Yadro reaktorining himoyasi - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

Atom energetikasining qulayliklari. Insoniyat doimo arzon va qulay energiya manbalariga ega bo‘lishga intilgan. Yadro reaktorlarining yaratilishi esa yadro energetikasining sanoatda qo‘llanilishiga, ya’ni undan inson ehtiyojlari uchun foydalanishga imkon yaratdi. Yadro yonilg‘isining zaxiralari kimyoviy yonilg‘i zaxiralaridan yuzlab marta ko‘p. Shuning uchun elektr energiyaning asosiy qismi atom elektr stansiyalarida (AES)
ishlab chiqarilganda edi, bu – bir tomondan, elektr energiyaning tannarxini kamaytirsa, ikkinchi tomondan, insoniyatni bir necha yuz yillar davomida energetika muammolaridan xalos qilgan bo‘lardi. AESlarning ancha kichik maydonni egallashini ham ta’kidlash lozim. Dunyoda birinchi AES 1954-yilda Obninsk shahrida ishga tushirilgan. Undan keyin esa juda ko‘p ulkan AESlar qurildi va muvaffaqiyatli faoliyat ko‘rsatib kelmoqda.
Nima uchun og‘ir yadrolar o‘rta yadrolarga aylanganda energiya ajralib chiqadi?
Uzluksiz zanjir reaksiyasi qanday ro‘y beradi?
Boshqaruv tayoqchalari reaktorning faol zonasidan chiqarib olinsa, qanday hol ro‘y beradi?
Kritik massa deb qanday massaga aytiladi?
mavzu. O‘ZBEKISTONDA YADRO FIZIKASI SOHASIDAGI TADQIQOTLAR VA ULARNING NATIJALARIDAN XALQ XO‘JALIGIDA FOYDALANISH
O‘zbekistonda yadro fizikasi sohasidagi ishlar o‘tgan asrning 20- yillarida boshlangan. Lekin muntazam tadqiqotlar 1949-yilda Fizika-texnika institutida yo‘lga qo‘yilgan. Akademiklar I. V. Kurchatov, U. O. Orifov va
S. A. Azimovlarning tashabbusi bilan 1956-yilda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining yadro fizikasi instituti
tashkil qilingandan keyin, bu tadqiqotlarni yanada kengaytirish imkoni tug‘ildi. Hozirgi paytda yadro spektroskopiyasi va yadro tuzilishi; yadro reaksiyalari; maydonning kvant nazariyasi;
elementar zarralar fizikasi; relyativistik yadro fizikasi va boshqa yo‘nalishlar bo‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda.
Radiatsion fizika va materialshunoslik bo‘yicha o‘tkaziladigan tadqiqotlar nafaqat fan va texnika, balki xalq xo‘jaligi uchun ham muhimdir. Bu yo‘nalishda radioaktiv nurlarning yarimo‘tkazgichlar, dielektriklar, sopollar,
yuqori temperaturali o‘ta o‘tkazuvchan materiallarning elektr o‘tkazuv- chanligi, mexanik, optik va boshqa xossalariga ta’siri o‘rganilmoqda.
O‘zbekistonda yuqori energiyalar fizikasi sohasida olib borilayotgan ishlar ham talaygina. Bunday izlanishlar «Fizika-Quyosh» ishlab chiqarish birlashmasining
Fizika-texnika institutida, O‘zbekiston Milliy universitetida va Samarqand davlat universitetida olib borilmoqda.
1970-yilda Cherenkov hisoblagichlari asosida zarralarning yadro bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganuvchi ulkan qurilma yaratilib, hosil bo‘lgan zarralarning xarakteristikalari o‘rganildi.
Tezlashtirilgan zarralar va yadrolar ta’sirlashuvlarini o‘rganish maqsadida pufaksimon kameralardan olingan filmli axborotlarni qayta ishlash markazi tashkil qilindi. Markazning samarali tadqiqotlari natijasida komulativ izobarlar hosil bo‘lishi o‘rganildi va massalari 1903, 1922, 1940, 1951 va 2017 MeV bo‘lgan tor, ikki barionli rezonanslar mavjudligi haqida ma’lumotlar olindi.
Quyosh atmosferasida bo‘ladigan hodisalar Yerdagi hayotga bevosita ta’sir etishi mumkinligi uchun ham, uni o‘rganish sohasidagi tadqiqotlar muhim ahamiyatga egadir. Aynan shuning uchun ham O‘zbekiston Fanlar akademiyasining Astronomiya instituti 1980-yillarning o‘rtalaridan boshlab fransuz olimlari bilan hamkorlikda, Quyoshning global tebranishini tadqiq etish sohasida izlanishlar olib borilgan.
O‘zbek olimlarining yadro fizikasi sohasida olib borayotgan ishlari ko‘lami ancha katta va ularning natijalari xalq xo‘jaligida ham muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda.
O‘zbekistondagi birinchi tadqiqotlarning o‘ziyoq bevosita xalq xo‘jaligiga aloqador bo‘lgan. Bunga U. Orifov tomonidan ishlab chiqilgan «Gamma- nurlar yordamida pilla ichidagi ipak qurtini o‘ldirish» usuli misol bo‘ladi.
Keyinchalik esa suv, tuproq, mevali daraxtlar, yovvoyi va madaniy o‘simlik- larning tabiiy radioaktivligi o‘rganildi.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Yadro fizikasi instituti radioaktiv izotoplar, jumladan, farmatsevtik radioaktiv preparatlar ishlab chiqarish bo‘yicha yetakchi tashkilotlardan biri hisoblanadi. Bu yerda 1995-yilda 60 dan ortiq nomdagi mahsulot ishlab chiqarilgan.
Radioaktiv va gamma-nurlarning o‘simliklarga ta’sirini o‘rganish ham qishloq xo‘jaligi, ayniqsa, urug‘shunoslik sohasida muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistondagi g‘o‘za navlarining radioaktiv nurlarga sezgirligini o‘rganish, g‘o‘za seleksiyasida bu usuldan foydalanilayotganligi – yadro fizikasining bevosita ishlab chiqarishga qo‘llanilayotganligining yaqqol dalilidir.
Yadro fizikasi sohasidagi tadqiqotlarning tibbiyotda keng qo‘llani- layotganligi ham ma’lum. Bunga, ayniqsa, radioaktiv nurlar va zarralar oqimi yordamida saraton kasalligini davolashni ham misol sifatida keltirish mumkin. Rentgenologiya va radiologiya sohasidagi dastlabki ishlar ham Yadro fizikasi institutining radiokimyo laboratoriyasi bilan hamkorlikda boshlangan. Natijada radioaktiv izotoplardan foydalanilgan holda yangi tashxis usullari yaratildi. Hozirgi paytda rentgeno-endovaskular
xirurgiya, antiografiya, kompyuter tomografiyasi va yadro-magnit rezonanslari ustida tadqiqotlar olib borilmoqda. Yangi rentgenokontrast moddalar («Rekon»,
«MM–75» preparati va boshqalar) ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi.