nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Iston respublikasi oliy va 0 ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

108651
^ O
^ I
k
ISTON RESPUBLIKASI OLIY VA 0 ‘RTA
MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
0 ‘RTA MAXSUS, KASB-HUNAR TA’LIMI MARKAZI
0 ‘RTA MAXSUS, KASB-HUNAR TA’LIMINI
RIVOJLANTIRISH INSTITUTI
B.Sh. Akramov, O .G ‘.Hayitov
NEFT-GAZ KONLARINING
MASHINA УА
MEXANIZMLARI
Kasb-hunar kollejlari uchun о ‘quv go ‘llanma
T a q r i z c h i l a r : Toshkent davlat texnika universi-
teti «Neft va gaz sanoati mashina
va jihozlari» kafedrasi mudiri dots.
Sh.K. Agzamov,
« 0 ‘zgeoneftgazqazibchiqarish» AK
yetakchi muhandisi Sh.Buvaboyev,
Toshkent shahar qurilish va mil-
liy hunarm andchilik kasb-hunar
kolleji maxsus fanlar kafedrasi
mudiri Sh. A. P o‘latov
0 ‘quv qo'llanma shu sohadagi kollejlar uchun mo'ljallangan
bo‘lib, 11 bobdan iborat. Unda neft va gaz konlarining mashina
va mexanizmlari, neft va gaz quduqlarining tuzilishi, quduqlar-
ning yer ostki va yer ustki jihozlari, chuqurlik nasoslari, nasos-
kompressor quvurlari, shtangalar, favvoraviy moslamalar, teb-
ranib ishlaydigan dastgohlar, mahsulotlami qayta ishlash ji
hozlari, qatlamga suv haydashda nasoslarni tanlash, kondagi
qurilma va moslamalarni ta’mirlash ishlari, bosim ostida ishlay
digan idish va quvurlarni sinash, mashina va mexanizmlardan
foydalanishda mehnat muhofazasi va atrof-muhitni muhofaza
qilish masalalari yoritilgan.
|
Patch — kord, kross — kord - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

43
támiyinleydi hám tarmaqtıń óz wazıypasın islew imkaninı jaratadı, yaǵnıy
xabardı jiberiwshiden qabıl etiwshige jiberedi. Konnektor járdeminde kabel tiyisli
qurılma hám úskine razyomlarına jalǵanadı. Koaksial kabelden paydalanılgan
jergilikli tarmaqlarda BNC — turindegı konnektordan paydalanıw talap etilse,
«oralǵan juplıq» kabellerde bolsa RJ—45 konnektorlarınan, HomePNA
standartında — RJ-11 hám RJ-45 konnektorlarınan paydalanıladı.
BNC — túrindegı konnektorlar
BNC — (Bayanet Neill Concelman) túrindegi konnektorlar koaksial kabeller
tiykarında qurılǵan tarmaqta isletiledi. BNC túrindegı bir neshe konnektorlar bar
bolıp, olar isleytuǵın wazıypaları menen bir-birinen parqlanadı.
BNC — konnektorlar. Koaksial kabel ushlarına ornatıw ushın isletiledi. Bul
túrdegi konnektor járdeminde kabel tarmaq kartasına, tarmaq qurılmasınıń
portına hám BNC túrindegi basqa konnektorlarǵa jalǵanadı, máselen, T yáki I
túrindegi konnektorlarǵa.
-súwret. BNC — konnektorı - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

45
RJ — 45 konnektorı
RJ — 45 konnektorı «oralǵan juplıq» kabeline ornatıp jergilikli tarmaq qurıw
ushın isletiledi, máselen, 100 BaseTX. Sırtqı kórinisinen bul konnektor RJ — 11
konnektorına uqsas, biraq RJ — 45 enlirek hám eki eselik kóp kontakt toparları
bar.
Konnektordıń sırtqı kórinisinde parq bolıwı múmkin, yaǵnıy konnektorda
isletiletuǵin materiallar yáki quramlıq bóleklerinde, bul jaǵday tarmaq standartına
baylanıslı, biraq bul jaǵday ólshemi hám konstrukciyasınıń ózgeriwine alıp
kelmeydi. Bunday konnektorlardıń sırtqı kórinisi 2.2.21-súwrette keltirilgen.
Bul konnektordıń ayırıqsha qásiyeti onıń xızmet dáwri shegaralanǵanlıǵında,
bul qásiyeti onda isletilgen material hám konstrukciyasına baylanıslı bolıp,
standart boyınsha islew múddeti 2000 mártebe jalǵawga jetedi.
-súwret. Konsentratornıń sirtqı kórinisi

28
tómengi basqısh almasıw protokolları, solardan, túrli formattaǵı paketler, túrli
kodlaw usulları hám túrli tezliktegi jiberıwler hám taǵı basqa. Olardı qóllaw
aqıbetinde quramalı hám óz diziminde turli túrdegi tarmaq bóleklerinen
ibarat
tarmaqqa iye bólamız. Paydalanıwshı názerinde ápiwayı tarmaq bolıp kórinedi,
yaǵnıy joqarı basqısh protokolları ushın tarmaqda «tınıqlıq» támiyinlenedi.
Kópir, jóneltirgish hám shlyuzlar konsentratorlarǵa salıstırǵanda ádewir quramalı
hám qimbat, sonıń ushın olarda xabarǵa quramalı islew beriw talap qılınadı. Olar
kompyuter tiykarında payda etılıp, tarmaqqa tarmaq adapterleri járdeminde
jalǵanadı. Anıǵında olar tarmaqtıń qánigelestirilgen abonentleri bolıp tabıladı.
Kópirler — eń ápiwayı qurılma bolıp, olar járdeminde túrli xabar almasıw
standartlı tarmaqlardı birlestiriwde, máselen Ethernet hám Arcnet, yáki bir
tarmaqtıń bir neshe bóleklerin birlestiriwde paydalanıladı. Máselen,
Ethernet
(2.2.10-súwret) paydalanıladı.
Tarmaq úskinelerı - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

40
2.2.13-súwret. Aspa – diywalǵa ornatılǵan montaj shkafı.
Egerde tarmaqta kompyuterler sanı oǵada kóp bólsa yáki serverlerdi polǵa
qoyılatugın variantınan paydalanılsa, ol jaǵdayda tańlawdı polda turuwshı
shkaf
variantıda toqtatıp, ólshemlerin bolsa rejelestirilgen qurılmalardı sıydıra alatuǵın
hám ol shkaftı serverler xanasına yáki ayırıqsha bólmege ornatılatuǵın qılıw hám
de biymálel shkafqa qurılmalardı jaylastırılatuǵın halda ornatıw lazım.
-súwret. Pakettiń minimal uzınlıǵın esaplaw

153
ushrasqan jaǵdayda (kolliziya) bul qaǵıyda orınlanbaydı (7.2.3-súwret).
7.2.3-súwret. Manchester II kodı isletilgende kolliziya jaǵdayın anıqlaw.
Paketler har dayım bir-birinen parıq qıladı hám waqıt boyınsha sorılǵan
boladı. Sonday ózgermes turaqlı bólektiń shıǵıw úlkenligi ornatılǵan mánisinen
parıq etiwine qarap hár bir tarmaq adapteri tarmaqta kolliziya jaǵdayınıń barlıǵın
anıqlaydı.
7.6. Qalqa topologiyalı tarmaqda maǵlıwmat almasıwın basqarıw
Maǵlıwmat almasıwın basqarıw usılın kal’co topologiyasına tańlawdıń óz
qásiyetleri bar boladı. Bul jaǵdayda áhmiyetlisi sol, kal’coǵa uzatılǵan hár qanday
paket izbe-iz hár bir abonentten ótip málim waqıttan soń jáne usı waqıtqa qaytıp
keledi, yaǵnıy paket uzatqan abonentke (sebebi topologiya jabıq). Sebebi «Shina»
topologiyası sıyaqlı signal eki tárepke tarqalmaydı. Aytıp ótiw kerek «Qalqa»
topologiyası tarmaq da bir hám eki baǵdarǵa maǵlıwmat uzatıwı múmkin. Biz bul
jerde baǵdarlı tarmaqtı kórip ótemiz, sebebi bul túrdegi tarmaq kóp tarqalatuǵın
boladı.
«Qalqa» topologiyalı tarmaqqa túrli oraylastırılǵan basqarıw usılın (juldız
sıyaqlı) qollaw múmkin,
sonday-aq, tarmaqqa tosınnanlı baylanısıw usılın (shina
sıyaqlı) qollaw múmkin, biraq kóbinshe qalqa qásiyetine sonday sáykes
keliwshi
154
basqarıwdıń arnawlı usılın tańlaydı. Bul jaǵday ushın eń kóp tanılǵan basqarıwdı
marker (estafeta) usılı, yaǵnıy arnawlı kórinistegi úlken bolmaǵan basqarıw
paketinen paydalanıladı. Sonday qalqa boylap yestafeta túrinde uzatıw tarmaqqa
baylanısıw huquqın bir abonentten keyingi abonentke beredi. Marker usılları
oraydan sırtqa hám determinatsiyalanǵan tarmaqta maǵlıwmat almasıwınıń
basqarıw usıllarına kiredi. Olarda anıq ajratılǵan
oray joq, biraq anıq ornatılǵan
tártip sisteması bar hám sonıń ushın konflikt jaǵjay júzege kelmeydi.
Qalqa topologiyalı tarmaqta markerli basqarıw usılınıń islewin kórip
shıǵamız. Kal’co boylap úzliksiz arnawlı paket marker júredi, ol abonentlerge óz
paketleriniń uzatıw huquqın beredi. Abonentlerdi háreket
etiw algoritmi
tómendegilerdi óz ishine aladı:
1. Óz paketin uzatıwdı qálegen 1 – abonent bos markerdi ózine keliwin kútiwi
kerek. Sonnan soń markerge óz paketin qosadı, markerdi bánt dep belgileydi hám
onı kal’coda ózinen keyin de jaylasqan abonentke jónetedi.
2. Barlıq abonentlar (2,3,4) paket jalǵanǵan markerdi qabıl etip, paket olarǵa
adreslentirilgenligi tekseriledi Eger peket olarǵa adreslengen bolmasa, ol jaǵdayda
alınǵan marker paketti kal’co boylap uzatıp jiberedi.
3. Egerde qaysı bir abonent (biziń jaǵdayımızda 3 – abonent bolsın) pakettiń
ózine adreslengenin tanısa, ol bul paketti qabıl etip aladı, markerde Maǵlıwmat
qabıl etilgeni haqqında tastıyıq betin ornatadı hám marker paketti kal’co boylap
uzatıp jiberedi.
4. Maǵlıwmat uzatqan 1-abonent pútin kal’co bolıp aylanıp shıqqan óz
paketin aladı hám
markerdi bos dep belgilep, tarmaqtan óz paketin shıǵarıp
taslaydı hám bos markerdi kal’co boylap uzatıp jiberedi. Maǵlıwmat uzatıwdı
qálegen abonent bul bos markerdi kútedi hám jáne hámmasi
qaytadan bayan
155
etilgen izbe-izlikte dawam etedi.
IP-adresslerdiń 3 tiykarǵı klassı

53
10000000.00001010.00000010.00011110-
joqarıdaǵı adresstiń ekilik
sistemadaǵı suwretleniwi.
Tomendegi IP-adresstiń strukturası keltirilgen:
А
klas 0
Tarmaq №
Uzel №
В
klas 1
0 Tarmaq № Uzel №
С
klas 1
1 0 Tarmaq № Uzel №
D
klas 1
1 1 0
Multicast topar adressi
Е
klas 1
1 1 1
Derekdegi
Adress 2 logikalıq bólimnen tarmaq nomeri hám uzel nomerinen turadı.
Adresstiń qaysı bólimi tarmaq, qaysı bólimi uzel ekenligi adresstiń birinshi bitleri
arqalı anıqlanadı:
Eger adress 0
menen baslansa, ol jaǵdayda tarmaq А klassqa tiyisli boladı
hám tarmaq nomeri bir bayttı iyeleydi, qalǵan 3 bayt uzeldiń tarmaqdaǵı
nomeri sıpatında qaraladı. А klassqa tiyisli tarmaqlar nomeri 1 den 126 ǵa
shekem bolǵan diapazonda boladı. (0 nomeri isletilmeydi, 127 nomeri bolsa
arnawlı maqsetler ushın saqlanǵan) А klasındaǵı tarmaqlar uzeller sanı 216
dan kóp, 224 den aspawı kerek.
Eger dáslepki 2 bit 10
2
bolsa, ol jaǵdayda tarmaq В klassqa tiyisli boladı
hám tarmaq uzeller sanı 28-216 danadan turatın
ortasha razmerli tarmaq
esaplanadı. В klassqa tarmaq adressi hám uzel adressi ushın 16 bit, yaǵniy 2
bayt ajratıladı.
Eger adress 110
2
menen baslansa, ol jaǵdayda bul uzel sanı 28 den aspaǵan
C klass tarmaǵı esaplnadı. Bunda tarmaq adress ushın 24 bit, uzel adressi
ushın 8 bit ajratılǵan.
Eger adress 1110
2
menen baslansa, ol jaǵdayda bul adress D klasstaǵı
adress esaplanadı hám ayırıqsha bolǵan multicast –
topar adressin
belgileydi. Eger pakette mánzil adressi sıpatında D klass adressi kórsetilgen
bolsa, ol jaǵdayda bul paketti adresslep barlıq uzeller alıwı kerek.
54
Eger adress 11110
2
izbe-izlik penen belgilense, ol jaǵdayda
bul adress E
klassqa tiyisli boladı hám keleshekde paydalanıw ushın saqlanǵan.
Tómendegi kestede hár bir klassǵa tiyisli tarmaqtaǵı nomerler diapazonı
keltirilgen:
Klass
Eń kishi address
Eń úlken adress
А
0.1.0.0
126.0.0.0
В
128.0.0.0
191.253.0.0
С
192.01.0
223.255.255.0
D
224.0.0.0
239.255.255.255
Е
240.0.0.0
247.255.255.255
Arnawlı adressler haqqında kelisimler: broadcast, multicast, IP protokolında IP-
adresslerdi ayrıqsha interpritaciyalaw haqqında bir neshe kelisim bar, bular:
Eger IP-adress tek ǵana 2 lik 0 lerden tursa:
0000….0000, ol jaǵdayda bul
adress paketti jibergen uzeldiń adressin bildiredi.
Eger adresstiń tarmaq maydanı 0 lerden bolsa, yaǵnıy
0000…0 uzel nomeri
bolsa, ol jaǵdayda qabıllawshi uzel paketti jibergen
uzel tiyisli tarmaqqa
tiyisli dep esaplanadı.
Eger IP-adressti barlıq razriyadları 1 yaǵnıy
1111…11 bolsa, ol jaǵdayda
bul adresske jiberilgen paket, paketti jiberiwshi uzel tiyisli bolǵan barlıq
tarmaqtaǵı barlıq uzeller jiberiliwi kerek. Bunday jiberiw usılı
shegaralanǵan ǵalabalıq xabar (limited broadcast) dep ataladı.
Eger adressti mánzil (uzel) maydanı tek ǵana 1 den, yaǵnıy
tarmaq nomeri
-súwret. RJ — 45 konnektorı - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

46
2.2.21-súwret. RJ — 45 rozetkası.
Tarmaq qurıw qaǵıydalarına ámel qılınǵan halda tarmaq qurılsa
rozetkadan
paydalanıladı. Tarmaq rozetkaların qollaw, kabel sisteması ádewir isenimliligini
támiynleydi hám hár túr kewilsizliklerdiń aldın alıw múmkin boladı. Yaǵnıy
kabellerdiń úziliwi, kontakt bolmay qalıw sıyaqlı jaǵdaylar.
Kishi ofis
tarmaqların qurıwda, dáramatdı tejew ushın rozetka isletpey kompyuterdi yáki
basqa qurılmalardı tuwrıdan-tuwrı kommutator portlarına jalǵanadı.
Qadaǵalaw ushın sorawlar
1. Tarmaq adapterinıń wazıypası nelerden ibarat?
2. Konnektordıń wazıypası nelerden ibarat?
3. Kópirdıń wazıypası nelerden ibarat?
4. Kommutatordıń wazıypası nelerden ibarat?
5. Jergilikli tarmaqta montaj shkafınıń wazıypası nelerden ibarat?
6. Montaj shkaf túrlerinı sanap beriń.
7. Kross — panelda neshe port bar boladı?
8. BNC turdegi konnektor wazıypası nelerden ibarat?
9. T konnektorınıń wazıypası nelerden ibarat?
10. I konnektorınıń wazıypası nelerden ibarat?
11. Terminator ne ushın xızmet qıladı?
-súwret. Kadrlar qoyılıwınıń kóp basqıshlıǵı

144
7.2. Paketlerdi adreslew
Aymaqlıq tarmaqtıń hár bir ob’ekti (uzel) óziniń adresine baylanısıw kerek (ol
identifikator, MAS- adres), onıń adresine paket jónetiw múmkin bolıwı ushın
tarmaq ob’ektine adres beriwdiń eki sisteması bar (anıqraǵı ob’ektlerdiń tarmaq
adreslerine).
Birinshi sistema júdá ápiwayı. Bul tómendegi ápiwayı shólkemlerden ibarat.
Tarmaq ornatılatuǵın waqıtta tarmaq ob’ektleriniń hár birine óz
adresi beriledi
(dástúriy yaki adapter platasına jalǵaw sáykesligi járdeminde). Bul jaǵdayda talap
etiletuǵın razyadlar sanı keltirilgen anıqlama járdeminde anıqlanadı.
max
2
N
n
Bul jerde
n
- adres razyadlar sanı,
max
N
- tarmaqta eń kóp bolıwı múmkin
bolǵan ob’ektler sanı. Máselen, segiz adres razyadında 255 ob’ekt bar tarmaq ushın
jeterli bolıp esaplanadı. Bir adres (ádette 1111…11) barlıq ob’ektlerge bir waqıtta
adreslengen paket ushın ajıratıladı. Mine usınday qaras belgili Arcnet tarmaǵında
qollanıladı. Bunday qarastıń
bar ekenligi, sonday-aq, paket adresin anıqlawshı
adapterdegi qurılmanıń ápiwayılıǵı. Kemshiligi- adreslewdi kóp
miynet talap
etiliwi hám qátelik bar bolıwı (máselen, tarmaq abonentlerinen yekewine bir qıylı
adres berip qoyıwı).
Adreslewge ekinshi qaras IEEE
xalıqaralıq shólkem tárepinen usınıs
etilgen
(bul shólkem tarmaqlardı standartlaw menen shuǵıllanadı). Tap sol usınıs kóp
tarmaqlarda isletiledi hám jańa rejelerde de isletiw usınıs etiledi. Onıń ideyası,
tarmaq adresiniń tarmaqtaǵı hár bir adapterlerge islep shıǵarıw basqıshında
beriliwinde bolıp esaplanadı. Egerde bóliwi múmkin bolǵan adresler sanı jeterli
dárejede kóp bolsa, ol jaǵdayda isenim menen aytıw múmkinqálegen tarmaqta bir
qıylı adresli abonent bolmawın táminlew ushın 48 bit formatlı adres tańlanǵanda,
280 trillion hár qıylı adresler payda boladı. Túsinikli,
tarmaq adapterleri hesh
qashan islep shıǵarılmaydı, demek tarmaqta bir qıylı mánzilli adapterler
ushramaydı. kóp sanlı tarmaq adapterlerin islep shıǵarıwshıları ortasında bolıwı
múmkin bolǵan adresler aralıǵın bólistiriw ushın tómendegi adres strukturası
usınıs etilgen (6.2.1-súwret):
-súwret. Almasıwdıń marker usılı járdeminde basqarıw

156
Ol usıl tarmaq júklemesi úlken bolǵandada islew imkániyatın beredi.
Tarmaqqa baylanısıwdı marker usılı tek ǵana Qalqada (máselen, IBM tarmaǵı
Token Ring yaki FDDI), sonday-aq, shinada (máselen, Arcnet –BUS tarmaǵında)
hámde passiv juldızda (máselen, Arcnet –STAR tarmaǵı) isletiledi. Bul
jaǵdaylarda
dene Qalqa emes, logikalıq
Qalqa payda etedi, yaǵnıy barlıq
abonentler izbe-iz markerdi bir-birine uzatadı hám bul markerdi uzatıw shınjırı
Qalqaǵa alınadı. Bul jaǵdayda «Shina» topologiyasınıń dene abzallıǵı
menen
basqarıwdıń marker usılınıń abzallıqları birgelikte paydalanıladı.
Transiverler - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

2.2.6-súwret. Tarmaqtıń eki bólegin repiter arqalı jalǵaw. Konsentratorlar
Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw
Download
5,18 Mb.
Pdf ko'rish
bet
10/74
Sana
02.12.2023
Hajmi
5,18 Mb.
#109501
1
...
6
7
8
9
10
11
12
13
...
74
Bog'liq
alaminov m x utemuratov t r
Bu sahifa navigatsiya:
2.2.6-súwret. Tarmaqtıń eki bólegin repiter arqalı jalǵaw. Konsentratorlar
Transiverler
yamasa
jiberiw
hám
qabıl
etiw
qurılmaları
(TRANsmitter+reSIVER), olar adapter menen tarmaq kabeli ortasındaǵı xabardı
jiberıw ushın xızmet etedi yáki tarmaqtıń yáki bólekleri (segment) ortasındaǵı
xabar jiberiwin ámelge asıradı. Transiver signaldı kusheyttiriw, signal nátiyjelerin
ózgertiw yáki signal kórinisin ózgertiw (máselen, elektr signaldı jaqtılıq signalina
hám kerisinshege) jumısların isleydi. Kóbinese adapter platasina ornatılǵan qabıl
etıw hám jiberıw qurılmasın transiver dep te júritiledi.
Repiterler
yamasa
qaytaruwshı
(repeater)
qurılması transiverge
salıstirǵanda ádewir ápiwayı wazıypanı atqaradı. Ol tek páseygen signaldı
qayta
tiklep aldınǵı, yaǵnıy jiberilgen waqıttaǵı kórinisge keltiredi. Signaldı qayta
tiklewdıń tiykarǵı maqseti, tarmaq uzınlıǵın asırıwdan ibarat (2.2.6-súwret). Biraq
repiterlar kóbinese basqa funkciyalardı da isleydi, máselen, tarmaqqa jalǵanatuǵın
bóleklerdi galvanik ajıratıw. Repiterlar hám transiverlar hesh qashan ózinen ótip
atırǵan xabarǵa hesh qanday islew bermeydi.
2.2.6-súwret. Tarmaqtıń eki bólegin repiter arqalı jalǵaw.
Konsentratorlar
(Hub), óz atınan kelib shıǵadı, bir neshe tarmaq bóleklerin
biriktirip bir pútin tarmaq payda etiwge xızmet qıladı. Konsentratorlardı
aktiv
hám passivge ajıratıw múmkin.
Passiv konsentratorlar konstruktiv tárepten bir neshe repiterlerdı óz
quramına alǵan boladı. Olar repiterler isleytuǵın wazıwpalardı ózi isleydi (2.2.8-
súwret). Bunday konsentratorlardıń ayırıqsha alınǵan repiterlerge salıstirǵanda
ústinligi barlıq jalǵanıw noqatları bir jerge jıynalǵanliǵinda. Bul tarmaq dúzilisin
ózgertiwge qolaylıq jaratadı, tarmaqtı qadaǵalaw hám nasazlıqlardı tabıwdı
27
ańsatlastıradı.
Sonday-aq
, barlıq repiterler bul halda sapalı hám
bir noqatdan
elektr tarmaǵına jalǵanadı. 2.2.8-súwrette konsentratordıń sırtqı kórinisi
keltirilgen.
Download
5,18 Mb.
1
...
6
7
8
9
10
11
12
13
...
74
Download
5,18 Mb.
Pdf ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw
Download
5,18 Mb.
Pdf ko'rish
Tuproqning kapillyarlik xususiyati

30
1.5-jadval
Tuproqlarning g‘ovaklik ko‘rsatkichlari
Tuproq turi
G‘ovaklik, %
Og‘ir soz
tuproq
50-60
Soz tuproq
45-60
Og‘ir
qumoq tuproq
40-55
O‘rtacha qumoq tuproq
40-52
Yengil qumoq tuproq
38-50
Qumloq tuproq
35-45
Qumoq tuproq
32-40
Qum tuproq
30-38
Tuproqning zichligi uning g‘ovakligi
bilan birgalikda uning
asosiy ko‘rsatkichlaridan hisoblanadi.
Tuproqning g‘ovakligi haydalma qatlam uchun aktiv havo
almashinuvi hamda suv o‘tqazuvchanligini ta’minlaydi.
O‘zbekiston sharoitida ko‘p uchraydigan tuproqlarning
asosiy xarakteristikalari 1.6-jadvalda keltirilgan.
1.6-jadval.
Tuproqlarning asosiy xarakteristikalari

31
1.2.3. Tuproqning namligi va uning ekinlar
parvarishidagi o‘rni
Tuproqning mexanik xossalari
tuproqning namligi bilan
chambarchas bog‘liq xossalar sanaladi.
Tuproq namligining asosiy ko‘rsatkichi uning namligidir.
Tuproq namligi deganda tuproqdagi namlik tushuniladi, u
butunlay quruq tuproq massasining
foiz ulushi yoki birlik
birligiga to‘g‘ri keladi.
O‘simliklarni yetishtirishda tuproq namligi dinamik
ko‘rsatkich bo‘lib, tuproqning mexanik tarkibiga, o‘simliklarning
rivojlanish
turi va bosqichiga, sug‘orish rejimiga va
evapotranspiratsiyaga bog‘liq.
Tuproq namligi tuproqning mexanik
tarkibi bilan chambar-
chas bog‘liq bo‘lgan bir qator ko‘rsatkichlar bilan tavsiflanadi.
Tuproq namligining asosiy ko‘rsatkichlari quyidagilar:
•
Tuproqning suv bilan to‘liq to‘yingan holatdagi namligi
–
tuproqdagi barcha g‘ovaklar suv bilan to‘lgan holatida
suvning ushbu
tuproqdagi miqdori;
•
Eng kam namlik sig‘imi holatidagi namlik miqdori
–
tuproq tarkibidagi suvni gravitatsion kuchlar ta’sirida oqib
chiqib ketganidan keyin ushbu
tuproqda qoladigan suvning
miqdori. Tuproqning suvni o‘zida ushlab turish xususiyatini
ifodalaydi.
•
So‘lish namligi –
tuproq tarkibida o‘simlikning yashashi
uchun zarur bo‘ladigan minimal
namlik miqdoriga teng
bo‘lgan suvning miqdori. Namlik miqdori mazkur miqdordan
kamayib ketsa, o‘simlik so‘liy boshlaydi.
Tuproqning solishtirma og‘irligi

25
-
og‘ir mexanik tarkibli tuproqlarda – 2,68-2,85 g/sm
3
ni
tashkil qiladi.
Tuproqning hajmiy og‘irligi (zichligi)
quyidagi tartibda
aniqlanadi:
Dala sharoitida maxsus shurf (o‘ra) qaziladi (1.4-rasm).
Maxsus xalqachalar yordamida o‘ra
devorining genetik
gorizontlaridan (yoki har 10 sm qatlamidan)
tuproq tuzilmasini
buzmasdan namunalar olinadi. Namunalar laboratoriya sharoitida
maxsus o‘rganiladi.
Tuproq turlarining solishtirma nisbiy og‘irliklari
bir-biridan
uncha katta farq qilmaydi va ular odatda 2,4 g/sm
3
dan 2,7-2,8 g/
sm
3
gacha oraliqda yotadi.
1.4- rasm. Shurf (o‘ra)dan tuproq namunasini olish.
26
Tuproqning solishtirma hajmiy og‘irligi (D)
quyidagi
tengliklar yordamida aniqlanadi:
𝑫 =
𝑩−𝑪
𝑽
Tuproqning filtratsiya koeffitsienti

28
bu yerda, V
shim
– tuproq orqali sizib o‘tadigan
suvning
shimilish tezligi;
k
shim
– tuproqning suv shimish koeffitsienti;
α – vaqt oralig‘ini ifodalovchi parametr.
Tuproq orqali sizib o‘tadigan
suvning shimilish tezligini
ifodalovchi parametrlarning sonli qiymatlari 1.4-jadvalda
keltirilgan.
O‘rtacha qumoq tuproqlar uchun filtratsiya koeffitsienti
0,084 m/soatni tashkil etadi. Bundan
shunday xulosa chiqarish
mumkin: suv sug‘oriladigan maydonda 10 soat davomida 84 sm
gacha chuqurlikka singiydi. Bu g‘o‘za uchun ildiz rivojlangan
qatlam chuqurligiga teng miqdordir.
Demak, o‘rtacha qumoq tuproqli g‘o‘za dalasining sug‘orish
vaqtini 10-12 soatdan oshirish kerak emas.
Sug‘orish davrining bundan oshishi –
ortiqcha suvning
yerosti suvlariga qo‘shilishiga, ya’ni uning behudaga
sarflanishiga olib keladi.
1.4-jadval.
Tuproq orqali sizib o‘tadigan suvning shimilish tezligi
Tuproq turi
vaqt oralig‘ini ifoda-
lovchi
parametr, α
suv shimish koeffi-
tsienti, k (m/soat)
oralig‘i
o‘rtacha
oralig‘i
o‘rtacha
Qumloq (shag‘al
qatlami
to‘sha-
mali)
0,07-0,31
0,14
0,08-0,32
0,176
O‘rtacha qumoq
(shag‘al qatlami
to‘shamali)
0,11-0,75
0,45
0,024-0,0175
0,084
Soz tuproq
0,31-0,86
0,75
0,018-0,096
0,06
Tuproq turini oddiy usulda aniqlash

21
Dunyo miqyosida tuproq turlarini xalqaro terminologiyasi
qabul qilingan (ingliz tilida) bo‘lib, uning o‘zbek tilidagi talqini
1.3-jadvalda aks ettirilgan.
1.3-jadval.
Tuproqlarning xalqaro qabul qilingan terminologiyasi
O‘zbekcha
Ruscha
Inglizcha
Loy
Glina
Clay
Og‘ir loy
Glina tyajelaya
Clay loam
O‘rtacha loy
Glina srednyaya
Silty clay
Yengil loy
Glina legkaya
Sandy clay
Soz tuproq
Suglinok
Loam
O‘rtacha soz tuproq
Suglinok sredniy
Silt loam
Yengil soz tuproq
Suglinok legkiy
Sandy loam
Og‘ir qumoq
Supes tyajelaya
Silty clay loam
Yengil qumoq
Supes legkaya
Sandy Clay Loam
Qumli tuproq
Peschannaya pochva
Loamy sand
Tuproq turini aniqlash uchun Amerika Qo‘shma
Shtatlari
Qishloq xo‘jaligi vazirligi tavsiya qilingan uchburchak
diagrammadan foydalanish mumkin.
Mazkur uchburchak diagrammaning chap tomonida tuproq
tarkibidagi
loy zarralari, o‘ng tomonida mayda chang zarralari,
uchburchakning quyi tomonida qum zarralari foiz ko‘rinishlarida
joylashtirilgan (1.3-rasm).
Laboratoriya
tahlillari
natijalari
asosida,
zarrachalar
foizlarining uchburchak diagrammada kesishgan nuqtasiga ko‘ra
muayyan tuproqning turini oson aniqlash mumkin.
22
1.3-rasm Tuproqning
tarkibini
aniqlashning
uchburchak
diagrammasi.
Misol uchun tahlillar natijalariga ko‘ra,
tuproq tarkibidagi
loy zarralari 30%, qum zarralari 40% bo‘lib, ular o‘zaro
qo‘shilganda og‘ir loy yuzaga keladi. Mazkur zarralarning
digrammada joylashgan kesishgan nuqtasi qizil rang bilan
belgilangan. Demak, o‘rganilayotgan tuproq tarkibida loy bo‘lgan
qumoq tuproq deb baholanadi.
Tuproqning kapillyarlik xususiyati

|
Tuproqning kapillyarlik xususiyati Pdf ko'rish
|
bet | 192/197 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 13,74 Mb. | | #247359 |
Bog'liq 2rvAPcPsrRZZdBe1KYZc6NQtkhIVSPBObuzOsPV5Tuproqning kapillyarlik xususiyati
– tuproq tarkibidagi
erkin suvlarni sirt taranglik kuchi ta’siri ostida tuproqning
ingichka bo‘shliqlari – kapillyarlar orqali yuqoriga ko‘tarilishi.
414
Tuproqning mexanik tarkibi
– tuproq tarkibini qum, chang
va loy zarralarining katttaliklariga ko‘ra ifodalanishi.
Tuproqning namligi
– tuproq tarkibidagi suvlarning
miqdori.
Tuproqning namlik sig‘imi
– tuproq o‘z molekular
tortishish kuchi hisobiga o‘zida tutib tura oladigan namlikning
miqdori.
Tuproqning solishtirma og‘irligi
– ma’lum hajmdagi
tuproq qattiq qismi massasining shunday hajmdagi suvning
massasiga nisbati. Tuproqning solishtirma og‘irligi uning mineral
va kimyoviy tarkibiga bog‘liq.
Tuproqning suv o‘tkazuvchanligi
– namlikka to‘yingan
tuproq orqali sizib o‘tayotgan suv.
Tuproqning suv-fizik xossalari
– tuproq qatlamida saqlana-
digan suvning holatini belgilovchi xossalar to‘plami.
Tuproqning to‘liq to‘yingan namligi
– tuproqdagi barcha
g‘ovakliklar suv bilan to‘lgan holatida ushbu tuproqdagi suvning
miqdori.
Tuproqning filtratsiya koeffitsienti
– tuproq orqali sizib
o‘tayotgan suvning miqdorini (shimilish tezligini) ifodalovchi
ko‘rsatkich U m/sutka, m/soat yoki mm/soat kabi birliklarda
o‘lchanadi.
Tuproqning qattiq qismi
– tabiiy namlik sharoitida qattiq
holatda bo‘lgan tuproqdagi barcha turdagi zarralarning yig‘indisi.
Tuproqning g‘ovakligi
– 1) tuproqning mexanik elementlari
va agregatlari orasidagi turli o‘lcham va shakldagi, havo yoki suv
bilan to‘lgan bo‘shliqlar. Ular tuproqning tuzilmasi va teksturasi
bilan ajralib turadi; 2) tabiiy holatdagi buzilmagan strukturali
tuproq zarralari orasidagi bo‘shliqlar. Ular tuproq umumiy
hajmning necha foizini havo tashkil etishini ko‘rsatadi.
|
| |
Tuproqning hajmiy massasi (zichligi), solishtirma

23
-
tuproqning suv o‘tkazuvchanligi;
-
tuproqning namlik sig‘imi;
-
tuproqning kapillyarligi;
-
tuproqning g‘ovakligi va boshqalar.
Tuproqning hajmiy massasi va solishtirma og‘irligi
uning
eng muhim fizik ko‘rsatkichlaridan sanaladilar.
Tuproqning hajmiy massasi
tabiiy holatdagi (o‘zgarmagan)
ma’lum hajmdagi tuproqning massasiga uning zichligi yoki
hajmiy massasi deyiladi.
Tuproqning hajmiy massasi
quruq tuproqqa nisbatan
ifodalanadi va g/sm
3
larda o‘lchanadi.
O‘zbekistonda tarqalgan tuproqlarning hajmiy massasi
(zichligi) asosan 1,05 dan 1,8 g/sm
3
gacha (yengil
tuproqlarda
1,1-1,3; o‘rtacha – 1,4-1,6 va og‘ir – 1,7-1,8) oraliqda yotadi.
Tuproqning
hajmiy
massasi
(zichligi)
tuproqning
mineralogik va mexanik tarkibi, strukturasi va tarkibidagi organik
moddalarning miqdoriga bog‘liq.
Tuproqning hajmiy massasiga tuproqqa ishlov berish
jarayoni va foydalanilayotgan qishloq xo‘jalik texnikasi ta’sir
ko‘rsatadi.
Tuproqqa ishlov berilganda (haydalganda, yumshatilganda),
tuproq eng g‘ovak holatga keladi, vaqt o‘tishi bilan esa asta-sekin
zichlashib boradi.
Chirindiga boy, strukturali va yetilgan
holda ishlov berilgan
yerlarda tuproq zichlanmagan bo‘ladi. Zichlik tuproqning suv-
havo xossalari va unda kechadigan
biologik jarayonlarning
borishida hamda o‘simliklar uchun zarur oziq moddalarning
to‘planishida muhim rol o‘ynaydi.
Zichlangan tuproqda suvning shimilishi va havo almashinishi
24
kamayadi, o‘simliklarning ildizlari yaxshi rivojlana olmaydi.
Qishloq xo‘jaligi ekinlarini
yetishtirish uchun tuproq
zichligining (mexanik tarkibiga ko‘ra) eng maqbul ko‘rsatkichlari
quyidagi qiymatlarga ega:
-
qumoq va soz tuproqlar uchun 1,0-1,3 g/sm
3
;
-
yengil qumoq tuproqlar uchun 1,1-1,4 g/sm
3
;
-
qumloq tuproqlar uchun 1,20-1,45 g/sm
3
;
-
qum tuproqlar uchun 1,25-1,60 g/sm
3
;.
Hosilning tuproq zichligiga bog‘liqligini o‘rganish
tadqiqotlari natijalarini ko‘rsatishicha, tuproqning zichligi 0,01
g/sm
3
ortsa, donli ekinlarning hosildorligi 1 s/ga, kartoshkaning
hosildorligi esa 2 s/ga kamayishi mumkin.
Binobarin, g‘o‘za
o‘stirilayotgan
sharoitda
bo‘z
tuproqlarning
haydalma
qatlamidagi eng maqbul zichlik 1,2-1,3 g/ sm
3
bo‘lishi lozim.
Sug‘orish tartibi (rejimi)

412
Sug‘orish tizimini ishlatish
– sug‘orish tizimini ishchi,
texnik jihatdan soz holatini ta’minlash bo‘yicha tadbirlar majmui
So‘lish namligi
– tuproq tarkibida o‘simlikning yashashi
uchun zarur bo‘ladigan minimal namlik miqdoriga teng bo‘lgan
suvning miqdori.
Tarqatuvchi quvurlar
– suvni bosh quvurdan olib tomiz-
gichli sug‘orish shlanglariga yetkazib, taqsimlab berish uchun
xizmat qiladigan quvurlar.
Tashqi tomizgichli sug‘orish shlangi
– tomizgichi shlang
tashqarisidan o‘rnatiladigan qalin devorli sug‘orish shlangi.
Tirqish tomizgichli sug‘orish lentasi
– tirqish tomchizgichli
sug‘orish lentasida suv oqimini tezligini kamaytiruvchi labirint
kanal lentaning ichidan o‘rnatiladigan polosada tashkil qilinadi.
Polosaning uzunligi bo‘ylab, biri biridan ma’lum masofalarda
tomizgichlar ko‘zda tutiladi. Lentadan tashqariga suv chiqishi
uchun lenta devorining mos joylarida tirqishlar ochiladi. Lenta
devori nisbatan yupqa, uning qalinligi – 6-8 mil yoki 0,15-0,2
mm kattalikda bo‘ladi.
Tizimning avtomatlashtirilgan boshqarish punkti
– suvni
tejaydigan sug‘orish tizimlarini ishlatishda inson omilini
kamaytirish orqali o‘simliklarga suv va mineral o‘g‘itni eng
samarali miqdorlarda avtomatlashtirilgan usulda yetkazishga
mo‘ljallangan uskuna va dasturiy ta’minot majmuasi.
Tomizgich
– tomchilatib sug‘orish tizimining elementi,
ma’lum miqdordagi suvni vaqt birligida dozalab yetkazib
beruvchi moslama.
Suv o‘lchash qurilmalari - Shvetsariya taraqqiyot va hamkorlik agentligi

411
Sug‘orish (irrigatsiya)
– suv manbasidan olingan suv bilan
ekin dalasi tuprog‘ini sun’iy namlash, melioratsiyannng bir turi.
Sug‘orish vositasida tuproqning o‘simlikni
ildizi tarqalgan
qismida
maqbul
namlik
sharoiti
yaratiladi.
Natijada
o‘simliklarning tuproqdan suv va oziq moddalarni (mineral va
organik o‘g‘itlarni) o‘zlashtirishiga sharoit yaratiladi va ekinni
barqaror hosil berishi ta’minlanadi.
Sug‘orish me’yori (mavsumiy)
– qishloq xo‘jaligi
ekinlari
yetishtiriladigan butun vegetatsiya mavsumida tuproqda maqbul
namlik sharoitini yaratish uchun zarur bo‘ladigan suvning
umumiy miqdori. Mavsumiy sug‘orish me’yori m3/ga larda
o‘lchanadi.
Sug‘orish me’yori (bir martalik)
– qishloq xo‘jaligi
ekinlarini yetishtirishning muayyan
davrida tuproqda maqbul
namlik sharoitini yaratish uchun maydon birligiga beriladigan
suvning miqdori.
Sug‘orish suvining mineralizatsiyasi
– sug‘orishga ishla-
tilayotgan suvning tarkibidagi tuzlarning umumiy miqdori, kation
va anionlarning yig‘indisi. Suvning mineralizatsiyasi g/m3, g/l,
mg/l, yoki elektr o‘tkazuvchanlik orqali dSm/m
kabi birliklarda
o‘lchanadi.
Tomizgichli sug‘orish lentasi

413
yetkazib berish uchun mo‘ljallangan sug‘orish shlangi.
Tomchilatib sug‘orish
– suvni maxsus quvurlar yordamida
bevosita o‘simliklarning ildizlari atrofiga kichik me’yorlarda
tomizib sug‘orish.
Transpiratsiya
– suvning o‘simlik tanasi orqali harakat-
lanib, barglari orqali bug‘lanish jarayoni. Transpiratsiya
natijasida o‘simlik tanasi soviydi va unda modda almashunuvi
jarayonlari yuz beradi.
Tuproq
– yer yuzasi qatlamining tabiiy tuproq hosil bo‘lish
omillarining birgalikdagi ta’siri ostida o‘zgarishi natijasida hosil
bo‘lgan tabiiy jism.
Tuproq
– Litosfera yuza qavatlarining suv, havo va tirik
organizmlar ta’sirida o‘zgarishidan shakllanadigan va genetik
jihatdan o‘zaro bog‘liq gorizontlardan tashkil topgan tabiiy
tuzilma; Yer po‘stining yuza va unumdor qatlami.
Tuproqdagi mineral zarralar
– turli mustahkamlik,
o‘lcham va shakldagi agregatlarga birikkan zarralar.
Tuproq namligining yuqori va quyi chegaralari
– tuproq
namligining bir sug‘orishdan ikkinchi sug‘orishgacha o‘zga-
rishlari oralig‘i. Sug‘orishni rejalashtirish uchun xizmat qiladi.
Tuproqning asosiy fizik xususiyatlari
– tuproqning hajmiy
massasi (zichligi), solishtirma og‘irligi, suv o‘tkazuvchanligi,
namlik sig‘imi, kapillyarligi va g‘ovakligi kabi ko‘rsatkichlar.
Tuproqning gigroskopik namligi
– tuproqning havodagi
bug‘simon namni singdirib, yutib olishi asosida tuproq
zarrachalari yuzasida singdirilgan suv miqdori.
Unumdorlik tabiiy - Shvetsariya taraqqiyot va hamkorlik agentligi

|
Shvetsariya taraqqiyot va hamkorlik agentligi Pdf ko'rish
|
bet | 194/197 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 13,74 Mb. | | #247359 |
Bog'liq 2rvAPcPsrRZZdBe1KYZc6NQtkhIVSPBObuzOsPV5Unumdorlik tabiiy
– tuproqdagi oziq moddalarning umumiy
tabiiy zahirasi
Xlorofill
– barglar tarkibidagi yashil rangli modda. Xlorofill
o‘simliklarni havodan karbonat angidridni assimilyatsiya qilishini
va fotosintez jarayonlarini belgilab beradi.
Yomg‘irlatib sug‘orish
– qishloq xo‘jaligi ekinlarini sug‘o-
rishning tuproq va o‘simliklar sathi ustiga imkon boricha tabiiy
yomg‘irlatishni imitatsiya qiluvchi sepish tarzida suv yetkazib
beradigan usuli.
Yomg‘irlatib sug‘orish tizimi keng qamrovli
– aylanma
yoki frontal harakatlanuvchi agregatlar yordamida suv yetkazib
beradigan yomg‘irlatib sug‘orish tizimi.
Yomg‘irlatib sug‘orish tizimi statsionar
– statsionar kalta
purkovchi uskunalar yordamida suv yetkazib beradigan
yomg‘irlatib sug‘orish tizimi.
Yomg‘irlatib sug‘orish tizimi ko‘chib yuruvchi (mobil)
–
ko‘chma tirkama va baraban tipidagi agregatlar yordamida
ekinlarni yomg‘irlatib sug‘orish tizimi.
Yassi qattiq tomizgichli sug‘orish lentasi
– yassi qattiq
tomchizgichli sug‘orish lentasida suv oqimini tezligini
kamaytiruvchi labirint kanal tomizgichning o‘zida, ariq shaklida
tashkil qilinadi. Tomizgichlar esa sug‘orish lentasining ichiga,
uning uzunligi bo‘ylab, biri biridan ma’lum masofalarda lenta
devoriga yopishtirib o‘rnatiladi. Lenta devorining tomizgich
yopishtirilgan joyida tashqariga suv chiqadigan teshiklar ochib
qo‘yiladi. Lenta devori boshqa lentalarga nisbatan qalinroq –
uning qalinligi – 8-15 mil yoki 0,2-0,375 mm
O‘simlik
– 1) ildiz, tana (poya, shox) va barglardan tashkil
topgan murakkab biokimyoviy organizm; 2) fotosintez qilish
xususiyatiga ega bo‘lgan avtotrof organizm.
|
| |
Tuproqning hajmiy massasi (zichligi)

|
Tuproqning hajmiy massasi (zichligi) Pdf ko'rish
|
bet | 193/197 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 13,74 Mb. | | #247359 |
Bog'liq 2rvAPcPsrRZZdBe1KYZc6NQtkhIVSPBObuzOsPV5Tuproqning hajmiy massasi (zichligi)
– tabiiy holatdagi
(o‘z-garmagan)
ma’lum
hajmdagi
tuproqning
massasi.
Tuproqning hajmiy massasi quruq tuproqqa nisbatan ifodalanadi
va g/sm
3
larda o‘lchanadi.
Tuproqning hajmiy namligi
– tuproq namligini tashkil
qiluvchi suvning miqdori. Tuproqning umumiy hajmiga nisbatan
foizda ifodalanadi.
Tuproq strukturasi
– o‘simliklarning ildiziga havo yetib
borishi, namlikning saqlanishi, mikroorganizmlar rivojlanishiga
ta’sir qiluvchi tizim. Agregatlarining kattaligi 0,25 mm dan 7-10
mm gacha bo‘lgan tizim tuproqning eng maqbul struktu-
rasim(agronomik eng yaxshi struktura) sanaladi.
Tuproq tarkibidagi namlik miqdori
– tuproq namunasi
g‘ovakliklaridagi suvning miqdori.
Tuproq fazalari
– tuproq gomogen tizim bo‘lib, qattiq,
suyuq va gazsimon fazalardan iborat.
Tuproq sho‘rlanishi
– sug‘oriladigan tuproqlar tarkibida
tuzlar miqdorining ortib ketishi. Sho‘rlangalikni ortishi yetish-
tirilayotgan ekinga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, hosildorlik kamayib
ketishi mumkin.
Ulovchi qismlar
– sug‘orish tizimi asosiy tarkibiy qismlarini
o‘zaro ulash uchun xizmat qiladigan, sug‘orish tizimi yaxlitligini
ta’minlovchi qismlar. Ulovchi qismlar odatda polivinilxloriddan
ishlab chiqariladi. Ulovchi qismlarga uchlik, o‘tuvchi, adapter,
tirsak va ulovchi muftalarni misol qilish mumkin.
Unumdorlik
– tuproqning o‘simliklarni suv va oziq
moddalar bilan ta’minlash xususiyati hamda o‘simliklarni normal
rivojlanishi uchun zarur sharoit yaratish qobiliyati.
Unumdorlik sun’iy (samarali)
– tuproqqa ishlov berish,
sug‘orish, o‘g‘itlash kabi tadbirlar vositasida yaratiladigan tuproq
unumdorligi.
|
| |
Maǵlıwmat almasıwdıń basqarıw usılları

147
Sonıń ushın hár qanday tarmaqda maǵlıwmat almasıwdı basqarıwdıń
ol yaki
bul usılınan paydalanıladı (tarmaqqa baylanısıw yaki arbitraj usılları delinedi),
abonentler ortasındaǵı konflikt jaǵdaylardıń aldın aladı yaki joq etedi.
Tanlanǵan usıldıń ónimdarlıǵına kóp nárse baylanıslı: kompyuter ortasında
maǵlıwmat uzatıw tezligi, tarmaqtıń júkleniw imkaniyatı, tarmaqtıń sırtqı
hádiyselerge itibar beriw waqtı hám basqalar. Basqarıw usılı – bu tarmaqtıń eń
tiykarǵı kórsetkishlerinen biri. Maǵlıwmat almasıwın basqarıw usılınıń túri
kóbinshea tarmaq topologiyasınıń qásiyetlerinen kelip shıǵadı, biraq bir waqıttıń
ózinde ol tarmaq topologiyasına qatti baylanıp qalmaǵan. Maǵlıwmat almasıwın
bashqariw usılları eki toparǵa bólinedi.
● Oraylastırılǵan usıl, bul jaǵdayda hámme basqarıw bir orınǵa jámlengen.
Bunday usıllardıń kemshiligi: oraydı buzılıwlarǵa turaqlı emesligi, basqarıwdı tez
ámelge asırıp bolmaslıǵı. Abzallıǵı – konflikt jaǵdayınıń joqlıǵı.
● Oraydan tarqatılgan basqarıw usılları, bul jaǵdayda oraydan basqarıw
bolmaydı. Bu usıllardıń tiykarǵı abzallıǵı: buzılıwlarǵa turaqlılıǵı hám basqarıw
jaǵdaydan kelip shıqqan halda ámelge asırılıwı. Biraq konflikt jaǵdaylar bolıwı
múmkin, olardı sheshiw kerak. Maǵlıwmat almasıw usılların túrlerga ajratıwdıń
basqa tárepi de bar:
● Determinatsiyalanǵan usıl anıq qaǵıydalar arqalıi abonentlerdi tarmaqqa
iyelik qılıwı almasıp turadı. Abonentlerdi tarmaqqa iyelik qılıw orınlarıniń ol yaki
bul tsisteması bar, bul tarmaqqa iyelik orınları (prioritet) túri abonentler ushın
túrlishe boladı. Bul jaǵdayda konflikt ádette tolıq orınsız esaplanadı (yaki itimallıǵı
kem), biraq bazi abonentler óz náwbetin kóp kútiwge tuwrı keledi. Bul usılǵa
tarmaqqa markerli baylanısıw, yaǵnıy maǵlıwmat uzatıw huquqı yestafeta sıyaqlı
abonentten abonentge ótetuǵın usıl da kiredi.
● Tosınnallı usıllar – maǵlıwmat uzatıwshı abonentlerge náwbet tosınlanlı
túrde beriledi dep qabıl etilgen. Bul jaǵdayda konflikt bolıw itimalı bar, biraq onı
sheshiw usılı usınıs etiledi. Tosınnallı usıllar tarmaqta maǵlıwmat aǵımı kóp
bolǵanda determinatsiyalanǵan usılǵa qaraǵanda jaman isleydi hám abonentke
tarmaqqa baylanısıw waqtında kepillik bermeydi (abonentte maǵlıwmat uzatıwǵa
148
qálew bolǵan waqıttan, óz paketin uzatıwǵa shekem bolǵan waqıt aralıǵı).
Tosınnallı usılǵa mısal :
– CSMA/CD.
Úsh kóp tarqalǵan basqarıw usılın kórip shıǵamız, bul usıllar úsh tiykarǵı
topologiyaǵa tiyisli bolıp esaplanadı.
Tuproqning mexanik tarkibi

19
Tuproqning mexanik tarkibi.
Tuproqni teksturasi bo‘yicha
tasniflashning xalqaro tizimlari bir-biridan biroz farq qiladi.
Biroq ularning barchasida tuproq zarralari
kattaligining yuqori
chegarasini aniqlash “gil” bilan bog‘liq ravishda amalga
oshiriladi va uning kattaligi odatda 0,002 mm qabul qilinadi.
Mazkur ko‘rsatkich tuproq zarralarining
fizik-kimyoviy
xossalari ushbu chegaradan kattaroq va kichikroq bo‘lganda
ularda muhim o‘zgarishlar yuz berganligi uchun tanlangan.
Tuproqning mexanik tarkibi bo‘yicha tasniflanishi tarkibni
fraksiyalarning ikki o‘lchamli o‘zgarishlari tarzida, uch qismdan
ikkitasining – qum, chang va loyning zarralarining tarkibiga ko‘ra
ifodalashga asoslangan.
Uchinchi fraksiyaning tarkibi 100
foizga yetish uchun
qo‘shilishi kerak bo‘lgan farq sifatida aniqlanadi. Bu holatda
uchinchi fraksiyaning miqdori
dastlabki ikki fraksiyaning
miqdoriga bog‘liq bo‘ladi.
Tuproqlarni mexanik tarkib bo‘yicha tasniflash umumiy
qabul qilingan tizimida “fizik loy” atamasi keng qo‘llaniladi
(<0,01 mm)
Tuproqlarni odatda 1.1-jadvalda keltirilgan ko‘rsatkichlar
asosida tasniflanadi.
1.1-jadval.
Tuproqlarni tasniflash ko‘rsatkichlari
Tuproq sinfi
Fizik loy (%)
Loy
> 60
Og‘ir
soz tuproq
45-60
O‘rta soz tuproq
30-45
Yengil soz tuproq
20-30
Qumoq
10-20
Qum
< 10
20
Tuproqning turini aniq bilish uchun odatda laboratoriya
tahlillari o‘tkaziladi. Laboratoriya tahlillari tuproq tarkibidagi loy
va qum zarrachalarining aniq miqdorlarini
aniqlash imkonini
beradi.
Laboratoriya xulosasini kutish imkoniyatlari chegaralangan
sharoitlarda tuproq turini oddiy usullar
yordamida ham aniqlash
mumkin.
Bunda bir qism tuproqni olib, uni kam miqdordagi suv bilan
namlab, hosil bo‘lgan massani barmoqlar yordamida dumaloq
yoki ingichka ip shaklida aylantirishga harakat qilinadi.
Tuproqning yuzaga keladigan shakli yordamida tuproq turini
taxminan aniqlash mumkin (1.2-jadval).
1.2-jadval.
«Juldız» topologiyalı tarmaqta maǵlıwmat almasıwın basqarıw

149
sırtqı qurılma (birinshi soralǵan) maǵlıwmat jiberiwdi qálese, juwap jiberedi (yaki
maǵlıwmattı birden uzatıwdı baslap jiberedi). Maǵlıwmat almasıwı usı
abonent
penen dawam yettiredi. Bul baylanıs tamam bolǵannan keyin oraylıq abonent sırtqı
abonentlerdi sheńber boyınsha náwbetpe-náwbet soraw etedi. Egerde oraylıq
abonent maǵlıwmat uzatıwdı qálep qalsa, ol hesh qanday náwbetsiz qaysı abonentti
qálese sol abonentke maǵlıwmat uzatadı.
Birinshi hám ekinshi jaǵdaylarda hesh qanday konflikt bolıwı múmkin emes
álbette (hámma máseleni jalǵız oray qabıl etedi, ol hesh qaysı
abonent penen
konflikt jaǵdayǵa ótpeydi). Egerde barlıq abonentler aktiv bolıp, maǵlıwmat
uzatıwǵa sorawlar chastotası joqarı bolǵanda da olar anıq náwbet penen
maǵlıwmat uzatadı. Biraq oray joqarı dárejede isenimli bolıwı kerek, keri jaǵdayda
maǵlıwmat almasıwı toqtaydı. Oray anıq ornatılǵan algoritm boyınsha islegeni
ushın, basqarıw mexanizmi ózgermes boladı. Jáne basqarıw tezligi onsha joqarı
emes.
Hátteki bir abonant turaqlı túrde maǵlıwmat uzatqanda da ol báribir kútiwge
májbúr, sebebi oray qalǵan abonentlerdiń hámmesinen sorap shıǵıwı kerek.
-súwret. 48 bitli standart adres strukturası

146
payda etilgen Maǵlıwmat uzatıwdı jeke hám topar adresi bolıwınan qaramastan
tarmaqdaǵı barlıq abonentler qabıl etedi.
Bunday adreslew sistemaǵa, máselen, kóp tanılǵan
Ethernet, Fast Ethernet,
Token-Ring, FDDI, 100VG-AnyLAN tarmaqlar da ámel etedi. Onıń kemshiligi-
tarmaq adapterleriniń joqarı dárejede quramalılıǵı, uzatılıp atırǵan
paket
ólsheminiń kóp bólegi xızmetshi Maǵlıwmat payda etedi (uzatıwshı hám qabıl
etiwshi qurılmalar adresi ushın pakettiń 96 biti isletiliwi zárúr, yaki 12 bayt).
Kóp tarmaq adapterlerinde aylanba tártip kózde tutılǵan. Bul ornatılǵan
tártipte adapterler ózine kelip atırǵan barlıq qabıl etiwshi qurılmanıń adres
maydanındaǵı mánisinen qaramastan barlıq paketlerdi qabıl etedi. Bunday tártip
máselen, tarmaqtı diagnozlaw islerin ámelge asırıw ushın, is ónimdarlıǵın ólshew
ushın hám uzatıwda júz beretuǵın qáteliklerdi baqlaw ushın isletiledi. Bul
jaǵdayda bir komp’yuter tarmaqtan ótip atırǵan barlıq paketlerdi qabıl etedi hám
baqlaydı, biraq ózi hesh qanday maǵlıwmat uzatpaydı. Bunday tártipte kópirler,
tarmaq adapterleri hám jalǵawshı qurılmalar (kommutator) isleydi,
sebebi olar
ózine kelgen barlıq paketlerdi qayta uzatıwdan aldın islew beriwleri kerek.
Shudgor qilish muddatlari

41
Dalalarni juda loyli yoki o‘ta quruq, hamda muzlagan
tuproq
sharoitida shudgorlash yirik kesaklar paydo bo‘lishiga olib keladi.
Bundan tashqari yuqori namlikdagi tuproqli dalada
shudgorlash ishlarini bajarish haydalma
qatlam ostida qattiq
qatlam hosil bo‘lishiga sababchi bo‘ladi va bu o‘simliklarning
rivojlanishiga salbiy ta’sir etadi.
Qishki va bahorgi yog‘in miqdori juda kam (80-100 mm),
shamol ko‘p bo‘lgan tumanlarda shudgorlash bilan bir vaqtda
boronalash ishlarini bajarish namlik yo‘qolishini kamaytiradi va
ekish ishlarini erta bajarilishiga yordamlashadi.
1.2.5.3. Shudgorlash chuqurligi
Shudgorlash chuqurligi unumdor qatlam qalinligi, tuproq
tuzilishi, begona o‘tlar bilan zararlanganlik darajasi va iqlim
sharoitiga qarab turlicha bo‘lishi mumkin. Faqatgina barcha
omillarni hisobga olgan holda bajarilgan shudgorlash ishlari
kutilgan texnik va iqtisodiy natijani berishi mumkin.
Ilg‘or tajribalarga suyangan
holda quyidagi tabaqalangan
chuqurlikda shudgorlash tavsiya etiladi:
–
shimoliy va o‘rta iqlim hududidagi qo‘ng‘ir tusli va o‘t-
loqi tuproqlarda va tog‘ oldi zonasidagi tuproqlarda shudgorlash
chuqurligi 30 sm;
–
yetarli qatlamli och tusli tuproqlar va janubiy zonadagi
tuproqlar sharoitida haydov chuqurligi 35-40 sm;
–
eskidan o‘zlashtirilgan och rangli soz tuproqlar sharoitida
yer osti sizot suvlari sathi yer yuzasiga yaqin bo‘lganda, haydov
chuqurligi 20-30 sm va chuqur yumshatish 40 sm gacha;
–
o‘tloqi, sho‘rlangan yuza qatlamida gipslashgan qatlami
mavjud og‘ir tarkibli tuproqlarda chuqur yumshatish 40-50 sm va
haydov 25-30 sm;
–
sayoz qatlamli asosida qum shag‘al bo‘lgan tuproq
42
sharoitida shudgorlashni shunday o‘tkazish kerakki,
pastki
qatlamdagi qum va shag‘al yuzaga chiqmasligi lozim bo‘ladi.
Shudgorlash ishlari natijasida hosil bo‘ladigan chuqurliklar
tekislanishi kerak.
Shuningdek, shudgorlash:
–
tipik va och rangli bo‘z tuproqda, shuningdek o‘tloq va
boshqa tuproqlarda va tog‘ oldi tumanlarda – 30 sm
chuqurlikda;
–
eskidan ishlanib kelinadigan, yer osti suvlari yaqin bo‘lgan
och bo‘z tuproqlarda – 20-30 sm chuqurlikda;
–
birinchi yarim metrida gipsli qatlamlarga ega bo‘lgan,
sho‘rlangan o‘tloq
yerlarda, og‘ir, o‘ta zichlashgan
haydalma qatlam ostidagi tuproqda 40-50 sm gacha
yumshatish va 25-30 sm chuqurlikda o‘tkaziladi.
Kuzgi shudgorlashdan keyin yer tekislash ishlari amalga
oshiriladi.
Yer tekislash ishlari ekin
maydonining notekisligi va
bajariladigan tekislash ishlarining hajmiga qarab rejalashtiriladi.
Keyingi yillarda sug‘orma dehqonchilik qilinadigan
davlatlarda yer tekislashda lazerli moslamalarni qo‘llashga katta
e’tibor qa- ratilmoqda.
O‘simlik barglari – - Shvetsariya taraqqiyot va hamkorlik agentligi

418
va boshqa elementlardan iborat.
O‘g‘it mineral
– tarkibida o‘simliklar uchun zarur bo‘lgan
mineral oziq moddalar bo‘lgan o‘g‘it. Mineral o‘g‘itlar tarkibida
oziq modda sanaladigan kimyoviy elementlar birikmalari bo‘ladi.
Azotli, fosforli va kaliyli o‘g‘itlar asosiy mineral o‘g‘itlar
sanaladi.
O‘g‘it organik
– tarkibida o‘simlik yoki hayvon organik
birikmalari shaklidagi oziq modda bo‘lgan o‘g‘it. Organik
o‘g‘itlarga mahalliy o‘g‘itlar, yashil o‘g‘it,
shahar kommunal
xo‘jaligi chiqindilari (axlat va kompostlari, chiqt suvlar
cho‘kindilari, najas), oziq-ovqat, ko‘nchilik
sanoatlari chiqindilari
hamda sapropel (cho‘kma loyqa), poxol va boshqalar kiradi.
O‘g‘itlovchi
– Venturi injektori tipidagi – har ikki
tomonidan konus ko‘rinishida toraytirilgan, polimer materialdan
tayyorlangan quvurcha. Bosimli sug‘orish
tizimlari tarkibida
o‘g‘it eritmasini so‘rib olish va suvga aralashtirib beradigan
qurilma.
Agressiv muhitga chidamli pollar SNiP 3.04.03-85 talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
4.6

|
Agressiv muhitga chidamli pollar SNiP 3.04.03-85 talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
4.6
|
bet | 3/16 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 373,02 Kb. | | #250573 |
Bog'liq pollar haqida4.5. Agressiv muhitga chidamli pollar SNiP 3.04.03-85 talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
4.6. Asfalt-beton, cüruf va shag'alli zaminlarni qurish bo'yicha ishlar SNiP 3.06.03-85 (7-bo'lim) ga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
4.7 ... Maxsus turdagi pollar uchun materiallar va aralashmalarga qo'yiladigan talablar (issiqlikka chidamli, radiatsiyaga chidamli, uchqun chiqmaydigan va boshqalar) loyihada ko'rsatilishi kerak.
4.8. Substratlar, shpallar, birlashtiruvchi qatlamlar (keramika, beton, mozaik va boshqa plitkalar uchun) va tsement biriktiruvchi ustidagi monolit qoplamalar o'rnatilgandan keyin 7-10 kun davomida doimiy nam suv saqlovchi material qatlami ostida bo'lishi kerak.
4.9. Tsement yoki kislotaga chidamli beton yoki ohakdan, shuningdek tsement-qum yoki kislotaga chidamli (suyuq shisha) ohak oraliq qatlamlariga yotqizilgan bo'lak materiallardan tayyorlangan ksilolitli pollarning standart ishlashi beton yoki ohak sotib olingandan keyin ruxsat etiladi. dizayn bosim kuchi. Ushbu qavatlarda piyodalar harakatiga 5 MPa ga teng bosim kuchiga ega bo'lgan monolit qoplamalarni beton bilan sotib olishdan oldin va bo'lak materiallari ostidagi interlayer eritmasi bilan - 2,5 MPa ga ruxsat berilishi mumkin.
Zamin suv o'tkazmaydigan, issiqlik izolyatsiyasi, ovoz yalıtımı, tekislash, pastki taglik va nihoyat, yuqori qoplamadan iborat ko'p qatlamli strukturadir. Qavatlar turlari interfloor shiftlar ustida qilingan yoki to'g'ridan-to'g'ri erga joylashtirilgan. Dizayn va o'rnatish xonaning turini va kutilgan mexanik stresslarni hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Sirt quyidagicha bo'lishi kerak:
qat'iy gorizontal;
silliq, lekin silliq emas;
suv o'tmas;
past issiqlik o'tkazuvchanligi;
aşınmaya qarshi turish;
yuk ostida egmang;
kirdan osongina tozalanadi.
Zaminlar monolitik bo'lishi mumkin yoki alohida bo'lak yoki rulonli elementlardan iborat bo'lishi mumkin.
|
| |