-jadval Kambag’allikning chuqurlashuv yoki sayyozlashuv indeksini

|
-jadval Kambag’allikning chuqurlashuv yoki sayyozlashuv indeksini
|
bet | 169/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1 14.2-jadval Kambag’allikning chuqurlashuv yoki sayyozlashuv indeksini
hisoblash tartibi
-
T/r
|
Aholining ijtimoiy guruhlari
|
Ja’miga nisbatan foiz hisobida
|
J d1
d d
0
|
bazis davrda
|
joriy davrda
|
1.
|
O’ta boylar
|
d Ј з Ј з0 : А0
0
|
d£ Á £ Á : À
1 1 1
|
Jd d£ Á : d£ Á
£ Á 1 0
|
2.
|
Boylar
|
d з з0 : А0
0
|
dÁ Á1 : À1
1
|
Jd dÁ : dÁ
Á 1 0
|
3.
|
O’rta hollar
|
d ЈҐ ЈҐ 0 : А0
0
|
d£¥
|
1
|
£ ¥ 1 : À1
|
Jd d : d
£¥ £¥ 1 £¥ 0
|
4.
|
Kambag’allar
|
dÊ
|
0
|
Ê0 : À0
|
dÊ £ Ê : À
1 1 1
|
Jd dÊ : dÊ
Ê 1 0
|
5.
|
O’ta kambag’allar
|
d£ Ê £ Ê : À
0 0 0
|
d£ Ê £ Ê : À
1 1 1
|
Jd d£ Ê : d£ Ê
£ Ê 1 0
|
|
Jami
|
100,0
|
100,0
|
-
|
Agar,
d
d
J J
£ Á Á
d
£ ¥
d
Ê
d
£ Ê
bo’lsa, u holda kambag’allik sayyozlashib, xalq farovonligining oshib borayotganligidan dalolat beradi. Chunki bunday tengsizlik o’ta kambag’al aholi salmog’ining kambag’allar salmog’idan kichik, kambag’allar salmog’ining o’rta hollar salmog’idan kichik, boylar salmog’ining esa o’ta boylar salmog’idan kichik ekanligidan dalolat beradi.
Kambag’allikning keskinlashuv jarayoni quyidagi ko’rsatkichlarda o’z aksini topadi:
x
bu erda,
R max - kambag’allik darajasidagi variatsion kenglik X max - O’ta boylarning o’rtacha daromadi
X min - O’ta kambag’allarning o’rtacha daromadi
- variatsiya koeffitsienti
- dispersiya
x - jamiyatdagi o’rtacha daromad.
Shu ko’rsatkichlarga asoslanib kambag’allikning keskinlashuv indeksi (Jkk) quyidagicha hisoblanadi:
Agar Jkk > 1 bo’lsa, demak o’ta boylar bilan o’ta kambag’allar o’rtasidagi mutlaq va nisbiy (Jkk) tafovut kattarib borgan bo’lgan bo’ladi va aksincha.
Jamiyat hamisha kabg’allikni yumshatish va uni tugatish yo’lidan boradi. Bozor iqtisodiyotiga xos umumiy qoida - bu kambag’allar soni va salmog’ining qisqarib borishga moyilligidir, chunki ishlab chiqarish o’sishi bilan kam daromadli oila o’rtacha va yuqori daromadlilar qatoridan o’rin oladi.
Davlat siyosati ham nisbiy kambag’allikni qisqartirish, mutloq kambag’allikni, ya’ni kashshoqlikni esa tag-tubi bilan yo’qotishga qaratilgan.
Ishlab chiqarishning sotsial samarasi kishilar farovonligida, ya’ni turmush darajasi va qiymatida namoyon bo’ladi. Ma’lumki, turmush darajasi kishilar ehtiyojlarining qondirilish me’yori bilan belgilanadi. Uning muhim jihati noz- ne’matlar iste’moli va uning qiymati hisoblanadi.
Turmush darajasi uchun iste’mol o’z-o’zidan emas, balki ehtiyojni qondira olish jihatidan muhim. Ist’molning miqdori va tarkibi oqilona bo’lib, kishilarning sog’lom va uzoq umr ko’rish, ularning shaxs sifatida kamol topishini ta’minlangandagina maqsadga muvofiq hisoblanadi.
U yoki bu tovarning haddan tashqari ko’p iste’mol etilishi yuqori turmush darajasini bildirmaydi, chunki bu erda miqdordan tashqari iste’molning sifati va qiymati omili ham bor. Bu omil iste’molning miqdori va tarkibi o’rtasida ma’lum me’yorda nisbat bo’lishini taqozo etadi. Masalan, oziq-ovqat iste’moli shunday miqdorda va tarkibda bo’lishi zarurki, u kishi organizmini barcha kerakli ozuqalar, xususan, oqsil, moy va vitaminlar bilan ta’minlanishi, insonning sog’lom, baquvvat, tetik bo’lishini, hayotda faollik ko’rsatishini ta’minlashi zarur.
Ko’p miqdordagi lekin balanslanmagan oziq-ovqat iste’moli foyda o’rniga zarar keltiradi. Mutaxasislar fikriga ko’ra, go’sht va undan olingan mahsulotlarning optimal iste’moli jon boshiga yiliga o’rtacha 80 kg bo’lishi zurur. Bundan (1,5-2 baravar) ortiq iste’mol qilingan go’sht haddan tashqari zararli deb hisoblanadi.
O’zbekistonda aholi jon boshiga 190-200 kg non va un mahsulotlari iste’mol etiladi. Bu ham keragidan ortiqcha hisoblanadi. Boshqa mahsulotlar (masalan, go’sht, sut, uzum, meva, sabzavot) kam iste’mol etilgandan ularning o’rni non bilan qoplanadi. Bu ham balanslanmagan ovqatlanish natijasidir.
Xuddi shu nuqtai nazardan nooziq-ovqat mahsulotlari va ko’rsatilgan xizmatlarga yondashish mumkin. Ana shularni inobatga olgan holda turmush qiymati indeksini quyidagicha hisoblash mumkin:
bu erda,
HI0 va HI1 - bazis va joriy davrlarda jon boshiga to’g’ri kelgan haqiqiy iste’mol qiymati.
OI0 va OI1 - bazis va joriy davrlarda jon boshiga to’g’ri kelgan optimal iste’mol
Bu indeksni hisoblashda quyidagicha ham yondashish mumkin:
bu erda,
q0 - bazis davrdagi iste’mol buyumlari yig’masi
q0 - bazis davrda optimal darajadagi iste’mol buyumlar yig’masi
p0 va p1 - iste’mol buyumlarining bazis va joriy davrlardagi bahosi. q0 ning o’ziga xoc xususiyati shundaki, uning tarkibiga bazis davrdagi (q0) iste’mol buyumlari yig’masi bilan bir qatorda oldin sotib olish imkonyati bo’lmagan, ammo
yangi baho darajasida (p1) shu imkoniyatga ega bo’lgan iste’mol buyumlari ham
kiradi.
Jtq<1 bo’lishi turmush qiymatining pasayganligi va xalq farovonligining oshganligidan dalolat beradi. Va aksincha.
1>
|
| |