Soliq xizmati idoralari tizimi. Maxalliy soliqlar va yig‘imlar tarkibi va ularni xisoblash hamda byudjetga to‘lash tartibi

MAVZU № 9.
MAHALLIY SOLIQLAR VA YIG‘IMLAR. SOLIQ XIZMATI IDORALARI TIZIMI.
1. Maxalliy soliqlar va yig‘imlar tarkibi va ularni xisoblash hamda byudjetga to‘lash tartibi.
Jamiyat iqtisodiy taraqqiyoti bir tomondan uning ichki mexanizmiga bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi tomondan boshqaruvning xarakteriga, ijtimoiy-siyosiy holatga, muvozanatga bog‘liq bo‘ladi. Oddiy qilib aytganda ustqurmaga ham bevosita bog‘liqdir. Mazkur jarayonda ijtimoiy siyosat alohida rol o‘ynaydi.Siyosat (arab. سياسة (siyasa) - ot tarbiyalash, ot boqish) - davlatni boshqarish sanʼati. Siyosat biror guruh, jamiyatni boshqarish jarayonidir. Ushbu jarayonda tegishli guruh vakillari ham qatnashishadi. Ijtimoiy siyosat o‘z navbatida ichki va tashqi madaniy-ma'rifiy, siyosiy, iqtisodiy siyosat kabilarga bo‘linadi. Iqtisodiy siyosat ham o‘z navbatida moliya, pul-kredit, byudjet, soliq siyosati kabi turlarda amal qilib, ularni yaxlitligi makroiqtisodiy darajada qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatlari faoliyatlarining asosiy ajralmas qismiga aylanadi. Shu o‘rinda soliq siyosatining mazmuniga to‘xtalib o‘tadigan bo‘lsak, yuqorida qayd etilganidek, soliq siyosati iqtisodiy siyosatning ajralmas bir bo‘lagi bo‘lib, davlatning muayyan davrda aniq maqsadlarga qaratilgan soliq sohasidagi faoliyatidir. U tarkiban soliqlarni joriy etish, soliqqa oid huquqiy baza yaratish, joriy etilgan soliqlar va soliqsiz to‘lovlarni amaliyotda ishlash mexanizmini shakllantirish va samaradorligini oshirishga qaratilgan davlatning tegishli vakolatli organlari tomonidan kompleks tarzda olib boriladigan chora-tadbirlar yig‘indisidir. Mamlakat soliq tizimi xususiyatlari, yo‘nalishlari, qanday soliqlarning joriy etilishi, ular o‘rtasidagi nisbatni ta'minlash kabi masalalarni soliq siyosati belgilab beradi.
Prezidentimiz I.A. Karimov «Soliq siyosatining vazifasi - bir tomondan, davlat byudjeti daromadining barqaror safarbarligini ta'minlashdan, ikkinchidan, korxonalarni respublika uchun zarur bo‘lgan mahsulotlar ishlab chiqarishni ko‘paytirishga rag‘batlantirishdan iborat»,1, deb alohida ta'kidlab o‘tgan. Mahsulot - iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, i.t. Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar.
Soliq siyosatining huquqiy asoslari sifatida mustaqillikning dastlabki yillarida O‘zbekiston Respublikasining 1991 yil 31 avgustdagi «O‘zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi to‘g‘risida»gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, O‘zbekiston Respublikasining «Korxonalar, tashkilotlar, birlashmalardan olinadigan soliqlar to‘g‘risida»gi (1991 yil 15 fevral), «O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari, ajnabiy fuqarolar va fuqaroligi bo‘lmaganlarning daromad solig‘i to‘g‘risida»gi (1991 yil 15 fevral), «Mahalliy soliqlar va yig‘imlar to‘g‘risida»gi (1993 yil 7 may) Qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmonlari, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Kengashi va Vazirlar Mahkamasining Qarorlari kabi me'yoriy hujjatlardan iborat bo‘lgan bo‘lsa, 1997 yilda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining Soliq Kodeksi va O‘zbekiston Respublikasining «Davlat soliq xizmati to‘g‘risida» gi Qonuni yuqoridagi hujjatlarning ayrimlarini o‘z kuchini yo‘qotishiga olib kelgan bo‘lsa, ayrimlarining huquqiy bazasi kengayishiga, kuchayishiga xizmat qilib kelmoqda. Vazir (arab. - yuk koʻtaruvchi) - oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida, shu jumladan Oʻrta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshligʻi. V. lar vaziri aʼzam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shugʻullangan. V. «O‘zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi to‘g‘risida»gi Qonunga muvofiq, shu kundan e'tiboran O‘zbekiston Respublikasi o‘zining mustaqil soliq siyosatini olib boradi. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida fuqarolarning burchlariga soliqlarni to‘lash majburiyati ham kiritilgan: «Fuqarolar qonun bilan belgilangan soliqlar va yig‘imlarni to‘lashga majburdirlar»2. Shuningdek respublikamiz hududida yagona soliq tizimi amal qilishi va uni belgilash vakolati haqidagi jumlalar keltirilgan: «O‘zbekiston Respublikasi hududida yagona soliq tizimi amal qiladi. Soliqlarni joriy qilishga faqat Oliy Majlis haqlidir».
| O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi oliy davlat vakillik organi bo‘lib, qonun chiqaruvchi hokimiyatni amalga oshiradi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi ikki palatadan - Qonunchilik palatasi (quyi palata) va Senatdan (yuqori palata) iborat. |
3
Bugungi kunda respublikamiz soliq siyosatining huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, O‘zbekiston Respublikasining Soliq Kodeksi, «Davlat soliq xizmati to‘g‘risida»gi Qonuni, hukumatning boshqa soliqqa oid qonun, qarorlari, Prezident Farmonlari va boshqa me'yoriy hujjatlar bilan izohlanadi.
Hozirgi paytda respublikamiz soliq siyosatining asosi Prezidentimiz tomonidan ishlab chiqilgan va muvaffaqiyatli tarzda amaliyotda o‘z aksini topayotgan iqtisodiy rivojlanishning besh tamoyilidir. Soliq siyosati ana shu tamoyillar asosida tashkil etilgan bo‘lib, soliq sohasidagi samarali chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Soliq konsepsiyasi - soliqlarning yo‘nalishlarini aniq ilmiy asoslangan holda amalga oshirish goyalarining yaxlitligidir. Mamlakatimizda soliq konsepsiyasi Prezidentimiz I.A. Karimov tomonidan chuqur ilmiy asosda ishlab chiqilgan bozor iqtisodiyotiga o‘tish konsepsiyasiga asoslanadi. Agar soliq konsepsiyasi qanchalik chuqur ilmiy asosga ega bo‘lsa, soliq siyosatining barqarorligi shunchalik mustahkam ta'minlanadi. O‘z navbatida soliq konsepsiyasi esa soliqlar sohasidagi chuqur ilmiy tadqiqot ishlari hamda soliq amaliyotida orttirilgan boy tajribalarning o‘zaro uyg‘unligiga asoslangan g‘oyalar samaradorligiga bog‘liq bo‘ladi.
Shuningdek, soliq siyosati barqarorligini ta'minlashda uning strategiyasi va taktikasi ishlab chiqilishi lozim. Amalga oshirilishi lozim bo‘lgan tadbirlar xususiyati va muddatini e'tiborga olib soliq siyosati: soliq siyosati strategiyasi va soliq siyosati taktikasiga bo‘linadi.
Soliq siyosati strategiyasida muayyan uzoqroq muddatga mo‘ljallangan soliqqa oid iqtisodiy munosabatlarni asosiy yo‘nalishlari va chora-tadbirlari ifodalanadi. Bu esa o‘z navbatida ilmiy asoslangan soliq konsepsiyasi bilan bevosita bog‘liqdir. Masalan, respublikamizda jamiyat taraqqiyotining asosiy strategiyasi qilib erkin, ochiq bozor iqtisodiyotiga, erkin fuqarolik jamiyatiga asoslangan huquqiy, demokratik jamiyat qurish belgilangan. Soliq borasidagi ustuvor strategik vazifa esa davlat byudjeti va xo‘jalik yurituvchi sub'ektlarni soliqqa oid iqtisodiy munosabatlarida muayyan uyg‘unlikni ta'minlovchi soliq tizimini shakllantirish va shunga mos ravishda takomillashtirib borishdan iboratdir yoki boshqacha qilib aytganda, soliq siyosati strategiyasi - soliq siyosatining uzoq muddatli yo‘nalishi bo‘lib, ijtimoiy va iqtisodiy strategiya belgilab bergan ulkan ko‘lamli vazifalarni kelajakda bajarilishini ta'minlash ko‘zda tutilgan moliyaviy tadbirlar yig‘indisidir.
Soliq siyosati taktikasi esa belgilangan soliq siyosati strategiyasi ijrosini ta'minlovchi, tez-tez o‘zgarib turuvchi say'i-harakatlarni bildiradi, ya'ni qisqa muddatli va kichik ko‘lamli moliyaviy chora-tadbirlarni hal qilishga qaratilgan yo‘nalishlar majmuasi - soliq siyosati taktikasi sifatida qaraladi.
Soliq siyosati konsepsiyasi soliq siyosati strategiyasiga nisbatan, soliq siyosati strategiyasi esa soliq siyosati taktikasiga nisbatan barqaror, ya'ni kam o‘zgaruvchan bo‘lib, ularning barchasi bir-biriga bog‘liq holda, bir-birini to‘ldirib turadi hamda yaxlit holda soliq siyosatinining mohiyatini tashkil qiladi.
Soliq siyosati tarkibiy jihatdan quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
- mamlakat miqyosida amal qiluvchi soliqlar va soliqsiz to‘lovlarni qonuniy joriy etish;
- amal qilayotgan soliqlarni samarali ishlashini ta'minlovchi mexanizm shakllantirish va takomillashtirish, soliqqa oid qonunlar va boshqa me'yoriy hujjatlarni takomillashtirib borish;
- soliq siyosatini amalga oshiruvchi tegishli vakolatli organlarni tashkil etish va ularni ushbu sohadagi vazifalarini belgilash;
- soliqqa tortish tizimini shakllantirishga qaratilgan chuqur ilmiy tadqiqotni amalga oshirish va ularni joriy etishni tashkil etish.
-
Infrastrukturani rivojlantirish solig‘ini xisoblash va to‘lash tartibi.
Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘ini to‘lovchilari bo‘lib tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi yuridik shaxslar – O‘zbekiston Respublikasining rezidentlari hisoblanadilar.
Soliq solish maqsadida yuridik shaxslar deganda mulkida, xo‘jalik yuritishida yoki tezkor boshqaruvida mol-mulki bo‘lgan va o‘z majburiyatlari bo‘yicha ushbu mol-mulk bilan javob beradigan, shuningdek mustaqil balans va hisob-kitob raqamiga ega bo‘lgan alohida bo‘linmalar ham tushuniladi.
Quyidagilar obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘ini to‘lovchilari bo‘lib hisoblanmaydilar:
a) notijorat tashkilotlari. Bunda tadbirkorlik faoliyatidan daromad oluvchi notijorat tashkilotlari ushbu faoliyat bo‘yicha soliqni umumbelgilangan tartibda to‘laydilar.
b) soliq solishning soddlashtirilgan tartibi o‘rnatilgan yuridik shaxslar (agar ularda qonunchilikka binoan obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘ini to‘lash majburiyati yuzaga kelmasa).
Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘ini hisoblashda soliq solish ob'ekti bo‘lib, hisoblangan foyda solig‘i chegirilganidan keyingi sof foyda (daromad) hisoblanadi. Byudjetga to‘lanadigan soliq summasi yuqorida ko‘rsatilgan hisobot shaklining 260-satrida aks ettiriladi.
Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘ining eng yuqori stavkasi soliq solish ob'ektining 8 foizi miqdorida belgilangan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2006 yil 18 dekabrdagi “O‘zbekiston Respublikasining 2007 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi va Davlat byudjeti parametrlari to‘g‘risida”gi PQ-532son qaroriga muvofiq 2007 yilda obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i stavkalari quyidagi jadvaldagi miqdorlarda belgilangan (7-jadvalning 1-bandi):
7-jadval
Mahalliy soliqlar va yig‘imlarning eng yuqori stavkalari
№
|
Soliq va yig‘imlar turlari
|
Chegaralangan stavkalar
|
1.
|
Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i
|
Korxona ixtiyorida qoladigan sof foydaning 8%
|
2.
|
Iste'mol uchun jismoniy shaxslardan undiriladigan soliq :
|
|
|
transport vositalari uchun benzin, dizel yoqilg‘isi
|
1 litr uchun 80 so‘m
|
|
transport vositalari uchun gaz
|
1 kg uchun 80 so‘m
|
3.
|
Ayrim turdagi tovarlar bilan chakana savdo qilish huquqi uchun yig‘im :
|
|
|
alkogolli mahsulotlar
|
bir oylik savdo uchun eng kam ish haqining 5 baravari
|
|
qimmatbaho metallar va qimmatbaho toshlardan yasalgan buyumlar
|
bir oylik savdo uchun eng kam ish haqining 3,5 baravari
|
4.
|
Tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanadigan yuridik, shuningdek jismoniy shaxslarni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun yig‘im
|
eng kam ish haqining 5 baravari
|
Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘ini hisoblashda soliqni to‘lovchilar uchun soliq solish bazasi bo‘lib quyidagilar hisoblanadi:
a) balansida ijtimoiy infratuzilma ob'ektlari bo‘lmaganlar uchun – sof foyda;
b) balansida ijtimoiy infratuzilma ob'ektlari bo‘lganlar uchun – to‘g‘rilangan sof foyda hisoblanadi.
To‘g‘rilangan sof foyda quyidagi formula asosida aniqlanadi:
Sf Xis-S,
bu yerda
Sf - sof foyda;
Xis – ijtimoiy infratuzilma ob'ektlarini saqlab turish bo‘yicha amaldagi xarajatlar;
S - daromad (foyda) solig‘ining hisob-kitob qilingan summasi, u daromad (foyda) solig‘ining belgilangan stavkasi va ijtimoiy infratuzilma ob'ektlarini saqlab turish bo‘yicha amaldagi xarajatlari summasidan kelib chiqib hisoblanadi (Xis x daromad (foyda) solig‘i stavkasi : 100);
Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘ini hisoblab chiqarish va to‘lash tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnomani qo‘llash maqsadida ijtimoiy infratuzilma ob'ektlariga sog‘liqni saqlash, bolalar maktabgacha tarbiya muassasalari va umumta'lim maktablari kiradi. Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i soliq solish bazasi va belgilangan stavkadan kelib chiqib hisoblanadi.
Bunda, agar balansida ijtimoiy infratuzilma ob'ektlari mavjud bo‘lgan soliq to‘lovchida ijtimoiy infratuzilma ob'ektlarini saqlab turish bo‘yicha amaldagi xarajatlari:
- hisoblangan obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i summasiga teng yoki undan ko‘p bo‘lsa, soliq to‘lanmaydi;
- hisoblangan obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i summasidan kam bo‘lsa, byudjetga to‘lanadigan obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i hisoblangan obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i hamda ijtimoiy infratuzilma ob'ektlarini saqlab turish bo‘yicha haqiqatdagi xarajatlar farqi sifatida aniqlanadi.
Chorak davomida soliq to‘lovchilar obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘ining byudjetga joriy to‘lovlarini amalga oshiradilar. Joriy to‘lovlarni hisoblab chiqarish va to‘lash uchun soliq to‘lovchilar taxmin qilinayotgan soliqqa tortiladigan sof foyda (daromad) va belgilangan soliq stavkasidan kelib chiqadilar hamda joriy chorak birinchi oyining 5 kuniga qadar davlat soliq xizmati organlariga joriy to‘lovlar unga muvofiq hisoblab yoziladigan ma'lumotnoma (13-ilova) taqdim etadilar.
Yilning hisobot choragida mahsulotni sotishdan olgan daromadi (foydasi) eng kam ish haqi darajasining 200 baravarigacha bo‘lgan yuridik shaxslar, shuningdek yagona yer solig‘ini to‘lashga o‘tmagan qishloq xo‘jaligi korxonalari (dehqon xo‘jaliklari bundan mustasno), ular ishlab chiqarishining mavsumiy xarakterdaligini hisobga olib, obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i to‘lovlarini joriy to‘lovlarni to‘lamasdan har chorakda, yil boshidan o‘sib boruvchi yakun bilan, oldingi choraklar uchun hisoblangan soliq summalarini hisobga olgan holda amalga oshiradilar.
Joriy to‘lovlar har bir oyning 25-kunidan kechiktirmay, soliq choraklik summasining uchdan bir qismi hajmida amalga oshiriladi.
Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i bo‘yicha hisob-kitoblar ro‘yxatdan o‘tkazish joyidagi davlat soliq xizmati organlariga har chorakda o‘sib boruvchi yakun bilan (14-ilovadagi shakl asosida) hisobot choragidan keyingi oyning 25-kunidan kechiktirmay, yil yakunlari bo‘yicha esa - yillik moliyaviy hisobotni taqdim etish muddatida haqiqatda shakllangan soliq solinadigan bazadan kelib chiqib taqdim etiladi.
Hisob-kitob bo‘yicha hisoblangan obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i summasini to‘lovchilar byudjetga obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i bo‘yicha hisob-kitoblarni taqdim etish muddatlari belgilangan kundan boshlab 5 kun davomida to‘laydilar.
Byudjet bilan hisob-kitoblar buxgalteriya hisobi byudjetga to‘lovlar bo‘yicha (turlar bo‘yicha) qarzlarni hisobga olish hisobvarag‘i bo‘yicha yuritiladi. Belgilangan tartibda hisoblangan soliq byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlarni hisobga olish hisobvarag‘i krediti va soliqlar hamda yig‘imlarni to‘lash uchun foydani ishlatishni hisobga olish hisobvarag‘i debeti bo‘yicha aks ettiriladi.
O‘tkazilgan soliq summalari byudjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzlarni hisobga olish hisobvarag‘i debeti va pul mablag‘larini hisobga olish hisobvarag‘i krediti bo‘yicha aks ettiriladi.
Obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i mahalliy byudjetga o‘tkaziladi.
Soliq qonunchiligini buzganlik uchun obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘ini to‘lovchilar O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunlariga muvofiq javobgar bo‘ladilar.
Soliq qonunchiligiga rioya etilishi ustidan nazorat Davlat soliq xizmati organlari tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, O‘zbekiston Respublikasining “Davlat soliq xizmati to‘g‘risida”gi Qonuni hamda O‘zbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.
-
Reklama solig‘i (2003 yilda bekor qilindi), avtotransport vositalarini olib sotish solig‘i (2003 yilda bekor qilindi), savdo huquqi olish yig‘mi, alohida tovarlarga litsenziya yig‘imi, tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchilarni ro‘yhatdan o‘tkazish yig‘imi.
Respublikamizning mustaqillikka erishishi, o‘zining mustaqil soliq tizimini shakllantirishni ham taqozo etadi. Shundan kelib chiqib, mustaqillikning dastlabki yillaridan e'tiboran mustaqil soliq tizimini shakllantirishga qaratilgan islohotlar izchillik bilan amalga oshirila boshlandi va ushbu islohotlarning samarasi o‘laroq hozirgi paytga kelib respublikamizda bir qadar o‘ziga xos bo‘lgan soliq tizimi shakllantirildi. O‘ziga xos bo‘lgan soliq tizimining shaklantirilishini soliq siyosatining samarasi sifatida e'tirof etish mumkin. Respublikamiz davlatchilik shaklidan kelib chiqib respublikamizda respublika byudjeti daromadlarini shakllantirishga qaratilgan umumdavlat soliqlari va mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirishga qaratilgan mahalliy soliqlar va yig‘imlar amal qiladi. Soliqlarning byudjetlar o‘rtasida taqsimlanishi O‘zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi bilan mustahkamlangan bo‘lib, unga muvofiq respublikamiz soliq tizimida amal qiladigan har bir soliq turi u yoki bu byudjetga tushishi qat'iy belgilab qo‘yilgan. Shuningdek, Vazirlar Mahkamasining qaroriga muvofiq ayrim umumdavlat soliqlari mahalliy byudjetlarga to‘liqligicha biriktirilishi yoki ulardan tushumlar respublika va mahalliy byudjetlar o‘rtasida taqsimlanishi mumkin. Ushbu tizim bir necha yillardan buyon mahalliy byudjetlar kamomadini bartaraf etish maqsadida amaliyotda samarali qo‘llanilib kelinmoqda.
Shu o‘rinda yuridik shaxslarni soliqqa tortishning muhim tartiblariga alohida to‘xtalib o‘tish zarur. Respublikamiz soliq qonunchiligida hozirgi vaqtda soliqqa tortishning umumbelgilangan tizimi bilan bir qatorda, amaldagi barcha soliqlar o‘rniga yagona soliqni to‘lashni ko‘zda tutuvchi soliqqa tortishning alohida tartiblari ham mavjud. Bu tartib quyidagilar uchun ko‘zda tutilgan:
- savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari;
- soddalashtirilgan soliqqa tortish tizimidan foydalanayotgan kichik tadbirkorlik sub'ektlari;
- qishloq xo‘jaligi tovarlari ishlab chiqaruvchi korxonalari;
- lotoreyalar, totalizatorlar va tavakkalchilikka asoslangan boshqa o‘yinlarni o‘tkazishga ixtisoslashgan yuridik shaxslar;
- tadbirkorlik faoliyatining alohida turlari bilangina shug‘ullanuvchi yuridik shaxslar (bilyardxonalar, qisqa muddatli avtomobil saqlash joylari, bolalar o‘yin avtomatlari).
Yuridik shaxslarni soliqqa tortish tartibidagi o‘ziga xoslikni mamlakatimiz soliq tizimining muhim xususiyati sifatida e'tirof etish lozim. Chunki respublikamiz soliq qonunchiligiga muvofiq bugungi kunda mamlakatimiz iqtisodiyotida muhim bo‘lgan sohalar alohida tartib bo‘yicha soliqqa tortilib kelinmoqda.
Shuningdek, mamlakatimiz soliq tizimining muhim xususiyatlari sifatida soliq to‘lovchilarga nisbatan ko‘zda tutilgan imtiyozlarni ham qayd etish mumkin. Jumladan, eksport faoliyatini rag‘batlantirishga, xorijiy investitsiyalar kirib kelishini rag‘batlantirishga qaratilgan, aholining ijtimoiy shart-sharoitini hisobga olgan holdagi imtiyozlarni ularning ifodasi sifatida keltirib o‘tish mumkin.
| Aholi - Yer yuzida yoki uning muayyan hududi, qitʼa, mamlakat, tuman, shaharida istiqomat qiluvchi odam (inson) lar majmui. Aholini tadqiq etish bilan maxsus fan - Demografiya shugʻullanadi.aholi oʻrtasida sodir boʻlayotgan jarayonlar biologik, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar taʼsirining natijasidir. |
Iqtisodiy adabiyotlarda soliq siyosatining asosiy yo‘nalishlari sifatida ikki yo‘nalish: korxona va tashkilotlarga nisbatan soliq siyosati va aholining turli ijtimoiy guruhlari uchun soliq siyosati kabi yo‘nalishlarga bo‘lib o‘rganiladi.
Respublikamiz mustaqilligining dastlabki yillarida davlat soliq siyosatining asosiy yo‘nalishi bozor munosabatlarini qaror toptirishga qaratilgan qator ilmiy asoslangan soliqlarni joriy etish va shu orqali mavjud soliq tizimini tubdan qayta tashkil etishdan iborat bo‘ldi. Soliq siyosatining keyingi yo‘nalishi esa joriy etilgan soliqlarning samarali amal qilishini ta'minlash maqsadida soliq munosabatlarini amalga oshiruvchi tegishli muassasalarni tashkil etishga qaratildi. Xususan, dastlab Vazirlar Mahkamasi qoshida Soliq bosh boshqarmasi tashkil etilgan bo‘lsa, 1994 yilga kelib bu boshqarma Davlat Soliq Qo‘mitasiga aylantirildi va uning hududiy bo‘linmalari tashkil etildi. Bundan ko‘rinadiki, bozor iqtisodiyotiga o‘tishning birinchi bosqichida soliq siyosatida asosan tashkiliy jihatlarga e'tibor qaratildi, ya'ni soliqlarni joriy etish va soliq siyosatini bevosita amalga oshiruvchi tegishli muassasalar shakllantirildi.
Bu davrdagi soliq siyosatining asosiy xususiyatlaridan biri soliqlarning ko‘proq fiskal ahamiyat kasb etishida, ya'ni ko‘proq e'tibor davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishga qaratildi.
Jahon soliq siyosati tajribasida soliqqa tortishning quyidagi yo‘nalishlariga katta e'tibor beriladi:
1) har xil mulk shakllariga moslangan korxona va tashkilotlarning xo‘jalik yuritishiga mumkin qadar iqtisodiy sharoit yaratish, ularni bozor munosabatlariga kirib borishiga har tomonlama ko‘maklashish;
2) ijtimoiy-zaruriy umumdavlat vazifalarini bajarish uchun davlatni kerak bo‘lgan moliyaviy manbalar bilan ta'minlash;
3) bozor iqtisodiyoti sharoitida yangi ijtimoiy-iqtisodiy omillarni tashkil qilishda qatnashish, ishsizlarni ish bilan ta'minlash, iqtisodiy nochorlarga yordam berish;
4) aholi turmush darajasini zaruriy me'yorda saqlab turish imkonini izlash va ta'minlash, soliqqa tortilmaydigan daromad minimumini vaqti-vaqti bilan oshirib borish. Bunda «iste'mol savatchasi» ma'lumotlarini e'tiborga olish.
Bugungi kunda respublikamiz soliq siyosatining muhim yo‘nalishlari sifatida yuridik va jismoniy shaxslar daromadlarini soliqqa tortishni takomillashtirish, bilvosita soliqqa tortish samaradorligini ta'minlash, resurs soliqlariga ko‘proq e'tibor qaratish, soliq tizimining soddaligiga erishish, davlat xarajatlarini optimallashtirish kabilarni qayd etish mumkin.
Respublikamizda soliq tizimini takomillashtirish jarayonida xo‘jalik yurituvchi sub'ektlarga nisbatan soliq yukini izchil kamaytirishga alohida e'tibor qaratish lozimligi ko‘p bora ta'kidlanmoqda. Bunda birinchi navbatda ularning daromadlaridan undiriladigan bevosita soliqlarning salmog‘ini kamaytirish lozimligi alohida ahamiyatga ega. Buning natijasida korxonalar ixtiyorida qoladigan mablag‘lar ulushining ko‘payishi evaziga uning aylanma mablag‘lari miqdorini ko‘paytirib borish va optimal darajasini saqlash, ishlab chiqarishni zamonaviylashtirish, uning samaradorligini oshirish maqsadida ko‘proq investitsiya kiritish, xodimlar mehnatini yanada rag‘batlantirish imkonini beradi.
Jismoniy shaxslar daromadlarini soliqqa tortilishini takomillashtirish bo‘yicha ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan soliq stavkalarini kamaytirish va aholi daromadlarini soliqqa tortishning uch bosqichli tizimidan ikki bosqichli tizimiga asta - sekin o‘tish konsepsiyasini davom ettirish vazifasi turibdi.
Bevosita soliqlar bo‘yicha soliq yukini izchil kamaytirish soliq siyosatining samaradorligini YaIM ga nisbatan ular tushumining barqaror kamayishi tendensiyasi ham isbotlaydi. Soliq tizimini takomillashtirishda ustuvor ahamiyat bilvosita soliqqa tortishga qaratilgan. Bilvosita soliqlar tovarlarga nisbatan qo‘shimcha bo‘lgani holda, pirovard natijada ishlab chiqaruvchining moliyaviy holatiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta'sir ko‘rsatmaydi hamda ishlab chiqarishni rivojlantirishga to‘sqinlik qilmaydi.
Resurs soliqlari yer, suv va boshqa tabiiy boyliklardan samarali foydalanishni ta'minlovchi amaliy vosita bo‘lgani holda bozor iqtisodiyotida tabiiy resurslardan foydalanish va kelajak avlodlar uchun saqlash borasida muhim rol o‘ynaydi.
Soliqqa tortish tizimini takomillashtirishning muhim yo‘nalishlaridan biri soliq tizimini tartibga solish, soliq turlarini kamaytirish, hisob-kitob mexanizmini soddalashtirish va ular bo‘yicha to‘lov davriyligini kamaytirish hisoblanadi.
Soliq siyosatini ishlab chiqishda davlatning roli ijtimoiy sohalarni rivojlantirishni hisobga olgan holda soliqqa tortish tizimini takomillashtirishning muhim yo‘nalishlari bilan soliq siyosatining asosiy yo‘nalishlari o‘zaro bog‘liqligini ta'minlash lozim. Soliq siyosatining asosiy yo‘nalishlarini ishlab chiqishda bir qator ta'sir etuvchi mezonlarni hisobga olgan holda tashkil etish va bu yo‘nalishlarni aniqlovchi muhim omilli ko‘rsatkichlarni o‘rganish hamda uning o‘ziga xos xususiyatlarini tartiblash muammosi bugungi kundagi dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Soliq siyosati choralarini ishlab chiqishda eng muhim vazifalardan biri davlat xarajatlarini o‘z vaqtida va mo‘ljallangan hajmda moliyalanishi uchun soliq tushumlarining yetarliligi hisoblanadi. Bu esa, o‘z navbatida, soliq yukini kamaytirish borasidagi siyosatni byudjetning xarajatlar qismini optimallashtirish choralari bilan qo‘shib olib borilishini taqozo etadi.4
Mamlakatimizda iqtisodiy erkinlashtirish sharoitida soliq siyosatini to‘liq va aniq yuritilishini ta'minlaydigan vositalardan biri soliq siyosatini takomillashtirish jarayonida davlat xarajatlarini to‘liq va o‘z vaqtida moliyalashtirish hamda ishlab chiqarishni rivojlantirishga ta'sir etishni bosqichma-bosqich maqbullashtirishning o‘ziga xos yo‘nalishlarini ishlab chiqish va aniqlash muammosini hal etish bilan bog‘liqligidadir.
|