nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
baribir bo‘shashishi tekshirishlarda ma’lum bo‘ldi. Bu tajriba markaziy

|
baribir bo‘shashishi tekshirishlarda ma’lum bo‘ldi. Bu tajriba markaziy Pdf ko'rish
|
bet | 255/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotbaribir bo‘shashishi tekshirishlarda ma’lum bo‘ldi. Bu tajriba markaziy
asab tizimining turli funksiyalarini o ‘taydigan muskullar (bu misolda
bukuvchi va yozuvchi muskullar) bilan bog‘langan qismlarida qo‘zg‘alish
jarayoni ham yuz beradi degan taxminni tasdiqladi. Q o i va oyoq
bukilganda yozuvchi muskullar markazida qo‘zg ‘alish kelib chiqadi, lekin
shu bilan bir vaqtda yozuvchi muskullar markazida tormozlanish jarayoni
ro‘y beradi. Bir qo‘l yoki oyoqdagi muskullaming markazlari o ‘rtasidagina
emas, qarama-qarshi ikki qo‘1 oyoqdagi muskullaming markazlari
o ‘rtasida
ham
muayyan
o ‘zaro
munosabatlar
borligi
keyingi
tekshirishlarda t o iig ‘icha aniqlandi.
Odam yurganda goh bir oyog‘i, goh ikkinchi o y o g i bukiladi: ayni
vaqtda bir tizza bukilib, ikkinchi tizza yoziladi. Muayyan paytda chap tizza
bukilgan, o ‘ng tizza esa yozilgan deyaylik, shunga ko‘ra, chap oyoqning
bukuvchi muskullarining markazi qo‘zg ‘alish holatida bo‘ladi. Qarama-
qarshi tomonda teskari hodisa kuzatiladi; o ‘ng oyoqdagi yozuvchi
muskullaming markazi qo‘zg ‘alib, bukuvchi muskullaming markazi
tormozlangan bo‘ladi.
Dastlab N.Ye.Vvedenskiy kashf etgan shunday bir-biriga bog‘liq
innervatsiya barqaror va doimiy bir narsa emas. Bosh miya ta’sirida bu
munosabatlar sharoitga qarab o ‘zgarishi mumkin. Odam yoki hayvon zamr
boiganda ikkala oyog‘ini bir vaqtda bukishi, sakrashi mumkin va hakazo.
Bosh miya shartli reflekslar asosida ishlash y o ‘li bilan mavjud
nisbatlarni o ‘zgartirib, yangi kombinatsiyalar barpo eta oladi, odamning
mehnatda murakkab harakatlami qilishi yoki suzishda, akrobatik
mashqlarda va shu kabilarda tegishli harakatlarni bajarishi bosh miyaning
|
| |
Zbekiston respublikasi transport vazirligi toshkent davlat transport universiteti

|
Zbekiston respublikasi transport vazirligi toshkent davlat transport universiteti
|
Sana | 09.02.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #153972 |
Bog'liq 1лабаратория шахризода
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI TRANSPORT VAZIRLIGI
TOSHKENT DAVLAT TRANSPORT UNIVERSITETI
«Transportda axborot tizimlari va texnologiyalari »
kafedrasi
Laboratoriya ishi-1
Tayyorladi: Yaxshimurodova.Sh
Tekshirdi: Aliyev M.M.
Toshkent-2024
Ish maqsadi: To‘g‘rilagichli diodlar ishlashi,asosiy xarakteristikalarini va sillig’ovchi filtrarni xarakteristikalarini o’rganish .
1-topshiriq
1 - eksperiment: Ko‘prikli ikki yarim davrli to‘g‘rilagichni tadqiq etildi .
Birinchidan to‘g‘rilagichni sig’mli filtrsiz tadqiq o’tkazildi, Sig’mni ulamasdan.Ocsillograf A kirishiga chiqish signal berildi va B kirishiga – kirish signal.
Electronics WorkBench da quyidagi sxemani terdim
2-Topshiriq
2 - eksperiment:
Keyin sig’mli filtrni uladim va xar hil parametrlarini (50,150,500,1000,1500 MkF) larni 2 3 tasini tahlili (2 – rasm).
50MkF
1000MkF
Xulosa
Xo’jalik faoliyatining turli sohalariga va avvalo, loyihalashga, asbob-uskunalarni va texnologiya jarayonlarini boshqarishga avtomatlashtirilgan tizimlarni joriy qilish. Ishlab chiqarishni avtomatlashtirish darajasini taxminan ikki baravar oshirish. Tez va tejamli qayta quriladigan kompleks avtomatlashtirilgan ishlab chiqarishni barpo etish ko’zda tutilgan.
Avtomatlashtirilgan tizimlarda, sanoat robotlari, avtomatika va avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish tarmoqlarida, kommunikatsiya uskunalari va boshqa ko'plab tizimlar yaratilishida mikroelektronika katta ahamiyatga ega.
Adabiyotlar
1. D. M. Harris and S. L. Harris, ‘Digital Design and Computer Architecture,’ Morgan Kaufmann, 2007. – p.1619 Издательство Morgan Kaufman © English Edition 2013
2. Muhammad Ali Mazidi,Janice Gillispie Mazidi,Rolin D. McKinlay The 8051 Microcontroller and Embedded Systems.Using Assembly and C Second Edition.2014. – page – 617. ISBN-13: 978-0131194021,ISBN-10: 013119402X.
3. Suresh P. Naiz [AIE,ME,(PhD)] MIEE. Professor & Head Department of Electronics and Communication Engineering Royal Colleg of Engineering and Technology. Digital electronics basics.2013. – p.135.
4. Алиев М.М. Цифровая вычислительная техника и микропроцессоры. Учебное пособие. –Т.: «Fan va texnolog’ya», 2009.
5.Aliyev M.M.,Tulaganova Z.X.Raqamli hisoblash texnikasi va mikroprotsessorlar.T.2006.115 b.
|
| |
shu qobiliyatiga bogiiq - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 256/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotshu qobiliyatiga bogiiq .
A.A.Uxtomskiy dominanta tamoyilini kashf etganligi munosabati
bilan koordinatsiyaga oid ba’zi masalalar yanada oydinlashadi. Muayyan
353
paytda markaziy asab tizimida ustun turgan qo‘zg ‘alish o ‘chog‘ini
A.A.Uxtomskiy dominanta deb atagan edi. Ustun turuvchi bunday
qo‘z g ‘alish o ‘chog‘i boshqa markazlarga keluvchi qo‘zg‘alish toiqinlarini
o ‘ziga jalb qilib, shular hisobiga kuchaya oladi. Bu paytda boshqa
markazlarda tormozlanish jarayoni boshlanadi. Shunga ko‘ra markaziy
asab tizimida ustun turuvchi qo‘zg‘alish o ‘chog‘i boiganda koordinatsion
nisbatlar o ‘zgaradi. Markaziy asab tizimiga keluvchi qo‘zg‘alish hamisha
o ‘zi
vujudga
keltiradigan javob
reaksiyasini
yuzaga
chiqarmay,
dominantaga xos b oigan javob reaksiyasini yuzaga chiqaradi.
Masalan, hayvonning ovqat yutish harakatlarini bajarib turganida
bosh miya po‘stlog‘idagi harakatlantiruvchi zonaning ayrim nuqtalari
ta’sirlansa, tegishli muskullar qisqarmay, ovqat yutish harakatlari
kuchayadi.
Hayvonot dunyosi rivojlangan sari bosh miya po‘stlog‘ining
ahamiyati tobora oshadi. Tuban darajadagi hayvonlarda, masalan baqada
murakkab harakatlaming yuzaga chiqishi uchun faqat orqa miyaning butun
b o iish i kifoya b oisa , yuqoriroq darajadagi hayvonlarda harakatlar
koordinatsiyasining yuzaga chiqishi uchun bosh miya hal qiluvchi
ahamiyatga ega bo‘la boshlaydi. Odamda esa harakatlami bosh miya
po‘stlog‘i idora etadi.
Odamdagi harakatlaming koordinatsiyasida bosh miyaning po‘stloq
ostidagi boiim lari, ya’ni o ‘rta miya, miyacha va shu kabilar ham
|
| |
LTE tizimlari funksionalligiga qo‘yiladigan talablar

LTE tizimlari funksionalligiga qo‘yiladigan talablar Funksionallik
Talab qilinadigan qiymatlar
Ma’lumotlar uzatish maksimal
tezligi, (20MGs polosa keng-
ligida)
“pastga” kanalda: 100Mbit/
sek dan kam bo‘lmasligi;
“yuqoriga” kanalda: 50Mbit/
sek dan kam bo‘lmasligi kerak
Abonentlarning mobillik da-
rajasi
350–500 km/soat ga
Abonent uskunasining faol
rejimga o‘tish vaqti (passiv
holatidan aktiv holatga o‘tish
vaqti)
100 ms dan ko‘p emas
233
Javob kechikishi vaqti
10ms dan ko‘p emas
Tarmoq sig‘imi
Bir sotada abonentlar soni 200
tadan kam bo‘lmasligi kerak
(5MGs polosa uchun)
Radioqamrov zonasi (sotaning
o‘lchami)
5–100 km gacha, (ammo 30
km dan ortiq masofada og‘ish-
lar boshlanishini hisobga olgan
holda)
Chastota kanali kengligi (ka-
nalning o‘tkazish polosasi)
1,4MGs; 3MGs; 5MGs;
10MGs; 15MGs va 20MGs
Jadvalda ko‘rsatilgan talablardan tashqari, LTE standarti oldi-
ga tizimning umumiy qiymatini va iste’mol quvvatini kamaytirish
hamda tizimning aks moslashuvchanligini va UMTS tizimlaridan
samarali o‘tishni ta’minlash kabi talablar qo‘yilgan. Bunda LTE
texnologiyasi 3GPP tarmoqlari bilan, “6-reliz”dan boshlab, (HS-
DPA, HSUPA, HSPA+ larni o‘z ichiga oladi) moslashuvchanlik-
ni to‘liq ta’minlashi kerak. “Broadcast” va “multicast” xizmatlari
(barcha yoki ko‘p sonli abonentlarga keng qamrovlik uzatish)ni
takomillashgan turlarini, IP-protokollarining turli versiyalari (IPv4
va IPv6)ni, uzluksiz xizmat sifati – QoS ning takomillashgan usul-
larini qo‘llash, shuningdek, tarmoq arxitekturasida variantlar soni
hamda rezervlash funksiyalarining qisqartirilishi kabi imkoniyatlar
ham LTE standartiga qo‘yiladigan talablar sirasiga kiradi.
LTE tizimlarining spektral samaradorligi “pastga” yo‘nalishda
HSDPA texnologiyasiga nisbatan 3–4 marta yuqori bo‘ladi, “yu-
qoriga” yo‘nalishda esa, HSUPA texnologiyasiga nisbatan 2–3 marta
yuqori bo‘ladi. LTEda “xendover” jarayoni ikkinchi avlod darajasida
kanal kommutatsiyasi asosida ishlaydigan tarmoqlardagiga nisbatan
vaqt jihatidan ancha qisqa bo‘ladi. Bundan tashqari, LTE hamda
2G/3G tarmoqlari orasidagi “xendover” uzluksiz amalga oshadi.
234
LTE tarmoqlaridagi axborot xavfsizligi darajasi (autentifikatsiya,
identifikatsiya, ma’lumotlarni shifrlash) hozirda mavjud bo‘lgan
paketli va kanalli kommutatsiyaga asoslangan 3GPP tarmoqlarni-
kidan past bo‘lmasligi kerak. Autentifikatsiya jarayoni tarmoqqa
ulanish texnologiyasi va turiga bog‘liq bo‘lmasligi lozim.
Shaffof retranslyatorlar - Raqamli mobil aloqa

|
Raqamli mobil aloqa Pdf ko'rish
|
bet | 121/283 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 8,51 Mb. | | #102907 |
Bog'liq Raqamli mobil aloqaShaffof retranslyatorlar. Uzatishda keng polosali va tor po-
losali signallar (Intelsat, Eutelsat va boshqa)dan tijorat foyda-
lanuvchi retranslyatorlarning ko‘pchiligi orqali, tashkil qilish-
ning ishlov bermasdan (bent pipe – “to‘g‘ri tuynik”) an’anaviy,
ko‘proq sodda va keng tarqalgan sxemasi bo‘yicha quriladi.
Har bir retranslyatorga bitta yoki har xil antennalarga ulangan
bir nechta qabul qiluvchi uzatuvchi apparaturalar komplekti
o‘rnatilishi mumkin. Yo‘ldoshli aloqaning alohida qabul qiluv-
chi – uzatuvchi kanali stvol yoki tranponder (transponder) deb
ataladi.
Zamonaviy geostatsionar (geostatsionar) kosmik aloqa kom-
plekslarda stvollar soni 50 gacha yoki undan ham ko‘p bo‘lishi
mumkin, shuning uchun retranslyator yuqori darajada o‘tkazish
imkonini yaratib beradi. 15.1-jadvalda misol tariqasida geoko‘ch-
mas KAlar uchun retranslyatsion majmualarning asosiy ko‘rsat-
kichlari keltirilgan.
Shaffof retranslyatorlarning asosiy avzalliklari apparatlari ning
ishlashi soddaligi hisoblanadi, chunki ularda oraliq chastota-
da demodulyatsiyasiz, kanallarni filtrlamasdan signallarni faqat
guruhli qayta tuzish amalga oshiriladi. Lekin ularning bir qa-
tor kamchiliklari ham mavjud. Gap shundaki, yerdagi bir necha
stansiyalarning ishlashida chastotalarning keng polosasida albatta
chiziqsiz effektlar yuzaga keladi, bu esa kuchsiz signalning kuch-
li signal tomonidan bosilishga, shuningdek parazitli amplitudali
modulyatsiyalashning o‘zgarishi inter modulyatsion xalaqitga olib
keladi.
Chiziqsiz effektlarning kattaligini kamaytirish uchun shaffof
retranslyatorlarda kvazi chiziqli tartibda ishlatiladigan uzat-
gichlar qo‘llaniladi. Shu bilan birga bu chora hamma vaqt
ham yetarli hisoblanmaydi, chunki ishchi polosada hatto bit-
tagina kuchli “xalaqit beruvchi” signalning paydo bo‘lishi re-
translyator apparatining butunlay ishlamasligiga olib kelishi
mumkin.
|
| |
Son suyagi - Yosh fiziologiyasi va gigienasi

|
Yosh fiziologiyasi va gigienasi
|
bet | 105/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiSon suyagi –odamning eng katta va uzun suyagidir. Odamning oyog’i kafti, tovon suyagiga va tovonni oldingi qismlariga (kaftni oldingi qismiga) tayanadigan gumbaz hosil qiladi. Kaftning bo’yiga va eniga yo’nalgan gumbazlari farqlanadi. Kaftning uzunasiga joylashgan gumbazi faqat odamlarga xos bo’lib, uning shakllanishi uning tik yurishi bilan bog’liq.
Kaft gumbazi bo’ylab tananing og’irligi bir tekis tarqaladi, qaysiki og’ir yuklarni ko’tarib tashishda katta ahamiyatga ega. Gumbaz ammortizator singari ta’sir ko’rsatadi va u yurgan paytda tananing silkinishini yumshatadi.
Yangi tug’ilgan bolada oyoqlar kafti gumbazi aniq bo’lmaydi, u keyin ya’ni bola yura boshlaganidan keyin shakllanadi.
Oyoq kaftlarining gumbazsimon joylanishi juda katta miqdordagi mustahkam bug’un bog’larning ushlab turishi tufayli ta’minlanadi. Uzoq muddat tik turish va utirish, ogir yuklarni tashishi, tor tuflilar kiygan paytda bog’lar cho’ziladi, bu esa kaftni zichlanishiga olib keladi. Bu vaqtda oyoq kaftlarini yalpoklanishi xakida gap yuritishi mumkin. Raxit bilan kasallanish ham, yalpoq kaftlilikni rivojlanishini keltirib chiqarishi mumkin.
Oyoq kaftlari holatiga doimiy ravishda bolalarning issiq xonalarda bo’lishi va doimimy ravishda yumshoq tagli poyafzal kiyishi ham noqulay ta’sir ko’rsatadi, chunki u kaft muskullarini zaiflashtirib yuboradi.
Oyoq kaftlari yalpoqlanganda qadni tutish ham buziladi, qon bilan ta’minlanishni yomonlashishi natijasida oyoqlarning juda tez charchashi kuzatiladi, ko’pchilik holatlarda og’riq yoki zirqirashlar, ayrim paytlarda esa muskullarni tortishib qolish hollari ham yuz beradi.
Oyoq kaftlarini yalpoqlanib qolishini oldini olish uchun notekis joylarda yalang oyoq bo’lib yurish, qumda yurish tavsiya qilinadi, chunki oyoq kaftlari gumbazini mustahkamlanishini ta’minlaydi. Oyoq muskullari uchun mashqlar, ayniqsa kaft muskullari uchun oyoq uchida va tovon bilan yurish, uzunlikga va balandlikga sakrash, yugurish, futbol, o’ynash, voleybol va basketbol o’ynash, suzish oyoq kaftlarini yalpoklanishini oldini oladi.
|
| |
uzluksiz davom etib turadi va shu jihatdan odamlaming o ‘t chiqarishidan

|
uzluksiz davom etib turadi va shu jihatdan odamlaming o ‘t chiqarishidan Pdf ko'rish
|
bet | 127/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotuzluksiz davom etib turadi va shu jihatdan odamlaming o ‘t chiqarishidan
farq qiladi. Chunki qishloq ho‘jalik hayvonlarining ichagi odatda hech
bo‘sh bo im aydi, hazm jarayonlari to‘xtovsiz sodir b o iib turadi. 0 ‘tning
chiqarilishi hayvon oziqlanayotganda keskin kuchayib, och qolganda ozmi
ko‘pmi susayadi. Shu sababli hayvonlaming turiga qarab bir soatda
o ‘rtacha 150dan 300ml gacha o ‘t ajralishi kuzatiladi. Bir kecha kunduzda
odamlar, o ‘rtacha 200-450 ml, qo‘y va echkilar 1,0-1,5 L, qoramollar 7,0-
9,5 L, cho‘chqalar 2,4-3,8 L, otlar esa 6,0-7,2 L o ‘tni o ‘n ikki bormoq
ichakka chiqaradi. 0 ‘tning hosil b o iish i va o ‘n ikki bormoqli ichakka
chiqarilishiga bir qancha omillar ta’sir ko‘rsatadi. Jumladan, o ‘t hosil
b o iish i hayvonlaming yoshi va iste’mol qiladigan ozuqalarining xiliga
bogiiq . P.T.Tixonovning maiumotlariga qaraganda o ‘t o ‘n ikki barmoq
ichakka muntazam ravishda chiqib turganida o ‘t hosil b o iish i ham ancha
jadal kechadi. 0 ‘t chiqishi hayvonlaming individual rivojlanishi davrida
ham o ‘zgarib turadi. Jumladan, buzoqlar hayotining birinehi uch oyida o ‘t
hosil b o iish i asta-sekin kuchayib boradi, shundan keyin esa bunday
qonuniyat ko‘zga tashlanmaydi. Non, sut va go ‘sht iste’mol qilganda
m e’da shirasining ajralishi bu ozuqalami yeganda qanday o ‘zgargari
b o isa , o ‘tning hosil b o iish i va chiqarilishi ham shunday o'zgaradi.
0 ‘t hosil b o iish i va chiqarilishi neyrogumoral y o i bilan muntazam
boshqarilib boradi va organizmning ehtiyojiga moslashtiriladi. Ozuqaning
ichakka chiqarilishiga sabab boiadigan reflektor reaksiya adashgan nervni
qo‘z g ‘atadi, natijada o ‘t pufagi, o ‘t yoilarining silliq muskul tolalari
qisqaradi va o ‘t y o ‘lining ichak devoriga quyulish joyidagi sfinkter ochilib,
|
| |
ESY aloqa tizimlaridagi bort va yerdagi apparatlar

15.2. ESY aloqa tizimlaridagi bort va yerdagi apparatlar Bortli retranslyator kompleks (BRTK)ning tuzilishi uning
vazifasi yoki maydonni qamrash masshtabi (global yoki min-
taqaviy aloqa) bilan KA bortida axborotlarni qayta ishlash usu-
li, retranslyator kanallar soni (qabul qiluvchi, uzatuvchi yoki
qabul qilib-uzatuvchi), axborot almashuv tezligi, shuningdek,
tanlangan texnik yechimlar va foydalaniladigan texnologiyalar
bilan aniqlanadi. BTRK tarkibiga faqat abonent retranslyatorlari
(“iste’mol” turlarini tashkil qilishga mo‘ljallangan), balki fiderli
yoki yo‘ldoshlararo liniya (xizmat aloqasi) retranslyatorlari ham
kiradi.
Retranslyator o‘zining xizmati va bajaradigan vazifalariga qarab
uchta turga bo‘linadi: shaffov, regenerativ va kombinatsiyalangan.
Shaffof retranslyatorlar (bent pipe) kiruvchi signallarni bortda
ishlov bermasdan qabul qilish va qayta o‘zgartirishni ta’minlaydi.
Shu bilan birga, shaffof deb nomlanuvdi, lekin o‘zining tarkibida
kanallarni kommutatsiyalash uchun bitta yoki bir nechta kanal-
li protsessorlar yoki yuqori chastotali to‘liq kirishli matritsalari
bo‘lgan retranslyatorlar ham mavjud. Shuning uchun retranslya-
torning shaffof va regenerativ turlari o‘rtasiga chegara qo‘yish de-
yarli mumkin emas.
Bortda signallarga ishlov beruvchi (ingl. OVR,On Board Processints) retranslyatorlar sifatidan regenerativ retranslya-
torlarning ishlash tamoyili demodulyatsiyalashga asoslangan,
yani signallarning bir chastotada qabul qilish, ularni demodul-
yatsiyalash va yangidan modulyatsiyalashdir. Bunday retrans-
l yatorni qo‘llash kanallarni tashkil qilishda katta moslashuv-
chanlikni va turli xil protokollardan foydalanib terminallarni
tezkor bog‘lashni ta’minlangan holda bir vaqtning o‘zida ko‘p
sonli terminallarga xizmat ko‘rsatish imkonini beradi. Kom-
243
binatsiyalangan retranslyatorlarda faqat ayrim signallar (ham-
ma kanallarning ma’lum bir qismi)ga ishlov beriladi, masalan,
berilgan tashuvchi chastotalarga mos keladi.
EPC — takomillashtirilgan paketli tayanch tarmog‘i

236
s oblanib, ularni paydo bo‘lishining asosiy
sababi yuqorida aytib
o‘tilgan abonentning turli tipdagi tarmoqlar orasida ko‘chib yu-
rishi jarayonida mobillikni ta’minlash talabidir. S-GW va P-GW
shlyuzlarini yagona
shlyuz sifatida nomlanganda, IASA
(ingl. In-
ter Access System Anchor) nomi ishlatiladi, agarda ular yagona
tarmoq elementi sifatida ishlatilgan bo‘lsa, bunday element – ula-
nish
shlyuzi aGW (ingl. access GW) deb nomlanadi.
EPC tarmog‘ining funksional elementlarini qurilma jihatdan
birlashshtirish yoki tarmoq bo‘yicha
taqsimlash mumkin, bu esa
qo‘llaniladigan qurilmalar va tarmoqning xususiyatlariga bog‘liq.
Masalan, MME hamda S-GW modullari o‘zaro aralash bo‘lishi
yoki tarmoqning turli tugunlarida joylashgan bo‘lishi mumkin.
Nazorat savollari:
1. WiMAX tayanch tarmog‘i tugunlarining o‘zaro ta’sirlashishi
qanday amalga oshadi? Tayanch nuqtalarning funksiyalarini qis-
qacha bayon eting.
2. WiMAX tarmog‘idagi mobil ruxsat etish rejimini bayon eting.
3. WiMAX tarmog‘i topologiyasi umumiy ko‘rinishda qanday ko‘ri-
nadi? WiMAX tarmog‘i topologiyasining modifikatsiyasini keltiring?
4. WiMAX tarmog‘i Mesh rejimda qanday tashkil etiladi?
5. WiMAX tarmoqlarini qurishga bog‘liq
qanday murakkab-
liklar mavjud?
6. Nurlarni shakllantirilishi usulini (beamforming) bayon eting.
Nurlarni shakllantirilishi usulini qo‘llanilishining qanday ijobiy
tomonlari mavjud.
7. Nurlarni shakllantirilishi usuli va MIMO
texnologiyalarini
birlashtirishda qanday murakkabliklar mavjud?
LTE/SAE tizimi arxitekturasining asosiy

235
14.3.2.1. E-UTRAN — takomillashtirilgan radioulanish tarmog‘i
LTE/SAE tizimida “takomillashtirilgan” E-UTRAN tarmog‘i
nomini olgan radioulanish tarmog‘i “pastga” yo‘nalishdagi ula-
nish, ma’lumotlarni kodlash, paketlarni yo‘naltirish va qayta
yuborish kabi vazifalarga javob beradi. E-UTRAN tarmog‘i “ta-
komillashtirilgan B tuguni”, ya’ni
eNB nomini olgan yagona tu-
gun darajasidan tashkil topgan bo‘lib, u abonent uskunalari (AU)
bilan LTE-Ub interfeysi yordamida ulanadi. eNB tuguni OTO‘
(ISO/OSI) modelining fizik (RNY),
muhitga ulanishni boshqa-
rish (MAS), radiokanallarni boshqarish (RLC) hamda paketli
ma’lumotlarni boshqarish (PDCP) darajalarini qo‘llab-quvvat-
laydi. eNB tuguni radioresurslarni boshqarish (RRC), ulanishni
boshqarish,
tarmoqni rejalashtirish, “yuqoriga” yo‘nalishda QoS
ning kelishilgan darajasini ta’minlab berish, keng qamrovli status
xabarlarni jo‘natish, abonent va boshqaruv sathlarida ma’lumot-
larni kodlash/dekodlash, shuningdek, abonent sathida “pastga”
va “yuqoriga” yo‘nalishlarda paketlar sarlavhalarini kompressi-
ya/dekompressiya qilish kabi vazifalarni bajaradi.
Yorug‘likning qaytishi - Kegl cc pechat indd

139
=
.
107-rasm.
108-rasm.
Bunga
yorug‘likning qaytish qonuni
deyiladi.
Agar buyumning yuzasi mutlaq silliq bo‘lganda edi,
nur undan faqat bir tomonga qaytgan va biz uni o‘sha
tomondan qa
rasakkina, ko‘rgan bo‘lar edik. Aslida
buyumlarning yuzasida g‘adir-budurliklar bo‘lganligi
tufayli undan yorug‘lik sochilib ketadi. Sochilgan nur
ko‘zni charchatmaydi. Shu sababli xonani yorituvchi
manbalar yorug‘likni sochib yuboradigan qilinadi.
Yorug‘likning sinishi - Kegl cc pechat indd

|
Kegl cc pechat indd Pdf ko'rish
|
bet | 101/134 | Sana | 28.06.2024 | Hajmi | 1,85 Mb. | | #266146 |
Bog'liq 6-sinf fizika uzbYorug‘likning sinishi.
Yorug‘likning sinishini o‘rganish
uchun optik diskda yassi ko‘zgu o‘rniga yarim doira
shaklidagi shishani o‘rnatamiz (108-rasm). Shishaga
nurli ko‘rsatkichdan nur yuborilganda, undan bir qism
nur qaytganligini (
1
) va bir qismi sinib, shisha ichiga
o‘tganligini (
2
) ko‘rish mumkin.
Singan nur bilan sinish
nuqtasiga o‘tkazilgan perpendikulyar orasidagi burchak
(
)sinish burchagi
deyi ladi.
Tajribalar ko‘rsatadiki, sinish
burchagi tushish burchagidan kichik bo‘ladi. Demak, yorug‘lik nuri bir
muhitdan ikkinchisiga o‘tganda o‘z yo‘nalishini o‘zgartirar ekan.
109-rasm.
Stakanga solib qo‘yilgan naycha singandek
bo‘lib ko‘ri
nishi, hovuzdagi suvga qaralganda
chuqurmasdek bo‘lib ko‘rinishi yorug‘likning
suvga tushishi va chiqishida sinishi tufaylidir (109-
rasm). Yorug‘likning bir muhitdan ikkin
chisiga
o‘tganda sinishiga sabab, yorug‘likning tarqalish
tezligi o‘zgarishidir. Yorug‘lik shishadan havoga
yoki suv
dan havoga o‘tganda sinish burchagi
tushish burcha
gidan katta bo‘ladi. Shunga ko‘ra,
suvda yashovchilar uchun tashqi dunyo butunlay
boshqacha bo‘lib ko‘rinadi.
Amaliy topshiriq
Piyola olib, uning ichiga tanga soling. Piyolani stol ustiga
qo‘yib, undan tanga ko‘rinmaydigan joygacha uzoqlashing.
O‘rtog‘ingizdan piyolaga suv quyishni so‘rang. Shunda tanga yana
ko‘rinadigan bo‘ladi. Sababini tushuntiring.
140
1. Nima sababdan qog‘oz ho‘llansa orqasidagi yozuvlar ko‘rinadi?
2.
Suv yoqasida o‘tirgan bola, suvda Quyoshning aksini ko‘rib
turibdi. Bola o‘rnidan tursa, Quyoshning aksi qaysi tomonga
siljiydi?
3. Suv ichida turib atrofga qaralsa, undagi toshlar, suv o‘tlari va
h.k., suv ustidan turib qaralgandagidek ko‘rinadimi?
|
| |
-rasm - Raqamli mobil aloqa

256
“Noaktiv LTE” holatida ISR
(ingl. Idle-mode Signaling Reduc-
tion) nomini olgan signalizatsiya trafigini qisqartirish mexanizmi
AUga bir vaqtning o‘zida ham UTRAN/GERAN tarmoqlari-
ning RA zonasida, ham E-UTRAN tarmog‘ining TA (TAlar gu-
ruhi) zonasida ro‘yxatlangan o‘tishga imkon beradi. Bu AUga
E-UTRAN va UTRAN/GERAN tarmoqlari sotalarida AU RA
va TA guruhlari ko‘lamida bo‘lgunga qadar TAU yoki RAU jara-
yonlarini amalga oshirmasdan qolishga imkon beradi. Shu yo‘sin-
da ISR mexanizmi AU akkumulyatorlarining zaryadini saqlashda
va mobilligini boshqarishda yordam beradi.
qatnashadi. Ammo odamda harakatlar bosh miya po‘slog‘ining ta’siri

|
qatnashadi. Ammo odamda harakatlar bosh miya po‘slog‘ining ta’siri Pdf ko'rish
|
bet | 257/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotqatnashadi. Ammo odamda harakatlar bosh miya po‘slog‘ining ta’siri
bilangina murakkab tarzda uyg‘unlashadi. Shuni aytib o ‘tish kerakki, bosh
miyaning po‘stloq ostidagi tuzilmalari, masalan, miyacha faoliyati
buzilganda harakatlar koordinatsiyasi muayyan tarzda buziladi.
U yg‘unlashgan murakkab harakatlar yuzaga chiqishi uchun markaziy
asab tizimining hamma boiim lari kelishib ishlashi kerak. Bosh miya
po‘slog‘i esa ana shu boiim lam ing kelishib ishlashini ta’minlydi.
ORQA MIYA FUNKSIYALARI
Orqadagi va oldingi ildizlaming funksiyasi. Orqadagi va oldingi
ildizlardan turli nervlar o ‘tishini fiziologlardan Bella bilan Majandi
tajribada aniqlaganlar. Ular orqa miyaning bir tomonidagi oldingi
ildizlami qirqib qo‘yganlarida o ‘sha tomondagi qoi-oyoq tamomila falaj
b oigan i holda, sezuvchanlik bekamu-ko‘st saqlangan. Orqadagi ildizlar
kesib qo‘yilganda sezuvchanlik y o ‘qolgan va shu bilan birga harakat
kamgina boisada buzilgan emas. Bu kuzatishlar orqadagi ildizlar sezuvchi
ildizlardir, ulardan markazga intiluvchi tolalar o ‘tadi, oldingi ildizlar esa
354
harakatlantiruvchi ildizlar bo‘lib, ulardan markazdan
qochuvchi
tolalar
o ‘tadi degan xulosani chiqarishga asos bo‘ldi.
1 2
51 -rasm. Orqa miyaning ko‘ndalang kesimi.
l-o q modda; 2-kulrang modda; 3-orqa shoxdan chiqqan sezuchi nerv;
4-oldingi shoxdan chiqqan harakatlantiruvchi nerv; 5—sezuvchi va harakatlantiruvchi
nervlaming qo‘shilishidan hosil b o ig a n aralash nerv tolalari.
Orqa miyadan qo‘zg ‘alishning o ‘tishi. Orqa miyaning ko‘ndalang
kesigiga qarasak, bir-biridan katta farq qiladigan turli rangdagi ikki
qavatni: kul rang va oq moddani ko'ramiz. Kul rang modda o'rtada bo‘lib,
|
| |
Amaliy topshiriq - Kegl cc pechat indd

138
50-MAVZU
YORUG‘LIKNING TEZLIGI.
YORUG‘LIKNING QAYTISHI VA SINISHI
Aristotel, yorug‘lik nuri bir nuqtadan ikkinchi nuqtaga bir
zumda boradi, deb hisoblagan edi. Yorug‘lik tezligini tajribada
aniqlashga Galiley uringan. Bir-biridan bir necha kilometr uzoqlikda
joylashtirilgan ikkita odamning biriga fonus berilgan. Fonusni bir
minutga berkitib ochgan odam vaqtni belgilagan. Ikkinchi kuzatuvchi
ko‘rgan vaqtini belgilagan. Lekin tajriba muvaffaqiyatsiz tugallangan.
Yorug‘lik tezligini birinchi bor 1676-yilda daniyalik astronom
Olaf
Ryomer
o‘lchashga muvaffaq bo‘ldi. Shundan so‘ng boshqa olimlar ham
yorug‘lik tezligini turlicha usulda o‘lchadilar. Yorug‘lik tezligi juda
katta bo‘lib, vakuumda
= 300 000 km/s ga teng.
Tabiatdagi boshqa hech qanday jism yoki zarra bunday tezlikka
erisha olmaydi. Yorug‘lik bir muhitdan ikkinchisiga o‘tganda tezligi
o‘zgaradi. Masalan, suvda uning tezligi 225 000 km/s bo‘lsa, shishada
200
000 km/s ga teng. Shunday katta tezlik bilan harakatlangan
Quyosh nuri Yerga taxminan 8,3 minutda yetib keladi.
QoS — xizmat ko‘rsatish sifati

436
– VR) qo‘shimcha darajasi mavjud. ERT–VR darajasi UGS va
RT-VR xizmatlarning kombinatsiyasi hisoblanadi. Uning vazifa-
si kafolatlangan uzatish tezliklari va kechikish vaqti qiymatlarini
talab qiladigan, lekin o‘zgaruvchan tezlik bilan xarakterlanadigan
yuqori ilg‘or ilovalar hisoblanadi (masalan, IP telefoniya);
• real bo‘lmagan vaqt ko‘lamida servisni taqdim etish
(ingl.
Non Real-Time Variable-Rate) minimal uzatish tezliklarini talab
qiladigan va o‘zgaruvchan o‘lchamlarni paketlarga ega bo‘lgan,
vaqt kechiktirishlariga kritik bo‘lmagan ma’lumotlarni uzatish
uchun foydalaniladi (masalan, FTP fayllari);
• “Imkoniyat bo‘yicha” servis
(ingl. Best Effort, BE) kafolat-
langan uzatish kanallarini talab qilmaydigan va ularni bo‘sh slot-
lar paydo bo‘lishi bo‘yicha uzatish mumkin bo‘lgan ma’lumotlar
oqimini uzatish uchun mo‘ljallangan.
IEEE 802.16 standarti “mobil” versiyasining paydo bo‘lishi
WiMAX tarmoqlarida o‘z talablarini va QoS xizmat ko‘rsatish
sifatiga talablarni aniqlashtirdi. Radioruxsat etish tarmog‘i yuqori
o‘tkazish qobiliyati, asimmetrik “pastga”/”yuqoriga” trafik xiz-
mat ko‘rsatish imkoniyati, kanallarni kasrlashtirilgan tuzilmasi va
kanal resurslarini taqsimlashning ixcham mexanizmi turli ilovali
va servisli “mobil WiMAX”ning samarali ishlashini ta’minlaydi.
IEEE 802.16e standartida QoS xizmat ko‘rsatish sifati MAS
darajadagi servis oqimlari hisobiga ham ta’minlanadi.
o ‘t ichakka tushadi. 0 ‘tning reflektor y o ‘l bilan ichakka chiqarilishida

|
o ‘t ichakka tushadi. 0 ‘tning reflektor y o ‘l bilan ichakka chiqarilishida Pdf ko'rish
|
bet | 128/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limoto ‘t ichakka tushadi. 0 ‘tning reflektor y o ‘l bilan ichakka chiqarilishida
pufakning o ‘t bilan n ech o g ii toiganligi ham katta rol o ‘ynaydi. Jumladan,
pufak o ‘t bilan qancha yaxshi toig a n b o isa , uning devoridagi retseptorlar
shuncha tez ta’sirlanib, o ‘t reflektor y o i bilan shuncha tez chiqadi. 0 ‘t
hosil b o iish i va uning chiqarilishiga shartli reflektor faoliyat ham ta’sir
qiladi. Jumladan, “yolg'ondakam oziqlantirish” paytida o ‘t hosil b o iish i
va chiqarilishi kuchayadi. Odatdagi sharoitda hayvonning oziqlanishiga
aloqador xilma xil ta’sirotlar munosabati bilan o ‘tning ichakka
chiqarilishiga va hosil b oiishiga oid shartli reflektor hosil b o iib turadi.
0 ‘tning chiqarilishi shartli reflektor ravishda amalga oshishi bilan
birga shartli reflektor y o i bilan tezda tormozlanadi. Chunonchi, o ‘t
188
suyuqligining o ‘zi, o ‘t kisolatalari, gastrin, sekretin, xlorid kislota va
ozuqa tarkibida boiadigan har xil ekstrfaol moddalar o ‘t hosil boiishini
kuchaytiradi. Ingichka ichakning shilliq pardasidan ajraladigan gormon
xolesetsolcenin qonga so ‘rilib, o ‘t pufagining qisqarishini va o ‘t y o i i
sfinkterining ochilishini ta’minlydi. Gipofizning ayrim gormonlari ham
xuddi shu xilda ta’sir ko‘rsatadi. Buyrak usti bezining adrenalin gormoni
esa xuddi simpatik nerv singari ta’sir ko‘rsatib, o ‘t chiqarilishini
tormozlaydi.
Ingichka ichakning shira ajratish faoliyati. Ingichka ichak deganda
o ‘n ikki barmoq, och va yonbosh ichaklar tushuniladi. Ingichka ichakning
ichki shilliq qavati turli yo ‘nalishlarga ega b o ig a n burmalami hosil qilgan
ularda mayda -mayda so ‘rg‘ichlar - vorsinkalar mavjud. Bulardan tashqari
|
| |
Nazorat savollari - Raqamli mobil aloqa

438
• 1sinf BE, NRT-VR QoS darajalar bilan ulanish uchun tav-
siya qilinadi. 1-sinfda Sleep oynasi har bir bilan oshadi (masalan,
ikkilanadi), lekin ma’lum chegaradan ortmaydi. Listen oynasi
vaqtida TS AUga uzatishni kutayotgan unga manzillashtirilgan
ma’lumotlarning mavjudligi xabar qiladi. AU bunday xabarni qa-
bul qilib TS ga BR
(ingl. Bandwidth Request) kanalini ajratilishiga
so‘rovni yuboradi.
• 2sinf UGS, RT-VR QoS darajalar bilan ulanish uchun tavsi-
ya qilinadi. Unda ketma-ket navbat almashadigan Sleep va Listen
oynalari doimo bir xil uzunlikka ega. 1-sinfdan farqli ravishda bu
sinfda AU Listen oynasi vaqtida ma’lumotlarni olishi va uzatishi
mumkin.
Eneriyani tejash
A sinf. NRT-VR va
BE ulanish turi
Eneriyani tejash
B sinf.
UGC ulanish turi
MCning umumiy holati
Eshitish oynasi
Uxlash oynasi
Yetish intervali
Yetmaslik intervali
UGC-
ma’lumotlar
UGC-
ma’lumotlar
UGC-
ma’lu m-
otlar
UGC-
ma’lumotlar
-mashq. Quyida berilgan aktivlar (xo‘jalik mablag‘lari) va passivlar (xo‘jalik mablag‘lari

329
4. Mol yetkazib beruvchilarga to‘lanadigan
schyotlar
14. Moddiy zararlar bo‘yicha
xodimlarning
qarzlari
5. Xaridorlardan olingan bo‘nak(avans)lar
12. Ofis jihozlari
6. Transport vositalari
13. Taqsimlanmagan foyda
7. Patentlar
15. Ehtiyot qismlar
8. Ko‘p yillik ekinlar
16. Tovarlar
4-ilova
Mustaqil o‘rganish uchun savollar:
1) Xo‘jalik hisobida qo‘llaniladigan o‘lchovlarni ayting?
2)
Hisobning turlari, ularning farqlari va umumiyligi nimalardan iborat?
3) Buxgalteriya hisobining asosiy qoidalarini ta’riflang?
4) Buxgalteriya hisobi axborotlaridan foydalanuvchilar haqida tushuncha bering?
5) Buxgalteriya hisobining boshqa fanlar bilan o‘zaro aloqasini ayting?
6) O‘zbekistonda buxgalteriya hisobini tashkil etishni tartibga soluvchi meyoriy-huquqiy hujjatlarni
aytib bering?
7) Buxgalteriya hisobining maqsadi va vazifalari nimalardan iborat?
8) Buxgalteriya hisobining predmetini ta’riflang.
9) Buxgalteriya hisobining obyektlari nimalardan iborat?
10) Xo‘jalik yurituvchi subyekt mablag‘lari (aktivlar) ni guruhlashning mohiyati nimadan iborat?
11) Mablag‘lar manbalari (passivlar) ni guruhlashning mazmunini ta’riflang?
12) Buxgalteriya hisobi metodining mohiyati va uning elementlari qanday?
SDMA texnologiyasining abonentlik uskunalari quvvatining

241
ga paketlarni uzatish mumkin, bu esa qarama-qarshi to‘qnashuv-
larni yuzaga keltirishi mumkin. Natijada, yechimi talab qiladigan
vaziyat yuzaga keladi.
“Aloha toza tizim” degan nom bilan mashhur. Aloqaning birin-
chi
variantiga muvofiq , ES xohlagan paytda uzatishni boshlashi
mumkin. Agar xabar tarqatilgandan keyin ma’lum bir vaqtdan
so‘ng u “ijobiy kvitansiya” (uzatish muvaffaqiyatli o‘tadi) olsa,
nizoli vaziyatni chetlab o‘tadi. Teskari holatda ES qarama-qar-
shi to‘qnashuvlar (qoplash amalga oshirildi yoki boshqa shovqin
manbayi yuzaga keldi) yuzaga kelishini
bilishadi va uzatishni tak-
rorlashadi (ya’ni salbiy kvitansiya olinadi). Agar ES eshitishdan
so‘ng uzatishni darrov takrorlasa yana nizoli vaziyatga tushib
qolishi mumkin. Nizoni yechishda qayta uzatishda tasodifiy ke-
chikishlarni kiritish va nizoga kirishgan paketlarni vaqt bo‘yicha
tarqatish uchun muayyan muolaja kerak bo‘ladi.
Aloqa tizimining ikkinchi varianti bo‘yicha vaqt bo‘laklarga
bo‘linadi, (oкно) darcha uzunligi bitta paketni uzatish uzunligi-
ga teng (hamma paketlar bir xil uzunlikka ega deb hisoblanadi).
Agar paketlarni uzatishni faqat darchaning
boshida boshlanishi
talab qilinsa (vaqt yo‘ldoshga bog‘lanadi), unda yo‘ldoshli kanal-
dan samarali foydalanishda ikki baravar yutuqa erishish mumkin,
chunki bunda qoplam (положения) bitta darcha uzunligi bilan
chegaralanadi (Aloha toza tizimida ikkita). Bunday uzatish Aloqa
ning sinxronli tizimi deb ataladi (15.1-rasm).
Aloha
toza tizimining
noziklik davri
P
P
2P
Vaqt
Aloha toza tizimining
noziklik davri
15.1-rasm. Aloqa tizimining zaiflik davri.
242
Uchinchi variantga asosan ES talabiga ko‘ra vaqtinchalik dar-
chalar zaxiralanadi.
Aloqa tizimida katta intensiv vazifali ESlar uchun ustunlik ham
ko‘zda tutilgan.
-bob. MOBILLIKNI BOSHQARISH

239
3. O‘tuvchi holatlarning yo‘l qo‘yilgan darajasi.
4. Kanallarni qaytadan tarqatish va iqtisodiy omillarini hi-
sobga olgan holda tarmoqni boshqarishga moslashganligi. Mos-
lashuvchanlikni ta’minlash uchun mustahkamlanmagan kanallar
bilan ishlashni ta’minlash maqsadga muvofiqdir. Bunday kanallar
abonentlarning talablari bo‘yicha yerdagi stansiyalarning xohlagan
juftlikga bog‘lash uchun vaqtincha tashkil qilinadi. Tabiiyki bu
qurilmaning murakkablashishiga olib keladi.
qiya tekislik ishdan yutuq

94
66-rasm.
67-rasm.
68-rasm.
Xuddi shunday yo‘l bilan ko‘char blok ham
ishdan yutuq bermasligini isbotlash mumkin.
Bunda yukni
h
balandlikka ko‘tarish uchun
blokdan o‘tgan arqon uchini 2
h
masofaga ko‘ tarish
zarur bo‘ladi (68-rasm). Ko‘char blokda kuchdan
2 marta yutuq olinsa-da, ma
sofadan 2 marta
yutqiziladi. Natijada ko‘char blok ham ishdan
yutuq bermaydi.
Shunga o‘xshash yo‘llar bilan boshqa oddiy
me xaniz mlar ham ishdan yutuq bermasligini
isbotlash mumkin.
Kegl cc pechat indd - bet 68

93
1. Siz yana qanday oddiy mexanizmlarni bilasiz?
2. Lebyodkani qanday maqsadlarda ishlatsa bo‘ladi?
3. Uyingizda, maktabingizda qanday oddiy mexanizmlardan foyda-
la nishadi?
4. Mexanizmlardan foydalanib kuchni oshirishning chegarasi bormi?
5. Ko‘char va ko‘chmas bloklarni richaglar deb qarash mumkinmi?
34-MAVZU
MEXANIZMLARDAN FOYDALANISHDA
ISHLARNING TENGLIGI
Yuqorida ko‘rib o‘tilgan barcha mexa nizmlar biror ishni bajarishda
foyda laniladi. Ularda mexanizmlarning kuchdan yutuq berishi haqida
gapirib o‘tildi. Qiziq, ulardan qaysilari ishdan yutuq berar ekan? Yoki
ham masimi?
Buni qiya tekislik misolida ko‘raylik. Qiya tekislik bo‘ylab yukni
ko‘tarishda
bo‘lishi ko‘rsatilgan edi. Bunda yukni ko‘tarishda
kichik kuch talab qilinishi evaziga ko‘p yo‘l bosish zarur bo‘ladi (66-
rasm). Chunki
s
masofa
h
dan katta:
F
1
·
s
=
F
2
·
h.
Bundan yukni qaysi yo‘l bilan yuqoriga olib chiqmaylik, bajarilgan
ishlar teng bo‘lishi kelib chiqadi. Demak,
Mexnat psixologiyasining fan sifatidagi predmeti

Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
2. Mexnat psixologiyasining fan sifatidagi predmeti. O’quv maqsadi-Mexnat psixologiyasining asosiy predmetlari
vazifalarini, uning soxalar sistemasini tushunish va malakali ishchilar tayerlash
yuzasidan olib boriladigan pedagogik faoliyatda uz
ixtisosi buyicha ularni xal
kilishda bevosita ishtirok etish.
Mexnat psixologiyasining predmeti. Mexnat
psixologiyasi psixologiya fanning bir soxasi bulib,
turli mexnat faoliyatlaridan
uziga xosligini ijtimoiy tarixiy va
konkret ishlab chikarish sharoiti, mexnat
kuroli, mexnat ta’limi metodlari xam psixologiyaning mexnatkash shaxs
psixologik sifatiga
kura urganadi.
Mexnat faoliyati - psixologik moxiyati
mexnatkash shaxsi xususiyatlari ( uning kasbiy kobiliyati sifatida) xamda
uning ishlab
chikarish muxiti bilan uzaro xamkorligi mexnat psixologiyasining
predmetini
tashkil
kiladi.
Mexnat
faoliyatining psixologik
moxiyati
mexnatkashga uning kasbi takozo kiladigan psixik xususiyatlarga , xolat va
protsesslarga
kuyiladigan
talablardan
iborat
buladi.Ishlab
chikarish
faoliyatining, xar xil turlari (kasb va ixtisoslar) uni muvaffakiyatli amalga
oshirish uchun ishchi shaxsning turli tuman xususiyatlarini: uning maksadga
yunaltirilganligi, tajribani, xarakterni, kobiliyatni, psixik xolatlarni, dikkat
e’tiborni, tasavvurni, xotirani fikrlashni, emmotsionalikni va psixomotorikani
talab kiladi- bu mazkur faoliyatga kobiliyatni belgilaydi.
Mexnatkashning psixik xususiyatlari psixik protsesslarining
xolati va
xususiyati turlicha, ularning ishlab chikarish faoliyati
esa, muayyan sifatlarni
talab kiladi. Ishlab chikarishda mexnatkashlarga kuyadigan talabi va
mexnatkashning bu talablarini bajara
olish imkoniyatlari urtasida karam-
89
karshilik paydo buladi. Bu uzlashtirilaetgan mexnat turiga laekatli yoki
professional ta’lim
Attestatsiya — menejerlarning shaxsiy va ishbilarmonlik faoliyatini

80
Ushbu komissiya tarkibini yuqori malakali mutaxassislardan, imtihon
bo’layotganlarning bevosita rahbarlaridan, yuqori malakali ishchilardan va
jamoa tashkilotlari vakillari tashkil etadi. Attestatsiya bo’layotgan har bir
kishiga o’zining rahbari xarakteristika tuzadi, bu tavsifnomada o’sha kishining
ijtimoiy ish faoliyati o’z aksini topadi.
Attestatsiya bo’layotgan ishchi avvaldan, (bir hafta oldindan) tavsifnoma
bilan tanishishi shart. Komissiya ushbu materiallarni ko’rib chiqadi, attestatsiya
bo’layotgan kishini tinglaydi va quyidagicha qaror beradi:
o’zining mansabi talablariga javob beradi;
o’zining mansabi talablariga javob beradi ish sharoiti yaxshilaganida va
komissiyaning tavsiyalarini bajo keltirganida, 1 yildan so’ng qayta attestatsiya
qilinadi;
o’z mansabi talabiga javob bermaydi.
Komissiya ba’zi ishchilarning martabasini yuksaltirishga va ba’zi xizmatlari
uchun taqdirlashga va boshqa ishga o’tkazishga tavsiya qilishi mumkin.
Menejerlarning ishbilarmonlik va shaxsiy xususiyatlarini yana ham obyekitiv
baholash uchun attestatsiyadan tashqari boshqaruv amaliyotida uch guruhga
bo’linadigan turli xil usullar qo’llaniladi:
1-
guruh.
Xodimning
ishbilarmonlik
va
shaxsiy
xususiyatlarini
baholaydigan, obyektiv xarakterga ega bo’lgan ta’rif beruvchi yoki sifat
usullarini o’z ichiga oladi. Ularga „kadrlar hisob varag’i“ va
„Avtobiografiyadagi“ boshqaruvchi talabiga da’vogarlik qiluvchi nomzodning
biografik ma’lumotlarini o’rganish, rahbarlardan o’sha odam haqida ma’lumot
yig’ish kiradi.
massasi yumshoq tanglay orqali yuqoriga itariladi. So‘ngra nafas y ollari

|
massasi yumshoq tanglay orqali yuqoriga itariladi. So‘ngra nafas y ollari Pdf ko'rish
|
bet | 134/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotmassasi yumshoq tanglay orqali yuqoriga itariladi. So‘ngra nafas y ollari
yopiladi va ozuqalaming nafas yollariga kirishiga y o ‘l qo‘yilmaydi.
Yuqorigi va keyingi tanglay devorlari ipsimon yuza hosil qiladi va o ‘sha
ipsimon y o ‘l orqali ozuqa luqmasi tomoq tomon sirg‘anadi. Tomoqdan
keyin ozuqa luqmasi qizilo'ngachga tushadi va uning muskulaturasining
xalqasimon qisqarishi tufayli ilgariga - m e’da tomon harakatlanadi.
Qizilo‘ngachning muskulaturasi turli tezliklarda qisqaradi. Q izilo‘n-
gachning ko'ndalang targ‘il muskullardan iborat bo‘yin qismi tez
qisqaradi. Q izilo‘ngachning ko‘krak qismi, ya’ni ko‘ndalang talg‘ir
muskullar silliq muskullar bilan almashib ketganligi sababli ulaming
perestal’tik harakati amalga oshadi.
Suyuq va yarimsuyuq ozuqalami yutilishida qizil o ‘ngach reflektor
ravishda bo‘shashadi va suyuqlikning qultimi ochiq hoidagi kardial
sfmkter orqali juda tez m e’daga tushadi. Shu sababli ham odam
yaxlatilgan suv ichgan paytida birinchi qultumidan keyinoq m e’dada
192
birdaniga sovuqlikni sezish mumkin, bu esa hali qizilo‘ngachni perestaltik
harakati amalga oshmasdan seziladi.
M e’dada gazlaming yig‘ilishi ham kardial sfmkteming bo‘shashishini
chaqiradi. Odamlarda suyuqlik yutilganidan keyin, toki uning to‘lig ‘icha
m e’daga yetib borishi uchun 0,5 s.dan 1,5 s gacha vaqt o ‘tadi. Qattiq
oziqalar m e’daga tushishi uchun o ‘rtacha 8-9 s.vaqt, talab etiladi.
Yutish - reflektor akt. Tilning tanglay yuzasiga tegishi yoki
hiqildoqqa ma’lum miqdordagi soiakning kiritilishi reseptorlarning
qo‘zg ‘alishini chaqiradi. O g‘iz bo‘shlig‘ida ozuqa yoki soiakning
boim asligi yutish aktini bajarish imkonini bermaydi: odamlarda yutish
|
| |
Muloqotning interaktiv tomoni

196
ko’rsatilgan, ular iyagi katta kishilar kuchli irodaga ega, peshonasi keng
odamlar-aqlli, sochi qattiq odam- qaysar , bo’yi
past odam- xokimiyatga
intiluvchi,
Chiroyli odam- o’ziga bino qo’ygan yoki nodon bo’lishini aytilgan. Bular
albatta, to’g’ri emas. Lekin kishilarning ongida avloddan avlodga o’tib
kelayotgan tasavvurlar shunday obrazlarni shakllantirgan. Natijada odam
hakida tushunchaning shakllanishida u xaqida bo’lgan ma’lumot katta rol
o’ynaydi. M: Bodalyov talabalarning 2 guruxiga 1 odam portretini ko’rsatib,
uni 1-guruxga –jinoyatchi, 1-gurux talabalariga esa olim deb tanishtirgan.
1-guruxdagilar uning ko’zlarini-yovuz, beshavqat desa
2-guruxdagilar uning ko’zlarini-dono, muloyim deyishgan.
Odamlarning
tashqi qiyofasi, kiyinishi, o’zini to’tishi, xissiy xolati,
ovozi, qiliqlari, yurishi va x. k. ishlarining ichida odamning so’z
muloqat
manba’i suxbatdoshiga eng ko’p ma’lumot beradi.
Odamning bir -birlarini to’g’ri anglashlari Idrok( asosiy bilish) soщasiga
aloqador, bir-birlarini tushunishlari esa ularning tafakkur sohasiga aloqador,
murakkab jarayondir. Boshqa odamni to’g’ri tushungan shaxs uning xissiy
xolatiga kira olgan xissoblanadi. Ya’ni unda empatiya- birovlarning xis
kechinmalarini tushuna olish qobiliyati rivojlangan bo’ladi.
Yuksak ongli,
madaniyatli, « ko’pni ko’rgan» shaxsgina boshqalarni to’g’ri tushunishi,
ularning mavqyeida tura olishi mumkin.
Psixoliklar turli muloqot vaziyatlariga duch keladilar va xar bir vaziyatda
ulardan o’tkir didlik, odob, kishilarning psixologiyasini bilgan xolda ularni
to’g’ri tushunish malakasi talab qilinadi. Bo’lg’usi psixolog bu borada quyidagi
qonuniyatlarni bilishi kerak
1. Birinchi ko’rgan odam xaqida faqat birlamchi tasavvurgina bo’lishi mumkin.
2. Biror kishi xaqida berilgan malumotga asosan muayyan fikr xosil qilish oson,
lekin uni o’zgartirish qiyin.
3. Intellekt juda yuqori bo’lsa ham, juda past bo’lsa
ham boshqa odamni
tushunish qiyin.
ingichka ichakning shilliq pardalarida bezli hujayra ham joylashgan

|
ingichka ichakning shilliq pardalarida bezli hujayra ham joylashgan Pdf ko'rish
|
bet | 129/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotingichka ichakning shilliq pardalarida bezli hujayra ham joylashgan.
Jumladan, o ‘n ikki barmoq ichakning boshlanish qismida m e’da pilorus
qismining hujayralariga o ‘xshash - Brunner bezli hujayralari, ingichka
ichakning qolgan qismida esa lebberkuyun bezli hujayralari va ayrim
qadoqsimon hujayralar joylashgandir.
ICHAKLAR SHIRASINING FERMENTATIV TARKIBI
Ichak shirasi ikki-qattiq va suyuq qismlaridan iborat boiadi. Ular
ichaklar devorlarida joylashgan liberkyun, brunner va qadoqsimon bez
hujayralaridan ajraladi. Ichaklar shirasining qattiq qismi shilliq pardalarda
joylashgan qadoqsimon bezlardan ozuqalami mexanik qo‘zg ‘atishlari
tufayli ajraladigan shilimshiq moddalardan iborat b o iib , ichaklar bo‘ylab
oziq moddalarni harakatlanishi paytida shilliq pardani jarohatlanishdan
saqlaydi. Shilliq burdada fermentlar jamlanadi va qayta so‘riladi. Ichaklar
shirasining qattiq qismida ichaklar epiteliyasining atrofiyaga uchragan
hujayralar, katta miqdordagi mikroblar va mikosiylar ham boiadi. Oxirgi
ikki holat odatda y o ‘g ‘on ichaklarda kuzatiladi. Shiraning suyuq qismi,
surgichlar orasida joylashgan liberkyun bezlar tomonidan ajratiladi va u
suv, mineral tuzlar va fermentlardan iborat. Shira ishqoriy muhitga ega
b o iib , uning tarkibida 0,2% Na
2
C
03
0,6-0,7% NaCl va fermentlardan:
entrokinaza, erepsin, uncha faol boim agan lipaza va amilazalar
mavjuddir. Ichaklar shirasining fermentativ tarkibi iste’mol qilinadigan
ovqatlar turiga qarab o ‘zgarib turadi.
Ichaklaming epitelial hujayralarida elektron mikroskop ostida
ko‘rinadigan silindrik o ‘simtalardan iborat kiygizsimon hosilalar bilan
qoplangandir. Ularning miqdori 1 mm2 ichaklar yuzasida 50-200
|
| |
taurin bilan birikib - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 125/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limottaurin bilan birikib,
tauraxolat kislotalarini
hosil
qiladi.
Hazm
jarayonlarining ko‘pgina tomonlari ana shu kislotalarga bog‘liq. Jumladan,
o ‘t kislotalarining natriyli tuzlari suv va yog‘laming yuza tarangligini
186
pasaytirib, y og ‘lami emulsiyalanishiga yordam beradi, bundan
tashqari,
yog‘ donachalari bir-biriga yopishib olib, yiriklashishiga qarshilik qiladi.
Bu kislotalar lipaza va kamroq darajada bo‘lsa ham amolitik va proteolitik
fermentlami faollashtiradi, ichak motorikasini tezlashtiradi. 0 ‘t kislotalari,
yog‘ va y o g‘ kislotalarining ichaklar devori orqali limfa va qonga
so‘rilishida katta ahamiyatga egadir. Chunki yog‘ kislotalari faqat o ‘t
kislotalari bilan birikib, suvda eriydigan kompleks birikmalar hosil
qilganidan keyingina so ‘riladigan holga keladi. 0 ‘t pigmentlari ikki xil
bo‘ladi: bilirubin va uning oksidlanishidan hosil bo‘ladigan biliverdin. Bu
pigmentlar gemoglobinning parchalanishidan hosil boladigan mahsu-
lotdir. Bu pigmentlar o ‘t suyuqligiga oziga xos rangni beradi. Jumladan,
bilirubin o ‘tga sariq tus bersa, biliverdin yashil tus beradi. 0 ‘t suyuqligida
pigmentlaming ko‘proq bo‘lishiga qarab turli hayvonlar o ‘tining rangi
o ‘zaro tafovut qilinadi. 0 ‘txo‘r hayvonlar otining rangi qoramtir yashil
bo‘lsa, etxur hayvonlar otining rangi qizg‘ish sariqdir. Chunki o ‘txo‘r
hayvonlarning o ‘tida biliverdin doimo bir muncha ko‘p bo‘ladi. 0 ‘tning
nospetsifik
moddalariga
uning
tarkibida
uchraydigan
xolesterin,
fosfatidlar, erkin va sovinlashgan y og ‘lar, oqsillaming parchalanishi
|
| |
-MAVZU
LABORATORIYA ISHI. RICHAGNING

90
Tajribada chap tomonning yelkasini kichik qilib olinsa, natija
qanday o‘zgaradi?
33-MAVZU
ODDIY MEXANIZMLAR: BLOK, QIYA
TEKISLIK, VINT, PONA VA CHIG‘IRIQNING QO‘LLANILISHI
Inson mehnat qilish jarayonida ko‘proq kuchiga emas,
balki
aqliga tayanadi. Og‘ir yukni ko‘tarishda, o‘rnidan siljitishda oddiy
mexanizmlardan foydalanishni insonlar qadimdan o‘zlashtirib
olishgan. Qurilishlarda chig‘iriq, qiya tekislik,
pona va bloklardan
foydalanishgan.
Blok.
Blok qirrasi ariqchadan iborat g‘ildirak bo‘lib, undan ip, sim
arqon yoki zanjir o‘tkaziladi.
Ipning bir uchiga yuk osib, ikkinchi
uchi dan tortiladi. Yukni ko‘tarish davomida blok qo‘zg‘almasdan joyida
qolsa, uni
ko‘chmas blok
deyiladi (59-rasmda
1
).
Yuk bilan birgalikda
harakatlanadigan blokni
ko‘char blok
deyi ladi (59-rasm
da
2
). Ko‘chmas
blokda yuk uchun kuch yelkasi
AO
masofa,
F
kuchning yelkasi
OB
masofa bo‘ladi (60-
a
rasm). Ular teng bo‘lganligidan
F
kuch yuk
og‘irligiga teng bo‘ladi. Shu sababli ko‘chmas blok kuchdan
yutuq
bermaydi.
Ko‘ch mas blok kuch yo‘nalishini o‘zgartirib beradi.
59-rasm.
a
)
b
)
60-rasm.
91
Ko‘char blokda esa aylanish o‘qi
O
nuqtaga to‘g‘ri keladi (60-
b
rasm). Shunga ko‘ra yuk uchun yelka
OA
masofani,
F
kuch uchun
yelka
OB
masofani tashkil etadi.
OA
=
R
,
OB
= 2
R
bo‘lganligidan
(
R
– g‘ildirak radiusi)
F
·
2
R
=
mg
·
R
bo‘ladi.
Bundan