Shaxsning o`z-o`zi bilan yuzaga keladigan konflikti sabablari va oqibatlari

|
Shaxsning o`z-o`zi bilan yuzaga keladigan konflikti sabablari va oqibatlari
|
bet | 7/21 | Sana | 22.11.2023 | Hajmi | 138 Kb. | | #103426 |
Bog'liq 1-Mavzu Psixologik konfliktologiya fanining predmeti va vazifal3.2.Shaxsning o`z-o`zi bilan yuzaga keladigan konflikti sabablari va oqibatlari
Ijtimoiy normalar, sanktsiyalar va shaxs. Ijtimoiy norma – shaxs hayotida shunday
kategoriyaki, u jamiyatning o`z a`zolari xulq-atvoriga nisbatan ishlab chiqqan va ko`pchilik
tomonidan e`tirof etilgan harakatlar talablaridir. Masalan, o`zbeklar uchun biror xonaga kirib
kelgan insonning kim bo`lishidan qat`iy nazar, “Assalomu alaykum” deb kelishi – norma;
o`quvchining o`qituvchi bergan topshiriqlarni bajarishi lozimligi – norma; xotinning er hurmatini
o`rniga qo`yishi, qaynonaga gap qaytarmaslik –norma; avtobusda yoki boshka jamoat
transportida kichikning kattalarga, nogironlarga o`rin bo`shatishi – norma va hakozo.Bu
normalarni ayrim – alohida odam ishlab chiqmaydi, ular bir kun yoki bir vaziyatda ham ishlab
chiqilmaydi. Ularning paydo bo`lishi ijtimoiy tajriba, hayotiy vaziyatlarda ko`pchilik tomonidan
e`tirof etilganligi fakti bilan xarakterlanadi, har bir jamiyat, davr, millat va ijtimoiy guruh
psixologiyada muhrlanadi.
Ijtimoiy normalarning u yoki bu davrda, u yoki bu toifa vakili bo`lmish shaxs tomonidan
qay darajada bajarilishi yoki unga amal qilinayotganligi ijtimoiy sanktsiyalar orqali nazorat
qilinadi.
Shaxsning o`z-o`zi bilan yuzaga keladigan konfliktlarning oldini olish va bartaraf qilish
Ijtimoiy sanktsiyalar – normalarning shaxs xulqida namoyon bo`lishini nazorat qiluvchi
jazo va raqobatlantirish mexanizmlari bo`lib, ularning borligi tufayli biz har bir alohida
vaziyatlarda ijtimoiy xulq normalarini buzmaslikka, jamoatchilikning salbiy fikri ob`ektiga
aylanib qolmaslikka harakat qilamiz. Masalan, yuqoridagi misolda, agar jamoat transportida
katta muysafid kishiga o`rin bo`shatishni norma deb qabul qilmagan o`smirga nisbatan
ko`pchilikning ayblov ko`zi bilan qarashi, yoki og`zaki tanbeh berishi, juda kam hollarda o`zini
10
bebosh tutayotgan o`smirning qo`lidan tutib, nima qilish kerakligini zrgatib, “ko`zini moshday
qilib ochib qo`yish” ijtimoiy sanktsiyaning hayotdagi bir ko`rinishidir.
Har bir alohida shaxs jamiyat tomonidan ishlab chiqilgan va qabul qilingan ijtimoiy
normalar va sanktsiyalarni u yoki bu ijtimoiy rollarni bajarishi mobaynida xulqida namoyon
etadi. Rol – shaxsga nisbatan shunday tushunchaki, uning konkret hayotiy vaziyatlardagi xuquq
va burchlaridan iborat harakatlari majmuini bildiradi. Masalan, talaba rolini oladigan bo`lsak, uni
bajarish – u yoki bu oliy o`quv yurtida taxsil olish, uning moddiy bazasidan foydalanish,
kutubxonaiga a`zo bo`lish, stipendiya olib, ma`muriyatning ijtimoiy himoyasida bo`lish kabi
qator huquqlar bilan birgalikda o`sha oliygoh ichki tartib – intizomi normalariga so`zsiz
bo`ysunish, darslarga o`z vaqtida kelish, reyting baholov talablari doirasida kundalik
o`zlashtirish normalarini bajarish, muzokaraotda bo`lish, dekanatning bergan jamoatchilik
topshiriqlarini ham bajarish kabi qator burchlarni ham o`z ichiga oladi. Bu rol uning uyga
borgach bajaradigan “farzandlik” roli (ota va ona, yaqin qarindoshlar oldida) talab va
imtiyozlaridan farq qiladi. Ya`ni, konkret shaxsning o`ziga xosligi va qaytarilmasligi u
bajaradigan turli-tuman ijtimoiy rollarning xarakteridan kelib chiqadi. Shunga ko`ra, kimdir
“tartibli, ba`mani, fozil, ahloqli va odobli” deyilsa, kimdir – be`mani, bebosh, o`zgaruvchan,
ikkiyuzlamachi (ya`ni, bir sharoitda juda qobil, boshqa erda – betartib) degan hayotiy mavqega
ega bo`lib qoladi.
|
| |