FUNKSIYALARNING BOSHQARILISHDAGI BOSHQA

FUNKSIYALARNING BOSHQARILISHDAGI BOSHQA
GUMORAL OMILLAR
Organizmning ichki muhiti asab tizimiga, uning funksiyalariga to‘rli
mediatorlar va metobolitlar ishtrokida nerv-gumoral yo‘l bilan turlicha
ta’sir ko‘rsatadi.
308
Mediatorlar asab tizimida, neyronlararo sinapslarda va organlardagi
nerv uchlarida hosil bo‘ladi, ular nerv jarayonlarida ishtirok etadi. Ularga
asetilxolin, adrenalin, noradrenalin, serotenin, gamma-aminomoy kislotasi,
R-moddasi (polipeptid), glutamin va aspargin kislotalari kiradi.
Asetilxolin, neyrogormon sifatida markaziy asab tizimining
neyronlararo sinapslardagi asab jarayonlarini o‘tkazishda ishtirok etadi,
bundan tashqari, mionevralli apparatlarda, organlardagi bo‘g‘inlardan
keyingi parasimpatik tolalarning uchlarida, barcha qo‘zg‘atuvchi
bo‘g‘indan oldingi simpatik tolalarniiig uchlarida va teri bezlaridagi
bo‘g‘indan keyingi simpatik tolalarning uchlarida yuz beradigan asab
jarayonlarida ham ishtirok etadi. Uning letsitin fosfopipteddan hosil
bo‘lishida xolinesteraza fermenti ishtirok etsa, uning parchalanishida
xolinestereza fermenti faollik ko‘rsatadi. Uning sintezlanishi uchun
metionin aminokislotasining ishtiroki zarur, me’da osti bezidan ishlab
chiqariladigan va glyutonin va lipokainlar xuddi xolin singari ta’sir
ko‘rsatishi aniqlangan.
Buyrak usti bezining adrenalin va noradrenalin gormonlari bir
vaqtning o ‘zida ham neyron ham gormon mediatorlari bo‘lib hisoblanadi.
Ular simpatik tolalarning bug‘undan oldingi tormozlovchi sinapslarida
hosil bo‘ladi, noradrenalin esa-ter bezlaridan tashqari barcha simpatik
tolalarning bug‘indan oldingi uchlarida tirozin aminokislotasidan hosil
bo‘ladi va perokatixalaminlaming (katixolaminlar) hosilalari hisoblanadi.
Adrenalindan adrenoxolin hosil bo‘ladi, ya’ni qo‘rqqan paytda qonda
kuzatiladi
agglyutinasiya
chaqirib
qon
tomirlarini
toraytiradi.
Monoaminooksidaza fermenti yordamida parchalanadi.
В guruhi vitaminlarning ayrimlari, masalan, tiamin va riboflavinlar
odatda hujayralarni havo bilan taminlanishi va nafas olishda ishtirok
etuvchi kofermentlami hosil bo‘lishi uchun material tashuvchilar
hisoblanadi va aynan shu vitaminlami roli okidlovchi fosforlanish
jarayoniga asoslangan. Shu sababli yuqorida qayd qilingan В guruh
vitaminlari va kofermentlar organizmga simpatik nervlar kabi ta’sir
ko‘rsatadi.
Nevrogormon sifatida qo‘zg‘atuvchi metobolitlarni eng muhim-
laridan biri - gistamin hisoblanadi. U asab jarayonlarini utkazishda
ishtirok etadi, qon aylanishi va me’da shirasida xlorid kislotasining
ajralishini boshqaradi. Bu gistidin aminokislotasining hosilasi hisoblanadi
va uning parchalanishida monoaminooksidaza yoki gestoaminaza
fermentlari ishtrok etadi. Gistamin uzoq davom etuvchi bosh og‘rig‘i,
terming qichishini va shishishini chaqiradi, shuning uchun ham u mahalliy
309
og‘riq chaqiruvchi gormon hisoblanadi. U oqsillar bilan birikkan bo‘ladi,
uni birikkan holatidan vitaminlar В va sirotalar xalos etadi, hamda uning
ta’sirini kuchaytiradi.
Gormonlar faqatgina ichki sekretsiya bezlarida hosil boimaydi. Juda
ko‘plab moddalar almashinuvi va organizmlarning funksiyalarini
boshqaruvchi gormonlar bosh miyada ayniqsa uning burtiklari ostida nafas
va ayiruv organlari hamda ovqat hazmi kanalida ham ajraladi. Soiak
bezlaridan qon tarkibidagi kalsiy miqdorini pasaytiruvchi protein ajraladi,
hamda insulin gormoni kabi ta’sir qiluvchi, ya’ni qondagi qand miqdorini
kamaytiruvchi modda ham hosil bo‘ladi. Privratnikning (me’dadan o‘n
ikki barmoqli ichakka chiqish joyidagi qorin bo‘yini) shilliq pardasidan
gastirin ajraladi, u me’da shirasi ajralishini qo‘zg‘atadi, hamda u yerda
vitamin ham ajraladi,. u me’da shirasi tarkibida xlorid kislota ajralishini
qo‘zg‘atadi. Privratnikniing me’da shirasi tarkibida xlorid kislotasiz
entrogastron gormoni shira ajralishini tormozlaydi. 0 ‘n ikki barmoqli
ichakning shilliq pardasidan ajraladigan sekretin gormoni me’da va me’da
osti bezlari sekretsiyasini qo‘zg‘atadi. 0 ‘n ikki barmoqli ichak shilliq
pardasiga yog‘ ta’sir etganida ajraladigan entrogastron me’da shirasining
tormozlaydi. Siydik tarkibida uchraydigan uragastron gormoni medaning
shira ajralishini va harakatini tormozlaydi. 12 barmoqli ichak shilliq
pardasidan ajraladigan pankrozimin meda osti bezi shirasi tarkibida
fermentlar hosil boiishini ko‘paytiradi (sekritin meda osti shirasi tarkibida
fermentlar sinteziga ta’sir ko‘rsatmaydi). 12-barmoqli ichakning shilliq
pardasida xolistokinin ishlab chiqiladi, bu gormon o‘t xaltasini
suyuqlikdan tozalanishini chaqiradi, xuddi shunday xususiyatga ega
boigan gormon uroxolissetokinin siydik tarkibida ham mavjud. 0 4
xaltasimng pardasidan antiuroxolisetokinin gormoni ajraladi va u aksincha
o‘t xaltasining qisqarishini tormozlaydi. 12-barmoqli ichakning shilliq
pardasida ingichka ichaklaming buferli qismidagi ichaklar shirasini
ajralishini boshqaruvchi duokrin gormoni ajraladi. ekstrokrenin gormoni
ichaklar shirasini ajralishini qo‘zg‘atadi va u ingichka va yo‘g‘on
ichaklaming shilliq pardasida hosil boiadi, ingichka ichaklaming shilliq
pardasida hosil boiuvchi valikinin gormoni so‘rg‘ichlami qisqarishini
qo‘zg‘atish bilan birga so‘rilishni ta’min etadi. Jigar va o ‘pkada
sintezlanadigan geparin qonning ivishini tormozlaydi.
Yurak tomirlar tizimini faoliyatini boshqaruvchi gormonlarga
gipertinzin kiradi, u jigarda hosil boiadigan gipertinzinogendan hosil
boiadi va qon bosimini oshiradi. Proteolitik fermentlar qatoriga kiruvchi
renin gormoni ta’sirida buyraklar qon bilan yetarlicha ta’minlanmaganida
310
hosil bo‘ladi va qonga chiqariladi hamda passiv hoidagi
•• •
......
faol gipertenzinogenga aylantiradi.
Ovqat hazm kanalida, trambositlarda va semiz hujayralardan
serotinin ishlab chiqariladi. Ya’ni, tomirlarni toraytirib, qon bosimini
oshiradi.
Meda osti bezi shirasining fermenti-tripsin ta’sirida passiv hoidagi
o‘tmishdoshlaridan hosil bo‘ladigan kallikriyen va vagotinin (boradikinin)
qon bosimini pasaytiradi.
Nafas olish organlari mukor diffuziyali endokrin tizimga ega va ular
burun, halqum, kekirdak va bronxlarning shilliq pardasida alohida
joylashgan hujayralar sifatida nomoyon bo‘ladi.
Ularga K- hujayralar, R-hujayralar neyroepitielial tanachalari va
silindrik hujayralari kiradi, hamda ular tomonidan biogenli aminlar
ajraladi. Olinayotgan va chiqarilayotgan kislorod hamda karbonot angidrid
gazlari ta’sirida bu hujayralar qo‘zg‘atiladi va serotinin, dopamin,
bombezin hamda vozofaol inistinalli polepiptid (VIP) ajraladi.
K-hujayralari tomirlar tonusini kuchaytiruvchi,
qon ivishini
tezlashtiruvchi, muskul tolalarini charchashini pasaytiruvchi sirotinin
gormonini ishlab chiqaradi. Agar bu gormon ko‘p bo‘lsa bronxlar
spazmasi kuzatiladi. Xivchinsiz cho‘zilgan bir joyga yig‘ilgan hujayralar
neyroepitelial tanachalar hosil qiladi. Bular xuddi K-hujayralar singari
sirotinin gormonini ajratadi. R-hujayralar, dopamin va bombizin
gormonlarini ishlab chiqaradi. Dopamin - noradrenalinning o‘tmishdoshi,
u bronxlarni kengaytirib nafas olishni yengillashtiradi, bombezin o‘pkada
moddalar almashinuvini
stimullaydi. Silindrik hujayralar intistenalli
polepiptidni (VIP) ajratadi. U kapillyarlarga tushib bronxialalami silliq
muskullariga qo‘zg‘atuvchi ta’sir ko‘rsatadi.
Keltirilgan dalillarni ko‘rsatishishicha gormonlar va mediatorlar hosil
bo‘lishi uchun aminokislotalar, vitaminlar va fermentlar zarur ekan.
Demak organizmdagi moddalar almashinuvi, o‘sish, rivojlanish va
funksiyalarga ichki sekretsiya bezlari gormonlaridan tashqari, kelib
chiqishidan biologik katalizator sifatida mediatorlar, ichki sekretsiya
bezlaridan tashqarida ishlab chiqariladigan ayrim metabolitlar va
gormonlar ham ta’sir ko‘rsatadi, u moddalarning ta’siri bir-biri bilan uzviy
bog‘liq.
311
|