3-bosqich akt-11-21 guruh talabasi Saidova Farzonaning “Operatsion tizimlar” fanidan tayyorlagan amaliy ishi-2

|
3-bosqich akt-11-21 guruh talabasi Saidova Farzonaning “Operatsion tizimlar” fanidan tayyorlagan amaliy ishi-2
|
Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 42,4 Kb. | | #250428 |
Bog'liq 9 amaliy mashg\'ulot
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI QARSHI FILIALI
Telekommunikatsiya texnologiyalari fakulteti
3-bosqich AKT-11-21 guruh talabasi Saidova Farzonaning “Operatsion tizimlar” fanidan tayyorlagan
AMALIY ISHI-2
№-2
Bajardi: __________ F.Saidova
Qabul qildi: __________ N.Ibragimov
Qarshi-2024
Mavzu: Virtuallashtirish tizimida bir nechta Operatsion tizimni o‘rnatish va sozlash.
Reja:
Operatsion tizim xaqida tushuncha. Windows
LINUXNI O`RNATISH
1.Kiritish-chiqarish tizimli jadvallar va ularning bog‘lanishi.
Operatsion tizimlarning maqsadi. Hozirgi paytda turli xil operatsion sistemalar yaratilgan bo‘lib, ular tuzilishiga ko‘ra har-xil vazifalarni bajaradi. Misol uchun, Unix operatsion sistemasi setlar, ya’ni tarmoqlar bilan juda yaxshi ishlaydi lekin, disklar bilan ishlashda turli kamchiliklarga ega. MS DOS operatsion sistemasi esa tarmoq bilan ishlada qiyinchilik tug‘diradi. Operatsion sistemalar (OS) foydalanuvchi va kompyuter orasida muloqotni amalga oshiruvchi maxsus dasturlardir. U tezkor xotiradan foydalanish, disklar ustida amallar bajarish hamda kompyuterning boshqa qurilmalari ishlarini boshqaradi.
Zamonaviy SHEXM OS turlari.
Operatsion sistemalar turli masalalar uchun mo‘ljanlangan bo‘ladi. Xozirgi zamon operatsion sistemalari quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
Kichik xajmdagi shaxsiy EXMlarga mo‘ljallangan OS (MS DOS, PC DOS);
O‘rta xajmdagi shaxsiy EXMlarga mo‘ljallangan grafik OS (Windows, Apple Os);
Katta xajmdagi mantiqiy tarmoqlarni boshqaruvchi OS (Windows NT, Unix, Xenix, Oracle).
Windows operatsion sistemasi MS DOS operatsion sistemasiga nisbatan grafik imkoniyatlari mavjudligi uchun ancha qulaydir, ammo Windowsdan foydalanish uchun tezkor kompyuter va kattaroq xotira xajmi talab qilinadi. Fayllar sistemasi Axborotlar diskda fayllar ko‘rinishida saqlanadi. Fayl turli belgilar, sonlar va xarflarning mantiqiy ketma-ketligidir. Ana shunday ketma-ketlik oddiy matnni ifoda etsa, bunday fayl matn fayli deyiladi.
MS DOS OTda fayllar, papkalar va disklar bilan ishlash.
Fayl - ma’lum bir ma’lumot saqlanuvchi diskning nomlangan sohasi. Demak, har bir fayl o‘z nomiga ega bo‘lishi, uni foydalanuvchi va operatsion tizim tushunishi va ishlatishi kerak. Diskda ma’lumotni boshqa bir yo‘sinda yozib bo‘lmaydi. Hattoki, birgina so‘z yoki harfni masalan, “a” harfini diskka yozish lozim bo‘lsa unga nom berib, fayl ko‘rinishida diskka yozish kerak. Fayllar ikki turda, matnli va ikkilik tizimida bo‘ladi. Matnli fayl foydalanuvchi o‘qishi uchun mo‘ljallangan. Fayllarni, odatda, ish jarayonida foydalanuvchi tashkil etadi. Faylning asosiy belgilari uning nomi, uzunligi(bayt hisobida), tashkil etilgan sanasi (kun, oy, yil), vaqti (soat va daqiqa) hisoblanadi. Fayl nomi, hajmi, tashkil qilingan sanasi va vaqti uning atributi deyiladi. Fayl asosiy nomga va kengaytmaga(uzunligi asosan uchta simvoldan iborat bo‘ladi) ega bo‘lishi mumkin. Fayl nomi va uning kengaytmasi bir-biridan nuqta bilan ajratiladi,
masalan,
autoexec.bat
turbo.exe
anketa.doc
Fayl nomi va kengaytmasi katta yoki kichik lotin alifbosi harflari, sonlar va simvollardan iborat bo‘lishi mumkin. Faylning nomida uning kengaytmasini berish shart emas, lekin fayl mazmuniga qarab kengaytma berilsa, uni ishlatish qulay bo‘ladi. Ko‘pchilik amaliy dasturlar fayl kengaytmasiga qarab tezda yuklanadi, bu esa, o‘z navbatida vaqtni tejaydi.
Masalan,
.exe, .com - bajariluvchi dasturlar;
.bat - buyruqli (Batch) fayllar;
.bas - Beysikdagi dastur;
.pas - Paskaldagi dastur;
.doc - Word matn muharriridagi matnli fayl;
.xls - Excel elektron jadvalidagi jadvalli fayl va hokazo.
44 * va ? belgilarining ishlatilishi. Fayllarni qisqacha nom- lashda * va ? belgilari ishlatiladi. * simvoli fayl nomi va kengaytmasidagi ixtiyoriy sondagi simvollarni belgilaydi. ? simvoli fayl nomi va kengaytmasidagi ixtiyoriy bitta simvolni belgilaydi.
Masalan:
*.doc diskdagi kengaytmasi .doc bo‘lgan barcha fayllar;
*.* diskdagi barcha fayllar;
p*.e* diskdagi nomi p harfi, kengaytmasi e harfi bilan bosh- lanadigan barcha fayllar;
?.doc diskdagi nomi bitta simvoldan iborat kengaytmasi .doc bo‘lgan barcha fayllar;
Katalog tushunchasi, uning nomi. Magnit disklarida fayl nomlari katalogda saqlanadi. Katalog fayl nomlari, uning hajmi, tashkil etilgan sanasi va boshqa xossalari haqida ma’lumotlarni saqlaydi. Kataloglar ham fayllar kabi nomlanadi, lekin uning kengaytmasi bo‘lmaydi. Diskda bir nechta katalog bo‘lishi mumkin. Katalog ichida boshqa kataloglar joylashishi mumkin. Bu holatda tashqi katalog - tub katalog, ichki katalog ost katalog deb ataladi. Foydalanuvchi ishlayotgan katalog joriy katalog sanaladi.
Operatsion tizimlarning maqsadi. Hozirgi paytda turli xil operatsion sistemalar yaratilgan bo‘lib, ular tuzilishiga ko‘ra har-xil vazifalarni bajaradi. Misol uchun, Unix operatsion sistemasi setlar, ya’ni tarmoqlar bilan juda yaxshi ishlaydi lekin, disklar bilan ishlashda turli kamchiliklarga ega. MS DOS operatsion sistemasi esa tarmoq bilan ishlada qiyinchilik tug‘diradi. Operatsion sistemalar (OS) foydalanuvchi va kompyuter orasida muloqotni amalga oshiruvchi maxsus dasturlardir. U tezkor xotiradan foydalanish, disklar ustida amallar bajarish hamda kompyuterning boshqa qurilmalari ishlarini boshqaradi.
Zamonaviy SHEXM OS turlari.
Operatsion sistemalar turli masalalar uchun mo‘ljanlangan bo‘ladi. Xozirgi zamon operatsion sistemalari quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
Kichik xajmdagi shaxsiy EXMlarga mo‘ljallangan OS (MS DOS, PC DOS);
O‘rta xajmdagi shaxsiy EXMlarga mo‘ljallangan grafik OS (Windows, Apple Os);
Katta xajmdagi mantiqiy tarmoqlarni boshqaruvchi OS (Windows NT, Unix, Xenix, Oracle).
Windows operatsion sistemasi MS DOS operatsion sistemasiga nisbatan grafik imkoniyatlari mavjudligi uchun ancha qulaydir, ammo Windowsdan foydalanish uchun tezkor kompyuter va kattaroq xotira xajmi talab qilinadi.
Linuxni o’rnatish metodlari.CD-ROM yoki DVD-ROM yordamida o’rnatish. Odatda foydalanuvchilar Linuxni CD-ROM yoki DVD-ROM dan foydalanib o’matadi. Albatta, bu eng qulay usul. Siz Linuxning hohlagan distributivning ISO faylini uning saytida ko’chirib olishingiz mumkin. So’ngra, bu faylni CD/DVD- ROM ga ko’chirib Linuxni o’rnatishingiz mumkin. Bundan tashqari FTP yordamida ham ko’chirib olishingiz mumkin. Yana bir varianti, siz Linuxni diskini online magazin orqali sotib olishingiz ham mumkin. Ko’pgina mashur Linux distributivlari o’zining online magaziniga ega. Internet orqali o’rnatish.Bundan tashqari, Linuxni CD yoki DVD siz ham o’matish mumkin. Foydalanuvchi Linuxni internet orqali ham o’rnatishi mumkin. Bazi distributivlar ushbu xizmatni qo’llab-quwatlaydi. Masalan: Debian, OpenSUSE, Fedora va Ubuntu. O’rnatishning bu usuldan foydalanish uchun sizning kompyuteringiz internetga ulangan bo’lishi lozim. Odatda, internetda o’matish uchun, siz awal kichik hajmli CD, Floppy yoki Flesh karta obraz faylini yuklab olishingiz lozim. Bu fayl sizga internet orqali o’rnatishga xizmat qiladi. NFS yordamida o’rnatish. Agar siz ko’p mashinalarga Linuxni o’matmoqchi bo’lsangiz, siz NFS (Network File System) dan foydalanishingiz mumkin. NFS orqali o’rnatish oson va tez amalga oshadi, chunki u sizga Linuxni lokal tarmoq orqali o’rnatishga imkoniyat yaratadi. Asosiy kompyuter udalyonniy(masofaviy) mashinalarga dostupniy(ruxsat berilgan) bo’lishi uchun, awal siz NFS serverni sozlab olishingiz kerak. Linux OTni serverlarda o’rnatish va sozlash. Yaratilgan virtual mashinada operatsion tizim ishga tushiriladi va quyidagi oynalar paydo bo’ladi.O’rnatish va yordam tog’risidagi ma’lumotlarga ega bo’lish uchun F1 tugmasini bosish orqali tanishishimiz mumkin. O’rnatishni davom ettirish uchun Enter tugmasini bosish talab etiladi.
Linuxni o’rnatish metodlari.CD-ROM yoki DVD-ROM yordamida o’rnatish. Odatda foydalanuvchilar Linuxni CD-ROM yoki DVD-ROM dan foydalanib o’matadi. Albatta, bu eng qulay usul. Siz Linuxning hohlagan distributivning ISO faylini uning saytida ko’chirib olishingiz mumkin. So’ngra, bu faylni CD/DVD- ROM ga ko’chirib Linuxni o’rnatishingiz mumkin. Bundan tashqari FTP yordamida ham ko’chirib olishingiz mumkin. Yana bir varianti, siz Linuxni diskini online magazin orqali sotib olishingiz ham mumkin. Ko’pgina mashur Linux distributivlari o’zining online magaziniga ega. Internet orqali o’rnatish.Bundan tashqari, Linuxni CD yoki DVD siz ham o’matish mumkin. Foydalanuvchi Linuxni internet orqali ham o’rnatishi mumkin. Bazi distributivlar ushbu xizmatni qo’llab-quwatlaydi. Masalan: Debian, OpenSUSE, Fedora va Ubuntu. O’rnatishning bu usuldan foydalanish uchun sizning kompyuteringiz internetga ulangan bo’lishi lozim. Odatda, internetda o’matish uchun, siz awal kichik hajmli CD, Floppy yoki Flesh karta obraz faylini yuklab olishingiz lozim. Bu fayl sizga internet orqali o’rnatishga xizmat qiladi. NFS yordamida o’rnatish. Agar siz ko’p mashinalarga Linuxni o’matmoqchi bo’lsangiz, siz NFS (Network File System) dan foydalanishingiz mumkin. NFS orqali o’rnatish oson va tez amalga oshadi, chunki u sizga Linuxni lokal tarmoq orqali o’rnatishga imkoniyat yaratadi. Asosiy kompyuter udalyonniy(masofaviy) mashinalarga dostupniy(ruxsat berilgan) bo’lishi uchun, awal siz NFS serverni sozlab olishingiz kerak. Linux OTni serverlarda o’rnatish va sozlash. Yaratilgan virtual mashinada operatsion tizim ishga tushiriladi va quyidagi oynalar paydo bo’ladi.O’rnatish va yordam tog’risidagi ma’lumotlarga ega bo’lish uchun F1 tugmasini bosish orqali tanishishimiz mumkin. O’rnatishni davom ettirish uchun Enter tugmasini bosish talab etiladi.
Linuxni o’rnatish metodlari.CD-ROM yoki DVD-ROM yordamida o’rnatish. Odatda foydalanuvchilar Linuxni CD-ROM yoki DVD-ROM dan foydalanib o’matadi. Albatta, bu eng qulay usul. Siz Linuxning hohlagan distributivning ISO faylini uning saytida ko’chirib olishingiz mumkin. So’ngra, bu faylni CD/DVD- ROM ga ko’chirib Linuxni o’rnatishingiz mumkin. Bundan tashqari FTP yordamida ham ko’chirib olishingiz mumkin. Yana bir varianti, siz Linuxni diskini online magazin orqali sotib olishingiz ham mumkin. Ko’pgina mashur Linux distributivlari o’zining online magaziniga ega. Internet orqali o’rnatish.Bundan tashqari, Linuxni CD yoki DVD siz ham o’matish mumkin. Foydalanuvchi Linuxni internet orqali ham o’rnatishi mumkin. Bazi distributivlar ushbu xizmatni qo’llab-quwatlaydi. Masalan: Debian, OpenSUSE, Fedora va Ubuntu. O’rnatishning bu usuldan foydalanish uchun sizning kompyuteringiz internetga ulangan bo’lishi lozim. Odatda, internetda o’matish uchun, siz awal kichik hajmli CD, Floppy yoki Flesh karta obraz faylini yuklab olishingiz lozim. Bu fayl sizga internet orqali o’rnatishga xizmat qiladi. NFS yordamida o’rnatish. Agar siz ko’p mashinalarga Linuxni o’matmoqchi bo’lsangiz, siz NFS (Network File System) dan foydalanishingiz mumkin. NFS orqali o’rnatish oson va tez amalga oshadi, chunki u sizga Linuxni lokal tarmoq orqali o’rnatishga imkoniyat yaratadi. Asosiy kompyuter udalyonniy(masofaviy) mashinalarga dostupniy(ruxsat berilgan) bo’lishi uchun, awal siz NFS serverni sozlab olishingiz kerak. Linux OTni serverlarda o’rnatish va sozlash. Yaratilgan virtual mashinada operatsion tizim ishga tushiriladi va quyidagi oynalar paydo bo’ladi.O’rnatish va yordam tog’risidagi ma’lumotlarga ega bo’lish uchun F1 tugmasini bosish orqali tanishishimiz mumkin. O’rnatishni davom ettirish uchun Enter tugmasini bosish talab etiladi.
Linuxni o’rnatish metodlari.CD-ROM yoki DVD-ROM yordamida o’rnatish. Odatda foydalanuvchilar Linuxni CD-ROM yoki DVD-ROM dan foydalanib o’matadi. Albatta, bu eng qulay usul. Siz Linuxning hohlagan distributivning ISO faylini uning saytida ko’chirib olishingiz mumkin. So’ngra, bu faylni CD/DVD- ROM ga ko’chirib Linuxni o’rnatishingiz mumkin. Bundan tashqari FTP yordamida ham ko’chirib olishingiz mumkin. Yana bir varianti, siz Linuxni diskini online magazin orqali sotib olishingiz ham mumkin. Ko’pgina mashur Linux distributivlari o’zining online magaziniga ega. Internet orqali o’rnatish.Bundan tashqari, Linuxni CD yoki DVD siz ham o’matish mumkin. Foydalanuvchi Linuxni internet orqali ham o’rnatishi mumkin. Bazi distributivlar ushbu xizmatni qo’llab-quwatlaydi. Masalan: Debian, OpenSUSE, Fedora va Ubuntu. O’rnatishning bu usuldan foydalanish uchun sizning kompyuteringiz internetga ulangan bo’lishi lozim. Odatda, internetda o’matish uchun, siz awal kichik hajmli CD, Floppy yoki Flesh karta obraz faylini yuklab olishingiz lozim. Bu fayl sizga internet orqali o’rnatishga xizmat qiladi. NFS yordamida o’rnatish. Agar siz ko’p mashinalarga Linuxni o’matmoqchi bo’lsangiz, siz NFS (Network File System) dan foydalanishingiz mumkin. NFS orqali o’rnatish oson va tez amalga oshadi, chunki u sizga Linuxni lokal tarmoq orqali o’rnatishga imkoniyat yaratadi. Asosiy kompyuter udalyonniy(masofaviy) mashinalarga dostupniy(ruxsat berilgan) bo’lishi uchun, awal siz NFS serverni sozlab olishingiz kerak. Linux OTni serverlarda o’rnatish va sozlash. Yaratilgan virtual mashinada operatsion tizim ishga tushiriladi va quyidagi oynalar paydo bo’ladi.O’rnatish va yordam tog’risidagi ma’lumotlarga ega bo’lish uchun F1 tugmasini bosish orqali tanishishimiz mumkin. O’rnatishni davom ettirish uchun Enter tugmasini bosish talab etiladi.
Xulosa.
Xulosa qilib shuni ayta olamanki, operatsion tizimlar tarixi — birinchi kompyuterlarda operatsion tizimlar boʻlmagan. Oʻsha davrda birinchi kompyuterlarda ishlaydigan har bir dastur kompyuterda ishlash uchun zarur boʻlgan barcha kodlarni oʻz ichiga olishi, oʻrnatilgan apparat bilan aloqa qilish va dastur bajarishi kerak boʻlgan hisob-kitoblarni bajarishi kerak edi. Bu holat hatto eng oddiy dasturlarni ham juda murakkab holga keltirardi.
Ushbu muammoga javoban markaziy kompyuterlar egalari kompyuterga kiritilgan dasturlarni yozish va bajarishni osonlashtiradigan tizimli dasturiy taʼminotni ishlab chiqa boshladilar va shu bilan birinchi operatsion tizimlar dunyoga keldi.
Asosan, operatsion tizim bu kompyuter texnikasi va foydalanuvchi o’rtasidagi interfeysn bulib xizmat qiladi. Ushbu mustaqil ishlardan qo’shimcha qilish mumkinki, Linuxni o’rnatish metodlari haqida buz qisqacha ma’lu,ot;larni olishimizmumkin. To’liq ma’lumotni esa amaliy ishlarda namayon bo’ladi. MS DOS OTda fayllar, papkalar va disklar bilan ishlash va boshqalar haqida ma’lumotlar keltirib o’tildi.
|
| |