nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Rasmdagi - Kegl cc pechat indd

|
Kegl cc pechat indd Pdf ko'rish
|
bet | 112/134 | Sana | 28.06.2024 | Hajmi | 1,85 Mb. | | #266146 |
Bog'liq 6-sinf fizika uzb2. Rasmdagi
S
manbadan chiq
qan yorug‘lik
T
to‘siqdan o‘tib, ekranga
tushadi.
A, B
va
C
nuq talardan qaysi lari soyada bo‘ladi?
A) A nuqta.
B)
C
nuqta.
C)
B
nuqta.
D)
A
va
C
nuqta.
3. Qaysi rangli nur uchburchakli prizmadan o‘tganda eng katta burchak-
ka og‘adi?
A) Binafsha. B) Yashil. C) Qizil. D) Ko‘k.
4. Agar ko‘zgu
α
burchakka bu
rilsa, ko‘zgudan qaytgan nur qan
day bur-
chakka buriladi?
A)
. B)
2
. C) . D)
.
5
*
.
Buyum qavariq ko‘zgudan
2F
ma
sofa dan uzoqqa joylashsa, ho
sil
bo‘lgan tasvir qanday bo‘ladi?
F
– fokus ma sofasi.
A) Haqiqiy, kichraygan, to‘nka rilgan.
B) Haqiqiy, kichraygan, to‘g‘ri.
C) Mavhum, kattalashgan, to‘nka rilgan.
D) Mavhum, kichraygan, to‘n karil gan.
6. Rasmdagi
K
va
L
ko‘zgularga qaragan ko‘z
1,
2
va
3
nuqtalarga qo‘yilgan jismlarning qaysi
birini har ikkala ko‘zguda ko‘radi?
A) Faqat
1
.
B) Faqat
2
.
C) Faqat
3
.
D)
1
va
3
.
7. Qanday rangdagi nurlarni ma’
lum nisbatda qo‘shilsa, oq rang hosil
bo‘ ladi?
A) Havorang, yashil, binafsha. B) Yashil, qizil, havorang.
C) Sariq, ko‘k, binafsha. D) Zarg‘aldoq, havorang, yashil.
|
| |
• bitta chastotada ko‘plab foydalanuvchilarga signal uzatishni 
ta’minlash orqali tarmoqning yuqori samaradorligiga erishish; 
•

455
• binolar ichida qo‘llanilish uchun uskunalar, shuningdek ular
kliyent uskunalari
(ingl. Customer Premises Equipment, CPE) deb
nomlanadi;
• Binolar tashqarisida qo‘llash uchun uskunalar, masalan,
tashqi WiMAX antennalari;
• Portativ kompyuterlarga o‘rnatiladigan PC-kartalar;
• Portativ kompyuterlar ichiga joylashtirilgan WiMAX mo-
dullari;
• WiMAX interfeysiga ega cho‘ntak kompyuterlar va kommu-
nikatorlar.
WiMAX tarmog‘ining har xil ishlash rejimlari asosiy xarakte-
ristikalari 32.3-jadvalda keltirilgan.
32.3-jadval
WiMAX tarmoqlarining ishlash rejimlari
Ulanish
turi
Uskuna turi
Uskunalar soni/
abonent harakati
tezligi
“Xen-
dover”ni
qo‘llab-
quvvat-
lash
802.16-
2004
stan-
Nosimmetrik yuklamada sinxron generatorning ishi

|
Nosimmetrik yuklamada sinxron generatorning ishi
|
bet | 98/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovNosimmetrik yuklamada sinxron generatorning ishi Dastlabki ma’lumot. Sinxron generator energiya bilan ta'minlayotgan elektr tarmoqqa simmetrik yuklamadan tashqari bir fazali yuklamalar (masalan, elektr chiroqlari, bir fazali tokda ishlaydigan elektr transporti, elektr pechlari va elektr yoyi bilan payvandlash transformatorlari va boshq.) ham ulanganda yoki bir fazali va ikki fazali qisqa tutashuv (21.1, b,d-rasm)rejimlarda fazaviy toklarning nosimmetrikligi vujudga kelib, bunda faza toklarining orasidagi siljish burchagi 120° elektr burchakka teng bo‘lmaydi.
Bunday nosimmetrik rejimni tahlil qilish uchun uch fazali transformatorlardagi nosimmetrik sistema tahlil qilinganidek simmetrik tashkil etuvchilar usulidan foydalaniladi. Bunda IA, IB, Ic — uch fazali nosimmetrik toklar sistemasini to‘g‘ri Ip teskari I2 va nol I0 ketma- ketlikli simmetrik toklar sistemasiga ajratadilar (8.1-banddga qarang).
Toklar sistemasining to‘g‘ri ketma-ketligi IA1, IB1, IC1 uch fazali sinxron mashinada rotor bilan bir xil chastotada aylanadigan yakor MYK ni hosil qiladi. Bu MYK rotor chulg‘amlariga nisbatan qo‘zg‘almasdir. To‘g‘ri ketma-ketlikli toklar uchun yakor chulg‘amining induktiv qarshiligi xd va xq larga teng.
21.1-rasm. Uch fazali sinxron generatorning yuklamasi nosimmetrik (ZA ? ZB*ZC) (a) hol uchun hamda bir (b), ikki (d) va neytralga tushgan ikki fazali (e) qisqa tutashuv sxemalari.
|
| |
Masala yechish namunalari

59
Amaliy topshiriq
Massangizni va oyoq kiyimingizning
ostki yuzasini bilgan
holda tik turgan holatingizda qancha bosim berishingizni
aniqlang. Massani maktab tibbiyot yoki jismoniy tarbiya xonasida
o‘lchash mumkin. Yuzani topish uchun oyoq
kiyimingizni katak daftar
varag‘iga qo‘yib, chetki qismini chizib chiqing. Butun kataklar sonini
sanang. Unga butun bo‘lmagan kataklar sonining yarmini qo‘shing.
Hosil bo‘lgan sonni 0,25 sm
2
ga ko‘paytiring.
1.
Kundalik turmushda bosimga doir kuzatgan tajribalaringizni
aytib bering.
2. Nima sababdan yengil avtomobil shudgorda botib qoladi-yu, og‘ir
traktor bemalol yuradi?
3.
Bichish-tikish ishlarida ishlatiladigan angishvonaning vazifasini
bila sizmi?
4. Odam yerga qaysi vaqtda ko‘proq bosim beradi: to‘xtab
turgandami yoki yugurayotganidami?
5-mashq
1. Jismning og‘irlik kuchi va tayanchga beradigan bosimi ma’lum
bo‘lsa, yuzani qanday hisoblash mumkin?
2. 0,02
necha paskalga teng?
3
*
. Uyning ayvoni 8 ta ustunda qurilgan. Har bir ustunning
ko‘ndalang yuzasi 400 sm
2
. Ayvon tomiga yopilgan
materiallar massasi
1500 kg bo‘lsa, ular har bir ustunga taxminan qanday bosim beradi?
(
Javobi:
45937,5 Pa.)
4. Yuzasi 0,1 sm
2
bo‘lgan mixga 20
N kuch bilan ta’sir etilsa,
bosimi qanchaga teng bo‘ladi?
5. 5 Pa necha
ga teng?
6. Parijdagi Eyfel minorasining og‘irligi 5000 kN bo‘lib,
poydevori
450 m
2
ga teng. Uning Yerga beradigan bosimini hisoblang.
-MAVZU
ATMOSFERA BOSIMI. TORRICHELLI TAJRIBASI

65
Yer yuzidan 5,4 km balandlikda havoning zichligi uning Yer yuzidagi
zichligidan 2 marta kichik, 11 km balandlikda 4 marta kichik bo‘ladi.
Yuqorilashgan
sari havo siyraklasha borib, asta-sekin havosiz fazoga
o‘tadi. Atmosferaning aniq chegarasi yo‘q. Havoni tashkil etgan
zarralar og‘irlikka ega bo‘lsa, nima sababdan ularning hammasi Yer
sirtiga tushib qolmaydi? Sababi shundaki, ular to‘xtovsiz harakatda
bo‘ladi. Unda nima sababdan raketa
kabi ochiq kosmosga uchib
ketmaydi? Gap shundaki, havo zarralarining tezligi Yer tortish kuchini
yengish ga yetmaydi. Buning uchun ularning tezligi 11,2
dan kam
bo‘lmasligi kerak.
Atmosfera bosimining mavjudligiga quyidagi tajriba
larni o‘tkazib
ishonch hosil qilish mumkin.
36-rasm.
35-rasm.
p
2
1
p
p
Ishlatilgan tibbiyot shpritsini olib,
porshenini
eng quyi holatga keltirib, igna
uchini suvga tushi
ramiz. Porshen yuqoriga
ko‘tarilsa, suv ham porshen ortidan ko‘
tariladi (35-
rasm). Suv nima sababdan ko‘tari
ladi? Ko‘zga dori
tomizishda ishlatila
digan tomizgich (pipetka) uchini
suvga tushirib, orqa rezinasini bir siqib olinsa,
pipetka ichiga suv kiradi. Pipet
ka suvdan olinganda,
undagi suv to‘kil
masdan turadi.
Nega suvning
og‘irligi bo‘lsa ham suv to‘kilmaydi?
Bularning sababi, atmosfera bosimining ta’siridir.
Shprits porsheni ko‘taril
ganda, suv ko‘tarilmasa,
porshen va suv orasida bo‘shliq paydo bo‘lar edi.
Bo‘shliq suvga hech qanday ta’sir ko‘rsatmaydi.
Pastdagi idishdagi suvga atmosfera bosimi ta’sir
ko‘rsatib, suvni porshen orqasidan ko‘tarilishga
majbur qiladi. Pipetkadagi suv ham atmosfera
bosimi tufayli to‘kilmaydi.
Atmosfera bosimini birinchi marta italiyalik
olim E. Torrichelli (1608–1647-y.) o‘lchagan. Buning
uchun uzunligi 1 m bo‘lgan bir uchi berk shisha
nay olinib, uni simob bilan to‘ldiriladi. So‘ngra
ochiq uchini qo‘l
bilan berkitib, to‘nkarilgan
holda, simobli idishga tushiriladi (36-rasm). Barmoq olinganda shisha
naydagi simobning bir qismi to‘kiladi. Nayning yuqori qismida havosiz
66
bo‘shliq qolib, to‘kilmagan qismining balandligi taxminan 760
mm
bo‘ladi (pastki idishdagi simob sathidan o‘lchanganda). Bunda ham
naydagi simobning to‘kilmasligiga sabab, simob
ustunining idishdagi
simobga bergan bosimining atmosfera bosimi bilan muvozanatlashishidir.
Demak, atmosfera bosimini naychadagi simob ustuni bergan bosim
bilan o‘lchash mumkin ekan. Hozirgi kunda 0
°
C da turgan balandligi
760
mm bo‘lgan simob ustunining bosimi
Bu formuladan ko'rinishicha

|
Bu formuladan ko'rinishicha
|
bet | 103/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovBu formuladan ko'rinishicha, chulg'am konturining induktivligi kichik va aktiv qarshiligi katta bo‘lsa so'nish jarayoni tez kechar ekan. Qo‘zg‘atish chulg‘amining o‘ramlar soni tinchlantirish chulg‘amnikidan ancha katta (demak, L H0.z>Llinch va TqoZ>T,inch) bo'lganligidan tinchlantirish chulg‘amidagi tok qo‘zg‘atish chulg‘aminikiga nisbatan ancha tez so‘nadi. Natijada yakorning magnit oqimi, dastlab tinchlantirish chulg‘ami konturiga kirib (22.2,e-rasm), >'oiI><t)'ad
rasm. To ‘satdan qisqa tutashuv rejimda sinxron mashinaning bo ‘ylama o ‘qi bo yicha (a, b, d) va ko ‘ndalang o ‘qi bo ‘yicha (e, f) induktiv qarshiliklari uchun almashtirish sxemalari: a — o‘ta o'tkinchi induktiv qarshiligi (x'J uchun, b — o‘tkinchi induktiv qarshiligi (x'J uchun, d - to ‘satdan qisqa tutashuv simmetrik barqaror qisqa tutashuv rejimga o ‘tgandagi induktiv qarshilik (xj uchun; ko‘ndalang o ‘qi bo‘yicha o ‘ta o ‘tkinchi x' (e) va o'tkinchi x' (f) induktiv qarshiliklari uchun.
qiymatgacha oshadi. Bunda mashinaning bo'ylama o‘qi bo‘yicha induktiv qarshiligi, ya'ni o‘tkinchi induktiv qarshilik (xd >x'd) oshishi tufayli qisqa tutashuv toki quyidagi qiymatgacha kamayadi:
I'ql=E0/x'd. (22.5)
Bundan keyin qo‘zg‘atish chulg‘amidagi qo‘shimcha tok nolgacha kamayadi, yakorning magnit oqimi esa oshadi (0ud>0'od), demak, bunga mos ravishda induktiv qarshilik oshib (xd >x'd), yakor toki esa quyidagi qiymatgacha kamayadi:
1»=E „/V (22-6)
So‘nish jarayoni tugagandan keyin generatorda quyidagi natijaviy magnit oqim barqaror topadi:
0=0 . - O . , (22.7)
va barqaror qisqa tutashuv rejimi boshlanadi (22.2,e-rasm), bunga quyidagi qisqa tutashuv toki mos keladi (22.3,0-rasmning o‘ng tomoni):
Iql.ar=E„/xd. (22.8)
Shunday qilib, yakordagi natijaviy qisqa tutashuv tokni (22.4,/"-rasm) uchta, ya’ni tinchlantirish chulg‘amiga mos keluvchi o‘ta o‘tkinchi I' (22.4,Z)-rasm), qo‘zg‘atish chulg‘amiga mos keluvchi o'tkinchi I'
rasm. Qisqa tutashuv boshlanishidan oldin (t=0) sinxron generatoming A faza chulg'ami oqim ilashishi yke= yknmax bo'lganda rotoming fazoda tutgan holati (a) va to ‘satdan qisqa tutashuv tokining t = T/2 davrida A fazada maksimal qiymatga erishgan holdagi (b; d) magnit maydonlar.
(22.4,e-rasm) va barqarorlashgan Iqlbur (22.4/-rasm) toklar yig‘indisidan iborat deb qarash mumkin:
= r + r, + i. (22.9)
qLnt/t qt qt qt.bar v '
Uni qisqa tutashuv tokining davriy tashkil etuvchisi deyiladi.
To‘satdan qisqa tutashuv rejimda sinxron mashinaning bo‘ylama o‘qi bo‘yicha (a, b, c) va ko‘ndalang o‘qi bo'yicha (e, f) induktiv qarshiliklari uchun aimashtirish sxemalari 22.5-rasmda ko‘rsatilgan.
Nazorat savollari:
|
| |
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov - bet 104

|
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov
|
bet | 104/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovTo‘satdan qisqa tutashuv rejimi deb qanday rejimga aytiiadi va uni o ‘rganishdan amaliy maqsad nimadan iborat?
To‘satdan simmetrik qisqa tutashuvni o‘rganish asosidagi o‘ta o ‘tkazuvchanlik hodisasini tushuntiring.
Magnit oqim faza chuig'ami konturini kesib o‘tmagan (yykes = 0) holatida to'satdan qisqa tutashuvdagi yakor chuig'ami tokining tashkil etuvchilari qanday hosil bo'ladi?
BOB. SINXRON GENERATORNING ELEKTR
TARMOG‘I BILAN PARALLEL ISHLASHI
Uch fazali sinxron generatorlarni tarmoqqa parallel ulash
Hozirgi vaqtda bir nechta elektr stansiyalar parallel ishlab, energetika sistemacini hosil qiladi. Sistema iste'molchilarni uzluksiz energiya bilan ta'minlashga, elektr stansiyalarining quwatidan to'laroq foydalanishiga, ta'mirlash ishlarini osonlashtirish imkonini beradi. Har bir elektr stansiyasida bir nechta generator o‘rnatilgan bo‘Iib, elektr sistemasida yuzlab generatorlar parallel ishlaydi. Ana shuning uchun ham har bir generatorning quwati energetika sistemasida yuklanishni har qanday o‘zgarishi bilan sistemada ishlayotgan generatorning chastotasi va kuchlanishi amalda o‘zgarmaydi.
SG ni elektr tarmog‘iga yoki ishlab turgan generatorlar bilan parallel ulash uchun quyidagi shartlar bajarilishi shart:
l-Sinxron generatorning EYK EG elektr tarmog‘i kuchlanishiga
teng ( E(. = U_T) va faza jihatdan 180°, ya'ni teskari yo‘na!gan bo‘lishi lozim;
SG ning chastotasi fG elektr tarmog‘ining chastotasi f, ga teng (fG = ft) bo‘lishi kerak;
Uch fazali SG va elektr tarmog‘i fazalarining ketma-ketligi bir xil bo‘lishi kerak.
EYK ni tarmoq kuchlanishiga tenglash uchun SG qo‘zg‘atish toki o‘zgartiriladi, chastotalarni tenglash uchun esa generator rotorining aylanish chastotasini o'zgartirish kerak bo‘ladi.
Sinxron generatorlarni parallel ulash usullari. SG larni parallel ulashning quyidagi usullari mavjud:
1) aniq sinxronlash usuli — bu usulda generatorlarni parallel ulashning uchta talabi aniq bajarilishi shart.
Birinchi shartning bajarilishi generator klemmalariga ulangan voltmetr vositasida, qolgan ikki shart esa “sinxronoskop” asbobi yordamida tekshiriladi (23.1-rasm). Eng oddiy sinxronoskop asbobi chiroqli (lampali) sinxronoskopdir.
Agar ulagich Q; uzilgan bo‘lsa, SG salt ishlashi holatida ishlaydi
va Q; klemmalarida EYK U = E(; + U_, boiadi. Agarda parallel
ulanadigan generatorning aylanish chastotasi o‘zgarmas boiib, u
nominal aylanish chastotasiga teng bo'lsa, E(i va UT larbir xil burchak chastota bilan aylanardi, natijada U_ ni o'zgarmas qilib saqlab bo'lmaydi,
shu sababli£ vaUT larning chastotalari orasida farq boiadi. Ana
shuning uchun hamis0. va Ur bir-biriga nisbatan
|
| |
normal atmosfera bosimi - Kegl cc pechat indd

67
yupqa rezina plyonka qoplanishi ham mumkin.
Plyonkaga bosilsa,
naylardagi suyuqlik ustunlari farqi hosil bo‘ladi.
Metall manometrning asosiy elementi (1) yoy shaklidagi nay
bo‘lib, bir uchi berk (38-rasm). Ikkinchi uchi (4) jo‘mrak
orqali
bosim o‘lchanadigan idishga tutashtirilgan. Jo‘mrak ochilganda nay
ichidagi bosim ortib egiladi. Egilish richag (5) va tishli g‘ildiraklar
(3) orqali strelkaga (2) beriladi.
-MAVZU
PASKAL QONUNI VA UNING QO‘LLANILISHI

|
-MAVZU
PASKAL QONUNI VA UNING QO‘LLANILISHIBog'liq 6-sinf fizika uzb24-MAVZU
PASKAL QONUNI VA UNING QO‘LLANILISHI
28- rasm.
Quyidagi tajribani o‘tkazib ko‘ring. Iste’
molda
bo‘lgan bir marta ishla tiladigan shprits va bolalar
puflaydigan sharni oling. Shprits ignasini
sharchaga bir necha marta sanchib oling. Sharcha ichiga
suv quyib, og‘zini ignasi olingan shpritsga kiydiring.
Shprits porshenini asta-sekin bosing. Bunda shar
ichidagi bosim ortadi. Sharcha teshikchalarining
barchasidan suv otilib chiqa boshlaydi (28-rasm).
Demak, porshen orqali berilgan bosim suyuqlik
yoki gazda faqat porshen yo‘nalishida emas, balki
hamma tomon
ga uzatilar ekan. Bu qonuniyatni
1653-yilda fran suz olimi
Blez Paskal
o‘rgangan. Qonun
quyidagicha ta’riflanadi.
Suyuqlik
va
gaz
o‘ziga berilgan tashqi bosimni
hamma tomonga o‘zga rishsiz uzatadi.
Suyuqlik yoki gaz o‘ziga berilgan tashqi bosimni uni tashkil
qilgan zarralari orqali uzatadi. Zarralar bosimni uzatishi uchun
ular harakatda bo‘lishi kerak. Haqiqatan ham, ko‘pgina hodisalar
(havoda hidning tarqa
lishi, suvda siyohning erishi) suyuqlik va gaz
zarralarining harakatda ekan
ligini tasdiq
laydi. Zarralar harakati tufayli
idish devorlariga urilib,
ichki bosim
ni hosil qiladi. Ichki bosim uchun
Paskal qonuni quyidagicha ta’rifla nadi.
Og‘irlik kuchini hisobga olmaganda,
suyuqlik
yoki
gaz
zar-
ralarining idish devorlariga bergan bosimi hamma yo‘nalishda bir xil
bo‘ladi.
Paskal qonunidan texnikada keng foydalaniladi. Barcha avtomo-
billarda, poyezdlarda qo‘llaniladigan tormozlash sistemasi, yer
qazuvchi, yuk ortuvchi traktorlarda
gidrav lik press
deb ataluvchi
qurilma ana shu qonun asosida ishlaydi.
|
| |
Gidravlik press - Kegl cc pechat indd

61
Agar kichik yuzali porshenga
F
1
kuch bilan
ta’sir etilsa,
undan suyuqlikka
bosim
uzati ladi. Paskal qonuniga ko‘ra bu bosim
o‘zgarish siz holda har tomonga uzatiladi.
Jumladan,
S
2
yuzali ikkinchi por shenga ham.
29-rasm.
F
1
S
1
F
2
S
2
Porshenda
bosim hosil bo‘ladi.
p
1
=
p
2
dan
.
Bundan
.
Demak,
nisbat qancha katta bo‘lsa,
F
2
ham
F
1
dan shuncha
katta bo‘ladi.
Masala yechish namunasi
Gidravlik press kichik porshenining yuzasi 5 sm
2
, katta
porshenining yuzasi 50 sm
2
bo‘lsa, bunday press
kuchdan necha marta
yutuq beradi?
B e r i l g a n:
F o r m u l a s i:
Y e c h i l i s h i:
S
1
= 5 sm
2
S
2
= 50 sm
2
bundan
= 10 marta.
Topish kerak
= ?
Javobi:
10 marta.
Amaliy topshiriq
Paskal qonunini sellofan xaltaga suv solib,
tajribada tekshirib
ko‘ring.
1. Paskal qonuni qo‘llaniladigan yana qanday qurilmalarni bilasiz?
2. Ichki bosim mavjudligini qanday tajribada ko‘rish mumkin?
3. Gidravlik press nimaning hisobiga kuchdan yutuq beradi?
4. Gidravlik press kuchdan yutuq bersa, nimadan yutqazishi
mumkin? Bu haq da o‘ylab ko‘ring.
5. Gidravlik pressda suyuqlik o‘rniga havo ishlatilsa bo‘ladimi?
RAQAMLI-ANALOG VA ANALOG-RAQAMLI O‘ZGARTIRGICHLAR

RAQAMLI-ANALOG VA ANALOG-RAQAMLI O‘ZGARTIRGICHLAR
MikroEHMlar stanoklar, turli avtomatlar, ilmiy tajribalarni olib borishni boshqaradi. Bu va boshqa qurilmalar, o‘lchov asboblari va tizimlarida uzluksiz (analog) elektr signallari bilan ishlaydigan elektr datchiklar ishlatiladi. Datchik va ijro organlari (masalan, elektrodvigatellar)ni mikroEHM bilan bog‘lash uchun analog signalni shu signal amplitudasiga proportsioanl songa o‘zgartirish va aksincha o‘zgartirish talabqilinadi.
OKda bajarilgan jamlovchi RAO‘ sifatida 16.1-rasmda keltirilgan.
16.1-rasm. OKda bajarilgan jamlovchi RAO‘ sifatida.
Analog shakldagi ma’lumotni raqamli shaklga o‘zgartirish printsipini richagli tarozilarda o‘lchash jarayoni bilan solishtirish mumkin. Tarozida o‘lchashni amalga oshirish uchun uning bir yelkasiga noma’lum og‘irlikdagi yuk qo‘yiladi, ikkinchi yelkasiga esa – toshlar. Toshlar (masalan 1 g og‘irlikdagi) tarozi muvozanat holga kelguncha qo‘yilib boriladi. Toshlar soni yukning grammlardagi vazniga to‘g‘ri keladi. 1 g. Og‘irlikdagi toshlar bilan o‘lchanganda analog kattalik 0,5 g. xatolik, 10 g.li toshlar bilan o‘lchanganda esa 5 g. xatolik bilan o‘lchanadi. Bu xatolik kvantlash xatoligi debataladi.
a)
b)
16.2-rasm. Yuqori aniqlikdagi ARO‘. Sxema (a) va vaqt diagrammasi (b).
O‘lchash algoritmiga mos ravishda richagli tarozi rolini ikki kirishli solishtirish sxemasi (komparator) bajaradi. Tarozining bir yelkasiga o‘zgarmas kattalikdagi o‘lchanayotgan kuchlanish o‘rnatiladi, ikkinchi yelkasiga raqamli datchik nazorati ostida pog‘onasimon ortib borayotgan kuchlanish beriladi. Kuchlanishning har bir pog‘onasi tarozi yelkasiga qo‘shimcha tosh qo‘yish amaliga mos keladi. Olingan ma’lumot esa tarozilar muvozanatga kelgach qayd etiladi.
Raqamli-analog o‘zgartirgich (ARO‘) raqamli kattalikni unga proportsioanl bo‘lgan elektr tok yoki kuchlanish ko‘rinishidagi analog kattalikka
o‘zgartirish uchun qo‘llaniladi.
RAO‘ registorlariga barqarorlik va nominal aniqligi bo‘yicha jiddiy talablar qo‘yiladi. Ayniqsa ARO‘ keng temperatura intepvalida ishlaganda. Bir xil va proportsional qarshilikli rezistorlarni texnologik jihatdan rezistorli matritsali mikrosxemalar ko‘rinishida yasash qulay. Shuning uchun rezistorli matritsali modifikatsiyalangan ARO‘ keng tarqalgan variant bo‘lib hisoblanadi. U ikki marotaba ko‘p sonli rezistorlardan tuzilgan bo‘lib, ular atigi ikki nominalga R va 2R teng bo‘ladi. Raqamli kodni boshqa usullarda kuchlanish va tokka o‘zgartiruvchi ARO‘lar ham mavjud.
16.2-rasmda keltirilgan ARO‘ sxemasi, ikki marta integrallovchi yuqori aniqlikdagi ARO‘ deb ataladi.
16.1-jadvalda ko‘rib o‘tlgan ARO‘ ISlarinig parametrlari keltirilgan.
16.1-jadval
|
ajratishni kuchaytiradi. Agar operatsiya tufayli m e’daning tub va pilorus

|
ajratishni kuchaytiradi. Agar operatsiya tufayli m e’daning tub va pilorus Pdf ko'rish
|
bet | 110/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotajratishni kuchaytiradi. Agar operatsiya tufayli m e’daning tub va pilorus
qismlari o ‘zaro ajratilsa va ular fistula yordamida tashqaridan tutashtirilsa,
bu vaqtda m e’daning pilorus qismiga ozuqa solinganida fundal qismi shira
ajratmaydi. Shu y o ‘1 bilan operatsiya qilingan hayvon m e’dasining pilorusi
yuvilib, yuvindisi qonga yuborilsa ham m e’daning tub qismi shirani ko‘p
ajratadi, lekin m e’daning tub qismi yuvilib, yuvindisi qonga yuborilganida
esa, pilorusi shira ajratmaydi. Bulaming hammasi haqiqatan ham m e’da
pilorus qismidan ajralayotgan gastrinning m e’da tub qismidagi hujayralar
faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini isbotlaydi. Gastrin ta’sirida m e’daning
tub qismida gistaminni paydo b o iish i aniqlangan. Gistamin m e’da
qoplama hujayralaridan xlorid kislota ishlab chiqarilishiga ijobiy ta’sir
176
qilib, m e’da tubidagi bosh hujayralar faoliyatini bir
muncha tormozlaydi
Gastrin bilan bir vaqtda adashgan nerv qo'zg'alganda ajraladigan
atsetilxolin ta’sirida ham gistamin hosil bo‘ladi degan fikrlar bor. O ln ikki
barmoqli ichakda va och ichakning boslang‘ich qismida hosil bo‘ladigan
enterogastrin qonga so'rilib, m e’dadan xuddi gastrindek shira ajralishiga
ta’sir ko‘rsatadi. Meda osti bezi, gipofiz, jinsiy bezlar, qalqonsimon bez va
buyrak usti bezlarining gormonlari ham m e’dadan shira ajralishiga tegishli
ravishda ta’sir qiladi. M e’da hujayralarining sekretsiyasini tezlashtiruvchi
moddalar bilan bir qatorda ular faoliyatini tormozlovchi moddalar ham
bor. Bular qatoriga gastrin va enterogastrin kabi biologik faol moddalar,
shuningdek yog‘lar va tuzlaming turli eritmalari kiradi. Gastrin va
entrogastrin polipeptiddir. Gastrin pilorusda hosil bo‘ladi, enterogastrin
|
| |
-MAVZU
TINCH HOLATDAGI GAZ VA SUYUQLIKDA BOSIM

|
-MAVZU
TINCH HOLATDAGI GAZ VA SUYUQLIKDA BOSIMBog'liq 6-sinf fizika uzb25-MAVZU
TINCH HOLATDAGI GAZ VA SUYUQLIKDA BOSIM
Oldingi mavzuda suyuqlik va gazlarda ichki bosim mavjudligi
aytilgan edi. Bu bosimni
tinch holatdagi bosim
deb ham aytiladi.
Suyuqlik yoki gazni tashkil etgan zarralar o‘z og‘irliklariga ega bo‘ladi.
Shunga ko‘ra, har bir qatlam o‘z og‘irligi bilan pastdagi qatlamni
bosadi. Ular to‘planib idish tubiga beriladi. Bu bosimni, shu
ningdek,
gidrostatik bosim
deb ham yuritiladi. Uni hisoblab ko‘raylik.
30- rasm.
h
S
Δ
h
Suyuqlik ichida qalinligi
h
bo‘lgan qatlam olaylik
(30-rasm). Bu qatlam o‘z og‘irligi bilan pastki qatlamga
bosim beradi. Idish yuzasi
S
butun balandlik bo‘yicha
o‘zgarmas bo‘lsin. U holda qatlamning bergan bosimi
bo‘ladi.
F
–
h
qatlam og‘irligi.
F
=
mg
=
·
V
·
g
=
·
S
·
h
·
g
dan
g
·
h
bo‘ladi.
Idish tubiga berilgan bosim qatlamlar bergan bosimlar
yig‘indisiga teng:
p =
ρ
gh.
Unga ko‘ra, suyuqlikning idish tubiga bergan bosimi, yuzaga bog‘liq
bo‘lmasdan, faqat suyuqlik balandligiga bog‘liq bo‘lar ekan. Buning
isbotini quyidagi tajribada ko‘rish mumkin. 31-rasmda shakli va idish
tubining yuzasi turlicha bo‘lgan shisha naylar keltirilgan. Naylardan
biriga ma’lum bir balandlikkacha suv quyilsa, qolgan naylardagi
suv sathi ham shu nay
dagi suv sathi bilan bir xil bo‘lishi kuzatiladi.
Tublari tu tashtirilgan idish lar sistemasiga
|
| |
-MAVZU
LABORATORIYA ISHI. YASSI KO‘ZGU YORDAMIDA

150
3. Tushish burchagini o‘zgartirib, ularga mos kelgan qaytish
burchaklari aniqlanadi. Natijalari sinf doskasiga yozib boriladi.
4. Tushish burchagi va qaytish burchaklari teng ekanligi tekshiriladi.
5. Oq qalin qog‘ozni qaytayotgan nur
tomondagi diskka yopisha-
digan qilib qo‘yiladi. Shunda qog‘oz yuzida qay
tayotgan nur ko‘rinib
turadi. Qog‘ozni biroz burilsa, qaytgan nurning boshlanishi ko‘rinadi.
Bu hodisadan xulosa chiqariladi.
6. Tajribani nurli ko‘rsatkichni optik diskning chap tomoniga
o‘rnatib takrorlanadi.
1. Tushish burchagi va qaytish burchagi o‘zaro qanday muno-
sabatda bo‘ ladi?
2. Qaytayotgan nur tushgan nurga nisbatan qanday joylashadi?
Bir tekis likdami yoki ixtiyoriy tekislikdami?
3. Tushish burchagi 0
°
ga teng bo‘lsa, qaytish burchagi nimaga teng bo‘ladi?
56-MAVZU
LABORATORIYA ISHI. SHISHA PRIZMA YORDAMIDA
YORUG‘LIKNING SPEKTRGA AJRALISHINI O‘RGANISH
Kerakli asboblar.
Proyeksion apparat (ichida cho‘g‘lanma
elektr
lampasi va nurlarni to‘plab beruvchi optik sistemasi bo‘lgan qurilma);
turli shishadan yasalgan prizmalar; ko‘chma ekran.
Ishni bajarish.
1. 120-rasmda ko‘rsatilgan quril ma yig‘iladi.
1
2
3
120-rasm.
2. Proyeksion apparat yoqilib, undagi nur
ingichka holatda priz-
maga tushiriladi (buning uchun pro yeksion apparatdan chiquvchi nurni
tor tirqishdan o‘tkaziladi).
3.
Prizmani burib, ko‘chma ekranda aniq yorug‘lik spektri hosil
qilinadi. Ekranda spektr kengligi o‘lchab olinadi.
151
4. Tajribani boshqa prizmani qo‘yib takrorlanadi.
5. Spektr kengligi
prizma yasalgan shisha turiga, prizma asosining
kengligiga bog‘liqligi o‘rganiladi. Natijalari doskaga yoziladi.
1.
Prizmadan chiqqan nurlarning burilish burchagi nur rangiga
qanday bog‘liq?
2. Spektrda nurlarning joylashish tartibi qanday?
3. Nima uchun spektr kengligi prizma asosining kengligiga bog‘liq?
‘tali makkajo ‘ xorilaming namligini aniqlash

aravalarda keltirilgan va saqlanayotgan so‘talarning namligin aniqlash
uchun, dastlabki namunadan (100 so‘ta) har 30-sini, y a’ni bor y o ‘g ‘i
uchtasi olinadi. Ular mutlaqo sog'lom bo'lishi shart.
Omborga avtomashinalarda kun davomida qismlarga bo‘lib olib
kslingan bir turh to ‘plamning namligini aniqlash uchun о ‘rtacha
kunlik namuna quyidagi tarzda tuziladi. Har bir avtomashina yoki
aravadan olinadigan uchta sog‘lom so‘ta namunasi sindirilib, 50 gr
don olinadi va po‘kak bilan zich yopiladigan shisha bonkaga joyla-
nadi. Olingan о ‘rtacha kunlik namunadan 50 gr namunacha ajratiladi
va don namligini aniqlash amalga oshiriladi.
Makkajo‘xori negizining namligini aniqlash uchun ham о ‘rtacha
sutkali namuna tuziladi. M akk aj о ‘ xorining har bir so‘tasidan
ajratilgan negizidan bo'lakcha kesib ohnadi va uni zich yopiladigan
shisha idishga joylab saqlanadi. Tuzilgan o ‘rtacha sutkali 50 gr
og‘irlikdagi bo'lakchalardan namunalar ajratiladi, ular kichik
qismlarga bo'iinadi, har biri 5 gr dan ikkita namunacha olinadi va
quritiladi.
Don namligini aniqlash uchun so‘talar qo‘lda yoki laboratoriya
sidirgichi yordamida sidiriladi va olingan dondan 50 gr o ‘rtacha
namuna ajratiladi. So‘ngra don yanchiladi, qopqoqli bonkaga joy-
lanadi, keyin undan har biri 5 gr dan ikkita namuna olinadi. Ulaming
namligi 18% dan ortiqcha bo‘Isa, undagi namlik dastlabki quritishdan
keyin aniqlanadi.
Namlikni elektron nam o‘lchagichlarda aniqlash.
Don
namligini aniqlashda zamonaviy elektron o ‘lchagichlardan foydalanish
boshqa qolgan usullar oldida juda ko‘p afzalliklarga ega. Birinchidan
elektron asboblar don namligini aniqlashga ketadigan vaqtni keskin
qisqartirish imkonini beradi, bu don tayyorlash davrida juda zarurdir,
ikkinchidan, elektron nam o ‘lchagichlaming tuzilishi nisbatan oddiy
bo‘lib, ularda ishlash uchun maxsus ixtisoslashtirishni talab qilmaydi,
uchinchidan, elektr namlik o'lchagichlar yordamida masofada turib
namlikni o‘lchash, namlikni avtomatik ravishda nazorat qilish va
boshqarib borish mumkin (33-rasm).
Ko‘chma ulanish - Raqamli mobil aloqa

454
Mobil ulanish
Ma’lumki, ushbu rejim IEEE 802.16e standartida ishlab chiqil-
gan va AUsi 120km/soat tezlikkacha harakatlanganda barqaror
aloqani ta’minlash imkonini berdi. “Mobil WiMAX”ning
asosiy
ustunliklari va kamchiliklariga quyidagilar kiradi:
1. Signalning ko‘p nurli tarqalishiga va shaxsiy xalaqitlarga bar-
doshliligi;
2. Kanal o‘tkazish qobiliyatining kengayuvchanligi;
3. Asimmetrik oqimni tashkillashtiruvchi
va antenna tizimlarini
samarali boshqarishda foydalanuvchi vaqt bo‘yicha signal tarqati-
shi dupleksi (TDD);
4. Xizmat ko‘rsatish sifati QoSda HARQ texnologiyasidan foy-
dalanilib, AU harakat chog‘ida o‘z yo‘nalishini o‘zgartirganda
aloqani ishonchli
saqlab turish imkonini beradi;
5. Kutish rejimlarida AU energiya ta’minotini tejaydi, batare-
yaning ishlash muddatini cho‘zadi;
6. AU qayta ulanishini optimallashtirilgan texnologiyasi – HHO
kanallar orasida ulanish vaqtini 50ms gacha qisqartirish imkonini beradi;
7. MBS guruhli va keng polosali xizmat ko‘rsatish xizmatlarini
ta’minlaydi:
Amaliy topshiriq - Kegl cc pechat indd

68
ko‘rsatishi belgilab olinadi. Menzurkaning suv bilan birgalikdagi
massasidan unga tushgan suv massasi aniqlanadi. Menzurkadan toshib
chiqqan suv hajmi ham aniqlanadi. Bunda jismning o‘lchamlari
chizg‘ich
bilan aniqlanib, hajmi
hisoblansa, toshib chiqqan suv haj-
miga tengligi kelib chiqadi. Shu suvning og‘irligi hisoblansa, aynan
suvga botirilgan jismning havodagi og‘irligi
P
h
bilan suvdagi og‘irligi
P
s
orasidagi farq
F
=
P
h
P
s
ga tengligi ko‘rinadi.
3,6 N
2,6 N
3 N
15 N
11 N
39-rasm.
40-rasm.
Demak, yuqoriga ko‘taruvchi kuch jism siqib chiqargan suyuqlik
og‘irligiga teng bo‘lar ekan.
Bu qonuniyatni birinchi bo‘lib tajriba
asosida qadimgi grek olimi,
fizik va matematik Arximed (eramizdan oldingi 287–212-yillar)
aniqlagan. Shuning uchun yuqoriga itaruvchi kuchga
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov - bet 121

Yakor (27.2-rasm) — val va unga o‘rnatilgan silindrik shakldagi po‘lat o‘zak, uning pazlariga joylashtirilgan yakor chulg‘ami va uning seksiyalarini ulash uchun maMurn tartibda yig‘ilgan maxsus shakldagi mis plastinalari majmuasi (kollektor)dan iborat (27.3-rasm).
Yakorning po‘lat o‘zagi qalinligi 0,35 yoki 0,5 mm bo‘lgan elektrotexnik po‘lat listlardan yig‘ilgan bo‘ladi. Bu holda magnit maydonda yakor aylanishida o‘zakda hosil bo‘ladigan uyurma toklar ta'siri keskin kamayadi.
Yakor pazlaridagi chulg‘am seksiyalarini
maxsus ponalar bilan, pazdan tashqari qismlarini esa bandaj (kamar)lar bilan mahkamlanadi.
Kollektor (yig‘uvchi) sovuq holda jo‘valangan qattiq misdan tayyorlangan ponasimon kesimli plastinalardan silindr shaklida yig‘iladi. Plastinalar bir-biridan mikanit qistirmalar bilan izolatsiyalanadi. Kam va o‘rta quwatli 0‘T mashinalarida kollektor plastinalari va mikanit qistirmalar plastmassa yordamida presslab mahkamlanadi (27.3,6-rasm).
rasm. 0‘zgarmas tok mashinasining metall (a) va plastmassa (b) korpusli kollektori: 1 — korpus; 2 -
siquvchi flanets: 3 — izolatsion qistirma; 4 — kollektor
plastinalari; 5 - plastmassa; 6 — siquvchi halqa; 7 — bandaj
Yig‘ilgan kollektor qizdirilgan holda valning yakor chulg‘ami yoniga joylashtirib mahkamlanadi. Kollektor plastinalarining yakor chulg‘ami tomonidagi chiqib turadigan qismiga chulg‘am seksiyalari kavsharlanadi. Kollektor plastinalari yakor chulg‘ami o‘ramlarini
kelma-ket ulaydi. Kollektor yakor chulg‘ami bilan birga aylanadi, uning yuzasida chulg‘amni tashqi elektr zanjiri bilan bog‘lovchi cho'tkalar traversaga(yoki podshipnikqalqoniga) mahkamlangan Oho'tka tutqichlar yordamida qo‘zg‘almas holatda tutib turiladi.
I'raversa — zarurat tug‘ilganda cho‘tkalar sistemasini mashina quiblariga nisbatan siljitish imkonini beruvchi qurilmadir (27.4-rasm).
( ho'tkalar va qo‘zg‘atish chulg‘amidan chiqqan simlar maxsus klemma (qisqich)lar taxtachasiga chiqarilgan bo‘ladi.
rasm. 0‘zgarmas tok mashinasining cho‘tka mexanizmi: a — Iraversa; h — cho ‘tka tutqich va cho ‘tkalar: 1 — cho ‘tka tutqichni mahkamlash uchun izolatsiyalangan barmoq; 2 — barmoqni siquvchi kronshteyn; 3 — cho'tkaiaming kollektordagi holatini belgilash uchun bolt; 4 — cho‘tka lutqich; 5 — sim; 6 va 7 — cho ‘tkani kollektoiga siquvchi qismlar; 8 — cho'tka va kollektor orasidagi bosimni rostlash uchun gayka; 9 — prujina; 10 - cho'tka; 11 — cho‘tkani o‘matish uchun moslama.
O'T mashinasini sovitish uchun uning valiga ventilator o'matiladi. Valning ikkalatomonigapodshipnikqalqonlari mahkamlanadi.
()‘T mashinalari qo‘zg‘atilish usuliga ko‘ra quyidagi turlarga ho'linadi (27.5-rasm): mustaqil,
ketma-ket, parallel, aralash qo zg'atishli va doimiy magnitli.
()‘T mashinasining mustaqil qo‘zg‘atishli turida qo‘zg‘atish chulg'amiga tashqi 0‘T manbasidan tok berib asosiy maydon hosil qilinadi (27.5,a-rasm);
Parallel qo‘zg‘atishlida (27.5,6-rasm) mashinaning asosiy magnit maydoni qutb o‘zagidagi qoldiq magnit oqimi ta'sirida, ya’ni o‘z- o zini qo‘zg‘atish hodisasi tufayli hosil bo‘ladi; ketma-ket qo‘zg‘atishli tuiida (27.5,rf-rasm) mashinaning'asosiy
maydoni yuklama
Grechixa shaffofligini aniqlash

teshigi sholi va tariq donlarining yirikligiga bog‘liqdir.
Shaffoflikni Gorodeskiy tozalagichida aniqlashni amalga oshirish
mumkin. Ushbu moslama korpusi to‘rt qirrali yog‘ochdan iborat
bo‘lib, unda aylana uya va ishqalagichdan do‘ng yoki yassi shaklli va
yuqorisida dastalik tashkil topgan. Uya ishqalagich rezina bilan
qoplangan. Tariq (2,5 gr) yoki sholi (5 gr) namunasini ishqalagich
uyasiga joylanadi, unga ishqalagichni qo‘yib, dastani bosish va
aylantirish bilan, yarim aylana va qaytish harakatlari bilan don po'sti
shilinadi. Shunday 40-60 marta harakatdan keyin uyadagi mahsulot
elakka to‘kiladi (elak o‘lchami yuqorida qayd etilgan) va shaffoflar
elanadi. Po'sti shilinmagan donlar terib olinadi va yana qaytadan
ishqalagichda ishqalanadi. Birinchi namunani po‘sti shilinganidan
keyin ikkinchisi tozalaniladi va shaffofli yoni о‘rtacha miqdori foizda
hisoblab chiqiladi. Tariqda shaffoflik miqdori 5 dan 35% gacha,
ammo ko‘p hollarda 18 dan 25% orasida o‘zgaradi. Donli
aralashmalar bilan birgahkdagi og‘irligidan shafFofligi 18% va toza
mag‘zi 76% miqdorida bo'lganda tanqnmg bazis sifati hisoblanadi.
Axborot – resurs manbalari - Arifmetik-mantiqiy qurilmalar va tezlashtirilgan ko‘chirish bloklari, matritsali ko‘paytirgichlar

|
Arifmetik-mantiqiy qurilmalar va tezlashtirilgan ko‘chirish bloklari, matritsali ko‘paytirgichlar
|
bet | 6/6 | Sana | 23.12.2023 | Hajmi | 396,77 Kb. | | #127201 |
Bog'liq voxid raqam 4
A. Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi. 100047, Toshkent shahri, Xorazm ko‘chasi,51.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi fundamental kutubxonasi. 100170, Toshkent shahri, I. Mo‘minov ko‘chasi,13.
O‘zbekiston Milliy universiteining ilmiy kutubxonasi. 100174, Toshkent shahri, Talabalar shaharchasi,O‘zMU.
TATU ilmiy kutubxonasi. 100084, Toshkent shahri, A. Temur ko‘chasi,108.
http://etuit.uz/dl/course/category.php?id=41
www.tuit.uz.
www.ziyoNET.uz.
www.edu.uz.
|
| |
Зб-rasm - S. Y. Is kamov

yaxshilab aralashtirilgandan so‘ng amalga oshiriladi. О ‘rtacha namima
tanlash DAST usulida o'tkaziladi.
Naturani aniqlash uchun purka yashigini tekis mahkam stol yoki
tokchaga o'madladi. Avval torozi yiglladi. Koromislo shunday
joylanishi kerakki, undagi raqam ishlayotgarming tomoniga to ‘g cri
kelishi zarur, Palla va o‘lchagichni ilishda koromislo oxiridagi son
belgilari sergalardagi son belgilariga to ‘g ‘ri kelishi kerak. So‘ngra
toshli olchagich va torozi pallasi bir-biriga to‘g ‘ri kelishi tekshiriladi
va moslanadi. Muvozanatli o‘matish uchun pallaning ostki qisxnidagi
vintni burash va teshikka zarur miqdordagi mayda toshchalami to ‘kish
yoki undagi ordg‘ini olish kerak. Agar palla va o ‘lchagich bir-biriga
muvozanati to‘g‘ri kelmasa, unda purka ishga yaroqsiz hisoblanadi.
Keyin olchagichdan og‘adigan yuk olinadi, uni yashik
qopqog‘iga o‘matiladi va taglikka mahkamlanadi. Soniar va darchalar
yaqinidagi yelkachalar ishlayotgan xodim qarshisida bo'lishi kerak.
O lchagich yo riglg a pichoq quyiladi, uning ustiga og‘adigan yuk
hamda olchagichga toldirgich o'rnaliladi. Don bilan toidirilgan
silindmi toldirgichga qo‘yiladi va chap qo‘lning k o ‘rsatkich barmog‘i
bilan varonkani jumragi ochiladi. So‘ngra chap qo‘l bilan esa tezda
yoriqdan pichoq sug'urib olinadi, shunda yuk ham don oichagichga
tushadi, shundan so‘ng pichoq yana ehtiyotkorlik bilan yoriqqa
joylashtiriladi.
Pichoqda qolgan ortiqcha donni (1 litrdan ko‘p), cho‘michga
tocki-ladi,
buning
uchun
voronka
mahkamlangan
silindimi
toldirgichdan ajratiladi, toldirgich bilan olchagich uyadan olinadi va
qo‘yilgan cho'mich ustidan ag'darib tashlanadi. Keyin toldirgich
yechiladi va pichoqda qolgan don olib tashlanadi. Olchagichdan
pichoq sug‘urib olinadi va 0,5 aniqlikda tortiladi.
Naturani aniqlash ikki yoki ko‘p marotaba qaytarishda donning
turli qismlaridan olib tayyorlangan о ‘rtacha namunada amalga
oshiriladi, Don naturasi ikki yoki bir necha parallel aniqlash natijalari
bo‘yicha arifmetik shaklda ifodalanadi. Ikki aniqlash o‘rtasidagi farq
bug‘doy uchun 5 gr, suliga 10 gr gacha ruxsat etiladi. Natura aniqlash
natijalari 1 gr aniqlikda ish daftariga yoziladi.
Asl oglrligini bilib, ushbu ekinning 1 kub m don oglrligini
yengil aniqlash mumkin. Buning uchun asl oglrlikni 1000 ga
ko‘paytirish kifoya. Asl oglrlikka qarab don to‘pi ami in saqlash uchun
ombor yoki xirmonga (hajmiga) b o lg an talabni hisoblash muinkin
hamda ombor yoki xirmonda saqlanayotgan don to cplammmg
og‘irligini hisoblash mumkin.
Stekli tashkil etilgan protsessorlar

|
Stekli tashkil etilgan protsessorlar
|
bet | 4/6 | Sana | 23.12.2023 | Hajmi | 396,77 Kb. | | #127201 |
Bog'liq voxid raqam 4Stekli tashkil etilgan protsessorlarda akkumulyator ham, UMRlar ham mavjud emas. Oddiy hollarda ularning dasturiy-murojaat registrlari stek cho‘qqisi adresini (stek ko‘rsatgichi) va dasturning keyingi komandasi (komandalar hisoblagichi)ni ko‘rsatish, hamda protsessorning alohida qurilmalari holatlarini saqlash (holatlar registri) uchun xizmatqiladi.
OQ tugunlari ishini boshqarish bilan boshqaruvchi qurilma (BQ) shug‘ullanadi. U ma’lum vaqt ketma-ketligida boshqaruv signallari ishlab chiqaradi, bu signallar ta’sirida OQ tugunlarida berilgan qayta ishlash dasturi amalga oshiriladi. Boshqaruv qurilmasi (kontroller) hisoblagich va takt signallar generatori (taymer)ga ega. BQ OQ bilan birgalikda protsessorni tashkil etadi. Mikrosxemalarda bajarilgan protsessor, mikroprotsessor debataladi.
Kombinatsion turli MPli MP-tizim arxitekturasi 17.1-rasmda keltirilgan.
17.1-rasm. MP-tizim tuzilmasi. MP quyidagi tugun va bloklardan tashkil topgan:
Arifmetik-mantiqiy qurilma (AMQ). Bu qurilma bevosita ikkilik kodida ifodalangan sonlar va adreslar ustidan arifmetik va mantiqiy amallarni bajaradi. Odatda siljituvchi registrli AMQlar qo‘llaniladi.
Boshqaruv qurilmasi (BQ). BQ AMQ va MP-tizimning boshqa bloklari ishini boshqaradi. U ketma-ketli qurilma bo‘lib, mantiqiy elementlar (apparat tashkil qilinish) yoki DXQ, DMMlarda (mikrodasturiy tashkil qilinish) bajariladi. BQsi xotira blokidan kelayotgan komandalar asosidaishlaydi.
Registrlar bloki (R). Joriy ma’lumotni o‘ta operativ saqlash uchun xizmat qiladi. Bajaradigan amaliga ko‘ra bloklar quyidagi registrlargaega:
OR va AR registrlari amal bajarish jarayonida AMQda ikkita ikkilik son (operand)larnisaqlaydi.
Komandalar registri (RK) mashina tomonidan bevosita bajarilayotgan komandani saqlash uchun ishlatiladi.
v) Bayroq registri (BR) yoki o‘tkazish registri akkumulyatorning davomi bo‘lib, u to‘lib qolgan hollarda ishlatiladi.
g) Holatlar registri (HR). Keyingi takt davomida BQ tomonidan beriladigan komandani tanlash MPning masalani yechish jarayonida yuzaga keladigan sharoitlarni alternativ hal qilish qobiliyatiga bog‘liq. Bunday shartlarni aniqlash uchun qurilmaning ikkirazryadli joriy holat (HR) registri xizmat qiladi.
|
| |
Komanda hisoblagichi - Arifmetik-mantiqiy qurilmalar va tezlashtirilgan ko‘chirish bloklari, matritsali ko‘paytirgichlar

|
Arifmetik-mantiqiy qurilmalar va tezlashtirilgan ko‘chirish bloklari, matritsali ko‘paytirgichlar
|
bet | 5/6 | Sana | 23.12.2023 | Hajmi | 396,77 Kb. | | #127201 |
Bog'liq voxid raqam 4Komanda hisoblagichi (KH). U dasturlar joylashgan xotira yacheykalariga murojaatni tashkil qilish uchun xizmat qiladi.
Umumiy maqsadlarga mo‘ljallangan registrlar (UMR). UMRlar sxemotexnikasi ularni oraliq natijalar, adres va komandalarni saqlashda qo‘llashga imkon beradi. UMRlarni o‘zi esa umumiy shina orqali boshqa ishchi registrlar bilan bog‘lanishimumkin.
j) Stekli tashkil etilgan registlar
Ularda sinxrosignal berilganda yozilgan sonlarni chap yoki o‘nga siljituvchi reversiv registrlar qo‘llaniladi.
Mikrokontroller – bu mikrokompyuter bo‘lib, u uncha katta bo‘lmagan hisoblash resurslari va hisoblashlarni bajarish emas, balki turli qurilmalarni mantiqiy boshqarish kabi jarayonlarni bajarishga mo‘ljallangan soddalashtirilgan komandalar tizimiga ega. “Kontroller” so‘zi, mazkur qurilma turli murakkablik va muhimlik (prioritet)ga ega bo‘lgan nazorat va boshqaruv amalini bajarishga mo‘ljallanganligini aksettiradi
Foydalaniladigan asosiy darsliklar va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati
Asosiy adabiyotlar
X.K.Aripov, A.M.Abdullaev, N.B.Alimova, X.X.Bustanov, E.V.Ob’edkov, Sh.T. Toshmatov. Sxemotexnika. T.: TAFAKKUR BO‘STONI, 2013y.
X.K.Aripov, A.M.Abdullaev, N.B.Alimova, X.X.Bustanov, E.V.Ob’edkov, Sh.T. Toshmatov. Sxemotexnika. T.: ALOQACHI,2010g.
Sxemotexnika EVM, S. N. Lexin, , Sankt-Peterburg,2010g.
X.K.Aripov, A.M.Abdullaev, N.B.Alimova, X.X.Bustanov, E.V. Ob’edkov, Sh.T. Toshmatov. Elektronika. Darslik. T.:O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2012y, 432b.
Qo‘shimcha adabiyotlar
Нефедов А.В. и др. Зарубежные интегральные микросхемы.1989г.
Карлащук В.И. Электронная лаборатория на IBM PC.2006г.
Цифровая схемотехника., Ю.Е. Мишулин., В.А.Немонтов.,2006г.
Основы схемотехники цифровых устройств., Л.А. Брякин.,2005г.
Multisim User Guide, National Instruments, 2007y.
Н.П. Бабич, И.А. Жуков. Компьютерная схемотехника. Учебное пособие К.: МК-Пресс, 2004г., 576с.
Digital Logic Design., Jiwang WareZ Scene., Fourth Edition.,2002u.
Угрюмов Е.П. Цифровая схемотехника.- СПб.: БХВ, Санкт-Петербург, 2000г.
Кучумов А.Н. Электроника и схемотехника.2002г.
Акулова О.А. и др. Основы элементной базы ЭВМ. Учебноепособие.
М.: МГТУ им. Н.Э. Баумана, 2002г.
|
| |
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

|
S. Y. Is kamovBog'liq KitobJihoz va materiallar:
turli toshli litrli purka, donning asosiy
nusxalari boshqa ekin donlarini (javdar, arpa, suli) qo‘shimcba
namunalari, har biri 5 kg dan.
0 ‘zlashtirish uchun savollar
1. Donning asl og‘irligi deb nimaga aytiladi?
2. Donning asl og‘irligi qanday anjom uskunalar yordamida
aniqlanadi?
3. Don turlari bo‘yicha asl oglrlikni aytib bering.
4. Donning asl oglrligi qanday maqsad uchun aniqlanadi?
5. Umuman olganda asl o g lrlik deganda nima tushuniladi?
40-ish. Donni quritish turlari bilan tanishish
Darsning maqsadi:
donni quritish usullari bilan tanishish va
quritishda donning kamayish miqdorini hisoblash.
Donlarda ortiqcha nam b o lish i uni saqlanish xususiyatlariga
salbiy ta ’sir etadi. Shuning uchun hamma don va u ru g lar o‘zining
tang namligidan yuqori bo Isa, ular albatta quritilishi kerak. Donlar
asosan don quritgichlaridan yoki ochiq maydonlardan quritiladi (havo
oftobli quritish)
Ishlash tartibi:
SZSh-8 statsionar don quritgichi. Mazkur
quritgich shaxta tuzilishida uzluksiz bir tomonlama issiqlikni
yo'naltirish asosida ishlaydigan b o lib , namligi yuqori b o lg an turli
u ru g lik va donlami yo‘naltirish orqali qurtishni amalga oshiriladi.
Quritgich (37, 38-rasmlar) umumiy issiqlik ishlab chiqaruvchi joydan
va ikkita parallel o‘matilgan umumiy gaz olkazuvchi sistemadan
iborat shaxtali quritgichdan tashkil topgan.
Quritgich ikki xil
tuzilishda chiqariladi, y a’ni qattiq yo q ilg l ishlatiladigan va suyuq
y o q ilg l ishlatiladigan. Har bir shaxtani alohida mustaqil ikkita
issiqlik va sovutish kameralaridan hamda donni to‘kish va chiqarisli
joyidan iborat quritgichdan iborat deb qarash mumkin. Har bir alohida
shaxtani tagida donlarni qabul kiluvchi moslama b o lib , u donlami
tashib ketuvchi aravachali mexanizmlardan iboratdir. Yuqoridagi issiq
kameraga 10 qatordan pastkisi 11 qatordan ohb borib va qaytaruvchi
aravachalar o‘matilgan. Shaxtani asosida uch qator moslama b o lib ,
donni sovutish uchun tashqi havo soliladi.
|
| |
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

Shaffoflikni aniqlash uchun o ‘rtacha namunadan bo'lgich yoki
qo‘lda suli, grechixa va sholi donidan 50 gr tariqdan 26 gr namuna
ajratiladi. So‘ngra namunachadan begona va don aralashmalari, undan
tashqari suli namunasidan mayda donlar (1,8x20 mm teshikli elakdan
o ‘tgan) olib tashlanadi qolgan donlar aralashtiriladi va butun
donlardan ikki namuna olinadi: grechixa va tariq uchun 2,5 gr suli va
sholi uchun 5 grammdan.
Shaffoflikni aniqlash donlardagi shafFofhi qo'lda po‘st tozalagich
yordamida olish bilan aniqlanadi. Donlardan olingan shaffoflar 0,01
aniqlikda texnik torozilarda tortiladi va shaffoflar miqdorini foizda
hisoblab chiqiladi. Don shaffofligiga ikki aniqlashning o‘rtacha
arifmetik natijasi olinadi. Ikki paralel aniqlash o ‘rtasidagi farq 1
foizdan oshmasligi kerak.
Bug'doy kenja turlarini etalonlar bo‘yicha aniqlash

o ‘rtasiga joylanadi, eshikcha yopiladi va uning rangini seksiyalardagi
namuna etalonlar bilan taqqoslanadi. Yuqorida qayd etilganidek, don
ranggini kun yorug'ida yaxshi aniqlash mumkin.
Kuchli va qattiq donlarni DAST bo‘yicha ta’riflask Kuchli
bug‘doy tarkibida ko‘p oqsil (quruq modda liisobiga 14% dan kam
emas) miqdori, yuqori oynasimonligi bilan (60% dan kam emas), ko‘p
kleykovina mavjudligi 28% dan kam emas), yaxshi egiluvchanligi
bilan ta ’riflanadi. Kuchsiz bug‘doyga kuchliligini qo‘shish bilan uning
non yopilish sifatlarini yaxshilash mumkin.
0 ‘rtacha kuchli bug‘doy o ‘rtacha miqdordagi oqsil (14% dan
kam), yomon oynasimonligi, kleykovinaning ozligi (25% dan kam
emas), kleykovinaning kam egiluvchanligi bilan ta’riflanadi. Bunday
bug‘doydan kuchli bug‘doy qo'shmasdan xam yaxshi sifatli non olish
mumkin.
Kuchsiz bug‘doy aw algi guruhdan oz miqdordagi oqsil (11% dan
kam), yomon oynasimonlik (40% dan kam), oz miqdordagi
kleykovina (25% dan kam), past sifatli kleykovina (yomon
egaluvchan) bilan farq qiladi. Kuchsiz bug‘doydan sifatsiz non
chiqadi. Yaxshi non yopish uchun bunday donlarga kuchli bug‘doy
qo‘sliish zarur.
Donlar DAST bo‘yicha quyidagi talabalarga javob berishi lozim:
Bug‘doyning tur va kenja turlari bo‘yieha turkumlanishi

18,85 g yoki 94,25% va oq donli bug‘doy 1,15 g yoki 5,75% ni tashkil
etadi.
Namunani tekshirib, undagi qattiq, yumshoq, qizg‘ish va oq
bug‘doylami hamda ulaming oynasimonlik foizi aniqlangandan keyin
standartga amal qilib yoki 24-jadvalga qarab, ushbu tur va kenja
turlami aniqlash mumkin.
Bir turning aralashmasi mavjudligi boshqasiga nisbatan foizda
ifodalanadi. Boshqa bug‘doy turlarini 1,
2, 3, 4-turlarida 10% gacha,
5-turda esa 5% gacha qo‘shilish miqdoriga ruxsat etiladi.
Agai' bug‘doy ranggi bo‘yicha qandaydir m a’luml turga mansub,
ammo oynasimonligi boshqacha bo‘Isa, u tursiz degan nomni oladi.
Hujjatlarda o ‘sha rangga mansub turlar va kenja tur raqami bilan
yoziladi, lekin tursiz degan so‘z qo‘shiladi, an dan tashqari uning
oynasimonligi lco‘rsatiladi.
-ish. Dondan yorma tayyorlash

45-ish. Dondan yorma tayyorlash
Darsning
maqsadi:
dondan
yorma
olish
texnologiyasi bilan tanishish. Talabalarga sholi, arpa va
grechixa kabi donlardan yorma oiishda tayyor mahsulot
chiqishini hisoblashni o‘rgatish.
42- rasm. Laboratoriya yorma olish uskunasi
Mazkur mavzuni o‘tishda talabalar gul qobiqli donlardan yonna
oluvchi maxsus laboratoriya po‘st shilgichidan foydalanishadi.
Mazkur uskunaga oldindan tarozida tortib olingan don (arpa, suli,
sholi va h.k.) solinadi va uskuna ishga tushiriladi. Don to‘liq yormaga
aylantirilgach, uskuna to‘xtatiladi va
har bir fraksiya (yorma, gul qobiq va kepak) aiohida tortilib,
dondan yorma chiqish foizi aniqlanadi (42-rasm).
1-vazifa:
a) 280 t sholini qayta ishlab, silliqlangan yorma va
chiqindi olish; b) 125 t sholini qayta ishlab, silliqlangan yorma va
chiqindi olish hajmini hisoblash.
Ishlash tartibi:
sholi donidan yorma tayyorlanadi. Yorma
tayyorlashda mahsulot va chiqindilar chiqish foizi 36-jadvalda
keltirilgan. Shunga asosan talab etilgan mahsulot chiqishi hisoblanadi.
36-jadval
Sholini qayta ishlaganda yorma va chiqindi olish miqdori,%
Mahsulot
Mahsulot qayta ishlanganda
silliqlangan
silliqlanmagan
Guruch yormasi:
Oliy nav
5,0
1 0 , 0
Birinchi nav
45,0
43,0
Ikkinchi nav
5,0
1,5
Maydalangan guruch
1 0 , 0
10,5
Jami yorma
13,2
13,2
Ozuqa uni
2 , 0
2 , 0
Ozuqa chiqindi
19,1
19,1
Qipik, ozuqasiz chiqindilar
19,1
19,1
Mexanik yo'qotish, quritish
0,7
0,7
Jami
1 0 0 , 0
1 0 0 , 0
2-vazifa:
Grechixa donini grechixa yormasiga aylantirish:
a)
140 t grechixadan grechixa yormasi va chiqindi olishni
hisob-lash. b) 250 t grechixani qayta ishlab, yorma olishni
hisoblash.
|
Grechixa yormasi va chiqindisini hisoblash miqdori, foiz

shakldagi va o'lchamdagi maydalangan doiralardan iborat
Jihoz va meteriallar:
jadvallar, yorma namunalari, kalkulyator.
0 ‘zlashtirish uchun savollar
1. Sifath grechixa yormasi qanday talablarga javob berishi lozim?
2. Perlovka olish texnikasini qisqacha yozing.
3. Sholini qayta ishlab guruch ohsh texnikasini qisqacha yozing.
4. Arpa yormasini olish texnologiyasini qisqacha yozing.
5. Grechixani kimyoviy tarkibi qanday boiadi?