadi.
Uslubiy faoliyat ta’limning ma’lum turi hisoblanadi. U o‘z ichiga tadqiqot tashxis, uslubiy loyhaviy maslaxat tahlil tashkiliy uslubiy vazifalarni qamrab olidi. Tashkiliy uslubiy vazifalarning yangilanishi bugungi pedagogik tizimning rivojlanishiga imkon berdi. Ayni faoliyat quydagi xossalarga ega bo‘lgan tizim tarzida tasavvur etiladi. Maqsadga yo‘nalganlikning mavjudligi vaqt o‘tishi bilan rivojlanib borish ya’ni denamiklik barqaror holatini saqlash qobiliyati uslubiy ishlarni boshqarishda kasb ta’limi o‘qituvchilari jamoasining faol ishtiroki va moslashuvchanligi. Uslubiy faoliyatda quydagi yo‘nalishlar eng muhim hisoblanadi.Tashxis rejalashtirish sohasi o‘qituvchilarning malaka oshrishga ehtiyojini tashxis qilish o‘qituvchining axborotga bo‘lgan ehtiyoji tashxisi, uzoq muddatli rejalashtirish va boshqalar. Biz izlanish olib borayotgan litsey va kasb- hunar kollej rahbarlarining malakasini oshirish jarayonida variatuv dasturlarning o‘rni va ularning bugungi kunning axborot texnologiyalari bilantanishtirishdan iboratdir. 4
Bugungi kunning rahbarlari ta’lim jarayonida bo‘layotgan o‘zgarishlardan xabardor bo‘lishlari uvchun ularning malakasini oshirib qayta tayyorlab turish lozim hisoblanadi. Ya’ni jamoada haqiqiy rahbar ruhiy kutarinki kayfiyat bilan ish olib bormog‘i va yashamog‘i lozim. Shu tarizda rahbarlikning eng yaxshi tashkilotchilik, tadbirkorlik fazilatlari shakllanib mukammallashtirib boradi. Boshqarish eng avvalo kishilar bilan ishlashdir. rahbar notiqlik mahoratiga ega bo‘lishi, tushunarli ifodali va ta’sirchan ishonarli va davatkor ruhda gapirishga o‘rganish kerak. Rahbarning tenglash mahorati bugungi kunda dolzarb vazifaga aylangan. Chunki tinglash qobiliyati gapruvchini ilhomlantiradi ruhlantiradi. Shu tariqa yangi fikrlar g‘oyalarning shakllantirishiga imkon tug‘iladi. Rahbar qalbi toza shijoatli ishbilarmon rahbarlik faoliyatida salbiy yoki ijobiy hatti-harakatlar o‘zida shakllangan solahiyat kuchi bilan javob bera olish qobiliyatiga ega bo‘lish kerak.
Demak, zamonaviy boshqaruvning mahorati - jamoaning maqsadga intilishini ta'minlashdir. Ushbu fikrni pedagogik psixologiyadagi holat bilan qiyoslasak, quyidagi misol o‘rinli bo‘lardi. Bola o‘z rivojlanishida hamma me'yorlar bo‘yicha ulg‘ayib borayotgan bo‘lsa, ota-ona uning o‘sishiga deyarli aralashmaydi va lekin ulg‘ayishida biron muammo yuzaga kelsa, darxol kerakli choralar ko‘riladi. Jamoani boshqarishda ham rahbar, birinchi navbatda, maqsadga erishish sharoitini yaratishi va xodimlar harakatiga kam aralashuvi yuksak boshqaruv belgisidir.
- ijtimoiy soha ob’yektlarini boshqarish va boshqaruvchilik xususiyatlarini shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslarini chuqur o‘rganish;
- davlatimiz tomonidan yoshlarda boshqaruvchilik va yetakchilik qobiliyatini shakllantirish va boshqaruv mahoratini rivojlantirish sohasida olib borilayotgan ishlarni tizimli tahlil qilish;
- yoshlarda boshqaruvchilik va yetakchilik xususiyatlarini shakllantirishga ta'sir etuvchi turli ehtiyoj va omillarni o‘rganish.
Boshqaruvning insoniyatga ma’lum uchta sosiy turi mavjud. Inson aql zakovat yordamida tartiblashtirilib madaniy an’analarga singdirilgan ya’ni tabiiylashtirilmagan yozilmagan qonun qoidalar yordamidagi boshqaruv, bevosita tayinlangan ma’sul shaxslar yordamidagi boshqaruv, qonunlar qo‘llanmalar, qoidalar kabi yozma hujjatlar yordamidagi boshqaruv. Hozirgi vaqtda rahbarlikka faqat kasbiy faoliyat sifatida qarash an’anasi kucahygan va u mansabdor hamda mansabdorlikni o‘rganish sohasi sifatida iqtisoslashgan. So‘ngi yillarda mazkur soha mutaxassislar uzoq tortishuvdan keyin ushbu turlarni “Mansabdor shaxs va bajaruvchi vazifasini bajaruvchi shaxs” tarzida talqin qilmoqda. Rahbariyat boshqaruv tizimi asosida faoliyat ko‘rsatuvchi, eng kichik ko‘p tarmoqlar tashkilot va uyushmalardan tortib, davlat va jamiyat doirasida yerik tuzilmalargacha barcha idoralarga xos rahbarlardan iborat yahlit guruhni ifodalaydi. Unda rahbar va rahabriyatdan farqli ravshda bir-biriga buysunuvchi yoki parallel ish olib boruvchi tarmoqlar va ularni birlashtiruvchi tuzilma faoliyat asosiy masala bo‘lib ko‘pchilik shaxslardan tashkil topgan bunday tizimda bir kishining emas balki butun bir tuzilmaning hususiyatlari hamda faoliyati bosh masla hisoblanadi.
Rahbariyat guruhlashgan idoraning tashkiliy tuzilishi bilan birga maqsadga kura tarmoqlanish hususiyatlari, ishlash jarayoni, prinsipalar va qonuniyatlar sohalar bo‘yicha a’loqadorligi hamda muvoffiqligi hamda shart sharoitlari hamda shu kabi boshqa masalalarni qamrab oladi. Rahbariyat masalalarini tadqiq etish bugungi kunda asosan davlat boshqaruvi personal boshqaruvi davlat hizmati va uning tarmog‘i bo‘lgan hizmat huquqi fanlari doirasida amalga oshiriladi. Lekin rahbariyat qanday va qancha tarmoqqa bo‘linmasin yagona tizim bo‘lganligi tufayli uning ma’lum qonuniyatlar metodlar hamda prinsiplarga asoslangan maqsad va vazifalari mavjud. Ularni o‘rganish, tahllil etish, baholash, tadqiq etishning o‘zi yahlid yo‘nalishdir.
Shularga ko‘ra rahbariyatning mohiyatini har tomonlam o‘rganish rahbarshunoslik doirasida amalga oshiriladigan ish hisoblanadi. Rahbarsunoslik rahbariyat rahbarlik bilan bog‘liq hususiyatlarni tadqiq etuvchi fanning o‘ziga xos yo‘nalishidir. Uning diqqat markazida:
1) bevosita yoki bilvosita rahbarshunoslikka doir tarixiy zamonaviy yozma manbalar ularning ijodkorlari rahbarshunoslik bilan bog‘liq tarixiy va zamonaviy voqiya hodisalar amaliy jarayonalar rahbarshunoslik ob’yektlarining o‘ziga xos hususiyatlarini o‘rganish;
2) fan va amaliy jarayondagi masalalarni bir butunlikda olib ularning rivojlanish shart-sharoitlari. Asoslari yo‘nalishlari tatbiq etish ob’yektiv vazifalari va boshqalarni ilmiy tekshirish muvofiqlashtirish va qiyosiy tahlil qilish.
3) Sohaga oid qonuniyatlarni kashf qilish va tarqqiy ettirish shu maqsadda muayyan davr hamda kelajak uchun muhum xulosalar tag‘dim etishni tizimlashtirish kabi masalalar turadi.
Rahbarshunoslik fanining bosh vazifasi o‘z ob’yektlariga doir barcha masalalar ilmiy amaliy va nazariy jihatdan teran o‘rganish vositasida: jamiyat taraqqiyoti uchun xizmat qiladigan muhim xulosalar taqdim etish erishilgan natijalarni ahamiyati, tadbiq etish davri o‘rni va maqsadlarini aniqlagan holda qo‘llash uchun tavsiyalar, tizimlar, funksional tizimni taqdim etish jamiyatga xizmat ko‘rsatish samaradorligini asoslash amaliy jarayonalarda zamonaviy bilimlar bilan qurollantirib borish; rahbar hodimlar uchun vujudga kelish mumkin bo‘lgan yangi shart-sharoitlar hamda vaziyatda zarur xususiyatlar, tartiblar, qoidalar, va boshqalar. Talabalarni bashorat qilish eng ilg‘or sifatlar, samarali faoliyat shakllari tashkiliy mehanizmlar hamda uslublarni ishlab chiqish va jortiy etiushdan iborat. Rahbarshunoslik fanining ijtimoiy ahamiyati shundan iboratki uning ob’yektlari jamiyat va uning faoliyati xalq turmush tarzi va taraqqiyot o‘rtasida bog‘lovchi bo‘g‘in hisoblanadi.
Rahbar har qanday ijtimoiy guruhda taraqqiyotga intilishning siyosiy jihatdan strategik takdik yo‘nalishlarini huquqiy jihatdan faoliyat imkoniyatlari va chegaralarni iqtisodiy jihatdan shart-sharoitlari moddiy asoslari va maxsulotlarini ma’naviy jihatdan esa tarbiyaviy, ma’rifiy va madaniy darajasini shakllantirishda yetakchi o‘rin tutadi. Bu esa rahbardan yuksak aql zakovat, keng duniyo qarash rahbarshunoslik fani doirasida erishilgan barcha yutuqlardan zamonaviy ma’lumotlardan xabardor etishni talab etadi. Shu ma’noda rahbar rahbarshunoslikning alohida fan sifatida o‘rganilishi tashkilot jamiyatning taraqqiyot sari tez va ilg‘or g‘oyalar asosida ilgarilashga katta ta’sir ko‘rsatdi hamda yuqorida zikr etilgan muammolarni anglash va o‘z vaqtida hal etishga demak rahbar faoliyatining izchilligi, sifat va samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Rahbar madaniyati–rahbar xodimlar yetakchilar yo‘l boshchilarga xos ma’naviy qiyofa axloq odob, muomila va boshqaruv madniyatini ifodalovchi so‘z birikmasi. Madaniyat avvalo ma’naviy boylik xosilasi. Siyosiy madaniyati yuksak rahbar millat davlat xalq manfaati nazaridan ish tutadi, umummanfaatni o‘z shaxsiy ehtiyoj va manfaatlaridan ustun qo‘yadi. Rahbar va rahbarlikka davogar shaxs alohida xulq atvorga, ma’naviyat va madaniyatga ega bo‘lish uni doimiy ravishda takomillashtirib borish zarur. Buning uchun siyosiy hayotdan xabardor bo‘lish yoki iqtisodiy va kasbiy bilimlarni o‘zlashtirishning o‘zigina kifoya qilmaydi. Ular jahon tajribalari asosida shakllangan ilg‘or boshqaruv malakalarini ham o‘zlashtirgan bo‘lishi kerak. Bugungi rahbar bunga zimmasidagi vazifalarga yuksak ma’suliyat bilan yondashish o‘ziga nisbatan talabchanlik orqali erishadi. Siyosat iqtisod va ma’naviyatga dahildor kitoblar va mumtoz adabiyot tarixiy jarayonlarni chuqur mushohada qilish ham uning duniyo qarashini kengaytiradi. Agar aql zakovati ta'fakkuri ma’naviy kamoloti, madaniyati bilan rahbar mustaqil fikirlashdan mushohada qilishdan kundalik voqea hodisalarni teran tahlil etib borishdan uzoqlashsa rahbarlik talab etgan ma’naviyatdan uzoqlashib boradi.5
Rahbar ma’naviyat va madaniyatning kuch qudratidan ezgu maqsadlar yo‘lida samarali foydalanishi boshqaruv tizimidagi ijtimoiy immunitetlarni insonparvarlik g‘oyalari asosida rivojlanib borishi darkor. Zero rahbarlik uslubi boshqarish madaniyatining ma’lum elimentlariga ega bo‘lishni taqqazo etadi rahbarlar bilan oddiy odamlar o‘rtasidagi munosabatlar madaniyatlilik qoidalariga asoslanmog‘i kerak. Bu qoidalar ijtimoiy burchni yuksak darajada anglash kishilar o‘rtasida insonparvarlik munosabatlari o‘zaro hurmat hamjamiyatlik hamda birodorlikdan iborat. Bularning barchasi rahbar ma’naviy saviyasining o‘sib borishiga siyosiy madaniyatning takomillashuviga katta yordam beradi. Chunki cheklangan ta'fakkur chala bilan past madaniayat bilan dunyoda ro‘y berayotgan murakkab jarayonlarni teran anglash ma'suliyatli vazifali mansabni egallab bo‘lmaydi.
|
| |