mavzu  
Ishlab chiqarishdagi shovqin va vibratsiyani hisoblash

|
mavzu
Ishlab chiqarishdagi shovqin va vibratsiyani hisoblash
|
bet | 31/44 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 468,94 Kb. | | #104380 |
Bog'liq xayot faliyati7 mavzu
Ishlab chiqarishdagi shovqin va vibratsiyani hisoblash.
Ishning maqsadi: Talabalarga har xil joylardagi manbalar-dan hosil bo‘ladigan shovqin va titrash kuchini aniqlashni o‘rgatish, shuning-dek, shovqin va titrashdan kishilarni muhofaza qilish qoidalari haqida tushuncha hosil qilish.
Ish ucnun kerakli jihozlar: Shovqin o`lchagich (shumomеr) (ШУМ –IM30), VZV-003m2, SH-
1m30, SH-71 yoki ISHV-1 shovqin va titrashni o’lchash asbobi.
Ishning borishi: Fan-tеxnika taraqqiyoti tufayli sodir bо`lgan shovqin va uning ta'siridan aholini
muhofaza qilish hozirgi zamon-ning dolzarb masalalaridan biri bо`lib qoldi.
Shovqinning paydo bо`lishi biror qattiq jismning tеbranma harakati oqibatida ovozli tо`lqinlarni kеltirib chiqaradi. Shovqinning paydo bo‘lishi asosan biror-bir qattiq jismning tebranma harakati oqibatida tovushli to‘lqinlarni keltirib chiqaradi.
Odamning eshitish a'zolari 16 dan 20000 Gts gacha tеbranish tо`lqinini hosil qiladi. Yosh о`tishi
bilan odamning tovushni eshitish qobiliyati kamayib boradi.
Shaharlarda shovqinni kuchayib borishi insonlar orasida asab tizimini buzilishiga kеyinchalik yurak-qon tomir, oshqozon-ichak va boshqa a'zolarini ishini buzilishiga olib kеladi. Shuning uchun har xil joylardagi shovqin kuchini aniqlash va undan kishilarni muhofaza qilish kеrak.
Qadimgi Xitoyda og’ir jinoyat sodir etgan kishilar “musiqa azobiga” hukm qilingan. To’xtovsiz
davom etuvchi musiqa ovozi kishiga og’ir qiynoq azobini berar ekan. Qadimda shovqinning kishiga zararini bilib, undan insonlarni asrash choralarini ham ko’rganlar.
Eramizdan oldingi 50 yillarda podshoh Yuliy Sezar kechasi aholini tinch uxlasin deb, Rim ko’chalarida har qanday aravalarni yurishini ta’qiqlab qo’ygan. Angliya qirolichasi Yelizavetta I (1533 –1603 yillar) odamlarni oromini buzmaslik maqsadida kechasi soat 22 dan so’ng, xatto er-xotinlar janjalini
qonunlar asosida ta’qiq-lagan.
Ma’lumki, atmosferada har xil tovushlar mavjud: momaqal-diroq, transport vositalaridan (samolyot, avtomobil, poyezd), har xil korxonalar dastgohlaridan, radio, televideniya eshittirishlari, telefon qo’ng’iroqlari, odam va hayvonlarning ovozi, musiqa asboblaridan chiqqan tovushlar va hakozo. Bu xilma - xil tovushlarni insonlar doimo eshitib turadilar va ular bu tovushlardan ta’sirlanadilar. Albatta, hamma tovushlar ham kishiga zararli ta’sir etavermaydi. Qushlarning sayragandagi ovozi, suvning shildirashi, daraxt barg-larining shitirlashi, yoqimli musiqa kishini charchog’ini yo’qotib, kayfiyatini yaxshilaydi.
Xalqaro kelishuvga binoan tovush intevsivligi detsebal bilan o’lchanadi (detsi - lotincha so’zdan olingan bo’lib, bir degan ma’no-ni bildiradi, bel telefonni yaratgan Aleksandr Belle sharafiga qoyil-gan). Tovushning intevsivligi 0 db-dan boshlanib, 130db ga yetgan-da uning ta’sir kuchidan kishining qulog’ida og’riq paydo bo’ladi.
0 dan 50 db gacha normal tovush (suvning shildirashi, daraxt barglarining shitirlashi, yoqimli musiqa va qushlarning sayrashi).
60 - 90 db gacha yoqimsiz tovush (pelesos- chang yutgich, mototsikl).
100 - 120 db gacha zararli tovush (temir yo’l, ko’cha transporti).
130–200 db gacha o’ta xavfli (portlashlar, reaktiv samolyot-lar, havo trevogasi) hisoblanadi. Mamlakatimizdagi yirik shaharlar aholisining 60% idan ortig’i shovqinning yomon ta’siridan shikoyat qiladi. Bugungi kunda shovqin kishilarga o’zining salbiy ta’siri jihatidan ifloslangan suv yoki havodan, silitra berib to’yintirilgan poliz yoki sabzavot mahsulotlaridan kam bo’lmagan tashqi muhit omiliga aylandi.
Shahrimizdagi ko’p korxonalarda ish jarayonida shovqin yuqori bo’ladi. Masalan, tikuv fabrikasi,
yog’ochni qayta ishlash, temir – beton zavodlari ba’zi korxonalar tokarlik sexlarining dastgohlaridan chiqqan shovqindan o’sha joyda ishlovchi ishchilar aziyat chekishadi. Bunday korxonalarda ishlovchi kishilarning asab qo’zg’aluvchanligi oshib, kayfiyati yomonlashadi, ish unumdorligi pasayadi. Muntazam
ravishda kishiga shovqin ta’sir etaversa, quloqlari bitadi, u yomon eshitadigan va hatto butunlay kar bo’lib qolishi mumkin. Shovqin quloq orqali bosh miya faoliyatiga ham ta’sir etadi. Odamning boshi og’riydi, aylanadi, ishtahasi buziladi, kechasi yaxshi uxlay olmaydi. Shovqin ta’siri bosh miya orqali ichki organlar faoliyatiga ham o’tadi: bunda insonning yuragi og’riydi, qon bosimi oshadi, modda almashinuvi kuchayadi, oshqozon – ichak kasalliklari sodir bo’ladi va zo’rayadi. Aniqlani-shicha, shovqin kishining ko’rish qobiliyatini 26% ga qadar kamay-tirar ekan.
Kuchli tovushlar asosan og’ir mashinalar va avtobuslardan, mototsikl, yengil mashinalardan chiqadi. Mashinalardan chiqqan shovqinning ta’siri ayniqsa, shahrimizning O’zbekiston, Amir Temur, Nasaf ko’chalarida, bozor, vokzal atroflarida ancha sezilarli darajada.
Shovqinning inson organizmiga ta’siri uning yoshiga, jinsiga, salomatligiga, kasbiga, individual xususiyatlariga bog’liqdir. Yigit-lik yoshdagi sog’lom kishilarga shovqinning ta’siri unchalik bilin-maydi. Kasalmand, keksa kishilar biroz shovqinni ham sezishadi, undan kayfiyatlari buziladi. Shuningdek, kasalmand kishilarni shovqinli muhitda kasallikdan tuzalishi ham qiyin o’tadi. Ayniqsa, yurak – qon tomirlari, nerv, qalqonsimon bez kasalliklari bilan og’riganlarga shovqinning ta’siri ko’proq bilinadi.
Aqliy ish bilan shug’ullanuvchi kishilarga jismoniy ish bilan shug’ullanuvchilarga qaraganda shovqinning ta’siri ko’proq bo’ladi. Bu kasbdagi kishilarning shovqinli muhitda avvalo ish qobiliyati pasayadi, keyinchalik butunlay yo’qolishi mumkin. Shuning uchun ham ijodiy ish bilan shug’ullanuvchi kishilar hilvat, sokin joylarda ishlashni yoqtiradilar.
Kishi o’zi yaratayotgan shovqinning (musiqachilar, shofyor-lar, dastgohda ishlovchi ishchi) ta’sirini go’yo yengil o’tkazadi. Chunki bu ishga qiziqish kuchli, ya’ni bu ish uning kelgusidagi ravnaqini belgilaydi. Ammo bu shovqinli tovushlar bora - bora salomatligini yemirib, uni kasallikka duchor etadi.
Shovqinning kishi jismiga salbiy ta’sirini bartaraf etish maqsadida Germaniyaning Gannover shaharchasidagi konstruktor-lar byurosining binosini tashqaridan hech qanday tovush o’tmaydi-gan qilib qurishgan. Ya’ni derazalari uch qavatli oyna, devorlari tovushni to’suvchi maxsus paneldan qurilgan. Ammo bunday tinch xonalarda ishlovchi xodimlar bir hafta o’tar – o’tmas asabiylashib, ish qobiliyatlarini
yo’qotganlar. Korxona ma’muriyati magnitafon lentasiga ko’cha shovqinini yozib vaqti – vaqti bilan pastroq holda eshittirganda xodimlarning ish qobiliyati yana yaxshilangan. Bu tajriba shuni ko’rsatadiki, evolyutsion taraqqiyot jarayonida tabiiy sharoitda kishining qulog’iga har xil tovushlar (qushlarning sayrashi, hayvonlar ovozi, suvning shildirashi, daraxt barglarining shitirlashi va boshqalar) doimo eshitilib turgan. Eshituv organlari va uning miyadagi markazi bu ovozlarni doimo qabul qilishiga o’rganib qolgan. Agarda doimo quloqqa eshitilib turgan tovushlar-ning keskin to’xtatsak, eshituv organlari va bosh miyadagi uning markazining faoliyati pasayib, kishining ish qobiliyati susayib, asabiylashib qolarkan. Shuning uchun inson kundalik turmushda eshitadigan o’rtacha kuchdagi tovushlarni eshitib turishi lozim.
Ma’lumki hozirgi paytda texnika tararqqiyoti tufayli xilma-xil mashinalar, korxonalarda turlicha dastgohlar, kuchaytirgichlar orqali ishlaydigan radio, vedio magnitafonlar, televizorlar ko’plab ishlab chiqilmoqda. Bular kelgusida shovqinning yanada kuchayi-shiga, odamlarning undan yana ham ko’proq jabrlanishiga olib keladi. Shuning uchun hozirdan boshlab shovqinga qarshi kurash olib borish lozim. Shovqinning zararli oqibatlari haqida maktab va o’quv yurtlarida, mahallalarda, korxonalarda barcha yoshlar va keng aholi o’rtasida tushuntirish ishlari olib borish va uning oldini olish choralarini ko’rish har
bir ma’lumotli kishining insoniy burchidir. Avvalo har bir kishi o’z uyida tinchlik saqlab (radio, televizorlarini baland qo’ymasdan, baqirib chaqirmasdan va hokazo) qo’shnisini oromini buzmaslik to’g’risida o’ylashi kerak. Joylarda shovqinsiz muhit yaratish uchun unga qarshi kurash olib borish bu bir ermak yoki injiqlik emas. Aholining yashash va ishlash joylarida ular osoyishtaligini ta’minlash odamlar sog’lig’ini muhofaza etishning muhim omili hisoblanadi.
8 mavzu Ishlab chiqarishda zararli nurlanishlar, ularning xususiyatlari va inson organizmiga ta´siri
|
| |