nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Shishaning tarkibi va tuzilishi

|
Shishaning tarkibi va tuzilishi
|
bet | 2/3 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 1,26 Mb. | | #249868 |
Bog'liq Abdullayeva.D.taqdimot
Shishaning tuzilishi: Shisha tasodifiy yo'naltirilgan tetraedrlarning uzluksiz tarmog'ida tashkil etilgan molekulalardan iborat. Ushbu tetraedrlar to'rtta kislorod atomi bilan o'ralgan kremniy atomlaridan hosil bo'ladi.
Shishaning kimyoviy tarkibi: Shishaning asosiy tarkibiy qismi silika (SiO2) dir. Boshqa keng tarqalgan komponentlar orasida natriy, kaliy, kaltsiy, magniy va alyuminiy oksidlari mavjud. Muayyan kompozitsion shishaning xususiyatlarini aniqlaydi.
Shishaning xususiyatlari 1. Izotropik: Shisha statistik jihatdan bir tekis tuzilishga ega bo'lganligi sababli turli yo'nalishlarda bir xil miqdordagi xususiyatlarga ega, masalan, singan indeks, qattiqlik, egiluvchan modul va dielektrik doimiysi va ichki zo'riqishsiz birefredentsiyaga ega. 2. Isitish paytida asta-sekin yumshating: mo'rt holatdan plastmassa holatiga, yuqori yopishqoqlik holatiga va nihoyat eritib yuborilganda, yopishqoqlik doimiy ravishda o'zgaradi. 3. Erish va qattiqlashuv o'zgaruvchan: eritilgan holatga qayta isitish va bir xil tizim bo'yicha isitish va qotish, agar fazalarni ajratish va kristallanish sodir bo'lmasa, asl xususiyatlari tiklanadi. 4. Shisha holatining ichki energiyasi kristallarga qaraganda kattaroqdir: To'g'ri harorat sharoitida shisha kristallanish tendentsiyasiga ega. Suyuqlikdan past haroratlarda shisha kristallari o'z-o'zidan paydo bo'ladi va tashqi ishlarni talab qilmaydi. 5. Shisha xususiyatlari ma'lum bir doiradagi tarkib bilan doimiy ravishda o'zgarib turadi: Bu stakan xususiyatlarini o'zgartirish uchun tarkibni o'zgartirishi mumkin. .Shishadan foydalanish
Shisha ilovalari: - Windows, shisha, konteynerlar - Optik tolalar, linzalar, oynalar - Shisha idishlar, san'at buyumlari, haykallar
Badiiy Shisha badiiy idish va buyumlar, meʼmorlik qismlari, manzarali kompozitsiyalar, haykaltaroshlik (asosan, kichik shakllarda), yoritqichlar, sunʼiy bezak toshlar,
Ishlatilishiga koʻra, qurilish Shishasi (deraza oynasi, Shisha bloklar va boshqalar), meʼmorlik qurilish Shishasi, avtomobil Shishasi, termik barqaror Shisha, kimyoviy lab. Shishasi, tibbiyot Shishasi, optik Shisha, elektrovakuum Shishasi, yorugʻlik texnikasi Shishasi, idish Shishasi, navli Shisha, shuningdek Shisha tola va Shisha plastiklar farqlanadi. Ionlovchi nurlardan saqlaydigan Shisha, yorib oʻtuvchi radiatsiya indikatorlari Shishasi, oʻzgaruvchan yorugʻlik oʻtkazuvchi fotoxrom Shisha, lazer materiallari sifatida qoʻllanadigan Shisha, eruvchan Shisha va h.k.
|
| |
Shisha ishlab chiqarish jarayoni

|
Shisha ishlab chiqarish jarayoni
|
bet | 3/3 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 1,26 Mb. | | #249868 |
Bog'liq Abdullayeva.D.taqdimot Xom ashyo (qum, soda, ohaktosh) aralashtiriladi va pechda eritiladi.- Eritilgan shisha qoliplarga quyiladi yoki kerakli shakllarni hosil qilish uchun qo'lda puflanadi.- Shisha tavlanadi (sovutiladi) uning kuchini oshirish va sinishi oldini olish uchun. Shisha ishlab chiqarish jarayoni xom ashyo (tabiiy yoki sunʼiy) komponentlarini tayyorlash, aralashtirish (shixta hosil qilish), pishirish, Shisha massasini sovitish, shakl berish, qizdirish va ishlov berish (termik, kimyoviy va mexanik)dan iborat. Asosiy xom ashyo sifatida kvars qumlari, soda, potash, ohaktosh, kaolin, dala shpatlari, turli oksidlar, yordamchi materiallar oʻrnida boʻyagichlar (kobalt, nikel, temir, xrom, mis oksidlari va boshqalar), oksidlovchilar (natriy yoki kaliyli selitra va boshqalar) va qaytaruvchilar (koʻmir, koks, vino toshi, qalay birikmalari) ishlatiladiShisha sanoatda, asosan, vanna pechlarida va maxsus xumdonlarda pishiriladi. Shisha pishirish jarayoni Shisha massasini suyuqlantirish, tiniqlashtirish (havo va boshqalar gazlardan tozalash), gomogenlash va sovitishni oʻz ichiga oladi. Shisha 1400— 1450°da pishiriladi, 14601500°da tiniqlashtiriladi va gomogenizatsiya qilinadi, 1200— 1300°da sovitiladi. shahriga shakl berish va undan buyumlar yasash presslash, puflash, choʻzish va prokatlash yoʻlibilan amalga oshiriladi. shahrini 500—600"da (shishalanish trasidan 20—30° yuqori) astasekin sovitish yoki sovitish trasidan keskin sovitish (toblash) yoʻli bilan undagi ichki kuchlanishlarning bir tekis taqsimlanishiga olib keladi
1: Shisha tarkibi va tuzilishi: mexanik kuch, issiqlik izolyatsiyasi va optik tiniqlik kabi yaxshilangan xususiyatlar uchun ilg'or shisha kompozitsiyalari va tuzilmalarini o'rganish.
2: Shisha ishlab chiqarishning ilg'or usullari: samaradorlikni oshirish va murakkab shisha tuzilmalarni ishlab chiqarish uchun 3D bosib chiqarish, qo'shimchalar ishlab chiqarish va plazma sirtini o'zgartirishni o'z ichiga olgan innovatsion shisha ishlab chiqarish usullarini o'rganish.
3: Aqlli va funktsional ko'zoynaklar: taqiladigan qurilmalar, displeylar va energiya tejovchi derazalardagi ilovalar uchun o'rnatilgan sensorlar, aktuatorlar va elektron komponentlar bilan aqlli ko'zoynaklar ishlab chiqishni tadqiq qilish.
E'tiboringiz uchun rahmat
@taqdimot_robot
|
| |
1-Mavzu: Multisim modellashtirish dasturi. Reja

|
1-Mavzu: Multisim modellashtirish dasturi. Reja
|
bet | 1/4 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,97 Mb. | | #135021 |
Bog'liq 2-Mavzu
1-Mavzu: Multisim modellashtirish dasturi.
Reja:
Multisim dasturi haqida umumiy ma’lumot
Multisim dasturida mavjud elementlar kutibxonasi
Multisim dasturida turli qiyinchilikdagi sxemalarni yig’ish va
Multisim dasturi haqida umumiy ma’lumot
Multisim - bu milliy elektron asboblar sxemasi dizaynlashtirilgan sxemasini ta’riflash va simulyatsiya qilishdir. Bu elektron konstruktsiyalar oqimidagi asosiy qadamlarni bajarishda sizga yordam beradigan EDA (elektron dizayni otomasyonu) vositalaridan iborat. Multisim sxematik kirish, simulyatsiya va tenglikni bosqichlari uchun oziqlantirish, masalan, tenglikni rejimi uchun mo'ljallangan.
Standart asboblar paneli standart asboblar panelida aytib oʻtilganidek, tez-tez bajariladigan vazifalar uchun tugmalar mavjud.
Simulyatsiya asboblar paneli Simulyatsiya asboblar panelida tasvirlanganidek boshlash, toʻxtatish va boshqa simulyatsiya vazifalari uchun tugmalar mavjud.
Asboblar asboblar paneli Electronics Workbench asboblariga kirish qismida ko'rsatilganidek, har bir asbob uchun tugmachani oʻz ichiga oladi.
Komponentlar asboblar paneli sizning jadvalingizdagi joylashtirish uchun Multisim ma'lumotlar bazasidan komponentlarni tanlash imkonini beruvchi tugmalarni oʻz ichiga oladi.
Ishlash oynasi (yoki ish maydoni) sizning elektron dizaynlarni quradigan joy. Dizayn vositasi loyihadagi turli xil fayl turlari (sxemalar, PCBlar, hisobotlar)
bo'yicha harakat qilish, sxemaning ierarxiyasini ko'rish va turli qatlamlarni ko'rsatish yoki yashirish imkonini beradi.
Jadval koʻrinishi parametrlarini tezroq koʻrish va tahrirlash, jumladan footprint, RefDes, attributlar va dizayn cheklovlari kabi komponentlar tafsilotlarini beradi. Foydalanuvchilar bir yoki bir nechta tarkibiy qismlar parametrlarini oʻzgartirishi va bir qator boshqa funktsiyalarni bajarishi mumkin.
|
| |
Matematika to‘garagi - Boshlang’ich sinf matematika darslarida sinfdan tashqari ishlar

|
Boshlang’ich sinf matematika darslarida sinfdan tashqari ishlar
|
bet | 2/2 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 18,5 Kb. | | #234301 |
Bog'liq 1 MirzaboyevMatematika to‘garagi
Tizimli tarzda o’tkaziladigan sinfdan tashqari mashg’ulotlar
Matematika alohida qiziquvchi o’quvchilar bilan bajariladigan chuqurlashtiriladigan ish
O’quvchilarning ixtiyorligi asosida
Mashg’ulotlar davomiyligi 30-45 daqiqa
Bir maktab doirasida barcha sinf o’quvchilari uchun, bir necha maktab o’quvchilari uchun (u holda “yosh matematik” kuni deb ataladi) tashkil qilish mumkin
Mashg’ulotlar rejasi oldiddan tuziladi
Matematika to‘garagi matematikadan tizimli sinfdan tashqari ishning eng ko‘p tarqalgan turi. Uning asosiy vazifasi – matematikaga alohida qiziqadigan O’quvchilar bilan bajariladigan chuqurlashtirilgan ish.
Matematika to‘garagi ishi qiziqarli matematika soatlaridan quyidagilar bilan farq qiladi. Matematika to‘garagiga o’quvchilar tanlashda ularning matematikaga nisbatan alohida qiziqishlarini, moyilliklari va imkoniyatlarini hisobga olish kerak. Mustaqil ravishda ko‘rgazmali qurollar (abaklar, ba’zi o‘yinlar uchun misollar yozilgan kartochkalar va boshqalar) tayyorlaydilar, matematika kechalari o‘tkazishga tayyorgarlik ko‘radilar va hokazo. Matematika to‘garagini o‘tkazish uchun oldindan uning ish rejasini tuzish kerak.
Matematik olimpiadalar. Olimpiadalar tanlovlarga qaraganda keng mashtabda o‘tkaziladigan va matematika o‘rganishda O’quvchilar erishgan muvaffaqiyatlarni namoyish qiladigan ishdir.
Olimpiada qatnashchilarining tarkibiga bog‘liq holda maktab ichida, tuman va shaharlarda o‘tkazish mumkin. Olimpiadani 3 - sinfdan boshlab o‘tkazib, g‘oliblar maktabning devoriy gazetalarida va o’quvchilar yig‘ilishlarida rag‘batlantiriladi.
Matematik matbuot va viktorinalar
Gazeta, viktorinada har xildagi matematik mazmunni o‘z ichga olgan topishmoq, misol va topshiriqlar rasmlarda berilib, qiziqish xarakterida bo‘ladi.
Viktorinada esa o’quvchilarga yechish tavsiya qilinadigan topshiriq beriladi. Javoblar belgilangan vaqtda o’quvchilarga yetkaziladi.
Matematik tanlovlar va viktorinalar. Tanlov mavzusi va uni o‘tkazish vaqti oldindan belgilanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Bespalko V.P. Pedagogika i progressivnыe texnologii obucheniya. - M.: izd-vo Inst.prof.obr.Min obrazovaniya Rossii, 1995.
2. Ta’lim taraqqiyoti. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi Vazirligining a x b o r o t n o m a s i. 7-maxsus son.1999 yil. 136–178 betlar. Toshkent. “SHarq”.
3. Bantova M.A. i dr. Metodika prepodavaniya matematiki v nachalnыx klassax.Pod red M.A.Bantovoy. Uchebnoe posobie.-M.: Prosveshenie, 1978, 335 s.
|
| |
Mavzu. Kompyuter grafikasi va uning turlari

REJA:
Kompyuter grafikasi haqida
Rastrli grafika
Vektorli grafika
Fraktal grafika
Rang modellari
Kalitso’zlar: kompyuter grafika, rastr , vektor, fraktal, rang,spektr, yorug’lik, additiv, subtraktiv modellar, rang modellari, RGB, CMYK, HSV,
fayl formati, JPEG, BMP, GIF.
Axborotning asosiy qismini inson kirish a’zolari orqali oladi. Ko‘rgazmali axborotning o‘zlashtirilishi oson bo‘ladi. Inson tabiatining ana shu xususiyati grafik operatsion tizimlarda ishlatiladi. Ularda axborot grafik obyektlar: nishonlar (belgilar), oynalar va rasmlar ko‘rinishida tasvirlanadi.
Operasion tizimning barcha grafik obyektlari,
shuningdek, boshqa barcha tasvirlar qandaydir yo‘l bilan kompyuterda hosil qilinishi yoki unga kiritilishi kerak. Grafik tasvirlami kompyuterga kiritish uchun maxsus tashqi (atrof) qurilmalari ishlatiladi. Eng ko‘p tarqalgan qurilma - bu skanerdir. So‘nggi paytda raqamli fotokameralaming ham qoMlanish koMami kengayib bormoqda. Ulaming oddiy fotoapparatlardan
farqi shundaki, tasvir kimyoviy yo‘l bilan fotoplyonkaga tushirilmaydi, balki fotokamera xotirasining mikrosxemalariga yozib qo‘yiladi. U yerdan axborotni kabel orqali kompyuterga uzatish mumkin. Ayrim raqamli fotoapparatlar maTumotlami fayl sifatida egiluvchan diskka yozib qo‘yish imkoniyatiga ham ega. Diskdagi axborotni esa kompyuterga o‘tkazish unchalik qiyin emasligini siz yaxshi bilasiz.
Tasvimi kompyuterga videokameradan ham kiritish mumkin. Videoning ketma-ketlikdagi biror kadmi tanlashi va uni kompyuterga kiritishi tasvimi ushlab olish deyiladi.
Kompyuterga tasvimi kiritish uchun uni albatta skanerlash, rasmga olish yoki uni ushlab olish shart emas. Tasvimi kompyuteming o‘zida ham hosil qilish mumkin. Buning uchun grafik muharrirlar deb ataluvchi maxsus dasturlar sinfi ishlab chiqilgan.
Axborotni
grafik shaklda ishlab chiqish, taqdim etish, ularga ishlov berish, shuningdek, grafik obyektlar va fayllarda boTgan nografik obyektlar o‘rtasida bogTanish o‘matishni informatikada kompyuter grafikasi deb atash qabul qilingan.
Kompyuter grafikasi tushunchasi hozirgi kunda keng qamrovli ishlami o‘zida mujassamlashtirib, bunda oddiy grafik chizishdan to real borliqdagi turli tasvirlami hosil qilish,
ularga zeb berish, dastur vositasi yordamida hatto tasvirga oid yangi loyihalami yaratish ko‘zda tutiladi. U multimedia muhitida ishlash imkoniyatini beradi.
Protsessorlarni “tezlashish imkoniyati” deganda nimani tushunasiz

|
Protsessorlarni “tezlashish imkoniyati” deganda nimani tushunasiz
|
bet | 11/16 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 138,52 Kb. | | #154398 |
Bog'liq answers 16-45, 76-10026.Protsessorlarni “tezlashish imkoniyati” deganda nimani tushunasiz.
"Protsessorlarning tezlashtirish qobiliyati" protsessor yoki markaziy protsessorning (CPU) maxsus apparat yoki funksiyalar orqali vazifalarni tezroq yoki samarali bajarish qobiliyatini anglatadi. Protsessorlar kompyuterda ko'rsatmalarni bajarish va hisoblashlarni amalga oshirish uchun javobgardir. Tezlashtirish qobiliyatiga turli xil vositalar yordamida erishish mumkin, jumladan:
1. **Parallel ishlov berish:** Ba'zi protsessorlarda bir vaqtning o'zida turli vazifalarda ishlashi mumkin bo'lgan bir nechta yadrolar mavjud. Bu parallellik ko'rsatmalarni tezroq bajarishga imkon beradi, ayniqsa kichikroq, mustaqil vazifalarga bo'linadigan ilovalarda.
2. **Maxsus ko'rsatmalar to'plami:** Protsessorlar maxsus ko'rsatmalar yoki hisob-kitoblarning muayyan turlari uchun mo'ljallangan ko'rsatmalar to'plamini o'z ichiga olishi mumkin. Ushbu ko'rsatmalar multimedia ishlovi yoki kriptografik operatsiyalar kabi muayyan vazifalar uchun ishlashni optimallashtirishi mumkin.
3. **Uskuna tezlatgichlari:** Maxsus apparat komponentlari, masalan, grafik ishlov berish bloklari (GPU) yoki maydonda dasturlashtiriladigan darvoza massivlari (FPGA) asosiy protsessordan muayyan turdagi hisoblashlarni tushirish uchun tizimga birlashtirilishi mumkin. Ushbu tezlatgichlar parallel ishlov berish va muayyan ixtisoslashtirilgan vazifalarni bajarishda ustunlik qilish uchun mo'ljallangan.
4. **Kesh va xotira ierarxiyasi:** Xotira ierarxiyasidagi yaxshilanishlar, jumladan, kattaroq va tezroq keshlar, protsessorning maʼlumotlarga kirish vaqtini qisqartirish orqali umumiy ishlashga hissa qoʻshadi.
5. **Soat tezligi:** Soat tezligini oshirish protsessor unumdorligini oshirishning an'anaviy usuli bo'lsa-da, zamonaviy protsessorlar ko'pincha quvvat sarfi va issiqlik tarqalishi bilan bog'liq muammolar tufayli parallellik va optimallashtirish kabi boshqa usullarga e'tibor qaratadi.
6. **Ilg'or ishlab chiqarish jarayonlari:** Kichikroq tranzistor o'lchamlari va ilg'or ishlab chiqarish texnologiyalari yanada samaraliroq va tezroq protsessorlarga yordam beradi. Bu chipga ko'proq tranzistorlarni joylashtirish, quvvat sarfini kamaytirish va umumiy ish faoliyatini yaxshilash imkonini beradi.
Xulosa qilib aytganda, protsessorlarning tezlashtirish qobiliyati hisoblash vazifalarini bajarish tezligi va samaradorligini oshirishga qaratilgan turli xil texnika va texnologiyalarni o'z ichiga oladi. Uskunani loyihalash, parallelizm, maxsus ko'rsatmalar to'plami va boshqa texnologiyalar sohasidagi yutuqlar hisoblash tizimlarida protsessorlarning umumiy ishlashini yaxshilashga yordam beradi.
|
| |
-chizma - Buxoro davlat universiteti

|
Buxoro davlat universiteti
|
bet | 14/29 | Sana | 03.07.2021 | Hajmi | 2,02 Mb. | | #15347 |
1.2.3.6-chizma. Ixtiyoriy ikkilik daraxti
Ikkilik daraxtda yo’nalishlarga ma’lum mantiqiy ma’nosi qarshi qo’yilishi mumkin. Masalan, ko’pincha chap yo’nalish yaratuvchi bo’g’imdagi yozuvga qaraganda kichikroq qiymatdagi kalitli yozuv joylashgan bo’g’imga olib boradi deb, o’ng yo’nalish esa kattaroq kalitga ega yozuvli bo’g’imga olib boradi deb qabul qilinadi. Faqat yozuvlarni kalit polyalarining qiymatini ko’rsatgan holda shunday daraxtni quramiz. Yozuvlar qayta ishlashga quyidagi ketma-ketlikda berilsin: 21, 7, 33, 38, 19, 100, 36, 63, 180, 51, 290, 260, 286. Birinchi yozuv daraxt ildiziga joylashtiriladi, qolganlari qabul qilingan yo’nalishlar mantiqiga muvofiq joylashadi. Saflanish natijasida 5.9-chizmada ifodalangan daraxt hosil bo’ladi. Bunday daraxtda zarur qiymatdagi kalitli yozuvni izlash quyidagi qoida bo’yicha amalga oshiriladi: agar izlanayotgan kalit ushbu bo’g’im kalitidan kichik bo’lsa, bu bo’g’imdan chapga qarab harakat qilish lozim bo’ladi, agar izlanayotgan kalit katta bo’lsa, harakatni o’ng yo’nalishda davom ettirish lozim bo’ladi.
Ma’lumotlarni qayta ishlashning turli protseduralarini bajarish uchun simmetrik daraxtlar eng qulay hisoblanadi. 5.9-chizmada olingan daraxt simmetrik emasligi ko’rinib turibdi. Simmetrik daraxtni qurish uchun ikki bosqichda bajariladigan boshlang’ich ketma-ketlikni dastlabki qayta ishlash zarur bo’ladi. Birinchi bosqichda yozuvlarning boshlang’ich ketma-ketligi kalit polyalar qiymatlarining o’sib borishi yoki kamayib borishi bo’yicha tartibga solinadi. Ikkinchi bosqichda daraxtni turli darajalarining bo’g’imlarida joylashtiriladigan kalitlar aniqlanadi. Ildiz bo’g’imda tartibga solingan ketma-ketlikning markazida joylashgan va uning ikkiga bo’ladigan kalit joylashtiriladi. Ketma-ketlikning chap va o’ng yarimlarini ikkiga bo’ladigan kalitlar mos ravishda chap va o’ng kichik daraxtlarni ikkinchi darajasining bo’g’imlarida joylashtiriladi. Ketma-ketlikning yangitdan olinayotgan bo’laklarini bo’lish va tegishli darajalarning kalitlarini topish protsedurasi daraxt to’liq qurib bo’linmagunicha davom etadi.
Yuqorida ko’rib chiqilgan yozuvlar ketma-ketligini simmetrik ikkilik daraxt ko’rinishida taqdim etamiz, buning uchun esa uni kalit qiymatlarining o’sib borishi bo’yicha tartibga solamiz: 7, 19, 21, 33, 36, 38, 51, 63, 100, 180, 260, 286, 290. 51 qiymatiga ega kalit daraxt ildiziga joylashtiriladi. 21 yoki 33 kalitlar chap kichik daraxtdagi, 180 yoki 260 kalitlar esa o’ng kichik daraxtdagi ikkinchi daraja bo’g’imi bo’lishi mumkin. Bizning misolda 33 va 180 kalitlari tanlab olingan. Boshqa darajalarning bo’g’imlari ham xuddi shu tarzda aniqlanadi. Qurish natijasida olingan daraxt simmetrik hisoblanadi.
Simmetrik daraxt ajoyib xususiyatga ega: daraxtdagi ildizdan ixtiyoriy joygacha bo’lgan yo’llar bir xil uzunlikka ega. Bu uzunlik minimaldir, sababi daraxtning balandligi minimaldir, shuning uchun bunday daraxt bo’yicha zarur yozuvlarni izlashda ixtiyoriy boshqa daraxtga qaraganda kamroq o’qish va taqqoslash operatsiyalari talab etiladi.
|
| |
Bitiruv malakaviy ishida tadqiqot obyekti va predmeti

|
Bitiruv malakaviy ishida tadqiqot obyekti va predmeti
|
bet | 5/29 | Sana | 03.07.2021 | Hajmi | 2,02 Mb. | | #15347 |
Bitiruv malakaviy ishida tadqiqot obyekti va predmeti. Ma’lumotlar tuzilmalari va algoritmlari. Dasturiy ta’minotlar bilan jihozlangan kompyuter xonalari. Masalalarni bajarishda kompyuter texnologiyalari va eng zamonaviy usullardan foydalanish. Fanlar bilan kompyuter texnologiyalarini o’zaro bir-biriga bog’lash.
Bitiruv malakaviy ishlarining asosiy maqsadi va vazifalari. Talabalarga ko’p bog’langan ma’lumotlar tuzilmasi bo’lgan ro’yxatlar, daraxtlar, graf haqida ma’lumot berish. Dars jarayonida kompyuter texnologiyalaridan foydalanish. Talabalar uchun mustaqil shug’ullanishlari uchun ma’lumotnoma tayyorlash. Talabalarni pedagogik dasturiy vositalar tayyorlovchi dasturiy vositalarga bo’lgan qiziqishlarini oshirish.
|
| |
Tadqiqot usuli va uslubiyoti

|
Tadqiqot usuli va uslubiyoti
|
bet | 6/29 | Sana | 03.07.2021 | Hajmi | 2,02 Mb. | | #15347 |
Tadqiqot usuli va uslubiyoti. Bir bog’lamli ro’yxat tipidagi ma’lumotlar tuzilmalari ustida amal bajarish bo’yicha interaktiv labaratori mashg’ulotlari yaratish va ularni amalda qo’llash.
Olingan asosiy natijalar. Ma’lumot tuzilmalari va algaritmlarini to’liq o’rganish, interaktiv labaratoriya mashg’ulatlarni yaratishda dasturlash tillaridan foydalanish.
Bitiruv malakaviy ishidan olingan natijalarning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati: Bir bog’lamli ro’yxat tipidagi ma’lumotlar tuzilmalari ustida amal bajarish bo’yicha interaktiv labaratori mashg’ulotlari yaratish.
Tadbiq etish darajasi va iqtisodiy samaradorligi. Qo’llash sohasi. Xulosa va takliflar. Ma’lumotlar tuzilmalari va algaritmlarini o’rganishda talabalar o’z ustlarida mustaqil ishlashlari va bilim saviyalarini oshirish uchun kompyuter texnologiyalaridan foydalanish g’oyasi taklif etilgan. Ushbu usullardan amaliy va laboratoriya darslarida foydalanish mumkin.
|
| |
ADABIYOTLAR - Buxoro davlat universiteti

|
Buxoro davlat universiteti
|
bet | 29/29 | Sana | 03.07.2021 | Hajmi | 2,02 Mb. | | #15347 |
ADABIYOTLAR.
Karimov I.A. «Yuksak ma'naviyat yengilmas kuch».
Каримов И.А. Баркамол авлод орзуси,- Ташкент «Шарк», 1999.
Xayitmatov O’.T., Inogomjonov E.E., Sharipov B.A., Ruzmetova N., Rahimboboeva D. "Ma'lumotlar tuzilmasi va algoritmlari" fanidan o’quv qo’llanma. Tosh 2011y.
Самандаров Б. Операцион системалар фанидан маърузаларматни. Нукус – 2011y.
Жалолов О.И, Хаятов Х.У, Жалолов Ф. И. Delphi муҳитида дастурлаш Бухоро – 2008y.
M. T. Goodrich, R. Tamassia and M. H. Goldwasser. Algorithms in Java. 2014y
Robert Lafore.Data Structures& Algorithms in Java
Tavsiya etiladigan web saytlar va boshqa manbalar.
http://www.uz.ref.uz
http://www.elkutubhona.narod.uz
http://uchebnikionline.ru
http://www.uz.ref.uz
http://www.ref.uz
|
| |
Bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligi

|
Bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligi
|
bet | 4/29 | Sana | 03.07.2021 | Hajmi | 2,02 Mb. | | #15347 |
Bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligi: shundan iboratki, talabalarning mustaqil qayta o’zlashtirishni tashkil etish maqsadida ularni Ma’lumotlar tuzilmalari va algoritmlari bo’yicha asosiy ma’lumotlardan iborat bo’lgan dastur tayyorlash. Bu dastur foydalanib talabalar o’zlariga kerakli ma’lumotlarni tez izlab topib ularning ma’nosi, xususiyatlari va imkoniyatlari to’g’risida ma’lumotga ega bo’lish. Bundan tashqari mana shunday ko’rinishdagi dasturlarni tayyorlash texnologiyasini, usullarini o’rganishdan iborat.
|
| |
Mundarija - Buxoro davlat universiteti

Kirish 2
I. Ma’lumotlar tuzilmalari va algoritmlari. 10
1.1 Ma’lumotlar tuzilmalari va axborotlarni xotirada tasvirlash. 10
1.2 Ma’lumotlar tuzilmalarining klassifikatsiyasi. 16
1.2.1 Ma’lumotlarning chiziqli tuzilmalari. 19
1.2.2 Yarim statik ma’lumotlar tuzilmalari. 25
1.2.3 Ma’lumotlarning nochiziqiy tuzilmasi. 32
1.3 Ro’yxatlar 38
II . DELPHI DASTURLASH TILI. DASTUR SPETSIFIKATSIYASI. 42
2.1 Delphi dasturlash tili imkoniyatlari. Dasturga qo’yiladigan funksional va nofunksional talablar. 42
2.2 Dasturni loyihalash. 48
2.2.1 Dasturning foydalanuvchi grafik interfeysi. 49
2.2.2 Dasturning sinflari metodlari. 53
XOTIMA 56
ADABIYOTLAR. 58
Ilashish muftalarining turi - Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti

|
Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti
|
bet | 15/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalashIlashish muftalarining turi.
1.Ishqalanish yuzalarining shakli bo’yicha-diskli, konusli (bo’ylama), shuningdek kolodkali va lentali xillariga bo’linadi.
Zamonaviy traktor va avtomobillarida diskli xili ishlatiladi. Ular boshqalariga qaraganda ishonchli ishlaydi.
2.Etaklanuvchi disklarning soni bo’yicha –bir, ikki va ko’p diskli xillari qo’llaniladi. Disklarning soni asosan uzatilayotgan burovchi momentning miqdori bo’yicha belgilanadi.
3.Ishqalanib ishlovchi yuzaning xolatiga qarab- «quruq» va «xo’l» xillari mavjud. Ular bir, ikki va ko’p diskli bo’lishlari mumkin.
4.Qisuvchi mexanizmning turiga qarab-doimiy qo’shilgan va doimiy qo’shilmagan xillari ishlatiladi.
Doimiy qo’shilgan xillarida yetakchi va yetaklanuvchi disklari doimo bir biriga qisilgan xolda bo’ladi. Ular tashqi kuch yordamida (xaydovchi tomonidan) ajratiladi. Doimo qo’shilmagan xillarida yetakchi va yetaklanuvchi disklarni ajratish uchun xam, qo’shish uchun xam tashqi kuchning (xaydovchi tomonidan) bo’lishi taqozo qilinadi.
5.Quvvat uzatishning yo’nalishi bo’yicha-bir oqimli va ikki oqimli ilashish muftalari mavjud. Bir oqimlida quvvat faqat dvigateldan transmissiyaga uzatiladi. Ikki oqimlida esa birinchi oqim transmissiyaga, ikkinchi oqim quvvat olish valining uzatish mexanizmiga yo’naltiriladi. Ikki oqimli ilashish muftalari traktorlarda qo’llaniladi. (T-40ANM, MTZ-80, TTZ-60.10, TTZ-80, YUMZ-60/6L
Ikki yo’nalishli ilashish muftalari bitta umumiy tepki bilan va aloxida-aloxida tepkilar yordamida boshqarilishi mumkin.
6.Boshqarish usuli bo’yicha-kuchaytirgichsiz va kuchaytirgichli xillari mavjud. Kuchaytirgichlilar-richag - prujinali, gidravlik va pnevmatik turlariga bo’linadi.
Bir diskli ilashish muftasining tuzilishi va ishlashi.
Bir diskli, bir oqimli ilashish muftasining printsipial sxemasi 1-rasmda keltirilgan.
Ilashish muftasining yetakchi qismlari, albatta, dvigatel tirsakli o’qi 11 bilan bog’langan bo’ladi. Bular quyidagilar: maxovik 1, yetakchi disk 3, maxovik bilan birga aylanuvchi ilashish muftasining qobig’i 2. yetakchi disk 3 ilashish muftasining qobig’idagi shlitsa 12 da bemalol chap va o’ngga surilishi mumkin.
1-rasm. Bir diskli, bir oqimli ilashish muftasining kinematik sxemasi
1-maxovik; 2-ilashish muftasining qobig’i; 3-etakchi siquvchi disk; 4-tepki; 5-etaklanuvchi o’q; 6-siquvchi prujina; 7-etaklanuvi disk; 8-tortqi; 9-chetlatgich; 10-ikki yelkali richag; 11-tirsakli val; 12-shlitsali birikma; 13-ikki yelkali richag; 14-tepkini qaytaruvchi prujina.
Etaklanuvchi disk 7 yetaklanuvchi o’q bilan shlitsali 12 (traktorlarda), avtomobillarda uzatmalar qutisining birlamchi o’qi bilan shlitsali bog’langan.
|
| |
- rasm. Avtomobilni tabiiy o´lchamda maketlash

|
- rasm. Avtomobilni tabiiy o´lchamda maketlash
|
bet | 77/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalash32- rasm. Avtomobilni tabiiy o´lchamda maketlash.
Tanlovga qo´yilgan masshtab maketlarini muhokama qilinganidan keyin ulardan bittasining foydasiga qaror qabul qilinadi, lekin ko´pincha bu qaror mulohazalar bilan bir-birini to´ldiradi, aytaylik, kuzovning orqa qismida boshqa maketdan foydalanish kerak, radiatorning qoplamasini esa uchinchisidan olish kerak.
Masshtab maketlar, ayniqsa kompyuter grafikasi bilan birgalikda bo´lgusi avtomobil yoki traktor haqida katta axborot beradi, lekin obyekt shakliga nisbatan oxirgi qaror uchun uni tabiiy o´lchamda ko´rish zarur. Buning uchun tashqi shakllar maketi 1:1 masshtabda quriladi.
Tabiiy o´lchamdagi maket cho´yan plitada quriladi, u pol bilan teng o´rnatiladi. Plitada masshtab to´r mavjud bo´ladi. Ba´zan yirik dizaynerlik markazlarida, maket buriladigan doiraga o´rnatiladi. Ba´zan sinch-g´o´la daraxtdan, metall payvand tuzilishlardan foydalanib qilinadi, chunki maketning massasi tonnalar bilan o´lchanadi. Sinch mahkam tayanchlarda masshtab to´r bo´yicha o´rnatiladi. G´ildirakdan tayanch sifatida, qoida tarzida, foydalanilmaydi, ular ko´pincha joylashish o´lchamlariga rioya qilib sinchga suyanadi. Haqiqiy g´ildiraklar haqiqiy shinalar bilan qo´llanadi. Agar dekorativ g´ildirak qalpog´idan foydalanish mo´ljallansa, unda u maketlash narsasi hisoblanadi va plastilindan tayyorlanadi. Chunki, tabiiy maket mehnattalab va qimmat bo´lgani uchun uning o´ng va chap qismlarini ko´pincha har xil qiladilar, obyekt haqida butunlay tasavvur olish uchun esa, o´rtacha bo´ylama tekislik bo´yicha 66 - rasmda ko´rsatilganidek ikki tomonlama ko´zgu o´rnatadilar, bunda har qanday tarafdan qaraganda ham maket butun tasavvur qilinadi.
Katta yengil avtomobilning 1:1 masshtabdagi tayyor maketi 33 - rasmda ko´rsatilgan.
Maket yuzalarini 1:1 masshtabda yaratish uchun asos bo´lib o´lchamlarni tegishli qayta hisoblash bilan masshtab maketdan olingan shablonlar xizmat qiladi.
Maketlash texnikasi aslida masshtab maketlardagi singari, lekin amaliyotda qator maxsus usullar ishlab chiqilgan. Misol uchun, avtomobilning oldingi yoki orqa bukilgan oynasini olish uchun, yupqa plastmassa plyonkadan foydalanib bo´lmaydi, chunki yuza plyonkani plastilinga qo´yilganda notekis, mayda yorug´lik shu´lalar bilan chiqadi. Shuning uchun yog´och to´nka qilishga, uning ustini paxmoq materialli ko´rpa bilan yopishga, ustidan esa yumshashgacha isitilgan qalinligi 6 mm lik organik oyna yotqizishga to´g´ri keladi. Plastik massa o´z og´irligi ostida to´nka atrofida joylashadi va uning shaklini qabul qiladi, ko´rpa esa yog´ochning qo´pol yuzasi plastik massada iz qoldirishga yo´l qo´ymaydi. Maketga o´rnatish oldidan oynaning ichki yuzasini to´q-kulrangga bo´yaladi.
|
| |
I   II   III - Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti

|
Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti
|
bet | 11/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalashI | II | III |
Gаbаrit uzunligi
| 3 | 1 | 2 |
Mаssаsi
| 3 | 2 | 1 |
Sаlоn kоmpаnоvkаsi
| 3 | 2 | 1 |
YUkхоnа hajmi
| 2 | 3 | 1 |
Turgunligi
| 2 | 3 | 1 |
O’tag’onligi
| 2 | 1 | 3 |
Ishlаb chiqarishdаgi mehnat sаrfi
| 2 | 3 | 1 | Ilоvа: 1-yaхshi, 2-o’rtacha, 3-yomоn baho |
Kuzоvdаgi hajmlаr sоni bo’yicha yengil аvtоmоbillаr uch hajmli (dvigаtеl uchun, pаssаjirlаr uchun vа yukхоnа) yoki ikki hajm bo’lishi mumkin (pаssаjir vа yuk hajmlаri birlаshtirilgаn). Охirgi pаytlаrdа bir hajmli kuzоvlаr ham ishlаb chiqarilmоkdа.
Yuk аvtоmоbillаrining kоmpоnоvkа sхеmlаri
Dvigаtеl vа kаbinа jоylаshishigа qarab turt хil sхеmа kеng tаrkаlgаn.
1. Dvigаtеl оldingi ko’prik ustidа, kаbinа dvigаtеl orqasidа (rаsm 2 а ), аfzаlligi: dvigаtеl bo’limidа ishlаsh оsоn, kаbinаgа kirib-chiqish qulay, оldingi ko’prikkа tushаdigаn yuklаmа kаm; kаmchiligi – оldingi ko’rinuvchаnlik chеgаrаlаngаn.
2. Dvigаtеl оldingi ko’prik ustidа, kаbinа dvigаtеl tоmоngа siljitilgаn (rаsm 2b), аfzаlligi: аvtоmоbil bаzаsi vа uzunligini kiskаrtirish mumkin, оldingi ko’prikkа tushаdigаn yuklаmа nisbаtаn kаm; kаmchiligi: kаbinаning nоmi bаlаnddа jоylаshgаn, dvigаtеlning orqa qismigа yaqinlаshish kiyin; kаbinа eshigi ensiz, shovqin kuchli.
3. Dvigаtеl оldingi ko’prik ustidа, kаbinа dvigаtеl ustidа (rаsm 2 v), аfzаlligi: аvtоmоbil bаzаsi vа uzunligi eng kichkinа, o’tag’on аvtоmbillаr uchun оldingi g’ildirаklаrgа tushаyotgаn yuklаmаni оshirish mumkin, ko’rinuvchаnlik yaхshi; kаmchiligi: kаbinа bаlаnddа jоylаshgаn, kаbinаgа kirib-chiqish kiyin, kаbinаgа uch kishi sigmаydi, dvigаtеlgа хizmаt ko’rsatish uchun kаbinаni ko’tarish kеrаk.
4. Dvigаtеl оldingi ko’prik orqasidа, kаbinа ilоji bоrichа оldindа jоylаshgаn (rаsm 2 g), аfzаlligi: ko’rinuvchаnlik yaхshi, kаbinаgа kirib-chiqish qulay, kаbinа nоmi unchа bаlаnddа emаs, kаmchiligi: dvigаtеlgа хizmаt ko’rsatish uchun kаbinаni ko’tarish kеrаk, haydovchigа tа’sir qiladigаn vеrtikаl tеzlаnishlаr kаttа.
|
| |
egiluvchan reyka yordami ravonligini tekshinsh

|
egiluvchan reyka yordami ravonligini tekshinsh
|
bet | 79/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalashegiluvchan reyka yordami ravonligini tekshinsh
bilan tuzish
Plazda egri chiziqlarni chizish uchun lekalolar va egiluvchan yog´och yoki plastmassa reykalardan foydalaniladi, ular yuza kesimi nuqtalari bo´yicha egiladi va plazga og´ir yuklar (kalamushlar) bilan 35- rasmda ko´rsatilgandek qapishadilar.
Reyka keskin egila olmagani uchun, uning yordamida olingan chiziq yetarlicha ravon chiqadi. Chizilgan egri chiziqning ravonligini oddiy usul bilan: uni chizma yaqinidagi tekislik bo´ylab yaxshilab qarab chiqib tekshirish mumkin, bu qanday qilinishi 36-rasmda ko´rsatilgan.
Egri chiziqning ravonligini bir nechta o´ziga xos nuqtalar bo´yicha tekshirishni quyidagicha bajarish mumkin. Faraz qilamiz, uzun egri chiziq bir-biri bilan 200 mm masofada joylashgan bir nechta tayanch nuqtalar orqali kichkina egrilik bilan o´tishi kerak. Bunday egri chiziq sifatini ko´z bilan baholash qiyin. Bunday holda, o´ziga xos nuqtalar orasidagi masofa (abssissa) misol uchun 10 mm gacha ozaytirilgan, ordinatalar esa tekshirilayotgan egri chiziqdagi singari bo´lgan ko´makchi egri chiziq quradilar. Qurilgan ko´makchi egri chiziq taxminan 20 marta qisqaroq chiqadi va uning nuqsonlarini ko´rish katta mehnat talab qilmaydi.
Plaz ishlari juda mehnattalab, konstruktordan katta diqqat talab qiladi va bundan tashqari, oddiy gorizontal plazda noqulay holatda yonboshlab ishlashga to´g´ri keladi. Maxsus kompyuter dasturlarining yordamida yuzani ishlab chiqish katta tejamkorlik beradi, bu haqda keyinroq aytiladi.
Mashina tashqi shaklining tabiiy o´lchamdagi maketi uning qiyofasi haqida masshtabdagiga nisbatan ancha real taqdimnoma olishga imkon beradi. Maket ustida ishlash vaqtida yuzaning chizmalari ustida ishlayotgan dizayner va konstruktorning ikki tomonlama doimiy aloqasi amalga oshadi. Maket, unda albatta bo´ladigan nuqsonlar, egri chiziqlarni tuzatishni hisobga olib tekshirib chiqiladi. Ishning bu bosqichida kuzov qismlarini shtampovkalash va kuzovni yig´ish bo´yicha texnologlar bilan aloqa katta ahamiyatga ega bo´ladi. Ularning yordami bilan kuzovni yig´ma birliklarga bo´lish, kuzov qismlari orasidagi birikish joylari belgilanadi, eshiklar, kapotlar va kuzovning boshqa osma elementlari konturlari aniqlanadi.
Yuzaning tekshirib chiqilgan plaz chizmalari asosida kuzovning master-maketi tayyorlanadi. U ayrim yirik yog´och bloklardan, master-modellardan iborat, ular bir-biri bilan aniq tutashadilar. Ish yuqori malakali modelchilar tomonidan bajariladi. Master-maket tayyorlash uchun yaxshi quritilgan daraxtdan, odatda olxa, ba´zan qizil daraxtdan foydalaniladi. Qismlar yorilib ketmasligi va shakli buzilmasligi uchun belgilangan namlikdagi binoda saqlanadi. Qismlarning yuzasi lok bilan qoplanadi.
|
| |
- rasm. Yengil avtomobil tashqi shaklining maketi

|
- rasm. Yengil avtomobil tashqi shaklining maketi
|
bet | 78/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalash33- rasm. Yengil avtomobil tashqi shaklining maketi.
Uzun moldinglarni tayyorlash uchun, masalan avtobus kuzovi uchun, ingichka yog´och reykadan foydalanish mumkin, unga yumshoq plastilin qoplanadi va metall shablon bilan kerakli profil tortiladi. Keyin reyka kuzovga mahkamlanadi. Ba´zan ingichka dekorativ moldinglar shunday tayyorlanadi: taxtada isitilgan plastilin qatlami bilan shablon yordamida kerakli profilning ariqchasi tortiladi, uni qotiruvchili epoksid yoki poliefir smola va alyuminiy upa bilan to´ldiradilar va to´la qotishini kutmasdan, molding chiqarib olinadi va qanday kerak bo´lsa, uni shunday egib maketga qo´yiladi.
Maketlashda tayyor qismlar, misol uchun standart bo´lgan faradan, agar ishlab chiqarishda mavjudlarini ishlatish mo´ljallansa, tayyor eshik tutqichlaridan foydalanishga harakat qiladilar.
34-rasm. Kuzov yuzasining soddalashtirilgan plaz chizmasi.
Tabiiy o´lchamdagi tashqi shakllarning maketi aniq yuzani ishlab chiqish uchun asos bo´ladi. Shablonlar undan olinadi va ularning shakli plazga o´tkaziladi. Yuzaning plaz chizmasi kuzov yuzasining ko´ndalang, bo´ylama, gorizontal va bo´ylama vertikal tekisliklar bilan kesimlari tizimidan iborat bo´ladi. Har bir shunday kesim - egri chiziq bo´ladi. Kuzov yuzasining plaz chizmasi haqida ba´zi taassurotni 34 - rasm beradi.
34- rasmda ko´rinadigan ko´p sonli chiqarish chiziqlari egri chiziq qaysi kesuvchi tekislikka taalluqli bo´lishini ko´rsatish uchun xizmat qiladi. Bu tekisliklarning tartib raqamlari chiqarish chiziqlarda qo´yiladi.
Plaz chizmasi 1:1 masshtabda stolda joylashgan chizma plyonkasi varag´ida bajariladi, uning o´lchamlari loyihalash obyektining o´lchamlardan ko´proq bo´lishi kerak. Stolning o´lchamlarini kamaytirish uchun kuzovning proyeksiyalari birga qo´shiladi, yuqoridan, oldidan, orqasidan ko´rinishlar esa, agar kuzov simmetrik bo´lsa, kuzovning simmetrik yarmini o´rta nol tekisligigacha ko´rsatiladi. Amaliyotda yuzaning plaz chizmasini ko´pincha kuzov konstruksiyasining plaz chizmasi bilan birlashtiriladi. Kuzov plazidan tashqari shassining plaz chizmasi chiziladi. Plaz chizmalarda elementlarni qurish aniqligi - 0,25 mm.
35- rasm. Egri chiziqni 36- rasm. Egri chiziqnmg
|
| |
Ishlash printsipi - Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti

|
Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti
|
bet | 16/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalashIshlash printsipi. Xaydovchi tomonidan boshqarish tepkisi 4 ga kuch qo’yilmaganda yetakchi qisuvchi disk 3,qisuvchi prujina 6 yordamida yetaklanuvchi disk 7 ni maxovik 1 sirtiga yopishtiradi. Maxovik bilan yetaklanuvchi orasida hosil bo’lgan ishqalanish kuchi yetaklanuvchi diskni o’zi bilan aylantiradi. yetakchi va yetaklanuvchi disklar orasidagi ishkalanish kuchi yetaklanuvchi disk yuzasidagi ishqalanuvchi qoplamani kattaligi va xususiyatiga, qisuvchi prujinalarning kuchiga bog’liq bo’lib qoladi. Ilashish muftasining richagi 10 bilan qisuvchi povodok orasida 3….4 mm tirqish qo’yiladi. Uning vazifasi yetakchi disk bilan yetaklanuvchi diskni to’laligicha bir biri bilan yopishib, yaxlit aylanishini ta’minlash va richag 10 ning oxirgi qismi bilan chetlatgichni bir biriga tegadigan yuzasini ortiqcha yeyilib ketishidan saqlaydi.
Ilashish muftasining yetakchi va yetaklanuvchi disklarini ajratish va quvvatning berilishini transmissiya o’qidan ajratish uchun quyidagilar bajariladi.
Buning uchun xaydovchi, albatta, tepki 4 ga kuch qo’yadi, ya’ni oyog’i bilan ezadi. Natijada tortki 8 o’ng tomonga siljiydi va o’zi bilan ikki yelkali richagni yuqorisini siljishga majbur etadi. Uning ikkinchi yelkasi, qarama-qarshi tomonga siljib, chetlatgich 9 ni avval tirqish masofasini bosib o’tib, keyin ikki yelkali richag 10 ning ikkilamchi o’qda erkin o’tirgan qismiga yetib kelib, uni chapga surilishiga majbur etadi. Natijada, ikki yelkali richag 10 ning ikkinchi yelkasi prujina 6 ni kuchini yengib, yetakchi-qisuvchi disk 3 ni o’zining shlitsasi 12 da o’ng tomonga siljishiga majbur etadi. Natijada yetaklanuvchi disk 7 ni maxovikka qisib turgan kuchi yo’q bo’lib, erkin bo’lib qoladi. Endi quvvatni dvigatelning tirsakli o’qidan transmissiyaga o’tishi to’xtaydi.
Ilashish muftasini qo’shish uchun teskari jarayon bajariladi, ya’ni xaydovchi tepkini sekin asta qo’yib yuboradi. U vaqtda tepki prujina 14 yordamida avvalgi xolatiga qayta boshlaydi. Natija tortki 8 o’ngga, ikki yelkali richag 13 ning ikkinchi yelkasi chetlatgichni o’ng tomonga suradi. Bu bilan prujinalar 6 ni qisib turgan kuch yo’qoladi. Natijada prujinalar 6 kengayib, yetakchi qisuvchi disk 3 ni chap tomonga shlitsalarida surib, yetaklanuvchi disk 7 ni siljitib borib, maxovikka qisib qo’yadi. Burovchi moment tirsakli o’qdan transmissiya o’qiga o’taboshlaydi.
Ilashish muftasi ajralganda, uzatmalar kutisida uzatishlarni tez almashtirish uchun transmissiya o’qini tormozlash kerak bo’ladi. SHuning uchun transmissiya o’qiga tormoz o’rnatiladi. Tormoz tepkini bosib ilashish muftasi ajratilgan holatda ishga tushadi.
Xaydovchi tomonidan tepki quyib yuborishi bilan tormoz ham qo’yib yuboriladi.
Zamonaviy avtomobillarda, ayniqsa yengil avtomobillarda ilashish muftalarida tarelkasimon prujinalar qo’llanilmoqda. 2-rasm.
|
| |
-rasm. Haydovchi va yo´lovchilarni joylashuvi

|
-rasm. Haydovchi va yo´lovchilarni joylashuvi
|
bet | 75/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalash29-rasm. Haydovchi va yo´lovchilarni joylashuvi.
3 . Kuzоvning tashqi mаkеti.
Traktor yoki avtomobilning tashqi shakli ko´plab omillar bilan aniqlanadi:
mashinaning vazifasi va turi bilan;
mashinaning asosiy foydalanishdagi xususiyatlari bilan (ular albatta uning qiyofasi (tezligi, yuk ko´tarishi, manyovrchanligi, o´tuvchanligi va boshqalar) da o´z aksini topadilar);
ishlanma buyurtmachisining istaklari va so´rovlari bilan;
berilgan turdagi mashinalarning rivojlanish yo´nalishlari bilan;
mumkin bo´lgan foydalanuvchilar yoki xaridorlar doirasi bilan;
mahsulotning narxi bilan;
kuzov yoki kabinani tayyorlash uchun foydalaniladigan asosiy materiallar, ularning texnologik o´ziga xos xususiyatlari bilan;
modaning talablari bilan;
mashinaning aerodinamikasi bilan;
foydalanish mo´ljallangan mintaqalarning iqlimiy o´ziga xos xususiyatlari bilan;
har xil standartlar, me´yorlar va qoidalar bilan (xususan mashinaning faol va passiv xavfsizligini aniqlaydigan);
dizaynerning didi va kasbiy tayyorlanganligi bilan;
ko´plab boshqa omillar bilan.
Maketlar
Avtomobil yoki traktorni loyihalash jarayonida yaratilayotgan maketlar, bir nechta turlarda bo´ladi, ular ketma-ket yoki vaqt bo´yicha ba´zi ustma-ustlik bilan yuzaga keladi.
Hammasidan ilgari masshtab maketi ishlab chiqiladi. Ko´pincha bir vaqtda bir nechta maket bir necha dizaynerlar bilan yoki dizaynerlarning kichkina guruhlari bilan tanlov asosida bir-biriga bog´liq bo´lmagan holda yaratiladi. Ishni bunday tashkil etish har xil mutaxassislarni ijodiy tashabbus ko´rsatishga, ularni to´liq samara bilan berilib ishlashga majbur qilish imkonini beradi.
Maketlar odatda 1:5 masshtabda bajariladi. Yanada kichik 1:10 masshtab qismlarni yetarlicha sifatli ishlashga birmuncha imkon yaratmaydi va agar ishlab chiqarish obyekti juda katta o´lchamlarga ega bo´lsagina qo´llanadi.
|
| |
Аvtоbuslаrning kоmpоnоvkа sхеmlаri

|
Аvtоbuslаrning kоmpоnоvkа sхеmlаri
|
bet | 12/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalashАvtоbuslаrning kоmpоnоvkа sхеmlаri
Dvigаtеlning jоylаshgаn jоyigа qarab аvtоbuslаrning uch хil sхеmаsi mаvjud:
I) Dvigаtеli оldindа jоylаshgаn (rаsm 3b,v) kаmchiligi: оldingi g’ildirаklаrgа kаttа yuklаmа tushаdi, haydovchining ish jоyi nоqulay, kаbinаdа shovqin vа ishlаtilgаn gаzlаr miqdori kаttа, sаlоn nоmi bаlаnddа jоylаshgаn.
Аgаr bu аvtоbuslаr kishlоk jоylаrdа fоydаlаnishgа muljаllаngаn bo’lsa vа yuk аvtоmоbili shаssisidа kurilgаn bo’lsa vа dvigаtеl аvtоbus kuzоvidаn оldindа (kаpоt оstidа) jоylаshgаn bo’lsa, bu holda quyidаgi аfzаlliklаrgа egа: оldingi g’ildirаklаrgа kаm yuklаnish tushаdi, yuk аvtоmоbilining dvigаtеl vа аgrеgаtlаridаn fоydаlаnish mumkin.
Dvigаtеl bаzа оrаsidа (pоl оstidа) jоylаshgаn
(rаsm 3g), аfzаlligi: pоl tеkis, stаndаrt orqa ko’prikdаn fоydаlаnish mumkin, yuklаmаlаr ko’priklаri gоrizоntаl jоylаshgаn dvigаtеllаrdаn fоydаоlаnish zаrur, sаlоn pоli bаlаnddа jоylаshgаn, pоl оstidаgi yukхоnа hajmi kichik (shаharlаrаrо аvtоbuslаr)
Dvigаtеl orqadа jоylаshgаn (bo’ylama yoki ko’ndalang
hamdа vеrtikаl yoki gоrizоntаl) (rаsm 3 а,d,е ), аfzаlligi: yuklаmаlаr ko’priklаrgа judа yaхshi taqsimlаnаdi, sаlоn pоli pаstrоk jоylаshgаn, sаlоndа shovqin vа ishlаtilgаn gаzlаr kаm. Kаmchiligi: orqa ko’prik stаndаrt emаs, sаlоnning orqa pоli yuqoridа jоylаshgаn, orqa eshik urtаdа jоylаshgаn.
Dvigаtеli orqadа jоylаshgаn аvtоbuslаr tаrkаlgаn vа kаttа аvtоbuslаr (shаhar vа shаharlаrаrо) uchun istiqbolli hisoblаnаdi.
Uch хil sхеmаdаgi аvtоbuslаrning sоlishtirmа bahosi jаdvаldа kеltirilgаn:
|
| |
-savol: To’g;ri va teskari masala ta’rif keltiring?

|
-savol: To’g;ri va teskari masala ta’rif keltiring?
|
bet | 2/2 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 177,02 Kb. | | #125891 |
Bog'liq Geografiya savolga javoblar2-savol: To’g;ri va teskari masala ta’rif keltiring?
5. To‘g‘ri va teskari geodezik masala.
Biror nuqtaning koordinatalari hamda bu nuqtadan boshqa nuqtagacha bo‘lgan masofa (chiziq) ning gorizontal proeksiyasi va orientirlash burchagi ma’lum bo‘lsa, ikkinchi nuqtaning koordinatani aniqlashga to‘g‘ri geodezikmasala deyiladi.
SHakl 9
To‘g‘ri geodezik masala, tekislikda, sferada va ellipsoid yuzasida echilishi mumkin. Hozir er yuzini tekis holida bu masalani echamiz. Masalan: A nuqtaning koordinatalari (XA va YA) hamda AV chiziqning gorizontal proeksiyasi dAV va direksion burchak aAV ma’lum bo‘lsin. V nuqtaning koordinatalari quyidagicha topiladi:
XV = XA /DX
YV = YA /DY, ya’ni
XV - XA =DX
YB - YA = DY
DX - absissa orttirmasi;
DY - ordinata orttirmasi;
Koordinata orttirmalari quyidagiga teng: DX = dCosa, DY = dSina
Koordinata orttirmalarining ishorasi to‘g‘ri burchakli koordinata sistemasida chiziqning qaysi chorakda joylashganligiga qarab aniqlanadi.
6. Teskari geodezik masala:
Ikki nuqtani tutashtiruvchi chiziqni gorizontal proeksiyasini va orientirlash burchagini bu nuqtalarni ma’lum koordinatalari XA; YA va XV, YV bo‘yicha aniqlash teskari geodezik masala deyiladi.
Er yuzining tekis deb qabul qlingan qismida AV chiziqni orientirlash burchagi quyidagiga teng:
3-savol: Geografik kenglik va uzoqlikga ta’rif keltring?
Geografik kenglik - biron joyning ekvatordan qancha daraja uzoqda ekanligini ko`rsatadigan miqdor. Geografik kenglik meridian bo`ylab ekvatorning har ikki tomoniga qarab 0 darajadan 90 darajagacha hisoblanadi va ekvatordan shimoldagi kengliklar shimoliy, janubdagilari janubiy kenglik deb ataladi.
Geografik uzunlik meridianlar bilan belgilanadi. Uzunlik g'arbiy (0 meridian g'arbdan 180 meridiangacha) va sharqiy (0 meridian sharqdan 180 meridiangacha) bo'lishi mumkin. Uzunlik daraja va daqiqalarda o'lchanadi. Geografik uzunlik 0 dan 180 gradusgacha bo'lishi mumkin.
Geografik uzunlik- ekvator yoyining graduslardagi boshlang'ich meridiandan (0 daraja) berilgan nuqtaning meridianigacha bo'lgan uzunligi.
Grinvich meridiani (0 daraja) bosh meridian hisoblanadi.
Geodezik uzoqlik – bu nuqta joylashgan o’rnining meridiani va
bosh meridian tekisliklari orasidagi burchakdir. Bu ko’rsatkich bosh meridianidan sharq va g`arb tomonlarga bo’lgan tartibda 0° dan 180° gacha bo’lgan kattalikda o’lchanadi. Bosh meridiandan sharqga tomon bo’lgan uzoqliklar sharqiy uzoqlik, g`arbga tomon esa g`arbiy uzoqlik deb yuritiladi.
|
| |
Doimo qo’shilmagan ilashish muftasi

Doimo qo’shilmagan ilashish muftasi.
Doimo qo’shilmagan ilashish muftasining kinematik sxemasi 10-rasmda keltirilgan. Bu muftaning xususiyati shuki, uni qo’shish uchun ham, ajratish uchun ham haydovchi boshqarish qismlariga kuch qo’yishi kerak. Uning asosiy qismlari quyidagilar: maxovik-1, yetaklanuvchi disklar-2 va 4, yetakchi disk-3, ikki yelkali qisuvchi richag-5, sirg’a-6, qisuvchi-qaytaruvchi podshipnik-7, richag-8, boshqaruv richagi-9, transmissiyaning birlamchi o’qi-10.
Ilashish muftasining yetaklanuvchi diski 2 transmissiya o’qida siljimaydigan qilib o’rnatilgan bo’lsa, yetaklanuvchi disk 4 shu o’q shlitsasida chap va o’nga siljuvchan qilib o’rnatilgan.
Ilashish muftasining yetakchi diski 3 esa o’zining tashqi tishi bilan maxovik qobig’ining ichida yasalgan shlitsada chap va o’ngga siljiydi.
Ishlashi kuyidagicha. Traktor ishlamay turganda ilashish muftasi ajratilgan holda bo’ladi, 21a-rasm. Unda richag 9 o’rtadan chap tomonda turadi. Qo’shish uchun richag 9 o’ng tomonga suriladi. U holda ikki yelkali richag 8 orqali qisuvchi-qaytaruvchi podshipnik 7 chap tomonga surilib, sirg’a 6 orqali richag 5 yetaklanuvchi disk 4 ni va u orqali yetakchi disk 3 ni surilmaydigan yetaklanuvchi disk 2 ga jipslantiradi, 48b-rasm. Natijada yetaklanuvchi disk 3 dan burovchi moment yetaklanuvchi disklar 2,4 orqali transmissiya o’qi 10 ga o’tadi.
Lekin 21b-rasmdagi xolat noturg’un bo’lib, orqaga qaytib ketishi mumkin. Uni turg’un holga o’tkazish uchun boshqaruv richagi 9 yana bir oz o’ng tomonga surilib, sirg’a 6 ni vertikal xoldan ma’lum α burchakka ichkariga ag’darib qo’yiladi. Endi tortqilarni orqaga siljib ketishining iloji bo’lmaydi.
Ilashish muftasini ajratish uchun boshqaruv richagi 9 to’laligicha chap tomonga suriladi. U holda tortqilar yordamida disklar bir biridan ajralib, boshlang’ich holatga qaytadi (21a-rasm).
Bunday ilashish muftasini bitta muhim kamchiligi bor. U xam bo’lsa traktor o’rnida turib ishlaganda, tebranishlar ta’sirida o’z o’zidan qo’shilib ketishi mumkin. Buni oldini olish uchun boshqaruv richagi 9 ilgak orqali fiksatsiya qilib qo’yilishi shart.
a b
v
10-rasm. Doimo qo’shilmagan ilashish muftasining kinematik sxemasi.
a-ajralgan holat; b-oraliq holat; v-qo’shilgan holat.
1-maxovik; 2,4-etaklanuvchi disklar; 3-etaklovchi disk; 5-ikki yelkali richag; 6-sirg’a; 7-qisuvchi-qaytaruvchi podshipnik; 8-richag; 9-boshqaruvchi richag; 10-transmissiyaning birlamchi o’qi.
|