- jadval - Toshkent moliya instituti statistika

- jadval
Agregat indekslarni hisoblash tartibi
-
Mah- sulot turi
|
O’l-
chov bir- ligi
|
O’tgan davr.
|
Joriy davr.
|
Mahsulot qiymati.
|
Miq- dori q0
|
Bahosi, so’m p0
|
Miq- dori q1
|
Bahosi, so’m P1
|
q0p0
|
q1p1
|
Q1p0
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
A
|
kg
|
600
|
250
|
750
|
300
|
150000
|
225000
|
187500
|
B
|
l
|
200
|
200
|
370
|
300
|
40000
|
111000
|
74000
|
V
|
m
|
1200
|
500
|
1500
|
450
|
600000
|
675000
|
750000
|
Jami
|
|
|
|
1500
|
|
790000
|
1011000
|
1011500
|
Fizik hajm umumiy indeksini hisoblash uchun, joriy va o’tgan davrlar uchun mahsulot qiymatini o’tgan davr baholarida aniqlaymiz. (8.1-jadvalning 9 va 7 ustunlariga qarang). Joriy davrdagi olingan natijani o’tgan davrga bo’lsak, fizik hajm umumiy indeksi kelib chiqadi.
Iq= q1 p0
q0 p0
= 1011500 1,2804
790000
yoki 128,04%.
Demak, joriy davrda o’tgan davrga nisbatan mahsulotlarning miqdori yoki fizik hajmi o’rtacha 1,28 marta oshgan.
Umumiy indekslarni agregat shaklda hisoblash uchun indekslashtirilayotgan belgi va uning vaznlari haqida har bir mahsulot va davrlar bo’yicha alohida ma’lumotlar mavjud bo’lishi shart. Lekin bu narsaga hamma vaqt ham erishib bo’lmaydi. Shuning uchun ham agregat shakldagi indekslarni hisoblash mumkin bo’lmagan paytlarda o’rtacha indekslardan foydalaniladi. Ulardan biri o’rtacha arifmetik indeksdir. Bu indeksni hisoblash uchun har bir mahsulot bo’yicha mahsulot miqdorini joriy davrda o’tgan davrga nisbatan o’zgarishi, ya’ni individual indekslar i q=q 1:q 0 hamda o’tgan davr uchun mahsulot qiymati q 0P 0 ma’lum bo’lishi kerak. Mahsulot fizik hajmi umumiy indeksini sur’atida o’tgan davr bahosida hisoblangan qiymat yig’indisi keltiriladi, ya’ni q 1p 0. Bu qiymat noma’lum bo’lsa, uni quyidagicha hisoblaymiz:
q
i q1 , бу ердан q i q
q
1 q 0
0
Endi
q1 o’rniga yangi qiymatni keltirib qo’ysak, quyidagi natijani olamiz:
q1 p0 iq q0 p0
Bu almashtirishlardan so’ng mahsulot fizik hajmi umumiy indeksi quyidagi ko’rinishni oladi.
I iq q0 p0
0
0
q q p
Statistikada bu indeks o’rtacha arifmetik indeks nomi bilan yuritiladi.
- jadval
Oloy dehqon bozorida sotilgan mahsulotlar hajmi
-
Mahsulotlar
|
O’tgan davrda sotilgan, ming so’m
|
Joriy davrda o’tgan davrga nisbatan mahsulot miqdorining o’zgarishi(%)
|
1
|
2
|
3
|
1. Olma
|
200,0
|
+5
|
2. Uzum
|
280,4
|
-11
|
3. Kartoshka
|
170,9
|
-18
|
8.2 – jadval ma’lumotlari asosida mahsulot fizik hajmi umumiy indeksini hisoblaymiz. Ikkinchi ustunda o’tgan davrdagi q0p0 qiymatlar berilgan. Uchinchi ustunda miqdor individual indekslari (iq) keltirilgan.
Mavjud ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, umumiy indeksni agregat shaklda hisoblab bo’lmaydi. Shuning uchun, bu indeksni o’rtacha arifmetik shaklda hisoblash zarur.
J iq q0 p0
1,05 200,0 0,89 280,4 0,82 170,9 210,0 249,6 140,1 599,7 0,921
0
0
q q p
200 280,4 170,9
200 280,4 170,9
651,3
yoki 92,1%
Demak, joriy davrda o’tgan davrga nisbatan sotilgan tovarlarning fizik hajmi Oloy bozorida o’rtacha 7,9%ga kamaygan.
Sifat ko’rsatkichlari indekslari
Indekslar yordamida nafaqat miqdor ko’rsatkichlari, balki sifat ko’rsatkichlari ham o’rganiladi. Ularga baho, tannarx, hosildorlik, mehnat unumdorligi, rentabellik darajasi va boshqalar kiritiladi. Bu ko’rsatkichlar bo’yicha ham individual va umumiy indekslar hisoblaniladi. Masalan, hosildorlik individual indeksini hisoblash uchun, joriy yilda bir gektar erdan olingan hosilni o’tgan yilga nisbati olinadi.
iu=U1:U0 bu erda U-hosildorlik, ts/ga
Sifat ko’rsatkichlari indekslarini hisoblashda quyidagi holatga e’tibor berishimiz shart. Masalan, sut, go’sht, chit, poyafzal va shu kabilar bo’yicha bahoning o’zgarishini o’rganish uchun umumiy indeks agregat (yoki o’rtacha) shaklda hisoblanadi. Bu erda bajariladigan ishlar miqdoriy ko’rsatkichlarni indekslashtirish ishlaridan hech qanday farq qilmaydi. Agarda turdosh to’plam indekslashtirilsa, bu erda o’rtacha ko’rsatkich (masalan, o’rtacha baho, tannarx yoki hosildorlik)o’zgarishi o’rganiladi. Bu holatlarni alohida o’rganish uchun sifat ko’rsatkichlarining agregat indekslarini hisoblashdan ishni boshlaymiz.
Baho umumiy indeksini agregat shaklda hisoblash uchun, bizga har bir tovar bo’yicha uning bahosi va sotilgan miqdori to’g’risida ma’lumotlar ma’lum bo’lishi kerak. Bu ma’lumotlar to’plangandan keyin joriy davr qiymatini o’tgan davr qiymati bilan taqqoslaymiz. Lekin o’tgan davr qiymati joriy davr miqdori bo’yicha hisoblanadi, ya’ni p0q1. Umumiy agregat indeks quyidagi ko’rinishni oladi:
pq pq ... pn1qn1 p q
I 1 1 1 1 1 1
p p q p q ... pn 0 qn1 p q
0 1 0 1 0 1
bu erda: R1 va R0 – joriy va o’tgan davrlarda mahsulot bahosi; q1 – joriy davrdagi mahsulot miqdori (hajmi).
Yuqorida keltirilgan indeksda (Jp) vazn sifatida joriy davrdagi mahsulot miqdori olingan (q1). Nega? Bunday qilishdan maqsad, birinchidan, agarda indeksning sur’atidan maxraji ayrilsa, joriy davrda o’tgan davrga nisbatan sotuvchining tovarlar bahosining o’zgarishi hisobidan olgan foydasi (zarari) kelib chiqadi. Boshqacha aytganda, xaridorning baho o’zgarishi hisobidan tejab qolgan yoki ortiqcha sarflangan xarajatlarining miqdori kelib chiqadi. Ikkinchidan, agregat indeksni joriy davr miqdorlarida hisoblash bilan biz baho, miqdor va qiymat o’rtasidagi indekslarni o’zaro bog’liqligini saqlab qolamiz. Shunday haqiqat mavjud, o’zaro bog’liq ko’rsatkichlar asosida hisoblangan indekslar ham o’zaro bog’langan bo’lishi kerak.
Ma’lumki, umumiy indeks bir paytning o’zida individual indekslardan hisoblangan o’rtacha indeksdir. Shuning uchun ham har qanday umumiy indeks o’rtacha garmonik yoki arifmetik indeksga o’zgartirilishi mumkin.
Baho agregat indeksini o’rtacha garmonik indeksga aylantirishni ko’rib chiqaylik:
Ip p1q1
p0 q1
O’rtacha indeksga aylantirish uchun bahoning individual indekslardan foydalanamiz:
ip = р1 , , bu erdan r0= р1
р0 i p
Bu tenglikdan foydalanib, agregat indeksning maxrajidagi r0 ni
p1 / ip
bilan
almashtiramiz. Indeksni sur’ati o’zgarmasdan qoladi. Natijada, bahoning umumiy indeksi quyidagi ko’rinishni oladi:
Ip p1q1
p0 q1
= p1 q1
р1 q
p1q1
p1q1
i
i
1p p
Oxirgi kelib chiqqan formula baho umumiy indeksining o’rtacha garmonik indeksi deb ataladi.
|