nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mahsulot ishlab chiqarish va sotish dinamikasini tahlili

|
Mahsulot ishlab chiqarish va sotish dinamikasini tahlili
|
bet | 84/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49
Yillar
|
Mahsulot ishlab chiqarish hajmi joriy yil bahosida, ming. so‘m
|
Baho indeksi
|
Mahsulot ishlab chiqarish hajmi bazis davri bahosida, ming.
so‘m
|
O‘sish
sur’ati, %
|
Mahsulot sotish hajmi, ming so‘m
|
O‘sish sur’ati,%
|
bazisli
|
zanjirli
|
bazisli
|
zanjirli
|
XXX1
|
200000
|
1,0
|
200000
|
100
|
100
|
210700
|
100
|
100
|
XXX2
|
215000
|
1,30
|
165384
|
82,7
|
82,7
|
168300
|
79,9
|
79,9
|
XXX3
|
220000
|
1,35
|
125356
|
62,6
|
75,8
|
170500
|
81,0
|
101,3
|
XXX4
|
339150
|
1,20
|
209352
|
104,6
|
167,0
|
250000
|
118,7
|
146,7
|
XXX5
|
336006
|
1,10
|
254550
|
127,3
|
127,6
|
280380
|
133,1
|
112,2
|
Mahsulotlarni sotish majburiyatlarini bajarilishi korxonaning moliyaviy holati, moliyaviy natijalariga katta ta’sir qiladi. Yaqin o‘tmishda rejali iqtisodiyot davrida ham shartnomalar tizimidan foydalanilgan, ammo yakka mulkchilik, ya’ni davlat mulkchiligining tanho huquqi hukmronlik qilgan zamonda shartnomalar reja va topshiriqlarni bajarish uchun qo‘llaniladigan bir vosita hisoblangan.
Bugungi kunda shartnoma rejali ishlab chiqarish va taqsimlash omillariga asoslanmaydi. Bil’aks, bozor qonuniyatlari talabiga binoan, shartnomaviy munosabatlar tovar-pul, ya’ni teng to‘lovlar tarzida amalga oshirilib, shartnoma ularga huquqiy shakl o‘rnida xizmat qila boshladi. Konstitutsiya, Fuqorolik kodeksi, xo‘jalik ishlarini yuritish qonunlari majmuasi, mulkchilik, tadbirkorlik, korxonalar to‘g‘risidagi qonunlar, boshqa me’yoriy hujjatlar shartnoma munosabatlarini tartibga solib turuvchi huquqiy manbalar hisoblanadi.
Shartnoma ijrosi jarayoni, bozor iqtisodiyoti qonuniyatiga ko‘ra moddiy ijrodan, ya’ni o‘zaro majburiyatlarning bajarilishidan, ijroning hujjatli asosda tasdiqlanishidan iborat. Shartnoma bajarilmasligi korxonaga katta iqtisodiy zarar keltiribgina qolmay, uning istiqbolini xavf ostiga qo‘yadi, moliyaviy ahvolini inqirozga uchrashiga sabab bo‘ladi. Mahsulotni yetkazib berish shartnomasini bajarilishi (foizda) quyidagi formula asosida aniqlanadi.
bunda:
Kn- shartnoma majburiyatini bajarilishi, % ;
N 0 - shartnoma tuzish uchun mo‘ljallangan mahsulot hajmi; NH - yetkazib berilmagan mahsulot.
Bozor munosabatlari rivojlangan sari rejaning ahamiyati tobora oshib boradi. Biror-bir ishlab chiqarish, xususan, tijorat g‘oyasini rejasiz amalga oshirib bo‘lmasligini xorijiy ishbilarmon va tadbirkorlar alla- qachon tushunib etishgan. Bu yerda gap avvalgi sobiq ittifoq davridagi
«besh yillik» rejalarimiz haqida ketmayapti. Xorijiy rivojlangan mamlakatlarning «besh yillik» rejalari butunlay boshqacha usulda tuziladi. Ularni «Biznes-reja» deb atashadi. Erkin bozor munosabatlari sharoitida har bir xo‘jalik yurituvchi subyekt o‘zining ishlab chiqarish faoliyatini hamda kelgusida amalga oshirishi mumkin bo‘lgan taktik va strategik rejalarini biznes-rejasida aks ettiradi.
|
| |
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim - bet 89

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 89/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Bankrotlik (iqtisodiy nochorlik) - xo‘jalik sudi tomonidan e’ti- rof etilgan yoki qarzdor ixtiyoriy ravishda tugatilayotganida uning o‘zi e’lon qilgan qarzdorning pul majburiyatlari bo‘yicha kreditor- lar talabini to‘la hajmda qondirshga qodir emasligi, shu jumladan, budjetga va budjetdan tashqari fondlarga soliqlar, yig‘imlar va boshqa majburiy to‘lovlarni ta’minlashga qodir emasligi.
O‘zbekiston Respublikasining «Bankrotlik to‘g‘risida»gi Qonuni- ning 3-moddasi «bankrotlik alomatlari» deb ataladi. Bu moddada quyidagilar qayd etilgan. Yuridik shaxsning pul majburiyatlari bo‘yicha kreditorlar talablarini qondirishga va (yoki) majburiy to‘lovlarni to‘lash majburiyatini bajarishga qodir emasligi, agar tegishli majburiyatlar va (yoki) to‘lov majburiyati yuzaga kelgan kundan e’tiboran 9 oy davomida qarzdor tomonidan bajarilmagan bo‘lsa, uni bankrotlik alomati deb e’tirof etadi.
Jismoniy shaxsning tadbirkorlik faoliyatini yuridik shaxs tashkil etmagan holda amalga oshirayotgan shaxsning pul mablag‘lari bo‘yicha kreditorlar talablarini qondirishga va (yoki) majburiy to‘lovlarni to‘lash majburiyatini bajarishga qodir emasligi, agar tegishli majburiyatlar va (yoki) to‘lov majburiyati ularni bajarish sanasi boshlangan paytdan e’tiboran 6 oy davomida qarzdor tomonidan bajarilmagan bo‘lsa, agar majburiyatlarning summasi unga tegishli mol-mulkning qiymatidan oshib ketgan bo‘lsa, uning bankrotlik alomati deb e’tirof etiladi.
Qarzdorning to‘lov qobiliyatini tiklash uchun quyidagi chora- tadbirlarni qo‘llash lozim:
Jo‘natilgan tovarlarni tahlili uchun ma’lumotlar tezkor hisob va dastlabki hujjatlar hamda hisobotdan olinadi. Tovarlar iste’molchilarga tuzilgan shartnoma asosida jo‘natiladi.
Quyidagi jadvalda keltirilgan ma’lumotlar «Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot» (2-shakl) shaklidan olingan, ya’ni yuqoridagi jadvalda mahsulot (ish, xizmat)lar sotish hajmi 2-shaklning 010 satridan olingan bo‘lib, mahsulot sotishdan olingan sof tushum solishtirma
ulgurji bahoda aks ettirilgan. Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinadiki, tahlil qilinayotgan aksionerlik jamiyatida o‘tgan yili jami 1452513 ming so‘mlik mahsulot sotilgan bo‘lsa, hisobot yilida bu ko‘rsatkich 3040381 ming so‘mni tashkil qilgan, ya’ni o‘tgan yilga nisbatan mahsulot sotish hajmi 209,32 % ni tashkil etgan.
jadval
|
| |
Ko‘rsatkichlar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 82/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49Ko‘rsatkichlar
|
O‘tgan yil
|
Hisobot yili
|
Farqi (+,-)
|
Biznes-
reja bo‘yicha
|
Haqiqatda
|
o‘tgan
yilga nisbatan
|
Biznes-
rejaga nisbatan
|
Yalpi mahsulot: Amaldagi bahoda Solishtirma bahoda
|
1912902
2113430
|
2236548
2198763
|
2721401
2553967
|
+808499
+440537
|
+484853
+355204
|
Tovar mahsuloti:
Amaldagi bahoda Solishtirma bahoda
|
1902784
2109528
|
2209568
2117539
|
2701893
2515931
|
+799109
+406403
|
+492325
+398392
|
Sotilgan mahsulot: Amaldagi bahoda
Shartnomaviy bahoda
|
1452513
1402677
|
2367492
2301769
|
3040381
2984387
|
+1587868
+1581710
|
+672889
+682618
|
Shuningdek, ko‘p turdagi mahsulotlar ishlab chiqarishga ixtisos- lashgan korxonalarning faoliyatini tahlil qilishda sarflangan mehnat miqdoriga qarab ham ma’lumotlar o‘rganiladi.
Sanoat korxonalarining mahsulotlar ishlab chiqarish darajasini tahlil qilishda muhim o‘rinni biz yuqorida ta’kidlaganimizdek, qiymat o‘lcho- vida hisoblangan umumlashgan ma’lumotlarni o‘rganish egallaydi, ya’ni ishlab chiqarilgan yalpi tovar mahsuloti, sotilgan mahsulotlar qiymatini bir necha yillar ma’lumotlariga asoslanib tahlil o‘tkazish lozim.
Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, biz tahlil qilayotgan aksionerlik jamiyatida joriy davrda yalpi mahsulot ishlab chiqarish
hajmi o‘tgan yilga nisbatan solishtirma baho bo‘yicha 440537 ming so‘mga ko‘paygan bo‘lsa, biznes-rejaga nisbatan esa 355204 ming so‘mga ko‘paygan. Amaldagi baholar bo‘yicha yalpi mahsulot hajmi esa bundan ko‘proqqa oshgan. Bu shundan dalolat beradiki, joriy yilda o‘tgan yillarga nisbatan mahsulotlar bahosining o‘sishi ham kuzatilgan. Ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, aksionerlik jamiyatida ishlab chiqarilayotgan yalpi mahsulotlarning aksariyati sotishga mo‘ljallangan, ya’ni tovar sifatiga ega, biroq, aksionerlik jamiyatida o‘tgan yili tovar mahsulotlarining kattagina qismi sotilmay omborda qolib ketgan. Bu miqdor amaldagi baholar bo‘yicha o‘tgan yili 450271 ming so‘mni tashkil etgan. Hisobot yili ma’lumotlariga e’tibor qiladigan bo‘lsak, ishlab chiqarilgan yalpi mahsulotga nisbatan sotilgan mahsulotlar hajmi amaldagi baholar bo‘yicha 318980 ming so‘mga oshgan. Bu shundan dalolat beradiki, aksionerlik jamiyatida joriy yilda o‘tgan yildan qolgan mahsulotlar qoldig‘ining kattagina qismini sotishga muvaffaq bo‘lingan. Bu esa korxonaning mahsulot ishlab chiqarish va sotish hajmlari bo‘yicha yaxshi natijalarga erishganligidan dalolatdir. Bundan tashqari korxonada joriy yilida o‘tgan yili va biznes-rejaga nisbatan bir qadar ko‘p mahsulot realizatsiya qilingan. Masalan, amaldagi baholar bo‘yicha korxona joriy yilda o‘tgan yilga nisbatan 1587868 ming so‘mlik ko‘p mahsulot sotilishiga erishilgan. Bunday natijalarni korxona uchun ijobiy baholamoq lozim deb hisoblaymiz.
|
| |
A’rof surasi, 26-oyat - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

95
zaga kelib, ingliz yoshlari orasida mashhur bo‘la bosh-
lagan. «Gotlar» harakatining asosiy g‘oyasi o‘limni
romantiklashtirish, iztirob, azob-uqubat, ifloslikdan ro-
hatlanishdan iboratdir. Mazkur
submadaniyat vakillari
qora rangga asoslangan imijga tayanadilar, gotik mu-
siqaga qiziqadilar, bugungi kun bilan yashaydilar. Got-
lar pozitiv his-tuyg‘ulardan zavqlanish o‘rniga, ruhiy
azoblanish, umidsizlik va ruhiy alamdan lazzatlanadilar.
Gotlarni ko‘cha-ko‘yda tanib olish mushkul emas.
Yuqorida qayd etilganidek, mazkur submadaniyat va-
killari qora rangga asoslangan «dress-kod»ga amal qi-
ladilar. Jumladan, gotik kiyinish uslubining asosiy ele-
mentlari — liboslarda qora rang ko‘p bo‘lishi, metalldan
ishlangan turli bezaklarni ishlatishdir. Yuqorida kelti-
rilgan misollar ko‘rsatmoqdaki, «ommaviy madaniyat»
insonni manqurtga aylantiradi. U o‘zining «men»ligini
yo‘qotadi. Uning uchun qadrli narsalar qolmaydi, ota-
ona, farzand, qadriyat kabilarni tan olmaydi.
Jamiyatda hech narsani qadrlamaydigan insonlarning
ko‘payib ketishi davlatni inqirozga olib keladi. Natijada
befarq odamlar ko‘payadi, milliy qadriyatlarga, ma’na-
viyatda putur yetadi.
Proof – of - Work(PoW) algoritmi

|
Proof – of - Work(PoW) algoritmi
|
bet | 157/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi Proof – of - Work(PoW) algoritmi
Ishni isbotlash mexanizmining izohi Proof-of-worknomining o‘zida yotadi - Proof-of-work– Ish bajarishini isbotlash. Tranzaktsiyani tekshirishda ishtirok etish uchun ishtirokchilar bajarilgan ishlarni ommaviy ravishda isbotlashlari kerak. Ushbu qoida buzg‘unchi soxta ishtirokchilarni yaratgan taqdirda tizimga hujumning oldini oladi. Qancha ko‘p ish bo‘lsa, keyingi blokni ishlab chiqarish va mukofotlanish uchun ko‘proq imkoniyatlar. Quvvat to‘liq markazsizlashtirish va anonimlik nuqtai nazaridan eng oson va ayni paytda eng barqaror algoritm hisoblanadi.
PoS algoritmi
PoS algoritmi (Proof – of – stake, egasining isbotlanishi, egalik ulushini tasdiqlash) – bu kriptovalyutalarda himoya qilish usuli bo‘lib, unda ishtirokchining blokcheynda keyingi blokni tashkil qilish ehtimoli ushbu ishtirokchiga tegishli bo‘lgan ushbu kriptovalyutani hisob-kitob birliklari ularning umumiy sonidan iborat bo‘lgan ulushga mutanosib.
Ushbu usul Proof of Work (PoW) usuliga muqobil bo‘lib, unda yanada quvvatli uskunalarning egasi keyingi blokni yaratishga ko‘proq ehtimoli bo‘ladi.
Ushbu usuldan foydalanganda blokni shakllantirish algoritmi uskunaning quvvatiga bog‘liq emas, lekin katta ehtimollik bilan blok hozirgi balansi katta bo‘lgan hisob bilan hosil bo‘ladi. Masalan, umumiy sonning 1% egasi bo‘lgan ishtirokchi o‘rtacha 1% yangi bloklarni yaratadi [14]. Pro - of - Stake mexanizmi kompaniya aksiyadorlari o‘rtasida ovoz berishga o‘xshaydi - eng ko‘p aksiyaga ega bo‘lgan kishi eng katta kuchga ega bo‘ladi.
DPoS algoritmi
DPos algoritmi (Delegated Proof - of Steal, ulush isbotini ishonchli vakili) tranzaksiyalar tezligini oshirish va blokcheyn markazlashtirilmagan rag‘batlantiruvchi tuzilishga xavf solmasdan bloklar yaratish maqsadida qurilgan.
G‘oya shundan iboratki, har bir foydalanuvchi o‘z vakillariga - tranzaksiyalarni tasdiqlaydiganlarga ovoz berishi mumkin. Vakillar shaxslari oldindan ma’lum. Bu blokcheyn sohasidagi yutuqlari bilan tanilgan obro‘li odamlar bo‘lishi mumkin.Shuni ta’kidlash kerakki, tizim ovozlarning og‘irligini hisobga oladi.Muayyan ishtirokchining kriptovalyutasiqancha ko‘p bo‘lsa, u shuncha tranzaktsiyani tasdiqlanishiga ko‘proq ta’sir qilishi mumkin.
|
| |
Blokcheynning afzalliklari va kamchiliklari

|
Blokcheynning afzalliklari va kamchiliklari
|
bet | 160/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi Blokcheynning afzalliklari va kamchiliklari
Afzalliklari
|
Kamchiliklari
|
Markazsizlashtirish - tarmoq a’zolari bir-biriga teng bo‘lib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumot almashishlari mumkin
|
Miqyoslilik – agar Bitcoin blokcheyn Visa tranzaktsiyalarining ulushini hisobga oladigan bo‘lsa, unda uning hajmi yuzlab terabaytlarga yetadi
|
Ishonchlilik - maxsus shifrlangan kalitlardan foydalanilganligi sababli ma’lumotlarni almashtirish va xakerlarning hujumlari chiqarib tashlanadi
|
Firibgarlik - blokcheyn ma’lumotlarini qaytarib bo‘lmaydi. Shu sababli, operatsiya hatto xato bilan bajarilgan bo‘lsa ham orqaga qaytarilmaydi
|
Shaffoflik - barcha bloklar hamma uchun ochiq. Har qanday operatsiyani bajarish uchun yo‘lni tekshirish mumkin
|
51% hujum - agar Bitcoin blokcheynda hisoblash quvvatining 51% bitta qurilmaga tegishli bo‘lsa, unda yaxlitlik buziladi
|
Universallik - blokcheyn nafaqat moliya sohasida, balki hayotning boshqa sohalarida (huquq, ko‘chmas mulk) ham qo‘llanilishi mumkin.
|
|
O‘z-o‘zini tekshirish savollari
Blokcheyn ta’rifini bering.
«Blok» nima?
Blok tarkibiga nimalar kiradi?
Har bir keyingi blokni shakllantirish uchun asos nima?
Qanday blokcheyn turlari bilasiz?
Blokcheyn tamoyillari nimadan iborat?
Qanday qilib bloklar hosil bo‘ladi va yopiladi.
"Mayning" va "maynerlar" nima?
Konsensus nima?
Qanday konsensus algoritmlarini bilasiz?
Blokcheynning qamrovi qanday?
Blokcheynning afzalliklari va kamchiliklari nimada?
|
| |
Hamkorlik biznes modeli - Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020

|
Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020
|
bet | 94/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi2.6.2. Internet – do‘konlar modellari
Hamkorlik biznes modeli
Ushbu model boyicha qurilgan onlayn-do‘kon u yoki bu mahsulotni tanlash mumkin bo‘lgan peshtaxtadadir, ammo qolgan jarayon – buyurtmani joylashtirish va qayta ishlash jarayoni do‘konda emas, balki sheriklar do‘konida amalga oshiriladi.
(A) Internet do‘konning sahifasiga tashrif buyurganda yoqtirgan molni tanlaydi va (B) hamkor internet-do‘koniga tushib qoladi vas hu orqali (A) do‘koni o‘z biznesini oldinga so‘radi. (A) – Internet-do‘konnig egasi (B) hamkor Internet-do‘konga trafikni taqdim etadi, u esa o‘z navbatida, (A) internet do‘koniga tayor buyurtma uchun mukofot beradi.
Bu biznes-modelining afzalligi (A) internet-do‘konning egasi buyurtma jarayoni ko‘zatmaydi va qayta ishlamaydi, demak, telefon uchun mas’ul rahbarlari talab qilinmaydi. Hatto eytkazib beruvchini ahtarishda ehtioj bo‘lmaydi – (A) internet do‘koni bilan ishlaydigan (B) internet do‘koni (A) do‘kon uchun yetkazib beruvchi bo‘lib qoladi. (A) internet do‘konning vazifasi saytni yaratib, unga trafikni berish va (B) hamkorga tashrif buyuradiganlarni jo‘natish.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri yuk tashish modeli
To‘g‘ridan-to‘g‘ri etkazib berish – bu ishlab chiqaruvchi tovarlarni vositachi tomonidan sotilishini nazarda tutadigan tadbirkorlik faoliyati turi.
Bunday holda, vositachi ishlab chiqaruvchidan tovarlarni o‘zi sotib olgan mijozdan to‘lovni olgandan keyingina sotib oladi.
Ushbu modelning afzalligi shundaki, mol sotib olishingiz va ularni omborda saqlash shart emas. Internet - do‘konning egasi yetkazib beruvchida mavjud bo‘lgan mahsulotlar to‘liq nomenklaturasini o‘zining Internet do‘konning saytida taqdim qilishi mumkin. Onlayn do‘kon egasi faqat yetkazib beruvchidan ma’lum tovarlarning mavjudligini kuzatishi kerak .
"Buyurtma bo‘yicha" savdomodeli
Ushbu tizimda ishlayotgan Internet-do‘kon egasi mintaqadagi yoki qo‘shni hududdagi bir yetkazib beruvchilar bilan kelishadi va internet – do‘konda ularning mahsulotlarini taqdim etishi mumkin. Keyin o‘z internet-do‘konini reklama qiladi.
Internet-do‘konda buyurtmani qayta ishlash uchun do‘kon egasi molni yetkazib beruvchidan sorib olib, o‘z omboriga olib kelib va mijoziga buyurtma qilinan molni yetkazadi. Tovarni olgandan so‘ng, mijoz uni to‘laydi.
Bu modelning afzalligi internet-do‘konning egasi omborida tovarlar saqlab qolish kerak emas. Shunday qilib, xarajatlari kamayadi va molni yetkazib berish vaqti qisqaradi.
|
| |
 O ‘z-o‘zini tekshirish savollari

|
O ‘z-o‘zini tekshirish savollari
|
bet | 85/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
Tashkilotning biznes modeli nimani tavsiflaydi ?
Tashkilotning biznes modellarida qanday subyektlar qatnashadi?
Elektron tijoratningtashkil etilish modelini aytib o‘ting.
B2B modelning mohiyati nimadan iborat?
B2B model tizimlarining turlarini aytib o‘ting.
B2B model ishlatiladigan saytlar turlarini aytib o‘ting.
B2C modelining mohiyati nimada?
B2C va B2B sotish texnikasi o‘rtasidagi farqlar qanday ?
B2C modelini qanday amalga oshirish mumkin ?
B2G modelining mohiyati nimada?
B2G modelidagi o‘zaro munosabatlar shakllari qanday?
G2C modelining mohiyati nimada?
C2B modelining mohiyati nimada?
C2C modelining mohiyati nimada?
C2G modelining mohiyati nimada?
Elektron tijorat bozorining biznes modellari qanday?
2.5. Elektron tijorat tizimlari va shakllari
Elektron tijorat tizimlarining funksional imkoniyatlari ularning egasiga va u ko‘zlagan maqsadlarga qarab sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Shunga ko‘ra, tizim foydalanuvchilari uchun mavjud protseduralar va uning yordami bilan hal qilinishi mumkin bo‘lgan vazifalar farq qilishi mumkin. Bu holda, Internet-texnologiyalarning hozirgi rivojlanish darajasi keng imkoniyatlarga ega bo‘lgan ko‘p maqsadli elektron maydonchalarni hamda mahsulotni namoyish etish va buyurtmalarni rasmiylashtirish kabi asosiy tijorat jarayonlarni amalga oshirilisini ta’minlovchi elektron savdo tiziminlarni yarata oladi.
Shuning uchun, ko‘p hollarda kompaniyalar faoliyatida elektron tijorat tizimlarini joriy etish faqat oqilona yondashuvga bog‘liq va texnologiya nuqtai nazaridan deyarli cheksizdir.
Elektron tijorat tizimlarini tashkil etish shakli jihatidan umumiy va korporativ bo‘lishi mumkin .
Elektron tijoratningumumiy tizimlari sifatida B2C segmentidagi Internet – do‘konlar bo‘lishi mumkin. Bu elektron tijorat tizimlari Internet-do‘konning egasi va iste’molchi o‘rtasida samarali o‘zaro aloqasi uchun axborot muhitini yaratadi. Bunday saytlarning asosiy afzalligi bilimli joylashuvi va siljitish siyosati evaziga doimiy ravishda kengayib boradigan mahsulotlar katalogi va ko‘plab doimiy mijozlar tufayli keng mijozlar bazasi.
Umumiy elektron tijorat tizimlari B2B segmentida deyarli mavjud emas, chunki ushbu segmentning o‘ziga xos xususiyatlariga bog‘liq. Korporativ elektron tijorat tizimlari, aksincha, B2B segmentida eng keng tarqalgan. Bunday elektron tijorat tizimlari katta hajmdagi xaridlarga ega bo‘lgan yirik mijozlarga qaratilgan, ularning egalari tovarlar va xizmatlarning keng assortimentini taqdim etadilar. Ular nafaqat elektron tijorat texnologiyalaridan mustaqil ish jarayoni sifatida foydalanishga, balki ular bilan asosiy biznes operatsiyalarini kuchaytirishga, mijozlar bazasini kengaytirishga, sotishni ko‘paytirishga va mijozlarga xizmat ko‘rsatish uchun moliyaviy va vaqt xarajatlarini kamaytirishga imkon beradi. Bundan tashqari, korporativ elektron tijorat tizimlari ko‘pincha tashkilot mijozlariga axborot yordamini taqdim etadilar.
|
| |
Biznes-reja - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 85/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49Bu sahifa navigatsiya:
- Uning
Biznes-reja – bu xo‘jalik yurituvchi subyektning rivojlanish stra- tegiyasini belgilab beradigan asosiy hujjatlardan biridir. Shu bilan birga u:
korxona rahbarlariga strategiya holatini aniq belgilashga yordam berib samarali boshqarishga olib keladi;
bozor iqtisodiyoti sharoitida biznesni qanday rejalashtirish va amalga oshirishni o‘rgatadi;
haqiqiy faoliyatni rejalashtirilgan ko‘rsatkichlar bilan taqqos- lashga va o‘z vaqtida ularga o‘zgartirishlar kiritishga yordam beradi;
korxona faoliyati bo‘yicha kerakli axborotlarni banklarga, investorlarga va kreditorlarga taklif etadi.
Biznes-reja korxonaning ish jarayonini tasvirlab, korxona rahbarlarining o‘z maqsadlariga qanday erishishlarini, birinchi navbatda ishning daromad keltirishini qay tariqa oshirish mumkinligini ko‘rsatib beradi. Yaxshi ishlab chiqilgan biznes-reja korxonaning o‘sib borishiga, bozorda ijobiy natijalarni qo‘lga kiritishga, o‘z taraqqiyotining istiqbollarini belgilab olishga, yangi tovarlar ishlab chiqarish va yangi xizmat turlarini yaratishga mo‘ljallarni amalga oshirishning maqsadga muvofiq usullarini tanlab olishga yordam beradi.
Biznes-reja korxonaning ichki hujjati bo‘libgina qolmay, balki undan investorlar va kreditorlarni taklif qilishda ham foydalanish mumkin. Investorlar tavakkal qilib sarmoya berishdan avval loyihaning sinchiklab ishlab chiqilganiga ishonch hosil qilishlari va uning samarali ekanligidan xabardor bo‘lishlari kerak. Ular sarmoya berish imkoniyatlarini ko‘rib chiqishdan oldin biznes-rejani sinchiklab o‘rganib chiqishadi, so‘ngra loyihani ishlab chiqqanlar bilan uchrashadilar.
Jahon amaliyoti shuni ko‘rsatmoqdaki, biznes-reja hamma uchun o‘ta zarurdir. Uning dolzarbligi quyidagilar bilan izohlanadi:
birinchidan, iqtisodiyotimizga bozor munosabatlari kirib kel- moqda. Xo‘jalik yurituvchi subyektlar bozor sharoitida vujudga keladi- gan muammolarni tasavvur eta olmaydilar. Ularga javob beradigan darajada tayyor emaslar;
ikkinchidan, butunlay o‘zgarib borayotgan xo‘jalik faoliyati sohasi katta tajribaga ega bo‘lgan rahbarlarning ham ish yuritishda o‘zgartirish kiritishlarini taqozo etadi va ayniqsa, hozirgi kunda bir narsa
raqobatga tayyor bo‘lib turishga chaqiradi. Bu sohada ikkinchi darajali ishlar bo‘lmaydi;
uchinchidan, xorijdan investitsiya olish zarur, buning uchun buyurtmalarimizni isbotlab berish qobiliyatiga ega bo‘lishimiz, investit- siya mablag‘larining har bir jihatini xorijiy tadbirkorlardan qolish- maydigan darajada ishlab chiqishimizni investorlarga ko‘rsata olishimiz kerak.
Tuziladigan biznes-rejaning hajmi korxona bajaradigan ish faoli- yatiga bog‘liq bo‘ladi. Biznes-rejani ishlab chiqishda tashqi maslahatchilardan ham foydalanish maqsadga muvofiq deb hisoblanadi.
jadval
|
| |
Ko‘tarish jihozlari. Kranlar - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

193
mexanizatsiyalash uchun mo‘ljallangan. Bu kranlar har bir stansiya, to‘g‘on, zatvor
uchun alohida buyurtmalar bo‘yicha tayyorlanadi va asosiy parametrlarga ega: yuk
sig‘imi, qarich, yuk balandligi, xizmat ko‘rsatuvchi obyektlarning zarur og‘irliklari va
o‘lchamlariga mos keladi.
Ular xizmat ko‘rsatuvchi obyektlarning uskunalarining og‘irligiga qarab 25
tonnadan 630 tonnagacha yuk ko‘tarish quvvatlariga ega. Ularning o‘ziga xos
xususiyatlari yuklarni ko‘tarish (zatvorlar va boshqa uskunalar), odatda, kran
relslarining boshlaridan pastda joylashgan darajalardan amalga oshiriladi, shuning
uchun ko‘tarish mexanizmlarining tegishli arqon sig‘imi bilan ta’minlanishi kerak
bo’ladi (odatda 80 m gacha ko‘tarish balandligiga); zatvorlarni masofadan ushlab
turish va ko‘tarish uchun kranlar odatda avtomatik yuk ko‘tarish mexanizmlari bilan,
elektr yoki pnevmatik dvigatellar va kabel barabanlari bilan, elektr yoki pnevmatik va
ijro mexanizmlariga energiya berish uchun simi yoki moslashuvchan shlanglarni
o‘rash uchun avtomatik yuk ko‘tarish trayveri bilan jihozlangan bo‘ladilar.
Gidroelektrostansiyalarga xizmat ko‘rsatish uchun ko‘tarish quvvati 2x200
tonna bo‘lgan gidravlik kranning umumiy ko‘rinishi 3.9-rasmda ko‘rsatilgan.
3.9-rasm. Ko‘tarish kranining umumiy tuzilishi
1- asosiy balans aravachasi. 10. Yuk ko‘tarish moslamasi. 11-qo‘shimcha yuk
ko‘tarish moslamasi
§ 15. NASOS STANSIYALARINI AVTOMATLASHTIRISH

196
Gidroelektr stansiya tarkibiga shlyuzlar, kema ko‘targichlar, baliq o‘tqazish,
sug‘orish suv olish inshootlari va boshqalar kirishi mumkin. Qayta tiklanadigan tabiiy
resurslardan elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun foydalaniladi, shuning uchun
ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining yakuniy tannarxi boshqa turdagi elektr
stansiyalaridan foydalanilganda past bo‘lib, atmosferaga zararli chiqindilar bo‘lmaydi.
Biroq, gidroelektr stansiyasini faqat katta suv bosimini yaratish mumkin bo‘lgan
joylarda qurish mumkin
Bu holda yaratilgan suv omborlari odatda katta yer maydonini to‘ldiradi, ba’zan
bu ekologik muvozanatning buzilishiga olib keladi.
Texnologik avtomatlashtirish va yordamchi uskunalarni nazorat qilishning

198
Texnologik avtomatlashtirish va yordamchi uskunalarni nazorat qilish DTM
asosiy vazifalariga quyidagilar kiradi:
•
texnologik harakatlarning berilgan ketma-ketligi ko‘rinishida amalga
oshiriladigan gidroturbina agregatning ishga tushirilishi, tarmoqqa ulanishi va
to‘xtashi;
•
podshipniklar va podshipnik plitalari kabi jihozning barcha aylanuvchi va
harakatlanuvchi qismlarini moylash uchun jarayon suv ta’minotini avtomatik
boshqarish;
•
sovitish tizimini avtomatik boshqarish va nazorat qiliish, ju jumladan
podshipniklarni sovitishga suv ta’minotini, shuningdek, generator sovitish
uchun distillat ta’minlashdan iborat;
•
gidroturbina
agregatlarining
nosozligida
gidromexanik
himoyalarni
signalizatsiya qilish va ishga tushib ketishini ta’minlash.
3.11-rasm.
Simatic S7-414H/417H ko
ntroller bilan quyi tizim manbasini shkafda
joylashuvi keltirilgan
Avariya-ta’mirlash zatvorini DTM
DTM avariya-ta’mirlash zatvorini holatini kuzatib borish va platina
tuzilmasining yuqori oqimiga o‘rnatilgan avariya ta’mirlash zatvorini nazorat qilish
uchun ishlatiladi va quvur yorilishi, nazorat qilish tizimida avariya yoki gidroturbina
agregatini ta’mirlash taqdirda suv quvur tez avariya yopilishi uchun mo‘ljallangan.
Shoshilinch ta’mirlash zatvori texnologik avtomatlashtirishning oxirgi avariya chizig‘i
bo‘lib, u bilan bog‘liq holda DTM ishlashining ishonchliligi alohida ahamiyatga ega.
Nazorat parametrlarini kichik soniga qaramay, qo‘shimcha kontroller qo‘yili maqsadga
muvofiqdir, masalan S7-400H rusumli kontroller.
GES strukturalarining tarkibi va maqsadi

197
3.10-rasm. GES va TJABT uskunalarining texnologik sxemasi
Avtomatik boshqarish tizimi (ABT) gidroturbinani yo‘naltiruvchi qurilmaning
ochilishini va aylanma-pichoq va diagonal turbinalarning
pervanel pichoqlarining
aylanishini, yo‘naltiruvchi
qurilma - radial-aksial,
kovush turbinalarida oqim
nazoratini o‘zgartirish yo‘li bilan boshqarish uchun mo‘ljallangan.
Bu aylanish majmui tezligini avtomatik xizmat qilishini ta’minlab beradi,
avariya holatlarda yuk o‘chirish taqdirda uni himoya
qiladi va agregatni avariya
holatidan himoya qiladi.
«kapital qurilish» - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc

542
Moddiy investitsiyalar tarkibiga asosiy fondlar, ya’ni binolar, asbob-
uskunalar, inshootlar va boshqa turdagi asosiy ishlab chiqarish fondla-
rining aktiv va passiv qismlari kiradi.
Intellektual (aqliy) investitsiyalar miqdori juda rang-barangdir, ya’ni
ular mulkiy huquqlar shaklidagi investitsiyalar va tabiiy resurslardan
foydalanish shaklidagi investitsiyalardan iborat.
Mulkiy huquqlar guruhiga kirgan investitsiyalarning xillari bozor
munosabatlarining nechog‘lik rivojlanishiga, milliy bozorlarning o‘ziga
xos tomonlariga qarab har xil bo‘ladi. Aqliy mehnatga oid haq-huquqlar
shaklidagi investitsiyalar tarkibiga mualliflik huquqlari, «nou-xau»
kashfiyotlar, tovar belgilariga beriladigan litsenziyalar va boshqa xil
egalik huquqlari kiradi.
Tabiiy resurslardan foydalanish huquqlari ko‘rinishidagi investitsi-
yalari yer va boshqa tabiiy resurslardan foydalanish huquqlarini o‘z ichi-
ga oladi.
Hamma turdagi investitsiyalar, ularning hajmidan qat’iy nazar,
biror-bir investitsion jarayonning natijasidir.
MUSTAHKAMLASH UCHUN - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

96
KSENOFOBIYA VA DIN
20-§
FAOLLASHTIRISH UCHUN
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1. Ksenofobiya, xristianofobiya, yudofobiya,
islamofobiya degan atama-
larni eshitganmisiz?
2. Insonga xos bo‘lgan qo‘rquv holatiga qanday hodisalar ko‘proq sabab
bo‘ladi?
3. Qo‘rquvni yengish uchun nimalarga e’tibor berish kerak?
4. Biologik qo‘rquv bilan sun’iy qo‘rquvning farqi nimada?
Ksenofobiya — (yunon.
ksenos — begona;
fobos — qo‘rquv)
yunon tili-
da birorta «begona», «notanish» bo‘lgan narsa yoki tushunchadan «qo‘rqish»
ma’nosini anglatadi.
Tibbiyotda bu so‘z insondagi «notanish shaxs, narsa, hodisa va boshqalar-
dan qo‘rqish» yoki ulardan «nafratlanish» tuyg‘ularini bildiradi. O‘zi
uchun
begona bo‘lgan narsalardan yotsirab qo‘rqish, ayniqsa, yosh go‘daklarda
yaqqol namoyon bo‘ladi.
Notanish narsa va hodisalardan ehtiyotkorlik yuzasidan begonasirab, ular-
dan yetishi mumkin bo‘lgan xavf-xatardan qo‘rqish insondagi o‘z-o‘zini
himoya qilish xususiyati bilan bog‘liq bo‘lib, odatda, sog‘lom insonda kuzati-
ladigan holatdir. Bu kabi o‘z hayoti, nasli, turini begona va noma’lum xavf-xa-
tardan
himoyalash, biologik qo‘rquv hissiyoti hayvonlarda ham mavjud.
«Biz, shuningdek, dunyoning turli joylarida antisemitizm va is
lamofobiyaning kuchayganini, yahudiy, musulmon arab jamoalari
ga nisbatan zo‘ravonlik, irqchilikni targ‘ib qiluvchi hamda ularni
kamsituvchi g‘oyalarga asoslangan ayirmachilik harakatlarining
paydo bo‘layotganini chuqur tashvish bilan tan olamiz».
Bo‘limga - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

157
Nazorat savollari:
1.
Mantiqiy elementlar tasnifini bering
2.
Mantiqiy qo‘shish, ko‘paytirish amalini tushintirib bering.
3.
Integral mikrosxemalardagi mantiqiy elementlarni tushuntirib bering.
4.
DTL elementining ishlash prinsiplarini tushuntiring.
5.
TTL elementlari qanday ishlashini tushuntiring.
6.
TTL va TTL-Schottky elementlari o‘rtasidagi asosiy farq nima?
7.
KMOP elementlari qanday ishlashini tushuntiring.
8.
KMOP elementining quvvat sarfini nima belgilaydi?
9.
Bazoviy mantiq elementlari deb nimaga aytiladi?
10.
Har xil turdagi mantiq elementlariga qanday texnologik xususiyatlar xos?
§ 12. RAQAMLI QURILMALARNING TARKIBIY ELEMENTLARI
§ 12.1. Shina texnologiyalarining elementlari
Protsessorning ichki hujayralari
registrlar
deb ataladi. Ba’zida ma’lumotlarni
qayd
e
tish ham muhim ahamiyatga egaki, ba’zi registrlarga ma’lumotlar sifatida
qaralmaydi, balki boshqa registrlarda ma’lumotlarni qayta ishlashni boshqaruvchi
buyruqlar sifatida qaraladi. Shunday qilib, ma’lumotlarni turli protsessor registrlariga
boshqarish bilan, boshqarish qilish orqali siz nazorat ma’lumotlarni qayta ishlashingiz
mumkin.Dastur ijrosiga ta’minlash shunga asoslangandir.
Kuchlanish elektr ta’minoti - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

156
11.8-rasm. LE EMAS aniqlangan kechishish vaqti ko‘rsatilgan
Kechikish vaqtining uch turi mavjud:
1) signal tarqalishi kechikish vaqti
𝑡
𝑘
1,0
LE yoqilganda,
2) signalning tarqalish kechikish vaqti
𝑡
𝑘
0,1
LE o‘chirilganda,
3) vaqt t
k.o’rt
kechikish o‘rtacha vaqt tarqalishi.
Tarqalishining vaqt
𝑡
𝑘
1,0
LE yoqlagan bo‘lganda - bu
e
takchi qirralarning
pozitsiyalari orasidagi vaqt oralig‘ining uzunligi 0.5 darajasida o‘lchangan chiqish
U
chiq
va quvvat liniyasining kirish U
kir
LE impulslari (11.1-ram).
LE tarqalishining kechikish vaqti
𝑡
𝑘
0,1
o‘chirilganda – interval orasidagi vaqt
oralig‘ining uzunligi va 0.5 darajasida o‘lchangan kirish impulslari
(11.4-rasm).
O’rtacha tarqalishni kechikish vaqti t
k.o’rt
kechikish vaqtlari orasida o‘rtacha
vaqt:
𝑡
𝑘
1,0
𝑣𝑎 𝑡
𝑘
1,0
demak,
𝑡
𝑘
1,0
+ 𝑡
𝑘
0,1
)/2.
§ 11.8. MDP-tranzistorlarda mantiqiy elementlar

§ 11.8. MDP-tranzistorlarda mantiqiy elementlar
Hozirgi vaqtda mantiq sxemalarida SiO
2
dielektrikli (MOP-tranzistorlar) MDP-
tranzistorlar ishlatiladi.
MOP mantiq elementlarini tahlil qilish juda oddiy, chunki kirish oqimlarining
yo‘qligi tufayli ularni zanjirda ishlaganda ham boshqa elementlardan alohida ko‘rib
chiqish mumkin.
11.7-rasmda n-kanalli MOP-tranzistorlarda mantiq elementlarini qurish uchun
ikkita variant ko‘rsatilgan.
154
11.7-rasm. MOP tranzistrlarida mantik elementlari: a) - YOKI-EMAS elementi b)
VA-EMAS elementi
Tranzistorlar T3 yuk rolini bajaradi. Ikkala mikrosxemadagi mantiq darajalari
yukdan mustaqil bo‘lib, ochiq va yopiq kalitning chiqish kuchlanishlariga mos keladi:
𝑈
𝑐ℎ𝑖𝑞
0
≈ 0,1𝑉, 𝑈
𝑐ℎ𝑖𝑞
1
≈ 𝐸
𝑐
.
Shunga ko‘ra, mantiqiy farq:
𝑈
𝑙
= 𝑈
𝑐ℎ𝑖𝑞
1
− 𝑈
𝑐ℎ𝑖𝑞
0
≈ 𝐸
𝑐
.
Ec MOP mantig‘ining elektr ta’minoti kuchlanishi ostona kuchlanishiga nisbatan U
0
tranzistor ochilishining 3-4 marta katta tanlanadi.
§ 11.9. Bazoviy mantiqiy elementlar
Zamonaviy elektronikada mantiqiy asoslar funksiyalardir VA-EMAS VA YOKI
EMAS fugksiyalar hisoblanadi. Ushbu funksiyalar asosida boshqa mantiqiy vazifalari
amalga oshiriladi. Mantiqiy elementlar, asosiy funksiyalarni amalga oshiruvchi
bazoviy mantiqiy elementlar
deyiladi.
Bazoviy mantiq elementi
e
ng oddiy "g‘isht", undan boshqa “binolar” LE dan
hosil bo‘ladi.
155
Bazoviy mantiq elementlarining parametrlari
|
§ 12.3. Integral sxemalarining elementlari

165
1 - moslashuvchan chiqishlar bilan;
2 - tarmoqli (o‘rgimchak) chiqishlar bilan, shu jumladan poliamid tashuvchida;
3 - qattiq chiqimlar bilan;
4 - umumiy plastinkada (bo‘linmagan);
5 - ori
e
ntatsiya yo‘qotmasdan ajratilgan (plenkaga yopishtirilgan);
6 – chiqishlarsiz, kontaktli yostiqchalari bilan.
Integrallash darajasiga (K) muvofiq ravishda ICS funksional maqsadiga qarab
shartli ravishda quyidagilarga bo‘linadilar.
integral sxema - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

163
Dasturli mantiqiy matritsa (DMM) - yarimo‘tkazgichli texnologiya asosida
yaratilgan va raqamli tizimlarning logik sxemalarini amalga oshirish uchun
mo‘ljallangan funksional blok hisoblanadi. Ichki tashkil etilishiga qarab dasturli
mantiqiy matritsalarni kombinatsion mantiqiy DMM va xotira DMMlarga bo‘lish
mumkin.
Shuni ta’kidlash kerakki, BIS DMM sxemasida maxsus shina tizimi taqdim
e
tiladi, bu pastki matritsaning chiqishlarini boshqa birining kirishlari bilan bog‘lash
imkonini beradi. Shina va turli matrisalarning kirishlari va chiqishi o‘rtasidagi zarur
aloqalarni tashkil etish DMK ni ishlab chiqaruvchi zavodda sozlash bosqichida amalga
oshiriladi.
Raqamli qurilmalar - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

166
CBIS - N > 300 elementlar va komponentlar integratsiya sxemasiga kiritilgan,
integratsiya to‘rtinchi darajasi.
Faol elementlar ishlashining fizik tamoyiliga ko‘ra:
Bipolyar IS - asosiy aktiv elementlar n-p-n strukturali tranzistorlarda tuziladi,
lekin p-n-p strukturali tranzistorlar ham ishlatiladi.
MDP – IC - aktiv elementlar n-va ya - tipdagi kanallar bilan MDP -struktura
tranzistorlarida amalga oshiriladi.
Integral mikrosxemalar ketma-ket (seriyali) tarzda ishlab chiqariladi. Ketma-
ketlik deganda - turli vazifalarni bajaruvchi, yagona konstruktorlik va texnologik
kontruktivga ega bo‘lgan va bir-biriga mos keluvchi mexanizmlar majmuidir
tushuniladi. Zamonaviy qator turli vazifalariga ko‘ra bir necha o‘nlab ICS o‘z ichiga
oladi.
Корхоналарда меҳнат муҳофазасининг

97
majburiyatlar asosini, ishchilar bilan ma`muriyat o`rtasida tuziladigan mehnat
bitimidir. Mehnat bitimini tuzish majburiyati O`zbekiston Davlatining Mehnat
vazirligi tomonidan belgilangan bo`lib, qonuniyat sifatida quyidagicha tahlil qilinadi.
Ishchilar ma`lum mutaxassisliklari bo`yicha belgilangan ishlarni, ushbu
korxonaning
ichki tartib qoidalariga rioya qilgan holda bajarishni ta`minlash, ma`muriyat o`z
navbatida mehnat qonunlari asosida va jamoat bitimida ko`zda tutilgan ma`muriyatga
tegishli majburiyatlarni so`zsiz bajarishni o`z zimmasiga oladi.
Mehnat qonunlarida ko`zda tutilgan majburiyatlar asosini quyidagilar tashkil etadi.
Har bir ishchi, xizmatchini mutaxassisligi va malakasiga qarab ma`lum mashina, jihoz
va boshqalardan iborat ish joylarida, sog’lom va xavfsiz ish sharoiti yaratish
maqsadida,
sifatli ish qurollari, maxsus kiyim-bosh, shaxsiy himoya va gigiena
vositalari bilan ta`minlash, mehnat intizomini
har taraflama mustahkamlash,
ishchilarni - xodimlarni ish sharoitlarini kundan-kunga yaxshilab borishni ta`minlash
maqsadida zarur texnik jihozlar o`rnatish, ularni doimiy ta`mirlab turish, shuningdek
mehnatni muhofaza qilishning nomenklatura chora-tadbirlarini amalga oshirish ko`zda
tutilgandir.
3.
Korxonalarda mehnat sharoitini yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlar
Korxonalarning ish jarayonida jarohatlanish va kasbiy kasalliklarni kamaytirish davlat
miqyosidagi ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega bo`lib, har yili qonun asosida mehnatni
muhofaza etish masalalarini hal etish maqsadida,
korxonalar rahbariyatlari, mehnat
muhofazasi bo`limlari mutaxassislari va kasaba uyushmalari bilan chora-tadbirlar
belgilaydi.
a)
Baxtsiz hodisalarning oldini olish chora-tadbirlari:
Bularga
zaharli va engil
alangalanuvchi suyuqliklarni saqlash jarayonlarini mexanizatsiyalashtirish, himoya
moslamalari, to`siqlar,
avtomatik himoya vositalari, signal moslamalari, masofadan
boshqarish asboblarini qo`-shimcha o`rnatish va boshqarish kiradi.
b)
Kasb kasalliklarini oldini olish chora-tadbirlari:
Ishchilarni har xil kasbiy zararlar
ta`siridan
himoyalovchi moslama, jihozlar tayyorlash, ishlab chiqarishga joriy etish,
shamollatish moslamalarini o`rnatish va o`z vaqtida ta`mirlash, havo tarkibini tekshirib
turish
uchun asbob uskunalar olish, o`rnatish va boshqalar kiradi.
Zaharli gazlar va ularning ta`sir turlari

92
Ishlab chiqarishda zaharlanishlar o`tkir, o`rtacha va surunkali bo`lib,
quyidagicha
xarakterlanadi:
1. Zahar qisqa muddatda – bir smenada ta`sir qiladi;
2. Organizmda zahar katta miqdorda tushishi, kimyoviy moddani bilmay ichib qo`yishi
yoki teri qattiq zaharlanishi
natijasida sodir bo`ladi.
3. Surunkali zaharlanish - inson organizmiga
oz miqdordagi zaharlarning, uzoq vaqt
asta - sekin yig’ilishi natijasida yuzaga keladi. Masalan, benzoldan o`tkir
zaharlanishda asosan asab tizimi zarar ko`radi va narkotik ta`sir ko`rsatiladi, surinkali
zaharlanishda esa qon tizimi zaharlanadi.
Ishlab chiqarish zararlari boshqa salbiy oqibatlarga ham sababchi bo`ladi.
Ular organizmning biologik
qarshiligini pasaytiradi, yuqori nafas yo`llari qatori, sil,
yurak-tomir tizim kasalliklari, rivojlanishiga imkon yaratib, bronxial asma, ekzema va
boshqa kasalliklarga duchor qiladi.
Ishlab chiqarishda zaharlanishning inson organizmiga ta`siri

3. Ishlab chiqarishda zaharlanishning inson organizmiga ta`siri. Ishlab chiqarishda zaharlanish inson organizmiga, nafas yo`llari, me`da ichak yo`llari,
teri qoplamalariga, terining shikastlangan qismi orqali o`tadi.
Zaharlanishning ko`p turlari nafas olganda gaz, bug’, tumanli aerozollarni yutish
natijasida yuzaga kelib, bir xil zaharlar bilan surunkali yoki o`tkir zaharlanishda
organizm turlicha shikastlanadi. Bunda o`pka to`qimasi sathining kattaligi, zaharning
qonga tez tushishi va havodan nafas olganda turli organlar va tizimlarga o`tish yo`lida
qo`shimcha to`siqlarsiz yutilishi sabab bo`ladi.
Ayrim zaharli moddalar o`pkadan arterial qonga o`tib, so`ng boshqa organlar va
to`qimalarga tashiladi hamda tez reaktsiyaga kirishadigan deb nomlanuvchi bu
moddalar, qisqa vaqt ichida butun organizmga tarqaladi.
Sekin reaktsiyaga kirishadigan zaharli moddalar arterial qon to`qimalaridan bir
muncha sekinlik bilan o`tib, ulaning arterial qondagi miqdori venadagiga nisbatan
yuqori bo`lib turadi. To`qimalar to`yina borgan sari bu tafovut yo`qoladi va zaharli
moddalarning nafas bilan chiqariladigan havodagi miqdori uning nafas bilan oladigan
miqdoriga yaqinlashadi.
Havoda bo`lgan zaharli gazlar va bug’lar teri orqali so`rilishi mumkin, chunki teri
nafas olish jarayonida qatnashadi.
Bundan tashqari havodagi zaharli bug’lar va gazlar teridagi yog’ qatlamida erib,
keyinchalik u orqali so`rilishi mumkin.
YOg’simon moddalarda eruvchan zaharli moddalar, xususan, uglevodlar, aromatik
aminlar, benzol, anelin kabi birikmalar teri orqali o`tish xususiyatiga ega.
Ishlab chiqarishdagi zaharlarning teri orqali o`tish xususiyatini gigienik me`yorlarda
va sog’lomlashtirish tadbirlarini o`tkazishda hisobga olinadi: bunday moddalar uchun
havodagi yo`l qo`yiladigan miqdor birmuncha past belgilanadi, teri qoplamalarini
himoya qilish choralari ko`zda tutilgan holda, ishdan keyin, albatta, yuvinish tavsiya
etiladi.
Zaharlar ovqat hazm qilish organlariga shaxsiy gigiena qoidalariga rioya qilmaganda:
iflos qo`l bilan ovqatlanishda, chekishda tushadi. Zaharli moddalarning me`daga
tushishi, uni shilliq pardasi zararlanishi, sekretsiya bezlari faoliyatining buzilishiga
93
sabab bo`ladi. Organizmga tushgan zaharning qon oqimi bilan to`qimalarda, oqsil
hujayralari va to`qimalararo muhitning boshqa tarkiblari bilan o`zaro fizik-kimyoviy
ta`sirlashuvi ro`y beradi,
Bu jarayonlarning biologik yo`nalishi organizmning zaharlarga qarshi kurashidir.
Insonning elektr tarmog’iga qo`shilishi mumkinligi sxemalari

104
13.1.-rasm. Neytrali izolyatsiyalangan elektr setiga ikki fazali tegish sxemasi.
1.O`tkazgichlar o`rtasidan (ikki fazali tegish);
2.Ikki o`tkazgich yoki uskunaning ishdan chiqqan (darz ketgan)
korpusi va er bilan
qo`shilish (bir fazali tegish); 17.1-rasmda bir vaqtda uch fazali setga ikki fazali tegish
sxemasining ikki fazasiga tegish ko`rsatilgan.
Insonning tok zanjiriga bunday qo`shilishida tok kuchi
и
ф
и
л
и
R
U
R
U
I
3
,
(13.1.)
bo`ladi.
bu erda U
l
- chiziqli kuchlanish, V; U
f
- fazadagi kuchlanish, V; R
i
- inson tanasining
qarshiligi, Om. Ko`p hollarda fazali korpusga tegish natijasida bir fazali tegishlar
sodir bo`ladi.
Kuchlanishi 1000 V gacha bo`lgan izolyatsiyalangan neytralli setlarda inson tanasidan
o`tayotgan tok, tok manbaiga boshqa ikkita fazalar va sig’im
izolyatsiyasi qarshiligi
orqali qaytadi. Bu holatda tokning kuchi nafaqat inson tanasi qarshiligiga,
balki
izolyatsiyalar qarshiligi r
1
, r
2
, r
3
va S
1
, S
2
, S
3
larga ham bog’liq bo`ladi. Unchalik uzun
bo`lmagan havo setlari uchun o`tkazgichlarni erga nisbatan hajmi kam S
1
=S
2
=S
3
=O
bo`ladi. O`tkazgichlar izolyatsiyasining erga nisbatan qarshiligini r
1
=r
2
=r
3
= r deb qabul
qilish mumkin.
U holda
3
r
R
U
I
и
a
ч
,
(13.2.)
Neytrali izolyatsiyalangan setlarda inson orqali o`tadigan
tok kuchi, elektr
qurilmalaridagi izolyatsiyalarga bog’liq bo`lib, izolyatsiya qanchalik yaxshi bo`lsa tok
kuchi shuncha kam bo`ladi.
105
13.2.-rasm. YOpiq erga ulangan neytralli setga bir fazali tegish sxemasi.
YOpiq
erga ulangan neytralli, uch fazali tok setiga bir fazali tegish sxemasida tok
yo`li; faza – elektr iste`molchi – inson – erga ulagich nulevoy o`tkazgich bo`ladi (17.2-
Rasm) va uning kattaligi
0
R
R
U
I
и
ф
ч
,
(13.3.)
bo`ladi.
bu erda R
0
–erga ulangan neytral qarshiligi, Om.
Elektr qurilmalarida xizmat ko`rsatayotgan kishilarning xavfsizligini taminlash uchun
ular tanasining elektr qurilmasi korpusiga yoki erga tegib
turgan detalga tegishini
oldini olish kerak.
Suyultirilgan va yuqori bosimdagi gazlarni xavfsiz saqlash va tashish

121
Ballonlarning eskirib zanglagan joylari ham portlashga olib kelishi mumkin. SHuning
uchun kislorod ballonlari to`ldirishdan oldin maxsus suyuqliklar bilan yuvib yuboriladi
(dixloretan, trixloretan).
Ballonlarning
portlashi - yanglishib, bir gaz o`rniga boshqa gazni to`ldirganda ham
ro`y berishi mumkin. SHuning uchun gaz ballonlari aniq ranglar bilan belgilab
qo`yilgan buladi. Masalan, kislorod
balloni havo rangga buyalib, “kislorod” degan
yozuv qora rangda buladi.
Atsetilin balloni oq rangga buyalib, yozuvi qizil buladi va h.k.
1-rasm.
Gaz ballonlari
a- kislorod uchun(siqilgan); b- atsetilen uchun (eritilgan); v - propan – butan
uchun(siqilgan); 1- osti; 2- qoplama; 3- korpusi; 4- tomoq qismi; 5-jo`mragi
6- yopg’ichi; 7- g’ovak massa; 8- pasport yozuvi; 9- qistirma halqa.
Zaharli moddalarga yo`l qo`yilgan miqdorlar me`yori

|
Zaharli moddalarga yo`l qo`yilgan miqdorlar me`yoriBog'liq 5b27936d71643
4. Zaharli moddalarga yo`l qo`yilgan miqdorlar me`yori.
Hozirga sharoitda ishchi-xizmatchilarning ish joylaridagi muhitda inson sog’lig’iga
salbiy ta`sir etuvchi zaharlarning bo`lmasligi talab etilishi, albatta, tabiiy hol
hisoblanib, ushbu natijaga erishish esa o`ta mushkul muammo bo`lib, uni ishlab
chiqarishga joriy etish katta moddiy xarajatlar evaziga amalga oshiriladi.
SHunga ko`ra mehnat gigienasida yo`l qo`ysa bo`ladigan bezarar miqdorlarni asoslash
zarurati vujudga keldi.
GOST ning “Ish mintaqasi havosi” bo`limida bu miqdor quyidagicha belgilanadi: ish
mintaqasi havosida zararli moddalarning 8 soat davomida yoki haftasiga 40 soatdan
oshmagan mehnat jarayonida, tekshirish uslublari bilan aniqlanadigan kasalliklar yoki
sog’liq holatidan chetlanishlar keltirib chiqarmaydigan miqdorda yo`l qo`yiladi.
Zaharli moddalar uchun yo`l qo`yilgan miqdor (YQM) belgilangan bo`lib, ularni
asoslab berishda zamonaviy ilmiy nuqtai nazardan foydalaniladi, inson organizmining
nozik fiziologik va biokimyoviy ko`rsatkichlari hisobga olinadi.
Ishlab chiqarishda mehnat gigienasining, gigienik me`yorlari, ilmiy texnika taraqqiyoti
yutuqlariga asoslangan holda, muhandislik tafakkurini birmuncha mukammal
texnologiya va ishlab chiqarish uskuna - jihozlar yaratishga jalb etiladi.
Zaharlarning YQM ni asoslashda:
-moddalarning fizik - kimyoviy xossalari;
-eksperimental tekshirish natijalari;
-ishlab chiqarish gigienik kuzatuv ma`lumotlarida ishchilarning sog’ holati va
kasallanishiga doir materiallardan foydalaniladi.
Zaharli moddalarga qarshi kurash jarayoni sanitariya sharoiti, sog’lomlashtirish
tadbirlari, yangi korxonalarni loyihalashdayoq, amalda YQM larni gigienik
ma`lumotlari bilan to`ldirib, qayta ko`rib chiqiladi,
Davlat standartiga asosan zaharli moddalar organizmga ta`sir ko`rsatish darajasiga
qarab: o`ta yuqori, o`rtacha va kam xavfli sinflarga bo`linadi.
|
| |
Nazorat savollari - Texnika xavfsizligi

91
Zaharli moddalar, gigiena,
zaharli gazlar, baxtsiz hodisalar,
jarohatlanishlar, kasbiy
kasalliklar, avariyalar, yong’in, portlashlar.
1. Ishlab chiqarish changi va uning insonga ta`siri.
Ishlab chiqarishdagi ko`p ishlarni bajarishda chang hosil bo`ladi.
Ular kelib chiqish manbalariga ko`ra, tabiiy va sun`iy changlarga bo`linadi.
a) Tabiiy changlar - inson ta`sirisiz hosil bo`ladi. Bunday changlar turkumiga shamol
va bo`ronlar ta`sirida qum hamda tuproqning erroziyalangan
qatlamlari uchishi,
o`simlak va hayvon olamida, vulqonlar otilishi boshqa hollarda paydo bo`ladigan
changlarni kiritish mumkin.
b) Sun`iy changlar – ishlab chiqarish korxonalari va qurilishlarda
insonning bevosita
ta`siri natijasida hosil bo`ladi.
Kelib chiqish xususiyati bo`yicha organik, mineral va aralashma changlarga
farqlanadi. CHanglarning zararli ta`siri uning kimyoviy tarkibiga bog’liq. CHangning
kattaligi, uch guruhga bo`linadi:
-kattaligi 10 mkm.dan katta bo`lgan changlar. Bunday changlar o`z og’irligi ta`sirida
erga qo`nadi;
-kattaligi 10 mkm.dan 0, 25 mkm.gacha bo`lgan changlar. Ular erga juda sekinlik bilan
tushadi va mayda changlar deb yuritiladi.
-kattaligi 0,25 mkm.dan kichik bo`lgan
changlar, ular erga qo`nmay havoda uchib
yuradi. CHangning inson organizmiga ta`siri, eng avvalo, nafas olganda yuzaga keladi.
Bunda havo bilan nafas olish, asosan, nafas organlarini zararlanishi: bronxit, pnevmo-
konioz yoki umumiy reaktsiya (zaharlanish, allergiya) rivojlanishini vujudga keltirishi
va changning o`pka yo`liga
kirishi pnevmaniya, sil, o`pka rakining kelib chiqishiga
sharoit yaratishi mumkin. Qo`rg’oshin, mis va boshqa
metallarning changi inson
organizmiga zaharlovchi modda sifatida salbiy ta`sir ko`rsatadi.
CHangning hosil bo`lishi va tarqalishiga qarshi kurashda texnologik jarayonlar
avtomatik usullarga o`tkazilgan halda jihozlarning
zichligi oshirilib, ma`lum
masofadan turib boshqarish tizimlariga o`tish muhim ahamiyatga ega hisoblanadi.