Elektron tijorat bozori shakllanishining xorijiy tajribasi

|
Elektron tijorat bozori shakllanishining xorijiy tajribasi
|
bet | 5/20 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 336,04 Kb. | | #148727 |
Bog'liq sayidmurodov individual loyiha 1.2 Elektron tijorat bozori shakllanishining xorijiy tajribasi
Internet tijoratning o‘zi elektron savdo urinishi tarzida taxminan 1992 yildan so‘ng paydo bo‘lgan. Aynan o‘shanda world wide web texnologiyasi joriy qilinganidan so‘ng, tarmoqda ishlash borasida maxsus tajribaga ega bo‘lmagan oddiy foydalanuvchilarda internetda ishlash imkoni paydo bo‘ldi. “Butun jahon o‘rgimchak to‘ri” ancha osonlashdi va u turli tipdagi fayllar omboridan yetarli darajadagi aniq tuzilmaga ega makonga aylandi, u bilan muammosiz ishlash mumkin bo‘lib qoldi.
O‘sha paytning o‘zida ilk elektron nashrlar, gazeta va jurnallarning analogi ham paydo bo‘ldi, ular elektron tijoratning birinchi ob’ektlariga aylandi. Foydalanuvchilarga an’anaviy bosma tarzda emas, balki elektron tarzda jo‘natildaigan ham nashrlarning butunligicha o‘zi, ham reklama uchun joy darhol yangi sotuv istiqbollarini ochdi.
Uzoq vaqt mobaynida internet tijorat asosan reklama joyini, elektron nashrlarni va dasturiy ta’minotni sotishdan iborat bo‘lgan. Tan olish kerak, mutlaqo xaridorlarning keng auditoriyasini jalb qilmaydigan yetarli darajadagi tor soha. Biroq tarmoqli texnologiyalarning rivoji bilan yangi servislardan foydalanish imkoni tug‘ildi, tegishlicha endilikda vazifasi boshqa tipdagi sotuvlarni amalga oshirishga yo‘naltirilgan resurslarning yangi shakllari paydo bo‘ldi.
Sotuvchi shaxsiy mahsulotini sotish uchun yangi manbani topishi bilanoq internet tarmog‘ida mohiyati yagona maqsadga: mahsulot yoki xizmatlarni xaridorga sotishni amalga oshirishga yo‘naltirilgan turli tijorat yo‘nalishlari paydo bo‘li. Qayd qilish joiz, internet tarmog‘ida korxonani qayd etish istiqbollari juda jozibador bo‘lgan. Birinchi navbatda sotuv geografiyasi jiddiy kengaygan, chunki tovarni ko‘rish uchun hech qayerga borish zaruriyati bo‘lmagan. Saytga kirish va kelajakda hamkorlik qilish uchun ta’siri bo‘lgan barcha zarur axborotni olishning o‘zi kifoya bo‘lgan.
Internet tijorat ildam qadamlar bilan rivojlana boshlagan. Deyarli bir necha yil ichida butunjahon tarmoqda tuzilmasiga ko‘ra sotuvga yuqori darajada moslashgan turli resurslar to‘lib-toshgan. Shuningdek, ular vositalarni xaridorning hisobiga minimal qiyinchiliklar bilan o‘tkazish imkonini beruvchi turli xizmatlarni o‘z ichiga olgan.
Ma’lumki, oldi-sotdi jarayonini pulsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Elektron vostilagan bo‘lgan ehtiyoj u paydo bo‘lishi bilan darhol qondirilgan. Elektron pullar bilan bog‘liq operatsiyalarni amalga oshiruvchi qator to‘lov tizimlari paydo bo‘lgan, ularni bank tashkilotlari yordamida kiritish va chiqarish imkoni bo‘lgan. O‘tkazmalar bir lahzada amalga olishirilgan, bu ular bilan ishlashning asosiy qulayligini belgilagan. Tegishlicha, valyutalarni ayirboshlash va moliya bilan bog‘liq boshqa operatsiyalar rivojlana boshlagan.
Voqealarning bu kabi rivoji to‘la oldindan belgilangan. Sotuv geografiyasining kengayishi to‘la tabiiy holda to‘lovlarni amalga oshirish va valyutalarning elektron analoglarini ayirboshlash uchun edektron pullarni paydo bo‘lishini keltirib chiqardi, chunki mamlakatlararo bank o‘tkazmalari har doim ham to‘lovning qulay varianti hisoblanmagan, u zarur tezokrligi bilan ham ajralib turmagan.
Avvaldan elektron tijorat iqtisodiyotning alohida yo‘nalishi sifatida qabul qilinmagan, avvaliga biznes yuritishining an’anaviy mexanizmlarini shunchaki internetga o‘tkazish yuz bergan. Yangi yo‘nalishdagi odatiy texnologiyalarning mavjudligi yangi paydo bo‘lgan internet-tadbirkorlarga qo‘l kelgan, chunki yangisiga ishonch darajasi pasaygan va iste’molchilar katta istak bilan yangi imkoniyatlardan foydalanishgan. Jumladan, masalan, ilk internet-do‘konlar keng tarqalgan, telefon yoki elektron pochta orqali tovarlarga buyurtma berish modelidan foydalanishgan.
Amaldagi offlayn biznes mohiyatiga ko‘ra o‘zining texnologiyalari va mexanizmlari bilan eng qo‘pol tarzda internetga o‘tkazilgan, hatto birinchi buyurtma shakllari saytda xuddi an’anaviy sotuv kanallarida foydalanilgan qog‘ozlardagi kabi ko‘rinishga ega bo‘lgan. Bu kabi sxema bo‘yicha ishlaydigan ilk internetdo‘konlarning egalari magazinov mavjud bo‘lgan va o‘rganib chiqilgan normativ bazadan foydalanishgan. Internet-do‘konlarda buyurtma berilgan tovarlarni yetkazib berish mavjud bo‘lgan logistika infratuzilmasi yordamida amalga oshirilgan. Ilk g‘arb internet-do‘konlari uchun to‘lov vositasi plastik kartochkalari bo‘lgan, g‘arb iste’molchilariga bu kabi to‘lov usulidan foydalanish ertalab yuvinish kabi odatiy hisoblanadi. Rossiyada, internet-tijorat yuzaga kelishi davomida, plastik kartochkalari g‘arbda bo‘lgan kabi tarqalmagan bo‘lgan, bu qisman elektron savdoni rivojlantirishning to‘xatib turuvchi faktorga aylangan.
Umuman olganda, elektron tijoratni institutsionalizatsiya qilish (bir tizimga solish) bo‘yicha chet el tajribasi bo‘yicha yo‘nalish oladigan bo‘lsak, uni institutsional boshqarishning uchta asosiy modelini: Yevropa, Amerika va Koreya modelini ajratish mumkin.
|
| |