Biznesni yanada rivojlanishida axborot maydonini

5.5. Biznesni yanada rivojlanishida axborot maydonini
kengaytirish texnologiyasi
M a’lumki, iqtisodiyotimizni modemizatsiyalashning zamonaviy
sharoitlarida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish,
jahondagi yetakchi mam lakatlaming innovatsiya faoliyatini shakllan
tirish bo‘yicha tajribasi va uni kichik biznesda amaliy q o ila s h masa-
lalari, iqtisodiyotning ushbu sektorida innovatsion biznesni shakl-
lantirishning
ijtimoiy-iqtisodiy,
ekologik,
axborot
va
boshqa
9 5
m uam molari ham da ulami hal qilish y o ila ri, shuningdek innovatsiya
faoliyatini rivojlantirishni qoMlab-quvvatlashning m e’yoriy-huquqiy
bazasi, texnologiyalar transferi va intellektual bozomi shakllantirish,
xususiy tadbirkorlikni rag‘batlantirish uchun imtiyozli kreditlash va
m oliyalashtirish kabi bir qator masalalar hamon ustuvorligicha
qolmoqda. ToMov jarayonlarini, jum ladan avtotransportda elektron
to ‘lov tizimlarini joriy etishda Near Field Com m unication (N FC )l
texnologiyasini q o ‘llash aynan 0 ‘zbekistonda xalqaro to io v la r
tizim iga o ‘tishni tashkillashtirishdagi mikroprotsessorli va kontaksiz
kartalar hamda ularga xizm at ko‘rsatuvchi qurilmalami ishlab chiqish
bilan hamnafas va chambarchas bogiiqdir. Bugungi kunda lokal
axborot alm ashinuvini ta ’minlashning simsiz texnologiyalari mavjud.
Masalan: Irda, Bluetooth, Wi-Fi, NFC va b. Ular funksional tamoyiliga
ko ‘ra farqlanib, ta’sir ko ‘rsatishning turli radiusiga ega va mobil
qurilmalar o ‘zaro ta’sirining turli vazifalarini bajarishga m o‘ljallangan.
Ushbu texnologiyalar ichida eng ilg‘or texnologiya bo ‘lib NFC
texnologiyasi tan olingan. NFC texnologiyasi ultra qisqa masofadagi
simsiz aloqa texnologiyasi b o ‘lib, u o ‘zaro magnit induksiya effektiga
asoslanadi. Texnologiya 13,56 MGts noregulyar diapazonda ishlaydi, u
NFC interfeysidan iborat qurilmalam ing ikki tomonlama o‘zaro
harakatini ta ’m inlaydi va m a’lumotlami uzatish tezligi 106, 212, 424
kbit/s.ni tashkil qiladi33. NFC texnologiyasi foydalanishda qulayligi
bilan ajralib turadi - NFC qurilmasi ko ‘rsatilgan masofaga
yaqinlashtirilganda avtom atik tarzda aloqa seansi amalga oshadi, bunga
atigi 0,1 s. vaqt ketadi. Irda va Bluetooth bilan qiyoslanganda NFC
texnologiyasi bir qancha ustunliklarga egadir, energiya sarfi ham kam
va uni mobil qurilm aga o ‘m atish tannarxi nisbatan arzon. 1-jadvalda
Irda, Bluetooth, NFC texnologiyalari xarakteristikalarining texnologik
va iste’mol jihatlariga ko‘ra qiyosiy tahlili keltirilgan.
JVs
X arakteristika
Bluetooth
Irda
NFC
1.
Piring rejimida aloqa seansi
Mavjud emas
Mavjud
Mavjud
2.
Aloqa seansining avtomatik
initsializatsiyasi
Mavjud emas
Mavjud
Mavjud
3.
Aloqa uzatish qurilmasining quvvati
100 mVt
20-80 mVt
100 mVt
j3 Ajuia6epraHOB
P.
M o6hjh.hwh fianKHnr.
nepcneKTHBM
pa3BHTH» b y36eKHCTaHe. //P uhok,
aeiibrH h KpejHT. -2012,
N °2
-
c.
65-68;
PacyjieB /(
M ,
Ko6wiob
A.O.
«3jieicrpoH TH*opaT»
V kyb KyJTiraiiMa. T o uikcht -2010, 11-6.
9 6
4.
Aloqa seansining konfiden-tsialligi
Mavjud emas Mavjud emas
Mavjud
5.
Tez tranzaksiya imkoniyati
>fl,6 soniya
>0.1 soniya
>0.1 soniya
6.
Ma’lumotlami uzatishning yuqori
tezligi
3 Mbit/s
4 Mbit/s
424 Kbit/sek
7.
Apparat darajasida himoya vositalari
mavjudligi
Mavjud emas Mavjud emas
Mavjud
8.
Dasturiy darajada himoya
vositalarining mavjudligi
Mavjud emas Mavjud emas
Mavjud
9.
Simsiz smart-kartalar emulyatsiyasi
mavjudligi
Mavjud emas Mavjud emas
Mavjud
10.
Telefonga o ‘matishning arzonligi
5$
1$
IS
11.
Standart interfeyslarning mavjudligi
Mavjud
Mavjud
Mavjud
emas
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, NFC texnologiyasi o ‘zining barcha
ko‘rsatkichlari bo ‘yicha, ayniqsa mobil tijorat vazifalarini bajarishga
juda
mos
keladi.
Zamonaviy
kompyuterlarda
NFC
standart
interfeyslarining mavjud emasligi va ushbu texnologiyaning keng
ommalashmaganligiga sababchi asosiy omildir. Hozirgi kunda bu
muammo N FC-Bluetooth interfeyskonvertorlarini qo‘llash orqali hal
qilinmoqda. “Juniper Research” va “Edgar, Dunn & Com pany”
konsalting kompaniyasi mutaxassislarining fikricha NFC texnologiyasi
mobil to ‘lovlar bozorining rivojida muhim rol o ‘ynaydi. NFC
texnologiyasi ultraqisqa (10 santimetrgacha) masofadagi simsiz aloqa
texnologiyasi b o iib , qurilmalar o ‘rtasidagi aloqani va m a’lumot
almashish imkoniyatini ta ’minlab beradi34. NFC texnologiyasi Mobil
to‘lovlami amalda qoMlanishi va tadqiqotlar natijalari asosida quyidagi
xulosalarga kelish mumkin:
1.
Yaqin kelajakda empirik kuzatuvlaming ko‘rsatishicha dunyo
bo‘ylab kredit va debit kartochkalarga nisbatan, y a’ni naqd pul va
cheklami o ‘mini bosgan mobil to io v la r keng tarqala boshlaydi,
ayniqsa, mobil operatorlar dunyo masshtabida intensiv rivojlanadi.
34 Vyas A., O'Grady P., A Review o f Mobile Commerce Technologies// Department of
Industrial Engineering, University o f Iowa, 2001.; F. Davis, A technology acceptance model
for empirically testing new end-user information systems: theory and results, Ph.D. Thesis,
Sloan School of Management, Massachusetts Institute of Technology, 1986.; M. Fishbein, I.
Ajzen, Belief Attitude, Intention and Behavior: An Introduction to Theory and Research,
Addison-Wesley, Reading, MA, 1975.
97
2. Iste’m olchilar uchun afzal bo‘lgan mobil to‘lovlaming uch
xususiyati - qulayligi, xavfsizligi va rentabelligi sababli mikro va
makro shartnomalami tuzish va amalga oshirish vositasi sifatida mobil
to io v la r mavjud to ‘lov tizimlariga nisbatan keng tarqaladi.
3. NFC, SMS va WAP turli ko‘rinishdagi mobil to‘lovlami q o ilab -
quwatlovchi keng tarqalgan texnologiyalar hisoblanadi. Keyingi o ‘rinda
RFID, Bluetooth va IrDA turadi. Mobil to‘lovlaming rivoji ko‘pchi!ik
texnologiyalar tomonidan bir vaqtning o ‘zida qo‘llab-quvvatlanishi
kutilmoqda, bu holda iste’molchiga qulay b o ig an texnologiyani tanlash
imkoniyati yaratiladi. Yuqorida ta’kidlanganidek, bugungi kungacha bir-
biriga mos kelmaydigan toio v lar tizimlarining ko‘pligi mobil tijoratning
rivojlanishiga m aiu m jihatdan to‘sqinlik qilib kelmoqda. Shu bilan birga
bugungi kunda mobil operatorlar, moliyaviy tashkilotlar, turli texnologik
kompaniyalaming mobil to iovlam i joriy qilish bo‘yicha milliy va
xalqaro standartlami ishlab chiqish yoiidagi hamkorligi kuzatilmoqda.
“Edgar, Dunn & Company” mutaxassislarining fikricha, mobil to io v lar
rivojlanishidagi
asosiy
tendensiya
sifatida
ochiq
texnologik
platformalami ko‘rsatish mumkin. Bu platformalar uyali aloqa
tarmoqlarida elektron toiovlam i amalga oshirish imkoniyatiga ega
boiadi. T o io v platformalari doirasida mobil elektron tijorat bozorining
barcha ishtirokchilarini tahlil qilish mumkin boiadi. Xulosa qilib
aytganda, NFC texnologiyasini 0 ‘zbekistonda kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni rivojlantirishda q o ila sh sotuvchi va xaridor o‘rtasida
axborot almashinuv jarayoni samarali tashkil etilishiga va qisqa vaqtda
bir nechta tranzaksiya bajarilishiga erishiladi. Buning uchun esa tadqiqot
modellari va ulaming natijaviy holatini tasawurdagi shakllarini tahliliy
k o ‘rib chiqish zarurdir.
Ilk TTM 1986-yilda Devis tomonidan taklif etilgan ushbu model bir
qator ijtimoiy psixologlar tomonidan ilgari surilgan «asosli harakatlar
nazariyasi» asosida ishlab chiqilgan «ishonch-munosabat-maqsad-hozirgi
xatti-harakat» sabab-oqibat ketma-ketligini, y a’ni zanjirini tashkil etadi35.
35 F. Davis, A technology acceptance model for empirically testing new end-user information
systems: theory and results, Ph.D. Thesis, Sloan School o f Management, Massachusetts
Institute of Technology, 1986. 12. M. Fishbein, I. Ajzen, Belief, Attitude, Intention and
Behavior: An Introduction to Theory and Research, Addison-Wesley, Reading, MA, 1975. 13.
M. rpHH6airr-
Pa3B H ine ruiarejK H ofi cHCTeMbi
h
HKT
b 0>anKax
// ICTNEWS xcypHann 2016ii
JV«3. 60-6. c 34-38.
98
Devisning TTM tadqiqotlarida ikki muhim konstruksiyani tanlashda
olinadigan foyda va ishlash soddaligi mezon qilib olingan. Devis
izlanishlari
natijasida
TTMni
shunday
tasavvur
etadi-ki,
ikki
konstruksiyaning birga faoliyat yuritishi (yoki ulardan foydalanish)
foydalilik darajasini oshiradi va oson foydalanish imkoniyatini keltirib
chiqaradi. Individlaming tasaw urida qandaydir mavhum tizim borki,
odamlaming ish unumdorligini oshiradi, foydalanish soddaligi esa
shunday darajaki, undan foydalanish individlaming jismoniy va aqliy
zo'riqishidan ozod qiladi. Axborot tizimlarini joriy qilish yuzasidan olib
borilayotgan aksariyat tadqiqotlarda TTMdan keng qoMIanilmoqda. TTM
qabul qilindi va WWW kontekstida dasturiy ta’minotdan foydalanishni
oldindan aniqlab berishda yordam berishini ko‘rsatdi. Shunday qilib, biz
uchun kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishda mobil
to‘lov texnologiyalarini hamda texnologiyani tanlash modeli ancha
ahamiyatli hisoblanadi.
9 9
|