Issn: 2181-1695 oak: 01-08/1819/6 - bet 4

~ 66 ~
Mehnatni tejovchi texnologiyalarning ta’sirini ikkita asosiy
toifaga boʻlish mumkin. Har bir toifada biz ushbu texnologiyalarning
ishchi kuchi talabi va taklifiga ta’sirini baholashimiz mumkin. Turli xil
tabiatga ega boʻlganligi sababli, biz LSTlarni avtomatlashtirish yoki
robotlar va sun’iy intellektga boʻlishimiz mumkin (1-rasm).
1-rasm – Mehnatni tejaydigan texnologiyalarning ikkita asosiy
toifasi
Avtomatlashtirish,
robotlar
va
mehnat
bozori:
Avtomatlashtirishning mehnat bozoriga ta’siri mehnat iqtisodiyotiga
oid adabiyotlarda keng oʻrganilgan va muhokama qilingan. Ba’zi
tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, avtomatlashtirish ish joyini
almashtirishga olib kelishi mumkin, ayniqsa, muntazam vazifalarni
bajaradigan ishchilar uchun. Ushbu koʻchish ishsizlik, ish haqining
turgʻunligi va daromadlar tengsizligining oshishiga olib kelishi
mumkin (Berg, Buffie, and Zanna 2016). Masalan, (Moll, Rachel, and
Restrepo (2022) yangi texnologiyani joriy etish tengsizlikni
yomonlashtirishi mumkinligini ta’kidlaydi, chunki afzalliklar yuqori
malakali ishchi kuchi va kapital egalariga kapital daromadlarining
koʻpayishi shaklida toʻplanadi. Ular texnologiyani taqsimlash bilan
bogʻlaydigan gipotezani oʻrnatadilar. Daromad va boylik hamda undan
avtomatlashtirishning
tengsizlikka ta’sirini oʻrganish uchun
foydalaning. Ushbu maqola avtomatlashtirish boylik daromadini
oshirish orqali tengsizlikni kuchaytirishi va taqsimotning pastki
qismida ish haqi va daromadlarning turgʻunligiga olib kelishi
mumkinligini koʻrsatadi.
Biroq, boshqa tadqiqotlar shuni ta’kidlaydiki, avtomatlashtirish
yuqori malakali ish joylarida yangi ish oʻrinlarini yaratishi –
samaradorlik va iqtisodiy oʻsishni oshirishi mumkin. (D. H. Muallif
2015)
Yaqinda oʻtkazilgan tadqiqot (Aghion va boshq. 2022) ikkita
qarama-qarshi fikrni hisobga olgan holda avtomatlashtirishning
bandlikka ta’sirini muhokama qiladi. Birinchi koʻrinishda
avtomatlashtirish, birinchi navbatda, ish oʻrinlarini yoʻq qilishini
koʻradi, ikkinchi koʻrinishda esa avtomatlashtirishning mahsuldorlik
ta’siri ta’kidlanadi, bu esa mahsulotlarga talabning oshishiga va ish
bilan bandlikning oshishiga olib keladi. Mualliflar Fransiya misolida
ikkinchi
fikrni
tasdiqlovchi
dalillarni
taqdim
etadilar
va
avtomatlashtirish hamda bandlik boʻyicha adabiyotlar keng koʻlamli
mamlakatlarda bu fikrni qoʻllab-quvvatlashga moyil ekanligini
koʻrsatadilar. Mualliflarning xulosasiga koʻra, avtomatlashtirish aslida
firmalarni yanada raqobatbardosh qilish va yangi bozorlarni yutib olish
imkonini berish orqali bandlik uchun ijobiy kuch boʻlishi mumkin.
(Hassel, Özkiziltan va Weil 2022) Avtomatlashtirishning bandlik
va ish haqiga ta’siri boʻyicha adabiyotlarni koʻrib chiqadi va uning turli
mahorat guruhlariga qanday ta’sir qilishiga e’tibor beradi. U OECD
mamlakatlaridagi soʻnggi yigirma yillik adabiyotlarni qamrab oladi.
Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, yuqori malakali ishchilar ish bilan
ta’minlashning ijobiy natijalari bilan avtomatlashtirishdan foyda
koʻrishadi, oʻrta malakali ishchilar esa salbiy natijalarga ega. Past
malakali ishchilarga ta’siri aralash. Natijalar tadqiqot loyihasiga qarab
oʻzgaradi, identifikatsiya strategiyalari faqat kasbiy ma’lumotlarga
tayanganda, ish bilan ta’minlashning salbiy natijalari topiladi.
Xuddi shunday, (Hirvonen, Stenhammar, and Tuhkuri 2022)
ilgʻor texnologiyalarning bandlikka ta’siri haqida dalillarni taqdim
etadi. Ularning tadqiqoti Finlandiyada texnologiya subsidiyasi
dasturiga qaratilgan va ilgʻor texnologiyalar bandlikni oshirishga va
malaka tarkibida oʻzgarmaslikka olib kelganligini koʻrsatadi.
Mualliflar firmalar va ishchilarni kuzatish hamda muayyan texnologik
oʻzgarishlarni oʻlchash uchun matn tahlili, shuningdek, mashinani
oʻrganish
usullaridan
foydalangan.
Topilmalar
texnologik
oʻzgarishlarning ikki turini qarama-qarshi qoʻyadigan nazariy asos
orqali tushuntiriladi: jarayon va mahsulot. Natijalar shuni koʻrsatadiki,
firmalar ishchilarni almashtirishdan koʻra yangi turdagi mahsulotlarni
ishlab chiqarish uchun yangi texnologiyalardan foydalanganlar, bu esa
texnologiyalar ishchilarning oʻrnini bosishi yoki malakali boʻlishi
haqidagi gʻoyaga ziddir.
Umuman olganda, adabiyotlar avtomatlashtirishning mehnat
bozoriga ta’siri murakkab va turli omillarga bogʻliqligini koʻrsatadi,
masalan, avtomatlashtirishni qoʻllash tezligi va darajasi, ta’sir
koʻrsatadigan ish joylari va tarmoqlar turlari, shuningdek, ishchilar
uchun malaka oshirish imkoniyatlarining mavjudligi. Masalan, (Graetz
and Michaels 2018) robotlar bandlik, ish haqi va malakalarga boʻlgan
talabga qanday ta’sir qilishini tushunish uchun turli mamlakatlar va
sanoat ma’lumotlarini oʻrganadi. Ular robotlarning qabul qilinishi
mehnat bozoriga sezilarli ta’sir koʻrsatganini va bu ta’sir muayyan
sanoat va mamlakatga qarab oʻzgarganligini aniqladilar.