Tijorat logistikasining хuquqiy asoslari

|
Tijorat logistikasining хuquqiy asoslari
|
bet | 2/3 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 68,98 Kb. | | #260289 |
Bog'liq TIJORAT LOGISTIKASINING AXBOROT TA\'MINOTITijorat logistikasining хuquqiy asoslari
"Qo’llanma" so'zi "yordam berish" fe'lidan kelib chiqib - yordam berish, hissa qo'shish, rag'batlantirish degan ma’noni anglatadi. Tijorat logistikasining qo’llanmalari quyidagilardan iborat: me'yoriy asos, axborotni qo'llab-quvvatlash tizimi, ta'minot tizimini tashkil etish.
Logistika tuzilmalari tashkillashtirish va faoliyatni birlashtirish tamoyiliga asoslanadi. Muayyan sharoitlarda ijodiy xarakterdagi tadbirlar shiddatli kuchiga aylanishi mumkin va shiddatli kuchlar ijobiy tarkibga ega bo'lishi mumkin.
Logistika tizimining elementlari o'rtasidagi o'zaro ta'sirlar hajmi me’yoriylilikka ega bo'lib, me'yorlar va standartlar tizimi orqali miqdoriy va sifat jihatdan baholanadi3.
Tijorat lojistikasida axborot oqimi faqat moddiy oqim bilan birga kelmaydi. Ma'lumotlar logistika tizimining elementlari to'plami sifatida xizmat qiladi. Tijorat logistikasida yaxlit tizimili axborotni tizimini tuzish mumkin.
Raqobatbardosh ustunlikka erishish uchun yuqori sifatli mahsulotlarni ishlab chiqarish etarli emas. Xaridor uchun sotib olingan mahsulotning xizmati muhim ahamiyatga ega. U raqobatchilarning takliflarini tovarlarning umumiy qiymatiga qarab taqqoslaydi, bu tovarning narxini o’z ichiga oladi. Tijorat logistikasining me'yoriy bazasi.
Har bir logistika nazaryasi konstruktiv tamoyillar buzg'unchi kuchlar bilan birlashtirilgan faoliyat majmuasidir. Shuning uchun, tarkibiy qismlarni funksional birlashtirilganda ularning miqdoriy va sifat ko'rsatkichlari hisobga olinishi kerak. Ba'zi miqdoriy parametrlarga erishilgach, dastlab ijobiy tarkibni o'z ichiga olgan faoliyatlar halokat kuchlariga aylanishi mumkin. O'z navbatida, zarar etkazuvchi deb hisoblanadigan moddiy oqim ijobiy tarkibga ega bo'lishi mumkin. Binobarin, logistika tizimlarini qurish bosqichida ham, ularning faoliyati jarayonida ham sifat va sifat jihatidan o'zgarishlarning qonuniyligiga e'tibor qaratish lozim.
Bu bizni me’yor qonunining amalda qo'llashiga olib keladi. Diyalektikada, me’yorlar qonuni bir (past) qadamlardan ikkinchisiga (yuqori) va bir vaqtning o'zida, bir toifadan boshqasiga o'tishni anglashning universal shakli bo'lib, bilimni rivojlantirishda yuqori bosqichni (yuqori darajani) anglatadi. O'lchov qonuni bevosita o'zini namoyon qilmaydi, balki miqdoriy o'zgarishlar sifatiga o'tish qonuni orqalidir.
Logistika sohasida, me’yorlar qonuni bilan birga, me’yorlar kategoriyasi ham ishlatiladi. Umuman olganda, o'lchov xarakteristikaning sifatli holatini saqlab qolgan davrdir. Me'yorning chegaralari tizimning qo'zg'aluvchanligining pastki va yuqori chegaralariga to'g'ri keladi. Amaliy logistika sohasida me’yorlar kategoriyasi hozirgi kunga qadar bir tomonlama ravishda - miqdoriy o'zgarishlarning ko'rsatkichi sifatida qabul qilinadi. Va u faqat ongli ravishda tizimning ishlash bosqichida qo'llaniladi.
Korporativ me’yorlar dunyosida me’yor qabul qilingan birlik tomonidan miqdorni aniqlash uchun mo'ljallangan. Bu o'lchov birligi normadir. Norma - umumiy qoida uchun qabul qilingan qoida, huquqiy muassasa, e'tirof etilgan majburiy tartib, o'rtacha qiymat.
Logistika tizimining elementlari o'rtasidagi o’zaro tortishish kuchlari o’z me’yoriga ega, ya'ni ular me’yoriy hisoblanadi. Assotsiatsiya - qabul qilingan norma va me'yorlarga muvofiq miqdoriy nisbatlarni belgilash jarayonidir. Normalar - ishlab chiqarish jarayonlari turlari bo'yicha xom ashyo, materiallar va energiyaning texnologik chiqindilari va yo'qotilishi, individual logistika operatsiyalarini bajarish xarajatlarining o'ziga xos og'irligini aniqlaydigan me'yorlarning asosiy elementlaridir. Logistika tizimlarini qurishda ilmiy asoslangan standartlar uning barcha ko'rsatkichlarini tegishli sifat darajasida rivojlantirish imkonini beradi. Shuning uchun korxona logistika tizimini ishlab chiqishda me'yorlar va standartlarni aniq belgilash muhim ahamiyat kasb etadi: uning samarali ishlashi uchun sharoit yaratiladi. Muvaffaqiyat shartlari korxonaning ishlab chiqarish jadvali balansini ta'minlashga va ishlab chiqarish jarayonining me’yori va vaqtini belgilaydigan o'z vaqtida ish joylariga moddiy resurslarni etkazib berishga qaratilgan4.
Yetkazib beruvchilar va iste'molchilar o'rtasidagi tranzit va odatiy ta'minot shakllari orasidagi munosabatlarni tartibga solishda me'yorlar, shuningdek, etkazib beruvchilar va iste'molchilar orasida aholi punktlarini tashkil etishda katta ahamiyatga ega. Baholash resurslarni tejashning samarali vositasidir, ilmiy va texnologik taraqqiyot va xom ashyo va materiallardan foydalanishni monitoring qilish uchun qo'shimcha vosita sifatida xizmat qiladi. Shunday qilib, moddiy resurslarning standartlashtirilishi logistika tizimida moddiy yordamni rejalashtirish va tashkil etish, muvofiqlashtirish va boshqarish tizimini boshqarishga, iste'mol materiallari jarayoniga resurslarni tejaydigan ta'sirni ta'minlashga ta'sir ko'rsatadi.
Qoidalar va me'yorlarning ahamiyati Respublikamiz iqtisodiyotini innovatsion rivojlanish yo'llariga o'tkazish nuqtai nazaridan yanada kengroqdir. Logistika tizimlarida moddiy usullarni tashkil qilish va boshqarishning barcha bosqichlarida qo'llaniladigan me'yoriy usullar yangi, ilg'or texnologiyalar va resurslarni tejashga mos kelishi kerak5.
Tijorat logistikasining me'yoriy asoslari uchun muhim talablar amaldagi standartlarning murakkabligi hisoblanadi. Ular barcha funktsional zonalarini va logistika tizimida aylanib yuradigan mahsulotlarning to'liq ro'yxatini yaxlit logistika aylanishi doirasida amalga oshiriladigan operatsiyalarning hammasini qoplashl kerak.
Tijorat lojistikasi uchun me'yoriy-huquqiy bazani ishlab chiqishda tashqi va ichki omillar tufayli etkazib berish tizimidagi parametrlarni o'zgartirish vaqtida uni tezkor tartibga solish imkoniyatini ta'minlash zarur. Misol uchun, ishlab chiqarish dasturidagi o'zgarishlar hajm va me’yor o'zgarishlarga olib keladi, bu esa moddiy resurslardan samarali foydalanishga olib keladi. Shu bilan birga, etkazib beruvchilar bilan o'zaro munosabatlar barqarorligi mahsulot sifat ko'rsatkichlarini yaxshilashga yordam beradi. Ya'ni, tartibga solish tizimining moslashuvchanligi uning barqarorligi bilan birlashtirilishi kerak. Normalar va me'yorlar tizimini yaratish uchun dastlabki qoidalarning (qoidalarning) doirasi ilg'or, ilmiy va texnik jihatini va o’sish suratini o'z ichiga oladi.
Tijorat logistikasida ishlatiladigan me'yoriy-huquqiy baza ob'ektiv xarakterga ega. U mahsulotni ishlab chiqarish, etkazib berish, sotish va iste'mol qilishni tashkil etishda innovatsiyalarga asoslangan. Logistikaning funksional sohalarida me'yorlar va standartlarni belgilashda xaridlarni tashkil etish xarajatlarini kamaytirish, mahsulotlarni ishlab chiqarish va tashish xarajatlarini kamaytirish, ta'minot zanjirida zaxiralarni yaratish va saqlash xarajatlarini optimallashtirish zarurligini hisobga olish shart.
Mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining innovatsion usuli iqtisodiyotning samaradorligini keskin oshirishni ta'minlaydi. Mehnat unumdorligini oshirish hisobiga sanoat, qishloq xo'jaligi maxsulotlarini, temir yo'l transportida tashish hajmi va qurilish ishlari hajmini ko'paytirish mo'ljallanmoqda. Materiallarni tejash, mahsulotni iste'mol qilish, mahsulot va xizmatlarning energiya sarfini qisqartirish uchun chuqur vazifalar belgilandi. Bunday muammolarni hal qilishda turli xil me'yoriy-huquqiy aktlarga katta ahamiyat beriladi. Ular etkazib beruvchilar va iste'molchilarning mamlakat iqtisodiyotidagi o'zaro hamkorligini tartibga solish, ularning iqtisodiy faoliyatining ko'plab ko'rsatkichlarini aniqlash va umumlashtirish imkonini beradi.6
Turli davrlarda ishlab chiqaruvchilarning ko'p miqdordagi iste'molchilari tomonidan iste'mol qilinadigan ko'plab xom-ashyo va materiallar, butlovchi qismlar, texnika, uskunalar va boshqa mahsulotlar mamlakat bo'ylab tarqalib ketganligi sababli, ushbu jarayonni tartibga solish va etkazib beruvchilar va iste'molchilar uchun majburiy bo'lgan muayyan miqdordagi qoidalarni o'rnatish , transport, omborxonalar va boshqa vositachilik tashkilotlari tovar ayirboshlash jarayonini tashkil etishda katta ahamiyatga ega.
Tijorat logistikaning me'yoriy asoslari muayyan qoidalar to'plami sifatida ifodalanishi mumkin:
tashkiliy-huquqiy me'yorlar;
nomenklatura-sifat me'yorlari;
qiymat me'yorlari;
materiallar va ishlab chiqarish vositalaridan foydalanish ko'rsatkichlari bo'yicha me'yorlar;
aylanma mablag'lar me'yorlari va aylanma mablag'lar aylanmasi stavkasi. Keling, har bir ko'rsatkich guruhini alohida ko'rib chiqamiz.
Tashkiliy-huquqiy me'yorlar. Logistik iqtisodiy munosabatlar qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi, ulardan: O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi, Xalqaro Inkoterms qoidalari, O’zbekiston Respublikasining Bojxona kodeksi, Mahsulotlarni etkazib berish va tashish shartlarini tartibga soluvchi sektoral me'yoriy hujjatlar, transport tashkilotlarining qonuniy hujjatlari va boshqa hujjatlar.
Bitimlarni amalga oshirishda savdo shartlarini to'g'ri talqin qilishdan muhimdir. Misol uchun, ko'plab davlatlarning davlat organlari, yuridik firmalar va savdogarlar tomonidan e'tirof etilgan xalqaro savdoda eng ko'p qo'llaniladigan atamalar talqini bo'yicha Xalqaro Nizom Incoterms lug'atida qayd etilgan. Logistik faoliyatda tashkiliy va huquqiy standartlarni malakali va professional ishlatish faqatgina etkazib berish zanjirida hamkorlarning faoliyatini tashkil qilish va rejalashtirish jarayonini sezilarli darajada osonlashtiradi, shuningdek, tranzaktsiyalarni ratsionalizatsiya qilishga va tranzaktsion harajatlarni optimallashtirishga yordam beradi.
Nomenklatura-sifat me'yorlari standartlar, texnik shartlar, ko'rsatmalar, shartnoma shartlari, qoidalar va ishlab chiqarilgan va taqdim etilgan mahsulotlar va xizmatlar sifatiga qo'yiladigan talablarni tartibga soluvchi boshqa hujjatlarni o'z ichiga oladi. Ushbu me'yoriy guruhning ahamiyati mahsulot, ishlar va xizmatlar sifatini yaxshilashga yo'naltirilgan roli bilan belgilanadi.
Mahsulot sifatini iste'molchilarning ehtiyojlarini qondirishga qodir iste'mol xossalari jamiyati hisoblanadi. Mahsulot sifatining asosiy texnik-iqtisodiy ko'rsatkichlari: ishonchliligi, chidamliligi, ishlab chiqarilishi, moddiy iste'mol, estetika, energiya, standartlashtirish darajasi va normallashuvi, patent muhofazasi ko'rsatkichlari va tozalik ko'rsatkichlari. Mahsulot sifatini tartibga soluvchi hujjatlar orasida sifat standartlari alohida ahamiyatga ega. Har bir logistika amaliyotiga sifat standartlari qo'llaniladi. Chet el kompaniyalarning aksariyati uchun bunday standartlar ISO 9000 standartlari qatoridir - ko'plab xalqaro va milliy standartlarni muvofiqlashtirish uchun ISO Texnik Qo'mitasi tomonidan ishlab chiqilgan bir qator hujjatlar. Ular dizayn, ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish sifati uchun yagona talablarni o'rnatadilar.
Qiymat me'yorlari. Logistika tashkilotlarida iqtisodiy oqimlar konfiguratsiyasi quyidagilarni talab qiladi:
materiallar va asbob-uskunalar narxlarining bahosi;
transport tariflari: hisob-kitoblar va chegirmalar;
shartnoma shartlarini buzganlik uchun jarimalar miqdori va moddiy oqimga qo'shimcha moliyaviy oqimlarni ta'sir qiluvchi boshqa qoidalar.
Keling, ishlab chiqarish mablag'lari va zaxiralar normalari va aylanma mablag'lar aylanmasi me’yorlarini birlashtirgan me'yoriy guruhlarning mazmunini batafsil ko'rib chiqaylik.
Iste'mol normalari va ishlab chiqarish vositalaridan foydalanish. Ta'minot tizimlarini loyihalashtirish uchun zarur bo'lgan joriy standartlar orasida:
xomashyo va materiallarni iste'mol qilish stavkalari;
asbob-uskunalardan foydalanish me'yorlari;
mahsulotlar, ehtiyot qismlar, asbob-uskunalardan foydalanish muddatlari;
tayyor mahsulotni ishlab chiqarish va yo'qotish me'yorlari;
saqlash va tashishda materiallarni yo'qotish standartlari.
Moddiy resurslarni iste'mol qilish darajasi ishlab chiqarishning muayyan tashkiliy-texnik sharoitlarida belgilangan ishlab chiqarish (ishlab chiqarish) birligi ishlab chiqarish uchun ruxsat etilgan maksimal miqdordagi xom ashyo, materiallar, yoqilg'i, energiya hisoblanadi. Moddiy resurslardan foydalanish darajasi rejalashtirilgan xarajatlar me’yoridir; ular iqtisodiyda oqilona foydalanishni ta'minlaydi. Moddiy resurslarni iste'mol qilish darajasi moddiy resurslarga bo'lgan ehtiyojni rejalashtirish jarayoni, muhim resurslarni tejash omillaridan biri hisoblanadi. Rejalashtirilgan boshqaruv tizimida moddiy resurslarning sarflanish normalari korxonalar tomonidan ishlab chiqilgan, ammo davlat boshqaruvi organlari tomonidan qattiq nazorat qilingan. Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar mustaqil ravishda davlat organlari bilan hech qanday muvofiqlashtirmasdan moddiy resurslarni iste'mol qilish normalarini ishlab chiqadilar, bu esa resurslarni tejash uchun to'liq javobgarlikni ta'minlaydi. Biroq, bu mas'uliyatni nazorat qilishning hech qanday usuli yo'q, bu butun mamlakatdagi moddiy resurslarning haddan tashqari sarflanishiga olib keldi.
Mahsulotlarni (ishlarni) ishlab chiqarish uchun moddiy resurslarni iste'mol qilish darajasini tashkil etuvchi elementlar ro'yxati uning tarkibini tavsiflaydi, ishlab chiqarishning o'ziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. Moddiy resurslarni iste'mol qilishning individual tezligi odatda tarkibiga quyidagilar kiradi:
foydali (nazariy, toza) oqim (massa, hajm, maydon, uzunlik);
juda murakkab texnologik chiqindilar;
texnologik yo'qotishlar.
Moddiy resurslarni iste'mol qilishning umumiy ishlab chiqarish hajmining tarkibi quyidagilarni o'z ichiga oladi:
seminarning yordamchi ehtiyojlari uchun texnologik iste'mol;
xalqaro tarmoqlarda va konvertorlarda yo'qotishlar.
Iste'mol stavkasining tuzilishi uning individual elementlarining tarkibi va miqdorini ifodalaydi.
Oqim tezligi tizimini tahlil qilish zarurati uning har bir elementining qiymatini aniqlash turli axborot manbalariga asoslangan turli metodik usullar bilan amalga oshiriladi. Misol uchun, muhandislik mahsulotlarini birligi uchun moddiy resurslarni iste'mol qilishning individual tezligi tizimsini iqtisodiy tahlil qilish tadqiqotni o'z ichiga oladi:7
toza vazn;
texnologik chiqindilar;
texnologiyani yo'qotish qiyin emas.
Shu bilan birga, sof og'irlikdagi tarkibiy o'zgarish mahsulotning dizaynini yaxshilanish bo'yicha chora-tadbirlarning samaradorligi darajasini ko'rsatadi, bu esa chiqindilar va zararlar ulushini qisqartirish - ishlatiladigan texnologiyalar sifati haqida ma’lumot beradi.
Moddiy resurslardan foydalanish stavkalari quyidagicha tasniflanadi:
mahsulotlarni yig'ish darajasi;
•moddiy resurslarning birlashuv darajasi;
faoliyat muddati;
xarajatlar tarkibi.
Mahsulotlarni (yoki egallash ob'ektlarini) birlashtirish darajasi bo'yicha moddiy resurslarni iste'mol qilish stavkalari individual va global guruhga bo'linadi, shu jumladan og'irligi o'rtacha me'yorlar ham.8
Shaxsiy iste'mol qilish stavkalari operativ, batafsil va o'ziga xosdir. Ular odatdagi resurslarning bir qismi, yig'ish birligi, mahsulot turining massasi yoki miqdori bo'yicha harajatlarini aniqlaydi.
Guruh xarajatlari me'yorlari belgilangan nomenklatura va rejalashtirish darajalari me’yoriy va o'rtacha deb hisoblanadi. Ular bir xil turdagi mahsulotlarning (ishlarning) turini kengaytirish uchun ishlatiladi. Guruh normalarini hisoblash uchun axborotning asosiy manbai - individual iste'mol qilish stavkasi va batafsil nomlarda mahsulot ishlab chiqarish dasturi. Hisoblash arifmetik o'rtacha qiymatini aniqlash qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi.
Moddiy resurslarni birlashtirilishi darajasi bo'yicha xarajatlar normalari ma'lum darajada (ma'lum darajada, tovar belgilari, profil) va umumiylashtirilgan (nomenklatura guruhlari bo'yicha) bo'ladi. Muayyan iste'mol stavkalari har bir o'ziga xos moddiy resurslar uchun belgilanadi: masalan, ma'lum bir tovar plastinkasining iste'mol tezligi 3 × 2000x2000 mm. Ular turli xil resurslar bilan bog'liq. Ushbu me'yorlar korxonaning moddiy resurslardagi mavjud ehtiyojlarini ta'minlashda hisobga olinadigan mahsulotni loyihalash, mahsulot dizayni, ishlab chiqarish texnologiyasidagi barcha keyingi o'zgarishlarni zudlik bilan aks ettiradi. umumiylashtirilgan me'yorlar - bu talablarning hisob-kitob qilinishi va moddiy muvozanatlar hosil qilinadigan bir xil turdagi resurslarning sarflanishi. Iste'molning umumiylashtirilgan stavkalari, masalan, barcha tovarlarning o'lchamlari va qora metallar prokati uchun hisobga olinadi.
Moddiy resurslarning sarflanish darajasi yillik, choraklik, oylik sifatida farq qiladi. Moddiy resurslarni sarflashning strategik normalari besh yil yoki undan ko'proq muddatga ishlab chiqilgan. Moddiy resurslarni iste'mol qilish normalari turli o'lchov birliklarida o'rnatilishi mumkin. Tabiiy (mahsulot, po'lat, tonna, kub metr, qurilish maydonining kvadrat metrlari va boshqalar), xarajat (so’mlga, ishlab chiqarilgan mahsulotlarning bir ming yoki bir million so’ml yoki bajarilgan ishlarning miqdori), asbob-uskuna, ish yoki korxonalar (bir vaqtda, bir hafta, bir oy, bir yil) yoki ishlaydigan asbob-uskunalar soni yoki ishchilar, xodimlar va boshqalar.
Energiya resurslarini sarflash normalari texnologik va umumiy ishlab chiqarishga bo'linadi, jumladan, isitish, ventilyatsiya, yorug'lik va boshqalar.
Moddiy resurslarning normalari - xom-ashyo va materiallarni iste'mol qilish me'yorlarining element-jihatlari. Moddiy resurslarning standartlari quyidagilardan iborat:
texnologik chiqindilar va ishlab chiqarishdagi xom-ashyo va
materiallarning yo'qotish ko'rsatkichlari;
maydoniga nisbatan birlik, hajmi, uzunligi, massasi (masalan, primer
yuzaning 1 m2 maydonini bir marta ishlatiladigan bo'yoqlardan standart oqilona iste'mol qilish) bo'yicha moddiy resurslarni ishlab chiqarishdagi birlik harajatlar.
Moddiy resurslar standartlarining asosiy maqsadi ishlab chiqarish birligiga (bajarilgan ishlar bo'yicha) xom ashyo va materiallarni iste'mol qilish uchun oqilona normalarni ishlab chiqishdan iborat.
Me’yorlar hisob-tahlil, eksperimental yoki aralash usullar bilan ishlab chiqilgan. Ular ixtisoslashgan ilmiy muassasalar (masalan, Rejalashtirish va standartlar ilmiy-tadqiqot instituti, Materiallar va texnik ta'minot ilmiy-tadqiqot instituti) tomonidan ishlab chiqilgan.
Asosiy ishlab chiqarish profiliga tegishli bo'lmagan mahsulotlar ishlab chiqarish uchun moddiy resurslarni sarflashda korxonalar ushbu mahsulot uchun profil deb hisoblangan sanoat tarmoqlarini qo'llashadi.
Tizimviy va texnologik omillar mahsulotning texnik darajasi, uning sifati, mahsulotdagi qismlarning soni, ularning geometrik shakllarining murakkabligi, ishonchlilik va mustahkamlik talablari, xom ashyoning fizikaviy va kimyoviy xususiyatlari, ishlatiladigan materiallarning iqtisodiy o'rnini bosadigan sifatlari va miqdori jihatidan eng katta ta'sirga ega. uskunalar. Muhim ta'siri tashkiliy va iqtisodiy omillarga ega.
Shunday qilib, me'yorlar ishlab chiqarish birligiga sarflanadigan xarajatlar qiymatini tavsiflaydi va me’yorlarning asosiy elementlari hisoblanadi. Ishlab chiqarish jarayonlari turlari bo'yicha xom ashyo va materiallarning texnologik chiqindilari va yo'qotilishi, muayyan operatsiyalar bo'yicha aniq xarajatlar mavjud.
Zahiralarning normalari va aylanma mablag'lar aylanmasi. Logistika tizimidagi oqimlarning jadalligi to'g'ridan-to'g'ri tartibga soluvchi zaxiraviy bazaning holatiga va aylanma mablag'lar aylanmasiga bog'liq. Shu sababli, etkazib berish tizimidagi iqtisodiy oqimni tashkil etish muhim vazifa zaxiralarni optimallashtirishdir. Tovar ayirboshlashning barcha bosqichlarida moddiy resurslar zaxirasi uchun me’yorlar ishlab chiqish; ishlab chiqarish vositalari jami zahiralarining tuzilishini rag'batlantirish (etkazib berish zaxiralari, yetkazib beruvchilar va ulgurji brokerlik omborlarining tayyor mahsulot zaxiralari, moddiy resurslarni saqlash uchun omborlar bilan ta'minlash muammolarini hal qilish, ta'minot tizimining barcha qismlarida zaxiralarni holatini tezkor nazorat qilish, moddiy boyliklarning moslashuvchan tizimini ishlab chiqish resurslar) Ushbu masalalar logistika tizimlarida inventarizatsiyani boshqarish jarayonida ko'rib chiqiladi.
Ishlab chiqarish maqsadiga qarab moddiy zaxiralar ishlab chiqarish vositalari va iste'mol tovarlari zaxiralariga bo'linadi.
Zahiralar iqtisodiyotning har qanday tizimi uchun zarur. Ular talabning beqarorligini, ishlab chiqarish ehtiyojlarini va ta'minotni tashkil etishning murakkabligini yumshatuvchi omil bo'lib xizmat qiladi.
"Zahiralar" kontseptsiyasini belgilashga o'zlarining yondoshuvlari bo'yicha turli soha mutaxassislari. Zahiralar muammosi iqtisodiy nazariya, tijorat faoliyati, buxgalteriya hisobi, marketing va logistika nuqtai nazaridan o'rganiladi. Ya'ni, iqtisodiy nazariyada, moddiy zaxiralar ilgari kapitalning aylanish tizimida ko'rib chiqiladi. Bu erdagi zahiralar oraliq yoki yakuniy iste'molni oldindan rejalashtirishda reproduktiv jarayonning turli bosqichlarida bo'lgan mehnat, oraliq va yakuniy mahsulotlarning bir qismini anglatadi. Savdo nazariyasida inventarizatsiya mahsulot va ishlab chiqarishning turli bosqichlarida joylashgan ishlab chiqarish va texnik foydalanish mahsulotlari, tovar moddiy boyliklar, shaxsiy yoki mahsuldor iste'mol jarayoniga kirishni yoki sotish jarayonini kutayotgan moddiy va tovar resurslarining bir qismi sifatida tavsiflanadi. Buxgalteriyada moddiy zaxiralar moddiy shaklda bo'lgan xo'jalik yurituvchi sub'ektlarning joriy aktivlarining bir qismi hisoblanadilar. Marketingda mahsulot zaxiralari mahsulotning hayot aylanish jarayonida o'rganiladi.
Moddiy zahiralarni shakllantirish logistika tizimlarining samarali ishlashining muhim shartidir. Ular qo'shimcha xarajatlar qiymatini va kelajakda foydalanish uchun yig'ilgan optimal hajmning nisbati masalasini hal qilishga yordam beradi. Ammo me’yorlar to'g'risidagi qonunni hisobga olish kerak - aktsiyalarning hajmini to'g'ri aniqlash uchun: xom ashyo va materiallar zaxiralarining ortiqcha qismi ularni saqlash xarajatlarini oshiradi, bu korxonaning rentabelligini pasayishiga olib kelishi mumkin, va defitsit - korxonaning ishlab chiqarish dasturini buzish xavfi tug'diradi.
Zahiralarni shakllantirish va iste'mol qilishda qonuniylikni o'rganish, ularni optimallashtirish bo'yicha tavsiyalarni ishlab chiqish, logistika fanining maxsus bo'limi xisoblanadi.
Tijorat logistika sohasida zaxiralarni o'rganish mahsulotning hayot aylanish davri va material oqimining to'liq logistika davri doirasida amalga oshiriladi. Bu erda boshqaruv ob'ekti tovar xomashyolari emas, balki kirish oqimining parametrlari, zichligi va etkazib berish oralig'I xisoblanadi.
Tovar-moddiy zaxiralarni shakllantirish logistika tizimlarining samarali ishlashining muhim shartidir Zaxiralarni o'rganishda ularning tasnifiga katta ahamiyat beriladi, bu sub'ektlar (sinflar) tomonidan ko'rib chiqilayotgan elementlarning umumiy xarakteristikasi yoki xususiyatlar guruhi asosida taqsimlanishini o'z ichiga oladi. Zaxiralarni quyidagi funksiyalar bo'yicha tasniflashadi:
logistika zanjirida ishlab chiqarish joyi va uning ko'rinishi;
Logistikaning funksional yo'nalishlari bilan aloqalari;
Logistika tizimida funksional maqsadlar;
Logistika tizimining aloqalariga munosabati;
Asosiy logistik funksiyalar bilan aloqalar.
Logistika zanjirida ishlab chiqarish joyiga qarab, zaxiralar quyidagi guruxlarga ajratiladi
•ishlab chqarilishi tugallanmagan mahsulotlar;
•konteynerlar va qaytariladigan chiqindilar.
Ishlab chiqarish zahiralari - xom ashyo, materiallar, tarkibiy qismlar, konteynerlar va boshqalar. Ro'yxatga olish vaqtida ishlab chiqarish jarayoniga kiritilmagan elementlar ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta'minlashga imkon beradi. Ishlab chiqarish zaxiralari, o'z navbatida, quyidagilarga bo'linadi:
joriy (muntazam);
sug'urta (kafolat);
tayyorgarlik;
mavsumiy;
spekulyativ;
eskirgan (noto'g'ri).
Ishlab chiqarish zahiralarining qiymati quyidagicha:
moddiy resurslardagi iste'molchilar korxonalari ehtiyoji;
xom ashyoni ishlab chiqarishga yoki uni sarflashni davom ettirish chastotasiga;
saqlash va tashish xususiyatlari;
ishlab chiqarish va iste'mol mavsumi.
Sotish (tovar) zaxiralari - ishlab chiqaruvchi korxonaning tayyor mahsulot omborlarida joylashgan, iste'molchilarni sotish jarayonidagi talablarini qondirish uchun mo'ljallangan tayyor mahsulotlarning zaxiralari, transport zaxiralari.
Sotuvdagi zaxiralar quyidagilarga bo'linadi:
joriy (muntazam);
sug'urta (kafolat);
tayyorgarlik;
mavsumiy;
eskirgan (noto'g'ri);
reklama aktsiyalari.
Yuk tashish zaxiralari (tranzit qimmatli qog'ozlar, tranzit zahiralar) - moddiy resurslar zaxirasi, bir logistika aloqasidan ikkinchisiga bo'shliqni ko'chirish jarayonida turgan yoki ishlamayotganda ishlov berilgan mahsulotlardir. Yuk tashish zaxiralarining miqdori quyidagilar bilan belgilanadi: tovarlarni tashish masofa; rouming jarayonida tovar ayirboshlash koeffitsienti; filial va hududiy ixtisoslashuv; zaxiralarni (masalan, transport vaqtini), shuningdek tovarlarni etkazib berish shartlari normalarini (kunlar) saqlash vaqti.
Ombor zaxiralari yuklarni qayta ishlash jarayonida mavjud bo'lgan zaxiralardir, ular logistik saqlash amaliyotisiz tashkil etiladi.
Zahiralar qiymati - tovarlar, ishlab chiqarishlar, tranzitlardagi zaxiralar, tugallanmagan ishlab chiqarishlar, alohida iste'molchilarning moddiy zahiralari va zaxiralari jami zaxiralardir9.
Logistika tizimidagi funktsional maqsadlarga muvofiq, aktsiyalar bir nechta turlarga bo'linadi: joriy, sug'urta, tayyorgarlik, mavsumiy, reklama, spekulyativ, eskirgan.
Mavjud aktsiyalar ketma-ket ikki mahsulot o'rtasida ishlab chiqarish yoki marketing jarayonining uzluksizligini ta'minlash uchun ishlab chiqarish va tovar zaxiralarining asosiy qismi hisoblanadi. Ular, qoida sifatida, etkazib berish oralig'ida hisoblanadi10.
Sug'urta (kafolatlar yoki buferlar) zaxirasi tayyor mahsulotga bo'lgan talabning kutilmagan o'zgarishi, moddiy resurslarni etkazib berish bo'yicha shartnoma majburiyatlarini bajarmaslik, ishlab chiqarish va texnologik jarayonlarda muvaffaqiyatsizliklar va kutilmagan vaziyatlar mavjud bo'lsa, odatiy tarzda vaqtincha qoniqtirilmasligi xisoblanadi. Sug'urta stavkasi doimiy qiymatdir va normal sharoitlarda u daxlsizdir. Sug'urta fondining me’yorlari moddiy resurslarning yoki tayyor mahsulotlarning har bir turi uchun o'rtacha kunlik iste'mol asosida aniqlanadi. Preparat - ishlab chiqarish yoki shaxsiy iste'mol uchun moddiy resurslar va tayyor mahsulotlarni tayyorlashga mo'ljallangan ishlab chiqarish (marketing) fondining bir qismidir. Tovarlarni qabul qilish, tozalash, yuklash va tushirish operatsiyalari, iste'mol uchun qo'shimcha tayyorgarlik (tozalash, quritish, bug'lash va h.k.) jarayonida shakllanadi. Tayyorgarlik zaxirasining hajmi iste'mol uchun moddiy resurslarni (tayyor mahsulot) tayyorlash uchun logistika operatsiyalarini amalga oshirish uchun zarur bo'lgan vaqtga, shuningdek ularning kundalik o'rtacha iste'mol hajmiga bog'liq bo’ladi.
Moddiy resurslar va tayyor mahsulotlarning talablari yoki ishlab chiqarish va transportning tabiatan talabga javob beradigan mavsumiy o'zgarishlari bilan yaratilgan va saqlanib qolgan mavsumiy zaxiralar hisoblanadi. Ushbu zahiralar ishlab chiqarish, iste'mol va transportda mavsumiy tanaffus paytida korxonaning normal ishlashini ta'minlaydi. Mavsumiy zahiraning qiymati ma'lum bir moddiy resurs yoki tayyor mahsulot turiga o'rtacha kundalik iste'mol qiymati va qabul qilinishning to'xtab qolishi vaqtining qiymati sifatida tavsiflanadi.
Bozor dinamikasiga tezkorlik bilan munosabatda bo'lish uchun tarqatish kanallarida tayyor mahsulotni sotish zaxiralari shakllanadi va saqlanadi. Ushbu zaxiralar korxona tomonidan tayyor mahsulotga bo'lgan talabning keskin ortishiga yordam beradi.
Narxlarni oshishi mumkin bo'lgan ta’sirlardan himoya qilish maqsadida spekulyativ (sug'urta) zaxiralari yaratiladi.
Eski (zaif) zaxiralar uzoq muddat sotilmaydigan tovarlardir. Ular saqlash vaqtida tovar sifatini buzilishi, ularning eskirishi, kafolat muddati tugashi va boshqa sabablarga ko'ra paydo bo'lishi mumkin.
Logistika tizimining aloqalariga kelsak, zaxiralar etkazib beruvchilarning zaxiralari sifatida tasniflanishi mumkin; iste'molchilar va savdo vositachilar tomonidan joylashtirilgan aktsiyalar, shu jumladan mahsulotlarni fizik taqsimlash kanallarida joylashtirish mumkin.
Asosiy logistik funksiyalarga nisbatan zaxiralarni (transportda), omborxonada, yuklarni qayta ishlash va taqsimlash joylarida saqlash mumkin.
Moddiy zaxiralarning klassifikatsiyasi logistika va moddiy oqimlarning funktsional xususiyatlariga ko'ra ularning asosiy xususiyatlarini hisobga oladi.
Logistika sohasidagi moddiy zahiralar, odatda, alohida moddiy oqim bo'lib hisoblanadilar. Lekin bu etarli emas. Darhaqiqat, ular o'rtasidagi aloqalar yanada chuqurroqdir. Oqim murakkab bir shakl bilan tavsiflanadi: u o’z harakatni va turli shaklda sodir bo'lgan o'zgarishni hisobga oladi. Ushbu harakati bosqichma-bosqich yondashuvni o'z ichiga oladi.
7.2. Tijorat logistikasining aхborot ta’minoti
Axborot berish – moddiy harakatning universal xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Uning ahamiyatini odatda biror bir hodisa borasidagi bilimlarda noaniqlikning qisqarib borish prizmasi bilan belgilaydilar.
Axborot, axborot berish – informatsiya (lot.) tushintirish, aniqlashtirish, ma’lum qilishdir. Shu ma’noda qo`llaniluvchi so`zlar – yoritish, xabardor qilish, nimadir haqida ma’lumot berish. Matematika va kibernetikada informatsiya – noaniqlikning hal etib borilish miqdoriy o`lchovi (entropiya), tizimni tashkillishtirish me’yoridir.
Kibernetika va logistika tektologik fanlar sirasiga kiradi. Umumiy tashkiliylikka oid fanda: “informatsiya – muayyan tizimning atrof muhit, boshqa tizim yoki o`zining turli o`zgarish davrlarida tashkiliyligiga solishtirgandagi tashkiliyli darajasidir, ya’ni muayyan tizm hamda tashqi muhit yoki boshqa tizim o`rtasidagi tafovut yoki shunchaki shu tizimning ikki turlicha tektotlogik holatlarida o`rtasidagi farqdir.
Axborot o`z-o`zidan mavjud bo`la olmaydi – u moddiy. U hamisha nimadir haqida. Hamisha axborot manbai va uning iste’molchisi (axborot yo`naltirilgan shaxs) bo`ladi. Logistikada axborot, informatsiya atamasini turli ma’nolarda qo`llash mumkin: axborot – tizimning noaniqlik o`lchovi; axborot – tizimning tashkiliylik o`lchovi xisoblanadi. Axborot maydoni ham bir turda bo`lmaydi: moddiy oqim tashkiliylik o`lchovining tashqi olam tashkiliylik o`lchoviga, uning tomonidan mahsulotning ishlab chiqarilish va iste’mol nuqtalari o`rtasidagi masofaviy farq bosib o`tilayotgan paytdagi, nisbati; moddiy oqimning tanaffus holati va hududini (omborlashtirish) bosib o`tish jarayonidagi tashkiliylik me’yoridir11.
Axborotning moddiy jihati muntazam kengayib bormoqda. U logistikaning barcha sohalariga xizmat qiladi. Tijorat logistikani axborot bilan ta’minlashning quyidagi yo`nalishlarga ajratish mumkin:
Mahsulotning ishlab chiqarish va iste’mol qilinish/foydalanish nuqtalari o`rtasidagi masofaviy bo`linishni bosib o`tish jarayonini ta’minlash;
Iste’mol va ishlab chiqaruv maqsadlariga muvofiq bo`lgan mahsulot va xizmat bozorini ta’minlash;
Logistik xizmat ko`rsatishga ixtisoslashgan tadbirkorlikni ta’minlash.
Logistik faoliyat borasidagi turli-tuman ma’lumotlar “kuchga to`lib”, kuchli axborot oqimini hosil qiladi, qaysiki ekonomik oqim tizimiga element sifatida qo`shilgan.
Axborot ta’minoti tashkiliylik o`lchovi sifatida tijorat logistikaning barcha funksional maydonini qamrab oldi – jamg`arma, ishlab chiqarish, sotuv, butun logistik jarayon faoliyatini boshqaradi.
Iqtisodiy logistika tizimida axborot logistikasi – bu bir element. Unga nisbatan yanada ilg`orroq tartibdagi tizim sifatida namoyon bo`lad (1-rasmga qarang). Uning mavzu maydoni – axborot oqimidir. Shu bilan bir qatorda, axborot oqimi iqtisodiy oqimning bir qismi sifatida logistikaning boshqa turlarida muhim rol o`ynaydi: Bu holat axborotning ligistik tizimi elementlarini bog`lashda muhim rol o`ynashi bilan izohlanadi.
Logistik kompaniyalarni rivojlanib borgani sari axborot raqobat kurashi faol jarayonlarga aylanib boradi. Axborotning roli, ayniqsa, birja “firibgarlari” ning spekulyativ bozorlarida yaqqol ko`rinadi. Axborotni qimmati va foydasi o`sib borishi uni o`ziga xoh mahsuli – tovar sifatida ko`rishimizga imkon beradi. Tovar holatida axborot narx-navo munosabatlari yangi maydonni hosil qiladi.
Jamiyatning ijtimoiy-istisodiy faoliyatini kompyuterlashtirish katta hajmdagi axborot resursini mahsulot sifatida ishlab chiqarish imkonin berdi. Axborot resursi jamiyat hayotidagi o`zgarishlar uchun borgan sari kuchliroq manbaga aylanib bormoqda. Axborot jamiyatning mentalitetini shakllantiradi, uning mafkurasiga ta’sir etadi12.
Jahon iqtisodiyotining ham axborot strukturizatsiyasi boshlandi. Ham milliy, ham transmilliy (TNK) yo`nalishdagi kuchli moliyaviy-ishlab chiqaruv guruhlari (korporatsiyalar) tashkil topmoqda. Eng kuchli TNKlar butun jahon savdosining yarmiga yaqinini qamrab oladi. Ularga jahon axborot resurlarining katta qismi (patentlar, yangi texnologiyalar, nou-xau va boshqalar) qarashli.
Jahon masshtabidagi shu turdagi gipertashkilotlar axborot tabiatiga ega. Faqatgina yetarlicha kapitalga va yagona strategik maqsadga ega bo`lgan, difersifikatisyalangan korporatsiyalargina qo`shimcha xavf-xatarsiz yangi axborot resurslarini qo`lga kiritishga bog`liq bo`lgan kerakli sarmoya va innovatsion faoliyatni taqdim etishlari mumkin (NIOKR, texnologik qayta qurollanish, yangi bozorlarning yuzaga kelishi, jamoat fikrining yuzaga kelishi va hokazi). Faqatgina shu turdagi tashkilotlar, va yana hukumat ham, uzoq muddatli sarmovayiv nomahsulot turdagi axborotni ishlab chiqarishga qodirlar, va bunda foyda undirish muddati juda uzoq bo`ladi.
Shunday qilib, axborot logistikasining vazifalari kengaymoqda va dolzarblashmoqda. Axborot logistikasi axborot oqimlarining ularni tizim doirasida ishlab chiqarish, harakatga keltirish, sotish jarayonidagi tashkiliy formalarini konfiguratsiyalashni optimallashtirishga qaratilgan tadbirlar jamlanmasi sifatida harakterlanadi.
Tijorat logistikasida moddiy oqimga ergashib keluvchi axborrot oqimi hqida gapirish haqqoniy bo`ladi. Shuning bilan ularning ishlab chiqarish-tijorat sohadagi o`rni ham aniqlashtirilgan bo`ladi. Korxonaning raqabatbardoshligining asosiy shartlaridan biri uning tijorat faoliyatini shunday - ishlab chiqarish, sotish, servis, transport-ombor va boshqa jarayonlarni bir butun qilib jamlash imkonini beruvchi - axborot ta’minoti bilan yetarlicha to`yntirilganligi
Tijorat logistikaning axborot ta’minotini bizlar ta’lim va ta’minot tizimining samarali faoliyatining samarali rivojlanishi uchun imkoniyat yaratib beruvchi axborot tizimining faoliyati nuqtai nazaridan ko`rib chiqamiz. Bu logistikaning asosiy funksional qirralarining risoladagidek faoliyat yuritish imkoniyatini ta’minlovchi ichki sistemadir. Bu hodisaning shu xildagi tushunchasidan kelib chiqib ta’minot tizimining axborot bilan ta’minlanishi haqida so`zlash tabiiydir13.
Ta’minot tizimini axborot bilan ta’minlash o`zida biznes yuritishning u yoki bu logistik ta’lim doirasida (zanjirida, tarmog`ida, kanalida)gi rasmiylashtirilgan modelini akslantiradi. Uning yordami bilan ta’minot tizimidagi biznes jarayonlar ko`rinadi va qo`llanadi. Ta’minot tizimini axborot bilan ta’minlashning asosiy maqsadi – jarayonlarni kuzatib borish, markazlashtiruvchi kompaniya uning asosida boshqaruv qarorlari qabul qilib, ana shu qarorlar kelajagini taxmin qila olish imkonini beradigan tendensiyalarni aniqlashtirish hisoblanadi.
Shunday qilib, ta’minot tizimining moddiy oqimi o`zlari paydo qiladigan va ularni modigikatsiya qiladigan axborotga asoslanadi. Bu axborot logistika tizimiga turli xildagi axborot oqimi sifatida kiritiladi.
Ta’minot tizimida foydalaniluvchi axborot foydali deb tan olinishi mumkin, agarda uni amaldagi ishlab chiqaruv – savdo jarayonlariga o`ziga xos axborot bloki sifatida qo`ishilishining imkoni bo`lsa.
Ta’minot tizimini axborot bilan ta’minlash alohida tadbirkorlik tizimi sifatida quyidagi tamoyillarga qurilishi kerak: integratsiyalanganlik, ixchamlik, interfaollik, risoladagidik, dolzarblik.
Axborotning integratsiyalanganlik tamoyili moddiy oqimning barcha o`tish bosqichlarida axborot bilan qo`llab-quvvatlab turishlikni ta’minlashni nazarda tutadi.
Ihchamlik tamoyili bu – axborotni ifodalashning logistik masalani hal etishning qayta qurishlik imkoniyatidir. Interfaollik tamoyili – masalani dialog tarzida - foydalanuvchi uchun keng imkoniyatlari bo`lgan holda – hal etish tarzi.
Risoladagilik tamoyilpigia amal qilish esa ma’lumotlar tijorat faoliyatning voqea bo`layotgan va ma’lumotga asos bo`lgan joy maksimal darajada yaqin joyda yig`ilishi kerakligiga dalolat qiladi. Ma’lumotning dolzarblik tamoyili ma’lumotlarni ularning yaratilib kelish va ma’lum qilinish holatida tasavvur qilishni talab qiladi.
Logistik tizimning axborot oqimlari shunday tartibda yo`lga qo`yilgan bo`lishligi lozimki, bozor holati va talablari haqidagi, real va ehtimoliy savdolar, amaldagi ishlab chiqaruv, transport, ombor va administrativ xarajatlar, turli zaxiralar, tendensiyalar va ulardagi o`zgarishlar haqidagi dolzarb va teng kuchli axborot olinishi lozim.
Boshqaruv qarorlari qabul qilishda muhim bo`lgan axborot iyerarxiya darajalari bo`yicha taqsimlanadi. Axborot oqimi ustidan nazorat biznesjarayonlarda gorizontal va vertikal axborot integratsiyasini shakllantirish imkonini beradi.
Gorizontal axborot integratsiyasi barcha moddiy oqimlarni – xom-ashyo, material, to`ldiruvchi qismlar yetkazib berishdan to iste’monchiga yetib borishlikgacha - o`zaro uzviy bog`langan axborot bilan ta’minlash imkonini beradi. Bu bilan funksional ichki tizmlardagi barcha boshqaruv ta’sirlari va ular tufayli yuzaga kelgan oqibatlar ta’minot tizimining umumiy maqsadi va umumiy strategiyasi bilan mutanosiblik kasb etishiga erishiladi14.
Vertikal axborot integratsiyasi logistik tizim iyerarxiyasining barcha darajalarini ham to`ppa-to`g`ri (tepadan pastga) ham ters (pastdan tepaga) aloqalar bilan qamrab olishi mumkin. Natijada xom-ashyoni etkazib berish, ishlabchiqarish, yig`ish, sinash va yetkazib berish jarayonlari tarzi borasida ishonchli axborot olish mumkin bo`ladi. Vertikal aloqalarga ega axborot tizimining mavjudligi to`g`ri baholash va o`z vaqtida kerakli tahrirlarni amalga oshirish, bu bilan esa savdo, ishlab chiqarish, yig`ish, sinash, omborlashtirish va ekspeditorlik jarayoniga ta’sir etish imkonini beradi.
Bu kabi boshqaruv operatsiyalari nomenklaturalarni va ishlab chiqarilayotgan mahsulot hajmini aniqlashtirishdagi marketing tekshiruvlari natijalarini to`g`ri nazarga olish, buyurtmalar bajariluvini zudlik bilan tashkil etish va talab qilingan sifat darajasini ta’minlash imkoniyatini yaratib beradi.
Buyurtmalarda qadoqlash, yuklarni tushirib olishga va ekspeditorlikka oid hujjatlar, hisob-varaqa va boshqalar bo`ladi.
Taraqqiy etgan axborot sturkturasining mavjudligi logistik jarayonning har ikki tomonini ta’minlaydi. Birinchidan, mahsulot-material oqimni rejalashtirish va boshqarishning umumiy tizimi bilan korxona darajasida samarali bog`lash imkoniyatini beradi. Bunday bog`lanishning mavjudligi, hammasi yaxshi bo`lgan taqdirda hech qaysi bir ishlab chiqarishga taalluqli qaror ishlab chiqarishning umumiy maqsad va strategiyasiga muvofiq kelmagan taqdirda amalda qo`llanmasligini ta’minlash imkoniyatini beradi.
Ikkinchidan, u barcha darajalrni to`ppa-to`g`ri va ters aloqalar yordamida qamrab oladi, yuqori darajalarga ishlab chiqarishning barcha bog`lamlari holati to`g`risidagi yetarlicha ma’lumot yetkzaib beradi, toki ular bo`lib o`tayotgan o`zgarishlarga operativ aks ta’sir ko`rsatishsin. Bu turdagi tizim ishlab chiqarish jarayonlariga operativ ta’sir o`tkazish imkonini beradi, nima uchun?
bozorga ayni vaqtda ehtiyoj sezilayotgan mahsulotlar bilan ta’minlash uchun;
iste’molchining buyurtmalarini eng qisqa muddatlarda bajarish uchun; - o`zgarmas yuqori sifatni ushlab turish uchun.
Kuchli raqobat sharoitida alohida ahamiyat firmaning ishlab chiqaruv-sotuv faoliyatini rejalashtirish va boshqarishga qaratiladi. Firmaning jamg`arish, ishlab chiqarish, sotish amaliyotlarining integratsiyalashgan axborot tizimini shakllantirish murakkab va ko`p bosqichli jarayon. Unda zamonaviy axborot texnologiyalari, eng yangi kompyuter tizimlari ishlatiladi. Bu esa, adekvat axborot texnikalarini qo`llash, logistik tizimni axborot bilan ta’minlash umumiy tizimidan oqilona foydalanish asosida mahsulot aylanmasini muvaffaqiyatli boshqarish imkoniyatini taqdim qiladi.
Bunday axborot tizimlarini tuzib chiqishlik bilan maxsus tayyorlangan personal shug`ullanadi. Bu personal firmada mijozlar buyurtmasining kelib tushishi, bajarilishi to`g`risidagi axborotni yig`ish, tashkil qilish, etkazib berish imkoniyatini beruvchi aniq qo`yilgan maqsadlar mutanosibligida kompaniya axborot infratizimsini tuzib chiqadi.
Axborot almashinuvining qog`ozsiz shakllari keng ommalashdi.
Logistikaning bu yo`nalishi unga xos dasturiy va ma’muriy vositalari texnologiyalari rivojiga aylanib ketdi. Ularning afzalliklarini amalga tadbiq qilish uchun kompaniyalar axborot almashishning standart bayonnomalarini qo`llaydilar va o`zaro tijorat kelishuvlar tuzadilar. Stantard bayonnomalarning ikki turi bor– tijorat korxonalar o`rtasidagi axborot almashinuvi tarmog`i standarti va umumiy tarmoq standarti. Quyidagi operatsiyalr chog`idagi kelishuvlarni ro`yxatga olishdagi standart kompyuter bayonnomalari ishlab chiqilgan va xozigi vaqtda qo`llanilmoqda:
Sotib olishga buyurtma
Yuk partiyasini jo`natishga buyurtma
Yuk jo`natuvchi uchun maslaxat olish
Hisob-varaqa to`ldirish
-Turli to`lov hujjatlarini rasmiylashtirish
-Mahsulotni etkazib berish va qabul qilishda yuk-xatini rasmiylashtirish
Kompyuter texnikasi, axborot texnologiyalarining zamonaviy rivojlanish tarzi buyurtmaning barcha bosqichlarida istalgan miqdordagi ma’lumotlar olishga imkon beradi.
Ta’minot tizimini axborot bilan ta’minlash amaliyotini tadbiq qilish asnosida yangi muammolar paydo bo`ladi, bu muammolar axborot to`plashda quyidagi jabhalar talabiga javob bermaganligidan paydo bo`ladi:
axborot noaniq, nooperativ harakter kasb etgan;
kommunikattsion tarmoqning tizimiy va taxnik jihatlardan sust
rivojlanganligi;
ishlab chiqaruvchi-ta’minotchi hamda xaridor-iste’molchi o`rtasida o`zaro informatsion munosabat yo`qligi;
korxonalarda axborot ta’minlashga qaratilgan texnik vositalar yo`qligi;
Ta’minot tizimini axborot bilan ta’minlashning afzalliklari quyidagilarda ko`rinadi:
ma’lumotlar almashishdagi jadallik keskin oshadi;
hisobotlarda xatolarga yo`l qo`yish holatlari kamayadi;
samaradorligi past bo`lgan “qog`oz ishlari” kamayadi;
axborot bloklaridagi bo`linishlar birlashadi.
Ta’minot tizimini axborot bilan ta’minlash keng qamrovli tushuncha bo`lib istalgan axborot tizimiga, uning integratsiyalashtirilganlik darajasi yoki resurslarni qamrab olish darajasi (MRP I, MRO II, SCM va hk.)dan qat’iy nazar, moslashib ketaveradi. Internet platformalaridan foydalanish tashqi tashkilotlar bilan logistik axborot oqimlarini integratsiyalash imkon beradi. OLAP texnologiyasining vebserverlar orqali qo`llanilishi elektron kommersiyani amalga oshirish va ta’minot tizimining boshqa ishtirokchilari bilan operativ taxlil hamda ma’lumot almashinuvi o`tkazish imkoniyatini yaratib beradi.
Axborotni saqlash vositalarini yaratish ma’lumot taxlilining zamonaviy metodlaridan –ABC-taxlil, XYZ-taxlil, solishtirma taxlil - foydalanish imkonini beradi, va, tabiiyki, logistik faoliyat tashkiloti tominidan talab qilingan axborotni tartibli va operativ tartibda yig`adi.
Servis (xizmat ko`rsatish) atamasi – o`zining birlamchi ma’nosidayoq bu faoliyat xo`jalik ishlariga taalluqli ekanligini ko`rsatib turibdi. Ammo tijorat logistikaning bu xizmat turi shunday xususiyatga egaki, usiz raqobat jangida muvaffaqiyatga erishish imkonsiz15.
Raqobatda ustunlikka tayyor mahsulot sotuv jarayonini modifikatsiyalashtirishni uddalagan subyekt ega bo`ladi. Bunday modifikatsiyaning yo`nalishlaridan biri mahsulotni sotuvoldi tayyorlov va sotuvdan keyingi xizmat ko`rsatish sohasini takomillashtiruvdir.
Bunday yondashuv servisga oid biznes-jarayonlar, moddiy, moliyaviy, axborot, servis va mehnat oqimlarini identifikatsiyalash, ularning o`zaro munosabatlarini belgilash va ular o`rtasidagi aloqalarni baholashga imkon beradi, bu esa loyihalashtirilayotgan ta’minot tizimlarining raqobatbardoshligini oshirishga zamin yaratadi.
Servis logistikasining moddiy oqimning funksional hamroh sferasi sifatidagi evolyutsion harakteri shunga dalolat qiladiki, logistik axbarot tovar aylanmasida samarali kanallar shakllanuvida mas’uliyatli rol kasb etmoqda va ta’minot tizimida iste’mochilarga servis xizmat ko`rsatishning barcha ishtirokchilarini integratsiyalash va kooperatsiyalashni ta’minlashga xizmat qiladi.
Xulosa
Logistika zamonaviy rivojlanishining borishini bеlgilab bеradigan aniqlovchi sifatida aхborot-kompьyutеr tехnologiyalarining rivojlanish jarayonida shakllangan aхborot logistika tarkibiy qismi namoyon bo’ladi. Aynan aхborot logistikasi moddiy oqimga hamrohlik qiladigan hamda logistika tizimi uchun ta’minot, ishlab chiqarish va sotuvni bir-biri bilan bog’laydigan muhim elеmеnt sanalgan ma’lumotlar oqimini tashkil qiladi va muvofiqlashtiradi.
Logistika zanjiri bo’yicha uzatiladigan elеktron ma’lumotlar to’plamlari* yordamida butun zanjirning ham, alohida bo’g’inlarning ham faoliyati tahlil qilinadi, uning holati raqobatchilar holati bilan taqqoslanadi. Ma’lumotlar bazasi tizimi, qoidaga ko’ra, korхona faoliyati хususiyatlarini aks ettiradi va uning eng muhim nuqari, ularga kiruvchi va chiquvchi yo’llar va mos kеluvchi aхborot oqimlarini tavsiflaydi.
Hozirgi kunda elеktron hujjat almashinish kompьyutеr tizimiining joriy qilinishi yuk bilan bir paytda aloqa kanallari orqali har bir jo’natilayotgan yuk birligi bo’yicha barcha ma’lumotlar, kеrakli tovar tavsifnomalarini jo’natishga imkon bеradi. Bunday tizimda yo’nalishning barcha qismlarida istalgan payt yuk haqida batafsil ma’lumot olish va shu asosda boshqaruv qarorlari qabul qilish mumkin.
SHunday qilib, aхborot logistikasi bugungi kunda to’g’ridan-to’g’ri хalqaro savdoning bazaviy jihatlariga daхldor bo’lib, bojхona organlarini tashqi iqtisodiy faoliyat logistika tizimi institutsional infratuzilmasiga intеgratsiyalamoqda
|
| |