nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
– usul. Shamol elektrik qurilmasi o‘rnatiladigan joydagi shamolni portativ

|
– usul. Shamol elektrik qurilmasi o‘rnatiladigan joydagi shamolni portativBog'liq qayta tiklanuvchi energiya 3 – usul. Shamol elektrik qurilmasi o‘rnatiladigan joydagi shamolni portativ
ko‘chma asboblar yordamida o‘lchash.
Ustun tomonlari. Ushbu usulning ijobiy tomoni aniq ma’lumotlarga ega bo‘lish
imkoniyatining mavjudligidir. Shamol qurilmasi o‘rnatiladigan joyda o‘lchovlar olib
borish uchun meteoxizmatning kichik o‘lchamdagi ko‘chma datchigini o‘rnatib
shamolning ko‘rsatkichlari o‘lchanadi. Bundan tashqari, xududning bir qancha
nuqtalariga ko‘chma datchiklarni o‘rnatib kerakli ma’lumotlar to‘planadi.
Ma’lumotlarning tahlili asosida kuchli shamol esadigan joyni to‘g‘ri aniqlash va
shamol generatorini o‘rnatish mumkin. Ushbu usul eng ma’qul usul bo‘lib shamol
qurilmasi o‘rnini to‘g‘ri belgilash, maksimal quvvat olish va yuqori foydali ish
koeffitsientiga erishish imkonini beradi.
Zaif tomonlari: O‘lchovning uzoq muddatda olib borilishi.
O‘lchovlarni ob’yektiv olib borish uchun ko‘chma meteostansiyani uzoq
muddatga o‘rnatish kerak (kamida 1 oy muddatga). Aslini olganda ushbu
meteolaboratoriya yil davomidagi shamolning xarakteristikasini va ob-havo
107
o‘zgarishlarini qayd etishi kerak. Chunki Respublikamizning har bir regionida ob-
havo, landshaft va tabiiy holat turlicha. Shu sababli, qisqa muddatli o‘lchovlar
natijasida olingan ma’lumotlar ayni olingan hududdagi holatni to‘liq va atroflicha
ochib bera olmaydi.
Bajariladigan ishlarning narxi. Ayni olingan hududdagi meteo sharoit haqida
yillik tadqiqotlarni olib borish va ma’lumotlar to‘plash mahalliy davlat
meteokorxonalari tomonidan olingan o‘rtacha ko‘rsatkichlarga qaraganda qimmatroq
turadi. Agar kelajakda mazkur hududda ko‘proq shamol qurilmalarini o‘rnatib katta
miqdorda elektr energiyasini ishlab chiqarish rejalanayotgan bo‘lsa, ko‘chma
meteouskunalarni ijaraga olib emas, balki sotib olib ishlatish iqitsodiy tomondan
arzonroqqa tushadi.
|
| |
QUYOSH HARORATIDAN ENERGIYA OLISH

109
Uning diametri 864950 mil; agar siz metrli standardda ishlaydigan bo‘lsangiz u
1392 million km ga teng bo‘ladi.
Quyosh nurlanish energiyasining miqdori yillik global energiya sarfidan 10000
marta katta. Yiliga bir kvadrat metrga o‘rtacha 1700 kVt·soat Quyosh energiyasi
tushadi.
Yer sirtini bir mil qalinlikda qora suyuqlik qatlam bilan isitish uchun qoplasak,
biz Yer sirtiga tushayotgan energiyani to‘plovchi manbaga ega bo‘lamiz degan g‘oya
endi bema’ni emasdek tuyuladi.
Quyosh energiyasi Yergacha yetib kelganida uni o‘rab turgan atmosferada 19
% yutiladi va yana 35 % bulutlarda yutiladi.
Quyosh energiyasi Yerni faqat
davomiy ravishda qizdiradi, bu sarflanishlar
behuda yo‘qotilayotgan energiyani foydali energiyaga aylantiruvchi texnologiyani
talab qiladi, ya’ni bunda biz biror foydali ish bajara olishimiz zarur.
Quyosh samarali katta termo-yadro reaktori ham hisoblanadi. Siz nima deb
o‘ylaysiz, biz allaqachon ulkan katta
termo-yadro reaktoriga egamiz, lekin ayrim
odamlar esa undan ham kattarog‘ini qurishni xohlashi kulguli!
Quyoshda har soniyada, minutlar almashinishi bilan doimiy ravishda vodorod
geliyga aylanadi.
Quyoshni katta miqdordagi termoyadro reaksiyasi ta’siridan portlab
ketmasligiga nima to‘sqinlik qiladi? – Oddiy gravitatsiya kuchlari!
Quyosh ichida
kechayotgan kompleks reaksiyalar natijasida tarqatuvchi kuchlar va g‘oyatda katta
o‘lchamdagi modda miqdori tufayli hosil bo‘ladigan gravitatsiya kuchlari orasidagi
doimiy jang natijasida turg‘un bo‘ladi.
Quyosh ichidagi barcha atomlar katta miqdordagi ichkariga “siqilishi”
natijasida bir-biriga tortilgan bo‘ladi. Ayni paytda yadro reaksiyasi ta’sirida hosil
bo‘lgan issiqlik va energiya barcha narsalarni tashqariga chiqarishga harakat qiladi.
Bizning baxtimizga ular muvozanatda bo‘ladi va natijada Quyosh doimiy qoladi!
Quyoshning tuzilishi 5.2- rasmda keltirilgan –
unda nimalar borligini
tushuntirib o‘tamiz. Quyosh markazidan boshlab yadro, radioaktiv zona, konvektiv
zona, fotosfera, xromosfera va tojlar bor.
110
Quyoshning
yadrosi ikkita xossaga ega, birinchidan yadro reaksiyasi uchun
qulay sharoit yaratadi – ishonib bo‘lmaydigan 15 million gradus selsiy haroratga ega
(men u yerda termometr ushlab turishni xohlamagan bo‘lardim), ikkinchidan ishonib
bo‘lmaydgan katta bosim. Shuning uchun u yerda termo-yadro reaksiyasi amalga
oshadi.
5.2- rasm. Quyoshning tuzilishi (NASA tasviri).
Yadro reaksiyasida to‘rtta vodorod yadrosi parchalanib bitta geliy yadrosini
hosil qiladi.Bu jarayondan ikkita natija olinadi – gamma nurlar, ya’ni katta energiyali
fotonlar
va neytronlar, ulardan biri koinotga ma’lum zaryadga va massaga ega
bo‘lmagan zarralar.
Quyosh haroratidan issiqlik energiyasini olish qurilmalari va vositalari

|
Quyosh haroratidan issiqlik energiyasini olish qurilmalari va vositalariBog'liq qayta tiklanuvchi energiya
5.3.1. Quyosh haroratidan issiqlik energiyasini olish qurilmalari va vositalari
Hozirgi kunda quyosh kollektorlarining yangidan yangi turlari kashf etilmoqda.
Ma’lumki quyosh energiyasidan foydalanish eng oddiy usuli, undan issiqlik olishdir.
Turli jismlar quyosh nuri ostida har xil qiziydi. Kuzatuvlarga qaraganda, ayniqsa qora
rangli yuzaga ega bo‘lgan jismlar qattiqroq qizish va issiqlikni yig‘ish xususiyatiga
ega. Quyosh kollektorining ish tartibi ham shunga asoslangan. Quyoshdan olingan
issiqlik maxsus isiqlikni akkumulyatsiya qilish qurilmasida yig‘iladi yoki qisqa
muddatda iste’mol qilishda ishlatiladi.
Kollektor so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib – yig‘uvchi, to‘plovchi ma’nosini
bildiradi.
Quyosh kollektori deb, quyosh energiyasini issiqlik energiyasiga aylantirishga
xizmat qiluvchi qurilmaga aytiladi.
Hozirgi kunda shaffof qoplamaga ega bo‘lgan havo o‘tkazmaydigan korpusli,
qora rangga bo‘yalgan, suv o‘tkazgich naychalari singdiruvchan metall plastinali va
korpusining orqa hamda yonbosh devorlarida issiqlik yo‘qolishidan saqlash
maqsadida izolyatsiyalangan yassi quyosh kollektorlari keng tarqalgan.
Quyoshdan issiqlik manbai sifatida foydalanish azaldan ma’lum. Insonlar
tomonidan foydali qazilmalardan energiya olish texnologiyasi peshqadam o‘rinlarni
egallagunga qadar, suv va boshqa mahsulotlarni isitishda quyoshdan foydalanishni
yaxshi bilishgan.
Quyosh kollektori – hammaga ma’lum bo‘lgan qurilma bo‘lib uning sanoat
namunalari bundan 200 yil oldin ishlab chiqarila boshlangan. Masalan 1767-yilda
Shvedsariyalik olim Goratsiy de Sossyur tomonidan ixtiro qilingan va keyinchalik
ommalashib ketgan birinchi yassi yuzali quyosh kollektori ixtiro qilingan. Bundan
ancha keyinroq XIX asrning 30-yillarida Djon Gershel Janubiy Afrikaga sayohati
paytida mazkur uskunadan ovqatni isitish uchun foylangan.
Hozirda kashf etilgan kollektorlarni: yassi yuzali, vakuumli, konsentratorlilarga
ajratish mumkin.
|
| |
Radiaktiv zona- - Mexanizatsiyalash muhandislari instituti qayta tiklanuvchi energiya manbalari

111
zonadan keyingi zonaga fotonlarning o‘tishi uchun million yillar kerak bo‘ladi,
shuning uchun ham u konvektiv zona deb ataladi!
Konvektiv zona-bu
zona boshqacha, bu yerda fotonlar konveksiya tufayli
harakatlanadi – yuqori sinf fizikasini eslaydigan bo‘lsangiz
konveksiya hajmning
pastroq harorat va kamroq bosim bo‘lgan tomoniga qarab hosil bo‘ladi. Bu zonaning
radiatsion zona bilan chegarasida million gradus farq bor. Selsiy hisobida tashqi
qismda harorat atigi 6000 °C bo‘ladi (siz asbest qo‘lqopda
termometrni ushlab
turishni hohlamaysizmi endi?).
Fotosfera-keyingi soha fotosfera deb nomlanadi. U quyoshning ko‘rinib
turadigan yorug‘ qismi, chunki u yerda ko‘rinuvchi nurlar paydo bo‘ladi.
Fotosferaning harorati 5500 °C, bu ham ulkan harorat. Quyoshga nisbatan bu qatlam
yupqa bo‘lgani bilan uning qalinligi 300 mil.
Xromosfera - xromosferani bir necha ming mil qalinlikdagi tumanlik tashkil
etadi, u yerda harorat 6000 °C dan 50000 °C ga o‘zgarib turadi. Bu soha ko‘rinadigan
spektr sohasidagi qizil nurlanishni chiqaruvchi uyg‘ongan
vodorod atomlari bilan
to‘lgan.
Toj - Quyosh atmosferasining kosmosga millionlab mil masofaga tortilib
turishi. Bu yerda harorat juda issiq bo‘ladi, ya’ni million gradus selsiy atrofida.
Quyosh sirtining ayrim xususiyatlarini 5.2 - rasmda ko‘rish mumkin,
lekin ular
keyingi qismdagi 5.3- rasmda batafsil ta’riflangan.
Quyoshning xususiyatlari. Quyoshning ichki tuzilishini ko‘rib chiqdik, bizga
Quyosh sirtida va tojda nima jarayonlar kechayotganligini bilish qiziq.
Quyoshning magnit maydonlari bor joylarda toj kovaklari paydo bo‘ladi.
Quyosh protuberanetslari kosmosga katta miqdordagi toj materiallarini ajratib
chiqarib yuboradi. Magnit xalqalar protuberanetslarni fozoda tutib qoladi.
Quyosh
sirtidan chiquvchi tojning ruchkasimon qutbli proeksiyasi juda kichik.
variantlari - Mexanizatsiyalash muhandislari instituti qayta tiklanuvchi energiya manbalari

106
jihatlarga ega. Bularga o‘rtacha ko‘rsatkichlarda berilgan ma’lumotlar va o‘lchash
ballandligi ko‘rsatkichlari kiradi.
O‘rtacha ko‘rsatkichlar. Odatda meteoxizmat xodimlari tomonidan shamolning
tezligi, bosimi haqidagi sutka mobaynidagi ma’lumotlar to‘planadi, umumlashtiriladi
va o‘rtacha ko‘rsatkichga keltirib taqdim etiladi.
Faqat ushbu ma’lumotlarni sizning hududingiz uchun qo‘llash hamma vaqt ham
to‘g‘ri emas. Asboblari o‘lchash joyidan 30 … 50 m ga ko‘chirilsa
shamolga oid
ma’lumotlar ham keskin o‘zgarishi mumkin. Agar masofa 2 … 5 km ga o‘zgarsa
ushbu ma’lumot o‘z kuchni yo‘qotadi. Yana bir sabab meteoxizmat o‘lchash
asboblari o‘rnatilgan joydagi yer yuzi landshaftining shamol qurilmasini quriladigan
joydan farq qilishi ham sabab bo‘ladi.
O‘lchash balandligi. Shamolning tezligi balandlikka bog‘liq holda o‘zgaradi.
Meteoxizmat tomonidan taqdim etiladigan ma’lumotlar odatda 10
m balandlikdan
olingan. Shu sababli, o‘lchash balandigini shamol qurilmasi talab
etadigan balandlik
uchun olish kerak.
Ish va quvvat - Mexanik ish, quvvat, kinetik energiya

|
Mexanik ish, quvvat, kinetik energiya
|
bet | 4/6 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 148,34 Kb. | | #123981 |
Bog'liq saqlanish qonunlariIsh va quvvat. Biror jism kuch tasirida bir nuqtadan ixtiyoriy trayеktoriya bo’yicha ikkinchi nuqtaga ko’chirilgan bo’lsin. Umuman kuch 1 nuqtadan 2 nuqtagacha bo’lgan oraliqda, ham son qiymati bo’yicha, ham yo’nalishi bo’yicha o’zgarishi mumkin. Masofani fikran chеksiz miqdordagi juda kichkina bo’lakchalarga bo’laylik. Har bir bo’lakcha shu darajada kichikki, uni to’g’ri chizikdan iborat va uzunligida ta’sir etayotgan kuch o’zgarmas qiymatga ega dеb qarash mumkin. kuchni shu kuch ta’sirida jismning ko’chish masofasiga skalyar ko’paytmasidan iborat kattalikka, kuchning ko’chish masofasidagi bajargan elеmеntar ishi dеb ataladi va quyidagicha ifodalanadi:
8 – rasm
(5)
bunda - kuch va ko’chish yo’nalishi orasidagi burchak.
Biror yo’lda bajarilgan ish va shu yo’lning barcha kichik qismlarida bajarilgan elеmеntlar ishlar yiqindisiga tеng, yani ish additiv kattalik. Shuning uchun jisimni bir nuqtadan ikkinchi nuqtaga ko’chirishda bajarilgan ishning to’la miqdori quyidagicha yozilishi mumkin:
(6)
Jism o’zgarmas kuch tasirida to’g’ri chiziqli traеktoriya bo’yicha ko’chayotgan bo’lsa, hususiy holda masofada bajarilgan ish
(7 )
Agar kuch yo’nalishi bilan ko’chish yo’nalishi bir xil bo’lsa, (7) ifoda
yanada oddiy ko’rinishga ega bo’ladi:
(8 )
Vaqt birligida bajarilgan ish quvvat dеb ataladi, yani
(9 )
bunda - elеmеntlar ish, -elеmеntar ishni bajarish uchun kеtgan vaqt. .
(5) ifoda bo’yicha ning qiymati ni (9) munosabatga kеltirib qo’yib quyidagiga ega bo’lamiz.
(10)
Dеmak, quvvat tasir etayotgan kuchni shu kuch tasirida jism olgan tеzligiga skalyar ko’paytmasiga tеng ekan. (8) va (9) formulalardan foydalanib, ish va quvvatning SI sistеmasidagi birliklari bilan tanishib chiqaylik. Ish birligi qilib ko’chish yo’nalishida ta’sir qiluvchi 1 Nyuton kuchning 1 mеtr masofada bajargan ishi qabul qilingan va uni joul (J) dеb ataladi. quvvat birligi qilib, 1 sеkund vaqt ichida 1 joul ish bajaradigan mеxanizimning quvvati qabul qilingan va bu birlikka vatt (Vt) dеb nom bеrilgan.
|
| |
Adabiyotlar - Mexanik ish, quvvat, kinetik energiya

|
Mexanik ish, quvvat, kinetik energiya
|
bet | 6/6 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 148,34 Kb. | | #123981 |
Bog'liq saqlanish qonunlariAdabiyotlar:
K.P.Abduraxmanov, O’.Egamov “Fizika kursi” darsligi, Toshkent.: Aloqachi 2013 y.
K.P.Abduraxmanov, O’.Egamov “Fizika kursi” darslik, Toshkent, “O’quv ta’lim metodikasi” 2015 y.
Савельев И. В. Курс физики. М.: Наука 1989 т. 1
Савельев И. В. Курс физики. М.: Наука 1989 т. 2
Савельев И. В. Курс физики. М.: Наука 1989 т. 3
Савельев И. В. Сборник вопросов и задач по общей физике. М.: АСТ. Астрель. 2005. С.320.
К.П.Абдурахманов, Ў.Эгамов “Физика курси” дарслиги, Тошкент, 2010 й.
П.А.Типлер, Р.А.Ллуэллин Современная физика (Лучший зарубежный учебник в двух томах) М. Мир.2007.С.496 (1том)
П.А.Типлер, Р.А.Ллуэллин Современная физика (Лучший зарубежный учебник в двух томах) М. Мир.2007.С.416 (2том)
Трофимова Т.И. Курс физики.М.Высшая щкола 1999.С.543
Интернет сайтлар:
www.ziyonet.uz;
www.estudy.uz;
www.fizika.uz;
www.elearning.uz;
www.bilim.uz;
www.edx.uz;
www.my.estudy.uz;
www.conrsera.org.uz;
|
| |
Konsentratsiyalovchi kollektorlar

Konsentratsiyalovchi kollektorlar – juda issiq harorat olish kerak bo‘lganda
alohida sinfdagi qurilmalardan foydalanishga asoslangan. Oddiy konsentratorning
namunasi etib oddiy linza ishlatilishi mumkin. Odatda linzadan quyosh nurini
fokuslab qog‘oz, yog‘och kabi oddiy materiallarni yoqish mumkin. Hozirgi
konsentratorlarda linzalar o‘rniga quyosh nurini maxsus yuzaga yo‘naltirib
yig‘adigan parabola shaklidagi botiq oynalar ishlatiladi. Quyosh nuri fokuslangan
yuzadagi harorat bir necha 100
0
C gacha yetadi. Fokuslangan yuza ostidagi issiqlik
eltuvchi (suv)dan bug‘ olinadi. Bug‘dan issiqlik elektrostansiyasining bug‘
trubinasini aylantirib elektr generatoriga aylantirish kuchi beriladi. Hozirda bunday
usuldan issiqlik eltuvchisi sifatida moyni qizdirish va undan suvni qizdirib bug‘ hosil
qilish texnologiyalari ham joriy etilgan.
Yassi quyosh kollektori – uy-ro‘zg‘orda suvni istishda ishlatiladigan eng ko‘p
tarqalgan quyosh kollektorlari hisoblanadi. Kollektorning oldi oyna bilan
qoplanganligi sababli issiqlikdan izolyatsiyalangan panel hisoblanadi va uning ichiga
nur yutgich plastinasi joylashtiriladi. Yutgichning plastinasi mis yoki alyuminiy
metalidan yasalgan va u isiqlikni yaxshi o‘tkazadi. Ayniqsa mis zanglashga
chidamliligi, issiqlik o‘tkazganligi alyuminiyga nisbatan yuqoriligi sababli kengroq
ishlatiladi. Yutgichning plastinasi yutilgan nurni uzoqroq muddatgacha tutib turishi
uchun yuqori selektivli maxsus qoplama bilan qoplangan.
Ko‘rish spektri chegarasidagi nurni juda yaxshi sindiruvchi va uzun to‘lqinli
infraqizil chegaradagi past nurlanish koeffitsientiga ega bo‘lgan, metall asosga
qoplangan mazkur qatlam juda mustahkam yupqa amorf yarim o‘tkazgichdan tashkil
topgan.
Yassi kollektorlarning oyna bilan qoplanishi (odatda faqat nurni o‘tkazuvchi
past darajadagi temir kukuni aralashtirilgan xira shishali oyna) oqibatida issiqlik
isrofi juda oz miqdorda bo‘ladi. Kollektorning pastki va yon tomon devorlari
123
issiqlikni muhofazalovchi material bilan berkitiladi va u issiqlik yo‘qotishlarini
kamaytiradi. Yassi quyosh kollektorining tuzilishi 5.8 - rasmda keltirilgan.
Qurilmaning ish tartibi - Mexanizatsiyalash muhandislari instituti qayta tiklanuvchi energiya manbalari

124
Kollektor quyidagicha tuzilishga ega: har bir vakuumlangan naycha ichiga
geliy-titan aralashmasi bilan qoplangan mis nur yutish moslamasi joylashtirilgan
bo‘lib, u katta miqdordagi quyosh energiyasini yutish va juda oz miqdordagi
issiqlikni isrof qilish xususiyatiga ega.
Vakuumlangan bo‘shliqli quyosh kollektorida issiqlikning isrofi bo‘lishi to‘liq
bartaraf etilgan.
Yutgich ichida to‘g‘ri oqimli koaksial naychali issiqlikni eltuvchi quvur
o‘rnatilgan bo‘lib u kollektorga tutashtirilgan. Quvurchada harakatlanuvchi issiqlik
eltuvchi suyuqlik, issiqlikni yutgichdan qabul qilib oladi. Suvning issiqligini yaxshi
uzatish xususiyati qurilmaning ustun tomoni hisoblanadi.
Vakuumli kollektorda issiqlik isrofi nazariy jihatdan juda past bo‘lganligi
sababli, issiqlik eltuvchining haroratini 120 – 160
0
C gacha ko‘tarish imkoniyati
mavjud.
Vakuumlangan kollektorning oyna bilan qoplangan naychasiga quyosh nuri
tushgach, uni yutgich qabul qiladi va issiqlik energiyasiga aylantiriladi. So‘ngra
issiqlik energiyasi, koaksial naychalarda harakatlanuvchi to‘g‘ri oqimli suyuqlikka
beriladi. Issiqlik almashtirgichning naychalari issiq suvni yig‘uvchi bak – kollektorga
juft-juft qilib mis naychali tizim orqali tutashtirilgan. Naychalarning birinchisidan
isigan suyuqlik bakka uzatilsa, boshqasidan bakdan chiquvchi sovuq suv
kollektorning vakuumlangan naychasiga qaytadi.
- jadval. Passiv tizimli isitkichlarning afzal va kamchilik tomonlari

132
5.17-rasm. Bochka tipidagi quyosh kollektorlarining qirqim ko‘rinishi
Ushbu tipdagi kollektor juda ko‘p joylarda ishlatilishi mumkin. Qurilma qora
rangga bo‘yalgan oddiy metall bochkadan iborat bo‘lib, u juda sodda konstruksiyaga
ega. Qurilma ichidagi suv kun davomida qiziydi va undan kechqurun foydalanish
mumkin (5.18-rasm). Qurilma sodda tuzilishga ega va samaradorlik ko‘rsatkichi ham
juda past. Ish samaradorligiga salbiy ta’sir etuvchi omillarga
quyidagilarni kiritish
mumkin.
Qurilmadagi suv qizdirish bochkasining issiqlik tushish yuzasi juda
kichkinaligi (bochkaning hajmiga bog‘liq) suv isishi juda sekin. Bochkaning
133
tashqarisida issiqlikdan muhofaza qavati bo‘lmaganligi
sababli suv qisqa muddatda
juda tez soviydi. Kechqurun va ertalab ushbu qurilmadagi suvning sovib qolishi
sababli har doim ham undan samarali foylanib bo‘lmaydi.
5.18-rasm.
«Bochka» tipidagi quyosh kollektori
Ushbu tipdagi qurilmadan foydalanishda qulaylik
yaratish uchun uni shafof
oynali yashik ichiga joylashtirish kerak. Atrofi shaffof oyna bilan qoplangan
bochkadagi suv yaxshi isiydi ammo sovushi sezilarli darajada sekinlashadi.
Bochkanining quyosh tushmaydigan tomonini issiqlik
izolyatsiya vositasi
(penoplen, sun’iy paxta va h.k) bilan qalin qilib qoplab berkitish mumkin. Bunday
qoplamali bochkadagi suvning qizishi osonlashadi suvdagi
issiq harorat uzoqroq
muddatga saqlanishi mumkin.
Demak, moddiy nuqtaning konservativ kuchlar maydoni, (potentsial maydon) dagi har qanday, ko’chishlarida mexanik energiyasi o’zgarmaydi

|
Demak, moddiy nuqtaning konservativ kuchlar maydoni, (potentsial maydon) dagi har qanday, ko’chishlarida mexanik energiyasi o’zgarmaydi
|
bet | 3/6 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 148,34 Kb. | | #123981 |
Bog'liq saqlanish qonunlariDemak, moddiy nuqtaning konservativ kuchlar maydoni, (potentsial maydon) dagi har qanday, ko’chishlarida mexanik energiyasi o’zgarmaydi.
Bu qonuniyat Yerning tortish maydoni uchun quyidagi ko’rinishda yoziladi:
(6.20)
Endi, moddiy nuqtalar sistemasini qarab chiqaylik. Agar biror sistemada bir moddiy nuqta ajratib olsak bu sistemada boshqa moddiy nuqtalar tomonidan ta’sir etadigan konservativ ichki kuchlar va nokonservativ ichki kuchlar va shu moddiy nuqtaga ta’sir etadigan tashqi kuchlar yig’indisi mavjud bo’ladi. U holda mazkur moddiy nuqtalar sistemasi uchun to’la mexanik energiya quyidagicha bo’ladi:
(6.21)
(6.22)
Mazkur tenglama faqat konservativ kuchlar bilan o’zaro ta’sirlashadigan moddiy nuqtalar birlik sistemasi uchun mexanik energiyaning saqlanish qonunini ifodalaydi.
Impuls. Impulsning saqlanish qonuni. Biror sistеma tarkibidagi xar bir jismga ichki va tashqi kuchlar ta'sir etishi mumkin. Jismlarning o’zaro bir birlariga ko’rsatayotgan ta'sir kuchlari ichki kuchlarni tashkil qiladi. Sistеmadagi jismlarning sistеmadan tashqaridagi jismlar bilan o’zaro ta'sirlanishi natijasida vujudga kеluvchi kuchlar tashqi kuchlar bo’ladi.
Nyutonning ikkinchi qonunini i - tartib nomеrli jismga tadbiq etib, quyidagicha yozish mumkin:
(1)
bunda Рi - i - tartib nomеrli jismning impulsi, va shy jismga ta'sir etayotgan ichki va tashqi kuchlarning mos ravishdagi yig’indilari.
(1) ni sistеmadagi barcha jismlar uchun quyidagicha yozamiz:
………….
Yuqoridagi tеnliklarni xadma - xad qo’shib chiqsak
(2)
hosil bo’ladi. (2) da kattalik sistеmaning to’la impulsini ifodalaydi. (2) ifodaga Nyutonning uchinchi qonunini tatbiq etib ya'ni sistеmadagi jismlarning bir-birlariga ko’rsatayotgan o’zaro ta'sir kuchlari miqdor jixatidan tеng va yo’nalishlari bo’yicha qarama-qarshi ekanligini e'tiborga olib, hamma ichki kuchlarning yigindisi 0 ga tеng dеgan xulosaga kеlamiz. Yuqoridagilarni hisobga olgan holda (2) ni quyidagicha yozamiz.
(3)
Sistеmaning to’la impulsidan vaqt bo’yicha olingan birinchi tartibli hosila sistеmadagi jismlarga ta'sir etayotgan tashqi kuchlariing yig’indisiga tеng ekan. Agar sistеmadagi jismlarga xеch qanday tashqi kuchlar ta'sir etmasa, ya'ni sistеma bеrk sistеmadan iborat bo’lsa yoki tashqi kuchlarning yig’indisi 0 ga tеng bo’lsa, (3) quyidagi ko’rinishda bo’ladi.
yoki (4)
formuladan ko’rinadiki, sistеmaning to’la impulsi vaqt o’tishi bilan o’zgarmaydi va qymatini saqab qoladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Demak, moddiy nuqtaning konservativ kuchlar maydoni, (potentsial maydon) dagi har qanday, ko’chishlarida mexanik energiyasi o’zgarmaydi
|
Tabiiy resurslar - Axborot kommunikatsion texnologiyalar asoslari. Aktning qishloq xo‘jaligidagi o‘rni. Axborotning...

|
Axborot kommunikatsion texnologiyalar asoslari. Aktning qishloq xo‘jaligidagi o‘rni. Axborotning nazariy asoslari. Axborot jarayonlarining apparat ta’minoti. Axborot jarayonlarining dasturiy ta’minoti
|
bet | 3/3 | Sana | 06.09.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #270404 |
Bog'liq 1-ma\'ruza sirtqiTabiiy resurslar Insonlarning moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirish uchun jamiyat tomonidan foydalaniladigan ob’ektlar, jarayonlar, er, suv, tabiat sharoitlari, jarayonlari, ob’ektlaridir. Mehnat resurslari - Qishloq xo‘jaligi korxonalarida ishlash uchun kasbiy bilimga ega kishilar;
Moliyaviy resurslar –
Davlat yoki xo‘jalik tarkibi ixtiyoridagi pul manbalaridir.
Energetik resurslar –
Energiya omillari, masalan, ko‘mir, neft, neft mahsulotlari, gaz, elektroenergiya va hokazo
Axborot resurslari – Axborot tizimidagi (kutubxonalar, arxiv, jamg‘armalar, ma’lumotlar banklari va hokazo) alohida hujjatlar va hujjatlarning butun bir majmuidir. Axborot resurslarini axborot tizimidagi barcha axborotlar hajmi deb tushunish mumkin. Boshqacha aytganda, axborot resurslari – moddiy tashuvchi vositalarda qayd etilgan va foydalanishi uchun mo‘ljallangan barcha bilimlar demakdir Operatsion tizim nima? Bilamizki har qanday kompyuter texnik qurilmalar yig’indisidan tashkil topadi. Bular, Blok (Case), Onaplata (Motherboard), Markaziy protsessor (CPU), Tezkor xotira (RAM), Doimiy xotira (HDD yoki SSD), Markaziy protsessorni sovutish qurilmasi (CPU cooler), Elektr bloki (PSU) va Kiritish-chiqarish qurilmalari (Input-output devices) monitor, klaviatura, sichqoncha va hokazolar.
Agarda kompyuterda qandaydir dastur ishlatmoqchi bo’lsak, albatta bizga qurilma resurslari zarur bo’ladi. Misol uchun Google Chrome brouzerini ishga tushirish uchun, protsessor, tezkor xotira, dastur qurilma bilan interaktiv ishlashi uchun klaviatura va sichqoncha va foydalanuvchiga beriladigan ma’lumotlarni monitorga chiqarishi kerak bo’ladi.
Operatsion tizim – bu kompyuter texnikasi va foydalanuvchi o’rtasidagi interfeys bo’lib, uning asosiy vazifasi texnik ta’minot (hardware) va dasturiy ta’minot (software) o’rtasidagi aloqani ta’minlash hisoblanadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Axborot kommunikatsion texnologiyalar asoslari. Aktning qishloq xo‘jaligidagi o‘rni. Axborotning nazariy asoslari. Axborot jarayonlarining apparat ta’minoti. Axborot jarayonlarining dasturiy ta’minoti
|
Axborot turlari - Axborot kommunikatsion texnologiyalar asoslari. Aktning qishloq xo‘jaligidagi o‘rni. Axborotning...

|
Axborot kommunikatsion texnologiyalar asoslari. Aktning qishloq xo‘jaligidagi o‘rni. Axborotning nazariy asoslari. Axborot jarayonlarining apparat ta’minoti. Axborot jarayonlarining dasturiy ta’minoti
|
bet | 2/3 | Sana | 06.09.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #270404 |
Bog'liq 1-ma\'ruza sirtqiAxborot turlari.
Matn – bu ma’lumotlarni ifodalash shakli bo‘lib, u mazmunan yagona, yaxlit va tanlangan tilning belgilari ketma-ketligidan iborat. Matn hujjat asosidir
Axborotning xossalari: - Ob’ektivnost – xaqqoniylik;
- Dostovernost – ishonchlilik;
- Aktualnost - dolzarblik;
- Tochnost - aniqlilik;
- Ponyatnost - tushunarlilik;
- Polnota - to‘liqlilik.
Kimningdir fikriga bog‘liq bo‘lmagan axborot – xaqqoniy axborot hisoblanadi. Xaqiqiy jarayonga mos bo‘lgan axborot ishonchli hisoblanadi, Axborot dolzarb hisoblanadi qachonki axborot o‘sha vaqt uchun qimmatli bo‘lsa, Axborot aniq deyiladi – agarda u xaqiqiy jarayon ko‘rsatkichlariga eng yaqin bo‘lsa. Axborot tushunarli – qachonki qabul qiluvchi tushunadigan tilda ifodalansa. Qarorlar qabul qilish uchun etarli xajmdagi ma’lumotlardan tarkib topgan axborotlar to‘liq axborot deyiladi Kimningdir fikriga bog‘liq bo‘lmagan axborot – xaqqoniy axborot hisoblanadi. Xaqiqiy jarayonga mos bo‘lgan axborot ishonchli hisoblanadi, Axborot dolzarb hisoblanadi qachonki axborot o‘sha vaqt uchun qimmatli bo‘lsa, Axborot aniq deyiladi – agarda u xaqiqiy jarayon ko‘rsatkichlariga eng yaqin bo‘lsa. Axborot tushunarli – qachonki qabul qiluvchi tushunadigan tilda ifodalansa. Qarorlar qabul qilish uchun etarli xajmdagi ma’lumotlardan tarkib topgan axborotlar to‘liq axborot deyiladi Qishloq xo‘jaligi ob’ektning axborot resurslari
Resurs - biror narsaning zahirasini, manbasini anglatadi. Mamlakat milliy iqtisodining har qanday tarmog‘i tahlil etilayotganida uning tabiiy, mehnat, moliyaviy, energetik resurslarini ajratib ko‘rsatish mumkin. Bu tushuncha iqtisodiy kategoriya sanaladi.
Moddiy resurslar
jamiyat mahsulotlari ishlab chiqarish jarayonida foydalanish uchun mo‘ljallangan mehnat va xom-ashyolari majmuidir. Masalan, xom-ashyo materiallar, yoqilg‘i-moylash materiallari, energiya, mineral o‘g‘itlar, yarim tayyor mahsulotlar, detallar va xakozo.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Axborot kommunikatsion texnologiyalar asoslari. Aktning qishloq xo‘jaligidagi o‘rni. Axborotning nazariy asoslari. Axborot jarayonlarining apparat ta’minoti. Axborot jarayonlarining dasturiy ta’minoti
|
Jarayon
  
Oqim - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

Jarayon
|
Oqim
|
1
|
Jarayon og‘ir yoki ko‘p resurs talab qiladi
|
Oqim yengil va jarayonga qaraganda kamroq resurslarni
talab qiladi
|
2
|
Jarayonni almashtirish operatsion tizim bilan o‘zaro
aloqani talab qiladi
|
Oqimlarni almashtirish operatsion tizim bilan o‘zaro
aloqani talab qilmaydi
|
3
|
Bir nechta qayta ishlash muhitida har bir jarayon bir xil kodni bajaradi, ammo o‘z
xotirasi va fayl resurslariga ega
|
Barcha oqimlar farzand jarayonini bir xil ochiq fayllar to‘plamini bo‘lishishi mumkin
|
4
|
Agar bitta jarayon bloklangan bo‘lsa, unda birinchi jarayon
blokdan chiqarilmaguncha boshqa jarayon bajarilmaydi
|
Bitta oqim bloklangan va kutayotgan paytda, xuddi shu
vazifadagi ikkinchi oqim ishlashi mumkin
|
5
|
Bir nechta jarayonlar oqimlardan foydalanmasdan ko‘proq resurslardan
foydalanadi
|
Ko‘p oqimli jarayonlar kamroq resurslardan foydalanadi
|
6
|
Bir nechta jarayonlarda har bir jarayon mustaqil ravishda
amalga oshiriladi
|
Bitta oqim boshqa oqim ma’lumotlarini o‘qishi, yozishi
yoki o‘zgartirishi mumkin
|
Jarayon ichidagi operatsiyalar va ular bilan bog‘liq tushunchalar

|
Jarayon ichidagi operatsiyalar va ular bilan bog‘liq tushunchalar
|
bet | 26/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Jarayon ichidagi operatsiyalar va ular bilan bog‘liq tushunchalar
Jarayon bir holatdan boshqa bir holatga mustaqil ravishda o‘ta olmaydi. Jarayon holatlarini o‘zgartirish, operatsion tizimga kiradigan operatsiyalarda amalga oshiriladi. Bizning modelimiz bunday operatsiyalarning soni hozirchalik holat diagrammasidagi strelkalar soniga teng. Operatsiyani uchta juft bilan bog‘lash mumkin:
jarayonni yaratish – jarayonni tugatish;
jarayonnima’lumbirvaqtgato‘xtatish (bajarilishholatidantayyorlilikholatigao‘tish ) – jarayonniishgatushirish (tayyorlilikholatidanbajarilishholatigao‘tish).
Jarayonni bloklash (bajarilish holatidan kutish holatiga o‘tish) – bloklangan jarayonni ochish (kutish holatidan tayyorlilik holatiga o‘tish).
Algoritmni rejalashtirish haqida gapirar ekanmiz, bizning modelimizda o‘z juftiga ega bo‘lmagan yana bir operatsiya paydo bo‘ladi: jarayon muximliligini o‘zgartirish.
Operatsiyalarni tashkil qilish va tugatish jarayoni bir martalik bo‘ladi. Va u jarayondan faqat bir marotaba foydalaniladi (hisoblash tizimi jarayonida ayrim tizimlar hech qachon ishlashdan to‘xtamaydi). Jarayon holatini o‘zgartirish bilan bog‘liq qolgan barcha operatsiyalar ko‘p martalik hisoblanadigan ishga tushirish yoki bloklash bo‘ladi.
Asosiy tushunchalar:
Jarayon tizim resurslaridan foydalanishda ba’zi talabnomalarni aniqlashi mumkin.
Multidasturli operatsion tizimlar bir vaqtda bir nechta jarayonlarni bajarishi mumkin.
Jarayonlar ko‘pincha foydalanuvchi tashabbusi va uning ilovalari bo‘yicha paydo bo‘lishi mumkin, va bu foydalanuvchi jarayoni deyiladi.
O‘zining funksiyalarini bajarish uchun operatsion tizim tashabbusi bilan bajariladigan jarayonlar tizim jarayoni deb ataladi.
Jarayonga ajratilgan operatsion tizim tezkor xotirasi sohasi majmui, manzil maydoni deb ataladi.
|
| |
Jarayonlarni rejalashtirish bilan bog‘liq navbatlar

|
Jarayonlarni rejalashtirish bilan bog‘liq navbatlar
|
bet | 33/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Jarayonlarni rejalashtirish bilan bog‘liq navbatlar
Jarayonlarni boshqarish uchun OT quyidagi navbatlarni tashkil qiladi:
Vazifalar navbati (job queue) – tizimdagi barcha jarayonlar to‘plamini o‘z ichiga oladi. Har bir yangi jarayon unga kelib tushadi va butun tizim davomida unda qoladi.
Tayyor jarayonlar navbati (ready queue) – asosiy xotirada joylashgan, tayyor va bajarilishini kutayotgan barcha jarayonlar to‘plamini o‘z ichiga olgan, eng ko‘p ishlatiladigan va o‘zgartiriladigan navbat. Unga har bir yangi jarayon, shuningdek, kiritish/chiqarishni tugallanishini kutayotgan har bir jarayon kelib tushadi.
Qurilmalar navbati (device queue) – kiritish/chiqarish qurilmalarini ishini tugallanishini kutayotgan jarayonlar navbati (har bir qurilma o‘z navbatiga ega).
Operatsion tizim tomonidan jarayonlarni boshqarish va tizimdagi jarayonlarning xatti-harakatlari turli navbatlar orasidagi ko‘chish sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin.
2.11- rasmda tayyor jarayonlar va kiritish/chiqarish qurilmalari uchun navbat-ning diagrammasi ko‘rsatilgan.
2.11- rasm. Tayyor jarayonlar navbati va kiritish/chiqarish qurilmalari navbati
Jarayonlarni rejalashtirish va navbatlar bilan ishlashi quyidagi 2.12- rasmda keltirilgan. Har bir to‘rtburchak navbatni anglatadi. Ikki turdagi navbatlar mavjud: tayyor jarayonlar navbati va qurilmalar navbati. Doiralar navbatlarga xizmat qiladigan resurslarni anglatadi va strelkalar tizimdagi jarayonlar oqimini ko‘rsatadi. Dastlab yangi jarayon tayyorlilik navbatiga qo‘yiladi. U bajarilgunga qadar yoki ubajarilish uchun yuborilgunga qadar u yerda kutadi. Jarayon protsessor (CPU) bajarilgandan so‘ng, bir nechta hodisalardan biri sodir bo‘lishi mumkin:
Jarayon so‘rovni K/Ch qurilmasiga yuborishi, va keyin uni K/Ch navbatiga qo‘yishi mumkin.
Jarayon yangi farzand jarayonini yaratishi va uning tugatilishini kutishi mumkin.
Jarayon uzilishlar natijasida protsessordan majburiy ravishda olib tashlanishi va yana tayyorlilik navbatiga qo‘yilishi mumkin.
2.12- rasm. Jarayonni rejalashtirishning grafik ko‘rinishi
Tayyor jarayonlarning navbatidan boshlab, har bir jarayon oxir- oqibat protsessorga kelib tushadi va bajariladi. Bajarishda quyidagi holatlar yuzaga kelishi mumkin, ya’ni, bajarilish to‘xtatilishi mumkin: sinxron kiritish/chiqarish so‘rovi, jarayonga ajratilgan vaqt miqdorining tugashi, uzilish yoki farzand jarayonini yaratilishi. Klassik UNIX sxemasida, farzand jarayoni tizimni fork bilan chaqirish orqali yaratilganda, farzand jarayoni uchun yangi virtual xotira maydoni yaratiladi, unga ona xotirasi tarkibi ko‘chiriladi. Shundan so‘ng, ona jarayoni farzand jarayoniga yo‘l beradi. Farzand jarayonini yaratish uchun bunday sxema, albatta, har doim ham qulay emas.
|
| |
FOYDALANISH UCHUN ADABIYOTLAR

|
FOYDALANISH UCHUN ADABIYOTLARBog'liq Pedagogik texnologiya O\'quv qo\'llanma Mirhayitova SoxibaxonFOYDALANISH UCHUN ADABIYOTLAR:
1. O`Tolipov, D.Ro`ziyeva. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat.-T.:
Innovatsiyo-ziyo, 2019.
2. Interfaol metodlar: mohiyati va qo’llanilishi / Metodik qo’llanma.
Tuzuvchilar: D.Ro’zieva, M.Usmonboeva, Z.Holiqova. – Toshkent: Nizomiy
nomidagi TDPU nashriyoti, 2013. – 136 bet.
3. H.T. Omonov, N.X.Xo‘jayev, S.A.Madyarova, E.U.Eshchonov Pedagogik
texnologiyalar
уа
pedagogik mahorat- Toshkent.: «Iqtisod-moliya», 2009.
4. 2009Golish L.V. Texnologii obucheniya na lektsiyax i seminarax/ Uchebnoe
posobie/ Pod ob
щ
red. Akad. S.S. Gulyamova. - T.: TGEU, 2005.
5. O’. Tolipov, M. Usmonboeva. Pedagogik texnologiya: nazariya va
amaliyot. - T.: Fan, 2005
NAZORAT UCHUN SAVOLLAR:
1.
Pedagog faoliyatining texnologiyalanuvchanlik darajasini prof
N.Sayidahmedov qanday mezonlarni ishlab chiqqan?
2.
Pedagogik texnologiyada maqsadni belgilash-texnologiyalashtirishning
asosiy omili hisoblanib, qanday bosqichlarni o`z ichiga oladi?
3. Zamonaviy pedagogik texnologiya tizimini vujudga keltirish borasidagi
amalga oshiriladigan ishlarni umumlashtirish va hayotda qo'llash uchun qanday
tadbirlarga amal qilish maqsadga muvofiq?
4. Ta’lim texnologiyasi asosida o'tkaziladigan mashg'ulotlar an’anaviy
pedagogik amaliyotdan qanday xususiyatlariga ko'ra farq qiladi?
5.
Qanday yondashuv yuzakilikda emas, balki rejalashtirilgan natijani amalga
oshirish imkonini, beruvchi konstruktiv, ko'rsatmali sxemada o'z ifodasini
topadi?
6. O‘quv maqsadlarining to‘liq standartlashtirilishining qanday me’yorlari
mavjud?
7. M.V.Klarin fikri bo'yicha, ta`lim bervchi (pedagog)lar tomonidan
maqsadlarni belgilashning qanday tipik usullari mavjud:
8.
Ta`lim oluvchi -talabalarning bilim, ko'nikma va malakalarini nazorat qilish,
baholash - pedagogik texnologiyaning qanday usullari?
|
| |
Foydalanuvchi darajasi va yadro darajasidagi oqim o‘rtasidagi farq

|
Foydalanuvchi darajasi va yadro darajasidagi oqim o‘rtasidagi farq
|
bet | 32/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Foydalanuvchi darajasi va yadro darajasidagi oqim o‘rtasidagi farq
2.2- jadval
№
|
Foydalanuvchi darajasidagi oqimlar
|
Yadro darajasidagi oqimlar
|
1
|
Foydalanuvchi darajasidagi oqimlar tezroq yaratiladi va boshqariladi
|
Yadrodarajasidagioqimlars ekinroqyaratiladivaboshqari ladi
|
2
|
Foydalanuvchi darajasidagi oqim kutubxonasi tomonidan amalga oshiriladi
|
Operatsion tizim yadro oqimlarini yaratishni qo‘llab-quvvatlaydi
|
3
|
Foydalanuvchi darajasidagi oqim umumiydir va har qanday operatsion tizimda ishlashi mumkin
|
Operatsion tizim uchun o‘ziga xos yadro darajasidagi oqim
|
4
|
Ko‘poqimliilovalarko‘pprotsessorliqa ytaishlashimkoniyatidanfoydalanaolm aydi
|
Yadromodulinio‘ziko‘poqi mlibo‘lishimumkin
|
Bir jarayondan boshqasiga o‘tish
Jarayonlarni boshqarishda operatsion tizim ularning ketma-ket bajarilishini ta’minlaydi. Ushbu vazifa OT rejalashtiruvchisi tomonidan hal qilinadi. Protsessorni bir jarayondan boshqa jarayonga o‘tkazish sxemasi 2.10- rasmda keltirilgan.
Rasmda ikkita jarayon ko‘rsatilgan - J0 va J1.
J0 jarayonida uzilishlar yoki tizim chaqirig‘i bo‘lsa, operatsion tizim o‘z holatini PCBda saqlaydi va protsessorni J1 jarayoniga o‘tkazadi (J1 jarayoni ham shunga o‘xshash tarzda ishlanadi). Har bir jarayonning bajarilish va to‘xtash muddatlari ko‘rsatilgan.
2.10- rasm. Protsessorni bir jarayondan boshqa jarayonga o‘tkazish sxemasi
|
| |
Many to many modeli - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 31/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Many to many modeliga misol quyidagi 2.7- rasmda keltirilgan.Many to many modeli har qanday foydalanuvchi oqimlarini teng yoki kichik sonli yadro oqimlariga ko‘paytiradi.
2.7- rasmda ko‘p oqimli model ko‘rsatilgan, unda 6 foydalanuvchi darajasidagi oqimlar 6 yadro darajasidagi oqimlar bilan ko‘paytiriladi.
Ushbu modelda ishlab chiquvchilar, qancha foydalanuvchi oqimlari kerak bo‘lsa, shuncha yaratishi mumkin va mos keladigan yadro oqimlari ko‘p protsessorli mashinada parallel ravishda ishlashi
mumkin. Ushbu model parallellash bilan eng yaxshi aniqlikni ta’minlaydi, va oqim bloklash tizim chaqirig‘i amalga oshirganda, yadro yana bitta oqimni bajarishi mumkin.
2.7- rasm. Many to many modeli
Many to one modeli ko‘p foydalanuvchi darajasidagi oqimlarni bitta yadro darajasidagi oqimlar bilan taqqoslaydi. Oqimlarni boshqarish foydalanuvchi maydonida oqimlar kutubxonasi tomonidan amalga oshiriladi.
Agar oqim bloklash tizim chaqiruvini amalga oshirsa, butun jarayon bloklanadi. Bir vaqtning o‘zida faqat bitta oqim yadroga kirishi mumkin, shuning uchun ko‘p protsessorli tizimlarda bir nechta oqimlar parallel ravishda ishlay olmaydi. Agar foydalanuvchi darajasidagi oqimlar kutubxonalari operatsion tizimda tizim ularni
qo‘llab-quvvatlamaydigan tarzda amalga oshirilsa, unda yadro oqimi many to one modelini qo‘llaydi.
2.8- rasm. Many to One modeli
One to One Modeli
Foydalanuvchi darajasidagi oqim va yadro darajasidagi oqim o‘rtasida one to one munosabatlar mavjud. Ushbu model many to one modelga qaraganda ko‘proq parallellashni ta’minlaydi. Bundan tashqari, u bloklash tizim chaqirig‘i amalga oshirilganda, boshqa oqimni ishga tushirishga imkon beradi. Mikroprotsessorlarda parallel bajarilishi uchun bir nechta oqimlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Ushbu modelning kamchiligi shundaki, foydalanuvchi oqimini yaratish uchun yadroga mos keladigan oqim kerak bo‘ladi. OS/2, Windows NT va Windows 2000 OTlari one to one modelidan foydalanadi.
2.9- rasm. One to One modeli
|
| |
Jarayonni boshqarish tizim ostining asosiy funksiyasi

|
Jarayonni boshqarish tizim ostining asosiy funksiyasi
|
bet | 27/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Jarayonni boshqarish tizim ostining asosiy funksiyasi:
Jarayonni yaratish va yo‘q qilish (jarayon bilan bog‘liq bo‘lgan ma’lumotlar tuzilishi);
Resurslarga jarayon talabi navbatini qo‘llab-quvvatlash;
Birgalikda resurslardan foydalanishga tashkil qilingan boshqa jarayonlardan joriy jarayonga ajratilgan resurslarni himoya qilish;
Ayrim jarayonlarni to‘xtalishi va yangidan paydo bo‘lishini ta’minlash;
Jarayonlaro bog‘lanish vositasini taqdim etish.
Jarayonni boshqarish bloki (Process Control Block – PCB) – bu har bir jarayon bilan bog‘liq quyidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan jarayonni boshqarish uchun foydalanadigan tizim ma’lumotlari tuzilishi hisoblanadi:
2.4- rasm. Jarayonni boshqarish bloki tuzilishi
Jarayon identifikator raqami (ID si);
Jarayon holati;
Buyruq hisoblagichining joriy qiymati (jarayonni bajarilishini davom ettirishda foydalaniladi);
Protsessor registeri qiymatlari (jarayonni qayta tiklashda ham foydalaniladi);
Protsessorni rejalashtirish uchun ma’lumot (jarayon stekiga ko‘rsatgich, jarayon raqami);
Xotirani boshqarish uchun ma’lumot (jarayon xotira maydonining chegaralari);
Resurslar (jarayon bajarilishi uchun ajratilgan);
Hisob ma’lumotlari (e’lon qilingan ijro vaqtidan qolgan jarayonning umumiy bajarilish vaqti, jami kiritish/chiqarish vaqti va boshqalar);
Kiritish/chiqarish holatlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar (ochiq fayllar ro‘yhati).
Jarayonni boshqarish bloki tuzilishi 2.4- rasmda ko‘rsatilgan.
Oqim – bu operatsion tizimning mohiyati, protsessorda ko‘rsatmalar to‘plamini bajarish jarayoni, aniqrog‘i dastur kodi. Oqimlarning umumiy maqsadi ikki yoki ko‘plab turli xil vazifalarni protsessorda parallel bajarishdir.
2.5- rasm. Bitta oqimli bitta jarayon, uchta oqimli bitta jarayon ko‘rinishi
Oqim o‘zining kod segmenti, ma’lumotlar segmenti va ochiq fayllarini teng huquqli oqimlari bilan almashadi. Agar bir oqim kod segmentining xotira elementini o‘zgartirsa, qolgan barcha oqimlar buni ko‘radi. Oqim yengil jarayon deb ham ataladi. Oqimlar parallellash orqali dastur samaradorligini oshirish usulini taqdim etadi. Quyidagi rasmda bir oqimli va ko‘p oqimli jarayonlarning ishlashi ko‘rsatilgan.
Oqimlar - bu klassik jarayonga mos keladigan ishchi oqimlarni kamaytirish hisobiga operatsion tizimning ish faoliyatini yaxshilashga qaratilgan dasturiy yondashuv.
2.1- jadval. Jarayon va oqim o‘rtasidagi farq
|
| |
Windowsda almashtirish (paging)

|
Windowsda almashtirish (paging)
|
bet | 206/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Windowsda almashtirish (paging). Jarayon yaratilganda, u odatda, deyarli butun 2 Gb (yoki 64-razryadli Windowsda 8 TB) foydalanuvchi maydonidan foydalanishi mumkin. Ushbu maydon belgilangan o‘lchamdagi sahifalarga bo‘linadi, ularning har birini asosiy xotiraga o‘tkazish mumkin, ammo OT 64 Kbayt chegaralarida belgilangan qo‘shni maydonlardagi manzilni boshqaradi. Maydon uchta holatdan bittasida bo‘lishi mumkin:
Mavjud (available): hozirda ushbu jarayon tomonidan ishlatilmaydigan manzillar;
Zahiralangan (reserved): virtual xotira menejeri tomonidan jarayon uchun ajratilgan manzil, boshqa maqsadlarda ajratilmasligi uchun zahiralangan (masalan, stek o‘sishi uchun qo‘shni joyni tejash);
Ajratilgan (committed): virtual xotira menejeri tomonidan virtual xotira sahifalariga kirish uchun jarayon tomonidan foydalanish
uchun ajratilgan manzillar. Ushbu sahifalar diskda ham, fizik xotirada ham joylashishi mumkin. Diskda bo‘lganda ularni fayllarda (ko‘rsatilgan sahifalarda) saqlash mumkin yoki almashtirish faylidan joy egallashi mumkin (ya’ni, asosiy xotiradan o‘chirilganda, sahifalar yoziladigan disk fayli). Zahiralangan va ajratilgan xotira o‘rtasidagi farq foydalidir, chunki u (1) tizim tomonidan talab qilinadigan virtual xotira maydonining hajmini kamaytiradi va sahifa faylini kichikroq qilish imkonini beradi; va (2) dasturlarga manzillarni dasturga kiritmasdan yoki ularni resurs kvotalarini to‘ldirmasdan zahiralash imkonini beradi.
Jarayon birinchi marta faollashtirilganda, uning ishchi to‘plamini boshqarish uchun ma’lumotlar tuzilmalari tayinlanadi. Jarayon uchun zarur bo‘lgan sahifalar fizik xotirada saqlanganda, xotira menejeri jarayonga tayinlangan sahifalarni kuzatish uchun ma’lumotlar tuzilmalaridan foydalanadi. Faol jarayonning ishchi to‘plamlari quyidagi umumiy kelishuvlar yordamida tuzilgan:
Asosiy xotira ko‘p bo‘lganda, virtual xotira menejeri faol jarayonlarning ishchi to‘plamlari ko‘payishiga yordam beradi. Buning uchun, sahifada xatolik bo‘lganda, jarayonga yangi fizik sahifa qo‘shiladi, ammo eski sahifalar yuklanmaydi, bu esa ushbu jarayonning doimiy to‘plamini bitta sahifaga ko‘paytirishga olib keladi.
Xotira yetishmovchiligi yuzaga kelganda (kamayganda), virtual xotira menejeri tizim uchun xotirani tiklaydi, yaqinda ishlatilgan sahifalarni faol jarayonlarning ishchi to‘plamlaridan chiqarib tashlaydi va shu to‘plamlarning hajmini kamaytiradi.
Xotira ko‘p bo‘lsa ham, Windows xotiradan foydalanish sarfini oshiradigan katta jarayonlarni kuzatadi. Tizim yaqin orada foydalanilmagan sahifalarni jarayondan olib tashlashni (o‘chirishni) boshlaydi. Ushbu siyosat tizimni yanada sezgir qiladi, chunki yangi dastur to‘satdan xotira yetishmasligini keltirib chiqarmaydi va tizim allaqachon ishlayotgan jarayonlarning doimiy to‘plamlarini kamaytirishga harakat qilganda foydalanuvchini kutishga majbur qiladi.
|
| |
Oqim afzalliklari - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 29/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Oqimlar kontekstni almashtirish vaqtini kamaytiradi;
Oqimlardan foydalanish jarayon ichida parallellikni ta’minlaydi;
Samarali aloqa;
Kontekst oqimlarini almashtirish va yaratishda yanada tejamkor;
Oqimlar ko‘p protsessorli arxitekturalardan keng miqyosda va samarali foydalanishga imkon beradi.
Oqim turlari
Oqimlar quyidagi ikki usulda amalga oshiriladi:
Foydalanuvchi darajasidagi oqimlar
Bunday holda, oqimlarni boshqarish yadrosi oqimlarning mavjudligi haqida xabardor bo‘lmaydi. Oqimlar kutubxonasi oqimlarni yaratish va yo‘q qilish, xabarlar va ma’lumotlarni oqimlar o‘rtasida uzatish, oqimlarni bajarishni rejalashtirish va oqim kontekstlarini tiklash va saqlash kodlarini o‘z ichiga oladi.
Foydalanuvchi darajasidagi oqimlarning afzalliklari:
Oqimni almashtirish yadro rejimi imtiyozlarini talab qilmaydi;
Foydalanuvchi darajasidagi oqim har qanday operatsion tizimda ishlashi mumkin;
Rejalashtirish foydalanuvchi darajasidagi oqimga xos bo‘lgan dastur bo‘lishi mumkin;
Foydalanuvchi darajasidagi oqimlar tezda yaratiladi va boshqariladi.
Foydalanuvchi darajasidagi oqimlarning kamchiliklari:
Oddiy operatsion tizimda tizim qo‘ng‘iroqlarining aksariyati bloklanadi;
Ko‘p oqimli ilovalar ko‘p protsessorli ishlov berishning afzalliklaridan foydalana olmaydi.
2.6- rasm. Foydalanuvchi darajasidagi oqimlar
|
| |
Windows da kiritish/chiqarish qurilmalari

|
Windows da kiritish/chiqarish qurilmalari
|
bet | 207/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Windows da kiritish/chiqarish qurilmalari
9.11- rasmda Windows K/Ch menejeri bilan bog‘liq bo‘lgan yadro rejimi-ning asosiy komponentlari ko‘rsatilgan. K/Ch menejeri
operatsion tizim uchun barcha K/Ch uchun javobgar va barcha turdagi drayverlarga chaqiriqlarni amalga oshirishlari uchun yagona ko‘rinishdagi interfeysni ta’minlaydi.
9.11- rasm. Windows K/Ch menejeri
Kiritish/chiqarish qurilmalarining asosiy imkoniyatlari
K/Ch menejeri to‘rt turdagi yadro komponentlari bilan yaqindan ishlaydi.
Kesh menejeri: Kesh menejeri barcha fayl tizimlari uchun fayllarni keshlashni boshqaradi. U mavjud fizik xotira hajmiga qarab ma’lum bir fayl uchun taqsimlangan kesh hajmini dinamik ravishda oshirishi va kamaytirishi mumkin. Tizim yangilanishlarni diskda emas, balki, faqatgina keshda saqlaydi. Yadro oqimi diskka yozish uchun vaqti-vaqti bilan yangilanishlarni paketlaydi. Yangilanishlarni paketlarga yozish orqali K/Ch samaradorligini yanada oshirish imkonini beradi.
Fayl tizimi drayverlari: K/Ch menejeri fayl tizimi drayverini boshqa qurilma drayveri kabi qabul qiladi va fayl tizimining qismini (volume) kiritish/chiqarish so‘rovlarini ushbu qism uchun tegishli dastur drayveriga yo‘naltiradi. Fayl tizimi, o‘z navbatida, qurilma vositasi adapterini boshqaruvchi dastur drayverlariga kiritish/chiqarish so‘rovlarini yuboradi.
Tarmoq drayverlari: Windows birlashtirilgan tarmoq imkoniyatlari va masofaviy fayl tizimlarini qo‘llab-quvvatlashni o‘z ichiga oladi. Vositalar Windows bajaruvchisining bir qismi emas, balki dasturiy ta’minot drayveri sifatida amalga oshiriladi.
Qurilma drayverlari: Ushbu dastur drayverlari qurilma abstraktsiyasi qatlami (HAL) orqali kirish joylaridan foydalanib, yotdamchi qurilma registrlariga kirishadi. Ushbu protseduralar to‘plami Windows tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan har bir platforma uchun mavjud.
Asinxron va Sinxron K/Ch
Windows K/Ch operatsiyalarining ikkita modelini taklif qiladi: asinxron va sinxron. Ilovaning ishlashini optimallashtirish uchun iloji boricha asinxron rejim ishlatiladi. Asinxron K/Ch bilan dastur K/Ch operatsiyasini boshlaydi va keyin K/Ch so‘rovi bajarilguncha qayta ishlashni (bajarishni) davom ettirishi mumkin. Sinxron kiritish/chiqarishda dastur kiritish/chiqarish operatsiyasi tugaguncha bloklanadi. Asinxron K/Ch chaqiriq oqimi nuqtai nazaridan samaraliroq hisoblanadi, chunki u K/Ch operatsiyasini K/Ch menejeri tomonidan navbatga qo‘yilgan va keyinchalik bajariladigan oqimni bajarishni davom ettirishga imkon beradi. Shu bilan birga, asinxron K/Ch operatsiyasini chaqirgan dastur operatsiya qachon tugashini aniqlash uchun ba’zi usullarni talab qiladi. Windows K/Ch ni tugaganligini bildirish uchun quyidagi besh xil signal usulini taqdim etadi:
Fayl obyekti signali (Signaling the file object);
Hodisa obyekti signali (Signaling an event object);
Asinxron protsedura chaqirig‘i (Asynchronous procedure call);
K/Ch ni tugatish portlari (I/O completion ports);
So‘rov (Polling).
|
| |