Algoritmning xossalari - O’zbekiston respublikasi oliy, fan va innovatsiya vazirligi

|
O’zbekiston respublikasi oliy, fan va innovatsiya vazirligi
|
bet | 2/3 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #104856 |
Bog'liq BERDIMURODOV IBROHIM ALGORITIMAlgoritmning xossalari
Algoritmning tavsifida «biror maqsadga erishishga qara-tilgan» jumlasi qo‘llanilgan. Bu maqsadni yuqorida keltirilgan misollarda ko‘rishimiz mumkin: ko‘chadan o‘tish, g‘ishtlar sonini hisoblash, yig‘indini hisoblash. Bular algoritmning natijaviylik (cheklilik) xossasi bilan bog‘liq. Bu xossaning mazmuni shundan iboratki, har qanday algoritm ijrochi chekli qadamdan so‘ng oxir-oqibat ma’lum bir yechimga olib kelishi kerak. Shuni ta‘kidlash joizki, algoritm avvaldan ko‘zlangan maqsadga erishishga olib kelmasligi ham mumkin. Bunga ba‘zan algoritmning noto‘g‘ri tuzilgani yoki boshqa xatolik sabab bo‘lishi mumkin. Ikkinchi tomondan, qo‘yilgan masala ijobiy yechimga ega bo‘lmasligi ham mumkin. Lekin salbiy natija ham natija deb qabul qilinadi.
1.4-misol
x2+x+1 = 0 kvadrat tenglama yechilsin.
Bu tenglamaga quyida keltirilgan «ax2+bx+c = 0 (a ≠0) ko‘ri-nishidagi kvadrat tenglamani yechish» algoritmini qo‘llab, tenglama yechimga ega emasligini aniqlaymiz. Bu ham natija ekanligi sizga ma’lum.
diskriminant: D = b2–4ac hisoblansin;
agar D < 0 bo‘lsa, tenglama yechimga ega emas deb olinsin va 5-bandga o‘tilsin;
agar D = 0 bo‘lsa, yagona yechim - 2a ga teng deb olinsin va 5-bandga o‘tilsin;
birinchi yechim -b-^D ga, ikkinchi yechim -b + ^D ga
teng deb olinsin;
5) tugallansin.
1.1-mashq
E’tibor qilgan bo‘lsangiz, diskriminantning noldan kichikligi, nolga tengligi tekshirildi, ammo noldan kattaligi tekshirilmadi. Sababini o‘ylab ko‘ring!
Demak, algoritm doimo chekli qadamdan iborat bo‘lishi va biror natija berishi kerak ekan. Bu algoritmni diskretlilik (uzluklilik, alohidalik) xossasiga olib keladi. Algoritmda masalani yechish jarayoni alohida olingan sodda ko‘rsatmalar ketma-ketligini qadam-ba-qadam bajarishdan iborat bo‘lishi kerak. Bu xossa misollardan yaqqol ko‘rinib turibdi. «Angliyada avtomobilni yo‘lning chap qismida haydang» qoidasi talabnoma bo‘lgani bilan uzluksizlik xarakteriga ega va shuning uchun ham algoritm hisobiga qo‘shil-maydi.
E’tiboringizni yana bir narsaga qaratamiz. Keltirilgan mi-sollarda quyidagi jumlalar bor: «Ko‘chadan o‘tish» (ariqdan yoki dengizdan emas), «Eni 6 metr va bo‘yi 10 metr bo‘lgan joyni» (kilometr emas), «eni 12 santimetr va bo‘yi 25 santimetrli g‘ishtlar» (eni 5 santimetr va bo‘yi 100 santimetrli g‘ishtlar emas), «x2+x+1 = 0 kvadrat tenglama» (x2-1 = 0 kvadrat tenglama emas). Bu jumlalar va qavs ichida yozilganlarni taqqoslasangiz, olinadigan natija shu jumlalardagi «qiymat»larga chambarchas bog‘liq ekanligini tushunasiz. Agar bu «qiymatlar» o‘zgarsa, masalan, qavs ichidagilarga, olingadigan natija umuman bosh-qacha bo‘lishini ko‘rish qiyin emas. Qiymat so‘zini qo‘shtirnoq ichiga olganimizga sabab, siz doimo qiymat so‘zini faqat sonlar bilan bog‘lab o‘rganib kelgansiz. Lekin, bilingki, biror masala uchun qiymat har xil turdagi obyektlar bo‘lishi mumkin ekan. Demak, har bir algoritmning natijasi avvaldan berilgan, ya’ni boshlang‘ich qiymatlarga bog‘liq bo‘lar ekan. Boshlang‘ich qiymatlar turli natijalarga olib kelishiga yana bir hayotiy misolga o‘zingiz javob bera olasiz: sizga va mehmonga kelgan do‘stlarin-gizga pishiralayotgan palovga 20 gramm tuz solish o‘rniga 200 gramm tuz solishsa natija bir xil bo‘ladimi?
Har bir algoritm - bu amallarni belgilovchi qoida bo‘lib, ularning zanjiri natijasida biz boshlang‘ich qiymatlardan izlangan natijaga kelamiz. Bunday amallar zanjiri algoritmik jarayon, har bir amal - algoritmning qadami deb ataladi.
Yana boshlang‘ich qiymat va natija bo‘lishi mumkin bo‘lgan narsalarning tahliliga qaytamiz. Ko‘rdikki, har bir algoritm uchun boshlang‘ich qiymatlarning turli hollarini tanlash mumkin. Masalan, g‘ishtlar masalasi algoritmi uchun boshlang‘ich qiymatlarni tavsif-lashda «santimetr» so‘zlarini «uzunlik o‘lchovlari» kabi tushunish mumkin. Bu holda hosil bo‘ladigan natijaning miqdori o‘zgaradi, xolos. Ko‘p algoritmlar boshlang‘ich qiymatlarning turli hollari uchun o‘z kuchini saqlab qoladi. Qo‘shish algoritmini ixtiyoriy natural sonlar jufti uchun qo‘llash mumkin. Avval aytib o‘tilgan algoritmlarni aniqlangan bu xossasi (ularni boshlang‘ich qiymatlarning juda ko‘p sondagi hollariga qo‘llash mumkinligi) ommaviylik deb ataladi. Yuqorida keltirilgan «ax2+bx+c = 0 (a*0) ko‘rinishidagi kvadrat tenglamani yechish» algoritmi ixtiyoriy a, b, c haqiqiy sonlar uchun natija beradi, ya’ni algoritmning ommaviylik xossasi o‘rinli ekan. Algoritmlarni juda ko‘p xususiy hollarda ishlashi shunday o‘ta muhim va ahamiyatli xossa, shu sababli ancha vaqtgacha uni algoritmning ilmiy ta’rifiga kiritilishi shart deb hisoblandi. Bu ko‘pgina qoidalarni fan sohasidan chiqarib tashlar (ularni «oz miqdordagi» ommaviyligi tufayli) va ham ilmiy tadqi-qotni, ham ularning natijasini amaliyotda qo‘llashni qiyinlashtirar (balki bu ilmiy bo‘lmagan hol bo‘lsachi?), bu esa jiddiy noqulay-likka sabab bo‘ladi.
Boshlang‘ich qiymatlarning faqat bitta - yagona holiga qo‘llash mumkin bo‘lgan algoritm ham katta ahamiyat kasb etadi. Ularga turli xil avtomatlardan (masalan, agar aniq bir tangaga moslangan gazeta sotadigan avtomat, yoki telefon-avtomat) foydalanish algo-ritmlari tegishlidir, aniq bir joydan boshlanadigan va belgilangan joyga olib boradigan yo‘nalish bo‘yicha borish algoritmi va boshqalar.
«Ommaviylik» atamasining mavhumligi mashhur, ba‘zan uyum paradoksi deb ataluvchi, Evbulid paradoksi orqali tasdiqlanadi. Paradoks mazmunini o‘zimizga savol berib va javobini berib tezda aniqlab olishimiz mumkin. Bitta tosh - uyummi? Yo‘q. Ikkita tosh-chi? Yana yo‘q. Uchtasi-chi? Oxir-oqibat, biz yoki uyum mavjud emas degan xulosaga, yoki shunday sondagi toshlar to‘plami borki, undan bitta oshsa uyum hosil bo‘lishiga olib keladi, deb e’tirof etishga majbur bo‘lamiz. U yoki bu fikr ham haqiqatga ziddir va bu uyum atamasining mavhumligining natijasi bo‘lib hisoblanadi. Nima bo‘lganda ham ommaviylik xossasidan oddiygina «bo‘yin tovlash» mumkin emas. Uni ta’riflashni ozgina o‘zgartirish hamda shuning asosida yuqorida aytib o‘tilgan mavhumlikni yo‘qo-tish zarur.
«Ommaviylik» atamasiga qanday mazmun kiritish kerak? Bu savolga javob shunday. Har bir algoritm uchun biror-bir obyektlar (narsalar, buyumlar va hokazo) sinfi mavjud va ularning barchasi boshlang‘ich qiymat sifatida olinishi mumkin, deb hisoblash zarur. Manfiymas butun sonlarni qo‘shish algoritmi uchun manfiymas butun sonlarning barcha juftligi; avtomatdan «Toshkent oqshomi» gazetasini sotib olish algoritmi uchun - yagona obyekt - tanga shunday sinf bo‘la oladi. Algoritmning ommaviyligi - mos sinfning barcha obyektlarini qo‘llash mumkinligidir, ya’ni, ularni qandaydir miqdorining (chekli yoki cheksiz) qo‘llash mumkin emasligi emas. Mumkin bo‘lgan, ya’ni joiz obyektlarni miqdori chekli yoki cheksizligi, yoki miqdori nolga teng bo‘lishi - bu shu sinfning xususiyatidir.
Agar algoritm yordamida joiz boshlang‘ich qiymat asosida izlangan natijani olish mumkin bo‘lsa u holda algoritmni joiz boshlang‘ich qiymatga qo‘llash mumkin deyiladi. Agar boshlang‘ich qiymat joiz bo‘lsa ham natija olish mumkin bo‘lmasa, u holda unga algoritm qo‘llash mumkin emas deyiladi.
Endi joiz boshlang‘ich qiymatlar sinfi qanday ekanligini ko‘rib chiqamiz. Boshlang‘ich qiymatlar ba‘zan narsa yoki buyumlar, sonlar ekanini ko‘rdik. Bu fikr olingan natijalar uchun ham o‘rinli. Bu narsalar orasidagi umumiylik nimada? Algoritm - bu qoidalar va demakki, ular qandaydir tillarda ifoda-langan, degan fikrni e’tiborga olsak, bu umumiylik ko‘rinadi. Bir necha marta bu qoidalarni aniq bajarilishi qanchalik muhim ekanligi haqida gapirib o‘tdik.
Lekin bunday aniq bajarilishi boshlang‘ich qiymatlar (ular bilan birga izlangan natijalar ham) biror-bir tilda, balki yan-gisida, batamom tavsiflanishga imkon bersagina mumkin. Bu holda har bir boshlang‘ich qiymatga, har bir oraliq natijaga va nihoyat, izlangan natijaga qandaydir gap mos keladi. Yana, mazkur gapning «Mazmun»i bir qiymatli bo‘lishi zarur.
Matematikada ko‘pincha maxsus usul qo‘llanadi. Bu usul shundan iboratki, biror-bir obyekt boshqa tabiatli obyekt bilan almashtiriladi, bunda yangi obyektlarga birlamchilari bilan bir qiymatli mos bo‘ladi. Ko‘rilayotgan holda boshlang‘ich qiymatlar tilining gaplari bilan boshlang‘ich qiymatlarning o‘zi orasida bir qiymatli moslik mavjud. Shu sababli, algoritmni matematik ta’riflashda boshlang‘ich qiymatlar va izlangan natijalar tilning gaplari deb hisoblanishi mumkin.
Bunday almashtirish amaliyot nuqtayi nazaridan mumkinmi? Albatta, mumkin. Chunki, algoritmning o‘zida boshlang‘ich qiymatlar emas, ularning nomi, jarayonni bajarish uchun esa amallar va hosil bo‘ladigan natijalarning nomini bilish yetarli.
Keltirilgan usul algoritm ta’rifini tor ma’noda bo‘lishiga olib keladi, deyish mumkin. Bunday fikr asoslidir. Lekin bu torayish muhim emas, chunki u algoritmlar beradigan imkoniyatlarni kamaytira olmaydi.
Bu kabi yondashish boshlang‘ich qiymatlar va natijalar turlarini nisbatan kamaytiradi, ammo ular avvalgidek turli fizik tabiatga ega bo‘lishi mumkin, lekin biz uchun bu, ularni nazariy qaraganimizda, turli tillardagi gaplar kabidir. Narsalarning turlanishini biz tillarning turlanishiga keltirdik. To‘g‘ri, tillar ham kam emas. Ularni cheksiz to‘plam (faqat mavjudlari emas, balki mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lganlari ham, ya’ni mumkinlari ham) deb hisoblash mumkin. Lekin har bir algoritm faqat ikkita til bilan bog‘langan: bittasida u ta’riflangan, ikkinchisining gaplari boshlang‘ich qiymatlar hollarini uning uchun mumkin bo‘lganlaridir. Birinchi tilni, odatda, algoritmik til deb, ikkinchi-sini – operandlar tili deb atashadi. Operandlar deb shunday obyektlarga aytiladiki, ular ustida algoritm talab qilgan amallar bajariladi. Operandlar tilining barcha gaplari joiz deb hisob-lanadi, bu tilga tegishli bo‘lmagan biror-bir belgilar birikmasi ta’rif bo‘yicha joiz emas.
|
| |