Erkin iqtisodiy zonalarning iqtisodiy ahamiyati va turlari

1.Erkin iqtisodiy zonalarning iqtisodiy ahamiyati va turlari
Erkin iqtisodiy zonalar mintaqani jadal ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish
uchun mamlakat va chet el kapitalini, istiqbolli texnologiya va boshqaruv tajribasini jalb etish maqsadida tuziladigan, aniq belgilangan ma'muriy chegaralari va alohida huquqiy tartiboti bo`lgan maxsus ajratilgan zonadir.
Odatda, har bir mamlakatda milliy iqtisodiyotni tashkil etish va rivojlantirishda erkin iqtisodiy zonalar muhim ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyat kasb etadi. Ta`kidlash kerakki, XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab erkin (maxsus) iqtisodiy zonalar xalqaro iqtisodiy munosabatlarning ajralmas qismiga aylandi. Jahon xo`jalik aloqalari uchun erkin iqtisodiy zonalar xalqaro tovar ayitrboshlashni faollashtirish hisobiga iqtisodiy o`sishni tezlashtirish, sarmoyalarni jalb etish, iqtisodiy jarayonlarni chuqurlashtirish omili sifatida muhim rol o`ynamoqda.
Mahsulotlar bojxona hududidan tashqarida deb ko`riladigan erkin zonani o`ziga xos tashqi savdo aknlavi sifatida ta`riflagan 1973 yilgi Kioto konventsiyasi imzolanganidan beri erkin iqtisodiy zonalar ko`plab mamlakatlarga tarqaldi. Masalan, o`tgan asrning 90-yillarida turli ko`rinishdagi minglab erkin iqtisodiy zonalar faoliyat ko`rsata boshladi. Mutaxassislarning fikricha, 2000 yilga kelib ana shu EIZlar orqali jahon savdo aylanmasining 30 foizi aylana borshladi. o`z faoliyatining barqarorligi uchun imtiyozli sharoitlarni qidirib yurgan xalqaro korporatsiyalar EIZni yuqori daromad topishi mumkin bo`lgan qulay hududlar sifatida ko`rishadi.
Amaliyotda erkin iqtisodiy zonalarni tashkil etishning bir qancha turlari mavjud. Ularni tashkil etish har bir mamlaktda olib borilayotgan iqtisodiy, moliyaviy va ijtimoiy siyosat bilan bevosita bog`liq bo`ladi. CHunki, bir davlatning geografik joylashuvi boshqa davlatning geografik joylashuvidan tubdan farq qiladi. Shunga muvofiq, har bir davlatda erkin iqtisodiy zonalarni tashkil etish turlicha bo`ladi. Erkin iqtisodiy zonalar mamlakatning boshqa qismlarida ishlatilmaydigan imtiyoz va rag`batlarning o`ziga xos tizimi qo`laniladigan milliy iqtisodiy zonaning bir qismidir.
Erkin iqtisodiy zonalarni tashkil qilishning muhim sababalaridan biri shundaki, ko`pincha davlat iqtisodiyotini kapital oqimi uchun to`liq ochishni, o`ziga xos investitsiya oqimini hamma joyda ishlatishni istamaydi. SHuning uchun ham maxsus zona sifatida qisman ochilikni ishlatadi. Erkin iqtisodiy zonalar tashkil qilish va ular faoliyatining jahon tajribasi shuni ko`rsatadiki, jahon bozori bilan integratsiyani chuqurlashtirish, xalqaro iqtisodiy aloqalarni rag`batlantirish maqsadidad tuzilgan zonalar (erkin savdo zonasi, eksport ishlab chiqarilishi, bojxona va boshqa zonalar) bilan birga ma`lum bir faoliyat shakli va ishlab chiqarish sohasini rag`batlantirish uchun tashkil qilingan alohida rejimli maxsus zonalar ham mavjud bo`ladi.
Masalan, qoloq tumanlarni rivojlantirishni, qoloq tumanlarni sanoatlashtirishni rag`batlantiruvchi maxsus zona. Shuning uchun erkin iqtisodiy zonalar tashkil qilishning sabablari va maqsadlari har bir holatda o`zgacha bo`lib, bir-biriga o`xshamasligi mumkin. Masalan, AQSh, Buyuk Britaniya kabi sanoati rivojlangan davlatlarda erkin iqtisodiy zonalar depressiyaga uchragan tumanlarda kichik va o`rta biznesni rivojlantirishga yo`naltirilgan mintaqaviy siyosatni amalaga oshirish uchun tashkil qilingan. Bu maqsadda tadbirkorlarga mamlakatning boshqa tumanlaridagiga nisbatan ko`proq faoliyat erkinligi va sezilarli moliyaviy imtiyozlar beriladi. Bu dasturlar xorijiy jalb qilishga qaratilmagan. Xuddi shu maqsadda rivojlanayotgan davlatlarda ham erkin iqtisodiy zonalar tashkil qilinadi. Bu esa qoloq tumanlarni dinamik ravishda rivojlanayotgan tumanlarga aylantirish imkoniyatini beradi. Ammo sanoat rivojlangan davlatlardan farqli ravishda bu mamlakatlarda ko`proq xorijiy kapitalni jalb qilishga harakat qilinadi.
Ayrim hollarda u yoki bu erkin iqtisodiy zonani aniq klassifikatsiyalash qiyin. Chunki ular ko`plab zonalarning xususiyatlariga ega. Rossiyalik mutaxassislar tomonidan xo`jalik ixtisoslashuvi - zonada faoliyat ko`rsatayotgan asosiy ko`pchilik firmalarning ixtisoslashuvi bo`yicha klassifikatsiya ishlabchiqilgan(1-rasm). Erkin iqtisodiy zonalar klassifikatsiyasidagi markaziy o`rin sanoat qayta ishlash zonalariga berilgan.
Erkin iqtisodiy zonalarning eng oddiy ko`rinishlaridan biri erkin bojxona zonalari hisoblanadi (EBZ). Bu zonalar erkin savdo zonalari kabi birinchi avlod zonalariga kiradi. Ular 17-18 asrlardan buyon mavjud. Bu zonalarda tranzit yoki kassignatsion omborlar, eksportga mo`ljallangan tovarlarni qadoqlash va kam miqdorda qayta ishlash bo`ladi. Bunday zonalarnni ko`pincha bond omborlari yoki erkin bojxona zonalari deb ataladi. Erkin bojxona zonalari tovar olib kirish va olib chiqishda bojdan ozod qilinadi. Ular ko`plab mamlakatlarda mavjud.
Erkin savdo zonalari (ESZ) ham dunyoda keng tarqalgan. Uning maqsadi savdoni rag`batlantirish, savdo operatsiyalarini tezlashtirish, savdo xarajatlarini kamaytirishdan iborat. ESZlari umumiy va maxsus (subzona) zonalarga ajratiladi. Ularda kiritilgan tovarlarni omborlarga joylashtirish va qayta ishlash amalaga oshiriladi subzonalar faoliyati umumiy zonadan tashqariga chiquvchi alohida yirik kompaniyalar tashkil qilinadi. Subzonalarda eksport uchun yoki import o`rnini bosuvchi tovarlar ishlab chiqariladi. Erkin savdo zonalari qatoriga imtiyozli holatga ega bo`lgan ananaviy erkin portlarni kiritish mumkin.
Sanoat ishlab chiqarish zonalari ikkinchi avlod zonalari hisoblanadi. Ular erkin iqtisodiy savdo zonalariga faqat tovar emas, kapital ham olib kirilishi va ularda faqat savdo bilan emas, ishlab chiqarish faoliyati bilan ham shug`ullanishi oqibatida erkin savdo zonalarining evolyutsiyasi natijasida vujudga keldi.
Sanoat ishlab chiqarish zonalari maxsus boj rejimiga ega bo`lgan zonalarda tashkil qilinadi. Bu zonalar sezilarli soliq va moliyaviy imtiyozlarga ega bo`ladilar. Eksport ishlab chiqarish zonalari ayniqsa rivojlanayotgan davlatlarda keng tarqalgan. Bunday zonalardan “yangi industrial davlatlarda” eng katta samara olingan. Eksport ishlab chiqarish zonalarini tashkil qilish mantiqi rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyoti bilan belgilangan edi. 60 yillarning o`rtalarida bu Erda sanoat eksportini rag`batlantirish va xorijiy kapital oqimi yordamida bandlik darajasini oshirish zaruriyati tugatilagn edi.
Texnika kiritish zonalari uchinchi avlod zonalari hisoblanadi (70-80-yillar). Ular stixiyali tarzda hosil bo`ladi yoki maxsus ravishda davlat yordamida yirik ilmiy markazlar atrofida tashkil qilinadi. Ularda yagona soliq va moliyaviy tizimdan foydalanuvchi milliy va xorijiy tadqiqotchilik, loyiha, ilmiy-ishlab chiqarish firmalari jamlanadi.
Turli moliya-iqtisodiy, sug`urta va boshqa xizmatlar ko`rsatuvchi firma va tashkilotlar uchun tadbirkorlik faoliyatining imtiyozli sharoitlari yaratiladigan zonalar servis zonalar deb ataladi. Servis zonalar qatoriga offshor zonalar (OZ) va soliq gavanlari kiradi (SG) kiradi. OZ va SG tadbirkorlarni qulay valyuta- moliya, fiskal sharoitlar, bank va tijorat sirlarining yaxshi saqlanishi, davlat boshqaruvining kamligi bilan o`ziga jalb qiladi. Offshor zonada ro`yxatga olingan va soliq va boshqa imtiyozlar olishga nomzod bo`lgan kompaniyalarga qo`yiladigan aosiy talab – offshor markaz joylashga davlatning rezidenti bo`lmaslik va bu davlat zonaida daromad olmaslikdir. Soliq gavanlarining offshor zonalardan farqi shundaki, u Erda barcha firmalar (xori firmalari ham, maxalliy firmalar ham) faoliyatning barcha turlari yoki ba`zi turlari bilan shug`ullanishad imtiyozlarga ega bo`ladilar. Offshor zonaalarni tashkil qiluvchi davlatlar qo`shimcha xorijiy kapital jalb qilish, offshor zonada ro`yxatga olingan korxonadan foyda olish, maxalliy mutaxassislar uchun qo`shimcha ish joylarini tashkil qilinishi orqali foyda ko`radilar.
Offshor kompaniyalar faoliyat ko`rsatayotgan davlatlar qatoriga Lixtenshteyn, Panama, Normandiya orollari, Men orollari (Britaniya), Antil orollari, Gonkong, Madeyra, Liberiya, Irlandiya, SHveystariya va boshqalar kiradi. Oxirgi o`n yillikda bularga Malta, Mavrikiya, g`arbiy Samoa, Isroil, Malayziya (Labuan oroli) va boshqa davlatlar qo`shildi.
Erkin iqtisodiy zonalar ularni tashkil qiluvchilar tomonidan ochiq iqtisodiyot tamoyillarini amalaga oshirishdagi muhim bosqich sifatida quriladi. Ularning faoliyat ko`rsatishi tashqi iqtisodiy faoliyatni faollashtirish va erkinlashtirish bilan bog`lanadi. Erkin iqtisodiy zonalarning iqtisodiyotning tashqi dunyoga ochiqligi katta darajada bo`ladi. Bojxona, soliq va investitsion rejimi esa tashqi va ichki investitsiyalar uchun qulaydir. Amalda erkin iqtisodiy zona jahon kapital xo`jaligi miqyosida migratsiya qilib yurgan kapital uchun qopqon hisoblanadi. Mamlakat ichidagi iqtisodiy jaryonlarni faollashtirishda foydalanish uchun xorijiy kapitalni jalb qilishdan tashqari sanoat erkin iqtisodiy zonalarning yana uchta vazifasi ko`rsatiladi:
sanoat eksportini rag`batlantirish va shu orqali valyuta mablag`larini jalb qilish;
bandlik darajasini oshirish;
zonalarni xo`jalik yuritishning yangi usullarini sinash
maydoniga, milliy xo`jalik rivojlanishining qutbiga aylantirish. Turli ko`rinishdagi erkin iqtisodiy zonalarni o`xshash tomonlari shundaki, ularda o`zida tadbirkorlar uchun bojxona, moliyaviy, soliq imtiyozlari va umumiy rejimga nisbatan ustunliklar bo`lgan qulay investitsion iqlim mavjudligidadir. Turli zonalarda imtiyoz va rag`batlantirishlar ba`zi jihatlari bilan farq qiladi. Imtiyozlar to`rtta asosiy guruxga ajratiladi
|