Kimyoviy tahlil – bu tabiiy muhit tarkibiy qismlarining (havo, suv

Kimyoviy tahlil – bu tabiiy muhit tarkibiy qismlarining (havo, suv,
tuproq, tiriklik, o’lik organik modda) va inson tomonidan yaratilgan
ob’ektlarning kimyoviy tarkibi, tuzilishi va xususiyatlari tog’risidagi
ma’lumotlarni maxsus fizik-kimyoviy tajriba yo’li bilan olish demakdir.
Buyuk ingliz olimi R. Boyl o’zining “Skeptik (har narsaga shubha bilan
qaraydigan) – kimyogar” (1661 y.) kitobida ushbu tushunchani ilk marotaba
asoslab beradi va “tahlil (analiz)” iborasini kiritadi.
Tahliliy kimyo noorganik, organik, fizikaviy kimyo, fizika, matematika,
biologiya, geologiya, tuproqshunoslik va boshqa kurslarini o’rganishdan olingan
bilimlarga asoslanadi.
Tahliliy kimyoni o’rganishdan maqsad – moddalar tahlilini zamonaviy
usullarini o’zlashtirish va ularni tabiat va atrof-muhit muxofazasini va
xalq-xo’jalik masalalarini hal etishda qo’llashdan iborat. Atrof-muhit ob’ektlari
va ishlab chiqarishni doimiy va sinchkovlik bilan kuzatish va nazorat qilish ko’p
jihatdan tahliliy kimyo tomonidan erishilgan yutuqlarga asoslanadi.
Tahliliy kimyo – kimyoviy birikmalarni identifikatsiyalash usullari,
moddalar va birikmalarning kimyoviy tarkibini miqdoriy va sifatiy
ko’rsatkichlarini va tuzilishini aniqlash tamoyillari va uslublari haqidagi
fandir. U kimyo fanining asosiy yo’nalishi hisoblanadi.
1.2 Tahliliy kimyoning qisqacha rivojlanish tarixi
Sifatiy kimyoviy tahlilning asoschisi sifatida,
SO
4
2−
va Clˉ ionlarini Ва
2+
ва Ag
+
- ionlari yordamida aniqlash usullarini ta’riflagan, shuningdek organik
bo’yoqlarni indikatorlar (lakmus) sifatida qo’llagan angliyalik olim Robert Boyl
hisoblanadi.
Biroq xaqiqiy tahliliy kimyo fani, M.V.Lomonosov (1711—1765)
tomonidan 1748 yilda kimyoviy reaksiyalar natijasida moddalarning massasining
saqlanish qonuni kashf etilgani va kimyo amaliyotida massadan foydalanish
amaliyoti qo’llanilganidan so’ng shakllana boshladi. Ushbu Qonunni zamonaviy
til bilan ta’riflasak “Reaksiyaga kirishadigan barcha kimyoviy moddalarning
umumiy massasi ushbu reaksiya natijasida hosil bo’ladigan barcha moddalarning
umumiy massasiga tengdir” degan ma’noni anglatadi. M.Lomonosovgacha shu
narsa jumboq bo’lganki, ko’rchilik metallar kuydirilganda (ya’ni yondirilganda)
hosil bo’lgan moddaning vazni metalning boshlang’ich vaznidan og’irroq bo’ladi.
Ko’pchilik faylasuflar buni “metal yonganida o’ziga alangadagi ilohiy moddani
biriktirib oladi” degan mistik tushuncha bilan izohlashgan. Buyuk kimyogar
Robert Boyl ham ushbu fikr tarafdori bo’lgan. Lekin M.Lomonosov o’z Qonunini
isbotlash maqsadida 1756 yilda o’tkazgan tajribalarida agar metallar germetik
tarzda berk shisha kolbalarda kuydirilsa, pirovard hosil bo’lgan metal moddasi
vazni o’zgarmay qolishini uzil-kesil namoyish etgan.
Lekin shu bilan bir qatorda, metallar yonganida massasining oshuvi haqiqiy
sababi ularning atmosfera kislorodi bilan oksidlar hosil qilishi ekanligini 1773
yilda buyuk frantsuz kimyogari, zamonaviy kimyo fani asoschilaridan biri
Antuan-Loran Lavuazye kashf etgan (Lomonosov ishlaridan bexabar holda).
Lekin Lavuazye massaning saqlanish qonuniga yana bir muhim qo’shimcha
qildiki, “kimyoviy reaksiyalarda moddalarning umumiy massalaridan tashqari
o’zaro ta’sirlashuvchi moddalar tarkibiga kiruvchi elementlarning massalari ham
saqlanib qolishini namoyish qildi.
Mixail Vasil’evich Lomonosov
(1711 – 1765) – buyuk rus olimi,
kimyogari, fizik, rassom, tarixchi,
shoiri va yozuvchisi.
Robert Boyl
(1627–1691).
Ingliz kimyogari, fiziki
va faylasufi.
Tahliliy kimyoning fan sifatida shakllanib, rivojlanib borishining tub
burilish davri D.I.Mendeleev tomonidan Davriy Qonunni kashf etilishi (1869 y.)
bilan bevosita bog’liq. D.I.Mendeleevning mehnatlari tahliliy kimyo uslublarining
nazariy poydevorini tashkil etdi va uning asosiy rivojlanish yo’nalishini belgilab
berdi.
Kimyoviy elementlarning davriy tizimi (Mendeleev davriy jadvali) —
elementlarning turli xususiyatlarini atom yadrosining zaryadiga bog’liqligini
belgilaydigan kimyoviy elementlarning tasnifidir. Tizim D.Mendelev tomonidan
ochilgan davriy qonunning grafik ifodasidir. Tizimning zamonaviy nusxasidagi
elementlar ikki o’lchovli jadvalga birlashtirilgan. Unda har bir ustun (gurux)
asosiy fizik-kimyoviy xususiyatlarni aniqlaydi va qatorlar esa bir-biriga o’xshash
davrlardir. Bugungi kungacha ushbu jadvalga 118 ta ochilgan element kiritilgan.
Tahliliy kimyoda uzoq vaqt mobaynida “klassik” (an’anaviy) deya
nomlanuvchi tahlil uslublari hukmronlik qilib keldi. Tahlilga “san’at” sifatida
qaralgan va u keskin tarzda tajribachining “qo’liga” bog’liq bo’lgan. Texnik
jarayon tahlilning nisbatan tez va oson uslublarini talab qilgan. Hozirgi kunda
ommaviy kimyoviy tahlillarning aksariyati yarim avtomatlashtirilgan va
avtomatlashtirilgan uskunalar yordamida amalga oshiriladi. Bunda uskunaning
nisbatan qimmat tannarxi, uning yuqori samaradorligi hisobiga qoplanadi.
Antuan-Loran Lavuaze
(1743-1794) - buyuk frantsuz
kimyogari.
Dmitriy Ivanovich Mendeleev
(1834-1907) – buyuk rus kimyogari,
entsiklopedist-olim.
Hozirgi vaqtda oz miqdordagi REK, ifloslantiruvchilar kontsentratsiyasini
nazorat qilish uchun tahlilning kuchli, axborotlashtirilgan va ta’sirchan yuqori
sezgir uslublarini qo’llash lozim. Aslida, normativ jihatdan “komponentning
yo’qligi” nimani anglatadi? Ehtimol, uning miqdori shunchalik ozki, natijada uni
an’anaviy uslublar yordamida aniqlashning imkoniyati yo’q, lekin buni qilish
kerak. Haqiqatdan ham, atrof-muhitni himoya qilish – tahliliy kimyo uchun
|