Fridrix Shiller - O’zbеkistоn rеspublikasi хalq ta’limi vazirligi jizzaх davlat pеdagоgika instituti

|
O’zbеkistоn rеspublikasi хalq ta’limi vazirligi jizzaх davlat pеdagоgika instituti
|
bet | 94/311 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 4,4 Mb. | | #125403 |
Bog'liq IJTIMOIY-FALSAFAFridrix Shiller (1759—1805) XVIII asr nemis ma’rifatchiligining yirik vakillaridan biri. U haqda Shiller Kantni o‘qimasdan avval kantchi bo‘lib olgan, deydi. Buning isboti sifatida Shillerning quyidagi fikrini keltirish mumkin. “Ko‘pchilik faylasuflar ta’kidlaydilarki, tana jonning zindonidir. U jonning komillikka parvoziga halakit beradi. Boshqalari, aksincha, ta’kidlaydilarki, tana holatining yaxshilanishi ma’naviy yuksalishga olib keladi. Menimcha, bu erda har ikki tomon ham bab-baravar bir tomonlama fikr yuritadilar.
Shiller “haqiqatning o‘rta yo‘liga chiqish” uchun bu ikki oqim o‘rtasida muvozanat o‘rnatmokchi bo‘ladi. Shillerning bu fikrlari Kantning “Sof aqlning tanqidi” asari yozilishidan bir yil ilgari bayon etilgandi. Shiller “haqiqatning o‘rta yo‘li”ni topishda Kantga borib taqaluvchi ta’limot izidan boradi. Shiller Kant asarlari bilan 80-yillarning o‘rtalarida tanishadi. Shundan keyin shoir faylasufga, Kantning muxlisi va uni afkor ommaga tashviq qiluvchiga aylanadi. Shiller o‘z falsafiy tizimini yaratmagan. Lekin falsafa tarixida o‘z o‘rniga ega. Xususan, san’at falsafasi haqida gap ketganda Kant nomidan keyin Shiller nomi tilga olinadi. SHillerning “Insonning estetik tarbiyasi haqida” asari, muallifning o‘zi e’tirof etishicha, “Kant tamoyillari asosida yozilgan”. Kant uni o‘qib chiqib “ajoyib asar” deb baholaydi. Bu asar haqikatan ham estetika tarixidagi eng qimmatli asarlardan biridir. Uning boshlang‘ich g‘oyasi shunday: “...faqat go‘zallik yordamida erkinlikka erishish mumkin”.
Bunda SHiller nimani ko‘zda tutadi? Bunda shoir Kantning madaniyatning qarama-qarshi tarzda rivojlanish haqidagi ta’limotiga qo‘shiladi. U qat’iyat bilan ta’kidlaydiki, insoniyat kamolotga qarab borgan holda sivilizatsiya zanjirlari bizni tobora dahshatliroq siqadi va faqat “yomonlik muvozanati” bunga ba’zi chegarani ko‘yadi. Taraqqiyot quroli kelishtirib bo‘lmaydigan ziddiyatlar, odamlarning, ularning mehnati va qobiliyatlarining bo‘linishi, chegaralash insonni ustaga aylantiradi.
Go‘zallik insonning mo‘‘tabar tabiatiga mos keladi. Inson kabi go‘zallik ham ikki tomonlama xarakterga ega. Shiller tibbiyot bilan shug‘ullangan davridayoq inson mutlaq moddiy ham emas, mutlaq ruhiy ham emas, degan xulosaga keladi. Shoir va faylasuf sifatida bu fikrni qat’iyat bilan himoya qiladi. Shiller insonga xos bo‘lgan ikki qarama-qarshi intilish haqida gapiradi. Birinchisi fizik tabiatiga xos bo‘lgan intilish, ikkinchisi — ruhiyat, ya’ni ahloqiy va aqliy sa’y-harakat. Lekin shu bilan birga alohida o‘rta kayfiyat ham mavjudki, unda ruh jismoniy holatni ham, ahloqiy holatni ham his qilmaydi. Lekin har ikki sohada ham faoliyat ko‘rsatadi. Bu holatni Shiller estetik holat deb ataydi.
Bundan go‘zallikning ikki tomonlama xarakteri kelib chiqadi. U ham moddiy, ham ruhiy, ham ob’ektiv, ham sub’ektivdir. Bu ham hayotning o‘zi, ham uning timsoli. Go‘zallikning mohiyati o‘yindir. Bu erda ham go‘zallikning ikkilanganligi namoyon bo‘ladi. Bu masalada Shiller Kant g‘oyasini o‘zlashtiradi. O‘yin deganda insonning ijodkorlik tabiati namoyon bo‘ladigan, madaniyat yaratadigan erkin faoliyatni nazarda tutadi. Kadimgi Yunonistondagi Olimpiya o‘yinlari buning misolidir. Buning qarama-qarshisi esa — Rimdagi gladiatorlar urushidir. “Inson tom ma’nodagi inson xolatidagina o‘ynay oladi. Mana shu holda o‘ynaganda haqikiy inson bo‘ladi”. Estetik tarbiya haqida gapirganda Shiller insonning san’atni tushunish qobiliyatining shakllanishinigina tushunmaydi. Yaxshi did — shaxs fazilatining faqat bir tomoni. Go‘zallik va ahloqiylik o‘rtasidagi aloqa bilvositadir. Bevosita taqlid intellekt va estetik his-tuyg‘udan tashqarida, estetik tarbiya har tomonlama rivojlangan ijod qilishga qodir shaxsni tarbiyalashni taqozo qiladi. Go‘zallik faoliyat uchun sharoit yaratadi. Shiller go‘zallikni “bizning ikkinchi ijodkorimiz” deb ataydi. Uning odob va bilim bilan bevosita aloqasini inkor qiladi. U shunday deb yozadi: “Men shuni yorqin isbot qildimki, go‘zallik tafakkurga ham, irodaga ham hech narsa bermaydi. Go‘zallik ong va uning qarorlari ishiga aralashmaydi. Go‘zallik faqat insonni unga ham, bunga ham qobiliyatli qiladi. Lekin bundan foydalanishni hal qilmaydi”. Nasihat qiluvchi romanni o‘qib jinoyatchi tuzalib qolmaydi. Ilmiy masalalarni hal qilishni badiiy asardan qidirish kerak emas. Ular o‘rtasida bevosita bog‘lanish yo‘k. Lekin Shiller ular o‘rtasida bilvosita aloqaning mavjudligini ham ko‘rsatib beradi.
Shillerning estetik utopiyasi tarixiylik ruxi bilan sug‘orilgan. Uningcha, insoniyat tarix jarayonida, moddiy tabiatni bo‘ysundirish jarayonida, faoliyat jarayonida ahloqiy erkinlikka erishadi. Real tarixga bo‘lgan hayotiy kizikish Shillerni Kantdan o‘zib ketishga olib keldi. Gegelning ta’kidlashicha, Shillerning buyuk xizmati shundaki, u sub’ektivizmni va tafakkurdagi mavhumlikni engib o‘tdi, undan tashqariga chiqishga jur’at etdi, haqikatni mujassamlashtirgan narsalarning fikriy birligini badiiy jihatdan amalga oshirdi.
Shiller dunyoqarashi faqat estetika tarixida emas, tarix falsafasida xam diqqatga sazovordir.
Uning “Jaxon tarixini o‘rganish nimadan iborat va uni o‘rganishning maqsadi nimadan iborat?” mavzusidagi kirish ma’ruzasi o‘tmishga yondashishning umumiy tamoyillariga bag‘ishlangan. Shiller taraqqiyot g‘oyasini himoya qildi. Hozirgi davrdagi “yovvoyi” xalklar insoniyat tarixi nimadan boshlanganligi haqida tahminiy tasavvur beradi. Bizning madaniyatimiz turli davrlar ma’lumotini yig‘adi. Inson zoti vujudga kelganidan boshlab to hozirgi davrgacha taraqiyotning yagona zanjiri mavjud. Faqat tarix ne’matlarni to‘g‘ri qadrlashni o‘rganishga qodir. Biz bu ne’matlarga shuning uchun shukronalik qilmaymizki, biz ularga o‘rganib qolganmiz, ularni ko‘ramiz, qo‘lga kiritamiz. Aslida esa, bu ne’matlar eng yaxshi va olijanob odamlarning qon to‘lovi evaziga kiritilgan. Ularni egallash uchun ko‘p avlodlarning og‘ir mehnati zarur bo‘lgan, — deb ta’kidlaydi.
Tarix hamma ahloqiy dunyoni qamrab oladi. U kishilar va xalqlar ustidan xukm chiqaradi. Shiller hammadan ko‘proq ishonch bilan o‘tmishni o‘rganishning ahloqiy me’yorlarini, har bir insonning butun insoniyat oldidagi ma’suliyati g‘oyasini ishlab chiqdi. Shiller o‘z tinglovchilarini tarixni o‘rganishga chaqirib, shunday deydi: “Tarixni o‘rganish aqlimizni nurlantiradi, qalbimizni olijanob fidoyilik bilan alangalantiradi. U ruhimizni ahloqiy masalalarga pastkashlik va bachkanalik bilan yondashishdan saqlaydi”.
Shillerning fikricha, tarix insoniyatni belgilab berilgan reja bo‘yicha olg‘a etaklaydi. Odamlarga ular zo‘ravonlik hukmronligida yashayotgandek tuyuladi, lekin tarix yuz berayotgan chalkashliklarga osoyishta qaraydi. U jilovsiz erkinlikni zaruriyat sirtmog‘ida ushlab turayotgan damlarni ko‘radi. Shiller aytadiki, papa Grigoriyga yoki vijdon azobidan qiynalgan Kromvelga yashirin bo‘lgan narsani tarix mamnunlik bilan insoniyatga ochib beradi. Shiller ayrim yakka inson faoliyatining maqsadlari bilan uning ijtimoiy natijalari o‘rtasidagi bu qarama-qarshilikni ma’lum tarixiy hodisalarni tahlil qilish bilan yoritib berdi. U yoki bu hodisani tavsiflar ekan, Shiller avvalo ularning sabablarini, diniy va siyosiy shiorlar ortida nima yotganligini ko‘rsatib berishga e’tibor beradi. Shillerning asosiy tarixiy asarlari — “Niderlandiyaning ispanhukmronligidan ajralib chiqish tarixi” (1798) va “O‘ttiz yillik urush tarixi” (1793) hisoblanadi. Bu asarlar haqikiy dramatizm, falsafiy mulohazalar, ahloqiy zavq-shavq bilan yozilgan ajoyib asarlaridir.
SHunday qilib, tarix nazariya bag‘riga kirib bordi. U nafaqat o‘tmish hotirasi, zamonasining hayotiy muammosi, jamiyatning hozirgi va kelajakdagi tizimi masalasi sifatida, balki siyosiy faoliyat sifatida ham nazariyaga kirib bordi. Nemis falsafasi bag‘ridan fransuz inqilobi o‘rin oldi.
|
| |