«UMR HAQIDA - Adabiyot so'z san'ati uvchi! -~ ildan boshlab «Adabiyot»

«UMR HAQIDA ERTAK» SHE'RI
So'nggi 10-15 yil oralig'ida e'lon qilingan «Javohirlar sandig'i», «Kafansiz ko' milganlar», «Tirik ruhlar» kabi nasriy asarlari bilan Sizga ham nomi tanish bo'lgan shoir va yozuvchi Shukrullo (Shukrullo Yusupov) 1921-yili Toshkent shahrida tug'ilgan. Uning otasi adabiyot va san'atga ixlosmand, jumladan, buyuk o'zbek shoiri G'afur G'ulom bilan yaqin tanish, suhbatdosh bo'lgan o'qimishli, ziyoli kishi edi. Asli kasbi emchilik bo'lib, umr bo'yi xalq tabobati bitan shug'ullangan.
Shukrullo maktab ta'limidan so'ng pedagogika bilim yurtida, Toshkent Davlat pedagogika instituti (hozirgi pedagogika universiteti) da tahsil oladi. O'zbekiston Y ozuvchilar uyushmasida, badiiy adabiyot nashriyotida isWaydi. U ning «Baxt qonuni» deb nomlangan birinchi she'ri 1939-yilda e'lon qilingan. 40-yillarda shoirning ketma-ket «Birinchi daftar», «Qalb qo'shiqlari» to'plamlari, «Chollar» dostoni chop etiladi. Keyinroq «Hayot ilhomlari», «U mrim boricha», «Inson va yaxshilik»,
«Inson - inson uchun», «Ikki qoya», «Otash va gu1», «26-tongotari» kabi yigirmadan ortiq she'rlar va dostonlar to'plamlari nashr etiladi.
Vatanni kuylash, uning bunyodkor, fidoyi farzandlarini ulug'lash, xalqlar do'stligi g'oyalari o'sha to'plamlarning asosiy mazmunini belgilagan. Agar bu xususiyatlar shoirning dastlabki she'rlarida juda bo'rtib ko'ringan bo'lsa, keyinroq, ayniqsa, 70-80-yillarga kelib «Zarralar», «Suyanchiq», «Yashagim keladi», «Sening baxting» kabi to'plamlarida
inson va xotira, odamiylik kabi teran ma'noli tushunchalar o'z she'riy aksini topdi. Misol sifatida quyidagi satrlarga e'tibor beraylik:
Shukr qil, nolima, tashvishim ko'p deb,
Bilasanmi, tashvish tugaydi qachon?
Tashvishing mo'l bo'lsa, orzularing ko'p,
Orzusiz yashamas hech tirik inson.
Harakatim ko'p deb zorlanma hech vaqt,
Yer ham hech tinmaydi, tinsami... hayhot!..
Intilish, izlanish, doim harakat,
Shundan iboratdir tiriklik, hayot!
Shoir Siz - bolalar uchun ham «Bahor sovg'asi», «Yulduzlar» nomli kitoblar chop ettirgan. Uning «Xatarli yo'1», «To'ydan keyin
tomosha», «Tabassum o'g'rilari», «O'g'rini qaroqchi urdi», «Janjal», «U nsiz faryod» kabi qator sahna asarlari 0' zbekiston teatrlarida sahnalashtirilgan. Gyote, K. Gotsi, A. Blok, T. Shevchenko, A. Tvardovskiy, Q. Quliyev, Mustay Karim kabi jahon adabiyotining ko'plab vakillari ijodidan qilgan tmjimalari o'zbek o'quvchilari tomonidan iliq kutib olingan.
80-yillarda shoir «Asr bahsi» deb nomlangan dostonini e'lon qiladi.
Bu asarda shoir Yer kurrasiga, butun insoniyatning taqdiriga xavf solayotgan urushni, atom, vodorod bombalarini, ya'ni butun tirik mavjudotni yo'q qilib yuboradigan qirg'in qurollarini yaratuvchi
kishilarni qoralaydi. Buyuk ilmiy-texnik kashfiyotlar tinchlikka, bunyodkorlikka, hayotimizni farovon va obod etishga xizmat qilmog'i kerak degan fikrni badiiy obrazlarda ifoda etadi.
Shu davrlarga qadar faqat she'r va dostonlar, she'riy pyesalar yozish bilan shug'ullangan shQir Shukrullo 80-90-yillarda badiiy proza sohasida tajribalar qilib ko'radi. Ustozlari va turli donishmandlar tilidan hikoya qiluvchi «Javohirlar sandig'i» asarini e'lon qiladi. Bu asar tezda shuhrat topib, turli tillarga taJjima etiladi. Birinchi tajribadan so'ng Shukrullo «Kafansiz ko'milganlar» deb nomlangan xotira qissasini yaratdi.
Qiziquvchan va zukko o'quvchilar televizor, kinoekranlarda, gazeta va jumallarda «qatag'on» yoki «qatag'on qurboni» degan so'zlarni ko'p bor eshitgan va o'qigan bo'lsalar kerak.
O'zbekistonimiz oq va qizil imperiyaning mustamlaka o'lkasiga
aylantirilgqp... bir yuz-u o'ttiz yil davomida xalqimizning o'z erki va ozodligi uchun kurashgan minglab asl o'g'lonlari - ma'rifatli, ziyoli zotlami, turli sohalarda faoliyat ko'rsatgan halol insonlami vaqti-vaqti bilan yo'q qilib, qatag'on etish odat tusiga kirgan edi. Ularni otib, qamab, Sibir kabi uzoq sovuq o'lkalarga surgun etilib, qirg'in qilinardi. 50-yillarda ana shunday qatag'on qurbonlaridan biri bo'lgan Shukrullo Sibir lagerlarida o'zi ko'rgan dahshatli voqealami qalamga oladi. Tuhmat va haqsizlik tufayli qamalib, qiyinchiliklarga chidolmay vafot etgan vatandoshlarini janozasiz, kafansiz chuqur xandaqlarga ko'mib yuborilganiga, xo'rliklarga,guvoh bo'lgan adib, bor kechmishlarini badiiy haqqoniylik bilan tasvirlab beradi. Erksizlik va adolatsizlikni qoralaydi. Kishilarni tarix saboqlaridan xulosa chiqarib olishga chaqiradi.
Xuddi shunday g' oyalar ilgari surilgan «Tirik ruhlar» romani Shukrulloning so'nggi yillarda e'lon qilgan asaridir. Unda XX asr boshlarida mamlakatimizda yuz bergan hodisalar, xalqimizni savodli, ma'rifatli qilib, o'zligini, o'z haq-huquqlarini tanib, siyosiy ozodlikka erishishi uchun kurashgan fidoyi ajdodlarimiz, xususan, birinchi o'zbek Yllristi Ubaydulla Xo 'jayev hayoti va faoliyati hikoya qilinadi. Bu mard insonning kurashlari tarixi va 30-yillarga kelib qatag'onga uchragan fojiali taqdiri tarixiy dalillar, hujjatlar va yozuvchining badiiy mushohadalari asosida yoritib beriladi.
Qadrli o'quvchi! Shoir va adib Shukrulloning hayoti, ijodi bilan qisqacha tanishganingizdan so'ng, endi mazkur muallifning aynan Sizlarga mo'ljallab yozilgan «Umr haqida ertak» asari ustida to'xtalmoqchimiz.
Bolalik - yoshligimda, Bobom aytardi ertak. Eshitardim zerikmay, O'yinlami etib tark. Afsus bilan bobomning (Xotiramdan chiqmaydi), U mr haqida aytgan Ertagi u shundaydi:
Bor ekan-da, yo'q ekan, Bir sayyoh bo'lgan ekan.
Ot - ulovsiz yursa ham, Ko'p yurtni ko'rgan ekan. . Baliqday suzg'ich ekan Daryolardan o'tishda. Yamoq ham tikar ekan, Mohir ekan har ishda. Qancha yurtlarni kezib, Ozod xalqni ko'rmabdi. 0' z baxtini so' zlagan
Bir odam ham bo'lmabdi.
U rnrini 0 'tkazibdi Qutulmay oh-u zordan. N ogoh chiqib qolibdi
Bir qabriston - mozordan. T aa.iiubda qolibdi
O'qib qabr toshini. Uchdan oshiq ko'rmabdi O'lganlaming yoshini. Birida der: bu dehqon Umr ko'rgan yil yarim. Bu odam bir oy yashab, O'zi bo'lgan zo'r olim. Rar bir qabr toshida
Y oshini qilgan izhor, Ammo sayyoh bu simi Tushunolmabdi zinhor. Mozor shayxin chaqirib, SO'rab
sababini. Shayx bo in quyi solib, Bayon etm'sh sirini: Olti oylik dehqonning AsI yoshi oltmishda.
Lekin har yil, har kuni O'tgan g'am-u tashvishda. Bu olim qirqda o'lib,
Urnri o'tgan alamda.
Bir oygina erkinlik Ko'ribdi shu olamda. Erkinlikda o'tgan kun
Umr hisobdir, xolos.
U ch yoshdan ortiq umr Ko'rgan odam yo'qdir, rost! Shunda bechora sayyoh Iltimos qilmish darrov. Vasiyatimni aytay,
Agar bo'lsa bemalol.
Yetib baloyi qazo
O'lar bo'lsam men agar, Qabr toshimga faqat
Shuni yozing, birodar:
Bu odam sayyoh bo'lib Izlagan erkinlik, baxt. Maqsadiga yetolmay, Tug'ilib o'lgan bevaqt.
Bu mungli rivoyatdan anglashiladiki, inson yorug' dunyoda ko'p yillar sog'-omon yashashi mumkin, biroq bu umr fa qat g'am-u tashvishda, qullik, xo'rlikda o'tsa, uni insoniy hayot deb bo'ladimi? Odamlar ozod, erkin vatanda yashasa, halol mehnat qilib bunyodkorlik bilan farovon hayotga erishsalar, shundagina yashadim deyishga haqlic1irlar demoqchi bo'ladi shoir.
Shoir bobosining ertagi go'yo shu yerda yakun topganday tuyuladi. Biroq sayyoh o'z qismatidan alam chekib, yana hassasini qo'lga oladiyu, jahongashtalikda davom etadi. Uning taqdiri nima bo'lganini ertakdostonning ikkinchi qismida bilib olamiz.
Yillar o'tib, bobo bilan nabira katta shahami ko'rgani yo'lga tushadilar, tasodifan beli bukchaygan, qo'lda hassasi bilan bazo'r sudralib ketayotgan bir cholga duch keladilar, Yo'lda hamroh bo'lib, uning yoshi,
nima tashvtshda yurganini so'raganlarida, qariya birdan yig'lab yuboradi. Ko'p yillar dunyo kezib, necha kasb-u hunarlar bilan shug'ullanib, baxt topolmaganligini, umri behuda o'tganini hikoya qiladi. Shunda nabira bobosi aytib bergan ertakni eslab, o'sha sayyoh chol qarshisida turganini anglaydi. Uni o'z uyiga olib kelib, yuvib-taraydi va ozod, erkin hayot qurayotgan yurti bilan tanishtiradi. Sayyoh umri davomi izlagan
jannatmakon yurt shu ekanini, erk-u ozodlik mana shu mamlakatda qaror topganini ko'radi. Shu yerda yashab qoladi.
Shoir o'z ertagini shunday quvonchli yakun bilan nihoyalar ekan, ozod yurtning baxtiyor odamlari uzoq yashaydi, shuning uchun hurlik va istiqlolning qadriga yetmoq, uni asrab, o'z mehnatimiz, yaxshi ishlarimiz bilan uni mustahkamlamog'imiz kerak degan xulosaga keladi. Inson o'z umrini behuda, keraksiz narsalarga emas, aksincha, ezgu ishlarga, bunyodkorlikka, ulug' maqsadlarni amalga oshirishga sarflamog'i lozimligini ta'kidlaydi. Umr haqidagi ertakning ibratli sabog'i mana shunda deb biladi.
Bolalar, darsligingizning ertaklarga bag'ishlangan qismida muallifi aniq ertaklar, ularni yaratgan adiblar haqida so'z yuritgan edik. Darhaqiqat, jahon adabiyotidagi ertaknavis adiblar ijodi adabiyotning, ayniqsa, bolalar adabiyotining oltin xazinasi hisoblanadi. Hozirda asarlari bolalar va kattalar orasida qo'lma-qo'l bo'lib kelayotgan Sharl Perro, Ernst Teodor Amadey Gofman, aka-uka Grimmlar, Vilgelm Gauf, Hans Kristian Andersen, Oskar Uayld, Aleksandr Pushkin, shuningdek, sevikli shoir va adiblarimiz Hamid Olimjon, Sulton Jo'ra, Shukur Sa'dullalar ana shunday ertaknavis ijodkorlardir. G'arb adabiyotidagi ertakchi adiblar orasida daniyalik buyuk ertaknavis Hans Kristian Andersen alohida o'rin tutadi.
Andersen l805-yil2-aprelda Daniyaning Odens shahrida kambag'al etikdo'z oilasida dunyoga keldi. Andersen oilasi muhtojlikda kun kechiradi. Bo'lajak ertakchining bolaligi muhtojlik va yupunlikda 0 'tadi. Biroq yupun va nochor ahvoliga qaramay yosh Andersen ko'proq o'qish, o'rganish payidan bo'ldi. Otasi vafot etgach, o'n to'rt yosWi Andersen Daniya poytaxti Kopengagenga keladi. Bu yerda ham o'qish, izlanishda bo'ladi. Dastlab u teatrga qiziqadi. Bu sohada jiddiy shug'ullanishga ahd qiladi. Aktyor bo'lish rejasi amalga oshmagach, o'zicha kichik-kichik sahna asarlari yozadi, ulami shahar teatrlariga taklif qilib ko'radi. Kopengagen teatrlaridan birining direktoriga uning yozganlari ma'qul bo'ladi shekilli, u pyesalarni sahnalashtirmasa-da, qaysidir mulohaza bilan yosh muallifni qo'llab-quvvatlashga qaror qiladi. Andersen uning tavsiyasi
bilan teatrdm1 stipendiya oladi va unga Lotin maktabida bepul tahsil olish huquqi beriladi. So'ngroq Andersen Konpengagen universitetida o'qiydi.
O'qish-o'rganishda suyagi qotgan yosh Andersen uzoq-uzoqlarga sayohat qiladi. U Yevropa, Osiyo, Afrikaning qator mamlakatlarida bo'ladi. O'zi uchun qiziq tuyulgan har bir narsani ko'z bilan ko'rib, qo'l bilan ushlab ko'rmaguncha ko'ngli joyiga tushmasdi. Bundan tashqari, sayohatlari davomida zamonasining mashhur shoir va adiblari, san'atkorlari bilan uchrashdi. Gyugo, Balzak, Dyuma, Dikkens, Geyne, Rossini, Vagner, List kabi buyuk ijodkorlar bilan muloqotda bo'ldi.
1835-yilda adib o'zining birinchi yirik asari - «Improvizator»
romanini e'lon qiladi. Roman o'quvchilar orasida mashhur bo'lib ketadi. Biroq bu mashhurlik shundan keyingi muvaffaqiyatlar oldida hech narsa bo'lmay qoladi. Gap shundaki, adibning o'sha yili bosib tarqatilgan dastlabki ertaklar to'plami kutilmaganda unga katta shuhrat keltiradi. Boshda ertaklarini 0' quvchilar yoqtirishiga 0' zi 'ham ishonmagan yosh ertaknavis adib bu to'plamdan so'ng bolalar va kattalar bird ay qiziqib o'qiydigan ertaklar yaratishga qodir ekanligiga amin bo'ladi va bundan keyingi umrini ijodning shu sohasiga bag'ishlaydi. Unga yaratgan ertaklari olamshumul shuhrat keltirdi. «Bolalarga aytilgan ertaklar», «Yangi ertaklar», «Tarixlar», «Yangi ertaklar va tarixlar» to'plamlari Andersen no mini dunyoga mashhur
qilib yubordi. .
Jahon adabiyotida munosib iz qoldirgan ertakchi adiblar ko'p. Andersen o'shalarning biridir. Xo'sh, uning bolalar va kattalar uchun e'zozli ertaknavis ekanligining sababi nimada? Bu savolgajavobni uning maftunkor ertaklaridan izlash kerak. Andersen ertaklari shunchaki xayoliy voqealar tasviri emas, aksincha, jonli hayot bilan bog'liq real hikoyalardir. Ularda real buyum va hodisalarga fantastik tus beriladi,
jonlantiriladi, harakatga keltiriladi. Masalan, «Dyumchaxon», «Suv parisi», «Qor malikasi», «Bulbul» ertaklaridagi talqiri jonli inson muhitiga yaqinlikda berilsa, «Bronza to'ng'iz», «Kumush tangacha»
ertaklarida jonsiz ashyolar harakatga kelib, odamlarday so'zlaydilar, bu esa kishida qiziqish uyg'otadi. Va muhimi, o'quvchi ertaklardan
behisob zavq olishdan tashqari o'zi uchun kerakli xulosalar - qissadan
hissa chiqaradi, tarbiyalanadi. Ham zavq beradigan, ham o'yga .,
toldiradigan chinakam hayotiy ertaklar yaratish an'anasi aynan Andersen ijodi bilan boshlandi, desak mubolag'a bo'lmas. Bu ertaklarda g'alamislik, ikkiyuzlamachilik, loqaydlik, kibr-havo, dangasalik va landavurlik, johillik kabi salbiy sifatlar tanqid qilinadi, rahmdillik, aqIlilik, fidoyilik, sobitqadamlik, oqibatlilik singari ijobiy fazilatlar ulug'lanadi.
Hans KristianAndersen o'zining ajoyib ertaklari bilan hozirgi kungacha butun dunyoni 101 qoldirib kelyapti. U yaratgan o'lmas qahramonlar adibga katta shuhrat keltirdi. Siz uning ertaklari sujeti asosida ishlangan kinofilmlar, sahna asarlarini ko'p ko'rgansiz. Dyumchaxon,
Irkit o'rdakcha, Bulbul, Kay, Gerda, Suv parisi kabi obrazlar sof insoniy orzular bilan xalq ertaklariga xos xayoliy sarguzashtlaming uyg'unlashib ketganligi tufayli barchamizning sevimli qahramonlarimizga aylangan. Eng yaxshi bolalar yozuvchilari uchun Andersen nomidagi Xalqaro oltin medalning ta'sis etilishi ham jahon jamoatchiligining buyuk ertakchiga hurmatining belgisidir. Bugun hassos ertakchining «Qor malikasi» va «Bulbu1» ertaklari to'g'risida fikr yuritsak. Avvalo «Qor malikasi» haqida.
«Qor malikasi» Andersenning eng mashhur ertaklaridan biridir.
Ertak bir jodugarning g'alati ko'zgu yasagani, bu ko'zguda barcha yaxshi, go'zal narsalar yomon, xunuk bo'lib ko'rinishi, barcha yaramas, xunuk narsalar esa aksincha, chiroyli, go'zal bo'lib ko'rinishi haqidagi voqea bilan boshlanadi. Jodugarning shogirdlari bu ko'zguni butun dunyo bo'ylab olib yuradilar. Juda katta kashfiyot qilindi, endi dunyo butunlay yangicha ko'rinadigan bo'ladi, deb jar soladilar. Bu bilan Andersen bir bema'ni, qabih narsa paydo bo'lsa va uning oldi olinmasa, u butun dunyoga, barcha odamlarga salbiy ta'sirini ko'rsatishi mumkin, degan fikrni ilgari suradi. Darhaqiqat, jodugarning shogirdlari bu ko'zguni osmonga ham olib chiqmoqchi, ya'ni uni ilohiylashtirmoqchi bo'ladilar. Biroq yovuzlikning umri uzoqqa cho'zilmaydi. Ko'zgu ham qancha yuksakka ko'tarilsa, shuncha qiyshayib boradi va oqibatda sinib, million-million bo'laklarga parchalanib ketadi. «Bir chimdim tuz bir xum asalni buzar» degan naql bor xalqimizda. Ana shu ko'zguning kichik bir zarrasi kimning ko'zi-yu yuragiga tushsa, shu kishi loqayd, sovuqqon, atrofdagilarga
befarq bo'ffb qoladi. Uning ko'ziga barcha go'zal, yaxshi narsalar xunuk, yomOJl ko'rina boshlaydi.
Ertak qahramonlaridan biri Kayning ham yuragi va ko'ziga ana shu ko'zgu parchasi tushib qoladi. Natijada u buvisini masxaralaydigan, qo'niqo'shnilar ustidan kuladigan, chiroyli gullarni toptaydigan bolaga aylanib qoladi. Hatto hamisha o'zi birga o'ynaydigan do'sti - Gerda ismli qizchaga ham qo'pollik qiladi. Kayning bu qiliqlarini ma'qul ko'rib, Qor malikasi uni shimoldagi o'z saroyiga olib ketadi.
Andersen bu yovuz, tuban, sovuqqon kuchlarga mehr-muhabbat, tirishqoqlik, ezgu maqsad yo'lida har qanday mashaqqatlarga dosh berish kabi yuksak tuyg'ulami qarama-qarshi qo'yadi. Gerda - ana shunday olijanob fazilatlarga ega bo'lgan qiz. U Kayni izlab borar ekan, yo'lda kishilar xotirasini zaiflashtirib qo'yadigan sehrgar bog'iga, hamma narsa to'kin-sochin bo'lgal). shahzoda va malika saroyiga, har qanday yovuzlikdan qaytmaydigan qaroqchilar to'dasiga duch keladi. Lekin uning Kayga bo'lgan mehri, uni izlab topishga bo'lgan intilishi shu qadar kuchliki, sehr-jodu ham, to'kin-sochin hayot ham, o"lim dahshati ham uni o'z maqsadidan qaytara olmaydi. U dadillik bilan Qor malikasi saroyiga yetib boradi. Yo'lda unga qudratli qor lashkarlari qarshi
chiqadi. Lekin qizcha o'z shijoati bilan tabiatning bu yovuz kuchlari ustidan ham g'olib chiqadi va Kayni topadi. Gerdaning muhabbati shu qadar haroratliki, uning ko'z yoshlari Kayning ko'ksiga tushib, uning yuragidagi ko'zgu parchasini eritib yuboradi, Kay yana o'z asl holiga qaytadi.
Ular o'z uylariga qaytishida he ch qanday xavf-xatarga duch kelmaydilar. Chunki Kay ham, Gerda ham barcha mashaqqatlarni yengib o'tgan, jamiki yomonliklar ustidan g'alaba qilgan edilar. Endi ularning
baxtli bo'lishga haqlari bor edi.
Andersenning ko'pgina ertaklarida tabiat manzaralari juda jonli, qahramonlar ruhiy holatiga mos tasvirlanadi. Masalan, Gerda Kayni izlab daryoda suzib borayotganida asov to'lqinlar uning hayotiga qanchalik xavf-xatar solsa, qirg'oqdagi dov-daraxtlar, qushchalar qizga
shunchalik taskin-tasalli berib, uni jasoratga chorlagandek tuyuladi. Sehrgar ayolning bog'idagi gullab yotgan giloslar, quyoshning bu daraxtlar ortiga asta-sekin botib ketishi, bog'da anvoyi gullarning ochilib yotishini kuzatar ekanmiz, bunday maftunkor joyda har qanday kishi
ham Gerda kabi hamma narsani unutib yuborishiga ishonamiz. Qopqora o'rmon, qaroqchilarning vahimali qarorgohi bizni ham dahshatga soladi. Ertak oxirida Kay va Gerdaning yana o'z bog'chalarida, atirgullar ostida qo'l ushlashib o'tirishlari, butun atrofda to'kin-sochin yozning hukmronlik qilayotgani juda chiroyli tasvirlangan. Har ikki qahramon qishning qor-quyunlarini, izg'irin-sovuqlarini yengib o'tib, tinchosuda yoz fasliga yetib kelgan edilar.
Andersen ertaklanda hamisha hayotga muhabbat, har bir voqeahodisadan yaxshilik, go'zallik izlash ruhi ustun turadi. Masalan, Gerda borib qolgan bog'dagi sehrgar ayol unga yomonlik qilishni istamaydi, faqat shun day bir qizchani orzu qilgani uchun uni o'zi bilan olib qolmoqchi bo'ladi. Hatto Qor malikasi ham Kayni o'zining qandaydir jozibasi bilan maftun etadi, unga yomonlikni ravo ko'rmaydi. Agar Kay muz bo'laklaridan «mangulik» degan so'zni yoza olsa, uni ozod qilishga, butun olamni unga baxsh etishga va'da beradi. Nega? Chunki barcha ezgu, oliyjanob, go'zal narsalar mangudir. Aksincha, hamma yovuzliklar, qabihlik va razolatlar o'tkinchidir. Agar Kay ana shu yovuzlik va qabohatlarni yengib o'tib, ezgulik, go'zallikka erisha olsa, u mangulikka erishgan bo'ladi.
H. K. Andersen ijodidagi «Bulbu1» ertagi ham buyuk ertakchi yaratgan go'zal asarlardan biridir. Bu ertakni go'zallik va ezgulikni ulug'lovchi, soxtalik va qabihlikni qoralovchi, uning inqirozi muqarrarligi haqidagi asar, desak yanglishmaymiz. Ertakning qisqacha mazmuni quyidagicha: Xitoy imperatorining qaramog'idagi bepoyon bog'ning to'rida bir sayroqi bulbul yashaydi. Bu mamlakatga kelgan xorijlik elchilar va sayyohlar imperatorning g'aroyib chinni saroyi, jannatsimon bog'lari va undagi bulbul xonishidan zavqlanadilar, ayniqsa, imperator bog'idagi bulbu!ping kishini sel qr1ib sayrashi ulami hayratda qoldiradi. Kuylovchi qushchaning dong'i butun olamga mashhur bo'lib ketadi. U haqida qasidalar, kitoblar yoziladi. Faqat mamlakat hukmdori imperatorgina o'z bog'ida shunday mo'jizakor qushcha borligini bilmas edi. U ham bulbul haqida xorijdan unga yuborilgan kitoblami o'qib biladi, bundan awal ajablanadi, keyin esa g'azablanadi. Q'z amaldorlariga bulbulni yer tagidan bo'lsa ham topishni, aks holda barchalarini qattiq jazolashini aytib, farmon beradi. Bulbulni saroyga taklif etadilar, uning sharafiga katta ziyofat beriladi va uning bemalol sayrashi uchun oltindan qo'ndoq
yasaladi. Zi10fatga barcha to'plangach, imperator jajji qushga hurmat ko'rsatib say.rgb berishini taklif qiladi. Bulbul shunday dilbar bir navo qiladiki, imperatorning ko'zlaridan duv-duv yosh kelib, yonoqlariga oqa bosWaydi. Qushning qo'shig'i yuraklarga jiz etib tegadi. Imperator xursand bo'lganidan o'zining oltin tuflisini mukofot qilib, bulbulning bo'yniga osib qo'yishga qaror qiladi. Bulbul mukofotni rad etadi. Jamoaga qarab: «Qo'shig'imni eshitganingizni o'zi men uchun mukofot. Imperatorning ko'zlaridan yosh oqqanini ko'rdim, menga bundan ortiq mukofot kerak emas», - deydi.
Kunlardan bir kun imperatarga paket olib kelishadi. O'ramning ustiga «Bulbul» deb yozilgandi. Imperator: «Bizning mashhur qushimiz to'g'risida yana yangi kitob chiqarishibdi-da», - degan o'yda qog'ozga o'rog'liq narsani ochsa, u kitob emas, g'aroyib bir qutiCha bo'lib chiqadi. Qutichaning ichidax:uddi rostakam bulbulga o'xshash, biroq patlari-yu qanotlariga dur-u gavharlar qadalgan sun'iy bulbul bar edi. Bu qushning murvati burab qo'yilsa, rostakam bulbulning qo'shiqlaridan kuylab, oltin bilan kumushday tovlanayotgan dumini likillatib qo'yadi. Endi saroy ahli har ikkala bulbul qo'shig'ini tinglay boshlashadi. Ammo ish yurishmaydi. Chunkijonli bulbul har gal o'zicha yurakdan kuylar, sun'iy bulbul esa xuddi qo'g'irchoq sharmankaday faqat bir yo'sinda qo'shiq aytar edi. Saroy amaldorlariga faqat bir yo'sindagi qo'shiqni qaytaqayta takrorlaydigan sun'iy bulbul yoqa boshlaydi. Biroq imperator tirik bulbulni ham qo'shiq ayttiraylik degan istak bildiradi. Tirik bulbulni qidirib qoladilar. Ammo u g'oyib bo'lgani, yam-yashil o'rmon sari uchib ketganini hech kim payqamay qolgan edi. Imperatar bulbulni ko'rnamaklikda ayblaydi, amaldorlar esa uni pastkash maxluq deya atashadi. Chunki ular jonli qushning ko'zdan g'oyib bo'lganidan ich-ichlaridan xursand edilar. N egaki, ular uchun tirik bulbulning qachon qanday kuylashini bilolmay xunob bo'lgandan ko'ra, sun'iy bulbulning oldindan nima haqida kuylashini bilib turishi bexavotirroq edi. Sun'iy bulbulning qo'shig'i mamlakatning barcha aholisiga eshittiriladi va u barcha uchun yod bo'libqoladi. Hamma bir xiI kuylay bosWaydi. Faqatgina kambag'al baliqchilargina bu qo'shiqda nimadir yetishmayotganini e'tirof etishadi.
Kunlardan bir kun sun'iy bulbulning ovozi o'chib qoladi. Uni bir amallab tuzatishadi va endi o'yinchoq qushga faqat yiliga bir marta qo'shiq ayttiradigan bo'lishadi.
Oradan besh yil o'tgach, imperator qattiq kasal bo'lib qoladi. Amaldorlar to'shakka mixlanib, qolgan imperatordan xabar olish, unga g'amxo'rlik qilish o'miga hukmdorning qazosini poylab, uni o'ldiga chiqarishadi. Biroq hali imperator tirik, u o'lim bilan olishib yotar, ko'kragida Azroyil o'tirib olgan edi. Unga na sun'iy qushcha, na saroy a'yonlari yordamga kelishga oshiqmas edi. Shu payt deraza ortidan ajoyib bir kuy yangray boshlaydi. Chinakam bulbul imperatoming og'ir kasal bo'lib, o'lim bilan olishib yotganini eshitib, unga dalda berish uchun uchib kelgan edi. Bulbul sayray boshlashi bilan imperator atrofidagi ins-jinslar xiralashib ortiga chekinadi. Hukmdoming tomirlarida qon yurisha boshlaydi. Azroyil imperatoming toji, oltin qilichi va qimmatbaho davlat bayrog'ini qaytib berib, saroyni tark etadi. Imperator sog'ayib oyoqqa turadi va bulbulni yana taqdirlamoqchi bo'ladi. Biroq bulbul mukofotni tag'in rad etadi. Kuychining ko'nglini ko'taradigan oliy mukofot imperatoming hayajonli ko'z yoshlari ekanligi, u hukmdorni boshidagi toji uchun emas, qalbi uchun sevishini aytib, uchib ketadi.
Ertakning asosiy mazmuni shu. Mazkur ertak bilan to'liq tanishib, uning zamirida qanchalar chuqur ma'no yotganini yana ham teranroq anglaymiz.
E'tibor bersangiz, H. K. Andersen «Bulbul» ertagida ham, «Qor malikasi»da bo'lgani kabi, chinakam insoniy tuyg'ularni, yurakdan aytilgan so'zlarning mo'tabar ekanligini ta'kidlayapti. Soxtalikni, tilyog'lamalikni, sun'iylikni qoralayapti. Buyuk ertakchi insonning xattiharakatidagi tabiiylik, fidoyilik, oqibatlilik har qanday to'siqni yengib o'tishi, mo'jizalar yaratishga qodirligini «Bulbu1» ertagi voqealari orqali isbotlay olgan. Ertak voqealarini sinchiklab kuzatadigan bo'lsak, bulbul chinakam san'atni tushuna olgan, undan ta'sirlangani uchun imperatordan minnatdor bo:ladi. Hukmdorga sodiq do'st bo'lib qoladi. Ertakda-ta'kidlanganidek, unga boshidagi toji uchun emas, insoniy dardni tushuna olgan qalbi uchun xayrixoh bo'ladi. Eng og'ir damda yordamga kelib, o'limdan qutqazadi.
«Bulbu1» ertagi kishini qalbakilikdan, ikkiyuzlamachilikdan, yolg' onchilikdan qaytaradi. Inson qalbini tushunib yashashga, har bir narsadan go'zallik topa olishga undaydi.
|