Nazorat savollari - 1-Mavzu: Avtomobillarda ishlatiladigan ashyolar fanining predmeti va vazifalari. Reja

|
1-Mavzu: Avtomobillarda ishlatiladigan ashyolar fanining predmeti va vazifalari. Reja
|
bet | 9/27 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 2,88 Mb. | | #146932 |
Bog'liq Avtomobillarda ishlatiladigan ashyolar fani maruza matni YangiNazorat savollari:
Dgigatellarga quyiladigan talablar nimalardan iborat?
Avtomobillarga qanday yonilg`I turlari mavjud?
Muqobil yonilg`i klassifikatsiyasi nima?
9-Mavzu: Moylarning olinishi va tarkibi
Reja:
Moylarning olinishi
Moylarning tarkibi
Moylarni tozalash usullari
Har qanday mashinada o‘zaro ishqalanadigan juftlami moylash uchun turli moylash materiallaridan foydalaniladi. Ular texnika- ning ishonchli ishlashini ta’minlovchi muhim omillardan biri hi- soblanadi.
Turli maqsadlarda ishlatish uchun ishlab chiqariladigan moylash materiallarining asosiy qismi neftni qayta ishlash mahsulotlari asosida tayyorlanadi. Jumladan, avtomobillarda ishlatiladigan moylar va bir qator maxsus suyuqliklarning asosiy komponenti mazutdan ajratib olinadigan suyuq mineral moylardir.
XIX asrning 70- yillarigacha moylash materiali sifatida hayvon yog‘lari va o‘simlik moylaridan foydalanilgan. Moylash materiali sifatida neft mahsulotlaridan foydalanish D. I. Mendeleyev tomoni- dan taklif etilgan. Uning g‘oyasi asosida V. I. Ragozin tomonidan 1876- yilda Novgorod shahri atrofida mazutni haydash hamda sulfat kislota va ishqorlar yordamida tozalash usuli bilan moy ishlab chiqariladigan dastlabki zavod qurildi.
Mazut neftdan benzin, ligroin, kerosin va dizel yonilg‘isi frak- siyasi ajratib olingan neft qoldig‘idir, ya’ni yengil fraksiyalardan xoli boTgan neftdir. Shuning uchun mazutdan olinadigan moylar tarkibi, asosan, dvigatel yonilg‘ilari kabi uglevodorodlardan ibo- rat. Biroq шоу tarkibidagi uglevodorodlarning molekular massasi benzin va dizel yonilg‘isi tarkibidagi uglevodorodlarning molekular massasiga nisbatan katta (moy molekulasidagi uglerod atomlari soni 20 tadan 50 tagacha).
Mazut to‘q jigarrang suyuqlik bo‘lib, zichligi 0,89-1,00 g/sm3, yonish issiqligi 38000 kJ/kg.
Mazutdan olinadigan surkov moylari tarkibida uglevodorodlar- dan tashqari, naften kislotalar, uglerodli birikmalar va smola-asfalt-
moddalar bo‘ladi.
Moylar ishlab chiqarish uslubiga ko‘ra distillat va qoldiq moy- larga bo‘linadi. Distillat moylar mazutni bosim ostida haydash yo‘li bilan olinadi. Vakuumli kolonnada mazut qovushoqligi har xil bo‘lgan (qaynash harorati 350-500°C oralig‘ida) moy distillatlari- ga ajratiladi (5. 1- rasm). Vakuumda haydash mazutni parchalani- shidan saqlab, qizdirish haroratini pasaytirib moy fraksiyalarini ajratishni osonlashtiradi.
Mazut to‘la haydalgach, ya’ni nisbatan qovushoq moy fraksi- yalari haydab olinganidan keyin, grnlron deb ataladigan qora smo- lasimon massa qoladi. Gudron neft bitumlari olishda, yo‘l qurilishi materiali hamda qozonxonayonilg‘isi sifatida va yuqori qovushoq- likka ega bo‘lgan moy sifatida ishlatiladi.
Moy distillatlari tayyor mahsulot hisoblanmaydi, chunki ular tarkibida, uglevodorodlardan tashqari, smolali asfalt, oltingugurtli birikmalar, organik kislotalar va boshqa moddalar bo‘ladi. Zararli aralashmalargina emas, balki ba’zi uglevodorodlar (to‘yinmagan, polisiklik) ham moylash materallari sifatini yomonlashtiradi. Oltingugurtli birikmalar va kislotalar detallaming korroziyalanishini os- hiradi, smolali asfalt moddalar issiq detallarda qurum va lok paydo bo‘lishini ko‘paytiradi, to‘yinmagan birikmalar moyning kimyoviy barqarorligini yomonlashtiradi. Erigan qattiq parafinlar qotish haroratini oshiradi, polisiklik uglevodorodlar qovushoqlik xossalarini yomonlashtiradi.
Yuqori sifatli moylar olish uchun tozalash jarayonida bu aralash- malarni chiqarib yuborish kerak.
Moylami tozalashning ko‘p usullari mavjud. Neft mahsulot- larini tozalashda dastlab sulfat kislota yordamida tozalash usuli- dan foydalanilgan. Bu usulda tozalash iqtisodiy jihatdan foydali bo‘lmaganligi, shuningdek, sulfat kislota turli aralashma va ke- rakmas uglevodorodlar bilan jadal reaksiyaga kirishishi tufayli bu usuldan hozirgi paytda foydalanilmayapti.
Neft mahsulotlarini tozalashda oqartiruvchi tuproq (adsorbentlar) bilan tozalash usuli keng tarqalgan. Bu usul adsorbentlaming g‘ovak sirtlarida qutbli aktiv birikmalami tutib qolish xususiyatiga asoslangan. Oqartiruvchi tuproq, odatda, juda katta solishtirma sirtga ega bo‘ladi va moydagi smolali asfalt, oltingugurtli birikmalar, organik kislotalar va boshqa moddalaming yutilishini ta’minlay- di. Buning uchun kukun holatidagi tuproq distillat bilan yaxshilab aralashtiriladi va ma’lum muddat tindirilganidan so‘ng filtrdan o‘tkaziladi. Filtrlash natijasida moy tarkibidagi smolali - asfalt miqdori kamayadi va buning natijasida rangi tiniqlashadi. Oqar- tiruvchi tuproqning asosiy xususiyati moy tarkibidagi keraksiz qo‘shilmalarni o‘zida yutilishini ta’minlaganligi tufayli bu usulda tozalangan moyga ishqorlar eritmasi yordamida qo‘shimcha ishlov berish zarurati yo‘qligidir.
Sulfat kislota yordamida, kontaktli va kislotali tozalash usul- larida moylami tozalashda moy smolali asfalt moddalardan, oltingugurtli birikmalardan va kislotalardan qisman tozalanadi. Lekin moy tarkibidagi uglevodorodlar asl holida qoladi. Moy distillatla- rini uglevodorodlardan tozalash moy sifatini oshiradi, jumladan, moy distillatlarini polisiklik uglevodorodlardan tozalash yuqori kimyoviy turg‘unlikka ega bo‘lgan moylar olishga imkon yarata- di. Bu vazifa selektiv tozalash usuli yordamida amalga oshiriladi. Moylami selektiv tozalash usuli erituvchilaming kerakmas aralashmalar va uglevodorodlar bilan turlicha reaksiyaga kirishishi xusu- siyatiga asoslangan. Tozalashning ikki xili mavjud: 1) aralashma eriydi, moyning uglevodorodli tarkibi esa o‘zgarmasdan qoladi; 2) moyning asosiy qismi ajralib chiqadi, uning sifatini yomon- lashtiruvchi aralashmalar esa qoladi. Olingan qatlamlar ajratilgach, erituvchi haydaladi va qaytadan ishlatiladi. Birinchi usulda erituv- chi aralashmalardan haydaladi, ikkinchi usulda esa uglevodorodlardan moylar haydaladi. Selektiv erituvchilar sifatida suyuq propan, fenol, nitrobenzol, furfural kabi organik birikmalardan foydala- niladi. Selektiv erituvchilar distillatlar bilan aralashtirilganida distillat tarkibidagi smolali asfalt moddalar erishi bilan birga, yuqori molekular siklik uglevodorodlar ham eriydi. Natijada ekstrakt deb ataluvchi aralashma hosil bo‘ladi va tindirilganida arlashma- ning quyi qismiga qoramtir qatlam bo‘lib cho‘kadi, bu qatlamning yuqorisida ochiq rangdagi rafinat deb atalauvchi qatlam joyla- shadi. Rafinatni kontaktli (oqartiruvchi tuproq bilan) tozalash usuli yordamida tozalanganda nisbatan sifatli moy olinadi.
Asfaltsizlantirish - gudrondan smolali asfalt birikmalarini va aromatik polisiklik uglevodorodlami erituvchilar (suyultirilgan propan) yordamida ajratib olish va cho‘ktirishdir. Shundan so‘ng moy distillati selektiv tozalashdan o‘tkaziladi. Bunda kerakmas moddalar ekstrakt holatiga, qoldiq moy esa rafinat holatiga o‘tadi. Asfaltsizlantirish jarayoni 2,5-4 MPa bosim va 60-85°C haroratda bajariladi.
Parafinsizlantirish - moy distillatlaridan past haroratlarda kristallanuvchi va moyning past haroratdagi xususiyatlarini yomon- lashtiruvchi parafinli uglevodorodlarni ajratib olishdir. Erituvchi sifatida aseton, dixloretan, suyuq propan kabi organik birikmalardan foydalaniladi. Moy erituvchi bilan barcha kerakli haroratgacha so- vitiladi va filtrlanadi. Parafinlar filtrda qoladi, erituvchi esa moy dan haydaladi.
Moylami tozalash usullarining xilma-xilligiga qaramay, olin- gan moy har doim ham qo‘yilgan talablarga to‘la javob beradi deb bo‘lmaydi. Moy sifatining talab darajasida bo‘lishini ta’minlash maqsadida ularning tarkibiga moyning bir yoki bir nechta xususiyatlarini yaxshilovchi qo‘shilmalar qo‘shiladi.
|
| |