13,2 
Joriy kreditorlik qarzlari 
1336

1336
13,2
Joriy kreditorlik qarzlari
1336
13,2
Byudjetga to'lovlar bo'yicha qarz
620
6,1
Maqsadli davlat jamg'armalariga
to'lovlar bo'yicha qarz
247
2,4
Mehnatga haq to'lash bo'yicha qarz
232
2,3
Boshqa kreditorlik qarzlari
237
2,4
Balans passivi bo'yicha jami
10141
100
"ASIA GLOBAL ALIIANCE" mas'uliyati cheklangan jamiyat
firmasining passivlariga kelsak, unda firmaning o'zlik mablag'lari manbalari
miqdori 2014 yilda 8805 ming so'mni tashkil etdi, bu jami balans passivining
86,8 foizini tashkil etdi. Majburiyatlarning balans passividagi ulushi 2011 yilda
1
"ASIA GLOBAL ALIIANCE" МЧЖ ҳисобот материаллари асосида
33
13,2 foizni tashkil etgan bo'lib, uning summasi 1336 ming so'm bo'lgan. Bu
asosan, joriy kreditorlik karzlari bo'lib, shundan 6,1 foiz byudjetga to'lovlar
bo'yicha, 2,4 foiz maqsadli davlat jamg'armalariga to'lovlar bo'yicha, 2,3 foiz
mehnatga haq to'lash bo'yicha va qolgan 2,4 foizi boshka kreditorlik qarzlari
hisobiga to'g'ri keladi.
2.3. Kichik biznes korxonalarining investitsion muhit tahlili
Iqtisodiyotni
modernizatsiyalash
sharoitida
mamlakatimizga
investitsiyalarni jalb qilish, xususan, kichik biznes sohasida faoliyat yurituvchi
xo’jalik sub’yektlarni zamonaviy texnika hamda jihozlar bilan ta’minlash, bozor
talabiga javob beradigan raqobatbardosh va eksportbop mahsulotlar ishlab
chiqarish bugungi kunning asosiy talabidir.
Bu borada investitsiyalarning o’rni beqiyosdir, xususan kichik biznes va
xususiy tadbirkorlikning rivojlanayotganligi, barqaror iqtisodiy o’sish va
mahalliy hamda xorijiy investitsiyalar hajmi yildan-yilga oshib borishi real
sektordagi investitsion jarayonlarni faollashtiradi. Investitsion jozibadorlikni
oshirish yo’li orqali iqtisodiy rivojlanishga erishish mumkin.
Kichik biznes davlatning bozor va xo’jalik yurituvchi tizimlarining
hayotiy asosi bo’lib xizmat qilib, bozor munosabatlarining asosiy shartlaridan
biri bo’lgan, talab va taklifdagi manfaatlar muvozanatini inobatga oladigan
ishlab chiqarishni yo’lga qo’yish kabi birlamchi ijtimoiy-iqtisodiy funktsiyani
o’z ichiga oladi.
Davlat
tomonidan
kichik
biznes
korxonalarining
investitsion
jozibadorligini oshirish uchun kerakli choralarning ko’rilishi, kichik biznesga
kredit ajratishni oshirishga va kichik biznes korxonalarining kreditlardan to’la
foydalana olishiga yo’l ochib beradi.
Kichik biznesni rivojlantirish borasida davlatimiz rahbari tomonidan bir
qator farmon va qarorlar qabul qilinib, ularga asosan tegishli dasturlar ishlab
chiqilmoqda. Prezidentimizning 2012 yil 12 iyuldagi “Ishbilarmonlik muhitini
34
yanada tubdan yaxshilash va tadbirkorlikka yanada keng erkinlik berish chora-
tadbirlari to’g’risida”gi 2011 yil 24 avgustdagi “Kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni yanada rivojlantirish uchun qulay ishbilarmonlik muhitini
shakllantirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi farmonlari, 2011
yil 11 martdagi “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’yektlariga kredit
berishni ko’paytirishga oid qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi qarori va
2011 yil “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili” davlat Dasturini ishlab
chiqilishi va amalga oshirilishi natijasida kichik korxonalar tashkil qilish, ularni
ro’yxatdan o’tkazish, soliq va boshqa to’lovlar bo’yicha imtiyozlar berish,
kichik biznes va biznes sub’yektlariga kreditlar berishni takomillashtirish hamda
ularning hajmini oshirish, investitsiya va boshlang’ich sarmoyalarini
shakllantirishga kreditlar ajratish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish,
texnologik yangilash uchun o’rta va uzoq muddatli kreditlar berish, kichik
biznesni rivojlantirishga xorijiy investitsiyalarni, xalqaro moliya institutlarining
kreditlarining hamda to’g’ridan-to’g’ri investitsiyalarni keng jalb etilishi, sanoat
tarmoqlarida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishga hamda
yuqori texnologiyaga asoslangan zamonaviy ishlab chiqarishlar uchun keng
imkoniyatlar yuzaga keldi.
Umuman olganda, investitsiya muhiti – bu mamlakatning ma’lum bir
hududiga kiritiladigan investitsiyalarning samaradorligini va xavfsizligini
ta’minlashga qaratilgan iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy shart-sharoitlar majmuasidir.
Mamlakatdagi umumiy investitsiya muhiti hudud, tarmoq va korxonalardagi
investitsiya faoliyatiga ta’sir ko’rsatadi. Investitsiyalarni shakllantirish va
ulardan foydalanish, mamlakat va xo’jalik yurituvchi sub’yektlarning
investitsion siyosati asosida amalga oshiriladi. Bu siyosat birinchidan, kapital
qo’yilmalarning ustivor yo’nalishlarini, ikkinchidan, ishlab chiqarish kuchlarini
to’g’ri joylashtirish va rivojlantirish, uchinchidan, fan-texnika taraqqiyoti va
butun iqtisodiyotning rivojlanishini belgilab beradi.
Kichik biznesda investitsion jozibadorlikni oshirish borasida olimlar
quyidagi fikrlarni keltirganlar. Xususan, D.A.Ednovitskiy, V.A.Babushkin,
35
N.A.Baturinalar investitsion jozibadorlikni investitsion tavakkalchilik bilan
bog’laydilar. Ular investitsion jozibadorlik deganda tashkilotning shunday
holatini tushunadiki, bunda kapital egasida tavakkalchilikka borish, shuningdek,
pul ko’rinishida va asosiy vositalar shaklidagi investitsiyalar oqimini ta’minlash
istagi paydo bo’ladi. Bu vaziyatda kapital ta’minlovchi va ma’lumot
oluvchilarning ishonchi tashkilotning investitsion jozibadorlik darajasining
asosiy va juda sezuvchan hosilasi hisoblanadi.
I.A.Blank investitsion jozibadorlik – bu aniq investor nuqtai nazaridan
alohida yo’nalish va ob’ektlarni investitsiyalashdagi afzalliklarini va
kamchiliklarini umumlashtiruvchi deb ta’rif berib, bunga ko’ra alohida
ob’ektlarni investitsiyalash jozibadorligini baholash ko’p omillarga bog’liq va
individual xususiy xarakterga ega deb ta’kidlaydi.
Ta’kidlash joizki, investitsion jozibadorlik investorlar uchun foydalilik
darajasini belgilaydi. Korxonaga investitsiya jalb etish va kreditlash bo’yicha
qaror qabul qilishda moliyaviy barqarorlik, kreditga layoqatlilik va
raqobatbardoshlik nazarda tutiladi.
Kichik biznesning investitsion jozibadorligini oshirish, kredit va moliya
institutlarini rivojlantirish, xorijiy va mahalliy investitsiyalar hajmini
ko’paytirish hamda davlat dasturlarini ishlab chiqqan holda kichik biznesga
mablag’ ajratish hozirgi kunning asosiy vazifalaridan biridir. Prezidentimiz
mamlakatimizni 2013 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2014
yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga
bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasida quyidagilarni
keltirib o’tdi: “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning roli va o’rni tobora
mustahkamlanib borayotganining o’zi iqtisodiyotimizning tarkibida bo’layotgan
ijobiy o’zgarishlardan dalolat beradi. Faqatgina o’tgan yilning o’zida yurtimizda
26 mingdan ziyod kichik biznes sub’yekti ish boshladi, ushbu sektorda faoliyat
ko’rsatayotgan korxonalarning umumiy soni yil oxiriga kelib 190 mingtaga etdi.
Bugungi kunda mamlakatimiz yalpi ichki mahsulotining qariyb 55,8 foizi ayni
shu sohada ishlab chiqarilmoqda. Vaholanki, 2000 yilda bu ko’rsatkich 31
36
foizdan iborat edi. Ayni paytda ishlab chiqarilayotgan jami sanoat
mahsulotlarining 23 foizi, ko’rsatilayotgan bozor xizmatlarining deyarli
barchasi, mahsulot eksportining 18 foizi, iqtisodiyot tarmoqlarida ish bilan band
bo’lgan aholining 75 foizi kichik biznes ulushiga to’g’ri kelmoqda. Ana shu
raqamlardan ko’rinib turibdiki, kichik biznes shaklan kichik bo’lishiga
qaramasdan, iqtisodiyotimizni barqaror rivojlantirish, aholini ish bilan
ta’minlash muammosini hal etish va xalqimiz farovonligini yuksaltirishda tobora
katta rol o’ynamoqda. Iqtisodiyotimiz tarkibidagi chuqur o’zgarishlar
mamlakatimiz eksport salohiyatini mustahkamlash eksport hajmini barqaror
oshirish va uning tarkibida ijobiy o’zgarishlarga erishishda eng muhim omilga
aylandi”.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish borasida yurtimizda
olib borilayotgan chora-tadbirlar natijasida kichik biznesning iqtisodiyotimizda
tutgan o’rni tobora rivojlanib bormoqda. Kichik biznesning YaIMdagi ulushi
2000 yil 31,0 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2013 yilga kelib 55,8 foizni tashkil
etmoqda. Bu 2000 yildan 2013 yilga qadar 1,8 barobarga o’sganini ko’rishimiz
mumkin.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning sanoatdagi ulushi 2000 yilda
12,9 foizni tashkil etgan bo’lsa, bu ko’rsatkich 2013 yilga kelib 28,1 foizni
tashkil etmoqda. Kichik biznesni mamlakatimiz eksportidagi ulushi 2000 yilda
12,2 foiz bo’lib, bu ko’rsatkich 2013 yilga kelib 24,1 foizga etdi. Aholini band
bo’lgan qismining umumiy soni 2000 yilda 49,7 foizni, 2013 yilda esa 76,7
foizni tashkil etdi, bu ko’rsatkich 2000 yildan 2013 yilgacha 1,5 barobarga
oshganini ko’rsatmoqda.
Ma’lumki, tijorat banklarida kichik biznesga investitsiyalar kiritishning
asosiy maqsadi faqat kapitalni saqlab qolishdan iborat bo’lmay, qo’yilmalarning
xavfsizligi, foydaliligi, daromadliligini saqlagan holda ularni ko’paytirishni ham
qamrab oladi.
Hozirda
yurtimizdagi
tijorat
banklarida
investitsion
faoliyatini
kengaytirish, rivojlantirish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish
37
uchun
qonunchilik
bazasi
tobora
takomillashtirilmoqda.
O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2014 yil 14 fevraldagi “O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining ayrim hujjatlariga qo’shimchalar kiritish to’g’risida”gi Farmoni
qabul qilindi.
Ushbu farmonning ijrosi tufayli tijorat banklari tomonidan yangi ishlab
chiqarish korxonalarini barpo etilishida, faoliyat yuritayotgan korxonalarni
modernizatsiya qilishda, texnik va texnologik qayta jihozlash maqsadlariga
ajratilayotgan investitsion kreditlar hajmining muntazam ravishda o’sib
borishiga imkon yaratmoqda.
Korxonalarni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik jihatdan qayta
jihozlash maqsadlariga ajratilgan investitsion kreditlar 2013 yil mobaynida 7,2
trln. so’mni tashkil qilib, bu 2012 yildagiga nisbatan 1,3 barobarga o’sganini,
shuningdek, 2010 yildan to shu kunga qadar investitsion kreditlar qariyb 2,2
barobarga o’sganini ko’rishimiz mumkin. Bu, o’z navbatida, yildan-yilga
investitsion kreditlarga talab oshayotganini bildiradi.
Tijorat banklari tomonidan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
rivojlantirish va ularni moliyaviy qo’llab-quvvatlash maqsadida ajratilgan
investitsiyalar 2010 yilda 5 346 mlrd. so’mni, 2013 yilga kelib 6 982 mlrd.
so’mni tashkil etdi.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’yektlarining loyihalarini
moliyalashtirish maqsadida xalqaro moliya institutlari va hukumatlarining kredit
liniyalari va grantlari hisobidan 145,4 million dollar miqdorida kredit
mablag’lari ajratildi .
Mamlakatimizda kichik biznesga investitsiyalarni keng jalb etish va
ularning jozibadorligini oshirish, hamkorlikdagi istiqbolli loyihalarni amalga
oshirish, yangi zamonaviy texnika va texnologiyalarni joriy etish asosida
mamlakatimizda ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar sifatini jahon bozorlari
talabi darajasiga ko’tarishga imkoniyat yaratmoqda.
Yurtimiz olimlarining tadqiqotlariga ko’ra, mintaqalarning investitsion
jozibadorlik indeksi oltita element asosida hisoblanadi va shu bo’yicha integral
38
indeks aniqlanadi. Olingan ma’lumotlarga ko’ra, mintaqalarning investitsion
jozibadorligini uchta guruhga bo’lish mumkin (4-jadval).
|