-TEMA
ATMOSFERA BASÍMÍ. TORRICHELLI TÁJIRIYBESI

26-TEMA
ATMOSFERA BASÍMÍ. TORRICHELLI TÁJIRIYBESI
Siz suyıqlıqtıń ıdıs túbine basım túsiretuǵının bilip aldıńız. Gazlar
da tap usınday basım túsire me? Olar basım túsiriwi ushın massaǵa,
yaǵnıy awırlıqqa iye bolıwı kerek. Bunı tekseriw ushın tómendegishe
tájiriybe ótkeremiz.
Jaqsılap jel berilgen toptı alıp elektron tárezige qoyıp, massasın
ólshep alamız. Sońınan toptı alıp, ishindegi hawanı tolıq shıǵarıp
jiberemiz. Tárezige toptı qoyamız. Bunda táreziniń kórsetiwi azayǵanın
kóremiz. (34-súwret).
34-súwret.
Demek, hawa da belgili bir awırlıqqa iye eken.
Jerdi hawa qatlamı orap turǵanlıǵı belgili. Ol atmosfera dep ataladı.
Demek, hawa óz awırlıǵı menen Jer betine basım túsiriwi kerek. Bul
basım atmosfera basımı dep ataladı. Atmosfera basımın anıqlaw ushın
p = gh formulasınan paydalanıwǵa bolmaydı. Sebebi, atmosfera quramı
hár túrli gazlar aralaspasınan ibarat bolıp, anıq biyiklikke iye emes.
Hawa quramında 78% azot, 21% kislorod hám basqa gazlar bar. Jer
betine jaqın orında 0
o
C temperaturada ólshengen hawa tıǵızlıǵı 1,29
kg
m
3
qa teń ekenligi anıqlanǵan. Hawa qatlamlarınıń tıǵızlıǵı biyiklik
artıwı menen tez kemeyip baradı. Mısalı, Jer betinen 5,4 km biyiklikte
hawanıń tıǵızlıǵı onıń Jer betindegi tıǵızlıǵınan 2 ese kishi, 11 km
biyiklikte 4 ese kishi boladı. Joqarılaǵan sayın hawa siyreklesip barıp,
65
áste-aqırın hawasız keńislikke ótedi. Atmosferanıń anıq shegarası
joq. Hawanı quraytuǵın bóleksheler awırlıqqa iye bolsa, ne sebepten
olardıń barlıǵı Jerdiń sırtına túsip ketpeydi? Sebebi sonnan ibarat,
olar toqtawsız qozǵalısta boladı. Onda ne sebepten raketa sıyaqlı ashıq
kosmosqa ushıp ketpeydi? Gáp sonda, hawa bóleksheleriniń tezligi
Jerdiń tartıw kúshin jeńiwge jetkilikli emes. Bunıń ushın olardıń
tezligi 11,2
km
s
tan kem bolmawı kerek.
Atmosfera basımınıń bar ekenligine tómendegi tájiriybelerdi ótkerip
isenim payda etiw múmkin.
36-súwret.
35-súwret.
p
2
1
p
p
Qollanılǵan medicina shpricin alıp,
porshenin eń tómengi halına keltirip‚
iyneniń ushın suwǵa túsiremiz. Porshen
joqarıǵa kóterilse, suw da porshen izinen kóteriledi
(35-súwret). Suw ne sebepten kóteriledi? Kózge
dári
tamızıwda
qollanılatuǵın
tamızǵıshtıń
(pipetkanıń) ushın suwǵa túsirip, aqırındaǵı
rezinası bir ret qısıp alınsa, pipetka ishine suw
kiredi. Pipetka suwdan alınǵanda ondaǵı suw
tógilmesten turadı. Nege suwdıń awırlıǵı bolsa da
suw tógi1meydi?
Bulardıń sebebi, atmosfera basımınıń tásiri
bolıp tabıladı. Shpricte porshen kóterilgende, suw
kóterilmese, porshen hám suw aralıǵında boslıq
payda bolar edi. Boslıq suwǵa hesh qanday tásir
kórsetpeydi. Tómendegi ıdıstaǵı suwǵa atmosfera
basımı tásir kórsetip,‚ suwdı porshenniń izinen
kóteriliwge májbúr etedi. Pipetkadaǵı suw da
atmosfera basımı sebepli tógilmeydi.
Atmosfera basımın birinshi márte Italiya alımı
E. Torrichelli (1608–1647-j.) ólshegen. Bunıń
ushın uzınlıǵı 1 m bolǵan bir ushı jabıq shiyshe
tútikshe alınıp, ol sınap penen toltırıladı. Sońınan
ashıq ushı qol menen bekitilip turıp, tóńkerilgen halda sınaplı ıdısqa
túsiriledi (36-súwret). Barmaq alınǵanda shiyshe tútikshedegi sınaptıń
bir bólegi tógiledi. Tútiksheniń joqarǵı bóleginde hawasız boslıq qalıp,
tógilmesten qalǵan bóleginiń biyikligi shama menen 760 mm boladı
(tómengi ıdıstaǵı sınap qáddinen baslap ólshengende). Bunda da
66
tútikshedegi sınaptıń tógilmegenligine sebep, sınap baǵanasınıń ıdıstaǵı
sınapqa túsirgen basımınıń atmosfera basımı menen teńleskenligi
bolıp tabıladı. Demek, atmosfera basımın tútikshedegi sınap baǵanası
túsirgen basım menen ólshew múmkin eken. Házirgi kúnde 0 °C da
turǵan biyikligi 760 mm bolǵan sınap baǵanasınıń basımı normal
|