nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
WiMAX texnologiyasi: WiMAX ning ishlash rejimlari

WiMAX texnologiyasi: WiMAX ning ishlash rejimlari.
WiMAX da quyidagi rejimlar mavjud:
o
Fixed WiMAX
– fiksatsiyalangan aloqa;
o
Nomadic WiMAX
– seansli aloqa;
o
Portable WiMAX
– siljish
rejimidagi aloqa;
o
Mobile WiMAX
– mobil aloqa.
Fixed WiMAX
fiksatsiyalangan aloqa 10-66 GHz chastota diapazonini ishlatadi. Ushbu chastotali diapason
kuchli so’nish tufayli uzatuvchi hamda qabul qilgichlarning to’g’ridan to’g’ri bir biriga ko’rish orqali signal
uzatishni talab etadi. Boshqa tomondan esa ushbu chastotali diapazon radioaloqadagi eng asosiy muammo
bo’lmish signalning ko’pnurli tarqalishini oldini oladi va signal uzatish tezligini 120 Mb/s gacha ko’tarilishiga
olib
keladi.
Nomadic WiMAX.
Seansli aloqa orqali foydalanuvchi bemalol joydan joyga ko’chib
yurishi hamda
aloqaning uzilgan joyidan ulanib, foydalanishda davom etishi mumkin. Ushbu
rejim asosan portative
qurilmalar
uchun
keng
qo’llaniladi.
Portable WiMAX.
Portable rejimida foydalanuvchining baza stansiyalar aro aloqani uzmagan holda
avtomatik ravishda ulanishi imkoni mavjud. Lekin ushbu rejimda foydalanuvchining joydan-joyga ko’chish
tezligi 40 km/soat dan oshmasligi lozim. To’g’ri, ushbu rejimdan
shaxarda foydalanish mumkin, lekin
avtomobillarda
foydalanish
biroz
muammoni
tug’diradi.
Mobile WiMAX.
802.16e-2005 standartida ishlab chiqilgan bo’lib, foydalanuvchining joydan-joyga ko’chib
yurish tezligini maksimal 120 km/soatgacha bo’lganda sifatli aloqani taminlay oladi.
Mobile rejimning
yutuqlarini quyidagi keltirilganlar orqali sanab o’tishimiz mumkin:
42.
Ko’pnurli signal tarqalishi hamda shaxsiy xalaqitlarga bardoshliligi.
43.
Kanalning yuqori o’tkazuvchanligi.
44.
Time Division Duplex (TDD) texnologiyasi yordamida assimetrik traffikni qayta ishlab, kanallarning estafeta
shaklidagi sessiyasi orqali antenalarning boshqaruvini osonlashtiradi.
45.
Hybrid-Automatic Repeat Reqest (H-ARQ) texnologiyasi esa foydalanuvchining tezkor joydan-joyga
ko’chishidagi aloqani stabilligini tamillab beradi.
46.
Yuklanmaning kattaligida ham foydalanuvchi qurilmasidan kanalning yuqori tezlikdan eng maksimal darajada
foydalana olishi.
47.
Kutish rejimida energiyaning minimal
darajadagi sarf harajati
48.
Network-Optimized Hard Handoff (HHO) texnologiyasi kanaldan kanalga ulanishdagi vaqtni 50 millisekund
va undan kam vaqtni tashkil etishida.
49.
Multicast and Broadcast Service (MBS)
texnologiyasi DVB-H, MediaFLO hamda 3GPP E-UTRA
fuksiyalarini o’zida jamlagani.
50.
Smart Antenna texnologiyasi kanallar aro sessiyalarning ulanishida subkanallar
hamda estafeta shaklidagi
yuborishni ta’minlaydi.
51.
Fractional Frequency Reuse texnologiyasi kanallarning qayta ishlashidagi minimal yo’qotishlarni boshqara
olishni ta’minlaydi.
Xulosa
Menga berilgan mustaqil ishni mavzusini tayyorlash mobaynida ko’p narslarni o’rgandim va shunga amin
bo’ldimki, hozirda WiMAX texnologiyasi yer yuzasining oz bo’lsada ba’zi bir shaxarlarda
ishlatilmoqda
hamda sinovdan o’tkazilmoqda. Bizning O’zbekistonimizda esa ushbu texnologiyada xizmat ko’rsatish uchun
hozircha MTS (ИП UZDUNROBITA) litsenziyaga ega.
-rasm. 2017 yilda iqtisodiy faoliyat turlari bo’yicha asosiy kapitalga investitsiyalar

4.7-rasm. 2017 yilda iqtisodiy faoliyat turlari bo’yicha asosiy kapitalga investitsiyalar
2017 yil yanvar-dekabrida 16309,0 mlrd. so’m yoki 2016 yilga nisbatan 128,3 % asosiy kapitalga xorijiy investitsiyalar o’zlashtirildi.
2017 yil yanvar-dekabrida xorijiy investitsiya va kreditlarning o’sish sur’ati yuqori bo’lib, shu yil yanvar-sentyabriga nisbatan 18,2 % punktga ko’paydi, bu albatta, Kandim konlar guruxini ishlab chtiqarishga tayyorlash va gazni qayta ishlash zavodini qurish loyihasining bajarilishi bilan bog’liq.
Xorijiy investitsiya va kreditlarning jami asosiy kapitalga o’zlashtirilgan investitsiyalardagi ulushi 22,1 % dan 26,9 % ga ko’payib, o’tgan yilgi ko’rsatkichga nisbatan 4,8 % punktga oshdi, mos ravishda: Buxoro viloyatida 75,0 % (20,7 % punkt), Namangan viloyatida 35,7 % (10,7 % punkt), Surxondaryo viloyatida 17,4 % (6,5 % punkt), Xorazm viloyatida 11,8 % (5,2 % punkt) hamda Toshkent shahrida 18,8 % ini (2,4 % punktga) xorijiy investitsiya va kreditlar tashkil etdi.
Shu bilan birga, quyida keltirilgan hududlarda xorijiy investitsiya va kreditlarning kamayishi kuzatildi: Qoraqalpog’iston Respublikasida 12,0 % (33,7 % punktga kamayish), Qashqadaryo viloyatida 19,2 % (9,5 % punkt), Sirdaryo viloyatida 5,7 % (2,6 % punkt), Farg’ona viloyatida 8,1 %ni (2,7 % punkt) tashkil etdi.
4.8-rasm. 2017 yilda asosiy kapitalga xorijiy investitsiyalar
2017 yil yanvar-dekabrida o’zlashtirilgan xorijiy investitsiya va kreditlarning YaIM ga nisbati 6,5 % ni tashkil etib, o’tgan yilga nisbatan 1,2 % punktga ko’paydi.
2017 yil yanvar-dekabrida o’zlashtirilgan xorijiy investitsiya va kreditlarning YaIM ga nisbati 6,5 % ni tashkil etib, o’tgan yilga nisbatan 1,2 % punktga ko’paydi.
O’zlashtirilgan jami xorijiy investitsiya va kreditlarning dollar ekvivalentidagi qiymati 3184,6 mln. AQSh dollarini tashkil etib, undan 2420,4 mln. AQSh dollari to’g’ridan-to’g’ri va boshqa xorijiy investitsiya va kreditlarni tashkil etdi (2016 yilga nisbatan 40,7 % ga o’sish).
|
WSIS (World Summit on Information Society

o
WiMAX yordamida kichik qishloqlar, uzoq regionlarda information hamda kommunikatsion texnologiyalarni
rivojlantirish (ko’pgina chekka hududlarda telefon hamda kabel tarmoqlarning umuman mavjud emasligini
hisobga olgan holda).
o
WiMAX yordamida yer sharining yarim aholisini information hamda kommunikatsion texnologiyalarga yo’lni
ochish.
WiMAX texnologiyasi ishlash prinsiplari
: WiMAX sistemasi ikki asosiy qismdan iborat.
o
WiMAX baza stansiyasi (yuqori qavatli binolar yohud maxsus ustinga o’rnatilishi mumkin).
o
WiMAX qabul qilgich (qabul
qilgichli antenna, PC card yoki tashqi kartalar form faktori asosida).
Baza stansiya hamda foydalanuvchi qabul qilgich qurilmasi oralig’idagi bog’lanish past chastotali diapason
(2-11GHz) orqali amalga oshiriladi. Bunday bog’lanish eng yaxshi sharoitlarda 20 Mb/s tezlikda ma’lumot
uzatishga imkon beradi va to’g’ridan-to’g’ri signal ko’rishni talab etmaydi.
Shuni yodda tutish lozimki, WiMAX texnologiyasi nafaqat “so’nggi milya”, balki regional tarmoqlar (ofis
hamda rayonlar)ni bir biri bilan bog’lashda bemalol qo’llash mumkin.
Qo’shni baza stansiyalari bilan OYCh (o’ta yuqori chastota 10-66 GHz) to’g’ridan-to’g’ri radioaloqa rejimida
doimiy bog’lanish o’rnatiladi. Bunday bog’lanishlar 120 Mb/s tezlikda ma’lumot almashish imkonini beradi.
Albatta baza stansiyalarining to’g’ridan to’g’ri ko’rish orqaligina bir biri bilan ma’lumot
almashinishi bu
WiMAX ning minus tomoni. Lekin yuqori qavatli binolarda joy olgan baza stansiyalariga nima ham yuqorida
bir-biri bilan bog’lanishga orada to’siq bo’la olardi.
Har bir baza stansiyasi yuqori polosali tezkor bog’lanish orqali (T3 va shunga o’xshash)
provayder bilan
doimiy bog’lanib turadi. Bu bilan yuklanmani uyali aloqa topologiyasi asosida
teng baza stansiyalariga
taqsimlash mumkin.
IEEE 802.16 tarmog’i strukturasi odatiy mobil aloqa tarmog’iga o’xshab ketadi.
Bu yerda ham baza
stansiyalari 50 km radiusda xizmat ko’rsata oladi.
-rasm. 2017 yilning yanvar-dekabrida asosiy kapitalga investitsiyalarning o’sish surati

|
-rasm. 2017 yilning yanvar-dekabrida asosiy kapitalga investitsiyalarning o’sish surati
|
bet | 39/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasnifla4.3-rasm. 2017 yilning yanvar-dekabrida asosiy kapitalga investitsiyalarning o’sish surati
2017 yilning yanvar-dekabrida jami asosiy kapitalga investitsiyalarning 61,0 % Toshkent shahri, Buxoro, Qashqadaryo va Toshkent viloyatlarida o’zlashtirildi (mos ravishda jami investitsiyalarning 19,0 %, 18,1 %, 16,8 % va 7,1 % miqdori).
Xorazm, Qashqadaryo, Surxondaryo va Buxoro viloyatlarida yuqori investitsion faollik kuzatildi. Asosiy kapitalga investitsiyalarning yuqori o’sish suratlari kuzatilgan hududlarni ko’radigan bo’lsak: Buxoro viloyatida 151,7 % (11 008,9 mlrd. so’m), Qashqadaryo viloyatida 123,5 % (10181,9 mlrd. so’m), Surxondaryo viloyatida 138,5 % (2949,1 mlrd. so’m), Toshkent shahrida 103,7 % (11525,9 mlrd. so’m) o’sish sur’ati kuzatildi. Toshkent, Farg’ona, Navoiy viloyatlari hamda Qoraqalpog’iston Respublikasida asosiy kapitalga investitsiyalarning hajmi 2016 yildagiga nisbatan 3,6 – 50,9 % ga kamaydi.
4.4-rasm. Aholi jon boshiga asosiy kapitalga investitsiyalar
Aholi jon boshiga hisoblangan asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi bo’yicha 2017 yilning yanvar-dekabrida yuqori ko’rsatkichlar Buxoro viloyatida 5929,3 ming so’m (yoki 2016 yilga nisbatan 149,4 %), Toshkent shahrida 4714,3 ming so’m (102,2 %), Qashqadaryo viloyatida 3265,0 ming so’m (121,1 %), Navoiy viloyatida 2930,2 ming so’m (77,5 %), Sirdaryo viloyatida 1636,3 ming so’m (99,9 %) va Toshkent viloyatida 1511,9 ming so’m (95,3 %) qayd etildi.
2017 yilda asosiy kapitalga investitsiyalarning moliyalashtirish manbalari bo’yicha taqsimlanishi quyidagi 4.4-jadvalda ifodalangan.
4.4-jadvalda markazlashgan moliyalashtirish manbalar hisobidan 2016 yilga nisbatan 119,2 % yoki 14975,0 mlrd. so’m (jami investitsiyalar hajmining 24,7 %i hamda o’tgan yil ko’rsatkichiga nisbatan 2,9 % punkt ko’p) o’zlashtirildi, mos ravishda, markazlashmagan moliyalashtirish manbalari hisobidan 45744,2 mlrd. so’m yoki 2016 yilga nisbatan 103,7 % (jami investitsiyalardagi ulushi 75,3 %) investitsiyalar o’zlashtirilganligini ko’rish mumkin.
Markazlashgan investitsiyalar tarkibiga budjet mablag’lari, davlat maqsadli jamg’armalari, Bolalar sportini rivojlantirish jamg’armasi, Tiklanish va taraqqiyot jamg’armasi, O’zbekiston Respublikasi kafolati ostidagi kreditlar kiradi, ularning 2017 yilda markazlashgan investitsiyalar tarkibidagi ulushi mos ravishda 5,5%; 3,9%; 0,3%; 8,5%; 6,5% ni tashkil etdi.
Markazlashmagan investitsiyalar tarkibiga korxona mablag’lari, aholi mablag’lari, to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiya va kreditlar, tijorat banklari kreditlari va boshqa qarz mablag’lari kiradi, ularning 2017 yilda markazlashmagan investitsiyalar tarkibidagi ulushi mos ravishda 29,4%; 14,5%; 20,4%; 11,0% ni tashkil etdi.
|
| |
-jadval.  
Xorijiy investitsiya va kreditlarning o’zlashtirilishi

|
-jadval.
Xorijiy investitsiya va kreditlarning o’zlashtirilishi
|
bet | 91/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasnifla8.3-jadval.
Xorijiy investitsiya va kreditlarning o’zlashtirilishi
Xorijiy investitsiya va kreditlarning jami asosiy kapitalga o’zlashtirilgan investitsiyalardagi ulushi 22,1 % dan 26,9 % ga ko’payib, o’tgan yilgi ko’rsatkichga nisbatan 4,8 % punktga oshdi, mos ravishda: Buxoro viloyatida 75,0 % (20,7 % punkt), Namangan viloyatida 35,7 % (10,7 % punkt), Surxondaryo viloyatida 17,4 % (6,5 % punkt), Xorazm viloyatida 11,8 % (5,2 % punkt) hamda Toshkent shahrida 18,8 % ini (2,4 % punktga) xorijiy investitsiya va kreditlar tashkil etdi.
Shu bilan birga, quyida keltirilgan hududlarda xorijiy investitsiya va kreditlarning kamayishi kuzatildi: Qoraqalpog’iston Respublikasida 12,0 % (33,7 % punktga kamayish), Qashqadaryo viloyatida 19,2 % (9,5 % punkt), Sirdaryo viloyatida 5,7 % (2,6 % punkt), Farg’ona viloyatida 8,1 %ni (2,7 % punkt) tashkil etdi. (8.3-jadval).
8.2-rasm. Xorijiy investitsiya va kreditlarni o’zlashtirish (mln. AQSh doll.)
2017 yil yanvar-dekabrida o’zlashtirilgan xorijiy investitsiya va kreditlarning YaIM ga nisbati 6,5 % ni tashkil etib, o’tgan yilga nisbatan 1,2 % punktga ko’paydi.
O’zlashtirilgan jami xorijiy investitsiya va kreditlarning dollar ekvivalentidagi qiymati 3184,6 mln. AQSh dollarini tashkil etib, undan 2420,4 mln. AQSh dollari to’g’ridan-to’g’ri va boshqa xorijiy investitsiya va kreditlarni tashkil etdi (2016 yilga nisbatan 40,7 % ga o’sish).
Olib borilayotgan investitsion jozibadorlikni oshirishga qaratilgan chora tadbirlar natijasida to’g’ridan-to’g’ri va boshqa xorijiy investitsiyalarning o’zlashtirilgan hajmi 2017 yilning yanvar-dekabrida 33,2 % punktiga ko’payib, 12395,2 mlrd. so’mni va jami investitsiyalardagi ulushi 20,4 % ni tashkil etdi.
2017 yilning yanvar-dekabrida o’zlashtirilgan to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalar va kreditlarning YaIM ga nisbati 5,0 % ni tashkil etib, 2016 yildagi ko’rsatkichga nisbatan 1,3 % punktga ko’paydi.
2017 yilda ayrim iqtisodiy faoliyat turlari bo’yicha xorijiy investitsiya va kreditlarning o’zlashtirilishini 8.3-rasmda ko’rish mumkin.
Rasmdan ko’rinib turibdiki, quyidagi iqtisodiy faoliyat turlari bo’yicha xorijiy investitsiya va kreditlar eng ko’p o’zlashtirildi: xom neft va tabiiy gaz qazib chiqarish faoliyat turiga jami o’zlashtirilgan xorijiy investitsiya va kreditlarning 56,5 % ini tashkil etib, 2016 yilga nisbatan 25,6 % punktga ko’paydi, mos ravishda axborot va aloqa faoliyat turiga 9,5 % ni tashkil etib 2016 yilga nisbatan 2,3 % punktga ko’paydi. Shu bilan birga, quyidagi iqtisodiy faoliyat turlariga xorijiy investitsiya va kreditlar kamaydi: tashish va saqlash faolitida 9,0 % (4,1 % punktga kamayish), elektr, gaz, bug’ bilan ta’minlash, havoni konditsiyalash faoliyatida 2,4 % (9,9 % punkt), kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish faoliyatida 1,9 % (13,9 % punktga kamayish).
|
| |
Innovatsion markaz — - 1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi

|
1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi
|
bet | 88/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasniflaInnovatsion markaz — iqtisodiy tarkibi uncha katta bo’lmagan kichik, yangi tashkil etilgan kompaniyalar uchun mo’ljallangan muayyan hududdir.
Ilmiy parklar — turli o’lcham va rivojlanish bosqichidagi fan sig’imkorligi yuqori, ilm ko’p talab qiladigan firmalar joylashgan muayyan hududdir.
Tadqiqot parki — ilmiy-texnika yutuqlarini texnik namuia bosqichigacha ishlab chiqariladigan sanoat kompaniyalari, ilmiy-tadqiqot va konstruktorlik tajriba idoralarini o’z ichiga oluvchi hududtsir.
Kompleks erkin iqtisodiy zonalar — savdo, bojxona, sanoat, tadqiqot funktsiyalarini bajaruvchi va investorlarning turli xil iqtisodiy faoliyat bilan shug’ullanishlariga imkon beradigan kompleks hududlardir.
Integratsion zonalar — milliy, jahon iqtisodiyoti bilan uzviy bog’langan, erkin faoliyat yuritish huquqiga ega, xalqaro mehnat taqsimotiga keng jalb qilingan va bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlar uchun xos bo’lgan hudud hisoblanadi.
Offshor zona — yuridik shaxslarga nisbatan soliq imtiyozlari yaratilgan, buxgalteriya hisoboti va audit bo’yicha talablar yumshatilgan, bojxona to’lovlari va savdo cheklovlari qisman yoki butunlay olib tashlangan ma’lum davlatning erkin iqtisodiy hududidir.
8-mavzu. O’zbekiston iqtisodiyotini modernizatsiyalashda xorijiy investitsiyalarning o’rni
8.1. Xorijiy investitsiyalarni milliy iqtisodiyotga jalb etishning holati va tarkibi
8.2. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash va texnikaviy qayta qurollantirishda xorijiy investitsiyalarning o’rni
8.3. Xorijiy investitsiyali korxonalar xorijiy investitsiyalarni jalb etish shakli sifatida
8.4. O’zbekistonga jalb qilinayotgan portfel investitsiyalar va ularga ta’sir etuvchi omillar
8.1. Xorijiy investitsiyalarni milliy iqtisodiyotga jalb etishning holati va tarkibi
Iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish va iqtisodiyotni modernizatsiyalashning muhim omillaridan biri – iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb etishdan iborat. Bu borada mamlakatda amalga oshirilayotgan investitsiya siyosati quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
- tashqi iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirish;
- xorijiy investitsiyalarny jalb etishning huquqiy va institutsional asoslarini takomillashtirish;
- xorijiy investorlarga nisbatan “ochiq eshiklar” siyosatini izchillik bilan olib borish;
- xorijiy investitsiyalarni raqobatbardosh mahsulot ishlab
chiqariladigan ustuvor tarmoqlarga yo’naltirish.
Xorijiy investitsiyalarni milliy iqtisodiyotga keng miqyosda jalb etish o’tish davrining strategik va joriy vazifalarini hal etish zaruriyati bilan bog’liq. Ushbu vazifalar ichida eng muhimlari – iqtisodiyotda tarkibiy o’zgartirishlarni amalga oshirish, mamlakatning eksport salohiyatini mustahkamlash, iqtisodiyotni modernizatsiyalash, yuqori texnologik raqobatbardosh tarmoqlarni yaratish, ilg’or xorij texnologiyasi nou-xau va boshqaruv tajribalarini jalb etishdir (8.1-jadval).
|
| |
Zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va

Korxonalarda axborot xavfsizligi konseptsiyasi tuzilmasi.
Konsepsiya–axborot xavfsizligi muammosiga rasmiy qabul qilingan qarashlar
tizimi va uni zamonaviy
tendensiyalarni hisobga olgan holda yechish yo‘llari. Konsepsiyada ifodalangan maqsadlar,
masalalar va
ularni bo‘lishi mumkin bo‘lgan yechish yo‘llari asosida axborot xavfsizligini ta’minlashning muayyan rejalari
shakllantiriladi. Konsepsiyani ishlab chiqishni uch bosqichda amalga oshirish tavsiya etiladi.
Birinchi bosqichda himoyaning maqsadli ko‘rsatmasi, ya’ni qanday real boyliklar, ishlab chiqarish jarayonlari,
dasturlar, ma’lumotlar bazasi himoyalanishi zarurligi aniqlanishi shart. Ushbu bosqichda himoyalanuvchi
alohida ob`ektlarni ahamiyati bo‘yicha tabaqalashtirish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Ikkinchi bosqichda himoyalanuvchi ob`ektga nisbatan bo‘lishi mumkin bo‘lgan
jinoiy harakatlar tahlil
qilinishi lozim. Iqtisodiy josuslik,
terrorizm, sabotaj, buzish orqali o‘g‘irlash kabi keng tarqalgan
jinoyatchiliklarning real xavf-xatarlik darajasini aniqlash muhim hisoblanadi. So‘ngra,
niyati buzuq
odamlarning himoyaga muhtoj asosiy ob`ektlarga nisbatan harakatlarining ehtimolligini tahlil qilish lozim.
Uchinchi bosqichning bosh masalasi – vaziyatni, xususan o‘ziga
xos mahalliy sharoitni, ishlab chiqarish
jarayonlarini, o‘rnatib qo‘yilgan himoyaning texnik vositalarini tahlil qilishdan iborat.
Axborot xavfsizligi bo‘yicha tadbirlar kompleksining asosini axborot himoyasining strategiyasi tashkil etishi
lozim. Unda ishonchli himoya tizimini qurish uchun zaruriy maqsadlar,
mezonlar, prinsiplar va muolajalar
aniqlanadi. Axborot himoyasi umumiy strategiyasining muhim xususiyati xavfsizlik tizimini taqiqlashdir.
Ikkita asosiy yo‘nalishni ajratish mumkin:
•
Himoya vositalarining tahlili;
• Hujum bo‘lganini aniqlash.
Axborot xavfsizligini ta’minlash iyerarxiyasidagi ikkinchi masala siyosatni aniqlashdir. Uning mazmuni eng
ratsional vositalar va resurslar, ko‘rilayotgan masala maqsadi va unga yondashishni tashkil etadi. Bu hujjat
matnni bir nechta sahifalaridan iborat bo‘lib, tarmoq fizik arxitekturasini shakllantiradi, undagi axborot esa
himoya mahsulotini tanlashni aniqlaydi.
Prinsipial elektr va pnevmatik chizmalar

|
Prinsipial elektr va pnevmatik chizmalar
|
bet | 66/96 | Sana | 22.06.2024 | Hajmi | 10,46 Mb. | | #265084 |
Bog'liq ASLUS javoblarPrinsipial elektr va pnevmatik chizmalar
Prinsipial chizmalarda ularning xar bir elementi ma’lum bir vazifalarni (funksiyalarni) bajaradi (rezistr, transformator, chizmalar asosida loyihaning boshqa chizmalari bajariladi (Shchitning umumiy ko‘rinishi, montaj chizmalari, tashqi ulanishlar chizmasi). Boshqarish, signallash va manba prinsipial elektr chizmalari mavjud. Boshqarish va signallash chizmalari bitta prinsipial chizmada berilishi mumkin.
Prinsipial chizmalarga quyidagi talablar qo‘yiladi:
-chidamliligi;
-xavfsiz ishlashi;
-ishlatishga (ekspluatatsiyaga) qulayligi;
-iqtisodiy samarali bo‘lishi.
Boshqarish chizmalari
Bajarayotgan vazifalariga qarab boshqarish chizmalari bo‘lishi mumkin:
-mexanizmlar, potok (oqim) transport tizimlarining elektr yuritmalarini boshqarish chizmalari;
-rostlovchi va berkituvchi (zaporniye) qurilmalar elektr yuritmalarni boshqarish chizmalari;
-davriy ishlovchi texnologik agregatlarni dasturiy boshqarish chizmalari;
-joyidan va masofadan boshqarish bo‘lishi mumkin.
Signallash chizmalari
Bajarayotgan vazifalariga qarab signallash chizmalari bo‘lishi mumkin:
-texnologik signallash chizmalari;
-ishlab chiqarish xolatlarini signallash chizmalari (mashinalarning ishchi organlarining xolati to‘g‘risida xabar beruvchi, yoqilgan-o‘chirilgan, ochiq-yopiq);
-topshiriqlarni bajarilishini signallash chizmalari;
-yong‘in xavfsizlik signallash chizmalari;
-qorovul signallash chizmalari.
Signallash chizmalarida quyidagi signallash tiplaridan foydalanish mumkin:
-normal rejim signal;
-ogoxlantiruvchi signal;
-avariya xolati signali.
Birinchisi, odatda ishlab chiqarishni signallashda ishlatilib, normal xolat to‘g‘risida ma’lum beradi.
Ikkinchisi, parametrni normal (rejim) xolat chegarasidan chiqib, yo‘l qo‘yilishi mumkin lekin maqsadga muvofiq bo‘lmagan chegarada ekanligidan xabar beradi.
Uchinchisi, avariya signali hisoblanib, bunda parametr yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan chegaradan o‘tib, yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lmagan chegaraga o‘tganligini va tezda operator aralashishini talab qiladi.
|
| |
Avtomatlashtirish sistemalarini loyihalash,o’rnatish va sozlash, Avtomatlashtirishning elektromexanik sistemalari, Sohaning texnologik o’lchashlari va asboblari - bet 65

Nomi
|
Yaqqol tasviri
|
Sxemadagi belgisi
|
Vazifasi
|
Ulaydigan sim
|
|
|
Elektr energiyasini uzatish
|
Simlarni tarqatish
|
|
|
Elektr energiyasini uzatish
|
Eriydigan saqlagich
|
|
|
Qisqa tutashuv hosil bo`ladigan tokdan saqlash. Eruvchan saqlagichdan o`tuvchi tokning kuchi ko`payib ketganda eruvchan saqlagich erib ketadi va elektr zanjirni uzadi
|
Rostlanmaydi-
gan rezistor (qarshilik)
|
|
|
Elektr zanjirida tok kuchini chegaralash
|
Rostlanadigan rezistor (reostat)
|
|
|
Elektr zanjiridagi qarshilikni ravon o`zgartirish
|
Rostlanmaydigan kondensator
|
|
|
Plastinalarda elektr zaryadlarini to`plash va saqlab qolish, bu bilan elektr zanjirining ish rejimi stabillashtiriladi
|
Galvanik yoki akkumulator elementlaridan tuzilgan batareya
|
|
|
Elektr energiya ishlab chiqarish yoki to`plash
|
O`chirgich
|
|
|
Elektr zanjirini uzish va ulash
|
Uch qutbli yuqori kuchlanishli o`chirgich
|
|
|
Elektr mashinalari va boshqa mexanizmlarni uch fazali tok tarmog`iga ulash va uzish
|
Uch fazali transformator
|
|
|
Ma`lum bir kuchlanishdagi o`zgaruvchan tokni ikkinchi bir kuchlanishdagi o`zgaruvchan tokka aylantirish
|
Mustaqil qo`zg`atilishli doimiy tok mashinasi yoki dvigateli
|
|
|
Mexanikaviy energiyani o`zgarmas tok elektr energiyasiga yoki, aksincha, o`zgarmas tok elektr energiyasini mexanikaviy energiyaga aylantirish
|
Chulg`amli yulduz sxemasida ulangan asinxron, uch fazali tok dvigateli
|
|
|
O`zgaruvchan tok elektr energiyasini mexanikaviy energiyaga aylantirish
|
Cho`g`lanib yonadigan yoritish lampasi
|
|
|
Xona va asbob-uskunalarni yoritish
|
Ampermetr
|
|
|
Elektr toki kuchini o`lchash
|
Voltmetr
|
|
|
Elektr zanjiridagi kuchlanishni o`lchash
|
Vattmetr
|
|
|
Elektr toki quvvatini o`lchash
|
Parallel qo’zg’atishli o’zgarmas tok yuritgichini tok bo’yicha avtomat boshqarish

|
Parallel qo’zg’atishli o’zgarmas tok yuritgichini tok bo’yicha avtomat boshqarish
|
bet | 4/14 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 63,15 Kb. | | #155374 |
Bog'liq Elektr yuritma va boshqarish apparaturasi-fayllar.orgParallel qo’zg’atishli o’zgarmas tok yuritgichini tok bo’yicha avtomat boshqarish
Bu elektr yuritmaning boshqarish jarayoni amalga oshirish uchun QF avtomati ulanib, sxemani ishga tayyorlanadi. Ishga tushirish knopkasi SVS ulanganda, KM kontaktori ishga tushadi. U o’zining asosiy kontakti bilan yuritgichning yakorini R1 va R2 reostat pog’onalari orqali tarmoqqa ulaydi, yordamchi kontaktlari bilan esa SVS knopkasini shuntlaydi va KM1 kontaktori zanjirini ulaydi.
Tarmoqqa ulangan yuritgich bilan birga uning zanjiridagi KA1 tok relesi ham ishga tushadi va KM1 zanjiridagi kontaktini uzadi. Yuritgichning tezligi oshib boradi, undagi E.Yu.K ham ortadi va tok kamayadi. Tok ma’lum qiymatga kamayganda KA1 tok relesining yakori ortga qaytadi va KA1 kontakti ulanadi, buning natijasida KM1 kontaktori ishga tushadi. U o’zining kontaktlari bilan R1 qarshilikni shuntlaydi, KA2 tok relesini va KM2 kontaktor zanjirlarini ulaydi. KA2 tok relesi ishga tushib, KM2 kontaktor zanjiridagi kontaktni uzadi. Yuritgich zanjirida qarshilik kamaygani uchun uning tezligi yana ham osha boshlaydi, E.Yu.K ham ortib boradi va tok kamayadi. Tok ma’lum qiymatga kamayganda KA2 tok relesining yakori ortga qaytadi va KA2 kontakti ulanadi. Buning natijasida KM2 kontaktori ishga tushadi. U o’zining kontakti bilan R2 qarshiligini shuntlaydi. Yuritgichning zanjirida qo’shimcha qarshilik qolmagani uchun tezligi yana ham oshadi va u tabiiy mexanik tavsifida ishlay boshlaydi.
Ketma-ket qo’zg’atishli o’zgarmas tok yuritgichini tok bo’yicha avtomat boshqarish (27-rasm)
Bu elektr yuritmaning boshqarish jarayonini amalga oshirish uchun QF avtomati ulanib, sxema ishga tayyorlanadi.
Ishga tushirish knopkasi SVS ulanganda, KM kontaktori ishga tushadi. U o’zining asosiy kontakti bilan yuritgichning yakorini R1va R2reostat pog’onalari orqali tarmoqqa ulaydi, yordamchi kontaktlari bilan esa SVS knopkasini shuntlaydi va KM1 kontaktori zanjirini ulaydi.
Tarmoqqa ulangan yuritgich bilan birga uning zanjiridagi KA tok relesi ham ishga tushadi va boshqarish zanjiridagi kontaktini uzadi. Kontaktor KM1 ishga tushmaydi, chunki R qarshilikning qiymati shunday tanlanganki, undan oqayotgan tok kontaktorni ishga tushirishga yetmaydi, lekin ishga tushganda ushlab turishga yetadi
|
| |
Mavzu: Payvand konstruksialarni buzilishi va mustahkamlik masalalari - bet 5

|
Mavzu: Payvand konstruksialarni buzilishi va mustahkamlik masalalari
|
bet | 5/5 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 104,04 Kb. | | #138106 |
Bog'liq SHahloxon deformatsiyaPayvandlanadigan konstruksiyalarda deformasiya bo‘ladigan qotishmalar eng ko‘p qo‘llaniladi: 1-1,6% marganes bo‘lgan issiqda mustahkamlanmaydigan alumin-marganesli (АМц) va 6,8% gacha magniy bo‘lgan aluminiy-magniyli (AMг) qotishmalar ko‘p qo‘llaniladi. Samolyotsozlikda termik mustahkamlanadigan duralumin qo‘llaniladi (Д markali qotishmalar). - Payvandlanadigan konstruksiyalarda deformasiya bo‘ladigan qotishmalar eng ko‘p qo‘llaniladi: 1-1,6% marganes bo‘lgan issiqda mustahkamlanmaydigan alumin-marganesli (АМц) va 6,8% gacha magniy bo‘lgan aluminiy-magniyli (AMг) qotishmalar ko‘p qo‘llaniladi. Samolyotsozlikda termik mustahkamlanadigan duralumin qo‘llaniladi (Д markali qotishmalar).
Д1 markali duralumin 3,8-4,8% mis, 0,4-0,8% magniy, 0,4-0,8% marganes, qolgani aluminiydan tashkil topadi. Yuqori legirlangan Д16 markali duralumin 3,8-4,9% mis, 1,2- 1,8% magniy, 0,3-0,9% marganes, qolgani aluminiydan iborat bo‘ladi. Termik ishlov berilgan Д16 qotishmasi 420-460 МPа mustahkamlikka ega bo‘lib, nisbiy uzayishi 15-17% teng bo‘ladi. - Д1 markali duralumin 3,8-4,8% mis, 0,4-0,8% magniy, 0,4-0,8% marganes, qolgani aluminiydan tashkil topadi. Yuqori legirlangan Д16 markali duralumin 3,8-4,9% mis, 1,2- 1,8% magniy, 0,3-0,9% marganes, qolgani aluminiydan iborat bo‘ladi. Termik ishlov berilgan Д16 qotishmasi 420-460 МPа mustahkamlikka ega bo‘lib, nisbiy uzayishi 15-17% teng bo‘ladi.
|
| |
Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi - bet 127

Ас
бе
ст
1
2
3
6
4
5
7
9
це
м
ен
т
о
за
с
б
у
и
ф
л
о
3
4
3
5
2
1
2
9
1
0
1
1
1
3
1
5
2
2
2
3
2
4
2
5
53-Rasm. Asbest-sement mahsulotlarini tayyorlashning texnologik tizimi
2-§. Xom ashe materiallarini saqlash
Asbest-sement mahsuloti ishlab chiqaruvchi korxonalarda asosiy va
yordamchi xom ashyo turlarini saqlash uchun maxsus omborlar mavjud. Asbest
korxonaga matodan yoki kog‘ozdan tayyorlangan qoplarda temir yo‘l vagonlari
orqali keltiriladi. Qopning o‘lchami 800x400x150 mm, og‘irligi 30 kg bo‘ladi,
zichlashtirilgan qisminiki esa 740x450x210 mm, og‘irligi 45 kg bo‘ladi.
Asbest bilan to‘lgan qop harakatlanuvchi lentali moslamalar orqali yoki
bo‘lmasa maxsus yuk tushiruvchi moslamalar yordamida tushiriladi.
Omborlarda asbest keltirilgan joyning nomi, xili bo‘yicha ajratilgan
xolda balandligi 3,5 m bo‘lib saqlanadi. Omborlarning xajmi asbest olib
kelinadigan joyning uzoq-yaqinligiga bog‘liq. Agar oraliq 500 km bo‘lsa
asbestning miqdori 10 kunga, 2000 km bo‘lsa 20 kunga etadigan va oraliq
2000 km oshiqbo‘lsa 30 kunga etishi kerak. Omborda asbest xom ashyo
omixtasini tayyorlash joyiga ko‘tarma kran yoki uzatuvchi moslama o‘rnatiladi.
Sementni asbest-sement korxonalariga tashimaslik uchun bunday
korxonalar bir-biriga yaqin joyga quriladi. Agar asbest-sement korxonasi
sement korxonasidan 5 km atrofda joylashgan bo‘lsa unda sement korxonasida
sement saqlovchi omborlar quriladi, undagi sementning miqdori 15 kun
ishlashga etadigan bo‘lishi kerak. Bir kunda 110 tonna sement, quvurlar ishlab
chiqarish uchun esa 60 tonna kerak bo‘ladi, asbestni miqdori esa 15 va 9
tonnani tashkil qiladi.
Sementning harorati 70°C dan oshmasligi kerak, chunki undan yuqori
bo‘lsa, sement suv bilan aralashtirilganda tez qotib qoladi, tayyor maxsulotga
to‘lqinsimon ko‘rinishni berishda unda darz ketishiga olib keladi. Sement
omboridan asbest-sement korxonasining omboriga kuchli havo oqimi yordamida
quvurlar orqali yuboriladi. Yordamchi xom ashyo turlaridan - yarim akrilamid
poliztilen qoplarda, bo‘yoqlar esa idishlarda 1,5 kun ishlashga etadigan
miqdorda saqlanadi.
|
Ketma-ket qo’zg’atishli o’zgarmas tok yuritgichini tok bo’yicha avtomat boshqarish sxemasi

|
Ketma-ket qo’zg’atishli o’zgarmas tok yuritgichini tok bo’yicha avtomat boshqarish sxemasi
|
bet | 5/14 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 63,15 Kb. | | #155374 |
Bog'liq Elektr yuritma va boshqarish apparaturasi-fayllar.orgKetma-ket qo’zg’atishli o’zgarmas tok yuritgichini tok bo’yicha avtomat boshqarish sxemasi
Yuritgichning tezligi oshib borib, undagi E.Yu.K ham orta boradi va tok kamayadi. Tok ma’lum qiymatga kamayganda KA tok relesining yakori ortga qaytadi va KA kontakti ulanadi, buning natijasida KM1 kontaktori ishga tushadi (chunki tok uning ishlashi uchun yetarli bo’ladi). U o’zining kontaktlari bilan R1 qarshiligini shuntlaydi va KM2 kontaktori zanjirini ulaydi. Zanjirda qarshilik kamayib, tok oshgani uchun KA tok relesi yana ishga tushadi va boshqarish zanjiridagi kontaktni uzadi. Yuqorida aytilganga ko’ra, KM2 kontaktori ishlamay turadi. SHu bilan birga yuritgichning tezligi oshib boradi, E.Yu.K orta boradi, tok kamaya boshlaydi. Tok ma’lum qiymatga kamayganda KA tok relesining yakori yana ortga qaytadi va uning KA kontakti ulanadi. Buning natijasida KM2 kontaktori ishga tushadi va o’zining kontakti bilan R2 qarshiligini shuntlaydi. Yuritgichning zanjirida qo’shimcha qarshilik qolmagani uchun tezligi yana ham oshadi va u tabiiy tavsifda ishlay boshlaydi.
Asinxron faza rotorli yuritgichni tok bo’yicha avtomat boshqarish
Bu elektr yuritmaning boshqarish jarayonini amalga oshirish uchun QF avtomati ulanib, sxemani ishga tayyorlanadi.
Ishga tushirish knopkasi SVS ulanganda, KM kontaktori ishga tushadi. U o’zining asosiy kontaktlari bilan elektr yuritgichning stator zanjirini tarmoqqa ulaydi, yordamchi kontaktlari bilan esa SVS knopkasini shuntlaydi va KM1 kontaktori zanjirini ulaydi.
Elektr yuritgich ishga tushadi, uning rotor zanjirlaridan tok oqa boshlaydi. KA tok relesi ham ishga tushadi va boshqarish zanjiridagi kontaktini uzadi. KM1 kontaktorining ishlash vaqti ko’proq bo’lgani uchun u ulanishga ulgurmaydi. Yuritgichning tezligi oshib boradi, rotori zanjirida E.Yu.K ortadi, tok kamaya boshlaydi. Tok ma’lum qiymatga kamayganda KA tok relesining yakori ortga qaytadi, KA kontakti ulanadi. Buning natijasida KM1 kontaktori ishga tushadi. U o’zining asosiy kontaktlari bilan, R1 qarshiliklarini shuntlaydi, yordamchi kontaktlari bilan KA kontaktini shuntlaydi va KM2 kontaktori zanjirini ulaydi.
|
| |
Uch kalsiyli alyuminat - Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi

157
7,5 % gacha bo‘lishida kristall panjara monoklin shaklda bo‘ladi. Monoklin shakl
buzilgan ortorombik shakldir. Strukturaga kremniyning kiritilishi tetragonal shaklni
barqarorlashishiga olib keladi.
C
3
A panjarasida SiO
2
aralashmalarining mavjudligi qattiq eritmadagi Na
2
O
miqdorini 7,6 % gacha ko‘paytiradi va bunda qattiq eritma tarkibi K
2
O
· 8CaO
·
3Al
2
O
3
(NC
8
A
3
) formulaga muvofiq keladi va buni quyidagi o‘rin olish sxemasi
orqali ifodalash mumkin bo‘ladi:
3(3CaO
· Al
2
O
3
) + Na
2
O → Na
2
O
· 8CaO
· 3Al
2
O
3
+CaO, ya’ni C
3
A kristall
panjarasida Ca
2+
ionini Na+ ioniga almashinishi o‘rin tutadi. Ushbu (NC
8
A
3
) birikma
portlandsement klinkerlarida namoyon bo‘ladi. C
3
A kristall panjarasining asosini
oltita [AlO
4]-5
– tetraedrlaridan tashkil topgan Al
6
O
18
halqalari tashkil etadi. Ushbu
halqalar kalsiy atomlari orqali bog‘langan bo‘lib, ular panjara burchaklaridan a/4
masofada joylashadi. Strukturada 1/8, 1/8, 1/8 koordinatalari bilan bo‘lgan uch
tomonlama o‘qlar bo‘yicha bo‘shliqlar mavjud. K alsiyning barcha atomlari kislorod
bo‘yicha oltilangan koordinatsiyaga ega. Ca-O bog‘lar muntazam emas. Uch kalsiyli
alyuminat suv bilan qorilganda tez tishlashishga moyillik namoyon bo‘ladi, va bunda
ko‘p issiqlik hosil bo‘ladi va hatto bug‘lanish kuzatiladi. Aralashtirish davom ettirilsa
tishlashish sekinlashishi mumkin va bunda plastik oson ishlanuvchi massa olinadi.
Tishlashishni boshqaruvchi sifatida ikki molekula suvli kalsiy sulfat (gips)
qo‘llaniladi. Uning kiritilishi tishlashish muddatlarining me’yorida bo‘lishini
ta’minlaydi. Havoda va nam atmosferali muhitida me’yorida qotadi, biroq suvga
tushirilishida yoyilib keta boshlaydi.
Elektr yuritmalarni avtomat ravishda boshqarish sxemalari

|
Elektr yuritmalarni avtomat ravishda boshqarish sxemalari
|
bet | 3/14 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 63,15 Kb. | | #155374 |
Bog'liq Elektr yuritma va boshqarish apparaturasi-fayllar.orgElektr yuritmalarni avtomat ravishda boshqarish sxemalari.
Elektr yuritmalarni boshqarish texnologik jarayon talabiga ko’ra ularni ishga tushirish, tezligini rostlash, to’xtatish, teskariga harakatlantirish, shuningdek ish rejimini saqlab turish jarayonlarini bajarish hisoblanadi. Boshqarish qo’lda, yarim avtomat ravishda va avtomat ravishda bo’lishi mumkin. Boshqarish jarayoni, odam tomonidan qo’lda boshqarish apparatlari vositasida bajarilsa, qo’lda boshqarish bo’ladi. Qo’lda boshqarish mahalliy va masofadan bajarilishi mumkin. Bir necha boshqarish amallari qo’lda va qolganlari avtomat ravishda bajarilsa, yarim avtomat boshqarish bo’ladi. Boshqarish jarayoni to’liq avtomat boshqarish apparatlari vositasida bajarilsa, avtomat boshqarish bo’ladi. Bulardan avtomat boshqarish eng istiqbolli va keng qo’llaniladigan usul hisoblanadi.
Avtomat boshqarishni qo’llash bilan mehnat unumdorligi va mahsulotning sifati ko’tariladi, ishlash sharoitlari yaxshilanadi, alohida jarayonlarni avtomatlashtirishdan umumiy ishlab chiqarish jarayonini avtomatlashtirishga o’tish imkonini beradi. Avtomat boshqarishni bajarish vositalari majmuiga avtomat boshqarish tizimi deyiladi.
Avtomat boshqarish tizimlariga, vazifasiga va yechiladigan masalalarning murakkabliligiga qarab, turli talablar qo’yiladi. Bulardan asosiylari, sodda tuzilganligi, xizmat ko’rsatish qulayligi va xavfsizligi, normal va avariya holatlarida ishonchli va aniq ishlashi, ixchamligi va arzonligi, yig’ish ishlarining qulayligi va tez bajarilishidir. Qo’lda boshqarishda odam jarayonni kuzatib hamma amallarni o’zi bajarsa, avtomat boshqarishda amallar avtomat boshqarish vositalari orqali bajariladi. Bunda elektr yuritma va uning elektr zanjiridagi ko’rsatgichlarning o’zgarishi asos bo’ladi.
Elektr yuritmalarni reostatli ishga tushirish jarayonida iste’mol toki belgilangan qiymatlar oralig’ida o’zgaradi. Tok qiymatlarining o’zgarishiga yuritgichni avtomat ravishda boshqarishni moslash mumkin. Buning uchun boshqarish tizimida tok relelari qo’llaniladi, ular yordamida pog’onalar qarshiliklari belgilangan tartibda ulanadi yoki uziladi.
Tok relelari elektr yuritmaning kuch zanjiriga bevosita, transformator yoki shuntlar orqali ulanishi mumkin. Avtomat boshqarishning bu usulini quyidagi sxemalar misolida o’rganiladi.
|
| |
Mavzu: Payvand konstruksialarni buzilishi va mustahkamlik masalalari - bet 3

|
Mavzu: Payvand konstruksialarni buzilishi va mustahkamlik masalalari
|
bet | 3/5 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 104,04 Kb. | | #138106 |
Bog'liq SHahloxon deformatsiyaLegirlangan po‘lat: (tarkibida ugleroddan tashqari, legirlovchi komponentlar 2,5%gacha) past legirlangan; (tarkibida ugleroddan tashqari, legirlovchi komponentlar 2,5% dan 10% gacha bo‘lgan) o‘rta legirlangan; (tarkibida ugleroddan tashqari, legirlovchi komponentlar 10% dan ko‘p bo‘lgan) yuqori legirlangan bo‘ladi. Ishlab chiqarish usuli bo‘yicha po‘lat: a) Oddiy sifatli (tarkibida uglerod 0,45% gacha bo‘ladi) qaynovchi, yarim tinch va tinch bo‘ladi. - Legirlangan po‘lat: (tarkibida ugleroddan tashqari, legirlovchi komponentlar 2,5%gacha) past legirlangan; (tarkibida ugleroddan tashqari, legirlovchi komponentlar 2,5% dan 10% gacha bo‘lgan) o‘rta legirlangan; (tarkibida ugleroddan tashqari, legirlovchi komponentlar 10% dan ko‘p bo‘lgan) yuqori legirlangan bo‘ladi. Ishlab chiqarish usuli bo‘yicha po‘lat: a) Oddiy sifatli (tarkibida uglerod 0,45% gacha bo‘ladi) qaynovchi, yarim tinch va tinch bo‘ladi.
Qaynovchi po‘latni metalli kremniy bilan to‘liqsiz erish bilan olinadi, u tarkibida 0,05% gacha kremniyga ega bo‘ladi. Tinch po‘lat bir xil zich ko‘rinishga ega bo‘ladi va 0,12% dan kam bo‘lmagan kremniyga ega bo‘ladi. Yarim tinch po‘lat qaynovchi va tinch po‘latlar orasidagi oraliq holatga ega bo‘lib, tarkibida 0,05-0,12% kremniy saqlaydi. b) Sifatli - tarkibida oltingugurt va fosfor 0,04% dan oshmaydigan uglerodli yoki legirlangan bo‘ladi; d - Qaynovchi po‘latni metalli kremniy bilan to‘liqsiz erish bilan olinadi, u tarkibida 0,05% gacha kremniyga ega bo‘ladi. Tinch po‘lat bir xil zich ko‘rinishga ega bo‘ladi va 0,12% dan kam bo‘lmagan kremniyga ega bo‘ladi. Yarim tinch po‘lat qaynovchi va tinch po‘latlar orasidagi oraliq holatga ega bo‘lib, tarkibida 0,05-0,12% kremniy saqlaydi. b) Sifatli - tarkibida oltingugurt va fosfor 0,04% dan oshmaydigan uglerodli yoki legirlangan bo‘ladi; d
Uglerodli konstruksion po‘latlar. Uglerodli oddiy sifatli po‘lat. Uglerodli oddiy sifatli po‘lat uchun ГОСТ 380-94 bo‘yicha quyidagi markalar belgilangan: Ст0, Ст 1, Ст 2, Ст 3, Ст 4, Ст 5, Ст 6. Uglerodli sifatli konstruktsion po‘latlarni mas’uliyatli payvand konstruksiyalarni tayyorlash uchun qo‘llaniladi. Ularni mexanik xossalari va kimyoviy tarkibi kafolatlangan bo‘lib, 1050-74 GOST bo‘yicha ishlab chiqariladi. - Uglerodli konstruksion po‘latlar. Uglerodli oddiy sifatli po‘lat. Uglerodli oddiy sifatli po‘lat uchun ГОСТ 380-94 bo‘yicha quyidagi markalar belgilangan: Ст0, Ст 1, Ст 2, Ст 3, Ст 4, Ст 5, Ст 6. Uglerodli sifatli konstruktsion po‘latlarni mas’uliyatli payvand konstruksiyalarni tayyorlash uchun qo‘llaniladi. Ularni mexanik xossalari va kimyoviy tarkibi kafolatlangan bo‘lib, 1050-74 GOST bo‘yicha ishlab chiqariladi.
|
| |
Mavzu: Payvand konstruksialarni buzilishi va mustahkamlik masalalari - bet 4

|
Mavzu: Payvand konstruksialarni buzilishi va mustahkamlik masalalari
|
bet | 4/5 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 104,04 Kb. | | #138106 |
Bog'liq SHahloxon deformatsiyaLegirlangan konstruksion po‘latlar. Past legirlangan po‘latlar (09Г2, 14Г2, 12ГС, 16ГС, 09Г2С, 10Г2С1, 15ГФ,15XСНД va boshqa markalari bo‘ladi.) qanday legirlanganli, mustahkamligini oshirish va po‘latning oqimli chegarasining yetarli darajada egiluvchanligini saqlash, zarbiy qovushqoqligi, payvandlanuvchanligini saqlash bilan boradi. Issiqlikka chidamli po‘latlardan 600˚С dan oshmaydigan haroratda ishlovchi buyumlar tayyorlanadi (yuqori haroratda ishlaydigan buyumlar issiqlikka chidamli va issiqqa mustahkam po‘latlardan ishlab chiqariladi). - Legirlangan konstruksion po‘latlar. Past legirlangan po‘latlar (09Г2, 14Г2, 12ГС, 16ГС, 09Г2С, 10Г2С1, 15ГФ,15XСНД va boshqa markalari bo‘ladi.) qanday legirlanganli, mustahkamligini oshirish va po‘latning oqimli chegarasining yetarli darajada egiluvchanligini saqlash, zarbiy qovushqoqligi, payvandlanuvchanligini saqlash bilan boradi. Issiqlikka chidamli po‘latlardan 600˚С dan oshmaydigan haroratda ishlovchi buyumlar tayyorlanadi (yuqori haroratda ishlaydigan buyumlar issiqlikka chidamli va issiqqa mustahkam po‘latlardan ishlab chiqariladi).
Aluminiy va uning qotishmalari. Aluminiy tabiatda eng ko‘p tarqalgan elementlardan biri hisoblanadi; u zichligi kam, elektr va issiqlikni yuqori o‘tkazuvchanlik, erituvchi muhitlarda korroziyaga yuqori chidamli va past haroratlarda mo‘rt holatga o‘tishga qarshi chidamli bo‘ladi. Aluminiy zichligi 2,7 g/sm³, aluminiyni issiqlik o‘tkazuvchanligi kam uglerodli po‘latlarga qaraganda uch barobar yuqori. - Aluminiy va uning qotishmalari. Aluminiy tabiatda eng ko‘p tarqalgan elementlardan biri hisoblanadi; u zichligi kam, elektr va issiqlikni yuqori o‘tkazuvchanlik, erituvchi muhitlarda korroziyaga yuqori chidamli va past haroratlarda mo‘rt holatga o‘tishga qarshi chidamli bo‘ladi. Aluminiy zichligi 2,7 g/sm³, aluminiyni issiqlik o‘tkazuvchanligi kam uglerodli po‘latlarga qaraganda uch barobar yuqori.
Payvandlanadigan choklarda g‘ovaklarning paydo bo‘lish sababi vodorod bo‘lib, u aluminiyni suyuq holatdan qattiq holatga o‘tish paytida vodorod atmosferaga chiqishga harakat qiladi. Eruvchanligi birdan o‘zgarganligi paytida sof aluminiy payvandlash chog‘ida kristallangan yoriqlarni yuzaga kelishi kremniy miqdorini yuqoriligi sabablidir va aluminiyga temir qo‘shilishi bilan kamayadi. - Payvandlanadigan choklarda g‘ovaklarning paydo bo‘lish sababi vodorod bo‘lib, u aluminiyni suyuq holatdan qattiq holatga o‘tish paytida vodorod atmosferaga chiqishga harakat qiladi. Eruvchanligi birdan o‘zgarganligi paytida sof aluminiy payvandlash chog‘ida kristallangan yoriqlarni yuzaga kelishi kremniy miqdorini yuqoriligi sabablidir va aluminiyga temir qo‘shilishi bilan kamayadi.
|
| |
CaO – Al
2 - Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi

168
C
3
A – C
6
A
2
F invariant nuqtaga tomon yo‘nalishda 1380 °C haroratda o‘zgarsa, u
holda CaO ning erishi va C
3
A kristallanishi o‘rinli bo‘ladi. Haqiqatda esa CaO ning
faqatgina oz miqdori qaytadan eriydi, chunki C
3
A ,CaO kristallarning yo‘lini to‘sadi
va uning atrofida himoya
qobiqlarini hosil qiladi, shuning uchun suyuq fazaning
tarkibi C
3
A va ferritli faza orasidagi chegara chizig‘i yo‘nalishida kesib o‘tadi,
alyumoferritli fazaning kristallanish yo‘lining ohirgi
nuqtasida kristallangan
birikmaning tarkibi, muvozanat sharoitlarida olinishi mumkin bo‘lganidan farq qiladi.
O‘zlarining atrofida kristall qobiq hosil qilish hisobiga suyuqlikdan izolyasiyalangan
fazalar «himoyalangan» degan nomni oldi. Portlandsement klinkerlarining
ko‘pchiligida hosil bo‘luvchi alyumoferritli qattiq eritmaning tarkibi ko‘pincha C
4
AF
tarkibga yaqin bo‘ladi. C
4
AF aralashma suv ishtirokida
bir necha minut davomida
tishlashishadi.
Mavzu: Payvand konstruksialarni buzilishi va mustahkamlik masalalari - bet 2

|
Mavzu: Payvand konstruksialarni buzilishi va mustahkamlik masalalari
|
bet | 2/5 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 104,04 Kb. | | #138106 |
Bog'liq SHahloxon deformatsiyaPayvand konstruksiyalarni loyihalashda payvandlash texnologik jarayonlarini to‘g‘ri tayinlash, yoyli va kontaktli payvandlash bilan birga elektron nur, lazer, diffuziya, ultratovush yordamida payvandlash usullaridan keng foydalanish, loyihalanayotgan konstruksiyani sinash va nazorat qilishning golografik usullarini qo‘llash zarur hisoblanadi. Payvandlashning eng sodda usullari qadim zamonlardan ishlab chiqarishda qo‘llanilib kelingan. - Payvand konstruksiyalarni loyihalashda payvandlash texnologik jarayonlarini to‘g‘ri tayinlash, yoyli va kontaktli payvandlash bilan birga elektron nur, lazer, diffuziya, ultratovush yordamida payvandlash usullaridan keng foydalanish, loyihalanayotgan konstruksiyani sinash va nazorat qilishning golografik usullarini qo‘llash zarur hisoblanadi. Payvandlashning eng sodda usullari qadim zamonlardan ishlab chiqarishda qo‘llanilib kelingan.
Metallarni biriktirish bronza asrida vujudga kelgan. Payvandlash usullari bu vaqt davomida juda sekin rivojlangan, shuning uchun payvandlash usullari va qo‘llaniladigan jihozlarning o‘zgarishini ko‘rish qiyin. 1802-yilda rus olimi akademik V.V. Petrov elektr yoyini ixtiro qiladi va yoy yordamida metallarni qizdirish va suyuqlantirish mumkinligini isbotlaydi. - Metallarni biriktirish bronza asrida vujudga kelgan. Payvandlash usullari bu vaqt davomida juda sekin rivojlangan, shuning uchun payvandlash usullari va qo‘llaniladigan jihozlarning o‘zgarishini ko‘rish qiyin. 1802-yilda rus olimi akademik V.V. Petrov elektr yoyini ixtiro qiladi va yoy yordamida metallarni qizdirish va suyuqlantirish mumkinligini isbotlaydi.
Kimyoviy tarkibiga ko‘ra po‘lat uglerodli va legirlangan bo‘ladi. Uglerodli po‘lat kam uglerodli (tarkibida 0,25% uglerod bo‘lgan), o‘rta uglerodli (tarkibida 0,25% dan 0,45% gacha) va yuqori uglerodli (tarkibida 0,45% dan 2,14% gacha) bo‘lgan turlarga bo‘linadi. Tarkibida ugleroddan tashqari legirlovchi komponentlar (xrom, nikel, volfram, vanadiy va h.) bo‘lgan po‘lat legirlangan deb ataladi. - Kimyoviy tarkibiga ko‘ra po‘lat uglerodli va legirlangan bo‘ladi. Uglerodli po‘lat kam uglerodli (tarkibida 0,25% uglerod bo‘lgan), o‘rta uglerodli (tarkibida 0,25% dan 0,45% gacha) va yuqori uglerodli (tarkibida 0,45% dan 2,14% gacha) bo‘lgan turlarga bo‘linadi. Tarkibida ugleroddan tashqari legirlovchi komponentlar (xrom, nikel, volfram, vanadiy va h.) bo‘lgan po‘lat legirlangan deb ataladi.
|
| |
-rasm. Begun 
1 – vertikal o‘q; 2 – g‘altaklar; 3 – jom; 4 – parraklar; 5 – tishli yuritma; 6 –

54-rasm. Begun
1 – vertikal o‘q; 2 – g‘altaklar; 3 – jom; 4 – parraklar; 5 – tishli yuritma; 6 –
mufta; 7 – reduktor; 8 – elektrodvigatel.
2
3
4
5
7
8
370
Hozirgi kunda korxonalarda asosan ho‘l usulda tayyorlash ishlab
chiqarilmokda. Bir vaqtda begunda ishlov beriladigan asbestning og‘irligi 15
kg, ishlovmuddati 12-25 minut, namlik darajasi 3-37% bo‘ladi. Agar
qo‘shilayoggan suvning miqdori kam bo‘lsa uning foydasi sezilmaydi, suv
miqdori ko‘p bo‘lsa esa yuqorida aytganimizdek begunning ezg‘iluvchi
g‘ildiraksimon toshlari sirpanadi, asbest yig‘ilib yirikroq bo‘laklar hosil qiladi.
Titkilab ajratish darajasi 35-40 foizga ko‘tarish uchun Jezqazg‘ondan kelti-
rilgan asbestdan 20-50 foiz ko‘shish kerak bo‘ladi.
Texnologik jarayonni keyingi bosqichda asbest gollendor yoki bo‘lmasa
gidrotitgichga kelib tushadi. Ularning ishlash negizida asbest tolasiga
uyumlangan suyuqlikning harakati bo‘yicha ta’sir ko‘rsatiladi. Tolalarga
ko‘rsatilayotgan ta’sir tezligi, yo‘nalishi, o‘zgaruvchan bo‘lganligi uchun
tolachalar buraladi,qiyshayadi, uziladi va xokazo. Bu moslamalarda
ko‘rsatilayotgan ta’sir kuchi begunda ko‘rsatiladigan ta’sirdan kam bo‘ladi,
shuning uchun oldin tolachalar orasidagi bog‘lanish uzilgan bo‘lsa, bunday
tolachalar yaxshi titkilanib ajraladi. Tolachalarniig ko‘p marta egilib, bukilishi
tufayli fibrallar orasidagi bog‘lanish uziladi.
Hozirda sanoatda asosan ikki xil tuzilishdagi gidrotitgichlardan
foydalaniladi. Asbest-sementli buyumlar ishlab chiqaradigan korxonalarni
loyihalovchi
ilmiy-tekshirish
instituti
loyihasi
bo‘yicha
tayyorlangan
gidrotitkichlovchi moslama silindrsimon ko‘rinishda bo‘lib, pastki qismi
konussimon qilib ishlangan konussimon qismida titkilab beruvchi parraklar
joylashgan, u diffuzorga o‘rnatilgan. Moslama tarkibiga kiruvchi bosqonlar
asbest-sement omixtasini quvurlar orqali uzatishga imkon beradi. Bunda omixta
bosim ostida moslamani qirralarga takroran urilib turadi (55-rasm).
371
55-Rasm. Gidrotitkich
Gidrotitkilovchi quyidagi tarzda ishlaydi. Unga suv tozalagichdan
tozalangan suv kelib quyiladi. Keyin bosqonlar ishga tushiriladi va begunda
ishlov berilgan asbest tolasi qo‘shiladi. Bir vaqtda asbest tolasi suv bilan
aralashadi va parraklar yordamida titkilanadi. Asbest tolasiga ishlov
berish, qo‘shilgan vaqtni hisobga olganda 6-8 minut davom etadi. Ishlov
berish tugallangandan so‘ng uning titkilanish darajasi 85-95%, asbest-sement
omixtaning miqdori 4-5% bo‘ladi.
Ikkinchi xil gidrotitkilovchi moslama Novosibirskdagi asbest-sementli
buyumlar ishlab chiqaruvchi korxona mutaxassislari tomonidan yaratalgan
bo‘lib oldingsidan tuzilishi jihatdan qisman farqqiladi (unda titkilab beruvchi
parrak o‘rniga dumaloq yassi plitka ishlatilgan).Gidrotitkilovchining
gollendordan farqi uni boshqarish qo‘l mehnati kam sarf qilinadi va
boshqarishni osongina avtomatlashtirish mumkin (56-rasm gollender).
|