Nazorat savollari - ‘z b e k is t n r e spu b L ik a si o L iy va ‘r t a maxsus

Nazorat savollari:
1. Moddiy oqim qachon vujudga keladi?
2. Moddiy resurs deganda nima tushuniladi?
3. Moddiy oqimlar saqlash zonasidan ortish uchastkasiga
qanday ketma-ketlikda harakatlanishi mumkin?
3.2. Moddiy oqimlarning turlari
M oddiy oqimlar logistik tizimga daxldorligiga va boshqa bir
qancha belgilariga qarab turlarga ajratiladi.
Logistik tizimga daxldorligiga qarab moddiy oqimlar tashqi,
ichki, kiruvchi va chiquvchi turlarga ajratiladi (7-rasm).
7- rasm. Logistik tizimga daxldorlik bo‘yicha moddiy oqimlarning
turlari
35
Tashqi moddiy oqimlar korxonadan tashqarida oqadi. Bunga
misol qilib korxonadan tashqarida harakatlanayotgan barcha
yuklarni к о ‘rsatish mumkin.
Ichki moddiy oqimlar logistik tizimning ichida amalga oshi-
riladigan logistik operatsiyalar natijasida vujudga keladi.
Kiruvchi moddiy oqimlar logistik tizim ga tashqi muhitdan oqib
keladi.
Chiquvchi moddiy oqimlar logistik tizimdan tashqariga oqayot-
gan moddiy oqimlardir.
M oddiy oqimlar yana quyidagi belgilariga qarab turlarga ajrati-
ladi:
Oqimning parametrlariga qarab:
1. Oqimning boshlang‘ich punkti.
2. Oqimning oxirgi punkti.
3. H arakat traektoriyasi.
4. Oqimning uzunligi.
H arakat parametrlariga qarab:
1. Tezligi.
2. Vaqti.
3. Jadalligi.
4. Zichligi.
O qim lar yana uzluksiz va diskret, determinar va stoxastik va
boshqa shunga o ‘xshash turlarga ajratish mumkin.
M oddiy oqimlar (tashiluvchi yuklar) nomlari rang-barang va
ko ‘p turlidir. Faqat asosiy yuklaming nomlari juda ko‘p bo‘ladi.
Ular turli fizik-mexanik, kimyoviy-biologik va boshqa xususiyat-
lariga, turli darajada atmosfera ta’siriga chalinadi. Yukning xususi-
yati birinchi navbatda uni avtomobilga ortish va tushirishda,
tashishda qo ‘llaniladigan texnik vosita (kuzov turlari, paketlash-
tirish va tagliklar lozimligi) va texnologik usullarni belgilaydi.
Y uklarning o ich am i, urilishlarga chidamliligi va boshqa fizik-
m exanik xususiyatlari turlicha bo‘lib, ulardan inert materiallar, y a’ni
bemalol
to ‘kilishi
va
sochilishi
mumkin
bo'lganlari,
o ‘zi
ag'dariluvchi kuzovlarda tashilishi va kuzovni ag'darib tushirilishi
mumkin. M a’lum balandlikdan to ‘kib tushirilishi natijasida bunday
yuklar (tuproq, qum, shag‘al va h.z.)ning sifati o'zgarm aydi.
Ulardan b a’zilari m a’lum darajada quyuqlik (suyuqlik) darajasiga
36
ega bo‘lishi mumkin: masalan, issiq asfalt-beton aralashmasi va
hokazo.
Shunday qilib yuklar birinchi navbatda m a’lum balandlikdan
(kuzov balandligidan) tashlab yuborilishi mumkin va mumkin
bo‘lmagan turlarga bo‘linadi.
M a’lum balandlikdan tashlab yuborish mumkin bo'lmagan yuk-
lami quyidagi guruhlarga ajratish mumkin (8-rasm): l)d o n ali yuk
lar; 2) tarali yuklar; 3) changlanuvchi yuklar; 4) quyuluvchi yuklar.
Donali yuklar gabarit o ‘lchamlari, shakli va og‘irligi bilan tav-
siflanadi. Avtomobillarda yuk tashishning umumiy hajmida donali
yuklar hajmi taxminan 50% ni tashkil etadi. Tarali yuklarni ham
m a’lum m a’noda donali yuklar hisobiga kiritish mumkin. Donali va
tarali yuklarni quyidagi to ‘rtta guruhga ajratish mumkin (8-rasm):
1) bir birlik y u k o g ‘irligi bo‘yicha oddiy va gabarit o ‘lchamlari
belgilangan m e’yordan (kuzov o ‘lchamlariga nisbatan) oshmaydigan;
2) og‘ir yuklar - donali yuklar bo‘yicha bir birlik yukning
og‘irligi 250 kg dan, yumalaydigan yuklar uchun 450 kg dan yuqori
massaga ega bo‘lgan yuklar;
3) juda og‘ir yuklar, massasi bo‘yicha katta avtopoyezdlami
yuk ko‘taruvchanligidan ham og‘ir bo‘lgan yuklar;
4) uzun oMchovli (avtomobil kuzovining orqa bortidan ikki
metrdan ortiq chiqib turuvchi) yuklar.
Changlanuvchi (sement) va quyiluvchi yuklar turlari bo‘yicha
ixtisoslashtirilgaji sisternalarda tashiladi (8-rasm). Turli yuklarni
tashishda texnologik jihatdan
mumkin va iqtisodiy samarali
bo‘lgan avtomobil turlari yukning xususiyatlaridan tashqari bir
qancha holatlar - yuk jo ‘natish partiyasini hajmi, ortish tushirish
ishlarini bajarish, yukni jo ‘natish va qabul qilish shart- sharoitlari va
shu kabi faktorlarni hisobga olgan holda belgilanadi.
Gabariti va og‘irligi bo‘yicha oddiy yuklarni 1) atmosfera
ta’siridan o ‘zgarmaydigan va 2) bunday ta’sirdan himoya etish lozim
bo‘lgan hamda 3) m a’lum harorat rejimida tashish talab etiladigan
yuklarga ajratish mumkin. Gabariti bo‘yicha oddiy yuklardan tashqari
uzun oMchamli yuklar guruhi ham tasniflash sxemasiga kiritilgan. 8-
rasmda yuklaming yuqorida bayon etilgan tasniflanuvchi va ularni
tashishda
texnologik
jihatdan
qo‘llanishi
mumkin
bo‘lgan
avtomobillami kuzovlari bo‘yicha variantlari qaytarilgan.
37
|