Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 8

k
k
a
a
P
k
−
=
(27)
bu yerda: a birlik uzunligiga togri keluvchi tuklar sonining matematik
kutilishi.
Puasson qonuniga muvofiq dispersiya miqdori matematik kutilishga teng.
Ið yuzasida barcha tolalarning uchlari chiqib turishi mumkin. 1 m ið
uzunligiga togri kelgan tuklar soni quyidagi formula bilan aniqlanadi:
(
)
3
2 10
i
T
t
t
T
n
T L
⋅
=
⋅
(28)
bu yerda: T
i
iðning ortacha chiziqli zichligi, teks; T
t
tolaning
ortacha chiziqli zichligi, teks; L
t
tolaning ortacha uzunligi.
1 mm ið uzunligiga togri keluvchi tuklar sonini hisoblash uchun
A.Barella formulasidan foydalanamiz:
(
)
( )
1, 57
t
t
i
T
d
d
d
n
L k
⋅
−
=
(29)
bu yerda: d
t
, d
i
tola va iðlarga bogliq ortacha diametr, mm; L
T
tolaning
ortacha uzunligi, mm; k eshilish koeffitsienti
α
ga (k = 0,66...0,004
α
)
bogliq.
Tuklarning uzunligi va taqsimlanishi malum bolganda, ayniqsa
iðlarning tukdorligini texnik nazorat qilishda uzunlik birligiga togri kelgan
tuklar soni katta ahamiyatga ega.
Texnologik jarayon parametrlari ozgartirilganda tuklar uzunligi sezilarli
darajada ozgarishi mumkin. Shu vaqtda tuklar olchamini hisobga oluvchi
korsatkich zarur boladi. Bu korsatkich tuklarning ortacha yigindisi
boyicha uzunligidan iborat.
Tuklarning uzunligi boyicha taqsimlanishi eksponensial taqsimlanish
deyiladi. Ið uzunligi boyicha tuklarning taqsimlanish zichligi quyidagicha boladi:
F (y) = 1L
y/i
(30)
Tuklarning ortacha uzunligi kop omillarga bogliq. Masalan,
T.N.Borovikovaning natijalari boyicha paxta iði uchun L = 1,07,... 1,6
mm, jun iði uchun esa L = 1,35,...1,7 mm.
Tuklar uzunligining yigindisi integral baholash bolib, uzunlik birligiga
togri keluvchi tolalar soni va ortacha uzunlik hisobga olinadi. U quyidagi
formula yordamida hisoblanadi:
49
L
T
= n .L (31)
Tuklarning yuzalari yigindisi tuklar soni, ortacha uzunligi va ortacha
kondalang kesimi yuzalari yigindisini hisobga oladi:
S
T
= L.d
T
(32)
bu yerda: d
T
tola diametri.
Toqimachilik iðlarining tukdorligini aniqlash uchun bir qancha usullar
mavjud, shulardan biri gravimetrik usul. Bu usulda tukli va tuksiz ið
massasining farqlanishini aniqlash orqali iðning tukdorligi baholanadi.
Gravimetrik usulda tuklarning soni, ortacha uzunligi hisobga olinmay, tuklar
massasi hisobga olinadi. Tuklarni bunday baholash usulining aniqligi past.
1
2
3
4
6
5
24-rasm. Elektrostatik usul yordamida iðlarning
tukdorligini aniqlash sxemasi.
Tasviriy usulda iðning tasviri optik tizim yordamida ekranga tushiriladi
hamda 1 mm uzunlikdagi iðga mos keluvchi tuklar soni hisoblanadi. Bazida
tuklarni, ayniqsa, yuqori tukdorlikda bir-biridan ajratish juda murakkab.
Keyinchalik bu usul tuklar sonini hisoblashda va uzunligini olchashda
takomillashtirildi. Masalan, iðlarning tukdorligini aniqlashda qoshimcha
ravishda iðlarning kichik korinishdagi rasmlari olinadi. Natijada, tuklarning
ortacha uzunligi, 1 mm uzunlikdagi tuklar soni, tuklar uzunligining
umumiy yigindisi hisoblanadi. Bu usul iðlarning tukdorligini aniqlashda
ancha aniq bolsada, kop mehnat talab etadi.
Elektrostatik usulda yuqori kuchlanishdagi generator orqali tukli iðlar
otganda hosil bolgan elektrostatik zaryadlar halqali elektrod bilan ajratib
olinadi. Elektrostatik usul yordamida iðlarning tukdorligini aniqlash sxemasi
24-rasmda berilgan.
Yuqori kuchlanishdagi generator bilan elektrostatik maydon (2) hosil
qilinadi. Shu maydondan ið otganda iðning tuklari ið oqiga nisbatan
zaryadlanib qutblanadi. Natijada, tuklar tekislanadi, bir-biridan ajraydi. Trubka
(4) orqadi ið otganda tuk uchlaridagi zaryadlar ajratib olinadi va kondensator
(6)ga yigiladi. Hosil bolgan zaryad galvanometr (5) bilan olchanadi.
4 Gazlamashunoslik
50
Fotoelektrik usul uzluksiz olchanayotgan iðdagi uzunlik birligiga togri
keluvchi tuklar sonini avtomatik qayd etish imkonini beradi. Bu usullar
tukdorlikni baholashda keng qollaniladi.
Yoruglik manbasi (1)dan (25-rasm) chiqayotgan yoruglik oqimi linza
(2)lar bilan yonaltirilib, yoruglik oqimiga perpendikular harakatdagi iðni
yoritadi. Tuklar yoruglik oqimini qisman ushlab qoladi (yutadi yoki
tarqatadi). Malum balandlikda joylashgan kenglikdagi diafragmali
fotoelementga iðlarda tuklar qancha kop bolsa, yoruglik shuncha kam
tushadi. Signal kuchaytiriladi va yozuv qurilmasi bilan qayd etiladi.
Tuklarni katta aniqlikda olchash uchun yuqori kuchlanishdagi
generator (4) elektrodlari yordamida qoshimcha ravishda qutblantiriladi.
Tuklarning integral mezonini aniqlash uchun ið tukdorligini
aniqlashdagi tuk uzunligining yigindisi turli balandlikda joylashgan bir
qancha qozgalmas datchiklar yordamida amalga oshiriladi.
Iðlarning tukdorligini aniqlash uchun Sherli (Angliya) firmasining
fotoelektrik uskunasidan keng foydalaniladi. Bu uskuna yordamida 1 m
uzunlikdagi iðda 3 mm uzunlikdagi umumiy tuklar sonini, undan tashqari
1 m iðdagi 1 mm qadami bilan 0 dan 10 mm gacha uzunlikdagi
differensiallashgan tuklar sonini aniqlash mumkin.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Toqimachilik iðlarining tukdorligi haqida malumot bering.
2. Iðlarning tukdorligini aniqlash usulini aytib bering.
3. Fotoelementli asbobning tuzilishi va ishlash tartibini tushuntiring.
4. Elektrostatik usul asosida iðlarning tukdorligini aniqlash usulini keltiring.
5. Ið tukdorligi qanday ahamiyatga ega?
Eslab qoling!
Ið tukdorligi, tukdorlik miqdori, iðlarning tukdorlik korsatkichi, tuklar soni,
elektrostatik usul, fotoelementli asbob, tuklarning integral mezoni.
25-rasm. Fotoelementli uskuna.
1
2
3
4
5
51
6-§. Toqimachilik iðlarining nuqsonlari
Yigirish ishlab chiqarishda mahsulotlarning nuqsonlarini nazorat qilish
hamda sinash va ularning hosil bolish sabablarini aniqlashda eng muhim
hisoblanadi. Ið nuqsonlari ishlab chiqarish jarayonidagi texnik-iqtisodiy
korsatkichlarga va yigirish, toquvchilik mahsulotlarining fizik-mexanik
xossalariga katta tasir etadi.
Yigirilgan ið va iðlarda nuqsonlar hosil bolishiga asosiy sabab, past
sifatli va iflos xomashyodan foydalanish va mexanizmlarning nosozligidadir.
Yigirilgan va kompleks iðlarda quyidagi nuqsonlar uchraydi:
Ifloslangan ið yaxshi tozalanmagan xomashyodan tayyorlangan ið.
Iflos paxta iðida, odatda, chigit postloqlari, goza barglari va kosak
parchalari boladi. Jun iðga turli chiqindilar, zigir iðga yogoch qismlari
yopishgan bolishi mumkin.
Moy tekkan va kirlangan iðlar iðlarga surkov moylari va boshqalar
tegishidan hosil boladi. Yigirilgan ið va gazlamalar qaynatilganda iflosliklar
ketadi, moy tekkan joylar esa dog bolib qoladi.
Davriy (ketma-ketlik bilan keladigan) yogon joylari bor iðlar bunday
nuqson pilta va pilikni notekis chozish natijasida paydo boladi. Ayrim
joylarida yogonlashgan qismlari bolgan yigirilgan ið tolalar yaxshi
pishitilmaganligi oqibatida kelib chiqadi.
Chiziqli zichligi boyicha notekis korinishli yigirilgan iðlar bir
yoki bir qancha iðlarning yogonligi har xil bolganda yuzaga keladi.
Domboqlar (shishki) iðlarga momiqning oralib qolishi natijasida
paydo boladigan kalta-kalta yogonliklar.
Yogonlashgan iðlar pilik uzilishi, uning uchi boshqa pilikka
oralashib qolishi natijasida paydo boladi.
Xom iðaklarda uchraydigan asosiy nuqsonlar turlicha bolib, ular qisqa-
qisqa yogonlashgan joylar, uzunroq zich joylashgan qismlar, ið sirtiga
chiqib turadigan va kochgan iðak uchlari, pilla iðlari turlicha taranglashganda
bir yoki bir necha iðning ortadagi iðlarga spiralsimon korinishda oralib
qolishidan iborat.
Suniy iðlarda esa quyidagi nuqsonlar uchraydi: viskoza iðlarining notekis
tovlanishi yoki unchalik tovlanmasligi (iðlarni ortiqcha ravishda kislotali
vannalarda choktirish natijasida paydo boladi), iðlarning turlicha tuslanishi
(yigiruv eritmasi bir jinsli bolmaganda va kirlanganda hosil boladi),
iðlarning tukdorligi uzilgan va ið sirtiga chiqib qolgan tanho iðlarning
uchlari (yigiruv eritmasi havo pufakchalaridan yaxshi tozalanmaganda va
eritma unchalik qovushqoq bolmaganda yuzaga keladi), buramadorlik
kalta qismda iðlarning tolqinsimon buramadorligi.
Tashqi korinishi boyicha yigirilgan iðlar sinfini aniqlash. Paxta iðlarining
tashqi korinishi GOST 15818-70 standarti boyicha aniqlanadi; kalta kesimli
notekislik, tugunchalar (ingichkalashish, yogonlashish); koz bilan
korinadigan, chigit qismlari, barg, postloqli tola, kosak parchalari, turli
tashqi nuqsonlar va hokazo. Ular A, B, D sinflarga ajratiladi.
52
A 20 30 40 30 100
B 80 120 140 120 200
D 120 200 220 200 -
Tozalik sinfi
Yigirilgan iðning tozaligini aniqlash uchun 1 g kalava
iðidagi ruxsat etilgan eng yuqori nuqsonlar miqdori
Orta tolali paxtadan olingan
kardali ið
Hamma chiziqli zichlikdan
qayta taralgan iðlar
Yigirilgan iðning chiziqli
zichligi
Orta
tolali
paxtadan
Ingichka
tolali
paxtadan
30 dan
kam
30 dan 50
gacha
50 dan
yuqori
Yigirilgan iðlarning sinfini aniqlash uchun kamida 10 ta naychali ið
tanlanadi. Har bir mahsulot birligi 1,5 mm oraligida ekranli orash
asbobidagi qora taxtachaga 100 m uzunlikkacha oraladi va har bir tomoni
uchun iðning sinfi etalon korsatkichlariga solishtirish yoli bilan
aniqlanadi.
Yigirilgan iðlarni taxtachaga orash ishlari bir maromda olib boriladi.
Yigirilgan iðlardagi nuqsonlarni oson hisoblash uchun oralgan iðga qora
kartondan andaza joylashtiriladi. Bu andaza 10 ta tortburchakka bolinadi.
Har bir tortburchakning balandligi 20 mm, eni esa oralgan 25 ta iðni
korish uchun moljallangan boladi, 1 tomonda 5 m va 2-tomonda 5 m
uzunlikdagi ið nuqsonlarining yigindisi hisoblanib, 6-jadvalga solishtirilib
iðning sinfi aniqlanadi.
6-jadval
Iðlar sinfi
Olingan natija boyicha 1 g iðga togri kelgan nuqsonlar soni quyidagi
formula bilan aniqlanadi:
1
3
10
|