Sotsiologik ma‟lumotlarni tahlil qilish va umumlashtirish

92
Sotsiologik tadqiqotning natijalarini to‗g‗ri izohlab beruvchi qator
ilmiy-uslubiy echimlar tizimi mavjuddir, ammo har bir konkret holatda bu
narsa bir butun kishilar jamoasi (sotsiologlar, tashkilotlar ma‘muriyati,
ma‘muriy va ma‘rifiy sohalarda ishlovchi shaxslar, so‗raluvchilarning o‗z-
lari) ishtirokida amalga oshiriladi. Sotsiologik tadqiqot natijalarini tahlil
qilish va umumlashtirish jarayonidagi ayrim bosqichlarni ajratib tavsif-
lashga harakat qilamiz.
Birinchisi – tadqiqot gipotezalariga mos va muvofiq hosil qilingan em-
pirik ma‘lumotlarni tartibga solish, guruhlarga ajratish, tasniflashdir. Bu
bosqichda tadqiq etiluvchi hodisalarning miqdoriy tasniflari tadqiqot tomo-
nidan qamrab olinadigan, obyektlar tez-tez takrorlanishi empirik ma‘lu-
motlarni statistik guruhlarga ajratish imkonini beradi.
Ijtimoiy axborotlardagi ma‘lumotlar hamda sotsiologik tadqiqotlarning
vazifalari va maqsadlari xilma-xilligini inobatga olib, har xil guruhlarga
ajratish usullarini qo‗llash mumkin. Guruhlarga ajratishning eng sodda
ko‗rinishlaridan biri – tipologik qurilmalar, ya‘ni kuzatiluvchi birliklarni
biron bir alomat bo‗yicha maxsus sinchiklab o‗rganishdir (masalan, yoshi,
jinsi va h.k.). Hozirgi paytda EHMdan foydalanish natijasida bu usulning
imkoniyatlari ancha kengaydi. O‗zgaruvchilarning tipologiyasini amalga
oshirish va barqaror guruhlarni ajratib olish uchun faktorli, dispersion tahlil
usullari qo‗llanilayapti.
Interpretatsiya va tahlilning ikkinchi bosqichi – sonli tasniflarning
ishonchliligini va o‗rtacha qiymat xolisligini tekshirish, ma‘lumotlarni
umumlashtirishdir. Bu bosqichda turli tasodifiy tasnifga ega bo‗lgan axbo-
rotlar bir-biridan ajratib olinadi.
Uchinchi bosqichda hosil qilingan sonli tavsif orqali mavjud bo‗lgan
tadqiqotning gipotezalari tekshiriladi. Taxmin (gipoteza) deganda biror-bir
dalil, hodisa va jarayonni tushuntirib (yoki rad etiladi, yoki qabul qilinadi)
beradigan ilmiy mulohazani tushuniladi.
Sotsiologik tadqiqotni tashkil qilishga va o‗tkazilishiga katta sarf-xa-
rajatlar ketishi tufayli o‗rganilayotgan muaammoni iloji boricha to‗laroq
qamrab oladigan bir nechta gipoteza ilgari suriladi. Tadqiqot natijalarining
ishonchliligi va gipotezalarning hayotiyligi eng samarador vosita sifatida
kishilarning ijtimoiy faoliyatini yaxshilashga xizmat qiladi. Shu sababli
gipotezani sinash jarayonida tadqiqotchi ko‗proq real hodisalarga taya-
nishi, xilma-xil ma‘lumotlarni birlashtirishi, empirik materiallardan o‗rga-
nilayotgan obyektning zaruriy, muhim jihat va xossalarini ajratib berishga
intilishi kerak.
Gipotezalarni empirik sinashning eng yaxshi usullaridan biri
sotsi-
ologik eksperimentdir
. U gipotezalarni sinash usullaridan eng ishonchlisi
93
bo‗lsa-da, o‗rganilayotgan subyektlar orasidagi bog‗lanishlar murakkab va
ko‗p qirrali bo‗lganligi sababli hozirgi paytda kam ishlatiladi.
Hozirgi zamon sotsiologiyasida eng ko‗p qo‗llaniladigan usullardan bi-
ri statistik usuldir. Gipotezalarning ishonchliligini aniqlashning tipik usuli
sifatida miqdorlarning o‗rtacha qiymatlarini hisoblash, o‗zaro bog‗liq koef-
fitsiyentlarni aniqlash va h.k. ni ko‗rsatib o‗tish mumkin.
Ilmiy hisobotni tuzish. Sotsiologik tahlilning natijalari tizimlashgan va
guruhlarga ajratilgan ko‗rinishda ilmiy hisobotda namoyon bo‗ladi. Hi-
sobotni tayyorlashda shuni esda tutish kerakki, u keyinchalik nazariy ish-
larni davom ettirishga asos bo‗lishi va ijtimoiy boshqaruv amaliyotida
sotsiologik tadqiqotlar natijalarini aks ettiruvchi mohiyat va shaklga ega
bo‗lishi kerak. Hisobotga izohlovchi xat kiritilishi ilmiy taomilga kirgan
bo‗lib, unda qisqacha asosiy xulosalar va natijalar keltiriladi.
Hisobotning ilovasi sifatida jadvallar, grafiklar, so‗rovnomalar, blank-
lar, test va boshqalar keltiriladi.
Hisobotning bo„limlari. Hisobotning tarkibi tadqiqotning turiga, na-
zariy yoki amaliy ekanligiga bog‗liqdir.
Dastavval hisobot tuzilayotganda muammoning qo‗yilishi, tadqiq eti-
luvchi masalalarning ta‘rifi, asosiy tushunchalarning nazariy interpretat-
siyasi, muammoning qay darajada o‗rganilganligi va uning yechimiga e‘ti-
bor beriladi. Alohida e‘tiborni tadqiqotning uslublar tasnifiga, tanlovning
tuzilshni, axborotlarni yig‗ish tartiblariga ajratish kerak. Oxirida alohida
bo‗lim orqali o‗tkazilgan tadqiqot natijalarining har tomonlama tahlili va
qo‗yilgan masalalarning yechim darajasi tasniflanadi. Bu bo‗limning oxi-
rida tadqiqotning mavjud bo‗lgan amaliy natijalari ko‗rsatiladi va aniq
xulosalar shakllanadi, yangi axborotni olish zarurligi aniqlanadi va uni
hosil qilish uchun texnikaviy uslubiy tavsiyalar beriladi.
Ikkinchidan, hisobotning har bir bo‗limida tadrijiy bir-birini to‗ldiruv-
chi ikki qismning o‗zaro mutanosibligini ta‘minlash zarur. Birinchi qismda
muammolar va natijalarni, ikkinchi qismda esa xulosalarni chuqur ilmiy
asoslab berishi shart. Bu esa, tadqiqotchini hozirgi ahvolni sharhlash va
umumlashtirishdan tashqari, uni tahlil va prognoz qilishga undaydi.
Uchinchidan, hisobot so‗rovnomadagi savollar ketma-ketligidan mus-
tasno, respondentlarning sotsial-ruhiy portreti, intellektual imkoniyatlari,
voqelikka munosabati umumiy manzarasining ifodasidan iborat bo‗lishi
kerak. Hisobotda so‗rovnomaning barcha savollari va ularga mos natijalari
ilmiy mantiq talablariga binoan tahlil etib beriladi.
To‗rtinchidan, hisobotning texnik jihatdan yuqori saviyada rasmiy-
lashtirilishi va to‗g‗ri tuzilishi katta ahamiyatga ega. Ko‗pi bilan hisobot
(ilovasiz) 50-60 betdan iborat bo‗lganligi ma‘qul. Hisobotga doir tushun-
94
tirish xati 10 betgacha bo‗lishi mumkin. Hisobotda tadqiqot ishlariga jalb
etilgan barcha tashkilotlar, o‗tkazilish muddati va joylari, tadqiqot uslubi-
yoti bo‗yicha ko‗rsatma beruvchilarni tayyorlashning tartibi va tarkibi,
ma‘lumotlar yig‗ishning takomillashtirilishi, axborotlarni kodlashtirish
uchun ishlatilgan tizim va matematik ishlov berishda qo‗llanilgan usullar
ko‗rsatilishi lozim. Jadvallar keragidan ortiqcha raqamlarga ega bo‗lmas-
ligi kerak.
Bundan tashqari, hisobot yozish jarayonida buyurtmachiga tadqiqot-
ning eng muhim natijalari bo‗yicha tezkor axborotlarni ekspress-revyu ko‗-
rinishida topshirish maqsadga muvofiqdir.