O'zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi

|
O'zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi
|
bet | 1/3 | Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 205,19 Kb. | | #267106 |
Bog'liq ziyovuddin metrologiya mustaqil ish
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
KOMPYUTER INJINIRINGI FAKULTETI
Metrologiya standartlashtirish va sertifikatlashtirish
Mustaqil ish №1
Mavzu: O’lchov xatoliklari, ularning yuzaga kelishi va xatolik turlari
Guruh: 240-21
Bajardi: Bekmuratov Ziyovuddin
Tekshirdi: Raxmonova Gulnora
Toshkent 2023
Mavzu: O’lchov xatoliklari, ularning yuzaga kelishi va xatolik turlari
Reja.
Kirish:
Asosiy qism:
1. O‘lchash xatoliklarining klassifikatsiyasi.
2. O‘lchash xatoliklarining klassifikatsiyasi
3. Muntazam xatoliklarni bartaraf etish.
Xulosa:
Foydalanilgan adabiyotlar.
O‘lchash xatoliklari quyidagicha klassifikatsiyalanadi:
Xatoliklar namoyon bo‘lishi xarakteriga ko‘ra (muntazam, tasodifiy va qo‘pol xatoliklar);
Sonli ifodalanish usuliga ko‘ra (absolyut, nisbiy va keltirilgan xatoliklar);
Kirish kattaligining vaqt bo‘yicha o‘zgarish xarakteriga ko‘ra (statik va dinamik);
O‘lchanayotgan kattalikka bog‘liqligiga ko‘ra (additiv va mul’tiplikativ);
Atrof-muhit parametrlarining ta’siriga ko‘ra (asosiy va qo‘shimcha).
Statik xatoliklar quyidagi manbalar orqali sodir bo‘ladi: ekalogik va tavsiflash xatoliklari. Statik xatoliklar: yuqori va quyi chegaralarga bo‘linishi aniq o‘lchashni beradi. Sanash xatoligi esa paralaks, interpolyatsiyalarga olib keladi. Bu xatolik o‘zaro bog‘liqligi bo‘lmagan xolatlarda o‘lchashlar tuzilishi, chegarasida o‘tkaziladi. Bu xatoliklarni yo‘qotish yoki kamaytirish usullari qo‘llash mumkin.
Parallaks oqibatidagi xatoliklarning ko‘rsatkich orqasiga oyna qo‘yib sanash yoki bu turdagi xatolik sodir bo‘lishini intikator amalda yo‘qotadi. Interpolyatsiya xatoligini ko‘rsatkich atrofida mashtabli lupa yordamida optik rezalyutsiyani oshirish hisobiga amalga oshirish mumkin.
Raqamli sanash qurilmalarni favqulotda oshib borishi , aniq ko‘rsatkich yozib olish imkonini beradi va subyekttiv xatoliklarning kuzatuvchi tomonidan bajariladi.
Ammo bir usul mavjudki, “ + ” “ - ” xatoliklar chegaralarida uning samaradorligi raqamli sanash qurilmalarida kamaytirish, to‘liq spektrni qondirish, ko‘p miqdordagi pulslar da muvofiqligi, bunda bitta puls qiymati unchalik sezirarli bo‘lmaydi, ammo, raqamli sanash qurilmalari har pulsni sanash imkoniyatiga ega bo‘lib , boshlang‘ich va oxirgi puls orasida 1 puls xisobga olinmasligi ham mumkin, bu esa hatolikka olib keladi.
Muntazam xatolik deyilganda, faqat bitta kattalikni qayta-qayta o‘lchaganda o‘zgarmas bo‘lib qoladigan yoki biror qonun bo‘yicha o‘zgaradigan o‘lchash xatoligi tushuniladi. Ular aniq qiymat va ishoraga ega bo‘ladi, ularni tuzatmalar kiritish yo‘li bilan yo‘qotish mumkin.
Tasodifiy xatolik deyilganda, faqat, bitta kattalikni qayta-qayta o‘lchash mobaynida tasodifiy o‘zgaruvchi o‘lchash xatoligi tushuniladi. Bu xatolik borligini faqat bitta kattalikni bir xil sinchkovlik bilan qayta-qayta o‘lchangandagina sezish mumkin. O‘lchashning qo‘pol xatoligi deyilganda, berilgan shartlar bajarilganda kutilgan natijadan tubdan farq qiladigan o‘lchash xatoligi tushuniladi.
Agar xatolik o‘lchanayotgan kattalikning o‘lchov birliklarda ifodalangan bo‘lsa, bunday xatolik absolyut yoki mutlaq xatolik deyiladi.
ΔA=A o‘lch – Axaq.
Amalda o‘lchashning nisbiy xatoligidan ko‘p foydalaniladi. Nisbiy xatolik-absolyut xatolikning o‘lchanayotgan kattalikning haqiqiy qiymatiga nisbatidir.
Amalda keltirilgan xatolik deb, nomlangan, ya’ni absolyut xatolikning asbobning o‘lchash chegarasiga bo‘lgan nisbatidan foydalaniladi. Xatolik qiymati o‘lchash asbobi aniqligini, demak, o‘lchash natijasini ham xarakterlaydi
Keltirilgan xatolik asbobning aniqlik klassini Ka xarakterlaydi.
O‘lchanayotgan kattalikka bog‘liqligi hisobga olingan holda xatoliklar additiv (absolyut) xatolik va mul’tiplikativ xatoliklarga ajratiladi.
Additiv xatolik o‘lchanayotgan kattalikka bog‘liq emas, mul’tiplikativ xatolik esa o‘lchangan kattalikka proportsionaldir.
Additiv xatolik “0” ning xatoligi, mul’tiplikativ xatolik esa sezgirlik xatosi deb aytiladi. Amalda o‘lchash vositasi ikkala xatolikni o‘z ichiga oladi.
Atrof-muhit parametrlarining ta’siriga ko‘ra xatoliklari:
asosiy xatoliklar: Harorat, bosim, namlik;
qo‘shimcha xatoliklar: harorat, ta’minlash kuchlanishi, elektr tarmoq kuchlanishi va xalaqitlar, magnit maydoni kuchlanganligi, atmosfera bosimi, havoning nisbiy namligi.
|
| |