To’liq yoki matnga yaqinlashtirib qayta hikoyalash va bayon

|
To’liq yoki matnga yaqinlashtirib qayta hikoyalash va bayon
|
bet | 9/93 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 435,6 Kb. | | #131505 |
Bog'liq Ona tili o‘qitish metodikasi fanidan O‘quv-uslubiy majmua-fayllar.orgTo’liq yoki matnga yaqinlashtirib qayta hikoyalash va bayon
Qayta hikoya qilish va bayonning bu turi boshqa turlariga nisbatan boshlang’ich sinflarda ko’p o’tkaziladi, chunki bu o’qilgan matnni butun detallari va bog’lanishlari bilan bolalar yodida mustahkamlash, namunaviy matnning mazmuni va tilini o’zlashtirish vositasi bo’lib ham xizmat qiladi. Bolalar tez yodlab oladigan kichik matnni, she’riy misralarni buzmaslik uchun she’rni, ayniqsa, butun bir poetik obrazni tasvirlovchi lirik she’rni hikoya qilish tavsiya etilmaydi.
To’liq hikoya qilish uchun dastlab aniq syujetli, hikoya uslubida yozilgan matn tanlanadi, keyin bolalar hikoyaga tasviriy (tabiat tasviri, kishilar va boshqa predmetlarning tashqi ko’rinishi tasviri) va muhokama elementlarini kiritishni o’rganadilar.
Hikoya qilishga o’rgatish vaqtida o’quvchilarni «Bu fikr yozuvchi matnida qanday ifodalangan?» savoliga javob berishga o’rgatish maqsadga muvofiqdir.
Bola hikoya qilishga qiziqsa, agar hikoyani o’qituvchigina emas, sinfdagi barcha bolalar eshitsa, bunday hikoyalash jonli va qiziqarli bo’ladi. Hikoya qilishga o’quvchilarning qo’shimchasi, ma’lum qismini qayta hikoya qildirish, hikoyachini rag’batlantirish sinfda ijodiy muhitni vujudga keltiradi.
Matnga yaqin hikoya qilishda savollar matn mazmunigagina qaratilmasligi, o’quvchilar mustaqillik darajasini pasaytiradigan matn mazmuni yuzasidan beriladigan savollarni asta-sekin kamaytira borish, bolalarni kengroq, umumiyroq savollarga javob berishga o’rgata borish zarur.
To’liq hikoya qilishda hikoyani qanday boshlashni bilmaslik, ya’ni boshlanishi berilgan matn mazmunini davom ettira olmaslik, to’liq bayon qila olmaslik yoki noto’g’ri bayon qilish, bayon tilining kambag’alligi kabi kamchiliklar uchraydi. Hikoya qilishdagi ikkinchi kamchilikni yo’qotish, uning oldini olish uchun matn butunicha puxta tahlil qilinadi, ko’pincha asosiy mazmunni ifodalaydigan qismi alohida tahlil qilinadi. Bunday kamchilikni yo’qotishga matnni qismlarga bo’lish, har bir qismga sarlavha topib, matn rejasini tuzish va reja asosida hikoya qilish ham yordam beradi. Bunda tanlab hikoya qilish (hikoya qilishning o’zaro uzviy bog’langan boshqa turlari ham) yordamchi vazifani bajaradi. Tilda kambag’allikka yo’l qo’ymaslik uchun lug’at, tasviriy vositalar va gap ustida izchil ishlab borish talab etiladi. To’liq yoki matnga yaqin bayon yozish savod o’rgatish davridanoq boshlanadi va barcha sinflarda o’tkaziladi.
Bolalarni o’z fikrini mustaqil yozishga (o’qilgan matnni hikoya qilishga) o’rgatishni, iloji boricha, erta boshlash ma’qul. Buning uchun o’quvchilar og’zaki hikoya qilayotganda qo’llagan alohida so’zni yozishdan gapni yozishga, so’ng matn qismlarini yozishga va 2-sinfdan boshlab maxsus tanlangan kichik matn asosida bayon yozishga o’rgatiladi.
Ish quyidagicha uyushtiriladi: bayon uchun tanlangan matnni o’quvchilar bir-ikki marta o’qiydilar (o’qituvchi o’qib berishi ham mumkin); bolalarning matn mazmunini to’g’ri tushunganliklarini aniqlash, o’qilgan matnni, uning g’oyaviy mazmunini, qismlari orasidagi bog’lanishni to’liq bilib olishga qaratilgan suhbat o’tkaziladi; matn rejasi tuziladi (reja suhbat vaqtida tuzilishi ham mumkin); lug’at ishi o’tkaziladi (so’zning ma’nosi va yozilishi tahlil qilinadi), muhimroq sintaktik tuzilmalarga va tilning tasviriy vositalariga diqqat jalb qilinadi. Ayrim gaplar, hatto matn qismlari tuzdiriladi; o’quvchilar bayon matnini mustaqil yozadilar, o’qituvchi esa ular ishini kuzatadi, sinfdagi boshqa o’quvchilarga xalaqit bermay ayrim bolalarga individual yordam beradi; bolalar yozgan bayonlarini o’zlari tekshiradilar, takomillashtiradilar va daftarni tekshirish uchun o’qituvchiga topshiradilar.
O’quvchilar yozgan bayon muhokama qilinayotganda, ular yozgan matnni bayon matniga qiyoslash maqsadga muvofiq bo’lib, bu ish mazmunda va bolalar bayoni tilida yo’l qo’yilgan kamchiliklarni aniqlashga yordam beradi.Tanlab hikoya qilish va bayon
Tanlab hikoya qilish matndan tor mavzuga, kichik so’roqqa oid qismini tanlab qayta hikoyalashdir. Masalan, o’qilgan matndan faqat personajning tashqi ko’rinishi tasvirlangan qismnigina qayta hikoya qilish, faqat ikki personajning uchrashish manzarasini qayta hikoyalash, faqat tabiat tasvirini hikoya qilish va boshq.Tanlab qayta hikoyalashning quyidagicha turlari mavjud:
1. O’qilgan matn qismini yoki bir voqeani unga chizilgan rasm asosida hikoya qilish.
2. O’qituvchi topshirig’i yoki berilgan savol asosida alohida lavhani hikoya qilish.
Tanlab hikoya qilish uchun o’quvchi matnni boshidan oxirigacha qayta o’qib chiqishga yoki yodga tushirishga, kerakli materialni yig’ishga to’g’ri keladi. Buning uchun o’quvchilarga matnni ichda o’qish topshiriladi yoki ovoz bilan tanlab o’qish topshirig’i beriladi. Bunday tanlab hikoya qilish ba’zan yozma bayon sifatida ham o’tkaziladi.
|
| |