Psixika va aks ettirish - *zbekiston respublikasi

20
Psixika - bu yuksak darajada tashkil topgan materiyaning
sistemali xossasi
(xususiyati), sub'ekt tomonidan ob'ektiv borliqni faol aks ettirish, mazkur borliq
manzalarini sub'ekt o’zidan uzoqlashtirmay ifodalashi, xuddi shu asnoda o’z
xulqini va faoliyatini shaxsan boshqarishdir. Psixikada o’tmishning, hozirgi davr
va kelasi zamonning hodisalari ifodalangan, tartibga solingandir. O’tmish
hodisalari inson xotirasida mujassamlashib, shaxsiy tajribalarda namoyon bo’ladi.
Hozirgi zamon aqliy jarayonlar, hissiy kechinmalar, obrazlar va tasavvurlar
majmuasida ifodalanadi.
Kelajak esa turtkilarda, maqsad, ezgu niyatlarda,
shuningdek, fantaziya, vijdon azobi, armon va tushlarda aks etadi. Inson psixikasi
ham anglanilmagan, ham anglanilgan xususiyatga ega bo’lib, anglanilmagan
psixika o’z navbatida hayvon psixikasidan sifat jihatidan keskin tafovutga va
ustuvorlikka ega.
Tashqi ob'ektlarning psixika shaklida maxsus tana a'zolari qurilmasining faol
va ilgarilab in'ikos etishi harofati bilan mazkur ob'ektlarning xususiyatiga mutlaqo
mutanosib harakatlarni amalga oshirish imkoniyati yuzaga keladi. Shu bilan birga
psixikaning vaziyat ustuvorligi va qidiruv faolligi tufayli organizmning tarkiblari
o’rtasida yashash uchun kurash ro’yobga chiqadi.
Xuddi shu boisdan psixikani aniqlovchi asosiy belgilari mavjuddir: predmet
muhiti obrazini aks ettirish, tirik tana a'zolarining harakat qilish, ularning mazkur
muhitda
orientatsiyasi, u bilan aloqaga kirishish eshtiyojidan qoniqish, to’g’ri
aloqalar teskari aloqa qilish printsipi bo’yicha aks ettirish to’g’riligini nazorat
qilish kabilar. Insonning nazorat instantsiyasi sifatida ijtimoiy amaliyot xizmat
qiladi. Teskari aloqa harofati tufayli obraz bilan harakat natijasini taqqoslash
amalga oshiriladi, paydo bo’luvchi holat bu natijasidan oldinroq sodir bo’ladi,
chunki u borliqning o’ziga xos modeli sifatida yuzaga kelish imkoniyatiga ega.
Genetik kelib chiqishiga binoan, psixika o’zining reflektor tipiga va tarixiga ega
bo’lgan alohida siklli tizim sifatida ro’yobga chiqqan. Reflektorlik organizm
hayotining ob'ektiv haroitlari birlamchiligini bildiradi.
Idrok qilinuvchi mazkur tizimning tarkibiy
qismlari ijro etuvchanligi,
harakatlarning maqsadga yo’nalganligiga, obraz ta'siriga "teskari" qonuniy o’tish
jarayoni hisoblanadi. Psixikaning reflektor tabiatining birinchi shunday ilmiy
talqini rus fiziologi I.M.Sechenov tomonidan amalga
oshirilgan bo’lib, bir qacha asrlar davomida psixika alohida tanasiz narsa,
uni harakatga keltiruvchi, uni nerv jarayoni bilan almashtiruvchi, unga
tenglashtiruvchi mexanik materialistik yo’nalishga kuchli zarba edi. Psixikaning
faolligi reallik bilan bevosita muloqotga kirishish jarayonida namoyon bo’ladi,
chunki nerv apparatlarida harakatlanuvchi fizikaviy, kimyoviy qo’zg’atuvchilarni
qayta qurish ko’zda tutildi. Qo’zg’ovchilarda, ularning doirasidagi xatti-
harakatlarga kuch-quvvat beruvchi, uzluksiz ravishda intiluvchi, xulq-atvor dasturi
bajarilishini ta'minlovchi, unga qidiruv jarayoni va variantlar tanlashni o’zida
qamrab oluvchi faollikning xususiyatlaridir. Psixika biologik evolyutsiyaning
ma'lum bir bosqichida vujudga kelgan bo’lib, uning o’zi
omillarning biri sifatida
organizmni ularning yashash haroitiga tobora kuchayib boruvchi moslashuvni
ta'minlab turadi. Psixikaning insonda paydo bo’lishi sifat jihatdan mutlaqo yangi
21
tuzilishga ega, chunki u ijtimoiy-tarixiy taraqqiyotning qonuniyatlari bilan
hartlangandir. Faoliyat regulyatsiyasining yuksak darajasi sifatida ong vujudga
keladi, psixika faolligining yuksak ko’rinishi manbai tariqasida esa shaxs
shakllanadi.
Bizningcha, metodologik nuqtai nazardan psixika tahlil qilinganda, albatta
biosferik va neosferik aloqalar natijalari, ularning ta'sirchanlik kuchi, vaziyat,
muhit hamda holatlar (hodisalar)
fazoviy joylashuvi, "sun'iy miya"ning vujudga
kelishi imkoniyati yuzasidan fikr bildirish bugungi kunda muhim ahamiyatga ega.
Chunki, inson aql-zakovatining quvvati yetmaydigan, payqash imkoniyatiga ega
bo’lmagan borliqning mo'jizalari, sirlari mavjuddir, uni hisobga olmasdan ilojimiz
yo’q. Shuningdek, qarama-qarshilik mavjud ekanligini tan olish bilan birga,
murosa-yu madora, xaotik (betartib) harakatlar hukm surishini unutmaslik
lozim.Aks ettirish materiyaning umumiy xususiyatidan iborat bo’lib, ob'ektlarning
belgilari va alomatlarini turli darajada adekvat (to’g’ri) idrok qilishga
qobiliyatliligi, boshqa ob'ektlarning munosabatlari va tuzilishining tavsiflarini
ifodalaydi.
In'ikosning xususiyati materiyaning tashkil topganlik darajasiga bog’liq,
chunki u
organik va noorganik tabiatda, hayvonot olamida, ijtimoiy hayotda o’ta
sodda va yuksak tashkil topgan tizimda sifat jihatdan xilma-xildir. Organizmda
dastlabki aks ettirishning vujudga kelishi tirik tananing ichki va tashqi
stimullarining javob reaktsiyasiga tanlab munosabatda bo’lish manbaidan kelib
chiquvchi seskanuvchanlikdan boshlanadi. Bu psixikaga bo’lgan aks ettirishning
sodda ko’rinishi bo’lib, u organik dunyoni rivojlanish jarayonida sezuvchanlik
qobiliyatiga ega bo’lgani tufayli sezgi vazifasini bajaruvchi birlamchi psixologik
obrazlar paydo bo’la boshlaydi, ular
organizm harakati ehtiyojini, fazoviy
chamalash (mo’ljallash) maqsadini amalga oshirish uchun xizmat qiladi. Xuddi ana
shu davrdan boshlab muhitga, ekologiyaga to’g’ri moslashish va harakatni idora
qilish funktsiyalari yuzaga keladi. Aks ettirishning sodda shakllari murakkabroq
shakllarining rivojlanishi uchun zarur hart-haroitlar sifatida xizmat qiladi.
Organik dunyoning keyingi evolyutsion taraqqiyot davrida voqelikning ham
sensor, ham aqliy obrazlarni qamrab oluvchi sodda sababiy aloqalar va vaqtni
idrok qilish yuzaga keladi, buning natijasida xatti-harakatni to’g’ri ifodalash
imkoni va faollik xususiyati tug’iladi. Bevosita harakat qiluvchi qo’zg’atuvchi
organizmning to’g’ridan to’g’ri reaksiyasiga javobi oldindan,
ilgarilab aks
ettirishni keltirib chiqaradi. Inson faoliyatining ijtimoiy hartlanganligi tufayli
in'ikos faolligi oshibgina qolmay, balki u sifat jihatidan mutlaqo boshqa xususiyat
kasb eta boshlaydi. Aks ettirishning tanlovchanlik va maqsadga yo’nalganlik
xususiyatlari hamkorlik faoliyati jarayonida mehnat quroli orqali tabiatni
o’zgartirish ehtiyoji darajasi ko’rsatkichi aniqlanadi. Mazkur jarayonlarda psixik
aks ettirish nafaqat hissiy obrazlarni, balki mantiqiy tafakkur, madaniyat mahsulini
o’zida ifodalovchi ijodiy fantaziya,o’z navbatida til tarkibiga kiruvchi belgilar,
alomatlar tizimining mohiyatiga qorishib, yaratuvchi sifatida aks ettirishning
tubdan, radikal o’zgarishga olib keladi. Bunday toifadagi in'ikosning oqibatida
ideal obrazning paydo bo’lishiga
puxta zamin hozirlaydi, imkoniyatlarning
22
ro’yobga chiqishi uchun barcha hart-haroitlar yaratadi. Aks ettirishning to’g’riligi,
adekvatligi o’zini kelib chiqish manbaga ko’ra, mazkur manbaning moddiy tavsifi
bilan miyada nerv impulslarini qayta ishlash o’rtasidagi qiyosiy jarayonni
mujassamlashtiradi va sub'ektning psixologik jihatidan namoyon bo’lishi,
rivojlanishi, o’zgarishi, takomillashishi kabi holatlarni ham bevosita, ham bilvosita
usullar yordami bilan turlicha shaklda, tarzida, ko’rinishda ifodalaydi.
Psixologiya fanida aks ettirishning quyidagi ko’rinishlari tan olinadi: fizik,
fiziologik, psixik, ong, o’zini anglash.