Baptizm - Мавзу: Фалсафа фанининг предмети, ма=сади, вазифалари ва муаммолари

|
Мавзу: Фалсафа фанининг предмети, ма=сади, вазифалари ва муаммолари
|
bet | 32/139 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 1,89 Mb. | | #148083 |
Bog'liq Мавзу Фалсафа фанининг предмети, ма=сади, вазифалари ва муаммол Baptizm. Protestant ta’limotining eng ko‘p sonli davomchilari baptistlardir. Baptizm (yunoncha «suvga cho‘ktirish») XVII asr boshlarida vujudga kelgan bo‘lib, hozirgi kunda dunyoning 130 mamlakatida o‘z tarafdorlariga ega. Bu ta’limot tarafdorlari faqat o‘spirinlarnigina cho‘qintirishga olib boradilar. «Hech kim, jumladan, ota-onalar ham kishi uchun biror dinni tanlay olmaydi. Kishi dinni ongli ravishda o‘zi ixtiyor qilmog‘i zarur», degan qoida baptistlar va zabur xristianlarining asosiy qoidasidir, ularda ibodat o‘ta soddalashtirilgan bo‘lib, diniy qo‘shiq, ibodat va mav’izadan iborat. Zabur xristianlari to‘rtta rusumni saqlab qolishgan: cho‘qintirish, (o‘spirinlar uchun) tanovul, nikoh, qo‘l bilan silab qo‘yish. Bu xristianlar uchun but ehtirom ramzi emas.
Adventistlar harakati. Adventistlar (lotincha - kelish) harakati Amerikada XIX asrning 30-yillari og‘ir iqtisodiy buhron (krizis), umumiy ishsizlik davrida vujudga keldi. Uning asoschisi Vilyam Miller (1782-1849). Adventistlar bir necha mustaqil cherkovlarga bo‘lingan bo‘lib, ularning eng kattasi «Yettinchi kun adventistlari». Ularning asosiy g‘oyasi Isoning ikkinchi bor yerga tushishi va insoniyatni xalos etib, shayton va uning tarafdorlari bilan urushib, ularni mutlaq yakson qilishidir. Ular kishilarni Isoni kutib olish uchun yaxshi axloqli bo‘lishga chaqiradi. Adventistlar dindorlardan o‘z mablag‘laridan o‘ndan birini cherkov hisobiga o‘tkazishlarini va tinmasdan targ‘ibot ishlarini olib borishlarini talab qiladi. Iso payg‘ambarning ikkinchi marta yerga qaytishi haqidagi bashorat najot yo‘li deb hisoblanadi.
Hozirgi paytda G‘arbiy hamda Sharqiy cherkovlarning rahbarlari ko‘p asrli ixtiloflarning ayanchli oqibatlarini bartaraf qilishga intilmoqdalar. Masalan, 1964- yili Rim Papasi Pavel VI va Konstantinopol patriarxi Afinagor ikkala cherkov vakillarining XI asrda aytgan o‘zaro qasamyodlarini tarqoqligini bartaraf qilish uchun birinchi qadam qo‘yildi.
4.Hozirgi davrda xristian dinining rivojlanishi va dunyo davlatlaridagi o‘rni. 1962 yil 11 oktyabrda Papa Ioann XXIII katolik cherkovining 21-ekumenik kengashi - Ikkinchi Vatikan kengashini ochdi. Kengash tabiatan "pastoral" bo'lib, dogmani Muqaddas Kitob ildizlari nuqtai nazaridan talqin qildi, liturgik amaliyotlarni qayta ko'rib chiqdi va zamonaviy davrda an'anaviy cherkov ta'limotlarini ifodalash uchun ko'rsatmalar berdi. Kengash, ehtimol, ommaviy marosimni lotin tillarida ham, xalq tilida ham nishonlash mumkinligi haqidagi ko'rsatmalari bilan mashhur.
1964-yil 21-noyabrda Ikkinchi Vatikan Kengashi “Unitatis Redintegratio” deb nomlangan ekumenizm toʻgʻrisidagi dekretni eʼlon qildi. O'zining oldingi tarixi bilan, uni 1961 va 1964 yillar oralig'ida Qo'shma Shtatlardagi xristian cherkovlari o'rtasidagi munosabatlarda sodir bo'lgan ko'plab tez o'zgarishlarning umumiy kontekstida ham ko'rish mumkin. Protestant Bibliya olimi va Butunjahon cherkovlar kengashi rahbari Pol S. Minear (1906 - 2007) bu o'zgarishlarni "inqilobiy" deb ta'riflaydi, Robert Vutnou esa ularni "Amerika dinini to'liq qayta qurish" deb ataydi.
Rim-katolik ekumenizmining maqsadlari (Jahon cherkovlar kengashiga berilgan va Ikkinchi Vatikan kengashi tomonidan ilgari surilgan) barcha turli xristian cherkovlari oʻrtasida eʼtiqod, muqaddas hayot va xizmatda toʻliq birlikni oʻrnatishdir. Ekumenizmga intilish bilan shug'ullanuvchi barcha cherkovlar ham bu maqsadlarni qabul qilmagan. Evangelistlar orasida ta'rif, strategiya yoki maqsad bo'yicha kelishib olinmagan.
Pentikostalizm - XXI asr boshidagi nasroniylikdagi eng yirik va eng tez rivojlanayotgan harakat. U WCC ekumenizmiga xos bo'lgan rasmiy, diniy va institutsional amaliyotlarga qo'shilishiga to'sqinlik qiladigan va ularga nisbatan bir oz dushmanlikni keltirib chiqaradigan boshqa ekklesiologiyaga ega. Pentikostallar ekumenizmni barchani birlashtirishga intilish sifatida ko'rmaydilar. Buning o'rniga ular buni iymonning ko'p markazlashgan birligi deb bilishadi.
Tarixan xristianlikdagi boʻlinishlar diniy tafovutlar bilan birga siyosiy va madaniy tafovutlar tufayli ham yuzaga kelgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin AQSHda siyosiy va madaniy chegaralar "shaxsiy erkinlik, tenglik, milliy birlik va Xudoga umumiy e'tiqod" nomi bilan kesib o'tildi. Diniy erkinlik va bibliya tadqiqotlari bo'yicha ekumenik munozaralar fuqarolik huquqlari harakatini qo'llab-quvvatlash kabi madaniy va ijtimoiy o'zgarishlar bilan tarixan bog'liq edi. 1960-yilda Jon Kennedining saylanishi amerikacha munosabatlarning oʻzgarishi ramzi edi.
Yigirma birinchi asrda ekumenizmga befarqlik paydo bo'ldi, ammo olimlar buni cherkovlarning o'zlari duch keladigan qiyinchiliklarning aksi deb bilishadi. Cherkovlar madaniyat asiriga aylangan, ekumenizm to‘xtab qolgan degan fikr keng tarqalgan. Ekumenizmning zamonaviy tarafdorlari ekumenik harakat har bir konfessiyaviy o'ziga xoslik ichidan harakat qilish uchun eng yaxshi xizmat qiladi, deb yondashadi, bu oxir-oqibat ekumenizmga imkon beradi.
Jahon xristianligi, boshqacha qilib aytganda, "global nasroniylik" xristian dinining global tabiatini etkazishga harakat qiladigan atama va tarix tahlilini o'z ichiga olgan ilmiy tadqiqot sohasi sifatida ta'riflangan. Xristianlikning jahon dini sifatidagi amaliyotlari va nutqlari va uning olti qit'ada mavjud bo'lgan turli shakllari. Biroq, bu atama ko'pincha "g'arbiy bo'lmagan nasroniylik" ga qaratilgan bo'lib, u "g'arbiy bo'lmagan xristianlik" ga qaratilgan bo'lib, u ""global janub", Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasidagi nasroniylik e'tiqodining (odatda ekzotik) misollarini o'z ichiga oladi". Shuningdek, u Karib dengizi, Janubiy Amerika, Gʻarbiy Yevropa va Shimoliy Amerikadagi xristianlikning mahalliy yoki diasporik shakllarini ham oʻz ichiga oladi.
5. O‘zbekistonda xristian dinining rivojlanishi tarixi va hozirgi zamon.
XI asrning oxirida xristianlikning Sharqqa tomon harakati va tarqalishi ommaviy tus oldi. Bu dinni mahalliy aholi orasida tarqatuvchilar Sharqning ayrim viloyatlariga ilgariroq kirib borganlar. 280- yildayoq Talos (Marke) cherkovlari qurilib bo‘lgan, Samarqandda (310-yildan), Marvda (334-yildan), Hirotda (430-yildan), Xorazmda, Marida va O‘rta Osiyoning boshqa shaharlarida yepiskopik, kafedra, missiyalar, keyinchalik Samarqandda, Marvda (430-yillar), Hirotda (658-yillar) yepiskoplikdan iborat diniy hududiy jamoalar, birlashmalar bo‘lgan. Xurosonliklar va sug‘diyonaliklar zardushtiylar, monaviylar, buddaviylar, bilan bir qatorda xristianlar ham bo‘lgan.
O‘rta Osiyo territoriyasida islomning tarqalishi davrlarida islom bilan xristianlik o‘rtasidagi ziddiyatlar, kelishmovchiliklar keskinlasha boshladi. Biroq, X asrgacha Samarqand, Xorazm, Toshkent viloyatlarida xristianlarning manzilgohlari bo‘lgan. Hatto Beruniy yashagan davrda ham (973-1056) Marvda provoslav metropoliyasi bo‘lgan.
Ana shu davrda xristianlik Kavkazda ham tarqala boshladi. Armaniston (301- yil) va Gruziyada (318-yili) davlat diniga aylanadi. Ozarbayjon va Janubiy Dog‘iston territoriyasida IV-VII asrlarda hukmron din hisoblangan. Bibliya. Bibliya, yahudiylik va xristianlik dinlari ta’limotiga ko‘ra, u Xudo tomonidan nozil qilingan, asosiy diniy aqida va axloq qonunlarini o‘zida jamlagan muqaddas kitoblar majmuasidir.
Uning tarkibiga kirgan yahudiy diniga taalluqli kitoblar «Qadimiy ahd» deb, xristian ta’limotiga tegishli kitoblar «Yangi ahd» deb nomlanadi. Yahudiy va Xristian bibliyalari bir-biriga mos kelmaydi. Yahudiylarning muqaddas kitobi Qadimiy Isroil va Qadimiy Yahudiylarning diniy ta’limot va urf-odatlari asosida eramizdan avalgi XIII asrda yozilgan bo‘lsa, xristianlarning kitobi esa eramizning boshlarida vujudga keldi. Yahudiylar xristianlarning kitobini muqaddas kitob sifatida tan olmaydilar. Xristianlar esa yahudiylarning kitobini muqaddas kitob sifatida tan oladilar.
Bibliya so‘zining grekchadan tarjimasi biblia - kitob, o‘ram ma’nolarini anglatadi. Hozirgi Bibliya katolik nashrlarida 72 ta kitobdan, protestant nashrlarida esa 66 kitobdan iborat. Yahudiylarning yana bir diniy manbasi “Talmud” ning xabar berishicha “Qadimiy ahd” da 24 ta kitob bo‘lishi kerak. Qadimiy yahudiy tarixchisi Iosif Flaviyning aytishicha 22 ta kitob bo‘lishi kerak. Protestantlar va yahudiylar, Trident Soboridan keyin (1545-1563) katoliklar ham “Qadimiy ahd” tarkibiga 45 ta kitob kiritadilar. Bu son bilan yuqorida keltirilgan son o‘rtasidagi tafovutni keyinchalik ba’zi kitoblar bir necha mustaqil kitoblarga bo‘linib ketganligi bilan izohlash mumkin. Masalan, «Musoning besh kitobi» avval bir butun bo‘lib, keyinchalik beshta mustaqil kitobga ajratib yuborilgan, «kichik payg‘ambarlar kitobi» 12 kitobga ajratib yuborilgan.
Yahudiylar “Qadimiy ahd” ni 3 qismga bo‘ladilar:
birinchisiga «Musoning besh kitobi» - «Tora» («Tavrot»);
ikkinchisiga «Payg‘ambarlarning avvalgi va keyingi kitoblari (Netiim);
uchinchisiga qolgan kitoblar (Ketubim).
Xristianlar “Qadimiy ahd” ni «Rivoyatlar kitoblari», «Ta’limotlarga kitoblari»ga, «Payg‘ambar kitoblari»ga bo‘lishadi. Ular “Yangi ahd”ning 27 kitobini ham shunday tasnif qiladilar. «Rivoyatlar kitoblari»ga «Injil» va «Havoriylar faoliyati» kitoblari kiradi. «Ta’limotlar»ga «Havoriylar maktublari» kiradi, «Payg‘ambarlar kitoblari»ga «Vahiy» kitobi kiradi.
Bibliyaning kitoblari boblarga, boblar esa suralarga bo‘linadi. Uning hozirgi qabul qilingan bo‘linishi Nenterberiya yepiskopi Stefan Langton (vafoti 1228-y.) tomonidan kiritilgan. U 1214-yili lotin tilidagi matnni boblarga bo‘lib chiqdi va bu narsa keyinchalik yahudiy va yunon tillaridagi matnlarga ham joriy qilindi. Suralar avval Santes Panino (v. 1541-y.) keyinchalik 1555-yilarda Robert Etenlar tomonidan raqamlandi.
|
| |