Nazorat savollari - «kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi

|
«kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi
|
bet | 64/79 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #104161 |
Bog'liq гушт сут маъруза 2021 (3)Nazorat savollari:
Sut asosiy qanday moddalardan tashkil topgan?
Sutning fizikaviy xususiyatlarini nima uchun suv bilan taqqoslaymiz?
Sutning kislotaliligi nimani bildiradi?
Bakteritsidlik xususiyati sutni pasterlagandan keyin saqlanib qoladimi yoki yo‘qmi?
Mavzu- 12 Xo‘jaliklarda sut olish va unga dastlabki ishlov berish texnologiyasi.
Reja:
Sutni tozalash.
Sutni sovitish va saqlash.
Sutni tashish.
Sutni pasterlash.
Sutni gomogenlash.
1. Sutni xo‘jalikda dastlabki ishlash uni so‘zish (tozalash), sovitish, saqlash, pasterlash va ba’zan muzlatishlardan iborat. Sutni dastlabki xususiyatlarining saqlanishini o‘zaytiradigan barcha ishlar sutni qayta ishlash deb ataladi. Xo‘jalikda qayta ishlash - sutga dastlabki ishlov berish, zavodlarda qayta ishlab boshqa mahsulotga aylantirish esa ikqilamchi qayta ishlash deb ataladi. Atsidofilin, kefir, sariYog‘, pishloq tayyorlash uchun sutning avvalgi xususiyatlarini o‘zgartiradigan ishlar sutdan boshqa mahsulotlar ishlash deb yuritiladi.
Sutni so‘zish. Sog‘ish vaqtida sanitariya qoidalariga rioya qilinmasa, sutga go‘ng zarrachalari, chang, ozuqa, hayvon juni, tushama qismlari tushadi. Sut birinchi marta o‘lchash chelagidan flyagalarga quyilishda so‘ziladi, ikkinchi marta ferma sutxonasida tozalanadi. Undan so‘ng zavod sut mashinasiga quyilayotganda so‘ziladi. Sut maxsus so‘zgich elak bilan so‘ziladi. Ikki metall elak orasiga yupqa paxta qatlami quyiladi. Paxta qatlami qanchalik tez o‘zgartirilib turilsa, sut shunchalik toza bo‘ladi. Paxta bo‘lmasa, ipdan yoki jundan to‘qilgan mato ishlatish mumkin. So‘zib bo‘lingach matoni har doim qaynatish va tozalab yuvib turish kerak, aks holda bu mato mikroorganizmlar manbai bo‘lib qoladi. Keyingi vaqtlarda polietilen to‘qima (sintetik)-lavsan va enant qo‘llanilmoqda. Bu to‘qimalar zarasiz bo‘lib, nihoyatda chidamli va pishiq bo‘ladi. Bundan tashqari ularni tozalash va sterillash ham ancha oson.
Yirik sut korxonalarida maxsus uskuna - sentrofugalarda so‘ziladi. Uning ishlashi separatorning ishlashiga o‘xshaydi. Yog‘ni olib qoluvchi baraban o‘rnida setka filtr bo‘ladi. Shuning uchun ayrim vaqtlarda separatorni ham sutni so‘zishda ishlatish mumkin, lyokin qaymoq ajratgich baraban, so‘zgich bilan almashtiriladi.
Sutni sovitish va saqlash. Sutni o‘lchab va so‘zib bo‘lgan dan keyin uni tezlik bilan mumkin qadar past temperaturagacha sovitish kerak. Sut maxsus binoda yoki sutxonada sovitiladi.
Yangi sog‘ib olingan sut juda muhim xususiyatga, ya’ni unga tushgan mikroblarni ko‘payishini to‘xtatadigan xususiyatga ega. Lyokin u sovigan bo‘lishi kerak, chunki sut tarkibidagi bakteritsid modda - laktenin sovitilgan sutda yaxshi saqlanadi. Laktenin sutdagi mikroorganizmlarni urchishiga yo‘l qo‘ymaydi. Sutni tarkibida laktenindan tashqari lizotsim, leykotsit va letsetin kabi muxofaza qiluvchi moddalar ham bor. Bakteriyalar faqatgina Q13oS dan yuqorida ko‘paya oladilar. Bakteritsid fazaning davomiyligi sutning tozaliliga, idishlarning tozaligiga va sutning temperaturasiga bog‘liq. M: Q30oS sutning bakteritsid fazasi 3 soatni, Q25oS - 6 soatni, Q10oS - 24 soatni, Q5oS - 36 soatni, 0oS - 48 soatni tashkil etgan. Bakteritsid moddalarning tabiati haqiqatda 1930 yillari aniqlangan.
Sutning bakteritsid fazasini o‘zaytirish uchun sovitish va saqlash tanklari mavjud. Agryog‘atda sovitish vazifasini agent sifatida freon-12 va tetilxlorid gazlaridan foydalaniladi.
Sovitish uchun Chexoslovakiyada yaratilgan ISB-500 va ISB-1000 markali (ustanovka) qurilmalar mavjud. Qurilmani po‘latdan yasalgan silindr shaklidagi sovutish vannalari qo‘sh devorli bo‘ladi. Devorlar orasiga ingichka spiral shaklidagi quvurlar joylashtirilgan bo‘lib, ularda sovituvchi suyuqlik freon aylanib yuradi. Vanna tashqi tomonidan yaxshi izolyasiyalovchi metall bilan qoplangan. Ularning qopqog‘iga filtrlash moslamasi bilan lyuk o‘rnatilgan. Sovitish vaqtida sut aralashtiriladi, bu sutni tez sovitadi va qaymoqning ajralib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi. Qurilma avtomatik boshqariladi, ya’ni kerak temperaturagacha sovitadi, kerak vaqtda aralashtiradi, to‘xtaydi.
Fermada sutni butun podani sog‘ib olgandan keyin emas, balki har bir sigirni sog‘ib bo‘lingach sutini sovitgichlarga qo‘yish kerak, chunki sog‘ish ferma bo‘yicha 2 soatga cho‘ziladi, bu vaqt ichida sut o‘zining bakteritsidlik xossasini yo‘qotadi.
Elektr toki bo‘lmasa yoki bo‘zilib qolsa, sut idishlarga qo‘yilib, oqar suvga qo‘yiladi. Oddiy ariq suviga nisbatan sizot suvi yaxshi sovutadi, chunki uning temperaturasi 0oS ni tashkil etadi. Lyokin bitonlarni tushirib qo‘yish va suv oqimini ta’minlash uchun maxsus qurilma tayyorlashga to‘g‘ri keladi.
Sut zavod yoki punktlarga jo‘natilishiga qadar sovitgichlarda og‘zi yopiq holida saqlanadi va jo‘natish vaqtida sutning temperaturasi Q6oS dan yuqori bo‘lmasligi kerak.
Sutni tashish. Sut flyagalarda yoki maxsus sut sisternalarda tashiladi. Eng samarador usul sisternalarda tashishdir. Bu bilan qo‘l mehnati kamaytiriladi, ya’ni sutni qabul qilish, flyagalardagi sut namunalarini aralashtirish, sutni ortish va tushirish, flyagalarni xovo‘zlarga joylashtirish, ularni remont qilish va yuvish kabi ishlar bartaraf etiladi.
Keyingi vaqtlarda sutni maxsus quvurlar orqali sut zavodlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri fermadan beriladi.
Chet davlatlarda ham "Tandem", "Karusel", "Archa" sog‘ish apparatlarida sog‘ilgan sigirlar, qo‘y-echqilar suti ham quvurlar orqali oqib, sut sovitish va saqlash tanklariga keladi.
Sutni pasterlash. Sutni 63oSdan to qaynash nuqtasigacha isitish sutni pasterlash deb ataladi. Qaynash temperaturasidan yuqori temperaturagacha isitish sterillash deb ataladi. Sutning qaynash nuqtasida isitilishi sutning qaynashi deyiladi.
Sutni pasterlaganda undagi yog‘etativ shaklidagi bakteriyalarning 99, 9% dan ko‘prog‘i nobud bo‘ladi va xom sutga qaraganda o‘zoq vaqt saqlanadi. Agar pasterlangan sutga yana mikroblar tushsa, bu sut tez bo‘ziladi, chunki u isitilganda o‘zining bakteritsidlik xususiyatini yo‘qotadi.
Sutchilikda pasterlashning to‘rt rejimi qo‘llaniladi: 1. O‘zoq vaqt pasterlash - bunda sut 63-65o Sgacha isitilib, shu temperaturada 30 minut davomida saqlanadi. 2. Qisqa muddatli pasterlash - bunda sut 72-74oSgacha isitilib, 10-15 sekund davomida saqlanadi. 3. Bir onda pasterlash - bunda sut 85-87oS gacha isitiladi, ammo bu temperaturada saqlanmaydi. 4. Sutni 95-97oS da pasterlash - bunda sut ko‘rsatilgan temperaturagacha isitilib 10 minut davomida saqlanadi. Pasterlashning bu rejimi achitilgan sut mahsulotlarini tayyorlashda qo‘llanadi.
Sutchilikda buning uchun maxsus pasterizatorlar bor, ulardan biri-o‘zoq muddatli pasterlash uchun mo‘ljallangan, sig‘imi 300 va 600 litr bo‘lgan silindr shaklidagi qo‘sh devorli qozondan iborat vannalar(VDP)dir.
Keyingi vaqtlarda ultrapasterlash usuli qo‘llanilmoqda, ya’ni sut maxsus apparat bilan 105-150oSgacha bir necha sekund davomida isitiladi xolos. Qaynash temperaturasidan yuqori temperaturasigacha isitishga sterillash deyiladi.
|
| |