nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Shinalar nima vazifani bajaradi?

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
2. G‘ildirak va shinalarning tuzilishi;
3. G‘ildirak va shinalarning turlari.
Gildirak avtomobilning shinasi va o‘qi urtasidagi boglovchi zveno hisoblanib,
u shinani o‘rnatish uchun kerak. Avtomobillarda diskli gildiraklar ishlatiladi. U
ikki qismdan iborat: disk va obod. Disk yig‘ilgan gildirakni baraban shpilkalariga
maxkamlash uchun, obod esa pnevmatik shinani joylashtirish uchun xizmat qiladi.
Gildiraklar ikki turli buladi: cho‘qur-bir butun va tekis-bulaklarga ajraladigan.
Bir butun gildiraklar yengil
avtomobillarda ishlatilib, unda shinani
joylashtirish uchun cho‘qurlik va bort bor. Bulaklarga ajraladigan gildiraklar yuk
avtomobillari va avtobuslarda kullanilib, shinani joylashtirish ungay bulishi uchun
bitta borti ajraladigan qilib yasaladi. Ajraladigan bort
kesilgan elastik kulf-xalka
bilan maxkamlanadi. Ba’zi avtomobillarda esa (GAZ) bitta bortni ajratib olish
mumkin bo‘lib, shina joylashtirilgandan sung boltlar yordamida yig‘iladi. Xozirgi
yuk avtomobillarida kengaytirilgan polkali va disksiz gildiraklar ham
ishlatilmokda.
Gildirakning asosiy parametrlari quyidagilar: diametri D, obod eni – V va bort
kayrilmasining 5 X14, 127 X 355. Birinchi rakam dyuym (5)
yoki millimetrda
(127) obod enini, xarfi bort kayrilmasi balandligini (Jq q17,5 mm, K q 19,5 mm,
L q 21,5 mm, Aq28 mm, Bq33 mm, Vq43 mm), ikkinchi rakam esa diametrini
(Dq355 mm) kursatadi.
Gildiraklar stupitsaga bolt yoki shpilka yordamida maxkamlanadi. Agar
o‘qning xar bir tomoniga ikkitadan gildirak maxkamlanishi zarur bulsa,
avval
stupitsa shpilkasi birinchi gildirak bir tomoni konusli gayka bilan sungra ikkinchi
gildirak oddiy gayka bilan maxkamlanadi. Gaykaning konussimon yuzasi ikkinchi
gildirakni anik o‘rnatishga yordam beradi. Gaykalar harakat vaqtida uz-o‘zidan
buralib ketmasligi uchun chap gildiraklar chap rezbali, ung gildiraklar ung rezbali
gaykalar bilan maxkamlanadi.
Shinalar gildirakning yo‘l notekisliklaridan qabul kilgan to‘rtkilarni
yumshatib va sundirib, avtomobilning yurishidagi ravonligini yaxshilaydi. Shina
gildirak obodiga o‘rnatilib,
ular kamerali va kamerasiz; yuqori va past bosimli;
diagonal va radial kordli oddiy hamda arkali shina, pnevmokatok tipida buladi.
Shinaning tuzilishi asosini karkas tashkil etib, chetlari o‘zakga ega bort bilan
tugaydi. Karkasning ustki qismida yostiksimon katlam bor.
Karkas rezina-kord
materialdan tayyorlanib, uning o‘zakva bortlariri pokrishkani obodga maxkamlash
uchun kerak. Kord iplari rezina bilan koplangan viskoza, kapron yoki neylon
iplardan iborat bo‘lib, uning diagonal yoki
radial joylashishiga karab, shinalar
diagonal yoki radial kordli buladi. Karkasning usti va yon qismi protektor
rezinasidan iborat. Protektor shinaning vazifasi
va kaysi tip avtomobilga
o‘rnatilishiga karab turli xil burtma rasmga ega.
Voqea nima uchun bugun sodir bo'lgan?

|
Voqea nima uchun bugun sodir bo'lgan?
|
bet | 77/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Voqea nima uchun bugun sodir bo'lgan?
Yagona omil nazariyasi
Bitta omil nazariyasi barcha baxtsiz hodisalar uchun noyob va nisbatan oddiy sababi bor, deb ko'rsatadi. Bu nazariya yaxshi misol ish qo'li yoriqlar, sababini aniqlash uchun bo'ladi. Bu baxtsiz hodisalar yo'lida haqida nimadir bilib, ishga ishlatiladigan kommunal pichoqlari, albatta emas, chunki muammo to'xtaydi. faqat omil yagona sababi hisoblanadi boshqa omillar o'tdi, bunday mahsulot yoki ish usullari va tegishli tuzatish ishlari kabi, targ'ib qilish. Bu nazariya zarar oldini olish va falokatda uchun foydasiz aslida.Domino nazariyasi Sabab bo'lish domino voqea sodir bir necha nazariyalar mavjud. Har bir domino nazariyasi hodisalari yo'lida bir xil tushuntirish bo'lsa-da, ularning hammasi bitta umumiy nuqtaga ega. uch bosqichga bo'linadi domino nazariyasi, barcha:
1. aloqada oldin bosqichi: baxtsiz hodisa sabab o'sha voqealar yoki sharoitlar, degan ma'noni anglatadi
2. aloqa bosqich: Bir kishi, uskunalar yoki vositasi engish uchun ularning jismoniy qobiliyati tashqarida energiya shakllari yoki kuchlari bilan aloqada bo'lgan paytida bosqichi, degan ma'noni anglatadi
3. bosqich postkontakta: energiya ta'siri yoki voqea sodir bo'lgan natijalariga nazarda tutadi. Tana jarohati, kasallik, ishlab chiqarish noilojlik, uskunalar yoki pul va obro'siga yo'qolishi zarar faqat bosqichi postkontakta domino nazariyasi davomida yuzaga kelishi mumkin mumkin natijalari ayrim.
Mavzudagi barcha ma’lumotlar Fundamentals of occupational safety and health / Mark A. Friend and James P.Kohn.—4th ed. 5 bobidan olingan.
Domino nazariyasi baxtsiz hodisalar voqealar yoki nedensel omillar xronologik ketma-ketlikda, deb oldindan. Har bir nedensel omil asoslangan va boshqalar ta'sir qiladi. aralashuvi har qanday shaklda bo'lishidan mavjud ruxsat bo'lsa, bu xavf-bir voqea sodir bo'lgan ishlab chiqarish muloqotda bo'ladi. qismlari saf tortdi va harakatda birinchi domino, birinchi qolgan domino ag'darishga olib voqealar bir zanjir reaktsiyasi kelaverishdi qilingan domino, bir o'yinda. aloqada oldin sabablari bosqichi tartibi xalaqit qilinmas bo'lsa faqat bir xil yo'l hodisalari bilan, domino nazariyasiga ko'ra, chopish.
|
| |
asosiy sabablari va kelib chiqishi

|
asosiy sabablari va kelib chiqishi
|
bet | 79/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)2.asosiy sabablari va kelib chiqishi. Asosiy sabablari ko'pincha, ikki guruhda tasniflanadi: (1), bunday bilim yoki mahorat, noto'g'ri rag'batlantirish yoki jismoniy yoki ruhiy muammolar yo'qligi, va shaxsiy omillar, (2) vasat ish standartlari, etarli dizayn yoki texnik xizmat ko'rsatish, normal eskirish vositalari yoki uskunalar, shu jumladan, ish omillar bunday yuqori kran nominal qalinligi yanada ko'proq og'irlik ko'tarish, deb vositasi yoki noto'g'ri foydalanish. odamlar nostandart usullar ishtirok nega bu asosiy sabablari bayon.
Rasm 5-2. Sabab bo'lish Genri avariya Illustration domino nazariyasi.
Mavzudagi barcha ma’lumotlar Fundamentals of occupational safety and health / Mark A. Friend and James P.Kohn.—4th ed. 5 bobidan olingan.
3. Zudlik sabablari - mo'jiza. xavfli hujjatlari va xavfli sharoitlarda - barcha voqealar asosiy xususiyatlari. '' (Qush va Loftus, 1976 "u erda ish ishlashini kamaytirish mumkin voqealari asosiy sabablari, ular tushib va yo'qotish uchun to'g'ridan-to'g'ri olib buni domino qilish mumkin nostandart usullar va shartlari (ba'zan deb nomlangan bugs) paydo, imkonini beradi qachon. , p.44).
4. voqea - aloqa. Pol chegarasi yoki tana tuzilishi "(Loftus va birda, 1976) yuqorida energiya manbai bilan aloqada vujudga kelgan bo'lishi mumkinligi" kiruvchi voqealar, yoki, albatta. Turkum Aloqa voqea hodisalar tez-tez avariya 11 turdagi taqdim etiladi. voqea sodir bo'lgan 11 turdagi urib o'z ichiga oladi - hit, aloqa - aloqa - qo'lga bilan - ham, qo'lga ushlab - tomchi, past tomchi kuchlanish va ta'siri (Ansi Z 16,2) - oyoq darajasida o'rtasida.
Rasm 5-3. Illustration Qushlarning va sabab bo'lish avariya Loftus nazariyasi.
5. Odamlar- Mulk zarar. Loss voqea sodir bo'lgan salbiy natijalari anglatadi. Bu ko'pincha moddiy zarar, shuningdek, bunday jarohatlarda va ish muhitini kabi odamlar ta'siri, jihatidan o'lchanadi. Bu nazariyada markaziy nuqtasi - bu boshqaruv xodimlari xavfsizligi va salomatligi uchun mas'uldir. Genrix bir nazariya sifatida, domino nazariyasi Qushlarning va Loftus xavfli harakatlar va shartlari man agar kontakt hodisalar oldini olish mumkin, deb ta'kidladi. baxtsiz hodisalar va bu nazariyaga ko'ra bog'liq yo'qotishlarni bartaraf mumkin, hodisalar sodir imkonini beruvchi shart-sharoitlar belgilab beradi dastlabki uch domino foydalanish, keyin amalga tegishli boshqaruv harakatlarini ta'minlash.
|
| |
Issn: 2181-1695 oak: 01-08/1819/6

Issn: 2181-1695 oak: 01-08/1819/6
Download
0,81 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/14
Sana
18.05.2024
Hajmi
0,81 Mb.
#242604
Download
0,81 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Issn: 2181-1695 oak: 01-08/1819/6
Download
0,81 Mb.
Matnni ko'rish
Foydalanilgan adabiyotlar

Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
OECD (2021). OECD Employment Outlook 2021:
Navigating the COVID-19 crisis and recovery towards a more inclusive
future.
2.
World Economic Forum (2018). The future of jobs report
2018.
3.
Acemoglu, D., & Restrepo, P. (2019). The race between
man and machine: Implications of technology for growth, factor shares,
and employment. American Economic Review, 109(7), 2498–2527.
4.
Autor, D. H., Levy, F., & Murnane, R. J. (2003). The skill
content of recent technological change: An empirical exploration.
Quarterly Journal of Economics, 118(4), 1279–1333.
5.
Ahmadjonov, A Abdullayev, M Mamayusupov, O
Umarjonov. (2021). Raqamli iqtisodiyotda boshqaruv muammolari.
Science and Education, 2(10), 636–642.
6.
A. Abdullaev. (2021). Raqamli iqtisodiyot – kadrlar
tayyorlashning dolzarb masalalari. Ushbu maqolada raqamli
iqtisodiyotning oʻziga xos xususiyatlari, uning …
7.
M. Mamadjonov, A Abdullayev, I Abdurahmonov, A
Mamadaliyev. (2021). Challenges of management in the digital
economy. Scientific progress, 2 (6), 1533–1537.
8.
MMQ Tojiyeva, AAU Abdullayev. (2021). The use of
modern technologies in statistical data collection. Asian Journal of
Multidimensional Research 10 (12), 250–254.
9.
B. Turanboyev, A Abdupattayev, A Abdullaev. (2023).
Inflyatsiyaning qimmatli qogʻozlar daromadiga ta’siri. Yosh tadqiqot
Jurnali 2 (2), 88–100
10.
U.A. Azamjon oʻgʻli, A.A. Axadjon oʻgʻli. (2023). Sun’iy
intellekt va raqamli iqtisodiyot rivojlanishi. Qoʻqon universiteti
xabarnomasi 1, 73–75
33%
36%
31%
Ishlarning taqsimlanishi
To'liq ta'sir
Ta'sir yo'q
Qisman ta'sir
|
-rasm – ChatGPT ning ishchi kuchiga talab va ishchi kuchi

~ 68 ~
Tadqiqot natijalari. ChatGPT ning asosiy kasblarga ta’siri:
Ushbu boʻlimda biz ikkita asosiy
kasbiy tasniflash tizimini
tanishtirishdan boshlaymiz. Shundan soʻng, biz ChatGPT va generativ
AI tomonidan salbiy ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlgan ishlarning
dastlabki bahosini har bir guruh va kichik guruhning ta’rifi,
shuningdek, ushbu guruh doirasida bajariladigan vazifalar asosida
namoyish etamiz.
Asosiy kasb toifalari - Issn: 2181-1695 oak: 01-08/1819/6

|
Issn: 2181-1695 oak: 01-08/1819/6Bog'liq 65-71Asosiy kasb toifalari:
Kasblarning xalqaro standart tasnifi
(ISCO) va standart kasbiy tasniflash tizimi (SOC) turli xil mehnat
turlarini tasniflash va tavsiflash uchun ikkita tizimdir. Xalqaro Mehnat
Tashkiloti (XMT) ISCOni yaratdi, u xalqaro miqyosda mamlakatlar va
mintaqalar boʻylab turli kasblarni solishtirish va baholash uchun
qoʻllaniladi. U 10 ta asosiy boʻlimga boʻlingan boʻlib, ularning har biri
oʻz navbatida kichik guruhlarga va ixtisoslashgan kasblarga boʻlinadi.
Qoʻshma Shtatlar Mehnat Departamentining Mehnat statistikasi
byurosi tomonidan yaratilgan va qoʻllab-quvvatlanadigan SOC
Qoʻshma Shtatlarda kasbiy ma’lumotlarni tashkil qilish va toʻplash
uchun asos boʻlib xizmat qiladi va AQSh ish joylarini toifalarga
ajratish va tasniflash uchun ishlatiladi. Biz ushbu tadqiqotda
kasblarning xalqaro standart tasnifiga (ISCO) e’tibor qaratamiz.
ISCOdagi asosiy guruhlar va kichik guruhlar, kichik guruhlar va
birlik guruhlari sonini 1-jadvalda koʻrish mumkin.
1-jadval – ISCO ning har bir darajasidagi guruhlar soni
Kod
Asosiy guruhlar
Oʻrta
Kichik
Birlik
guruhlari
Malaka
darajasi
1
Menejerlar
4
11
31
3 and 4
2
Professionallar
6
27
92
4
3
Texniklar va yordamchi mutaxassislar
5
20
84
3
4
Ish yuritish boʻyicha yordam xodimlari
4
8
29
2
5
Xizmat koʻrsatish va sotish xodimlari
4
13
40
2
6
Qishloq, oʻrmon va baliq xoʻjaligining malakali xodimlari
3
9
18
2
7
Hunarmandchilik va tegishli savdo ishchilari
5
14
66
2
8
Zavod va mashina operatorlari va yigʻuvchilar
3
14
40
2
9
Boshlangʻich kasblar
6
11
33
2
0
Qurolli kuchlar kasblari
3
3
3
1, 2 va 4
Guruhlarning umumiy soni
43
130
436
|
| |
Issn: 2181-1695 oak: 01-08/1819/6

~ 65 ~
ISSN:
2181-1695
OAK:
01-08/1819/6
www.herald.kokanduni.uz
CHATGPTNING IQTISODIYOTGA TA’SIRI: SUN’IY INTELLEKTNING KASBIY
MEHNAT BOZORIGA TA’SIRI
Umarov Azizjon Azamjon oʻgʻli
Qoʻqon universiteti oʻqituvchisi
aumarov@kokanduni.uz
Abdullayev Axrorjon Axadjon oʻgʻli
Qoʻqon universiteti talabasi
ahrorjon1611@gmail.com
MAQOLA HAQIDA
ANNOTATSIYA
Qabul qilindi:
24-iyun 2023-yil
Tasdiqlandi:
26-iyun 2023-yil
Jurnal soni:
7
Maqola raqami:
16
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v7i7.782
Ushbu tadqiqot ChatGPT mehnat bozoriga qanday ta’sir qilishini oʻrganadi. ChatGPT va boshqa
sun’iy intellekt bilan bogʻliq xizmatlar mehnat bozoriga qanday ta’sir qilishini tushunish uchun biz
birinchi navbatda ushbu mavzu boʻyicha oʻtkazilgan oldingi tadqiqotlarni chuqur tahlil qildik. Talab
va taklif modelidan foydalanib, biz ChatGPT ta’sirini baholaymiz. Ushbu maqola ushbu
innovatsiyaning mehnat bozoriga qisqa va uzoq muddatli ta’sirini oʻrganib, uning muammolari va
imkoniyatlariga e’tibor qaratadi. Bundan tashqari, biz ChatGPT-ga eng sezgir boʻlgan kasblarning
toʻliq roʻyxatini taqdim etish uchun Xalqaro standart kasblar tasnifidan turli vazifalarni olish uchun
matn ishlab chiqarish usulidan foydalanamiz.
KALIT SOʻZLAR/
Ключевые слова/
keywords
Katta til modellari; Sun’iy intellekt;
Avtomatlashtirish,
mehnatni
tejash
texnologiyasi,
ChatGPT,
iqtisodiyot,
rivojlanish, raqamli iqtisodiyot, mehnat
bozori, generativ AI, kasbiy tasnif
|
N a zo ra t sa v o lla ri va topsh iriq lari

|
N a zo ra t sa v o lla ri va topsh iriq lariBog'liq Metrologiya, standartlash va sertifikatlash asoslariN a zo ra t sa v o lla ri va topsh iriq lari:
l.O ’cim liklam ing poyalaridan olinadigan tolalar raqida ma'lumot bering.
2. Z ig’ir tolasini izorlab bering.
3.Kunjut v a ju t tolalari raqida m a'lumot bering.
4.Kanop tolasining xususiyatlarini tarlil eting.
5.Titilgan z ig ’ir tolasining raqamini barolash me'yorlari qanday.
6. Taralgan z ig ’ir tolasi raqida ma'lumot bering.
7. Lub tolalaridan olinadigan ip raqida m a'lumot bering.
T ayan ch iboralar:
Lub tolalari o ’zining tuzilish xossalari, o ’lchami, kimyoviy tarkibi b o ’yicha
turli xil bo’ladi, zig ’ir tolalari yuqori yigiruvchanlik imkoniyatiga ega b o ’lib,
elem entar tolalarining chiziqiy zichligi va lignin tarkibi kamroq bo’ladi, uzun kunjut
texnik tola asosan birlam chi tola xossalari b o ’yicha yaxshi xususiyatlardan iborat,
birlamchi va ikkilam chi ju t tolalari, kanop tolasi kabi turli xususiyatlarga ega, kanop
tolalari ram ju t tolalari kabi 1-5 mm uzunlikdagi, kalta elem entar zig ’ir tolalaridan
tashkil topgan b o ’lib, qoplar uchun 300-700 teksli quruq yigirilgan iplar ishlab
chiqariladi, titilgan z ig ’ir - uzun tolali b o ’lib, zavod va nozavod sharoitida sharoitida
olingan y o m g ’ir shudringi ta'sirida ivitilgan, bug’ bilan ishlov berilgan, ivitilgan
poyali titilgan z ig ’ir, taralgan zig’ir tolasi sifat ko’rtsatkichlari b o ’yicha lOta navga
bo ’linadi va 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 30, 36 raqamlari bilan belgilanadi, taralgan
zig ’im ing navi issiqlik ta'sirida ivitilgan, fizik-m exanik va boshqa sanoat usullari
yordam ida trestlar tayyorlash va standart namunalariga solishtirish natijasida tola
tashqi ko’rinishi b o ’y ich a aniqlanadi, taralgan zig ’ir 10-16 foizli haqiqiy namlikda,
12 foizli m e'yoriy nam likdagi konditsion massasi bo’yicha qabul qilinadi, tarandi-
kalta yondoshsiz z ig ’ir tolasi bo’lib, zig’ir tarash mashinalarida, qolaversa, dag’al
tarash m ashinalarida v a qayta tarash mashinalarida titilgan zig’irni tarash natijasida
166
olinadi va ip ishlab chiqarish uchun ishlatiladi, kanop tolasining rangi va tashqi
k o ’rinishi eng yom on kursatkichlari b o ’yicha barolanadi.
|
| |
Rasm 5-4. Sabab bo'lish avariya Illustration Marcum nazariyalar

|
Rasm 5-4. Sabab bo'lish avariya Illustration Marcum nazariyalar
|
bet | 81/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Rasm 5-4. Sabab bo'lish avariya Illustration Marcum nazariyalar.
Avariya uchun ko'plab nazariyalar
Ko'plab omillar nazariyasi
Manuel (1997). Domino nazariyasi ham sodda, deb hisoblaydi. U muddatini taklif, xavfli qilmish ham bartaraf etiladi. ; Xavfsizlik siyosati, standartlar va tartib sohasida kam tegishli emas - U avariya nima uchun ota-lishlaridan deb taklif va mas'uliyat tizimi notekis amalga oshirish. Manuel ishchi nazariyasi nima uchun turli nazariyalarni ralli harakat qiladi. Uning yondashuv, shuningdek, quyidagi g'oyalarni ba'zi o'z ichiga oladi.
avtomobil, ommaviy axborot vositalari, odamlar va boshqarish (brower, 1990): juda ko'p nazariyalar Bo'ron halokatiga sabab omillar vakillik qilish uchun M to'rt omillar foydalanadi. Mashina asboblarni, uskunalar yoki voqea sodir sababini hissa vositalari anglatadi. Media bunday yurish yuzasi yoki ob-havo sharoiti sifatida halokatiga, atrofdagi ekologik sharoitlar o'z ichiga oladi. Bir kishi voqea hissa odamlar va inson omillar bilan shug'ullanish kerak. Management shuningdek uskunalar, poezd xodimlari tanlash uchun, va xavf nisbatan bepul muhitni himoya qilish uchun ishlatiladigan usullar qarab, boshqa uch M o'z ichiga oladi.
Mavzudagi barcha ma’lumotlar Fundamentals of occupational safety and health / Mark A. Friend and James P.Kohn.—4th ed. 5 bobidan olingan.
Ko'plab omillar nazariyasi to'rt M har xususiyatlarini ko'rib:
1. uskunalar (Machinery): uskunalar xususiyatlari Ekspertiza dizayni, shakli, hajmi, yoki uskunalar ishlatish uchun ishlatiladigan energiya ma'lum bir turini o'z ichiga oladi
2. Man (Man): insonni xususiyatlari - psixologik holatini; qavat; yosh; (Balandligi, og'irligi yoki holatda, shu jumladan) fiziologik o'zgaruvchilar; va (masalan, xotira, chaqirib va bilim darajasiga kabi) bilim alomatlar
3. Multimedia (Media): yo'lda qor yoki suv, bino harorati va tashqi harorat media xususiyatlari bo'lishi mumkin
|
| |
Tadqiqot Metodologiyasi: Mehnat bozori va ChatGPT

|
Tadqiqot Metodologiyasi: Mehnat bozori va ChatGPTBog'liq 65-71Tadqiqot Metodologiyasi: Mehnat bozori va ChatGPT.
Ushbu boʻlimda biz ChatGPT kabi generativ AI xizmatlarining bandlik
va ish haqiga koʻrsatadigan qisqa muddatli va uzoq muddatli ta’sirini
oʻrganish uchun mehnat bozorining juda umumiy doirasini koʻrib
chiqamiz. Ushbu tergov umumiy mehnat bozoriga qaratilganligini
tushunish juda muhimdir. Agar taksi haydovchisi yoki oshpaz kabi
muayyan ishni misol tariqasida oladigan boʻlsak, bu shaxslarga
chatGPT hech qanday tarzda ta’sir qilmaydi. Boshqa tomondan,
mijozlarga xizmat koʻrsatish yoki kopirayterlar kabi ba’zi martabalar
sezilarli ta’sir koʻrsatishi mumkin. Shuningdek, generativ AIning
mehnat bozoriga bevosita ta’sirini yaxshiroq tushunish uchun biz past
malakali
va
yuqori
malakali
ishlarni
farqlashimiz
kerak.
Avtomatlashtirish va robot texnologiyasi past malakali ishlarga
sezilarli ta’sir koʻrsatgan boʻlsa-da, generativ AI yuqori malakali
ishlarga koʻproq bogʻliq koʻrinadi.
Qisqa muddatli ta’sir:
ChatGPT va boshqa generativ AI
xizmatlarining mehnat bozoriga qisqa muddatli ta’sirini oldindan aytib
boʻlmaydi va har qanday holatda ham boʻlishi mumkin. Bir tomondan,
bu xizmatlar muayyan jarayonlarni avtomatlashtirish potensialiga ega,
shuning uchun muayyan sohalarda ishchi talabini kamaytiradi. Boshqa
tomondan, ular AIni rivojlantirish kabi sohalarda yangi ish
imkoniyatlarini yaratishi mumkin. Bunga qoʻshimcha ravishda, ular
ishchi kuchining umumiy mahsuldorligini oshirishi va ish haqini
oshirishi mumkin. Shunga qaramay, texnologiya rivojlanishda davom
etar ekan, aniq natija, ehtimol, ba’zi ishlar uchun ishchi kuchiga
boʻlgan talabning pasayishi boʻlishi mumkin. Ta’sir, shuningdek,
texnologik oʻzlashtirish tezligiga va ishchilarning yangi koʻnikmalarga
ega boʻlish tezligiga bogʻliq boʻladi. AIning mehnat bozoriga qisqa
muddatli ta’siri nozik va murakkab boʻlishi kutilmoqda.
Shuningdek, xodimlar ega boʻlgan koʻnikmalar va ish
beruvchilar kerak boʻlgan qobiliyatlar oʻrtasida vaqtinchalik
nomuvofiqlik boʻlishi mumkin, bu esa muayyan sohalarda ishsizlik
yoki toʻliq ishsizlikka olib keladi. Biroq, odamlar yangi koʻnikmalarga
ega boʻlishlari va mehnat bozori sun’iy intellektdan kelib chiqadigan
oʻzgarishlarga moslashishi natijasida mehnat bozoriga qisqa muddatli
ta’sir barqarorlashishi kutilmoqda. 2-rasmda koʻrsatilganidek, bizda
qisqa muddatda koʻp oʻzgarmaydigan noelastik ishchi kuchi taklifi
mavjud. Buning sababi shundaki, ishchilar uchun malaka oshirishning
har qanday shakli vaqt talab etadi.
|
| |
Yonilgi nasosini boshkarish elektr zanjiri

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov
Jamoliddin Bekturdiyevich
uzatishga mo‘ljallangan . Forsunka elektromagnit klapanini ishlanilishini
EBB boshkaradi . Yonilgi forsunkani ichidagi kanallar orqali ochiq
sharsimon yeki ignasimon klapan va purkash plastinasi
teshiklari orqali
kuvurga purkaladi . Purkash plastinasida oltita teshik bo‘lib yonilgi okimi
dozasini taminlaydi hamda forsunkani uchkiqismida nafis purkalgan
yonilgini konussimon mashalino‘ (fakel)
yaratadi
Forsunka uchidan yonilgi kiritish kuvuriga utadi va silindrga surilishidan
oldin keyingi to‘zitilish hamda buglanish jarayonida utadi.
Yonilgi bosimi regulyatori sikuvchi prujinali redo‘qsion
klapan va
sezuvchan diafragmali elementlardan iborat .
Diafragma regulyatorni vakuum va yengil bushliklariga ajratadi .
Vakuum bushligi dvigatelni kiritish kuvuri bilan ulangan .
Vakuum bushligida ham regulyatorni sikuvchi prujinasi joylashgan .
Regulyatorni funksiyasi forsunkaga uzatilayotgan yonilgi bosimini berilgan
barkarorligini ushlab turish va dvigatelni yuklanishiga boglik ravishda bu
bosimni korrektirovka (tugrilash) uchun xizmat qiladi.
Kiritish kuvurida siyraklanish (razrejeniye) kamayganda
yonilgini tizimdagi
bosimi kutariladi . Regulyator ishlayotgan dvigatelda tizimdagi yonilgi
bosimini 284-325 kPa diapazonida ushlab turadi .
E slab qolish uchu n atam alar - U. M. Matmusayev, M. Q. Qulmetov, T. A. Ochilov, T. A. Toytrova, J. R. Muxtarov...

pishitilgan iplar past navli va kislota ta'siriga bardoshli tosh paxta va 20-25
foiz paxta
yoki kimyoviy tolalar aralashm asidan rosil qilinadi.
Aralash tosh paxta iplariga q o ’yilgan me'yoriy shartlar turli-tuman b o ’lib,
uning tarkibiga va q o ’llanilishiga b o g ’liq b o ’ladi.
N a z o ra t sa v ollari va top sh iriq lari:
1 .Tosh paxta haqida ma'lum ot bering.
2.Xrizotil tosh paxta haqida m a'lumot bering.
3.Tosh paxtaning sinflanishini izohlab bering.
4.Tosh paxta tolasi sifatini birinchi bosqich uchun me'yoriy k o ’rsatkichlari.
5.Tosh paxta ipi haqida m a'lumot bering.
T ayanch iboralar:
To’qim achilik sanoatida tosh paxta iplarini tayyorlash uchun xrizatil-tosh paxta
ishlatiladi, xrizotil-tosh paxta-bu nomni grekchadan tarjim a qilganda yashil-tilla
yonmaydigan tolani bildiradi, xrizotil-tosh paxta kislotaga
chidamligi past, ishqor va
issiqlikka chidamligi yuqori b o ’ladi, tosh paxta uzunligi va fraktsion tarkibi bo’yicha
sakkizta gururga bo’linadi: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6 va 7, tosh paxtaning uzunligi 18 mm dan
kam b o ’ladi. ram ma markadagi tosh paxtaning namligi 3
foizni tashkil etadi, tosh
paxta ipi tarkibida, paxta aralashm asida qayta ishlash uchun nominal uzunligi 34 va
38 kim yoviy tolalar aralahm asida apparat yigirish usuli b o ’yicha tayyorlanadi,
gazlam alar 2 q o ’shilishdagi
pishitilgan tanda, 2,3 yoki 4 q o ’shilishdagi pishitilgan
arqoq iplaridan tashkil topadi.
N azorat sav o lla ri va topsh iriq lari

T ayan ch iboralar:
Paxta
tolasi rangi, tashqi ko’rinishi, pishib etilganlik koeffitsienti bo’yicha
O ’zDST 604-2001 standartiga asosan I, II, III, IV va V navlarga b o ’linadi,
Paxta
tolasinig fizik-m exanik ko’rsatkichlari: shtapel massauzunligi,
chiziqiy zichlik va
solishtirma uzilish kuchiga ko’rar to ’qqizta: la, lb, 1, 2, 3,
4,
5, 6, va 7-tiplarga
ajratiladi, bunda paxtadan paxta tolasining tipi, shtapel
massauzunligi yoki chiziqiy
zichlikning eng yomon ko’rsatkichi b o ’yicha
aniqlanadi, la, lb, 1, 2 va 3
tipdagi
tolalarga ega b o ’lgan paxta uzun tolali,
4,
5, 6 va 7 tipdagi tolalarga ega bo’lgan
paxta esa o ’rta
tolali paxta navlariga kiradi, paxta tolasi eng yomon ko’rsatkichlari
b o ’yicha tipi
aniqlanadi,
konditsion
massani
risoblash
uchun
namlikning
me'yorlangan massaviy nisbati - 8,5 foizni tashkil etadi, paxta
tolasining solishtirma
uzilish kuchini O ’zDST 619-2009 standard bo’yicha, tolaning chiziqiy zichligi va
mikroneyr k o ’rsatkichini O ’zDST 620-2009 standard bo’yicha,
tolaning rangi va
tashqi k o ’rinishi O ’zDST 629-2010, tola tarkibidagi nuqsonlar va iflos aralashmalar
miqdori O ’zDST 632-2010 standard bo’yicha, tolaning uzunligi O ’zDST 633-95
standard bo’yicha aniqlanadi, konditsion chiziqiy zichlikdan nominal chiziqiy
zichlikning o g ’ish miqdori, paxtadan yigirilgan iplar sifat ko’rsatkichi bo’yicha I, II
va III navlarga bo’linadi.
I
Ya - Yuqori kuchlanish texnikasi

264
vaqtda elektr sistemasida zamonoviy avtomatik qurilmalar va o’chirgichlar tezkor
avtomatik qayta ulagichni qo’llashga va sistemaning dinamik turg’unligining
oshishiga olib keladi.
Yashinning bevosita urilishidan paydo bo’ladigan o’takuchlanish har
qanday kuchlanishga mo’ljallangan havo elektr uzatish liniyasining izolya-
tsiyasini qoplashga etarli bo’lishi mumkin. Bu o’takuchlanishdan himoya
qilishning asosiy usuli yaxshi zaminlangan himoya trosi hisoblanadi. CHunki
zaminlangan himoya trosi elektr uzatishida induktsiyalangan kuchlanishni
pasaytiradi.
Nazorat savollari - Yuqori kuchlanish texnikasi

266
Tayanchining balandligi 20-25 m gacha bo’lgan HEUL uchun
ah
o’t
(1-K)-U
tayanch
K= 0 deb qabul qilish mumkin. Bunda
U
iz
= I
tayanch
R
i
.
Himoyalash trosi bo’lmagan HEULda yashinning bevosita urulishidan
shikastlangan o’tkazgichning ikkala yo’nalishi bo’ylab yashin tokining
tarqalishidan paydo bo’ladigan o’takuchlanish to’lqini quyidagiga teng:
2
toj
Amaliy mashg‘ulotni bajarish

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
1. Ta’minlash tizimining vazifasi nima?
2. Nima sababdan hozirgi zamon zamonaviy avtomobillarida karbyuratorlar
yonilg‘i purkashning electron tizimiga almashtirildi?
2-ilova
Ishni bajarish tartibi.
1. Injektorli dvigatellar olinadi;
2. Dvigateldan yonilg‘i purkash tizimi ajratib olinadi;
3. Yonilg‘i purkash tizimining turlari aniqlanadi;
Nazorat savollari - Yuqori kuchlanish texnikasi

221
transformatorlarda keng tarqalgan. Eng keng tarqalgan chulg’am g’altakli
chulg’am bo’lib u ikkita–uchta paralel o’tkazgichlardan iborat. Har bir g’altak
o’nlab o’ramlardan iborat. G’altaklar orasida sovituvchi va izolyatsiyalovchi moy
kanallari bajarilgan. G’altaklar aro o’tish navbatma-navbat chulg’amning ichki va
tashqi tomonlarida joylashadi, bu chulg’amni yig’ish paytida amalga oshiriladi.
Transformotorning
izolyatsiyasi
ichki
(bakdagi)
va
tashqi
(transformotorning kirishlari orasidagi, kirish bilan bak orasidagi havo oralig’i)
izolyatsiyalariga bo’linadi. Ayniqsa ichki izolyatsiya alohida ajralib turadi.
Chulg’am izolyatsiyasi esa bosh va bo’ylama izolyatsiyaga bo’linadi. Bosh
izolyatsiyaga chulg’amning zaminlangan qismga va boshqa chulg’amlarga
nisbatan izolyatsiyasi kiradi. Bo’ylama izolyatsiyaga bir chulg’amdagi
qismlarining o’zaro, o’ramlar, chulg’amlar qatlamlar va boshqa elementlar
orasidagi izolyatsiyalar kiradi. Bu ikkala izolyatsiya uchun ham izolyatsiyalovchi
material rolini transformator moyi va u bilan birgalikda
kattiq dielektriklar
(elektrokarton, qog’oz, bakelit va o’rov o’tkazgichlarining ip gazlama izolyatsiya
bajaradi).
Transformatorlarning kirishlari doimo qattiq va suyuq dielektriklar
kombinatsiyasida iborat. Uning ustunligi o’tuvchi izolyatorlarni qaragani-mizda
keng yoritilgan. Transformatorlar izolyatsiyasida moyga
joylashtiril-gan uch xil
asosiy qattiq dielektriklar (qoplanish, izolyatsiyalash va bulgichlar (to’siqlar))
qo’llaniladi.
Q
oplanish – nisbatan yupqa (1- 2 mm dan katta bo’lmagan) qattiq
izolyatsiyalovchi materialdan (ko’pincha qog’ozdan yoki izolyatsiyalovchi
lokdan) iborat bo’lib, elektrodga jips joylashishidan
maydon kuchlanganligi
nisbatan sezilarli darajada o’zgarmaydi. Bu tadbir sanoat chastotasida ayniqsa
transformator moyining namlanganida va ip tola bilan ifloslanganida effektli
hisoblanadi. Transformotor moyning elektrik
mustahkamligi pasayganida
qoplanishning ta’siri 5.4- rasmda ilyustratsiya qilingan. Bu grafikdagi egri
chiziqlardan qoplanish ayniqsa kuchsiz bir jinsli bo’magan maydonlarda sezilarli
222
bo’lishini ko’ramiz. Chunki, bunda elektrodlar ustining
qoplanishi natijasida
uning ustida zarrachalar to’planishi va o’tkazuvchan qatlamning paydo bo’lish
extimoli kamayib ketadi. O’tkazuvchi zarrachalar qoplangan elektrod ustida
ushlanib qolmasdan moyga cho’kib, uning tagida cho’kma hosil qiladi – moy
yuzasida o’tkazuvchan ko’prik paydo bo’lmaydi (5.4- rasm).
5.4- rasm. Sanoat chastotasida elektrodlarni yupqa qatlamli dielektrik bilan
qoplanishining ta’siri. Elektrodlar parallel:
1 – diametri 3 mm qolamasiz; 2 – diametri 10 mm qoplamasiz; 3 - diametri 3 mm ikki
qavvatli kabel qog’ozi yasalgan qoplama o’rnatilgan; 4 – diametri 10 ikki qavatli kabelь
qog’ozidan yasalgan qoplama o’rnatilgan. Moyni norma bo’yicha elektrik mustahkamligi 26 – 28
kV
ta’sir et
2,5/mm
Menejerning uch toifadagi shaxs talablarini hisobga olish

149
global menejer qaror qabul qilishdan oldin quyidagi savollarga
javoblarni tahlil qilib, muammoni aniqlab olishi kerak:
Talab mazmuni nimada?
Kim so‘rayapti?
Uni bu talabga nima undadi?
Talab bajarilganda kimga zarar yetishi mumkin?
Qanday qarorni kutishmoqda?
Ushbu qaror bo‘yicha qanday fikrlar va qarshiliklar mavjud?
Ushbu qaror qanchalik tezkor bo‘lishi zarur?
Uni qanchalik tez bajarish kerak?
U nima beradi?
Bunda qo‘yilayotgan talablardan qat’iy nazar quyidagilarni yashirish
odobsizlikdir:
aksiyadorlardan – aksiyadorlik jamiyatining qo‘shilishi yoki qo‘shib
olinishining haqiqiy sabablarini;
bo‘shatilayotgan xodimlardan – shtatning qisqartirilishi
sabablarini.
Oxirgi holatda, masalan, firmani qayta tashkil etishning istiqbolli
rejasiga muvofiq shtatni qisqartirish zaruratini ishonchli tushuntirish
axloqiydir.
Ko‘rsatilgan uch toifa shaxslar talablari bo‘yicha qaror qabul
qilinayotgan har qanday vaziyatda xalqaro menejer kompaniyaning
ijtimoiy mas’uliyatidan kelib chiqishi kerak. U esa bir tomondan xo‘jalik
samarasiga erishishga, boshqa tomondan esa qabul qiluvchi mamlakatda
kompaniya uchun qulay ijtimoiy fikrni yaratish zaruratiga asoslanadi.
Qabul qiluvchi mamlakatda xorijiy kompaniya faoliyati bilan bog‘liq
shaxslarning barcha toifalari uchun menejer tomonidan qabul qilingan
biznes samaradorligi me’yorlariga mos keluvchi qaror tushunarlidir.
Biznes samaradorligining me’yorlari esa quyidagi asosiy omillar bilan
aniqlanadi:
–
mavjud resurslardan maksimal foydalanish;
–
har bir kishining o‘z ishi uchun ma’suliyati;
–
bilimdonligi;
–
erkin bozor axborotini o‘z vaqtida qo‘llash.
Tartibli tadbirkorlar uchun “Axloq kodeksi”

150
tizimi”ni tashkil etadi. Ko‘pincha bu qoidalarning
uslubiy negizini
“Axloq kodeksi” tashkil etib, ularni ishlab chiqish bo‘yicha Xalqaro
savdo palatasi (XSP) 80 yillik tajribaga ega. Ularga huquqiy qurollarning
umumiy to‘plami, intellektual
mulkni himoya qilish usullari, tamagirlik
va poraxo‘rlikka qarshi kurash usullari, samarali soliqqa tortish
mexanizmlarini
yaratish, bojxona rejimini takomillashtirish bo‘yicha
tavsiyalar, tijorat bahslarini arbitraj orqali hal qilish tajribasi kiradi.
Ko‘pchilik tadbirkorlarning “Axloq kodeksi”ga qo‘shilishidan
manfaatdorligi sabablariga ularning xalqaro ko‘lamda tadbirkorlik bilan
shug‘ullanishini yengillashtiruvchi sharoitlarni yaratishga va doimiy
o‘zgarib turuvchi jahon tovarlar va xizmatlar bozori kon’yunkturasi
sharoitlarida o‘z korxonasining xavfsizligiga intilishi kiradi.
Xulosalar
1. Global menejerga etika ichki milliy va xalqaro ziddiyatlarning
oldini olish imkoniyatini beradi. Global menejer
malakasi iqtisodiy va
texnik bilimlardan tashqari ijtimoiy soha haqidagi bilimlarni va muloqotga
kirishuvchanlikni ham o‘z ichiga olishi kerak. U o‘z faoliyatining ijtimoiy
oqibatlarini hisobga olishi shart.
2. Xalqaro menejer o‘z faoliyatini faqat xo‘jalik muvaffaqiyatiga
erishishga yo‘naltirganda va qabul qiluvchi mamlakatda jamoatchilik
fikrini inkor etganda yoki qabul qiluvchi mamlakatda kishilarning asosiy
guruhlari – xalqaro kompaniyalarning xorijiy filial ishchi va xizmatchilari,
mahalliy aksionerlar,
hukumat mansabdorlari, kasaba uyushmasi
rahbarlarini o‘z faoliyatining foydaliligi, to‘g‘riligi va bezararligiga
ishontira olmaganda ziddiyatlar tug‘iladi.
3. Axloqiy jihatdan xalqaro menejerning jiddiy xatosi bo‘lib,
qabul
qiluvchi mamlakatda ishbilarmonlik muhiti va madaniy hayot
xususiyatlarini o‘rganishni inkor etish, xorijiy faoliyatdan kutilayotgan
natijalarning real
emasligi, xorijiy sheriklar bilan o‘zaro tushunishga
intilmaslik, muammolar va ziddiyatlarning sabablarini yaxshi o‘rganmay
turib, xorijiy sheriklar bilan munosabatlarni uzish hisoblanadi.
4. Biznesni axloqiy yuritishning 3 belgisi:
–
biznesning o‘z maqsadlariga mosligi;
–
sog‘lom tafakkurga itoat etish;
–
oddiy insonparvarchilik prinsiplari bo‘yicha harakat qilish.
5. Moliyaviy faoliyat
etikasi barcha ishga doir, shu jumladan,
buxgalterlik hisob-kitoblarining haqqoniyligidan iboratdir.
151
6. Poraxo‘rlik doim ma’naviy qoralanadi va axloqsizlikka kiradi.
7. Xalqaro tadbirkorlik faoliyatida muvaffaqiyatlarga erishishni
xohlovchilar uchun tadbirkorlarning milliy va xalqaro uyushmalari xulq-
atvor qoidalari va “Axloq kodeks”larini ishlab chiqadilar.
Adabiyotlar tahlili - Issn: 2181-1695 oak: 01-08/1819/6

|
Issn: 2181-1695 oak: 01-08/1819/6Bog'liq 65-71Adabiyotlar tahlili:
Mehnatni tejovchi texnologiyalarning (LST
deb ham ataladi) kelib chiqishi sanoat inqilobi boshlanishiga qadar
kuzatilishi mumkin. Sanoat inqilobi davrida mashinalarga asoslangan
ishlab chiqarish usullari inson mehnatiga tayangan usullarni almashtira
boshladi. Bu ham mahsuldorlikning, ham samaradorlikning sezilarli
oʻsishiga olib keldi. Bugʻ dvigatelining joriy etilishi va boshqa
mexanik yaxshilanishlar turli sohalarda, shu jumladan toʻqimachilik,
ishlab chiqarish va qishloq xoʻjaligida LSTni amalga oshirish uchun
yoʻl ochdi. Ushbu yutuqlar yuqori iqtisodiy oʻsishga va odamlarning
turmush darajasini yaxshilashga olib keldi, chunki ular mahsuldorlikni
oshirdi va yangi mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan
mehnatni kamaytirdi. (Staccioli va Virgillito 2021a)
XX asrda LSTlar rivojlanishda davom etdi va elektr
energiyasining kiritilishi ularning evolyutsiyasida muhim omil boʻldi.
XX
asrning
ikkinchi
yarmida
kompyuter
va
axborot
texnologiyalarining kengayishi biznesning turli sohalarida, shu
jumladan, ishlab chiqarish va transport sohalarida robotlar va
avtomatlashtirishning keng qoʻllanilishiga olib keldi. (Montobbio va
boshq. 2022) Robotlar mehnatni tejash effektiga ega ekanligini
aniqladi, ammo bu ta’sirning hajmi va yoʻnalishi muayyan sanoat,
malaka darajasi va mamlakatga qarab oʻzgaradi. Boshqa tadqiqot
(Staccioli va Virgillito 2021b) patent tahlili orqali mehnatni tejovchi
texnologiyalarning tarixiy koʻrinishini taqdim etadi; Ushbu tadqiqot
inson funksiyalarini texnologik innovatsiyalarning soʻnggi toʻlqini
bilan almashtirishni hujjatlashtiradi.
Shuningdek,
kompaniyalarning
mahsuldorlik
va
raqobatbardoshlik darajasini oshirishga qaratilgan doimiy sa’y-
harakatlari natijasida LSTlar butun dunyo boʻylab iqtisodlarda
mashhur boʻlib bormoqda. LSTlar mahsuldorlikni oshirishi va yangi
ish joylarini yaratishi mumkin; shunga qaramay, ular past malaka
darajasini talab qiladigan kasblardagi ishchilarni almashtirishlari
mumkin.
|
| |
Foydaning o‘sish va tushish nuqtalari

160
IFning keng tarqalgan tuzilmalari qatorida quyidagilarni sanab o‘tish
mumkin:
1. Korporativ investitsiya fondlari
aksionerlik jamiyatlari asosida
yaratiladi. Umumiy kapital hisobiga ular turli qimmatli qog‘ozlarni xarid
qiladilar, ularning qiymati vaqti-vaqti bilan o‘sib boradi va shuning
hisobiga har bir ishtirokchining ular qo‘shgan ulushi uchun qo‘yilmalar
qiymati ortib boradi.
2. Trastlar
menejer va vasiylardan tashkil topgan bir qancha farqli
boshqaruvga ega. Menejerlar rasmiylashtirish bilan shug‘ullanadilar va
qo‘yilmalar to‘g‘risida qarorlar qabul qiladilar. Vasiylar esa fond
aktivlariga ega va menejerlarning qo‘yilmalar bo‘yicha qarorlarini amalga
oshiradilar. Trastlarda aksiyadorlar investor bo‘lib ham sanaladilar: ularga
ovoz berish huquqi biriktirilgan va ular yakuniy qarorni qabul qiladilar.
-rasm. Investitsion jarayonning oddiy shakli

155
Ba’zi investorlar o‘zlari amalga oshirishi mumkin bo‘lgan
investitsiyalar tabiatida ma’lum cheklovlarga duch keladi. Masalan,
Yapon pensiya jamg‘armalari qonunga muvofiq o‘z aktivlarining 30 %dan
kamrog‘ini xorijiy (Yaponga tegishli bo‘lmagan) investitsiyalarga
qo‘yishlari mumkin, aksariyat tashkilotlar esa o‘z aktivlarining 50 %ini
Yapon davlat aksiyalarida saqlab turishlari lozim. Aynan shu kabi Kanada
pensiya jamg‘armalari xorijiy aktivlarga o‘z kapitalining 20 %dan
kamrog‘ini qo‘yishlari mumkin. Janubiy Koreya hukumati esa hozirgi
vaqtda Koreya aksiyadorlik kompaniyalarida xorijiy ishtirokni 23 %gacha
cheklamoqda.
Kengaytirilgan kapital qo‘yilmalarga cheklovlar (Yaponiyadagi kabi)
investorlar faoliyatining potensial maydonini toraytiradi. Tabiiyki, bu
investorlar o‘z ixtiyorlarida bo‘lgan investitsion muqobillarni nisbatan tor
bozor portfeli asosida baholaydilar. Bozorga qo‘yilgan cheklovlardan
kelib chiqqan holda investitsion portfelning real imkoniyatlarini baholash
bozorning gipotetik imkoniyatlaridan yaxshiroq bo‘lishi mumkin.
I
Ya - Yuqori kuchlanish texnikasi

262
bu yerda
Ya
I
- yashin tokining amplitudasi, kA;
1
- YAshin toki amplitudasining
Ya
I
ga teng va katta bo’lish ehtimoli.
7.3- rasm. Turli manbailardan olingan yashin toki amplitudasining protsentlardagi egri chizig’i:
1- Amerikaning osmono’par binosidagi razryadlar; 2- Amerika injener – elektriklar institutining
tavsiyasi asosida olingan ma’lumot; 3- Sobiq SSSrda qabul qilingan ma’lumot; 4 – Lьyuisa va
Faustaning ma’lumotlari bo’yicha; 5 – Amerikaning elektr uzatish liniyalarida oxirgi marta
kuzatilgan tok amplitudasi.
Agar elektr sistemada o’takuchlanish yashinning bevosita elektr uzatish
liniyasiga yoki biror elektr qurilmaga urilishidan paydo bo’lsa, u yashining
bevosita urilishidan hosil bo’lgan o’takuchlanish deb tushiniladi, Agar
o’takuchlanish elektr uzatish liniyasiga yaqin joylashgan biror ob’ektga urilishidan
paydo bo’lsa, unga induktsiyalangan o’takuchlanish deb tushiniladi.
Elektr qurilmaning qismlariga kuchlanish qo’yilganda uning atrofida
elektromagnit maydon paydo bo’ladi. Agar bu maydonga qandaydir keskin turtki
(yashin) kiritilsa, maydon bir holatdan qandaydir ikkinchi holatga to’lqin jarayoni
ko’rinishida o’tadi. Bu holda elektromagnit to’lqin elektr uzatish liniyasi bo’ylab
ikkala tomonga qarab tarqaladi.
Elektromagnit to’lqinni elektr maydon energiyasining tashuvchisi
hisoblanuvchi kuchlanish to’lqini va magnit maydon energiyasining tashuvchisi
O‘quv mashg‘ulotning maqsadi

O‘quv mashg‘ulotning maqsadi: O‘quvchilarda g‘ildirak va shunalarning
vazifasi, tuzilishi va turlari haqida tasavvurlarni shakllantirish O‘qitish natijalari: G‘ildirak va shinalarning vazifalari, tuzilishi, turlari, afzallik va kamchiliklarini biladi. Pedagog vazifalari: 1. G‘ildirak va shinalarning vazifasi haqida ma'lumotlar beradi 2. G‘ildirak va shinalarning tuzilishini tushuntiradi 3. G‘ildirak va shinalarning turlari haqida tushunchalar beradi O‘quv faoliyati natijalari: 1. G‘ildirak va shinalarning vazifasini aytadi 2. G‘ildirak va shinalarning tuzilishi haqida gapiradi 5. G‘ildirak va shinalarning turlarini aytadi O‘qitish metodlari Ma'ruza, namoish O‘quv faoliyatini tashkil etish shakli Ommaviy, jamoaviy O‘qitish vositalari Yozuv doskasi, slaydlar, proyektor, kompyuter O‘qitish sharoitlari Maxsus texnik vositalar bilan jihozlangan auditoriya Qaytar aloqaning usul va vositalari Kuzatish, savol javob, B/B/B jadval O‘quv mashg‘ulotining texnologik xaritasi Ish bosqichlari va vaqti Faoliyat mazmuni O‘qituvchi O‘quvchi
Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
1-bosqich.
Yuqori kuchlanish texnikasi - bet 96

235
dan yuqori chastotaga tayyorlanmaydi. Agar chastota 10 kGtsdan ancha kam
bo’lsa ishchi kuchlangan-likni kuchli pasaytirishga va sovutishning maxsus
tadbirlarini qullash talab etiladi. Qog’ozli–moyli izolyatsiyada ionlanish jarayoni
boshlanadigan kuchlanganlik bakdagi bosimni oshirish hisobiga sezilarli darajada
kupaytirish mumkin. Misol uchun kabel qog’ozining qalinligi 8 mk bo’lib, uning
bosimi 1.5 asmosferaga oshirsak ionlashish kuchlanganigini taxminan 25% ga
kupaytiradi.
5.7- rasm. Qog’ozli – moyli izolyatsiyaning elektrik mustahkamligining chastotaga
bog’liqligi.
Shuni takidlash lozimki ionlashtirish kuchlanganli kondensatorni tayyorlash
texnologiyasida gi rejimga kuchli bog’liq. Ayniqsa kondensator sektsiyalarini
vakuumli quritish paytidagi qoldiq bosimga bog’liq.
Nazorat savollari - Yuqori kuchlanish texnikasi

238
Kuchlanishi 525 kV bo’lgan kondensatorlarda dielektrik atrofidagi tempratura 20
0
S- da qog’ozli - moyli dielektriklar uchun norma bo’yicha tg
= 0,004- ga,
o’tayuqori kuchlanishlarda esa tg
=0,003 ga teng deb qabul qilinadi.
Kondensatorlardagi
dielektrik
isrof
quyidagi
formula
yordamida
aniqlaniladi:
P
a
= kU
2
Ctg
(5.21).
Kondensatordagi isrof uning sig’imiga praportsionaldir.
Elektr maydon kuchlanganligining ionlanish jarayoni boshlanadigan,
boshlang’ich qiymati quyidagi ifoda bo’yicha topiladi.
E
i.b
= (1,85 – 1,6 )d
-0,58
, kV/mm.
Bu yerda
d - kondensator qoplamalari orasidagi izolyatsiya qalinligi. 1,85 –
KON I uchun; 1,6 – KON II uchun.
Xususiy razryadlanishda paydo bo’ladigan mayda gaz po’faklari moyda erib
asta-sekin izolyatsiyaning elektr mustahkamligini pasayishiga olib keladi.
Izolyatsiyaning
yashash
davri
(xizmat
qilish
davri)
maydon
kuchlanganliklarning nisbati bilan baxolanadi:
ishchi
.
b
.
i
.
b
.
i
ishchi
.
b
.
i
ishchi
Е
Е
arccos
]
)
Е
Е
(
)
Е
Е
[(
T
2
6
0
.
(5.22)
Normal ishlash sharoitiga mo’ljallangan kondensatorlar uchun T
0
=150 –
200 deb qabul qilinadi.
Kondensator tuzilishi bo’yicha elektrodlarining o’zaro joylashishiga qarab
quyidagi uchta ko’rinishda bo’lishi mumkin:
- yassi kondensatorlar;
- tsilindrik kondensatorlar;
- sferik kurinishdagi kondensatorlar.
Izolyatsiyalash – - Yuqori kuchlanish texnikasi

223
bo’magan elektr maydonlarida maydon kuchlanganligining taљsimlanishini
tekislaydi.
To’siq – transformatorlarda elektrokartondan, bakalizlangan qog’oz-dan
yoki gazlama materialdan doska, tsilindr, shayba va boshqa shakldagi ko’rinishda
bajariladi. Keskin bir jinsli bo’magan
maydonda, to’siq maksimal maydon
kuchlanganligining paydo bo’lishining oldini oladi va uning teshilish
kuchlanishini 2 marta oshiradi. To’siq kuchsiz va keskin bir jinsli bo’magan
maydonlarda qo’llaniladi, lekin ularning roli har xil bo’ladi.
Keskin bir jinsli
bo’magan maydonda qattiq dielektrikdan yasalgan bo’lgich moyda xuddi gazli
oraliqda to’siqlar bajargan rolni bajaradi,
shuning uchun ularni maydon
kuchlanganligi maksimal bo’lgan zonaga joylashtiriladi (5.5- rasm).
Bu grafiklardan ko’rinadiki yupqa to’siqlar sanoat chastotasida (50 Gts)
taxminan xuddi havodagidek teshilish kuchlanishini 2 va undan ortiq marta
oshiradi. Lekin to’siqning mavjudligi ionlashish jarayoni eng katta kuchlanganlikli
maydondagi soxada, kuchlanishing, teshilish kuchlanishidan
past qiymatlarida
ham sodir bo’lishiga olib keladi. Ionlashish jarayonining uzoq davom etishiga yo’l
qo’yib bo’lmaydi u nafaqat moyni parchalab qolmasdan balki to’siqning ham
emirilishiga olib keladi. Shuning uchun bu usul qisqa muddatga ta’sir etishda
teshilish kuchlanishini oshirish uchun qabul qilinishi mumkin. Transformator
o’lchamini oshirib yubormaslik uchun unda yasi to’siq o’rniga fasonli to’siqlar
qo’llaniladi. Elektr mustahkamlikni oshirish uchun bir
nechta nisbatan bir jinsli
maydonlarda to’siqlar boshqa funktsiyani. Ya’ni moyda o’tkazuvchan
ko’priklarning
paydo
bo’lishining
oldini
oladi.
Yuqori
kuchlanish
transformatorlarida razryadlanish boshlanadigan yo’nalishlar bo’yicha
qattiq
dielektriklardan to’siqlar o’rnatiladi.
224
5.5- rasm. To’siqning izolyatsiyani teshilish kuchlanishiga ta’siri.
Yuqorida aytilgan fikrlarning barchasi o’lchami moyli oraliqning
o’lchamiga nisbatan ancha kichik bo’lgan to’siqlarga taalluqli. Agar to’siqning
o’lchamini moyli oraliqning o’lchami bilan solishtirish mumkin bo’lsa, qattiq
dielektrikning dielektrik singdiruvchanligidan moyniki kichik bo’lganligi tufayli
moyda elektr maydon kuchlanganligining o’sishi natijasida ularning ta’siri teskari
ham bo’lishi mumkin. Bir jinsli maydonlarda to’siqning roli uncha katta emas.
SHu bilan birga to’siqlarni mexanik mustahkamlik nuqtai nazaridan o’ta yupqa
qilib yasash mumkin emas. Moyda qisqa muddatga yupqa o’tkazuvchan
qatlam
paydo bo’lganda kuchlanishning anchagina qismi to’siqqa qo’yiladi, shuning
uchun to’siq etarlicha elektrik mustahkamlikga ega bo’lishi kerak. Hosil
qilinganda ham lekin moy ifloslanganda to’siqning xomiyalash roli ancha oshadi.
Transformatordagi qattiq dielektriklar izolyatsiyalovchi rolini bajarish bilan
birga mexanik funktsiyani ham bajardi. Bu qattiq dielektriklar sirti bo’ylab moyda
sirtiy razryadlanish rivojlanishi mumkin. Moyda
qattiq dielektrik sirtida
rivojlanadigan sirtiy razryadlanish xuddi havodagiday amalga oshadi va
maydonning shakliga juda bog’liq, birinchi navbatda elektr maydonining normal
tashkil etuvchisining mavjudligiga.
IFlari va PIFlari: xalqaro amaliyot

|
IFlari va PIFlari: xalqaro amaliyotBog'liq 150 Xalqaro menejment. Darslik. T 2018
7.4. IFlari va PIFlari: xalqaro amaliyot
Xalqaro amaliyotdan ko‘rinib turganidek, investitsiya fondlari
ortiqcha mablag‘lari bo‘lganlarga foyda olish imkonini beradi, lekin ular
ushbu mablag‘larni mustaqil investitsiyalashni uddalay olmaydi. Xususiy
shaxslarga hatto eng kam jamg‘armalarini birlashtirish va ularni qimmatli
qog‘ozlarga jamoaviy kiritish imkonini beruvchi fondlar jahonda 10
yildan ortiq vaqtdan buyon amal qilib kelmoqda. Aholining jamoviy
investitsiyalari uchun dastlabki fond XIX asrning o‘rtalarida Belgiyada
paydo bo‘lgan.
Bu o‘zi nima? Kimga va nima uchun kerak?
Investitsiya fondi
– bu ishtirokchilarning pul resurslarini kelgusida
katta foyda olish uchun jamoaviy investitsiyalashni tashkil etuvchi tijorat
tashkiloti (yuridik shaxs).
Payli
investitsiya fondi
– bu ikki yoki undan ortiq shaxs-
investorlarning investitsiya faoliyatini amalga oshirish maqsadida
ishonchli boshqarishga topshirgan pul mablag‘lari yig‘indisi. Pay fondi
yuridik shaxs hisoblanmaydi. Boshqaruvchi kompaniya tomonidan
aktivlarni boshqarish uchun undirilgan komissionlardan tashqari
investitsiyalashdan jami foydani fond paychilari oladi.
Ikkala fondlar ham bo‘lajak investorlarning pul mablag‘lari hisobiga
shakllantiriladi va turli tarmoqlarga kiritish uchun foydalaniladi.
Jahonning ko‘plab mamlakatlarida investitsiya fondlari bank depozitlari
bilan bir qatorda keng tarqalgan.
IF yoki PIF o‘z ishtirokchilariga ko‘plab imkoniyatlar beradi.
Birinchidan, pullar malakali mutaxassisning qo‘liga jamlanadi, bu esa
fondning
barcha
ishtirokchilari
risklarini
sezilarli
kamaytiradi.
Ikkinchidan, pul mablag‘lari, odatda, bir necha faoliyat turlariga kiritiladi,
bunday holatda zarar ko‘rish riski alohida har bir ishtirokchi uchun ham
qisqaradi. Moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish xarajatlarini
kamaytirish yana bir muhim ustunligi hisoblanadi, chunki fond bunday
operatsiyalarni juda ko‘p o‘tkazadi.
|
| |
N a zo ra t sa vollari va top sh iriq lari

a'zo-davlatlari
qonun, boshqaruv va ma'muriy qaror-larini yaqinlashtirishni
buyuruvchi
moddasiga asoslangan; "Texnik uyg’unlashtirish va sertifikatlashtirish
sohasida yangicha yondashish to ’g ’risida 7 may 1985 - yil Qarorida"
Evropa
iqtisodiy uyushmasi K engashi quyidagi
printsiplam i tasdiqladi; Standartlashtirish
bo’yicha Evropa q o ’m itasining birinchi majlisidayoq Ustav va protsedura Qoidalari
tasdiqlandi; Standartlashtirish b o ’yicha Evropa qo’mitasi doirasida 140
dan ortiq
texnik qo’m italar tuzilgan; Elektrotexnikada standartlashtirish b o ’yicha Evropa
qo’mitasi 1972 - yilda ikkita tashkilot - Evropa iqtisodiy
uyushmasi va Evropa erkin
savdo assotsiatsiyasi (SEN EL) a'zolari-m amlakatlarining elektrotexnik standartlam i
muvofiqlashtirish bo’yicha Evropa qo’mitasi va Evropa iqtisodiy uyushmasi
mamlakatlarining elektrotexnik standartlarini muvofiqlashtirish b o ’yicha Evropa
q o ’mitasi
(SENELQOM )
ning
bir-biriga
qo’shilishi
natijasida
tuzildi;
Elektrotexnikada standartlashtirish bo’yicha Evropa qo’mitasining rasmiy tili
inglizcha, frantsuzcha va nemischa; Savdodagi texnik to ’siqlar b o ’yicha
bitim
maqsadlari uchun (ISO/IEC 2:199(1 O'zs DSt 1.10) da qabul qilingan atam alar va
ta'riflarning o ’zi, lekin savdodagi texnik to ’siqlar bo’yicha bitim konteksti,
predmeti
va maqsadini hisobga olgan holda qo’llaniladi.