O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti - bet 28

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 28/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiChu Xusrav surdi bu rangin fasona,
Dedi so’z awalidin ham nishona.
Manga ham chun bu pok insho ko’rundi,
Bidoyatdin demak avlo ko’rundi (8, 49).
Ulug’ shoir o’z asarida ushbu mavzu badiiy talqini haqidagi elga u qadar ma'lum bo’lmagan fikrlarini davom ettirar ekan, uning o’tli nigohi yana ikki ijodkor dostoniga qaratiladi:
Bu maydong’a chu Ashraf surdi markab,
Bu so’zni o’zga nav' yetti murattab.
Yana bo’lg’on ekan bu noma marqum,
Vale roqim emastur yaxshi ma'lum (8, 49).
Farhod, Xusrav va Shirin ishqi mojarolaridan bahs etuvchi asar mualliflaridan biri XV asrda yashab ijod etgan xamsanavis, “Shirin va Xusrav” dostoni muallifi Ashraf Marog’aviydir. Keltirilgan iqtibosdan Ashraf Marog’aviyning bu ko’hna mavzuni yangicha talqin etgani ma'lum bo’ladi.
Ozar adabiyotshunosi akademik H.Orasli «Orif Ardabiliy va uning “Farhodnoma” poemasi tadqiqotida ulug’ shoir muallifi noma'lumligini ta'kid etgan asar ijodkori XIV asr o’rtalarida Shimoliy Ozarbayjonning Ardabil viloyatida yashab, badiiy ijod bilan shug’ullangan shoir Orif Ardabiliy bo’lishi mumkin, degan fikrni ilgari suradi. «Farhodnoma» dostoni 717 hijriy (1369) yilda fors tilida bitilgan. Asar muallifi ushbu mavzuda qalam tebratayotgan shoirlar orasida birinchi bo’lib, Farhod obrazini dostonning bosh qahramoni darajasiga ko’taradi. Orif Ardabiliy «Farhodnoma»sining bosh qahramonini Xusrav Dehlaviy dostonida kuzatilgani kabi Chin xoqonining o’g’li, shahzoda dir. Akademik B.Valixo'jayev «Farhodnoma»ning qisqacha mazmunini quyidagicha bayon etadi: «...dostonning birinchi qismi Nizomiy va Xusrav Dehlaviylarda bo’lmagan voqea bilan, Farhodning Abxaziyalik mashhur toshyo’nar ustaning qizi Gulistonga oshiq bo’lishi bilan boshlanadi. Voqea davom yetib, Farhod Abxaziyaga kelib, Gulistonga uylanadi, uch faizand ko’radi. Guliston vafot etadi. Shundan so’ng dostonning ikkinchi qismi, ya'ni Farhodning Abxaziya hokimi qizi Shirin bilan bog’liq qissasi boshlanib, Farhodning vafoti bilan nihoyasiga yetadi» (Valixo’jayev B. Mumtoz siymolar. Toshkent, 2002, 151-bet). Ko’rinadiki, «Farhodnoma»ning umumiy syujeti Alisher Navoiyning «Farhod va Shirin» dostonidan farqlidir.
Ulug’ shoir «Xamsa»sining ikkinchi dostonini ijod etishda mazkur sayyor syujetning xalq og’zaki ijodidagi badiiy talqinlari bilan ham yaqindan tanish bo’lgan ko’rinadi. o’zbek va qardosh xalqlar folklorlarida Farhod va Shirin muhabbatini vasf etuvchi rivoyatlar X-XI asrlardan vujudga kela boshladi. Jumladan, Xorazmdagi Dev qal'a yodgorligi bilan bog’liq rivoyatda Farhod odamzot bajara olmaydigan ishlarni yolg’iz uddalovchi dev sifatida tasvirlanadi. Bunday tasvirlar xalq og’zaki ijodining qissa, afsona, rivoyat kabi janrlarida turli-tuman ko’rinishlarda ko’plab uchraydi. o’tmish tarixnavisligida bunday folklor namunalaridan unumli foydalanilganligi ma'lum. Ulug’ shoir doston muqaddimasida: «Qilib ko’nglimni bu andesha shaydo, Tavorix ayladim har sori paydo»,- satrlarini bitganida, tarixiy manbalar bilan bir qatorda Sharq xalqlari og’zaki badiiy ijodidagi mavzuga oid turli janrlarda yaratgan asarlarni ham nazarda tutgan bo’lishi mumkin. Shunday qilib, ulug’ shoir bu ko’chib yuruvchi syujetning badiiy talqinlari bilan yaqindan tanishib, uning yangi namunasini ijod qilishga kirishadi va 54 bob (5782 bayt)dan tarkib topgan «Farhod va Shirin»ni 1484 (hijriy 889) yilda bunyodga keltiradi.
Doston an'anaga muvofiq hamd va na'tlar (1-5- boblar) bilan ibtido topadi. Ijodkor qalami ta'rifi ulug’ salaflar: Nizomiy Ganjaviy, Amir Xusrav Dehlaviy (6-bob) va Abdurahmon Jomiy (7-bob) maqtovidan so’ng, dostonning yozishga nimalar sabab bo’lgani (8-bob) hamda asar rejasini tuzib olgani, tarixiy manbalarni ko’rib chiqqani, shu mavzuda yozilgan dostonlarda yo'l qo’yilgan xatolarni tuzatib, o’z g’oyalarini qay tarzda ifoda etmoqni niyat qilgani bayoni (9-bob) keltiriladi. Shundan so’ng zamon hukmdori Sulton Husayn Boyqaro (10-bob) va shahzoda Badiuzzamon Mirzo madhi (ll-bob)ga o’rin beriladi. Dostonning muqaddimaviy boblari mundarijasi ana shulardan tashkil topgan bo’lib, asosiy voqealar bayoni (12-52- boblar) Chin xoqoni ta'rifi, uning farzandsizligi va Farhodning tug’ilishi bayoni bilan boshlanadi. «Farhod va Shirin» dostoni Sulton Husayn Boyqaroning o’g’li Shoh G’arib Mirzo madhi va shoirning unga nasihatlari (53-bob) hamda asar xotimasi (54-bob) bilan yakunlanadi.
|
| |