Takrorlash uchun savollar

Takrorlash uchun savollar
1. Inson – ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy-ma’rifiy tizimlar asosi.
2. Insonning psixologik holati uning bilimi, tajribasi, ishonchi va moddiy
farovonligiga bog’liqligi.
3. Axborot asrida ommaviy axborotni qabul qilish va uni o’zlashtirishda inson
mustaqilligining oshishi.
4. Inson ongi uchun kurash geosiyosatning yo’nalishi sifatida.
5. Inson ruhiyatida onglilik va beixtiyoriy ongning nisbati va ko’rinishlari.
6. Shaxs – axborot yordamida ko’rsatilayotgan ta’sirning asosiy ob’ekti.
7. Shaxsning axborot xurujlaridan davlat va jamiyat tomonidan himoyalanishi
zarurligi.
8. Shaxsning o’z-o’zini himoyalash mexanizmlari va ularni amalga oshirish
yo’llari.
Seminar uchun savollar
1. Axborot asrida shaxsning axboriy mustaqilligi.
2. Shaxsga axborot-psixologik ta’sir etish yo’llarining ko’pligi va imkoniyatlari.
3. Axborot asrida shaxsga ta’sir etish yo’llari ko’pligi sababli uni axborot
xurujlaridan davlat va jamiyat himoyalashi zarurligi.
4. Shaxsni himoyalash usullariga tavsif.
88
7-bob. AXBOROT ASRINING MAFKURASI. MILLIY MUSTAQILLIK
G’OYASI – O’ZBEKISTONDA AXBOROT–PSIXOLOGIK XAVFSIZLIKNING
ASOSI
1. Mafkura tushunchasiga talqinlar. Globallashuv davrida mafkuraning o’rni
va roli
Axborot sohasida kurash asosan mafkuraviy shaklda amalga oshiriladi, chunki
axborot-psixologik xavfsizlikning markazida mafkura masalasi turadi. Shuning uchun
yangi zamonda mafkuraning mazmuni, o’rni va ahamiyatini aniqlamasdan, axborot-
psixologik xavfsizlikni ta’minlab bo’lmasligini anglab olish o’rinli bo’lardi.
Ayrim olimlar axborot asrida mafkura tugaydi deb ta’kidlaganining o’zi bir
mafkuradir. Masalan, postindustrial jamiyati nazariyasining asoschisi Deniel Bell 1960
yilda “Mafkuraning intihosi” deb nomlangan kitobini chop etdi. Lekin turli mamlakatlar
xalqlari, umuman kishilik jamiyati ongli inson paydo bo’lganidan beri mafkurasiz
yashamagan va yasholmaydi. Xamma gap mafkura so’ziga qanday ma’no bag’ishlashda
va undan qanday foydalanishda.
Mafkura tushunchasi atrofida mulohazalar ko’p. Turli davrlarda turli
donishmandlar, mutafakkirlar mafkura tushunchasini turlicha qabul qilgan va unga har
xil ta’rif berishgan. Ularni umumlashtirilgan holda quyidagicha tasniflash mumkin:
- ijtimoiy hayotda qadriyatlar, milliy xususiyatlar va tafakkur tarzining shakllanish
jarayoni;
- konkret ijtimoiy guruh yoki sinf uchun muhim bo’lgan g’oyalar tizimi;
- hukmron hokimiyat tizimini legitimlashtiradigan g’oyaviy qurol;
- ijtimoiy manfaatlarni o’zida ifoda etgan tafakkur shakli;
- ijtimoiy zaruriyat darajasidagi illyuziya;
- e’tiqodlar tizimini muvofiqlashtiruvchi g’oyaviy faoliyat va boshqalar.
Demak, mafkura mazmun-mohiyatiga ko’ra jamiyatda ma’lum bir maqsadni
ko’zlagan, jamoatchilikni unga ishontiradigan, yo’naltiradigan, safarbar etadigan
g’oyalar tizimidir. Mafkura odamlar ongiga yo’naltirilgan so’zlar, ya’ni axborot uzatish
yordamida amalga oshiriladi. Ana shu maqsaddan kelib chiqib, mafkura bir qator
jamoaviy vazifalarni bajaradi. Jumladan:
- kognitativlik (anglash) vazifasi. Bunda mafkura ijtimoiy guruhlar yoki ma’lum
bir aholi qatlami ongiga ta’sir etish yo’li bilan ilgari surilayotgan g’oya mazmunini,
mohiyatini va maqsadini anglashga da’vat etadi;
- legitimlashtirish (e’tirof etish) vazifasi. Bunda mafkura jamiyatda mavjud
siyosiy rejim yoki qoidalarning xalq tomonidan tan olinishiga va e’tirof etilishiga
xizmat qiladi;
- me’yorlashtirish vazifasi. Bunda mafkura jamoatchilikda mo’ljallarni aniq
belgilash, ijtimoiy fe’l-atvor, dunyoqarash va manfaatlar uyg’unligini ta’minlashning
me’yoriy tartibotlarini ishlab chiqadi va targ’ib qiladi;
- integratsiyalash vazifasi. Bunda mafkura real ijtimoiy vaziyatda fuqarolarni
birlashtirishni, maqsadlar va manfaatlar mushtarakligini ta’minlashni asosiy vazifa qilib
oladi;
- safarbarlik vazifasi. Mo’ljallangan maqsadlar, g’oyalar va shiorlarning amalga
oshishi uchun turli ijtimoiy guruhlar va alohida fuqarolarni birlashtirishga, safarbarlikka
da’vat etishga xizmat qiladi. Ana shu tarzda mafkura jamiyatni harakatga keltiruvchi,
uning istiqbolini belgilovchi muhim g’oyaviy tizim sifatida o’zini namoyon etadi.
89
Globallashuv jarayonida esa mafkuraning mohiyati yana ham kengayib borayapti.
Chunki bugun uning ta’sir doirasi kengaymoqda va chuqurlashmoqda. Ayniqsa, axborot
bozori tobora keskinlashayotgan, g’oyalar to’qnashuvi avj olayotgan, manfaatlar
ustuvorligi xuruj qilayotgan bir paytda mafkura ham global mohiyat kasb etayotir.
Zotan, XXI asr insoniyat tarixining yangi davrini ochmoqda. Yangi yuz yillik va
yangi ming yillik ostonasida turgan bir paytimizda jahon ijtimoiy-siyosiy jarayonlari
keskin o’zgarayotgan va inson tafakkuri butunlay yangilanayotgan, manfaatlar
umumiyligi yuz berayotgan bir davrni boshdan kechirayapmiz. Darhaqiqat, bugungi
dunyoda bir xalq, mamlakat o’z hududi doirasidagina yashash bilan cheklanmaydi.
Aksincha, dunyo xalqlarini manfaatlar mushtarakligi birlashtirmoqda. Har qanday
“xususiy” muammo barchaga birday tegishli bo’lib qolayapti. Umumiy taqdir va
umumiy istiqbol tushunchalari global mohiyat kasb etayotir.
Global mohiyatga ega bo’layotgan g’oyat zalvorli masalalar ko’payib borayapti.
Bu insoniyat tarixiga va taqdiriga, buguni va istiqboliga jiddiy ta’sir etmoqda. Ayni ana
shu muammolar mohiyatini qanchalik chuqur tushunsak, ma’naviy og’riq, ruhiy
ozurdalik shunchalik katta tahdid solayotganini yana ham chuqurroq his etamiz.
Ommaviy axborot vositalari mazkur muammolarni shu darajada ko’p targ’ib etmoqdaki,
bu ba’zan g’oyat fojiali, ziddiyatli vaziyatni vujudga keltirmoqda.
Kishilik jamiyati tarixi hech qachon XX asrdagi singari favqulodda mafkuraviy
holatlarga, g’oyaviy to’qnashuvlarga va ziddiyatlarga duch kelmagan. Ayni ana shu
hodisa yangi yuz yillik taqdirini, mohiyatini belgilaydigan omilga aylandi. Siyosiy
tafakkur, ijtimoiy falsafa, urush va tinchlik haqidagi g’oyalar rivojlangani sari insoniyat
tobora tahdid girdobiga tushib qolayapti. Xalqlar, millatlar endi bir-biridan uzoqlashib
emas, bir biriga intilib yashash ehtiyoj ekanligini tushunib bormoqda. Ana shu anglash
jarayonining o’zi bu qadimiy makonda umumsayyoraviy madaniyat darajasining oshib,
madaniy tushunchalarning kengayib borayotganidan dalolat beradi. Ya’ni, urush
madaniyatsizligidan tinchlik madaniyatiga o’tish zaruriyat ekanligi tobora ko’proq
namoyon bo’layotir. Ana shu jarayonda jamiyat hayotida daxldorlik tuyg’usi, ya’ni
xalqlar va millatlarning madaniyatlar orqali o’zaro yaqinlashuv jarayonlari
faollashmoqda. Jarayonning ijobiy tomoni shundaki, madaniyatlararo integratsiya
xalqlar o’rtasida o’zaro bir-birini tushunish darajasi oshishiga olib keladi. Bu o’ziga xos
mafkuraviy mohiyat kasb etib, mafkuralar va aniq mo’ljallangan maqsadlar amalga
oshishiga xizmat qilmoqda.
Aslini olganda, har bir millat yoki elat umuminsoniy qadriyatlarga o’ziga xos hissa
qo’shadi. Shu bilan birga har bir milliy mafkura o’z tarixiy ildizlariga tayanib, uning
sarchashmalaridan bahra olib, umumtarixiy tajribalar bilan oziqlangan holda boyib
boradi.
Kosmopolitizmni tushunib olish ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bugungi
kunda ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy jarayonlarning tobora shiddat bilan umumsayyoraviy
mohiyatga ega bo’lib borayotganligi sababli umuminsoniy mafkura dunyoga
kelayotganday tuyuladi. Go’yoki, milliy mafkura o’z mohiyatini yo’qotib,
“chatishtirilgan”, sun’iylashtirilgan holatdagi majruh qiyofaga kirmoqda. Bunday
“bedavo”likdan qutulishda esa faqat milliy tafakkur, milliy ong, milliy ruh alohida
ahamiyat kasb etadi. Ayni ana shu muhim uchlik ustuvor bo’lgan sharoitdagina milliy
va ma’naviy xaloskorlik tuyg’usi, o’z milliy qadriyatlarini himoya qilish immuniteti
kuchayadi va har qanday sharoitda ham uning o’z kuch-qudratini namoyon etmog’ini
hayot taqozo qiladi. Bunda milliy g’oya asosiy hal qiluvchi vosita vazifasini o’taydi.
90
Mafkuralar kurashi – XXI asrning eng murakkab masalalaridan biri. Bir qarashda
o’z milliy qadriyatlari, an’analari va madaniyatini zo’r berib himoya qilish kishiga
xuddi shovinizm, millatchilik va irqchilik kabi salbiy holatday tuyuladi. Ikkinchi
tomondan esa umuminsoniy mafkura tushunchasining tobora kengayib borayotgani
millatlar va elatlarning o’ziga xosligi yo’qolishiga olib kelmoqda. Mazkur muammoni
to’g’ri tushunib olish talaba uchun juda muhimdir.
Bugungi dunyoni faqat o’zaro sog’lom muloqot, o’zaro bir-birini to’g’ri tushunish
madaniyati asrashi mumkin. Xuddi ana shu muloqot - bir-birini eshitish va tushunish
madaniy ehtiyojga aylangan g’oyaviy-mafkuraviy hodisadir. G’oyatda kuchli qurol-
yarog’lar, harbiy aslahalar va harbiy qudrat bilan zo’ravonlik qilish, qolaversa, buyuk
davlatchilik shovinizmi tahdidi hozirgi zamon tsivilizatsiyasi nuqtai nazaridan ibtidoiy
hodisaga aylandi.
Bugungi kunda mafkuraning shakli va ta’sir ko’lami tobora kengayib bormoqda.
Jumladan, u o’zini madaniyat va madaniyatlararo integratsiya shaklida ham namoyon
etayotir.
Hozirgi zamon talablari nuqtai nazaridan har qanday milliy madaniyat turli xalqlar
madaniyati bilan muloqot qilishga qodir bo’lmog’i lozim. Ana shu muloqot jarayonida
bir madaniyat ikkinchi bir madaniyatga ham o’z ta’sirini o’tkazadi, ham o’zi boyidi.
Boshqacha aytganda, o’z madaniy qobig’idan chiqmaslik, har qanday madaniyatga
qarshi turish ojizlik va notavonlikdir. Bugungi tsivilizatsiya yutuqlaridan orqada qolish
qoloqlikdir. Boshqa bir madaniyatga qo’shilib ketish esa milliy tanazzuldan boshqa
narsa emas. Bu millatning inqirozi bilan teng bo’lgan fojia. Ana shunday murakkab,
ziddiyatli bir sharoitda o’zaro ta’sir va ergashish tuyg’usi me’yor doirasida bo’lmog’i
lozim. Misol sifatida bir faktni keltiraylik. Germaniya Federativ Respublikasining oliy
o’quv yurtlari har yili qabul kvotalaridan besh foizini nemis tilini bilandigan chet el
fuqarolariga ajratadi va ularni o’z hisobidan o’qitadi. Sabab – nemis halqining
madaniyati boshqa millatlar madaniyati bilan boyib turishi zarur ekan.
Madaniyatlararo integratsiya - dunyoni yangilashga, insoniyat tafakkurini
boyitishga, uning madaniy saviyasini oshirishga katta xizmat qiladigan ulkan ijtimoiy-
ma’naviy hodisa. Biz jahon tamaddunidan ortda qolmasligimiz kerak. Hech
bo’lmaganda u bilan barobar yurishimiz, uning yutuqlaridan foydalana olishimiz zarur
va hatto o’z yutuqlarimiz bilan zamonaviy tsivilizatsiya tajribalarini boyitishga
intilmog’imiz lozim. Biroq bundan milliy xususiyatlarimizga, an’analarimizga, turmush
tarzimizga zid bo’lgan madaniyatni olib kirish mumkin degan fikrga bormaslik kerak.
Madaniyatning milliy o’ziga xosligi - bu ma’lum bir millatning mohiyati, qiyofasi,
uning asrlar qa’ridan etib kelgan qadriyatidir. Milliy madaniyat tushunchasi orqali biz
asrlar sinovidan o’tgan, o’tmish tajribalarini o’zlashtirgan va ayni paytda hozirgi zamon
madaniy tajribalar asosida o’zini boyitib borayotgan, uning yangidan-yangi qirralarini
ko’rsatayotgan jarayonni tushunamiz. Bu - bevosita milliy ong, milliy tafakkur tarzi
bilan bog’liq bo’lgan keng miqyosli voqelik. Ayni ana shu holat har bir millat va
xalqning milliy onglilik darajasini, o’sha millat yoki xalqning tsivilizatsiyalashganlik
maqomini ko’rsatadi.
Madaniyatlararo integratsiya avj olayotgan hozirgi davrda masalaning ijobiy va
salbiy tomonlari ko’zga yaqqol tashlanmoqda.
|