Kirish

Psixologiya fanining predmeti, amaliy vazifalari

Kirish
Psixologiya fanining predmeti, amaliy vazifalari
Faoliyatning psixologik tahlili
Motivatsiva va emotsiya psixologiyasi
Shaxs psixologivasi
Muloqot
Diqqat va xotira
Tafakkur
Xayol
Temperament
Xarakter
Qobiliyat
Foydalanilgan adabiyotlar
Adabiyotlar ro`yxati
Mashgulotlarning mazmuni.
Kuzgi semestr
|
T/r
|
Mavzular
|
Jami
|
Auditoriya soatlari
|
Ma’ruza
|
Amaliy mashgulot
|
Seminar mashguloti
|
Laboratoriya mashguloti
|
JB, OB YAB
|
Mustakil ish
|
Vakti
|
|
|
100
|
|
24
|
|
14
|
12
|
15
|
30 s,
32 b.
|
1-sem
|
|
Psixologiya fanining predmeti va uning amaliy vazifalari
|
|
|
2
|
|
2
|
2
|
|
|
|
|
Psixika va ongning taraqqiyoti.
|
|
|
|
|
2
|
|
|
|
|
|
Faoliyatning psixologik taxlili
|
|
|
2
|
|
2
|
|
|
|
|
|
Motivatsiya va emotsiya psixologiyasi
|
|
|
2
|
|
|
|
|
|
|
|
Shaxs psixologiyasi
|
|
|
4
|
|
2
|
2
|
|
|
|
|
Muloqat psixologiyasi
|
|
|
2
|
|
|
2
|
|
|
|
|
Sezgi va idrok
|
|
|
2
|
|
|
|
|
|
|
|
Diqqat va Xotira
|
|
|
2
|
|
2
|
2
|
|
|
|
|
Tafakkur
|
|
|
2
|
|
2
|
2
|
|
|
|
|
Xayol
|
|
|
2
|
|
|
|
|
|
|
|
Temperament
|
|
|
2
|
|
2
|
2
|
|
|
|
|
Xarakter
|
|
|
2
|
|
|
|
|
|
|
|
Jami:
|
|
|
24
|
|
14
|
12
|
|
|
|
Bahorgi semestr
|
T/r
|
Mavzular
|
Jami
|
Auditoriya soatlari
|
Ma’ruza
|
Amaliy mashgulot
|
Seminar mashguloti
|
Laboratoriya mashguloti
|
JB, OB YAB
|
Mustakil ish
|
Vakti
|
|
|
100
|
|
16
|
|
6
|
12
|
15
|
29 s, 39 b.
|
2-sem
|
|
Qobiliyat
|
|
|
2
|
|
|
2
|
|
|
|
|
Yosh davrlar va pedagogik psixologiyasi fanining predmeti va vazifalari
|
|
|
2
|
|
2
|
|
|
|
|
|
Maktabgacha va kichik maktab yoshi davrining psixologik xususiyatlari
|
|
|
2
|
|
|
|
|
|
|
|
Usmirlarning psixologik xususiyatlari
|
|
|
2
|
|
2
|
2
|
|
|
|
|
Yoshlik davrining psixologik xususiyatlari
|
|
|
2
|
|
|
|
|
|
|
|
Tarbiya psixologiyasi (ukuvchi shaxsiga psixolgik tavsifnoma tuzish)
|
|
|
2
|
|
|
2
|
|
|
|
|
Ta’lmi psixologiyasi (Sinf jamoasiga psixologik tavsifnoma)
|
|
|
2
|
|
|
2
|
|
|
|
|
Ukituvchi psixologiyasi
(ukituvchining psixologik matiatsiyasini aniklash)
|
|
|
2
|
|
2
|
2
|
|
|
|
|
Yukori sinf ukuvchilarini kasbga taxlil kilish
|
|
|
|
|
|
2
|
|
|
|
|
Jami:
|
100
|
|
16
|
|
6
|
12
|
15
|
29
|
| |
Umumiy:
|
200
|
84
|
40
|
|
20
|
24
|
30
|
59
|
|
Mundarija
Kirish ……………………………………………………………………………………………… …… 2
Psixologiya fanining predmeti, amaliy vazifalari ……………………………………………….…….3
Faoliyatning psixologik tahlili…………………………………………………………………….. ……11
Motivatsiva va emotsiya psixologiyasi………………………………………………………………… 15
Shaxs psixologivasi……………………………………………………………………………………… 18
Muloqot………………………………………………………………………………………………….. 26
Diqqat va xotira……………………………………………………………………………………. …. . 32
Tafakkur………………………………………………………………………………………………… 38
Xayol…………………………………………………………………………………………………….. 44
Temperament ……………………………………………………………………………………………46
Xarakter ………………………………………………………………………………………………… 50
Qobiliyat ………………………………………………………………………………………………… 53
Foydalanilgan adabiyotlar ………………………………………………………………………….…. 57
Adabiyotlar ro`yxati …………………………………………………………………………………… 57
2005 yilning 19 oktyabr kuni
o`tkazilgan kafedra usiub-birlashma
kengashining 2-sonli
qarori bilan tasdiqlangan.
KIRISH
Shaxs va uning kamoloti muammosi taraqqiy etayotgan, o`z taraqqiyotining yuksak cho`qqisiga intilayotgan jamiyat uchun eng dolzarb masalalardandir. Ijtimoiy hayotimizda kechayotgan ma’naviy - ma’rifiy islohotlar oila, bog`cha, maktab, akademik litsey, kasb-hunar kolleji, institut va universitet kabi ta’lim maskanlarida qadam – baqadam amalga oshirilmokda. Ushbu ma’naviy-ma’rifiy yangilanishlarning markazida milliy g`oya, milliy mafkura va milliy tarbiya g`oyalari yotadi. Ana shu g`oyalarning ijtimoiy-psixologik, ijtimoiy-pedagogik mohiyatini ochib berish, yangi, milliy-zamonaviy tarbiya texnologiyalari asosida umumiy psixologiya dasturlarini ishlab chiqishni taqozo etmoqda. Mustaqillik, respublikamizda demokratiyaning tantanasi uchun kurash, erkin huquqiy davlat tuzishga intilish insonparvar psixologiyaning qonuniyatlari va ilmiy materiallarini o`rganish, ulardan turmushda foydalanishni talab qiladi. Shuningdek ma’naviyat va ruhiyat ilmidan oqilona, odilona va omilkorlik bilan foydalanish zarurligini ko`rsatadi. Ta’limning barcha bosqichlarida, ijtimoiy ishlab chiqarishning barcha jabhalarida samaradorlikka erishish psixologik bilimlarga suyanishni, uning qonuniyatlariga amal qilishni taqozo etadi. Mualliflar ta’limning bakalavr yo`nalishida bilim olayotgan talabalar uchun ushbu ma’ruza matnlarini ishlab chiqdilar va tayyorladilar.
1-MAVZU: PSIXOLOGIYA FANINING PREDMETI,
AMALIY VAZIFALARI.
R E J A:
Hozirgi zamon psixologiyasi fanining predmeti va vazifalari.
Psixologiya fanining tarixi, sharq mutafakkirlarining psixologik qarashlari.
Psixologiya fanining tarmoqlari va fanlar tizimidagi o`rni.
Psixikaning taraqqiyot bosqichlari.
Psixologiya fanining metodlari va printsiplari.
1. Inson mavjud ekan u o`zining hayotiy tajribasiga asoslanib, u yoki bu holda idrok etish, olamni anglash, narsa va hodisalarni ajratish kabi xususiyatlarga ega ekanligi haqida o`ziga - o`zi hisob beradi. Inson olamni qabul qilibgina qolmay, unda harakat qiladi, o`z faolligini namoyon etadi, qaror qabul qiladi, maqsadga intiladi, qiyinchiliklarga duch kelganida qat’iyatlilik va irodaviy sifatlarni namoyon qiladi.
Inson biror bir jihati bilan boshqalardan farq qiladi: kimdir texnikaga qiziqadi, boshqa birov musiqaga, yana kimdir sportga, kimdadir qobiliyatlar, boshqada she’r yozish, uchinchisida texnik qobiliyatlar mavjud, kimdir harakatchan, boshqa birov bosiq, befarq, uchnchisi – dilkash, chaqqon, birov mehnatsevar va kamsuqum va xokozo.
Bularning hammasi – sezgir, idrok, xotira, tafakkur, xayol, his-tuyg`u, iroda, temperament va xarakterlar – inson psixikasining hodisalaridir.
Psixik hodisalarni o`rganuvchi fan – psixologiya deb ataladi. Psixologiya (yunoncha, psyche – ruh, logos – bilim, ilm, fan) insonning ob’ektiv borliqni sezgi, idrok, tafakkur, his-tuyg`u va boshqa psixik holatlar orqali aks ettirish jarayonlari va qonuniyatlarini o`rganadigan fandir. Psixologiyaning predmeti konkret shaxs, uning jamiyatdagi xulq-atvori va turli faoliyatlarning o`ziga xos tomonlaridir. Psixologiya konkret fan sifatida asixik faoliyat qonuniyatlarini, uning ro`y berishi mexanizmlari va omillarini o`rganuvchi fandir.
Psixologiya fanining asosiy vazifasi - psixik hodisalarni o`rganish va ilmiy asoslashdir. Axir barcha narsalar kabi psixik hodisalar ham ma’lum qonuniyatlarga bo`ysunadi. Psixologiya shu qonuniyatlarni ochishga, ularning tarkib topishi va rivojlanishini ochishga qaratilgandir. Ushbu qonuniyatlarni bilish, ularni boshqarish, tashkil etish, ta’lim-tarbiya jarayonlarini to`g`ri olib borishga yordam beradi.
Ilmiy psixologiyaning predmeti deyilganda avvalo psixik hayotning konkret faktlari nazarda tutiladi. Psixik xarakterga doir har bir fakt esa ham miqdor ham sifat jihatidan xarakterli xususiyatga ega. Ilmiy jihatdan bilish hodisalarni tasvirlashdan ularni tushuntirib berishga o`tishni muqarrar talab qiladi. Bu esa o`z o`rnida qonunlar mohiyatini ochib berishni talab etadi. Demak, psixologik faktlar bilan birgalikda psixologik qonunlar psixologiya fanining o`rganiladigan predmeti bo`lib yuzaga chiqadi, shuningdek psixik holatning mexanizmlarini aniqlashdan iboratdir. Ushbu muammolar fiziologiya, biofizika, bioximiya, kibernetika bilan birga ochib beriladi.
Psixologiya juda qadimiy va shu bilan birga navqiron fandir. Psixik hodisalarning ilk talqini qadimi yunon olimi Aristotel’ning «Jon haqida» nomli asarida berilgan.
Arastu kishilik tafakkuri tarixida birinchi bo`lib, ruh va jon tananing ajralmas bo`lagi ekanligini ilgari surdi. Arastu organizmning tabiatdan olgan imkoniyatlar tufayli va xususiy faolligi orqali ro`yobga chiqadigan xarakterning real faoliyatda shakllanishi haqidagi nazariyani yaratdi. Demak, kishining adolatparvar va ko`ngilchan bo`lishi uning adolatli va me’yoridagi harakatlarni tez-tez takrorlayverishi natijasida ro`y beradi.
Psixologiyani fan sifatida yuzaga kelishi bosqichlarini quyidagi sxemada aks ettirish mumkin.
SXEMA-1
IV bosqich
|
Psixologiya psixikaning mexanizmlari, faktlari va qonuniyatlari haqidagi fan sifatida
|
Ilmiy psixologiyaning zamonaviy bosqichi
|
III
Bosqich
|
Psixologiya- inson xulq atvorini o`rganuvchi fan sifatida
|
XX asrda paydo bo`lgan. Psixologiyaning maqsadi- insonning konkret xulq atvorini, inson munosabatlari va reaktsiyalarini kuzatish olindi. Xulq atvorga sabab bo`luvchi motivlar hisobga olinmadi.
|
II- bosqich
|
Psixologiya - ong haqidagi fan sifatida.
|
XVII asrda tabiiy fanlar paydo bo`lishi bilan yuzaga keldi. Fikrlash, istash- ong deb olindi. Asosiy metod sifatida insonni o`zini - o`zi kuzatishi olindi.
|
I- bosqich
|
Psixologiya ruh haqidagi fan sifatida
|
Psixologiyaga bunday ta’rif 2300 yil ilgari berilgan ruh deb inson hayotidagi barcha tushunib bo`lmaydigan narsalar qabul qilingan.
|
2. Psixologiya haqidagi fikrlar bundan 2,5 ming yillar ilgari paydo bo`la boshladi, ya’ni eramizdan avvalgi U1 asrga to`g`ri keladi. Buyuk nemis psixoligi German Ebbingauzaning ta’kidlashicha psixologiya o`zining uzoq o`tmishiga lekin juda qisqa tarixiga ega. Eramizdan avvalgi V1 asrdan boshlab to X1X asrning II yarmigacha filosofiyaning bir bo`lagi hisoblanadi. Psixologiya fanining rivojlanishi asosan P davrga bo`linadi. 1 davrning o`zi 3 ta bosqichdan iborat.
1-bosqich eramizdan avvalgi V1 asrdan X asrgachayu Bu bosqichda psixologiya haqida dastlabki fikrlar paydo bo`la boshladi. Psixologiya ko`pgina qadimgi filosofik olimlarning fikrini o`ziga jalb qildi va falsafaning ajralmas bir qismiga aylanib bordi. Antik falsafada idealistik oqimning eng yirik namoyondachilari Sokrat va uning shogirdi Ploton hisoblanadi. Ularning asosiy fikrlari idealistik nuqtai nazardan shu bilan asoslanadiki «jon, ruh va tana alohida-alohida substantsiya hisoblanadi. Tana tirik yoki o`lik holatdan materiyadir. Agar tanaga jon yoki ruh qo`shiladigan bo`lsa u tirik materiyaga aylanadi va ruh paydo bo`ladi. Agar tanani jon yoki ruh tark etadigan bo`lsa tana substatsiya sifatida mavjud bo`ladi va ruh yo`qoladi. Jon yoki ruh tanadan ikkinchi bir tanaga o`tishi mumkin. U ilohiy kuchga bo`ysungan bo`lib, u tanadan bu tanaga o`tishi faqat ollohgagina bog`liqdir deb hisoblaydi». Ularning bu g`oyalari Ploton tomonidan yozib qoldirilgan diologlarida o`z ifodasini topadi.
Birlamchi materializm oqimining asosiy vakili Demokrit hisoblanadi. Demokrit jon va ruh haqidagi fikrlarni quyidagicha ifodalaydi. Tana va ruh ma’lum jismlardan tashkil topgan bo`ladi. Ruhning asosini molekulalar tashkil qilib, bu molekulalar atomlaridan iborat bo`ladi. Agar atomlarning ajralib ketishi vujudga kelsa, tanani ruh tark etadi yoki ruhning asosini atomlar tashkil etadi, degan g`oyani ilgari suradi.
Antik falsafaning birlamchi materializm g`oyalarini targ`ib qilgan faylasuflardan biri Milet maktabining vakillaridir. Uning asoschisi qadimgi grek faylasufi Fales hisoblanadi. Fales jon va ruh haqida va uning asoslari haqida quyidagi fikrlarni ilgari surdi. Uning fikricha «Jon ruhning asosini alohida hossaga ega bo`lgan materiya hosil qiladi, ya’ni jonning asosini suv tashkil qiladi» degan fikrni ilgari suradi.
Uning shogirdlari Anaksimen va Aniksagorlar ruhning ma’lum moddiy asosini materiyadan izlab, Anaksimen ruhning asosini (havo) tashkil qiladi desa, Aniksagor esa olov tashkil qiladi degan. Antik falsafaning eng yirik namoyondasi, psixologiya haqidagi ilmiy mulohazalarini keltirgan faylasuf Aristotel’ hisoblanadi. Shuning uchun hamki, u «psixologiya fanining otasi» degan nomni olgan. U «Jon haqidagi ta’limoti» haqidagi asari bilan psixologiyaga asos soldi. Uning bu asari XUP – XUSh asrga qadar ko`pgina ilmiy dargohlarda psixologiya bo`yicha o`quv qo`llanmasi sifatida qo`llanib kelingan.
Materiyaning jonliligi haqidagi g`oyani rivojlantirgan atomizm (yunoncha – atomos – bo`linmas) namoyondalari Demokrit eramizdan avvalgi V– 1V asrlar, Epikur 1V-III asrlar, Lukretsiy 1 asr) bir qancha fikrlarni ilgari surdilar:
A) ruh tanaga jon bag`ishlovchi moddiy jismlar;
B) moddiy asos sifatidagi aql;
V) hayotni boshqaruvchi idrok vazifasini bajaruvchi a’zo;
G) ruh bilan aql tana a’zolari, ularning o`zi ham tanadir;
D) ular sharsimon, kichik harakatchan atomlardan iboratdir;
Geraklit, Demokrit, Aflotun, Arastularning ta’limotlari keyingi asrda psixologik g`oyalarning rivojlanishida tayanch nuqta, asos bo`lib xizmat qildi. Asta - sekin ruh haqida tushuncha hayotning barcha ko`rinishlariga nisbatan qo`llanilavermasdan faqat hozir psixika deb atayotgan darajaga nisbatan qo`llanila boshlandi. Psixika kategoriyasining zamirida ong haqidagi tushuncha maydonga keldi. Kishi faqat idrok va tafakkurga ega bo`lib qolmasdan balki ularning unga mansubligini e’tirof etishga ixtiyoriy harakatlar qilib qolmasdan balki bu harakatlarning uning o`zi qilayotganini bilishga ham qodirdir.
Eramizdan oldingi 2 - asrda rimlik vrach Galen fiziologiya va tibbiyotning yutuqlarini umumlashtirib psixikaning fiziologik negizi haqidagi tasavvurlarni boyitdi va ong tushunchasiga yaqinlashib keldi.
17-asr biologik va psixologik bilimlar tarqqiyotida yangi davrni ochib berdi. Inson tanasi mashinaga o`xshatiladi, texnika qurulmalarining tuzilishi qanday printsiplarga asoslangan bo`lsa, tana tuzilishi qanday printsiplarga asoslangan deb tasavvur etiladi. Binobarin tana ham mashina singari ruhning boshqarishiga muhtoj emas deb qaraladi. Frantsuz olimi Dekart (1596-1650) tomonidan xulq atvorni reflektor tabiatga egaligini kashf etilishi ana shu g`oya bilan uzviy bog`langandir. Buyuk frantsuz mutafakkiri yurakdagi mushaklarni ishlashi qon aylanishining ichki mexanikasi bilan boshqarib turilgani kabi xulq atvorning hamma darajalaridagi boshqa mushaklarning ishlashi ham xuddi soat mexanizmidagi millarning aylanishiga o`xshasa kerak deb taxmin qilingan.
Refleks (lotincha reflexus – aks ettirish) haqida tushuncha organizmning tashqi ta’sirga qonuniy javob reaktsiyasi sifatida paydo bo`ldi. Dekart mushaklarning tashqi turtkilarga ruhning hech qanday aralashuvisiz nerv sistemasining tuzilishi e’tibori bilan ham javob qaytarishga qodir ekanligini isbotlab berdi.
Niderlandiyalik olim Spinoza (1632-1677) ongni katta ko`lamga ega materiyadan sira qolishmaydigan voqelik, ya’ni yaqqol narsa deb tushuntirdi. U determinizm (lotincha – determinata – belgilayman) printsipining ya’ni tabiat, jamiyat hodisalarining, shu jumladan psixik hodisalarining ob’ektiv sabablari bilan belgilanishi haqidagi ta’limot targ`ibotchisi edi.
Nemis mutafakkiri Leybnits (1646-1716), ingliz faylasufi Jon Lokk (1632-1704), ingliz tadqiqotchisi Gartli (1705-1757), frantsuz Didro (1713-1784) kabilar g`oyalar assotsiatsiyasi (bog`lanish) qonuni, idrok va tafakkurning paydo bo`lishi, qobiliyatlar psixologiyasi haqida muhim ta’limotlarini yaratish bilan fanning rivojlanishiga muhim hissa qo`shdilar.
XUSh asrga kelib nerv sistemasini tadqiq qilishda ulkan yutuqlarga erishildi, buning natijasida psixika miyaning funktsiyasi ekanligi haqidagi ta’limot vujudga keldi. Ingliz tadqiqotchisi Charlz Bell va frantsuz Frantsua Majandi tomonidan yozuvchi va harakat nervlari o`rtasidagi farq ochib berildi, uning negizida reflektor yoyi degan yangi tushuncha psixologiya fanidan paydo bo`ldi. Bularning natijasida ixtiyoriy (ongli) va ixtiyorsiz (ongsiz) reflektor turlari kashf qilindi. Yuqoridagi ilmiy kashfiyotlar ta’sirida rus olimi I.M.Sechenovning (1829-1905) reflektor nazariyasi ro`yobga chiqdi va ushbu nazariya psixologiya fanining fiziologik asoslari, mexanizmlari, bosh miya reflekslarining o`ziga xos xususiyatlari tabiatini ochib berish imkoniyatiga ega bo`ldi.
Psixologiya fanining eksperimental, psixoanalitik, bixeviroistik, emperik, geshtal’t, assotsiativ, psixogenetik, gumanistik, biogenetik, sotsiogenotik kabi yo`nalishlari tomonidan to`plangan ma’lumotlar hozirgi zamon psixologiyasini vujudga keltirdi va uning predmetini, tadqiqot printsiplarini aniqlab berdi.
Sharqda psixologik qarashlarning paydo bo`lishida buyuk sharq mutafakkirlarning roli juda katta bo`lgan. Ular orasida Al Xorazmiy, Al Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulug`bek, Jaloliddin Davoniy, Umar Xayyom, Alisher Navoiy kabilar o`zlarining inson psixikasi va yosh avlodni tarbiyalashga doir boy fikrlari va qarashlarini meros sifatida qoldirganlar. Ular orasida ayniqsa Abu Ali ibn Sinoning mantiq, metofizika, tabiiy fanlar (ayniqsa tibbiyot) haqidagi fikrlari o`sha davr ilmiy taraqqiyotiga katta hissa qo`shdi. U maxsus psixologik muammolar bilan shug`ullangan, birinchi bor psixologiya fanida tajriba amalga oshirgan alloma hisoblanadi. Uning ruh haqida, asab tizimi, miyaning funktsional tuzilishi haqidagi fikrlariga asab tizimining zamonaviy qarashlariga o`xshashdir. Ayniqsa, Abu Ali ibn Sinoning temperament haqidagi ta’limoti, har bir kishiga uning temperament xususiyatlariga qarab yondashish zarurligi fikrlari ming yildan so`ng ham, zamonaviy psixologiyada o`z aksini topgan. Abu Ali ibn Sinodan so`ng Markaziy Osiyoda psixologik muammolar bilan shug`ullangan biror bir olim uchramagan bo`lsada xalq og`zaki ijodiyotida, shoirlar she’riyatida psixologik qarashlarini ko`rish mumkin. Abadiy qahramonlar orqali aytilgan fikrlar ma’lum tasavvurlarni tashkil etib, ular ilmiy qarashlarning paydo bo`lishi va rivojlanishiga asos bo`lib xizmat qildi va shu bilan birga psixologiyaning fan sifatida tarkib topishiga asos bo`ldi.
Rumiy birinchi bo`lib olamning zarradan koinot qadar o`zaro bavositaligi bir-biri bilan tortilib turishi dialektik taraqqiyoti (oddiydan murakkab sari rivojlanishi hamma erda zaruriyat va qarama qarshiliklar birligining mavjudligi) haqida fikrlar bayon etilgan. Ruhning ichki intizomi fikrdan paydo bo`lishi va yo`qolishi tasavvur va tafakkur xayol va borliqning ongga ongning borliqqa ta’siri inson mavjudligini aniqlaydigan belgilar insondan aldanishi yolg`on tasavvurlar va chin bilim tajriba tahlil aniqlik va mavhumlik xaq sifati va odam sifati kabi yuzlab masalalar yuzasida bahs yuritilgan.
Tasavvur ahli inson ruhiyati erki inson ichki olami hislari parvozini ifodalab ma’naviyatimizni boyitishga xizmat kiladi.
Alisher Navoiy tafakkurning roli haqida:
Har ishki qilmish odamzod,
Tafakkur birla bilmish odamzod.
Uyg`onish davri mutafakkirlari fikrlash quvvati qobiliyatini til nutq qobiliyati bilan birga olib tekshirdilar.
Forobiy bilish masalasiga odamning mohiyatini tushuntirib berishning tarkibiy qismi sifatida qaraydi. Uning fikricha odam tabiat rivojining yakuni bo`lib o`z ruhiy sifatlari bilan hayvonot olamidan farq qiladi. Odam tabiatdan ajralib chiqqan alohida mavjudot tabiatga ob’ektga nisbatan sub’ekt deb qarash bilan bog`lanadi. Odam biluvchi sub’ekt tabiat esa bilish ob’ekti sifatida olib qaraladi.
Ob’ekt sub’ektga qadar mavjud bo`ladi ''seziluvchi narsa sezgilarga qadar mavjud bo`lgani kabi bilinuvchi narsa ham bilishga qadar mavjuddir'' (Forobiy Aristotel kategoriyalariga sharhlar) 2-11b.
''Odam aqlga ega. Ana shu aql bilan ruh odamning tabiiy ibtidosi hisoblanadi". Ammo bu ibtidolar odamning tabiiy ibtidosi ta’siri ostida kamol topib insonga aylanishga kifoya kilmaydi, chunki inson inson bo`lib kamolatga erishuvi uchun so`zlash va kasb hunarga muhtojdir.'' (M.Xayrullaev, Forobiy va uning falsafiy risolalari. T.1963)
Abu Nosir Farobiy Aristotel’ va Platonning ishlarini O`rta Osiyoda keng ommolashtirgan. Shuning uchun Farbda ikkinchi muallim degan nomni olgan. Farobiyning fikricha muhit va tarbiyaning ta’sirida inson shaxsining ahloqiy sifatlari shakllanadi. Ahloq tushunchasi inson xarakteri bilan chambarchas deb hisoblaydi. Uning fikricha inson shaxsining barkamol shakllanishi uchun to`rtta to`siq bor: 1. hurmatsizlik; 2. ahloqsizlik; 3. o`zgaruvchanlik; 4. ikkilanish;
3. Inson o`zining kimligini anglashga intilishdan, o`z ruhiy dunyosini va o`zgalar ruhiyatini bilish istagi paydo bo`lishdan, tabiat va jamiyat hodisalarini tushunishga ehtiyoj sezishdan, o`tmish, hozirgi zamon, kelajak haqida mulohaza yuritishdan e’tiboran psixologiya fan sifatida rivojlana boshladi. Ilk psixologik tadqiqotlar laboratoriyasi nemis olimi V.Vundt tomonidan 1879 yilda Leyptsig universitetida tashkil etildi. Xuddi shu laboratoriya andozasi bo`yicha boshqa mamlakatlarda bir qancha mustaqil laboratoriyalar ochildi. X1X asrning oxiri XX asrning boshlariga kelib psixologiya fani to`g`risidagi ilmiy tununchalarda keskin o`zgarishlar yuzaga keldi va ularning ta’siri natijasida psixologiyaning tadqiqot ob’ekti sifatida insonga muhitning ta’siri uning xulq atvorini o`rganish muammolari tanlab olindi. Shu davrda psixologiya fanining rivojlanishiga ijobiy hissa qo`shgan psixologiya maktablari vujudga keldi, jumladan, A£Sh psixologiyasining asosiy yo`nalishlaridan bo`lgan bixeviarizm, Germaniya geshtalt psixologiya maktabi, Venada Z.Freydning psixoanaliza va boshqalar. Shu maktablarning hammasi o`zining nuqtai nazariga asoslanib psixologiya fanining tarkibiy qismlarini o`rganish harakat qildi. Psixologik kontseptsiyalarning rang-barangligi sababli va fan texnikaning rivojlanishi ta’siri bilan psixologiya o`zining tadqiqot ob’ektlariga ega bo`lgan ko`plab sohalarga ajrala boshladi. Hozirgi davrda psixologiyaning nazariy va amaliy yutuqlari atrof muhit hamda jamiyatning juda keng qirralariga tadbiq qilinmoqda. Psixologiya fanini muayyan sohalarga bo`lishda aniq, yaqqol faoliyatining psixologik tomoni, insonning jamiyatga nisbatan psixologik munosabati, taraqqiyotining psixologik jabhasi asos qilib olingan. Psixologiya iqtisod, pedagogika, falsafa, mantiq, sotsiologiya va boshqa ijtimoiy gumanitar fanlar bilan aloqador fan hisoblanadi. Chunki hamma sohada inson shaxs faoliyat ko`rsatar ekan har bir sohada ishni samarali tashkil etish, olib borish uchun kishilar psixologiyasini, odamlarning turli vaziyatlardagi xulq atvor normalarini bilish va shunga ko`ra ish olib borish muhimdir.
Psixologiyaning 300 dan ortiq tarmoqlari fan sifatida rivojlanayotganligi hozirgi kunda uning fanlar tizimida yanada mustahkamlanayotganligidan dalolat beradi.
Umumiy psixologiya – psixik faoliyatning umumiy qonuniyatlari va ularning o`ziga xos jihatlarini o`rganadigan maxsus sohasi.
Pedagogik psixologiya – kishiga ta’lim va tarbiya berishning psixologiya qonuniyatlarini o`rganishni o`z predmeti deb biladi.
Yosh davr psixologiyasi – turli yoshdagi odamlarning tug`ilgandan to umrining oxirigacha psixik rivojlanish jarayonini shaxsning shakllanishi va o`zaro munosabatlari qonuniyatlarini individning yoshiga xos tarzda o`zgarish tamoyillarini o`rganadi.
Ijtimoiy psixologiya – odamlarning jamiyatdagi birgalikdagi ish faoliyatlari natijasida ularda hosil bo`ladigan tasavvurlar, fikrlar, e’tiqodlar, hissiy kechinmalar va xulq atvorini o`rganadi.
Eksperimental psixologiya – eksperimental metodlar yordamida psixik hodisalarni tadqiq qilishning umumiy sohasi. Psixologiya fan sifatida falsafadan ajralib chiqishida eksperimental tadqiqotlar o`tkazish asosiy rol’ o`ynaydi.
Psixologiya yaxlit va mustaqil fan sifatida odamlarda mentalitetning shakllanishiga xizmat qilib, inson omiliga aloqadorligi uning shu yo`nalishdagi muammolarni ma’lum ma’noda o`rganadigan barcha fanlar bilan bevosita aloqasini taqqoza etadi. Bular birinchi navbatda ijtimoiy gumanitar fan sohalari bo`lib, psixologiyaning ular orasidagi mavqei o`ziga xos va etakchidir.
Tabiiy fanlar
Gumanitar fanlar falsafiy fanlar
Sxemadan ko`rinib turibdiki psixologiya fani fanlar tizimining oroliq markazida turibdi. Bu degani psixologiya ham falsafa, ham tarix, san’atshunoslik, ham fiziologiya fanlardan uzviy bog`liqdir.
4. Psixika – bu yuksak darajada tashkil topgan materiyaning sistemali xususiyati, sub’ekt tomonidan ob’ektiv borliqni faol aks ettirish, mazkur borliq manzaralarini sub’ekt o`zidan uzoqlashtirmay ifodalashi, xuddi shu asnoda o`z xulqini va faoliyatini shaxsan boshqarishdir.
Evolyutsion taraqqiyot davomida psixikaning eng sodda ko`rinishidan inson ongigacha taraqqiyoti bir qancha bosqichlardan iborat bo`lgan. Tirik organizmlarda uzluksiz o`zgarib turuvchi hayot sharoitlariga muvofiqlashuvini ta’minlaydigan harakat fikrlari instinktiv, individual va harakatning intellektual shakli maydonga kela boshlagan. Tirik organizmni psixik rivojlanish jarayoni bir-biridan tamomila ajralib turuvchi 2 davrni o`z ichiga oladi: hayvonlar psixikasining rivojlanishi biologik qonuniyatlarga: irsiyat, o`zgaruvchanlik, tabiat, saralanish qonunlariga bo`ysunadi va odam ongi rivojlanadi.
Psixikaning riojlanishini, umuman tirik organizmlar rivojlanishi kabi 2 reja asosida o`rganish mumkin: filogenez va ontogenez.
Filogonez - organizmning oddiy shakllaridan tortib hozirgi zamon kishisiga qadar butun bir biologik rivojlanish jarayonida yuz bergan o`zgarishdir.
Ontogenez - har bir individning hayoti davomida tug`ilishidan tortib to hayotning oxiriga qadar sodir bo`lgan o`zgarish yig`indisidir. Erda hayotning paydo bo`lishi materiya taraqqiyotidagi yangi bosqich, materiya tuzilishiga ko`ra ancha murakkab alohida xossalarga ega bo`lgan. Seskanuvchanlik - psixikaning paydo bo`lishida zaruriy xususiyat, majburiy shart-sharoitdir. Hayvonlarga mansub shakllarda ta’sirlanuvchanlikning yangi turi - sezuvchanlik paydo bo`ladi. A.N. Leont’evning farazlariga ko`ra sezuvchanlik genetik jihatdan qaraganda muhitning organizmni boshqa taassurotlar bilan bog`lovchi, organizmni muhitda mo`ljal olishiga yordam beruvchi, signallik vazifasini o`tovchi ta’sirlariga javob ta’siridan bo`lak narsa emas. Ta’sirlanuvchanlikdan sezuvchanlikka o`tish hayot tarzining o`zgachaligi bilan bog`liqdir. Yuksak taraqqiyot etgan hayvonlarda sezuvchanlik oshib, sezgi organlari shakllanadi. Taraqqiyotning elementar sensor bosqichidan komplesk kuzgatuvchilarning, predmetlarning butunligiga aks ettirish bilan ifodalanadigan qobiliyatiga, ya’ni pertseptiv aks ettirishga o`tish amalga oshiriladi. Yashash sharoitlarini murakkablashuvi tirik organizmlarini muhitga moslashuvi zaruriyatini, materiyani sifat jihatdan o`zgarishi aks ettirish usullarini takomillashtiruviga xatti-harakatlarini maqsadga muvofiq, epchil bo`lishiga olib keldi.
Hayvon va odam psixikasidagi farqlar umumlashgan holda quyidagi sxemada o`z aksini topgan.
Muhim xususiyatlar
|
Hayvonlar faoliyati
|
Inson faoliyati
|
Instinktiv biologik hayot faoliyati.
Hamkorlikda faoliyat mavjud emas.
Konkret vaziyatdan ko`rsatmali tasavvurga asoslanadi.
Avloddan o`tadigan harakatlar dasturi.
Yordamchi vositalardan foydalanish mumkin lekin ularni saqlamaydi doimo ulardan foydalanmaydi.
Atrof muhitda moslashadilar.
|
Faoliyat bilish va muloqot ehtiyoji orqali yo`naltiriladi.
Har qanday harakat insonlar uchun hamkorlik faoliyatida ma’lum darajada mazmun kashf etadi.
Mavhum fikr yuritadi, narsa va hodisalar orasidan bog`liqlikni aniqlashga harakat qiladi.
Muloqotning ijtimoiy vositalari orqali tajribani uzatish va mustahkamlash.
Mehnat qurollarini yasash, ularni saqlash va keyingi avlodga qoldirish.
O`z ehtiyojlaridan kelib chiqib, tashqi olamga ta’sir etadi, uni o`zgartiradi.
|
Inson psixikasi – psixika taraqqiyotning eng oliy bosqichidir.
Psixika (yunoncha psychiros-ruhiy) - yuksak darajada tashkil topgan materiya - miyaning funktsiyasi. Uning mohiyati tuyg`ular, idrok tasavvur, fikrlar, iroda va boshqalar ko`rinishida aks etirishdan iboratdir. Inson ongi o`z mohiyatiga ko`ra hayvonlarning instinktiv, individual va intellektual harakat formalaridan batomom boshqacha, nihoyatda murakkab hodisadir. Inson ongi evolyutsion tarqqiyotning eng so`nggi bosqichi, ya’ni inson taraqqiyoti bosqichidan ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot tufayli tarkib topgan.
Inson ongi insonnning o`zi bilan birga, deyarli bir vaqtda maydonga kelgan. Ong tarixiy taraqqiyotning ikkinchi yo`nalishi - odamlarning amaliy faoliyatlari bilan amalga oshiriladigan va tekshirib ko`riladigan inson bilish faoliyatining doimo rivojlanish jarayonidir.
Ongning tabiati - ong odamning borliq haqiqatini aks ettirish formasi tariqasida keladi. Ongning asosiy belgilari, odam ongining psixologik xarakteristikasi, so`z va ma’noning ongni tashkil qiluvchi tushunchalar sifatida kelishi, odam ongining borliqdagi narsa va hodisalarni, ularning eng barqaror muhim belgilari va xususiyatlari ma’lum darajada so`z bilan umumlashtirib ifodalaydi, aks ettiradi. Psixika va ongning paydo bo`lishi taraqqiyoti inson ongining paydo bo`lishining dastlabki shart-sharoitlari, kishilarning birgalikdagi mahsuli- faoliyati, mehnat taqsimoti kishilar o`rtasidagi muloqotning borgan sari faollashib borishi, til asosida turli so`z signallaridan, belgilar tizimidan foydalanish, insonning moddiy va ma’naviy madaniyatini, inson boyliklarini yaratilishi, ijtimoiy tajribani o`zlashtirish, avloddan - avlodga berish, saqlash bilan bog`liq.
Ongning paydo bo`lishi taraqqiyotida filogenetik - organizmning oddiy shaklidan tortib murakkab, to hozirgi zamon kishisiga qadar rivojlanish jarayoni juda uzoq tarixiy ijtimoiy, biologik o`zgarishlar yuz bergan davrlar bilan xarakterlanadi. Ontogenetik taraqqiyotda har bir individ hayoti davomida murakkab o`zgarishlar tizimini bosib o`tadi. Murakkab ko`rinishdagi shart-sharoitga moslashish refleks qobiliyatini paydo bo`lishi, taraqqiyotiga olib boradi. Ongning rivojlanishini ta’minlovchi omillar: hozirgi zamon sharoitida yoshlarni har tomonlama kamol topishi, mustaqil fikrlash, atrofidagi o`zgarishlarga ochiq ko`z bilan teran fikr bilan munosabatda bo`lishi mumkin ijtimoiy o`zgarishlarda faol ishtirok etishlari lozim. Buning uchun fon yutuqlarini, umumxalq madaniyatini o`zlashtirilishi, o`z-o`zini boshqarishni yangi vositalaridan foydalanish zarur. Ishlab chiqarish korxonalarini yangi texnologiyalar bilan boyitish, bilimga bo`lgan qiziqishni ortishi kelajakdagi ijtimoiy o`zgarishlar, istiqbollar nazarda tutiladi. Shuningdek odamdagi barcha psixik jarayonlar, psixik xususiyatlar, psixik holatlar faqat ong bilan emas balki ongsizlik ong osti holatlarida ham ro`y berishi mumkin.
Odam shaxsidagi ongsizlik holatlari kishining o`zi anglamagan holda qiziqishi va ehtiyojlarini bajarishga intilishdir. Bunday xatti-harakatlar turli ixtiyorsiz reaktsiyalarda, xulq atvorda, psixik hodisalarda namoyon bo`ladi. Ongsizlik holatlarini ikkinchi guruhi asosida ongsizlik holatlarining uchinchi guruhi kishining idroki, xotirasi va xayoli bilan bog`lanib ketadi. Tush ko`rish, shirin xayol, orzu. Ongsizlik xolatlari ba’zan kishining ongiga singib qolgan ahloq normalari orqali nazorat qilinishi ham mumkin. (Psixoanaliz nazariyasi)
Insonning - ijtimoiy munosabatlar mahsuli ekanligi, yuksak psixik funktsiyalarning tarkib topishning o`ziga xos qonuniyatlari mavjudligi L.S. Vigotskiyning nazariyasida aniq yoritib berilgan.
Psixikaning rivojlanishi-ijtimoiy muhitdan ajralgan holda vujudga kelgan jarayon deb hisoblab bo`lmaydi. Bolaning madaniy psixik rivojlanishdagi har qanday (yuksak funktsiya) 2 tomonlamalikka ega 1 - ijtimoiy, 2 - psixologik har qanday yuksak psixik funktsiyalar rivojlanishiga ko`ra dastavval ijtimoiydir. Ular kishilarning o`zaro munosabati sifatida shakllanadi, shundan keyingina esa shaxsning psixik funktsiyalari sifatida namoyon bo`ladi. L.S.Vigotskiyning qonuniyati so`z va predmetlariga nisbatan munosabatni namoyon etadi. So`z va predmetlar o`rtasidagi ob’ektiv bog`liqlik kattalar va bolalar o`rtasidagi muloqotni rivojlantiradi. Shuningdek, ong psixikani rivojlanishining oliy formasidir. Uning paydo bo`lishi va rivojlanishida kishining mehnat faoliyati, ijtimoiy munosabati va muloqot (til yordamida) qilish jarayoni ya’ni ijtimoiy tarixiy shart-sharoitlar natijasidir.
Ong kishilarning ijtimoiy-tarixiy rivojlanishi mahsuli, faqat insonga xos bo`lgan ob’ektiv borliqni psixik aks ettirishning yuqori usulidir. Ongning paydo bo`lishida: a) ijtimoiy omillar; birgalikdagi mehnat, mehnat qurollarini ishlab chiqish, o`zlashtirish, avloddan-avlodga berish, o`zaro muloqot, ijtimoiy munosabatlar, asosiy hisoblanadi. Biologik omil-organizmning anotomik fiziologik jihatdan o`zgarishi, takomillashib borishi; faollik ko`rsatishi, tabiatga ta’sir o`tkazishi va uni o`zgartira olishi; o`z-o`zini anglab etishi.
5. Jahon psixologiyasi fanidan xulq atvor, muomala va faoliyat muvaffaqiyatini ta’minlovchi omillarning eng muhimi tariqasida insonning emotsional hayoti yotishi aksariyat nazariyotchi psixologlar tomonidan ta’kidlab o`tiladi. Aniq izlanish predmetiga ega bo`lgan har qanday fan o`sha predmetining mohiyatini yoritish va materiallar to`plash uchun maxsus usullar va vositalardan foydalanadi. Bu esa fanning metodlari deb yuritiladi. Metod – (yunoncha – metod – tadqiqot tekshirish) bilishning nazariy va amaliy o`zlashtirish usullari yig`indisi. Psixologiyaning asosiy metodlari quyidagilardan iborat:
|