nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
нуктаи назардан Караганда билиш

маълум
бир вакт утгач, ана шу излар ж адаллаш иш и ва бирор нарса
ёки ходисанинг субъектив образи сифатида кайта тикланиш и
мумкин. Ана шу объектив оламнинг субъектив образининг маълум
вакт утгандан кейин кайта тикланиш ж араёни тасаввур деб аталади.
2)
Мантикий билиш
(туш унча, хукм ва хулоса).
Хар кандай м антикий билиш
хиссий билиш оркали амалга
ош ади, ш унинг учун хам хар бир урганилаётган математик
объектдаги нарсалар сезилади, абстракт
нуктаи назардан идрок ва
тасаввур килинади, сунгра ана шу урганилаётган объектдаги нарса
тугри си да маълум бир м атематик туш унча \о с и л булади.
Учинчи кичик модул
- М атем атик туш унча,
унинг мазмуни ва хажми
1) М атем атик туш унча кандай таъриф ланади?
2) М атем атик туш унчани мазмуни ва хаж ми деганда нимани
туш ун асиз?
Таъриф. Математик объектдаги нарсал^арнинг асосий хосса-
ларини акс зттирувчи тафаккур формасига математик тушун
ча дейилади.
Х ар бир математик туш ун ча узининг икки том они, яъни
м азмуни ва хаж ми билан характерланади.
Таъриф. Тушунчанинг мазмуни деб, ана шу тушунчани
Nazorat uchun savollar - Tasdiqlayman

|
Tasdiqlayman
|
bet | 26/98 | Sana | 18.06.2021 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #15109 |
Nazorat uchun savollar
Bug’latish jarayoni haqida tushuncha.
Bug’latish jarayonining asosiy ko’rsatkichlari.
Eritmaning massaviy sarfi. Hisoblash formulalari.
Bug’latish uchun sarflangan issiqlik. Uni aniqlovchi ifoda.
O’rtacha qaynash temperaturasi.
Umumiy temperaturalar sharti. Asosiy formula.
Foydali temperaturalar farqi. Asosiy formula.
Gidrostatik effekt haqida tushuncha, uni aniqlovchi ifoda.
Bug’latish qurilmasining issiqlik o’tkazish yuzasini hisoblash.
Bug’latilgan suv miqdorini hisoblash.
Eritmalarni qaynash temperaturasini hisoblash. 2 ta qaynash temperaturasi ma’lum bo’lsa.
Eritmalarni qaynash temperaturasini hisoblash. 1 ta qaynash temperaturasi ma’lum bo’lsa.
Yo’qotilgan issiqlik miqdorini hisoblash.
Isituvchi bug’ sarfi va uni hisoblash.
Eritmaning issiqlik sig’imi haqida tushuncha va uni hisoblash.
Amaliy mashg`ulotni chuqurlashtirish maqsadida aqliy hujum, klaster, elpig’ish usullari va 3x3 texnologiyalaridan foydalaniladi.
Adabiyotlar:
1. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, S.G. Zokirov “Kimyoviy texnologiya asosiy jarayon va qurilmalar” 2003 yil.
2. Z. Salimov, I.S. To`ychiyev “Ximiyaviy texnologiya protsesslari va apparatlari” 1987 yil.
3. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, P.R. Ismatullayev, S.G. Zokirov, U.V. Mannonov “Kimyo va oziq-ovqat sanoatlarining asosiy jarayon va qurilmalarining hisoblash va loyihalash” 2000 yil.
|
| |
(Savol: 1.Ro’yxat ustida qanday amallarni bajarish mumkin? 2.Muloqot

(Savol: 1.Ro’yxat ustida qanday amallarni bajarish mumkin? 2.Muloqot oynasi nima uchun ishlatiladi? 3.Ma'lumotlar ro’yxati ostida qanday operatsiyalar o’tkazish mumkin?) Excel tavsiyanoma bo’limlari tavsifi. Excel tavsiyanomasida qo’yidagi bo’limlar mavjud:
Fayl bo’limi Yangi jadval tashkil etish;
Xotiradagi jadvalni ochish;
Jadvalni yopish;
Jadvalni xotiraga kiritish;
Faylga yangi nom berish;
Faylni moslashtirib saqlash ishchi sohasini saqlash;
Sahifani parametrlari chop qilish sohasini berish;
Jadvalni dastlabki kuzatish;
Jadvalni chop etish
Faylni kerakli manzilga uzatish; Jadval xossalari;
Fayllar majmuasi;
chiqish;
Kabi amallarni bajarish mumkin bo’lib qayd etilgan
vazifalar.
Microsoft Office guruhidagi dasturlar uchun umumiydir. qo’shimcha
«сохранить рабочую область» ishlatilayotgan dasturni ekran uchun joriy dasturga
aylantiradi. «Oбласть печаты»dasturni belgilangan nomini chop etadi.
«Правка» бўлими «Правка» bo’limida «Заполнить» va «Очистить» bandlari kataklarni
belgilangan yo’nalishda nusxasini oladi yoki tozalaydi. «Удалить...» bandi fayl
nomini olib
Outlooq kitobiga joylashtiriladi. «Удалить лист» bandi varaqni
yo’qotadi. Qolgan bandlari Microsoft Office guruhidagi dasturlar uchun umumiy
bo’lgan vazifalarni bajaradi.
а)
б)
в)
Tvsiyanomaning tahrirlash, Вид va Вставка bo’limlari.
«Вид» bo’limi. «Обычный» bandi varaqni Excel dasturi uchun tabiiy bo’lgan ko’rinishini
ekranda hosil qiladi.
«Разметка страницы» varaqni chop etishga tayyorlaydi.
«Строка формул» formulalar bilan ishlash satrini ekranda hosil qiladi.
(Mulohaza: Diagrammani yaratishdan oldin, undan nima maqsadda

ravishda berish uchun «Sichqoncha» kursorining kesishmasini diagramma joylashishi
kerak bo’lgan joyga qo’ying va diagramma qo’yilishi kerak bo’lgan, istalgan
o’lchamdagi to’rtburchakni ajrating.
Kavdrat diagrammani aniq to’zish uchun SHIFT tugmasini bosing va
«Sichqoncha» kursorini yurgizgan holda uni bosib turing:
So’ngra «diagrammalar Ustasi»ning ko’rsatmasi bo’yicha ish to’ting;
Navbatdagi kadamga o’tish yoki oldingisiga qaytish uchun «Qadam» tugmasini
bosing;
Diagramma to’zishning Ixtiyoriy qadamida tamomlash tugmasini bosish
avtomatik tarzda diagramma to’zishni olib keladi.
Diagrammani formatlash.
Diagrammaga Ixtiyoriy o’zgartirish kiritish uchun dastlab uni faollashtirish
kerak. Diagramma faol bo’lganda, uning barcha buyruqlariga murojaat qilish
imkoniyati tug’ilib, diagramma komponentlarini ajratish va o’nga o’zgartirishlar
kiritish mumkin bo’ladi. Masalan, «Afsona» va «Elak»ni qo’shish yoki olib tashlash,
ma'lumotlar markazini formatlash, diagramma o’zgartirish yoki umuman olib tashlash
mumkin.
Ctrl+Z
tugmalari bosiladi. 
Demak, xulosa qilib

|
Ctrl+Z
tugmalari bosiladi.
Demak, xulosa qilibBog'liq informatika va axborot texnologiyalari.Ctrl+Z
tugmalari bosiladi.
Demak, xulosa qilib
, shuni aytish mumkinki, berilganlarni katakchada
tahrirlash, nushalash, nusxani katakchaga joylash, katakchalarni formatlash (unda
qo’yidagi parametrlarni o’zgartirish mumkin: shrift, shrift stili, shrift rangi, shrift
o’lchami, katakchalardagilarni to’grilash, katakchani tekislash, katakchani turli rang va
bezaklar bilan to’ldirish), katakchalarni tozalashda o’chirish va tozalash amallarini
bajarish mumkin.
Ro’yxat o’xshash ma'lumotlardan iborat ishchi varag’idagi ketma-ketlikdir.
Masalan, firma mijozlarining telefon nomerlari yoki hisob raqamlari yozilgan ketma-
ketlik. Ushbu mashg’ulotda ko’plab ro’yxatlarni o’rganuvchilarning o’zlaridan ham
foydalanib keltirish mumkin. Bu ro’yxatlar ma'lumotlar bazasi bo’lib ham xizmat
qiladi. Ro’yxatlar ustida qo’yidagi amallarni o’tkazish mumkin:
izlash; saralash; yakunlash; ro’yxatdagi ma'lumotlarni filtrlash.
Shuni ta'kidlash lozimki, EXCEL bu amallarni bajarayotganda, ro’yxatni
ma'lumotlar bazasi sifatida tushunadi. Ro’yxat bilan ishlash, izlash,saralash va turli
malumotlar bilan ishlashni birmuncha yengillashtiradi.
Ro’yxat bilan ishlashni tashkil etish.
Ma'lumotlar firmasi yordamida ro’yxatlarni kiritish (o’rganuvchilarning o’zlari
to’zgan telefon ro’yxati asosida bo’lsa yaxshi bo’lardi). Ma'lumotlar firmasi
(«Ma'lumotlar» menyusidagi forma buyrug’’i) ro’yxatdagi yozuvni osonlik bilan
ko’rish, o’nga qo’shimchalar kiritish va shu bilan birga ma'lum belgi bilan yozuvni
qidirish imkonini beradi. Mazkur buyruqlarni bajarish davomida ekranda malumotlar
formasining muloqot oynasi chiqadi. Ma'lumotlar esa birin-ketin kiritiladi. Ma'lumotlar
oynaga kiritilgach, mos ravishda katakchadagi ro’yxat o’zgaradi.
Bu yerda shuni alohida aytish kerakki, mazkur buyruqlarni ishlatish vaqtida,
albatta, ustunlarninng belgisi bo’lishi shart. Yozuvlarga qo’shish uchun yozuv
qo’shilishi kerak bo’lgan ro’yxat katakchasi tanlanib, so’ng «Ma'lumotlar»
menyusidan «Forma» buyrug’’i tanlanadi va «Tuzatish» tugmasi bosiladi yangi
yozuvni qo’shish uchun malumotlar kiritilgandan qiyin ENTER ni bosish kifoya. Ishni
tugatish uchun «Yoping» tugmasini bosish kerak bo’ladi.
|
| |
Ctrl+0
tugmalari birgalikda bosiladi va fayllar ro’yxatidan keraklisi tanlanib, 
OQ

D) katakchalarni formatlash;
Y) katakchalarni tozalash;
J) katakchalar faollashtirilgandan so’ng, o’nga to’gridan-to’gri berilganlarni kiritish
– klaviatura-dan terish, ENTERni bosish;
Z) berilganlarni formula satri orqali katakchaga kiritish – formula satriga bosish,
klaviaturada terish, kiritish tugmasini bosish.
Katakchada saqlanishi mumkin bo’lgan ma'lumotlarning turi:
Doimiy qiymatlar (sana, vaqt, pulli miqdorlar, foizlar, kasrlar yoki matn) – bu
ma'lumotlar katakchaga toqi yangi ma'lumotlar kiritilmaguncha, o’zgarmaydi. Kasr
sonlarni kiritishda ularni "…« lar bilan ajratiladi.
Formulalar (mavjud qiymatlardan doimiy qiymat, katakcha nomlari, vazifalarni
keltirib chiqarish ketma-ketligi) – agar ishchi varag’ining qiymatlari o’zgarsa,
formulani hisoblash natijasida chiqadigan qiymatlari ham o’zgaradi.
Kiritishni bekor qilish uchun:
«Tuzatish» menyusi yoki
(Uyga topshiriq: Yaratilgan diagramma misolida formatlash jarayoni

1
—
jadval. FANLAR.
F.I.Sh.
Adab Alge
Fiz. Ham. Inf.
Ing
Tari Jam
Azimov S
30
25
32
36
30
26
36
215
Ahmedov
22
15
25
25
22
21
21
151
Vahobov
36
26
27
30
31
29
38
217
Uhsumov
37
25
30
37
32
36
32
229
Nurimov
23
22
25
21
21
21
29
162
Norbekov
38
36
30
30
32
30
31
227
Ohunov
30
13
16
22
22
20
30
153
Rahmonov
36
26
32
33
33
25
33
218
Rixsiev
32
26
25
35
30
29
29
206
Urakulov
34
27
27
36
34
30
37
225
Or. nazor.
84,18 65,65 70,94 80,1 76,8 69,2 79
Dastlabki
nazorat
70
54
59
76
61
57
69
«Представления» - Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish

erda kerakli izohlar yozilgandan so’ng. Далее tugmasi orqali tasvirni parametrlarini
aniqlovchi Параметры диаграммы deb ataluvchi darchaga
uzatiladi va tasvir nomi,
koordinata uqlaridagi belgilashlar hamda tasvir ko’rinishi aniqlanadi. So’ngra
diagrammani joylashtirish usuli belgilanib natija sahifaga olinadi.
Diagrammalarni ghojlashtirish.
Diagramma – ishchi varaq ma'lumotlarini grafik usulda (sxematik) tasvirlash.
Diagrammani ish varag’ida va alohida varaqda yaratish mumkin. U holda uni
diagrammalar varag’i yeb ataladi. Diagrammalar ma'lumotlarini ko’rgazmali o’rganish,
ulari
tahlil qilish va takkoslash, bu ma'lumotlarga o’zgartirish imkoniyatini beradi.
Diagrammaning qo’yidagi turlari mavjud:
grafikli;
chiziqli;
gistogrammalik;
nuqtali;
dumaloq;
halqasimon;
xajmli (grafik, gistogramma, sohali, chiziqli, yo’zali, dumaloq).
EXCEL da hammasi bo’lib 14 ta turli diagrammalar taklif etiladi. Ular esa
ma'lumotlarni aniq va tushunarli ravishda ifodalashga imkoniyat yaratadi.
Имя файла - Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish

10. Natijviy jadvalni chop qilish uchun Fayl (file) buyruqlar to’plamidan
Печать (Print ) buyrug’’ini beramiz.
11. Dastlab B va G ustundagi ma’lumotlar sichqoncha ko’rsatkichi orqali siljitib
ajratiladi. So’ngra, "Вставка" tavsiyanomasi buyruqlar to’plamidan "Diagramma"
bandi tanlanadi. Kompyuterning "На этом листе" yoki "На новом листе" so’roviga
moe javob tanlanadi. Diagramma ko’rinishi "Мастер диаграмм"dan tanlanadi, so’ngra
"шаг" (продолжить") tugmachasini bosish lozim.
12. Diagrammalarni (9 banddagi kabi) Fayl
tavsiyanomasi buyruqlar
to’plamidan Печать bandi orqali chop qilish mumkin.
13. Exce1dan chiqish uchun Fayl tavsiyanomasiga chiqib,
dastlab Закрыть
bandi ustida sichqoncha tugmasi bosiladi va so’ngra shu Fayl tavsiyanomasidagi
Выход bandiga sichqoncha ko’rsatkichi keltirilib bosiladi.
O’zgaruvchilar bo’limi - Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish

|
Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirishBog'liq informatika va axborot texnologiyalari.
O’zgaruvchilar bo’limi.
Dasturda ishlatilayetgan har bir o’zgaruvchi oldindan
e'lon qilingan bo’lishi kerak. Ushbu vazifani bajarish uchun Paskal tilida
tushunchasi bor. Bu tavsifda har bir ishlatilayotgan
o’zgaruvchiga nom beriladi va qabul qiladigan qiymatlar toifasi beriladi. Keyinchalik
dastur bajarilish jarayonida tavsiflangan o’zgaruvchiga boshqa toifadagi qiymat berilsa
bu xato deb hisoblanadi.
Alohida o’zgaruvchining tavsifi quyidagicha bo’ladi:
:
Misol:
x: real; y:integer;
Birinchi qatorda dastur jarayonida ishlatishga real toifadagi x o’zgaruvchi
kiritilayapti, ikkinchisida u nomli butun qiymatli o’zgaruvchi kiritilayapti.
O’zgaruvchilar bo’limi var (variable o’zgaruvchi) xizmatchi so’z bilan
boshlanadi.
::= var ;tavsifi> ::=, :.
Protseduralar va funktsiyalar bo’limi.
Boshqa bo’limlaridan farqli ravishda
bu bo’lim maxsus xizmatchi so’z bilan belgilanadi. Bu bo’limni boshi
procedure yoki
function
so’zi bilan boshlanadi. Protsedura tavsifi har doim funktsiya tavsifidan oldin
turadi. Bu bo’lim dasturda standart protsedura va funktsiyalardan tashkari protsedura
va funktsiyalar ishlatilayetgan bo’lsa va agar ularga dasturdan murojaat qilinayetgan
bo’lsa ishlatiladi.
Operatorlar bo’limi.
Bu bo’lim dasturni asosiy bo’limi hisoblanadi.
::=begin;; end.
Dasturni bajarish bo’limi operatorlik qavslari begin va end ichiga joylashgan
operatorlar ketma-ketligini bajarishga keltiriladi. Operatorlar bir biridan (;) yordamida
ajratiladi. Shuni aytish kerakki protsedura va funktsiya bo’limidagi algoritmlar faqat
operatorlar bo’limidan murojaat qilinganidayek bajariladi.
Operatorlar yordamida masalani yechish algoritmini bajarishga kerak bo’lgan
(berilganlar) ustidagi amallar tavsiflanadi.
Funktsional vazifalar bo’yicha Paskal tilidagi operatorlar quyidagi guruhlarga
bo’linadi: o’zlashtirish, kiritish-chiqarish, boshqarish, funktsiya va protseduralar tavsifi
(qism dasturlari).
|
| |
Академик лицей укувчиларининг рейтинг назорати

Tayanch iboralar:
Jadval, elektron jadval, grafik, ishchi kitob, ishchi varag’i, satr, ustun, katakcha,
sarlavxa, menyu, fayl, oyna, saqlash, ma'lumgot, jadvalli ma'lumot,
diagramma,
sozlash, grafikli, chiziqli, gistogrammali, nuqtali, halkasimon,
diagrammani
formatlash, diagrammani joylashtirish, diagramma nomi, panel satri.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
S.S.Gulomov, A.T.Shermuhamedov, B.A.Begalov Iqtisodiy Informatika va
axborot texnologiyalari. «O’zbekiston» nashriyoti, «Hilol nuri» shu'ba
korxonasi. 1999 y., 277 bet.
2.
SH.S Nasritdinova WINDOWS 95 uchun EXCEL 7.0 sahifalarida.
Toshkent
“O’zbekiston”, 1999 y.
3.
SH.N.Nosirova, Tursinboeva Z.O’.«Informatika va axborot texnologiyalari»
fanidan ma'ro’za matnlari. Elektron versiyasi, Navoiy 2005 y.
Кo’rildi ______________
DАRSNING ТЕХNOLOGIК ХАRIТАSI
Fаn:
Informatiка va axborot texnologiyalari
Кurs:
I -кurs
Маshg'ulоt turi:
ма’ruza
Dаrsning tipi:
bахс - munozarali, muammoli, аralash, esse, klaster.
Мavzu:
Мa’ruza № 10,11 MICROSOFT EXCEL da formula va
funktsiyalar bilan ishlash.
Dаrsning маqsаdi:
Ta’limiy: Тalabalarga elektron
jadval va uning imkoniyatlari, turli hisob-kitob
ishlarini olib borishda uning ahamiyati hаqida to’liq tushuncha berish va ularning shu
sohadagi
bilimlarini
boyitish
va
mustahkamlash,
hamda
bu
bilimlarni
rеprоduкsiyalаsh. Маvzu bo’yicha talabalarning bilimlarini tizimlashtirishni davom
ettirish;
Rivojlantiruvchi:
Tahliliy tafakkur qilish, xulosalar qilish vа takliflarni kiritish
mahoratini rivojlantirish, ko’mak beruvchi qo’shimcha
adabiyotlar bilan ishlash
mahorati va ko’nikmalarini shakllantirish;
Таrbiyaviy:Таlabalarni miliy istiqlol g’oyasi ruhida tarbiyalash, milliy g’urur
tuyg’ularini singdirish;
Каsbiy: Таlabalar olgan nazariy bilimlarini amaliyotda qo’llay bilishlari, bilim,
ko’nikma va
malaka hosil qilishlari darkor, ya’ni kasbiy malakalarini oshirishdan
ibotat.
Jihozlar:
Informatika va axborot texnologiyalari faniga oid rangli so’ratlar.
Кo’rgazmali qurollar: Таlabalar tomonidan tayyorlangan plakatlar, boshqotirmalar,
tarqatma materiallar, testlar.
Техnik vositalar: коmp’yuter, vidioproektor, mul’timedia, disklar, kompakt disklar,
mikrofon.
си фанига дойр машгулотлик

2.7. «Математик тушунча, таъриф, аксиома на гсорсмилиршин
мантикий тузилиши» мавзусининг сцсиарийси
Биринчи
урта модул, яъни бир жуфт соатлик укуи м а ш г у л о т
нинг сценарийсини билиш булди. Унда барча кичик модуллар.
уларда
бериладиган
билимлар
тизими,
уларни
талабалар! а
етказиш да кулланиладиган укув машгулоти тили хамда иедаю гик
услублар. ахборот технологияси ва
дидактик материаллар
ифодасини топади. Куйида мазкур сценарий келтирилган:
Биринчи кичик модул
Талабалар билан таниш иш ва уларни фан билимларини урганиш
ж араёнида амал килиш лари лозим булган коидалар (15 дакика)
Салом-аликдан сунг, укув жараени боиичанган деб ^исобланади.
Педагог, «Таниш ув» ва «Айтиб бериш» усулини куллаб хамда ёзун
доскаси
ёки
компьютердан
фойдаланиб.
укув
машгулотини
куйидагича бошлайди:
Азиз талабалар, бугундан бош лаб сизлар
«У китиш ж араёнини лойихалаш » укув предмети билимларини
эгаллаш га кириш асиз. Бу укув предметидаги
билимларни эгаллаш
учун сизларга ёрдам бериш вазифаси менга юклатилган. Мениш
исм шарифим, илмий даражам ва унвоним «________________ ».
Бу укув предмети билимларини эгаллаш жараёнида фаол
катнаш иб, хар бир укув маш гулотнинг олдига куйилган максадга
эриш иш учун астойдил харакат килсангиз, албатта кузланган
натиж аларга эриш асиз.
Энди, сизларни укув машгулоти ж араёнида
доимо амал
килиниш и шарт булган бир нечта коидалар билан таниш тирамаи.
С излар бу коидаларни конспект дафтарингизнинг биринчи бетига
чиройли килиб ёзиб куйинг ва уларга доимо амал килиб юринг.
Педагог,
у к у в
маш гулоти жараёнида талабалар амал килиши
лозим булган коидалар ёзилган плакат ёнига келиб,
сузини даном
эттиради.
-rasm. Quritish jarayonining muvozanati

1-rasm. Quritish jarayonining muvozanati.
1 – desorbsiya izotermasi;
2 – sorbsiya izotermasi
1-rasmdagi 1 egri chiziq nam materialni quritish jarayoni uchun hosil qilingan va u desorbsiyalanish izotermasi deyiladi.
2 egri chiziq esa quruq materialni namlash uchun hosil qilingan, u sorbsiyalanish izotermasi deyiladi.
Sorbsiyalanish izotermasi desorbsiyalanish izotermasi ustida joylashgan bo’ladi. 1 va 2 egri chiziqlarning bir-biridan farqi gisterezis deb ataladi.
Gisterezis hodisasidan shu xulosa kelib chiqadiki, bir xil qiymatga ega bo’lgan muvozanat namlikka erishish uchun havoning nisbiy namligi materialni namlash jarayonida uni quritishdagiga nisbatan katta bo’lishi zarur.
Gisterezisning hosil bo’lishiga asosiy sabab, quritilgan materialning kapillyarlariga havo kirib, bu havoning kapillyarlar devorlarida sorbsiyalanishidir. Natijada material qaytadan namlanganda uning namlik bilan ho’llanish darajasi kamayadi va havoni kapillyarlardan siqib chiqarish uchun suv bug’ining katta parsial bosimi (yoki katta nisbiy namlik φ) kerak bo’ladi.
Quritish jarayonining mexanizmi ma’lum darajada namlikning material bilan bog’lanish turiga bog’liq. Namlikning material bilan ta’sirining uch turi taklif qilingan:
1) Kimyoviy usulda material namlik bilan ta’sirliashganda juda mustahkam va ma’lum nisbatlarda birikma hosil bo’ladi. Bu namlikni materialdan ajratish uchun yuqori temperaturalar ta’sirida qizdirish yoki kimyoviy reaksiya yo’li bilan ta’sir qilish kerak. Quritish jarayonida bunday namlikni materialdan chiqarish mumkin emas.
2) Mexanik usulda birikkan namlik materialdan juda tez chaqib ketadi. Bunday namlik moddaning kapillyarlarida va uning yuzasidan joylashgan bo’ladi. Mexanik usulda birikkan namlik o’z navbatida ikki xil bo’ladi: makrokapillyarlarning va mikrokapillyarlarning namligi modda yuzasidagi joylashgan namlik ho’llanish namligi deb yuritiladi. Mexanik birikkan namlik erkin namlik deb ataladi va bunday namlikni materialdan mexanik usullar yordamida ajratish mumkin.
3) Fizik-kimyoviy yo’l bilan birikkan namlik ikki turga bo’linadi: adsorbsion va osmotik. Adsorbsion namlik materialning yuzasidan va uning g’ovaklarida, molekulalarning kuch maydoni ta’sirida mustahkam birikkan bo’ladi. Osmotik birikkan namlik bo’kish namligi deb ataladi; bu namlik materiallarning to’qimalarida osmotik kuchlar ta’sirida bog’langan bo’ladi. Material tarkibida fizik-kimyoviy yo’l bilan ushlab turilgan namlik bog’langan namlik deb yuritiladi.
|
Massa o’tkazish kinetikasi

Massa o’tkazish kinetikasi
Muvozanat holatiga erishish yo’nalishida moddaning bir fazadan ikkinchisiga o’tish jarayoniga massa o’tkazish deyiladi.
Massa almashinish jarayonida eng kamida 3 ta modda ishtirok etadi: 1) birinchi fazani tashkil etuvchi modda; 2) ikkinchi fazani tashkil etuvchi modda; 3) bir fazadan ikkinchisiga o’tgan tarqaluvchi modda.
Massa almashinish jarayonida muvozanat holatlarini aniqlashda fazalar qoidasidan foydalaniladi:
(1)
bu yerda Ф – fazalar soni; C – erkinlik darajasi soni; K – sistemadagi komponentlar soni.
Bu qoidaga binoan, muvozanat holatlarini hisoblashda parametrlarining (bosim, temperatura, konsentratsiya) nechtasini o’zgartirish imkoniyati borligini aniqlash mumkin.
Birinchi fazani – G, ikkinchisini – L va tarqaluvchi massani – M bilan belgilab olamiz. Hamma massa almashinish jarayonlari qaytar, shuning uchun modda G fazadan L ga va teskari yo’nalishda o’tishi mumkin.
Dastavval, tarqaluvchi modda faqat G fazada va y konsentratsiyali bo’lsin. Boshlang’ich davrda L fazada tarqaluvchi modda yo’q bo’lsa, unda fazadagi konsentratsiyasi x = 0.
Agar, fazalarni aralashtirib yuboradigan bo’lsak, unda tarqaluvchi modda G fazadan L fazaga o’tadi. L fazada tarqaluvchi modda M bo’lishi bilan teskari o’tish boshlanadi, ya’ni L fazadan G fazaga. Ma’lum vaqtgacha, G fazadan L ga o’tayotgan tarqaluchi modda zarrachalarining soni M, L fazadan G fazaga o’tayotgannikidan ko’proq bo’ladi.
Lekin, ya’ni biror fursatdan so’ng, M moddaning to’g’ri va teskari o’tish tezliklari tenglashadi. Sistemaning bunday holati fazaviy muvozanat deyiladi. Muvozanat paytida x ning ma’lum qiymatiga boshqa fazadagi tegishli aniq bir qiymatli muvozanat konsentratsiyasi yM to’g’ri keladi. Xuddi shunday, y ning ma’lum qiymatiga tegishli muvozanat konsentratsiyasi xM mos keladi. Muvozanat paytida fazalardagi tarqaluvchi komponent konsentratsiyalari o’rtasida umumiy bog’liqlik quyidagi ko’rinishga ega:
; (2)
Ushbu tenglamalar grafikda muvozanat chizig’i bilan ifodalanadi va massa almashinish jarayonining turiga qarab to’g’ri yoki egri chiziqli ko’rinishda bo’ladi.
8.1-rasmda gaz fazasidagi muvozanat konsentrat-siyasining suyuq fazadagi konsentratsiya bilan bog’liqligi berilgan.
Muvozanat paytidagi fazalar konsentratsiyalarining nisbati tarqalish koeffitsienti m deb nomlanadi:
Odatda, ko’pchilik eritmalar uchun muvozanat chizig’i to’g’ri chiziq shaklida bo’ladi. Tarqalish koeffitsientining qiymati ko’pincha o’zgarmas bo’li, muvozanat chizig’ining qiyalik burchagi tangensiga tengdir.
Turli – tuman massa almashinish jarayonlariga oid qonunlarining aniq turlari tegishli boblarda ko’rib chiqiladi.
Muvozanat bog’liqliklar jarayon yo’nalishi bilan birga, bir fazadan ikkinchisiga tarqaluvchi modda o’tish tezligini ham aniqlash imkonini beradi.
Muvozanat va haqiqiy konsentratsiyalar orasidagi farq massa almashinish jarayonlarini harakatga keltiruvchi kuchi deb hisoblanadi.
Massa almashinish jarayonlarining tezlik koeffitsienti va harakatga keltiruvchi kuchini hisoblash massa o’tkazish kinetikasining asosiy masalasidir.
|
=[label] - Informatika va axborot texnologiyalari faniga kirish

::=[label] ,; belgilar bo’limi label (belgi) xizmatchi so’zi bilan ochiladi ( undan keyingi belgilar
ya'ni ketma-ket vergul bilan ajratilgan konstanta shaklida yoziladi
Belgilar bo’limida e'lon qilingan belgilar ixtiyoriy ketma-ketligida yozilishi
mumkin( Dasturdagi ketma-ketligiga rioya qilinmasa ham bo’ladi( Belgilar (0-9999)
orasidagi sonlardan olinadi
Misol: Iabel 4
5
25
Konstantalar [o’zgarmaslar bo’limi] Paskal tilida quyidagi konstanta qatori
ko’rinishi ham bo’lishi mumkin:
::q’< litera > ’
misol “ Informatika ”
konstantalar tavsifini hammasi konstantalar bo’limi tarkibida bo’lishi kerak
::=((
;;
::;= Konstantalar bo’limi const xizmatchi so’z bilan boshlanadi va nuqta vergul (;)
bilan tugaydi
Misol. Const A=25; B=4.5; kaf=”INFORMATIKA”
Toifa bo’limi ::=(type(; ;
Avvalgi ma'ruzalardan bizga ma'lumki paskal tilida 4 standart toifadagi
qiymatlar bor bo’lar :integer(butun), real (haqiqiy), char(matnli), boolean(mantiqiy) .
Bu toifadagi qiymatlar bilan bir qatorda Paskal tilida boshqa toifadagi
qiymatlarni ham ishlatish mumkin Lekin standart toifalardan farqli ravishda boshqa
toifalar dasturda aniq tavsiflanishi kerak Bu tavsiflashni quyidagilarda ko’rishimiz
mumkin
::== ::=( Toifalarni hamma tavsiflari toifalar bo’limida berilgan bo’lishi kerak
Toifalar bo’limi type(toifa) xizmatchi so’z bilan boshlanadi, keyin toifalar tavsifi yoziladi.
Toifalar tavsifi bir-biridan nuqta vergul orqali ajratiladi
::= type ; Misol: type
mantiqqboolean;
haftaq(dush, sesh, chor, pay, jum, shan, yaksh );
ish_kuni = sesh...jum;
Bu misolda 3 toifa tavsiflari bor. Birinchi qatorda standart mantiqiy toifaga
boshqa nom berilayapti – mantiq. Ikkinchisida yangi qayd qilingan toifa kiritilayapti
va unga hafta degan nom berilayapti. Uchinchisi yangi chegaralangan toifa kiritilayapti
unga ish_kuni degan nom berilayapti.
O’zlashtirish operatorlari

O’z tarkibiga ko’ra operatorlar ikki turga bo’linadilar:
sodda va
strukturalashgan. O’zining tarkibida boshqa operatorlar bo’lmagan operatorlar sodda
operator deyiladi. Bir yoki bir nechta operatorlardan iborat
operatorlar tarkiblashgan
deyiladi. Sodda operatorlarga o’zlashtirish, o’tish va protseduraga murojaat
operatorlari kiradi. Tarikblashgan
operatorlarga shartli, tanlash, takrorlash va tarkibiy
operatorlarga kiradi.
Tarkibiy
operator
BEGIN
va
END
xizmatchi so’zlari orasiga olingan
operatorlar ketma-ketligidan iborat.
Sintaksis diagramma har biri tavsiflanayetgan smeta o’zgaruvchini
qiymati
bo’lgan konstruktsiyalarini strukturasini grafik ko’rinishda tasvirlaydi. Diagrammani
alohida elementi bo’lib tilning asosiy simvoli yoki tushunchasi bo’lishi mumkin. Har
bir elementdan bitta yoki bir nechta strelka chikadi va undan keyingi elementga boradi.
Hech qanday chikmaydigan strelka diagrammaga kirish hisoblanadi.
Agarda strelka
hech qanday elementga karalmagan bo’lsa unda u diagrammadan chikish hisoblanadi.
Diagrammalarda asosiy simvollarni tushunchalardan ajratish uchun asosiy simvollar
shunday uzi yeziladi, tushunchalar <> ga olinadi.
(Savol: Biz yuqorida bir nechta bo’limlar ustida to’xtalib o’tdik. Paskal
tilida bu bo’limlarning qanday ahamiyati bor? Ular bizga qanday vazifalarni

tilida bu bo’limlarning qanday ahamiyati bor? Ular bizga qanday vazifalarni bajarishimizni osonlashtiradi?) Dasturlashtirishda bajariladigan harakatlar kontseptsiyasi Shuni eslatib o’tish lozimki,
dastur bu – masalani yechish jarayonini
ifodalovchi, ma'lum bir tilda ifodalangan, algoritm bo’lib, EHM bajaruvchi vosita
hisoblanadi. Paskal tilida yozilgan dastur to’gridan-to’gri EHMga emas, balki biror
bajaruvchiga muljallanki, unda qanday toifadagi qiymatlar bilan ishlay olishi va
qo’shimcha ko’rsatmalarsiz qanday amallarni bajara olishi belgilab bo’lishi kerak.
U yoki bu masalani yechish uchun kattaliklar ustida bajarilishi kerak bo’lgan
amallarni ko’rsatish uchun algoritmik tilda operator tushunchasi xizmat qiladi.
Dasturdagi har bir operator ma'lumotlarga ishlov berishning mustaqil, mantikan
tugallangan bosqichini ifodalaydi. Paskalda operatorning 8 ta turi ko’zda tutilgan. Har
qanday masalani yechish (bu berilgan ma'lum kattaliklardan) aniq qoidalar bo’yicha,
berilgan kattaliklardan boshqa kattaliklarni keltirib chiqarish jarayonidan iboratdir.
Yangi kattaliklarni hosil qilish qoidasi Paskalda ifodalar orqali beriladi. Oddiy hollarda
masalaning yechimini bitta formula yordamida ko’rsatish mumkin.
Masalan, to’gri burchakli uchburchakni berilgan a va v katetlar uzunligi
yordamida gipotenuza uzunligini topish uchun formula yordamida hisoblash o’tkazish
kifoya. Mana shunday, berilgan ifodaga karab, yangi qiymatni hisoblash kidasini
berish uchun paskal operatorlaridan biri – o’zlashtirish operatori ishlatiladi. Bunda
berilgan formula bo’yicha hisoblangan qiymat biror o’zgaruvchiga beriladi. Dastur
tuzish jarayonida faqatgina o’zlashtirish operatorlari bilan chegaralanishning iloji yo’q.
Dasturda hisoblashlarning barcha yo’llari kuzda to’tilgan bo’lishi va qanday hollarda u
yoki bu hisoblash yo’li tanlanishi kerakligi haqida axborot berilishi zarur.
Hisoblash jarayonlarini tashkil etish uchun tanlash operatorlari va o’tish
operatorlari ko’zda tutilgan. Bu kategoriyaga yana ulash operatorini ham kiritish
mumkin: bu ham tanlash operatori ammo u yordamida amallar emas, balki qayta
ishlashga beriladigan ma'lumotlar tanlanadi. Paskaldagi ma'lumotlarning aralash toifasi
sababli bu operator mavjuddir. Paskal tili yetarli samaradagi dasturni olish uchun
zamonaviy EHMning umumiy tavsifdagi tomonlarini hisobga oladi. Ko’p oddiy
algoritmlarni dasturlashtirishda asosan o’zlashtirish, kiritish-chiqarish operatorlaridan
foydalaniladi. Quyida shu operatorlarni ko’rib chiqamiz.
Mod
ul - I. X. Siddikov A. A. Abdumalikov

Mod
ul
Test1(
ms)
Test2(
ms)
Test3(
ms)
Test4(
ms)
O‘rtacha(
ms)
Sikli
k
test(
s)
1 NAN
O
1,62
1,67
1,55
1,58
1,6
1,14
2 UNO
1,64
1,58
1,57
1,55
1,59
1,53
3 MEG
A
1,48
1,42
1,42
1,44
1,44
0,99
4 STM
8
1,28
1,26
1,45
1,18
1,29
0,85
5 STM
32
1,25
1,27
1,4
1,23
1,28
0,81
Yuqoridagi jadvalda keltirilgan mikrokontrollerlar parametrlari va
ishlash tezligiga ko‘ra testlandi. Xar xil turdagi energiya ta’minoti
manbalari telekommunikatsiya stansiyalarining energiya istemoli
balansidan kelib chiqqan xolda uzluksiz elektr energiya bilan
taminlashga mo‘ljallangan. Manbalarning elektr energiya ishlab
chiqarishi xamda obyektlarning iste’molini monitoringi uchun tadqiq
etilayotgan mikrokontrollerlarning eng optimallari sinovdan o‘tkazildi
(2.10- rasm).
48
2.10-rasm.
Monitoring qurilmasini testlashdan olingan natijalar
Natija shuni ko‘rsatadiki Atmega328 mikrokontrolleri energiya
ta’minoti manbalarini monitoring jarayonlarini amalga oshirish xamda
dasturiy interfeyslar bilan bog‘lashda biz uchun eng maqbuli deb topildi.
Monitoring jarayonlarini amalga oshirishda xududlarda mavjud bo‘lgan
energiya ta’minoti manbalari xolatini aniqlashda, turli xil sezgir
elementlar va ulardan keluvchi malumotlarni qayta ishlab monitoring
ilovalariga yuborishda Atmega328, xamda signal uzatish modullaridan
tashkil topgan apparat majmua ishlab chiqildi[54].
Apparat
majmuani
ishlab
chiqishda
qo‘llanilgan
mikrokontrollerning real vaqtdagi foydali ish koefitsienti xisoblandi.
c
r
c
ф
T
)
T
T
(
К
−
=
(2.22)
Bu yerda K
F
–foydali vaqt koefitsienti, Ts-umumiy vaqt, Tr-
malumot uzatish vaqti.
Bu o‘rganish bosqichi simulyatsiya va tajriba to‘g‘ri degan
xulosaga kelishimizga imkon beradi. Arduinodan foydalangan holda real
model usulini joriy etishning ushbu tajribasi boshlang‘ich bosqichida
MP o‘qitish vositasi sifatida faqat bitta Arduino platformasi mavjud. Bu
g‘ayrioddiy emas, chunki, bir tomondan, MP tizimi faqat so‘nggi o‘n yil
ichida O‘zbekistonda rivojlangan bo‘lsa, boshqa tomondan
rivojlanayotgan Arduino dasturiy ta’minoti o‘qitish vositasi sifatida
endigina qabul qilishni boshladi va biz o‘tkazgan tajriba natijasida
malumot uzatish vaqti
Tr = 1.4233 ms
ni tashkil qildi.
|
FK
)
ФИО
Фойдаланувчи
_
номи
Парол
Фойдаланувчи

FK
)
ФИО
Фойдаланувчи
_
номи
Парол
Фойдаланувчи
Varchar(100)
Varchar(100)
Varchar(100)
ID (
PK
) INT
ID (
PK
) INT
Фойдаланувчи
_ID (FK)
INT
ходиса
_ID (FK)
INT
Сана
Вақт
Remote_ID
Varchar(100)
Time
data
Авторизация
ID (
PK
) INT
Тури
Varchar(100)
Ҳодиса
3.12-rasm.
Energiya ta’minoti monitoringi IDEF1x modeli.
IDEF1x modeli asosida energiya ta’minoti manbalari ish o‘rinlari
orasidagi mantiqiy munosabatlar va ketma ketliklar keltirib o‘tildi.
IDEF1x energiya ta’minotida xar bir mo‘dullarni to‘plam sifatida
ifodalab ko‘rsatildi. Yani eng muhim funksiyasi yuqori chap burchakda,
qo‘shimcha ravishda qoidalari kirish o‘qi har doim faoliyatning chap
chetiga keladi.
78
IV BOB. INFOKOMMUNIKATSIYA OBYEKTLARINING
ENERGIYA TA’MINOTINI MASOFADAN MONITORING
APPARAT-DASTURIY MAJMUALARI TADBIQI
4.1-§. Energiya ta’minoti qurilmalarining masofadan monitoringi
apparat va dasturiy majmualari integratsiyasi
Infokommunikatsiya obyektlari energiya ta’minoti tizimlari
monitoringida yaratilgan apparat bilan dasturiy majmua o‘zaro bir biri
bilan bog‘liq xolda xizmat ko‘rsatadi. Tarmoq infratuzilmasi, bu o‘z
navbatida bir-biri bilan birlashtirilgan kichik kichik tizimlardan iborat.
Energiya ta’minoti qurilmalari, infokommunikatsiya uskunalari, server
uskunalari, ish stansiyalari va boshqalarni o‘z ichiga oladi. Shu bilan
birga, "tizim integratsiyasi" tushunchasining mohiyati, prinsipial
jihatdan, atamaning o‘zi - tizimlarning birlanishi, yani alohida tarkibiy
qismlarning bir biri bilan uzviy bog‘liqligidir.
Yagona tizimda paydo bo‘ladigan xususiyatlarni berish uchun
ushbu tarkibiy qismlarni bir-biriga bog‘lash - tizimlarning har birida
alohida mavjud bo‘lmagan quyi tizimlardan birgalikda foydalanish
natijasida olingan qo‘shimcha afzalliklardir. Vujudga kelishning eng
oddiy misoli - bu operatsion va energiya ta’minoti monitoringida
axborot tizimlari o‘rtasidagi malumot almashinuvi tufayli energiya
ta’minoti qurilmalari xaqida qiyoslash natijasida boshqarish
jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Energiya ta’minoti monitoringida biz
ishlab chiqqan masofadan boshqarishga mo‘ljallangan dasturiy majmua
va apparat vositalarni o‘zaro integratsiya qilishda quyidagi asosiy
vazifalar yechildi[4; 125-139-b]:
tarmoqlarni tizim mamuriyati va uskunalarni texnik qo‘llab-
quvvatlash;
uskunalarga xizmat ko‘rsatish va favqulotda tamirlash;
uskuna o‘rnatish, operatsion tizimlar va dasturlarini o‘rnatish
xamda sozlash, ishga tushirish;
hisobotlarni taqdim etish bilan ishlashni nazorat qilish;
texnik va foydalanuvchilarni qo‘llab-quvvatlash, maslahat berish;
autsorser masofadan turib ishlash imkoniyati.
|
Z. A. Sulaymonova, D. A. Hazratova, S. A. Karomatov kolloid kimyo - bet 79

145
Nazorat savollari 1. Qanday hodisa kaogullanish hodisasi deb aytiladi?
1.1. Sekin va tez koagullanish nima?
2. Qaysi faktorlar natijasida kolloid sistemalar kaogullanadi?
2.1. Koagullanish ostonasi tushunchasiga izoh bering.
3. Gidrofil zollarning barqarorligi nimaga bog’liq ?
3.1. 10ml Fe(OH)
3
gidroliziga 2 ml 0,00125M Na
2
SO
4
eritmasi qo’shilganda
koagullanish sodir bo’ldi. Ushbu elektrolit uchun koagullanish ostonasini
hisoblab toping?
4. Gidrofob zollarning kaogullanishidan koagullovchi ion zaryadining roli
bormi?
5. Elektrolitlar gidrofil va gidrofob zollarga qanday ta’sir ko’rsatadi ?
6. Qaysi hollarda qaytar va qaytmas koagullanish yuz beradi?
6.1. Agar zolda elektrolitlar ta’sirida quyidagi koagullanish ostonasi qiymatlari
olingan bo’lsa, kolloid zarrachasining zaryad belgisini aniqlang:
l mmol C NaCl /
300
l mmol C MgCl /
2
l mol PO /
6
,
0
C
4
3
Na
l mmol C SO Na /
20
4
2
LABORATORIYA ISHI №7 SEDIMENTATSION ANALIZ. ZARRACHANING CHO’KISH TEZLIGINI VA O’LCHAMINI TOPISH Ishni bajarish. Dastlab tarozini tayanch vintlar (1 va 2) orqali sozlash
lozim. O’lchov tarozisiga maxsus yukni osamiz. Vintni bo’shatib,
moslashtirgich (3) ni o’ngga joylashtiramiz. Richag (4) yordamida strelka (5) ni
nolga keltiramiz. Strelka 9 (muvozanat ko’rsatgich) esa 8 bilan mos kelishi
kerak. Agar nol bilan o’xshashlik bo’lmasa, ko’rsatgichni vint (7) yordamida
shu holatga keltirish kerak. O’rnatilgan tarozini moslashtirish lozim. Kukundan
(masalan, tal’kdan) 0,5% li suspenziya tayyorlang. Buning uchun kukun
namunasini chinni hovonchaga solib, miqdori uncha ko’p bo’lmagan suv
146
ishqalang. Sedimentatsiya uchun stakanga solib, qolgan miqdor (1l) suvni
qo’shib aralashtiring. Boshqa stakanga shuncha miqdor suv soling, uning sathi
suspenziyali stakandagidek bo’lishi kerak. Stakanga ilgak (6) ka ilingan
kosachani solamiz va uni o’lchaymiz. Bu uchun vintni bo’shatib, moslashtirgich
(3) ni o’ngga joylashtiramiz va richag yordamida strelka 5 ni ko’rsatgich 9 bilan
8 chiziqlar moslashguncha harakatlantiramiz.
-rasm. Vintli tarozi - Z. A. Sulaymonova, D. A. Hazratova, S. A. Karomatov kolloid kimyo

147
minutda oxirida 5 minutda olinadi. Har bir interval uchun 2-3 marta o’lchovlar
olinadi va o’rtacha qiymati hisoblanadi. Agar har 5 minutdagi natijalar o’xshash
bo’lsa, tajribani tugating. Olingan natijalarni jadvalga kiriting va cho’kish egri
chizig’ini koordinatalarini tuzing.
13-jadval
Vaqt
oralig’i,
minut
Tajriba bosh-
langandan
cho’kish
vaqti, min
Cho’kma
bilan
birga
kosacha
massasi
p
1
,
mg
Cho’kkan
zarrachalar
massasi,
p,
mg
Cho’kmaning
nisbiy
massasi, %
Taqsimlanish egri chizig’ini tuzish ucun quyidagilarni bilish lozim:
1)
g
)
d
-
2(d
9
K
1
tenglama bo’yicha K ni hisoblang.
g - og’irlik kuchini tezlashtirish (m/s
2
)
η – suyuqlikning qovushqoqligi; n∙s/m
2
d va d
1
– zarracha va suyuqlik zichliklari, kg/m
3
2) sedimentatsiya egri chizig’i bo’yicha t
min
va t
max
ni aniqlang;
3)
t
H
k
r
formula bo’yicha r
max
va r
min
ni hisoblang.
4) fraksiyalar sonini belgilang (odatda 5,6) va r
max
va r
min
ni har bir
fraksiya uchun aniqlang.
5) belgilangan nuqtalarda o’tkazilgan chiziq bo’yicha har bir fraksiya
uchun nisbiy massani aniqlang.
6) Δr va p/Δr ning qiymatini har bir fraksiya uchun hisoblab, jadvalni
to’ldiring.
Ho‘llanishning miqdoriy ifodasi

60
Tenglama (17) dan ko‘ramizki, cos
θ
qanchalik katta bo‘lsa, ho‘llanish
shunchalik kuchli bo‘ladi, agar θ o‘tkir burchak bo‘lsa, cosθ>0; bu holda qattiq
jism ayni suyuqlik bilan yaxshi ho‘llanadi; bunday sirt liofil sirt hisoblanadi.
Agar θ o‘tmas burchak bo‘lsa, cosθ<0 bo‘lib, bu sirt ayni suyuqlik bilan yomon
ho‘llanadi u liofob sirt deyiladi. Demak, θ=90
o
yoki cosθ=0 bo‘lgan holat
sirtining liofillik yoki liofoblik chegarasini ifodalaydi.
0>
Z. A. Sulaymonova, D. A. Hazratova, S. A. Karomatov kolloid kimyo - bet 81

149
33-rasm. Sirt taranglik izotermasi bo’yicha adsorbsiya izotermasi (a) ni
tuzish va Lengmyur tenglamasidagi konstanta (b) ni aniqlash
Shu izotermadan foydalangan holda Gibbs tenglamasidan G ni hisoblang.
dc
d
RT
c
-
G
Buning uchun σ=f(c) egri chizig’iga bir necha nuqtalarni belgilab,
ordinata o’qi bilan kesishguncha tutashtiring. Xuddi shunday absissa o’qiga
parallel chiziqlarni ordinata o’qi bilan kesishgunga o’tkazing. (33-rasm a) ABD
uchburchagidan
;
BD
AB
tg
dc
d
-
tg
topiladi. Har bir konsentratsiyaga
ordinata o’qidan Z kesma to’g’ri keladi. Kesmaning uzunligi
dc
d
1
-c
z
va
dc
d
1
c
z
-
sirt tarangligiga teng bo’ladi.
dc
d
RT
c
-
G
tenglamaga z ning olingan
qiymatini qo’yib,
RT
z
G
ni olamiz. Z ning qiymatidan foydalanib, adsorbsiya
G ni hisoblang. Absissa o’qiga konsentratsiyani, ordinata o’qiga esa
adsorbsiyani qo’yib, adsorbsiya izotermasini chizing. 0,2-0,15mol/l
konsentratsiya oralig’ida grafikni chizish qiyinchilik keltirib chiqaradi, shuning
uchun
1
2
va
1
2
с
с
с
hisoblanadi va
с
qiymati 0,175M li o’rtacha
konsentratsiya uchun aniqlanadi. Quyidagi jadval to’ldiriladi:
-rasm - I. X. Siddikov A. A. Abdumalikov

77
oldingisini to‘ldiradigan lokal modellar qurildi. Shundan so‘ng lokal
modellar
birlashtirilib energiya ta’minoti manbalari haqida bir butun kompozison
tasvirga xosil qilindi [4; 132-133-b].
IDEF1x funksional modellashtirish
uslubi asosida energiya
ta’minoti manbalari monitoringi uchun tuzilgan tahlili metodologiyasi
qurildi. Ushbu uslub murakkab energiya ta’minoti bosharuvida,
uskunalarni, dasturiy majmuani loyihalashda keng qo‘llanildi.(3.12-
rasm)
Вилоят
ID (
PK
) INT
Varchar(100)
Станция
Вилоят
_
номи
ID (
PK
)
Станция
_
номи
Вилоят
_ID (
FK
)
INT
INT
Varchar(100)
ID (
PK
)
INT
Манба
_ID(
FK
)
INT
Қуёш ЭТМ
Аккумулятор ЭТМ
Дизел ЭТМ
Шамол ЭТМ
Float
Float
Float
Float
Натижа
Манба
ID (
PK
)
Номи
INT
INT
Varchar(100)
Станция
_ID(
FK
)
INT
Масъул
_ID (
-rasm - I. X. Siddikov A. A. Abdumalikov

80
•
Gibrid energiya ta’minotini boshqarish moduli;
•
Dastur uchun qo‘yladigan funksional talablarni o‘z ichiga oladi:
•
Operatsion tizim windows server yoki linux server uchun
mo‘ljallangan ixtiyoriy distribyutlardan biri;
•
Malumotlar bazasini boshqarish tizimi uchun PostgreSQL 9.5 yoki
undan yuqori versiyalari Web server apache yoki ngix;
•
Server internet tarmog‘iga ulangan bo‘lishi
va kamida internet
tezligi 100Gbayt bo‘lishi talab qilinadi.
-rasm - I. X. Siddikov A. A. Abdumalikov

58
operator tomonidan zarur bo‘lganda tizimni tahlil qilish va malumotlar
bazasiga uzluksiz taminlab berish uchun mo‘ljallangan. GSM moduli
Arduino mikrokontroller blokining D0 (RX), D1 (TX) raqamli portiga
ulangan bo‘lib, manbalarning quvvatlari, sarflanayotgan energiya va
adaptiv boshqaruv to‘g‘risidagi ma’lumotlarni monitoring markazi
serveriga real vaqt davomida mobil internet tarmog‘i orqali yuborish
uchun hizmat qiladi.
Model yordamida energiyani MET, ShET, QET, AB sidan va manbalar
kombinatsiyasidan olishda qurilmaning chiqish signali o‘zgarishlarini
tadqiq qilinadi[94; 36-37-b, 95; 88-89-b ].
- rasm - I. X. Siddikov A. A. Abdumalikov

52
Бошланиш
Ўзгартириш бўлагининг дастлабки маьлумотлари
Ф
(
П
)
чизиқли ва бир текис
Магнит оқимлари
тақсимланишини хисоблаш
Сезгир элемент параметрларини
хисоблаш
Рационаллик мезони ва мақсад
функцияси ташкил этувчиларини
хисоблаш
Ўзгартириш бўлаклари
параметрларини хисоблаш
Бирламчи миқдорларни
хисоблаш
Параметрлар
Ўзгартириш бўлаги
параметрларини рационаллаш
Рационаллаш усулини танлаш
Қурилма ўзгартириш бўлакчалари
параметр ва катталикларини
хисоблаш
Тамом
Ха
Йўқ
Ха
Йўқ
I. X. Siddikov A. A. Abdumalikov - bet 32

59
Jadvalda keltirilgan ikki elementli bir fazali birlamchi tokni
ikkilamchi kuchlanish ko‘rinishidagi signalga o‘zgartirishning
ishlash
tamoyilini tahlili asosida uch elementli apparatlar ishonchliligini
aniqlash imkon beruvchi holatlari shaklida keltirilgan[76;77].
Birlamchi toklar monitoringi apparatlarining elementlarini mumkin
bo‘lgan ishonchli ishlash holati belgilovchi faktorlaridan hisoblanadi.
Birlamchi toklarni ikkilamchi signalga o‘zgartirish
uch elementli
apparatning asosiy o‘zgartirish elementlarini (magnit o‘zgartirish
elementi – magnit o‘zak, sezgir element (Rogovskiy belbog‘i,
ikkilamchi oddiy yoki yassi o‘lchov chulg‘ami va tarmoq tok
o‘tkazgichini ish holatda bo‘lish ehtimolligi
mos ravishda quyidagicha
qabul qilingan:
;
99
.0
магнит
=
P
;
99
.
0
элемент
сезгир
=
P
;
99
.
0
чулгам
бирламчи
=
P
(2.32)
Uch elementli apparatning ish holatlarini ko‘rsatkichlarini
umumlashtirib, 2.5–jadvalda keltirilgan apparatning ishchi holati
ehtimolliklari modellari asosida majmuaning
umumiy ish qobiliyati
ehtimolligi shakllantirilgan.
2.5 – jadval.
Uch elementli apparatning ishchi holati ko‘rsatkichlari
№
Apparat
aloxida
elementi
holati
Apparat ishchi
holati
ehtimolligini
xisoblash modeli
Apparat
elementlari va
ularning holatlari
Natijalari
1.
S1
3
2
1
I. X. Siddikov A. A. Abdumalikov - bet 27

|
I. X. Siddikov A. A. AbdumalikovBog'liq Monitoring algoritimlari2.4-§. Energiya ta’minoti manbalarining monitoringi apparatidagi
signal o‘zgartirish jarayonlarini parametrik tadqiqi
Energiya ta’minoti manbalari monitoringi apparatlari jarayonlarini
signal o‘zgartirish va xolatlarni masofadan nazorat qilishning kompleks
tizimlarini joriy etishda signal o‘zgartkichlarining elementlarini tanlash
mezonlari aloxida o‘rin tutadi. Ushbu mezonlardan kelib chiqqan xolda
ishlab chiqilgan algoritm va apparat taminotning funksional imkoniyati
quyidagilar bilan izohlanadi [40].
- elektr energiya manbalarini miqdorini aniqlash va joriy etish
xarajatlarini qoplash muddatini kamaytirishni e’tiborga olish, energiya
manbalari o‘rnatilmagan holatda transformator va kabeldagi qo‘shimcha
isroflarni aniqlash, bir yillik elektr energiya iqtisodini hisoblash va
boshqaruv tadqiqotlari jarayonida o‘zgartiriluvchi quvvat miqdorlarini
aniqlash;
- akkumlyatorlar, UPS kabi qurilmalardagi tok va kuchlanishni
doimiy ravishda monitoringi qilib borish xamda natijalarni grafik
ko‘rinishida monitoring tizimiga yuborish.
Energiya ta’minoti manbalarini masofadan monitoring
qurilmalarida uzluksiz signal o‘zgartirish va xolatlarni masofadan
monitoringi qilishdp qurilma tuzilishining o‘zgartirish bo‘laklarini
ratsional tanlash tadqiqot algoritmi blok sxemasi 2.11-rasmda
keltirilgan.
50
Бошлаш
Қурилма
параметрларини
киритиш
Параметрларни хисоблаш
чиқиш тавсифларини
хисоблаш
5
≤
эчиқ
U
Қурилманинг рационал
тузилмаси катталикларини
хисоблаш
Катталиклари ва
параметрларини
чоп этиш
Тамом
Қурилманинг мониторинг
тизими талаблари ва
тамойиллари
Қурилманинг ўзгартириш
қисми
,
бўлакаларини танлаш
Қурилманинг ўзгартириш
катталикларни хисоблаш
Ўртача қийматларни
оптимизациялаш
Йўқ
Ха
|
| |
§ 9. DISPERS SISTEMALARNING SIRT HODISALARI

52
uni 10 bo‘lakka bo‘lsak, uning hajmi o‘zgarmaydi, lekin uning sirti 60 sm
2
bo‘lib qoladi, bu esa liofob kolloidlarning xarakterli xususiyatlaridan biridir.
Fazalararo sathning mavjudligi sirt taranglik birligidan xabar beradi.
Suyuqlik o‘z sirtini mumkin qadar kamaytirishga intiladi. Demak, suyuqlik
sirtini kattalashtirish uchun ish sarf qilish kerak. Suyuqlik sirti kamaygnda
energiya ajralib chiqadi. Demak, suyuqlikning sirt qavati ma`lum
energiya
zapasiga ega va uni suyuqlikning sirt energiyasi deyiladi.
Suyuqlik sirtini 1 sm
2
kattalashtirish uchun sarf bo‘lgan energiya miqdori
shu suyuqlikning sirt taranglik koeffitsenti yoki sirt tarangligi deyiladi. Sirt
taranglikning o‘lchamligi sirt birligiga to‘g’ri keladigan energiya miqdori bilan
ifodalanadi: SGS sistemasida erg/sm
2
=din∙sm/sm
2
= din/sm bilan, SI
sistemasida Dj/m
2
= N∙M/m
2
=N/M bilan ifodalanadi.1 Dj/m
2
= 1000erg/sm
2
=
1N/M= 1000din/sm ekanligini nazarda tutish kerak. Sirt tarangligining kelib
chiqish sababi suyuqlik molekulalari orasidagi bog’lanishdir. Ayni modda
molekullari orasidagi bog’lanish qancha kuchli bo‘lsa,
ularning sirt tarangligi
shuncha katta qiymatga ega bo‘ladi.
Ma`lumki, kolloid sistemalarning barcha xossalarini geterogenlik va
disperslikka bog’lash mumkin. Dispers sistemalarning geterogenlik yoki ko‘p
fazalik belgisi kolloid kimyoda fazalararo sirtlar,
sirt qavatlar mavjudligini
ta`minlovchi belgi sifatida namoyon bo‘ladi.
Dispers sistemalarning disperslik darajasi (D) deganda, dispers
zarrachaning o‘lchami a ga teskari qiymat tushuniladi. Bu o‘rinda yana uchinchi
termin – solishtirma sirt S
sol
tushunchasi ham ishlatiladi.
U quyidagicha
ta`riflanadi: fazalararo sirt kattaligi S ning ayni faza hajmi V va nisbati shu
fazaning solishtirma sirti deb ataladi:
V
S
S
sol
- tajriba. Kumush iodid zolining o’zaro koagullanishi

144
borishi kuzatilib boriladi. Teskari zaryadli zollar qo’shilgandan
keyin har qaysi
probirkadagi suyuqlikni yaxshilab chayqatish lozim.
Tajriba vaqtida dispers faza tez cho’kkan probirkaga tegishli raqamlar
jadvaldan topib, ramkaga olib qo’yiladi. Musbat
va manfiy zaryadlangan
zarrachali kolloid eritmalar manfiy (-) va musbat (+) ionlari bilan belgilanadi.
Ikkala ionning o’zaro ta’siri quyidagi sxema bilan ko’rsatilishi mumkin:
nAgJ xJ
-
+ nAgJ xAg
+
→ 2nAgJ + xAgJ → (2n + x) AgJ↓
Qarama-qarshi zaryadga ega bo’lgan kolloid
zarrachalar ekvivalent
miqdorda o’zaro ta’sir etishi natijasida zaryadsizlangan kumush yodid
cho’kmaga tushadi.
12 - jadval
Kuzatish natijalari quyidagi tartibda yoziladi:
Probirkalarning raqami
1
2
3
4
5
6
7
8
9 10 11
Zaryadlari
manfiy zaryad-
langan zol, ml hisobida
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
0
Zaryadlari musbat zaryad-
langan zol, ml hisobida
9
8
7
6
5
4
3
2
1
9
10
Zollar aralashtirilgandan ke-
yin zarrachalar
zaryadi
Zolning birortasi ortiqcha olinsa, zolning
yangi misellalari vujudga
keladi. Bu holni quyidagi sxema yordamida ko’rsatish mumkin.
MAgJ xAg
+
+ nAgJ eJ
-
→ (m+n+e) AgJ (x-e) Ag
+
Bunday sharoitda musbat zaryadlangan
zarrachalari bor zol uchun
barqaror bo’lmaydi. Agar x < e bo’lsa, u holda kolloid zarrachalar manfiy
zaryadga ega bo’ladi.
-§. Masofadan monitoring tizimining ma’lumotlar

76
va malum davrda to‘plangan malumotlar asosida qaror qabul qilish
tizimini xam joriy etishdir. Bundan tashqari foydalanuvchi uchun
qurilmalar ish xolati xaqida va energiya isrofi xaqida doimiy statistik
malumotlarni to‘plashni taminlab beradi. Modelni qurishda “aloqa”
mavjud obyektni, jarayonni yoki hodisani, abstraksiyasi sifatida keladi.
Atribut manba turidan kelib chiqib, maxsus nom bilan belgilandi,
qiymatlar to‘plamidan mumkin bo‘lgan qiymatlar qabul qilinadi.
“Mohiyat – aloqa” modelidagi bog‘lanishlarga, ikki mohiyat o‘rtasidagi
har bir bog‘lanish turiga tegishli munosabatlar kiritildi. Loyiha haqidagi
axborot diagramma ko‘rinishida rasmiylashtirildi, buning uchun
quyidagi belgilar kiritiladi: mohiyat turlari – to‘rtburchak bilan
tasvirlandi va ular mos mohiyatlar bilan yo‘nalishsiz qirralar bilan
bog‘lanadi. Malumotlar bazasini loyixalashda yanada ishonchlilikni va
malumotlar aniqliligi oshirish maqsadida moxiyat aloqa diagrammasi
ishlab chiqildi (3.11-rasm).