Parallel qo‘zg‘atishli generatorning o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish jarayoni

Parallel qo‘zg‘atishli generatorning o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish jarayoni. Zavod sinovidan o‘tgan har qanday O‘T mashinasi magnit zanjirining
po‘lat qismlarida qoldiq magnit oqimi Ф
qol
mavjud bo‘ladi. Agar shunday
magnit oqimi mashinada bo‘lmasa, uni hosil qilish uchun tashqi O‘T
manbaini qo‘zg‘atish chulg‘amiga ulab qisqa muddatli tok o‘tkazish kerak
bo‘ladi.
6.7-rasm. Yakorining aylanish chastotasi n=const bo‘lganda, parallеl qo‘zg‘atishli
gеnеratorning o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish
jarayonini tushuntirishga oid chizma
*
*
51
Agar yakor birlamchi motor yordamida aylantirilsa, uning chulg‘amida
F
qol
ta’sirida, dastlab kam miqdorda EYK (E
qol
) hosil bo‘lib, uning ta’sirida
«yakor chulg‘ami–qo‘zg‘atish chulg‘ami» yopiq zanjirida kam miqdorda
tok vujudga keladi. Bu tok, o‘z navbatida, qo‘zg‘atish chulg‘amida MYK
F
qoz
ni hosil qilib, uning ta’sirida qo‘shimcha magnit oqimi Ф
qoz.
hosil
bo‘ladi. Mashina o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish uchun bu oqimning Ф
qol
ga
nisbatan yo‘nalishi hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi. Agar bu
oqimlarning yo‘nalishi qarama-qarshi bo‘lsa, mashinaning magnit zanjiri
magnitsizlanadi va o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish jarayoni boshlanishga imkon
bo‘lmaydi. Bu oqimlar mos yo‘nalgandagina qo‘zg‘atish oqimining
natijaviy qiymati osha boradi. Bu esa yakor chulg‘amidagi EYK ning
ko‘payishiga, demak, qo‘zg‘atish toki I qoz
va oqimi Ф
qoz
larning oshishiga
hamda yakor chulg‘ami EYK ning navbatdagi oshishiga olib keladi va
hokazo.
Agar r
qoz
const bo‘lsa, qo‘zg‘atish zanjiridagi kuchlanish pasayishi
(I
qoz
r
qoz
) qo‘zg‘atish tokiga to‘g‘ri mutanosib ravishda o‘zgaradi
(6.7-rasm, 1). Bu to‘g‘ri chiziq lar o‘qi bilan burchak hosil qilib o‘tadi.
Bu burchakni uning tangensi orqali qo‘yidagicha aniqlanadi:
tg (m
u
m
I
)AB OB (m
u
m
I
)(I qoz
r
qoz
) I qoz
r
qoz
. (6.3)
Demak, mashina salt ishlashida o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish jarayonining
tugagan nuqtasi «A» va koordinatalar boshi 0 orqali o‘tgan to‘g‘ri
chiziqning abstsissalar o‘qiga nisbatan qiyalik burchagi qo‘zg‘atish
zanjirining qarshiligi r
qoz
ga to‘g‘ri mutanosibda bo‘lar ekan. r
qoz
ning
ortishi bilan 6.7-rasmdagi A nuqta SIX egri chizig‘i bo‘yicha 0 nuqta
tomon siljiydi. r
qoz
ning 1-to‘g‘ri chiziqqa to‘g‘ri kelgan qiymatidan katta
bo‘lgan qandaydir qiymatda to‘g‘ri chiziq SIX egri chizig‘ining
boshlang‘ich qismiga urinma (6.7-rasm, 3) bo‘ladi. Qarshilikning ana shu
qiymatiga kritik qarshilik (r
qoz.kr ) deyiladi. Bunda generator o‘z-o‘zini
qo‘zg‘ata olmaydi.
Agar qo‘zg‘atish zanjiri parametrlari r
qoz
<
.
r
qoz.kr bo‘ladigan qilib
tanlangan bo‘lsa, unda «A» nuqtada o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish jarayonining
turg‘unligi ta’minlanadi. O‘z-o‘zini qo‘zg‘atish jarayonining «A» nuqta
bilan cheklanishi magnit zanjirining to‘yinishi hodisasi tufayli bo‘ladi.
Demak, parallel qo‘zg‘atishli O‘T generatori o‘z-o‘zini qo‘zg‘atishi uchun quyidagi shartlar bajarilishi kerak ekan: 1) qoldiq magnit oqimi
Ф
qol
ning mavjud bo‘lishi; 2) qo‘shimcha magnit oqimi Ф
qosh
qoldiq
magnit oqimi Ф
qol
bilan bir xil yo‘nalishda bo‘lishi; 3) qo‘zg‘atish
52
zanjirining qarshiligi r
qoz
kritik qarshilik r
qoz.kr dan kichik bo‘lishi
(r
qoz
r
qoz. kr ).
Bu shartlar nconst (nn
kr ) bo‘lgandagi parallel qo‘zg‘atishli O‘T
generatori o‘z-o‘zini qo‘zg‘atishining asosiy shartlari hisoblanadi.