PSIXOLOGIYA VA TA’LIM SAMARASI

Bolalami ruhiy intellektual tayyorgarligi asosida maktabga qabul
qilish shunday masalalardan biridir. Keyingi paytda olti, yetti yoshga
kirgan barcha bolalarni yoppasiga maktabga qabul qilish a n ’anaga
aylangan. Psixologlar esa hech qachon ishni bunday tartibda hal
etishga yo‘l qo ‘ymagan bo‘lar edilar. Sababi,
har bir bola ham
aqliy, ham jismoniy jihatdan o ‘ziga xos individual imkoniyatlarga
ega: ba’zi bolalar olti, yetti, hatto sakkiz yoshga to ‘lsalar-da, ta ’limni
boshqa tengdoshlari qatori o ‘zlashtirishga tayyor bo ‘lmaganlar. Biz
esa ulami maktab rejasiga, ba’zan esa ota-onasining xohishiga qarab,
maktabga qabul qilaveramiz. Mashg‘ulotlarga esa bolalami majburan
olib boramiz. Natijada bola mhiy jihatdan turii kasalliklarga yo'liqishi
mumkin. Bu esa bolaning aqliy va intellektual jihatdan tabiiy ri-
vojlanishi ildiziga ataylab bolta urish demakdir. Bunday holatlarga
zudlik bilan barham berish, ya’ni har bir maktab ta ’limiga ilk bor
qadam qo‘ygan bolani maxsus va mukammal ishlab chiqilgan psi-
xologik testdan o ‘tkazish va uning natijalari asosidagina maktabga
qabul qilish haqida m as’uliyat bilan o ‘ylashimizga to ‘g‘ri keladi.
Boshlang‘ich ta ’limda kuni uzaytirilgan guruhlarni to ‘g‘ri tashkil
etish muammosi ham g‘oyat muhimdir. Ko‘pgina maktablarda,
aksariyat 1—2-sinf o ‘quvchilari darsdan so‘ng 4 yoki 5 soatlab
maktabda, kuni uzaytirilgan gumhlarda qolib o‘qishlari kerak. Bu
holda biz 6—7 yoshli bolani 7—8 soatlab maktabda ushlab turamiz.
Xo‘sh, bola buni xohlaydimi? Albatta, yo‘q! Chunki,
hatto biz
kattalar ham muntazam bir joyda 7—8 soatlab qolib, o ‘qish yoki
ishlash imkoniyatiga ega emasmiz. Axir, bolaning imkoniyatlari hali
ko‘proq o'yinga va uxlashga moslangan. 7—8 soatlab o‘qish bir
joyda bo‘lish jarayonida bola zerikadi, ruhiy jihatdan toliqadi, ni-
hoyat, maktabdan beziydi, hatto unda yuksak darajada rivoj topish
mumkin bo‘lgan o ‘quv qiziqishlari so‘nishi mumkin. Eng achinar-
lisi, bunday hollarda u uyga borib, hatto ovqatni ham yemay uxlab
qoladi.
Shunday ekan, kuni uzaytirilgan gurnhlar tizimini shakl
va mazmunan psixologik talablar asosida qayta ishlash vaqti keldi.
Maktabda baholash ham psixologik mezonlar asosida amalga
oshirilishi kerak. Psixologik-pedagogik adabiyotlardan m a’lumki
boshlang‘ich sinf o ‘quvchisi uchun eng birinchi maqsad — bu,
yaxshi baho olish va shu baho orqali o ‘z «men»ligini ilk bor his
etish, ota-onasi va kattalar hurmatiga sazovar bo ‘lishdir. Shuning
uchun o ‘quvchilar yaxshi baho olishga intiladilar. Lekin ko‘p
hollarda baholash mezonining buzilishi o ‘quvchi ruhiyatiga, ayni
paytda, shaxs sifatidagi taraqqiyotiga salbiy ta ’sir etmay qolmaydi.
45
Shuning uchun boshlang‘ich sinf o ‘quvchilarida baholashning
psixologik mezonlari chuqurroq o ‘ylab ko‘rilishi kerak. Bola shax-
sini to ‘g‘ri tushunish va uning harakatlarini tahlil qila olish zarur.
«Наг bir shaxs qaytarilmas temperamentdir», degan edi fiziolog
olim I.P. Pavlov.
Qolaversa, har bir shaxsning o ‘zigagina xos
imkoniyatlari mavjudligi va unga hamisha jiddiy e'tibor berish
zarurligi haqida 0 ‘rta Osiyoning buyuk mutafakkirlari Abu N o-
sir Forobiy, Abu Ali ibn Sino va Abu Rayhon Beruniy ham o ‘z
zam onlarida alohida qayd etib o ‘tganlar. C hunonchi, o ‘qituvchi
bola shaxsini tarbiyalash uchun, dastavval uning «Betakror ola-
miga» kira olish va shunga mos keluvchi tarbiyaviy tadbirlar re-
jasini tuzm og‘i va qodlam og'i lozim.
Taniqli ruhshunos olim L.S. Vigotskiy taraqqiyotidan ilga-
rilab ketgan ta ’limgina samarali bo‘lishini qayta-qayta ta ’kidlagan
edi. Bugun bola kattalar yordamida amalga oshirilayotgan ishni
ertaga o ‘zi bajarishi kerak. Bunga bolani har tom onlam a rivojlan-
tiradigan, uni fikrlashga o ‘rgatadigan, qobiliyatini asta-sekin o ‘sib
borishiga
imkoniyat yaratadigan, tafakkurning yangidan-yangi
qirralarini ochadigan pedagogik usullar va maxsus psixologik xiz-
mat tizimi mavjud b o ‘lgan taqdirdagina erishish mumkin.
Yuqoridagi m uammolarni hal qilish jarayonida maktab psi-
xologlari quyidagi vazifalarni amalga oshirishlari lozim:
1. H a r bir o ‘q u v ch id a nam o y o n b o ‘lishi m u m k in b o ‘l-
gan stress (hissiy z o ‘riq ish ) h o latlarig a o ‘tish in i an iq lash
(PS1XOD1AGNOSTIK ISHLAR);
2. 0 ‘quv faoliyatini tashkil etish, nazoiat qilish va boshqarish
jarayonida o ‘quv faolligi va samaradorligiga salbiy ta'sir etish
mumkin bo ‘lgan holatlarini oldindan ko‘ra bilish va ularni bar-
taraf etish uchun m untazam ravishda tegishli tadbirlar o‘tkazish
(PS1XOPROFILAKT1K ISHLAR);
3. 0 ‘quvchilarning fanlarni o ‘zlashtirm aydigan, o'zlashtira
olmaslik sabablarini aniqlash va shu
asosida ular bilan alohida
mustaqil ishlar olib borish, ulardagi imkoniyatlarni keng miqyosda
o'rganish va rivojlantirish orqali o ‘quvchi shaxsidagi faollikni
o s h iris h y o d la r in i iz la sh ( R I V O J L A N T IR U V C H I VA
PSIX O K O R R EK SIO N ISHLAR);
4. Har bir o'quvchining o ‘zigagina xos iqtidori, qiziqishlari,
maqsadlari o ‘qish imkoniyatlari haqida shu o ‘quvchining o ‘ziga,
sinf rahbariga va ota-onasiga o ‘z vaqtida tegishli m a’lumotlar bera
olish (PSIX O LO G IK MASLAHAT ISHLARI);
46
5.
Psixologik xizmat nizomiga amal qilgan holda har bir o‘quvchi
uchun «Shaxs psixologik varaqasi»ni to ‘ldirish. Har bir sinfdagi
o ’quvchilar guruhi, rasmiy va norasmiy kichik guruhlar, sardorlar
va ayrim «ajralib qolgan» o ‘quvchilar bilan individual-psixologik ish-
lar olib borish rejalarini tuzish. 0 ‘quvchilami
maktabga qabul qi-
lishda faol ishtirok etish va ulami kasbga yo‘llash bilan bog'liq tad-
birlar ko'lamini belgilash (UM UM IY FAOLIYAT TADBIRLAR1).
Qisqasi, har bir o ‘quvchi uchun psixologik m uhofaza im-
koniyatlarini yaratish va shu asosda o ‘quv faoliyati samarador-
ligini ta ’minlash zarur bo‘ladi. Maktab o ‘quvchilariga xos psi
xologik qonuniyatlarga to ‘liq rioya qilish ta ’limni tashkil etishda
katta ahamiyatga ega. Shuningdek, bolalarga bilimlari va huquq-
lari doirasida boshlang’ich ta ’lim tizim ida olib borilayotgan dars-
larni psixologik jihatdan tahlil qilish va tegishli tavsiyalarni ishlab
chiqish ta ’limdagi yutuqlar omili bo‘ladi. Bu jarayonda ayniqsa,
aqliy va nutqiy taraqqiyotida nuqsoni bo‘lgan ayrim o ‘quvchilar
faoliyatiga alohida e ’tibomi qaratish kerak bo’ladi. 0 ‘ylaymizki,
maktab psixologlari tom onidan yuqorida qayd etilgan m uam -
molarning bartaraf etilishi va vazifalarning
muvaffaqiyatli amalga
oshirilishi 0 ‘zbekistonda boshlang‘ich ta'lim tizimi istiqbollarini
yanada yuksakroq saviyaga ko‘tarishga xizmat qiladi.