nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-rasm. Avtomobilining tormozni antiblokirovkalash tizimi sxemasi

2.3.2-rasm. Avtomobilining tormozni antiblokirovkalash tizimi sxemasi
1 – elektr yuritmali gidravlik nasos; 2 – g`altaklar aylanish tezligi datchiklari;
3-boshqarish bloki; 4-bosim akkumulyatori; 5-servoklapan
Zamonaviy avtomobillarda asosan konstruktsiyasi sezgir element va uzatish
97
elementlaridan tashkil topgan magnitrezistorli aylanish chastotasi datchiklari va
Xoll datchiklari qo`llaniladi (2.3.4-rasm). Magnitrezistorli datchiklarda magnit
maydoni o`zgarishi natijasida qarshilik o`zgaradi. Xoll datchiklarida magnit
maydoni o`zgarishi natijasida kuchlanish o`zgaradi. Bu o`z navbatida, tok
qarshiligining o`zgarisiga olib keladi. Bunday signalni apparat yoki dasturiy usulda
qayta ishlangandan keyin g`altaklar aylanish chastotasini hisoblab topish mumkin.
2.3.3-rasm. ABSning samaradorligini ko`rsatuvchi foto
2.3.4-rasm. Aylanish chastotasi datchigini o`rnatish joyi
98
Adaptiv (moslashuvchan) kruiz-kontrol tizimi - Adaptive Cruise Control
(ACC). Harakat paytida oldingi mashina orasidagi distantsiyani nazorat qiladigan
tizimlar 90-yillar o`rtasida paydo bo`ldi: 1995 yilda Mitsubishi sedan “Diamante”
ni bozorga olib chiqdi. 1999 yilda S-klassdagi Mercedes W220 da ABS bilan birga
ishlovchi distantsiyani boshqaruvchi Distronic tizimi yaratildi. Shundan keyin bu
tizim yildan yilga rivojlanib ketmoqda. Bu tizimning asosiy funktsiyalari 2.3.5-
rasmda ko`rsatilgan.
ACC tizimi tarkibiga masofa datchiklari, boshqarish bloki va ijro qurilmalari
kiradi. Masofa datchiklari oldinda harakatlanayotgan avtomobilning tezligi va
ungacha bo`lgan masofani o`lchash uchun xizmat qiladi. Masofa datchiklari sifatida
radar va lidarlar ishlatiladi.
Radar (ingl. Radar, Radio Detection and Ranging – radioaniqlash va
masofani o`lchash)
28
– ob`ektga elektrmagnit to`lqinlarni yuboradi va qaytish signali
- aks-sado (exo)ni qabul qilib oladi. Oldinga ketayotgan avtomobilning tezligi
qaytgan to`lqinning chastotasi o`zgarishi bo`yicha, avtomobilgacha masofa esa -
signal qaytish vaqti bo`yicha aniqlanadi. Olingan parametrlar elektrik signalga
o`zgartiriladi va boshqarish blokida yuboriladi.
Lidarda (ingl. Lidar, Light Identification Detection and Ranging –nur
yordamida masofani aniqlash va o`lchash)
29
infraqizil lazer nurlaridan
foydalaniladi. Ular ishlash printsipi radarga o`xshash va radarga nisbatan arzon
turadi, lekin ish faoliyati aniqligi ob-havo sharoitiga bog`liq, shuning uchun
premium-klass avtomobillarda radarlar ishlatiladi. Masofa datchiklari asosan oldingi
bamperda yoki radiator panjarasida o`rnatiladi. Faoliyat radiusi 150 m ni tashkil
qiladi.
28
Bowen, Edward George. Radar Days. — CRC Press, 1998.
29
Middleton, W. E. K, and Spilhaus, A. F., Meteorological instruments, University of Toronto, 3rd ed.-2002, 402 р.
|
-rasm. Rentgen nurlarining ob’yektdan

|
-rasm. Rentgen nurlarining ob’yektdan Pdf ko'rish
|
bet | 62/213 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 10,93 Mb. | | #110708 |
Bog'liq Zbekiston respublikasi
2.4.8-rasm. Rentgen nurlarining ob’yektdan
o`tish sxemasi
2.4.9-rasm. Rentgen
tomografiyasida
nurlarning tarqalishi
Boshqaruv pulti kompyuter tomografning asosiy qismi bo`lib hisoblanadi. U
skanerlash tizimi va EHM bilan bevosita bog`liqdir. Boshqaruv pulti tarkibiga ikkita
videomonitor kiradi: biri matnli, ikkinchisi esa kesimlarni ko`rsatishga
mo`ljallangan. Skanerlash dasturi kesimlar qalinligi va sonini, skanerlash tezligi va
tomograf qadamini, suratlar sonini belgilab beradi. Yorug`lik nuri yordamida vrach
raqamlar sifatida o`rganilayotgan ob`ektning optik zichligi to`g`risida ma`lumot
oladi, patalogiya hajmi yoki organ o`lchamlari to`g`risida berilgan nuqtalar
orasidagi masofani aniqlaydi.
Yuqori malaka va tajribaga ega bo`lgan jarrohlarning kamligi ayrim yuqori
aniqlik bilan bajarilishi talab qiladigan operatsiyalarni bajarilmasligiga sabab
bo`ladi. Masalan: ko`z mikroxirurgiyasida yaqinni ko`ra bilmaslik holatlarida ko`z
fokusini yaxshilash maqsadida ko`z shoh pardasidagi radial kesishlarni amalga
oshirish. Bunda shoh parda kesish chuqurligi 20 mkm dan oshmasligi kerak,
malakali mutaxassis esa 100 mkm dan kamni kesish chuqurligini amalga oshira
olmaydi. Kanadada tibbiy robototexnik kompleks yaratilgan bo`lib, bu uskuna ko`z
116
shoh pardasida yuqori aniqlikda kerak bo`lgan chuqurlik va qiyalikda kesimlarni
amalga oshirish imkoniyatiga ega.
Yana bir misol qilib mikroneyroxirurgiya sohasini olish mumkin. Buyuk
Britaniyada miyada mikrojarrohlik operatsiyalarni bajarish uchun tibbiy robotlar
yaratilgan (2.4.10-rasm).
2.4.10-rasm. Robot ishtirokida jarrohlik operatsiyasi
Robotlashtirilgan tibbiyotning bir kamchiligi, bu jonli aloqa yo`qligidir,
xirurg asbobning qanchalik kuch bilan ishlatishni nazorat qila olmaydi. Bu
muammoni yechish uchun Eyndxoven Texnologiyalar Universiteti (Eindhoven
University of Technology) mutaxassisi Linda van den Bedem tomonidan yangi
SOFIE (Surgeon’s Operating Force-feedback Interface Eindhoven) tizimi
yaratilgan.
SOFIE nazorat panelida joylashtirilgan joystiklar yordamida boshqariladi,
asbobga berilgan kuch orqali to`qimalarga beriladigan kuch muvofiqlashtiriladi. Bu
tizim manipulyatorning ipni tortish kuchini nazorati qilishi tufayli, operatsiyadan
keyingi choklarni qo`yishda juda qo`l keladi (2.4.11- rasm).
|
| |
Asosiy tayanch tushunchalar

106
yo`qotishga qaratilgan avtomobilning konstruktiv va ishlatish xususiyatlari
yig`indisidir. Boshqacha qilib aytganda AAXT – avariya sodir bo`lish sabablarini
yo`qotib, avtomobilni xavfsiz ishlatishga qaratilgan barcha tizimlari yig`indisidir.
*
Avtomobilning passiv xavfsizlik tizimi – YTHsi ro`y berganda, haydovchi
va passajirlarning shikastlanishidan himoyalashga qaratilgan avtomobilning
konstruktiv va ishlatish xususiyatlari yig`indisidir.
Takrorlash va mustaqil ishlash uchun savollar
1.
Avtomobilni xavfsiz boshqarish tizimiga tushuncha bering.
2.
Avtomobilning aktiv xavfsizlik tizimining xususiyatini tushuntiring.
3.
Avtomobilning passiv xavfsizlik tizimi nima?
4.
Tormozni antiblokirovkalash tizimi (
ABS)ning ishlash printsipini
tishintiring.
5.
Adaptiv kruiz-kontrol haqida tushuncha bering.
6. Parkovkani nazorat qilish tizimini tushuntiring.
7.
Ob- havo datchigi tizimining ishlash printsipini ayting.
8.
Avtomobil xavfsizlik podushkasi ishlashining asosiy xususiyatlari
nima?
Avtomobillarning aktiv xavfsizlik tizimi

96
aylanib o`tish yoki burilishga qaytish mumkin bo`lmaydi.
ABS bunday vaziyatga yo`l qo`ymaydi (2.3.2-rasm): g`ildirakdagi datchiklar
2 aylanish tezligini sekundiga 10 marta o`lchab boshqarish bloki
3 ga axborotni
yuboradi. G`ildiraklar blokirovkalanganda g`altaklarning yana aylanishini
ta`minlash uchun boshqarish bloki
3 bir yoki bir nechta tormoz magistrallarida
bosim akkumulyatori
4 yordamida bosimni rostlaydi va servoklapanlar
5 vaziyatga
qarab ochilib-yopiladi hamda bu bilan g`altaklarning blokirovkasi yoqotiladi.
Barcha zamonaviy
ABS lar to`rt kanalli hisoblanadi, ya`ni elektronika har
bir g`altakni alohida boshqaradi.
Bunday holatda haydovchida tormozlashda ham to`siqlarni aylanib o`tish
imkoniyati paydo bo`ladi (2.3.3-rasm).
-rasm. Ultratovushli datchiklarni o`rnatish sxemasi

103
ishga tushiradi. Agar kerak bo`lsa, bu qurilma mashina tomidagi elektrolyukni ham
yopadi, eshiklardagi shishalarni ko`taradi. Yana 2 ta fotodiod bu tizimda mavjud.
Ulardan biri faralarni avtomatik tarzda yoqadi (kech tushganda yoki mashina
tunnelga kirganda), ikkinchisi “dalniy” va “blijniy” faralarni o`zgartirib turadi. Bu
funktsiyalarning ishlashi mashina modeliga bog`liq.
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi buxoro davlat universiteti 5afa82892a035

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
Fizika –matematika fakulteti
“
Axborot texnologiyalari
” kafedrasi
5111018 “KT:Informatika va AT”
ta’lim yo’nalishi
“Kompyuter grafikasi va web dizayn”
fanidan
KURS ISHI
Mavzu:
HTML buyruqlarining stillar yozish tartibi va Dream Viewer,
Front page dasturlarining stillar bilan
ishlash imkoniyati
Bajardi: Fizika-matematika fakulteti
1-1PMIK-13-guruh talabasi Turayeva Mayram
Kurs ishi himoya qilingan sana
Komissiya a’zolari
_________________________
“___” _____________2016y. _________________________
Ball______
Rahbar Hayotov X.U, Jalolov O.I.
Buxoro-2016y
-rasm. Tesla avtomobilining atrofni “ko`rish” imkoniyati

|
-rasm. Tesla avtomobilining atrofni “ko`rish” imkoniyati Pdf ko'rish
|
bet | 56/213 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 10,93 Mb. | | #110708 |
Bog'liq Zbekiston respublikasi 2.3.8-rasm. Tesla avtomobilining atrofni “ko`rish” imkoniyati
2.3.9-rasm. "Bosh" firmasi ob- havo datchigining ishlash printsipi
104
2.3.3. Avtomobilning passiv xavfsizlik tizimlari
Avtomobil xavfsizlik podushkasi (airbag). Uning elementlari: inertsion datchiklar
mashina modeliga qarab, mashina bamperida, motor to`sig`i oldida, haydovchi tirsak osti joyida
joylashgan bo`lib, avariya paytida boshqarishning elektron blokiga signallarni yuboradi (2.3.10-
rasm). Zamonaviy AXBT da frontal datchiklar 50 km/soat dan yuqori tezlikdan paydo bo`lgan
zarbada ishlaydi. Yon tomondagilar bundan kichikroq zarbada ishlaydi.
Elektron blokdan signal gazogenerator bilan ulangan asosiy modulga uzatiladi. Asosiy
modul diametri 10 sm va balandligi 1 sm li tabletka shaklida bo`lib, azot generatsiyalovchi
moddadan iborat. Elektr impuls tabletkaning patronini yondiradi va kristallar portlash tezligida
gazga aylanadi. Ana shu jarayon juda tez amalga oshiriladi va podushka 25 ms ichida gazga
to`ladi (2.3.11-rasm). Keyin podushka 200-300 km/soat tezlikda insonning ko`kragi tomon
otilib keladi.
2.3.10-rasm. Avtomobil xavfsizlik podushkasi.
1 - xavfsizlk kamarini tarang tortish qurilmasi; 2 – yo`lovchi uchun xavfsizlik
podushkasi; 3 - haydovchi uchun xavfsizlik podushkasi; 4 - boshqarish bloki va markaziy
datchik; 5 - ijrochi modul; 6 - inertsiya datchiklari.
105
2.3.11-rasm. Gazogeneratorning ishlash printsipi
Asosiy tayanch so`z va iboralar
Avtomobil; avtomobilni xavfsiz boshqarish tizimi (AVSM); avtiv va passiv
xavfsizlik tizimi; tormozni antiblokirovkalash tizimi (ABS); intellektual kruiz-
kontrol tizimi (ICCS); ob- havo datchigi; avtomobil xavfsizlik podushkasi
(airbag)
|
| |
Strukturaviy dasturlash tamoyillari

Strukturaviy dasturlash tamoyillari . Strukturaviy dasturlashning shakllanishi va rivojlanishi Edsger Deykstra nomi bilan bog'liq.
Goto shartsiz o'tish operatoridan foydalanishdan voz kechish kerak.
Har qanday dastur uchta asosiy boshqaruv tuzilmasidan qurilgan: ketma-ketlik, tarmoqlanish, tsikl.
Ketma-ketlik - amallarning dastur matnida yozilish tartibida bir martalik bajarilishi.
Shoxlanish - belgilangan shartning bajarilishiga qarab ikki yoki undan ortiq amallardan birini bir marta bajarish.
Tsikl - belgilangan shart bajarilgunga qadar bir xil operatsiyani takroran bajarish.
Dasturda asosiy boshqaruv tuzilmalari bir-biriga ixtiyoriy tarzda joylashtirilishi mumkin. Operatsiyalar ketma-ketligini nazorat qilishning boshqa vositalari taqdim etilmaydi.
Dasturning takrorlanuvchi fragmentlari pastki dasturlar ko'rinishida joylashtirilishi mumkin. Xuddi shu tarzda, agar ular takrorlanmasa ham, dasturning mantiqiy izchil qismlarini tartibga solishingiz mumkin.
Bunda asosiy dastur matnida kichik dasturga joylashtirilgan fragment o'rniga "Postprogrammaga qo'ng'iroq qilish" ko'rsatmasi qo'shiladi. Bunday ko'rsatma bajarilganda, chaqirilgan pastki dastur ishlaydi. Shundan so'ng, asosiy dasturning bajarilishi "Qo'ng'iroq pastki dastur" buyrug'idan keyingi ko'rsatma bilan boshlanadi.
Bertrand Meyer shunday tushuntiradi: "Elementni, ehtimol ichki elementlar bilan, boshqaruv oqimida bitta kirish va bitta chiqish bilan tavsiflangan pastki dasturga aylantiring".
Har bir mantiqiy to'liq ko'rsatmalar guruhi blok sifatida joylashtirilishi kerak. Bloklar tuzilgan dasturlashning asosidir.
Blok - bu dasturning dastlabki kodida ketma-ket yozilgan ko'rsatmalar to'plami kabi manba kodining mantiqiy guruhlangan qismidir. Blok tushunchasi ko'rsatmalar blokiga bitta ko'rsatma sifatida qarash kerakligini anglatadi. Bloklar o'zgaruvchilar va funktsiyalar doirasini cheklash uchun xizmat qiladi. Bloklar bo'sh yoki bir-birining ichiga joylashtirilishi mumkin. Blok chegaralari qat'iy belgilangan.
Barcha sanab o'tilgan tuzilmalar bitta kirish va bitta chiqishga ega bo'lishi kerak..
http://fayllar.org
|
Yuqori (a‘lo) – - Ulardan foydalanish metodikasini takomillashtirish

127
uchun ma‘lumotlar bazasini ishlab chiqish. Loyiha uchun kerakli media kontentni
yaratish. Loyihani amalga oshirish jarayonlari ekran ko‗rinishlari va ularning izohi
keltirilgan taqdimot tayyorlash bo‗yicha bilim, ko‗nikma va tajribaga ega bo‗lishi.
Past (qoniqarsiz)– Loyiha uchun texnik topshiriqni ishlab chiqa olmasligi.
Zaruriy dasturiy vositani o‗rnata olmasligi. Web saytning
sahifalarini yarata
olmasligi. Loyiha uchun ma‘lumotlar bazasi haqida tushunchaga ega bo‗lmasligi.
Web dasturlash asoslarini bilmasligi.
3.2-§. Tа‘limiy mobil ilovalarni yaratish va ulardan foydalanish
Strukturaviy dasturlashning maqsadi

|
Strukturaviy dasturlashning maqsadi
|
bet | 2/3 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 7,05 Kb. | | #125024 |
Bog'liq Strukturali dasturlashStrukturaviy dasturlashning maqsadi - dasturchilarning ish unumdorligini oshirish, shu jumladan yirik va murakkab dasturiy ta'minot tizimlarini ishlab chiqishda, xatolar sonini kamaytirish, disk raskadrovka, o'zgartirish va dasturiy ta'minotga texnik xizmat ko'rsatishni soddalashtirish. Bu maqsad dasturlarning murakkabligi ortib borishi hamda yirik dasturiy ta’minot loyihalarini ishlab chiquvchilar va menejerlarning 1960-1970 yillarda dasturiy vositalarni ishlab chiqish bilan bog‘liq holda yuzaga kelgan muammolarni bartaraf eta olmasligi bilan bog‘liq holda belgilandi.
Spagetti-kod - noto'g'ri ishlab chiqilgan, noto'g'ri tuzilgan, chalkash va tushunish qiyin bo'lgan ko'plab goto iboralari, istisnolar va tuzilmani buzadigan boshqa konstruktsiyalarni o'z ichiga olgan dastur. Spagetti kodi shunday nomlangan, chunki dastur oqimi spagetti kosasiga o'xshaydi, ya'ni burmalangan va burmalangan. Ko'p o'tish ko'rsatmalari tufayli ba'zan "kenguru kodi" deb ataladi.
Hozirgi vaqtda bu atama nafaqat goto suiiste'mol qilish holatlariga, balki bir xil kichik fragment juda ko'p turli xil vaziyatlarda bajariladigan va juda ko'p turli xil mantiqiy funktsiyalarni bajaradigan har qanday "ko'p bog'langan" kodga nisbatan qo'llaniladi.
Spagetti kodini disk raskadrovka qilish va to'g'ri va yuqori unumdorlik bilan ishlatish mumkin, ammo uni saqlash va rivojlantirish juda qiyin. Spagetti kodini yangi funksiyalarni qo'shish uchun tozalash ba'zan yangi xatolarni kiritish uchun katta potentsialga ega. Shu sababli, refaktoring spagetti uchun asosiy davo ekanligi deyarli muqarrar.
Strukturaviy dasturlash teoremasi - Teorema italiyalik matematiklar Korrado Boyem va Juzeppe Yakopini tomonidan tuzilgan va isbotlangan. Ular uni 1965 yilda italyan va 1966 yilda ingliz tilida nashr etishdi. Teorema bilan bir qatorda, Boyem va Juzeppe maqolasida misol tariqasida Boyem tomonidan yaratilgan P dasturlash tilidan foydalanib, strukturaviy boʻlmagan algoritmlarni strukturaviy algoritmlarga aylantirish usullari tasvirlangan. P tili goto iborasi bo'lmagan birinchi Turing-to'liq dasturlash tilidir.
Boyem-Yakopini teoremasi murakkab tilda va noodatiy yozuvda yozilgan.
Sxema shaklida berilgan har qanday dastur uchta boshqaruv tuzilmasi yordamida taqdim etilishi mumkin:
ketma-ketlik - f THEN g;
Shoxlanish - IF p THEN f ELSE g;
Sikl - WHILE p DO f;
|
| |
Zbekiston respublikasi - bet 188

358
B)
Ixtiyoriy tabiatli o`zaro bog`liq elementlarning bir maqsadga yo`naltirilgan
to`plami;
C)
Texnologik jihozlarni o`zaro bog`liq elementlarining bir maqsadga
yo`naltirilgan to`plami;
D)
Texnologik jihoz elementlarini nazorat va boshqaruv asboblari bilan o`zaro
bog`liqligi.
metоdikasi bо‗yicha tajriba-sinоv ishlari natijalarining tahlili

|
metоdikasi bо‗yicha tajriba-sinоv ishlari natijalarining tahlilimetоdikasi bо‗yicha tajriba-sinоv ishlari natijalarining tahlili
Tajriba-sinov ishlari dаvomida olingаn natijalar samаradorligini aniqlash
maqsadida о‗quvchilarning kasbiy bilim va kо‗nikmalarini baholashda oliy tа‘lim
muassasalаridan ikkita parallel tajribа va nazorat guruhlarida erishilgan natijаlar
bir-biri bilan taqqoslandi. Nazorat guruhlarida о‗qitish jarayoni amaldagi an‘аnaviy
о‗qitish asosida, tajriba-sinov guruhlarida esa biz taklif etgan tа‘limiy mobil
ilovadan foydаlangan holda amаlga oshirildi. Tajriba-sinov va nazorat
guruhlarining tajriba boshida va tajriba oxirida olingan natijalar muntazam bir-
biriga qiyosiy tahlil etib borildi va xulosalar qilindi. Tajriba-sinov guruhida
tа‘limiy mobil ilovalаrdan foydalanishning samaradorligi nazariy asoslanib, amaliy
jihаtdan isbotlаb berildi.
―Web dasturlash asoslari‖ umumkasbiy fani bо‗yicha о‗qitish jarayonini
tа‘limiy mobil ilova yordamida tashkil etish natijasida о‗qitishda tа‘lim
samaradorligining oshishini kuzatdik.
Tajriba-sinov natijalarining haqqoniyligini ta`minlash uchun matematik-
statistik ishlov berildi.
128
3.1-jadval
Buxoro muhandislik – texnologiya instituti 2020-2021 yillarida talabalar
о‗zlashtirish kо‗rsatkichlari bо‗yicha o‗tkazilgan tajriba sinov ishlari
natijalari
Oliy ta‘lim
muassasasi
nomi
Ko‗rsatkichi
Tajriba-sinov guruhlari
Nazorat guruhlari
Tajriba
boshida
o‗quvchi
soni
%
Tajriba
oxirida
o‗quvchi
soni
%
Tajriba
boshida
o‗quvchi
soni
%
Tajriba
oxirida
o‗quvchi
soni
%
Buxoro
muhandislik-
texnologiya
instituti
A‘lo
3
17,6
5
29,4
2
12,5
2
12,5
Yaxshi
6
35,3
10
58,8
5
31,3
7
43,75
Qoniqarli
6
35,3
1
5,9
7
43,7
6
37,5
Qoniqarsiz
2
11,8
1
5,9
2
12,5
1
6,3
|
| |
-rasm. “Aqilli” issiqxonani boshqarishning funksional elektrik sxemasi

356
pasayadigan bo`lsa elektrnasos (6) ni ishga tushirish uchun mikrokontrolleri (1) ning
diskret 8-chi portidan releli(4) modulning 3-chi kanaliga signal yuboriladi.
Releli (4) modulning 3-chi kanaliga signal kelganda elektrnasos (6) ning
motoriga elektr kuchlanish yuboriladi va yer sug`orila boshlaydi. Tuproq namligi
oshib borishi bilan ekranda tuproq namligi qiymatlari foizlarda ko`rsatib boriladi.
Namlik berilgan qiymatga yetganda (masalan, 80 % dan oshganda) elektrnasos (6)
ishdan to`xtatiladi va sug`orish to`xtaydi.
Topshiriq
4.8-rasmda keltirilgan elektrik sxemaning real jarayon bo`yicha modulini
yig`ing va boshqaruv dasturini tuzing hamda yozma hisobot tayyorlang.
Takrorlash uchun savollar
1. Mashg`ulotning maqsadini ayting.
2. Ishni bajarish uchun kerakli jihozlarni sanab o`ting.
3. Namlik va haroratni (
DHT11) o`lchovchi datchikni
Arduinoga ulash
printsipial elektr sxemasini yig`ishni tushuntiring.
4. Dasturni yuklash tartibini tushuntiring
DHT11 datchigining asosiy xarakteristikasi

353
4.5-rasmda keltirilgan qurilma rele bo`lib u yordamida elektr o`lchov
asboblarini o`chirish va yoqish mumkin. Relega 220 V elektr tarmog`i ulasa ham
bo`ladi. Rele moduli barcha elektr bog`lamalarini o`z ichiga oladi. Releda normal
ochiq (
NO) va normal yopiq kontakt (
NC) bor. Bu tizimni yaratish uchun qulay
bo`lib signal kelganda rele ishga tushadi. Modul kirishida maytiqiy 1 berilganda rele
ishlaydi. Boshqarish o`zida o`rnatilgan kalit orqali amalga oshadi. Bunda
boshqaruvchi signal sifatida 3-5 Vgacha kuchlanish ishlatish mumkin bo`ladi.
Shuningdek modulni boshqa platalardan boshqarsa ham bo`ladi.
Ulash. Rele modul boshqaruvchi elektronikaga 3 ta sim orqali ulanadi.
Arduinoga ulash uchun troyka shild va shleyf kompleksini qo`llash mumkin.
Simlardan ozod bo`lish uchun releni shleyfning o`ziga o`rnatish mumkin.
Rele o`zgaruvchan tokning 16 A gacha yuklamasini 220 V da boshqarishi
mumkin. O`zgarmas tokda esa 7 A gacha yuklamani 30 V da boshqaradi. 30 V dan
kichik kuchlanishda tok yuqori bo`lishi mumkin.
Kichik o`lchamli suvni uzatuvchi nasos

354
Kabel 3 turda bo`lib har xil ranglardan tashkil topgan. Ularning o`zaro farqi
bir biriga ulanishda xolos. Har bir kabelning uzunligi 10 sm dan iborat.
Qurulmalarga ulash uchun juda qulay hisoblanad.
4.7-rasm. Qurulmalarni o`zaro bog`lovchi kabellar
Ushbu sxemaning ishlash prinsipi quyidagicha:
Havoning haroratini va havo namligini nazorat
qilishda ishlatiladigan
DHT11 datchigi (2) ning
VCC, GND va
OUT portlari mavjud.
Datchikning VCC
porti
Arduinoning 5V manbasiga,
GND esa
GND ga chiqivchi
OUT porti diskret 2-
chi portilarga ulanadi. Datchikdan kelayotgan signal “
Arduino Uno”
mikrokontrolleri (1) ning diskret 2-chi kirish portidan o`qib
olinadi va dasturiy
ta`minot orqali qayta ishlanadi.
Havoning namligi va harorati ekranda ko`rsatiladi. Agarda havoning harorati
berilgan qiymatdan oshadigan bo`lsa mikrokontroller “
Arduino Uno” (1) ning
diskret 7-chi portidan releli (4) modulning 4-chi kanaliga signal yuboriladi.
Releli (4) modulning 4-chi kanaliga signal kelganda ventilyator (5) ning
motoriga elektr kuchlanish yuboriladi va issiqxonadagi havo sovutila boriladi.
Agarda havoning harorati berilgan qiymatdan tushadigan bo`lsa releli (4) modulning
4-chi kanaliga signal yuborilish to`xtatiladi va “
Arduino Uno” (1) ning diskret 10-
chi portidan releli (4) modulning 1-chi kanaliga signal yuboriladi. Releli (4)
355
modulning 1-chi kanaliga signal kelganda isitish pechi (7)
ga elektr kuchlanish
yuboriladi va issiqxonadagi havo harorati isitila boshlanadi.
Buxoro Davlat Universiteti Axborot texnologiyalari fakulteti

|
Buxoro Davlat Universiteti Axborot texnologiyalari fakulteti
|
bet | 1/6 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 5,39 Mb. | | #259877 |
Bog'liq 2-mavzu (3) Axborot texnologiyalari fakulteti 1-2PM-21guruh talabasi pedagogika va psixologiya fanidan tayyorlagan Taqdimot ishi
Mavzu: O’zbekiston Respublikasining ,,Ta’lim to’g’risidagi’’ Qonuni
1.,,Ta’lim to’g’risida”gi qonuni mazmuni
2.,Ta’lim to’g’risida’gi qonundan ayrim misollar
3.Ta’lim sohasidagi davlat siyosati prinsiplari
“Ilmdan bir shu’la dilga tushgan on, Shunda bilursankim, ilm bepoyon” A.Firdavsiy
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING QONUNI. Ta’lim to‘g’risidagi Qonunchilik palatasi tomonidan 2020-yil 19-mayda qabul qilingan Senat tomonidan 2020-yil 7-avgustda ma’qullangan. Ushbu Qonunning maqsadi O‘zbekiston Respublikasida fuqarolarga ta'lim-tarbiya berish, kasb-hunar o‘rgatishning huquqiy asoslarini va ta'lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy prinsiplarini belgilash hamda har kimning bilim olishdan iborat konstitutsiyaviy huquqini ta'minlashdan iborat.
ta'lim tizimining ishlashi va rivojlanishi uchun huquqiy kafolatlar va mexanizmlarni yaratish;
ta'lim olish jarayonida ta'lim oluvchilar uchun teng imkoniyatlar yaratish va shaffoflikni ta'minlash;
O‘zbekiston Respublikasi ta'lim tizimini xalqaro ta'lim standartlari darajasigacha takomillashtirish;
O‘zbekiston Respublikasining ta'lim tizimi quyidagilarni o‘z ichiga oladi: davlat ta'lim standartlari, davlat ta'lim talablari va ta'lim dasturlarini yoki ulardan birini amalga oshiruvchi ta'lim tashkilotlari; yakka tartibda pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanuvchi jismoniy shaxslar (repetitorlik); ta'lim tizimining faoliyat ko‘rsatishi va rivojlanishini ta'minlash uchun zarur bo‘lgan tadqiqot ishlarini bajaruvchi ilmiy-pedagogik muassasalar; ta'lim sohasida davlat boshqaruvi organlari hamda ularga idoraviy mansub tashkilotlar.
6-modda. Ta’lim tizimi
davlat ta’lim standartlarini, davlat ta’lim talablarini, o‘quv rejalari va o‘quv dasturlarini;
davlat ta’lim standartlarini, davlat ta’lim talablari va o‘quv dasturlarini amalga oshiruvchi ta’lim tashkilotlarini;
ta’lim sifatini baholashni amalga oshiruvchi tashkilotlarni;
ta’lim sohasidagi davlat boshqaruvi organlarini, shuningdek ularning tasarrufidagi tashkilotlarni o‘z ichiga oladi.
ta’lim tizimining faoliyat ko‘rsatishi va rivojlanishini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan tadqiqot ishlarini bajaruvchi ilmiy-pedagogik muassasalarni;
Ta’lim turlari quyidagilardan iborat:
maktabgacha ta’lim va tarbiya;
umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim;
professional ta’lim;
oliy ta’lim;
oliy ta’limdan keyingi ta’lim;
kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish;
|
| |
-topshiriq.Matnni o‘qing. Tilning ijtimoiy–ma’rifiy vazifalari ifodalangan gaplarni sharhlang

|
-topshiriq.Matnni o‘qing. Tilning ijtimoiy–ma’rifiy vazifalari ifodalangan gaplarni sharhlang
|
bet | 3/4 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 20,51 Kb. | | #109946 |
Bog'liq 1-mavzu (3)1-topshiriq.Matnni o‘qing. Tilning ijtimoiy–ma’rifiy vazifalari ifodalangan gaplarni sharhlang.
Dunyoga kelgan har bir bola haqiqiy inson bo‘lib etishishi uchun juda ko‘p narsalarni bilishi kerak.U o‘ziga kerakli bilimni ko‘rib, eshitib va o‘qib o‘rganadi. Eshitib va o‘qib o‘rganish til vositasida amalga oshadi va uning imkoniyati cheksizdir. Agar til bo‘lmay , har bir kishining tirikligi uning o‘z tajribasiga asoslangan bo‘lsa edi, inson shu kungacha hayvon qanday yashasa, shunday yashagan va bugungi moddiy, ma’naviy taraqqiѐtga erishmagan bo‘lardi.Tilning birligi, ma’rifiy ahamiyati shundan iboratki, til tufayli jamiyat a’zolarining har birida hosil bo‘lgan bilim ommalashib, uning ko‘pchilik tomonidan rivojlantirilishiga imkon tug’iladi. Shuningdek, uni davom ettiradi.
Til ilm olishda zamon va makon qovini o‘rtadan ko‘taradi. U tufayli eng qadimgi ma’lumotlarga ega bo‘lamiz, hatto kelgusiga oid ma’lumotlarni ham olamiz. Til tufayli sezgi a’zolari bilan bilib bo‘lmaydigan narsalarni ham o‘rganamiz. Ko‘rinishi, shakli bir narsalarning aksi ongimizga o‘rnashishi mumkin, lekin shaklsiz narsalarni biz faqat so‘z shaklida o‘zlashtiramiz. Xuddi shuningdek, mavjudotning ko‘rinmas ichki jihatlarini ham so‘z shaklida o‘zlashtiramiz va til vositasi bilan o‘zgalarga tushuntiramiz.
Tilning o‘rganish va o‘rgatishni osonlashtiradigan yana bir jihati shundaki, u umumlashtirish xususiyatiga ega. So‘z ѐrdamida biz mavjudotni o‘rganib, umumiy tushunchalar hosil qilamiz va bu tushunchalar mavjudotning umumiy xossalarini o‘rganishga, hatto ularning haqiqatini idrok etishga imkoniyattug’diradi.
(A.Rustamov. «So‘z xususida so‘z» kitobidan)
2 -topshiriq. Matn asosida quyidagi savollarga javob bering.
Til ijtimoiy hodisa sifatida jamiyat taraqqiyotida qanday o‘rintutadi?
3-topshiriq. Gaplarni ko‘chiring. Millat, til, ona tili to‘g‘risidagi gaplarning mazmunini izohlang.
1. Nechunki har bir insonning jonidan aziz narsa din va millatidir. Ul din va millatning muhofazati ham har afrod insonga vojibdur. Oni (millatni) muhofazati ona tilining muhofazati bilan bo‘lur. Qachonki bir millat tilini yo‘qotsa, u muqaddas dinini va millatini ham yo‘qotur (Ashurali Zohiriy). 2. Har bir millatning dunѐda borlig‘in ko‘rsatadurgan oyinai hayoti til va adabiѐtidur. Milliy tilni yo‘qotmak millatning ruhini yo‘qotmakdur (Abdulla Avloniy). 3. Bobolardan bizga meros ezgu til, Avlodlarga xazinai bebaho (Mirtemir). 4.Til millatning birinchi haqidir. Shu haq o‘ksitilgan bo‘lsa, demak, millat o‘zini o‘zi o‘ksitib kelgandir (I.G’ofurov).5. O’z vataningga bo‘lgan chinakammuhabbatingni o‘z tilingga bo‘lgan muhabbatingsiz tasavvur etish mumkin emas.
|
| |
Test 1- mavzu - 1-mavzu. ''O‘zbek tilining sohada qo‘llanilishi'' fanini o‘qitishning maqsad va vazifalari

|
1-mavzu. ''O‘zbek tilining sohada qo‘llanilishi'' fanini o‘qitishning maqsad va vazifalari
|
bet | 4/4 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 20,51 Kb. | | #109946 |
Bog'liq 1-mavzu (3)Test 1- mavzu
1. Nima sababdan til ijtimoiy hodisa sanaladi?
A) chunki til jamiyatga xizmat qiladi B) chunki til insonlarning o‘zaro munosabatga kirishuviga xizmat qiladi C) chunki til jamiyatlar o‘rtasidagi aloqa uchun xizmat qiladi D) A, B.
2. Nutq nima?
A) so‘zlar orqali ma’lum fikr bayon qilish nutq hisoblanadi
B) so‘zlash orqali ma’lum fikr bayon qilish nutq hisoblanadi
C) yozish orqali ma’lum fikr bayon qilish nutq hisoblanadi D) B,C.
3. O‘zbekiston Respublikasida davlat tiliga yoki boshqa tillarga mensimay yoki xusumat bilan qarashning taqiqlanganligi “Davlat tili haqida”gi qonunning qaysi moddasida yozilgan?
A) 1-moddasida B) 2-moddasida C) 24-moddasida
D) 14-moddasida
4. Quyidagi maqolni davom ettiring: Ovqatni tuzi mazali qiladi, odamni - ...
A) yuzi B) ko‘zi C) o‘zi D) so‘zi
5. Nutq so‘zlovchining qaysi xususiyatlariga qarab turli xil bo‘lishi mumkin?
A) saviyasiga va uslubiga B) o‘rin va mavqeiga C) yoshiga va jinsiga D) A va B.
|
| |
OK asosiy ulanish sxemalari

OK asosiy ulanish sxemalari. OKlarda doim chiziqli yoki nochiziqli zanjir ko‘rinishidagi chuqur manfiy teskari aloqa bajarilgan bo‘ladi. MTA xossalari OK asosida turli analog va impuls elektron quurilmalar yaratish imkonini beradi.
Bunday sxemalarni ishlash prinsipini tushunish va ularni taxminiy tahlil qilish uchun ideal operasion kuchaytirgich tushunchasi kiritiladi. Ideal operasion kuchaytirgich quyidagi xossalarga ega bo‘ladi:
a) kuchlanish bo‘yicha cheksiz katta differensial kuchaytirish koeffisienti KU0;
b) nol siljish kuchlanishining nolga tengligi USIL, ya’ni kirish signallari bir – biriga teng bo‘lganda, chiqish kuchlanishi nolga teng bo‘ladi; demak, OK kirish potensiallari doim bir – biriga teng;
v) kirish toklari nolga teng;
g) chiqish qarshiligi nolga teng;
d) sinfaz signallarni kuchaytirish koeffisienti nolga teng.
OKning differensial ulanishi. 13.14–rasmda OKning differensial ulanish sxemasi keltirilgan. Kirxgof qonuniga binoan . Bundan v) xossa bo‘lsa, u holda .
; ;
;
13.14 – rasm.
b) xossaga ko‘ra . Bu yerdan .
Shunday qilib, OKning differensial ulanishi natijasida yuzaga kelgan qurilma ayiruvchi – kuchaytirgich hisoblanadi.
OKning invers ulanishi. Invers ulanishda OKning inverslamaydigan kirishi umumiy shina bilan ulanadi (13.15 - rasm). v) xossa natijasida . Kirish potensiallari nolga teng, demak
; ;
Real OK uchun bu formulaning qo‘llanilishi kuchaytirish koeffisientini hisoblashda xatolikllarga olib keladi. OKning KU0 va RKIR0 qancha katta bo‘lsa, bu formuladan foydalanish shuncha kichik xatolik beradi. Shunday qilib, KU0=103, R1=1 kOm, R2=100 kOm va RKIR0=10 kOm bo‘lsa, kuchaytirish koeffisientini aniqlashdagi xatolik 9 % ni tashkil etadi, KU0=105 (qolgan kattaliklar o‘zgarishsiz) bo‘lganda - 0,1 % dan kichik.
Kuchaytirgichning chiqish kuchlanishlari kirishga nisbatan teskari fazada bo‘ladi. Bu sxemaning kuchlanish bo‘yicha kuchaytirish koeffisienti rezistor qarshiliklarining nisbatlariga bog‘liq ravishda birdan katta ham, kichik ham bo‘lishi mumkin va deyarli barqaror bo‘ladi.
13.15 – rasm.
|
Past chastotali to‘g‘rilovchi diodlar (PCh diodlar)

|
Past chastotali to‘g‘rilovchi diodlar (PCh diodlar)
|
bet | 34/47 | Sana | 01.12.2023 | Hajmi | 228,99 Kb. | | #109321 |
Bog'liq Ma\'ruza kirish. Reja-fayllar.orgPast chastotali to‘g‘rilovchi diodlar (PCh diodlar) sanoat chastotasidagi (50 Gs) o‘zgaruvchan tokni o‘zgarmasga o‘girishda qo‘llaniladi. PCh diodlariga qo‘yiladigan asosiy talab – bu katta qiymatga ega bo‘lgan to‘g‘rilangan toklar olish. To‘g‘rilovchi diodlar odatda 0,3 A gacha, 0,3 A dan 10 A gacha va 10 A dan yuqori bo‘lgan to‘g‘rilangan toklarga mo‘ljallangan kichik, o‘rta va katta quvvatli diodlarga bo‘linadi. PCh diodlari katta r-n o‘tish bilan xarakterlanadilar.
Yuqori chastotali to‘g‘rilovchi diodlar (YuCh diodlar) o‘n va yuz megagers chastotagacha bo‘lgan signallarni nochiziqli elektr o‘zgartirishga mo‘ljallangan. YuCh diodlari yuqori chastota signallari detektorlari, aralashtirgichlar, chastota o‘zgartirgich sxemalar va boshqalarda qo‘llaniladi. Yuqori chastota diodlari kichik inersiyaga ega, chunki kichik yuzaga ega bo‘lgan nuqtaviy r-n o‘tishga ega va shu sababli ularning to‘siq sig‘imi pikofaradning bir qismini tashkil etadi.
Shottki to‘sig‘ili diodlar kuchlanish manbai qayta ulagichlarida keng tarqalgan, chunki ular qayta ulanish ishchi chastotasini 100 kGs va undan yuqoriga orttirishga, radioelektron apparatura og‘irligi, o‘lchamlarini kichraytirishga va kuchlanish manbai FIK oshirishga imkon yaratadilar. Shottki to‘sig‘i metallni yarim o‘tkazgich bilan kontakti natijasida hosil qilinadi. Yarim o‘tkazgich material sifatida ko‘p hollarda n–turdagi kremniy, metall sifatida esa Al, Au, Mo va boshqalar qo‘llaniladi. Bu vaqtda metall chiqish ishi kremniy chiqish ishidan katta bo‘lishi talab qilinadi. Bunday diodlarda diffuziya sig‘imi nolga teng, to‘siq sig‘imi esa 1 pF dan oshmaydi.
Adabiyotlar
Imomnazarov A.T. elektromexanik tizimlarning elementlari. Oliy o’quv yurtlari uchun darslik, - Toshkent.:, “Ta’lim”, 2009., -185b.
Imomnazarov A.T. sanoat korxonalri va fuqarolik binolarining elektr jihozlari, - Toshkent.:, “ILM ZIYO”, 2006., -185b.
Бойко В.И. и др., Схемотехника электронных систем. Микропроцессоры и микроконтроллеры. Учебник,-С-Петербург.:, БХВ 2004.
Браславский И.Я. Асинхронный полупроводниковый электропривод с параметрическим управлением. –М.:, Энергоатомиздат, 1998.
|
| |
Ilmiy-pedagogik ish davrida magistrant bajaradigan ishlar

|
Ilmiy-pedagogik ish davrida magistrant bajaradigan ishlar
|
bet | 2/4 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 123 Kb. | | #105533 |
Bog'liq IPI KUNDALIK - AslamIlmiy-pedagogik ish davrida magistrant bajaradigan ishlar.
A. I semestrda. Magistrant 15 hafta davomida dekanat va o‘zi biriktirilgan kafedrada me’yoriy hujjatlar, ularning yuritilishi bilan tanishadi. Bajarilgan ishlar ko‘lami maxsus yuritiladigan kundalikda o‘z aksini topadi va 60 soat qilib belgilangan. Magistrant faoliyati 100 ball (5 baholik) doirasida baholanadi va qaydnoma rasmiylashtirilib, magistratura markaziga topshiriladi.
B. II semestrda. Magistrant 15 hafta davomida Fakultetga biriktirilgan biror kasb-hunar kollejida yoki akademik litseyda kafedra tomonidan biriktirilgan o‘qituvchi rahbarligida pedagogik ish o‘taydi. Bajarilgan ishlar ko‘lami maxsus yuritiladigan kundalikda o‘z aksini topadi va 60 soat qilib belgilangan. Magistrant faoliyati 100 ball (5 baholik) doirasida baholanadi va magistrant kundaligida qayd qilinadi. Qaydnoma rasmiylashtirilib, magistratura markaziga topshiriladi.
C. III semestrda. Magistrant 15 hafta davomida kafedra tomonidan ajratilgan 120 soat hajmdagi amaliy mashg’ulotni o‘taydi, kafedraning boshqa topshiriqlarini bajaradi. Magistrantning bu davrdagi faoliyati 100 ball (5 baholik) doirasida baholanadi va qaydnoma rasmiylashtirilib, magistratura markaziga topshiriladi.
Shunday qilib, magistrantning uch semestrdagi faoliyati kafedra majlisida muhokama etilib, baholanadi, kundalikda qayd qilinadi va qaydnoma rasmiylashtirilib, magistratura markaziga topshiriladi.
Magistrantning ilmiy pedagogik ishiga rahbar etib I.Boynazarov tayinlandi.
Kafedra mudiri: ____________ I.M.Boynazarov
imzo
“____” _________202__ y.
I semestr. Dekanat va kafedra faoliyatini tashkil etish bo‘yicha me’yoriy hujjatlar bilan tanishish
Direktiv hujjatlar
Ta’lim to‘g‘risidagi qonun.
Kadrlash tayyorlash milliy dasturi.
Oliy ta’lim to‘g’risidagi nizom.
Fakultet faoliyatiga oid yuqori idoralar qarorlari va buyruqlari.
Universitetning yillik ish rejasi, uning strukturasi.
Universitet ustavi.
Yo‘nalish va mutaxassislik bo‘yicha davlat standarti.
Namunaviy o‘quv rejalari.
|
| |
II. Fakultet hujjatlari - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand...

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali «tasdiqlayman»
|
bet | 3/4 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 123 Kb. | | #105533 |
Bog'liq IPI KUNDALIK - AslamII. Fakultet hujjatlari.
Fakultet ustavi.
Fakultet pasporti.
Fakultet yillik ish rejasi, o‘quv rejasi.
Tashkiliy, o‘quv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot, ma’naviy-ma’rifiy, ilmiy kengash ish rejasi.
Ilmiy kengash majlisi bayonnomalari.
Talabalar ilmiy-tadqiqot ishlari, fan to‘garaklarining tashkil etilishi .
Iqtidorli talabalar, ularni tanlash va ular bilan ishlashning tashkil etilishi.
Fakultetda baholash tizimining tashkil etilishi va joriy etilishi.
Magistrant kafedra faoliyatini tashkil etish bo‘yicha me’yoriy hujjatlar bilan tanishish.
Kafedraning yillik va istiqbolli rejalari:
O‘quv ishlari bo‘yicha ;
ilmiy-tadqiqot ishlari bo‘yicha ;
ma’naviy-ma’rifiy ishlari bo‘yicha;
uslubiy ishlar bo‘yicha (darslik, o‘quv qo‘llanmasi, uslubiy ko‘rsatma , ma’ruza matnlari);
kafedra yig‘ilishlari, ullarning bayonnomalari;
ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash, malaka oshirish bo‘yicha;
budjetdan tashqari daromadlar bo‘yicha;
ishlab chiqarish, litsey, kollej va maktablar bilan aloqa o‘rnatish;
2. Kafedra ishchi o‘quv rejasi, o‘quv soatlari hajmi o‘quv yuklamalari taqsimoti.
3. Namunaviy va ishchi dasturlar.
4. Baholash Nizomi va kalendar rejalar.
5. Ochiq darslar, o‘zaro darslarga qatnashish va ularning muhokamasi.
6. Kafedrada mavjud ma’ruza matnlari, testlar, masala va mashqlar majmuasi.
7. Kafedrada mustaqil ta’limning amalga oshirilishi, ularning dasturlari.
8. Kafedrada baholash tizimining amalga oshirilishi.
9. Baholash jurnali.
10. O‘tilgan darslar, davomat va qayta ishlarni qayd qilish jurnali.
11. Talabalar bilan darsdan tashqari olib boriladigan ishlar, fan to‘garaklari faoliyati.
12. O‘qitiladigan fanlarning o‘quv adabiyotlari bilan tanishish darajasi.
13. Kafedrada iqtidorli talabalar bilan ishlash, tanlov va olimpiadalarga tayyorlash.
14. Guruh rahbarlari ish rejalari.
15. Kafedra o‘qituvchilarining shaxsiy ish rejalari va ularning bajarilishi.
16. Kafedra majlislari, kun tartiblari, bayonnomalari.
17. Kafedraning jihozlanishi, ma’naviyat burchaklarining mavjudligi.
18. Kafedra a’zolari o‘rtasidagi munosabatlar, ularning sog’lomlik darajasi.
|
| |
A. I semestr. Magistrantning dekanat va kafedra faoliyatini o‘rganish natijalari bo‘yicha

Magistrant Xolboyev Aslam Muxiddinovichning dekanat va kafedra ishlari bilan tanishish faoliyatiga
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
№
|
Topshiriqning mazmuni
|
Bajarilish muddati
|
Soat
|
1.
|
Ta’lim to‘g’risidagi qonunlarni o‘rganish
|
|
|
|
2.
|
Kadrlar tayyorlash milliy dasturini o‘rganish.
|
|
|
|
3.
|
TATU SF faoliyatiga oid yuqori tashkilotlardan keladigan buyruq va farmonlarni o‘rganish.
|
|
|
|
4.
|
TATU SF yillik ish rejasi va strukturasini o‘rganish.
|
|
|
|
5.
|
Namunaviy ish rejalari bilan tanishish
|
|
|
|
6.
|
Talabalarni ilmiy-tadqiqotga yo‘naltirish faoliyatini o‘rganish.
|
|
|
|
7.
|
O‘quv davri davomida kafedra yillik istiqbolli rejalari bilan tanishish.
|
|
|
|
8.
|
Kafedra ishchi o‘quv rejasi va o‘quv soatlari hajmini o‘rganish.
|
|
|
|
9.
|
O‘quv yuklamalari taqsimoti va namunaviy ishchi dasturlarni o‘rganish.
|
|
|
|
10.
|
Kafedrada mavjud ma’ruza matnlari bilan tanishish.
|
|
|
|
11.
|
O‘qitilgan darslar, davomat va qayta o‘zlashtirish ishlarini qayd qilish tartibini o‘rganish.
|
|
|
|
12.
|
Guruh rahbarlarining talabalar bilan ishlash yillik ish rejalarini o‘rganish.
|
|
|
|
13.
|
Kun tartibi va bayonnomalarni tashkil etishni o‘rganish.
|
|
|
|
14.
|
Dekanat hujjatlari yani ichki farmoishlar va bayonnomalarni o‘rganish.
|
|
|
|
15.
|
Hujjatlar bilan ish yuritishni o‘rganish.
|
|
|
|
Magistrantning ilmiy-pedagogik ishni o‘tish haqida kafedraning xulosasi.
«Ma’rifatli boshqaruv» davrining boshlanishi

136
mamlakatda fuqarolar urushi boshlanishiga turtki bo‘ldi. Syogun ho-
kimiyatini ag‘darish uchun ommaviy harakatning asosiy kuchini sa-
muraylar tashkil etdi. Ularga qishloq va shaharlarning boy hamda
o‘rta tabaqalari qo‘shilishdi. Fuqarolar urushi natijasida syogun ho-
kimiyati ag‘darildi.
1867-yili tokugava sulolasining oxirgi syoguni
imperator Mutsu-
xitoning foydasiga oliy hokimiyatdan voz kechdi. Shu yili unga
imperator Meydzi («ma’rifatli boshqaruv») nomi bilan toj kiydirildi.
Meydzi islohotlarining boshlanishi.
Yaponiya uchun modernizatsiya davri bosh-
landi. Hukumat o‘z oldiga milliy an’analar-
dan voz kechmagan, mustaqillikni to‘la saq-
lab qolgan holda G‘arb namunasida Yaponi-
yani zamonaviylashtirish vazifasini qo‘ydi.
Dastlab agrar islohot o‘tkazildi. Bu islohot
yerni sotish va sotib olishga, uni xususiy
mulkka aylantirishga ruxsat berdi. Natijada,
asrlar davomida katta yer egalari uchun mehnat qilib kelgan deh-
qonlar chek yerga ega bo‘ldilar. Shuningdek, yer uchun katta soliq
ham belgilab qo‘yildi.
Bu soliq qiymati hosildan olinadigan daromad hajmining
50 foiziga teng edi. Shuning uchun ham islohotdan 10 yil o‘tgach, yer
olgan dehqonlarning atigi 1/3 qismi o‘zlariga berilgan yerni qo‘llarida
saqlab qola oldilar. Qolganlari esa ijarachilarga aylandilar. Shunday
bo‘lishiga qaramay, islohot qishloq xo‘jaligida kapitalistik muno-
sabatlarning rivojlanishini ta’minladi.
Ma’muriy sohada o‘tkazilgan islohot mahalliy knyazlar hoki-
miyatini tugatdi. Knyazlar qudratini sindirish uchun dastlab ular yer-
larining bir qismi musodara qilindi. So‘ng knyazlar boshqaruv hu-
quqidan ham mahrum etildi. Joylarda hokimiyat imperator tayin-
laydigan gubernatorlar qo‘liga o‘tdi.
Tayanch so„z va iboralar - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent Moliyа instituti...

86
8-bob. AMALIY SOTSIOLOGIK TADQIQOTLARNI
TASHKIL ETISH VA UMUMLASHTIRISH
8.1. Sotsiologik tadqiqotlar dasturi
Sotsiologik tadqiqotlar bo‗lajak izlanishlarning ilmiy asoslangan reja
va dasturini tayyorlashdan boshlanadi. Dastur haqiqatan kelib chiqqan va
ilmiy-nazariy jihatdan puxta ishlangan bo‗lishi lozim. Zero, tadqiqot nati-
jalari qanday bo‗lishi ana shu omillarga bevosita bog‗liqdir.
Dastur bo‗lajak tadqiqot materiallarini to‗plash, qayta ishlash va ma‘-
lumotlarni tahlil qilishni o‗z ichiga oladi. Dastur tadqiq etiluvchi ijtimoiy
muammo mohiyatini aniqlash, tadqiqot obyekti va predmetini belgilash,
maqsad va vazifalarini xarakterlab berish, ish farazi (ilmiy taxmin)ni bel-
gilash, usullarni aniqlash, ma‘lumotlarni to‗plash va tahlil etish rejasini
tuzib olish kabi qismlarni o‗zida mujassamlashtiradi. Shunday qilib, dastur,
asosan ikki katta bo‗lim, ya‘ni nazariy-metodologik va amaliy uslubiy bo‗-
limlardan iboratdir.
Ijtimoiy harakatlar - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent Moliyа instituti...

51
kishilar guruhi).
Bu ijtimoiy guruhlar tashqi ta‘sir natijasida emas, balki ichki bir sabab
vositasida vujudga keladi. Ularning faoliyati mavjud madaniy me‘yorlar
orqali belgilanmaydi.
Umuman olganda, jamiyat quyidagi buyruq, farmoyishlar yordamida
faoliyat ko‗rsatadi:
■ olomon aloqa o‗rnatish orqali harakat qiladi (odamlarning bir-biriga
nisbatan ta‘sirchanligi yuqori bo‗ladi, kayfiyatga ongli bo‗lmagan holda
javob beradi, birgalikda faoliyatga ichki bir turtki yordamida kirishadi);
■ ommadagi individual tanlash, qarashlarning mos kelishi orqali jamo-
atchilik o‗ziga xos birlikni tashkil qiladi va muayyan umumiy qarorning
bajarilishi yoki jamoatchilik fikrining tashkil topishi uchun harakat qiladi.
Jamoatchilik fikri jamoa mahsuli bo‗lib, uni o‗zida ifodalaydi.
Jamoatchilik fikrining shakllanishi bir necha yo‗llar bilan amalga
oshadi, masalan:
■ manfaatdor guruhlar manfaatdor bo‗lmagan guruhlarga nisbatan
boshqalar fikrini bahs-munozaralar orqali shakllantiradi;
■ odamlarni muayyan nuqtayi nazarni qabul qildirishga qaratilgan
tashviqotlar orqali ham jamoatchilik fikri shakllanadi.
Yuqorida ko‗rsatilgan jamoa guruhlari ijtimoiy o‗zgarishlardan dalolat
beradi. Ular yangi jamoa xulq-atvori, yangi ijtimoiy hayot shakllarining
rivojlanishi, yangi ijtimoiy tartiblarning rivojlanishda muhim rol o‗ynaydi.
Ijtimoiy harakat dastlab boshlangan paytda yaxshi tashkil etilmagan bo‗-
ladi. U rivojlanishi bilan tashkilotga, an‘analar, mustahkamlangan rahbar-
lik, ijtimoiy tartib va qadriyatlarga ega bo‗la boradi. Ijtimoiy harakat quyi-
dagi mexanizmlar yordamida rivojlanib, tashkil etilishi mumkin:
• odamlarning bir-biri bilan birdamligi va hamkorligi tuyg‗usining
tashkil etilish jarayoni, muayyan ijtimoiy harakat tarafdorlari orasida o‗za-
ro xayrixohlikning shakllanishi kelishilgan xatti-harakatni paydo qiladi;
• guruhlar ichida va guruhlararo munosabatlarning rivojlanishi, hara-
kat a‘zolarining o‗z faoliyati haqqoniyligiga ishonishi ularni o‗z maq-
sadlari atrofida birlashtiradi, dushmanning borligini tan olish harakat bir-
damligini ta‘minlaydi;
• tantanali marosim va urf-odatlardan foydalanish: ommaviy miting,
parad, yubiley tantanalari, shiorlar, qo‗shiqlar, she‘rlar, bayroqlar va hoka-
zolar ijtimoiy harakatni rivojlantirib mustahkamlaydi, shu marosimlarning
har bir ishtirokchisi o‗z-o‗ziga baho beradi, natijada u o‗zini muhim bir
shaxs deb hisoblaydi;
52
• harakatga barqarorlik va muayyanlik beradigan guruh axloqining
shakllanishi: harakat maqsadining haqqoniyligi va odilligiga hamda maq-
sadga erishishga ishonish;
• harakat maqsadi va vazifalari shakllanadigan ta‘limotlar to‗plami –
guruh mafkurasining rivojlanishi.
Ijtimoiy harakatning muvaffaqiyatli rivojlanishi yuqorida ko‗rsatilgan
mexanizmga, ijtimoiy oqibat esa ijtimoiy harakat xarakteriga (inqilobiy
yoki islohot harakati) bog‗liq.
Shaxs xususiyatlarining shakllanishi

84
1) hech qanaqa muammo yo‗q holat, bunda holat hech qanday
qaror qabul qilishni talab qilmaydi;
2) muammo bor, biroq qiyinroq yoki osonroq bo‗lsa-da, uning
yechimi ham ijtimoiy me‘yorlarda ko‗rsatilgan holat;
6) mavjud muammoni subyekt ijtimoiy me‘yorlar doirasida hal
qila olmaydigan holat;
7) muammoni hech qanaqasiga hal qilib bo‗lmaydigan holat.
Ushbu turlicha holatlar keng ko‗lamda biridan ikkinchisiga o‗tib tu-
radi.
Muammoli vaziyatning mazmuni subyektning individual maqsad-
lari bilan jamiyat manfaatlari orasidagi maqsadlar va unga erishish-
ning mumkin bo‗lgan vositalari orasidagi, faoliyatning kutilayotgan
oqibatlari va uning qo‗shimcha natijasi (ijobiy yoki salbiy) orasidagi,
shuningdek ijtimoiy me‘yor talablari va shaxs xususiyatlari orasidagi
ziddiyatlarning (ko‗pincha o‗ylab chiqarilgan) paydo bo‗lishidan ibo-
ratdir.
Jamiyat a‘zolari shaxsiy nuqtayi nazarlarining shakllanishida, ular-
ning deviant xulq-atvorga nisbatan ijtimoiy faol munosabatlarining tar-
kib topishiga tarbiyaviy jarayonlar uchun bevosita mutasaddi shaxslar,
tashkilotlar rahbarlariiing o‗rni va roli kattadir. Ba‘zi odamlarga ortiq-
cha imtiyozlarning berilishi juda xavflidir. Shu boisdan, har qanday
holatlarda ham mansabdor shaxslar, turli jamoat tashkilotlari va meh-
nat jamoalarining rahbarlari, pedagog va tarbiyachilar, qonunni himo-
ya qiluvchi tashkilotlar vakillarining xulq-atvor me‘yorlarini buzishi
qat‘iy qoralanadi.
Deviant xulq-atvor turlariga kiruvchi ichkilikbozlik, giyohvandlik, o‗z-
o‗zini o‗ldirishlar bilan bog‗liq ijtimoiy illatlarning har biri yuzaga kelishi
va sotsial oqibatlariga ko‗ra mohiyatan farqli jihatlarga ega.
Birinchi farq, ijtimoiy zararli odatlarning uzoq davom etishidan devi-
ant xulqi turmush tarzining uzviy bo‗lagiga aylanib ketishidan iborat bo‗-
ladi. Doimiy oilaviy kelishmovchiliklar, oila va atrof-muhitdan norozilik,
ishdagi tushunmovchiliklar va hokazolar – bularning barchasi subyekt
ruhiyatini jarohatlaydi hamda u mavjud vaziyatni o‗zgartirishga urinadi.
Bu o‗rinda ijtimoiy institutlardagi kamchiliklar, shu jumladan, ziddiyatlar
rivojlanishining oldini oluvchi va ularga qarshi kurashuvchi ijtimoiy na-
zorat tizimlari ham salbiy rol o‗ynaydi.
Bularning ikkinchi farqli jihati, yuqoridagi holatlarni hal qilishning
ma‘lum qiyinchiliklarga egaligidir. Ma‘lumki, har qanday holatda ham,
ko‗p ―qurbon‖ berib bo‗lsa-da, to‗g‗ri yechimga erishish mumkin. Lekin
hamma gap shundaki, subyekt ―qurbon‖ bera oladimi: xotini (yoki eri)
85
bilan ajralib keta oladimi, yangi kasbga ega bo‗la oladimi yoki yo‗qmi?
Qat‘iy qarorga kela olmay, ko‗pincha subyekt ―o‗rinbosar‖ vositalarga,
ichkilik va giyohvand moddalarga murojaat etadi.
Bunday holatlarning farqi shundaki, ko‗pincha subyekt ularni hal
qilishning noto‗g‗ri yo‗llarini tanlaydi. Oilaviy va ishdagi janjallar odatga
aylanib qolganda, bundan ―qutulishning‖ noto‗g‗ri xayoliy yo‗llari, ichki-
likbozlik, giyohvand vositalar va boshqalarga murojaat etiladi. Biroq bu
yo‗l ziddiyatning chuqurlashuviga va turmush tarzini zararlantirishga olib
keladi.