I
-
Bob bo‘yicha xulosa - I-bob. Maktabgacha yoshdagi bolalarni milliy ruhda tarbiyalashning nazariy asoslari

I
-
Bob bo‘yicha xulosa.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, bolalarni milliy ruhda tarbiyalashda
uning xatti-harakatidagi emotsional buzilishlarni, albatta o‘yinlar, o‘yinchoqlar,
bolaning tasviriy faoliyati, musiqa, teatr va umuman aytganda, san’at yordamida
ham to‘g‘rilasa bo‘ladi. Lekin bolalar uchun eng tushunarli va sevimli usul bu –
ertakdir. To‘g‘ri tanlangan ertak yordamida boladagi ko‘plab muammolar – qo‘rquv,
injiqlik kabilarni yo‘qotish unda qat’iyat va irodani shakllantiradi. Ertaklarni
faqatgina psixologik terapiyadagina qo‘llamay, balki oila davrasida milliy urf-
odatlarimizni muntazam qo‘llash bolalik davridagi eng iliq hislarni bola xotirasida
muhrlashga imkon beradi. Ertaklar bolaning muammolaridan kelib chiqqan holda
tuzilishi, ertak terapiyasini o‘tkazish mobaynida bolani milliy ruhda tarbiyalash
davomida har bir xatti-harakatiga ahamiyat berib borilishi lozim. Bolaning
individual xususiyatlaridan kelib chiqqan holda ertakni qabul qilish darajasini
muntazam kuzatib borish lozim.
36
II-BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI MILLIY VA
MA’NAVIY RUHDA TARBIYALASHDA XALQ ERTAKLARI VA MILLIY
ERTAKLARNING AHAMIYATI
2.1.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarni milliy ruhda
tarbiyalashda xalq ertaklari va milliy ertaklarning roli.
Milliy ertaklar-bu xalqlarni milliyligi va urf-odatlaridan kelib aks etgan
ertaklar hisoblanadi.Milliy ertaklarda xalqlarga mansub barcha xususiyatlar
ko‘rsatilinadi. Milliy ertaklar aqlga ham, yurak ham faol ta’sir ko‘rsatadi: aqlni
to‘ldiradi,yurakni
hissiyotchan
qiladi.Barchamiz
bolalarimizning
jasur
va
intiluvchan diyonatli,e`tiqodli aqlli bo‘lib, milliy ruhda voyaga yetishini
xohlaymiz.Buning uchun esa bolaning milliy ruhiga ijobiy ta`sir qiladigan aqliy
salohiyatinio‘stiradigan xalq ertaklari va milliy ertaklardan foydalansak yaxshi
bo‘ladi. Hikoya tuzish jarayonida bolalarning narsalarni ko‘rib idrok etishi, eslab
hikoya qilish, tasavvur etib hikoya qilish kabi qismlarga bo‘linadi. Ko‘rgan
narsalarni idrok etib yoki eslab hikoya qilish aniq materiallar asosida tuziladi.
Ulardan tasavvur etib hikoya qilish – ijodkorlikni talab qiladi. Bu hikoyalarning
hammasi ham nutqning bog‘liqligi va maqsadga yo‘naltirilganligi bilan muhimdir.
Hikoya qilish usullari xilma-xildir. Jumladan, tarbiyachi tomonidan hikoyaning
qisqacha namunasi berilishi mumkin. Bunda hikoyaning bir qismi tuziladi yoki
o‘yin tarzida bayon etiladi. So‘ng bolalarning o‘zlari hikoya tuzadilar. Masalan,
»Bizning vrach» hikoyasi qanday yaratilganligini ko‘rib chiqaylik. Mashg‘ulotning
maqsadi tibbiy yordam ko‘rsatish namunasida bemorlarga g‘amxo‘rlik tuyg‘usini
tarbiyalash orqali bolalar nutqini rivojlantirishdan iborat. Hikoya o‘yin jarayonida
o‘yinchoqlar vositasida bemorga tibbiy yordam ko‘rsatish, “bemor», “tez yordam”
xodimlari bilan muloqot asosida tuziladi. Sardorning hikoyasi: “Sanjar qovunni ko‘p
yeb qo‘yib, qorni og‘rib qoldi. Otasi “tez yordam” chaqirdi. Vrach kelib, bemor
Sanjarga tezkor tibbiy yordam ko‘rsatdi. Sanjarning otasi, onasi vrachga tashakkur
bildirdilar”. Mehrinisoning hikoyasi: “Gulnoza dam olish kuni opasi, singlisi bilan
hovlida o‘ynadi. Oyisi murabbo qaynatish uchun bir chelak olxo‘ri olib kelgan edi.
37
Gulnoza, opasi, singlisi o‘ynab-o‘ynab chanqadilar. Olxo‘ridan yeb olib, bir necha
marta sovuq suv ichishdi. Uchalasining ham qorni og‘rib, isitmasi ko‘tarildi. Ularni
dadasi mashinada poliklinikaga olib bordi. Poliklinikada bolalar vrachi, hamshira
opa ularga shoshilinch yordam ko‘rsatdi. Ular kerakli dori-darmonlarni olib, tezda
sog‘ayib ketdilar. Shundan so‘ng ho‘l meva yeb, qaynatilmagan suv ichmaydigan
bo‘ldilar». Hikoya tuzishda uning rejasi, mazmunining asosiy qismlari bolalar
tomonidan muhokama etilib, ma’lum qismi bayon qilinadi. Bolalar yo‘l qo‘ygan
xatolar tuzatib boriladi va oxirida xulosa qilinadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida “Bog‘cha sahnasi uchun saboq” nomli bir
pardali, bir ko‘rinishli pyesa sahnalashtirilib, namoyish etiladi va bolalarda katta
qiziqish uyg‘otadi. Spektakldan so‘ng tarbiyachi bolalardan asar voqealarini hikoya
qilib berishni so‘raydi. Bolalar ko‘rgan-kuzatganlarini qoldirmasdan hikoya qiladi:
Sobir: Katta ko‘chada mashinalar g‘iz-g‘iz o‘tib turganda, birdan ko‘chaning
o‘rtasida samokat uchib kelayotgan Bo‘rivoy ko‘rinadi. U mashinalarning ishorasiga
ham e’tibor bermaydi. Shunda svetafor uni to‘xtatadi va tanbeh beradi. Bo‘rivoy
bunga e’tibor bermay, qochib qoladi. Sanjar: Svetafor va qayerdandir paydo bo‘lgan
Bo‘rivoy quyonlarni quvib ketishadi. Bo‘rivoy qo‘lga olindi. DAN xodimi
mashinasi yetib keladi va Bo‘rivoy qafasga qamaladi. Zuhra: Quyonlar bo‘ridan
qutilganiga xursand bo‘lganidan sakrab o‘ynay boshlaydilar. Birdan mashinalardan
biri quyonchani urib yuboradi. “Tez yordam” mashinasi yetib keladi va
quyonchaning oyog‘ini gipslab qo‘yadi. Quyonlar yo‘l harakati qoidasiga rioya
etmay ko‘chada o‘ynaganlari uchun shikast yeydilar. Har uchala tarbiyalanuvchi
ham yo‘l harakati qoidalarini kuzatganlari asosida esda saqlab qolganlarini to‘g‘ri
izchil, gapirib beradilar. Ularning hikoyasini boshqa bolalar to‘ldiradilar. Bu usulda
ko‘rgazmalilik, kuzatish muhim rol o‘ynaydi. Bolalar o‘zlari va tengdoshlarining
narsalarini taqqoslaydilar, o‘xshash va farqli tomonlarini bilib oladilar. Bu
jarayonda hikoyani “to‘qish” oddiydan murakkabga qarab boradi. “Kim tez va
chiroyli uy qura oladi?” o‘yini bolalarning fikrlash doirasi nihoyatda kengligini
ko‘rsatadi. Mashg‘ulotning maqsadi bolalarni bir qavatli va ko‘p qavatli uylar
38
qurish, qurilish vositalari, quruvchilar haqida ijodiy tasavvur qilishga, o‘ylashga,
fikr yuritlishga yo‘llash, quruvchilar mehnati bilan tanishtirish asosida nutqini
rivojlantirishdan iboratdir. Qurilish materiallari: g‘isht, panel, bloklar, ko‘tarma
kranlar, yuk mashinalar, ishchilar uchun ish qurollari, uy maketlari, mashg‘ulot
uchun ko‘rgazmali qurollar vazifasini o‘taydi. Bolalar uch guruhga bo‘linib,
tarbiyachining topshirig‘i bo‘yicha turar joy, bolalar bog‘chasi, do‘kon qurishni
boshlab yuboradilar. Qurilish materiallari, ish qurollari har uch guruhga bab-baravar
taqsimlanadi. Bir guruh bolalar rasmga qarab, turar joy binosi, ikkinchi guruh
bog‘cha, uchinchi guruh esa do‘kon quradilar. Bolalar faqat rasmdagi tasvirga qarab
emas, o‘zlarining tasavvurlaridagi imoratlarni qurishlari mumkin. Masalan,
rasmdagi turar joy binosi to‘qqiz qavatli panelli bino bo‘lsa-da, kichkintoy
quruvchilar negadir besh qavatli g‘ishtli imorat quradilar. Do‘kon rasmda ikki
qavatli bo‘lsa, ular bir qavatli qilib quradilar. Imoratlarni qurishda bo‘sh qolgan
bolalar ham uch guruhga bo‘linib , »quruvchilar»ga yordam beradilar (og‘zaki).
Turar joy hovlisiga yuk mashinalari birin-ketin kirib kela boshlaydi. Bular yangi
turar joyga ko‘chib kelayotgan »xonadon»larning yuklari bo‘lishi mumkin. Do‘kon
ham gavjum. Hamma qo‘g‘irchoqlar xarid bilan band. Nihoyat, asosiy muammo,
bolalarning o‘zlari qurgan binolari haqidagi hikoyalari tinglanadi.
Bolaligida deyarli har qanday odam mo‘jizalar va aql bovar qilmaydigan
hodisalar mumkin bo‘lgan, fantastik mavjudotlar va sehrgarlar yashaydigan sehrli
dunyoda yashaydi. Rus ertaklarining ma’nosi insonni juda yoshligidanoq qayerda
yaxshi va qayerda yomonligini, nimani yomon deb atash mumkin va bizning
hayotimizda nima bo‘lmasligi kerakligini farqlashga o‘rgatish edi. Biroq, ko‘pchilik
ishonganidek, qadimgi davrlardan bizning kunlarimizgacha yetib kelgan ertaklar
bugungi kunda noto‘g‘ri talqin qilinmoqda. Ba’zilar, matnlarni batafsil o‘rganish,
albatta, imkon berishiga yangi narsalarni topishga, shu paytgacha noma’lum va
maxfiy ma’lumotlarni topishga yordam beradi. Mutifilimlarda faqat bir xillik
ko‘rinsa ertaklarda esa aksincha ertaklarni eshitib borayotgan bolalar o‘zicha
39
o‘ylaydilar. O‘zlarini ertak qahramonlari rollarida tasavvur qiladilar. Bu esa
bolaning fikrlash doirasini kengayishiga juda katta samara beradi.
O‘zlari uchun xalq ertaklarining ma’nosini topish uchun ko‘pchilik ularni
balog‘at yoshida, matnni tahlil qilish, katta dunyo tajribasiga ega bo‘lganingizda
qayta o‘qishni boshlaydi. Ba’zilar bu kontekstda afsonalar va dostonlar ko‘pincha
qo‘rqinchli ekanligini tan oladilar, boshqa hikoyalar sizni g‘azablantiradi va
qahramonlarning xatti-harakatlari dahshatli tushlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Ko‘pchilik aytganidek, ertaklarda shafqatsizlik hukm suradi, bu bolalarni
tarbiyalashda mutlaqo noo‘rin. Haqiqatan ham, ba’zilarini yeyishmoqda, boshqalari
o‘ldirilmoqda, boshqalari esa tiriklayin pishirish bilan tahdid qilinmoqda. Va
ertaklardagi Ivan har doim ahmoqdir va yovuzlik deyarli yengilmas va hamma
narsaga qodir. Ha, lekin hammasi unchalik aniq emas.
Hammasi qanday boshlanadi.
Bola birinchi marta ma’noli ertaklarni eng nozik yoshida - hayotining birinchi
yillarida uchratadi. An’anaga ko‘ra, bolaga aytiladigan birinchi hikoyalar
»Sholg‘om» va »Bo‘g‘irsoq». Birinchisi juda oson, unda shafqatsiz daqiqalar
deyarli yo‘q, lekin ,,Bo‘g‘irsoq’’ haqidagi afsona ko‘plab kattalarda noaniq his-
tuyg‘ularni keltirib chiqaradi. Ertak, agar syujetni bo‘rttirib yuboradigan bo‘lsak,
hamma yeyishga intiladigan sayyohlik bulochkasi haqida gapiradi va tulki bunga
erishadi. Ammo ertakning asl nusxasi biroz boshqacha. Qadim zamonlarda ota-
bobolarimiz o‘z farzandlariga kechqurunlari ertak aytib berishgan, ularda ko‘rgan
har bir kishi bo‘g‘irsoqdan mayda bo‘lak yulib olishgan, faqat bir qobiq tulkiga
yetib kelgan.
Hamma ham bu hikoya nimani anglatishini bilmaydi, lekin deyarli har qanday
zamonaviy odam syujetga rozi bo‘ladi va bu juda shafqatsiz. Tadqiqotchilarning
ta’kidlashicha, “Bo‘g‘irsoq” haqidagi ertakning ma’nosi biz uchun unchalik aniq
emas, chunki qahramonlar bilan bog‘langan o‘xshashliklar unutilib ketgan.
Afsonalardagi sholg‘om ham, bulochka ham oyning ramzidir. Ular qayta-qayta bir
parcha chimchilab olgan zanjabilli odam oyning qanday kamayib borayotganini
40
ko‘rsatdi - axir u ham, tulki bilan uchrashgandan keyin bosh qahramon kabi
butunlay yo‘qoladi.
“Sholg‘om” haqidagi afsona ham qiziq va ramziy emas. Qadimgi kunlarda bu
o‘simlik oy bilan bog‘liq edi va ertakning o‘zi samoviy jismning harakati va oy
davomida uning o‘zgarishi haqida gapirib berdi. Barcha qahramonlar sholg‘omni
yerdan tortib olishga yordam beradi va u sekin va juda sekin harakat qiladi - xuddi
samoviy jism kabi. Ishonch bilan ayta olamizki, “Sholg‘om” haqidagi hikoya,
shuningdek, “Bo‘g‘irsoq” sayohati haqidagi hikoya ma’nosiga ega ertaklardir. Ular
qadim zamonlarda oyning osmon bo‘ylab nima uchun va qanday harakatlanishini
bolaga tushuntirishni osonlashtirish uchun ixtiro qilingan. Zamonaviy odam uchun
tushuntirish eng aniq va tushunarli emas, lekin ko‘p jihatdan bu odamlar fikrlashda
shakllanadigan mantiqiy zanjirlarning o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin -
aftidan, qadimgi davrlarda ular biroz boshqacha edi.
“Quyon kulbasi” haqida hikoya qiluvchi ertak ham qiziq emas. “Oltin taroq”
haqidagi hikoyaning ildizlari o‘xshash. Xo‘roz quyoshning ramzi edi. Syujetga
ko‘ra, tulki quyoshni chaqirish uchun deraza oldiga keladi. Xalq amaliy sanʼati
tadqiqotchilarining taʼkidlashicha, oʻsha davr ijodining turli-tumanligi koʻp
41
quyoshga chaqiradi va ko‘p jihatdan odamlarning hayoti unga bog‘liq edi. Tulki
xo‘rozni ushlab, uzoq mamlakatlarga olib boradi. Matnni zamonaviy bilimli shaxs
nuqtai -nazaridan tahlil qiladigan bo‘lsak, personajlar bosib o‘tayotgan yo‘l juda
uzoq, mutlaqo o‘zini oqlamagandek tuyuladi. Bu yorug‘likning osmon bo‘ylab
sayohatini aks ettiradi. Tulki yorug‘lik manbasini o‘g‘irlaydigan tunni, mushuk esa
iliqlik qaytib keladigan tongni aks ettiradi. Ammo xalq amaliy sanʼatini oʻrgangan
olimlarning fikricha, ”Quyonning kulbasi” haqidagi afsona fasllar qanday
oʻzgarishini bolalarga yetkazish uchun yaratilgan. Tulki qishning ramzi, quyon esa
yoz tasviridir. Xo‘roz quyosh quyonga qishki tulki ustidan g‘alaba qozonishiga
yordam beradi, chunki quyosh sovuqdan kuchliroqdir.
Kecha, bugun, ertaga.
Mutaxassislar ta’kidlashicha, rus xalq ertaklarining ma’nosini tushunish va
idrok etish uchun siz biz ko‘nikkan dunyodan mavhum bo‘lishingiz kerak. Agar siz
sayyora tuzilishiga qadimgi kunlarda yashagan odam nuqtai- nazaridan qarasangiz,
afsonalar nima haqida ekanligini tushunish osonroq bo‘ladi - axir, o‘sha paytda
ertaklar paydo bo‘lgan. Ular bolalarga atrofda sodir bo‘layotgan narsalarni qanday
izohlashni tushuntirishni osonlashtirish uchun yaratilgan. Ba’zilarning fikricha,
so‘nggi asrlarda xalq amaliy san’ati ataylab buzib tashlangan, shuning uchun taniqli
asarlarni to‘g‘ri idrok etish juda qiyin. Hatto bitta ertak ham ba’zan bolaga dunyo
qanday ishlashini yetkazish uchun yetarli edi. Hikoyalar tushuntirish va o‘rganishni
soddalashtirish uchun mo‘ljallangan edi. Agar biz zamonaviy bilan parallellik qilsak
vakillik sifatida aytishimiz mumkinki, ertaklar shunday arxivlangan ma’lumotlar
paketlari bo‘lib, ularning parollari faqat bir nechta tanlanganlarga ma’lum.
Afsonalarning ahamiyatini e’tibordan chetda qoldirib bo‘lmaydi, chunki bu
dostonlarda tasvirlar avloddan-avlodga o‘tadi.
Ko‘pgina tilshunoslarning fikriga ko‘ra, rus tili faqat harflar va ularning
birikmalari to‘plami emas, balki juda va juda majoziydir. Dastlab til tasvirlar tizimi
sifatida shakllangan bo‘lib, ularning talqini kontekstga bog‘liq edi. Bu ertaklarda
juda aniq ko‘rinadi: bitta afsonaning ma’nosini baholash uchun juda ko‘p variantlar
42
mavjud. Keling, yuqorida aytib o‘tilgan, ”Sholg‘om” haqidagi ertakka murojaat
qilaylik. Ta’riflangan versiyaga qo‘shimcha ravishda, ushbu afsonaning yana bir
ma’nosi bor va u ilgari berilganidan butunlay farq qiladi. Ba’zi manbalardan
ko‘rinib turibdiki, bu hikoyada avvalroq ko‘proq personajlar bo‘lgan: ota va ona
ham ishtirok etgan. Taxminlarga ko‘ra, ular g‘oyib bo‘lishdi, chunki dunyoni
septenar tizimga ko‘ra idrok qila boshladilar, garchi ilgari slavyanlar uchun asosiy
raqam to‘qqizta edi. Ba’zi zamonaviy tadqiqotchilar aytganidek, ertakning yashirin
ma’nosi bolaga avlodlar o‘rtasidagi munosabatlarni ko‘rsatishdir, ”Sholg‘om”
haqidagi ertak hayot shakllari, vaqt va mavjudot variantlari bir-biri bilan qanday
o‘zaro ta’sir qilishini tushunishga imkon beradi. Ishtirokchilarning har biri ma’noga
to‘la tasvirdir. Bobo asrlar donoligini, rafiqasi esa uy-roʻzgʻor ishlarini, uy-roʻzgʻor
marosimlarini ifodalaydi. Ota himoya timsoli, xotini esa sevgi timsoli. Qiz
bolalarning inson hayotidagi ahamiyati va ajralmasligini ko‘rsatadi, it esa farovonlik
ramzidir, chunki ular uni faqat tarbiyalaydi. Mushuk yaxshi ichki muhit va
uyg‘unlikni, sichqon esa - oilaviy farovonlikni aks ettiradi. Ma’lumki, qadim
zamonlardan beri sichqonlar yeyishga hech narsa bo‘lmagan joyda uchramaydi, deb
aytishadi.”Sholg‘om” haqidagi afsonani talqin qilishning yana bir versiyasi
o‘zgachadir. Ertakning ma’nosi nimani anglatishini g‘ayritabiiy narsalar haqidagi
g‘oyalarni ko‘plab tadqiqotchilar aytishlari mumkin. Taxminlarga ko‘ra, afsonada
ruh qanday rivojlanishning yangi darajasiga ko‘tarilganligi aks etgan. Yerni tark
etgan sholg‘om - bu avvalgi vaziyatdan chiqib ketgan odam. Belgilarning
kombinatsiyasi - bu shartlar to‘plami bo‘lib, ularning bajarilishi evolyutsiya
muvaffaqiyatini kafolatlaydi. Afsonada sayyora evolyutsiyasi bosqichini qanday
yakunlash, galaktik bosqichga o‘tish mumkinligi aytilgan deb taxmin qilinadi.
Buning uchun, tarjimonlarning fikriga ko‘ra, afsonada ko‘rsatilgan oltita mohiyatni
ishlab chiqish kerak.
Ma’noni baholashning ushbu varianti bilan aktyorlik qahramonlari bitta
mavjudotning tanalari bo‘lib, ular aslida haqiqiy va ma’naviy narsaning
birlashtirilgan obyektidir. Ruhlar soni inson to‘xtagan evolyutsiya darajasiga
43
bog‘liq. Matryoshkalar bilan bog‘liq shunga o‘xshash nazariyalar mavjud, ularning
ichki qismi qayerda. Eng kichigi - bu insonning jismoniy mohiyatini anglatuvchi bir
xil sholg‘om. Mohiyatlar bir-biriga to‘g‘ri keladi va kesishmaydi, chunki ular turli
onalar tomonidan yaratilgan. Agar siz ularni olishga muvaffaq bo‘lsangiz,
evolyutsiya nuqtai -nazaridan oldinga qadam qo‘yishingiz mumkin. Ertak ma’nosini
tushunish uchun qahramonni to‘g‘ri talqin qila bilish kerak. Ko‘pincha afsonalarda
bosh qahramon ahmoq deb ataladi, ammo bu so‘z insonning aqliy fazilatlarini
ifodalash uchun umuman tanlanmagan. Bu so‘z azaldan uy so‘ziga aylangan.
Umuman olganda, uni bosh qahramon uchun tez-tez ishlatiladigan boshqa ism-ertak
bilan teng deb hisoblash mumkin. Ertaklarda ahmoq deb ataladiganlarning o‘ziga
xos xususiyati-o‘ziga nisbatan yetarlicha ehtiyotkorlik bilan munosabatda
bo‘lmaganligi sababli tavakkal qilish moyilligi. Ertaklar ko‘pincha birodarlar
qanday qilib boshqalarni qutqarish uchun borishlari, chorrahada ular majbur
bo‘lishlari haqida gapiradi. Aqllilar esa o‘zlari uchun biror narsa topadigan joyga
borishni afzal ko‘radilar, lekin faqat oxir-oqibat ularning taqdiri ko‘pincha yomon
tugaydi. Ammo ahmoq o‘zini boshqalardan aqlli deb hisoblamaydi, yaxshiroq
ulushga da’vo qilmaydi, shuning uchun u chorrahada eng yomon variantni tanlashi
mumkin - va hikoyada g‘olib bo‘lib chiqadi.
Agar biz oddiy xonadon Ivanning sarguzashtlari haqida hikoya qiluvchi”
Qurbaqa malika” ertaklari va boshqalarning ma’nosiga murojaat qilsak, siz deyarli
har doim qahramon yo‘lda dono va aqlli odamni uchratishini payqadingiz. Qadimgi,
qahramon uning maslahatiga quloq soladi. Bu ham butun hikoyaning muhim
ma’nosi - u yosh avlodni kattalarni tinglashga o‘rgatish uchun yaratilgan. Ammo
qahramonlar o‘zlari hamma narsani bilishlariga ishonib, donolarning maslahatiga
quloq solmasdan o‘lishlari mumkin. Bilim, kuch-qudrat turli sifatlar bo‘lib,
rivoyatlarda bunga e’tibor qaratilgan. Malika, keksa odam va boshqa belgilarda
to‘plangan donolik ko‘pincha harakatsizlik bilan ajralib turadi, lekin ahmoqqa
osongina beriladi. Ammo dastlab aqlga o‘xshagan narsa, hikoya davomida haqiqiy
ahmoqlikka aylanadi.
44
Maktabgacha davridan boshlab bolalarda yuksak ma’naviy-axloqiy
fazilatlarni shakllantirish ko‘p bosqichli va murakkab jarayon bo‘lib, bu jarayon
texnologik yondoshuvni talab qiladi. Xalq og‘zaki ijodi namunalari vositasida
maktabgacha yoshdagi bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashda ertaklardan
foydalanish bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etadi. Maktabgacha kichik
yoshdagi bolalar ko‘ngil ochishni, ermakni xohlaydilar. Chunki bu narsalar ular
hayoti davomida tabiiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Maktabgacha kichik yoshdagi
bolalar xamma narsani o‘yin va so‘zlar orqali o‘zlashtiradilar. Tarbiyachi bolalar
bilan muloqot qilganida ularga o‘z ona tillarining har tomonini ya’ni nozik
taraflarini ham o‘rgatib boradi. Chunki so‘z orqali bola hayoti borasida muloqot
qiladi, fikrlash doirasi kengayadi va tili ravon, aniq so‘zlashga moslashib boardi.
Maktabgacha kichik yoshdagi bolalar so‘z, ibora va gaplarni qiziqib o‘rganadilar
hamda osongina eslab qoladilar. Bu yoshdagi bolalarning xotirasi endi shakllanib
borayotgan paytda bunday mashg‘ulotlar ularning hayotiga yo‘l ochib beradi.
Kichik yoshdagi bolalarga tarbiyachi so‘zlarni o‘rgatayotganida o‘yinlar orqali
murojaat qilish ayni muddoa hisoblanadi. O‘yin orqali bola o‘zining lug‘at boyligini
kengaytirib to‘playdi. Lekin kichik yoshdagi hamma bolalar ham o‘rganayotgan
so‘zlarning ma’nosini to‘g‘ri tushunmaydilar. Ularni tushuntirish ota-onalar bilan
tarbiyachining vazifasiga kiradi. Qiziqarli ertak va hikoyalar bolaga yaxshi ta’sir
qiladi va yaxshi-yomonni farqlashga o‘rgatadi. Yod olingan kichik xajmdagi she’r
va qo‘shiqlar bolaning nutqini ravon, aniq va sodda qilib ifoda etishni shakllantiradi.
Tarbiyachi bolalarda tabiatga mehr uyg‘otishda daraxtlar qushlar yoki boshqa
narsalar xaqidagi kichik xajmdagi she’rlarni yod oldirishi va ularning mazmunini
tushintirishlari maqsadga muvofiqdir. Qushlarning insonlarga foyda keltirishi shu
kichik she’r orqali ifadolanganini aytish zarur. She’rni yoki qo‘shiqni aytishdan
oldin ular haqidigi rangli rasmlarni ko‘rsatib o‘tish va suxbatlashish shart.
Shundagina bolaning tasavvuri, hayolot olami kengayib boradi. Maktabgacha
yoshdagi bolalar bitta ertakni qayta-qayta eshitishni yoqtiradilar. Shunga ko‘ra ham
uni bir marta emas, bir necha marta o‘qib berish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bunda
45
tarbiyachi: “Bolalar, ertak yoqdimi? Mazmunini tushundinglarmi? Yana bir marta
o‘qib beraymi?” deb murojaat etib turishi kerak. Bolalar ertak mazmunini yuzaki
tushungan bo‘lishlari mumkin. Shuning uchun dastlabki idrokni chuqurlashtirish
maqsadida bolalarni ertak mazmuniga olib kirish lozim bo‘ladi. Rasm idrokni yana
ham chuqurlashtiradi. Bolalar ertak tinglash paytida ko‘z oldilariga keltirishga
ulgurmagan jihatlar: qahramonlarning kiyinishlari, o‘zlarini tutishlari va boshqa
holatlar rasm yordamida jadal anglanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarga ertak
asosida rasmlar chizishni ham topshirish foydali. Rasm chizish paytida bolada
axborot yetishmasligi seziladi. U tarbiyachidan ba’zi narsalarni so‘rab bilishga
intiladi. Natijada ertak mazmuniga yanada chuqurroq kirib borish uchun imkoniyat
paydo bo‘ladi. Shu bois ertak asosida bola tomonidan chizilgan rasmlarda axborot
ko‘proq bo‘ladi. Kattalar bolalarga ertak o‘qib berish mobaynida ertak elementlari
orqali ularning atrof-muhit haqidagi tasavvurlarini kengaytirgan holda obrazli
tafakkurining o‘sishiga ma’lum darajada ta’sir etadilar. Sekinasta bolaning o‘zi ham
bu jarayonda ishtirok eta boshlaydi, ya’ni avval rasmlarni tomosha qiladi, so‘ngra
ovozga taqlid qilish orqali ertak qahramonlarining nomini aytishga, tanish
jumlalarni davom etgirishga harakat qiladi va, nihoyat, ertakni qayta so‘zlab beradi.
Keyingi jarayonlarda u bir necha ertakni qiyoslash, taqqoslash, ertak
qahramonlariga taqlid kilish va tavsif berish, mavzuli yo‘nalishda o‘zgarishlarni
sezish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Ertakning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri shuki,
qahramonlardan biri ijobiy, ikkinchisi salbiy bo‘ladi. Asar qahramoni kuchli va
jasur bo‘lsa, u atrof olamni go‘zallik bilan boyitadi.
|