Maktabgacha ta'lim muassasalarida bolalarning kommunikativ

. Maktabgacha ta'lim muassasalarida bolalarning kommunikativ
qobiliyatlarini rivojlantirish, ularni rivojlantirish bo'yicha o'qituvchi
faoliyatining asosiy yo'nalishlari.
20
insonparvarlashtirish o'qitish va tarbiyalashning shaxsiy yo'naltirilgan
shakllari va usullariga o'tishni o'z ichiga oladi, uning maqsadi umuminsoniy
qadriyatlar va shaxsni erkin shakllantirishdir.
Ushbu yondashuvni amalga oshirish bolaning shaxsiyatini shakllantirish,
uning aqliy rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega bo'ldi, bu uning faolligini ,
motivatsion va aqliy sohalarini va kommunikativ sohani rivojlantirishni o'z ichiga
oladi.
moslashuv , aloqa etishmasligi va qobiliyatsizlik kabi hodisalarning paydo
bo'lishiga olib keldi , bu har doim nafaqat huquqbuzarliklar va og'ishlarga olib
keladi. kommunikativ sohada, balki umuman aqliy va shaxsiy rivojlanishda [4].
Muloqot ko'nikmalarini rivojlantirish bolalikdan boshlanadi va unga ko'plab
omillar ta'sir qiladi, masalan, tarbiyaning xususiyatlari, oiladagi mikroiqlim,
turmush tarzi va boshqa muhim narsalar. Agar biror kishi ma'lum kommunikativ
tajribaga ega bo'lmasa, balog'at yoshida u chekinishi va ishonchsiz bo'lishi mumkin.
Ammo muloqotda muammolar bo'lgan odamlar uchun ham har doim
vaziyatdan chiqish yo'li mavjud, chunki ijtimoiy va muloqot qobiliyatlarini
rivojlantirish har qanday yoshda mavjud. Va bu erda muloqot ko'nikmalarini
rivojlantirish uchun qanday vositalar mavjudligi haqida gapirish vaqti keldi.
Bolaning amaliy faoliyatining har qanday turi bir-biri bilan chambarchas
bog'liq bo'lib, bu aslida uning alohida mavjudligini inkor etadi. Masalan, bolaning
tashkiliy muloqotining natijasi uning ta'lim natijasiga bog'liq va o'quv jarayoni
kommunikativ faoliyatga ta'sir qiladi.
Ko'rinib turibdiki, nutqni o'rgatish muloqotning tarbiyaviy imkoniyatlarini
hisobga
olmasdan
turib
mumkin
emas.
Kommunikativ
qobiliyatlarni
shakllantirishning muhim sharti bolaning empatiya, hamdardlik va umumiy tilni
topish qobiliyatidir [2,11,12].
Shuni ta'kidlash kerakki, bola bilan barcha muloqotlar uning shaxsiyatining
ijobiy rivojlanishiga olib kelishi mumkin emas, bu faqat axloqiy tamoyillar va
umume'tirof etilgan me'yorlarni hisobga olgan holda muloqotga taalluqlidir. Bunday
muloqotning bir tomoni boshqalarga e'tiborni rivojlantirishga qaratilgan bo'lishi
21
kerak, ikkinchisi esa bolaga kommunikativ o'zaro munosabat madaniyati bo'yicha
zarur bilimlarni berishi kerak [29].
Maktabgacha yoshdagi bolalarning kommunikativ sohasi holati ularning
psixologik faolligining sezilarli darajada pasayishi bilan tavsiflanadi (hissiy,
motorli, kommunikativ, kognitiv).
Muloqot ko'nikmalari va bilimlarini rivojlantirish shaxsiy sohaning eng
muhim tarkibiy qismi bo'lib, uning atrofidagi dunyoda bolaning zarur ijtimoiy-
psixologik moslashuvini ta'minlaydi.
Boshqa odamlar bilan aloqa qilish, ular bilan o'zaro munosabatlarni o'rnatish
va ularning xatti-harakatlarini tartibga solish qobiliyati nafaqat ijobiy birgalikdagi
faoliyatga, balki zamonaviy jamiyatdagi bolaning kelajakdagi ijtimoiy mavqeiga
ham katta ta'sir ko'rsatadi. Maktabgacha yoshdagi muloqotning muhim jihatlaridan
biri bu tengdoshlar bilan muloqotdir.
Ko'rinib turibdiki, tengdoshlar bilan muloqot bolaning hayotida muhim o'rin
tutadi: bolaning rivojlanish sur'ati, uning o'zini o'zi anglashi va o'zini o'zi qadrlashi,
shuningdek, uning boshqa odamlarga bo'lgan munosabati ushbu muloqot qanchalik
yaxshi shakllanganiga bog'liq; madaniy muhitning bolalari. U o'z tengdoshlari bilan
ularning tilida "so'zlashishni" bilmaydi va, albatta, ular tomonidan rad etiladi [2].
Bolalarda muloqot qobiliyatlarini rivojlantirish ota-onalar oldida turgan eng
muhim vazifalardan biridir. Muloqot insonning jamiyatdagi hayotining asosiy sharti
va usuli bo'lib, uning yordamida inson o'zini anglashi va dunyoda o'z o'rnini topishi
mumkin. Bolalarning kommunikativ rivojlanishi jiddiy e'tiborni talab qiladi va
bugungi kunda bolalar kattalar bilan ham, bir-biri bilan ham kamroq munosabatda
bo'lishni boshlaganlarida, bu mavzu yanada dolzarb bo'lib bormoqda.
Agar bola atrofidagi odamlar bilan kam muloqot qilsa, u kelajakda muloqotni
tashkil qilishni o'rganmaydi. Va bu zaiflik va rad etish tuyg'usini keltirib chiqarishi
mumkin , tajovuzkorlik, tashvish, izolyatsiya, past o'z-o'zini hurmat qilish va hissiy
tanglikning boshqa ko'rinishlariga olib keladi. Bunday muammolarni oldini olish
uchun ota-onalar farzandlariga ijtimoiy moslashuvda har tomonlama yordam
berishlari kerak.
22
Bolalarda muloqot qobiliyatlarini rivojlantirish, biz aytganimizdek, eng
yaxshisi o'yin shaklida amalga oshiriladi.
Muloqot ko'nikmalarini rivojlantirish uchun o'yinlar bolaning rivojlanishi va
boshqa odamlar va umuman uning atrofidagi dunyo bilan muloqot qilish
imkoniyatini taqdim etishi bilan ajralib turadi.
Shu bilan birga, ularda tengdoshlar bilan yaqinlik va birlik muhitini
yaratadigan raqobatbardosh element yo'q va bu muloqot qilish va shaxslararo
munosabatlarni o'rnatish qobiliyatini rivojlantirishga eng yaxshi ta'sir ko'rsatadi.
Maktabgacha ta'lim muassasasining o'qituvchi-psixologi ishida maktabgacha
yoshdagi bolalarda kommunikativ qobiliyatlarni rivojlantirish bo'yicha tuzatish-
psixologik ishning to'rtta to'ldiruvchi va o'zaro bog'liq yo'nalishini ko'rib chiqishni
taklif qilamiz :
1) o'yin faoliyatining direktiv bo'lmagan individual rivojlanishi;
2) kognitiv sohani direktiv individual tuzatish;
3) kognitiv va o'yin faoliyatini rivojlantirish va "talabaning pozitsiyasi" uchun
aralash shaxs; 4) o'zaro ta'sir va guruhda ishlash qobiliyatini rivojlantirish uchun
aralash guruh.
1. O'yin faoliyatini rivojlantirish uchun direktiv bo'lmagan individual
yo'nalish. Ushbu sohadagi sinflar hissiy vosita o'yinlaridan ijtimoiy va xayoliy
o'yinlargacha bo'lgan o'yin va o'yin faoliyatining turli turlari va darajalarini
rivojlantirish asosida qurilishi kerak. Psixologning bir tomondan muhim kattalar va
boshqa tomondan qiziqarli o'yin sherigi sifatidagi pozitsiyasi bu holatda eng mos
keladi.
O'yinning mazmuni ham o'yin faoliyatining o'zi, ham uning qo'shimcha
elementlar, his-tuyg'ular, sherikning dialogik o'zaro ta'siri va o'yin o'zaro ta'siri,
o'yin-hissiyot bilan to'yinganligi bo'lishi mumkin, bunda bola jismoniy va vizual
o'zaro ta'sir haqiqatidan zavqlanadi. aloqa, qo'shma hissiy faoliyat (suv, qum,
bo'yoq, don, sham va boshqalar).
Iloji bo'lsa, psixolog bolalarning o'yin faoliyatini ma'no va hissiyotlar bilan
to'ldiradi. Kutilayotgan natija: bolada muloqot va qo'shma faoliyatdan zavqlanish,
23
ijtimoiy jihatdan kerakli usullarda yoqimli shovqinlarni boshlash qobiliyati
rivojlanadi.
2. Kognitiv faoliyatni rivojlantirish uchun direktiv individual yo'nalish. Ushbu
sohadagi mashg'ulotlar bolalarga rivojlanish vazifalarini taklif qilishga asoslangan
bo'lishi kerak, uning asosida yordam so'rash kerak bo'lgan vaziyatlarda o'zini tutish
usullarini, juftlikda ishlash qobiliyatini, sherikga e'tibor berishni mashq qilish
mumkin bo'ladi. , topshiriqning qiyinligi yoki uning hajmidan qo'rqmasdan
boshlangan ishni tugatish , dialogik va monolog nutqini rivojlantirish.
Psixolog faoliyatning tashkilotchisi sifatida direktiv pozitsiyani egallashi, uni
amalga oshirishni talab qilishi va natijalarini baholashi kerak.
Kutilayotgan natija: aqliy ohangni oshirish, intellektual rivojlanish darajasini
oshirish, aloqa sherigi pozitsiyasini hisobga olgan holda talablarga muvofiq xatti-
harakatlarni o'z-o'zini nazorat qilish qobiliyati.
3.
Kognitiv va o'yin faoliyatini rivojlantirish uchun individual yo'nalish va
"talabaning pozitsiyasi".
Ushbu sohadagi sinflar har xil turdagi o'yinlarni ishlab chiqish va rivojlanish
vazifalari materiallari asosida qurilishi kerak. Psixolog bu holda faoliyat
tashkilotchisi sifatida direktiv pozitsiyani egallaydi.
Ishda bolaning avtostimulyatsiyasidan maksimal darajada foydalanish kerak ,
bunga parallel ravishda vosita va hissiy o'yinlar kiritilishi mumkin.
O'yin faoliyatini rivojlantirish bo'yicha ishlar stereotiplarni kengaytirish, o'yin
materiallari bilan harakat qilishning yangi usullarini ko'rsatish va ulardan
foydalanishni qat'iy talab qilish orqali amalga oshirilishi kerak. Bundan tashqari,
bolaga uning xatti-harakatlarini ixtiyoriy ravishda tashkil qilishni talab qiladigan
oddiy intellektual vazifalarni bajarish taklif qilinishi kerak.
Kutilayotgan natija: bola muloqot va qo'shma faoliyatdan zavq oladi, aqliy
ohangni oshiradi, ijtimoiy jihatdan kerakli usullarda yoqimli shovqinlarni boshlash
qobiliyatini oshiradi, intellektual rivojlanish darajasini oshiradi, kattalarning
vaziyatli talablariga bo'ysunish qobiliyatini oshiradi.
4. Ishning guruh yo'nalishi.
24
Ushbu sohadagi mashg'ulotlar boshqa odamlar, shu jumladan bolalar bilan
muloqot qilish qobiliyatini rivojlantirish, muloqot jarayonida hissiy holatni
uyg'unlashtirish va taqlidni rivojlantirish asosida qurilishi kerak.
Guruh darslari individual mashg'ulotlarga qaraganda ko'proq tuzilgan va
yo'naltiruvchi bo'lishi kerak va boladan ko'proq ishtirok etish va xotirjamlikni talab
qiladi.
Bolalar tashqi o'yinlarda taqlid qilish, navbatma-navbat harakatlar qilish va
turli o'yin rollarini o'ynash qobiliyatini o'rganadilar.
Ushbu turdagi guruhlar ishining mazmuni qo'shma mashqlardan iborat
bo'lishi kerak - turli xil tabiat hodisalari, odamlar va hayvonlar hayoti haqidagi
she'rlar, qo'shiqlar matnlarini dramatizatsiya qilish, bir mavzu bo'yicha oddiy
intellektual va ijodiy vazifalarni bajarish va guruhning erkin o'yin faoliyati. a'zolari.
Ushbu sinflarda psixologning pozitsiyasi faoliyatni tashkil etish jarayonida
direktiv va erkin o'yin paytida direktiv emas .
Kutilayotgan natija: jamoada o'zaro munosabatda bo'lish qobiliyati, frontal
ko'rsatmalarga e'tibor qaratish, taqlid qilish va boshqa bolalar bilan birgalikdagi
faoliyatda qatnashish, kutish va taslim bo'lish qobiliyati.
Bundan tashqari, ota-onalarning mavjudligi, bir tomondan, bolaning
tashvishini engillashtirishga yordam beradi va ota-onalarga o'z farzandlari bilan
to'g'ri muloqot qilishni o'rgatadi.
Ushbu sohalarning har biri amalda mustaqil birlik sifatida, shuningdek,
boshqalar bilan birgalikda amalga oshirilishi kerak.
Shunday qilib, muloqot qobiliyatlari va bilimlarini rivojlantirish shaxsiy
sohaning eng muhim tarkibiy qismi bo'lib, uning atrofidagi dunyoda bolaning zarur
ijtimoiy-psixologik moslashuvini ta'minlaydi.
Boshqa odamlar bilan aloqa qilish, ular bilan o'zaro munosabatlarni o'rnatish
va ularning xatti-harakatlarini tartibga solish qobiliyati nafaqat ijobiy birgalikdagi
faoliyatga, balki zamonaviy jamiyatdagi bolaning kelajakdagi ijtimoiy mavqeiga
ham katta ta'sir ko'rsatadi.
25
Maktabgacha yoshdagi muloqotning muhim jihatlaridan biri bu tengdoshlar
bilan muloqotdir.
Bolalarda muloqot qobiliyatlarini rivojlantirish ota-onalar va o'qituvchilar
oldida turgan eng muhim vazifalardan biridir.
Shunday qilib, …. Gap nima bo'lishidan qat'iy nazar, bu haqda yozing.
O'qituvchi-psixolog ishida maktabgacha yoshdagi bolalarning kommunikativ
qobiliyatlarini rivojlantirish uchun maktabgacha ta'lim muassasasi o'qituvchi-
psixologining ishida maktabgacha yoshdagi bolalarda kommunikativ qobiliyatlarni
rivojlantirish bo'yicha tuzatish-psixologik ishning to'rtta to'ldiruvchi va o'zaro
bog'liq yo'nalishi mavjud. : 1) o'yin faoliyatini rivojlantirish uchun nodirektiv shaxs;
2) kognitiv sohani direktiv individual tuzatish; 3) kognitiv va o'yin faoliyatini
rivojlantirish va "talabaning pozitsiyasi" uchun aralash shaxs; 4) o'zaro ta'sir va
guruhda ishlash qobiliyatini rivojlantirish uchun aralash guruh.
Ushbu sohalarning har biri amalda mustaqil birlik sifatida, shuningdek,
boshqalar bilan birgalikda amalga oshirilishi kerak.
|