Disertatsiyaning tarkibiy tuzilishi va hajmi

Disertatsiyaning tarkibiy tuzilishi va hajmi: Disertatsiya Kirish qismi: 2-bob, olti band, umumiy xulosa va tavsiyalar, foydalaniladigan adabiyotlar ro’yxati , ilovalardan iborat bo’lib, umumiy hajmi 70-80 betni tashkil etadi.
I-BOB Talabalarga dizaynni o’rgatishda o’zbek xalq amaliy san’ati vositalardan foydalanishning pedagogik ahamyati.
1.1 Talabalarga dizaynni o’qitishda o’zbek xalq amaliy san’ati vositalaridan foydalanishning tarixiy taraqqiyoti.
Mavjud ta`lim–tarbiya tizimini tubdan isloh qilish, uni zamon talablari darajasiga ko`tarish milliy kadrlar tayyorlashning yangi tizimini, barkamol avlodni voyaga etkazish to`g`risidagi farmon va «Ta`lim to`g`risida» gi qonun va kadrlar tayyorlash bo`yicha milliy dasturning negizini tashkil qiladi. Amaliy san`at fani tasviriy san`at, chizmachilik va amaliy san`at o`qituvchilarni tayyorlashning tarkibiy qismi hisoblanadi. Qadim zamonlardan yurtimizda xalq amaliy san`ati, hunarmandchilik rivojlanib kelgan. Bu boyis me`rosni rivojlantirishda xalq ustalari, naqqoshlar, me`morlar, kulollar, toshtaroshlar va boshqa san`at ustalari ijod qilib kelishgan. Ular qoldirgan me`rosni o`rganish va uni rivojlantirishda amaliy san`at fanining o`rni kattadir.
O`lkamizning shahar va qishloqlari turmush hayotimizni yanada chiroyli va qulay buyumlari, yashash sharoitlarni yaratishimiz uchun hamda jahon andozalari darajasida ishlab chiqarish salohiyatini oshirishimizda fanning o`z o`rni bor.
Amaliy san`at fanini o`qitishdan maqsad, yaratilayotgan san`at asarlaridan tortib qurilayotgan ko`cha, xiyobon, binolarni badiiy bezash uslublarini yosh avlodga etkazish va ma`naviy yuksak badiiy did egasi qilib tarbiyalash maqsad va vazifasi deb biladi. O’rta Osiyoda amaliy san’at mutaxasisligini shakllantirish uchun talabalarning diqqat-e’tiborini, birinchi navbatda xalq amaliy- badiiy san’atini o’rgatishga qaratmog’imiz lozim. O’rta Osiyo xalqlari boy ma’daniy, ma’naviy o’tmishga ega bo’lib, asrlar davomida mavjud tabiiy xom ashyolarni inobtga olgan holda ma’naviy boy, funksiya jixatidan qulay, tantanavor, ko’rkam muhit yaratish yo’lida tinimsiz izlanishgan.
X asrda yashab ijod etgan Sharq olimi Abu Nasr Forobiyning kasb – hunar egallashga bag’ishlagan quyidagi fikrini eslab o’tish o’rinlidir: “ Kimki eng go’zal va foydali narsani kashf etish fazilatiga ega bo’lsa, kashf etgan narsaning chindan ham o’zining istagi va boshqa birovning istagiga muvofiq bo’lsa yoki uni boshqalarning hohishiga muvofiq deb gumon qilinsa, kashf yoki ijod etilgan narsa haqiqatdan xayrli va foydalidir”. Mazkur fikr har bir hunarmand yuragidan joy olgan. Shaharlarda hunarmandlar uyushmasi, katta ustaxonalarning mavjudligi, ularning o’ziga xos qonun – qoida risolalariga ega bo’lishi hunarmandlar mahsulotining san’at darajasiga yetkazilishiga sabab bo’lgan.
Markaziy Osiyoda, jumladan, Tohariston (Baqtriya), Xuroson (Parffiya) va Sug’dda antik va ilk o’rta asrlarda haykaltaroshlik san’ati keng rivojlangan. Haykaltaroshlik san’ati namunalari saroy, ehrom va boy xonadonlar uylari interyerlarida keng qo’lanilgan. Haykaltaroshlik san’ati, asosan ikki yo’nalishda shakllangan. Bu hajmli va barelef – devor, yuzasidan yarim bo’rtib chiqqan hajmda ishlangan.
Haykallar ko’proq gildan, ganch, tosh va yog’ochdan ishangan. Gildan yasalgan haykallar qizg’ish rangga bo’yalgan. Bunga Xolchayon saroyi haykallari misol bo’ladi. Haykallar orqali shoh, shon shuhratini, davlat kuch qudratini, dushman ustidan g’alabani va muruvvatni hamda xalqning diniy e’tiqodiga tegishli ilohlar siymosini ifodalashgan. G. A. Pugachenkovaning “Xolchayon saroyi haykallari mag’zidan ta’sirchan realizm yotadi, u Kushon uyining Osiyo tarixida sahnaga chiqqan, ya’ni mashhur vakillarining harakterini va aniq siymolarini ifodalaydi” , - deb yozadi. A. I. Voshinina esa Xolchayon haykallarida o’sha davr odamlari portreti realistik tasvirlangan, deb fikr bildiradi. Ikkala muallifning bildirgan fikrlari bir biriga zid emas, aksincha bir-birini to’ldiradi. Chunki o’sha davr odamlari portretini real ifodalay olgan haykaltarosh konkret- aniq shaxslar haykalini ishlashiga shubha qilish noo’rin, albatta.
Barelyef – yarim bo’rtib chiqqan holda ishlangan haykallar, Xolchayon saroyi mavqeyini, uning funksiyasini, shohlar sulolasini va ularning shon – shuhratini bildiradi. Barelefning xona devori yuqori qismida gorizontal bo’linma sifatida joylanishi interyerning tantanavor, kompozitsiya jihatidan go’zalligini, devor yuzasining proportsiya jihatidan mutanosibligini, uning interyer qismlari bilan hamohang bo’linishini hamda xonaning turli burchaklarida barelef kompozitsiyasining yaxlit ko’rinishini ta’minlaydi.
Ayrim obidasiga tegishli barelef - o’yma haykallar balandligi yarim metrli uzun taxta- sanglarda bo’lishi, ularning xona devoir yuqori qismida, ya’ni shift osti bo’ylab sharafa o’rniga joylashtirilganligidan dalolat beradi. Olimlarning fikricha, Ayritom haykallari Budda marosimari bilan bog’liq eposlarga bag’ishlangan. G. A. Pugachenkova musiqa chalayotgan ayollarrniing yuzlarida ma’yuslik, jiddiylik sababli, ularning Budda Gautamaning Shavkatli o’limini ifodalagan epik sarguzashtlari bilan bog’laydi. Darhaqiqat, Buddaning Shavkatli o’limiga bag’ishlangan epik dostonlarda dafn marosimi bilan bog’liq raqsga tushish, musiqa chalish va osmondan yomg’ir kabi gullarning sochilishi kabi amalu dasturlar o’z aksini topgan. G. A. Pugachenkovaning fikricha, mazkur haykallar ibodatxonaning ayvon shaklidagi kirish qismi yoki Budda haykali o’rnatilgan xona oldidagi dahlizda joylashtirilgan. Mazkur sharafa haykallar asosiy xonadagi Budda haykali bilan nafaqat mavzu, balki badiiy kompozitsiya jihatidan ham bog’langan. Xonaning nim qorong’u qismida, shift ostida katta bargli gullar orasida musiqa chalayotgan qizlar siymosinng gavdalanishi har qanday kishini hayratga soladi. Budda qudratining ulug’vorligi va u bilan bog’liq voqealarning jozibadorligini ta’minlaydi.
Diniy imoratlarning tarhi o’zaro monand bo’lishiga qaramasdan, ulardagi haykallar o’ziga xos turlarga ega. Jumladan, Parfiyada haykallarda qizil rang, undagi chuqurchalar uchun ko’k, sariq ranglar bilan birga qora rang ko’p ishlatilgan. Xorazm va Sug’dda haykallar plastikasi nisbattan ixchamroq bo’lib ular maxsus tokchalarga o’rnatigan. Ularning siymosi ibidatxonaning qaysi dinga mansubligidan dalolat beradi.
Budda ibodatxonalarida haykallar keng qo’lanilgan. Ular obida interyerining vazifasini aniq belgilab bergan. Buddaning ko’proq o’tirgan holati ifodalangan. Budda haykali ibodatxona interyerida, devor tokchalarida va maxsus o’rnatilgan xonada shohsupaga o’rnatilgan holda ham uchraydi. Ajinatepa ibodatxonasi fikrimiz dalili bo’la oladi. Xona o’rtasida o’rnatilgan Budda haykali devor tokchalaridagi ancha katta hajmda ishlangan. Xona devorlari tokchalarida o’rnatilgan haykallar kishini biridan ikkinchisiga o’tib, sig’inishga undaydi. Xona o’rtasidagi haykal esa xona kompozitsiyasi bilan badiiy jihatdan bog’lanib unga yaxlitlik bag’ishlaydi. Xona mavqeining balandligi, ya’ni ibodatxona kompleksida uning asosiy sig’inish xonasi ekanligini ta’minlaydi. Shu o’rinda yana bir dalilga e’tiborimizni qaratamiz. Budda ibodatxonalari devorlariga buddaviylikka homiylik shohlar tasviri ishlanganidek, ularning haykallari ham o’rnatilgan. Buning uchun maxsus xona ham ajratilgan. Shohlar haykali o’rnatilgan xona Dalvarzintepadagi budda ibodatxonasida o’rnatilganligi sababli, bu xonani arxeolog olimlar “Shohlar zali” deb nomlashgan.
Sug’dda ilk o’rta asrlarda yog’och tasvirlar o’yish keng joriy qilingan. Bunga Panjiketdagi yog’och badiiy tasvirlar guvohlik beradi. Bu yerda yog’ochdan ikki yo’nalishda badiiy asar yaratilgan. Birinchi – ornamental, ya’ni taxta yoki yog’och bareleyf yuzasida syujetli tasvir, ifkuduna yoki naqsh o’yish, ikkinchi- hajmli tasvir, ya’ni haykal yasash.
Birinchi turdagi tasvir ko’proq xona shifti yoki shift ostida devor bo’ylab yo’naltirilgan taxtalarda va kundalarda ishlangan. Ularda tasvir bir yoki ikki qatorda ishlangan bo’lishi mumkin. Yuqoridagi qator keng bo’lgan va ravoqlarga bo’lingan. Ravoqlar ichida kamon otayotga qahramon, taxtda o’tirgan shoh va ot aravada ketayotgan pahlavon tasvirlangan. Ravoqlar oralig’ida gul tasviri ishlangan, pastki qatorda qanotli sherlarning qadam tashlab bir tomonga qarab borayotgani tasvirlangan. Shuningdek, kunda, to’g’ri to’rtburchak yuzali taxtachalarda ham, romb, doira ichiga olingan “ Otliq ovchi”, “Qanotli sher”, “Sher ustida borayotgan ayol” kabi syujetlar ifodalangan. Shunga o’xshash tasvirlar Jumalaktepa saroyi yog’och qisimlarida mavjud. Unda ravoqlar ichida odamlar tasviri beligacha ishlangan. Ularda zodagonlar va qahramonlar siymosi ifodalangan.
Mazkur bareleyfli yog’och qator, ko’proq sharafa vazifasini bajargan. Lekin ulardagi haykallar o’sha xonadan egasi mavqeyini yoki saroy hokimi shuhratini aks ettirgan. O’sha davr xalq dostonlari va ular bilan bog’liq voqealarni ifodalagan.
Yog’ochdan ishlangan hajmli tasvir Panjiketdan ham topilgan.Ular ayol va askar qomatini ifodalaydi. Ayol haykali nisbattan yaxshiroq saqlangan. Uning Ko’ylagi xarir matodan tikilganligi yaqqol tasvirlangan. Ayol qomati juda go’zal propotsiyaga ega. Uning bir qo’li belida, ikkinchisi saqlqnmagan, lekin yuqoriga ko’tarilganligi seziladi. A. M. Beleniskiy mazkur yog’och haykalda nozik qomat raqqosa qiz siymosi tasvirlangan bo’lsa kerak, deb taxmin qiladi. Kariatida tasviri Biya- Nayman go’r qutilari devorida, Varaxsha, Panjiket devoriy suratlari ifodalangan. Suratlarda karistidalar imoratning biron – bir konstruktiv qismini ko’tarib turgani tasvirlangan. Kariatidalarning ustun vazifasini bajarganligi Afina akropolodagi Erexteyron saroyidan ma’lum. Unda ayollar qomati katta katta toshlardan yo’nilgan. Ular o’zining hajmi va materiali evaziga konstruktiv element bo’la oladi. Panjiketdagi kariatidalarni A. M. Belenskiy, B. I. Marshaklar Sug’dda badavlat xonadonlar uylarining asosiy xonasi devorining ustki qismi, ya’ni tasviri I shlangan gorizontal bo’linmadan so’ng yuqori joylashtirilgan, deb yozishadi.
Dizayn XX – badiiy madaniyatida favqulotda paydo bo’ldi. Chet elda XIX va XX-asrlar mobaynida shakllanib u sanoat to’lqinida, keyinchalik ilmiy- texnik inqilobda bizning hayotimizda tez suratlar bilan yorib kirdi va loyihalash – badiiy, faoliyatida ta’sirli va eng keng tarqalgan turlaridan biriga aylandi. Bugungi kunda qaysi bir inson faoliyati doirasida bo’lmasin dizayner mehnatisiz tassavvur qilish qiyin. Dizayn inson ishini va hayotini yengillashtirdi, ko’p jihatdan, uning yashash uslubini belgilaydi. U xuddi hech qanaqa boshqa loyihalash badiiy faoliyatini turini, inson uchun uning doirasida har jihatdan yuqori darajada maxsus ilmiy tadqiqot asosida, inson hayoti faoliyatida eng qulay sharoitni yaratishga intilib, uning zamonaviy texnikada o’zaro ta’sirini o’rganadi. Jamiyatda qanday voqea sodir bo’lmasin yangi musiqaga qiziqish, uyda yoplgan noni eski uslubda yopilishiga qiziqish, salomatlikka yuqori darajada e’tibor berish hammasi dizaynda o’z aksini topadi, ya’ni o’z navbatida kelgusida yangi yo’nalishda namoyon bo’ladi. Badiiy texnik rivojini zamon talabiga mos bo’lishini shu dizayn ishtirokida, shakl shamoili yangilanib turiladi. Dizayn ilg’or texnalogiyani va materiallarni aniqlashda, eng zamonaviy texnik yutuqlarni va modalar tasirini, ishlab chiqarilgan buyumlarning yuqori istemol xususiyatini, ayni paytda insonlar didini turli tumanligini xisobga olishda farqlanadi va inson didining yuksalishida eng zarur omillar sifatida namoyon bo’ladi.
“Dizayn” tushunchasi bugun eng taraqqiyparvar ko’rinishda va eng yuqori zamonaviy texnik yutuqlari bilan bog’lanmoqda. Dizayn asarlari nafaqat o’z davri uchun jaranglidir, balki ma’lum qismi zamonaviylikda ertangi yoki kelgusi yutuqlar badiatining taraqqiyoti uchun u, yarim qadam oldindadur. Dizaynerlarning izlanishlari badiiy shakl shamoillarning nafis ko’rinishlarida biz kelajakka, shu bilan birga rassom futuristlar fantaziyasi, tasavvuriga emas, balki aniq real mavjud sanoat namunalariga nazar tashlashimiz mumkin. Yirik tashkilotlar istemolchi talabi jarayonini puxta o’rganib, kelajakni bashorat qiladilar, kelajak andozasini yartib, endi kelgusida xaridorlar uchun, ularning turli tuman yuqori sifat badiiy talabi va nozik didlari uchun ishlaydilar. Zamonaviy beletristika, o’qilishi oson bo’gan asrlar, dizayn rivojini tahlil qilishga va uning yutuqlarini tafsiflashga intilib, har doim ham ulgurmaydi. Shuning uchun bugun dizayn haqidagi adabiyotlar tanqisligi ma’lum darajada sezilmoqda, uning tarixi va ayniqsa nazaryasiga, So’nggi yillarda ba’zi bir o’zgarishlar sodir bo’ldi, qachon chet elda yuz yillikda III-ming yillik arafasida ko’pgina mualliflar tomonidan san’at memorlik va ayniqsa dizayn sohasi rivojiga ma’lum xulosaga kelishga urinishlar bo’lgan edi. Chet elda XX-asr dizayn rivojini ifodalovchi qator keng hajmli yorqin obrazli kitob va kataloglar paydo bo’ldi. Dizayn rivojiga bizning mamlakatimizda ya’ni O’zbekistonda begona sotsial ko’rinishda, kapitalistik raqobat samarasi sifatida hech qachon asosiy e’tibor qaratilmagan. Yaqin kunlargacha bizda maktabda dizayn o’qitilmagan va fan sohasi sifatida, o’quv dasturi sifatida, institutlarda kiritilmagan. Bir necha maxsus dizaynerlar tayyorlaydigan badiiy institutlarni xisobga olmaganda. Shuning uchun bugungi kunda o’quv metodik xususidagi adabiyotlar tanqisligi jiddiy sezilmoqda, unda dizaynning asosiy tushunchasi yoritilmoqda, uning tarixi, o’ziga xos xususiyati va dizynerlik loyihalash, badiiy faoliyatining asosiy uslublari, zamonaviy loyihalash badiiy madaniyatida yaxlit dizayn roli ochib berilmoqda. Turli nashrlarda chop etilgan mazkur risolalarda dizaynning faqat alohida nuqtai nazarlariga to’xtalmoqda, ulardan ko’p qismi ilmiy xususiyatda hisobga olinib doim ham o’quv maqsadida foydalanish mumkin bo’lmaydi. Bu masala ayniqsa bugun ko’pgina Toshkentda tashkil etilgan dizaynerlik sohasidagi o’quv maskanlarida kuchaytirildi.
Respublikamizning Toshkent, Xiva, Samarqand, Buxoro singari shaharlarida uymakorlik va naqqoshlik san’ati ayniqsa mashhurdir. Xalq amaliy san’ati ustalari madaniyat qasrlari, istirohat koshonalarini bezashda jonbozlik ko’rsatayotganligi diqqatga sazovor. Bu san’atning Toshkent maktabida qator xalq ustalari ijod etmoqdalar. Bular orsida ayniqsa, naqqosh Jalil Hakimov, usta ganchkor, xalq rassomi Mahmud Usmonov, o’ymakor Ortiq Fayzullayevlar ijodi el tiliga tushgan. Ularning asarlarida tinchlik, do’stlik, davrimiz ruhi o’z ifodasini topgan. Qadimiy san’at turlaridan biri bo’lgan o’ymakorlikda ajoyib yutuqlarni qo’lga kiritayotgan ijodkorlardan biri Ortiq Fayzullayevdir.
“Dizayn” mutaxasisligi badiiy bilim yurtlariga asosiy fanlar qatorida kiritilmoqda, badiiy va umumiy ta’lim maktablarida dizayn asoslari o’qitilmoqda. Ushbu nashr
dizayn bo’yicha maxsus fan xisoblanadi va seriyadagi kursga kiritilgan, asosan 2F02 mutaxasisligi studentlariga qaratilgan “ Dizayn memorlik doirasida” mavjud andoza asosida 3yil o’qitiladi. Shuning uchun materiallar qisqa ifoda etiladi, katta son normalari va oylari xisobga olib borilgan holda etarli darajada o’quvchini san’at va memorlik tarixi bo’yicha badiiy texnalogiyaga tayyorlangan holda, darslik oxirida har bo’lim bo’yicha adabiyotlar ro’yxati joylashtiriladi, unda student materiallarni mustaqil o’rganishi chog’ida foydalanishi mumkin. Darslikdan shuningdek o’rta va oily o’quv maskanlari studentlari, turli badiiy va arxitektura, jumladan dizayner mutaxasisliklariga tayyorlanadiganlar foydalanishi mumkin, butun tasvirlarni umumlashtirib, dizayn haqidagi suratni yaxlit, noyob ko’rinishdagi kabi zamonaviy loyihalash badiiy madaniyatini shuningdek loyihalash badiiy faoliyatini yaratilishi davridan boshlab to hozirgi kungacha bo’lgan bu ko’rinishini o’ziga xos zususiyatini namoyon etish masalasi qo’yilgan.
“Dizayn –bu buyumlarni ishlab chiqarish jarayonini, inson muammosini oqilona va ijodiy hal qilish, deb yozadi Brayen Xorrigan.
“Dizayn tushunchasi” o’zining tarixida “Dizayn” so’zi italyancha designo so’zidan olingan. Renesans davrida loyiha, surat shuningdek asosiy ish g’oyasida yotganligini anglatgan. Keyinchalik XVI-asrda Anglyada designo tushunchasi paydo bo’ldi, bizning kunimizga qadar etib keldi va rus tilida chizma, bezak, shuningdek loyihalash va yaratish ma’nosini anglatadi. Ancha tor kasbiy tushunchada dizayn loyihalash badiiy faoliyatida inson uchun har jihatdan qulay bo’lgan buyumlar doirasini turar joy to’plamlari, sotsial madaniy, sanoat tarmog’idagi, yuqori istemoldagi va estetik sifatdagi mahsulotlarni ishlab chiqarishni anglatgan. Dizayn bir necha usullar faoliyatini kesib o’tib yuzaga kelgan. Badiiy loyihalash dasturi, ommaviy sanoat, muhandislik loyihalari va fani. Bugun dizayn bu loyihalash badiiy faoliyatida majmuaviy o’zaro mustaqil fan sohasi, tabiiy ilmiy, texnik ijtimoiy
bilimlarni birlashtirib, muxandislik va badiiy fikrlash, sanoat asosida buyumlar dunyosini haddan tashqari keng muloqot chegarasida uni inson bilan hammasidan istesnosiz hayot faoliyati doirasi yo’nalishini shakllantirish. Dizaynning markaziy muammosi madaniy va antropoga yunonch odamga aloqador ekanligini bildiruvchi yasama so’z mos buyumlar olamini yaratish hisoblanadi, estetik baholangan garmonik kabi yaxlit. Bu yerda dizayn uchun alohida muhimi bu muhandislik texnik va tabiiy fanlarni o’rganish qatorida ijtimoiy fanlar falsafa, madaniyatshunoslik, sotsialogiya, semantika kasallik alomatlari haqidagi fan va boshqalardan foydalanishdir. Hamma bu buyumlar olamida loyihalash badiiy modellashtirish hujjatini o’ziga xos qiyofali badiiy shaklni fikrlashga tayangan holda uni yaxlitlikga keltiradi.
Dizayn kasbi kabi taxminan 100 yildan beri mavjud. Uning hisobi XV-asr minyatura va kitobot san’ati, naqqoshlik O’zbekistondan boshlanib XIX-asr oxiri “Hunarmandchilikning san’at bilan aloqasi memoriy koshinkorlik, o’ymakorlik, kandakorlik xalq hunarmandchiligi”degan mashhur harakat tomonidan qisman olib borilmoqda, uning yo’lboshvhisi mashhur ustalar, badiiy buyumlar ijodchisi xisoblanadi. Xuddi shu vaqtda shakllangan siyosiy vaziyat nazariy va ijodiy dizayn qonuni maktablarida ta’sir etib va so’nggi yillar memorchiligida ancha yo’naltirilgan. Ba’zan dizayn kasbi vujudga kelishini XX-asr boshlari bilan bog’laydilar, unda rassomlar qator sanoat sohasida yetakchi o’rinni egallaganlar va korxona firma uslubini shakllantirish imkoniyatini olib, siyosatga ta’sir etib, firma tomonidan chiqarilayotgan mahsulotni yuzaga keltirdilar. Misol uchun nemis elektor texnika korxonasini “AEG” firma uslubini va Amerika avtomobil firmasi “Ford motors” ni keltiramiz. Shunday fikrlar mavjud, ya’ni dizayn haqida o’zaro kelishib xuddi kasb kabi gapirish mumkin qachon? Qachonki maktablarda o’qitish uslubi shakllangandagina, dizayn darsi metodik qo’llanmasi tuzilsa va birinchi diplomli mutaxasisalar dizayn bo’yicha paydo bo’lsa. Naqqoshlik amaliy-tasviriy san’at turlarida biri bo’lib, tabiat manzarasini ma’lum unsurlar vositasida o’ziga xos yo’sinda ifodalovchi bir rangli tasvirki, bu tasvirda unsurlarning ma’lum bir sathda o’zaro uyg’unligi kishi diqqatini tortadi. Naqshlardagi unsur va yo’sinlar o’zining ma’lum bir buyumdan boshqa buyumga ko’chib yuradi. Bir xil naqshu nigorlar, naqsglangan uy jihozlarida, ro’zg’or ashyolarida, devor va shiftga ishlangan keng hajmdagi bezaklarda va boshqa asbob anjomlarda takrorlanishi mumkin. Har bir unsur, har bir yo’sin turli tarixiy bosqichlar davomida o’zining tabiiyligini yo’qotmagan, qaysi bir tasvirni olmaylik uning zamirida ramziy ma’no yashiringan bo’ladi. Naqqoshlar g’oyat murakkab naqshu nigorlarni bunyod etar ekanlar, ularda yaxshi tilaklarni aks ettirganlar. Xususan, naqshdagi ranglarning o’ziga xos ma’nolari bo’lgan. Masaln: gulsafsar, osoyishtalik va uzoq umrlik timsoli, to’lqinsimon gul soyasi, boylik va farovonlik timsoli, navda vayaproqlar esa to’kinchilik hamda tabiatning bahor chog’ida uyg’onishni anglatgan. Bezakli naqshu nigorlar musavvirlarning ona tabiatga chuqur muhabbatini ifoda etib, ularning jo’shqin hayot bilan dim hamnafas ekanligini bildirgan. Gullar va naqshlar borasida xalq tasavvuri tilsim, sehr-jodu aqidalar, urf-odatlar va pand nasihatlar bilan qorishib ketgan. Masalan: oq rang baxt va omadni bildirgan, zangori rang oily e’tiqodni, qizil rang xushchaqchqalikni, shodlikni bildirgan.
Naqqoshlik kishida yuksak badiiy didni yuzga keltiradi. Naqsh ishlangan memorlik inshootlari, turar joy binolari, doimo estetik zavq, ruhlanish manbai bo’lib kelgan. Aniq ma’lumotlarga suyanib shuni aytish mumkinki, naqshlangan uylarda kishi xotirjam, ruhiy osoyishtalik bilan yashab, uzoq umr ko’radi. Ma’naviy dunyomizni yanada boyitib, oliy barkamollikga oib chiqadi. Shuning uchun ham madaniy merosimizni o’rganish, uning yaratilish tarixini bilish, yangi –yangi imkoniyatlarni topib, uni boyib borish ayniqsa hozirgi davrda katta ahamyatga ega. Buning uchu esa o’zbek xalqi o’z tarixi davomida nimaiki yaratgan ekan, ularni chuqur o’rganishi zarur. Qo’qon shahri o’zining boy madaniy merosi bilan mashhur. 1894-yil shved olimi F.R. Martin tomonidan qo’qon shahridan olib ketilgan ikki nafis o’ymakor eshikni hali-haligacha NyuYork metropoliteni muzeyida maroq bilan tomosha qilishadi, qo’qondagi memorlik obidalari asosan XVIII-XX –asrlarda qurilgan. Hanuzgacha yaxshi saqlangan Xudoyorxon o’rdasi, mashhur Jome masjidi va minorasi, Kamol qori madrasasi, Miyon Hazrat madrasasi shular jumlasidandir. Bu 20- yillar bizning 100 yilligimizdir, unda birinchi dizayn maktablari tashkil etildi. Germaniyada Vauxaus va Sovet Rossiyasida VXUTEMAS. Shunday nuqtai nazarlar mavjud, dizayn paydi bo’lishini butun jahon krizisi davri 1929-yil bilan bog’laydilar. Dastavval Amerika finomeni singari, Haqiqatdan 1929-yil krizisga qadar yevropa dizaynini xaqiqiy komersiya kuchida tashkil topa boshladi, sekin asta egallab, to’la ma’noda bu so’zni ommaviy xususiyatda “sanoat dizyni” kasbi yuzaga keldi.
O’zbekistonda “dizayn” so’zi ishlatilmagan “nafis san’at” so’zi bo’lgan. 100 yillik boshlarida arxitektura shakllanib, Amerika va qator yevropa mamlakatlarida yangi uslubiy yo’nalaish “funksionalizm” o’z qatorida nazariy uskuna bo’lib qolgan. Dizaynni shaklantirish qoidalari rivoji uchun. Uning yo’lboshchilari badiiy shakllar go’zlligini ko’rib va uning funksional maqsadga muvofiqligini o’rib, dizaynning mashinada shkl hosil qilinishi manbaida turdilar. Ular orasida nomi mashhur bo’lgan
Luis Salliven- Chikago memorlik maktabi asoschilaridan biri, o’zining binolari bilan mashhur bo’lgan “mashina davr zamonida”. Frank Lloyd Rayt amerika memorligi va dizayni otaxoni, Peter Berens- nemis memori va rassom, nomlari bilan dizayn rivojining butun davrini bog’laydilar va qisman “firma uslubini” paydo bo’lishini
ham, Mis van der Roe mashhur germaniya ishlab chiqarish uyushmasi Verkbund yo’lboshchilaridan biri va Germaniyadagi aql va idrokka asoslangan dizyn va memorchilik asoschilaridandir. Valter Groipus – “Vuxauz” asoschisi zamonaviy
arxitektura va dizayn asosida butun jahonga mashhur bo’lgan , Gerit Tomas Ritveld-golland arxitektori, uning konseptual “qizil ko’k ranglar bilan jilo bergan kreslosi” zamonaviy dizaynning xaykaltaroshlik timsoliga aylandi. Chunki bu o’sha zamon kishilari ko’ziga yangicha shakl bo’lgan edi. Dizayn pionerlar orasida sanoatga kirib kelgan arxitektor va rassom modernistlar bo’lgan. Modern namoyondalarining o’tgan davr uslubiga taqlid qilishi joniga tegib boshi berk ko’chadan chiqish yo’llarini izladilar, elektrikani tan olmasdan, bezatishni keskin tanqid qildilar va oqilona sohada izlanish olib borib, o’ymakorlik va naqqoshlik geometrik shakl, badiyati chiroyli bunda asosiy diqqat boshlang’ich buyum g’ozalligiga qaratilib, uning badiiy uslubiga munosabatini aniqlashtiradilar. Bunday qarashlar badiiy va falsafiy sanoat shakllanishida o’ziga xos qadam bo’ldi. Ular orasida mashhur ustalardan Toshpo’lat Arsloqulov, Usta Shirin Abdullo Boltaev, Chingiz Axmarov uslubining paydo bo’lishi ularning nomi bilan bog’liq bo’lgan. Evropada Mixail Tonet va uning butun jahonga mashhur bo’lgan “venskiy stuli” , Charlz Makintosh shotland arxitektori, “Artnuvo” uslubi rahbari, u dizayn sohasida evropa moderni cho’qqisidan biri hisoblanadi, uning mebeli esa asr boshidan to shunga qadar ishlab chiqarilmoqda, Reymond Loui AQSH kasbiy dizayni asoschilaridan biri, ba’zan uni sanoat dizayni otaxoni deb ham ataydilar. Kamillo Olivetti va Ervin va Artur Braunlar, ular nomi bilan dizayn tarixi butun uslubini bog’laydilar. Jovanni Ponti italyan arxitektori dizayn bo’yicha mashhur jurnal “Domus” saoschisi. Alvar Alto zamonaviy fin arxitektori va dizayn asoschisi. Shuningdek Rossiyada nomlari mashhur K. Malevich. A. Rodchenko, V. Tatlin, L. Lisitskiy va boshqalar rus dizayni manbaida turganlar. Bizning mamalaktimizda so’nggi vaqtlarga qadar “dizayn” tushunchasini nafis san’at asari, go’zal naqqosh ishi, chiroyli xontaxta, badiiy bezakli ustun, chiroyli o’ymakorli chovgun, go’zal kashtachi, mahir kulol, naqqosh kabilar bilan cheklangan. Dizayn tushunchasini xalqqa tushuntirish uni anglatish uchun quyidagi terminlardan foydalangan. “Badiiy asr” loyihalash jarayoni,”sanoat san’ti” , “texnik estetika” faoliyat doirasi. Mutaxasis dizaynerlar “Rassom konstruktor” dizayn institute etakchisi “Butunjaxon ilmiy tadqiqot institute texnik estetikasi” XX-asrning 60-80-yillarida esa eng ommabop dizayn bo’yicha mamlakat jurnali “Texnik estetika” kabi nomlangan. Dizayn badiiy-loyihalash faoliyatining boshqa turlaridan farqli o’laroqlik va qulaylik kabi shunday tushunchalar bilan chambarchas bog’liq. Sanoat ishlab chiqarish sharoitida seriyali chiqarilgan va uning uchun uncha qimmat bo’lmagan buyum paydo bo’lib, dizayn o’zining paydo bo’lishi paytidan asosan estetik va foyda ko’rish nuqtai nazaridan ommaviy xaridorlar talabi o’rtacha etarli bo’lishiga yo’naltirilgan. O’sha nima ommaviy sanoat ishlab chiqarishda dastlab etishmagan hissoblansa-bir necha marta chiqarilayotgan buyumning tashqi shakllari takrorlanishi-dizayn yordamida u o’zgarishi va obro’si bo’lishi lozim edi. O’sha nimani o’ziga ravo ko’rmagan xunarmand donabay maishiy narsalar tayyorlashda dizaynning kasbi mazmuni bo’ldi-buyum qism shakllarini izlanishda estetik did va undan foydalanishning eng qulay vaziyati mashinada ishlab chiqarish, o’zida ikki shunday muxim sifatni mujassamlashtirib, xuddi arzon buyumday va qismlarda o’ylangan uning shakllari, sanoat shakllanishida xunarmandchilik ishlab chiqarish bilan raqobatbardosh bo’la oldi. Islimiy naqshlardagi gullar qo’qon naqqoshligida me’yori bilan ajralib turadi. Naqsh san’ati qo’qondagi tarixiy me’morlik obidalari: masjidlar, madrasalar, xon o’rdasi binolarida o’z aksini -yu, dabdabasini, butun hashamatini namoyish qilgan. Ayniqsa, Jome’ masjidi buning yorqin misoli bo’la oladi. Masjidning 2,5 ming kvadrat metr yuzaga ega bo’lgan naqshlangan shiftini yuzlarcha mahobatli, sarvdan yasalgan ustunlar ko’tarib turadi. Hamma naqshlar bir bo’lib bahor kayfiyatini beradi. Kishi beixtiyor lolazor, chamanga kelib qolgandek chuqur, to’yinib nafas oladi, binoning va ayvonning muhtashamligidan, osoyishta suronli jozibasidan hayratga tushadi. Masjid shiftining har bir bo’lagi o’zgacha bir uslubda bezatilgani uchun, har bir katak sehrli gilamlar singari yal-yal yonib turadi. Ranglarning sho’x jilvasidan mast bo’lgan yuzlab kabutarlar naqshni navro’z fasli bilan adashtiradi va ustunlar peshtoqiga uyalar qo’yadilar.Masjid shiftining markaziy kataklaridan birini ko’zdan kechiraylik. Bunda girih va islimiy uslubdagi naqshlardan keng foydalanilgan. Naqsh 10 qirrali yulduz asosida yaratilagan. Usta har bir bo’lak ichiga mos ravishda mutanosib islimiy naqshlar o’ylab topgan. Asosiy zamin uchun naqqosh shunday rangni tanlaganki, odatda quyosh charaqlab turganda yaylov, o’t-o’lanlar shu rangda jilvalanadi. Ana shu rang aniq topilgan va haqiqatdan ham kishiga bahordan zavqlanish kayfiyatini beradi. Naqshning atrofiga murakkab girih tarzida uzluksiz naqsh tanlangan va naqshning mazmunini yanada boyigan. E’tibor qilsangiz, har bir shakl markazida xoch tasviri ishlatilganini ko’rasiz. Xoch shakli-juda chuqur mazmunga ega bo’lib uning tarixi diyorimizda budda dini xukmronlik qilgan eramizdan oldingi davrlarga borib taqaladi.Dizaynda xato ming nusxada takror ishlab chiqarilishi, u dizaynga juda qimmatga tushadi. Shuning uchun chiqarilgan u yoki bu modelni zamonaviy sanoatda ishlab chiqarish alohida mas’uliyatni talab etadi. Dizayn ilmiy va loyihalash uslubida maxsus bilim bilan qurollanadi. Ular orasida etakchisi qoidaga ko’ra ergonomika hisoblanadi-insonning o’ziga xos psixo-fizologik va funksionalligini o’rganadigan maxsus fan, inson yashashi uchun atrofida kerakli parametrlarni berib, xar jihatdan qulaylik yaratish. Dizaynda arzimas narsalar bo’lishi mumkin emas, agar bu insonga ta’lluqli bo’lsa. Xuddi zamonaviy avtomobilda xammasi, pastki boshqaruvida asbob-uskunalar joylashtirilishidan boshlab, rul va tepki shakllari, yo’lovchi kreslosi va eshik tutqichi yoki kuldoni bilan tugallanishi, maxsus o’rganish ob’ekti xisoblanadi, tajriba va ko’p martta tekshiruvlar dizayner ish jarayonidir. Har bir ushbu qismlar nafaqat o’ziga o’zi foydalanishda estetika va qulay bo’lishi lozim, ular hammasi birgalikda yagona maqsadni-avtomobilning badiiy shaklini, qisman esa bu shakl orqali ushbu obraz va uning firmalari ishlab chiqaradigan imejini tashkil qilishi lozim. Oxirgisi alohida masalani tashkil qiladi kompaniyaning firma uslubini yaratishni, birlashgan yagona yorqin esda qolarli shakl hammasi, firma bilan bog’liq bo’lsa, uning an’anaviy o’ziga xos xususiyatidan boshlab-firmaning belgisi, harfli logotip, intererlari va xizmatchilar kiyimi va chiqarilayotgan mahsulotning tashqi ko’rinishi bilan tugallash.Loyihalash bilan birga dizaynerning zamonaviy ishlar tarkibiy qismi, buyumning iste’mol sifati va marketing tahlili xisoblanadi.Dizayner ishi kelajakdagi buyum loyihasi shakllari bilan tugallanmaydi. Buyumning yaqqol ko’zga tashlanib turishi-hali hammasi emas. yaxshi dizaynerlar ko’pincha o’zlarini firmadagi xaridorning xaqiqiy namoyondasi, firma ishlab chiqaruvchisi deb xisoblaydilar. Sotish bo’limi ko’proq sotishga intilishni, ishlab chiqarish bo’limi esa-tannarxini tushirishni muxokama qiladi. faqat dizaynerlar o’zlarini xaridor o’rniga qo’yib va shu xaqda o’ylaydilar tayyorlangan mol tushunarlimikan, undan foydalanish qulaymikan, uni parvarishi uchun nimalar talab etiladi. Uzoq vaqt texnik estetikada hammasi ichki xis va sog’lom fikrda asoslanadi, biroq buyum me’yorining murakkablashishi va xaridor talabining o’sishi jarayonida hammasi ancha shakllandi. Ko’pgina dizaynerlik bo’limlarida bugun mutaxassislar «inson omili» bo’yicha ishlamoqda-sanoat psixologiyasi, mol va xaridor o’rtasidagi o’zaro munosabatlarni e’tibor bilan o’rganmoqdalar. Shunday yirik kompaniya «Maykrosoft Korporeyshn» kompyuter «sichqoni» yangi modelni ishlab chiqarishga kirishishdan oldin, muxandis psixolog va dizaynerlarni jalb qilgan holda keng izlanishlar olib bordi. O’lcham shakllarini klavishni sozlash va tashqi ko’rinishining o’nlab model variantlarini yaratdilar. Psixologlar modelni sinab ko’rdilar xaridorlarni nazorat gruppasini jalb qilgan xolda, undan keyin dizaynerlarga o’z tavsiyalarini berdilar. Kompaniya fikricha tikka yuqoriga ko’tarilish, u yarim yilda o’tgan yilga isbatan bir necha marta ko’proq mahsulot sotdi. Dizaynerlik loyixalash jarayoni kelajakdagi buyumning eski xomaki nusxasidan boshlanadi. Keyin u taqqoslanadi va anchagina muvoffaqiyatliligi tanlab olinadi, keyinchalik u taqqoslash tahlilidan, shuningdek modeldan va namunali tajribadan o’tadi. Namunalarni tekshiruv jarayonida, iste’molchi talabi taxliliga tuzatishlar kiritiladi. Biroq tekshiruvlar bu bilan tugamaydi. Ular davom etadi va buyumning birinchi partiyasi to’pi chiqqandan keyin ham, undan keyin sanoat namunasi modernizatsiyasi olib boriladi. Bunday chuqur tahlil marketing bilan turli loyihalash bosqichida chambarchas bog’liq dizaynni boshqa loyihalash-badiiy faoliyatidan ajratib turadi.
Funksional va maqsadga muvofiq shakl buyumning tashqi ko’rinishi, uning estetik sifati bevosita uning raqobatbardoshligi bilan bog’liq. Ular qisman bozorda sotilishda hal qiluvchi rol o’ynaydilar. Ma’lumki xoxlagan badiiy bezatish buyumni qo’shimcha qimmatlashuviga olib keladi, shunday ekan ma’lum darajadagi raqobatbardoshlikda u arzonlashadi. Agar bezak elementi mashina usulida minglab nusxada tayyorlansa o’zining noyobligini, shu bilan birga badiiy qiymatini yo’qotadi. Bu dizayn sanoati tarixida yaqqol namoyish etiladi. Mashinada ommaviy ishlab chiqarish dastlab ilgari xunarmandlar yaratgan buyum shaklidan nusxa ko’chirish orqali olib borildi. Biroq endi ishlab chiqarish texnologiyasi anchagina boshqacha bo’ldi: mashinada ishlab chiqarilgan buyum faqat xunarmand buyumni eslatadi, ammo yasama, yaxshi didni haqorotlovchi ko’rinishda bo’ladi. Dizaynerlar ilojsiz vaziyatning ham yo’lini topdilar, shunga o’xshash buyumni «bezatish» dastlabki rasmdagi naqsh kabi bezakli bo’lmadi, balki funksional zarur detali va geometrik shakllarigina bo’ldi. Mahsulot shakli dastlab alohida sinchiklab qayta ishlandi, dizaynerning eskiz va modelida ko’pgina jixatlari mayda chuydasigacha texnologik va funksional qurilmasini birga atroflicha o’ylab chiqildi. Shakllar go’zalligini uning tektonik va funksional o’ziga xosligida ko’rdilar.Funksionallik va maqsadga muvofiqlik-dizayn falsafasida asosiy nuqtai nazardan biri-kamroq harajatda ko’proq samaraga erishish. Tasodifiy emas dizaynni tarixiy tadqiqotda bizning XX asrimiz xukmron mamlakatlari qatorida «funksionalizm» me’morlik uslubi bilan chambarchas bog’lab ko’rib chiqmoqdalar. Uning yorqin namoyondalari. Zamonaviy o’smir (yosh)lari xisoblanadi. Prezidentimiz yoshlarga berayotgan e’tiborlari bejiz emas. CHunki, hamma ishni davomchilari bu kelajak avlod yoshlarimizdir.Bauxauz direktorlaridan biri Xans mayer yozgan edi «Erdagi xamma buyumlar tejamkorligini yaratib, funksiyasini bir-biriga qo’shis. Materiallar va konstruktorlar tejamkorligi, muxitdan maqsadga muvofiq foydalanish VXUTEMAS nomli mashhur zamonaviy arxitektura va dizayn maktabida o’qitish qoidalarida etakchi bo’lgan.Masalan studentlarga berilgan masalalar orasida shundaylari bo’lgan: mavjud buyumni soddalashtirish, undan bezagini olib tashlash, konstruksiyasini aniqlash, ishlamaydigan qismlarini olib tashlash va hokozo, mavjud buyumni yaxshilash, uni ancha qulay funksional qilish. Xozirgi kunda tasviriy san’at kafedrasida ham aslidan qarab chizish va uni shakl-shamoyilini o’zicha go’zallashtirish vazifalari o’quv rejasiga kiritilgandir.
Dizayn mahsuloti nafaqat oddiy, zamonaviy, balki o’ziga xos bo’lishi shuningdek estetik namunali va ma’lum aholi guruxi didiga javob berishi lozim. Aks holda talabga javob bermaydigan bo’lib qoladi. Zamonaviylikni o’tkir his qilish va o’ziga xoslikda dizaynerning muvaffaqiyatli ishida albatta bajarilishi kerak bo’lgan shartlar hisoblanadi. Dizayn xuddi amerika mutaxassislari belgilaganidek, nafaqat sonlar xususiyatini-o’lchami, tezligi, mustahkamligi, tannarxi, anchagina nozik sifat qirralarini-foydalanishda o’ng’ayligini, har jihatdan qulay, uslubni yoritishga qodir. Odamlar «Fort-Taurus» avtomobilini nafaqat shunchaki sotib oladilar, nima u tezligini soatiga bir necha kilometrga oshadimi? Va bir necha litr benzinni sarflaydimi? Miqdoriy xususiyati bilan u bozorda bo’lgan boshqa modellardan unchalik ajralib turmaydi, «Taurus»ni noyob shakldaligi uchun sotib oladilar, bevosita egasi ma’lum qiladi, u qanaqa odam yoki kim bo’lib ko’rinmoqchi?
Zamonaviy dizayn rivoji asosida modaga ko’ra qandaydir anchagina muhim narsa yotadi: eng avvalo insoning ma’naviy ehtiyojlari va buyumni sifat go’zalliligi bilan shakl-shamoyilining boshqa buyumlardan ko’ra o’ziga xos latofat uslubi bilan ko’rinishidadir. Inson yaratgan narsa faqatgina go’zal ko’rinishda emas, aniqlikka intilish. Bugungi sharoitda bizning xayotimizda texnikaning xukmronlik qiluvchi roli har holda oldingiga qaraganda buyumga ega bo’lishi muxim bo’lib qolmoqda, «o’zaro til topib» ketish mumkin, buyum, shunday loyihalanganki, darrov tushunarli bo’lib qoladi, bu nima o’zi? undan qanday foydalanish kerak? undan qanday ma’no bor? Dizaynerlik masalasi xar doim ham shunday bo’lgan, ammo bugungi kunda ular muhim ahamiyatga ega bo’lmoqda. Bizning asbob-uskunalarimizning ichki mexanizmlari, o’lchovi shunchalik kichiklashdiki buyumlar shaklini belgilamay qo’ydilar. Buyumlarni mikroelektronikadan foydalanib tayyorlanishi, hoxlagan tashqi ko’rinishda bo’lishi mumkin. Bu dizaynerni ko’ngliga kelganini qilishidir. Bunday buyumlar o’lchovi endi ichki mohiyati bilan emas, balki tashqi faktori-ergonomikasi bilan, buyumni joylashtirish sharoiti xisobga olinadi.
|