nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Qisqa tutashuv toklarini hisoblash

|
Qisqa tutashuv toklarini hisoblash
|
bet | 9/18 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #248368 |
Bog'liq AZAMJONOV OMADILLO BMIQisqa tutashuv toklarini hisoblash.
Qisqa tutashuv toklarini bazis qiymatlar bo‘yicha hisoblaymiz. Sbaz = 100 MVA, Ub1 = 115kV, Ub2 = 10,5 kV.
«Oltin vodiy» - 110/10 kV podstansiyasiga 2ta kiruvchi liniyalar mavjud ular quyidagilar:
a) L-Gumbaz 110 kV Avtozavod 110/6 kV podstansiyadan keladi.
Uzunligi L=3,3 km. Sim markasi AC- 150.
b) L-Oraziy 110 kV Hakan 220/110/10 kV podstansiyadan keladi.
Uzunligi L=36,5 km. Sim markasi AC-150.
Liniyalar qarshiliklarini hisoblash:
L-1 liniya qarshiligi. AC-150 kesim yuzalik sim tortilgan. , , L .
= Om
=
= 0,628+j1,24 Om
L-2 liniya qarshiligi. AC-150 kesim yuzalik sim tortilgan.
=
=
= 6,95+j13,77 Om
Transformator qarshiliklarini hisoblash:
T-1 transformator qarshiligi. TDN-16000/110 transformator nominal qiymatlari: Snom = 16MVA, Uyuq = 115kV, Upast = 10,5kV, Pqt = 85kVt,
Psalt = 18kVt, Uqt = 10,5%, Isalt = 0,7A.
=
T-2 transformator qarshiligi. TDTN-25000/110 transformator nominal qiymatlari: Snom = 25MVA, Uyuq = 115kV, Upast = 10,5kV, Pqt = 140kVt,
Psalt = 25kVt, Uqt = 10,5%.
=
P odstansiyani almashtirish sxemasini tuzib, taqsimlash qurilmalari shinalarida qabul qilingan va hisоblanishi shart bo‘lgan qisqa tutashuv nuqtalarda qisqa tutashish tоklarini belgilaymiz.
«Oltin vodiy» - 110/10 kV
podstansiyasining almashtirish
s
ZT1
xemasi.
T1 transfоrmatоrning yuqоri kuchlanish tоmоniga o‘chirgich tanlaymiz. Buning uchun transfоrmatоrning nоminal tоkini aniqlash talab etiladi:
Jadvaldan fоydalanib MKP-110B-630-20U1 turidagi mоyli o‘chirgichni tanlaymiz va o‘chirgichning o‘chirish tоkini Io‘chir= 20 kA. Demak, o‘chirgichdan 𝑆𝑚𝑎𝑘𝑠= ⋅𝐼𝑜′𝑐ℎ𝑖𝑟⋅𝑈𝑛= ⋅20⋅110=3811MVA maksimal quvvat o‘tadi. Minimal rejimda esa Smin=0,6·Smaks=0,6·3811=2286 MVA quvvat o‘tadi.
a) sistemaning maksimal ish rejimi
Sistemaning qarshiligini quyidagicha hisоblaymiz:
Qisqa tutashish nuqtasida bazis kuchlanishdagi tоk quyidagi fоrmula yordamida aniqlanadi:
K-2 nuqta.
𝑧𝑒𝑘𝑣2=𝑧𝑒𝑘𝑣1+𝑧L1= j0,026+0.628+j1.24=0.628+j1.266
K-3 nuqta.
𝑧𝑒𝑘𝑣3=𝑧𝑒𝑘𝑣1+𝑧L2= j0,026+6.95+j13.77=6.95+j13.796
K-4 nuqta.
𝑧𝑒𝑘𝑣4=𝑧𝑒𝑘𝑣2+𝑧T1= 0.628+j1.266+0.033+j0.655=0.661+j1.921
K-5 nuqta.
𝑧𝑒𝑘𝑣5=𝑧𝑒𝑘𝑣3+𝑧T2= 6.95+j13.796+0.022+j0.42=6.972+j13.81
b) sistemaning minimal ish rejimi
Sistemaning qarshiligini quyidagicha hisоblaymiz:
Qisqa tutashish nuqtasida bazis kuchlanishdagi tоk quyidagi fоrmula yordamida aniqlanadi:
K-2 nuqta.
𝑧𝑒𝑘𝑣2=𝑧𝑒𝑘𝑣1+𝑧L1= j0,044+0.628+j1.24=0.628+j1.284
K-3 nuqta.
𝑧𝑒𝑘𝑣3=𝑧𝑒𝑘𝑣1+𝑧L2= j0,044+6.95+j13.77=6.95+j13.814
K-4 nuqta.
𝑧𝑒𝑘𝑣4=𝑧𝑒𝑘𝑣2+𝑧T1= 0.628+j1.284+0.033+j0.655=0.661+j1.939
K-5 nuqta.
𝑧𝑒𝑘𝑣5=𝑧𝑒𝑘𝑣3+𝑧T2= 6.95+j13.814+0.022+j0.42=6.972+j14.234
Hisоblash natijalari tоk qaysi hisоbiy sxemalar va kuchlanishlarga keltirilgan bo‘lsa uni ko‘rsatgan hоlda jadvalga kiritiladi.
QT joyi
QT toki
|
K1
|
K2
|
K3
|
K4
|
K5
|
|
19.13
|
0.365
|
0.0325
|
2.708
|
0.355
|
|
11.47
|
0.351
|
0.0324
|
2.685
|
0.346
|
|
| |
V. Foydalanilgan adabiyotlar - Elektrotexnika fakulteti» «Elektrotexnika, elektromexanika va elektrotexnologiyalar

|
Elektrotexnika fakulteti» «Elektrotexnika, elektromexanika va elektrotexnologiyalar
|
bet | 18/18 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #248368 |
Bog'liq AZAMJONOV OMADILLO BMIV. Foydalanilgan adabiyotlar.
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktyabrdagi "O‘zbekiston Respublikasi oliy ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish kontsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida " PF - 5847-son Farmoni.
2. “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini tashkil etish bilan bog‘liq tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” O‘zR VM ning 2020 yil 31 dekabrdagi № 824 –sonli Qarori.
3. Kamolov, Jabborov ,,Sanoat korxonalarining elektr ta’minoti’’ darslik. Farg‘ona Politexnika Instituti. Farg‘ona 2004yil
4. АА.Федоров, ЛЕСтаркова. ,,Учебное пособиедля курсового и дипломного проектирование’’ Москва, Энергоатомиздат , 1987г
5. Методические указания и задания на дипломного проектирование по дисциплине, “Электроснабжение пром предприятий’’ для студентов энергетического факултета. Камолов С.К и др. Фергана 1982г
6. Справочник по электроснабжение пром предприятий. Подредакций Федорова.
7. АА.Федоров В.В Каменева Ocновы электроснабжение пром предприятий
Москва, Энергоатомиздат , 1984г.
8. ImomnazarovA. ,,Sanoat korxonalarida elektr jihozlariga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash’’ .Toshkent ,,Turon-Istiqbol’’ 2006 yil.
9. Taslimov A P d ,,Elektr ta’minoti’’ Toshkent ,,Ilm Ziyo ‘’ 2012 yil
10. G‘oyipov H E .,,Mehnat muhofazasi’’-Toshkent Mehnat 2000 yil
11. Qudratov A , G‘aniyev T ,,Hayot faoliyati xavfsizligi ‘’ –Toshkent. 2005yil
12. Sultonov P ,,Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish asoslari’’ Toshkent 2007.
Internet saytlari:
www.ziyouz.com
www.edu.uz
|
| |
–rasm. Vertikal qattiq jismni ho‘llayotgan suyuqlik va bunday

58
10-rasm. Qattiq jismni ho‘llamaydigan suyuqlik.
Agar chet burchak 180
o
ga teng (ya`ni θ=π) bo‘lsa, suyuqlik qattiq jismni
sira ham ho‘llamaydi. Lekin amalda bunday moddalar uchramaydi, juda o‘z
bo‘lsa ham suyuqlik qattiq jismni ho‘llaydi. Shuni ham aytib o‘tish kerakki, har
bir suyuqlik ba`zi qattiq jismlarni ho‘llaydi, ba`zilarini ho‘llamaydi. Masalan,
suv toza shisha sirtini ho‘llaydi, ammo parafin sirtini ho‘llamaydi; simob shisha
sirtini ho‘llamaydi, lekin toza temir sirtini ho‘llaydi. Suv bilan ho‘llanadigan
qattiq jism sirti gidrofil sirt
deb ataladi, ho‘llanmaydigan sirt gidrofob yoki olefil
sirtlar deyiladi. Parafin, talk, grafit, oltingugurt sirtlari shular jumlasiga kiradi.
Sirtlarni sun`iy ravishda biror suyuqlik bilan ho‘llanadigan yoki
ho‘llanmaydigan qilish mumkin. Masalan, biror qattiq uglevodorodning sirtiga
sirt-faol
modda surkab, uni suv bilan ho‘llanadigan holatga keltirish mumkin.
Ho‘llanish turli texnologik harayonlarda chunonchi, ruda va ko‘mirlarni
boyitishda katta rol o‘ynaydi. Suvda “kambag’al ruda”
suspenziyasi tayyorlab,
unda maxsus sirt-faol modda qo‘shilganida, qimmanbaho rudaning sirti
gidrofoblanadi, bo‘sh jins, ya`ni kvarts,
silikatlar, ohaktoshlar ho‘llanib, suv
tagiga cho‘kadi. Suspenziya orqali havo oqimi o‘tkazilganida sirti
gidrofoblangan ruda zarrachalari ko‘pik holida suyuqlikning yuziga chiqadi. Bu
jarayon rudaning flotatsiyasi (boyitilishi) deb ataladi.
Keyingi vaqtlarda
flotatsiya sanoatning boshqa sohalarida ham qo‘llaniladigan bo‘ldi.
OMADILLO AKRAMJON OʻGʻLI AZAMJONOV

|
OMADILLO AKRAMJON OʻGʻLI AZAMJONOV
|
bet | 2/18 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #248368 |
Bog'liq AZAMJONOV OMADILLO BMIOMADILLO AKRAMJON OʻGʻLI AZAMJONOV
«Oltin vodiy» - 110/10 kV podstansiyada yopiq taqsimlash qurilmalarini rekonstruksiya qilish
Institut rektorining 2022 yil « ___ » __________________№____sonli buyrugʻi bilan tasdiqlangan.
Bitiruv-malakaviy ishi bo‘yicha ma’lumotlar
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari, qarorlari, farmoyishlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, ilmiy texnik adabiyotlar, internet ma’lumotlari asosida BMI mavzusi dolzarbligini asoslash.
I. Umumiy qism.
1.1. Podstansiyalardagi elektr qurilmalarning asosiy qismlari va texnologik jarayondagi o‘rni.
1.2. Podstansiyalardagi elektr qurilmalarning ishlash rejimlari.
1.3. Podstansiyalardagi elektr qurilmalarini ishlatishdagi mavjud muamolar tahlili.
II. Maxsus qism.
2.1. Podstansiya elektr qurilmalarining ish rejimlari va yuklama grafiklari xisoblash usullari.
2.2. Podstansiyaning shinalarida qisqa tutashuv toklarini hisoblash va kommutatsion apparatlarni tanlash va tekshirish.
2.3. Podstansiyaning rele himoyasi va avtomatik uskunalari.
2.4. Podstansiyadagi elektr jihozlarni ishlatish va ta’mirlashni tashkil etish.
2.5. Hisoblashlardagi variantlarni texnik-iqtisodiy taqqoslash.
2.6. Podsansiyalardagi yopiq taqsimlash qurilmalarini ishlatish va ta’mirlashda xavfsizlik texnikasi qoidalari.
2.7. Podsansiyalardagi yopiq taqsimlash qurilmalarini ishlatishda ekologiya talablari.
III. Grafik qism.
3.1. Ishlab turgan «Oltin vodiy» - 110/10 kV podstansiyasi elektr ta’minotining bir chiziqli sxemasi.
3.2. Ishlab turgan «Oltin vodiy» - 110/10 kV podstansiyasi elektr qurilmani joylashuv sxemasi.
3.3. 10 kV-li o‘chirgichlarning tuzilish chizmasi.
3.4. KRU yoki KRUN turlaridagi shkafning tuzilish sxemasi.
3.5. Loyihalanayotgan 10 kV-li KRUN ni 2 chi navbati elektr qurilmalarini joylashuv va elektr sxemasi.
IV. Xulosa va takliflar.
|
| |
-BOB. MOKISIZ DASTGOHLARNI DETALLARINI TAYYORLASH

9-BOB. MOKISIZ DASTGOHLARNI DETALLARINI TAYYORLASH TEXNOLOGIK JARAYONLARI 9.1. To„quv dastgohlari zarbdor mexanizmi detallarini konstruktiv xususiyatlari To„quv dastgohlari zarbdor mexanizmi mokili to„quv dastgohlari zarbdor
mexanizmlaridan keskin farq qiladi. Torsion valni (9.1-rasm) qo„zg„almas uchi
qo„zg„almas trubali shlitsli vtulkasida qotirilgan.
9.1-rasm. Torsion val
Torsion valni buralishida yo„naltiruvchi bo„yicha yugurdak harakatlanadi va
qirquvchi qismi bilan maxsus mexanizm orqali bilan yugurdak yo„liga davriy
qo„yiluvchi o„tkazuvchini (mikrochelnokni) uradi. Olinadigan mahsulot eniga qarab
rostlash, asosiy valni aylanishlari soni va ishlov berilayotgan arqoq ip turiga qarab,
torsion valni buralish burchagi maxsus qurilma yordamida, 25 dan 32
0
gacha
o„zgartirish mumkin.
To„quv dastgohlarida arqoq ipni uchini ilib olish uchun prujinaga ega po„lat
plastina ko„rinishdagi o„tkazuvchilar ishlatiladi. Arqoq o„tkazgichni kichik
o„lchamlari (90x14x6,5mm.) va masasi (0,04kg.) arqoqni o„tkazish tezligini keskin
oshirish imkonini beradi. O„tkazgich korpusi (9.2-rasm) ikkita yarimtadan
payvandlanadigan plastinani yoki yaxlit tortilgan, ko„ndalang kesimida noteng sakkiz
qirraga prizmaga ega bo„lgan maxsus detali bor, ezilgan truba ko„rinishida bo„ladi.
Korpusni oldingi qismi bo„g„ozcha korpus shakliga ega va dumaloqlashtirilgan.
Korpus ichida ikkita parchin yordamida labcha ko„rinishdagi ushlovchilari bilan
tugaydigan yasi prujina qotirilgan.
248
9.2-rasm. Arqoq tashlagich
9.2. Torsion valni tayyorlash texnologik jarayoni Material va tayyorlama. Torsion val ligerlangan 50XFA markali po„latdan
tayyorlanadi. Tayyorlama sifatida dumaloq chiviriqdan olingan tayyorlama qirqiladi
va ichki kuchlanishlarni echish va ishlov beriluvchanligini yaxshilash uchun
me‟yorlashtiriladi.
To„quv dastgohi batan tishini tayyorlash texnologik jarayoni

250
9.3-rasm. Batan tishi
Batan tishlari uchun material va tayyorlama.
Tishlarni
tayyorlash uchun
po„lat pilta (po„lat 20) ishlatiladi. U silliq yuzaga ega va g„adir-budurligi
Ra=0,63†1,25 mkm. bo„lishi kerak. Pilta nazorat ko„rigidan o„tkach presga uzatiladi
va u erda shtamp yordamida tishni profili va konturi hamda teshik qirqiladi. Tish
konturi bo„yicha g„adir-budurligi Ra=1,25 mkm., teshiladigan
teshiklar va tish
konturi g„adir-budurligiga puanson va matritsani kesuvchi qirralarini holati va
yuzalarini g„adir-budurligi, puanson va matritsa orasidagi tirqish taisir qiladi.
Shtamplash texnologik jarayonini loyihalashda
qirqish va teshish kuchini
aniqlaydilar. P= lSτ
o„r
.
Bu erda: l-qirqish perimetri, mm;
S-pilta materiali qalinligi , mm; τ- materialni
qirqish qarshiligi, Mpa.
Talab etilayotgan pres kuchini hisobiydan 30% ortiq qabul qilinadi. Shtampni
ishchi qismlarini blokda to„g„ri joylashuvi shtamp
blokini ishlash muddatiga,
charxlash orasidagi puanson va matritsani aniqligi va turg„unligiga ta‟sir qiladi. Press
meiyorli ishlashi uchun tayyorlamni qirqiladigan konturini
shunday joylashtirish
kerakki, toki bunda bosim markazi blok dumchasi o„qi bilan mos kelsin. Shtamp
bosimi markazi deb shtamplashda taisir qilayotgan barcha
kuchlarni teng taisir
251
etuvchisini qo„yilishi nuqtasiga aytiladi. Pressda pona pichoqli harakatdagi piltani
avtomatik uzatish amalga oshiriladi.
Torsion valni tayyorlash - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi a. A. Safoev, E. A. Normatov,...

249
qisiladi va bo„shatuvchi pechga o„rnatiladi. Toblash va bo„shatish orasidagi tanaffus
2 soatgacha.
Bo„shatishda torsion vallar 380
0
S
temperaturagacha qizdiriladi, bu
temperaturada 40 min. ushlanadi, so„ngra 7 soat ochiq havoda sovutiladi.
Torsion valni tayyorlashdagi eng muhim operatsiya cheklovhisoblanadi. Ushbu
operatsiyani bajarilishi sifati to„quv dastgohi zarbdor mexanizmini
ishlashiga katta
taisir ko„rsatadi. Operatsiya to„rtta detali o„rnatiladgan maxsus moslamada bajariladi.
Har bir holatda torsion vallar soat miliga qarshi 36
0
ga buraladi, bu operatsiya 24 soat
davom etadi. Ushlab turilgandan keyin detallardan yuklama echiladi. Bir soat
o„tgandan so„ng har bir torsion valda qoldiq deformatsiya bo„lmasligi
tekshiriladi va
shundan so„ng torsion vallar moslamadan olinadi.
SHlitsalar chuqurchalarini mustahkamlash uchun vallar roliklarda juvalanadi.
Bunda juvalashni torsion valni o„rta qismidan bo„g„inchalarga va teskarisiga
yo„nalishda bajaradilar. Jarayon maxsus juvalash dastgohida bajariladi. Torsion vallar
chuqur
nazorat qilinadi, maxsus qurilmada buralish burchagi 32
0
S da burovchi
momentga texnologik sinashlar bajariladi.
partiyasi xuddi o„sha dastgohda, faqat yangitdan sozlanganda ishlov berilgandagi

partiyasi xuddi o„sha dastgohda, faqat yangitdan sozlanganda ishlov berilgandagi
o„lchamlarni yoyilish egri chizig„i chizilsa, ikki bir xil, amma bir-biriga nisbatan
abtsisa o„qi yo„nalishida siljigan egri chiziqlar olamiz. Bu siljishni kattaligi (
C)
dastgohni sozlash xatoligini ifodalaydi va uni kattaligi birinchi va ikkinchi
88
sozlashdagi o„lchamga o„rnatilgan asbob holatlaridagi farqqa teng bo„ladi(2.27 –
rasm).
2.27- rasm. Dastgohni sozlash xatoligini taqsimlanishiga tasiri
Ishlab chiqarish jarayonini kuzatish asosida qurilgan eyilish egri chiziqlarini
taxlili tasodifiy va tizimli xatoliklarni ta‟sirini aniqlash imkonini beradi. Yoyilish egri
chizig„ini tasnifini faqat ko„p miqdordagi ishlov berilgan detallarni o„lchash asosida
aniqlash mumkin. Yoyilish egri chiziqlari detalga ishlov berish aniqligini
tasniflaydi[12].
Gaus qonuni, asosan, 8,9 va 10-kvalitetlar va ulardan qo„polroq kvalitetlar
aniqligida
tayyorlamalarga
mexanik
ishlov
berishda
xaqqoniy
bo„ladi.
Mashinasozlikda aniqlikni statistik usulda tekshirishda qo„llaniladigan boshqa
qonunlarning qisqacha mazmuni quydagilardan iborat:
Teng tomonli uchburchak (Simpson) qonuni. 7- va 8- kvalitet aniqligi, ba‟zi
xollarda esa 6–kvalitet o„lcham aniqligi bo„yicha detallarga ishlov berishda
o„lchamlarni taqsimlanishi, ko„pchilik xollarda, Simpson qonuniga bo„ysunadi va uni
grafik ifodasi teng tomonli uchburchak ko„rinishida bo„ladi (2.28– rasm).
O„lchamlarini eyilish maydoni:
9
,
4
6
6
z
89
2.28–rasm. Teng tomonli uchburchak qonuni
Bu holda ham o„lchamlarni o„rta kvadratik og„ishi
yuqorida keltirilgan
formula yordamida aniqlanadi.
Baholash 
uzunligi - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi a. A. Safoev, E. A. Normatov, I. Ya. Rajabov

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi a. A. Safoev, E. A. Normatov, I. Ya. RajabovBog'liq Darslik Safoev ТМТ 2017 (Lotincha)Baholash
uzunligi
L
– g„adir-budurlik ko„rsatkichlarining qiymatlari
baholanadigan uzunlik. Uning tarkibida bir yoki bir nechta asos uzunlik
bo„lishi
mumkin. Asos uzunlik
ning qiymatlari quyidagi qatordan tanlanadi 0,01; 0,03;
0,08; 0,25; 0,80; 2,5; 8; 25 mm.
97
O„zbekiston Respublikasi Standartiga (O„zRST 646-95) binoan buyumlarning
qanday ashyodan va usulda tayyorlanganligidan qat‟i nazar ular yuzasining g„adir-
budurligini miqdoriy ravishda bitta yoki bir nechta ko„rsatkichlar orqali baholash
mumkin:
-profilning o„rtacha arifmetigi -R
a
;
-profil notekisliklarining o„nta nuqtasi bo„yicha aniqlangan balandligi -R
z
;
- profil notekisliklarining eng katta balandligi- R
max
;
-profil notekisliklarining o„rtacha qadami -S
m
;
-profil mahalliy chiqiqlarining o„rtacha qadami S, profilning nisbiy tayanch
uzunligi l
p
(3.1 rasm).
R
a
ko„rsatkichi afzal hisoblanadi.
Standart tuk bilan qorejagan va shunga o„xshash yuzalar uchun qo„llanilmaydi.
Standartga, shuningdek, materiallardagi nuqsonlar (g„ovaklar, kavaklar, darzlar) yoki
tasodifiy paydo bo„lgan shikastlar (tirnalgan, ezilgan va shunga o„xshash joylar)
uchun ham amal qilinmaydi.
R
a
ko„rsatkichi hamma profil notekisliklarining balandligini, R
z
ko„rsatkichi
eng baland profil notekisliklarining o„rtacha balandligini, R
max
ko„rsatkichi profilning
eng katta balandligini ta‟riflaydi. Sm, S va t
p
qadam ko„rsatkichlari notekisliklar
ajralib turadigan nuqtalarning shakli va joylashishini hisobga olish uchun kiritilgan.
Bu ko„rsatkichlar profilning spektral tasnifini ta‟riflaydi va ularni me‟yorlash
imkonini beradi.
3.1-rasm.Yuzaning profilogrammasi va g„adir-budurlikning asosiy
ko„rsatkichlari.
98
Notekisliklar
balandliklari
bilan
bog„liq
g„adir-budurliklarning
ko„rsatkichlari[8].
|
| |
Profilning o„rtacha arifmetik og„ishi Ra

|
Profilning o„rtacha arifmetik og„ishi RaBog'liq Darslik Safoev ТМТ 2017 (Lotincha)Profilning o„rtacha arifmetik og„ishi Ra
– asos uzunlik(
) chegarasida
profil og„ishlari mutlaq o„lchamlarining o„rtacha arifmetik qiymati, ya‟ni:
Ra =
x
d
)
x
(
y
1
yoki
Ra =
1
1
n
i
i
n
y
,
bu erda;
– asos uzunlik; n – asos uzunlik chegarasida tanlangan profil
nuqtalarining soni; y
i
– profilning tanlangan nuqtasi bilan o„rta chiziq orasidagi
masofaning mutlaq qiymati.
Profil notekislarining o„nta nuqtasi bo„yicha aniqlangan balandligi R
z
–
asos uzunlik(
) chegarasida profilning eng katta beshta cho„qqi balandligi va beshta
chuqurchasi chuqurligi o„rtacha mutlaq qiymatlarining yig„indisi,
R
z
=
1
5
1
5
1
5
pi
vi
i
i
y
y
bu erda; y
pi
-profilning eng katta
i
cho„qqining balandligi; y
vi
- profilning eng
katta i chuqurchasining chuqurligi.
Profil notekisliklarining eng katta balandligi R
max
– asos uzunlik
chegarasida profil chiqiqlari bilan chuqurchalarining chizig„i orasidagi masofa (3.1-
rasm).
Profil chiqiqlarining chizig„i
– asos uzunlik
chegarasida profilning eng
yuqori nuqtasi orqali o„tadigan o„rta chiziqqa ekvidistant chiziq. E
kvidistant
joylashish
– tegishli nuqtalari bir xil masofada joylashgan yuza yoki chiziqlardir
(ekvidistant joylashishning xususiy hollari – parallel to„g„ri chiziqlar, parallel
tekisliklar, bir markazli aylana yoki sferalar va hokazo).
|
| |
Yuza qatlamini fizik-mexanik xosalari

3.3Yuza qatlamini fizik-mexanik xosalari. Mashina detallari yuza qatlamini fizik-mexanik xosalari ishlov berish jarayonida
kuch va isiqlik omillarini yig„ma ta‟siri natijasida o„zgaradi. Tig„li asboblar bilan
ishlov berishda nisbatan kuch omillari ko„proq ta‟sir ko„rsatadi, buning natijasida
metall tuzilishi buziladi, kristallar buriladi va siljiydi hamda yuza qatlamida
108
mikroqattiqlikni o„sishi va qovushqoqlikni pasayuishini ifodalovchi naklyop xosil
bo„ladi.
Naklyorejaish chuqurligi va qoldiq kuchlanish ishlov berilayotgan material sifati
va mexanik ishlov berish sharoitlariga bog„liq bo„ladi, ularga shuningdek metall yuza
qatlamlarini mahalliy qizishi katta ta‟sir ko„rsatadi.
Yuza qatlamda ishlov berish tartiblariga bog„liq bo„lgan musbat yoki manfiy
qoldiq kuchlanishlar paydo bo„ladi. Tayyorlamalarga mexanik ishlov berishda yuza
qatlamda qoldiq kuchlanisxilarni paydo bo„lishiga quyidagilar sabab bo„ladi:
-ishlov berilayotgan material yuzasiga kesuvchi asbobni ta‟siri natijasida, uni
yuza qatlamida plastik deformatsiya boradi va u metalni ba‟zi bir fizik xosallarini o„z
garishiga va metallni mustaxkamlanishiga olib keladi.
Plastik deformatsiyalangan metallni yuza qatlamida zichligini kamayishi
tufayli xajmini oshishiga u bilan bog„liq bo„lgan va deformatsiyalashmagan quyi
qatlamlari to„sqinlik qiladi, buning natijasida tashqi qatlamda siquvchi, quyi
qatlamlarda esa – cho„ziluvchi qoldiq kuchlanishlar xosil bo„ladi;
-kesish joyida xosil bo„layotgan isiqlik metallni ingichka yuza qatlamlarini bir
zumda yuqori temperaturalargacha qizitadi va natijada uni nisbiy xajmi ortadi.
Kesuvchi asbobni ta‟siri to„xtatilgandan so„ng, metall yuza qatlami tezda
soviydi va u yuzani siqilishiga olib keladi, bunga sovuq holda qolgan quyi qatlamlar
to„sqinlik qiladi. Buning natijasida metallni yuza qatlamlarida cho„ziluvchan qoldiq
kuchlanishlar, a quyi qatlamlarda esa – ularni muvozanatlovchi siqiluvchan
kuchlanishlari rivojlanadi.
Kesish tartiblarini va ishlov berish sharoitlarini o„zgarishi metallni qizish
temperaturalarini ortishiga, isiqlik omillarini oshishiga va cho„zilish – siqilish qoldiq
kuchlanishlarini o„sishiga sabab bo„ladi. SHuningdek, asbobni eyilishi va
o„tmaslashib qolishi uni orqa yuzasini ishlov berilgan yuzaga ishqalanishini oshiradi,
bu esa nisbatan katta chuqurlikka tarqaluvchi cho„ziluvchan qoldiq kuchlanishlarni
shakllanishiga olib keladi.
109
Qoldiq kuchlanishlarini shakllanishi uchun metallarni kimyaviy tarkibi, uni
mustaxkamligi, isiqo„tkazuvchanligi va boshqa fizika va mexanik xosalari katta
ahamiyatga egadir.
Profil uzunligi yo„nalishidagi notekisliklar xususiyatlari bilan bog„lik

|
Profil uzunligi yo„nalishidagi notekisliklar xususiyatlari bilan bog„likBog'liq Darslik Safoev ТМТ 2017 (Lotincha)Profil uzunligi yo„nalishidagi notekisliklar xususiyatlari bilan bog„lik
g„adir-budurlikning ko„rsatkichlari.
Profil notekisliklarining o„rtacha qadami
S
m
– asos uzunlik
chegarasida profil notekisliklari qadamining o„rtacha qiymati
S
m
=
1
1
n
Smi
i
n
,
bu erda n – asos uzunlik
chegarasida qadamlarning soni; S
mi
– profilning
notekisligi joylashgan, uni uchta yondosh nuqtada kesuvchi va ikkita chekka nuqtalar
bilan cheklangan o„rta chiziqning kesmasi (3.1- rasm).
Mahalliy profil chiqiqlarining o„rtacha qadami S
– asos uzunlik
chegarasida joylashgan mahalliy profil chiqiqlari qadamlarining o„rtacha qiymati
S =
1
1
n
Si
i
n
,
bu erda n – qadamlar soni; Si – profilning mahalliy yondosh chiqiqlaridagi
ikkita eng yuqori nuqtalarning o„rta chiziqdagi proeksiyalari orasidagi kesma (2.33
rasm).
R
a
, R
z
, R
max
, S
m
va S g„adir-budurlik ko„rsatkichlarining qiy-matlari standartda
keltirilgan. R
a
ko„rsatkichining afzal qiymatlaridan foydalanish tavsiya etiladi,
chunki yuza g„adir-budurligining qiyosiy namunalari ning shu qiymatlari bilan
chiqariladi.
Profil notekisliklari shakli bilan bog„liq g„adir-budurlik ko„rsatkichlari.
Profil tayanch uzunligi
p
– asos uzunlik
chegarasida profilning
materialida berilgan p sathda o„rta chiziq m ga ekvidistant chiziq bilan kesilgan
kesmalar uzunliklarining yig„indisi:
p
=
i
i
n
b
1
|
| |
Teng extimollar qonuni - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi a. A. Safoev, E. A. Normatov,...

90
To„g„ri to„rtburchak burchakyuzasi birga teng, bu a va b oralig„ida tayyorlama
o„lchamini 100% paydo bo„lishi ehtimolini
bildiradi
O„lchamni o„rta arifmetik qiymati:
L
ur
= (a+b)/2.
O„rta kvadratik cheklanish:
l
а
в
577
,
0
3
1
3
2
.
Teng extimollar qonuni yuqori aniqlikdagi (5-6 kvalitet va yuqori) tayyorlama
o„lchamlarini sinov o„tish usulida ishlov berib olishda qo„llaniladi.
Eksentrisitet
(Reley)
qonuni.
Eksentrisitet, tepish, xar-xil devorlik,
noparallellik, noperpendikurlyarlik, ovallik, konuslik va
xakozalar kabi faqat musbat
qiymatlari bilan, ya‟ni ularni ishoralarini xisobga olmay, faqat absolyt kattaliklar
bilan tasniflanuvchi qiymatlar taqsimlanishni ekstsentrisitet (Reley) qonuniga
bo„ysunadi.
Reley qonuni bo„yicha
taqsimlanishi, xususan, tasodifiy R kattalik ikki
o„lchamli Gausli taqsimlanishda radius – vektor ko„rinishida shakllanadi, ya‟ni u ikki
tasodifiy X va U kattaliklarni geometrik yig„indisi shaklida ifodalanadi.
2
2
у
х
R
Ularni xar biri Gaus qonuniga quyidagi ko„rsatkilari bilan bo„ysunadi:
0
'
'
'
;
0
У
Х
r
Ro
r
Уo
r
Хo
L
L
L
Reley taqsimlanish qonuni bir ko„rsatkichli bo„lib,
uni taqsimlanishini egri
chizig„i tenglamasi quyidagi ko„rinishga ega:
)
2
/(
2
0
2
2
0
2
R
e
R
У
bu erda
0
– X va U koordinata qiymatlarini o„rtacha kvadratik cheklanishi
.Reley qonuni bo„yicha taqsimlanishi nazariy egri chizig„i uchun boshlangich
chiziqni keskin ko„tarilishi va nisbatan oxista tushishi tasniflidir (2.30 – rasm).
91
Egri chiziqni uchi me‟yorli taqsimlanishni egri chizig„iga nisbatan o„tkirroq va
o„zgaruvchan R kattaligini o„rtacha qiymatidan koordinatalar boshiga siljigan bo„ladi.
2.30 – rasm. Reley qonuni.
O„zgaruvchan tasodifiy kattaliklarni o„rta arifmetigi R
o„r
, uni o„rta
kvadratik
cheklanishi
R
va o„rta kvadratik ogishi
0
, radius – vektor R o„zaro quyidagi
nisbatlar bilan bog„langanlar:
0
=
R
/ 0,65;
Ro„r = 1,92;
R
= 1, 253
0
R radius – vektorni o„zgaruvchan qiymatlarini eyilishini aniq maydoni
(eksentrisitetni, noparallellik va boshqalar) quyidagi ifodalardan topiladi:
0
44
,
3
252
,
5
R
)
(
t
а
Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirligi. Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti aniq va tabiiy fanlar

|
Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirligi. Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti aniq va tabiiy fanlar
|
bet | 1/9 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 255,01 Kb. | | #257129 |
Bog'liq Do\'stmatov Asomiddin
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TALIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI.
DENOV TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA INSTITUTI
ANIQ VA TABIIY FANLAR fakulteti
FIZIKA yonalishi 8F-20-guruh talabasi Do'stmatov Asomiddinning
Lazer fizikasi
fanidan tayyorlagan
KURS ISHI
Mavzu: yarim o'tkazgichli lazerlar
Bajardi: Do’stmatov Asomiddin
Qabul qildi: Yusupov Erkinjon
DENOV-2023
MUNDARIJA :
KIRISH…………………………………………………….………….…………..3
I BOB. YARIMO’TKAZGICHLARNING LAZER TEXNOLOGIYASI……5
1.1 Lazerlar va ularning turlari……………..…….….…………………………....5
1.2 Lazerlar fizikasi…………………………….………………………..…………6
1.3 Lazerlarning ishlash tamoyilida atomlarning o’rni…………….…...................9
1.4 Yarim o’tkazgichli lazer…………………..………………………………….10
II BOB. LAZERLAR VA ULARNING AMALIYOTDAGI O’RNI…………13
2.1 Lazerlarning tibbiyotda qo’llanilishi………….....................………………….13
2.2 Lazerlarning qishloq xo’jaligida ishlatilishi…………..…………….…………16
2.3 Lazer nuri yordamida ayrim jarayonlarni nazorat qilish……………………17
2.4 Jismlarga lazer nuri bilan ishlov berish……………………………….…….....19 XULOSA………………………………………………………………………....22 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI…………....…………….23
KIRISH
“Erishilgan yutuqlarga mahliyo
bo’lib o’tirish taraqqiyot yo’lidagi
eng katta g’ovdir”
SH.M.Mirziyoyev
Ma’lumki. bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri fundamental fanlar yo‘nalishidagi ixtiro va yangi ishlanmalami amaliyotga imkoniyat darajada joriy qilishdan iborat. Bu esa o‘z navbatida fundamental fanlaming rivojlanishiga turtki bòlmoqda. Lazerning ixtiro qilinishi va kogerent nurlanishning amaliyotga qo‘llanilishi fan bilan amaliyot orasidagi o‘zaro uzviylilikning integratsiyasining namunasi bo‘la oladi. Hozirgi vaqtda fan va texnikadagi ba’zi sohalami lazersiz tasavvur etib ham bo‘lmaydi. Mazkur hollar o‘z navbatida lazerlami ilmiy asoslarini yanada rivojlanishini talab etmoqda. Ishlab chiqarishning samarali rivoji borgan sari sodda hamda ishonchli asboblami yaratmoqda. Bunday talablarga lazer texnologiyasi javob beradi. Haqiqatan ham birbiriga o‘xshamagan fan sohalarida lazerlardan muvaffaqiyatli foydalanilmoqda, jumladan, ular optik aloqa, qishloq xo‘jaligida, jarayonlarni nazorat qilish, radikallar kimyosi, golografiya, tibbiyot, izotoplarni ajratish, integral sxemalarni tayyorlash hamda sanoatda payvandlash va hokazolardir. Mazkur sohalar o‘z navbatida lazerlarga taalluqli ilmiy tadqiqot ishlarini keskin rivojlantirishni taqozo etmoqda.
|
| |
-rasm. Global mehnat о„zaro bog„liqliklari sxemasi

326
Makrodarajadagi hokimiyat faoliyatning ushbu sohasini boshqarish obyekti va
subyekti harakatining yо‗nalishini belgilab beradi, unga xо‗jalik va yuridik
mustaqillikni hamda tanlash ersinligini buzmaydigan doiralarda tuzatishlar kiritadi.
Oliy organ hokimiyati xо‗jalik yurituvchi subyektlar ichida amal qilmasligi darkor.
Mikrodarajadagi hokimiyat subyekt (firma, korxona) oldiga qо‗yilgan
maqsadlarga erishish uchun amal qiladi. Firma prezidentining (direktorlar
kengashining) hokimiyati barcha uchta (liniya, о‗rta, oliy) darajadagi menejerlarga
о‗z vakolatiga muvofiq tо‗liq hajmda topshiriladi.
7.1-jadval
Boshqaruv obyekti va insonning о„zaro munosabatlari tizimi sifatida
makro va mikrodarajada kadrlar siyosatining qismlari
Makrodaraja
Mikrodaraja
davlat —(►inson
korxona—► inson
Ishga joylashtirish - munosib turmush darajasini
ta‘minlash
Ishga joylashtirish; mehnat va dam olish
sharoitlari; mehnat jarayoni; mukofotlash va h.k.
Korxonaning kadrlar siyosati va davlatning kadrlar siyosatini birlashtirish
(bunda jamiyat va insonning farovonligi muvofiqlashtiruvchi omil sifatida ishtirok
etadi) davlatdan (jamiyatdan) tortib to individumgacha (tashkilot orqali) butun
munosabatlar tizimidagi motiva siya va faoliyat natijalarini muvofiqlashtirish
mexanizmi orqali amalga oshirilishi kerak. Ushbu jarayonning mazmunini jamiyat va
insonning quyidagi о‗zaro hamkorligi kо‗rinishida taqdim etish mumkin (7.3- rasm).
FIRMA ICHIDAGI INNOVATSION (VENCHURLI) BО„LINMALAR

83
muhim sharti hisoblanadi. Yirik firmalarda innovatsion tuzilmalar bir qator omillar:
ishlab chiqilayotgan loyihalarning ahamiyati, ularning maqsadli yо‗naltirilganligi va
murakkabligi, shuningdek faoliyatning mustaqilligi darajasiga qarab, bir necha turga
ega bо‗ladi.
1. Yangi mahsulotni ishlab chiqish (yangi texnologiyani) bо‗limi. Bu aslida
loyihaviy tuzilmaning turi hisoblanadi. Bо‗lim firma uchun strategik ahamiyatga ega
bо‗lgan yangiliklarni ishlab chiqish uchun tashkil etiladi. Rasmiy jihatdan, u
funksional bо‗limga kiradi, ya‘ni uning sohasiga mos keladi. Lekin, innovatsion
bо‗linmadagi ishlanmalar mazkur bо‗linmani о‗z tarkibiga olgan bо‗limning ish
rejasiga kiritilmaydi.U bevosita korporatsiyaning shtab-kvartirasiga bо‗ysunadi.
2. Bevosita integratsiyalash. Bu shuningdek, strategik ahamiyatga ega bо‗lgan
yangi mahsulot ishlab chiqishdir. Shu bilan birga, innovatsiya asosiy ishlab chiqarish
faoliyati bilan bog‗liq. Uning ustida ishlashni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
texnologik, konstruktorlik va boshqa xizmatlar zarur. Shunday qilib, yangilikni ishlab
chiqish firmani boshqarishning mavjud tizimiga integratsiyalashadi. Tabiiyki,
faoliyatning yangi, ijodiy turi paydo bо‗lishi tashkilotga katta ta‘sir kо‗rsatadi va
uning a‘zolari xatti-harakatidagi ayrim о‗zgarishlarni keltirib chiqaradi.
Agar innovatsiya firma uchun strategik ahamiyatga ega bо‗lsa, lekin shu bilan
birga, asosiy ishlab chiqarish bilan umuman bog‗liq bо‗lmasa, u uchun maxsus
bо‗linma tashkil etilishi mumkin. Bu, odatda, yangi mahsulotni yaratish bо‗lib, uni
bozorga olib chiqish firmaga katta foyda keltiradi. Muvaffaqiyatga erishilgan
taqdirda, bunday bо‗linma mustaqil bо‗limga aylantiriladi.
Tashkilot menejmenti firma uchun strategik ahamiyatga ega bо‗lmagan
innovatsiyalarni ham e‘tibordan chetda qoldirmaydi va boz ustiga, ularni rad ham
etmaydi. Lekin, bunday mikro g‗oyalar alohida ishlab chiqarish jarayonlariga g‗oyat
foydali takomillashtirishlarni kiritishi mumkin. Firmalar bunday g‗oyalar mualliflari
bilan shartnomaviy munosabatlarni amaliyotda keng qо‗llaydi.
Nazorat savollari - О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

84
3.
Firma ichidagi venchurli va innovatsion tuzilmalar degangda nimani tushunasiz?
4.
Firma ichidagi venchurli va innovatsion tuzilmalarning qanday turlarini bilasiz?
5. Bevosita integratsiyalashning mohiyatini tushuntiring.
Tayanch iboralar: boshqaruv bо‗linmalari, «Yangi shakllar», guruhli tashkiliy
tuzilma, venchurli va innovatsion tuzilmalar.
1.7. Menejment texnologiyasi
Menejment tizimlarida kо‗plab turli xildagi tashkiliy aloqalar va axborot
о‗zgarishlari amalga oshiriladi. Boshqaruv jarayonlarida ularni tartibga solish
usullarini ishlab chiqish boshqaruv texnologiyalarining dolzarb nazariy muammolari
va amaliy vazifalaridan birini tashkil etadi.
―Texnologiya‖ deb istalgan (kо‗ngildagi) natijalarga
erishish uchun dastlabki
materiallarni о‗zgartirishning har qanday vositasiga aytiladi. Boshqaruv mehnatining
predmeti va mos ravishda dastlabki materiali sifatida axborot qatnashishi tufayli,
menejment texnologiyasini, masalan, boshqaruv
qarorlarini ishlab chiqish, qabul
qilish va amalga oshirish maqsadida boshqaruv axborotiga ishlov berish usullarining
majmui sifatida ta‘riflash mumkin.
Boshqaruv operatsiyalari va tamoyillari boshqaruv texnologiyasining asosiy
tarkibiy qismlari hisoblanadi. Operatsiya deganda tizim xususiyatining о‗zgarishiga
olib keluvchi har qanday harakat tushuniladi. Muayyan sxema bо‗yicha yoki
muayyan izchillikda bajariladigan turli boshqaruv operatsiyalari yig‗indisi
tamoyilni
о‗zida namoyon etadi. Yuqorida
aytilganlardan kelib chiqib,
boshqaruv
texnologiyalari
rahbarlar,
mutaxassislar
va
texnik
ijrochilar
tomonidan
bajariladigan operatsiyalar va tamoyillar tizimini ham belgilab beradi.
Sxema kо‗rinishida texnologiya turli operatsiyalar va tamoyillarning
bajarilishini qamrab oluvchi uchta asosiy sikllar yoki jarayonlarning axborot yoxud
tashkiliy о‗zaro hamkorligi kо‗rinishida taqdim etilishi mumkin (1.20-rasm).
85
1. Axborot jarayoni: turli xildagi
axborotlarni izlab topish, tо‗plash, qayta
ishlash (ishlov berish) va saqlash. Bu yerda kо‗proq ijodiy ijrochilar va mutaxassislar
band bо‗lishadi.
2. Mantiqiy-fikrlash jarayoni yoki boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish va
qabul qilish jarayoni: tadqiq etish, ishlov berish, hisob-kitoblar, prognozlar, qarorlarni
ishlab chiqish.
Bu yerda, asosan, tashkilot mutaxassislari va rahbar xodimlari band
bо‗ladi.
3. Tashkiliy jarayon yoki boshqaruv qarorlarini amalga oshirish uchun
boshqaruv obyektiga tashkiliy ta‘sir etish: kadrlarni
tanlab olish va joy-joyiga
qо‗yish, topshiriqlarni ijrochilarga yetkazish, tezkor rejalashtirish,
mehnatni tashkil
etish, muvofiqlashtirish, ijro ustidan nazorat qilish va b.
Partiyadagi detallar soni ko„p bo„lganda diagramma uzayib ketadi, uni

94
Ammo bu holda o„lchamlarni o„zgarishini umumiy yo„nalishini bilib bo„lmaydi,
shuning uchun buning vektoriga bir necha nuqtalar o„rniga ushbu guruh detallarini
o„rtacha o„lchamlarini anglatuvchi bitta nuqta qo„yiladi
va egri chiziq bilan
tutushtiriladi.
Agarda, detalga ishlov berishda olingan o„lchamni belgilovchi nuqta nazorat
to„g„ri chizig„i
yaqinida joylashsa, bu keyingi ishlov berishlarda brak chiqishi
mumkinligini
anglatadi, shuning uchun ishlov berishini to„xtatib, dastgohni qayta
sozlash yoki asbobni almashtirish lozim bo„ladi.
NAZORAT
SAVOLLARI
1.
DMAD texnologik tizimi xaqida tushuncha.
2.
Bikrlikni aniqlikka ta‟siri.
3.
Turli xil ishlov berish sxemalarida bikrlikni aniqlikka ta‟siri.
4.
Bikrlikni oshirish usullari.
5.
Kesuvchi asbobni tayyorlash aniqligi darajasi ishlov berishga qanday
ta‟sir ko„rsatadi?
6.
Kesuvchi asbobni eyilishini nima uchun o„lchamli eyilish deymiz?
7.
Qanday omillar kesuvchi asbobni eyilishiga ta‟sir ko„rsatadilar?
8.
Kesuvchi asbobni eyilish grafigini izoxlang?
9.
Dastgohni geometrik noaniqligi aniqlikka qanday ta‟sir ko„rsatadi?
10.
Dastgoh elementlari eyilishini aniqlikka ta‟siri.
11.
Doimiy xatolik va uni turlari.
12.
Tasodifiy xatoliklar.
13.
Umumiy xatolikni tashqil etuvchilari.
14.
Asoslash xatoligi qachon paydo bo„ladi?
15.
Moslama xatoligi qachon paydo bo„ladi?
16.
Maxkamlash xatoligi qachon paydo bo„ladi?
17.
Xatoliklarga qanday omillar ta‟sir ko„rsatadi?
18.
Tayyorlamani moslamaga o„rnatish xatoligini tashqil etuvchilari.
19.
Olti nuqta qoidasini izoxlang.
95
20.
Asos turlari.
21.
Turli xil konfiguratsiyadagi detallarni asoslash.
22.
Aniqlikni taminlash
usullarini izohlang
23.
Xatolik turlari
24.
Mexanik ishlov berishdagi
umumiy xatolik
25.
Simpson qonunini izoxlang.
26.
Teng extimollar qonunini izoxlang.
27.
Reley qonunini izoxlang.
28.
Qonunlarni asosiy ko„rsatkichlarini keltiring.
funksiyasi - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi a. A. Safoev, E. A. Normatov, I. Ya. Rajabov

92
S
t
=t vaqtni biror holatiga mos keluvchi tasodifiy bo„lmagan qo„shiluvchilar
yig„masi.
Gaus va teng ehtimollar qonunlari kompozitsiyasi tashqil etuvchi har bir
qonunlarni yakuniy taqsimotga ta‟sir ko„rsatish darajasiga bog„liq
holda turli
shakldagi taqsimlanish egrilarini yaratadi.
)
(
t
а
funksiyasi ishlov berish turi aniqligiga bog„liq
va L
o„r
ko„rsatkichlariga
ega Gaus qonuni va yoyilish maydoni kattaligiga jarayon tezligi va davomliligi ta‟sir
ko„rsatuvchi va l=(b-a)/2 ko„rsatkichli kesuvchi asbob eyilgan holda solishtirma
yoyilish
va
kesish
davomliligi bilan aniqlanadi, ehtimollar qonuni bilan
shakllantiriladi.
Shunday qilib,
)
(
t
а
funksiyasini o„rta kvadratik
og„ishli egrisi
cho„qqisini vaqt ichida teng ehtimollar qonuni egrisini 2L ko„rsatkichi kattaligiga bir
maromda siljishi natijasi deb qarash mumkin.
2.31-rasm
)
(
t
а
egrisi keltirilgan va u t vaqtni ma‟lum
payti quyidagi formula
bilan ifodalanadi:
)
2
/
)
(
2
2
2
1
)
(
t
о
С
а
х
е
t
а
2.31-rasm. a(t) funksiyasi egrisi
Bu erda:
)
(
t
а
funksiyasini shakllantiruvchi Gausli taqsimlanishi o„rta kvadratik
og„ishi:
0
а
-boshlang„ich vaqt paytidagi o„lchamni o„rta arifmetik qiymati.
)
(
t
а
funksiyasini o„rta kvadratik og„ish
а
quyidagicha aniqlanadi.
а
а
2
3
1
1
93
)
(
t
а
funksiyasini egrisi shakli l ni Gausni o„rta kvadratik og„ishi
ga nisbati
bilan aniqlanuvchi
а
ko„rsatkichiga bog„liq bo„ladi:
/
l
а
O„lchamlarni
)
(
t
а
funksiyasi bo„yicha taqsimlanishida o„lchamlarni w yoyilish
maydoni
a
ko„rsatgichiga quyidagicha bog„liq:
a
3
4
10
24
w
4,74
a
4,14
a
3,76
a
3,56
a
Nuqtali diagrammalarni tuzishni nazarda tutadigan
usul bu kamchilikka ega
emas, bunda ishlov berilayotgan detalni o„lchamlarini o„z garishini, ularga ishlov
berish ketma-ketligiga mos holda, grafik tarzda ifodalaniladi[7].
Ishlov berishni
taxminiy aniqligini bir xil sharoitlarda ishlov berilgan detallar partiyasi uchun eyilish
egri chizig„iga asoslangan holda aniqlash ishlov berishni ketma-ketligini aks
ettirmaydi.
Bunday diagrammani qurish uchun absisa o„qi bo„yicha ma‟lum ketma-ketlikda
ishlov berilayotgan detallar
tartib nomerlari belgilanadi, ordinata o„qi bo„yicha esa
ishlov berish natijasida olinadigan o„lchamlar belgilanadi (2.32 – rasm).
2.32 – rasm. Nuqtali diagramma.
-jadval - Sotsial psixologiya

|
Sotsial psixologiya
|
bet | 37/143 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #229196 | Turi | Учебник |
Bog'liq Darslik tayyor 20243-jadval
Ichki dialogning shakllanganlik darajasi
|
Bosqichlari
|
Ichki dialogning darajaviy belgilari (autokommunikasiya)
|
Oliy daraja
|
6-bosqich
|
Shaxsiy mazmundagi dialog (o‘zidagi shaxsiy sifatlarni muhokama qilish, shaxsiy mulohaza)
|
5-bosqich
|
Hodisa va narsalarga bog‘liq bo‘lgan sifatlar xususidagi ichki dialog
|
O‘rta daraja
|
4-bosqich
|
Shaxsiy sifatlar muhokamasiga qaratilgan savollar, o‘ziga talablar
|
3-bosqich
|
Boshqalarning baholari ta’siridagi ichki mulohazalar, shaxsiy ahamiyat kasb etgan o‘zgalar fikrlari asosida ichki dialog
|
Quyi daraja
|
2-bosqich
|
Shaxsiy sifatlarga aloqador bo‘lmagan o‘zgalar fikrlari asosidagi dialog (hodisa va narsalarga aloqador fikrlar)
|
1-bosqich
|
Kimdir nima haqidadir gapirishi mumkin bo‘lgan holatlar yuzasidan tasavvurlar, lekin aniq fikr yoki munosabat yo‘q. Autokommunikasiyaga hojat yo‘q.
|
Demak, shaxsning qanday sifatlarga ega ekanligi, undagi baholarning ob’yektivligiga bog‘liq tarzda o‘z-o‘zi bilan muloqotga kirishib, jadvaldagiga muvofiq shaxs o‘zini nazorat qila oladi. Shuning uchun ham hayotda shunday kishilar uchraydiki, katta majlisda ishi tanqidga uchrasa ham, o‘ziga holis baho berib, kerakli to‘g‘ri xulosalar chiqara oladi, shunday odamlar ham borki, arzimagan xatolik uchun o‘z «ich-etini yeb tashlaydi». Bu o‘sha ichki dialogning har kimda har xil ekanligidan darak beruvchi faktlardir.
|
| |
Qaysi jarayonning mohiyati aynan o‘ziga o‘xshash odamlar obrazi orqali o‘zi to‘g‘risidagi obrazni shakllantirish, jonlantirish hisoblanadi?

|
Qaysi jarayonning mohiyati aynan o‘ziga o‘xshash odamlar obrazi orqali o‘zi to‘g‘risidagi obrazni shakllantirish, jonlantirish hisoblanadi?
|
bet | 39/143 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #229196 | Turi | Учебник |
Bog'liq Darslik tayyor 2024Qaysi jarayonning mohiyati aynan o‘ziga o‘xshash odamlar obrazi orqali o‘zi to‘g‘risidagi obrazni shakllantirish, jonlantirish hisoblanadi?
Men
Refleksiya
Identifikatsiya
O‘z-o‘ziga baho
Qanday holat ko‘pincha atrofdagilarning shaxsga nisbatan qo‘yayotgan talablarining o‘ta ortiqligi, ularni uddalay olmaslik, turli xil e’tirozlarning doimiy tarzda bildirilishi, ishda, o‘qishda va muomala jarayonidagi muvaffaqiyatsizliklar oqibatida hosil bo‘lishi mumkin?
Refleksiya
Stress
O‘ziga o‘zining past baho berishi
O‘ziga o‘zining o‘ta yuqori baho berishi
Qanday sharoitda «noadekvatlik affekti» paydo bo‘ladi?
Yutuqlarning boshqalar tomonidan sun’iy tarzda bo‘rttirilishi
Noo‘rin maqtovlar
Turli qiyinchiliklarni chetlab o‘tishga intilish
Hamma javob to‘g‘ri
Qaysi jarayon ota-ona, yaqin qarindoshlar, pedagog va murabbiylar, qo‘ni- qo‘shni va yaqinlarning o‘rinli va asosli baholari, real samimiy munosabatlari mahsuli hisoblanadi?
O‘z-o‘ziga past baho berish
Realistik baho
O‘z-o‘ziga o‘ta yuqori baho berish
O‘z-o‘zi bilan muloqot
Shaxs uchun etalon, ibratli hisoblangan insonlar guruhi nima deb ataladi?
Referent guruh
Realistik guruh
Ideal guruh
Oliy guruh
Sotsial normalardan kelib chiqqan holda o‘zida ma’qul ustanovkalarni shakllantirish nima deb ataladi?
O‘z-o‘zi bilan muloqot
O‘z-o‘zini ishontirish
Autosuggestiya
Ichki intizom
Ichki dialogning uch darajasini kim ko‘rsatib bergan?
Ye.Klimov
G.Leybnits
F.Galton
Dj.Lokk
Shaxs meniga xos 2 aspektni, ya’ni “Men” - anglovchi va “Men” - ob’yektni ajratib ko‘rsatgan olim kim?
A) Charlz Kuli
B) Gerbert Mid
C) Karl Yung
D) Uilyam Jeyms
Kim Lokka e’tiroz bildirib, hayotda umuman toza, sof doskaning o‘zi bo‘lmaydi, hattoki, eng yaxshi silliqlangan marmar yuzasida ham sezilarli teshiklar, do‘ngliklar yoki tug‘ma asoratlar bo‘ladiki, ular layoqatlardek, inson taqdirida ma’lum rol o‘ynaydi, deya fikr bildirgan?
Leybnits
Galton
Darvin
Lens
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Qaysi jarayonning mohiyati aynan o‘ziga o‘xshash odamlar obrazi orqali o‘zi to‘g‘risidagi obrazni shakllantirish, jonlantirish hisoblanadi?
|
Olomonni harakatdagi, tajovuzkor, qutqarilayotgan, manfaatparast, ekstatik turlarga kim tasniflagan? 181

|
Olomonni harakatdagi, tajovuzkor, qutqarilayotgan, manfaatparast, ekstatik turlarga kim tasniflagan? 181
|
bet | 46/143 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #229196 | Turi | Учебник |
Bog'liq Darslik tayyor 20247.Olomonni harakatdagi, tajovuzkor, qutqarilayotgan, manfaatparast, ekstatik turlarga kim tasniflagan? 181
8.Sobiq ittifoq davrida yashagan qaysi psixologlar olomonning bir qator psixologik xususiyatlarini o‘rgangan? 182
9.Olomon sodir bo‘lgan voqea-hodisaga qarab qanday turlarga bo‘lnadi? 182
10.Umumiy tuyg‘ularni birgalashib ifodalayotgan kishilar guruhi nima deb ataladi? 182
IXBOB. GURUH SHAROITIDA ZAMONAVIY O‘QITISHNING PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK TEXNOLOGIYALARI 183
IX.1. Auditoriya bilan ishlashning sotsial psixologik shartlari 183
IX.2. Faol o‘qitish metodlari va ularni tashkil etish 184
IX.3Darsda munozara, breynshtorming va treninglar o‘tkazish texnologiyasi 187
IX.4. Bahs turlari. Yozma bahs o‘tkazish usullari 190
Bilimlarni mustahkamlash uchun test savollari 193
1.Pedagogik muloqot jarayonidagi ma’lumotlar almashinuvi asosan necha shaklda amalga oshiriladi? 193
2.Ma’ruzachi yoki o‘qituvchining tinglovchilar yoki o‘quvchi-talabalar qarshisiga chiqib nutq so‘zlashi, darsni bayon etishi bu - ...? 201
3.O‘quv mavzusi yoki muammoni guruh sharoitida o‘qituvchi bilan birgalikda va hamkorlikda muhokama qilish yo‘li bu - ...? 201
4.Guruh ichidagi munozara bu - ... ? 201
XBOB. SHAXS SOTSIALIZATSIYASI 202
X.1. Sotsiallashuv tushunchasi 202
X.2. Taraqqiyot davrlarida shaxs sotsiallashuvi 206
X.3. Sotsiallashuv jarayonida shaxs yo‘nalishining shakllanishi 209
Mavzuni o‘zlashtirish uchun savollar 212
Bilimlarni mustahkamlash uchun test savollari 212
1.Sotsiallashuv atamasini birinchi bo‘lib qo‘llagan olimni toping. 212
2.«Ijtimoiylashuv nazariyasi» kitobi kim tomonidan yozilgan? 212
XIBOB. SOTSIAL USTANOVKA 223
XI.1. Sotsial ustanovka tushunchasi 223
XI.2. Sotsial ustanovkalarni o‘rganishdagi uch bosqich 225
|
| |
I.BOB. SOTSIAL PSIXOLOGIYA FAN SIFATIDA 6

|
I.BOB. SOTSIAL PSIXOLOGIYA FAN SIFATIDA 6
|
bet | 41/143 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #229196 | Turi | Учебник |
Bog'liq Darslik tayyor 2024I.BOB. SOTSIAL PSIXOLOGIYA FAN SIFATIDA 6
I.1. Sotsial psixologiya fanining predmeti va vazifalari 6
I.2. Sotsial psixologiyaning hozirgi kundagi mavqei 9
1.Insoniyat jamiyatida qachondan sotsial psixologik tafakkur, sotsial ruh paydo bo‘lgan? 11
2.Sotsial psixologiya qachon rasman fan sifatida yaratilgan? 11
3.1908-yilda chop etilgan «Sotsial psixologiyaga kirish» darsligi muallifi kim? 11
6.Galina Andreyeva fikricha, sotsial psixologiyaning uch xil yondashuvidan biri bo‘lgan sotsiologik yondashuv tarafdorlariga kirmaydiganlarni aniqlang. 12
7.«Shaxs va nevrozlar» kitobi muallifini toping. 12
BOB. SOTSIAL PSIXOLOGIK QARASHLARNING RIVOJLANISH 14
II.l.Antik davr mutafakkirlari ishlarida sotsial psixologik ta’limotlarning 14
II.2.Sotsial psixologiyaning uch nazariy manbai 16
1.Amerikalik olim G.Ollport sotsial psixologik g‘oyalarning yaratilishi va rivojlanishi qaysi faylasuf nomi bilan bog‘liq, deya ta’kidlaydi? 26
3.Platonga qarshi fikrni bayon etib, individni barcha sotsial o‘zgarishlarning sababchisi, deb kim aytadi? 27
4.Sharq faylasuflaridan kimlar barcha asarlarida shaxs va jamiyat qarama- qarshiliklarini ilmiy asosda sharhlashga uringanlar? 27
5.XIX asr o‘rtalariga kelib qator sotsial fanlar rivojlanishi uchun qulay shart- sharoitlar paydo bo‘lganligiga sabab bo‘lmagan omil qaysi? 27
6.XIX asrda yashagan qaysi ingliz olimi ibtidoiy jamoa tuzumidagi madaniyatni to‘liq o‘rganib chiqqan? 27
7.XIX asrda psixologiyaning qaysi sohalariga individ bilan boshqa individlar munosabati masalasini chetlab o‘tish mumkin bo‘lmay qoldi? 28
8.Jamiyatdagi sotsial hodisalarni o‘rganish uchun, albatta, o‘ziga xos, ayrim psixologik holatlarni o‘rganish lozim, degan fikrni kimlarga tegishli? 28
9.Har bir individda «Sotsial fakt» bor degan fikrni kim ilgari surgan? 28
10.Kimlarning fikricha, sotsial fakt bu sotsial aql, tafakkur hisoblanadi? 28
|
| |
О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti - bet 126

320
Menejment samaradorligini aniqlashning yuqorida kо‗rib chiqilgan usullari
boshqaruv faoliyatining sifati haqida tasavvur beradi. Xо‗jalik yuritishning bozor
sharoitida personalni rivojlantirishga e‘tibor qaratish, ishlab chiqariladigan mahsulot,
ishlar, iste‘molchilarga xizmat kо‗rsatishning sifati, shuningdek, ichki va tashqi
bozorlarda raqobatbardoshlik, faoliyatning foydaliligi tashkilotni boshqarish
samaradorligining asosiy kо‗rsatkichi hisoblanadi. Bundan shunday xulosaga kelish
mumkinki, menejment samaradorligini baholashning keng va mukammal tizimi
mavjud. Uning samaradorligini oshirishga doir maqsadli vazifalarni hal etish uchun
ushbu gizimning alohida qismlaridan foydalanish mumkin. Mazkur bо‗limda taklif
etilgan tizim ushbu murakkab intellektual-amaliy faoliyat samaradorligining darajasi
haqida ma‘lum ma‘noda tо‗liq tasavvur berishi mumkin.