nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
binolar, muhandislik kommunikatsiyalari va uy-joylarning yem irilishiga

|
binolar, muhandislik kommunikatsiyalari va uy-joylarning yem irilishigaBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mbinolar, muhandislik kommunikatsiyalari va uy-joylarning yem irilishiga
olib kelishi mumkin b o ig a n yoki olib kelgan sizot suvlar miqdorining
ortishi;
suv manbalari va suv olish joylarining zararli moddalar bilan
ifloslanishi oqibatida ichim lik suvining keskin yetishm asligi.
Hozirgi vaqtda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BM T) b o ‘yicha
favqulodda vaziyatlar tavsifiga yana qo‘shim cha qilib: a) ijtim oiy-siyosiy
tavsifdagi FV; b) harbiy tavsifdagi FVni kiritish mumkin.
0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar M ahkamasining qaroriga k o ‘ra
bizning mintaqada 7 xil FV turlari tasdiqlangan:
1. Zilzilalar, yer surilishi.
2. Sel, suv toshqinlari va boshqalar.
3. K im yoviy xavfli obyektlarda avariya va halokatlar (o ‘tkir zaharli
moddalarning ajralib chiqishi).
4. Portlash va y on g‘in xavfi mavjud obyektlardagi avariya va
halokatlar.
5. T em iryoi va boshqa transport vositalarida tashish paytidagi avariya
va halokatlar.
6. X avfli epidem iyalam ing tarqalishi.
7. R adiofaol manbalardagi avariyalar.
5.3. Favqulodda vaziyat tavsifi
Har qanday favqulodda vaziyatlar 8 ta k o ‘rsatkich b o ‘yicha aniqlanadi:
1. Favqulodda vaziyatning nom lanishi (F V ni ta’rifi).
2. FV ning m ohiyati (mazmuni).
3. FV ning sabablari.
4. FVning shikastlovchi omillari.
5. FV da qaltislikni oshiruvchi omillar.
6. FVni oldindan bilish m um kinligi (m onitoring, bashorat, ogohlanti
rish, yumshatish).
75
7. FVni bartaraf qiiish (falokatdan qutqarish va boshqa kechiktirib
b o ‘lmaydigan ishlarni bajarish).
8. M oddiy zarami aniqlash (bevosita va bilvosita).
|
| |
emulsiyalar ta’siri) - M tojiyev, I. Nigmatov

|
M tojiyev, I. NigmatovBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Memulsiyalar ta’siri).
Sanoat ishlab chiqarish texnologik jarayonlarining va inshootlam i
ekspluatatsiya qilish qoidalarining buzilishi (bug1 qozonlarining, kim yoviy
moddalarning, k o ‘mir konlarida metan gazining portlashi va hokazo).
Turli k o ‘rinishlardagi harbiy faoliyatlar.
K elib chiqishi va turidan qat’i nazar, F V lam ing rivojida to ‘rtta xarak-
terdagi fazalam i ajratish mumkin:
- u y g ‘onish, paydo b o iish ;
- rivojlanish, avj olish fazasi;
- eng yuqori darajasi, eng yuksak darajadagi fazasi;
- pasayish, o ‘tish fazasi (oqibatini tugatish).
Uyg‘onish fazasida
b o ‘lg ‘usi FVning zam ini uchun sharoit yaratiladi:
noxush tabiiy jarayonlar faollashadi, inshootlam ing loyiha ishlab chiqarish
nuqsonlari y i g i l a boshlaydi va k o ‘plab texnik nosozliklar yuzaga chiqadi,
uskunalar ishida, muhandis texnolog xodim lar ishida nuqsonlar paydo
b o ia d i.U y g ‘onish fazasi davom iyligini aniqlash uchun, bu ham juda
katta taxm in bilan seysm ik, m eteorologik, sellarga qarshi hamda boshqa
stansiyalam ing kuzatuvlarini juda sinchiklab o ‘rganish va muntazam
yozib borish orqaligina bajariladi.
77
Rivojlanish, avj olish fazasida
inson om ili asosiy o ‘rinni egallaydi.
Statistik m a’lumotlar 60% dan ortiq avariyalar inson xatosi tufayli ro‘y
berganligini ko‘rsatadi.
Eng yuqori darajadagi fazada esa odamlar va atrof muhitga x a v f
solib turgan m odda yoki energiyaning ozod bo'lishi, y a ’ni F V kuzatiladi.
FVning o ‘ziga xosligi shundaki, u zanjirsimon xususiyatga ega. Unda
energiya to ‘la, zaharli v a biologik komponentlarning qo‘shilib ketishi
tufayli uning rivojlanishi k o ‘p martalab ortib ketadi.
|
| |
-ilova - Audit o’quv amaliyoti cdr

7-ilova
Auditorlik xulosasi
Auditorlik xulosasi buxgalterlik (moliyaviy)
hisobotning tarkibiy
qismi bo’lib, undan foydalanuvchilar uchun ushbu hisobot
ishonchliligi axborot manbasi bo’lib xizmat qiladi.
Buxgalteriya
hisobotidan foydalanuvchilar auditorlik xulosasida bayon qilingan
fikrga tayanib, auditorga yoki auditorlik
firmasiga ishonch
bildiradilar. Ushbu ishonch,
eng avvalo, auditor tomonidan
bajarilgan ishning sifati bilan qo’lga kiritiladi va oqlanadi.
O’zbekiston Respublikasi “Auditorlik faoliyati to’g’risida”gi
qonunida
belgilanishicha,
auditorlik
xulosasi
moliyaviy
hisobotning to’g’riligi va buxgalteriya
hisobi yuritish tartibining
qonun hujjatlarida belgilangan talablarga muvofiqligi to’g’risida
auditorlik tashkilotining fikri yozma shaklda ifodalangan, xo’jalik
yurituvchi subyekt moliyaviy hisobotidan
foydalanuvchilar uchun
ochiq bo’lgan hujjat.
Auditorlik xulosasi auditorlik hisoboti asosida tuziladi.
Auditorlik xulosasi auditor (auditorlar), auditorlik tashkilotining
rahbari tomonidan imzolangan va auditorlik
tashkiloti muhri bilan
tasdiqlangan bo’lishi kerak
aholini va hududlami m uhofaza qilish yuzasidan boshqa tadbirlarni

|
aholini va hududlami m uhofaza qilish yuzasidan boshqa tadbirlarniBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Maholini va hududlami m uhofaza qilish yuzasidan boshqa tadbirlarni
am alga oshirish.
Shulardan kelib chiqib bunday tadbirlarni m uvaffaqiyatli olib bormay
turib zararlangan hududlarda, obyektlarda aholining hayot faoliyati
xavfsizligini ta’minlab b o im a y d i.
5.5 Fuqarolaming fuqaro muhofazasi sohasidagi
huquq va majburiyatlari
M a iu m k i, fuqarolar m uhofazasi um um xalq m udofaa ishlaridan
biri hisoblanadi. Barcha fuqarolar fuqaro m uhofazasi masalalarini ha!
qilishda faol ishtirok etishlarini taqozo etadi. Shuning uchun ham
79
fuqarolam ing fuqaro m uhofazasi sohasidagi huquqlari va burchlari
0 ‘zbekiston R espublikasining «Fuqaro m uhofazasi to ‘g ‘risida»gi (2 0 0 0 -
y.) Q onunining 13 va 14-bandlarida hamda «A holini va hududlami
tabiiy hamda texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlardan m uhofaza
qiiish to ‘g ‘risida»gi (1 9 9 9 -y .) Q onunining 15 va 16- bandlarida aniq
k o ‘rsatilgan.
Fuqarolaming fuqaro muhofazasi sohasidagi huquqlari quyi
dagilardan iborat (harbiy davr uchun):
a) o ‘z hayoti, so g ‘lig ‘i va mol-m ulki harbiy harakatlardan mu-
hofazalanishi;
b) um um iy v a yakka muhofazalanish vositalaridan tekin foydalanish;
d) Harbiy harakatlar kechayotgan joylarda o ‘zlari y o iiq ish la ri
mumkin b o ‘lgan x a v f darajasi va zarur xavfsizlik choralari to ‘g ‘risida
axborot olish;
e) Harbiy harakatlardan jabrlanganlarga ularning hayot faoliyatini
ta’minlash uchun sharoitlar yaratiladi, tibbiy, m oddiy-m oliyaviy va boshqa
xil yordam k o isa tila d i.
Tinchlik davri uchun:
1. Favqulodda vaziyat ro‘y berganda hayotlari, so g iiq la ri va shaxsiy
|
| |
Internet hisoblanadi. Bugungi kunda jahon hamjamiyati axborot

|
Internet hisoblanadi. Bugungi kunda jahon hamjamiyati axborot Pdf ko'rish
|
bet | 114/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)Internet hisoblanadi. Bugungi kunda jahon hamjamiyati axborot
texnologiyalarini himoya qilishda katta to'siq va muammolarga
duch kelayapti. Ayniqsa, kompyuter texnologiyalarini himoya
qilish, bu sohadagi qaroqchilikka qarshi kurash dolzarb bo'lib
bormoqda. EHM uchun dastur ishlab chiqaruvchilar Assotsiatsiya-
sining ma’lumotlariga qaraganda bugungi kunda kompyuter qa-
roqchiligi Xitoyda 96 foiz, Rossiya Federatsiyasida 89 foiz, Ger-
maniyada 3 foiz, AQShda 27 foiz, Bolgariyada 93 foizni tashkil
etadi1. Kompyuter qaroqchiligini oldini olish mamlakat iqtisodiyotini
barqarorlashtirishga ham olib keladi. Tadqiqot ishining bir necha
joyida kompyuter texnologiyalarini ishlab chiqish va uni sotish
natijasida rivojlangan mamlakatlar qancha daromad olayotgani
eslatib o'tilgani bejiz emas. Bugungi kunda respublikamizda ham
mavjud bo'lgan bunday huquqbuzarlikka qarshi kurash zaruriyati
mavjud. Amaldagi qonunchilikda hali bu soha huquqbuzarligiga
qarshi normalar yetarlicha o'rnatilgan emas. Ayrim qonunlarda,
xususan, O'zbekiston Jinoyat kodeksining 167-moddasi 3-qismida
kompyuter texnikasi yordamida kamomad qilish yoki o'zlashtirish,
168-modda 3-qismida kompyuter texnikasi yordamida firibgarlik
qilish, 169-modda 3-qismida kompyuter tizimiga ruxsatsiz kirib
o'g'irlik qilish, 174-moddada axborotlashtirish qoidalarini buzish,
191-moddada axborotni qonunsiz to'plash, oshkor qilish yoki un-
dan foydalanish, 192-moddada raqobatchini diskreditatsiya qilish
kabi normalarda tegishli tushunchalar berilgan.
Axborot texnologiyalarini biznesda qo'llash jarayonida yuzaga
keladigan qonunsiz yoki ruxsatsiz munosabatlarga qarshi kurashni
1 Kriminalistik-1998, N-10, 685-689 str.
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
| |
ta’minlash maqsadida amaldagi soha qonunchiligiga tegishli

|
ta’minlash maqsadida amaldagi soha qonunchiligiga tegishli Pdf ko'rish
|
bet | 115/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)ta’minlash maqsadida amaldagi soha qonunchiligiga tegishli
o'zgartirishlar kiritish maqsadga muvofiq ko'rinadi. Bevosita za-
monaviy biznesga daxldor bo'lgan «Elektron raqamli imzo
to‘g‘risida»gi Qonunni qabul qilishdan tashqari «Elektron hujjat
aylanishi to‘g‘risida»gi, «Elektron savdo to‘g‘risida»gi, «Elektron
davlat boshqaruvi to‘g‘risida»gi, «Elektron shartnoma to‘g‘risida»gi
Qonunlaming qabul qilinishi ham muhim hisoblanadi. Birinchidan,
bunday qonunlar biznesga oid munosabatlar, ayniqsa, xalqaro
munosabatlarni tartibga solish, ikkinchidan bu sohadagi axborot
texnologiyalarini yaratishni yanada kengaytiradi, uchinchidan bun
day obyektlar savdosini yanada kengaytiradi va katta daromadlar
keltiradi.
XX asming 70-yillaridan boshlab xorijiy mutaxassislar axborot
texnologiyalari sohasida jinoyatchilikning xavfli tomonlari va salbiy
oqibatlarini bartaraf qilishga katta e’tibor qarata boshladilar.
Rivojlangan mamlakatlarda axborot texnologiyalarini muhofaza
qilish maqsadida amaldagi jinoyat qonunchiligi bazasi mustahkam-
landi. Masalan, 1986-yilda AQSH Kongressi tomonidan «Kom-
pyuterlar yordamida amalga oshiriladigan firibgarlik va
suiiste’molliklar to‘g‘risida»gi Qonun, 1 9 9 0 -yil Buyuk Britaniya
parlamenti tomonidan «Kompyuterlardagi suiiste’molliklar
to‘g‘risida»gi Qonun qabul qilindi1. Bu mamlakatlarda ushbu so
hadagi qonunlaming qabul qilinishi kompyuter, axborot texnologi-
yalariga oid jinoyatchilikning kamayishi, umuman olganda, uni
nazorat qilish tizimini shakllantirishga olib keldi. Nazarimizda re-
spublikamizdagi mavjud shu soha qonunchiligi rivojlangan mam-
lakatlar tajribasidan kelib chiqib takomillashtirilsa maqsadga mu
|
| |
foydalanishini zamon talabi va bozor qonunniyatlari asosida mus­

|
foydalanishini zamon talabi va bozor qonunniyatlari asosida mus Pdf ko'rish
|
bet | 117/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)foydalanishini zamon talabi va bozor qonunniyatlari asosida mus
tahkamlash zarur. Reklamani tayyorlash, tarqatish va undan foy
dalanishdan kelib chiqadigan munosabatlar doirasi litsenziyada
rasmiylashtiriladi. Litsenziya talab qilinadigan faoliyat turlari ro'yxati
esa O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan tasdiqlangan.
Axborot texnologiyalaridan biznesning turli ko'rinishi - u bilan
savdo qilish, uni ijaraga berish, unda reklamada foylanash kabilar
va boshqa faoliyatlarda huquqiy munosatlami tartibga solib borish-
da doimiy ravishda qonunchilik takomillashtirib borilishi lozim.
§8 . Axborot texnologiyalarida axborot
xavfsizligini t a ’ minlash masalalari
Jahon tajribasidan ma’lumki, davlat axborot infrastrukturasining
rivojlanishi jamiyat va davlatning hamma jabhalarini, jumladan,
odamlarning dunyoqarashini va ulaming mehnat, ijtimoiy va
siyosiy hayotda ishtirok etishi shartlarini o'zgartirib, jamiyat rivo-
jlanishini tezlashtiradi. Har-xil axborot texnologiyalari, avtomatlash
tirilgan sistemalar va ma’lumotlar bazasi davlat strukturalarini,
iqtisodiyotni va mamlakat mudofaasini boshqarishning ajralmas
qismi bo'lib qoldi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Bugungi kunda xalqaro maydonda iqtisodiy va axborot poten-
sialining o'rni va unga bo'lgan talabi oshib bormoqda. So'nggi
yillarda O'zbekistonda zamonaviy texnologiyalami rivojlantirishga
yo'naltirilgan ko'pgina qonunlar va me’yoriy hujjatlar qabul qilin-
di. Bu davlatning axborot infrastrukturasining shakillanishida ijobiy
rol o'ynadi.
Shunga qaramasdan ko'plab qo'llanilayotgan axborotni qabul
qilish, qayta ishlash, saqlash va uzatish tizimlaridan foydalanishda
|
| |
etiladi.
Normativ hujjatlar bazasi hajman cheksiz bo'lgan normativ-

|
etiladi.
Normativ hujjatlar bazasi hajman cheksiz bo'lgan normativ- Pdf ko'rish
|
bet | 186/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)etiladi.
Normativ hujjatlar bazasi hajman cheksiz bo'lgan normativ-
huquqiy hujjatlar majmuidan iborat. Normativ-huquqiy hujjatga
quyidagi belgilar xosdir:
u davlat nomidan chiqarilgan rasmiy yozma hujjat hisoblanadi;
normativ-huquqiy hujjat davlat organining vakolatiga qat’iy mu
vofiq ravishda chiqariladi;
normativ-huquqiy hujjat turli ijtimoiy munosabatlarni tartibga
solish uchun mo'ljallanadi, belgilangan shaklga ega bo'ladi va
umummajburiy hisoblanadi;
normativ-huquqiy hujjatlar tizimida qonun - eng muhim va
barqaror ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish uchun qonun
chiqaruvchi organ tomonidan chiqariluvchi yoki referendum o'tkazish
yo'li bilan qabul qilinuvchi oliy yuridik kuchga ega bo'lgan norma
tiv-huquqiy hujjat muhim o‘rin tutadi.
Huquq sohasida avtomatlashtirilgan axborot qidirish tizimini
yaratish va uning faoliyati uchun muhim omil - normativ-huquqiy
hujjatning tuzilishi, uning ichki arxitektonikasi katta ahamiyatga
egadir. Bunday ehtiyojlarni qondirish uchun kod faqat butun
normativ-huquqiy hujjatni emas, uning moddasi (bandi, paragrafi)
- normativ-huquqiy hujjatning aniq ifodalangan tarkibiy qismi,
uning shakliy tuzilishining mikroelementlaridan birini ifodalashi ham
1
O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1994 yil, 5-son, 136-
modda
www.ziyouz.com kutubxonasi
talab etiladi. Hujjatning raqami va uning moddasi raqamidan
iborat kod huquqiy hujjatning adresi hisoblanadi.
Huquq ijodkorligi faoliyatining maxsus turlariga mo'ljallangan
axborot bazalarini tashkil etish katta samara beradi.
|
| |
global axborot monitoringi olib borish, axborot tarqatish va

|
global axborot monitoringi olib borish, axborot tarqatish va Pdf ko'rish
|
bet | 121/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)global axborot monitoringi olib borish, axborot tarqatish va
foydalanish bo'yicha chet el davlatlari siyosatining amalga oshiri-
lishi;
chet el maxsus va josuslik xizmatlarining faoliyati;
chet el siyosiy va iqtisodiy doiralarining faoliyati;
xalqaro guruhlar, tuzulmalar va alohida shaxslarning jinoiy
xarakatlari;
tabiiy ofatlar va fojialar.
Ichki manbalar: siyosiy, iqtisodiy va jamoat tashkilotlarining,
alohida shaxslar yoki guruhlarning axborot yig'ish, tarqatish va
foydalanish sohasidagi noqonuniy faoliyatlari;
axborot sohasida fuqarolar va tashkilotlar huquqlarining buzil-
ishiga olib keluvchi davlat strukturalarining noqonuniy harakatlari;
axborotni yig'ish, qayta ishlash va uzatish bo'yicha belgilan
gan tartibni buzish;
axborot sistemalarini yaratuvchilarning, ularga xizmat
ko'rsatuvchilaming va foydalanuvchilarning atayin qilgan harakat
lari va ko'zda tutilmagan xatolari;
axborot sistemalarining programma-apparat vositalarining ba-
zaviy texnologiyalarini yaratish, sinash va ishlab chiqish bo'yicha
mahalliy sanoatning qoloqligi;
axborot va telekommunikatsion sistemalarda texnik vositalar-
ning ishdan chiqishi va programmaviy ta’minotning uzilib turishi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
Axborot xavfsizligini ta’minlashda bir qator ma’lum bo'lgan
usullardan ham qo'llaniladi. Bu usullar xavfsizlikni ta’minlashga
xizmat qiladigan standartlardan iborat.1 Bu standartlarni qo'llash
axborot texnologiyalarida axborot xavfsizligini ta’minlashga olib
keladi.
Ayni vaqtda axborot xavfsizligini ta’minlashda quyidagi usul
lardan ham keng foydalaniladi.
|
| |
tensialini saqlash va rivojlantirish, mahalliy va xalqaro hamjamiy-

|
tensialini saqlash va rivojlantirish, mahalliy va xalqaro hamjamiy- Pdf ko'rish
|
bet | 119/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)tensialini saqlash va rivojlantirish, mahalliy va xalqaro hamjamiy-
atga davlat siyosati bo'yicha haqqoniy ma’lumotlarni yetkazish
www.ziyouz.com kutubxonasi
bilan bog'liq bo'lgan O'zbekistonning davlat siyosatini va ichki
hamda xalqaro hayotdagi xodisalar bo'yicha davlat mavqeini in-
formatsion jihatdan ta’minlash hisoblanadi.
Zamonaviy axborot bozorini shakllantirishda axborot xavfsizligi
muammolari alohida o'rin egallaydi. Axborot xavfsizligi - shaxs,
jamiyat va davlat manfaatlarini shakllanishi va rivojlantirishni
ta’minlovchi axborot jabhasi himoyasining holati.
Bu ko'pgina omillarga bog'liq bo'lib, ulaming asosiylari quyi-
dagilardan iborat:
iqtisodiyotda bozor munosabatlariga o'tish, ko'plab axborot yarat-
ib, undan foydalanuvchi mahalliy va chet el tijorat tuzilmalarining
va axborotlashtirish hamda axborotni himoyalash vositalarining
paydo bo'lishi, axborot mahsulotining tovar munosabatlari siste-
masiga kiritilishi;
axborotlashtirish vositalari va axborotni himoyalash vositalarini
ishlab chiquvchi mahalliy tarmoqlaming og'ir ahvoldaligi;
O'zbekiston axborot infrastrukturasini rivojlantirishda chet el
davlatlari bilan yaqinlashishning kengayib borishi;
axborotlashtirish sohasida, jumladan, axborot xavfsizligini
ta’minlash bo'yicha me’yoriy-huquqiy bazaning yetarli darajada
emasligi;
axborotlashtirish vositalari bozori faoliyati va rivojlanishi bo'yicha
jarayonlarda davlat rolining pasayishi;
davlat boshqaruvida va moliya-kredit sohasida axborot
himoyalanmagan ma’lumotlar bilan ishlovchi va ularni uzatuvchi
chet el texnik va programma vositalaridan keng foydalanish;
|
| |
duralari majmui - Abdujabbor muhammadiyev

|
Abdujabbor muhammadiyev Pdf ko'rish
|
bet | 185/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)duralari majmui;
huquqiy axborot sohasidagi amaliyotning rivojlanishini belgilovchi
tendensiyalarni aniqlash maqsadida turli davlat idoralari, muas-
sasalari va tashkilotlarining faoliyatiga doir sotsiologik tadqiqotlar
o'tkazish.
Huquqiy axborot avtomatlashtirilgan axborot qidirish tizimining
asosida normativ-huquqiy axborot bazalari va banklari yotadi.
Ular butun tizimning «miyasi va yuragi»dir. Ularda huquq ijod-
korligi va huquqni qo'llash vazifalarini hal qilish uchun zarur
bo'lgan barcha normativ-huquqiy hujjatlar jamlanadi.
M a’lumotlar bazasi — bu ma’lum qoidalarga muvofiq tashkil
etilgan o'zaro bog'liq ma’lumotlar majmuidir. Maxsus tarzda tashkil
1 Huquqiy axborot avtomatlaebtiritgan axborot qidirish tizimi inson tomonidan
boshqariladigan pnoiy-texnikaviy tizimlar turkumtga kiradi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
etilgan fayllar guruhlari ma’lumotlar bazasi hisoblanadi. Ular bilan
ishlash uchun ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimidan foydala-
niladi.
O'zbekiston Respublikasining «Elektron hisoblash mashinalari
uchun yaratilgan dasturlar va ma’lumotlar bazalarining huquqiy
himoyasi to‘g‘risida»gi 1994 yil 5 may qonunining 1-moddasiga
muvofiq, «ma’lumotlar bazasi - elektron hisoblash mashinalari
yordamida topish va ishlov berish mumkin bo'ladigan tarzda bir
tizimga solingan ma’lumotlar (masalan, maqolalar, hisob-kitoblar)
majmui»1.
Ma’lumotlar bazasi katta axborot massivlarini saqlash, zarur
ma’lumot va hujjatlarni tez qidirib topishga mo'ljallangan. Mutaxas-
sisning avtomatlashtirilgan ish joyidan tortib superkompyutergacha
bo'lgan har qanday axborot tizimida ma’lumotlar bazasi tashkil
|
| |
vofiq bo'lar edi - Abdujabbor muhammadiyev

|
Abdujabbor muhammadiyev Pdf ko'rish
|
bet | 116/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)vofiq bo'lar edi.
Axborot texnologiyalari mulkdori va egalari qoidabuzardan quy-
idagilarni talab qilishga haqli:
huquqni tan olish;
huquq buzilishidan oldingi holatni tiklash va huquqni buzadi-
gan yoki uni buzilishi xavfini tug'diradigan harakatlarning oldini
olish;
olinmay qolgan foyda bilan birga keltirilgan zararni qoplash;
huquqiy munosabatni bekor qilish yoki o'zgartirish.
1 V.S.Komissarov. «Prestupleniye v sfere kompyutemoy informatsii: ponyatiye i
otvetstvennost». Yuridicheskaya mir. №2, str.10
www.ziyouz.com kutubxonasi
Fuqarolik huquqida belgilangan talablarni bajarmaydigan jis
moniy va yuridik shaxslar huquq buzuvchilar deb tan olinadi.
Sudlar qonunchilikda belgilanganidek javobgar yoki huquq buz-
ilishiga yetarli asos bor deb tanilgan shaxslarga ma’lum harakat-
larni tayyorlash, foydalanish, sotish, ijaraga berish, chetdan kel-
tirish, shuningdek qonunsiz ishlab chiqilgan deb taxmin qilina-
yotgan asarlar nusxalarini savdoga kiritish maqsadida egalik qil
ish, saqlab turish, sodir etishni taqiqlash haqida qaror chiqarish
mumkin.
O'zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1097-moddasida
oshkor etilmagan axborotni noqonuniy foydalanishdan muhofaza
qilish huquqining boshqa shaxsga o'tishi tartibi ham belgilangan.
Ma’lumki, axborot texnologiyalari bilan ishlaydigan elektron alo-
qa vositalari axborotlar manbai yoki ommaviy axborot vositasi
sifatida reklama bilan ham shug'ullanib keladilar. Nazarimizda,
axborot texnologiyalariga asoslangan reklama faoliyati ham huqu
qiy jihatdan qayta ko'rib chiqilishi kerak. Reklamadan o'zgalaming
|
| |
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 57

Kuch
(soatli
rejimda), kVt
1350
2020
1510
2480
1650
Tortish
kuchi
(soatli rejimda),
kN
160
242
198
317
200
Harakatlanish
tezliRi, km/s
30
30
28
28.7
30
O ’qqa b o ’lgan
bosim, kN
250
250
250
300
235
Qiyalikning
minimal radiusi,
m
50
60
60
60
75
Balandlik
(tushurilgan
pantograf
bilan), mm
4660
4660
4800
4960
5250
Uzunlik, mm
13820
21320
20960
21470
16400
Zaboy yo’llarida aloqa yo’llarining mavjudligi portlatish va qazish-yuklash
ishlarini tashkil qilishni qiyinlashtiradi. Zaboy va ag’darma temiryo’llarining
aloqa tarmoqlari bilan tuzish, saqlash va ko’chirish aloqasiz yo’llardan ko’ra
qiyinroq. Aloqa yo’lining asosiy elementi bu aloqa kabelidir.
Aloqa kabeli
sifatida misli, kesim yuzasi 65, 85 va 100 W bo ’lgan kabellardan
foydalaniladi. Aloqa kabelini osib qo’yish uchun yog’och, metall va temir
sim yog’ochlardan foydalaniladi. Harakatlanish yo’llaridan aloqa kabellarini
olish maqsadida elektrovozlarda dizel-generatorli agregatlar o ’matiladi, bu
harakatlanishda va y o ’llarda yo’nalishda qo’llaniladi.
Bunaqa lokomotivlar
dizel-elektrovozlar deb ataladi.
Teplovozlar - ichki yonuv dvigatellariga ega lokomotivlar hisoblanadi.
Aylanish kuchini harakatlanish g ’ildiraklariga elektrik, gidro-mexanik va
gidroelektrik tizimlar orqali uzatiladi. Teplovozlarda o ’matiladigan ichki yonuv
dvigatellari lokomotivning avtonomligini ta’minlaydi, va shu bilan temiryo’l
transportining qurilishini 12-15% ini tashkil qiluvchi
aloqa tarmoqlarini qurishni
oldini oladi. Teplovozlar 24-26% ga ega yuqori FIK ga ega va yuqori ko’tarilish
qiyaliklarini bosib o ’tishi mumkin. Hozirgi ko’plab teplovozlar elektrli
137
uzatishga ega. Bunday teplovozlarda dizel va asosiy generator umumiy val bilan
bog’langan. Asosiy generatordan elektr toki tortish dvigatellariga boradi,
dvigatellar yarim o ’qlarda o ’m atiladi. Karyerlarda qo ’llaniladigan
teplovozlar
MPS nuqtalarida q o ’llaniladi va karyer transportining ishi spetsifik jihatlariga
javob bermaydi. U lar balandlikka k o ’tarilishda tezligini birdan kamaytiradi.
Teplovozlaming kam chiliklariga yana ulaming tuzitilishi qiyinligini ham kiritish
mumkin.
Tortish agregatlari
(rasm. 4.2) o ’z ichiga boshqarish elektrovozini,
avtonom
qabul qilish sekstiyalari va bir nechta motorli dumpkarlami oladi. Tarkibda
motorli dum pkarlam ing mavjudligi tortish kuchini nisbatan oshirishga va
foydali
yukni
oshirishga yordam
beradi.
Shuningdek
tarkibda
dizel
sekstiyasining mavjudligi
harakatlanish yo ’llarida aloqa tarm oqlarining
b o ’lmasligini ham ta ’minlaydi. B a’zi tortish agregatlarida dizelli sektsiya
mavjud b o ’lmaydi. Tortish agregatlari (rasm. 4.3)
mamlakatning bir qancha
karyerlarida muvofaqiyatli q o ’llanilmoqda. Ulam ing qo’llanilish joyi kelajakda
kengayadi.
Lokomotivlar tortish kuchi bilan, dvigatel kuchi, o ’qqa bo ’lgan
bosim va
qiyaliklardan o ’tish qobiliyati bilan xarakterlanadi.
Konstitutsiyasining norma va prinsiplari bilan birgalikda amal qila­

|
Konstitutsiyasining norma va prinsiplari bilan birgalikda amal qila Pdf ko'rish
|
bet | 184/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)Konstitutsiyasining norma va prinsiplari bilan birgalikda amal qila
di.
Huquq sohasida axborot qidirish vazifalarini amalga oshirish
tegishli axborot (kompyuter) texnologiyalarini yaratishni talab etdi.
Huquqiy axborot avtomatlashtirilgan axborot qidirish tizimlari shu-
www.ziyouz.com kutubxonasi
lar jumlasidandir. Avtomatlashtirilgan axborot qidirish tizimi bu
huquqiy axborotlarni jamg'arish va jamoaviy tartibda foydalanish-
ga mo'ljallangan axborot, matematika, dasturiy lingvistik, tashkiliy
va texnikaviy vositalar tizimidir.
Huquqiy axborot avtomatlashtirilgan axborot qidirish tizimi
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1) eng yangi kompyuter texnologiyalarini;
2)tizimdan foydalanish operatsiyalarini amalga oshiruvchi
mutaxassislardan (muhandislar, matematiklar, dasturchilar, opera-
torlar va texnika fanlarrning texnikaviy operatsiyalami amalga
oshiruvchi boshqa vakillaridan);
3) muayyan huquq sohasining axborot qidirish tizimlarini yara-
tish va ulardan foydalanish ishlarini tashkil etuvchi mutaxassislari-
dan1.
Huquqiy axborot avtomatlashtirilgan axborot qidirish tizimini
yaratish uchun quyidagi vazifalami hal qilish talab etiladi:
huquqiy axborotning son va sifat xususiyatlarini aniqlash;
huquqiy axborotni yig'ish va tarqatishning eng samarali
usullarini ishlab chiqish;
axborot qidirish tizimiga kiritish uchun axborot manbalarini
tanlash mezonlarini aniqlash;
axborot algoritmlarini ishlab chiqish;
katta hajmdagi axborot joylangan EHM xotirasidan normativ-
huquqiy hujjatlarni avtomatlashtirilgan yo'sinda qidirish protse-
|
| |
) - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

294
) 94
B o ’sh to g ’ jinslarini ichki ag’darm alarga k o ’ndalang tashlash tizimi eng
oddiy va iqtisodiy foydali hisoblanadi. Lekin to g ’ jinslarini ekskavator ishchi
a ’zolarida qayta tashlash ulam ing o ’lchamlarini va tizim ning q o ’llanilishni
chegaralaydi. Bu erda ochish va qazib olish ishlari qattiq bog’liq, ochilgan tog’
jinslarining hajmi esa qattiq chegaralangan.
8.2 -jadval
Q a z ib o lish
tiz im la r i
g u r u h i
Q a z ib o lish tiz im i n o m la n is h i
Q a z ib olish
tiz im in in g
b e lg ila n ish i
A. Qoplovchi
to g ’
jinsini
tashlash
orqali
qazib
olish
tizimi
(bo’sh
to g ’
jinslarini
ag ’darm alarg
a k o ’ndalang
k o ’chirish
bilan)
1. qoplovchi tog’ jinsini bevosita tashlash bilan
qazib olish tizimi
A -l
2 . o ’sha, bir qancha ekskavatorli qayta tashlash
bilan
A-2
3. O ’sha, qoplovchi to g ’ jinsini a g ’darm a hosil
qilgichlar bilan k o ’chirish
A-3
B. Qoplovchi
to g ’
jinsini
tashlash
orqali
qazib
olish
tizimi
(bo’sh
to g ’
jinslarini
a g ’darm alarg
a
b o ’ylam a
k o ’chirish
bilan)
4. Qoplovchi to g ’ jinsini ichki ag ’darm alarga
tashish bilan b o ’lgan qazib olish tizimlari
B-4
S. O ’sha, tashqi a g ’darm alarga
B-5
6.0 ’sha, ichki va tashqi ag ’darm alarga
B-6
V. Qoplovchi
tog’
jinsini
tashlash
va
tashish bilan
qazib
olish
tizimi
(qoplovchi
tog’
jinsini
a g ’darm alarg
7. Qoplovchi tog’ jinsini qism at tashqi va ichki
a g ’darmalarga tashish bilan b o ’lgan qazib olish
tizimlari
V-7
8 . O ’sha, qoplovchi to g ’ jinsini qism an ichki
a g ’darm alarga tashish bilan
V-8
296
a k o ’ndalang
va bo ’ylama
tashish bilan)
A-О.
Uncha
katta
bo ’lmagan
qoplovchi
tog’
jinsiga
ega
qazib
olish
tizimi,
bunda
-
A-0
qoplovchi
tog’
jinsini
ag’darmalarg
a
tashish
uncha
ahamiyatili
emas
Q oplovchi to g ’ jinslarini ag’darmalarga bo’ylama tashish bilan bo’lgan
tizimlar nisbatan murakkab va kamroq iqtisodiy jihatdan unumli. Lekin ularda
hech qanday murakkab b o ’sh tog’ jinslari va foydali qazilmalar orasida
bog’liqlik y o ’q, ochilgan zaxiralar katta hajmda hosil qilinishi mumkin. Bu
tizim lam ing foydalanish sohasi nisbatan katta.
Akad. N.V .M elnikov tomonidan taqidm etilgan klassifikastiya asosiga
ochish ishlarini am alga oshirish qo’yilgan. Klassifikastiya quyidagi qazib olish
tizimlarini o ’z ichiga oladi: transportsiz, ekskavator-karyerli, transport-
ag’darmali, m axsus, transport va aralash (jadv. 8.3).
A sosiga b o ’sh tog’ jinslarini ag’darmalarga tashish va ochish ishlarini
am alga oshirish q o ’yilgan qazib olish tizimlari turlari to’liq holda konni qazib
olishni k o ’rsatm aydi. Bu turlar ishlar fronti va karyer ishchi maydonining
rivojlanishini nazarga olmaydi. Nisbatan universal tizimlarga asosida qazib
olish, ochish va kon-tayyorlash ishlarini olgan va konning kon-geologik va
geom etrik holatini nazarda tutuvchi tizimlar kiradi.
297
|
llarida ifodalangan normalar va huquqiy qoidalar. Masalan, «shart-

|
llarida ifodalangan normalar va huquqiy qoidalar. Masalan, «shart- Pdf ko'rish
|
bet | 183/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)llarida ifodalangan normalar va huquqiy qoidalar. Masalan, «shart-
noma», «bitim» va «kontrakt» tushunchalarini olayiik. Ma’no jihati
dan ular juda yaqin. Ko'rsatilgan atamalardan birortasi mavjud
bo'lgan massiv huquq ijodkorligining muayyan vazifalarini hal
qilish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Biroq, foydalanuvchiga
mazkur atamalardan faqat bittasi ifodalangan axborot sifatida
taqdim etilsa, qolgan axborotlar yashirin bo'lib qoladi. Ularni
oshkora axborotlarga aylantirish imkonini beruvchi metodlami izlash
talab etiladi. Bu metodlar axborot qidirish nazariyasida ishlab
chiqiladi.
2. Normativ hujjat (qonun, boshqa normativ hujjat) matnining
mazmunidan mantiqiy xuiosa chiqarish. Masalan, O'zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining V va VII boblarini bir-biriga sol-
ishtirish orqali VII bobda ifodalangan axborotga doir normalarda
V bobda latent ko'rinishda zohir bo'lgan xossa va sifatlar mavjud-
ligi haqida xuiosa chiqarish mumkin. O'zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 29-moddasi va 13-moddasi bir-biriga solishti-
rish orqali axborot olish huquqi jamiyat va davlatning oliy qadri-
yatlari jumlasiga kiradi, degan xulosaga kelish mumkin. Axborot
olish huquqini e’tirof etish, unga rioya qilish va uni himoya qilish
davlatning burchidir.
3. Huquq ijodkorligi vazifalarining ma’lum doirasi bilan man-
tiqan bog'liq bo'lgan latent axborot. Umumiy huquq nazariyasi
qoidalariga muvofiq, har bir huquqiy norma boshqa huquqiy
normalar kontekstida amal qiladi, har bir huquq instituti boshqa
institutlar bilan hamkorlikda faoliyat ko'rsatadi, qonunchilikning
har bir sohasi esa - boshqa sohalar bilan hamkorlikda ish olib
boradi. Barcha normativ ko'rsatmalar O'zbekiston Respublikasi
|
| |
Adreslash. Boshqarish oqimi va uzilishlar

33
Pentium 4 protsessorining boshqarishni uzatish buyruqlari
Adreslash rejimlarini taqqoslash.
34
Dasturni ishlashi davomida undagi buyruqlarning bajarilish ketma-
ketligi - boshqarish oqimi deb ataladi. O‘tishlar va dastur osti dasturlarini
chaqirishlar bo‘lmasa, buyruqlar xotiraning ketma-ket yacheykalaridan
chaqirib olinib bajariladilar. Quyidagi misolda Pentium 4 assemblerida
I2+J2+K2 ifodani hisoblash dasturi keltirilgan. Undagi buyruqlar xotiraning
ketma-ket yacheykalaridan chaqirib olinib bajariladi.
Ushbu misollarda esa shartli o‘tish va dastur osti dasturlarini chaqirish
operatorlariga ega dasturlar keltirilgan.
35
Agar asosiy dasturni ishlashi davomida boshqa bir dastur, ya’ni dastur
osti dasturi chaqiriladigan bo‘lsa – uzilish (rus tilida – прерывание) sodir
bo‘ladi. Bunda asosiy dasturning buyruqlarini xotiradan ketma-ket
chaqirish to‘xtatilib, yangi ishga tushirilgan dasturni – dastur osti dasturini
(rus tilida – подпрограмма) bajarish yo‘lga qo‘yiladi. Dastur osti dasturi
ishlab bo‘lgandan so‘ng esa, asosiy dasturga qaytiladi va avvalgi ketma-
ketlik to‘xtatilgan joyidan boshlab bajarilishi yo‘lga quyiladi.
-Amaliy mashg’ulot - Kompyuter tashkil etilishi

48
Raqamli mantiqiy sath, ya’ni nolinchi sath ob’ektlari ventillar, ya’ni
uzgichulagichlar deb ataladi. Ular yordamida - И, ИЛИ, НЕ (AND, OR,
NOT) kabi oddiy mantiqiy funksiyalar bajariladi.
Asosiy mantiqiy elementlar.
Bir nechta ventillar yordamida 0 va 1 raqamlarini saqlay oladigan 1 bitli xotira
elementlari, ya’ni triggerlar hosil qilinadi. Masalan SR, JK, T va D kabi
triggerlar. Umuman kompyuter ham - ventillardan tashkil topgandir.
SR-triggeri.
Registr.
Birinchi sath – mikroarxitektura sathi deb ataladi. Ushbu sathga tegishli
bo‘lgan elektron sxemalar mashinaga bog‘liq bo‘lgan
dasturlarni bajaradi
,
ya’ni kompyuterda ishlatilgan protsessorga mos keladigan dasturlarni
bajaradi. Masalan Intel, Apple, DEC va boshqa xil protsessorlarga mos
49
bo‘lgan dasturlar. Birinchi sathda 8-ta yoki 32-ta registrlardan iborat lokal
xotira va arifmetik mantiqiy qurilma (Arithmetic Logical Unit - ALU) deb
nomlangan sxemalar mavjud.
Arifmetik mantiqiy qurilma(AMQ) – oddiy arifmetik va mantiqiy amallarni
bajaradi. Arifmetik mantiqiy qurilma bilan birga registrlar birgalikda
ma’lumotlarni
ishlash ketma-ketligini
, ya’ni ma’lumotlar traktini
shakllantiradi.
Arifmetik mantiqiy qurilma (AMQ) – oddiy arifmetik va mantiqiy
amallarni bajaradi. Arifmetik mantiqiy qurilma bilan birga registrlar
birgalikda ma’lumotlarni ishlash ketma-ketligini, ya’ni ma’lumotlar traktini
shakllantiradi.
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 112

8 .3 . QAZIB OLISH TIZIMLARI TURLARI
K ontexnik adabiyotda va amaliyotda eng qo’p tarqalgan va qo’llaniladigan
qazib olish tizimlaridan prof. E.F.Sheshko, akad. N.V.Melnikov va akad.
V.V.Rjevskiy tomonidan taqdim etilgan tizimlar hisoblanadi.
Akad. V.V.Rjevskiy tomonidan taqdim etilgan qazib olish tizimi asosiga
(jadval 8.1. va rasm. 8.4) konning qazib olishning kon geologik va geometrik
tartiblari olingan. Bu klassifikastiyalarga ko’ra turli ko’rinishdagi gorizontal va
yotgan, shuningdek qiya va tik qiya konlarli qazish uchun tizimlari mavjud.
Gorizontalr konlami qazib olish tizimlari faqatgina ochish va qazib olish tartibi
bilan xarakterlanadi, bu holalda kon-qurilish ishlari karyeming qurilish davrida
yakunlanadi. Kon-tayyorlash ishlari faqatgina karyeming rekonstruksiya davrida
qayta tiklanishi mumkin. Bunday qazib olish tizimlari bir tekisli (butun) deb
ataladi (doimiy ishchi maydon bilan).
8.1- jadval
T iz im la r
g u ru h i
in d ek si
G u r u h la r
G u ru h c h
a -la r
indeksi
G u ru h c h a -
la ra ro
Tizim
indeksi
Q azib olish tizim i
S
Y oppasiga
SD
Yoppasiga
SDO
Yoppasiga
bo'ylam a
(ishchi
b o ’ylama
bir bortli
m aydonning
doim iy
SDD
B o’ylama ikki bortli
joylashuvi
bilan)
SP
Yoppasiga
SPO
Yoppasiga ko’ndalang
k o ’ndalang
bir bortli
SPD
Yoppasiga ko’ndalang
ikki bortli
SV
Yoppasiga
SVTS
Yoppasiga elpig'ichsi-
elpig’ich-
mon markazlashgan
simon
SVR
Yoppasiga
elpig’ich-
simon tarqoqlashgan
SK.
Yoppasiga
SKTS
Yoppasiga
xalqasi
xalqasimon
mon markazlashgan
SKP
Yoppasiga
xalqasi
mon pereferiyali
lovchi hujjatlar - Audit o’quv amaliyoti cdr

176
YO’RIQLI TEXNOLOGIK XARITA (o’quv amaliyoti uchun)
Kasb kodi va nomi: 5.32.06.01 - Buxgalter va auditor
O’quv amaliyot nomi: “AUDIT”
Mavzu № 11 : Pul mablag’lari auditi
O’quv amaliyoti mashg’ulotining o’qitish texnologiyasi modeli
Maqsad: O’quvchilarning pul mablag’lari bo’yicha xo’jalik muoamalalarining
qonuniyligi va moliyaviy hisobotlardagi ko’rsatkichlarning ishonchliligini
aniqlashni o’rganish hamda uni tartibga solib turuvchi me’yoriy hujjatlar
to’g’risidagi bilimlarni chuqurlashtirish.
№ Bajariladigan ishlar mazmuni Moslamalar,
asboblar va xom –
Информатика - bet 265

463
3. Tartiblovchi (indexer) – o`rgamchak topgan ma`lumotlarni tartibga
kеltiruvchi dastur: hujjatning matnini tashkil qiluvchi so`zlarni yakka holga ajratib,
matndagi turgan joyini saqlab qoladi. Bundan tashqari, dastur so`zni katta yoki
kichik harflar bilan yozilganmi, sarlavhami, ko`rsatkichmi yoki oddiy matnligini
o`rganib chiqib, ma`lumotni saqlaydi.
4. Ma`lumot jamg`armasi (database) – qidiruv tizimi to`plagan va qayta
ishlagan barcha ma`lumotlar saqlanadigan ombori.
5. Natijalarni chiqarish mеxanizmi (search engine) – foydalanuvchilarni
qidirish tizimi bilan aloqa qilishda ishlatiladigan dastur. Ayni mana shu dastur siz
bеrgan savolingizga natijani saralab, qulay ravishda ekranga chiqaradi.
Hozirgi kunda Internetda 100 minglab qidiruv tizimlari bor. 2010
AQSHlarida aniqlangan ma`lumot bo`yicha yilda Internet foydalanuvchilaridan
foydalanilganlik darajasi quyidagi jadvalda keltirilgan.
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 51

3.8 -jadval
T o g ’ jin sin i
k o ’c h irish
m asofasi, m
T og’ jin sin i ta sh ish d a g i
koeffitsiyenti
G orizontal
m aydonda
10%
q iyalikda
2 0 %
q iy a lik d a
10%
y uq o rig a
ch iqishda
15
1
1.8
2.5
0.6
30
0.6
1.1
1.1
0.37
65
0.3
0.6
0.6
0.18
100
0.2
0.36
0.36
0.12
Ma 'lumot. Yu. V. Deynego ma 'lumotlari bo ’yicha
B uldozer tom onidan bir stiklda tashiladigan tog’ jinsi hajmini (yig’ilish
prizmasi hajmi) uchburchak prizmasi hajmidan
kerakli aniqlikda aniqlash
mumkin. Л, = A, k o ’rinishida qabul qilib (rasm. 3.17), quyidagini aniqlaymiz:
V .= bJi,B J2
(3.16)
bunda,
bv -
cho’zish prizmasi kengligi, m;
bmr=ht / tga,
A, -ag ’darm a balandligi, m;
a
=35^-60° - ch o ’zish prizmasida to g ’ jinsi
qiyalik burchagi;
BA
-
ag’darm a kengligi, m.
(3.16) form ulaga fc^o’miga A,
I tga
qiymatini q o ’yib q o ’yidagini aniqlaymiz:
V,
=
BJt]
/ tga
(3.17)
3 .1 7 -ra sm .. C h o ’z ish p rizm asi h a jm in i a n iq la sh sx e m asi.
1-ag'darma; 2-kon massasi.
116
Buldozeming ishlash vaqtida minimal ko’ndalang qiyalik 30%dan
oshmasligi kerak. Buldozer 15-18 va 35-40% li balandliklami mos ravishda yuk
bilan va yuksiz, hamda 45% qiyaliklami bosib o ’ta oladi.
Buldozeming ishchi stikli davomiyligi (s):
7 ,,
= ^ + ^
+ £ t +*.
(3-18)
VH
V,., У6:
bunda, r„ - to g ’ jinsini cho’zish davomiyligi, s;
tdJ-
buldozeming yuk bilan harakatlanish davomiyligi, s;
/a„- beldozeming yuksiz harakatlanish davomiyligi, s;
r,=5-10 - ajdarmaning o ’zgarish va tushurish tezligi, s;
>
K r
- mos ravishda cho’zishning va tog’ jinsini tashishining masofasi, m;
vdl, ViH-
buldozeming mos ravishda o ’rtacha tog’
jinsini olishda, yuk
bilan va yuksiz harakatlanish tezligi (jadv. 3.9), m/s.
3.9 jadval
T og’ jin s la ri
B uldozem ing
harakatlanish tezligi, m/s
T o g ’ jinsini
cho’zishda
Yuk bilan
Yuksiz
Qum va yumshoq
0 .6- 1.2
1-2
1.6-2.5
Zich,
maydalangan
tosh - shag’alli va
turib
qolgan
aralashgan
0.55-0.9
1-1.3
1.2-2.8
Maydaportlatilgan
0.15-0.35
0.6-0.8
0.7-1.3
Buldozeming almashinuv ekspluatastion unumdorligi (
jw
3):
(3.19)
bunda,
- almashinuv davomiyligi, soat;
A, *=0.7-0.8 - buldozeming vaqt davomida ishlatilish koeffitsiyenti.
Buldozeming ishi kon massasini uncha katta bo’lmagan
masofalarga
tashiganda unumdordir (80m gacha). To’kiladigan tog’
jinsi bilan va qiyalikka
ishlaganda kon massasini 100m va undan yuqoriga tashish ratsionaldir.
117
Buldozeming unum dorligi
asosan uning kuchiga, qazib olinadigan to g ’ jinsi
xususiyatiga va tashish masofasiga bog’liq.
. masofasida to g ’ jinsini 15-20m
masofaga tashishda buldozem ing 75-200 kVt kuchida
unumdorligi yum shoq
to g ’ jinslarida 800-1300
-Amaliy ish - Kompyuter tashkil etilishi

56
Kompyuterning tashqi qurilmalari bilan axborot almashishi
jarayonini, kopmyuterning tashqi interfeysi tashkil qiladi. Tashqi interfey
tashqi portlar,
shinalar, kopmyuterlar birlashmasi va tashqi qurilmalar
jamlamasidan iboratdIR.
Asosan kopmyuter va tashqi qurilmalarni bir-biriga bog’lashda shinalardan
foydalaniladi.
Kopmyuterga printer, scaner, sichqoncha,
klaviatura va shunga
o‘xshash qurilmalarning kompyuterga ulanishi tashqi interfeysga misol
bo‘ladi. Tashqi interfeysni amalga oshirish uchun unga apparat va dasturiy
ta’minot: tashqi qurilmani boshqaruvchisi (controller) va controller ni
boshqaruvchi
maxsus dastur, drayver (driver) kerak bo‘ladi. Har qanda
kopmyuterda tashqi interfeys bir qancha portlar, jumladan, LPT, PS/2, COM,
USB, … kabilar orqali amalgam oshiriladi. (1-rasmga qarang). Har bir
portning o‘ziga yarasha vazifasi bor.
HotBot
Veb manzili : 
http://www.hotbot.com

Varaqlari : 55 milliondan ko`p
Til : 3 tilda ishlaydi
Host kompyuterlar soni: 10000 ga yaqin;
Foydalanuvchilar soni: milliondan ko`p;
foydalanuvchisi haftasiga : 35taga oshadi.
Yangilanish: har 1-2 kunda
Qidiruv tizimi nomi:
Infoseek Veb manzili :
http://www.infoseek.com
Varaqlari : 30 milliondan ko`p
Til : 5 dan ortiq tilda ishlaydi
465
Host kompyuterlar soni: 1000 ga yaqin;
Foydalanuvchilar soni: 60 milliondan ko`p;
foydalanuvchisi haftasiga : 10-20ta oshadi.
Yangilanish: har 3 haftada
Qidiruv tizimi nomi:
Lycos Veb manzili :
http://www.lycos.com
Varaqlari : 30 milliondan ko`p
Til : English tilda ishlaydi
Host kompyuterlar soni: 1000 ga yaqin;
Foydalanuvchilar soni: 100 milliondan ko`p;
foydalanuvchisi haftasiga : 50taga oshadi.
Yangilanish: har 2 haftada
Qidiruv tizimi nomi:
Northern Light Veb manzili :
http://www.nlsearch.com
Varaqlari : 50 milliondan ko`p
Til : English tilda ishlaydi
Host kompyuterlar soni: 10000 ga yaqin;
Foydalanuvchilar soni: milliondan ko`p;
foydalanuvchisi haftasiga : 2-10ga oshadi.
Yangilanish: har 3 haftada
Qidiruv tizimi nomi:
Planet Search Veb manzili :
http://www.planetsearch.com
Varaqlari : 50 milliondan ko`p
Til : English tilda ishlaydi
Host kompyuterlar soni: 1000 ga yaqin;
Foydalanuvchilar soni: milliondan ko`p;
foydalanuvchisi haftasiga : 10ga oshadi.
Yangilanish: har 3 haftada
Qidiruv tizimi nomi:
WebCrawler Veb manzili :
http://www.webcrawler.com
Varaqlari : 2 milliondan ko`p
Til : English tilda ishlaydi
466
Host kompyuterlar soni: 1000 ga yaqin;
Foydalanuvchilar soni: 10 milliondan ko`p;
foydalanuvchisi haftasiga : 2taga oshadi.
Yangilanish: har 6-12 haftada
Qidiruv tizimi nomi:
takt chastotasini markorlash Tizimli plataning chastotalari

69
Masalan, Celeron 600 protsessori tizimli plataning takt chastotasidan(66
MGts) to‘qqiz marta katta bo‘lgan
takt chastotasida ishlaydi, Pentium III
1000 tizimli plataning takt chastotasidan etti yarim baravar katta bo‘lgan
chastotada ishlaydi (133 MGts). Tizimli platalarning ko‘pchiligi 66 MGts
takt chastotasida ishlaydi; aynan shunday chastotani 1998 yilgacha Intelning
barcha protsessorlari qo‘llar edi va yaqinda shu firma 100 MGtsga
mo‘ljallangan tizimli mantiq mikrosxemalar majmuyini va protsessorlarini
ishlab chiqdi.
Cyrix firmasining ba’zi protsessorlari 75
MGts da ishlash uchun
nazarda tutilgan va Pentium uchun mo‘ljallangan ko‘plab tizimli platalar
ham shu chastotada ishlay oladi Odatda tizimli plataning takt chastotasini
va ko‘paytuvchsini ulovchi yordamida yoki boshqa tizimli platani
konfiguratsiyalash protseduralari orqali aniqlash mumkin (masalan, BIOS
parametrlarini o‘natish dasturidagi mos qiymatlarni tanlash yordamida ).
1999 yil oxirlarida 133 MGtsga mo‘ljallangan tizimli platalar paydo
bo‘la boshladi. Bu platalar Pentium III protsessorining
barcha zamonaviy
rusumlarini qo‘llar edi. Shu davrda AMD firmasi Athlon protsesorini,
shuningdek protsessor va North Bridge mikrosxemalari
majmuining bir
qismi bilan ma’lumot uzatishning ikkilangan koeffitsientiga ega bo‘lgan
(ya’ni 200 MGts chastotali), 100 MGtsni qo‘llaydigan tizimli platalarni
chiqardi.
Zamonaviy
kompyuterlarda, odatda tizimli platada joylashuvchi,
o‘zgaruvchan chastota
generatoridan foydalaniladi; u tizimli plata va
protsesor uchun tayanch chastotasini vujudga keltiradi. Pentium
protsessori
tizimli platalarining aksariyatida takt chastotasining, uch yoki to‘rt
qiymatidan bittasini o‘rnatish mumkin.
Bugunga kelib, berilgan tizimli
plataning takt chastotasiga bog‘liq holda, turli
chastotalarda ishlovchi
protsessorlarning ko‘plab talqinlari chiqarilmoqda. Masalan, aksariyat
70
Pentium protsessorlarining tezligi tizimli plataning tezligidan bir necha
marta oshib ketadi.
REN "fayl eski nomi" "fayl yangi nomi"

131
MS DOS OTning Microsoft Windows XP [Vеrsiya 5.1.2600] variantidagi buyruqlar
T.r.
Buyruq
Vazifasi
2
AT
Jadval bo`yicha buyruq (dastur)larni ishga
tushirish
3
ATTRIB
Fayl atributini ko`rsatish va o`zgartirish
4
BREAK
[CTRL]+[C]
tugmachalar
kombinatsiyasini
ishlashini yoqish/o`chirish
5
-jadval. Qidiruv tizimlarini solishtirish

464
Host kompyuterlar soni: 100000 ga yaqin;
Foydalanuvchilar soni: 200 milliondan ko`p;
foydalanuvchisi haftasiga : milliontaga oshadi.
Yangilanish: har 1-2 kunda
Qidiruv tizimi nomi:
Alta Vista
Veb manzili :
http://www.altavista.digital.com
Varaqlari : 30 milliondan ko`p
Til : 2 tilda ishlaydi
Host kompyuterlar soni: 10000 ga yaqin;
Foydalanuvchilar soni: 50 milliondan ko`p;
foydalanuvchisi haftasiga : 10000taga oshadi.
Yangilanish: har dushanba
Qidiruv tizimi nomi:
Excite
Veb manzili :
http://www.excite.com
Varaqlari : 2 milliondan ko`p
Til : English tilda ishlaydi
Host kompyuterlar soni: 100 ga yaqin;
Foydalanuvchilar soni: 6 milliondan ko`p;
foydalanuvchisi haftasiga : 100ga oshadi.
Yangilanish: har 6 haftada
Qidiruv tizimi nomi:
IEEE 1284 (Printer port, parallel port, LPT)

57
➢
Nibble Mode — SPP rejimida ikki yo`nalishli ma`lumotlar
almashinishga asoslangan (4 baytli) qo`shimcha qurilmalar bilan
jihozlangan
➢
Byte Mode — Ba`zida qo`llaniluvchi IEEE 1284 standartiga
asoslangan eski kontrollerlardan ikki tomonlama ma`lumot almashish
uchun foydalaniladi.
➢
EPP (Enhanced Parallel Port) —ishchi qurilma Intel, Xircom va
Zenith Data Systems — firmalariga tegishli ikki tomonlama ma`lumot
almashish, 2 Mbayt/sekund tezlikda
➢
ЕСР (Extended Capabilities Port) — ishchi qurilma Hewlett-Packard
va
Microsoft kompaniyalari, qo`shimcha ravishda ma`lumotlarni
siqish appatiga ega va DMA rejimida ishlovchi qurilma
Tarmoq kommutatori (TCP/IP port) yoki svitch (switch- qo`shmoq,
qaytaulagich)- kompyuter tizimlarida bir necha uzellarni bir segmentda
birlashtirish uchun mo`ljallangan qurilma. Konsentratorlardan asosiy farqi
bitta qurilmaga berilgan ma`lumotlar
kommutator orqali boshqa
kommutatorlarga uzatiladi. Kommutatorlar OSI modelining kanal rejimida
ishlaydi va bir- bir biriga MAC adresslari orqali uzellar bir tarmoqqa
bog`lanadi. Bir necha tarmoqlarni birlashtirish
uchun tarmoq darajali
marshrutizatorlardan foydalaniladi.
58
1-rasm. Shaxsiy kompyuterning portlari
Kompyuterning ichki portlari bilan ishlash

59
Ichki portlarning 944 (ЗВ0(16))-sidan boshlanadigan bir qancha portlar oq-
qora
grafikali rejim uchun, 976(3D0(16)) boshlanadiganlari ragli grafik
rejim uchun. 1008 (3F0(16)) dan boshlanadiganlari yumshoq disk (floppy)
ni boshqarish uchun, 1013(3F5(16)) da esa floppy diskka yozish va floppy
diskdan o‘qish uchun qo‘lladinlar.
Agar kopmyuterda tashqi portlar mavjud bo‘lmasa u kopmyuterda
faqat o‘zining ichida bor ma’lumotlar
bilan ishlash mumkin, ya’ni tashqi
qurilmalar ulab bo‘lmaydi. Bu esa ancha qiyinchiliklar tug’diradi. Ichiki
portlarning mavjud bo‘lmasligi mumkin emas.
Chunki ularsiz kopmuuter
ishlashi emas yonishi qiyin. Insonning qon tomirlari inson tanasini kislorodni
eltib bersa, portlar esa kopmyuterning qurilmalarini axborot (berilgan
buyruq) ni eltib beradi. Ayonki, insonning qon tomirlari bo‘lmasa
yashamasligi aniq, kopmyuter ham shundoq portlari bo‘lmasa u kopmyuter
emas.
Interfeys bu ikki tizim, qurilma yoki dastur orasidagi chegara bo`lib u
elementlar orasidagi bog`lanishni tashkil etuvchi yordamchi boshqaruvchi
mikrosxemalar yoki bog`lanish qurilmasidir.
Ma’lumotlarni kirtish - Kompyuter tashkil etilishi

92
«ulanishlar», qiymatlarni uzatish multipleksorlari, modemlar) ulash uchun
ishlatiladi.
Multimedia (multimedia — ko‘p vositalilik) vositasi —
bu apparat va
dastur vositalari to‘plani bo‘lib, u odamga kompyuter bilan o‘zi uchun tabiiy
bo‘lgan turli xil muhitlarni: tovush, video, grafika, matnlar, animatsiya va b.
ishlatib, muloqot qilishni ta’minlaydi.