Dissertatsiya tarkibining qisqacha tavsifi

|
Dissertatsiya tarkibining qisqacha tavsifi
|
bet | 7/30 | Sana | 31.01.2024 | Hajmi | 3,83 Mb. | | #149035 |
Bog'liq Neft va gaz kimyosi va texnologiyasiDissertatsiya tarkibining qisqacha tavsifi. Ushbu ishi А4(210х290) format qog‘oziga kompyuterda bir yarim intervalda 14 o‘lchamli Times New Roman UZ shriftida tayyorlandi. Magistrlik dissertatsiya ishining umumiy hajmi 91 varaqdan iborat bo‘lib, titul varag‘i, kirish, uchta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Shuningdek, ishda 14 ta jadval, 6 ta rasm hamda 1 ta sxemadan tashkil topgan.
I bob. Adabiyotlar sharhi
1.1. Respublikamizda neft va gaz sonoatining rivojlanishi
Respublikamizning neft-gaz sanoati xalq xо‘jaligining asosiy zvenosi bо‘lib, muhim energetika bazasi hisoblanadi. Respublikamiz mustaqil bо‘lgandan keyin neft-gaz sanoatini rivojlantirishga katta ahamiyat berildi. Ilgarigi о‘z holicha ish yurituvchi neft, gaz, neft va gazni qayta ishlash tarmoqlari yagona tarmoq - “Uzbekneftgaz” milliy xolding korporatsiyasiga birlashtirildi. Bu korporatsiyaning tarkibida neft va gazni qayta ishlash bо‘yicha uchta yirik korxona ishlab yuritmoqda. Bular: “О‘zneftni qayta ishlash” davlat sanaoat birlashmasi, SHо‘rtan va Muborak gazni qayta ishlash zavodlaridir. “О‘zbekneftmahsulot” aksiyadorlik birlashmasi tarkibiga Farg‘ona, Olti Ariq va Buxorodagi neftni qayta ishlash zavodlari kiradi. SHо‘rtan gazni qayta ishlash zavodining yaqinida gazni kimyoviy usul bilan qayta ishlash kompleksi qurildi. Bu kompleks gazdan polietilen, polimerbenzin va shunga о‘xshash maxsulotlarni ishlab chiqarishga mо‘ljallangan.
Bu korxonalar uchun asosiy xomashyo: neft, gaz kondensati va tabiiy gaz hisoblanadi. Gaz kondensatining kimyoviy tarkibi neftning kimyoviy tarkibiga о‘xshash bо‘lib, faqat qaynash temperaturasining oxiri bilan farqlanadi (gaz kondensati neftga qaraganda birmuncha yengil xisoblanadi). Shu sababli gaz kondensati va neftlar bir xil qurilmalarda qayta ishlanadi.
Neft va gaz kondensatini qayta ishlash ikki xil yо‘nalishda amalga oshiriladi. Birinchisi yonilg‘i-yonilg‘i yо‘nalishi. Bunda neft va gaz kondensatini atmosfera bosimida 3600С gacha qizdirib, ulardan benzin, kerosin va dizel yoqilg‘isi fraksiyalarini ajratib olinadi. Qolgan og‘ir qismi-mazutni katalitik kreking, termik kreking yoki gidrokreking qurilmalariga berilib, qо‘shimcha ravishda benzin, kerosin va dizel yoqilg‘isi olinadi.
Ikkinchi yо‘nalish-yoqilg‘i-moylar olish yо‘nalishidir. Bu yо‘nalishda neft va gazkondensatidan yengil fraksiyalar olingandan sо‘ng, qoldiq qismi mazutni vakum ostida ishlovchi qurilmalarda turli fraksiyalarga ajratilib ulardan har xil neft moylari olinadi.
O‘zbekistonda gaz konlari mavjudligi 1930 yildan boshlab aniqlana boshlangan. Dastlab, 1936 yilda Farg‘ona vodiysida bo‘ldi va 1950 – 60 yillarga kelib ularning soni va manzillari ko‘paydi. Statistika malumotlariga ko‘ra tabiiy gazning zahiralari asosan g‘arbiy O‘zbekistonda joylashgan bo‘lib 78,6%, Ustyurtda 21,4%, Surhondaryo past tekisligida 9,5%, Farg‘ona vodiysida 2,6% ga to‘g‘ri keladi. Dastlab Gazli gaz koni eng ko‘p gaz bergan bo‘lsa, hozir O‘zbekistonda qazib olinayotgan gazning yarmidan ko‘prog‘ini Muborak gazni qayta ishlash zavodi tozalamoqda. Shu jumladan, Sho‘rtan gaz unitar shu’ba korxonasi, Sho‘rtan kimyo majmuasi salmog‘i tobora oshib bormoqda.
Bozor iqtisodiyoti taraqqiyotining hozirgi bosqichida gaz va neft sanoati mamlakat yoqilg‘i industriyasining yetakchi tarmoqlaridan biriga aylangan va tarmoqda ishlab chiqaruvchi kuchlarni har tomonlama rivojlantirishga katta etibor berilmoqda.
Bugungi kunda Qashqadaryo viloyati Respublikamiz gaz va neft sanoatining katta markaziga aylandi. Viloyatda qazib olinayotgan gaz tarkibida oltingugurt birikmalari ko‘p uchraydi. Uni tozalash maqsadida 1972 yil iyun oyida Muborak gazni qayta ishlash zavodi ishga tushdi. Zavod nafaqat Muborak, balki butun Qashqadaryo hududi va Buxoro viloyati hamda qo‘shni Turkmaniston sarhadlaridan qazib olingan oltingugurtli gazni tozalash va uning tarkibidan kondensat ajratib olishda katta ahamiyatga ega.
Qashqadaryo viloyati yoqilg‘i energetika zaxiralari bo‘yicha O‘zbekistonda yetakchi o‘rinni egallaydi. Haqiqatdan ham respublika bo‘yicha qazib olinayotgan neftning 89,7%, gazning 96,2, kondensatning 99,6, oltingugurtning esa 100 foizi viloyatimiz zaminiga to‘g‘ri keladi. 1990 – 94 yillarda mamlakatga 164 millyard kub metrdan ko‘proq gaz, sal kam 6 mln tonna neft, 1,75 mln tonna oltingugurt, 6,1 ming tonna kondensat, 54,4 ming tonna suyultirilgan gaz yetkazib berilgan. Shu davr mobaynida 100 dan oshiqroq gaz, neft quduqlari ishga tushurildi. Topilgan neft zahirasining 70%, gaz zahirasining 71% Qashqadaryo mintaqasiga to‘g‘ri keladi.
Viloyatda yillik qazib olinayotgan neft, kondensat va gaz miqdori Germaniya, Fransiya, Avstriya, Gretsiya, Ispaniya, Chili, Bolivniya, Yaponiya, Tailand, Vetnam, Pokiston, Baxreyn, Iordaniya, Izrail, Ukraina va Pribaltika mamlakatlari bo‘yicha qazib olinayotgan ana shu mahsulot miqdoridan oshiqdir.
Korxona balansida 62 ta gaz, gaz kondensat, neftkondensant, neft konlari mavjud bo‘lib, shulardan 25 ta kon (O‘rtabuloq, Ko‘kdumaloq, Dengizko‘l, Zevorda, Qo‘ltoq, Popuk, Alan, Shimoliy O‘rtabuloq, Umid, Quruq, Toshli va boshqalar) ishlab chiqarishga jalb qilingan.
Qidirib topilgan, istiqbolda ko‘zda tutilgan neft gaz va kondensat resurslarining Qashqadaryodagi miqdori bu mintaqaning yaqin 15–20 yil ichida, hatto bundan uzoqroq davrda ham respublikani neft – gaz, xom – ashyolari bo‘yicha eng yiriq bazasi bo‘lib, qolishini ko‘rsatmoqda. Yoki viloyatning Respublikada ayni shu tarmoqdagi mavqeyini Rossiyaning Tyumen yoki AQSH ning Texas shtati bilan taqqoslash mumkin.
1970–yillarda qurib foydalanishga topshirilgan Muborak gazni qayta ishlash majmui tarkibida oltingugurt va kondensat miqdori ko‘p bo‘lgan murakkab tarkibli gazlarni qayta ishlashga ixtisoslashgan. Ma’lumki, tabiatda gaz yer osti qatlamlarida turli tarkibda uchraydi. Gazli gazning tarkibiga nisbatan toza bo‘lganidan u to‘g‘ridan – to‘g‘ri quvurlarga ulanardi. Boshqa konlar, xususan, Sho‘rtan va Muborak, Ko‘kdumaloq, Zevarda, Along kabi konlardan olingan gazlar tarkibi esa turli murrakkab qorishmalarga boy bo‘lgani uchun ularni ishlatishdan avval bir necha bosqichli muhandislik inshootlari yordamida tozalash jarayoni o‘tkarish zarur bo‘ladi.
Muborak gazni kayta ishlash zavodi qurilmalari oltingugurt va kondensat ajratib olishga mo‘ljallangan. Ayrim konlardagi gaz o‘ta murakkab tartibga yega. Yuqori qaynash xaroratiga ega uglevorod 0,33 – 1,77g foiz, metan gamaloglari 1,77 – 6,47 foiz, kislotali gaz 1,95 – 10,02 foizni tashkil qiladi.
Muborak hududida ishga tushirilgan konlardan 14 tasi tarkibida vadarod sulfid bo‘lgan gaz konlari aniqlangan. Bular: Shimoliy Dengiz ko‘li, Sharqiy Deniz ko‘li, Chandir, Umid, Sardor, Pirnazar, Janubiy Qamashi, Olot, Tegirmon, Uzun, Marinovskiy, Sharqiy xo‘ja, G‘arbiy Xo‘ja, Shimoliy Maymanoq va boshqalar. Zavod xom – ashyosi bo‘lgan gaz konlarini qazib olish uchun 121 ta burg‘u qudug‘i qazilgan Olti-Ariq neftni qayta ishlash zavodi 1906-yilda ilk bor ishga tushirilgan. Bunda neft maxsus qublarda haydalar edi. 1917 -yilda qublar texnologik qurilmalarga almashtirildi. Keyinchalik texnologik qurilmalar takomillashtirildi. 1950-60-yillarda eski kurilmalar zamonaviy texnologik qurilmalar bilan almashtirildi. Hozir zavodda 7-ta texnologik qurilma mavjud bо‘lib, zavod yoqilg‘i-yoqilg‘i yо‘nalishi bilan ishlab kelmoqda. Bu yerda og‘ir qoldiq -mazut termik kreking qurilmasiga berilib yengil fraksiyalar va termik qoldiq olinadi.
Farg‘ona shahridagi neftni kayta ishlash zavodi 1959 yilda ishga tushirilgan. Zavod yoqilg‘i moy yо‘nalishida ishlaydi. Yengil fraksiyalar ajratib olingandan sо‘ng, og‘ir qoldiq mazut vakuum sharoitida ishlaydigan qurilmalarda har xil fraksiyalarga ajratiladi. Har qaysi fraksiya alohida-alohida tozalanib, ulardan turli xil moylar olinadi. Hozirgi zavodda 30 dan ortik texnologik qurilmalar ishlab turibdi.
Zavodda Markaziy Osiyoda yagona moy ishlab chiqaruvchi blok qurilgan. Yiliga 500 t turli xildagi moylar tayyorlanadi. Respublikamiz xalq xо‘jaligi tarmoklarini zarur moy mahsulotlari bilan hozirda tо‘la ta’minlanmoqda.
Katalitik riforming qurilmalarida AP-56, AP-64 markali alyumoplatina katalizatorlari ishtirokida benzinni oktan soni kо‘tarilar edi. 1995-97 yillarda LCH 35/11-600 qurilmasi fransiyaning “Prokataliz” firmasi bilan hamkorlikda qaytadan ta’mirlandi. Alyumoplatina katalizatorini о‘rniga, tarkibiga reniy va boshka metallar qo’shilgan N-582 va N-482 markali katalizatorlar joylandi. qurilmaning gidroochistka blokiga ya’ni benzinni oltingugurtli birikmalardan tozalash uchun alyumokobalt-molibden katalizatori о‘rniga NK-306 katalizatori joylandi. Buning natijasida zavod tarkibiga tetraetilqurg‘oshin (TEQ) qо‘shilmagan turli xil yuqori oktan sonli ekologik toza avtomobil benzinlarini ishlab chiqarish imkoniyatiga ega bо‘ldi.
Zavodda dizel yoqilg‘isini gidrotozalash bо‘yicha qurilma yо‘q edi. 1997-99 yillarda Yaponiyaning “Mitsui end Ko, LTD” va “Toyo Injiniring Korporeyshin” firmalari bilan xamkorlikda yangi qurilma ishga tushirildi. Hozir zavod kam oltingugurtli ekologik toza dizel yoqilg‘isi ishlab chiqmoqda.
1995-97 yillarda Buxoro shahrining yaqinida yiliga 2,5 mln.t gaz-kondensatini qayta ishlaydigan zavod qurilib, ishga tushirildi. Bu zavodning texnologik qismini Fransiyaning “TEKNIP” firmasi qurib berdi.
Zavodda gaz kondensatidan benzin, kerosin, dizel yoqilg‘isini haydab olish qurilmasi, benzinni katalitik riforming qiluvchi, kerosin fraksiyasini merkaptanlardan tozalovchi, dizel yoqilg‘isi fraksiyasini oltingugurt birikmalaridan tozalovchi texnologik qurilmalar va bu texnologik qurilmalarni chiqindilarini qayta ishlovchi, shu qatorda bir nechta yordamchi qurilmalar bor. Bu qurilmalar eng yangi zamonaviy texnologiyalar bilan ta’minlangan.
Zavod yuqori sifatli maxsulot ishlab chiqarishga mо‘ljallangan. Tarkibiga tetraetilqo’rg‘oshin (TEQ) qо‘shilmagan benzin, sifatli kerosin va kam oltingugurtli dizel yoqilg‘isi tayyorlaydi.
Hozirgi kunda yuqoridagi zavodlarda dunyo standartiga javob beruvchi neft maxsulotlari ishlab chiqarilmoqda. Bu zavodlar Respublikamiz xalq xо‘jaligini hamma tarmoqlarini neft maxsulotlari bilan to’la ta’minlamoqda.
Hozirgi kunda Respublikamizning «О‘zbekneftgaz» xolding shaklidagi milliy korporatsiyasining korxonalari mamlakatimizning xalq xо‘jaligi tarmoqlarini sifatli neft va gaz maxsulotlari bilan tо‘la ta’minlamoqda. Chetdan bu maxsulotlar olib kelinmaydi [6-7].
|
| |