Kristallarning ichki tuzilishi va muhim xossalari

2.2. Kristallarning ichki tuzilishi va muhim xossalari.
Rus kristallograf olimi E.F.Fedorov XIX asrda kristallarning ichki tuzilishini
matematik hisoblash usuli bilan aniqladi va kristallarning 230 tur fazoviy panjarasi
borligini nazariy jihatdan isbotladi.
Dastlab kristallarni tashqi ko’rinishiga qarab o’rganilgan bo’lsa, keyinchalik
ximiklar uni ayrim tarkibiy qismlarga ajratib, ularning tarkibiga kiruvchi elementlarni
tekshirdilar. Hozirgi paytda esa kristallar rengen nurlari yordamida o’rganildi.
Moddalarning kristall tarkibini tuzishda qatnashuvchi zarrachalarning ma’lum
qonuniyatiga asosan tartibli holda fazoviy joylashishni ko’rsatadigan tasviri, ularning
fazoviy panjarasi deb ataladi. (2.2-rasm)
2.2-rasm.
Kristallarda kuzatiladigan qirralar fazoviy panjaraning tekis turiga mos keladi.
Tugunchaklar fazoviy panjaralardagi neytral atomlarga yoki zaryadlangan atomlarga
(ionlar) yoki atomlar gruppasiga (molekulalarga) to’g’ri keladigan nuqtalardir.
Tugunchaklari va tugunchaklar qatorining bir tekis yuzasidagi moslamali to’plami
fazoviy panjarasining tekis turi deyiladi. Tugunchaklar va tekis turlar orasidagi masofa
rengenstruktura analizi yordamida aniqlanadi.
Tugunchaklarda joylashgan zarrachalar xarakteriga qarab uch hil: atom, ion va
molekula panjaralaridan tashkil topgan. Atomli panjaralar olmos va sfalerit
17
minerallariga, ionlari silikatli, ishqorli metall minerallariga, molekulalari o’ziga xos
elektrga neytral molekulalaridan tarkib topgan minerallarga xosdir. Tabiatda o’zida
hamma tipdagi panjaralarni mujassamalshtirgan kristallar uchraydi.
Kristallarda zarrachalarning fazoviy panjara ko’rinishida joylashishi kristall
moddalarning asosiy xususiyatlarini belgilaydi. Ularning bir tarkibligi, anizotropli va
ko’pqirrali shaklga kira olish xususiyati bunga misol bo’la oladi.
Kristallarning hamma qismidagi bir xil tarkibliligi deb ularning parallel
yo’nalishidagi fizikaviy xususiyatlarini doimiyligiga aytiladi. Parallel yo’nalishlarga
kristallarning fizikaviy xossalari, o’z navbatida turlichadir. Kristallarning parallel
bo’lmagan yo’nalishlaridagi xossalarini hilma-hilligi uning anizotropligi deb ataladi.
Masalan, 2.3.-rasmdagi kristallni tekshirib ko’rsak A yunalishdagi har qanday nuqtadagi
xususiyati V yo’nalishdagi bo’yicha (orasida) turlicha bo’ladi. Slyudada anizotroplik
yaqqol namoyon bo’ladi. Chunki, u bir tekislik bo’yicha yupqa plastinkalarga oson
ajraladi, lekin perpendikulyar yunalishda ajralmaydi.
2.3-rasm.
Hamma kristallar mexanik xossalari (qattiqligi, ulanish tekisligi, mustaxkamlik
chegarasi) bo’yicha anizatroplik xususiyatlariga ega.
Magmani sovib qotishidan, dengiz va okeanlar tubida tuzlarning cho’kib
to’planishdan kristallar hosil bo’lishi, o’sishi, kattalashishi hamda rivojlanishi mumkin.
Tabiiy sharoitda o’sayotgan ozmi yoki ko’pmi miqdordagi moddalar tomchi, ayrim
hollarda oqim tarkibiga kelib qo’shiladi. Bu hol kristallarni o’sishiga sabab bo’ladi.
Kristallar o’sish jarayonida shu joydagi bo’shliqlarni egallab uni shakliga kirib qoladi,
shunga ko’ra to’g’ri, noto’g’ri va boshqa shakllardagi kristallarni uchratish mumkin.
Kristallar qanday shakllarda bo’lishidan qat’iy nazar o’sish jarayonida ularning
dastlabki qiyofasi saqlanib qoladi.
Kristallar o’sish bilan birga ma’lum bir muxitli sharoitlarda erishi va
parchalanishi ham mumkin.
|