nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
AVTOTRANSPORT TARMOG'IGA ASOSLANGAN AQLLI

Искусственный интеллект, методы и технологии информационной безопасности
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
580
Avtomobil aloqa texnologiyalari
Ushbu tadqiqotda eslatib o'tish o'rinlidir Rivojlanayotgan mamlakatlarda
muammolar butunlay boshqacha unda cheklangan qo'llab-quvvatlovchi
infratuzilma bilan rivojlangan mamlakatlarda yo'l bo'yidagi birliklar (RSU)
uchun ishlatiladi oldini olish uchun ularni yo'nalishni o'zgartirish orqali kundalik
yo'lovchilarni osonlashtirish tirbandlik kamaytirish.
Avtomobil aloqa texnologiyalari So'nggi o'n yil ichida engil tovar
qurilmalari uyali aloqa texnologiyasidan foydalanish V2V uchun qiziqish
uyg'otdi va aloqa qurilmalar to'planadi va tegishli haydovchi aralashuvisiz
serverga ma'lumot jo’natadi. Rivojlangan mamlakatlarda ko'plab ishlar amalga
oshirildi V2V da maxsus qisqa masofali aloqalardan foydalanish (DSRC) yoki
uyali texnologiya. Gibrid arxitektura - DSRC kombinatsiyasi va uyali
texnologiya - samarali tashish uchun ishlatiladi tizim yaqin maydonni joriy
qiladi avtomobil infratuzilmasiga asoslangan informatika (NFI). Yechim kabi
texnologiyalar bilan taqqoslanadi. Bluetooth, ZigBee, Wi-Fi va maxsus aloqa
uchun RFID diapazon, tezlik va o'rnatilgan telefon bo'yicha qo'llab-quvvatlash.
Natijalar Wi-Fi va Bluetooth ekanligini ko'rsatadi maxsus aloqa uchun mos
keladi. Yaqinda uyali aloqadan avtomobilga o'tish kuzatilmoqda hoc tarmoqlar
Internet deb ataladi Avtotransport vositalari (IoV). Bunday tadqiqotlardan biri
13 smartfonlardan foydalanadi Mijozlar va boshqa ulanish nuqtalarini
bog'laydigan Wi-Fi ulanish nuqtalari. Baholash natijalari sezilarli pasayishni
ko'rsatadi hotspot yondashuvidan foydalangan holda ma'lumotlarni uzatish
kechikishida. Avtomobillar ichida bo'lganida ma'lumot almashish uchun havola
V2V aloqa uchun diapazon.
Данные для принятия клинических решений

Актуальные проблемы разработки информационных технологий и программных продуктов и их решения
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
Tibbiyotda qaror qabul qilish tizimi (Clinical Decision Support

Axborot texnologiyalari va zamonaviy dasturiy mahsulotlar ishlab chiqarishning dolzarb muammolari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
52
Kompyuterlarning shifohonalarda va poliklinikalarda paydo bo'lishi ko'p
narsalarni, jumladan, yuqoridagi muammolarni ham tubdan o'zgartirib yuboradi.
Endi siz tug'ridan-tug'ri shifokor huzuriga yul olasiz. Uning ish stolida odatdagi
meditsina ish qurollaridan tashqari kompyuter ham joy olgan:
uning xotirasida
barcha bemorlarning kasallik tarixi yozib qo'yilgan. Agar siz oldin ham murojaat
etgan bo'lsangiz, sizniki ham bo'ladi. Birinchi bor murojaat etayotgan bo'lsangiz
siz haqingizdagi barcha axborotni shu erning o'zida shifokor
kompyuterga kiritib
qo'yadi. Kasalligingiz haqidagi barcha ma'lumotlar kompyuterga kiritilgach,
sizning kasalligingiz haqida tashxis qo'yiladi va chop etish qurilmasi yordamida
dorilar uchun retsept chop etib beriladi.
Retseptni olib, boshqa kompyuter
yordamida ushbu dorilarni eng yaqin bo'lgan
qaysi aptekalardan topish
mumkinligi haqida axborot olishingiz mumkin.
ADABIYOTLAR
1.
Otaqulov, O. X., & Pulatova, G. A. Q. (2021). Sun’iy
intellekt va
uning insoniyat faoliyatida tutgan o’rni. Scientific progress, 2(8),
929-935.
2.
Doston, M., & Abdulatif, S. (2022). Sun’iy intellekt texnologiyalari
va ularni sohalarda qo ‘llanilishi. Educational Research in Universal
Sciences, 1(5), 144-147.
Sanoatning turli texnologiyalarida keng qo’llanilayotgan membrana usullari - bet 2

|
Sanoatning turli texnologiyalarida keng qo’llanilayotgan membrana usullari
|
bet | 2/3 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 1,68 Mb. | | #105047 |
Bog'liq biznesKimyo va neftni gayta ishlash sanoatlarida membrana usullari azeotrope aralashmalarni ajratishda, eritmalarni tozalash va konsentratsiyasini orttirishda, yuqori molekulali birikmalarni eritmalaridan ajratib olishda; biotexnologiya va sanoatida vaksina, fermentlarni ajratish va tozalashda; Oziq - Ovqat sanoatida sabzavot va mevalar sharbatlari konsentratsiyasini oshirish uchun, suvni va suvli eritmalarni gayta ishlashda, ogava suvlarni tozalashda membrane jarayonlari keng koʻlamda qoʻllaniladi. Oxirgi yllarda gaz aralashmalarni ushbu usulda ajratish jadal ravishda rivojlanmoqda. Hozirgi kunda havodan kislorodni, geliyni va SO, ni tabiiy gazdan ajratib olishda ishlatilmoqda. Hisobotlar va yig'ilgan tajriba natijalari shuni koʻrsatadiki, membranalarni qoʻllash mavjud texnologiyalarda katta iqtisodiy samara berishi mumkin va yangi, soda, energetik tejamli va ekologik jihatdan toza texnologiyalar yaratishda keng imkoniyatlar tugʻdirishi mumkin. Sanoatning turli texnologiyalarida keng qoʻllanilayotgan membrana usullariga teskari osmos, ultrafiltrlash, mikrofiltrlash, dializ, elektrodializ, membrana orqali bug’ latish va gazlarni ajratishlarni keltirish mumkin. Shunday qilib, membranali jarayonning harakatga keltiruvchi kuchi sifatida bosimlar gradiyenti - baromembranali jarayornlar (teskari osmos, nano-. ultra- va mikroflrlash), konsentratsiyalar gradiyenti - diffuzion - membranali jaravonlar (dializ, membrana orgali bugʻlanish, mnembrana yordamida gazlarni ajratish va hokazo), elektr potensial gradiyenti - elektromembranalı jarayonlar (elektrodializ, elektroosmos va hokazo), temperatura gradiyenti - termomembranali jarayonlar (membranali distillatsiya va hokazo) bo lishi mumkin. Membrana orgali o'tgan modda permeat deb nomlanadi, membranada golgan aralashma esa - retant (yoki konsentrat) deb ataladi.
Teskari osmos va ultrafiltrlash
Osmotik bosimdan yuqori bosimda yarimo‘tkazuvchi mem- branalar orqali eritmalarni filtrlash jarayoni teskari osmos va ultrafiltrlash deb ataladi (3.13-rasm).
Membrana o‘zidan erituvchi molekulalarini o‘tkazadi, shu bilan birga erigan moddalarni ushlab qoladi. Teskari osmosda erituvchi molekulalarning o‘lchamidan katta bo‘lmagan zarrachalar ajratiladi. Ultrafıltrlashda alohida zarrachalarning o‘lchami , odatda kattaroq. Quyida bu jarayonlarning qo‘llani1ish chegaralari keltirilgan.
Bu jarayon oddiy filtrlashdan mayda o‘lchamli zarrachalarning ajralishi bilan farq qiladi. Teskari osmos jarayonini olib borish uchun kerak bo‘1gan bosim ultrafiltrlash jarayoniga kerak bo‘lgan bosim (0,1—0,5 MPa) ga qaraganda ancha yuqori (6-10 MPa). Teskari osmos issiqlik elektrstansiyalarida suvni tuzsizlanti- rishda va turli sanoat korxonalarida (yarim o‘tkazgich1ar, kineskoplar, dori-darmon ishlab chiqarishda na h.k.) hamda shahar oqova suvlarini tozalashda ishlatiladi. Teskari osmosning eng sodda qurilmasi yuqori bosimli nasos va ketma-ket ulangan moduldan (membranali element) iborat .
|
| |
Suyuqlik
  
pH - Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar...

|
Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar yordamida bajariladi. Fizik-kimyoviy usul absorbsiya va adsorbsiya usullarini oʻz ichiga oladi
|
bet | 8/37 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 250,62 Kb. | | #117951 |
Bog'liq Gazni quritishSuyuqlik
|
pH
|
Dengiz suvi
|
7,8 ÷ 8,3
|
Odam qoni
|
7,3 ÷ 7,5
|
Spirtsiz ichimliklar
|
2,5 ÷ 3,5
|
Uksus
|
2,4 ÷ 3,4
|
Oshqozon shirasi
|
1,0 ÷ 2,0
|
Limon kislotasi
|
2,0±0,3
|
Sut
|
6,6 ÷ 6,9
|
So‘lak
|
6,8 ÷ 7,4
|
Ifloslangan suvni tozalash usullari
1.3.1. Mexanik, fizik-kimyoviy usullar
Hozirgi paytda ifloslangan oqar suvlarni tozalash quyidagi usullarda bajariladi: Mexanik, kimyoviy, elektroliz va biologik. Yuqorida qayd etilganidek, suvlarning ifloslanishida bakterial ifloslanish ham farqlanadi. Shu bois bu xil ifloslanishni tugatish uchun suvlarni zararsizlantirilidi, ya’ni dezinfeksiya qilinadi [10; 34; 55].
Mexanik tozalash usuli.By usulda suvlarda erimaydigan aralashmalar mexanik qurilmalar yordamida ushlanib qolinadi.
Buning uchun panjaralardan to’rsimon moslamalardan hamda suzgichlardan foydalaniladi. Suvlar maxsus joylarda tindiriladi va bunda og’ir zarrachalar cho’kadi, yengillari esa suv yuzasiga qalqib chiqib qoladi.
Оqоvа suvlаrni mехаnik usullаr bilаn tоzаlаsh tоzаlаnuvchi suv tаrkibidаgi erimаgаn minеrаl vа оrgаnik аrаlаshmаlаrni аjrаtib оlishdа qo’llаnilаdi.
Оqоvа suvlаrni fizik-kimyoviy tоzаlаsh usullаrigа – kоаgulyasiya, flоkulyasiya, аdsоrbsiya, iоn-аlmаshinish, ekstrаsiya, rеktifikаsiya, bug’lаtish, distilyasiya, qаytаr оmоs vа ultrаfiltrаsiya, kristаlizаsiya, dеsоrbsiya vа bоshqаlаr kirаdi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar yordamida bajariladi. Fizik-kimyoviy usul absorbsiya va adsorbsiya usullarini oʻz ichiga oladi
|
Из чего состоит колонна? - Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda...

|
Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar yordamida bajariladi. Fizik-kimyoviy usul absorbsiya va adsorbsiya usullarini oʻz ichiga oladi
|
bet | 14/37 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 250,62 Kb. | | #117951 |
Bog'liq Gazni quritish
Ректификационная колонна позволяет производить спиртосодержащие напитки, такие как водка, виски, наливки высокой очистки и высокой крепости (до 97 %). Устройство обычной ректификационной колонны следующее:
Испарительный куб.
Колонна со специальной насадкой, в которой идут процессы тепломассообмена (царга).
Дефлегматор.
Узел сбора дистиллята.
Gaz separatori — gaz qudukdaridan chiqarib olinayotgan gazlarni namdan hamda uglevodorod kondensatlari, qattiq zarralar va b. yot aralashmalardan tozalaydigan apparat. Maʼlumki, nam va aralashmalar gazni tashishni qiyinlashtiradi, quvurlarni chiritadi, gaz yoʻlida tiqinlar paydo boʻlishiga sabab boʻladi. G. s.ning gravitatsion, markazdan qrchma (siklonli), inersion (choʻktirma) va jalyuzali xillari bor (yana q. Gazlarni tozalash).
Azot
Azot (lot. Nitrogenium), N – Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 7, atom massasi 14,0067. Yer po‘stining og‘irlik jihatidan 0,01 % ini tashkil etadi. Havoda erkin holda bo‘ladi (havoning og‘irlik jihatidan 75,6 %; hajm jihatidan 78,9 % azotdan iborat). Tuproqda turli minerallar va organik birikmalar tarkibiga kirgan holda uchraydi; masalan, u natriyli selitra (NaNO3) va kaliyli selitra (KNO3) tarkibida bo‘ladi, toshko‘mirda 1 – 1,25 %, neftda 1,5 %, oqsil moddalarda 17 %, odam tanasida 3 % gacha bo‘lishi mumkin. Azotni birinchi marta 1772-yilda Rezerford ajratib olgan. Ikkita barqaror izotopi bor: 14N (99,635 %) va 15N (0,365 %); radioaktiv sunʼiy izotoplari ham bor, bulardan eng uzoq, mavjud bo‘ladigani 13N dir (yarim yemirilish davri 10,08 daqiqa). Sanoatda suyultirilgan havoni parchalab olinadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar yordamida bajariladi. Fizik-kimyoviy usul absorbsiya va adsorbsiya usullarini oʻz ichiga oladi
|
Katalitik kreking - Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar...

|
Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar yordamida bajariladi. Fizik-kimyoviy usul absorbsiya va adsorbsiya usullarini oʻz ichiga oladi
|
bet | 6/37 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 250,62 Kb. | | #117951 |
Bog'liq Gazni quritishKatalitik kreking – katalitik kreking ancha past temperaturada katalizatordan foydalangan holda amalga oshiriladi. Katalitik kreking asosan yuqori oktan sonli benzinlar olishda ishlatiladi. Maxsus tanlangan katalizatorlar uglevodorodlarni izomerlanishini va sikllanishini taminlaydi, buning natijasida benzinning oktan soni ortadi. Bunday katalizatorlar sifatida mAl2O3∙nSiO2 tarkibli alyumosilikatlar amalda seolitlardan foydalaniladi.
Oktan soni — karbyuratorli yoki injektor ichki yonuv dvigateli yonilğilarining detonatsiyaga turğunligini ifodalaydigan koʻrsatkich. Yonilğining Oktan soni etalon yonilği aralashmasiga taqqoslab aniqlanadi. Etalon yonilgi sifatida izooktan (2, 2, 4-uch metilpentan) va geptan aralashmasi qabul qilingan. Izooktanning detonatsiyaga turgʻunligi 100, normal geptanniki nol deb olingan. Etalon yonilgʻi aralashmasidagi izooktanning foizlardagi miqdori sinaladigan yonilgʻining Oktan sonini belgilaydi. Yonilgining Oktan soni qancha katta boʻlsa, detonatsiyaga moyilligi shuncha kichik boʻladi. Avtomobillarda Oktan soni 66—98 ga teng benzin, siqish darajasi yuqori boʻlgan dvigatellarda Oktan soni yuqori ben-zinlar ishlatiladi.[1]
Riforming
Kreking jarayonidan farqli riforming jarayonida yirik molekulalarni uncha yirik bo’lmagan molekulalarga ajralishi yoki yangi molekulalarning strukturalarini o’zgarishiga olib keladi.
Bosim ostida katalizatorlardan foydalanib, vodorod yordamida neftni to’g’ridan – tog’ri haydab benzin fraksiyalarini katalitik qayta ishlashga - riforming usuli deyiladi. Riforming yo’li bilan aromatik va tarmoqlangan uglevodorodlar olinadi.
Izomerlanish
Izomerlanish, izomerizatsiya- organik birikmalarning mo-lekulasi ichidagi oʻzgarish. Bunda molekulalarning tuzilishi oʻzgaradi-yu tarkibi va mol. m. oʻzgarmaydi. I. reaksiyalari qaytar reaksiyalardir: izomer shakllar oʻrtasidagi muvozanat temperatura, bosim va sh.k.ga bogʻliq. Tautomeriya I.ning juzʼiy bir koʻrinishidir. Neftni qayta ishlash sanoatida motor yonilgʻilarining sifati I. yoʻli bilan yaxshilanadi, aromatik boʻlmagan xom ashyodan kimyo sanoati uchun muhim aromatik uglevodorodlar — toluol va sh.k. olinadi. Tabiatdagi kimyoviy jarayonlarda I. muhim ahamiyatga ega.[1]
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar yordamida bajariladi. Fizik-kimyoviy usul absorbsiya va adsorbsiya usullarini oʻz ichiga oladi
|
litr benzin og'irligi 720 dan 775 grammgacha

|
litr benzin og'irligi 720 dan 775 grammgacha
|
bet | 4/37 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 250,62 Kb. | | #117951 |
Bog'liq Gazni quritish1 litr benzin og'irligi 720 dan 775 grammgacha.
Neft : Neft yerning cho’kindi qatlamida joylashgan moyli, o’ziga xos hidli, och qo’ng’irdan qora rangacha, yonuvchi suyuqlik, muhim foydali qazilma. Qaynash temperaturasi 250 – 300 oC dagi neft fraksiyasi tarkibidagi u yoki bu sinf uglevodorodining ko’proq miqdorda bo’lishiga bog’liq holda neftning qudagi asosiy turlari farqlanadi:
Metanli neft –ko’proq tarmoqlanmagan alkanlardan tarkib topgan.
Naftenli neft – asosan siklik aromatik bo’lmagan uglevodorodlar – sikloalkanlar yoki naftanlardan tarkib topgan.
Aralash neft – alkanlar, naftenlar va aromatik uglevodorodlar aralashmasini o’z ichiga oladi.
Neft alkanlar ba’zi siklanlar va arenlar, shuningdek kislorodli sulfitli va azotli birikmalarning murakkab aralashmasidir.
Klassifikasiyasi – ba’zan neftni fizik xossalari bo’yicha klassifikasiyalanadi, masalan yengil neft zichligi 0,92 g/ml gacha va ancha og’ir neft. Bu jihatdan yengil neft zichligi 0,65 - 0,87 g/cm3, o’rtacha neft zichligi 0,910 – 1,05 g/sm3 ga bo’linadi.
Neft tarkibidagi oltingugurt miqdoriga qarab kam sulfatli (tarkibida 0,5% gacha S), sulfatli (0,5 – 2%) va yuqori sulfatli (2% dan yuqori) deb farqlanadi. Neft juda qadimdan (miloddan avvalgi 6000 yillikdan boshlab) ishlatilib kelinadi.
Neftdan olinadigan mahsulotlar :
Neftdan xalq xo’jaligi uchun juda katta ahamiyatga ega bo’lgan turli mahsulotlar ajratib olinadi : neftning asosiy fraksiyalari :
Gazolin, benzinlar fraksiyasi :
Bu fraksiya tarkibida uglevodorod atomlarining soni C5 – C11 gacha bo’ladigan uglevodorodlardan iborat bo’lib, ulardan quydagi mahsulotlar olinadi :
Yengil benzin – gazolin yoki petroley efiri. Qaynash temperaturasi 40 – 70 o C, zichligi 0,64 -0,66 g/sm3. Petroley efiri asosan erituvchi sifatida ishlatiladi.
|
| |
Samarali o‘qitish texnologiyalari

Samarali o‘qitish texnologiyalari: - muammoli o‘qitish;
- tanqidiy fikrlashish rivojlantiruvchi texnologiyalar;
- rivojlantiruvchi ta’lim texnologiyalar;
962
- modulli texnologiyalar;
- hamkorlik texnologiyalari;
- o‘qitishning tabaqalashtirilgan va individual texnologiyasi;
Aytish joizki ta’lim tarixida yig‘ilgan boy didaktik tajribaning ijobiy jixatlari
o‘z aksini moduli ta’limda topdi.
“Modulli ta’lim” tushunchasi 1971 yilda Dj.rasel tomonidan kiritildi. Rassel
modulni o‘quv paketi sifatida talqin etadi va unga o‘quv materialining konseptual
birligini o‘rganishga oid xarakatlarni kiritadi.
B.M.Goldshmid – modulni talabaga ma’lum ko‘zlangan natijaga yetishga
yordam beruvchi mustaqil birlik sifatida talqin etadi (1972 й).
Olimlarning fikrlarini o‘rganish natijasida quyidagi ko‘rinishlardagi
modularni ajratish mumkin:
- mustaqil konseptual kichik birlik;
- modul mustaqil birlik sifatida bir o‘quv kursini o‘z ichiga olib, bir necha
bloklarni o‘zida mujassam etadi;
- modul ma’lum mutaxasislikka tegishli bo‘lgan bir qancha o‘quv
predmetlarni o‘zida mujasamlashtiruvchi fanlararo birlik bo‘la oladi;
- aniq bir mutaxassislikni egallashga yo‘naltirilgan kasbiy ta’lim moduli;
Bundan tashqari “modul” tushunchaiga tegishli bo‘lgan bir qancha
xususiyatlarni ajratish mumkin:
- Maqsad;
- Turli xil turdagi o‘quv faoliyati integrasiyasi;
- Uslubiyot ta’minot;
-
Mustaqil rivojlanish;
-
Ta’lim jarayonidagi talabaning mustaqiligi;
-
O‘quv axborotini taxlil qilish va tuzish ko‘nikmasi;
-
Nazorat va o‘z-o‘zini nazorat qilish;
-
Talabaning ta’lim olishdagi shaxsiy trayektoriyasi.
963
Modul dasturlarining maqsadi – malakali mutaxassisni yetishtirishga xizmat
qiladi. Modul dasturning maqsadini belgilashda ana shu mutaxasisga qanday
talablar tizimi qo‘yilayotganini aniqlab olishdan boshlanadi.
Kalit so‘zlar - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta

965
muammolar o‘rganib kelinmoqda. SHuning uchun aynan hozirgi davrda
o‘quvchilar salomatligini saqlash va mustahkamlashga qaratilgan ta’lim jarayonini
tashkil etishning xilma-xil shakllari
samaradorligini sinchiklab, kompleks tarzda
ilmiy tahlil qilish zarur[1,2].
Mamlakatimizda jismoniy tarbiya va sport sohasini rivojlantirish masalasiga
davlat siyosati darajasida qaralib, undan millat genofondini sog‘lomlashtirish,
jismoniy va intellektual salohiyatli avlodni tarbiyalashning
kafolatli vositasi va
milliy istiqlol g‘oyalarini targ‘ib qilishda strategik ahamiyatga ega bo‘lgan muhim
soha sifatida foydalanilmoqda. Bugungi kunda “YOshlarimizning mustaqil
fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo
miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib
kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va
jamiyatimizning bor kuch va
imkoniyatlarini safarbar etish
115
” ustuvor yo‘nalishlardan biriga aylandi. Ayniqsa,
turli yoshdagi o‘quvchilarni har tomonlama sog‘lom, mustaqil fikrlaydigan, yuksak
intellektual va ma’naviy salohiyatga ega shaxs sifatida
tarbiyalash bugungi
kunning dolzarb masalalaridan biri sifatida ta’kidlab kelinadi[1].
Фойдаланилган адабиётлар - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta

94
2. Мадвалиев А. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдлик. Биринчи жилд. –
Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси Давлат илмий нашриёти,
2008. – 533 б.
3. Мадвалиев А. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдлик. Иккинчи жилд. –
Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси Давлат илмий нашриёти,
2008. – 569 б.
4. Шомақсудов Ш., Шораҳмедов Ш. Маънолар махзани. –Т.: “Ўзбекистон
миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2018. – 16, 241.
BUXORO SHAHRI EKOTIZMLARIDA ODDIY MAYNA
(ACRIDOTHERES TRISTIS LINNAEUS, 1766) NING UCHRASHI,
KO‘PAYISHI VA SONINI BOSHQARISH MASALALARI
Doniyorov Boymurod Normurotovich
BuxDU katta o‘qituvchisi
Buxoro shahri sharoitida oddiy maynaning bioekologiyasiga oid ilmiy
tadqiqot va kuzatishlarimizni 2007-2022 yillarda olib bordik.
Shunga asosan bu
qushni Buxoro shahridagi barcha muhitlarda yil davomida uchrashi, yuksak
darajada moslashganligi uchun soni va ahamiyati jihatidan ekotizmda o‘ziga xos
o‘rinni egallashi hamda yuqori zichlikka ega bo‘lishi guvohi bo‘ldik.
Qolaversa,
shahar hududida sonining ko‘pligi, serharakatligi, tajovuskorligi uni boshqa
turlardan ajratib turishi bilan kishi e’tiborini o‘ziga tortadi.
E. Sh. Shernazarov ma’lumotiga ko‘ra 1976-yilning
qishida Toshkent
aviatsiya zavodi sexida 4000 ta, 1980 yil chinni zavodi sexida 5000 ta atrofida
maynalarning tunashi bizga manbalardan ma’lum. Shaxsiy tadqiqotlarimizda
mayna kuz va qish fasllarida asosan 5-40 tagacha individdan iborat kichik, ba’zan
200-400 tagacha individdan iborat o‘rta va ahyon-ahyonda 2000-3000
tagacha
individdan iborat katta guruhlar hosil qilib oziqlanish, bir joydan ikkinchi joyga
ko‘chish, tunash,
dam olish, raqobatlashish va himoyalanish kabi hayotiy
jarayonlarni amalga oshirishi aniqlandi. Besh mingtagacha individdan iborat eng
95
katta kolloniyasini 2010-yilning 10-yanvarida oziqlanish
jarayonida Buxoro
Avtoshohbekat yaqinidagi ko‘l atrofi(hozirgi Buxoro madaniy markazi
majmuasi)da uchratildi.
Iqlimiy omillarning nomoyon bo‘lishiga ko‘ra ba’zan dekabr oyida ham juft
holdagi va uya qurayotgan mayna oilalarini ko‘rish mumkin. Biroq ko‘payish bilan
bog‘liq jiddiy o‘zgarishlar fevral oyining boshlarida
maynalarning bir holatda
juftlarga ajralganligini, ikkinchi bir holatda hali ham 7-15 tagacha individdan
iborat guruh bo‘lib, o‘z arealida nomoyon qiladigan xulqiy reaksiyalarida ko‘zga
tashlanadi. Mart oyinining uchinchi dekadasiga kelib uya
qurishga kirishganligini
kuzatish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

964
TURLI YOSHDAGI YENGIL ATLETIKACHILAR BILAN DARSDAN
TASHQARI O‘QUV MASHG‘ULOTLARINI O‘TKAZISH
XUSUSIYATLARI, SHAKLLARI VA USULLARI
Mehriddin Junaydulloyevich Abdullayev
Buxoro davlat universitetining Pedagogika instituti
Jismoniy madaniyat nazaryaisi va uslubiyoti
kafedrasi mudiri, p.f.f.d. (PhD), professor.
Annotatsiya. Mazkur maqolada turli yoshdagi yengil atletika turlari bilan
shug‘ullanuvchilarning jismoniy tayyorgarligi hamda issiq iqlim sharoitida ular
bilan o‘tkaziladigan mashg‘ulotlarni tuzilishi ilmiy jihatdan tahlil qilingan va
asoslangan.
termodinamikaning birinchi qonunining ba’zi jarayonlarga tadbiqini ko`raylik

|
termodinamikaning birinchi qonunining ba’zi jarayonlarga tadbiqini ko`raylik
|
bet | 3/37 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 250,62 Kb. | | #117951 |
Bog'liq Gazni quritishtermodinamikaning birinchi qonunining ba’zi jarayonlarga tadbiqini ko`raylik.
2. Izoxorik jarayon. Ideal gazning hajmi o`zgarmay (V=const) uning bosimi va temperatura o`zgaradi.Agar gazning hajmi o`zgarmasa tashqi kuchlarga qarshi ish bajarilmaydi, ya’ni A=0.Unda termodinamikaning birinchi qonuni
Q=
ko`rinishni oladi. Demak ideal gazga berilayotgan issiqlik miqdori uning ichki energiyasini o`zgartirishga boshqacha aytganda temperaturaning ko`tarilishiga sarflanadi.
Izobarik jarayon. Ideal gazning bosimi o`zgarmas(P=const), uning hajmi va temperatura o`zgaradi.Bunda gazga berilgan issiqlik miqdorining bir qismi uning ichki energiyasini orttirishga, bir qismi esa tashqi kuchlarga qarshi ish bajarishga sarflanadi.
Q =
Izobarik jarayonda gaz bajargan ish
Izotermik jarayon.Ideal gazning temperatura o`zgarmas (T=const), uning hajmi va bosimi o`zgaradi. Agar gazning temperaturasi o`zgarmasa, demak uning ichki energiyasi ham o`zgarmaydi .Bunday jarayon uchun termodinamikaning birinchi qonuni Q=A ko`rinishga ega bo`ladi.
Adiabatik jarayon. Atrof muhit bilan issiqlik miqdori almashmasdan ro`y beradigan jarayonga adiabatik jarayon deyiladi.
Adiabatik jarayonga tez ro`y beradigan jarayonlar misol bo`ladi. Misol uchun gaz tez siqilganda bajaralgan ish uning temperaturasining, ya’ni ichki energiyasining ortishiga olib keladi. Temperatura ortishi natijasida atrofga issiqlik miqdori tarqalishi uchun esa ma’lum vaqt kerak. SHuning uchun ham Q=0. Ichki yonish dvigatelida yoqilg`i aralashmasining yonishi adiabatik jarayonga yaxshi misol bo`ladi.
Dehidrogenatsiya - bu molekulyar organik birikmadan suvni olib tashlash reaktsiyasi. Bu teskari reaktsiya, teskari reaktsiya gidrogenlashdir. Molekulyar muvozanat va suvsizlanish haroratni oshirish va bosimni pasaytirish va reaksiya aralashmasini to'liq eritish imkonini beradi.
Yoqilg'i brendiga qarab, A-76 + 20 0S hajmidagi 1 litr benzin zichligi 0,730 kilogramm.
Eng og'ir benzin A-98 og'irligi 0,780 kilogramm.
AI-92 rusumli benzinning bir litri 0,735 kilogramm
A-76 litrdan bir litr benzin 730 gramm.
A-92 litrdan bir litr benzin 760 gramm.
A-95 litrdan bir litr benzin 750 gramm.
Bu og'irlik (ortiqcha yoki bir necha gramm kam) + 20S haroratida benzinga ega bo'ladi.
|
| |
O’rtacha benzin – - Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar...

|
Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar yordamida bajariladi. Fizik-kimyoviy usul absorbsiya va adsorbsiya usullarini oʻz ichiga oladi
|
bet | 5/37 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 250,62 Kb. | | #117951 |
Bog'liq Gazni quritishO’rtacha benzin – (aqiqiy benzin) qaynash temperaturasi 70 – 120o C, zichligi 0,7 g/cm3,. Benzin fraksiyasi texnikaning qaysi sohasida ishlatilishiga ko’ra aviasion, avtomobil benzini va boshqalarda ishlatiladigan benzinlarga bo’linadi. Texnikada o’rta benzin fraksiyasi asosan ichki yonuv divigatellarida yonilg’i sifatida ishlatiladi.
Og’ir benzin – yoki ligroin fraksiyasi. Qaynash temperaturasi 120 – 140 oC, zichligi 0,73 – 0,77 g/ sm3. Bu fraksiyada C8H18 dan C17H30 gacha bo’lgan uglevodorodlar bo’ladi. Ligroin fraksiyasi dizel dvigatallari uchun yoqilg’i sifatida ishlatiladi.
Kerosin fraksiyasi – bu fraksiyada C10H22 dan C18H38 (ayrim manbalarda C9 – C14) gacha bo’lgan uglevodorodlar bo’ladi. Qaynash temperaturasi 180 – 300 oC gacha bo’ladi. Kerosin tozalangandan keyin traktorlar, reaktiv samalyotlar va raketalar uchun yoqilg’i sifatida ishlatiladi. Kerosin fraksiyasidan uy – ro’zg’orda ham yoqilg’i sifatida ham foydalaniladi.
Gazoyl fraksiyasi – qaynash temperaturasi 240 – 360oC, tarkibida C11H24 dan C20H42 gacha bo’lgan uglevodorodlar bo’ladi. Undan dizel yoqilg’isi, bug’ qozonlarida yoqilg’i va kreking uchun xomashyo sifatida ishlatiladi.
Qoramoy (mazut) fraksiyasi – bu fraksiyadagi uglevodorodlar ko’p sonli uglerod (C16 dan yuqori) atomlaridan iborat uglevodorodlar bo’ladi.
Mazut – qayta ishlanganda solyar moylari, dizel yoqilg’isi, surkov moylari, avtotraktorlar, aviasion, industrial va boshqalar uchun, vazelin (kosmetik vosita va dorilarga) va x. lar olinadi.
Mazut qayta ishlanganda uning tarkibidagi uglevodorodlar parchalanib ketmasligi uchun u suv bug’i vositasida yoki vakumda haydaladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar yordamida bajariladi. Fizik-kimyoviy usul absorbsiya va adsorbsiya usullarini oʻz ichiga oladi
|
D.B.Elkonin - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta

961
- berilayotgan materialni o‘quvchilar idrok qilishida ushbu idrok
qilinayotgan material yaxlit tarzda namoyon bo‘lishiga;
- berilayotgan materialga ongli munosabatni
shakllantirish asosida
o‘quvchida munosabat motivlarini paydo bo‘lishiga erishish;
- o‘quvchida idrok qilingan material asosida, bevosita tafakkurida abstrakt
tushunchalarni shakllantirishga;
- berilayotgan materialga nisbatan mustaqil yondashuv asosida o‘quvchida
mustaqil fikrlash xususiyatlarning shakllantirishga.
Innovatsion texnologiyalarni ta’limda qo‘llashdan
asosiy maqsad talaba
shaxsida mustaqil fikrlash xususiyatiga bor e’tiborni qaratish hisoblansa,
shunga
mos ravishda aqlning quyidagi sifatlarini ajratish mumkin:
- Mazmundorlik (chuqurligi, hukmga boyligi).
- Fikrlashning kengligi (keng va tor) va chuqurligi, nazariya va amaliyotning
uzviyligiga;
- Fikrlashning mustaqilligi – umumiy tajribani qo‘llay olish, shaxsiy fikrga
ega bo‘lishi, tajribaga munosabat bildirish.
- Aqlning tashabbuskorligi.
-
Aqlning egiluvchanligi, vazifani standart yechishdan qochish.
- Aqlning tanqidiyligi, o‘z
ishini aniq baholay olish, uni o‘lchash.
- Aqlning mahsuldorligi.
- Fikrning ketma-ketligi.
- Tafakkurning tezligi.
Bugungi kunda oliy ta’limning barcha soha va yo‘nalishlari o‘quv
jarayonlarida quyidagi ta’lim texnologiyalari qo‘llanilishi kuzatilmoqda.
V2V, V2I va o'z ichiga olgan V2X aloqa stsenariysi V2P aloqa

Sun’iy intelekt, axborot xavfsizligi texnikasi va texnologiyalari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
581
Foydanilgan adabiyotlar
1. Safe cities: a revolution driven by new ICT (IHS—safe
city white
paper), October 2016.
http://e.huawei.com/ mediafiles/MarketingMaterial/EBG/en/af592e6a-
cc1b-44 f5-982c-bfdefad01f75.pdf
2. Wikipedia. List of countries by research and development spending.
Wikipedia—The
Free
Encyclopedia,
2017,
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_resea
3.
Pakistan Today, 3 February 2017, http://www.pakistantoday.
com.pk/2011/12/24/city/karachi/in-karachi-16562-
more-vehicles-
hit-the-roads-each-month/
4. Dawn News, 29 January 2017, http://www.dawn.com/ news/1083354
5.
The
Arabian
Gazette,
4
January
2017,
http://www.ara
biangazette.com/india-traffic-congestion-losses/
6. Levy JI, Buonocore JJ and von Stackelberg K.
Evaluation of the
public health impacts of traffic congestion: a health risk assessment.
Environ Health 2010; 9(1): 65.
7. Peden MM. World report on
road traffic injury prevention, 2004,
https://www.who.int/violence_injury_preven
8. World Health Organization. Global status report on road safety 2015,
http://www.who.int/violence_injury_
9. Martinez FJ, Toh C-K, Cano J-C, et al. Emergency services in future
intelligent transportation systems based on vehicular communication
networks. IEEE Intel Transp Sy 2010; 2(2): 6–20.
10. Toutouh J and Alba E. Light commodity
devices for building
vehicular ad hoc networks: an experimental study.
Ad Hoc Netw
2016; 37: 499–511.
Xalqaro tashkilotlar

|
Xalqaro tashkilotlar
|
bet | 1/16 | Sana | 25.05.2024 | Hajmi | 3,07 Mb. | | #253966 |
Bog'liq 2-Ma\'ruza
http://www.free-powerpoint-templates-design.com
Free Big Data
PPT Templates
Insert the SubTitle of Your Presentation
Xalqaro tashkilotlar
Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (ISO) 1947-yilda tuzilgan bo'lib, dunyo miqyosida standartlarni rivojlantirish, tasdiqlash va tarqatishda ishtirok etadi.
International Organization for Standardization
Elektr va elektronika muhandislari instituti (IEEE) texnologik innovatsiyalarni rivojlantirishga va energiya, sog‘liqni saqlash, telekommunikatsiya va tarmoqlarni o‘z ichiga olgan turli sohalarda standartlarni yaratish tashkiloti. (Ethernet, WLAN).
Institute of Electrical and Electronics Engineers
Internet muhandisligi ishchi guruhi (IETF) internet protokollarini rivojlantirish va standartlashda ishtirok etadigan yirik xalqaro guruh.
Internet Engineering Task Force
Elektron sanoat alyansi (EIA) tarmoq uskunalarini o'rnatish uchun ishlatiladigan elektr simlari, ulagichlar bilan bog'liq standartlari bilan mashhur.
Electronic Industries Alliance
Telekommunikatsiya sanoati assotsiatsiyasi (TIA) - radio uskunalari, uyali aloqa tayanch stantsiyalari, VoIP, sun'iy yo'ldosh aloqasi standartlarini ishlab chiqadi.
Telecommunications Industry Association
Xalqaro elektraloqa ittifoqi - Telekommunikatsiya standart-lashtirish sektori (ITU-T) aloqa standartlari bo'yicha eng yirik va eng birinchi tashkilotlardan biridir. ITU-T videoni siqish, Internet protokoli televideniyesi (IPTV) va DSL liniyalari kabi keng polosali aloqa uchun standartlarni belgilaydi.
International Telecommunication Union - Telecommunication standardization sector
OSI modeli
Modelning to'liq nomi Basic Reference Model Open Systems Interconnection model “Ochiq tizimlar o'zaro bog’lanishining asosiy etallon modeli“. Model yetti darajadan iborat.
OSI modeli 1970-yillarda ma'lumot uzatish tarmoqlarining arxitekturasi va ishlash tamoyillarini tavsiflash uchun ishlab chiqilgan.
Ma'lumotlarni uzatish jarayoni jo'natuvchi qurilmadan qabul qiluvchi qurilmaga, ma'lumotlarning uzatilishini o'z ichiga oladi. Ma'lumotlarni jo'natish va qabul qilishda yuz beradigan barcha jarayonlar yetti pog’onali OSI modeli asosida tavsiflanadi.
Yettinchi darajada axborot ma'lumotlar ko'rinishida, birinchi darajada - bit ko'rinishida ifodalanadi. Axborotning ma'lumot ko’rinishidan bit ko’rinishiga o'tish jarayoni inkapsulyatsiya deb ataladi. Inkapsulyatsiyaga teskari jarayon dekapsulyatsiya deb ataladi. Yetti darajaning har birida ma'lumotlar protokol ma'lumotlar birliklari - PDU (Protocol Data Unit) degan umumiy nom bilan ataladi.
|
| |
Desorbsiya - Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar...

|
Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar yordamida bajariladi. Fizik-kimyoviy usul absorbsiya va adsorbsiya usullarini oʻz ichiga oladi
|
bet | 2/37 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 250,62 Kb. | | #117951 |
Bog'liq Gazni quritishDesorbsiya
Yuqori faollikka ega bo׳lgan adsorbentlar qimmatbaho materiallar qatoriga kiradi, shu sababli ulardan bir necha marotaba foydalanish lozim. Buning uchun adsorbsiya jarayonidan so׳ng adsorbent
regenerasiya qilinadi, ya’ni unda yutilgan modda ajralib chiqariladi. Adsorbsiyaga teskari boradigan jarayon desorbsiya deb ataladi
Absorbsiya (lot. absorbtio – yutilish, absorbeo – yutayapman so‘zidan) – eritma yoki gaz aralashmasidagi modda (absorbat)larning qattiq jism yoki suyuqlik (absorbent)larga hajmiy yutilishi. Gazlarning suyuqliklarga Absorbsiyalanishidan neftni qayta ishlash, koks-benzol va boshqa sanoat sohalarida foydalaniladi. Gazlarning bug‘ va suyuqliklarda erish darajasining turliligiga asoslangan holda absorbsiyadan texnikada gazlarni tozalash va ajratishda hamda ularni bug‘ gaz aralashmalaridan ajratishda foydalaniladi. Absorbsiyaga qarama-qarshi jarayon desorbsiya deyiladi, u eritma yutgan gazni ajratib olish va absorbentni regeneratsiya qilishda qo‘llaniladi.[1]
Absorber
Absorber – absorbsiya jarayoni amalga oshiriladigan uskunaning asosiy apparati. Unda gazlardagi moddalar (shu jumladan zararli moddalar) suyuqlikka yutiladi. Kimyo sanoatida, kosmik kemalarning hayotni ta’minlash tizimlari va boshqalarda qo‘llaniladi.[1]
Sorbentlar (lot. sorbens — yutuvchi) — gaz, bugʻ va erigan moddalarni yutish uchun qoʻllanadigan qattiq yoki suyuq moddalar. Yutuvchi modda sorbent, yutiladigan modda esa sorbtiv yoki sorbat deyiladi. Adsorbsiya, absorbsiya va kapillyar kondensatsiya kabi oddiy jarayonlar yigʻindisidan iborat murakkab fizikkimyoviy jarayon sorbsiyadir. Agar sorbtivning yutilishi uning sorbent bilan taʼsirlanishi natijasida boʻlsa, bunday jarayon xemosorbsiya deb ataladi. Xemosorbsiya koʻpincha sorbent satxida sodir boʻladi. Faollangan kumir, silikagel, alyuminiy oksid, seolitlar koʻplab ishlatiladigan S.dir. Sintetik ionlovchi smolalar (qarang Ionitlar) ham muxim S. hisoblanadi. Suyuq S. kimyo sanoatida qoʻllanadi.
Sorbsiya (lot. sorbeo — yutaman) — gaz, bugʻ va erigan moddalarning kattik, jism yoki suyuqlikda yutilishi. Yutuvchi jismlar sorbentlar, yutiluvchi modda sorbat (yoki sorbtiv) deyiladi. S.ning quyidagi turlari bor: adsorbsiya, absorbsiya, xemosorbsiya va kapillyar kondensatsiya — yutuvchi moddaning gʻovak va kapillyarlarida suyuq faza hosil boʻlishi. S. — koʻpgina tabiiy jarayonlarning asosiy tarkibiy qismi; u kimyoda keng qoʻllanadi. Muhim sorbentlarga faollangan kumir, silikogel, seolitlar, smektit, navbaxtit va boshqa kiradi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Gazni quritish gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar yordamida bajariladi. Fizik-kimyoviy usul absorbsiya va adsorbsiya usullarini oʻz ichiga oladi
|
HOZIRGI ZAMON YAPON TA’LIM TIZIMLARINING TARKIBI QUYIDAGICHA

|
HOZIRGI ZAMON YAPON TA’LIM TIZIMLARINING TARKIBI QUYIDAGICHA
|
bet | 2/3 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 5,28 Mb. | | #139855 |
Bog'liq atxamjonHOZIRGI ZAMON YAPON TA’LIM TIZIMLARINING TARKIBI QUYIDAGICHA:
BOLALAR BOG’CHALARI
BOSHLANG’ICH MAKTAB
KICHIK O’RTA MAKTAB
YUQORI O’RTA MAKTAB
OLIY TA’LIM TIZIMLARIGA KIRUVCHI O’QUV YURTLARI
Ta’limning bu bosqichiga 3-5 yoshli bolalar qabul qilinadi. Bolalar yosh xususiyatlariga muvofiq rashishda 3, 2, 1 yillik ta’lim kurslariga jalb qilinadilar.
Yaponiyada maktabgacha ta’lim muassasalarining 59,9 foizi xususiydir. 40,8 foizi esa munitsipial (tuman) kengashlari tasarrufida, qolgan 0,3 foizi davlatnikidir.
BOLALAR BOG’CHALARI.
Ta’limning bu pog’onasiga 6 yoshdan 15 yoshgacha bo’lgan bolalar jalb qilinib, ular shu muddat ichida 6 yillik boshlang’ich maktab va 3 yillik kichik o’rta maktab kursini o’taydilar. 9 yillik bu ta’lim majburiy bo’lib, barcha bolalar bepul o’qitiladilar va tekin darsliklardan foydalanadilar.
Muhtoj oilalarning bolalari mahalliy va milliy boshqaruv tashkilotlari tomonidan ajratilgan mablag’lar hisobiga bepul nonushta qilish, o’quv qurollari olish, tibbiy xizmatdan bepul bahramand bo’lish imtiyozlariga egadirlar.
MAJBURIY TA’LIM.
Bundan tashqari, ularga bepul sayohatlar va boshqa ko’ngil ochar tadbirlar uyushtiriladi. Zarur bo’lib qolgan taqdirda muhtoj o’quvchilar uchun moddiy yordam ko’rsatiladi. Bu bosqichdagi maktablarga qabul uchun maxsus qonun yoki cheklashlar yo’q. Faqat jismonan, ruhan nosog’lom bolalar unga qabul qilinmaydilar.
Ota-onalar o’z bolalarini xususiy maktablarga berish huquqiga ham egadirlar. Lekin xususiy maktablarning o’ziga xos shart-sharoitlari va talablari mavjud.
Yaponiyada bunday bosqich maktablarining kunduzgi, kechki va sirtqi bo’limlari mavjud. Kunduzgi yuqori bosqich maktablarida o’qish muddati 3 yil. O’quvchilarning 95 foizi kunduzgi maktablarda ta’lim oladilar. Bu turdagi maktablarda o’qish ixtiyoriydir.
YUQORI BOSQICH O’RTA MAKTABI.
Unda quyi o’rta maktablarni bitirgan, yuqori bosqich o’rta maktablariga kirish sinovlaridan muvaffaqiyatli o’tgan 16 yoshdan 18 yoshgacha bo’lgan o’quvchi yoshlar qabul qilinadilar. Unda umumiy ta’lim (akademik) fanlari, texnik bilimlar, tijorat, mahalliy sanoat, qishloq xo’jaligi, chorvachilik, baliqchilik, kemasozlik va boshqa sohalarga oid bilimlar o’rgatiladi. Bunday turdagi o’rta maktablarda umumiy va xususiy tarmoqlarni qo’shib hisoblaganda 98 foiz yosh bilim oladi.
Unda quyi o’rta maktablarni bitirgan, yuqori bosqich o’rta maktablariga kirish sinovlaridan muvaffaqiyatli o’tgan 16 yoshdan 18 yoshgacha bo’lgan o’quvchi yoshlar qabul qilinadilar. Unda umumiy ta’lim (akademik) fanlari, texnik bilimlar, tijorat, mahalliy sanoat, qishloq xo’jaligi, chorvachilik, baliqchilik, kemasozlik va boshqa sohalarga oid bilimlar o’rgatiladi. Bunday turdagi o’rta maktablarda umumiy va xususiy tarmoqlarni qo’shib hisoblaganda 98 foiz yosh bilim oladi.
|
| |
- rasm. Elektron (a) va kovak (b) o’tkazuvchanligining hosil bo’lish modeli

|
- rasm. Elektron (a) va kovak (b) o’tkazuvchanligining hosil bo’lish modeli
|
bet | 16/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)2.8- rasm. Elektron (a) va kovak (b) o’tkazuvchanligining hosil bo’lish modeli
Uni bog’lanishdan uzish uchun kam energiya talab qilinadi va hatto uy temperaturasida ham uni erkin elektron deb qarash mumkin. Bunda margimush tugunidan (atomidan) elektronning uzoqlashishi uni musbat ionga aylantiradi, lekin uni kavak deb qarash mumkin emas. Chunki kristall panjarada u mustahkam bog’lanishda bo’ladi va kavak kabi ko’cha olmaydi.
Margimushning musbat ioni harakatdagi erkin elektron bilan rekombinatsiyalanishi mumkin. Lekin u elektron tokining miqdoriga deyarli ta’sir etmaydi.
Shunday qilib, ko’rgan misolimizda elektron o’tkazuvchanligi asosiy, kavak o’tkazuvchanligi esa, asosiy bo’lmagan o’tkazuvchanlik bo’ladi. Asosiy o’tkazuvchanligi elektron o’tkazuvchanlikdan iborat bo’lgan kristall p -tur kristall yoki yarim o’tkazgich deyiladi. Jismga o’xshash o’z valent elektronlarini bog’lanishga beruvchi begona element donor modda yoki oddiy donor deb ataladi.
Ikkinchi misolimizda germaniy kristaliga uch valentli bor (V) elementa kiritilsin. Bunda Bor atomi qo’shni to’rt germaniy atomi bilan birikkanida bitta bog’lanish o’rni yetishmay qoladi (2.8b-rasm). Elektr jihatdan hosil bo’lgan zaryad yetishmovchiligi (defekt) neytral hisoblanadi. Lekin tashqi issiqlik energiyasi ta’sirida bu defektga qo’shni germaniy kristalidan bog’langan elektron ko’chib o’tishi mumkin. Bunda Bor atomi manfiy ionga aylanib, elektron ko’chgan o’rinda kavak hosil bo’ladi. Shuning uchun hosil bo’lgan asosiy o’tkazuvchanlik - kavak o’tkazuvchanligi bo’lib, elektron o’tkazuvchanligi asosiy bo’lmaydi.
Asosiy o’tkazuvchanligi kavak o’tkazuvchanlik bo’lgan yarim o’tkazgich p- tur yarim o’tkazgich deb ataladi. Uni hosil qiluvchi begona modda - akseptor deyiladi.
Shuni aytish kerakki, yarim o’tkazgichli asboblarda asosiy bo’lmagan tok tashuvchilar o’tkazuvchanligi katta ahamiyatga ega. Ularning hosil bo’lishi va tugatilishi rekombinatsiya markazlari deb atalgan joylarda sodir bo’ladi. Bunday markazlar vazifasini donor yoki akseptor elementlarning tugunlari - atomlari bajaradi. Shuning uchun begona elementlarning miqdori ortishi bilan rekombinatsiya markazlari ham ko’payadi va asosiy tok tashuvchilarning yashash vaqti qisqaradi. Bu hol begona elementning miqdori va turini tanlashda albatta hisobga olinishi kerak.
Shunday qilib, biz yuqorida tanishgan o’tkazuvchanlik turlarini hosil qilish usuli va uni tushuntirish juda yuzaki va taqribiydir. Ular asosan zonalar nazariya bilan tekshiriladi va miqdor o’lchovlari kiritiladi.
Biz zonalar nazariyasidan yarim o’tkazgichlarning ayrim xususiyatlarini sifat jihatdan tekshirishda foydalanamiz.
|
| |
III BOB. YARIM O’TKAZGICH MATERIALLARIDA p-n O’TISH, UNING ASOSIDA ELEKTRON QURILMALARNI HOSIL QILINISH TAMOYILLARI

|
III BOB. YARIM O’TKAZGICH MATERIALLARIDA p-n O’TISH, UNING ASOSIDA ELEKTRON QURILMALARNI HOSIL QILINISH TAMOYILLARI
|
bet | 17/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)III BOB. YARIM O’TKAZGICH MATERIALLARIDA p-n O’TISH, UNING ASOSIDA ELEKTRON QURILMALARNI HOSIL QILINISH TAMOYILLARI
§3.1. Yarim o’tkazgichli diodlar
p-n - o’tish hodisasi asosida ishlaydigan eng sodda yarim o’tkazgichli asbob yarim o’tkazgichli diod deb ataladi. Shunga ko’ra 3.1-rasmda tasvirlangan p - n o’tishning volt-amper xarakteristikasi yarim o’tkazgichli diodning volt-amper xarakteristikasidir. Uning shakli juda ko’p faktorlarga bog’liq. Masalan, tashqi temperaturaga, kontakt sohasining geometrik o’lchamlariga, tok tashuvchilar miqdoriga, teskari kuchlanish kattaligiga va h.k.
Amaliy jihatdan bu faktorlarning teskari tokka bo’lgan ta’siri katta ahamiyatga ega. Masalan, muhit haroratining ko’tarilishi yoki teskari kuchlanishning biror qiymatgacha oshirilishi teskari tokning birdan ko’payib ketishiga, natijada p-n o’tishning buzilishiga (kuyishiga) sabab bo’ladi.
Umuman olganda p-n o’tishning buzilish (yemirilish) turlari xilma-xil bo’ladi. Shulardan issiqlik va elektr buzilishini ko’raylik.
Issiqlik buzilishi solishtirma qarshiligi yetarlicha katta va p - n o’tish sohasi keng bo’lgan yarim o’tkazgichlarda kuzatiladi. Sababi yarim o’tkazgichning qizishi bilan kristall panjaraning issiqlik haraka- ti ortadi va ko’plab elektronlar valent boglanishlarini uzib erkin elektronga aylanadi. Natijada kristallnipg xususiy o’tkazuvchanligi ortadi. Bunda yarim o’tkazgichning qizishi faqat tashqi muhit haroratining ortishi bilan belgilanmaydi. p-n o’tishdan o’tadigan tok ham uning qizishiga olib keladi. Agar p-n o’tishda ajraladigan issiqlikni yo’qotish chorasi ko’rilmasa, issiqlik buzilishi maydon kuchlanganligining kichik qiymatlarida ham sodir bo’lishi mumkin.
Elektr buzilishi asosiy bo’lmagan tok tashuvchilar sonining yarim o’tkazgich hajmidagi elektr maydon kuchlanganligi ortishi tufayli ko’payishiga bog’liq. Bunda maydon kuchlanganligi ortishi bilan tok tashuvchilarning harakat tezligi ortadi. Natijada urilish tufayli ionlanishning ko’chkisimon ko’payishi vujudga keladi. U p-n o’tishning buzilishiga olib keladi. Ikkinchi tomondan, maydon kuchlanganligining ortishi avtoelektron emissiya hodisasiga ham sabab bo’ladi. Buning natijasida ham buzilish sodir bo’ladi.
Keng p-n o’tishli diodlarda urilish ionlanishi tufayli, tor p-n o’tishli diodlarda esa, avtoelektron emissiya tufayli buzilish sodir bo’ladi.
Elektr buzilishining issiqlik buzilishidan farqi shundaki, unda kuchlanish o’zgarishining biror oralig’ida teskari tok kuchlanishga bog’liq bo’lmay qoladi va jarayon qaytar bo’ladi, ya’ni maydon kuchlanganligi yo’qolishi bilan boshlang’ich holat tiklanadi.
|
| |
V CHAPTER. BIPOLAR TRANSISTORS

|
V CHAPTER. BIPOLAR TRANSISTORS
|
bet | 123/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)V CHAPTER. BIPOLAR TRANSISTORS........................................................47
§ 5.1. The principle of operation of bipolar transistors..........................................47
§ 5.2. Basic operating modes of bipolar transistors……………............................49
§ 5.3. Amplifying effects of bipolar transistors.....................................................50
VI CHAPTER. METHODS FOR CONNECTING BIPOLAR TRANSISTORS TO THE CIRCUIT..................................................................54
§ 6.1. Main characteristics and types of bipolar transistors……………................54
§ 6.2. Static characteristics of bipolar transistors…………………..............57
§ 6.3. Equivalent circuit and parameters of bipolar transistors ……………63
VII CHAPTER. FIELD TRANSISTORS..........................................................70
§ 7.1. Bipolar and unipolar transistors....................................................................70
§ 7.2. Application of field effect transistors...........................................................72
§ 7.3. General concepts...........................................................................................73
VIII CHAPTER. MAIN CHARACTERISTICS, TYPES, OPERATING PRINCIPLE OF FIELD TRANSISTORS..............................................74
§ 8.1. Field-effect transistors with p-n junction.........................................74
§ 8.2. Metals, semiconductors, dielectrics.............................................................79
§ 8.3. Basic wiring diagrams for bipolar transistors...................................83
IX CHAPTER. THYRISTORS ……………………………….…………..87
§ 9.1. Thyristor definition, function ………………………...………………......87
X CHAPTER. POWER SUPPLY DEVICES..................................................93
§ 10.1. Block diagram of the rectifier. Semiconductor diodes…………….........93
|
| |
VIII BOB. MAYDON TRANZISTORLARNING ASOSIY TAVSIFLARI, TURLARI, ISHLASH TAMOYILLARI

|
VIII BOB. MAYDON TRANZISTORLARNING ASOSIY TAVSIFLARI, TURLARI, ISHLASH TAMOYILLARI
|
bet | 117/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)VIII BOB. MAYDON TRANZISTORLARNING ASOSIY TAVSIFLARI, TURLARI, ISHLASH TAMOYILLARI 74
§ 8.1. p-n o’tishli maydon tranzistorlari 74
§ 8.2. Metallar, yarim o’tkazgichlar, dielektriklar 78
§ 8.3.Qo’sh qutbli tranzistorlar ulanishlarining asosiy sxemalari 83
IX BOB TIRISTORLAR 87
§ 9.1. Tiristorning ta’rifi, vazifasi 87
X BOB ELEKTR TA’MINOT MANBA QURILMALARI 93
§ 10.1.To’g’rilagichning tuzilish sxemasi. Yarim o’tkazgichli diodlar 93
§10.2.O’zgaruvchan tokni to’g’rilash.Tekislovchi filtrlar 96
§10.3.Tekislovchi filtrlar 100
XI BOB KUCHAYTIRGICHLAR. SIGNALLARNI KUCHAYTIRISH. ELEKTRON KUCHAYTIRGICHLAR 103
§ 11.1.Kuchaytirgichlar 103
§ 11.2. Kuchaytirgichlarning asosiy xarakteristika va
parametrlari 106
§ 11.3. Kuchaytirgichning ish rejimlari 112
§ 11.4. Kuchaytirish rejimlarini hosil qilish 114
§ 11.5. Kuchlanish kuchaytirgichlarini tekshirish usullari 118
§ 11.6. RC - kuchaytirgich 121
§ 11.7. Yuqori chastotali kuchaytirgichlar 129
§ 11.8. Keng sohali kuchaytirgich 135
§ 11.9. Quyi chastotaviy korreksiya 137
XII BOB KO’P KASKADLI KUCHAYTIRGICHLAR 142
§12.1Yuqori chastotaviy korreksiya 142
§ 12.2 Quvvat kuchaytirgichlari 145
§ 12.3 Kuchaytirgichlarda teskari bog’lanish 151
§ 12.4. Emitter qaytargichi 155
§ 12.5. O’zgarmas tok kuchaytirgichi 159
§ 12.6. Differensial kuchaytirgich 161
§ 12.7. Operatsion kuchaytirgich 164
§ 12.8. Operatsion kuchaytirgichlarni ulash sxemalari 166
§ 12.9.Kuchaytirgich turlari va ishlash rejimi 169
§12.10.O’zgaruvchan signallar kuchaytirgichni tanlash 171
§ 12.11.Ko’p kaskadli kuchaytirgichlar 174
XIII BOB QUVVAT KUCHAYTIRGICHLAR. BIR TAKTLI VA IKKI TAKTLI SXEMALAR 176
§ 13.1.Quvvat kuchaytirgichlari xaqida umumiy ma’lumotlar 176
§ 13.2. Magnit kuchaytirgichlar 179
§ 13.3. Magnit kuchaytirgichlarning afzalliklari 183
|
| |