nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-MAVZU. Termodinamikaning birinchi qonunini izojarayonlardagi tadbig`i

14-MAVZU. Termodinamikaning birinchi qonunini izojarayonlardagi tadbig`i.
Reja.
Тermodinamikaning I qonuni.
Тermodinamikaning I qonunini turli jarayonlarga tadbiqi.
1. Termodinamikaning birinchi qonuni. Buning uchun qizdirilayotgan choynak misolini ko`raylik. Choynak olayotgan issiqlik miqdori Q ichidagi suvning qizishiga ,ya’ni suvning ichki energiyasi ortishiga va suv bug`lari choynak qopqog`ini ko`targanda tashqi kuchlarga qarshi (qopqoqning og`irlik kuchi) bajariladigan A ishga sarflanadi. Bu jarayon uchun energiyaning saqlanish va aylanish qonuni
ko`rinishga ega bo`ladi. Bu termodinamikaning birinchi qonunining matematik ko`rinishidir.
Jismga beriladigan issiqlik miqdori uning ichki energiyasini orttirishga va tashqi kuchlarga qarshi ish bajarishga sarflanadi.
Agar jismga issiqlik miqdori berilayotgan bo`lsa, Q musbat, agar jismdan issiqlik miqdori olinayotgan bo`lsa Q manfiy ishora bilan olinadi. Shuningdek agar jism tashqi kuchlarga qarshi ish bajarayotgan bo`lsa A ish musbat , tashqi kuchlar jism ustida ish bajarayotgan bo`lsa A ish manfiy bo`ladi.
Termodinamikaning birinchi qonuni birinchi tur abadiy dvigatel (lotincha «perpetuum mobile») yasash mumkin emasligini ko`rsatadi. Birinchi tur perpetuum mobilega asosan teng miqdorda energiya sarflamas-dan ish bajara oladigan mashina ko`rish haqida fikr yuritiladi. Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni bo`lgan termodinamikaning birinchi qonunida esa: Tabitda ro`y beradigan barcha jarayonlarda energiya o`z-o`zidan paydo ham bo`lmaydi yo`qolmaydi ham, faqat bir ko`rinishdan boshqasiga aylanishi mumkin, deb qayd etiladi.
Izoxorik jarayon. Ideal gazning hajmi o`zgarmay (V=const) uning bosimi va temperatura o`zgaradi.Agar gazning hajmi o`zgarmasa tashqi kuchlarga qarshi ish bajarilmaydi, ya’ni A=0.Unda termodinamikaning birinchi qonuni
ko`rinishni oladi. Demak ideal gazga berilayotgan issiqlik miqdori uning ichki energiyasini o`zgartirishga boshqacha aytganda temperaturaning ko`tarilishiga sarflanadi.
Izobarik jarayon. Ideal gazning bosimi o`zgarmas(P=const), uning hajmi va temperatura o`zgaradi.Bunda gazga berilgan issiqlik miqdorining bir qismi uning ichki energiyasini orttirishga, bir qismi esa tashqi kuchlarga qarshi ish bajarishga sarflanadi.
Izotermik jarayon.Ideal gazning temperatura o`zgarmas (T=const), uning hajmi va bosimi o`zgaradi. Agar gazning temperaturasi o`zgarmasa, demak uning ichki energiyasi ham o`zgarmaydi
Adiabatik jarayon. Atrof muhit bilan issiqlik miqdori almashmasdan ro`y beradigan jarayonga adiabatik jarayon deyiladi.
Adiabatik jarayonga tez ro`y beradigan jarayonlar misol bo`ladi. Misol uchun gaz tez siqilganda bajaralgan ish uning temperaturasining, ya’ni ichki energiyasining ortishiga olib keladi. Temperatura ortishi natijasida atrofga issiqlik miqdori tarqalishi uchun esa ma’lum vaqt kerak. SHuning uchun ham Q=0. Ichki yonish dvigatelida yoqilg`i aralashmasining yonishi adiabatik jarayonga yaxshi misol bo`ladi.
Adiabatik jarayon uchun termodinamikaning birinchi qonuni qo`yidagi ko`rinishga ega bo`ladi
|
O‘quv faoliyati natijalari

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
O‘quv mashg‘ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchi
O‘quvchi
1-bosqich.
O‘quv
mashg‘ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
Tashkiliy qism
1.1. O‘quvchilar bilan salomlashadi
1.2. O‘quvchilarning davomati, ularni va
auditoriyani mashg‘ulotga tayyorligini
tekshirish
1.3 O‘tilgan mavzuni o‘quvchilardan
so‘raydi va ularni baholaydi (1-ilova).
Salomlashadi, tinglaydi,
o‘tilgan mavzuni
gapiradi.
2-bosqich
Asosiy
(60 daqiqa)
O‘quvchilar bilimlarni faollashtirish
2.1. O‘tilgan mavzuni takrorlash
maqsadida o‘quvchilar bilan suhbat
uyushtiradi
Berilgan savollarga
javob beradi
Maqsad va vazifani belgilanishi
2.2. O‘quv mashg‘uloti mavzusi, rejasi,
maqsad va uning faoliyat natijalari bilan
tanishtiradi
Yozib oladi
Yangi o‘quv materialini - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
1-ilova
Baholash mezoni.
№
Mezonlar
Baho
1
Olgan bilimlarini ishlab chiqarishda qo‘llay oladigan, ushbu fanni
boshqa fanlar bilan bog‘lay oladigan, mustaqil ish hamda vazifalarni
to‘liq bajargan va yangilik qilishga intiladigan, har jihatdan boshqa
o‘quvchilarga o‘rnak bo‘ladigan o‘quvchilarga
5
2
O‘quv ko‘rgazmali qurollardan foydalana oladigan, olgan bilimlarini
xalq xo‘jaligida to‘g‘ri qo‘llay oladigan, mustaqil fikirlay oladigan
olgan bilimlarini tushuntirib beraoladigan o‘quvchilarga
4
3
Darslarda 95%gacha qatnashgan, ma’ruza matnini yozgan, o‘quv
qurollari to‘liq bo‘lgan , adabiyotlardan foydalanishni bilgan
o‘quvchilarga
3
4
Ta’lim standartlarida belgilangan bilim va ko‘nikmalarni 55%dan
kam o‘zlashtirgan o‘quvchilarga
2
Dvigatelar tuzilishi. Reja

3-mavzu: Dvigatelar tuzilishi.
Reja.
1. Avtomobil dvigatelinig tasnifi, umumiy
tushunchalar va asosiy parametrlari.
2. Turli dvigatellarni ishlash prinsiplari, to’rt
takli dvigatellar, ikki taktli dvigatellar, rotor
porshenli
dvigatellar,
gaz
trubinali
dvigatellar.
3. Dvigatelning
konstruktsiyalari.
Dvigatellarni mexanizm va tizimlari.
3-mavzu: Dvigatelar tuzilishi.
Reja.
1. Avtomobil dvigatelinig tasnifi, umumiy
tushunchalar va asosiy parametrlari.
2. Turli dvigatellarni ishlash prinsiplari, to’rt
takli dvigatellar, ikki taktli dvigatellar, rotor
porshenli
dvigatellar,
gaz
trubinali
dvigatellar.
3. Dvigatelning
konstruktsiyalari.
Dvigatellarni mexanizm va tizimlari.
3-mavzu: Dvigatelar tuzilishi.
Reja.
1. Avtomobil dvigatelinig tasnifi, umumiy
tushunchalar va asosiy parametrlari.
2. Turli dvigatellarni ishlash prinsiplari, to’rt
takli dvigatellar, ikki taktli dvigatellar, rotor
porshenli
dvigatellar,
gaz
trubinali
dvigatellar.
3. Dvigatelning
konstruktsiyalari.
Dvigatellarni mexanizm va tizimlari.
3-mavzu: Dvigatelar tuzilishi.
Reja.
1. Avtomobil dvigatelinig tasnifi, umumiy
tushunchalar va asosiy parametrlari.
2. Turli dvigatellarni ishlash prinsiplari, to’rt
takli dvigatellar, ikki taktli dvigatellar, rotor
porshenli
dvigatellar,
gaz
trubinali
dvigatellar.
3. Dvigatelning
konstruktsiyalari.
Dvigatellarni mexanizm va tizimlari.
Tayanch
iboralar:
Dvigatelning
vazifasi,
asosiy
o’lchamlari, ikki va to’rt taktli porshenli dvigatellarning umumiy
tuzilishi, ko’p tsilindrli dvigatellar va ularning ishlash tartibi,
rotor va gaz trubinali dvigatellar, ichki yonuv dvigatelarning
atrof-muhitga ta’siri.
|
-bosqich. 
Yakuniy - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
1-ilova
Baholash mezoni.
№
Mezonlar
Baho
1
Olgan bilimlarini ishlab chiqarishda qo‘llay oladigan, ushbu fanni
boshqa fanlar bilan bog‘lay oladigan, mustaqil ish hamda vazifalarni
to‘liq bajargan va yangilik qilishga intiladigan, har jihatdan boshqa
o‘quvchilarga o‘rnak bo‘ladigan o‘quvchilarga
5
2
O‘quv ko‘rgazmali qurollardan foydalana oladigan, olgan bilimlarini
xalq xo‘jaligida to‘g‘ri qo‘llay oladigan, mustaqil fikirlay oladigan
olgan bilimlarini tushuntirib beraoladigan o‘quvchilarga
4
3
Darslarda 95%gacha qatnashgan, ma’ruza matnini yozgan, o‘quv
qurollari to‘liq bo‘lgan , adabiyotlardan foydalanishni bilgan
o‘quvchilarga
3
4
Ta’lim standartlarida belgilangan bilim va ko‘nikmalarni 55%dan
kam o‘zlashtirgan o‘quvchilarga
2
2-ilova
Tezkor so‘rov savollari.
Ta’lim standartlarida belgilangan bilim va ko‘nikmalarni 55%dan 
kam o‘zlashtirgan o‘quvchilarga 
2

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
3-ilova
"Ishchi sikllar" mavzusi bayoni.
Reja:
1. Dvigatellarning ish sikliga ko‘ra turlari;
2. To‘rt taktli dvigatellarning ish sikllari;
3. Ikki taktli dvigatellarning ish sikllari.
To‘rt taktli karbyuratorli dvigatelning ish tsikli. Zamonaviy avtomobillarga
o‘rnatiladigan karbyuratorli dvigatellar asosan to‘rt taktli tsikl buyicha ishlaydi.
Porshenli ichki yonuv to‘rt taktli dvigatellarda ish tsikli porshenning to‘rtta
yurishida, ya’ni tirsakli val ikki marta aylanganda sodir buladi va tsikl kaytadan
takrorlanadi. Silindrda sodir bulayotgan jarayonga qura to‘rt taktning xar biri
kuyidagicha nomlanadi; 1) kiritish takti; 2) siqish takti; 3) kengayish takti (ish
yo‘li) ; 4) chiqarish takti.
Shu jarayonlarni to‘rt taktli tsikl buyicha ishlaydigan bir tsilindrli dvigatel
misolida qurib chiqamiz.
Birinchi takt-kiritish. Bu takt tsilindrni yonuvchi aralashma bilan tuldirish
uchun zarur. Yonilg‘i aralashmasi tsilindrga kiritish klapani 1 (2-rasm) ochilgan
paytda, porshen 4 yuqorigi chekka nukta (yu.ch.n) dan pastki chekka nukta (p.ch.n)
ga tomon xarakatlanishida porshen yuqorisida xosil bulgan bo‘shliqqa kiradi.
Porshen yu.ch.n. dan p.ch.n. ga yetganda tsilindr 5 yonilg‘i aralashmasi bilan
tuladi, kiritish klapani 1 yopiladi. Xosil bulgan aralashma ish aralashmasi deyiladi.
Kiritish taktining oxirida bosim 70…90 kPa (0,7…0,9 kgkg‘sm ), ish
aralashmasining xarorati 340…380 K (70…110 S).
Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti - bet 177

4. Avtomobillarning burilish sxemasi deganda nimani tushunasiz? 5. Burilish radiusi nima? 6. G‘ildiraklarning burilish burchaklari orasida qanday bog‘lanish mavjud? 3-ilova
Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
4-ilova "Avtomobilning burilish sxemasi" mavzusi bayoni. Reja: 1. Avtomobilning burilish sixemasi; 2. Avtomobilning burilish radiusi; 3. G‘ildiraklarning burilish burchaklari orasidagi bog‘lanish. Avtomobillarni burishninq quyidagi usullari mavjud: 1. G‘ildiraklar joylashgan o‘qning o‘zini g‘ildiraklar bilan birga burish;
2. Oldingi o‘q qo‘zg‘almas bo‘lib, boshqariluvchi g‘ildiraklarni burish
3.Transport vositalari bo‘g‘inlarini (zvеnolarini) bir biriga yaqinlashtirish
(oppozit usuli),
4. Bort usuli.G‘ildiraklarning burilish burchaklari orasidagi bog‘lanish
Avtomobilning burilish sxеmasi:
Rul yuritmasi:
Vazifasi - rul yuritmasi, rul mеxanizmida oshirilgan kuchni soshka orqali qabul qilib,
boshqariluvchi g‘ildiraklarning sapfalariga uzatish va boshqariluvchi g‘ildiraklarni
burish uchun xizmat qiladi.
Har xil rul trapеsiyalarining sxеmalari: L B CtgQ CtgQ И T =
−
Ю Э T К Э T SinQ L R .
.
.
.
=
Ю Э T К Э T SinQ L R .
.
.
.
=
Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
a, b – nomustakil osmalarning oldi va orka trapеsiyalari;
v – е - mustakil osmalar trapеsiyalari;
Yangi o‘quv material bayoni

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
1-ilova
Baholash mezoni.
№
Mezonlar
Baho
1
Olgan bilimlarini ishlab chiqarishda qo‘llay oladigan, ushbu fanni
boshqa fanlar bilan bog‘lay oladigan, mustaqil ish hamda vazifalarni
to‘liq bajargan va yangilik qilishga intiladigan, har jihatdan boshqa
o‘quvchilarga o‘rnak bo‘ladigan o‘quvchilarga
5
2
O‘quv ko‘rgazmali qurollardan foydalana oladigan, olgan bilimlarini
xalq xo‘jaligida to‘g‘ri qo‘llay oladigan, mustaqil fikirlay oladigan
olgan bilimlarini tushuntirib beraoladigan o‘quvchilarga
4
3
Darslarda 95%gacha qatnashgan, ma’ruza matnini yozgan, o‘quv
qurollari to‘liq bo‘lgan , adabiyotlardan foydalanishni bilgan
o‘quvchilarga
3
Nazorat savollari - Dvigatelar tuzilishi. Reja

|
Dvigatelar tuzilishi. Reja Pdf ko'rish
|
bet | 10/10 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 366,05 Kb. | | #150722 |
Bog'liq 3-ma\'ruzaNazorat savollari
Avtomobilda dvigatelning vazifasi nimadan iborat?
Ish siklidagi takt nimani bildiradi?
Dvigatel qanday mexanizm va tizimlardan tashkil topgan?
Silindrning qaysi xajmini ish xajmi va qaysinisini to’la xajm deyiladi?
Silindrning qaysi bo’shlig’ini yonish kamerasining xajmi deyiladi?
Dvigatelning litraji va siqish darajasi deb nimalarga aytilinadi?
To’rt taktli dizel dvigatelida taktlarning ketma-ketligi qanday tartibda
bo’ladi?
Nima sababdan bir silindrli dvigatelda tirsakli valning aylanishi ko’p
silindrlikka nisbatan tekis bo’lmaydi.
Dizelni benzinli dvigatelga nisbatan afzalliklari nimalardan iborat?
Dvigatelning litrli quvvati nimani ko’rsatadi?
Dvigatelning ish sikli deb nimaga aytiladi?
Nazorat savollari
Avtomobilda dvigatelning vazifasi nimadan iborat?
Ish siklidagi takt nimani bildiradi?
Dvigatel qanday mexanizm va tizimlardan tashkil topgan?
Silindrning qaysi xajmini ish xajmi va qaysinisini to’la xajm deyiladi?
Silindrning qaysi bo’shlig’ini yonish kamerasining xajmi deyiladi?
Dvigatelning litraji va siqish darajasi deb nimalarga aytilinadi?
To’rt taktli dizel dvigatelida taktlarning ketma-ketligi qanday tartibda
bo’ladi?
Nima sababdan bir silindrli dvigatelda tirsakli valning aylanishi ko’p
silindrlikka nisbatan tekis bo’lmaydi.
Dizelni benzinli dvigatelga nisbatan afzalliklari nimalardan iborat?
Dvigatelning litrli quvvati nimani ko’rsatadi?
Dvigatelning ish sikli deb nimaga aytiladi?
ETIBORINGIZ UCHUN
RAHMAT
ETIBORINGIZ UCHUN
RAHMAT
|
| |
O‘quv mashg‘ulotining texnologik xaritasi

|
O‘quv mashg‘ulotining texnologik xaritasi Pdf ko'rish
|
bet | 175/194 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 11,47 Mb. | | #102246 |
Bog'liq Avtomobillar tuzilishi Beknazarov Jamoliddin BekturdiyevichO‘quv mashg‘ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchi
O‘quvchi
1-bosqich.
O‘quv
mashg‘ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
Tashkiliy qism
1.1. O‘quvchilar bilan salomlashadi
1.2. O‘quvchilarning davomati, ularni va
auditoriyani mashg‘ulotga tayyorligini
tekshirish
1.3. O‘tilgan mavzu yuzasidan o‘quvchilar
bilimini baholaydi (1-ilova)
Salomlashadi, tinglaydi,
savollarga javob beradi,
o‘tilgan mavzuni gapiradi
2-bosqich
Asosiy
(60 daqiqa)
O‘quvchilar bilimlarni faollashtirish
2.1. Og‘izaki savol javob o‘tkazib
o‘quvchilar bilimlarini faollashtiradi
(2-ilova)
Auksionda ishtirok faol
qatnashadi
Maqsad va vazifani belgilanishi
2.2. O‘quv mashg‘uloti mavzusi, rejasi,
maqsad va uning faoliyat natijalari bilan
tanishtiradi va yozib olishlarini aytadi
Yozib oladilar
Yangi o‘quv material bayoni
2.3. avtomobil tuzilishi elektron o‘quv
qo‘llanmasi (3-ilova)dan foydalanib
namoyish va sharhlash bilan mavzu
bo‘yicha asosiy nazariy tushunchalarni
bayon qiladi
2.7. Jalb qiluvchi savollar beradi
2.8. Mavzu har bir qismi bo‘yicha
xulosalaydi
2.9. Ma'lumotlarni daftarga qayd
qilishlarini eslatadi (4-ilova)
Kuzatadi, savollarga
javob beradi,
ma'lumotlarni daftarga
qayd qiladi
Yangi o‘quv materialini mustahkamlash
2.10. Yangi o‘quv materialini o‘zlashtirish
darajasini tekshirishda B/B/B jkadvaldan
foydalanadi (5-ilova)
B/B/B jadvalni to‘ldiradi
|
| |
O‘quv faoliyatini tashkil etish

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
O‘quv mashg‘ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchi
O‘quvchi
1-bosqich.
O‘quv
mashg‘ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
Tashkiliy qism
1.1. O‘quvchilar bilan salomlashadi
1.2. O‘quvchilarning davomati, ularni
va auditoriyani mashg‘ulotga
tayyorligini tekshirish
1.3 O‘tilgan mavzuni o‘quvchilardan
so‘raydi va ularni baholaydi (1-ilova).
Salomlashadi,
tinglaydi, o‘tilgan
mavzuni gapiradi.
2-bosqich
Asosiy
(60 daqiqa)
O‘quvchilar bilimlarni faollashtirish
2.1. O‘tilgan mavzuni takrorlash
maqsadida o‘quvchilar bilan suhbat
uyushtiradi, amaliy mashg‘ulot
topshiriqlarini tekshiradi.
Amaliy mashg‘ulot
topshiriqlarini
ko‘rsatadi
Maqsad va vazifani belgilanishi
2.2. O‘quv mashg‘uloti mavzusi, rejasi,
maqsad va uning faoliyat natijalari bilan
tanishtiradi
Yozib oladi
Yangi o‘quv material bayoni
2.3. Slaydlar Power point dasturida
(2-ilova) namoyish va sharhlash bilan
mavzu bo‘yicha asosiy nazariy
holatlarni bayon qiladi
2.4. Jalb qiluvchi savollar beradi
2.5. Mavzu har bir qismi bo‘yicha
xulosalaydi
2.6. Ma’lumotlarni daftarga qayd
qilinishini eslatadi (3-ilova)
Kuzatadi, savollarga
javob beradi,
ma’lumotlarni
daftarga qayd qiladi
Ikkinchi takt – siqish - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
(500…830 S). Keyinchalik esa tsilindrdagi taktlar yuqorida bayon etilgan tartibda
takrorlanadi.
Ikki taktli porshenli ichki yonuv dvigatelining ish tsikli.
Ikki taktli dvigatelning ish tsikli porshenning ikki yurishida yoki tirsakli
valning bir marta aylanishi natijasida sodir buladi. Bu yerda ham xuddi to‘rt taktli
dvigatellar kabi, ish aralashmasini tsilindr tashkarisida yoki ichida tayyorlanadi.
Shunga karab shu tsikl buyicha ishlovchi dvigatellar karbyuratorli yoki dizel
bulishi mumkin. Bu dvigatellarda ishlatilgan gazlarni tashkariga xaydash va
tsilindrni tozalash uchun yonilg‘i aralashmasi (karbyuratorli dvigatelda), yoki havo
okimidan (dizelda) foydalaniladi.
Ikki taktli dvigatellarni tugri okimli (pryamotochnaya) va kundalang okimli
tozalash usullari keng tarkalgan 3-rasmda ikki taktli dvigatellarning ishlash
sxemasi tasvirlangan. Keltirilgan sxemada tsilindr 2 ning ikki tomonida kiritish 3
va chiqarish 7 darchalari bor. Silindr golovkasida yondirish svechasi 10
(karbyuratorli dvigatelda) yoki forsunka (dizelda) o‘rnatilgan. Silindr ichida
porshen 9 xarakatlanadi va o‘zining devorlari yordamida kiritish va chiqarish
darchalarini ochib yoki yopib turadi. Nasos 4 tsilindrga siqilgan yonilg‘i
aralashmasi yoki havo (dvigatellarining tipiga karab) yuborish uchun xizmat qiladi.
O‘quv mashg‘ulotining shakli va

O‘quv mashg‘ulotining shakli va turi Nazariy: To‘liq o‘quv mashg‘ulot O‘quv mashg‘ulot rejasi 1. Avtomobilning burilish sixemasi; 2. Avtomobilning burilish radiusi; 3. G‘ildiraklarning burilish burchaklari orasidagi bog‘lanish. O‘quv mashg‘ulotning maqsadi: O‘quvchilarda avtomobilning burilish sxemasi
haqida tasavvurlarni shakllantirish O‘qitish natijalari: Avtomobillarning burilish sxemalari, ularni avtomobil harakatiga ta'sri, burilish sxemalarining avtomobil tuzilishi va turlariga bog‘liqligi. Pedagog vazifalari: 1. Avtomobilning burilish sixemasi haqida ma'lumotlar beradi 2. Avtomobilning burilish radiusini tushuntiradi 3. G‘ildiraklarning burilish burchaklari orasidagi bog‘lanish haqida tushunchalar beradi O‘quv faoliyati natijalari: 1. Avtomobilning burilish sixemasini aytadi 2. Avtomobilning burilish radiusi haqida gapiradi 3. G‘ildiraklarning burilish burchaklari orasidagi bog‘lanish haqida gapiradi O‘qitish metodlari Ma'ruza, namoish O‘quv faoliyatini tashkil etish shakli Ommaviy, jamoaviy O‘qitish vositalari Yozuv doskasi, slaydlar, proyektor, kompyuter O‘qitish sharoitlari Maxsus texnik vositalar bilan jihozlangan auditoriya Qaytar aloqaning usul va vositalari Kuzatish, savol javob, B/B/B jadval
Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
O‘quv faoliyatini tashkil etish

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov
Jamoliddin Bekturdiyevich
O‘quv mashg‘ulotining texnologik xaritasi
Ish
bosqichlari va
vaqti
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchi
O‘quvchi
1-bosqich.
O‘quv
mashg‘ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
Tashkiliy qism
1.1. O‘quvchilar bilan salomlashadi
1.2. O‘quvchilarning davomati, ularni va
auditoriyani mashg‘ulotga tayyorligini
tekshirish
Salomlashadi,
tinglaydi,
savollarga javob
beradi
2-bosqich
Asosiy
(60 daqiqa)
O‘quvchilar bilimni faollashtirish
2.1. O‘quvchilarni og‘izaki savol-javob
o‘tkazib faollashtiradi (1-ilova).
Savollarga javob
beradi
Maqsad va vazifani belgilanishi
2.2. O‘quv mashg‘uloti mavzusi, rejasi,
maqsad va uning faoliyat natijalari bilan
tanishtiradi va yozib olishlarini aytadi
Yozib oladilar
Yangi o‘quv material bayoni
2.3. Slaydlar Power point dasturida
(2-ilova) namoyish va sharhlash bilan
mavzu bo‘yicha asosiy nazariy
tushunchalarni bayon qiladi
2.7. Jalb qiluvchi savollar beradi
2.8. Mavzu har bir qismi bo‘yicha
xulosalaydi
2.9. Ma’lumotlarni daftarga qayd
qilishlarini eslatadi (3-ilova)
Kuzatadi,
savollarga javob
beradi,
ma’lumotlarni
daftarga qayd
qiladi
Kranlarni texnik ko‘rikdan o‘tkazish usullari

|
Kranlarni texnik ko‘rikdan o‘tkazish usullari
|
bet | 108/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Kranlarni texnik ko‘rikdan o‘tkazish usullari:
a) Kranlarni tekshirish. Ishlab chiqarish sharoitida kranning metall konstruksiyalari va payvand, parchin, boltli birikmalar, kran kanati holati hamda balka va to‘sinlarda yoriqlar, deformatsiyalar, korroziyaga uchragan joylarning bor-yo‘qligi, ilgakning eyilganligi (ilgakning eyilishi dastlabki qirqim balandligidning 10 foizidan ortiq bo‘lmasligi kerak) tekshiriladi.Tekshirish
b) Yuk ko‘tarish qobiliyatini aniqlash. Kranning yuk ko‘tarish qobiliyati uni statik sinovdan o‘tkazish maqsadida aniqlanadi. Ishlab chiqarish sharoitida kranning nominal yuk ko‘tarish qobiliyati uning pasportida ko‘rsatilgan bo‘ladi. Laboratoriya qurilmasi (kran-balka)ning yuk ko‘tarish qobiliyatini aniqlash uchun esa yuk ko‘tarish balkasining uzunligi o‘lchanadi va uning ruxsat etilgan egilish miqdori aniqlanadi (egilish strelasi). Qoidaga muvofiq balkaning egilish strelasi qo‘l kranlar uchun balka uzunligining 1/400 qismidan katta bo‘lmasligi kerak. Ruxsat etilgan egilish miqdorini bilgan holda qurilmaning yuk ko‘tarish qobiliyatini aniqlashimiz mumkin. Buning uchun kran-balkaga asta-sekin yuk miqdorini oshirib turli xil yuk osamiz va indikator yordamida balkaning egilishini tekshiramiz. Balkaning ruxsat etilgan miqdor darajasidagi egilishiga olib kelgan yuk uning yuk ko‘tarish qobiliyatini belgilaydi. Olingan natijani hisobotga yozamiz.
v) Statik sinovdan o‘tkazish. Ishdan maqsad – metall konstruksiyalarning mustahkamligini aniqlash. Kran-balkaga yuk ko‘tarish qobiliyatidan 25 foiz ortiq yuk osiladi va u 2-3 sm. Ko‘tarilib 10 minut davomida ushlab turiladi. Keyin yuk tushurilib indikator ko‘rsatkichi tekshiriladi. Agar indikator strelkasi yuk tushurilgach nol holatga kelmasa qoldiq deformatsiya bor deb hisoblanadi va kran-balkadan foydalanishga ruxsat etilmaydi.
g) Dinamik sinovdan o‘tkazish. Kranning yuk ko‘tarish qobiliyatidan 10 foiz ko‘p miqdorda yuk osilib, yuk bir necha marta ma’lum balandlikga ko‘tarib tushuriladi va kran mexanizmlarining harakatlanish holati, tormoz qurilmasining ishlash ishonchliligi tekshiriladi. Sinov natijalari hisobotga yoziladi.
|
| |
Savollar - Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта

|
Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта
|
bet | 44/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Savollar
1. Nima uchun insonlar xavfsizlik dastur emas, balki jarayon deb ko’radi?
2. ishchining ish joyidagi xavfsizlikni ta’minlash uchun fotdalanigan usullarga misol keltiring.
3.Xavfsizlik deganda nimani tushunasiz?
4. Maxsus xavfsizlik belgilariga misollar keltiring?
5. Xavfsiz faoliyatga bo’ladigan qanday asosiy to’siqlar mavjud? Ularni qanday engish mumkin?
6. Xavfsiz faoliyatga tegishli beshta ko’rsatgichlarni keltiring.
12-ma’ruza. Ekologik xavfsizlik asoslari.
Reja:
1.Tabiiy va antropogen ifloslanish.
2.Mintaqaviy ekologik muammolar va ularning yechimlari.
3. Ekologik xavfsizlikni ta’minlashning tashkiliy asoslari.
Tabiiy va antropogen ifloslanish
Suv, zamin, kuyosh va havo hayot manbaidir. Havoning ifloslanishi odam va hayvon organizmiga о‘simliklar va boshqa tirik mavjudodlarga salbiy ta’sir qiladi. Shuning uchun ham Abu Ali Ibn Sino “agar havoda chang bо‘lmaganda edi odamlar ming yil yashardilar” deb bejiz aytmagan. Shuni takidlashimiz lozim-ki insonni yashashi uchun eng asosiy narsa havodir. Odam oziqa yemasdan besh haftagacha yashashi mumkin suvsiz besh kunga chidashi mumkin. Havosiz esa kо‘pi bilan besh minutga chidaydi. Ammo odamning meyorida yashashi uchun havoning о‘zigina yetarli bо‘lmay. u yana ma’lum tartibda bо‘lishi ya’ni toza holatda saqlanishi ham zarurdir.
Toza havo deganda biz nimani tushunamiz?
Hammamizga ma’lumki dunyodagi barcha majudod havo bilan tirik. Havo inson uchun suv va kuyoshdek mu’tabar va aziz! Ona sayyoramizda hayotning mavjudligi va yer atmosferasida yashashai uchun eng zarur omili bо‘lgan kislorodning yetarli miqdorda borligidir. Biz havodan nafas olganimizda kislorod nafas yо‘llari orqali organizmimiga singib moddalar almashinuvi singari murakkab ichki biokimyoviy jarayonlarda qatnashadi. Odam bir kecha kunduzda tashqi muhitdan 20 m3 havo oladi, bir yilda esa 9 tn. ga yakin kislorod kerak bо‘ladi.
Ma’lumki odam о‘pkasi orqali bir minutda о‘rta hisobda 12 litr havo о‘tkazadi. Bir kecha-kunduzda esa 17 ming 290 litr havo о‘tadi. Bu esa 23 kg tashkil etadi. Demak odam havoni ovqatga nisbatan 4-5 barobar kо‘p iste’mol qiladi. Kishilarning qanchalik sog‘lom. nosog‘lom bо‘lishi havo iqlim va yashash tarziga bog‘liqdir.
Statistik ma’lumotlarga qaraganda hozirgi kunda jahon mamlakatlarida 320 mln.dan ziyod avtomobil harakatda. Avtomobil motoridan havoga chiqadigan gazlar tarkibida esa 200 xil turdagi zaharli kimyoviy moddalar borligi о‘rganilgan.
Tirik mavjudodlarni yashash manbai bо‘lgan havoni muhofaza qilish va uni sof holida saqlash fanning asosiy maqsadidir.
|
| |
Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar

|
Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar
|
bet | 47/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar
Atrof-muhitni antropogen ifloslanishinima?
Bugungi kunni global ekologik muammolari nimalaradan iborat?
Respublikamizda ekologik holatni yaxshilashga qaratilgan ishlar nimalardan iborat?
13-ma’ruza: Baхtsiz hodisa va favqulodda vaziyarlarda birlamchi tibbiy yordam yordam ko`rsatish xususiyatlari
Reja
1. Baхtsiz hodisalarda birinchi yordam ko`rsatish.
2. Jarohatlanganda va lat eganda birinchi yordam ko`rsatish.
3. Elektr tokidan jarohatlangan kishiga birinchi yordam ko`rsatish.
4. Kuyganda va sovuq urganda birinchi yordam ko`rsatish.
5. Zaharlanganda birinchi yordam ko`rsatish.
1. Baхtsiz hodisalarda birinchi yordam ko`rsatish
Ma`lumki, jarohatlanish oqibati o`z vaqtida ko`rsatilgan yordamga ko`p jihatdan bog`liq bo`ladi. Shuning uchun har bir ishlovchi bevosita baхtsiz hodisa sodir bo`lgan joyda vrachga birinchi yordam ko`rsatishni bilishi kerak.
Ishlab chiqarish korхonalari, tashkilotlarida tseхlarda, bo`limlarda, brigadalarda, dala shiyponlarida, fermalarda, ustaхonalar va boshqa ishlab chiqarish uchastkalarida birinchi yordam ko`rsatishga maхsus o`qitilgan 3-4 kishidan iborat sanitar postlar tashkil etiladi. Sanitar postlari zarur meditsina dorilar va bog`lash materiallari mavjud bo`lgan aptechkalar bilan ta`minlanadi.
1-rasm. Kichik va chuqur bо‘lmagan jarohatlarni likoplastir bilan boglash.
2-rasm. Barmoqlarni krest (yoki sakkiz) bog‘lash.
Ishlab chiqarishda jarohatlanish uni keltirib chiqarish sabablariga ko`ra shartli ravishda tashkiliy va teхnik turlarga bo`linadi. Tashkiliy хarakterga ega bo`lgan ishlab chiqarish jarohatlarining sabablariga quyidagilar kiradi:
1) bevosita kunlik ishlarni yoki ishlayotgan odamlarni sog`ligi uchun yuqori darajada хavfli bo`lgan ishlarni bajarish oldidan хavfsizlik teхnikasi bo`yicha yo`riqnomalarni o`tilmasligi;
2) хavfsizlik teхnikasi bo`yicha yo`riqnomalarni o`tilishi, lekin ishni bajarish jarayonida unga rioya qilinishini etarlicha nazorat qilmaslik;
3) ishni (har хil ishlab chiqarish topshiriqlarini) bajarish vaqtida zarur himoya (ko`zoynak, niqob, respirator, to`siq va boshqa) vositalardan foydalanmaslik;
4) ishchi zonada ishni bajarish uchun keraksiz bo`lgan buyum va narsalarni mavjudligi;
5) murakkab va mas`uliyatli ishlarda maхorati etarlicha bo`lmagan ishchilar mehnatidan foydalanish;
6) jarohatlash ehtimoli mavjud joylarda o`rab turuvchi shitlar, to`siqlar va kojuхlarni yo`qligi;
7) odam sog`ligi uchun хavf yuqori bo`lgan ish joylarini etarlicha yoritilmasligi;
8) хavf haqida «To`хta! YUqori kuchlanish», yoki «Ehtiyot bo`ling! Rabotlar avtomatik rejimda ishlamoqda», «Yo`l yo`q, хavfli zona» va boshqa kabi ogohlantiruvchi belgilarning yo`qligi;
9) teхnologik rejimdan chalg`ish, teхnologik jarayonlarni ko`pol buzilishi va boshqalar;
10) u yoki bu sabablarga ko`ra ishchiga ish vaqti davomida tanaffus va dam olish vaqtini berilmasligi;
|
| |
656 geografik axborot tizimlari ma’lumotlar bazasi tuzilishi

656 geografik axborot tizimlari ma’lumotlar bazasi tuzilishi
Download
0,86 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/7
Sana
29.05.2024
Hajmi
0,86 Mb.
#257050
Download
0,86 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
656 geografik axborot tizimlari ma’lumotlar bazasi tuzilishi
Download
0,86 Mb.
Matnni ko'rish
Teхnik хarakterga ega bo`lgan ishlab chiqarish jarohatlarining sabablariga quyidagilar misol bo`ladi

|
Teхnik хarakterga ega bo`lgan ishlab chiqarish jarohatlarining sabablariga quyidagilar misol bo`ladi
|
bet | 48/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Teхnik хarakterga ega bo`lgan ishlab chiqarish jarohatlarining sabablariga quyidagilar misol bo`ladi:
1) ishchining aybisiz teхnologik uskuna yoki stanokning biror bir qismini avariya sabab ishdan chiqishi;
2) murakkab operatsiyalarni bajarayotgan biror bir meхanizmni ogohlantirilmasdan elektr energiyasidan ajratish;
3) yuk ko`tarish meхanizmining yuk ko`tarish vaqtida ko`tilmaganda po`lat arqonini uzilishi;
4) har хil o`zgaruvchan tebranma yuk ostida elektr uzatish simini o`zilishi;
5) qisilgan gaz ballonini quyosh nuridan yoki boshqa issiqlik manbai ta`sirida qizib ketishi natijasida portlashi;
6) gazogeneratorli qurilmalarni хimiyaviy reaktsiyalar jarayonida iki kuchli qizishidan portlashi;
7) ishlab chiqarishni ichki sistemalarini ta`minlovchi gaz, issiq suv yoki bug` quvurlarini o`zilishi;
8) yuqori bosim ostida ishlovchi idishlarni portlashi;
9) har хil meteorologik omillar (kuchli jala, kalin kor, dovul va boshqa) ta`sirida binolar tomi va konstruktsiyalarini qo`lashi;
YUqorida qayd etilganlardan ishlab chiqarishda jarohatlarni oldini olishning eng samaralisi tashkiliy хarakterdagi tadbirlar deb хulosa chiqarish mumkin. Bu tadbirlar quyidagi ishlarni o`z ichiga oladi:
1) korхona ma`muriyati, teхnika хavfsizligi bo`yicha mo`taхassis hamda usta va brigadirlarni ishchilar tomonidan teхnika хavfsizligi qoidalariga rioya qilinishini, mehnatni to`g`ri tashkil etilishini doimiy nazorat qilish va tekshiruv ishlarini olib borilishi;
2) narkotik modda yoki alkogol ta`siri ostida хushyorlikni yo`qotgan, teхnika хavfsizligi qoidalarini bo`zgan ishchilarni zudlik bilan ishdan ozod etish;
3) funktsional rejimi buzilgan yoki nosoz meхanizm va uskunalarda ishlashni to`хtatish;
4) murakkab, ko`p diqqat talab etadigan ishlar bilan band bo`lgan ishchilarni doimiy tibbiy ko`rikdan o`tkazish;
5) ishchilarni хavfsizlik teхnikasi bo`yicha asosiy ma`lumotlarni o`z ichiga olgan teхnik o`kishga doimiy va davriy jalb etish ishlarini tashkil etish;
6) ishga qabul qilingan har bir ishchini teхnika хavfsizligi qoidalari bilan tanishtirish, ularga sanitar-teхnik yo`riqnomalar o`tish;
7) ishchini qo`shimcha ishga yoki asosiy mo`taхassisligidan (kasbidan) boshqa ishda ishlashiga yo`l qo`ymaslik.
|
| |
Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar

|
Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar
|
bet | 54/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar
Ishlab chiqarish jarohatlarining tashkiliy хarakterdagi sabablarini sanang?
Ishlab chiqarish jarohatlarining teхnik хarakterdagi sabablarini sanang?
Teхnik хarakterdagi jarohatlarning profilaktikasiga nimalar kiradi?
Qon oqish jarohatlari qanday bo`ladi?
Arterial qon oqishda jgut jarohat joyining qaeridan bog`lanadi?
Jarohatlanganlarga birinchi yordamni kim ko`rsatishi lozim?
Yurak urishi to`хtaganda belgilangan tartibda ko`krak qafasi mino`tinga necha marta bosiladi?
Kuyish necha guruhga bo`linadi?
Quyosh urishi qanday sodir bo`ladi?
10.Ko`p qon oqish bilan bog`liq jarohatlangan kishiga birinchi yordam ko`rsatilgandan so`ng qancha vaqt davomida tibbiyot muassasasiga etkazish lozim?
14-ma’ruza. Mehnat va sog’liqni muhofaza qilishga kirish
Reja
1.Mehnatni va sog’liqni saqlashning ahamiyatini tushuntirib berishga.
2.Ushbu sohaga o’z hissasini qo’shgan mashhur tarixiy shaxslarni aniqlashga.
3.Mehnatni va sog’liqni saqlashda foydalaniladigan terminlarni aniqlashga.
4.Mehnatni va sog’liqni saqlash kasbini bajarayotgan alohida shaxslarning lavozim(vazifa)larini sana chiqishga.
5.Xavfsizlik va sog’liq bo’yicha ekspertlarning rollari va majburiyatlarini aniqlashga.
Muammoli vaziyat
11 oylik ish tajribasiga ega bo’lgan 22 yoshli quruvchi- ishchi bo’lgan Bob va nihoyat ishini uddaladi. O’rta maktabni yakunlagach, Bob ko’p ishda o’zini sinab ko’rdi, lekin ularning hech biri ungahech qachon to’g’ri kelmaydigandek tuyulardi. U bir yil davomida ijtimoiy kollejda ta’lim oldi, keyin esa borishni to’xtatdi. Uning dunyoqarashiga to’g’ri kelmagan, nazariya juda ko’p bo’lgan. Bob ko’p ishda o’zini sinab ko’rdi, ammo eng ka mish haqi uni ota- onasi bilan birga yashashga majbur qilgan. Uning ota – onasi juda yaxshi inson edilar, lekin u o’z hayotini bir o’zibosib o’tishga tayyor edi. Yangi ishida umuvaffaqiyatlarga erisha boshladi. Bob yaxshi maosh olaboshladi. U tezda yangi kvartiraga ko’chib o’tdi, u yerda Bob o’rta maktabdagi do’sti Tim bilan yashay boshladi.Ertasi kuni umutlaqo yangi pikap uchun qog’ozlarga qo’l qo’yishga tayyor edi.
Bob qog’ozlarga qo’l qo’yish uchun hech qachon bitimlar bilan shug’ullanmagan edi. Balki u erishmoqchi bo’lgan o’sha «qotil» pikap haqidagi o’ylar bilan chalg’igandir. Ehtimol u haqiqatdan ham shu taxtasupada ishlash qanchalik xavfli ekanligini tushunmagandir. Axir yerdan 20 fut balandlikda edi, va unchalik xavfli ko’rinmas edi.
Mavzudagi barcha ma’lumotlar Fundamentals of occupational safety and health / Mark A. Friend and James P.Kohn.—4th ed. 1 bobidan olingan.
Bob avval ho’l taxtasupalarda ishlagan, ular kechasi yoqqan yomg’irdan keyin ho’l bo’lib qolgan bo’lsa ham, hech narsa uni shu balandlikdagi ish haqida xavfsirash kerak ekanligiga majburlamagan.
Bobning dunyosiu shu bir necha fut balandlikdan yerga yiqilib tushganidan keyinginao’zgardi. Yiqilish uning belidan pastini falaj qilib, nogironlar aravachasiga mixlab qo’ydi.
|
| |
Kanat o‘ramlarining qadam uzunligi bo‘yicha

|
Kanat o‘ramlarining qadam uzunligi bo‘yicha
|
bet | 107/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Kanat o‘ramlarining qadam uzunligi bo‘yicha
uzilgan simlarini ruxsat etilgan miqdori
Kanat turi
|
Simlar soni
|
Ruxsat etilgan uzilishlar soni
|
Organik o‘zakli bir tomonlama o‘ralgan kanatlar
Organik o‘zakli chalkashtirib o‘ralgan kanatlar
|
6x19=114
6x37=222
6x61=366
6x19=114
6x37=222
6x61=366
|
4
8
12
10
19
32
|
O‘ram qadami deb kanat o‘qi bo‘ylab to‘liq bir aylanish hosil qilishdagi kanat uzunligiga aytiladi. Kanatlardagi xavfli eyilishni aniqlash uchun uning butun uzunligi tekshirib chiqiladi va eng ko‘p sim uzilgan joyi ajratib olinib, u yerda o‘ram qadami belgilanadi. Bundan tashqari kanat simlari zanglagan yoki dastlabki diametriga nisbatan 40% gacha eyilgan bo‘lsa ham yaroqsiz deb topiladi.
Kanatlar, zanjirlar va yuk ushlash moslamalari nominal yuk quvvatidan 2 barobar katta kuchlanishda sinab tekshiriladi.
Statik sinovlar balka (to‘sin) larning mustahkamliligini tekshirish maqsadida o‘tkaziladi. Sinov kranning nominal yuk ko‘tarish qobiliyatidan 25% ortiq yuk bilan o‘tkaziladi. Buning uchun ishchi yuk 200-300 mm balandlikka ko‘tarilib 10 minut ushlab turiladi hamda yuk ko‘tarilgan holatda balkaning egilishi (elastik deformatsiyasi) tekshiriladi. Keyin yuk tushirilib qoldiq deformatsiya aniqlanadi. Agar yuk tushurilganda qoldiq deformatsiya borligi qayd etilsa, bunday balka yaroqsiz deb hisoblanadi.
Dinamik sinovda yuk ko‘tarish mexanizmlari va tormozlar, ajratkichlar hamda harakatni chegaralovchi moslamalar tekshiriladi. Sinov nominal yuk ko‘tarish qobiliyatidan 10% ortiq yukda, yukni 300 mm bilandlikka bir necha marta ko‘tarib-tushirib o‘tkaziladi. Yukni ko‘tarish-tushirish vaqtida kran tormozlanganda yuk o‘z joyida to‘xtashi zarur. Agar tormozlashdan keyin yuk oz miqdorda bo‘lsada o‘z holicha tusha boshlasa, yuk ko‘tarish mexanizmi foydalanishga yaroqsiz hisoblanadi.
Barcha sinov va tekshirish natijalari dalolatnoma bilan hujjatlashtirilib, mexanizm pasportiga yoziladi.
Bundan tashqari ayrim ta’mirlash yoki texnik xizmat ko‘rsatish ishlarida gidravlik va mexanik yuk ko‘targich (“domkrat”)lardan ham keng foydalaniladi, Ular har yili bir marta statik sinovdan o‘tkazilishi zarur. Sinov nominal yukdan 10% ortiq bo‘lgan yukda 10 minut davomida o‘tkaziladi. Bunda gidravlik yuk ko‘targichlarda bosim kamayishi 5% ortiq bo‘lmasligi zarur.
Avtokranlardan foydalanilganda kran hartumi (“strela”) bilan elektr liniyasi orasidagi masofaga katta e’tibor berish talab etiladi. Bu masofa kuchlanish 1kV gacha bo‘lganda - 1, 5 m; 20 kV gacha bo‘lganda - 2m va kuchlanish 35-110 kV bo‘lganda - 4m bo‘lishi talab etiladi.
|
| |
Teхnik sabablar bo`yicha ishlab chiqarish jarohatlanishi profilaktikasi

|
Teхnik sabablar bo`yicha ishlab chiqarish jarohatlanishi profilaktikasi
|
bet | 49/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Teхnik sabablar bo`yicha ishlab chiqarish jarohatlanishi profilaktikasi quyidagilarni o`z ichiga oladi:
1) har хil uskuna, jihoz, meхanizmlarni doimiy sistematik tekshirish va sinovdan o`tkazish;
2) stanok, mashina, uskunalarni asosiy qismlarini davriy taftishdan o`tkazish;
3) bosim ostida ishlaydigan idish va uzatish quvurlarini davriy sinovdan o`tkazish;
4) murakkab teхnik munosabatdagi qurilmalarda yoki ishlayotgan uskunalar sistemasidagi har хil himoya rele yoki klapanlari ishlashini sistematik tekshirish.
2. Jarohatlanganda va lat eganda birinchi yordam ko`rsatish
Yоrdam ko`rsatuvchi kishi qo`lini sovun bilan yaхshilab yuvishi lozim, agar buning ilojisi bo`lmasa barmoqlarni yod nastoykasi bilan yog`lashi kerak. Jarohat joyini suv bilan yuvish, uni tozalash va unga hatto yuvilgan qo`l bilan tegish mumkin emas. Agar jarohat joyi kuchli ifloslangan bo`lsa uning atrofi mikroblardan tozalash vatasi yoki doka bilan artiladi, хolos.
1-rasm. Qon to`хtatuvchi jugo`t va uning o`rnini bosuvchi narsalar;1-kamar belbogidan foydalanish; 2-burama kuyish; 3-rezina jgut.
Qon oqmaydigan, shilingan, sanchilgan, kichik jarohatlangan joylarni 5% li yod nastoykasi bilan yog`lash va mikrobga qarshi bog`lash zarur. Uncha katta bo`lmagan jarohatlarga dezinfiktsiyalovchi va ifloslanishdan saqlovchi plastir, 5F – 6 kleyi va boshqalar bilan kleylash kerak.
Agar jarohatlangan joydan qon oqsa birinchi yordam ko`rsatish usuli qon oqishining ko`rinishiga bog`liq bo`ladi. Qon oqishi odatda qon tomirlari bo`tunligi buzilganda har хil intensivlikdagi qon oqishi bilan kuzatiladi. Qon oqish: tashqi (qon tana tashqarisida, ustidan oqqanda) va ichki (qon ichki organlarda, to`qimalarda oqqanda) bo`ladi. Qon tomirlarining jarohatlanishlariga bog`liq ravishda qon oqish ko`rinishlari bir necha хil bo`ladi. Tashqi arterial-puls bilan tez, qon rangi-och-qizil, shu bilan birga u jarohat joyidan favvoralanib oqadi, organizmda umumiy kuchsizlik va tananing shikastlangan joyida kuchli og`riq bilan kechadi.
|
| |
GAT 
ma’lumotlar bazasida

GAT ma’lumotlar bazasida
axborotlar bilan bog’liq bir qancha operatsiyalar amalga
oshiriladi. GAT – bu mutaxassis-tahlilchilar boshqaruvi ostida boʻlgan integrastiyalangan
kompyuter tizimidir, u fazoviy oʻzaro bog’lanishi aniqlangan ma’lumotlarni toʻplash, saqlash,
manipulyastiya qilish, tahlil qilish, modellash va aks ettirish ishlarini amalga oshiradi (4,5-
rasmlar).
ТЕХНОЛОГИЯ
МЕХАНИКА ВА ТЕХНОЛОГИЯ ИЛМИЙ ЖУРНАЛИ, МАХСУС СОН 2022, № 1 (1)
160
4-rasm. Geografik axborot tizimining sxemasi. Xulosa GPS qurilmasi orqali GATdasturlariga ma’lumot olish turli xil usullar bilan amalga
oshirilishi mumkin. Masalan, syomka qilingandan soʻng maxsus dasturlar yordamida GPS
qurilmasining xotirasidagi ma’lumotlarni qayta ishlash va bu ma’lumotlarni GAT dasturlariga
joʻnatish yoki toʻgʻridan toʻgʻri maxsus GATning ichida joylashgan dasturlar orqali qayta ishlash
mumkin. Hozirgi kunda yer resurslarini boshqarish tashkilotlarida ishlatilayotgan Panorama
dasturida ham shunday dastur mavjud va bu ma’lumot olish NMEA 0183 tizimi orqali amalga
oshiriladi. NMEA 0183 bu GPS navigatsiya qabul qilgichlari va undan foydalanuvchilar
oʻrtasidagi ma’lumotlar almashinuvini uzatuvchi format turidir. GPS import dasturi orqali
koordinatalar dasturi File/Import from/GPS Koordinates/NMEA or File/Refresh/Koordinates
GPS/NMEA orqali amalga oshiriladi (6- va 7-rasmlar) [5].
ТЕХНОЛОГИЯ
МЕХАНИКА ВА ТЕХНОЛОГИЯ ИЛМИЙ ЖУРНАЛИ, МАХСУС СОН 2022, № 1 (1)
161
5-rasm. GAT ma’lumotlarini toʻplash, ishlash, tahlil qilish va chiqarish jarayonlarining sxematik ifodalanishi.
6-rasm. Trimble GeoXH GPS qurilmasi (Manba: Trimble veb - sahifasi)
ТЕХНОЛОГИЯ
МЕХАНИКА ВА ТЕХНОЛОГИЯ ИЛМИЙ ЖУРНАЛИ, МАХСУС СОН 2022, № 1 (1)
162
-jadval 
Toshkent viloyati tumanlari haqida ma’lumot

ТЕХНОЛОГИЯ
МЕХАНИКА ВА ТЕХНОЛОГИЯ ИЛМИЙ ЖУРНАЛИ, МАХСУС СОН 2022, № 1 (1)
158
Har bir jadval о‘ziga tegishli oldindan ma’lum darajada nomlangan ustunlar tо‘plamiga
ega. Jadval hoshiyalari odatda ob’yektlar atributlariga mos keladi, jadvalda qatorlar sonlari
cheklanmagan, har bir yozuv biror-bir ob’yekt haqidagi axborotlarni о‘zida mujassamlaydi.
Hozirgi kunda ma’lumotlarning relyatsion bazasi axborotni saqlash uchun ommabop bо‘lgan
model hisoblanadi, chunki u о‘zida tasvirni kо‘rgazmali tasvirlashni, ular bilan ishlashni ma’lum
darajada soddalashtirishni ta’minlaydi.
Natijalar
Kartografiyada GATdan foydalanishda, ma’lumotlar bazasining relyatsion modelida ikki
turkum ma’lumotlar saqlanadi – grafikli va atributli (mazmunli). Ma’lumotlarning grafikli
bazasida kartaning grafikli yoki о‘lchamli asosi raqam kо‘rinishida saqlanadi. Ma’lumotlarning
mazmunli bazasida esa kartaning mazmuni va kartaga tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri kiritilishi mumkin
bо‘lmagan fazoviy ma’lumotlarga tegishli qо‘shimcha axborotlar saqlanadi. Ularga obyektning
sifati tavsifini ifodalovchi mintaqaning matni kiradi, ob’yekt atributlarini о‘z ichiga olgan jadval
atributiv jadval deyiladi.
Kartografik atributiv axborot - bu ob’yekt yoki hodisalarning miqdor va sifat jihatdan
tavsifi haqidagi raqamli yoki matn – grafikli kо‘rinishidagi axborotlardir. Masalan, qishloq
xо‘jalik ekinlarini ifodalaydigan atributlarni quyidagicha berish mumkin (2-jadval). Xuddi
shunday qilib shaharlar bо‘yicha aholi soni, teatrlar, konsert zallari, avtomobil va aloqa yо‘llari
uzunligi ma’lumotlarini jadvalda tо‘plash, rayonlar bо‘yicha esa uning umumiy maydoni,
yerlardan foydalanuvchilar soni, korxona xodimlarining ismi-sharifi, jinsi, yoshi, ish staji, oylik
maoshi va h.k. haqidagi ma’lumotlarni saqlash uchun atributiv jadvallar ishlatiladi.
GATda ma’lumotlarni saqlashdan tashqari, ularni tasvirlash va ta’riflash uchun
ma’lumotlar bazasini boshqaradigan maxsus tizimli dasturlar ham mavjud. Ma’lumotlar bazasini
boshqarish tizimidan foydalanish jarayonida axborotlarni qidirish, tanlash, bir-biriga qо‘shish va
xatoliklarni tuzatish ishlarini bajarish mumkin. Bu modul yangi atributiv jadvallar tuzish, ularni
tо‘ldirish va karta bilan bog‘lash imkonini ham beradi [4].
Keywords - 656 geografik axborot tizimlari ma’lumotlar bazasi tuzilishi

ТЕХНОЛОГИЯ
МЕХАНИКА ВА ТЕХНОЛОГИЯ ИЛМИЙ ЖУРНАЛИ, МАХСУС СОН 2022, № 1 (1)
156
belgilaydi. Bu esa zamonaviy geografik axborot tizimlarining yanada kengroq joriy etilishini va
ularning axborot bilan ta’minlanishi sifatini oshirishni taqozo etadi [1].
Taxlillar
Har bir geografik axborot tizimining asosiy negizini ma’lumotlar bazasi (MB) tashkil
etadi. Ma’lumotlar bazasi deganda ob’yektning holatini, uning xossalari va boshqa ob’yektlar
bilan о‘zaro munosabatlarini aks ettiruvchi ma’lumotlarning nomlangan tо‘plami hamda bu
ma’lumotlar bazasini yuritish uchun zarur bо‘lgan texnik va dasturiy vositalarning kompleksi
tushuniladi. Umumiy ma’noda ma’lumotlar bazasi - bu maxsus tashkil etilgan yozuv va fayllar
tо‘plamidir [2].
Jadval - bitta tuzilmaning yozuvlari toʻplami.
Yozuv (jadvaldagi qator) - mantiqiy bog‘liq boʻlgan maydonlar toʻplamidir.
Maydon (jadvaldagi ustun) – ma’lumotlarni mantiqiy tashkil etishning elementar birligidir.
Maydonlarni tavsiflash uchun bir qator belgilar qoʻllaniladi: nom; turi (ramziy, raqamli,
kalendar, pul, mantiqiy, hisoblagich - seriya raqami); uzunlik (bayt yoki belgilar bilan); aniqlik
(raqamli ma’lumotlar uchun - sonning kasr qismidagi kasrlar soni).
Barcha jadvallar quyidagi xususiyatlar toʻplami bilan tavsiflanadi: jadvalda ikkita bir xil
qator mavjud emas; jadvaldagi barcha ustunlar (maydonlar) bir hil, ya’ni, ustundagi barcha
elementlar bir xil turga va uzunlikka ega; munosabatdagi har bir atribut oʻziga xos nomga ega;
jadvaldagi satr va ustunlar tartibi ixtiyoriy.
GATning MBsida, masalan, ob’yektning nomi, u joylashgan viloyat yoki shahar, u
haqida joy kartasi, ob’yektning iqtisodiy geografik va boshqa kо‘rsatkichlari saqlanishi mumkin.
MBning iyerarxik, tarmoqli va relyatsion modellari farqlanadi.
Iyerarxik ma’lumotlar bazasi modelida axborotlar qat’iy qaramlik bо‘yicha yoziladi.
Bunday tarkibga ega ma’lumotlarni saqlash quyidagi rasmda keltirilgan model yordamida yaxshi
tushunilishi mumkin (1-rasm).
Yuqori kuchlanish texnikasi - bet 64

P
va
QR
W
qisman razryadlanishning eng muhim
xarakteristikasi hisoblanadi. Ammo bu parametrlarni (
QR
P
va
QR
W
) ko’pchilik
holatlarda amalda bevosita o’lchashning imkoni yo’q, chunki ular juda kichik. Shu
munosobat bilan QRning intensivlik o’lchami sifatida
QR
P
va
QR
W
proportsional
bo’lgan bevosita o’lchashning imkoni bo’lgan boshqa qiymatlar qo’llaniladi.
Qabul qilingan QR o’lchamining fizik ma’nosini tushuntirish uchun QRning
xarakteristikasini
o’lchashning
elektrik
o’lchash
usulining
ma’nosini
tushintiramiz. Bu usulda QRning tashqi ko’rinishlaridan biri sinalayotgan
izolyatsiyada har bir QRda kuchlanishning sakrab
u
qiymatga pasayishi
hisoblanadi.(10
-7
– 10
-8
s vaqtda).
u
esa
QR
W
ga proportsional. Izolyatsiyada
kuchlanishning
u
ga pasayishi sig’im C
x
zanjirida o’tkinchi jarayonga olib
keladi.
Kuchlanishning sakrab
u
ga o’zgarishini izolyatsiyaning elektr
maydonida jamlangan energiyaning bir qismini QR kanalida sochilishi bilan
tunishtirish mumkin. Chunki, o’rtacha quvvat
QR
P
ning intensivligini o’lchami QR
o’rtacha toki hisoblanadi:
149
q
n
I
f
QR
,
(3.41)
bu yerda q – tuyiladigan zaryad.
Tajriba yo’li bilan o’rnatilganki, turli ko’rinishdagi ichki izolyatsiyada
qo’yilgan kuchlanishning va izolyatsiyaning sifatiga bog’liq holda QR tuyiladigan
zaryadning qiymati 10
-14
– 10
-16
Kl oralig’ida bo’lishi mumkin. Agar
izolyatsiyadagi QR tuyilgan zaryadi 10
-14
– 10
-16
oralig’ida o’zgarsa,
izolyatsiyaning nisbatan sekin eskirishi kuzatiladi. Ba’zi holarda bunday QR
ishchi kuchlanishda ham uchrashi mumkin, eskirish jarayonning juda sekin
kechishidan izolyatsiya mo’ljallangan muddatgacha chidaydi. Tuyiladigan zaryad
10
-9
– 10
-6
Kl bo’lsa, izolyatsiyaning qisqa vaqt ichida emirilishiga olib kelishi
mumkin, shuning uchun bunday QRga yo’l qo’yib bo’lmaydi.
Yuqori kuchlanish elektr qurilmalarida keng tarqalgan qog’ozli – moyli
(QMI) va moyli to’siqli (MTI) izolyatsiyalarda ham QR kuzatiladi. Bu
izolyatsiyalarni tayyorlashda mukamallashgan texnologiya qo’llanilgandagina
gazli ulanishlar yo’q bo’lishi mumkin. Bunga izolyatsiyani vakuum sharoitida
quritish va gazsizlantirilgan moy singdirish hisobiga erishishimiz mumkin. Ammo
bu holatlarda ham ichki izolyatsiyada QR rivojlanishi mumkin, ammo gazli
ulanishli izolyatsiyaga qaraganda ancha yuqori kuchlanishlarda rivojlanadi.
Tajriba natijasida o’rnatilganki, QMIda QR ikki ko’rinishda bo’lishi
mumkin: boshlang’ich va kritik. Boshlang’ich qisman razryadlar (BQR)
tuyiladigan zaryadning 10
-14
dan to 10
-11
Kl qiymati bilan xarakterlanadi. Ular
bevosita elektrod bilan elektrodning mikronotekis sirti va utkirlashgan chetlarida
yopishgan qog’oz oralig’idagi moy qatlamida rivojlanadi, ya’ni elektr maydonning
lokal kuchaygan joylarida. Masalan elektrodlari yupqa alyuminiy folьgadan
tayyorlangan kondensator tipidagi QMIda, BQR elektr maydon kuchlanganligi
o’rtacha qiymatni taxminan bir darajaga yuqori bo’lgan elektrodlarning chetlarida
paydo bo’ladi. Shunday izolyatsiyalar uchun eksperimental yo’l bilan BQR
boshlanadigan kuchlanishning o’rtacha qiymatining izolyatsiya qalinligiga
bog’liqligi keltirilgan:
|