INNOVATSION TADBIRKORLIK MUAMMOLARI

INNOVATSION TADBIRKORLIK MUAMMOLARI
Djalilova Nigora Mavlonovna
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti
“Innovatsion iqtisodiyot” kafedrasi
katta o‘qituvchisi.
Annotatsiya
Ushbu maqolada innovatsion tadbirkorlik muammolari va rivojlantirish yo‘llari
o‘rganilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda kichik korxonalar sonining qisqarishi va
ularning faoliyatining sifat ko'rsatkichlarining yomonlashuvi sabablari ko'rib
chiqilgan.
735
Kalit so'zlar:
innovatsiyalar, innovatsion faoliyat, investitsion resurslar, innovatsion
tadbirkorlik, muammolar va rivojlanish yo'llari.
Аннотация
В данной статье рассматриваются проблемы и пути развития
инновационного предпринимательства. Также были рассмотрены причины
сокращения числа малых предприятий в Узбекистане и ухудшения
качественных показателей их деятельности.
Ключевые слова:
инновации, инновационная деятельность, инвестиционные
ресурсы, инновационное предпринимательство, проблемы и пути развития.
Annotation
This article discusses the problems and ways of developing innovative
entrepreneurship. The reasons for the reduction in the number of small enterprises in
Uzbekistan and the deterioration of the quality indicators of their activities were also
considered.
Keywords:
innovations, innovative activity, investment resources, innovative
entrepreneurship, problems and ways of development.
Bugungi kunda iqtisodiyotni rivojlantirishni jadallashtirish, shuningdek,
iqtisodiyotining raqobatbardoshligini oshirish uchun nafaqat miqdoriy iqtisodiy
ko‘rsatkichlarni ta’minlash, balki innovatsiyalar, ya’ni intellektual faollik sohasini
rivojlantirishga ko‘maklashish, innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirish uchun qulay
shart-sharoitlar yaratish muhim ahamiyatga ega. Shu nuqtai nazardan, innovatsion
faoliyatni joriy etishni nazarda tutuvchi rivojlanishning asl yo‘liga o‘tish zarur. Shu
munosabat bilan innovatsion tadbirkorlikning ichki va global muammolarini
o‘rganish eng dolzarb iqtisodiy vazifalardan biridir.
Innovatsiyalar O'zbekiston iqtisodiyotining barcha tarmoqlarini, shu jumladan
innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirish uchun asos bo'lib xizmat qiladi, chunki ular
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchi kuchini tashkil etadi.
736
Innovatsiyalarni doimiy ravishda joriy qilmasdan, zamonaviy dunyoni tasavvur
qilishning iloji yo'q, chunki ular ilmiy-texnik taraqqiyot va jamiyatning ijtimoiy
rivojlanishini belgilaydilar.
Innovatsion
tadbirkorlikni
rivojlantirishda
innovatsion
siyosatni
takomillashtirish muqobil bo'lmaydi, chunki ushbu soha mamlakat fuqarolarining
farovonligini ta'minlashda katta ahamiyatga ega [4]. Shu bilan birga, innovatsion
tadbirkorlikning innovatsion faoliyatini moliyaviy qo'llab-quvvatlash masalasi
ko'plab tadbirkorlar o'zlarining moliyaviy va investitsiya resurslari yetishmasligini
hisobga olgan holda juda dolzarbdir.
Kichik biznes muhim innovatsion salohiyatga ega, ulardan samarali foydalanish
O‘zbekiston iqtisodiyotida raqobat muhitini shakllantirishni ta'minlashi imkonini
beradi. Rivojlanish maqsadlari va real holat o'rtasidagi nomuvofiqlik muammoni
shakllantirаdi, uni hal qilishning mumkin bo'lgan yo'llari quyidagilar bo'lishi
mumkin: me'yoriy-huquqiy bazani va innovatsiyalarni rag'batlantirish tizimini
takomillashtirish, milliy innovatsion tizim va uning quyi tizimlarini shakllantirish va
boshqaruv innovatsiyalari uchun moslashuvchan mexanizmini rivojlantirish.
Hozirgi vaqtda mavjud innovatsiyalarni yaratish va amalga oshirish uchun
yetarli mablag ' yetishmasligi muammosi mavjud. Bu, asosan, innovatsiyalarni joriy
etish va rivojlantirish uchun katta xarajatlar, shuningdek, innovatsiyalarga
investitsiyalarning uzoq vaqt davomida qaytarilishi bilan bog'liq.
Ko'pgina hollarda, kichik korxonalarda innovatsiyalarni ishlab chiqish
bosqichida ham, ishlab chiqarishga joriy etish bosqichida ham moliyalashtirish uchun
o'z mablag'lari yetarli emas. Tashqi manbalarni jalb qilish imkoniyatlari ko'pincha
cheklangan.
Innovatsiyalarni moliyalashtirishning tashqi manbalari banklar, moliya-sanoat
guruhlari, kichik innovatsion biznes, investitsiya va innovatsion fondlar, mahalliy
boshqaruv organlari, jismoniy shaxslar bo'lishi mumkin [2]. O'z-o'zini
moliyalashtirish, byudjetni moliyalashtirish, bank kreditlari va investitsiyalar
korxonalarni moliyaviy qo'llab-quvvatlash shakllari deb tasniflanadi.
737
Innovatsion tadbirkorlikning innovatsion faoliyatini tashqi moliyalashtirishning
asosiy manbalaridan biri bu banklardir. Innovatsion biznesni uzoq muddatli bank
kreditlarini faol amalga oshirishga to'sqinlik qiladigan muammolarni tahlil qilib,
avvalo, moliyaviy vositachilik sohasidagi tadbirkorlik faoliyatining yuqori xavfliligi,
shuningdek, mahalliy banklarga nisbatan yuqori zaxira talablari bilan bog'liq bo'lgan
mahalliy bank tizimining asosiy tizimli kamchiliklarini ta'kidlash kerak.
Binobarin, bugungi kunda bank tizimi investitsiya va innovatsion jarayonni
faollashtirish ehtiyojlariga javob bermaydi. Innovatsion tadbirkorlikning innovatsion
rivojlanishini moliyalashtirish muammosi ichki va tashqi bozorlarda raqobatning
kuchayishini hisobga olgan holda tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu sababli,
korxonalar innovatsion faoliyatni moliyalashtirishning turli manbalarini izlashni
kuchaytirishlari kerak, bu esa mahalliy korxonalar faoliyatini faollashtirishga yordam
beradi. Innovatsion faoliyat, ayniqsa, innovatsiyalarni ishlab chiqish va joriy
etishning dastlabki bosqichlarida yuqori xavf faoliyat sohalarini anglatadi. Ushbu
yangilik xususiyati loyihalarni amalga oshirish xavfi yuqori bo'lgan korxonalarni
investitsiyalashga yo'naltirilgan moliyalashtirish manbalari to'plamini belgilaydi [1].
Bunday sharoitda loyihalarni moliyalashtirishning yangi shakllari bank kreditlari va
davlat kreditlari kabi moliyaviy mablag'larni jalb qilishning an'anaviy shakllariga
sezilarli raqobat yaratishni boshlaydi. Biroq, fond bozorining zaif rivojlanishi tufayli
uning imkoniyatlari va vositalaridan to'liq foydalanish mumkin emas.
Shuningdek, aholining katta qismi uchun mablag ' kiritish jarayoni juda
murakkab, tushunarsiz va beqaror iqtisodiy vaziyat tufayli ishonchni keltirib
chiqarmaydi. Shu sababli, biznes g'oyasini amalga oshirish uchun investitsiyalarni
talab qiladigan kompaniya va xayr-ehson qilishga yoki sarmoya kiritishga tayyor
bo'lgan investor o'rtasida yangi oddiy o'zaro ta'sir mexanizmini yaratish kerak.
Bunday mexanizm "kraudfanding" deb nomlanadi, bu so'zma-so'z "ommaviy
investitsiya"deb tarjima qilinadi. Bugungi kunda kraudfanding moliyalashtirishning
dolzarb yo'nalishlaridan biri bo'lib, uni amalga oshirishning ancha samarali va arzon
usuli hisoblanadi. Kraudfandingning asosiy afzalliklari qatoriga quyidagilar kiradi:
738
loyihalarni moliyalashtirishning oddiy va shaffof usuli; xatarlarni minimallashtirish;
innovatsion loyihalarni qo'llab-quvvatlash an'anaviy vositachilarga muvaffaqiyatli va
iste'dodli odamlarni topishga imkon beradi; kraudfanding bir vaqtning o'zida bir
emas, balki ko'plab investorlarning pullarini jalb qilish imkoniyatini beradi; ochiqlik;
reklama va loyihalarni qo'shimcha ravishda ilgari surish; loyihalarga kichik
mablag'larni moliyalashtiradigan ishtirokchilarning keng doirasini qamrab oladi,
kamchiliklarga kelsak, quyidagilarni ta'kidlash kerak: qo'rquv va ishonchning past
darajasini keltirib chiqaradigan firibgarlik; katta loyihalar uchun mos emas; qarz
oluvchilarning vijdonsizligi.
Bizning fikrimizcha, innovatsion kraudfanding moliyaviy resurslarni jalb
qilishning istiqbolli yo'nalishi bo'lib, innovatsion tadbirkorlikda investitsiya tizimini
rivojlantirishga hissa qo'shishi mumkin. U innovatsion loyihalarga investitsiyalarning
an'anaviy manbalariga nisbatan bir qator afzalliklarga ega. Bizningcha, innovatsion
tadbirkorlikda innovatsiyalarni rivojlantirishning yana bir istiqbolli iqtisodiy
vositalaridan biri bu venchur moliyalashtirishdir. Moliyaviy resurslarning ushbu
manbasining asosiy afzalliklari, bank kreditini olishda bo'lgani kabi, garov berish va
foizlarni to'lash zarurati yo'qligini o'z ichiga oladi. Shu bilan birga, 3-7 yil muddatga
aniq loyihalar uchun investitsiyalar ajratadigan venchur kapital fondlari
mablag'laridan foydalaniladi. Ko'pgina venchur kapital fondlarining muhim
xususiyati shundaki, ular innovatsion korxonalarga investitsiyalarga yo'naltirilgan
emas, balki turli sohalarda, shu jumladan innovatsion tadbirkorlikda korporativ
investitsiyalar va soliqqa tortishni optimallashtirish vositasi sifatida ishlatiladi.
Venchur kapital faoliyatining sub'ekti investor-venchur kapital moliyalashtirishni
amalga oshiradigan jismoniy yoki yuridik shaxs. Ikkinchisi aktsiyalarni sotib olish
orqali venchur kapital firmasida investorlarning ulushli ishtirokini o'z ichiga oladi.
(Amalda, venchur kapital investorlari yangi korxonada katta ulushni sotib olishga
harakat qilmoqdalar-20% dan 40% gacha)
Zamonaviy adabiyotlarda investorlarning ikkita toifasi mavjud:
1) venchur fondlariga sarmoya kiritadigan institutsional investorlar;
739
2) Xususiy investorlar - aktsiyalari fond birjasida aylanmaydigan venchur
kompaniyalarga o'z mablag'larini taqdim etadigan jismoniy shaxslar.
Yakka tartibdagi investorlar - bu innovatsion loyihalar depozitlarni qaytarish va
kapital ulushini olish evaziga korxonani tashkil etish yoki ishga tushirish bosqichida
moliyaviy resurslarni investitsiya qiladigan xususiy investor (odatda nazorat paketi
emas, balki blokirovka paketi). Xususiy investorlar venchur kapitalidan farq qiladi.
Bunday investorlarni qidirish startaplar uchun biznes jarayonining eng muhim
tarkibiy qismlaridan biriga aylanadi.. Ular o'z nomidan ham, o'z kompaniyalari orqali
ham sarmoya kiritishlari mumkin. Jahon tendentsiyalari va iqtisodiyotning ichki
holatini
o'rganish,
shuningdek,
innovatsion
faoliyat
sohasidagi,
xususan,
moliyalashtirish sohasidagi mavjud muammolarni hisobga olgan holda, ularni hal
qilish bo'yicha quyidagi takliflarni kiritish mumkin:
davlat darajasida kompleks investitsiya loyihalarini ishlab chiqish;
qonunchilik darajasida korxonalarning innovatsion mahsulotlariga imtiyozli
soliq solish mexanizmini birlashtirish, bu o'z moliyalashtirish manbalarini
ko'paytirishga yordam beradi;
qonunchilik darajasida korxonalarning innovatsion mahsulotlariga imtiyozli
soliq solish mexanizmini birlashtirish, bu o'z moliyalashtirish manbalarini
ko'paytirishga yordam beradi;
innovatsion faoliyatning ustuvor yo'nalishlarida investitsiya soliq ta'tillarini
joriy etish;
innovatsion korxonalar uchun kredit bo ' yicha imtiyozli bank stavkalari (uzoq)
dasturini ishlab chiqish va joriy etish;
xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun mamlakatda investitsiya muhitini
yaxshilash;
innovatsiyalar sohasidagi faoliyatni moliyaviy qo'llab-quvvatlashning boshqa
shakllarini ishlab chiqish;
740
xususiy investorlarning qiziqishini faollashtirish, tartibga soluvchilar
tomonidan innovatsiyalarni qo'llab-quvvatlashning har xil turlarini kengaytirish
orqali;
tartibga soluvchi organlar tomonidan innovatsion faoliyatni qo'llab-
quvvatlashning har xil turlarini kengaytirish orqali xususiy investorlarning qiziqishini
kuchaytirish;
tartibga soluvchi organlar tomonidan innovatsion faoliyatni qo'llab-
quvvatlashning har xil turlarini kengaytirish orqali xususiy investorlarning qiziqishini
kuchaytirish;
Tahlil shuni ko'rsatdiki, ushbu bosqichda korxonaning innovatsion faoliyatini
moliyaviy qo'llab-quvvatlash muammosini keltirib chiqaradigan asosiy omillar
mavjud, ya'ni:
mahalliy korxonalarda o'z resurslarining yetishmasligi;
innovatsion infratuzilmani rivojlantirishga hissa qo'shadigan innovatsion
faoliyatni davlat tomonidan yetarli darajada qo'llab-quvvatlamaslik.
Xulosa qilib shuni ta'kidlash kerakki, bugungi kunda innovatsion tadbirkorlik
tizimida ko'plab muammolar mavjud. Innovatsion tadbirkorlikni muvaffaqiyatli
rivojlantirish uchun ularning echimini ta'minlash kerak.
Ushbu va boshqa muammolarni hal qilish uchun, albatta, ularni batafsil o'rganish
kerak, bu kelajakda davlatga zamonaviy iqtisodiyotning eng muhim sohasini
rivojlantirishga xalaqit beradigan kamchiliklarni malakali ravishda bartaraf etishga va
innovatsion tadbirkorlikni yangi bosqichga ko'tarishga yordam beradi.
Xususan:
Innovatsion tadbirkorlik har doim xavf bilan bog'liq. Bu, o'z navbatida, tovar
va xizmatlar bozoridagi talabning o'zgaruvchanligi, har qanday innovatsion muhitda
mablag'larni investitsiya qilish afzalligi mezonlarining xilma-xilligi bilan bog'liq.
Shuni ta'kidlash kerakki, yuqori darajadagi xavfga qaramay, innovatsion loyiha
ko'pincha yuqori kompensatsiyani talab qiladi. Bu holat innovatsiyalarni ko'proq joriy
etish uchun jalb qiladi. Xatarlarga qaramay, innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirish
741
bugungi kunda davlat iqtisodiy o'sishining omili, ba'zan esa harakatlantiruvchi omili
hisoblanadi. Shuning uchun ham davlat innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirish
uchun qulay shart-sharoit yaratishi, uning risklarini minimallashtirishi, yuzaga
kelayotgan muammolarni hal qilishi zarur. Innovatsion tadbirkorlik muammolariga
to‘xtaladigan bo‘lsak, bugungi kunda iqtisodiyotning ushbu tarmog‘ida ular yetarli
miqdorda mavjudligini ta’kidlash joiz.
Innovatsion tadbirkorlikning asosiy muammolaridan biri uning loyihalarini
moliyalashtirishning yetishmasligi hisoblanadi. Хусусан, O‘zbekiston innovatsion
tadbirkorlik rivojlanish ko‘rsatkichlarining pastligi bilan ajralib turadi. Innovatsion
faollik darajasini tavsiflovchi ularning aksariyati bo‘yicha O‘zbekiston rivojlangan
davlatlardan, shuningdek, Xitoy kabi rivojlanayotgan bozor iqtisodiyotiga ega
bo‘lgan ayrim mamlakatlardan ortda qolmoqda. Kerakli hajmlarda mablag '
yetishmasligi raqobatbardosh loyihalarni amalga oshirish vaqtini oshiradi,
innovatsiyalar
sifati
va
samaradorligini
pasaytiradi.
Xususiy
tadbirkorlik
tuzilmalarining innovatsion loyihalarini moliyalashtirish asosan qarz olish
imkoniyatiga bog'liq bo'lib, ko'pincha tadbirkorlarni xorijiy kredit tashkilotlariga
murojaat qilishga majbur qiladi. Jahon amaliyoti shuni ko'rsatadiki, innovatsion
jarayon va innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish tadbirkorlikni ushbu jarayonga
maksimal darajada jalb qilishda samaraliroq bo'ladi. Buning uchun bizning
fikrimizcha, davlatning ustuvor vazifalaridan biri innovatsion texnologiyalar bozoriga
kirish uchun katta, kichik va o'rta biznes uchun teng imkoniyatlarni yaratishi kerak.
Xususan, ushbu imkoniyatlar tashkilotga bank investitsiyalarini deyarli garovsiz jalb
qilish va yiliga foiz stavkasi past bo‘lgan kredit olish imkonini berishi lozim.
Kichik tadbirkorlikda innovatsiyalarni rivojlantirish muammolaridan biri bu
asosiy vositalar va joriy aktivlarga investitsiya qilingan kapital ko'rinishidagi mulkiy
ta'minotning past darajasi. Ko'pgina korxonalar mol-mulk solig'i yukining oshishi
sababli asosiy aktivlariga sarmoya kiritmaslikni afzal ko'rishadi. Moliyaviy va joriy
ijaraga afzallik beriladi.
742
Innovatsion
sohadagi
tadbirkorlikning
past
faolligi,
shuningdek,
investitsiyalarning yuqori xavfliligi va qaytarilish muddatining noaniqligi bilan
bog'liq. Tadbirkorlar biznesning yuqori xavfliligi va innovatsiyalarga talabning
yo'qligi, shuningdek rivojlangan mamlakatlarga xos bo'lgan davlat tomonidan
innovatsion faoliyatni yetarli darajada qo'llab-quvvatlamasligi sababli innovatsion
faoliyat bilan shug'ullanishni xohlamaydilar.
Innovatsion
sohadagi
tadbirkorlikning
past
faolligi,
shuningdek,
investitsiyalarning yuqori xavfliligi va qaytarilish muddatining noaniqligi bilan
bog'liq. Tadbirkorlar biznesning yuqori xavfliligi va innovatsiyalarga talabning
yo'qligi, shuningdek rivojlangan mamlakatlarga xos bo'lgan davlat tomonidan
innovatsion faoliyatni yetarli darajada qo'llab-quvvatlamasligi sababli innovatsion
faoliyat bilan shug'ullanishni xohlamaydilar.
Innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirish uchun kadrlar muammosi bir xil
darajada muhimdir:
Innovatsiyalarni bozorga chiqarishga qodir bo'lgan tajribali menejerlarning
yetishmasligi, mamlakatimiz ilm- faninida kadrlar salohiyatining buzilishi va doimiy
aqliy intelektning pasayib borish kabi salbiy omillardir;
Innovatsiyalarning tijorat tarkibiy qismini baholash va ishlab chiqishning
samarali mexanizmlarining yo'qligi buyruqbozlik iqtisodiyotining meroslaridan
biridir;
Innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirishning yuqori darajasini yaratish va
qo'llab-quvvatlash uchun ushbu sohadagi potentsial xodimlarni tegishli o'qitish zarur;
Binobarin, ushbu tabiatdagi muammoning echimi ta'lim muassasalarida
mutaxassislarning ta'lim sifatini oshirish hisoblanadi, buning uchun davlat
tomonidan tegishli ta'lim sohalarini yetarli darajada moliyalashtirish, ta'lim sifatini
nazorat qilish zarur [5].
Shuningdek, ushbu sohada innovatsion tadbirkorlikni bashorat qilishning
yo'qligi yoki yetarli emasligi bo'lishi mumkin. Talab bozorida yangi mahsulotlar
(xizmat) talab qilinishini aniq bilish mumkin emas. Innovatsion tadbirkorlik
743
muammosi innovatsion tadbirkorlikni bashorat qilishning yo'qligi yoki yetarli
emasligi bo'lishi mumkin. Buning uchun innovatsion tadbirkorlik seriyasida
qo'llanilishi va ma'lum bir davrda qaysi yo'nalishda rivojlanish yaxshiroq ekanligini
aniqlash kerak bo'lgan prognoz mavjud. Afsuski, innovatsion tadbirkorlik sohasida
prognozlash (va rejalashtirish) ko'pincha ishlab chiqarish sohasida bo'lgani kabi
muvaffaqiyatning kafolati bo'lishi mumkin emas, chunki innovatsiyalar bozori
noaniqlik sharoitida shakllanadi, ammo shunga qaramay, bularning barchasi amalga
oshishi kerak.
Innovatsion tadbirkorlikning ko‘zga tashlanadigan muammolaridan ushbu
faoliyatni tashkil etish muammosi, ya’ni boshqaruv muammosi ham kiradi.
Boshqaruv sifati katta ahamiyatga ega ekanligi dolzarb hisoblanmoqda. Ushbu
muammoni иnnovatsion tadbirkorlikкa yuqori darajadagi innovatsion menejerlarni
jalb qilish orqali hal qilish mumkin.
|