Soya moyini rafinatsiyalash - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov...

8.2. Soya moyini rafinatsiyalash.
Soya moyining gliserid tarkibi doimiy bo’lmay, u urug’ navi va uning o’sish
shart-sharoitlariga bog’liqdir. Ko’pincha soya moyida quyidagi kislotalarning
gliseridlari bo’ladi: palmitin (2,4-6,8%), olein (32-35,6%), linol (52,5-57%), linolen
(2-3%). To’yingan yog’ kislotalarining umumiy miqdori 8%dan 12%gacha .Gliserid
tarkibi bo’yicha soya moyi kungaboqor moyiga yaqin va shuning uchun ham uni
rafinatsiyalashning mexanizmlari va texnologik sharoitlari kungaboqar moyining
rafinatsiya sharoitlaridan farq qilmasligi kerak. Soya moyida ko’p miqdordagi
fosfatidlar, sovunlanmaydigan, bo’yovchi moddalar bor.Soya moyini rafinatsiya
qilishning asosiy maqsadi shundan iboratki, gidratasiyalash orqali fosfatidlardan
102
to’liq tozalash va aktivlangan oqlovchi tuproqlar bilan moyni oqartirishdan iborat.
Gidratasiya va tuz-suv asosli neytrallash va oqlash jarayonlarining shart-sharoitlari
kungaboqar moyi uchun qo’llanadigan sharoitlarga o’xshash.
Soya moyini avval vakuumda sentrifugalab, rangsizlantirib, keyin neytrallash
va dezodorasiya qilish usuli [38] yaratilgan.
A.M. Neshem yangi va tozalik darajasi past bo’lgan soya dukkaklaridan
olingan soya moyini limon kislota ishtirokida va uning ishtirokisiz turli xil sirt aktiv
moddalari(SAM) yordamida rafinatsiyalash samaradorligini o’rgangan[39]. Muallif
30 g moyga 60
0
S haroratda, tarkibida 0,1% yoki 40 mg limon kislota eritmasi
bo’lgan, 2% li SAMning suvli eritmasini qo’shib, 15 minut aralashtirgan. 1 soat
tindirgandan so’ng moydagi fosfatidlar miqdori tahlil qilingan. Yangi dukkaklardan
olingan
moyni
limon
kislota
yordamida
rafinatsiyalash
samaradorligi,
alkiloksazalin, polimerli sulfonat, alkilsulfat va lesitin kabi SAMlar qo’shilganda
ortadi. Sezilarli darajada buzilgan dukkaklardan olingan moylarni alkilsulfatlar
yordamida rafinatsiyalanganda samaradorlik past bo’ladi. Juda yuqori darajada
buzilgan dukkaklardan olingan moy rafinatsiyalanganda gidratlanmaydigan
fosfatidlar va xom lesitin miqdori ko’p bo’lishi, hamda uzoq vaqt saqlangan va
buzilgan dukkaklardan olingan moyni rafinatsiyalash samarasiz ekanligi aniqlangan.
Mualliflar kungaboqar moyini rafinatsiya qilishda avval kislotali agentni suvli
eritmasi bilan ishlov berish, fosfatidlarni cho’ktirish va mumsimon moddalarni
ajratish, so’ng moy massasiga nisbatan 500:1-1500:1 nisbatdagi perlit bilan ishlov
berib oqlash usulini ishlab chiqishgan. Kislotali agent sifatida 0.005-0.5%
miqdorida limon kislotasi qo’shiladi [40].
Tarkibida kalsiya va magniy mavjud bo’lgan mexanik usulda olingan xom
soya moyini qayta ishlash usuli patentlangan [41]. Usul quyidagilarni o’z ichiga
oladi: gidratlanadigan fosfolipid smolalarini ajratib olish maqsadida xom soya
moyini suv yoki tarkibida organik kislota(masalan sirka kislota) bo’lgan suvli eritma
bilan aralashtirish; xom moydan smolani ajratish va dastlabki ishlov berilgan soya
moyini olish; olingan moyni ishqorning suvli eritmasi bilan yaxshilab aralashtirish
va tarkibida magniy va kalsiy mavjud bo’lgan soapstok olish; moydan soapstokni
103
ajratish. Ishqorning suvli eritmasida suv va ishqoriy metall gidroksidi yoki ishqoriy
metall metasilikati bo’ladi.
Jahonda ishlab chiqariladigan o’simlik moylarining ichida birinchi o’rinni
soya moyi egallab, uning salmog’i 35% dan ko’proqni tashkil qiladi. Ikkinchi
o’rinda esa palma moyi (25% ga yaqin), uchinchi o’rinda kungaboqar moyi (17% ga
yaqin) turadi.
Soya moyi oziq-ovqatga ishlatiladi va undan turli oziq-ovqat mahsulotlari
tayyorlashda foydalaniladi. Soya fosfatidlari shokolad, non mahsulotlari
tayyorlashda va konditer sanoatida keng qo’llanadi.
Soya moyi texnik maqsadlarga ham ko’p miqdorda ishlatiladi, ya’ni sovun
pishirishda, lak-bo’yoq ishlab chiqarish, to’qimachilik, kimyo va boshqa sanoat
tarmoqlarida qo’llanadi.
Undan tashqari, soya moyi asosida plastmassa, kleyonka, linoleum, surkash-
moylash moylari va boshqa mahsulotlar tayyorlanadi. Soya urug’i yer yuzida
ekiladigan yerlarni deyarli 1% ni, ya’ni taxminan 55 mln. gektarni tashkil qiladi. Bu
esa jahon miqyosida olinadigan jami hosilning taxminan 0,2% ni tashkil qiladi.
Hozirgi vaqtda soya urug’ini yetishtirishda AQSh dunyoda birinchi o’rinni
(jami soya ekini maydonining 40%ni va olinadigan hosilning 50% ni), Braziliya
ikkinchi o’rinda (ekin maydonining taxminan 19%ni va hosilning 19% ni), Xitoy
uchinchi o’rinni (taxminan ekiladigan yerlarni 13% ni va hosilning 8,5% ni),
to’rtinchi o’rinda Argentina (ekiladigan yerlarni 10% ni va hosilning 11% ni),
beshinchi o’rinni Hindiston (ekiladigan yerlarni 9% ni va hosilning 3,4% ni)
egallaydi. Yevropa ittifoqi davlatlarida soya urug’ini yetishtirishda jahonda
ekiladigan yerlarni 1,5% ni ajratgan bo’lib, hosilning 1% ni yig’ib olinadi.
Ye.V. Shklyayev va b. [42] soya moyiga gidrotermik ishlov berish va
gidratlash jarayonini birgalikda o’tkazib, sanoat miqyosida tekshiruv olib borishgan.
Ular tomonidan texnologik parametrlar va sifat ko’rsatkichlari keltirilgan bo’lib, har
xil ishlov berilgan soya moylarini turlariga qarab narxi shakllanishidagi ziddiyatlar
tahlil qilingan. Me’yoriy-texnik hujjatlarni kompleksi bayon etilib, ularni qo’llangan
taqdirda ziddiyatlarni yo’qotishga olib kelishi ko’rsatilgan.
104
Ekstraksiya soya moyini [43] tarkibida CaCO
2
bo’lgan deionizlangan suv
bilan rafinatsiyalash jarayoni tadqiq etilgan bo’lib, bir xil sharoitda tarkibida FeCl
2
bo’lgan suv bilan rafinatsiyalangan moyning oksidlanish tezligi, tarkibida NaCl,
CaCO
3
yoki MgCO
3
bo’lgan suvga nisbatan yuqori ekanligi aniqlangan.
K. Ivanov va b. [44] soya moyini gidrogenlash va rafinatsiyalash
bosqichlariga antioksidant moddalarning ta’sirini o’rganishgan bo’lib, ma’lum
bo’lishicha moy tarkibidagi og’ir metallarni miqdori asosan gidrogenlangan soya
moyining rafinatsiyalash sharoiti va rejimiga bog’liq ekan. Texnologik
jarayonlarning har xil bosqichlarda tokoferol va fosfatidlarning o’zgarishlari turlicha
bo’lib, gidrogenlangan soya moyini oksidlanishga barqarorligi pastligi aniqlangan.
Buning asosiy sababi gidrogenlangan moylarda qoldiq og’ir metallar miqdorining
ko’pligi degan xulosaga kelingan.
Xorijiy olimlar tomonidan [45] yangi va sifatsiz soya urug’idan olingan moyni
limon kislotasi va SAM ishtirokida rafinatsiyalash jarayonining samaradorligi
o’rganilgan. Yangi soya urug’idan olingan moylarni limon kislotasi yordamida
rafinatsiyalashning samaradorligi SAM qo’shilganda yuqori bo’lgan. SAM sifatida
alkiloksazaminlar, sulfat polimerlari va lesitin ishlatilgan. Biroz buzilgan soya
urug’idan olingan moyning rafinatsiyalash samaradorligi alkilsulfat qo’shilganda
kamroq bo’lganligi qayd qilingan. O’ta buzilgan soya urug’idan olingan moyni
rafinatsiyalanganda uning tarkibida gidratlanmaydigan fosfatidlar mikdori ko’p va
SAM qo’shilganda rafinatsiyalash jarayoni biroz yaxshilanishi aniqlangan. Xom
lesitinni yangi soya urug’idan ajratilgan fosfatidlardan olish samaradorligi yuqoriroq
bo’lsa, uzoq muddat saqlangan va buzilgan soya urug’idan olinganda samaradorlik
juda past bo’lishi aniqlangan.
Tadqiqot ishi [46,47] da soya moyini suv bug’i bilan rafinatsiyalash va
gidratlangan moyning sifatiga ta’siri o’rganilgan. Yaratilgan usulning iqtisodiy
samaradorligig hisolangan va kislota soni past bo’lgan soya moyini rafinatsiyalashda
qo’llash mumkinligi aniqlangan.
S.N.Volotovskiy va b. [48] soya moyini rafinatsiyalash jarayonining
rejimlarini o’rganishgan. Ular soya moyi tarkibidagi fosforli moddalarni va temir
105
moddasini to’liq ajratish uchun limon kislotasining eritmasidan foydalanish
maqsadga muvofiq deb topishgan.
V.T. Zolochevskiy va boshqalarning ishlari [49] da soya moyini gidratlashga
gidrotermik ishlov berishning ta’sirini optimal sharoitlari aniqlangan bo’lib, harorat
101,5-102,5
o
C, suv miqdori 3,5-4,3%, kontakt davomiyligi 7-8,2 minut.
Gidrotermik ishlov berish jarayoni gidratlangan moy tarkibida fosfolipidlar
miqdorini kamayishiga olib kelishi ko’rsatib berilgan.
Soya moyini ishqor eritmasi ta’sirida uzluksiz rafinatsiyalash uchun [50]
issiqlikni regenerasiyalash texnologiyasi joriy qilingan. Bu usul energetik jihatdan
oldingi, issiqlikni regenerasiyalamasdan ishlatilgan jarayonlarga qaraganda ancha
foydali ekanligi ko’rsatilgan.
Amerika assosiasiyasining asosiy vazifalaridan biri [51] soya urug’ini sifatini
oshirishdir. Shuning uchun Amerika assosiasiyasining a’zolaridan bir guruhi qator
ekstraksiya texnologik uskunalari bilan tanishdilar va ularning ish jarayonlarini
bosqichma-bosqich ko’rib chiqdilar. Tanishish natijasida olingan ma’lumotlarni
muhokama qilish uchun 1989 yil 22 sentyabrda Turkiya o’simlik moylari
assosiyasiyasi bilan birgalikda seminar o’tkazildi. Bunda soya moyini sifatini
oshirish uchun tavsiyalar berildi va rafinatsiyalash va gidrogenlash texnologik
jarayonlarini to’g’ri o’tkazilsa, sifatli moylar va margarin mahsulotlarini olinishiga
erishish mumkin degan xulosaga kelindi.
Neytrallangan moylarni degazasiyalangan suv yoki elektrolitlarni suvli
eritmalari bilan yuvilsa, moyning chiqish miqdori oshadi, sifati yaxshilanadi, moy
tarkibidagi suv kamayadi va oqava suvlarni hajmi kamayadi [52]. Soya va raps
moylarini laboratoriya qurilmasida 60°C haroratda, 75% li H
3
PO
4
kislotasi bilan
qayta ishlanib, ishqor eritmasi bilan neytrallab, yuvilib, 10% li limon kislotasi bilan
90 °C da ishlov berilib, oqlanib, 210-240 °C haroratda dezodorasiya qilinsa,
rafinatsiyalanmagan va rafinatsiyalangan moylar tarkibidagi P, Ca, Mg, C, Fe, Cu,
Zn, Mn, Co metallarni miqdori turlicha bo’ladi. Undan tashqari ularning kislota
sonini, karbonil soni, perekis soni va organoleptik ko’rsatkichlari ham turlicha
ekanligi kuzatiladi [53].
106
Tadqiqot ishi [54] da soya moyini oqlashda pigmentlarni g’ovakli yutib
oluvchi yordamida yo’qotish effekti ya’ni kritik ko’rsatkichlari ko’rib chiqildi.
Sorbentni 3ta namunasini taqqoslash yo’li bilan samaradorligi aniqlandi. Eng yaxshi
xususiyatlarga g’ovaklari 8-32 angstrem o’lchamdagi sorbent – atapulgit eganligi
ko’rsatib berildi.
E.O. Aluyor va boshqalar[55] soya mag’zidan ekstraksiya usulida moy
olishgan va moyni rafinatsiyalashgan. So’ng olingan xom va rafinatsiyalangan
moylarni fizik va kimyoviy xususiyatlarini o’rganishgan. Rafinatsiyadan so’ng
moyning kislota soni 2,89 mg/KOH dan 0,42 mg/KOH gacha, fosfolipidlpr 23.11%
dan 5,53% gacha, mis miqdori 0,37% dan 0,036% gacha va temir miqdori 3,98%
dan 0,31% gacha kamaygan. Tadqiqot natijalaridan ko’rinib turibdiki, moyning
sifati rafinatsiyalangandan so’ng oshadi.
|