nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Axborotlashtirish qoidalarini buzish

|
Axborotlashtirish qoidalarini buzish
|
bet | 60/87 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 184,87 Kb. | | #143131 |
Bog'liq Informatsion texnologiyalar-fayllar.orgAxborotlashtirish qoidalarini buzish
» nomli 174-moddasi chiqarib tashlandi va
uning o‘rniga «
Axborot texnologiyasi sohasidagi jinoyatlar
» nomli 6 moddadan
iborat yangi bob kiritildi. Bu bobda quyidagi moddalar nazarda tutilgan:
«
Axborotlashtirish qoidalarini buzish
» nomli 278/ 1-modda;
«
Kompyuter axborotidan qonunga xilof ravishda (ruxsatsiz) foydalanish
»
nomli 278/ 2-modda;
«
Kompyuter tizimidan qonunga hilof ravishda (ruxsatsiz) foydalanish
uchun maxsus vositalarni o‘tkazish maqsadida ko‘zlab tayyorlash yoxud
o‘tkazish va tarqatish
» nomli 278/ 3-modda;
«
Kompyuter axborotini modifikatsiyalashtirish
» nomli 278/ 4-modda;
«
Kompyuter sabotaji
» nomli 278/ 5-modda;
«
Zarar
keltiruvchi dasturlarni yaratish, ishlatish yoki tarqatish
» nomli
278/ 6-modda.
2. Axborot xavfsizligining asosiy tashkil etuvchilari
Axborot xavfsizligi deb ma’lumotlarni yo‘qotish va o‘zgartirishga
yo‘naltirilgan tabiiy yoki sun’iy xossali tasodifiy va qasddan ta’sirlardan har
qanday tashuvchilarda axborotning himoyalanganligiga aytiladi.
Axborot xavfsizligi deb axborot tizimida tasodifiy yoki g‘arazli ravishda
axborot egasiga yoki uning foydalanuvchisiga ziyon yetkazuvchi xurujlardan
himoyalanganlikka aytiladi. Axborotga yoki uning infrastrukturasiga nisbatan
amalga oshiriladigan xurujlar tabiiy yoki sun’iy ravishda bo‘lib, ular axborot
orqali munosabatda bo‘lgan subyektlarga juda katta zarar yetkazishi mumkin.
Axborot xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan tadbirlarning majmui
axborot muhofazasi deyiladi.
Axborot xavfsizligi muammolariga to‘g‘ri yondoshish uchun dastlab
axborot tizimlaridan foydalanuvchi axborot munosabatlari subyektlari va
ularning manfaatlarini aniqlab olish kerak.
109
Axborot xavfsizligi nuqtai nazaridan axborotni quyidagicha turkumlash
mumkin:
• maxfiylik — aniq bir axborotga faqat tegishli shaxslar doirasigina kirishi
mumkinligi, ya’ni foydalanilishi qonuniy hujjatlarga muvofiq cheklab qo‘yilib,
hujjatlashtirilganligi kafolati. Bu bandning buzilishi o‘g‘irlik yoki axborotni
|
| |
Yassaviya tariqati - Dinshunoslik

|
Dinshunoslik
|
bet | 46/75 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 0,69 Mb. | | #117499 |
Bog'liq Dinshunoslik maruzaYassaviya tariqati. Shayx Ahmad Yassaviy (vaf. 1166-67 y.) va uning shogirdlari nomi bilan bog‘liqdir. Ahmad Yassaviy sufiylik tariqatining targ‘ibotchisi bo‘lish bilan birga shoir ham edi. Yassaviy g‘oyalari bir necha marotaba turli tahrirda nashr etilgan «Devoni hikmat»da jamlangan. Ammo tadqiqotchilar orasida uning Yassaviyga taalluqliligi ilmiy muammo sifatida bahs etilayapti. Uning fikricha, dunyoning noz-ne’matlarini so‘ragan kishi sufiy emas, balki zuhd va taqvoni ixtiyor etib, umrini toat-ibodatda hamda yig‘i bilan o‘tkazgan kishi asl sufiydir. Uning «hikmatlar»i xalq orasida keng tarqalgan.
By tariqat asoschisi Xoja Ahmad Yassaviy bugungi Qozog‘istonning janubidagi Chimkent viloyati Sayram qishlog‘ida dunyoga kelgan. Ba’zi manbalarga qaraganda, u Yasida (hozirgi Turkiston) tavallud topgan. Rivoyatlarga ko‘ra, bu yerda u Arslon-bob ismli mashhur shayxning xayrli duosiga erishgan. Oddiy xalq ommasi anglaydigan uslubda sufiyona hikmatlari, she’rlari bilan atrofdagi odamlarni xaq yo‘lga chaqiradi, ularning ma’naviyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ahmad Yassaviy hayotligidayoq uzoq o‘lkalarga muridlarini jo‘natib, o‘z tariqatini keng tarqatishga harakat qildi. Yassaviy riyozat, chilla, zikr va mujohadaga kuchli ahamiyat berib, hayotining aksari qismini chillaxonada o‘tkazdi. Uning hayoti va karomatlari haqida ko‘plab manoqiblar saqlanib qolgan.
Yassaviy tariqatida jahriy zikr ijro etiladi. Zikr chog‘ida darvishning tomog‘idan arraning tovushi kabi ovoz chiqqani uchun Yassaviyya zikriga «zikri arra», «zikri minshoriy» deyiladi. Bu zikr quyidagicha ijro etiladi: darvish ikki qo‘lini tizzasi ustiga qo‘yib, nafasini qorniga chiqarib «ha» deb, yana qorni tomonidan nafas olib bosh, bel, yelka qimirlamagan holda «hayy» deydi va zikr shu tarzda davom etadi. Zikrning 12 zarb turi ma’lumdir. Yassaviylikda xilvatga ham katta ahamiyat beriladi.
Bu tariqatda muhim o‘rin tutgan asoslar quyidagilardan iborat: Allohni tanish (ma’rifatulloh), mutlaq jo‘mardlik, rostgo‘ylik, o‘zini Allohga topshirish (tavakkul) va teran tafakkur.
Yassaviya tariqati, asosan, sunniy e’tiqodiga amal qilish bilan birga Xuroson malomatiya maktabidan biroz ta’sirlangani sababli, terma madaniyat asosiga ega. Uning xususiyatlari keyinchalik yuzaga kelgan ko‘plab tariqatlarda aks etgan. Hatto Naqshbandiyani Yassaviyaning bir shahobchasi deb biluvchilar ham bor. Ahmad Yassaviyning eng mashhur xalifalaridan Sulaymon Hakim ota Boqirg‘oniy (vaf. 1186 y.), Sufiy Muhammad Donishmand az-Zarnuqiy va boshqalar ma’lum.
|
| |
O‘tgan yil yakunlarini sarhisob qilar ekanmiz, avvalambor shuni

|
O‘tgan yil yakunlarini sarhisob qilar ekanmiz, avvalambor shuniBog'liq institutsional iqtisodiyot 1 1 1O‘tgan yil yakunlarini sarhisob qilar ekanmiz, avvalambor shuni
ta’kidlashimiz kerakki, global jahon iqtisodiyotida hali-beri saqlanib
qolayotgan jiddiy muammolarga qaramasdan, 2012-yilda O‘zbekiston o‘z
iqtisodiyotini barqaror sur’atlar bilan rivojlantirishni davom ettirdi, aholi
turmush darajasini izchil yuksaltirishni ta’minladi, dunyo bozoridagi o‘z
pozitsiyasini mustahkamladi.
Bu davrda mamlakatimiz yalpi ichki mahsuloti 8,2 foizga o‘sdi, sanoat
ishlab chiqarish hajmi 7,7 foizga, qishloq xo‘jaligi 7 foizga, chakana savdo
aylanmasi hajmi 13,9 foizga oshdi.
Makroiqtisodiy barqarorlik va iqtisodiyotning mutanosibligi
ta’minlandi.
Eksport hajmi sezilarli ravishda, ya’ni 11,6 foizga o‘sdi, eksport
qilinayotgan mahsulotlar tarkibi va sifati yaxshilanib bormoqda. Buning
natijasida xomashyo bo‘lmagan tayyor tovarlarning ulushi 70 foizdan ziyodni
14
tashkil etmoqda. Tashqi savdo aylanmasidagi ijobiy saldo 1 milliard 120
million dollardan oshdi.
Inflyatsiya darajasining o‘sish sur’ati prognoz ko‘rsatkichlari doirasida
saqlab qolindi va 7 foizdan oshmadi.
2012-yilda soliq yukini kamaytirish siyosati davom ettirildi. Kichik
korxona va mikrofirmalar uchun yagona soliq to‘lovi stavkalari 6 foizdan 5
foizga tushirilgani, yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun belgilangan soliq
stavkasi esa sezilarli tarzda, ya’ni o‘rtacha ikki barobar kamaytirilgani buni
yaqqol tasdiqlaydi.
Shularga qaramasdan, davlat byudjetining daromadlar qismi bo‘yicha
ko‘rsatkichlari to‘liq bajarildi, erishilgan profitsit yalpi ichki mahsulotga
nisbatan 0,4 foizni tashkil etdi.
Davlat jami xarajatlarining asosiy qismi, ya’ni qariyb 59,2 foizi ijtimoiy
|
| |
Institutsional iqtisodiyotning rivojlanish xususiyatlari

13
ta’minlashdagi qiyosiy samaradorligi taqqoslanadi. Ya’ni, mulkchilik shakllari va
shartnoma shakllarining keng doirasi ko`rib chiqilib, ular asosida almashuv amalga
oshiriladi
Mulkchilik huquqlari nazariyasi
(R.Kouz, R.Pozner, S.Peyovich) va
optimal shartnoma nazariyasi
(J.Stiglits, Y.Maknil)ning tadqiqot dasturi ana
shunday. Bu yerda mulkchilik huquqlarining o`rnatilishi va samarali himoyalanishi
uchun mas’ul bo`lgan davlat nazariyasi,
ijtimoiy tanlov nazariyasi
(J.Byukenen,
G.Tallok), shuningdek, ijtimoiy tanlov nazariyasidan hosil bo`lgan
konstitutsiyaviy
iqtisodiyot
(V.Vanberg) ajralib turadi. Ayniqsa, konstitutsiyaviy iqtisodiyotning
vazifasi neoklassika, «eski» institutsionalizmning tarkibiy qismi hisoblangan
«tartib nazariyasi» hamda “ijtimoiy tanlov” unsurlarini uyg`unlashtirishdan iborat.
Ikkinchidan, neoklassik modelga
axborot xarajatlari
, ya’ni bitim
to`g`risidagi va bozordagi vaziyat to`g`risidagi axborotni qidirish va olish bilan
bog`liq xarajatlar tushunchasi kiritiladi.
Axborot nazariyasi
(J.Stigler)
neoinstitutsionalizm rivojlanishiga katta ta’sir ko`rsatdi.
Uchinchidan, ishlab chiqarish xarajatlari bilan bir qatorda
transaksiya
xarajatlari
mavjudligi neoinstitutsionalistlar tomonidan ta’kidlandi.
Transaksiya
xarajatlari nazariyasi
(R.Kouz, O.Uilyamson) uchun markaziy bo`lgan ushbu
atama zamirida bitimlarni amalga oshirishda yuzaga keladigan barcha xarajatlar
tushuniladi. Transaksiya xarajatlari nazariyasi va mulkchilik huquqlari nazariyasini
qo`llash natijasida
Yangi iqtisodiy tarix
(D.Nort) deb nomlangan tarixiy tahlil
paydo bo`ldi.
Institutsional iqtisodiyot rivojlanishidagi ikkinchi bosqich
o`yinlar
nazariyasi
(J. fon Neyman, O.Morgenshtern, J.Nesh)ning neoklassikadagi
umumiy muvozanat modeliga nisbatan bildirgan tanqidiy xulosasi bilan boshlandi.
Aynan o`yinlar nazariyasi yangi institutsional iqtisodiyot modellarining tilini
shakllantirdi. O`yinlar nazariyasi quyidagi taxminlarga asoslanadi:
a) bir necha muvozanat nuqtalari mavjud bo`lishi mumkin;
b) muvozanat nuqtalari Pareto bo`yicha optimum nuqtalariga mos kelishi
shart emas;
v) muvozanat umuman mavjud bo`lmasligi mumkin.
“Eski” institutsional maktab - O`zbekiston respublikasi davlat soliq qo`mitasi soliq akademiyasi m. I. Kutbitdinova...

9
bunday taxmini noto`g`ri, chunki jamiyat azaldan institutsionallashgan. Ushbu
xulosa, uning ta’kidlashicha, ko`plab iqtisodchilarning “eski” maktab
institutsionalistlarining g`oyalariga qaytishiga sabab bo`ldi.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, “yangi” institutsional maktab,
neoinstitutsional nazariya va yangi institutsional iqtisodiyot – bularning barchasi
bitta narsa emas. “Yangi” maktab, R.Nureevning fikricha, o`z asoslariga ko`ra bir-
biridan farq qiluvchi ikkita so`nggi yo`nalish: neoinstitutsionalizm uchun
neoklassik nazariya va yangi institutsional iqtisodiyot uchun “eski”
institutsionalizm yo`nalishlariga asos bo`lib xizmat qildi.
Yangi institutsional iqtisodiyot vakillari tomonidan nafaqat ushbu yo`nalish
doirasida, balki boshqa yo`nalishlar doirasida ham tan olinib, keng qo`llanilgan bir
necha nazariya ishlab chiqildi. Bular o`yinlar nazariyasi (J. Fon Neyman,
O.Morgenshtern, J.Nesh) va to`liqsiz oqilonalik nazariyasi (G.Saymon)
hisoblanadi [30]. Yangi institutsional iqtisodiyotning hozirgi zamon ishlanmalarini
fransuz maktabi iqtisodchilari – L.Teveno, O.Favro, A.Orlean, R.Buaye va
boshqalar ishlarida uchratish mumkin [30, 31].
Biroq, institutsionalistlarning bahs-munozaralari bir yo`nalishning boshqasi
ustidan ustunligini isbotlashga yo`naltirilgan. Bir qator iqtisodchilar, xususan
T.Eggertsonning ta’kidlashicha
3
, “faqat vaqt munozaralarda hakam sifatida ishtirok
etishi mumkin. Aynan metodologik ziddiyatlar tufayli J.R.Kommons
boshchiligidagi
eski
amerika
institutsionalistlarining
urinishlari
muvaffaqiyatsizlikka uchradi, chunki, 1984 yilda R.Kouz yozganidek, “hech
qanday nazariyaga ega bo`lmagan ular (amerika institutsionalistlari) hali anglab
yetishni talab etuvchi quruq izohli materialdan boshqa hech narsani taklif eta
olishmadi”.
ziyodi uch yildan ortiq muddatga berilgan uzoq muddatli kreditlar ekani

15
bo‘yicha bildirgan fikrlarini keltirish o‘rinli, deb bilaman. Uning
ta’kidlashicha, “O‘zbekiston iqtisodiyoti jadal sur’atlar bilan o‘smoqda.
Soliq-byudjet va tashqi faoliyat sohalaridagi mustahkam pozitsiya, bank
tizimining barqarorligi, davlat qarzining kamligi va tashqaridan qarz olishga
ehtiyotkorlik bilan yondashish mamlakatni global inqirozning salbiy
oqibatlaridan himoya qildi”.
*
Xulosa
XIX asr oxiri va XX asrning boshlarida bozor iqtisodiyoti
munosabatlarining jadal rivojlanishi barobarida iqtisodiy tadqiqotlar ko`lami
yanada kengaydi va chuqurlashdi. Bu bilan hozirgi zamon iqtisodiy
ta’limotlarining yirik yo`nalishlari shakllandi. Ular uch yo`nalishdan: neoklassika,
institutsionalizm va keynschilikdan iborat. Klassik nazariyaning marjinal
yondashuv bilan kengayishi neoklassik nazariya sifatida namoyon bo`ldi.
Institutsionalizmning tadqiqot markazida institutlar – insonlar tomonidan
barpo etiladigan va o`zaro hamkorlikni tarkiblovchi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy
me’yorlar va qoidalar turadi. Institutsional nazariya qoidalari neoklassik
yondashuvga nisbatan yangi nazariya bo`lib, u bozor munosabatlari tahlilining
yangi sohasidir. Individlar va institutlarning o`zaro bog`liqligini tahlil qilishda
metodologik individualizm va xolizm metodologiyasidan foydalaniladi. Ular
institutlar yoki individlarning birlamchiligi nuqtai nazaridan bir-biridan farq
qiladi.
Institutsional iqtisodiyot rivojlanishida o`zaro o`xshash nomdagi
neoinstiutsional hamda yangi institutsional bosqichlardan iborat. Birinchi
bosqichda mulkchilik huquqlari (R.Kouz, R.Pozner, S.Peyovich), optimal
shartnoma, konstitutsiyaviy iqtisodiyot (V.Vanberg), ijtimoiy tanlov (J.Byukenen,
G.Tallok), transaksiya xarajatlari (R.Kouz, O.Uilyamson), axborot (J.Stigler)
nazariyalari, ikkinchi bosqichga
o`yinlar nazariyasi
(J. fon Neyman,
O.Morgenshtern, J.Nesh), G.Saymonning to`liqsiz ratsionallik nazariyasi
kiritilgan. D.Nort tadqiqotlarida individlarning institutsional doiralarni
o`zgartirishga qodirligi ta’kidlanadi. Yangi institutsional iqtisodiyotning eng yoyiq
ko`rinishdagi dasturi
kelishuvlar iqtisodiyoti
(L.Tevano, O.Favro, A.Orlean,
R.Buaye)dir. Uni tahlil qilish markazida kelishuvlar turadi. Kelishuvlar individlar
o`rtasidagi o`zaro hamkorlikning umumiy doiralari sifatida qabul qilinadi.
soha va aholini ijtimoiy himoya qilish chora-tadbirlarini amalga oshirishga

|
soha va aholini ijtimoiy himoya qilish chora-tadbirlarini amalga oshirishgaBog'liq institutsional iqtisodiyot 1 1 1soha va aholini ijtimoiy himoya qilish chora-tadbirlarini amalga oshirishga
qaratildi, uning 34 foizdan ortig‘i ta’lim, 14,5 foizdan ko‘prog‘i sog‘liqni
saqlash sohalarini moliyalashtirishga yo‘naltirildi.
Bugungi kunda, dunyoning ko‘plab mamlakatlarida davlat qarzining
ortib borishi bilan bog‘liq muammolar saqlanib qolayotgan bir sharoitda,
O‘zbekistonimiz chetdan qarz olish bo‘yicha puxta o‘ylangan siyosat olib
borishi natijasida davlatimiz qarz hajmining ulushini nisbatan past darajada
ushlab qolishga va o‘z majburiyatlariga to‘liq javob beradigan mamlakat
sifatida barqaror obro‘-e’tiborini saqlab qolishga erishdi. 2013-yilning 1-
yanvar holatiga ko‘ra, O‘zbekistonning jami tashqi qarzlari miqdori yalpi
ichki mahsulotga nisbatan 16,0 foizdan oshmagani, bu ko‘rsatkich esa xalqaro
mezonlar bo‘yicha “o‘rtachadan ham kam” darajada baholangani buni
isbotlab bermoqda.
Mamlakatimiz moliya-bank tizimi barqaror va ishonchli faoliyat yuritib,
yuqori ko‘rsatkichlarni namoyon etib kelmoqda. 2012-yilda bank tizimining
jami kapitali 24,3 foizga, so‘nggi uch yilda esa ikki barobar ko‘paydi.
Bugungi kun.da kapitalning yetarlilik darajasi 24,0 foizdan oshib, bu esa
qabul qilingan umumiy xalqaro standartlardan 3 barobar ortiqdir. 2012-yil
yakunlari bo‘yicha bank tizimining likvidligi 65,0 foizdan ortmoqda, bu esa
talab etiladigan minimal darajadan 2 barobar yuqoridir.
2010-yilda mamlakatimizning atigi 13 ta tijorat banki ijobiy xalqaro
reytingga ega bo‘lgan bo‘lsa, ayni paytda ularning soni 28 taga yetdi.
Banklar faoliyatida, o‘tgan yillardagi kabi, investitsiya faoliyatiga katta
e’tibor qaratildi.
2012-yilda iqtisodiyotning real sektoriga yo‘naltirilgan kreditlar hajmi
2011-yilga nisbatan 1,3 barobar oshdi. Ajratilgan kreditlarning 76 foizdan
|
| |
diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish- ning ustuvor yo‘nalishlari belgilandi

|
diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish- ning ustuvor yo‘nalishlari belgilandi
|
bet | 58/75 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 0,69 Mb. | | #117499 |
Bog'liq Dinshunoslik maruzadiniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish- ning ustuvor yo‘nalishlari belgilandi.
Ular quyidagilar, “jaholatga qarshi ma’rifat” ulug‘vor g‘oya asosida dinning asl insonparvarlik mohiyatini, ezgulik, tinchlik va insoniylik kabi fazilatlar azaliy qadriyatlarimiz ifodasi ekanligini keng yoritish va bu sohadagi ilmiy-ma’rifiy faoliyatni jadal tashkil etish;
islom va jahon sivilizatsiyasiga bebaho hissa qo‘shgan ajdodlarimizning boy madaniy merosini chuqur o‘rganish asosida yoshlarning ongu tafakkurini shakllantirish;
dinni zo‘ravonlik va qon to‘kish bilan bir qatorga qo‘yadigan buzg‘unchi yot g‘oyalarning asl mohiyati va maqsadlari haqida aholining, ayniqsa, yoshlarning xabardorlik darajasini oshirish;
jamiyatda milliy va diniy qadriyatlarimizga yot bo‘lgan g‘oyalarga nisbatan toqatsizlik muhitini shakllantirish;
jamiyatda bag‘rikenglik, o‘zaro hurmat, mehr-oqibat, tinchlik va totuvlikni, ijtimoiy-ma’naviy muhit barqarorligini ta’minlashda diniy-ma’rifiy soha vakillarining
daxldorlik hissi va ishtirokini yanada oshirish;
diniy-ma’rifiy tashkilotlarning moddiy-texnika ta’minotini mustahkamlash, soha vakillari mehnatini munosib rag‘batlantirish va ijtimoiy himoyasini kuchaytirish;
globallashuv sharoitida jamiyatimizdagi ijtimoiy-ma’naviy muhit barqarorligi va e’tiqod erkinligiga tahdid tug‘dirishi mumkin bo‘lgan omillarni barvaqt aniqlash va oldini olishga qaratilgan axborot-tahliliy faoliyatni kuchaytirish;
diniy va dunyoviy bilimlar uyg‘unligini rivojlantirish asosida ta’lim sifatini oshirish, diniy-ma’rifiy sohada malakali kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirishning yaxlit tizimini yaratish, maqsad yetib qo‘yildi.
Qur’oni karim va hadislarning asl mohiyatini, hadis ilmining ilmiy-nazariy asoslarini chuqur o‘rgangan, hadis ilmi rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan ulug‘ vatandoshlarimizning ulkan ilmiy merosini puxta o‘zlashtirgan, hadisshunoslik sohasida ilmiy izlanishlar olib borish ko‘nikmasiga ega mutaxassislarni tayyorlash hamda hadislardagi ezgu umuminsoniy g‘oyalarni xalqimiz, ayniqsa, yosh avlodga yetkazish maqsadida 2017-yil 8-noyabr kuni Samarqand shaxrida Imom Buxoriy ilmiy markazida Xadisshunoslik va Imom Moturidiy markazi qoshida kalom ilmi maktablari ochildi. 10 – noyabr kuni Buxoroda Mir Arab oliy madrasasi huzurida Baxouddin Naqshband tasavvuf ilimiy maktabi va Qashqadaryo viloyatida “Abu Mu’in an –Nasafiy” nomidagi aqida ilmi maktabi ochildi.
13 –noyabr kuni Farg‘onada Islom huquqi maktabi tashkil etildi. Xulosa qilib aytganda, ushbu maktablarni tashkil etilishidan maqsad kelgusida chuqur bilimli imom –hatiblar, islomshunos mutaxassislar, ulamolar tayyorlashda, eng muhimi, farzandlarimizni buyuk ajdodlarimizning bebaho merosi ruhida, sog‘lom e’tiqod ruhida tarbiyalashda bu maktablar tayanch bo‘lib hizmat qiladi.
|
| |
Nazorat uchun savollar - Informatsion texnologiyalar

|
Informatsion texnologiyalar
|
bet | 55/87 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 184,87 Kb. | | #143131 |
Bog'liq Informatsion texnologiyalar-fayllar.org
Nazorat uchun savollar:
1. Texnologik jarayonni qamrab oluvchi tarkibiy elementlarning ikki
asosiy omillari qaysilar?
2. Texnologiyada uslub va tamoyillar mohiyati nimalardan iborat?
3. Avtomatlashtirish qachon zarur bo‘ladi?
4. Axborot texnologiyasi bilan axborot tizimining farqi nimada?
5. Zamonaviy axborot texnologiyalarining uchta asosiy tamoyillari
qaysilar?
6. Axborot texnologiyalari vositalari va uskunalari qaysilar?
7. Axborot texnologiyalari evolyutsiyasi qanday bosqichlarni qamrab
oladi?
12.
Boshqaruv faoliyatida axborot texnologiyalari qanday o‘rinni tutadi?
100
13.
Ofisni avtomatlashtirishning asosiy tarkibiy qismlarini keltiring.
14.
Lokal tarmoqlar faoliyat ko‘rsatish mexanizmini aytib bering.
15.
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalari qanday xususiyatlarga ko‘ra
tavsiflanadi?
16.
Kompyuter grafikasi deganda nimani tushunasiz?
17.
Integrallashgan paketlar o‘z tarkibiga qanday texnologiyalarni qamrab
oladi?
18.
Multimedia-texnologiya deb nimaga aytiladi?
19.
Kommunikasiyalar tizimi deganda nimani tushunasiz?
20.
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalari hal etadigan vazifalarni
aytib bering.
Adabiyotlar: 1-7, 11-15, 17-19, 38-40, 42-46.
101
Mavzu. Axborot tizimlari va texnologiyalarida
axborot xavfsizligini ta’minlash masalalari
Reja:
1.
Axborot xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan huquqiy-me’yoriy hujjatlar.
2. Axborot xavfsizligining asosiy tashkil etuvchilari.
3. Axborotga bo‘ladigan tahdid tushunchasi.
4. Kompyuter ma’lumotlarini himoyalash vositalari.
|
| |
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyasi turlari

|
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyasi turlari
|
bet | 50/87 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 184,87 Kb. | | #143131 |
Bog'liq Informatsion texnologiyalar-fayllar.org5. Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyasi turlari.
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyasini (AAT) bir qator belgilarga,
xususan, axborot tizimini avtomatlashtirishni amalga oshirish imkoniyati,
AATning boshqaruv vazifalarini qamrash darajasi, texnologik operatsiyalar
94
sinfi, foydalanuvchining interfeys turi, EHM tarmog‘idan foydalanish variantlari
va hokazo xususiyatlariga ko‘ra klassifikatsiyalash mumkin.
AATni amalga oshirish usuliga ko‘ra, avtomatlashtirilgan axborot tizimida
an’anaviy ravishda yuzaga kelgan yangi axborot texnologiyalari ham ajratib
ko‘rsatiladi. Agar an’anaviy AAT birinchi galda ma’lumotlarni markazlashgan
holda qayta ishlash sharoitiga mo‘ljallangan bo‘lsa, ShKdan ommaviy
foydalanishga
o‘tish
esa
mashaqqatli
ish
hajmini
yengillashtirishga
mo‘ljallangan. Amalga oshirish usuliga ko‘ra AAT lar On-Line rejimida
ishlovchi va Off-Line rejimida ishlovchi turlarga ajraladi. On-Line rejimida
ishlovchi AAT larda ma’lumotlar shakllanishi zahotiyoq (real vaqt oralig‘ida)
tizimga kiritilishi, qayta ishlanishi va hisobotlari tegishli bo‘g‘inlarga uzatilishi
amalga oshiriladi. Off-Line rejimida ishlovchi AATlarda ma’lumotlar
shakllanib bo‘lgan vaqtdan ancha keyin ham (1 kundan, 1 haftadan keyin ham)
tizimga kiritilishi, qayta ishlanishi mumkin.
Qamrov darajasi bo‘yicha avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalari
Qamrov darajasi bo‘yicha AATning vazifalari ma’lumotlarni
elektron
usulda qayta ishlashni
o‘z ichiga oladi.
Bunda EHMdan foydalangan holda ayrim iqtisodiy masalalar hal etilib,
ma’lumotlar qayta ishlanadi va
boshqaruv faoliyatini avtomatlashtirish
olib
boriladi.
Boshqaruv faoliyatini avtomatlashtirishda boshqaruv qarorlarini tayyorlash
uchun axborot — ma’lumotnoma rejimida ishlarni va doimiy hisobotni
shakllantirish, xizmat vazifalarini kompleks ravishda hal etish uchun hisoblash
vositalaridan (jumladan super EHM va ShK) foydalaniladi. Ushbu guruhga
|
| |
Neoinstitutsional nazariyaning asosiy yo`nalishlari

12
Neoinstitutsional nazariyaning sanab o`tilgan yo`nalishlari o`rtasida ko`plab
farqlar ham, umumiy jihatlar ham mavjud. Xususan, T.Eggertsson quyidagilarni
ajratadi [59]:
Birinchidan, barcha ushbu mualliflar almashuvni tartibga soluvchi qoidalar
va shartnomalarga nisbatan belgilanadigan cheklovlarni yaqqol ko`rinishda
modellashtirishga
intilishadi, bunda andoza sifatida ko`proq neoklassik modelda
mulk huquqlarining eng na’munali yo`lidan foydalaniladi.
Ikkinchidan, to`liq axborot va almashuvning nol darajali xarajatlari
to`g`risidagi neoklassik
taxminlar oydinlashtirildi, shuning uchun ijobiy
transaksiya xarajatlarining oqibatlari o`rganilmoqda.
Uchinchidan, baholanadigan ne’matlarda faqat ikkita o`lchov – narx va sifat
o`lchovlari mavjud, degan oddiy taxmin
ancha yumshatildi, shu sababdan iqtisodiy
natijalar va iqtisodiy tashkilot uchun tovarlar va xizmatlar sifat o`zgarishlarining
oqibatlari tadqiq etilmoqda.
Yana bir bor ta’kidlash lozimki, neoinstitutsional nazariya hozircha to`liq
shakllanmagan: ta’riflar va atamashunoslik borasida to`liq uyg`unlikka
erishilmagan, matematik modellardan mikroiqtisodiy nazariyadagiga qaraganda
juda
kam darajada foydalanilmoqda, empirik teslashga katta e’tibor qaratiladi (bu
ayniqsa o`tish iqtisodiyotidagi jarayonlarni tahlil qilishda, masalan xufyona
sektorni o`rganishda, turli ma’muriy to`siqlarning samaradorligini tadqiq
etishda
ko`zga tashlanadi).
Axborot xavfsizligining asosiy tashkil etuvchilari

|
Axborot xavfsizligining asosiy tashkil etuvchilari
|
bet | 62/87 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 184,87 Kb. | | #143131 |
Bog'liq Informatsion texnologiyalar-fayllar.orgAxborot xavfsizligining asosiy tashkil etuvchilari
Axborot xavfsizligini ta’minlash ko‘p qirrali faoliyat bilan bog‘liq jarayon
bo‘lib, unda muvaffaqiyatga erishish uchun tizimli va kompleks yondoshish
talab etiladi. Axborot tizimlaridan foydalanuvchi subyektlarning axborot
xavfsizligi bo‘yicha manfaatlarini quyidagilar tashkil qiladi: axborotga murojaat
qilish imkoniyatini ta’minlash, axborotning yaxlitligini ta’minlash, axborotning
maxfiyligini ta’minlash. Gohida axborot xavfsizligining bu asosiy tashkil
etuvchilariga axborotdan ruxsatsiz nusxa olishdan himoyalanishni ta’minlashni
ham kiritishadi. Lekin bu toifadagi himoyalanish hali-xanuz o‘z yechimini to‘la-
to‘kis topmagan.
111
Axborotga murojaat qilish imkoniyatini ta’minlash belgilangan vaqt oralig‘ida
vakolatga ega bo‘lgan axborot foydalanuvchilari va subyektlari uchun axborot
yoki u bilan bog‘liq servisga murojaat qilib foydalanish imkoniyatini
ta’minlashni anglatadi.
Axborotning yaxlitligini ta’minlash saqlanayotgan axborot vakolatga ega
bo‘lmagan subyektlar tomonidan o‘zgartirilishidan, ya’ni axborot tuzilishi va
ma’nosi qanday berilgan bo‘lsa, shunday saqlashni ta’minlashni anglatadi.
Axborotning maxfiyligini ta’minlash axborotga vakolati bo‘lmagan subyektlar
tomonidan murojaat qilib, undan oshkor holda foydalanishdan himoya qilishni
anglatadi.
Axborotga murojaat qilish imkoniyatini ta’minlash turli sohalardagi
axborot tizimlarida, ayniqsa ishlab chiqarishni boshqarish, transport, bank va
shu kabi sohalarda muhim ahamiyatga ega. Bu tizimlardan foydalanishda
to‘xtalishlar yoki nosozliklar ro‘y bersa, moddiy va ma’naviy zarar miqdori
katta bo‘lishi bilan birga, ko‘pchilik axborot foydalanuvchilari o‘zlariga zarur
bo‘lgan qimmatli axborotlarni vaqtida olish imkonidan mahrum bo‘ladilar.
Misol uchun, temir yo‘l va aviabiletlarni sotish, banklarda mijozlarga xizmat
ko‘rsatish va h.k.
Axborot yaxlitligi ikki turga bo‘linadi: statik va dinamik yaxlitlik. Statik
yaxlitlik deganda belgilangan obyekt haqidagi ma’lumotlar o‘zgarmay
saqlanishi tushunilsa, dinamik yaxlitlikda axborotlarni qayta ishlash jarayonida
bir axborotni qayta ishlash natijasida to‘g‘ri natijaviy axborot olinib,
o‘zgartirilmagan holda tegishli bo‘g‘inga yetkazilishi tushuniladi. Axborotning
dinamik yaxlitligini nazorat qiluvchi vositalar moliyaviy operatsiyalarning
to‘g‘ri bajarilishini aniqlashda, ma’lum bir qimmatga ega bo‘lgan axborotlarni
tartiblashda, ulardan nusxa olish jarayonlarida ishlatiladi.
3.Axborotga bo‘ladigan tahdid tushunchasi.
112
Тahdid deganda kimlarningdir manfaatlariga ziyon yetkazuvchi ro‘y
berishi mumkin bo‘lgan voqea, ta’sir, jarayon tushuniladi. Axborotga yoki
axborot tizimiga salbiy ta’sir etuvchi potensial ro‘y berishi mumkin bo‘lgan
voqea yoki jarayon axborot munosabatlari subyektlari manfaatlariga
|
| |
O’qitish usullari - Mavzu: Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishi xaqida umumiy ma’lumot

|
Mavzu: Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishi xaqida umumiy ma’lumot
|
bet | 155/160 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #240565 |
Bog'liq Mavzu Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishO’qitish usullari:
| | |
ma’ruza, blits- so‘rov, grafik- organayzer
| | |
O’quv faoliyatini tashkil etish shakli:
|
Umumjamoa, juftlikda ishlash
|
O’qitish vositalari:
|
Darsliklar, ma’ruza matni, slaydlar, tarqatma materiallar. Kompyuter, proektor, doska, bo‘r, jadvallar, sxema va rasmlar.
|
O’qitish sharoitlari:
|
Amaliy mashg‘ulotini o‘tish uchun sinf xonasi talabalar soniga mos stol va stullar bilan jixozlangan bo‘lishi shart. Auditoriyada doska, elektr toki bo‘lishi zarur. Didaktik vositalarni qo‘llash uchun barcha sharoitlar yaratilishi kerak, ya’ni sinf xonasini kerakli vaqtda nim qorong‘i bo‘lishini ta’minlash maqsadida sinf xonasining derazalariga qora parda tortish kerak.
|
Qayta aloqaning usul va vositalari:
|
Tezkor-so’rov, savol-javob, test, misol va mashqlar, bajarilgan o’quv topshiriqlarni baholash.
|
O’QUV MASHG’ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
|
| |
-Mavzu:Dvigatelning umumiy tuzilishi va parametrlari

|
-Mavzu:Dvigatelning umumiy tuzilishi va parametrlari
|
bet | 16/160 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #240565 |
Bog'liq Mavzu Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulish3-Mavzu:Dvigatelning umumiy tuzilishi va parametrlari
Reja
1Dvigatellarning vazifasi va turlari
2Dvigatelning tuzilishi
3Dvigatelning parametrlari
Zamonaviy transport vositalariga asosan, porshenli ichki yonuv dvigatellari o’rnatiladi. Bug’ va elektr toki bilan ishlaydigan avtomobillar ba’za kamchiliklarga ko’ra xozirgi kunda deyarli qo’llanilmaydi. Bug’ bilan ishlaydigan dvigatellarning asosiy kamchiligi – foydali ish koeffitsientining kichikligi (0, 16, …0, 18) da dvigatel bug’ qurilmalarining o’lcham va vaznlarini kattaligidir. Elektr bilan ishlaydigan dvigatellarning keng tarqalmaganligiga sabab, ularning uzoq masofalarga qatnay olmasligi, chunki ularga o’rnatilgan qo’rg’oshin akkumulyatorlarining elektr sig’imi avtomobilning 40…60 km masofagacha harakatlanishiga mo’ljallangan. Avtomobillarga o’rnatiladigan porshenli ichki yonuv dvigatellari quyidagi belgilari bilan tasniflanadi:
Ishlatiladigan yonilg’ining turiga qarab:yengil suyuq yonilg’i – benzinda ishlaydigan va suyultirilgan yoki siqilgan suyuq gaz bilan ishlaydigan karbyuratorli dvigatellar, og’ir suyuq dizel yonilg’isida ishlaydigan dizel dvigatellari.
Yonuvchi aralashmaqilish uslubiga qarab, silindr tashqarisida aralashmaqiluvchi karbyuratorli dvigatellar va silindr ichida aralashmaqiluvchi dizel dvigatellari.
Ish aralashmasining alangalanishi bo’yicha, elektr uchquni bilan alangalanadigan karbyuratorli dvigatellar va siqish natijasida o’z-o’zidan alangalanuvchi dizel dvigatellari.
Ish jarayoniniqilish uslubiga qarab: to’rt taktli va ikki taktli dvigatellar.
Konstruktiv belgilari bo’yicha: silindrlar soni va ularning joylashuv tartibiga qarab (tik qatorli, yotiq qatorli yoki V – simon), gaz taqsimlash mexanizmining joylashuvi bo’yicha – klapanlar yuqoriga yoki pastga joylashgan.
Porshenli ichki yonuv dvigatellarining umumiy tuzilishi va asosiy ko’rsatkichlari: Porshenli ichki yonuv dvigatellari quyidagi mexanizm va tarmoqlardan tashkil topgan: krivoship-shatunli mexanizm, gaz taqsimlash mexanizmi da sovutish, moylash va ta’minlashtarmoqlari. Bundan tashqari, karbyuratorli dvigatellarda majburan o’t oldirish, dizel dvigatellarida esa yuritish tarmog’i bor.
Krivoship-shatunli mexanizm gazning kengayishidagi bosimini o’ziga qabul qiladi da porshenning to’g’ri chiziqli ilgarilama va qaytma harakatini tirsakli valning aylanma harakatiga aylantirib beradi. Uni tashkil qiluvchi detallar
|
Silindr 13, xalqalari bo’lgan porshen 15, porshen barmog’i 16, shatun 17, tirsakli val 19, va maxovik 18. Silindrning ustki qismi silindr kallagi 12 bilan berkitilganGaz taqsimlash mexanizmi yonilg’i aralashmasi yoki xavoning silindrga kirishini da ishlatilgan gazlarni chiqarib yuborishini boshqarish uchun xizmat qiladi. Bu mexanizm tarkibiga gaz taqsimlash vali 2, gaz taqsimlash valini yuritgich shesternyasi 1, turtkichlar 3, klapanlar 8, va 11 da prujina 4 kiradi
|
(12 rasm)
|
|
|
| |
-Mavzu:Tormoz - Mavzu: Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishi xaqida umumiy ma’lumot

|
Mavzu: Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishi xaqida umumiy ma’lumot
|
bet | 154/160 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #240565 |
Bog'liq Mavzu Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulish30-Mavzu:Tormoz
O’QUV MASHG’ULOTINING O’QITISH TEXNOLOGIYASI MODELI
Vaqt:80 daqiqa
|
O’quvchilar soni: ________nafar.
|
O’quv mashg’ulotining shakli va turi:
|
Aqliy hujum, ikkiyoqlama tahlil usuli, grafik organayzeridan foydalangan holda.
|
O’quv mashg’ulot rejasi:
|
1.Tormoz tizimlarining vazifasi va turlari o’rganish
2.Tormoz mexanizmlari va ularning turlari xaqida umumiy ma’lumot.
3.Tormoz yuritmasining turlari.
|
O’quv mashg’ulot maqsadi:a) ta’limiy:mavzuga oid nazariy bilimlarni egallash va mustahkalmlash. O’zlashtirgan bilim va ko’nikmalarni amaliy faoliyatda qo’llash.
b) tarbiyaviy:milliy g’oya va mafkurani o’quvchilar ongida shakllantirish: o’quvchilarda insonparvarlik, mehr-shavqat tuyg’ularini shakllantirish.
с) rivojlanuvchi:O’quvchilarni fikrlash qobiliyatini o’stirish; mavzuni o’rganish borasida o’quvchilarni ijodiy yondoshishga yo’llash.
|
Pedagogik vazifalar:
|
O’quv faoliyati natijalari:
|
1) Tormoz tizimlarining vazifasi va turlari o’rganish o’quvchilarga tushuntiriladi
2) Tormoz mexanizmlari va ularning turlari xaqida umumiy ma’lumoto’quvchilarga tushuntiriladi
|
1) Tormoz tizimlarining vazifasi va turlari o’rganish o’quvchilarga tushuntiriladio’quvchilar tushunadilar va amaliyotda qo’llaydilar
2) Tormoz mexanizmlari va ularning turlari xaqida umumiy ma’lumoto’quvchilar tushunadilar va BKMga ega bo’ladilar
|
| |
|
| |
Kengayish yoki ish yo‘li takti - Mavzu: Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishi xaqida umumiy ma’lumot

|
Mavzu: Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishi xaqida umumiy ma’lumot
|
bet | 11/160 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #240565 |
Bog'liq Mavzu Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishKengayish yoki ish yo‘li takti, ikkala klapanning yopiq xolatida tirsakli valning 360 dan 540° gacha burilishida amalga oshadi. Ishchi aralashmaning alangalanishi natijasida silindrdagi harorat va bosim tez ko‘tariladi. Gazlarning maksimal harorati esa benzinli dvigatellarda 2200...2500° S ga, dizellarda 1600... 1900°S ga yetadi (14v rasm).
Chiqarish takti, porshenning PCHN dan YUCHN ga tomon harakatlanishi bilan boshlanadi va tirsakli valning 540...720°S gacha burilishida davom etadi. Bunda chiqarish klapani ochiq bo‘ladi. Bu takt davomida, porshen yuqoriga harakatlanib ishlatilgan gazlarni atmosferaga siqib chiqaradi va silindrni tozalaydi. Takt oxirida silindr ichida qolgan gazlarning harorati esa 600...950°S ni tashkil etadi (14g rasm).
Ikki taktli dvigatelning ish sikli porshenning ikki yurishida yoki tirsakli valning bir marta aylanishi natijasida sodir bo‘ladi. Bunda ham xuddi to‘rt taktli dvigatellar kabi ish aralashmasini silindr tashqarisida yoki ichida tayyorlanadi. Shunga qarab bu sikl bo‘yicha ishlaydigan dvigatellar karburatorli, injektorli yoki dizel bo‘lishi mumkin. Bu dvigatellarda ishlatilgan gazlarni tashqariga haydash bilan silindrni tozalash uchun yonilg‘i aralashmasi (karburatorli dvigatelda) yoki havo oqimidan (dizelda) foydalaniladi.
Dvigatelning turli silindrlarda bir xil nomli taktlarning takrorlanishidagi ketma-ketlik dvigatelning ish tartibi deb ataladi. To‘rt silindrli to‘rt taktli dvigatellarning ish tartibi 1-3-4-2 yoki 1-2-4-3 ketma-ketligida bajarilishi mumkin.
1-jadval
To‘rt taktli to‘rt silindrli ish tartibi 1-3-4-2 bo‘lgan dvigatelda
taktlarning takrorlanishi
|
| |
-bosqich Yakuniy - Mavzu: Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishi xaqida umumiy ma’lumot

|
Mavzu: Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishi xaqida umumiy ma’lumot
|
bet | 22/160 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #240565 |
Bog'liq Mavzu Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulish3-bosqich Yakuniy
(10 daqiqa)
|
Mashg’ulot yakuni:
1. Faol ishtirok etgan o’quvchilarni baxolaydi va rag’badlantiradi.
Uyga vazifaning berilishi:
2. Uyga vazifa mashq bajarish.
|
Baholar bilan tanishtiradilar
Topshiriqlarni yozib oladilar
| |
4-mavzu. Dvigatelning umumiy tuzilishi ,ish jarayoni va sikllari
Reja:
Avtomobil dvigatellarining umumiy tuzilishi va klassifikatsiyasi. Dvigatel mexanizmlari va sistemalari. Dvigatellarning asosiy ko’rsatkichlari.
Tayanch iboralar: dvigatel, siqish darajasi, ish jarayon, krivoship shatun mexanizmi, gaz taqsimlash mexanizmi, ta'minlash tizimi, moylash tizimi, sovitish tizimi, yondirish tizimi, yuqorigi chekka nuqta, pastki chekka nuqta, porshen yo'li,takt, dvigatelning siqish darajasi, effektiv burovchi moment, dvigatelning maksimal quvvati.
Avtomobil dvigatellarining umumiy tuzilishi va klassifikatsiyasi.
Avtomobil harakatlanishi uchun mustaqil energiya manbaiga ega bo’lishi kerak. Energiya manbai sifatida issiqlik ichki yonuv dvigatelidan foydalaniladi. Ichki yonuv dvigateli (IYoD) mexanizm va tizimlar majmuasidan (kompleks) tashkil topgan bo’lib silindrlarida yondirilgan yonilg’ining issiqlik energiyasini mexanik ishga o’zgartiradi.
Zamonaviy avtotransport vositalariga asosan, porshenli ichki yonuv dvigatellari o’rnatiladi. Bug’ va elektr toki bilan ishlaydigan avtomobillar ba’zi kamchiliklariga ko’ra hozirgi kunda deyarli qo’llanilmaydi. Bug’ bilan ishlaydigan dvigatellarning asosiy kamchiligi-foydali ish koeffitsiyentining kichikligi (0,16…0,18) hamda dvigatel bug’ qurilmalarining o’lcham va vaznlarini kattaligidir. Elektr bilan ishlaydigan dvigatellarning keng tarqalmaganligiga sabab, ularning uzoq masofalarga qatnay olmasligi, chunki ularga o’rnatiladigan qo’rg’oshin akkumulyatorlarining elektr sig’imi avtomobilning 40…50 km masofagacha harakatlanishiga mo’ljallangan. Hozirgi kunda mamlakatimizda va chet el firmalarida elektromobillar ustida katta ilmiy va konstruktiv ishlar olib borilmoqda, natijada ularning har xil ko’rgazmali variantlari yaratilmoqda. Elektromobillarning halq xo’jaligida transport vositasi bo’lib keng tarqalishi uchun ularga o’rnatiladigan elektrobaklarning sig’imini 2 … 3 baravar oshirish kerak.
|
| |
Ish bosqichlari va vaqti - Mavzu: Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishi xaqida umumiy ma’lumot

|
Mavzu: Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishi xaqida umumiy ma’lumot
|
bet | 15/160 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #240565 |
Bog'liq Mavzu Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulish
O’quvchi:
1-bosqich. O’quv mashg’ulotiga kirish
(10 daqiqa)
|
Tashkiliy qism:
1.1. Mavzu, uning maqsadi, o‘quv mashg‘ulotidan kutilayotgan natijalar ma’lum qilinadi.
1.2. Avvalgi mavzuga savollar orqali bog‘lanadi.
|
1.1.Eshitadilar, yozib oladilar.
1.2.E’tibor beradilar. javob beradilar
|
2-bosqich Asosiy
(60 daqiqa)
|
Tayanch bilimlarni faollashtirish;
1. Uyga berilgan vazifani nazorat qiladi, hamda o’tilgan mavzu bo’yicha o’quvchilarga savollar beradi, ularni baholaydi. Maqsad va vazifani belgilanishi;
2. Mashg’ulotning nomi, rejasi, maqsad va kutilayotgan natijalar bilan tanishtiradi va yozib olishlarini aytadi.
3. Mustaqil ish uchun adabiyotlar bilan tanishtiradi.
4. O’quv mashg’ulotida o’quv ishlarini baholash mezoni va ko’rsatgichlari bilan tanishtiradi
O’quvchilar bilimini faollashtirish;
5. Tezkor-so’rov, savol-javob, va boshqalar orqali bilimini faollashtiradi.
Yangi o’quv materiali bayoni;
6. Amaliy mashg’ulotning rejasi va tuzilishiga muvofiq o’qitish jarayoni tashkil etish bo’yicha harakatlar tartibini bayon etadi. Asosiy xolatlarni yozdiradi
7. Slaydlar namoyishi va sharxlash
Yangi o’quv materialini mustaxkamlash;
8. Mustaxkamlash uchun savollar
9. Kichik guruhlarga bo’ladi, kichik guruhga ishlash qoidasi bilan tanishtiradi.
Har bir guruhga topshiriq beradi va baholash mezoni bilan tanishtiradi. Ishni bajarish yo’riqnomasini beradi.
10. Guruhlarda ishlaydi, bajarish jarayoni kuzatiladi, maslaxatlar beradi.
11. Ish vaqti tugagach, guruhlar taqdimotini tashkil etadi. Guruhlar bir-biri bilan savol-javob beradi, o’zaro bir-birlarini baholashlarini eslatadi.
12. Guruhlar ishi o’zaro baholashni o’tkazadi.
13. Mavzuning har bir qismi bo’yicha xulosalar qiladi, eng asosiylariga e’tibor qaratadi, berilayotgan ma’lumotlarni daftarga qayd etilishini eslatadi. Mavzuning kasbiy faoliyatlaridagi ahamiyati bilan bog’lanadi.
|
Uyga vazifani taqdim etadilar
Savollarga javob beradilar
Mavzu nomi va rejasini yozib oladilar. Diqqat qiladilar
Savollarga javob beradilar.
Yozib oladilar.
Diqqat qiladilar
Savollarga javob beradilar.
Topshiriqlarni bajaradilar
Kichik guruhda ishlash qoidasi bilan tanishadilar.
Har bir guruh o’z topshiriq varaqlari bo’yicha faoliyatini boshlaydi
Har bir guruh sardorlari chiqib o’z ishlarini taqdim qilishlarini aytadi. Berilgan qo’shimcha savollarga javob beradilar. Guruh ish natijalarini o’zaro baholaydilar
|
|
| |
-Mavzu:Dvigatellarni qismlarga ajratish va yig’ish

|
-Mavzu:Dvigatellarni qismlarga ajratish va yig’ish
|
bet | 10/160 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #240565 |
Bog'liq Mavzu Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulish2-Mavzu:Dvigatellarni qismlarga ajratish va yig’ish
Reja:
1. ICHKI YONUV DVIGATELI
2.Dvigatelning vazifasi
3.Umumiy tuzilishi
ICHKI YONUV DVIGATELI
Zamonaviy avtotransport vositalarida asosan ichki yonuv dvigatellari keng tarqalgan. Konstruksiyasi bo‘yicha ichki yonuv dvigatellari porshenli va rotorlilarga bo‘linadi. Avtomobillarda asosan porshenli ichki yonuv dvigatellari qo‘llaniladi. Porshenli dvigatellarda yonilg‘ining yonishi natijasida gazning kengayishida hosil bo‘lgan bosimni porshen o‘ziga qabul qiladi va to‘g‘ri chiziqli ilgarilama-qaytma yo‘nalishi bilan tirsakli valni aylanma harakatga keltiradi. Ichki yonuv dvigatelining ishlashi uchun unga havo va yonilg‘idan iborat yonuvchi aralashma bilan ta’minlash lozim.
Ichki yonuv dvigateli issiqlik energiyasini mexanik energiyaga aylantirib beradi va transmissiya orqali harakatga keltirish uchun xizmat qiladi.
Ichki yonuv dvigatel (IYOD) mexanizm va tizimlar majmuasidan tashkil topgan. Bular quyidagilar:
O’T OLDIRISH TIZIMI
TA’MINLASH TIZIMI
KRIVOSHIP-
SHATUNLI
MEXANIZM
Yengil avtomobillarga o‘rnatilgan porshenli ichki yonuv dvigatellar quyidagi belgilari bo‘yicha turlarga bo‘linadi:
a) Ishlatiladigan yonilg‘ining turiga qarab:
benzin yonilg‘isida ishlaydidigan (injektorli va karburatorli);
dizel yonilg‘isida ishlaydigan;
gaz yonilg‘isida ishlaydigan (suyultirilgan-propan, siqilgan-metan).
b) Ish siklining amalga oshishi bo ‘yicha:
ikki taktli;
to‘rt taktli;
olti taktli.
v) Ish aralashmasining alangalanishi bo ‘yicha:
> elektr uchquni bilan alangalanadigan-karburatorli va injektorli
dvigatellar;
Avtomobillarda asosan to‘rt taktli dvigatelining ish siklidan foydalaniladi. Bular:
kiritish;
siqish;
kengayish (ish yo‘li);
chiqarish.
Ish sikli tirsakli valning ikki marta aylanganida sodir bo‘ladi.
Kiritish takti, porshen yuqorigi chetki nuqta (YUCHN)dan pastki chetki nuqta (PCHN)ga tomon harakatlanganida amalga oshib, tirsakli valning 0 dan 180° gacha burilishiga to‘g‘ri keladi. Bu taktning boshlanishi oldidan kiritish klapani ochiladi. Silindrga yonuvchi aralashma (benzinli dvigatellarda) yoki havo (dizellarda) kiritiladi. Silindrga kiritilgan yonuvchi aralashma qizigan detallarning ta’sirida qiziydi va kiritish takti oxirida uning harorati 40°...80°S ga yetadi (14a rasm).
Siqish takti, porshenning PCHNdan YUCHN tomon siljiganida amalga oshadi va tirsakli valning 180° dan 360° gacha burilishiga to‘g‘ri keladi. Bunda kiritish hamda chiqarish klapanlari yopiq bo‘ladi. Harorat 270...650°S ga yetadi (14b rasm).
|
| |
-Mavzu:Tormoz - Mavzu: Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishi xaqida umumiy ma’lumot

30-Mavzu:Tormoz
Reja:
Tormoz tizimlarining vazifasi va turlari.
Tormoz mexanizmlari va ularning turlari.
Tormoz yuritmasining turlari.
1.Tormoz tizimlarining vazifasi va turlari.
Zaruriyati. Avtomobilning o’arakati davomida, vaziyatga arab, sekinlatish yoki to’xtatish zaruriyati tutsiladi. Agar dvigatelni yetakchi sildiraklardan ajratib qo’yillsa, avtomobil hozining inersiyasi o’isobiga xarakatini davom ettiradi. Avtomobilning xarakatlanishiga arshilik kuchlarining xisobiga (yhlning, xavoning arshilik kuchlari, transmissiyadagi ishalanish kuchi va x.z.) avtomobilning tezligi pasayib boradi va nixoyat avtomobil thxtaydi. Bu xolda to’xtash yhli katta bhladi. To’xtash yo’lini isartirish uchun hshimcha tormoz kuchidan foydalaniladi. Tormoz kuchi sildirak bilan yhl orasida xosil bo’ladi.
Vazifasi. Tormoz bosharmasi xarakatlanayotgan avtomobil tezligini kamaytirish, thxtatish va thxtab turgan avtomobilni hz joyida ushlab turish uchun xizmat iladi.
TORMOZ TIZIMLARINING TURLARI
VA ULARNING VAZIFASI
Avtomobil tormoz bosharmasi uyidagi tormoz tizimlaridan tuzilgan, ya’ni:
Tormoz bosharmasi
Ishchi tormoz tizimi
Extiyot tormoz tizimi
Yordamchi tormoz tizimi
To’xtab turish tormoz tizimi
Ishchi tormoz tizimi avtomobil xarakatini sekinlatish, shu jumladan thxtatish uchun xizmat iladi. Ishchi tormoz tizimining samaradorligi tormoz yhli, tormoz vati va maksimal sekinlanish iymatlari bilan baxolanadi. 22.1-rasmda «Tiko» avtomobilining ishchi tormoz tizimi khrsatilgan
Extiyot tormoz tizimi ishchi tormoz tizimi ishlamay olganda avtomobilni thxtatish uchun xizmat iladi. Agar avtomobilda aloo’ida extiyot tormoz tizimi bhlmasa, uning vazifasini ishchi tormoz tizimining ishlab turgan ismi (masalan, oldi yoki ora tormoz mexanizmlarining konturi) yoki thxtatib turish tormoz tizimi bajaradi.
Thxtatib turish tormoz tizimi thxtab turgan avtomobilni hz joyida ushlab turish uchun xizmat iladi. Bu tormoz tizimi thla yuklangan avtomobilni iyaligi 25% dan kam bhlmagan yhlda chegaralanmagan vat mobaynida ushlab tura olishi kerak.
Yordamchi tormoz tizimi iyalikdan pastga o’arakatlanayotgan avtomobil tezligini cheklash uchun xizmat iladi. Yordamchi tormoz tizimi thla massasi 12 tonnadan orti avtomobillarga va totsli joylarda foydalanish mhljallangan avtomobil o’amda avtobuslarga hrnatiladi.
22.1-rasm «Tiko» avtomobilining ishchi tormoz tizimi
1 – tormoz pedali;
2 – vakuum kuchaytirgich;
3 – asosiy silindr bachogi;
4 – asosiy silindr;
5 – oldingi sildirak ish silindri;
6 – tormoz diski;
7 – salagich klapan;
Har bir tormoz tizimi tormoz mexanizmlari va tormoz yuritmasidan tashkil topgan.
|
Tirsakli valning burilish burchagi

|
Tirsakli valning burilish burchagi
|
bet | 12/160 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #240565 |
Bog'liq Mavzu Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishTirsakli valning burilish burchagi
| | | |
Silindrlar
| | |
1
|
2
|
3
|
4
| | |
Birinchi aylana
|
0-180°
|
Ish yo‘li
|
Chiqarish
|
Siqish
|
Kiritish
|
180-360°
|
Chiqarish
|
Kiritish
|
Ish yo‘li
|
Siqish
|
Ikkinchi aylana
|
360-540°
|
Kiritish
|
Siqish
|
Chiqarish
|
Ish yo‘li
|
540-720°
|
Siqish
|
Ish yo‘li
|
Kiritish
|
Chiqarish
|
Porshen PCHN dan YUCHNga harakatlana boshlaganda birinchi takt boshlanadi. Bu paytda kiritish va chiqarish darchalari ochiq. Nasos yordamida kiritish darchasi orqali silindrga yonilg‘i aralashma yoki havo kiritiladi, ular esa silindr ichida qolgan gazlarni atmosferaga chiqarib yuboradi va porshen tepasidagi bo‘shliqni to‘ldiradi; yuqoriga
harakatlanayotgan porshen o‘z devorlari bilan kiritish, so‘ngra chiqarish darchalarini to‘sadi. Shu vaqtdan boshlab siqish takti boshlanadi va porshen YUCHNga yetay deganda siqish kamerasiga o‘t oldirish shami bilan elektr uchquni beriladi (karburatorli, injektorli dvigatelda) yoki yokilg‘ining mayda zarrachalari forsunka yordamida purkaladi (dizelda), natijada siqish kamerasidagi zarad alangalanadi.
15-rasm. NEXIA avtomobilining dvigatel qirqimi. 1-moy to‘kish krani; 2-moy saqlagich; 3-moy filtri; 4-suv nasosi; 5-chiqarish quvuri; 6-kiritish quvuri; 7-injektor; 8-yonilg‘i kanali; 9-resiver; 10-silindrlar blokining kallagi; 11-taqsimlash valining podshipnikining qopqog‘i; 12-taqsim-lash vali; 13-karterning shamollatish shlangi; 14-klapanning tirqishini to‘g‘rilov-chi shayba; 15-klapan suxarisi; 16-turtkich; 17-klapan prujinasi; 18,19-klapan-ning yo‘naltiruvchi vtulkalari; 20-klapan; 21-o‘t oldirish shami; 22-silindrlar blokining kallagi; 23-porshen; 24-kompressor halqa; 25-moy sidirgich halqa; 26-porshen barmog‘i; 27-silindrlar bloki; 28-shatun; 29-tirsakli val; 30-shatun qopqog‘i; 31-moy sathini o‘lchagich; 32-moy qabul qilgich. Ikkinchi taktda porshen YUCHN dan PCHN ga harakat qiladi. Bunda siqish taktining oxirida boshlangan yonish jarayoni davom etadi, natijada silindrda ko‘p miqdorda issiqlik ajraladi va gazlar bosimi ta’sirida porshen PCHN tomon harakatlanadi. Bu vaqtda silindrda kengayish takti ketadi.
Porshenning harakatlanishi vaqtida u o‘z devorlari bilan chiqarish darchasini ochishi bilanoq bosimga ega bo‘lgan ishlatilgan gazlar tashqariga chiqa boshlaydi. So‘ngra kiritish darchalari ochilib, silindrga nasos yordamida yangi zarad (yonilg‘i aralashmasi yoki havo) yuboriladi, u esa ishlatilgan gazlar bilan qisman aralashib ularni chiqarish darchalari orqali tashqariga siqib chiqaradi. Keyingi siklda shu jarayonlar yana ketma-ket takrorlanadi.
Rotorli dvigatellarda yonilg‘ining yonishi natijasida kengaygan gazlar bosim bilan rotorga ta’sir etib uni aylantiradi. Hozirgi vaqtda, rotorli dvigatellar, ayrim kamchiliklari tufayli avtomobillarda kam qo‘llanilmoqda. Rotorli dvigatellar o‘z navbatida gaz turbinali va rotor-porshenlilarga bo‘linadi.
|
| |