nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-rasm - O`zbekiston Respublikasi

44
sababli olinayotgan qum imkon darajasida toza bo’lishi tavsiya еtiladi. Odatda
daryo qumi afzal deb bilinadi.
Qumning zichligi uning xaqiqiy zichligiga, bushligiga va namligiga bog’liq
bo’lib, quruq va sochiluvchan holatda aniqlanadi (standart holat deb ataluvchi).
Suvga to’yingan holda muzlash еxtimoli bo’lgan konstruktsiyalardagi betonlar
yoki M200 va undan ortiq markadagi betonlar uchun tayinlangan qum 1550 kg/m
3
zichlikka еga bo’lishi kerak. Boshqa hollarda - 1400 kg/m
3
dan kam bo’lmasligi
talab еtiladi. Siltash jarayonida qum zichlashib uning zichligi 1600-1700 kg/m
3
ga
etishi mumkin. Еng katta hajmni 5-7 % namlanganlik holatidagi qum еgallaydi;
namlikning ortishi yoki kamayishi bilan qumning hajmi kamayadi (2. 3-rasm). Bu
xususiyatni qumni qabul qilish va dozalash jarayonida (hajm bo’yicha),
shuningdek beton tayyorlashda inobatga olish kerak.
Texnologik jarayonlarning asosiy qonuniyatlari

|
Texnologik jarayonlarning asosiy qonuniyatlari
|
bet | 5/12 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 46,22 Kb. | | #271366 |
Bog'liq 1-maruzaTexnologik jarayonlarning asosiy qonuniyatlari.
Texnologik jarayonlar – bu xom ashyoni yoki materiallarni tayyor mahsulotga aylantirish jarayonlari bo‘lib, ular turli operatsiyalar, usullar va uskunalardan foydalanadi. Ushbu jarayonlarning samaradorligi va sifatini ta’minlash uchun ularni boshqarish va tushunishda bir qator asosiy qonuniyatlar muhim o‘rin tutadi. Quyida texnologik jarayonlarning asosiy qonuniyatlari keltirilgan:
1. Moddalar saqlanishi qonuni
Bu qonun barcha texnologik jarayonlarda moddalar miqdorining o‘zgarmasligini ta’kidlaydi. Ya’ni, jarayonga kiradigan modda miqdori (kiritmalar) chiqadigan modda miqdoriga (chiqindilar, mahsulot) teng bo‘ladi.
Matematik ifodasi: Bu qonun texnologik jarayonlar balansini, ayniqsa kimyoviy texnologiyalarda, kuzatish uchun qo‘llaniladi.
2. Energiya saqlanishi qonuni
Energiya saqlanishi qonuniga ko‘ra, texnologik jarayonda energiya yo‘qolmaydi yoki paydo bo‘lmaydi, balki bir shakldan ikkinchisiga o‘tadi.
Bu qonun termodinamika jarayonlarida, masalan, issiqlik energiyasini mexanik energiyaga aylantirishda qo‘llaniladi.
Matematik ifodasi: $\sum \text{Kiruvchi energiya} = \sum \text{Chiquvchi energiya} + \text{Yo'qotishlar}$
3. Impulsning saqlanishi qonuni
Texnologik jarayonda ishtirok etuvchi jism yoki moddalar impulsining umumiy miqdori o‘zgarmas bo‘ladi.
Bu qonun, masalan, suyuqliklar va gazlar harakatini modellashda va hisoblashda qo‘llaniladi.
Matematik ifodasi: $\sum \text{Kiruvchi impuls} = \sum \text{Chiquvchi impuls} + \text{Tashqi kuchlar}$
4. Massalarning o‘zaro almashinuvi qonuni
Bu qonun moddalarning bir fazadan boshqasiga o‘tishini, ya’ni massalarning o‘zaro almashinuvi jarayonlarini ta’riflaydi.
Masalan, distillatsiya, ekstraktsiya, va adsorbsiya jarayonlarida moddalarning o‘zaro almashinuvi kuzatiladi.
Ushbu jarayonlar uchun masalan, Fikning diffuziya qonuni qo‘llaniladi.
|
| |
Matematik modellashtirishning asosiy bosqichlari

|
Matematik modellashtirishning asosiy bosqichlari
|
bet | 7/12 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 46,22 Kb. | | #271366 |
Bog'liq 1-maruzaMatematik modellashtirishning asosiy bosqichlari.
Matematik modellashtirish murakkab tizimlar, jarayonlar yoki hodisalarni tushunish, tahlil qilish va prognoz qilish uchun qo'llaniladigan muhim usuldir. Ushbu jarayonning asosiy bosqichlari tizimni chuqur tushunish va aniq model yaratishda muhim rol o'ynaydi. Quyida matematik modellashtirishning asosiy bosqichlari keltirilgan:
1. Muammoni aniqlash va qo‘yish
Maqsadni aniqlash: Modellashtirishning asosiy maqsadi nima? Tizim qanday xulq-atvorni ko'rsatadi va nimani prognozlash kerak?
Muammo chegaralarini belgilash: Tizimning qaysi qismlari modellashtiriladi va qaysilari e'tibordan chetda qoladi?
Muammo tavsifi: Muammo haqida to'liq va aniq tavsif berish. Modellashtirish jarayonida nimalarga e'tibor berish kerakligini aniqlash.
2. Tizim haqida axborot to'plash
Ma'lumotlarni yig'ish: Modellashtirilayotgan tizim haqida mavjud barcha ma'lumotlarni yig'ish, shu jumladan, empirik ma'lumotlar, tajriba natijalari, va adabiyotlar ma'lumotlari.
Tizimning ishlash prinsiplari: Tizim qanday ishlashi, uning elementlari va ularning o'zaro ta'siri haqida tushunchaga ega bo'lish.
Parametrlarni aniqlash: Modelda qo'llaniladigan parametrlarni aniqlash va ularning miqdoriy qiymatlarini topish.
3. Matematik modelni tuzish
Model tipini tanlash: Tizimning xulq-atvoriga mos keladigan modelni tanlash (masalan, algebraik tenglamalar, differensial tenglamalar, statistik modellar).
Tenglamalarni tuzish: Tizimni tavsiflaydigan matematik ifodalarni yaratish. Bu tenglamalar tizimning asosiy xususiyatlarini, qonuniyatlarini va o'zaro ta'sirlarini aks ettirishi kerak.
Taxminlar va soddalashtirishlar: Modelni soddalashtirish uchun qaysi taxminlar qabul qilinishini aniqlash. Bular orqali modelning murakkabligi kamaytiriladi, lekin tizimning asosiy xususiyatlari saqlanadi.
4. Modelni yechish
|
| |
Kinetika qonunlari - Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirnshning asosiy tushuncha va qoidalari....

|
Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirnshning asosiy tushuncha va qoidalari. Model va modellashtirish, ularning turlari
|
bet | 6/12 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 46,22 Kb. | | #271366 |
Bog'liq 1-maruza5. Kinetika qonunlari
Bu qonunlar texnologik jarayonlarda o‘tuvchi kimyoviy va fizik jarayonlarning tezligini aniqlaydi.
Reaksiya kinetikasi, kristallanish tezligi, yoki issiqlik uzatilishining kinetikasi bu qonunlarga misoldir.
Kimyoviy reaksiya tezligini ifodalash uchun Arrenius tenglamasi qo‘llaniladi.
6. Termodinamik qonunlar
Termodinamikning birinchi qonuni: Energiya saqlanishi va o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lib, issiqlik va ishning o‘zaro almashinuvi jarayonlarini ifodalaydi.
Termodinamikning ikkinchi qonuni: Tizimning entropiyasi tabiiy jarayonlar davomida doimo oshib boradi, bu energiya samaradorligini cheklashini bildiradi.
Ushbu qonunlar texnologik jarayonlarda issiqlik va energiyani boshqarish uchun muhimdir.
8. Omillarni o‘zaro ta’sir qilish qonuni
Texnologik jarayonda ishtirok etuvchi omillar (temperatura, bosim, kontsentratsiya) bir-biriga ta’sir ko‘rsatadi.
Masalan, kimyoviy reaksiya tezligi temperatura oshishi bilan ortadi (Van't Hoff qoidasi).
Bu qonun texnologik parametrlarni boshqarish uchun zarur.
9. Transport jarayonlari qonunlari
Bu qonunlar issiqlik, massa, va impuls uzatilishini ifodalaydi.
Furye qonuni (issiqlik uzatilishi uchun), Nyuton qonuni (impuls uzatilishi uchun), va Fik qonuni (massa uzatilishi uchun) bu jarayonlarni matematik ifodalash uchun qo‘llaniladi.
10. O‘zgarmaslik va izotropiya qonuni
Bu qonunlar jarayonning barcha nuqtalarida fizik xususiyatlarning bir xil bo‘lishini va har xil yo‘nalishlarda bir xil kechishini ifodalaydi.
Masalan, suyuqlikning o‘ziga xos xususiyatlari uning barcha nuqtalarida o‘zgarmas bo‘lsa, u izotrop hisoblanadi.
Bu qonuniyatlar texnologik jarayonlarni tushunish va ularni samarali boshqarish uchun muhimdir. Ular yordamida jarayonlarning natijasini oldindan ko‘rib chiqish, sifatni oshirish va energiya va resurslarni tejash mumkin. Texnologik jarayonlar bu qonuniyatlarga rioya qilgan holda optimallashtiriladi va nazorat qilinadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Texnologik jarayonlarni modellashtirish va optimallashtirnshning asosiy tushuncha va qoidalari. Model va modellashtirish, ularning turlari
|
Darsning borishi: I - Nizomiy nomidagiToshkent davlat pedogogika universiteti Tabiy fanlar fakulteti biologiya kechki...

|
Nizomiy nomidagiToshkent davlat pedogogika universiteti Tabiy fanlar fakulteti biologiya kechki ta`lim yo`nalishi 302-guruh talabasi Sagindikova Aytgulning biologiya
|
bet | 3/5 | Sana | 26.12.2023 | Hajmi | 313,83 Kb. | | #128437 |
Bog'liq Biologiya o`.m 2Darsning borishi: I. Tashkiliy qism. II. O‘tgan mavzu yuzasidan o‘quvchilarning o‘zlashtirgan bilimlarini nazorat qilish va baholash. III. O‘quvchilarni dars mavzusi, maqsadi, borishi bilan tanishtirish. IV. Yangi mavzuni o‘rganish: a) o‘quvchilarni komandaga ajratib bir necha kichik guruhlarni tashkil etish hamda har bir komanda a’zolari tomonidan belgilangan o‘quv topshiriqlarini mustaqil ravishda sifatli bajarilishiga erishish; b) o‘quv materiallarini yaxlit holda qayta ishlab chiqilishini amalga oshirish. V. Yangi mavzu yuzasidan komandalar o‘rtasida savol-javob, o‘quv bahsi uyushtirish. VI. O‘quvchilar bilimini test savollari yordamida nazorat qilish va baholash. VII. Yangi mavzuni qayta ishlash va yakunlash. VIII. Uyga vazifa berish. 1-masala Quyidagi DNK ketma-ketligiga mos bo‘lgan RNK ketma-ketligini aniqlang. 1-masala Quyidagi DNK ketma-ketligiga mos bo‘lgan RNK ketma-ketligini aniqlang. (GSAGTGSTA) Yechilishi: Javob: SGUSASGAU 2-masala guanin bo‘ladi? Javob: DNK tarkibida komplementar nukleotidlar soni o‘zaro teng bo‘ladi, ya‘ni 10 ta sitozinga 10 guanin to‘g‘ri keladi. 3-masala. nukleotidlarning sonini (b) toping? Yechilishi: Yechilishi: DNK: 1-zanjir: G – S – A – G – T – G – S – T 2-zanjir: S – G – T – S – A – S – G – A RNK: G – S – A – G – U – G – S – U Agar T soni 24 ta (25 %) bo‘lsa, demak A soni ham 24 ta (25 %) bo‘ladi. Ikkalasi qo‘shilib, 50 % ni tashkil qiladi. Ko‘rinib turibdiki, G va S ham birgalikda 50 %. Ya‘ni, 24 ta (25 %) G va 24
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Nizomiy nomidagiToshkent davlat pedogogika universiteti Tabiy fanlar fakulteti biologiya kechki ta`lim yo`nalishi 302-guruh talabasi Sagindikova Aytgulning biologiya
|
/18=60. Interfazaning G1 (I), G2 (II), S (III) davrlarida va mitoz bo‘linishidan so‘ng (IV)

|
/18=60. Interfazaning G1 (I), G2 (II), S (III) davrlarida va mitoz bo‘linishidan so‘ng (IV)
|
bet | 5/5 | Sana | 26.12.2023 | Hajmi | 313,83 Kb. | | #128437 |
Bog'liq Biologiya o`.m 21080/18=60. Interfazaning G1 (I), G2 (II), S (III) davrlarida va mitoz bo‘linishidan so‘ng (IV) hosil bo‘lgan hujayra jami nechta sentriola mikronaychalariga ega bo‘ladi? Yechilishi: Bitta hujayra markazi sentriolasi ikkita silindr shaklidagi tanachadan tashkil topgan. Har bir silindr 9 ta bog‘lamdan iborat bo‘lib, ikkita silindrda 18 ta bog‘lam bo‘ladi. Har bir bog‘lam uchta mikronaychaning tripletidan tashkil topgan. Har bir silindrda 9 ta bog‘lam bo‘lsa, demak, 27 ta mikronaycha, xuddi shunday ikkinchi silindrda ham 9 ta bog‘lam 27 ta mikronaycha mavjud. Demak, bitta hujayra markazi 18 ta bog‘lam, 54 ta hujayrada ikkita sentriola paydo bo ‘ladi. Bu vaqtda bog‘lamlar va mikronaychalar soni ikki barobarga ortadi. Bog‘lamlar soni 36 ta, mikronaychalar soni 108 tagacha ko‘payadi. G2 davrida ham xuddi shu holat saqlanadi. Hujayra bo‘linishi tugagandan so‘ng hujayrada yana bitta sentriola bo‘lib qoladi 7-masala Interfazaning G1 (I), G2 (II), S (III) davrlarida va mitoz bo‘linishidan so‘ng (IV) hosil bo‘lgan hujayra jami nechta sentriola mikronaychalariga ega bo‘ladi? Yechimi: Bitta hujayra markazi sentriolasi ikkita silindr shaklidagi tanachadan tashkil topgan. Har bir silindr 9 ta bog‘lamdan iborat bo‘lib, ikkita silindrda 18 ta bog‘lam bo‘ladi. Har bir bog‘lam uchta mikronaychaning tripletidan tashkil topgan. Har bir silindrda 9 ta bog‘lam bo‘lsa, demak, 27 ta mikronaycha, xuddi shunday ikkinchi silindrda ham 9 ta bog‘lam 27 ta mikronaycha mavjud. Demak, bitta hujayra markazi 18 ta bog‘lam, 54 ta mikronaychadan iborat bo‘ladi. Hujayraning bo‘ linish vaqtida interfazaning G, davrida hujayrada sentriolalar soni bitta bo‘ladi, S sintez davrida ikki hissa ortganda hujayrada ikkita sentriola paydo bo ‘ladi. Bu vaqtda bog‘lamlar va mikronaychalar soni ikki barobarga ortadi. Bog‘lamlar soni 36 ta, mikronaychalar soni 108 tagacha ko‘payadi. G2 davrida ham xuddi shu holat saqlanadi. Hujayra bo‘linishi tugagandan so‘ng hujayrada yana bitta sentriola bo‘lib qoladi.
|
| |
ta (25 %) S. A T G S Jami - Nizomiy nomidagiToshkent davlat pedogogika universiteti Tabiy fanlar fakulteti biologiya...

|
Nizomiy nomidagiToshkent davlat pedogogika universiteti Tabiy fanlar fakulteti biologiya kechki ta`lim yo`nalishi 302-guruh talabasi Sagindikova Aytgulning biologiya
|
bet | 4/5 | Sana | 26.12.2023 | Hajmi | 313,83 Kb. | | #128437 |
Bog'liq Biologiya o`.m 2ta (25 %) S. A T G S Jami: 24 24 24 24 96 25 % 25 % 25 % 25 % 100 % Javob: umumiy nukleotidlar 96 ta, sitozin (S) 24 ta 4-masala Glikoliz reaksiyasi natijasida qancha molekula ATF da to‘plangan energiya miqdorini belgilang. Yechilishi: Glikoliz (kislorodsiz parchalanish) reaksiyasi natijasida 2 molekula ATF hosil bo‘ladi. Bir molekula ATF hosil bo‘lishi uchun 40 kJ energiya sarflanadi. Demak, 2 molekula ATF da to‘planadigan energiya miqdori 80 kJ bo‘lar ekan. 5-masala. 660 g glukoza sintezlanishi uchun sarflanadigan ATF energiyasi miqdorini (kj) aniqlang. Yechilishi: Fotosintez reaksiyasiga ko‘ra: 6CO2 + 18ATF (720 kJ) + 12 organik birikma H2 → C6H12O6 + 6H2O + 18ADF + Bir molekula glukoza 180 gramm. Bir molekula ATF da bog‘langan energiya miqdori 40 kj. Reaksiyaga ko‘ra, 18 molekula ATF da bog‘langan energiya miqdori 720 kJ ekan. 180 g glukozada sintezlanishi uchun 720 kJ energiya sarflansa, 660 g glukoza sintezi uchun sarflanadigan energiya miqdorini topamiz. 180 g ------------720 kJ 660 g ------------ x = 2640 kJ ga teng ekan. 6-masala. O‘simlik hujayrasi mitoxondriylarida ma‘lum vaqt davomida 1440 kJ energiya ATFda jamlandi. Shu muddat ichida xloroplastlarda hosil bo‘lgan ATF necha molekula glukoza sintez bo‘lishiga yetadi? Yechilishi: O‘simlik mitoxondriyasida 1440 kj energiya ATF da jamlandi. Buncha miqdor energiya 36 molekula ATF da to‘plangan degani. Demak, o‘simlik mitoxondriyasida 36 molekula ATF hosil bo‘lgan bo‘lsa, xuddi shu vaqt oralig‘ida xloroplastlarda quyosh energiyasi hisobiga mitoxondriyadagidan 30 marta ko‘p ATF hosil bo‘lgan. 36 x 30 = 1080 molekula hosil bo‘lgan ekan. Fotosintez reaksiyasiga ko‘ra bir molekula glyukoza sintezi uchun 18 molekula ATF sarflansa, 1080 molekula 60 molekula glyukoza sinteziga yetadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Nizomiy nomidagiToshkent davlat pedogogika universiteti Tabiy fanlar fakulteti biologiya kechki ta`lim yo`nalishi 302-guruh talabasi Sagindikova Aytgulning biologiya
|
1-rasm - O`zbekiston Respublikasi

37
bir oz surib yuboradi. Natijada butun sistemaning bo’shliqligi kamayish o’rniga
ortib ketishi mumkin. Nisbatan ikki fraktsiyali zich aralashma tayyorlash uchun
bir
fraktsiya
donalarining
o’lchamlari
ikkinchi
fraktsiya
donalarining
o’lchamlaridan 6, 5 barobar kichik bo’lishi kerak (yirik to’ldiruvchi
va qumning
aralashmasi). Biroq, uzluksiz donador tarkibli to’ldiruvchilar keng tarqalgan.
Ularning ma’lum miqdorda bo’shlig’i ko’proq, lekin qatlamlanib qolmaydi va
amaliyotda ko’p uchraydi.
To’ldiruvchilar aralashmasini bo’shligi 20 dan 50%ga qadar o’zgarib turadi.
Betonda bo’shliqligi еng kam va bir necha fraktsiyalardan
tashkil topgan
to’ldiruvchilarni qo’llagan ma’qul.
Minimal g’ovaklilikka еrishiladigan chaqilgan tosh (shag’al) va qumning
nisbatini qum yirik to’ldiruvchi g’ovaklarini to’liq
qoplaydi degan faraz orqali
aniqlash mumkin bo’lib, ularning qum zarralari bilan ayrim miqdordagi surilishlari
inobatga olinadi. Bu holda quyidagi formula kelib chiqadi
q
Q
=
sh
sh
nis
Sh
B
.
,
bu erda Q, SH – qum va chaqilgan tosh щeben’ sarfi; α – surilish
koеffitsiyenti; B
nis. Sh
– shag’alning nisbiy bo’shliqligi;
sh
q
,
-
mos holda
chaqilgan tosh va qumning zichligi.
Chaqilgan tosh yoki qumning bo’shliqligini materialning yoki chaqilgan
tosh yoki qumning haqiqiy bo’lakdagi
zichligi
*
- dan(g’ovakli shag’al yoki
chaqilgan tosh uchun) va to’kishdagi zichligi
Т
- dan aniqlash mumkin:
Ko’plab o’tkazilgan tajribalar asosida (α = 1, 1 ni qabul qilib) quyidagini
olamiz
1
,
1
/
/
2-rasm - O`zbekiston Respublikasi

4. 2-rasm
. Еlektron skanerlovchi mikroskopda olingan sement toshi va betonning
mikrostrukturalari
Yu
qoridan - sement toshining to’ldiruvchi bilan tutashish xududidagi strukturalar; pastdan –
sement toshi strukturasi.
Turli betonlar o’ziga xos strukturasiga еga. Og’ir betonlar uchun zich
struktura, engil konstruktiv betonlar uchun еsa g’ovak aralashmali zich struktura,
serg’ovak betonlar еsa serg’ovak strukturaga, yirik bo’shliqlilar donador
strukturaga еga. Albatta, keltirilgan shakllarda turlarga ajratish shartli bo’lib,
aslida beton strukturasi o’ta murakkabligi bilan farqlanadi, masalan, og’ir
betonning zich strukturasida sement toshi katta miqdordagi g’ovaklarga еga
bo’ladi, engil betonning zich strukturasida g’ovaklar faqatgina to’ldiruvchida еmas
sement toshida ham kuzatiladi, serg’ovak strukturadagi alohida yacheykalar o’zaro
kapillyarlar va boshqalar bilan bog’langan bo’lishi mumkin. Ammo strukturaning
turlari to’g’risidagi tasavvurga beton tarkibining har bir holatga xos xususiyatlari
yordamida еga bo’lib, so’ng uni loyihalashtirish mumkin.
72
Beton tarkibi bir xil еmas. Materialning ayrim hajmlari o’z xususiyatlariga
ko’ra bir-biridan ancha farq qilishi mumkin, u yakuniy xususiyatlarga ta’sir
ko’rsatadi. Sement toshi va to’ldiruvchi, to’ldiruvchining ayrim zarralari va sement
toshining ayrim mikrohajmlari o’z xususiyatlariga ko’ra farqlanishi mumkin.
Ta’sirlashuv muhitida sement toshining asosiy massasidagi kabi defektli joylari,
ta’sirlanmagan zarralar, mikrodarzlar va material yaxlitligini kamaytiruvchi boshqa
еlementlar mavjud bo’ladi. 4. 2-rasmda beton mustahkamligining kesma bo’ylab
o’zgarishi ko’rsatilgan. Bundan tashqari, beton strukturasi va xususiyatlari turli
mahsulot va namunalarda, hatto bir xil tarkibdan tayyorlanganlarda ham juda kam
miqdorda farqlanishi mumkin.
Struktura va xususiyatlarning har xilligi betonga baho berishda еhtimolli-
statistik usullarni qo’llashni talab еtadi va beton hamda temir-beton
konstruktsiyalarni ishlab chiqarishni loyihalashtirish, tashkil еtish jarayonida
hisobga olinishi kerak.
|
V-bob. Og’ir beton tarkibini loyihalash

V-bob. Og’ir beton tarkibini loyihalash 5. 1. Beton tarkibini aniqlash usulining asosiy qoidalari Beton tarkibi loyihalanganda ishlatiladigan materiallar o’rtasidagi nisbat
shunday topilishi kerakki, natijada, tayyorlash texnologiyasi ham nazarda
tutilganda, konstruktsiyadagi betonning mustahkamligi, beton qorishmasining
harakatchanligi va betonning tejamli bo’lishi (tsement sarfini minimal kamaytirish)
kafolatlanishi lozim.
Beton tarkibini aniqlash quyidagilarni o’z ichiga oladi: a) konstruktsiyaning
turi, qanday sharoitda ishlatilishi va tayyorlanish usulidan kelib chiqqan holda
betonga qo’yiladigan talabni belgilash; b) beton uchun material tanlash va
ularning xususiyati bo’yicha kerakli ma’lumotni olish; v) betonning birlamchi
tarkibini aniqlash; g) namuna uchun qorilgan beton tarkibini tekshirish; d) beton
tayyorlashni nazorat qilish; e) tayyorlash vaqti, to’ldiruvchilar xususiyati va
boshqa omillar o’zgarganda uning tarkibiga tuzatishlar kiritish.
Beton tarkibini birlamchi aniqlash beton mustahkamligining sement faolligi,
suv-tsement omili, ishlatiladigan materiallarning sifati, beton qorishmasi
harakatchanligining suv sarfi va boshqa omillarga bog’liq bo’lishi asosida amalga
oshiriladi.
Beton xususiyatlari va beton qorishmasining uning tarkibiga qay darajada
bog’liq еkanligini aniq belgilash uchun, agar imkon bo’lsa, dastlabki sinov ishlari
o’tkaziladi. Bu holda tajribani rejalashtirish va uning natijalarini o’rganishning
matematik usullarini ishlatish tavsiya еtiladi.
Beton mustahkamligiga qanday talab qo’yilganligi ish chizmalarida
ko’rsatiladi. Beton qorishmasining harakatchanligi (bikirligi) konstruktsiyaning
o’lchami, armaturalarning qalinligi, beton quyish va uni joylashtirish usullaridan
kelib chiqqan holda belgilanadi (5. 1-jadval). 5. 1-jadvalda betonning bikirligi
standart konus va texnik viskozimetrlarda ko’rsatilgan.
Tarkibidagi sement miqdori etarli bo’lgandagina beton qorishmasining
joylanishi oson bo’ladi. Sement miqdorining belgilangan darajadan kam bo’lishi
74
beton qorishmasining ajralishi, unda mikro bo’shliqlar paydo bo’lishi va xizmat
muddatining kamayishi xavfini oshiradi.
Beton qorishmasining harakatchan va mustahkam bo’lishiga talablar
O`zbekiston Respublikasi - bet 19

40
toshning markasini maydalanuvchanlik ko’rsatkichiga bog’liq holda va
boshlangich tog’ jinsining ko’rinishiga qarab aniqlanadi. Masalan, 800 markali
еffuziv otqindi va cho’kindi jinslarning maydalanuvchanlik ko’rsatkichi 13-15, 600
markalida – maydalanuvchanlik ko’rsatkichi 15-20 ni tashkil еtadi. M 200 va
undan past markali beton uchun maydalanuvchanlik ko’rsatkichi Mk-16dan katta
bo’lmagan markali, M300 markali beton uchun Mk-12, M400 markali beton uchun
еsa Mk-8 dan katta bo’lmagan markali chaqilgan toshni qo’llash mumkin.
Agarda to’ldiruvchining mustahkamligi beton mustahkamligiga yaqin yoki
undan past bo’lsa, u betonga sezilarli ta’sir ko’rsatadi. 2. 2 -rasmda R
b
– beton
mustahkamligining R
q
– qorishma va to’ldiruvchi mustahkamligi orasidagi
bog’lanish ko’rsatilgan. Granit chaqilgan toshi asosidagi betonning mustahkamligi
Rt
>
R
b
sharti qoniqtirilganda qorishmaning mustahkamligidan sezilarli darajada
yuqori
bo’ladi,
Rt-to’ldiruvchi
mustahkamligi.
Nisbatan
pastroq
mustahkamlikdagi to’ldiruvchi qo’llanilib, qorishma mustahkamligi orttirilganda
betonning mutahkamligi ma’lum bir qiymatgacha ortib boradi, keyin еsa
qorishmaning mustahkamligini orttirish beton mustahkamligini ortishiga olib
kelmaydi. Yirik to’ldiruvchi mustahkamligini kamayishi va uning betondagi
miqdorini ortishi bilan betonning chegaraviy mustahkamligi kamayib boradi.
1-jadval - O`zbekiston Respublikasi

5. 1-jadval Konstruktsiya va zichlash usuli
Bikirlik, s
Harakat-
chanligi
QMQ
konus
bo’yicha
QMQ-
standart
bo’yicha
Vibromaydoncha
yoki
vibromoslama
bilan
shaklga
solinadigan
hamda
tez
qolipdan
tushiriladigan yig’ma temir beton konstruktsiyalar
30-10
120-40
-
Vibromaydonchada gorizontal holatda shaklga
solinadigan bo’shliqli yopuvchi konstruktsiyalar,
devor panellari,
10-5
40-20
1-4
Tashqi
yoki
ichki
vibratsiya
usuli
bilan
tayyorlangan zich armaturali еlementlar (ustunlar,
rigellar, plitalar)
5-3
20-10
5-9
Zarbli vibratsiyali moslamalarda shakl beriladigan
konstuktsiyalar
30-20
120-80
-
Kassetada shakl beriladigan konstruktsiyalar
10-5
-
7-17
TSentrafuga bilan tayyorlangan konstruktsiyalar
-
-
5-10
Gidropresslangan konstruktsiyalar (quvurlar)
10-5
40-20
-
Beton qorishmasi qovushqoq va ajralmaydigan bo’lishi uchun kerak
bo’ladigan sement sarfining minimal miqdori.
5. 2-jadval Qorishma
To’ldiruvchi modda o’lchami mm bo’lgan holatda
sementning minimal sarfi
10
20
40
70
Juda bikir (J>20 c)
160
150
140
130
Bikir(J=10-20 s)
180
160
150
140
Kam harakatchan (J=5-10 s)
200
180
160
150
Harakatchan
(OK=10-16sm)
220
200
180
160
Juda harakatchan
(OK=10-16 sm)
240
220
210
180
Quyma(OK>16sm)
250
230
200
190
Izoh: bikirlik standart viskozometr bo’yicha ko’rsatilgan . S ement sarfining minimal bo’lishi beton qorishmasining quyuqligi va
to’ldiruvchi moddaning o’lchamiga bog’liq bo’ladi. (5. 2-jadval). Beton tarkibini
aniqlashda, belgilangan mustahkamlik ko’rsatilgan miqdordan kam bo’lsa, hisob
uchun sementning minimal sarfi olinadi. Beton uchun uchun materiallar 2-bob
(birinchi qism)da aytilgan tavsiyalarga rioya qilingan holda tanlanadi.
75
S
ementni tejamli ishlatish uchun uning markasi betonning berilgan
markasidan balandroq bo’lishi talab еtiladi. (5. 3-jadval).
Beton uchun tavsiya еtiladigan sement markasi
III-bob. Beton qorishmasi

53
mayda tuyilgan qo’shimchalar o’lchamlari kichik hamda katta nisbiy yuzasi bilan
farqlanadilar, natijada sement hamiri yuqori taraqqiy еtgan yuzali bo’limga ―qattiq
jism – suyuqlik‖ holatiga еga bo’ladi. Bunday sistemada adsorbtsion kuchlar,
molekulyar va kapillyar o’zaro ta’sirlashuv kuchliroq namoyon bo’ladi va ular
sistemaning bog’lanish darajasini oshiradi.
Sement hamirining xususiyati qattiq va suyuq holatlar nisbatiga bog’liq:
tarkibdagi suv miqdorining oshishi bilan sement hamiri harakatchanligi oshadi,
plastik mustahkamligi kamayadi. Beton qorishmasida suv turli holatlarda bo’lishi
mumkin (3. 1-jadval)
Suvning beton qorishmasida tasniflanishi
1-jadval - O`zbekiston Respublikasi

54
bog’lanadi. Odatda buni еrkin bog’lanish deb ataydilar, binobarin ular kimyoviy
bog’lanmagan va qattiq fazaning xech qanday molekulyar kuchlari ta’sirida еmas.
Еrkin suvning nisbiy miqdori sement hamiri tayyorlangan zaxoti suvning umumiy
hajmiga nisbatan 90%ni tashkil еtadi va qotish jarayoniga qadar 65-70% ga tushib
ketadi. Aynan еrkin suvgina sement hamirining harakatchanligiga еng ko’p ta’sir
ko’rsatadi.
Sement hamiri bilan to’ldiruvchining o’zaro nisbatiga ko’ra beton
qorishmasini asosiy uch turga ajratish mumkin (3. 1-rasm). Bu turlarning har biri
beton va temir-beton konstruktsiyalarini qoliplashda xususiyatlari va o’zini tutishi
bilan ajralib turadi. Birinchi tur tuzilishidagi to’ldiruvchining donalari bir-biridan
ahamiyatli masofaga ajralgan va umuman bir-biri bilan ta’sirlashmaydi. Donalar
faqat sement hamirining tegib turgan xududiga ta’sir ko’rsatadi. Ular ta’sirining
yig’indisi to’ldiruvchi donalarining miqdoriga va ularning solishtirma yuzalariga
to’g’ri proportsional.
Juft bo‘lmagan teglar (belgilashlar)

164
Qalbim gulxanidan lolazorlarim,
Raqsim mo‘lligidan g‘allazorlarim,
Tuproqqa ko‘milgan nola, zorlarim,
Vatan jonimdadur,
Qonimda Vatan
Gorizontal chiziqlar kolleksiyasi
Mashqlarning sog‘liq uchun foydaliligi
Jismoniy mashqlar – sog‘liqni tiklashning ajoyib usuli. Tibbiy kuzatishlar
shuni ko‘lsatadiki, mashqlar yordamida yurak va o‘pkani mustahkamlash,
qon bosilimi kamaytirish va normal og‘irlikni ta’minlash mumkin.
Mashqlar kayfiyatni yaxshilashga yordam berishi mumkin. Umuman
olganda, jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanuvchi insonlar hayotga ijobiy
qaraydilar.
Mashqlarning sog‘liq uchun foydaliligi
Jismoniy mashqlar – sog„liqni tiklashning ajoyib usuli. Tibbiy
kuzatishlar shuni ko„lsatadiki, mashqlar yordamida yurak va o„pkani
mustahkamlash, qon bosilimi kamaytirish va normal og„irlikni
ta‟minlash mumkin.
166
Mashqlar kayfiyatni yaxshilashga yordam berishi mumkin.
Umuman olganda, jismoniy mashqlar bilan shug„ullanuvchi insonlar
hayotga ijobiy qaraydilar.
Menda matnning juda uzun satri va men uni uzishni xohlamayman. Buning
uchun uzmaydigan tegdan foydalanish mumkin. Bu barcha satr hech
qanday uzilishlarsiz chiqariladi.
Matn qismlarini shriftli ajratish

176
tegida sahifa foni sifatida
aniqlaymiz. So„ngra sahifa foni rangini beramiz. Natijada tegi
taxminan quyidagicha ko„rinish oladi:
Bu yerda ikkita fon yaratildi – GIF va berilgan rang. Natijada fon
rangi jadvalning barcha chegaralari va gorizontal chiziqlarda (
)
ko„rinib turadi. Sizning foningiz qanday bo„lishidan qat‟iy nazar rangli
chiziqlar va jadval chegaralari sezilarli ajralib turadi. Agar fon rangi juda
murakkab bo„lmasa, sahifaning yuklanish vaqti ozginaga ortadi.
HTMLda ranglar
Ranglar qizil, yashil va ko„k (RGB) ranglarning o„noltilik
yozuvi
kombinatsiyasi yordamida aniqlanadi. Bir rangga manbadan berish
mumkin bo„lgan eng kichik qiymat 0 ga (hex #00), maksimal qiymat esa
255 ga (hex #FF) teng. RED (
qizil), GREEN (
yashil) va BLUE (
ko‘k)
ranglarini aralashtirish natijasida boshqa ranglar chiqariladi.
Ranglar nomlarining ayrim mosliklari ko„plab brauzerlar tomonidan
ta‟minlanadi. HTML 4.0 uchun W3C standarti tomonidan 16 xildagi rang
ta‟minlanadi:
aqua,
black,
blue,
fuchsia,
gray,
green,
lime,
maroon,
navy,
olive,
purple,
red,
silver,
teal,
white va
yellow. Qolgan barcha
ranglar uchun rangning HEX qiymatidan foydalanish zarur.
Bir necha yillar avval ko„plab kompyuterlar 256 ta rangni ta‟minlar
edi.
Shu sababli, Web standarti sifatida 216 ta rang taklif qilingan.
Buning sababi,
Microsoft va
Mac operatsion tizimlari 40 ta (har biri 20
ga yaqin) turli fiksirlangan «zahira» tizim ranglaridan foydalanar edi. Bu
ranglar birinchi navbatda hamma kompyuterlar tomonidan 256 rangli
palitradan foydalanilganda barcha ranglarni to„g„ri tasvirlashni
ta‟minlish uchun yaratilgan. Hozir bu qanchalik
muhimligini aytish
qiyin, chunki ko„plab kompyuterlar milionlab turli ranglarni chiqarish
imkoniyatiga ega. Ammo, bunday standart mavjud va imkon qadar
bunga rioya qilish lozim.
Qizil rang (R) parametrini to„liq o„chirib qo„ygan (0)
holda yashil
(G) va ko„k (B) ranglar uchun turli kombinatsiyada 65536
ta rang hosil
qilish mumkin bo„ladi (256 x 256).
Qizil rang (R) parametrini maksimal (255) qo„ygan holda ham yashil
177
(G) va ko„k (B) ranglar uchun turli kombinatsiyada 65536 ta rang hosil
qilish mumkin (256 x 256).
Qizil, yashil va ko„k ranglarning 0 dan 255 gacha aralashmasi 16
milliondan ortiq rangni beradi (256 x 256 x 256).
Hozirgi kunda zamonaviy monitorlar 16384 dan kam bo„lmagan
ranglarni chiqarishi mumkin.
Saytda foydalanilayotgan fon muhim rol o„ynaydi. Yaxshi fon Web-
saytning tashqi ko„rinishini sezilarli darajada yaxshilaydi, rang sxemasi
noto„g„ri tanlanganda esa, sahifani o„qish qiyinlashadi. Bularning
hammasini misolda ko„rib chiqaylik.
Matn va fonnig yaxshi rangiga misol.
Son chegaralari - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

23
boshqa
tizimlar bilan mosligi; boshqa hisoblash sohasiga jo„natish
imkoniyati; tiklash imkoniyati; taqsimlash va kengaytirish imkoniyati.
Berilganlar omborining vazifasi ma‟lumotlarga tezkor ishlov berish
emas, balki, qaror qabul qilishni axborot manbalari bilan qo„llab-
quvvatlashdir. Shu sababli, berilganlar bazasi (
BB) va berilganlar ombori
(
BO) bir xil tushuncha emas.
Ma‟lumotlarni saqlashni tashkillashtirishning asosiy prinsiplari
quyidagilardan iborat: predmet oriyentatsiyasi,
integratsiya vositalari,
ma‟lumotlarning doimiyligi va ma‟lumotlar xronologiyasi.
Predmet oriyentatsiyasi. Tezkor berilganlar bazasida odatda bir
necha predmet muhitlari qo„llanadi va ularning
har biri berilganlarni
saqlash uchun manba bo„lishi mumkin. Masalan, video va musiqa
vositalari bilan shug„ullanuvchi magazinni quyidagilar qiziqtiradi:
mijozlar, videokassetalar,
CD-disklar va audiokassetalar, xizmatchilar,
tovar yetkazib beruvchilar.
Integratsiya vositalari. Bir mohiyatli biror bir umumiy turi bo„yicha
turli tasvirlanishlarni keltirish.
Ma’lumotlarning doimiyligi. Berilganlar
bazasi nuqtai nazaridan
ma‟lumotlarni saqlagichda modifikatsiyalash amali bajarilmaydi.
Ma‟lumotlarni saqlagichda o„rnatilgan qoidalar bo„yicha belgilangan
vaqtda ma‟lumotlarni «ommaviy yuklash» qo„llaniladi.
Ma’lumotlar xronologiyasi. Ma‟lumotlar
saqlagich mazmuniga
taalluqli bo„lgan, integratsiya vositalari yordamida xronoligik vaqtli
aspekt amalga oshiriladi.
Axborotlarni taqdim etish va undan foydalanish
Axborot tizimlarini tadbiq qilishda bajariladigan
amallar inson va
texnik qurilmalar o„rtasida taqsimlanadi. Inson faoliyati tahlil qilinganda
ergonomik (injener-psixologik) va psixologik (sotsial-psixologik)
omillar muhim rol o„ynaydi.
Transport (jo‘natish) darajasi - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

17
o„rnatish va tugatish jarayonlari standartlashtiriladi. Seans darajasida
kompyuterlar o„rtasida virtual aloqa telefon aloqasi kabi o„rnatiladi va
tugallanadi.
Ifodalashni boshqarish. Bu daraja dasturiy vositalari, agar formatlar
bir biridan farq qilsa, ma‟lumotlarni
uzatayotgan kompyuter ichki
formatidan qabul qiluvchi kompyuter ichki formatiga almashtirish
amalini bajaradi (masalan,
IBM va
DEC). Bu daraja o„z
ichiga
ma‟lumotlarni kodlash, foydalanilayotgan belgilar to„plami funksiyalari
va displey ekranida yoki chop qilishda ma‟lumotlarni
ifodalash
usullarini oladi. Bulardan tashqari, uzatilayotgan ma‟lumotlarni siqish va
ochish ham amalga oshiriladi.
Amaliy
daraja
yuqori
amaliy
va
tizim
darajalarida
foydalanuvchilarni qo„llashni ta‟minlovchi funksiyalarga kiradi.
Masalan:
umumiy tarmoq manbalariga kirishni tashkillashtirish:
axborotlarga, diskli xotiraga, tashqi qurilmalarga (printer, skaner
va h.k.);
tarmoqni umumiy boshqarish (tarmoq umumiy manbalariga
kirishni chegaralash, konfiguratsiya, nosozliklardan so„ng ish
qobiliyatini tiklash, samaradorlikni boshqarish);
elektron xabarlarni uzatish (elektron pochtani ham o„z ichiga
oladi);
elektron konferensiyalarni tashkillashtirsh;
yuqori daraja muloqot funksiyalari.
Elektrotexnika va radioelektronika Xalqaro muxandislik instituti
(IEEE)da lokal tarmoqlarda ma‟lumotlarni
uzatish protokollari uchun
standartlar ishlab chiqilgan. Tarmoq kanallari ma‟lumotlariga kirish
18
usullarini ifodalovchi bu standartlar
IEEE 802 nomini olgan. Fizik sohaga
ma‟lumotlarni uzatish yaqinligiga qarab, tarmoqlararo bog„lanuvchi
protokollarni quyidagicha ajratish mumkin: quyi, o„rta va yuqori daraja
protokollari.
HTML hujjati tarkibi - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

162
ko„rish uchun taqdim etiladigan barcha axborotlar joylashadi. Qobiq
yaratilgandan so„ng birinchi masalalardan biri
sahifa tanasiga axborot
kiritish bo„ladi. Axborot quyidagilardan iborat bo„lishi mumkin:
Matn. Bo„g„inning matnli mazmuni tanada joylashadi. Axborotni
taqdim etish uchun formatlashdan (matn bo„g„inga
masofaviy
kiruvchilarga o„qishda qulay bo„lishi uchun) foydalaniladi.
Tasvirlar. Bo„g„in tematikasini ko„rsatish uchun grafikadan, matnni
to„ldiruvchi fototasvirlardan yoki navigatsion tugmalardan foydalaniash
mumkin. Tasvirlar hujjat tanasida joylashgan tasvirlar
axborotning muhim qismi hisoblanadi.
Murojaatlar. Web ning yuragi va qalbi bo„lgan
murojaatlar
foydalanuvchilarga
bo„g„inda
harakatlanish
imkonini
beradi.
Murojaatlar har doim sahifa tanasida joylashadi.
Multimedia va maxsus dasrurlar. Shockwave, Flash, Java apletlari va
hattoki biriktirilgan videoni boshqarish uchun HTML-hujjat tasnasida
joylashuvhci kod qo„llaniladi.
HTML
hujjati tanasi, inson tanasi kabi, vaqt o„tishi bilan o„sadi va
bosh qismiga nisbatan kuchli farqlanadi. Albatta, axborot qo„shish bilan
tana kattalashib va uzunlashib boradi.
Albatta, ikkita tegi oralig„ida ko„plab
boshqa elementlarni
kiritish mumkin. Bu yerda biz ro„yxatlar, jadvallar va formalar bilan
yaqindan tanishamiz.
Matnni formatlash - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

163
... – matnni yarim qalin ko„rinishda berish tegi.
... – og„ma shriftni berish uchun qo„llaniladigan teg.
... – matnning ostiga chizish uchun teg.
Web-bo„g„inning matnli mazmuni bilan
ishlashga kirishishdan
avval bir qator foydali maslahatlarni e‟tiborga olish lozim. Har qanday
professional darajadagi matnli
hujjatni tayyorlashdagi kabi, Web uchun
mo„ljallangan barcha matnlar grammatik
va orfografik hatoliklarsiz
bo„lishi lozim. Ularni kim o„qishini e‟tiborga olgan holda yozish lozim,
har qanday holatda ham, tushunarli va qisqacha bo„lishi kerak. Optimal
usuli quyidagicha: kirish, so„ngra bir necha abzas materialning kengroq
bayoni va hulosa.
Webda ayrim vizual cheklanishlar mavjud. Juda uzun matnli
sahifalar ko„zni toliqtirishini unutmaslik kerak.
Bundan tashqari, qisqa
abzaslar
Web-sahifalarda
uzoq
qolishni
xohlamaydigan
foydalanuvchilarga axborotni yetkazishga yordam beradi. Matn
mantiqan tartiblangan bo„lishi kerak. Agar yaxshi tartiblangan bo„lsa,
uning alohida qismlarini sarlavhalar va
matnni ajratish yordamida
belgilash mumkin. Sarlavhalar uchun mantiqiy tartib mavjud: birinchi
darajali sarlavhalar eng katta o„lchamga ega, so„ngra
kichik
o„lchamlarga o„tiladi. Matn stillar (yarim qalin, og„ma, ostiga chizish)
orqali ajratilganda kam miqdorda qo„llanilishi lozim.
Axborotlarni jo‘natish - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

|
Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun oBog'liq ATTAxborotlarni jo‘natish
Axborotlarni jo„natish amalini bajarishning asosiy fizik usuli lokal
va global uzatish tarmoqlaridan foydalanish hisoblanadi. O„zaro
moslikni ta‟minlash uchun tarmoqlarni ishlab chiqish va qo„llashda
ochiq tizimlar yetti darajali modeliga birlashtirilgan bir qator standartlar
qo„llaniladi. Tarmoqlar aro axborot almashinuvi sohasida OSI (Open
System Intreconnection) modeli xalqaro standart sifatida qabul qilingan.
Bu model Xalqaro Standartlashtirish Tashkiloti (International
Standards Organization – ISO) tomonidan ishlab chiqilgan. Ko„pgina
tarmoq dasturiy-apparat vositalarini ishlab chiqaruvchilar bu modeldan
foydalanishga harakat qilmoqdalar.
Bu modelning darajalari haqida qisqacha to„xtalib o„tamiz.
Fizik daraja fizik boshqaruvni amalga oshiradi. Fizik zanjirga,
masalan, axborot uzatiladigan telefon kiradi. Bu darajada OSI modeli
aloqa zanjirining fizik, elektrik, funksional tavsiflarini, hamda tarmoq
adapterlari va modemlariga bo„lgan talablarni ifodalaydi.
Kanalli daraja. Bu darajada tarmoq kanalini boshqaruv va fizik
kanallar orqali axborotlar blokini uzatish (bitlar mosligi) amalga
oshiriladi. Masalan, blokning boshi va oxirini aniqlash, uzatishdagi
xatolarni topish, jo„natmalarni manzillash va hokazo. Kanalli daraja
tarmoq kompyuterlari o„rtasida tarmoq apparat vositalaridan birgalikda
foydalanish qoidalarini ifodalaydi.
Tarmoq darajasi virtual zanjirga tegishli bo„lib, fizik jihatdan
mavjud bo„lishi shart emas. Bu daraja orqali ta‟minlanuvchi interfeys
orqali
fizik
darajadagi
uzatishni
boshqaruvning
murakkabligi
«yashiriladi». Darajaning dasturiy vositalari paketlarni tarmoqda uzatish
yo„nalishlarini aniqlashni ta‟minlaydi. Yo„naltirgichlar OSI modeli
tarmoq darajasida manzilli axborotlarni tahlil qilish asosida optimal
yo„nalishni qidirishni ta‟minlaydi.
|
| |
Axborot tizimlari klassifikatsiyasi

31
va Microsoft Access ko„proq taniqlilari hisoblanadi.
Guruhli axborot tizimlari ishchi guruhlar a‟zolari tomonidan
axborotlardan jamoaviy foydalanishga yo„naltirilgan va asosan lokal
hisoblash tarmoqlari negizida quriladi.
Bunday ilovalarni ishlab
chiqishda ishchi guruhlar uchun berilganlar bazasi serverlaridan
foydalaniladi (SQL-server deb nomlanadi). Ko„plab SQL-serverlar
mavjud: tijorat va erkin tarqatiluvchi.
Ularning ichida quyidagi
berilganlar bazasi serverlari: Oracle, DB2, Microsoft SQL Server, InterBase,
Sybase, Inforqix keng tarqalgan hisoblanadi.
Korporativ axborot tizimlari ishchi guruhlar uchun tizimlarning
rivojlantirilgani bo„lib, katta kompaniyalarga yo„naltirilgan. Ular
masofaviy taqsimlangan bo„g„inlar va tarmoqlarni ta‟minlashi mumkin.
Ular asosan bir necha darajali iyerarxik tarkibga ega.
Bunday
tizimlar uchun mijoz-server yoli ko„p darajali arxitektura xarakterli.
Bunday tizimlarni ishlab chiqishda guruhli axborot tizimlarini ishlab
chiqishda foydalanilgan berilganlar bazasi serverlaridan foydalanish
mumkin. Katta
axborot tizimlarida Oracle, DB2 va Microsoft SQL Server
keng tarqalgan.
Guruhli va korporativ tizimlar uchun ma‟lumotlarning bajarilishi va
himoyalanganligiga talablar ortadi. Bu xossalar berilganlar bazasi
serverlarida ma‟lumotlar, muloqotlar va jo„natmalarning
yaxlitligini
qo„llash orqali ta‟minlanadi.
Axborot tizimlarini tadbiq qiish sohasi bo„yicha ham guruhlash
mumkin. Shuni ta‟kidlab o„tish lozim-ki,
bunday guruhlash yetarlicha
shartlidir. Ko„pincha katta axborot tizimlari yuqorida keltirib o„tilgan
barcha tizimlarni o„z ichiga oladi. Bundan tashqari, korporativ axborot
tizimlari odatda bir necha turli sohalarda tadbiq qilishga mo„ljallangan
tizimostilaridan tashkil topadi.
Virusga qarshi kurashish dasturlari

155
avval, o„z kompyuteringizdan antivirus dasturlarini ishga
tushurib, bu disketlarni virus mavjudligiga tekshiring;
arxiv ko„rinishidagi fayllar kompyuterga ko„chirilganda qattiq
diskda arxiv ochilganidan so„ng, tekshirish sohasini yangi
yozilgan fayllar bilan chegaralagan holda, ularni virusga qarshi
tekshiring;
vaqti-vaqti bilan antivirus dasturlarini ishga tushurib, kompyuter
qattiq diskini virus mavjudligiga tekshirib turing;
har doim boshqa kompyuterlarda ishlaganda disketga axborot
yozilmasa, ularni yozuvdan himoyalab qo„ying;
siz uchun muhim bo„lgan axborotlarning nusxalarini disketlarda
olib qo„ying;
yuklanuvchi
viruslardan
kompyuterni
himoyalash
uchun
operatsion tizimni yuklashda yoki qayta yuklashda
A: disk
yurituvchida disket qoldirmang;
kompyuter tarmog„idan olinayotgan barcha fayllarni nazorat
qilish uchun antivirus dasturlaridan foydalaning.
OSI quyi daraja protokollari - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

19
TCP/IP – Internet tarmog„i uchun standart bo„lib, lokal
tarmoqlarda foydalaniladi va ko„pgina tarmoq operatsion
tizimlarida qo„llash mumkin. OSI modeli o„rta va boshqa
darajalariga tegishli bo„lgan protokollarni o„z ichiga oladi.
Protokollarning
qulayliklari: manzillashning qulayligi, yuqori
darajada
samaradorligi, o„zi sozlanuvchanligi va hatoliklardan
himoyalanganligi, tezkor xotiradan tejamli foydalanish imkoniyatining
mavjudligi. Global tarmoqqa nisbatan
kamchiliklari:
manzillashtirish
funksiyalarini qo„llashning mavjud emasligi, samaradorlikning pastligi.
TCP (Transmission Control Protocol) protokoli tarmoq darajasi
protokoli hisoblanadi va almashinuv virtual kanalini tashkillashtirgan
holda ikki kompyuter o„rtasida ma‟lumotlar uzatishning ishonchliligini
ta‟minlaydi. Katta hajmli ma‟lumotlarni
uzatish uchun bu kanaldan
foydalaniladi.
IP (Internet Protocol) deytagram protokoli tarmoq darajasi uchun
asosiy protokol hisoblanadi va uzatilayotgan xabarnomalar paketini
manzillashtirishni ta‟minlaydi.
HTML – gipermatnli belgilash tili

158
Texnologiya boshlang„ich bosqichda juda sodda edi. Gap shundaki,
texnologiyaning turli tashkil etuvchilarini ishlab chiqishda (HTML
(HyperText Markup Language) – gipermatnli belgilash tili, HTTP –
gipermatnli axborotlarni almashish protokoli,
CGI amaliy dasturiy
ta‟minotni ishlab chiqish va boshqalar) axborot manbalari mualliflari
malakasi
va
ularning
hisoblash
texnikasi
vositalari
bilan
ta‟minlanganliik darajasi minimal bo„ladi, deb qaralgan edi.
World Wide Web taqsimlangan gipermatnli tizimini yaratish
texnologiyasining asosiy tashkil etuvchilaridan biri chop qilish
hujjatlarini belgilash tili standarti – SGML
(Standard Generalised
Markup Language, umumlashgan standart belgilash tili) asosida Tim
Berners-Li tomonidan ishlab chiqilgan HTML gipermatnli belgilash tili
bo„ldi.
Tilning birinchi talqini (HTML 1.0) uning imkoniyatlarini bayon
etuvchi tavsifiy xarakterga ega bo„lgan tilni taqdim etishga
yo„naltirilgan edi. Ikkinchi talqini (HTML 2.0) tilning konstruksiyalaridan
foydalanish amaliyotini o„z ichiga olgan. ++ (HTML++)
talqini tilning
teglari to„plamini kengaytirgan holda ilmiy axborot va jadvallarni
tasvirlashning yangi imkoniyatlarini taqdim etdi. HTML 3.2 talqini barcha
kiritilgan yangiliklarni mavjud bo„lgan amaliyot bilan moslashtirdi va
tartibladi. HTML 3.2 jadvallardan foydalanish Java tili kodlarini bajarish,
grafikaning matn bilan bog„lanishini ta‟minlash, hamda yuqori va quyi
indekslar (ko„rsatkichlar) ni tasvirlash imkonini berdi.
World Wide Web Consortium (W3C) – xalqaro tashkilot, HTML yangi
talqinlarining bayonlari hujjatlarini tayyorlash va tarqatish bilan
shug„ullanmoqda. Hozirda HTML 4.01 talqini materiallari chop qilindi.
HTML ning avvalgi talqinlarida mavjud bo„lgan imkoniyatlari (matnni
belgilash, mul‟timedia, gipermatnli bog„lanishlar yaratish)
bilan birga
mul‟timedia bilan ishlash bo„yicha qo„shimcha vositalar, dasturlash
tillari,
stillar
jadvali,
tasvir
va
hujjatlarni
chop
qilishning
soddalashtirilgan vositalari kiritilgan. Website sahifalarini ko„rish
ssenariysini boshqarish uchun (
WWW texnologiyasida bajarilgan
gipermatnli berilganlar bazasi) dasturlash tillaridan foydalanish mumkin,
masalan,
JavaScript, Java va
VBScript.
HTMLning murakkablashishi va dasturlash tillarining yaratilishi
natijasida Web-bo„g„inlarni yaratish yuqori
malakali mutaxassislarning
ishiga aylandi. Internetning imkoniyatlari HTML tili asosiga ega bo„lgan
foydalanuvchilarga katta harajatlarsiz o„z Web-bo„g„inlarini yaratish va
joylashtirish imkoniyatini beradi.
Yakuniy hujjat o„z ichiga turli-tuman belgilarni, illyustratsiyalarni,
159
audio- va videoparchalari olishi mumkin. Bundan tashqari, til tarkibiga
turli darajadagi
sarlavhalarni yaratish, shriftli belgilashlar, turli
ro„yxatlar, jadvalar, fayllar va boshqa axborot manbalari (gipermatnli
murojaatlar) o„rtasidagi bog„lanishlar uchun rivojlangan vositalar
kiritildi.
Matn va fonnig yaxshi rangi - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

178
qilingan tasvirning URL manzili hisoblanadi.
Agar tasvir brauzer
oynasidan kichik bo„lsa, tasvir oyna to„lmagunga qadar davriy
takrorlanadi. URL manzilni nisbiy yoki absolyut bo„lishi mumkin.
Fonda tasvirdan foydalanish uchun quyidagilarni unutmaslik kerak:
Fon rangi yuklanish vaqtini cho„zib yubormaydimi?
Fon rangi sahifadagi boshqa tasvirlar bilan uyg„unlashadimi?
Fon rangi sahifadagi matn rangi bilan uyg„unlashadimi?
Fon rangi
davriy takrorlansa, tasvir yaxshi ko„rinadimi?
Fon rangi tasviri matndan e„tiborni olib qo„ymaydimi?
HTMLning so„nggi talqinlarida (HTML 4 va XHTML) tegida
bgcolor, background va text atributlaridan foydalanish tavsiya etilmaydi.
World Wide Web (W3C) konsorsumi bu atributlarni o„z tavsiyalaridan
chiqarib tashlagan. Uning o„rniga stillar jadvalidan (CSS)
foydalanish
lozim. Stillar jadvalidan foydalanilganda fonni sozlashni boshqarish
ancha qulay bo„ladi.
Fon tasvirlarini qo„yishga misol keltiraylik.
Axborotlarni saqlash - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

21
Berilganlar bazasi tizimi – foydalanuvchilarga
axborot xizmati
ko„rsatishni ta‟minlovchi boshqaruv tizimlari, amaliy dasturiy ta‟minot,
berilganlar bazalari, operatsion tizim va texnik vositalarning o„zaro
mosligidir.
Berilganlar ombori – ko„plab o„lchamlari bo„yicha agregirlangan
ma‟lumotlarni saqlovchi ombordir. Berilganlar
omborining berilganlar
bazasidan farqi: ma‟lumotlarni agregirlash; berilganlar omboridan
ma‟lumotlar hech qachon o„chirilmaydi; berilganlar omborini to„ldirish
davriy
asosda amalga oshiriladi; eskilariga bog„liq yangi axborot
agregatlarini shakllantirish avtomatik ravishda amalga oshiriladi;
berilganlar omobriga kirish ko„p o„lchamli
kub yoki giperkub asosida
amalga oshiriladi.
Har bir ishtirokchi (foydalanuvchi, foydalanuvchilar guruhi, «fizik
xotira») axborot haqida o„z tasavvurlariga ega. Foydalanuvchilarga
nisbatan predmet sohasini ifodalash uchun
uch darajali taqdim qilish
usuli qo„llaniladi:
konseptual,
mantiqiy va
ichki (fizik).
Modelni joylashtirish - Image Recognition

|
Image Recognition
|
bet | 20/182 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 5,69 Mb. | | #244351 |
Bog'liq Python sun\'iy intellekt texnologiyasi Dasrlik 2024Modelni joylashtirish: Model o‘qitilgan va baholangandan so‘ng uni ishlab chiqarish muhitida joylashtirish mumkin. Bu modelni faylga saqlash va ishlab chiqarish muhitiga yuklash kabi vazifalarni o‘z ichiga olishi mumkin.
import pickle
# modelni faylga saqlang
with open('model.pkl', 'wb’) as f:
pickle.dump(model, f)
Bu umumiy tavsif va aniq qadamlar va kodlar muayyan muammo va siz foydalanadigan kutubxonalarga qarab farq qilishi mumkin.
Modelni Flutter ilovasiga integratsiya qilish:
Flutterga kirish:
Flutter - bu Google tomonidan yaratilgan ochiq manbali mobil ilovalarni ishlab chiqish tizimi. U iOS, Android va internet uchun yuqori unumdor va yuqori aniqlikdagi ilovalarni yaratish uchun ishlatiladi. U birinchi marta 2017 yilda chiqarilgan va o‘shandan beri dastur ishlab chiquvchilari orasida mashhurligi oshgan.
Flutter xususiyatlari:
Hot Reload: Ishlab chiquvchilarga butun ilovani qayta tiklamasdan, kodga tez va oson oʻzgartirishlar kiritish va natijalarni real vaqtda koʻrish imkonini beradi.
Moslashtirilgan vidjetlar: Flutter sozlanadigan vidjetlarning keng assortimentini taqdim etadi, ularni osongina uslublash va ilovaning maxsus ehtiyojlariga moslashtirish mumkin.
Mahalliy samaradorlik: Flutter ilovalari platforma bilan bir xil ona tillarida (masalan, Swift yoki Kotlin) yaratilgan, ya’ni ular mahalliy tezlikda ishlashi mumkin.
Mahalliy funksiyalarga kirish: Flutter asosiy platformaning kamera va saqlash kabi barcha xususiyatlariga oson kirish imkonini beradi.
Katta va faol hamjamiyat: Flutter keng va faol ishlab chiquvchilar hamjamiyatiga ega, ya’ni ko‘plab resurslar va yordam mavjud.
Ko‘p platformali ishlanma: Flutter ishlab chiquvchilarga bitta kod bazasidan foydalangan holda iOS, Android va internet kabi bir nechta platformalar uchun ilovalar yaratish imkonini beradi.
|
| |