Uchunchi sinfda to`rt xonali sonlarni o’qitish tizimi

|
Uchunchi sinfda to`rt xonali sonlarni o’qitish tizimi
|
bet | 5/9 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 36,98 Kb. | | #122394 |
Bog'liq Uchinchi sinfda o\'tiladigan tarkibli masalalar turlari va ular ustida ishlash1.3. Uchunchi sinfda to`rt xonali sonlarni o’qitish tizimi
Ko’p xonali sonlarni alohida qilib berilishiga sabab, 1000 dan katta sonlarni nomerlashning o’ziga xos xususiyatlari bor: to`rt xonali sonlar faqat xona tushunchasiga emas, balki sinflar tushunchasiga ham tayanib hosil qilinadi, nomlanadi, yoziladi. Bu muhim tushunchani ochib berish kerak.
Masalalarni qarab chiqish tartibi quyidagicha: nomerlash, yozma qo’shish va ayirish, yozma ko’paytirish va bo’lish. Ishning o’ziga xos tomoni shundan iboratki, ko’rsatilgan barcha masalalarni o’rganishda o’qituvchi o’quvchilar o’qitishning bundan ilgarigi bosqichlarida hisoblash sistemalari, natural sonlar qatori, arifmetik amallar, ularning xossalari, amallar orasidagi o’zaro bog’lanish, komponentlar o’zgarganda natijalarning o’zgarishiga nisbatan to’plagan kuzatishlari va ayrim xulosalarini umumlashtirishga erishadi. Bu bilimlar to`rt xonali sonlarni o’qish va yozish, og’zaki va yozma hisoblashlarni bajarish uquv va malakalarini hisoblash uchun asos bo’ladi. 1000 dan katta sonlarni nomerlashni o’rganish o’ziga xos xususiyatga ega. Bundan oldingi barcha sonlarni o’rganishda o’rinli bo’lgan predmetlarni bevosita sanashga asoslangan holda to`rt xonali sonlarni hosil qilish, ularni og’zaki nomerlash mumkin emas. Predmet ko’rgazmalilikni shartli ko’rgazmalilikka almashtirishga to’g’ri keladi: son cho’tga solinadi yoki nomerlash jadvalida belgilanadi. Ikkala holda ham ko’rgazmalilik sonni hosil qilish va belgilashni namoyish etadi va shartlilik elementiga ega bo’ladi: cho’tdagi bir xil soqqalar, ayni bir xil raqamlar cho’tda va nomerlash jadvalida joylashishiga qarab yozuvda har xil sonni bildiradi (masalan, 3333 soni va 3 birlik, 3 o’nlik, 3 yuzlik va hokazo).
Darsda ko’rgazmali vositalardan foydalanayotganda buni xisobga olish zarur.
Ikkinchi o’ziga xos xususiyati shundan iboratki, 1000 dan katta sonlarni nomerlash birliklarni ikki yoklama guruhlashga asoslanadi: quyi xonaning 10 birligi undan keyingi yuqori xonaning 1 birligini tashkil etadi, quyi sinfning 1000 birligi undan keyingi yuqori sinfning 1 birligini tashkil etadi. II sinf birligi — ming va bu birliklar bilan ularni I sinf birliklari kabi o’nliklarga, yuzliklarga, mingliklarga guruhlab sodda birliklar kabi sanash mumkin. To`rt xonali sonlar turli sinflar birliklarini sanash natijasida hosil bo’ladi, shuning uchun ular sinflar bo’yicha o’qiladi va yoziladi. Har bir sinf ichida esa sonning hosil qilinishi, atalishi va yozilishi 1000 ichida sonlarni hosil qilish, atash va yozishdagi kabi amalga oshiriladi. Masalan, agar minglarni sanab 115 ni, keyin birlarni sanab 125 ni hosil qilsak, 115125 soni hosil bo’ladi. Birliklarni sinflar bo’yicha guruhlashning mavjudligi ko’p xonali sonlarni nomerlashni o’rganish tartibiga ma’lum iz qoldiradi: bolalarni bir yo’la minglar sinfining uchta xona birliklari bilan tanishtirish maqsadga muvofiq, bunda bu birliklarning hosil bo’lishi va atalishi I sinf birliklarining hosil bo’lishi va atalishi bilan o’xshash ekanini ta’kidlash kerak; so’ngra II sinf xona sonlarining hosil bo’lishi va yozilishini (5 ming, 20 ming, 600 ming) va II sinf birliklaridan tuzilgan sinf sonlari (25 ming, 320 ming, 761 ming)ni (ya’ni yaxlit mingliklarni) qarash va nihoyaT.: to’rt xonali, besh xonali va olti xonali sonlarni nomerlashni o’rganishga kirishish kerak. Bu yerda sanoq sistemasining g’oyasi o’z aksini topadi: mingliklar xuddi oddiy birliklar kabi sanaladi, ko’p xonali sonlarni nomerlashni o’rganish esa mazkur holda 1000 ichida nomerlashga doir bilimlarga tayanadi.
To`rt xonali sonlarni nomerlashni o’rganishga doir tayyorgarlik ishlarini ancha ilgari boshlash kerak. Bunda o’qituvchi ikkita maqsadni ko’zda tutishi zarur: birinchidan, o’quvchilarning bundan oldingi sonlarni nomerlashni qarashda olgan bilimlarini mustahkamlashga, ikkinchidan, o’quvchilarda yangi mavzuga doir ma’lum maqsadni shakllantirish va qiziqish uyg’otishi zarur.
Bunda shu narsani qat’iy yodda tutish kerakki, nomerlashni o’rganish masalasi o’quvchilarning o’nli sanoq sistemasi, sonlarning natural ketma-ketligi va to`rt xonali sonlarning tarkibi haqidagi tushunchalarini kengaytirish va shu asosda to`rt xonali sonlarni o’qish va yoza olish ko’nikmalarini shakllantirishdan iborat.
Bu mavzu bo’yicha ishning muvaffaqiyatli bo’lishi 1000 ichida sonlarni nomerlashning o’zlashtirilishi va mustahkam o’rganib olinishiga bevosita bog’liq, chunki o’nli sanoq sistemasidagi har qanday sinf sonlari tuzilishining yagona prinsipi birinchi minglikdagi sonlar bilan tanishishda olingan bilimlarni' istalgan to`rt xonali sonlar bilan ishlashda qo’llashga imkon beradi.
Yangi mavzuni o’rganish yangi sanoq birliklari (ming, o’n ming, yuz ming birliklari) ning kiritilishiva sinf tushunchasi bilan tanishishdan boshlanadi.
Bolalar bilan sanashdan foydalanib, mingning hosil bo’lishi takrorlanadi (10 ta yuzlik 1 mingni tashkil etadi yoki boshqacha — sanoqda 999 sonidan keyin undan bir birlik katta son keladi, bu ming sonidir). So’ngra sanash jarayonida yangi sanoq birliklari kiritiladi: 10 ming yoki 1 ta o’n ming, 10 ta o’n ming: yoki 1 ta yuz ming, 10 ta yuz ming yoky 1 million. Yangi sanoq birliklarining nomini nomerlash jadvaliga yozib olish o’qituvchi uchun ham, o’quvchilar uchun ham foydali. Bu jadvalga asoslangan holda sinf tushunchasini kiritish mumkin: dastlabki uchta xona birliklari, ya’ni birlar, o’nlar, yuzlar — birinchi sinfni yoki birlar sinfini tashkil etadi, navbatdagi uchta xona birliklari, ya’ni minglar, o’n minglar, yuz minglar birliklari esa ikkinchi sinfni yoki minglar sinfini tashkil etadi. Taqqoslash bilan shu narsani oson aniqlash mumkinki, bu sinflarning har birida uchtadan xona bor, har bir navbatdagi xona birligi undan oldingi xona birligidan 10 marta ortiq, birlar sinfida o’nlab va yuzlab oddiy birlar sanaladi va guruhlanadi, minglar sinfida esa minglab oddiy birlar sanaladi va guruhlanadi. So’ngra bu va bundan keyingi darslarda II sinf birliklari (II sinf sonlari)dan tuzilgan sonlar o’rganiladi, masalan, 35000, 135000, 109000, 280000 va sh. k. Ular cho’tga tashlanadi, nomerlash jadvaliga yoziladi. O’quvchi xonalar va sinflar jadvalini chizish bilan sinflarning o’xshashligini va farqini aniqlaydilar.
|
| |