NAZORAT SAVOLLARI - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi I. U. Raxmonov X. A. Sattorov M. V. Meliqo

NAZORAT SAVOLLARI:
1. Sanoat korxonalarida avtomatlashtirilgan tizimlarni joriy etilishining
maqsadga muvofiqligi nimadan iborat?
2. Avtomatika yordamida boshqarish zarur bo‘lgan sharoitlarga nimalar kiradi?
3. ENHAT tizimlarini ishlab chiqishda qanday avtomatlashtirish darajasi
tanlanishi kerak?
4. Korxona energiya iste’molini nimalar tashkil etadi?
5. Sanoat korxonalari ENHAT tizimlarining iqtisodiy samaradorligi nimalardan
iborat?
6. Energiyani hisobga olish – energiya tejamkorligi uchun vosita ekanligini
ta’riflang.
7. Ko‘p zonali tarifga o‘tishning afzalliklari nimalardan iborat?
8. Elektr iste’moli rejimlariga muvofiq sutkalar qanday zonalarga bo‘linadi?
49
4-BOB. O‘ZBEKISTONDA ENHATNING ISTIQBOLLARI
4.1. O‘zbekistonda ENHAT: kecha va bugun
Bugungi kunda elektr energiyasining har bir kilovatt-soati uning
tannarxi va qabul qilsa bo‘ladigan rentabelligini hisobga olganda qancha
tursa, bunga teng shuncha turishi kerak va iste’molchilar va bozor sub’ektlari
tomonidan ularning ehtiyojlari va iqtisodiy imkoniyatlariga mos miqdorda
sotib olinishi kerak. Bu holatni hayotga tatbiq etilishi uchun elektr energetika
tizimi (EET) va har bir iste’molchida axborotlarni yig‘adigan, ishlov
beradigan va mos ma’lumotlar omboriga uzatadigan tizimning o‘rnatilishi
talab qilinadi. Shuning uchun ishlab chiqariladigan va ist’emol qilinadigan
elektr energiyasini yangi hisobga olishning mohiyati energiyani hisobga
olishning avtomatlashtirilgan tizimlariga, xususan elektr energiyani nazorat
qilish va hisobga olish avtomatlashtirilgan tizimlari ENHAT da asoslanishi
kerak.
ENHAT elektr energiyasi bozorining sub’ektlari orasida sotilgan-
olingan elektr energiyani hisoblash masalalalarini yuqori texnologik yechish
(tijorat jihati), shuningdek, noratsional yo‘qotishlar va hisobga olishsiz
ist’emolni aniqlash maqsadlarida energiya tizimi va iste’molchilar butun
texnologik zanjiri bo‘yicha elektr energiyani tovar sifatida o‘tishini nazorat
qilish masalalarini yechish uchun mo‘ljallangan.
ENHAT energiya ist’emolini tariflar orqali bilvosita boshqarishni,
ularni cheklash holatlarida elektr yuklamalarni bevosita boshqarishni,
shuningdek, iste’molchilar bilan rejimli o‘zaro ta’sirlashishni boshqarishni
ta’minlash
imkoniyatini
beradi.
Generatsiyalaydigan,
uzatadigan,
ta’minlaydigan, ishlab chiqarish va boshqa ENHAT guruhlarini yaratilishi
EES rejimlarini boshqarish uchun butun “ishlab chiqarish – uzatish –
50
taqsimlash – yetkazib berish-ist’emol” texnologik zanjirning sub’ektlari keng
doirasini jalb etish imkoniyatini beradi.
Shu munosabat bilan 2002-yilda “Zamonaviy iqtisodiy sharoitlarda
“O‘zbekenergo” AJ da elektr energiyasini tijorat asosida hisobga olishning
avtomatlashtirilgan tizimini yaratish Konsepsiyasi” ishlab chiqilgan va
tasdiqlangan.
Konsepsiyaga
muvofiq,
ENHAT
va
uning
modernizatsiyalangan variantlari o‘lchashlar, ishlov berish, saqlash va tijorat
asosida hisobga olish ma’lumotlarini taqsimlangan ko‘p pog‘onali tizimi
hisoblanishi va arxitekturaning ochiqligi va taqsimlangan ishlash
prinsiplarida qurilishi kerak. Elektr energiyasi hisoblagichlari, ma’lumotlarni
yig‘ish va uzatish qurilmalari bilan o‘zaro ta’sirlashishi axborot
bayonnomalarini tavsiflaydigan hujjatlar elektr energiyasini tijorat asosida
hisobga olish tizimlari operatorlari, shuningdek bosh operator tasarrufida
bo‘lishi kerak. Ko‘rinib turibdiki, kompaniyada elektr energiyasi va quvvatni
ishlab chiqarish va foydalanishda bunday o‘zaro ta’sirlashishi sub’ekti
“O‘zbekenergo” DAK ning “Energosotish” funksional filiali (FF)
hisoblanadi. O‘zbekiston energetikasini reforma qilishning boshlanishi bilan
ho‘jalik yuritishning quyidagi mustaqil sub’ektlari hosil bo‘ldi:
elektr energiyasini ishlab chiqarish bo‘yicha ochiq aksionerlik
jamiyatlari (IES, IEM OAJ);
elektr energiyasini uzatish, taqsimlash va sotish ochiq aksionerlik
jamiyatlari (ES OAJ);
elektr
energiyasini
uzatish
bo‘yicha
unitar
korxonalar
“O‘zelektrtarmoq”, GES kaskadlari va boshqalar.
O‘zbekiston energetika tizimi sub’ektlari hozirgi vaqtda energiya
bozorini ishlashi sharoitlarida elektr energiyasini hisobga olish tizimlarining
ishlashiga tegishli bo‘lgan texnik talablarni e’tiborga olmasdan
51
loyihalashtirilgan va qurilgan energetika ob’ektlarini ishlatadi. Shuning
uchun 1991-yilgacha qurilgan elektr energiyasini hisobga olish tizimlarining
quyidagi o‘ziga xos xususisiyatlar xarakterli:
elektr energiyasi hisoblagichlarining sezilarli qismi eskirgan va
zamonaviy ko‘p funksiyali hisobga olish vositalariga almashtirilishini talab
qiladi;
kuchlanish transformatorlari o‘lchash zanjirlaridagi kuchlanish
yo‘qotishlari me’yoriy qiymatlardan oshadi;
tok transformatorlari va kuchlanish transformatorlari ikkilamchi
zanjirlari yuklamalarining qiymatlari me’yoriy talablarga javob bermaydi;
elektr energiyasini ba’zi olish-sotish nuqtalarida hisoblagichlar mavjud
emas, bu elektr energiyasini tijorat asosida hisobga olish haqidagi me’yoriy
hujjatlar talablariga zid;
elektr energiyasini tijorat asosida hisobga olish asboblari elektr
energiyasini olish-sotish nuqtalarining barchasida ham o‘rnatilmagan
(sub’ektlar elektr tarmoqlari balansli tegishliligi chegaralarida emas);
elektr energiya yo‘qotilishlari haqidagi ma’lumotlar axborotlarni
uzatish va o‘zgartirishda katta xatoliklarga ega bo‘lgan ma’naviy va fizik
eskirgan hisoblash usullarida shakllantiriladi;
o‘lchov tizimlarida sezilarli quvvat pasayishlarida sezgirligi past yoki
nochiziqli zonada ishlaydigan past aniqlik sinflaridagi elektr hisoblagichlar,
kuchlanish va tok transformatorlari ishlatiladi;
elektr energiyasini ishlab chiqarish va ist’emoli haqida operativ va
sinxronlashtirilgan vaqt bo‘yicha ma’lumotlarni yig‘ish amalga
oshirilmaydi;
52
elektr energiyasini hisobga olish nuqtalaridan ma’lumotlarni
axborotlarni yig‘ish va ishlov berish markazlariga uzatish uchun aloqa
kanallari odatda past uzatish tezligiga ega yoki mavjud emas.
Elektr energiyasini tijorat asosida hisobga olish sohasida nazariy
ishlanmalarning mavjud emasligi o‘lchashlar, ishlov berishlar va ularning
natijalarini uzatishlarni, balansning tashkil etuvchilarini (hisobga olish
ko‘rsatkichlarini) aniqlashni, hisoblarni yozib berishning bajarilishining
o‘zaro bog‘langan tashkiliy va texnik muammolari butun spektrini ko‘rib
chiqishni dolzarb qiladi.
Bunday tahlil qilish elektr energiyadan foydalanishni texnologik
ta’minlashni takomillashtirish yo‘llarini belgilashga va yakuniy natijada
energiyani tarqatish faoliyatini takomillashtirishga imkon beradi.energiya
tizimini samaraliroq ishlashi va zamonaviy o‘zaro munosabatlarni tashkil
etish uchun barcha o‘zaro ta’sirlashish sub’ektlari elektr energiyani ishlab
chiqarishi, uzatishi va ist’emoli haqidagi operativ ma’lumotlarni aniq va
ishonchli, vaqt bo‘yicha differensiallangan elektr energiya va quvvatni
hisobga olishni tashkil etish zarur. Buni faqat barcha EET sub’ektlarida
generatsiyalaydigan, uzatadigan va energiya ta’minoti kompaniyalarida va
elektr energiya iste’molchilarida qo‘llaniladigan zamonaviy ENHAT lar
asosida amalga oshirish mumkin.
Elektr energiyani tijorat asosida hisobga olish avtomatlashtirilgan
axboroto‘lchov tizimining yaratilishi O‘zbekiston EET uchun dolzarb
bo‘lgan quyidagi masalalarni yechishga imkon beradi:
elektr tarmoqlari balansli tegishliligi chegaralarida va uning
subyektlaridag har bir hisobga olish nuqtasida elektr energiyani (aktiv va
reaktiv) tijorat asosida hisobga olishni ta’minlash;
53
hisoblashlar uchun qabul qilingan vaqt intervalida ishlab chiqaruvchilar
ishlab chiqaradigan haqiqiy elektr energiyasini (aktiv va reaktiv) aniqlash;
o‘zaro ta’sirlashish subyektlariga keladigan elektr energiyasining (aktiv
va reaktiv) haqiqiy hajmlarini hisoblash;
elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va ist’emoli haqida
ma’lumotlarni olish aniqligini, ishonchliligini va operativligini oshirish;
barcha hisobga olish nuqtalaridagi o‘lchashlar sinxronligini ta’minlash;
hisobga olish asboblari ma’lumotlarini yig‘ish, uzatish va ishlov berish
jarayonlarini avtomatlashtirish;
elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va ist’emoli rejimlarini
boshqarish operativligini oshirish;
elektr energiyasini barcha tarkibiy balanslarini aniqlash va taxmin
qilish;
elektr energiyasini berilishiga hisoblashlarni takomillashtirish;
elektr energiya (quvvat) ishlab chiqaruvchilari, yetkazib beruvchilari va
iste’molchilari orasida davlat rostlashi va raqobat prinsipida optimal iqtisodiy
munosabatlarni shakllantirish.
Konsepsiyaga muvofiq hisobga olish avtomatlashtirilgan tizimini
qurish jarayonida qator tashkiliy, texnik va moliyaviy-iqtisodiy, xususan
quyidagi masalalarni yechish zarur:
ishlab chiqarilgan, uzatilgan va ist’emol qilingan elektr energiyaning
aniq hajmini aniqlash uchun ma’lumotlarni yig‘ish, uzatish va ishlov berish
qismida, shuningdek axborotlarni shakllantirish va foydalanish qismida elektr
energiyani ishlab chiqarish va foydalanish sub’ektlari orasida (keyinchalik
o‘zaro ta’sirlashishi subyektlari) o‘zaro ta’sirlashishi qoidalarini ishlab
chiqish;
54
elektr energiyasini o‘lchash texnikasi vositalariga qo‘yiladigan
talablarni aniq belgilaydigan amaldagi me’yoriy hujjatlarni xalqaro va davlat
standartlariga mos keltirish;
hududiy belgilari bo‘yicha chegaradosh o‘zaro ta’sirlashish sub’ektlari
orasidagi elektr energiyasi yo‘qotilishini aniqlash va munosabatlari usullarini
ishlab chiqish;
amaldagi me’yorlarni, shuningdek, elektr energiyasini hisobga olish
tizimlarini o‘rnitish prinsiplari va qoidalariga taaluqli bo‘lgan zarur
o‘zgartirishlarni loyihaviy yechimlarga kiritish;
zamonaviy
sertifikatlashtirish
va
metrologik
bazani
ham
hisoblagichlarni, elektr energiyani hisobga olish tizimlarini, kuchlanish
transformatorlarini va tok transformatorlarini ishlab chiqarish bosqichida
ularni ishlatish, ta’mirlash va xizmat ko‘rsatish jarayonida yaratish;
hisoblagichlarni tekshirishni amalga oshirish uchun etalon qurilmalarni
ishlab chiqish, tayyorlash yoki sotib olish;
zamonaviy
elektr
energiyasini
hisobga
olish
tizimlarini
va
hisoblagichlarini
umumiy
ishlab
chiqarishni
tashkil
etish
uchun
investitsiyalar va texnologiyalarni jalb etish uchun sharoitlarni yaratish;
elektr energiyasini ishlab chiqish va ist’emol qilishda o‘zaro
ta’sirlashishlar subyektlari ENHAT larini qurishni moliyalashtirish
manbalarini aniqlash.
Yuqorida ta’kidlangan masalalarni amalga oshishida ishonchli aloqani
ta’minlash elektr energiyasi iste’molchilari va yetkazib beruvchilari orasida
bir tomondan, boshqarish tizimlari darajasi orasida boshqa tomondan muhim
ahamiyat kasb etadi. Aloqa kanallari sifatida ENHAT da elektr uzatish
liniyalari bo‘yicha yuqori chastotali aloqa kanallari, fizik liniyalar, ajratilgan
va kommutatsiyalanadigan telefon kanallari, radiokanallar, optik tolali
55
kanallar, sun’iy yo‘ldoshli aloqa kanallari va boshqalar ishlatilishi mumkin.
ENHAT aloqa kanallari maxsus hosil qilinishi yoki subyektlar boshqa texnik
tizimlari bilan ishlash uchun mo‘ljallangan aloqa kanallaridan ENHAT talabi
bo‘yicha ajratilishi mumkin.
1950-2000-yillar davrida o‘tkazilgan O‘zbekiston Respublikasi
energiya ta’minoti tashkilotlari tarmoqlarida ishlatiladigan elektr energiya
induksion tizimli hisoblagichlari ishlarining tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu
asboblar qator quyidagi kamchiliklarga ega:
zamonaviy daraja talablariga javob bermaydigan aniqlik darajasi past
(ishlatiladigan hisobga olish induksion tizimlarili asboblar o‘rtacha statik
xatoligi kamomad tomonga 10-12 % ni tashkil etadi);
ko‘rsatkichlarni kamaytirish va ishlash aniqligini pasaytirish
maqsadlarida hisoblagichlar mexanizmlari ishlashiga ruxsat etilmagan
aralashish imkoniyati;
turli kamomad qiymatlariga olib keladigan induksion tizimli
hisoblagichlarning past sezgirligi (ham energiya kompaniyalari ob’ektlarida,
ham iste’molchilar tarmoqlarida);
xizmat ko‘rsatiladigan asboblar ish qobiliyatining qayta tiklash uchun
zarur hisoblagichlar komponentlarining so‘nggi yillardagi (1998-2002)
ortgan narxlari;
iste’molchilar
tarmoqlarida
ishlatiladigan
hisoblagichlar
ko‘rsatkichlarini foydalanilgan energiyaga to‘lovni kamaytirish maqsadida
soxtalashtirish imkoniyatlari.
Yuqorida ko‘rsatilgan kamchiliklarning oldini olish uchun
“O‘zbekenergo” AJ va energiya ta’minoti tashkilotlarining iqtisodiy holatini
sog‘lomlashtirish maqsadida quyidagi ishlarni bosqichma-bosqich amalga
oshirish lozim.
56
barcha toifalardagi iste’molchilarda – tashqaridan aralashishga ruxsat
etmaydigan va muddatidan o‘tgan qarzdorlik bo‘lganida elektr energiya
manbalaridan iste’molchilarni avtomatik uzishni amalga oshirishga imkon
beradigan elektr energiyani hisobga olishning zamonaviy asboblari;
“O‘zbekenergo” AJ korxonalarida – ist’emol qilingan elektr energiyani
masofadan hisobga olish va to‘lovlarni o‘z vaqtida va to‘liq amalga
oshirilishini ta’minlaydigan elektr energiya ist’emolini hisobga olish
integratsiyalangan tizimlari, ularning ishlatilishi va tarmoqlarda tashishda
yo‘qotishlarni nazorat qilish.
Joriy etilgan elektr energiyasini bir fazali elektron hisoblagichlaridan
foydalanish samaradorligini tahlil qilish uchun tadqiq qilinadigan
iste’molchilarda 2-2,5 aniqlikdagi sinflardagi induksion hisoblagichlar
bo‘lgan 2007-yilning noyabr oyiga taqqoslaganda 2008-yilning noyabridagi
elektr energiya ist’emolining o‘zgarishi darajasi haqidagi axborotdan
foydalanildi. Ta’kidlash zarurki, elektr tarmoq har bir korxonasida 2004-
2008-yillar davrida ist’emol qilingan elektr energiyaning yillar bo‘yicha
o‘rtacha qiymatlari aniqlangan.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy elektron hisoblagichlar joriy
etilganidan keyin bir fazali tarmoqlarda elektr energiyaning o‘rtacha ist’emoli
25-30 % ga ortdi, bu maishiy va kichik quvvatdagi kuch iste’molchilarida
ularning qo‘llanilishi samaradorligini ko‘rsatdi.
Shunday qilib, elektr energiyasini iste’molchilarga o‘rnatilgan
hajmlarda sotishda ENHAT elementlarini o‘rnatish bo‘lgan zamonaviy
hisobga olish asboblarini joriy etish hisobiga respublikada faqat 2005-2008
yillarda qo‘shimcha 3 mlrddan ortiq so‘m olishga erishildi. Iste’molchilarda
elektr energiya zamonaviy hisoblagichlarini o‘rnatish narxi ENHAT-
masofadan so‘rov o‘tkazilib ishlatilishi va hisoblagichlarga ta’sir etish
57
maqsadlari uchun qo‘shimcha qurilmalarni hisobga olganda bitta nuqta uchun
95 000 so‘mni tashkil etdi.
Bir fazali iste’molchilarda o‘rnatilgan bir fazali hisoblagichlar nafaqat
elektr energiya ist’emolini hisobga olish va boshqarishni ta’minlaydi.
Hisoblagichlar uzuvchi rele, differensiallangan tok datchiklari va 0,4 kV
tarmoq bo‘yicha ma’lumotlarni uzatish uchun past kuchlanishli modemlar
bilan jihozlanishi energiya ta’minoti tashkilotining istagi va zarurati
bo‘yicha to‘ldirilishi mumkin.
Uch fazali iste’molchilarda hamda energiya balansini nazorat qilish
nuqtalarida o‘rnatiladigan uch fazali hisoblagichlar elektr energiyasi
ist’emolini hisobga olish va boshqarishni ta’minlaydi.
Yuqorida aytilganlarni e’tiborga olib hisobga olish tarmoqlarining
tashkil etishning quyidagi sxemasi amalga oshiriladi:
hisoblagichlar iste’molchilarda bu liniyadan yoki transformator
nimstansiyasidan barcha iste’molchilar ta’minlanishi hisobga olinadigan
tarzda o‘rnatilishi kerak. Ko‘p qavatli uylarda bitta qutiga ixcham o‘rnatiladi
va hisoblagich orqali individual kabel bo‘yicha energiya iste’molchiga
beriladi. Shunday qilib, hisoblagichlarga iste’molchilarning ruxsat
etilishining oldi olinadi, asboblar ko‘rsatkichlariga nazorat qiluvchi
xodimlarni ruxsat etilishi osonlashadi, energiya ta’minti tashkilotida
axborotlarni avtomatlashtirilgan uzatilishi uchun hisobga olish tizimining
keyingi modifikatsiyasi tayyorlanmoqda;
marshrutizatorlar 0,4 kV li transformator nimstansiyalarida o‘rnatiladi
va ularning tarmog‘iga ulangan iste’molchilar to‘g‘ri ulanadigan 1,0 sinfdagi
bir va uch fazali hisoblagichlarga, shuningdek, tarmoqning tugunli
nuqtalariga o‘rnatilgan “balansli” uch fazali hisoblagichlarga xizmat
58
ko‘rsatadi (ko‘p qavatli uylar va korxonalar kirishlari, individual
quruvchilarni ulanishi tarmoqlanishlari). Transformator nimstansiyalarida
transformatorli ulanishli 0,5 sinfdagi “balansli” uch fazali hisoblagichlar
o‘rnatiladi;
marshrutizatorlardan ma’lumotlar energiya ta’minoti tuman markaziga
mos aloqa liniyalari, shu jumladan, shahar ATS i tarmog‘idan foydalanuvchi
liniya bo‘yicha uzatiladi.
Tuman
markazi
tuman
nimstansiyasiga
yaqin
joylashganda
ma’lumotlarni uzatish uchun 6-10 kV li tarmoq ishlatilishi mumkin.
Markazda axborotlarni qabul qilish, ishlov berish va saqlash tashkil etiladi,
iste’molchilar bilan ishlash amalga oshiriladi. Axborotlardan foydalanish,
yechimlarni qabul qilish va nazorat ularni bajarilishining qulayligi uchun
tumanning mnemonik kartasi qurilmasini o‘rnatish ko‘zda tutiladi. Unda
avariya holatlari, tarmoqdagi buzilishlar, iste’molchilarni uzish-ulash
haqidagi operativ axborotlar aks ettiriladi. Tuman markazi axborotlari
keyingi umumlashtirish uchun energiyani hisobga olish shahar markaziga
uzatiladi. Shunga o‘xshash tarzda, shahar markazi axborotlari viloyat yoki
respublika markaziga uzatilishi mumkin.
|