Abonement xidmətinin kompüterləşdirilməsi Kitabxanalarda elektron informasiya xidmətinin təşkili

Abonement xidmətinin kompüterləşdirilməsi Kitabxanalarda elektron informasiya xidmətinin təşkili.
Ədəbiyyat
1.Xəlilov M.S., Qurbanov A.İ., Musayeva N.N. Kitabxana informatikası: dərs vəsaiti, 1-ci cild. Bakı.Udlar yurdu, 2001.-246 s., (şəkilli).
2Xəlilov M.S., Qurbanov A.İ., Musayeva N.N. Kitabxana informatikası: dərs vəsaiti, 2-ci cild. Bakı.:Odlar yurdu, 2002,- 164 s., (şəkilli).
3.Xəlilov M.S., Quliyeva A.G., Musayeva N.N. Avtomatlaşdırılmış kitabxana informasiya sistemləri (metodik vəsait). Bakı:, Odlar yurdu, 2001.-81 s
.
Elektron sənəd göndərişi kitabxanalararası abonement xidmətinə alternativ xidmət kimi yaradılmışdır. Bu xidmət növü kağız üzərində maddiləşmiş informasiyaların elektron obrazının sifarişçiyə - kitabxanalara və oxuculara çatdırılmasını təmin edir. Onun vasitəsilə kitabxanalar operativ tammətnli informasiya mübadiləsi edir, oxucular isə öz informasiya tələbatını uzaq məsafədən ödəyə bilirlər. Elektron sənəd göndərişi ödənişli xidmət növüdür və kitabxanaya əlavə maliyyə vəsaitlərinin daxil olmasını təmin edir. Ödənişin miqdarı bazar münasibətləri ilə tənzimlənir və sifarişin xarakterindən, göndəriş növündən asılıdır. Məsələn, ABŞ-ın Konqres kitabxanasında 50 səhifə üçün 20 sent tələb olunur. Qeyd edək ki, bu xidmətin ödənişli olması kitabxana fondunun daha yeni və aktual informasiya ehtiyatları ilə komplektləşdirilməsi üçün stimul yaradır.
Elektron sənəd göndərişi xidməti kitabxanalarda elektron xidmətin ilk forması olmaqla, müasir dövrdə ən yeni informasiya xidməti olan elektron kitabxanaların yaradılması üçün baza rolu oynamışdır. Bu xidmət ilk dəfə ədəbiyyat yayımı və kitab ticarəti təşkilatlarında tətbiq edilmişdir. Belə ki, keçən əsrin 70- ci illərindən başlayaraq dövri nəşrlərin qiymətlərinin kəskin artması üzündən bir sıra kitabxanalar dövri mətbuata abunəni xeyli məhdudlaşdırmaq məcburiyyətində oldular. Kitabxanalar artıq nəşrə tamamilə abunə olmaqdan çox oxucu sorğusuna uyğun konkret məqaləni sifariş etməyə üstünlük verməyə başladılar. Bu sifarişlər sayca çox olduğundan onun elektron formada həyata keçirilməsinə qərar verildi və bu qərarın düzgünlüyü qısa müddətdə özünü təsdiq etdi.
Kitabxanalarda elektron sənəd göndərişi ilk dəfə Kaliforniya Universitetinin kitabxanasında, Avropada isə İsveçin Höteburq şəhərində yerləşən Çelmers Texniki Universitetində, daha sonra, 1982-ci ildə Britaniya Milli Kitabxanasında faksla
həyata keçirilmişdir. CCIT standartı ilə işləyən faks aparatı vasitəsilə sənəd göndərişi uğurla həyata keçirildi. Sonrakı illər faksmil rabitənin təkmilləşməsi ilə əlaqədar olaraq bir sıra ölkələrdə bu xidmət tətbiq edilməyə başladı. Belə ki, artıq 10 ildən sonra Skandinav ölkələrinin 120 kitabxanasında, Qərbi Avropanın 5 milli kitabxanasında bu xidmət uğurla tətbiq edilirdi.
Elektron sənəd göndərişi sürətli təkamül yolu keçərək, bu gün demək olar ki, bütün ölkələrdə uzaq məsafədən informasiya mübadiləsi vasitəsi kimi istifadə olunur və müasir kitabxanalarda tətbiq edilən əsas və sərfəli xidmət növüdür. Bu gün elektron sənəd göndərişi müasir informasiya texnologiyaları böyük və sürətli informasiya ötürmə qabiliyyətli telekommunikasiya vasitələri əsasında fəaliyyət göstərən xidmət növüdür. Elektron sənəd göndərişi böyük texniki təminat tələb etmir. Bu xidməti kitabxanalarda təşkil etmək üçün İnternetə qoşulmuş kompüter, faks-modem, telefon rabitəsi, skaner, printerin olması kifayətdir.
Elektron sənəd göndərişi xidməti ardıcıl yerinə yetirilən aşağıdakı texnoloji proseslər sistemindən ibarətdir:
E Sənədin axtarışı və sifarişi.
Ödənişin həyata keçirilməsi.
Sənədin elektron obrazının hazırlanması.
Sifarişin göndərilməsi.
Bu texnoloji proseslər xüsusi proqram vasitələrilə yerinə yetirilir. Əksər ölkələrdə, elektron sənəd mübadiləsi Ariel proqramı əsasında yerinə yetirilir. Ariel proqramı kağız üzərindəki sənədin elektron obrazının digər Ariel stansiyasına və «patrona» çatdırılmasını təmin edir. Qeyd edək ki, Ariel stansiyası dünyanın müxtəlif nöqtələrində yerləşmiş Ariel proqramı yüklənmiş kompüterlər, «patron» isə digər informasiya sifarişçiləridir. Tələb olunan sənəd elektron poçtla sifariş olunur. Sifarişçi ödənişi həyata keçirdikdən sonra sənədin elektron obrazı Ariel stansiyasına İnternetin FTP xidməti vasitəsilə, «patrona» isə elektron poçt vasitəsilə çatdırılır. Proqram göndərilən və digər Ariel stansiyalarından göndərilmiş sənədləri gələcəkdə təkrar istifadə etmək üçün arxivdə və lokal şəbəkə vasitəsilə istifadəsini təmin etmək üçün verilənlər bazasında saxlamaq imkanına malikdir.
Son illərdə elektron sifariş xidməti müasir Web texnologiya, İnternet və telekommunikasiya proqramları vasitəsilə yerinə yetirilir. Ədəbiyyatın axtarışı, sifarişi dinamik Web sayt əsasında yerinə yetirilir. Dinamik saytlar «klient- server» arxitekturası əsasında fəaliyyət göstərir. Belə ki, klient kimi Web brauzer (məsələn, İnternet Explorer, Opera və s.), server kimi Web server və verilənlər bazası serveri çıxış edir. Brauzer vasitəsilə istifadəçinin göndərdiyi məlumatı (məsələn, axtarış parametrlərini, istifadəçinin qeydiyyat məlumatlarını və s.) Web server təhlil edərək, server əlavəsinə ötürür. Server əlavəsi göndərilmiş məlumat əsasında verilənlər bazası serverində axtarış və verilənlər üzərində nəzərdə tutulmuş əməliyyatları yerinə yetirir. Sonrakı addımda server əlavəsi aparılmış əməliyyatların nəticəsini brauzerin qəbul etdiyi formata çevirib Web serverə, o isə öz növbəsində Web brauzerə göndərir. Bu səbəbdən dinamik saytlar mütləq, istifadəçinin informasiyasını Web serverə çatdıracaq forma ilə təchiz edilmiş Web səhifəyə və bu informasiya əsasında verilənlər bazasında əməliyyat aparan və nəticəni istifadəçiyə çatdıran server əlavəsinə malik olmalıdır. Bu gün server əlavəsi əsasən, CGI, ASP, PHP texnologiyaları tətbiq edilməklə yaradılır. CGİ texnologiyasının əsas üstünlüyü onun klient proqram təminatından asılı olmamasıdır. Bu texnologiyanı praktiki olaraq, istənilən versiyalı brauzerlər qəbul edir. Lakin, CGI texnologiyası kompüterin sistem resurslarına cox tələbkardır. Proqram təminatı bazarında təklif olunan CGI tipli server əlavələrinin əksəriyyəti kompilyasiya olunmuş proqram modullarından- exe genişlənməsinə malik fayllardan ibarətdir.
CGİ texnologiyası əsasında yaradılan dinamik sayt aşağıdakı prinsip əsasında fəaliyyət göstərir:
Web səhifə istifadəçinin informasiyası ilə yanaşı, verilənlər bazasında əməliyyat aparmaq üçün müvafiq CGI əlavəsinin adını Web serverə göndərir.
Web server öz növbəsində həmin adda CGI əlavəsinin icra olunmasını təmin edir.
CGI əlavəsi verilənlər bazası serverində müəyyən əməliyyatlar apararaq yekun Web səhifəni Web serverə qaytarır.
ASP (Active Server Pages; serverin aktiv səhifələri) texnologiyası «MicroSoft» firması tərəfindən yaradılmışdır. Web səhifəni ASP texnologiyasının tətbiqi ilə interaktiv etmək üçün Web səhifədən makrodildə yazılmış skriptə1 müraciət etmək lazımdır. Skript bilavasitə serverdə yerləşir və interpretasiya olunur. Məhz bundan sonra istifadəçi brauzerinə ASP skriptinin işinin nəticələri ilə birlikdə artıq hazır HTML-sənədi göndərilir. Ona görə də haqlı olaraq qeyd edilir ki, ASP texnologiyasını tətbiq etmək üçün istifadəçi kompüterində hansı proqram təminatının olmasının heç bir mənası yoxdur. Ancaq ASP-nin istifadə olunacağı Web serverin tipinin müəyyənləşdirilməsinin böyük əhəmiyyəti vardır. Belə ki, onların heç də hamısı bu texnologiyanı qəbul etmir.
PHP texnologiyası da Web səhifədə yerləşdirilmiş skriptə müraciət əsasında fəaliyyət göstərir. Skript PHP (Personal Home Page tools)6 7 dilində hazırlanmış xüsusi proqram kodudur və serverdə yerləşən Web əlavəyə-HTML sənədinə alt proqram kimi daxil edilir. Brauzer vasitəsilə skriptə müraciət olduqda, kod interpretasiya olunur. Məhz bundan sonra istifadəçi brauzerinə PHP ssenarisinin işinin nəticələri ilə birlikdə artıq hazır HTML-sənədi göndərilir. Qeyd edək ki, bu texnologiya, əsasən MySQL bazasından informasiyanın istifadəçiyə çatdırılması üçün geniş tətbiq olunur.
Ödənişi həyata keçirmək üçün istifadəçi bank vasitəsilə kitabxananın hesabına tələb olunan məbləği keçirməli və ya depozit açmalıdır. Bir sıra kitabxanalarda bu «elektron pul» formasında Visa Master kartları vasitəsilə həyata keçirilir.
Sənədin elektron formasının hazırlanması skanerləş- dirilmə vasitəsilə həyata keçirilir. Skanerləşdirmə minimum 300 dpi keyfiyyətlə həyata keçirilir. Skanerləşdirmə üçün qrafiki redaktorlardan istifadə etmək olar. İnformasiya JPEC, TIF formatında saxlanılır. Son vaxtlar daha çox PDF formatından istifadə olunur. Bu formatlı sənədi İnternet vasitəsilə dünyanın istənilən nöqtəsində açmaq mümkündür. PDF formatı Adobe Acrobat proqramı vasitəsilə yaradılır. Proqram həmçinin sənədin təhlükəsizliyini, avtomatik mündəricat yaradılmasını təmin edir. Sənədi sifarişçiyə elektron poçt, FTP xidməti vasitəsilə göndərmək və ya ümumi istifadə üçün Web serverdə yerləşdirməklə çatdırmaq olar.
Bakı Dövlət Universitetinin Elmi kitabxanasında elektron sənəd göndərişi xidməti Web texnologiya əsasında yerinə yetirilir. Elektron kataloq CGI texnologiyası əsasında hazırlanmışdır və kitabxananın elektron biblioqrafik məlumat bazasında on-line axtarışı təmin edir8. Kataloqun ana səhifəsində istifadəçi öz sorğusunu formalaşdırır, yəni axtarış üçün zəruri məlumatları daxil edir. Axtar düyməsini sıxdıqda bu məlumatlar və CGI əlavəsinin ünvanı Web serverə göndərilir. Nəticədə, OPAC Servlet.exe əlavəsi yerinə yetirilərək, oxucu sorğusuna uyğun ədəbiyyatların biblioqrafik məlumatlar siyahısı OPAC ResultSimp.html səhifəsi vasitəsilə oxucuya çatdırılır. Oxucu ədəbiyyatı sifariş vermək üçün OPAC ResultSimp.html səhifəsində onun biblioqrafik məlumatlarını siyahıdan seçməli, özünün qeydiyyat nömrəsini daxil etməli və
|