Tovush yordamida nazorat qilish usuli

Tovush yordamida nazorat qilish usuli. Ultratovush bilan nazorat qilish uchun qo‘llaniladigan uslub chokning butun kesimdagi va chokka yaqin zonadagi yo‘l qo‘yib bo‘lmaydigan hamma nuqsonlar aniqlanishini ta’minlashi kerak. SHuning uchun payvand choklarini ultratovush bilan defektoskopiya qilishda o‘zgartgichning turi, nazorat parametrlari va sxemalari birikmaning tuzilishidan kelib chiqqan hamda nuqsonlarning kesimda taqsimlanish ehtimoliy–statistik tavsiflariga, ularning chokning asosiy o‘qlariga nisbatan joylashuviga va nuqsonlar turiga asoslangan holda tanlanmog‘i lozim. O‘z navbatida, bu tavsiflar, payvand chokning tur–o‘lchami va payvandlash texnologiyasiga mivofiq belgilanadi.
Masalan, turli zonalarda uchraydigan nuqsonlarning chok kesimida taqsimlanishini tahlil qilish juda sinchiklab nazorat qilishni talab etuvchi zonalarni aniqlash imkonini beradi. Bundan tashqari, bunday tahlil defektoskopiyabopligini oshirish, ya’ni chokning butun metallini tovush yordamida nazorat qilishni ta’minlash maqsadida buyumning tuzilishini o‘zgartirish yuzasidan tavsiyalar berishga imkoniyat yaratadi. Bunday yondoshuv, ya’ni real nuqsonlar tavsiflarini o‘rganishdan nazorat uslubini ishlab chiqishga o‘tish eng to‘g‘ri hisoblanadi va nazorat natijalari yuqori darajada ishonchli bo‘lishini ta’minlaydi.
Payvand choklarini nazorat qilish uchun asosan to‘g‘ri nur, to‘g‘ri va bir marta qaytarlgan nur, ko‘p martta qaytarilgan nur bilan qatlama – qatlam (bularning hammasi defektoskopga ulashning qo‘shilgan sxemasi bo‘yicha bajariladi), aks-sado-ko‘zgu usuli, ko‘zgu-soya va soya usullari bilan tovush yordamida nazorat qilishda foydalaniladi.
To‘g‘ri nur bilantovush yordamida nazorat qilishda , o‘zgartgich chok yaqinidagi zonada chok kuchaytirgichi bilan chokdan X2 = δ tg+l/2 ga teng oraliqda joylashgan (bu erda δ va l - mos ravishda chokning qalinligi va eni) nuqta orasida siljitiladi. Usul halaqitlarga eng turg‘un bo‘lib, undan foydalanilganda birikish joyidagi konstruksiyaning qandaydir qismlari (payvandlangan kosinkalar, yoki shtutserlar, frezalangan joylar, kuchaytirish valiklari va boshqalar) dan keladigan soxta aks-sado-signallar imkon qadar kamayadi. O‘zgartgich chok kuchaytirgichga tiralib qolishi tufayli “o‘lik zona” mavjud bo‘lishi usulning kamchiligidir.
5.6-rasm. Uchma uch payvand choklarini quyidagi usullar bilan tovush yordamida
nazorat qilish sxemalari:
a – to‘g‘ri nur bilan, b – to‘g‘ri va bir marta qaytarilgan nur bilan, v – ko‘p marta qaytarilgan nur bilan, g – qatlamma – qatlam, d – “tandem” aks-sado-ko‘zgu usuli bilan, e - aks-ko‘zgu-soya usuli bilan
“O‘lik zonani” kuchaytirish uchun chokning yuqori qismini ultratovushni kiritish burchaklari katta bo‘lgan o‘zgartgichlar bilan tovush yordamida nazorat qilish maqsadga muvofiqdir. Ayni usul eritish yo‘li bilan bir tomonlama payvandlab hosil qilingan, nuqsonlari chok tagida joylashadigan 3,5 – 10 mm qalinlikdagi choklarni tovush yordamida nazorat qilish uchun yakkayu yagona yaroqli usul sanaladi.
To‘g‘ri va bir marta qaytarilgan nur bilannazorat qilish o‘zgartkichni chok yaqinidagi zonada siljitib amalga oshiriladi. Ushbu usul buyumning bir tomonidan nazorat qilish, shuningdek “o‘lik zonani” tovush yordamida nazorat qilish imkonini beradi. To‘g‘ri va bir marta qaytarilgan nurlar bilan tovush yordamida nazorat qilish vaqtida o‘zgartgich chok o‘qidan X2 = 2*δ tg+l/2 ga teng oraliqda turgan chiziqqacha siljitiladi.
Ko‘p marta qaytarilgan nur bilannazorat qilishda chok kuchaytirgichdan ko‘p miqdorda soxta signallar keladi va bu usul halaqitlarga eng noturg‘undir. Bu usul chokka to‘g‘ridan to‘g‘ri yaqinlashish mumkin bo‘lmagan, masalan, uchma uch birikma ikkala tomonidan payvandlangan ustqo‘ymalar bilan bekilib qolgan hollar tufayli kam qo‘llaniladi.
Qatlamma–qatlam nazorat qilish eng ishonchlidir. Ammo uni 40 mm qalinlikdan boshlab qo‘lash tavsiya etiladi. Bu usul shundan iboratki, garchi tovush yordamida nazorat qilish yuqorida aytilgan usullarning istalgan biri bilan amalga oshirilsa-da, ammo aks-sado-signallar yoyilmaning faqat muayyan bir ish qismida qayd qilinadi. . Masalan, agar yoyilmaning ∆t1 qismi ajratib olinsa, u holda tovush yordamida nazorat qilish vaqtida unga faqat a – vqatlamda yotgan nuqsonlar, basharti ∆t2 qism tanlab olinsa, u holda v – s qatlamdan kelgan aks-sado-signallar tushadi.
Nazoratning aks-sado-ko‘zgu usuli (“tandem”) chokni chokning bir tomonida bir birining ketida joylashtirilgan va O1O simmetriya o‘qiga nisbatan turli tomonlarda sinxron tarzda harakatlanuvchi bir yo‘la ikkita o‘zgartgich bilan chokni tovush yordamida nazorat qilishdan iborat . O‘zgartkichlarning bunday harakatlanishida chok o‘qidan boshlangan oraliqlar yig‘indisi X1+X2 hamda nuqsonlardan va buyumning ichki yuzasidan ko‘zgudagidek qaytarilgan signallarning kelish vaqti t chokning berilgan qalinligi δ uchun o‘zgarmasdir (doimiydir). Bu hol nazoratni ancha engillashtiradi, chunki har qanday nuqsondan kelayotgan aks-sado-signal yoyilmaning qayd etilgan qismida turadi. Bu qismga ASD blokining strob–impulsini o‘rnatish va bu bilan nuqsonning tovushli indikatsiyasini olish mumkin bo‘ladi. O‘zgartkichlar alohida yoki alohida qo‘shilgan sxema bo‘yicha ulanishi mumkin. Keyingi holda har bir o‘zgartkichning o‘ziga qaytarilgan aks-sado-signallar qo‘shimcha ravishda qayd qilinadi.
5.7-rasm. SNIITmash da yaratilgan “tandem” o‘zgartkichi
“Tandem” sxemasi bo‘yicha skanerlashni osonlashtirish uchun SNIITmashda maxsus o‘zgartkich va moslamalar ishlab chiqilgan . Bu moslamalarda (b) o‘zgartkichlar (a) kinematik tarzda shunday bog‘langanki, ulardan biri siljitilganda ikkinchisi sinxron tarzda qarama qarshi tomonga harakatlanadi.
Ko‘zgu - soya va soya usullarifaqat nisbatan dag‘al nuqsonlarni aniqlash uchun tavsiya etilishi mumkin. Tovush yordamida nazorat qilish alohida sxema bo‘yicha ulangan ikkita o‘zgartkich bilan amalga oshiriladi. O‘zgartkichlar chokning ikkala tomoniga bir birining ro‘parasiga o‘rnatilib, bir xil X oraliqda biron-bir moslama yordamida mahkamlangan. Nuqson borligi hakida strob– mpulsda signal yo‘qolishiga qarab fikr yuritiladi (5.7-rasm, e ga qarang). Usul ishqalab payvandlab yoki kontakt usulida bosim bilan payvandlab hosil qilingan choklarni nazorat qilish uchun qo‘llaniladi.
|