Eritmаlаr vа ulаrning hоsil bo`lish jаrаyоnlаri. Gаzlаr, kristаllаrni suyuqliklаrdа eruvchаnligi vа uning mоddа tаbiаtigа, hаrоrаtgа, bоsimgа bоg`liqligi

|
Eritmаlаr vа ulаrning hоsil bo`lish jаrаyоnlаri. Gаzlаr, kristаllаrni suyuqliklаrdа eruvchаnligi vа uning mоddа tаbiаtigа, hаrоrаtgа, bоsimgа bоg`liqligi
|
bet | 8/57 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #243160 |
Bog'liq 3-MA’RUZAEritmаlаr vа ulаrning hоsil bo`lish jаrаyоnlаri. Gаzlаr, kristаllаrni suyuqliklаrdа eruvchаnligi vа uning mоddа tаbiаtigа, hаrоrаtgа, bоsimgа bоg`liqligi.
Eruvchanlik. Turli moddalarning bir erituvchining o’zida eruvchanligi turlicha bo’ladi. 31-rasmda ko’rsatilgan egri chiziqlardan ko’rinib turibdiki, ko’pchilik tuzlarning eruvchanligi temperatura ko’tarilishi bilan ancha ortadi.
NaCl ning eruvchanligi temperatura ko’tarilishi bilan deyarli o’zgarmaydi. Ba’zi moddalarning masalan, Ca(OH)2 ning eruvchanligi temperatura ko’tarilishi bilan hatto kamayadi.
31-rasm. Ba’zi tuzlarning eruvchanlik egri chiziqlari
Natriy sulfatning eruvchanlik egri chizig’idan (33-rasm) kristallogidrat Na2SO4 · 10H2O ning eruvchanlik temperatura ko’tarilishi bilan tez ortishi ko’rinib turibdi, 32ºC da egri chiziq sinadi, ya’ni bunda kristallogidrat suvsiz
32-rasm. Ca(OH)2 ning eruvchanlik egri chiziqlari
|
33-rasm. Na2 SO4 ning eruvchanlik egri chiziqlari
|
Na2SO4 ga aylanadi. Bu tuzning eruvchanligi temperatura ko’tarilishi bilan ortadi emas balki birmuncha kamayadi. Ko’pchilik qattiq moddalarning eruvchanligi temperatura ko’tarilishi bilan ortadi, shuning uchun to’yingan eritmaning temperaturasi pasayganda erigan modda cho’kmaga tushadi, ya’ni kristallanish sodir bo’ladi. biroq ba’zi moddalarning, masalan, natriy sulfatning to’yingan eritmasi ehtimollik bilan va sekin sovitilsa erigan moddaning ortiqchasi ajralib chiqmaydi. Bunda 3ta to’yingan eritma, ya’ni tarkibida ayni temperaturada eruvchanligigaqaraganda ko’p erigan modda bor eritma hosil bo’ladi. O’ta to’yingan eritmaga shu eritmada erigan moddaning kristallchasi yoki shunga o’xshash kristall formadagi boshqa modda kristallchasi solinsa, erigan moddaning barcha ortiqchasi tezda ajralib chiqadi; o’ta to’yingan eritma to’yingan eritmaga aylanadi.
Gazlarning suvda eruvchanligi har xildir. Ba’zi gazlar, masalan, vodorod va azot juda oz eriydi: vodorod xlorid va ammiak ancha yaxshi eriydi.
34-rasm. Gazlar eruvchanligining temperaturaga bog’liqligi
Gazlarning eruvchanligi temperaturaning pasayishi bilan ortadi (34-rasm). Suyuqliklar qaynatilganda undan erigan gazlar deyarli batamom chiqib ketishiga sabab ana shudir. Gazning suyuqlikda eruvchanligi suyuqlik ustidagi gazning bosimiga bog’liq.
Bu bog’liqlikni J.Genri (1755-1836) qonuni bilan ifodalanadi: gazning massa birliklarida ifodalangan eruvchanligi, o’zgarmas temperaturada suyuqlik ustidagi gazning bosimiga to’g’ri proporsionaldir. 1907 yilda J.Dalton ko’rsatib berganidek, agar gazlar aralashmasi eritilayotgan bo’lsa aralashma tarkibidagi har qaysi gaz o’zning porsial bosimiga proporsional ravishda, ya’ni gazlar aralashmasidagi umumiy bosimning ushbu gaz hissasiga to’g’ri keladigan qismida eriydi. Masalan, 100 sm3 suvda 20ºC temperaturada ham 760 mm simob ustuni bosimida (101325 N/m2) 3,1 sm3 kislorod eriydi. Agar xuddi shunday sharoitda havo eritilsa, havodagi kislorod miqdori havo hajmining 1/5 qismini tashkil qilganligi sababli, 100 sm3 da 0,62 sm3 kislorod eriydi, chunki kislorodning havodagi parsial bosimi normal bosimning 0,2 qismiga teng. Tabiiy suvlar tarkibida karbonat angidrid konsentratsiyasining oz bo’lishi ham uning havodagi parsial bosimi kichikligidandir.
Suvda faqat qattiq moddalar va gazgina emas, balki ko’pgina suyuqliklar ham eriydi. Bulardan ba’zilari, masalan, spirt, glitserin, vodorod peroksid suv bilan har qanday nisbatda aralashadi, boshqalari masalan, efir suvda faqat ma’lum chegaragacha eriydi, bunda temperaturaning ko’tarilishi bilan suyuqliklarning bir-birida eruvchanligi, odatda, ortadi. Agar biror modda biri-biriga tegib turgan ammo o’zaro aralashmaydigan ikkita erituvchida eritilsa, bu moddaning har ikkala erituvchidagi konsentratsiyalarining nisbati o’zgarmas miqdor bo’ladi; bu nisbat erigan moddaning miqdoriga hamda konsentratsiyasiga bog’liq emas (taqsimlanish qonuni).
bunda, C1-bir erituvchida erigan moddaning konsentratsiyasi; C2-ayni moddaning boshqa erituvchidagi konsentratsiyasi; R-ayni temperatura uchun o’zgarmas son bo’lib, taqsimlanish koeffisiyenti deyiladi. misol tariqasida yodning suv bilan uglerod sulfid orasida tarqalishini ko’rib chiqamiz.
Yod uglerod sulfidda yaxshi eriydi, suvda oz eriydi. Yodning uglerod sulfiddagi konsentratsiyasining suvdagi konsentratsiyasiga nisbati erigan yodning umumiy miqdori turlicha bo’lgan ham doimiyliligicha qoladi. Bunga atetonning benzol bilan suv orasida taqsimlanishi ham misol bo’la oladi. Ateton bu ikkita erituvchida baravar tarqalishi aniqlangan; shu bilan bigra, atetonning ikkala qatlamlaridagi konsentratsiyasining nisbati eritmaga yana atseron qo’shilganda ham o’zgarmaydi.
Tеmpеrаturа uzgаrishi bilаn efirning suvdа eruvchаnligi оrtаdi. Bu kuyidаgi jаdvаldаn аnik kurinаdi.
Tеmpеrаturа ,S°
|
0
|
10
|
20
|
30
|
40
|
Efirning suv kаtlаmidаgi mikdоri
|
11,8
|
8,9
|
6,6
|
5,1
|
4,7
|
Suvning efir kаtlаmidаgi mikdоri
|
0,9
|
1,1
|
1,2
|
1,3
|
1,5
|
Bir-biridа mа`lum mikdоrdа eriydigаn mоddаlаr tеmpеrаturа оrtishi bilаn chеksiz eruvchаn mоddаlаrgа аylаnаdi. Bungа suv-fеnоl sistеmаsi misоl bulа оlаdi. Suv-fеnоl sistеmаdа tеmpеrаturа 66 S° gа kutаrilgungа kаdаr sistеmа gеtеrоgеn, ya`ni ikki fаzаdаn ibоrаt ( pаst-ki kаtlаm- suvning fеnоldаgi eritmаsi, yukоri kаtlаm fеnоlning suv-dаgi eritmаsi ) bulаdi. Tеmpеrаturа 66 S° bulgаndа sistеmа uzаrо bir-biridа chеksiz eriydigаn gоmоgеn sistеmаgа utаdi
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Eritmаlаr vа ulаrning hоsil bo`lish jаrаyоnlаri. Gаzlаr, kristаllаrni suyuqliklаrdа eruvchаnligi vа uning mоddа tаbiаtigа, hаrоrаtgа, bоsimgа bоg`liqligi
|