-rasm. Tashkilotning yashash davri

2.1-rasm. Tashkilotning yashash davri
108
Birinchi bosqich – tashkilotni tashkil qilinishi, uni vujudga kelishi. Bunda
asosiy vazifalar – bozorga chiqish, yanada rivojlanish uchun kо‗proq foyda olishdir.
Ikkinchi bosqich – tashkilotning о‗sishi. Bu bosqichning asosiy maqsadi –
qisqa muddatli foyda va jadal о‗sish. Asosiy vazifa – bozorning bir qismini qamrab
olish.
Uchinchi bosqich – tashkilotning balog‗ati. Bunda asosiy maqsad barcha
yо‗nalishlar bо‗yicha samaradorlikni oshishidan iborat bо‗ladi. Eng muhim vazifa -
korxonaning obrо‗sini oshirish. Bu korxonaning tuzilishiga davriy ravishda
о‗zgartirishlar kiritishni talab qiladi.
Tо‗rtinchi bosqich - tanazzul, tashkilotni qarishi. Raqobat, bozorni qisqarishi
natijasida tashkilot о‗z mahsulotiga talabni kamayishiga duch keladi. Tashkilotning
asosiy maqsadi mavjud о‗rinlari saqlab qolish hisobiga barqarorlikni ta‘minlashdan
iboratdir.
Tashkilot hayotining yana bir pallasini ajratish mumkin. Tashkilotdagi
ishlarning holati va menejmentning hulqiga kо‗ra quyidagi variantlar bо‗lishi
mumkin; tashkilotning qaytadan tiklanishi yoki uni tugatilishi. Kо‗pgina hollarda
tashkilotni boshqarishning asosiy maqsadi uni qaytadan tiklashdan iborat bо‗ladi.
Bunda tashkilot faoliyatini о‗zgartirish, uni qayta tashkil qilish va innovatsiyalarni
tatbiq etish asosiy vazifa bо‗ladi.
Bozor tomonidan о‗zini о‗zi boshqarish bozor xо‗jaligi subyektlarining mehnat
jamoalarini tashkil qiluvchi mulk egalari, tadbirkorlar, menejerlar, yollanma
xodimlarga yangicha ijtimoiy stratifikatsiyalanishi (bо‗linishi)ni, va shunga kо‗ra,
mulk egasini о‗zini о‗zi boshqarishi, tadbirkorni о‗zini о‗zi boshqarishi, menejerning
kasbiy boshqaruvi va mehnat jamoasi a‘zolarining о‗zini о‗zi boshqarishini kuzda
tutadi. Bozor iqtisodiyoti subyektlari о‗rtasida vujudga keladigan boshqaruv
vazifalarini taqsimlanishi kо‗pgina omillarga bog‗liqdir. Hammadan avval har bir
subyektning imkoniyatli (xos bо‗lgan) vazifalarini ajratish kerak. Masalan, mulk
egasi uchun bu - egalik qilish, foydalanish, boshqarish vazifasidir. Mulk egasining
dastlabki boshkaruv munosabati bо‗lgan о‗zini о‗zi boshqarishiga kо‗ra uning mulki
vazifa sifatida bо‗ladi, uni u tо‗liq hajmda yoki qisman bajarishi mumkin.
109
Tadbirkor, bozor iqtisodiyotining mustaqil subyekti sifatida sarmoya-mulkni
sarmoya-vazifadan ajralishi natijasida paydo bо‗lgan, buning oqibatida mulk egasi va
tadbirkorlar bir birlariga nisbatan avtonom bо‗lib qolganlar (mulk egasi-tadbirkor,
tadbirkor esa mulk egasi bо‗lolmasligi mumkin). Tadbirkor, bozor iqtisodiyotining
asosiy arbobi sifatida, о‗z nomidan, о‗zining tavakalchiligi va javobgarligi ostida
foyda olish uchun bozorni tovarlar va xizmatlar bilan tо‗ldirishga qaratilgan
tashabbusli faoliyatni tashkil qiladi.
Menejment va uning subyekti- menejerni har tomonlama ta‘riflash mumkin.
Birinchidan, menejmentni, tashkilot davlatniki bо‗lsa ham, davlatga emas, balki
tadbirkorlik tuzulmasi (tashkilot)ga tegishli ekanligini tasdiqlash zarur. Ikkinchidan,
menejmentning, turli- tuman bilimlarni talab qiluvchi, kasbiy yо‗lantirilganligi
ajratiladi. Uchinchidan, menejment boshqaruv tamoyillari, vazifalari, usullari va
shakllarining yig‗indisi sifatida bо‗ladi. Menejer tashkilot faoliyatining samaradorligi
uchun javob beradi va buning uchun tegishli daromad oladi.
Mehnat jamoasining boshqaruv faoliyati sohasi hammadan avval mehnat
munosabatlari va ishning sifatini qarab oladi. Xodimlar tomonidan bajariladigan
boshqaruv vazifalarining doirasi ularning rivojlanganligi darajasi, ijtimoiy sherikligi,
malakasi , shaxsiy sifatlari va boshqa ominlarga bog‗liqdir.
Shuni ta‘kidlash keraki, mulk egasi-tadbirkorni о‗zini о‗zi boshqarishi,
menejerni kasbiy boshqaruvi va mehnat jamoasini о‗zini о‗zi boshqarish о‗rtasidagi
chegaralar shartli va harakatchandirlar. Tadbirkor, menejer, xodimlar tashkilotning
aksiyasi yoki payi (ulush)ni xarid qilib, uning birgalikdagi egasi bо‗ladilar. Bunda
mulk egasi, tadbirkor, menejer, mehnat jamoasi a‘zosi vazifalarini ma‘lum darajada
bunday birlashishida ularni bir vaqtdagi chegaralanishlari birmuncha samaraliroq
bо‗ladi.
Tashkilotning bevosita va kundalik boshqaruvida menejerlar va, ayniqsa,
ularning yuqori darajasi muhim rol о‗ynaydi. Bunda mulk egasining о‗zini о‗zi
boshqarishi daslabki boshqaruv munosabati bо‗ladi.
110
Umumiy kо‗rinishda tashkiliy aloqalar va munosabatlarning iqtisodiyotni
boshqarishdagi о‗rni shu bilan belgilanadiki, ushbu munosabatlar va aloqalar
boshqaruvning asosiy qismlari hisoblanadi.
Boshqaruv tizimining yagonaligiga vertikal va gorizontal boshqaruv tashkiliy
aloqalari va munosabatlarining о‗zaro hamkorligi orqali erishiladi: vertikal tashkiliy
aloqalar yuqori turuvchi va quyi turuvchi boshqaruv organlari, rahbarlar va qо‗l
ostidagilar о‗rtasida о‗rnatilib, subyektlardan birining hukumronlik vakolatlariga
asoslangan; gorizontal tashkiliy aloqalar esa teng huquqli subyektlar о‗rtasida
shartnoma asosida о‗zaro hamkorlikning uyg‗unligini ta‘minlash mexanizmi sifatida
iqtisodiy va ijtimoiy-ruhiy usullardan foydalangan holda shakllanadi. Uzoq muddatli
о‗zaro hamkorlikka nisbatan tashkil etish tamoyillarini ifodalovchi shartnoma
majburiyatlari iqtisodiy va ijtimoiy-ruhiy mexanizmlarning ta‘sirini kuchaytirib,
ma‘lum muddatga va faoliyatning muayyan sohalarida ijtimoiy tizim
kooperatsiyalashuvchi bо‗g‗inlarining belgilanayotgan iqtisodiy va ijtimoiy
maqsadlarga erishish uchun uyg‗unlashtirilgan о‗zaro hamkorligi kafolati bо‗lib
xizmat qiladi.
Iqtisodiyotni boshqarishning ma‘muriy-buyruqbozlik tizimi faoliyat kо‗rsatishi
sharoitida hukumronlik xususiyatiga ega bо‗lgan, ya‘ni vertikal munosabatlar
ustunlik qildi. Boshqaruvning iqtisodiy usullariga о‗tish gorizontal - ixtiyoriy, teng
huquqli, sheriklik munosabatlari amal qilishi sohasining sezilarli darajada kengayishi
bilan bog‗liq. Bunda ularning ustunligi iqtisodiy usullar rolining oshganligi bilan
emas, balki iqtisodiy rivojlanish jarayonining obyektiv tarzda о‗zaro bog‗langan
ishtirokchilarini gorizontal bо‗yicha birlashtirish, takror ishlab chiqarish barcha
bosqichlarining monand ishlashini tashkiliy jihatdan ta‘minlash zarurligi bilan
shartlangan.
Boshqaruvni tashkil etishda yakkaboshchilik tamoyili muhim о‗rin tutadi, ya‘ni
rahbarlar bilan qо‗l ostidagilar о‗rtasidagi munosabatlar ushbu tamoyil asosida
belgilanadi. Kо‗proq gorizontal aloqalardan foydalanish yо‗lini tutish subyektlar
tomonidan hukumronlik vakolatlari qо‗llanishi zarurligini chetga surib qо‗ymaydi.
111
Tashkiliy munosabatlarning nafaqat ―tashkil etishni‖ boshqarish funksiyasi
bilan, balki barcha qolgan funksiyalar bilan ham о‗zaro bog‗liqligi dialektikasi juda
murakkab. Ushbu bog‗liqlikning о‗ziga xos xususiyati, birinchi galda, tashkiliy
munosabatlar subyektlari boshqaruvning barcha funksiyalarini amalga oshirishida
namoyon bо‗ladi. Boshqaruv ishlarining maxsus turlari ularni bajarishning shunday
tashkil etilishini nazarda tutadiki, bunda mazkur funksiyalarni amalga oshirishning
tashkiliy shakllari va usullari ishlab chiqiladi. Lekin ushbu shakllar va usullarni
boshqaruv tizimlarining subyektlari о‗rtasidagi uzoq muddatli, barqaror bog‗liqliklar
kabi tashkiliy munosabatlar bilan bir xil deb hisoblab bо‗lmaydi. Bunda, boshqaruv
funksiyalarini amalga oshirishning tashkiliy shakllari va usullari tashkilotda
о‗rnatilgan aloqalar va munosabatlarga zid bо‗lishi mumkin. Yuzaga kelgan
ziddiyatlarni bartaraf etishda ular о‗zgartiriladi.
Tashkiliy va iqtisodiy munosabatlarning о‗zaro bog‗liqligi kо‗p qirrali.
Birinchidan, yuqorida ta‘kidlanganidek, tashkiliy va iqtisodiy munosabatlar tashkiliy
munosabatlar subyektlarining о‗zaro bog‗liqligini ta‘minlash mexanizmining asosiy
qismlaridan biri rolida ishtirok etishi mumkin. Ikkinchidan, ular individlar, guruhlar,
jamoalar, jamiyatning iqtisodiy manfaatlarini, demak, ushbu manfaatlarni
qondirishga yо‗naltirilgan iqtisodiy natijalarni amalga oshirish vositasi hisoblanadi.
Tashkiliy munosabatlar, aynan mazkur belgilar bо‗yicha tashkiliy-iqtisodiy
munosabatlar turiga kiradi.
Tashkiliy munosabatlar va aloqalar iqtisodiy obyektlarni va ijtimoiy tizimlarni
boshqarish tashkiliy tuzilmalarining asosiy qismlari hisoblanadi, chunki ularning
ishtirokchilarini birlashtiradi.
|