Yuqori chastotali to‘g‘rilagich diodlar

Yuqori chastotali to‘g‘rilagich diodlar. Yuqori chastotali to‘g‘rilagich diodlarning vazifasi o‘nlarcha va yuzlarcha megagers chastotalarda signallarni nochiziqli elektr o‘zgartirishdan iborat. Yuqori chastotali diodlar yuqori chastotali detektorlarda, signallarni aralashtirgichlarda, chastota o‘zgartirgichlar sxemalarida va boshqalarda ishlatiladi. Barcha bunday o‘zgartishlarda diod tokining berilgan kuchlanish bilan nochiziq bog‘lanishidan foydalaniladi.
6-rasm. Bir fazali to‘g‘rilagichning ko‘prik sxemasi.
Yuqori chastotali diodlar inersiyasi kamligi bilan farqlanadi. Ular kichik sirtli (nuqtaviy) p-n o‘tishga ega, shuning uchun barer sig‘imi pikofaradalarni tashkil etadi. Diodlarning baza sohasini oltin bilan legirlash undagi EZTlar yashash vaqtini kamaytiradi. Natijada, diffuziya sig‘imi ham kamayadi.
12.2. Stabilitronlar va ularning volt-amper xarakteristikasi. Asosiy parametrlari.
Stabilitron
deb sxemalarda kuchlanish qiymatini barqaror (stabil) saqlab turuvchi yarimo‘tkazgich asbobga aytiladi. Stabilitron sifatida VAXida tok qiymati keskin o‘zgarganda kuchlanish deyarli o‘zgarmaydigan soha mavjud bo‘lgan elektron asboblardan foydalaniladi. Bunday soha kremniyli yarimo‘tkazgich diod elektr teshilish rejimida ishlaganda kuzatiladi. Shuning uchun yarimo‘tkazgich stabilitron sifatida kremniyli diodlardan foydalaniladi.
Stabilitronlarning sxemada shartli belgilanishi 7-a va b rasmlarda, VAXi esa 7-v rasmda keltirilgan.
a) b) v)
7-rasm. Bir tomonlama (a) va ikki tomonlama (b) stabilitronlarning sxemada shartli belgilanishi hamda VAXi (v).
Keng tarqalgan kam quvvatli kremniyli stabilitronlar uchun ko‘chki toki qiymati taxminan 10 mA ni tashkil etadi, shuning uchun stabilitron orqali oqayotgan tokni cheklash uchun unga ketma-ket cheklovchi, ballast qarshilik RB ulanadi (8-a rasm). Agar stabilitrondan oqayotgan ko‘chki toki qiymati ruxsat etilgan tok qiymatidan ortmasa, bunday rejimda u uzoq vaqt ishlashi mumkin. Ko‘pgina stabilitronlar uchun ruxsat etilgan sochiluvchi quvvat (0,1÷0,8) kVt gacha bo‘lgan qiymatlarni tashkil etadi.
a) b)
8-rasm. Stabilitron (a) va stabistor (b)ning sxemalarda ulanishi.
Stabilitrondan oqayotgan tok qiymati IST min dan IST max gacha o‘zgarganda, qiymati deyarli o‘zgarmaydigan, stabilizatsiya kuchlanishi UST deb ataluvchi, kuchlanish stabilitronning asosiy elektr parametri hisoblanadi (9-rasm).
9-rasm. Stabilitron VAXi.
Stabilitron VAXning elektr teshilish sohasida ishlaydi. Stabilizatsiya kuchlanishi qiymati p-n o‘tish kengligiga bog‘liq, p-n o‘tish kengligi esa, diod baza sohalaridagi kiritmalar konsentratsiyasi bilan aniqlanadi. Agar stabilitron tayyorlashda kiritmalar konsentratsiyasi yuqori bo‘lgan yarimo‘tkazgichlardan foydalanilsa, p-n o‘tish kengligi yupqa bo‘lishiga erishiladi. Bunday p-n o‘tishlarda tunnel teshilish sodir bo‘ladi va ishchi kuchlanishi UST 3-4 V dan oshmaydi.
Stabilitron asosidagi sodda parametrik kuchlanish stabilizatori sxemasi 8-rasmda keltirilgan. Sxemadagi chegaralovchi (ballast) qarshilik RB qyimati berilgan kirish kuchlanishi UKIR da stabilitron orqali o‘tayotgan tok qiymati IST min va IST max toklarning taxminan o‘rta qiymatiga teng bo‘ladigan qilib tan-lanadi.
ISTmin – stabilizatsiya tokining elektr teshilish sodir bo‘ladigan minimimal qiymati. ISTmax tok qiymati stabilitron sochishi mumkin bo‘lgan (ruxsat etilgan) maksimal quvvat Rmax bilan aniqlanadi.
Kirish kuchlanishi ortganda yoki yuklama qarshiligi RYu ortishi hisobiga yuklama toki kamayganda, stabilitron orqali o‘tayotgan tok qiymati keskin ortadi. Natijada, RB ballast qarshilikda kuchlanish pasayishi ortadi. Kirish kuchlanishining ortgan deyarli barcha qiymati ballast qarshilikda tushadi. Kirish kuchlanishi kamayganda yoki (RYu yuklama qarshiligi kamayishi hisobiga) yuklama toki ortganda stabilitron orqali o‘tayotgan tok qiymati keskin kamayib, RB ballast qarshilikda kuchlanish pasayishiga olib keladi. Ikkala holda ham stabilizatorining chiqishidagi kuchlanish qiymati deyarli o‘zgarmay qoladi.
Kichik kuchlanishlarni stabilizatsiyalash uchun stabistor qo‘llaniladi va u ishlaganda to‘g‘ri yo‘nalishda siljitiladi. Bunda bitta stabilitronning stabilizatsiyalash kuchlanishi 0,7…0,8 V ni tashkil etadi. Kremniyli oddiy diodlar to‘g‘ri siljitilganda ham shunday natijaga erishiladi. Bunday yarimo‘tkazgich diod stabistor deb ataladi (7-b rasm).
Yuqori kuchlanishlarni stabillovchi stabilitronlarda p-n o‘tish kenligi katta bo‘lmog‘i lozim. Shu sababli ulardagi kirishmalar konsentratsiyasi kichik bo‘lib, kremniy asosida tayyorlanadilar. Stabilitronlarda ko‘chkili teshilish sodir bo‘lib, stabilizatsiyalash kuchlanishi 7 V dan yuqori qiymatlarni tashkil etadi. Sanoatda stabilizatsiyalash kuchlanishi 3 V dan 400 V gacha bo‘lgan stabilitronlar ishlab chiqariladi.
Stabilitronlarning teshilish sohasidagi dinamik (differensial) qarshligi rD stabilizatsiyalash darajasini xarakterlaydi. Bu qarshilik qiymati, berilgan kichik toklarda, dioddagi kuchlanish qiymati kichik o‘zgarishlarini tokning mos o‘zgarishlariga nisbati bilan aniqlanadi (9-rasm), rD qiymati qanchalik kichik bo‘lsa, stabilizatsiyalash shunchalik yaxshi bo‘ladi:
(10)
Stabilitron VAXining bo‘lak-chiziqli approksimatsiyasi 3.10-rasmda ko‘rsatilgan. VAXning ushbu sohasi quyidagi tenglama bilan aniqlanadi:
(11)
Stabilitron muhim parametrlaridan biri bo‘lib, stabilizatsiyalash kuchlanishining temperatura koeffitsiyenti (KTK) hisoblanadi. U temperatura bir gradusga o‘zgarganda stabilizatsiyalash kuchlanishining nisbiy o‘zgarishlarini ifodalaydi. Tunnel teshilish kuzatiluvchi kichik kuchlanishli stabilitronlar manfiy, ko‘chkili teshilish sodir bo‘luvchi, yuqori kuchlanishlarda ishlaydigan stabilitronlar esa musbat KTK ga ega. KTKning stabilitronlarga xos qiymati 0,2 -0,4 % gradusdan ortmaydi.
|