Shaxsiy kompyuterlarning asosiy va qo‘shimcha qurilmalari

|
Shaxsiy kompyuterlarning asosiy va qo‘shimcha qurilmalari
|
Sana | 22.06.2024 | Hajmi | 68 Kb. | | #265122 |
Bog'liq 9-mavzu
www.arxiv.uz
9-Mavzu: Microsoft Word dasturida matn kiritish, abzats va matnlarni formatlash.
Reja:
Microsoft Word dasturiga matn kiritish.
Microsoft Word dasturida abzats va matnlarni formatlash.
Kompyuterdan foydalanuvchi ish jarayonida biror xujjatni tez va yuqori sifatida kirill yoki lotin alifbosida tayorlash hamda chop qilish zaruratiga ko’pincha duch keladi. Bunday vaziyatda u Microsoft firmasi tomonidan yaratilgan WORD dasturida ishlashni bilishi lozim.
MS WORD – bu matnli xujjatlarni tuzish, ko’zdan kechirish, taxrir qilish va chop etish uchun xizmat qiluvchi xamda Microsoft Office dasturlari guruxiga kiruvchi zamonaviy matn muxarriridir.
MS WORD – matnli va grafikli malumotlar ustida yuzdan ortiq operatsiyalarni bajaruvchi xamda matnli protsessorlar sinfiga kiruvchi eng takomillashgan amaliy dasturlardan biri hisoblanadi.
MS WORD – yordamida ixtiyoriy ko’rinishdagi xujjatni juda tez va yuqori sifatda tayorlash mumkin. Dasturning yana bir qulaylik tomoni shundan iboratki, unda bir nechta xujjatlar bilan, ya’ni ularni qo’shish, biridan ikkinchisiga kerakli joyni olib ko’chirish, matn oldiga tasvir tushirish, jadval tashkil qilish, turli shriftlar bilan ishlash, xarflarni istalgan shaklda yetarlicha katta formatda chop etish mumkin. Lekin MS WORD – ayrim “kamchiliklar” dan ham holi emas. Masalan: matematik ifodalar va kimyoviy formulalarni kiritishda katta qiyinchiliklar mavjud. Bundan tashqari, juda murakkab strukturali poligrafik (atlaslar, albomlar va jurnal muqovalari) materiallarini tayorlashda noqulaylik yuzaga keladi.
Shunday qilib, WORD matn muxarriri ko’magida rus va ingliz tilida xar xil xujjatlar, xat, xisobot, maqola, tijorat xabarlari kabi bir turkum matnli ma’lumotlarni zudlikda tayorlash va chop qilish mumkin. Bu matn muxarriri yordamida o’zbek shriftida va lotin alifbosi asosida, o’zbek tilida xar xil ma’lumotlarni osonlik bilan tayorlash mumkin.
Word matn muxarriri imkoniyatlari.
-Matnni kiritish, taxrir qilish va ko’zdan kechirish;
-Qator oraliqlari abzatsini o’rnatish;
-Avtomatik tarzda matnni saxifalarga bo’lish;
-Matn qismni ajratish va uni kerakli joyga nusxalash;
-Xujjat mundarijasini tuzish;
-Matematik, kimyoviy formulalarni yozish;
-Xar xil shriftlarda – oddiy, og’ma, tagiga chizib yozish;
-Bir vaqtda bir nechta oynada xujjat tayorlash;
-Matnda xar xil shakl, grafik va rasmlardan foydalanish;
-Turli ma’lumotli jadvallar tuzish;
-Avtofiguralar chizish, titul varaqalarini jihozlash va shu kabi yana bir turkum ishlarni bajarishi mumkin;
Word dasturini ishga tushirish va undan chiqish.
Word dasturi, odatda, dasturlar dispechorining Microsoft Office bo’limida joylashgan bo’ladi. Word dasturini ishga tushirish uchun “sichqoncha” ko’rsatkichini Word piktogrammasini ustiga keltirilib, uning chap tugmachasi ikki marta bosib, standart usulda ishga tushirish mumkin. Yoxud “Пуск” tugmachasi yordamida “Программы” bandiga kiriladi va dasturlar ro’yxatidan Microsoft Word ko’rsatkich orqali topiladi xamda “sichqoncha” chap tugmachasi bosiladi. Natijada ekranda dastlab Word dasturi zarvaragi so’ngra Wordning ishchi stoli paydo bo’ladi.
Microsoft Word dasturi ish stoli.
Uskunalar majmuasida Word menyu buyruqlarining deyarli barchasiga mos xamda qo’shimcha amallarni bajarish uchun mo’ljallangan maxsus tugmachalar joylashgan. Maxsus tugmachalar ustidagi belgilar bajariladigan amallarni ko’rsatib turadi.
Masalan, uskunalar majmuasida printer tugmachasi mavjud. Bu tugmachani bosish ekrandagi matnni chop qilishga buyruq beradi.
Dasturdan chiqish quyidagi usulda bajariladi. Ko’rsatkichni sistema menyusi ustiga keltirilib, ikki marta bosish bilan:
Oyna ilovasining sistema menyusini ochib va Close buyrug’ini tanlash bilan:
[Alt]-[F4] klaviatura tugmachalarini birgalikda bosish bilan: Файл buyruqlar to’plamidan Выход buyrug’ini berish bilan:
Agar Word oynasini yopish paytida xujjatga ayrim o’zgartirishlar kiritilgan bo’lib, u diskda saqlanmagan bo’lsa, ekranda “Хотители вы сохранить изменения в документе?” degan savol chiqadi, u xolda o’zgarishni diskda saqlash uchun “Да”, o’zgarishni saqlamaslik uchun “Нет” yoki taxrir qilishni davom ettirish uchun “Отмена” tugmachalari tanlanadi.
Matnlarni kiritish va saqlash.
Agar buyruqlar satrida argumentsiz Wordni ishga tushirgan bo’lsangiz, u xolda kompyuter yangi xujjatni “Документ 1” shartli nom bilan boshlashni taklif etadi. Ushbu xujjatning shabloni Normal.Dat fayl standart fayl shaklida saqlanadi. Yangi saxifa ochilgandan so’ng kerakli xujjat klaviatura tugmachalari orqali kiritiladi.
Odatda, matn klaviatura qurilmasidan terib kiritiladi. Dastlab, ko’rsatkich ekranda kerakli joyga keltiriladi. Kiritilayotgan matn ko’rsatkich turgan joyga joylashadi.
Agar kirill alifbosidan lotin alifbosiga o’tish lozim bo’lsa [Alt]-[Shift] tugmachalar majmuasidan foydalaniladi. Klaviatura drayverlari xar xil bo’lganligi sababli, kirill alifbosida lotin alifbosiga o’tish, bazan ikki marta [Shift] yoki [Ctrl] bilan birgalikda bosilganda bo’lishi xam mumkin.
Yangi abzatsdan matnni kiritishni boshlash uchun qator nixoyasida [Enter] tugmachasini bosish lozim, aks xolda ko’rsatkich avtomatik ravishda qator oxiridan yangi qator boshiga keladi. Matndagi keraksiz jumlalarni o’chirish uchun ko’rsatkich mazkur belgi old tomoniga keltiriladi va [Del] tugmachasi yordamida o’chiriladi.
Matndagi biror qatorni ikkiga bo’lish uchun bo’linadigan matn maydoniga ko’rsatkich keltiriladi va [Enter] tugmachasi bosiladi. Ikki qatorni birlashtirish uchun birinchi qator oxiriga ko’rsatkich keltiriladi va [Del] tugmachasi bosiladi.
Xujjatni tayyorlab bo’lgandan keyin ixtiyoriy nom va DOC kengaytkichi bilan “Сохранит как” buyrugi orqali saqlab qoyishingiz yoki menyudagi fayl bo’limiga kirib, “Сохранит” satrini tanlash yo’li bilan uni xotirada saqlab qo’yishingiz mumkin.
Xotirada saqlab qo’yilgan faylni yana taxrir qilish zarur bo’lsa, Word menyusidagi Файл bo’limida Открыть buyrug’i tanlanadi va fayl nomi beriladi.
Natijada ish stolida matn xosil bo’ladi. O’z navbatida matnni taxrir qilish yoki chop qilishni davom ettirish mumkin.
WD matn muharriri menyusi oltita buyruqdan iborat. Har bir buyruq oldidan uni bajarish uchun bosilishi mumkin bo’lgan klavish (F1, F2, …/10,) ko’rsatilgan.
Leksikon matn protsessori menyusi ichma-ich joylashgan buyruqlar tizimiga ega. Ya’ni menyuning biror buyrug’i tanlasa, Menyu satrida qo’shimcha buyruqlar hosil bo’ladi. F10 klavishi bosiladi. Natijada yurgich menyular satriga o’tadi.
Yo’nalish klavishlari (chapga yoki o’ngga) yordamida yurgich menyuning “Tekst” menyusining amallari (“yuklash”, saqlash” va hakozo) paydo bo’ladi.
Yuqorida aytilganlarni hisobga olib matn ko’rinishdagi axborotlarni qayta ishlash usullari va yo’l-yo’riqlarini hozirgi kunda eng mukammal matn protsessorlaridan biri bo’lgan MICROSOFT WORD (qisqacha WORD) matn protsessori misolida ko’rib chiqamiz. U juda ko’p amallarni bajara olishi bilan boshqa matn protsessorlaridan ajralib turadi. WORD grafik interfeysga ega bo’lib, aksariyat buyruq va amallar “sichqoncha” yordamida amalga oshiriladi.
WORD bir vaqtda bir vaqtning o’zida bir nechta xujjat bilan ishlash imkoniyatiga ega. Har bir hujjat “oyna” deb ataladigan ichki maydonida tashkil etiladi. Oynalarning o’lchami va joylashish tartibi foydalanuvchi o’z hohishiga qarab belgilab oladi.
MICROSOFT WORD matn protsessorlarining o’zbek tilidagi ifodasi bilan birga qavs ichida rus tilidagi ifodasini berib borishni lozim topdik.
MICROSOFT WORD ishga tushirilganda ekranda uning ishchi maydoni va boshqarish paneli hosil bo’ladi. Boshqarish paneli, odatda sarlavha satri, va uskunalar panelidan iborat
Uskunalar panelida uskunalar rasmi chizilgan tugmalar bo’lib,
Ulardan foydalanish matn protsessori bilan ishlashda qulaylik yaratadi.
Sarlavhalar satrida ishlanayotgan hujjatning nomi aks etadi:
Menyular satri quyidagilardan iborat.
– fayl menyusi
– to’g’rilash
– ko’rinish
– joylashtirish
– format
– servis
– jadval (tablitsa)
– oyna (okno)
– ma’lumot (spravka)
Mazkur menyular hujjatlar tanlashda muhim ahamiyatga ega. Endi har bir menyuning asosiy buyruqlari bilan tanishib chiqamiz
Fayl menyusi:
– ochish (открыть)
– hosil qilish (создать)
– saqlash (сохранить)
– …kabi saqlash (сохранить как)
– hujjatlarni chop etish (печать)
– WORD dan chiqish (выход)
“To’g’rilash” menyusi quyidagi amallarni bajaradi;
– yo’qotish qirqib olish (vo’rezat)
– nusxalash (kopirovat)
– joylashtirish (vstavit)
– matnni izlash va almashtirish (poisk i zamenit teksta)
“Ko’rinish” menyusi quyidagi amallarni bajaradi.
– hujjatni ko’rish rejimini tanlash buyruqlari;
– uskunalar paneli;
– kolontitul o`rnatish
– hujjat matni tasvirining masshtabini sozlash
“Joylashtirish” menyusi quyidagi amallarni bajaradi;
– turli ko’rinishdagi matnlar va grafik tasvirlarni hujjat matni ichiga joylashtirish.
“Format” menyusi quyidagi amallarni bajaradi.
– matnlarni formatlash;
– grafiklarni formatlash (ularning rangi va o’lchovini o’zgartirish);
“Servis” menyusi quyidagi amallarni bajaradi.
– Hujjatlarni tekshirish;
– WORD dasturlarini sozlash
“Jadval” quyidagi amallarni bajaradi.
– Jadvallarni hosil qilish
– To’g’rilash
– Formatlash
“Oyna” menyusi quyidagi amallarni bajaradi
– ochiq xujjatlar oynasini tartibga keltirish;
– kerakli oynani hujjatda ishlash;
“Ma’lumot” menyusi quyidagi amallarni bajaradi.
– WORD dasturi bilan ishlashga doir ma’lumotlarni olishga xizmat qiladi
– WORD matn protsessorlarida bir nechta uskunalar paneli bo’lib, asosan ikkita “standart” va “format” uskunalar paneli ko’p qo’llaniladi.
Matn protsessorlari yordamida hosil qilingan matn hujjat deb yuritiladi. U rasmiy hujjat bo’lishi shart emas.
quyida hujjatlarning asosiy parametrlari keltirilgan:
– sahifa o’lchami
– sahifa yo’nalishi;
– hoshiya
– abzats chekinishi;
– shrift turi;
– shrift o’lchami;
– satrlar orasidagi masofa
Sahifa o’lchamlari va hoshiyalar o’rnatilgach, “sahifa parametrlari” muloqot oynasidagi “OK” tugmasi bosiladi.
Kerakli shriftni tanlash uchun “FORMAT” menyusiga kirib, “SHRIFT…” amali bajariladi. Ekranda “SHRIFT” muloqot oynasida berilgan shriftlardan biri tanlanadi.
“Fayl” menyusidan “hosil qilish” (sozdat) buyrug’i tanlanadi. Natijada matn terish uchun yangi sahifa vujudga keladi. Bu ishni standart uskunalar panelidagi “hosil qilish” (sozdat) tugmasini bosish bilan ham amalga oshirish mumkin. Matnda tinish belgilar va maxsus belgilar ham ishlatiladi. Bu belgilar hammasi klaviaturada mavjud. Kursor harakatini boshqaruvchi yana bir nechta klavishlar bor. Ulardan eng muhimi “ENTER” klavishidir. ENTER” klavishi bosilganda yurgich keyingi qator boshiga ko’chadi. Bu matnda abzats tugab, yangi abzats boshlanganligini bildiradi. “Chapga”, “o’ngga”, “yuqoriga”, pastga, yo’nalish klavishlari mos ravishda siljitadi.
Bosh harflarni yozish uchun “SHIFT” klavishini bosishni unutmang. Ba’zan matnning biror qismini faqat bosh harflarda yozishga to’g’ri keladi. Bunday holda, odatda, “CAPS LOCK” klavishidan foydalaniladi. Yozayotgan matnni vaqt- vaqti bilan saqlab turish kerak bo’ladi.
Matnli hujjatda tuzatishlar kiritish matnni tahrir qilish deyiladi.
Matnni tahrirlashda eng ko’p bajariladigan ish bu ortiqcha belgini o’chirish yoki tushib qolgan belgini oraga joylashtirish. U quyidagicha amalga oshiriladi.
1. Yurgich o’chiriladigan belgi oldiga olib kelinadi. Buning uchun yurgich harakatini boshqaruvchi klavishlardan foydalanamiz.
2. Yurgichni matnning kerakli joyiga “sichqoncha” yordamida”
ham o’rnatish mumkin. Buning uchun “sichqon” ko’rsatgichi matnning kerakli joyiga olib boriladi va sichqonning chap tugmasi bosiladi.
3. Yurgich kerakli joyga qo’yilgach bitta yoki bir nechta belgini o’chirish mumkin. Buning uchun DELETE yoki BACKSPASE klavishlari qo’laniladi. Ularning ishlari turlicha.
4. BACKSPASE klavishi bilan yurgichdan chapda joylashgan belgilar o’chiriladi Ba’zi klaviaturalarda BACKSPASE yozuvi o’rniga mazkur klavishga chapga yo’nalgan chiziq chizilgan.
5. DELETE klavishi bilan yurgichdan o’ngda joylashgan belgilar o’chiriladi.
Matnga yangi belgilarni kiritish quyidagicha bajariladi:
1. Yurgich matnnig kerakli yeriga o’rnatiladi.
2. Kerakli belgilar klaviaturada teriladi.
WORD matn protsessori dasturiy ta’minotiga 50 dan ziyod rasmlar kirgan bo’lib, ulardan turli hujjatlarni bezatishda foydalanish mumkin. Joylashtirish (Vstavka) menyusidan “rasm” (risunok) buyrug’i tanlanadi.
Ekranda “rasm joylashtirish” muloqat oynasi paydo bo’ladi.
Mazkur muloqot oynasi rasmli fayllar nomlari ro’yxatini ko’rsatib turadi.
Ushbu ro’yxatdan biror faylni belgilab, undagi rasm tasvirini ko’rish mumkin. Bu kerakli rasmni tanlash uchun juda qulay. Rasm tanlangach “OK” tugmasi bosiladi. Hosil bo’lgan rasmdan nusha olish, uni o’chirish va o’lchamlarini o’zgartirish mumkin. Belgilangan rasm o’lchamini o’zgartirish uchun “sichqoncha”ni chap tugmasi bosilgan holda qarama qarshi burchak tomonga siljitilsa, rasm kichrayadi, aksincha kattalashadi.
Ixtiyoriy jadval n ta ustun va m ta satrdan iborat. Ular o’z navbatida kataklardan tashkil topadi. Jadvalning asosiy elementi – katak. Katakni o’ziga hos mikro hujjat deyish mumkin. Katakka matn yozish, uni formatlash, hatto rasmlar joylashtirish mumkin bo’ladi. Unga faqatgina yangi jadval joylashtirib bo’lmaydi.
Jadval katagiga kiritilgan axborotlar ham jadval elementi hisoblanadi. Jadvallar quyidagi amallarni bajarishi mumkin.
– jadvalga yangi ustunlar qo’shish;
– jadvalga yangi satrlar qo’shish;
– jadval kataklarini birlashtirish;
– jadval kataklarini bo’laklarga ajratish;
– jadval elementlarini saralash.
Таблица menyusidan вставить – таблица buyrug`i tanlanadi. Ekranda вставка таблицы muloqot oynasi paydo bo`ladi.
|
| |