Geografik qobiqdagi davriylik (ritmik) hodisa-

Geografik qobiqdagi davriylik (ritmik) hodisa-
lari.
Bir xil hodisalarning m a’lum vaqtda muntazam
takrorlanib turishi davriylik (ritmika) deyiladi. Uning
asosiy sababi Yerning quyosh va o'z o'qi atrofida
45
aylanishidir. Yerning o'z o'qi atrofida aylanishi natijasida
sutkalik, quyosh atrofida aylanishi natijasida esa fasliy
davriylik sodir bo'ladi.
Geografik zonallik.
Tabiatning barcha kompo-
nentlari va tabiat komplekslarining ekvatordan qutblar
tom on qonuniy ravishda o'zgarishi
zonallik
deb ataladi.
Geografik qobiqning rivojlanish bosqichlari.
Asosan,
uchta bosqich ajratiladi:
—
birinchi bosqich
nobiogen bosqich bo'lib, eng uzoq
davom etgan (3 mlrd. yil). Sodda organizm lar mavjud
bo'lgan, atmosferada kislorodga nisbatan karbonat
angidrid ko'p bo'lgan;
—
ikkinchi bosqich
570 mln. yil davom etgan. Yirik
organizm larning geografik taraqqiyotida ahamiyati
yetakchi bo'ladi. Atm osferada karbonat angidrid miqdori
kamaydi, erkin kislorod hosil bo'ldi;
—
uchinchi bosqich.
Hozirgi davr, 40 mln. yil ilgari
boshlangan, geografik qobiq taraqqiyotiga inson faoliyati
ta’sir ko'rsatmoqda.
6.3. Tabiat majmuasi, tabiat zonaliigi
Tabiiy-hududiy majmua deb, Yer yuzining boshqa
joylardan o'zaro m urakkab ta’sirida bo'lgan tabiat
tarkiblarining xususiyatlariga ko'ra farq qiluvchi qismiga
aytiladi. U aniq ifodalangan chegaralarga ega, tabiiy bir
butun bo'ladi.
Yer tabiatining xilm a-xilligi relyef bilan iqlimga
bog'liq. Relyef ham , iqlim ham vaqt o'tgan sari o'zgarib
46
turadi. Tabiat m ajm ualarining tarkib topishi va rivoj-
lanishiga tarixiy om illari ham , hozirgi zamon om illari
ham (zonal, azonal, antropogen) ta’sir ko’rsatadi.
Yer yuzasidagi eng katta tabiat majmuasi — geog
rafik qobiq hisoblanadi. G eografik qobiq ikkita katta
qismga bo’linadi:
materiklar
va
okeanlar.
M ateriklar va
okean tabiat m ajm ualariga — m ateriklarning qism lariga
bo’linadi. Yer yuzasida quyosh issiqligining notekis
taqsim lanishi natijasida geografik qobiq tabiat zona
(mintaqa)lari va balandlik m intaqalariga bo’linadi. H ar
bir tabiat m ajmuasi, o’z navbatida, yanada maydaroq
tabiat majmualariga bo’linib ketadi. Q uruqlikda tabiat
m ajm ualarining xilm a-xilligi tog’ jinslarining tarkibi,
relyef va iqlimga bog’liq.
Tabiat tarkiblari o’rtasida m oddalarning o’zaro
almashinuvi ro’y beradi. M asalan, o’sim liklar bilan
tuproq o’rtasida havo, m ineral va organik moddalar, suv,
kislorod va karbonat angidrid gazi almashadi.
Tabiat majmualariga inson faoliyati katta ta’sir
ko’rsatadi. O ’zaro bog’langan tabiiy va antropogen tar-
kiblardan vujudga kelgan va inson faoliyati ta’sirida
tarkib topadigan tabiat m ajm ualari
antropogen tabiat
majmualari
deb ataladi.
Tekisliklarda tabiat m ajmualari shim oldan janub-
ga borgan sari asta-sekin alm ashinadi. Buning sababi
iqlim ning geografik kengliklar bo’yicha o’zgarishi va
havo m assalarining harakatidir.
47
Bir xil kengliklarda tabiat m ajm ualarining turlicha
bo‘lishi iqlimga, relyefga va tog‘ jinslari tarkibiga bog‘liq.
Agar iqlim bir xil bo'lsa, tabiat m ajm ualarining turlicha
bo'lishiga tog' jinslarining tarkibi, joy relyefi, yerosti
suvlarining sathi sabab bo'ladi. Iqlim ning har xilligiga
quruqlik bilan okeanlarning o'zaro ta’siri sabab bo'ladi.
Okeanlarda tabiat m ajmualarini shim oldan janubga
tom on o'zgarishi okeanga tushadigan quyosh issiqligining
m iqdoriga bog'liq. O keanlarda tabiat majm ualarining
kenglik bo'ylab o'zgarishi suv m assasining
rangi,
tiniqligi, sho'rligi, harorati,
tirik organizm larning
miqdori
va
tarkibiga
bog'liq. Demak, okeanda bir xil
kenglikda tabiat m ajm ualarining o'zgarishiga okeanning
quruqlik bilan o'zaro ta’siri, oqim larning mavjudligi,
havo m assalarining harakati sabab bo'ladi.
B alandlikka ko'tarilgan sari tabiat m ajm ualarining
alm ashinishi, asosan, iqlim ning o'zgarishi tufayli n / y
beradi.
Tabiat zonasi
— harorati va nam ligi, tuproqlari,
o'sim lik va hayvonot olami bir xil bo'lgan yirik tabiat
majmuasidir. Q uruqlikda tabiat zonalarining hosil bo'lishi
issiqlik bilan nam ning nisbatiga bog'liq. Q uruqlikdagi
tabiat zonalari bir-biridan o'sim lik qoplami bilan farq
qiladi.
Dunyo okeanining tabiat zona(tabiat m intaqajlari suv
massasiga, organik dunyosiga va boshqalarga qarab bir-
biridan farq qiladi. U lar bir-biridan tashqi ko'rinishiga
ko'ra uncha farq qilmaydi va iqlim m intaqalariga o'xshab
48
geografik o'ringa qarab nomlanadi. Dunyo okeanida
ekvatorial, ikkita tropik, ikkita subtropik, ikkita m o'tadil,
ikkita qutb yoni va ikkita tabiat m intaqalari ajratiladi.
Tabiat zonalarining ekvatordan qutblar tomon
quyosh issiqligining kam ayishi va nam likning notekis
taqsim lanishiga qarab alm ashinishi
kenglik zonaliigi
deb
ataladi.
Yuqoriga ko'tarilgan sari harorat va bosim ning
kam ayishi tufayli tabiat zonalarining alm ashinishi
balandlik mintaqalari
deb ataladi. Tog'lardagi birinchi
(pastki) m intaqa tog'lar joylashgan tabiat zonasiga mos
keladi. Demak, tabiat zonalarining joylashishiga bir vaqt-
ning o'zida zonal om illar (quyosh energiyasi) ham va
m ahalliy azonal om illar (quruqlik ham da okeanlarning
joylashishi, relyef va boshqalar) ham ta’sir ko'rsatadi.
Z o n a llik va reg io n a llik qonu n iy ati. Zonallik va
regionallik qonuniyati tashqi va ichki kuchlar ta’sirida
namoyon bo'ladi. Zonallik, asosan, Yerning dum aloqligi
tufayli Quyoshdan kelayotgan issiqlikning notekis
taqsim lanishi va buning natijasida nam likning turli
joylarda turlicha bo'lishi natijasida kelib chiqadi. N am lik
va haroratning o'zgarishiga qarab turli joylarda turli
xil tabiat zonalari vujudga kelgan. N am lik ekvatordan
qutblarga qarab o'zgaradi, shuning uchun, tabiat zonalari
ham shu yo'nalishda o'zgarib boradi. M asalan, ekvatorda
nam lik ham , harorat ham yuqori, shuning uchun doimiy
yashil o'rm onlar zonasi vujudga kelgan, tropik iqlim
m intaqasining nam ligi kam, shuning uchun gullar zonasi
49
keng tarqalgan, qutblarda nam lik yuqori, lekin harorat
past, shuning uchun bu yerlarda A rktika gullari zonasi
vujudga keladi. Regionallik qonuniyatlarining namoyon
bo'lishi Yerning ichki kuchlariga va joyning xusu
siyatlariga bog'liq.
|