- rasm - Мундарижа

|
Мундарижа
|
bet | 18/21 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 1,68 Mb. | | #263678 |
Bog'liq BMI-32.7- rasm YArim o‘tkazgichli ayrim materiallar uchun optik yutilish ko‘rsatkichining energiyada o‘zgarishi.1 – Si, 2 – CdTe, 3 – GaAs, 4 – InP.
Materialning yutilish koeffitsienti yutilish ko‘rsakichi K bilan munosabat orkali bog‘langan. SHunday qilib, ma’lum va aniq qalinlikka ega bo‘lgan yarim o‘tkazgich material namunalaridan o‘tayotgan optik nurlanish intensivligini o‘zgartirib K va ning shu modda uchun qiymatlarini topish mumkin.
Elektronika elementlari tayyorlanadigan ayrim yarim o‘tkazgich materiallar uchun 1-rasmda ning energiyadan o‘zgarishi keltirilgan. Rasmdan ko‘rinadiki, yutilish ko‘rsatkichi ning spektral xarakteristikasi keltirilgan yarim o‘tkazgich materiallarda bir-biridan katta farq qiladi va bu farq asosan ularning sohali tuzilmasi va optik o‘tishlar xarakteriga bog‘liqdir. CdTe, GaAs, InP materiallarida to‘g‘ridan-to‘g‘ri soha-soha xarakteridagi optik o‘tishlar mavjud bo‘lib, nurlanish spektrida Eg dan ortiq energiyali fotonlar paydo bo‘lishi bilan tezda darajasiga ko‘tariladi.
Kremniy materiallarida esa yutilish jarayoni 1,1 eV dan boshlab to‘g‘ri bo‘lmagan energetik o‘tishlar orqali bo‘ladi va buning uchun ham yorug‘lik kvanti, hamda panjara tebranishlari kvanti-fotonlar ishtiroki talab qilinadi. SHuning uchun, yutilish ko‘rsatkichi asta-sekin ortib boradi. Faqat fotonlar energiyasi 2,5 eV ga etgandan keyingina soha-sohali o‘tishlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘tishlarga aylanadi va yutilshi keskin orta boradi.
Yutilish koeffitsientining spektral xarakteristikasi shuni ko‘rsatadiki, kremniy materialidan foydalanib, Quyosh spektrining juda katta qismini elektr tokiga aylantirish mumkin. Masalan, atmosferadan tashqaridagi quyosh nurlanishi uchun (AM 0) bu 74 % ni tashkil qiladi. Holbuki, agar material sifatida GaAs yarim o‘tkazgich olinsa faqat 63 % quyosh nurlanishini elektr energiyasiga aylantirish mumkin. Ammo, «to‘g‘rimas» optik o‘tishlarning asosiy yutilish chegarasida ning qiymati katta bo‘lmaganligi sababli, butun keltirilgan quyosh spektri yutilishi uchun kremniyli quyosh elementi ning qalinligi 250 mkm dan kam bo‘lmasligi kerak. Holbuki, xudi shunday sharoit uchun GaAs materialning qalinligi 2-5 mkm bo‘lishi kifoyadir. SHuning uchun spektral xarakteristikaning bu xususiyatlarini yuqori samarali va yupqa qatlamli quyosh elementi ishlab chiqishda ahamiyati katta ekanligini doimo hisobga olish zarur.
Agar, yarim o‘tkazgich sirtiga tushayotgan fotonlar energiyasi kam bo‘lib, yutilish natijasida elektronlarni valent sohadan o‘tkazuvchanlik sohasiga chiqara olmasa, nurlanish ta’sirida elektron kristall ichida ruxsat etilmagan sohalarga o‘tishi mumkin. Bunday holat uchun yutilishning spektral xarakteristikasini asosiy yutilish chegarasidan keyingi uzun to‘lqinli qismida sezilishi mumkin. Bunday yutilish erkin zaryad tashuvchilar yutilishi deyiladi va bu jarayon shunday zaryad tashuvchilar konsentratsiyasiga bog‘liq bo‘ladi. Erkin zaryad tashuvchilar engil ionizatsiya bo‘la oladigan kirishmalar konsentratsiyasiga bog‘liq bo‘lgani uchun, yutilish ham unga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq bo‘ladi. yarim o‘tkazgich materiallarda bunday uzun to‘lqinli yutilish xususiyatlarini o‘rganish natijasida yutilishning bir necha turi aniqlangan. Jumladan, fazoviy panjara tebranishlarida yutilish, kirishmalarda yutilish, eksitonlarda yutilish. Eksiton – bog‘langan elektron-teshik juftligi bo‘lib, zaryad tashuvchilar konsentratsiyasini o‘zgartirmaydi. CHunki kristall ichida alohida elektron yoki teshik harakatlari emas, balki bog‘langan holat harakatidir.
Yutilish spektrlari kristall tuzilishi xususida kerakli har tomonlama foydali ma’lumotlar beradi Jumladan, legirlanish darajasi, kirishmalarning aktivlanish energiyasini va ularning ta’qiqlangan zonada joylashgan energetik sathlarini aniqlashga imkon beradi. Masalan, yutilish spektrlari asosida kremniyda kislorodning bor yoki yo‘qligini aniqlash mumkin (9 mkm). Spektrning uzun to‘lqinli sohasida akslanish koeffitsienti R, bunday kirishmalar ortishi bilan keskin o‘sishi kuzatiladi.
|
| |