-rasm. Gigrograf - Buxoro davlat universiteti

2.2.1-rasm. Gigrograf
Soch tolasining bir uchi strelkaga, ikkinchi uchi esa kronshteynga o’rnatilgan Havo namligi o’zgarganda soch tolasi uzayadi yoki qisqaradi. Natijada strelka uchidagi siyohli pero lentaga chiziqlar tushirib boradi. Barabandan olingan lentadagi ma’lumotlar ob-havo byurolarida hisoblab chiqiladi.
Bulutlar va ularni kuzatish
Maktab meteorologik maydonchasida bulutlar har kuni kuzatib boriladi. Bulutlik ko’z bilan chamalab, osmon gumbazining tahminan necha protsenti bulut bilan qoplanganligi kuzatish jurnaliga qayd qilinadi. Bulutlarning turlarini aniqash uchun kitobchada respublikamiz osmonida paydo bo’ladigan bulutlar rasmi keltirilgan bo’lib, kundalik kuzatishda shu rasmlardan foydalaniladi. Bunda bulutlikning kuzatilgan vaqti, bulutlarning turlari va harakat yo’nalishlari kundalik jurnalga to’liq yozib boriladi. Yuqorida eslatib o’tilganidek, atmosfera havosida doimo ma’lum miqdorda nam bo’ladi. Bu namni o’ziga torta oladigan va yuta oladigan atmosferadagi har xil gaz va chang zarralari kondensatsiya yadrolari deyiladi. Suv bug’larining quyuqlashishi 0° dan yuqori temperaturada yuz bersa suv tomchilari, 0° dan past temperaturada esa muz kristallari hosil bo’ladi. Iliq havoning sovuq yuzadan o’tishi natijasida tuman paydo bo’ladi. Bulutlar esa suv bug’larining quyuqlashishidan hosil bo’ladi. Odatda bulutlar yer yuzasidan pastki chegarasining balandligiga qarab uch guruhga yuqori, o’rta va quyi guruh bulutlarga bo’linadi, yuqori bulutlar guruhiga patsimon, patsimon to’p-to’p va patsimon qatlamli bulutlar kiradi. Patsimon bulutlar tola shaklidagi oq bulutlardan iborat bo’lib, 6000-10000 m balandda hosil bo’ladi. Bu balandlikda temperatura 0° dan past va suv bug’lari kam bo’ladi. Suv bug’lari kondensatsiyalashganda muz kristallari paydo bo’lib, ular erdan patsimon bulut bo’lib ko’rinadi.
Patsimon to’p-to’p bulutlar to’da-to’da bo’lib joylashgan va soya bermaydigan oq rangdagi mayda bulut parchalaridan iborat.
Patsimon qatlamli bulutlar yupqa oqimtir pardaga o’xshaydi va ko’pincha butun osmonni qoplab oladi. Bunday bulutlar paydo bo’lganda quyosh va oy atrofida yorug’ doiralar hosil bo’ladi, bu doiralar «galo» bir deyiladi.O’rta bulutlar guruhiga quyidagi bulutlar kiradi:
Baland qatlamli bulutlar 4000 m va undan balanda hosil bo’lib, oqish yoki kulrang tusdagi parda shaklida bo’ladi. Bu parda orqali quyosh yoki oy xira bo’lib ko’rinadi. Bunday bulutlardan ayrim vaqtlarda yomg’ir yog’adi.Baland to’p-to’p bulutlar ham 4 000 m balandda hosil bo’lib, oq yoki kulrang tusdagi parchalar shaklida bo’ladi. Ko’pincha bunday bulutlar to’da-to’da yoki qator- qator bo’lib joylashgan bo’ladi. Quyi bulutlar guruhiga quyidagi bulutlar kiradi:
Qatlamli bulutlar atmosferaning quyi 1 km gacha bo’lgan qatlamida tashkil topadi. Ular yuqoriga ko’tarilgan tuman shaklidagi och yoki to’q kulrang tusdagi bulutlardan iborat.
Qatlamli to’p-to’p bulutlar zich kulrang to’lqinlar yoki birlashib ketgan noto’g’ri shar shaklidagi masasalardan iborat bo’lib, osmonga to’lqinsimon ko’rinish berib turadi.
Qatlamli yomg’irli bulutlar shaklsiz zich va to’q kulrang bulutlardan iborat bo’lib, ulardan odatda yomg’ir yoki qor yog’adi. Bunday bulutlarning balandligi odatda 500-1 000 m bo’ladi. Yuqorida keltirilgan bulutlardan tashqari to’p-to’p yomg’irli bulutlar ajratiladi.
To’p-to’p bulutlar yassi gorizontal asosli va qubbasimon qalin ayrim bulutlardan iborat bo’ladi. To’p-to’p yomg’irli yoki jala bulutlari paxta xirmon-lariga o’xshab ketadi. Bu bulutlar qalin va baland bo’ladi. Momaqaldiroq vaqtida ulardan ko’pincha jala yog’adi.
Meteorologik stantsiyalarda bulutlarning balandligi, shakli, miqdori va harakat yo’nalishi kuzatiladi. Kuzatish ishlari asosan ko’z bilan chamalab va bulutlar atlasidan foydalanib olib boriladi. Bulutlarning miqdori 10 ballik shkala yordamida baholanadi.
Atmosfera yog’inlari va ularni o’lchash
Bulutlarni tashkil etuvchi juda mayda suv tomchilari tartibsiz ravishda harakat qilib turadi. Natijada tomchilar bir-biriga tegib yiriklashadi va yer yuziga yomg’ir shaklida tushadi. Agar temperatura 0°dan past bo’lsa, u holda muz kristallari paydo bo’ladi. Bular qishda qor, bahorda esa do’l shaklida yog’adi. Kuz faslida temperatura 0° dan yuqori bo’lganda shudring» 0° dan pastda esa qirov paydo bo’ladi.
Atmosfera yog’inlari, tuman, yomg’ir, qor, do’l, shudring, qirov maktab sharoitida muntazam ravishda kuzatib va o’lchab boriladi. Chunki, yillik yog’in miqdorining oylar va fasllar bo’yicha taqsimlanishini bilish» territoriyaning suv bilan ta’minlanishini, yilning qaysi qismida nam ko’p bo’lishini oldindan bilishga imkon beradi.
|