3-Ma’ruza. Temperatura o’lchash vositalarining montaj va sozlash ishlari. Reja

3-Ma’ruza. Temperatura o’lchash vositalarining montaj va sozlash
ishlari.
Reja:
1. Haroratni o’lchash usul va asboblari.
2. Texnologik ob’ektlarga haroratni o’lchash vositalarining sezgir elementlarini
montaj qilish.
3. Haroratni o’lchash tizimi ikkilamchi asboblarining montaji.
4. Haroratni o’lchash tizimi ikkilamchi asboblarining sozlashishlari.
Temperatura texnologik jarayonlarning muhim parametri bo’lib, amaliyotda bu
kattalikni ulchash vositalari turli- tumandir. Har bir xaroratni o’lchash usuli va
vositalari o’ziga xos bo’lib, universiallik hususiyatiga ega emas. Ma’lum sharoitda
muqobil o’lchash usuli o’lchashga qo’yilgan aniklik sharti
7
uning davomiyligi,
temperaturani qayd kilish va avtomatik boshkarish zaruriyatlari asosida
belpshanadi. SHuningdek, nazorat qilinadigan muhit ham suyuk,, gazsimon,
sochiluvchan,
ashaddiy
bo’lishi
mumkin.
Temperaturani
nazorat
qilish
vositalarining turli - tumanligi texnologik ob’ekt, undaga muhit hossalari, ishlatilish
sharoitlari va texnik talablar kabi omillar bilan belgilanadi.
Temperaturani o’lchash asboblari ishlash prinsipiga binoan quyidagi usullarga
ajratilgan:
1. Kengayish termometrlari; bunda muhit haroratining o’zgarishibilan suyuqlik
yoki qattiq jismlar hajmi yoki chiziqli o’lchamlarining o’zgarishiga asoslangan.
2. Manometrik termometrlar; bunda o’zgarmas xajmda haroratningo’zgarishi
bilan modda bosimining o’zgarishiga asoslangan.
3. Termoelektrik termometrlar (termoparalar); bunda haroratta’sirida elektr
yurituvchi kuchning o’zgarishiga asoslangan.
Qarshilik termometrlari; o’tkazgich va yarim o’tkazgichlarning harorat ta’sirida
elektr qarshiliklarining o’zgarishiga asoslangan.
5.
Nurlanish temometrlari; bunda qizdirilgan jismning nurlanganligi
ravshanligi yoki uning quvvatini o’lchashga asoslangan.
Ikkilamchi asbob sifatida logometr, millivolьtmetr, potensiometr va ko’priklar
ishlatiladi.
Ularning aniqliligi, ishonchliligi montaj va sozlash ishlarining sifatiga
bogliqdir. Asboblarni texnik holatini aniqlash maqsadida montaj oldi tekshirishlari
o’tkaziladi.
Shuningdek ularning vazifasiga, texnik xarakteristikalariga muvofiqligi, texnik
xususiyatlari, ya’ni montaj va foydalanish hujjatlari, zavod pasporti ko’rib chiqiladi.
Asbobni o’rnatish joyi loyixaning ishchi chizmalari asosida aniklanadi. Vositalar
o’rnatiladigan yerda butun qurilish ishlari, hamda texnologik uskunalarni joylashtirish kabi
ishlar tugallangan bo’lishi kerak. Temperatura asboblarini o’rnatiladigan tuynuklar,
olish kurilmalari texnologik jixozlarni o’rnatuvchi tashkilotlar zimmasidadir. Sezgir
elementlarni o’rnatganda o’lchash muhitining xakikiy haroratini tavsiflaydigan,
shuningdek, montaj, sozlash va xizmat ko’rsatishda kulaylik kabi shartlar e’tiborga
olinishi lozim.
Montaj qilganda o’lchash aniqligini ta’minlovchi shartlar:
1. Sezgir elementni kabul qiluvchi qismi, masalan simobli termometrni simobli
qismi, termoparaning issiq payvandlovchi, qarshilik termometrining faol (aktiv)
qismi,o’lchanayotgan muhit oqiminining markazida yoki truboprovodning o’qida
bo’lishi kerak. Buning uchun turli uzunlikka ega bo’lgan termometrlar qo’llaniladi.
Agarda truboprovodning diametri kichik bo’lsa termometr o’qiga nisbatan 30° yoki
45° burchak ostida o’rnatiladi; yoki bo’lmasa trubprovodning diametri shu yerda
kengaytirilgan bo’lishi kerak.
2. Turli drosselli qarshiliklar (ventil, toraytirish qurilmalari, zadvijka) bo’lsa,
truboprovodning diametri uchbmarotaba katta bo’lgan masofada bo’lishi kerak.
3. Tashqi issiqlik manbalari ta’siridan holi bo’lishi, agar buning iloji bo’lmasa-
himoya ekrailari o’rnatilishi kerak.Termometrlar poldan 1,5 -t- 1,8 mbalandlikka
o’rnatiladi;
buning iloji bo’lmasa zina, narvon, maydonchalar nazarda tutilishn kerak.
Yuqori namlik, tebranishli va agressiv bug’ va gazlar ta’siridan holi bo’lishi
kerak.
Suyuklik termometrlari ikki xil usulda, ya’ni ximoya qobikli va usiz o’rnatilishi
mumkin. Ximoya qobig’i termometrlarning sinishidan saklaydi va ularni uskuna -
jixozlarga mustahkam o’rnatish imkonini beradi. Kechikish vaqtini (inersiya)
kamaytirish maqsadida muhit xarorati 150° S bo’lsa - mashina yog’i, undan yuqori
bo’lsa metalli qobiq-qizil mis qirindilari bilan to’ldiriladi. Termometrlar noto’g’ri
o’rnatilganda o’lchash hatosi 10 ~ 15% ga etishi mumkin.
Agarda truboprovodning diametri 200mm dan kichik va u gorizontal
joylashgan bo’lsa, truba o’qiga kiya xamda oqimga qarshi Urnatiladi; diametri
200mm dan katta bo’lsa truba o’qiga oerpendikulyar o’rnatish mumkin. Vertikal
trubalarda termometr doim qiya joylashtiriladi; buqsa oqim pasdan yuqoriga
harakatda bo’lishi kerak; aks holda suyuqlik termometrlarini o’rnatish tavsiya
etilmaydi.
1 2 3 4
CB
Lagometr
R
y2
R
y1
R
y1
R
y2
SA
t
0
t
0
b
a
b
a
3.1-rasm. Qarshilik termometrini lagometrga ikki sim bilan ulash chizmasi
Manometrik termometrlarning termoballoyi ham xuddi suyuqlik termometri
kabi o’rnatiladi. Asbob kapillyariga kuyidagicha talablar bor: kapillyar yoyilganda
keskin bukilish va mexanik ta’sirlardan eqtiyot bo’lishi kerak; bukilish radiusi
20mm dan kam bo’lmasligi, kapillyar devorlar bo’ylab o’tkazilishi yoki truba va
po’lat qutilar himoyasida bo’lyshi kerak.
Qarshilik termometrlari misli (TSM) va platipali (TSP) bo’ladi.
Odatda karshilik termoietrlari bilan o’lchov asbobi orasidagi masofa kat^ga
bo’lishi mumkip. SHuning uchun ulash simlarining kesim yuzasi - 1,5mm
2
va ular
misli bo’lishi kerak.
Karshilik termometrini mu\itga tushirish masofasini sezgir element uzunligiii
hisobga holda tanlanadi. Masalan: platipali qarshilik termometrlarida u 30 - 120mm va
mislida -bOmm atrofida. Demak, kdrshilik termometrining uchi oqim o’kidan platina
(R1) bo’lsa - 50 70mm ; mislida 25 - ZOmm bo’lishi lozim. Truboprovod diametri
50m,vdan kam bo’lsa, maxsus kenganpsh erlariga joylashtiriladi. O’rnatishdan oldin
izolyasiyasi megoommetr orkali 500 volьtgacha kuchlanish bilan tekshiriladi va u 20
Mom dan kam bo’lmasligi kerak. 2, 3, 4-rasmlarda xarorat sezgar elementlarining
montaji va ularni ikkilamchi asbobga ulash sxemasi keltirilgan.
3.2-Sezgir elementlarning montaj sxemasi
1 2 3 4
CB
Lagometr
R
y2
R
y1
R
y1
R
y2
SA
t
0
t
0
b
a
b
a
R
x3
R
x1
R
x2
3.3-rasm. Qarshilik termometrini lagometrga uch sim bilan ulash sxemasi
Standart termoparalarning xromel- kopelli (TXK), xromel-alyumelli (TXA),
platinorodiy-platinali (TPP) kabilari keng qo’llaniladi.
Ularni montaj qilganda termoparaning ishchi uchi oqim o’rtasida bo’lishi lozim.
Termoparani ulaganda uning kutblariga aloxida e’tibor berish kerak. Ikkilamchi
asboblar montaji:
Termoparalar mikdori (bir asbobga ulanayotgan) 1, 3, 6, 12ta bo’lishi mumkin.
Ularning hammasi bir xil darajalanishli (graduirovkali) bo’lishi lozim. Asboblarda
montajdan oldin ularning xolati, plombasi, davlat tekshirish belgisi bo’lishi kerak.
Texnik xarakteristikasi tekshirilishidan avval u xonada 1 kundan kam bo’lmasligi
kerak. Asboblar o’rnatiladigan erda agressiv muhit ta’siri bo’lmasligi, harorat 5-
50° S, nisbiy namligi 80%gacha, -elektromagnit maydonlariniig manbaalari (dvigatellar,
transformator, ekranlashtirilmagan kuch kabellari) bo’lmasligi lozim. Ulash simlari
himoya qutilari, trubalaridan utishi va u erda kuch zanjirlariga tegishli simlar
birgalikda o’tmasligi lozim.
Elektr avtomatik ko’prikni kdrshilik termometrlari bilan upaganda agar ulovchi
simlar kesim yuzasi 1mm~dan yuqori va uzunligi 200- 300m dan kam bo’lsa
qarshilikni moslashtirish (podgonka) shart emas, sababi asbob yuqori kdrshilikka
egadir. 2 sim bnlan ulaganda esa mos aloqa simlarining qarshiligini moslashtirishga
to’gri keladi.
Avtomatik potensiometr va millivolьtmetrlarni tekshirish
Bu asboblar foydalanish yo’riqnomasi va texnik bayoni talablariga javob beradigan
ishchi xolatiga keltirilishi lozim.
Tekshirishda namunaviy asbob bilan mis yoki termoelektrodli simlar vositasida
ulanadi. Kirish signaliga to’gri munosabati ko’rib chiklladi. So’ng tekshirilishga
kirishiladi.
|