nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-§. Parchin mixli birikmaiar

Parchin mixli birikm alarda choklar bir, ikki va shaxm at qatorli
qilib oi'natilishi mumkin. Shuningdek birikm a bir kesimli, ikki kesimli
ham da ko‘p kesimli bo‘lishi mumkin.
Parchin mixli choklarni mustahkam likka hisoblash. Parchin
mixli birikm alam ing m ustahkamligi parchin mix sterjeni kesim ining
kesilishdagi kuchlanishga, sterjen yuzasining ezilishdagi kuchlanishga
hamda o ‘zaro biriktirilgan listlam ing cho‘zilishdagi kuchlanishga
chidam liligi bilan belgilanadi.
Ustma-ust parchin mix yordam ida biriktirilgan birikmani ko'ram iz.
Bunda d0- parchin mix diametri biriktiriladigan listlam ing qalinligiga
b o g iiq b o iib , kesimli birikm alar uchun doK U 8+2,0)a, ikki kesimli
birikm alar uchun do=( 1,2+1,8 )a; a-biriktiriladigan detallam ing qalinligi:
sam olyotsozlikda
d - 2 J a ; t - parchin m ixlar o ‘rtasidagi masofa; bu
m asofa bir kesimli birikm ada 3d, ikki kesimli birikmada 3,5d; F,t-
m asofaga ta ’sir qiluvchi kuch; [rj - parchin mix sterjeni uchun ruxsat
etilgan kesimdagi kuchlanish; [
aJ - parchin mix sterjeni bilan
biriktiralayotgan detallar oi'tasidagi ezilishdagi kuchlanish; [r'] birikti-
ralayotgan listlar uchun ruxsat etilgan kesimdagi kuchlanish;
t - parchin
m ixdan chokning chekkasigacha b o ig a n masofa, hamma guruh choklar
uchun f= (l,5 -2 ,0 )d o
Rasm da berilgan parchin mixli birikm aning’m ustahkam lik sharti.
a) Parchin mix sterjenida kesilishdagi kuchlanishning hisobiy
qiymati:
r k ~ F l \ n ( d l - R. X. Maksudov

I l l bob. M EXANIK UZATM ALAR
3.1-§ Uzatm alar haqida umumiy m a’lum otlar
Hnergiya manbai bilan m ashinaning ish bajaruvchi qismi oralig‘ida
joylashib, ularni o ‘zaro bog‘lovchi hamda harakatni talab darajasiga
keltirish imkonini beruvchi m exanizmlar uzatmalar deyiladi.
M ashinasozlikda mexanik, elektrik, pnevm atik va gidravlik
uzatm alardan foydalaniladi.
M ashina detallari kursida faqat mexanik uzatmalar o ‘rganiladi.
Uzatmalarning energiya manbai bilan ish bajaruvchi qismi
o ‘rtasida joylashishning asosiy sabablari quyidagilar:
1.
Elektr dvigatel vallarning aylanish sonining ishchi vallarning
aylanish soniga nisbatan kattaligi;
2.
Burovchi m oment qivmatlarini uzatma vallarining aylanish
soni hisobiga o'zgartirish mumkinligi;
3.
Elektr dvigatel validagi aylanma harakatni ilgarilanma, teb-
ranma va boshqa harakatlarga aylantirish.
M exanik uzatmalar ikki turga bo‘linadi:
1
.
Ishqalanish
hisobiga
ishlaydigan
uzatm alar
(friktsion,
tasm ali,vintli).
2
.
Hashish hisobiga ishlaydigan uzatm alar (tishli, chervyakli,
zanjirli).
U zatmalarning asosiy xarakteristikalari. bu quvvat R(Vt) Yoki
burovchi moment T(Nm), ham da burchak tezligi co(l/sek). Q o‘shim cha
xarakteristikalari bu F.I.K
?
i
=
p 2/ P
. K o‘p pog‘onali uzatm alar uchun
F 
F - R. X. Maksudov

Kam harakatlanadigan n<10min'1 bo‘lgan podshipniklar statik yuk
ko‘taruvchanlik bo‘yicha jadvaldan tanlanadi.
Podshipniklar uchun bazoviy statik yuk
ko‘taruvchanlik bu
shunday statik yuklanishni, bunda podshipnik eng katta yuklangan
qismida elementlardan qoldiq deformatsiya 0.000 ld sh dan oshmasligi
kerak. Shu chegargacha qoldiq deformatsiya podshipnik ishiga halaqit
bermaydi.
Statik yuk ko‘taruvchanlik S0 qiymati
har bir tur
podshipniklar uchun jadvallarda berilgan.
Keskin o ‘zgaruvchan yuklanish sharoitida ishlaydigan podship
niklar dinamik yuk ko‘taruvchanlik bo‘yicha tanlanganda statik yuk
ko‘taruvchanlik bo‘yicha tekshiriladi, bunda:
S
o
>R
oe
*
shart bajarilishi kerak. R0E- statik ekvivalent radial yuklanish, N.
Ekvivalent
statik
radial
yuklanish
ta’sirida
podshipnik
elementlaridagi qoldiq deformatsiya, bu podshipniklarda haqiqiy
yuklanishda hosil bo‘lgan qoldiq deformatsiyaga teng bo‘ladi.
Radial, radial - tirak podshipniklar uchun
R
oe
= (xoFz+UoFo)>Rr,
bunda: Fr, Fa - radial va bo‘ylama kuchlar. N; x0, u0 - radial va
bo‘ylama statik kuchlar koeffitsiyenti, jadvaldan olinadi. Masalan
zoldirli bir va ikki qatorli podshipniklar uchun X
q
= 0.6, u0 = 0,5.
Podshipnik uzellarini loyihalashning o ‘ziga xos xususiyatlari.
Podshipniklarning ishlash muddati nafaqat ularni to‘g ‘ri tanlashda, balki
bu podshipnik uzellarini tuzilishiga ham ko‘p jihatdan bog‘liq boMadi.
Podshipniklarni tanlash. Podshipniklarning turini tanlashga unga
ta'sir qilayotgan kuchning qiymati, yo‘nalishi, aylanish soni, ishlash
rejimi, ishlash muddati. tannarxi va shunga o ‘xshash omillar ta’sir
ko‘rsatadi.
Podshipniklarni tanlash tuzilishi oddiy, eng arzon bir qatorli, zoldirli
radial podshipniklardan boshlanadi. Podshipniklarni boshqa turlarini
tanlashda, bu tanlashga asoslangan bo‘lishi shart.
Zoldirli podshipniklarning aylanish bo‘yicha aniqlik darajasi yuqori,
lekin yuk ko'taruvchanligi va bikrligi rolikli podshipniklarga nisbatan
past.
Yuklanish kam bo‘lib aylanish soni katta boMganda yengil seryali
bir qatorli zoldirli radial podshipniklar tavsiya etiladi. O g‘ir seryali
Adabiyotlar ro‘yxati - Boshlang‘ich sinflarda son turkumiga oid kompetensiyalar roziqova Ra’no Rustamovna, Buxdupi...

Boshlang‘ich sinflarda son turkumiga oid kompetensiyalar roziqova Ra’no Rustamovna, Buxdupi 1-bosqich talabasi
76-78
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Boshlang‘ich sinflarda son turkumiga oid kompetensiyalar roziqova Ra’no Rustamovna, Buxdupi 1-bosqich talabasi
|
BOSHLANG‘ICH SINFDA MATEMATIKA O‘QITISH JARAYONIDA

|
BOSHLANG‘ICH SINFDA MATEMATIKA O‘QITISH JARAYONIDABog'liq 76-78BOSHLANG‘ICH SINFDA MATEMATIKA O‘QITISH JARAYONIDA
O‘QUVCHILARDA TEJAMKORLIK KO‘NIKMASINI TARKIB TOPTIRISH
M.M. Qosimova,
BuxDU dotsenti
Z.U. Usmonova,
1-bosqich magistranti
Annotatsiya
Maqolada o‘quvchilarni tabiiy boyliklarimizdan unumli foydalanishga o‘rgatish
muammosi yoritilgan. Asosan vaqt, suv, elektr energiyasidan tejamkorona foydalanish masalalari tahlil
qilingan. Boshlang‘ich sinfdanoq o‘quvchilarni mustaqil va erkin fikrlaydigan, o‘z fikrini erkin bayon
qila oladigan inson qilib tarbiyalash o‘qituvchilarning bosh vazifasiga aylanmog‘i kerak. Bunday xislatlar
esa kelgusida raqobatbardosh kadrlarni tarbiyalashning poydevordir. Matematika darslarida masalalar
o‘quvchilarni ziyrak, topqir, samimiy, Vatanini sevuvchi, do‘stlikni ulug‘lovchi, tejamkor, mustaqil fikr
egasi sifatida tarbiyalash uchun muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
tejamkorlik, tabiiy boyliklar, vaqt, suv, elektr energiyasi.
Quyida masalalar yechish jarayonida o‘quvchilarni tejamkorlikka o‘rgatish bo‘yicha ayrim
dalillarni yoritib bermoqchimiz.
1.
Vaqtni tejash yoki vaqtdan unumli foydalanish.
Vaqt imkoniyatlar kalitidir. Hayot vaqtdan iborat. Inson uchun eng qimmatli narsa vaqtdir.
Yo‘qotilgan vaqtini hech qachon qaytarib bo‘lmaydi.Yoshlarga orzularini ro‘yobga chiqarish, ularga
tezroq amalga oshirish uchun imkoniyatlar qayta-qayta berilavermaydi. Yoshlarimizga talaba bo‘lishdek
baxt, imkoniyat berilgan ekan bu imkoniyatda vaqtdan unumli foydalanishimiz muhim. Asosiysi til
o‘rganishga, kompyuter texnologiyalarini o‘rganishda, tikish-bichish sirlaridan xabardor bo‘lishga, turli
xildagi pishiriqlar pishirishni o‘rganishda sarflasak hech qachon bizga zarar qilmaydi. Vaholanki, har
bir inson 24 soatdan iborat sutkalik vaqtni to‘g‘ri ta’qsimlay olsa, qolaversa haftalik taqsimotni har bir
daqiqasidan unumli foydalansa maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Ayrim hollarda ko‘ramizki, yoshlarimiz internet tarmoqlaridan maqsadsiz foydalanib o‘z vaqtlarini
bekorchi o‘yin, informatsiyalarga yo‘qotadi. Bu esa vaqtning besamar ketishi hisoblanadi, vaqtimizni
tejash orqali hayotimizda berilgan imkoniyatlardan yuqori darajada foydalanish ‒ bilim, til, kasb-hunar
o‘rganish orqali maqsadimizni amalga oshirish yo‘lidagi muhim bosqichdir deb o‘ylayman.
|
| |
Boshlang‘ich sinflarda son turkumiga oid kompetensiyalar roziqova Ra’no Rustamovna, Buxdupi 1-bosqich talabasi - bet 4

2.
Hayot manbai bo‘lgan suvni tejab ishlatishga qaratilgan masalalar.
Odam hayoti uchun zarur ne’matlardan biri suvdir. Undan odam ehtiyotkorlik
bilan foydalanishi
maqsadga muvofiq. Suv – hayot manbai. Tasavvur qiling ishdan, o‘qishdan qaytganimizda uyimizda 2
soat suv bo‘lmasa qanchalik mashaqqatlar yuz beradi. Shu vaziyat 1 sutka, 2
sutka yuz bersa nimalar
bo‘lishini xayolga ham keltira olmaymiz. Respulikamiz bu borada bir qancha qaror qabul qilindi 2019- yil
25-oktabrda chiqarilgan qarorda suv tejovchi texnologiyalardan foydalanuvchi fermerlar davlat
tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi aytib o‘tiladi. Joylarda suvni tejash dastur ishlab chiqildi.
Statistika
ma’lumotlariga ko‘ra bugungi kunda har bir kishi kuniga o‘rtacha 140-160 litr suvni to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ovqat pishirish, cho‘milish,
tozalash, sug‘orish va hokazolar uchun sarflaydi. Suv manbaidan
tejamkorona foydalanishni o‘rgatish bugungi davr talabidir. Shunday ekan o‘quvchilarga
masalalar
yechish jarayonida tejamkorlik xislatlari shakllanish maqsadga muvofiqdir
1-masala. Suv jo‘mragidan 1 sekundda 1 tomchi suv oqib tursa va 1 tomchi taxminan 1 gramm deb
qaralsa, 1 soatda, 1 sutkada qancha suv isrof bo‘ladi?.
Masala yechimi: 1 sutka 24 soatdan, 1 soat 60 minut yoki 3600 sekunddan iborat. Demak, 1
sutkada 86400 sekund bor. Bir sutkada suv jo‘mragidan 86400 gramm yoki taxminan 90 litr suv behuda
oqib isrof bo‘lar ekan. Bu suv ichimli suv sifatida qaralsa va bir odam 1 kunda taxminan 2 litr suv ichishi
mumkinligini nazarda tutsak, 90:2=45 kun, bir odamning ichimli suvi bo‘lar ekan. Yoki bir kunda 45
nafar insonnig ichadigan suvidir. Bu bir suv jo‘mragidan tomchilab turgan suv hajmidagi masala.
Afsuslar bo‘lsinki, juda ko‘plab suv jo‘mragidan behuda oqib turgan suvlar inson ko‘nglini xira qiladi.
Ko‘pchilik odamlar bu holatga befarq qaraydi. O‘qituvchi o‘quvchilarga
bunday holatlarga befarq
bo‘lmaslikni o‘rgatib borishi, suvni tejab ishlatishga, isrof qilmaslikka o‘rgatib borishi zarur.
To‘liqsiz fe’llar - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta

165
fe’l negizining turli shakllari bo‘lib, ular hozir ayrim-ayrim so‘z sifatida
tushuniladi.
To‘liqsiz fe’l sifatdosh, ravishdosh va harakat nomi bilan birikib, fe’l
zamonlarining analitik usul bilan yasalgan shakllarini hosil qiladi. To‘liqsiz
fe’llar
edi, ekan, emish turlicha modal ma’nolar ifodalaydi:
1)
edi to‘liqsiz fe’li qatnashgan fe’l shaklida ta’kidlash, eslatish, hikoya,
davomiylik, takror kabi ma’nolarni bildiradi:
Bo‘shagan yerlarning bag‘rini
pluglarning o‘tkir tig‘lari tilka-tilka qilmoqda edi (H.N.). Shu kuni endi ko‘chaga
chiqib edi... (M.Ismoiliy). Ular bir partada o‘tirishar, birga dars tayyorlashar,
maktabni bitirgandan keyin qayerga o‘qishga borish haqida maslahatlashar, xayol
surishar edi (S.Zunnunova).
2)
ekan to‘liqsiz fe’l qatnashgan shakllarda o‘tmishda yuz bergan voqea-
hodisaning so‘zlovchiga keyinchalik ma’lum bo‘lganligi va uning davomi ekanligi
anglashiladi:
Aytishingizdan, oradan hech gap o‘tmagan ekan (A.Qahhor).
3)
emish to‘liqsiz fe’li esa noaniqlik, gumon, eshitilganlik ma’nolarini
bildiradi:
O‘zgarmagan, ammo negadir ikkovining ham bo‘yi juda uzun bo‘lib
ketgan emish (S.Ahmad).
To‘liqsiz fe’llar boshqa so‘z turkumlari bilan ham birikib keladi. Bu holda ot-
kesim tarkibida kelib, bog‘lama vazifasini bajarib, tuslovchi affikslarni oladi:
Uy
kichkina, lekin yorug‘ va toza edi (O.)
Fe’llarda modal ma’no fe’lning juft va takroriy shakli bilan ham ifodalanadi.
Bunday
shakl
orqali
haarakatning
davomiyligini,
takrorlanib
turishi,
tugallanganlik, harakatning voqe bo‘lishiga turlicha munosabat (befarqlik) kabi
modal ma’nolar anglashiladi:
ayta-ayta, borib-borib, aytsa-aytar, uchadi-ketadi,
ishlasa-ishlasin kabi.
R. X. Maksudov - bet 143

10.6-§ P od sh ip n ik uzellarini m oylash.
Z ich lagich lar
Moylangan podshipniklarda ishqalanish yaxshi, shovqin kam
boMadi, nisbatan kam qiziydi, podshipniklami yeyilishdan saqlaydi.
Podshipniklami moylash uchun suyuq, plastik va quyuq moylar
ishlatiladi.
Suyuq m oylar
Podshipnik vallarning aylanish tezligi 8m/s dan yuqori
boTganda ishlatiladi. Bunda podshipniklami vannada, tomchilash,
po‘rkalish y o ‘llari
bilan
moylash
mumkin.
Yopiq
uzatmalarda
podshipniklami maxsus sachratgich yordamida ham moylash mumkin.
Пу 
>1: 'J: П - R. X. Maksudov

Пу
>1: 'J: П,
....
Bu yerda:
77
,,^-yuritm adan har bir uzatm aning F.I.K.Uzatish soni u.
K o‘p pog‘onali uzatm alar uchun
uY
=
и
,
-u„ - и,,,
...
u„
Bu yerda
«„-yuritm adagi har bir uzatm aning uzatish soni.
Standart asosida yetaklovchi va yetaklanuvchi tishli g ‘ildiraklar-
ning nisbati
u
=
z j z
, uzatish soni deb ataladi, shartli belgisi «и».
Y etaklovchi va yetaklanuvchi g ‘ildiraklarning burchak tezliklarining
nisbati i = (jbjcoz uzatishlar nisbati deb ataladi va shartli belgisi «/».
46
www.ziyouz.com kutubxonasi
Demak. «uzatish soni» iborasi faqat tishli uzatmalarda ishlatiladi; har
doim musbat qiymatga ega boMadi.
Harakatni sekinlashtiradigan uzatmalar uchun и > l
(-2 / -,);
tezlashtiradigan uzatm alar uchun и < l <«, /« ,);
3.2-§. Tishli uzatmalar
Aylanma harakat bir valdan ikkinchi valga o ‘zaro ilashgan tishli
gMldiraklar vositasida uzatilsa bunday uzatmalar tishli uzatmalar deb
ataladi.
Tishli uzatmalar o'qlarning joylanishiga qarab quyidagi turlarga
boMinadi: silindrsimon, o ‘qlari o‘zaro parallel (3.1 -rasm), konussimon
o ‘qlari o‘zaro perpendikulyar (3.2-rasm), vintli o ‘qlari o ‘zaro ayqash
joylashgan (3.3-rasm).
3.1-rasm.
a!
S!
3.3-rasm.
47
www.ziyouz.com kutubxonasi
3.4-rasm.
Bundan
tashqari
aylanma
harakatni
ilgarilanm a
harakatga
aylantiruvchi mexanizm sifatida ishlatiladigan va tishli g ‘ildirak bilan
tishli reykadan iborat uzatmalar ham ishlatiladi (3.4-rasm). Bunday
uzatm alar silindrik uzatm alarning xususiy hoii bo‘lib, g ‘ildiraklardan
birining diametri cheksiz bo‘ladi.
Tishlarning g 4ildirak sirtida joylashuviga qarab, tishli g ‘ildiraklar
to ‘g ‘ri (3.1 a -rasm), va qiya (3.1, b -rasm) aylanasim on (3.2 b-rasm)
turlariga b o ‘linadi.
G ‘ildirak tishlari shakliga ko‘ra evolventali, (L.Eyler ixtiro qilgan)
nuqtaviy (M .L.Novikov ixtiro qilgan) hamda sikloid ilashish bilan
ishlaydigan turlarga boMinadi.
Bu xil uzatmalar boshqa xil uzatmalarga nisbatan quyidagi
afzalliklarga ega: uzatm aning tezligi 150 m/s gacha bo 'lib, uzatiladigan
quvvat 50000 kVt gacha yetishi mumkin; tashqi oMchamlari bir muncha
kichik; tayanchlarga tushadigan kuch nisbatan kichik, FIK qiymati
yuqori 0,97-0,98; uzatish soniga salbiy ta ’sir ko ‘rsatuvchi sirpanish
hodisasi b o im ay d i; ishda ishonchli, chidamligi katta; uzatm a g‘ildirak-
larini har xil metall, metallmas materiallardan tayyorlash mumkin.
Bir pog‘onada uzatish sonining qiymati chegaralangan bo 4lib
umax-1 2 ,5 gacha b o ‘lishi mumkinligi, tayyorlashi nisbatan murakkabligi;
katta tezlik bilan ishlavotganda shovqin chiqarish; yuqori aniqlikdagi
tishli
g ‘ildiraklam i
tayyorlashning
qiyinligi
m azkur
uzatmaning
kam chiligi hisoblanadi.
K o‘rsatilgan
kam chiliklarga
qaramasdan
m ashinasozlik
va
asbobsozlik sanoatida asosan tishli uzatm alar ishlatiladi.
Yuqorida qayd etilgan uzatmalardan eng ko‘p tarqalgani to ‘g ‘ri va
qiya tishli silindrsimon uzatmalar, chunki bu uzatm alar ishda ishonchli,
tashqi oMchamlari kichik, tayyorlash nisbatan yengil. Ishlash jarayonida
harakatning yo'nalishini o ‘zgartirish zarur b o ‘lgan hollarda konussimon,
chervyakli uzatmalar ishlatiladi.
48
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
–gila (-kila, -qila, -g‘ila) - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta

164
aloqador bo‘lgan fe’lning leksik ma’nosiga qo‘shimcha ma’no qo‘shadi va
ko‘makchi fe’lga aylanadi. Masalan,
yoza boshladi fe’li tarkibidagi boshladi fe’li
mustaqil holda boshlanish harakatini ifodalaydi, lekin bu qo‘shilmada o‘z leksik
ma’nosini yo‘qotib yozish fe’lining leksik ma’nosiga qo‘shimcha ma’no, ya’ni
harakatning endi boshlanish ma’nosini qo‘shgan.
Shu bilan birga, ko‘makchi fe’l yetakchi ma’nosiga davomiylik,
tugallanganlik, takroriylik (yoza tur, yozib tur, aytib bo‘l kabi); harakatning
bajarilish imkoniyati (yozib ko‘r, aytib boq kabi); harakatning boshqa shaxsdan
so‘zlovchiga yo‘nalishi (aytib ket, olib bor, aytib chiq, ola kel, yozib ol, yozib ber),
harakatning bajarilish usuli (yozib tashla, aytib yubor) kabi modal ma’nolarni
qo‘shadi.
Fe’llarda modal ma’no juft va takroriy shakllar vositasida ham ifodalanadi.
Yetakchi fe’l bilan ko‘makchi fe’l bir xil shaklda kelib, juft fe’lni hosil qiladi.
Bunda leksik ma’no salmog‘i birinchi qismda bo‘ladi: aytdi-qo‘ydi, o‘tdi-ketdi,
oldi-qoldi kabi.
Ko‘makchi fe’llar fe’lning –b(-ib),- a(y) bilan yasalgan ravishdosh shakllari
bilan birga qo‘llanadi: o‘qib ber, o‘qiy boshla kabi.
Yetakchi va ko‘makchi fe’ldan tashkil topgan fe’l shakllaridan ko‘makchi fe’l
birdan ortiq bo‘lishi ham mumkin: yozib qo‘ya qol, yozib berib qo‘ya qol kabi.
Ko‘makchi fe’lli fe’l shakllarida shaxs-son qo‘shimchalari ko‘makchi
fe’llarga
qo‘shiladi:
yozib chiqdim, yozib chiqding, yozib chiqdik, yozib chiqdingiz kabi.
IX BOB. TIRISTORLAR - Toshkent davlat transport universiteti

IX BOB. TIRISTORLAR
§ 9.1. Tiristorning ta’rifi, vazifasi
Tiristor - to’rt qatlamli, ya’ni uchta p-n o’tishli yarim o’tkazgich asbobdir. Unda turli xil o’tkazuvchanlikka yega qatlamlar ketma-ket ulandi. Chetki p1 - qatlam - anod, n2- qatlam – katod deb ataladi. Ichki p2 va n1 qatlamlar boshqaruvchi yelektrod yoki baza deyiladi. Baza qatlamlari bir xil bo’lmaydi: n- baza p- bazaga qaraganda qalinroq va qotishma miqdori ozroq qilib yasaladi. Natijada n2 p-n o’tishning to’g’rilash xususiyati juda yaxshi bo’ladi (teskari toki kichik, teskari qarshiligi yetarlicha katta). Tashqi kuchlanish anod -katod oralig’iga qo’yilgan holni ko’raylik.
9.1-rasm. Tiristorlarning umumiy holat ko’rinishi
Manbaning musbat qutbi anodga, manfiy qutbi katodga ulangan bo’lsin. Bunda kuchlanishning kichik qiymatlarida n1 va n3 p-n o’tishlar to’g’ri, n2 p-no’tish yesa, teskari yo’nalishda ulangan bo’ladi. Shuning uchun tashqi kuchlanishni to’liq n2 p-n o’tishga qo’yilgan deb qarash mumkin. U yopiq bo’lgani uchun tiristordan o’tadigan tok juda ham kam (teskari tokka teng) bo’ladi. Tristorning qarshiligi ana shu yopiq n2 o’tish qarshiligi orqali xarakterlanadi. Agar tashqi kuchlanish orta boshlasa, qatlamlardagi tok o’tish bilan bog’liq jarayonlar sifat jihatdan o’zgaradi. n2 O’tishdagi teskari tokning biroz ortishi bilan har ikki bazaga asosiy bo’lmagan tok tashuvchilarning kirishi (tutilib qolishi) zo’rayadi. Masalan, P2- bazada kavaklar zichligi ortadi. Bu n2 o’tish potensial to’siqning kichrayishiga, ya’ni qarshilikni kamayishiga olib keladi. Natijada tiristordan o’tadigan tok faqat teskari tokka yemas, balki n2 o’tishga yetib kelgan bazalardagi asosiy bo’lmagan tok tashuvchilar tokiga ham bog’liq holda orta boshlaydi ( rasm qarang). Tashqi kuchlanishning kattaligi biror Uyok kuchlanishga yetgach, tiristor toki kuchkisimon orta boshlaydi. Bu kuchlanish tiristorning qayta ulanish to’g’ri kuchlanishi deb ataladi. Bu vaqtda tiristorning qarshiligi juda kichik bo’lgani uchun undagi potensiallar ayirmasi ham kichrayadi. Uning kattaligi tashqi yuklama qarshiligining qiymati bilan chegaralanadi. Tiristor tokining ortishi davomida asosiy bo’lmagan tok tashuvchilar n2 o’tishda to’plana boshlaydi.
|
презентовать тексты или темы. Для развития указанного вида речевой

169
Студент, открывая рабочую тетрадь для самостоятельной работы,
знакомится с тем, как читать учебную литературу и как с ней работать. То
есть подбирать и изучать необходимые учебные материалы по своим
интересам и темам, расширять объем знаний, проводить личные
исследования, знакомиться с порядком работы с коллекцией книг, журналов,
научных статей с целью расширения своего мировоззрения.
При этом нужно охватить все виды речевой деятельности: чтение,
письмо, аудирование и говорение.
При обучении русскому языку, чтение рассматривается, как
самостоятельный вид речевой деятельности, которое занимает ведущие
место по своей важности и доступности.
-rasm. Tranzistordan yig’ilgan bir kaskadli kuchaytirgich sxemasi

14.6-rasm. Tranzistordan yig’ilgan bir kaskadli kuchaytirgich sxemasi
Bu sxemada alohida manbadan Eem olingan qayd etilgan surilish holatlarida ishlatiladi, uning yordamida kirish dinamik tavsifida ishchi nuqta holati belgilanadi. Ryu miqdori birnecha kOm ni tashkil qiladi, bu esa chiqish qarshiligidan ancha kam, Eek esa – 10V ga yaqin.
Tranzistorning statik tavsiflari 14.7 a,b rasmlarda ko’rsatilgan. Faraz qilamiz Ryu va Eek berilgan.
a)
b)
14.7-rasm. Tranzistorning statik tavsiflari
Chiqish dinamik tavsifini ikki nuqta bo’yicha qurish mumkin. Hisoblaymizki, Uk=-5V bo’lganida olingan kirish dinamik tavsifi statik bilan to’g’ri keladi. Agar minimal nochiziqli buzulishlar sharti qo’yilgan bo’lsa, bunda dinamik tavsiflarda o’zgaruvchan tok va kuchlanish o’zgarishi a,b (14.7-rasm) bo’lagi chegarasidan chiqishi kerak emas.
O’zgaruvchan tok va kuchlanishni o’zgarishi bo’lib o’tayotgan chegarasidagi dinamik tavsifini bo’lagi, ishchi bo’lagi deyiladi.
Agar tranzistorning kirishiga sinusoidal signal Ie = Ime . sinwt ko’rinishida berilayotgan bo’lsa, bunda tanlangan a, b ishchi bo’lagida ishlashini ta’minlash uchun kirishga amplitudali o’zgaruvchan signal berilishi kerak va o’zgarmas tokning tarkibini
Ie = Ie5 – Ime = Iei – Ime (14.7)
o’zgarmas tok bo’yicha ishlash rejimini aniqlaydigan dinamik tavsifidagi joylanish nuqtasi, ishchi nuqta deyiladi (grafikda A nuqtasi). Ko’rinib turibdiki, agar Ie va Ime ma’lum bo’lgan, bunda grafikdan Ue, Ik, Uk ni va o’zgurauvchan tarkiblar amplitudasini Ume, Imk, Umk olish mumkin.
Endi oson hisoblash mumkin:
- tok bo’yicha kuchaytirish dinamik koeffitsiyentini ; (14.8)
- kuchlanish bo’yicha kuchaytirigsh dinamik koeffitsiyentini ; (14.9)
- quvvat bo’yicha kuchaytirish dinamik koeffitsiyentini ; (14.10)
- o’zgaruvchan tok bo’yicha kirish qarshiligi ; (14.11)
o’zgaruvchan tok bo’yicha chiqish qarshiligi ; (14.12)
Integral operatsion kuchaytirgichlar (IOK) IOK - o’zgarmas tok kuchaytirgichi (UTK) quyidagi parametrlari bilan:
Rkir= , Rchiq= o, Kug=
|
-rasm. Operatsion kuchaytirgich algoritmi

|
-rasm. Operatsion kuchaytirgich algoritmi
|
bet | 104/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)14.3-rasm. Operatsion kuchaytirgich algoritmi
XV BOB. INTEGRAL MIKROSXEMALAR
§15.1. Umumiy ma’lumotlar
Radioelektron qurilmalar juda ko’p sondagi elektron asboblardan tashkil topadi. Fan texnikaning rivojlanishi bilan ularning soni va turi yanada ortib bormoqda. Shuning uchun radioelektron qurilmaning mustahkamligi, uzoq muddat ishonchli xizmat qila olish qobiliyati va boshqa xususiyatlarini oshirgan holda ularning hajmini kichraytirish, og’irligi va sarf qiladigan quvvatini kamaytirish kabi masalalar o’rtaga qo’yilmoqda
Yarim o’tkazgichlar texnikasining rivojlanishi yarim o’tkazgichli imkoniyatni yaratadi. Bunday asboblar modul-sxemalar yoki mikromodullar deb ataladi. Ularda o’ta ixcham qobiqsiz yarim o’tkazgichli asboblar, plyonkali (paradasimon) qarshilik va kondensatorlar ma’lum sxema asosida bir qobiq ichiga yig’iladi va biror element qurilmaning to’liq sxemasini tashkil etadi. Shuning uchun ular mikrosxemalar deb ataladi.
Mikrosxemalarning 1 sm3 hajmda kamida 5 ta element (tranzistor diod rezistor, sig’im va induktivlik) qatnashib, ular biror element qurilmaning tugallangan sxemasini tashkil etish lozim. Hozir integral mikrosxema (IMS) deb ataladigan yarim o’tkazgichli asboblar keng qo’llaniladi. Ular qurilmaning umumiy hajmini 20000 martadan ortiq kichraytirish imkonini beradi. IMS shunday qurilmaki, uning barcha elementlari yoki ularning bir qismi ajralmas qilib bog’langan bo’ladi. Ular bir-biri bilan shunday tutashkanki, natijada bir butun qurilma bo’lib xizmat qiladi.
§ 15.2. Mikrosxema elementlari
Biz yarim o’tkazgichli IMSlarning elementlari bilan tanishamiz. Sababi pardasimon IMSlarda faqat passiv elementlar qarshilik, sig’im va induktivlik hosil qilinishi mumkinligi gapirilgan edi. Ular taglik sirtiga o’tkazuvchan va himoyalovchi moddalarni purkash yoki pardalar qatlami sifatida joylashtirish yo’li bilan hosil qilinadi. Bunda taglik dielektrik materialdan yasalgani uchun elementlarni bir-biridan himoyalashga hojat qolmaydi. Quyidagi birinchi 15.1-rasmda purkash yo’li bilan hosil qilingan to’g’ri to’rtburchak shaklida yasalgan induktivlik g’altagi ko’rsatilgan.
15.1-rasm. Induktiv g’altagi grafigi
Yarim o’tkazgichli IMSlarning elementlarini yasash murakkab texnologik jarayon bo’lib, ularning turlari xilma–xildir. Barcha jarayonlarning negizini tranzistorlar tarkibi tashkil qiladi, ya’ni barcha passiv va aktiv elementlar tranzistor asosida hosil qilinadi. Asos tranzistor vazifasini bipolyar yoki unipolyar tranzistorlar bajaradi.
Bipolyar tranzistorlarni yasashda uning ikki formulasi p-n-p va n-p-n dan foydalaniladi. Ulardan n-p-n turi eng ko’p tarqalgan.
|
| |
-rasm.Differensial kaskad

|
-rasm.Differensial kaskad
|
bet | 103/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)14.8-rasm.Differensial kaskad
DK – differensial kaskad. O’zgarmas tok kuchaytirgichi.
OK – oraliq kaskad. Ular birnechta bo’lishi mumkin. DK sxemasi bo’yicha qurilgan, ammo chiqishda kuchlanish bir yelkadan olinadi.
DS – daraja siljishi. O’zgarmas tok bo’yicha OK chiqishi va QK kirishini kelishtiradi. QK – quvvat kuchaytirgichi. Rchiq yuklanish bilan kelishtirishga xizmat qiladi. Yuklanishga katta tok ta’minlab beradi.
§ 14.4. Operatsion kuchaytirgich asosiy parametrlari
Kuchlanish bo’yicha kuchaytirishni differrensial koeffitsiyenti:
Kud = dUchiq/dUkir;
Kud = 104...105, OK ni to’yinish rejimiga kirmaguncha.
14.9-rasm. Operatsion kuchaytirgich parametrlari
sinfazli kuchlanish koeffitsiyenti:
Kisf = dUchiq / dUsf = Uchiq/UsfO,
Ammo O ga teng emas, chunki haqiqatdagi OK DA
Rk1Rk2 va VT1VT2
Sinfazli tarkibini pasayish koeffitsiyenti
Kosf = 20 Kisf/Kuo
Surilish kuchlanishi. Surilish kuchlanishi – bu kuchlanish bo’lib, differensial usulida OK kirishiga berilishi kerakki, chiqishida kuchlanish 0 ga teng bo’lsin. Sababi Yesm – differensial kaskadlarning asimetriyasi.
14.10-rasm. Uzatish tavsifi chastotaviy xarakteristikasi
Uzatish tavsifi chastotaviy xususiyatlari:
F = 0...f1;
F1 – birlamchi kesish chastotasi – bu chastota bo’lib, unda kuchaytirish koeffitsiyenti 1 ga teng.
OK shunday chastotaviy tuzatishni talab qiladiki, O...F, diapazonida birinchi tartibli inersion bo’g’inga o’xshab o’zini tutishi kerak. Buning uchun OK chiqishida katta Si qo’yiladi va bu ichki yoki tashqi usuli bilan o’tkaziladi.
Agar OK ga Sn o’rnatilgan bo’lsa, unda spravochnikda to’g’rilash sxemasi ko’rsatiladi (Sn ni qanday ulash kerakligi).
|
| |
-rasm. Unipolyar tranzistorning dinamik ish rejimi

|
-rasm. Unipolyar tranzistorning dinamik ish rejimi
|
bet | 42/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)8.2-rasm. Unipolyar tranzistorning dinamik ish rejimi.
Shuning uchun bu sohaga erishish uchun tranzistorning zatvor - istok oralig’iga manfiy qutbi zatvorga ulangan Yez manba ulanadi. Uning zatvorga beradigan kuchlanishi manfiy siljitish kuchlanishi deb ataladi. Uning qiymati stok toki va stok kuchlanishining o’zgarmas tashkil etuvchi qiymatlarini ifodalovchi nuqtani belgilaydi: A(Iso, Uso ). Bu nusta boshlang’ich ishchi nuqta deb ataladi (8.2 b-rasm). Agar zatvorga o’zgaruvchan kuchlanish berilsa, stok tokining o’zgaruvchan tashkil etuvchisi hosil bo’ladi va stok kuchlanishi quyidagicha ifodalanadi:
Us=Es-Is·Rs va Is= Iso+ Is~ (8.9)
Bu koordinat boshidan o’tmaydigan to’g’ri chiziq tenglamasidir. Uning og’ish burchagi (α)Rs rezistorning kattaligiga bog’liq bo’ladi. Rs=0 bo’lganda, bu to’g’ri chiziq kuchlanish o’qiga perpendikulyar bo’lsa, Rs=∞ da tok o’qiga perpendikulyar bo’ladi. Rs ning chekli qiymatida esa, bu to’g’ri chiziq kuchlanish o’qini Uc = Es nuqtada, tok o’qini nuqtada kesib o’tadi. Uni yuklama chizig’i deb ataladi. Yuklama chizig’ining ishchi sohada yotadigan qismi dinamik xarakteristikadir. 8.2-rasmdan zatvor kuchlanishi bilan stok kuchlanishi o’zaro qarama-qarshi fazada o’zgarishi, ya’ni tranzistor φk = π faza siljishi xosil qilishi ko’rinadi.
Tranzistorning dinamik ish rejimi dinamik para- metrlar orqali xarakterlanadi. Ularni aniqlash uchun unipolyar tranzistorning (8.5) xarakteristik tenglamasi va (8.8) dinamik rejim tenglamasidan foyda- lanamiz.
(8.8) ifodadan stok kuchlanishining orttirmasini aniqlab (8.6) ga qo’ysak, undan
(8.10)
hosil bo’ladi. Bunda Sn tranzistorning dinamik qiyalik koeffitsienta deb ataladi va hamma vaqt statik qiyalik koeffitsientidan kichik bo’ladi.
Agar (8.10) ga stok toki orttirmasini qo’ysak, quyidagi koeffitsient hosil bo’ladi:
(8.11)
Uni tranzistorning dinamik kuchaytirish koeffitsienti deyiladi. Uning kattaligi xam statik kuchaytirish koeffitsientidan kichik bo’lib, miqdori Rc yuklama qarshiligi bilan xarakterlanadi. Yuklama qarshiligi qancha katta bo’lsa, u statik kuchaytirish koeffitsientiga intilib boradi (Rc=0 bo’lsa, μdn=0). Bu tranzistorning kuchaytirish xususiyatlaridan faqat yuklama qarshiligi ulangandagina foydalanish mumkinligini ko’rsatadi (Minus ishora tranzistorda hosil bo’ladigan faza siljishi φk = π ni ifodalaydi).
Umumiy holda yuklama karshiligi kompleks kattalik bo’lgani uchun dinamik kuchaytirish koeffitsienti ham kompleks miqdor bo’ladi:
(8.11.a)
Agar shart bajarilsa, (8.11 a) soddalashib,
(8.11.b)
ko’rinishga keladi.
Elektron asboblarning dinamik ish rejimini bilgan holda, ularning ekvivalent sxemalarini tuzish mumkin. Masalan, (8.10) ga asosan unipolyar tranzistorning stok zanjirini o’zaro ketma-ket ulangan Ri va Rc rezistorlarga EYuK μUz ga teng generatorning ulanishi deb qarash mumkin (8.3 a-rasm).
|
| |
- rasm. Unipolyar tranzistorning ekvivalent sxemasi

|
- rasm. Unipolyar tranzistorning ekvivalent sxemasi
|
bet | 43/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)8.3- rasm. Unipolyar tranzistorning ekvivalent sxemasi:
a-ekvivalent kuchlanish va b - ekvivalent tok generatori
Shunga o’xshash (8.3a) ifoda uni o’zaro parallel ulangan Ri va Rc rezistorlarga SdU3 ga teng EYuK li generatorning ulanishi deb qarash mukinligini ko’rsatadi (8.3b-rasm.) Ulardan birinchisi ekvivalent kuchlanish generatori deyilsa, ikkinchisi - ekvivalent tok generatori deb ataladi. Ular tok kuchi va kuchlanishning faqat o’zgaruvchan tashkil etuvchilarinigina hisobga oladi. Bu elektron qurilmalarni ekvivalent sxemalar bilan almashtirib tekshirishda ularning boshlangich ish rejimini hosil qilish uchun xizmat qiladigan o’zgarmas tok va kuchlanishni hisobga olmaslik imkonini beradi. Bundan tashqari, elektron asbobning ishchi sohasi qilib xarakteristikalar tizimining to’g’ri chiziqli qismi tanlangan bo’lsa, tok kuchi va kuchlanishning differensial qiymatlarini ularning kompleks amplitudalari bilan almashtirish mumkin.
§ 8.2. Metallar, yarim o’tkazgichlar, dielektriklar
Yarim o’tkazgichlar elektronikasi, mikroelektronikadan, nanoelektronika (10-9ga) sohasiga qadam quymoqda. Insonni turmush sharoitiga jadal sur’atlar bilan kirib kelgan, hozirgi o’ta murakkab elektronika jihozlari hamma og’ir va yengil yuklamalarni bajarishni o’z zimmasiga olmoqda. Keyingi yillarda yarim o’tkazgichlar ustida olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari o’z samarasini bermoqda, ularni ajoyib xossalari namoyon bo’ladigan yarim o’tkazgichli qotishmalar va o’ta toza monokristallar texnalogiyasi, elektronikani keskin rivojlanishiga olib keldi. Bu sohada samarali ish olib borayotgan olimlarimiz, prof. M.T.Normurodov, S.Zaynobiddinov, A.Teshaboev, prof. varikapi. Fistul va boshqalar tadqiqotlari elektronikani sezilarli darajada rivojlantirishga olib keldi. Yarim o’tkazgichlar yaratiladigan elementlar (qotishmalar) yetarli darajada toza bo’lishi zarur. O’ta toza va juda mukammal qotishmalr asosida yangidan-yangi elektron asboblar, qurilmalar, mikrochizmalar tayyorlnadi va ular kundalik jarayonimizga jadal kirib kelmoqda.
Qattiq jismlar kvant xossalariga bog’liq bo’lgan masalalar kristallning spektral energetik sathini aniqlashdir. Kristallar haqida aniq tushuncha beradigan Shredinger tenglamasi bo’yicha har qanday davriy takrorlanadigan maydonlarda, elektronni energetik sathlari chegaralangan zonalarga taqsimlangandir. Ayrim yarim o’tkazgich birikmalar kremniy (Sr) va germaniy (Ge) kristallari olmos panjarasiga ega bo’lib ularga bo’sh valentlik zonalar mavjud bo’ladi. Qattiq jismlarning elektr o’tkazuvchanlik xossasi metallar, yarimo’tkazgichlar va dielektriklarga ajralishi zonalarning elektronlar bilan to’ldirilishiga bog’liq. Energetik zonani uch xil holatini kuzatish mumkin.
|
| |
-§. T ishli g ‘idiraklarni yem irilish

T ishlarning sinishi. Asosan ochiq tishli ham da tish yuzasining
qattiqligi yuqori darajada b o i g a n yopiq uzatm alarda k o ‘pincha tish
uchidan yoki asosdan sinish hollari uchraydi.
G ‘ildirak tishlarining sinishiga asosiy sabablar bu ishlash
jarayonida o ‘ta yuklanish b o i i s h i va bu o ‘zgaruvchan kuchlanish
b o i i s h i yoki o ‘zgaruvchan kuchlanishni uzoq vaqt davomida ta ’sir
etishidir. Bunday hollarda tish tubiga yaqin jo y d a metallarning
toliqishidan darz paydo b o i a d i , bu darz kuchlanishlar to'p lan g an joyda
hosil b o i i b bora-bora kattalashib tishning sinishiga olib keladi.
G ild ir a k tish sirtining toliqishi oqibatida uvalanishi m um kin.
Bunda uvalanish ikki xil b o i a d i . Birinchi xil uvalanish tish sirtining
kattaligi N V < 3 5 0 b o i g a n metallardan yasalgan g i l d i r a k tishlarida y o i
q o ‘yilgan noaniqliklar tufayli b o i i b , ish jarayonida bu notekisliklar
yeyilishi va ezilishi tufayli tekislanib ketadi. Shu sababli uvalanish
protsessi to'x taydi. U valanishning ikkinchi xili tishli g ild ira k la rn in g
tish sirtining qattiqligi N V > 3 5 0 b o i g a n metallardan yasalgan va sermoy
sharoitda ishlaydigan g i l d i r a k tishlarida ularni tayyorlashda y o i
q o ‘yilgan noaniqliklar tufayli tishlar sirtining m a i u m nuqtalarida hosil
b o i a d i g a n kuchlanishlarni to'planish ta ’sirida sodir b o i a d i . Bunda tish
sirtining ayrirn nuqtalarida bilinar-bilinmas darzlar paydo b o ia d i.
Uzatm a sermoy ishlanganligi uchun bu darzlarning ichiga katta bosim
ostiga moy kiradi, natijada darzlar kattalashib, tish sirtining kichik
b o i a k l a r g a ajralishiga sabab b o i a d i . Oqibatda tish sirtida har xil
o i c h a m l i chuqurliklar paydo b o i a boshlaydi va uvalanish protsessi
tezlashadi
B o ‘luvchi aylana - R. X. Maksudov

B o ‘luvchi aylana - Tishli gMIdirakni reyka bilan ilashganda hosil
boMgan boshlangMch aylana boMuvchi aylana deb ataladi, shartli belgisi
d, 3.7- rasm. BoMuvchi aylanada tishli gMldirak qadami, reyka qadamiga
teng boMadi, ilashish burchagi аш esa reyka profilining burchagiga a ga
teng boMadi. 0 ‘qlararo masofa аы qiymati o ‘zgarganda ham d ning
qiymati o ‘zgarmaydi. Agarda uzatmada am = boMsa, boshlangMch
va boMuvchi aylana oMchamlari bir xil boMadi, ya'n i dw=d. GMldirak tish uchidan o ‘tkazilgan aylana tashqi aylana deb ataladi,
shartli belgisi da, 3.7-rasm. GMldirak tish tubidan oMkazilgan aylana tish osti aylana deb
ataladi, shartli belgisi df, 3.7-rasm. Ilashish qadami uzatmada ilashish chizigMning uzunligi gMldirak
tishlarining ilashishining boshlanishi va oxirini ko‘rsatadi. p, - tishli
gMldirakning asosiy diametri (ikki yondosh tishning mos tomonlari
orasidagi masofa) bo‘yicha qadami, 3.7-rasm. BoshlangMch yoki
boMuvchi aylana bo‘yicha qadami P,=S,+lt. * - Bunda, S, - tishning shu
aylana bo‘yicha qalinligi; /, - tishning shu aylana bo‘yicha ikki tishlar
o ‘rtasidagi bo‘shliq.
Modul - BoMuvchi aylana bo‘yicha P, qadamidan я marta kichik
boMgan
P f /я oMchamni ilashish moduli deb aytiladi, shartli belgisi m.
Hisoblashni yengillashtirish uchun ilashish modulini boMuvchi diametr d
hamda tishlar soni z yordamida ifodalanadi. BoMuvchi aylana uzunligi
l=Kd=Pt z bunda d = —: = m: Yoki m = - . Demak, modul boMuvchi
n z aylana diametmi bitta tishga to ‘g ‘ri keladigan oMchami boMib, tishli
gMldiraklar uchun asosiy oMcham. 0 ‘zaro ilashayotgan tishli gMldiraklar
51
www.ziyouz.com kutubxonasi
uchun Hashish moduli bir xil bo'lishi kerak. Tishli uzatmalar uchun bu
qiym at standartlashgan boTib, quyidagicha olish tavsiya etiladi:
Оно выполняет следующие функции - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta

170
Все сказанное выше позволяет уточнить
характеристику чтения как
сложного вида речевой деятельности. Имеющей внутренний и внешний план,
протекающий в двух формах (вслух и про себя), осуществляющейся в тесном
взаимодействии с другими видами речевой деятельности.
Передача информации в письменном виде
Письменная речь – вид речевой деятельности, который связан с
умением излагать информацию в письменной форме.
"Основная функция письменной речи - фиксация устной речи, имеющая цель
сохранить ее в пространстве и времени." (Бубнова Г.И., 1991)
В связи с этим письменная форма речи имеет свои особенности:
1) Письменная
речь использует книжный язык, употребление которого
достаточно строго нормировано и регламентировано.
2) Порядок слов в предложении закреплен, инверсия (изменение порядка
слов) не
типична для письменной речи, а в некоторых случаях, например в
текстах официально-делового стиля речи, недопустима.
3)
Предложение, являющееся основной единицей письменной речи,
выражает сложные логико-смысловые связи посредством синтаксиса.
Виды письменных работ студента при выполнении самостоятельной работы
1. Написание рассказа по предложенным темам: рассказ о себе, о своей семье,
о распорядке дня.
2. Письменное монологическое изложение по заданной тематике (
эссе или
текст должен содержать минимум 6-7 предложений): Русский язык – язык
межнационального общения, Узбекистан – родина моя, Россия – страна
изучаемого языка, Москва – столица России,
Известные музеи и галереи
России, о творчестве Пушкина и Навои, об Олимпиаде, о древних городах
Узбекистана и т.д.
3. Научный стиль речи: составление плана текста, написание аннотации текста
и рецензии к нему.
171
4. Официально-деловой стиль речи: написание автобиографии, заявления,
характеристики.
rasm. Umumiy bazali tranzistorning chiqish va kirish dinamik tavsifi

14.4 rasm. Umumiy bazali tranzistorning chiqish va kirish dinamik tavsifi
Ba’zi tranzistorlar uchun statik kirish tavsiflari bir biriga juda yaqin joylashadi. Bunday holatda, taxminan hisoblanadi, Uk>0,5-5V bo’lganida olingan kirish dinamik tavsifi statik bilan birlashadi.
Past chastotali kichik signallarni kuchaytirish sifatida ishlaydigan tranzistor ishlashini dinamik rejimini tanlaganda, esda tutish kerak:
1. O’zgaruvchan tok va kuchlanishlarni o’zgarishi, to’yinish va kesib tashlash hududida emas, balki faqat faol hududida.
2. Tranzistor ishlashining dinamik rejimi yo’l qo’yiladigan maksimal miqdorlari bilan cheklangan:
a) Ie maks – emitter o’tishining quvvati bilan aniq-lanadigan yo’l qo’yiladigan maksimal emitter toki;
b) Uk maks – teshuvchi kuchlanish bilan aniqlanadigan yo’l qo’yiladigan maksimal kollektor kuchlanishi;
V) Rk.maks.dop. – kollektorli o’tishning yo’l qo’yiladigan sochilish quvvati.
Kuchaytirgich sifatida tranzistor ishlaganda ishchi nuqta chiqib ketishi mumkin bo’lmagan hudud chegarasi 14.5-rasmda ko’rsatilgan.
14.5-rasm. Tranzistorning hudud chegarasi
Agar nochiziqli buzulishlarsiz ishlash sharti qo’yiladigan bo’lsa, ya’ni kirish qismiga berilgan signal shaklini tranzistorning chiqishida aniq qayta tiklash sharti, bunda o’zgaruvchan tok va kuchlanishlar o’zgarishi chiqish tokini o’zgarishi kirish toki o’zgarishiga to’g’ri proporsional bo’lgan chiqish dinamik tavsiflari maydonida bo’lib o’tishi kerak. Bundan tashqari, tranzistorlardagi nochiziqli buzulishlar to’satdan kirish dinamik tavsifini nochiziqlik darajasi bilan aniqlanishi sababli, o’zgaruvchan tok va kuchlanishlarni o’zgarishi kirish dinamik tavsifini to’g’richiziqli bo’lagida yotishi zarur.
Shu sabablarga ko’ra, emitterli va kollektorli o’tishlarga beriladigan yuklanish qarshiligi Ryu va o’zgarmas kuchlanish miqdorlari aniqlanadi. Misol tariqasida tranzistorda yig’ilgan bir kaskadli kuchaytirgichni ko’rib chiqamiz (14.6rasm).
|
Передача информации при помощи устной речи

172
5. В магазине
6. В
институте
7. Государственные символы Узбекистана и России.
8. Города Узбекистана и России
9. Национальная одежда узбекского и русского народа.
10. Национальные блюда узбекского и русского народа.
При
выполнении
заданий
самостоятельной
работы
студентам
предлагаются образцы для составления диалогов: вопросов и ответов, реплик
диалога. В рабочей тетради студенты находят тексты для чтения;
письменные задания, которые выполняются в этой же рабочей тетради;
тексты или стихотворения
для заучивания наизусть, картины или фото
иллюстрации для описания, задания, описывающие диалогические ситуации,
которые студенты должны будут составить диалоги, ссылки на аудио и
видеоматериалам по темам.
Литературы:
1. Топольский, В. О. Проблемы организации
самостоятельной работы
студентов университета в процессе кредитно-модульной системы обучения /
В. О. Топольский. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. — 2014.
— № 3 (62). – С. 1039-1043. — URL: https://moluch.ru/archive/62/9549/ (дата
обращения: 29.03.2022).
2. Shodiyeva D.Y.
Language portfolio - a tool for self-realization of professional-
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

|
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
|
bet | 10/10 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 91,93 Kb. | | #146788 |
Bog'liq “Umumta’lim maktabining fizika kursida “Mexanik to‘lqinlarning muhitlardaFOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Suyarov K.T. Talabalarning fizikadan olgan ekspremental bilimi, o‘quvi va ko‘nikmasini tekshirishning darajalari va ularni amalda qo‘llash //Ta’lim, fan va innovatsiya. 2016.;
2. Abdalova S. Mustaqil ta’limni boshqarish va talabalarning ijodiy qobiliyatini rivojlantirishda kreativ texnologiyalar ning o‘rni //Ta’lim menejmenti.-Toshkent, 2011.;
3. Abdullayev G.A. Fizika. “O‘qituvchi”-1989.;
4. Bandarkova A. Kreativnaya pedagogicheskaya texnologiya formirovaniya professionalnoy kulturi uchashixsya // Nauchno-metodicheskiy jurnal.- Moskva, 2008.;
5. Sadriddinov N., Rahimov A., A.Mamadaliyev, Z.Jamolova.Fizika o‘qitish uslubi asoslari. T.: O‘zbekiston-2005.;
6. Ta’limiy pedagogik texnologiyalar. Uslubiy qo‘llanma.Samarqand-2013. A.G‘.G‘aniyev va boshqalar. Fizika I qism.Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun.t.:2010.;
7. Shodiyev N.Sh. Yangi pedagogik texnologiyalar.(ma’ruzalar matni) Samarqand., 2010-y.;
8. S. E Frish, A.V Timoreva “Umumiy fizika”;
9. I.V. Savelyev “Umumiy fizika kursi” 1-qism;
10. S.X Astanov. Umumiy fizika kursidan ma’ruzalar matni;
11. D.Ro‘zieva, M.Usmonboeva, Z.Holiqova. –Metodik qo‘llanma. Interfaol metodlar mohiyati va qo‘llanilishi. Toshkent:TDPU nashriyoti, 2013.;
12. Shodiyev N.Sh. Yangi pedagogik texnologiyalar.(ma’ruzalar matni) Samarqand., 2010-y.;
13. O. U. Arlayev, S. N. Jo`rayeva, S. P. Mirzayeva “Ta`lim metodlari” o`quv uslubiy qo`llanma, “Navro`z” nashriyoti, Toshkent 2017;
14. Baxtiyor Roziq . Yangi metodlar. 15 Sentabr 2019.
INTERNET SAYTLARI:
www.uza.uz – O‘zbekiston Milliy axborot agentligi sayti;
www.natlib.uz – O‘zbekiston Milliy kutubxonasi sayti;
www.eduportal.uz – axborot-ta’lim resurslari portali;
www.ref.uz – turli referatlar sayti;
http://txt.uz – elektron kutubxona (turli xil kitoblar);
Shuhratbek.uz;
Baxtiyor.uz;
Ziyonet.uz.
|
| |
Boshqarish sistemalarining elementlari va qurilmalari - bet 60

X Y
0 1
1 0
1
X
Y
Схематик белгиланиши
Мантиқий инкор
X Y Z
0 0 1
0 1 1
1 0 1
1 1 0
X
Y
Z
Схематик белгиланиши
Мантиқий функцияси
Ишлаш жадвали
Y X Z Y X Z *
,
&
X Y Z
0 0 1
0 1 0
1 0 0
1 1 0
1
X
Y
Z
Схематик белгиланиши
Мантиқий функцияси
Ишлаш жадвали
,
Y X Z
136
5.2. Raqamli avtomatika. Avtomatikaning funksional elementlari.Raqamli elementlarni asosiy komponentlari, qo’llanilishi va qo’yiladigan talablari Raqamli
xisoblash
texnikasining
asosiy
qurilmalaridan
biri
–
summatordir. Bir razryadli ikkilik sonlarni qo’shish uchun qo’llaniladigan
‘YArim summator’ sxemasini loyixalash jarayonini ko’rib chiqamiz:
Berilgan “a” ham da “b” bir razryadli ikkilik sonlarni qo’shish natijasida
“s” - yig’indi razryadi va “r”- o’tish razryadi hosil bo’ladi. “a” va “b” bir
razryadli qo’shiluvchilardan faqat bittasi ‘1’ ga teng bo’lsa, yig’indi razryadi
s=1 bo’ladi va “a” va “b” bir vaqtda ‘1’ ga teng bo’lgandagina p=1 bo’ladi. SHu
holatlar uchun mantiqiy funksiyalar quyidagi ko’rinishga ega bo’ladi:
b a p b a b a s &
,
&
&
Bir razyadli yarim summator sxemasini shu ifodalarga mos ravishda
mantiqiy elementlar asosida qurish mumkin. (5.1.-rasm)
Ikkita 2 razryadli ikkilik sonlarni solishtirish vazifasini bajaruvchi
qurilmani yaratish bilan bog’liq masalani ko’rib chiqamiz:
A = a
1
a
2
va B = b
1
b
2
– ikki razryadli sonlar. SHunday solishtirish
sxemasi(SS)ni yaratish kerakki u 4 ta kirishga (a1, a2, b1, b2), ham da 3 ta
chiqishga (Y
1
, Y
2
, Y
3
) ega bo’lsin.
5.1-rasm. Bir razryadli yarim summatorning sxemasi.
p
s
а
b
1
&
&
1
&
1
137
Bu sxemaning chiqishlari quyidagi shartlarni qanoatlantirsin: Y
1
=1
bo’lsin, agar A>V bo’lsa, U
2
=1 bo’lsin, agar A=V bo’lsa va U
3
=1 bo’lsin, agar
Asxemasini qurish mumkin. 5.2.-rasmda Ikkita ikki razryadli ikkilik sonlarni
solishtirish vazifasini bajaruvchi qurilmaning sxemasi keltirilgan.
5.2-rasm. Ikkita ikki razryadli ikkilik(binar) sonlarni solishtirish sxemasi.
-rasm. Metallarda enegetik zonalar

|
-rasm. Metallarda enegetik zonalar
|
bet | 44/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)8.4-rasm. Metallarda enegetik zonalar
Metallarda energetik zona yarim to’ldirilgan shuning uchun ular yaxshi elektr o’tkazuvchanlik xossaga ega bo’lishi mumkin. (2-holat).
Yarimo’tkazgichlar va dielektriklar orasidagi farq valent zona bilan, o’tkazuvchanlik zonadagi energetik qobiq ER<3eV bo’lsa, dielektriklarga bu energetik qobiq ER<3eV tengdir.
8.5-rasm. Elektronikada ISO tarmoq modeli
Modelda 7 qatlamli tugun server, mijoz, brandmaurer, ma’lumotlar bazasini aks ettiradi, 3 qatlamli tugun marshrutlovchini, 2 qatlamli tugun ko’prikni, 1 qatlamli tugun takrorlovchini, nolinchi qatlam aloqa muhitini (kabelli ulanishlarni) aks ettiradi. Modelning 0-,1-,2-3-qatlamlari Intranetning aloqa qismini 4-qatlam aloqa qismi bilan birgalikda TSP/IP tarmog’ini aks ettiradi.
- model tugunidagi har bir ko’p qatlamli tugun aslida Intranet elementini iyerarxiya tizimi tarzida ifodalaydi. Tugundagi har bir qatlam faol dasturiy va yoki texnikaviy ob’ektlardan tashkil topgan bo’lib , axborot uzatish bo’yicha ma’lum vazifalarni ado etadi va tarmoqdagi o’zi bilan teng qatlamda joylashgan ob’ektlar bilan aloqaga kirishadi. Qatlamlarning asosiy dasturiy tashkil etuvchilari protokollar bo’lib vazifasi tegishli protokollarga binoan ostki qatlam xizmat (service)idan foydalanib ustki qatlamga xizmat ko’rsatishdir. Tugunning qo’shni qatlamlari o’z vazifalarini bajarishda axborot ayriboshlaydilar. Bunda server yo mijoz tugunidagi tadbiqiy jarayonlarning axborot o’qimi 7 chi qatlamdan past tomon 0 chi qatlamga o’tib, undan uzatish muhiti (simli yo simsiz muhit) va aloqa elementi (takrorlovchi, ko’prik, marshrutlovchi, shlyuz tugunlari) orqali boshqa mijoz yo server tugunining tadbiqiy jarayonida borib qo’shilishi sodir bo’ladi. Axborot oqimi birliklari qatlamdan qatlamga o’tganda o’zgarib boradi. Masalan, tadbiqiy qatlam, ifodalash, seans va transport qatlamlari uchun ma’lumotlar birligi xabar bo’lsa, tarmoq qatlamida ma’lumotlar birligi paketdir. Ma’lumotlar birligi kanal qatlamida kadr bo’lsa, fizikaviy qatlamda 1 yo 0 ni bildiruvchi bit erur. Ma’lumotlar bir qatlamdan boshqasiga o’tgan sari ularning formatlari ham qatlamga mos tarzda o’zgartirilib qo’yiladi. Ko’p qatlamli modelning afzalligi shundaki, tarmoqning apparat va dasturiy vositalarini yaratuvchilar tegishli qatlam uchun o’z ishlanmalarini yuzaga keltirishda shu qatlamga qo’yilgan talablar bilan cheklanib boshqa qatlamlarning qanday tarzda yaratilishiga parvo ham qilmaydilar. Bu tarmoq yaratishda turli platformalarga oid apparat va dastur vositalaridan foydalanishga keng yo’l ochib beradi. Quyida qatlamlar vazifalari bayon etilgan.
3ev>3ev>
|
| |