Saros tsikli - O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta

|
O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta
|
bet | 4/4 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,47 Mb. | | #131823 |
Bog'liq kurs ishiSaros tsikli, bu Quyosh va Oyning nisbiy harakatlarini hisobga oladi.Bu uslubga ko'ra har 18 yilda bir marta Quyosh va Oy tutilishlarining davriyligi mavjud bo'lib, har bir turdagi o'rtacha 42 tutilish sodir bo'lib, jami 84 tutilish sodir bo’lgan. Tutilishning o'rtacha paydo bo'lishi yiliga 4 tani tashkil etadi, odatda Quyoshdan ikkitasi Oydan ikki marta. Bizda (kamida) Quyosh tutilishi (kamida 5 ta Quyosh va Oyning minimal 2 qismi) bo'lgan (kamdan-kam) yillar mavjud. ). Oy tutilishining chastotasi quyosh tutilishi bilan bir xil. Quyosh tutilishini ko'rishni kamdan-kam holga keltiradigan narsa shundaki, bu hodisa Yerning cheklangan qismida ko’rinadi. Oy tutilishi yarim sharda ko'rinib turadi, undan Oy ko'rinadigan, chunki u soyaga kiradi.
Oy tutilishi yiliga kamida ikki marta sodir bo'ladi, qachonki Yer soyasining bir qismi Oyga tushsa. Oy tutilishi paytida Oy har doim to'la bo'ladi; ya'ni Quyosh nuqtai nazaridan Oy to'g'ridan -to'g'ri Erning orqasida bo'ladi. Biroq, Oyning orbital tekisligi Yerning orbitali tekisligiga (ekliptikaga) nisbatan 5 ° ga moyil bo'lganligi sababli, to'lin oylarning aksariyati Oy Yer soyasining shimolida yoki janubida bo'lganda paydo bo'ladi. Shunday qilib, tutilish uchun Oy o'z orbitasi ekliptika bilan kesishgan ikkita nuqtadan biriga yaqin bo'lishi kerak, ular Oyning ko'tarilish va tushish tugunlari deb ataladi.
Yerning soyasini ikkita alohida qismga bo'lish mumkin: soyabon va penumbra. Umbraning ichida to'g'ridan -to'g'ri quyosh nurlari yo'q. Biroq, Quyoshning katta burchak o'lchami natijasida, quyosh nuri Er soyasining tashqi qismida qisman yopiladi, unga penumbra nomi berilgan.
Qisman oy tutilishi Oyning faqat bir qismi soyabonga kirganda sodir bo'ladi. Oy Yerning soyaboniga to'liq kirib borganda, bir kuzatiladi Oyning to'liq tutilishi. Oyning soyada tezligi sekundiga bir kilometr (2300 milya) ni tashkil qiladi va umumiyligi deyarli 107 daqiqagacha davom etishi mumkin. Shunga qaramay, Oyning soya bilan birinchi va oxirgi aloqasi o'rtasidagi umumiy vaqt ancha uzun va olti soatdan ko'proq davom etishi mumkin. Tutilish paytida Oyning Yerdan nisbiy masofasi tutilish davomiyligiga ta'sir qilishi mumkin. Ayniqsa, Oy o'z apogeyiga yaqin bo'lganida (ya'ni, o'z orbitasida Yerdan eng uzoqda), uning aylanish tezligi eng past bo'ladi. Umbraning diametri uzoqlashganda unchalik kamaymaydi.Shunday qilib, apogey yaqinida sodir bo'lgan to'liq tutilgan Oy butunlikni davomiyligini uzaytiradi. Selenion yoki selenehelion Oy tutilishining bir turi, agar Oyning ekliptikaga yaqinligi tufayli Quyoshni ham, tutilgan Oyni ham bir vaqtning o'zida kuzatish mumkin bo'lsa. Bu aniq kelishuv hodisani "a" deb atashiga olib keldi gorizontal tutilish. Buni faqat quyosh botishidan oldin yoki quyosh chiqqandan keyin kuzatish mumkin. Maxsus kelishuv keng tarqalgan emas va oxirgi marta 2003 yil 16 mayda Evropada sodir bo'lgan. Quyosh nurlari Yer atmosferasi tomonidan soyali konusga singib ketganligi sababli, Oy soyabondan o'tayotganda butunlay yo'qolmaydi; agar Yerda atmosfera bo'lmaganida, Oy tutilishi paytida Oy butunlay qorong'i bo'lar edi. Qizil rang Oyga etib boradigan quyosh nuri Yer atmosferasining uzun va zich qatlamidan o'tishi kerakligi sababli paydo bo'ladi. Qisqa to'lqin uzunliklari mayda zarrachalarga tarqalish ehtimoli ko'proq, shuning uchun yorug'lik atmosferadan o'tib ketganda, to'lqin uzunligi uzunroq bo'ladi. Natijada paydo bo'lgan yorug'lik bizni qizil rang sifatida qabul qiladi. Bu xuddi quyosh botishi va chiqishining osmonni qizg'ish rangga aylantiradigan ta'siri; Muammoni ko'rib chiqishning muqobil usuli - bu Oydan ko'rinib turibdiki, Quyosh Erning orqasida botayotganini (yoki ko'tarilishini) anglashdir. Yoritilgan yorug'lik miqdori atmosferadagi chang yoki bulutlar miqdoriga bog'liq; Bu yorug'lik qancha tarqalishini ham nazorat qiladi. Umuman olganda, atmosfera qanchalik changli bo'lsa, yorug'likning boshqa to'lqin uzunliklari shunchalik uzoqlashtiriladi (qizil nur bilan solishtirganda), natijada paydo bo'ladigan yorug'lik chuqurroq qizil rangga aylanadi. Natijada, Oyning mis-qizil tusi bir tutilishdan boshqasiga o'zgarib turadi. Vulkanlar atmosferaga katta miqdordagi changni chiqarib yuborishi bilan ajralib turadi va tutilishdan biroz oldin katta portlash natijasida paydo bo'lgan rangga katta ta'sir ko'rsatishi mumkin (shuningdek, butun dunyoda quyosh botishining go'zal manzaralari paydo bo'ladi).
Har yili kamida ikkita Oy tutilishi sodir bo'ladi. Agar siz tutilish sanasi va vaqtini bilsangiz, Saros tsikli kabi tutilish tsikllari yordamida boshqa tutilishlarning sodir bo'lishini bashorat qilishingiz mumkin. Quyosh tutilishidan farqli o'laroq, uni faqat dunyoning ma'lum bir kichik hududida ko'rish mumkin, Oy tutilishini Yerning tungi burchagining istalgan joyidan ko'rish mumkin.
|
| |