rivojlantirish modeli - Bo’lajak o’qituvchilarda sanogen tafakkurni rivojlantirish texnologiyasi

rivojlantirish modeli
Zamonaviy jamiyat hayoti o’zining dinamikligi, o’zgarishlarning intensivligi,
beqarorligi hamda keskinligi bilan alohida xususiyat kasb etib bormoqda. Mazkur
holat zamonaviy ta’lim-tarbiya jarayoniga nisbatan yangicha yondashuv zaruriyatini
va uning mazmunini ham tavsiflab bermoqda. Bu esa, zamonaviy ta’lim jarayoni
samaradorligini oshirishda, barkamol shaxsni tarbiyalashda barcha uchun o’z hatti-
harakatlari, qiziqishlari, imkoniyatlari, ijtimoiy-psixologik holati, fikrlash odatlaridan
xabardor bo’lish va ularni nazorat qilish hamda boshqarish imkoniyatini beradigan,
ijobiy, ijtimoiy stereotiplardan holi, sog’lomlashtiruvchi (sanogen fikrlash,
Yu.M.Orlovning ta’kidlashicha) fikrlash shaklini rivojlantirishni talab qilmoqda.
Agar shaxsda sanogen (sog’lom) fikrlash ko’nikmalari rivojlantirilsa bu insonning
aqliy, jismoniy, psixologik va ma’naviy-axloqiy jihatdan salomatligini ta’minlaydi va
undagi ijodiy salohiyatni ro’yobga chiqarishga imkoniyat yaratadi.
Barchamizga ma’lumki, shiddat bilan taraqqiy etib borayotgan ilm-fan va
globallashuv jarayoni oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan bo’lajak mutaxassis
kadrlarni erkin, tanqidiy, ijodiy va mustaqil tafakkurga ega, sog’lom fikr yuritadigan,
siyosiy va ijtimoiy faol, izlanuvchan va omilkor, milliy va jahon madaniyatidan
xabardor, yuksak ma’naviyatli shaxs bo’lib shakllanishi lozim, degan vazifalarni
dolzarb qilib qo’ymoqda. Butunjahon muammosiga aylangan kadrlar tayyorlash
sifatini zamon talablariga moslashtirish bizning respublikamiz uchun ham o’ta
dolzarb hisoblanadi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev mazkur
muammoning ijtimoiy-iqtisodiy va amaliy ahamiyatini 2020 yil uchun mo’ljallangan
mamalakatni rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlar bo’yicha Oliy Majlisga
Murojaatnomasida “Ma’naviy barkamol avlodni tarbiyalash – yoshlarning
64
ma’naviyatini, tafakkurini shakllantirish asosidir. O’zbekiston yoshlar mamlakatidir.
Shu jihatdan olib qaraganda, davlatimiz kelajagi, millat taraqqiyoti bugungi
yoshlarning bilimiga, g’ayrat-shijoatiga, dunyoqarashiga, vatanparvarlik tuyg’usining
qanchalik yuksakligiga, komillik darajasiga bog’liq”
10
deb asoslaydi. Qolaversa,
mamlakatimiz Prezidenti o’zining bir qator ma’ruzalarida mamlakatimizda jismonan
sog’lom, ma’nan yetuk va intellektual rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan yosh
avlodni shakllantirish bo’yicha yagona tizimni yaratish muammosiga alohida
to’xtalib o’tadi. Modomiki, ta’lim tizimining markazida inson kapitali, uni har
tomonlama rivojlantirish, shaxs resurslarini oshirish, undan samarali foydalanish va
maqsadli yo’naltirish turar ekan, bunda oliy ta’lim tizimini jamiyatning barcha
manfaatdor tomonlari, ta’lim jarayonining barcha sub’ektlari bilan yaxlit bir
butunlikda bugungi kun talablari asosida tashkil etish hamda bo’lajak o’qituvchilarda
qadriyatlar tizimini shakllantirishga erishish oldimizda turgan muhim
vazifalardandir.
Darhaqiqat, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ta’lim-tarbiya sohasidagi
strategik vazifalarning asosiy yo’nalishi sog’lom fikr yurita oladigan, jamiyat va
shaxs manfaatlari uchun zarur bo’ladigan rivojlanish istiqbollarini aniq belgilaydigan
mutaxassislar tayyorlash masalalariga qaratilganligi bilan tavsiflanadi. Bu esa
pedagog kadrlar tayyorlash tizimini modernizatsiyalash va uning innovatsion
pedagogik asoslarini ishlab chiqish zaruratini yuzaga keltiradi.
Tadqiqot muammosini nazariy va amaliy o’rganish oliy ta’lim muassasalari
talabalarining sanogen tafakkurini rivojlantirishda refleksiv bilim va ko’nikmalar
mazkur jarayonda yetakchi omillardan ekanligini ko’rsatdi. Bu esa, eng avvalo, uni
ilmiy jihatdan har tomonlama chuqur o’rganishni va tahlil qilishni taqozo etadi.
Refleksiya – (lotincha “reflixio” – ortga qaytish) bu inson ongi aktlari
turlaridan biri, ya’ni ong harakati bo’lib, subektning o’z (ichki) psixik tuyg’u va
holatlarini bilish jarayoni sifatida qaraladi.
Insonning ijodiy muammolarni hal etishda ro’y beradigan fikrlashidagi
refleksiyani o’rganib, olimlar uni fikrlovchi sub’ektning o’z - o’zini boshqarish usuli
10
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020 yil uchun mo’ljallangan mamalakatni
rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlar bo’yicha Oliy Majlisga Murojaatnomasi. 2020 yil 28 yanvar.
65
(Yu.N.Kulyutkin, S.Yu.Stepanov), ijodiy fikrlash omili (I.N.Semyonov), nazariy
jihatdan fikrlashning yuqori ko’rsatkichi (Kovaleva N.B., Kashlev S.S.) sifatida ta’rif
berib baholaydilar.
I.S.Ladenko refleksiyani intellektual tizimlarning o’z - o’zini tashkil qilishidagi
ahamiyatini quyidagicha izohlaydi: aqliy faoliyatning malaka va ko’nikmalarini
takomillashtirish ehtiyoji hamda nutq, xotira, tasavvurlarning ichki va tashqi shakllari
haqida shaxsiy qarashlarni ishlab chiqish zaruriyati bilan bog’laydi. U “Refleksiya
ichki tasavvurdan tashqi tasavvurga va aksincha biridan boshqasiga o’tish, fikrlash
vaqtida ushbu jarayonlarning interiorizatsiya (tashqi omillarning ichki omillarga
o’tishi)si haqidagi fikrlarni shakllantirish asosi. Refleksiya vositasida nafaqat
bilimlar, balki tasavvur, ko’nikma va malakalar shakllantiriladi hamda amalda
qo’llash usullari takomillashtiriladi” deb hisoblaydi.
Refleksiya - bu har jihatdan inson hayotining ontologik tomonini ifodalaydi va
insonning o’ziga xos xususiyatlaridan biri hisoblanadi. “Психология развития
человека” kitobining mualliflari refleksiya inson sub’ektivligining eng muhim,
markaziy hodisasi ekanligini bildirib, quyidagi ta’rifni beradi: “... bu insonning o’ziga
xos qobiliyati bo’lib, u odamga o’z fikrlarini tahlil qilishga va mustaqil bildirishga
imkon beradi, shuningdek, hissiy holatlar, kechinmalar, odamlarning xatti-harakatlari
va munosabatlarini aks ettiradi, umuman olganda - alohida e’tibor (tahlil va baholash)
va amaliy o’zgarish (o’zgarish va rivojlanish)ga imkon beradi.
Refleksiya hodisasi bo’yicha rus olimlari tomonidan ham ko’plab ilmiy ishlar
amalga oshirilgan. Aynan, refleksiya hodisasi:
- individual psixologik xususiyat sifatida (Vigotskiy L.S., Zak A.Z., Kulyutkin
Yu.N., Semyonov I.N., Fridman L.I. va boshq.);
- pedagogik jarayon bilan bog’liq holda pedagogik refleksiya xususiyatlari
(Kashlev S.S., Kovalyev B.P., Stepanov S.Yu. va boshqalar);
- alohida fikrlash shakli sifatida (Alekseyev N.G., Brushlinskiy A.V.,
Rubinshteyn S.L.);
- aloqa vositasi sifatida (Andreyeva G.M., Bodalyev A.A.) tadqiq etilgan.
66
Mutaxassis kadrlarning amalda fikrlash jarayonini va fikriy amaliyot
muammosini tadqiq etgan ingliz olimi Donald A’Shon refleksiya jarayoniga alohida
to’xtalib, quyidagi fikrni bildiradi: “… aks ettirishda shaxs o’zining intuitiv
bilimlarini va qobiliyatini ochib beradi va ba’zan bu imkoniyatlardan noyob, noaniq
va qarama-qarshi vaziyatlarni yengish uchun foydalanadi.
Shuningdek, refleksiya - faqat sub’ektning o’z-o’zini bilishi va tushunishi emas,
balki boshqalar uning shaxsiy xislatlari, hatti-harakati va kognitiv tasavvurlarini
bilish hamda tushunishini aniqlab olishni ham anglatadi.
O’qituvchi shaxsini shakllantirish va oliy ta’lim muassasasi talabalarining o’z-
o’zini rivojlantirish muammolarini tadqiq etgan pedagog olim V.A.Slastenin refleksiv
jarayonlarni izohlashning ikki an’anasi mavjudligini ta’kidlaydi:
- kognitiv va hissiy kechinmalar mohiyatini izohlashga va ularni
konstruktsiyalashga olib keladigan ongning refleksiv tahlili;
- insonning o’z-o’zini va shaxslararo muloqot mazmunini tushunish refleksiyasi.
Bu bilan bog’liq ravishda refleksiyaning quyidagi xususiyatlarini farqlab
ko’rsatishimiz mumkin:
- o’z-o’zini va boshqalarni tushunish;
- o’z-o’ziga va boshqalarga baho berish;
- o’z-o’zini va boshqalarni izohli tahlil qilish.
V.I.Slobodchikovning fikricha, refleksiya orqali ta’lim-tarbiya jarayoni
ishtirokchilarining o’z faoliyatiga bo’lgan munosabati muvofiqlashtiriladi va
hamkorlikdagi faoliyatning shakl va mazmuniga mos ravishda mazkur faoliyatning
qayta tashkil etilishi ta’minlanadi.
G.S.Suxobskaya va L.L.Gorbunovalar tomonidan refleksiya o’zini-o’zi anglashi,
muloqot jarayonida sub’ektning suhbatdosh sifatida qanday qabul qilinayotganligini
tushunishi, sub’ektning muammoni va uning vujudga kelish sabablarini ko’ra olishi,
aniqlashi, o’rganishi va tahlil qila olish qobiliyati sifatida keltiriladi.
G.M.Kodjaspirova va A.Yu.Kodjaspirovlar refleksiya tushunchasini fikrlash,
o’z-o’zini tushunish, o’zini-o’zi nazorat qilish, o’zining shaxsiy xatti-harakatlari va
67
ularning oqibatlarini anglash uchun yo’naltirilgan faoliyat, insonning nazariy
faoliyatlarining shakli, ya’ni o’tmishga (orqaga) murojaat qilish sifatida talqin etadi.
D.Xakimovaning qayd etishicha, refleksiya samarali fikrlashning muhim
mexanizmi, yuz berayotgan hodisani keng tizim kontekstida tushunish jarayonlarini
alohida tashkil etish (u vaziyat va harakatlarni baholashni, vaziyatlarni hal qilish
usullari va operatsiyalarini topishni o’z ichiga oladi), xatti-harakatlar va ularning
oqibatlarini anglash uchun yo’naltirilgan faoliyat, insonning nazariy faoliyatlarining
shakli, ya’ni o’tmishga (orqaga) murojaat qilish hamda sub’ektning ma’lum bir
muammoni va uning vujudga kelish sabablarini ko’ra olishi, aniqlashi, o’rganishi va
tahlil qila olish qobiliyatidir.
Refleksiya bu maxsus qobiliyat, lekin u bizga nima berishi mumkin? Ushbu
ko’nikma bizga o’z holatimizni, fikrlash tarzimiz va sezgilarimizni kuzatish,
shuningdek, diqqat yo’nalishini bilish imkoniyatini beradi. U orqali biz o’zimizni
kuzatish imkoniga ega bo’lamiz, ya’ni uni mutlaqo notanish odam tomonidan bizning
xatti-harakatlarimizni, o’y-fikrlarimizni kuzatishi bilan taqqoslash mumkin.
Refleksiya asosan introspektsiya (o’z-o’zini kuzatish)ga qaratilgan. Shunday qilib,
uning vositasida biz o’zimizning harakatlarimiz yoki holatimizni baholay olamiz va
hayotimizdagi turli voqealarni aks ettiramiz. Bunda refleksiyaning kuchi insonning
o’z-o’zini boshqarish qobiliyati, bilim darajasi, shaxsning axloqi bilan uzviy bog’liq.
Bizning fikrimizcha, refleksiv ko’nikmalarga yangi g’oyalarning asosiy
indikatori sifatida qarash mumkin. Agar refleksiya hodisasini muayyan jarayonni
butunligicha aks ettirish usuli deb hisoblasak, unda u bizga ushbu jarayonni kuzatish
va kamchiliklarini aniqlash, tahlil qilish imkonini beradi. Bunday introspektsiyaga
ega bo’lgan shaxs ijobiy yutuqlarga erishadi. Bu orqali biz yashirin fikr va g’oyalarni
oshkor qilishga imkon beradigan mexanizmni o’zlashtiramiz.
Shuni ta’kidlash kerakki, har qanday insonning shaxsiy va kasbiy rivojlanishi
refleksiv jarayon bilan chambarchas bog’liqdir. Bundan tashqari, rivojlanish nafaqat
kasbiy nuqtai-nazardan, balki jismoniy va intellektual jihatdan ham ta’minlanadi.
Xullas, refleksiv ko’nikmalar biz nima haqida fikr yuritishimiz, hozir qanday
68
faoliyatni amalga oshirayotganimiz va rivojlanish uchun qaysi yo’nalishda harakat
qilishimiz kerakligini tushunishga sharoit yaratadi.
Bo’lajak o’qituvchilarda sanogen tafakkurni rivojlantirish bilan bog’liqlikda
refleksiyaning quyidagi tur, daraja va shakllarini ajratib ko’rsatish mumkin.
Rus olimlari S.Yu.Stepanov va I.N.Semenovlar quyidagi refleksiya turlarini
tavsiflab, mazkur mexanizm shaxsda “Men” obrazining shakllanishida muhim
ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlaydi.
1.
Kooperativ refleksiya boshqaruv pedagogikasi va psixologiyasiga mansub
bo’lib, shuningdek, bunday refleksiya turida zarur pedagogik-psixologik bilimlarga
ega bo’lish jamoaning loyihaviy faoliyatini ta’minlaydi va ularning birgalikda
faoliyat yuritishiga imkoniyat yaratadi. Bunda aks ettirish sub’ektni faoliyat
jarayonlaridan “ozod qilish”, uning oldingi tugallangan faoliyatiga nisbatan ham
tashqi, ham yangi pozitsiyaga chiqishi sifatida ko’rib chiqiladi. Buning maqsadi
hamkorlikdagi faoliyatda umumiy harakatlarni tushunish va muvofiqlashtirishni
ta’minlashdir. Bunday hollarda, inson psixikasi mexanizmini namoyon qilish
jarayonlariga emas, balki refleksiya natijalariga e’tibor qaratiladi.
2.
Kommunikativ refleksiya ijtimoiy rivojlanish va muloqot muammolari bilan
bog’liq ijtimoiy-madaniy munosabatlarni o’rganishda ko’rib chiqiladi. U intellektual
va rivojlangan muloqot, shuningdek shaxslararo hissiyotlarning eng muhim tarkibiy
qismi hisoblanadi.
3. Shaxsiy refleksiya, bunda sub’ekt xatti-harakati va insonning o’z “Men”ini
uning shaxsiy sifatlari nuqtai nazaridan tadqiq qilinadi. Bunday tahlil shaxsiy ongni
rivojlantirish, uni tuzatish muammolari va sub’ektning shaxsiy “Men”ini yaratish
mexanizmi bilan bog’lab olib boriladi. Shaxsiy refleksiyani amalga oshirishning bir
necha bosqichlari mavjud. Bu ziddiyatlarni boshdan kechirish va qo’yilgan
vazifalarni anglash hamda inson oldida turgan hal qilib bo’lmaydigan vaziyatlarni
tushunish tajribasi, shaxsiy stereotiplarni va muammoli vaziyatlarni qayta ko’rib
chiqishdan iborat. Bunday vaziyatda shaxs o’zini o’zi to’liq anglab yetadi. Qayta
fikrlab ko’rish jarayonida insonning o’ziga va o’z “Men”iga munosabati o’zgaradi.
69
4. Intellektual refleksiya biror ob’ekt va u bilan muloqot qilish usullari haqidagi
bilimlar bilan tavsiflanadi. Intellektual refleksiya pedagogika va psixologiya fanlarida
axborotni bilish va fikrlash hamda qayta ishlash jarayonlarini tashkil etish
muammolari bilan birgalikda ko’rib chiqiladi. Sub’ekt quyidagilarni refleksiyalashi
mumkin: hamkor jamoaviy guruhlar va ularning tuzilmaviy ahamiyatini bilish;
jamoadagi biror insonning ichki dunyosini, uning harakatlari va ishlarining
sabablarini tasavvur qilish; o’z faoliyati va shaxsiy hamda individual “Men”i; biror
ob’ektni va ularning muayyan vaziyatlarda o’zaro ta’sir etish usullari haqida bilish.
A.V. Karpov va V.V. Ponomarevalar tomonidan refleksiya jarayoni subektning
o’z faoliyatini aks ettirishi hamda vaqt bilan bog’liq holda uchta asosiy shaklda
ko’rib chiqiladi: situatsion (vaziyatli), retrospektiv va perspektiv (istiqbolli)
refleksiya.
1. Vaziyatli aks ettirish. Ushbu shakl "motivatsiya" va "o’z-o’zini anglash"
ko’rinishida paydo bo’ladi va sub’ektni vaziyatga bevosita jalb qilishni, uning
elementlarini tushunishni, hozirgi vaqtda sodir bo’layotgan voqealarni tahlil qilishni
ta’minlaydi. Mualliflar sub’ektning o’z harakatlarini ob’ektiv vaziyat bilan
taqqoslash, o’zgaruvchan sharoitlarga muvofiq faoliyat elementlarini
muvofiqlashtirish, boshqarish qobiliyatini o’rganadi.
2. Retrospektiv aks ettirish. O’tmishda sodir bo’lib o’tgan voqea-hodisalarni
tahlil qilish uchun xizmat qiladi. Bu holat o’tmishda to’plangan tajribani yanada
to’liqroq anglashga, tushunishga va tahlil qilishga qaratilgan. Refleksiyaning ushbu
shakli mumkin bo’lgan xatolarni aniqlashga, subektning erishgan yutuqlari va
muvaffaqiyatsizliklarining sabablarini izlashga imkon beradi.
3. Perspektiv aks ettirish. Refleksiyaning bu turiga kelajakda sodir bo’lishi
mumkin bo’lgan voqea-hodisa va holatlar haqida fikr yuritish, faoliyat yo’nalishi
to’g’risida fikrlash, rejalashtirish va kelajakka mo’ljallangan eng samarali usullarni
bashorat qilish kiradi.
Muayyan faoliyat subekti alohida shaxs sifatida yoki guruh sifatida taqdim
etilishiga asoslanib I.S.Ladenko refleksiyaning introsub’ektiv va intersub’ektiv
70
shakllarini tavsiflaydi. Introsub’ektiv refleksiya quyidagi ko’rinishlarda namoyon
bo’ladi: tuzatuvchi, tanlovli va to’ldiruvchi aks ettirish.
- tuzatuvchi refleksiya tanlangan usulni muayyan sharoitlarga moslashtirish
vositasi sifatida ishlaydi;
- tanlovli refleksiya orqali muammoni hal qilishning bitta, ikki yoki undan ortiq
usullarining tanlovi amalga oshiriladi;
- to’ldiruvchi refleksiyadan foydalangan holda tanlangan usul unga yangi
elementlarni qo’shish orqali murakkablashadi.
Refleksiyaning intersub’ektiv shakli esa quyidagi ko’rinishlarda namoyon
bo’ladi:
- kooperativ aks ettirish ikki yoki undan ortiq subektlarning umumiy
maqsadlariga erishishi uchun birgalikda harakat qilishini ta’minlaydi;
- raqobatli refleksiya subektlarning kurashish yoki raqobat sharoitida o’z
faoliyatini to’g’ri tashkil etishiga xizmat qiladi;
- qarama-qarshi refleksiya biror narsaning ustunligi yoki zabt etilishi uchun ikki
yoki undan ortiq subektlarning kurashish vositasi sifatida ishlaydi.
Shuningdek refleksiya shaxs faoliyatining turli sohalarida va o’z-o’zini
bilishning turli darajalarida namoyon bo’ladi, shu sababli namoyon bo’lish tabiatida
bir-biridan farq qiladi. Birinchidan, ongni fikriy faoliyatning ma’lum bir sohasiga
yo’nalishiga qarab beshta refleksiya shakli farqlanadi:
- shaxsiy aks ettirish - shaxsning hissiy-baholash faoliyati bilan chambarchas
bog’liq. Shaxsning ichki dunyosini tushunishning ushbu shakli shaxsiyatning muhim
tarkibiy qismlarini tahlil qilishga qaratilgan: maqsadlar va ideallar, qobiliyat va
imkoniyatlar, motivlar va ehtiyojlar.
- mantiqiy fikrlash refleksiyasi – bu kognitiv jarayonlarga yo’naltirilgan va
xususiyatlarni, diqqatni tahlil qilish va baholash bilan bog’liq bo’lgan aks ettirish.
Ushbu refleksiya shakli ta’lim faoliyatida muhim rol o’ynaydi.
- kognitiv refleksiya - asosan bilish va o’rganish sohasida kuzatiladi, ammo
mantiqiy jihatdan farqli o’laroq, u bilimlarning mazmuni va sifatini, uning jamiyat
talablariga muvofiqligini tahlil qilishga qaratilgan. Ushbu refleksiya shakli nafaqat
71
o’quv faoliyatida bilimlarni boyitishga, balki shaxs dunyoqarashini kengaytirishga
yordam beradi. Shuningdek, o’z kasbiy qobiliyati va imkoniyatlarini munosib
baholashda muhim rol o’ynaydi.
- shaxslararo refleksiya - hayotiy faoliyatimiz davomida boshqa odamlar bilan
bo’lgan munosabatlarimizni tushunish va baholash, sabablarini tahlil qilish bilan
bog’liq.
- ijtimoiy refleksiya – bu jamiyatda boshqalarning bizga nisbatan qanday
munosabatda bo’lishini tushunishimizda namoyon bo’ladigan aks ettirishning maxsus
shakli. U nafaqat boshqalar tomonidan bildirilgan baholashlarning mohiyatini, balki
ular tomonidan amalga oshirilgan xatti-harakatlar mazmunini tushunishimizga ham
imkon beradi.
Ikkinchidan, biz shu kungacha to’plagan tajribalarimizni tahlil qilish orqali
voqealar rivojlanishining keyingi holatlarini oldindan bilamiz, shuning uchun
baholash faoliyatining vaqt bilan bog’liq bo’lgan refleksiyaning ikkita turini
ajaratamiz:
- retrospektiv refleksiya – bu nimalar sodir bo’lganligini tushunish,
harakatlarning baholanishi, muvaffaqiyatlar va mag’lubiyatlar, ularning sabablari va
kelajak uchun hosil qilingan xulosalarning tahlili. Ushbu refleksiya shaxs faoliyatida
muhim ahamiyat kasb etadi, chunki inson o’z xatolaridan saboq olganda ko’plab
muammolarni aniqlaydi va ularning yechimlarini topishga harakat qiladi.
- istiqbolli aks ettirish – bu harakatlarning mumkin bo’lgan natijalarini bashorat
qilish va turli xil mazmunga ega bo’lgan holatlarni baholash. Mazkur refleksiya
shaklisiz muayyan faoliyatni rejalashtirish va muammolarni hal qilishning eng
samarali usullarini tanlash mumkin emas.
Aytishimiz mumkinki, bo’lajak o’qituvchilarning sanogen tafakkurini
rivojlantirishda refleksiv mexanizmlar muhim omil hisoblanib, ularning
muvaffaqiyatga erishishi, refleksiya orqali o’z-o’zini tahlil qilishi, o’z imkoniyatlari
darajasi va kamchiliklarni aniqlash hamda kelajakdagi faoliyat turlarini to’g’ri
amalga oshirishi uchun zarur bo’lgan muhim aqliy jarayondir.
72
Hozirda ekzistentsial va sanogen refleksiya tushunchalari ham mavjud.
Ekzistentsial refleksiya uchun tadqiqot ob’ekti – shaxsning chuqur va ekzistentsial
fikrlari hisoblanadi. Noqulaylik, muvaffaqiyatsizlik, ayb, uyat va g’azab kabi
qo’rquvlarga olib keluvchi kechinmalar, negativ hissiy vaziyatlarda paydo bo’luvchi
refleksiya turi shaxsiy azoblanishning kamayishiga olib keladi. Professor Yu.M.Orlov
bunday aks ettirishni “sanogen refleksiya” deb hisoblaydi. Mazkur refleksiyaning
asosiy vazifasi insonning hissiy-ruhiy holatini tartibga solishdir.
Yu.M.Orlov sub’ektning shaxsiy va kasbiy o’sishining "chegaralarini"
aniqlovchi va muvaffaqiyatini ta’minlashga xizmat qiluvchi maxsus shaxsiy
refleksiya turiga alohida e’tibor qaratadi. Uning nazarida, mazkur refleksiv ko’nikma
shaxsni o’z-o’zini belgilash va nazorat qilish vazifasini bajaradi. Shaxsiy refleksiya
sub’ektning o’sishi, rivojlanishi, o’ta shaxsiy ta’lim sifatida, hayotiy faoliyatning
muayyan qismida amalga oshiriladigan aniq xatti-harakatlarning mohiyatini anglash
jarayonida ro’y beradi. Bu esa, shaxsning salomatligini ta’minlash, hamda uning o’z
fikrlarini, fiziologik faoliyati hamda hissiy-ruhiy holatini nazorat qilish imkoniyatini
beradi. Shundan kelib chiqib, Yu.M.Orlov va S.N.Morozyuklar mazkur aks ettirish
turini "sanogen refleksiya" deb nomlashadi.
S.N. Morozyuk o’z tadqiqot ishida oliy ta’lim muassasalari talabalarining
shaxsiy va xarakter xususiyatlarini psixodiagnostik jihatdan tahlil qilib, “sanogen
refleksiya”ni sog’lom tafakkurning tarkibiy qismi sifatida belgilaydi. Sanogen
refleksiya – bu turli xil vaziyatlarda to’g’ri xulq-atvor usullarini tanlashga imkon
beruvchi, insonning o’z-o’zini, hissiy kechinmalarini, fikrlari va muammolarini
ob’ektiv ko’rish va baholash qobiliyati.
Demak, shaxsning sanogen aks ettirishi bu o’z-o’zini anglash va o’zini o’zi
boshqarish jarayonlarining samaradorligi hamda muvaffaqiyatini, avvalgi shaxsiy
tajribani qayta ko’rib chiqishni, uni yangi ma’lumotlar bilan boyitishni
ta’minlaydigan ichki aloqaning asosiy mexanizmi bo’lib hisoblanadi.
Bugungi kunga qadar S.N.Morozyuk, V.V.Lisenkolar sanogen refleksiya
imkoniyatlarini o’quv faoliyatining samaradorligini oshirish omili hamda shaxsning
o’z-o’zini boshqarishning tarkibiy komponenti sifatida tadqiq etishgan.
73
N.V.Pavlyuchenkova tomonidan olib borilgan tadqiqot ishida emotsional
kompetentlikka xos bo’lgan shaxsning o’z-o’zini va his-tuyg’ularini boshqarish,
empatiya, ekspressivlik (ichki va tashqi ta’sir etishdagi faollik) xususiyatlarining
namoyon bo’lishi sanogen refleksiyaning rivojlanganlik darajasi bilan uzviy
aloqadorlikda o’rganilgan. Biroq, tadqiqotchi tomonidan olingan natijalar, keltirilgan
xulosalar sanogen tafakkur mazmunini to’laligicha ochib berishga xizmat qilmaydi.
Chunki, shaxsning emotsional kompetentligini sanogen tafakkur yuritishning alohida
tarkibiy xususiyati sifatida e’tirof etishimiz mumkin.
Sub’yektda ijobiy mazmundagi shaxsiy refleksiyaning yuqori darajada
rivojlanmaganligi yoki yetishmasligi, bizning fikrimizcha, talabada bilim olish, o’z-
o’zini rivojlantirish, shaxslararo muloqotga kirishishi hamda faoliyat yo’nalishlarini
to’g’ri tanlashida turli xil muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Bunday holatda
esa shaxsda patogen refleksiyaning ustunligi haqidagi xulosaga kelishimizga asos
bo’ladi. Shu jihatdan, talabalarning sog’lom tafakkurini rivojlantirishda sanogen
refleksiya sub’ektiv omil sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Demak, uni
quyidagicha izohlashimiz mumkin: sanogen refleksiya bu insonning o’z-o’zini
anglashi, o’z dunyoqarashini, fikrlash tarzini tushunishni hamda orttirilgan
tajribalarni qayta aks ettirish va yangi ma’lumotlar bilan to’ldirishni o’z ichiga oladi.
Shu bilan birgalikda, ayni vaqtda bajarayotgan va kelajakda amalga oshirmoqchi
bo’lgan faoliyat shakllarini hamda boshqa subektlar bilan bog’liqligimizni va ular
bizga qanday aloqasi borligini sanogen aks ettirish vositasida to’g’ri asoslash va
baholash amalga oshiriladi. Shu o’rinda ta’kidlash lozimki, mazkur refleksiyada
shaxs muayyan vaziyatning xususiyatlarini hisobga olgan holda belgilangan faoliyat
modellarini o’zgartirishi yoki o’zgartirishlarni amalga oshirmasligi ham mumkin.
A.V.Karpov refleksiya shaklining mazmuni va murakkabligiga qarab uning
quyidagi bir nechta darajalarini ajratib ko’rsatadi:
1-daraja – shaxsning hozirgi vaziyatni aks ettiruvchi bahosi, muayyan vaziyatda
ularning o’z fikrlari va his-tuyg’ularini baholashi, shuningdek boshqa subektning
holatidagi xatti-harakatlarning bahosidan iborat;
74
2-daraja – boshqa subektning xuddi shu vaziyatda o’zini qanday his qilganligi,
vaziyat va uning o’zi to’g’risida nima deb o’ylaganligi to’g’risidagi masalalarni o’z
ichiga oladi;
3-daraja – boshqa shaxsning subektni qanday qabul qilishi haqidagi fikrlarini
o’zida ifodalaydi;
4-daraja – subektning muayyan vaziyatdagi xatti-harakatlariga nisbatan boshqa
bir sub’ekt tomonidan shaxsiy munosabatning bildirilishi va ushbu holatning birinchi
sub’ekt tomonidan to’g’ri idrok etilishi g’oyasini o’z ichiga oladi.
Sanogen refleksiya talabalarda o’z-o’zini anglash, kuchli va kuchsiz tomonlarini
aniqlash hamda o’z qobiliyatlaridan maksimal foydalana olishi uchun samarali
usuldir. Biroq, sanogen refleksiya nafaqat hayotda o’zimiz haqimizda kerakli
bilimlarni beradi, balki quyidagi bir qator muhim funktsiyalarni ham bajaradi:
1) Kognitiv funktsiya - bu o’z-o’zini bilish va introspektsiyadan iborat.
2) Rivojlanish funktsiyasi, shaxsni shakllantirishga, bilimlarni to’plashga,
ko’nikma va qobiliyatlarni rivojlantirishga qaratilgan maqsad va vazifalarni
belgilashda namoyon bo’ladi. Refleksiyaning ushbu funktsiyasi har qanday yoshda
insonning individual o’sishini ta’minlaydi.
3) Tartibga solish funktsiyasi, ya’ni ehtiyojlar, harakatlarning sabablari va
oqibatlarini baholash faoliyatni tartibga solish uchun sharoit yaratadi.
4) Mazmunli funktsiya, insonning barcha xatti-harakatlari va fikrlari muayyan
mazmunga ega. Ya’ni, biz biron harakatni amalga oshirgan holatda yoki shunchaki
fikrlash orqali ham muayyan savolga javob berishimiz mumkin.
5) Loyihalash va istiqbolni belgilash funktsiyasi, amalga oshirilgan faoliyat va
uning natijasida o’zlashtirilgan tajribalarni tahlil qilish bizga keyingi jarayonlarni
loyihalashtirish imkonini beradi. Refleksiyaning ushbu funktsiyasi muvaffaqiyatli
kelajak uchun model yaratish hamda o’z-o’zini rivojlantirishning zaruriy sharti
sifatida baholanadi.
Bo’lajak o’qituvchilarning sanogen tafakkurini rivojlantirish o’z-o’zidan
talabalarda sanogen refleksiya qobiliyatining shakllanganlik darajasi bilan uzviy
bog’liqlikda kechadi. Chunki, bizning tadqiqotimiz uchun qiyinchiliklarni bartaraf
75
etishdagi refleksiv mexanizmlar eng dolzarbdir. Ushbu holat shu bilan izohlanadiki,
bo’lajak mutaxassislar amaliy-kasbiy ta’lim va hayotiy faoliyat jarayoni sub’ektlari
sifatida turli xil muammolarga duch keladi, ham ijobiy, ham salbiy kechinmalarni his
etadi va bu orqali o’z refleksiv imkoniyatlarini rivojlantiradi. Bunday holatda esa,
refleksiya bevosita ilmiy-bilish va amaliy faoliyat usullarini shakllantirish vositasi
sifatida namoyon bo’ladi.
Refleksiv jarayon mohiyati, uning shakl va turlari tahlilidan kelib chiqqan holda,
sanogen refleksiyaning tarkibiy komponentlarini quyidagicha belgilashimiz mumkin
(2.1.1-rasmga qarang).
|