Hol va uning ifodalanishi - Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar

|
Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotlar
|
bet | 8/27 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 0,86 Mb. | | #109478 |
Bog'liq Mundarij a kirish I bob. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumotla-fayllar.orgHol va uning ifodalanishi.
Ish-harakatning qaytarzda bajarilishini, sabab yoki maqsadini, uning bajariishi bilan bog‘liq bolgan o‘rin va paytni bildiruvchi gap bo‘lagi hol deyiladi. Hollar qanday? qanday qilib? Qaytarzda? Qachon? qachongacha? qaerda? qayerdan? qancha? nima maqsadda? Kabi so‘roqlaridan biriga javob beradi.
Hol ravish, ravishdosh, jo‘nalish, chiqish, o‘rin kelishigidagi ot yoki ko‘makchili ishlatilgan ot bilan, shuningdek, taqlid so‘z, son bilan ifodalanadi.
Ravish asosan, hol vazifasida keluvchi so‘z turkumidir. Gapda asosan hol vazifasida qo‘llanish ravishdosh uchun ham xosdir.
Masalan: G‘ulomjon qishloqda bo‘lgan voqealarni oqizmay-tomizmay so‘zlab berdi. (M.I).
Zanjirlanmagan eshik sekingina shirq etib ochildi. (P.T.) .
Ot jo‘nalish, chiqish, o‘rin kelishigida kelib yoki ko‘makchi bilan ishlatilib, gapda hol bo‘lib keladi. Bunda o‘rin, payt, sabab, maqsad, miqdor kabi ma’nolar ifodalanadi.
Masalan: Mashina kichik kocha bilan adir tomonga jo‘nadi. (I.R). Botir endi ikki quloq bo‘lgan g‘o‘zalar orasidan borar edi. (S.N).
Harakat nomi hol bo‘lib kelganda, u ham ot kabi shakillanadi.
Masalan: Jamoa boshqaruvi raisi brigadalarga yana besh sentiner oshirmoq uchun shart qo‘ydi.
Hol taqlid so‘z bilan ham ifodalanishi mumkin: Xayot piq-piq yig‘lar, elkalari dir-dir titrar edi. (M.I).
Son hol vazifasida kelganda, kopincha, marta, karra so‘zlari bilan ishlatiladi.
Masalan: Tepalik bir necha soat moboynida besh marta qo‘ldan-qo‘lga o‘tdi. (O).
Ayri hollarda hol birikma tarzida ifodalanishi mumkin.
Masalan: Poezd Xovosga erta bilav soat sakkizda etib keldi. (G.G).
Hol hamma vaqt ham kesimga bog‘lanavermaydi, u gapning boshqa bo‘lagiga bog‘lanishi ham mumkin.
Masalan: Uzoqda qop-qorayib turgan tog‘ning usti ko‘rindi. (A.K). Tashqirida o‘tirgan ayollarni ham qotib-qotib kulgani ichkariga eshitildi.
Birinchi gapda hol (uzoqda) aniqlovchiga (qop-qorayib turgan) ikkinchi gapda esa hol (qotib-qotib) egaga (kulgani) bog‘lanib kelgan.
Hollar ma’nolarga ko‘ra bir necha turlarga bo‘linadi:
1. Ravish holi.
2. O‘rin holi.
3. Payt holi.
4. Sabab holi.
5. Maqsad holi.
6. Miqdor daraja holi.
Ravish holi
Ish – harakatning qay tarzda bajarilishini yoki qanday bo‘lishini bildiradi. Ravish holi ish – harakatning qanday bajarilishini bildirib kelganda, qanday? Qanday qilib? So‘roqlarining biriga javob bo‘ladi.
O‘rin holi harakat bo‘lishidagi eng so‘nggi chegarani ifoda qilib, -gacha, -ga,
-qadar, -ga dovur kabi formada kelishi mumkin:
Sayohatchilar Hamzaobodga qadar mashina bilan borishdi.
3. Harakatning boshlanish o‘rnini ifoda qilib, qaerdan so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Bu hol chiqish kelishigidagi so‘z bilan shuingdek, ko‘makchili ishlatilgan so‘z bilan ifodalanadi: qirdan g‘ir- g‘ir shabada esadi.
Payt holi.
Ish-harakatning bajarilish payitini, uning chegarasini bildirib, qachon? Qachongacha? qachondan beri? kabi so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi.
Payt holi payt ravishi bilan, o‘rin, chiqish, jo‘nalish kelishigidagi so‘z bilan, ko‘makchi ishlatilgan so‘z bilan, birikma bilan ifodalanadi.
Masalan: Qizlar kechasi bilan dars tayorladilar. (S.N.). Bir necha kundan song Botir uyiga qaytdi.
Payt holi.
1. Harakatning bajarilishidagi paytni bildiradi. Kechqurun xayat a’zolari yana klubga to‘plandilar.
2. Harakatning bajarilishidagi chegarani bildiradi. Bunda hol “payt bildiruvchi so‘z + ga dovur”, “payt bildiruvchi so‘z + ga qadar”, shaklida bo‘ladi. Masalan: Yaxyoxon kechqurunga dovur mehmonlar yonida boldi. Yo‘lchi shu vaqtga qadar dala bilan ovora edi. (O) Shunigdek, payt holi ish harakatning bajarilishpaytidagi dastlabki chegarani bildiradi. Bu xil hol “payt bildiruvchi so‘z + dan beri” , “payt bildiruvchi so‘z + dan buyon” shklida bo‘ladi.
Masalan: O‘zbek ahli necha yillardan beri mustaqillikni orzu qilib kelganlar.
Sabab holi.
Ish harakatning bajarilish sababini bildirib, nimaga? Nima sababli?, so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi.
Sabab holi vazifasidagi so‘z kopincha uchun, sababli, tufayli kabi ko‘makchilar bilan keladi.
Masalan: Komiljon nazariy jihatdan kuchli bo‘lganligi uchun ko‘pincha Zunonov bilan baxlashib turdi. (I.R).
Sabab holi chiqish kelishigidagi so‘z bilan ham ifodalanadi.
Masalan: Elmurod xursandchiligidan tez-tez qadam bosib ilgari yurib
ketdi. (P.T).
Maqsad holi.
Ish harakatning bajarilishidagi maqsadni bildirib, nima uchun?, nimaga? Nima maqsadda? kabi so‘roqlarning biriga javob bo‘ladi.
Masalan: Nozimbek qishloq ahli turmash-tarzini tekshirish uchun yo‘lga chiqdi.
Maqsad holi jo‘nalish kelishigidagi so‘z bilan, maqsad ravishdoshi bilan ham ifodalanadi.
Paxtakorlar Qurultoy ishtirokchilarini qarshi olgani shoshildilar.
Miqdor – daraja holi.
Ish Harakatning bajarilishini miqdor va daraja jihatidan aniqlab qancha? Qanchalik? Nech marta? Qanchalab? kabi so‘roqlarning biriga javob bo‘ladi.
Miqdor – daraja holi ko‘pincha miqdor – daraja ravishlari bilan ifodalanadi.
Masalan: Ko‘p bilgan oz so‘zlar. (maqol).
Sonlar ayrim hollarda marta so‘zi bilan kelib, gapda miqdor – daraja holi bo‘lib keladi.
Masalan: Notanish yo‘lovchi Manzuraning yuziga bir-ikki marta erostidan qarab qo‘ydi.
Yoki:
Bugun qurilishda odam kundagidan ikki-uch marta ko‘p edi. Miqdor daraja holi birikma bilan ham ifodalanadi.
Xokimiyatdan kelgan mutaxassisliklar birigada yumushini uch kun tekshirdi.
|
| |