Ma’ruza II o‘zbek xalqining etnografiyasi, etnogenezi va etnik tarixi Reja - bet 2

|
Ma’ruza II o‘zbek xalqining etnografiyasi, etnogenezi va etnik tarixi Reja
|
bet | 2/23 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 125,79 Kb. | | #140813 |
Bog'liq Ma’ruza II o‘zbek xalqining etnografiyasi, etnogenezi va etnik t-fayllar.orgQoraxoniylar davrida (X – XI asrlar) Movarounnahr va Xorazmda siyosiy hokimiyat turkiy sulolalarga o‘tishi munosabati bilan o‘zbek xalqi etnogenezining yakuniy bosqichi boshlandi. Farbiy Qoroxoniylar davlati doirasida hozirgi o‘zbeklarga xos turkiy etnos qaror topdi va aynan mazkur davrda elatni belgilovchi hudud, til, madaniyat, tarixiy qismatining umumiyligi, etnik o‘zlikni anglash, etnosning uyushqoqligi ma'lum bir davlat doirasida bo‘lishi, din umumiyligi va bir qancha shu kabi boshqa etnik alomatlar shakllangan. Bu davrda o‘zbeklarning umum elat tili qaror topdi. Movarounnahr va unga tutashgan mintaqalarda yashovchi turkiyzabon aholi; qarluq, chigil, yag‘mo, tuxsi, xalach, arg‘in, o‘g‘uz, qipchoq, uz, qang‘li, singari urug‘lar o‘zlarini bir xalq (elat) sifatida anglay boshlaganlar. Umuman olganda, XI – XII asrning birinchi yarmida elat shakllanishidagi muhim ahamiyatga ega bo‘lgan aksariyat etnik alomatlar o‘z maromiga yetib o‘zbeklar xalq sifatida shakllangan.
XIII asr boshlarida Chingizxon istilosi davrida mo‘g‘ul qo‘shinlari tarkibida ko‘p sonli turkiy etnoslar ham kirib keldi. XV asrga qadar esa ushbu etnoslarning deyarli ko‘p qismida mahalliy aholi bilan aralashuv jarayoni sodir bo‘ldi va ular shakllangan o‘zbek elatining keyingi taraqqiyotida ma'lum darajada iz qoldirdilar.
Chig‘atoy ulusi tilining rivojlanishi hamda keyinchalik Amir Temur va temuriylar davrida iqtisodiy va madaniy taraqqiyot natijasida Movarounnahrda adabiy til takomillashib, “turkiy” yoki “chig‘atoy” tili deb nomlangan. Ayniqsa taraqqiy etgan o‘zbek adabiy tili Alisher Navoiy davrida eng yuqori nuqtaga ko‘tarildi. Ammo xalqning jonli tili ko‘p dialektli bo‘lib, adabiy til shakllanishida uchta asosiy sheva - qarluq, qipchoq va o‘g‘uz dialektlari asos bo‘lgan. Ma'lumki, shakllangan o‘zbek elatining Temur va temuriylar davridagi etnik tarixi va etnomadaniy taraqqiyotiga barlos, jaloyir, qavchin, arlot, qipchoq kabi etnik guruhlar ham faol ta'sir qilgan.
O‘zbeklar etnik tarixida XV asr oxiri – XVI asrlar ham muhim davr hisoblanadi. Ushbu bosqichda O‘rta Osiyoga mang‘it, qo‘ng‘irot, nayman, uyg‘ur, saroy, qatag‘on, qushchi, do‘rmon, kenagas, qirq, yuz, ming, bahrin va boshqa Dashti Qipchoq etnik guruhlarining navbatdagi to‘lqini kirib kelishi kuchaygan. Natijada Movarounnahr aholisining etnik qiyofasida mo‘g‘uliy irq alomatlari ham faollashgan. Dashti Qipchoqdan ikki daryo (Amudaryo va Sirdaryo) oralig‘i va Xorazmga kelib o‘rnashgan etnik guruhlar “o‘zbek” nomi ostida mahalliy aholi etnik rang-barangligini birmuncha ko‘paytirgan bo‘lsalar ham, lekin uning etnik tarkibini tubdan o‘zgartirib yubormagan. Ushbu etnoslar shakllangan o‘zbek xalqining tarkibiga kelib qo‘shilgan navbatidagi etnik komponent edi, xolos. Ular Movarounnahr va Xorazm aholisining turmush tarzi, an'analari, madaniyati, xo‘jalik faoliyatiga sezilarli ta'sir ko‘rsatgan yangi tipdagi madaniy qatlam hosil qilgan. Ayniqsa, Zarafshon vodiysi va O‘zbekistonning janubiy mintaqalari aholisi orasida bu nisbat kuchli seziladi. Mahalliy aholiga ular “o‘zbek” nomini berishgan va bu nom Movarounnahr va unga qo‘shni viloyatlar aholisi uchun rasmiy ravishda umumiy nom bo‘lib qolgan. O‘z o‘rnida aytib o‘tish lozimki, o‘zbek etnonimining kelib chiqishi bo‘yicha fanda hali hanuz yakdil fikr mavjud emas. Ayrim mualliflar (H. Vamberi, G. Xovors, M. P. Pelo) Dashti Qipchoqda ko‘chib yurgan turk-mo‘g‘ul qabilalarining bir qismi o‘zlarini erkin tutganliklari sababli o‘zbek, ya'ni “o‘z-o‘ziga bek” deb atalgan desalar, boshqalar (P. P. Ivanov, A. Yu. Yakubovskiy, Xilda Xukem) “o‘zbek” etnonimini Oltin O‘rda xoni O‘zbekxon (XIV a.) nomi bilan bog‘laydi, boshqa yana bir guruh olimlar esa (V. V. Grigorev, A. A. Semyonov va B. Ahmedovlar) o‘zbek nomi Oq O‘rda (Dashti Qipchoqning sharqiy qismi)da ko‘chib yurgan turk-mo‘g‘ul qabilalariga taalluqli bo‘lgan degan fikrni bildiradilar.
Temuriylar davlati o‘rnida dastlab XVI asr boshlarida vujudga kelgan Buxoro va Xiva xonliklari va XVIII asr boshlaridan Qo‘qon xonligining vujudga kelishi natijasida yagona tarixiy makonda yashagan xalqlar siyosiy jihatdan turli davlatlar tasarrufiga tushib qolgan bo‘lsada, bu holat o‘zbek elati birligiga putur yetkaza olmagan. Siyosiy chegaralar bo‘lishiga qaramasdan uch davlat tarkibidagi aholi o‘zaro doimiy etnik, iqtisodiy va madaniy aloqada bo‘lib kelganlar.
O‘rta Osiyo xalqlarining XIX asrning oxiri XX asr boshlaridagi tarixiy taqdiri va taraqqiyot bosqichlari Rossiya imperiyasining mustamlakachiligi davri bilan bog‘liq. Keyinchalik mintaqada Sovet hokimiyatining o‘rnatilishi bilan O‘rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish o‘tkazilib, beshta milliy respublikalar tashkil etildi. Mahalliy xalqlarning milliy taraqqiyoti davom etayotgan bir pallada 1924 yili milliy-hududiy chegaralanish o‘tkazilgan. Shu bilan shakllangan elatlar taraqqiy etayotgan tarixiy makon sun'iy ravishda bo‘lib yuborildi. Mintaqa xalqlarining assimilyasiya, konsolidatsiya jarayonlariga jiddiy ta'sir o‘tkazilishi va keyinchalik “sovet xalqi” nomli yagona etnik birlikni yaratish haqidagi nazariyani amalga oshirilishi borasidagi olib borilgan siyosat ham o‘zbeklarning milliy-etnik qiyofasiga, mentalitetiga rahna sola olmadi. Albatta, keyinchalik mintaqada vujudga kelgan barqarorlik nisbatan o‘zbeklarning etnik-madaniy taraqqiyotiga sezilarli ta'sir o‘tkazdi.
O‘zbeklarning millat sifatida rivojlanish jarayoni O‘zbekiston mustaqillikka erishgan sanadan boshlab yangicha mazmun kasb etdi. Tarixiy tomirlaridan kuch olgan o‘zbek xalqi madaniyati, milliy tafakkuri, urf-odatlari, turmush-tarzida o‘ziga xos uyg‘onish va yangilanish pallasiga qadam qo‘ydi. O‘zbeklarning moddiy va ma'naviy madaniyati o‘ziga xos va boydir. Uning eng yaxshi tomonlari an'anaga aylanib, hozirgacha saqlanib kelmoqda.
|
| |