nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Rivojlantiruvchi - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

|
Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyotiBog'liq qorakolRivojlantiruvchi:
Talabalar cheklangan resurslarni taqsimlash, resurslarni taqsimlashda narxning
ahamiyati, muvozanat narxning shakllanishi. Ishlab chiqarish omillari va ularning turlarifaniga oid
tafakkur va dunyoqarashini rivojlantiradi.
Pedagogikvazifalar:
Resurslarni
taqsimlashda
narxning
ahamiyati.
Muvozanat
narxning
shakllanishi.
Ishlab chiqarish omillari va ularning turlari.
Bir o‘zgaruvchan omil (mehnat) asosida
ishlab
chiqarishni
tashkil
etish.
O‘zgaruvchi omilning yalpi o‘rtacha, chekli
mahsulotlari va ular o‘rtasidagi bog‘liqlik.
Ishlab chiqarish omillaridan samarali
foydalanish;
Ishlab
chiqarish
omillari
chekli
mahsuldorligining kamayish qonuni. Ishlab
chiqarish funksiyasi tushunchasi. Ishlab
chiqarish funksiyalari bilan tanishtirish;
O’quv faoliyatining natijalari
Talaba:
6.1.Resurslarning
cheklanganligi.
CHeklangan
resurslarni taqsimlash.
6.2.Resurslarni taqsimlashda narxning ahamiyati.
Muvozanat narxning shakllanishi.
6.3.Ishlab chiqarish omillari va ularning turlari.
6.4.Bir o‘zgaruvchan omil (mehnat) asosida ishlab
chiqarishni tashkil etish. O‘zgaruvchi omilning yalpi
o‘rtacha, chekli mahsulotlari va ular o‘rtasidagi bog‘liqlik.
Ishlab chiqarish omillaridan samarali foydalanish.
6.5.Ishlab chiqarish omillari chekli mahsuldorligining
kamayish qonuni. Ishlab chiqarish funksiyasi tushunchasi.
Ishlab chiqarish funksiyalari.
Ta’lim metodlari
Ma’ruza, savol-javob, aqliy hujim,
blis so’rov, o’zaro o’qitish metodi,
“Muammoli vaziyat” metodi.
Ta’lim vositalari
Ma’ruza matni, videoproyektor,
slaydlar, asosiy ma’lumot va tayanch
tushunchalardan iborat ma’ruza bo’yicha
tarqatma material.
|
| |
Syujetli-rolli o`yinlar va drammalashtirish markazi

132
Spektaklni ko`rib bo`lgandan keyin aktyorlar o`yinini qo`llangan
badiiy ifoda vositalarini va saxna asarining
badiiy bezaklarini
baholash;
Til va nutq:Hayotiy mavzular bo`yicha mantiqiy rivojlanib boruvchi
hikoya tuzish qobiliyatlarini rivojlantirish;
San`at markazi:Individual
va jamoaviy rasmlar chizish,
atrof borliq,
hayot va badiiy asar voqea-hodisalari asosida
predmetli va syujetli
rasm chizish;
Rasmda turli tasviriy materiallarni va tasviriy texnologiyalarni qo`llash
(24\4ilova)
Savollar:
1,Arifmetik masalalar tuzish va yechush andey tashkil etiladi?
2.“Muhammad Tarag`ay Ulug`bek bilan tanishuv”-bolalarda
asarda ishtirok
etayotgan qaxramonlarning
ruhiy kechinmalarini tushunib,
ravon bayon etish,
she`riy asarlarni yod olish, ifodali o`qishni mashq qilish;
qandey tashkil etiladi?
(24\5ilova)
24-Mavzu yuzasidan reyting jadvali
Baho
3=a’lo
2=yaxshi
1=qoniqarli
0=qoniqarsiz
Baholash ko’rsatkichlari
Savol/javob,
Blits-
so’rov
Yo’riqnomaga
asossan ishlasa
Topshiriq
va
texnologiyalar
dagi ishtiroki
Kichik guruhlardagi
faoliyati
Usti yopiq holda bijg'itish. Usti yopiq holda bijg'ish turli qurilmalar chanlar

|
Usti yopiq holda bijg'itish. Usti yopiq holda bijg'ish turli qurilmalar chanlar Pdf ko'rish
|
bet | 105/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeUsti yopiq holda bijg'itish. Usti yopiq holda bijg'ish turli qurilmalar chanlar
olib boriladi. Qizil vinolami yopiq holda bijg'itishining ikki usuli mavjud.
Yuzada suzuvchi qoplama bilan bijg'ish. Ba’zida bu maqsadga erishish
uchun ochiq chanlar qo'llaniladi. Mezga bilan to'lgandan so'ng ular qopqoq bilan
yopilib, teshikchalari gips bilan suvab qo'yiladi. Yopiq bijg'ish uchun
kiydiriladigan ustki qopqoqli chanlami qo'llash maqsadga muvofiqdir. Karbonat
gazi chiqish uchun qopqoqda o'matilgan bijg'ish bekitgich (51-rasm) o'matilgan.
Bijg'ish berkitgichdan bijg'ish jarayonida hosil bo'lgan karbonat gazi to'siqsiz
tashqariga chiqib ketadi, tashqaridan esa havo chan ichiga kirolmaydi. Natijada
yopiq chanda hosil bo'lgan qoplamani karbonat gazi o'rab turadi va uni
oksidlanishiga yo'l qo'ymaydi. Channi to'ldirish uchun yuqori tubida maxsus lyuk
o'matilgan.
51-rasm. Gidravlik po'latli zatvor
Cho'ktirilgan qoplama ishtirokida bijg'ish. Yopiq bijg'ishda channing yuqori
qismida joylashtirilgan yog'ochd&n yasalgan panjara yordamida qoplama sharbatga
cho'ktiriladi (52-rasm).
52-rasm. Ajraladigan panjarali E.A.Vedel tizimidagi yopiq bijg'itish chani
105
Chan to‘ldirilishida yuqori qopqoqqa o‘matilgan mok ochiladi, panjara yechib
olinib, panjara sathigacha uzum mezgasi solinadi. Shundan so‘ng panjara o‘matilib,
lyuk yopiladi va bijg‘ish shpunt qo‘yiladi. Yopiq chan to‘ldirilgandan so'ng
bijg'ish tugallanguncha ochilmaydi. Bijg'ishning ushbu usulini aksariyat vino
ustalari eng qulay deb hisoblaydi. Chunki mazkur texnologik jarayonda qoplama
to'liq cho'kib oksidlanmaydi, harorat bir tekisda taqsimlanib, bijg'ish jarayoni
yaxshi kechadi. Bundan tashqari yopiq chanlarda bijg'ish ham mehnat talab qiladi,
|
| |
-jadval Boshqa individual indekslarni hisoblashda olinadigan maksimal va minimal

|
-jadval Boshqa individual indekslarni hisoblashda olinadigan maksimal va minimal
|
bet | 152/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1
darajalar
-
Ko’rsatgichlar
|
Darajalar
|
O’zbekiston
bo’yicha (PROON) 1999 yil
|
maksimal
|
minimal
|
daraja
|
indeks
|
1. Ko’riladigan umr uzoqligi, yil
|
85
|
25
|
68,7
|
0,730
|
2. Katta yoshdagilarni savodxonligi darajasi, %
|
100,0
|
0,0
|
88,5
|
0,885
|
3. O’quvchilarning yalpi ko’rsatkichi,
%
|
100,0
|
0,0
|
76,0
|
0,760
|
4. Jon boshiga YaIM, RRR $
|
40300
|
100
|
2251
|
0,520
|
PROON ma’lumotlari (milliy statistika ma’lumotlaridan biroz farq qiladi.) asosida 1999 yilda O’zbekiston bo’yicha
ITI=1/3•0,930+(2/3•0,885+1/3•0,760):3+1/3•0,520=0,648
PROON ning bu hisoblashlari muhim (hisoblash metodologiyasi o’zgarib turadi), ammo inson kapitali qiymatini hisoblash imkonini bermaydi. Shuni e’tiborga olib, Jahon bankining J.Dixon and K.Hamilton boshchiligidagi ishchi guruhi boshqa metodologiyani ishlab chiqdi va jahon bo’yicha 1997 yilda 1994 yil ma’lumotlari asosida 92 mamlakat va 2000 yilda 1997 yil ma’lumotlari asosida 110 mamlakat bo’yicha yagona (standart) metodologiya asosida inson kapitali qiymati va milliy boylik hajmini hisoblashdi. Yagona metodologiyada inson kapitalining qiymati quyidagicha hioblangan: qishloq xo’jaligidan tashqari yaratilgan YaIM; qishloq xo’jaligidan olingan daromad; foydali qazilmalardan olingan renta; qayta tiklanadigan kapital amortizatsiyasi. Bunda inson kapitalining qiymati = (p1+p2-p3- p4)x25 yil.
Qishloq xo’jaligi daromadlari tarkibiga er rentasi kiritilmaydi, lekin ov, baliq ovlash va yog’och tayyorlash daromadlarini o’z ichiga oladi. Hisob – kitoblarda ko’riladigan umr uzoqliligi (yil) – 65 dan kam deb olingan va hamda bu darajadan aholining o’rtacha yoshi (yil) ayirilgan. Natija 25 yil, ammo ba’zi bir hisoblashlarda 33 yil kerak bo’lgan fikrlar ham mavjud.
Jahon banki ekspertlarining inson kapitali qiymatini hisoblash metodologiyasining ba’zi bir jihatlariga tanqidiy qarovchi iqtisodchilar yo’q emas.
Milliy boylik
Tabiiy boylik
Inson kapitali
Nomoddiy boylik
Shaxsiy mulk
Xususiy mulk
Monetar oltin
Moliyaviy majburiyat
Transfert kapital
Aylanma kapital
Amortizatsiya
Joriy baho
qoldiq baho
|
| |
Yakuniy 
bosqich - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

131
(24\1-ilova)
O’quv
mashg’uloti rejasi
1
Maktabga tayyorlov guruhi bolalari bilan “Koinot
sirlari” mavzusida faoliyat ishlanmasi yozish
2 Markazlardagi ta`limiy faoliyat
(24\2ilova)
O`QUV TOPSHIRIG`I
1.
“Koinot sirlari” mavzusida guruhiy mashg`ulot tashkil etish.Rivojlanish
markazlarida o`yinli ta`limiy faoliyatni tashkil etish.
2.
O`quvchilarga maktabga tayyorlov guruhi bolalariga yulduzlar va yulduzlar
turkumlari, koinotga sayr qilgan “Fazogirlar”, ulug’ mutafakkir Mirzo
Ulug’bekning yulduzshunoslik faniga qo’shgan ulkan hissalari, milliy-
madaniy merosimiz haqida bilim berish usullarini ko`rsatish.
3.
Astronomik bilimlarni berishda matematik tushunchalardan son-sanoq,
kattalik, shakl, tevarak atrofda mo`ljal olish va vaqt haqidagi tushunchalarini
mustahkamlash, lug`atini yangi so`zlar bilan boyirish.
(24\3-ilova)
YO`RIQNOMA
Qurilish, konstruksiyalashva matematika markazi:
10 gacha tartib bilan sanash, miqdor va tartib sanoqni farqlash,
«qancha?», «qaysi?», «xisob bo’yicha nechanchisi?» degan savollarga
to’g’ri javob bera olish;Vazifalarning yechimini «yozishda» sonlarning
raqam belgilari va amal belgilari: plyus (+), minus (-), barobar (=) dan
foydalanish;
Arifmetik masalalar tuzish va yechush
Bog’liqlikni zichligini o’rganish metodlari

|
Bog’liqlikni zichligini o’rganish metodlari
|
bet | 108/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1 9.3 Bog’liqlikni zichligini o’rganish metodlari
Statistikada omil belgi bilan natijaviy belgi o’rtasidagi bog’liqlikning zichligi bir qancha ko’rsatkichlar bilan baholanadi:
G.B.Fexner (1801-1887) koeffitsienti. Bu koeffitsientni (yoki belgilar muofiqligi koeffitsienti deb xam yuritiladi) hisoblash uchun, avvalo omil va natijaviy belgi bo’yicha o’rtacha darajalar aniqlanadi va variantlarni o’rtachadan farqi hisoblab chiqiladi, unday keyin omil belgi bilan natijaviy belgi individual belgilarning o’rtachadan farqini mos kelgan va kelmagan belgilari aniqlanadi va ular o’zaro taqqoslanadi:
F
M H
к M H
Bu erda: M – bir xil ishoradagi (mos kelgan) juft chetlanishlar(x va u ning x va y dan chetlanishi), N-har xil ishoradagi( mos kelmagan) juft chetlanishlar (x va u ning x va y dan chetlanishi)
Fexner koeffitsienti qiymati –1 bilan +1 oralig’ida yotadi va u qanchalik 1 ga yaqin bo’lsa, bog’lanish shunchalik kuchli hisoblanadi. Agarda M > N bo’lsa Fk =0 Sabab mos kelgan belgilar soni mos kelmagan belgilar sonidan ko’p bo’lib, bog’lanishning tug’ri chiziqli ekanidan dalolat beradi va aksincha. Agarda M=N bo’lsa Fk =0 bo’lib, belgilar o’rtasida bog’lanish yo’qligidan dalolat beradi.
– jadval Tuman oziq-ovqat do’konlarining tovar oboroti va foydasi haqidagi
ma’lumotlar
-
Do’konlar
|
Tovar oboroti, mln so’m.(x)
|
|
|
| |
(topshiriqlarni to - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

134
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
25. Kichik va o`rta guruh yoshidagi bolalar bilan “Yer sayyorasi” mavzusida
ta`limiy jarayonni tashkil etish.
25.1 O
’quv mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti
(240 daqiqa).
Talabalar soni: 30 ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1
Kichik va o`rta guruh yoshidagi bolalar
bilan Yer sayyorasi mavzusida faoliyat
ishlanmasi yozish
2 Markazlardagi ta`limiy faoliyat
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi: Kichik va o`rta guruh
yoshidagi bolalar bilan“Yer sayyorasi” mavzusida ta`limiy jarayonni tashkil
etish.
Pedagogik vazifalar:
1
“Yer sayyorasi”
mavzusida ta`limiy
jarayonni tashkil etish
mavzusida
tusuncha berish
2.
Kichik va o`rta guruh yoshidagi
bolalar bilan“Yer sayyorasi”
mavzusida ta`limiy jarayonni tashkil
etish to’g’risida yo’riqnoma berish
O’quv faoliyati natijalari:
1
“Yer sayyorasi” mavzusida ta`limiy
jarayonni tashkil etish
ni aytib beradi
2.
Kichik va o`rta guruh yoshidagi
bolalar bilan“Yer sayyorasi
” mavzusida
ta`limiy jarayonni tashkil etish
to’g’risida yo’riqnoma asosida bajaradi
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish, amaliy ish,
ko’rsatish.
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, individual,guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
tayyorlanadi - H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov

|
H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov Pdf ko'rish
|
bet | 100/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbetayyorlanadi.
8.3. Qizil vinolar sifatiga uzum boshi qismlarining ta’siri
Sharbatni mezga bilan bijg‘itib qizil vino tayyorlashda uzum boshining qattiq
qismlari - po‘stlog‘idagi bo'yoq moddalari, po‘stlog‘i, umg‘i va shingillaridagi
oshlovchi moddalar, mineral tuzlar va boshqa qator mikroelementlar erib
aralashadi. Qizil vinoga qo‘yilgan talablar va shuningdek uzumning naviga qarab
qayta ishlab chiqarish jarayonida turlicha kechadi. Qayta ishlashning bir usulida
bijg'iyotgan mezga tarkibi ezilgan uzum boshi, shingillari, po‘stlog‘i, urug'laridan
iborat bo‘lsa, vino olish texnologiyasining boshqa bir turida uzumning qattiq
qismlari to‘la yoki qisman ajratib olinadi.
Uzumning qattiq qismlaridan bijg'ish jarayonida olinadigan bo'yoq va
oshlovchi muhim kasb etadi
Po‘stlog‘idagi bo'yovchi moddalar oddiy haroratda bijg'iyotgan sharbatda kam
chiqadi. Harorat ko'payib, alkogol miqdori oshganda sharbatning rangi quyuqlashib
boradi. Bo'yovchi moddalar erishga sharbat kislotalari ham katta ta’sir ko'rsatadi.
Bijg'ish jarayonida bo'yovchi moddalar bilan birga po'stloq, urug'lar va
shingildagi oshlovchi moddalar sharbatga o'tadi. Uzum boshining qismlaridagi
oshlovchi moddalaming tabiati bir xil emas. Urug' tashqi oksidlanishga moyilligi
tufayli vinoni xiralashtiradi. Uzumning shingillari ishtirkoisiz olingan vinolar
mayinroq, xushbo'yliroq va nozikroq bo'ladi.
Uzum shingillarini ajratish va mevalarini ezish.
Oshlovchi moddalar miqdori
ko'p bo‘lgan uzum navidan nozik oliy sifatli qizil vinolar ishlab chiqarilishida har
doim uzum shingillarini ajratib olish kerak. Oshlovchi moddalari kam, bo'yovchi
moddalar kuchsiz bo'lgan uzum navlaridan qizil vino tayyorlashda shingilarlaming
bir qismini qoldirish lozim. Ordinar vino ishlab chiqarishda uzum shingillarini
|
| |
=yaxshi 
1=qoniqarli - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

129
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
24. Maktabga tayyorlov guruhi bolalari bilan“Koinot sirlari”mavzusida
ta`limiy jarayonni tashkil etish
24.1 O
’quv mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti
(240 daqiqa).
Talabalar soni: 30 ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1.Maktabga tayyorlov guruhi bolalari bilan
“Koinot sirlari” mavzusida faoliyat ishlanmasi
yozish
2 Markazlardagi ta`limiy faoliyat
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi: Maktabga tayyorlov guruhi
bolalari
bilan“Koinot sirlari” mavzusidata`limiy jarayonni tashkil etish.
Pedagogik vazifalar:
1
“Koinot sirlari” mavzusida ta`limiy
jarayonni tashkil etish mavzusida tusuncha
berish
2
Maktabga tayyorlov guruhi
bolalari
bilan “Koinot sirlari” mavzusida ta`limiy
jarayonni tashkil etish to’g’risida
yo’riqnoma berish
O’quv faoliyati natijalari:
1
“Koinot sirlari” mavzusida ta`limiy jarayonni
tashkil etishni aytib beradi
2. Maktabga tayyorlov guruhi bolalari bilan
“Koinot sirlari” mavzusida ta`limiy jarayonni
tashkil etish to’g’risida yo’riqnoma asosida
bajaradi
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish, amaliy ish,
ko’rsatish.
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, individual,guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
Amaliy dasturiy ta’minot - Axborot texnologiyasi va tizimlari

jatlarda aks ettiriladi. Amaliy dasturlar paketiga misol tariqasida hozirda
keng omma tomonidan samarali qo'llanilayotgan Microsoft Office pa-
ketini keltirish mumkin.
Mutaxassislik dasturlari ma’lum soha (buxgalteriya, soliq, tibbiyot va
boshqalar) axborotini qayta ishlashga qaratilgan amaliy dastur hisoblanadi.
Ushbu dastur bir nechta modullardan tashkil topgan boiib, har bir
modul soha bo'yicha aniq bir masalani hal etishga qaratilgan. Ko'rinib
turibdiki, mutaxassislik dasturlaridan faqat soha mutaxassislari foy-
dalanishlari mumkin. Shu sababli ham mutaxassislik dasturlari muta-
hassisning avtomatlashtirilgan ish joyi deb ham ataladi. Bunday dasturlaiga
misol tariqasida lS-Buxgalteriya, Bank-Mijoz va boshqalarni keltirish
mumkin.
Axborot tizimlarining dasturiy ta’minoti

Operatsion tizimlar (ОТ) — tizimli dasturiy ta'minotning eng
asosiy qismi bo'lib, axborotni qayta ishlash jarayonini boshqarish va
apparat vositalari bilan foydalanuvchilar o'rtasidagi o ‘zaro aloqani
ta ’minlaydi.
Operatson tazimlar dasturiy ta’minotning foydalanuvchi kompyuterda
ishlaganda uning interfeysini aniqlovchi muhim qismi hisoblanadi. Interfeys
foydalanuvchiga nisbatan do'stona munosabatda bo'lishi lozim va bu nuqtayi
nazardan foydalanuvchining mashina bilan muloqotining uchta darajasi
to'g'risida gapirish mumkin:
• buyruqli interfeys — foydalanuvchi operasion tizimning fayl tizimini,
buyruqlarini etarlicha bilishi talab etiladi va ularni displey ekranidagi
buyruq qatoriga klaviatura orqali kiritadi. Bunday interfeys bevosita MS
DOS operasion tizimi tomonidan ta’minlanadi;
• matnli menyu ko'rinishdagi interfeys — foydalanuvchi ko'p sonli
menyularda mo'ljal ola bilishi talab etiladi va bu menyularda kerakli buyruqlar
hamda fayllami ulaming nomlanishi bo'yicha tanlay bilishi kerak (odatda
ingliz tilida). Bu turdagi interfeys operatsion tizimning ko'pgina qobiqlarida,
xususan, eng ommaviy Norton Commander qobig'ida amalga oshiriladi;
• grafik menyu ko'rinishdagi interfeys — foydalanuvchi ko'p sonli
menyularda mo'ljal ola bilishi kerak va bu menyularda kerakli buyruqlar,
fayllami, odatda ularning nomlanishi bo'yicha taqdim etiladigan shartli
grafik belgilar bo'yicha tanlay bilishi talab etiladi. Bu turdagi interfeys
grafik interfeysli operatsion tizimlar (Windows XP, Windows NT va
boshqalar) tomonidan qo'llaniladi.
.2 .2 . Amaliy dastur paketlarining tasniflanishi

• matematik dasturlash (chiziqli, dinamik va boshq.);
• tarmoqli rejalashtirish va boshqarish;
• ommaviy xizmat ko'rsatish;
• matematik statistika.
Uslubiy yo'naltirilgan paketlar qo'llanish sohasidan qat’iy nazar,
masalaning umumiy holdagi yechimini beradi. Uning namunasi sifatida
chiziqli dasturlash va tarmoqli rejalashtirish paketlarini ko'rsatib o'tish
joizdir. Masalan, tarmoqli rejalashtirish amaliy dasturlar paketlari korxona,
bo'lim, sex, laboratoriya ish rejalarini shakllantirish imkoniyatini beradi.
U jadval shaklida ifodalanib, unda har bir ish qachon boshlanib, qachon
tugashi, ularni amalga oshirish uchun qancha va qanday zaxiralar kerakligi
ko'rsatiladi.
Muammoga yo'naltirilgan amaliy dasturlar paketlari — bu eng keng
tarqalgan amaliy dasturlar paketlaridir. Umumiy holda muammoga
yo'naltirilgan amaliy dasturlar paketlari deb xalq xo'jaligi, fan va
texnikaning biror bir sohasidagi mavjud muammoni yechishga qaratilgan
amaliy dasturlar paketlariga aytiladi. Bunday amaliy dasturlar paketlarining
juda ko'p turlari ichidan sanoatda va nosanoat sohasida boshqarish
funksiyasini avtomatlashtirishga qaratilgan amaliy dasturlar paketlarini
ko'rib chiqamiz.
Hozirgi kunning eng-dolzarb masalasi — integrallashgan axborot
tizimlarni yaratish masalasidir. Uning asosiy maqsadini qisqacha qilib
„Mijoz-server" (clientg'server) deb aytish mumkin. Uning asosiy ma’nosi
mijoz-foydalanuvchi uchun u istagan har qanday xizmat servisini bajo
keltirishidir. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, zamonaviy G'aib bozorida
iqtisodiy ishlab chiqarish faoliyatini avtomatlashtiradigan juda ko'p amaliy
dasturlar paketlari mavjud. Ularni shartli ravishda 4 guruhga ajratish mumkin.
Shunday qilib, tizimli va amaliy dasturlar ta’minoti foydalanuvchining
dasturlari uchun axborotni qayta ishlash vositasi bo'lib xizmat qiladi.
Undan tashqari amaliyotda ba’zan shunday asl nusxa masalalar uchraydiki,
ularni yechish uchun amaliy dasturlar paketlari qo'l kelmaydi. Bunday
hollarda ushbu masalalami yechish uchun masalani yechish shartlarini
inobatga oluvchi maxsus dastur tuziladi va EHM da yechiladi.
model va uslublari ifodalanishining mantiqiy darajasini, protseduralarni

|
model va uslublari ifodalanishining mantiqiy darajasini, protseduralarniBog'liq axborotlashtirishmodel va uslublari ifodalanishining mantiqiy darajasini, protseduralarni
amalga oshirish vositalari jismoniy darajasini ifodalaydi.
Axborot texnologiyasidagi ma’lumotlarni qayta ishlash protsedura
larni qo‘rib chiqamiz.
Axborotni qayta ishlash turli usullarda olib borilishi mumkin: paketli,
real vaqt tartibi, vaqtni bo'lish va dialogli.
Birinchi usulning mohiyati shundan iboratki, bunda awal biror
belgilari bo'yicha bir xil bo'lgan iqtisodiy kompleksi uchun vazifalar
paketi hosil qilinadi. Belgilar shunday quriladiki, bir xil masalalarning
chiqish ma’Iumotlari boshqalari uchun kirish (dastlabki) ma’lumotlar
bo'ladi.
„Paketli qayta ishlash usuli" ma’lum vazifalar majmuasini bajarish
tartibidir, unda shu vazifalar asosan avtomatlashgan holda, shu hisoblash
tizimidan tashqarida ro'y berayotgan voqea bilan sinxronlashmasdan,
xususan bajarish uchun vazifa bergan shaxslar bilan bog'lanmasdan
ishlanadi.
Masalalarning yechilish natijalari butun paketni qayta ishlash tugashi
bilan chiqadi, ya’ni foydalanuvchi javobni kutishga ancha vaqt sarf etadi.
Javob olishni tezlatishga axborotni bir nechta dasturda parallel qayta ishlash
yo'li bilan erishish mumkin.
Bunda har bir dasturni bajarishga ma’lum vaqt kvanti ajratiladi,
ya’ni natijalar butun massiv qayta ishlanguncha olinishi mumkin. Bir
masaladan ikkinchisiga o'tish maxsus dastur yordamida ustunlik belgisi
bo'yicha avtomatik bajariladi. Bunday tartib o'matilganda foydalanuvchi
ish jarayoniga amalda aralashmaydi. Foydalanuvchining EHM bilan
muloqotining bunday ko'rinishi ko'p vaqt sarf etishni talab etadi va juda
mashaqqatlidir.
Agar foydalanuvchi EHM dan uzoqda joylashgan bo'lsa, u holda
paketlarni mashinaga qayta ishlash uchun uzatish va natijalarini olish
teleqayta ishlash usulida amalga oshiriladi, bu foydalanuvchilaming
uzoqlashgan EHM lardan abonent bo'g'inlari orqali keng foydalanishlarini
ta ’minlaydi.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari sharoitida bir qism masalalar
darhol javob berishni talab etadi. Aniq vaqt usuli (real vaqt) shu masalalar
uchun mo'ljallangan. Unda EHM bilan unga nisbatan tashqi hisoblangan
jarayonlar orasidagi munosabat shu jarayonlar kechadigan tezlik bilan
teng o'lchovli sur’atda ta’minlanadi. Bu usul bo'yicha ko'pincha uzluksiz
jarayonlami, masalan, texnologik jarayonlami boshqarishda foydalaniladi.
EHM ishining ko'p dasturli usulida vaqtni kvantlashdan va bevosita
kirish usulidan foydalanish bilan birga shunday usuldan foydalanadiki,
1 2 6
|
| |
Qirg‘iziston- - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

|
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr Pdf ko'rish
|
bet | 157/207 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 12,1 Mb. | | #130489 |
Bog'liq MTTda talim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanishcoverQirg‘iziston- rasmiy nomi Qirg‘iz Respublikasi . O‘rta Osiyoning shimoli-sharqida
joylashgan davlat. Poytaxti — Bishkek shahri. Mamlakat g‘arbida O‘zbekiston Respublikasi
joylashgan. Qirg‘iziston aholisi bugungi kunda 5 million kishidan ortiq. Maydoni 198.500
ming kilometr. Aholisi 5,543,300 kishi. Prezidenti Almazbek Atambaev . (Doskaga liboslari,
Qirg‘iziston bayroq va gerb rasmlari ilib qo‘yiladi, musiqalaridan parcha qo‘yib beriladi)
Qozog‘iston- Qozog‘iston Respublikasi. Poytaxti Nursulton shahri. Maydoni 724,9 ming
kilometr. Janubda O‘zbekiston bilan chegaradosh. Qozog‘iston prezidenti Qosim -Jo‘mart
To‘qaev.
(Doskaga liboslari, Qozog‘iston bayroq va gerb rasmlari ilib qo‘yiladi, musiqalaridan
parcha qo‘yib beriladi)
Turkmaniston-Turkmaniston Respublikasi.Poytaxti Ashxabod. Maydoni 488,1 ming
kilometr.Aholisi 5,113 million kishi. O‘zbekistonning janubida joylashgan. Prezidenti
Qurbonguli Berdimuhammedov.
(Doskaga liboslari, Turkmaniston bayroq va gerb rasmlari ilib qo‘yiladi, musiqalaridan
parcha qo‘yib beriladi)
Avg‘oniston-Avg‘oniston Islom Davlati. O‘zbekistonning g‘arbay janubida joylashgan.
Maydoni 652,2 ming kilometr. Aholisi 25 million 782 ming kishi. Poytaxti Qobul shahri.
Prezidenti Ashraf G‘ani.
(Doskaga liboslari, Avfg‘oniston bayroq va gerb rasmlari ilib qo‘yiladi, musiqalaridan
parcha qo‘yib beriladi).
Jismoniy daqiqa.
(Tekstga qarab harakatlar qilinadi)
Maqtay desak quyoshga teng
Vatanjonim bepayon – keng.
Olti davlat, olti poytaxt
Qo‘shni davlat, bitta daraxt.
Olti shoxda gul mevasi
YAshnab turar teng hammasi.
Hilpiraydi olti bayroq
Gurkiraydi olti gulbog‘
Ahil yashar olti o‘rtoq.
Qo‘shiq kuylar qo‘shni o‘rtoq
Obod etar olti qardosh
Mustahkamdir kuch va bardosh
So‘zlashadi turli tilda
Maqsad ulug‘ har bir dilda
Baxt beruvchi kitobi bor
Nur sochuvchi oftobi bor.
Biz –o‘zbekning qizu-o‘g‘lu
Teng ochilgan baxtli guli.
Tarbiyachi: Endi navbat eng qiziqarli o‘yinlarga bolajonlar. Men sizlarga qo‘shni
davlatlardan birini aytib to‘p irg‘itaman sizlar esa uni xalqini aytib to‘pni menga irg‘itasizlar.
|
| |
.2.3. Servis dasturiy ta’minot

disk defektlarini sozlash, dasturiy viruslar bilan kurashish va boshqa amal-
lami bajara olishi talab etiladi. Shu sababli ham quyida ko'pchilik hollarda
dastur-utilitalar deb nomlanuvchi servis dasturiy ta’minot tarkibiga kiruvchi
dasturlar, ularning afzalligi va ulardan foydalanish haqida bayon etishni
lozim topdik.
Servis dasturiy ta’minot
— foydalanuvchiga
EHM bilan ishlashda
qo'shimcha xizmatlar taqdim etuvchi va operatsion tizimlar imkoniyatlarini
oshiruvchi dasturiy mahsulotlar to'plamidan iboratdir.
Funksional imkoniyatlariga ko'ra servis dasturiy vositalarini quyidagilaiga
ajratish mumkin:
• foydalanuvchi interfeysining foydalanish imkoniyatlarini kengay-
tiruvchi dasturlar;
• ma’lumotlami buzilish va qoidasiz kirishlaridan himoya qiluvchi
dasturlar;
• ma’lumotlami qayta ishlovchi dasturlar (arxivlash dasturlari);
• disk va tezkor xotira qurilmasi o'rtasida m a’lumot almashinuvini
tezlashtiruvchi dasturlar;
• disklar ishini nazorat, tahlil qiluvchi va ularga xizmat ko'rsatuchi
(disklami formatlovchi, disklami bo'laklarga ajratuvchi, mavjud defektlami
sozlovchi va h.k.).
Tashkil etish va amalga oshirish usuliga ko'ra servis vositalar qobiqli,
utilitalar va mustaqil dastur shaklida taqdim etilishi mumkin.
Qobiq dasturlar
— biror bir dastur va foydalanuvchi o'rtasidagi
qatlam yoki boshqa dastur ustida ustqurma bo'lgan dastur. Qobiq dasturlar
foydalanuvchiga sifat jihatidan yangi interfeys taqdim etadi. Amaliyotda
quyidagi operatsion tizim qobiqlari keng tarqalgan: Norton Commander
(NC) — Symantec firmasi mahsuloti va uning „klonlari" Volkov Com
mander (VC), Dos Navigator (DN), Far (File and archive manager).
Bulardan tashqari grafik interfeysli operatsion tizim qobiqlari mavjud:
Windows 3.x.
Utilitalar
— foydalanuvchiga disklar va faylli tizimlar bo'yicha
qo'shimcha xizmat ko'rsatuvchi dasturlar. Utilitalar ko'pincha quyidagi
vazifalami bajaradi:
• disklarga xizmat ko'rsatish;
• fayl va kataloglarga xizmat ko'rsatish;
• kompyuter zaxiralari to'g'risida axborot taqdim etish;
• kompyuterlarni viruslardan ximoya qilish.
Tarmoqlarning asosiy apparat-dasturiy komponentlari

|
Tarmoqlarning asosiy apparat-dasturiy komponentlari Pdf ko'rish
|
bet | 133/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirish10.3. Tarmoqlarning asosiy apparat-dasturiy komponentlari
va ularning faoliyat yuritishi
Tarm oqning apparat-dasturiy k om pleksini k o ‘p qatlam li m odel
ko'rinishida ta ’riflash m um kin. Bu qatlam lar — kom pyuterlar, kom -
m unikatsion vositalar, tarmoq operatsion tizim lari va tarm oq ilovalari
(dasturlari) bo'lishi m um kin.
Kompyuter tarmoqlariga ulanadigan qurilmalami uch funksional
guruhga ajratish mumkin: ishchi stantsiyalar, tarmoq serverlari va
kommunikatsion tugunlar. Demak, har qanday kompyuter tarmog'ini
ishchi stantsiyalar va tugunlar majmuyi sifatida ko'rish mumkin. Ishchi
stantsiyalar magnit disksiz, lokal magnit diskli va uzoqlashtirilgan bo'lishi
mumkin.
Tarmoq serverlari fayl-serverli (File server), ma’lumotlar bazasi
serveri, amliy dasturlar serveri (application server), kommunikatsion
server (communication server), kirish serveri (acces server), faks-server
(fax server) va ma’lumotlami extiyotli nusxalash serverlariga (back up
server) ajratiladi.
Kommunikatsion tugunlarga quyidagi qurilmalar kiradi: qaytaruvchi
(repeater), kommutatorlar (switch), mostlar (bridge), marshrutizatorlar
(router) shluzlar (gateway) va boshqalar.
Kompyuter tarmoqlarini loyihalashda, awalambor kompyuterlammg
bir-biri bilan jismoniy aloqasini — topologiyasini aniqlash lozim. Topologiya
— bu kompyuterlar yoki tugunlar birlashuvining mantiqiy chizmasi.
Kompyuter tarmoqlari topologiyasi turlicha bo'lishi mumkin, lekin
asosiy turi uchta: shinali, yuldizsimon va aylana. Qolgan topologiyalari
esa mana shu uchta turning modifikatsiyalaridir.
Tarmoq kompyuterlarining kanalga kirish ketma-ketligini aniqlash
uchun kirish uslubi muhim o'rin tutadi. Kirish uslubi — bu moddiy
darajada kompyuterlaming birlashtiruvchi, ma’lumotlami uzatish kanalidan
foydalanishni belgilovchi qoidalar to'plamidir. Lokal kompyuter tar-
mqlarida keng tarqalgan kirish uslublari: Ethernet, Token Ring va Arcnet
vositalaridir.
Kompyuter tarmoqlarida individual aloqa kanallari va bo'linadigan
aloqa kanallari, ya’ni aloqa kanallaridan bir nechta kompyuterlar navbat
bilan foydalanishi mumkin. Faqatgina to'liq aloqali tarmoq topologiyasida
kompyuterlar individual aloqa kanallariga ega bo'ladi. Qolgan topologiyalarida
esa aloqa kanallaridan birgalikda foydalanishni tashkil qilish muammosi
yuzaga keladi.
Bu yerda bo'linadigan uzatuvchi moddiy muhit yoki bo'linadigan
m a’lumot uzatuvchi muhit tushunchasini kiritamiz.
190
|
| |
6.9-rasm. Texnologik jarayonni ko'p bosqichli tashkil

123
6.9-rasm. Texnologik jarayonni ko'p bosqichli tashkil
qilishning asosiy chizmasi.
Ular axborot bazasida jamlanadi va saqlanadi. Axborot bazasida na
faqat birlamchi ma’lumotlar saqlanadi, balki turli masalalami yechishda
ko‘p marotaba foydalaniladigan shartli-doimiy, doimiy, m a’lumotnoma
va boshqa turdagi axborot ham saqlanadi. Boshlang‘ich axborotni saqlash
va jamlash qandaydir vaqt oralig'ida olinadigan ma’lumotlar ehtiyoji bilan
bog'langan. Kompyuter tizimining yana bir tomoni, undan foydalanilgan
vaqtdan boshlab kiritilgan axborotni saqlashga moyillik o‘tgan davr natijaviy
axborotini shakllantirish imkonini yaratadi.
Axborotni saqlash bilan ma’lumotlarni izlash protsedurasini ham
bog'lash mumkin, ya’ni foydalanuvchi talabiga mos keluvchi axborotni
tanlash protsedurasi.
Texnologik jarayonni qurishni avtomatlashtirilayotgan iqtisodiy
obyektning tashkiliy tuzilishiga muvofiq boshqaruvning ierarxiya darajasi
bo'yicha ulami tarqatilishini hisobga olgan holda amalga oshirish maqsadga
muvofiqdir. Ma’lumotlarni ishlab chiqish texnologik jarayonining uch
bosqichli global tizimi quyidagi 6.9-rasmda keltirilgan
Birinchi bosqich
— bitta yoki bir nechta kuchli shaxsiy kompyuter
yoki meynfreymlami o'z ichiga oluvchi hududiy yoki idoralaming markaziy
hisoblash tizimi. Uning asosiy vazifasi — umumiy iqtisodiy va moliyaviy
nazorat, boshqaruv xodimlariga axborotli xizmat ko'rsatishdir.
Ikkinchi bosqich
— korxonalar (birlashmalar), tashkilotlar va
firmalarning hisoblash tizimlari, ular meynfreymlar, kuchli ShEHM
larni o'z ichiga oladi, ma’lumotlarni ishlab chiqish va tarkibiy birlik
doirasida boshqaruvni ta’minlaydi.
124
Uchinchi bosqich — pastki darajadagi ishlab chiqarish uchastkalariga
|
K o m p y u te r g ra fik a s in in g q u y id a g i tu rla rin i a jra tib k o 'rs a tis h m u m k in

— muammoli sohaning holatiga axborotning mos kelishi;
— ishlashning ishonchliligi;
— tezkorligi va unumdorligi;
— foydalanishning oddiy va qulayliligi;
— foydalanishning ommaviyligi;
— axborotning himoyalanganliligi;
— kengaytirish imkoniyatlarining mavjudligi.
Ma’lumotlar bankining tarkibi unga yuklatilgan vazifalar va yechilishi
kerak bo'lgan masalalarning xususiyatlaridan kelib chiqqan holda aniqlanadi.
Ma’lumotlar bankining asosiy vazifalari quydagilardan iborat:
— axborotni saqlash va uni himoyalashni tashkil etish;
— saqlanilayotgan m a’lumotlaming davriy dolbzarbligini ta’minlash;
— foydalanuvchilar va amaliy dasturlaming so‘rovlari bo‘yicha
ma’lumotlami izlash va tanlash;
— olingan ma’lumotlarni qayta ishlash va belgilangan shaklda nati-
jalami chiqarish.
Ma’lumotlar bankining tarkibiy
elementlari qatoriga quyidagilar
kiradi:
1) bir yoki bir necha ma’lumotlar bazasi;
2) ma’lumotlar bazalarini boshqarish tizimi (MBBT);
3) masalalami yechishning amaliy dasturlar to'plami;
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 110

139
26.2O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
Mavzuga
kirish
(10 daq)
Tashkiliy qism
1.1 O`quvchilar bilan salomlashadi
Mashg`ulotga kirish
1.2O`quvchilarni amaliyotga tayyorgarlik
jarayonini tekshiradi va davomatini
aniqlaydi.
1.3 Mavzuni e’lon qiladi. Mavzu bo’yicha
vazifalarni tushuntiradi(26-1ilova). 1.4
Mazkur mavzu bo’yicha o’quv materialini
bayon qiladi.
1.5O’quvchilarni baholash mezonlari bilan
tanishtiradi (26-5-ilova)
Amaliyotga tayyorgarlik
ko`radilar.
Tinglaydilar
va yozib
oladilar
Asosiy
bosqich
(250 daq)
I bosqich. Kirish yo’l-yo’riqnomasi (50
daq.)
2.1 Har bir ish joyida qanday ish olib
borilishi bo’yicha yo’l-yo’riq
ko’rsatadi.Mavzu bo`yicha o`quv topshirig`i
beriladi.26\2-ilova
2.2 Vazifani bajarish uchun vaqtni
belgilaydi.
II bosqich.Joriy yo’l- yo’riqnoma(150
daq.)
2.3
O’quvchilarni bajarayotgan ishlarini
tekshirish uchun biriktirilgan guruhlarni
aylanib chiqadi va berilgan topshiriq
yuzasidan
yo’riqnoma beradi. 26\4ilova)
2.4 Kamchilikka yo’l qo’ygan o’quvchilarga
kamchilikni bartaraf etish yo’llari
ko’rsatiladi hamda savollar berib javoblar
tinglanadi.26-3-ilova
III bosqich.Yakuniy yo’l-yo’riqnoma (50
daq.)
2.5 Har bir o’quvchi bajargan ishlarni qabul
qiladi va yakun yasaydi. Bajarilgan
ishlardagi yutuq va kamchiliklarni
ko’rsatadi.
Berilgan
topshiriqni
bajarishga kirishadilar
Tarbiyachilar faoliyatini
hamda maktabgacha
yoshdagi bolalarni
kuzatadilar
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 98

126
23.2O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
Mavzuga
kirish
(10 daq)
Tashkiliy qism
1.1 O`quvchilar bilan salomlashadi
Mashg`ulotga kirish
1.2O`quvchilarni amaliyotga tayyorgarlik
jarayonini tekshiradi va davomatini
aniqlaydi.
1.3 Mavzuni e’lon qiladi. Mavzu bo’yicha
vazifalarni tushuntiradi(23-1ilova). 1.4
Mazkur mavzu bo’yicha o’quv materialini
bayon qiladi.
1.5O’quvchilarni baholash mezonlari bilan
tanishtiradi (23-5-ilova)
Amaliyotga tayyorgarlik
ko`radilar.
Tinglaydilar va yozib
oladilar
Asosiy
bosqich
(250 daq)
I bosqich. Kirish yo’l-yo’riqnomasi (50
daq.)
2.1 Har bir ish joyida qanday ish olib
borilishi bo’yicha yo’l-yo’riq
ko’rsatadi.Mavzu bo`yicha o`quv topshirig`i
beriladi.23\2-ilova
2.2 Vazifani bajarish uchun vaqtni
belgilaydi.
II bosqich.Joriy yo’l- yo’riqnoma(150
daq.)
2.3
O’quvchilarni bajarayotgan ishlarini
tekshirish uchun biriktirilgan guruhlarni
aylanib chiqadi va berilgan topshiriq
yuzasidan
yo’riqnoma beradi. 23\4ilova)
2.4 Kamchilikka yo’l qo’ygan o’quvchilarga
kamchilikni bartaraf etish yo’llari
ko’rsatiladi hamda savollar berib javoblar
tinglanadi.23\3-ilova
III bosqich.Yakuniy yo’l-yo’riqnoma (50
daq.)
2.5 Har bir o’quvchi bajargan ishlarni qabul
qiladi va yakun yasaydi. Bajarilgan
ishlardagi yutuq va kamchiliklarni
ko’rsatadi.
Berilgan topshiriqni
bajarishga kirishadilar
Tarbiyachilar faoliyatini
hamda maktabgacha
yoshdagi bolalarni
kuzatadilar
Bolalar:(O‘rtoqlarimiz) 
Tarbiyachi

|
Bolalar:(O‘rtoqlarimiz)
Tarbiyachi Pdf ko'rish
|
bet | 156/207 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 12,1 Mb. | | #130489 |
Bog'liq MTTda talim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanishcoverBolalar:(O‘rtoqlarimiz)
Tarbiyachi: YAna ularni nima deb atash mumki?
Bolalar:(Qo‘shnilar)
Tarbiyachi: To‘g‘ri, qo‘shnilar. Bolalar, qo‘shnilar kimlar?
Bolalar:(YOnimizda yashovchilar)
Tarbiyachi: To‘g‘ri, ular yonimizda yashovchi qo‘shnilarimiz, bir stolda o‘tiradiganlarimiz
va h.k. YAna uylar oldilarida, ko‘chalarda, shaharlarda, mamlakatlarda qo‘shnilar bo‘lishi
mumkinmi?
(Bolalar javoblari)
Tarbiyachi: Barakalla, bolajonlar! Biz qaysi shaharda yashaymiz?
Bolalar: (YOzyovon shahrida)
Tarbiyachi: To‘g‘ri, YOzyovon shahrida. (Kartadan , globusdan yoki slaydda
ko‘rsatiladi). Qani menga biz yashayotgan mamlakatimizni aytib beringlarchi?
Bolalar:(O‘zbekiston!)
Tarbiyachi: To‘g‘ri, bu O‘zbekiston. Qaranglar men hozir sizlarga xaritadan
(globusdan,xaritadan yoki slayddan) O‘zbekiston Respublikasining chegarasini
ko‘rsataman, mana. O‘zbekistonning poytaxti qaer bolajonlar?(Toshkent). Prezidentichi?
(SH.M.Mirziyoev). Maydoni 448, 978 kilometr kvadrat. Aholisi 32, 972 ming. CHegara
nima? (bolalar javoblari).
Bolalar: (CHegara bu-faqat O‘zbekiston terretoriyasiga tegishli joydir).
Tarbiyachi: CHegaramiz bolalar hoh suvda, hoh quriqlikda bo‘lsin u chegara hisoblanadi.
Kelinglar, qaysi davlatlar O‘zbekistonning qo‘shni davlatlari ekanligini ko‘ramiz va unga
sayohat qilamiz. Mana bu mamlakatlar : Tojikiston, Qirg‘iziston, Qozog‘iston,
Turkmaniston, Avg‘onistonlar bizning mamlakatimiz qo‘shnilaridir va ular bilan
chegaradoshdir. O‘zbekistonning mana bu chizig‘idan ag‘ida qo‘shni mamlakatlar yashaydi.
Har bir mamlakatning o‘z chegarasi mavjuddir. CHegaradan pasportsiz va ruxsatnomasiz
o‘tib bo‘lmaydi.
Tojikiston Respublikasi- O‘zbekistonning janubiy sharqida joylashgan davlat. Maydoni
143.100 ming kilometr.Aholisi 8,486,300 kishi. G‘arbiy va shimoliy g‘arbiy tomonidan
O‘zbekiston davlati bilan chegaradosh. Poytaxti Dushanbe shahri. Tojikiston prezidenti
Imomoali Rahmon..(Doskaga liboslari, Tojikston bayroq, gerb rasmlari ilib qo‘yiladi,
musiqalaridan parcha qo‘yib beriladi)
|
| |
0 .2 . Zamonaviy kompyuter tarm oqlariga qo‘yiladigan

|
0 .2 . Zamonaviy kompyuter tarm oqlariga qo‘yiladigan Pdf ko'rish
|
bet | 131/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirish1 0 .2 . Zamonaviy kompyuter tarm oqlariga qo‘yiladigan
asosiy talablar
Zamonaviy kompyuter tarmoqlariga qo'yiladigan asosiy talab, bu
tarmoqlaming asosiy maqsadidan kelib chiqadi, ya’ni foydalanuvchining
taqsimlangan umumtarmoq resurslariga oddiy, qulay va ishonchli kirishni
ta ’minlash. Boshqa talablar esa unumdorlik, ishonchlilik, kengaish
imkoniyati, aniqlik (ochiqlik) va boshqalar shu asosiy talabni bajarish
sifatiga bog'langan.
Umuman, tarmoq xizmatlaridan sifatli foydalanish deganda tar
moqqa qo'yiladigan ikkita talab ko'zda tutiladi — unumdorliak va ishonchlilik.
Kampyuter tarmoqlari xizmatlaridan sifatli foydalanishda ikkita yondashish
mavjud.
Birinchi yondashishda, kompyuter tarmog'i foydalanuvchiga muayyan
xizmat ko'rsatish turini kafolatiga oladi. Masalan A foydalanuvchining В
foydalanuvchiga yuborgan paketi 150 ms dan ortiq kechiktirilmasligi yoki
A va В foydalanuvchilarga xizmat ko'rsatadigan aloqa kanalining o'rtacha
ma’lumot o'tkazib yuborish imkoniyati 5 Mbit/sekunddan past bo'lmasligi
va xokazo. Kafolat beruvchi tarmoqlar: Frame rilay, ATM va boshqalar.
Ikkinchi yondashishda, kompyuter tarmog'ida foydalanuvchilaming
prioritetiga (ustunligiga) ko'ra xizmat ko'rsatiladi. Bunday xizmat turini
best effort — harakat qilish deyiladi. Tarmoqning imkoniyatiga qarab
yaxshi xizmat qilish uchun harakat qilanadi, ammo sifatli xizmat
ko'rsatish kafolatini bermaydi.
Kompyuter tarmoqlariga qo'yiladigan asosiy talablarni kengroq ko'rib
chiqamiz.
Unumdorlik. Tarmoqda yuqori unimdorlikka xizmatlarini (servislarini)
bir necha kompyuterlarda parallel ravishda bajarish evaziga erishiladi.
Unumdorlikning bir nechta tavsiflari mavjud:
a) tarmoqning ta’sirlanish (javob) vaqti;
b) tarmoqning o'tkazish imkoniyati;
d) paketli o'tkazishning to'xtab qolishi.
Tarmoqning ta’sirlanish vaqti. Agar foydalanuvchi: „Bugun tarmoq
sekin ishlayapti,
— desa, demak foydalanuvchi tarmoqning ta’-
|
| |
Tarbiyaviy maqsad - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

202
Men uyimdan chiqaman
-qo‘l bilan o‘zini ko‘rsatadi.
Salom deyman ko‘chamga
-qo‘llar u yon bu yonga harakatlanadi
Salom deyman hammaga
-qo‘llar bosh uzra ko‘tariladi.
Salom deyman Qishga ham
-qo‘llar pastga tushirilib gilamni silanadi
Salom deyman sho‘x-quvnoq-
ikkita qo‘l ko‘rsatqich barmog‘i yonoqqa qo‘yiladi
bosh saraklatiladi.
Izg‘irin shamolga ham
-qo‘llar aqa-baqa silkinadilar.
Asosiysi salomim-
qo‘llar yuqorida.
Barcha mehmon, ustozga-
tirsaklar bukilib qo‘llar ko‘krakka qo‘yiladi.
Tarbiyachi: Bolalar diqqatimizni doskaga qaratamiz. Ushbu ko‘rib turganingiz xarita deb
ataladi Xaritada qaerda yashayotganimiz, yo‘llar, tog‘lar, keng maydon erlari, yashash
joylari, chegaralar, shaharlar ko‘rsatilgan. Qaranglar yoningizda kimlar turibdi?(
Slayd yoki
globusdan ham foydalanisa ham bo‘ladi)
To‘p bilan davrada o‘yin “Kim qaerda yashaydi?”

O’quv mashg’uloti rejasi
1“O’zbekistonning buyuk arboblari” mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
2 “O’zbekistonning buyuk arboblari” mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish bo’yicha
mashg’ulot ishlanmasini tuzish va amaliy bajarish.
Xalq, haqiqat va nafosat o‘lmaydi, ularni ardoqlagan, kuylagan ulug‘lar ham mangudir. Bobokalonlarimiz
Navoiy va Bobur ham o‘z asarlari orqali barhayotdir. Ular quyosh yang‘lig‘ so‘nmas sehrli badiiyat
yaratdi. Bu ikki zamondosh shoir o‘z asarlarida yuksak insoniy tuyg‘ularni tarannum etdi. Mana shunday
o‘lmas tuyg‘ulardan biri — bu Vatan tuyg‘usidir. Har ikki ijodkor lirik she’rlarida ham, epik asarlarida
ham Vatan mavzusini mahorat bilan ulug‘ladi. Hatto Alisher Navoiyning “Muhokamat ul-lug‘atayn”
singari ilmiy asari ham yuksak vatanparvarlik ruhida yaratildi. O‘zini “vatanga rahnamoye” bilgan Navoiy
“Saddi Iskandariy” dostonida shunday degan edi:
Vatan tarkini bir nafas aylama,
Yana ranji g‘urbat havas aylama...
Ajabmaski, Navoiyning bu durdona fikrlari Boburga bashorat bo‘lib tuyulgan bo‘lsa. Bobur hali yurt
ilhomlarini o‘z qalbiga to‘la oshno qilmay turib, o‘spirin chog‘laridanoq qo‘liga qilich tutganligi tarixdan
yaxshi ma’lum. Boburning dilida saltanat ishqi, temuriylarning yagona qudratli davlatini tiklash havasi
jo‘shib, tug‘yon qilardi. U bu harakati bilan o‘zaro qirg‘in-qabohatlarga barham bermoqchi bo‘ldi, lekin
tarixning shafqatsiz to‘lqini uni Vatanidan badarg‘a etdi. Mana, shoirning o‘zi hasrat, afsus va nadomatlar
bilan bu haqda nima degan edi:
Tole’ yo‘qi jonimg‘a balolig‘ bo‘ldi,
Har ishniki, ayladim — xatolig‘ bo‘ldi.
O‘z yerni qo‘yib, Hind sori yuzlandim,
Yorab, netayin, ne yuz qarolig‘ bo‘ldi?!
Shoir umr bo‘yi Vatanni eslab, hijron o‘tlarida yonib, g‘ussaga ko‘milib yashadi. Bobur so‘nggi
nafasigacha ona-yurt xayoli bilan yashadi. Shoir olis yurtlarda vatanini qo‘msab, ko‘plab ruboiylar yozdi.
Muhimi shundaki, bu she’rlarning aksariyati bevosita Alisher Navoiydan ilhomlanib, ulug‘ shoir
ruboiylariga tatabbu’ sifatida yaratilgan.
Masalan:
G‘urbatta g‘arib shodmon bo‘lmas emish,
Inson kapitali: mohiyati, ahamiyati va statistikasini tashkil qilish muammolari

|
Inson kapitali: mohiyati, ahamiyati va statistikasini tashkil qilish muammolari
|
bet | 150/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1 Inson kapitali: mohiyati, ahamiyati va statistikasini tashkil qilish muammolari
O’zbekiston Respublikasi tabiiy boyliklarga boy mamlakat ekanligini oldin qayd qilgan edik. Ammo keyingi paytlarda jahon iqtisodchilarining tadqiqotlari shuni ko’rsatmoqdaki, tabiiy in’omlarga boy bo’lish va iqtisodiy rivojlanish o’rtasida birmuncha teskari bog’lanish borligi aniqlanmoqda. Masalan, Islandiya Universiteti ilmiy xodimi Tornaldur Gilfason Norvegiya iqtisodiy analiz markazi uchun ko’pchilik qatnashuvida tayyorlanayotgan tadqiqot “Neft, farovonlik va iqtisodiy o’sish” doirasida yozgan maqolasida qisqa muddatli davrda boy holda tabiiy boyliklarni mavjudligi farovonlikni oshiradi, ammo uzoq muddatli davrda pirovard natijada, iqtisodiy o’sishga to’sqinlik qiladi. Buning sababi, deb ko’rsatiladi, bu mamlakatlarda boshqa sohalarni rivojlantirishga va ayniqsa bilim olishga e’tibor susayishidir. Bunday xulosa jahonning 85 ta mamlakatining 1970-1993 yillar davomida rivojlanishi to’g’risidagi ma’lumotlar asosida qilingan. Investitsiya hajmini ko’paytirish (ayniqsa sifatli bo’lmagani) ham iqtisodiy o’sishga ta’siri uncha katta bo’lmas ekan. Masalan, YaIM ni taqsimlashda unda investitsiya salmog’ini uzoq istiqbolda iqtisodiy o’sish (jon boshiga YaIM darajasi) 2,0 foizga teng bo’lishi mumkin ekanligini baholangan. Yuqoridagi holatlarni e’tiborga olgan holda iqtisodiy o’sish muammosi bilan shug’ullanuvchi iqtisodchilar yaqindan boshlab sifatli investitsiya – bilim olish orqali inson kapitaliga e’tibor qaratdilar. Yaqin vaqtga qadar iqtisodiy o’sishning asosiy omili: aholi sonini o’sishi va ilmiy-texnika progressi deb tushunilar edi hamda mamlakatlarning milliy boyligi qiymatini to’liq baholash uchun inson kapitali va uning sifati muammosiga asosiy e’tibor qaratilmoqda.
12.11-jadval Jahonning ayrim mamlakatlarida inson taraqqiyoti indeksi va iqtisodiy
rivojlanishi darajasi
-
|
| |
Disbalans tushunchasi va uning turlari

|
Disbalans tushunchasi va uning turlari
|
bet | 106/164 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 6,09 Mb. | | #109742 |
Bog'liq yurish qismiga txk O\'MT (2) 2. Balanslash uchun uskunalar
Disbalans tushunchasi va uning turlari
Nomutanosiblik - g'ildirakning normal muvozanatining buzilishi, shinalar aşınması yoki deformatsiyasidan kelib chiqadi jant. Ushbu hodisaning ikki turi mavjud: statik va dinamik.
Birinchi holda, aylanish o'qi inertsiya o'qiga nisbatan parallel pozitsiyani egallaydi, og'irlik markazini ma'lum bir yo'nalishga siljitadi. Vizual ravishda statik muvozanatni avtomobilning bir tomonini ko'tarish, erkin aylanadigan g'ildirakni aylantirish va uni tomosha qilish orqali aniqlash mumkin. U aylanishni to'xtatishdan oldin, u turli yo'nalishlarda bir nechta mayatnik harakatlarini amalga oshiradi va uning og'irlik markazi eng past nuqtada bo'lganda to'xtaydi. Bunday alomatlar avtomobil uchun juda muhim emas, lekin shinalarning notekis aşınması va yoqilg'i sarfini ko'paytirish bilan to'la. Bu holda g'ildiraklarni muvozanatlash kerakmi yoki yo'qmi, bu, albatta, sizga bog'liq, ammo vaqt o'tishi bilan statik nomutanosiblik dinamikaga aylanishi mumkin va keyin bu faqat yoqilg'i va kauchuk bilan bog'liq bo'lmaydi.
Dinamik muvozanat aylanish va inersiya o'qlarining kesishishi bilan tavsiflanadi. Boshqacha qilib aytganda, g'ildirakning og'irligi balandlikda emas, balki kenglikda notekis taqsimlanadi. Bunday holda, tebranish g'ildirakning sakkiztasini "yozishni" boshlashiga olib keladi. Dinamik nomutanosiblik ham vizual tarzda aniqlanadi, ammo uni tuzatish statikdan ko'ra ancha qiyin.
Nomutanosiblik xavfi nimada
Ko'pincha g'ildirak nomutanosibligi quyidagilarga sabab bo'ladi:
Muvozanatning nima keragi bor?
Balanslashning mohiyati g'ildirakning barcha tarkibiy elementlarining massasini uning aylanish o'qiga nisbatan maksimal darajada taqsimlashdir. Ideal holda, uning og'irlik markazi to'liq o'qda bo'lishi kerak. Bunga erishishning faqat bitta usuli bor - muvozanatni tekshirish va g'ildirak massasini kerakli sohada idealga yaqinlashguncha oshirish.
Oddiy qilib aytganda, mutaxassis maxsus jihozlar yordamida g'ildirakni aylantirib, "engil" joylarni aniqlaydi va ularni maxsus qo'rg'oshin og'irliklari bilan tortadi. Statik nomutanosiblik bilan og'irliklar g'ildirakning bir tomonida, dinamik nomutanosiblik bilan ikkalasida ham o'rnatiladi.
|
| |