“Chumolidek mehnat qilsang – 
bolaridek izzat topasan”.
Xalq hikmati

“Chumolidek mehnat qilsang –
bolaridek izzat topasan”.
Xalq hikmati
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASh BILAN
BOG‘LIQ TAShKILIY-USLUBIY IShLAR
Uzluksiz ta’lim tizimida davlat buyurtmasi va ijtimoiy talabga
muvofiq har bir ta’lim muassasasi va unda xizmat qiluvchi pedagog-kadrlar
zimmasiga ta’lim–tarbiya jarayonining samaradorligini oshirish, ilm-fanning
so‘nggi yutuqlarini amaliyotga joriy etish orqali ijodkor, ijtimoiy faol, yuksak
ma’naviyatli, kasb-hunarli, el-yurtga sadoqatli milliy va umuminsoniy
qadriyatlar ruhida tarbiyalangan, ijodiy va mustaqil fikr yurita oladigan,
davlat, jamiyat va oila oldida o‘z burchi va javobgarlini his eta oladigan,
raqobatbardosh barkamol shaxsni tarbiyalash va kamolga yetkazish, ularning
ongi va qalbiga milliy istiqlol g‘oyasini singdirish kabi muhim vazifalarni
amalga oshirish yuklatilgan. Ushbu vazifalarning muvaffaqiyatli hal etilishi
ta’lim-tarbiya jarayonida zamonaviy ta’lim texnologiyalardan foydalanish
bilan uzviy ravishda bog‘liq.
Ta’lim-tarbiya jarayonlariga ZPTni joriy etish, eng avvalo, pedagogik
munosabatlarni insonparvarlik va demokratlashtirilishni talab qiladi. Bunday
munosabatlarni tashkil etmasdan turib qo‘llangan har qanday PT kutilgan
samarani bermaydi.
Pedagogik munosabatlarni insonparvarlik va demokratlashtirish
asosidagi PT avtoritar texnologiyaga qarama-qarshi bo‘lib, unda hamkorlik,
g‘amxo‘rlik, bilim oluvchi shaxsini hurmat qilish kabilardan iborat o‘quv
faoliyati tashkil etiladi.
Pedagogning o‘quvchi yoki talabaning shaxsiga bo‘lgan insonparvarlik
munosabati bolalarni sevish, ularning taqdiri uchun qayg‘urish, shaxsga
bo‘lgan yuksak ishonch, o‘zaro hamkorlik, mukammal muloqot madaniyati,
ixtiyoriylik va erkinlik, rag‘batlantirish va kamchiliklarga chidamlilik
hisobiga amalga oshadi. Ko‘zlangan maqsadga erishish uchun o‘quv
jarayonidagi barcha ishtirokchilarning faolligi va teng huquqliligi talab
etiladi.
173
Ta’lim-tarbiya jarayonini demokratlashtirish – bilim beruvchi va bilim
oluvchilarning fuqarolik huquqlarini tenglashtirish, o‘quvchilarda tanlash va
o‘z fikri hamda nuqtayi nazarini erkin bayon etish sharoitining yaratilishiga
olib keladi. Bu O‘zbekiston Respublikasining asosiy qonuni – konstitutsiyasi
bilan kafolatlangan me’yorlarga ham muvofiq keladi.
Yangi munosabatlarning o‘zida xos jihati, an’anaviy ta’limdagidan farq
qilib, o‘quvchilarning mustaqilligi va ijodiy o‘quv faoliyatini ta’qiqlamasdan
ularni belgilangan maqsadga yo‘naltirish, o‘quv faoliyatini hamkorlikda
tashkil etish, qiziqtirish, ehtiyojlarni hisobga olish va erkin hamda faol
mehnatga undash tufayli amalga oshirilishi bilan xarakterlidir.
Ta’lim-tarbiya jarayonida vujudga kelgan yangi pedagogik munosabatlar
mazkur jarayonda ZPTni qo‘llashni taqozo etadi. Buning uchun PTni joriy
etishning o‘ziga xos vositalari zarur bo‘ladi. Ular xilma-xildir. Verbal (nutq
so‘zlash, ma’ruza, suhbatlashish, savol-javoblar, bahs-munozara, muzokara,
axborot va ma’lumot berish, kengashish, maslahatlashish, nasihat yoki tanbeh
berish kabilar), noverbal (imo-ishora, qo‘l va gavda harakatlari yordamida
ma’lum ma’no-mazmunni ifodalash yoki ta’kidlash), vizual (ko‘rgazmalilik
elementlari – plakatlar, jadvallar, suratlar, diagrammalar, sxemalar, yozuv
va tasvirlar, fotosuratlar, tarqatma materiallar, video lavhalar, jonli va
jonsiz obyektlar, turli buyumlar va b.), audio (magnit yozuvlari, lingofon
va radio vositalar, musiqa va nutqiy asarlar kabilar), tabiiy (odam, hayvon,
o‘simlik, mashina va mexanizmlar, asbob-uskunalar, inshoatlar kabilar),
o‘quv anjomlari (kitob, atlas, xarita, reaktivlar va boshqalar) kabi vositalar
farq qilinadi va ular yakka yoki omixta tarzda keng miqyosda qo‘llaniladi.
Ta’lim jarayonida yangi texnologiyalarni kiritish mexanizmini taniqli
pedagoglar – J.G‘.Yo‘ldoshev va S.A.Usmonov quyidagicha bayon
qilishgan:
1. Pedagogik jamoani yangi PT asoslari bilan tanishtirish – ma’ruza.
Adabiyotlar tavsiya etish.
2. Yangi texnologiya asosida ishlashni xohlovchi pedagoglar jamoasini
aniqlash. Ular orqali o‘qituvchilarga PTni qo‘llashdan ko‘zda tutilgan
maqsadni, uning mohiyatini yetkazish.
3. Yangi PT asosida ishlamoqchi bo‘lgan o‘qituvchilarni shu jarayonga
tayyorlash yuzasidan quyidagi tashkiliy ishlarni amalga oshirish:
– seminar;
– trening;
174
– individual maslahat berish;
– ko‘rgazmali darslar tashkil etish.
4. Yangi texnologiya asosida ishlovchilarning ishini nazorat qilish,
kuzatuv va tahlillar o‘tkazish, metodik yordamlar ko‘rsatish. Ularning
hisobotlarini eshitib borish.
5. Yangi PT asosida ishlovchi o‘qituvchilarning metodika kengashida,
pedagogika kengashlarida chiqishlarini tashkil etish.
6. Yangi PT bo‘yicha ishlash uchun zarur didaktik materillar, vositalar
xonasini tashkil qilish.
7. Yangi texnologiya bo‘yicha ishlashning afzalliklarini, o‘quvchilar,
ota-onalar, pedagogik jamoa tomonidan qo‘llab-quvvatlanishini oshkor etib
borish.
8. Ilg‘or, innovator pedagoglardan innavator pedagogik jamoani
shakllantirish.
9. Yangilanishning uzluksizligi, davomiyligini ta’minlash.
Har bir ta’lim muassasasi o‘z pedagogik jamoasining umumpedagogik
tayyorligi, istak va xohishlariga muvofiq PTni joriy etish strategiyasi va
taktikasini o‘ziga moslab rejalashtirishi mumkin.
PTni joriy etish uchun o‘qituvchilar bilan quyidagi tashkiliy tadbirlar
o‘tkaziladi:
- yakka tartibda (individual) ishlash (ta’lim muassasasida, kutubxonada,
uyda, ma’rifiy tadbirlarda);
- juft bo‘lib ishlash (o‘quv yurtida);
- kichik guruhlarda ishlash (ta’lim-tarbiya muassasalarida, hududiy
tashkilotlarda);
- katta guruhlarda ishlash (mintaqaviy ko‘lamda).
Tajriba almashish, ilg‘or pedagogik faoliyatni ommalashtirish,
anjumanlarda qatnashish, interfaol mashg‘ulotlar tashkil etish va shular kabi
ko‘pgina tadbirlar ham amalda tez-tez qo‘llaniladi.
Bularda quyidagi tartib-qoida va yo‘riqlarga rioya qilinishi lozim:
- vaqt rejimiga bo‘ysunish;
- vaqtdan unumli foydalanish;
- o‘zgalar fikri bilan hisoblashish;
- boshqalarning tajribasi va mulohazalariga hurmat bildirish, hamkorlik
va hamjihatlik;
175
- keng fe’llilik va tanqid qilmaslik, tanbeh bermaslik;
- mulohazalilik;
- fikrni lo‘nda bayon etish va boshqalarning fikriga diqqat qilish;
- erkin munozara vaziyatiga bo‘ysunish;
- o‘zaro munosabatda samimiylik hamda xolislik va b.
PTni amaliyotga tatbiq etishda ayrim pedagogik va psixologik
tajribalarni e’tiborga olish maqsadga muvofiqdir.
O‘zlashtirish – shaxsning individual xususiyatiga bog‘liq bo‘lganligi
uchun o‘quv jarayonini tabaqalashtirilgan yondashuv asosida tashkil etish,
diqqatni to‘plash, xotirani mashq qildirish, xarakterni tarbiyalash, axborot
olishning yakka tartibli usulini keng qo‘llash zarur.
Shaxsning individual va psixologik diagnostikasi ma’lumotlarini
amaliyotda hisobga olish va o‘quv faoliyatini takomillashtirishning intensiv
usullaridan keng foydalanish, bilim oluvchilarning o‘zlashtirish jarayonini
tekshirish va nazorat qilish hamda baholashda reyting tizimiga bo‘ysunish
ijobiy natija beradi. Ta’lim berish va tarbiyalash jarayonida shaxsning
biologik, fiziologik, genetik, sotsial (ijtimoiy) jihatlarini o‘rganib pedagogik
tadbirlarni tashkil etish va o‘qitish mexanizmini ishga tushirish, avvalo,
samara, so‘ngra sifat ko‘rsatkichlarini yaxshilaydi.
Mashg‘ulotlar turlarining an’anaviy ko‘rinishlari bilan bir qatorda
noan’anaviy tashkiliy tadbirlarni keng yo‘lga qo‘yish ta’lim oluvchilarning
sezilarli darajadagi rivojlanishiga olib boradi. Bunday o‘zgarishlar miqdor
va sifat kesimlarida, vaqt birligi davomida salmoqli natija beradi. Mashq
qilish tufayli ko‘rish va eshitish sezgilari evaziga bo‘ladigan o‘zlashtirish
natijalarini oshirish pedagogik tajribada isbotlangan.
O‘qitishning asosiy tashkiliy shakli – dars va uning uzviy hamda
mazmuniy davomi bo‘lgan darsdan tashqari ishlar xilma-xil variantlarda
amalga oshirilganda ta’limning sifat va samaradorligi proporsional ravishda
ko‘tariladi. Bunda motivatsiyaning ahamiyati katta. Motivatsiya – shaxsni
o‘qishga, ko‘nikma va malaka egallashga hamda ijtimoiy-foydali mehnatga
yo‘naltiruvchi (undovchi) turli sabablarning yig‘indisidir.
O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sohasidagi islohotlarning natijasi
o‘laroq, pedagogik-psixologik tashhis xizmatining keng ko‘lamda yo‘lga
qo‘yilishi sodir bo‘ldi. Salbiy va ijobiy motivlar, kamchilik va yutuqlar,
maqtov va e’tiroz, tanbeh va rag‘bat nisbatlarining shaxs o‘lchamida
nomuvofiq baholanishi yaxshi natijalarga olib kelmaydi. Shuning uchun;
176
- inson farzandi asosiy tarbiyani oilada olishini;
- dastlabki ta’lim va tarbiya elementlari bolaning murg‘akligida
shakllanishini;
- maktabgacha ta’lim turida berilajak ma’lumotlar va tarbiyaviy fikrlar
faqat oilaning shu boradagi fondiga yordamchi ekanligini;
- individual yoki tabaqalashtirilgan ta’lim ommaviy yondashuvga
nisbatan samaraliroq ekanligini;
- o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatidagi eng yaqin va samimiy ta’sir
funksiyasi kelgusi yutuqlarning garovi bo‘lishini;
- ta’lim va tarbiyadagi muvaffaqiyatlarning ichki (shaxsiy) va tashqi
(atrof-muhit) omillarga bog‘liqligini;
- bolalik, o‘smirlik, o‘rta va katta yoshlik hamda keksalik davrlaridagi
aqliy faoliyat bir-biridan jiddiy farq qilishini;
- balog‘at fazasida inson organizmining fiziologik nuqtayi nazardan
keskin o‘zgarishlarga uchrashi va buning oqibatida ta’lim va tarbiya
omillariga bo‘lgan munosabatning ijobiy yoki salbiy taraflarga o‘zgarishi
mumkinligini;
- ta’limdagi muvaffaqiyatlar shaxsning o‘z muammolari, aqliy va
jismoniy salomatligi, oilaviy ahvoli, jamoatchilik omillari, moddiy ta’minoti,
qiziqishi va o‘qishga tayyorgarligi, qobiliyati, hayotda orttirgan belgilari,
o‘qituvchilarning kasbiy mahorati, motiv va hissiy tuyg‘ulari kabi ko‘pgina
holatlarga bog‘liqligini pedagogik faoliyatda diqqat markazida tutgan holda
ishlash, o‘qitish va tarbiyalash lozim.
Pedagogik amaliyotda PJning moddiy, obyektiv jihati doimo ruhiy
jarayonlar bilan qo‘shilgan holda mavjud bo‘lib, biri ikkinchisisiz
mavjud bo‘lmaydi. Bu har qanday faoliyatga, ayniqsa, ta’lim oluvchilar,
tarbiyalanuvchilar va tarbiyachilar faoliyatiga ko‘proq tegishli.
PJni psixologik mexanizmlarsiz amalga oshirib bo‘lmaydi.
Odamning shaxs sifatidagi eng asosiy belgisi - uning ijtimoiyligidir.
Ong va psixik jarayonlar insonning olamni va o‘z-o‘zini anglashiga xizmat
qiladi. Bunda birinchi va ikkinchi signal tizimlari uyg‘unlikda faoliyat
yuritadi. Muloqot va fikrni og‘zaki yoki yozma ifodalash va masofaga
uzatish inson individining eng katta yutug‘idir. Individ ijtimoiy mavjudot
darajasiga ko‘tarilganda shaxsiy sifatlar mukammallashadi.
Shaxsning eng xarakterli jihati – uning individualligidir. Individuallik
shaxs psixologik xususiyatlarining qaytarilmaydigan (betakror) birikmasi
177
bilan ifodalanadi. Shaxsga ta’sir qilayotgan barcha omillar uning umri
davomida moddiy va ma’naviy dunyoni hamda o‘zligini anglashiga, ularga
javob reaksiyasini namoyon qilishiga va axborotlarni o‘zlashtirishiga xizmat
qiladi.
Shaxsning nisbatan barqaror va nisbatan o‘zgaruvchanlik xususiyatlari
shaxs xislatlarining bir butunligini va o‘zaro bog‘liqligidan iborat bo‘lgan
murakkab birlikni, ya’ni uning dinamik strukturasi (tuzilmasi)ni hosil qiladi.
Shaxsning harakatlantiruvchi kuchlarini va uning psixologik tuzilishini
hamda faollik manbalarini 3 asosiy omil bilan bog‘lab o‘rganiladi:
1. Tashqi tabiiy va ijtimoiy muhit.
2. Shaxsga umri davomida tizimli tarzda va uzluksiz maromda
beriladigan ta’lim-tarbiya.
3. Odamga tug‘ma ravishda beriladigan nasliy xususiyatlar.
Psixologlar ta’lim-tarbiya jarayonlarining obyektlari va subyektlari
hisoblanadigan shaxs xaritasining bir qator elementlarini e’tirof etadilar.
Psixologlar qobiliyatning namoyon bo‘lishida psixomotor, musiqiy,
vokal, artistlik, badiiy, texnik, matematik, adabiy, ilmiy, pedagogik,
tashkilotchilik, axloqiy, huquqiy jihatlarni, xarakterning umumiy xislatlari
sifatida esa insonparvarlik, vatanparvarlik qat’iylik, soflik, g‘ayratlilik,
faollik, uyushqoqlik, jamoatchilik, optimizm, ko‘ngilchanlik kabi individual
xususiyatlarni qayd etishgan.
Psixik jarayonlar bilan bog‘liq individual xususiyatlar ta’lim jarayonida
va tarbiyalanishning turli bosqichlarida katta ahamiyat kasb etadi. Bular
– emotsional muvozanatlilik, diqqat-e’tiborlilik, xotiraviy mustahkamlik,
kuchli emotsiyalar, tanqidiy tafakkur, farosatlilik, ijodiy xayol, irodalilik,
maqsadga intiluvchanlik, matonatlilik, qat’iyatlilik, intizomlilik kabi sifatlar
bilan bog‘liq ijobiy yoki salbiy jihatlardir.
Insondagi bilimlarning hosil bo‘lishida undagi 5 ta sezgi a’zolari
vositasida qabul qilingan va ishlab chiqilgan axborotlar nisbati quyidagicha:
Ko‘rish a’zosi orqali – 80-85 %.
Eshitish a’zosi orqali – 9-13 %.
Hid bilish a’zosi orqali – 2,5-3,5 %.
Teri sezgisi orqali – 1,5-3 %.
Ta’m bilish a’zosi orqali – 1-2 %.
Jami – 100 % gacha.
178
Turli sezgi organlari ishtirokida o‘zlashtirilgan va qayta ishlangan
axborotning oradan 2 hafta o‘tgach, quyidagi miqdorlari eslab qolinadi:
O‘qilganlar -10 %.
Eshitilganlar – 20 %.
Ko‘rilganlar – 30 %.
Ko‘rilgan va eshitilganlar – 50 %.
Gapirilganlar – 80 %.
Gapirilgan va amalda bajarilganlar – 90 %.
Eslab qolish va o‘zlashtirish bilan bog‘liq unutish, xotiraga joylash,
qismlarga ajratib yodlash, mexanik yoki anglab yodlash, xotira mashqi
suggestopediya (bir shaxsning boshqasiga psixik ta’sir ko‘rsatishi),
suggestiya (lotincha – ishontirish), gipnopediya (uyquda o‘qitish) kabi
ko‘pgina ta’lim beruvchi va tarbiyalovchi operatsiyalar ham pedagogik
tizimga tez kirib kelmoqda.
Zamonaviy ta’lim texnologiyalari belgilangan maqsadga muvofiq
yo‘nalish va hajmga ega bo‘lgan ta’lim mazmunini davlat ta’lim standartlari,
o‘quv rejasi, o‘quv dasturi va darsliklar asosida yetkazishga xizmat qiladi.
Har qanday texnologiya ta’lim maqsadiga mos sabab bilan yaratiladi.
PTni qo‘llash bilan bog‘liq ko‘pgina tashkiliy-uslubiy muammolar
ham borki, bugungi kunda ularni, albatta, e’tiborga olish lozim bo‘ladi.
Bular – o‘qituvchining kasbiy salohiyati va metodik mahorati, kuchli
bilimi, o‘quv-metodik ta’minlanganligi, malakasini oshirishi va jahon
pedagogik tajribasidan xabardorligi, fuqarolik mas’uliyati, axborot
olamining benihoya kengayib borayotganligi, ta’lim muassasalarining
moddiy va ma’rifiy imkoniyatlari, bilim va kasb-hunar egallovchilar
kontingentining dunyoqarashi ko‘rsatkichlari bilan bog‘liq masalalardir. Eng
muhimi, ZPTdan keng miqyosda foydalanish shiori ostida va innovatsion
texnologiyalarni joriy etish bahonasida tarix va ijtimoiy hayot sinovidan
muvaffaqiyatli o‘tib va yashab kelayotgan an’anaviy o‘qitish metodikasi,
metod va usullaridan voz kechib yubormaslikdir.
Biroq o‘qitish jarayoni dinamik va barhayot jabha bo‘lganligi tufayli
ham unga yangilik kirishi va yangilanish amaliyotining davom etishi
tabiiydir. Shuning uchun ham, sinalgan va samara beradigan PTni qo‘llash
zaruriy holdir.
Pedagogik faoliyatda qo‘llaniladigan harqanday texnologiyaning
ishonchliligi, samaradorligi va uning chin zaruratini aniqlashda tajriba-sinov
179
ishlari muhim ahamiyatga ega. PTni loyihalashtirish, ishlab chiqish va ularni
amaliyotga joriy qilish jarayonida amalga oshiriladigan tashkiliy va uslubiy
tadbirlar orasida tajriba-sinovlarni tashkil qilish va o‘tkazish muhim bosqich
hisoblanadi.
Shuning uchun ushbu tajriba-sinovlar xususida qisqacha (muxtasar)
ma’lumot berilishi maqsadga muvofiqdir.
Pedagogik tajriba-sinovlar o‘tkazishning asl mohiyati amaldagi PTlarni
takomillashtirishga olib boradigan tadqiqotlar va ularning farazlariga
muvofiq ravishda, aniq maqsad sari yo‘naltirilgan yangi yo‘nalish, mazmun,
usul, vosita va yangi ta’lim-tarbiyaviy muhit yaratishdan iboratdir.
Masalani aniq tasavvur qilish uchun asosiy tushunchalarning ta’riflarini
aniqlab olish lozim.
Tajriba-sinov – bu shunday tafakkur metodi bo‘lib, uning yordamida
tabiiy yoki sun’iy tarzda yaratiladigan, nazorat qilinadigan, boshqariladigan
jarayonlar tadqiq qilinadi, muammolarni hal qilishning yangi vositalari
izlanadi va amalda sinab ko‘riladi.
Pedagogik tajriba-sinov – bu ilmiy-pedagogik tafakkur metodi bo‘lib,
pedagogik omillar, shart-sharoitlar, jarayonlar va uslubiy yondashuvlar
orasidagi sabab-oqibatli aloqadorlikni aniq rejalar asosida oydinlashtirish
imkoniyatini beradigan tadbirlardir.
Nazariy metod – PTni modellashtirish, tahlil qilish, sintezlash,
taqqoslash, umumlashtirish, tabaqalashtirish, uning tizimlarini
integratsiyalashtirish va ular o‘rtasidagi eng muhim qonuniy bog‘lanishlarni
aniqlashdir.
Empirik metod-tajriba – sinov tadbirlariga oid ma’lum bo‘lgan ilmiy-
nazariy, o‘quv-uslubiy, ilmiy-ommabop, qo‘shimcha adabiyotlarni o‘rganish
va mavjud g‘oyalar, farazlar hamda tajribalarni tahlil qilish evaziga tajriba-
sinovga daxldor modellar va bajarilishi kerak bo‘lgan ishlar loyihasini
yaratish, sinab ko‘rish va amaliyotga tatbiq qilish metodidir.
Tajriba-sinov ishlari natijalarining ishonchliligi va kafolatlanganligi
muhim ko‘rsatkichdir. Tajriba-sinovlarni amalga oshirish natijasida har
xil kutilmagan xulosa va natijalar olinishi mumkinligi nazarda tutilishi
lozim. Buning sababi shundaki, tajriba-sinovlar yakuni hamma vaqt ham
kafolatli natijalarni beravermaydi. Tajriba-sinovlarning muvaffaqiyati ko‘p
jihatdan uni o‘tkazuvchining uquv va malakasi, metodik mahorati, bilim va
180
tajribasi, respondentlar (tajriba-sinov ishtirokchilari)ning soni va ularning
bu tadbirlarga munosabatlariga bog‘liq.
Tajriba-sinovlarga kirishishdan oldin shu sohaga doir eng maqsadga
muvofiq ish metodini belgilab olish muhimdir. Bu metodlar, asosan, yuqorida
aytilgan nazariy hamda empirik tajribalarga asoslangan ikki asosiy guruhga
bo‘linadi.
Tajriba-sinovga mavzu qilib olingan muammoga bog‘liq barcha
me’yoriy va metodik hujjatlar, tavsiyalar, yo‘riqnomalarni o‘rganib chiqish
zarur hisoblanadi.
Ta’lim-tarbiya muassasalari faoliyatiga doir turli hujjatlarni tahlil qilish,
pedagogik kuzatuvlar olib borish, og‘zaki va yozma so‘rovlar o‘tkazish,
anketa va test savollariga javoblar olish, turli ilg‘or tajribalarni o‘rganish va
umumlashtirish ishlarini amalga oshirish ham pedagogik tajriba-sinovlarga
yordam beradi.
Bunday ishlarni tashkil etish va o‘tkazish borasida PT asoslariga doir
o‘quv qo‘llanmasini davlat tilida birinchilardan bo‘lib yaratgan mualliflar
– J.G‘.Yo‘ldoshev va S.A.Usmonov eng asosiy tasniflarni taklif etganlar.
Tajriba-sinov ishlarini tashkil qilish quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. PTning tajriba-sinov dasturini tayyorlash.
2. Dasturni amalga oshirish uchun quyidagi shart-sharoitlarni yaratish:
- tajriba-sinov ishlarining moddiy bazasini yaratish;
- boshqaruv vazifalarini taqsimlash;
- kadrlarni bu jarayonga maxsus tayyorlashni tashkil qilish.
3. Tajriba-sinov ishlarini amalga oshirish.
4. Tajriba-sinovda ishtirok etgan pedagoglarni moddiy va ma’naviy
rag‘batlantirish.
5. Ilmiy rahbar yoki konsultant izlash, tanlab olish va ularni tajriba-
sinov ishlariga jalb etish.
Tajriba-sinov dasturini tayyorlashda quyidagilar nazarda tutiladi:
1. Taklif qilinayotgan PTning dolzarbligini asoslash. Uning asosiy
mazmunini bayoni.
2. Tajriba-sinov obyektini aniqlash:
- pedagogik jamoa;
- o‘quvchilar;
- tarbiyaviy ish tizimlari va b.
3. Tajriba-sinov predmeti.
181
4. Tajriba-sinov maqsadini talqin etish:
- yangi metodika;
- yangicha tabaqalashtirish;
- yangi dastur yoki o‘quv rejasi;
- ma’lum texnologiyaning yangicha varianti;
- yangi metodik ishlanma va h.k.
5. Tajriba-sinov vazifalarini umumiy hamda xususiy maqsadlar bo‘yicha
aniq belgilash.
6. Tajriba-sinovning aniq metodikalari va metodlarini tanlab olish.
7. Tajriba-sinov muddatini belgilash.
8. Tajriba-sinov bosqichlarini belgilash.
9. Talab qilinadigan vaqt miqdorini belgilash.
10.Tajriba-sinovning aniq bazasini aniqlash.
11.Tajriba-sinovdan kutilgan natijalarni baholash mezonlarini tanlab
olish.
12. Kutilayotgan natijalarni belgilash.
13.Tajriba-sinov dasturini ekspertiza qilish tartibini belgilash.
14.Tajriba-sinov jarayoni natijalarini kuzatib borish, nazorat qilish
qoidalarini belgilash.
15.Tajriba-sinov natijalarini rasmiylashtirish tartibini belgilash va b.
PTning samaradorligini baholash uchun uning uzluksiz kuzatilishi –
monitoringini tashkil etish lozim.
|