nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Elektron hukumatning - Informatikaning asosiy atamalari

|
Informatikaning asosiy atamalari
|
bet | 120/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатElektron hukumatning asosiy modullari:
G2C (Government to Citizens) — Hukumat-fuqarolarga
G2B (Government to Business) — Hukumat -biznesga
G2G (Government to Government) — Hukumat –hukumatga
Elektron hukumatning asosiy prinsiplari
192
elektron davlat xizmatlaridan ariza beruvchilarning teng ravishda foydalanishi; «bir darcha» prinsipi bo‘yicha elektron davlat xizmatlari ko‘rsatish;
davlat organlarining hujjatlarini birxillashtirish;
elektron hukumatning yagona identifikatorlaridan foydalanish;
elektron davlat xizmatlari ko‘rsatish tartibini muntazam takomillashtirib borish;
axborot xavfsizligini ta’minlash.
Elektron hukumat infratuzilmasi:
markaziy ma’lumotlar bazalari
idoralararo elektron hamkorlik qilish tizimidan;
davlat organlarining axborot tizimlari va axborot resurslari hamda ularning majmualaridan;
davlat organlarining rasmiy veb-saytlari va Yagona interaktiv davlat xizmatlari portalidan;
ma’lumotlarga ishlov berish markazi va idoralararo ma’lumotlar uzatish tarmog‘idan iboratdir.
Elektron hukumatning markaziy ma’lumotlar bazalari. Elektron hukumatning markaziy ma’lumotlar bazalari yagona markazlashtirilgan axborot manbalarini taqdim etuvchi davlat axborot resurslari bo‘lib, ularda davlat xizmatlari ko‘rsatish hamda idoralararo elektron hamkorlik qilish uchun davlat organlarining asosiy ma’lumotlari umumlashtiriladi va saqlanadi.
Elektron hukumatning yagona identifikatorlari — har bir jismoniy va yuridik shaxsga, kadastr va ko‘chmas mulk ob’ektlariga, geografik va boshqa ob’ektlarga beriladigan, ularni elektron hukumatda identifikatsiyalash imkonini beruvchi noyob kodlar.
|
| |
Masofaviy o‘kitish guruhlari

|
Masofaviy o‘kitish guruhlari
|
bet | 59/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатMasofaviy o‘kitish guruhlari: “mustaqil ukish” usullari; “birga-bir” pedagogik usuli; “birga-ko‘pchilik” o‘qitish usuli; kommunikatsiya asosida “ko‘pchilik-ko‘pchilik” ta’limi.
Masofaviy o‘qitish - o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri, shaxsiy aloqasiz “masofadan o‘qitish” imkonini yaratib beruvchi zamonaviy axborot va telekommunikatsion texnologiyalaridan foydalanishga asoslangan o‘qitish jarayonini amalga oshirishning yangi uslubi. Eng yaxshi an’anaviy va innovatsion metodlar, o‘qitish vositalari va shakllarini uz ichiga olgan sirtki va kunduzgi ta’lim singari axborot va telekommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan ta’lim shaklidir.
Massiv (array) - Bir turdagi ko‘plab xujjat yoki ma’lumotlarning tartibga solingan tarkibi. Dasturlash tillarida - nom
97
berilgan jami sonlar, mantiqiy qiymatlar yoki ma’lumotlarning boshqa bir xil turdagi elementlari. Massiv elementlari sonlar, ramzli qatorlar, yozuvlar, yozuv guruhlari bo‘lishi mumkin. Xar bir element indeks deb atalmish bir necha ko‘rsatkichlarga ega. Indekslar elementlarni izlash va ular turini aniqlashga xizmat kiladi. Vektor deb nomlanuvchi bir o‘lchamli massivda xar bir element bitta indeks bilan belgilanadi. Jadval va matritsalar - ikki o‘lchamli massivlarga kiradi. Uz tuzilishi bo‘yicha massivlar fayllarga yakin. Birok, ularni fayllardan farqlovchi ikki asosiy belgi bor: massivning xar bir elementi aniq belgilangan bo‘lishi mumkin va undan bevosita foydalanish mumkin; massivdagi elementlar soni uni ta’riflashda aniqlanadi. Massivlarga boshqa ma’lumot tuzilmalari kabi ishlov berish mumkin. Shu bilan birga, tezlikni oshirish uchun odatda axborot tizimlarida massivlarga ishlov berish uchun maxsus matritsaviy protsessorlar xam qo‘llaniladi. Bir xil axborotni bir paytning uzida ukiydigan va yozadigan ikki yoki undan ko‘p kattik disk. RAID tizimida operatsion tizim disklar massivini yagona kattik disk sifatida qabul kiladi.
Mass-media - Davriy bosma nashr, radio-, tele- yoki videodastur, kinoxronika dasturi yoki ommaviy axborotni tarkatishning boshqa shakli. Televizion, telefon, kompyuter va boshqa aloqa tarmoqlarini mujassamlovchi matbuot (gazetalar, jurnallar,
kitoblar), radio, televideniye, kinematograf, tovush va tasvir yozuvlari, videomatn, telematn, reklama shchit va panellari, uy videomarkazlari.
|
| |
Oxford University Press Law

Oxford University Press Law Oxford Law Online – Oksford universitetining huquq sohasiga doir
barcha resurslarni birlashtiruvchi yagona axborot manbayi hisoblanadi.
Investment Claims -mazkur resurs xalqaro investitsion huquq va
hakamlik (huquq va arbitraj) sohasini o‘rganish uchun mo‘ljallangan
materiallar va taqrizlar to‘plami hisoblanadi.
Oxford Reports on International Law -x alqaro ijtimoiy huquq
sohasidagi halqaro, milliy (ichki)
va maxsus arbitraj sudlar
tomonidan
kiritilgan qarorlar to‘plami.
Max Planck Encyclopedia of Public International Law - tahliliy resurs bo‘lib, xalqaro ijtimoiy huquqning
barcha jihatlari bo‘yicha taqriz qilingan maqolalardan tashkil topgan.
80
1-rasm. Qidiruv vositalari Oxford University Press foydalanuvchilari uchun yo‘naltirilgan
qidiruv vositalari va sohalar bo‘yicha saralash yordamida resurslarni
ko‘zdan kechirish va batafsil o‘rganish imkoniyatlari mavjud.
Masalan: Oxford Journals -
www.oxfordjournals.org Oxford Journals butun to`plami bo`yicha «tezkor qidiruv»ni
boshlash uchun «maqolalar qidiruvi» tugmasidan foydalanishingiz
mumkin.
2-rasm.Qidiruv maydoni .
Yoki sohalar bo‘yicha qidiruvni qo‘llashingiz mumkin.
Kengaytirilgan qidiruv mezonlariga oydinlik kiritish uchun
«kengaytirilgan qidiruv» tugmasidan foydalaning.
3-rasm. Kengaytirilgan qidiruv.
Qidiruvni nashr nomi, chop etilgan yili, hajmi, birinchi beti
bo‘yicha cheklang. Oxford Journals levu qidiruvi bu mantiqdan
foydalanib, ifoda va namuna orqali qidiruvni qo‘llaydi. Qidiruvni bitta
yoki ko‘proq jurnal nomlari, yoki tanlangan mutaxassislik bo‘yicha
81
cheklang. Displey yoki betdagi natijalar sonini sana bo‘yicha tanlash
orqali o‘z natijalaringiz shaklini sozlang. Chiqarilgan natijalar sonini va
shaklini o‘zgartiring.
Mashinali o‘rganish - Informatikaning asosiy atamalari

|
Informatikaning asosiy atamalari
|
bet | 61/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатMashinali o‘rganish - bu ma’lumotlardagi konunlarini topish va ularga asoslangan kerakli prognozlarni yaratish uchun statistikani kompleks qo‘llashdir.
Mashinalarni o‘zaro ta’siri - mashinalar bir-biri bilan ma’lumot almashish, yoki bir tomonlama uni uzatish imkonini beradigan texnologiyalari umumiy nomi. Bu simli va simsiz sensor monitoring tizimlari yoki har qanday qurilma parametrlari (harorat, joylashuvi va boshqalar) bo‘lishi mumkin.
Ma’lumotlar markazi yoki ma’lumotlarni saqlash va qayta ishlash markazi server va tarmoq uskunalarini joylashtirish (hosting) va abonentlarni Internet kanallariga ulash uchun maxsus bino hisoblanadi.
Ma’lumotlar modeli ma’lumotlar strukturalari majmui va ular ustida olib boriladigan amallardir. Bog‘lanishlarning o‘rnatilish usuliga ko‘ra ma’lumotlar o‘rtasida iyerarxik, tarmoqli va relyatsion modellar mavjud.
Ma’lumotlarni bulutli saqlash - mijozlar uchun, asosan, uchinchi tomonidan taqdim etilgan ko‘plab tarmoq tarqatiladigan serverlarda saqlanadigan onlayn saqlash modeli.
Ma’lumotlarning intellektual taxlili (MIT) - Katta xajmdagi ishlov berilmagan ma’lumotlarda yashirin qonuniyatlarni yoki o‘zaro bog‘liqliklarni aniqlash. Klassifikatsiya, modellash va bashoratlash masalalarini uz ichiga oladi. “DataMining” atamasi Grigoriy Pyatetskiy-Shapiro tomonidan 1989 yili kiritilgan. “DataMining” ingliz atamasi to‘g‘ridan to‘g‘ri tarjimaga kilinmagan (ma’lumotlarni kazib chiqarish, ma’lumotlarni ochish, axborot o‘tishi va x.k.), shuning
100
uchun ko‘p xolatlarda tarjimasiz original termin ishlatiladi. Eng muvaffakiyatli tarjima bu “ma’lumotlarning intellektual taxlili” hisoblanadi. MIT uz ichiga statistik taxlilning va mashinaviy o‘qitishning modellarini va usullarini oladi va ulardan farqli ko‘prok ma’lumotlarni avtomatik taxlil kiladi. MIT uskunalari ma’lumotlarning taxlilini muayyan matematik bilimlarga ega bo‘lmagan predmet mutaxassislari (taxlilchilar) tomonidan olib borish imkonini beradi.
Megapiksel - Tasvirni shakllantiradigan bir million piksellar. Raqamli foto- va videokameralarning eng muxim xarakteristikalaridan biri, ya’ni matritsaning ajrata olish qobiliyati, megapikselda ulchanadi. Shuningdek, yaratilgan yoki skanerlangan tasvirning kattaligini xam ma’lum tasvirning kattaligi bilan solishtirish uchun megapikselda ulchanadi.
Media - Ommaviy axborot vositalari (OAB). Ma’lum axborotni ko‘p abonentlarga uzatish vositasi. Informatikada “media” so‘zi turli moddalarni - kogoz, optik disk, magnit disk, magnit tasmalarni bildiradi.
|
| |
Mobil tenologiyalar. "Mobil texnologiyalar"

Mobil tenologiyalar. "Mobil texnologiyalar" atamasi, qoida tariqasida, mobil aloqa va ma’lumotlar uzatish texnologiyalarining jadal rivojlanib borayotganini anglatadi. Mobil qurilmalar smartfonlar, planshetlar, elektron kitoblar, telefonlar va netbuklarni o‘z ichiga olgan bir qator qurilmalar bo‘lib, ularning asosiy xususiyati bir vaqtning o‘zida amalga oshiriladigan vazifalar soni bilan bir qatorda mobil texnologiyalar quyidagilarni o‘z ichiga oladi :
joylashuvga asoslangan xizmatlarni yaratish texnologiyasi;
ijtimoiy tarmoqlar;
mobil qidiruv texnologiyasi;
mobil qurilmalardan foydalangan holda tovarlar va xizmatlarni sotib olish texnologiyalari;
105
mobil to‘lovlar;
vaziyatga mos xizmatlarni yaratish texnologiyalari;
ob'ektni aniqlash;
tezkor xabarlar;
mobil pochta;
mobil video.
Mobil texnologiyalarning inqilobiyligi shundaki, u birinchi navbatda odamlarning shaxsiy hayotiga kirdi va u erdan korporativ muhitga o‘z taraqqiyotini boshladi. Aslida bu IT- innovatsiyalarning rivojlanishi hozirgi kunda biznesning global raqamli transformatsiyasining asosiy omillaridan biridir. Birinchi APPLE IPOHE (2007) IPAD (2010) ning chiqarilishi "telefon davri" va "smartfon davri" ning boshlanishi, iste'molchi va korporativ bozor o‘rtasidagi chegarani yo‘q qilish, radikal texnologik bozor o‘zgarishining boshlanishi va ishtirokchilar nuqtai nazaridan uzatilishi xisoblanadi. Kelajakda bozorda sodir bo‘lgan barcha o‘zgarishlar — Samsungning yuksalishi, Android operatsion tizimining paydo bo‘lishi, ko‘plab smartfonlarning paydo bo‘lishi Stiv Jobs tomonidan berilgan "bir qurilma" tendensiyasining rivojlanishi va talabining natijasidir. Smartfon va planshetlar bozorda turli pozitsiyalarni egallaydi: smartfon asosiy ehtiyojga aylandi, zamonaviy inson uni tark eta olmaydi, planshetlarni sotishning
106
pasayishi smartfonlarga qaraganda ancha jiddiyroq. Mobil texnologiyalar yanada moslashtirilgan va samarali bo‘lib, kompaniyalarga intellektli biznes jarayonlariga o‘tish imkonini beradi. 80% foydalanuvchi biznesni boshqarish va har qanday qurilmadan har qanday vaqtda va internetga kirish imkoni bo‘lgan har qanday joydan ish masalalarini hal qilishni xohlaydi
Mobil tijorat – mobil aloqa yoki simsiz aloqa (simsiz aloqa) o‘rnatish orqali noutbuklar, mobil telefonlar, Pdas kabi mobil qurilmalardan foydalangan holda elektron operatsiyalarni (moliyaviy, axborot) amalga oshirish, boshqacha aytganda mobil tijorat mobil aloqa xizmatlaridan foydalangan holda elektron tijorat texnologiyasidir.
|
Oxford English Dictionary

79
marotaba yangi va qaytadan ko‘rib chiqilgan so‘z ma’nolari bilan
to‘ldiriladi.
Grove Art Online
Grove Art Online
– jahon san’atiga bag‘ishlangan ilmiy
ensiklopediya bo‘lib, fovizm, Frida Kalo kabi turli mavzularga doir
maqolalardan va tadqiqotni chuqurlashtirishga imkon beruvchi
bibliografik ma’lumotlardan iborat. 500000 dan ziyod bibliografik
havolalar, 45000 mualliflik maqolalar, 6000 suratlar, 21000 rassomlar,
arxitektor,
homiylar,
kollektorlar,
galeristlar,
nazariyotchilar,
yozuvchilar, olimlar va h.k. biografiyalari mavjud. Bu yerda Sibelius
dasturi asosida yaratilgan 500dan ziyod musiqiy namunalar vositasida
turli musiqiy yo’nalishlar va bastakorlar haqida tushunchaga ega bo‘lish
mumkin.
Oxford Medicine Online
Oxford Medicine Online –
85 tibbiy sohalarni o‘z ichiga olgan
onlayn-resurslar to‘plami. Mazkur resurs muntazam ravishda yangilanib,
700 nashrlar, 40000 rasm, grafik va diagrammalar, 750 videomateriallar,
shuningdek test topshiriqlari yordamida tibbiy xodimlarning bilim
darajalarini tekshirishga mo‘ljallangan vazifalarni o‘z ichiga olgan.
Onlayn texnologiyalar - Informatikaning asosiy atamalari

|
Informatikaning asosiy atamalari
|
bet | 70/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатOnlayn texnologiyalar Tarmoq axborot fazosida, haqiqiy vaqtda axborotning sinxron almashuvini ta’minlab beruvchi, xabarlarning kommunikatsiya vositalari: “suhbat kanallari” (chatlar), audio- va videoanjumanlar va boshqalar.
Onlayn xizmat. Internetda maxsus dasturlar yordamida taqdim qilinadigan xizmatlar. Masalan, keng tarqalgan xizmatlar: qidirish tizimi, veb-xosting, veb-pochta, Internetda turli axborotni saqlash (fayllar, xatcho‘plar), taqvim va boshqalar. Onlayn xizmatlarning muhim xossasi shundaki, ular sizning provayderingiz, kompyuteringizga va brauzeringizga bog‘liq emas, siz o‘zingizga tegishli ma’lumotlar bilan, Internetdan foydalanish imkoniyatingiz bo‘lgan dunyoning ixtiyoriy nuqtasida ishlashingiz mumkin.
Operatsion tizim (OT) - Dasturlarning bajarilishini boshqaradigan va tizimning resurslarini taqsimlash, rejalashtirish, kirish-chiqishni va ma’lumotlarni boshqarish kabi vazifalarni ta’minlaydigan dasturiy vosita. Garchand operatsion tizimlar ko‘prok dasturiy bulsalar xam, birok, qisman apparat vositalari qo‘llanishi xam mumkin. Operatsion tizimlarning asosiy vazifalariga:- fayl tizimini boshqarish (yozish, o‘zgartish, fayllardan nusxa ko‘chirish, foydalanishni nazorat qilish); dasturlar bajarilishini boshqarish (protsessor vaqtini taqsimlash, dasturlarni diskdan tezkor xotiraga yuklash,
115
yashirin xavfli ta’sirni tutib olish va x.k.); xotirani boshqarish (keshlash, taqsimlash, ma’lumotlar butligi nazorati va x.k.); foydalanuvchi bilan muloqot (klaviaturadan, sichkonchadan buyruqlarni ukish, axborotni ekranga, printerga chiqarish va x.k.) kiradi. Bundan tashqari, operatsion tizimlar kompyuterlarni turli rusumdagi tarmoqlardan - lokal tarmoqlardan global korporativ tarmoqlargacha, shu jumladan, Internet tarmog‘idan foydalanishni boshqaradi. Operatsion tizimga misollar - MS-DOS, Linux, UNIX, Windows, Solaris, Doppix va boshqalar. Operatsion tizim uzagi (OS kernel) - Operatsion tizimning (OT) markaziy qismi, u qo‘shimcha uskunalarga kompyuter resurslariga, masalan, protsessor vaqti, xotira va tashqi apparat ta’minotlarga, o‘zaro moslangan xolda kirish imkoniyatini beradi. Shuningdek, odatda uzak fayl tizimi va tarmoq protokollari uchun xizmatlar taklif kiladi. Uzak OT ning asosiy elementi sifatida, qo‘shimcha qo‘llanmalarning ishlashi uchun kerakli tizim resurslariga eng
past darajadagi abstraksiya hisoblanadi. Qoidaga kura, qo‘llanmalarning bajarilayotgan jarayonlariga bunaka tarzdagi
kirish imkoniyatini protsessorlarning o‘zaro aloqasi orqali va
qo‘llanmalarning OT tizimli chakiruv mexanizmi orqali erishiladi.
|
| |
Master diagramm - Informatikaning asosiy atamalari

|
Informatikaning asosiy atamalari
|
bet | 60/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатMaster diagramm - mustaqil ravishda diagrammani kurishni yakunlaydi.
Masshtablanuvchanlik (scaling) - Qurilmaning bir xil vazifalarni bajaruvchi funksional bloklar sonini ko‘paytirish orqali uz imkoniyatlarini oshirish xususiyati.
98
Matematik mantiq - Mantiq fani bo‘limi. U matematika uslublari asosida rivojlantiriladi. Unga fikr (xukm) larni asoslash, isbotlar, mantiqiy xulosalar chiqarish kiradi. Buning uchun matematik mantiqda algebra uslublari va algoritmlar nazariyasi qo‘llaniladi.
Mashina kodi - Mashina kodi (yana shaxsiy kod yoki platformaga yo‘naltirilgan kod, yoki tugma kod, yoki negativ kod - inglizcha nativecodeatamasi bilan xam nomlanadi) - muayyan hisoblash mashinasining buyruqlar (tili) tizimi. U shu mashinaning mikroporsessori yoki mikrodasturi orqali interpretatsiya kilinadi.
Mashina so‘zi - Hisoblash tizimining apparatli qismi tomonidan bir butun bo‘lib ishlov beriluvchi ketma-ket (odatda ikki, turt yoki sakkiz) baytlar to‘plami. Tezkor xotira qurilmasida saqlanayotgan va mashina vositalari tomonidan ishlov berilayotganda yagona kod guruhi (so‘z) sifatida qabul kilinuvchi ramzlar (raqamlar, xarflar va x.k.)ning tartibga solingan to‘plami. Mashina so‘zlari raqam, buyruq, xarfli yoki xarfli-raqamli ma’lumotlar shaklida bo‘lishi mumkin. Mashina so‘zi odatda o‘zaro bog‘liq va farqlanishi uchun qayta raqamlangan xonalar (ramzlar xolatlari)dan iborat bo‘ladi.
Mashina tafakkuri – kompyuter tomonidan amalga oshiriladigan sun’iy tafakkur.
Mashina tili - Kompyuter tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri kompilyatsiyasiz bajarilishi mumkin bo‘lgan jami mashina ko‘rsatmalaridan iborat kompyuter tili. Ko‘rsatmalar va ma’lumotlar binar shaklda taqdim etiladi. Mashina tili kompyuter apparat ta’minotining ona tili bo‘lib, kompyuterning barcha vazifalarini nazorat kiluvchi mikroprotsessor tushunadigan yagona tildir. Kompyuterda ishlov beriladigan barcha dastur va ma’lumotlar ma’lum bosqichda albatta mashina tiliga ugiriladi.
99
Mashinalarni o‘zaro ta’siri - mashinalar bir-biri bilan ma’lumot almashish, yoki bir tomonlama uni uzatish imkonini beradigan texnologiyalari umumiy nomi. Bu simli va simsiz sensor monitoring tizimlari yoki har qanday qurilma parametrlari (harorat, joylashuvi va boshqalar) bo‘lishi mumkin.
|
| |
Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova - bet 66

|
Jizzax-2024 M. N. EshonqulovaBog'liq Monografiya - Eshonqulova 2 (1)2.7
Mahsulot sifati va sifatni boshqarish
Mahsulot
deganda mehnat faoliyati jarayonining moddiylashtirilgan natijasi
tushunilib, u foydali xossalarga ega bo‘ladi, aniq ishlab chiqarish jarayonlarida
olinadi va muayyan jamoa va shaxsiy xarakterli ehtiyojlarni qanoatlashtirishi uchun
mo‘ljallanadi.
Mahsulotlar tayyor holda, aniq bozorda sotilishi uchun yaroqli yoki
tayyorlash jarayonida, ishlashda, etishtirishda, ta’mirlashda va shunga o‘xshashlarda
bo‘lishi mumkin.
Mahsulot ta’rifi yana boshqa bir hujjat – ISO 9000 xalqaro standartida qisqa
holda keltirilgan bo‘lib, «
mahsulot - faoliyat yoki jarayon natijasi
» deb
ta’riflangan.
Mahsulot moddiylashtirilgan (masalan, qismlar, qayta ishlanadigan
materiallar) yoki moddiylashtirilmagan (masalan, axborot yoki tushuncha) yoki
ularning o‘zaro uyg‘unlashgan birikmasi sifatida bo‘lishi mumkin. Mahsulot o‘z
ichiga xizmatni ham oladi.
Mahsulotni yaratilishida, sotilishida va iste’molida yoki ishlatilishida
namoyon bo‘ladigan xossasi uning
xolisona ko‘rsatkichi
hisoblanadi.
Mahsulot ko‘pgina turli xossalarga ega bo‘lib, u yaratilishida, sotilishida va
iste’molida yoki ishlatilishida namoyon bo‘lishi mumkin. «
Ishlatilishi
» atamasi
shunday mahsulotga nisbatan ishlatilishi mumkinki, bunda mahsulotdan foydalanish
jarayonida u o‘z resursi hisobiga sarflanadi.
«
Iste’mol
» atamasi shunday mahsulotga nisbatan ishlatiladiki, uning
vazifasiga ko‘ra, ishlatilishida o‘zi sarflanadi.
Mahsulot xossalarini shartli ravishda
oddiy
va
murakkab
turlarga bo‘lish
mumkin.
Mahsulotning
oddiy xossasiga
massa, sig‘im, tezlik va boshqa ko‘rsatkichlar
kiradi.
Mahsulotning
|
| |
Appellsiya - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

96
2.6
Sertifikatlashtirish sxemalari va ularning mohiyati
Sertifikatlashtirish bo‘yicha ISO (ingliz tilida qisqarmasi ISO) tarkibidagi
qo‘mita tomonidan tayyorlangan hujjatda uchinchi tomon tarafidan amalga
oshiriladigan
sertifikatlashtirishning
sakkizta
sxemasi
berilgan
bo‘lib,
respublikamizda ham aynan shu sakkizta sxema asosida va unga qo‘shimcha 1 ta
jami 9 ta sxema tadbiq etilgan:
Birinchi sxema
. Bu sxema bilan faqat mahsulot namunalari turlarini
standartlar talablariga muvofiqligini maxsus tasdiqlangan sinov tashkilotlarida
sinovdan o‘tkaziladi. Bu xildagi sertifikatlashtirishda sinovga taqdim etilgan
namunani belgilangan talablarga muvofiqligi tasdiqlanadi, xalos. Bu yo‘l o‘zining
soddaligi va unga ko‘p xarajat talab qilmasligi tufayli milliy va halqaro savdo
munosabatlarida muayyan darajada tarqalgan.
Ikkinchi sxema.
Bu sxemada mahsulotning namuna turlarini maxsus
tasdiqlangan sinov tashkilotlarida sinovdan o‘tkazilib, so‘ngra uning sifatini savdo
shahobchalaridan vaqti-vaqti bilan olinadigan namunalar asosida nazorat qilib
boriladi. Bu usul taqdim etilgan namunalar sifatini baholash bilan seriyali
chiqayotgan mahsulotning sifatini ham baholash imkonini beradi. Usulning afzalligi
uning soddaligidadir. Uning kamchiligiga esa nazorat sinovlar natijasiga qarab, agar
mahsulot standart talablariga nomuvofiqligi aniqlanilsa, baribir uni savdo
shahobchalaridan chiqarib tashlash mumkin bo‘lmaydi yoki uni chiqarib tashlash
uchun birmuncha qiyinchiliklar tug‘iladi.
Nolga keltirish usuli - - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

30
toshini bir pallaga galma-gal qo‘yib o‘lchash yoki qarshiliklar magazini yordamida
tekshirilayotgan rezistorning qarshiligini topish.
Mos kelish usuli -
o‘lchov bilan taqqoslash usulining turi. O‘lchanayotgan
kattalik bilan o‘lchov orqali yaratilgan kattalikning ayirmasini shkaladagi belgilar
yoki davriy signallarni mos keltirish orqali o‘tkaziladigan o‘lchash. Masalan, kalibr
yordamida val diametrini moslash.
Har bir tanlangan usul o‘z usuliyatiga, ya’ni o‘lchashni bajarish usuliyatiga
ega bo‘lishi lozim. O‘lchashni
bajarish usuliyati deganda, ma’lum usul bo‘yicha
o‘lchash natijalarini olish uchun belgilangan tadbir, qoida va sharoitlar tushuniladi.
O‘
lchanadigan kattalikning o‘lchash jarayonida o‘zgarish xarakteriga ko‘ra
statik
va
dinamik
o‘lchashlarga ajratiladi.
Statik o‘lchash
deganda qiymati
o‘lchash jarayoni mobaynida o‘zgarmaydigan kattalikni o‘lchash tushuniladi.
Bundan tashqari, davriy o‘zgaruvchan kattaliklarning turg‘un rejimidagi o‘lchashlar
ham kiradi. Masalan, o‘zgaruvchan
kattalikning amplituda, effektiv va boshqa
qiymatlarini turg‘un rejimida o‘lchash.
Dinamik o‘lchashlarga
qiymatlari o‘lchash jarayonida o‘zgarib
turadigan
kattaliklarni o‘lchashlar kiradi. Dinamik o‘lchashga vaqt bo‘yicha o‘zgaradigan
kattalikning oniy qiymatini o‘lchash misol bo‘la oladi.
YUqorida ko‘rilgan o‘lchash usullaridan tubdan farq qiluvchi
Nisbiy o‘lchash - - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

29
o‘zgarishini o‘lchash.
O‘lchash usuli
– deganda o‘lchash qonun-qoidalari va o‘lchash vositalaridan
foydalanib, kattalikni uning birligi bilan solishtirish usullarini tushunamiz.
O‘lchashning quyidagi usullari mavjud:
Bevosita baholash usuli -
bevosita o‘lchash asbobining sanash qurilmasi
yordamida to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘lchanayotgan kattalikning qiymatini
topish.
Masalan, prujinali manometr bilan bosimni o‘lchash yoki ampermetr yordamida
tok kuchini topish.
O‘lchov bilan taqqoslash (solishtirish) usuli -
o‘lchanayotgan kattalikni
o‘lchov orqali yaratilgan kattalik bilan taqqoslash (solishtirish) usuli. Masalan tarozi
toshi yordamida massani aniqlash. O‘lchov bilan taqqoslash usulining o‘zini bir
nechta turlari mavjud:
Ayirmali o‘lchash (differensial) usuli -
o‘lchov bilan taqqoslash usulining
turi hisoblanib, o‘lchanayotgan kattalikning va o‘lchov orqali yaratilgan kattalikning
ayirmasini (farqini) o‘lchash asbobiga ta’sir qilish usuli. Misol qilib uzunlik
o‘lchovini qiyoslashda uni komparatorda namunaviy o‘lchov bilan taqqoslab
o‘tkaziladigan o‘lchash. YOki, voltmetr yordamida ikki kuchlanish orasidagi farqni
o‘lchash, bunda kuchlanishlardan biri juda yuqori aniqlikda ma’lum, ikkinchisi esa
izlanayotgan kattalik hisoblanadi.
U=U
0
U
x
;
U
x
=U
0
U
(3.3)
U
x
bilan U
0
qanchalik yaqin bo‘lsa, o‘lchash natijasi ham shunchalik aniq
bo‘ladi.
Elektormagnit o‘lchash asboblar

40
kam ishlatiladi. Ular asosan quvvatni o‘lchash uchun vattmetr sifatida va logometrik
mexanizmi prinsipida yasalganida esa fazometr va chastotomer sifatida ishlatiladi.
Bu asboblarning quyidagi afzalliklari bor: ham o‘zgaruvchan, ham o‘zgarmas
tok zanjirlarida ishlatiladi; yuqori darajadagi aniqlikka ega; elektr quvvati sarfini
hisoblashda qo‘llanilishi mumkin; bir vaqtning o‘zida ikkita kattalikni tekshirish
mumkin.
SHuning ayrim kamchiliklarga ham ega: xususiy energiya sarfi katta; tashqi
temperaturaga bog‘liqligi kuchli; katta qiymatlarni bevosita o‘lchay olmaydi.
-rasm. a) Ketma-ket hisob usuli; b) Taqqoslash (solishtirish) usuli

33
aniq xossalarga ega bo‘lgan modda sanaladi. Masalan, “toza suv”, “toza metall” va
hokazolar. “Toza rux” 420
S temperaturani hosil qilishda ishlatiladi.
O‘lchovlar ko‘p qiymatli (o‘zgaruvchan qarshiliklar, millimetrlarga bo‘lingan
chizg‘ich) va bir qiymatli (tarozi toshi, o‘lchash kolbasi, normal element) turlarga
bo‘linadi. Ba’zan o‘lchovlar to‘plamidan ham foydalaniladi.
Kattalikning o‘lchamini hosil qilish va foydalanishda quyidagi qatorni yodda
tutishimiz lozim bo‘ladi:
Ishchi o‘lchash vositalari, namunaviy o‘lchash vositalari, ishchi etalon,
solishtirish etaloni, nusxa etalon, ikkilamchi etalon, maxsus etalon, birlamchi etalon
va davlat etaloni.
Fan va texnikaning eng yuqori saviyasida aniqlik bilan ishlangan namunaviy
o‘lchovlar
etalonlar
deb ataladi. Etalonlar ishlatiladigan va davlat etalonlariga
bo‘linadi. Davlat etalonlari namunaviy o‘lchov va asboblarni tekshirishda
qo‘llaniladi va Davlat standarti idoralarida saqlanadi.
Mobil telefon va mobil aloqa muhiti

|
Mobil telefon va mobil aloqa muhiti
|
bet | 65/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатMobil telefon va mobil aloqa muhiti. Mobil telefon – mobil aloqada foydalaniladigan telefon apparati turi. Hozirgi kunda, mobil telefon klaviatura va ekrangaega bo‘lib asta- sekin kompyuter, faks apparati, telefon apparati, qaydlar kitobchasi vazifalarini bajaruvchi ko‘p maqsadli abonent tizimiga aylanmoqda. Mobil aloqa muhiti– tayanch stansiyalar va bir guruh abonentlar tizimidan iborat bo‘lib, abonentlarning bir-birlari bilan o‘zaro axborot almashinuvini ta’minlovchi texnik vositalar majmuasi. Mobil aloqa tizimida barcha ma’lumotlar mobil telefon orqali elektromagnit to‘lqinlari ko‘rinishida simsiz havo orqali uzatiladi.
Mobil qurilmalar- smartfonlar, planshetlar, elektron kitoblar, telefonlar va netbuklarni o‘z ichiga olgan bir qator qurilmalar, ularning asosiy xususiyati hajmi va ular bajaradigan funktsiyalar soni.
Modem. “Modulyator demodulyator”ning qisqartmasi. Ushbu qurilmaning ish tamoyilini belgilaydi: kompyuterdan olingan raqamli signalni uzatish uchun analog shaklga aylantirish va qabul qilingan signalni analog shakldan raqamli shaklga qaytarish. Modem signalning telekommunikatsiya kanallari bo‘ylab uzatishni
107
ta’minlaydi. Modem yordamida Internetda oddiy analog telefon tarmog‘i orqali ishlash mumkin. Bunday modemlarning nazariy jihatdan eng ko‘p foydalanish tezligi – 56 Kbit/s. Mazkur atama ba’zan tezkor kabel yoki DSL modemlari hamda ISDN terminal adapterlariga nisbatan qo‘llanilsa ham, ushbu qurilmalarning barchasi texnik nuqtai nazardan ma’lumotlarning raqamli uzatilishini amalga oshirib modem hisoblanmaydi.
Modulyatsiya Bitta statsionar signalning boshqa signal shakliga ko‘ra o‘zgarishi jarayoni. Modulyatsiya ma’lumotlarni elektromagnit nurlanish yordamida uzatishda amalga oshiriladi. Modulyatsiyaning asosiy usullari: 1. Amplituda modulyatsiyasi olib boruvchi amplitudaning o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘ladi. 2. Chastota modulyatsiyasi 0,1 signallari turli chastotalarga ega sinusoidlar shaklida uzatilishini nazarda tutadi. 3. Fazaviy modulyatsiyada “bir”dan “nol”ga va “nol”dan “bir”ga o‘zgartirilganda sinusoidal tashuvchi fazasi 180 ga o‘zgaradi. Yuqori tezlikda ishlaydigan modemlarda qo‘llaniladi. 4. Impuls-kod modulyatsiyasida analog signal qator impulslar sifatida kodlanadi. Kodlash-dekodlash qurilmalarida qo‘llaniladi. 5. Spektr modulyatsiyasidan foydalanganda tashuvchi chastotasi bo‘yicha uchinchi, ya’ni kod signali bilan birgalikda modulyatsiyalanadi. Harbiy texnika va paketli radio tarmoqlarida ishlatiladi
|
| |
Ettinchi sxema - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

98
talabiga muvofiqligi sinovlar o‘tkazib aniqlashga asoslangan. Bu sertifikatlashtirish
usulida yuqorida-7 sxemalariga qaraganda ta’minlovchining ma’suliyati
ancha
yuqori. Tabiiyki muvoffaqiyatli sinovlardan o‘tgan buyumlargina sertifikat yoki
muvofiqlik belgisini oladi. 8-sxema mahsulotga nisbatan yuqori va qat’iyroq talablar
qo‘yilganda ishlatilishga asoslangan yoki mahsulotning ishlatilishi natijasida
standart talablarga mos kelmasligi iste’molchiga katta iqtisodiy zarar etkazganida
qo‘llaniladi. Bu xil sertifikatlashtirish qimmatbaho metallardan va qotishmalardan
tayyorlanadigan buyumlarda ko‘proq qo‘llaniladi.
Bundan asosiy maqsad
qimmatbaho metallarning belgilangan miqdorini, tarkibini va buyumning tozaligini
tekshirishdir.
To‘qqizinchi sxema.
Mahsulotlarni deklaratsiya muvofiqligi sertifikati
bo‘lib, mahsulot haqidagi deklaratsiya hujjatlari bilan birgalikda sertifikatlashtirish
tushuniladi.
Buyuk Britaniya instituti tomonidan setrifikatlashtirishning yangi xili
yaratilib, bu usul bilan faqat ishlab chiqarishdagi
texnologik jarayonlarini
tasdiqlanishi /attestatlanishi/ga asoslangan.
Hozirgi paytda adabiyotlar va informatsion ma’lumotnomalarda har bir
sertifikatlashtirish sxemasining afzalligi va kamchiliklari tahlil etilgan. Bularning
ichida eng mukammal va murakkabi beshinchi sxemadir. Bu sxema to‘liq
bo‘lganligi
uchun uni asos qilib olib, hozirgi zamon xalqaro sertifikatlashtirish
tizimini yaratilmoqda.
Sertifikatlashtirish tizimlarini boshqaruvchi idora muayyan turdagi mahsulot
sifatining nazoratini tashkil etish, standartlarga rioya qilishni majburiy talab etishini,
iste’molchi va savdo talablarini e’tiborga olib, mamlakatdagi amalda bo‘lgan
qonunlar va me’yoriy hujjatlar asosida o‘z ishini tashkil etadi.
Sertifikatlashtirish idorasi sinovlarni o‘tkazish, korxonadagi va savdo
shahobchasidagi mahsulotning sifatini nazorat qilish hamda nazoratni tashkil qilish
va shunga o‘xshashlarni bajarib uchinchi tomon vazifasini bajaradi.
-rasm - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

2.8-rasm.
Asbob dinamik rejimda ishlaganida, boshqacha aytganda asbob ko‘rsatkichi
(surilishida) joyidan qo‘zg‘alayotganida, yuqorida aytilgan aylantiruvchi va aks
ta’sir etuvchi momentlardan tashqari boshqa momentlar ham hosil bo‘ladi. Bu
momentlar qo‘zg‘aluvchan qismning inersiya momentidan, tashqi muhit
qarshiligidan va metall elementlari bo‘lgan holda hosil bo‘ladigan uyurma tok va
hokazolardan vujudga keladi.
Asbob qo‘zg‘aluvchan qismining harakatlanganida vujudga keladigan va
uning harakatini tinchlantirishga intiluvchi moment - tinchlantiruvchi moment
deyiladi.
M
T
= R(d
/dt)
(3.9)
Bu moment tinchlantirish koeffitsienti
R
ga va qo‘zg‘aluvchan qismning
burchakli tezligiga
d
/dt
proporsionaldir. Tinchlantiruvchi moment ma’lum
darajada asbobning muhim ekspluatatsion parametrlaridan biri - tinchlanish vaqtini
belgilaydi.
Elektromexanik turidagi o‘lchash asboblarining turlari, ularning
ishlashi, metrologik tavsiflari.
Elektromexanik
turdagi
asboblar
magnitoelektrik,
elektromagnit,
elektrodinamik, ferrodinamik, elektrostatik va induksion tizimli asboblarga
bo‘linadi. Bu tizimdagi asboblar nisbatan keng tarqalgan bo‘lib, quyidagi 3.5-
jadvalda ularning tavsiflari keltirilgan.
3.5-jadval
M
M
и
M
и
`
``
38
SHartli belgis i
C
Ha
stot
a
diapa
zoni
Ayla
nti
ruvc
hi
mom
ent
tengla
masi
i
Asbob
ti
zim
i
M
α mex
M
α el
Tok
turi
S
Hka
la
tengla
mas
Aniqli
k
klasslar
i
Va
zifa
si
−
0
BswI
KX
0,1;0,2;0,5
A, V, Ω, G
ME
−
0
BswI
KX
-//-
-//-
EM
~
kHz
1
I
2
dL
2
d
KX
2
0,5;1;1,5
A, V, Hz, φ
ED
~
Bir
necha
o‘n
kHz
larda
I I
dM
1,2
1 2
d
KX
1
X
2
0,05;0,1;0,
2
A, V, W, Hz,
φ
FD
~
- // -
KI
1
I
2
KX
1
X
2
0,5;1;1,5
-//-
ES
~
MHz
1
U
2
dC
2
d
KX
2
0,5;1;1,5
V
I
~
50 Hz
cfФ
1
Ф
2
in
KN
1;1,5;2
W, Wh
Magnitoelektrik o‘lchash asboblar
– doimiy tok zanjirida elektr tok kuch,
kchlanish yoki elektr miqdorini o‘lchash uchun asboblardir. Magnitoelektrik
asboblariring o‘lchash mexenizmining harakatlanuvchi qismi doimiy magnitdagi
magnit maydoni va o‘tkazgichdagi tok bilan o‘zaro ta’sirlashish natijasida
harakatlanadi.
Magnitoelektrik o‘lchash mexanizmlari ampermetr, voltmetr, ommetr va
galvanometrlar sifatida ishlatiladi.
Bu asboblarning bir qancha afzalliklari mavjud: shkalasi to‘g‘ri chiziqli;
39
sezgirligi yuqori; o‘lchash xatoligi kichik.
SHuningdek, kamchiliklari bor: faqat o‘zgarmas tok zanjirlaridagina ishlay
oladi; bevosita katta qiymatdagi toklarni o‘lchay olmaydi; tannarxi baland.
|
diskret - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

31
t
1
t
2
t
n
t
y
X
K
(t)
X
X(t)
K
n
.
.
.
Х
2
Х
1
3.4-rasm
X(t) – vaqt bo‘yicha uzluksiz o‘zgaradigan kattalikning o‘zgarish grafigi; X
k
– kvant miqdorlari ya’ni o‘lchanadigan
X=f(t)
kattaligining t
1
, t
2
, t
3
, ……. t
n
momentlariga tegishli uzuq qiymatlari. Demak, diskret o‘lchash usuli bo‘yicha
o‘lchanadigan kattalikning hamma qiymati (0
t) emas, balki, ayrim momentlarga
tegishli qiymatigina ma’lum bo‘ladi. Diskretlash bu muayyan diskret (juda qisqa)
vaqt oralig‘ida qadnomalarni olishdir. t
1
, t
2
, t
3
, ……. t
n
–
diskretlash momentlari
deyiladi va t
1
t
2
gacha oraliq diskretlash momentlari deyiladi. Kvantlash esa, X(t)
kattalikning uzluksiz qiymatlarini X
k
diskret qiymatlarining to‘plami (nabori) bilan
almashtirishdir. O‘lchanadigan kattalikning uzluksiz qiymatlari
muayyan tartiblar
asosida kvantlash darajalarining qiymatlari bilan almashtiriladi. Kodlashtirish esa,
muayyan ketma-ketlikda ifodalangan sonli qiymatlarni tavsiya etishdan iborat.
Uzluksiz o‘zgaruvchan kattalikning diskret
usuli asosida uzuk diskret
qiymatlariga, kodlarga o‘zgartirilishi asosan 3 xil usulda amalga oshiriladi. (3.5-
rasm. a, b, v):
K
K
Х
- rasm. Analogli o‘lchash asboblarining struktura sxemasi

3.7- rasm. Analogli o‘lchash asboblarining struktura sxemasi
Bevosita ko‘rsatuvchi elektr o‘lchash asboblari, (xususan elektromexanik
asboblari) ikki asosiy qismdan, ya’ni o‘lchash zanjiri va o‘lchash mexanizmidan
iborat deb qarash mumkin.
O‘lchash zanjiri
o‘lchanadigan elektr kattalikni (kuchlanish, quvvat, chastota
va xokazoni) unga proporsional bo‘lgan va o‘lchash mexanizmiga ta’sir qiluvchi
kattalikka o‘zgartirib beradi.
O‘lchash mexanizmi
unga beriladigan elektr energiyasini qo‘zg‘aluvchan
qicm va u bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘rsatkich harakatining mexanik energiyasiga
aylantirib beradi. Elektromexanik o‘lchash mexanizmlari magnitoelektrik,
elektromagnit, elektrodinamik, induksion va elektrostatik mexanizmlardan iborat
bo‘ladi.
O‘lchash asboblari qaysi tizimga taaluqli mexanizmdan iborat bo‘lishidan
qat’iy nazar, asbob qo‘zg‘aluvchan qismining xarakatlanishi elektromagnit maydon
energiyasining o‘zgarishiga bog‘liq.
O‘lchanadigan kattalik ta’siri ostida hosil bo‘lib, asbob ko‘rsatkichini
ko‘payish tomoniga og‘diruvchi moment aylantiruvchi moment deyilib, u umumiy
Қайд этиш
қурилмаси
36
holda quyidagicha ifodalanadi:
M=dW
e
/d
,
(3.6)
bu erda,
W
e
- elektromagnit maydon energiyasi,
- asbob qo‘zg‘aluvchan qismining
burilish burchagi.
YUqoridagi ifodani (2.1) boshqacha ko‘rinishda yozish mumkin:
M=F(X
1
),
(3.7)
ya’ni aylantiruvchi momentni o‘lchanadigan kattalik va asbob qo‘zg‘aluvchan
qismining burilish burchagi funksiyasi deb qarash mumkin. O‘lchash asbobining
qo‘zg‘aluvchan qismiga aylantiruvchi momentdan tashqari aks (teskari) ta’sir
etuvchi moment ham ta’sir etishi lozim. Aks ta’sir etuvchi moment bo‘lmaganda edi,
asbobning strelkasi shkalasidan chetga chiqib ketgan bo‘lar edi. Aks ta’sir etuvchi
moment aylantiruvchi momentga qarama-qarshi yo‘nalgan bo‘lib, qo‘zg‘aluvchan
qisminiig burilish burchagi kattalashishi bilan ortishi lozim. Aks ta’sir etuvchi
moment
M
aylantiruvchi momentga tenglashguncha
(M=M
)
qo‘zg‘aluvchan qism
aylantiruvchi moment tasiridan buriladi. Ko‘p elektr o‘lchash asboblarida aks ta’sir
etuvchi moment tortqi, prujina va osmalarning buralishi bilan hosil qilinadi. Bunday
qurilmada aks ta’sir etuvchi moment qo‘zg‘aluvchan qismning burilish burchagiga
to‘g‘ri proporsional bo‘ladi, ya’ni
M
=-W
,
bu erda
W
tortqi yoki prujinaning
materiali va uning o‘lchamlariga bog‘liq bo‘lgan o‘zgarmas kattalik, bu
burchagining birligiga (1° yoki 1 radianga) mos keluvchi moment bo‘lib, solishtirma
aks ta’sir etuvchi moment deb ataladi.
Asbob qo‘zg‘aluvchan qismining turg‘un burilish holati aylantiruvchi va aks
ta’sir etuvchi momentlarning tengligidan topiladi
M=M
va u umumiy holda
quyidagicha ifodalanadi:
=
1
F( X ,
)
W
(3.8)
bu holatni 2.8-rasmda ko‘rsatilgan grafikdan ham kuzatish mumkin.
|
Uchinchi sxema - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

97
nazorati vaqti-vaqti bilan o‘tkazish orqali mahsulotning sifati hisobga olinadi. Bu
holda mahsulot ishlab chiqarilgan bo‘lib, uning chiqarilishiga ma’lum xarajatlar
bo‘lgandan keyin standart talablariga nomuvofiqligi aniqlanadi.
Beshinchi sxema.
Bu sxema mahsulot namuna turlarini tasdiqlangan sinov
tashkilotlarida o‘tkazishga va mahsulot ishlab chiqarishning sifatini baholashga
asoslangan bo‘lib, so‘ngra savdo shahobchasida va ishlab chiqarishda namunalar
sifatini vaqti-vaqti bilan tekshirilib nazorat qilib boriladi. Bu sertifikatlashtirish usuli
faqat mahsulotning sifatini nazorat qilibgina qolmay, balki korxonada
chiqaziladigan mahsulotning sifatini kerakli darajada bo‘lishini ham nazorat qiladi.
Tabiiyki, korxonadagi mahsulot sifatini ta’minlashda, tizimni baholanishida uning
mezonini aniqlash muhim ahamiyatga ega. Ushbu usul sanoati rivojlangan
mamlakatlarda hamda xalqaro sertifikatlashtirish tizimlarida eng ko‘p tarqalgan
sxemadir. Birinchi-to‘rtinchi sxemalarga qaraganda bu sxema eng murakkab va
nisbatan qimmatroq turadigan sxema bo‘lib, uning afzalligi ite’molchi mahsulot
sifat darajasini yuqori ekanligiga ishonch hosil qiladi, bu esa asosiy mezon
hisoblanadi.
Oltinchi sxema
faqat korxonadagi mahsulotning sifatini ta’minlash bilan
tizimni baholanishini o‘tkazishga mo‘ljallangan. Bu usul ayrim vaqtda korxona-
tayyorlovchini attestatlash deb ham yuritiladi. Bu xil sertifikatlashtirishda faqat
korxonaning belgilangan sifat darajadagi mahsulotni chiqarish qobiliyati
baholanadi.
Mehnat ta’limi fanidan 8 – sinflar uchun dars ishlanmalar to’plami - bet 18

5-8-dars.
“Texnologiya va dizayn” yo`nalishi uchun.
Mavz
u:
Duradgorlik asboblaridan to`qmoq yasash
Darsning maqsadi:
a)
ta`limiy
- o`quvchilarga to`qmoqlarning vazifasi va konstruksiyasi, ular
bilan ishlash usullarini o`rgatish, ularni to`qmoqlarni tayyorlash va ishlatishdagi
xavfsizlik texnikasi qoidalari bilan tanishtirish;
b)
tarbiyaviy
-o`quvchilarni ish jarayonida tejamkorlikka o`rgatish, ularda
go`zallikni his qilishni rivojlantirish;
v)
rivojlantirish
- o`quvchilarda buyum tayyorlash ishlarini bajarishda hosil
bo`ladigan mehnat ko`nikmalarini kengaytirish;
Kasbga yo`naltiruvchi maqsad:
o`quvchilarning durodgorlik, yog`och
o`ymakorligi kabi kasblar to`g`risidagi bilim, ko`nikma va malakalarni
rivojlantirish.
Darsning vazifalari:
–o`quvchilarga texnologik xarita to`g`risidagi umumiy tushunchalarni
o`rgatish;
–toq`moq yasash uchun texnologik xarita tayyorlash to`g`risida ma`lumot
berish
–to`qmoq yasashda bajariladigan ish usullari, asbob- uskunalar va moslamalar
bilan tanishtirish;
–asbob-uskunalar va moslamalardan foydalanishda rioya qilinadigan xavfsizlik
texnikasi qoidalari va sanitariya gigiena talablariga amal qilishni uqtirish;
–sohaga oid kasblar bo`yicha ma`lumot berish.
Xususiy energiya sarfi - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

46
o‘zgartkichining
o‘lchash diapazoni
deyiladi.
Texnik asboblarda, odatda, o‘lchash diapazoni bilan ko‘rsatuvlar diapazoni
mos keladi. O‘lchash diapazonining eng kichik va eng katta qiymatlari
o‘lchash
chegarasi
deyiladi.
Masalan, statsionar o‘lchash kuchlanish transformatorlarining o‘lchash
diapazoni 0
,8
U
1H
dan to
1,2
U
1H
gacha bo‘lib, (
U
1H
– transformator kirishidagi
nominal kuchlanishi) kuchlanishning
0,8
U
1H
dan kichik va
1,2
U
1H
dan yuqori
kuchlanishlari uchun xatoliklar me’yorlanmaydi.
ProQuest Technology Collection

86
Ilmiy maqolalardan 10 mln.dan ziyod maksimal aniq tematik
qidiruv
uchun
mo‘ljallangan illustrasiyalar (jadval, grafiklar,
fotosuratlar, kartalar va boshqalar)
To‘liq matnli ilmiy jurnallar
butun dunyo bo‘yicha texnika fanlari
injenerlik
ishi
bo‘yicha
yuqori
texnologiyalar,
shuningdek,
materialshunoslik, kompyuter fanlari, fizika, ximiya, matematika,
mashinasozlik, nanotexnologiyalar, elektronika, telekommunikatsiya,
aerokosmik tadqiqotlar va boshqa ko‘plab fanlar bo‘yicha axborotlarni
o‘z ichiga oladi. Yuqori impakt-faktorli jurnallardan quyidagilarni
keltirish mumkin: Aircraft Engineering and Aerospace Technology,
American Journal of Mathematics, Computational Optimization and
Applications, Chemical Engineering Progress, Microscopy and
Microanalysis, Materials Science and Technology, Mechanical
Engineering,
Mineralogy
and
Petrology,
Powder
Metallurgy,
Information Management & Computer Security, Continuum Mechanics
and Thermodynamics.
Ma’lumotlar bazasida jurnal maqolalari, kitoblar, monografiyalar,
tarmoq adabiyotlari, dissertatsiyalar, patentlar, laboratoriya va turli ilmiy
tashkilotlarning hisobotlari, konferensiya materiallari (24 axborot
manbasi). Bu tadqiqotchilarga, kutubxonachilarga dunyoda texnika
fanlariga oid chop etilayotgan materiallarni kuzatib borish, kerakli
bo‘lgan axborotlarni o‘tkazib yubormaslik imkonini beradi.
10 mln. imidjlar (jadval, grafik, fotosuratlar, karta va boshqalar
ProQuest Illustrata texnologiyalari orqali indekslangan bo‘lib, ular
foydalanuvchiga kerakli hujjatlarni an’anaviy qidirish vositalariga
qaraganda samarali topishga imkon yaratadi. Resurslarning tavsif
predmeti bo‘lib barcha tasvir belgilari qo‘llaniladi: formulalar, spesifik
terminlar, raqamli va harfli belgilar. Tasvirlar qidiruvini amalga
oshirishda tanlashning keng spektriga ega bo‘lgan qidiruv moduli
qo‘llaniladi.
Qidiruvni amalga oshirishda quyidagi kriteriylar qo‘llaniladi: tasvir
turi (fotosurat, rasm, karta, jadval, grafik va boshqalar), kartalar-
geografik, geologik, fizik, ekologik va boshqalar. Nashrning chop etilish
vaqti diapazoni, shuningdek, to‘liq tasvir-opsiyasini berish mumkin.
Ma’lumotlar bazasi joylashgan
Mehnat ta’limi fanidan 8 – sinflar uchun dars ishlanmalar to’plami - bet 68

Quyidagi savollarga javob bering:
1.Boshqa odamlar sizni muomalada tez xafa bo`ladigan,
tabiati nozik va sal
gapni ko`ngli ko`tarmaydigan kishi, deb hisoblaydilarmi (tanqidga,
tanbehga javob
berishadi)?
2. Muomala vaqtida paydo bo`lgan kayfiyat (quvonch, xafagarchilik,
qayg`u)dan ko`nglingizda qolgan narsalar uzoq muddat saqlanib qoladimi?
3. Sizning kayfiyatingiz goh ko`tarilib, goh tushib, yaxshi-yamon kayfiyatlar
tez-tez almashinib turadimi?
4. Siz o`z nomingizga aytilgan tanqidiy fikrlarni ko`nglingizga og`ir olib,
uzoq vaqt iztirob chekib yurasizmi?
5.
Sershovqin,
quvnoq
odamlar
orasiga
tushib
qolganda
qattiq
charchamaysizmi?
6. Yangi odamlar bilan tanishishga to`g`ri kelib
qolgan vaqtlarda qiynalib,
istihola qilib yurasizmi?
7. Siz biror yangi gapni boshqa kishilardan so`rab olishdan ko`ra uni kitobdan
o`qib bilib olish oson va qulay deb hisoblaysizmi?
8. Sizda yolg`iz o`zingiz qolib, tinch-osoyishta bir joyda dam olish istagi tez-
tez bo`lib turadimi?
9.
Birov bilan gaplashayotganvaqtingizda kerakli so`zlarni
topib aytish
uchun uzoq vaqt o`ylaysizmi?
10.
Siz juda ko`p yangi tanishlar orttirishdan ko`ra
kichik bir davrdagi
doimiy do`stlarni afzal ko`rasizmi?
Basharatli, mana shu savollarning ko`pchiligiga siz “ha” deb javob beradigan
bo`lsangiz, u holda, aftidan, odamlar bilan bo`g`liq bo`ladigan kasblar sizga unchalik
to`g`ri kelmaydi. Har holda bu sohada muvaffaqiyatga erishish uchun o`z ustingizda
ko`proq ishlashingizga to`g`ri keladi.
5.
“Odam-odam” - Mehnat ta’limi fanidan 8 – sinflar uchun dars ishlanmalar to’plami

|
Mehnat ta’limi fanidan 8 – sinflar uchun dars ishlanmalar to’plamiBog'liq 8 sinf texnologiya konspekt [uzsmart.uz]3. “Odam-odam”.
Bu yerda asosiy mehnat predmeti odamlardir. Mazkur
mehnat sohasida mayllar, qiziqishlar qay darajada ekanini aniqlashda o`quv
predmetlaridan tashqari, siz shaxsan o`zingiz jamoat ishlarida, jamoada
o`tkaziladigan tadbirlarni tashkil etishda ishtirok etib ottirgan tajribangiz ham
yordam beradi. Mazkur tipga kiradigan kasblarni quyidagicha ajratib ko`rsatish
mumkin:
- odamlarni o`qitish va tarbiyalash bilan, bolalar jamoalarini uyushtirish
bilan bog`liq bo`lgan kasblar: maktabgacha tarbiya muassasasi tarbiyachisi, ishlab
chiqarish ta`limi masteri, o`qituvchi va b;
- ishlab chiqarishni boshqarish, odamlarga, jamoaga raxbarlik qilish bilan
bog`iq bo`lgan kasblar: avtotransport korxonasining dispetcheri, ishlab chiqarishni
tashkil etish bo`yicha injener iqtisodchi va b;
- maishiy xizmat, aloqa, savdo xizmati bilan bog`liq bo`lgan kasblar:
sartarosh, shaharlararo aloqa telefonistikasi, spravkalar byurosining xodimi,
ekskursovod, sotuvchi va b;
- odamlarga informatsion-badiiy xizmat ko`rsatish hamda madaniy
jamoalarga rahbarlik qilish bilan bog`liq bo`lgan kasblar: klub xodimi, drijyor va b;
- tibbiy xizmat ko`rsatish bilan bog`liq bo`lgan kasblar: feldsher, hamshirasi,
shifokor (vrach) va b.
“Odam-odam” tipidagi kasblarga oid mehnatning asosiy mazmuni
odamlarning o`zaro bir-biriga ta`sir ko`rsatishidan iboratdir. Bunday bir-biriga ta`sir
ko`rsatishning muhim qismi o`zaro munosabatlar hisoblanadi. Mazkur tipdagi kasb
bo`yicha muvaffaqiyatli ishlash uchun odamlar bilan aloqaga kirishish va ular bilan
doimiy ravishda muloqotda bo`lishni, odamlarni tushunishni, ularning o`ziga xos
xsusiyatlarini bilib muomala qilishni o`rganib olish kerak, shuningdek, ishlab
chiqarish, fan, texnika, san`at va boshqa shu singari tegishli sohaga oid bilimlarni
egallab olish lozim.
Odamlar bilan ishlash unchalik oson ishlardan emas. Misol uchun
sotuvchilik kasbini olib ko`raylik. Sotuvchi ish vaqtida minut sayin yangi - yangi
odamlar bilan muomala qilishi kerak. Xaridorlar har hil bo`ladi: ular orasida o`ta
sinchkovlari ham, mol tanlashda ikkilanib turadigani ham, haddan tashqari ko`p
gapiradiganlari ham uchrab turadi va h. Xaridorlar bilan muomala qila olish esa
sotuvchining vazifasidir. Bu esa sotuvchiga o`ziga xos iste`dod: og`ir vazmin
xushmuomala, xushfe`l bo`lish mahorati zarur bo`ladi.
“Odam-odam” tipidagi kasbni tanlash uchun juda muhim va zarur bo`lgan
shaxsiy fazilatlarning qisqacha ro`yxati quyidagilardan iborat:
|
| |