Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti fakulteti - bet 3

|
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti fakulteti
|
bet | 3/11 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #148481 |
Bog'liq Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti fakultetin-p o‘tish hosil qilishning bir nechta to‘liq xususiyatlarini ko‘rib chiqamiz. Ikkita yarim o‘tkazgichlar tizimiga tashqi kuchlanish berilmagan paytda p-tipidagi yarim o‘tkazgichda ko‘plab miqdor (konsentratsiya) dagi elektronlar, n-tipidagi yarim o‘tkazgichda esa ko‘plab miqdordagi teshiklar kuzatiladi. Bundan tashqari, ikkala yarim o‘tkazgichda ham kam miqdordagi asosiy bo‘lmagan tok tashuvchilar bo‘ladi. p-tipidagi yarim o‘tkazgichda uncha ko‘p bo‘lmagan teshiklar, n-tipidagi yarim o‘tkazgichlarda esa elektronlar kuzatiladi.
Ikkita yarim o‘tkazgichlarning jips kontakti, masalan, birini ikkinchisiga yaqinlashtirganda p-tipidagi yarim o‘tkazgichlardagi elektronlar n-tipidagi (elektronlar miqdori juda kam bo‘lgan) yarim o‘tkazgichga kirib boradi. Bir paytning o‘zida teshiklar ham n-tipdagi yarim o‘tkazgichdan p-tipdagi yarim o‘tkazgichga kirib borishi kuzatiladi. Bu o‘zaro elektron va teshiklarning diffuziyasi p-tipdagi yarim o‘tkazgich chegara sohasida elektronlar konsentatsiyasining kamayishiga olib
keladi va ular joyini teshiklar egallaydi. Shu bilan birgalikda r-tipdagi Yarim o‘tkazgich chegara sohasida teshiklar konsentatsiyasi ham pasayadi. Ushbu soha elektronlar bilan to‘ldiriladi (9-rasm). Shunday qilib, 1 va 2 elektrodga tashqi kuchlanish berilgunga qadar, ikkita yarim o‘tkazgich chegarasida ikkilangan elektr sohasi hosil bo‘ladi. Buning natijasida bu erda Eo kuchlanishga ega bo‘lgan mahalliy elektr maydoni yuzaga keladi. Ushbu elektr maydoni ikkilangan elektr sohasidagi manfiy zaryadlar tomon harakatlanadi.
10-rasm. Ikki yarim o‘tkazgichda n-p o‘tish hosil bo‘lish sxemasi: a – p va n – tipdagi yarim o‘tkazgichlarning qo‘shilishi; b – ikki yarim o‘tkazgich chegarasida ikkilangan elektr qatlamining hosil bo‘lishi; 1 va 2 – metall elektrodlar
10-rasmda ko‘rsatilganidek ikkita yarim o‘tkazgich tizimiga tashqi kuchlanish berilganda, ya’ni tashqi energiya manbai kuchlanishi Et maxalliy maydon kuchlanishi Eo bilan mos tushganda, p-tipidagi yarim o‘tkazgichlardagi elektronlar va n-tipidagi teshiklar 1 va 2 elektrodlar tomon harakatlanishadi. Buning natijasida n-p o‘tishda r-tipidagi yarim o‘tkazgichlardagi elektronlar sohasi va p-tipidagi Yarim o‘tkazgichlardagi teshiklar sohasi kengayadi. O‘z navbatida n-p o‘tishning elektr qarshiligi kuchli darajada oshadi va tokni o‘tkazmay qo‘yadi. Faqatgina bu paytda tasodifiy tok tashuvchilar hisobiga hosil bo‘ladigan teskari tok Ites deb ataluvchi juda kichik tok oqib o‘tadi.
11-rasm. n-p o‘tishli ikkita yarim o‘tkazgichlar (yassi diod)ning to‘g‘ri yo‘nalishda kuchlanish berilgan paytdagi ishlash sxemasi: 1 va 2 – metalli elektrodlar
Tashqi eneriya manbai kuchlanishi Et mahalliy maydon kuchlanishi Eo ga teskari yo‘nalganda va mahalliy maydon sezilarli darajada kuchsizlanganda p-tipidagi yarim o‘tkazgichlardagi elektronlar va n-tipidagi teshiklar n-p o‘tish sohasi tomon harakatga kirisha boshlaydi (11-rasm). Buning natijasida ushbu to‘sqinliq qiluvchi soha qisqaradi, uning elektr qarshiligi keskin kamayadi. Bu paytda n-p o‘tish tokni o‘tkazadi. Ushbu tok to‘g‘ri tok Ito‘g‘. deb ataladi va uning yo‘nalishi to‘g‘rilagichlarda to‘g‘ri yo‘nalishda bo‘ladi.
12-rasm. n-p o‘tishli ikkita yarim o‘tkazgichlarning teskari yo‘nalishda kuchlanish berilgan paytdagi ishlash sxemasi: 1 va 2 – metalli elektrodlar
To‘g‘ri tokning miqdori teskari tokka nisbatan ko‘p marta katta. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, yarim o‘tkazgichli to‘g‘rilagichning ishlash jarayoni uning voltamper xarakteristikasi orqali baholanadi. Unga ko‘ra kichik (2 V gacha bo‘lgan) kuchlanishlarda to‘g‘rilagichdan o‘tayotgan to‘g‘ri tokning miqdori nisbatan yuqori qiymatlargacha (4 mA gacha) ko‘tariladi. To‘g‘rilagichga teskari kuchlanish berilganda, ya’ni batareyaning musbat qutbi p-tipidagi yarim o‘tkazgichga, minus qutbi esa n-tipdagi yarim o‘tkazgichga ulansa, to‘g‘rilagichdan amalda tok oqib o‘tmaydi. 200 V ga teng bo‘lgan teskari kuchlanish qiymatidan boshlab, n-p o‘tish kichik teskari tokni o‘tkaza boshlaydi. Agar teskari kuchlanish miqdorini oshirsak, teskari tok qandaydir momentdan boshlab kuchli darajada o‘sadi hamda u shunday qiymatga ko‘tarilishi mumkinki, bu paytda n-p o‘tishda teshilish sodir bo‘ladi.
Yarim o‘tkazgichli to‘g‘rilagichlarda n-p o‘tish turli xil tipdagi elektr o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lgan ikki yarim o‘tkazgich orasida quymali kontakt qotishmasi hosil qilish hisobiga yoki yarim o‘tkazgich plastinkasi va o‘tkazgich orasidagi kontakt ko‘rinishida amalga oshiriladi. Birinchi holatda ikki yarim o‘tkazgichlarni bir biriga tegish joyida ma’lum bir yuza (kontakt) hosil bo‘ladi (bunday to‘g‘rilagichlar yassi to‘g‘rilagichlar deb ataladi). Ikkinchi holatda esa 2x2 o‘lchamdagi yarim o‘tkazgich (germaniy yoki kremniy) plastinkasi yupqa o‘tkir metall sim bilan tutashadi (bunday to‘g‘rilagichlar nuqtaviy to‘g‘rilagichlar deb ataladi). Bunday to‘g‘rilagichlar kichik sig‘imli n-p o‘tishga ega bo‘linadi va yuqori chastotali kurilmalarda qo‘llaniladi.
Biz hozirgacha yarim o‘tkazgichlarning asosiy xususiyatlarini ko‘rib chiqdik, endi esa ularning ayrim bir o‘ziga xos xususiyatlari bilan tanishib chiqamiz.
Yorug‘lik ta’sirida ayrim yarim o‘tkazgichlar (masalan, selen) ning o‘tkazuvchanligi keskin o‘zgarishi mumkin. Bu holat ma’lum bir to‘lqin uzunligiga ega bo‘lgan yorug‘lik nurlarining yarim o‘tkazgich elektronlariga ularni erkin elektronlarga aylanishiga etarli bo‘lgan energiya berishi bilan tushuntiriladi. Bu paytda yarim o‘tkazgichlarning elektr qarshiligi keskin kamayadi. Yarim o‘tkazgichlarning bu xususiyatidan fotorezistorlar yaratishda foydalaniladi. Fotorezistorlar nafaqat ko‘rinadigan yorug‘lik spektrlari, balki infraqizil nurlanishlarga ham sezgir hisoblanadi.
Qisman yarim o‘tkazgichni yoritganimizda, uning yoritiladigan va yoritilmaydigan qismi yuzasida foto-EYUK hosil bo‘ladi. Bu xususiyatdan elektr energiyasi manbalari – fotoelementlar va quyosh batareyalari yaratishda foydalaniladi. Quyosh batareyalari quyosh energiyasini bevosita elektr energiyasiga aylantiradi.
Ayrim yarim o‘tkazgichlar (misol uchun, kremniy) o‘zining elektr qarshiligini ularga ko‘rsatilgan bosim (tenzorezistiv effekt) hisobiga keskin o‘zgartira oladi. Yarim o‘tkazgichlarning bu xususiyatidan bosimni o‘lchashda sezgir bo‘lgan tenzodatchiklar yaratishda foydalaniladi.
Agar yarim o‘tkazgichda turli xil haroratga ega bo‘lgan ikkita qismi bo‘lsa, buning natijasida erkin zaryadlarning issiq uchidan sovuq uchiga xarakatlanishi yuz beradi. Agar tok tashuvchilar elektronlar hisoblansa, ular sovuq uchiga xarakatlangan holda uni manfiy zaryad bilan zaryadlaydi. Yarim o‘tkazgichning issiq uchi ma’lum bir elektronlarni yo‘qotgan holda musbat zaryadlanadi. Buning natijasida yarim o‘tkazgichning issiq va sovuq uchlari orasida termo-EYUK hosil bo‘ladi. Bu hodisa termoelektrik hodisa deb atalgan holda, undan termoelementlar va termogeneratorlar yaratishda foydalaniladi. Ular issiqlik energiyasini elektr energiyasiga aylantirish xususiyatiga ega.
|
| |