O‘zbekistonda ish haqini isloh

107
6 m a v z u . K o r x o n a l a r d a i s h l a b c h i q a r i s h n i t a s h k i l
e t i s h v a b o s h q a r i s h
Mavzuning maqsadi:
Talabalarda korxonalarda
ishlab chiqarishni tashkil
etish va boshqarish, bozor sharoitida ishlab chiqarishning maqsadi va vazifalari,
korxonani boshqarishning o’ziga
xos xususiyatlari, so’z va iboralar hamda
masalalar, muammoli savollar, testlar va boshqotirmalar
yechish orqali bilim va
ko’nikmasini shakllantirishga ko’maklashishdan iborat.
6.1. Ishlab chiqarish korxonalarini konsentratsiyalash.
Korxonalarni yiriklashuvi - yirik korxonalarda ishlab chiqarishni jamlanishi
hisoblanib, u mehnat qurollarini ilmiy texnik taraqqiyoti va ishlab chiqarilayotgan
mahsulotlarning o’sishi orqali aniqlanadi. Ishlab chiqarishning o’ta yiriklashuvi ham
o’z vaqtida kutilgan natijani bermasligi mumkin. Shuning uchun sanoatning har bir
tarmog’idagi korxonalar ishlab chiqarish hajmi, xom ashyoni yetkazib kelish va
tayyor mahsulotni tashish bo’yicha optimal miqdorni belgilab oladi.
Ishlab
chiqarishning optimal miqdori deganda, belgilangan muddatda kam xarajat qilgan
holda yuqori samaraga erishib shartnoma shartlarini bajarilishi tushuniladi. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida kichik va o’rta korxonalar nisbatan yuqori suratlar bilan
rivojlanadi. Yiriklari esa asosan tabaqalashadi. Kichik va o’rta korxonalar
ishlab
chiqarishni yangi mahsulotlar bo’yicha qayta ko’rishga, qo’shimcha ish o’rinlari
ochishga hamda bandlik masalasini hal etishga yaxshi moslashgan bo’ladi.
Korxonalarni yiriklashtirishni quyidagi har xil shakllar orqali rivojlantirish mumkin:
bir xil tipdagi mahsulotlarni (ixtisoslashgan korxonalar shaklida) ishlab
chiqarishnii ko’paytirish orqali;
har xil tipdagi mahsulotlarni (har xil mahsulot ishlab chiqaradigan
korxonalar shaklida) ishlab chiqarishni ko’paytirish orqali;
korxonalarni kombinatsiyalash asosida kengaytirishni rivojlantirish orqali
(korxona-kombinatlar shaklida);
ishlab chiqarishni diversifikatsiyalash asosida kengaytirishni rivojlantirish.
108
Bu ishlab chiqarishning qiyin shakli bo’lib,
buncha korxonaning eng
yiriklashgan shakli orqali erishish mumkin.
Ishlab chiqarish korxonalarini yiriklashga quyidagi yo’llar orqali erishish
mumkin:
o
oldindan mavjud bo’lgan mashina, texnologiya,
texnik liniyalalarni
ko’paytirish orqali;
o
katta quvvatga ega bo’lgan mashina va uskunalarni qo’llash orqali;
o
ishlab chiqarish korxonalarni yangi zamonaviy uslubdagi mashina,
uskunalar bilan qurollantirish orqali;
o
o’zaro bog’liq korxonalarini kombinatsiyalash orqali;
Iqtisodiy nuqtai nazardan ishlab chiqarishni yiriklashtirishning eng maqsadli
yo’li bu korxonaga katta quvvatdagi yangi mashina va uskunalarni jalb qilishdir.
Korporatsiya darajasini tahlil qilganda absolyut va nisbiy ko’rsatkichlar tahlil
qilinadi. Ishlab chiqarish korxonalarining kengaytirishning alohida o’lchami bilan
harakterlanadi, uning darajasi esa quyidagi ko’rsatkichlar orqali aniqlanadi:
mahsulot ishlab chiqarish hajmi, o’rtacha yillik asosiy
ishlab chiqarish fondlari,
ishlovchilarning o’rtacha yillik soni. Bo’lardan eng faoli mahsulot ishlab chiqarish
hajmidir.
Nisbiy kengaytirish har xil o’lchamdagi korxonalar o’rtasida ishlab
chiqarilgan mahsulot hajmining taqsimoti bilan harakterlanadi. Shuning uchun
nisbiy kengaytirish darajasi esa shu yildagi ko’rsatkichlar orqali aniqlanadi. Butun
bir korxonada qandaydir mahsulot ishlab chiqarish hajmida korxonaning miqdori,
bozorda mahsulotlarni sotilishidan korxonaning haqi va hokazolar.
Korxonalarni yiriklashuvini xarakterlovchi ko’rsatkichlar:
Yirik mahsulot ishlab chiqarish hajmi;
Хodimlarning o’rtacha
yillik soni;
Asosiy fondlarni o’rtacha yillik qiymati;
Yillik foydalanilgan elektr energiya miqdori;
Yirik korxonalarning umumiy mahsulotdagi ulushi; %
Тarmoqdagi korxonalarning o’rtacha miqdori.