Nazorat savollari - О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

Nazorat savollari
1. Moliyaviy menejment nimani о‗rganadi?
2. Moliyani boshqarishni tashkil etish korxonaning о‗lchamlariga va hal etiladigan
vazifalar kо‗lamlariga bog‗liq xolda qanday tarkiblanadi?
3. Moliyaviy resurslarning shakllanish manbalariga nimalarni kiritish mumkin?
4. Moliyani boshqarishning asosiy vositalariga nimalar kiritiladi?
5. Moliyaviy mexanizmning tarkibiy tuzilishini tavsiflab bering.
Tayanch iboralar: moliyalash, kreditlash, qimmatli qog‗ozlarni chiqarish va xarid
qilish, lizing, foydani taqsimlash, qarz mablag‗larini jalb etish va о‗z mablag‗laridan
foydalanish, kapital qо‗yilmalar, aylanma kapital, moliyaviy mexanizm, moliyaviy
vositalar.
215
4.5. Menejmentda tavakkalchiliklarni boshqarish
Tavakkalchilikni boshqarishning asosiy prinsiplari sharoitida hamda u bilan
boglik moliyaviy, ma‘naviy boshqa yo‗qotishlarda ma‘lum bir mexanizm yordamida
talab paydo bo‗ladi, uning natijasida tadbirkor (firma) erishishi mumkin bo‗lgan
maqsadi nuqtai nazaridan eng qulay imkoniyatdagi usulda xo‗jalik qarorlarini qabul
qilish va amalga oshirish uchun tavakkalchilik xavf-xatarini xisobga oladi.
Bu mexanizm tavakkalchilikni boshqarish deyiladi. Tavakkalchilikni
boshqarish bu qandaydir darajada tavakkal vaziyatlar sodir bo‗lishi imkoniyatini
bashorat qiluvchi xamda ularning salbiy oqibatlarini bartaraf etish imkonini beruvchi
tadbirlar, usullar va uslublar jamlamasi deb tarif beriladi. Tavakkalchilikni boshqarish
bir tizim sifatida 2 kichik tizimdan tashkil topadi. Unga boshqariluvchi quyi tizim
(boshkaruv obyekti) va boshqaruvchi quyi tizim (boshqaruv subyekti) kiradi.
Tavakkalchilikni boshqarish tizimida boshqaruv obyekti bo‗lib kapital
kiritishning tavakkalchiligi va tavakkalchilikni amalga oishirish jarayonila xo‗jalik
subyektlari (tadbirkor va raqiblar, raqobatchilar, qarz oluvchi va qarz beruvchilar,
sug‗urtachi va sug‗urtalovchilar) orasidagi iqtisodiy munosabatlarga aytiladi.
Tavakkalchilikni boshqarish tizimida boshqaruv subyekti bo‗lib o‗z faoliyatlari
vositasida boshqaruv obyektiga bevosita ta‘sir ko‗rsatuvchi maxsus odamlar guruhi
(tadbirkor, moliyaviy menejer, tavakkalchilik bo‗yicha menejer, sug‗urtalash
bo‗yicha mutaxassis va bosh) gavdalanadi.
Tavakkalchilikni boshqarish iqtisodiy faoliyatda maxsus soxa bo‗lib, u xo‗jalik
faoliyatining iqtisodiy taxlili, psixologiya, sug‗urta ishlari xo‗jalik qarorlarini
optimallashtirish usullari soxasida chuqur bilim talab qiladi.
Bu soxada tadbirkorning asosiy vazifasi-loyixa qanchalik daromadli bo‗lsa, uni
amalga oshirishda tavakkalchilik darajasi shunchalik yuqori bo‗lishidan kelib chiqib,
mazkur loyixa uchun daromad va tavakkalchilikning birikuvini optimal darajada
ta‘minlovchi xarakat variantini topishdan iborat bo‗ladi. Bu yerda shuni qayd etish
lozim-ki, iqtisodiy jarayonning ajralmas bo‗lagi bo‗lgan tavakkalchilikning
mavjudligi, shuningdek, bu soxada qo‗llanilayotgan boshqaruvga ta‘sir vositalari
216
shunga olib kelmoqdaki, tavakkalchilikni boshqarish qator xollarda maxsus mustaqil
kasbiy faoliyat sifatida namoyon bo‗lmoqda.
Bu turdagi faoliyatni ixtisoslashgan institutlar mutaxassislari, sug‗urta
kompaniyalari, shuningdek, moliyaviy, tavakkalchilik bo‗yicha menjerlar sug‗urta
mutaxassislari amalga oshiriladi.
Tavakkalchilik bo‗yicha mutaxassislarning bosh vazifasiga:
- kuchaygan tavakkalchilik soxalarini aniqlash;
- tavakkalchilik darajasilarini baholash;
- tashkilot (firma) uchun mos keluvchi tavakkalchilik darajasini taxlil qilish;
- zarur vaziyatlarda tavakkalchilik darajasini pasaytirish yoki undan
ximoyalanish tadbirlarini ishlab chiqish;
- tavakkalchili xodisasi sodir bo‗lganida undan ko‗rilgan zararni maksimal
darajada qoplash bo‗yicha tadbirlar ishlab chiqish kabilar kiradi.
Tadbirkorlik faoliyatining xususiyatiga qarab, tavakkalchilik sharoitida qaror
qabul qilish yoki uni amalga oshirish bo‗yicha aniq usul va uslublar ma‘lum darajada
farq qiladi, hamda firmaning maqsadga erishish uchun tanlangan strategiyasi, konkret
vaziyatga bog‗liq bo‗ladi. Shu bilan bir qatorda boshqaruv subyektlari uchun
qo‗lanma sifatida tavsiya etiluvchi tavakkalchilik nazariyasi va amaliyotini
boshqarish bo‗yicha bir qator asosli prinsiplari ishlab chiqilgan bo‗lib, ularning
asosiylariga quyidagilarni kiritish mumkin:
- uz kapitalingiz imkoniyatidan ortiq xavf-xatarga yo‗l qo‗ymang;
- tavakkalchilik oqibati to‗g‗risida o‗ylab ko‗ring yoki yetti ulchab bir kesing;
- arzimas narsa uchun katta xatarga bormag.
Birinchi pritsipni amalga oshirishning ma‘nosi shuki tadbirkor tavakkal
vaziyatda qaror qabul qilishida:
- agar ishi aksiga sodir bo‗lsa ko‗radigan zararini maksimal hajmini hisobga
olishi;
- agar ishi aksiga sodir bo‗lsa ko‗radigan zararini maksimal xajmini xisobga
olishi;
217
- uni kirayotgan kapitali va boshqa xususiy moliyaviy Resurslar bilan takoslab
kelgusida ko‗rilgan zarar bankirotga olib kelmasligini xisobga olish lozim. Ikkinchi
prinsipni amalga oshirish esa tadbirkor ko‗rinish mumkin bo‗lgan zarar miqdorini
bilgan xolda tavakkalchilik extimoli qanday uning oqibati nimaga olib kelishni
aniqlashini xamda bu ma‘lumotlar asosida tadbirkor tavakkalchilik xatari uchun
mas‘uliyatini uz zimmasiga olish yoki shu mas‘uliyatni o‗zgalar (sug‗urtalash orqali)
zimmasiga yuklanish yoki shu tadbirni bajarishdan voz kechish to‗g‗risida qaror
qabul qilishni talab qiladi.
Uchinchi prinsipni amalga oshirishda tadoirkor xatarga borishni tavakkal
qilishda uning nazarida tutayotgan natijalarni, yo‗qotish xajmini xisobga olish lozim.
Tadbirkor uchun tavakkalchilikdan ko‗rilgan zarar va foyda nisbatan qoniqarli
bo‗lsagina tavakkal qilish to‗g‗risida bir qarorga kelish mumkin. Bu yerda shuni
ta‘kidlash lozim-ki, xar bir yuqorida qayd etilgan nisbatni mos kelgan xar bir aniq
vaziyati xilma xil bo‗lib u ko‗plab omillarga ya‘ni mulkiy xolatga tadbirkorning
tavakkalchilik xavf-xatari soxasidagi siyosati, taktika va strategiyasi loyixa vazifa va
maqsadlariga bog‗liq bo‗ladi. Vaxolanki, mas‘uliyatining bu masalasi ham iqtisodiy
va xuquqiy jixatlar mavjud. Xo‗jalik qarorlari bilan bog‗liq tavakkalchilikdagi
mas‘uliyat masalalari, amaliy tajribalar va bu soxada to‗plagan tajribalar to‗g‗risida
batafsil to‗xtalamiz.
Tavakkalchilik tushunchasi tabiiy fanlarda aniqlab o‗z tarifini topgan xamda
matematik formularda ifoda etilgan. Ammo iqtisodiyot o‗ziga xos xislat va
xususiyatga ega. Shuning uchun «xo‗jalik tavakkalchiligi» degan maxsus atamani
tarifini berishimiz zarur.
Keyingi yillarda ko‗plab maqola va ilmiy ishlarda mualliflar tashkilotning xo‗jalik
faoliyati, rejalashtirish, bozor mexanizmi, ialab va taklif munosibatlarini qarab
chiqishda xo‗jalik tavakkalchiligi masalalariga katta e‘tiborni qaratmoqdalar.
Biz ko‗plab hollarda, ilmiy xulosalarda yuqorida aytib o‗tilgan sohalarda
qarorlar qabul qilishda tavakkalchilik elementlarini hisobga olish zarurligini va xatto
uni maqsadga muvofiqligini qayd etilgashini kuzatdik. Aksariyat mualliflar
texnikaviy va xo‗jalik qarorlarini qabul qilishni tavakkalchiliksiz amalga oshirib
218
bo‗lmaydigan g‗oyani ilgari surmoqdalar chunki tavakkalchilikni tan olmaslik,
rivojlanishga sun‘iy to‗siq qo‗ygan bilan barobardir. Biz ishlari bilan tanishgan yana
bir gurux mualliflar: tavakkalchilikning mohiyati-maqsadga erishishda ko‗riladigan
zararda emas, balki maqsadga erishish uchun yo‗nalishni o‗zgartirish to‗grisida
qabul qilingan qarorlar uchun yaratilgan imkoniyatda degan g‗oyani ilgari suradilar.
Tavakakalchilik tushungasini ko‗rilishi mumkin bo‗lgan zarar imkoniyati darajasida
tor ma‘noda talqin qilinishi uni iqtisodiy sohada to‗g‗ri qo‗llanilishini ancha cheklab
qo‗yadi.
Shuni ham qayd etish lozimki, ba‘zi iqtisodchilar so‗zma-so‗z
«tavakkalchilik» va «noaniqlik» terminlari tushunchalari orasidagi farqni izlashadi.
Noaniq vaziyatlardan tavakkalchilik vaziyati sifatida sodir bo‗lishi ehtimol bo‗lgan
va xatto baholangan noma‘lum xodisalar qaraladi. Ayni paytda sodir bo‗lishi
ehtimolini oldindan bilmagan noaniq vaziyatlarni biz an‘anaviy usullar bilan bartaraf
etolmagan vaziyatlarni - «noaniqlik» deb ataymiz. Bundan ancha mashxur
bo‗lgani «vis major» bo‗lib uning sodir bo‗lishi hamma vaqt to‗la tasodifdir.
Shuni qayd etish lozimki, rejalashtirilgan kelgusi natijalardan chekinish
xamma vaqt zarar ko‗rish bilan bog‗liq bo‗lmay, goxo qo‗shimcha daromad xam
keltiradi. Shunga ko‗ra so‗z tushumlar tavakkalchiligi to‗g‗risida ham ketishi
mumkin, ya‘ni xarajatlar qilish tavakkalchiligi bilan bir qatorda, qo‗shimcha
daromad (foyda) olish tavakkalchiligi xam mavjud.
Oldindan rejalashtirilgan iqtisodiy o‗sishda tasodifiy omillar ta‘sirini tan
olinishi, kutilgan vaziyatni sodir bo‗lishini orqaga surishi, yoki uni mazmun-
moxiyatini o‗zgartirishi mumkin-ki, u o‗z-o‗zidan kun tartibiga, xo‗jalik
tavakkalchiligi muammolarini qo‗yadi. Iqtisodiyotni davlat boshqaruvi sharoitida 2
turdagi xo‗jalik tavakkalchiligi mavjud, aynan xalq xo‗jaligi tavakklchiligi
(global,umumiy) va tashkilot doirasidagi tavakkalchilik (lokal, maxalliy) bo‗lib, ular
dialektik yagona qarama-qarshilikda turadi, bir-birini tuldiradi, bir-biriga ta‘sir etadi,
ayni paytda ma‘lum darajada avtonom holda uchraydi. Ular shuningdek, o‗zaro
qarama-qarshi mayl, rag‗batlarni tashuvchi hamdir, ayniqsa u iqtisodiy muxit ikkala
tavakkalchilik vaziyatini vujudga keltirish uchun bir xil imkoniyat yaratganda yaqqol
219
namoyon bo‗ladi. Tavakkalchilik elementlarini paydo bo‗lish imkoniyatlari nafaqat
yirik yoqotishlarda ifodalanadi, balki birinchi navbatda katta daromad olishda ham
gavdalanadi, shuning uchun ham barcha xo‗jalik raxbarlari tavakkalchilikga
borishadi. Bir xil sharoitda olinadigan katta daromad-jadval rivojlanish natijasidir.
Tavakkalchilikni hisobga oluvchi rejalashtirilgan tadbirda ijobiy natijaga
erishishni ta‘minlovchi sharoit yaratish-murakkab ish. Bu sharoit birinchi navbatda
iqtisodni boshqarish tizimi bilan belgilanadi.
Davlat tomonidan boshqariluvchi iqtisodiyotni boshqarish tizimida katta rolni
(katta hajmda) tashkilotlar o‗ynaydi. Ular nafaqat uzlari ishlab chiqaruvchi
maxsulotlar miqdorini belgilaydi, ya‘ni kelgusida ularni sotilishga tavakkalchilikga
boradi va shuning uchun xam tashkilot rivoji uchun yo‗naltirilgan bir qism mablag‗
ularning xususiy qarorlari ixtiyorida bo‗ladi.
Xozirgi vaqtda iqtisodiy shart sharoit tashkilot darajasida, shuningdek xalq
xo‗jaligining barcha darajasida, shuningdek xalq xo‗jaligining barcha darajasida
jadval rivojlanish bilan bog‗liq tavakkalchilikni qabul qilish uchun qulay imkoniyat
yaratadi.
Tavakkalchilikning ikki (global va lokal) turini yana ikkiga ajratish mumkin:
- uzoq muddatli (rivojlanish bilan bogliq tavakkalchilik):
- qisqa muddatli (konyunkturali) tavakkalchilik.
Endi quyidagi qiziqarli xulosaga kelamiz; tug‗ri xulosa sxemali va ixcham;
ya‘ni uzoq muddatli tavakkalchilik (ya‘ni rivojlanish bilan bogliq tavakkalchilik)
xammadan oldin xalq xo‗jaligining barcha darajasida qarorlar qabul qilish uchun
xarakterli bo‗lsa, qisqa muddatli (konyunkturali) tavakkalchilik bosh darajada lokal
tavakkalchilikga xosdir, ya‘ni tashkilot darajasidagi qarorlar tavakkalchiligidir.
Lekin bunday xulosa bizni uta noto‗g‗ri yo‗nalishga olib borishi mumkin. Bir
tomondan u xalq xo‗jaligining barcha tarmoqlarini rivojlantirishda konyunktura
imkoniyatlardan foydalanish va uni tarifini o‗z ichiga olmaydi, ikkinchi tomondan
tashkilot oldida istiqbolli rivojlanishni bosib o‗tadi. Xalq xo‗jaligining barcha
tarmog‗i, aloxida tashkilot rivoji uchun bunday xulosaning naqadar salbiy ekanligini
quyidagi misolda aniq ko‗rish mumkin .
220
Tashkilot ishlab chiqarishdagi o‗zini tutgan o‗rnidan kelib chiqib, konyunktura
o‗zgarishga jadal moslashdi, deylik, lekin u buni faqatgina o‗zini joriy rejalarini
barqaror konyunktura intilishni inobatga olish orqali amalga oshiradi.
Qaror qabul qilishning bu jarayoni nafaqat o‗z imkoniyatlarini hisobga olishga
tayanishi, balki shunday strategiyani ishlab chiqishi kerak-ki, u «xamkor»lar, hamda
raqiblarning xatti xarakati va qabul qilishi mumkin bo‗lgan qarorlarini ham hisobga
oladi. Faqat bunday mo‗ljallarni obyektiv baholash orqaligina tashkilotni kelgusi
muvaffaqiyatini ta‘minlash mumkin.
Maxsus adabiyotlarda tavakkalchilik turlarini boshqa usulda sinflarga ajratish
uchraydi. Ular uch yirik guruxdan iborat bo‗lib, quyidagilarni o‗z ichiga oladi :
- xo‗jalik tavakkalchiligi;
- insonning o‗zini tabiati bilan bog‗liq tavakkalchilik;
- tabiiy omillar bilan bog‗liq tavakkalchilik.
Bu tavakkalchilik eng sodda qarordan tortib eng murakkab qarorgacha
barchasini ajralmas xislati ekanini yaqqol namoyon etadi.
Qolaversa, «xo‗jalik tavakkalchili»gi tushunchasi o‗z tarkibiga bevosita tabiat
omillari bilan bog‗liq tavakkalchilikni hamda keyingi 2 turdagi tavakkalchilikni
iqtisodiy oqibatlarini biriktiradi.
Ayni paytda jamiyatning iqtisodiy xayoti inson tabiati va tabiiy omillar bilan
bog‗liq tavakkalchilikga aks ta‘sir ko‗rsatadi va ularning mazmunini o‗zgartiradi. Bu
o‗zaro bog‗liqlikda bir qancha ta‘sir etuvchi omillar shakllanadi masalan «inson
tabiati bilan bog‗liq tavakkalchilikda quyidagi elementlarini (masalan: kasallik,
baxtsiz xodisa, o‗lim, qobiliyat, xayrixoxlik va boshqalar), «iqtisodiy» elementlarini
(masalan: ish kuchini qo‗nimsizligi, kamomad, o‗zlashtirish, ishchilarni malaka
darajasi, iqtisodiy manfaatdorlik) kabilar.
Qayd etib o‗tilgan tavakkalchilik turlaridan xo‗jalik tavakkalchiligi uchun
ancha muximi bu tabiat omillari bilan bog‗liq tavakkalchilik bo‗ladi, tabiiyki u ishlab
chiqarishi kimiyoviy biologik va boshqa tabiiy jaryonlar bilan bog‗liq bo‗lsa, xujalik
tavakkalchiligi xam 2 turga: muvaqqat va obyektiv (xududiy)ga bo‗linadi.
221
Masalan: Muvaqqat tavakkalchilik maxsulot ishlab chiqarish jarayonida
keraksiz bo‗lib qolganda paydo bo‗ladi, u holda ishlab chiqarish to‗g‗risidagi qaror
mahsulot uchun talab barqaror bo‗ladi deb hisoblanadi.
Obyektiv tavakkalchilik mazkur xududda, aniq bozorda ishlab chiqarilgan
mahsulot sotilmay qolganida paydo bo‗ladi. Bu xol asosan tashqi savdo muammolari,
xalqaro bozor konyunkturasiga ta‘sir oqibatida vujudga keladi. Biz endi xo‗jalik
tavakkalchiligini ta‘kidlab o‗tilgan yuqoridagi turlarining aloxida xolat va
xususiyatlariga to‗xtalamiz.
Xo‗jalik tavakkalchiligi kategoriyalari noaniq sharoitlarda ishlab chiqarishni
rejalashtirish, iqtisodiy qonunlar tavsifi, ishlab chiqarish jarayonlari, tadbirkorlik
daromadi kabi siyosiy, iqtisodiy tushuncha va masalalar bilan bog‗liq, uning taxlili
nafaqat ta‘kidlangan kategoriyalarni tadqiq etish uchun mustaqil kategoriya sifatida
xam zarur.
Umuman, menejment jarayonida va, xususan, yuqorida ta‘riflangan
vaziyatlarda tavakkalchilikni kamaytirish uchun quyidagi nazorat savollaridan
foydalanish mumkin. Agar musbat sohada voqeaning boshlanishi va daromadlar olish
ehtimoli oshib, manfiy - sohada esa yо‗qotishlar ehtimoli qisqarsa, tavakkalchilik
kamayadi. О‗z navbatida, tavakkalchilik koeffitsiyenti mazkur sohalardagi hisobga
olingan noaniqlik meyoridagi о‗zgarishlarni aks ettiradi. Agar iqtisodiy vaziyatni
tavsiflovchi ma‘lumotlar yetarlicha miqdorda mavjud bо‗lsa, tavakkalchilik
koeffitsiyentidan foydalangan holda, uning xо‗jalik tavakkalchiligiga qо‗l uruvchi
shaxslarning xatti-harakatini tavsiflovchi empirik shkalasini tuzish mumkin.
Tavakkalchilik darajasini aniqlash uchun natijaga erishish davri ham muhim
ahamiyatga ega. Shuning uchun xо‗jalik faoliyatining kо‗rsatkichlarini rejalashtirish
va prognoz; qilishda, ustuvor yо‗nalishlarni belgilab olgan holda, ishlarning butun
sikli bо‗yicha kutilayotgan natija kо‗rsatkichlarini hisoblashga yordam beruvchi
tavakkalchilikning dinamik koeffitsiyentlaridan foydalanish zarur.
|