nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
HUJAYRA STRUKTURASI - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 281/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotHUJAYRA STRUKTURASI
Miya po‘stlog‘i asab va tayanch to‘qima (neyrogliya) hujayraiaridan
tashkil topgan. Katta yarim sharlar po‘stlog‘ida asab hujayralari ustma-ust
joylashgan bo‘lib, bir necha qavatni hosil qiladi.
Birinchi qavat - molekulyar qavat, po‘stloqning eng sirtqi qavatidir.
Bu qavat asosan neyrogliya hujayraiaridan tashkil topgan bo‘lib, asab
hujayralari kamroq uchraydi.
Ikkinchi qavat - tashqi donali qavat, xilma-xil shakldagi mayda asab
hujayraiaridan tashkil topgan.
Uchinchi qavat - o ‘rta va katta piramidal qavat, bu qavat o ‘rta va
katta piramidasimon hujayralardan tuzilgan.
To‘rtinchi qavat - ichki donador qavat, xuddi ikkinchi qavat kabi, bu
qavat ham mayda hujayralardan tashkil topgan.
Beshinchi qavat - ganglioz qavat, Bechning katta piramidasimon
hujayraiaridan tuzilgan.
Oltinchi qavat - polimorf hujayralar qavati, bu qavat ikkiga bo‘linadi
- uchburchaksimon hujayralardan tashkil topgan tashqi qavat va duksimon
hujayralardan tashkil topgan ichki qavat. Miya po‘stlog‘i faoliyatida asab
hujayraiaridan tashqari po‘stloqning turli qismlarini o ‘zaro va markaziy
asab tizimsining qo‘yi qismlari bilan boglanishini ta’minlydigan asab
tolalari ham katta rol o ‘ynaydi. Miyaning oq moddasini tashkil qiladigan
asab tolalari uch guruhga bo‘linadi; 1) assotsion, ya’ni biriktiruvchi tolalar,
bir yarim shaming ikki qismini o ‘zaro boglaydi; 2) kommisural, ya’ni
tutashtiruvchi tolalar, ikki yarim shaming o ‘zaro o ‘xshash-mos qismlarini
bir-biri bilan ulaydi; 3) proeksion, o'tkazuvchi tolalar, po‘stloq bilan
markaziy asab tizimsi qo‘yi qismidagi kulrang modda to‘plamlarini bir-
biriga boglaydi. Mana shu uch xil tolalaming hammasi afferent va efferent
|
| |
tizimsining qo‘yi qisralari orqali aloqada bo‘lib turadi. Tashqi muhitdan

|
tizimsining qo‘yi qisralari orqali aloqada bo‘lib turadi. Tashqi muhitdan Pdf ko'rish
|
bet | 279/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limottizimsining qo‘yi qisralari orqali aloqada bo‘lib turadi. Tashqi muhitdan
keladigan ta’sirotlar muayyan asab tolalari orqali markaziy asab
tizimsining tegishli qo‘yi qismlariga uzatiladi, u yerdan esa tegishli asab
tutamlari - asab boglamlari orqali miya po‘stlog‘iga beriladi. Po‘stloqning
javob reaksiyasi ham tegishli asab y o ‘llari orqali avvalo markaziy asab
tizimsining qo‘yi qismlariga va ular orqali organizmning tegishli
organlariga uzatiladi. Demak, miya po‘stlog‘i organizmning tegishli
organlariga o ‘z ta’sirini markaziy asab tizimsining qo‘yi qismlari orqali
o ‘tkazadi.
Katta yarim sharlar po‘stlog‘i funksiyalarini o ‘rganish usullari.Katta
yarim sharlar funksiyalarini nihoyatda xilma-xil usullar yordamida
o ‘rgansa bo‘ladi. Shulardan ba’zilarini aytib o ‘tamiz:
1. Kuzatish usuli- hayvonning xulq-atvorini muayyan vaqt oraligida
ko‘zatib borish. Turli sharoitlarda, ya’ni hayvonga xilma-xil ta’sirlar
berilganda xulq-atvomi kuzatish, aytarli qiyinchihk tugdirmaydi. Biroq bu
usulning o ‘zi hayvonning oily asab faoliyati to‘g ‘risida chuqurroq xulosa
chiqarish imkonini bermaydi. Shu sababli u boshqa usullar bilan birga
qullaniladi.
2. Miya po‘stlog‘ini ta’sirlash usuli- katta yarim sharlarining u yoki
bu qismlari ta’sirlanganda organizmda yuz bergan o ‘zgarishlarga qarab,
ta’sirlangan shu joyning vazifasi to‘g ‘risida fikr yuritsa bo‘ladi.
3. Miya po‘stlog‘ini batamom yoki qisman olib tashlash usuli.
Tajriba hayvonni operatsiya qilinib, miyasining po‘stlog‘i batamom yoki
qisman olib tashlanadi. Natijada organizmga ro‘y bergan o ‘zgarishlarga
qarab, shu hayvon miyasi po‘stlog‘i yoki ma’lum qismlarining organizm
uchun qanday ahamiyati borligi aniqlandi. Hayvon qancha yuqori taraqqiy
|
| |
Vegetativ asab tizimi - Yosh fiziologiyasi va gigienasi

|
Yosh fiziologiyasi va gigienasi
|
bet | 51/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasi3.5.4. Vegetativ asab tizimi.
Vegetativ asab tizimining ahamiyati. Ichki organlarning silliq muskullari, qon tomirlari, va teri, yurak muskullari va bezlar vegetativ asab tizimi bilan innervasiya qilinadi. Vegetativ tolalar skelet muskullariga ham boradi. Lekin ular qo’zg’atilganida muskullarning qisqarishi kuzatilmaydi, ammo ularda moddalar almashinuvi ortadi va shu yo’l bilan ularning ish qobiliyati stimullanadi. Asab tizimining organlarga bunday ta’siri trofik ta’sir deb ataladi. Vegetativ asab tizimi markaziy asab tizimiga ham trofik ta’sir ko’rsatadi. U ichki organlar va tomirlar faoliyatini bezlar sekresiyasini yurak ishini boshqaradi. Moddalar almashinuvi ham vegetativ asab tizimi bilan boshqariladi.
Vegetativ asab tizimining umumiy tuzilish rejasi. Vegetativ asab tizimining markazlari miya tanasida va orqa miyada joylashgan. Periferik qismi nerv tugunlari va nerv tolalaridan tashkil topgan. Vegetativ markaz hujayralarining o’simtalari orqa miyadan, orqa miya nervlarining oldini ildizlari tarkibida chiqadi, bosh miyadan esa bosh miya nervlari tarkibida chiqadi. Bu o’simtalarni ganglionaroldi (bug’unoldi) tollari deb ataladi. Ular miyelin po’stlog’i bilan qoplangan bo’lib rangi oq va ularning tanasi markaziy asab tizimida joylashgan. Miyadan chiqqan o’simtalar periferik nerv bug’unlarida (gangmiyalarda) tamom bo’ladi. Periferiyada joylashgan vegetativ tugunlardagi hujayralar o’simtalari ichki organlarga yo’nalgan bo’ladi (bezlar va boshq.). Bunday ganglionarorti (tugundan keyingi) o’simtalari miyelin po’stloq bilan qoplanmagan va ko’k rangda bo’ladi.
Shunday qilib, vegetativ asab tizimi markazidan innervasiya qilinuvchi organgacha bo’lgan yo’l ikkita neyrondan iborat bo’ladi. Bu borada skelet muskullari, teri, bug’unlar va paylarni innervasiya qiluvchi somatik asab tizimi deb ataluvchi tizimdan vegetativ asab tizimi farq qiladi. Somatik asab tizimining nerv tolalari markaziy asab tizimidan chiqqanidan keyin innervasiya qilinuvchi organgacha uzilmasdan boradi.
Vegetativ asab tizimining tolalari somatik asab tizimining tolalaridan o’zlarining nisbatan past qo’zg’aluvchanligi bilan farq qiladi, ular bo’ylab nerv impulslarining tarqalish tezligi hali unchalik yuqori emas (1—30 m/s).
Tuzilishidagi xususiyatlari va ayrim fiziologik farqlarga asosan vegetativ asab tizimi, simpatik va parasimpatik qismlarga bo’linadi.
|
| |
nervning 
bogim - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 76/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotnervning
bogim
ko‘tarilishidan qo‘z g ‘aladigan tolalari ta’sirlanadi. Bu ta’sirot markazga
boradi, shunda nafas olinish to‘xtab, nafas chiqarish boshlanadi, nafas
chiqarish nihoyasiga yetay deb qolganida parasimpatik nervning bosim
pasayishidan qo‘z g ‘aladigan tolalari ta’sirlanadi va bu ta’sirot ham
markazga beriladi, unda nafas chiqarish to‘xtab, nafas olish boshlanadi.
Organizm tirik ekan mana shu jarayon muayan maromda to‘xtovsiz davom
etib turadi.
Shunday qilib, nafas olish nafas chiqarishga, nafas chiqarish esa
nafas olishga sabab bo'ladi, ayni vaqtda nafas chiqarish nafas olish hali
to‘la to‘xtamasdan, ya’ni o ‘pka bor imkoniyati bilan kengaymasdan turib
boshlanadi,
nafas
olish
esa
nafas
chiqarish
to‘la
nihoyasiga
yetmasdan,ya’ni o ‘pka bor imkoniyati bilan siqilmasdan yuzaga chiqadi.
Modomiki, shunday ekan, nafasning o ‘z-o‘zidan boshqarilishi tufayli nafas
olinganda o ‘pka to‘la bor imkoniyati bilan kengaymaydi, nafas
chiqarilganda esa to‘la bor imkoniyati bilan siqilmaydi. Bu esa nafas
tizimining, o ‘pkaning umrbod bir maromda ishlab turishi uchun benihoya
katta ahamiyatga ega. Nafasning o ‘z-o ‘zidan boshqarilishida nafas
markazidagi inspirator va ekspirator neyronlaming o ‘zaro mushtarak
faolligi ham juda katta ahamiyatga ega. Buning ma’nosi shuki, inspirator
neyronlaming qo‘zg ‘alishi ekspirator neyronlaming tormozlanishiga va
aksincha, ekspirator neyronlaming qo‘zg ‘alishi inspirator neyronlaming
tormozlanishiga sabab bo‘ladi. Uyqu arteriyalarining sinuslari va aorta
yoyidagi refleksogen zonalardan keladigan impulslar nafas markazining
faoliyatida alohida o ‘rin egallaydi. Bu refleksogen zonalarda joylashgan
|
| |
etadi. Nafas markazining bir tomonini shikastlab ishdan chiqarsak, ko‘krak

|
etadi. Nafas markazining bir tomonini shikastlab ishdan chiqarsak, ko‘krak Pdf ko'rish
|
bet | 75/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotetadi. Nafas markazining bir tomonini shikastlab ishdan chiqarsak, ko‘krak
qafasining xuddi o ‘sha tarafidagi nafas harakatlari to‘xtaydi.
Nafasni boshqaruvchi ikkinchi darajali quyi markaz orqa miyada
joylashgan. Shuningdek, markaziy asab tizimining uzunchoq miyadan
yuqoriroq, qismlarida, hatto bosh miya yarim sharlarining p o‘stlog‘ida
ham nafasning boshqarilishida ishtirok etadigan nerv hujayralari guruhi
bor. Ana shularga asoslanib, hozirgi vaqtda nafasni boshqaruvchi markaz
deganda, markaziy asab tizimining turli qismlarida orqa miyadan tortib to
bosh miya yarim sharlarining p o ‘stlog‘igacha b o ig a n qismlarda
152
joylashgan, funksional jihatdan bir-biri bilan bog‘liq bu qon, nafasni
boshqarishda ishtirok etadigan nerv hujayralarining guruhi tushuniladi.
Nafas markazi organizmning turli qismlaridan - o ‘pkadan, qon tomirlari
devoridan,
uyqu
arteriyalarining
sinuslaridan,
plevra va boshqa
organlardan simpatik va parasimpatik nervlaming tegishli tolalari orqali
keladigan ta’sirotlardan reflektor y o ‘l bilan qo‘zg ‘aladi. Kelayotgan
ta’sirotlarga markazning javobi ham simpatik va parasimpatik nervlaming
tolalari orqali nafas tizimining tegishli qismlariga yuboriladi. Tekshirishlar
natijasida o ‘pkada parasimpatik nervning ikki xil tolasi borligi aniqlangan,
bulaming biri o ‘pkada bosim pasayganda, ikkinchisi esa bosim
k o‘tarilganda qo‘zg ‘aladi. Nafas jarayonining o ‘z-o ‘zidan boshqarilib
turishida ana shu tolalarining ahamiyati katta. Buning ma’nosi shuki, nafas
olinib
o ‘pkaga
havo
so ‘rilganda
parasimpatik
|
| |
TURLI SHAROITLARDA NAFAS OLISH - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 79/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotTURLI SHAROITLARDA NAFAS OLISH
Jismoniy ish paytida nafas olish. Jismoniy ishning boshlanishi bilan
muskullarda moddalar almashishi tezlasha boshlaydi. Natijada kislotali
mahsulotlar ko‘proq hosil b o‘lib, qonda to‘planadi.
Muskul
bir
muncha
tezroq
qisqara
boshlashi
bilan
unga
keltirilayotgan kislorod hosil boiayotgan kislotali moddalami oksidlab
ulgura olmay qoladi. Oqibatda bu kislotali moddalar muskullardagi
retseptorlami qitiqlab va bevosita qon orqali gumoral y o ‘l bilan ta’sir etib,
nafas markazini qo‘z g ‘atadi. Natijada nafas tezlashadi.
Keyinchalik, o ‘pka ventilyatsiyasi, minutlik hajmining oshishi, qon
aylanishining tezlashuvi tufayli qondagi ortiqcha karbonat angidrid
chiqarib yuboriladi va shu vaqtda hosil boiayotgan kislotali moddalami
keltirayotgan kislorod oksidlab ulgura boshlaydi, ya ’ni hosil boiayotgan
kislotali
moddalar bilan keltirilayotgan kislorod miqdori
o ‘zaro
muvozanatlashadi. Shunga ko‘ra nafas bir muncha siyraklashadi. Jismoniy
ish ya’ni muskul faoliyatining dastlabki davrida hosil b o iib , parchalanmay
qolgan sut kislota va kislotali boshqa mahsulotlar muskulning faolligi
to‘xtaganidan keyin parchalanadi.
Shu
sababli
organizm
ishdan
to‘xtagandan keyin ham bir oz vaqt davomida nafasi va yurak ishi
tezlashgan boiadi. Muskul faol ishlab turgan paytda unda kechayotgan
oksidlanish jarayonlarining t o la amalga oshirishda muskul mioglobinining
ahamiyati juda katta. Bu pigmentning kislorod biriktirish qobiliyati
gemoglobinga qaraganda ancha yuqori bolganligi sababli shu modda ko‘p
boladigan muskullarda -yurak,jag‘
|
| |
muskullari, qushlaming qanot - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 80/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotmuskullari, qushlaming qanot
muskullari va boshqalarda bir muncha zahira kislorod to‘planadi va
muskullaming faol ishiga sarflanadi. Jismoniy ish paytida muskullardagi
oksidlanish jarayonlaming yaxshi va t o la amalga oshirishda organizmning
chiniqqanligi ham katta ahamiyatga ega. Binobarin, to‘g ‘ri muntazam
ravishda m e’yori bilan ish bajarib yurgan, ya ’ni yaxshi chiniqtirilgan
organizmlar ish bajarayotganda faol kapillyarlaming soni darhol oshadi,
bu esa organizm muskullarida oksidlanish jarayonlarining yaxshi amalga
oshishini ta’minlydigan omildir. Jismoniy ish bajarayotgan organizm
nafasining boshqarilishida bosh miya yarim sharlarining po‘stlog‘i ham
ishtirok etadi. Ilgari ishlab yurgan organizmlarda ish boshlanishi oldidan
155
nafasning tezlashishi ana shundan darak beradigan shartli reflektor aktdir.
Organizmni ishga tayyorlash, odatdagi ishlaydigan joyiga olib kelish kabi
“shartli ta’sirlaming o ‘zi ham hayvonda hali ish boshlamasdan oldinroq
xuddi ish paytidagidek yurak ishi, nafasning tezlashuviga, o ‘pka
ventilyatsiyasi va minutlik hajmining ortishiga sabab bo‘ladi.
Atmosfera bosimi o'zgargan sharoitlarda nafas olish. Dengiz sathidan
qancha balandlikka ko‘tarila borilsa, atmosfera bosimi shuncha pasayib
boradi. Masalan, 3000metr balandlikda alveola havosidagi kislorodning
parchalanishini
55-56ml.
ga tenglashib
qoladi,
natijada
qondagi
kislorodning parsial bosimi ham pasayib ketadi. Shunga ko‘ra nafas
tezlashib o ‘pka ventilyatsiyasi kuchayadi (giperventilyatsiya). 0 ‘pka
ventilyatsiyasining
kuchayishi,
qondan
|
| |
Simpatik qism - Yosh fiziologiyasi va gigienasi

|
Yosh fiziologiyasi va gigienasi
|
bet | 52/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiSimpatik qismi. Vegetativ asab tizimining simpatik qismining markazlari orqa miyaning ko’krak va bel segmentlarida (I-ko’krakdan I-IV -bel) joylashgan. Bu yerda orqa miyaning kul rang moddasining yon shoxlarida neyronlar tanasi yotadi, ularning aksonlari esa orqa miyaning oldingi shoxlari tarkibida ayrim shoxchalar shaklida chiqib simpatik tanaga qarab yo’naladi.
Simpatik gangliyalar umurtqa pog’onasining har ikki tomonida joylashib ikkita simpatik tana hosil qiladi. Har bir simpatik tana o’zicha alohida-alohida, bir-biri bilan tutashgan nerv tugunlarining zanjiri shaklida ko’rinadi.
Qorovul tana gangliyalarida juda ko’pchilik ganlionaroldi nerv tolalari uziladi. Ammo bu qismning ayrimlari bu yerda uzilmaydi va nerv o’rimlarining tugunlarigacha (uyat, yurak, yuqorigi va pastki charvilar) yetib boradi. Ularda qorovul ustun tugunlarigacha uzilmay o’tuvchi simpatik ganglionaroldi nerv tolalari uziladi.
19-rasm. Vegitativ asab tizimining chizmasi.
A –parasimpatik qism; B –simpatik qism;
1-ko’z; 2-yosh bezi; 3-nafas yo’llari; 4-jag’ osti bezi; 5-til osti bezi; 6-quloq oldi bezi; 7-yurak; 8-kekirdak; 9-qizil o’ngach, meda; 10-jigar; 11-meda osti bezi; 12-ingichka ichak; 13-yo’g’on ichak; 14-buyrak; 15-siydik pufagi; 16-bachadon.
Simpatik qism odat bo’yicha organizmni barcha organ va to’qimalarini innervasiya qiladi.
Parasimpatik qismi. Markaziy parasimpatik neyronlarning tanasi orqa, uzunchoq va o’rta miyada joylashgan. Orqa miyada parasimpatik nerv hujayralari II-dan IV-chi dumg’aza segmentlarda joylashadi.
Kichik tos organlari devorida ichki tugunlar joylashadi, qaysiki silliq muskullarni va ichaklar faktining pastki qismi bezlarini, siydik chiqaruvchi ichki va tashqi jinsiy organlarni innervasiya qiluvchi ganglionarorti tolalari chiqadi.
Uzunchoq miyadan VII, IX, X va XII bosh miya nervlarining parasimpatik tolalari chiqadi. Uzunchoq miyadan chiquvchi parasimpatik tolalarning asosiy massasi adashgan nervlar tarkibida undan chiqadi. Uning ko’p sonli tolalari bo’yin, ko’krak va qorin organlarini innervasiya qiladi.
O’rta miyaning parasimpatik neyronlari miyaning suv o’tkazgich yo’llari tubida yotuvchi yadrolarni hosil qiladi. Bosh miyaning III-juft nervlari (ko’zni harakatlantiruvchi nerv) tolasi ko’z kosachasining orqasidagi joylashgan kipriklar bo’g’unigacha boradi. Bugundan keyingi tolalar gavharni qisqartiruvchi muskullarni innervatsiya qiladi.
Vegetativ asab tizimining parasimpatik qismining gangliyalari ichki organlarning devorlarida yoki ularning yaqinida joylashadi. Bu parasimpatik asab tizimining asosiy farq qiluvchi xususiyatidir. Ichki organlarning gangliyalari yurakning muskulli devorlarida, bronxlarda, qizil o’ngachda, me’da-ichaklarda, o’t pufagi, siydik pufagi, hamda ichki va tashqi sekretsiya bezlarida joylashgan. Vegetativ asab tizimining ganglionarorti tolalari simpatik tolalardan farqli o’larok kaltadir.
|
| |
Ishning maqsadi - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

188
bеradigan kollektorning umumiy ko‘rinishi 3.1 - rasmda kеltirilgan.
3.1 - rasm.
Quyosh kollеktorining umumiy ko‘rinishi
Bunday qurilmalarning ishlash tartibi oddiy. U maxsus moslama – quyosh
kollеktori va quyosh enеrgiyasining yutilish va so‘ngra uning istе'molchilar tomonidan
foydalanish uchun uzatuvchi issiqlikni saqlash sistеmasidan iborat.
Quyosh suv isitish namunaviy konstruksiyasining sxеmasi (1 va 2 konturli
turdagi) 3.5 - chizmada ko‘rsatilgan.
3.5-chizma.
a) bir konturli qurilma sxеmasi; b) ikki konturli qurilma sxеmasi;1 –
quyosh kollеktori; 2 – nasos; 3 – bak-akkumulator; 4 – boshqaruvchi datchik; 5 –
nazorat qiluvchi va boshqaruvchi moslama;
6
– issiqlik almashtirgich
3.5-chizmadan ko‘rinadiki, qurilma 4 asosiy tizimdan tashkil topgan: kollеktor
tuzilishi; issiqlikni saqlash tizimi; taqsimlash va istе'mol tizimi; nazorat va boshqaruv
tizimi. Bu tizimlarga tеgishli ba'zi ma'lumotlarni kеltiramiz.
Ishni bajarish tartibi - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti
14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti
|
O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti - bet 42

1.9. Dengiz suvining to‘lqin energiyasi
Hozirgi vaqtda, to‘lqin energetik qurilmalari avtonom qurilmalar, mayoqlar,
laboratoriyalarda fan asboblarini energiya bilan ta’minlashda qo‘llaniladi. Shu bilan
birga, yirik to‘lqin stansiyalaridan dengizni burg‘ulashda, ochiq hududlar, xo‘jaliklarda
to‘lqin himoyasida foydalanish mumkin. To‘lqin energiyasidan sanoatda foydalanish
boshlandi. Hozir dunyoda 400 ga yaqin mayoqlar va navigatsion qurilmalar to‘lqinli
moslamalardan energiya oladilar. Hindistonda to‘lqinli energiya yordamida Madras
portida mayoq ishlaydi. Norvegiyada 1985-yildan boshlab, dunyoda birinchi, 850
kW
quvvatli sanoat to‘lqinli stansiyasi ishlamoqda.
85
To‘lqinli elektrostansiyalar yaratish barqaror zahirali to‘lqin energiyasiga ega
okean hududini tanlash bilan aniqlanadi, unga tebranish beqarorligi tartibini
tekislovchi moslama quriladi.
Samarali to‘lqin stansiyalari 80
m
kW
/
ga yaqin quvvat bilan ishlashi mumkin,
deb hisoblanadi.
Mavjud qurilmalar sinovi shuni ko‘rsatdiki, ular ishlab chiqaradigan energiya
hozircha odatdagisidan 2-3 baravar qimmatroq, ammo, yaqin kelajakda, uning bahosi
ancha pasayishi kutilmoqda.
Pnevmatik o‘zgartirgichli to‘lqin qurilmalarda to‘lqinlar ta’siri ostida havo oqimi
vaqt-vaqti bilan o‘z yo‘nalishini qarama-qarshi tomonga o‘zgartiradi. Aynan shu
sharoitlar uchun Uells turbinasi ishlab chiqarilgan, uning rotori havo oqimi yo‘nalishi
almashinuvida o‘z aylanish yo‘nalishining o‘zgarmasligini saqlagan holda
to‘g‘rilovchi harakatga ega, shunga ko‘ra, generator aylanish yo‘nalishi o‘zgarmasligi
ham ta’minlanadi.
Turbina turli to‘lqinli energetik qurilmalarda qo‘llanila boshladi. Kaymey
(Dengiz turi) to‘lqinli energetik qurilmasi – eng baquvvat, harakatdagi pnevmatik
o‘zgartirgichli qurilma – Yaponiyada 1976-yilda qurilgan. U balandligi 6-10
m
bo‘lgan tebranishdan foydalanadi. Uzunligi 80
m
, kengligi 12
m
, balandligi tumshuq
qismida 7
m
, quyruq qismida 2,3
m
; suv sig‘imi 500
t
bo‘lgan barjada pasti ochiq
22 ta havo kameralari o‘rnatilgan, har biri juft kamera bitta Uells turbinasiga ishlaydi.
Qurilmaning umumiy quvvati 1000
kW
. Birinchi sinovlar 1978-1979-yillarda
Tsuruoka shahri yaqinida o‘tkazilgan hamda qirg‘oqqa energiya uzunligi 3 m ga yaqin
bo‘lgan suv osti kabellari orqali uzatib turilgan edi.
1985-yilda Norvegiyada, Bergen sharidan shimoliy-g‘arbiy tomondan 46 km da
ikki moslamadan iborat sanoat to‘lqinli stansiyasi qurilgan. Birinchi moslama
pnevmatik tizim bo‘yicha Toftestallen orolida ishlagan edi (1.8-rasm).
|
Biоgaz
. Biоgaz karbоnat angidrid (CО
2
)

107
enеrgiyasi maqsadlarida ishlatish mumkin.
Shunday qilib, biоmassa va biоgaz atmоsfеraga zararli gazlar (karbоnat angdrid
va mеtan) chiqishini kamaytiradi va qo‘shimcha elеktr hamda issiqlik enеrgiyasi ishlab
chiqaradi. Ushbu o‘simlik va chоrvachilik dunyosi chiqindisidan dоimiy asоsda
QTEMni paydо qiladi.
Biоmassa kеng ko‘lamli qayta tiklanadigan enеrgiya rеsurslari bo‘lib,
yog‘оch, sanоat, qishlоq хo‘jaligi va maishiy chiqindilarni o‘z ichiga оladi.
Biоmassadan enеrgеtika manbayi sifatida yoqish, gazlashtirish, pirоliz, spirt yoki
biоgaz оlish uchun biоkimyoviy qayta ishlash оrqali fоydalanish mumkin. Bu
jarayonlarning har biri bеlgilangan maqsadda qo‘llanish sоhasiga ega.
Yashash va tijоrat хоnalarining issiqlik bilan ta’minlash

4. Yashash va tijоrat хоnalarining issiqlik bilan ta’minlash .
Muqobil
gеоtеrmal enеrgiya manbalaridan har хil turdagi binоlarni: uylardan tоrtib fеrmalar-u,
sarоylargacha, barcha inshооtlarni isitishda fоydalanish mumkin.
Bu enеrgiyadan fоydalanish nafaqat issiqlikni ta’minlaydi, balki, harоratni to‘la
nazоratda saqlash imkоnini bеradi. Gеоtеrmal tizimli isitish va sоvutishda
elеktrоenеrgiya хarajatlari juda kichik, chunki, pеchka yoki kоnditsiоnеr kеrak
bo‘lmaydi. Biz bilamizki, bu mоslamalar ancha-muncha elеktr enеrgiyasini yutib,
kоmmunal хizmatlar to‘lоvini оshirib yubоradi. Harоratni bоshqarish gеоtеrmal
blоklari issiqlikni kamaytirishi yoki ko‘paytirib bеrishi mumkin, bu esa yil davоmida
qulay mikrоiqlimni saqlaydi.
5. Elеktrоenеrgiya ishlab chiqarish. Gеоtеrmal elеktrоstansiyalar ko‘p
afzalliklarga ega bo‘lgan katta miqdоrda elеktrоenеrgiyani ta’minlashi mumkin,
chunki, elеktrоenеrgiya ishlab chiqarish uchun yoqilg‘i qazib оlishga ehtiyoj
bo‘lmaydi. Gеоtеrmal enеrgiya juda tоza, chunki elеktrоenеrgiya ishlab chiqarish
uchun yеr qa’rida mavjud bo‘lgan issiqlik va bug‘dan fоydalanadi. Bu elеktrоenеrgiya
havоni iflоslantirmaydi, chunki, uglеrоd darajasi baland emas va zaharli gazlar yo‘q.
Bu enеrgiya manbayi – qazib chiqariladigan va chеt el yеtkazib bеradigan yoqilg‘iga
muhtоj emas.
Gеоtеrmal enеrgiya butun dunyoda elеktr va yoqilg‘i enеrgiyasi mavjudligi
va narхi barqarоr turishini ta’minlashi mumkin. Qazib chiqariladigan yoqilg‘i
zahiralari yaqin kеlajakda tugaydi va muqobil enеrgiya manbaalari enеrgеtik inqiroz
hоlatining оldini оlishga yordam bеradi. Gеоtеrmal enеrgiyani qayta tiklanadigan
enеrgiya manbayi dеb hisоblash mumkin, chunki, yеr qa’ridan dоimо issiqlik chiqib
turadi.
93
Yеr qa’ridagi issiqlik, yеrning barcha uranli zahiralarini parchalaganda atоm
rеaktоrlarida оlish mumkin bo‘lgan issiqlikdan ancha ko‘p.
Agar insоniyat faqatgina gеоtеrmal enеrgiyani ishlatsa, Yеr qa’ridagi harоrat,
41mln. yil o‘tgachgina, yarim gradusga pasayadi. Muqobil enеrgiya manbaalari
оrasida gеоtеrmal enеrgiyaning o‘rni katta albatta. Jumladan, jahоn elеktr enеrgiyasi
ishlab chiqarilishida, u 60% dan ko‘prоqni tashkil etadi.
Geotermal resurslarning asоsiy istе’mоlchilari, yaqin emas, uzоqrоq kеlajakda,
shubhasiz, issiqlik ta’minоti va kamrоq darajada elеktr enеrgiyasi ishlab chiqarish
bo‘ladi.
1.11-rasm. Gеоtеrmal elеktrоstansiya qurilmasi sxemasi
Hоzirgi paytda gеоtеrmal kоnlarni qidirish va sinash dunyoning 100 ga yaqin
mamalakatlarida оlib bоrilmоqda, 70 ta mamlakatda geotermal resurslardan sanоatda
fоydalanish yo‘lga qo‘yilgan.
94
1.12-rasm. Gеоtеrmal elеktrоstansiya ko‘rinishi
2020-yilda jahоnning 60 mamlakatida umumiy o‘rnatilgan quvvati 16,4 ming
MW (t) va yillik mahsulоt ishlab chiqarishi 192 ming
g TJ /
bo‘lgan sanоat gеоtеrmal
issiqlik stansiyalari ishlagan (1.11-rasm, 1.12-rasm), bu esa, 8,2 mln
t shartli
yonilg‘ini tеjab qоlishga yordam bеrgan (1.2-jadval).
– rasm - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

88
osti kabellari orqali o‘tkaziladi. Yuklanishlar val bo‘ylab samarali taqsimlanishi uchun
20-30 ta qalquvchi qismlar
o‘rnatish lozim.
1978-yilda 50
m
uzunlikka ega, 20 ta diametri 1
m
bo‘lgan qalquvchi qismlardan
iborat bo‘lgan qurilma modeli sinovdan o‘tkazilgan. Ishlab chiqargan quvvati 10
kW
ga teng bo‘lgan. Keyinchalik, 20-30 ta diametri 15
m
dan, uzunligi 1200
m
bo‘lgan va
valga mahkamlangan qalquvchi qismlardan iborat yanada baquvvatroq qurilma
loyihasi ishlangan. Uning quvvati 45 ming
kW
ga teng bo‘lgan.
To‘lqin elektrostansiyalar (TES) loyihalari tahlili natijasida, avvaliga (7-10)
m
gacha chuqurliklarda, qirgoqqa urilma to‘lqinlar hududida o‘rnatiladigan temirbeton
massiv-gigantlar ko‘rinishidagi inshootlar tanlangan edi. Bu, bir tomondan, inshootlar
o‘lchamlarini kichraytirish, ikkinchi tomondan, ularni tuproq bilan yanada ishonchli
mahkamlashga imkon beradi. Qirg‘oqqa urilma to‘lqinlar katta qiyalikka ega va
ularning energiyasi to‘lqinning uzunligi va chuqurligi bo‘yicha yanada ko‘proq
to‘planadi.
1.9-rasmda TESning ko‘ndalang kesimi sxemasi keltirilgan. Uning asosiga Rassel
to‘g‘rilagichi patenti olingan. Stansiya bosimi
h
to‘lqinlar qirg‘oqqa urilishi va frontal
zahira idishi bilan orqa devorchalari to‘lishi natijasida hosil bo‘ladi.
O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti - bet 91

183
Uzun chiziqlar – to‘g‘ri quyosh radiatsiyasi.
Yil davomida ishlaydigan kombinatsiyalashgan quyosh suv chuchutgich
qurilmasi toza ichimlik suvga ehtiyoj yuqori bo‘lgan hududlarda ishlatilishi ko‘zda
tutiladi. Shu sababli u yеngil, ishlatishga qulay, sеrunum va iqtisodiy jihatdan
raqobatbardosh bo‘lishi kеrak. Bunday qurilmani yaratishga asos bo‘lib quyosh suv
chuchutgichining qiya pog‘onali konstruksiyasi asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Ish
ijrochilarining ko‘p yillik tajribalariga asoslangan holda qiya pog‘onali ko‘chma
quyosh suv chuchitgichining ishchi modеli tayyorlandi va sinovdan o‘tkazildi.
Qurilmaning asosiy qismini sho‘r suv turuvchi bir qator pog‘onachalarga ega bo‘lgan
va ustki qismi tiniq shisha bilan qoplangan, zanglamaydigan mеtall-beton idish
(protivеn) tashkil etadi (3.4-chizma).
-jadval 
Jahоnning 10 mamlakatida issiqlik gеоtеrmal enеrgiyasidan

95
Jahоn amaliy tajribasida past harоratli geotermal resurslarning ishlatilishi shuni
ko‘rsatadiki, uning ko‘p qismi (73%) хоnalar, yuvinish хоnalari, baliqchilik va
issiqхоnalarga kеtar ekan. Qishlоq хo‘jaligida gеоtеrmal issiqlik ta’minоti ulushi ham
anchagina o‘sgan. Butun dunyoda bu maqsadda enеrgiya ishlab chiqarilishi 310 ming
t
shartli yonilg‘ini tashkil etadi va bu sоhada dunyoda enеrgiyadan fоydalanish
ko‘rsatkichining 7% iga tеng.
Past harоratli (27-70°C) geotermal energiyaning ishlatilishi, Fransiyada 60-
yillarning bоshida yo‘lga qo‘yilgan. 1984 yilga kеlib, mamlakatning 10 ta shahrida
gеоtеrmal sirkulyatsiyali tizimlar ishga tushirilib, 45 ming xonadon isitilishi
ta’minlangan. Yana bir qancha shaharlarda gеоtеrmal issiqlik ta’minоti tizimi (GITT)
qurilishi bоshlangan edi.
Yеr qa’ridan issiqlik enеrgiyasi qazib chiqarish gеоtеrmal tехnоlоgiyasi, nafaqat
qazib chiqarish jarayonini, balki uni qayta ishlash va issiqlik manbayini istе’mоlchiga
talab etilgan sifatda hamda undan bоzоr darajasida iqtisоdiy samaradоrlik bilan
yеtkazishni ko‘zda tutadi. Gеоtеrmal issiqlik yеtkazuvchining sifati dеganda, harоrat,
minеrallashuv darajasi, kоrrоziya faоlligi, gazliligi, zararli qоrishmalar bilan
iflоslanganlik darajasi va bоshqa ko‘rsatkichlari tushuniladi.
Geotermal energiya manbalaridan - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

91
Gеоtеrmal enеrgiya Islandiya va Yangi Zеlandiyadеk faоl vulqonli jоylarda muhim
manba bo‘lib hisоblanadi.
Bu narsa, suvni qaysi darajagacha isitish mumkinligiga va jinslarning qay
darajada issiqligiga, ularga yеtguncha qancha suv оlib tashlashimiz kеrakligiga
bоg‘liq. Issiq hududdagi quduqqa suv yubоriladi, suv bоsim оstida yuqоriga ko‘tarilib,
yuzaga chiqadi va bug‘ga aylanadi.
Bug‘ turbоgеnеratоr uchun yoki issiqlik almashtiruvchi mоslama оrqali uylarni
isitishga хizmat qilishi mumkin. Turbinalar yoki turbina kuraklari aylanishida
ishlatishdan оldin, bug‘ni tоzalash kеrak.
Gеоtеrmal enеrgiyadan quyidagi sohalarda foydalanish mumkin:
O’quv yili gigienasi - Yosh fiziologiyasi va gigienasi

|
Yosh fiziologiyasi va gigienasi
|
bet | 57/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasi4.1. O’quv yili gigienasi
Umum o’rta ta’lim maktablarida joriy qilingan ish dasturiga asosan o’quv jarayonining davomiyligi kichik maktab yoshidagi o’quvchilar uchun qisqaroq, o’rta, katta maktab yoshidagi o’quvchilar va litsey talabalari uchun esa davomliroq bo’ladi. O’quv yili davomida o’quvchilarning ish qobiliyatining saqlanib turishida qishki, bahorgi, yozgi ta’til kunlarida bolalarning yaxshi dam olishlari muhim ahamiyatga ega. O’quv mashg’ulotlarini ta’tillar bilan almashlab turish rejadagi o’quv materialining bir me’yorda taqsimlanishi bilan o’quvchilar toliqishining oldi olinadi, mehnatdan so’ng sog’lig’i va ish qobiliyatining qayta tiklanishiga imkoniyat yaratiladi.
Ma’lumki, aqliy qobiliyat diqqat-e’tibor, xotira ko’rinishlari yozdan keyin, ya’ni kuz oylarida aynan aholi dasturxoni meva va sabzovotlar bilan to’lgan oylarida, oktyabrdan to yanvargacha ancha yuqori bo’ladi. Bolalar ratsionidagi meva va sabzovotlarning kamayishi tufayli yanvar-mart oylariga kelib bular asta-sekin pasayib, may va yoz oylarida keskin kamayib ketadi. Uzoq davom etadigan va og’ir kechadigan uchinchi chorakda o’quvchilarning ish qobiliyati va fanlarni o’zlashtirish darajasi pasayib ketadi.
K.M.Vaynrub (1979) tomonidan o’tkazilgan tekshirishlarning natijalariga, ko’ra o’quvchilarning birinchi, ikkinchi va uchinchi o’quv choraklari orasidagi ta’tillar, ularning ish qobiliyatlarini asliga keltiradigan bo’lsa, uchinchi chorak bilan to’rtinchi chorak o’rtasidagi ta’tillarning so’nggi chorakda o’qish uchun zarur bo’ladigan yaxshi damni ta’minlab bera olmas ekan. O’qish boshlanishidan bir necha kun avval,maktabdagi o’quv tartibi bilan tanishtirish maqsadida o’qituvchilar, ota-onalar va o’quvchilar bilan uchrashuvlar tashkil qiladilar. Sinf rahbari har bir o’quvchini bo’yini, ko’rish va eshitish qobiliyatilarini hisobga olgan holda o’tiradigan partasini belgilaydi.
Bolalarning qaysi smenada o’qishi ham ularning aqliy faoliyatiga ta’sir ko’rsatadi. Ikkinchi smenada o’qiydigan o’quvchilar maktabga ancha toliqib keladilar, shu sababli ularning o’qish kunini tashkil qilish muhim ahamiyatga ega. Birinchi va bitiruvchi sinflar albatta birinchi smenada o’qishlari kerak. Bir smenali maktablarda o’qishni soat 8.30 yoki 9.00 dan, ikki smenali maktablarda esa soat 8.00 da boshlash zarur. Umumiy o’rta ta’lim maktablarining hozirgi vaqtda O’zbekistondagi o’quv yuklamasi quyidagilardan iborat:
1-2-3-sinflarda bir haftalik yuklama - 24 soat,
4-sinfda - 27 soat
5-6-7-sinflarda - 32 soat
8-sinflarda - 34 soat
9-11-sinflarda, kollej va litseylarda - 36 soat bo’lishi kerak. Fakultativ mashg’ulotlar yuqori sinflarda 4 soat bo’lishi qayd qilingan.
|
| |
etgan bo‘Isa, po‘stloqning batamom yoki qisman olib tashlanishi uning

|
etgan bo‘Isa, po‘stloqning batamom yoki qisman olib tashlanishi uning Pdf ko'rish
|
bet | 280/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotetgan bo‘Isa, po‘stloqning batamom yoki qisman olib tashlanishi uning
xulq-atvoriga shuncha ko‘p o ‘zgarishlar kelib chiqishiga sabab bo‘ladi.
4. Po‘stloq biotoklarini qayd qilish (elektro ensefalografiya) usuli -
miya po‘stlog‘ida paydo bo‘ladigan biotoklami elektroensefalograf asbobi
yordamida yozib olish. Bunda chizilib boradigan egri chiziqga -
elektroencefalogrammaga qarab, miya funksiyasi to‘g ‘risida fikr yuritiladi.
5. Kibemetik usul -keyingi paytlarda keng tarqalayotgan usuldir.
Xilma-xil nozik va nihoyatda aniq ishlaydigan mexanizmlar yordamida
miya faoliyatining u yoki bu tomonlarini sun'iy y o ‘l bilan gavdalantirish,
modellash. Bu usul miya faoliyatini aniqroq o ‘rganishga yordam
bermoqda.
370
6. Klinik usul -xilma-xil kasalliklar paytida
m iy a laoHyatiiii
o ‘rganish.
7. Shartli reflekslar usuli - po‘stloq faoliyatining mazmunini shartli
reflekslar bo‘lganligidan xilma-xil shartli reflekslarni hosil qilish po‘stloq
faoliyatining mohiyatini yoritadigan eng qo‘lay usuldir. Shartli reflekslar
usuli yordamida po‘stloqning asl fiziologiyasini, funksiyalarining istalgan
tomonini o ‘rganish mumkin.
42-rasm. Itlarda vaqtincha aloqaning hosil bo‘lishi.
43-rasm. Yakka kameralarda so ia k ajratish va m e’da shirasi
ajratishining shartli reflekslarini hosil qilish usuli (I.P.Pavlov usuli).
Po‘stloq
faoliyatini
o ‘rganishda bulardan tashqari
anatomik,
gistologik, gistoximik, bioximik va biofizik usullar ham keng qullaniladi.
371
KATTA YARIM SHARLAR PO‘STLOG‘EVING
|
| |
Kanallarni vaqt bo‘yicha ajratish bilan ko‘p stansiyali

140
di, balki ikkala o‘lchami ham imkon qadar eng katta qiyma-
tidan kichik bo‘lgan tomonli to‘g‘ri to‘rtburchaklarga bo‘linadi.
Bu yerda soddagina qilib shuni qayd qilish mumkinki, ular-
ning kombinatsiyasi tayinlangan resurs ko‘lamida kanallar soni
bo‘yicha hech qanday nazariy yutuq bera olmaydi, chunki ta-
yinlangan imkoniyat ortogonal signallarning sonini qat’iy chega-
ralaydi. Shuning uchun bu yerda birikmani amaliy qo‘llashning
sababi qandaydir potensial afzalliklar bilan emas, balki ko‘proq
ayrim ishlab chiqaruvchi korxonaning texnologik siyosati bilan
bog‘liqdir. GSM standartining efir interfeysidagi vaqt bo‘yicha
taqsimlangan ko‘p stansiyali foydalana olishni barpo qilish mi-
soliga murojaat qilaylik.
a
b
d
-bob. HRTNING VAZIFASI VA XIZMAT KO‘RSATISH

|
-bob. HRTNING VAZIFASI VA XIZMAT KO‘RSATISHBog'liq Raqamli mobil aloqa9-bob. HRTNING VAZIFASI VA XIZMAT KO‘RSATISH
ZONASINING O‘LCHAMI
9.1. Kanallarni chastota bo‘yicha ajratish bilan ko‘p stansiyali
foydalanish KCHAKF(FDMA)
Ko‘p stansiyali foydalanish tushunchasi — bu belgilangan
tizimga ajratilgan chastota va vaqt bo‘ylab resurs ko‘lamida
ko‘pchilik foydalanuvchilarning parallel ishlashini ta’minlashga
qaratilgan chora-tadbir amallarining majmuasi nazarda tutiladi.
Ya’ni, ko‘p sonli stansiyalarning bitta foydalana olish kanaliga bir
vaqtda muro jaat qilish imkoniyati nazarda tutiladi. Har bir abo-
nentni qan daydir fizik kanal bilan tenglashtiradigan bo‘lsak, unda
aniq ko‘p stansiyali foydalanish texnologiyasi cheklangan chastota
va vaqt bo‘ylab resurs kanallarga taqsimlash usuli deb aytishimiz
mumkin. Faraz qilaylik, s(t) – signal bo‘lsin va uning bilan i —
aloqa kanali hosil bo‘lgan (i=1,2,...,k, bu yerda, k — aloqa tizimi
kanallarining to‘la soni). Fizik tarqalish muhitning chiziqli mode-
liga amal qilib, deyarli sezilarli bo‘lmagan ko‘pnurlilik effektini
nazarga olmasak va hamroh bo‘lgan n(t) shovqinni additiv desak,
unda qabul qilish tomonidan kuzatiluvchi tebranishni t — sig-
nalning tarqalish trassadagi so‘nish va ushlanib qolish shaklida
ko‘rsatish mumkin. Qabul qilish tomonga qo‘yiladigan masala –
bu aniq abonent xabarini ajratib olishdan iboratdir, buning ustiga
chetidagi signallar xalaqit beruvchilar rolini o‘ynaydi. Ma’lum-
ki, signallar superpozitsiyasidagi har qanday komponentalarni
chiziqli seleksiyalash uchun boshqa komponentalar ta’siridan xoli
etishdan tashqari hamma signallarning yetarli darajada chiziqli
erkinligi ham zarur. Chiziqli erkin bo‘lgan ortogonal signallar
oddiy korrelyatsion qabul qilgich vositasida o‘zaro xalaqitsiz ajra-
tiladi. Kanalli signallarning ortogonalligini ularning chastotaviy va
vaqt bo‘yicha joylashtirilishi hisobiga yoki mos kodlashtirish bilan
ta’minlash mumkin. Shunga asosan ko‘pchilik tomondan foyda-
lanish uslublarining klassifikatsiyasi ham belgilangan.
|
| |
WiMAX tizimlari uchun spektrni ajratishga

479
da. 2008-yilda AQSHda bu spetrni taqsimlash bo‘yicha auksion
o‘tkazildi va natijada spektrning eng katta ulushlari Verizon Wire-
less va AT&T kompaniyalarga ajratildi. Va bu har ikkala kom-
paniyalar bevosita WiMAX tizimlariga raqobatda bo‘lgan LTE
tarmoqlarini qurishda o‘zlarining istaklarini bildirishdi. Yevro-
komissiya esa, WiMAXni qo‘shganda simsiz
aloqa tizimlari uchun
500–800MGs diapazondagi spektrni qayta taqsimlash masalasini
ko‘rib chiqmoq da. Yevropada eng istiqbolli 770–862MGs polosa
hisoblanadi, u birinchi navbatda analog teleuzatishda bo‘shatila-
di. Shuningdek, Yevroittifoq WiMAX texnologiyalari ham ular
qatoriga kiradigan HSPA va EVDO texnologiyalari kabi istiqbolli
keng polosali tarmoqlari uchun 900MGs diapazondan
foydalan-
ishni ma’qullaydi.
Ta’kidlash kerakki 2007 yilning oktyabrida HTI radioaloqa
Sektori (ITU-R) qabul qilgan WiMAX texnologiyalarining IMT-
2000 standartlar oilasiga kiritilishi haqidagi qarori shunga olib ke-
ladiki, “mobil WiMAX” uskunalari (xususan, bugungi kunda 2,5-
2,69GGs diapazonda) yanada unifikatsiyalanadi va uni IMT-2000
dasturini tan oladigan dunyoning istalgan mamlakatida ishlatish
mumkin bo‘ladi.
xususiyatini ortishi tufayli katta qon aylanish doirasidan qon surilib kichik

|
xususiyatini ortishi tufayli katta qon aylanish doirasidan qon surilib kichik Pdf ko'rish
|
bet | 74/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotxususiyatini ortishi tufayli katta qon aylanish doirasidan qon surilib kichik
qon aylanish doirasi tomirlariga haydaladi va uni toldiradi. Miyaning qon
bilan ta’minlanishi ancha pasayganligi sababli, hushdan ketish yuzaga
keladi. (Myuller tajribasi). Har ikkala tajriba ham nafas faoliyati bilan qon
aylanishi orasidagi uzviy bogliqlikni ko‘rsatib turibdi.
Qon bosimining ko‘tarilishi reflektor ravishda sinus karotiddagi
reseptorlaming
qo‘z g ‘alishini
chaqirish
bilan
nafas
harakatlarini
tormozlaydi. Aksincha, qon bosimining tushib ketishi, sinus karotiddagi
reseptorlarga ta’sir ko‘rsatib reflektor y o ‘l bilan nafasning tezlashishiga va
chuqurlashishiga olib keladi.
NAFAS HARAKATLARINING BOSHQARILISHI
Hayot uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan nafas jarayonlarini nerv
va gumoral sistemalar boshqaradi. Shuning natijasida nafas tizimining
faoliyati organizmning faoliyatiga to la moslashib, uning ehtiyojini
qondirib turadi.
Nafas
olish
tizimining
faoliyatini
boshqaruvchi
markazning asosiy qismi uzunchoq miyada joylashgan, bu markaz 1885
yilda rus fiziologi N.D.M islovskiy tomonidan o ‘rganilgan. Agarda
uzunchoq miya bilan orqa miyaning o ‘rtasidan kesib, ulaming o‘zaro
aloqasini uzsak, bu vaqtda nafas harakatlari, ya’ni ko'krak qafasining
kengayib-torayishi darhol to‘xtaydi. Bu esa uzunchoq miyadagi markaz
nafasni boshqaradigan asosiy va hayotiy muhim markaz ekanligidan
dalolat beradi. Uzunchoq miyadagi markaz juft simmetrik qismlardan
tashkil topgan b o iib , har qaysi tomoni ko‘krak qafasining tegishli tarafida
boladigan nafas olish va nafas chiqarish harakatlarini boshqarib, idora
|
| |
-rasm - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

89
tushadi. Orqa devorchaning suv osti qismida teshik kanallar mavjud bo‘lib,
ularda
gidrogeneratorlar joylashtirilgan. Kanallar kesimi maydonini shunday tanlash kerakki,
ularda qabul qilsa bo‘ladigan oqim tezligi ta’minlansin. Buning uchun, basseynda
suvning sathi saqlanishi kerak, kanaldagi oqim tezligi
basseyn va dengiz sathlari
orasidagi farqqa bog‘liq bo‘ladi.
Shunday qilib, kanallar kesim maydoni, basseyn hajmi va tebranishning statistik
kattaliklari o‘zaro bo‘g‘liq bo‘lishi kerak.
1.9-rasmdagi sxemada faqatgina basseynga tushadigan to‘lqinlar o‘rkachlarining
potensial energiyasidan foydalaniladi.
Kinetik energiya esa, ekranga urilish va
basseyndagi suv tebranishlarida sarflanadi.
Undan foydalanish uchun 1.10-rasmdagi qurilmada sharnirli harakatlanuchi ekran
ko‘zda
tutilgan, u to‘lqinlar urilishidan harakatga keladi. Ekran harakati energiyani
gidravlik aylantirgichga uzatadi. Natijada TES samaradorligi oshadi.
1.10-rasm.
Ikki xil energiya hosil qiluvchi va
frontal devorchasi yuqori
harakatlanuvchi qismga ega TES
Basseynda yirik, tashqariga otiluvchi to‘lqinlar hosil bo‘lmaydi. Tizimni suvning
turli sathlariga va to‘lqinlar o‘lchamiga moslash uchun, qo‘shimcha ravishda frontal
devorchaning yuqori qismi harakatlanuvchan bo‘lishi ko‘zda tutilishi kerak. Ular
sharnirli mahkamlangan suzuvchi qismlar ko‘rinishida bo‘ladi.
Ayni paytda, ular
qiyaligi burchagini avtomatik boshqarish basseyndagi suv sathi bilan ta’minlanadi.
Miyaning kulrang moddasini hosil qiladigan asab hujayralari, dastawal

|
Miyaning kulrang moddasini hosil qiladigan asab hujayralari, dastawal Pdf ko'rish
|
bet | 278/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotMiyaning kulrang moddasini hosil qiladigan asab hujayralari, dastawal,
sudralib yuruvchilardagina paydo bo‘ladi, Bularda miya po‘stlog‘ining
asosiy qismini targil tana tashkil qiladi. Zoologik silsilada bir oz
yuqoriroqda turadigan hayvonlarda miya po‘stlog‘i ancha tez taraqqiy etib
boradi. Masalan, qushlar miyasining po‘stlog‘ida egatlar boimasa-da,
targil tana ancha yaxshi rivojlangandir. Miya po‘stlog‘i sut emizuvchi-
lardagina o ‘z taraqqiyotining yuksak nuqtasiga erishadi. Sut emizuvchi-
larning katta yarim sharlar po‘stlog‘i o ‘rta miyani deyarli batamom o ‘rab
oladi, egatlarining soni ko‘payib, kulrang moddasining satxi kengaygan
bo‘ladi. Sut emizuvchilar qancha rivojlangan, taraqqiy etgan bo‘lsa,
miyasining po‘stlog‘i ham shuncha yaxshi takomil yetgan bo‘ladi.
Shunday qilib, katta yarim sharlar po‘stlog‘i sut emizuvchilarning oliy
vakili bo‘lmish odamlarda misli ko‘rilmagan darajada taraqqiyotga
erishadi. Miya po‘stlog‘i nihoyatda zo ‘r taraqqiy etganligi munosabati
bilan odam xulq-atvor va ong nuqtai nazaridan boshqa sut emizuvchilar
oldida sifat tomonidan tubdan farq qiladigan darajaga ko‘tarilgan. Demak,
evolyutsion taraqqiyotning ma’lum bir bosqichida hayvonot olamining
tegishli vakillarida miya po‘stlog‘ining paydo bo‘lishi, keyinchalik esa
uning tegishlicha rivojlanib borishi organizm funksiyalarining markaziy
asab tizimsi boshqa qismlari bilan bir qatorda miya po‘stlog‘i tomonidan
ham boshqarilishini taqozo qilgan, fimksiyalar kortikalizatsiyasi yuz
bergan, ya ’ni funksiyalar miya po‘stlog‘iga bog‘liq bo‘lib qolgan. Miya
369
po‘stlog‘i tashqi muhit bilan bevosita boglanmasdan, balki markaziy asab
|
| |
Kanallarni chastota bo‘yicha ajratish bilan ko‘p stansiyali foyda-

138
axborotni teskari yo‘nalishda uzatish uchun ishlatiladi (teskari qay-
tish kanali). Shunday qilib, dupleks chastotalar orasidagi ajrati lish
45 MHz ni tashkil qiladi. Har bir chastotaviy kanalga
D
fp, =30
kGts polosa tayinlanadi, va shuning bilan himoya intervallarini hi-
sobga olgan holda ajratilgan diapazon ko‘lamida 832 kanallar joy-
lashtiriladi va ularga 1 dan 799 gacha va 991 dan 1023 gacha no-
merlar beriladi.
To‘g‘ri (pastga yo‘nalish) kanallar chastotalari spektral ajratilish-
ga ega bo‘lishidan qat’i nazar bu kanallar ning o‘zaro ta’sirlashini
yo‘qotish faqat nazariy jihatdan amalga oshirilishi mumkin. Amalda
esa kanallararo (tizimlar ichidagi) xalaqitlarning paydo bo‘lishidan
qutulib bo‘lmaydi. Masalan, qabul qilgichdagi ajratish filtrlarining
noidealligi tufayli biror kanaldagi signal energiyasining qismi boshqa
kanalga sizib o‘tadi. Kanallararo xalaqitlarning ta’sirini kuchsizlan-
tirishni signallar ustida manipulyatsiyaning (“polosadan tashqari”
nurlanishini kamayti rish) va filtrlarning (qo‘shni kanalda xalaqitni
yo‘qotish) tegishli sini tanlash bilan amalga oshirish mumkin. O‘za-
ro xalaqitlarning sathini pasaytirish usullaridan biri bo‘lib chastotali
kanallar ning orasiga himoya intervallarini kiritish hisoblanadi, ammo
bu aloqada foydalaniluvchi chastota polosasining torayishiga, ya’ni
spektrning foydalanish samaradorligining pasayishiga olib keladi.
Shuni qayd etish lozimki, dupleks aloqada, jiddiy qaralganda,
ikkita f
p
polosalari foydalaniladi, biri to‘g‘ri va ikkinchisi teskari
yo‘nalish kanallarga mo‘ljallangan.
-rasm - Raqamli mobil aloqa

|
Raqamli mobil aloqaBog'liq Raqamli mobil aloqa9.5-rasm. Vaqt bo‘yicha dupleksli tarqoqlashni
tashkillashtirish prinsipi.
Aniqlik uchun cdma2000 loyihaning negiziga qo‘yilgan raqam-
larga misol tariqasida nazar solib TDDli tizimlarning tipik kanal-
lar strukturasini ko‘rib chiqaylik. Dupleksni tashkillashtirishga
mo‘ljallangan 8 ta intervalga bo‘lingan Tk = 20 ms (9.6-rasm)
BTS kanal arxitekturasining asosiy elementi bo‘lib hisoblanadi.
T
0
=20 ms
0
2.5 sm
1.25 sm
T
T
T
R
t
t
52 sm
1
2
3
...
...
...
7
9.6-rasm. CDMA2000 tizimining TDDli aloqa kanali
kadrining strukturasi.
Juftlikning birinchi intervali T
t
davomiylikga ega va uzatish
uchun ajratilgan. Ikkinchisida (davomiylik T
R
) MS signali qa-
bul qilinadi. Har qanday yon intervallar
D
t davomiylikli himoya
f
a
151
oraliqlar bilan ajratiladi va u xizmat ko‘rsatish zonaning kattaligi
bilan aniqlanadi. Murakkab bo‘lmagan hisob shuni ko‘rsatadiki 52
µ
s li himoya intervalda va tayanch stansiyadagi vaqt intervallar-
ining sinxronizatsiya aniqligi +3
µ
s bo‘lganda xizmat ko‘rsatish
zonaning maksimal radiusi 14 kmni tashkil qiladi.
Mobil stansiyalar BTS kadrining tuzilishiga o‘xshash struktura-
ga egadirlar, lekin uzatish va qabul qilish intervallarining o‘rinlari
almashadi.
Duplekslashning ikki variantini o‘zaro solishtirish shunday hu-
losaga olib keladiki, sotalarning katta ko‘lamida va abonentlar-
ning katta tezlik bilan ko‘chishida (harakatlanishida) FDD re-
jim ko‘proq samaraliroqdir, TDD rejimli variantda esa ko‘pincha
mikrosotalarda, ya’ni kam tezlik bilan harakatlanuvchi abonent-
larga xizmat ko‘rsatishda kichik zonalar mos keladi.
Shu bilan birga TDD rejim alohida e’tibor qiladigan bir qator
qo‘shimcha afzalliklarga ega. TDD rejimda “yuqoriga” va “pastga”
aloqa liniyalar bitta chastotalar polosasini egallagani sababli ular
ichidagi tanishishlar tasniflari yuqori darajada korrelyasiyalanadi.
Bu o‘z navbatida nurlatib uzatiluvchi quvvatni va fazo bo‘yicha
tarqoqlashni boshqarish protsedurasini soddalashtirish uchun
qo‘llanilishi mumkin.
Bundan tashqari TDDga xos bo‘lgan kadrning moslashuvchan-
lik strukturasi to‘g‘ri va teskari kanallar bo‘yicha axborotning
asimmetrik oqimlarida vaqt resursini samarali taqsimlash imkoni-
ni beradi. Shu singari asimmetriya uchinchi avlod tizimlarida tez-
tez uchraydigan holat bo‘lishi mumkin, chunki mobil terminallar-
ga tobora Internet tarmog‘i bilan bog‘lanish funksiyasi yuklanadi.
Bunday ulanish davomida “pastga” liniya trafigi, odatda teskari
yo‘nalishga nisbatan ancha axborot oqimga to‘laroqdir. Bunday
holatda 9.7-rasmda ko‘rsatilgandek sxematik ravishda “pastga”
va “yuqoriga” liniyalar orasidagi vaqt resursning simmetrik (9.7-
a rasm) taqsimlanishining asimmetrikga (9.7-b rasm) o‘tishini
ko‘rsatadi. Bu yerda pastga yo‘naltirilgan strelka MS ning ax-
borotni qabul qilishini, yuqoriga esa uzatishini.
|
| |