Musulmon maktablari - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 162/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Musulmon maktablari va unda ta’lim-tarbiya mazmuni.
Arab istilochilarining Movarounnahrdagi g‘alabasidan so‘ng barcha mustamlaka mamlakatlar qatori u yerda ham Islom dinining asoslari xususida ma’lumot beruvchi muqaddas kitob – “Qur’on” yaratilgan til – arab tilini o‘rganish joriy etildi. Diniy ulamolarning maxsus ko‘rsatmalariga muvofiq muqaddas kitobni boshqa tillarga tarjima qilish ta’qiqlandi. Shu bois musulmon maktablarida asosiy manbaning tili hamda fan sifatida arab tilining o‘qitilishi yo‘lga qo‘yildi. Mavjud fanlarning asoslari arab tilida o‘rganila boshlandi. Arab xalifaligi tasarrufiga olingan barcha mamlakatlarda masjidlar qoshida maxsus maktablar tashkil etildi. Biroq o‘g‘il bolalargina mazkur maktablarda savod o‘rganish huquqiga ega bo‘ldilar. Maktablar, shuningdek, keyinchalik bunyod etilgan va maqomi jihatidan hozirgi oliy o‘quv yurtlariga teng bo‘lgan madrasalarda ta’lim va tarbiya ishlari Shariat qoidalariga muvofiq yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, ushbu o‘quv maskanlarida Islom ta’limoti xususida ma’lumotlar beruvchi ilohiyot fanlari bilan bir qatorda dunyoviy fanlarning asoslari ham o‘qitilgan. Masjidlar qoshida faoliyat yuritgan maktablarda imomlar, madrasalarda esa mudarrislar yoshlarga ta’lim va tarbiya berish ishi bilan shug‘ullanganlar.
Bolalarga dastlabki saboq harflarni o‘qishdan boshlangan, bu usulda har bir bola alifbe tartibida harfning nomini bilib olishi (alif, be, te, se, va h.), so‘ngra shu harflarni qo‘shib o‘qishni mashq qilar edi. Ana shu mashq oxiriga yetgandan so‘ng, bolalar qo‘llariga “Qur’on” berilgan va domla rahbarligida “Qur’on”ning har bir surasi takrorlanib o‘rganilar edi.
Lekin “Qur’on”ni o‘qish bolalar uchun juda og‘ir edi. Chunki maktablarda faqat og‘zaki mashq usuliga — “Savod” chiqarilishiga o‘tgach, savod chiqarish yanada qiyinlashdi. Yozuv alohida fan sifatida ajratilib, kotiblik kasbiga o‘qiyotganlargagina yozuv o‘rgatilar edi. Shunga qaramay, maktablarga deyarli hamma bolalar jalb etiladi va “Qur’on”ni o‘rganish majbur qilinib, arab bo‘lmagan bolalar uchun uni yodlash har qancha og‘ir bo‘lsa ham, Movarounnahr maktablarida “Qur’on”ning bu usuli qabul qilinadi va to‘g‘ri deb topildi. Bu usul keyinchalik bolalarning madrasada o‘qitish uchun ham kerak edi.
Asta-sekin ota-onalar bolalarni 6-7, hatto 5 yoshidan maktabga bera boshlaydilar. “Qur’on”ni yod bilgan kishi qori deb atalardi. Qorilar katta hurmatga sazovor edilar.
Asta-sekin o‘qimishli kishilar, ya’ni domla alohida ajralib, ular o‘z xonadonlarida ham maktab ochadi. Talabalar maktabdor domlalar maktabida husnixat, og‘zaki hisobni ham o‘rganar, asta-sekin fors-tojik tilida va turkiy tildagi kitoblarni, qo‘lyozmalarni ham o‘qitilar, o‘rgatilar edi.
Husnixat va arifmetika bilan yana xususiy muallimda shug‘ullanar edilar.
Movarounnahrda arab bo‘lmagan bolalarga “Xaftiyak” (VIII asrda tuzilgan bo‘lib, “Qur’on” suralaridan yettidan biri tanlab olingan) darslik sifatida o‘rgatilgan.
XII asrdan boshlab Ahmad Yassaviy, uning turkiy tilda yozilgan she’r va boshqa asarlari vositasida islom dini ruknlari turkiy tilda o‘rganila boshlandi.
Maktablarda faqat o‘g‘il bolalar o‘qir, qizlar esa otinoyilar uyida o‘qitilar, ular yozuvni emas, faqat o‘qishni o‘rganar edilar.
X asr boshlarida madrasalar ham paydo bo‘la boshlaydi. “Madrasa” so‘zi “dars o‘qitiladigan joy”, “Ma’ruza tinglaydigan joy” ma’nosini anglatadi. Ma’lumki, madrasalarda musulmon diniy oqimlari arab tili grammatikasi va qoidachilik, ilohiyot, mantiq, notiqlik mahorati, kalom o‘rgatilgan. Asta-sekin madrasalarda astronomiya, matematika, geografiya, kimyo kabi dunyoviy fanlar o‘qitila boshlandi.
Madrasalarda 15-20, 30-40 va 100-150 tacha talaba o‘qigan. Madrasani bitirib chiqqanlar imom-xatib, qozixonalar va boshqa ma’muriy ishlarda ish olib borar edi.
Islomning shar’iy ma’nosi – bu Alloh yagona deb e’tiqod qilib, unga bo‘ysunmoqlik va butun qalb bilan unga ixlos qilmoqlik va Alloh buyurgan diniy e’tiqodga iymon keltirmoqlik demakdir. Allohga itoat qilgan va Alloh yuborgan payg‘ambarlarga ergashgan kishi musulmon deyiladi.
Ilohiyotda islom dini iymon, islom va ehsondan iborat deb e’tirof etilgan. Iymon talablari Allohning borligi va yagonaligi, farishtalar, muqaddas kitoblar va payg‘ambarlarning mavjudligi, oxirat kunining kelishi, taqdiri azalning haqligi va inson jismining o‘lgandan keyin tirilishiga ishonchdan iboratdir.
Islom dini ta’limotiga ko‘ra, har bir musulmon ushbu beshta asosiy ruknni bajarishi shart: Birinchisi, “La ilaaha illalloh va Muhammadur-rasululloh” deb Ollohning borligi, yagonaligi va uning qudratiga, shuningdek, Muhammad Allayhis-salomning Tangrining yerdagi elchisi, rasuli ekanligiga shahodatlik berish; ikkinchisi: namoz o‘qish; uchinchisi: zakot berish; to‘rtinchisi: ramazon oyida ro‘za tutish; beshinchisi: imkoniyat darajasidan kelib chiqqan holda haj safarini o‘tash.
Ma’lumki, islom g‘oyalari, musulmonchilikning talablari, huquqiy va axloqiy me’yorlari “Qur’on” va uning tafsirlari, “Hadisi sharif”, shariat qoidalari bitilgan qo‘llanmalar hamda ilohiyotga oid adabiyotlari mazmunida batafsil ifodalangan.
“Qur’on”- dunyo madaniyatining ulkan boyligi, musulmonlarning muqaddas kitobi bo‘lib, arab tilida “qiroat” ma’nosini anglatadi. “Qur’on” 114-suradan iborat bo‘lib, ularning 90 tasi Muhammad Alayhis-salom Makka shahrida, 24 tasi esa Madina shahrida istiqomat qilgan davrlarda nozil bo‘linganligi to‘g‘risida manbalarda ma’lumotlar keltiriladi. “Qur’on” g‘oyalari kishilarni tenglik, birodarlik, tinch-totuv yashash va ezgulikka undaydi. Shunga ko‘ra, u katta axloqiy qimmatga ega. “Qur’on” g‘oyalarining ma’naviy-axloqiy xususiyatlari xususida so‘z yuritilar ekan, uning insonning ma’naviy kamolga yetishida qay darajada
muhim o‘ringa ega ekanligiga amin bo‘lamiz. Shuning uchun u mana necha asrlardan beri insoniyatning eng ulug‘ qadriyati sifatida e’zozlanib kelinmoqda.
Qur’oni Karim kishilarni tinch-totuv yashash, birodarlik, tenglik, saxiylik va bir-biriga mehr-muhabbat ko‘rsatishga undaydi. Shunga ko‘ra u katta axloqiy ahamiyatga ega. “Qur’on”ning axloqiy qimmati uning insonni ma’naviy kamolotga erishishida rioya etishi lozim bo‘lgan talablarni bir butun holda mujassam eta olganligi bilan belgilanadi. Shu bois u necha asrlardan buyon insoniyatning eng ulug‘ qadriyatlaridan biri sifatida e’zozlanib kelinmoqda.
Aslini olganda, islomda ilohiy va dunyoviy hodisalar alohida-alohida olib qaralmaydi. Islom ta’limotida insonning ruhiy va jismoniy kamolotiga ham birdek e’tibor beriladi.
Islomiy g‘oyalar odamlarni yaxshilikka da’vat etadi, ularni yomonlikdan qaytaradi. Insonparvarlikni targ‘ib etib, razolatni qoralaydi, odob-axloq, ruhiy- ma’naviy poklik, mehnat qilish hamda yer yuzini obod va go‘zal etishga undaydi. U adolat, tenglik, tinchlik, erkni targ‘ib etadi.
Buni biz “Qur’on”ning inson kamolotga erishishidagi ahamiyati, uning insonga va butun borliqqa nisbatan munosabati mazmunidan ham bilsak bo‘ladi. Sura va oyatlar vositasida zohir etilgan musulmon olami, xususan, islom diniga e’tiqod qiluvchi xalqlarning madaniyati, ma’naviyati va ma’rifatiga oid qarashlar axloqiy me’yorlarini belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Ma’lumki, inson kamoloti avvalo uning bilim va tafakkur darajasi bilan belgilanadi. Islom dini asrlar davomida insonlarni chuqur bilim olish, ilm-fan sirlarini puxta egallash, o‘zlashtirilgan bilimlar asosida ijtimoiy faoliyatni tashkil etishga undab kelgan. Ilm-fan, ma’rifat taraqqiy etgan jamiyatgina ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlanadi. “Qur’on”ning “Zumar” surasi 9-oyatida kishilarni ilm o‘rganishga da’vat etuvchi shunday fikrlar bayon etiladi: “Ayting: Biladigan zotlar bilan bilmaydigan kimsalar barobar bo‘lurmi? Darhaqiqat, faqat aql egalarigina pand-nasihat qila olurlar”.1
Islomda insonning aqliy kamoloti va tafakkurini rivojlantirishga katta e’tibor beriladi: unda ilm va haqiqatni dalillar yordamida isbotlash, so‘zlaganda va amaliy harakatni tashkil etganda aniqlikka e’tibor berish, fikr yuritishda va muayyan faoliyatni yo‘lga qo‘yishda o‘zgalarga taqlid qilishdan saqlanish maqsadga muvofiq ekanligi qayta-qayta uqtiriladi.
Shuningdek, “Qur’on”da ilmni ishonchli dalillar bilan asoslash, taqlid qilishga yo‘l qo‘ymaslik masalalari ham talqin etilgan. Unda har bir fikrni ko‘r-ko‘rona, aql ishlatmasdan ilgari surish qoralanadi. Mavjud bilimlar mohiyatini tahlil etish asosida ular orasidan eng to‘g‘ri va maqbul deb topilgan g‘oyalarni tanlab olish maqsadga muvofiq ekanligi uqtiriladi: “Mening bandalarimga – so‘zga quloq tutib, uning eng go‘zaliga (ya’ni, najotga eltuvchi rost so‘zga) ergashadigan zotlarga xushxabar bering! Ana o‘shalar Olloh hidoyat qilgan zotlardir. Va ana o‘shalargina aql egalaridir” (“Zumar” surasi, 18-oyat). Har bir fikrni diqqat bilan tinglab, uning mohiyatini chuqur anglab, tushunib, so‘ngra unga rioya etganlar haqiqiy aql
1 Куръони Карим. Узбекча изохли таржима, Таржима ва изохлар муаллифи Алоуддин Мансур.—Т.: Гафур Гулом номидаги нашриёт, 1992. 339-бет (Кейинги мисоллар хам шу манбадан олинди)
egalaridirlar. Albatta, ilm aqliy mushohada yordamida o‘zlashtiriladi. Shu bois “Qur’on” g‘oyalari insonni o‘zida aqliy mushohada yuritish ko‘nikmalarini o‘zlashtirishga undaydi.
Ko‘rinib turibdiki, islom dini ta’limotiga ko‘ra, bilimlilik va aqliy kamolot inson yetukligining asosiy mezoni sanalgan. Shu bois ko‘rish, eshitish va aqliy mushohada yuritish asosida insonda bilish qobiliyatining shakllanishiga alohida urg‘u beriladi. Buni biz “Qur’on”da insonlarni ham dunyoviy ilmlar (tabiiy, psixologik, jo‘g‘rofik, sotsiologik va tibbiy bilimlar), ham diniy qarashlarni o‘rganishga targ‘ib etuvchi g‘oyalardan ham bilsak bo‘ladi.
Ma’lumki, ilm-fan taraqqiyoti insonning axloqiy kamolga yetishida katta ahamiyatga ega bo‘ladi. Shu bois “Qur’on”da xulq-odob qoidalari majmuining yaratilishiga asosiy e’tibor qaratiladi. Muayyan shaxs, shuningdek, jamiyatning ravnaq topishida axloqning o‘ziga xos roli va o‘rni tavsiflanadi. Zero, o‘zi yashab turgan jamiyat a’zosi bo‘lgan har bir kishining axloqsizligi jamiyatga sezilarli darajada zarar yetkazsa, axloqli kishilar uning gullab yashnashiga munosib hissa qo‘shadilar.
“Qur’on”da har bir mo‘min-musulmon bajarishi zarur bo‘lgan yaxshi amallar inson kamolotini belgilovchi omillardir, deb tushuntiriladi. Zero, Islom dini g‘oyalarining asl mohiyati ham kishilarga yomonlikning salbiy oqibatlarini ko‘rsatish, ularni doimo to‘g‘ri yo‘lda yurishga da’vat etish va yomonlikning oldini olishdan iboratdir.
Beva-bechora, yetim-yesir va qarovsiz kishilarga nisbatan ehson ko‘rsatish, xayr qilish insonga xos bo‘lgan eng muhim axloqiy xislatlardan biri ekanligi, insonda iymonning o‘ziga xos mezoni sanalgan saxovat, mehmonnavozlik, jasorat, sabr va qanoat, to‘g‘rilik, vafodorlik va sodiqlikka katta e’tibor beriladi. Shundanmi, insondagi axloqiy xislatlardan eng muhimi xayr-u ehson haqida alohida fikr yuritiladi. «Ehson» tushunchasi mazmunan keng qamrovli bo‘lib, unda muomala ham, inson tomonidan amalga oshiriladigan barcha yaxshi amallar mohiyati ham aks etadi. O‘zgalarga nisbatan ehson ko‘rsatish - har bir insonning eng oddiy insoniy burchi bo‘lishi lozimligi aytiladi. Zero, ikki olamning yaratguvchisi bo‘lgan Olloh barcha ne’matlarni o‘zi yaratgan mavjudotlarga ehson etgan. Olloh tomonidan qilingan ehsondan foydalanguvchi bandalar ham aholining eng nochor qatlami vakillariga nisbatan muruvvatli bo‘lishlari, ularga xayr-u ehson ko‘rsatishlari lozim: “Olloh senga ehson qilgani kabi sen ham (Ollohning bandalariga) infoq-ehson qil” (“Qasos” surasi, 77-oyat). Shuningdek, kim birovga ehson qilsa, uning foydasi o‘ziga qaytishi, chunki birovga yaxshilik qilgan kishi o‘zida ruhiy qanoat his etishi, boshqalar tomonidan hurmat-ehtiromga sazovor bo‘lishi ta’kidlanadi. Mazkur fikrlar «Qur’on»da quyidagicha ifodalanadi: «Kim chiroyli amal qilsa, unga o‘n barobar bo‘lib qaytarilur. Kim biron yomon ish qilsa, faqat o‘shaning barobarinda jazolanur» («An’om» surasi, 160-oyat).
Ota-onalar «Qur’oni Karim» g‘oyalariga ko‘ra eng birinchi navbatda ehson ko‘rsatilishiga loyiq kishilar sifatida qayd etilgani holda ularning haqlari belgilab beriladi. Ota-onaning farzand oldidagi haqqi quyidagilardan iboratdir:
farzandga ota-ona xatti-harakatlarining malol kelmasligi;
ota-ona bilan gaplashganda ularning dillariga og‘ir botadigan so‘z aytmaslik;
ota-onaga ehtirom bajo keltirish;
ota-onaga rahm-shafqat ko‘rsatish;
ota-onaning haqlariga duo qilish.
“Qur’on”da faqat ota-ona emas, oilaning boshqa a’zolariga, qarindoshlar, yetimlar, kambag‘allar, qo‘ni-qo‘shnilarga ham yaxshilik qilish ta’kidlangan. “Niso” surasining 36-oyatida “Ota-onangizga ham qarindosh-urug‘, yetim va miskinlarga, qarindosh, qo‘shni va begona qo‘shniga, yoningizdagi hamrohingizga, yo‘lovchi musofirga yaxshilik qilingiz!” (58-bet) deya, kishilarni bir-biriga yaxshilik qilishga undaydi.
Bu oyat katta ijtimoiy-axloqiy ahamiyatga ega. Chunki har bir oilaning mustahkamligi jamiyatni mustahkamlashga, har bir yetimga g‘amxo‘rlik esa jamiyatning taqdiri uchun harakat qiladigan ma’naviy yuksak insonni kamolga yetkazishga olib keladi. Qo‘ni-qo‘shnilar bilan totuvlik esa mahalla hayotining tinch-totuv bo‘lishini ta’minlaydi, bu esa o‘z navbatida jamiyatning barqarorligiga olib keladi. Demak, yuqoridagi sura oila va jamiyat o‘rtasidagi mustahkam aloqa mohiyatini ham ifoda etadi.
“Qur’on”da sabr-qanoatga ham yuksak axloqiy fazilat sifatida katta e’tibor beriladi. Shuning uchun ham sabr “Qur’on”da eng ko‘p zikr etiladigan xislat hisoblanadi. Shu o‘rinda shijoat qiyinchiliklarga, iffat - shahvoniy hirsga, halimlik esa jahlga sabr qilishning mezoni sifatida talqin etiladi.
“Qur’on”da ta’kidlanganidek, sabrli, sabotli bo‘lish – bu qiyinchiliklarga bardosh berish, yomon kishilar tomonidan yetkazilgan nohaqliklarga chidash, boshga tushgan musibatlarga nisbatan bardoshli bo‘lishdan iboratdir. Quyida keltiriluvchi oyatlarda qayd etilgan fikrlarga rioya etish insonda sabr-toqat hamda matonat kabi xislatlarni tarbiyalaydi: “Va albatta, sizlarni xavf-u xatar, ochlik, mol-u jon va meva-chevalarni kamaytirish kabi narsalar bilan imtihon qilamiz. Biror musibat kelganda: “Albatta biz Ollohning (bandalarimiz) va albatta biz u zotga qaytguvchilarmiz”, deydigan sobirlarga xushxabar bering (Ey Muhammad)! Ana o‘shalarga Parvardigorlari tomonidan salovat (ma’rifat) va rahmat bordir. Ana o‘shalar haq yo‘lini topguvchilardir” (“Baqara” surasi, 155-157-oyatlar).
Yuqorida keltirilgan oyatlar mazmunidan anglanadiki, sabrli kishilar hayotda doimo to‘g‘ri yo‘lni tanlab oladilar, har qanday qiyinchiliklarga bardosh beradilar, musibatlar oldida bosh egmaydilar. Qur’oni Karim insonni sabr-bardoshli bo‘lishga undaydi. Bu esa har bir kishining eng oliy xislati sanaladi.
“Qur’on”da insonda tarkib topishi kerak bo‘lgan oliy xislatlardan yana biri sadoqat deb ta’lim beriladi.
Har bir jamiyatning ravnaqi shu jamiyatda yashayotgan kishilarning o‘z vatani va xalqiga bo‘lgan sadoqatiga ham bog‘liqdir. Zero, sadoqat bor joyda ishonch, e’tiqod mavjud bo‘ladi. Jamiyat a’zolarining vatani hamda xalqiga nisbatan sadoqatli bo‘lishlari jamiyat ravnaqini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etuvchi omillardan biri hisoblanadi. “Qur’on”da sadoqat barcha yaxshiliklarning debochasi sifatida, shuningdek, rostgo‘ylik ma’nosida ham talqin etilgan. Sadoqat
o‘zgalarning omonatiga xiyonat qilmaslik, bergan va’dasiga vafo etish kabi holatlarni ham ifoda etadi. Shunga ko‘ra Alloh musulmonlarni bir-birlariga sadoqatli bo‘lishga undagan: «Ey mo‘’minlar, Allohdan qo‘rqingiz va iymonlarida sadoqatlilar bilan birga bo‘lingiz», — deyiladi «Tavba» surasining 119-oyatida.
“Qur’on”da kishilar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni yaxshilash to‘g‘risida ham gap boradi va bu oliy darajadagi insoniy xislat bo‘lib, pok qalbli kishilargina bunga erisha oladi, deyiladi. Jamiyat a’zolarining bunday xislatga ega bo‘lishlari ham jamiyatda, ham odamlar orasida tinchlik va osoyishtalikning barqaror bo‘lishiga zamin hozirlaydi. Shu bois ham kishilar o‘rtasidagi o‘zaro aloqani mustahkamlash musulmonchilikning asosiy talablaridan biri sanaladi. “Hujurat” surasining 10-oyatida bu xususda: “Mo‘minlar, hech shak-shubhasiz, og‘a- inilardir. Bas sizlar ikki og‘a-iningizning o‘rtasini o‘nglab qo‘yinglar”, – deyiladi.
Kishilar o‘rtasidagi kelishmovchiliklarning oldini olish yoki ularning o‘zaro totuv yashashlariga erishish jamiyat ahamiyatiga egadir. Ijtimoiy hayotda har bir shaxs yoki umumxalqning farovon va baxtli hayoti ko‘p jihatdan ularning o‘zaro tinch-totuv yashashlariga bog‘liq. “Qur’on”da kishilar o‘rtasida yo‘lga qo‘yiluvchi o‘zaro yordamga alohida ahamiyat beriladi. Atrofdagilarga nisbatan yaxshilik qilish hamda taqvodorlik yo‘lida bir-biriga yordam berishga chaqiriladi. “Qur’on”da yaxshilik tushunchasi ostida rostgo‘ylik, omonatga xiyonat qilmaslik, saxiylik, shijoat va boshqa barcha fazilatlar nazarda tutiladi. Shu bilan birga “Qur’on”da jamiyat, shuningdek, biror kishining manfaatiga zarar yetkazuvchi yomonlik hamda dushmanlik qoralanadi.
“Qur’on”da insondagi eng zarur xislatlardan sanalgan oliyjanoblik haqida ham fikr yuritiladi. Oliyjanoblik-yaxshilikni o‘zi uchun emas, boshqalar uchun ham zarurligini anglash istagidir. Demak, oliyjanoblik ruhiy holat bo‘lib, inson kamolotini ko‘rsatuvchi xislatdir. “Xashr” surasining 9-oyatida “Garchi o‘zlarida ehtiyoj bo‘lsa-da, o‘zlarini qo‘yib (o‘zgalarni) iysor-ixtiyor qilurlar. Kimki o‘z nafsining baxilligidan saqlana olsa, bas, ana o‘shalar najot olguvchi zotlardir”, – deya o‘zgalarga nisbatan oliyjanoblik qila olgan insonlar sharaflanadilar.
“Qur’on”ning bir qator oyatlarida shirinsuxanlik, to‘g‘ri so‘z va muomala madaniyati borasida so‘z yuritiladi. Muomala madaniyatiga rioya qilish qonun- qoidalari Islom dini g‘oyalari yaratilgunga qadar ham tizimlangan bo‘lsada, biroq Islom ta’limotigina uning asl mohiyati, shuningdek, inson kamoloti va jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyatini to‘laqonli ravishda ochib berdi. Kishilarida shirinso‘zlik, madaniy muomala qila olish ko‘nikmalari taraqqiy etgan mamlakatlardagina ijtimoiy-iqtisodiy hamda madaniy taraqqiyot ro‘y beradi. Shirinso‘zlik insonning muomala madaniyatiga ega ekanligini ko‘rsatadi, uning obro‘sini oshiradi, elning hurmatiga sazovor qiladi. Shu bois “Qur’on”da har bir insonning shirinso‘z bo‘lishi ham o‘zi uchun, ham jamiyat uchun foydali ekanligiga alohida urg‘u beriladi. Boshqa oyatda esa Olloh kishilarni so‘zlashganda past ovoz bilan so‘zlashga undaydi: “Kishilarga chiroyli so‘zlar so‘zlangiz” (“Baqara” surasi, 53-oyat).
So‘zlashganda ochiq yuzli bo‘lish, qo‘pollik qilmaslik, xushmuomala bo‘lish odoblari hayotda tinchlik va baxt-saodatga eltuvchi yorug‘ yo‘l sifatida talqin
etiladi. Haqiqatdan ham so‘zlashish madaniyati har bir inson uchun eng zarur bo‘lgan, unga baxt-saodat, jamiyatga esa ravnaq keltiradigan muhim fazilatdir. Keltirilgan misollardan shu narsa ayon bo‘lmoqdaki, muomala madaniyati barcha davrlarda ham insoniylikning eng ulug‘ sifati tarzida talqin etilgan. Zero, xalqaro maydonda davlatlar o‘rtasidagi diplomatik aloqalarni o‘rnatishda ham muayyan davlatning rasmiy vakili sanalgan elchilarning so‘zlashuv madaniyati qoidalarining mohiyatidan nechog‘lik xabardor bo‘lishlari hamda ularga qat’iy amal qila olishlari nihoyatda muhimdir.
“Qur’on”da yaxshi fazilatlarga ega kishilar bilan hamsuhbat bo‘lish insonning kamolotga erishuvini ta’minlovchi omillardan biri ekanligiga ham alohida urg‘u beriladi. Bu holat yaxshilar bilan do‘st bo‘lish imkoniyatini yaratadi, do‘stni dushmandan ajrata olish layoqatining shakllanishiga imkon tug‘diradi, o‘ziga nisbatan hamkor – do‘st tanlashiga yordam beradi.
“Va-n-najm” surasining 24-oyatida “Bizning zikrimizdan kechgan va faqat hayoti dunyonigina istagan kimsalardan yuz o‘giring”-deyiladi.
“Kaxf” surasining 28-oyatida esa “Biz qalbini bizni zikr etishdan g‘ofil qilib qo‘ygan, havoyi nafsiga ergashgan va qilar ishi isrofgarchilik bo‘lgan kimsalarga shijoat etmang”-deya ta’kidlanib, axloqan tuban kishilar bilan do‘st tutinish xato ekanligi uqtiriladi. Yaxshi kishilar bilan ham, yomon kishilar bilan ham muomala- muloqotda bo‘lganda, albatta uning o‘ziga xos odob qoidalariga rioya etish talab etiladi.
Islomda ruxsat so‘rash va salomlashish odoblariga amal qilinishiga ham alohida e’tibor beriladi. “Nur” surasining 27-28-oyatlarida bu borada aniq tavsiyalar berilganki, bu tavsiyalarga rioya qilish inson ma’naviy kamolotidan dalolat beradi (“Niso” surasining 86-oyati).
“Qur’on”da insonning ma’naviy pok bo‘lish, havoyi nafsdan saqlanish masalalariga ham e’tibor berilgan. Unda kishilarni havoyi nafsga berilmaslik, o‘zini turli rag‘bat va shahvatlardan saqlash kerakligi haqida ta’kidlanadi, havoyi nafsga berilishning sabablari to‘g‘risidagi ma’lumotlar beriladi.
Havoyi nafsga berilishining asosiy sababi sifatida kishi irodasining zaifligi va ilmsizligi yoki ilmining kamligidir deya ko‘rsatiladi. Chunki inson bilimsizligi tufayli havoyi nafsga mahkum etiladi, shunga ko‘ra aqlni ishlatib, hayotda to‘g‘ri yo‘l tutishga da’vat etiladi. Masalan, “An’om” surasining 119-oyatida “Shubhasiz, ko‘p kishilar o‘z hoy-u havaslari bilan bilmagan hollarda o‘zlarini yo‘ldan ozdirurlar”. “Rum” surasining 29-oyatida “zolim kimsalar biron bilim-hujjatsiz havoyi nafslarga ergashib (Ollohga) shirk keltiradilar” kabi fikrlar buning dalilidir. “Qur’on”da yana insonni axloqiy kamolga yetkazishga zid xususiyatlar: manmanlik, aroqxo‘rlik, qimorbozlik, yolg‘onchilik, boshqalarni kamsitish, badgumonlik, josuslik, g‘iybatchilik, maishiy buzuqlik, g‘azabnoklik,
hasadgo‘ylik, ochko‘zlik kabilar xususida ham muhim fikrlar bildirilgan.
Manmanlik - o‘z aybini tan olmaslik, takabburlik sanaladi. Manmanlik illati kishilarni sog‘lom fikr yuritishdan, o‘zini takomillashtirib borishdan mahrum etadi. Natijada jaholat illati paydo bo‘ladi (“A’rof” surasining 146-oyati).
“Qur’on”da aroqxo‘rlik va qimorbozlik ham insonni tubanlik sari yetaklovchi, or-nomusini oyoq osti qiluvchi illat sifatida qoralanadi. Chunki aroqxo‘r asta-sekin or-nomusini unuta boshlaydi, maishiy tubanlikka yuz tutadi. Inson naslining buzilishi, jamiyatning inqiroziga sabab bo‘ladi. Aroqxo‘rlik va qimorbozlik ruhan va jismonan insonning ma’naviy qashshoqlanishiga olib keladi. Bunday inson ham oila, ham jamiyat uchun bevosita zarar keltiradi. Shunga ko‘ra, islom ta’limoti g‘oyalarida aroq harom hisoblanishi qayd etiladi.
Qimor esa insonga ham moddiy, ham ma’naviy jihatdan zarar keltiradi, inqirozga yuz tutishga olib keladi. Shuning uchun ham ushbu yomon illatlarning oldini olish ta’kidlanadi.
“Qur’on”da yolg‘onchilik va uning turlari, zararli oqibatlari haqida ham batafsil to‘xtab o‘tilgan. Unda yolg‘onchilik razolat bilan bir qatorga qo‘yiladi. Odamlar yolg‘onchi kishining gaplariga ishonmay qo‘yadilar, unga bo‘lgan ishonchlarini yo‘qotadilar.
Shuningdek, mazkur kitobda yolg‘onchilikning turlari ham bayon etiladi. Shulardan eng xavflisi xiyonat deb ta’kidlanadi. Zero, xiyonat jamiyat uchun ham, shu jamiyatda yashovchi odamlar uchun ham zarar keltirib, uni xarob etadi. “Anfol” surasining 27-hamda “Niso” surasining 107-oyatida xiyonat qilganlarni Olloh kechirmasligi ta’kidlangan. Yolg‘onchilikning yana bir turi va’daga vafo qilmaslik deb ko‘rsatiladi. Irodasiz, birovga yaxshilikni ravo ko‘rmaydigan, ishonchsiz kishilar va’daga vafo qilmasligi bayon etiladi.
Islomda va’dasining ustidan chiqmaslik – munofiqlik deb tushuntiriladi. Bu xususidagi fikrlar hadislarda ham o‘z ifodasini topgan, xususan, “Munofiqlikning belgisi uchta: gapirsa yolg‘on gapiradi, va’da bersa vafo qilmaydi, omonatga xiyonat qiladi” tarzida ifoda etilgan.
Yolg‘on guvohlik berish ham kishilarga jabr-zulm o‘tkazishga sabab bo‘lishiga “Qur’on”da alohida e’tibor beriladi.
Chaqimchilik ham yolg‘onning bir turi sifatida, kishilar o‘rtasiga nifoq soluvchi razolat tarzida qoralanadi. “Qur’on”da haqiqiy inson o‘zgalarni kamsitmasligi, boshqalarni hurmat qilishi, shu bilan kishilar o‘rtasida totuvlikni mustahkamlash mumkin ekanligi kabi g‘oyalar ham mavjud.
Kishilarning bir-birini hurmat qilishi, o‘zaro do‘stlik aloqalarini mustahkamlash, kelishmovchiliklarning oldini olishda, xullas, komil insonga xos bo‘lmagan pastkashliklardan saqlanishda katta ahamiyatga ega.
“Qur’on”da insonning ruhiy va ma’naviy kamolga yetishiga to‘sqinlik qiluvchi salbiy xislatlardan yana biri g‘azabdir, deb ko‘rsatiladi va u ruhiy razolat sifatida talqin etiladi. Zero, g‘azab kelganda aql qochadi, inson o‘z irodasini idora qilolmay qoladi. Oʻz manfaati va obro‘sini himoya qilaman deb johillik qilib qo‘yishi mumkin. G‘azab inson salomatligiga ham zarar yetkazadi. Shuning uchun ham Islom ta’limoti insonni aql bilan ish ko‘rish, insof egasi bo‘lish, shuningdek, bosiqlik bilan o‘z hissiyotlarini boshqara olishga chaqiradi. Chunki g‘azab kelganda chiqarilgan hukm, amalga oshirilgan xatti-harakat johillik belgisi bo‘lib qolishi mumkin. G‘azabni bosa olmagan, shuningdek, g‘azabni qo‘zg‘agan shaxsni
kechira olish mustahkam irodaga ega bo‘lgan kishining qo‘lidangina kelishi uqtiriladi.
“Oli Imron” surasining 134-oyatida “Yaxshi-yomon kunlarda infoq-ehson qiladigan, g‘azablarini ichlariga yutadigan, odamlarning (xato-kamchiliklarini) avf etadigan kishilardir. Olloh bunday yaxshilik qiluvchilarni sevadi”, – deyiladi. Demak, Islom ta’limotida o‘zini boshqara olish quvvatiga ega bo‘lishgina emas, kechiruvchilik xislatiga ega bo‘lish ham muhim ekanligiaytiladi. Ana shunday inson ma’naviy-axloqiy jihatdan to‘laqonli shakllangan shaxs bo‘la oladi.
Islom ta’limotida hasad ham eng qabih xislat sifatida qoralanadi. “Qur’on”da insonning axloqiy kamol topishida bekorchi gap-so‘zlardan yiroq yurish, mayda va behuda gaplarga vaqt ketkazmaslik, ulardan o‘zini chetga olish kabilarni ham bajarish farz ekanligi ta’kidlanadi.
Insonning ma’naviy kamol topishiga salbiy ta’sir etuvchi xislatlardan biri – ochko‘zlik ekanligi ta’kidlanib, kishilarning bunday xislatga ega bo‘lmasligi darkor ekanligi uqtiriladi. Chunki mol-u dunyo orttirishga bo‘lgan rag‘bat manmanlik, berahmlik, isrofgarchilik kabi yomon xislatlarning paydo bo‘lishiga olib keladi (“A’rof” surasining 31-oyati). Ochko‘zlik, xasislik esa mol-dunyoga ruju qo‘yishga olib keladi.
“Qur’on”da ta’lim berilishicha, mol-dunyo insonni sinash uchun beriladi. Mol-dunyoga erishgan har bir inson uni to‘g‘ri yo‘lda sarflashi lozim (“Anfol” surasi, 28-oyat).
“Qur’on”da boylik emas, haqiqat va yaxshilik abadiydir, deyiladi. Ba’zilar mol-dunyosi ortganda manmanlik kasaliga giriftor bo‘ladilar, aql va adolatni unutadilar. Inson boylik orttirsa, haddidan oshadi, shu sababli kishilarning boylik orttirgan chog‘ida kekkayib, gerdayib ketishlaridan saqlanish masalalari keng yoritiladi.
Islom ta’limotida ilgari surilgan g‘oyalardan yana biri va uning eng muhim tarkibiy qismi poklik va tozalikka rioya qilishdir.
Xulosa qilib aytganda, Islom va uning asosiy ta’limoti mujassamlashgan Qur’oni Karim insonda aqliy, axloqiy hamda jismoniy xislatlarni shakllantirish, bir so‘z bilan aytganda, komil insonni tarbiyalashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Islom dini ta’limoti asoslarini yorituvchi Qur’oni Karimdan keyingi asosiy manba hadis hisoblanadi. Hadislarni to‘plash va ularga muayyan tartib berish asosan VIII asrning ikkinchi yarmidan boshlanib, uni eng bilimdon, turli fan asoslarini mukammal o‘rgangan, katta hayotiy tajribaga ega bo‘lgan kishi (muhaddis)lar tartib bergan. VIII-XI asrlarda to‘rt yuzdan ortiq muhaddis hadis ilmi bilan shug‘ullangan. Mazkur bilimlarni o‘rganishning o‘ziga xos yo‘nalishi bo‘lib, «hadis ilmi» nomi bilan yuritilgan. Keyingi yillarda Muhammad Alayhis- salomning hayoti, faoliyati hamda uning diniy-axloqiy ko‘rsatmalarini o‘z ichiga olgan hadislar, Imom Ismoil al-Buxoriyning “Al-jome’ as-sahih” («Ishonarli to‘plam»), “Al-adab al-mufrad” («Adab durdonalari»), Imom Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziyning “Ash-Shamoil an-nabaviya” asarlari nashr etildi. “Hadis” yoki
“Sunna” so‘zlari bir ma’noni anglatib, Rasulullohning hayoti va faoliyati hamda diniy va axloqiy ko‘rsatmalari haqidagi rivoyatlardan iborat.
Muhammad alayhis-salomning ibratli ishlari, e’tiqod, poklik va insonga xos ma’naviy-axloqiy xislatlarni ifodalovchi so‘zlari, pand-nasihatlari uning nomi bilan bog‘liq hadislarda mujassamlangan.
Hadislar dastlab yozib borilmagan. Payg‘ambar Muhammad Alayhis-salom arab bo‘lmagan kishilarning hadislarni Qur’oni Karim oyatlari bilan adashtirib yuborishlaridan cho‘chib, hadislarning yozib borilishiga ruxsat etmaganlar. Biroq payg‘ambar Muhammad Alayhis-salom huzurida sahobalar bo‘lib, ular Rasuli akramdan eshitgan hadislarini yodlab borganlar. Jumladan, hazrati Abu Hurayra ana shunday mo‘tabar kishilardan biri bo‘lib, hadislarni mukammal yodlab borgan. Abu Hurayra tomonidan qayd etilgan hadislar to‘g‘ri, ishonarli (sahih) hadislar hisoblangan.
Lekin hadislarni yod olgan kishilar sonining tobora kamayib borishi natijasida ularning asta-sekin unutilib ketishi borasidagi xavf yuzaga keladi. Ana shu xavfning oldini olish maqsadida xalifalar ishonarli hadislarni to‘plashga farmon berganlar. Hadislarni to‘plash xususidagi farmon dastlabki xalifa Umar ibn Abdulaziz tomonidan berilgan.
Hadislarni yozib borish bilan mashg‘ul bo‘lgan ilk muhaddislar sifatida Rabee bin Sabeh, Said ibn Abi Aruba, Molik bin Anas, Abdumalik bin Jurayj Makkiy, Abdurahmon al-Avzoiy Shoshiy, So‘fyon Savriy Kufiy va boshqalaraytib oʻtilgan.
VIII-IX asrlar hadis ilmining rivojlanishida “oltin davr” hisoblanadi. Bu davrga kelib, Islom ulamolari tomonidan hadislarning qay darajada to‘g‘riligi, ularning qanday manbalarga tayanilib to‘planganligi jiddiy tadqiq etila boshlandi. Chunki ba’zi soxta, ishonchsiz hadislar ham paydo bo‘la boshlagan, ularni tekshirib, asl hadislarni tiklash va yozma ravishda qayd qilish zamon talabi bo‘lib qolgan edi. Shuning uchun ham birinchidan, hadislarni yoddan biluvchi haqiqiy, bilimdon, o‘tkir mulohazali kishilarning asta-sekin kamayib ketayotganligi, ikkinchidan, hadislarning haqiqiy, ishonarli, ya’ni sahihlarini saqlab qolish maqsadida ular tekshirilib, asl holiga keltirib, yozib yig‘ila boshlangan. Ana shu tarzda hadis ilmi rivojlana boshlagan.
Islom olamida oltita ishonchli to‘plam (as-sahih as-sitta) eng nufuzli manbalar sifatida e’tirof etilgan. Ushbu manbalarning mualliflari IX asrda yashab ijod qilgan quyidagi muhaddislar bo‘lganlar: Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy 194 (810)- 256 (870), Imom Muslim ibn al-Hajjoj 206 (819) - 261 (874), Imom Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziy 209 (824) - 279(892), Imom Abu Dovud Sulaymon Sijistoniy 202 (817) - 275(880), Imom Ahmad an-Nasoiy (215 (830) - 303 (915) va Imom Abu Abdulloh Muhammad ibn Yazid ibn Mojja 209 (824) - 273(886).
Muhaddislar tomonidan yaratilgan va ishonarli manbalar deya e’tirof etilgan “Al-kutub as-sitta” (“Olti kitob”) quyidagilardan iborat:
Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy tomonidan yozilgan “Al- jome’ as-sahih” asari.
Imom Muslim an-Nishopuriy (Imom Muslim ibn al-Hajjoj) tomonidan yozilgan “As-sahih” asari.
Imom ibn Mojja tomonidan yozilgan “Sunnan”.
Imom Abu Dovud Sulaymon–Sijistoniy tomonidan yozilgan “Sunnan” asari.
Imom Muhammad ibn Iso at-Termiziy tomonidan yozilgan “Aj-jami al- kabir” asari.
Ahmad an-Nasoiy tomonidan yozilgan “Sunnan”.
Movarounnahrda birinchi bo‘lib hadis to‘plagan muhaddis Imom Abdulloh ibn Muborak al-Marvaziy sanaladi. Allomaning safdoshlari sifatida Imom Ahmad ibn Xanbal al-Marvaziy, Isʼhoq ibn Rahovayh al-Marvaziy, Imom al-Haysam ibn Qulayb ash-Shoshiy, Hofiz al-Xorazmiy, Imom Abdulhasan Ahmad ibn Muhammad as-Samarqandiy kabi vatandoshlarimizning nomlari ham mashhur. 111
|
| |