nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tuzuvchilar: kat.o‘qit. J.U.Shonazarov,  E.T. Jumayev

|
Tuzuvchilar: kat.o‘qit. J.U.Shonazarov, E.T. Jumayev
|
bet | 119/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peTuzuvchilar: kat.o‘qit. J.U.Shonazarov, E.T. Jumayev
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
___________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan YaN bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 13
1. Ta'lim usullari va vositalari
2. Ta'lim vositalari va ularning funksiyalari. Interaktiv dasturiy vositalar.
3.Tarbiy jarayoni va tarbiya vositalari
4. O‘quv ishlarini tashkil qilishning darsdan va ta'lim muassasasidan tashqari shakllari.
5. Professional ta'lim mazmuni. Boshlang‘ich, o‘rta va o‘rta maxsus professional ta'lim bosqichlari.
Tuzuvchilar: kat.o‘qit. J.U.Shonazarov, E.T. Jumayev
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
___________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan YaN bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 14
1. Pedagogik faoliyatda zamonaviy o‘qituvchi shaxsiga qo‘yilgan talablar (pedagog shaxsi, o‘quv jarayoni, shaxsiy sifatlar, pedagogik qobiliyat va texnika)
2. Yoshlarni oilada va maktabda tarbiyalash (tarbiya, tarbiyaviy ish, axloqiy tarbiya jarayoni, tarbiyada oila va maktab, jamoatchilik hamkorligi)
3. Pedagogikaning ob'ekti va predmetining takomillashganligi
4. Oilaviy muhit. Ota ona va farzandlar burchlari (oila, oilaviy tarbiya, ota-ona, farzandlar burchlari, nikoh)
5. Ta'lim vositalari va ularning funksiyalari. Interaktiv dasturiy vositalar.
Tuzuvchilar: kat.o‘qit. J.U.Shonazarov, E.T. Jumayev
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
___________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan YaN bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 15
1. Ta'limning mazmuni. O‘quv dasturlari, darslik va o‘quv qo‘llanmalari tavsifi.
2. Pedagogik faoliyat va u bilan shug‘ullanish (o‘qituvchi shaxsi, pedagogik faoliyat, shug‘ullanish huquqi, o‘qituvchiga qo‘yilgan talablar).
3. Ta'lim tamoyillari va qonuniyatlari.
4.Shaxs shakllanishi va rivojlanishiga ta‘sir etuvchi omillar (irsiyat, ta‘lim-tarbiya, muhit, shaxs mustaqilligi)
5. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim to‘g‘risidagi Qonuni (maqsadi, vazifalari, ta’lim moddalari)
|
| |
Tuzuvchilar: kat.o‘qit. J.U.Shonazarov, E.T. Jumayev

|
Tuzuvchilar: kat.o‘qit. J.U.Shonazarov, E.T. Jumayev
|
bet | 118/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peTuzuvchilar: kat.o‘qit. J.U.Shonazarov, E.T. Jumayev
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
___________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan YaN bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 10
1. Tarbiya turlari mazmuni, maqsad va vazifalari, shakl va metodlari.
2. Pedagogik faoliyat va u bilan shug‘ullanish. (pedagogik faoliyat, o‘qituvchi shaxsi, axloqiy fazilatlar, pedagogik mahorat, shaxsiy sifatlar)
3. Shaxs shakllanishi va rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar (irsiyat, ta’lim-tarbiya, muhit, shaxsning mustaqil faoliyati).
4. Oilada tarbiya asoslari (oila, maqsadi, tabiiy-biologik va ijtimoiy, oiladagi burchlar)
5. Ta'lim jarayoni qonuniyatlari va tamoyillari.
Tuzuvchilar: kat.o‘qit. J.U.Shonazarov, E.T. Jumayev
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
___________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan YaN bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 11
1. Ta'lim jarayoni qonuniyatlari va tamoyillari
2. Ta’limni tashkil etish shakllari (sinf-dars tizimining vujudga kelishi, dars, darsga quyilgan talablar)
3. Anomal bolalar va ularning umumiy tavsifi.
4. Ta'lim muassasasi menejmenti haqidu tushuncha. Ta'lim muassasasini boshqarish.
5. Tarbiyada nazorat, o‘z-o‘zini baholash va o‘z-o‘zini nazorat qilish metodlari
Tuzuvchilar: kat.o‘qit. J.U.Shonazarov, E.T. Jumayev
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
___________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan YaN bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 12
1. Pedagogik faoliyat va pedagog shaxsi (pedagogik faoliyat, pedagog, pedagog shaxsiy va axloqiy fazilatlari)
2. Tarbiya metodlari mohiyati va uning tasnifi.
3. Shaxs shakllanishida jamoaning o‘rni. Jamoa tushunchasi.
4. Ta'limni tashkil qilishning an'anaviy sinf-dars shakli.
5. Dars turlari va tuzilishi. Dars va dars mashg‘ulotining bir-biridan farqli tomonlari.
|
| |
Metodi issledovaniya - Rivojlantirish

|
Rivojlantirish
|
bet | 26/36 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 1,65 Mb. | | #233056 |
Bog'liq amaliyot kundalikMetodi issledovaniya. V prosesse teoreticheskix issledovaniyax ispolzovalis metodi sistemnogo analiza, imitasionnogo modelirovaniya, teorii veroyatnostey, matematicheskoy statistiki, diskretnoy matematiki, sifrovoy obrabotki i raspoznavaniya izobrajeniy, mashinnogo obucheniya i glubokogo obucheniya.
Nauchnaya novizna issledovaniya zaklyuchaetsya v sleduyushem:
razrabotan algoritm geometricheskoy normalizasii lisa otnositelno gorizontalnoy osi na osnove spesialnix tochek izobrajeniy lisa, vxodyashiy v biometricheskuyu sistemu;
razrabotan algoritm viyavleniya lojnix vxodnix dannix v biometricheskix sistemax identifikasii lichnosti na osnove teksturnogo analiza putem postroeniya deskriptorov i gistogramm izobrajeniy;
razrabotan metod opredeleniya jivosti lisa s uchetom muarov i razmitiya v videoizobrajenii;
razrabotan algoritm viyavlenie podlinnosti dannix vxodyashie v sistemu biometricheskoy identifikasii na osnove izobrajeniy lis putem glubokogo obuchenie neyronnix setey.
Prakticheskie rezultati issledovaniya zaklyuchayutsya v sleduyushem: razrabotano algoritmicheskoe obespechenie autentifikasii,
prednaznachennoe dlya obespecheniya dostupa k informasionnim sistemam, ispolzovaniya ustroystv, viyavleniya lojnix dannix i avtomaticheskoe analiz video dannix na osnove izobrajeniya lis;
razrabotani algoritmi videlenie i opredelenie informasionnix priznakov izobrajeniy lis, modeli gibridnix i glubokix neyronnix setey dlya raspoznavaniya poddelnix i realnix lis, a takje programmniy kompleks
«DOFA 1.0» dlya obnarujeniya atak na osnove poddelnix izobrajeniy lis.
Dostovernost rezultatov issledovaniya obosnovivaetsya pravilnim ispolzovaniem matematicheskogo apparata sifrovoy obrabotki i raspoznavaniya simvolov pri razrabotke metodov i algoritmov, polojitelnimi rezultatami eksperimentalnix i prikladnix issledovaniy.
Nauchnaya i prakticheskaya znachimost rezultatov issledovaniya. Nauchnaya znachimost rezultatov issledovaniya obosnovivaetsya vkladom razrabotannix algoritmov v perspektivnoe razvitie teoreticheskix osnov obrabotki izobrajeniy, videleniya priznakov i raspoznavaniya. Predlojeni
modeli gibridnoy i glubokoy neyronnoy seti dlya raspoznavaniya poddelnix izobrajeniy lis slujat dlya sozdanie avtomatizirovannix sistem s interfeysami identifikasii i autentifikasii.
Prakticheskaya znachimost rezultatov issledovaniya obosnovivaetsya ispolzovaniem razrabotannogo programmnogo kompleksa pri sozdanii razlichnix avtomatizirovannix sistem raspoznavaniya putem obrabotki izobrajeniy, izvlecheniya priznakov, a takje viyavlenii poddelnosti i jivosti.
|
| |
Vnedrenie rezultatov - Rivojlantirish

|
Rivojlantirish
|
bet | 27/36 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 1,65 Mb. | | #233056 |
Bog'liq amaliyot kundalikVnedrenie rezultatov issledovaniya. Na osnove programmnogo obespecheniya, sozdannogo na baze sushestvuyushix i predlagaemix modeley, metodov i algoritmov opredeleniya podlinnosti dannix, postupayushix v sistemi biometricheskoy identifikasii na osnove izobrajeniy lisa:
programmniy kompleks, razrabotanniy na osnove algoritmov normalizasii postupayushix izobrajeniy lisa i opredeleniya podlinnosti informasii, vvodimoy v sistemu biometricheskoy identifikasii, vnedren v Glavnom upravlenii razvitiya i sifrovizasii logistiki Aksionernogo obshestvo «Uzbekiston temir yullari» dlya resheniya zadach dvuxfaktornoy autentifikasii pri kontrole vxoda i vixoda rabotnikov v spesialnie pomesheniya (spravka Aksionernogo obshestvo «Uzbekiston temir yullari»
№03/12-114 ot 31 avgusta 2022 goda). V rezultate udalos povisit bezopasnost vxoda i vixoda v spesialnie pomesheniya;
programmniy kompleks, razrabotanniy na osnove algoritmov glubokogo obucheniya normalizasii postupayushix izobrajeniy lis i opredeleniya podlinnosti postupayushix dannix, vnedren dlya kontrolya dostupa na oxranyaemie ob'ekti v Departamente voennoy oxrani Aksionernogo obshestva
«Uzbekiston temir yullari» (spravka Aksionernogo obshestvo «Uzbekiston temir yullari» №03/12-114 ot 31 avgusta 2022 goda). V rezultate udalos sokratit vremya na vxod-vixodnoy kontrol v srednem na 10%;
programmniy kompleks, razrabotanniy na osnove algoritma glubokogo obucheniya dlya opredeleniya podlinnosti dannix, postupayushix v sistemi biometricheskoy identifikasii po izobrajeniyam lis, i metoda opredeleniya jivosti lisa po posledovatelnosti videokadrov, vnedren v Upravlenii texnicheskogo i texnologicheskogo kontrolya, slujba koordinasii i upravleniya tonnelnimi rabotami «Kamchik» Aksionernogo obshestva «Uzbekiston temir yullari», vvedena dvuxfaktornaya autentifikasiya pri viezdnom kontrole (spravka Aksionernogo obshestvo «Uzbekiston temir yullari» №03/12-114 ot 31 avgusta 2022 goda). V rezultate udalos uvelichit bezopasnuyu propusknuyu sposobnost v'ezda-viezda v 1,1 raza.
|
| |
Talabalarni baholash

|
Talabalarni baholash
|
Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 16,67 Kb. | | #234895 |
Bog'liq Psixologiya amaliy 3 LMS
Talabalarni baholash
Talabalar bilimini baholash semestr va yakuniy nazorat davomida o'quv materiallarini o'zlashtirish ko'rsatkichi (sinovlar, topshiriqlar va yozma ishlar natijalari) asosida amalga oshiriladi.
Pedagogika.Psixologiya kursiga kirish paytida talabalar 100 balli tizim bo'yicha baholanadi. Shulardan 50% joriy va oraliq natija uchun, 50% yakuniy test uchun. Umumiy joriy va oraliq balli 30 dan past bo'lgan talabalar yakuniy nazorat imtihoniga qo'yilmaydi. Yakuniy nazoratda 30 va undan ortiq ball to'plagan talaba intizomni o'zlashtirgan hisoblanadi.
Topshiriq 4
Diqqat bilishning eng muhim psixologik mexanizmi sifatida
Mnemotexnika hotirani rivojlantirish tizimi sifatida
Topshiriqni topshirish tartibi
Ism, familya, guruh raqami, topshiriq nomeri, bajarilish muddati yoziladi.
Berilgan har bir vazifalar xisobot tartibida bajarib PDF ko‘rinishida tizimga yuklanadi.
Maksimal ball 5.
Pedagogika.Psixologiya fanidan topshirish topshirish va baholash tartibi
1.
|
To‘g‘ri rasmiylashtirish. (bosh saxifani va mustaqil ish mavzusini );
|
0.5
|
2.
|
Mavzuga oid materiallarni to‘g‘ri topish va yozish;
|
0.5
|
3.
|
mashg‘ulotning texnologik xaritasining modeli to‘g‘ri rasmiylashtirish;
|
0.5
|
4.
|
Mavzuga oid yangi innavatsion texnologiya qo‘llash;
|
0.5
|
5.
|
Mavzuga oid topshiriqlar ishlab chiqish (BLUM taksanomiyasi bo‘yicha);
|
0.5
|
6
|
Mavzuga oid interaktiv taqdimot tayyorlash;
|
0.5
|
7.
|
Ximoya qilish.
|
2
|
|
| |
8 - Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi

|
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi Pdf ko'rish
|
bet | 82/108 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 53,35 Mb. | | #240157 |
Bog'liq Geometriya 7 uzb 2022146
8.
Uchburchakning ikkita burchagi qiymat-
larining nisbati 1:2 kabi. Uchinchi burchagi
shu burchaklarning kichigidan 40° ga katta.
Uchburchakning katta burchagini toping.
A) 105° B) 75° C) 80° D) 90°
9.
Teng yonli uchburchakning perimetri 48 ga
teng. Uning tomonlaridan biri 12 ga teng bo‘lsa,
qolgan tomonlarini toping.
A) 18; 12 B) 16; 16 C) 18; 24 D) 18; 18
10.
To‘g‘ri burchakli uchburchakning to‘g‘ri
burchagidan bissektrisa va balandlik chiqarilgan
bo‘lib, ular orasidagi burchak 24° ga teng.
Uchburchakning kichik burchagini toping.
A) 21° B) 24° C) 36° D) 16°
11.
9-rasmdagi
∠
A
ni toping.
A) 10° B) 20° C) 60° D) 100°
12.
Uzunliklari 3, 5, 7 va 11 ga teng kesmalardan
nechta turli tomonli uchburchak yasash mumkin?
A) 2
B) 3 C) 5
D) 6
13.
10-rasmdagi
x + y
ni toping.
A) 90° B) 180° C) 270° D) aniqlab bo‘lmaydi.
14.
11-rasmdagi
∠
BCA
ni toping.
A) 90° B) 96° C) 144° D) 84°
15.
12-rasmda
a||b
bo‘lsa
,
x
ni toping.
A) 35° B) 45° C) 25° D) 20°
16.
13-rasmdagi
x
ni toping.
A) 60° B) 55° C) 65° D) 70°
17.
14-rasmdagi
x
ni toping.
A) 30° B) 45° C) 15° D) 75°
18.
Uzunligi 2
cm
, 3
cm
, 4
cm
va 5
cm
bo‘lgan
kesmalardan nechta turli tomonli uchburchak
yasash mumkin?
A) 1 ta B) 2 ta C) 3 ta D) 4 ta
19.
Uchburchakning istalgan tomoni uning qolgan
ikkita tomoni ayirmasidan
A) katta B) kichik C) teng D) katta yoki teng
bo‘ladi.
9
A
B
C
3x
5x
x
11
A
B
C
E
10
x
y
12
30°
55°
x
a
b
13
x
25°
14
2,5
5
x
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi
|
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi - bet 50

79
UCHBURCHAKLAR TENGLIGINING BIRINCHI ALOMATI
9
??
?
?
Faollashtiruvchi mashq
Uchburchak shaklidagi ikkita yer maydonining o‘zaro tengligini amalda qanday tekshirish
mumkin? Axir ulardan birini ikkinchisining ustiga qo‘yib bo‘lmaydi-ku?
Ikki uchburchakning
o‘zaro teng yoki teng emasligini aniqlash uchun har doim ham ularni ustma-ust qo‘yish
shartmi?
Bunga hojat yo‘q ekan. Bu masalani uchburchaklarning ba’zi elementlarini solishtirib
hal etish mumkin ekan. “Uchburchaklarning tenglik alomatlari” deb nom olgan teoremalar
shu haqda. Bu teoremalarning “alomat” deb yuritilishiga sabab shuki, ulardan foydalanib
uchburchaklarning teng yoki teng emasligi haqida xulosa chiqarish mumkin.
Umuman olganda, geometriyada “alomat” shaklning biror xususiyatini aniqlashga
yordam beruvchi shartlar haqidagi teoremadan iborat bo‘ladi.
Quyidagi teorema “Uchburchaklarning ikki tomoni va ular orasidagi burchagi bo‘yicha
tengligi haqidagi teorema” deb ataladi. Biz uni qisqacha “Uchburchaklar tengligining TBT
alomati” deb yuritamiz.
(TBT yozuvi “tomon”, “burchak”, “tomon” so‘zlarining bosh harflaridan tuzilgan
bo‘lib,
burchakning ikki tomon orasida yotganligini ham ko‘rsatib turibdi.)
Geometrik shakllarning tengligi ta’rifiga ko‘ra, ikkita uchburchakdan birini ikkinchisiga
aynan ustma-ust tushadigan qilib qo‘yish mumkin bo‘lsa, ular
teng
bo‘ladi. 1-rasmda
ABC
va
A
1
B
1
C
1
teng uchburchaklar tasvirlangan. Ulardan ixtiyoriy bittasini ikkinchisiga ustma-ust
qo‘yish mumkin. Bunda bir uchburchakning uchta uchi –
A
, B, C
va uchta tomoni –
AB
,
BC
,
CA
mos ravishda ikkinchi uchburchakning uchta uchi –
A
1
,
B
1
,
C
1
va uchta tomoni –
A
1
B
1
,
B
1
C
1
,
C
1
A
1
bilan ustma-ust tushadi. Ravshanki, bunda uchburchaklarning mos burchaklari
ham mos ravishda ustma-ust tushadi.
ABC
va
A
1
B
1
C
1
uchburchaklarning tengligi
∆
ABC
=
∆
A
1
B
1
C
1
tarzda ifodalanadi.
Chizmada teng burchaklar bir xil yoychalar bilan, teng tomonlar esa bir xil chiziqchalar
bilan 1-rasmda tasvirlanganidek ajratib ko‘rsatiladi.
Uchburchakning ichki burchagi uning qolgan ikkita ichki burchagi yig‘indisidan har 
doim kichik bo‘ladi.
11

145
3. Jadvalda keltirilgan xossalar va talqinlarga mos keluvchi geometrik
tushunchalarni yozing.
1
Ichki burchaklari yig‘indisi 180° ga teng
2
O‘tkir burchaklari yig‘indisi 90° ga teng
3
Tomonlari kesmalardan iborat
4
Uchburchak tomonlari orasidagi munosabat
5
Gipotenuzaning yarmiga teng
6
Uchta balandligi ham bir uchda kesishadi
7
Katetdan har doim katta
8
Nuqtalari burchak tomonlaridan teng uzoqlashgan
4. Testlar.
1.
Agar uchburchak burchaklari 2:3:4 kabi nisbatda bo‘lsa, uning burchaklarini toping.
A) 20°, 30°, 40° B) 40°, 60°, 80° C) 36°, 54°, 90° D) 18°, 27°, 36°
2.
Agar uchburchak burchaklari 3:2:1 kabi nisbatda bo‘lsa, uning turini aniqlang.
A) o‘tkir burchakli
B) o‘tmas burchakli
C) to‘g‘ri burchakli
D) aniqlab bo‘lmaydi
3.
Agar uchburchakning bitta tashqi burchagi o‘tkir bo‘lsa, uning turini aniqlang.
A) o‘tkir burchakli
B) o‘tmas burchakli
C) to‘g‘ri burchakli
D) aniqlab bo‘lmaydi
4.
Agar uchburchakning bir burchagi uning qolgan ikki burchagi yig‘indisidan
katta
bo‘lsa, uning turini aniqlang.
A) o‘tkir burchakli
B) o‘tmas burchakli
C) to‘g‘ri burchakli
D) aniqlab bo‘lmaydi
5.
Qaysi uchburchakning balandliklari uning bir uchida kesishadi?
A) teng yonli uchburchak
B) teng tomonli uchburchak
C) to‘g‘ri burchakli uchburchak
D) bunday uchburchak mavjud emas
6.
ABC
uchburchakda
A
uchidagi tashqi burchak 120° ga,
C
uchidagi ichki burchak
esa 80° ga teng.
B
uchidagi tashqi burchakni toping.
A) 120°
B) 140°
C) 160°
D) 40°
7.
Uchburchakning tashqi burchaklaridan biri 120° ga, shu burchakka qo‘shni bo‘l
-
magan ichki burchaklarining ayirmasi 30° ga teng. Uchburchakning ichki burchaklaridan
kattasini toping.
A) 70° B) 75° C) 85° D) 90°
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

oltingugurtni bog‘lab qo‘yadi. 10 daqiqa eritma tinch qo'yiladi, keyin
0,01 yod eritmasidan kraxmal ishtirokida titrlanadi. Bn holatda faqat
organik modda oksidlanadi, chunki ular mahsulotda va ular shu
holatda shaklni va oltingugurt kislotasi bilan oksidlanadi.
Oltingugurt angidridining umumiy miqdori quyidagi formula
bo'yicha aniqlanadi:
Y
a - T
-0,00032-C -100%
H e
bu yerda:
a - birinchi va ikkinchi titrlash eritmasini farqi;
T - 0,01 yod eritmasini titrga bo‘lgan tuzatish;
S - namunani umumiy hajmi, ml;
N - namuna og‘irligi, g;
ye - titrlashga olingan suv namunasi miqdori, ml;
0.00032.— koeffitsiyent (1ml) 0,01 yod eritmasi, 0,00032 g.
oltingugurt eritmasini oksidlaydi.
Aniqlangan oltingugurt miqdori texnik shartlarda belgilangan
me’у or bilan qiyoslanadi va shu asosda qayta ishlangan mahsulotga
baho beriladi.
5. Masalalar.
1 - Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining...

Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi
Geometriya 7 uzb 2022
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi
|
4. Birinchi ustunda berilgan geometrik tushunchaga ikkinchi 
ustundan tegishli xossa yoki talqinni toping.
Geometrik tushunchalar

|
4. Birinchi ustunda berilgan geometrik tushunchaga ikkinchi
ustundan tegishli xossa yoki talqinni toping.
Geometrik tushunchalar Pdf ko'rish
|
bet | 55/108 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 53,35 Mb. | | #240157 |
Bog'liq Geometriya 7 uzb 202293
4. Birinchi ustunda berilgan geometrik tushunchaga ikkinchi
ustundan tegishli xossa yoki talqinni toping.
Geometrik tushunchalar
Xossasi yoki talqini
1. Siniq chiziq
2. Ko‘pburchak
3. Uchburchak perimetri
4. O‘tkir burchakli uchburchak
5. Teng yonli uchburchak
6. To‘g‘ri burchakli uchburchak
7. Uchburchak medianasi
8. Uchburchak bissektrisasi
9. Uchburchak balandligi
10. Kesmaning o‘rta perpendikulyari
(A) bitta burchagi to‘g‘ri burchak.
(B) uchburchak uchini shu uch qarshisidagi to
-
mon o‘rtasi bilan tutashtiradi.
(C) ikki tomoni teng.
(D) o‘z-o‘zini kesmaydigan yopiq siniq chiziq.
(E) ketma-ket kelgan ikkitasi bir to‘g‘ri chiziqda
yotmagan
A
1
A
2
,
A
2
A
3
, ... ,
A
n-1
A
n
kesmalardan
tashkil topgan.
(F) uchala tomoni yig‘indisi.
(G) hamma burchaklari o‘tkir.
(H) uchburchak burchagi bissektrisasining uch
-
burchak uchki sohasida yotgan qismi.
(I) uchburchak uchidan shu uch qarshisidagi
tomon yotgan to‘g‘ri chiziqqa tushirilgan perpen
-
dikulyar.
(J) kesma o‘rtasiga tushirilgan perpendikulyar.
5. Testlar.
1.
Teng yonli uchburchakning ikki tomoni 8 va 3 ga teng. Uning uchinchi tomonini to
-
ping.
A) 5 B) 8 C) 11 D) 9
2.
Teng yonli uchburchakning bir tomoni ikkinchisidan 3 cm qisqa va perimetri 36 cm
bo‘lsa, uning yon tomonini toping
.
A) 11 B) 12 C) 14 D) 18
3.
Teng yonli uchburchakning perimetri 48, yon tomoni 18 ga teng. Uning asosini toping.
A) 18 B) 12 C) 16 D) 14
4.
Teng yonli uchburchakning perimetri 48 ga teng. Uning to
-
monlaridan biri 12 ga teng bo‘lsa, qolgan tomonlarini toping.
A) 12; 12 B) 16; 16 C) 18; 24 D) 18; 18
5.
Teng yonli uchburchakning perimetri 36 ga, tomonlaridan
biri esa 16 ga teng. Uchburchakning qolgan ikki tomonining
uzunliklarini toping.
A) 16 va 4 B) 10 va 10 C) 10 va 10 yoki 16 va 4
D) Bunday uchburchak mavjud emas.
6.
AC
kesmaning uzunligini toping
(4-rasm).
A) 6 B) 8 C) 12 D) 10,5
A
C
4
B
D
6
O
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
4. Birinchi ustunda berilgan geometrik tushunchaga ikkinchi
ustundan tegishli xossa yoki talqinni toping.
Geometrik tushunchalar
|
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

isitiladi.
Termometr bilan harorat tekshiriladi, agar tuz miqdori namakobda
aniqlansa u holda namuna olish va bakozo ishlami hojati yo‘q. Pipetka
bilan 20 ml tuzli namakob olinadi grammlarga aylantiriladi va
solishtirma og'iriigiga ko'paytiriladi. Solishtirma og‘irhgini esa
oldindan areometrda o'lchanadi. Qolgan qilinadigan ishlar hammasi
bir xil boladi.
Kolba sovutilgandan keyin (vodoprovod suvida) olingan namuna
neytrallashtiriladi, buning uchun kuchsiz ishqor eritmasi 2-3 tomchi
fenolftalein ishlatiladi. Keyin kolbadagi suvni chizig'igacha olib
kelinadi va paxta bilan quruq kolbaga filtrlanadi.
Filtratdan keyin pipetka bilan 20 ml kichkina kolbachaga solinadi,
unga 8-10 tomchi 10% li kaliy xrom oksid eritmasi indikator sifatida
ishlatiladi vakum ush azot oksid 0,1 eritmasi bilan titrlanadi.
Eng aw al oppoq cho'kma hosil bo'ladi bu xloristiy srebro, keyin
esa to‘q qizil rangli bo'lgan cho‘kma b o ‘lib 6u esa xromovo kisliy
serebro hisoblanadi. Shun da titrlashni to‘xtatiladi.
Osh tuzini miqdorini quyidagi formula b o ‘yicha hisoblanadi:
а
-Г -0,0058-
С
-100%
H e
bu yerda:
a - azotnokisliy serebroni 0,1 eritmasi miqdori, titrga
qarab;
t - azotno-kisliy serebroning 0,1 eritmasi;
s - suv eritmasining umumiy hajmi, ml;
N - mahsulot namunasi, g;
ye - titrlashga olingan filtrlanish miqdori;
0.0058.- azotno-kisli serebroning 0,1 eritmaga koeffi-sienti, ya’ni
0,1 ml eritma - 0,0058 grammga to ‘g ‘ri keladi.
Reaktivlar:
1. azotnokisliy serebro 0,1 eritmasi 16,89 g 1 1 suvda eriti-ladigan
qora yorug1 tushmaydigan idishda saqlanadi.
2.Xromo kisliy kaliyni 10 g eritmasini 90 ml suvda eriti-ladi.
3.10,5 natriy ishqorni 100-120 g ni 850-900 suvda (fcsfor
idishda) eritiladi.
Anqlangan tuz miqdori texnik shartlarda belgilangan m e’yor bilan
qiyoslanadi va shu asosda mahsulotga baho beriladi.
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

bijg‘itish y o ‘li bilan tayyorlanadi, bun da talabga qarab suv va qand
qo‘shiladi. Byg'itishda sharob tarkibida 5,5 foizgacha spirt hosil
boladi. Sharobning kuchi etil spirti qo‘shish y o ‘li bilan oshiriladi.
Vazifa, Har bir talaba o'qituvchining topshirig‘iga muvofiq
sharob tayyorlaydi va o ‘quv xo'jaligi sharoitida o'rganadi. Buning
uchun 2-3 kishidan iborat zveno tuziladi va har bir zveno turli uzum
navlaridan yoki mevalardan sharob tayyorlashadi.
Keyinchalik shu sharobdagi spirt miqdorini aniqlaydilar va
oxirida degustatsiya o‘tkazadilar. Degustatsiya yakunida ranggi, hidi
va tiniqligi (organoleptik) bo‘yicha sharobga baho beriladi.
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

yer tolalarda saqlanadi.
Tuzlangan poxnidorlami sifat kolsatkichlari quyidagicha boladi:
mevalari,
bir xil olchamda, butun ezilmagan, namakobning ta’mi
mevalarga to liq olgan,
namakobning ranggi oqish, lekin ozgina
loyqalangan va pomidor mevasini hidi kelib turadi. Ta’mi yoqimli,
sho‘rroq va ziravorlamirig ta’mi kelib turadi, biroq mog‘or
hidi yoki
ta’mi bolishi mumkin emas. Pomidor mevasida tuz miqdori 3-6 foiz va
kislota miqdori (sut kislotasi) 0,7-1,5 foiz bolishi kerak.
1-vazifa:
Pomidor tuzlash 2-
3 kishidan iborat guruhlarga
bolinib o‘quv tajriba xo‘jaligida
amaliyotda bajaxiladi. Har bir
zvenoga
quyidagi
topshiriq
beriladi:
pomidor
navini
olcham i
bo‘yicha
saralash,
namakob
quwatini aniqlash va
idishni
tayyorlash.
Ziravor
tarkibi,
saqlash
sharoitlari
aniqlanishi kerak.
i t tuzlangan mahsulot olish uchun zarur xomashyo va

tozalangan katta toshlar (karamni
10
% og'irligida) yoki rezbali yuk
qo'yiladi.
13-rastn.
Karam tuziashda maydalangan mahsulotni tozalash
jarayoni
0
‘sha kuni yoki bir kundan keyin karamni suvi chiqadi va achish
boshlanadi. Eng aw al kuchli gaz ajralib chiqadi.
Keyin suv ustida
oppoq ko‘pik paydo boladi. Bu ko'pikni material tortilgan chovli
bilan olib tashlanadi. Karam achishi natijasida u pastga cho'kadi va
uni miqdori juda kamayib ketsa unga albatta karam qo‘shiladi.
Sho‘r suv qoraya boshlaydi bu sut kislotasini ajralib chiqishidan
dalolat beradi.
Achish jarayonini borishiga, ya’ni tuzlangan karamni
tayyor bo'lishiga eng aw al harorat birinchi omil bo‘lib xizmat qiladi.
Juda tez sut kislotasi ajralishi 30° haroratda boladi. Lekin bu
haroratda zararli - termofil mikroorganizmlar ham paydo boladi.
Karamni achishi haddan tashqari tez boradi
va karam achib ketishi
mumkin. Tuzlangan karam yuqori sifatli bo‘lxshi mumkin, qachonki
achish jarayoni 15-20° haroratda
2
hafta muddatda sekin-asta haroralni
pasaytirib 0° S ga olib kelinsa, sut kislotasi ajralishi 10°
S da juda
pasayadi va
0
° S da esa umuman to‘xtaydi.
Sut kislotasi tuzlangan mahsulotda 1,5% ga yetganda uni saqlash
asosiy muammo bo'lib qoladi. Tuzlangan karamni uzoq saqlash uchun
atrof-muhitni toza va haroratni 0° S da ushlab turish kerak. Katta
xo‘jaliklarda maxsus sovutgich inashinalar qollaniladi.
1
tonna tuzlangan karam tayyor
bolishi uchun quyidagi
xomashyo kerak boladi: yangi uzilgan karam - 1,086 kg, sabzi - 30
kg, osh tuzi - 20 kg. Achish vaqtidagi tabiiy kamayish 12%, 1 t
mzlangan karam uchun
100
litrli bochkadan
1
ldona kerak boladi.
Agarda tuzlash jarayonida texnologik ishlar noto‘g ‘ri bajarilgan
bolsa, u holda karam o‘z sifatini yo‘qota boshlaydi. Masalan,
qorayadi, achib ketishi yoki shilimshiq moddalar paydo boclishi va
hakazo. Bulaming hammasiga quyidagilar sabab bolishi mumkin:
sho‘r
suv oqib ketishi, yuvilmagan, iflos bochkalar,
parafin qavatini
yorilishi (masalan beton chanlarda) iflos tuz ishlatilishi, oq zararli
ko'pikni va chirindini olib tashlamaslik
yoki haroratni kolarilib
ketishi.
Tayyor bolgan tuzlangan karam quyidagi sifat kolsatkichlariga
ega bolishi kerak.
1
. Tuz miqdori -
1
,
2
-
2
%
2. Sut kislota miqdori - 0,7-1,5%
3. Ranggi - bug‘doy rang sarg'ish.
4. Ta’mi - mazali, taxirsiz hidi tuzlangan karam hidiga ega
5.
Sharbati - oz loyqalangan, tiniq emas, 12% oqib tushishi kerak.
Karam tuzlashni talabalar o‘quv-xo‘jalikda amaliyot vaqtida
olganishadi. Buning uchun ular guruhlarga bolinib, 3-5 kishi 1-2
bochka karam tuzlashadi. Tuzlash tamom bolgandan keyin mahsulot
dagi kislota va tuz miqdori aniqlanadi. So‘ngra mahsulot organoleptik
baholanadi. Talabalami karam tuzlash bilan shug‘ullanuvchi
xo‘jaliklarga ekskursiyaga olib chiqish ham mumkin.
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

Askorbin kislotasi 100 g mahsulotda
milligramlarda hisoblanadi
(mg%). Hisoblash quyidagi formula bo‘yicha olib boriladi.
а-Г-С-К- 100%
H e
bu yerda:
a - kraska eritmani titrlashga ketgan miqdori (ml).
T - 0,001 rang eritma titr bo‘yicha beriladigan tuzatish.
S - solingan nusxaning umumiy hajmi.
N — namuna.
ye - titrlash uchun olingan namuna hajmi.
0.0 8 8.- koeffitsiyent (1ml 0,001 rang eritma 0,088 mg askorbin
kislotasim oksidlaydi).
Reaktivlar: 0,001 - 2,6 dixlorfenolindifen eritmasi 0,2 g reaktivni
iaxminan 600-700
ml suvda eritiladi, kechasiga qoldi-riladt va 1 1 suv
qo‘shiladi, chizig'igacha olib kelib filtrdan o ‘tkaziladi. Tilmans
reaktivi havoda tez oksidlangani uchun (ayniqsa yorug‘likda) titrlash
bo‘yicha har 2 kunda koeffitsiyenti o ‘zgaradi va tekshiriladi.
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

Vinochilik sanoatida ham, albatta uzum yoki mevalarda kisloia
miqdori 0,7-0,9% dan kam bo‘lsa, sifatli mahsulot olib bo‘lmaydi.
Tuzlangan mahsulotda kislota miqdori
standartlaming texnik
ko‘rsatkichlariga kiritilgan.
Kislotaning miqdorini aniqlash uchun ulaming neytrallanish va
ishqorli eritmada titrlanishiga asoslangan. Neytrallanish nuqtasini
indikator yordamida aniqlanadi.
Vazifa. Kislota miqdorini titrlash yo‘li bilan aniqlash.
Ishlash tartibi: maydalangan va ezilgan o ‘rtacha namunadan 20
yoki 25 ml stakanga olinadi. Olingan namuna 200 yoki 250 mtli kol
baga olinadi. Stakandagi proba qoldiqlarini
suv bilan yuviladi, bu
qoldiqlar voronkada va kolbaning bo'yinlarida ham bo'lishi mumkin.
Kolba 0,5-0,75 hajmida toldiriladi. Kolba hammomga qo'yiladi va
80° haroratda 30 daqiqa ushlanadi. Bu esa termometr yordamida
nazorat qilinadi. Keyin kolba vodoprovod suvida sovutiladi.
Distillangan suv kolba chizig‘igacha ohb kelinadi,
aralashtiriladi va
quruq kolbaga filtrdan o ‘tkaziladi.
Mana shu olingan filtratda umumiy kislota miqdori aniqlanadi.
Buning uchun filtrdan 20-25 mlli kichik kolbaga eritma olinadi, keyin
unga indikator sifatida 2-3 tomchi fenolftalein eritmasi tomiziladi va
01 ishqori eritmada titrlanadi. Titrlash eritma pushti rang bo'lguncha
davom etadi.
Neytrallanishni aniqlash uchun bo‘yalgan
eritmalar qizil lakmus
qog‘ozda aniqlanadi. Ishqor eritmasi qo‘shilganda, eritmadan bir
tomchi olib lakmus qog‘oziga tomiziladi. Ya’ni neytrallash bo'lganda
lakmus qog'ozi ko'karib ketadi.
Sho‘r suv yoki marinadlardagi kislota miqdorini aniqlash uchun
avval ulami paxta filtrdan o'tkaziladi keyin pipetkada 10-25 ml proba
olinib, yuqorida aytilgandek titrlanadi.
Hisoblash uchun formula
quyidagicha bo‘ladi:
a - T - C K - 100%
.
H e
buyerda:
a - 0,1 ishqorli eritmani Utrlashga ketgan miqdori
(ml);
T - 0,1 ishqori eritmani titrdagi to ‘g ‘rilanishi;
S - namunaning umumiy hajmi (ml);
N — namuna (g);
ye - litrlash uchun olingan namuna hajmi
К — 0,1 ishqorli eritmani kislota koeffitsiyenti. Masalan, olma
kislota uchun - 0,0067. Limo'n kislotasi - 0,0069, vino kislotasi -
0,0075, sirka kislotasi - 0,006, sut kislotasi -0,009.
J'ihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

Keyin kolbani olib unga cho'kma hosil bo‘lguncha qo'yib turiladi va
ustidan issiq suv eritmani olib stakan yoki tagi teshik va paxta
to‘shalgan tigelga qocyiladi. Tigel
tagiga uzun shisha tolalar, keyingi
qavatga esa mayda tolalar solinadi. Cho‘kma hosil bo‘lgan kolbaga
ikkinchi marta 50 ml spirt ara- lashmasi va azot kislotasi qo‘shiladi va
30 daqiqa qaynatiladi. Yana ehtiyotlik bilan
issiq eritmani filtrdan
o‘tkazib olinadi, shundan keyin qolgan cho‘kmani konsentratsiyasi
spirt bilan yuviladi va yana o'sha filtrdan o ‘tkaziladi.
Keyingi kolbadagi cho‘kmaga 50 ml 1,25% li ishqor eritmasi
quyiladi vayana sovutgich bilan birlashtirilib qaynatiladi.
Kolbani elektr plitada ham qaynatsa bo‘ladi.
Ishqorli eritmada
ishlov berish vaqti 30 daqiqa. Issiq ishqorli eritmani shisha filtrdan
o‘tkaziladi, uning ustiga erimagan cho‘kma solib qo‘yiladi. Keyin
kolbani 2-3 marta issiq suv bilan yuviladi.
Shundan keyin stakan yoki
tigel shisha filtr va kletchatkani cho‘kmasi bilan quritish javonida (105
°S) quritiladi va tortiladi.
Ho‘l meva yoki sabzavot tarkibidagi kletchatka miqdori quyidagi
formula asosida topiladi:
X - C
*3 —
^)xl00
H
bu yerda: a - quruq kletchatkani vazni (stakan bilan kletchatka), gr;
b - bo'sh stakanning og‘irligi, gr;
N - ho‘l mahsulotdan olingan namunacha, gr.
Mazkur formula asosida yechish uchun talabalarga alohida-
alohida vazifalar topshiriladi.
Meva-sabzavotlarni quritish harorati va vaqti

Quruq modda quyidagicha aniqlanadi: refiraktometr qopqog‘i
ochiladi, 1-2 tomchi o‘rganilayotgan suyuqlik tomiziladi. Linzaning
orqa tomoni yorug'likka qaratiladi va
okulyar kuzatiladi va quruq
modda miqdori juda ham aniq bo'lmagan holda k o ‘rinadi. Ammo
amaliyotda bu usul taxminiy b o lsad a samarali usul hisoblanadi.
Ilmiy iaboratoriyalarda umumiy quruq modda miqdorini
aniqlashda o ‘zgarmas vaznga yetguncha qizdirish usuli keng qoMla-
niladi. Bu usul quruq moddalami yuqori
aniqlikda tahlil qilishda
qollaniladi.
Sharobni baholash bo‘yicha degustatsion varaqasi

undan keyin keladigan sovuq havolar tuzlash uchun yaxshi keladi.
Karam tuzlashning texnologik jarayoni quyidagilardan
2
bora t
bo‘ladi:
karamni tozalash, maydalash, o'zakni olib tashlash, mayda
langan karamni doshnik yoki bochkalarga joylash va tuz,
sabzi solish,
eng yuqori qismiga karamni suvi chiqishi uchun yuk qo‘yish,
tuzlangan mahsulotda kuzatuv ishlarini olib borish (13-rasm).
Karam boshining iflos yoki chirigan bargi ari olib tashlash q o ld a
bajariladi. Tozalanganda cliiqadigan chiqim miqdori 8,5%. Karamni
bandi olib tashlansa tayyor mahsulotning sifati ancha yaxshilanaidi.
Tozalangan karam maydalaydigan mashina
oldiga tran sporty or
yoki qo‘lda olib kelinadi. Maydalangan karamning katta-kichikligi 5-7
sm uzunlikda, 5 mm kenglikda boMishi kerak.
Bochka yoki doshniklarga solingan karam ustiga 2-2,5% osh tuzi
va 3-5% sabzi qo'shiladi. Sabzini tozalab dumaloq shaklda qalinligi 3
mm yoki 5x5 mm kubik qilib yoki uzun-uzun qilib 40 mm uzunlikda
to‘g ‘raladi.
1
Karamni tuzlashda
asosan sabzi va tuz solinadi, lekin mazasi
undan ham yaxshi bo‘lishi uchun olma 4-10%, brusnika, klyukva 2-
5% va 5% law bargi solsa bo‘ladi (13-jadval).
13-jadval
Mevalarni quritishga kelib tushish mavsumi

6
. Mahsulot partiyasini quritish uchun qancha maydon kerak?
Oddiy usulda 28,5 t : 12 kg/m
2
2375 m
2
Yaxshilangan usulda 10
1
: 10 kg/m
2
= 1000 m
2
Shu usulda quyidagi vazifalami bajaring.
2-vazifa.
Mavsum davomida keltiriladigan 300 t uzum mevasidan
125 t mahsulotni sabza, 100 t mahsulotni shig‘ani va 75 t mahsulot!)i
bedona usulida quritish uchun zarur materiallar, uskunalar va quritish
maydoniga bo'lgan talabni aniqlang.
3-vaHfa.
Mavsum davomida keltiriladigan 180 tonna o‘rik
mevasidan 80 tonnasini turshak, 50 tonnasini quraga va 50 tonna
mahsulotni qaysa usulida kuritish uchun zarur materiallar, uskunalar
va quritish maydoniga bo‘lgan talabni aniqlang?
4-vazifa. Mavsum davomida keltiriladigan 30 t olxo'ri
mevasining
20
tonna qismini danakli va
10
tonnasini danaksiz usulda
quritish uchun zarur materiaplar va quritish maydoniga boMgan talabni
aniklang.
Eslatib o‘tish kerakki, xo‘jaliklarda quritish maydonidan tashqari
soyaki usulda quritiladigan mevalar (xususan, uzum) uchun maxsus
soyaki xonalar ham quriladi. Soyaki xonalar paxsa devordan quriladi,
ulaming ikki tomonidagi devorida havoning yaxshi aylanib turishi
uchun juda ko‘p tirqishlar qoldiriladi. Bunday soyakixonalarda
qurigan mahsulotning sifati, tayyor mahsulot chiqishi va vitaminlilik
darajasi juda yuqori boladi (17-rasm).
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

shaklida ham tayyorlanadi.
Sochiluvchan aralash yemlar ishlab chiqarishning asosi quyidagi
jarayonlardan iborat: donni organik va mineral aralashmalardan
tozalash, arpa va sulining po‘stini ajratib tashlash, tozalangan donni
maydalash, ingradientlami dozalash va aralashtirish kabilar. Briket
qilingan to la ratsionli omixta yemlar, shuningdek, dona-dona qilib
maydalangan yoki galet shaklidagi aralash yemlar tayyorlashda ulami
yana qo‘shimcha ishlash talab qilinadi.
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

9-ish. Kartoshka tarkibidagi kraxmal miqdorini tugmakiarnmg
solishtirma og‘irligi bo‘yicha aniqlash
Darsning maqsadi: kartoshka tarkibidagi kraxmal miqdoxini
tugunaklaming solishtirma og‘irligi bo'yicha aniqlashni o‘rganish.
Qayta ishlanadigan texnik kartoshka
navlari uchun kraxmal
miqdori hal qiluvchi omil b o ‘lib xizmat qiladi, chunki bu yerda
faqatgina
hosildorilikni emas, balki gektaridan qancha kraxmal
yig‘ilishini ham aniq bilish kerak.
Ishlash tartibi: kraxmal miqdorini aniq bilish uchun uni gidroliz
yo‘li bilan
invert shakarga aylantiriladi, shakami esa kimyoviy yo‘l
bilan miqdori aniqlanadi.
Dala sharotida esa kraxmal miqdorini tuganaklaming solishtirma
og'irligi b o ‘yicha aniqlanadi. Bu usul juda qulay va aniq hisoblanadi.
Buning uchun kartoshka tuganaklari avval havoda, so‘ng
suvda
tortiladi (Andmed qonuni bo‘yicha).
Bizga ma’lumki, kartoshka tugunagining asosiy qismini, y a’ni
5,7-5,9% kraxmal tashkil qiladi, shundan shakar qismi 1,5%.
Bimi aniqlash uchun olim Zaarening maxsus jadvaliga qarab,
Xarbakov usuli ishlab chiqilgan. Buning
uchun stolning bir burcha-
giga taxta qo'yiladi, u stol chetidan chiqib turishi kerak. Stolga torozi
qo'yilib, unga sim bog‘lanadi va savat osiladi. Savat temirdan
yasalgan bo‘lib, suvli idish ichiga tushiriladi
va tarozi shu holatda
muvozanatga keltiriladi. Tarozining ikkinchi pallasiga 5,2 yoki 1 kg
tosh qo'yiladi ulami kartoshka tugunaklari bilan tenglashtiriladi.
Tugunaklar mayda bo‘Isa, shunchalik kam namuna olinadi. Masalan,
juda yirik kartoshka bo‘lsa 5 kg, o ‘rta hoi tugunaklarda 2 kg va mayda
tugunaklardan 1 kg namuna olinadi. Key in savat suvdan olinadi va
unga tortilgan kartoshka joylanadi va suvga yana botiriladi.
Tarozi muvozanatini yo‘qotadi, buni to‘g‘rilash uchun albatta
ortiqcha
toslilar olib tashlanadi, chunki suvda kartoshka tugunagi
yengillashadi. Kraxmal miqdori Zaare jadvaUga qarab aniqlanadi.
Tajribada qo‘llaniladigan suvning harorati 17,5°S atrofida b o lish i
kerak. Yuqori haroratli yoki sovuq suvda tajriba xatohgi ortib ketadi.
m va balandligi 
8 - S. Y. Is kamov

o'ralgan bo'lishi kerak. Xomashyo yaxshi saqlanishi uchun bogMami
g‘aramga joylaganda, ba’zi qoidalarga rioya qilish kerak bo'ladi.
G'aramning o‘ita qismi chetiga qaraganda yuqoriroq bo‘lib borishi
kerak. Poyaning pastki qismini g'aramning tashqi tomoniga qaratib
qo'yib, yog‘och kuraklar bilan urib g'aram devori tekislab boriladi.
Poyalami g ‘aramlashda bir qavat g'aram bo'yicha qo'yilib, so'nggisi
eniga qarab qo'yiladi. G'aramlar noto'g'ri joylashgan bolsa,
yog'mgarchilik va shamolda buzilib, suv tushib ketishi natijasida
xomashyoni chiritib yuborishi mumkin. Xomashyoni sifatli saqlash
uchun muntazam ravishda buzilgan joylari tuzatib boriladi, uning
atrofidagi ariqchalar tozalanib, brezent ustidagi qor kurab turilishi
lozim. Xomashyoni saqlash vaqtidagi yo'qotish 1 foizdan oshmasligi
lozim.
Jihoz
va
materiallar:
adabiyotlar, tola namunalari, g'aramlar
tasvirlangan devoriy rasmlar.
0 ‘zlashtirish uchun savollar
1. Kanop va boshqa tolali o'simliklami ta’riflab bering.
2. Hosilni o'rish va dastlabki qayta ishlash qanday tashkil etiladi?
3. Kanop tolalari qanday baholanadi?
4. Kanop xomashyosi qanday saqlanadi?
55-ish. Tamaki tayyorlash
shoxobchalarida xomashyoni qabul
qilish. Tamaki namligi va iflosligini
Xomashyoni saqlash - S. Y. Is kamov

bir terimi alobida qilib zichlashtirib osish kerak. Unda 1 m joyga
4-5
to£plam tamaki osiladi. Sifatli tamakilarni xonaning o lta qisiniga
joylashtirilgani ma’qul. Tamakini to'plam
qilib zichlashtirib dsish
ulami haddan tashqari nam bolishi yoki qurib ketishi hamda
mog‘orlashdan saqlaydi. Aksincha, tamaki to‘plamlari
siyrak qilib
osilsa,
ular haddan tashqari qurib ketishi natijasida xomashyo sifati
pasayadi. Tamaki saqlanadigan joylarda harorat 15-17°S va nisbiy
namlik 60-70% bo‘lishi qulay hisoblanadi.
Havoning nisbiy namligi 75
foizdan ortib ketsa, tamaki
mog'orlab, buzila boshlaydi. Natijada,
xomashyo tarkibidagi oqsil
miqdori ko£payib, uglevodlar miqdori keskin kamayib ketadi. Agar
havoning nisbiy namligi 60% dan kamayib ketsa, tamaki haddan
tashqari qurib ketadi.
Tamaki saqlanadigan joylar toza bolishi lozim. Tamaki saq
lanadigan xonalarda o‘g‘it, turli kimyoviy moddalar va boshqa mah
sulotlar bolishi mumkin emas. “Gruzgiproselstroy”
loyihalash
instituti tomonidan xo‘jaliklarda tamakini saqlash uchun maxsus
ombor loyibasi ishlab chiqilgan. Ombor 15 t tamakiga moljallangan
bolib, balandligi 4,22 m, olcham i 18x24 m to‘g‘ri toltburchak
shaklida. U tamakini to‘plam holda saqlashga moljallangan.
aniqlash
Darsning - S. Y. Is kamov

tamaki qabul qilish punktlari Davlat standartiga asoslangan qolda
alohida-alohida qabul qilib oladi. Tamakining sifati barglarining qaysi
qavatdan terib olinganligiga bo g liq (49-rasm)
Har bir partiyaga 25 tagacha toy kiri-tilib, ular namligi, xom
ashyo tipi, navi, ishlov berish usuliga ko‘ra bir xil bo‘lishi lozim.
Tamakining xoin ashyo tipi, tovar nav, to‘g‘ri ishlov berilgan-ligi,
toylanishi va markalanishi, ranggi, mexanik shikastlanishi, kasallik va
zararkunandalar bilan zararlanishi, xom ashyoning oglrligi har oyda
tek-shiriladi. Toylar tayyorlash punktlarda namligiga ko‘ra uch
guruhga ajratiladi:
a) quruq toylar, bunday barglar qolda g‘ijimlanganda sinadi va
uvalanib ketadi;
b) normal namlikka ega bolgan toylar, bunday barglar qolda
g ‘ijimlanganda yana o‘z holiga qaytadi va yaxshi egiluvchan boladi;
v)yuqori namlikka ega bolgan toylar, bunday barglar qolda
gljimlangandan so‘ng o‘z qolatiga qisman qaytadi yoki umuman
qaytmaydi.
Ifloslanish darajasi yuqori bolgan toylar ham aiohida ajratiladi.
Tamakining namligi guruhlar bo‘yicha aniqlanadi. Har bir toy
diagonalining uch joyidan bir dastadan (18-25 ta) barg olinadi. Ular
aralashtirilib, keyin ikki qismga ajratiladi. Birinchi qism bargdan
namlik, ikkinchisidan ifloslanish darajasi aniqlanadi.
Namlikni aniqlash uchun diametri 2-3 sm li o lk ir burg‘u
yordamida barglardan doirachalar o‘yib olinadi. Doirachalar tezda
byuksga qo'yilib yoki pergament qog‘ozdan tayyorlangan xaltachaga
solinib, topshiruvchining ism-sharifi, tamakining navi, tovar navi,
partiyaning oglrligi kolsatilgan hujjat bilan birga laboratoriyaga

bu yerda:
X — tamaki namligi rung foiz miqdori;
/ 1
- tamaki namunasini quritishdan oldingi og'irligi, g;
t'j
- tamaki namunasining quritilgandan keyingi og'irligi, g.
Ikki parallel aniqlash natija o'rtachasi tamaki partiyasining
namligi sifatida qabul qilinadi. Ikki parallel aniqlashning natijasi bir-
biridan 1% dan ko'p faiq qilmasligi lozim. Aks holda, tekshirishni
takrorlash kerak bo'ladi.
Tamaki qabul qilish punktlarida xomashyoning namligi va
ifloslanganligini aniqlash uchun namuna topshiruvchi ishtirokida
olinadi. Tamaki topshiiish kvitansiyasiga yoziladigan og'irligi, qabul
punktlariga topshirishdagi namligi va ifloslanganligini hisobga olgan
holda quyidagi formulada aniqlanadi:
m„
= —-----------;—
"
100
- H .
bu yerda
tr
- hisoblanadigan og'irlik;
If-
xomashyoning haqiqiy namlikdagi og'irligi, kg;
Nx - tamaki xomashyosiniig haqiqiy namligi, %;
Nb - tamaki xomashyosining bazis namligi, %.
Bizda o'stiriladigan «Dyubek» nav turining xomashyosini top-
shirishda 19% dan kam namlikni har bir foizi uchun 1,2% qo'shib
hisoblanadi va shu og'irlik qabul qilish kvitansiyasiga yoziladi. Agar
barg namligi yo'l qo'yiladigan namlikdan (ya’ni, 19%) ortiq bo'lsa,
har bir foiz ortiqcha namlik uchun
Mеtofеnazat (frеnolon) - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 474 —
buzilishlarda alkogol bilan bog‘liq psixozlar, abstinеnt sindrom, apatiya,
abuliya va dеprеssiya bilan namoyon bo‘luv chi ruhiy kasalliklarda kеng
qo‘llaniladi.
Ishlab chiqariliish: tablеtka – 25 mg; ampula – 2 ml 1,25 % li
eritma (m/i ga).
Sеzgi va idrokning fiziologik mеxanizmlari

Sеzgi va idrokning fiziologik mеxanizmlari. Sеzgi va idrok rеf-
lеktor jarayon. Xo‘sh, hayvonlardan farqli o‘laroq, bu jarayon odamda
qanday kеchadi? Asab tizimining qaysi tuzilmalari sеzgi uchun javob
bеradi? Sеzgi va idrokning anatomo-fiziologik asoslari nimalardan ibo-
rat? Tashqi va ichki muhitdan kеlayotgan har qanday ma’lumot max-
sus rеtsеptorlarorqali qabul qilinadi. Shartli ravishda 3 xil rеtsеptorlar
farqlanadi: 1) ekstra rеtsеptorlar – tashqi muhitdan kеluvchi ta’sirotlarni
qabul qiladi; 2) intrarеtsеptorlar – ichki a’zolardan kеluvchi impulslarni
qabul qiladi; 3) propriorеtsеptorlar – mushak, uning paylari, bo‘g‘imlar
va suyaklardan kеluvchi impulslarni qabul qiladi.
Tеrida joylashgan rеtsеptorlar turli-tuman bo‘lib, ularning har biri bit-
ta tashqi ta’sir uchun javob bеradi (rangli rasmga qarang). Krauzе kol-
bachalari sovuqqa ta’sirlanadi, Ruffini rеtsеptorlari issiqlikni qabul qiladi,
Mеysnеr tanachalari tanani yеngil silaganda qo‘zg‘aladi.
Rеtsеptorlar analizatorlarning pеrifеrik qismi hisoblanadi. Og‘riq,
harorat va taktil sеzgilar yuzaki sеzgi hisoblanadi va ekstrarеtsеptorlar
orqali qabul qilinadi. Tanamiz va oyoq-qo‘llarimizning fazodagi holati va
harakatlari propriorеtsеptorlar orqali qabul qilinadi va ularga chuqursеz- gidеb ata ladi. Bulardan tashqari, murakkab sеzgiham farq qilinadi.Masa-
lan, tanaga chizilgan turli figuralarni va kaftga qo‘yilgan narsalarni ko‘zni
yumgan holda aniqlash.
Sеzgi va idrok birlamchi va ikkilamchi signal sistеmalari ishtirokida
amalga oshiriladi. Eshitish, ko‘rish, og‘riq sеzish, ta’m va hid bilish birlam-
chi signal sistеmasini tashkil qiladi va ular odamlarda ham, hayvonlar-
da ham mavjud. Ikkilamchi signal sistеmasiga esa nutq va u bilan bog‘liq
bo‘lgan oliy ruhiy funksiyalar kiradiki, ular faqat inson uchun xos. Ushbu ja-
rayonlar analizatorlar ishtirokida amalga oshiriladi. Har qanday analizator
uch qismdan iborat: 1) ta’sirotlarni qabul qiluvchi qismi, ya’ni rеtsеptor;
2) o‘tkazuvchi apparat, ya’ni nеrv tolalari; 3) ma’lumotlarni tahlil qiladigan
markaz (rangli rasmga qarang). Bu markazlar bosh miya katta yarim shar-
II bob. Umumiy tibbiyot psixologiyasi — 55 —
lari po‘stlog‘i bo‘ylab tarqalgan. Bu yеrda, ya’ni po‘stloqda tashqi va ichki
muhitdan kеluvchi barcha ta’sirotlar analiz va sintеz qilinadi. Ko‘ruv, eshi-
tuv, vеstibulyar, hid bilish, ta’m bilish, tеri va haraqat analizatorlari farq
qilinadi (2.1-jadval). 2.1-jadval.
Sulpirid (eglonil, prosulpin)

|
Sulpirid (eglonil, prosulpin) Pdf ko'rish
|
bet | 355/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasi8. Sulpirid (eglonil, prosulpin) – yеngil antipsixotik, vеgеtotrop,
timolеptik va stimulyatsiyalovchi xususiyatlarga ega atipik nеyrolеptik.
Bolalar, o‘smirlar va kattalarda kuzatiladigan psixovеgеtativ va psixoso-
matik buzilishlarni korrеksiya qilishda kеng qo‘llaniladi. Shuningdеk, apa-
tiya, astеnik nеvroz va nеvrotik dеprеssiyada ham samarali. Nojo‘ya ta’sir-
lari: AQB oshishi, uyqu buzilishi, ortiqcha qo‘zg‘aluvchanlik, gipеrprolak-
tinеmiya. O‘rganib qolish chaqirmaydi. Bolalarga 6 yoshdan kеyin mum-
kin. Monеlik qiluvchi holatlar: parkinsonizm, epilеpsiya, fеoxromositoma,
ko‘krak bеzi va gipofiz o‘smalari. Ishlab chiqarilishi: kapsula (tabl) – 50 va
200 mg; ampula – 2 ml 5 % li eritma (m/i ga); flakon – 200 ml (bolalarga
ichish uchun).
14.3.4. Sеdativ dorilar
Sеdativ dorilar – asosan giyohli o‘simliklardan tayyorlangan yеngil
tinchlantiruvchi xususiyatga ega dorilar. Trankvilizatorlarga qaraganda
sеdativ (lot. sedatio – tinchlantirmoq) dorilarning fobiya va xavotirga ta’si-
ri ancha past. Bu guruhga mansub dorilar MNS qo‘zg‘aluvchanligi bilan
bog‘liq nеvrotik buzilishlarni bartaraf etadi, yurak-qon tomir faoliyatiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, spazmolitik xususiyatga ham ega. Ular trankviliza-
torlarga o‘xshab kuchli uyquchanlik chaqirmaydi, muvozanat va koordinat-
siyaga salbiy ta’sir qilmaydi, muskullar tonusini pasaytirmaydi, o‘rga nib
qolish ta’siriga ega emas. Lеkin kundalik dozasi oshib kеtsa, uyquchanlik
chaqiradi va bеmorni birmuncha bo‘shashtiradi. Sеdativ dorilarning orga-
nizmga nojo‘ya ta’siri kamligi tufayli ularni ish faoliyatidan ajralmagan hol-
da qabul qilish mumkin. Mashina haydashga ham chеklovlar qo‘yilmaydi.
Sеdativ dorilar analgеtik va boshqa psixotrop dorilar ta’sirini kuchaytiradi.
Sеdativ dorilarni 1-2 oydan ortiq qabul qilish tavsiya etilmaydi.
Sеdativ dorilar 2 guruhga ajratiladi: 1) bromidlar; 2) giyohli o‘simliklar-
dan tayyorlangan dorivor vositalar.
|
| |