II Bob. O’smirlik davridagi deviant xulqni pegagogik tashxis qilish usuli

II Bob. O’smirlik davridagi deviant xulqni pegagogik tashxis qilish usuli
2.1. Deviant xulqni tashhis qilish usullari
Inson psixikasini tadqiq qilish metodlarining turli tasnifi mavjud. Quyida
atoqli psixolog B. G. Ananev tavsiya qilgan klassifikatsiyaga asoslanib, deviant
xulqni tashhis metodlarning xususiyatlarini yoritishga harakat qilamiz.
B. G. Ananev psixikani o’rganish metodlarini to’rtguruhga ajratib, ularni
tashkiliy, empirik (amaliy), natijalarni qayta ishlash yoki statistik, natijalarni
sharhlash metodlari deb nomlagan. [2.17. 72-bet]
Bu metodlardan o’z navbatida deviant xulqni tashhis etishda ham
foydalaniladi.
Tadqiqot metodlarining birinchi— tashkiliy guruhi o’z ichiga qiyoslash, longityud
(uzluksiz), kompleks (ko’pyoqlama) deb atalgan turlarni oladi. Qiyoslash
metodidan umumiy psixologiya, sotsial psixologiya (katta yoki kichik
guruhlarni hamda ularning har xil toifalarini o’zaro taqqoslash), tibbiyot
psixologiyasi (
SOG
’
LOM
va bemor kishilarning psixik xususiyatlarini qiyoslash)
sport psixologiyasi (sportchilarning xolati, o’quvliligi va ishchanligini o’zaro
taqqoslash) kabi fanlarda unumli foydalaniladi. [2.9. 196-bet]
Deviant xulqni tashhis etishda qiyoslash metodidan o’smirlik yoshdagi
odamlarning bilish jarayonlari, shaxs xususiyatlari, bilimlarni o’zlashtirishi,
aqliy qobiliyati, salohiyati, rivojlanish dinamikasi, jinslarning tafovutlari va
o’ziga xosligi kabilarni o’rganishda qo’llanadi. Keyingi yillarda xalq ta`limi
sistemasi va ishlab chiqarishda «inson omili» muammosining ko’tarilishi, vaqt
taqchilligi, ishchanlik imkoniyati, psixologik moslik masalalarining alohida
ahamiyat kasb etishi mazkur metodni keng qo’llashni taqazo etmoqda. Bundan
tashqari, tajribada olingan ma`lumotlarning ishonchliligini oshirishda ham
qiyoslash metodi qo’llanadi. Aynisa,
sinaluvchilardagi o’zgarishlarni ajratib olib
qarash, tadqiqotning bosqichlarini alohida-alohida tahlil qilish, masalan, tajribaning
birinchi bosqichi turli yoshdagi va jinsdagi odamlarga qanday ta`sir etganini
aniqlash va hokazolar bu metodga diqqat-e`tibor ortib borayotganidan
dalolatdir. [2.18. 135-bet]
41
Deviant xulqni tashhis etishda qiyoslash metodi bilan bir davrda
longityud (uzluksiz) metodi ham qo’llanadi. Uning boshqa metodlardan farqi
bir yoki bir nechta sinaluvchilar uzoq muddat, hatto, o’n yillab tekshirilishidir.
Mazkur metod orqali bir xil jinsli (Xasan-Husan, Fotima-Zuhra) yoki
aralash jinsli (Xasan-Zuhra, Fotima-Husan) egizaklar kuzatilgan. SHuning
uchun qator tadqiqotlarning «ona kundaligi» (N. A. Menchinskaya, V. S.
Muxina) deb nomlanishi bejiz emas. Uzoq vaqt-bir shaxsni (kichik guruhni)
kuzatish unda paydo bo’layotgan yangi fazilatlarning rivojlanish dinamikasini,
xulq-atvoridagi illatlarni (xatti-xarakat) va ularning oldini olish tadbirlarini,
murakkab psixologik munosabatlari, ichki bog’lanish qonuniyati, mexanizmi
to’g’risida mukammal, ishonchli, barqaror ma`lumotlar to’plash imkonini
yaratadi.
Longityud metodi yordamida sub`ektiv omillarning o’ziga xosligini, ob`ektiv
shart-sharoitlar va ijtimoiy muhitningsinaluvchiga ta`sirini o’rganiladi.
Psixologiya sohalarida (psixofiziologiya, kosmos, tibbiyot psixologiyasi,
injenerlik yoki aviatsiya psixologiyasida tadqiqot ob`ektiga sistemali
yondashish printsipi amalga oshirilmoqda. Kompleks metod yordamida
o’rganilayotgan ob`ektdagi o’zgarishlar turli nuqtai nazardan tahlil qilinadi yoki
ularga har xil yondashiladi. Masalan, bolada oddiy bilimlarni o’zlashtirish
xususiyati psixologik jihatdan tekshirilayotgan bo’lsa, kompleks yondashish
ta`sirida ana shu o’zlashtirishning falsafiy, mantiqiy, fiziologik, ijtimoiy, biologik
xususiyatlari yoritiladi. Aytaylik, keksayishning biologik omillarini o’rganish
uning psixologik, fiziologik, mantiqiy jihatlarini yoritishga xizmat qiladi.
Kompleks dastur yordamida amalga oshirilgan tadqiqot natijasi ilmiy
ahamiyatga molik bo’lib, insonshunoslik muammolarini hal qilishda katta
yordam beradi. [2.23. 224-c]
Ilmiy tadqiqot metodlarining ikkinchi guruhiempirik metodlardan iborat
bo’lib, bu guruhga kuzatish (o’zini o’zi kuzatish), eksperiment (tabiiy, labo-
ratoriya), test, anketa, so’rov, sotsiometriya, suhbat, intervyu, faoliyat
jarayoni va uning maxsulini tahlil qilish, tarjimai hol (shaxsiy guvohnoma,
42
hujjat, turmush faoliyati voqealarini tahlil qilish) kabilar kiradi va ular
sinash, tekshirish, diagnoz (aniqlash) va prognoz (oldindan belgilash)
vazifalarini bajaradi. Insonda tug’ilganidan umrining oxirigacha sodir
bo’ladigan psixologik o’zgarishlarni chuqurroq va ob`ektivroq tadqiq, etish
uchun empirik metodlardan navbati bilan foydalanish yaxshi natija beradi.
Ilmiy tadqiqot metodlarining uchinchi guruhi natijalarni qayta ishlashga
mo’ljallangan bo’lib, ular statistik (miqdor) va psixologik (sifat) tahlil
turlariga bo’linadi. Psixologik-pedagogik tadqiqotlarda ko’pincha quyidagi
statistik metodlardan foydalaniladi.
To’plangan miqdorlarni ishlab chiqishda mana bu formulalarni qo’llash
mumkin:
1) Mq
|