Neft mahsulotlarini hisobga olib borish va ularning sifatini nazorat qilish yo’llari

Neft mahsulotlarini hisobga olib borish va ularning sifatini nazorat qilish yo’llari:
-texnikani neft mahsulotlari bilan ta’minlash.
-Neft mahsulotlari miqdorini hisoblab borish.
-Neft mahsulotlari sifatini nazorat kilish.
-Neft mahsularining sifatini tiklash.
Neft mahsulotlarini isrof bo’lishiga qarshi kurash yo’llari:
-Neft mahsulotlari isrof bo’lishi turlari.Kurash - sport turi, belgilangan qoidaga muvofiq ikki sportchining yakkama-yakka olishuvi. Kurashish sanʼati koʻp xalqlarda qadim zamonlardan buyon maʼlum. K. ayniqsa Yunonistonda keng tarqalib, qad. olimpiada musobaqalaridan doimiy oʻrin olib kelgan.
-Miqdoriy isroflarni kamaytirish.
-Yonilg’ining bug’lanib isrof bo’lishini kamaytirish.
-Sifatiy isroflarning olidini olish.
-Texnikani ishlatishda neft maxsulotlari sarfini kamaytirish.
-Avtomobillardan foydalanish va yonilg’i sarfi.
Neft maxsulotlarini hisobga olib borish va ularning sifatini nazorat qilish.
Yonilg’i va moylash materiallariga qilinadigan harajatlarni kamaytirish, texnikadan samarali foydalanish uchun avtomobil ho’jaliklarida ta’minlashni to’g’ri tashkil qilish va ulardan to’g’ri foydalanish shart. Shunda neft mahsulotlari sifati avvalgidek saqlanadi, isrof kamayadi, texnik xizmat ko’rsatish uchun qilinadigan harajatlar kamayadi.
Neft mahsulotlari miqdorini hisoblab borish.
Neft mahsulotlarini o’z vaqtida to’g’ri hisobga olib borish yo’li bilangina ularni qabul qilib olish, tarqatish, saqlash va mashinalarga quyish vaqtidagi isrofni kamaytirish mumkin(ombordagi va avtomobil yonilg’i baklaridagi, hamda karterdagi moylar miqdori ham hisobga olinadi).
Neft mahsulotlari sarfini kamaytirish ko’p jixatdan ular sarfini to’g’ri va ilmiy asosda me’yorlashga bog’liq. Avtotrasport uchun yonilg’i sarfi kilometraj bo’yicha rejalashtiriladi.
Miqdoriy isroflarni kamaytirish.
Yonilg’ining bug’lanib isrof bo’lishini kamaytirish.
Yonilg’i sarfining yo’l normalari.
Yonilg’i sarfining yo’l normasi deb, avtomobilning ish boshlamasdan, ya’ni uning o’z massasi bilan ma’lum èkspluatatsiya sharoitida yurgan yo’liga sarflangan yonilg’i miqdoriga aytiladi.
Yonilg’ining qo’shimcha sarflari har bir 100 tkm uchun benzin 2l, dizel yonilg’isi 1,3l., gaz 2,5l miqdorida belgilanadi.
Avtomobil transporti uchun yonilg’i sarfi har bir bosib o’tilgan 100km yo’l uchun litrda(l/100km) belgilanadi.
Jadval 7
Avtomobillar uchun
|
Yonilg’i markasi
|
Yonilgi sarfi lg’100km
|
VAZ (xammasi uchun)
|
AI-93
|
8,5
|
VAZ-2121 «Niva»
|
AI-93
|
12
|
NEKSIYA
|
AI-93
|
10,0
|
DAMAS
|
AI-93
|
8,0
|
TIKO
|
AI-93
|
5,5
|
Dogan
|
AI-93
|
10,0
|
GAZ-21 «Volga»
|
A-76
|
13,0
|
GAZ-24 «Volga»
|
AI-93
|
10,5
|
UAZ-469, -469V
|
A-76
|
16
|
GAZ-51
|
A-72
|
21,5
|
GAZ-53
|
A-76
|
25,5
|
KAMAZ-5511
|
Dizel yonilg’isi
|
34
|
Ikarus –260, -280
|
Dizel yonilg’isi
|
40,44
|
Mersedes-Bents 0405
|
Dizel yonilg’isi
|
38,0
|
Normalarning o’zgarishi. Konkret èkspluatatsiya sharoitga qarab normalar ko’paytirilishi yoki kamaytirilishi mumkin (5% dan 20% gacha ko’paytirilishi mumkin).
Yonilg’i tejashga oid chora-tadbirlar.
1) Yonilg’i sarfiga ta’sir ètuvchi asosiy omillar avtomobil harakatlanayotganda unga ko’rsatiladigan qarshilikka(aèrodinamik qarshilik, g’ildirashga bo’ladigan qarshilik, inertsiya kuchlari).
2) Dvigatelning tejamli ishlashini ta’minlash.
3) Umumiy chora-tadbirlar. Avtomobilning texnik holatini tekshirib turish. O’z vaqtida va rejada ko’rsatilgan hajmda TXK o’tkazish.
Jadval 8
Avtomobillarda ishlatiladigan moylarning har 100 l yonilg’iga sarfiga tug’ri keladigan sarfi.
-
Motor moyi, l
|
Transmission moy, l
|
Maxsus
|
Palstik moy, kg
|
Benzinda ishlaydigan engil avtomobillar
|
2,4
|
0,3
|
0,1
|
0,2
|
Dizelli yuk avtomobillar
|
3,2
|
0,4
|
0,1
|
0,3
|
BelAZ, MAZ
|
|
0,5
|
1,0
|
0,3
|
Motor moyining sarflash normalari VAZ avtomobillarining barcha modellari uchun har 100 l yonilg’iga 0,8 l, Neksiya uchun 0,05l, tiko uchun 0,0275l va Mersedes – Bents 0405 avtobusi uchun 0,19l miqdorida belgilangan.
Yonilg’i aralashmasida quyuqlashgan benzin tezroq yonadi. Bu barcha sharoitlar, bosim va o’t olishning ilgarilanishi tegishlicha bo’lganda shunday bo’ladi. Avtomobil toqqa chiqayotganda bir necha kilometr balandlikka suyuqlashgan aralashmaning barcha belgilari paydo bo’ladi: dvigatel quvvatni yo’qotadi, ortiqcha qiziydi. Ammo bu erda gap aralashma tarkibining o’zgarishida èmas, u avvalgicha qoladi, faqat atmosfera bosimining kamayishi natijasida uning zichligining o’zgarishidadir.
Ŝilindrlarga kelayotgan yonilg’i aralashmasining zichligi faqat tog’li joylarda èmas, balki aralashma kiritish klapani orkali kirayotganda, ayniksa, drossel zaslonkasi qiya bo’lganda gidravlik yo’qotishlar natijasida kuchli kmayadi, Chunki zaslonka qancha yopilgan bo’lsa, bir xil hajmda ŝilindrlarga shuncha kam miqdorda yonilg’i aralashmasi keladi. Demak, drossel zaslonkasining yopila borishi bilan aralashma uning tarkibi avvalgicha qolayotgan bo’lsa ham, kam yonadi.
Yonishni susayishini kompensatsiyalash uchun aralashmaning o’t olish momentini ilgarilatish lozim, bu vazifani vakuumli o’t oldirishni regulyatori bajaradi.
Biroq dvigatel yuklamaga bog’liq ravishda siyraklanish bir xil, aylanish chastotasi har xil bo’lgan rejimda ishlay oladi. Bunday holda aylanish chastotasi katta bo’lganda yonish porshen ish yo’lining bir qismini o’tib bo’lgandan so’ng tugaydi, ya’ni yonilg’i yonganda ajralgan iisiklikdan to’la foydalanilmaydi. Demak, aylanish chastotasi qancha yuqori bo’lsa, yonilg’i aralashmani shuncha ilgari o’t oldirish kerak. Bu vazifani markazdan qochma o’t oldirishni ilgarilatish rostlagichi bajaradi.
Dizel dvigatellari faqat siyraklashgan aralashmada(a=2...5) ishlaydi, shu sababli ular benzin bilan ishlaydigan dvigatelllarga nisbatan ancha zararsizdir. Biroq dizel dvigatellari tejamkorligining yuqori bo’lishining sababi faqat yonilg’ining to’la yonishi èmas, balki siqish darajasining kattaligi hamdir.
Ŝilindrdagi benzin yonganda ajralgan ènergiyaning faqat 25-30% igina mexanik ènergiyaga aylanadi. Termodinamikaning shafqatsiz qonunlari shunday. Dizelda yonilg’ining yonish harorati yuqori va ajralgan ènergiyaning foydali ishga aylanish samaradorligi ham yuqori - 36...39%, havo turbina yordamida bosim bilan kiritiladigan dvigatellarda èsa 45% gacha bo’ladi. Dvigatelning o’zining tejamkorligi èsa doimiy saqlanmaydi, yuklanish bilan aniqlanadigan ish rejimiga va drossel zaslonkasining ochilishiga bog’liq.
Yonilg’ining minimal solishtirma sarfi, drossel zaslonkasi èkonomayzer tizimining ulanish arafasidagi, dvigatelning maksimal buruvchi momentiga mos holatdagi aylanish chastotasiga tug’ri keladi. Dvigatelning èng tejamli ish rejimi avtomobil harakatining èng tejamli harakatlanish rejami bilan mos tushmaydi. Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi.
Yonilg’ining tejamliligi bir qator parametrlarni taCHiflovchi umumiy xossadir. Masalan, yonilg’ining nazrat sarfi, berilgan o’zgarmas tezlikdagi yonilg’i sarfi, shahar ŝikli bo’yicha xarakatlanishdagi yonilg’i sarfidir. Bu tushunchalardan tashqari minimal èkspluatatsion yonilg’i sarfi tushunchalari mavjud. Bu ko’rsatkichlardan hammasi 100km yo’l bosish uchun sarflangan yonilg’i miqdori(litr)ni ifodalaydi.
Yonilg’i tejamliligi to’la jixozlangan va to’la yuklangan avtomobil uchun aniqlanadi, bunda haydovchining va har bir yo’lovchining massasi 75 kg dan, har bir yo’lovchi uchun yuk 10kg dan deb qabul qilinadi.
Engil avtomobil uchun yonilg’ining nazorat sarfi, avtomobil gorizontal asfalt yo’lda 80km/soat tezlik bilan harakatlanganda o’lchaganda yonilg’i sarfidir.
Chet èlda va bizdagi bu ko’rsatkichdan tashqari 90km/soat va 120km/soat o’zgarmas tezlik bilan harakatlangandagi yonilg’i sarfi ham ko’rsatiladi. Bu parametrlar qiymatlarining nisbati bilvosita avtomobilning aèrodinamik sifatini tavsiflaydi.
Tayanch iboralar: Yonilg’i sarfining yo’l normalari, yonilg’ining nazorat sarfi, yonilg’ini tejash, neft mahsulari sifati, yonilg’ining tejamliligi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
Asosiy adabiyotlar
-
Hamroqulov O.Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi) transport vositalarida ishlatiladigan ekspluatatsion materiallar. Jizzax: JPI bosmaxonasi 2004 yil.Jizzax - Jizzax viloyatidagi shahar. Viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Sangzor daryosi boʻyida, 460 m balandlikda joylashgan. Toshkent-Samarqand t.y. va Katta Oʻzbekiston trakti yoqasida.
-
Стуканов В.А. Автомобильные эксплуатационные материалы. М.: 2001.
-
Гурев Ф. Автомобильные эксплуатационные материалы. М.: Транспорт. 1986.
Qo’shimcha adabiyotlar
-
5310500 “Avtomobilsozlik va traktorsozlik” yo’nаlishi Dаvlаt stаndаrti, nа’munаviy vа ishchi o’quv rеjаlаr hаmdа dаsturlаr.
-
Аvtоmоbillаr 1va 2-qism. Х.Mаmаtоv, Tоshкеnt, O’zbекistоn, 1995-98 yil
-
“GM-Uzbekistan” va “Sam Avto” zavodlari to’g’risida mа’lumоtlаri.
-
Аvtоhаmrох vа аvtооlаm jurnаllаri.
Internet saytlari
-
www.uzsamauto.com
-
www.uzth.uz
-
www.uzdongju.uz
-
www.avtooyna.uz
-
www.uzkoje.uz
-
www.daz.uz
-
www.uzautosanoat.uz
|