Birinchi bosqich - Pedagogika va psixologiya

|
Pedagogika va psixologiya
|
bet | 32/116 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #105241 |
Bog'liq 18 09 2023 УМК МУҲАНДИСЛИК ПСИХОЛО ГИЯСИ 2023 2024 Birinchi bosqich – bolalar o’yinlari bo’lib, unda bola o’ziga har xil kasbiy rollarni qabul qiladi va shu bilan bog’liq xulq-atvorning alohida elementlarini “o’ynaydi”.
Ikkinchi bosqich – o’smirlik xayoli bo’lib, o’smir orzularida, o’zini u yoki bu qiziqarli kasbning namoyondasi sifatida ko’radi.
Uchinchi bosqich - ilk o’spirinlik davrini qamrab oladi – dastlabki kasb tanlashdir. Har xil faoliyat turlari o’smirning qiziqishlari tomonidan saralanadi va baholanadi (“Men tarixiy romanlarni yoqtiraman, tarixchi bo’laman”), keyin qobiliyatlari nuqtai nazaridan kasb tanlashga harakat qilinadi (“Men matematikani yaxshi o’zlashtirayapman, matematik bo’lsammikan?”, eng so’nggida qadriyatlar tizimi nuqtai nazaridan qarab chiqiladi (“Men kasal odamlarga yordam berishni hohlayman, vrach bo’laman"; “Ko’p pul topishni hohlayman, qaysi kasb bu talabga javob beradi?”). Qiziqishlar, qobiliyatlar va qadriyatlar kasb tanlashning har bir bosqichida namoyon bo’ladi. Fanga qiziqish o’quvchini u bilan ko’proq shug’ullanishga undaydi, bu esa uning qobiliyatlarini rivojlantiradi, qobiliyatlar esa faoliyat muvaffaqiyatini ta’minlaydi va qiziqishlarni mustahkamlaydi.
To’rtinchi bosqich – amaliy qaror qabul qilish, kasb tanlash bosqichi bo’lib, o’z ichiga ikki bosh tarkibiy qismni oladi: avval biror faoliyat bilan shug’ullanish istagi paydo bo’ladi, keyin esa qonkret soha tanlanadi (“O’qituvchi bo’laman”, “Matematika o’qituvchisi bo’laman”). Kasb tanlash ko’p bosqichli jarayon. 9-sinf o’quvchilari akademik litseyga yoki qaysi kasb –hunar kollejiga topshirishlarini tanlashlari zarur. Qiziqishlar, qobiliyatlar va qadriyatlar yo’nalganligidan tashqari qaror qabul qilishda o’zining imkoniyatlarini – oilaning moddiy sharoiti, o’quv tayyorligi darajasi, sog’lig’i va boshqalarni hisobga olish ham muhim rol o’ynaydi.
Kasb tanlash ilk o’spirindan ikki xil ma’lumotni talab qiladi: kasb dunyosi va har bir kasbga qo’yiladigan talablardan xabardorlik; o’z qobiliyatlari va qiziqishlarini bilish. U ma’lumot ham bu ma’lumot ham ilk o’spirinlarga etishmaydi. Ilk o’spirinlarning hayotiy rejalarini amalga oshirish va kasb tanlashi ijtimoiy sharoitlarga, ayniqsa ota-onaning umumta’lim darajasiga bog’liq.Ota-onaning ta’lim darajasi qanchalik yuqori bo’lsa, farzandlarining oliy-o’quv yurtida o’qishni davom ettirishi va bu rejalarni amalga oshirish ehtimoli shunchalik yuqoridir. Hayotiy rejalarni amalga oshirish ehtimoli yigitlarda qizlarga nisbatan yuqoridir.
Kasbiy yo’nalganlik nafaqat ijtimoiy, balki psixologik muammo hamdir. Psixologiyada kasbiy yo’nalganlik bo’yicha uch nazariy nuqtai nazar mavjud.
Birinchi nuqtai nazar faoliyatning muvaffaqiyati va usullari bog’liq bo’lgan individual xususiyatlarning amaliy o’zgarmasligi va barqarorligi haqida g’oyaga asoslangan.Bunda birinchi tomondan, u yoki bu ishga mos insonlarni kasbga yo’llash va tanlashga urg’u beriladi, ikkinchi tomondan u yoki bu insonning individual xususiyatlariga mos kasblarni tanlashda namoyon bo’ladi.
Ikkinchi nuqtai nazar qobiliyatlarni maqsadga muvofiq shakllantirish g’oyasidan kelib chiqadi, bunda har bir insonning muhim xislatlarini rivojlantirish nazarda tutiladi.Yuqorida keltirilgan bu ikki nuqtai nazar ham har xil shakllantirilishi mumkin, lekin ularning umumiy metodologik kamchiligi shundaki, individuallik va mehnat faoliyati o’zaro bog’liq bo’lmagan, bir-biriga qarama-qarshi, biri ikkinchisini albtata bo’ysundiradigan kattaliklar sifatida qaraladi.
Uchinchi nuqtai nazar psixologiyadagi ong va faoliyatning birligi tamoyilidan kelib chiqadi, faoliyatning individual uslubini shakllantirishga yo’naltirilgan. Ushbu qontseptsiya E.A.Klimov ilgari surgan quyidagi qarashlarga asoslanadi:
Faoliyatning muvaffaqiyati uchun muhim bo’lgan amaliy tarbiyalanmaydigan shaxsiy (psixologik) xislatlar mavjud.
Kasbiy faoliyat sharoitlariga moslashishning mehnat mahsuldorligi bo’yicha bir xil bo’lgan, har xil usullari mavjud.
Alohida qobiliyatlarning kuchsiz ifodalanganligini mashq qilish yoki boshqa qobiliyatlar yoki ish usullari yordamida bartaraf etishning keng imkoniyatlari mavjud.(sekin javob qaytarish qobiliyatini tayyorlanish tadbirlaridagi o’ta diqqatlilik bilan to’ldirish mumkin; bir sharoitdagi faoliyatning susayishini, inson sun’iy ravishda faoliyatni o’zgartirishi mumkin – harakatlar tartibini o’zgartirishi yoki ob’ektlar ranglarini o’zgartiradi deb tasavvur qilishi mumkin).
Shaxsning individual o’ziga xosligini hisobga olgan holda qobiliyatlarni shakllantirish zarur, tashqi sharoitlarni hisobga olgan holda ichki sharoitlarni rivojlantirish.
Kasb tanlashda kasbiy maslahat juda muhim hisoblanadi. Bu jiddiy tayyorgarlikni talab qiladigan qiyin ishdir.Hozirgi vaqtda har bir maktab psixologi tomonidan o’tkaziladigan 9-sinf o’quvchilari bilan olib boriladigan kasbga yo’naltirish ishlari bo’yicha diagnostik va maslahat ishlari bunga yaqqol misol bo’la oladi.
Kasb tanlashda – kasb tanlash amalga oshiriladigan yosh, ilk o’spirinning ma’lumotlilik darajasi va uning intilish darajasi muhim omillar hisoblanadi.
Biz yuqorida ko’rib o’tganimizdek, kasb tanlash murakkab va uzoq jarayon. Muammo na faqat umumiy davomiylikda, balki bosqichlarning ketma-ketligida hamdir. Bu erda ikkita xavf mavjud. Ulardan birinchisi ilk o’spirinlarning kasb tanlash jarayonini aniq va barqaror qiziqishlari bo’lmaganligi uchun keyinga qoldirishidir. Bu keyinga qoldirish umumiy etukmaslik, xulq-atvorning infantilligi bilan qo’shiladi. Bu holat kasb tanlash jarayoni kattalik va barqaror “Men” obrazining, o’z-o’zini hurmat qilishning asosiy komponentlaridan biri ekanligini esga olsak tushunarli bo’ladi.
Ota-onalarning urinishlari (ayniqsa ziyoli oilalarda ko’p uchraydi) to’g’ridan-to’g’ri psixologik ta’sir ko’rsatish yordamida bu jarayonni tezlashtirmoqchi bo’ladilar (“Sen qachon kasb tanlaysan? Men sening yoshingda ...”). Bu esa bolalarda xavotirlanishni kuchaytirib, ba’zan hech qanday kasb tanlamasdan, turli sevimli mashg’ulotlarni tanlashgacha bo’lgan salbiy natijalarga olib keladi. Bunda o’z vaqtida o’qish davomida bolalarning qiziqishlari va dunyoqarashini kengaytirish, har xil faoliyat turlari bilan tanishtirish, amaliy mehnat ko’nikmalarini shallantirish sifatida yordam ko’rsatish mumkin. Erta kasbiy tanlash ijobiy omil hisoblansa-da, uning ham o’ziga yarasha kamchiliklari bor. O’smirlarning qiziqishlari tasodifiy, vaziyatli omillarga bog’liq. O’smir faqat faoliyatning mazmuniga qarab ish tutadi, uning boshqa jihatlarini payqamaydi.
Ilk o’spirinlarning bo’lajak kasblari haqida xabardorlik darajasi ham muhim hisoblanadi. Yigit va qizlar ular tanlaydigan kasblar doirasini, har bir kasbning aniq xususiyatlarini bilmaganliklari uchun kasbni tasodifan tanlaydilar. Kasb haqida ma’lumotga ega emaslik oliy o’quv yurtiga kirganlar orasida ham uchraydi. “Bo’lg’usi kasbingizning xarakteri, mazmuni va sharoitidan xabardormisiz?” degan savolga talabalarning to’rtdan bir qismigina “ha” javobini berishgan. Inson kasb tanlayotgan vaqtida qanchalik kichik bo’lsa, uning kasb tanlashi shunchalik mustaqil bo’lmaydi, shaxsiy qadriyatlar tizimi asosida emas, ma’lumotlarning etarli bo’lmaganligi tufayli kimningdir tavsiyasiga ko’ra amalga oshiriladi.
Kasb tanlash ma’lum shaxsiy intilish darajasini aks ettiradi. U o’z ob’ektiv imkoniyatlarini hamda qobiliyatlarini baholashdan iborat. Bundan tashqari unga sub’ekt tomonidan anglanmaydigan kasbga qo’yiladigan talablar ham ta’sir qiladi. 15-17 yoshli yigit va qizlarning intilish darajasi ko’pincha yuqori bo’ladi.Bu normal va foydali holat bo’lib, yoshlarni yanada izlanishga va qiyinchiliklarni bartaraf etishga undaydi. Dastlabki hayotiy muvaffaqiyatsizlik tufayli, masalan oliy o’quv yurtiga topshirishga urinishdan kelib chiqadigan jarohatdan qanday qutulish mumkin?
Ba’zi konkursdan o’ta olmagan yoshlar ularning barcha hayotiy rejalari puchga chiqqanligi, to’g’rilab bo’lmaydigan halokat ro’y berdi, deb o’ylaydilar. Lekin sotsiologik tadqiqotlarning ko’rsatishicha, oliy o’quv yurtida o’qishni jiddiy hoxlovchilar o’zlarining hayotiy rejalarini keyinroq ham amalga oshirishi mumkin.
Insonning yoshi ulg’aygan sayin hayotiy qadriyatlari va hayotiy rejalari o’zgarib boradi. Oliy o’quv yurtiga kirishni hohlaganlar, dastlab o’qishga kirganlari uchun xursand bo’ladilar.Kasbni to’liq o’ylab tanlamaganlar uchun keyinchalik qiyinchiliklar vujudga keladi: ularning ayrimlari o’qishni eplay olmaydi, boshqa birlari tanlagan mutaxassislikdan ko’ngli to’lmaydi, yana boshqalari oliy o’quv yurtini to’g’ri tanlaganiga shubhalanadi. L.V.Lisovskiy tadqiqotlaridan ma’lum bo’lishicha, ”Yana kasb tanlashga to’g’ri kelsa, yana shu kasbni tanlarmidingiz?” degan savolga so’ralganlarning uchdan bir qismi rad javobini berishgan. Yuqori kurslarda tanlagan kasbidan qoniqadiganlar kamaymasdan, aksincha ortib boradi.
Buni har xil sabablar bilan tushuntirish mumkin: oliy o’quv yurtidagi o’qitish darajasi bilan, o’quvchilik vaqtida payqamagan bo’lg’usi kasbning salbiy jihatlarini ko’rish bilan va h. Ko’pchilikda qoniqmaslik rivojlanishdagi inqirozli oddiy nuqta bo’lib, amaliyot boshlanganda bularning bari yo’qolib ketadi. Yosh mutaxassis ishga tushganda yangi qiyinchiliklar vujudga keladi. Ularning ba’zilari yuqori ma’suliyat hissiga javob bera olmaydi, ba’zilarda esa talablar olingan bilim darajasidan ancha quyida bo’ladi. Shunday qilib, rivojlanishning oliy o’quv yurtidagi varianti nizolardan holi emas.
Insonninn hayot yo’li turli tumandir.Ilk o’spirinlikda inson hayot yo’lini o’zi tanlaydigandek tuyuladi, lekin uning kasb tanlashiga tarbiya, muhit va boshqalar ham ta’sir qiladi.Kasb-hunar kolleji yoki litseyni bitirgandan so’ng shaxsiy bo’lmagan tashqi omillarning ta’siri yanada kuchli bo’ladi.V.N.Shubkinning ta’kidlashicha, biz tanlaydigan yo’llardan boshqa bizlarni tanlaydigan yo’llar ham mavjud. Oliy o’quv yurtini tugallagan yoshlar ta’limni hayotni mazmunli va qiziqarli qilish vositasi sifatida hamma narsadan ustun qo’yishadi. Ishlaydigan yoshlar esa ta’limning mohiyatini jamiyatga ko’proq foyda keltirishda degan fikrdalar.
O’spirinlar turli kasblarni turlicha baholaydilar.17 yoshlilar kasblarni qontrast “oq-qora”, mavhum deb baholasalar, 25 yoshlilar o’zlarining hayot yo’llari bilan baholaydilar. Muvaffaqiyatli kasbga yo’naltirishning muhim shartlaridan biri o’quvchilarning mehnatga to’g’ri munosabatda bo’lishi va ularning faolligidir.
Kasbga yo’naltirish – shaxsning ijtimoiy taqdirini belgilashning tarkibiy qismidir. Kasb tanlash - hayot mazmuni haqidagi o’ylari va shaxsiy “Men” tabiati bilan mos kelganda muvaffaqiyatli hisoblanadi.
Toshkent to’qimachilik va engil sanoat instituti talabalarida Z.T.Nishanova rahbarligida o’tkazilgan D.Xodjakulova tadqiqotlarida so’ralganlarning yarmisi yana shu kasbni tanlashlarini ta’kidlab, tasdiq javobini berishgan, uchdan bir qism talabalar esa ikkilanishlarini bayon etishgan. Talabalarda kasbiy yo’nalganlikning shakllanishi va rivojlanishi jarayoniga faol maqsadga muvofiq ta’sir ko’rsatish uchun quyidagilarni tavsiya etish mumkin:
1. Oliy o’quv yurtidagi ta’lim jarayonida har bir talabaning barqaror kasbiy yo’nalganligi shakllanishiga yordam berish uchun ta’limning muvafaqqiyatini ta’minlaydigan psixologik fenomenlar majmuini hisobga olish zarur.
2. Oliy ta’lim davomida har bir talabaga individual yondashuvni amalga oshirmoq, kasbiy yo’nalganlik imkoniyatlaridan kengroq foydalanish lozim.
3. Talabalarning anchagina qismi kasbni anglamay tasodifan tanlaganliklarini hisobga olib, oliy o’quv yurtidagi ta’lim jarayonida talabalarda dunyoni kasb nuqtai nazaridan ko’rishni shakllantirishga yo’naltirilgan tadbirlar tizimini tavsiya etish mumkin.
4. Ko’pchilik talabalar hozirgi zamon masalalari bilan aloqasi borligi, ilmiylik, muammolilik, bilimining chuqurligi, ta’limda ko’rsatmalik va texnika vositalarining qo’llanilishini mutaxassislik fanlarini o’qitishdagi ijobiy jihatlar sifatida ta’kidlangani bois, darslarni jonli, yangi pedagogik texnologiyalarga asoslangan holda qiziqarli qilib o’tishlarini o’qituvchilarga tavsiya etamiz.
5.Talabalarda kasbiy yo’nalganlikni shakllantirish uchun kasb professiogrammasi va psixogrammasi bilan tanishtirish hamda kasbiy muhim hislatlarni psixologiya darslarida amaliy mashg’ulotlarda hamda tarbiyaviy soatlarda guruh murabbiylari yordamida rivojlantirishni tavsiya etamiz.
|
| |