nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
NAZORAT SAVOLLARI - Tiplarni dinamik tarzda

|
Tiplarni dinamik tarzda
|
bet | 59/131 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #144844 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaNAZORAT SAVOLLARI:
Kopmleks tipni arifmetik tipka tenglashtirish mumkinmi?
Haqiqiy (real) yoki mavhum qismini oddiy arifmetik tipga qiy mat qilib berish mumkinmi?
Kopmleks sonning real qismi qaysi funksiya bilan olinadi?
Kopmleks sonning mavhum qismi qaysi funksiya bilan olinadi?
double re = complex_obj.real(); va double re = real(complex_obj); sintaktiklarning farqi bormi?
Kompleks soning mavhum qismini qanday kiritiladi?
Kompleks sonni to‘liq kiritish uchun qavs ichida real va mavhum qismlari qanday belgi bilan ajratiladi?
Kompleks sinfi qanday operandlarni qo‘llab quvvtlamaydi?
Valarray konteyneri nima uchun kerak?
Massiv element indekslari bo‘yicha birlashtrish operatorlari va elementlararo matematik amallarni hisoblash sinfi ayting?
apply() – bu massiv elementlari bo‘yicha bir vaqtda o‘zgarishlarni bajaradi va nimani qaytaradi?
cshift() - berilgan son qiymat bo‘yicha indeks asosida massivni qanday shaklida surib yangi massiv qaytaradi?
Valarray tiplari bilan bajariladigan amallarni qayta aniqlash mumkinmi?
Kaysi sinf valarray sinfning merosxo‘ridir va bir o‘lchovli to‘plam ostilarni yaratishda ishlatiladi?
slice sinf qanday tipdagi obʻyektni tavsiflovchi parametrlarni saqlaydi.
slice sinfining konstruktorida nechta paramert bor va qaysilar, sanab bering?
Agar qism to‘plam yordamida aniqlangan massiv doimiy valarrayning kichik bo‘lagi bo‘lsa, bu massiv yangi nima?
stride() - valarray to‘plam ostining elementlari orasidagi nimani topadi.
Qaysi sinf valarray ning ko‘p o‘lchamli to‘plam ostilari bilan ishlashga mo‘ljallangan.
Sinf gslice - Valarray bazaviy sinfdan olingan va nechta paramertni qabul qiladi?
Agar to‘plam gslice bilan aniqlangan va valarray ning to‘plam ostisi bo‘lsa, gslice yangi nima hisoblanadi.
gslice – bir nechta qismdan tashkil topgan valarray uchun to‘plam osti valarrayni aniqlaydi va hammasi belgilangan bir element indeksidan boshlanadimi yoki xar xil element indeksidan boshlanadimi?
gslice i slice ning farqlari nimadan iborat.
Qaysi sinf Valarray qismlari bilan aniqlangan to‘plam osti massivlar uchun amallarni qo‘llab quvvatlaydi.
Shaboln sinf muayyan valarray amallari tomonidan bilvosita yaratilgan va dasturda bevosita foydalanish mumkinmi yoki mumkin emasmi?
7- MAVZU: Sintaktik tahlil
|
| |
Action guruhi - Tiplarni dinamik tarzda

|
Tiplarni dinamik tarzda
|
bet | 102/131 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #144844 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaAction guruhi
|
Komponenta uchun global hodisalar faollashtirish
va maʻlum bir algoritm yozish
|
2
|
Appearance guruhi
|
Komponentaning ichki hodisalari uchun ishlatiladi
va maʻlum bir algoritm yozish
|
3
|
Behavior guruhi
|
Komponenta holatlari uchun hodisalarni
faollashtirish
|
4
|
Data guruhi
|
Ichki va tashqi maʻlumotlar bilan ishlash
hodisalarini faollashtirish
|
5
|
Drag drop guruhi
|
Komponentaning harakatlanish hodisalarini
faollashtirish
|
6
|
Focus guruhi
|
Komponentada fokuslarni boshqarish hodisalarini
faollashtirish
|
7
|
Key guruhi
|
Komponentaning mos tugmalar bilash ishlash
hodisalarini faollashtirish
|
8
|
Layout guruhi
|
Komponentada atrofidagilar bilan ishlash tartibini
nazora qilish hodisalarini faollashtirish
|
9
|
Mouse guruhi
|
Komponentada sichqoncha bilan bo‘ladigan
hodisalarini faollashtirish
|
10
|
Property Changed
guruhi
|
Komponentaning xususiyatlari o‘zgarganda
bajariladigan hodisalarini faollashtirish
|
Bu usullar va hodisalarning odatda hammasi ham vizual ishlaish imkoni yo‘q. Shuning uchun agar komponentaning biror funksiya On bilan boshlansa bilingki bu usul, ed, ing bilan tugagan funksiyalari bo‘lsa, bular ko‘proq hodisalar hisoblanadi. Guruhlar komponenta tipiga moslashgan holda doimiy o‘zgarib turadi va tipga mos hodisalarini aniqlab beradi. Komponenta hodisalari funksiya sifatida yaratiladi va dasturchi unga kerakli o‘zining algoritmini yozadi. Komponenta hodisalarini qo‘shish vizual amalga oshiriladi va asosiy formaga uning dastur fragmentlari yozib ketiladi. Ammo dasturchi o‘z fknutsiyaning algoritmini yozishi kerak. Buni loyiha boshqaruv oynasi orqali ko‘rish mumkin (10.6-rasmga qarang)
10.6-rasm. Komponentalarning hodisalari.
Oynaning InitializeComponent funksiyasida ham komponentalarning hodisalari ko‘shilganini ko‘rish mumkin.
Shuningdek, baʻzi komponentalar faol va faol bo‘lmagan holatlarda bo‘lishi mumkin. Bu huddi windows oynalaridagi buyruqlarning foydalanishiga o‘xshash ishlatiladi. Komponentalarni o‘z joyida ishaltishni ham bilish kerak va ularni qachon ishlaish kerakligini bilash ham muhim.
|
| |
Tezkor saralash (quicksort)

|
Tezkor saralash (quicksort)
|
bet | 73/131 | Sana | 16.06.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #264063 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaTezkor saralash (quicksort). Baʻzi mos yozuvlar elementini tanlaylik. Shundan so‘ng chapdan kichik bo‘lgan barcha elementlarni, katta bo‘lganlarini esa o‘ng tomonga harakatlantiramiz. Takrorlanuvchi qismlarning har biridan rekursiv chaqirish mumkin. Natijada tartiblangan massivga ega bo‘lamiz, chunki har bir katta elementdan oldin massivdan kichik bo‘lgan har bir element joylashtirilgan. Murakkabligi: O(nlogn) o‘rtacha va eng yaxshi holda, O (n2) eng yomon holda. Malumot elementi noto‘g‘ri tanlanganda eng yomon reytingga erishiladi. Bu algoritmni amalga oshirish butunlay standart hisoblanadi, bir vaqtning o‘zida chapga va o‘ngga borib, elementlarni juft topish, bunda chap element mos yozuvlari tanlangandan katta ekanligini va o‘ng kichik, ular almashtiriladi. Sof tezkor tartiblashdan tashqari, elementlar soni kam bo‘lganda tartiblashni joylashtirishga, taqqoslashda ham saralash ishtirok etdi. Qo‘shish orqali saralash vazifa uchun mos bo‘lgan eng yaxshi saralashdir va doimiy sinov orqali tanlanadi.
8.10-dastur. Saralashni amalga oshirish.
-
Birinchi variant
|
void quicksort(int* l, int* r) { if (r - l <= 1) return; int z = *(l + (r - l) / 2); int* ll = l, *rr = r - 1; while (ll <= rr) {
while (*ll < z) ll++; while (*rr > z) rr--; if (ll <= rr) {
swap(*ll, *rr); ll++;
rr--;
}
}
if (l < rr) quicksort(l, rr + 1); if (ll < r) quicksort(ll, r);
}
| -
Ikkinchi variant
|
void quickinssort(int* l, int* r) { if (r - l <= 32) {
insertionsort(l, r); return;
}
int z = *(l + (r - l) / 2); int* ll = l, *rr = r - 1; while (ll <= rr) {
while (*ll < z) ll++; while (*rr > z) rr--; if (ll <= rr) {
swap(*ll, *rr); ll++;
rr--;
}
}
if (l < rr) quickinssort(l, rr + 1); if (ll < r) quickinssort(ll, r);
}
|
|
| |
Timsort saralash (Timsort)

|
Timsort saralash (Timsort)
|
bet | 78/131 | Sana | 16.06.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #264063 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaTimsort saralash (Timsort). Bu gibrid saralash hisoblanadi, qo‘shish orqali saralash va birlashtirish orqali saralash algoritmlaridan foydalanib yaratilgan. Massiv elementlarini bir necha kichik massivlarga ajratamiz va undagi elementlarni tartiblangan holda massiv ostiga kengaytiramiz. Tartiblangan massivlar ustida samarali ishlashidan foydalanib, massiv ostilarni joylashtirib tartiblash yo‘li bilan tartiblaymiz. Keyinchalik massiv ostilarni taxminan teng kattalikda olib, birilashtirish (merge) saralashdagi kabi birlashtiramiz (aks holda saralash vaqti kvadratga yaqinlashadi). Buning uchun massiv ostilarni invariant saqlab, stekka saqlash qulay — tepadan uzoqlashgan sari kattalashib boradi va uchinchi massiv ostining o‘lchami ularning kattaliklari yig‘indisidan katta yoki teng bo‘lgandagina yuqori qismida massiv ostilarni birlashtiradi. murakkabligi O(n) eng yaxshi holatda va O(nlogn) o‘rtacha va eng yomon holatda. Amalga oshirish arzimas va unga qatʻiy ishonch yo‘q, lekin u juda yaxshi saralash vaqti ko‘rsatdi.
8.16-dastur. Saralashni amalga oshirish.
-
void _timsort(int* l, int* r, int* temp) { int sz = r - l;
if (sz <= 64) {
insertionsort(l, r); return;
}
|
-
int minrun = sz, f = 0; while (minrun >= 64) {
f |= minrun & 1; minrun >>= 1;
}
minrun += f; int* cur = l;
stack
int*>> s; while (cur < r) {
int* c1 = cur;
while (c1 < r - 1 && *c1 <= *(c1 + 1)) c1++; int* c2 = cur;
while (c2 < r - 1 && *c2 >= *(c2 + 1)) c2++; if (c1 >= c2) {
c1 = max(c1, cur + minrun - 1); c1 = min(c1, r - 1); insertionsort(cur, c1 + 1);
s.push(make_pair(c1 - cur + 1, cur)); cur = c1 + 1;
}
else {
c2 = max(c2, cur + minrun - 1); c2 = min(c2, r - 1); reverse(cur, c2 + 1); insertionsort(cur, c2 + 1);
s.push(make_pair(c2 - cur + 1, cur)); cur = c2 + 1;
}
while (s.size() >= 3) {
pair x = s.top(); s.pop();
pair y = s.top(); s.pop();
pair z = s.top(); s.pop();
if (z.first >= x.first + y.first && y.first >= x.first) { s.push(z);
s.push(y);
s.push(x); break;
}
else if (z.first >= x.first + y.first) {
merge(y.second, x.second, x.second + x.first, temp);
|
-
s.push(z);
s.push(make_pair(x.first + y.first, y.second));
}
else {
merge(z.second, y.second, y.second + y.first, temp); s.push(make_pair( z.first + y.first, z.second )); s.push(x);
}
}
while (s.size() != 1) {
pair x = s.top(); s.pop();
pair y = s.top(); s.pop();
if (x.second < y.second) swap(x, y);
merge(y.second, x.second, x.second + x.first, temp); s.push(make_pair( y.first + x.first, y.second ));
}
}
}
void timsort(int* l, int* r) { int* temp = new int[r - l];
_timsort(l, r, temp); delete temp;
}
|
Yuqorida 16 ta saralash algoritmlarni hosil qilish va tayyo dasturiy fragmentlari keltirildi.
|
| |
Havo sharcha kabi saralash (Bubble sort)

|
Havo sharcha kabi saralash (Bubble sort)
|
bet | 80/143 | Sana | 20.07.2024 | Hajmi | 0,81 Mb. | | #268096 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzda-fayllar.orgHavo sharcha kabi saralash (Bubble sort). Massivda chapdan o‘ngga qarab amal bajariladi. Agar joriy element keyingisidan katta bo‘lsa, ularni almashtiramiz. Buni massiv tartiblanmaguncha bajaramiz. Eʻtibor bering, birinchi iterasiyadan keyin eng katta element massivning oxirida, to‘g‘ri joylashagan bo‘ladi. Ikkita iterasiyadan keyin ikkinchi eng katta element to‘g‘ri joylashgan bo‘ladi va hokazo. Ravshanki, n ta iterasiyadan ko‘p bo‘lmagandan keyin massiv tartiblangan bo‘ladi. Shunday qilib, eng yomon va o‘rtacha holatda murakkabligi O(n2), eng yaxshi holatda esa O(n) bo‘ladi.
Shaker saralash (Shaker sort, bundan tashqari, aralashgan saralash va koktel saralash sifatida tanilgan). Havo sharcha saralash oxirida kichik elementlar joylashtirilgan testlarda sekin ishlaydi (baʻzan "tashboqa" deb ataladi). Bu element algoritmning har bir qadamida chap tomonga faqat bitta pozitsiyaga harakat qiladi. Shuning uchun nafaqat chapdan o‘ngga, balki o‘ngdan chapga ham o‘tadi. Massivning tartiblanmagan qismini aniqlash uchun ikkita begin va end ko‘rsatikichni qo‘llab quvvatlaydi. Keyingi iterasiyada endga etganimizda undan birini ayiramiz va o‘ngdan chapga ko‘chamiz. Xuddi shunday, beginga etganimizda unga birini qo‘shamiz va chapdan o‘ngga ko‘chamiz . Algoritm havo sharcha saralash bilan bir xil murakkabligi bor, lekin real vaqtda yaxshi ishlaydi.
void shakersort(int* l, int* r) { int sz = r - l;
if (sz <= 1) return; bool b = true;
int* beg = l - 1; int* end = r - 1; while (b) {
b = false; beg++;
for (int* i = beg; i < end; i++) { if (*i > *(i + 1)) {
swap(*i, *(i + 1)); b = true;
}
}
if (!b) break;
end--;
for (int* i = end; i > beg; i--) { if (*i < *(i - 1)) {
swap(*i, *(i - 1)); b = true;
}}}}
|
Taroqsimon caralash (Comb sort). Shaker saralashning yana bir o‘zgartirilgani. "Toshbaqalar" dan qutulish uchun masofada turgan elementlarni qayta tashkil qilamiz. Keling, uni tuzatamiz va chapdan o‘ngga boramiz, bu masofada turgan elementlarni taqqoslaymiz, agar kerak bo‘lsa, ularni qayta tartibga solaylik. Shubhasiz, bu "toshbaqalar"ni tez qator boshiga olish imkonini beradi. Dastlab qator uzunligiga teng masofani olib, so‘ngra uni taxminan 1.247 ga teng bo‘lgan biror koeffitsientga bo‘lish maqbuldir. Masofa bir biriga teng bo‘lganda shaker saralash bajariladi. Eng yaxshisi, murakkabligi O(nlogn), eng yomoni, u O(n2). O‘rtacha murakkabligi nima uchun juda aniqmas, amalda O(nlogn) kabi ko‘rinadi.
|
| |
Piramida kabi saralash (Heapsort)

|
Piramida kabi saralash (Heapsort)
|
bet | 72/131 | Sana | 16.06.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #264063 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaPiramida kabi saralash (Heapsort). Tanlash orqali saralash g‘oyasini rivojlantirilgan varianti. Piramida shaklidagi maʻlumot strukturasidan foydalanaylik. Elementlarni qo‘shish va minimumini chiqarish orqali O(logn), O(1) minimumini olish imkonini beradi. Shunday qilib, O(nlogn) murakkabligi eng yomon, o‘rtacha va eng yaxshi holatlarda. C++ da priority_queue konteyneri mavjud bo‘lsa-da, bu konteyner juda sekin bo‘lgani uchun Piramidaga yo‘natirilgan yangi to‘plam sinfni amalga oshirdim.
8.9-dastur. Saralashni amalga oshirish.
-
Heap sinfi
|
template class heap { private :
vector h;
void SiftUp(int a) {
while (a) {
int p = (a - 1) / 2;
if (h[p] > h[a]) swap(h[p], h[a]); else break;
a--; a /= 2;
}
}
void SiftDown(int a) {
while (2 * a + 1 < n) {
int l = 2 * a + 1, r = 2 * a + 2; if (r == n) {
if (h[l] < h[a]) swap(h[l], h[a]); break;
}
else if (h[l] <= h[r]) {
if (h[l] < h[a]) {
swap(h[l], h[a]); a = l;
}
else break;
}
else if (h[r] < h[a]) {
|
swap(h[r], h[a]); a = r;
}
else break;
}
}
public:
heap():n(0){} int n;
int size() {
return n;
}
int top() {
return h[0];
}
bool empty() {
return n == 0;
}
void push(T a) {
h.push_back(a); SiftUp(n);
n++;
}
void pop() {
n--;
swap(h[n], h[0]); h.pop_back(); SiftDown(0);
}
void clear() {
h.clear(); n = 0;
}
T operator [] (int a) { return h[a];
}
};
|
Heap cinfi aosida saralash
|
void heapsort(int* l, int* r) { heap h;
for (int *i = l; i < r; i++) h.push(*i);
| -
for (int *i = l; i < r; i++) {
*i = h.top();
h.pop();
}
}
|
|
| |
Iearxik saralash (Tree sort)

|
Iearxik saralash (Tree sort)
|
bet | 71/131 | Sana | 16.06.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #264063 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaIearxik saralash (Tree sort). Binar qidiruv iearxiyasiga elementlarni kiritamiz. Barcha elementlar kiritilgandan so‘ng, iearxiyadan tartiblangan massiv olish kifoya. Agar siz qizil-qora kabi muvozanatli iearxiyadan foydalansangiz,
murakkabligi eng yomon, o‘rtacha va eng yaxshi holatlarda O(nlogn). Amalga oshirishda multiset konteyner foydalanadi.
8.6-dastur. Saralashni amalga oshirish.
-
void treesort(int* l, int* r) { multiset m;
for (int *i = l; i < r; i++) m.insert(*i);
for (int q : m)
*l = q, l++;
}
|
Nav saralash (Gnome sort). Algoritm qo‘shish orqali saralashga o‘xshash. Ko‘rsatgichni joriy elementga ko‘rsatamiz, agar u avvalgisidan katta bo‘lsa yoki u birinchi bo‘lsa ko‘rsatgichni to‘g‘ri holatga ko‘chiramiz, aks holda joriy va oldingi elementlarni o‘zgartiramiz va chap tomonga harakatlantiramiz.
8.7-dastur. Saralashni amalga oshirish.
-
void gnomesort(int* l, int* r) { int *i = l;
while (i < r) {
if (i == l || *(i - 1) <= *i) i++; else swap(*(i - 1), *i), i--;
}
}
|
Tanlash orqali saralash (Selection sort). Navbatdagi iterasiya bo‘yicha massivdagi minimumni joriy elementdan keyin topamiz va kerak bo‘lsa u bilan o‘zgartiramiz. Shunday qilib, i-iterasiyadan keyin birinchi i elementlar o‘z joylarida qoladi. murakkabligi eng yaxshi, o‘rtacha va eng yomon holatlarda O(n2). Bu saralashni ikki yo‘l bilan amalga oshirilishi mumkinligini unutmang - minimal va uning indeks tutib, yoki shunchaki ular noto‘g‘ri tartibda bo‘lsa, ko‘rib chiqilayotgan va joriy element o‘rin almashtirish kerak. Birinchi usul bir oz tezroq.
8.8-dastur. Saralashni amalga oshirish.
-
void selectionsort(int* l, int* r) { for (int *i = l; i < r; i++) {
int minz = *i, *ind = i;
for (int *j = i + 1; j < r; j++) {
if (*j < minz) minz = *j, ind = j;
}
|
|
| |
Havo sharcha kabi saralash (Bubble sort)

|
Havo sharcha kabi saralash (Bubble sort)
|
bet | 69/131 | Sana | 16.06.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #264063 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaHavo sharcha kabi saralash (Bubble sort). Massivda chapdan o‘ngga qarab amal bajariladi. Agar joriy element keyingisidan katta bo‘lsa, ularni almashtiramiz. Buni massiv tartiblanmaguncha bajaramiz. Eʻtibor bering, birinchi iterasiyadan keyin eng katta element massivning oxirida, to‘g‘ri joylashagan bo‘ladi. Ikkita iterasiyadan keyin ikkinchi eng katta element to‘g‘ri joylashgan bo‘ladi va hokazo. Ravshanki, n ta iterasiyadan ko‘p bo‘lmagandan keyin massiv tartiblangan bo‘ladi. Shunday qilib, eng yomon va o‘rtacha holatda murakkabligi O(n2), eng yaxshi holatda esa O(n) bo‘ladi.
Shaker saralash (Shaker sort, bundan tashqari, aralashgan saralash va koktel saralash sifatida tanilgan). Havo sharcha saralash oxirida kichik elementlar joylashtirilgan testlarda sekin ishlaydi (baʻzan "tashboqa" deb ataladi). Bu element algoritmning har bir qadamida chap tomonga faqat bitta pozitsiyaga harakat qiladi. Shuning uchun nafaqat chapdan o‘ngga, balki o‘ngdan chapga ham o‘tadi. Massivning tartiblanmagan qismini aniqlash uchun ikkita begin va end ko‘rsatikichni qo‘llab quvvatlaydi. Keyingi iterasiyada endga etganimizda undan birini ayiramiz va o‘ngdan chapga ko‘chamiz. Xuddi shunday, beginga etganimizda unga birini qo‘shamiz va chapdan o‘ngga ko‘chamiz . Algoritm havo sharcha saralash bilan bir xil murakkabligi bor, lekin real vaqtda yaxshi ishlaydi.
-
void shakersort(int* l, int* r) { int sz = r - l;
if (sz <= 1) return; bool b = true;
int* beg = l - 1; int* end = r - 1; while (b) {
b = false; beg++;
for (int* i = beg; i < end; i++) { if (*i > *(i + 1)) {
swap(*i, *(i + 1)); b = true;
}
}
if (!b) break;
end--;
for (int* i = end; i > beg; i--) { if (*i < *(i - 1)) {
swap(*i, *(i - 1)); b = true;
}}}}
|
Taroqsimon caralash (Comb sort). Shaker saralashning yana bir o‘zgartirilgani. "Toshbaqalar" dan qutulish uchun masofada turgan elementlarni qayta tashkil qilamiz. Keling, uni tuzatamiz va chapdan o‘ngga boramiz, bu masofada turgan elementlarni taqqoslaymiz, agar kerak bo‘lsa, ularni qayta tartibga solaylik. Shubhasiz, bu "toshbaqalar"ni tez qator boshiga olish imkonini beradi. Dastlab qator uzunligiga teng masofani olib, so‘ngra uni taxminan 1.247 ga teng bo‘lgan biror koeffitsientga bo‘lish maqbuldir. Masofa bir biriga teng bo‘lganda shaker saralash bajariladi. Eng yaxshisi, murakkabligi O(nlogn), eng yomoni, u O(n2). O‘rtacha murakkabligi nima uchun juda aniqmas, amalda O(nlogn) kabi ko‘rinadi.
|
| |
Qiymat qaytarish asosidagi rekursiv kamayish usuli

|
Qiymat qaytarish asosidagi rekursiv kamayish usuli
|
bet | 74/143 | Sana | 20.07.2024 | Hajmi | 0,81 Mb. | | #268096 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzda-fayllar.orgQiymat qaytarish asosidagi rekursiv kamayish usuli. Shunday qilib, qiymat qaytarish asosidagi rekursiv kamayish usulini qo‘llash uchun grammatikani FIRST to‘plamlar kesishmaydigan shaklga aylantirish kerak. Bu murakkab va ko‘p vaqt talab qiladigan jarayondir. Shuning uchun, amaliyotda, tez-tez ishlatiladigan ibora bor, qiymat qaytarish asosidagi rekursiv kamayish hodisa deb ataladi.
Buning uchun leksik analizator anʻanaviy usullarni to‘laligicha, scan va next anaʻnaviy usullar va nusxalash konstruktoriga ega bo‘lgan obʻyekt sifatida namoyon bo‘ladi. Keyin, noaniqlik yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan barcha holatlarda, tahlil qilishni boshlashdan oldin leksik analizatorning hozirgi holatini aniqlaymiz (yaʻni, leksik analizatorning nusxasini boshlaymiz) va matnni tahlil qilishni davom ettirishga harakat qilamiz. Bu tahlil muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, leksik analizator holatini tiklaymiz va shunday qilib, keyingi grammatika variantni yordamida yana shu zanjirni tahlil qilishga harakat qilinadi va tugaguncha davom ettiriladi. Barcha tahlil imkoniyatlari muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, xatolar haqida xabar beramiz.
Bu tahlillovchini bu usul qiymat qaytarmaydigan rekursiv kamayish usuli ko‘ra potensiali sekin ekanligini ochiq-oydin ko‘riy mumkin, lekin evaziga uning
asl shaklida grammatikada qolishi va dasturchi uchun harakat saqlab qolish uchun boshqarish osondir.
Xuddi shu sintaktik tahlil S – bemoll kompilyatorida sintaktik tahlil uchun joriy qilingan. Masalan, quyidagi fragmentda tahlil paytida konstruksiya ifoda operatori yoki izoh ekanligini aniqlovchi usul amalga oshiradi. Ikkala konstruksiya nuqta bilan ajratilgan va ehtimol kvadrat qavslarni o‘z ichiga olgan identifikatorlar ketma-ketligi bilan boshlanishi mumkin.
AST.Stmt stmt_or_decl ()
{Lexer saved = new Lexer (lexer); try {
AST.Type t = type_opt ();
if (lexer.Is (Token.Tag.Ident))
return decl_tail (saved.Curr.coor, t);}
catch (ParseFailed) { lexer = saved;
AST.Expr expr = this.expr (); return new AST.Stmt.Expr (compiler,
saved.Curr.coor|lexer.req (Token.Tag.Semicolon).coor, expr);}}
|
try blokida uni tavsif deb hisoblab, konstruksiyani ajratishga harakat qilamiz. Bu muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, tahlillovchi istisno chaqiradi va keyin catch blokda tahlil boshlanadi va shu konstruksiya ifoda sifatida tahlil qilinadi.
|
| |
Qiymat qaytarish asosidagi rekursiv kamayish usuli

|
Qiymat qaytarish asosidagi rekursiv kamayish usuli
|
bet | 65/131 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #144844 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaQiymat qaytarish asosidagi rekursiv kamayish usuli. Shunday qilib, qiymat qaytarish asosidagi rekursiv kamayish usulini qo‘llash uchun grammatikani FIRST to‘plamlar kesishmaydigan shaklga aylantirish kerak. Bu murakkab va ko‘p vaqt talab qiladigan jarayondir. Shuning uchun, amaliyotda, tez-tez ishlatiladigan ibora bor, qiymat qaytarish asosidagi rekursiv kamayish hodisa deb ataladi.
Buning uchun leksik analizator anʻanaviy usullarni to‘laligicha, scan va next anaʻnaviy usullar va nusxalash konstruktoriga ega bo‘lgan obʻyekt sifatida namoyon bo‘ladi. Keyin, noaniqlik yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan barcha holatlarda, tahlil qilishni boshlashdan oldin leksik analizatorning hozirgi holatini aniqlaymiz (yaʻni, leksik analizatorning nusxasini boshlaymiz) va matnni tahlil qilishni davom ettirishga harakat qilamiz. Bu tahlil muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, leksik analizator holatini tiklaymiz va shunday qilib, keyingi grammatika variantni yordamida yana shu zanjirni tahlil qilishga harakat qilinadi va tugaguncha davom ettiriladi. Barcha tahlil imkoniyatlari muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, xatolar haqida xabar beramiz.
Bu tahlillovchini bu usul qiymat qaytarmaydigan rekursiv kamayish usuli ko‘ra potensiali sekin ekanligini ochiq-oydin ko‘riy mumkin, lekin evaziga uning
asl shaklida grammatikada qolishi va dasturchi uchun harakat saqlab qolish uchun boshqarish osondir.
Xuddi shu sintaktik tahlil S – bemoll kompilyatorida sintaktik tahlil uchun joriy qilingan. Masalan, quyidagi fragmentda tahlil paytida konstruksiya ifoda operatori yoki izoh ekanligini aniqlovchi usul amalga oshiradi. Ikkala konstruksiya nuqta bilan ajratilgan va ehtimol kvadrat qavslarni o‘z ichiga olgan identifikatorlar ketma-ketligi bilan boshlanishi mumkin.
AST.Stmt stmt_or_decl ()
{Lexer saved = new Lexer (lexer); try {
AST.Type t = type_opt ();
if (lexer.Is (Token.Tag.Ident))
return decl_tail (saved.Curr.coor, t);}
catch (ParseFailed) { lexer = saved;
AST.Expr expr = this.expr (); return new AST.Stmt.Expr (compiler,
saved.Curr.coor|lexer.req (Token.Tag.Semicolon).coor, expr);}}
|
try blokida uni tavsif deb hisoblab, konstruksiyani ajratishga harakat qilamiz. Bu muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, tahlillovchi istisno chaqiradi va keyin catch blokda tahlil boshlanadi va shu konstruksiya ifoda sifatida tahlil qilinadi.
|
| |
Buyruqlar va uskunalar paneli - Tiplarni dinamik tarzda aniqlash. Reja: Tiplarni dinamik tarzda aniqlash

|
Tiplarni dinamik tarzda aniqlash. Reja: Tiplarni dinamik tarzda aniqlash
|
bet | 105/143 | Sana | 20.07.2024 | Hajmi | 0,81 Mb. | | #268096 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzda-fayllar.orgBuyruqlar va uskunalar paneli. Menyular va uskunalar paneli foydalanuvchilar vspackage buyruqlarga kirish uchun bir yo‘ldir. Buyruqlar- xujjatni chop etish, ko‘rinishni yangilash yoki yangi fayl yaratish kabi vazifalarni bajaruvchi funksiyalardir. Menyular va uskunalar paneli foydalanuvchilarga buyruqlarni taqdim etishning qulay grafik usullari ega. Odatda, tegishli buyruqlar bir xil Menyuda yoki bir xil uskunalar panelida guruhlanadi.
Menyular odatda integrallashgan muhiti (IDE) yoki uskunalar oynasining yuqori qismida ketma-ket guruhlangan bitta so‘zli satrlar sifatida ko‘rsatiladi.
Sichqonchaning o‘ng tugmasini bosganda menyuni ham ko‘rsatish mumkin — bu holda ular kontekst menyular deb ataladi. Bosgandan so‘ng menyu ochiladi va bir yoki bir necha buyruqlarni ko‘rsatadi. Biror buyruq bosilgandan so‘ng vazifalar bajarilishi yoki qo‘shimcha buyruqlar bilan submenus ochilishi mumkin. Baʻzi ommabop menyu nomlari fayl, ko‘rish, va oyna, [Object window] bor.
Uskunalar paneli - Toolbars odatda tugmalari va boshqa elementlardan iborat satrlarda joylashgan, masalan, ro‘yxatlar jamlanmasi va menyu controllers kabi. Uskunalar paneli boshqaruvining buyruq bilan bog‘liq barcha elementlarini taʻminlaydi. Uskunalar paneli tugmasini bosish, uga bog‘liq buyruq faollashtiradi. Uskunalar paneli tugmalari odatda chop etish buyrug‘i uchun printer kabi asosiy buyruqlarni taklif qiluvchi belgilarni o‘z ichiga oladi. Ochiladigan ro‘yxatda ro‘yxatdagi har bir element boshqa buyruq bilan bog‘liq. Menyu tekshiruvi - bu gibriddir, unda nazoratning bir qismi uskunalar paneli tugmasi va ikkinchisi bosilganda qo‘shimcha buyruqlarni ko‘rsatadi.
Bir buyruq yaratishda, buning uchun bir hodisa yaratish kerak. Agar faollashtirilgan bo‘lsa, buyruq aniq yoki yoqilgan bo‘lsa hodisa bajarilishini bildiradi, uning matnini o‘zgartirish imkonini beradi va buyruqqa tegishli javob taʻminlaydi (yo‘naltiriladi). Ko‘p hollarda, IDE IOleCommandTarget interfeysi yordamida buyruqlar jarayonlari bajariladi. Visual Studio yo‘nalishidagi buyruqlar foydalanuvchi tanlovga asoslangan buyruqning ildiz kontekstidan boshlab va global tanlov asosida tashqi kontekstgacha ierarxiya sifatida ko‘rsatiladi. Asosiy menyuga qo‘shilgan buyruqlar ssenariylarda foydalanish uchun qulay.
Yangi menyular va uskunalar majmuasi aniqlash uchun, Visual Studio buyruq jadvalda (.vst) fayl orqali ularni tasvirlash kerak. Visual Studio paketi Shablon uchun bu faylni yaratadi, shuningdek kerakli elementlar shabolonda tanlangan har qanday buyruqlarni, uskunalar majmuasi va muharrirlarini qo‘llab- quvvatlashga kerak.
|
| |
Audit o’quv amaliyoti cdr - bet 43

70
Mavzuga doir vaziyatli mashqlar
YO’RIQLI TEXNOLOGIK XARITA (o’quv amaliyoti uchun)
Kasb kodi va nomi: 5.32.06.01 - Buxgalter va auditor
O’quv amaliyot nomi: “AUDIT”
Mavzu № 4 : Auditorlik tekshiruvida firibgarlikni aniqlash
O’quv amaliyoti mashg’ulotining o’qitish texnologiyasi modeli
Maqsad: Auditorlik tekshiruvida firibgarlikni aniqlash bo’yicha fan doirasida
olgan bilimlarini chuqurlashtirish va tekshiruv jarayonida har bir hujjatga
ahamiyatli bo’lish, kasbni egallashga jiddiy qarashni shakllantirib borish
№ Bajariladigan ishlar mazmuni Moslamalar,
asboblar va xom –
ashyolar
Eskizlar,
chizmalar,
rasmlar
Bajaris
h
tartibi
1.
Firibgarlik tushunchasi
Grafikli organayzerlar,
ruchka, qalam,
chizg’ich
1- ilova
Yozish
2. Firibgarlik faktlarini yashirish
uchun ishlab chiqilgan murakkab
sxemalar. Klaster usuli
Grafikli organayzerlar,
ruchka, qalam
2-ilova
Yozish
3. “Fillword” jadvali
Grafikli organayzerlar,
ruchka, qalam
3-ilova
Yozish
4. Mavzuga doir vaziyatli mashqlar ruchka, qalam
4-ilova
Yozish
Qandolatchilik fabrikasi boshqa bir auditorlik
firmasi bilan shartnomani
buzib sizning auditorlik firmangiz bilan shartnoma tuzmoqchi, bu holatda siz
nima qilasiz?
Sizning auditorlik firmangiz mijozga moliyaviy hisobot tayyorladi. 3
xaftadan so’ng, mijoz telefon orqali qaysidir hujjatda xatoga yo’l
qo’yilganligini e’lon qildi. Xatoni yuzaga kelmasligi borasida qanday sifat
nazorati tadbiri amalga oshirishi lozim?
FAN: “AUDIT” O’QUV AMALIYOTI MASHG’ULOTINING
O’QITIISH TEXNOLOGIYASI
5 - Mavzu: Auditorlik tekshiruv jarayonida ichki nazorat tizimini o’rganish hamda
baholash
O’quv amaliyoti mashg’ulotining o’qitish texnologiyasi modeli
Vaqt: (240 daqiqa)
O’quvchilar soni: 12-30 ta
O’quv mashg’ulotining shakli va turi Amaliy: to’liq o’quv mashg’ulot
O’quv mashg’uloti rejasi, tuzilishi
1. Auditorlik tekshiruvida
ichki nazorat
tizimi.
2. Korxona hisob siyosatini o’rganish.
3. Ichki nazorat tizimini o’rganish va
baholashni hujjatlashtirish.
fondidan ajratilib, bu m ablagiar faqat shu sohalarga ishlatilishi lozim. Aks

|
fondidan ajratilib, bu m ablagiar faqat shu sohalarga ishlatilishi lozim. AksBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mfondidan ajratilib, bu m ablagiar faqat shu sohalarga ishlatilishi lozim. Aks
holda ma’muriyat qonun oldida javob beradi. M ab lagiam i sarflash kasaba
uyushmasi tomonidan nazorat qilinadi. Bundan tashqari, korxona har yili
yuqori tashkilotga amalga oshirilgan tadbirlar va m ablagiar sarfi to‘g ‘risida
hisobot berib turisbi talab etiladi.
53
Mehnat muhofazasini boshqarish korxona boshqarish tizim inm g
bir qismidir. Mehnat m uhofazasini boshqarishni korxona b osh lig‘i
o ‘rmbosari (yoki bosh muhandis) va boMim boshliqlari olib boradi. Bu
tizim ning asosiy e ’tibori ishlab chiqarishda so g ‘lom va xavfsiz mehnat
qilish sharoitini yaratishga qaratilgan. Mehnat muhofazasini boshqarish
tizim ining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
1. Mehnat muhofazasi ishlarini rejalashtirish,
amalga oshirish,
baholash ishlarini barqarorlashtirish.
2. Ishlovchilam i mehnat xavfsizligiga o ‘qitish va mehnat muhofazasi
masalalarini tashviqot qilish.
3. B ino v a inshoot, ishlab chiqarish jarayonlari va asbob-uskunalarining
xavfsizligini ta’minlash.
4. Mehnat sharoitining sanitar-gigiyenik holatini m e ’yorlashtirish.
5. Ishchilarni shaxsiy him oya vositalari bilan ta’minlash.
6. Ishchilar uchun maqbul ish va mehnat sharoitini yaratish.
7. Ishlovchilar uchun davolash-oldini olish tadbirlarini rejalashtirish
va am alga oshirish.
8. A lohida mutaxassisliklar b o ‘yicha kasb tanlovi o'tkazish.
9. Ishlovchilarga sanitariya-maishiy xizm at k o ‘rsatish va hokazo.
Tizim mehnat qonunchiligi hujjatlari, davlat va kasaba uyushmasi
qarori, y o ‘llanma va farmonlari, texnikaviy hujjatlar asosida boshqariladi.
|
| |
32-rasm . Shikaslangan odamni yelkada tashish

bo‘lsa, u holda uning ahvoli yanada og‘irlashadi yoki «shok» holatiga
tushadi. Transportirovka qilish jarohatlangan bemorning ahvoliga,
jarohat xarakteriga yoki kasalligiga qarab amalga oshiriladi. Agar tez
yordamni chaqirish imkoni boMmasa, transpartirovka boshqa mashinada
amalga oshiriladi. Transport vositalari bo‘lmagan vaziyatlarda esa
bemorlarni zambilda transportirovka qilinadi. Transportirovka davrida
kasal yoki jarohat olgan odam doimiy nazorat qilib boriladi, ya’ni nafas
olishini, pulsini o‘lchash, o‘qchiq kelganda qusuq massasining nafas
olish yo‘llariga tushmasligiga harakat qilinadi. Transportirovka davrida
jabrlanganning ruhiyatiga birinchi yordam ko‘rsatuvchining axloqi, xatti-
harakati, muomalasi juda katta ta’sir ko'rsatadi.
Jabrlanganlaming jarohat darajalariga qarab, ular guruhlarga bo‘ lib
tranportirova qilinadi.
1-navbatda - ko‘krak qafasi va nafas yo‘llari jarohatlangan, o‘zini
bilmaydigan yoki shok holatdagilar, boshi jarohatlangan, ichki qon ketishi
kuzatilgan, suyagi ochiq singanlar va kuyganlar guruhi.
2-navbatda - suyagi yopiq singanlar, qon ketishi to‘xtatilgan jarohat
olganlar guruhi.
3-navbatda - kichik qon yo‘qotgan, eti uzilgan va kichik suyaklari
singanlar guruhi. Har bir guruhga kiruvchi kichik yoshdagi bolalar
birinchi navbatda evakuatsiya qilinadi, agar imkoniyat bo‘lsa, ularning
ota-onasi yoki qarindoshi bilan amalga oshiriladi.
Yakuniy - Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012

Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012
1-ilova Yoshlarning ma’naviy kamolotida oiladagi ruhiy muhitning ta’siri Reja:
2. Oiladagi ma’naviy sog’lom ruhiy muhitning farzand tarbiyasiga ta’siri. 5-ilova O‘quv mashg’ulotining maqsadi: talabalar Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari. (tabiiy biologik, iqtisodiy, huquqiy omillar) bilan tanishtirish, oiladagi ma’naviy sog’lom ruhiy muhitning farzand tarbiyasiga ta’sirini yoritish. O‘quv faoliyati natijalari: Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari. (tabiiy biologik, iqtisodiy, huquqiy omillar) mazmun va mohiyatini gapirib beradilar; oiladagi ma’naviy sog’lom ruhiy muhitning farzand tarbiyasiga ta’siri ko‘rsatadilar. 2-ilova Har bir ma’ruza va amaliy mashg’ulot uchun 0,5 dan 2 ballgacha qo‘yiladi. Reyting bo‘yicha natijalar bahosi: 2,0 ball - «a’lo». 1,5 ball - «yaxshi». 1,0 ball - «koniqarli». 0,5 ball - «qoniqarsiz» 3-ilova Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari. (tabiiy biologik, iqtisodiy, huquqiy omillar) Oiladagi mehr-muhabbat muhiti. Ushbu tuyg’udan mahrum bo‘lgan kishi o‘z yaqinlarini, vatandoshlarini, Vatanini hurmat qilishga qodir bo‘lmaydi, odamlarga yaxshilik qila olmaydi. Oiladagi mehr-muhabbat va samimiyat, oila a’zolarining bir-biriga e’tiborliligi va g’amxo‘rligi bolalar ruhiyatiga kuchli ta’sir qiladi, bolaning his-tuyg’ulari namoyon bo‘lishi, uning ma’naviy ehtiyojlari shakllanishi va amalga oshishi uchun keng imkoniyatlar beradi. Bizlarning barchamiz o‘z ishlari bilan band bo‘lgan va bir uyda yashaydigan odamlarning alohida bir guruhiga mansub bo‘lishgina emas, balki yaqin kishilarimizning oldimizda ekanligini his etishga, o‘z individualligini, takrorlanmasligini, o‘zining alohida xususiyatini, o‘z an’analarini yaratadigan oilaning umumiy muhitidan nafas olishga ehtiyoj sezamiz. 4-ilova Download 11,8 Mb.
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012
|
O’quv mashg’uloti maqsadi

72
O’quv amaliyoti mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqichlari va
vaqti
Faoliyat mazmuni
O’qituvchi
O’quvchi
1 – bosqich O’quv
mashg’ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
Tashkiliy qism:
Salomlashadi, yo’qlama qiladi.
O’quvchilarning mashg’ulot daftarlarini
tekshiradi.
Rejali yoki takroriy yo‘riqnoma

|
Rejali yoki takroriy yo‘riqnomaBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov MRejali yoki takroriy yo‘riqnoma.
Bu y o ‘riqnomadan korxonadagi
hamma ishchilar (ish staji, kasbi, malakasidan qat’i nazar) korxona kasaba
uyushmasi q o ‘mitasi bilan kelishilgan bir vaqtda о 4ka7.iladi.
Rejadan tashqari yo‘riqnoma.
Agar mehnatni m uhofaza qiiish
qoidalarida,
texnologik
jarayonda,
uskuna-moslama
tuzilishida,
ishlatilayotgan xomashyolarda o ‘zgarishlar b o is a , ishchilar xavfli ish
usullaridan foydalansa, baxtsiz hodisalar yu z bersa, mehnat intizomi va
xavfsizlik texnikasi qoidalari buzilsa, avariya sababli baxtsiz hodisa ro‘y
bergandan keyin darhol o ‘tkaziladi.
Kundalik yo‘riqnoma
- m axsus ruxsatnoma bilan bajariladigan
xavfli ish bajaruvchilaming ish boshlashlaridan oldin o‘tkaziladi. Bu
y o ‘riqnomaning o ‘tkazilganligi haqidagi m a’lumot maxsus-ruxsatnoma
qog'ozida yozib q o ‘yiladi.
56
4.5. Mehnat muhofazasiga oid qoida va me’yorlarni
buzganlik uchun javobgarlik
M a’lumki, ishlab chiqarish korxona rahbarlarini, ishchilam i o ‘z
ishlariga sovuqqonlik, loqaydlik bilan qarashlari oqibatida mehnat
xavfsizligi tartib qoidalari buzilib, baxtsiz hodisalar ro‘y beradi. Baxtsiz
hodisaning o g ‘ir-yengilligi va oqibatlariga qarab 4 x il javobgarlik chora-
tadbirlari belgilangan:
1. Intizomiy javobgarlik.
Bunda korxonada ishlab chiqilgan so g ‘lora
va xavfsiz mehnat sharoitlarinmg buzilishi oqibatida ish rejasining
buzilishiga, kasallik, baxtsiz hodisa, zaharlanish va boshqa salbiy hodisalar
ro‘y berishi mumkin. Ular uchun intizom iy javobgarlik ta’sis etilgan.
Bu javobgarlik ishchilar uchun: ogohlantirish, xayfsan e ’lon qilish, 3
|
| |
Masalan, kim yo va neft kim yosi sanoati korxonalarida mehnatni m uhofaza

|
Masalan, kim yo va neft kim yosi sanoati korxonalarida mehnatni m uhofazaBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov MMasalan, kim yo va neft kim yosi sanoati korxonalarida mehnatni m uhofaza
qilishni boshqarish tizim i uchun 1980-yil iyulda tasdiqlangan 480-sonli
buyruq va 1984-yil 14-noyabrdan kuchga kirgan N izom asosiy hujjat
hisoblanadi. Ishlab chiqarish korxonalarida xavfsiz va so g ‘lom mehnat
sharoitini ta’minlashda xavfsizlik texnikasi, sanitariya-gigiyena va y o n g ‘in
xavfsizligiga b o g ‘lik qoida, norma, y o ‘riqnomalar katta ahamiyatga ega.
Ular umumiy, tarmoq va oraliq turlariga b o ‘linadi. Um um iy norma
qoidalarga «Qurilish norma va qoidalari» (SN IP), «Sanoat korxonalarini
loyihalash
sanitar normalari»
(S N -245-71),
«Nurlanish xavfsizligi
qoidalari» (N R B 78), «Elektrotexnik moslamalar tuzilishi qoidalari»
(PU E), «Portlashdan him oyalangan elektr uskunalarini tanlash qoidalari»
(PIYRE),
«B osim
ostida qo‘llaniladigan
idishlam ing tuzilishi
va
xavfsizligi qoidalari» va boshqalar. Vazirlik, ilm iy tekshirish, loyihalash
institutlari o ‘zaro hamkorlikda tarmoq qoida va normalarini ishlab chiqib
4.3. Mehnat muhofazasini boshqarish tizimi
54
tasdiqlab, ularni bir yoki bir necha tarmoq korxonalarida qoMlash uchun
tavsiya ctadilar. Oraliq qoida v a normalari korxonalarda zaruriyatga qarab
bajariladigan ish va jarayonlar uchun xavfsizlikni ta’minlash maqsadida
tavsiya etiladi. Mehnat muhofazasi bo‘yicha muhim m e’ycriy hujjatlardan
biri 1974-yildan 1-iyul ama! qilayotgan «M ehnat xavfsizligi standartlar
tizimi»dir (M XST).
MXST
- bu, mehnat jarayonida insonning so g ‘ Hg‘ini v a ish qobiliyatini
saqlashga, xavfsizligini ta’minlashga y o ‘naltirilgan talablar, m e’yorlar va
|
| |
kasb kasalliklari va o"z korxonasiga inson organizmga ta’sir qiluvchi

|
kasb kasalliklari va o"z korxonasiga inson organizmga ta’sir qiluvchiBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mkasb kasalliklari va o"z korxonasiga inson organizmga ta’sir qiluvchi
zaharli omillarning m avjudligi asos qilib olinadi. Nomenklatura chora-
tadbirlari rejasiga bajarilishi lozim bo‘lgan, ish sharoitini yaxshilashga
olib keladigan chora-tadbirlar kiritilishi lozim . Ular quyidagicha b o iis h i
lozim:
1. Baxtsiz hodisalarning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar.
Bunga q o ‘shimcha him oyalovchi va m uhofaza qiluvchi to ‘siq qurilmalami
o ‘rnatish, m uhofaza qilishning avtomatik turkumlarini q o ila sh , masofadan
turib boshqariladigan asboblarni joriy qiiish, ogohlantirish tizimlari,
jarayonlami m exanizatsiyalash v a boshqalar kiradi.
2. Kasb kasalliklarini kamaytiradigan chora-tadbirlar.
Bunga
ishchiiarga har x il zararli ta’sir qiladigan moddalardan muhofaza qiluvchi
moddalar hamda moslamalar tayyorlash va q o ila sh , havo almashtirish
tizimlarini o'rnatish, eski turlarini qayta jihozlash, zam onaviy ishlab
chiqarish jihoz-dastgohlardan foydalanish, havo haroratini, tarkibini
kuzatadigan asboblarni o ‘rnatish va boshqalar m isol b o ia d i.
3. Ish sharoitini yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlar.
Bunga
ish joylarini yoritish, sanitariya-maishiy xizmat ko‘rsatish xonaiari holatini
yaxshilash, maxsus kiyim, bosh va oyoq kiyimlari bilan o ‘z vaqtida ta’minlash,
mehnatni muhofaza qiiish xonalarini, ko'rgazmaii qurollami tashkil qiiish va
boshqalar kiradi. Nomenklatura chora-tadbirlari ishlovchilam ing ish bitimiga
kiritilganligi va ishchilaming umumiy majlisida tasdiqlanganligi sababli,
bu tadbirlar korxona m a’muriyati tomonidan bajarilishi shart hisoblanib,
uning bajarilishi haqida m a’muriyat ishchiiarga axborot berib turishi kerak.
Nomenklatura chora-tadbirlariga sarfianadigan mablag' korxonaning asosiy
|
| |
oy muddat bilan past oylik yoki past lavozim li ishga o ‘tkazish, ishdan

|
oy muddat bilan past oylik yoki past lavozim li ishga o ‘tkazish, ishdanBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Moy muddat bilan past oylik yoki past lavozim li ishga o ‘tkazish, ishdan
b o ‘shatish javobgarligi qo‘llaniladi. Rahbar shaxslar uchun: ogohlantirish,
hayfsan e ’lon qilish, bir yilgacha lavozim ni pasaytirish, ishdan b o ‘shatish
javobgarligi qo‘llani!adi.
2. M a’muriy javobgarlik.
Bunday javobgarlik asosan mansabdor
shaxslarga nisbatan q o ilan ilad i va u 3 turda belgilanishi mumkin:
- axloqiy xarakterdagi javobgarlik (ogohlantirish, tanbeh);
- mablag' yoki pul undirish javobgarligi (jarima yoki musodara
qilish);
- shaxsiga taalluqli javobgarlik (vazifasidan chetlatish, axloq tuzatish
ishlari, m a’muriy qamoq jazosi).
3. Jinoiy javobgarlik.
Bunday javobgarlikka mehnat xavfsizligi
qoidalarining qo‘pol buzilishi natijasida o g ‘ir jarohatlanish yoki bir
necha kishining o g i r jarohatlanishi, yoki baxtsiz hodisa o i i m bilan
tugasa, qoidani buzishda ayblangan rahbar xodim lar tortiladilar. Jinoiy
javobgarlik rahbar xodim ni vazifasidan chetlashtirish yoki m a iu m
muddatga ozodlikdan tnahrum qilish bilan belgilanadi.
4. Moddiy javobgarlik.
Mehnat xavfsizligi qoida va normalarini
buzgan ishchi va xizmatchilar korxona k o ‘rgan m oddiy zarami qoplashga
y o ‘naltirilgan javobgarlikdir. M oddiy javobgarlik chegaralangan yoki
t o iiq javobgarlik tartibida belgilanishi mumkin. Chegaralangan moddiy
javobgarlikda korxonaga yetkazilgan zarar korxona rahbari b u yru giga
asosan ishchi va xizm atchining oyligidan undirib olinadi. Bunda aybdor
shaxsning roziligi bilan oyiigidan (uchdan biridan oshm aslik sharti bilan)
57
ushlab qolinadi.T oiiq moddiy javobgarlik jinoyat sodir bo‘lgan taqdirda
|
| |
Yakuniy - Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012

Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012
1-ilova Yoshlarning ma’naviy kamolotida oiladagi ruhiy muhitning ta’siri Reja:
O‘quv mashg’ulotining maqsadi: talabalar xalqimiz urf-odatlarini, an’analarini, qadriyatlarini va islom dinini oiladagi ruhiy muhitga ta’sirini o‘rganish, Sharq oilasini Evropalashtirishga bo‘lgan harakatlar va ularning salbiy oqibatlari ta’sirini yoritish. O‘quv faoliyati natijalari: Xalqimiz urf-odatlarini, an’analarini, qadrityalarini va islom dinini oiladagi ruhiy muhitga ta’sirini o‘rganadilar. Sharq oilasini Evropalashtirishga bo‘lgan harakatlar va ularning salbiy oqibatlari ta’siri ko‘rsatadilar. 2-ilova Har bir ma’ruza va amaliy mashg’ulot uchun 0,5 dan 2 ballgacha qo‘yiladi. Reyting bo‘yicha natijalar bahosi: 2,0 ball - «a’lo». 1,5 ball - «yaxshi». 1,0 ball - «koniqarli». 0,5 ball - «qoniqarsiz» 2-ilova 3-ilova Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari. (tabiiy biologik, iqtisodiy, huquqiy omillar) Markaziy Osiyo xalqlari hayoti, madaniyati, urf-odatlari orasida tarixiy umumiylik mavjud. Demak, mazkur umumiylik ushbu xalqlar orasida tarbiyada ham umumiy lik mavjud bo‘lganligini ko‘rsatadi. Bu haqda islomgacha davr madaniyati tarixi, qadimiy yozma obidalar: Avesto, O‘rxun-Enasoy yozma obidalari, moniylik, mazdakiylik kabi oqimlar ta’limotlarini o‘rgangan olimlarning ilmiy xulosalari mavjud. Avestoning eng eski qismlaridan biri «Yasna»da chorvadorning adolatli, oqil va hurmatga sazovor bo‘lishi maqsadiga etkazishini e’tiqod darajasiga ko‘tarishgan. Lekin qo‘lida qurol bilan, zo‘rlik ishlatib, yaylovlarni er bilan yakson qilib, merosga qolgan mol-mulkini talon-toroj qiluvchi ko‘chmanchilarni manfur dushman hisoblaganlar. Natijada, qadimgi ajdolarimiz nazdidayoq adolatsizlik natijasida «biz», «ular» (bosqinchilar) antitezasi paydo bo‘lgan. Bu esa o‘z navbatida yosh avlodlarda vatapparvarlik, millatparvarlik, fidoyilik kabi fazilatlarni shakllantirishni qabilaviy tarbiya vazifalariga aylantirgan. 4-ilova Download 11,8 Mb.
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012
|
agentligi»ning tarkibiy bo‘limlariga soha inspeksiyalari kiradi va ular

|
agentligi»ning tarkibiy bo‘limlariga soha inspeksiyalari kiradi va ularBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Magentligi»ning tarkibiy bo‘limlariga soha inspeksiyalari kiradi va ular
quyidagilardan tashkil topgan:
- K o ‘mir, ruda kon va rudasiz kon sanoati nazorati;
- N eft va gaz sanoati nazorati;
- K im yo, metallurgiya va neft-gazni qayta ishlash sanoati nazorati;
- Gaz ishlari nazorati;
- Q ozon va k o ‘tarma uskunalar nazorati;
- G eologik va qidiruv ishlari nazorati;
- Atom qurilmalari nazorati;
- N eft mahsulotlarini tashish va saqlash nazorati;
- X avfli m oddalam i tashish ishlari nazorati;
- Tabiatni m uhofaza qiiish, mineral xom ashyolam i qayta ishlash
nazorati;
- D onlam i qayta ishlash va saqlashdagi texnologik jarayonlarga rioya
etish nazorati;
- Elektr stansiyalar, asosiy stansiyalar oralig‘idagi qo‘shimcha
stansivalar va elektr tarmoqlarini uzatish ishlari nazorati va boshqalar.
Davlat sanitariya nazorati S og‘Iiqni saqlash vazirligining muassasalari
bilan
hamkorlikda
O ‘zbekiston
Respublikasining
tegishli
qonuniy
hujjatlari,
0 ‘zbekiston
Respublikasi
Konstitutsiyasi,
«Fuqarolaming
s o g i i g ‘ini muhofaza qiiish «Davlat sanitariya nazorati» qonuniari va
boshqa m e’yoriy hujjatlari asosida o ‘z vazifalarini amalga oshiradi.
61
M ehnat gigiyenasi b o ‘yicha DavSan nazorati umumiy sanitar nazorat
tizim ining bir qismini tashkil etib, u respublika, viloyat, shahar, tuman
davlat sanitar nazorati (D SE N ) tashkiiotlari bilan hamkorlikda nazorat
ishlarini olib boradi.
0 ‘zbekiston Respublikasi K onstitutsiyasining 40-moddasida: «Har
|
| |
qoidalami o ‘z ichiga oigan o ‘zaro b o g iiq standartlar majmuasidir. U 5

|
qoidalami o ‘z ichiga oigan o ‘zaro b o g iiq standartlar majmuasidir. U 5Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mqoidalami o ‘z ichiga oigan o ‘zaro b o g iiq standartlar majmuasidir. U 5
turga bo‘linadi:
1. Tashkiliy-uslubiy standartlar - GOST 0.001-82, GOST 12.0.002 -
74, GOST 12.0.003-74, GOST 12.0.003 - 79.
2. Ishlab chiqarishdagi zararli, xavfli birliklarga talab va normalar
standartlari - GOST 12.0.003-74.
3. Ishlab chiqarish uskunalariga xavfsizlik talablari standartlari -
GOST 12.2.003-74.4.
4. Ishlab chiqarish jarayonlari xavfsizligi talablari standartlari - GOST
12.3.003-74.5.
5. Ishchilam ing
him oya
vositalariga
b o ‘lgan
talablari
davlat
standartlari - 12.4.001-74.1973 yildan e ’tiboran 300 dan ziyod standartlar
tasdiqlanib, ishlab chiqarishga joriy etildi.
4.4. Ishlovchilarni mehnat xavfsizligiga o‘ qitish
H ozirgi zamon fan-texnika taraqqiyoti, ishlab chiqarishda zamonaviy,
texnologiyalar va mashina-uskunalarning qo‘ llanilishi ishlab chiqarishda
ishlayotgan har bir xodimdan yuqori malakani egallashni, ishlab chiqarish
qonuniyatlarini yaxshi tushunishni va unga amal qilinishini talab qiladi.
Hozirgi vaqtda ishchilar xavfsizligini ta’minlash maqsadida k o ‘plab qoida,
norma, y o ‘riqnomalar ishlab chiqilgan. Am m o, shunga qaramasdan,
ishlab chiqarish korxonalarida baxtsiz hodisalar uchramoqda. Shu sababii
sanoat korxonalarida ishlab chiqarishning xiim a-xiliigini hisobga olib,
o ‘zi uchun m os keladigan mehnat xavfsizligini ta’minlash y o ‘riqnomalari
tizim i (M X ST) tashkil qilingan. Bu tizimlar ishchilam ing xavfsizligini
ta’m inlovchi ish usullarini o ‘rgatish bilan ishchining mehnat xavfsizligini
saqlash chora-tadbirlarini ham o 'z ichiga oladi. Ishlab chiqarishda ishchilar
mehnat
x av fsizlig ig a quyidagi
|
| |
.3 . TO G ’ JINSLARINI PORTLATIB YUMSHATISH SIFATIGA QO'YILGAN

jinslarining /, m aksim al mumkin b o ’lgan kattaligi
quyidagicha chegaralanishi
mumkin:
• ekskavator c h o ’m ichining E
(
m
3) sig’imi
/, ^(0,7^0,8)V£;
(2.2)
• trasportning s ig ’imi F,(
m
3)
0 . 5 ^ ;
(2-3)
•bunker
Ад yoki maydalash uskunasining kichik o ’lchamli qabul qilish joyi
(m)
I. S(0,75-r0,85)Ал; (2.4)
• konveyer lentasi
B,
(m) kengligi bilan
/„£0,5Д„-0.1; (2.5)
Portlatilgan to g ’ jinslarining yuqorida talabga
javob bermaydiganlari
nogabarit deb ataladi. Nogabaritlar soni kon m assasida minim al b o ’lishi kerak,
maydalanish esa - bir tekis. Portlatilgan kon massasi uyumli, uning o ’lchami esa
qo ’llaniladigan yuklovchi va transport uskunalarining o ’lcham lariga m os kelishi
lozim. M aydonlar va qiyaliklar berilgan belgi va shaklda b o ’lishi kerak.
Portlatilgan kon m assasi kon uskunalarining to ’xtovsiz v a xavfsiz ishlashi
uchun
yetarlicha b o ’lishi kerak. Bu belgilangan talablam i bajarish to ’g ’ri tanlangan
portlatish
ishlari v a uning parametrlari, shuningdek ulam ing ratsional tashkil
etilishiga bog’liq.
Portlatish ishlarining quyidagi turlari mavjud:
skvajinali zaryadlash usuli,
qozonli zaryadlash usuli,
shpurli zaryadlash usuli, kam erali zaryadlash usuli,
quyma zaryadlash usuli.
Skvajinali zaryadlash usuli (2.1-rasm.) portlatish m oddalam i (PM )
diametri
75-400 mm va chuqurligi 5-30 m (ba’zida 50 m gacha) b o ’lgan skvajinalarga
joylashtirishga asoslanadi. U asosan karyerlarda belgilangan
portlatish ishlari
talablarini bajaradi.
46