Ma’ruza №14 Favqulodda vaziyatlar, ularning turlari va xususiyatlari Reja

|
Ma’ruza №14 Favqulodda vaziyatlar, ularning turlari va xususiyatlari Reja
|
bet | 1/3 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 32,13 Kb. | | #148655 |
Bog'liq 14-ma\'ruza Favqulodda vaziyat
MA’RUZA №14
Favqulodda vaziyatlar, ularning turlari va xususiyatlari
Reja:
1.Favqulodda holatlar haqida tushuncha.
2.Favqulodda holatlarning klassifikatsiyasi.
3.Favqulodda holatlarni oldindan bilish va bartaraf etish bo`yicha davlat sistemalari.
4.Texnogen xarakterdagi favqulodda holatlarning sodir bo`lishi.
Tayanch so`zlar: Favqulodda vaziyat, yashirin xavf, patentsial xavf, tabiiy ofat, texnogen, antropogen, lokal, regional, global, halokat, epidemiya.
Favqulodda holatlar haqida tushuncha
Favqulodda holat (FH) – bu qisqa muddatda sodir bo`ladigan, insonlarga, tabiiy muhitga va moddiy boyliklarga katta darajadagi zarar etkazadigan voqealardir. Hayot faoliyat xavfsizligi nuqtai nazaridan favqulodda holatlarni keng ma`noda, ya`ni xavfning amalda sodir bo`lishi va insonlar sog’ligi hamda hayotiga tahdid solishi deb tushunish mumkin.
FX larga katta avariyalar, katastrofalar va baxtsiz hodisalarni misol qilib keltirish mumkin.
Avariyaga – texnik sistemada sodir bo`lib insonlar halok bo`lmagan, texnik vositalarni tiklash mumkin yoki iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo`lmagan voqealarni misol qilib keltirish mumkin.
Katastrofalar – texnik sistemalarda sodir bo`lib, insonlarning halok bo`lishiga yoki izsiz yo`qolishiga sabab bo`ladigan hodisalardir.
Baxtsiz hodisalar – erdagi yuz beradigan FV lar bilan bog’liq bo`lib biosferani, texnosferalarni buzilishiga, insonlarni halok bo`lishi yoki sog’ligini yo`qolishiga sabab bo`ladigan holatlardir.
Favqulodda faziyatlar (FV) – bu ob`ekt va hudud yoki akvatoriyalarni FH dan keyingi holati bo`lib, bunda odamlarni hayoti va sog’ligiga tahdid soluvchi, aholi va iqtisodga moddiy zarar etkazilgan, tabiiy muhit buzilgan holatdir.
Ma`lumki, favqulodda holatlar o`ziga xos xususiyatlar va aniqlanishlarga ega bo`lib, bu ko`rsatkichlar asosida favqulodda holatlarni ta`riflash mumkin bo`ladi. YUqorida ta`kidlanganidek, insonning har qanday faoliyatida patentsial xavf mavjud bo`ladi.
Patentsial xavf - bu yashirin kuchdir. Bu kuch amalga oshishi uchun, qandaydir sharoit yuzaga kelishi lozim. Patentsial xavfni reallikka olib keluvchi sharoit, baxtsiz hodisalarning sabablari deb tushuniladi. Sabablar ma`lum yoki noma`lum ko`rinishda bo`lishi va ular har doim ham mavjud bo`lmasligi mumkin. SHaxsga tahdid soluvchi xavflar dunyosi juda keng va u tinimsiz o`sib boradi. Ishlab chiqarishda, shaharda, maishiy sharoitda insonga bir vaqtda bir necha noxush omillar ta`sir qiladi. Ma`lum vaqtda ta`sir etuvchi zararli xavflar majmui «inson-atrof muhit» sistemasining joriy holatiga bog’liq bo`ladi. Barcha xavflar qator belgilari bo`yicha klassifikatsiyalanadi (10.1.-jadval).
jadval
Xavflar klassifikatsiyasi
№
|
Belgilar klassifikatsiyasi
|
Ko`rinishlar (sinflar)
|
1.
|
Xavf manbalarining ko`rinishi bo`yicha
|
Tabiiy
Antropogen
Texnogen
|
2.
|
Hayot fazosidagi oqimlar ko`rinishi bo`yicha
|
Energetik
Ko`psonli
Informatsion
|
3.
|
Hayot fazosidagi oqimlar o`lchami bo`yicha
|
Ruxsat etiladigan
Ruxsat etilgan chegarali
Xavfli
O`ta xavfli
|
4.
|
Xavfni sodir bo`lish vaqti bo`yicha
|
Oldindan bilish mumkin bo`lgan
Tusatdan sodir bo`ladigan
|
5.
|
Xavflarni ta`siri davomiyligi bo`yicha
|
Doimiy
O`zgaruvchan, davriy, qisqa muddatli
|
6.
|
Zararli ta`sir etadigan ob`ektlari bo`yicha
|
Insonga ta`sir etuvchi,
Tabiiy muhitga ta`sir etuvchi,
Moddiy boyliklarga ta`sir etuvchi,
Kompleks ta`sir etuvchi
|
7.
|
Xavfli ta`sirga uchragan odamlarning soni bo`yicha
|
SHaxsiy, Guruhli (jamoaviy),
Ko`psonli
|
8.
|
Ta`sir etish zonasining o`lchami bo`yicha
|
Lokal, Hududiy, Hududlararo,
Global
|
9.
|
Ta`sir etgan zonalar ko`rinishi bo`yicha
|
Xonada ta`sir etuvchi,
Hududlarda ta`sir etuvchi
|
10.
|
Insonlarning sezgi organlarini xavlarni farqlay olish qobiliyati bo`yicha
|
Seziladigan,
Sezilmaydigan
|
11.
|
Insonga zararli ta`sirini ko`rinishi bo`yicha
|
Zararli,
Jarohatlashga xavfli
|
12.
|
Insonga va atrof-muhitga ta`siri etish ehtimoli bo`yicha
|
Patentsial, Real, Amalga oshgan
|
Favqulodda holatlarga olib keluvchi barcha sabablarni va ularni identifikatsiyalashni puxta bilish, favqulodda holatlarni oldini olishning asosi hisoblanadi. SHu jihatdan sabablarni favqulodda holatlarni yuzaga keltiruvchi mexanizm deb ham tushunish mumkin. SHunday qilib, ma`lum va noma`lum sabablar natijasida patentsial xavf yuzaga keladi va inson uchun turli xil kungi lsiz hamda oxir oqibatlarga olib keluvchi favqulodda hodisalar (o`lim va kasallanishlar, moddiy zararlar va boshqalar) sodir bo`ladi.
Favqulodda holatlar muammosi juda keng ko`lamli bo`lib, quyida uning hayot faoliyat xavfsizligi fani bilan bog’liq bo`lgan tomonlariga to`xtalib o`tamiz.
Tabiiy ofatlar, sanoat avariyalari va transport halokatlari, urush holatida dushman tomonidan turli xil qiruvchi qurollarni ishlatilishi favqulodda holatlarni keltirib chiqaradi.
Favqulodda holatlar - kutilmaganda, qo`qqisdan sodir bo`luvchi, aholining hayot faoliyatiga katta salbiy ta`sir etuvchi, amalda o`rnatilgan jaraYonlar turg’unligini buzilishiga, iqtisodga, ijtimoiy sohaga va tabiiy muhitga ta`sir etuvchi holat va hodisalardir.
Har qanday favqulodda holatlar o`zining fizik mohiyatiga ega bo`lib, ular bir-biridan favqulodda holatlarga olib keluvchi sabablari, turi, harakatlanuvchi kuchi, rivojlanish xarakteri, insonga va u faoliyat ko`rsatuvchi muhitga ta`sir etish xarakteri bilan farq qiladi. SHunga mos holda, favqulodda holatlar o`zining bir necha belgilari asosida tasniflanishi, sistemalashtirilishi mumkin. Ular genezis xarakteriga (favqulodda holatlarni hosil bo`lish sabablariga ko`ra), rivojlanish sur`atiga, xavfni (tarqalish tezligi) va favqulodda holatlar oqibatlari og’irligini hisobga olgan holda, zarar keltiruvchi omillarini tarqalish masshtabiga ko`ra tasniflanadi.
Favqulodda holatlar yuzaga kelish sabablariga ko`ra tabiiy ofatlar, texnogen halokatlar, antropogen va ekologik halokatlar va ijtimoiy - siyosiy mojarolar ko`rinishida bo`lishi mumkin.
Tabiiy ofatlar - xavfli tabiiy hodisalar va jaraYonlar bo`lib, ular favqulodda yuz berib, insonlarning kundalik hayot tarzini buzilishiga, qurbonlar sodir bo`lishiga, moddiy boyliklarni yo`qotilishiga olib keladi. Ularga er qimirlashlar, suv bosimlar, vulqonlar, tsunami (okeanda suv osti zilzilasi yoxud vulqonlarning otilishidan hosil bo`ladigan ulkan to`lkinlar), sel oqimlari, bo`ronlar, o`rmon va torf Yong’inlari, qor bosishlari, tosh ko`chishlari, qurg’oqchilik, uzoq muddatli yog’ingarchilik, qattiq sovuq, epidemiya, o`rmon va qishloq xo`jaligi zararkunandalarining ommaviy tarqalishi kabilar kiradi.
Tabiiy ofatlar hayvonlarning tez harakatlanishi (er qimirlashlar, ko`chishlar), er ichki energiyasining bo`shalish jaraYoni (vulqonlar faoliyati, er qimirlashlar), daryo, ko`llar va dengizlar suv sathining ko`tarilishi (suv bosishlar, tsunami) va kuchli shamol ta`sirida (bo`ronlar, tsiklonlar) yuz berishi mumkin. Ayrim tabiiy ofatlarga (Yong’in, nurash, ko`chish va boshqalar) inson faoliyati ham sabab bo`lishi mumkin, lekin ularning natijasi tabiiy kuchlar ta`sirida yuzaga keladi.
Mamlakatimizning har xil zonalarida er qimirlashlar, suv toshqinlari, sel kelish, ko`chkilar, tog’ va tepaliklardan toshlar ko`chib yo`l berkilib qolishi, qurg’oqchilik bo`lishi, tabiiy Yong’inlar yuzaga kelishi mumkin. Kuchli tabiiy ofatlar aholi o`rtasida o`lim yuz berishiga, xalqning moddiy boyliklarini vayron bo`lishiga olib keladi. Masalan, Respublikamiz hududidagi bunday kuchli tabiiy ofatlarga Toshkent zilzilasini (1966 y), Gazli zilzilasini, 1998 yildagi SHohimardondagi suv bosishlarini misol keltirishimiz mumkin.
Favqulodda bo`lgan tabiiy ofatlarni mumkin qadar oldini olish yoki ma`lum darajada ularning zararini kamaytirish mumkin. Buning uchun oldindan ogohlantiriluvchi choralar ko`rilishi, seysmologik. Gidrometerologik stantsiyalarning ma`lumotlariga tayangan holda tabiiy ofatlar xavfi bor raYonlar aniqlanilib, evakuatsiya chora tadbirlari ishlab chiqilib xavfsizlik ta`minlanishi lozim.
|
| |