Buyuk ipak yo’lida savdo va madaniyat almashinuvi

|
Buyuk ipak yo’lida savdo va madaniyat almashinuvi
|
Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 18,24 Kb. | | #247069 |
Bog'liq Konferensiya teziz Qozog\'iston
BUYUK IPAK YO’LIDA SAVDO VA MADANIYAT ALMASHINUVI
Shahrizoda Sayidova Nasrullayevna.(Buxoro davlat universiteti o’qituvchisi)
Muhammetova Ruxsora (BuxDU 3.1 TS-16 guruh talabasi)
Annotatsiya: Ushbu maqola Buyuk Ipak yo’lining savdo-sotiq qilishdagi ahamiyati, madaniyatlar almashishdagi o’rni va asosiy savdo mollari haqidadir.
Tarixdan ma’lumki insonlar har doim bir joydan ikkinchi bir joyga ko'chib, qo'shnilari bilan savdo-sotiq qilib kelishgan, tovarlar, madaniyatlar va g'oyalarni almashib kelganlar. Tarix davomida sharq va g’arbni savdo yo'llari bog’lab, shu savdo yo’llari tufayli ko’pgina shaharlar rivojlanib borgan, ular asta-sekin Buyuk Ipak Yo'llari deb nomlanadigan bo’lib, O’zbekiston hududi bu yo’llarning chorrahasida joylashgan. Butun dunyo bo'ylab odamlar o'rtasida ipak va boshqa narsalar almashinuvi amalga oshirilgan. Dengiz marshrutlari sharq va g'arbni dengiz bilan bog'laydigan, ayniqsa, ziravorlar savdosi uchun ishlatilgan, shu sababli “Spice Routes” nomi bilan mashhur bo'lgan tarmoq Buyuk Ipak yo’lining muhim qismi bo'lib xizmat qilgan.
Bu keng tarmoqlar nafaqat tovar va qimmatbaho buyumlardan iborat bo’lgan, balki doimiy ravishda harakatlanish va aholining madaniyatiga chuqur ta'sir ko'rsatadigan bilim, g'oyalar, madaniyat va e'tiqodlarni yetkazishga olib kelgan. Ipak yo'li bo'ylab sayohat qiluvchilar nafaqat savdo bilan, balki Buyuk Ipak yo'li bo'ylab shaharlarda bo'lib o'tgan intellektual va madaniy almashinuvlar bilan ham qiziqishgan, bu yo’l yoqasidagi shaharlarning aksariyati madaniyat va ta'lim markazlariga aylangan. Shunday qilib, ilm-fan, san'at va adabiyot, shuningdek, hunarmandchilik va texnologiyalar shu yo'llar bo'ylab jamiyatlarga tarqaldgan, shuning uchun tillar, dinlar va madaniyatlar bir-birlarining ta’sirida rivojlandi va o’zaro ta’sir qilgan.
"Buyuk Ipak yo'li" aslida nisbatan yaqin davrdir va ularning uzoq tarixining aksariyati uchun bu qadimiy yo'llarda alohida nom yo'q edi. XIX asrning o'rtalariga kelib, nemis geologi Baron Ferdinand von Rixtofen savdo-kommunikatsiya tarmog'ini “Buyuk Ipak yo'li” deb atagan.
Ipakning kelib chiqish tarixiga nazar soladigan bo’lsak,ipak ipak qurti tomonidan ishlab chiqarilib oq toladan to'qilgan va qadimgi Xitoy manbalaridan bo'lgan to'qimachilik turidir. Xitoy an'anasiga ko'ra, ipak juda qimmatli mahsulot sifatida qaralgan, u Xitoy imperatorlik saroyining kiyim-kechak, pardoz va boshqa obro'-e'tiborni qozonish uchun maxsus foydalaniladigan narsa sifatida qaralgan. Uning ishlab chiqarilishi Xitoyda 3000 yil davomida qattiq himoya qilingan maxfiylikda saqlangan. Imperatorning qaroriga ko'ra, xorijliklarga ishlab chiqarish jarayonini kim oshkor etgan bo'lsa, o'lim jazosiga hukm qilingan. Miloddan avvalgi 4 va 3-asrlardagi Xitoydagi ba’zi qabrlardan ipak ishlarining ajoyib namunalarini, gazli mato va tikilgan ipakni va birinchi to'liq ipak kiyimlarini topishgan.
Biroq, ipak savdosi Markaziy Osiyo bo'ylab savdo yo'llari uchun dastlabki katalizatorlardan biri bo'lgan bo'lsa-da, sharq va g'arb o'rtasidagi savdo-sotiqning ko'pgina turlari bo'lib: to'qimachilik, ziravorlar, don, sabzavot va mevalar hayvon terisi, asboblar, yog'och ishi, metall ishi, diniy narsalar, san'at asarlari, qimmatbaho toshlar va boshqalar ham muhim rol o’ynagan. Aslida, Ipak Yo'llari O'rta asrlar davomida yanada keng tarqalgan bo'lib, borgan sayin kengayib borgan. Shuningdek, bu yo’l Sharqiy Yevropa, Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo va Uzoq Sharqning turli hududlarini kesib o'tuvchi turli yo'nalishlarga ega bo'lgan, shuningdek, Xitoydan olib o'tiladigan dengiz yo'llari Hind okeani orqali Afrikaga, Hindistonga va Yaqin Sharqqa Janubiy Sharqiy Osiyo orqali kirib kelgan.
Ushbu marshrutlar vaqt o'tishi bilan va geosiyosiy nuqtai nazardan tarix davomida o'zgarib turgan. O'rta asrlarda Markaziy Osiyo cho'llarini kesib o'tgan daryolar tarmog'i orqali keng savdo amalga oshirilganda, ularning suv sathi ko'tarilib, tushib, ba'zan butunlay quriydi va savdo yo'llari shunga mos ravishda o'zgartirilgan. Dengiz savdolari bu global savdo tarmog'ining yana bir muhim tarmog'i bo’lib, dunyodagi bozorlarni dolchin, qalampir, zanjabil, chinnigullar va yong'oq bilan shuningdek, keng turdagi boshqa tovarlar:to'qimachilik, yog'ochni qayta ishlash, qimmatbaho toshlar, metall buyumlar, tutatqilar, yog'och va za'faronlar ta'minlagan. 12000 kilometrdan oshiq bo'lgan ushbu yo'nalishlarni, Yaponiyaning g'arbiy qirg'og'idan boshlanib, Xitoy qirg'og'idan o'tib, Janubi-Sharqiy 326
Osiyo orqali o'tadigan savdo-sotiqchilarga, Hindistondan Yaqin Sharqqa va O'rta yer dengizigacha yetib brogan.
Bu yo'llarining tarixi ming yillar davomida tovarlarni, g'oyalarni, tillarni va e'tiqodlarni almashish uchun boy markazlar bo'lib xizmat qilgan. Ko'pincha, yakka tartibdagi savdogar karvonlari marshrutlarning muayyan qismlarini qamrab olishi, yetkazib berishni to'xtatib turish va yetkazib berishni to'ldirish, yoki umuman to'xtash va yo'llarning uzunligi bo'ylab ularning yuklarini sotish va jonli savdo shaharlarining o'sishiga olib keladi. Ipak yo'llarida mahsulot mahalliy aholi bilan sotilgan va mahalliy mahsulotlar savdogarlar yukiga qo'shilgan. Bu jarayon nafaqat savdogarlarning moddiy boyligi va ularning xilma-xilligini boyitdi, balki Buyuk Ipak yo'llari bo'ylab madaniyat, til va g'oyalarni almashishga imkon berdi.Ehtimol, Buyuk Ipak yo'llarining eng qat'iyatli merosi madaniyat va xalqlarni bir-birlari bilan muloqotda va ularning almashinuviga yordam berishda o'z rolini o'ynaganidir. Amaliy darajada savdogarlar muvaffaqiyatli muzokaralar olib borish uchun sayohat qilgan mamlakatlarning tillari va urf-odatlarini o'rganishlari kerak bo’lgan. Madaniy aloqalar moddiy almashinishning muhim jihati bo'lgan. Bundan tashqari, ko'plab sayyohlar Ipak yo'llariga yo'l ochib bergan, bu yo'llar bo'ylab shaharlarda bo'lib o'tgan intellektual va madaniy almashinuv jarayonida ishtirok etish, ilm, san'at va adabiyot, shuningdek, hunarmandchilik va texnologiyalar haqidagi bilimlar Ipak yo'li bo'ylab tarqalgan va shu bilan tillar, dinlar va madaniyatlar bir-birlari ta’sirida rivojlangan.
Butun dunyo bo'ylab Buyuk Ipak yo'llari bo'ylab targ'ib qilinadigan eng mashhur texnik yechimlardan biri qog'ozni tayyorlash texnikasi, shuningdek matbaa texnologiyasi rivoji edi. Xuddi shunday, Markaziy Osiyodagi sug'orish tizimlari nafaqat o'zlarining madaniy bilimlarini ko'taribgina qolmay, balki o'zlari paydo bo'lgan jamiyatlarni ham rivojlantirgan. Din va bilimlarni izlash bu yo'nalishlarda sayohat qilishni ilhomlantirgan. Xitoydan kelgan buddist rohiblar muqaddas matnlarni tiklash uchun Hindistonga ziyorat qilishgan va ularning sayohat kundaliklari ajoyib ma'lumot manbasi bo’lgan.
Buyuk Ipak yo'li bo'ylab sayohat qilish jarayoni yo'llar bilan birga rivojlanib borgan. O'rta asrlarda, otlar yoki tuyalardan tashkil topgan karvonlar, tovarni bir yerdan boshqa yerga ko'chirishning standart usuli hisoblangan. Karvonsaroylar, mehmon uylari yoki ko'chma savdogarlarni kutib olish uchun mo'ljallangan xonalar odamlar va yuklarni ushbu yo'nalishlar bo'ylab o'tishga yordam berishda muhim rol o'ynagan. Turkiyadan Xitoygacha bo'lgan Buyuk Ipak Yo'llari bo'ylab, ular savdogarlar uchun yaxshi ovqatlanish, dam olish va o'z safarlarida xavfsizligini ta'minlash, shuningdek, tovarlar almashish, mahalliy bozorlar bilan savdo qilish va mahalliy mahsulotlarni sotib olish uchun muntazam imkoniyat yaratishgan.
Savdoni rivojlantirish yo'llari rivojlangan va samaraliroq bo'lib kelgani sababli, karvonsaroylarga ko'proq ehtiyoj sezilib, ularning qurilishi Markaziy Osiyo bo'ylab 10 asrdan boshlab kuchaygan va XIX asrga qadar davom etgan. Bu Xitoydan Hindistonga, Eronga, Kavkazga, Turkiyaga, Shimoliy Afrikaga, Rossiya va Sharqiy Yevropaga qadar cho'zilgan karvonsaroylar tarmog'iga olib kelgan.
XIX asrda Buyuk Ipak yo'llariga sarguzashtlarni izlayotgan ajoyib izlanuvchilar arxeologlar va geograf tadqiqotchilar ko'plab arxeologik kashfiyotlar, ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib bordilar va Buyuk Ipak yo'li bo'ylab qadimiy joylarni kashf qilish uchun o'tdilar. Bu marshrutlar tarixiga yangidan qiziqish uyg'otdi.
Xulosa o’rnida aytish mumkinki, bugungi kunda ko'plab tarixiy binolar va yodgorliklar hozirgi kunda Buyuk Ipak yo'lining karvonsaroylar, portlar va shaharlar orqali o'tishi bilan bog'liq. Biroq, ushbu ajoyib tarmoqning uzoq vaqtdan buyon davom etayotgan merosi ming yillar mobaynida ushbu yo'nalishlarda rivojlanib kelayotgan ko'plab o'ziga xos, bir-biriga bog'liq bo'lgan madaniyatlar, tillar, urf-odatlar va dinlarda aks etadi. Savdogarlar va turli xil millatlarning, sayohatchilarining o'tishlari nafaqat savdo almashinuviga, balki doimiy va keng tarqalgan madaniy hamkorlik jarayoniga olib kelgan. Shu sababli, ularning dastlabki kashfiyotlaridan kelib chiqqan holda, Ipak Yo'llari YevroOsiyo va undan tashqarida turli jamiyatlarning shakllanishida harakatlantiruvchi kuchga aylangan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O’razev A. Buyuk ipak yo’li qachon paydo bo’lgan. // Markaziy Osiyo madaniyati, 1999, 21-27 yanvar.
2. https://en.unesco.org.”UNESCO integral study of Silk Roads”.
3. http://www.wikipedia.com
|
| |