Ti Cl4 - 1. Ion – koordinatsion polimerlanish. Stereoregulyar polimerlar. Polikondensatlanish reaktsiyalari. Ionli polimerlanish

Ti Cl4 + AJR3 [ Ti Cl3 ]+ [ ALR2 CLR ]-
Ti Cl3 + ALR3 ( Ti Cl2 )+ ( ALR3 Cl)-
Ti Cl2 + ALR3 ( Ti Cl )+ ( ALR3 Cl )-
Yuqoridagi reaktsiyalar natijasida hosil bo’lgan titan kationlari o’zlarining o’zlarining elektron konfiguratsiyasi va reaktsion faolligi, monomer moleklasining - elektornlariga nisbatan aktseptorlik xossasi bilan bir – biridan farq qiladi. Bundan tashqari, titanning quyi valentli tuzlari erimasligi tufayli katalitik kompleks qattiq kristall fazodan iborat bo’ladi.
Titan kationlarning aktivligi uning valentligi ortib borishi bilan kuchayib boradi. Chunki, metall ioni orbitalining birikmada oktet hosil qilib, elektronga toyinish ehtimolligi ortib boradi. Demak, ( Ti Cl )+ ioni uchun ikkita elektron, (Ti Cl2)+ va (Ti Cl)+ ionlari uchun uchtadan va to’rttadan elektron yetishmaydi. Reaktsion faolligi kam bo’lgan kation ta‘sirida polimerlanish tezligi sust boradi.
Shunday polimer zanjirining tuzilishi katalizatorning tarkibiga va fazoviy tuzilishiga bofg’liq bo’ladi. Dien uglevodorodlarning [ Al (C2 H5)3 ]+ [Ti Cl4] kompleksi ishtirokida polimerlanishida katalizator monomerning birinchi molekulasi bilan reaktsiyaga kirishib - allil tipidagi aktiv markaz addukt hosil qiladi va u zanjir o’sishini boshlab beradi:
Zanjirning o’sishi hosil bo’lgan aktiv markaz - kompleks ta‘sirida monomer molekulalarining ko’p martalab takroriy ravishda qayta koordinatsiyalanishi tufayli o’zaro birikishi natijasida sodir bo’ladi:
Zanjirning uzilishi shu o’sayotgan aktiv markazning - kompleksdan ajralishi yoki zanjirning monomer orqali uzatilishi natijasida sodir bo’ladi. Zanjirning uzatilishi Ti Cl4 yoki koordinatsion birikma hosil qilishga ulgurmay qolgan alyuminiy alkil bilan o’sayotgan zanjirning aktiv - kompleksining o’zaro ta‘siri tufayli ham sodir bo’ladi:
Zanjirning uzilishi quyidagi reaktsiyalar natijasida kuzatiladi:
a) O’sayotgan zanjirdan aktiv metall kompleksning o’z – o’zidan birdaniga ajralishi reaktsiyasi:
CH3 CH3
| Ruz |
Me — CH2 — C ~ ———→ Me — H + CH2 = C ~
↑ |
― - - - - - - - H
Hosil bo’lgan metall gidridning baqarorligi tufayli monomer molekulasi bilan ta‘sirlanib yangi o’suvchan zanjir boshlanadi:
―
MeH + CH2 = CHR —→ Me + + CHR — CH3
b) Zanjirning monomer orqali uzatilishi:
CH3 CH3
| Ruz |
Me — CH2 — C ~ ——→ Me — CH2 — CH2 + CH2 = C ~
↑ │ │
│ ¦ CH3
│ ¦
― CH2 = CH - -
|
CH3
Zanjirning trietil alyuminiyga uzatilishi tufayli
CH2 CH3
| Ruz |
v) Me — CH2 — CH ~ ——→ Me — C2H5 (C2H5)2 — Al — CH2 — CH ~
Shunday qilib, geterogen katalizatorlarda - olifenlarning polimerlanish jarayoni quyidagi tenglik orqali ifodalanishi mumkin:
V = Rо‘s m [ Co]
Bu yerda [Co] katalizator sirtida hosil bo’lgan aktiv markazning miqdori.
m monomer molekulalari yutilgan katalizator sirtining kattaligi.
V Polimerlanish jarayonining umumiy tezligi.
m Katalitik sirt kattaligi Lengmyur tenglamasiga binoan quyidagicha topiladi:
RM [M]
m = ————————
1 + RM [M] + Ra [A]
Bunda [A] metalalkilning miqdori, Rm monomer sirtiga yutilish doimiyligi, R a metalalkil sirtining yutish doimiyligi.
Yuqorida keltirilgan o’sayotgan zanjirning uzilish reaktsiyalari polim erlanishning aktiv markazlarini parchalanishiga olib kelmasdan, balki molekulyar zanjir o’sishini chegaralaydi, xolos.
Shuning uchun ham polimerlanish darajasining o’rtacha qiymati statsionarlik holati uchun quyidagi tenglamaga ega bo’ladi.
1 R1 + R2 + R3 [Al (C2H5)3]0,5
— ————————————
P Rо‘s [M]
Ko’pchilik tadqiqotchilarning fikriga ko’ra, zanjirning o’sishi (monomerga va aktiv kompleksga nisbatan ) birinchi tartibli reaktsiya bo’lib, uning aktivlanish energiyasi 48 60 kJ/ mol atrofida bo’ladi. Zanjirning o’sish tezligini doimiyligi, 300 C da ( Al Ti ning o’zaro nisbati o’zgarmas bo’lganda) Rо‘s = 13,6 +, 4 l/ mol.s. ga teng bo’ladi. Rо‘s ning qiymati Al : Ti o’zaro nisbatining ortishi bilan kamayadi. Shuningdek, zanjirning uzilishi aktiv kompleksning miqdoriga nisbatan ikkinchi tartibli reaktsiya bo’lib, uning aktivlanish energiyasining qiymati 65, 5 kJ/mol ga teng bo’ladi.
Shunday qilib, Tsigler Natta katalizatorlari ishtirokida olingan yuqori molekulyar birikmalar juda keng molekulyar massaviy taqsimlanish doirasiga ega bo’ladi.
Yuqorida keltirilgan polimerlanish jarayonining ifodasi to’g’ridan – to’g’ri qat‘iy tartibli polimerlar hosil bo’lish sabablarini tushuntirib bera olmaydi. Shu sababdan dien uglevodorodlarining titan va alyuminiy birikmalari ishtirokida n - katalitik polimerlanishi, dien uglevodorodlarining oraliq metallar bilan hosil qiladigan - allil komplekslari ta‘siridagi polimerlanish qonuniyatlariga o’xshash bo’ladi. Barcha d – metallarning (ayniqsa nikel, xrom va kobaltning) - allil komplekslari katalitik faollikka ega ekanligini aytib o’tamiz. Kompleks birikmalarning molekulyar tuzilishiga qarab, dien birikmalar polimerlanganda hosil bo’ladigan polimerlardagi monomerlar 1,4 – tsis, 1,4 – trans yoki 1,2 fazoviy izomerlar holatida bo’ladi.
Ko’pgina ilmiy – tadqiqot ishlarining natijalariga ko’ra, hozirgi paytda Mendeleev davriy sistemasidagi VIII gruppa metallari (Co, Ni, Fe, Rh) ning (shuningdek, titan va vanadiy) ishtirokida dien birikmalarining polimerlanish jarayoni davrida ko’pgina hollarda 1,4 – tsis holatda birikkan bo’g’inlaridan iborat polidienlar, V va VI gruppa metallari (xrom, molibden, volfram, niobiy) ishtirokida esa 1,2 tartibda joylashgan monomer bo’g’inlaridan iborat polimerlar hosil bo’lishi qayd etilgan. Monomerlarning turli izomerlariga nisbatan, katalizator tanlash xususiyatini (aktivlik doirasini ) shu katalitik kompleks birikma tarkibiga har xil ligandlar kiritish yo’li bilan o’zgartirish mumkin.
Katalitik kompleks birikmalarni chuqurroq, batafsil o’rganilganlari nikel galogenidlari bilan allil birikmalarining o’zaro ta‘siridan hosil bo’lgan - komplekslardir. – allilmetallkomplekslarining dimerlari beqaror bo’lib, tezda monomer - metallkomplekslarga aylanadi. Asosan ana shu hosil bo’lgan monomer komplekslar katalitik faollikka ega bo’lib, polimerlanish jarayonini boshlab beradigan aktiv markaz bo’lib xizmat qiladi:
(Bunda R H, CH3 ; X CL, Br ). Shunday qilib, o’sayotgan polimer zanjiridagi o’rinbosarlarning oraliq metallga nisbatan joylanishiga qarab, - kompleksni sin va anti tarzga ajratiladi:
Sin – tarzi Anti - tarzi
(qarama – qarshi tarzi)
O’suvchi zanjir uchida monomer bo’g’inlarining hosil bo’lishi aktiv markaz, - kompleksining fazoviy tuzilishiga bog’liq bo’ladi. Masalan, monomer (butadien – 1,3) ning molekulasi aktiv markaz tarkibida ikki xil yo’l bilan joylashishi mumkin. (Birinchisi Me … CH2 – bog’i bilan. Ikkinchisida esa Me ... SH – bog’i bilan). Birinchi yo’l bilan monomer molekulalarini kelib joylashishidan 1,4 – tsis fazoviy tuzilishga ega bo’lgan polimer zanjiri hosil bo’ladi.
Agar - ligand kompleksi anti tarzda bo’lsa, u holda monomer molekulasi o’suvchi zanjirga tsis – 1,4 bo’g’inlar hosil qilib birikadi, sin tarzida esa - kompleksda monomer molekulasi 1,4 – trans holatdagi bo’g’inlar hosil qilib birikadi:
- kattalik aktiv kompleks tarkibidagi metall atomining musbat zaryadining ortib borish bilan 1,4 – tsis tuzilishiga ega bo’lgan monomer halqalarning hosil bo’lish ehtimolligi kuchayadi. Chunki bunday holatda ( tsis tuzilishiga ega bo’lgan - kompleks hosil bo’lish jarayonida monomer molekulasining har ikkala qo’shbog’i ham qatnashadi. Natijada o’suvchi zanjirda monomer halqalari tsis fazoviy tuzilishiga ega bo’lgan izomer hosil qilib bir – biri bilan birikadi:
H2C = CH CH
Haqiqatan X o’rnida elektromanfiyligi kuchliroq bo’lgan atomlar joylashgan bo’lsa, (shuningdek, katalitik sistemaga Lyuis kislotalari yoki elektronaktseptorlik xossalari kuchli bo’lgan qutblangan moddalar qo’shilsa) butadiendan 1,4 – halqali tsis tuzilishiga ega bo’lgan polibutadien hosil bo’ladi.
Katalitik sistemaga qo’shilgan elektron – aktseptorlik (EA) xossasiga ega bo’lgan moddalar π - kompleksidagi metall atomida musbat zaryadning miqdorini ortishiga olib keladi.
eA
π - C4H7 NiX ——→ π - C4H7 Ni 6+ X (EA)–
1,4 – tsis monomer bo’g’inlarining hosil bo’lishiga, katalizatorning samaradorligi, - komplekslarning oksidlanishi tufayli ham ortib boradi. Katalitik sistemaga bir qator moddalar (masalan, suv, oddiy efirlar, sulfidlar, fosfitlar, aminlar va h.k.) qo’shganda oraliq metall atomidagi musbat zaryad miqdori kamayadi. Metall atomidagi musbat zaryadning kamayishi bilan monomerning mavjud ikki qo’shbog’i orasida koordinatsion bog’ning hosil bo’lish ehtimolligi ham kamayib, faqat qo’shbog’ning bittasi bilan koordinatsiyalanishi ehtimolligi ortadi va monomer molekulasi trans holdagi fazoviy tuzilishga ega bo’lgan bo’g’inlardan iborat bo’ladi. Hosil bo’lgan kompleks bu holda sin shaklga ega bo’ladi.
|