O’smirlik deviant xulq shakllanishi uchun senzitiv davr sifatida

1.2. O’smirlik deviant xulq shakllanishi uchun senzitiv davr sifatida
Hozirgi davrda o’smirlarni tarbiyalashning o’ziga xos xususiyatlari,
qonuniyatlari, imkoniyatlari xatti-harakat motivlarining ifodalanishi va vujudga
kelishining murakkab mexanizmlari mavjud. SHuni alohida ta`kidlash kerakki,
o’smirlarni tarbiyalashda ularning xususiyatlarini to’la hisobga olgan holda
ta`limiy-tarbiyaviy tadbirlarni qo’llash shaxslararo munosabatda
anglashilmovchilikni vujudga keltirmaydi, sinf jamoasi o’rtasida iliq psixologik
iqlimni yaratadi.
Turg’unlik yillaridagi so’z bilan ishning nomuvofiqligi, axloq
tarbiyasidagi qo’pol xatolar o’smirlarning ruhiy dunyosiga salbiy ta`sir
ko’rsatdi. Insonning ruhiy dunyosini tubdan qayta qurish, tarbiyani
insonparvarlashtirish harakati boshlangan hozirgi kunda o’smirlar taqdiri
masalasi ham g’oyat jiddiy tus oldi.
O’smirlar muammosiga e`tiborni kuchaytirish zarurligining asosiy
sabablari quyidagilardan iborat:
1) fan va texnika rivojlanishi natijasida madaniyat,san`at va adabiyot,
ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlarning o’zgarayotgani;
2) ommaviy axborot ko’lamining kengayishi tufayli o’smirlar ongliligi
darajasining ko’tarilgani;
3) o’g’il va qizlarning dunyo voqealaridan, tabiat va jamiyat fan va texnika
rivojlanishi natijasida madaniyat, san`at va adabiyot, ijtimoiy-qonunlaridan,
tarixdan yetarli darajada xabardorligi;
4) ularning jismoniy va aqliy kamoloti jadallashgani;
5) o’smirlar bilan ishlashda g’oyaviy-siyosiy va vatanparvarlik va millatlararo
totuvlik tarbiyasiga alohida yondashish zarurligi;
6) oshkoralik, ijtimoiy adolat, demokratiya muammolarining ijtimoiy hayotga
chuqur kirib borayotgani;
7) o’quvchilar uchun mustaqil bilim olish, ijodiy fikr yuritish, o’zini o’zi
boshqarish, anglash, baholash va nazorat qilishga keng imkoniyat yaratilgani.
24
O’smirlik yoshida bolalikdan kattalik holatiga ko’chish jarayoni sodir
bo’ladi. O’smirda psixik jarayonlar keskin o’zgarishi bilan aqliy faoliyatida
ham burishlar seziladi. SHuning uchun shaxslararo munosabatda, talaba bilan
o’qituvchining muloqotida, kattalar bilan o’smirlar muomalasida qat`iy
o’zgarishlar vujudga keladi. Bu o’zgarishlar jarayonida qiyinchiliklar tug’iladi.
Bular avvalo ta`lim jarayonida ro’y beradi: yangi axborot, ma`lumotlarni bayon
qilish shakli, uslubi va usullari o’smirni qoniqtirmay qo’yadi. Odobli, dilkash
o’smir kutilmaganda qaysar, intizomsiz, qo’pol, serzarda bo’lib qoladi.
Kattalarning yo’l-yo’riqlarga, talablariga muloyimlik bilan javob qaytarib
yurgan o’smir ularga tanqidiy munosabatda bo’ladi. Uning fikricha, kattalarning
talablari, ko’rsatmalari mantiqan ixcham, dalillarga asoslangan, yetarli ob`ektiv
va sub`ektiv omillarga ega bo’lishi kerak. O’smirda shaxsiy nuqtai nazarning
vujudga kelishi sababli u kattalarning, o’qituvchining qayg’urishi, kuyishiga
qaramay, o’zining fikrini o’tkazishga harakat qiladi. Uning o’z qadr-qimmati
haqidagi tasavvuri, narsa va hodisalarga munosabati oqilonalikdan uzoqlasha
boshlaydi, u ayrim ma`lumotlarni tushuntirib berishni yoqtirmaydigan bo’lib
qoladi. Serzardalik kundalik xatti-harakatning ajralmas qismiga aylanadi.
O’smir xulqidagi bunday o’zgarishlar tajribasiz o’qituvchi yoki ota-onani qattiq
tashvishga soladi, asabiylashtiradi va ularning o’quvchiga munosabatini
o’zgartiradi. Natijada kelishmovchiliklar, anglashilmovchiliklar kelib chiqadi.
Ayrim pedagoglar o’smirlik davri inqirozi to’g’risida kuyinib gapiradilar,
ba`zi illatlarni tanqid qiladilar va ularning ijtimoiy-psixologik ildizini topishga
intiladilar. Aslida esa o’smirlarga yondashishda metodologik kamchilikka yo’l
qo’yadilar. Mazkur illatlarning oldini olish chora va tadbirlari tizimini ishlab
chiqa olmaydilar. Bu masalaga to’g’ri yondashish ayrim ilmiy tadqiqotlarda
asoslab berilgan va o’smirlik davri inqirozi haqida mulohaza yuritishdan ko’ra,
kattalar bilan o’smirlar muomalasining inqirozi haqida gapirish to’g’riroq
bo’ladi, deb xulosa chiqarilgan.[2.17. 153-154.bet]
O’smirning psixik o’sishini xarakatga keltiruvchi kuch uning faoliyatini
vujudga keltirgan yangi ehtiyojlar bilan ularni qondirish imkoniyatlari
25
o’rtasidagi qarama-qarshiliklar tizimining namoyon bo’lishidir. Mana shu
dialektik qarama-qarshiliklar ortib borayotgan jismoniy, aqliy hamda axloqiy
imkoniyatlar bilan barqarorlashgan, stereotipga aylangan tashqi olamni aks
ettirishning shakllari o’rtasida sodir bo’ladi. Vujudga kelgan ziddiyatlar va
qarama-qarshiliklarni psixologik kamolotni ta`minlash, faoliyat turlarini
murakkablashtirish orqali o’smir shaxsida yangi psixologik fazilatlarni tarkib
toptirish bilan asta-sekin yo’qotish mumkin. Bu davr insonning kamoloti
yuqoriroq bosqichiga ko’tarilishi bilan yakunlanadi. Kamol topish o’smirdan
umumlashtirish, hukm va xulosa chiqarish, mavhumlashtirish, ob`ektlar
o’rtasidagi ichki munosabatlarni o’rnatish, muhim qonun, qonuniyat, xossa,
xususiyat, mexanizm va tushunchalarni anglash, ixtiyoriy diqqat, barqaror
qiziqish, ongli motiv va mantiqiy eslab qolishni talab qiladi. Bularning barchasi
fanlarga doir bilimlar tizimini vujudga keltiradi, amaliy ko’nikmalarni
shakllantiradi, o’zini o’zi nazorat qilish, baholash, anglash singari xususiyatlarni
tarkib toptiradi.[2.15. 283.bet]
Hozirgi o’smirlar o’tmishdoshlariga nisbatan jismoniy, aqliy va siyosiy
jihatdan birmuncha ustunlikka ega. Ularda jinsiy yetilish, ijtimoiylashuv
jarayoni, psixik o’sish oldinroq namoyon bo’lmoqda. SHu sababli bizda o’g’il
va qizlarni 10—11 dan 14—15 yoshigacha o’smirlik yoshida deb hisoblanadi.
Venalik psixolog Z. Freyd va uning shogirdlari o’smirlik davrini
baholashda insonga azaldan berilgan qandaydir ilk mayl nishonasi sifatida
vujudga keladigan o’z mavqeini belgilashga ongsiz intilishni eng muhim asos
deb hisoblaydilar. Bu intilish go’yoki xudbinlik, boshqa kishilarni mensimaslik,
paydo bo’lishga, atrof-muhit bilan kelisha olmaslikka, hatto nizolarga olib kelar,
ongsizlik ehtiyojlari va mayllari shaxsning faolligini belgilar emish. Rus
psixologlari Z. Freyd nazariyasini mutlaqo asossizligini ta`kidlab, o’smirda
imkoniyat bilan talabchanlik o’rtasidagi kelishmovchilik, o’zini ko’rsatishga
moyillik va o’z ichki dunyosiga qiziqishning namoyon bo’lishi bilan
xarakterlanishini asoslab berdilar. [2.10.103.bet]
26
Ayrim psixologlar biogenetik o’sishning biologik omillariga, ya`ni jinsiy
yetilishga alohida ahamiyat beradilar. Ularning fikricha, o’smirning psixik
jihatdan inqirozga yetaklovchi, hayajonga soluvchi sub`ektiv ichki kechinmalari
o’g’il va qizlarni tanholik psixologiyasiga tortar emish. O’smir uchun xarakterli
norozilik, qo’pollik, qaysarlik, shafqatsizlik, tajanglik, ginaxonlik, tajovuzkorlik
kabi illatlar jinsiy yetilishning mahsuli yangi tuyg’ular, mayllar, kechinmalar
o’smir xatti-harakatida hukmron bo’lib, uning xulq-atvorini boshqaradi deb
tushuntirilmoqda. O’smirlikning psixologik qiyofasi, holati, imkoniyati yagona
sof biologik omilga bog’liq emasligi hammaga ayondir.
Amerikalik psixolog R. Kulen o’smirlik davri haqidagi biogenetik
nazariyani qattiq tanqid qilib, o’smirlik davri ijtimoiy-axloqiy kategoriyadir,
degan g’oyani olg’a suradi. Uning fikricha, o’smirlik davrida uchta asosiy
ijtimoiy axloqiy kategoriya mavjud bo’lib, ular;
1. emansipatsiya (kattalar ta`siridan qutulish)
2. mustaqillikka erishish
3. hayot yo’li va kasb-hunar tanlashga jiddiy munosabatda bo’lish, zarur
ijtimoiy-axloqiy normalarni o’zlashtirishdan iboratdir.
Uning fikricha, bola yuqoridagi muammolarga e`tibor bermas ekan,
o’smirlik davri qancha bo’lishidan qat`i nazar, u bolaligicha qolaveradi. R.
Kulen o’z nazariyasida biologik omillarni ham, o’smirlik davridagi o’sishning
psixologik xususiyatlarini ham xisobga olmaydi, aksincha, ularni batamom inkor
qiladi.
Psixologlarning fikricha, o’smirlik davrining muayyan hech o’zgarmas
xususiyati va xarakteristikasi mavjud emas. O’smirlar o’rtasidagi o’ziga xos
tipologik farqlarni ijtimoiy omillarning ta`siri bilan, ta`lim va tarbiya
sharoitlarining xususiyatlari bilan izohlash mumkin.
SHu bilan birga, o’smirning jismoniy o’sishi xususiyatlari, jinsiy yetilishining
iqlim va milliy-etnografik omillari ham bor.
O’smirlik insonning balog’atga etish davri bo’lib, o’ziga xos xususiyati bilan
kamolotning boshqa pog’onalaridan keskin farqlanadi. O’smirda ro’y beradigan
27
biologik o’zgarishlar natijasida uning psixik dunyosida tub burilish nuqtasi
vujudga keladi. Balog’at davriga 11 (12)—15 yoshli qizlar va o’g’il bolalar
kiradilar. Kamolotning mazkur pallasida jismoniy o’sish va jinsiy etilish
amalga oshadi.
Bolaning bo’yi 11—12 yoshida 6—7 sm, hatto 10 sm gacha o’sishi
mumkin. Biroq bu bosqichda qizlar o’g’il bolalarga qaraganda tezroq o’sadilar.
O’smir 13—14 yoshga to’lganda har ikkala , jins o’rtasida bo’yning o’sishi
qariyb baravarlashadi. O’n besh yoshga qadam qo’yganda esa o’g’il bolalar
qizlarni ortda qoldirib ketadilar.
SHundan keyin to umrning oxirigacha
o’sishda o’g’il bolalar ustunlik qiladilar.
O’smirlik davrida bo’y bilan tana nomutanosib ravishda o’sadi, natijada
bolalar oriq, nimjon va uzun bo’yli bo’lib ko’rinadilar.
O’smirlarda yurakning hajmi va tiriklik sig’imi har yili 25 foiz kattalashib
boradi. Bo’yning jadal o’sishi va tana og’irligining ortishi bilan qon hamda
kislorodga ehtiyoj ham ortadi, bu ehtiyoj yurak xajmining kengayishi va
funktsional faoliyati ko’rsatkichlarining boyishi evaziga ta`minlanadi. Mazkur
davrda tananing umumiy hajmidan 7—8 foizini qon tashkil qiladi, qon bosimi
birmuncha oshadi, simob ustunining 110—115 mm darajasida bo’ladi. Yurak
qisqarishining chastotasi bir qadar sekinlashadi, masalan, 11 yoshda 1 daqiqada
85—90 marta urgan bo’lsa, 14—15 yoshlarda 70 martagacha pasayadi.
[2.36.42.bet]
O’smirlik davri organizmning jo’shqin o’sishi va rivojlanishi davridir. Bu
davrda tananing intensiv o’sishi (mana shu ikki yil mobaynida qiz bolalar
maksimum o’sish 13 yoshga, o’g’il bolalarda esa — taxminan 15 yoshga to’g’ri
keladi) yuzaga keladi. Bu davrda bolaning muskul apparati takomillashadi va
skeletining suyaklanish protsessi davom etadi.
O’smir bolaning qanday o’xshovsiz, beso’naqay ko’rinishini biz yaxshi
bilamiz. Buni notekis jismoniy taraqqiyot bilan tushuntirish mumkin: skelet va
qo’loyoqlari xususan intensiv ravishda bo’yiga o’sadi, ko’krak qafasi esa
taraqqiyotdan orqada qoladi. Bu esa ayrim psixologik namoyonlikni yuzaga
28
keltiradi: o’smir o’zining beso’naqayligini anglaydi, undan uyaladi va o’zining
o’xshovsizligini niqoblashga intiladi. Ba`zan sun`iy, serhasham qiyofaga kirib,
soxta va yasama qo’pollik bilan o’zining tashqi qiyofasidan kishilarning
diqqatini chalg’itmoqchi bo’ladi. Uning qaddi-qomati, vajohati yoki yurishlariga
nisbatan xatto salgina kinoya va xazil, mutoyiba ko’pincha jo’shqin reaksiyani
yuzaga keltiradi; kishilarning ko’z o’ngida kulgili va qovushmagan bir odamga
aylanib qolganligidan o’smir ranjiydi.
Bu davrda yurak-qon tomirlari sistemasining taraqqiyotida mos kelmaslik
hodisasi kuzatiladi. Bu paytda yurak hajmi jihatidan ancha kattalashadi,
anchagina baquvvatlashadi, ancha kuchli ishlay boshlaydi, qon tomirlarining
diametri bo’lsa taraqqiyotdan orqada qoladi. Bu ko’pincha qon aylanishining
vaqtincha buzilishiga, qon bosimining yoshga bog’liq holda ko’tarilishiga, yurak
faoliyatining zo’r berishiga olib keladi. Natijada ayrim o’smirlarda uchraydigan
bosh aylanishi, yurak urishi, bosh og’rishi,vaqtincha yuzaga keladigan
zaiflik,nisbatan tez toliqish va shuning kabi holatlar vujudga keladi.
O’smirlik davrida nafas olish organlari jadal rivojlanadi. O’pkaning
tiriklik sig’imi quyidagicha bo’ladi:
O’g’il bolalarda — 11yoshda 1900—2000 ml; 15 yoshda 2600—2700 mm.
Qizlarda — 11 yoshda 1800—1900G ml. 15 yoshda 2500—2600 ml. SHuning
uchun nafas olish har daqiqada 2 marta kamayadi. O’g’il bolalar qorin bilan,
qizlar esa ko’krak bilan nafas ola boshlaydilar. Ko’krak qafasi, nafas olish
muskullari tez o’sa boradi va jinsiy yetilishni kuchaytiradi.
Yuqorida qayd qilingan yurak-qon tomirlari sistemasi taraqqiyotining
xususiyatlari va ichki sekretsiya bezlari faoliyatining intensiv ishlay boshlashi
(jumladan, qalqonsimon bezlar faoliyatining) odatda o’smirlar nerv sistemasi
faoliyatini ayrim hollarda tez o’tib ketadigan buzilishlarga olib keladi.
O’smirlarda ortiqcha qo’zg’aluvchanlik, serzardalik, tutaqib ketish va effekt
tipidagi jo’shqin hamda keskin reaksiyalarda namoyon bo’ladigan asabiylikni
kuzatish mumkin. O’smirning nerv sistemasi hali kuchli va uzoq vaqt davom
etadigan bir xildagi qo’zg’ovchilarga hamma vaqt ham bardosh berishga tayyor
29
emas. Bunday qo’zg’ovchilarning ta`sirida o’smirlarning nerv sistemasi
ko’pincha tormozlanish holatiga yoki, aksincha, kuchli qo’zg’olish holatiga o’tib
ketadi. Taassurotlarning nihoyatda ko’pligi, kuchli asabiy hayajonlanish,
hayajonga soladigan hodisani uzoq vaqt kutib qolish va shu kabilar o’smirlarga
ana shunday ta`sir qilishi mumkin. Bir xil o’smirlar buning ta`siri ostida
tormozlanib qoladilar, ular shalpayib birovga qo’shilmaydigan, uyqusiragan va
anqov bo’lib qoladilar; boshqa bir o’smirlar — tajang, asabiy bo’lib qoladilar,
ular intizomni buza boshlaydilar, ba`zan o’zlariga mutlaqo munosib bo’lmagan
(ba`zan esa umuman bema`ni) xatti-harakatlarni qiladilar. Bu esa o’qituvchini,
tarbiyachini qiyin ahvolga tushirib qo’yadi.
11—12 yoshdagi o’smirning ichki sekretsiya bezlari qayta quriladi.
Gipofizning old qismi ishlab chiqaradigan gormonlar gavdaning o’sishini
ta`minlaydi. Gipofizning o’rta qismi kuchayishi sababli pigmentlar almashinishi
o’zgaradi, natijada soch qorayishi, yuzlarning oqarishi namoyon bo’ladi. Gipofiz
bilan bir qatorda qalqonsimon bezning funksiyasi ham kuchayadi. Qalqonsimon
bez ishlab chiqaradigan tiroksin gormoni organizmda modda almashinuvi va
energiya sarfini keskin orttiradi. Markaziy nerv sistemasida qo’zg’aluvchanlik
o’zgaradi, natijada yaqqol his-tuyg’ular tug’ila boshlaydi. Qalqonsimon bez
faoliyatining kuchayishi qo’zg’aluvchanlik, asabiylashish va toliqishni keltirib
chiqaradi. Bosh miya qobig’ida tormozlanish jarayonining susayishi shiddatli
emotsional kechinmalarni vujudga keltiradi, xulq-atvorda parokandalik,
g’ayritabiiylik paydo bo’ladi. Qalqonsimon bez funksiyasining o’zgarishi va
modda almashinuvining buzilishi sababli o’smirda semirish ro’y berishi
mumkin.
Mazkur yosh davrida jinsiy bezlar faoliyati kuchayadi. Balog’atga
yetishning birlamchi va ikkilamchi alomatlari o’sa boshlaydi: o’g’il bolalarda
ovoz o’zgaradi, yo’g’onlashadi, mo’ylov va soqol paydo bo’ladi, qizlarda esa
ko’krak bezlari rivojlanadi va hokazolar. Natijada boshqa jinsga qiziqish ortadi,
orzu, xohish, nozik tuyg’u, sog’inch, iztirob kabi kechinmalar paydo bo’ladi.
O’smirlik yoshidagi jismoniy taraqqiyotning eng muhim fakti jinsiy
30
yetilish,ya`ni jinsiy bezlarning ishlay boshlashidir. Ko’pchilik o’g’il bolalar
hozirgi vaqtda jinsiy jihatdan 15—16 yoshda, qiz bolalar esa 13—14 yoshda
yetilyapdilar. Mutlaqo tushunarliki, agar 15—16 yoshga kelib jinsiy yetilish
davri tugallansa, organizm bu paytda o’ziga o’xshash mavjudodni yuzaga
keltirishga tayyor bo’ladi. Lekin bu yoshda, ravshanki, jismoniy va xususan
ruhiy, g’oyaviy, ijtimoiy hamda fuqarolik jihatdan yetilganligi haqida gap
bo’lishi mumkin emas. SHunday qilib, olimlarning aytishlariga ko’ra, o’smirlik
yoshida jinsiy yetilish bilan, tegishli instinktlar, seksual (shahvoniy) bo’yoqlarga
bo’yalgan hissiyotlar va intilishlarning namoyon bo’lishi hamda psixik va
ijtimoiy yetilish o’rtasida nomoslik yuzaga keladi. Bu yoshning qiyinligi va
xavfliligi ana shundadir: o’smir ko’pincha o’zi uchun yangi bo’lgan
instinktlarga va intilishlarga baho bera olmaydi, ularni ushlab, to’g’ri yo’lga sola
olmaydi. Ko’pincha u o’z hissiyotlarini va xatti-harakatlarini nazorat qila
olmaydi va o’zining qarama-qarshi jinslar bilan bo’ladigan o’zaro
munosabatlarini to’g’ri yo’lga qo’ya olmaydi. Agar biz o’smirlarning yangi,
hukmron, noma`lum hissiyotlar va sezgilar oldida ojiz bo’lib qolishlarini
istamasak, agar ularning nihoyatda gumonli (shubhali) va biz xohlamaydigan
manbalardan informatsiyalar hamda tegishli ko’rsatmalar olishlarini va ana shu
asosda ular shaxsining normal bo’lmagan holda bema`ni buzilishini istamasak,
o’qituvchilar va tarbiyachilar o’smirlarga ularni hayajonlantirayotgan hamma
masalalarni tushunib olishlariga oqilona hamda ustalik bilan yordam berishlari
kerak.
O’qituvchilar, tarbiyachilar, sinf rahbarlari dastavval shuni chuqur
anglashlari lozimki, jinsiy yetilish organizmning jismoniy taraqqiyotga ta`sir
qilishdan tashqari o’smirning psixik taraqqiyotiga ham albatta ta`sir qiladi.
O’smirlarda jinsiy yetilish munosabati bilan shu paytgacha ularga noma`lum
bo’lgan va qandaydir ma`noda ular uchun kutulmagan jinsiy mayillik va tegishli
fikrlar,hislar, kechinmalar, qarama-qarshi jinsga spetsifik qiziqish, ma`lum
mazmundagi kitoblarga, kinofilmlarga, kattalarning gaplariga bo’lgan
qiziqishlarning paydo bo’lishimutlaqo zarur tabiiy va normal holdir. Bu
31
o’smirlar bilan olib boriladigan ta`lim-tarbiya ishlarini tashkil qilishda bu yosh
uchun hisobga olinishi lozim bo’lgan muhim psixologik xususiyatlardan biridir.
Vaholanki, bularning hammasi tabiiy va qonuniy ekan, qo’rqish, tashvishlanish
va xavotirlanishning hojati yo’q. Biroq bunga loqaydlik bilan befarq
munosabatda bo’lish ham mumkin emas. SHunday faktlar keng miqyosda
ma`lumki, ayrim sharoitlarda jinsiy mayl (yaramas ishlarga taqlid qilish, yoshga
to’g’ri kelmaydigan kitoblar va kinokartinalar bilan tanishish va shuning
kabilar) ko’pincha buzuqlik va pastkashlik bilan bog’liq bo’lgan yaramas
qiliqlar va kechinmalar shakliga o’tib ketadi.
O’smirlarni imkoniyat boricha yaramas namunalardan saqlash zarur.
Ularga to’g’ri kelmaydigan adabiyotlarni o’qishga, ular uchun zararli bo’lgan
kinofilmlarni va televizion ko’rsatuvlarni ko’rishlariga yo’l qo’yish kerak emas.
Kezi kelganda shuni aytish lozimki, bu ish shunchaki oson ish emas. Masalan,
televizor orqali o’smir uchun ko’rish mumkin bo’lmagan qandaydir ko’rsatuv
berilyapti, o’smirni televizordan chalg’itish (ko’rishga yo’l qo’ymaslik) naqadar
qiyin ekanligini ota-onalar biladilar. Umuman televizorni ko’rishni to’g’ridan-
to’g’ri man qilish teskari natijaga olib kelishi mumkin. O’smir qanday bo’lmasin
(ularning birining oqilona aytishicha) «temir parda» orqasida qarashga urinib
ko’radi. Har holda, o’smirlarda ana shunday qiziqishlarni umuman yuzaga
keltirmaslikka erishish qiyin bo’lsa kerak. Bu qandaydir ma`noda tabiiy va
zaruriy hodisadir. Biroq shunga erishish lozimki, bu qiziqish zararli xarakterga
ega bo’lmasin, qandaydir keraksiz psixologik xususiyatlar bilan bog’liq
bo’lmasligi kerak. Bu erda o’smir hayotining to’g’ri tartibi, ya`ni qat`iy mehnat,
uyqu, dam olish va ovqatlanish rejimi, jismoniy tarbiya va sport bilan doim
shug’ullanish yordam beradi.O’smirlarning diqqatlarini ko’chirish, ya`ni boshqa
tomonga — ular uchun qiziqarli va jozibali bo’lgan faoliyatlar, foydali va
qiziqarli filmlarga, kitoblarga tomon yo’naltirish muhimdir. [2.17. 156-158.bet]
O’smir kamolotga erishgan sayin uning psixik dunyosida yangi fazilatlar
va sifatlar paydo bo’la boshlaydi, psixikasida keskin qayta qurish sodir bo’ladi.
O’zgarishlar uning oldiga yangi talablar qo’yadi, bu esa o’z navbatida ko’proq
32
huquq va erk berilishini, eng avvalo mustaqil qarorga kelish va o’z xulq-atvorini
maqbul deb hisoblab amalga oshirishni taqozo qiladi. Psixik takomillashish,
kamolotga intilish, nisbiy barqarorlik o’smirlik davrining eng muhim
xususiyatlari hisoblanadi. [2.21.304 с]
|