-ilova 


B.B.B. usuli asosida tarqatma materiallar

3-ilova
B.B.B. usuli asosida tarqatma materiallar
Tartib raqami
|
Bilaman
|
Bilaman (+)
Bilmayman (-)
|
Bildim (+)
Bilmadim (-)
|
1
|
Tuproq nima?
|
|
|
2
|
Tuproq namligi
|
|
|
3
|
Tuproq strukturasi
|
|
|
4
|
Tuproq unimdorligi
|
|
|
5
|
Tuproq xosil bo’lish omillari
|
|
|
6
|
Edafik omillar
|
|
|
7
|
Tuproq eroziyasi
|
|
|
8
|
Tuproq sho’rlanish
|
|
|
9
|
Tuproqlarni eroziyadan muhofaza qilish
|
|
|
10
|
O’zbekistondagi tuproq hillari
|
|
|
4-ilova
O’zbekiton Respublikasi yer fondi
№
|
|
1986
|
1987
|
1988
|
1989
|
1990
|
1
|
Shudgor qilinadigan erlar
|
4276,6
|
4353,0
|
4367,4
|
4248,1
|
4176,5
|
2
|
Ko’p yillik o’simliklar
|
322
|
329,0
|
337,1
|
351,6
|
366,8
|
3
|
Bekor yotgan erlar
|
50,5
|
54,4
|
52,5
|
60,4
|
62,1
|
4
|
O’tloq va yaylovlar
|
23560,1
|
23477,2
|
23516,3
|
23506,3
|
23475,0
|
5
|
Tomorqalar
|
239,3
|
249,5
|
257,0
|
399,2
|
451,3
|
6
|
O’rmonlar
|
1405,0
|
1431,2
|
2021,9
|
1404,9
|
1410,1
|
7
|
Tayyorlanayotgan erlar
|
136,1
|
145,7
|
1380,0
|
101,6
|
103,7
|
8
|
O’zbekiston Respublikasi maydoni
|
44884
|
44884,4
|
44884,4
|
44884,4
|
44884,4
|
5-ilova
B.B.B. usuli asosida tarqatma materiallar
T/r
|
Bilaman
|
Bilaman (+)
Bilmayman (-)
|
Bildim (+)
Bilmadim (-)
|
1
|
Tuproq nima?
|
|
|
2
|
Tuproq namligi
|
|
|
3
|
Tuproq strukturasi
|
|
|
4
|
Tuproq unimdorligi
|
|
|
5
|
Tuproq xosil bo’lish omillari
|
|
|
6
|
Edafik omillar
|
|
|
7
|
Tuproq eroziyasi
|
|
|
8
|
Tuproq sho’rlanish
|
|
|
9
|
Tuproqlarni eroziyadan muhofaza qilish
|
|
|
10
|
O’zbekistondagi tuproq hillari
|
|
|
«Nima uchun?» sxemasi.
Tuproq eroziyasi paydo bo’lish muammolarini aniqlash
11-mavzu. O’simlik resurslari va uni muhofaza qilish.
Vaqti – 2 soat
|
Talabalar soni: 30 nafar
|
O’quv mashg’ulotining shakli
|
Muammoli ma’ruza
|
Ma’ruza mashg’ulotining rejasi
|
O’simliklar xilma-xilligi va ahamiyati.
Noyob va qirilib borayotgan organizmlar.
O’zbekiston o’simliklar.
O’simliklarni muhofaza qilish.
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: O’simliklar va hayvonlarning ahamiyati va ularni muhofaza qilish haqida to’liq bilim hosil qilish.
|
Pedagogik vazifalar:
- O’simliklar xilma-xilligi va ahamiyati haqida ma’lumot beradi;
- Noyob va qirilib borayotgan organizmlar bo’yicha tushuncha beradi;
-O’simliklarni muhofaza qilish haqida ma’lumot beradi.
|
O’quv faoliyatining natijalari:
Talaba:
- O’simliklar xilma-xilligi va ahamiyati haqida ma’lumot oladi;
- Noyob va qirilib borayotgan organizmlar bo’yicha bilimlarga ega bo’ladi;
- O’simliklarni muhofaza qilish haqida ma’lumot oladi;
|
O’qitish uslubi va texnikasi
|
“Qanday?” iyerarxik diagrammasi.
|
O’qitish vositalari
|
Ma’ruza matni, proektor, vizual materiallar.
|
O’qitish shakli
|
Frontal, jamoa.
|
O’qitish sharoitlari
|
Namunadagi auditoriya.
|
Ma’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi
Bosqich-lar, vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O’qituvchi
|
Talaba
|
1-bosqich.
Kirish
(3 min)
|
1.1. Ma’ruzaning mavzusi, rejasini e’lon qiladi, o’quv mashg’ulotining maqsadi va o’quv faoliyat natijalarini tushuntiradi (1-ilova)
|
eshitadilar, yozib oladilar.
|
2-bosqich.
Bilimlarni faollashtirish
(7 min)
|
2.1 Blits so’rov o’tkaziladi. (2-ilova)
|
Savollarga javob beradilar
|
3-bosqich.
Asosiy
(65 min)
|
3.1. Mavzuning rejalari bo’yicha ma’ruza qiladi (3-ilova).
3.2. Talabalar tomonidan qo’yilgan muammoni tushunib olishlari uchun ushbu muammoni guruhlarda echishni taklif etadi. Taxlil qiladi.(4-ilova)
3.3 Muammoni hal etish bo’yicha usullarni qidirishga o’tadi.
3.4. Muammoli topshiriq bo’yicha yakuniy javob yozishni topshiradi. Blits so’rov o’tkaziladi.
|
3.1. eshitadi, yozib oladi.
3.2. Guruh bo’lib muxokama qiladilar va o’z fikrlarini aytadilar.
3.3. Mulohaza yuritadilar, optimal echim bo’yicha xulosa qiladilar.
3.4. YAkuniy xulosalar shakllantiriladi.
|
4-bosqich
yakuniy
(5 min)
|
4.1. Mavzuga yakun yasaydi va xulosa qiladi.
4.2. Mustaqil ish uchun topshiriq beradi.
|
Eshitadilar.
Yozib oladilar.
|
1-ilova
Mavzu: O’simlik resurslari va uni muhofaza qilish
Reja
1. O’simliklar xilma-xilligi va ahamiyati.
2. Noyob va qirilib borayotgan organizmlar.
3. O’zbekiston o’simliklar
4. O’simliklarni muhofaza qilish.
O’quv mashg’ulotining maqsadi: O’simliklarning ahamiyati va ularni muhofaza qilish haqida to’liq bilim hosil qilish
O’quv faoliyatining natijasi: O’simliklarning ahamiyati va ularni muhofaza qilish haqida bilim va ko’nikmalarga ega bo’ladi.
Tayanch so’zlar; fotosintez, o’rmon o’simliklari, tog’, cho’l, to’qayzor va vodiy o’rmonlari.
2-ilova
Blits so’rov usuli
1. O’simliklar dunyosi tabiatda qanday ahamiyatga ega?
2. O’rmonlarning kishilik jamiyati taraqqiyoti davrida qanday rol o’ynagan?
3. O’simliklar dunyosiga antropogen ta’sir deganda nimani tushunasiz?
4.O’simlik resurslarini muhofaza qilish uchun nimalar qilish lozim?
5. O’zbekistonda o’simliklar dunyosi muhofazasi haqidagi qonunlarni ayting?
3-ilova
O’simliklar dunyosi.
O’simliklar dunyosi erdagi hayotning birlamchi manbaidir. Ular yiliga 380 mlrd. tonna organik modda hosil qiladi, buning 325 mlrd. t. dengiz va okean o’simliklariga, 38 mlrd. t. o’rmonlarga, 6 mlrd. tonnasi o’tloqlarga to’g’ri keladi. Bundan tashqari o’simliklar, ya’ni yashil o’simliklar tufayli fotosintez jarayoni bo’lmasa, havodagi uglerod (SO2)ning miqdori ko’payib kishilar va hayvonlar nobud bo’lur edi. Biroq atmosferadagi suv yuzasidan va tuproqdan kelayotgan o’sha SO2 gazi o’simliklar tomonidan yutilib, fotosintez natijasida yashil o’simliklar atrofga kislorodni chiqarib turadi.
Shunday qilib, fotosintez orqali er sharidagi suv 5,8 mln. yilda, atmosferadagi kislorod 5800 yilda, karbonat angidrid 7 yilda bir marta yangilanib turadi.
O’simliklar inson uchun oziq-ovqat, yem-xashak, dori-darmon, kiyim-kechak va boshqa ko’pchilik moddalarning tabiiy manbalari hisoblanadi.
Halqimiz tomonidan ko’p ishlatiladigan va keng tarqalgan dorivor o’simliklardan foydalaniladi. Bularga isiriq, ermon, chakanda, aloye, na’matak, gazanda va boshqalar misol bo’la oladi.
O’simliklar inson organizmidagi turli yuqumli kasalliklarni davolashda katta ahamiyatga ega.
Insonlar o’simliklardan chorva mollari uchun ham yem-xashak sifatida keng ko’lamda foydalanadilar.
O’zbekistonda g’o’za o’simligi asosiy homashyo hisoblanib, undan turli maqsadlarda foydalaniladi.
Insonlar o’simliklardan qurilish materiali sifatida ham foydalaniladi.
O’simliklarni inson hayotidagi muhim tomonlaridan biri, atrof-muhitni ko’kalamzorlashtirishdir, chinor, terak, eman, igna bargli doim yashil o’simliklar shular jumlasidandir. Bundan tashqari ular havodagi changni tozalab, uni kislorod bilan boyitadi.
O’simliklar dunyosidan oqilona foydalanish va muhofaza qilishda o’rmon o’simliklari alohida o’rin egallaydi. Respublikadagi o’rmonlar yagona davlat o’rmon fondini tashkil etadi. O’zbekiston o’rmonlari o’zining xususiyatlari bilan tog’, cho’l, to’qayzor va vodiy o’rmonlariga ajratiladi.
Hozirgi vaqtda tog’ o’rmonlari 311 ming ga maydonni egallaydi, asosiy o’simligi archa hisoblanib, qolganlari turli-xil daraxt va butalardan iborat.
Cho’l o’rmonlari 2,4 mln. ga dan iborat. Bu o’rmonlarning asosiy o’simligi saksovulzorlardir.
To’qay o’rmonlari ilgarilari juda zich bo’lib, hozirda atigi 25 ming ga maydonda saqlanib qolgan.
Vodiy o’rmonlarini madaniy iqlimlashtirilgan daraxtlar tashkil etib, ular 12 ming ga dan iborat.
XX asr boshlarida O’zbekiston o’rmonlarining maydoni 4-5 martaga qisqardi. Ayniqsa to’qay o’rmonlari antropogen tayziqqa duch keldi.
Dunyo bo’yi o’rmonlar xolati qoniqarli emas. Haddan tashqari o’rmonlarni kesilishi avj olib, ularning tiklanishi etarli emas. O’rmonlar kesilishini yillik hajmi 3 mlrd.m3 ni tashkil etadi. Bu FAO (BMTning oziq-ovqat va q/x tashkiloti)ning ma’lumotlariga qaraganda 2000 yilga kelib 1,5 barobarga ortdi. Ayniqsa tropik o’rmonlar (Yer yuzining 7%idan iborat) holati g’oyat tashvishlidir.
Aniq ilmiy manbalarda keltirilishicha, biz yashab turgan yer kurasida bundan 1,5 ming yil muqaddam o’rmonlar 47% maydonni tashkil qilgan bo’lsa, hozir ular 27% ni tashkil qiladi. Ko’p mamlakatlardagi sanoat manbalarida foyda ketidan quvish oqibatida juda ko’p o’rmonlar kesilib, ularning o’rniga katta-katta zavod, fabrikalar qurilmoqda. Bu zavod va fabrikalarda chiqayotgan chiqindilar atrof-muhitni ifloslanishi natijasida ko’plab nodir va noyob o’simlik turlari qirilib ketishiga sabab bo’lmoqda. BMTning rasmiy ma’lumotlariga qaraganda sanoat rivojlana boshlagan davrdan 250 ming xil o’simlik turi yo’q bo’lib ketishi xavotir ostida ekanligi ta’kidlangan. O’zbekiston Respublikasida mustaqillikka erishgach atrof-muhitni, hayvonot va o’simliklar dunyosini muhofaza qilishga alohida e’tibor berildi. 1992 yil 9 dekabrda «Tabiatni muhofaza qilish» to’g’risida, 1993 yil 7 mayda «Alohida muhofaza qilinadigan hududlar» to’g’risida va nihoyat 1997 yil 26 dekabrda «O’simliklar dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish» to’g’risida qonunlar qabul qilindi. Ushub qonunlarda tabiiy sharoitda o’sadigan o’simliklar dunyosini shuningdek, takror etishtirish va genetik fondini saqlash uchun ekib o’stiriladigan yovvoyi o’simliklarni muhofaza qilish va ulardan foydalanish sohasidagi munosabatlar to’g’risida boradi.
2-modda – O’simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi munosabatlar to’g’risida qonun hujjatlarini asosiy vazifalari quyidagilardir:
- Floraning tur bo’yicha tarkibini va genetik fondini tabiiy sharoitlarda saqlab qolish. Tabiiy o’simlik jamoalarining va yovvoyi o’simliklar o’sadigan muhitning bir butunligini saqlab qolish.
- O’simlik dunyosidan oqilona foydalanish va uni takror etishtirishni ta’minlash yuridik va jismoniy shaxslarni o’simliklar dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi faoliyatini huquqiy tartibga solish.
4-modda - O’simliklar dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish sohasidagi davlat boshqaruvi.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi davlat hokimiyati organlari, shuningdek, mahsus vakolat berilgan davlat organlari va davlat organlari boshqaruv organlaridir. YUridik va jismoniy shaxslar o’simliklar dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to’g’risidagi qonun hujjatlarda belgilangan tartibda va sharoitlarda qoplashlari shart.
Bu qonunlar barcha o’simliklar turlarini saqlab qolish, uni asrab avaylash va muhofaza qilishda muhim hujjatlar bo’lib hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi hududida 4,5 mingga yaqin o’simlik turlari mavjud. Ular orasida jiddiy muhofazaga muhtoj ko’pgina kamyob, endem va relekt turlari ham. Unday turlarning soni 301 ta bo’lib O’zbekiston Respublikasining «Qizil kitobi»ga kiritilgan. Mustaqilligimiz sharofati bilan bunday muhofazaga muhtoj o’simliklar borasida ko’pgina ishlar qilindi.
4-ilova
Bioxilma-xillikning boyligi
|