- mavzu. BIPOLYAR TRANZISTORLAR (BT), ULARNING TUZILIShI VA ISHLASH PRINSIPI

|
- mavzu. BIPOLYAR TRANZISTORLAR (BT), ULARNING TUZILIShI VA ISHLASH PRINSIPI
|
bet | 17/56 | Sana | 02.06.2024 | Hajmi | 1,75 Mb. | | #259295 |
Bog'liq Ma’ruza. Yarimo‘tkazgichlarning elektrofizik xossalari. Yarimo‘t13- mavzu. BIPOLYAR TRANZISTORLAR (BT), ULARNING TUZILIShI VA ISHLASH PRINSIPI.
Reja:
Umumiy ma’lumotlar. BT tuzilmalarining energetik diagrammalari. n-p-n va p-n-p BTlarning tuzilishi va ishlash mexanizmi.
BT sxemada belgilanishi va ulanish sxemalari. BTning volt-amper xarakteristikasi. BTlarning aktiv rejimda ishlashi.
BTlar ish rejimlarining elektrod toklariga ta’siri. BTlar kuchaytirish kobiliyati.
13.1 Umumiy ma’lumotlar. BT tuzilmalarining energetik diagrammalari. n-p-n va p-n-p BTlarning tuzilishi va ishlash mexanizmi.
Bipolyar tranzistor (BT) deb o‘zaro ta’sirlashuvchi ikkita r-n o‘tishdan tashkil topgan va signallarni tok, kuchlanish yoki quvvat bo‘yicha kuchaytiruvchi uch elektrodli yarimo‘tkazgich asbobga aytiladi. BTda tok hosil bo‘lishida ikki xil (bipolyar) zaryad tashuvchilar – elektronlar va kovaklar ishtirok etadi.
BT p- va n- o‘tkazuvchanlik turi takrorlanuvchi uchta (emitter, baza va kollektor) yarimo‘tkazgich sohaga ega (1,a yoki b-rasmlar).
a)
b)
1 - rasm. p-n-p (a) va n-p-n (b) turli BT lar tuzilmasi va ularning sxemada shartli belgilanishi.
Yarimo‘tkazgich sohalarni belgilashda asosiy zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi yuqori bo‘lgan soha p+ yoki n+ belgisi qo‘yilishi bilan boshqa sohalardan farqlanishi qabul qilingan.
Tranzistorning sohalari ichida eng yuqori konsentratsiyaga ega bo‘lgan chekka soha (n+ – soha) n+-p-n yoki (p+- soha) p+-n-p turli tranzistorlarda emitter (E) deb ataladi. Emitterning vazifasi tranzistorning baza (B) sohasi deb ataluvchi o‘rta (p- yoki n- turli) sohasiga zaryad tashuvchilarni injeksiyalashdan iborat. Tranzistor tuzilmasining boshqa chekkasida joylashgan n – soha (n+-p-n) yoki p – soha (p+-n-p) kollektor (K) deb ataladi. Uning vazifasi baza sohasidagi noasosiy zaryad tashuvchilarni ekstraksiyalashdan iborat. Emitter bilan baza orasidagi p – n o‘tish emitter o‘tish (EO‘), kollektor bilan baza orasidagi p – n esa o‘tish kollektor o‘tish (KO‘) deb ataladi.
Baza sohasi emitter va kollektor o‘tishlarning o‘zaro ta’sirlashuvini ta’minlashi kerakligi sababli, BTning baza sohasi kengligi LB bazadagi noasosiy zaryad tashuvchilar diffuziya uzunligidan kichik (p+-n-p BT uchun LB<n , n+-p-n BT uchun LB<r) bo‘lmog‘i shart. Aks holda, emitterdan bazaga injeksiyalangan asosiy zaryad tashuvchilar KO‘gacha yetib bormaydilar va BT samaradorligi pasayadi. Odatda, baza sohasi kengligi LB ≈ 0,01÷1 mkm ni tashkil etadi.
Tuzilish xususiyatlariga va tayyorlash texnologiyasiga ko‘ra BTlar eritib tayyorlangan, planar va planar-epitaksial tranzistorlarga ajratiladi. Qotishmali tranzistorlarning baza sohasida kiritmalar taqsimlanishi bir jinsli (tekis) bo‘lganligi sababli, unda elektr maydon hosil bo‘lmaydi. Shuning uchun EZNlar bazadan kollektorga diffuziya hisobiga ko‘chadilar.
Planar va planar-epitaksial tranzistorlarning baza sohasida kiritmalar konsentratsiyasi taqsimoti bir jinsli emas (notekis bo‘lib), u kollektorga siljigan sari kamayib boradi. Bunday BTlar dreyfli tranzistorlar deb ataladi. Kiritmalar konsentratsiyasi gradiyenti ichki elektr maydon hosil bo‘lishiga olib keladi va EZNlar bazadan kollektorga dreyf va diffuziya jarayonlari hisobiga ko‘chadilar. Demak, dreyfli BTlarning tezkorligi yuqori bo‘ladi.
BTlar asosan, chastotalarning keng diapazonida (0÷10 GGts) va quvvat bo‘yicha (0,01÷100 Vt) elektr signallarni o‘zgartuvchi, generator va kuchaytirgich sxemalarni hosil qilish uchun ishlatiladi.
BTlar chastota bo‘yicha: past chastotali – 3 MGts gacha; o‘rta chastotali – 0,3 ÷ 30 MGts; yuqori chastotali 30 ÷ 300 MGts; o‘ta yuqori chastotali – 300 MGts dan yuqori guruhlarga bo‘linadi.
Quvvat bo‘yicha: – kam quvvatli – 0,3 Vt gacha; o‘rta quvvatli 0,3÷1,5 Vt; katta quvvatli – 1,5 Vt dan yuqori guruhlarga ajratiladi.
Nanosekund diapazonida katta quvvatli impulslarni hosil qilishga mo‘ljallangan ko‘chkili tranzistorlar BTlarning yana bir turini tashkil etadi.
Tuzilishi bo‘yicha BTlar ko‘p emitterli (KET), ko‘p kollektorli (KKT) va tarkibiy (Darlington va Shiklai) tranzistorlari bo‘ladi.
BT kirishiga berilgan signal quvvat bo‘yicha kuchaytiriladi. Buning uchun uni o‘zgartiriladigan signal zanjiriga UC (kirish yoki boshqaruvchi) hamda kuchaytirilgan RYu (chiqish yoki boshqariluvchi) signal zanjiriga ulanadi.
BTni beshta asosiy ish rejimi mavjud.
Agar tashqi kuchlanish manbalari (UEB,UKB) yordamida EO‘ to‘g‘ri yo‘nalishda, KO‘ esa teskari yo‘nalishda siljitilsa, u holda, BT aktiv (normal) rejimda ishlaydi. Bu rejim analog sxemotexnikada keng qo‘llaniladi.
Agar EO‘ teskari yo‘nalishda, KO‘ esa to‘g‘ri yo‘nalishda siljitilgan bo‘lsa, BT invers (teskari) rejimda ishlaydi.
Agar emitter va kollektor o‘tishlar to‘g‘ri siljitilgan bo‘lsa, BT to‘yinish, teskari siljitilgan bo‘lsa, berk rejimda ishlaydi. Bu rejimlar raqamli sxemotexnikada keng qo‘llaniladi. EO‘ to‘g‘ri siljitilganda KO‘da EYuK hosil bo‘lsa, BT injeksiya – voltaik rejimda ishlaydi.
BTning yana bir rejimi bo‘lib, u teskari siljitilgan KO‘ga yuqori kuchlanishlar yoki temperatura ta’sir etganda yuzaga keladi. Bu rejim teshilish rejimi deb ataladi. Ko‘chkili tranzistorlar elektr teshilish hisobiga ishlaydi.
BTda elektrodlar uchta bo‘lgani sababli, uch xil ulanish sxemalari mavjud: umumiy baza (UB); umumiy emitter (UE); umumiy kollektor (UK) (2-rasm). Bunda BT elektrodlaridan biri sxemaning kirish va chiqish zanjirlari uchun umumiy, uning o‘zgaruvchan tok (signal) bo‘yicha potensiali esa nolga teng qilib olinadi. BTning 2-rasmda keltirilgan ulanish sxemalari aktiv rejimga mos.
a) b) v)
2-rasm. BTning statik rejimda umumiy baza (a), umumiy emitter (b) va umumiy kollektor (v) ulanish sxemalari.
BTning elektr signallar quvvatini kuchaytirish imkoniyati uning energetik diagrammasida yaqqol ko‘rinadi. Diagramma elektron va kovaklarning tuzilmada egallagan o‘rni bilan potensial energiyalarining bog‘liqligini ko‘rsatadi.
Dreyfsiz n-p-n tuzilmali BT energetik diagrammasi 3- rasmda ko‘rsatilgan. Elektronlarning potensial energiyasi (o‘tkazuvchanlik zonasi tubi energiyasi WC) n – yarimo‘tkazgichda kichik va p – yarimo‘tkazgichda katta. Kovaklar potensial energiyasi (valent zona shipi energiyasi WV), aksincha, n – yarimo‘tkazgichda katta va p – yarimo‘tkazgichda kichik.
Elektronlarning emitterdan yoki kollektordan bazaga o‘tishida potensial barer balandligi elektronlarning p - va n - yarimo‘tkazgichlardagi potensial energiyalari ayirmasiga teng bo‘lgan mos potensial to‘siqlarni yengib o‘tishi bilan bog‘liq. Kovakning bazadan (p – yarimo‘tkazgichdan) emitterga yoki kollektorga o‘tishida potensial barer balandligi elektronlar uchun o‘tkazuvchanlik zonadagi potensial barer kattaligiga teng potensial barerni yengib o‘tish bilan bog‘liq.
Muvozanat holatda Fermi sathi tuzilmaning barcha elementlari uchun bir xil, ya’ni elektronni emitterdan bazaga o‘tkazish uchun sarflanadigan ish, elektronni bazadan kollektorga o‘tkazishda ajraladigan energiyaga teng bo‘ladi. Emitter va kollektor orasida elektronlarning uzluksiz almashinuvi, tabiiyki, butun tuzilma energiyasining o‘zgarishiga olib kelmaydi. Elektron emitterdan kollektorga hamda kovak kollektordan emitterga o‘tganda energiya balansi buzilmaydi.
EO‘ga to‘g‘ri silijitish, KO‘ga esa teskari siljitish berilganda, emitter-baza potensial barer pasayadi, kollektor-baza potensial barer esa ortadi. Energetik diagramma 3,b-rasmda keltirilgan ko‘rinishga ega bo‘ladi.
a) b)
3-rasm. n – p – n turli dreyfsiz BTning muvozanat holatdagi (a) va aktiv rejimdagi (b) energetik diagrammalari.
O‘tishlarga berilgan kuchlanishlar natijasida tuzilmada energiya balansi o‘zgaradi. Emitter sohasi Fermi kvazi sathining yuqoriga siljishi va potensial barerning mos kamayishi, elektronni EO‘dan o‘tkazish uchun zarur ishning kamayishini anglatadi. Xuddi shu vaqtda kollektor sohasi Fermi kvazi sathining pastga siljishi va KO‘ potensial barerining ortishi, elektronni bazadan kollektorga o‘tishda ajralib chiqadigan energiyaning ortishini anglatadi. Agar vaqt birligi ichida kollektorga o‘tuvchi elektronlar soni, xuddi shu vaqt davomida, emitterdan bazaga o‘tuvchi elektronlar soniga, hech bo‘lmaganda, kattalik darajasi bo‘yicha teng bo‘lsa, elektronlarni bazaga injeksiyalash uchun sarflanadigan quvvat, ushbu elektronlar kollektorga o‘tganda ajraladigan quvvatga nisbatan kichik bo‘ladi.
Ushbu ortiqcha quvvat chiqish zanjiri elektr toki quvvatidek namoyon bo‘ladi. Yuqorida ko‘rib o‘tilganlar BTda quvvat kuchaytirilishining fizik mohiyatini belgilaydi. Bazadan kollektorga yo‘nalgan elektronlar oqimi emitterdan bazaga oquvchi ushbu zarrachalar oqimi bilan bir xil bo‘lishi uchun, baza sohasi kengligi yetarlicha kichik va elektronlarning rekombinatsiya hisobiga yo‘qolishi kam bo‘lmog‘i kerak.
Kovak kollektordan emitterga o‘tganda energiya balansi albatta, shundayligicha qoladi. Lekin kollektor sohada kovaklar konsentratsiyasi emitterdagi elektronlar konsentratsiyasiga nisbatan juda kichik bo‘lgani sababli, birlik vaqt davomida kollektordan emitterga o‘tuvchi kovaklar soni elektronlarning emitterdan kollektorga o‘tishiga nisbatan mos marta kam bo‘ladi. Kovaklar o‘tishi hisobiga quvvat bo‘yicha yutug‘, elektronlar o‘tishi hisobiga quvvatdagi yutuqqa nisbatan, inobatga olmasa bo‘ladigan darajada kam bo‘ladi.
|
| |