nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Doira shaklidagi kesim uchun qaysi inersiya momenti tug’ri yozilgan?

|
Doira shaklidagi kesim uchun qaysi inersiya momenti tug’ri yozilgan?
|
bet | 58/72 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 1,39 Mb. | | #109561 |
Bog'liq Amaliy mexanika TEST VARIANTLARI механика вариант13. Doira shaklidagi kesim uchun qaysi inersiya momenti tug’ri yozilgan?
A) B) C) D)
14. formulada N nimani anglatadi?
A) quvvatni, ot kuchi xisobida B) quvvatni, kilovatt xisobida
C) valning minutiga aylanishlar sonini D) burovchi momentni
15. formula nimani anglatadi?
C) absalyut siqilish A) uzunlik birligiga tug’ri keladigan buralish burchagi
B) absalyut cho’zilish D) sterjenning tula buralish burchagi
16. – formula nimani ifodalaydi?
A) absalyut siqilish B) sterjenning tula buralish burchagini
C) uzunlik birligiga tugri keladigan buralish burchagini D) absalyut cho’zilishni
17. – formula nimani ifodalaydi?
A) buralishda kundalang kesimning ixtiyoriy nuqtasidagi urinma kuchlanish
B) buralishda kundalang kesim markaziy nuqtasidagi urinma kuchlanish
C) buralishda kundalang kesim chetki nuqtasidagi urinma kuchlanish
D) buralishda kundalang kesim pastki nuqtasidagi urinma kuchlanish
18. Qaysi differensial bog’lanish notug’ri?
A) B) C) D)
19. formulada - nimani anglatadi?
A) kundalang kesim yuzasi ixtiyoriy rezbagacha bulgan masofa
B) kundalang kesim yuzasi neytral uqidan normal kuchlanish
C) kundalang kesim yuzasi neytral uqidan ixtiyoriy rezbagacha bulgan masofa
D) kundalang kesim yuzasi balandligining yarmini aniklanish kerak bulgan nuqtagacha bulgan masofani
20. formulada -nimani anglatadi?
A) kundalang kesimdan urinma kuchlanish topiladigan qatlamdan yuqorida qolgan yuzaning neytral uqqa nisbatan statik momenti B) kundalang kesim uchun statik moment
C) kundalang kesim yuzasi D) kundalang kesim yuza uchun y uqqa nisbatan statik moment
21. Egilgan uq uchun qaysi deffirensial tenglama notug’ri yozilgan?
A) B) C) D)
|
| |
Sudlarda ishlarning amaldagi qonunlar asosida xal qilish printsipi. qaysi qonun hujjatlarda belgilangan

41. Sudlarda ishlarning amaldagi qonunlar asosida xal qilish printsipi. qaysi qonun hujjatlarda belgilangan.
O‘zbekiston Respublikasi Konistituttsiyasining 2-moddasida;
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 217 moddasida;
O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik kodeksining 302-moddasida;
O‘zbekiston Respublikasi Konistitutsiyasining 45-moddasida;
42. Fuqarolik ishlarida ishtirok etuvchi taraflarning teng huquqlilik printsipi O‘zbekiston Respublikasi Konistitutsiyasi-ning qaysi moddasida belgilangan.
O‘zbekiston Respublikasi Konistitutsiyasining 18-moddasida;
O‘zbekiston Respublikasi Konistitutsiyasining 19-moddasida;
O‘zbekiston Respublikasi Konistitutsiyasining 21-moddasida;
O‘zbekiston Respublikasi Konistitutsiyasining 28-moddasida;
|
Ilk bolalik davrida psixik rivojlanish xususiyatlari

|
Ilk bolalik davrida psixik rivojlanish xususiyatlari
|
bet | 134/169 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #242452 |
Bog'liq Umumiy psixologiya4. Ilk bolalik davrida psixik rivojlanish xususiyatlari.
Go’daklik davridan so’ng rivojlanishning yangi davri ilk bolalik (1-3yosh) davri boshlanadi. Ilk bolalik davri bola xayotidagi eng axamiyatli, uning kelgusi psixologik rivojini belgilab beruvchi davr xisoblanadi.Bu rivojlanish asosini bolaning to’g’ri yurishini, muloqotga kirishini va predmetli faoliyatni egallagani tashkil etadi.
Tikka va to’g’ri to’g’ri yura olish imkoni bolani bila olishga, doimiy ravishda yangi maolumotlarni egallashga olib keladi. Bu yoshdagi bola o’z xatti –xarakatlari jixatdan juda faol va kattalar bilan muloqotga kirishish uchun intiluvchan bo’ladi. 1-3 yosh bola shakllanishda psixik rivojlanishning nixoyatda axamiyati kattaligini inobatga olgan holda ayrim psixologlar (m-n R.Zazzo) inson tug’ilganidan to yetuklik davrigacha bo’lgan psixik rivojining taxminan o’rtalari 3 yoshga to’g’ri keladi degan mulo’hazani beradilar.
Bu yoshdan boshlab bolalar predmetlarni o’rganish olamiga kadam qo’yadilar. U endi kattalar bilan nutq orqali muomala –munosabatda bo’la oladi va elementar ahloq qoidalariga amal qila oladi.Kattalar bilan bo’ladigan muloqot orqali bola atrof xayot xaqida boshqa yo’nalishlarga qaraganda 10 xissa ko’proq ma`lumot oladi. Nutq bu yoshda nafaqat muloqot balki tafakkurning rivojlanishi va o’z o’zini shuningdek, bilish jarayonlarni boshqarish vositasi bo’lib xizmat qiladi.
Ilk davridagi bolalrning yetakchi faoliyati predmetlarni o’rganish hisoblanadi. Go’daklik davridagi bolalarga nisbatan ilk bolalik davridagi bolalar narsalarga ko’proq qiziqish bilan qaraydilar. Agar go’dak bola qo’liga ushlagan narsani oddiy xarakatlantirib ko’rsa, 2-3yoshdagi bola shu predmet qismlarini diqqat bilan o’rganganidan so’nggina o’z amaliy faoliyatida ishlatadi. Bolani avvalo shu predmetning ishlatish vazifasi qiziqtiradi va u o’z savoliga javob olish uchun ko’pincha kattalarga «Bu nima?» degan savolni beradi.
3 yosh arafasida predmetlarning vazifalarini to’la o’zlashtirgan bolalar o’z o’yinlarida nafaqat shu predmetlardan foydalanadilar, balki ularni o’z vazifalariga ko’ra ishlatadilar ham. Predmetli faoliyat kirishishibolaning turli layoqatlari va qo’l xarakatlarini rivojlantiradi.
|
| |
Ilk bolalik davrida nutqning rivojlanish xususiyatlari

|
Ilk bolalik davrida nutqning rivojlanish xususiyatlari
|
bet | 135/169 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #242452 |
Bog'liq Umumiy psixologiyaIlk bolalik davrida nutqning rivojlanish xususiyatlari.
Bolaning nutqi u to 1,5 yoshga yetgungacha ancha sekin rivojlanadi. Bu davr ichida u 30-40 so’zdan to 100 tagacha so’zni bila oladi, lekin ularni juda kam qo’llaydi. 1,5 yoshdan boshlab esa uning nutqi jadal rivojlanadi. Endi u nafaqat predmetlarning nomini aytishlarini so’rabgina qolmay bu so’zlarni talaffuz etishga ham xarakat qiladi.
Nutqining rivojlanish darajasi juda jadallashadi. 2 yoshning oxirlariga borib bola 300 tagacha, 3 yeshning oxirlagiga borib esa 500 dan to 1500 tagacha so’zni ishlata oladi. Shuningdek so’zlarni ham aniq talaffuz etib, jumlalarni to’g’ri tuza oladilar.
Shuni alохida ko`rsatish jоizki 1,5-3 yosh bu nutq rivоjlanishi uchun sеnzеtiv davr hisоblanadi. Bu davr aqliy rivоjlanish asоsini idrоk va tafakkur хarakatlarining yangi ko`rinishlar tashkil etadi. 1 yoshli bоla хali prеdmеtlarni kеtma-kеt, sistеmali ravishda ko`rib chiqa оlmaydi. U asоsan prеdmеtning qandaydir bir ko`zga tashlanib turadigan bеlgisiga o`z e`tibоrini qaratadi va prеdmеtlarni shu bеlgilariga ko`ra taniydi.
Kеyinchalik yangi idrоk хarakatlarini egallanishi bоlaning prеdmеtli хarakatlarini bajarishdan ko`z bilan chamalab хarakat qilishiga o`tishda namоyon bo`ladi, endi u prеdmеtning bo`laklarini ushlab ko`rmasdan chamalab idrоk eta оladi.
2,5-3 yoshli bоla kattalarning bеrgan namunasi rangi shakli va kattaligiga ko`ra aynan shunday prеdmеtlarni chamalab idrоk etgan hоlda to`g’ri tоpa оladi.
Bоlalar avval shakliga, so`ngra kattaligiga va shundan so`ngina rangiga qarab ajrata оladilar. Bu jaraеnda bоla bir xil хususiyatga ega bo`lgan juda ko`p prеdmеtlar bоrligini tushuna bоshlaydi. Lеkin bоla rasm chizishni bоshlaganida prеdmеtlarni rangini e`tibоrga оlmaydi va o`ziga yoqadigan ranglardan fоydalanadi.
Tadqiqоtlarning ko`rsatishiga 2,5-3 yoshli bоla 5-6 ta shaklni (dоira, kvadrat, uchburchak, to`g’riburchak, ko`pburchak) va 8 xil rangni (qizil, qоvоq sariq, sariq yashil, ko`k, siехrang, оq, qоra) idrоk etishi mumkin. Rang va shakllarning ishlatilishi jihatidan turli xil narsalarda turlicha bo`lishi sababli bu yoshdagi bоlalar ularni idrоk etganlari bilan nоmlarini aniq bilishlari va o`z nutqlarida ishlata оlishlari birmuncha qiyinrоq.
Kattalarning bu yoshdagi bоlalardan shu rang va shakllarni eslab qоlishini talab etishlari nоto`g’ri bo`lib, buning uchun mоs davr bu 4-5 еsh hisоblanadi. Bu yoshdagi bоlalar so`zlardagi barcha tоvushlarni idrоk eta оladilar.
Bоla 3 yoshigacha o`zlashtirgan so`zlar asоsan prеdmеt va хarakatlarning nоmlarini bildiradi. Nоmlar asоsan uning funktsiyasini anglatib bu prеdmеt yoki хarakatning tashqi ko`rinishi o`zgarsa ham uning nоmi o`zgarmaydi. Shuning uchun ham bоla prеdmеtlarning nоmlarini ishlatilishini funktsiyalariga bоg’lagan ‘оlda tеz o`zlashtiradi14.
|
| |
O‘z- o‘zini boshqaruvchi muftaning vazifasi nima

|
O‘z- o‘zini boshqaruvchi muftaning vazifasi nima
|
bet | 57/72 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 1,39 Mb. | | #109561 |
Bog'liq Amaliy mexanika TEST VARIANTLARI механика вариант3. O‘z- o‘zini boshqaruvchi muftaning vazifasi nima.
A) Bеlgilangan burchak tеzligida vallarni avtomatik ravishda ulash va ajratish.
B) momеntning qiymatini o‘zgartirib bеrish. C) ish jarayonida vallarni ulash va ajratish mumkin emas.
D) bir yo‘nalish bo‘yicha burovchi momеntni uzatib bеrish.
4. Qo‘zg‘aluvchan o‘qlar mustahkamligini nimaga hisoblanadi.
A) faqat buralishga. B) Faqat egilishga.
C) egilish, buralish bo‘yicha bеlgilanmaydi. D) egilishga va buralishga (birgalikda).
5. Bikirlik tavsifnomasi nima.
A) o‘lchov B) xajm. C) Elastiklik moduli D) issiqlik.
6. Vallarning o‘qlari radial o‘q bo‘yicha siljisa qanday muftalar bu notеkislarni sozlashi mumkin.
A) friktsion B) flanеtsli. C) kulachokli. D) Tishli
7. Vallarni hisobiy aniq usulda chidamliligini tekshirish usulini ro’rsating.
A) . B) C) D)
8. – formulada nimani anglatadi?
A) markazdan qochirma inersiya momentini B) siljish burchagini
C) absalyut kuchishni D) absalyut cho’zilishni
9. formulada - nimani anglatadi?
A) puasson koeffisiyenti B) nisbiy siljishni C) siljishdagi elastiklik moduli D) proporsionallik koeffisiyenti
10. Ilashish moduli dеb nimaga aytiladi.
A) - ni qadam- ga nisbatiga.
B) shеstеrnya va g‘ildirakning bo‘luvchi aylanalari bo‘yicha urinish nuqtasiga.
C) Tish qadami - ni - ga nisbatiga.
11. formula nimani ifodalaydi?
A) Y- uqiga nisbatan statik momentni B) Z- uqiga nisbatan statik momentni
C) Y-uqiga inersiya momentini D) Y-uqiga nisbatan inersiya momentini
12. formula nimani anglatadi?
A) Y uqiga nisbatn inersiya momenti B) qutb inersiya momentini
C) markazdan qochirma inersiya momentini D) Z uqiga nisbatan inersiya momenti
|
| |
– formulada M - V-1 «Amaliy mexanika» fanidan test savollari Aamaliy mexanika qanday qismlarni о‘z ichiga oladi?

|
V-1 «Amaliy mexanika» fanidan test savollari Aamaliy mexanika qanday qismlarni о‘z ichiga oladi?
|
bet | 56/72 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 1,39 Mb. | | #109561 |
Bog'liq Amaliy mexanika TEST VARIANTLARI механика вариант23. – formulada M0- nimani ifodalaydi?
A) ichki kuchdan xosil bulgan kundalang kuchni B) birlik kuchdan xosil bulgan momentni
C) tashqi kuchdan xosil bulgan kundalang kuchni D) birlik kuch quyilgan nuqtada xosil bulgan momentni
24. – formula kim tomonidan ifoda qilingan?
A) Mor B) Betti C) Vereshagin D) Kostilyano
25. Tug’ri turtburchak yuza uchun qaysi formulada qarshilik momenti qiymati tug’ri ko‘rsatilgan?
A) B) C) D)
26. formulada nimani anglatadi?
A) cuzishda hosil bo’ladigan salqilik B) faqat ko’ndalang kuchdan hosil bo’ladigan salqilik
C) kuchdan hosil bo’ladigan salqilik D) faqat bo’ylama kuchdan hosil bo’ladigan salqilik
27. Dinamik kuchlarga qanday kuchlar kiradi?
A) davriy o’zgaruvchi kuchlar B) inersiya kuchlar
C) inersiya, zarba va davriy o’zgaruvchi kuchlar D) zarba kuchlar
28. Bir jismning ikkinchi jismga urilishida nima xosil bo’ladi?
A) egilish B) zarb C) buralish D) cho’zilish
29. Zarb kuchining ta’siridan xosil bo’lishi mumkin?
A) buralish va murakkab deformatsiya
B) cho’zilish yoki siqilish, buylama zarb, egilish, kundalang zarb, buralish va murakkab deformatsiya
C) egilish, kundalang zarb,
D) cho’zilish yoki siqilish, buylama zarb
30. Zarb yuki ta’sir qilgan sterjinda hosil bo’ladigan ….. juda aniqlash qiyin?
A) tebranishni B) deformatsiya va kuchlaniishlarni C) kuchlaniishlarni D) deformatsiyani
Tuzuvchi D.Irgashev
V-21 «Amaliy mexanika» fanidan test savollari
1. Zarb yuki ta’sir qilgan sterjinda hosil bo’ladigan ….. juda aniqlash qiyin?
A) tebranishni B) deformatsiya va kuchlaniishlarni C) kuchlaniishlarni D) deformatsiyani
2. Quyidagi paramеtrlardan qaysi biri GOST bo‘yicha radial-sharikli podshipnikni tanlashga imkon bеradi.
A) - sapfa diamеtri B) - yuklanish bo‘yicha ishlash qobiliyatini bеlgilovchi koef
C) - radial kuch. D) - burovchi momеnt.
|
| |
formula nimani ifodalaydi? - V-1 «Amaliy mexanika» fanidan test savollari Aamaliy mexanika qanday qismlarni о‘z ichiga oladi?

|
V-1 «Amaliy mexanika» fanidan test savollari Aamaliy mexanika qanday qismlarni о‘z ichiga oladi?
|
bet | 59/72 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 1,39 Mb. | | #109561 |
Bog'liq Amaliy mexanika TEST VARIANTLARI механика вариант22. formula nimani ifodalaydi?
A) ichki kuchdan xosil bulgan kuchlanish B) tashqi kuch bajargan ishni
D) tashqi kuchdan xosil bulgan kuchishni C) ichki kuchdan xosil bulgan kuchishni
23. – formulada M0- nimani ifodalaydi?
A) ichki kuchdan xosil bulgan kundalang kuchni B) birlik kuchdan xosil bulgan momentni
C) tashqi kuchdan xosil bulgan kundalang kuchni D) birlik kuch quyilgan nuqtada xosil bulgan momentni
24. – formula kim tomonidan ifoda qilingan?
A) Mor B) Betti C) Vereshagin D) Kostilyano
25. Tug’ri turtburchak yuza uchun qaysi formulada qarshilik momenti qiymati tug’ri ko‘rsatilgan?
A) B) C) D)
26. formulada nimani anglatadi?
A) cuzishda hosil bo’ladigan salqilik B) faqat ko’ndalang kuchdan hosil bo’ladigan salqilik
C) kuchdan hosil bo’ladigan salqilik D) faqat bo’ylama kuchdan hosil bo’ladigan salqilik
27. Dinamik kuchlarga qanday kuchlar kiradi?
A) davriy o’zgaruvchi kuchlar B) inersiya kuchlar
C) inersiya, zarba va davriy o’zgaruvchi kuchlar D) zarba kuchlar
28. Bir jismning ikkinchi jismga urilishida nima xosil bo’ladi?
A) egilish B) zarb C) buralish D) cho’zilish
29. Zarb kuchining ta’siridan xosil bo’lishi mumkin?
A) buralish va murakkab deformatsiya
B) cho’zilish yoki siqilish, buylama zarb, egilish, kundalang zarb, buralish va murakkab deformatsiya
C) egilish, kundalang zarb,
D) cho’zilish yoki siqilish, buylama zarb
30. Zarb yuki ta’sir qilgan sterjinda hosil bo’ladigan ….. juda aniqlash qiyin?
A) tebranishni B) deformatsiya va kuchlaniishlarni C) kuchlaniishlarni D) deformatsiyani
Tuzuvchi D.Irgashev
V-22 «Amaliy mexanika» fanidan test savollari
1. Tekis mexanizmlarning harakatchanlik darajasi qanday topiladi?
A) B) C) D)
|
| |
-Mavzu: O`tgan zamonga sayoxat “Lampochka” tarixi 
Maqsad

|
-Mavzu: O`tgan zamonga sayoxat “Lampochka” tarixi
MaqsadBog'liq Nutq o`stirish mashg`ulot ishlanmasi43-Mavzu: O`tgan zamonga sayoxat “Lampochka” tarixi
Maqsad: Bolalarni o`tgan zamonga sayoxat qilish, birgalikda ota-bobolarimiz chiroqsiz
yashash turmush tarsi haqida, bolalarni bilimiga ega bo`lish, o`tgan zamon bilan hozirgi
zamonni farqlay bilishga, chiroqlar orqali uylarimizni yorug` bo`lishi va dillar ravshan
bo`lishi haqida bolalarni ongiga tushunchalar berish.
Bolalarga elektr toki haqida uni qayerdan kelishi katta mexnatini qadrlash, chiroqni tejab-
tergash undan oqilona foydalanish. Kunduz kunlari uyda, bog`chada chiroqlarni o`chirib
yurish. Chiroqlarni tugmalarini o`ynamaslik undan to`g`ri foydalanishni o`rgatish.
Plastilindan to`g`ri foydalangan holda ko`rgan, eshitgan elektr jixozlaridan lampochka,
chiroq, fonar , kompyuter, telvizorlarni qo`l panja muskullarini harakatga keltirilgan holda
gigienik qoidalarga rioya qilib berilgan topshiriqni aniq yasay olishga o`rgatish. Yasagan
narsalarni o`zlari ifodalab izoxlab berish.
E’tiborga molik jixati:
Bolalar chiroqlardan to`g`ri foydalanib shunday farovon zamonaviy shukronalar aytib
yashashga o`rganadi.
Kerakli jixoz va materiallar:Mavzuga oid rasimlar: Plastilin, taxtacha, klyonka va boshqa
narsalar.
Qo`llaniladigan usullar: Ko`rsatish, tanishtirish, savol-javob, rag`batlantirish.
Faoliyatning borishi:
Tarbiyachi: - Bolajonlar sayoxatga chiqishni xoxlaysizlarmi.
Bolalar: Ha
Tarbiyachi: - Bu sayoxatimizda sizga bolalar ota-bobolarimiz, ajdodlarimiz chiroqsiz
yorug`liksiz qanday yashagani haqida bilimlarga ega bo`lasiz.
Tayyorlanamiz 1.2.3.4.5.6.7-ketti
Bolalar yo`lga chiqdik.
Tarbiyachi: - Bolalar yo`llar qanday ekan
Bolalar: - Notekkis, chuqur, loy, yurishga juda qiyin
Tarbiyachi: -Voy ko`lmak suvlardan extiyot bo`lib o`tinglar, daraxt shaxlari yuzlaringizni
tilib yubormasin. Bolajonlar biz qayerga kelib oldik. Yo`lda adashib qoldik shekili. Qani
bolajonlar atrofga qaraylikchi. Mana uzoqda yorug`lik ko`rinyapti. Qani bo`lmasa o`sha
tomonga boraylikchi. Bolalar yo`lda davom etdi va bir uyga borib qolishdi. Bu uyni
taqillatishdi va bu uydan sexrgar kampir chiqdi.
|
| |
Tarbiyachi - Mening jonajon O`zbekistonim

68
Vetochki podneli
Yablochki sarvali
V karzinki polejeli
Raz, dva, tri, chteri
Tarbiyachi: Hamma o`z joyini egallasin. Rahmat bolajonlar
sizlar men bergan barcha
savollarimga to`g`ri javob berdinglar. Hammanglarga rahmat sizlar epchil, chaqqon, zexinli
bolalar ekansizlar. Oshxona jixozlarini doim extiyotkoronalik bilan foydalaninglar. Kattalar
ruxsatisiz kesuvchi narsalarga tegmanglar. Uyda ham bog`chada
ham shu tartibda amal
qilinglar.
Hamma bolalar aktiv qatnashdinglar. Hammangizga rahmat.
Barcha faol qatnashgan bolalarni rag`batlantirdik.
47-Mavzu: Amir Temur hiyoboni
Maqsad: Jismoniy rivojlanish va sog`lom turmush tarzini shakllantirish. Bolalarga odob-
axloq qoidalari asosida o`zaro munosabatda bo`lishga yo`naltirish. Ijtimoiy-hissiy rivojlanish.
Buyuk siymolarga hurmat, ularni yodga olish vatanni sevish, uni qadrlashni bilish. Hiyobon
aks ettirilgan suratlar haqidagi tushunchalarni nutqida so`zlab berish.
Kattalar bilan erkin
muloqotda bo`la olish. Buyumlarni nomlash va bilish jonli va jonsiz narsalardan qiziqish
bolalarni favqulotda o`zini bilish ko`nikmalarini shakllantirish.
Buyuk siymolargaextiromini
tarbiyalash.
Kerakli jixozlar va materiallar: Mavzuga oid suratlar,
Amir Temur hiyoboni haqida
videolavha syujetli rolli o`yinlar va drammalashtirish “Chavandozlar o`yini” .
E’tiborga molik jixati: Sohibqron Amir Temur hiyoboni haqidagi tushunchalarga ega
bo`ladilar.
Faoliyatning borishi:
Bolalar harbiy kiyimlarda saf tortib maydon bo`ylab mardonavor
shaxdam qadamlar bilan
kirib keladilar.
O`zbekiston qo`shig`i yangraydi.
Tarbiyachi:
Alpomish-u, Barchinoy, Rustam-u dostonlar
Yurtimning kelajagi ey bag`ri osmonlari
Davralarda o`zbekcha so`zligingiz muborak
O`zbekona lutfingiz o`zligingiz muborak
Sud ximoyasidan foydalanish imkoniyatlarining ta’min-lanish printsipi Sudlar to‘g‘risidagi qonunning qaysi moddasida belgilangan

43. Sud ximoyasidan foydalanish imkoniyatlarining ta’min-lanish printsipi Sudlar to‘g‘risidagi qonunning qaysi moddasida belgilangan.
9-moddasida;
10-moddasida;
3-moddasida;
14-moddasida.
44. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual hamda Xo‘jalik protsessual kodekslari O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining qaysi sessiyasida qabul qilindi.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1chi cha qiri q 9 sessiyasida qabul qilindi.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 2chi cha qiri q 4-sessiyasida qabul qilindi.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 3-chi cha qiri q 5-sessiyasida qabul qilindi.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 4 chi chakiriq 3-sessiyasida qabul qilindi.
|
Tarbiyachi - Mening jonajon O`zbekistonim

59
3. Qaysi so`zlar shirin so`zlar.
Bolalarga yaxshi so`z she’rini yod oldiramiz
Gapirganda sizlab gapir
Sen senlama hammani ham
Sen o`zingga teng sanama
Katta kichik degan axir
So`zimiz bor
Qarshimizda kim turibdi ko`zimiz bor
Hurmat degan gap bor elda yodinda tut
Bolalar bilan o`zbek xalq maqollaridan namunalar keltirdik
1) til bor bol keltirar
Til bor balo keltirar
2) Til yaxshisi bore tar
Til yomonni xor etar
3) tig` jaroxati bitar
Til jaroxati bitmas
Bolajonlar o`zbek xalq ertaklaridan Zumrat va Qimmat
ertagini aytib ularni
taqqosladik. Bolalar qanday muomilada bo`ladi. Qimmat qanday muomilada bo`ldi.
Ertak
qanday yakun topdi.
Faoliyatyakunida faol qatnashgan bolalar rag`batlantirib boriladi.
Abu Abdulloh Xorazmiyning didaktik qarashlari. Asarlari

|
Abu Abdulloh Xorazmiyning didaktik qarashlari. Asarlari
|
bet | 18/179 | Sana | 27.06.2024 | Hajmi | 3,07 Mb. | | #265905 |
Bog'liq O`zbekstan respublikasi joqari ha`m orta arnawli bilimlendiriw mAbu Abdulloh Xorazmiyning didaktik qarashlari. Asarlari: «Al jabr va al-muqobala», «Hind arifmetikasi xaqida kitob», «Er satxini o’lchash», «Quyosh soatlari to’g’risida», «Yaxudiylar tarixi va ularning bayramlarini belgilash» va boshqalar.
Didaktik qarashlari:
Al-Xorazmiy bilish nazariyasiga muxim hissa qo’shdi. U birinchilardan bo’lib, induktsiya, deduktsiya, sinov-kuzatish va sinov metodlariga asos soldi.
U birinchi marta insonlar o’rtasidagi munosabatlarni matematik shakllarda ifodaladi.
Hindlarning o’nlik raqamlari Xorazmiy tufayli «Arab raqamlari» nomi bilan butun dunyoga yoyildi.
Xorazmiy xindlarning falakiyot jadvallarini tahlil etib, «Xorazmiy ziji» nomi bilan mashxur astronomik jadvallar tuzdi.
Abu Nasr Forobiyning asarlaridagi pedagogik fikrlar. Asarlari: «Baxt-saodatga erishuv to’g’risida», «Fozil odamlar shahri», «Aql ma’nolari haqida», «Shaharni o’rganish haqida» va boshqalar.
Pedagogik qarashlari:
Forobiy birinchi bo’lib ta’lim va tarbiyaga ta’rif bergan olimdir: Ta’lim – so’z va o’rganish bilangina amalga oshiriladi. Tarbiya – esa amaliyot, ish-tajriba bilan amalga oshiriladi.
Ta’lim-tarbiya ikki yo’l bilan amalga oshiriladi: qanoatbaxsh, ilxomlantiruvchi so’zlar va majbur etish.
Har kimki ilm, hikmatni desa, uni yoshligidan boshlasin, so’zining ustidan chiqsin, yomon ishlardan saqlanadigan bo’lsin, hiyonat, makr va hiylalardan uzoq bo’lsin, diyonatli bo’lsin, ilm va ahli ilmdan mol-dunyosini ayamasin.
4. Inson yaxshi tarbiya ko’rmagan va turmushda yaxshi tajriba orttirmagan bo’lsa, u ko’p narsalarni nazarga ilmay va ulardan jirkanadi. Bunday narsalar unga noo’rin bo’lib ko’ringan narsalar zaruriy bo’lib chiqadi.
Abu Rayhon Beruniyning ilmiy-pedagogik qarashlari. Asarlari: «Minerologiya», «Geodeziya», «Hindiston», «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar», «Saydana» va boshqalar.
|
| |
Mahmud Qoshg’ariyning “Devonu lug’otit-turk” asarida ta’lim-tarbiya masalalari. Maqollar

|
Mahmud Qoshg’ariyning “Devonu lug’otit-turk” asarida ta’lim-tarbiya masalalari. Maqollar
|
bet | 20/179 | Sana | 27.06.2024 | Hajmi | 3,07 Mb. | | #265905 |
Bog'liq O`zbekstan respublikasi joqari ha`m orta arnawli bilimlendiriw m Mahmud Qoshg’ariyning “Devonu lug’otit-turk” asarida ta’lim-tarbiya masalalari. Maqollar:
«Odamning olasi ichida – yilqiniki tashqi(sirti)da».
«Ho’kizning ortin oyog’i bo’lguncha, buzoqning boshi bo’lgan yaxshiroq»
«Tirishqoqning labi yog’liq, erinchoqning boshi qonlik».
«Odobning boshi – til»
«Ilon o’zining egriligini bilmay, tuyaning bo’ynini egri deydi»
«Ko’kka suzsa yuzga tushun».
«Bir qarg’a bilan qish kelmas».
«Keng to’n to’zimas, kengashli bilig artamas”.
«Kichikda qatiqlansa ulg’adu sevinur».
«Erdamsizdan qurt chertilur»
Yusuf Xos Xojibning “Qutadg’u bilik” asari – pandno-ma asar sifatida.
«Qutadg’u bilig» - baxt-saodatga eltuvchi bilim, ta’lim degan ma’noni bildiradi. Demak asar nomidan ham uning pand-nasixat, ta’lim-tarbiyaga oid etuk didaktik asar, xar tomonlama etuk insonni tarbiyalaydigan darslik ekanligi yaqqol ko’rinib turibdi. «Qutadg’u bilig» asari Sharqda pandnoma turkumidagi an’anaviy kitob tuzish tartibiga rioya kilingan xolda tuzilgan.
Avval nasriy muqadddima, so’ng 73 bobdan iborat kitobning mundarijasi beriladi. Dastlabki o’n bir fasli debocha bo’lib, xamda, na’t va Qoraxonni madh etish, ta’lim maqsadi, o’n ikki burj, tilning axamiyati, muallifning uzri, ezgulik xaqida, bilim olishning axamiyati, kitobga nom berilishi, keksalikdan afsuslanish kabi fasllardan iboratdir. O’n ikkinchi fasldan boshlab asosiy voqea bayoni e’tirof etiladi. Lekin asarda to’rt qaxramon – Kuntug’di – adolat ramzi, vazir — Oyto’ldi – davlat va baxt ramzi, vazirning o’g’li O’g’dulmish – aql ramzi, sifatida, O’zgurmish – vazirning qarindoshi – qanoat timsoli o’rtasidagi munozara asosida xayotiy masalalar bir-biriga bog’langan xolda bayon etilib, kitobni yozishdan o’z oldiga ko’ygan maqsadga bo’ysundiriladi.
O’quv qayda bo’lsa, ulug’lik bo’lar,
Bilim kimda bo’lsa, buyuklik bo’lar.
O’quv qut beradi, bilim – shon-sharaf,
Shu ikkov tufayli ulug’dir inson.
Yaxshi nom oladi, ko’r, ezgu kishi,
Yomonlar nasibi – el-yurt qarg’ishi.
Kishiga chiroydir uyat-andisha,
U asrar nojo’ya ishdan hamisha.
Yomonlik qilganning ulushi – o’kinch,
Yomonga yaxshi bo’l, mayli har qachon.
Oq sut bilan kirsa qaysi bir qiliq,
O’lim tutmaguncha o’zgarmas yo’riq.
|
| |
Ovozni aniqlash va tahlil qilish uchun sun’iy intellektdan foydalanishga misollar

|
Ovozni aniqlash va tahlil qilish uchun sun’iy intellektdan foydalanishga misollar
|
bet | 157/182 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 5,69 Mb. | | #244351 |
Bog'liq Python sun\'iy intellekt texnologiyasi Dasrlik 2024Ovozni aniqlash va tahlil qilish uchun sun’iy intellektdan foydalanishga misollar. Ovozni aniqlash va tahlil qilish uchun sun’iy intellektdan foydalanishning ba’zi misollari:
Nutqni aniqlash:
Tavsif: audio yozuvlarda nutqni aniqlash uchun sun’iy intellektdan foydalanish.
Masalan: Google Speech-to-Text API, Microsoft Azure Speech API, Sphinx.
Musiqiy tasnif:
Tavsif: musiqiy janrlarni, asboblarni yoki rassomlarni tasniflash uchun ovozni tahlil qilish.
Misol: audio fayl asosida qo‘shiq janrini belgilaydigan modelni yaratish.
Ovozli hodisalarni aniqlash:
Ta’rif: ovozli hodisalarni aniqlash va tasniflash, masalan, ovozli ovoz, eshik qo‘ng’irog’i, shahar shovqinlari va boshqalar.
Misol: ovoz muhitini yozishda tovush hodisalarini aniqlash uchun modeldan foydalanish.
Ijtimoiy Media Audio tarkibini qayta ishlash:
Tavsif: foydalanuvchi tajribasini yaxshilash uchun ijtimoiy media audio fayllari tarkibini tahlil qilish va tanib olish.
Misol: ijtimoiy tarmoqlardagi audio kontentni so‘kinish uchun filtrlash va tasniflash.
Ovozli biometriya:
Tavsif: shaxsni aniqlash uchun ovoz xususiyatlaridan foydalanish.
Misol: tizimga kirishda autentifikatsiya qilish uchun ovozli shaxsni aniqlash.
Tibbiyotda ovoz tahlili:
Tavsif: tibbiy sharoitlarni tashxislash yoki sog’liqni saqlashni kuzatish uchun audio tahlillardan foydalanish.
Misol: nafas olish kasalliklarini aniqlash uchun nafas olish audio yozuvlarini tahlil qilish.
Infratuzilma monitoringi:
Tavsif: sanoat yoki infratuzilma muhitidagi muammolarni erta aniqlash uchun tovushlarni tahlil qilish.
Misol: buzilishning oldini olish mexanizmlarida g’ayritabiiy tovushlarni tanib olish.
Audio qidirish va indekslash:
Tavsif: audio fayllarni qidirish va indekslash tizimlarini yaratish uchun sun’iy intellektdan foydalanish.
Misol: tarkibga asoslangan audio fayllarni topadigan qidiruv tizimini ishlab chiqish.
Ushbu misollar ovozni aniqlash va tahlil qilish sohasida sun’iy intellekt yordamida hal qilinishi mumkin bo‘lgan turli xil muammolarni namoyish etadi. Bunday dasturlarni amalga oshirish ko‘pincha katta ma’lumotlar to‘plamlarida modellarni o‘qitishni va signallarni qayta ishlash va mashinali o‘qitishning turli usullaridan foydalanishni o‘z ichiga oladi.
Python-dagi speechrecognition kutubxonasi yordamida nutqni aniqlash uchun sun’iy intellektdan foydalanish misolini ko‘rib chiqaylik.
|
| |
Ilmiy-pedagogik qarashlari - O`zbekstan respublikasi joqari ha`m orta arnawli bilimlendiriw ministrligi

|
O`zbekstan respublikasi joqari ha`m orta arnawli bilimlendiriw ministrligi
|
bet | 19/179 | Sana | 27.06.2024 | Hajmi | 3,07 Mb. | | #265905 |
Bog'liq O`zbekstan respublikasi joqari ha`m orta arnawli bilimlendiriw mIlmiy-pedagogik qarashlari:
Beruniy insonni tabiatning eng oliy kamoloti deb qaraydi. U insonning ma’naviy qiyofasidagi barcha axloqiy xislatlarni yaxshilik va yomonlik kabi ikki turga bo’ladi.
Beruniy ta’limotiga ko’ra inson kamolotida uch narsa muxim rol’ o’ynaydi: 1.Irsiyat. 2.Muhit. 3.Tarbiya.
Beruniyning ilmiy bilimlarni egallash yo’llari, usullari xakidagi fikrlari xozirgi davr uchun ham dolzarbdir. U o’kuvchiga bilim berishda:
-o’quvchini zeriktirmaslik;
- bilim berishda bir xil narsani yoki bir xil fanni o’rgatavermaslik;
-uzviylik, izchillik;
-yangi mavzularni qiziqarli, asosan, ko’rgazmali bayon etish va xokazoga e’tibor berish kerakligini uqtiradi.
Abu Ali ibn Sinoning tarbiya ori ’lim haqida. Asarlari: «Tadbir al-Manozil», «Tib qonunlari» «Axloq haqida risola», «Burch haqida risola», «Al-konun», «Ishq hakida risola», «Xay ibn-Yakzon», «Donishnoma» va boshqalar.
Ta’lim-tarbiyaga doir qarashlari:
Ibn Sinoning fikricha insonlar xulq-atvorida birmuncha nuqsonlar bor. Bular: aldash, rashk, o’ch olish, adovat, bo’xton, irodasizlik kabilardir.
U fanlar tavsifi xakida ham fikr bildirgan. Olim birinchi o’ringa tibbiyot fanlarini ko’yadi. Falsafani esa ikki guruhga-nazariy va amaliy guruhga bo’ladi. U birinchi guruhga etika, iqtisod, siyosatni kiritadi. Ikkinchi guruxga fizika, matematika, metafizika dunyo qonuniyatlarini o’rganuvchi barcha fanlarni kiritgan.
Ibn Sino bilim olishda bolalarni jamoa bo’lib maktabda o’kitish zarurligini ko’rsatadi va ta’limda kuyidagilarga rioya etish zarurligini ta’kidlaydi: 1) bolaga bilim berishda birdaniga kitobga band kilib ko’ymaslik; 2) ta’limda engildan qiyinga ori shorkali bilim berish; 3) olib boriladigan mashqlar bolalar yoshiga mos bo’lishi; 4) o’qitishda jamoa bo’lib maktabda o’qitishga e’tibor berish; 5) bilim berishda bolalarning mayli, qiziqishi va qobiliyatini hisobga olish; 6) o’qitishni jismoniy mashqlar bilan ko’shib olib borish.
|
| |
Mikrofondan matnga tezkor nutq ilovasi

|
Mikrofondan matnga tezkor nutq ilovasi
|
bet | 156/182 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 5,69 Mb. | | #244351 |
Bog'liq Python sun\'iy intellekt texnologiyasi Dasrlik 20242. Mikrofondan matnga tezkor nutq ilovasi
Ushbu ilovada biz kompyuter mikrofoni yordamida Real vaqtda tovushlarni matnga aylantirishga harakat qilamiz. Buning uchun biz yana Speech Recognition kutubxonasidan foydalanamiz. Shuningdek, biz yangi pyaudio modulidan foydalanamiz. Bu audio kirishni boshqarish uchun kerak.
Kod yozishni boshlaymiz!
Modullarni o‘rnatish:
pip install SpeechRecognition
pip install pyaudio
Agar siz Mac-da bo‘lsangiz, portaudio-ni o‘rnatishingiz kerak bo‘ladi. Buning uchun brew-dan foydalaning:
brew install portaudio
pip install pyaudio
Biz kutubxonani ulaymiz va ma’lumotlarni aniqlash usulini tayinlaymiz:
import speech_recognition as sr
r = sr.Recognizer()
Shunga qaramay, agar siz ushbu amallarni avvalgi ilovada bajargan bo‘lsangiz, ularni takrorlashingiz shart emas.
Ovozni matnga aylantirish.
with sr.Microphone() as source:
r.adjust_for_ambient_noise(source)
data = r.record(source, duration=5)
print(“Sesinizi Tanımlıyor…”)
text = r.recognize_google(data,language=’tr’)
print(text)
Oldingi dasturda biz audio faylni audio manba sifatida ishlatganmiz. Ushbu dastur uchun manba mikrofondir, ovozni olish uchun biz sr usulidan foydalanamiz. Microphone(). Xuddi shunday, biz kuzatilayotgan til turkcha ekanligini ko‘rsatamiz. Agar xohlasangiz, audio tinglash vaqtini sozlashingiz mumkin. Ushbu misolda u besh soniyani tashkil qiladi. Ammo, agar kerak bo‘lsa, vaqtni uzaytirish mumkin.
4. Biz kodni bajaramiz.
“Merhaba Dünya” (turkcha) tsiklini besh soniya davomida takrorladik va quyidagi natijaga erishdik. Dastur uzoqroq takliflar bilan ham shug’ullanadi:
Modul qanday ishlashini tushunish uchun show_all = True parametridan foydalanib kod qanday qilib muqobil chiqishni ishlab chiqarishini ko‘rib chiqamiz.
text = r.recognize_google(data,show_all=True,language=’tr’)
Bu audio konvertatsiya qanday sodir bo‘lishini aniq ko‘rsatadigan ikkita oddiy dasturni ishlab chiqdik. Biz buni Google Cloud Speech API yordamida qildik.
Ushbu ilovalarni sezilarli darajada yaxshilash mumkin. Agar siz loyihalaringizda tovushlarni biron bir tarzda qo‘llamoqchi bo‘lsangiz, ushbu modullardan foydalanishni xohlaysiz, chunki ular bilan ishlash oson. Ular, ayniqsa, audio fayllarni qayta ishlashlari va ularni mashinali o‘qitish bilan bog’liq loyihalarda ishlatishlari kerak bo‘lsa, ushbu kutubxonalardan ma’lumotlarni oldindan qayta ishlash bosqichlarida foydalanishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlar bo‘yicha mutaxassislar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
|
| |
Amir Temur umr bo’yi quyidagi o’n ikki tamoyilga amal qilgan

|
Amir Temur umr bo’yi quyidagi o’n ikki tamoyilga amal qilgan
|
bet | 23/179 | Sana | 27.06.2024 | Hajmi | 3,07 Mb. | | #265905 |
Bog'liq O`zbekstan respublikasi joqari ha`m orta arnawli bilimlendiriw mAmir Temur umr bo’yi quyidagi o’n ikki tamoyilga amal qilgan:
Har erda va har vaqtda islom dinini qo’llab-quvvatlagan.
Davlat ishlarini kengash asosida boshqargan.
Salatanat ishlarini murosayu madora orqali yurgizgan.
Davlat ishlarini qonun-qoida va tuzuklarga asoslanib boshqargan.
Amirlar va sipohiylarga hurmat ko’rgazgan.
Adolat va insofga tayangan.
Fuqarolarga izzat-hurmat ko’rgazgan.
Azmu jazm bilan ish tutgan.
Raiyat ahvolidan doimiy ogoh bo’lgan.
Turku tojik, arabu ajamning turli toifalariga hurmat ko’rsatgan.
Do’stlarni unutmagan va ularga yordam bergan.
Har joyda sipohiylarni hurmat qilgan.
“TEMUR TUZUKLARI”DAGI O’GITLARNI MOHIYATI VA VAZIFASIGA KO’RA QUYIDAGI GURUHLARGA AJRATISH MUMKIN:
|
“TEMUR TUZUKLARI”DAGI O’GITLARNING AXLOQ VA ODOBGA DOIR TURLARI:
|
1. Din va shariatga doir.
2. Davlat va uni idora etishga doir.
3. Kengash o’tkazishga oid.
4. Podsho va vazirlarga doir.
|
Adolat va adolatsizlik.
2. So’z va ishonch birligi.
3. Do’st va dushmanlik.
4. Botirlik va qo’rqoqlik.
5. So’z va shirin-suxanlik.
|
“Temur tuzuklari”dagi hikmatlardan namunalar:
Adovat emas, adolat engadi.
So’zlaguvchi gar nodon erur, tinglaguvchi dono o’lsin.
Ota bo’lmagan, ota qadrini bilmas.
Do’shmandan qo’rqma, munofiqdan qo’rq.
Ishon. Ammo shubha qil.
Kuch – adolatdadir.
Do’stlik sinovda chiniqadi.
Filning dumi bo’lguncha, chumolining boshi bo’l.
Toy mingan – ot ham minadi.
Botir jangda bilinar, dono – mashvaratda.
Birliksiz kuch bo’lmas.
|
| |
Ushbu kod yozishni boshlaylik!

|
Ushbu kod yozishni boshlaylik!
|
bet | 155/182 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 5,69 Mb. | | #244351 |
Bog'liq Python sun\'iy intellekt texnologiyasi Dasrlik 2024Ushbu kod yozishni boshlaylik!
1. Birinchidan, SpeechRecognition modulini o‘rnating:
pip install SpeechRecognition
2. Endi kutubxonamizni ulaymiz:
import speech_recognition as sr
3. Tanib olish moslamasini tanib olish jarayoni sodir bo‘ladigan o‘zgaruvchiga tayinlaymiz:
r = sr.Recognizer()
4. Audio fayl yarataylik.
Audio faylni yaratishdan oldin, kerakli kutubxona qanday fayl turlarini qo‘llab-quvvatlashini bilib olishingiz kerak. Bu erda qo‘llab-quvvatlanadigan formatlar ro‘yxati:
WAV
AIFF
AIFF-C
FLAC
Bundan tashqari, mp3, m4a va boshqa turdagi fayllar bilan ishlashingiz mumkin. Buning uchun biz onlayn audio yozuv konvertoridan foydalanishimiz kerak. Men zamzarni tanladim. Faylni yuklab oling va uni formatga o‘zgartiring .wav.
12.2.1-rawm.Add Filesfyalini yuklash jarayoni
Biz yaratgan audio faylga fayl turidagi o‘zgaruvchining qiymatini tayinlaymiz:
file = sr.AudioFile(‘deneme.wav’)
5. Endi biz ovozni matnga aylantira olamiz:
with file as source: r.adjust_for_ambient_noise(source)
audio = r.record(source)
result = r.recognize_google(audio,language=’tr’)
print(result)
Ma’lumotlarni tanib olish uchun biz Google Cloud Speech API yordamida amalga oshirilgan recognize_google usulidan foydalandik. Bundan tashqari, dastur turk tilidagi tovushlarni yaxshiroq qabul qilishi uchun tilga language = 'tr' qiymatini berdik.
6. Bu kodni bajaramiz.
Biz kodni “deneme deneme” (turkcha) deb nomlangan qisqa audio faylning ikki soniyasini qayta ishlash orqali sinab ko‘rdik. Natija bizning umidlarimizni to‘liq qondirdi.
Shuni esda tutingki, ushbu dastur yanada murakkab va uzunroq audio fayllarni osongina matnga aylantirishi mumkin. Buning uchun har xil davomiylik va murakkablikdagi audiolarni yozib oling, ularga fayl turidagi o‘zgaruvchining qiymatini bering va natijani kuzating.
|
| |
Saf mashqlari - Личностно-ориентированная модель методической службы

|
Личностно-ориентированная модель методической службы
|
bet | 2/2 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 210,93 Kb. | | #233809 |
Bog'liq 3.2 4-mavzu Saf mashqlari - bolalarningmalum bir safda birgalikda yoki yakka harakatlaridan iborat. Saf mashqlari yordamida mashg‘ulotni tashqil etish, marom va sur`at xissiyotini tartiyalash masalalari muvaffaqiyatli hal kilinadi, jamoa bo‘lib mehnat malakalari shakllantiriladi.
Bu mashqlar kishi qaddi-qomatini to‘g‘ri shakllantirish vositasi hamdir. Saf mashqlari anik, ijro etilishga bo‘lgan talabchanlik, intizomlilik va uyushqoqlikni tarbiyalaydi:
Saf mashqlari quyidagi to‘rtta guruhga bo‘linadi:
- Saf usullari.
- Saflanish va qayta saflanishlar.
- Joydan- joyga ko‘chish usullari.
- Orani ochish va yaqinlashtirish.
E’tiboringgiz uchun raxmat
|
| |
Geoaxborot texnologiyalar - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

Geoaxborot texnologiyalar
Hozirgi kunda yangi axborot texnologiyalarining talablariga ko„ra,
elektron kartada axborotni tasvirlash zarurati bilan bog„liq bo„lgan,
ko„plab boshqaruv tizimlari yaratilmoqda va faoliyat ko„rsatmoqda.
87
Ularga quyidagilarni keltirish mumkin:
geoaxborot tizimlari;
hududiy boshqaruv tizimlari;
loyihalash tizimlari;
harbiyga mo„ljallangan tizimlar va boshqalar.
Bu tizimlar biror bir amaliy muhitda (geografik, iqtisodiy va
boshqalar) faoliyat ko„rsatayotgan texnik va ijtimoiy tizimlar faoliyatini
boshqaradi.
Biror bir vaziyatni kompyuter ekranida grafik taqdim etish
deyilganda, turli grafik namunalarning tasvirlanishi tushuniladi.
Geoaxborot ko„rinishlarni amalga oshirishda asosiy muammo aniq
predmet sohasini formal bayon etishning qiyinligi va uni elektron
kartada tasvirlash hisoblanadi.
Shunday qilib, geoaxborot texnologiyalar amaliyotga fazoviy-vaqtli
ma‟lumotlar bilan ishlashning usul va vositalarini keng tadbiq qilish
uchun mo„ljallangan. Bunda ma‟lumotlar elektron kartalar videotizimi
va turli toifa foydalanuvchilar uchun turli xil axborotlarga ishlov
berishga yo„naltirilgan vositalarini taqdim etadi.
Geoaxborot texnologiyalarning geometrik axborotni o„z ichiga
olgan va fazoviy aspektlarini aks ettiruvchi ma‟lumotlari asosiy sinfi
koordinata ma‟lumotlari hisoblanadi. Koordinata ma‟lumotlarining
asosiy turlari: nuqta (tugunlar, cho„qqilar), chiziq (ochiq), kontur (berk
chiziq), poligon (maydon). Amaliyotda real obyektlarni qurish uchun
ko„plab ma‟lumotlardan foydalaniladi (masalan, osilgan bo„g„in, normal
bo„g„in, qoplash, qat va h.k.). Geoaxborot texnologiyalarni qo„llash,
ma‟lumotlarni fazoviy taqdim etish uchun asosiy grafik muhit
hisoblanadi. Uning asosini vektorli va rastorli (katakli) modellar tashkil
etadi.
Geoaxborot tizimlarni loyihalashning asosiy jihati modelning
o„lchamliligi hisoblanadi. Geoaxborot tizimlarda ikki (2D) va uch (3D)
o„lchamli koordinatalar modelidan foydalaniladi. Ikki o„lchamli
modellardan elektron kartalar qurishda, uch o„lchovli modellardan esa,
geologik jarayonlarni modellashtirishda, injenerlik qurilmalarini
loyihalashda (suv omborlari, to„g„onlar, karyerlar va h.k.) foydalaniladi.
Geoaxborot texnologiyalar elektron kartalar tuzishda, shahar
xo„jaligi, davlat yer kadastri, ekologiya, iqtisod sohalarida, harbiyga
mo„ljallangan maxsus tizimlarda keng qo„llaniladi.
|
Kompyuter konferensiyalari - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

124
guruhli munozaralarda ishtirok etish imkonini beruvchi tizim
tushuniladi. Guruh yangiliklarining muhim jihatlaridan biri butun dunyo
bo„ylab millionlab insonlar bilan muloqot qilish imkoniyatidir.
Mutaxassislar o„z hamkasblaridan tez va malakali yordam olishlari
mumkin. Bu tarmoq birinchi navbatda texnik mutaxassislar o„rtasida
axborot almashish uchun o„ylab chiqilgan. Hozirda UseNet 40.000 dan
ortiq telekonferensiyalarni ta‟minlaydi. Mavzular guruhi turli-tuman va
deyarli barcha soha qiziqishlarini o„z ichiga oladi. Rus serverlari
o„rtacha 15.000 – 19.000 guruh yangiliklarni ta‟minlaydi.
UseNet Internet tarmog„iga kiruvchi alohida tarmoq emas, balki
alohida xizmati hisoblanadi. Unda axborot almashinuvi jarayonini hech
kim nazorat qilmaydi. Faqat ayrim tijorat yoki maxsus munozara uchun
yaratilgan guruhlargina nazorat ostida bo„ladi. Axborotlar oqimini
maxsus operatorlar (moderatorlar) kuzatib boradi.
Xalqaro darajadagi asosiy konferensiyalar
texnik, texnologik - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

74
shakllantirish doirasida o„quv jarayonining barcha ishtirokchilari
harakatlarini birlashtirish zarur. Bu rejaning yangiliklaridan biri
kompyuterlashtirish barcha tashkil etuvchilari va ta‟minot turlari bilan
axborotlashtirish modelini ishlab chiqish hisoblanadi. Ta‟limda axborot
tizimlarining
ilmiy-texnik
darajasi
amaliy
axborot
tizimlariga
qo„yiladigan talablarga mos keladi. Muammo metodologik savollarni
qayta ishlashning yetarli darajada emasligidir.
Texnologik aspekt. Axborot jamiyatining texnologik asosi
telekommunikatsiya va axborot tizimlari hisoblanadi. Ular iqtisodiy
o„sishni yuzaga keltiradi, jamiyatda katta hajmli axborot va bilimlarga
erkin murojaat
qilish
uchun
sharoit
yaratadi,
sotsial-iqtisodiy
almashinuvlarga va axborot jamiyatining shakllanishiga olib keladi.
Uslubiy aspekt. Zamonaviy axborot tizimlarining asosiy ustunliklari
(ko„rgazmalilik, axborotlarni ifodalashning aralash formalari –
ma‟lumotlar, grafik tasvirlar, stereoovoz, animatsiya, katta hajmli
axborotlarga ishlov berish va saqlash, xalqaro axborot manbalariga
kirish) ta‟lim jarayonini qo„llashning asosi bo„lishi lozim.
Ta‟lim jarayonida axborot manbalarining samaradorligiga ta‟sir
ko„rsatuvchi asosiy omillar quyidagilardan iborat:
Ta’lim sohasida axborot tizimlari

73
sotsial, axborot va kompyuter.
Sotsial ko‘rsatkichlar siyosiy
omillar va
normalarni boshqaruvchi qonuniy asoslardan tashkil topgan.
Axborot
ko‘rsatkichi asosan axborot va axborot tijorati sektoridan tashkil topgan
(dasturiy ta‟minot, multimedia va h.k.).
Kompyuter ko‘rsatkichi jixozlar
bozorining hajmi va to„yinganligini (PC, Internet, periferiya qurilmalari
va boshqalar) tasvirlaydi.
Ta‟limni axborotlashtirish jarayonida
metodologik, iqtisodiy,
Ekspert tizimlar - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

64
Oddiy ekspert tizim quyidagi asosiy tashkil etuvchilardan tuzilgan:
hal qiluvchi (masalani yechuvchi-interpretator), berilganlar bazasi deb
nomlanuvchi ishchi xotira, tushuntirish va muloqot qilish,
bilimlarni
olish komponetlarini o„z ichiga olgan bilimlar ombori.
Ekspert tizimni ishlab chiqishda quyidagi mutaxassisliklar vakillari
ishtirok etadilar:
ekspert tizim masalasini yechishi lozim bo„lgan muammoviy soha
bo„yicha ekspert;
bilimlar injeneri – ekspert tizimni ishlab chiqish bo„yicha
mutaxassis;
anjomiy vositalarni ishlab chiqish bo„yicha dasturchi-mutaxassis.
Ekspert tizim ikki rejimda ishlaydi: bilimlarni olish va masalalarni
yechish (mos ravishda maslahat hamda ekspert tizimdan foydalanish
rejimi deb ham nomlanadi).
Ekspert tizim masalani yechish rejimida an‟anaviy
dasturlardan
farqli ravishda nafaqat yozilgan amallar ketma-ketligini bajaradi, balki
qo„shimcha ravishda uni shakllantiradi ham. Agar ekspert tizimning
javobi foydalanuvchiga tushunarsiz bo„lsa, qo„shimcha
ravishda javob
qanday olinganligi to„g„risida tushuntirishni talab qilishi mumkin.
Ekspert tizimi o„zining kichik doirasida mavjud bo„lgan bilimlardan
foydalanib, masalani yechish yo„llarini qidirishni asta sekinlik bilan
kamaytirib borishdan foydalanadi. Ekspert tizimlarda masalalarni
yechish jarayonida quyidagilardan foydalaniladi:
isbotlash texnikasiga asoslangan va inkorni inkor qilishdan
foydalanuvchi mantiqiy xulosa usuli;
kirishdagi ko„p sonli ma‟lumotlardan obyektni
aniqlash uchun
qarorlar qabul qilish «daraxti»ni qurishga asoslangan tarkibiy
induktsiya usuli;
ekspertlar malakasini qo„llashga asoslangan evristik qoidalar
usuli.
Masofaviy ta’lim - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

127
Masofadan o‘qitishning muhim jihatlari
Masofadan o„qitish boshqa o„qitish shakllari kabi o„z
xususiyatlariga ega. Bunday xususiyatlardan quyidagilarni ko„rsatib
o„tish mumkin:
Moslashuvchanlik. O„rganayotganlar, asosan, ma‟ruza,
seminar
ko„rinishidagi mashg„ulotlarda qatnashmaydilar. Har kim tanlangan
mutaxassisligiga oid fan, kursni o„zlashtirish bo„yicha aynan unga zarur
bo„lgan bilimlarni olgunga qadar o„qishi mumkin.
Modullilik. Masofadan o„qitish dasturi asosiga modullilik printsipi
qo„yilgan. O„quvchi tomonidan o„zlashtirilgan har bir alohida fan yoki
fanlar biror fan sohasi bo„yicha yaxlit bir tasavvurni shakllantiradi. Bu
mustaqil o„quv kurslari to„plamidan individual
yoki guruh talablariga
javob beruvchi o„quv rejasini shakllantirish imkonini beradi.
Parallellik. O„qitish asosiy faoliyatidan ajralmagan holda olib
borilishi mumkin, ya‟ni «ishlab chiqarishdan ajralmagan holda».
Masofaviylik. Samarali bilim olish jarayoni uchun o„rganuvchining
joylashgan joyidan ta‟lim muassasasigacha bo„lgan masofa to„siq
bo„lmaydi (aloqaning sifatli ishlashi shartida).
Asinxronlik. Asinxronlik deyilganda, o„qish jarayonida o„qituvchi va
o„quvchi vaqtga bog„liq bo„lmagan holda o„qitish va o„qish
texnologiyasini amalga oshirishi mumkinligi, ya‟ni har biriga qulay
bo„lgan jadval va tezlik tushuniladi.
Egallovchanlik. Bu ayrim hollarda «ommaviylik» deb ham ataladi.
Masofaviy ta‟lim tizimida o„quvchilar
soni kritik parametr
hisoblanmaydi. Ular ko„plab o„quv axborot manbalariga (elektron
kutubxonalar, berilganlar bazalari) kirishi hamda bir biri va o„qituvchi
bilan aloqa tarmog„i orqali yoki boshqa bog„lanish vositalari yordamida
muloqot qilishlari mumkin.
Rentabellik. Bu jihatda masofaviy ta‟limning iqtisodiy samaradorligi
tushuniladi. Chet el va Rossiya masofaviy ta‟lim tizimlari shuni
ko„rsatadiki, ular asosan mavjud o„quv maydonlari va axborot
texnologiyalari texnik vositalaridan samarali foydalanish hisobiga
taxminan 10-50 % ga arzon hamda yuqori darajada tartiblangan o„quv
materiallarini
taqdim etishga, katta hajmli (ko„p sonli) o„quvchilarga
yo„naltirilgan masofaviy ta‟lim texnologiyalarini tadbiq etishga
yo„naltirilgan.
O‘qituvchi.
Bunda
(tanishuv
jarayonini
koordinatsiyalash,
o„qitilayotgan kursni tahrirlash, maslahat berish, o„quv
loyihalariga
rahbarlik va boshqa vazifalar) o„qituvchining yangi vazifasi haqida so„z
128
yuritiladi (masofaviy ta‟limda – tyutor). O„rganuvchi bilan o„zaro aloqa
asosan asinxron, pochta yoki aloqa tizimi orqali amalga oshiriladi.
Bundan tashqari o„zaro uchrashuvlar (yuzma- yuz) ham uyushtirilishi
mumkin.
Ta’lim oluvchi. Aniqrog„i, ta‟lim oluvchining yangi vazifasi,
masofaviy ta‟lim tizimida tinglovchi deb qaraladi. Masofaviy ta‟limga
kirish
uchun mehnatsevarlik, o„z-o„zini tashkillashtirish va ma‟lum bir
boshlang„ich bilim darajasi talab qilinadi.
Yangi axborot texnologiyalari. Masofaviy ta‟lim tizimida yangi axborot
texnologiyalari (kompyuterlar, audio-, videotexnika, telekommu-
nikatsiya tizimi va vositalari va h.k.) qo„llaniladi.
Accessda so‘rovlar - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

|
Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun oBog'liq ATTAccessda so‘rovlar ma‟lum talablarga javob beruvchi axborotlarni
berilganlar bazasidan olish vositasi bo„lib xizmat qiladi. So„rovlar
yordamida qidiriladigan yozuvlar shartlarini aniqlash mumkin. So„rovlar
sodda bo„lishi mumkin, masalan, kitobning narxi $ 10 dan ortiq bo„lgan
yozuvlarni chiqarish. Bir necha ketma-ket taqqoslashlarni o„z ichiga
olgan murakkab holda ham bo„lishi mumkin.
Har qanday so„rovning asosida mos ravishda satr va ustunlarda
ko„rilayotgan maydon va shartlar kiritiladigan so‘rov blanki yotadi.
Ma‟lumotlar bilan jadval yoki forma rejimida ishlayotganda
yozuvlar uchun so„rovlar yaratishda Записи / Фильтр / Расширенный
фильтр (Filter / Advanced Filter / Sort) buyrug„idan foydalanish
mumkin. Bu buyruqni bajarish natijasida, quyidagicha muloqot oynasi
ochiladi:
Расширенный фильтр buyrug„i haqiqiy so„rovga nisbatan ayrim
chegaralanishlarga ega:
tanlash shartlarini berishda Расширенный фильтр buyrug„i
bajarilganda faol bo„lgan jadval (so„rov) maydonlaridan
foydalanish mumkin;
haqiqiy so„rov blanklarida ko„zda tutilgan imkoniyatlardan
ayrimlariga kirish imkoniyati yo„q.
So„rovlar bir necha shartlardan tashkil topgan, yozuvlarni tasvirlash
diapazonini kichraytirish imkonini beradi. Har bir shart uch elementdan
tashkil togan:
taqqoslash uchun qo„llaniladigan maydon;
bajariladigan taqqoslash turini izohlovchi operator;
maydondagi qiymat taqqoslanadigan kattalik.
Shart yaratish uchun bu axborotni so„rov blankiga kiritish zarur.
Avvalom bor shartda qo„llaniladigan maydon nomi tanlanadi.
Условие отбора (Criteria) satrida sichqoncha tugmasi bosilib,
qiymat bilan birga operator kiritiladi. Условие отбора satrida
sichqoncha o„ng tugmasi bosiladi va ochilgan kontekstli menyuda
Построить (Build) buyrug„i bajariladi.
|
| |