nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Dastlabki tarix - Bulutli hisoblash Bulutli xisoblashni jahon iqtisodiyotidagi o`rni

|
Bulutli hisoblash Bulutli xisoblashni jahon iqtisodiyotidagi o`rni
|
bet | 2/12 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,51 Mb. | | #237441 |
Bog'liq Bulutli hisoblash-fayllar.orgDastlabki tarix
1960 yillar davomida dastlabki tushunchalar vaqtni taqsimlash RJE orqali ommalashdi (Masofadan ish joyiga kirish );[20] kabi terminologiya asosan yirik sotuvchilar bilan bog'liq edi IBM va DEK. To'liq vaqtli almashish echimlari 1970-yillarning boshlarida Multics (GE apparatida), Kembrij CTSS va eng qadimgi UNIX portlari (DEC apparatida) kabi platformalarda mavjud edi. Shunday bo'lsa-da, foydalanuvchilar IBM-ning asosiy tizimlarida ishlash uchun operatorlarga ish joylarini topshiradigan "ma'lumotlar markazi" modeli ustunlik qildi.
1990-yillarda, ilgari, asosan, maxsus nuqtali-to-ma'lumotli davrlarini taklif qilgan telekommunikatsion kompaniyalar taklif qila boshladilar virtual xususiy tarmoq (VPN) xizmatlari taqqoslanadigan xizmat ko'rsatish sifatiga ega, ammo arzon narxlarda. Serverdan foydalanishni muvozanatlashishi uchun trafikni almashtirish orqali ular umumiy tarmoq o'tkazuvchanligidan yanada samarali foydalanishlari mumkin.[21] Ular provayder nima uchun mas'ul bo'lganligi va foydalanuvchilar nima uchun mas'ul ekanligi o'rtasidagi demarkatsiya nuqtasini belgilash uchun ular bulut belgisidan foydalanishni boshladilar. Bulutli hisoblash ushbu chegarani barcha serverlarni hamda tarmoq infratuzilmasini qamrab olish uchun kengaytirdi.[22] Kompyuterlarning tarqalishi kuchaygan sari, olimlar va texnologlar vaqtni taqsimlash orqali katta hajmdagi hisoblash quvvatini ko'proq foydalanuvchilarga taqdim etish usullarini o'rgandilar.[23] Ular infratuzilmani, platformani va dasturlarni optimallashtirish uchun CPU-larga ustuvor ahamiyat berish va oxirgi foydalanuvchilar uchun samaradorlikni oshirish algoritmlari bilan tajriba o'tkazdilar.[24][25]
Virtuallashtirilgan xizmatlar uchun bulut metaforasidan foydalanish hech bo'lmaganda boshlangan Umumiy sehr 1994 yilda bu erda "joylar" koinotini tasvirlash uchun foydalanilgan mobil agentlar ichida Telescript muhit ketishi mumkin. Tomonidan tasvirlangan Endi Xertzfeld:
"Go'zalligi Telescript," deydi Endi, "endi shunchaki dasturlash uchun moslamaga ega bo'lish o'rniga, endi bizda butun Cloud mavjud, u erda bitta dastur borishi va turli xil ma'lumot manbalariga sayohat qilishi va virtual xizmat turini yaratishi mumkin."[26]
Bulut metaforasidan foydalanish General Magic kommunikatsiyalari xodimiga berilgan Devid Xofman, tarmoq va telekom sohasida uzoq vaqtdan beri foydalanishga asoslangan. Bundan tashqari, General Magic tomonidan ishlatilishi uchun, u reklama qilishda ham ishlatilgan AT & T bog'liq bo'lgan PersonaLink xizmatlari.[27]
|
| |
Infrastruktura xizmat sifatida (IaaS)

|
Infrastruktura xizmat sifatida (IaaS)
|
bet | 5/12 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,51 Mb. | | #237441 |
Bog'liq Bulutli hisoblash-fayllar.orgInfrastruktura xizmat sifatida (IaaS)
"Infrastruktura xizmat sifatida" (IaaS) yuqori darajadagi xizmatlarni ko'rsatadigan onlayn xizmatlarni nazarda tutadi API-lar odatlangan mavhum jismoniy hisoblash resurslari, joylashuv, ma'lumotlarni qismlarga ajratish, masshtablash, xavfsizlik, zaxira va boshqalar kabi asosiy tarmoq infratuzilmasining har xil past darajadagi tafsilotlari. gipervizator virtual mashinalarni mehmon sifatida boshqaradi. Bulutli operatsion tizimdagi gipervizatorlar havzalari ko'plab virtual mashinalarni va mijozlarning turli xil talablariga binoan xizmatlarni yuqoriga va pastga ko'tarish imkoniyatini qo'llab-quvvatlashi mumkin. Linux konteynerlari bitta ajratilgan bo'limlarda ishlaydi Linux yadrosi to'g'ridan-to'g'ri jismoniy apparatda ishlash. Linux guruhlar va nom maydonlari - bu konteynerlarni ajratish, himoya qilish va boshqarish uchun ishlatiladigan asosiy Linux yadrosi texnologiyalari. Containerisation virtualizatsiyadan yuqori ish faoliyatini taklif qiladi, chunki u erda ortiqcha gipervizator mavjud emas. Shuningdek, konteyner sig'imi hisoblash yuki bilan dinamik ravishda taroziga solinadi, bu ortiqcha ta'minot muammosini yo'q qiladi va foydalanishga asoslangan hisob-kitoblarni amalga oshirishga imkon beradi.[75] IaaS bulutlari ko'pincha virtual-mashina kabi qo'shimcha manbalarni taklif qiladi diskdagi rasm kutubxona, xomashyo blok saqlash, fayl yoki ob'ektni saqlash, xavfsizlik devorlari, yuk dengeleyicileri, IP-manzillar, virtual mahalliy tarmoqlar (VLAN) va dasturiy ta'minot to'plamlari.[76]
The NIST Bulutli hisoblash ta'rifi IaaS-ni "bu erda iste'molchi operatsion tizimlar va dasturlarni o'z ichiga olishi mumkin bo'lgan o'zboshimchalik bilan dasturiy ta'minotni joylashtirishi va ishlatishi mumkin. Iste'molchi asosiy bulut infratuzilmasini boshqarmaydi yoki boshqarmaydi, lekin operatsion tizimlar, saqlash, va joylashtirilgan dasturlar; va, ehtimol, tanlangan tarmoq tarkibiy qismlarini cheklangan boshqarish (masalan, uy egasi xavfsizlik devorlari). "[73]
IaaS-bulut provayderlari ushbu resurslarni talabga binoan o'zlarining o'rnatilgan katta havzalaridan etkazib berishadi ma'lumotlar markazlari. Uchun keng maydon ulanish, mijozlar Internetdan yoki foydalanishlari mumkin bulutli bulutlar (bag'ishlangan virtual xususiy tarmoqlar ). Bulutli foydalanuvchilar o'zlarining dasturlarini joylashtirish uchun operatsion tizim tasvirlarini va ularning dasturiy ta'minotini bulut infratuzilmasiga o'rnatadilar. Ushbu modelda bulutli foydalanuvchi operatsion tizimlar va dasturiy ta'minotni yamaydi va saqlaydi. Bulut provayderlari odatda IaaS xizmatlarini kommunal xizmatlar asosida hisoblashadi: xarajat ajratilgan va sarflangan resurslar miqdorini aks ettiradi.[77]
|
| |
Г. А. Агзамова, Г. Х. Исканова - Toshkent tibbiyot akademiyasi huzuridagi pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va...

3
ОГЛАВЛЕНИЕ
Axmedova M.E. Kredit-modul tizimida tilshunoslik fanlarini o
’qitishda
integratsion yondashuvlar nazariyasi ............................................................................ 8
Abdullayeva G.N. Xorijiy tillarni oqitishda integratsiyalashgan mediata
’lim
asosida dars jarayoni tashkillashtirish metodikasi ...................................................... 11
Abduraxmanova Sh.A., Jo
’rayev X. Ta’lim jarayonida zamonaviy web
texnologiyalari va ularning ta
’limdagi o‘rni ............................................................... 14
Акалаев Р.Н., Рахимов А.У. Значение ролевых игр в обучении слушателей
циклов нефрологии.................................................................................................... 16
Akromova Z.Sh.
Fasilatsion o’qish va o’rganishda didaktik yondashuvlar
nazariyasi ..................................................................................................................... 17
Алиева К.К. Инновационные обучающие технологии в преподавании
клинических дисциплин ........................................................................................... 20
Анваров Ж.А., Абидов А.Б., Бобожонов Ш.Ж., Назиров Ш.А. Гуруҳли
лойиҳалаш усулини талабалар мустақил ишларини қабул қилишда қўллаш..... 22
Асадова Г.А., Эшдавлатов Б.М., Оташехов З.И. Особенности качество
модульного обучения в медицинских вузах ........................................................... 24
Ҳошимова Д - Toshkent tibbiyot akademiyasi huzuridagi pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini...

7
Чудакова В.П. Инновационная технология формирования компетентностей
конкурентоспособности личности в условиях модернизации и
цифровизации системы повышения квалификации педагогов .......................... 124
Sharipov I.L., Akramov B.R., Goyibov S.S. Anesteziologiya va reanimatologiya
fanini o’qitishda yangi pedagogik texnalogiyalarni qo’llash .................................... 127
Шебанова В.И., Тодосийчук Ю.А. Состояние психического здоровья
детского населения в украине ................................................................................ 129
Шебанова В.И., Никодон О.А. Применение социально-психологического
тренинга в образовании взрослых ........................................................................ 131
Ыгиева Д.Г., Пивин М.Р. Оценка эффективности программы обучения по
подготовке парамедиков ......................................................................................... 133
Агзамова Г.С., Камолитдинов Ш. Применения методов мнемоники в
образовательном процессе педагогов-медиков ................................................... 133
Бобомуратов Т.А., Абдуллаева М.М. Применение инновационных
интерактивных методов обучения в педиатрии
.................................................. 133
Гарипова Р.В. О подготовке к профессиональной деятельности по
специальности «врач-профпатолог» ..................................................................... 133
Teleboshqaruv va telesignalizatsiya tizimi

|
Teleboshqaruv va telesignalizatsiya tizimi
|
bet | 2/7 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #229452 |
Bog'liq Maftuna2T1.Teleboshqaruv va telesignalizatsiya tizimi
1.1. Telemexanik tizimlarning asosiy tugunlari
Mexanik boshqarish va uzoq masofalardagi faoliyatni nazorat qilish ularni telemexanik tizimlardan foydalanib bartaraf etish uchun maxsus vositalarni talab qiladi.
Ma'muriy va ijro etuvchi nuqtalar o'rtasidagi masofa katta bo'lganligi sababli aloqa kanallari sonini kamaytirish zarurati paydo bo'lsa, ob'ektlarni boshqarishning telemexanik usuli qo'llaniladi. Buning uchun uzatiladigan signal shifrlangan va aniq xususiyatlarga ega bo'lgan pulslar tizimini ifodalovchi kodlangan shaklda lyuboriladi. Qabul qilish nuqtasida ushbu impulslar boshqariladigan ob'ektni dekodlash va faollashtirish yoki indikatorning holatini o'zgartiradigan maxsus qurilmalar tomonidan qabul qilinadi.
Har bir telemexanik tizim kodlarni uzatish yoki qabul qilish uchun muayyan vazifalarni bajaradigan alohida tugunlardan iborat. Quyidagi tugunlar telemexanik tizimlarning funktsional tugunlariga tegishli (1-rasm):
BOSHQARISH PULITI
I
Z
R
L
SH
R
LO
G
P
DE
UZATISH
LINYASI
1-rasm.Teleboshqaruvning blok diagrammasi
G-generator buyruqlarni uzatish uchun tok impulslarini ishlab chiqaradi;
SH-shifrator berilgan buyruqni ma’lum xususiyatlar bo’yicha impuls kodlariga aylantiradi;
L– lineyniy impuls kodlarini qabul qilish uchun ;
D – deshifrator qabul qilingan kodni ijro qurulmalari tushadigan yoki qabul qiladigan signalga aylantiradi;
Z– zashitniy ximoyalovchi, uzatuvchi tomonda kodning to’g’ri ishlab chiqarilayotgani va qqabul qiluvchi tomonda uzatuvchi;
I – ispolnitelniy ijro etuvchi;
UebuelJeuexs epIuepoh JeUueaSueO
1.2 Yuboruvchi qurilmalarning strukturaviy diagrammasi
Etkazib beradigan qurilma aloqa liniyasida kuzatilgan ob'ektlarning belgilangan parametrlariga mos keladigan alohida signallarni uzatishi kerak.Buning uchun yuqoridagi ma'lumotlar qayta ishlanishi kerak. Qayta ishlash jarayoni uzatish moslamasini birgalikda aniqlaydigan turli xil alohida qurilmalar tomonidan amalga oshiriladi. Masalan, kodlovchi, kod konvertori, taymer, multipleksor va shunga o'xshashlar.
Yuboruvchi qurilma bir nechta funktsional birliklardan iborat:
2-rasm. Transmitterning blok diagrammasi
-CD- kodlovchi, uzatilgan buyurtma asosida chiqdi avtobusiga ma'lum kodni (operatsiya) kombinatsiyasini, ya'ni - nazorat qilinadigan ob'ektning raqamini beradi;
- Code converter x / y , ikkilik kodni shovqinka qarshi kodga aylantiradi;
- kod kombinatlarini saqlash uchun mo'ljallangan RG xotira bloki;
- C 3 O qurilmasini ishga tushirish va to'xtatish sxemasi;
- soat zarbasi G, taymerni almashtirish uchun to'rtburchaklar shakli barqaror ketma-ketligini hosil qiladi;
- Taymerni CT, multiplekserning kirishiga soat signalini tushiradi;
- MS multiplekseri , vaqt parallel impulslarini ketma-ket pulslarga aylantiradi;
- Qo nazorat qilish davri , ishlab chiqaruvchi kodlarning to'g'riligini tekshiradi. Transmiterning blok diagrammasi 2-rasmda.
|
| |
Mavzu: Ekologiya fani, uning predmeti va vazifalari

|
Mavzu: Ekologiya fani, uning predmeti va vazifalari
|
bet | 1/13 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 57,35 Kb. | | #151823 |
Bog'liq Mavzu Ekologiya fani, uning predmeti va vazifalari-fayllar.org (1)
Mavzu: Ekologiya fani, uning predmeti va vazifalari
Mavzu: Ekologiya fani, uning predmeti va vazifalari
Ekologiya so`zi grekcha bo`lib, «oykos» - uy, yashash joyi, «logos» - fan demakdir. Bu so`zlarni keng ma'noda tushunish zarur. Atamaning fanga kiritilishidan hozirgacha o`tgan davr mobaynida uni turli mutaxassislar turlicha izohlab kelmoqdalar. Rus olimi akademik S. Shvarts: men ekologiya fani to`g`risida yuz xil fikr aytishim mumkin va ularning barchasi ozmi-ko`pmi to`g`ri bo`lib chiqadi, degan edi.
Darhaqiqat bu tushunchani kengaytirishda, ekologiya fanining shakllanishi va rivojlanishida ko`pgina olimlar hissa qo`shdilar. Ingliz olimlaridan CH. Elton populyatsion ekologiya nazariyasini yaratgan bo`lsa, rus olimi V.N. Sukachev biogeotsenozlar tushunchasini asosladi. Shuningdek rus olimlaridan K.F. Rulye zoobiologiya faniga, A.N. Beketov esa fitogeografiya faniga asos soldi. Ekologiya fani tarixida ayniqsa CH. Darvinning evolyutsion ta'limoti hamda akademik V. I. Vernadskiyning biosfera to`g`risidagi ta'limoti tub burilish yasadi.
Shunday qilib, ekologiya fani to`g`risidagi tasavvurlar tobora kengayib bordi. Xulosa qilib aytganda ekologiya biologiya fanlarining rivojlanishidan kelib chiqqan yangi tarmoq bo`lib, u biologik makrotizimlar ya'ni populyatsiyalar va biotsenozlar darajasidagi organizmlarning bir-birilari bilan va atrof muhit bilan bog`lanishlari to`g`risidagi fandir. Uning predmeti–bunday bog`lanishlarning zamon va makonga qarab o`zgarib borishni o`rganish ya'ni atrof muhitdagi tabiiy muvozanatni monitoring qilishdan iboratdir.
Ekologiya fanining vazifalari uning ma'nosi singari keng bo`lib, Yer yuzidagi tiriklik jarayonlarining qanday kechayotganligini o`rganib borish, fan va texnika rivojlangan hozirgi sharoitda industrial jamiyat kishisining tabiatga ta'sirini o`rganish va uni boshqarishdan iborat. Bu vazifani bajarish uchun ekologik meyorlashtirish tizimini yaratish zarur. Ekologik meyorlashtirish-bu atrof muhitga antropogen ta'sirning yo`l qo`yilishi mumkin bo`lib meyorini belgilashdir. Mazkur nazariyani rus olimi S. Shvarts ishlab chiqib, qo`llash uchun taklif qilgan. Ekologik meyorlashtirilishning yo`lga qo`yilishi yashash muhitidagi tabiiy muvozanatni saqlab qolib, inson uchun noqulay ekologik vaziyat vujudga kelishining oldini oladi.
|
| |
Maxsus kombinatsiya sxemalarini sintez qilish

|
Maxsus kombinatsiya sxemalarini sintez qilish
|
bet | 4/7 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #229452 |
Bog'liq Maftuna2T3. Maxsus kombinatsiya sxemalarini sintez qilish
Umuman olganda, kombinatsiyalangan diskret qurilmaning sintezi operatsiya algoritmining berilgan og'zaki tavsifiga asosan sxematik diagramani yaratishdan iborat.
3.1. Kombinatsiya sxemalarini sintez qilishning umumiy usuli
Maxsus biriktirish sxemalari ma'lum funktsiyalarni bajaradigan mustaqil tugunlarni bildiradi. Ular qo'shimchalar, kodlagıchlar, dekoderlar, kodni o'zgartirgichlar, multiplekserlar, demmultiplekserlar va boshqalar.
Maxsus kombinatsiyalash sxemalarini sintez qilish yuqorida ko'rsatilgan mustaqil tugunlarning strukturasini qurish jarayoni bo'lib, u mehnat sharoitlarini amalga oshiradi. Muayyan maqsadga muvofiq, turli xil maxsus kombinatsiya sxemalari alohida o'ziga xos xususiyatlarga ega, ammo umuman sintezning umumiy tartibi bir necha bosqichlardan iborat:
Haqiqiylik jadvali shaklida diskret qurilmani ishlab chiqish vazifasini taqdim etish;
Kontaktlarning kommutatsiya vazifasini haqiqiylik jadvaliga muvofiq chiziladi;
Funktsiyani minimallashtirish;
Qurilmaning strukturaviy diagrammasini minimallashtirilgan formulaga muvofiq kompensatsiya qilish;
Muayyan turdagi elementlarda alohida qurilmaning haqiqiylik jadvali qurish.
Keling, ushbu bosqichlarni batafsil ko'rib chiqamiz:
1-bosqich. Vazifani haqiqiylik jadvali shaklida ifodalab, ishlab chiqarilayotgan alohida qurilmaning sxemasini tahlil qilish asosida amalga oshiriladi. Har bir kodli o'zgaruvchilar to'plami uchun chiqish o'zgaruvchilarini mos qiymatlari o'rnatiladi.
2- bosqich. Sxemaning haqiqiylik jadvali (TI) bo'yicha sxemaning funksiyasi (FF) formulasi mukammal dizyunktiv yoki konyunktiv an'anaviy shakl (SDNF yoki SKNF) shaklida bo'ladi. Misol uchun, TIdan CDNF shaklida FSni kompilyatsiya qilish uchun faqatgina ushbu parametr "1" qiymatini olgan kirish parametrlari to'plamlari tanlanadi. Ko'rsatilgan jamoalar «1» konstitutsiyalari shaklida ifodalanadi va birlashma tomonidan birlashtiriladi.
3 bosqich. Minimallashtirish usullardan biri bilan amalga oshiriladi (to'g'ridan-to'g'ri soddalashtirish uchun Kvayna va Mak-Klaski, Karto Karno usullari ishlatiladi).
|
| |
Reja:
1.Om va Joul – Lens qonunlarining integral va differensial ko’rinishi

|
Reja:
1.Om va Joul – Lens qonunlarining integral va differensial ko’rinishi
|
bet | 2/10 | Sana | 26.05.2024 | Hajmi | 273,79 Kb. | | #254168 |
Bog'liq farrux mustaqil 5Reja:
1.Om va Joul – Lens qonunlarining integral va differensial ko’rinishi
2.O’tkаzgichlаrdаgi elеktr tоki. Elеktr tоkining mаvjud bo’lish shаrti.
3.Mеtаllаrdа elеktr o’tkаzuvchаnligining klаssik nаzаriyasi. 3.Оm vа Jоul-Lеns qоnunlаrining diffеrеnsiаl vа intеgrаl ko’rinishlаri.
5.Tаshqi kuchlаr. Elеktr yurituvchi kuch (EYUK). Butun zаnjir uchun Оm qоnuni.
6. Kirхgоf qоidаlаri.
7.Vаkuumdа elеktr tоki.
Om qonunining integral va differensial ko’rinishi.
E lektrga yot kuchlar ta’sir etmaydigan zanjirning qismi bir jinsli o’tkazgich deb ataladi. Zanjirning bir qismi uchun Om qonunining ifodasi kesim yuzasi o’zgarmas bo’lgan o’tkazgichlar, ya’ni bir jinsli o’tkazgichlar uchun tok kuchini aniqlashga imkon beradi. Ammo, ko’pincha, amalda tok o’tkazuvchi similar to’g’ri geometrik shaklga ega bo’lmagan hollarda tok kuchini hisoblashga to’g’ri keladi. Masalan, sferik yoki silindrik kondensatorlar elektr zanjiriga ulangan hollarda Om qonunining shakldagi ifodani qo’llab bo’lmaydi, chunki kondensator qoplamalari sirtining har xil nuqtalarida maydon kuchlanganligi turlicha va har bir qoplamaning sirti ham bir xil qiymatga ega. Endi Om qonuning differensial ko’rinishini yozaylik. Tok zichligi va uzunligi ga teng bo’lgan silindrik o’tkazgichni olaylik (1 - rasm). Silindrik o’tkazgichdagi tok zichligi yo’nalishi maydon kuchlanganligi yo’nalishiga mos keladi. Silindrik o’tkazgichning ko’ndalang kesimi yuzasidan oqib o’tuvchi tok kuchi.
ga teng. O’tkazgichning qarshiligini va undagi kuchlanish tushishini deb olsak, bu holda Om qonunini shunday ifodalasak bo’ladi:
Zaryad tashuvchilar har bir nuqtada E vektor yo’nalishi bo’ylab harakatlanadi. Shuninh uchun J va E ning yo’nalishi mos tushadi. Anizatrop jismlarda J va E vektorlarining yo’nalishi mos tushmasligi mumkin. Shunday qilib,
Tok zichligi va maydon kuchlanganligining yo’nalishlari bir xil bo’lgani uchun
bu yerda o’tkazgichning solishtirma o’tkazuvchanligi. Bu ifoda Om qonunining differentsial ko’rinishi deb ataladi.
|
| |
Vositali to‘ldiruvchi - Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar

|
Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar
|
bet | 10/27 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 0,86 Mb. | | #109478 |
Bog'liq Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotla-fayllar.orgVositali to‘ldiruvchi. Bosh, qaratqich tushum kelishiklaridan boshqa kelishiklardagi va ko‘makchili so‘zlar bilan ifodalangan to‘ldiruvchi vositali to‘ldiruvchi deyiladi. Masalan: Boshimdan o‘tganini o‘zim bilaman.
Shodlik yo‘lga boshladi meni, Baxtiyorlik bo‘ldi odatim. (H.O.)
Maydon o‘zining ko‘rkamligi va ulug‘vorligi bilan butun shaharga hush kiritgan edi. (P. Q.)
Vositali tuldiruvchi kimga? nimaga? kimdan? nimadan? kimda? nimada? kim bilan? nima bilan? kim haqida? nima haqida? kabi so‘roqlardan biriga javob beradi. Masalan:
Do‘st bilan obod uying.
Gar bo‘lsa u vayrona ham. (E. V.)
Mehmonlarga har nav shirinliklar, pista, bodom, quruq mevalar tortildi. (0.)
Aniqlovchi va uning ifodalanishi
Predmetning turli belgilarini, bir predmetning ikkinchi predmetga qarashli ekanligini bildiruvchi ikkinchi darajali bo‘lak aniqlovchi deyiladi. Aniqlovchi qanday? qanaqa? qaysi? qancha? kimning? nimaning? qayerning? kabi so‘roqlaridan biriga javob beradi. Masalan: Oq, sariq. qizil, rang-barang chirmoviqlar, tikanli gullaming hammasi shudring bilan top-toza yuvilgan. (O.Yo.) Aniqlovchi asosan, otga bog‘lamb keladi. Aniqlovchi qanday ma’noni ifodalashiga ko‘ra uch xil:
1) sifatlovchi;
2) qaratqichli;
3) izohlovchi.
Sifatlovchi. Predmetning belgi-xususiyatL hajmi, shakli, maza-ta’mi, rang-turi, miqdor-darajasi, tartibi kabilarni bildiruvchi aniqlovchi turi sifatlovchi deyiladi. Sifatlovchi bog‘lanib kelgan so‘z sifatlanmish deyiladi. Sifatlovchi o‘z sifatlanmishiga bitishib yoki bog‘lanib, sifat, son, olmosh, ravish, sifatdosh. undov, taqlid so‘zlar va so‘z birikmasi bilan ifodalanadi.
Sifat bilan ifodalanishi: Nasiba g‘ayratli, ishchan tashabbuskor bir qiz bo‘lib o‘sdi. (O. Yo.) Rang-barang gullar gulzorning husniga husn qo‘shib turibdi. (Sh.R.)
Son bilan ifodalanishi. Uch og‘ayini botirlar ertagini o‘qidim. Ikkala do‘st qizg‘in bahslashardi.
Olmosh bilan ifodalanishi: Huv, o‘sha aytgan yigit sizmisiz. Devor ortidagi qo‘rg‘onchada xotin kishi aytayotgan qo‘shiq Bol-tavoyga huv, o‘sha anorzor bog‘ni, Salomatni eslatib qo‘ydi (S. A.)
|
| |
Egasi topiladigan gap - Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar

|
Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar
|
bet | 15/27 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 0,86 Mb. | | #109478 |
Bog'liq Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotla-fayllar.org2. Egasi topiladigan gap.
Bir tarkibli gaplarning bu tipida ega bo‘lmaydi, lekin uni gapning kesimidan anglab olish mumkin. Bunda diqqat bajaruvchi shaxsga emas, balki harakatga qaratilgan bo‘ladi. Bunday bir tarkibli gaplarning bosh bo‘lagi, asosan fe’l bilan ifodalanadi. Egasi topiladigan gaplarda shaxs tasavvuri turlicha bo‘ladi. Mana shu jixatdan, bu gap tiplarni:
1. shaxsi aniq
2. shaxsi noaniq
3. haxsi umumlashgan gaplarga ajratish mumkin.
Shaxsi aniq gap.
Kesim fe’l bilan ifodalanib, xarakatni bajaruvchi shaxsni aniq ko‘rsatib tursa,bunday bir sostavli gaplarni shaxsi aniq gap deyiladi.
Shaxsi aniq gapning kesmi quydagicha ifodalanadi:
1. Aniqlik maylidagi fe’l bilan. Masalan: Sermanzara dalalarni tomosha qilib yuraman. (O) Yoppasiga xush kelibsizlar. (YA)
2. Buyruq mayli shaklidagi fe’l bilan. Masalan: Endi o‘zingizning ishingiz xaqida gaplashib olaylik.(Tuyg‘un)
3. Shart-istak maylidagi fe’l bilan. Masalan: Birodarlar, shu ishni birgalikda bajarsak.
Shaxsi aniq gapning kesmi ba’zan ot kesim bo‘lishi xam mumkin.
Shaxsi aniq gaplar badiy adabiyotda, ayniqsa, dialog formasidagi nutqda ko‘p qo‘llanadi.
Shaxsi noaniq gap.
Kesim fe’l bilan ifodalanib, shaxsni aniq ko‘rsatib turmaydigan bir sostavli gap shaxsi noaniq gap deyiladi.
Shaxsi noaniq gapning bosh bo‘lagi uchinchi shaxsga qaratilgan bo‘ladi. Lekin bajaruvchi shaxs noaniq bo‘ladi.
Shaxsi noaniq gapning kesmi quydagicha ifodalanadi.
1.Aniqlik mayli formalari bilan. Masalan: Yoshlik xotirasini yozilmagan oq varoq deyiladi. (Shuxrat). Bu yigitni muncha qiynashadi.
2.Buyruq istak maylining 3-shaxs formasi bilan. Masalan: Sen borib xabar ber, yana bizni qidirib yurishmasin.
3.Shart istak maylining 3-shaxs formasi bilan: Kitob yog‘ochmidiki, uni tesha bilan chopsa (X.G)
Bu gaplarning hammasida ham bosh bo‘lak 3-shaxs formasidagi fe’l bilan ifodalangan. Lekin ularda harakatni bajaruvchi shaxs noma’lum. Bunday konstruksiyali gaplarda diqqat harakatga qaratilgan. Bularda ega tushirilgan deb bo‘lmaydi.
Shaxsi noaniq gaplar shaxsi aniq gaplarga qaraganda kam qo‘llaniladi. Bu tip gaplar ilmiy adabiyotlarda qo‘llanilmaydi.
|
| |
To‘liq va to‘liqsiz gap - Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar

|
Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar
|
bet | 19/27 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 0,86 Mb. | | #109478 |
Bog'liq Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotla-fayllar.org6. To‘liq va to‘liqsiz gap.
Gaplar zarur bo‘laklarning to‘la ifodalanishi yoki tushirilishiga qarab, ikkiga bo‘linadi.
1. To‘liq gap.
2. To‘liqsiz gap.
To‘liq gaplarda aytilayotgan fikrni ifoda qilish uchun zarur bo‘lgan bo‘laklarning barchasi mavjut bo‘ladi. To‘liqsiz gaplarda esa, aytilayotgan fikrni ifodalash uchun zarur bo‘lgan gap bo‘laklarning bir qismi qatnashmaydi. Lekin bu bo‘laak kontekstdan, oldingi gapdan yoki nutq so‘zlanib turgan sharoitdan bilinib turadi. Masalan:
- Oting nima?
- Ta’lat.
- Kimning o‘g‘lisan ?
- Nazir akaning. (R.F.)
To‘liqsiz gap jonli so‘zlashuvda,dialogda ko‘p uchraydi. Masalan:
- Gapiring, nega jim bo‘lib qoldingiz?- dedi Bo‘ston.
- Xayol olib qochdi.
- Qayoqqa?
- Ajoyib shinam boqqa.
Ko‘rinadiki, savol-javoblarning tuzilishi o‘ziga xos xususyatlarga ega. Xar bir savol yoki javobda dialog mavzusiga yangilik qo‘shuvchi gap bo‘laklari ishlatilayotir.
To‘liqsiz gapda quydagi gap bo‘laklari tushirilishi mumkin.
1. Kesim va kesimga oid oid so‘zlar tushiriladi.
A) - Kim so‘zladi?
- Liza.
B) Dodxox: - So‘z qaytarishga sizga kim xuquq berdi?
Muqimiy: - Insof, vijdon, idrok va andisha. (S. Abd)
2. Ega tushiriladi.
- Zulfiya nima qildi?
- O‘qidi.
3. Ega va kesim tushiriladi.
- Sidiqjon nima to‘g‘risida so‘zladi?
- Maktab tajriba yer uchastkasi xaqida.
4. Ikkinchi darajali bo‘laklar tushiriladi.
- Ertaga ekuskursiyaga kimlar qatnashadi?
-Xammamiz qatnaashamiz.
1. Sifatlovchi aniqlovchi
Aniqlovchining bu turi ot bilan ifodalangan bo‘lakka odatda bitishuv yo‘li bilan bog‘lanib, otdan anglashilgan predmetning belgi-xususiyatini, sifatini, miqdorini, o‘ringa munosabatini bildiradigan aniqlovchining bir turidir. U qanday?, qanaqa?, qaysi?, qancha?, necha?, nechanchi?, qachongi?, qayerdagi? so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi.
Sifatlovchi bog‘lanib kelgan so‘z sifatlanmish deb ataladi.
Sifatlovchi turli so‘z turkumlari bilan ifodalanadi:
|
| |
Qaratqich aniqlovchi - Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar

|
Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar
|
bet | 21/27 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 0,86 Mb. | | #109478 |
Bog'liq Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotla-fayllar.org2. Qaratqich aniqlovchi
Bu aniqlovchi ot yoki otlashgan so‘z bilan ifodalangan bo‘lakka muvofiqlashuv yo‘li bilan bog‘lanib, o‘zi ifodalayotgan shaxs yo predmetga boshqa bir shaxs yoki predmetning qarashli, tegishli ekanini bildiruvchi aniqlovchining bir turidir. U kimning? nimaning? qayerning? so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi.
Qaratuvchi bog‘lanib kelgan so‘z qaralmish deb yuritiladi.
Qaratuvchi quyidagicha ifodalanadi:
1) ot yoki ot o‘rnida qo‘llanadigan olmosh bilan: Tip-tiniq fazoning bir burchida turnalar karvoni ko‘rindi. Zum o‘tmay ularning o‘ychan sadolari havoni to‘ldirdi... (O‘.Hoshimov).
2) harakat nomi bilan: U bilan uchrashishning ming xil yo‘lini izladi. (S.Ahmad). Ovora bo‘lmoqning nima zarurati bor? (A.Qodiriy).
3) otlashgan sifat bilan: Nomardga ishi tushmagan mardning qadrini bilmas. (Maqol). Tekinning minnati ko‘p, mehnatning ziynati ko‘p. (Maqol). Qo‘rqoqning ko‘zi katta, ahmoqning so‘zi katta. (Maqol).
4) otlashgan son bilan: O‘nning yarmi – besh.
5) otlashgan olmosh bilan (sifat, son o‘rnida qo‘llanadigan otlashgan olmosh bilan): Buning sababi ko‘p. (P.Qodirov).
6) otlashgan sifatdosh bilan: O‘qiganning tili ko‘p uzun bo‘ladi. (Maqol).
7) otlashgan ravish bilan: Ertaning buguni bor, bugunning ertasi bor. (Maqol).
Qaratuvchi ba’zi hollarda so‘z birikmasi bilan ifodalanishi mumkin. Masalan: ... kim bo‘lsa ham beklardan birining shunday tinchsizlik chiqarishig‘a «mumkin va bo‘ladirg‘an ish» deb qarar edi. (A.Qodiriy). Cho‘qqida yashashning ta’rifi ulug‘, cho‘qqidan olam keng, cho‘qqida - yorug‘!!! (Shuhrat).
Qaratuvchi gapga teng predikativ birlik bilan ham ifodalanadi. Masalan: Uyda rohati yo‘qning ko‘chada farog‘ati yo‘q. (Maqol). Dili qing‘irning tili qing‘ir. (Maqol). Qizi borning nozi bor. (Maqol).
Qaratuvchi ikki xil shaklda bo‘lishi mumkin: belgili va belgisiz. Aniqlovchi qaratqich kelishigi affiksini olgan bo‘lsa, belgili bo‘ladi. Masalan: Har narsaning dalili bor: aqlning dalili – fikr, fikrning dalili sukutdir. («Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur»).
Aniqlovchi qaratqich kelishigi affiksini olmagan bo‘lsa, belgisiz sanaladi. Masalan: Xullasi, ikkala qal’a ahli bir-biri bilan ahil, bir onaning bolasidek yashar ekan. (S.Ahmad). Mashina Hazrat Botir burulishiga kelganda, Tolibjon kabina tomini tapillatib urdi. (S.Ahmad).
3. Izohlovchi
Bu bo‘lak aniqlovchining bir turi sifatida o‘zi aloqador bo‘lgan so‘zga bitishuv yo‘li bilan bog‘lanib, uni boshqacha nom berish yo‘li bilan aniqlab, izohlab keladi.
Izohlovchi bog‘lanib kelgan so‘z izohlanmish deb qaraladi.
Izohlovchi, asosan, ot bilan ifodalanib, quyidagi ma’nolarni bildiradi:
|
| |
) unvonni: Orqadagi «Chayka»dan general

|
) unvonni: Orqadagi «Chayka»dan general
|
bet | 22/27 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 0,86 Mb. | | #109478 |
Bog'liq Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotla-fayllar.org1) unvonni: Orqadagi «Chayka»dan general Luqmonov tushdi. (S.Ahmad). Ro‘para kelgan bir ayoldan: «Professor Jabborov qayerda o‘tiradi?»- deb so‘radi. (O‘.Usmonov).
2) amalni: Qishloq xo‘jalik bo‘limining mudiri Zokir Qo‘shmoqov qotmadan kelgan, jikkakkina yigit bo‘lib, harakatchan yigit edi. (O‘.Usmonov). Ko‘rinishidan qo‘rs odamga o‘xshab ketadigan bo‘lim mudiri O‘sar Qurbonovich kirib keldi. (Y.Yakvalxo‘jaev).
3) kasbni, mutaxassislikni: Rafiqov idorada turolmaydi, chunki idorada hisobchi Umar Alidan boshqa hech kim yo‘q. (A.Qodiriy). Adabiyot o‘qituvchisi YAmin afandi bir dasta insholar yozilgan daftarlar ustiga bitta kitob qo‘yib, kirib kelarmish (Y.Yakvalxo‘jaev). U rassom O‘rol Tansiqboev asarlarining nushasini jurnallardan qirqib olib saqlardi. (S.Ahmad).
4) qarindoshlikni: Nomimni dadam emas, bobom Ahmadbek hoji qo‘ygan ekanlar. (Y.Yakvalxo‘jayev). Hojar xolam ham qozon nonni yopadilar-ku. (P.Qodirov). Saltanatning ukasi Mirvosil armiyadan ta’tilga kelgani, shunda qarindosh-urug‘larining barii yig‘ilganini xabarlashdi. (O‘.Usmonov).
5) laqabni: Mahamat chatoq keyingi fikrlarini bir safga jamlayotganday tag‘in bir oz jim qoldi. (O‘.Usmonov). Islom Novcha ketmonini qo‘liga olib, hammadan yarim gaz yuqori turgan qaddi bilan g‘o‘zaning ustiga keladi. (A.Qodiriy). Dalavoy kal dadangni tanirdi, o‘shandan so‘radim. (S.Ahmad).
6) taxallusni: Muso Toshmuhammad o‘g‘li Oybek - taniqli o‘zbek yozuvchisi.
7) jinsni: Nahot qiz bola o‘z otasini shunchalik mensimasa? (O.Yoqubov). Maktab yonidagi ikki xonali uychada o‘qituvchi qiz Cho‘lponoy istiqomat qiladi. (P.Qodirov).
8) yaqinlikni: Yana do‘stim Mamajon Ali jonimga oro kirdi. (Y.Yakvalxo‘jayev). Malohatxon dugonasi Hamida bilan Akromni hazil-mutoyibalar bilan kuzatib qo‘yishar edi. (O.Yoqubov).
Izohlovchi ba’zan so‘z birikmasi bilan ham ifoda etiladi. Masalan: Ayniqsa, yosh olim Aziz Qosimovning xizmatlari salmoqli bo‘ldi. (O‘.Usmonov). Xonaga kichkina sandiqcha ko‘tarib, asab doktori Shamsiqamar kirib keldi. (Y.Yakvalxo‘jayev). Bu ma’ruza institutning bosh arxitektori Zafar Boboyevning bir loyihasi to‘g‘risida edi. (O.Yoqubov).
Izohlovchi izohlanmishdan oldin ham, undan keyin ham kelishi mumkin: So‘ng boshqarma boshlig‘i G‘iyosiddinovni esladi. (P.Qodirov). U dadasi bilan mendan tashqari, Oqsoqolga, Xolposh xolasiga, Potma-Zuhra kelinoyilariga salom aytibdi. (O‘.Hoshimov).
|
| |
Nominativ gap - Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar

|
Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar
|
bet | 17/27 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 0,86 Mb. | | #109478 |
Bog'liq Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotla-fayllar.org4. Nominativ gap
Bosh kelishikdagi ot yoki otlashgan so‘z bilan ifodalanib, predmet yoki voqea- xodisalarning mavjudligini tasdiqlovchi bir sostavli gap nominativ gap deyiladi.
Nominativ gaplarda fikrning nisbiy tugalligi predikativlik intonasiya orqali ifoda qilinadi. Intonasiya bunday gaplarda birinchi darajali rol o‘ynaydi.
Oddiy so‘z intonatsiya tufayli gapga aylanadi.Nominativ gap yakka xolda qo‘llanilmaydi, undan keyin boshqa bir tipdagi gap keladi.
Nominativ gaplar quydagilarni ifoda qiladi.
1.Tasviriylikni ifoda qiladi: Martning oxiri. Kunduz soat uch chamasi. Yangi shaxar ko‘chalari. Ilk baxor shamollari yoqimli esadi. Jo‘raxonning uyi. Yorug‘. Ozoda. Birinchi xona. Bir chetida pianino. Xonaga kichik koridorlardan kiriladi.
2. Ko‘rsatishni ifoda qiladi. Mana, Kratoy. U jamiki boylarga o‘t bilan suvday.
3. Baxolashni ifoda qiladi. Bunga turli ekspressiv ottenka (shodlanish, afsuslanish, taajublanish kabilar) ni ifoda etuvchi gaplar kiradi.
“Voy bechora!”-dedi Gulsunbibi birdan. (O) Nominativ gap bosh kelishikdagi ot, otlashgan so‘z,olmosh, son kabi so‘zlar bilan ifodalanadi.
A) ot bilan: Qish. Xamma yoqni qor qoplagan.
B) otlashgan so‘z bilan : Mana beshinchilar. Xammaning diqqat-e’tibori maydonga kirib kelgan voleybolchilarga qaratildi.
V) olmosh bilan: Ana u! Yurak urishlar bilan zoriqib, zoriqib kutganim Saodat ! (G‘.G‘)
Nominativ gap quydagi semenatik xususyatlarga ega.
1. Konkret predmetlarning mavjudligini tasdiqlaydi.
Mana qip-qizil gullar. Bulardan atir xidi anqiydi.
2.Turli abstrakt predmetlarning mavjudligini tasdiqlaydi.
Ingilzlarning ko‘rsatgan marxamati. Mana ko‘ring . (YA)
3.Turli onomistik- topominik xarakterdagi predmetlarning mavjudligini tasdiqlaydi. Cheksiz Qoraqum. Eski xarob bir qo‘rg‘on. Vaq saxardan oshgan. (YA)
4. Kishilik olmoshlari orqali ifodalangan shaxslarning mavjudligini tasdiqlaydi. Mana men ! Xozir qarasang menga o‘xshaganlar. (O)
5. O‘rin-joyning mavjudligini tasdiqlaydi. Zindon. Kishanlangan maxbuslar uyquda.
6. Turli tabiat xodisalarini mavjudligini aniqlaydi. Kuchli yomg‘ir. Tezda ariqlarga suvlar tosha boshladi.
Nominativ gap yig‘iq gap yoki yoyiq bo‘lishi mumkin.
Maslan: Yig‘iq : Kuz. Atrofda ish qizg‘in.
Yoyiq : Qum-qum dala. Orqadan otliq askarlar kelib
qoldi.
|
| |
Hol va uning ifodalanishi - Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar

|
Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar
|
bet | 12/27 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 0,86 Mb. | | #109478 |
Bog'liq Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotla-fayllar.orgHol va uning ifodalanishi
Ish-harakatning belgisi, qay tarzda bajarilishi, sababi maqsadi va uning bajarilishi bilan bog‘liq bo‘lgan o‘rin va paytga munosabatini ifodalovchi gap bo‘lagi hol deyiladi. Qay tarzda? qay holatda? qayerda? qayerga? qayerdan? qachon? kabi so‘roqlardan biriga javob beradi.
Hol ravish, ravishdosh, jo‘nalish, chiqish, o‘rin payt kelishigidagi ot yoki ko‘makchili ot bilan, taqlidiy so‘z va son bilan ifodalanadi. Hol vazifasida keluvchi so‘z turkumi, asosan, ravishdir. Masalan:
Tong chog‘i tun bilan kunduz uchrashdi, Tunda armon bilan yulduz uchrashdi. (U. A.) Ravishdoshning ham asosiy vazifasi gapda hol bo‘lib kelishdir. Masalan: G‘ulomjon qishloqda bo‘lgan voqealarni oqizmay- tomizmay so‘zlab berdi. (M.I.)
Hol ma’no xususiyatiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: ravish holi,payt holi, o‘rin holi, sabab holi, maqsad holi, daraja - miqdor holi.
Ravish holi. Ish-harakatning qay tarzda bajarilishini bildiradigan hol ravish holi deyiladi. Masalan: Ali Qushchi o‘ychan odimlaganicha rasadxonaga kirdi. (0. Yo.)
Bulut zamin bilan yig‘lab uchrashdi,
Shamol kurtaklarni ilg‘ab uchrashdi. (U. A.)
O‘rin holi. Ish-harakatning bo‘lish, yo‘nalish, boshlanish o‘rnini bildirgan hol o‘rin holi deyiladi. Masalan:
Bunda bulbul kitob o‘qiydi
Bunda qurtlar ipak to‘qiydi. (H.O.)
Qalandar atrofiga diqqat bilan razm soldi. (0, Yo.) Tepadan unga tanish ko‘chalar, uylar, dalalar bir-bir ko‘rinib o‘tadi. (P. Q.)
Payt holi. Ish-harakatning bajarilish paytini bildiradigan hol payt holi deyiladi. Masalan: Ertalab osh suzsak, bir nasiba kam. (G‘.G:.) Ular Samarqanddan kecha tun yarmida chiqqan, tong otguncha, yo‘l yurib, subhidan shu jilg‘aning boshidagi yong‘oq-zorga kelib qo‘nishgan edi.(0. Yo.)
Daraja -miqdor holi. Ish-harakatning bajarilishini daraja-miqdor jihatidan aniqlab keladigan hol daraja-miqdor holi deyiladi. Masalan: Yigirma uch gul fasli, bargday umrimdan o‘chdi. (U.A.) Mard bir marta o‘ladi, nomard ming marta. (Maqol.) Ko‘p o‘yla, kam so‘yla. (Maqol.)
Sabab holi. Ish-harakatning bajarilish sababini bildiruvchi hol sabab holi deyiladi. Masalan:
Ne uchun sevaman O‘zbekistonni,
Tuprog‘in aylab ko‘zga to‘tiyo. (A. 0.)
Mustaqillik bo‘lgani uchun biz dunyo hamjamiyatiga a’zo bo‘ldik. (Gazetadan.) Sen bor uchun men bu yerlarga keldim. Elmurod xursandligidan tez-tez qadam bosib ilgari yurib ketdi. (P. T.) O‘zi seni nega sevdim, Buncha bo‘lmasam ojiz.
|
| |
Maqsad holi - Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar

|
Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar
|
bet | 13/27 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 0,86 Mb. | | #109478 |
Bog'liq Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotla-fayllar.orgMaqsad holi. Ish-harakatning bajarilish maqsadini anglatuvchi hol maqsad holi deyiladi.
Bola ekan tish chiqardim.
Yovlarni tishlasin deb. (H.O.)
Ko‘rgali husningni zori mubtalo bo‘ldim senga. (A.N.) Atay senga she’r yozdim mustaqil O‘zbekiston. (Gazetadan.) Olimpiada g‘oliblarini qutlagani butun shahar to‘plandi. (Gazetadan.)
Gap bo‘laklarining joylashish tartibi
Gap bo‘laklarining tartibi o‘zbek tilida, asosan, erkindir. Gapda ularning o‘rnini almashtirish har doim ham grammatik holatni o‘zgartiravermaydi. Masalan: Talabalar yozgi ta’tilga chiqishdi. Yozgi ta’tilga talabalar chiqishdi. Bu gaplarda so‘zlarning o‘rnini almashtirish bilan grammatik holat o‘zgarmagan. Shunday bo‘lsa-da gapning mazmumga ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatgan.
Odatda ega gap boshida, kesim esa gap oxirida, ikkinchi darajali bo‘laklar orasida keladi. Bu esa gapdagi to‘g‘n tartib hisoblanadi.
Ammo ayrim hollarda gap bo‘laklarining o‘rni o‘zgaradi bu esa ma’no ham o‘zgartiradi.
1.
Ega bilan kesimning tartibini o‘zgartirsak, ega kesim vaaksincha kesim ega bo‘lib qoladi. Masalan: ikki yorti—bir butun;bir-butun—ikki yorti.
2.
Sifatlovchi bilan sifatlanmishning tartibi o‘zgarsa sifatlan-mish ega kesim bo‘lib keladi. Masalan: ikkita dugona; dugonaikkita: Mana shu ko‘ringan - universitet; universitet—mana shuko‘ringan.
Gap bo‘laklarining odatdagi tartibi o‘zgarsa inversiya hodisasi yuz beradi. Bu hodisa ko‘proq shevalarda hamda she’riyatda uchraydi. Masalan:
Xo‘rsinadi bechora pari,
Yuguradi yalangda har yon
Silkinadi hali bu jahon
Zulmat cho‘kar, bo‘ron yeladi (U.A.)
Bu gaplarda kesim oldin ega esa keyin keladi.
Takrorlash uchun savol va topshiriqlar
1. Gapning ikkinchi darajali bo‘laklarini qanday izohlaysiz?
2.
Ikkinchi darajali bo‘laklardan qanday farq qiladi?
3.
To‘ldiruvchi nima va uning qanday turlari bor?
4.
Aniqlovchi deb nimaga aytiladi va qanday so‘roqlarga javobberadi?
5.
Sifatlovchi nima? U qanday ifodalanadi?
6.
Qaratuvchi deb nimaga aytiladi va u qaysi kelishik shakidakeladi?
7.
Izohlovchi nima? U aniqlovchining boshqa turlaridan qandayfarq qiladi?
8.
Hol deb qanday bo‘lakka aytiladi?
9.0'zbek tilida gap bo‘laklari qanday tartibda joylashadi? inversiya nima?
|
| |
Buxoro davlat universiteti

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
Qo’lyozma huquqida
UDK 681.3.06:004.42
Hamdamov Muzaffar Muxiddinovichning
Konteksdan xoli grammatikani Prolog tilida modellashtirish
Mutaxassislik: 5A130202 - “Amaliy matematika va axborot texnologiyalari”
Magistr akademik darajasini olish uchun yozilgan
DISSERTATSIYA
Ilmiy rahbar:
f.mf.n. dots. T.B. Boltayev
Buxoro-2016y.
Mundarija
Kirish ………………………………………………………………………. 5
I BOB. Tabiiy til protsessorlari…………………………..…................. 6
1.1 Lug’atlar …………………………………………………………... 6
1.2 Antiplagmat dasturi haqida ……………………………………….... 14
1.3 Tarjimonlar……………………………………………………………. 24
I BOB xulosasi…………………………………………………………….. 24
|
) sifat bilan - Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar

|
Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar
|
bet | 20/27 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 0,86 Mb. | | #109478 |
Bog'liq Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotla-fayllar.org1) sifat bilan: Quyoshning issiq, tansiq nurlari odamlarga xush yoqadigan bo‘lib qoldi. (O‘.Hoshimov). Rang-barang gullar, har xil ekinlar, bog‘lar, suvlar quyoshda yashnab tovlanadi (Oybek). Yaxshi so‘z, yaxshi muomala, ishq-muhabbat – insonni insonga, qalbni qalbga bog‘laydigan sehrli ip. (Sh.Ubaydullayev).
2) son bilan: Ikkita zog‘ora non bilan to‘rtta turshakni dasturxonga qo‘yib tamaddi qilgan bo‘ldim. (O‘.Hoshimov). Birinchi qor ham shu tepalik boshiga yog‘adi, birinchi maysalar ham Xirmontepa bag‘rida ko‘karadi. (O‘.Hoshimov). Uch-to‘rtta yirik-yirik qora qushlar nimanidir mo‘ljalga olib shoshilmay aylanishadi. (P.Qodirov).
3) olmosh bilan: Allaqaysi dengiz qushlarining odati qiziq ekan. (O‘.Usmonov) Har bir qiyinchilikdan so‘ng bir rohat bor. (Maqol).
4) ot bilan: Asfalt ko‘chaning u er bu erida suv xalqob bo‘lib yotardi. (O‘.Hoshimov). Kumush so‘zingni chaqaga mayda qilma. (Maqol).
-dagi affiksini olgan otlar ham sifatlovchi vazifasini bajaradi. Masalan: Uydagi har bitta buyum Ma’sudani esimga soladi. (P.Q.). Toshkentlik yosh olim... atrofdagi cho‘ponlarni to‘plab, ziyofat qilib bermoqda... edi. (P.Q.).
5) sifatdosh bilan: Unda dam oladigan va yo tunab qoladigan manzil yo‘q. (K.Yashin). Aytar so‘zni ayt, aytmas so‘zdan qayt. (Maqol).
6) ravish bilan: Ko‘p befoyda narsalarni o‘rganganingdan ko‘ra senga doimo xizmat qiladigan besh-o‘nta yaxshi o‘gitni bilganing ma’qulroq. (Seneka).
7) taqlid so‘z bilan: G‘ir-g‘ir mayin bahor shamoli. (Oybek). Bir gala o‘rdak kanal bo‘yiga tushdi. Bularning g‘aq-g‘uq ovozi ancha vaqtgacha bosilmadi. (S.Ahmad).
Sifatlovchi ba’zan so‘z birikmasi bilan ham ifodalanadi. Masalan: Qarama-qarshi turgan ikki eshikning birini shaxt bilan ochdi... (P.Qodirov). Dunyoda xushfe’l, olijanob, hamisha ezgu niyat bilan ish qiladigan odamlar juda ko‘p (O.Husanov).
Sifatlovchi vazifasini gapga teng predikativ birliklar ham bajarishi mumkin: Himmati zo‘r kishining qimmati zo‘rdir. (Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur»).
|
| |
Ot bilan - Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar

|
Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar
|
bet | 11/27 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 0,86 Mb. | | #109478 |
Bog'liq Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotla-fayllar.orgOt bilan: Po‘lat pichoq qinsiz qolmas. (Maqol.) Oltin boshoqlar shitirlaydi. Temir darvozadan kiriladi.
Sifatlovchi bilan ifodalanishi: Aytilgan so‘z—otilgan o‘q. (Maqol.)
Gurillagan shabada sekin esadi.
Ravish bilan: Qirning uzoq-yaqin yon bag‘irlaridan qo‘y-qo‘zilarning ma’rashi eshitilib turar edi. Husniddin mardlarcha tepalikni himoya qildi.
Taqlidiy so‘z bilan ifodalanishi: Qisliloqqa sen haqingda duv-duv gap tarqalgan. G‘uj-g‘uj oppoq tutlar shoxlarida marjondek tizilib turishibdi. (P. T.) Atrofda g‘uv-g‘uv pashsha. (O.) Kampir so‘zini tugatmasdanoq “miyov” degan ovoz eshitildi. (Sh. S.)
Aniqlovchining bunday shakli aniqlanmishga bitishiv yo‘l bilan birikadi.
Ayrim paytda sifatlovchi birikma holida ham kelishi mumkin. Masalan: Shu topda daraxtlar orasidan otilib chiqqan kiyik Alisherni hidladi, erkalanib surkaldi. (O.)
Qattiq yerdan tatalab chiqqan boychechak,
Yumshoq yerdan yumalab chiqqan oychechak. (U.)
Qaratuvchi. O‘zi ifoda qilayotgan shaxs yo predmetga boshqa bir shaxs yoki predmetning qarashli ekanligini bildiruvchi aniqlovchi turi qaratuvchi deyiladi. Qaratuvchi quyidagi so‘z turkumlari bilan ifodalanadi:
Ot bilan. Xalqni jondan sevgan Alisher Navoiy insonning haq-huquqlarini himoya qiladi va baxt-saodat uchun kurashadi. (0.) Laylakning bo‘yi novcha, tumshug‘i bor tarnovcha. (U.)
Olmosh bilan. Osmonlarda mening ham bitta lochin akam bor. (Qo‘shiq.) Bizning Vatanimiz ozod va hur O‘zbekiston. (Tele eshittirishdan.)
Otlashgan sifat bilan.
Yaxshining yaxshiligini ayt nuri toshsin,
Yomonning yomonligini ayt quti qochsin.
(Maqol).
Otlashgan sifatdosh bilan. Maqtanganning to‘yiga, kerilganning uyiga borma. (Maqol.)
Izohlovchi. Shaxs yoki predmetni boshqacha nom berish yo‘li bilan aniqlaydigan aniqlovchining bir turi izohlovchi deyiladi. Izohlovchi, odatda, ot bilan ifodalanib, quyidagi ma’nolami bildiradi.
1.
Unvonni: Akademik Shoabdurahmonov atoqli o‘zbektilshunosidir. Zobit Aslonov mashg‘ulotlarni katta mahorat bilan o‘tkazadi.
2.
Mashg‘ulot kasb, mutaxassislikni: shoir Usmon Azim tog‘liBoysunda tug‘ilgan. O‘qituvchi Rahim Ahmedov matematikadandars bergan.
3.
Amalni: Yo‘lboshchi G‘ayrat akam g‘oyat ajoyib ekan.(M.A.) Hisobchi Marat aka qishloqqa keldi.
4.
Laqabni: Xurshida bonuni yangi libosda ko‘rib yana boyagidaybir daqiqa tikilib qoldi. (O. Yo.) Toshpo‘lat tajang nima deydi.
5.
Qarindoshlikni yoki shunga o‘xshatilgan munosabatni:Sochlari oqargan bu professor, Ernazar akaga qarab qarsak chalibyubordi. (I. R.)
6.
Taxallusini: Muso Toshmuhammad o‘g‘li Oybek o‘zbekadabiyotiga katta hissa qo‘shdi. Muhammad Aminxo‘ja Muqimiyo‘zbek mumtoz adabiyotining yirik vakilidir.
7.
O‘xshash belgi mustaqillik so‘zi naqadar laziz (U.) Bizgaerk berdi mustaqillik - ozodlik - quyosh.
|
| |
Signalning chiziqli bo’lmagan zanjirdan o’tishi

Signalning chiziqli bo’lmagan zanjirdan o’tishi
Chiziqli zanjirlardan farqli o’laroq, chiziqli bo'lmagan zanjirlar chastotani organik ravishda o'zgartirish qobiliyatiga ega. Demak, kontaktlarning zanglashiga olib keladigan oqimning o'zgarishi ta'sir qiluvchi signalning o’zgarish qonuniga bog’liq emas. Zanjirning kirishiga garmonik tebranishlar ta’sir qilganda ham, uning chiqish miqdorlari garmonik emas va odatda doimiylar va o’zgaruvchilar to’plamidan iborat (chastota kirish signalining chastotasiga teng). Ushbu komponentlarni yo Fure koeffitsientlarini hisoblash yoki ko’rsatgichli polinomi bilan kontaktlarning zanglashiga olib keladigan oqimga yaqinlashishi orqali aniqlash mumkin. Ishonch hosil qilish uchun keling, quyidagi misolni ko’rib chiqaylik.[5]
Chiziqsiz zanjirning kirishiga garmonik tebranish ta’sir qilsin. Agar zanjirning xarakteristikasi ko'phad bilan yaqinlashadi desak, zanjirdagi tok kuchi quyidagicha bo’ladi:
Bunda
ekanini hisobga oladigan bo’lsak u quyidagi ko’rinishda yoziladi:
Yuqoridagining birinchi qavs ichidagi ifodasi o’zgarmas tashkil etuvchi tokni ifodalasa, qolgan qavslar chastotasi karrali bo’lgan o’zgaruvchan tashkil etuvchilarni ko’rsatadi.
Isbot qilish mumkinki, agar zanjir kirishga garmonik bo’lmagan tebranish ta’sir etsa, har bir tashkil etuvchi mos keladigan va yuqoridagi formula bilan aniqlanadigan tashkil etuvchilar bilan bir qatorda yani
Chastota tashkil etuvchilari ham hosil bo’ladi. Ular kombinasion tashkil etuvchilar deb ataladi; esa kombinasion chastota deyiladi. Unda n, m, r – 1, 2, 3…- natural sonlar; kirish signali tashkil etuvchilarning chastotasi.
Masalan, chiziqli bo’lmagan zanjirga bir vaqtda ikkita garmonik tebranish ta’sir etsa quydagicha ifodalanadi:
Agar trgonometrik formulalar asosida almashtirish o’tkazsak, yuqoridagi ifoda quyidagi ko’rinishga keladi:
Demak, chiziqli bo’lmagan zanjirlar keng ma’nodagi chastotalarni o’zgartirish xususiyatiga ega. Biror chastotaviy filtr yordamida o’zgarmas yoki o’zgaruvchan tashkil etuvchilardan keraklisini ajartib olish mumkin.
Chiziqli bo’lmagan zanjirlarning bu xususiyati qator radiotexnik masalalarni hal qilish imkonini beradi. Ularga o’zgaruvchan tokni to’g’irlash, chastotalarni ko’paytirish, modulyatsialash, dedektorlash va boshqalar kabi fizik jarayonlarni ko’rsatish mumkin.
Chiziqli bo’lmagan zanjirlardan tebranish uzatiladigan ya’ni tashkil etuvchilarning xosil bo’lishi zanjir chiqishidagi tebranish shaklining buzilishiga olib keladi. Ular chiziqli bo’lmagan buzilishlar deb ataladi.
Tashkil etuvchilardan asosiy garmonika – tashkil etuvchilarning amplitudasi eng kata bo’ladi va radiotexnik almashtirishlarda asosiy ro’lni o’ynaydi.[2]
|