nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Vojib- according to Hanafiy’s sact it is used for the actions that must be done when the order doesn’t come straight in the Koran.
Galaxa

|
Vojib- according to Hanafiy’s sact it is used for the actions that must be done when the order doesn’t come straight in the Koran.
Galaxa
|
bet | 113/139 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 1,89 Mb. | | #148083 |
Bog'liq Мавзу Фалсафа фанининг предмети, ма=сади, вазифалари ва муаммолVojib- according to Hanafiy’s sact it is used for the actions that must be done when the order doesn’t come straight in the Koran.
Galaxa – yahudiylikdagi diniy, oilaviy va fuqarolik qonunlari majmui.
Galakha-it is religious ,marital,citizenship collecation laws of Jewishs.
Dao – daosizm dinidagi oliy ilohiyot
Dao- superior theology of Daosism.
Diakon (yunoncha — xizmatchi) – xristian cherkovlaridagi eng quyi ruhoniylik darajasi.
Diacon (greek – servant) – the mos lowest level of clergyman in the Christian church.
Yepiskop – (qad. yunon. «nazorat qiluvchi») ko`p xristian cherkovlarida – oliy ierarx. Barcha arxiereylarning (patriarx, mitropolit, arxiepiskop) umumlashgan nomi.
Episcop- (ancient greek. “supervisor”) In most Christian churchs –superior ierarx.It is the generalized name of (patriarx,mitropolit,arxiepiscop) all arxiereys.
Esseylar – qadimiy yahudiylikdagi oqim.
Esseys- it is the ancient trend of Jevish.
Jabroil – Alloh bilan payg`ambarlar o`rtasida elchi vazifasini bajaruvchi farishta.
Jabroil- embassador angel between Allah and prophets.
Johiliya – (arab. «yagona Allohni tanimaslik») Arabiston yarim orolining islom dinidan avvalgi davri shunday atalgan.
Jahiliya- (Arabic “don’t recognize single Allah”) Saudi Arabua peninsula was naed so,before Islam religion period.
Zabur – Dovud payg`ambarga tushirilgan kitob. “Qadimgi Ahd” tarkibiga kiritilgan bo`lib, turli qo`shiq va madhiyalardan iborat.
Zabur- It is the book of was given to Davud.It was submitted to ‘Ancient Treaty’ and consists of different songs.
Zakot – (arab. «tozalanish, poklanish») islomning besh ruknidan biri. Mol-mulk nisobiga (muayyan miqdorga) etgach, uning qirqdan biri (2,5 %) kambag`allar foydasiga sadaqa sifatida beriladi.
Zakot-(Arabic.’to be cleaning’) One of five rukns of islam.When possession is enough, it is given to the poor its 2,5% as a charity.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Vojib- according to Hanafiy’s sact it is used for the actions that must be done when the order doesn’t come straight in the Koran.
Galaxa
|
Yuridik departamentning vazifalari

|
Yuridik departamentning vazifalari
|
bet | 3/6 | Sana | 24.09.2024 | Hajmi | 242,03 Kb. | | #272199 |
Bog'liq aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaYuridik departamentning vazifalari
Bank va uning tarkibiy bo’linmalari, ularning mansabdor shaxslari faoliyatida qonuniylikni ta’minlashda qatnashish, uning tarkibiy bo’linmalari xodimlarining huquqiy madaniyatini oshirishda qatnashish va uning tarkibiy bo’linmalari mulkining saqlanishini huquqiy vositalar orqali ta’minlash ishlarini tashkil qilish, bankning shartnomaviy-huquqiy va talabnoma-da’vo ishlarini yuritishda qatnashish hamda sudlarda va boshqa idoralarda bankning mulkiy va boshqa manfaatlarini huquqiy himoya qilish.
Kreditlash departamentining vazifalari
Bankda kreditlash amaliyoti bo’yicha umumiy faoliyatni muvofiqlashtish, bunda mijozlarga kredit ajratish bosqichidan to kredit so’ndirilguncha bo’lgan butun jarayon ustidan nazoratchi funksiyasini bajarib, amaldagi me’yoriy hujjatlar hamda kreditlash tamoyillariga mos holda sifatli va minimal darajadagi xatarga tortilgan bank kredit portfelini shakllantirish, bank uchun kreditlash faoliyatini tashkil etish va unga doir munosabatlarni tartibga soluvchi hamda muvofiqlashtiruvchi asosiy mezon hisoblangan Kredit siyosatini va Kreditlash tartiblarini ishlab chiqish hamda ushbu tartiblar asosida filiallarda samarali kreditlash faoliyatini yo’lga qo’yish.
Investisiya faoliyatini muvofiqlashtirish va loyihalarni boshqarish markazi (departament maqomida)ning asosiy vazifalari
Investitsiya jarayonlarida bankning ishtirokini yanada kengaytirish, eksportbop va import o’rnini bosuvchi investitsion loyihalarni moliyalashtirishga ajratilgan uzoq muddatli kreditlash faoliyatini bankda tashkil etish va nazorat qilish, investitsiya loyihalarini moliyalashtirish maqsadida jalb etilgan kredit liniyalari mablag’laridan o’z vaqtida va samarali foydalanishni tashkil etish.
Bank kartalari biznesini rivojlantirish boshqarmasining asosiy vazifalari
Bank kartalarining emissiyasini amalga oshirish, ularni saqlash va hisobini yuritish, ishlatilishi nazorat qilish, bank tomonidan terminallar, bankomatlar va infokiosklarni o’rnatish, va ular bilan bog’liq operatsiyalarni amalga oshirish, bank kartalari bilan bog’liq yangi xizmat turlarini joriy etib borish.
|
| |
Shaxsiy bog'lov haltachasi

101
Qolgan aholiga ish, o'qish, turar joyida tartibli holda havotozalagichlar
(respiratorlar) ber iladi; aholi mustaqil ravishda changa qarshi matoli
niqoblarni (PTM-1), doka-paxtali bog'lovlarni va boshqa oddiy nafas yo'larini
himoyalovchi vositalarni o'zi tikib oladi, tyer i qavatlarini himoyalash uchun
uy kiyimlariga oid turli narsalarni tayyorlab qo'yiladi, yaktak chopon ( plaщi),
yopinchoq (nakidki), rezinkali poyabzal va boshqalar.
Kimyoviy
asab-falaj
xususiyatli
zaharlovchi
moddalar
bilan
zararlanganlikning dastlabki alomatlari namoyon bo'lsa, shaxsiy doridon
(ShD-AI-2) dagi antidotdan - qarshi moddadan, tarendan foydalanish, tyer
iga va kiyim-kechaklarga tomchi-suyuq zaharlovchi modda tushganda,
ifloslangan joy larga qisman, shaxsiy kimyoga qarshi (IPP-8) suyuqlik
vositasida sovunli suv bilan sanitar ishlovini berish lozim.
Zararlangan o'choqlarda uning qismlaridan (zona) chiqilgach ko'p hollarda
(ba'zan hamma vaqt) atrof-muhit ham zaharlovchi kimyoviy moddalar bug'i
bilan ifloslanganligi bois havotozalagichlarni ruxsatsiz, o'z boshimchalik
bilan yechish mumkin emas.
Ixtisoslashgan shoshilinch tibbiy yordam brigadasi

328
toksikologik 6 kishi, ruhiy tyer apevtik 5 kishi, radiatsion 5 kishi, yuqumli 7 kishi,
pediatrik 6 kishi, radiologik 9 kishi, sanitar – profilaktik brigadalar mavjud.
ISHTEB kerakli farmoyish olinishi bilan Favqulotda vaziyat tumaniga
zararlanganlarni shoshilinch mutaxassis (malakali) tibbiy yordam ko’rsatishga
chiqish (uchish) uchun o’zining yuki bilan 6 soat davomida, ixtisoslashgan
doimiy shay tibbiy yordam brigadasi bir soat davomida tayyor bo’lishi kerak. Bu
vaqt tibbiy taktik vaziyatni hisobga olgan holda tegishli sog’liqni saqlash organi
buyrug’iga asosan 2 soatgacha ko’paytirilishi mumkin.
Brahman-someone of the highest rank in the Hindu Faith.
Budda

|
Brahman-someone of the highest rank in the Hindu Faith.
Budda
|
bet | 112/139 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 1,89 Mb. | | #148083 |
Bog'liq Мавзу Фалсафа фанининг предмети, ма=сади, вазифалари ва муаммолBrahman-someone of the highest rank in the Hindu Faith.
Budda – (sanskr. «nurlangan, oliy haqiqatga erishgan») buddizm asoschisi Siddxartxa Gautamaga berilgan nom.
Budda- (Sanskrit “shined ,achieved superior truth”)it is the name of Siddhartha Gautama,founder of Buddhism.
Varna – (sanskr. «sifat, rang») qadimiy hind jamiyatidagi diniy-sinfiy kasta.
Varna-(Sanskrit “quality,colour”)the religious casta in ancient indian society.
Vasaniya - (arab. «vasan» – «yog`ochdan ishlangan but») butparastlik.
Vasaniya-(Arabic “vasan”) –woodmade teple) idolaterance.
Vahiy – ilohiyot bilan insonlarning payg`ambarlar orqali muloqot yo`li.
Vahiy-it is the way of meeting between theology and people by prophets.
Veda – (sanskr. «bashorat») Qadimiy Hindistonning shimolida yashagan xalqlarning muqaddas kitobi.
Veda-(sanskr. “prophesy”) it is the sacred book of people who lived in ancient India.
Vedalar (véda — “bilim”, “ta’limot”) – hinduiylik dinining sanskrit tilida yozilgan qadimiy muqaddas yozuvlari to`plami..
Vedas (veda- “knowledge”, “education”)-it is the ancient sacred writings collecation of Hinduism which written in Sanskrit.
Vijdon Erkinligi – diniy e’tiqod erkinligi.
Conscience liberity -it is the liberity of religious believe.
Vinaya-Pitaka – Tripitakaning rahboniylik odobi va xonaqoh nizomiga bag`ishlangan qismi.
Vinaya-Pitaca – It is the part which devoted toTripicat’s mosque’s law and modesty.
Vishtaspa – zardushtiylikni qabul qilib, uning tarqalishida Zardushtga yaqindan yordam bergan Baqtriya podshosi.
Vishtaspa- A Padishah of Baqtria who accepted Zoroastrian religion and helped him to spread.
Vojib – Hanafiy mazhabi ta’limotiga ko`ra, Qur’oni karimda to`g`ridan-to`g`ri buyruq kelmagan holda bajarilishi shart bo`lgan amallarga nisbatan ishlatiladi.
|
| |
Shaxsiy kimyoviy moddalarga qarshi haltacha (IPP

98
Shisha yoki plastmass idishcha va doka-paxtali piliklar zich ber kitilgan
(gyer metichnaya) g'ilofga solingan bo'ladi. Shaxsiy kimyoga qarshi
haltachalardan foydalanish chog'ida, idishchadagi suyuqlik piliklarga
shimdiriladi va tyer iningsh hamda kiyimning zararlangan joylarini artiladi.
Shuni unutmaslik zarurki. shaxsiy kimyoga qarshi haltachadagi idishchaga
solingan suyuqlik zaharlovchi modda bo'lib, uni ko'zga tushishi xavflidir.
himoyalovchi ко zoynak; 2 - terlagan

80
mato tasmalari tiqiladi va ustiga bogianadi.
Ushbu niqob boshga mahkam,
zich tegib turishi uchun, tepa chokiga rezinka tasmalar,
pastki chok qismi
esa, tugun qilinib, 2 tepa burchaklariga rezinka tasma ulanadi. U orqali
o'tadigan havo, niqobning barcha qismida chang zarrachalaridan forig'
bo'ladi.Yuqorida keltirilgan nafas yo'llarini zarar langan
havodan tozalash
uchun tavsiya etilgan matoli niqoblar yumshoq niqoblar qatoriga kiradi.
Qattiq niqoblarni esa, havotozalagichlar va respiratorlar misolida ko'rildi.
Yumshoq niqoblarning birontasi ham bo'lmagan hollarda nafas yo'llarini
zararlangan havodan himoyalash maqsadida, qo'l ostidagi narsalardan
(sochiq, sharf, ro'molcha va boshqalar) samarali foydalansa bo'ladi.
Tyer ini himoyalovchi vositalar
Tyer ini himoyalash vositalari, tananing ochiq qismlari,
kiyim -kechaklar,
poyabzal va boshqa olingan narsalarni tomchi-suyuq holatdagi kimyoviy
zaharlovchi moddalar,
radiofaol changlardan, baktyer ial qurol vositalaridan
va qisman yorug'lik nurlanishdan saqlash ilinjida, qo'llaniladi. Ularni maxsus
va kundalik hayot jarayonlarida kiyiladigan kiyimlar ga ajratiladi. Maxsus
xiliga umumqo'shin himoya majmuasi (OZK-obщevoyskovoy zaщitnыy
kostyum) va yyengil himoya kastumi (Jl-l-legkiy zaщitnыy kostyum) kiradi;
2-xili esa turmushdagi kiyiladigan kiyim-kechaklardan iborat bo'ladi.
Faoliyat ko'rsatish jihatidan maxsus tiqilgan shaxsiy
himoya kiyimlari havo
o'tqazmaydigan (so`zg'ich jihatli) va alohidalash xususiyatiga ega. Keyingisi
o'zidan havoni o'tqazmaydi.
Suzg'ich xususiyatli matolardan tiqilgan shaxsiy
himoya kiyimlari
vaqtincha yoki doimo kiyib yurishga mo'ljallangan bo'ladi. Uning
asosini ip-
gazlamali kiyim tashqi l qilib, uni maxsus kimyoviy ishlovdan o'tqaziladi.
Sanitariya-gigiyena jihatiga ko'ra bunday kiyimni doimo kiyib yursa bo'ladi.
Kombinezondan tashqari, yer kaklarning ichki kiyimlari (ko'ylak); o`zun
ishton (kalsoniy); ip-gazlamali shlemosti avrasi va 2 juft paytavalar (ularning
81
bir jufti kombinezonga shimdirilgan kimyoviy modda bilan ishlovdan o'tgan)
ham kiradi.
Havo o'tqazmaydigan matolardan tiqilgan alohidalovchi himoya kiyimlari
zich (gyer metichnыe), butun tananing hamma qismlarini ber kituvchi va
zaharlovchi kimyoviy moddalarning tomchilaridan saqlovchi (kastumlar,
kombinezonlar) hamda qisman yoki mutlaqo zich bo'lmaganlarga ( negyer
metichnыe) (yaktaklar, yopinchoqlar (nakidki), fartuklar va boshqalar)
ajratiladi. Zich bo'lmaganlari yoki qisman zich bo'lganlari
tananing ochiq qismlarini tomchi-suyuq holatdagi zaharlovchi moddalardan
himoyalovchi kiyimlarga umumqo'shin himoya majmuasi (OZK),
yyengil
Respiratorlar - Hayot faoliyati xavfsizligi

78
12 soat mobaynida ishlashlari, bolalar esa faqat 4 soat foydalanishlari ko'zda
tutiladi. Bolalar uchun R-2B (bolalar-D-detskiy).
Respirator-2 ning kamchiliklari quyidagilardan iborat:
1) nafas olingan havoni kislorod bilan boyitmaydi;
2) zaharlovchi kimyoviy moddalarning gazli va bug'li ko'rinishidan
asramaydi.
Respirator ShB-1 «JIenecroK»ning R-2 dan farqi unchalik katta bo'lmay
yuqori darajadagi sorbsiyalash xususiyatlari bilan ajralib turadi. Undan
tashqari, «Lepestok» ning ishlash muddati o`zoqroq.
Nafas a'zolarini himoyalovchi oddiy vositalar
Bunday vositalar aholi tomonidan xuddi respiratorlardan foydalangan kabi
qo'llanilishi mumkin. Ularning tuzilishi sodda bo'lib, tayyorlash jarayoni ko'p
vaqtni, maxsus ishlovdan o'tgan
matolarni talab etmaydi, kam harajatlidir.
Shu boisdan ham aholining ko'pchiligi uchun ayni oddiy himoya
vositalaridan foydalanish tavsiya qilinadi. Bunday vositalarga oddiy dokadan
tayyorlangan va doka-paxtali niqoblar kiradi. Oddiy dokali niqoblarni
tayyorlash uchun toza doka olinib, 4-6 qavat qilib taxlanadi. Taxlam
o'lchamlari shunday bo'lishi kerakki, u odamning bo’rni va og'zini to'la-to'kis
ravishda ber kitishi zarur.
Doka-paxtali niqobni yaratish uchun 1 metr uzunlikda va eni 50 sm bo'lgan
toza doka, ayniqsa mazkur
maqsadda shasha doka as qotadi, chunki shasha
dokaning teshiklari maydaroq bo'lib, o'zi esa ma'Ium darajada qalinroqligi
bilan oddiy dokadan ajralib turadi. 50 sm enli doka 2 ga bo'linadi. Uning o'rta
qismiga o'lchamlari: uzunligi 30 sm, eni 20 sm, qalinligi 2 sm qilib paxta
qatlami to'shaladi. Dokaning cheti paxta tomon qayriladi. Dokaning paxtadan
tashqari (2-tomonda) qismi, 2 ga qirqiladi, go'yoki shimning oyoq qismi kabi.
Shunda doka-paxtali niqobning 4 ta oyog'i paydo bo'ladi. Pastki oyoqlar bosh
79
ustiga,
yuqori oyoqlar esa, boshning orqa qismiga bog'lanadi. Bunday niqob
og'iz va burun teshiklarini zich qilib ber kitishi kerak (40-rasm).
40-rasm. Paxta-dokali niqob.
Doka-paxtali niqoblar, odatda, 1 marta foydalanish uchun tavsiya etiladi.
Ammo, unga yaxshilab ishlov ber ilsa (dezinfeksiya, degazatsiya), imqoniyat
yo'q joylarda, qaytadan ishlatish mumkin.
Respiratorlarning ishlash muddati tugagach, changi qoqilib,
ichki tomoni
sathi nam latta bilan artiladi.
Ko'zni himoyalovchi maxsus ko'zoynaklar shaxsiy himoya vositalaridan
biri bo'lib, ular ko'zlarni yorug'lik nurlanishidan saqlaydi. Ularning ishlash
prinsiplarining asosi bo'lib, fotoxrom va infraqizil yorug'lik so`zg'ichlari
xizmat qiladi. Bunday ko'zoynakdan foydalanish,
ehtiyotkorlik bilan amalga
oshirilishi kerak. Ommaviy qirg'in qurollari qo'llanilgan o'choqlarda,
ko'zoynaklardan foydalanib bo'lgach, ularga yaxshilab ishlov ber ilishi va
g'ilofga solib qo'yish lozim (41-rasm).
Aytilganlardan tashqari, nafas
yo'llarini
salbiy
omilfardan himoyalash maqsadida, changga qarshi
matoli niqoblardan (ChQMN) ham foydalanilsa
bo'ladi.
Ularga misol qilib, ChQMN-1 (PTM-1) ni
keltirish mumkin. Bunday niqob 2-4 qavatli matodan
tayyorlanib, tiniq varaqlar qo'yilgan ko'z o'rinlari
ochiladi. Uni boshga biriktirish uchun chetlariga
41-rasm. Kuzni himoyalovchi markali
vosita:
OP F / -
IEEE 802.11b standartining o‘ziga xos xususiyatlari

152
ko‘zda tutgan. Keyingi IEEE 802.11b versiyada asosiy standartga
amaldagi qo‘shimcha hisoblanadigan 1, 2, 5,5 va 11 Mbit/s uzatish
tezliklari aniqlanadi.
Fizik daraja.
IEEE 802.11b standarti orqali 2,4 dan
2,4835 GGsgacha chastoatlar diapzonini ishlatish ko‘zda tutilgan
bo‘lib, u sanoat, fan va tibbiyotda linsenziyasiz foydalanish uchun
mo‘ljallangan. Ruxsat etish ishlab chiqaruvchiga beriladi va
buyurtmachiga
mahsulot
sotib
olinganidan
keyin
sertifikat
ko‘rinishida uzatiladi. Bu yerda ta’kidlash kerakki, O‘zRda bu
chastotalar diapazonidan foydalanish sertifikatlardan tashqari,
Radiochastotalar bo‘yicha davlat qo‘mitasida (RCHDQ) ruxsatni
olinishi talab qilinadi.
Fizik darajada IEEE 802.11 standarti orqali ikkita radiokanallar
turlari (DSSS va FHSS) ko‘zda tutilgan bo‘lib, ular o‘sha bir spektrni
kengaytirish texnologiyaini ishlatadi.
standartining - Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

|
Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligiBog'liq Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari u802.16
standartining
rivojlanishi
va
uning
qisqa
xarakteristikasi.
2001 yilning dekabrida qabul qilingan standartning
dastlabki versiyasi 10 - 66 GGs chastotlar diapazonini qamrab oladi va
bitta tashuvchi chatotada (Single Carrier, SC) modulyatsiyalashni
ko‘zda tutadi. Lekin 2003 yilning yanvarida standartga 802.16a
to‘ldirish qabul qilingan bo‘lib, u 2 - 11 GGs diapazonlardagi shahar
tarmoqlari uchun KPSU qurilmalariga mo‘jallandi. Bitta tashuvchida
modulyatsiyalashdan tashqari, murakkabroq modulyatsiyalash turi –
ortogonal chastotaviy multiplekslashdan (Orthogonal Frequency
Division Multiplexing, OFDM) foydalanishga ruxsat etiladi. 802.16a
qurilmalari ADSL- va kabelli modemlar bilan muvaffaqiyatli
raqobatlashisha olishi ko‘zda tutiladi. Bunday tizimlarni qurish arzon
tushishi kerak, chunki simlarga zarurat yo‘qoladi.
802.16 standartining yangi versiyasi 2004 yilning 24 iyunida
qabul qilingan. U oldingi versiyaning nomini oldi va IEEE 802.16 –
2004 nomi ostida e’lon qilindi. Keyin yangi IEEE 802.16e to‘ldirish
ishlab chiqildi, u mobil qurilmalar qo‘llab-quvvatlanadigan 802.16
standarti qurilmalarini ta’minlashga chiqarildi.
Sinab ko‘rilgan OFDM texnologiya yaxshi natijalarni ko‘rsatdi.
Yangi texnologiyalarning o‘ziga tortishi shundan iboratki, ular zich
shahar qurilishlari sharoitlarida, ya’ni yirik shaharlar va atrofida
KPSU bozori eng tez rivojlanayotgan boshqa millionlab aholili
shaharlar ichida foydalanishga mo‘ljallangan 802.16 standarti va
uning 802.16a kengaytmasining asosiy texnik xarakteristikalari
keltirilgan.
Abonentlar qurilmalaridan bazaviy stansiyaga
trafikni uzatish
(kiruvchi yo‘nalish deyiladigan uplink) ko‘p stansiyali ulanishning
ikkita DAMA (so‘rov bo‘yicha ulanish) va TDMA (kanallar vaqt
bo‘yicha ajratiladigan ulanish) usullari kombinatsiyasiga asoslanadi.
Fizik daraja paketlari tuzilmasi MAC-daraja paketining o‘zgaruvchan
uzunligini qo‘llaydi. Uzatkich randomizatsiyalash, halaqitbardosh
kodlash va QPSK, 16 QAM va 64 QAM (oxirgi ikkita
modulyatsiyalash usullari opsiyalar sifatida ko‘zda tutilgan)
algoritmlari bo‘yicha modulyatsiyalashni amalga oshiradi.
|
| |
Bazaviy stansiyadan abonentlar qurilmalariga

158
Shunga ko‘ra, IEEE instituti 802.16 standartga to‘ldirishni ishlab
chiqdi, u 2-11 GGs chastotalarga tegishli bo‘ldi va bir chastotali
uzatishdan (Single Carrier, SC) tashqari, ortogonal chastotaviy
multiplekslash (Orthogonal Frequency Division Multiplexing, OFDM)
va bunday multiplekslash asosidagi ko‘p tomonlama ulanishni (OFD
Multiple Access, OFDMA) ko‘zda tutdi.
OFDM rejimida 256 ta nimtashuvchilarni bir vaqtda uzatilishiga
ruxsat etiladi. Elementar simvolning uzunligini oshirish hisobiga
(taxminan shuncha marta) bir vaqtda to‘g‘ri va to‘siqlardan qaytgan
signallarni qabul qilish yoki umuman bazaviy stansiya to‘g‘ri
ko‘rinish chegaralaridan tashqaridagi faqat qaytgan signallarda ishlash
mumkin.
Xavfsizlik.
IEEE 802.16 standartida har bir abonentlar
kompleksi X.509 raqamli sertifikat bilan imzolangan, u ishlab
chiqaruvchi tomonidan qurilmaga “tiqilgan” va hatto sertifikatning 10
yillik amal qilish muddati tugaganidan keyin ham o‘zgartirilishi
mumkin emas. Raqamli imzo asosida bazaviy stansiyada abonentlar
kompleksini autentifikatsiyalash bo‘lib o‘tadi, bunda bazaviy va
abonentlar stansiyalari shifrlangan kalitlar bilan almashadi va xavfsiz
(shifrlangan) bog‘lanishni o‘rnatadi. Shifrlash uchun kalitlar to‘plami
va 3-DES algoritmning o‘zi hatto qo‘lga kiritishda ochilishning
murakkabligini ta’minlaydi. Trafikni shifrlash mexanizmi har bir
virual bog‘lanish uchun bir vaqtda ikkita kalit bilan ishlaydi, bu
paketlarni yo‘qotilishi mumkin bo‘lgan muhitda sinxronlashtirishni,
bir-birlarini qoplaydigan kalitlar hayoti vaqtlari esa bog‘lanishning
ishonchliligini ta’minlaydi.
O'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi o'rta maxsus kasb-hunar ta'limi markazi - bet 112

123
Jinoyat kodeksida jazodan ozod qilishning quyidagi turlari ko'rsatilgan:
1) javobgarlikka tortish muddatining o'tib ketganligi munosa-bati bilan jinoyat uchun javobgarlikdan ozod qilish (64-
modda);
2) qilmish yoki shaxs ijtimoiy xavfliligini yo'qotganligi muno-sabati bilan javobgarlikdan ozod qilish (65-modda);
3) aybdor o'z qilmishiga chin ko'ngildan pushaymon bo'lgan-ligi munosabati bilan javobgarlikdan ozod qilish (66-
modda);
4) yarashilganligi munosabati bilan jinoiy javobgarlikdan ozod qilish (66'-modda)
5) kasallik tufayli javobgarlikdan ozod qilish ( 67-modda); 6)amnistiya akti asosida javobgarlikdan ozod qilish (68-
modda); 7)voyaga yetmagan shaxsga nisbatan majburlov chorasini qo'llagan holatda javobgarlikdan ozod qilish (88-
modda).
Jinoiy javobgarlikdan ozod qilish huquqiyjihatdan jinoyat sodir etgan shaxsni sodir etilgan qilmishning barcha
huquqiy oqibatlari: sud hukmi asosida davlat tomonidan tayinlanadigan va shaxsni rasmiy tarzda jinoyatchi, deb
topadigan ta'sir chorasidan, jazodan va sudlanganlikdan ozod qiladi. Shuningdek, bu institutning qo'llanilishi barcha
turdagi jinoyat protsessual majburlov va ehtiyot choralarini bekor qiladi. Shaxsni jinoiy javobgarlikdan ozod qilish
uning aybsizligini anglatmaydi va uni fuqarolik-huquqiy, masalan, sodir etgan qilmishi uchun mulkiy javobgarlikni
qo'llash, shuningdek, ma'muriy, intizomiy ta'sir choralaridan ozod qilmaydi.
O'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi o'rta maxsus kasb-hunar ta'limi markazi - bet 60

|
O'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi o'rta maxsus kasb-hunar ta'limi markaziBog'liq 67. Жиноят хукуки умумий кисм
9.3. Jinoiy javobgarlikning ma'muriy, intizomiy
va fuqaroviy javobgarlikdan farqi
Jinoiy javobgarlik faqat uning o'zigagina xos bo'lgan belgilarga ega bo'lib, bu belgilari orqali ma'muriy
intizomiy fuqaroviy javobgarliklardan farq qiladi:
1)
qo'llanish asoslari bo'yicha:
jinoiy javobgarlik qilmishida Jinoyat kodeksida nazarda tutilgan jinoyat tarkibining
barcha belgilari mavjud bo'lsagina qo'llanadi. Javobgarlikning boshqa turlari (intizomiy, fuqaroviy javobgarlik)da
jinoyat munosabati bilan keltirilgan zarar yoki boshqacha huquqbuzarlik uchun qo'llanadi;
2)
qo 'llashning mazmuni bo yicha:
jinoiy javobgarlik sodir etilgan jinoiy qilmish uchun faqat davlat nomidan sud
tomonidan ayblov hukmi chiqarish bilan bog'liq bo'lgan, Jinoyat kodeksida nazarda tutilgan jinoiy jazo yoki boshqacha
majburlov chorasini qo'llanishi bilan bog'liq bo'lib, shaxsning huquqiy holatini jiddiy cheklashdan iboratdir.
Javobgarlikning boshqa turlarida esa, hatto sud tomonidan tayinlangan majburlov chorasi ham davlat nomidan
tayinlanmaydi. Demak, jinoiy javobgarlik, o'z mazmuniga ko'ra, javobgarlikning eng og'ir turi hisoblanadi;
3)
javobgarlikning qo 'llanish subyekti bo 'yicha farqi:
jinoiy javobgarlik faqat sud tomonidan tayinlanadi va qonuniy
kuchga kirgan ayblov hukmida ifodalanadi. Boshqa birorta organ yoki mansabdor shaxs jinoiy javobgarlikka tortishga
haqli emas. Javobgarlikning boshqa choralarini sud tomonidan ham boshqa idora va mansabdor shaxslar tomonidan
ham qo'llanishi mumkin;
4)
go 'llanish tartibi bo 'yicha farqi:
jinoyat-protsessual qonunida jinoiy javobgarlikka tortishning maxsus tartibi
belgilangan bo'lib, faqat Jinoyat-protsessual kodeksida tergov organlari va sudning jinoiy javobgarlikka tortish
to'g'risidagi faoliyati tartibga solinadi. Boshqa javobgarlik turlari yuzasidan javobgarlikka tortish tartibi boshqa huquqiy
normalar bilan tartibga solinadi;
5) javobgarlikka tortiladigan subyektlarning doirasi bo 'yicha farqi:
jinoiy javobgarlik shaxsiy xususiyatga ega bo'lib,
faqat jismoniy shaxslargina jinoiy javobgarlikka tortiladi. Masalan, korxonadan chiqayotgan iflos suvlar suv yoki atrof-
muhitni ifloslantirsa va buning uchun Jinoyat kodeksida nazarda tutilgan oqibat yuz bersa, korxona emas, balki
korxonadagi buning uchun mas'ul bo'lgan jismoniy shaxslar javobgarlikka tortiladi.
Boshqa turdagi javobgarlik, masalan, fuqaroviyjavobgaryuridik shaxslar bo'lishi mumkin.
|
| |
SYATning tasniflanishi va asosiy ko‘rsatkichlari

|
SYATning tasniflanishi va asosiy ko‘rsatkichlariBog'liq Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari uSYATning tasniflanishi va asosiy ko‘rsatkichlari.
Radiotelefon
aloqasi va ma’lumotlarni uzatish xizmatlarini taqdim etishga
mo‘ljallangan SYATlarning tasniflanishi asosiga quyidagi belgilar
qo‘yilgan:
-
Ishlatiladigan orbitalar turi
. Bu belgi bo‘yicha barcha
SYATlar geostatsionar orbitadagi (GEO) va nogeostatsionar
orbitadagi kosmik apparatlar (KA) ikkita tizimlarga bo‘linadi. O‘z
navbatida, nogeostatsionar orbitalar past orbitali (LEO), o‘rta orbitali
(MEO) va elliptik (HEO) orbitalarga bo‘linadi. Bundan tashqari, past
orbitali aloqa tizimlari ko‘rsatiladigan xizmatlar turlari bo‘yicha little
LEO asosidagi ma’lumotlarni uzatish tizimlari, big LEO radiotelefon
tizimlari va mega LEO keng polosali aloqa tizimlariga (adabiyotlarda
Super LEO belgilash ham ishlatiladi) bo‘linadi.
-
Tizimning xizmatga tegishliligi
. Radio aloqa Reglamentiga
muvofiq uchta asosiy xizmatlarga ajratiladi:
– qayd etilgan sun’iy yo‘ldoshli aloqa (QESYA) – bir yoki bir
necha sun’iy yo‘ldoshlar ishlatilganida ma’lum qayd etilgan
punktlarda joylashgan ESlar orasidagi radioaloqa xizmati;
– harakatdagi sun’iy yo‘ldoshli xizmat – bir yoki bir necha
sun’iy yo‘ldoshlar qatnashadigan ESlar orasidagi radioaloqa xizmati;
– radioeshittirish sun’iy yo‘ldoshli xizmati (RESYX) – sun’iy
yo‘ldoshli retranslyatorlar signallari to‘g‘ridan-to‘g‘ri aholi qabul
qilishi uchun mo‘ljallangan radioaloqa xizmati. Bunda abonentlar
sifatili nisbatan oddiy va uncha qimmat bo‘lmagan qurilmalarga ham
individual, ham jamoaviy qabul qilish to‘g‘ridan-to‘g‘ri hisoblanadi.
-
Tizimning maqomi (statusi)
. Tizimning vazifasi, xizmat
ko‘rsatiladigan hududni qamrab olish darajasi, yer usti
stansiyalarining joylashtirilishi va tegishliligiga bog‘liq. SYATning
maqomiga bog‘liq ravishda xalqaro (global va hududiy), milliy va
idoraviy SYATlarga bo‘lish mumkin.
|
| |
Jinoiy javobgarlik asoslari - O'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi o'rta maxsus kasb-hunar...

56
Jinoyat huquqiga taalluqli bo'lgan jinoyat tarkibi elimentlaridan adabiyotlarda jinoiy javobgarlikka tortish uchun
sodir etilgan qilmishning mavjud bo'lishi yagona asos bo'ladi.
Jinoiy javobgarlikka tortish uchun asos shaxs tomonidan jinoyat tarkibi mavjud bo'lgan ijtimoiy xavfli qilmish
sodir etilgan vaqtdan boshlab vujudga keladi. Biroq, uni aniq bir shaxsga nisbatan tatbiq etish uchun yuridik hujjat —
sudning qonuniy kuchga kirgan ayblov hukmi mavjud bo'lishi lozim. Sudning hukmi jinoiy javobgarlikni qo'llashning
asosi hisoblanadi.
Jinoyat kodeksining 5-moddasida fuqarolarning qonun oldida tengligi prinsipi belgilangan bo'lib, unga ko'ra:
«Jinoyat sodir etgan shaxslar jinsi, irqi, millati, tili, dini,
ijtimoiy kelib chiqishi, e'tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeyidan
qat'iy nazar, bir xil huquq va majburiyatlarga ega bo'lib, qonun oldida tengdirlar». Bu asos hech qanday shaxs holatni
yaxshilovchi yoki yengillashtiruvchi holat bo'lib
hisoblanmaydi, degan xulosa kelib chiqishiga sabab bo'ladi.
Jinoyat kodeksining 8-moddasida: «Hech kim aynan bitta jinoyat uchun ikki marta javobgarlikka tortilishi
mumkin emas», deyilgan. Bitta qilmish uchun ikki marta jinoiy javobgarlikka tortmaslik faqat jinoiy javobgarlikka xos
xususiyatdir. Ammo bitta jinoyat uchun jinoiy javobgarlik bilan bir qatorda boshqa javobgarlik choralari ham qo'llanishi
mumkin. Masalan, jinoyat tufayli yetka-zilgan moddiy zarani qoplash (fuqaroviy javobgarlik), ishdan bo'shatish
(intizomiy javobgarlik).
Harakatdagi SYA - Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

141
tuzilmalarida, tabiiy ofatlar hududlarida va favqulodda vaziyatlarda
aloqani tashkil etish uchun mo‘ljallangan.
HSYAning rivojlanishidagi sifatli sakrash ma’lumotlarni raqamli
uzatish usullarini joriy etilishi bilan va nogeostatsionar orbitalardagi
(past aylanishli va o‘rtacha balandlikli) KAlar asosida sun’iy
yo‘ldoshli tizimlarning birinchi loyihalarini paydo bo‘lishi
tufayli
bo‘lib o‘tdi. Bunday sun’iy yo‘ldoshlarning orbitalari Yer sirtiga
yaqin, bu an’anaviy yer usti stansiyalarining o‘rniga
kichik hajmli
terminallar (telefon go‘shagi) va uncha katta bo‘lmagan antennalarni
ishlatilishi imkoniyatini beradi.
Hozirgi
vaqtda
dunyoda
past
orbitalardagi
KAlardan
foydalanadigan 30 tadan ortiq milliy va xalqaro (hududiy va global)
loyihalar mavjud. Ulardan eng ma’lumi Globalstar, Iridium, Orbcomm
(AQSH), shuningdek Rossiyaning "Gonets" va "Signal" loyihalaridir.
O'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi o'rta maxsus kasb-hunar ta'limi markazi - bet 65

62
Yaroqsiz obyekt (predmet)ga suiqasd qilish shaxsning xatosi tufayli jinoyat qonuni bilan qo'riqlanadigan
obyektga zarar yetkazilmasligida ifodalanadi. Bunda shaxs jinoyat obyektiga nisbatan emas, balki predmetiga nisbatan
xato qiladi. Shaxsni o'ldirish maqsadida yaroqsiz quroldan o'q o'zish, aybdor tomonidan zahar, deb hisoblangan, lekin
zararsiz bo'lgan kukunni shaxsga berish bunga misol bo'la oladi. Yuqoridagi misollardan suiqasdni yaroqsiz suiqasd,
deb hisoblash qiyin. Yaroqsiz suiqasdda shaxs jinoyatni tugatish maqsadidda aniq bir obyektga tajovuz qiladi, ammo
xatoga yo'l qo'yganligi tufayli o'z maqsadiga erisha olmaydi.
Yaroqsiz vosita bilan suiqasd qilish suiqasdning yana bir turi hisoblanadi. Bunga ham yuqoridagi misollarni
keltirish mumkin. Yaroqsiz obyektga suiqasd qilish jinoyat sodir etish vositasi umuman yaroqsizligi va undan
belgilangan maqsadda foydalanib bo'lmasligi bilan farqlanadi.
SYATning tasniflanishi va asosiy ko‘rsatkichlari

|
SYATning tasniflanishi va asosiy ko‘rsatkichlariBog'liq Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari uSYATning tasniflanishi va asosiy ko‘rsatkichlari. Radiotelefon
aloqasi va ma’lumotlarni uzatish xizmatlarini taqdim etishga
mo‘ljallangan SYATlarning tasniflanishi asosiga quyidagi belgilar
qo‘yilgan:
- Ishlatiladigan orbitalar turi. Bu belgi bo‘yicha barcha
SYATlar geostatsionar orbitadagi (GEO) va nogeostatsionar
orbitadagi kosmik apparatlar (KA) ikkita tizimlarga bo‘linadi. O‘z
navbatida, nogeostatsionar orbitalar past orbitali (LEO), o‘rta orbitali
(MEO) va elliptik (HEO) orbitalarga bo‘linadi. Bundan tashqari, past
orbitali aloqa tizimlari ko‘rsatiladigan xizmatlar turlari bo‘yicha little
LEO asosidagi ma’lumotlarni uzatish tizimlari, big LEO radiotelefon
tizimlari va mega LEO keng polosali aloqa tizimlariga (adabiyotlarda
Super LEO belgilash ham ishlatiladi) bo‘linadi.
-Tizimning xizmatga tegishliligi. Radio aloqa Reglamentiga
muvofiq uchta asosiy xizmatlarga ajratiladi:
– qayd etilgan sun’iy yo‘ldoshli aloqa (QESYA) – bir yoki bir
necha sun’iy yo‘ldoshlar ishlatilganida ma’lum qayd etilgan
punktlarda joylashgan ESlar orasidagi radioaloqa xizmati;
– harakatdagi sun’iy yo‘ldoshli xizmat – bir yoki bir necha
sun’iy yo‘ldoshlar qatnashadigan ESlar orasidagi radioaloqa xizmati;
– radioeshittirish sun’iy yo‘ldoshli xizmati (RESYX) – sun’iy
yo‘ldoshli retranslyatorlar signallari to‘g‘ridan-to‘g‘ri aholi qabul
qilishi uchun mo‘ljallangan radioaloqa xizmati. Bunda abonentlar
sifatili nisbatan oddiy va uncha qimmat bo‘lmagan qurilmalarga ham
individual, ham jamoaviy qabul qilish to‘g‘ridan-to‘g‘ri hisoblanadi.
-Tizimning maqomi (statusi). Tizimning vazifasi, xizmat
ko‘rsatiladigan hududni qamrab olish darajasi, yer usti
stansiyalarining joylashtirilishi va tegishliligiga bog‘liq. SYATning
maqomiga bog‘liq ravishda xalqaro (global va hududiy), milliy va
idoraviy SYATlarga bo‘lish mumkin.
|
| |
Radiouzatish - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А....

142
VSAT
Hozirgi vaqtda geostatsionar KAlar asosida korporativ sun’iy
yo‘ldoshli tarmoqlarni qurish uchun VSAT (Very Small Aperture
Terminal) deyiladigan kichik stansiyalar ishlatilmoqda, dunyoda
ulardan hozirgi vaqtda 250 mingtadan ortiq. VSAT tarmoqlari
geografik olisdagi foydalanuvchilarni yagona raqamli aloqa
tarmog‘iga birlashtiradi. Lekin global SYATdan farqli ravishda VSAT
tarmoqlarining xizmat ko‘rsatish zonasi tor parsial zonalarga
ajratilgan bo‘lib, ulardan har biriga bitta tor nur bilan xizmat
ko‘rsatiladi [17].
Bort komplekslarining zamonaviy energetik ko‘rsatkichlarida
VSAT-stansiyalar uncha katta bo‘lmasligi, ularning antennalarini
o‘lchamlari esa 0,5 - 0,6 metrlar (Ka-diapazon) va 1 - 1,5 metrlarni
(Ku-diapazon) tashkil etadi. Bunday terminallar foydalanuvchilarning
ish joylari yaqinida joylashtirilishi mumkin. 0,5 metrdan kam
diametrli antennali yer usti stansiyalari USAT (Ultra Small Aperture
Terminal) deyiladi.
Аvtomobil 
radiostansiyasi - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R....

164
3. Turli guruhlar abonentlarining o‘zaro bog‘lanishi imkoniyati;
4. Aloqaning xavfsizligi;
5. Talab qilinadigan halaqitbardoshlik;
6. Nutq signallarini qabul qilishni tushunarliligining yuqori
sifati;
7. Chastotalar polosalaridan foydalanish samaradorligi;
8. Mobil stansiyaning past energiya iste’moli;
9. Aloqani boshqarishning operativligi, shu jumladan, turli
darajalarda boshqarishni ta’minlash, aylanma aloqa imkoniyati,
boshqarish markazi orqali aloqani ta’minlash, aloqa kanallarini
ustivorlikli o‘rnatilishi imkoniyati.
Nazorat savollari - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov,...

Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari»
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari u
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari»
|
Raqamli RRLlarni qurish - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov,...

129
o‘rnatilishi mumkin. Bu holda radioliniyalarni qo‘llanilishining asosiy
yo‘nalishlari quyidagilar bo‘lishi mumkin:
-
Magistral. RRL shahar SDH/SONET tarmoqlariga kiradi
va halqalarni birlashtirish va olisdagi ulanish tugunlarini ulash uchun
xizmat qiladi. Liniya ham optik tolaga transport muqobili yoki uni
zahiralashtirish uchun ishlatilishi mumkin;
-
ATM tarmog‘iga ulanishni tashkil etish. RRL ATM oxirgi
tarmoq qurilmasi va ATM ulanish konsentratori bilan ulanadi;
-
ATM, FAST INTERNET va boshqa tarmoqar bilan o‘zaro
uyg‘unlashtirish.
Butun dunyoda infratuzilma istalgan turdagi ma’lumotlarni
uzatilishini ta’minlaydigan va simli, radio, radioreleli va sun’iy
yo‘ldoshli (kosmik) aloqadan kompleks foydalanishga asoslangan
integratsiyalangan
birlamchi
transport
tarmog‘i
sifatida
rivojlanmoqda. Radioreleli aloqa bu tuzilmada o‘zining munosib
o‘rniga egallaydi.
U yoki bu turdagi aloqa turini yoki ularning kombinatsiyasini
tarmoq infratuzilmasida qo‘llanilishi masalasi aniq bir geografik
sharoitlar, shuningdek iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy omillar,
davlatning mudofasi va xavfsizligi ehtiyojlariga bog‘liq ravishda hal
etiladi. Texnik aloqa vositalari va ularning qo‘llanilishi usullari
yagona tizimga bog‘lanishi kerak. Bu bilan aloqa masalalarini
echishga ortib borayotgan e’tibor va barcha turlardagi, shu jumladan
radioreleli aloqa texnik vositalarini keyingi rivojlantirish va ishlatish
zarurati bilan shartlanadi.
Nazorat savollari - Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari

220
15. ANALOG VA RAQAMLI TELEVIDENIYE QABUL QILGICHLARI
15.1. Televizion qabul qilgichning tuzilmasi
Televizion qabul qilgichda (15.1- rasm) antenna qabul qilgan televizion
radiosignalni televizion trubka ekranidagi tasvirga teskari o‘zgartirish jarayoni
amalga oshiriladi.
15.1-rasm. Televizion qabul qilgichning tuzilmasi
Kanallar selektori va chastota o‘zgartirgichda chastotalar kanallarini ajratish
va qabul qilingan radiosignalni oraliq chastotaga o‘zgartirish amalga oshiriladi.
Tasvir va ovozni asosiy kuchaytirish oraliq chastotada bo‘lib o‘tadi.. Bu yerda
Kanallar
selektori va
chastota
o’zgartirgich
Tasvir oraliq
chastota
kuchaytirgichi
Video
detektor
Video
kuchaytirgich
Kineskop
Satr
bo’yicha
yoyish
Dastlabki 
kuchaytirgich

122
8.6- rasm. Mikroprotsessor orqali boshqariladigan uzatkich sxemasi
Fazaviy avtomatik sozlash sxemasi bo‘yicha qurilgan va o‘zgaruvchan
bo‘lish koeffitsientili bo‘lgichli raqamli chastota sintezatori yordamida quyidagilar
amalga oshiriladi:
– berilgan qadamli chastotalar ishchi to‘rini shakllantirish;
– ikkinchi modulyatsiyalash bosqichi – nimtashuvchi chastotalar (
F
1
va
F
2
chastotalar) signallari bilan uzatkichning
f
dev
deviatsiyali tashuvchi chastotasini
chastotaviy modulyatsiyalash.
Shakllantirilgan signal oldin dastlabki YuCh kuchaytirgichda, keyin esa
chiqish YuCh signali quvvati kuchaytirgichida kuchaytiriladi. Dastlabki
kuchaytirgich 20…30 dB kuchaytirish koeffitsientili YuCh integral sxema
hisoblanadi. Uzatkichning chiqishida yon tashkil etuvchilarni –60 dBgacha
so‘ndirishni ta’minlaydigan polosali filtr o‘rnatiladi.
Indikatsiyalash moduli – simvolli raqamli-harfli indikator yordamida barcha
uzatiladigan ma’lumotlar va bajariladigan operatsiyalarni aks ettirish amalga
chastotaviy aniqligi - Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari

146
Radioaloqaning ishonchliligini oshirish uchun chastotani o‘rnatilishi xatoligi
va uni ishlash jarayonida o‘zgartirish qabul qilgichning o‘tkazish polosasini
kengaytirish bilan kompensatsiyalanadi:
ΔF
O’P
=ΔF
S
+2Δf
QQ
bu yerda
ΔF
S
– qabul qilinadigan signal spektri;
Δf
QQ
– qabul qilgichning
chastotaviy aniqligi orqali aniqlnadigan uning absolyut nosozlanishi.
Chastotaviy nostabillikni kompensatsiyalash uchun o‘tkazish polosasini
kengaytirish qabul qilgichning sezgirligini kamayishiga olib keladi, chunki bunda
chiqishda uning shovqinlar sathi ortadi.
Signallarning buzilishi
qabul qilgichning chiqishida birlamchi signallarning
qayta eshittirilishi sifatini aniqlaydi.
Signallarning buzilishlari nochiziqli, amplitudaviy-chastotaviy va fazaviy-
chastotaviy buzilishlarga bo‘linadi.
Boshqarish bloki - Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari

Boshqarish bloki
D
115
4. TV uzatkich modulyatori kirishidagi va chiqishidagi signallar spektrlari
qanday ko‘rinishga ega?
5. Raqamli televizion tizimning tuzilish sxemasini tushuntiring.
6. Raqamli TV aloqa tizimining uzatish qismi qanday qismlardan tashkil
topgan?
8. Signalga analog kvadraturali ishlov berishli uzatkichning tuzilish
sxemasining ishlash prinsipini tushuntiring.
9. Signalga raqamli kvadraturali ishlov berishli uzatkichning tuzilish
sxemasining ishlash prinsipini tushuntiring.
10. TV signallarni optik uzatish tizimining umumlashtirilgan tuzilish
sxemasining ishlash prinsipini tushuntiring.
116
8. ANALOG VA RAQAMLI RADIOESHITTIRISH UZATKICHLARI
8.1. Radiouzatishning umumiy tuzilish sxemasi
Radiouzatkich bu uzatish antennasining kirishiga beriladigan signalni
shakllantirish uchun qurilma hisoblanadi (8.1- rasm). Odatda qo‘zg‘atkich (yuqori
stabillikli zarur chastotali tebranishlar generatori), quvvat kuchaytirgichi va
modulyatordan
(tashuvchi
tebranishni
berilgan
qonun
bo‘yicha
modulyasiyalaydigan blok) tashkil topadi. Radiouzatkichlar radioaloqaning barcha
turlarida, radiolokatsiya, radionavigatsiya televideniye va radioeshitttirish, aniq
vaqt xizmatlari va boshqa sohalarda keng qo‘llanadi.
8.1- rasm. Radiouzatishning soddalashtirilgan umumiy tuzilish sxemasi
Radioeshittirish
uchun
quyidagi
chastotalar
polosalari,
tashuvchi
chastotadagi nurlanish quvvati va modulyatsiyalash turi ko‘zda tutilgan:
−
150…285 kGs – kilometrli to‘lqinlar diapazonida (boshqa nomi – uzun
to‘lqinlar), quvvvati - 500 kVt gacha, modulyatsiyalash - amplitudaviy;
−
525…1605 kGs – gektometrli to‘lqinlar diapazonida (o‘rta to‘lqinlar),
quvvvati - 500 kVt gacha, modulyatsiyalash - amplitudaviy;
−
3,95…26,1 MGs (alohida oraliqlar) - dekametrli to‘lqinlar diapazonida
117
(qisqa to‘lqinlar, quvvvati - 500 kVt gacha, modulyatsiyalash - amplitudaviy;
−
66…73 va 87,5…108 MGs - metrli diapazonda (UQT ChM uzatish),
quvvvati - 15 kVt gacha, modulyatsiyalash - chastotaviy.
Radioeshittirish yer sharidagi juda katta hududlarni qamarab oladigan global
radiotexnik tizimlarga kiradi. Turli davlatlarda radiouzatish uzatkichlarining
chastotalarini taqsimlanishi va ishlash vaqti a’zosi O‘zbekiston hisoblanadigan
Xalqaro elektr aloqa ittifoqi doirasidaga xalqaro kelishuvlar orqali belgilanadi.
Bunday kelishuvlar tufayli tinglovchilar radiostansiyalarni qabul qilishida o‘zaro
radiohalaqitlar imkoniyati kamayadi. Dunyoda hech kim xalqaro va davlat
organlari bilan muvofiqlashtirmasdan radioeshittirish bilan shug‘ullanish huquqiga
ega emas.
Eng oddiy past quvvatli uzatkichning prinsipial sxemasi 8.2- rasmda, undagi
elementlarning joylashishi esa 8.3- rasmda keltirilgan bo‘lib, unda uzatkichning
PCh va YuCh qismlari turli ranglar bilan ajratilgan.
8.2- rasm. Past quvvatli uzatkichning prinsipial sxemasi
118
8.3- rasm. Past quvvatli uzatkichda elementlarning joylashishi
|
UQT ChM radioeshittirish uzatkichining umumiy tuzilish sxemasi

120
o‘rnatiladigan uzatish antennasining to‘g‘ri ko‘rinish zonasida yuqori sifatli
radioeshittirish ta’minlanadi. To‘g‘ri ko‘rinish zonasining
radiusi shar shaklidagi
Er ideallashtirilgan modeli uchun quyidagiga teng bo‘ladi (kmda):
𝑅 = 3,57(√ℎ
1
+ ℎ
2
)
, (8.1)
bu yerda
h
2
,
h
2
– uzatish va qabul qilish antennalarining ko‘tarilishi balandligi,
metr.
h
1
=200 m va
h
2
=10 m bo‘lganda
R
=14,5 kmni olamiz. UQT
radioeshittirishda radioko‘rinish zonasi unchalik katta emas, shuning uchun RUQ
quvvatini
oshirish zarur emas, u oddatda 1 kVt dan oshmaydi. Alohida hollarda
nurlanish quvvati 15 kVtgacha oshiriladi. UQT diapazonda sifatli radioeshittirish
modulyasiyalovchi signal chastotalar dipazonini 30…15000
Gs chegaralarda
kengaytirish, chastotaviy modulyator xarakteristikasining yuqori chiziqliligi va
nurlantiriladigan signal polosasining 145 kGsli umumiy kengligili keng polosali
chastotaviy modulyasiyalash hisobiga ta’minlanadi. 1
kVt gacha quvvatda
radiuzatkichni 8.5- rasmda keltirilgan tuzilish sxemasiga muvofiq to‘liq
tranzistorlarda yig‘ish mumkin.
Radiouzatkichning asosi quvvatlari koaksial turdagi uchta ko‘prik qurilmalari
yordamida qo‘shiladigan 250 Vtdan quvvatli modullar hisoblanadi. Har bir modul,
o‘z navbatida, quvvatlari ko‘prik qurilmalari yordamida qo‘shiladigan 50 Vt dan
quvvatli sakkizta O‘YuCh tranzistorlardan to‘plam hisoblanadi.
Keng polosali
chiziqli ChM qo‘zg‘atkichda amalga oshiriladi, uning tarkibiga yana
nurlantiriladigan signalning chastotasini o‘zgartirishga
imkon beradigan
chastotalar sintezatori kiradi.
121
8.5- rasm. UQT ChM radioeshittirish uzatkichining umumiy tuzilish sxemasi
Mikroprotsessor orqali boshqariladigan uzatkichning tuzilish sxemasi esa
8.6- rasmda keltirilgan.
Uzatkichda ikki pog‘onali ChT-IM modulyasiyalash amalga oshiriladi.
Uzatkichning ishlashini mikroprotsessor boshqaradi.
Uning yordamida
quyidagilar amalga oshiriladi:
– uzatkichni avtomatik yoqish va o‘chirish;
– uzatkichning tashuvchi chastotasini tanlash;
– kontroller va kompyuterdan keladigan diskret vaanalog signallarni kodlash;
– klaviatura yordamida shakllantiriladigan ma’lumotlarni xotiraga kiritish;
– nimtashuvchi chastotalar signallarini
F
1
chastotaga mantiqiy 1,
F
1
chastotaga mantiqiy 0 tayinlash bilan shakllantirishdan iborat birinchi
modulyasiyalash bosqichi;
– uzatkich barcha bloklarining ishlashini nazorat qilish;
– elektron himoya qurilmalarini boshqarish.
YuCh
DDS - Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari

130
AD6622
uzatkichi raqamli signallar protsessorining (
TSP
) tuzilmasi 8.13-
rasmda keltirilgan. U ketma-ket uchta o‘tkazgichli axborot kirishlari, raqamli
interpolyasion filtrlar (
RCF
va
CIC
filtrlar) va
NCO
yordamida chastotani raqamli
o‘zgartirishli to‘rtta bir xil raqamli kanallarga ega.
RCF
filtrlar OXQda
saqqlanadigan koeffitsientlarli interpolyasion KIX filtrlar hisoblanadi, bu
TSP
boshqarish porti orqali koeffitsientlar oddiy o‘zgartirish yo‘li bilan filtrlarning
chastotaviy xarakteristikalarini o‘zgartirishga imkon beradi.
8.13- rasm. AD6622 uzatkichi raqamli signallar protsessorining (TSP) tuzilmasi
CIC
-filtrlar ishlab chiqariladigan raqamli YuCh signallarning parametrlarini
modulyasiyalash uchun raqamli signallarni
NCO
ga berishdan oldin ularning
“obrazlarini” so‘ndiradigan taroqsimon filtrlar hisoblanadi. To‘g‘ri raqamli
Ki
rish - Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari

133
−
kvadraturali signallarni platada joylashgan YuCh RAO‘ yordamida
analog shaklga o‘zgartirish;
−
o‘zgartirishning keraksiz mahsulotlarini (“obrazlarni”) analog filtrlash va
foydali signalni kuchaytirish.
8.15- rasm. Qurilma uzatish qismining tuzilish sxemasi
Qabul qilish qismi tuzilmasi pasaytiruvchi chastota o‘zgartirgichi (DDC) va
ayrim yordamchi bloklarni o‘z ichiga oladi.
O‘rnatilgan dasturlar xotirasi va ma’lumotlar xotirasi ikkinchi va uchinchi
avlod turli aloqa standatlari uchun turli xil qo‘llanishlarda bunda qabul qilgich-
uzatkichdan foydalanishga imkon beradi.
OCh va YuChda raqamli signallarni to‘g‘ridan-to‘g‘i shakllantirishli
uzatkichlar ular asosida ko‘p tomonlama ulanishli radialoqa tizimlari, radikanallar
bo‘yicha ma’lumotlarni uzatish tizimlarining bazaviy stansiyalarini qurish va
boshqa qo‘llanish sohalari uchun eng istiqbolli qurilmalar hisoblanadi.
Uzun va o‘rta to‘lqin analog radiouzatkichining umumlashtirilgan

119
ta’minlaydigan chastotaning nostabilligi 10 Gsdan, sinxron rejimda esa 0,01
Gsdan oshmaydi. Sinxron rejim deb barcha radiostansiyalar o‘sha
bir xabarni
o‘sha bir tashuvchi
chastotada uzatadigan, bu chastotaning
stabillanishi qabul
qilinadigan “yagona vaqt” signali bo‘yicha amalga oshiriladigan rejimga aytiladi.
8.4- rasm. Uzun va o‘rta to‘lqin analog radiouzatkichining umumlashtirilgan
Amplitudaviy modulyatsiyalash (AM) bir vaqtda bir necha kaskadlarda –
chiqish va dastlabki YuCh quvvat kuchaytirgichlarida amalga oshiriladi. AM 50
dan 10000 Gs chasttalar polosasi va kichik nochiziqli
buzilishlar koeffitsientini
ta’minlaydi.
Raqamli televideniye va radioeshittirish

165
Analog televizion uzatish an’anaviy 48,5–100 MGs (6,2–3 m)
chastotalardagi birinchi kanaldan beshinchi kanalgacha metrli
to‘lqinlarda olib boriladi. Keyin telemarkazga yaqin bo‘lgan
shaharlarda TV halaqitlarni oldini olish uchun 174 – 230 MGs (1,7 –
1,3 m) chastotalar diapazonidagi yettita kanallar qo‘shilgan.
Hozirgi
vaqtda 12 ta TV-kanallar etarli bo‘lmay qoldi va kanalning chastotasi
qanchalik yuqori bo‘lsa, TV-signalning polosasi shunchalik keng
bo‘lishidan kelib chiqish bilan ularga 470 – 630 MGs (64 – 47 sm)
diapazondagi detsimetrli to‘lqinlardagi 20 ta kanallar qo‘shildi. 25
kadrlar/s chastotali 625 ta satrlarga ega bo‘lgan tasvirni uzatilishi
uchun 8 MGs atrofidagi chastotalar spektri kerak bo‘ladi. Bu bitta TV-
kanal chastotalar polosasiga mos keladi.
Televizion qabullagichda efirdan qabul qilingan signal
kuchaytiriladi va kineskopga beriladi.
TV-signaldan satr va kadr
yoyish generatorlarining ishlashini boshqaradigan sinxroimpulslar
ajratib olinadi. Kineskopning ekrani lyuminofor bilan qoplangan
bo‘lib, u unga elektron projektor nuri tushganida yorug‘lanadi.
Kadrning satrlari bo‘yicha katta tezlikda harakatlanadigan elektron
nur ekranning alohida nuqtalarini yoritilishini keltirib chiqaradi.
Ko‘rishning inersiyasi tufayli bu
butun ekranning yoritilishi
tasavvurini hosil qiladi. Kadrning tasviri shunday hosil qilinadi. Ovoz
alohida chastotaviy modulyatsiyalangan kanal bo‘yicha uzatiladi.
To‘liq TV-signalda rangli tasvirni uzatish uchun rangli signallari
qo‘shiladi. Buning uchun ob’ektning rangli tasviri uchta ENT
uzatadigan uchta bitta rangli (qizil, yashil va moviy ranglar) tasvirga
qo‘yiladi. Mos ravishda TV-qabullagichda uchta elektron projektorlar
ko‘zda tutilgan bo‘lib, ularning nurlari niqobdagi tirqish orqali o‘tish
bilan qizil, yashil va moviy ranglar lyuminoforlarini yoritilishini
keltirib chiqaradi. Niqob 0,25 mm dimetrli 550 mingta tirqishlarga ega
bo‘lgan yupqa metal listdan iborat. Raqamli kineskop lyuminofori har
bir rangning uchtadan donachalarili guruhlar
bilan aniq tirqishlarga
qarama-qarshi joylashgan qizil, yashil va moviy yoritilishlar
lyuminoforlarining 1,5 millionta donachalariga ega bo‘ladi. Bitta
nuqtaga yo‘naltirilgan uchta ENTlardan uchta
nurlar har bir alohida
vaqt momentida bitta lyuminoforlar guruhiga tushadi, bunda har bir
nur “o‘z” rangi lyuminoforining bitta donachasini yoritilishini keltirib
chiqaradi. Yoyishda nurlar niqobdagi keyingi tirqishga harakatlanadi,
bu ekranda uchta bir rangli tasvirlar signallarini moslashtirishga
imkon beradi.