InformationSecurity,shuningdek - bet 3

qabul qilish — xavfsizlik choralarini amalga oshirish xarajatlari tahdidni amalga
oshirishdan mumkin boʻlgan zarardan oshib ketgan taqdirda moliyaviy
zaxiralarni shakllantirish;
voz kechish — haddan tashqari xavfli faoliyatdan voz kechish
[21]
.
Tarix
[
tahrir
|
manbasini tahrirlash
]
Ilk aloqa vositalarining paydo boʻlishi bilan diplomatlar va harbiy rahbarlar maxfiy
yozishmalarni himoya qilish mexanizmlarini va uni soxtalashtirishga urinishlarni
aniqlash usullarini ishlab chiqish zarurligini anglaganlar. Masalan, eramizdan
avvalgi 50-yillarda Yuliy Tsezar tomonidan ixtiro qilingan shifrlash usuli uning
maxfiy xabarlarini begonalar tomonidan oʻqilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun ishlab
chiqilgan
[22]
. Maxfiy xabarlar shunday belgilanganki,
ular himoyalangan va faqat
ishonchli shaxslar tomonidan qoʻriqlanadigan, xavfsiz xonalarda maxsus qutilarda
saqlangan
[23]
.
Pochta xizmatining rivojlanishi natijasida xatlarni qabul qilish, parolini ochish,
oʻqish va qayta muhrlash ishlarini bajarish uchun davlat tashkilotlari paydo boʻla
boshlagan. Shu tariqa, Angliyada bu kabi maqsadlar uchun 1653-yilda „Maxfiy
idora“ (
inglizcha
:
Secret Office) tashkil etilgan
[24]
.
Rossiyada
xatlarni nazorat
qilish
Pyotr I
davrida yoʻlga qoʻyilib, 1690-yildan boshlab chet elga yuboriladigan
barcha xatlar
Smolenskda
nazorat qilingan. XVIII asr oʻrtalarida qabul qiluvchida
hech qanday shubha uygʻotmasligi uchun deyarli barcha xorijiy diplomatlarning
yozishmalarini yashirin ravishda „qora kabinetlar“da
nusxalash amaliyoti tizimli
xususiyatga ega boʻlgan
[25]
. Ochilgandan soʻng, xabarning
kriptotahlilini
oʻtkazish
talab qilingan va buning uchun oʻz davrining taniqli matematiklari „qora kabinetlar“
faoliyatiga jalb qilingan. Bu borada eng ajoyib natijalarga Kristian Goldbax
erishgan. U olti oylik faoliyati davomida
Prussiya
va
Fransiya
vazirlarining 61 ta
xatini ochishga muvaffaq boʻlgan. Hatto baʼzi holatlarda, xat muvaffaqiyatli
shifrlangandan soʻng, uning mazmuni oʻrtadagi odamning hujumi natijasida
almashtirilgan
[26]
.
19-asr boshlarida Rossiyada
Aleksandr I
hokimiyatga kelishi bilan barcha
kriptografik faoliyat Tashqi ishlar vazirligi idorasiga oʻtkazilgan. 1803-yildan
boshlab taniqli rus olimi Pavel Lvovich Shilling ushbu boʻlim
xizmatiga jalb
qilingan. Kanslerning eng muhim yutuqlaridan biri 1812-yilgi Vatan urushi
paytida
Napoleon I
ning buyruqlari va yozishmalarini dekodlash boʻlgan
[27][28]
. XIX
asrning oʻrtalarida maxfiy maʼlumotlarning yanada murakkab tasniflash tizimlari
paydo boʻladi, bu esa hukumatlarga axborotni sezgirligiga qarab boshqarish
imkonini beradi. Masalan, Britaniya hukumati 1889-yilda „Davlat sirlari
toʻgʻrisida“gi qonunni chop etishi bilan bunday tasnifni maʼlum darajada
qonuniylashtirgan
[29]
.
Birinchi jahon urushi
davrida barcha urushayotgan davlatlar tomonidan
maʼlumotlarni uzatishda koʻp darajali tasniflash va shifrlash tizimlari qoʻllanilgan.
Bu esa oʻz navbatida shifrlash va kriptoanaliz boʻlimlarining paydo boʻlishi va
intensiv ishlatilishiga yordam bergan.
Shunday qilib, 1914-yil oxiriga kelib,
Britaniya Admiralligi boʻlimlaridan biri — „40-xona“ tashkil topgan va u Buyuk
Britaniyada yetakchi kriptografiya organiga aylantirilgan. 1914-yil 26-avgustda
nemis yengil kreyseri „Magdeburg“
Finlandiya
koʻrfazining ogʻzida Odensholm
oroli yaqinidagi qoyalarga qoʻndirilgan. Ushbu orol oʻsha davrda Rossiya
imperiyasiga tegishli boʻlgan. Nemislar barcha maxfiy hujjatlarni yoʻq qilib, ushbu
kemani portlatishadi. Biroq rossiyalik gʻavvoslar suv ostini tekshirib, signallar
kitobining ikki nusxasini topadilar va ulardan biri inglizlarga topshiriladi. Tez orada
yordamchi kemalar, shuningdek, tashqi dengiz kemalari va unga hamroh boʻlgan
dushman kemalari oʻrtasidagi aloqa kodlari kitobini olgan inglizlar nemis dengiz
kodlarini ochishga muvaffaq boʻladi. Kodni buzish dushmanning ushlangan radio
xabarlarini oʻqish imkonini beradi. 1914-yil noyabr oyining oxiridan boshlab „40-
xona“ deyarli barcha buyruq va buyruqlarni
uzatuvchi nemis flotining
radiogrammalarini muntazam ravishda shifrlashni boshlaydi. Ular birinchi marta
1914-yil 16-dekabrda nemis flotining Britaniya qirgʻoqlariga borishi paytida ushbu
shifrni ochishdan foydalanishgan
[30]
.
Urushlararo davrda shifrlash tizimlari tobora murakkablashgan. Shu bois, maxfiy
xabarlarni shifrlash uchun maxsus mashinalar qoʻllanila boshlangan. Ularning eng
mashhuri 1920-yillarda nemis muhandislari tomonidan yaratilgan
„Enigma“dir
.
1932-yilda Polsha razvedka shifrlash byurosi „Enigma“ shifrini teskari muhandislik
orqali buzishga muvaffaq boʻlgan
[23]
.
Ikkinchi Jahon urushi
davrida Gitlerga qarshi koalitsiya mamlakatlari oʻrtasida
almashilgan maʼlumotlar hajmi milliy tasniflash tizimlari va nazorat qilish hamda
boshqarish tartiblarini rasmiy muvofiqlashtirishni talab qilgan. Murakkab
seyflar
va
omborlarning paydo boʻlishini inobatga olgan holda, hujjatlarni kim boshqarishi
mumkinligini (odatda
askarlar emas, balki ofitserlar) va ular qayerda saqlanishi
kerakligini belgilab beruvchi maxfiylik yorliqlari toʻplami ishlab chiqilgan boʻlib,
ular faqat hujjatlarni boshqaruvchilar uchun ochiq boʻlgan. Urushayotgan tomonlar
maxfiy hujjatlarni kafolatli yoʻq qilish tartiblarini ishlab chiqganlar. Baʼzan bunday
tartiblarning buzilishi butun urush davomida muhim razvedka yutuqlariga olib
kelgan. Masalan,
Germaniyaning
U-570 suv osti kemasi ekipaji inglizlar tomonidan
qoʻlga kiritilgan koʻplab maxfiy hujjatlarni yoʻq qila olmagan
[31]
. Axborot
xavfsizligi vositalaridan foydalanishning yorqin misoli yuqorida aytib oʻtilgan
„Enigma“ boʻlib, uning murakkab versiyasi 1938-yilda paydo boʻlgan va Vermaxt
va fashistlar Germaniyasining boshqa xizmatlari tomonidan keng qoʻllanilgan.
Buyuk Britaniyada „Enigma“ yordamida shifrlangan raqib xabarlarining
kriptotahlili
Alan Turing
boshchiligidagi guruh tomonidan muvaffaqiyatli amalga
oshirilgan. Ular tomonidan ishlab chiqilgan „Turing Bombe“ (ing.dan — „Tyuring
bombasi“) Gitlerga qarshi koalitsiyaga katta yordam koʻrsatgan va baʼzida
Ittifoqchilarning gʻalabasida
hal qiluvchi rolni bajargan
[23]
.
Amerika Qoʻshma
Shtatlarida
Tinch okeani
operatsiyalari teatrida radio aloqalarini shifrlash uchun
signalchilarni Qoʻshma Shtatlardan tashqarida hech kim bilmaydigan navaxo hindu
qabilasidan yollashadi
[32]
. Yaponlar hech qachon maʼlumotni himoya qilishning bu
ekzotik
usulining
kalitini
topa
olmaganlar
[23]
.
1930-yillardan
boshlab
SSSRda
mamlakatning yuqori hokimiyat organlari(shu jumladan Oliy
qoʻmondonlik shtab-kvartirasi)ning telefon suhbatlarini tinglanishidan himoya
qilish maqsadida yuqori chastotali signallarning ovozli modulyatsiyasi va ularning
keyingi skrablanishiga asoslangan maxsus aloqa qoʻllanilgan. Biroq, kriptografik
himoyaning yoʻqligi spektrometr yordamida tutilgan signaldagi xabarlarni qayta
tiklashga imkon bergan
[33]
.
XXI asrning 2-yarmi va XX asr boshlari
telekommunikatsiya
, kompyuter texnikasi
va
dasturiy taʼminot
hamda maʼlumotlarni shifrlashning jadal rivojlanganligi bilan
ajralib turgan. Ixcham, kuchli va arzon hisoblash uskunalarining paydo boʻlishi
elektron maʼlumotlarni qayta ishlashni kichik biznes va uy foydalanuvchilari uchun
qulay qildi. Kompyuterlarning
Internetga ulanishi osonlashdi, bu esa electron
biznesning jadal rivojlanishiga olib keldi. Bularning barchasi kiberjinoyatlarning
kuchayishi va xalqaro terrorizmning koʻplab holatlari bilan birgalikda kompyuterlar
va ular saqlaydigan, qayta ishlanadigan va uzatadigan maʼlumotlarni himoya
qilishning yaxshiroq usullariga ehtiyoj tugʻdirdi. Buning natijasida „Kompyuter
xavfsizligi“ va „Axborot xavfsizligi texnikasi“ kabi ilmiy fanlar hamda axborot
tizimlarining xavfsizligi va ishonchliligini taʼminlashning umumiy maqsadlarini
koʻzlagan koʻplab professional tashkilotlar
[34]
paydo boʻldi.
Asosiy taʼriflar
[
tahrir
|
manbasini tahrirlash
]