Avtopoezdning balandlikka chiqishiga qarshilik kuchi

Avtopoezdning balandlikka chiqishiga qarshilik kuchi
Rian quyidagicha yeziladi:
Rian = Ria Rin=Ga sin α = Ga sin α (1 Kn) (109)
Bu yerda: Ria —tyagachning balandlikka chiqishiga kuarshilik kuchi, N;
Rin —pritsepning balandlikka chiqishiga uarshilik kuchi, N.
Avtopoezdga yo’lning umumiy qarshiligi RΨan quyidagicha aniqlanadi;
RΨan= Rfan Rian =Ga f cos α (1 Kn) Ga f sin α (1 Kn)=
=Ga Ψ(1 Kn) (110)
Avtopoezdga xavoning kdrshilik kuchi Rwan ni tyagach va pritsepga bo’lgan xavo qarshiliklarini oddiy kushish bilan aniqlash noto’g’ri.
CHunki avtopoezdning harakatiga xavo okimining qarshiligi murakkabdir. Avtopoezdga xavo qarshiligini aniqlash uchun quyidagi formula mavjud:
Rwan =Wan va2/13 (111)
Wan—avtopoezd uchun suyrilik faktori, N s2/m2
Avtopoezdning tezlanishga qarshilik kuchi quyidagicha aniqlanadi:
Rwan =Gan /g jan ban (112)
6u yerda δan = 1 σ1an i2kn σ2an;
Gan-avtopoezdning umumiy og’irligi, N;
fan-avtopoezdnnng tezlanishi.
Bulardan ko’rinib turibdiki, avtopoezdning tezlanishiga qarshiliklarni aniqlash formulalari avtomobillarnikidan katta fark kilmaydi. Faqat pritsepning og’irligi tahsirini kisobga olish zarur.
Avtopoezdning dinamik pasporti
Avtopoezdning dinamik harakteristikasi, og’irliklar nomogrammasi va g’ildiraklarning shataksirashini kontrol qilish grafiklari yig’indisiga uning dinamik pasporti deb ataladi. Avtopoezd orirligi kuyudagiga teng:
Gan=Ga Gn
Avtopoezdlar og’irliklar nomogrammasini va g’ildiraklarning shataksirashipi kontrol qilish grafigini kurish uchun quyidagi formuladar ishlatiladi:
Doan=Dan Gan/Goan; Djan=j G2an/Gan
Djan=j Go2an/Goan; mDoan=mDan Gan/Goan (113)
bu yerda Doan; Dan—yuksiz va yukli .avtopoezdning dinamik faktori;
Doan- avtopoezdning uz orirligi, N;
D02an, G2an— yuksiz va yukli avtopoezdning ketingi yetakchi
• • G’ildiragiga to’g’ri kelgan og’irliklar, N;
Dφoan, Dφan—yuksiz va yukli avtopoezdning tishlashish buychchz
dinamik faktori; .
m Doan,mDan- mashtablar.
Avtopoezdning dinamik pasportidan (45-racm) foydalanib yechiladigan masalalar oddiy avtomobildagiga o’xshashdir.
48 - rasm. Avtopoezdning dinamik pasporti.
Avtopoezdning tormozlanish dinamikasi.
Avtopoezd sostavidagi prnitsep (rospusk) tormozlsh mexanizmi bilan jixozlanmagan bo’lishi ham mumkin. Avtopoezdni tormozlashning ikki usuli bor
-
avtopoezd faqat tortuvchi avtomobilg’ (tyagach) G’ildiragida mavjud tormozdash mexanizmi yordamida tuxtatiladi
2) avtopoezdning ximma g’ildiraklarida tormozlash mexanizmi mavjud. Avtopoezd shu tormozlar yordamida tuxtatiladi.
Avtopoezdni tormozlashning birinchi usuli ayrim avtomobilni tormozlashdan fark kilmaydi, faqat tortuvchi avtomobilga ulangan pritsepnnng inertsiyasn xisobga olinishi va tormozlash mexanizmnda xosil bo’ladigan tormozlash kuchinchng kattarok bo’lishini tahminlash zarur.
Avtopoezdni tormozlashning ikkinchi usuli quyidagi variantlardan iborat bo’lishi mumkin:
a) tortuvchi avtomobilg’ va pritsep (yarim pritsep, rospusk), g’ildiraklari bir vaqtda tormozlanadi;
b) avval tortuvchi avtomobilg’, keyin -esa pritsep (yarnm pritsep, rospusk) g’ildiraklari tormozlanadi;
v) avval pritsep (yarim pritsep, rospusk) keyin esa tortuvchi avtomobilg’ rildiraklari tormozlanadi.
Ikkinchi usulda tormozlashni tushuntirish uchun Ya. X. Zakin tavsiya etgan tormozlashning ustma-ust tushirilgan diagrammasi juda kul keladi. Bu diagramma avtopoezdni tashkil etuvchi hamma elemenglarining tormozlanish grafiklarini umumiy koordinatalarda ustma-ust joylashtirib xosil qilinadi. Tormozlashning ana shu uchala variantini ko’rib chikaylik.
49-rasm. Tayagach va pritsepdan iborat avtopoezdning tormozlanish diagrammasi variantlari.
Birinchi variantda (46-rasm, a) tortuvchi avtomobilg’ va pritsepda tormozlash kuchining maksimal qiymatiga bir vaqtda (A—A) erishib, umumiy qiymati Rtap bo’ladi, Bu metodning afzalligi shundaki, tormozlash davrida avtopoezd uz turgunligini saklaydi.
Ikkinchi variantda (46- rasm, b) tormozlash kuchi avvalo tortuvchi avtomobilda, keyin esa pritsepda maksimal qiymatga erishadi, umumiy qiymati Rtap grafik usulda kushish bilan aniqlanadi. Bu metod bilan tormozlashda pritsep tormozlanayotgan avtomobili i uz massasi bilan to’rtadi. SHunda avtopoezd bo’qlanishi mumkin, bu esa avtopoezdning turgunligini yomonlashtiradi.
Uchinchi variant bo’yicha tormozlanishda (46- rasm, v) pritsepning tormozlanishi ilgarirok boshlangani uchun avtopoezd tarang chuzilib harakat qiladi, bu xolat uning harakatdagi turgunligini yaxshilaydi.
Avtopoezdning yonilgi tejamkorligi
Avtomobilniig avtopoezd sostavida ishlashi uning pul birligiga sarflagan yonilgi mikdorini birmuncha oshiradi. Lekin pritseplarning ishlatilishi va dvigatelg’ quvvatidan tularok foydalanish xisobiga yonilgining solishtirma sarfi kamayadi, transport ishini bajarishga sarflangan yonilgi mikdori ancha kamayib, yuk tashish tannarxi arzonlashadi.
Mahlumki, avtotransportda yenilgini tejashning asosiy yo’llaridan biri yonilri sarflashni normalashdir. Ayrim avtomobillar uchun yonilri sarflashning chiziqli va solishtnrma normalari aniq bo’lishiga qaramasdan avtopoezdlar uchun esa bu masala aniq emas va uni ilmiy asosda yechish zarur.
Avtopoezdning 100 km yo’liga sarflanadigan benzin mikdori ayrim avtomobilg’ normasidan pritsep og’irligining har tonnasi xisobiga 2,5 l, dizelg’ yonilgisi esa 1,5 l ga ortiq. Transport ishinng bajarishi uchun sarflangan yonilgi mikdori ayrim avtomobilg’ uchun qanday bo’lsa, pritsep uchun ham shunday koladi.
Avtopoezdlarning yonilgi tejamkorligiga uning konstro’qtsipsinv yaxshilash katta tahsir ko’rsatadi. Bu borada avtopoezdning xavo qarshiligini yengish kobiliyatini yaxshilash samarali bo’ladi. Tadkikotlardan mahlumki, 4X2 tipdagi tyagach va ikki o’qli yarim pritsepdan iborat, 33 t. li avtopoezd tsement-beton yo’ldan 70 km/soat tezlikda tekis harakatlanayotganda yonilgisining 20% xavo qarshiligini yengishga sarf bo’ladi. Aerodinamik moslamalarning ishlatilishi yuqoridagi avtomobilg’ uchun 50... 90 km/ soat tezliklar diapazon ida yonilgi sarfini 11... 17% ga kamaytirishi mumkin.
Nazorat uchun savollar.
-
Avtopoezdlar to’g’risida tushincha nima?
-
Avtopoezdga tahsir etuvchi qarshilik kuchi nima?
-
Avtopoezdning tormozlanish dinamikasi nima?
-
Avtopoezdning yonilgi tejamkorligi nima?
Foydalanish uchun adabiyotlar.
1. X.M.Mamatov. Avtomobillar. “O’zbekiston”, T.,1995,336 bet.
-
X.M.Mamatov, Yu.T.Turdiev va boshqalar. Avtomobillar. “O’qituvchi”, T., 1982 , 398 bet.
-
V.L.Rogovtsev i dr. Ustroystvo i ekspluatatsiya avtotransportnqx sredstv.”Transport”, Moskva.,1991., 432 str.
-
X.M.Mamatov. Avtomobili. “Uzbekistan”, T.,1992., 238 str.
-
X.I.Kirshe. Legkovoy avtomobilg’ ot A do Ya “Transport”M., 1988 g., 176 str.
-
P.S.Yaresg’ko, i dr. Avtomobili KAMAZ voprosq i otvetq. “Transport” M. 1989 g., 288 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Damas, Labo” DEU, 283 str.
-
TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
NEXIA avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uz-Otayul vtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
S.M.Kodirov, D.I. Xoshimov, /.N.Maxmudov, A.D.Xoshimov «TIKO avtomobili» tuzilishi, nosozliklarini aniqlash va tahmirlash bo’yicha o’quv qo’llanma. Toshkent «O’qituvchi». 2001
-
«TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha elektron darslik» Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Matiz” DEU,
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko dvigatelg’” DEU, 114 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko shassi” DEU, 107 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko elektrooborudovanie” DEU, 132 str.
-
B.M. Biryukov. INTERNET-spravochnik avtomobilista. M: Ekzamen,2001.
-
www.automobilemag.com
-
www.auto.com
-
www.motortrend.com
-
www.autobild.de
-
www.automechanic.ru
-
www.autonews.ru
-
www.motor.ru
-
www.zr.ru
|