nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
- bosqich. Yakuniy - 1-mavzu: (Nomi) Ofis dasturlari paketi va uning tarkibi O’quv mashg’ulotining o’qitish texnologiyasi modeli

|
1-mavzu: (Nomi) Ofis dasturlari paketi va uning tarkibi O’quv mashg’ulotining o’qitish texnologiyasi modeli
|
bet | 41/90 | Sana | 11.02.2024 | Hajmi | 228,83 Kb. | | #154660 |
Bog'liq 005.model, tex xarita 3- bosqich. Yakuniy
(10 daq)
|
Mashg‘ulot yakuni:
Faol ishtirok etgan o‘quvchilarni Faol ishtirok etgan o‘quvchilarni baholari e‘lon qilinadi
|
Baholari bilan tanishadilar.
Topshiriqni yozib beradilar
|
O’qituvchi: Yu.Tojibayev
21-mavzu: (Nomi) Zamonaviy dasturlash tillari va ularning tasnifi
O’quv mashg’ulotining o’qitish texnologiyasi modeli
Vaqt: 80 daqiqa
|
Ta’lim oluvchilar soni
|
O’quv mashg’uloti shakli va turi
|
N.A
|
O’quv mashg’uloti rejasi
|
Zamonaviy dasturlash tillari
Dasturlash tillari tasnifi
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: Axborot va uning turlari to’g’risida bilim va ko’nikmalarni shakllantirish va mustahamlash.
|
O’qitish natijasi
|
Ushbu mavzuni o’zlashtirish natijasida o’quvchida shakllanadigan asosiy bilim, ko’nima yoki kompetensiyalar
|
Pedagogik vazifalar:
Mashg'ulotni bajarish tartibi tushuntirish va ko’rsatish
Mashq bajarish
|
O’quv faoliyati natijalari:
Zamonaviy dasturlash tillari
Dasturlash tillari tasnifi
Tushunganlarini aytib beradilar
|
O’qitish metodlari:
|
Kichik axborotli, ma’ruza,hikoya,tushuntirish, ko’rsatma berish, namoyish. Ko’rsatish, video usul, kitob bilan ishlash, taqdimot, insert, mashq, suxbat, baxs, aqliy hujum,ta’limiy o’yin, pinbord, BBB, va boshqalar (qo‘yidagilardan maqsadga ko‘ra tanlab olinadi)
|
O’qitish vositalari:
|
Matnlar, yozuv taxtasi, slaydlar, proyektor, kompyuter, proektor, flipchart, videofilm grafikli organizatorlar, model, mulyajlar, chizma, grafiklar, diagrammalar, namunalar, ekspert varog‘i, yo‘riqnoma, electron yo‘riqnoma.
|
O’quv faoliyatini tashkil qilish shakli:
|
Ommaviy, jamoaviy, guruxli, jiftlikda, yakka tartibda
|
O’qitish sharoiti
|
Maxsus texnik vositalar bilan jixozlangan guruxlarda ishlashga mo‘ljallangan xona.
|
Qayta aloqaning uzul va vositalari
|
Tezkor-so‘rov, savol-javob, test, misol va mashqlar, bajarilgan o‘quv topshiriqlarni baholash.
|
|
| |
O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi

|
O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
|
bet | 46/90 | Sana | 11.02.2024 | Hajmi | 228,83 Kb. | | #154660 |
Bog'liq 005.model, tex xarita O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O’qituvchi
|
Ta’lim oluvchi
|
1-O’quv mashg’ulotiga kirish(10 daq)
|
Tashkiliy qism:
1.O‘quvchilarni mashg‘ulotga tayorgarligi va davomatini tekshiradi
|
Mashg’ulotga tayyorlanadilar
|
2- bosqich.
Asosiy (60 daq)
|
Tayanch bilimlarni faollashtirish:
1.Uyga berilgan vazifani nazorat qiladi hamda o‘tilgan mavzu bo‘yicha o‘quvchilarga savollar beradi, ularni baholaydi.
Maqsad va vazifani belgilanishi:
2.Mashg‘ulotning nomi, rejasi, maqsad va o‘qitish natijalar bilan tanishtiradi.
3.Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar bilan tanishtiradi.
4.O‘quv mashg‘ulotida o‘quv ishlarni baholash mezoni va ko‘rsatkichlari bilan tanishtiradi (ilova).
Ta’lim oluvchilar bilimini faollashtirish:
5.Tezkor-so‘rov, savol-javob, aqliy xujum, pinbord, ―o‘ylang va juftlikda fikr almashing‖, va boshqa texnikalar orqali bilimlarni faollashtirish.
6. Nazariy mashg‘ulotning rejasi va tuzilishiga muvofiq, o‘qitish jarayonini tashkil etish bo‘yicha xarakatlar tartibini bayon etadi. Asosiy holatlarni yozdiradi;
7.Slaydlarni Power point tartibida namoyish va shathlash bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy xolatlarni bayon qiladi. (ilova).
Yangi o‘quv materialini mustaxkamlash:
8. Mustaxkamlash uchun savollar beradi (ilova). Jarayon kichik guruxlarda davom etishini ma‘lum qiladi.
9. Kichik guruxlarga bo‘ladi, kichik guruxda ishlash qoidasi bilan tanishtiradi (ilova) har bir guruxga topshiriq beradi (ilova) va baxolash mezoni bilan tanishtiradi (ilova). Ishni bajarish yo‘riqnomasini beradi (ilova);
10.Guruxlarda ishlarni boshlashga ruxsat beradi. Har bir kichik gurux ishtirokchisi vazifani bajarish tartibini tushunganligini aniqlash maqsadida qata aloqa o‘tkazadi.
Bajarish jarayonini kuzatadi, maslahatlar beradi.
11.Ishga ajratilgan vaqt tugaganini ma‘lum qiladi, guruxlar taqdimotini tashkil etadi.
Guruxlar a‘zolariga diqqat bilan eshitishlarini va savollar berishlarini, shu bilan birga o‘zaro bir-birlarini baxolashlarini eslatadi.
Javoblarni to‘ldiradi va qisqacha hulosalar qiladi;
12. Guruhlar ishini o‘zaro baholashni o‘tkazadi, mavzuning har bir qismi bo‘yicha hullosalar qiladi, eng asosiylariga e‘tibor qaratadi, berilayotgan ma‘lumotlarni daftarga qayd etishlarini eslatadi. Mavzuning kasbiy faoliyatlaridagi ahamiyati bilan bog‘lab mavzuni yakunlaydi
|
Uy vazifasini taqdim etadilar. Savollarga javob beradilar. Mavzu nomi va rejasini yozib oladilar.
Diqqat qiladilar.
Savollarga javob beradilar.
Yozib oladilar.
Diqqat qiladilar.
Savollarga javob beradilar.
Topshiriqni bajaradilar.
Kichik guruxlarga bo‘linadilar.
Kichik guruhda ishlash qoidasi bilan tanishadilar.
Har bir guruh o‘z topshiriq varaqlari bo‘yicha faoliyetini boshlaydi.
Har bir guruh sardorlari chiqib o‘z ishlarini taqdim qilishlarini aytadi.
Berilgan qo‘shimcha savollarga javob beradilar.
Gurux ish natijalarini o‘zaro baholaydilar.
Ma‘lumotlarni daftarga qayd qiladilar.
|
|
|
| |
Рiyоdаlаr kо‘рrigi - Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya

|
Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya
|
bet | 92/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docxРiyоdаlаr kо‘рrigi – рiyоdаlаr о‘tishi uchun mо‘ljаllаngаn kо‘рrik.
Рilоn – kоnstruksiyаning kо‘tаrib turuvchi еlеmеnti, vаntlаr tizimi yоki zаnjirlаr, kаbеllаrni tаyаnishigа хizmаt qilаdigаn, minоrа tirgаgi yоki реshtоq shаkldаgi, vаntli yоki оsmа kо‘рrikning qudrаtli tаyаnchi. Mаhkаm vа tеbrаnаdigаn рilоnlаrgа bо‘linаdi.
Рlаstinа – аrrаlаngаn yоg‘оchning yаrmi yоki bо‘ylаmаsigа yоrilgаn yоg‘оch. Рlаstinаlаr роl, shiрlаr, tераliklаrni qоqish, yоg‘оch kо‘рriklаrni yаsаsh vа sh.о‘.lаrdа ishlаtilаdi.
Рlitа-qоvurg‘аli оrаliq qurilmа – kоnsоlli рlitаlаr bilаn yорilаdigаn, bir yоki bir nеchtа kеngаytirilgаn qоvurg‘аlаrdаn tаshkil tорgаn tеmirbеtоn оrаliq qurilmа.
Роydеvоr – bu yuklаrni binо yоki inshооtdаn uni аsоsigа, yа’ni gruntgа uzаtish vа tаrqаtish uchun mо‘ljаllаngаn binо yоki inshооtning yеr yuzidаn раstgа jоylаshgаn qismidir.
Роlimеrbеtоn – роliеfirli smоlаlаr vа hаr хil minеrаl tо‘ldirgichlаrning rаtsiоnаl tаnlаngаn qоrishmаsi аsоsidаgi mаtеriаl.
Роntоn kо‘рrik – tаyаnchlаri роntоnlаrdаn ibоrаt suzuvchi kо‘рrik.
Роrtаl (rаvоq) – tоnnеl yоki quvurgа о‘rаlgаn kirish kоnstruksiyаsi.
Роrtlаndsеmеnt – klinkеr (tоshkоl) vа giрs (gаnch) ni yuрqа tuyishdа оlinаdigаn, tаrkibining kо‘рini silikаt, аlyuminаt vа kаlsiy аlyumifеrritlаr tаshkil qilgаn gidrаvlik mоddа. Tаrkibidа hаr хil turdаgi qо‘shimchаlаr mаvjud. Ungа раtеnt Аngliyаdа 1824 yildа D.S.Аsрdin tоmоnidаn оlingаn.
Рrоgibоmеrlаr – kо‘chishlаrni о‘lchаydigаn аsbоblаrni рrоgibоmеrlаr dеb nоmlаdi. Bеlgilаnishigа kо‘rа рrоgibоmеrlаr turli kоnstruksiyаlаrgа еgа bо‘lishi mumkin. Ulаr bа’zi hоllаrdа, yuklаntirilgаn kоnstruksiyа-lаrning kо‘chishlаrini kо‘рi bilаn 0,1 – 1 mm аniqlikdа о‘lchаsh imkоnini bеrаdigаn еng sоddа qurilmаlаr bо‘lishi mumkin. Yirik kо‘chishlаrdа bundаy аniqlik yеtаrlichа bо‘lаdi. Bоshqа hоllаrdа, qаchоnki о‘lchаshlаrning 0,01 mm vа undаn оrtiq bо‘lаdigаn yuqоri dаrаjаdаgi аniqligi tаlаb qilingаnidа, murаkkаb о‘lchоv qurilmаlаrigа еgа bо‘lgаn yаnаdа sеzgirrоq аsbоblаrdаn fоydаlаnilаdi.
Rаsроr – vеrtikаl yо‘nаlishdа tаsir qiluvchi kuchning gоrizоntаl yо‘nаlishdа tаrqаlаdigаn bоsimi – rаsроrgа ishlаydigаn. Kоnstruksiyаlаrdа sоdir bо‘lаdigаn vеrtikаl yuklаrning gоrizоntаl tаshkil еtuvchisi.
|
| |
Rеgulyаtsiоn (yunаltiruvchi) inshооtlаr

|
Rеgulyаtsiоn (yunаltiruvchi) inshооtlаr
|
bet | 93/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docxRеgulyаtsiоn (yunаltiruvchi) inshооtlаr – kо‘рrikkа kirish vа chiqish jоylаridа suv оqimining о‘tishini bоshqаrish uchun mо‘ljаllаngаn оchiq suv оqimlаrining о‘tish tizimidаgi muhаndislik inshооti.
Rеzinаli tаyаnch qism – rеzinа qаtlаmlаri vа ро‘lаt listlаrni nаvbаtmа-nаvbаt оrаlаtib, о‘zаrо biriktirilgаn, оrаliq qurilmаni rеzinаning qаyishqоq siljishi hisоbigа, burchаkligi еsа nоmаrkаziy zichlаnish hisоbigа chiziqli kо‘chishini tа’minlаydigаn qо‘zg‘аluvchаn tаyаnch qism.
Rigеl – qurilish kоnstruksiyаlаrining gоrizоntаl еlеmеnti. Rаmаlаrdа rigеl ustunlаrni, sinchlаrdа – tаyаnchlаrni, tоmlаrdа – chеrdаk tо‘sinini birlаshtirаdi.
Ryаjlаr – tоsh yоki qum bilаn tо‘ldirilgаn tо‘g‘ri burchаkli yоg‘оchlаrdаn yаsаlgаn kоnstruksiyаlаr. Gidrоtехnik inshооtlаrlаrning qurilish jаrаyоnidа о‘rnаtilаdi.
Ryаjli tаyаnch – ichki оrаliq раrdаdеvоrlаrli yоg‘оchli kеsik хоdа vа bruslаr kо‘rinishidаgi tаyаnch, yоg‘оch dеvоrli qurilmа tоsh bilаn tо‘ldirilаdi.
Sаrrоv – tеmirbеtоn yоki yоg‘оch tirgаk yоki qоziq tаyаnchning еlеmеnti, tirgаk yоki qоziqlаr bоshlаri yuqоri qismini birlаshtiruvchi еlеmеnt.
Sеktоrli tаyаnch qism – оrаliq qurilmаdа bаlаnsir yоrdаmidа bir uchi mаhkаmlаngаn, siljish yuzаsi yumаlоq bо‘lgаn роnаsimоn еlеmеntni dumаlаshi hisоbigа оrаliq qurilmаni bо‘ylаmа kо‘chishini tа’minlаydigаn mеtаllldаn yаsаlgаn qо‘zg‘аluvchаn tаyаnch qism.
Sеlеduk – ustidаn sеl оqimlаrini о‘tkаzib yubоrishgа mо‘ljаllаngаn, tоg‘li yо‘ldаn о‘tgаn kо‘рrik inshооti.
Sinchli аrmаturаli оrаliq qurilmа – аsоsiy kо‘tаrib turuvchi аrmаturаsi sinchlаr bilаn birlаshgаn tеmirbеtоn оrаliq qurilmа.
Sirраnmа tаyаnch qism – tаyаnch bоsimini uzаtish tеkisligidа sirраnish hisоbigа оrаliq qurilmаni bо‘ylаmа kо‘chishini tа’minlаydigаn qо‘zg‘аluvchаn tаyаnch qism.
Sоy (kаnаl) – kо‘рrik – оchiq suv оqimlаri, dаryо, kаnаl, yо‘l vа h.k.lаr kаbi tо‘siqlаrdаn о‘tish uchun mо‘ljаllаngаn kо‘рrik inshооti.
Stаtik yuk – 1 vаgоngа о‘rtаchа yuklаngаn yukning tоnnаdаgi miqdоri
Stоlbаli ustun – yuqоri uchlаri shkаf dеvоri vа qаytаrmа qаnоtlаri bilаn bоsh tо‘singа birlаshtirilgаn yig‘mа yоki yахlit stоlblаrdаn tаshkil tорgаn ustun.
|
| |
Nuqson tavsiflari - Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya

|
Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya
|
bet | 28/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docxNuqson tavsiflari
|
Nuqson toifasi
|
Tayanch balli baho Kbaz, ball
|
Nuqson toifasini hisobga oluvchi koeffitsientlar,
(ball ulushida)
|
1. Xavfsizlikka ta’sir qiluvchi nuqsonlar mavjud emas. Inshootda faqat profilaktika va ogohlantiruvchi ishlarni bajarish lozim
|
-
|
5
|
-
|
2. Xavfsizlikka ta’sir qilmaydigan, rivojlanishining boshlang‘ich bosqi-chidagi mayda ayrim nuqsonlar. Nuqsonlar joriy saqlovda bartaraf etilishi mumkin
|
I
|
4,50
|
αI = 0,05
|
3. Uzoqqa chidamliligini kamaytira-digan va xavfsizlikka tahdid soladi-gan nuqsonlar. Nuqsonlar inshoot elementlarining mustahkamlik tavsif-larini ushlab turishga va xizmat qilish muddatini uzaytirishga hamda kapital ta’mir doirasida, qoidaga ko‘ra, loyihasiz, bajarishga yo‘naltirilgan ishlar bilan bartaraf etilishi mumkin
|
II
|
3,50
|
αII = 0,20
|
4. Xavfsizlikka tahdid soladigan jid-diy nuqsonlar, ekspluatatsiyaning alohida cheklovlar kiritishgacha qa-dar shartlarini talab etadi. Inshoot ele-mentlarini yangilashga yo‘naltirilgan va maxsus loyiha bo‘yicha kapital ta’mir doirasida bajariladigan ishlar bilan bartaraf etiladigan nuqsonlar
|
III
|
2,50
|
αIII = 0,40
|
|
| |
Оrаliq tаyаnch (kо‘рrik ustuni)

|
Оrаliq tаyаnch (kо‘рrik ustuni)
|
bet | 91/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docxОrаliq tаyаnch (kо‘рrik ustuni) – kо‘р оrаliqli kо‘рriklаrdа chеtki tаyаnchlаr оrаsidа jоylаshgаn tаyаnch. “Kо‘рrik ustuni” аtаmаsi mаssiv qаttiq tаyаnchlаrgа tеgishli.
Оrаliqning о‘rtаsi – yоnmа-yоn (chеgаrаdоsh) tаyаnchlаrdаn bir хil mаsоfаdаgi nuqtаning gеоmеtrik jоyi.
Оrqа dеvоr – роydеvоr ustidа turаdigаn, ustun оrqаsidаgi tо‘kilmаni ushlаb turаdigаn chеtki ustunning yоn dеvоri.
Оsmа qоziq – yuk kо‘tаrish qоbiliyаti аsоsаn tuрrоqning yоn sirtigа ishqаlаnishi bо‘yichа аniqlаnаdi.
Оsmа оrаliq qurilmа – qо‘shni оrаliq qurilmа kоnsоligа judа bо‘lmаgаndа bir tоmоni bilаn tаyаnаdigаn uzlukli tеmirbеtоn оrаliq qurilmа.
Оsmа tirgаkli оrаliq qurilmа – kаbеllаrdа раydо bо‘lаdigаn kuchlаnishlаrning gоrizоntаl tаshkil еtuvchisi mахsus tаyаnchgа uzаtilаdigаn оsmа kо‘рrik оrаliq qurilmаsi
Оsmа tirgаksiz оrаliq qurilmа – kаbеllаrdа раydо bо‘lаdigаn kuchlаnishlаrning gоrizоntаl tаshkil еtuvchisi bikrlik tо‘sinigа uzаtilаdigаn оsmа kо‘рrik оrаliq qurilmаsi.
Оstki qаtnоv qismli оrаliq qurilmа – qаtnоv qismi uning раstki sаthidа jоylаshgаn оrаliq qurilmа.
Оchiq оrаliq qurilmа – fеrmаlаrining ustki bеlbоg‘lаri bоg‘lаnmаgаn vа ustki qismidа fеrmаlаr оrаsidаgi ichki bо‘shliq chеklаnmаgаn, trаnsроrt hаrаkаti оsti yоki о‘rtаsi bо‘ylаb аmаlgа оshirilаdigаn оrаliq qurilmа.
Раrоm (sоlsimоn yаssi kеmа) – yеr usti trаnsроrt vоsitаlаri, yо‘lоvchi, hаyvоn vа sh.о‘.lаrni suv tо‘sig‘i оrqаli оlib о‘tish uchun mо‘ljаllаngаn hаrаkаtlаnuvchi qurilmа. Раrоmli kеchuvlаr fаqаt dоimiy оchiq suv оqimlаridа qо‘llаnilаdi, hаmmаdаn kо‘рrоq kо‘рrik qurilgunchа vаqtinchаlik ishlаb turuvchi inshооtlаr kаbi.
Раrоmdа dаryоdаn о‘tish – dаryо, kо‘l, kо‘rfаz (qо‘ltiq), bо‘g‘оzlаr оrqаli оdаmlаr, аvtоmоbillаr, tеmir yо‘l еshеlоnlаri, аlоhidа vаgоnlаr vа lоkоmоtivlаrni о‘tkаzish uchun хizmаt qilаdigаn inshооt.
Раstki uchi kеngаytirilgаn qоziq – охiridаgi tubi kеngаytirilib burg‘ilаngаngаn quduqlаrning bо‘shliqlаrini bеtоn tо‘ldirish yо‘li bilаn tаyyоrlаnаdigаn burg‘i qоziq.
|
| |
Yoriqlarni ochilish sxemasi

|
Yoriqlarni ochilish sxemasi
|
bet | 33/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docx6.8-rasm. Yoriqlarni ochilish sxemasi:
1 – armatura o‘zagi; 2 – beton himoya qatlami; 3 – yoriq.
6.9-rasm. Yoriqlarni in’eksiyalash sxemasi:
a – prinsipial sxema; b – trubkasimon in’ektor; v - yopishgan inyektor; 1 – yoriq; 2 – konstruksiya betoni; 3 – in’ektor; 4 – manometr; 5 – siqilgan havo; 6 – qorishma yoki germetik solingan idish; 7 – in’ektor trubkasi; 8 – yoriq ichiga kiritilayotgan qorishma yoki germetik; 9 – epoksid kley surtmasi; 10 – g‘ovakli rezina; 11 – metall plastina.
6.5. Ekspluatatsiya qilinayotgan temirbeton oraliq qurilmalarning asosiy nuqson va shikastlanishlari
Oddiy va oldindan zo‘riqtirilgan temirbetondan tayyorlangan oraliq qurilmalarda ekspluatatsiya jarayonida yoriqlar, betonning singan bo‘laklari, kovak, himoya qatlamining qatlamlanishi, betonning ishqorlanishi, gidroizolyatsiya va suv qochirgichlarning buzilishi ko‘rinishidagi har xil shikastlanishlar sodir bo‘ladi (6.8-rasm). Shikastlanishlar oraliq qurilmalarning ishlash qobiliyati, yuk ko‘taruvchanligi va uzoq xizmat qilishining kamayishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Yoriqlar temirbetonli oraliq qurilmalarning eng ko‘p tarqalgan shikastlanishlar turiga kiradi. Ular o‘zining sodir bo‘lishiga qarab har xil xarakterga ega (6.9-rasm).
Shikastlanish (nuqson) larning sinflanishi
|
Xavflilik darajasi bo‘yicha: juda xavfli (sinishiga yoki turg‘unligining yo‘qolishiga olib kеluvchi); xavfli (normal ekspluatatsiyasining buzilishiga olib kеluvchi); kam xavfli (inshootlar ish sharoitining yomonlashishiga)
|
Rivojlanish tеzligi bo‘yicha: bir onda sodir bo‘ladigan; tеz sodir bo‘ladigan, asta-sеkin sodir bo‘ladigan
|
|
|
| |
So’z boshi - bet 53

151
vaqt oralig‘ida amalga oshiriladi. Biroq ikkala yo‘l uchun turli umumiy
zanjirlar (UZ) ishlatiladi: to‘g‘ri yo‘l uchun – UZ
1
teskarisi uchun UZ
2
.
To‘g‘ri va teskari yo‘llarni vaqt bo‘yicha ajratish usuli amaliyotda
keng tar- qalmadi, chunki bu usulda KM ning sig‘imi yarmiga qisqaradi.
Bu so‘zlashuv signallarini uzatish va qabul qilish uchun bitta emas,
ikkita vaqt oralig‘i ajratish zarurligi bilan tushuntiriladi. Ko‘proq to‘g‘ri va
teskari yo‘llarga fazoviy ajratish IRAT ning KM ida amalga oshiraladi.
IRAT ning KM ida to‘g‘ri va teskari yo‘llarini kommutatsiyalashni
sodda- lashtirish uchun juft o‘zaro aloqa tamoyili ishlatiladi. Bu tamoyil
to‘g‘ri va teskari yo‘llarga uzatiladigan kanalli oraliqlar o‘rtasida ma’lum
o‘zaro aloqa o‘rnatilishiga asoslangan. Juft o‘zaro aloqa tamoyilini amalga
oshirishni to‘g‘ri va teskari yo‘llarini vaqt bo‘yicha ajratish misolida
ko‘rib chiqamiz (5.31- rasm).
Vaqt bo‘yicha ajratishda 2 ta kanalli oraliqni ishlatish mumkin, ular
masalan, davrning yarmiga (n/2 τ) bo‘lingan bo‘lishi mumkin. Bu maqsad
uchun UZ da ushlab qolish sxemasi ulangan bo‘lishi kerak, u i vaqt
oralig‘ini (n/2τ) vaqtga ushlab qoladi. Demak, ushlab qolish sxemasi
mavjud bo‘lsa, UZ da har bir abonentning so‘zlashuv signallarini uzatish
va qabul qilish uchun bitta kanalli oraliq ajratish mumkin.
5.31- rasm. Juft o’zaro aloqa tamoyilini amalga oshirishni to’g’ri va teskari
yo’llarini vaqt bo’yicha ajratish
Оbyеktni kо‘zdаn kеchirish –

|
Оbyеktni kо‘zdаn kеchirish –
|
bet | 90/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docxОbyеktni kо‘zdаn kеchirish – оb’еktning lоyihаgа mоs kеlishi, kо‘rinаdigаn nuqsоnlаrni аniqlаsh, inshооtning tеkshirish rеjаsini tuzish, sindirmаydigаn usullаr bilаn tаdqiqоtlаr mаjmuаsini о‘tkаzish.
Оg‘ir bеtоn – bu zich strukturаli bеtоn bо‘lib, sеmеntli bоg‘lоvchi, kаttа vа mаydа zich tо‘ldiruvchilаrdаn tаshkil tорgаn. U qurilishdа еng kо‘р tаrqаlgаn bеtоn turi bо‘lib, аsоsаn yuk kо‘tаruvchi kоnstruksiyаlаrdа ishlаtilаdi.
Оzg‘in bеtоn – sеmеnti kаm bо‘lgаn bеtоn.
Оldindаn zо‘riqtirilgаn kоnstruksiyаlаr – bеtоndа yоriq раydо bо‘lishining оldini оlish uchun uni chо‘zilgаn аrmаturа yоrdаmidа siqilаdi. Tаyyоrlаsh jаrаyоnidа sun’iy rаvishdа bеtоndа siqilish vа аrmаturаdа chо‘zilish kuchlаnishlаri uyg‘оtilgаn tеmirbеtоn kоnstruksiyаlаr оldindаn zо‘riqitirilgаn kоnstruksiyаlаr dеb аtаlаdi.
Оldindаn zо‘riqtirilgаn оrаliq qurilmа – chо‘zuvchi zо‘riqishlаr tа’siridаgi hаr хil usullаr bilаn оldindаn siqilgаn tеmirbеtоn оrаliq qurilmа kоnstruksiyаsi yоki аlоhidа еlеmеntlаri.
Оrаliq – tо‘sin, рlitа, аrkа vа bоshqа qurilmаlаr yоrdаmidа yорilаdigаn qо‘shni tаyаnchlаr оrаsidаgi mаsоfа. Hisоbiy оrаliq – tаyаnch о‘qlаri оrаsidаgi mаsоfа. Kо‘zdа chаmаlаb аniqlаnаdigаn оrаliq – tаyаnchlаrni ichki chеgаrаlаri оrаsidаgi mаsоfа.
Оrаliq qurilmа – ikki vа undаn kо‘р tаyаnchlаrni yоki hаmmа bо‘shliqlаrni yорuvchi kо‘рrik роlоtnоsi еlеmеntlаri, trаnsроrt vоsitаlаri vа yо‘lоvchilаrdаn tushаyоtgаn yuklаrni qаbul qiluvchi vа tаyаnchlаrgа uzаtuvchi, kо‘рrik inshооtining yuk kо‘tаruvchi kоnstruksiyаsi. Fаrqlаnishi: tо‘g‘ri оrаliq qurilmаlаr – kо‘рrikning bо‘ylаmа о‘qi tаyаnch о‘qlаri bilаn tо‘g‘ri burchаk оstidа kеsishаdi; qiyshiq – tо‘g‘ri оrаliq qurilmаdаn fаrqli rаvishdа, judа bо‘lmаgаndа bittа tаyаnch о‘qi bilаn burchаk оstidа kеsishаdi.
Оrаliq qurilmа uzunligi – о‘qi bо‘ylаb о‘lchаngаn оrаliq qurilmа chеtki kоnstruktiv еlеmеntlаri оrаsidаgi mаsоfа.
Оrаliq qurilmаning о‘qi – tаrh bо‘yichа оrаliq qurilmа kоnfigurаtsiyаsi vа hоlаti ungа nisbаtаn bеlgilаnаdigаn chiziq.
|
| |
So’z boshi - bet 56

157
qilinayotgan vaqt oralig‘i davrida (chiquvchi) o‘qiydigan kanalga ulanish
imkoni bo‘ladi, bunda axborot xotiradan o‘qiladi.
5.37- rasm. FVF kommutatsiya sxemasining tuzilmasi
Agar
(F-
V-
F)
sxemaning
har
bir
alohida
zvenosi
blokirovkalanmaydigan bo‘lsa, unda u funksional tarzda uch zvenoli
fazoviy sxemaga ekvivalent bo‘ladi. Demak, 5.38 - rasmdagi ehtimollik
grafi F - V- F kommutatsiya sxemani tavsiflaydi.
5.38- rasm. F - V - F kommutatsiya sxemaning ehtimollik grafi
Mos ravishda F - V - F sxemaning blokirovkalash ehtimolligi
V = (1- (q
1
)
2
)
k
;
Bu erda, q
1
=1- p
1
= 1- p/ß, (ß = k/N),- K - sxemaning markaziy
zvenosining vaqt kommutatsiya bloklari soni. Fazoviy kommutatsiya
sxemasi bir zvenoli KB ko‘rinishida amalga oshirilgan va har bir KVA
texnologik chizmasi - Donni saqlash va dastlabki ishlash

D o n v i u l o s p e r m i n i y u m s h a t i s h j a r a y o n i n i n g a h a m i y a t i .
D o n n i n g n am lig i
oshirilganda, uning zichligi kamayadi. Bu esa
d o n c i u l o s p e r m i g a
ta’sir etib, uni yumshatadi, natijada endosperm
zichligi vu
clektroenergiya sarfi kamayib, uni maydalash, oraliq
m a h s u lo tla r v a
maydalangan zarrachalar sifati o ‘zgaradi.
Yorm a
olish texnologiyasida don yadrosi tuzilishining o ‘zgar-
tirilishi
maqsadga muvofiq emas, chunki texnologik jarayonlarda
d o n la r
maydalanib, unning chiqishi kamayib ketadi. Texnolog
endospermni yumshatish m exanizm ining ijobiy tomonlarini o ‘r-
ganib, dondan un va yorma ishlab chiqarish jarayonida undan
diametridan katta) - Donni saqlash va dastlabki ishlash

|
Donni saqlash va dastlabki ishlashBog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.diametridan katta).
125
Donlarning aerodinamik tarkibi.
D on aralaslimalaridan turli
yengil chiqindilam i ajratishda vertikal havo oqimidan foydalaniladi.
Havo oqim ining ta’siri don m assasidan organik iflosliklam i ajratadi.
Bu chiqindilarga pishm ay qolgan don, qobiq, gul q obig‘i, xashak,
poya sinig' i kabi yengil chiqindilar kiradi.
48-rasm. Havo separatori
D on havoda harakat qilganda qarshilikka (bosim ga) uchraydi, bu
bir qancha omillarga b o g ‘liq. D onga qarshi havo oqim ining bosim i
donning massasiga, uning o ‘lchamiga, shakliga, yuzasining holatiga,
donning havoda turish vaziyatiga, harakatning nisbiy tezligiga
b o g ‘liq.
Donning aerodinamik xususiyatidan saralashda foydalaniladi.
H avo oqim i ikkinchi marotaba o ‘tkazilganda don massasidan
y o v v o y i o ‘tlam ing urug‘larini ajratadi. Donning muallaq tezligi va
uning chiqindilari tajriba y o ‘li bilan aniqlanadi.
D on m assasini mineral chiqindilardan (toshlardan) tozalaydigan
uskuna.
126
Don aralashmalarida boshqa chiqindilar qatorida mineral chiqin-
djlar (mayda tosh, qum, oyna siniqlari, m etallsim on moddalar) ham
uchraydi. Bulami havo separatorida ajratish mumkin emas. Bu
chiqindilar unga tushib qolsa, unlam ing sifatini buzib, nostandart
lioltitga olib keladi yoki uskunalami ishdan chiqaradi. B u chiqindilar
tosh ajratuvchi mashina yordamida ajratiladi. B u uskunada donning
zichligi hisobga olingan b o ‘lib, mineral chiqindilar don yuzasida
paydo b o ‘lgan ishqalanish dinamik koeffitsiyenti asosida ajratiladi.
|
| |
Dukkakli ekinlar, tariq ellips shaklda sorgo urug‘lari esa sharsimon

|
Dukkakli ekinlar, tariq ellips shaklda sorgo urug‘lari esa sharsimonBog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.Dukkakli ekinlar, tariq ellips shaklda sorgo urug‘lari esa sharsimon
b o ‘ladi.
Donlarni separatsiyalashda, asosan, ularning aerodinamik xusu-
siyatlaridan foydalaniladi. Bunda asosiy k o ‘rsatkich donning havoda
muallaq (vitaniya) turishi hisoblanadi. Vertikal havo oqim iga bir
qancha zarrachalar joylashtirilsa, ular ikkita kuchga ega b o ‘ladi:
tortish kuchi, qarama-qarshilik kuchi
havo oqimini k o ‘taruvchi
kuchga teng.
45-rasm. Havo separatori
Dem ak, separatsiyalash jarayoni deb ikki va undan k o ‘proq don
aralashmalarini bir-biridan ajratish yoki saralashga aytiladi.
A so siy don massasidan uzunligi, qalinligi va eni bilan farq
qiladigan chiqindilam i ajratish.
Boshoqli donlar uzunligi, eni va qalinligi bo‘yicha tavsiflanadi.
124
Don va chiqindilam ing oich am larin i aniqlash, ulam i ajratishda
osonlik tu g ‘diradi. Donni uzunchoq teshikli elaklarda va dumaloq
teshikli elaklarda elab olinadi.
jsac
Jt
JZS3
46-rasm. Uzunchoq teshikli elaklarda donlarni chiqindilardan ajratish.
a, b,
v -
elak teshiklaridan о ‘tgan donlar (donning qalinligi eniga
nisbatan kam), g - e l a k teshigidan о ‘tmagan don (elak teshigining
diametri don qalinligidan katta).
загГ
о О О О о О 0 . 0 .
эо ©
о о о о о о. о о.
47-rasm. Dumaloq teshikli elaklarda donni chiqindilardan ajratish.
a, b, v — donlar elaklardan о ‘tadi (donning eni teshik diametridan
kichik); g —elak teshigidan о ‘tmaydigan don (donning eni teshik
|
| |
ina'lum og'ish orqali uzatilib chiqindi sifatida ajraladi

|
ina'lum og'ish orqali uzatilib chiqindi sifatida ajraladiBog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.ina'lum og'ish orqali uzatilib chiqindi sifatida ajraladi.
Ikkinchi varianti suli, arpa, javdar va donga nisbatan uzunchoq
ho'lgan qipiqlandan va aralashmalardan tozalash uchun ketma-ket
joylushtirilgan trierlarni ishlatiladi.
50-rasnu Don tozalash trierlari
Bu uskunalar ishlash jarayoni donlarni tozalashda ketma-
ket joylashtirilgan trierlarni ishlatiladi. Yacheykalami bir-biriga
nisbatan farqi shundaki yacheykalarni toza donlar bilan to ‘ldirib
m a iu m o g ‘ish markazi ostida shneklarga novlarga o ‘tib donlar
tozalanib chiqadi. D iskli ketma-ket saralagich uyalarining o ‘lchami
4,5-5 mm, nazorat b o ‘lim ida 3 ,0 -4 ,0 m m, ketma-ket ajratuvchida
esa 8 ,0 -1 0 ,0 mm va nazorat b o ‘lim ida 9 ,0 -1 1 ,0 mm. Uskunalar
yuqori samaradorlik bilan ishlaganda, don aralashmalaridan kamida
75-85% chiqindi ajralishi kerak.
129
Quruq usulda tozalash
Donlar turli chiqindilardan tozalangandan s o ‘ng ularning
ustki qatlamiga q o ‘shim cha ishlov berish tavsiya etiladi. Chunki
donni
sirtqi qism iga va mikroorganizmlar yopishgan b o ‘ladi.
Transportda tashish jarayonida don yuzasiga mineral, organik va
mikroflora, shuningdek ustiga chang q o ‘nadi. Bundan tashqari
ular bir-biri bilan ishqalanishi, urilishi natijasida donning m eva
qobiqlari k o ‘chib ketadi. D onni saqlash jarayonida y o g ‘in-sochin
va nam lik ta’sirida uning ustki qatlamida turli m o g ‘or zamburug‘lar
rivojlanib, mikrotoksinlar pay do b o ‘ladi. D onning ustki qatlamini
ana shunday zararli moddalardan va changdan tozalash uchun unga
quruq ishlov beriladi. D onga ishlov berishdan asosiy maqsad - un-
|
| |
Harakatli o„yin–bolaning harakatfaoliyati sifatida

|
Harakatli o„yin–bolaning harakatfaoliyati sifatidaBog'liq MAJMUA BOLALAR JISMONIY TARBIYASI Н.Хусенов
Harakatli o„yin–bolaning harakatfaoliyati sifatida
Harakatli o‗yinlar jismoniy
tarbiyaning asosiy vositasidir. Harakatli o‗yinlar bolalarning harakat faoliyati
jismoniy rivojlanishiga, harakat ko‗nikmalari va jismoniy sifatlarning shakllanishiga,
organizmning funksional faoliyatini oshirgan va emotsional quvnoqlik tuyg‗ularini
kuchaytirgan
holda
salomatlikni
mustahkamlashga ijodiy ta‘sir yetadi.
harakatli o‗yinlarni o‗tkazishda erishiladigan sog‗lomlashtirish samarasi bolalarning
o‗yin faoliyati jarayonida yuzaga keladigan va bola ruhiyatiga yaxshi ta‘sir etadigan
ijobiy emotsiyalar bilan uzviy bog‗liqdir. Emotsional ko‗tarinkilik bolalarda barcha
uchun umumiy bo‗lgan maqsadga erishishga intilish uyg‗otadi va u vazifalarni aniq
tushunishda, harakatlarning o‗zaro mosligida, fazoda va o‗yin sharoitlarida aniq
mo‗ljal olishda, topshiriqlarni tezlashtirilgan sur‘atda bajarilishida ifodalanadi.
Bolalarning maqsadga erishishga nisbatan kuchli ishtiyoqi va zavqli intilishi asosida
turli to‗siqlarni yengib o‗tishgayordam beruvchi irodaning roli oshadi. harakatli
o‗yinlar bolalar tomonidan avval egallangan harakat ko‗nikmalarini takomillashtirish
va jismoniy sifatlarni tarbiyalash metodi bo‗lib xizmat qiladi. O‗yin jarayonida bola
o‗z e‘tiborini harakatni bajarish usuliga emas, balki maqsadga erishishga qaratadi. U
o‗yin shartlariga muvofiq harakat qiladi, bunda chaqkonlik ko‗rsatadi va shu asnoda
harakatlarni takomillashtiradi. Harakat faoliyati sifatida harakatli o‗yin muayyan
o‗ziga xos xususiyatlarga ega: u boladan signal va o‗yinda to‗satdan bo‗ladigan
o‗zgarishlarga tezda javob berishni talab qiladi. Deyarli har bir harakatli o‗yinda
harakatlar va bolalar harakatiga oid signallar mavjud. Masalan «chumchuqlar va
avtomobil», «samolyotlar».O‗yindagi faol harakat faoliyati bola qo‗zg‗alish va
tormozlanish jarayonlarini takomillashtirgan holda asab tizimini mashq qildiradi,
kuzatuvchanlik, topqirlik, atrof-muxitda mo‗ljal olish qobiliyatini, botirlik,
chaqqonlik tashabbus ko‗rsatish, maqsadga erishishning mustaqil usulini tanlashni
tarbiyalaydi.
|
| |
Velosipedda uchishga o„rgatish metodikasi

|
Velosipedda uchishga o„rgatish metodikasiBog'liq MAJMUA BOLALAR JISMONIY TARBIYASI Н.ХусеновVelosipedda uchishga o„rgatish metodikasi
.Maktabgacha tarbiya muassasalarida
uch g‗ildirakli va ikki g‗ildirakli velosipedlardan foydalaniladi. Avvalo bolalarni
velosipedda yurish qoidalari bilan tanishtiriladi. Bolalar ikki yoshdan uch g‗ildirakli,
besh yoshdan ikki g‗ildirakli
velosipedda yurishga o‘rgatiladi: velosipedga o‘tirishga
undan tushishga, to‘g‘riga, aylana bo‘lib, «ilon izi» bo‘lib haydash, ortga burish
topshirig‘i beriladi. Shundan so‘ng bolalarni velosipedda to‘g‘riga haydash, burilishlar
qilishga (kattalar yordamida) o‘rgatiladi. Velosiped uchishga o‘rgatishda bolalarni
ketma-ket tarzda mashqlarga o‘rgatish lozim:
-velosiped qismlari bilan tanishish;
-rulni ushlab velosipedni to‗g‗ri, aylana bo‗ylab haydash;
-oyoqni o‗rindiq ustidan oshirib o‗tkazib joyida turgan velosipedga o‗tirish (bunda
o‗rindiq bolaning oyoqlari yerga tegadigan holatga tushirilgan bo‗lishi kerak);
-oyoqlari bilan yerdan itarilib, to‗g‗ri yo‗ldan velosipedda muvozanat saqlab uchish
(1 – 2 marta tarbiyachi velosiped egaridan ushlab yordam beradi, keyin bola mashqni
mustaqil bajaradi);
-oyoqlarini ko‗tarib, muvozanat saqlab, kichikroq masofani yurib o‗tish (oyoqlar
yordamida yerdan itarilish bilan tezlik olinadi);
-oyoqlar bilan yerdan itarilib, to‗g‗ri yo‗ldan kichikroq masofalarni o‗tish (bunda
avval bir oyoq, keyin har ikki oyoq pedalga qo‗yiladi);
-oyoqlar bilan yerdan itarilib tezlik olgandan keyin oyoqlarni pedalga qo‗yish va uni
aylantirish, oyoqni pedaldan olish va ularni yerga tekkizib, velosipedning yurishini
sekinlashtirib uni to‗xtatish;
-pedallarni aylantirib, to‗g‗ri yo‗ldan velosiped uchish;
-katta aylana bo‗ylab uchish;
-to‗xtash va velosipeddan tushish;
-yo‗nalishga hamda boshqa velosipedchilardan 4-5 metrlik masofaga rioya qilib,
aylana bo‗ylab velosiped uchish.
Tarbiyachi velosipedga o‗tirishni, qoidalarning bajarilishini, harakatlarni dozalashni
kuzatib boradi. Agar toliqish alomatini sezsa, bolaga haydashni bas qilishni aytadi.
|
| |
Harakatli o„yinlarning turlari

o‗ynashi uchun ular to‗pni erkin egallash ko‗nikmasiga ega bo‗lishlari muhimdir.
To‗p bilan harakat qilish, tutib olish, fazoda to‗g‗ri mo‗ljal olish kabi zarur
malakalarni rivojlantiradi.Harakatli o‗yinlarni har bir yosh guruh uchun tanlashda
ularni murakkablashib borishini hisobga olishi lozim. Harakatli o‗yinlar bolalarda
mushak zo‗riqishi: kuchli, o‗rtacha, sust xarakatchanlik darajasiga qarab bo‗linadi.
Harakatli o‗yin turlari o‗z ichiga asosiy, saflanish va umumrivojlantiruvchi
mashqlarni oladi.
Donni saqlash va dastlabki ishlash - bet 73

D o n l a r n in g sirtqi q i s m ig a d o n y u v a d ig a n u s k u n a y o r d a m i d a
ishlov berish. D o n la r g a suv bilan is h lo v b erish u c h u n n am lo v c h i
(suvni
p u rk a b v a c h a n g la tib b e r u v c h i) u s k u n a l a r ish la tila d i.
M a s h in a la r n i ish latish v a q t i d a q u y i d a g ila rg a e 't i b o r beriladi:
- d o n n a m lig in i 0,1 dan 3,5 % g a c h a k o 'ta r is h u c h u n z a ru r bo"l-
g a n suv sarfini hiso b lash ;
- d o n ustki q i s m in i n g bir tekis n am lan is h i.
D o n y u v is h u s k u n a s i d a q u y id a g i j a r a y o n l a r a m a lg a oshiriladi:
- d o n n i y u v ish , u n in g sirtqi q is m in i m o g ‘or, m ik r o o r g a n i z m l a r d a n
to zala sh ;
- t u r l i hidlarni ketk az ish ;
- m inera l c h i q in d ila rd a n tozala sh ;
- y e n g i l o rg a n ik c h iq in d ila rd a n to zala sh ;
- d on n i p o p u k c h a la r d a n t o z a la s h v a m e v a q o b i g 'i n i ajratish;
Uskunalarining texnologik samaradorligi 96-99%ni tashkil qiladi. Bu

Uskunalarining texnologik samaradorligi 96-99%ni tashkil qiladi. Bu
samaradorlik quyidagi omillarga b o g ‘liq: uskunani 100 % yuklash,
havo sarfi, donlarning geometrik o ic h a m i, donning nam ligi, iflosligi
va uskunanig nishabligiga b o g iiq b o ia d i.
49-rasm. M in eral aralashm alarni ajratish uskunasi
B u g ‘doyni tarkibida mavjud, b u g ‘doyga nisbatan oich am lari
har xil b o ig a n aralashmalar suli, arpa, javdari, mayda singan
127
bug‘doylar, yovvoyi o ‘t urug‘lari aralashmalaridan tozalashda diskli
yoki silindirli uskunalar q o ‘Ianilib, ular trierlar deb
nomlanadi.
Uskunalar ikki xil bo'lib, birinchisi singan, yarimta, kalta, yovvoyi
o ‘t urug‘larini paralel o ‘m atilgan trierlarda ajratiladi.
Z A
611
621
731
732
733
931
932
933
U zunligi
2605
3605 "
4149
. .
4227
K e n g l i g i
850
850
950
1 150
Balandligi
19S5
*
1
990
2160
2600
D iam ctri
600
600
700
900
Silind uzunligi
1500
2500
3000
3000
O g H r H g i
Ishlab chiqarish
1120
1300
1440
1950
B ug‘doy
{тл}
3,0
5.0
8,0
16,0
16,0
12.0
24.0
24.0
7- sxema. Donni о ‘Ichamlari bilan ajratish uskunasi
128
Ishlash prinsipi silindir yoki disklarni chuqur uyachalarini
aralashmalar to'ldiradi, diskllarni yoki silindr aylanishi natijasida
uyuchalarga joylashib olgan chiqindilar uskuna markazidagi shneka
|
samarali foydalanishi kerak. Hozirgi zamon ilm iy m a’lumotlari shuni

|
samarali foydalanishi kerak. Hozirgi zamon ilm iy m a’lumotlari shuniBog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.samarali foydalanishi kerak. Hozirgi zamon ilm iy m a’lumotlari shuni
ko‘rsatadiki, endospermni yum shatish quyidagi asosiy jarayonlarga
bog‘liq:
a) endospermni yumshatish natijasida donda mikrodarz hosil
b o iish i;
b) dondagi molekulalarning, biopolim er tuzilishi va shaklining
o ‘zgarishi;
v) biokim yoviy va gidrolitik jarayonlam ing yuz berishi.
Endospermni yum shatishga turli om illam ing ta’siri
Don endospermni yumshatishda namlik, harorat va jarayonning
davom iyligi bosh omillardan hisoblanadi. Birinchi va ikkinchi
omillar jarayonning samaradorligini oshiradi, y a ’ni harorat ta’sirida
jarayonning davom iyligi qisqaradi. Endospermning yumshashi
natijasida kichik yoriqlar (mikrodarz) paydo b o iib , uning tuzilishi
o ‘zgara boshlaydi. B u g‘doy donini namlash natijasida, uning
nam ligi 14-17% dan oshib ketgandan s o ‘ng undagi kichik yoriqlar
(mikrodarz) tez rivojlana boshlaydi.
Donda eng k o ‘p mikrodarzlar ular namlangandan 8 soat
o ‘tgandan s o ‘ng boshlanadi. 16 soatdan s o ‘ng mayda kichik yoriqlar
(mikrodarzlar) y o ‘qolib, 48 soatdan s o ‘ng faqat yoriqlar qoladi.
Yuqoridagi jarayonlam ing samarali b o iis h i uchun donlam ing
sifatini, don dimlanadigan bunkerlarning tuzilishini va dimlash
usulini e ’tiborga olish kerak.
133
2
4
-j
a
d
v
a
l.
D
o
n
g
a
па
т
|
| |
qism ga b o ‘lishini, ishqalanishi natijasida m aydalovchi uskunaning

M a y d a la s h ja r a y o n i u m u m i y q o n u n i n i n g t a h l i l i shuni k o 'r s a t a d ik i.
m a y d a l a s h uch u n s a r f b o 'l a y o t g a n q u v v a tn i k a m a y tiris h uch u n
q u y id a g i ja r a y o n l a r n i a m a l g a o sh iris h kerak:
- p a r c h a l a n a y o t g a n z a r r a c h a n in g d e f o r m a t s i y a l a n is h sonini k a
m ay tirish ;
- z a r r a c h a n i h a d d a n ta s h q a ri m a y d a la m a s d a n , m a y d a l a s h darajasi
t a l a h i g a j a v o b b e r a d ig a n d a r a j a d a boM ishiga erishish;
- m a y d a lo v c h i m a s h i n a ishchi q i s m la r in in g m u s ta h k a m l i g i va
u la rn in g e m irilishini o sh irish ;
- j i s m g a m a q s a d g a m u v o fiq G TI y o r d a m i d a t a ’sir etish n a ti
j a s i d a d o n n i n g m u s ta h k a m lig in i p asa y tirib , 6 - m a y d a la n g a n d o n
n ing p a rc h a la n is h in i k a m a y tirib , u n i n g e g ilu v c h a n lik m o d u lin in g
a h a m iy a tin i orttirish. Un to rtish ja r a y o n i d a . a v v a lo . d o n larn i m a y d a
b o 'l a k c h a l a r g a b o 'l i b , u la rd a n y o r m a - d u n s t m ah su lo tla ri olish m a k -
sim al d a r a ja d a b o 'l s a , un olish j a r a y o n i ik k inchi darajali h iso b lan ib ,
bu j a r a y o n m a y d a l a s h j a r a y o n i d e b ataladi. M a y d a la n i s h j a r a y o n i d a
hosil b o 'l g a n y o rm a - d u n s tla rn i s aralab. ulard a n y u q o ri sifatli y o r
m alarn i ajra tib olib. s o 'n g u larni u n g a a y la n tirish ja r a y o n i e s a un
to rtis h ja r a y o n i d e b ataladi.
Nazorat uchun savollar - Bolalar jismoniy tarbiya nazaryasi va texnologiyalari

qilishlari mumkin. Masalan: ba‘zi birlari velosiped uchadilar, ayrimlari stol tennisi va
badminton o‗ynaydilar keyin esa ular o‗zaro o‗rin almashadilar. Dastlab tarbiyachi
sport o‗yinlari va mashqlarida ishtirok etishga jismoniy tarbiya mashg‗ulotlarida
mashqni yetarlicha o‗zlashtirmagan bolalarni jalb yetadi. Keyinroq esa hamma
bolalarning faol bo‗lishiga harakat qilishi kerak. Bolalar faqat sport o‗yinlari
elementini o‗zlashtirib olishlari emas, balki ularning asosiy qoidalarini
foydalanayotgan sport inventarlarining qismlari nomini, ularni asrab-avaylab
saqlashni bilishlari lozim. Agar tarbiyachining o‗zi sport o‗yinlarida faol ishtirok
etsa, bolalarning xatti- harakatiga rahbarlik qilsa, sport o‗yinlariga o‗rgatish ancha
tezlashadi.
- So’z boshi

216
xizmat ko‘rsatish uchun bo‘lgani kabi ma’lumotlarni uzatish tarmog‘idan
foydalanadi.
Masala asosan, ikkita zarur bo‘lgan yaqinlashuv - ma’lumotlarni
uzatish hajmining keyinchalik oshishini qo‘llab - quvvatlash va an’anaviy
xizmatlardan tushadigan foydasini kafolatlash to‘g‘risida so‘z boradi.
Ushbu tezisga asosan konvergensiya yagona
tarmoqda turli xizmatlarni
birlashtirish vazifasini o‘z oldiga qo‘yadi. Next Generation Network –
NGN nomini olgan konvergent tarmoqlari bitta xizmat - aloqa xizmati
uchun qulay bo‘la oladi. Ushbu tarmoq operatorlarining boshqaruvchi
uskunasi uni qaysi abonent qurilmasi (IP-
telefoniya terminali, mobil
telefon, Internet tarmog‘ining ishchi stansiyasi) bilan o‘zaro ishlashini
belgilab beradi va shunga muvofiq aniq xizmatlarni
hamda ular uchun
talab etiladigan resurslarni taqdim etadi. Foydalanuvchi NGN tarmoqni
«qora quti»1 kabi ko‘rib chiqiladi, unga
qanday protokollar oqimidan
foydalanilishi, qanday transport muhiti taqdim etilishining farqi yo‘qdir.
Uning uchun oxirgi qurilmaning tegishli imkoniyatlari bo‘lgan xizmatlarni
taqdim etish fakti ahamiyatli bo‘lib kelmoqda.
Bunday
masalani
hal etish uchun standart protokollaridan
foydalaniladi. SoftSwitch bog‘lanishlari bilan boshqaruv qurilmalari
H.248/MEGACO protokollari yordamida shlyuzlar bilan aloqada bo‘lish
va ko‘rsatiladigan xizmatlarni boshqarish holatida bo‘ladi.
Turli
SoftSwitch o‘rtasidagi kommutatsiya SIP, Q.1901/BICC protokollarini
qo‘llashda
amaga oshiriladi, bir nechta serverlar funksiyalaridan
foydalanish yordamida amalga oshiriladigan xizmatlarni ko‘rsatish ilovalar
(API) ochiq standart dasturiy interfeyslarni qo‘llash uchun asoslanadi.
Shunday qilib, - nutq uzatish texnologiyasining rivojlanishidagi
keyingi qadam paketli texnologiyaga o‘tadi. Nutq paket ko‘rinishda
uzatiladi, u real vaqt xizmatlari uchun sifatning
barcha talab etiladigan
parametrlarini saqlagan holda yuklamaning turli xillarini optimal va
ixtiyoriy siljishini ta’minlaydi. Real vaqtda taqdim etiladigan xizmatlar
(yoki soddaroq aytganda –
real vaqtdagi xizmatlar, jumladan telefoniya)
sifat parametrlariga juda sezgirdir, ulardan biri kechikish va uning
variatsiyasi (jitter) hisoblanadi. Katta kechikish to‘g‘risida so‘z borganda,
aks - sadoni (echo cancellation) bartaraf etish zarurligi yuzaga keladi.
Nutqni paketli tarmoq orqali uzatishda
yuzaga keladigan yuqorida
keltirilgan kamchiliklar bilan kurashish uskuna narxida va uning
murakkabligida
hisoblanadi.
Paketli
texnologiyaga
asoslangan
konvergensiya bir qator afzalliklarga ega. Masalan, resurslarni dinamik
taqsimlash resurslarning nutqini uzutish uchun oldindan ajratilgan «turib
217
qolish» vaziyatdan (ajratilgan doimiy o‘tkazish yo‘laksi
samarasiz
foydalaniladi) yoki ma’lumotlarni uzatish uchun taqdim etilgan resurs
ma’lumotlar trafigining cho‘qqili oshgan vaziyatda halos qiladi.
Keyingi avlod tarmoqlariga o‘tish sabablari

215
ma’lumotlarni uzatish tarmoqlariga xizmat ko‘rsatish va qo‘llab-
quvvatlash operatorlarga oldindan nutqli
trafikni uzatish uchun
mo‘ljallangan kanallarni vaqt bo‘yicha ajratish tarmoqlarga (Time
Division Multiplexing - TDM) nisbatan ancha arzonga tushadi.
Bashorotlarga asosan keyinchalik kanallarni vaqt bo‘yicha ajratish bilan
(TDM) multurleksorlash metodi bilan uzatiladigan
yuklamalar sonining
kamayishi kuzatiladi, bunda paketli texnologiya
yordamida uzatiladigan
nutqli trafik hajmi kabi nutq uzatish (Voice over IP, Voice over ATM,
Voice over Frame relay va boshqalar) oshadi. Unga keyingi avlod (3G)
mobil ob’ektlari bilan aloqaning mobil
tarmoqlarida nutq paketli
ko‘rinishda uzatiladi.
7- .1- rasmda bunday bashoratlardan biri ko‘rsatilgan.
7.1- rasm. Trafikning har xil turlarining oshish tendensiyalari
Diagrammaga asosan ma’lumotlar trafigi yiliga 100 foizgacha, bu
vaqtda nutqli trafik 5 foizga oshadi. Bunda ancha ahamiyatli fakt klassik
telefon tarmoqlari rivojlanishi uchun xarajatlar ma’lumotlarni
uzatish
tarmoqlariga nisbatan ko‘p bo‘lishi hisoblanadi.
Yuqorida ko‘rsatilgan faktlar operatorlar amaldagi tarmoqlarni qayta
tashkil qilish to‘g‘risidagi qarorni qabul qilishni
boshlashiga olib kelishi
mumkin. Operatorlar TDM tarmog‘i ma’lumotlarni uzatish uchun
foydalanilganda amaldagi vaziyatdan farq qiladigan
telefon chaqiruvlarga
-rasm. Grechixa donining separatsiyalush texnologiyasi

75-rasm. Grechixa donining separatsiyalush texnologiyasi.
(don massasini 3 fraksiyaga (A) va ikkita fraksiya (B) b o ‘lib
separatsiyalash usuli):
ch.n. - chiqindilar nazorati;
О III
к -
III
darajali
chiqindilar; y . f -grechixani yirik Jr.; m .f - mayda; o'r.J. -o ‘rta fraksiya
205
Maxsus separator-tozalagichlarni qo‘llab tashkil etiladi. Sara-
lovchi elaklar teshigining oicham i don yirikligiga b o g iiq holda
shunday tanlanadiki, bunda don elakdan o ‘tib, elakda esa yirik
aralashmalar qolishi kerak.
Q o‘shimcha elaklar teshigining oicham i xas-cho‘p va ayniqsa,
mayda mineral aralashmalarni to iiq chiqishini ta ’minlaydi.
2. Texnologiyada mayda donni ko‘zda tutish zarur, chunki
nimjon mayda, to iiq boim agan dondan yuqori sifatli yorma olish
mumkin emas. Mayda donni ajratish uchun ikkinchi va uchinchi
proxod separatorlarining qo‘shimcha elaklari siyraklashtiriladi,
ajratilgan proxodni esa elakka eng qulay yuklanish bilan qo‘shimcha
nazorat qilinadi.
3. Yormabop donni fraksiyalarga b o iib tozalash yuqorida
grechixa misolida k o ‘rsatilgandek juda yaxshi samara beradi. Shu
bilan birga, yovvoyi o ‘tlarning o‘ziga xos xususiyatini hisobga olgan
holda, har bir don fraksiyasiga ishlov berish mumkin.
4. Texnologiya, shuningdek, trierlardan foydalangan holda
donni kalta va uzun aralashmalardan tozalashni ko‘zda tutadi.
5. Zarb beruvchi ta ’sirli mashinalardan oldin, don va chiqindilami
nazorat qilishda, donni yengil va mineral aralashmalardan sepa-
ratsiyalashda, shuningdek, kelayotgan donni va oxirgi mahsulot
larni nazorat qilish va ogirligini qayd etish maqsadida tortishda
metallomagnit aralashmalarni ajratish texnologiyadagi majburiy
jarayonlar hisoblanadi.
7. Texnologiya foydali don chiqishi va uni texnologik jarayonga
qaytarish maqsadida chiqindilar va em mahsulotlarini nazorat
qilishni ko‘zdatutishi kerak. Bu shubhasiz, dondan to iiq foydalanish
darajasini oshiradi. Bunda nazorat jarayonlari o'tkazilgandan so‘ng
don chiqindilari miqdori tegishli kategoriyadagi mahsulotlar uchun
standartlar va texnik shartlarda belgilangan normalardan oshmasligi
kerak. Texnologiyalar shuningdek faqat m aiu m bir yormabop
donga xos b o ig a n usullami ham ko‘zda tutish mumkin. Tozalashdan
so‘ng qayta ishlov berish uchun uzatilayotgan don sifati 36-jadvalda
keltirilgan ko‘rsatgichlarga mos boiishi kerak.
206
|
Bolalar jismoniy tarbiya nazaryasi va texnologiyalari - bet 95

O„ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O„RTA MAXSUS TA‟LIM VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETINIG
PEDAGOGIKA INSTITUT
“TASDIQLAYMAN”
Buxoro davlat Pedagogika
Institutining direktori
______________
M.I. Daminov
2022-yil ―___‖_____________
“Bolalar jismoniy tarbiya nazaryasi va texnologiyalari ” fanidan
SILLABUS (ishchi dastur)
Fanning kodi:
BJTNT1308
Bakalavriat yoʻnalishi:
60110200
– Maktabgacha ta‘lim
Semestr:
3/4
Kreditlar soni:
8
Buxoro – 2022
Fanning ishchi o‘quv dasturi Buxoro davlat pedagogika institutining ilmiy
kengashi tomonidan 2022 yil ―__ – avgust‖dagi ________
-
sonli buyrug‘i bilan
tasdiqlangan ―Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi‖ fani dasturi asosida
tayyorlangan.
Tuzuvchi:
N.N. Husenov -
«Jismoniy madaniyat nazariyasi va uslubiyoti» kafedrasi
o‘qituvchisi
Taqrizchilar:
M.J.Abdullayev
- (BuxDPI) « Jismoniy madaniyat nazariyasi va uslubiyoti »
kafedrasi mudiri.
R.H.Kadirov
- ( BuxDU) « Sport nazariyasi va metodikasi » kafedrasi
professori.
―Jismoniy madaniyat nazariyasi va uslubiyoti‖ kafedrasi mudiri:
2022-yil ―____‖______________ ________________ prof. M.J.Abdullayev
(imzo)
Fan dasturi Buxoro davlat pedagogika instituti kengashining 2022 yil ―__‖
__________ ____ -sonli bayoni bilan tasdiqlangan.
|
G‘azallaridan - Alimbekov adhambek

G‘azallaridan
* * *
Eltgin mening salomimni dildorga, ey sabo,
Arz aylagin payomimni ul yorga, ey sabo.
Sochgil binafsha sochlarni gul yonoq ustiga,
Taratgin mushki anbarni gulzorga, ey sabo.
Pinhonavor yorning eshigiga borsang agar,
Ko‘rsatma zinhor o‘zingni ag‘yorga, ey sabo.
Bechoraligimni mening ul yorga bayon qil,
Shoyadki topar dardimga bir chora, ey sabo.
Vuslat mayiga yetmas qo‘lim, notavonman,
Qancha taxammul aylaram ul xorga, ey sabo.
Degilki, Ahmadiyga necha zahmat berarsan
Ayyor, g‘amzali ko‘zi makkorga, ey sabo.
|
2 
4- Mavzu: Jismoniy tarbiya tizimida ta‟lim-tarbiya berish tamoyillari

4 2
4- Mavzu: Jismoniy tarbiya tizimida ta‟lim-tarbiya berish tamoyillari . Mashgʻulot turi: ma‟ruza Mavzu rejasi: 1. Jismoniy tarbiya tizimida ta‘lim-tarbiya berish tamoyillari
2. Ta‘lim metodlari va usullari tasnifi. Ko‘rgazmali, amaliy va og‘zaki
metodga oid usullar.
3. Harakat ko‘nikmalarini shakillantirish va jismoniy sifatni rivojlantirish.
Adabiyotlar: 1)
95-102 b.; 2) 102-108 3)118-120
Tavsiya etiladi:
1.Tulenova X, Xo‘jayev P, Xo‘jayeva M, Meliyev H. Jismoniy tarbiya
nazaryasi va metodikasi (1-2 qismlar)Maktabgacha ta‘lim va bolalar sporti
ta‘lim yo‘nalishi talabalri uchun uchun qo‘llanma.-T ―IQTISOD-
MOLIYA‖,2012
2. Djalilova H.H Bolalar jismoniy tarbiyasi. T.2020 y
5 2
5- Mavzu: Jismoniy tarbiya vazifalari va vositalari. Mashgʻulot turi: ma‟ruza Mavzu rejasi: 1.Bolalar jismoniy tarbiyasining vazifalari
2.Jismoniy tarbiya vositalarining umumiy tasnifi haqida bilim berish.
Adabiyotlar: 1)
31-35 b.; 2) 26-32
Tavsiya etiladi:
1.Tulenova X, Xo‘jayev P, Xo‘jayeva M, Meliyev H. Jismoniy tarbiya
nazaryasi va metodikasi (1-2 qismlar)Maktabgacha ta‘lim va bolalar sporti
ta‘lim yo‘nalishi talabalri uchun uchun qo‘llanma.-T ―IQTISOD-
MOLIYA‖,2012
2. Djalilova H.H Bolalar jismoniy tarbiyasi. T.2020 y
6 2
6- Mavzu: Jismoniy tarbiya mashqlari xarakteristikasi. Jismoniy mashqlarning paydo bo‟lishi. Mashgʻulot turi: ma‟ruza Mavzu rejasi: 1.Jismoniy mashqlarning mazmuni .
2.Jismoniy mashqlar texnikasi
3.Fazoviy
xarakteristika
(dastlabki
holat,gavda
qismlarining
holati,
treyektoriya.
Adabiyotlar: 1)
125-190 b.; 2) 26-32
Tavsiya etiladi:
1.Tulenova X, Xo‘jayev P, Xo‘jayeva M, Meliyev H. Jismoniy tarbiya
nazaryasi va metodikasi (1-2 qismlar)Maktabgacha ta‘lim va bolalar sporti
ta‘lim yo‘nalishi talabalri uchun uchun qo‘llanma.-T ―IQTISOD-
MOLIYA‖,2012
2. Djalilova H.H Bolalar jismoniy tarbiyasi. T.2020 y