Şək. 10.4. Y - Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti

Şək. 10.4. Y
0
/Y
0
birləşmədə sıfır ardıcıllıqlı müqavimətin
təyini sxemi
205
Z
0
=
3U/I
;
r
0
= 3
P
/
I
2
;
2
2
o
o
o
r
Z
X
−
=
.
Çox böyük güclü transformatorlarda
r
0
<<
X
0
olduğun-
dan adətən
Z
1
≈ X
0
qəbul edilir.
Əgər transformatorun birləşmə sxemi
Y
0
/Δ və ya Δ/
Y
0
olarsa bu zaman şəkil 10.5-də göstərilmiş sxem yığılır və
müqavimətlər aşağıdakı düsturların köməyi ilə təyin edi-
lir:
Z
0
=
U/3I
;
r
0
=
P
/3
I
2
;
2
2
o
o
o
r
Z
X
−
=
.
İndi isə misal üçün birfazalı qərarlaşmış qısaqapanma
rejimini araşdıraq.
Tutaq ki,
Y
0
/
Y
0
birləşmə sxeminə malik olan transforma-
torun ikinci tərəfində
a
fazasında qısaqapanma baş verir
(şəkil 10.6).
İlkin verilənlər :
I
a
=
I
q
;
I
b
= I
c
=
0
;
U
a
=
0
.
(10.17) sistem tənliklərindən istifadə edərək düz, əks və
sıfır ardıcıllıqlı
cərəyanları təyin edək:
2
GT
PV
1
U
PA
PW
S
Şək. 10.5. Y
0
/∆ birləşmədə sıfır ardıcıllıqlı müqavimətin
təyini sxemi
206
=
+
+
=
=
+
+
=
+
+
=
.
3
1
)
(
3
1
;
3
1
)
(
3
1
;
3
1
)
(
3
1
0
2
2
2
1
q
c
b
a
a
q
c
b
a
a
q
c
b
a
a
I
I
I
I
I
I
I
a
I
a
I
I
I
I
a
I
a
I
I
(10.17) əlaqə tənliklərindən istifadə edərək yazmaq olar:
I
a
=
I
q
=
I
a0
+
I
a1
+
I
a2
=
I
a0
+
I′
a
;
I
b
=
I
b0
+
a
2
I
b1
+
aI
b2
=
I
b0
+
I′
b
;
I
c
=
I
c0
+
aI
c1
+
a
2
I
c2
=
I
c0
+
I′
c
.
Bilirik ki,
I′
a
,
I′
b
, I′
c
simmetrik cərəyanları transforma-
torun ikinci tərəfinə transformasiya olunur, buna görə də
bu cərəyanlar tərəfindən hər iki dolaqda yaradılmış MHQ-
lər bir-birini tarazlayır.
I
a0
, I
b0
, I
c0
cərəyanları transformatorun ikinci tərəfinə
transformasiya olunmadıqlarından öz maqnit sellərini ya-
radır və bunlarda fazalarda sıfır ardıcıllıqlı
E
a0
,
E
b0
, E
c0
E.H.Q.- ni induksiyalayır.
Şəkil 10.7-dən göründüyü kimi
E
a0
,
E
b0
,
E
c0
E.H.Q.-
a
A
B
C
b
c
I
q
Şək. 10.6. Birfazalı qısaqapanma sxemi
207
ləri ikinci tərəf faza gərginliklərinin simmetrikliyini pozur,
yəni qısaqapanma baş verən fazanın faza gərginliyi azalır.
Sağlam fazaların faz gərginliyi isə qiymətcə artır. Qeyri-
simmetriklik dərəcəsi bilavasitə
E
0
-ın, yəni
Ф
0
qiymə-tin-
dən asılıdır. Məsələn, qrup transformatorunda
E
0
E.H.Q.
faz gərginliyinə bərabər olduğundan sağlam fazların gər-
ginliyi
3
dəfə artır, yəni xətt gərginliyinə bərabər olur.
Bu
Y/Y
0
sxemi ilə birləşilmiş transformatorun ən böyük
mənfi cəhətidir.
Bu səbəbə görə
Y
/
Y
0
birləşmə sxeminə malik qrup trans-
formatorları təcrübədə tətbiq edilmir. Əgər transformator
Y
0
/Δ birləşmə sxeminə malik olarsa, bu zaman yuxarıda
göstərilən mənfi cəhət aradan götürülmüş olur.
Misal 10
.1.TM-100/10 transformatoru hədsiz böyük güclü
mənbəyə qoşulmuşdur.Transformatorun ikinci tərəf dolağının çı-
xışlarında üçfazalı qısa qapanma baş verərsə, qərarlaşmış zərbə
cərəyanını təyin etməli.
Transformatorun nominal göstəriciləri:
.
5
,
4
%
;
1970
;
400
;
10
;
100
2
1
=
=
=
=
=
q
q
nom
nom
nom
u
Vt
P
V
U
kV
U
kVA
S
Həlli
: Transformatorun nominal cərəyanı
E
a0
E
c0
E
b0
I
q
U
b
U
c
U
'
c
U
'
a
U
'
b
U
a
Şək. 10.7. Faza gərginlikləri simmetrikliyinin pozulması
208
.
,
144
400
3
/
100000
3
/
2
2
A
U
S
I
nom
nom
nom
=
=
=
Qısa qapanma cərəyanın qərarlaşmış qiyməti
.
5
,
3211
5
,
4
/
100
5
,
144
%
/
100
2
A
u
I
I
q
nom
q
=
=
=
Transformatorun qısa qapanma müqaviməti
.
072
,
0
5
,
144
3
400
100
5
,
4
3
100
%
2
2
Om
I
U
u
Z
nom
nom
q
q
=
=
=
.
031
,
0
)
5
,
144
3
/(
1970
)
3
/(
2
2
2
Om
I
P
R
nom
q
q
=
=
=
.
065
,
0
031
,
0
072
,
0
2
2
2
2
Om
R
Z
X
q
q
q
=
−
=
−
=
Zərbə əmsalı
.
22
,
1
1
1
0067
,
0
01
,
0
01
,
0
=
+
=
+
=
−
−
e
e
k
q
T
z
.
0067
,
0
031
,
0
314
065
,
0
=
=
=
q
q
q
q
q
R
X
R
L
T
Zərbə cərəyanı
.
7
,
5523
22
,
1
1
,
3211
2
2
A
k
I
i
z
q
z
=
=
=
Yoxlama sualları.
1.Transformatorda keçid proseslərinin baş
vermə səbəblərini izah edin. 2.Keçid prosesində dolaqda yaranan
keçid cərəyanın mürəkkəbələri hansılardır? 3.Qısaqapanmanın
zərbə cərəyanı nədir? 4.Transformatorun ikinci tərəf dolağının
sıxaclarında yarrannan qərarlaşmış qısaqapanma cərəyanın qiy-
məti nominal cərəyandan neçə dəfə böyük ola bilər? 5.Transfor-
matoru şəbəkəyə qoşduqda baş verənn keçid prosesini izah edin.
6.Transformatorlarda qeyri-simmetrik iş rejimləri hansı səbəb-
lərdən yaranır? 7. Qeyri-simmetrik iş rejimində hansı kəmiyyətlər
dəyişir? 8.Üçfazalı transformatorların qeyri-simmetrik iş rejim-
lərinin təhlilində hansı üsuldan istifadə edirlər? 9.Hansı hallarda
transformatorun dolaqlarından sıfır ardıcıllıqlı cərəyan axa bilər?
10. Sıfır ardıcıllıqlı müqaviməti hansı üsullarla təyin etmək olar?
209
FƏSİL 11
TRANSFORMATORUN XÜSUSİ NÖVLƏRİ
11.1. Çoxdolaqlı transformatorlar
Çoxdolaqlı transformatorlarda çubuğun üzərində ikidən
çox və sarğılar sayı müxtəlif olan dolaqlar yerləşdirilir. Bu
da bir transformatordan bir neçə müxtəlif gərginlik almağa
və quraşdırılan transformatorların sayını azaltmağa imkan
verir. Bu növ transformatorlar birfazlı və üçfazlı hazırlanır.
Kiçik güclü çoxdolaqlı transformatorlar radiotexnikada
və avtomatikada geniş tətbiq olunur. Bunlardan güc trans-
formatorları kimi ən çox istifadə olunanlardan biri üçdo-
laqlı transformatorlardır.
Ümumi halda çoxdolaqlı transformatorların dolaqları
müxtəlif nominal gücə malik olurlar və transformatorun
üzərində quraşdırılmış lövhədə göstərilir. Transformator-
un nominal gücü kimi ən böyük güclü dolağın gücü qəbul
edilir. Çoxdolaqlı transformatorların işini təhlil edərkən
cərəyanları, gərginlikləri və qalan dolaqların müqavimət-
lərini bu dolağın sarğılar sayına gətirirlər.
Çoxdolaqlı transformatorun iş prosesinə bir birinci (ən
böyük güclü dolaq) və iki ikinci dolağa malik olan üçdo-
laqlı transformatorun (şək. 11.1) misalında baxaq.
Şək. 11.1. Üçdolaqlı transformatorun sxemi
1- birinci tərəf dolağı; 2, 3 - ikinci tərəf dolaqları
Z
y3
3
U
2
U
Z
y2
2
I
1
I
1
U
3
I
1 2 3
210
Belə transformatorlar ən çox energetik sistemlərdə ya-
yılmışdır.
Əgər ikinci tərəf dolaqların uclarını açıq halda birinci
dolağa gərginlik verilirsə, yüksüz işləmə rejimi alınar və
transformasiya əmsallarını təyin etmək olar:
2
1
12
/
U
U
K
=
;
3
1
13
/
U
U
K
=
;
3
2
23
/
U
U
K
=
.
Əsas maqnit selini yaradan nəticəvi MHQ
F
0
-si bütün
dolaqlardakı MHQ-nan həndəsi cəminə bərabərdir:
0
3
3
2
2
1
1
3
2
1
F
W
I
W
I
W
I
F
F
F
=
+
+
=
+
+
. (11.1)
Birinci tərəf dolağına verilən gərginlik
U
1
=
const
qiy-
mətdə yüksüz işləmədən nominala qədər və ondan bir ne-
çə artıq yüklənmə rejimlərinə kimi transformatorun iş pro-
sesində əsas maqnit seli və eləcə də MHQ
F
0
praktiki
olaraq sabit qalır. Onda maqnitləşdirici cərəyanın yüksüz
işləmə cərəyanına
I
0
bərabər olmasını qəbul etmək olar:
const
W
I
F
=
=
1
0
0
. (11.2)
(11.1) ifadəsini
1
W
bölüb və (11.2) nəzərə alsaq onda
yaza bilərik:
0
3
2
1
I
I
I
I
=
+
+
; (11.3)
və ya
)
(
3
2
0
1
I
I
I
I
+
−
=
, (11.4)
burada
1
2
2
2
/
W
W
I
I
=
və
1
3
3
3
/
W
W
I
I
=
ikinci və üçüncü dolağın bi-
rinci dolağın sarğılar sayına gətirilmiş cərəyanlardır.
I
0
cərəyanı nominal cərəyanın 0,3…10% təşkil etdiyin-
211
dən onu təxminən
I
0
= 0
bərabər qəbul etsək onda alırıq:
)
(
3
2
1
I
I
I
+
−
. (11.5)
(11.5) ifadəsindən görünür ki, ikinci tərəf dolaqlarda cə-
rəyan artarsa onda birinci tərəf dolağında da cərəyan arta-
caqdır.
(11.5) bərabərliyini və eləcədə ikinci tərəf dolaqlarının
eyni zamanda nominal yüklə işləmədiklərini nəzərə alaraq
birinci dolağı ikinci dolaqların nominal güclərinin cəbri
cəmindən kiçik gücə hesablayırlar. Bu hal üçdolaqlı trans-
formatorun tətbiqinin iqtisadi səmərəliliyini aydın göstərir.
Yük rejimi üçün gərginliklərin və cərəyanların müvazi-
nəti tənliklərini yazsaq:
+
−
=
−
=
−
=
+
−
=
).
(
;
;
;
3
2
1
3
3
3
3
2
2
2
2
1
1
1
1
I
I
I
Z
I
E
U
Z
I
E
U
Z
I
E
U
(11.6)
burada
1
1
1
jx
r
Z
+
=
– birinci tərəf dolağının kompleks şəkildə
tam müqaviməti ;
2
2
2
x
j
r
Z
+
=
,
3
3
3
x
j
r
Z
+
=
– uyğun olaraq ikinci tərəf do-
laqlarının birinci dolağın sarğılar sayına gətirilmiş kom-
pleks şəkildə tam müqavimətləridir.
Üçdolaqlı transformatorun (11.6) tənliklər sisteminə uy-
ğun olan əvəz sxemi və vektor diaqramı şəkil 11.2-də gös-
tərilmişdir.
Əvəz sxemindən görünür ki, ikinci tərəf dolaqlarından
birinin yükünün dəyişməsi o biri ikinci dolağın gərginliyi-
nə də təsir edir, belə ki, bu halda birinci tərəf dolağının
gərginlik düşgüsü (
I
1
Z
1
) dəyişir.
|