nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Карбонил бирикмаларни қайтарилиши

Карбонил бирикмаларни қайтарилиши. Карбонил бирикмалар тегишли спиртлар ёки углеводородларгача қайтарилиши мумкин. Комплекс гидридлар ва силанлар билан қайтариш реакциялар нуклеофил бирикиш реакциялар сифатида юқорида кўриб ўтилди.
Каталитик гидридлаш реакцияларида спирталар ҳосил бўлади:
Аммиак ёки аминлар иштирокида қайтариш натижасида тегишли алкиламинлар ҳосил бўлади (карбонил бирикмаларни қайтариб аминлаш ёки аммиак ёки аминларни қайтариб алкиллаш).
Карбонил бирикмаларнинг қайтарилиши сув муҳитида фаол металлар таъсирида ҳам боради. Масалан кислотали муҳитда рух билан қайтариш натижасида асосан углеводородлар ҳосил бўлади (Клеменсен реакцияси).
Амальгамаланган рух ёки магний билан нейтрал сувли муҳитда қайтариш реакцияси ўзига хос боради. Реакция натижасида пинаконлар ҳосил бўлади. Реакциянинг биринчи босқичида электрон карбонил гуруҳга бирикади, ҳосил бўлган анион-радикал димерланади ва протонланади.
Карбонил бирикмаларни спиртларгача қайтариш алюминийнинг алканолятлари (алкоксидлар) билан, иккиламчи спиртлар (пропанол-2, циклогексанол) нинг ҳосилалари билан ўзаро таъсири натижасида ҳам кузатилади. Ушбу реакцияни Х.Меервейн ва А.Пондорф 1929 йилда, улардан мустақил тарзда В.Пондорф 1926 йилда аниқлаганлар:
Реакция қайтардир. Шунинг учун реакция маҳсулоти-ацетонни реакцион муҳитдан ажратиб олиб турилиши керак. Бу ҳайдаш билан амалга оширилади.
Меервейн-Пондорф-Верлей реакциясида водород атомини иккиламчи спиртдан карбонил бирикмага кўчиши содир бўлади. Бу циклик комплексда амалга ошади. Водород атоми гидрид-ион кўринишида кўчирилади деб тахмин қилинади:
Реакциянинг бориши учун мўл миқдорда алюминий алканолят талаб қилинади. Алюминий алканолятнинг миқдори камроқ бўлса қайтарилиш реакцияси бормайди. Бундай шароитда альдегидлар мураккаб эфирларга диспропорцияланади. Бир молекула альдегид иккинчи молекула ҳисобига қайтарилади, иккинчи альдегид молекуласи оксидланади (В.Тишенко, 1906 й.):
Реакцион комплексда водород атомининг бир альдегид молекуласидан иккинчисига кўчиши содир бўлади. Реакция механизми аренкарбальдегидларнинг диспропорцияланиш реакциялари механизмига ўхшаб кетади (Канницаро ва Кляйзен реакциялари).
|
маърузалар - download

Qidiruv: маърузалар
Ушбу “Модда тузилиши” курсидан маърузалар матни асосида тайёрланган ы=ув =ылланмаси кафедра =арорига асосан аду ы=ув услубий щайъати томонидан (1999 йил 4 сентябр) =ылланишга тавсия этилган
Modda tuzilishi: Oliy o’quv yurtlari kimyo ixtisosligi uchun o’quv qo’llanma-Andijon.: Adu aтb., 2000. 63 b
1,85 Mb.
28
o'qib
«Машина деталлари» курси бўйича маърузалар 1-маъруза. Машина деталлари фанининг мазмуни, мақсади ва вазифалар. «Page Up» ва «Page Down» тугмаларидан фойдаланинг
Mashina detallari fani barcha turdagi mashinalar uchun umumiy bulmish detal (bolt, gayka, tishli gildirak va boshqalar) va uzellarni hisoblash va loyihalash asoslarshsh o‘rgatuvchi fandir
5,87 Mb.
6
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Adabiyotlar: A1,A2,A3,A4, Q5,Q6,Q7,Q8,Q9

|
Adabiyotlar: A1,A2,A3,A4, Q5,Q6,Q7,Q8,Q9
|
bet | 109/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Adabiyotlar: A1,A2,A3,A4, Q5,Q6,Q7,Q8,Q9
10
|
2
|
Mashg’ulot turi:Ma’ruza
10-mavzu. To‘yingan va to‘yinmagan mono va dikarbon kislotalarni gamologik qatori, olinishi, fizik-kimyoviy xossalari, ishlatilishi. Ularning ayrim vakillaridan olinadigan mahsulotlarni ishlatilishi.
Mavzu rejasi:
To‘yingan va to‘yinmagan mono va dikarbon kislotalarni gamologik qatori, olinishi, fizik-kimyoviy xossalari, ishlatilishi.
Ularning ayrim vakillaridan olinadigan mahsulotlarni ishlatilishi.
Adabiyotlar: A1,A2,A3,A4, Q5,Q6,Q7,Q8,Q9
|
11
|
2
|
Mashg’ulot turi:Ma’ruza
11-mavzu. To‘yingan va to‘yinmagan oksikarbon kislotalar va ularni olinishi, fizik-kimyoviy xossalari, ishlatilishi. Oksikarbon kislotlarning biologik ahamiyati. Aldegido – va ketokislotalar va ularni olinishi, xossalari, ishlatilishi.
Mavzu rejasi:
To‘yingan va to‘yinmagan oksikarbon kislotalar va ularni olinishi, fizik-kimyoviy xossalari, ishlatilishi.
Oksikarbon kislotlarning biologik ahamiyati.
Aldegido – va ketokislotalar va ularni olinishi, xossalari, ishlatilishi.
Adabiyotlar: A1,A2,A3,A4, Q5,Q6,Q7,Q8,Q9
|
12
|
4
|
Mashg’ulot turi:Ma’ruza
12-mavzu. Oddiy va murakkab efirlarni gamologik qatori, ularni olinishi, fizik-kimyoviy xossalari va ishlatilishi. Oddiy va murakkab efirlarni biologik ahamiyati. Yog‘lar va yog‘simon moddalarni tarkibi, olinishi va fizik-kimyoviy xossalari, ishlatilishi. Yog‘ va yog‘simon moddalarning biologik ahamiyati. Sovunlar va kir yuvish (sintetik yuvish) vositalari.
Mavzu rejasi:
Oddiy va murakkab efirlarni gamologik qatori, ularni olinishi, fizik-kimyoviy xossalari va ishlatilishi.
Oddiy va murakkab efirlarni biologik ahamiyati.
Yog‘lar va yog‘simon moddalarni tarkibi, olinishi va fizik-kimyoviy xossalari, ishlatilishi.
Yog‘ va yog‘simon moddalarning biologik ahamiyati.
Sovunlar va kir yuvish (sintetik yuvish) vositalari.
|
|
| |
Оhоrlash jarayonidagi nuqsоnlar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar...

88
4.3-jadval
Оhоrlash jarayonidagi nuqsоnlar
Nuqsonlar turi
Hosil bo‘lish sabablari
Yetarlicha quritil-
ma gan tanda ipi
Quritish barabanlari yetarlicha qizitilmagan, ohor-
lash tezligi katta. Siqish darajasi kam, yetarli emas.
Ortiqcha quritilgan
tanda ipi
Mashinaning uzoq vaqt to‘xtab turishi, ohorlash
tezligi kam. Siqish darajasi kam, yetarli emas.
Yetarlicha ohorlan-
ma gan tanda ipi
Ohor sifati talab darajasida emas, siqish darajasi
yuqori.
Ortiqcha ohorlan-
gan tanda ipi
Ohor tog‘orasiga ohorning notekis uzatilishi.
Ohor sathi va haroratining bir xil emasligi. Siqish
darajasining noravonligi.
Iplarning yopishib
qolishi
Ohorning juda quyuqligi. Cho‘ktiruvchi va
siquvchi valiklarning mashina to‘xtaganida ko‘tarib
qo‘yilmaganligi.
Iplarning
chalkashishi
Tanda g‘altaklari almashtirilayotganda ajratuvchi
chiviqlarni qo‘ymaslik. Taqsimlash tarog‘idan
iplarni boshqasiga o‘tkazish. Ip uzuqlarini o‘z
vaqtida bartaraf etmaslik. Xomutlarni kesish
paytida yonidagi iplarni ham kesib qo‘yish. Tanda
g‘altagi tormozining bo‘shligi.
Ko‘p iplarning
uzilishi
Ortiqcha taranglik va cho‘zish. Xomutlarni vaqtida
kesmaslik. Iplarning barabanlarga va yo‘naltiruvchi
roliklarga yopishib qolishi.
Noto‘g‘ri o‘lchash
va belgi qo‘ymaslik
O‘lchash mexanizmii va belgi qo‘yish
moslamasining noto‘g‘ri ishlashi.
Tanda iplarini iflos
dog‘lar
Ohor tog‘orasining iflosligi. Yomon, iflos ohor.
Mashina zontidan tomchilash.
Tanda namligi rostlagichi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi

87
Оhоrlash mashinasining unumdоrligi
Ohorlash mashinasining unumdоrligi bir necha оmillarga
bоg‘liq.
A
h
= V ·
60 ·
T
ip
·
n
ip
· 10
–6
· FVK , kg/sоat;
bu yerda:
V
– ohorlash tezligi, m/min;
T
ip
– ipning chiziqli zichligi,
teks;
n
ip
– to‘quv g‘altagidagi tanda iplarining sоni.
Xоrijiy kоrxоnalar tajribasidan ma’lumki, tanda g‘altaklarini
taxtlash uchun eng ko‘p vaqt talab etilib, qariyb ohorlash
mashinasining umumiy to‘xtashlarining 80 % ini tashkil etar ekan.
Taxtlash vaqtini kamaytirishning quyidagi yo‘llari mavjud.
Qo‘zg‘aluvchan tirgоvuchlarni asоsiy tirgоvuchlar yoniga
o‘rnatib, rels yordamida almashtirish jarayonini amalga оshirish
bilan taxtlash vaqtini kamaytirish mumkin. Zaxira tirgоvuchga
guruh tanda g‘altaklari taxtlanib, ishchisi tugaganda tez
almashtiriladi. Bu hоlda to‘xtashlar vaqti faqatgina ohorlanmagan
qоldiq iplarni kesishga, tirgоvichni relsda surib, yangisini
o‘rnatishga sarflanadi. Bunda qariyb bitta guruh tanda g‘altaklarini
almashtirish uchun 90 min. vaqt iqtisоd qilish mumkin. Zaxira
tirgоvuch qo‘shimcha maydоn talab etadi, lekin yuqоridagi usul
bilan mashina unumdоrligini 30 % gacha оshirish mumkin.
Ohorlash jarayoni qay darajada takоmillashtirilishidan qat’i
nazar, mashinaning 50 % gacha to‘xtashlari vaqti tanda g‘altaklarini
qayta taxtlashga to‘g‘ri keladi.
Ohor sathi rostlagichi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markaziBog'liq IPLARNI TO‘QUVCHILIKKA TAYYORLASHOhor sathi rostlagichi
Ohorlash jarayonida ip ohorga cho‘ktiriladi va o‘zi bilan birga
ma’lum miqdorda ohorni olib ketadi va bu hol ohor idishidagi ohor
sathining kamayishiga olib keladi. Ipni ohorga cho‘ktirish chuqurligi
ohorlanish miqdoriga bevosita ta’sir etadi. Shuning uchun ohor sathi
ohorlash jarayoni davomida bir xilda saqlanishi lozim va buning
uchun ohorlash mashinalari ohor sathi rostlagichi bilan ta’minlangan
(4.10-rasm).
4.10-rasm.
Ohor sathi rostlagichi:
1 – kontakt; 2 – ohor; 3 – rele; 4 – nasos; 5 – ohorxona;
6 – ohor quvuri; 7 – ohor idishi.
Ohor sathi o‘zgarganda ohorlash idishiga 7 ohor 2 nasos 4
yordamida ohorxonadan 5 quvur 6 orqali uzatiladi (4.10-rasm).
Ohor sathini o‘zgarishi elektrodlarning 1 qarshiliklarini o‘zgartiradi
va signal relega 3 berilib, nasos 4 ishga tushiriladi va kerakli
miqdordagi ohor uzatiladi.
85
Ohor harorati rostlagichi
Ohorlash mashinalarida ohorlash idishidagi 1 ohor harorati
avtomatik ravishda ikki pozitsiyali rostlagich yordamida rostlanadi
va u ohor idishidagi ohor haroratini berilgan darajada ushlab
turish uchun ishlatiladi (4.11-rasm). Har xil issiqlik kengayishga
ega bo‘lgan ikkita metall plastinka 2, 3 ohor harorati o‘zgarganda
bajaruvchi mexanizmga signal beradi va u jo‘mrakni 7 ochib, bug‘
quvuridan 8 bug‘ kelishi hisobiga ohor haroratining o‘zgarishiga
imkon beradi va uni rostlab turadi.
4.11-rasm.
Ohor harorati rostlagichi:
1 – ohor idishi; 2 – invar plastinkasi; 3 – latun plastinasi; 4 – richag; 5 – havo
quvuri; 6 – bosim rostlagichi; 7 – bug‘ quvuri jo‘mragi; 8 – bug‘ quvuri.
Quyida har xil tolali iplar uchun ohor harorati miqdorlari
keltirilgan:
Paxta tolali iplar uchun
85 – 87°
Jun tolali iplar uchun
60 – 70°
Ipak tolali iplar uchun
60 – 65°
Sun’iy ipak tolalari uchun
30 – 45°
|
| |
Ohorlash jarayonidagi chiqindilar

89
Avtomatik ohor tayyorlash tizimi
Ohor tayyorlash uskunasi tabiiy va sun’iy mahsulotlarni
barchasidan ohor tayyorlashga mo‘ljallangan. Uskunaning sig‘imi
500 va 1000 l bo‘lib, ohorni qariyb 2
soat mobaynida tayyorlash
imkoniyati mavjud. Ohor tayyorlash uskunasida ohor barcha
omillari (vaqti, harorati, qovushqoqligi) belgilangan miqdorda
ta’minlash mumkin. Ohor uskunada bosimsiz tayyorlanadi. Ohor
moddalari
uskunaga taxtlangach, aralashtirgich yordamida sovuq
holatda intensiv ravishda aralashtirilib, tayyorlanadi. Barcha
texnologik omillar avtomatik
tarzda nazorat qilinib, boshqariladi.
Ohorlash uskunasi zanglamaydigan, issiqlik saqlovchi metalldan
tayyorlanib, ohor bug‘ yordamida kerakli haroratda isitiladi.
Avtomatik ohor tayyorlash uskunasi 4.13-rasmda keltirilgan.
Suv
Suv Bug‘
Suv Bug‘
4.13-rasm.
Avtomatik ohor tayyorlash uskunasi.
Uskuna qo‘shimcha quyidagi moslamalar bilan jihozlangan:
– ohor moddalarini avtomatik tarzda qozonga taxtlash (solish);
– ohorni avtomatik ravishda mashinalarga uzatish;
– ohor konsentratsiyasini rostlash.
90
4.7. Ohorlashning yangi usullari. Ko‘pikda ohorlash
Ko‘pikda ohorlash elektroenergiya, bug‘
va boshqa moddiy
xarajatlarni tejash imkoniyatini beradi.
Ko‘pikda ohorlanganda, quritish paytidagi iplarning cho‘zilishi
ham kamayadi, ohorlangan ipni ajratish sharoitlari yaxshilanadi,
xom to‘qimani pardozlash jarayonida
ohorni yuvib chiqarish ohor
kam singiganligi natijasida osonlashadi.
Ko‘pik eritmasida ohorlashning ikkita usuli mavjud:
Birinchi usulga turli mexanik moslamalar: gorizontal zichlovchi,
raklya bilan jihozlangan rolik turidagi mexanik moslamalar,
tekislangan quvurli gorizontal zichlovchilar kiradi. Bu moslamalar
ipning yuzasiga turg‘un ko‘pikli ohor berish va ko‘pikni parchalash
uchun xizmat qiladi.
Ohorlanish miqdori ko‘pikdagi havo va eritma miqdorining
singdirilgan ko‘pik hajmiga nisbati bilan belgilanadi.
Ikkinchi usulda ipning yuzasiga chidamsiz eritmalar
bilan ishlov
beriladi, bu usul ko‘piklangan eritmani belgilangan miqdorda berish
usuliga asoslangan.
Bu usulda hech qanday moslamalar qo‘llanilmaydi, parchalash
esa belgislangan tezlikda amalga oshiriladi.
Bu usulda ohorlash uchun ko‘piklangan eritma hosil qiluvchi
ohorlovchi moddalarni tanlab olish kerak.
Ohorlash jarayonida ohorning iplar yuzasida bir tekis
taqsimlanishiga ko‘pik pufaklarining o‘lchamlari, pufakcha ichidagi
havo bosimi va issiqlik massa almashuvi bilan bog‘liq bo‘lgan juda
ko‘p omillar ta’sir etadi.
Ko‘pik yordamida ohorlashda ohorlash
tezligi uning iplarga
yetkazib berish tezligiga bog‘liq bo‘ladi.
Ko‘piklashtirishning eng muqobil darajasi, ya’ni ohor hajmining
ko‘pik hajmiga nisbati 6:1, 7:1 bo‘lishi mumkin. Hozirgi paytda
ko‘pikda ohorlash uchun asosan sun’iy
ohorlovchi moddalar
qo‘llaniladi. Bundan tashqari tabiiy va sun’iy polimerlar asosida
91
olingan kimyoviy tolalarni ohorlash uchun ohor tarkiblarini yaratish
ustida ishlar olib borilmoqda.
Piltalab tandalash - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi

3.4. Piltalab tandalash
Piltalab tandalash usulida belgilangan piltalar soni navbati
bilan tandalash barabaniga o‘raladi. O‘ralgan ip uzunligi to‘quv
g‘altagidagi ip uzunligiga teng bo‘lishi kerak. So‘ngra barcha
piltalar bir vaqtning o‘zida tandalash barabanidan to‘quv g‘altagiga
qayta o‘raladi.
Quyidagi hollarda piltalab tandalash usuli qo‘llaniladi:
1. Ipak va shoyi matolar to‘qishda (tanda iplari soni ko‘p).
2. Jun matolar to‘qishda, kichik guruhli tanda g‘altaklarini
qayta ishlashda.
3. Ko‘prangli va murakkab rapportli tanda iplarini tayyorlashda.
Piltalab tandalash ikkita jarayondan iborat bo‘ladi. Birinchisi
piltalarni ketma-ket tandalash barabaniga o‘rash bo‘lsa, ikkinchisi
esa, barabandan piltalarni jamlab, to‘quv g‘altagiga qayta
o‘rashdan iborat. Birinchi o‘ralayotgan pilta baraban chetidan
tushib ketmasligi uchun barabanning bir tomoni konussimon qilib
ishlanadi. Konusning burchagi ikki xil bo‘ladi:
1. O‘zgarmas burchakli (burchak qiymati doimiy).
2. O‘zgaruvchan burchakli (7°, 9°, 11°
va h.k.)
Quyida piltalab tandalash mashinasining texnologik sxemasi
keltirilgan (3.15-rasm).
3.15-rasm.
Piltalab tandalash mashinasining texnologik sxemasi:
1 – tandalash romi; 2 – tanda ipi; 3 – yo‘naltiruvchi qator; 4 – yo‘naltiruvchi
chiviq; 5 – nax tig‘i; 6 – support tig‘i; 7 – tandalash barabani; 8 – bobina.
60
Ip tandalash romiga 1 o‘rnatilgan bobinadan 8 chuvalib chiqib,
yo‘naltiruvchi qator 3, yo‘naltiruvchi chiviq 4, nax tig‘i 5, support
tig‘idan 6 o‘tib, tandalash barabaniga 7 o‘raladi (3.15-rasm). Kerakli
uzunlikdagi ip tandalash barabaniga o‘ralgandan so‘ng, mashina
to‘xtatilib, barabanga o‘ralgan barcha piltalar jamlanib, valik 9
orqali to‘quv g‘altagiga 10 o‘raladi (3.16-rasm).
7
9
10
3.16-rasm.
To‘quv g‘altagiga o‘rash.
Nax tig‘i 5 iplarni ikki qismga ajratish uchun foydalaniladi.
Support tig‘i 6 esa piltaning eni va zichligini belgilaydi. Barabanga
piltalar ravon o‘ralishi uchun piltalarga tandalash davrida ikki xil
harakat beriladi: tandalash barabanining aylanishidan olinadigan
ilgarilanma harakat, support mexanizmidan olinadigan ko‘chma
hara katdir. Ko‘chma harakat natijasida birinchi pilta iplari bara-
banning konusiga, keyingi piltalar esa oldingi pilta konusi yuzasiga
joylanadi.
Barabandagi piltaning kesimi parallelogram shakliga ega.
Chiqindilarni kamaytirish va texnologik jarayon o‘timlaridagi
iplar uzunligi muvofiqligini ta’minlash uchun piltalab tandalash
hisobi bajariladi. Unda piltalar soni, bitta piltaning eni, piltadagi
iplarning zichligi, support siljish miqdori kabi ko‘rsatkichlar
hisoblab topiladi.
SL–250-SH piltalash mashinasida support siljishini faqatgina 4
xil miqdorini olish mumkin, ya’ni: 2,88; 2,1; 1,5; 0,6 mm. Boshqa
piltalab mashinalarida esa support siljishini 0,97 – 3,45 mm oraliqda
61
o‘zgartirish mumkin. 3.1-jadvalda ayrim to‘qimalar uchun SL–
250-SH mashinasida baraban konus burchagi va support siljish
miqdorlari hisoblari keltirilgan.
Baraban
To‘quv
g‘altagi
3.17-rasm.
Piltalab tandalash mashinasining ko‘rinishi.
3.1-jadval
|
Kassetali rom (Magazine) - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi

53
deyiladi va undagi ip oxirini ikkinchi (zaxira bobina) bobinadagi
ip uchiga bog‘lab qo‘yiladi (3.7-rasm). Birinchi bobinadagi ip
tugagandan so‘ng avtomatik tarzda ip chuvatish
ikkinchi bobinadan
davom etadi, ya’ni bobinalarni almashtirish uchun mashinani
to‘xtatish talab etilmaydi (3.8-rasm). Bobinalarni almashtirish
mashina ishlab turgan paytida amalga
oshiriladi va buning natija-
C1
C2
B2
B1
A1
A2
3.7-rasm.
Uzluksiz tandalashdagi bobinalarning joylanishi:
1 – bobinatutgich; 2 – ustun; 3 – ishchi bobina; 4 –
zaxira bobina;
5 – taranglovchi moslama; 6 – tugun.
3.8-rasm.
Uzluksiz tandalashda ip chuvatish.
54
sida romdan foydalanish samarasi yuqori bo‘ladi. Ip chuvatish
bir bobinadan ikkinchi bobinaga o‘tayotganda taranglik
keskin
o‘zgarib ketishi kamchiliklardan biri hisoblanadi. Romning ishchi
sig‘imi kam bo‘ladi, masalan, romda 1000 bobina o‘rnatilsa, ulardan
500 tasi ishchi bobina bo‘ladi va qolgan 500
tasi zaxira bobina
hisoblanadi. Rom egallagan maydon boshqa romlarga nisbatan 2
marta katta bo‘ladi.
Aylanma rom
Aylanma romda ip chuvatish tashqi tomondan amalga oshiri-
ladi (3.9-rasm). Romning ichkari tomonidan zaxira bobinalar
bobinatutgichga o‘rnatiladi. Bobinalardagi iplar tugagach, romning
ichki tomoni
tashqariga aylantiriladi, natijada bobinalarni almash-
tirishga sarflanadigan vaqt kamaytiriladi. Bobinalarni almashtirish
mashina ishlayotgan vaqtda amalga oshiriladi (3.10-rasm).
3.9-rasm.
Aylanma rom ko‘rinishi.
3.10-rasm.
Aylanma romda bobinalarni almashtirish.
55
Avtomatik rom
Avtomatik rom murakkab tuzilishli bo‘lib,
zamonaviy
tandalash mashinalarida foydalaniladi. Rom harakatlanuvchi, bo‘sh
bobinalarni olish, to‘la bobinalarni o‘rnatish, qayta taxtlash amallari
avtomatik tarzda bajariladi. Bobinalardan
iplar chuvalib chiqib,
ip yo‘naltirgich, taranglovchi moslama, ip uzilsa, to‘xtatuvchi
moslamalardan avtomatik ravishda tez taxtlanadi. Romda
bobinalarni almashtirishga juda kam vaqt sarflanadi.
Maxsus rom
Maxsus rom ayrim maxsus to‘qimalar
ishlab chiqarishda
qo‘llaniladi. Gilam ishlab chiqarishda tuk iplarini (rangli iplarni)
o‘rnatish uchun ikki qavatli maxsus romlar qo‘llaniladi (3.11-
rasm).
3.11-rasm.
Gilam dastgohi uchun maxsus rom.
Анионларнинг фазовий тузилиши - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 48/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)2. Анионларнинг фазовий тузилиши. β-дикарбонил бирикма қутбланганда ҳар хил фазовий шаклда мавжуд бўла оладиган анион ҳосил бўлади. Цис-анион металл иони билан барқарорлашади. Металл иони кислород атомига координацияланади. Координацияланиш даражаси металл табиатига ва эритувчи табиатига боғлиқ. Координацияланиш даражаси Li дан Cs га томон камайиб боради.
β-дикарбонил бирикманинг аниони фазовий шаклидан қатъий назар 6 та π-электрондан иборат системани ҳосил қилади. Манфий заряд делокаллашган бўлиб, электрон зичлик кўпроқ ўртадаги углерод атомига тўғри келади.
Кимёвий хоссалари. β-дикарбонил бирикмалар реакцион қобилияти юқори бирикмалардир, ҳам нуклеофил, ҳам электрофил реагентлар билан реакцияга киришади.
β-дикарбонил бирикмалар кислота хоссасига эга. Одатда эритмаларда таутомер шакллар ҳосил бўлади. Дикарбонил шакл-C-H кислота, енол шакли эса O-H кислота ҳисобланади. Уларнинг ҳар бири алоҳида ионланиш константасига эга.
Таутомер аралашмада кислоталилиги камроқ бўлган шаклнинг миқдори кўпроқ бўлади. Масалан ацетилацетонда дикето – шакл кўпроқ бўлади.
Эритувчи ўзгартирилганда таутомер шаклларнинг кислоталилиги ҳам ўзгаради. C-H кислота ва O-H кислоталарнинг кислоталилик константаси ҳар хил даражада ўзгаради. Шунинг учун эритувчи ўзгартирилганда таутомер шаклларнинг нисбати ҳам ўзгаради.
β-дикарбонил бирикмаларнинг кислоталилигига ва енолланишига бирикманинг тузилиши ҳам таъсир кўрсатади. Транс-фиксацияланган β-дикетонларнинг кислоталилиги юқори. Олти аъзоли циклик бирикмалар беш аъзоли циклик бирикмаларга қараганда кўпроқ енолланади.
1. Тузлар ва комплекслар ҳосил бўлиши. β-дикарбонил бирикмалар цис-енол шаклда туз ҳосил қилади. Тузларда металл иони иккала кислород атоми билан координацияланади. Айниқса оғир металлар билан кам диссоцияланадиган комплексларни осон ҳосил қилади. Металл иони ички комплексда-хелатда бирикади. Хелатлар сувда эримайди, лекин органик эритувчиларда эрийди. Хелатда металл иони кислород атомларига нисбатан симметрик жойлашади.
|
| |
Guruhlab tandalash mashinalari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar...

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markaziBog'liq IPLARNI TO‘QUVCHILIKKA TAYYORLASH3.3. Guruhlab tandalash mashinalari
Guruhlab tandalash mashinalari tanda g‘altagini harakatga
keltirish usuliga qarab barabanli va barabansiz mashinalarga
bo‘linadi (3.12-rasm).
Barabanli mashinalarda tanda g‘altagi bevosita tandalash
barabani bilan ishqalanishi natijasida harakat oladi.
Afzalligi:
tandalash tezligining jarayon davomida o‘rama
diametriga mos ravishda bir xilda ta’minlanishi.
Kamchiligi:
o‘ramaning barabanga ishqalanishi natijasida iplar
shikastlanadi, ip uzilgan vaqtda esa, tandalash g‘altagi va barabani
inersiya hisobiga birdaniga to‘xtay olmaydi va ip uchini o‘rab
ketadi, tandalash g‘altagining tebranishi natijasida o‘ramaning
shakli yomonlashadi, tandalash tezligi esa past (400 m/min)
bo‘ladi.
Barabansiz tandalash mashinalarida elektrodvigateldan harakat
tandalash g‘altagiga beriladi. Bunday usul SP–140, SP–180
(Rossiya), Karl Mayer (Germaniya), Benninger (Shveysariya) va
boshqa markali mashinalarda qo‘llaniladi.
Barabansiz tandalash mashinalarida tandalash tezligi 800–1000
m/min
gacha bo‘ladi.
Quyida guruhlab tandalash mashinasining texnologik sxemasi
keltirilgan (3.12-rasm). Ip tandalash romiga 2 o‘rnatilgan bobinadan
1 ip chuvalib chiqib, balonso‘ndirgich 3, taranglovchi moslama 4,
ip yo‘naltirgich 5, taqsimlash tarog‘i 6, o‘lchash roligi 8, zichlash
valigi 11 orqali o‘tib, tanda g‘altagiga 8 o‘raladi. O‘ramadagi kerakli
zichlik tasmali uzatma 10 orqali elektrodvigateldan 9 harakat
oluvchi zichlash valigini 8 tanda g‘altagiga bo‘lgan bosim kuchini
o‘zgartirish yo‘li bilan rostlanadi.
Zamonaviy tandalash mashinalarida o‘rama zichligini butun
jarayon davomida bir me’yorda saqlab turish uchun takomillash-
tirilgan pnevmatik zichlash mexanizmlari qo‘llanilmoqda. O‘rama
diametri ortgan sari zichlash kuchi ham mos ravishda o‘zgarib
boradi va natijada o‘rama yuzasi silindrsimon bo‘ladi.
57
3.12-rasm.
Tandalash mashinasining umumiy texnologik sxemasi.
3.13-rasmda guruhlab tandalash mashinasining umumiy ko‘rini-
shi keltirilgan.
Chiqindilarni kamaytirish va texnologik jarayon o‘timlaridagi
iplar uzunligi muvofiqligini ta’minlash uchun guruhlab tandalash
hisobi bajariladi. Tanda g‘altagiga o‘ralgan iplar soni va muvofiq
uzunligi, og‘irliklari guruhlab tandalash hisobini bajarish orqali
aniqlanadi.
58
3.13-rasm.
Guruhlab tandalash mashinasining umumiy ko‘rinishi.
To‘quv
g‘altagi
1-IP
3.14-rasm.
Guruhdagi tanda g‘altaklaridagi iplarni to‘quv g‘altagiga jamlash.
|
| |
SL–250-SH mashinasida baraban konusi

62
tandalash mashinalarining konusi rostlanadigan (o‘zgaradigan)
bo‘ladi.
Piltalab tandalash usulining
afzalligi
: jarayonda chiqindi
kamligi, ko‘p rangli va murakkab rapportli tanda iplarini tayyorlash
imkoniyatiga egaligi.
Kamchiligi
: piltalab tandalash mashinalarining unumdorligi
past.
Yo‘l-yo‘l yoki kataksimon to‘qimalar ishlab chiqarishda
ko‘prangli tanda iplaridan foydalaniladi va ularni tandalash uchun
ko‘prangli tandalash hisobi, ya’ni manyovr hisobi bajariladi.
3.5. Tandalash jarayonining texnologik omillari
1. Tandalash tezligi (tolaning naviga va tandaning sifatiga qarab
olinadi).
2. Iplarning tarangligi (taranglovchi moslama yordamida
ta’minlanadi).
3. O‘rama zichligi (iplarning turiga va chiziqli zichligiga
bog‘liq).
4.
Tandalash g‘altagidagi iplarning muvofiq uzunligi.
5. Iplarninng uzilishlari soni.
Quyida guruhlab va piltalab tandalash usullarining qiyosiy
tahlili keltirilgan (3.2-jadval).
3.2-jadval
Tandalash jarayonidagi chiqindilar

65
– katta hajmli o‘ramalardan foydalanish;
– uskunalarning texnik holati;
– texnologik jarayon o‘timlarini kamaytirish;
– ishchi malakasini oshirish;
–
o‘ramalar uzunligining muvofiqligi.
3.7. Tandalash jarayoni va uskunalarini takomillashtirishning
asosiy yo‘nalishlari
Tandalash mashinalarini takomillashtirish quyidagi asosiy
yo‘nalishlarda olib borilmoqda:
– ularning ishonchli ishlashini oshirish;
– tandalash g‘altagining to‘xtash vaqtini
kamaytirish va tanda
g‘altagi, zichlovchi va o‘lchash vallarini birdaniga to‘xtashini
ta’minlash;
– rom sig‘imi va tanda g‘altagi hajmini oshirish;
– qo‘lda bajariladigan amallarni avtomatlashtirish.
Tandalash jarayonini avtomatlashtirish va mexanizatsiyalash
maqsadida tandalashning avtomatik texnologik kompleksi
(ATK) ishlab chiqilmoqda. Bu kompleks quyidagi amallarni
avtomatlashtirishni ko‘zda tutadi:
– romdagi bobinalar almashtirilganda iplar uchini bog‘lashni;
– tanda g‘altagini qo‘yish, qotirish va olishni;
– belgilangan texnologik omillarni o‘rnatishni;
– jarayonni nazorat qilishni;
– tanda g‘altagidagi o‘ram zichligini nazorat qilish va
rostlashni;
– har bir ipning tarangligini
alohida nazorat qilish va
rostlashni;
– mashinaning tezlik rejimini muqobillashtirishni;
– iplarning uzilishi va uchi yo‘qolishini nazorat qilishni;
– iplardagi nuqsonlarni nazorat qilishni;
– iplarning elektrlanish darajasini nazorat qilishni;
– ip to‘plovchi ishini boshqarishni;
66
– ma’lumotlar tablosi ishini boshqarishni;
– chiquvchi hujjatlarni tayyorlashni;
– mashina yuritilayotgan va to‘xtayotgan paytda kompleks
mexanizmlar ishining bir-biriga moslashishini;
– mashina, taranglovchi moslamalar,
ipni nazorat qilish
datchiklarni asosiy nazorat qiluvchi va sozlovchi moslama-
larning nuqsonlarini aniqlashni;
– ma’lumotlarni yig‘ish va to‘plash, xomashyo va hosil qilingan
tanda g‘altaklari sifatini baholashni;
– to‘quv korxonasining ABT (avtomatik boshqarish tizimi)dagi
EXM bilan aloqa o‘rnatilishi.
Tandalash jarayonini takomillashtirish
elektron moslamalar
va hisoblash texnikasidan kengroq foydalanish bilan bog‘liq (3.18-
rasm). Mikro EXM va avtomatik vositalar bilan jihozlangan
tandalash mashinalarini yaratish jarayonning omillarini qattiq
nazorat qilish, uni muqobil darajada olib
borish va yuqori texnik-
3.18-rasm.
Zamonaviy avtomatlashtirilgan tandalash mashinasi.
67
iqtisodiy ko‘rsatkichlarga erishish imkoniyatini beradi. Mehnat sarfi
bo‘yicha tandalash yuqori o‘rinlarni egallamaydi (mehnat sarfi bor-
yo‘g‘i 3 % ni tashkil etadi), lekin keyingi texnologik jarayonlarga
ta’siri bo‘yicha tandalash juda muhim ahamiyatga ega,
ayniqsa
mokisiz dastgohlar uchun.
O‘rama shaklining buzilishi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar...

64
7.
Ip uzunligining noto‘g‘riligi
– uzunlik o‘lchash priborining
noto‘g‘ ri rostlanishi va o‘lchash valigining qiyin aylanishi
natijasida.
8. To‘quv g‘altagida iplarning yetmay qolishi.
9. Har xil navli iplarning almashtirib yuborilishi.
10. O‘rama shaklining buzilishi.
11.
Piltalar uzunligining nomuvofiqligi.
3.6. Tandalash mashinalarining unumdorligi
1. Guruhlab tandalash mashinasining haqiqiy ish unumdorligi:
A
haq.
=
V
t
· m
t.g
·
T
ip
·
60
10
6
· FVK,
kg/soat
bu yerda:
V
t
– tandalash mashinasining o‘rtacha tezligi, m/min;
m
t.
g‘
– tanda g‘altagidagi iplar soni;
T
ip
– iplarning chiziqli zichligi,
teks;
FVK
– foydali vaqt koeffitsiyenti (0,4 – 0,5).
2. Piltalab tandalash mashinasining haqiqiy ish unumdorligi:
A
haq.
=
V
t
· T
q.o‘
·
n
t
· T
ip
· 60
(
V
t
+ n
p.
V
q.o‘
) ·10
6
· FVK,
kg/soat;
bu yerda:
V
t
– tandalash tezligi, m/min;
V
q.o‘
– qayta urash tezligi,
m/min;
n
p
– piltalar soni;
n
t
– tanda iplari soni;
T
ip
– ipning chiziqli
zichligi, teks;
FVK
– foydali vaqt koeffitsiyenti (0,20 – 0,45).
Afzalligi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’lim markazi

78
mashinaga qo‘lda boshqariluvchi kulachokli mufta o‘rnatilgan.
Tortish vali po‘lat quvurdan yasalib, ustki qismi rezina bilan
qoplangan.
Ohor tog‘orasiga tanda iplari cho‘ktiruvchi vallar (4 va 6)
yordamida botiriladi va bu valni ohorlash omillariga qarab
elektrodvigatel bilan yuqoriga-pastga harakatlantiriladi.
Ohorlangan ip quritish zonasiga 8 beriladi va ikkinchi tortish
vali 8 keyin ajratuvchi chiviqlar 9, tanda ipi zichligini va enini
ta’minlovchi taroqdan o‘tib, to‘quv g‘altagiga 10 o‘raladi.
4.5-rasm.
Ohorlash mashinasining umumiy texnologik sxemasi:
1 – tanda g‘altagi tirgovuchi; 2 – yo‘naltiruvchi val; 3 – birinchi tortuvchi val;
4 – birinchi cho‘ktiruvchi val; 5 – birinchi siquvchi val (bir juft); 6 – birinchi
cho‘ktiruvchi val; 7 – birinchi siquvchi val (bir juft); 8 – quritish kamerasi;
9 – ajratish chiviqlari; 10 – to‘quv g‘altagi; 11 – ohor tog‘orasi; 12 – kompyuterli
nazorat – boshqaruv tizimi.
Муҳим вакиллари - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 45/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Муҳим вакиллари.
Формальдегид. Ўткир ҳидли, рангсиз газ. Сувда ва органик эритувчиларда яхши эрийди. Стабиллаш учун 5-15 % метил спирти қўшилган 35-37 % ли сувли эритмаси формалин дейилади.
Формальдегид саноат миқёсида кўп миқдорда олинади. Асосан метанолни каталитик оксидлаб олинади. Шунингдек метанни каталитик оксидлаш ҳам қўлланилади:
Формальдегид сувли эритмаларда сувни осон бириктириб олигомерланади ва полимерланади. Унинг чизиқли ва циклик олигомерлари маълум.
Сувли эритмалари вакуумда буғлатилганда олигомерлар ва n=8-100 бўлган полимер аралашмасидан иборат, параформ деб номланувчи рангсиз кукун ҳосил бўлади. Параформ органик синтезда газсимон формальдегид ўрнига ишлатилади.
Формальдегид ҳар полимерлар олишда кенг қўлланилади. Сувсиз формальдегидни инерт эритувчиларда полимерлаб юқори молекулали полиформальдегид олинади (n≈1000). Полимер 170-180 oC да юмшайди, ундан толалар, плёнкалар ва конструкцион деталлар олишда фойдаланилади.
Формальдегид органик синтезда гидроксиметил, хлорметил ва аминометил гуруҳлар киритиш учун, қайтариш учун ишлатилади.
Формальдегид аммиак билан адамантан тузилишига эга бўлган полициклик бирикма-уротропин ҳосил қилади.
Уротропин рангсиз кристалл модда бўлиб, сувда эрийди. Кислотали шароитда формальдегид ва аммиакка парчаланади. Органик синтезда формальдегид ўрнига ишлатилади ва тиббиётда ҳам қўлланилади. Уротропин нитроланганда кучли портловчи модда- гексоген ҳосил бўлади.
Ацетальдегид осон учувчан, ўзига хос, юқори концентрацияларда бўғувчи ҳидли рангсиз суюқлик. Саноат миқёсида ацетиленга сув бириктириб, этанолни кислород билан каталитик оксидлаб ва этиленни PdCl2 ва CuCl2 иштирокида кислород билан оксидлаб олинади.
Ацетальдегид сирка кислотаси, пероксисирка кислотаси, бутадиен, пентаэритрит ва бошқа бирикмалар олишда ишлатилади.
Ацетон рангсиз, осон учувчан суюқлик. Сув ва органик эритувчилар билан чексиз аралашади. Ацетон саноатда пропендан икки хил усул билан, яъни:
Пропендан пропанол-2, ундан ацетон олинади.
Пропендан кумол, ундан кумолнинг гидропероксиди, ундан ацетон олинади.
Ацетон эритувчи сифатида, айниқса нитроцеллюлоза ва ацетилцеллюлоза, ацетиленни эритишда кўп миқдорда ишлатилади. Органик синтезда ацетондан кетен, изопроен, мезитил оксиди (4-метилпентен-3-он-2) олинади.
Камфора (1,7,7-триметилбицикло[2.2.1]гептанон-2) –рангсиз, ўзига хос кристалл модда. 178-179 oC да суюқланади, осон сублиматланади.
Камфора табиатда кўплаб эфир мойларининг таркибида учрайди. У айниқса камфора мойида кўп бўлади. Ушбу мойдан оптик фаол табиий камфора олинади. Саноатда α-пинен (2,6,6-триметилбицикло[3.1.1]гептен-2) дан олинади. Синтетик камфора оптик фаол эмас (рацемат аралашма).
Камфора саноатда нитроцеллюлозанинг пластификатори ва стабилизатори сифатида, ҳамда тиббиётда юрак фаолиятини кучайтирувчи восита сифатида ишлатилади.
|
| |
gidrostatikalıq basım - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki...

ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
Fizika 6-klass
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
|
Электрофил реагентлар билан реакциялари

2. Электрофил реагентлар билан реакциялари. β-дикарбонил бирикмалар кўплаб электрофил реагентлар билан реакцияга киришади. Бундай реакциялар ичида алкиллаш, ациллаш, галогенлаш, сульфолаш, нитрозолаш, нитролаш, азобирикиш, альдегидлар билан конденсатланиш реакциялари аҳамиятлидир.
Енол-шакл ҳам, анион-шакл ҳам амбидент заррача, яъни бир нечта реакцион марказли реагентлар ҳисобланади. Электрофил заррача кислород атомларига ёки карбонил гуруҳлар ўртасидаги углерод атомига таъсир этади.
Алкиллаш, ациллаш, карбонил бирикмалар билан конденсатланиш реакцияларига асосан анион-шакл киришади.
Реакция натижасида C- ва O-алкил ёки C- ва O-ацилҳосилалар аралашмаси ҳосил бўлади. Цис-енол бирикмалар асосан C-алмашинган бирикмалар ҳосил қилади.
Транс-фиксацияланган β-дикетонларда реакция йўналиши бирикманинг тузилишига боғлиқ. Альдегидлар билан борадиган реакцияларда одатда бис-маҳсулотлар ҳосил бўлади.
Бундай турдаги реакциялар альдегидларни аниқлашда ва пиридин ҳосилаларини олишда қўлланилади.
Электрофил реагентлар билан борадиган реакцияларни умумий тарзда қуйидагича ифодалаш мумкин:
(E=NO, NO2, ArN2, SO3H, Cl, Br, I)
3. Нуклеофил реагентлар билан реакциялари. β-дикарбонил бирикмалар кучли нуклеофил реагентлар ва асослар билан таъсирлашиб анионлар ҳосил қилади. Аксарият ҳолатларда анион диссоцияланмаган шаклдаги ҳолати билан мувозанатда бўлади. Шунинг учун кўпинча кейинги ўзгаришларнинг амалга ошиши мумкин бўлади. Бунда нуклеофил реагент карбонил гуруҳдаги углерод атомига таъсир этади. Кучсиз нуклеофиллар ва асослар, масалан, сув, спиртлар, тиоллар фақат кислоталар иштирокидагина реакцияга киришади.
Аммиак, аминлар, гидразин ва унинг ҳосилалари, гидроксиламин, ҳамда O-нуклеофиллар билан борадиган реакциялар муҳим реакциялардан ҳисобланади.
Аммиак ва бирламчи аминлар билан реакциялар натижасида β-аминовинилкарбонил бирикмалар-енаминонлар ҳосил бўлади.
Енаминонда мустаҳкам ичкимолекуляр водород боғ ҳосил бўлади. Гидроксиламин, гидразинлар, амидинлар билан реакциялар натижасида гетероциклик бирикмалар-пиразоллар, изоксазоллар, пиримидинлар ҳосил бўлади.
O-нуклеофиллар билан борадиган реакцияларга гидролтитк парчаланиш ва ацеталлар ҳосил бўлиш, айрим ҳолатларда енол эфирлар ҳосил бўлиш реакциялари киради.
β-дикарбонил бирикмалар ишқорлар ёки кислотларнинг сувли эритмаларида қиздирилганда C-C боғидан кетонга ва карбон кислотага парчаланади:
Ушбу реакция β-дикарбонил бирикмалар олишнинг акси, яъни ретроальдол парчаланиш реакцияси ҳисобланади.
|
súwretleniw spektr - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

149
Aristotel raduga úsh reńnen ibarat dep esaplaǵan: qızıl, jasıl,
fiolet. Al, Nyuton dáslep radugada bes reńdi ajıratqan: qızıl, sarı,
jasıl, kók, fiolet. Sońınan on reń bar dep aytqan. Aqırında jeti reńde
toqtaǵan. Haqıyqatında da, radugaǵa dıqqat
penen qaralsa, reńler
bir-birinen anıq shegara menen ajıratılmaǵan. Jeti cifrınıń qabıl
etiliwi shártli bolıp, ayyemnen bul sanǵa ayırıqsha itibar berilgen.
Dúnyadaǵı jeti ájayıbat, jeti qabat aspan, hápteniń jeti kúni hám t.b.
Gúldirmamalı jawınnan soń kóringen raduga jaqtılı boladı. Maydalap
jawǵan jawınnan soń payda bolǵan raduga gúńgirtlew boladı.
Quyash
gorizontqa qansha jaqın bolsa, raduganıń ólshemleri sonsha úlken
boladı.
1. Raduga fontannıń barlıq tárepinen de bir waqıtta kórine me?
2. Eger prizmaǵa tek ǵana bir reńdegi nur jiberiletuǵın bolsa,
ekranda ne kórinedi?
3. Ne sebepten aspan kógis reńde, azanda hám keshqurın Quyash
shıǵıwı hám batıwında qızarıp kórinetuǵını haqqında oylap
kóriń.
-TEMA
ARXIMED NÍZAMÍ HÁM ONÍŃ QOLLANÍLÍWÍ

68
massasınan oǵan túsken suwdıń massası anıqlanadı. Menzurkadan
tasıp shıqqan suw kólemi de anıqlanadı. Bunda deneniń ólshemleri
sızǵısh penen anıqlanıp, kólemi esaplansa, onda tasıp shıqqan suwdıń
kólemine teń ekenligi kelip shıǵadı. Sol suwdıń awırlıǵı esaplansa, tap
suwǵa batırılǵan deneniń hawadaǵı awırlıǵı
P
h
penen suwdaǵı awırlıǵı
P
s
arasındaǵı ayırma
F =
P
h
–
P
s
ǵa teń ekenligi kórinedi.
3,6 N
2,6 N
3 N
15 N
11 N
39-súwret.
40-súwret.
Demek, joqarıǵa kóteriwshi kúsh dene qısıp shıǵarǵan suyıqlıqtıń
awırlıǵına teń boladı eken.
Bul nızamlılıqtı birinshi bolıp tájiriybe tiykarında áyyemgi
grek alımı, fizik hám matematik Arximed (eramızǵa shekemgi
287–212-jıllar) anıqlaǵan. Sonıń ushın joqarıǵa kóteriwshi kúshke
Jumıstı orınlaw - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

151
5. Spektr keńligi prizma jasalǵan shiyshe túrine, prizma negiziniń
keńligine baylanıslılıǵı úyreniledi. Nátiyjeleri taxtaǵa jazıladı.
1. Prizmadan shıǵatuǵın nurlardıń burılıw múyeshi nurdıń reńine
qalay baylanıslı?
2. Spektrde nurlardıń jaylasıw tártibi qanday?
3. Ne ushın spektr keńligi prizma tiykarınıń keńligine baylanıslı?
Másele sheshiw úlgileri
121-súwret.
1másele. 121-súwrette oyıs aynaǵa
túsetuǵın
nur
kórsetilgen.
Aynadan
qaytqan nur qaysı aralıqtan ótedi?
M – aynanıń orayı
F – ayna fokusı.
Sheshiliwi:
Oyıs
aynalarǵa
bas
optikalıq kósherge parallel túsken
nurlar
aynadan shaǵılısqannan keyin, fokustan
ótedi. Eger nur ayna orayınan uzaǵıraq
aralıqtan kelip túsetuǵın bolsa,
M hám
F aralıǵınan ótedi.
b)
122-súwret.
a)
2másele. Eki noqatlı jaqtılıq deregi, kishkene
bir shar hám ekran 122-
a súwrette kórsetilgendey
jaylastırılǵan. Ekranda shardıń sayası hám yarım
sayasınıń qalayınsha payda bolatuǵının kórsetiń.
Sheshiliwi: Máseleniń sheshimin sızılma arqalı
kórsetiw qolaylı. Ekrandaǵı
A oblastta saya,
B
oblastta yarım saya baqlanadı (122-súwret).
3másele. Fokus aralıǵı 20 sm bolǵan oyıs
aynada shamnıń súwreti
f = 30 sm aralıqta payda
boldı. Shamnıń aynadan uzaqlıǵın
(d) tabıń.
B e r i l g e n :
F o r m u l a s ı :
S h e s h i l i w i :
F = 20 sm
f = 30 sm
1
1
1
F
f
d
= +
1
1
1
d
F
f
= −
1
1
20
1
30
3 2
60
1
60
1
d
=
−
=
=
−
⋅
sm
.
d = 60 sm.
Juwabı: 60 sm.
Tabıw kerek:
d = ?
-TEMA
LABORATORIYA JUMÍSÍ. TEGIS AYNA JÁRDEMINDE

150
biraz burılsa, qaytqan nurdıń baslanıwı kórinedi. Bul qubılıstan
juwmaq shıǵarıladı.
6. Tájiriybe nurlı kórsetkishti optikalıq disktiń sol tárepine
ornalastırıp tákirarlanadı.
1. Túsiw múyeshi hám shaǵılısıw múyeshi óz ara qanday qatnasta
boladı?
2. Shaǵılısqan nur túsken nurǵa salıstırǵanda qalay jaylasadı?
Bir tegislikte me yaki hár túrli tegislikte me?
3. Túsiw múyeshisiwsss
0°
ga teń bolsa, shaǵılısıw múyeshi neshege teń
boladı?
56-TEMA
LABORATORIYA JUMÍSÍ. SHIYSHE
PRIZMA JÁRDEMINDE JAQTÍLÍQTÍŃ SPEKTRGE
AJÍRALÍWÍN ÚYRENIW
Kerekli ásbaplar: Proekciyalıq apparat (ishinde qızdırıw elektr
lampası hám nurlardı toplap beretuǵın optikalıq sisteması bolǵan
qurılma); hár túrli shiysheden islengen prizmalar; kóshpeli ekran.
F
F - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń...

ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
Fizika 6-klass
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
|
Linzanıń fokus aralıǵına keri bolǵan shama linzanıń optikalıq

dioptriya boladı. Qısqasha D = 1 dptr. Oyıs linzalar ushın D teris mániske iye boladı. Ámeliy tapsırma
54-TEMA SHIYSHE PRIZMADA JAQTÍLÍQTÍŃ QURAM BÓLEKLERINE AJÍRALÍWÍ. RADUGA
Jeti túrli reńnen quralǵan
Linzanıń fokus aralıǵına keri bolǵan shama linzanıń optikalıq
Download
8,97 Mb.
Pdf ko'rish
bet
102/126
Sana
21.11.2023
Hajmi
8,97 Mb.
#102642
1
...
98
99
100
101
102
103
104
105
...
126
Bog'liq
Fizika 6-klass
Bu sahifa navigatsiya:
dioptriya boladı. Qısqasha D = 1 dptr. Oyıs linzalar ushın D teris mániske iye boladı. Ámeliy tapsırma
54-TEMA SHIYSHE PRIZMADA JAQTÍLÍQTÍŃ QURAM BÓLEKLERINE AJÍRALÍWÍ. RADUGA
Jeti túrli reńnen quralǵan
Linzanıń fokus aralıǵına keri bolǵan shama linzanıń
optikalıq
kúshi
delinedi:
D
F
=
1
formula menen ańlatıladı. Eger
F
= 1 m bolsa,
D
=
1
1m
=1
dioptriya
boladı.
Qısqasha
D
= 1 dptr.
Oyıs linzalar ushın
D
teris mániske iye boladı.
Ámeliy tapsırma
Jıynawshı linza, kózáynek járdeminde quyash (lampochka)
nurların bir noqatqa toplap fokus aralıǵın anıqlań.
1. Linzalardan qay jerlerde paydalanıladı?
2. Linza suwǵa tolıq túsirilse, onıń optikalıq kúshi qalay ózgeredi?
3. Linzanıń bas fokus aralıǵın ámelde qalay anıqlaw múmkin?
54-TEMA
SHIYSHE PRIZMADA JAQTÍLÍQTÍŃ
QURAM BÓLEKLERINE AJÍRALÍWÍ. RADUGA
Hár birińiz báhár payıtında jawınnan soń aspanda doǵa
kórinisindegi reńli «raduga»nı baqlaǵansız. Kóbinese raduga ekew
bolǵanlıqtan elimizde Hasan-Husan dep te ataladı. Usınday
raduganı jaz kúnleri atılıp turǵan fontanlar janında otırıp ta baqlaw
múmkin. Jasalma túrde shlangten suw sepkende shashırap shıǵatuǵın
bólekshelerinde de geyde raduganı baqlaw múmkin. Kórinip turǵan
tábiyiy radugaǵa qarap júre baslasańız, ol da sizden uzaqlasıp baradı
hám sońınan joǵaladı.
Jaqtılıqtıń reńin úyreniwdi birinshi ret ilimiy ráwishte 1666-jılı
Nyuton
baslap beredi. Bul haqqında Nyuton tómendegishe jazadı.
«Men 1666-jılı (sferalıq kóriniske iye bolmaǵan optikalıq shiysheni
tegislep atırǵanımda) jaqtılıq reńi haqqındaǵı qubılıstı úyreniw ushın
úshmúyeshlik kórinisindegi shiyshe prizmanı tawıp aldım. Usı maqsette
men bólmeni qarańǵılap, onda quyash nurları ótiwi ushın kishkene
sańlaq qaldırdım. Prizmanı jaqtılıq prizmadan ótkennen soń qarama-
qarsı diywalǵa túsetuǵın etip jaylastırdım. Diywaldaǵı janlı reńlerdi
kóriw mende úlken qanaatlanıw payda etti». Bul tájiriybeni ózińiz de
orınlap kóriwińiz múmkin. Bunıń ushın Quyashtan túsetuǵın yaki
148
elektr lampochkadan shıqqan nurlardı sańlaq arqalı úshmúyeshlik
kórinisindegi shiysheden islengen prizmaǵa túsiresiz. Prizmaǵa
túsirilgen aq nur onnan ótkennen keyin jeti túrli reńge ajıraladı eken
(118-súwret). Reńlerdiń jaylasıw tártibi tómendegishe: qızıl, qızǵılt-sarı,
sarı, jasıl, kógis, kók hám fiolet.
Jeti túrli reńnen quralǵan
Download
8,97 Mb.
1
...
98
99
100
101
102
103
104
105
...
126
Download
8,97 Mb.
Pdf ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Linzanıń fokus aralıǵına keri bolǵan shama linzanıń optikalıq
Download
8,97 Mb.
Pdf ko'rish
-TEMA
JUMÍS HÁM ENERGIYA HAQQÍNDA TÚSINIK

71
Jum
ıs = kúsh × jol.
A =
F · s
boladı.
A – jumıs, F – kúsh, s – jol.
Jumıs birligi [A
] =
1N · 1 m =
1 Djoul. Qısqasha 1 Dj dep jazıla dı.
Bul birlik inglis alımı
Dj. Djoul (1818 – 1889-j.) húrmetine qoyılǵan.
Eger denege tásir etetuǵın kúsh baǵıtı kóshiw menen óz ara tik
bolsa, bunday kúsh jumıs atqarmaydı. Mısalı, mashinanıń ústine
júklengen júk óz awırlıǵı menen onı basadı. Al, mashina bul waqıtta
júkti belgili bir aralıqqa alıp baradı. Júktiń awırlıq kúshi kóshiwge tik
baǵıtlanǵanlıǵı sebepli jumıs atqarmaydı. Bunda mashina dvigateliniń
tartıw kúshi kóshiw menen sáykes kelip jumıs atqaradı (44-súwret).
43-súwret.
44-súwret.
Mexanikalıq jumıs formulası boyınsha denege kúsh tásir etse de, kóshiw
bolmasa jumıs orınlanbaydı. Kitapqa tolı papkańızdı qolıńızda kóterip,
ádewir waqıt joldasıńızdı kútip turıp qalǵan bolsańız da mexani kalıq jumıs
orınlamaǵan bolasız. Sebebi,
s = 0 bolǵanlıqtan
A =
F · 0 = 0 kelip shıǵadı.
Joqarıda aytqanımızday «miynet»ti mexanikalıq jumıstan parıqlaw
tiyis. Oqıtıwshınıń sabaq ótiwi, shıpakerdiń nawqastı emlewi, mektep
direktorınıń jumıslarǵa basshılıq etiwi miynet etiwge kiredi. Hámme
deneler de jumıs atqara ala ma?
tutas ıdıslardıń buwınlarındaǵı birdey suyıqlıq baǵanalarınıń biyiklik­

Ózińiz orınlap kóriń.
tutas ıdıslardıń buwınlarındaǵı birdey suyıqlıq baǵanalarınıń biyiklik
Download
8,97 Mb.
Pdf ko'rish
bet
44/126
Sana
21.11.2023
Hajmi
8,97 Mb.
#102642
1
...
40
41
42
43
44
45
46
47
...
126
Bog'liq
Fizika 6-klass
Bu sahifa navigatsiya:
Ózińiz orınlap kóriń.
tutas ıdıslardıń buwınlarındaǵı birdey suyıqlıq baǵanalarınıń biyiklik
leri birdey boladı.
Eger tutas ıdıslarǵa hár túrli suyıqlıqlar quyılsa ne boladı? Mısalı,
tútikshelerdiń birewine may, ekinshisine suw quyılsa, onda suyıqlıqlar
qáddi hár túrli boladı. Bunda suyıqlıqlardıń biyiklikleriniń qatnası,
suyıqlıqlardıń tıǵızlıqlarına qatnası menen tómendegidey qatnasta boladı:
h
h
1
2
2
1
=
ρρ
ρρ
.
Solay etip, tıǵızlıǵı úlken bolǵan suyıqlıq baǵanasınıń biyikligi
tıǵızlıǵı kishi bolǵan suyıqlıq baǵanasınıń biyikliginen kishi boladı.
Demek, may quyılǵan tútikshede suyıqlıq baǵanası suw quyılǵan
tárepke qaraǵanda úlken boladı.
Ózińiz orınlap kóriń.
Salqın ishimlikten bosaǵan ıdıstı (baklashka) alıp, hár
túrli biyikliklerde biz yaki jińishke shege járdeminde sańlaqlar
ashıń. Sańlaqlardı shırpı shóbi menen bekitip suw toltırıń. Shırpı
shóplerin izbe-iz alıp, suwdıń atlıǵıp shıǵıw uzaqlıǵın anıqlań. Sebebin
túsindiriń.
1. Gidrostatikalıq basım nelerge baylanıslı?
2. Tutas ıdıslarǵa mısallar keltiriń.
3. Ne sebepten tutas ıdıslarǵa quyılǵan hár túrli suyıqlıqlardıń
biyikligi hár túrli boladı?
6shınıǵıw
1. Gidravlikalıq prestiń kishi porshenine 10 N kúsh tásir ettiril gende,
úlken porshennen 180 N kúsh alındı. Eger úlken porshen maydanı 90
sm
2
bolsa, kishi porshen maydanı nege teń? (
Juwabı
: 5 sm
2
).
2. 33-súwrette shiyshe tútikshelerdiń bir tárepine suw, ekinshi
tárepine ósimlik mayı quyıladı. Suwdıń biyikligi 30 sm bolsa, maydıń
biyikligi qansha boladı? (
Juwabı
: ≈33,3 sm).
64
3*. Eni 50 sm, uzınlıǵı 40 sm hám biyikligi 50 sm bolǵan
akvariumdaǵı suwdıń ıdıs túbine túsiretuǵın basımın esaplań (
Juwabı:
4900 Pa).
4. Ne sebepten futbol tobın awız benen úplep isiriw múmkin emes?
5. Kishi maydanlı menzurkadaǵı suw keń maydanlı bankaǵa
quyıldı. Suwdıń ıdıs túbine bergen basımı qalay ózgeredi?
Download
8,97 Mb.
1
...
40
41
42
43
44
45
46
47
...
126
Download
8,97 Mb.
Pdf ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
tutas ıdıslardıń buwınlarındaǵı birdey suyıqlıq baǵanalarınıń biyiklik
Download
8,97 Mb.
Pdf ko'rish