nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-rasm - Muqobil energiya manbalari

|
Muqobil energiya manbalari
|
bet | 84/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)3.2-rasm. Yassi kollektorli quyosh suv isitish qurilmasining umumiy ko‘rinishi
Qurilmaga kiruvchi suvning tеmpеraturasi va bak - akkumulyatorga tushuvchi suvning tеmpеraturasi tеrmomеtr yordamida qayd еtilishi mumkin. Lеkin quyosh
aniqligi katta bo‘lgan tеrmoеlеmеntlardan foydalanish mumkin.
Quyoshsuvisitgichning FIKni o‘rtacha kunlik, o‘rtacha soatlik tarzda aniqlash maqsadga muvofiqdir.
Quyosh radiatsiyasining tushishi natijasida isitgich оlgan issiqlik miqdоrining isitgich sirtiga tushuvchi yig‘indi quyosh radiatsiyasining kattaligiga nisbati quyosh
suv isitgichining fоydali ish koeffitsiyеnti dеb ataladi. Qurilmaning FIK quyidagi formula yordamida aniqlanadi.
100%
194
Qol
Qtush
(3.30)
m2
O‘zbekiston sharoitida yoz mavsumida 1 yassi quyosh suvisitgichining
samaradorligi kuniga (65-70) o C temperaturali (60-65) litr issiq suvni tashkil etadi. Yassi kollektorlarning FIK amalda (50-55) % gacha bo‘lib, u quyosh energiyasining oqimi zichligiga, atrof-muhit temperaturasiga va suvning qizitilish temperaturasiga bog‘liq bo‘ladi.
Ishni bajarish tartibi
- Quyosh suvisitgich qurilmasini 300 burchak ostida janubga qarab qo‘yilganiga ishonch hosil qiling. Yuqoriga joylashgan suvli idish jo‘mragini ochish bilan suvning
kollektor ichiga yuborilishini ta’minlang va temperaturasini qayd eting. Imkon qadar qurilma orqali suvning tekis oqib o‘tishi ta’minlanishi kerak.
- Isigan suv quyiladigan idishda suv yo‘qligiga ishonch hosil qiling va kollektorning chiqish qismidagi jo‘mrakni oching. Kollektordan bir soat davomida
mo‘tadil ravishda suv oqib turishini ta’minlang. Kollektordan chiqayotgan suvning haroratini termometr yordamida qayd eting. 1 soat mobaynida qancha miqdorda suv oqib o‘tganini belgilab boring.
- Piranometr – galvonometr o‘lchov asboblari tizimi yordamida bir soat
mobaynida qurilmaga tushayotgan yig‘indi quyosh radiatsiyasi miqdorini, termometr yordamida havoning haroratini va animometr yordamida shamolning tezligini o‘lchang.
- 3.30-formula yordamida qurilmaning FIKni hisoblang. Tajribani navbatma- navbat bir necha marta o‘tkazing.
- Tajribalar orqali quyoshsuvisitgich samaradorligini tashqi havo temperaturasi, shamolning tezligi va boshqa omillarga bog‘liqligini aniqlash mumkin.
- Olingan natijalarni 3.7-jadvalga yozib boring.
3.7-jadval
Sana, vaqt
|
Yig‘indi quyosh radiatsiyasi quvvati,
W / m2
|
Havoning temperatu- rasi,
o C
|
Shamol tezligi,
m / s
|
Suvning temperatu- rasi,
o C
|
Chiquvchi suvning temeraturasi,
o C
|
Qizigan suvning miqdori,
l
|
Qurilma- ning FIK
|
1
| | | | | | | |
…..
| | | | | | | |
|
| |
-jadval
Ishning bajarish tartibi

|
-jadval
Ishning bajarish tartibi
|
bet | 87/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)3.8-jadval
Ishning bajarish tartibi
- Bulutsiz ko‘p quyosh batarеyasining chiqishiga qarshiliklar magazini,
ampеrmеtr va voltmеtrni ulang. Qarshilikni 10 Om qilib tеnglang.
- Quyosh batarеyasi sirtini quyosh nurlariga pеrpеndikulyar qilib joylashtiring, milliapmеrmеtr va voltmеtr ko‘rsatishlarini yozib oling. PT IU formula yordamida
foydali quvvat PT ni hisoblang.
- Quyoshning gorizontga nisbatan balandligi h ni transportеr yordamida o‘lchab oling. 1 mashqdagi usul bilan quyosh nurlari oqimi zichligini o‘lchab oling yoki jadvaldan quyosh nurlari oqimi zichligining taxminiy qiymatini aniqlang.
PC QS
(3.32)
S
Bu yеrda – batarеyaning nurlarni qabul qilish yuzasi (yuzani lineyka
yordamida o‘lchab hisoblash mumkin).
- Quyosh batarеyasining FIK ni (3.31) formula yordamida aniqlang. O‘lchash va hisoblash natijalarini yozib qo‘ying.
- Tajribani bir nеcha marta takrorlang. Tajribani sun'iy yorug‘lik manbasi
Quyoshning gorizontdan balandligi,
h ( grad )
|
Quyosh nurlari oqimining
kW
zichligi, Q ( m2 )
|
5
|
270
|
10
|
450
|
15
|
570
|
20
|
660
|
30
|
770
|
40
|
840
|
50
|
890
|
60
|
920
|
yordamida laboratoriya xonasi ichida ham bajarish mumkin.
Testlar
1. O‘zbеkistоn Rеspublikasi Prеzidеntining PF-4512 raqamli «Muqobil energiya manbalarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi farmoni qachon qabul qilingan?
A) 2013-yil 1-may B) 2013-yil 1-aprel C) 2013-yil 1-mart D) 2013-yil 1-iyun
|
| |
Muhabbat va mijoz - Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari

Sevgi «o‘yin-kulgi», «ko'ngil
ochish»mas,
Baxtli turmush qurish sevgidan
murod.
Umrning bezagi derlar sevgini,
Sevishni bilganlar baxtli
umrbod
Hissiyotdagi ayrim bosqichlarga ko'ra muhabbat turi-
ni, bosqichini va umuman sevgi hislarining bor-yo‘qligini
aniqlash, Ibn Sino kabi «og‘ir xastalik»ka tashxis qo'yib,
uni davolash choralarini ko'rish mumkin. Bu hissiyotla-
ning ayrimlari aslida birinchi bosqichdayoq kuzatiladi va
ikkinchi bosqichida nihoyatda kuchli, hamda har tomon-
lama ifodalanadi. Ular quyidagilardan iborat:
1. «Birealik» effekti. Bunday hollarda muhabbat
hislarini boshdan kechirayotgan shaxsning ongida,
tasawurida, xayolida doimo sevikli yori gavdalanib tura-
di. Nima ish qilmasin va qaerda bo‘lmasin, hatto yori-
dan juda uzoq masofada bo‘lsada, xayolan u bilan
gaplashadi, yashaydi.
2.
Idrokning ideallashishi. Bunday hollarda sevilgan
inson ideallashtirilgan holda idrok etiladi. Takrorlanmas
darajadagi shaxs sifatida, har tom onlam a mukammal
shaldlangan, nihoyatda chiroyli, aqlli, odobli va o ‘zga ijo
biy xislatlarni o ‘zida mujassamlashtirgan yigit yoki qiz
sifatida namoyon bo'ladi. Fe’l-atvoridagi salbiy tomonlar
yoki biror jismoniy nuqsonlar kamchilik sifatida emas,
balki betakror, noyob fazilat sifatida qabul qilinadi.
Sevgilisi va u bilan bog'liq barcha narsalar (uning qarama-
qarshi jinsdagi tengdoshlaridan tashqari) va yaqin kishilari
ham faqat ijobiy jihatdan idrok etiladi.
3. Altruizmning keskin ifodalanganligi. Bu bos-
qichda altruizmning og'irlik markazi muhabbat timsoli
bo'lgan qiz yoki yigitga yo'nalgan bo'ladi. Altruizm ni
hoyatda kuchli bo'lganda inson sevgan kishisi uchun
hamma narsaga tayyor bo'ladi. U sevgan kishisining
manfaatini o'zining manfaatidan ustun qo'yadi va buni
birinchi darajali zarurat hisoblaydi.
Muhabbat kuchiga cheksiz ishonish. Bunday holatda
Muhabbat va yosh - Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari

erkaklarnikidek tez orada so‘nmaydi va nisbatan uzoq
davom etadi.
Ammo so‘nggi yillarda ayollar hissiyotida, jumladan,
muhabbatda ham jinsiy hayotning va uning asosi
hisoblangan jinsiy intilishning ahamiyati keskin oshib
borayotganligini ko'rish mumkin.
13—14 yoshli o‘g‘il bolalarning 40 foizi, qizlaming
26 foizi ilk sevgi hislarini boshidan kechirayotgan yoki
kechirgan bo'ladilar. Bu hoi 15—16 yoshh o ‘g‘il bo
lalarda — 17 foiz, qizlarda 30 foiz, 17—24 yoshli yigit-
larda — 10 foiz, qizlarda — 9 foizni tashkil qiladi.
A.R.Lemexova (1973) qizlar va yigitlar orasidagi
o'zaro munosabatlarni o‘rganib, uni uch turga bo'ladi.1
1. Uyg'un tur — bunda qiz va o ‘g‘il bolalarda axlo
qiy tushunchalar shakllangan, hissiyot madaniyati
rivojlangan bo'lib, ular muhabbatga, qarama-
qarshi jinsga, oilaviy hayotga birmuncha aniq
qarashadi.
2. Oilaviy romantik tur — bunda muhabbat, jinslar
orasidagi munosabatlar hayotdan yulingan holda,
nihoyatda ideallashtirib olingan bo'lib, hayotdagi
mavjud borliq bilan to'qnashganda esa barcha
tasaw urlari parchalanib, ruhan tushkunlikka
uchraydi.
3. M a’naviy kambag'al tur — bunda yoshlar muhab
batni n o to 'g 'ri tushunadilar. M uhabbatda m a’
naviy yaqinlikni, ruhiy omilning ahamiyatini ko'ra
bilmaydilar. Muhabbatda asosiy rolni jinsiy yaqin-
lik o'ynaydi, deb biladilar. Bunday toifadagi yosh
lar ko'p hollarda jinsiy hayotni erta boshlaydilar.
O 'g'il va qiz bolalarning turli yosh bosqichlaridagi
o'zaro munosabatlarining o'sib rivojlanishiga nazar
tashlaydigan bo'lsak, quyidagicha yaqqol ifodalangan
manzarani ko'rishimiz mumkin.
Bog'cha yoshidagi qizlar o'g'il bolalar bilan birga
o'ynash jarayonida juda yaqin muomalada bo'ladilar,
bir-birlari bilan do'stlashadilar. Hatto ba’zan bolalik-
ning ilk sevgi hislarini ham boshlaridan kechirishadi. Bu
albatta, ularning kattalarga havas qilishi, ularga taqlidi
oqibatida kelib chiqadi.
Davriy prokat - 25- modul: Metallarni bosim bilan ishlash asoslari Reja

Cho„zish asosan sovuq holda bajariladi. Rangli
metallar
va ularning qotishmalari, past va yuqori
uglerodli po„latlar hamda legirlangan po„latlar
sovuqlayin cho„zib ishlash mumkin. Issiq holda cho„zish
juda kam hollarda bajariladi. Cho„ziladigan po„lat
simlarining o„lchami 1-1,6mm.
Cho„zish natijasida olinadigan buyumlar kesimi 25- rasmda keltirilgan.
Cho„zish yo„li bilan har xil kesimdagi simlar va
trubalar olinadi. Cho„zish quyidagi hollarda bajariladi:
1.
Ingichka, diametri 0.002-5 mm gacha bo„lgan
simlarni prokat usuli bilan olib bo„lmaganli tufayli
ularni cho„zish orqali olinadi;
2. Cho„zish yo„li bilan
yupqa devorli trubalar
olinadi;
3. Diametri 100 mm gacha bo„lgan har xil profili
prokat usuli bilan olingan buyumlarni o„lchamlari
normallash va tozalash uchun cho„zish qo„llaniladi;
Fason kesimni buyumlar olish uchun ham cho„zish dan
foydalaniladi.
Cho„zish uchun boshlang„ich material bo„lib
prokat yo„l bilan olingan har xil kesimli prokat mahsuloti xizmat qiladi.
Cho„zishda material asta-sekin torayib boruvchi teshikdan o„tishi natijasida
deformatsiyalanadi. Cho„zishda cho„zish koeffitsiyenti:
F
F
l
l
0
0
1
bunda
-cho„zish koeffitsiyenti;
l
0
- zagotovkani cho„zguncha uzunligi, мм;
l
1
- zagotovkani cho„zgandan so„ngi uzunligi, мм;
F
0
-zagotovkani cho„zguncha ko„ndalang kesimi yuzi, мм
2
;
F
1
- zagotovkani cho„zilgandan keyingi ko„ndalang kesimi yuzi, мм
2
.
Nisbiy cho„ziluvchanlik
Choksiz trubalarni olish - 25- modul: Metallarni bosim bilan ishlash asoslari Reja

Piligrim stanlari dual tipida bo„lib, jo„valar hosil qilgan ariqchalarni radiusi
o„zgaruvchanligidir-kalibrlari o„zgaruvchan profilli bo„ladi.
Bunday stanlarda
diametri 605 mm va uzunligi 30 m gacha bo„lgan trubalar olinadi.
Piligrim stanlari jo„valarda bandajlar bilan mustahkamlangan bo„ladi.
1.Bandaj
2.Jo„va
3.Dorn
4.Truba
5.Gilza
Truba zarur uzunlikda yoyilgandan so„ng ular
kerakli uzunlikda har xil
usullar bilan kesilgan bo„ladi.
Tayyor
trubani shaklini, profilini o„lchamlarini
moslash uchun kalibrlovchi
stanlarda kalibrlanadi.
Rangli metallar ham po„lat singari yoyilib, har turli prokat mahsuloti, listlar
va trubalarni olish mumkin.
21-rasm. Gilzani yoyish
Kontratseptiv vositalardan foydalanishga qaysi

|
Kontratseptiv vositalardan foydalanishga qaysiBog'liq Oila psihologiyasi. Shoumarov G.BKontratseptiv vositalardan foydalanishga qaysi
omillar ta’sir qiladi?
Birinchidan,
erkak va ayollaming anatomo-fiziologik
xususiyatlari orasidagi tafovut. Tanasi boshqa dard bilmas,
deydi xalqimiz, ya’ni homilani qornida 9 oy davomida
erkaklar olib yurmasliklari, homiladorlik bilan bog‘liq
bo‘lgan turli boshqorong‘iliklarning va ayrim patologik
holatlami, to ‘lg‘oq va tug‘ish jarayonidagi og‘riq hislarini
boshdan kechirmasliklari, shuningdek, oilasiz bo‘la turib
homilador bo‘lib qolish va u bilan bog‘liq muammolardan
xoli ekanliklari, kontraseptiv vositalardan foydalanish,
tasodifiy homiladorliklarning oldini olish, kutilmagan
homilani yuzaga keltirmaslik, ona salomatligi, bola
baquwatligi maqsadida intergenetik intervallarga e’tibor
berish kabilar aksariyat erkaklar uchun katta ahamiyat
kasb etmaydi. Bu masalalarga aksariyat erkaklar yengil va
beparvolik bilan qaraydilar.
Ikkinchi dan,
o ‘zbek va boshqa mahalliy millatga
mansub oilalarda jinsiy tarbiya, jinsiy hayot, homilador
lik, uni tartibga solish homila va ona salomatligini
ta’minlash shartlari, ona yoki farzand salomatligi uchun
maqsadga muvofiq, ba’zan esa xavfli bo‘lgan homi-
ladorlikning oldini olish ota-ona va farzandlar orasida
muhokama qilinmaydi, bu — uyat deb bilinadi, kattalar
tom onidan yoshlarga bu masalalar bo'yicha zarur
m a’lumotlar berilmaydi. Aksincha, bu mavzularga oid
adabiyotlar, aksariyat holda, farzandlar qo‘lidan olib
qo‘yiladi.
Uchinchidan,
yoshlarga barcha soha bo‘yicha ma’lu-
mot berishda maktab dasturidagi anatomiya va
fiziologiya fanidagi elementar bilim bilan cheklaniladi.
Oqibatda yoshlar o ‘zlari uchun nihoyatda zarur bilim-
lami oiladan ham, maktabdan ham ololmaydilar. Jinsiy
savodsizlik, natijada avloddan avlodga o‘tadi. Chunki
har bir yosh jinsiy tarbiyani o ‘z oilasida qanday olgan
bo‘Isa, katta bo‘lganda o‘z farzandlariga nisbatan shun-
day beradi, xolos.
188
|
| |
II.BOB. BOSHLANG’ICH SINF MATEMATIKA DARSLARIDA TARIXIY MATERIALLARDAN FOYDALANISH

|
II.BOB. BOSHLANG’ICH SINF MATEMATIKA DARSLARIDA TARIXIY MATERIALLARDAN FOYDALANISH
|
bet | 8/8 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 58,57 Kb. | | #111491 |
Bog'liq Abdisharipova Sevara kurs ishi 2 203BTII.BOB. BOSHLANG’ICH SINF MATEMATIKA DARSLARIDA TARIXIY MATERIALLARDAN FOYDALANISH
2.1. Arifmetika tarixi haqida………………………………………………19
2.2. Matematik o’n minutlik va qiziqarli matematika soatlari…………….22
2.3.Matematik ertalilar…………………………………………………….24
Xulosa……………………………………………………………………..26
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………..27
|
| |
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

|
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
|
bet | 7/8 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 58,57 Kb. | | #111491 |
Bog'liq Abdisharipova Sevara kurs ishi 2 203BTFOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.
1. Barkamol avlod orzusi- Toshkent.: 1999, 205- b.
2. Azizxodjayeva N.H ―Pedagogik texnologiya va pedagogik maxorat‖- Toshkent.: TDPU, 2003, 174 bet.
3. Axmedov M va boshqalar 1-sinfda matematika darslari – Toshkent.: O‘zinkomsentr, 2003, 96-bet.
4. Abdullayeva B.S., Sadikova A.V., Toshpo‘latova M.I., Boshlang‘ich sinflarda matematikadan sinfdan tashqari ishlarni tashkil etish Pedagogika oliy ta‘lim muassalarining 5141600-«Bоshlang‗ich ta‘lim va tarbiyaviy ish» bakalavr yo‗nalishi talabalari uchun mo‘ljallangan o‘quv-metodik qo‘llanma – Т.: OOO «Jahon - Print», 2011. – 148 bet.
5. Bikbayeva N.U va boshqalar ‖Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish metodikasi ‖- Toshkent.: O‘qituvchi, 2007, 208 bet.
6. Boltayev J, Qodirov A ‖Boshlang‘ich sinflarda matematikadan sinfdan tashqari ishlar Toshkent, 2002, 52 bet.
7. O‘zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to‘g‘risida”gi qonuni.
8. Abdullayeva B.S.,.O‘rinboyeva L.O‘,M Muuhhiittddiinnoovvaa Sh.S,, Ishankulova L.T.. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga geometrik materiallarni o‘rgatish metodikasi Pedagogika oliy ta‘lim muassalarining 5141600- «bоshlang‗ich ta‘lim va tarbiyaviy ish» bakalavr yo‗nalishi talabalari uchun mo‘ljallangan o‘quv-metodik qo‘llanma – Т.: OOO «Jahon - Print», 2011. – 90 bet.
9. Ahmedov M., Ibragimov P., Abdurahmonova N., Jumayev M. E. ―Birinchi sinf matematika darsligi.‖ – T.: ‖Sharq‖, 160-bet.
10. Abdullayeva B.S., N.A.Xamedova M. Xusanovalarning ―Boshlang‘ich sinf matematika darslarida pedagogik texnologiyalardan foydalanish metodikasi‖ (Toshkent 2010, 135 bet ) uslubiy qo‘llanma
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………..2
I. BOB.MATEMATIKAGA DOIR ILMIY - NAZARIY G’OYALARNING YUZAGA KELISHI MANBALARI………………………5
1.1. Matematika fanining rivojlanish bosqichlari…………………………5
1.2. Matematikani o’qitishda ajdodlar merosidan foydalanish hisobidagi
asarlar………………………..……………………………………………..12
1.3. Matematika darslarida tarixiy bilim berish bilan
o’quvchilarda o’zlikni anglash hissini tarbiyalash…………………………16
|
| |
Muhabbatning belgilari - Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari

muhabbat hislarini boshdan kechirayotgan shaxs o'z
sevgilisi bilan birga bo'lishni, bo'sh vaqtlarini birga
o ‘tkazishni, tezroq u bilan oila qurishni va umrining oxiri-
gacha birga b o ‘lishni orzu qiladi,
shunga intiladi, u
ko‘pincha bu rejasini amalga oshiradi. Bunday oliy baxtga
erishish yo‘lida turli to ‘siqlar uchrashi muqarrardir.
Chunki hayot bitmas-tugunmas, turli-tuman qiyinchilik-
lar va qarama-qarshiliklardan, jumladan, ota-onalaming
qarshiligi, sevgilisining o‘zga kishi bilan nikohda ekanligi,
ikkalalarining
ham nikoh yoshida emasligi, ijtimoiy va
iqtisodiy yetuklikka erishmaganligi, uy-joyning yo‘qligi,
birining o‘zga shahardan yoki qishloqdan kelganligi, o ‘zga
millatga mansubligi va hokazolardan iboratdir.
Yuqoridagi sabablar sevgi hissiyotini boshidan kechi
rayotgan yoshlar uchun to‘siq bo‘la olmaydi va ular bu
to ‘siqlarning bariga e’tiborsizlik bilan qarashadi.
Ularning fikricha muhabbat barcha narsaga qodir, bar
cha to ‘siqlarni yenga oladi,
ayni vaqtda muhabbatlari
haqiqiy bo‘Isa, ular barcha qiyinchiliklarga birgalikda
bardosh berishadi. Haqiqatan ham, chin muhabbat bu
to ‘siqlami so‘zda yoki tasavwurda emas, balki hayotda,
amalda yengib o‘tadi
va oila qurishda, hayotiy qi-
yinchiliklarni yengib o ‘tishda katta omil hisoblanadi.
Lekin yoshlar faqat ikki narsani oldindan ko‘ra bilmay-
dilar: 1) muhabbatning hissiy kuchi uchinchi bosqichga
o ‘tgandan keyin bir muncha susayishini; 2) hissiyot
kuchi susayishi bilan hayot qiyinchiliklari ahamiyatining
keskin oshishi va sevishganlarning o ‘zaro munosabatla-
riga salbiy ta ’sir ko‘rsatishini, ko‘pgina sevishganlar o ‘z
muhabbatlarini boshqalamikidan ustun qo‘yishadi va
umrlarining oxirigacha shunday qoladi, deb o‘ylaydilar.
4.
Sevgilisida
boshqalar
ko‘rmagan
iihatlarni
ko‘rish. o‘zgalar ahamivat bermaaan xislatlarni sezish.
hali yaqqol ifodalanmagan qobiliyatni aniqlash, uning
qanday mutaxassis bo‘lib yetishishini oldindan ko‘ra
bilishning barchasi muhabbat ziyrakligining namoyon
bo‘hshidir. Bu, albatta, sevgan odamning qanday ko‘z
bilan qarashiga bog‘liq. Bu qarashning o‘ziga xos ruhiy
tomoni shundaki, u basharti ijobiy tomonlarini bo‘rttirib
ko‘rsatsa, salbiy tomonlarga e ’tibor bermaydi. Shular
tufayli ko‘pincha sevgilisining ota-onasi ham ko‘ra bil-
magan istiqbolini aytib bera oladi.
74
6. Sevsan odam da
havotea nisbatan muhabbat
kuchavadi. Buni quyidagilarda ko‘rish mumkin: ularda
ruhiy jihatdan keskin o'zgarish sodir boladi, dunyoni
o'zgacha tasawur qilishadi, hayotni chuqurroq idrok eta
boshlaydilar, o‘zgalarni
qalbdan tushunish, ularga ham-
dardlik bildirish kuchayadi, ilgari yaqqol ifodalanmagan
rahmdillik hislari paydo bo'ladi va ortadi. 0 ‘zgalarga
yordam qo‘lini cho'zish, tevarak-atrofdagi go’zallikni
ko‘ra olish — estetik idrok qilish kuchayadi. Axloqiy
qarashlar yuksaladi, oldingi
yomon odatlarini tashlaydi
(bu muhabbatning tarbiyaviy ta ’siri o‘zgalarga bo'lgan
hurmatning oshishi tufaylidir), ijodiy faoliyati va ish qo-
biliyati ortadi (chunki muhabbat kishi faoliyatiga kuchli
ta ’sir qiladi) va h.k.
Tengdoshlaridan oldin jinsiy balog‘atga yetgan o‘g‘il

gan qizlardan farqli o ‘laroq, jinsiy yetilish alomatlari o‘z
tengdoshlaridan ertaroq namoyon bolayotgan o‘g‘il bola
o ‘z tengdoshlariga qaraganda
ancha afzalliklarga erisha-
yotganidan xursand bo‘ladi. U o'zining tengdoshlari jis-
monan kuchli bolishni xohlayotgan,
shunday bolishga
intilayotgan ayni bir vaqtda jismonan baquw at bo‘la bo-
radi. Uning o‘ziga ishonchi sportda, jismoniy o ‘sishda
yangidan-yangi muvaffaqiyatlarga erisha borishi, mus-
kullarining kattalashishi, shuningdek atrofdagilar o‘rtasi-
da mashhurlashib borayotgani
kabilar evaziga tobora
ortib boraveradi. Erta jinsiy rivojlanish bunday bolani
uning o‘z sinfidagi shu muammolar bilan qiziqayotgan
qizlar bilan teng sharoitga qo‘yadi. Hamma narsalar uning
foydasiga hal bo‘ladi va u taxminan 2—3
yil davomida
vaziyatning xo‘jayini hisoblanadi. Tadqiqotlaming ko‘rsa-
tishicha, jismoniy va jinsiy yetilish davri tengdoshlaridan
ertaroq boshlangan bolalar odatda hissiy holatlarining
turg‘unligi, o'ziga ishonganligi va o‘z tengdoshlariga qara
ganda atrofdagilar tomonidan ko'proq tan olinganligi bi
lan farqlanadilar. Shuningdek, bunday bolalar kelgusi yil-
larda ham, ya’ni ular katta
bolganlarida ham hayotda
ko‘proq muvaffaqiyatga erishadilar.
0 ‘smirlik davri arafasida kuzatiladigan yuqorida
aytib o ‘tilgan ayrim holatlaming, ya’ni jinsiy balog‘atga
yetishning erta yoki kech ro‘y berishi bu salomatlikning
buzilishi yoki normalligini bildirmaydi.
Ular faqat jinsiy
balog‘atga yetish, jismoniy va jinsiy rivojlanishning indi
vidual xususiyatlarga ega ekanligining ko‘rinishlari xo-
los. Shuning uchun ulaming erta yoki kech boshlanishi
hech qanday xavotirlanish, qo‘rqish,
shubhaga asos
b o la olmaydi.
— Tasaw ur qila olm aym an, xotinim ulam i qayoqdan

|
— Tasaw ur qila olm aym an, xotinim ulam i qayoqdanBog'liq Oila psihologiyasi. Shoumarov G.B— Tasaw ur qila olm aym an, xotinim ulam i qayoqdan
xarid qilar ekan...
j f t
*
*
Er xotin i bilan u zoq vaqt tortishib oxiri, noiloj
b o ‘lganidan:
— X o ‘p L . mayli, hammasi sen aytgandek b o ‘la qolsin...
— dedi.
— Endi kech b o ‘ldi! M en u fikrimdan allaqachon qayt-
dim! Boshqasini o'yladim!
IX b o b
Reproduktiv salomatlikning ijtimoiy,
psixologik va fiziologik jihatlari.
E rkaklar tashviqot qildi tinm asdan,
H a r x il m a qolalar yig'averishdi.
G azeta о ‘qishga qo 4i tegm asdan
Xotinlar yiliga tu g ‘averishdi.
Ju m alistlarga-ku, m avzu topildi,
H am m a tug'aversa kim q ila r ishni?!
Pilla topshirildi,
Fo ‘z a chopildi,
A y o lla r y ilig a tug'averishdi.
O lim lar о y ia n d i,
O y ia r g a tolib,
K itoblar titishdi cho ‘k tushib olib.
Qo ‘ym oqch i bo iish d i rejaga solib...
A yollar yiliga tug'averishdi.
K im d ir vahm a q ild i q a y kuni yonib:
Bola bosib k etd i butun dunyoni!..
B aribir m ing azo b ichra to ‘Ig'onib,
A y o lla r y ilig a tug'averishdi
A g y o r t o ‘ldi, q o y n i toshga, deyishdi,
Tili boshqa, ко ‘ngli boshqa, deyishdi.
О ‘nta bo ‘Isa — о ‘m i boshqa deyishdi,
A yollar y ilig a tug'averishdi.
Chirqirab Sh okirlar dunyoga keldi,
Barnolar, B otirlar dunyoga keldi.
Shu m o ‘min y u rt uchun k era k bo ‘Iganda
О ‘Imoqqa q odirlar dunyoga keldi.
|
| |
Kontratseptiv vositalardan foydalanishda

Kontratseptiv vositalardan foydalanishda erkaklarning o‘rni Oilaviy hayotda kontratseptiv vositalardan foydala-
nish, ya’ni oilada nechta farzand bolishi va ular qa-
chon dunyoga kelishi kabi muammo erkak kishilar
xayolida muhim o‘rin egallamasada, ularning bu
masalaga munosabati 0 ‘zbekistondagi maxalliy xalqlar
va avvalambor o‘zbek oilasida muhim rol uynaydi.
Xo‘sh, o‘zbek oilalarida kontratseptiv vositalardan
foydalanish masalalarini maqsadga muvofiq xal etishda
erkaklarning roli nimalarda ko‘rinadi? Bu masalaning
dolzarbligi nimada?
1. 0 ‘zbek oilasida erkak mavqei ayol mavqeiga nis-
batan yuqori bo‘lgani sababli ko‘p hollarda oiladagi
farzandlar sonini erkak kishi belgilaydi.
2. Oilada er-xotin munosabatlarida, ayniqsa, jinsiy
masalalarda endi turmushga chiqqan qiz bola uchun
erkak birinchi va aksariyat xolda yagona «ustoz»
hisoblanadi.
3. Erkaklarning muayyan guruhi paydo boigan
homila ayol salomatligiga salbiy ta’sir etishini bilmaydi-
lar, ayrim hollarda homilaning o‘zi nosog‘lom bolgan-
da ham uni bartaraf etishga ruxsat bermaydilar.
4. Erkaklarning ko‘pchilik qismi oilani rejalashtirish
maqsadida kontratseptiv vositalardan deyarli foydalan-
maydilar va buni faqat xotinlari zimmasidagi vazifa deb
biladilar.
5. Erkaklarning bu masalalarda bilimsizligi ayollar-
ning tug‘ish uchun optimal (20—35 yosh) davr doirasi-
dan chetga chiqishiga va yosh onalar o‘lim darajasining
muayyan miqdorda saqlanishiga, 40 yoshdan so‘ng
ayollar ko‘pincha majruh, zaif bolalar tug‘ishlariga
sababchi bo‘lmoqdalar.
Tadqiqotlarning tasdiqlashicha, o‘lim xavfi 15—19
yoshli ayollarda 20—35 yoshda tug‘ayotgan ayollarga
nisbatan 4—5 barobar ortiq bo‘ladi.
Dunyoning ko‘pgina mamlakatlarida, shu jumladan
0 ‘zbekistonda ham yoshlarda erta balog‘at yoshiga
yetishi, jinsiy faollikning o'sishi jarayoni kuzatilmoqda.
Bu jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish saviyasi bilan
bog‘liqdir. Ammo jinsiy faollikning oshishi bilan jinsiy
187
savodxonlikning ortda qolishi orasidagi tafovut kontrat-
septiv vositalardan foydalanish masalasining dolzarbligini
kun tartibiga yanada jiddiyroq qo‘ymoqda.
sug‘urta summasi (mln so‘m)

sug‘urta summasi (mln so‘m)29
“O‘zbektelekom” AK ning “Uzmobile” filiali 2012 yilda “Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish”da sug‘urta summasi 1,518 mln so‘m, “Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish”da esa sug‘urta summasi 21,847 mln so‘mni tashkil qilgan. “O‘zbektelekom” AK ning “Biznesni rivojlantirish markazi” filiali “Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish”da sug‘urta summasi 170,477 mln so‘mni tashkil etgan.
III. ALOQA OPERATORLARI VA INTERNET PROVAYDERLAR FAOLIYATIDA SUG‘URTA MUNOSABATLARINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI
|
– rasm. “O‘zbektelekom” AK “Uzmobile” filialining ixtiyoriy va majburiy sug‘urta turi bo‘yicha taqsimlanishi (foiz)

2.2.4 – rasm. “O‘zbektelekom” AK “Uzmobile” filialining ixtiyoriy va majburiy sug‘urta turi bo‘yicha taqsimlanishi (foiz)25
Rasmdan ko‘rishimiz mumkinki, “O‘zbektelekom” AK “Uzmobile” filialining jami sug‘urta summalaridan 79 foizi ixtiyoriy sug‘urtaga, 21 foizi esa majburiy sug‘urtaga to‘g‘ri keladi.
2.2.5 – rasm. “O‘zbektelekom” AK “Biznesni rivojlantirish markazi”
filialining ixtiyoriy va majburiy sug‘urta turi bo‘yicha taqsimlanishi (foiz)26
“O‘zbektelekom” AK “Biznesni rivojlantirish markazi" filialining jami sug‘urta summalaridan 98 foizi ixtiyoriy sug‘urtaga, 2 foizi esa majburiy sug‘urtaga to‘g‘ri keladi. “O‘zbektelekom” AK “Biznesni rivojlantirish markazi" filiali majburiy sug‘urta turida OAJ “ALSKOM” SK bilan “Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish” bo‘yicha shartnoma imzolaganlar.
Ixtiyoriy sug‘urta turidan “O‘zbektelekom” AK “Uzmobile” filialining sug‘urta summasi 5,927 mlrd so‘mni, “O‘zbektelekom” AK “Biznesni rivojlantirish markazi” filialining esa sug‘urta summasi 9,614 mlrd so‘mni tashkil qilar ekan. Ushbu sug‘urta summasini sug‘urta turlari bo‘yicha taqsimlab chiqsak, 2.2.6 – 2.2.7 – rasmlardagi holatni ko‘rishimiz mumkin.
2.2.6 – rasm. “O‘zbektelekom” AK filiali “Uzmobile” aloqa operatorining sug‘urta summalarining sug‘urta turlari bo‘yicha
|
Axborot texnologiyasi sohasida professional javobgarlik sug‘urtasi

|
Axborot texnologiyasi sohasida professional javobgarlik sug‘urtasi
|
bet | 24/46 | Sana | 21.03.2017 | Hajmi | 0,85 Mb. | | #793 |
3. Axborot texnologiyasi sohasida professional javobgarlik sug‘urtasi. Sug‘urta ob’ekti – Rossiya Federatsiyasi qonunlariga zid bo‘lmagan holda sug‘urta faoliyatini amalga oshirish doirasida o‘zining majburiyatlarini bajarmaganligi uchun javobgarlik risklari bilan bog‘liq bo‘lgan sug‘urtalanuvchining mulkiy manfaatlaridir.
Sug‘urta riski – uchinchi shaslarning mulkiy manfaatlariga zarar yetishi natijasida yuzaga keladigan quyidagi sabablardir:
-
Lavozim/shartnomaviy majburiyatlarini bajarayotganda yuzaga kelayotgan professional xatoliklar, bundan tashqari, auditorlik xizmat ko‘rsatishdagi, tashkilot faoliyatini turli ko‘rinishdagi iqtisodiy – huquqiy jihatdan ta’minlayotganda.
-
Lavozim/shartnomaviy majburiyalatlarini bajarayotganda ma’lum aloqalarni o‘rnatishda maxfiy ma’lumotlarni, tijorat sirlarini, maxfiy hujjatlarni beg‘araz oshkor qilinishi natijasida vakolatlaridan mahrum bo‘lishi yoki ishdan haydalishi.
4. Ish beruvchining javobgarlik sug‘urtasi. Sug‘urta ob’ekti – Sug‘urtalanuvchining mulkiy manfaatlari sug‘urta ob’ekti hisoblanadi. Ishchilarning majburiyatlarini bajarayotgan paytda vafot etishi, zarar ko‘rishi, kasb kasalligiga chalinishi, sog‘lig‘iga zarar yetishi hamda mol – mulkiga zarar yetishi natijasida ish beruvchi RF fuqarolik qonunlariga muvofiq moddiy javobgar hisoblanadi.
Sug‘urta riski – Sug‘urtalanuvchining lavozim majburiyatlarini bajarish jarayonida ishchilarning hayoti/sog‘lig‘i va/yoki mol – mulkiga zarar yetishiga sabab bo‘lishi.
|
| |
IT xizmat ko‘rsatishda professional javobgarlik sug‘urtasi

|
IT xizmat ko‘rsatishda professional javobgarlik sug‘urtasi
|
bet | 25/46 | Sana | 21.03.2017 | Hajmi | 0,85 Mb. | | #793 |
5. IT xizmat ko‘rsatishda professional javobgarlik sug‘urtasi. Sug‘urta ob’ekti – Rossiya Federatsiyasi qonunlariga zid bo‘lmagan holda sug‘urta faoliyatini amalga oshirish doirasida o‘zining majburiyatlarini bajarmaganligi uchun javobgarlik risklari bilan bog‘liq bo‘lgan sug‘urtalanuvchining mulkiy manfaatlaridir.
Sug‘urta riski – uchinchi shaslarning mulkiy manfaatlariga zarar yetishi natijasida yuzaga keladigan quyidagi sabablardir:
-
Lavozim/shartnomaviy majburiyatlarini bajarayotganda yuzaga kelayotgan professional xatoliklar, bundan tashqari, auditorlik xizmat ko‘rsatishdagi, tashkilot faoliyatini turli ko‘rinishdagi iqtisodiy – huquqiy jihatdan ta’minlayotganda.
-
Lavozim/shartnomaviy majburiyalatlarini bajarayotganda ma’lum aloqalarni o‘rnatishda maxfiy ma’lumotlarni, tijorat sirlarini, maxfiy hujjatlarni beg‘araz oshkor qilinishi natijasida vakolatlaridan mahrum bo‘lishi yoki ishdan haydalashi.
6. Aloqa vositalari, bino va hududlardan foydalanishda fuqarolik javobgarlik sug‘urtasi. Sug‘urta ob’ekti – uchinchi shaxs oldida fuqarolik javobgarligi: mulkdan (bino, hudud, uskunalar) foydalanish jarayonida zarar yetkazishi hamda uchinchi shaxsning zarar ko‘rishiga sabab bo‘lsa. (masalan, yong‘in chiqishi, avariya, buzilishi).
Sug‘urta riski –sug‘urtalovchining bino/imorat/boshqa mulkdan foydalanish jarayonidan ataylab qilinmagan xatolari va yuridk va jismoniy shaxslarning mol – mulkiga zarar yetkazishi natijasida zarar ko‘rishi.
|
| |
Jumboqlar
1. A w a l sog‘ ko‘zlarga rangli parda qoplab, so‘ngra uni

|
Jumboqlar
1. A w a l sog‘ ko‘zlarga rangli parda qoplab, so‘ngra uniBog'liq Oila psihologiyasi. Shoumarov G.BJumboqlar
1. A w a l sog‘ ko‘zlarga rangli parda qoplab, so‘ngra uni
yaxshi, ravshan, real k o ‘radigan qiluvchi xastalikning nom ini
toping.
(sevgi-m uh abbat)
*
*
*
2. Eng ko‘p tarqalgan ko‘z kasalligini toping.
(sevgi-m u habbat)
* * *
3.
Qaysi og‘ir xastalikdan kishilar tuzalishni istamaydilar?
(sevgi-m uh abbatdan )
*
*
*
4. «M uhabbat — bam isoli baland to g ‘ cho'qqilariga
o ‘xshaydi. U lar zabt etilganidan so'ng pastga tushishdan
84
o ‘zga chora qolmaydi» iborasini psixologik tahlil qiling va
muhabbat hislariga xos xususiyatlami sanab o ‘ting.
*
*
*
5. «Muhabbat — bu erkak kishining yagona ayol bilan
qoniqish
va
cheklanishga
b o ‘lgan
intilishi»
iborasini
psixologik tahlil qilib, m ohiyatini ochib bering.
* * *
6. «Muhabbatda baxtli bo'lish uchun ko'rishdan qolish
shart emas, faqat vaqti-vaqti bilan ko‘zni yumib turish kerak»
iborasini psixologik tahlil qilib, m ohiyatini ochib bering.
Aforizmlar
• Muhabbat eng qadimiy va navqiron tushuncha.
U
hozir-
gacha qarigan em as, bundan keyin ham qarimaydi.
U
hamisha oftob yanglig‘ qalbga yaqin, am m o har bir zamon,
har bir avlod va har bir qalb uning yanada yangi, mazmunli,
ko‘rkam va fayzli b o ‘lishiga o ‘z hissasini qo'shadi.
(T . Q oraev)
• Muhabbat insoniyatni hayvonot olamidan sug‘urib olgan
kuchdir.
(Z.F reyd)
• Muhabbat degan narsa juda oz kishiga nasib b o ‘ladirg‘on
|
| |
Bilimlami tekshirish uchun savollar

У b o b
Qaysi mutafakkir yoki olim,
shoir yoki yozuvchining
asarlarini olib ko'rmang, ularning hech qaysisi o'z ijodiy
faoliyatida inson hissiyotlarining eng kuchli va sirlisi,
seijilo va sehrlisi hisoblangan muhabbatni chetlab o‘ta
olmagan. Insoniyat bor ekan,
m uhabbat odam ni sirli
tuyg‘ular olamiga yetaklagan, uni yengib bo‘lmas g'ovlar-
dan o'tishga va cho'qqilam i zabt etishga undagan, uni
rag'batlantirgan, unga baxtiyor onlarni tuhfa etgan.
Hatto o lim to'shagida yotgan kishiga ham umid bag'ish-
lab, hayot nash’asini surdirgan, oddiy kunlariga kamalak
jilolarini armug‘on etgan,
uning atrof-m uhitni hamda
o ‘zligini idrok qilishi uchun turtki bo'lgan. Shaxs ruhiyati-
da hatto o'ziga ham nom a’lum bo'lgan qudratni kashf et
gan. K o'hna va hamisha navqiron hisoblangan bu insoniy
tuyg'u hammaga barobar aziz va muqaddasdir.
Buyuk olim Abu Ali ibn Sino o'z asarlaridan birida
kuchli muhabbatni izohlar ekan,
uni kasallik sifatida
ta ’riflaydi va «davolanish» yo'llarini ko'rsatib o'tadi:
muhabbat o'tida qiynalib azob chekayotgan ikki qalbni
birlashtirishni
maslahat beradi. Shuningdek u yana
m a’lum ob’ektiv sabablarga ko'ra, ya’ni dinidagi, salo-
matligidagi, yoshi va ijtimoiy
kelib chiqishidagi va shu
kabi tafovutlarga asoslanib, qalblarni birlashtirish
imkoni bo'lmasa, unda odamning
ruhiy xususiyatlariga
ko'ra turlicha davo choralami qo'llashni tavsiya etgan.
Masalan, hissiyotni boshidan kechirayotgan odamni
sevgilisidan sovutish,
hissiyotni zaiflashtirish, hissiyotni
boshqa shaxsga ko'chirish, chalg'itish, organik ehtiyoj-
lam i qondirish orqali muhabbat
hislarini susaytirish
shular jumlasidandir.
Shunisi taassuflanarliki, hozirgi kunga qadar muhab
bat tushunchasiga yagona ilmiy ta ’rif, tavsif berilma-
gan, bevosita unga bag'ishlangan ilmiy asarlar nihoyat
da kam. Kishilar ongida bo'lgani
kabi badiiy asarlarda
Texnologiyalari universiteti samarqand filiali

Texnologiyalari universiteti samarqand filiali
Download
1,22 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/5
Sana
14.05.2024
Hajmi
1,22 Mb.
#231821
Download
1,22 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Texnologiyalari universiteti samarqand filiali
Download
1,22 Mb.
Matnni ko'rish
Amaliy topshiriq. Chiziqli topshiriq

|
Amaliy topshiriq. Chiziqli topshiriq
|
Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 11,36 Kb. | | #137546 |
Bog'liq deadline 1.dasturlash. sharti
Muhammad al-xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologilar universiteti Farg’ona filialli Dasturiy injenering va raqamli iqtisodiyot fakulteti axborot xavfsizli yo’nalishi 642-23 gurux talabasi
Dehkonov Ubaydullohning dasturlash fanidan birinchi joriy nazorat imtixonidan yozgan
Ishi
Amaliy topshiriq.Chiziqli topshiriq.
7.
Temparaturasi t1 bo‘lgan v1 litr suv m2 temparaturali v2 litr suvga qo‘shildi.
Hosil bo‘lgan suvning temparaturasini aniqlang
2-Topshiriq.tarmoqlanuvchi algoritm.
7.
2x^3+5x^2, x>5,
Y: 3x^a-2x, -2<=x<=5
3sin^2x+4 x<-2
3-topshiriq.Uzilishlarni tashkil etish.
7.
Oy raqami berilgan shu oyda nechta kun borligini aniqlovchi dastur
tuzing.
|
| |
taqsimlanishi (foiz) - Himoyaga ruhsat

taqsimlanishi (foiz)27
Ushbu rasmda jami yig‘ilgan sug‘urta summalaridan 79 foizi mulk sug‘urtasiga, 20 foizi transport sug‘urtasiga va 1 foizi esa baxtsiz hodisalardan sug‘urtalashga to‘g‘ri keladi. Mulk yo‘qolish xavfi va shunga o‘xshash risklarning yuqoriligi sababli ham filial mulkiy sug‘urta bo‘yicha sug‘urta munosabatlarni o‘rnatmoqda.
2.2.7 – rasm. “O‘zbektelekom” AK filiali “Biznesni rivojlantirish markazi” internet provayderining sug‘urta summasining sug‘urta turlari bo‘yicha taqsimlanishi (Foiz)28
“O‘zbektelekom” AK “Biznesni rivojlantirish markazi” filialida jami yig‘ilgan sug‘urta summalaridan 89 foizi mulk sug‘urtasiga, 7 foizi transport sug‘urtasiga va 4 foizi esa baxtsiz hodisalardan sug‘urtalashga to‘g‘ri keladi. Bu yerda ham sug‘urta summasidan eng ko‘p yig‘ilgani mulk sug‘urtasiga to‘g‘ri keladi.
“O‘zbektelekom” AK ning “Uzmobile” filiali Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish va Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish bo‘yicha OAJ “ALSKOM” SK bilan shartnoma asosida javobgarliklarini sug‘urtalab qo‘yganlar. “O‘zbektelekom” AK ning “BRM” filiallari esa faqatgina Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish bo‘yicha OAJ “ALSKOM” SK bilan shartnoma asosida javobgarliklarini sug‘urtalaganlar (2.2.8 – rasm).
2.2.8 – rasm. “O‘zbektelekom” AK “Uzmobile” filiali va “Biznesni rivojlantirish markazi” filialining majburiy sug‘urta bo‘yicha
|
1. “Yashil loyihalar”ni investitsiyalash yo„nalishlari va dastaklari

1. “Yashil loyihalar”ni investitsiyalash yo„nalishlari va dastaklari
Download
0,87 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/15
Sana
01.07.2024
Hajmi
0,87 Mb.
#266295
Download
0,87 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
1. “Yashil loyihalar”ni investitsiyalash yo„nalishlari va dastaklari
Download
0,87 Mb.
Matnni ko'rish
Nazorat savollari - 1. “Yashil loyihalar”ni investitsiyalash yo„nalishlari va dastaklari

|
1. “Yashil loyihalar”ni investitsiyalash yo„nalishlari va dastaklariBog'liq 6- MavzuYashil loyihalar”ni investitsiyalash yo‘nalishlari va dastaklari.
Nazorat savollari
1.
“Yashil moliyalashtirish” tushunchasining mohiyatini ochib bering.
2.
“Yashil moliyalashtirish” tizimi tarkibini aniqlang va qaysi yo„nalishlar
bo„yicha rivojlanishini sharhlang.
3.
Qanday loyihalar “yashil loyihalar” hisoblandi?
4.
“Yashil loyihalar”ni investitsiyalashda qanday moliyaviy dastaklardan
foydalaniladi?
5.
Suveren fondlarning “yashil loyihalar”ni moliyalashtirishdagi o„rnini baholang.
6.
“Yashil obligatsiyalar” nima va uning qanday turlari mavjud?
7.
Jahon “yashil obligatsiyalar” bozorining amal qilish xususiyatlari va
rivojlanish yo„nalishlarini tahlil eting.
8.
Tiklanadigan
energiya
manbalarini
o„zlashtirishga
sarflanayotgan
investitsiyalar tarkibiga baho bering.
|
| |
Ikkinchidan - 1. “Yashil loyihalar”ni investitsiyalash yo„nalishlari va dastaklari

Ikkinchidan , tiklanadigan energiya manbalariga nisbatan global munosabat
o„zgarmoqda. Avvallari tiklanadigan energiya manbalariga investitsiya sarflash past
daromadli soha hisobalanib, davlat sohaga investitsiya jalb etishda investorlar
uchun turli xil imtiyozlar va preferensiyalar berishga harakat qilar edi. Hozirda
jahon hamjamiyatining tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish, umuman
“yashil iqtisodiyot”ga investitsiya sarflash borasidagi fikrlari tubdan o„zgardi.
Quyosh va shamol energiyasiga investitsiya sarflash moliyaviy jihatdan serdaromad
sohaga aylanib borayotganligi mazkur tarmoqqa investitsiyalar oqimining ortishi,
moliyaviy omiliga aylandi;
Uchinchidan , quyosh va shamol energiyasi kelajak energiyasiga aylanib bormoqda.
Bloomberg agentligi 2020 yilga kelib 600 GVt elektr energiyasi quyosh
batareyalari hisobidan olinishi, 2030 yilga kelib esa mazkur ko„rsatkich 1900 GVt
ga yetishini bashorat qilmoqda. Iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlarida muqobil
energiyaga o„tish jarayonlarining jadallashuvi sohada yangi eraning boshlanishi
sifatida baholanmoqda.
To„rtinchidan , jahonda neft narxining arzonlashishi. So„nggi yillarda jahon energiya
bozorida neft bahosining pasayishi kuzatilmoqda. Tabiiyki, ushbu holat “yashil
enerigiya” korxonalari raqobatbardoshligini pasaytirib, investitsiya muhitiga salbiy
ta‟sir ko„rsatadi. Biroq “yashil energiya” tarafdorlari o„z optimistik qarashlarida
qolishmoqda, neft narxining pasayishi keyingi geologik qidirish ishlarini olib
borishga bo„lgan rag„batning kamayishiga va natijada neft ishlab chiqarish
hajmining qisqarishiga olib kelishi ta‟kidlanmoqda. Agar mazkur holat kuzatilsa
“yashil energiya”ning ahamiyati yanada ortadi;
Beshinchidan , ushbu sohani yangi soha sifatida yanada chuqurroq o„rganish
zaruriyatining mavjudligi. Tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish sohasi
yangi soha bo„lgani bois kelajakda uning samaradorligini oshirish, ekologik
jihatdan xavfsizligini ta‟minlash uchun katta miqdorda sarf-xarajatlar sarflash,
chuqur ilmiy izlanishlar olib borish talab etiladi. Misol uchun, tiklanadigan
energiya manbalaridan foydalanishdagi muammolaridan biri olingan energiyani
saqlash va uzatish hisoblanadi. Hozirgi vaqtda tiklanadigan energiya manbalaridan
olinadigan energiya akkumulatorlarda saqlanadi yoki to„g„ridan-to„g„ri
iste‟molchiga uzatiladi. Akkumulatorlarning avtonomlik koeffitsienti esa past
darajada, shu bois “yashil energetika”ni rivojlantirish va investitsiyalashda yuqori
texnologiyali innovatsiyalarga tayanish maqsadga muvofiq.
Aviatsiya sug‘urtasi - Himoyaga ruhsat

|
Himoyaga ruhsat
|
bet | 37/46 | Sana | 21.03.2017 | Hajmi | 0,85 Mb. | | #793 |
Aviatsiya sug‘urtasi
|
Havo kemasi, havo kemasining mashina asbob-uskunalari, jihozlari, inventari, ehtiyot qismlari yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urtaning turlari jami
|
6-klass
|
Dengiz sug‘urtasi
|
Dengiz va ichki daryo kemalari, kemalarning mashina asbob-uskunalari, asbob-uskunalari, inventari, ehtiyot qismlari yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urtaning turlari jami
|
7-klass
|
Yo‘ldagi mol-mulkni sug‘urta qilish
|
Transportning har xil turlari bilan tashishda yuklar, bagaj va boshqa mol-mulk yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urtaning turlari jami
|
|
| |
-rasm. 2015-2017 yillarda suveren jamg„armalar tomonidan amalga oshirilgan

Fransiya kabi mamlakatlarda tabiatni muhofaza qilishni hisobga oluvchi milliy
investitsiya strategiyalari ishlab chiqilgan. Ammo suveren jamg„armalar
strategiyasida asosiy e‟tibor “yashil loyihalar”ni bevosita moliyalashtirishga emas,
balki issiqxona gazlari emissiyasini qisqartmayotgan loyihalardan chiqib ketish
shaklida amalga oshirilmoqda. UNEP tadqiqotlari ko„rsatishicha, suveren
jamg„armalarning “yashil loyihalar”ni moliyalashtirish jarayonida faol ishtirok
etmayotganliklarining qator sabablari majud:
-
suveren investitsiya jamg„armalari ustavida ko„rsatilgan vazifalar – milliy boylikni
saqlash va ko„paytirish. Kapital qo„yilmalarning miqdori va sarflash yo„nalishlari
to„g„risida qarorlar qabul qilishda atrof-muhit muhofazasi muammolari
nomoliyaviy, ya‟ni ikkinchi darajali omillar sifatida qaraladi;
-
“yashil loyihalar”ning samaradorligi borasidagi shubhalar. Ayrim “yashil”
ko„rsatkichlar dinamikasining beqarorligi va neft-gaz aktivlaridan chiqib ketish
holatida joriy daromadlarni yo„qotib qo„yish mumkinligi;
-
barqaror rivojlanish loyihalarining davlat tomonidan yetarli darajada qo„llab-
quvvatlanmayotganligi va milliy iqtisodiyotda “yashil loyihalar”ga talabning yuqori
emasligi;
-
mavjud aktivlar portfelida “uglerod komponenti”ning miqdorini aniqlash bilan
bog„liq qo„shimcha xarajatlar.
Iqtisodiy adabiyotda ayrim tadqiqotchilar “yashil loyihalar”ni moliyalashtirishda
suveren jamg„armalarning xususiy investorlarga nisbatan kapital bazasining juda
kattaligi, uzoq muddatli rejalashtirish imkoniyatlari, kreditlardan foydalanish
ehtiyojining yo„qligi kabi raqobat afzalliklari mavjud, deb hisoblashadi.
Kasallikdan ehtiyot shart sug‘urta qilish

|
Kasallikdan ehtiyot shart sug‘urta qilish
|
bet | 36/46 | Sana | 21.03.2017 | Hajmi | 0,85 Mb. | | #793 |
Kasallikdan ehtiyot shart sug‘urta qilish
|
Sug‘urta ta’minotining belgilab qo‘yilgan pul summasi to‘lanishini yoki kasallik yoki sog‘liqning izdan chiqishi munosabati bilan sug‘urta qildiruvchining pul kompensatsiyasi (yoki uning ham, buning ham kombinatsiyasi)ni ta’minlovchi sug‘urta turlari jami, biroq hayotni sug‘urta qilish tarmoqlarining IV klassi bo‘yicha shartnomalarni istisno qilgan holda
|
3-klass
|
Yer usti transport vositalarini sug‘urta qilish
|
Transport vositalari, o‘zi yurar mashina va mexanizmlar, harakatlanadigan temir yo‘l tarkibi bundan mustasno, yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urta turlari jami
|
4-klass
|
Harakatlanadigan temir yo‘l tarkibini sug‘urta qilish
|
Harakatlanadigan temir yo‘l tarkibi yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urtaning turlari jami
|
5-klass
|
|
|
| |
1. “Yashil loyihalar”ni investitsiyalash yo„nalishlari va dastaklari - bet 9

|
1. “Yashil loyihalar”ni investitsiyalash yo„nalishlari va dastaklariBog'liq 6- MavzuYashil loyihalar”ni investitsiyalash yo‘nalishlari va dastaklari.1-rasm. Jahonda tiklanadigan energiya quvvatlarini ishga tushirish uchun
sarflangan investitsiyalar miqdorining o„zgarishi, mlrd. doll.
2010-2019 yillarda tiklanadigan energiya quvvatlarini ishga tushirish uchun
sarflangan investitsiyalarning jamg„arilgan miqdori 2,7 trln. dollarga tenglashdi.
Ushbu investitsiyalar tarkibida quyosh (1,4 trln. doll) va shamol (1,1 trn. doll.)
energiyasini o„zlashtirish quvvatlari yetakchi mavqega ega. Jumladan, 2019 yilda
shamol energiyasini o„zlashtirish uchun 138,2 mlrd. doll. (2018 yilga nisbatan
6,0%ga oshgan), quyosh energiyasini o„zlashtirish uchun esa 131,1 mlrd. doll.
(2018 yilga nisbatan -3,0%ga qisqargan) sarflangan (2. a-rasm). Xitoy jamg„arilgan
investitsiyalar miqdori bo„yicha yetakchilik qilmoqda va uning hissasiga jami
investitsiyalarning 30%i to„g„ri keladi (2. b-
rasm).
Avstraliya
Fransiya
,
60
0
0
88
,
120,0
156,0
174,0
213,0
265,0
239,0
211,0
285,0
300,0
280,0
315,0
280,0
282,0
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
Ривожланган мамлакатлар
Ривожланаётган мамлакатлар
Жами инвестициялар
818
392,3
210,9
183,4
126,5
90
82
,
9
60
,
6
49
,
9
47
,
6
Хитой
1369
1067
123
45
28
20
Quyosh
Braziliya
Shamol
Italiya
Hindiston Biomassa
Buyuk Britaniya
Kichik
gidrostansiyalar
Germaniya
Bioyoqilg„i
Yaponiya
AQSh
a) sohalar bo‘yicha
b) yetakchi 10 ta mamlakat
|
| |
“Yashil loyihalar”ni investitsiyalash yo„nalishlari

Ozon qatlami kengayishining
oldini olish
Elektrenergiya
iste‟moli
Tejamkor
energiya resurslari
Energiya iste‟moli
miqdorini
kamaytirish
Suv iste‟moli
Suv resurslarini tejab iste‟mol
qiluvchi ob‟ektlar
Suv iste‟moli
miqdorini
kamaytirish
Quruqlik
ob‟ektlaridan
foydalanish
Yer resurslaridan oqilona
foydalanish
Yer, o„rmon va
tog„ resurslari
iste‟molini
qisqartirish
O„rmon resurslaridan oqilona
foydalanish
Tog„-kon faoliyatining salbiy
oqibatlarini kamaytirish
Transport va tashish
Transport uchun past uglerodli
xomashyo ishlab chiqarish
Logistikadan
foydalanish
koeffitsientini
oshirish va
atmosferaga
chiqindilar
chiqarishni
kamaytirish
Ekologik optimal logistika
zanjiri
Yoqilg„i resurslaridan oqilona
foydalanish
IT va
telekommunikatsiya
Sovutish tizimini takomillashtiri
Axborot xizmatlari
va uskunalarining
atrofmuhitga
ta‟sirini kamaytirish
Energiya iste‟molini qisqartirish
Sanoat infratuzilmasi
Infratuzilma ob‟ektlarini
zamonaviy ekologik talablarga
moslashtirish
Infratuzilma
ob‟ektlarining
Infratuzilma ob‟ektlarida
resurslardan foydalanishni
optimallashtirish
ekologik
samaradorligini
oshirish
Mutaxassislar
fikricha, “yashil loyihalar”ga jalb etilayotgan davlat va xususiy
investitsiyalar nisbati 1:5 nisbatda bo„lishi zarur. Xitoyda
esa ichki
“yashil loyihalar”ni moliyalashtirishda 10-15% davlat budjeti mablag„lari va 85-90%
xususiy mablag„lardan foydalanish qoidasiga amal qilinadi
1
. Shuning uchun xususiy
investitsiyalarni “yashil loyihalar”ga jalb etishdagi risklarni an‟anaviy loyihalarni
moliyalashtirishda duch kelinadigan risklar darajasiga
qadar minimallashtirish
maqsadga muvofiq. Dunyo amaliyotida xususiy investitsiyalarni “yashil loyihalar”ga
jalb etishni rag„batlantirishning turli usullari va dastaklaridan keng foydalaniladi
( 2-jadval).
2-jadval
Jahon moliya bozorida “yashil obligatsiyalar”ning o„rni

“uzun pullar”
3
va riski past moliyaviy dastaklarga qiziquvchi investitsiya
kompaniyalari maydonga chiqishadi. Jahon amaliyotida “yashil obligatsiyalar”ning
standart, loyihaviy, sekyuritizatsiyalashgan
4
va daromad bilan ta‟minlangan turlari
keng tarqalgan (4.4.1-jadval).
“Yashil obligatsiyalar” shakllanish mexanizmi bo„yicha bir-biridan farq qiladi.
“Yashil obligatsiyalar” turining xilma-xilligi esa investorlarga o„z “yashil”
loyihalari bilan bir qatorda loyihalar “
pool”
104
ini moliyalashtirish uchun
yo„naltiriladigan obligatsiyalarni ham chiqarishlari mumkin. Emitentlar uchun
“yashil obligatsiyalar” ekologik samarali loyihalarga qo„shimcha moliyaviy
mablag„larni jalb etish imkonini beradi. “Yashil obligatsiyalar” investorlarga uzoq
muddatli davrda miqdori belgilab qo„yilgan daromad olish, “yashil loyihalar”da
qatnashayotgani uchun o„z obro„sini oshirish imkoniyatini yaratadi.
-jadval 
Jahon amaliyotida qo„llanilayotgan “yashil obligatsiyalar”ning turlari

Xalqaro yashil moliyalashtirish bozorining yetakchi segmentlari sifatida banklarning
yashil kreditlari, “iqlim” va “yashil obligatsiyalar”ini keltirish mumkin (2-rasm).
“Yashil obligatsiyalar” emissiyasining geografik tarkibida yetakchilik AQSh, Xitoy
va Fransiyaga tegishli bo„lib, ular hissasiga jami emissiyaning 44,0% to„g„ri keldi.
Jumladan, 2019 yilda AQShda 51,3 mlrd. doll., Xitoyda 31,3 mlrd. doll. va
Fransiyada 30,1 mlrd. dollar miqdorida “yashil obligatsiyalar” bozorga chiqarilgan.
Yevropa Ittifoqi, AQSh va Xitoy hissasiga global yashil obligatsiyalar chiqarish
hajmining 73,5%i to„g„ri kelgan
(3-rasm).
Germaniya iqtisodiyoti hajmi jihatdan
Yevropadagi eng yirik iqtisodiyot hisoblanishiga qaramasdan “yashil obligatsiyalar”
bozorida to„rtinchi o„rinni egallaydi. Germaniyada chiqarilgan jami “yashil
obligatsiyalar” qiymati 33,6 mlrd. dollarga teng va 2018 yilda qiymati 7,7 mlrd.
dollarlik obligatsiyalar muomalaga chiqarilgan. “Yashil obligatsiyalar” savdosidan
tushgan tushumlarning 70%i energetika sohasiga yo„naltirilgan
109
.
“Yashil obligatsiyalar”ni emitentlar bo„yicha tahlil etadigan bo„lsak, 2019 yilda
muamolaga chiqarilgan jami obligatsiyalarning 23,0%i (59,3 mlrd doll., 2018 yilda
29,5 mlrd doll. yoki 23%) nomoliyaviy korporatsiyalar, 21,3%i (55 mlrd. doll.,
2018 yilda 49,7 mlrd. doll.) moliyaviy korporatsiyalar, 15,0%i davlat tashkilotlari,
12,3%i esa ta‟minlangan obligatsiyalar hissasiga to„g„ri keldi (4-rasm). “Yashil