nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
TO‘QIMA ORALIQ SUYUQLIGI - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

kelayotgan limfa tananing boshqa qismidan oqib kelayotgan
limfaga
qaraganda oqsillami ko‘proq saqlaydi.
Plazmadagi oqsillar konsentratsiyasini 100% deb olsak, u vaqtda
jigardan kelayotgan limfadagi oqsillaming konsentratsiyasi 75-84% ga,
ko‘krak limfa yo‘liniki 55-67%ga, ichaklamiki 41-50%ga teng bo‘ladi.
Ichakdan oqib kelayotgan limfa tarkibidagi yog‘lar ko‘proq bo‘ladi.
Ichaklardan
kelayotgan
limfada
yog‘laming
ko‘payishi
hayvon
oziqalanganidan so‘ng yaqqolroq bilinadi.
Limfada oqsillar kamroq bo ‘lgani uchun uning kolloid-osmotik
bosimi ham qon plazmasiga qaraganda kamroqdir. Limfaning mineral
tarkibi plazmaning mineral tarkibiga yaqin turadi. Limfa ivish xususiyatiga
ega. Chunki unda fibrinogen va protrombin oqsillari bor. Ammo limfaning
trombokinaza faolligi past, sababi shuki, limfada trombotsitlar deyarli
bo‘lmaydi; uning tarkibida ko‘p bo‘ladigan limfotsitlar esa bu fermentni
juda kam miqdorda saqlaydi. Qayd qilinganidek, limfada qonning shaklli
hujayralaridan asosan limfotsitlar ko‘p saqlanadi. Limfotsitlar limfa
bezlarida
hosil
bo‘lish
jarayonida
limfaga
chiqarib
turiladi.
Qoramollaming 1mm
3
limfasida 3500-12000 gacha limfotsitlar bo‘ladi.
Bulardan tashqari, limfaning tarkibida monotsitlar, donali leykotsitlar ham
uchrab turadi. Limfaning organizmdagi umumiy miqdorini aniqlash ancha
qiyin. Uning miqdori qon plazmasining miqdoriga taxminan teng deb
qaraladi. Sut hosil bo‘lishida, suv va tuzlar almashinuvida, turli chiqindi
moddalaming chiqarilishida, organizmning himoya funksiyasida limfa
katta ahamiyatga ega. Gistaminlar, peptonlar, o ‘tkazish suyuqligi
kapillyarlaming o‘tkazuvchanligini
oshirib,
limfa hosil bo‘lishini
tezlashtiradi. Bundan tashqari, qonga mochevina, gipertonik eritmalar,
glyukoza yuborilganda ham limfaning hosil bo‘lishi ko‘payadi. Bu vaqtda
qonning osmotik bosimi oshadi. Oqibatda tomirlarga suv so‘rilishi
kuchayadi. Natijada qonda oqsillaming konsentratsiyasi kamayadi, onkotik
bosim pasayadi. Bulaming hammasi limfa hosil bo‘lishining tezlashishiga
sabab bo'ladi.
QON BOSIMI - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

Yoshga bog‘liq holda, bo‘y va tana og‘irligining o‘sishi bilan ham
qon bosimi orta boradi. 50-60 yoshda sistolik bosim 125-135 mm.sim.ust.,
diastolik bosim esa 80-90 mm.sim.ust.teng bo‘ladi. Yoshi o‘tgan ayollarda
qon bosimi, yoshi o ‘tgan erkaklardagidan yuqori bo‘ladi.
Moddalar almashinuvining ortishi qon bosimining ko‘tarilishini
keltirib chiqaradi.
Chap qorinchadan uzoqlashgan sari qon bosimi pasaya boradi, chunki
aortada yurak ish energiyasi hosil qilgan bosim qon tomirlar tizimida
qonning harakatiga ko‘rsatilayotgan qarshilikni yengish uchun sarflanadi.
Katta va o ‘rta arteriyalarda qon bosimi bor-yo‘g ‘i 10 % ga pasaysa,
arteriolalar va kapillyarlarda esa 85 % ga pasayadi.
Odam aortasida bosim 120-140 mm.sim.ust., yo‘g ‘on arteriyalarda -
110-125 mm.sim.ust., mayda arteriyalarda -70-90, arteriolalarda -40-60,
kapillyarlarda -20-40, yirik venalarda -10-15, kovak venalarda nafas olish
davrida 2-5 mm.sim.ust.teng bo‘lsa, nafas chiqarish paytida ko‘krak
qafasini so‘ravchanlik harakati tufayli bosim atmosfera bosimidan -3-7
mm.sim.ust., past bo'ladi. Oyoqlaming pastki venalarida aksincha, nafas
olishda bosim ko‘tariladi, nafas chiqarishda esa pasayadi.
Uzoq, qator kunlar davomida voyaga yetgan odamlarda sistolik
bosimni 100 mm.sim.ust.past bo‘lishi gipotoiniya deb qayd qilinsa, 140
mm.sim.ust.dan yuqori bo‘lishi gipertoniya deb qayd qilinadi.
Hujayra - Yosh fiziologiyasi va gigienasi

|
Yosh fiziologiyasi va gigienasi
|
bet | 18/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiII BOB. IRSIYAT VA RIVOJLANISH
2.1. Hujayra
Hujayra haqida tushuncha. Hujayra – ko’p hujayrali organizmlarning tuzilish elementlari funksional va genetik birligi hisoblanadi.
Odam tanasida 1014 ga yaqin hujayralarni sanash mumkin.Murakkab organizmning hujayralari ixtisoslashgan. Ular bajaradigan funksiyalariga qarab shakli va tuzilish xususiyatlari turlichadir. Muskullarning hujayralari uzunchoq shaklga ega; bez hujayralarida sekretlar ishlab chiqilib ko’p hollarda qadahsimon ko’rinishda bo’lsa, asab hujayralari uzun o’simtalar shaklida bo’lib tananing turli qismlarini bir-biri bilan bog’lab turadi.
Har qanday tuzilishdagi bir hujayralilardan boshlab, murakkab ko’p hujayralilargacha hujayralar yagona tuzilish va funksional reja asosida tashkil topgan.
Hujayralarning tuzilishi. Hujayralarning ayrim tuzilmalarining funksional ahamiyati. Har bir hujayra po’stloq (hujayra membranasi), sitoplazma va yadroga ega.
Sitoplazma– hujayra sitoplazmasi odatda yarim suyuqlik holidagi muhit bo’lib elektron mikroskop ostida mayda donador hosilalari shaklida bo’ladi va unda hujayraning barcha organoidlari ko’rinib turadi.
Hujayra organoidlari orasida barcha organizmlar hujayralari uchun xos bo’lgan universal organoidlar va faqat ayrim hujayralarda uchraydigan maxsus organoidlar mavjud.
Universal organoidlarga mitoxondriylar, Golji apparati, endoplazmatik to’r, ribosomalar, lizosomalar, hujayra markazi kiradi.
Maxsus ahamiyatga ega bo’lgan organoidlarga, muskul hujayralarining qisqaruvchi elementlari –miofibrillalar, asab hujayralarining neyrofibrillalar, harakat organoidlari kiprikchalar va xivchinlar kiradi. Sut emizuvchi hayvonlar va odamlarning nafas olish va chiqarishida ishtirok etuvchi epiteliyalarning hujayralari kiprikchalar bilan ta’minlangan. Erkaklar jinsiy hujayralari – spermatozoidlar xivchinlar yordamida harakatlanadilar.
Yadro. Yadro har qanday hujayraning bo’linishiga qodir bo’lgan zaruriy qismi hisoblanadi.
Yadroning shakli deyarlik har doim hujayra shaklida bo’ladi. Yadro sitoplazmadan ichki va tashqi yadro membranasidan iborat bo’lgan po’stloq bilan chegaralanib turadi. Yadroning po’stlog’i oqsil molekulalari, nukleotidlar, aminokislotalar juda yengil o’ta oladigan va shu yo’l bilan sitoplazma bilan yadro orasidagi faol moddalar almashinuvini ta’minlaydigan, faqat mikroskop ostidagina ko’rinadigan o’lchamdagi teshikchalarga ega.
|
| |
Darsning maqsad va vazifalari

|
Darsning maqsad va vazifalari
|
bet | 2/7 | Sana | 01.07.2021 | Hajmi | 2,05 Mb. | | #15325 |
Darsning maqsad va vazifalari.
Maqsadlar:
Ta`limiy: Jamiyat rivojlanishida fizika faning ahamiyati,O’zbekistonda fizikaning ahami yati, fizik kattaliklar, ularni o’lchash haqidagi bilimlarni o’quvchilar ongiga singdirish.
Tarbiyaviy: o`quvchilarni milliy va o`ziga ishonch ruxida tarbiyalash.
Rivojlantiruvchi Qo`shimcha adabiyotlardan foydalanib, harakatlanuvchi suyuqlik va gazlarni jismga ta`siri haqida bilim va ko`nikmalarini rivojlantirish.
|
Vazifalar:
Ta`limiy savol:
Jamiyat rivojlanishida fizika faning ahamiyati qanday?
Fizik kattaliklar, ularni o’lchash haqida nimalarni bilasiz
Tarbiyaviy savol: O`quvchilarning ta`lim tarbiyasida suyuqlik va gazlarning harakatida bosimning tezlikka bog`liqligidan turmushda va texnikada foydalanishning axamiyati bormi?
|
|
| |
Dormondorilar (vitaminlar)

|
Dormondorilar (vitaminlar)
|
bet | 180/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiDormondorilar (vitaminlar). Darmondorilar organizmni mo’tadil faoliyat ko’rsatishi uchun zarur bo’lgan organik birikmalardir. Darmondorilar juda ko’plab fermentlar tarkibiga kiradi, bu esa moddalar almashinuvida darmon-dorilarning ahamiyati juda muhim ekanligini tushuntirib beradi.
Darmondorilar gormonlar ta’sirini yaxshilaydi, hamda organizmni tashqi muhitning noqulay omillari ta’siriga chidamliligini oshiradi (infeksiya, tashqi muhitning yuqori va past haroratlari va boshqalar). Ular o’sishni stimullyasiyasi, jarrohlik operatsiyalaridan keyin va hujayralarni, to’qimalarni tiklanishi uchun zarur.
Ko’plab fermentlar va gormonlardan farqli o’laroq vitaminlar odam organizmida hosil bo’lmaydi. Ularning asosiy manbai bo’lib meva, sabzavotlar hisoblanadi, lekin ular go’sht, sut, baliqlar tarkibida ham saqlanadi. Organizm uchun vitaminlar juda kam miqdorda talab etiladi, lekin ularning yetishmasligi yoki kamligi ma’lum yo’nalishdagi fermentlarni hosil bo’lishini buzadi va avitaminoz – kasalligini chaqiradi.
Vitaminlar ikkita katta guruhga bo’linadi: 1) suvda eruvchilar; 2) yog’da eruvchilar.
Suvda eruvchi vitaminlar guruhiga B guruhi vitaminlari, C va PP vitaminlar kiradi.
Yog’da eruvchi vitaminlar guruhiga A1 va A2, D,E, K vitaminlari kiradi.
B- vitamini (tiamin, anevrin) o’rmon yong’og’i, tozalanmagan gurunch, yaxshi maydalanmagan nonda, arpa va suli yormalarida saqlanadi, lekin uning miqdori pivo achitqilarida va jigarda juda kattadir. 7 yoshgacha bo’lgan bolalarning bu vitaminga bo’lgan talabi bir kecha-kunduzda 1 mg, 7 yoshdan 14 yoshgacha – 1,5 mg, 14 yoshdan boshlab –2 mg va voyaga yetgan odamlarda –2-3 mg ni tashkil etadi.
Ovqatlar tarkibida V1 vitamini yetishmaganida beri-beri kasalligi rivojlanadi. Kasalning ishtahasi yo’qoladi, juda tez charchaydi, sekin-asta oyoq muskullarida holsizlanish paydo bo’ladi. So’ngra oyoq muskullarining sezuvchanligi yo’qoladi, ko’rish va eshitish nervlari jarohatlangan singari faoliyat ko’rsatadi, uzunchoq va orqa miya hujayralari o’ladi, oyoq va qo’llarning paralichi boshlanadi. O’z vaqtida kasallikni oldi olinmasa organizm o’ladi.
|
| |
Prinsipial sxema - 1-amaliy mashg‘ulot. Mavzu

|
1-amaliy mashg‘ulot. Mavzu
|
bet | 12/14 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 215,87 Kb. | | #245471 |
Bog'liq 1-amaliy 4-semsestr Prinsipial sxema
Elektrod potensialini bevosita o’lchash imkoniyati bo’lmaganligi uchun u, o’lchov elektrodi 1 va solishtiruvchi elektrod 2 dan
Tahlil qilinayotgan suyuqlik
1
EН
3
EСР
tuzilgan galvanic element EYuK si orqali bilvosita o’lchanadi. Ikkala elektrod tadqiq qilinayotgan elektrolitga masalan, yacheyka
Rasm 5.6. Potensiometrik analizator galvanic elementi sxemasi.
3 orqali oqib o’tuvchi analiz qilinayotgan suyuqlikka cho’ktirilgan. O’lchov elektrodi potensiali YeI analiz qilinayotgan muhitda ionlar konsentratsiyasi
o’zgarganda o’zgaradi, solishtiruvchi elektrod potensiali Yesr doimiy bo’lib qoladi, chunki u analiz qilinayotgan muhitdagi ionlar konsentratsiyasiga bog’liq emas.
Tenglama va munosabatlar.
Bunday galvanic elementning EYuKsi E o’lchovchi va solishtirma elektrodlar potensiallar farqi bilan aniqlanadi:
E=EI- ESR
Bu EYuK ni doimiy potensial YeSR da o’lchash analiz qilinayotgan suyuqlikda aniqlanayotgan ionlar konsentratsiyasi yoki oksidlanish qaytarilish xossalari haqida ma’lumot olish imkonini beradi.
Suyuq muhitlar konsentrometrlari.
Ivitilgan zig’ir tayyorlashda qo’llaniladigan kimyoviy moddalar asosan suvli eritma ko’rinishida qo’llaniladi. Bu komponentning aralashma yoki eritmada nisbiy mavjudligi konsentratsiya orqali xarakterlanadi. Konsentratsiya turli kattaliklarda tasvirlanishi mumkin: og’irlik, hajm, ekvivalent va foiz munosabat ko’rinishida. Ko’pincha quyidagi konsentratsiyani o’lchash kattaliklari ishlatiladi: g/l, M/l, g- ekv/l, %.
Eritmada component tarkibi o’zgarishi bilan eritmaning fizik xossalari o’zgaradi. O’lchanayotgan fizik kattalik turiga bog’liq ravishda o’lchash usullari densimetrik, konduktometrik va fotometriklarga bo’linadi. Bu usullardan tashqari ultrtovushli, radioaktiv va boshqa usullar ham qo’llaniladi.
|
| |
Prinsipial sxema - 1-amaliy mashg‘ulot. Mavzu

|
1-amaliy mashg‘ulot. Mavzu
|
bet | 10/14 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 215,87 Kb. | | #245471 |
Bog'liq 1-amaliy 4-semsestr
Vodorod konsentratsiyasini o’lchash uchun mo’ljallangan dilotometrik gazoanalizatorlarda analiz qilinayotgan gaz haydalanidigan kamera 2 da polladiydan yasalgan ingichka devorli trubka 1 joylashtirilgan. Analiz qilinayotgan gaz tarkibida bo’lgan vodorod polladiyda erib ketadi. Shunda trubka 1 uzunligi shishish ta’siri hisobiga vodorod konsentratsiyasi oshishi bilan ortadi. Chunki trubka 1 ning yuqori oxiri korpus 2 ga qotiriladi. Uning pastki qismi erkin siljiydi. Sig’imli, induktiv yoki pnevmatik ko’chish o’zgartirgichi 4 yordamida trubka 1 ning pastki oxiriga mahkamlangan plastina 3 ko’chishi o’lchanadi. Bu ko’chish ko’p komponentli gazli aralashmalardagi vodorod konsentratsiyasi bilan bog’liqdir. Pollasdiyli trubka o’rniga adsorbentdan tayyorlangan sterjen qo’llaniladigan propan , butan uglerod dioksidi yoki boshqa texnik gazlar konsentratsiyasini
o’lchash uchun mo’ljallangan sorbsion dilotometrik gazoanalizatorlar bizga ma’lum.
b rasmda analiz qilinayotgan aralashmadagi sorblangan aniqlanayotgan component massasini aniqlashga asoslangan gazoanalizator sxemasi ko’rsatilgan.So’nggisida sorbent qatlami 2 surtilgan yuzasida elektrod 3 qirqilgan pyezoelektrik plastina 1 tebranish amplitudasi yoki chastotasi o’lchash orqali amalga oshiriladi. Plastina yuqori chastotali generator 5 ning tebranish konturiga qo’shilgan va analiz qilinayotgan modda haydaluvchi kamera 4 ga joylashtirilgan.
Tenglama va munosabatlar.
Sorbent 2 qatlami bilan selektiv sorblanuvchi aniqlanayotgan component koeffitsienti o’zgarganda sorbent 2 ning massasi o’zgaradi va plastinaning tebranish chastotasini o’zgartiradi. Bunga muvofiq generator 5 ning ham tabranish chastotasi o’zgaradi. Bu generatorning chiqish signali aralashtirgich 6 ga keladi, tayanch chastotasi signali esa aralashtirgichga germetik kamera 5 da joylashtirilgan elektrod 10 li peyzokvartsli plastina 9 orqali tebranish chastotasi aniqlanadigan generator 7
а)
Тахлил қилинаётган газ
б) 2 3 4
1
2 5
Тахлил
қилинаётган 6
3 газ
10 9 8
4
7
Rasm 5.5. Sorbsion gazoalizatorlar
dan keladi. Aralashtirgich kirishida yuzaga keluvchi urish chastotasi quyidagi tenglama orqali ifodalanadi:
|
| |
Rivojlantiruvchi savol - Texnologik xarita

|
Texnologik xarita
|
bet | 3/7 | Sana | 01.07.2021 | Hajmi | 2,05 Mb. | | #15325 |
Rivojlantiruvchi savol:
O`quvchilarda Jamiyat rivojlanishida fizika faning ahamiyati,O’zbekistonda fizikaning ahami yati, fizik kattaliklar, ularni o’lchash haqidagi bilimlarni o’quvchilar ongiga singdirish haqida tasavvurini qanday hosil qilish mumkin.
Kuzatilayotgan natijalar.
|
Dars yakunida o`quvchi biladi:
(Bilim): o`quvchilar jamiyat rivojlanishida fizika faning ahamiyati, O’zbekistonda fizikaning ahamiyati, fizik kattaliklar, ularni o’lchash haqidagi bilimlari haqida tasavvurga ega bo`ladilar.
|
Qaysi savollar beriladi?
Jamiyat rivojlanishida fizika faning ahamiyati nimadan iborat
O’zbekistonda fizika faningning ahamiyati qanday.
Fizik kattaliklar,ularni
o’lchash haqida nimarni bilasiz?
|
Dars yakunida o`quvchilar tushunadi. (Ko`nikma): o`quvchilar Fizik kattaliklar,ularni o’lchash haqida bilim va ko`nikmaga ega bo`ladilar.
|
|
|
| |
IV-BOB. QON TOMIRLARI FIZIOLOGIYASI

alohida-alohida portsiyalar
holida olib chiqarsada, qon tomirlarda
to‘xtovsiz ravishda, uzluksiz oqim bo‘lib oqadi.
Buning boisi shundaki,
chap qorinchaning har bir sistolasida aortaga m a’lum miqdordagi qon
m a’lum kuchli bosim ostida haydaladi. Bunda otilib chiqqan qon potensial
energiyasining bir qismi tomirlar qarshiligini yengish,
ulami tegishlicha
kuchaytirish uchun, qolgan qismi esa qon zarrachalariga harakat
bag‘ishlash uchun sarf boiadi. Har bir sistolada otilib chiqqan qonning
hammasi tomirlami eng tor joylari - arteriola
va kapillyarlardan
navbatdagi sistolagacha o ‘tib ulgurolmaydi. Natijada har bir sistolada
otilib chiqqan qon potensial energiyasi navbatdagi sistolagacha qonga
uzluksiz harakat berishga yetarli bo‘ladi.
Ikkinchidan, qorinchalardan zarb
bilan haydalgan qon
ta’sirida tomirlar
bir muncha kengaysa-da, ular
elastikligi tufayli aw algi vaziyatini, holatini tiklashga, qisqarishga intiladi.
Bu ham qonning uzluksiz oqishida yordam beradi. Qayd
q ilin g an
shart-
sharoitlar qonning yirikroq arteriyalar b o ‘ylab to‘lqinlanib, arteriola va
kapillyarlar bo‘ylab esa bir maromda to'lqinlanmasdan
oqishini
ta’minlydi.
Hujayralarning bo’linishi

|
Hujayralarning bo’linishi
|
bet | 21/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiHujayralarning bo’linishi. Ko’p hujayrali organizmlarning o’sish va rivojlanishi, hujayralarning bo’linishi bilan bog’liq. Bir kecha-kunduzda odamlar organizmida 5.1011 hujayralar o’ladi va yuzaga keladi, qon hujayralari, epiteliya, suyak to’qimalari bir yilda to’lig’icha almashinadi. Har qanday bo’linmaydigan hujayralarning xromosomasida bitta DNK nabori bo’lganligi sababli, yoki o’zida xuddi shunga o’xshashni hosil qilib hujayra har bir xromosomadagi DNK molekulalar sonini dastlab ikki martaga ko’paytiradi, ya’ni bu jarayon hujayralarni bo’linishga tayyorlanish davrida ham yuz beradi.
Hujayralar bo’linishidan oldin (turli hujayralarda bu davr 10-12 soatdan 20 kungacha davom etadi) ulardagi xromosomalarning sonini ikki barobar ortishi yuz beradi va energiya zahirasi hosil bo’ladi, qurilish oqsillari jamlanadi.
Xromosomalar soni har bir turning o’ziga xos bo’lgan belgisidir. No’xat hujayrasida 14-xromosoma, daryo qisqichbaqasida – 116 xromosoma saqlandi, odamlarni hujayrasida esa – 46 xromosoma bor.
Bir-biriga juda o’xshash tuzilishi bir xil bo’lgan xromosomalar gomologik xromosomalar deb ataladi. Har bir xromosoma o’zining gomologiga ega, xromosomalarning umumiy yig’indisi esa diploidli to’plamga ega. Odamlar hujayrasidagi 46 xromosomalar 23 juftni hosil qiladi.
Odamlarning 23 juft xromosomasidan 22 jufti (1 dan 22 gacha) erkaklar va ayollar uchun bir xil. 23-juft xromosomalarda aniq jinsiy tabaqalanish mavjud; ayollar tanasi hujayrasida ikkita katta bir-biriga juda o’xshash X-xromosomalar bo’ladi; erkaklarda esa faqat bitta katta X-xromosoma bo’lib uning sherigi bo’lib erkaklarda kichik U-xromosoma hisoblanadi, X va U-xromosomalar jinsiy xromosomalar deb ataladi.
Hujayralarning bo’linishi natijasida bo’linayotgan hujayradagidek xromosomalar miqdorini saqlovchi ikkita qiz hujayra hosil bo’ladi. Bu bo’linish paytida har ikkala qiz hujayralarda dastlabki hujayraning sitoplazmasi va boshqa organoidlari teng ikkiga bo’linadilar.
|
| |
-rasm. Erkaklik jinsiy organlari

|
-rasm. Erkaklik jinsiy organlari
|
bet | 24/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasi7-rasm. Erkaklik jinsiy organlari.
1-urug’don; 2-urug’don ortig’I; 3-urug’ chiqaruvchi oqim; 4-urug’li pufakcha; 5-siydik pufagi; 6-pufakchali bez; 7-urug’ chiqaruvchi oqim teshigi; 8-siydik chiqaruvchi kanal; 9-kuperov bezi; 10-siydik chiqaruvchi kanalning kovakli tanasi; 11-jinsiy azoning boshchasi.
Jinsiy qo’zg’alish bilan bir vaqtda chiqishida siydik pufagidan siydik chiqaruvchi kanalning xar ikki tomonidan ushlab turuvchi pufaksimon bezlar sekret ham ishlab chiqaradi. Bezning sekreti spermatazodlarni harakatchanligini faollashtiradi.
Kuchli jinsiy qo’zg’alish vaqtida siydik chiqarish kanalining keyingi qismiga avval pufakchasimon bezining sekreti ajratiladi, so’ngra spermatazoidlar va nixoyat urug’don pufaklarining ajralishi yuz beradi. Prostata bezining sekreti va urug’don pufakchalarining- spermatazoidlarning qo’shilishi natijasida sperma hosil bo’ladi. Har bir jinsiy akt paytida 1-6 ml.gacha sperma ajraladi. Sperma siydik tanosil kanalining jinsiy a’zoning bosh qismiga ochiladigan tashqi teshigi orqali chiqadi.
Jinsiy a’zoning terisi uning boshini asosida olat chetlarini xosil qiladi. Uning ichki tomonidan turli o’lchamlardagi yog’ bezlari joylashgan bo’ladi, ularning sekreti esa o’z navbatida oqimtir moyni xosil bo’lishida ishtirok etadi.
Ayollik jinsiy xujayralari. Ayollarnng jinsiy bezlari bo’lib tuxum hujayralari hisoblanadi. Bu bezlar juft hujayralar bo’lib, kichik tos suyagining ichida, bachadonning har ikki tomonida joylashgan bo’ladi. Bezlarning miya qismi biriktiruvchi to’qimalardan tashkil topgan bo’lib, qon tomirlari va nerv tolalarini saqlaydi.
Tuxum bezlari – ayollar jinsiy hujayralari, ya’ni urug’lanish tufayli yangi organizm rivojlanadigan tuxum hujayralarini ishlab chiqaradi.
Tuxum bezlaridan faqatgina ayollarning jinsiy organlari faoliyatiga ta’sir ko’rsatib qolmay, balki butun ayollar organizmiga ijobiy ta’sir ko’rsatuvchi gomronlar ham ishlab chiqiladi.
|
| |
B2–vitamini (riboflavin) - Yosh fiziologiyasi va gigienasi

|
Yosh fiziologiyasi va gigienasi
|
bet | 181/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiB2–vitamini (riboflavin). Odamlarda ushbu vitaminni yetishmasligining birinchi belgisi bo’lib terining kasallanishi (ko’pchilik holatlarda lab terisi) hisoblanadi. Terining yorilishidan keyin u yerda namlik ajraladi va qora po’stloq bilan qoplanadi. Keyinchalik ko’zning va terining kasallanishi rivojlanadi va shoxsimon tangachalarning to’kilishi bilan birgalikda kechadi. Undan keyin yomon sifatli kamqonlikning rivojlanishi mumkin, asab tizimining buzilishi, favqulodda qon bosimining tushib ketishi, muskullarning tortilishi, hushdan ketish holatlari kuzatiladi.
B2–vitamini nonda, grechka yormasida sut, tuxum, jigar, go’sht, pomidorlarda mavjuddir. Unga bo’lgan organizmning bir kecha-kunduzlik talabi 2-4 mg.
PP vitamini (nikotinamid) ko’katlarda, sabzi, kartoshka, no’xat, grechka yormasi, oq va qora nonlarda, sut, go’sht, jigarlarda saqlanadi. Bu vitaminga bo’lgan bir kecha kunduzlik talab bolalarda 15 mg, voyaga yetgan odamlarda 15-26 mg ni tashkil etadi.
PP-avitaminozi paytida og’izda kuygandek sezgi-ta’m (achqimtil) seziladi, kuchli so’lak ajralishi va ich ketishlar qayd qilinadi. Til och-ko’kish, qizil rangda bo’ladi. Qo’llarda, bo’yinda, yuz muskullarida qizil dog’lar paydo bo’ladi. Teri dag’allashadi va quruqlashadi, ana shundan kasallik pellagra (italyancha pella.agra –qurigan, dag’al teri) deb nom olgan. Kasallik og’ir kechganida xotira zaiflashadi, psixozlar va gallyusinatsiya rivojlanadi.
B12 – vitamini (siankobalamin) odamlarning ichagida sintezlanadi. Sut emizuvchilarning va baliqlarning jigari va buyraklarida bo’ladi. Organizmda bu vitaminning yetishmasligi paytida eritrositlar hosil bo’lishining buzilishi bilan bog’liq bo’lgan yomon sifatli kamqonlik rivojlanadi.
C – vitamini (askorbin kislotasi) tabiatdagi mevalar, sabzavotlar va jigarda keng tarqalgan. Sho’rlangan karamda askorbin kislotasi yaxshi saqlanadi. 100 gr shipovnikda – 150 mg vitamin saqlanadi. C-vitaminiga bo’lgan talab bir kecha-kunduzda o’rtacha 50-100 mg ni tashkil etadi.
C vitaminini yetishmasligi singa kasalligini keltirib chiqaradi. Odatda kasallik umumiy holatni tushunib bo’lmas holsizlanishlar bilan boshlanadi. Teri kirli-sariq rangni oladi, milklar qonaydi, tishlar tushib ketadi. badanda qon qo’yilishidan qoramtir dog’lar paydo bo’ladi, ulardan ayrimlari yaralarga aylanadi va kuchli og’riq chaqiradi. Ilgarilari singa bilan kasallangan odamlar hayoti o’lim bilan tamom bo’lgan.
|
| |
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

|
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
|
bet | 4/4 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 307,65 Kb. | | #149845 |
Bog'liq sifatni oshirish 2FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Toru Yoshizav, Handbook of optical metrology, 2008.
2. A.E.Fridman ,Quality of Measurements.A Metrological Reference, 2012.
3. Дворин В.М., Абдуазизов А.А. Метрология стандартизация и управление качеством. Учебное пособие, Ташкент, 2005.
4. Клевлеев В.М. Метрология, стандартизация и сертификация. Учебник. Москва, ИМПРАМ., 2004, 422 стр.
5. Сергеев А.Г. Основы метрологии, стандартизации и сертификации. Учебник, Москва, ЛОГОС, 2001,398 стр.
6. Исаев Р.И., Каримова У.Н. Метрология, стандартлаштириш ва сертификатлаштириш. Дарслик, Т: Фан ва технология, 2011, 496б.
7. Isaev R.I., Karimova U.N. Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish. Darslik -T: «Aloqachi», 2017, 612 bet.
FOYDALANILGAN SAYTLAR
1. www.lex.uz -O‘zRAdliyavazirligisayti.
2. www.ziyonet.uz –O‘zR Oliy vao‘rtamaxsus ta’limvazirligisayti.
3. www.bilim.uz - O‘zR Oliy va o‘rtamaxsus ta’limvazirligi sayti.
4. www.unicon.uz .
5. www.metrolog.ru.
6. www.metrology.light.com
|
| |
Qattiq jism aylanma harakati dinamikasi - bet 3

|
Qattiq jism aylanma harakati dinamikasi
|
bet | 3/4 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 9,07 Kb. | | #118486 |
Bog'liq Qattiq jism aylanma harakati dinamikasi-kompy.infoUshbu maqola qattiq jism aylanma harakat dinamikasi qonunlarini kompyuter yordamida o’rganishga bag’ishlangan. Buning uchun mexanikaning asosiy tushunchalari, nuqtaning aylana bo’ylab harakati, egri chiziqli harakat, kuch momenti, inertsiya momenti, qattiq jismning qo’zg’almas o’q atrofidagi aylanma harakati, qo’zg’almas o’q atrofidagi tekis tezlanuvchan aylanma harakat, qattiq jism aylanma harakat dinamikasining asosiy tenglamasi kabi tushunchalar ko’rib chiqiladi va aylanma harakat dinamikasining asosiy qonunlarini kompyuterda o’rganish uchun animatsion dastur tuziladi. Hozirgi davr talabiga javob beradigan mutaxassislarni tayyorlashda, bakalavriyat bosqichidagi talabalarga fizika fani asoslarini o’rgatishdan asosiy maqsad- ularda hozirgi zamon ilmiy-texnikaviy dunyoqarashni shakllantirish, ularga zamonaviy texnika vositalari asoslarini tanishtirish va ulardan foydalanishga zamin yaratishdan iborat. Shuni unutmaslik kerakki, fizika fani oliy o’quv yurtlarida o’qitiladigan oliy matematika, informatika, axborot texnologiyalari, elektr zanjirlar nazariyasi, radioelektronika va mikroelektronika asoslari va boshqa fanlar bilan uzviy bog’langan. Qattiq jism aylanma harakat dinamikasining asosiy kattaliklari- impuls momenti va kuch momenti tushunchalari bir-biri bilan chambarchas bog’liqdir. Kuch momenti nuqtaga nisbatan bo’lsa, impuls momenti o’qqa nisbatandir. Shuning uchun ularni bir-biri bilan almashtirish mumkin emas. Har qanday vektorning biror nuqtaga nisbatan momenti vektor kattalik bo’lgani uchun, kuch momenti ham vektor kattalikdir. Impuls momenti esa vektor kattalik emas. Shu vaqtgacha aylana bo’ylab harakat tenglamalarini chiziqli tezlik orqali ifodalangan edi. Endi shu ifodalarni burchak tezlik va burchakli tezlanish Aylanish o’qiga ega bo’lgan qattiq jismga tashqi kuchlar ta’sir etmasa yoki ularning aylanish o’qiga nisbatan kuch momenti nolga teng bo’lsa, qattiq jismning aylanish o’qiga
|
| |
Tasodifiy kattalik - Sifatni oshirish

|
Sifatni oshirish
|
bet | 2/4 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 307,65 Kb. | | #149845 |
Bog'liq sifatni oshirish 2Tasodifiy kattalik deb tajribalar natijasida oldindan ma'lum bo‘lmagan tasodifiy bo‘lgan qiymatlardan birini qabul qilishi mumkin bo‘lgan kattalikka aytiladi. Tasodifiy kattaliklar diskret (alohida qiymatlar qabul qiluvchi) va muntazam kattaliklarga bo‘linadi.
Tasodifiy kattalikning o‘rtacha qiymati tajriba vaqtida olingan barcha natijalarning oddiy o‘rtacha qiymatidan iborat.
Dispersiya (lotincha: dispersio — tarqalish, sochilish) degan manolarni anglatadi.
Diskret tasodifiy sonlarning (kattaliklarning) o’rtacha arifmetik qiymati X o’lchashlar natijalarining yig’indisini o’lchashlar soniga nisbatidan topiladi:
1 ix
n l=1
bu erda: x, - alohida o’lchashlar qiymati;
n - o’lchashlar soni yoki tanlovlar hajmi.
Masalan, to’qqizta son olingan: (ob’em vo’borki)
5,3,7,9,8,5,4,5,8.
Ulardan o’rtacha arifmetigi 6 ga teng.
O’rtacha arifmetik umuman kattalikning o’zidek belgilanadi, faqat uni belgilashda farqi bo’lib, x ko’rinishida yoziladi. O’rtacha arifmetik taqsimlanish markazini juda keng qo’llaniladigan o’lchovidir. O’rtacha arifmetikning ishlatilishini afzalliklari:
bu barcha ma’lumotlarning “tortish markazi”;
unda barcha ma’lumotlar ishlatiladi;
saralash kerak bo’lmaydi.
O’rtacha arifmetikning ishlatilishini kamchiliklari:
keskin ajralib turadigan qiymatlarni ta’siri;
hisoblash uchun ko’p vaqt talab etilishi;
o’rtacha arifmetik xaqiqiy qiymatlarning birontasiga mos kelmasligi mumkin.
Uzluksiz taqsimlanishning modasi - bu ehtimollikning taqsimlanish zichligini eng yuqori (maksimum) nuqtasi hisoblanadi.
Diskret tasodifiy sonlar (kattaliklar) ning modasi - bir qancha ma’lumotlar guruhi ichida eng ko’p uchraydigan qiymatdir. Masalan, 5, 3, 7, 9, 8, 5, 4, 5, 8 - to’qqizta sondan moda 5 bo’ladi.
|
| |
nisbatan impuls momenti miqdor va yo’nalishi jihatidan o’zgarmay qoladi

|
nisbatan impuls momenti miqdor va yo’nalishi jihatidan o’zgarmay qoladi
|
bet | 4/4 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 9,07 Kb. | | #118486 |
Bog'liq Qattiq jism aylanma harakati dinamikasi-kompy.infonisbatan impuls momenti miqdor va yo’nalishi jihatidan o’zgarmay qoladi. Yuqorida ko’rib o’tilgan tushunchalarni kompyuter yordamida o’rganish uchun Visual Basic-6.0 da animatsion dastur tuzildi. Ma’lumki, Visual Basic-6.0 Windowsning barcha imkoniyatlarini, shu jumladan, kompyuterning grafik va multi media ko’rinishni oladi: Dastur to’rt xil obyekt: moddiy nuqta (1), disk (2), shar (3) va sterjen (4) va ularning aylanma harakatini namoish qiluvchi oyna, ularning asosiy parametrlari: radiusi, massasi, burchak tezligi, impuls momenti va kinetik energiyasining qiymatlarini qo’rsatuvchi oynachalar, tezlikni o’zgartirishga imkon beruvchi oynacha hamda nazariy ma’lumotlarni ko’rishga imkon beruvchi oynadan tashkil topgan. Dasturda olingan bilimlarni mustahkamlash uchun nazorat savollari va masalalar yechish na’munalari ham keltirilgan. Foydalanuvchi sichqoncha yordamida to’rtta obyektlardan ixtiyoriy bittasini tanlab, animatsiyani namoyish qilish oynasiga o’tkazishi mumkin. Masalan, disk (2) tanlanib, Ko’rinib turibdiki, disk aylanma harakatining barcha parametrlari hisoblab boriladi. Bu harakatning barcha parametrlarini o’zgartirish, ya’ni boshqarish mumkin. Dasturning asosiy afzalliklaridan yana biri shundaki, foydalanuvchi uni qisqa fursat davomida ixtiyoriy marta va ixtiyoriy tezlikda ishlatib ko’rishi mustaqil xulosalar chiqarishi mumkin. O’ylaymizki, dastur yoshlarning tabiiy fanlarga bo’lgan qiziqishlarini orttirishda va fizik tushuncha vaniyatlarni chuqurroqanglab yetishlarida o’zining munosib hissasini qo’shadi. Abduraxmanov Q.P., Egamov O’. Fizika
FOYDALANILGAN ADABIYOT RO’YXATI
Abduraxmanov Q.P., Egamov O’. Fizika
Савельев И.В. Основы теоретической физики, 1 том, 1991г.
Трофимова Т.И. Курс физики,1990 г.
А.Н.Огурцов. Лекции по физике .
Яворский Б.М., Детлаф А.А., Лебедев А.К. Справочник по физике.
http://kompy.info
|
| |
Qattiq jism aylanma harakati dinamikasi

|
Qattiq jism aylanma harakati dinamikasi
|
bet | 1/4 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 9,07 Kb. | | #118486 |
Bog'liq Qattiq jism aylanma harakati dinamikasi-kompy.info
Qattiq jism aylanma harakati dinamikasi
Mustaqil ish
Qattiq jism aylanma harakati dinamikasi.
Reja:
Qattiq jism aylanma harakati dinamikasi.
Kuch momenti, aylanish o’qiga nisbatan impuls momenti.
Aylanma harakat dinamikasining asosiy qonuni.
Impuls o’zgarish va saqlanish qouni.
Impuls momentining o’zgarish va saqlanish qouni.
Qattiq jism aylanma harakat mexanikasi
Moddiy nuqtaning aylanish o’qiga nisbatan inertsiya momenti deb shu nuqta massasining o’qdan nuqtagacha masofa kvadrati ko’paytmasiga aytiladi.
Tizim (jism)ning aylanish o’qiga nisbatan inertsiya momenti deb, tizimning n ta moddiy nuqtasi massalarining aylanish radiusi kvadrati ko’paytmasi yig’indisiga aytiladi.
Bosh inertsiya momenti – massalar markazidan o’tuvchi asosiy aylanish o’qiga nisbatan inertsiya momenti.
Shteyner teoremasi
agar jismning uning massa markazidan o’tuvhi o’qqa nisbatan inertsiya momenti ma’lum bo’lsa, boshqa istalgan parallel o’qqa nisbatan inertsiya momenti Shteyner teoremasidan topiladi:
jismning ixtiyoriy z o’qiga nisbatan J inertsiya momenti massa markazidan o’tuvchi parallel o’qqa nisbatan inertsiya momenti va jism m massasining radius kvadrati ko’paytmasining yig’indisiga teng :
Kuch momenti
Kuchning ixtiyoriy qo’zg’almas O o’qqa nisbatan kuch momenti deb, radius vektorning kuchga vektor ko’paytmasiga aytiladi:
Kuch momentining moduli
Kuch elkasi
Qattiq jism aylanma harakat dinamikasining asosiy tenglamasi
Agar aylanish o’qi inertsiyaning massalar markazidan o’tuvchi bosh o’qiga mos tushsa, quyidagi vektor tenglik o’rinli bo’ladi:
Bu erda J – jismning bosh inertsiya momenti (bosh o’qqa nisbatan inertsiya momenti).
|
| |
Impuls momenti - Qattiq jism aylanma harakati dinamikasi

|
Qattiq jism aylanma harakati dinamikasi
|
bet | 2/4 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 9,07 Kb. | | #118486 |
Bog'liq Qattiq jism aylanma harakati dinamikasi-kompy.infoImpuls momenti
A moddiy nuqtaning O qo’zgalmas nuqtaga nisbatan impuls momenti (harakat miqdori) deb, radius vektorning moddiy nuqta impulsiga vektor ko’paytmasi bilan aniqlanadigan fizik kattalikka aytiladi:
Qattiq jismning o’qqa nisbatan impuls momenti alohida zarralar impuls momentlari yig’indisiga teng:
Impuls momentining saqlanish qonuni
Yopiq tizim impuls momenti saqlanadi, ya’ni vaqt o’tishi bilan o’zgarmaydi:
Bu – tabiatning fundamental qonuni. U fazoning izotroplik xususiyatining natijasidir.
Sanoq tizimi koordinatalar o’qi yo’nalishiga nisbatan fizik qonunlarning invariantligi.
Qattiq jismning biror z o’qiga nisbatan tekis aylanishida impuls momentining saqlanish qonuni: qattiq jismning o’qqa nisbatan impuls momenti jismning shu o’qqa nisbatan inertsiya momentini burchak tzlikka ko’paytmasiga teng.
Jismning ilgarilanma va aylanma harakatiga tegishli kattaliklarni solishtirish
Ilgarilanma harakat
| |
Aylanma harakat
| |
Massa
| |
Inertsiya momenti
| |
Ko’chish
| |
Burchak ko’chish
| |
Tezlik
| |
Burchak tezlik
| |
Tezlanish
| |
Burchak tezlanish
| |
Kuch
| |
Kuch momenti
| |
Impuls
| |
Impuls momenti
| |
Ish
| |
Ish
| |
Kinetik energiya
| |
Kinetik energiya
| |
Dinamikaning asosiy tenglamasi
| |
Dinamikaning asosiy tenglamasi
| | | | | |
|
| |
Neyronlarning morfofunksional tashkil b

|
Neyronlarning morfofunksional tashkil b
|
bet | 30/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiNeyronlarning morfofunksional tashkil bo’lishini yoshga oid o’zgarishi. Nerv hujayralarining embrional rivojlanishining dastlabki bosqichlarida ular uchun xarakterli bo’lgan belgi uncha ko’p bo’lmagan sitoplazma bilan o’rama katta yadroning mavjudligidir. Rivojlanish jarayonida yadroning nisbiy hajmi kichrayadi. Embrional rivojlanishning 3-oyida aksonlarning o’sishi boshlanadi. Dendritlardagi tikanlar odatda tug’ilishdan keyin rivojlanadi.
Miyelin po’stlog’ining o’sishi nerv tolalari bo’ylab qo’zg’alishni o’tkazish tezligini oshiradi va buning natijasi singari neyronlarni qo’zg’aluvchanligi ham oshadi.
Miyelinlashish jarayoni hammadan oldin, periferik nervlarda, so’ngra orqa miya tolalari, bosh miyaning dastak qismi, miyacha nervlari shunday holatga uchrasa, eng oxirida bosh miya katta yarim sharlari tolalari uchraydi. Harakat nerv tolalari bola tug’ilgan paytdayoq miyelin po’stlogi bilan qoplangan bo’ladi. 3 yoshga kelib barcha nerv tolalarining miyelinlashuvi tamom bo’lsada, miyelin po’stlog’i va silindr o’qining o’sishi 3 yoshdan keyin ham davom etadi.
Nerv. Ustidan biriktiruvchi to’qimali po’stloq bilan qoplangan nerv tolalarining yig’indisi nerv deb ataladi. Agarda nerv tolalarining tarkibida markaziy asab tizimidan innervasiya qilinadigan organik qo’zg’alishni o’tkazuvchi nerv tolalari yig’ilgan bo’lsa bunday nervlar markazdan qochuvchi yoki efferent tolalar deb ataladi.
Yana sezuvchi nerv tolalaridan iborat bo’lgan nervlar ham bo’lib, ular bo’ylab qo’zg’alish markaziy asab tizimiga qarab tarqaladi. Bunday nervlar markazga intiluvchi yoki afferent nervlar deb ataladi.
Ko’pchilik nervlar aralash nervlar bo’lib ularning tarkibiga ham markazga intiluvchi ham markazdan qochuvchi nervlar kiradi.
Ta’sirlanuvchanlik. Ta’sirlanuvchanlik deb ta’sirotchilar ta’sirida tirik tizimlarning fiziologik tinchlik holatidan faoliyat holatiga o’tishiga aytiladi. Bu paytda u yoki bu ish bajariladi, harakat yuz beradi, turli kimyoviy moddalar birikmalar hosil bo’ladi.
Ta’sirotchilar tabiatiga ko’ra fizik (harorat, bosim, yorug’lik, tovush) fizik-kimyoviy (osmotik bosimni muhitni faol reaksiyasini elektrolit tarkibini, kolloidli holatni) o’zgarishi va kimyoviy (ximiyaviy moddalar, oziqa, moddalar almashinuvini maxsulotlari va h.z) ta’sirotchilarga farqlanadi.
Hujayralarning tabiiy qo’zg’atuvchilari bo’lib, ularning faoliyatini chaqiruvchi nerv impulslari hisoblanadi.
|
| |
qo‘z§2$&m ^a - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

qo‘z§2$&m ^a po‘stloqning faolligi susayadi va hayvon uxlashga moyil Ьо‘ШвИ0^а£^-
Xullas, turli xil sabablarga ko‘ra, katta yarim sharlar po‘stlogu* ^ ichki
tormozlanish paydo b o iib , keng tarqalishi uyquga sabab b o ia o ^ 1 Qattlcl
uyqu vaqtida ham ayrim markazlar qo‘zg‘algan holda bo‘J,‘^*-
markazlami I.P.Pavlov "qorovul" markazlar deb atagan.
markazlar b o iish i tufayli odam odatda o‘rgangan vaqtida uygona ^ oladi. Ot
va kavsh qaytamvchi hayvonlar odatda sutkasida bir necha m ^ 11 vaqt-
vaqti bilan hammasi b o iib 6-7 soat uxlaydi. Ot asosan tik turi"^ аУГШ1
hollardagina yotib uxlaydi. Boshqa qishloq xo‘jalik hayvonlatf11 asosan
yotib uxlaydi. Odatdagi fiziologik uyqudan tashqari, mavsumP') иУЧи-
gipnotik uyqu, narkotik uyqu va patologik uyqu ham boiadi.
Mavsumiy uyqu (hayvonlaming yozgi yoki qishki
uyqusi)
evolyutsiyada hayvonlaming turli n o q o iay sharoitga moslashishl11 tufayli
paydo boigan.
Gipnotik uyqu sun'iy yo‘l bilan ataylab hosil qilingan
g .ipnozdir.
Uyquning bu turini ham I.P.Pavlov fiziologiya asosida tushuntir"^ berdi.
Gipnozda gipnozchidan kelayotgan ta ’sirotlar katta yarim
sharlar
po‘stlog‘ining airim qismlarida tormozlanish jarayonini keltirib c i hiqaradi,
ya’ni batamom irradiatsiyalanmagan, shu sababli po‘stloqni to ia * 4amrab
olmagan tormozlanish paydo b o ia d i, boshqacha aytganda, gipnoz^ paytida
po‘stloqning ayrim qismlari tormozlangani holda, ayrim
qismlari
tormozlanmaydi.
Narkotik uyqu tibbiyot va veterinariya amaliyotda turli uyq**1 dorilar
berish yoki fizikagentlar (elektronarkoz)ta’siri bilan hosil qilinadi •
Patologik uyqu turli miya kasalliklari (miyada qon aylarpish’nin8
bo‘zilishi va boshqalar) paytida kuzatilib, kunlab, haftalab, oylab V a yiNab
davom etishi mumkin.
SIGNAL TIZIMLAR Tashqi va ichki muhitdan kelayotgan turli ta’sirotlaming a fi a *'z va
sintezi bir-biridan tubdan farq qiladigan ikkita signal tizimsiga: biri^10*11 va
ikkinchi signal tizimlariga bogiiq. Tashqi dunyoning signallarirli idrok
392
etish, sezish, ya’ni ko‘rish, eshitish, hid bilish va boshqa retseptorlaming
qo‘zg‘alishi bilan ro‘y beradigan analiz va sintez birinchi signal
-
chizma - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

1.4
-
chizma.
Passiv quyosh sistеmasi bilan isitiladigan binоning оynalangan
janubiy tоmоni va issiqlik to‘plagich dеvоri оralig‘ida havоning tabiiy sirkulyatsiyasi.
1–binо, 2–issiqlik to‘plagich, 3–оyna.
Izоlyatsiya darajasi yuqоri bo‘lgan, quyosh nuri ko‘p miqdоrda bo‘lgan va tashqi
havо o‘rta mе’yorda bo‘ladigan hududlarda passiv quyosh bilan isitish tizimi оynalar
bo‘lganda hfmda binо pоl va shifti o‘rtasida havо sirkulyatsiyasi uchun yеtarli оraliq
bo‘lganda issiqlik to‘plash samaradоrligi yuqоri bo‘ladi (1.4-chizma). Bunda
sistеmaning fоydali ish kоeffisiyеnti 40% gacha bо’lishi mumkin. Passiv QITdan
fоydalanganda, binоning issiqlik izоlyatsiyasi sifatiga, issiqlikni saqlab turish
talablariga javоb bеrishiga ham e’tibоr bеrish kеrak.
Hоzirgi vaqtda, aktiv quyosh sistеmalaridan ko‘prоq fоydalaniladi. QEK (quyosh
enеrgiyasi kоllеktоri) o‘z kоnturidagi issiqlikni tashish xususiyatiga qarab suyuqlikli
va havо tizimli bo‘lishi mumkin. QEKda issiqlik tashuvchi – suyuqlik yoki suv bo‘lishi
mumkin, jumladan, 40-50% li etilеn yoki prоpilеnglikоl eritmasi gazsimоn smоlasi
оrganik issiqlik tashuvchi va bоshqa bo‘lishi mumkin. Issiqlik tashuvchilarning har biri
ma’lum afzalliklar hamda nuqsоnlarga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, havоdan
fоydalanilganda muzlab qоlish va zanglash muammоsidan hal qilinadi, qurilma
massasini yеngilashtiradi, suyuq issiqlik tashuvchining sizib chiqishidan ko‘riladigan
zararni bartaraf qiladi. Shuning uchun ham, suv shu vaqtgacha ishlatilib kеlinayotgan
QIT qurilmalarida, ko‘pincha, issiqlik tashuvchi vosita sifatida хizmat qiladi.
29
1.5-chizma
.
Havоni isituvchi quyosh qurilimasi tizimining tarkibiy sхеmasi. 1–
Quyosh enеrgiyasi kоllеktоri, 2–shag‘alli issiqlik akkumulyatоri, 3–vеntilyatоr, 4–
sоzlоvchi qismlar, 5–qo‘shimcha issiqlik manbayi
1.5 va 1.6-chizmalarda havо va suv bilan ishlaydigan Quyosh tizimlarning
tarkibiy sхеmalari bеrilgan. Binо ichida Quyosh tizimlari issiqlik vеntilyasiya tizimlari
bilan birga issiqlik tarqatuvchi panеlga jоylashtirilgan bo‘ladi.
Binоni isitish va issiq suv bilan ta’minlash quyosh qurilmalari – issiqlik uzatish
kоmbinatsiyalashgan quyosh yoqilg‘i tizimi tarkibiga kirib, istе’mоlchining Quyosh
enеrgiyasi hisоbiga yillik issiqlik ehtiyojini to‘la qоplashga erishish mumkin.
Issiqlikning zahira manbayi mo‘ljaldagi issiqlik ehtiyojini to‘la qоplashga хizmat
qilishi kеrak. Ayrim hоllarda esa, quyosh qurilmalari unumdоrligidan to‘la bo‘lmagan
miqdоrda fоydalanib, qоlgan qismini zahirada saqlash imkоniyati ham yaratilishi
mumkin. Buning uchun binоlar hоzirgi zamоn issiqlikni tеjash va enеrgiyani
saqlashning zamоnaviy talablariga to‘la javоb bеradigan bo‘lishi, uning barcha
elеmеntlari va, ayniqsa, quyosh qurilmasi jihоzlari puхta lоyihalashtirilgan bo‘lishi
kеrak. Sanab o‘tilgan barcha shartlarga to‘la riоya qilingan taqdirda quyosh
enеrgiyasidan fоydalanish samaradоrligining eng yuksak darajasiga erishish mumkin.
|
O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti - bet 113

215
Mundarija
So‘z boshi
..................................................................................................................... 3
1. Energiya muammosi.................................................................................................
5
2. O‘zbekistonda energetika siyosati............................................................................ 8
3. Energiyadan oqilona foydalanishda muqobil energiya manbalarining
ahamiyati....................................................................................................................
13
I bo‘lim
.
Muqobil energiya turlari
…...................................................................... 20
1.1. Quyosh energiyasidan foydalanish.................................................................... 20
1.2. Issiq suv ta’minoti va elektr energiya ta’minoti uchun ishlatiladigan quyosh
panellari…………………........................................................................................
27
1.3. Kelajakning «Quyoshli uylari» haqida ma’lumot….......................................... 48
1.4. Quyosh panellarini ishlatish joylari. Quyosh uylarni issiq suv ta’minoti va
elektr energiya bilan ta’minlash. Rivojlangan mamlakatlar tajribasidan foydalanish
…………………..................................................................................
56
1.5. Quyosh panellarini o‘rnatish va loyihalash ishlari. Quyosh qurilmasining
sxemasi bilan tanishish…………………….............................................................
64
1.6. Shamol energiyasidan foydalanish…................................................................ 75
1.7. Shamоl elеktr stansiyalarning
ishlash jarayoni va asosiy qurilmalari bilan
tanishish...................................................................................................................
78
1.8. Dengiz suvining ko‘tarilish va qaytish energiyasi…….................................... 80
1.9. Dengiz suvining to‘lqin energiyasi……........................................................... 84
1.10. Geotermal energiya manbaalaridan foydalanishda jahon tajribasi...............
90
1.11. O‘zbekistonda qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanishning
mavjud imkoniyatlari ……………………………………...................................
99
1.12. Biogaz va bioo‘git ishlab chiqarish qurilmalari……………………......... 105
1.13. Biogaz va bioo‘g‘it ishlab chiqarish qurilmalarining sxemasi ..................
112
1.14. Biogaz va bioo‘git ishlab chiqarishdagi xom ashyo turlari……………...... 121
1.15. Biogaz va bioo‘g‘it ishlab chiqarish va ekologiya...................................... 125
1.16. Biogaz va bioo‘g‘it ishlab chiqarish uchun sanitariya va standart talablari.
Biogaz va bioo‘g‘it ishlab chiqarishning me’yoriy hujjatlari ……....................
127
foydalaniladi? - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti
14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti
|
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qaysi moddalarida atrof-

211
86. Bir tonna ko‘mir qazib olish qancha suv sarflanadi?
A) 1-2
3
m
B) 5-6
3
m
C) 2-4
3
m
D) 2-6
3
m
87. Gidrosferaning umumiy suv miqdori qancha?
A) 1402 mln.
3
km
B) 1403 mln.
3
km
C) 1406 mln.
3
km
D) 1400 mln.
3
km
88. Dunyo bo‘yicha shahar aholisi jon boshiga o‘rtacha qancha suv
sarflanadi?
A) 130
l
B) 180
l
C) 150
l
D) 600
l
89. Dunyo miqyosida necha million aholi suv yetishmasligi sharoitida
yashaydi?
A) 800 mln. B) 600 mln. C) 900 mln. D) 500 mln.
90. Yer yuzasida so‘nggi 100 yil ichida havo harorati necha gradusga
oshgan?
A) 0,8-1
C
o
В) 2-3
C
o
C) 3-4
C
o
D) 4-5
C
o
91. Suvni tozalashning qanday usullari mavjud?
A) mexanik, kimyoviy, biologik B) biologik, texnologik
C) ekologik, sulfat kislotali D) mexanik, ekologik
92. O‘zbekistonda atmosferani ifloslantiruvchi asosiy tarmoq?
A) qishloq xo‘jaligi B) sanoat C) transport D) komunal-maishiy
93. Havo tarkibida CO
2
-karbonad angidridning miqdori qancha?
A) 0,05% B) 0,03% C) 0,5% D) 0,3%
94. O‘zbekistonning shartli yoqilg‘i zahirasi taxminan necha mlrd tonnaga
yaqin?
A) 14 B) 17 C) 12 D) 19
1 - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

207
B) Issiqlik energiyasini ishlab chiqarish
C) Boshqariladigan zanjirli reaksiyani amalga oshirish
D) Bug‘ hosil qilib borish
55. Birinchi AES qayerda va qachon qurilgan?
A) Amerika Qo‘shma Shtatlarida 1946-yil B) Sobiq SSSRda 1954-yil
C) Yaponiyada 1956-yil D) Angliyada 1950-yil
56.
Gaz turbinalari qayerlarda ishlatiladi?
A) suv isitish qozonlarida B) bug‘ trubkalarida
C) issiqlik elektr stansiyalarida, aviatsiyada, avtomobillarda D) traktorlarda
57. Gaz turbinalarida ishchi jism nima?
A) Suv bug‘i B) Yoqilg‘ining yonishidan hosil bo‘ladigan gazlar
C) Suv D) Simob bug‘i
58. Issiqlik dvigatellardan quyidagilarida qaysi biri ishchi jism vazifasini
bajaradi?
A) suv bug‘i, yoqilg‘ining yonishidan hosil bo‘lgan gazlar B) oddiy suv
C) kislorod D) tabiiy gaz
59. Issiqlik dvigatellarining vazifasi nimadan iborat?
A) Issiqlik energiyasini uzatishdan
B) Mexanik energiyani issiqlik energiyasiga aylantirishda
C) Issiqlik energiyasini mexanik energiyaga aylantirishdan
D) Issiqlik energiyasini elektr energiyasiga aylantirishdan
60. Issiqlik uzatishning qanday turlarini bilasiz?
A) konveksiya, bug‘lanish, nurlanish
B) nurlanish, kondensatsiya, bug‘lanish, erish
C) issiqlik o‘tkazuvchanlik, bug‘lanish, erish
D) nurlanish, konveksiya, issiqlik o‘tkazuvchanlik
61. Issiqlik elektr stansiyalarida quyidagi yoqilg‘ilarning qaysi birlaridan
1980-yillarda yer yuzida jon boshiga bir kunda qancha ko‘mir yoqilgan?

210
78. Qaysi paytda yoqilg`i o‘zidan issiqlik chiqaradi?
A) tashqi ta`sirlar natijasida
B) kimyoviy reaksiyaning jadal borishi natijasida
C) qattiq yoqilg`ilar yonganda
D) barcha javoblar to‘g`ri
79. Tabiatda ishlatishga tayyor yoqilg`ilar qanday yoqilg`ilar hisoblanadi?
A) tabiiy yoqilg`ilar B) sun`iy yoqilg`ilar C) qattiq yoqilg`ilar
D) Suyuq yoqilg`ilar
80. Sun`iy yoqilg`ilar deb qanday yoqilg`ilarlarga aytiladi?
A) tabiatda ishlatishga tayyor holda mavjud yoqilg`ilar
B) kukun holatigacha maydalangan qattiq yoqilg`ilar
C) tabiatdagi yoqilg`ilarni yoki umuman moddalarni qayta ishlash natijasida
olingan yoqilg`ilar
D) suyuq holatdagi yoqilg`ilar
81. Yoqilg`ilar necha xil holatda bo‘ladi?
A) 2 xil - qattiq, suyuq B) 4 xil - qattiq, suyuq, gaz, amorf
C) 1 xil - suyuq D) 3 xil - qattiq, suyuq, gaz
82. Yoqilg`i tarkibi qanday moddalardan iborat?
A) mineral B) organik C) organik va mineral D) organik va noorganik
83. Tabiiy boyliklardan foydalanib, mexanik energiya hosil qiladigan
dvigatellar va yordamchi uskunalar majmuyi nima?
A) Kuch qurilmalari B) gaz turbinalari C) Qozon qurilmalari
D) Pechlar
84. 1 tonna sintetik tola olish qancha suv sarflanadi?
A) 2600-3000
3
m
B) 3000-3400
3
m
C) 3800-4200
3
m
D) 2500-5000
3
m
85. Asosiy issiqxona gazlarini ajrating?
A)
4
2
2
CH
O,
N
,
CO
B)
4
2
CH
O,
N
CO,
C)
4
4
CH
O,
N
CO,
D)
2
2
NO
SO,
,
CO