Qo'rqitish usuli (qo'rquvni boshlash)

|
Qo'rqitish usuli (qo'rquvni boshlash)
|
bet | 39/66 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 386,08 Kb. | | #234492 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliyQo'rqitish usuli (qo'rquvni boshlash) tashvish, tushkunlik yoki apatiya holatlarining shakllanishidan, haqiqiy yoki xayoliy tahdiddan, shuningdek, noma'lumlikdan qo'rqishning uyg'onishidan iborat.
Keling, qo'rquvning ayrim turlariga batafsil to'xtalib o'tamiz. Tahdidning voqelik darajasiga ko'ra real va xayoliy xavfdan qo'rqish farqlanadi. Shuni ta'kidlash kerakki, haqiqiy xavfdan qo'rqish (masalan, o'lim yoki jarohat tahdidi) chuqurroqdir, chunki u ma'lum bir jangovar yoki hayotiy tajribaga asoslanadi. O'ylab topilgan xavfdan qo'rqish, shuningdek, shaxsning ma'naviy va psixologik holatini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin.
Xavfni anglash darajasiga ko'ra, ular idrok etilgan, aniqlanmagan va noma'lum xavfdan qo'rqishni ajratadilar. Harbiy harakatlar davrida shaxslarning xulq-atvorini kuzatish jarayonida ular yaqinlashib kelayotgan xavfni qanchalik chuqur anglasalar, qo‘rquv hissini mahalliylashtirish va tahdidni bartaraf etishga psixologik tayyorgarlik ko‘rish imkoniyatlari shunchalik ko‘p ekani qayd etildi. Dahshatli dushman snaryadlari bo'lgan askar. U xavfsiz joyga boradi, o't ochadi, qo'rquvdan qochib ketmaydi, lekin xavfdan mohirlik bilan qochadi.
Eng katta qo'rquv noma'lum yoki noma'lum xavf (tashvish) oldida seziladi, u bilan nishon ilgari duch kelmagan yoki xavf haqida hech qanday tasavvurga ega emas. Noma'lum qo'rquv qo'shinlarning jangovar qobiliyatini sezilarli darajada pasaytiradi. Askarlar, agar ommaviy qirg'in qurollari qo'llanilmagan bo'lsa, ular ruhiy kasal bo'lganiga ishonch hosil qilishlari mumkin. Dastlabki zarbalar orqali allaqachon mag'lubiyatning haqiqiy alomatlariga o'xshash belgilar paydo bo'lishi mumkin (zaiflik, ko'rlik, ko'ngil aynishi), shuningdek, "ifloslangan" oziq-ovqat va suvni olishdan qo'rqish.
Shunday qilib, Tibetga bostirib kirishda Xitoy armiyasi “noma’lum tahdid bilan qo‘rqitish” texnikasidan samarali foydalandi.
1950 yil 18 oktyabrda Xitoy armiyasining ilg'or otryadlari Chamdo qal'asiga (garnizon + 3000 askar) etib kelishdi. Himoya qilgan jangchilar hujumni kutishgan, ammo hujum bo'lmagan. Kechasi tibetliklar petardalar va shovqinlarning portlashidan uyg'onib, raketa izlarini ko'rdi. Bu mish-mishlar va mish-mishlar bilan to'ldirilgan vahima paydo bo'lishiga olib keldi. Garnizon boshlig'i qal'ani tark etdi, qo'shinlar generalga ergashdilar. O‘sha kechasi birorta ham o‘q uzilmadi. Dushmanga noma'lum narsani ko'rsatish, uni ajablantirish uni qo'rqitish uchun ishonchli dalildir. "Ajablanish ...," M.I.Sechenovning so'zlariga ko'ra, "qo'rquvning qarindoshi. Ular ko'pincha ... qo'rquvni boshlaydilar."
Psixologik ta'sirning yana bir usuli - hissiy bostirish.
Hissiy bostirish - shaxsda astenik holatlarni shakllantirish uchun ishlatiladigan psixologik ta'sir usuli: tashvish, depressiya, apatiya. Shaxsni hissiy jihatdan bostirishning yakuniy maqsadi uning irodasi va harakatsizligini falaj qilishdir.
Axborot va psixologik ta'sirni amalga oshirishda qo'rqitish va hissiy bostirish ko'pincha kompleks tarzda qo'llaniladi. Qo'rqitish, birinchi navbatda, shaxsning muayyan xatti-harakatlarini qo'zg'atish uchun odamlar o'rtasida qo'rquv, vahima reaktsiyasini boshlashga qaratilgan. Hissiy bostirish astenik tashvish, depressiya, apatiya va nihoyat, shaxsning harakatsizligi va voqelikni etarli darajada idrok eta olmaslik holatlarini keltirib chiqarishga qaratilgan.
Anksiyete - bu noma'lum natijaga ega bo'lgan vaziyatlarda yuzaga keladigan va hodisalarning noqulay rivojlanishini kutish bilan bog'liq bo'lgan hissiy holat. Anksiyete o'zini ojizlik, o'ziga ishonchsizlik, tashqi omillar oldida kuch va xavfning haddan tashqari oshirib yuborishi bilan namoyon bo'ladi.
Depressiya - bu salbiy fon bilan tavsiflangan affektiv hissiy holat. Depressiya holatida bo'lgan odam og'ir, chidab bo'lmas depressiya, sog'inish, umidsizlikni boshdan kechiradi. uning poezdlari, motivlari, irodaviy faoliyati, o'zini o'zi qadrlashi juda past. Vaqtning chidab bo'lmas darajada uzoq davom etishi hissi ham o'zgaradi. Depressiya holatidagi odamlarning xatti-harakati sekinlik, tashabbusning etishmasligi, tez charchash bilan tavsiflanadi, bu birgalikda hayotiy faoliyatning keskin pasayishiga olib keladi.
Apatiya - bu istiqbolni yo'qotish, hissiy bostirish, yakuniy maqsadga ishonchni yo'qotish, etakchilik, kampaniya muvaffaqiyati va hokazolar natijasida yuzaga keladigan hissiy holat. Befarqlik hissiy passivlikni, atrof-muhitga befarqlikni keltirib chiqaradi, jismoniy va aqliy faollikni pasaytiradi.
Hissiy bostirish ko'pincha qo'shinlar tomonidan tinch aholiga qarshi qo'llaniladi. Shunday qilib, 1982 yilda Isroil qo'shinlari operatsiyasi paytida
Livandagi "Jalila uchun tinchlik" aholisi "bezovta qiluvchi harakatlar" yordamida hissiy jihatdan bostirildi: dvigatellarning doimiy shovqini, reaktiv qiruvchi samolyotlar shahardan qisqa masofada tovush to'sig'ini buzib, odamlarni doimiy taranglikda ushlab turdi. Shu bilan birga, shaharlar to'g'ridan-to'g'ri bombardimon qilinmadi.
Manipulyatsiya - bu kimnidir yashirin ravishda muayyan harakatlarga undash orqali bir tomonlama foyda olish uchun qo'llaniladigan psixologik ta'sir usuli. Shuningdek, "manipulyatsiya" tushunchasini hokimiyatdan foydalanishning bir turi sifatida belgilash mumkin, bunda uning egasi kutilgan xatti-harakatlarning mohiyatini ochib bermasdan, boshqalarning xatti-harakatlariga ta'sir qiladi.
Manipulyatsiya uchun ob'ektning tashqi ta'sirlardan mustaqilligi, qarorlar va harakatlarning mustaqilligi illyuziyasini yaratish muhimdir. Shuning uchun manipulyatsiya san'ati, malaka va texnikani egallash darajasi alohida ahamiyatga ega. Manipulyatsiyaning eng muhim xususiyatlaridan biri bu ta'sirning maxfiyligi. Manipulyatsiyaga urinish faqat ta'sir faktini ob'ekt tomonidan tan olinmasa va yakuniy maqsad unga ma'lum bo'lmasa, muvaffaqiyatga erishish imkoniyatiga ega. Insonning ba'zi kamchiliklari ustida o'ynab, manipulyatsiya qilish mumkin, lekin u buni bilmasligi kerak.
Ushbu psixologik ta'sir usuli yuqorida sanab o'tilganlardan biroz farq qiladi. Bu guruh ob'ekti uchun emas, balki ma'lum bir shaxs bilan individual ishlash uchun mo'ljallangan. Manipulyatsiyadan foydalanish faqat urush davri, davlatlararo munosabatlarning keskinlashuv davrlari va boshqalar bilan cheklanmaydi.
Shunday qilib, psixologik ta'sir usullari, turlari va usullari majmuini o'z ichiga oladi, ulardan mohirona foydalanish tinglovchilarning xatti-harakatlariga samarali ta'sir ko'rsatishi mumkin. Ob'ektning ongining hissiy sohasiga ta'siri muhim komponent axborot va psixologik ta'sir.
Shaxs, guruh va ommaviy ongga axborot va psixologik ta'sirni amalga oshirish uchun quyidagi manbalar, tarqatish kanallari va texnologiyalari (vositalari) qo'llaniladi:
- ommaviy axborot vositalari va ixtisoslashtirilgan axborot vositalari;
- global kompyuter tarmoqlari va tarmoqda tashviqot axborot materiallarini tezkor tarqatish uchun dasturiy ta'minot;
- axborot muhitini sezilmas tarzda o'zgartiradigan, uning asosida shaxs qaror qabul qiladigan ma'noni anglatadi;
- virtual haqiqatni yaratish vositalari;
- chegaradan past psixosemantik ta'sir vositalari;
- akustik va elektromagnit maydonlarni hosil qilish uchun vositalar. Ommaviy axborot vositalari va maxsus axborot-tashviqot vositalari. Ommaviy axborot vositalari odamlarning katta massasiga axborot va psixologik ta'sirni amalga oshirish uchun eng samarali. Bu ularni axborot urushining strategik kuchlarining ajralmas qismi sifatida ko'rib chiqish imkonini beradi. Insonning ongi va ongsizligiga tovush va video tasvirlar yordamida yashirin ta'sir qilishning turli xil texnologiyalaridan foydalanish ularni qo'llash oqibatlarining bunday vositalarining mosligini tasdiqlash imkonini beradi.
Mutaxassislarning fikriga ko'ra, ommaviy axborot vositalarining xavfli xususiyati shundaki, ular ma'lumotni ko'zga ko'rinadigan ob'ektivlik ortida odamlarning katta massasida reallikning virtual tasviri shakllantiriladigan tarzda taqdim etish qobiliyatidir. Biroq, inson dunyoning virtual rasmiga shubha qila boshlagach, Axborot-psixologik ta'sirning samaradorligi to'satdan pasayadi. Ushbu shubhalarni aksil-tashviqot texnologiyalari bilan qo'llab-quvvatlash, shuningdek, ommaviy axborot vositalari yordamida amalga oshirish mumkin.
Ommaviy axborot vositalarining axborot va psixologik ta’sir manbai sifatidagi samaradorligi, birinchi navbatda, dunyoning istalgan nuqtasiga signalni bemalol yetkaza oladigan global eshittirish tizimlarining yaratilishi bilan bog‘liq. Ko'pgina mintaqalar uchun faqat ma'lumot manbasi mavjud bo'lishi mumkin. Aynan davlatning sun'iy yo'ldoshli radio va televidenie eshittirish tizimlariga ega bo'lishi axborot urushlarini hal qilishda to'xtatuvchi yoki aksincha, kuchaytiruvchi omil bo'lishi mumkin.
Ommaviy axborot vositalari va birinchi navbatda televidenie yordamida amalga oshiriladigan axborot va psixologik ta'sirning kuchi va samaradorligi, inson "bu erda va hozir" voqealarga botganida, bevosita ishtirok etishning psixologik ta'siri bilan kuchayadi. "CNN effekti" deb ataladigan bu o'ziga xos effekt ko'pchilik tomonidan ommaviy axborot vositalari orqali axborot va psixologik ta'sir samaradorligining asosiy sharti sifatida baholanadi.
Axborot-tashviqot yo'nalishining ixtisoslashtirilgan vositalariga ko'chma radioeshittirish va televidenie markazlari, tashviqot uchun mobil ovoz kuchaytirgichlar, plakatlar, otkritkalar kiradi. Ularni qo'llash texnologiyasi ishlab chiqilgan va ularning keyingi rivojlanishi, birinchi navbatda, inson ongsizligiga yashirin ta'sir qilish usullari bilan bog'liq.
|
| |