nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
O’rnatish usuli bo’yicha - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

|
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлигиBog'liq 10.-S.K.GanievT.A.Kuchkarov.TarmoqxavfsizligiMobiltarmoqxavfsizligiO’rnatish usuli bo’yicha:
pulli va bepul.
Kontent
turi
bo’yicha:
ko’ngil
ocharli
(multimediali),
kommunikatsiyali, navigatsiyali, ma’lumot beradigan va tatbiqiy.
Ishlab chiqarish usuli bo’yicha:
nativ ilovalar, mobil saytlar/veb-
ilovalar, gibrid ilovalar.
Nativ ilovalar (Native Apps) –
o’rnatilishini talab etuvchi ilovalar.
Bunday ilovalardan smartfon ekranida ikonkalar orqali foydalanish
mumkin. Ular ilovalar magazini (Google Play yoki App Store) orqali
o’rnatiladi va muayyan platforma uchun ishlab chiqarilib qurilmalarning
(fotokakmera, GPS, akselerometr, kompas, va h.) barcha funksiyalaridan
foydalanadi. Bunday ilovalar bildirish xatini jo’natish tizimidan
foydalanishlari mumkin va avtonom rejimda (Internetdan foydalanmay)
ishlashlari mumkin. Bu ilovalarning, resurslarning katta hajmini talab
qiluvchi turi, ammo taklif etilgan
muayyan
operatsion tizim
imkoniyatlaridan maksimal foydalanishga imkon beradi. Nativ ilovalar
funksionallik va ishlash tezligi bo’yicha mobil ilovalarning boshqa
turlaridan afzal hisoblanadi.
Mobil saytlar/web-ilovalar
eng ko’p tarqalgan bo’lib, birmuncha
nativ ilovalarga o’xshash mini saytlardan iborat. Ular HTML5 va Java
Script
tillarida
yozilgan
va
brauzer
orqali
ishga
tushiriladi.
Foydalanuvchilar ulardan, ixtiyoriy
web
-saytdan qanday foydalanishsa,
shunday foydalanadilar. Web-ilovalar kam pul sarfi va qisqa muddat
evaziga katta natijalarga erishishga imkon beradi. Mobil saytning yana bir
afzalligi – uning universalligi, ya’ni barcha operatsion tizimlarda
ishlatilishi mumkin.
Gibrid ilovalar
qisman nativ, qisman veb-ilovalardan iborat. Nativ
ilovalarga o’xshab, ular ilovalar magazinida joylashgan va qurilmaning
ko’pgina funksiyalaridan foydalana oladilar. Web-ilovalarga o’xshab, ular
HTML ga asoslanadilar, brauzer esa ilovada o’rnatilgan bo’ladi.
|
| |
-§. MATLAB interfeysi haqida ma’lumotlar va yo’riqnoma

188
Model
– Simulink modelini yaratish uchun bo’sh oyna
ochish;
GUI
–
Foydalanuvchining grafik interfeysini elementlarini qayta ishlash oynasini
ochish;
Open
–
Fayllarni yuklash oynasini ochish;
Close Command Wiindows
–
Buyruq rejimida ishlash oynasini yopish;
Import Data
– Fayllar ma’lumotlarini import oynasini
ochish;
Save Workspace As - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi

189
Select All –
Barcha bo’imlarni belgilash;
Delete
– Belgilangan ob’ektni yuqotish;
Find ...
–
Qidirsh oynasini ochish;
Clear Command Windows –
Buyruq oynasini tozalash;
Clear Command History –
Buyruqlar tarixi oynasini tozalash;
Clear Workspace –
Ishchi soha brauzer oynasini tozalash;
7.1.5-rasm.
View menyusining buyruqlari
Security technique - S. K. Ganiyev

Texnik razvedka
- texnik vositalar
yordamida axborotni
yig‘ish va tahlillash yo‘li bilan ma’lumotlarni olish.
Technical intelligence
- obtain information through the col
lection and analysis of information by technical means.
Тип доступа
- сущность права доступа к определенному
устройству,
программе, файлу и т.д. (обычно read, write,
execute, append, modify, delete).
Foydalanish turi
- ma’lum qurilmadan, dasturdan,
fayldan va
h. foydalanish huquqining ma’nosi (odatda read, write, execute,
append, modify, delete).
Access type
- essence of the right of access to a particular
device,
programs, files, etc. (usually read, write, execute, append,
modify, delete).
Угроза (безопасности информации)
- совокупность усло
вий и факторов, создающих потенциальную или реально су
ществующую опасность нарушения безопасности информации.
Tahdid (axborot xavfsizligiga tahdid)
-
axborot xavfsizligini
buzuvchi potensial yoki real mavjud xavfni tug‘diruvchi sharoitlar
va omillar majmui.
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги - bet 39

99
chiqaruvchilarining simsiz tarmoqlari uskunalarining qo’shilishiga jiddiy
ta’sir ko’rsatishi mumkin.
Mijozning, uning MAC-adresi bo’yicha autentifikatsiyasi.
Begona
foydalanuvchilarning foydalanishlari ehtimolligini kamaytirish uchun,
ochiq autentifikatsiyaga qo’shimcha ravishda, mijozning MAC-adresi
bo’yicha autentifikatsiyasi ishlatiladi (8.3-rasm).
8.3-rasm. Mijozning, uning MAC-adresi bo’yicha autentifikatsiyasi
MAC-adres bo’yicha autentifikatsiyalashda mijozning MAC-adresi
foydalanish nuqtalarining MAC-jadvaliga kiritilgan mijozlarning ruxsat
etilgan (yoki taqiqlangan) ro’yxati bilan yoki autentifikatsiyaning tashqi
serveri yordamida taqqoslash ro’y beradi.
MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR VA MUAMMOLI VAZIYATLAR!

192
Arifmetik va mantiqiy amallar quyidagicha tasvirlanadi:
Arifmetik amallar
№
Funksiya Belgilanishi
(Sintaksisi)
1
Qo’shish +
(М1+М2)
2
Ayirish
-
(М1-М2)
3
Matritsali ko’paytirish *
(М1*М2)
4
Massivlarning elementlari bo’yicha ko’paytirish
.*
(М1.*М2)
5
Matritsani darajaga ko’tarish
^
(М1^
х
)
6
Massivlarning elementlari bo’yicha darajaga ko’tarish
.^
(М1.^
х
)
7
Matritsani chapdan o’ngga bo’lish /
(М1 / М2)
8
Massivlarning elementlari bo’yicha chapdan o’ngga
(М1 ./ М2)
bo’lish . /
9
Matritsani o’ngdan chapga bo’lish \
(М1 \ М2)
10
Massivlarning elementlari bo’yicha o’ngdan chapga
(М1 .\ М2)
bo’lish . \
Matematik ifodalarda operatorlarni bajarish aniq bir qoidaga ega. MATLAB
tizimida mantiqiy operatorlar arifmetik amallarga nisbatan yuqori turadi, darajaga
ko’tarish esa ko’paytirish va bo’lish amallaridan yuqori, shu bilan bir qatorda
ko’paytirish va bo’lish qo’shish va ayirishga nisbatan yuqori mavqega ega.
Munosabatlar operatori vektor yoki matritsa, ikkita qiymatni taqqoslash uchun
xizmat qiladi. Taqqoslash belgilari quyidagi jadvalda keltirilgan mantiqiy amalllarni
quydagicha tasvirlash mumkin:
Axborot asri mafkurasining asosiy jihatlari

|
Axborot asri mafkurasining asosiy jihatlariBog'liq F.Mo’minov, Sh.Barotov va boshq. Ochiq axborot tizimlarida axborot-psixologik xavfsizlik. Darslik.2. Axborot asri mafkurasining asosiy jihatlari
Axborot sohasining tez sur’atlar bilan o’sishi, uni avtomatlashtirish usullarining
shiddat bilan rivojlantirilishi kompyuterlarning yaratilishiga va kishilik hayotining turli
sohalarini kompyuterlashtirishga olib keldi. Bu esa, o’z navbatida, bugungi kunda
g’oyatda tezkorlik bilan o’sib borayotgan “axborotlashgan jamiyat“ yoki “axborot
jamiyati” nazariyasini maydonga keltirdi.
Kompyuterlashtirilgan dunyo, yalpi axborotlashtirilgan global tizimning vujudga
kelishi millatlar, xalqlar va butun insoniyat taqdirini bir-biriga bog’lab qo’ydi. Shu bilan
birga axborot olish, uni ishlash, saqlash va tarqatish texnologiyasining tasavvur qilib
bo’lmaydigan darajadagi taraqqiyot sur’atlari jiddiy tashvishlar tug’dirmoqda. Chunki
hozirgi zamon kompyuterlari eng so’nggi avlodining har biri protsessorida 80-100
million tranzistor bo’lib, har soniyada ikki milliardgacha vazifani bajara oladi. Axborot
texnologiyasining ana shunday mo’’jizasi tufayli xohlagan kishi Er yuzining istalgan
nuqtasidagi odam bilan soniyalarda aloqa o’rnatishi, muammoni lahzalarda hal etishi
mumkin. Ana shu holatning o’zi inson faoliyatini, tafakkur tarzini, axloqiy me’yorlarini,
olamga munosabatlarini, yaxlit olganda esa yangi yuz yillikdagi insoniyat hayoti va
taqdirini ma’lum bir mafkura yordamida ifoda etadi. Boshqacha aytganda, XXI asr
tsivilizatsiyasi ma’lum darajada axborot xuruji, jumladan, axborot-psixologik urushi
qiyofasida namoyon etmoqda.
Insoniyatning kelajakdagi taqdiri va istiqboli xususida o’ylar ekanmiz, axborot
texnologiyasining mohiyati, taraqqiyoti, inson va insoniyat hayotiga ta’sir o’tkazishi
kabi omillarni hamda bugungi kun mafkurasini chuqur o’rganishimiz lozim bo’ladi. Bu
omillar quyidagilarda ko’rinadi:
Birinchidan, inson faoliyatini maqsadga muvofiq tarzda amalga oshirish,
yo’naltirish, umumiy manfaat atrofida birlashtirish, jamoa va jamiyat ishiga daxldorlik
tuyg’usini shakllantirish, insoniyat hayotini saqlashda mas’ullik, unga taqdirdoshlik
hissini shakllantirish.
|
| |
Birinchidan - Очиқ ахборот тизимларида ахборот психологик хавфсизлик

91
nuqtai nazaridan jahon madaniyatiga intilishi orqali uning eng samarali, ijobiy
jihatlarini qabul qilib, salbiy tomonlarini qabul qilishdan saqlanish kabi o’ta nozik, katta
milliy madaniyatni, ma’rifatni va, tabiiy ravishda, axloqni taqozo etadi.
Ikkinchidan, esdan chiqarmaslik zarurki, katta xalqlar madaniyati kichik xalqlar
madaniyatini yutib yuborishi mumkin. Ularga kuchli mafkuraviy ta’sir o’tkazib, o’ziga
xosligini, milliy xususiyatlarini, qadriyatga aylangan urf-odatlar va an’analarini ma’lum
darajada poymol etmoqda.
Uchinchidan, kichik xalqlar, jumladan, rivojlanish yo’liga chiqayotgan
mamlakatlar jahon taraqqiyotidan orqada qolmaslik uchun uning yutuqlarini
o’zlashtirish yo’lidan borishi tabiiy. O’z-o’zidan bunday xalqlarda jahon madaniyatiga
intilish hissi kuchli bo’ladi. U qondirilishi qiyin bo’lgan ehtiyojga aylanadi. Jahon
tamadduni yutuqlariga ko’r-ko’rona yondashish oqibatida esa milliy o’ziga xoslik boy
berilib, madaniy-ma’rifiy inqirozga yuz tutilishi mumkin. Bugungi kunda bu juda
muhim muammoga aylangan. Bunday holatni bir necha shakllarda ko’rsa bo’ladi:
Siyosiy sohada: Urush va tinchlik muammosi doimiy va hamisha dolzarb
masalalardan bo’lib kelgan. Dunyoni termoyadro xavfidan qutqarish, xalqlar va
davlatlar o’rtasida mo’’tadil siyosiy-mafkuraviy iqlimni vujudga keltirish, diniy
ekstremizm, fanatizm, xalqaro terrorizmga qarshi kurashish, narkotik moddalar
tarqalishiga chek qo’yish singari global muammolarni hal etishda, mintaqaviy
mojarolarni bartaraf qilishda yuksak siyosiy madaniyat, urush madaniyatsizligidan
tinchlik madaniyatiga o’tish jarayonida o’ziga xos munozaralar va muzokaralar
ma’naviyatini yo’lga qo’yish XXI asrning og’riqli nuqtalaridan hisoblanadi. Ushbu
global masalalar yuzasidan gapirar ekan, Prezident I.A.Karimov mustaqilligimizning
ikkinchi yilidayoq BMTning 48-sessiyasida so’zlagan nutqida “Dunyo mojarolarini hal
etishda sharqona munosabatlar ilmini egallash zarur”
1
degan fikrni bildirgan edi. Bu
bilan notiq buyuk davlatchilik shovinizmi, katta davlatlarning kichik davlatlarga tazyiqi,
zo’ravonlik illatlariga barham berish, dunyo muammolarini hal etishda va jahon
ijtimoiy-siyosiy jarayonlarini yaxshilik sari burishda muzokaralar yo’lini tanlash, har
qanday mojaroli masalalarni aql-idrok, yuksak siyosiy tafakkur va ma’naviyat orqali hal
etish zarurligini ko’rsatgan edi. Bu bilan O’zbekiston davlati rahbari siyosiy maydonda
mamlakatimizning sharqona axloq, odob va munosabatlar madaniyati orqali o’z siyosiy
madaniyatini namoyon etgan edi.
Diniy sohada. Jahon dinlarining o’zaro integratsiyasi o’z aqidalari, diniy qoidalari
va huquqiy me’yorlari doirasida faoliyat yuritgan holda, dunyoviy masalalar echimini
topishga umuminsoniy qadriyatlar orqali yondashishni taqozo etadi. Dinlarning bir-
birini inkor etishi, kamsitishi, bir dinning boshqa bir din ustidan hukmronlik qilishi
singari illatlarga barham berishni, masalaga diniy qarashlar va e’tiqodlar turlicha
bo’lgani bilan Alloh yagona ekanligi tamoyilidan kelib chiqib yondashishni talab qiladi.
Ilovaning joylashgan joyi bo’yicha

88
chiqarilishi tufayli sodir bo’ladi. Shuning uchun,
ishlab chiqaruvchilar va
foydalanuvchilar mobil qurilmalarning eng ko’p tarqalgan zaifliklari va
ular bilan doimiy kurashishning eng mukammal usullarini bilishlari muhim
hisoblanadi.
Quyida mobil ilovalar va qurilmalar moyil 10 ta asosiy zaifliklar va
ulardan himoyalanish choralari bo’yicha takliflar bayon etilgan.
1. Arxitekturaviy cheklashlarni chetlab o’tish
(Improper Platform Usage).
Zaifliklarning ushbu kategoriyasi operatsion tizim (platforma) va
platforma xavfsizligini boshqarishni nazoratlash tizimida o’rnatilgan
cheklashlarni chetlab o’tishning o’ziga xos xususiyatlaridan foydalanadi.
Ushbu zaiflik Android va iOS platformalariga va boshqa mobil operatsion
tizimlarga xos.
Takliflar.
Mobil ilovaning server qismida dasturiy kodni qurishning
va konfiguratsiyalashning xavfsiz usullaridan foydalanish lozim. Xususan,
API-interfeys uni chaqiruvchi shaxsning identifikatsiyasini
va vakolatini
ishonarli tekshirishi lozim.
2. Ma’lumotlarni xavfli saqlash (Insecure Data Storage).
Ishlab chiqaruvchilar jamoasi, foydalanuvchilar yoki zararli kod
konfidensial axborot saqlanuvchi mobil qurilmalarning fayl tizimidan
foydalana olmaydilar deb hisoblaydilar. Ammo, fayl tizimini chetlab o’tish
va unga suqilib kirishning ko’pgina usullari mavjud:
- ilova yaratuvchi fayllar uchun foydalanish huquqlarini noto’g’ri
belgilash. Testlash bosqichida (ishlab chiqaruvchilar)
foydalanish
huquqlarini ko’pincha belgilaydilar va ularni dasturiy mahsulotni yakuniy
chiqarishda tahrirlashni unutadilar. Natijada niyati buzuqlarda ruhsatsiz
foydalanishga imkoniyat paydo bo’ladi;
- SD-kartada muhim ma’lumotlarni saqlash. Foydalanuvchilar
ko’pincha muhim ma’lumotlarni SD-kartada saqlaydilar. Bunday
ma’lumotlardan barcha ilovalar foydalanishlari mumkinligini unutadilar;
- jurnallashtirish. Jurnallar mobil operatsion tizimda sodir bo’ladigan
barcha hodisalar xususidagi yozuvlarni ro’yxatga oluvchi fayllardan iborat.
Android da har qanday ilova o’rnatilishida jurnallarni o’qish
huquqini
talab etishi mumkin. Foydalanuvchilarning ko’pchiligi bunga e’tibor
bermaydilar. Xavflilik shundan iboratki, foydalanuvchi tomonidan
jurnallarni o’qish huquqini olgan har qanday o’rnatiluvchi ilova barcha
axborotni o’qish huquqini oladi. Ko’pincha
jurnallarga shifrlanmagan
sozlash axboroti va shaxsiy ma’lumotlar tushib qoladi;
89
- superfoydalanuvchi (ma’mur) huquqlarini olish. Smartfon
foydalanuvchilari, begona ilovalarni o’rnatish imkoniyatini ta’minlash
maqsadida, ko’pincha qurilmaning fayl tizimidan to’laqonli foydalanishga
intiladilar. Apple kompaniyasining mobil qurilmalarida ushbu muolaja Jail
Break,
Android-cmartfonlarda
esa
Root-huquqlarni
(yoki
superfoydalanuvchi huquqlarini) olish deb ataladi. Ta’kidlash lozimki, Jail
Break root oddiy opsiya bo’lmay, qurilmaning barcha xavfsizlik tizimining
komprometatsiyasi hisoblanadi.
Undan tashqari quyidagi grafik oyna interfeysidan foydalanish mumkin

Undan tashqari quyidagi grafik oyna interfeysidan foydalanish mumkin: -Copy Figure – grafikni buferga nusxalash;
-Copy Options- grafik parametrlarni nusxalash;
-Figure Properties- grafik xossalari oynasini chiqarish;
-Axes Properties- grafik o’qlari xossalari oynasini chiqarish;
-Current Object Properties – joriy ob’ekt xossalari oynasini chiqarish.
Foydalanish uchun zarur bo’lgan Tools mexanizmlar menyusi quyidagilardan iborat:
-
Edit Plot-grafikni tahrirlash; -Zoom In-grafik masshtabni kattalashtirish; -Zoom Out-grafik masshtabini kichiklashtirish; Rotate 3D-fazoda (uch o’lchovli) grafikni burish(aylantirish);
Basic -Fitting-appraksimatsiya qilish;
-Data-grafik nuqtalari uchun statistik ma’lumotlarni olish;
249
-Rectangle(to’g’ri to’rtburchak)
-to’g’ri to’rtburchaklarni yaratuvchi ob’ekt;
-Surface(sirt)-sirtni yaratuvchi ob’ekt;
-Text(matn)-tekstli yozuvlarni yaratuvchi ob’ekt;
-Light(yorug’lik)-yorug’lik effektini yaratuvchi ob’ekt.
Obektlar o’zaro bog’langandir va qandaydir grafik effektini hosil qilish uchun
bir-biriga murojat qilishi mumkin.
Koordinata o’qlarini yaratish va boshqarish uchun quyidagi komandalar ishlatiladi: -axes-koordinata o’qlarini yaratuvchi komanda;
-box(quti)-rasmni atrofida to’rtburchak qurish
komandasi; -cla-axes qurishlarni olib tashlash;
-hold-koordinata o’qlarini saqlab turish;
-ishold-hold statusini tekshirish(1 ga teng agar hold ishlayotgan bo’lsa, aks holda
0 ga teng).
Diskriptor grafikasi ob’ektini qo’llashga misol:(0,1), (2,4) va (5,-1) nuqtalardan
o’tuvchi chiziq grafigi qurish talab qilinsin. Buning uchun line ob’ektidan
foydalanamiz. Bu ob’ekt xuddi shu nomdagi quyidagi grafik komandasi bilan
quriladi:
line([0 2 5],[1 4 -1],'color','blue') 11.2.1 - rasm.
250
Line komandasining xususiyatlari shundan iboratki, unda grafik qurishning
barcha shartlari ochiq holda ko’rsatilgan bo’ladi. Bular yuqoridagi misolda konkret
nuqtalar koordinatalari, rang parametrlari, color va rangning o’zi “blue”.
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi - bet 60

7.1.6-rasm Debug menyusining vazifasi MATLAB
oynasining ko’rinishlarini
o’zgartirishdan iborat.
190
7.1.7-rasm. Window menyusining buyruqlari
Window menyusi oynalarni yopish, ishchi oynaga o’tish vazifasini
bajaradi.
7.1.8-rasm. Help menyusining buyruqlari
Help menyusining vazifasi menyu bandidagi buyruqlar haqida matnli
ma’lumotlarni ekranda hosil qilishdan iborat.
MATLABda satrli tahrirlash buyruqlari Tugmalar majmuasi Vazifasi →
yoki Ctrl+B Kursorni o’ngga bir simvol siljitish
←
yoki Ctrl+F Kursorni chapga bir simvol siljitish
Ctrl+ → va yoki Ctrl+R
Kursorni o’ngga bir so’z siljitish
Ctrl+ ← va yoki Ctrl+L
Kursorni chapga bir so’z siljitish
Home yoki Ctrl+A
Kursorni satr boshiga siljitish
End yoki Ctrl+E
Kursorni satr oxiriga siljitish
↑ va ↓ yoki Ctrl+P va Ctrl+N Kursorni satrga qo’yish uchun buyruqni yuqoriga
yoki quyiga saxifalash
191
Del yoki Ctrl+D
Kursordan o’ng tomondagi belgini o’chirish
←yoki Ctrl+H
Kursordan chap tomondagi belgini o’chirish
Ctrl+K
Satr oxirigacha o’chirish
Esc
Kiritish satrini tozalash
Ins
Qo’yish rejimini o’chirish yoki ishga tushirish
PgUp
Sahifani yuqoriga varaqlash
PgDn
Sahifani quyiga varaqlash
-variant - 3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan...

|
3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan foydalanish usullarini o’rganish (4 soat). Ishning maqsadi
|
bet | 5/6 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 68 Kb. | | #130348 |
Bog'liq 3,4-laboratoriya ishi18-variant
Лекториум platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Algoritmlash asoslari” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
19-variant
Coursera platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Python dasturlash tili” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
20-variant
Udemy platformalari va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Zamonaviy ta’lim texnologiyalari” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
21-variant
EdX platformalari va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Xizmat ko‘rsatish dasturlari” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
22-variant
Khan Academy platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Operatsion tizimlar” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan foydalanish usullarini o’rganish (4 soat). Ishning maqsadi
|
-variant - 3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan...

|
3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan foydalanish usullarini o’rganish (4 soat). Ishning maqsadi
|
bet | 4/6 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 68 Kb. | | #130348 |
Bog'liq 3,4-laboratoriya ishi13-variant
Coursera platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“3D grafik muharrirlar va ularning imkoniyatlari” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
14-variant
Udemy platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“LMS asosida masofaviy ta’lim olish.Google Classroom platformasi” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
15-variant
EdX platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“MOOC asosida masofaviy ta’lim olish” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
16-variant
Khan Academy platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Kompyuterning mantiqiy ishlash prinsiplari” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
17-variant
Udacity platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Kompyuterda masalalarni loyihalashtirish va modellashtirish” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
O‘z akkauntingiz bilan Google tizimiga kiring va Google Classroom platformasiga o‘ting O’zingizga tegishli mavzu bo’yicha kurs yarating.Kursga Google Docsda yaratilgan matnli, jadvalli, taqdimot va nazorat savollarini yuklang.Kursingizni kodini yozib oling.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan foydalanish usullarini o’rganish (4 soat). Ishning maqsadi
|
-variant - 3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan...

|
3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan foydalanish usullarini o’rganish (4 soat). Ishning maqsadi
|
bet | 3/6 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 68 Kb. | | #130348 |
Bog'liq 3,4-laboratoriya ishi9-variant
EdX platformalari va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“SMM platformalari” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
10-variant
Khan Academy platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“CMS platformalari” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
11-variant
Udacity platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“LMS platformalari” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
O‘z akkauntingiz bilan Google tizimiga kiring va Google Classroom platformasiga o‘ting O’zingizga tegishli mavzu bo’yicha kurs yarating.Kursga Google Docsda yaratilgan matnli, jadvalli, taqdimot va nazorat savollarini yuklang.Kursingizni kodini yozib oling.
12-variant
Лекториум platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“MOOC platformalari” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan foydalanish usullarini o’rganish (4 soat). Ishning maqsadi
|
real (z) 
funksiya kompleks sonning butun qismini,image(z)
–

199
8-BOB. MATLAB TIZIMIDA DASTURLASH TILINING
OPERATORLARI
Dasturlash MATLAB tizimida uning imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin.
Uning foydalanish imkoniyatlarini yanada oshiradi. Yuqorida dasturlashning
ma’lum elementlari bilan tanishdik. Bu yerda MATLAB tilining to’ldiruvchi
qoidalarini ko’rib o’tamiz. Dasturlash tilida konstantalar va o’zgaruvchilar
ishlatiladi. O’zgaruvchi bu ob’ekt nomlariga ega bo’lib, o’zida turli ma’lumot
qiymatlarini saqlash xususiyatiga ega. O’zgaruvchining bu ma’lumot qiymatlari
sonlar yoki simvollar, vektorlar yoki matritsalar bo’lishi mumkin.
O’zgaruvchining aniq bir qiymatini berish uchun o’zlashtirish operatori ishlatiladi:
Uning umumiy ko’rinishi quyidagicha:
format name
buyrug’i ishlatiladi. Bu yerda 
name

|
format name
buyrug’i ishlatiladi. Bu yerda
nameformat name
buyrug’i ishlatiladi. Bu yerda
name
format nomi. Sonli
ma’lumotlar uchun quyidagicha bo’lishi mumkin:
short
–
fiksirlangan formatdagi qisqa tasvirlanish (5 ta belgi);
short
е
–
eksponensial shakldagi qisqa tasvirlanish (5 ta belgi
mantissasi va 3 ta
belgi tartibi);
long
- fiksirlangan formatdagi uzun tasvirlanish (15 ta belgi);
long е
-
eksponensial shakldagi uzun tasvirlanish (15 ta belgi mantissasi va 3 ta belgi
tartibi);
Misol sifatida 2 ta sondan tashkil topgan vektorni chiqarishni qaraylik:
format
name
х
= [5/3 1.2783
e
- 7]
201
Har xil formatlarda x vektorni chiqarish quyidagi ko’rinishga ega:
Ma'lumotlar tipi quyidagicha ifodalanadi:
MATLABda ma'lumotlar tipining tarkibi 8.1.1-rasmdagi sxemada tasvirlangan:
8.1.1-rasm.
Ma'lumotlarning
array
va
numerric
tiplari virtual yoki shunga o'xshash yani
qandaydir o'zgaruvchilar unga kiritish mumkin emas. Ular ma'lumotlar tiplarini
aniqlash va umumlashtish uchun xizmat qiladi.
Shunday qilib MATLABda o'zida ko'p o'lchovli massivlarni tasvirlovchi
ma'lumotlar tiplari aniqlangan:
single
- bir aniqlikdagi sonli massivlar;
double
- ikkilangan aniqlikdagi sonli massivlar;
chаr
- simvollar-elementlaridan iborat satrli massiv;
sparsе
- ikkilangan aniqlikdagi taqsimlangan matritsa elementlari;
cell
- massivning yacheykasi;
structure
- maydonli massiv tarkibi;
function - handle
- funksiya deskriptorlari;
int8, ..., uint32
- 8-, 16-, 32- razriyadli butun sonli belgili va belgisiz
massivlar.
shor t
1.6667
0.0000
shor t e
1.6667E+000
1.2783E - 007
long
1.66666666666667
0.00000012783000
long e
1.66666666666667E+000
1.27830000000000E
- 007
|
| |
Funksiya grafigini yasashda axborot texnologiyalaridan foydalanish

"Экономика и социум" №1(92)-2 2022 www.iupr.ru
645
ИНФОРМАЦИОННЫЕ И КОММУНИКАТИВНЫЕ
ТЕХНОЛОГИИ
Sultanov R.O.
o`qituvchi
Toshkent viloyati chirchiq davlat pedagogika instituti
O`zbekiston, Chirchiq
FUNKSIYA GRAFIGINI YASASHDA AXBOROT
TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH
Annotatsiya: Matlab tizimning imkoniyatlari keng darajada oshgan.
Hozirda Matlab - bu muhandislik va ilmiy hisoblarning yuqori samarali tili. U
matematik hisoblar, ilmiy grafikani vizuallashtirish va dasturlashni ta’minlaydi.
Matlab - bu shunday interfaol (bevosita) tizimki, undagi asosiy ob’ekt
bo’lgan massivning o’lchamlarini aniq yozish talab qilinmaydi. Bu esa juda
ko’p hisoblashlarni(vektor, matritsa ko’rinishidagi) tez vaqtda yechish imkonini
beradi. Matlab sirtlar, chiziqlar va boshqa grafik ob’ektlarni o’zlashtirish va
yaratish imkonini beruvchi past darajadagi funksiyalar majmuasini taqdim
qiladi.
Kalit so’zlar: matematik paketlar, Maple, MatLab, Mathcad,
plot(x,y),grid,polar(theta, bar(x), mesh,surf, fill3.
Sultanov R.O.
teacher
Chirchik State Pedagogical Institute of Tashkent region
Uzbekistan, Chirchik
USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES IN CREATING
FUNCTIONS
Annotation: The capabilities of the Matlab system have increased
significantly. Now Matlab is a highly efficient language of engineering and
scientific calculations. It provides mathematical calculations, visualization and
programming of scientific graphics.
Matlab is an interactive (direct) system that does not require you to
specify the dimensions of the array, which is the main object. This allows you to
solve many problems (in the form of vectors, matrices) quickly. Matlab offers a
low-level set of functions that allow you to master and create surfaces, lines,
and other graphic objects.
Keywords: math packages, Maple, MatLab, Mathcad, plot (x, y), grid,
polar (theta, bar (x), mesh, surf, fill3.
|
-variant - 3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan...

|
3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan foydalanish usullarini o’rganish (4 soat). Ishning maqsadi
|
bet | 6/6 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 68 Kb. | | #130348 |
Bog'liq 3,4-laboratoriya ishi23-variant
Udacity platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Elektron jadvallar” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
24-variant
Лекториум platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Audio va video ma’lumotlar bilan ishlash” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
25-variant
Coursera platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Animatsiya texnologiyasi” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli, taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan foydalanish usullarini o’rganish (4 soat). Ishning maqsadi
|
-variant - 3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan...

|
3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan foydalanish usullarini o’rganish (4 soat). Ishning maqsadi
|
bet | 2/6 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 68 Kb. | | #130348 |
Bog'liq 3,4-laboratoriya ishi4-variant
Khan Academy platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Qidiruv tizimlari va internetda ma’lumot izlash” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
5-variant
Udacity platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Ma’lumotlar bazasi” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
6-variant
Лекториум platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Kompyuterda taqdimotlar yaratish dasturlari imkoniyatlari va interfeysi” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
7-variant
Coursera platformasi va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Audio va videofayllarni boshqaruvchi dasturlar” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
8-variant
Udemy platformalari va uning kurslari bilan tanishib chiqing. O‘zingizni qiziqtirgan biror kursning tarkibi bilan tanishib chiqing (nomi, qaysi ta’lim muassasasi tomonidan taqdim etilganligi, ta’lim beruvchi o‘qituvchilari, maqsadi, davomiyligi, materiallari).
“Sanoq sistemalari va ular ustida amallar bajarish” mavzusi bo’yicha Google Docsda matnli,taqdimot va jadvalli hujjat tayyorlang.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
3-laboratoriya ishi Mavzu: Ta’limda ommaviy ochiq onlayn kurslar va Google bulutli xizmatlar tizimidan foydalanish usullarini o’rganish (4 soat). Ishning maqsadi
|
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 147

158. Davlatning tovar bahosiga ta’sirini ko’rsating: A) demping
B) tovar va xizmatlar eksportiga soliqlar belgilash
278
C) ishlab chiqarish xarajatlarini subsidiyalash
D) davlat bojlarini o’sishi
159. Keltirilgan narx strategiyalaridan qaysi biri yuqori texnologik tovarlar bahosini oshirishga mo’ljallangan? A) qaymog’ini olish strategiyasi
B) differentsiyalangan narx strategiyasi
C) lider bahosi
D) bozorga yorib kirish strategiyasi
160. Qanday baho strategiyasi o’z tovariga lider narxini belgilashni ko’zlaydi? A) lider bahosi
B) differentsiyalangan narx strategiyasi
C) bozorga yorib kirish strategiyasi
D) qaymog’ini olish strategiyasi
161. Qanday narx strategiyasi tovarlarni ommaviy kirish bosqichida narxni pasaytirishga karatilgan? A) bozorga yorib kirish
B) narx differentsiatsiyasi
C) lider bahosi
D) qaymog’ini olish
162. Narxni o’sishiga qaysi omillar ta’sir etadi? A) Talabni taklifdan ko’pligi, ish haqini mehnat unumdorligidan tez o’sishi,
asosiy kapital, ishchi kuchi va erdan samarasiz foydalanish va xokazolar
B) Davlat tomonidai ta’sir o’tkazishi
C) Taklifni talabdan ko’pligi
D) Xarajatlarni haddan tashqari oshib ketishi
163. O’zgaruvchan harajatlar kattaligi nimaga bog’liq? A) Ishlab chiqarish xajmiga bog’liq
B) Ishlab chiqarish xajmiga bog’liq emas
C) Ishlab chiqarish xajmiga qisman bog’liq
Nazorat va mulohaza uchun savollar

95
Marketingni rejalashtirish tamoyillari quyidagilardan iborat:
1.
Tizimli yondashuv
. Korxona rejasi bu – bir qator o‘zaro bog‘liq rejalarni
birlashtiradigan tizim bo‘lib, ulardan biri marketing rejasi hisoblanadi.
2.
Korxonalar, ularning maqsadlari, chiqaradigan mahsulotlari xilma-xilligi
tufayli marketingni rejalashtirishga
individual yondashuv.
3.
Ko‘p variantli
xarakter
.
4.
Dinamiklik
: korxona faoliyatiga ta’sir etuvchi barcha o‘zgarishlarning zudlik
bilan rejaga kiritilishi.
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 57

100
Tovarni sotish imkoniyatlarida avvalo korxonaning bozordagi tovari ulushi,
raqobatchilar o‘rtasidagi mavqei hisobga olinadi. Agar korxona tovarining sotilish
hajmi oshayotgan bo‘lsa, bu yoki umumiy iqtisodiy holatning yaxshilanishi hisobiga
(bunda barcha firmalar aylanmasi oshadi) yoki raqobatchilariga nisbatan korxona
faoliyatining takomillashgani hisobiga bo‘lishi mumkin. Rahbariyat korxonaning
bozordagi ulushi o‘zgarishini muntazam ravishda nazorat qilib borishi kerak. Agar bu
ulush oshib borsa, korxonaning raqobat qobiliyati kuchayganini bildiradi, va
aksincha.
Korxona rahbariyati, menejeri mijozlar munosabatiga, ularning o‘zgaruvchan
ehtiyojiga ehtiyotkorlik bilan qarashi, ularni yo‘qotmaslikka yo‘naltirilgan tadbirlar
ishlab chiqishi va hayotga tatbiq etish yo‘llarini belgilashi kerak. Bu boradagi
axborotlar mijozlarning imkoniyati yoki takliflari orqali fikrlari yoki maxsus
to‘latiladigan so‘rovnomalar yordamida to‘planadi.
Bozor talabi asosidagi joriy ko‘rsatkichlar mo‘ljallangan reja ko‘rsatkichlaridan
keskin farq qila boshlasa, mo‘ljallangan rejaga tuzatishlar kiritiladi.
-rasm. Korxonaning asosiy mikromuhit sub’ektlari

5.2-rasm. Korxonaning asosiy mikromuhit sub’ektlari Logistik firmalarga – ombor va transport xizmatlarini ko‘rsatuvchi hamda
tovarlarni ishlab chiqarish joyidan sotish joyiga etkazishni ta’minlovchi tashkilotlar
kiradi.
Marketing agentliklariga – korxonaning tovar va xizmatlarini maqsadli
bozorlarda siljitishga yordam beradigan marketing tadqiqotlari korxonalari, reklama
agentliklari, konsalting firmalari va boshqa tashkilotlar kiradi.
Moliya vositachilariga – banklar, kredit va sug‘urta tashkilotlari kiradi.
Korxonalar o‘zlarining xaridorlarini diqqat bilan o‘rganishlari lozim. Quyidagi
5.3-rasmda bozorlarning oltita turi keltirilgan.
5.3-rasm. Xaridorlar bozori turlari Aloqa(kontakt) auditoriyalariga – korxona faoliyatiga qiziqish bildiradigan va
uning maqsadlariga erishish bildiradigan va uning maqsadlariga erishish bo‘yicha
imkoniyatlariga ta’sir o‘tkazuvchi har qanday insonlar guruhidir (5.4-rasm).
Ta'minotchilar
korxona
raqobatchilar
marketing
vositachilari
mijozlar
Aloqa(kontakt) auditoriyalari
Marketing
Iste'mol
bozorlari, B2C
Sanoat bozorlari,
B2B
Savdo - vositachi
bozorlar
Ijtimoiy(sosial)
ta'minot bozorlari
Davlat tuzilishi
bozorlari
Xalqaro bozorlar
89
5.4-rasm. Aloqa(kontakt) auditoriyalari turlari 10 Makromuhit – bu korxonaning makromuhitiga ta’sir o‘tkazuvchi kuchli
omillardir. Ularga demografik, iqtisodiy, tabiiy, ilmiy – texnik, siyosiy va madaniy
omillar kiradi.
5.5-rasm. Korxonaning asosiy makromuhit omillari 11 10,11
Котлер Ф., Армстронг Г., Вонг В., Сондерс Дж. Основы маркетинга.–М.: ООО “И.Д.Вильямс”,
2012.- 752 с.
Korxona
Moliya
muassasalari
Ommaviy
axborot
vositalari
Davlat
jamiyati
organlari
Jamoat
tashkilotlari
Joylardagi
jamoatchilik
Keng
jamoatchilik
Ichki aloqa
auditoriyalari
Korxona Demografik
omillar
Iqtisodiy
omillar
Tabiiy omillar
Ilmiy-texnik
omillar
Siyosiy
omillar
Madaniy
omillar
90
Korxonaning tadbirkorlik faoliyati yuritishiga imkoniyatlar yaratuvchi va unga
xavf – xatarlar etkazuvchi makromuhit omillar ta’sir qiladi.
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 145

276
C) ishlab chiqishni diversifikatsiyalash imkoniyatlari, tovarni takomillashtirish
D) yangi tovar bilan bozorga chiqish, bozorga chuqurroq kirish.
149.
Savdo markasi nima?
A) sotuvchilar yoki sotuvchilar guruhi tovarlari yoki xizmatlarini identifikatsiya
qilish
B) tavsifnomalarni identifikatsiya qilish
C) yutuqlarni identifikatsiya qilish
D) qimmatdorliklarni aniqlash
150.
Narxni shakllanishiga qanday omillar ta’sir etadi?
A) talab omillari, xarajat omillari, raqobat omillari
B) huquqiy omillar, iqtisodiy omillar
C) xarajat omillari
D) talab va huquqiy omillar
151.
Bozorga ma’lum bir baho siyosati bilan kirishdan oldin nimalarni
bilish lozim?
A) Iqtisodiy holatni, narxlar bo’yicha qonuniy me’yorlarni
B) Birja ma’lumotlarini
C) Tovar aylanish xajmini
D) Standartlarni, sertifikatlarni
152.
Baholarning tarkibi nimalardan iborat?
A) Qayd qilingan harajatlar, o’zgaruvchi harajatlar, taqsimot harajatlari
B) Foydadan
C) Reklama byudjetidan
D) Daromadlardan
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 144

275
144.
Tovar hayotiylik davrining qaysi bosqichida mahsulot hajmining
ortishi ishlab chiqarish hajmining kamayishi kuzatiladi?
A) o’sish
B) kirish
C) etuklik
D) tushish
145.
Tovar hayotiylik davrining qaysi bosqichida raqobat kuchli bo’ladi?
A) etuklik
B) turbulentlik
C) kirish
D) tushish
146.
Assortiment siyosatining asosiy vazifalariga nimalar kiradi?
A) bozor ehtiyojlarini qondirish, firmaning moliyaviy natijalari faoliyatini
yaxshilash, firma tajribasi va turli resurslardan foydalanishni optimallashtirish, yangi
bozor segmentlarini egallash
B) tovarni takomillashtirish, divertsifikatsiyalash
C) firma tajribasi va turli resurslardan foydalanishni optimallashtirish
D) yangi tovar ishlab chiqarish, yangi bozorlarni egallash
MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR VA MUAMMOLI VAZIYATLAR!

MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR VA MUAMMOLI VAZIYATLAR! 1.
Tanlash operatori konstruktsiyasini tushuntirib bering?
2.
Shartli operatorining umumiy ko’rinishi qanday yoziladi?
3.
Switch operatori qanday jarayonlarda ishlatiladi?
5- §. Hisoblashlarda to’xtashlar (pauza) hosil qilish. O’quv modullari m-fayl pause, of pause, on pause. Dasturning ishlashini vaqtincha to’xtatib turish uchun pause operatoridan
foydalaniladi. U quyidagi shakllarda ishlatilishi mumkin:
pause –hisoblashlar biror klavisha bosilguncha to’xtab turadi;
210
pause(N)-hisoblashlar N sekundga to’xtaydi;
pause on pauzani qayta ishlash rejimini ulaydi;
pause off-pauzani qayta ishlash rejimini uzadi;
Quyidagi pause.m deb nomlangan m-faylni ko’raylik:
>> x=0:0.1:10; >>pause >>y=sin(x); >>plot(x,y) >>y1=cos(x) >>pause(2) >>plot(x,y1) >>pause(0.5) >>y2=x.^2 >>plot(x,y2) >>pause(3) >>y3=1./x+2 >>plot(x,y3) Ushbu dastur F5 klavishasi yoki komandalar oynasidan pauza komandasi
yordamida ishga tushirilgandan keyin pauza operatori ta’sirida biror klavisha
bosilguncha kutib turadi. Klavisha bosilgandan keyin sin(x) ning grafigi
quriladi. Keyingi grafiklar pause(N) operatorlarning ishlashiga asosan ma’lum
vaqt oraliqlardan keyin ketma-ket quriladi, ya’ni 2 sekunddan keyin cos(x) ning,
0.5 sekunddan keyin x^2 ning va 3 sekunddan keyin 1/x-2 ning grafigi ekranda
paydo bo’ladi.
211
8.5.1-rasm
Hisoblashlarda pauzalar hosil qilinib olingan grafiklar.
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 146

277
D) bozorda qisqa vaqtda yuqori ulushga ega bo’lishi uchun va bozorni egallash
uchun firma past narx bilan chet el bozoriga chiqadi
154.
Baho qanday talablarga javob berish lozim?
A) Iqtisodiy asoslangan, foyda beruvchi, ishontirish elementi, tovar birligi uchun,
tovar qimmatdorligiga mos bo’lishi lozim
B) Ijtimoiy asoslangan, o’zgaruvchan, o’zgarmas, doimiy.
C) Beqaror, barqaror, turg’un
D) Oddiy, murakkab, dinamik
155.
Bozorda narx qaysi omillar natijasida shakllanadi?
A) Talab,ishlab chiqarish, marketing vaboshqa xarajatlar,foyda va raqobat
omillari natijasida
B) Marketing xarajatlari omili natijasida
C) Ishlab chiqarish omili natijasida
D) Faqat talab omili natijasida
156.
Bozorda narxni pasayishiga qaysi omillar ta’sir etadi?
A) Taklifni talabdan ko’pligi, mehnat unumdorligi, tovar ishlab chiqarishni
hamda xizmat ko’rsatishni o’sishi, kapital, ish qurollari, ishchi kuchi va erdan
samarali foydalanishi va hokazolar
B) Talabni taklifdan ko’pligi
C) Ish haqini mehnat unumdorligidan yoki tovarlar aylanmasidan va pullik
xizmatlardan ustun o’sishi
D) Taklifni talabdan ko’pligi
157.
Narx maqsadlari qanday sohalarga nisbatan qo’llaniladi?
A) Tovar aylanishi xajmini aniqlash, maksimal foyda olish, raqobat sohasi
B) Muomala harajatlari xajmini aniklash, rejalashtirish
C) Boshqaruv, tashkil etish, taxlil sohalarida
D) Yalpi daromadni aniqlashda, doimiy va o’zgaruvchan harajatlarni aniqlashda
11-BOB. MATLAB DASTURIDA GRAFIKLAR QURISH

246
comet(y) -
“kometa”ning
y
vektor bilan berilgan traektoriya bo’yicha
harakatlanishini aks ettiradi;
comet(x,y) -
“kometa”ning
y
va
x
vektorlar juftligi bilan berilgan traektoriya
bo’yicha harakatlanishini aks ettiradi;
comet(x,y,z) -
avvalgi komandaga o’xshash, faqat kometa izining uzunligini ham
ko’rsatish mumkin.
Kometaning izi boshqa ranga bo’yalgan bo’ladi, u p*length(y) ko’rinishida
beriladi (length(y)- y
vektorning o’lchami, p<1, sukut bo’yicha p=0,1).
Quyidagi comet komandasidan foydalanishga doir misol keltirilgan:
>> t=0:.01:2*pi;
>> comet(y,x,0.3);
>> y=sin(2*t).*(sin(t).^2);
>> x =cos(2*t).*(cos(t).^2);
>> comet(y,x,0.3);
11.1.1-rasm.
O’zgaruvchi_nomi = ifoda - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi

200
1-§. Ma’lumotlarni kiritish va chiqarish
O’quv modullari
Ma'lumotlar tipi, sonlar formatlari array
va numeric, structure,
tizim konstantalari.
MATLAB tilida oshkor ma’lumotlarni kiritish va chiqarish operatorlari yo’q.
Bu muammo o’zlashtirish operatori orqali hal etiladi. Buning uchun matematik
ifodalarning oxirida nuqtali vergul (;) belgisi qo’yilmaydi.
Tizim konstantalariga quyidagilar kiradi:
Pi
= 3,1415 ...
- "PI" soni;
i
yoki
j
-
kichik birlik;
NaN
-
0/0 ko’rinishdagi aniqmaslik;
Inf
-
а/o
cheksizlik tipi;
Ans
oxirgi operatsiya natijasi
Sonlar formatlari quyidagicha ifodalanadi:
MATLABda hisoblashlarda ikkilik aniqlikdagi rejimdan foydalaniladi. Biroq
natijalarni chiqarishda haqiqiy o’nli nuqtali shaklda 4 ta raqam ko’rinishidagi son
chiqariladi. Bunday shakldagi chiqarishni o’zgartirish dasturda qiymatni chiqarish
oldidan
Nuqaning fazoda harakatlanishi

248
2-§. Diskriptorli grafika
.
O’quv modullari
Diskreptorli grafika, grafik parametrlari, Edit Plot-grafikni
tahrirlash, Zoom Out-grafik masshtabini kichiklashtirish.
Diskreptorli grafika bilan tanishishdan avval, grafik ustida bajarilishi mumkin
bo’lgan ba’zi yordamchi tushunchalarni o’rganamiz. Bulardan biri grafik chiziqlarni
markerlash va formatlashtirishdir. Dekart tekisligida kursorni chiziq ustiga qo’yib
sichqonchani chap tugmasini bosilsa, chiziq ustida uni xarakterlovchi qora
kvadratchalar hosil bo’ladi va chiziq alohida ko’rinishga ega bo’ladi.
Ma’lumki, dekart tekisligida grafik chiziqlari berilgan (x,y) juftlik nuqtalarni mos
oraliqdagi o’rinlarni tutashtirish natijasida hosil qilinadi.
Shu nuqtalar har xil belgilar (markerlar) bilan belgilanishi mukin.
Masalan, bu belgilar “o,*,x” va boshqalar bo’lishi mukin. Grafik chiziqlar ustida
markerlarni hosil qilganda ularni o’lchamlarini, rangini berish mumkin bo’ladi.
Grafik chiziqlarda markerlarni ishlatish ularni alohida ajratib, ko’rinarliroq bo’lishini
ta’minlaydi.
dsolve 
– - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi

244
MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR VA MUAMMOLI VAZIYATLAR!
1.
simplify buyrug’ining vazifasi nima?
2.
expand buyrug’ining vazifasi nima?
3.
factor buyrug’ining vazifasi nima?
4.
dsolve buyrug’i qanday funksiyani bajaradi?
10– BOB BO’YICHA XULOSALAR.
✓
Solishtirish amallari, matlabda haqiqiy mantiqiy amallar bajarish ketmaketligi
haqida ma’lumotlar berilgan.
✓
Satrli vektorni kiritish, vektor elementlarini ko'paytmasi, vektor elementlarini
yig'indisi, matritsa satrlari bo'yicha elementlar yig'indisi.
✓
MATLAB paketiga tegishli funksiyalar, simplify funksiyasi, simplify
funksiyasi, expand funksiyasi, dsolve funksiyasi va usti da amallar bajarish
ko’rsatilgan.
«Porterning umumiy strategik modeli»

«Porterning umumiy strategik modeli» da korxona barcha imkoniyatlarini
bozordagi bir segmentga qaratadi, tovar ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish
evaziga mahsulotga past baho belgilab iste’molchilarni ko‘proq jalb etadi va sotish
hajmini oshiradi. Boshqa holatda esa, raqobatchilar yo‘q bozorni yangi tovar
assortimenti bilan egallab oladi.
M.Porter 3 xil asosiy raqobatli strategiyalarni ajratib ko‘rsatgan:
1. Xarajatlar bo‘yicha ustunlik. Bunda tovarga raqibga nisbatan pastroq narx
qo‘yish hisobiga yuqori bozor ulushini egallash maqsadida xarajatlarni
minimallashtirishga mo‘ljal oladi.
2. Differensiatsiya – raqiblar taklifi oldida ustunlikka ega bo‘lgan mahsulot
ishlab chiqarishga va marketing dasturiga mo‘ljallanadi.
Differensiatsiyaning 4 ta yo‘nalishi mavjud:
-
tovar differensiatsiyasi;
-
servisli differensiatsiya;
-
xodimlar differensiatsiyasi;
-
imij differensiatsiyasi.
3.Fokuslash(konsentratsiya) – butun bozorga emas, balki maxsus bozor
segmentiga noyob savdo taklifi ishlab chiqish yo‘li bilan mo‘ljalni olishdir.
«Tovarlar (bozorlar imkoniyatlari kolipi(matritsasi)»da foydani ko‘paytirish
birinchidan -tovar harakatini o‘zgartirmagan holatda bozorni kengaytirish,
ikkinchidan - hali talab qondirilmagan bozorlarga kirib borish; uchinchidan - korxona
bozorda yaxshi tanilgandan so‘ng yangi tovar ishlab chiqarishyoki modifikatsiyasini
o‘zgartirish; to‘rtinchidan - yangi bozorlar uchun yangi tovarlar ishlab chiqarish
orqali erishiladi.
Boshqacha aytganda “tovar - bozor” matritsasi I. Ansoff matritsasi deb
yuritiladi. I. Ansoff matritsasi bo‘yicha strategiyani tanlash bozorni to‘ldirilganligi va
111
firmani tovar ishlab chiqarish imkoniyatlarini yangilanishi bilan aniqlanadi. U
quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi.
T
ova
r
Bozor
eski
yangi
es
ki