Inovatsion loyiha va jarayonlar tushunchasi

|
Inovatsion loyiha va jarayonlar tushunchasi
|
bet | 2/3 | Sana | 25.05.2024 | Hajmi | 123,04 Kb. | | #253808 |
Inovatsion loyiha va jarayonlar tushunchasi.
Innovatsiyalarni qayd etilgan mezonlar bo‘yicha tiplarga ajratish firma (korxona) strategiyasini aniqlash, innovatsiya tiplaridan kelib chiqib tovar
(xizmatlari) realizatsiya shakllari hamda iqtisodiy mexanizm boshqarish shakllarini ishlab chiqish imkoniyatlarini beradi. Har qanday yangilik, ya‘ni innovatsiya aniq loyihalarda o‘z ifodasini topadi, aniq maqsadlarga qaratiladi hamda chuqur hisob- kitoblar, tahlil va ekspertiza asosida bo‘lajak natijalari istiqboli aniqlanadi. Innovatsiya har qanday sohada yangilikni qo‘llash bo‘lib, uzluksiz jarayonni bildiradi, tizimli faoliyatni, aniq strategiyani amalga oshirishdan dalolat beradi. Yangilikka intilish, yaratuvchanlik, kashfiyotlar va ular asosida qo‘lga kiritiladigan ishlanmalar har qanday sohada resurs talab etadi.
Har qanday iqtisodning bosh bo‘g‘inini ishlab chiqarish tashkil etishi munosabati bilan, uni muntazam ravishda yuksaltirish, yangilanishni, ilg‘or texnika va texnologiyalardan foydalanishni, progressiv boshqaruv usullarini qo‘llashni, turli yo‘nalishlarda samara keltiruvchi iqtisodiy-moliyaviy resurslarni, ya‘ni investitsiyalarni kiritishni talab etadi.
Bunda innovatsiyalarga qaratilgan investitsiyalar ijtimoiy-iqtisodiy tizimning moddiy, ijtimoiy-iqtisodiy va g‘oyaviy-siyosiy belgilarini takomillashtirilishiga safarbar etiladi. Bunday investitsiyalar resurslar, ishlab chiqariladigan mahsulotlar, xizmatlar, mulkchilik shakllari, iqtisodiy mexanizm, intilinayotgan g‘oya va siyosatning ustuvorligini ta‘minlanishiga qaratiladi.
O‘zbekiston iqtisodiyotida firma (korxona)lar hayotiyligini ta‘minlash, ular rivojlanishi va daromaddorligini orttirish, fan va texnika taraqqiyoti yutuqlaridan foydalangan holda, jahon talablari darajasidagi tovar va xizmatlarni ishlab chiqarishdir. Yangi, zamonaviy va ilg‘or texnika-texnologiyalarni qo‘llagan holda sifatli, arzon tovar va xizmatlarni tashqi bozorlarga etkazish uchun qaratilgan investitsiyalar innovatsion investitsiyalardir.
Erkin raqobat muhitida firma (korxona) innovatsiya strategiyasini yaxlitlikda ta‘minlashga qaratilgan investitsiyalar:
ishlab chiqarish hayotiyligini saqlab qolish;
jamoa rivojlanish dasturini ta‘minlash;
zamonaviy boshqarish usullarini qo‘llash;
foydani maksimallashtirish;
jamoa faoliyatini takomillashtirish;
yangi sohalarga kirib borish;
manfaatlarga mos keladigan maqsadlarga erishish;
moliyaviy holatga risk vaziyat ta‘sirini kamaytirish qobiliyatiga ega bo‘lish kabi vazifalarni qamrab oladi va ularni ta‘minlashga qaratiladi.
Ushbu sohada eng yangi va zamonaviy ilmiy izlanishlarni olib borgan va shu sohaga oid ilmiy asarlar muallifi bo’lgan Jati Senguptaning (1-ilova)
innovatsiyalarga bergan ta‘rifiga to’xtalib o’tsak. ―Innovatsiyalar turli shakllarda bo’lishi mumkin, ammo har qanday shaklda u mahsulot tannarxini kamaytirish va yoki bozor talabini kengaytirishga yordam qiladi. Innovatsiyalarning ba‘zi bir muhim turlari sifatida:
Texnologiyalarga asoslangan innovatsiyalar
Endogen yoki ekzogen innovatsiyalar
Sanoat rivojlanishida tanlov mexanizmi innovatsiyasi
Fanning vazifasi – o’rganuvchida innovatsion faoliyatning mohiyati, roli, asosiy elementlari va bosqichlari bo’yicha tizimli tushunchalarni shakllantirish, innovatsion jarayonlarni boshqarishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmi mohiyatini ochib berish, intellektual mulk ob‘ektlarini yaratish, huquqiy muhofazasi va himoyasini ta‘minlash, ixtiro, kashfiyotlar tizimini tashkil qilish va boshqarish sohasidagi asosiy tushunchalar va ta‘riflarni, O’zbekiston va boshqa davlatlarning innovatsion tizimi va shusohadagi qonunlarni o‘rgatishdan iboratdir. Agar innovatsiyalarning Jati Sengupta bergan ta‘rifiga o’tadigan bo’lsak, u quyidagicha ketma-ketlikda keltirilishi mumkin. ―Texnologiyalarga asoslangan
innovatsiyalar mahsulot innovatsiyasi, sanoatda ―ilmiy izlanish va rivojlanish‖12 ko’rinishidagi investitsiyalar va taqlid va takomillashtirishni o’z ichiga olgan texnologiyalar transferini o’zida mujassam etadi. Endogen innovatsiyalar o’z ichiga innovatsiyalarga investitsiya kiritishga moyillikni bozor tomonidan rag’batlantirishni qamrab oladi. Bozor rag’bati deganda monopoliyadan patentlash qonunlari orqali himoyalanish va texnologik musobaqada g’olib chiqishni nazarda tutadi‖
Ta‘kidlash joizki, mustaqillikning dastlabki yillaridanoq innovatsion faoliyatni rivojlantirish, intellektual mulk huquqini yaratish, ularni muhofaza qilish, huquq egalarining manfaatlarini himoya qilish, respublikamizning sohaga oid xalqaro integratsiyalashuvini jadallashtirish, xalqaro shartnomalarga kirish orqali mamlakatimiz mualliflarining huquqlarini butun dunyoda muhofaza qilish kabi muhim masalalar davlat ustuvor yo’nalishi sifatida belgilab olindi. Hozirgi globallashuv jarayonlarida ―Innovatsion iqtisodiyot‖ fanining ahamiyati benihoya kattadir. Iqtisodiyotni rivojlantirishda intellektual mulk, ixtirolar, yangi kashfiyotlar hamda ularni patentlash, litsenziyalash va sertifikatsiyalashning o’rni salmoqlidir. Chunki, dunyoning qaysi burchagida bo’lmasin bunyod etilgan ixtiro bu mulk hisoblanib, undan barcha xalqlar foydalanishi mumkin. Bu masala o’z navbatida patent olish va uni sotish orqali tartibga solinadi.
―Ekzogen innovatsiyalarni ilmiy va notijorat institutlar tomonidan olib borilgan ilmiy izlanishlar natijasini misol sifatida keltirish orqali yoritadigan bo’lsak, innovatsiyalarning bu turi ba‘zan yangi mahsulot va yangi jarayonga sababchi bo’lishi mumkinligi aniqlangan. Solounig iqtisodiy o’sish modelida barcha texnologik rivojlanishlar ekzogen innovatsiya sifatida qaralgan bo’lsada, pirovardida sanoatda va butun bir mamlakat uchun ishlab chiqarish imkoniyatlarini keskin o’zgartirdi. Innovatsiyalarning keyingi ikki turi kamroq e‘tiborga sazovor bo’lishi mumkin. Evolyusion tanlov mexanizmi firmalarni dinamik bozor samaradorligi va patent tizimi orqali tanlaydi. Bu mexanizm texnologik o’zgarishlarning ham kumulyativ xususiyatini,
ham bozor strukturasining endogen aspektlarini hisobga oladi. Patentlash tizimi texnologik tanlovning ikkinchi instrumentlar tizimidir. U mulkchilik huquqini aniqlashtirib texnologik innovatsiyalarni rag’batlantiradi. Masalan, farmatsevtik sanoatda shunday rag’batga erishish uchun IIRdan foydalanishadi. Adabiyotshunoslik texnologiyasida patentlash tizimi cheklangan darajada texnologiya va bilimlarni tarqalishini o’z ichiga olgan. Bu esa o’z o’rnida texnologik izlanishda innovatsiyalarning keng ko’lamli eksperimentlarni olib borilishiga turtki bo’ladi‖Mamlakatimizda iqtisodiyot rivojlanishining so’nggi bosqichlarida innovatsion jarayonni jadallashtirishga katta e‘tibor qaratilmoqda. Bu borada Prezident I.A.Karimovning 2008 yildagi ―Ishlab chiqarishga innovatsion loyihalar va texnologiyalarni joriy etishni rag’batlantirishning qo’shimcha choralari‖ №916-sonli qarori muhim ahamiyat kasb etadi. Korxonalarning innovatsion jarayonining natijaviyligi jami omillar, ya‘ni amalga oshirish sharoiti, resurslar ta‘minoti, menejment tizimining to’g’ri yo’lga qo’yilganligi bilan aniqlanadi. Innovatsion salohiyat tushunchasi iqtisodiyot fanida XX asrning so’nggi yillarida paydo bo’ldi. Innovatsion salohiyat mamlakatning texnika va texnologiyasi yangilanishi, unda ilmiy-texnika rivojlanishi darajasini, diversifikatsiya siyosatining kuchayishini anglatadi. Ba‘zi iqtisodchi olimlarimiz innovatsion salohiyatni iqtisodiy salohiyatdan yuqori qo’yishadi. Bunda ular ilmiy- texnika darajasiga ko’proq e‘tibor qaratishadi. Bizning fikrimizcha, bunday qarashlar unchalik to’g’ri emas. CHunki har qanday holatda iqtisodiy salohiyat innovatsion salohiyatga qaraganda ancha keng tushuncha bo’lib, u mamlakatdagi ishlab chiqarish salohiyati, resurslar salohiyati, moddiy- mineral salohiyati, qazilma boyliklar salohiyati va boshqalarni qamrab oladi. Hozirgi davrda O’zbekistonda iqtisodiyot salohiyati 3,0 trl. AQSH dollaridan ortiqdir. Innovatsion salohiyatni kuchaytirish katta hajmda investitsiyani jalb etishni talab qiladi.
Hozirda iqtisodiy rivojlangan davlatlar yangi texnika va texnologiyani yaratishga, yangi mahsulotlarni ishlab chiqarishga YAIMning 5-7 %ini sarflaydi. O’zbekistonda esa bu raqam biroz past. SHu bilan birga respublikamizda
intellektual salohiyat boshqa mamlakatlarga qaraganda ancha yuqori. Ma‘lumki, 2008 yilda boshlangan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi O’zbekistonni ham chetlab o’tmadi. Inqiroz ta‘sirini bartaraf etish uchun respublika Prezidenti rahbarligida 2009-2014 yillarga mo’ljallangan katta investitsion loyiha- dastur qabul qilindi.
Dasturga muvofiq, 2009-2014 yillarda respublikamizda 55,4 milliard AQSH dollarilik 550ta investitsion loyiha bajarilishi kerak. Ushbu ma‘lumotlardan ko’rinib turibdiki, O’zbekistonda innovatsion salohiyatni kuchaytirishda ishlab chiqarishni texnik va texnologik modernizatsiyalash muhim ahamiyat kasb etadi. Demak, yaqin yillardagi innovatsion salohiyatga katta hissasini qo’shadigan ustuvor yo’nalishlar quyidagilardan iborat bo’lishi mumkin.
|
| |