nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Adabiyotlar: A2; A3; A5; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6; Q7; Q8; Q10

|
Adabiyotlar: A2; A3; A5; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6; Q7; Q8; Q10Bog'liq BuxgalteriyaAdabiyotlar: A2; A3; A5; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6; Q7; Q8; Q10.
12. Tayyor mahsulotlar va tovarlar hisobi (2 soat)
Tayyor mahsulotlar va tovarlarning iqtisodiy mazmuni va hisobini tashkil etish. Tayyor mahsulotlar
va tovarlar hisobini hujjatlashtirish. Tayyor mahsulotlar va tovarlarning analitik va sintetik hisobi.
Qo‘llaniladigan ta'lim texnologiyalari: mashqlar bajarish, kichik guruhlarda ishlash, blits-so‘rov
Adabiyotlar: A2; A3; A5; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6; Q7; Q8; Q10.
13. Mol yetkazib beruvchi va pudratchilar, xaridor va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblar hisobi
(2 soat)
Mol yetkazib beruvchi va pudratchilar, xaridor va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblar hisobini
tashkil etish. Mol yetkazib beruvchi va pudratchilar, xaridor va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblar hisobini
hujjatlashtirish. Mol yetkazib beruvchi va pudratchilar, xaridor va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblarning
analitik va sintetik hisobi.
Qo‘llaniladigan ta'lim texnologiyalari: mashqlar bajarish, kichik guruhlarda ishlash, aqliy hujum
Adabiyotlar: A2; A3; A5; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6; Q7; Q8; Q10.
14. Soliqlar va davlatning maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar hisobi (2 soat)
Soliqlar va davlatning maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlarning iqtisodiy mazmuni, ahamiyati va
hisobining tashkil etilishi. Soliqlar va davlatning maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar hisobini
hujjatlashtirish. Soliqlar va davlatning maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlarning analitik va sintetik hisobi.
Qo‘llaniladigan ta'lim texnologiyalari: mashqlar bajarish, kichik guruhlarda ishlash, blits-so‘rov
Adabiyotlar: A2; A3; A5; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6; Q7; Q8; Q10.
15. Turli debitor va kreditorlar bilan hisob-kitoblar hisobi (2 soat)
Turli debitor va kreditor qarzlar haqida tushuncha. Turli debitor va kreditorlar bilan hisob-
kitoblarning iqtisodiy mohiyati, ahamiyati va hisobining tashkil etilishi. Turli debitor va kreditorlar bilan
hisob-kitoblarni hujjatlashtirish. Turli debitor va kreditorlar bilan hisob-kitoblarning analitik va sintetik
hisobi.
Qo‘llaniladigan ta'lim texnologiyalari: mashqlar bajarish, kichik guruhlarda ishlash, aqliy hujum
|
| |
rasm. Yashin qaytaruvchi trossning balandligini aniqlash

14 rasm. Yashin qaytaruvchi trossning balandligini aniqlash
α
dop
, qo‘shni fazalar o‘ratasidagi masofa
D
BC
, izolyatorlar shodasining liniya
armaturasi bilan uzunligi va tayanch ustunidan trosgacha bo‘lgan gorizontal masofa
a
t
ma’lum bo‘lganda yuqoridagi ifodadan izlanayotgan kattalik
h
t
ni topsa ham bo‘ladi.
HL sining ruxsat etilgan eng kichik izolyatsion masofasi - tok o‘tkazuvchi qismidan
HL sining yerga ulanuvchi qismigacha bo‘lgan masofa
u
dop
ishchi kuchlanishda to‘lqinni
mavjud bo‘lmaydigan oraliq, yashin va ichki o‘ta kuchlanishdan, hamda liniya kuchlanish
ostida bo‘lganda tayanchga chiqadigan tuzatuvchi shaxsning havfsiz bo‘lishligi shartidan
kelib chiqib tanlanadi.
HL sida shisha, farfor hamda sterjenli polimer osma izolyatorlar foydalanilganda
o‘tkazgich va tayanch ustuni o‘rtasidagi masofa
u,
vertikal ta’sir etuvchi solishtirma yuk-
o‘tkazgichning muz qatlamisiz xususiy og‘irligi
G
pr
va shamol ta’sirida hosil bo‘luvchi
gorizontal ta’sir etuvchi kuch
F
v
ta’sirida paydo bo‘luvchi o‘tkazgichga ta’sir etuvchi
natijalovchi kuch
F
rez
ning ta’sirida hosil bo‘luvchio‘tkazgichning og‘ishi mumkin bo‘lgan
burchak (15-rasm.) ϕ ga bog‘liqdir.
15 rasm. HL fazalari o‘rtasidagi masofani aniqlash
Bundan liniya fazalarining tayanch ustuni va fazalar o‘rtasidagi ruxsat etilgan
minimal masofa topiladi.
Bu yerda sinϕ =
F
v
/
F
nat
D
f min
kattaligi fazalar o‘rtasidagi masofa
D
mf
ni aniqlashga ham xizmat qiladi.
Bunda uning gorizontal joylashuvi
Bu yerda
st
-tayanch ustunining qalinligi
Yuqorida aytib o‘tilgan kattaliklarning 35-750 kV HL uchun qiymatlari 7-jadvalda
keltirilgan.
•
L-barcha xududlari bir xil bo‘lgan HL sining oraliqdagi uzunligi.
•
D
mf
– o‘tkazgichlarning tayanchlarda gorizontal joylashtirish kerak bo‘lgan masofa
•
λ
g
–liniya armaturasi bilan izolyatorlar shodasining uznligi.
•
H
op
– oraliq tayanchining balandligi.
•
h
g
– aholi zich yashaydigan hududdagi liniyaning yer bilan o‘rtasidagi masofa
•
N-
O‘tkazgichdagi fazalar soni
•
F
-Po‘lat alyuminiy o‘tkazgichlarning ko‘ndalang kesim yuzasining diapazoni
(alyuminiy qismining)
Jadval 7
35 – 750 kV HL ning konstruktiv parametrlari
Parametr
Nominal kuchlanish, kV
35
110
220
330
500
750
L
, m
150—
200
170—
250
250—
350
300-
400
350-
450
450—
750
D
mf
, m
3,0
4,0
6,5
9,0
12,0
17,5
λ
g
, m
0,7
1,2—
1,4
2,2-
2,3
3,0-
3,2
4,5—
4,9
6,7—
7,5
H
op
, m
10
13—
14
22—
26
25—
30
27—
32
30—
41
h
g
, m
6—7
6—7
7—8
7,5—8
8
10—
12
N
1
1
1
2
3
4
F
, mm
2
50—
185
70—
240
240-
400
240—
500
300—
500
400,
500
|
1-ma’ruza. Kirish. Kirish. Fanning maqsad va vazifalari. Energetika taraqqiyotida elektr uzatish liniyalarining konstruktiv-mexanik qismlari axamiyati - bet 30

1-ma’ruza. Kirish. Kirish. Fanning maqsad va vazifalari. Energetika taraqqiyotida elektr uzatish liniyalarining konstruktiv-mexanik qismlari axamiyati
ma\'ruza
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa 1-ma’ruza. Kirish. Kirish. Fanning maqsad va vazifalari. Energetika taraqqiyotida elektr uzatish liniyalarining konstruktiv-mexanik qismlari axamiyati
|
O‘rta kuchlanishdagi kuch kabellari

18-rasm. Uch qatlamli kabel
1-tok o‘tkazuvchi pay. 2-faza izolyatsiyasi. 3-ustki izolyatsiya. 4-to‘ldirgich.5-
qo‘rg‘oshinli qatlam. 6-himoya yostiqchasi. 7-ikkita po‘lat lentadan iborat himoya
qatlami.
O‘zbekistonda izolyatsiyasi shimdirilgan qog‘ozli kuch kabellarini ishlab chiqarish
XX asr boshlarida boshlandi.
Shuning uchun yerosti kabellari yirik energotizimlarning sezilarli bo‘lagidir, amaliy
qayta ishlanuvchi resursdir. Mos ravishda, bunday kabellarni solishtirma zarari o‘suvchi
qiymatga (rad qilishlar soni yiliga 100 km) ega. Kabellarning ishdan chiqishiga asosiy
ko‘rsatkich qilib bu alyuminiy qatlamli kabellarning chirishi (ustki o‘rami alyuminiydan
kabellar taxminan 50% ulushni tashkil qiladi.) ko‘rsatilmoqda. Hozirda bu ko‘rsatkich
oshib bormoqda. Bu esa kabelli 10 kV kuchlanishli taqsimlash tarmoqlarining ishdan
chiqayotganidan dalolat beradi. Shuning uchun oxirgi yillarda o‘rta kuchlanishda asosiy
yo‘nalish, izolyatsiyasi
polietilen PEdan iborat, harorat oshishiga chidamli zamonaviy
kabellarni ekspluatatsiya qilishga qaratilgan. (8-jadval)
8-jadval
O‘rta kuchlanishdagi izolyatsiyasi shimdirilgan qog‘oz va PE bo‘lgan kuch
kabellarining asosiy termik parametrlari
Parametr
Izolyatsiya
Shimdirilgan
qog‘oz
PE
qo‘shilgan
Ruxsat etiluvchi maksimal ishchi harorat
70
90
O‘ta yuklanish paytida
ruxsat etiluchi
maksimal harorat
75
130
QT paytida ruxsat etiluvchi maksimal
harorat
200
250
PE izolyatsiyali kabellarning shimdirilgan shimdirilgan qog‘oz
izolyatsiyali
kabellarga qaraganda ruxsat etilgan maksimal ishchi haroratining ortishi,
ruxsat
etilayotgan yuklama tokining yerosti kabellarida 17 % ga havodagi kabellarda 20 % ga
ortishiga olib keladi.
PE qoplamali kabellarning molekulalariga uglerod atomi yoki kremniy-kislarod
zanjir molekulalarini qo‘shish orqali PE qoplamali kabellarning haroratga chidamliligini
oshirilishga erisxilmoqda.
XX asrning 80-yillarida qo‘rg‘oshinli o‘ramaga ega bo‘lgan shimdirilgan qog‘ozli
kabellarni ishlatishdan butunlay olib tashlab PE kabellarni ishlab chiqarishni boshlagan
rivojlangan davlatlarda (AQSh,
Yaponiya, Fransiya, Germaniya va boshqalar) PE
qoplamali kabellarni o‘rta kuchlanishda qo‘llash ommalashtirildi.
Ammo bunday kabellarni ishlab chiqarish va konstruksiya qilish yuqori texnologik
talab qo‘yishini hisobga olish kerak.
PE
kabellarga havo, gaz va boshqa g‘ayritabiiy moddalar qo‘sxilmasligi kerak
(mikromiqdorda qo‘sxilishiga ruxsat beriladi). Bu turdagi
kabellarni tayyorlashda va
konstruksiya qilishda nam bo‘lmasligini ta’minlash kerak.
-rasm. Past bosimli 110 kV kuchlanishdagi moy to‘ldirilgan kabelning

•
Polietilen bilan qoplanagan PE kabellar moy shimdirilgan qog‘ozlarga qaraganda
yuqori mexanik mustahkamlik va izolyatsiyasining yuqori
termikchidamliligi hisobiga
qisqa tutashuv tokiga chidamlidir.
Plastmassa izolyatsiyalarning elektromaydon kuchlanganligi
moy shimdirilgan
qog‘ozli izolyatsiyalarning elektromaydon kuchlanganligi
darajasida va kabellarning
nominal kuchlanishiga bog‘liq ravishda 6 dan 15 kV/mm ni tashkil etadi.
Izolyatsiyasiga PE qo‘sxilgan yuqori kuchlanishli kabellarning tipik konstruksiyasi
21-rasmda ko‘rsatilgan.
C++ programmalastırıw tilinde dızbekler menen islew. Dızbeklerge programmalar tuzush. Joba massiv

|
C++ programmalastırıw tilinde dızbekler menen islew. Dızbeklerge programmalar tuzush. Joba
|
bet | 1/8 | Sana | 06.12.2023 | Hajmi | 285,94 Kb. | | #112387 |
Bog'liq massiv
C++ programmalastırıw tilinde dızbekler menen islew.
Dızbeklerge programmalar tuzush.
Joba
1. Dızbek túsinigi.
2. Dızbeklerdi túrlerge ajıratıw
2. 1 Dızbeklerge tiyisli máseleler
1. 1 Dızbek túsinigi
Dızbek - bul bir túrge tiyisli bir neshe ózgeriwshiler kompleksi. TYPE túrindegi LENGTH ta elementten ibarat a atlı dızbek sonday daǵaza etiledi:
type A[length];
Bul arnawlı a[0], a[1],.. ., a[length-1] atlarǵa iye bolǵan type túrindegi ózgeriwshilerdiń daǵaza etiliwine tuwrı keledi. Dızbektiń hár bir elementi óz nomerine - indekske iye. Dızbektiń x-nchi elementine kirisiw indekslew operatsiyası járdemindeamalgaoshiriladi:
int x=...; //butun sоnli indеks
TYPE value=a[x]; //ch-nchi elеmеntni o‘qish a[x]=value; //x-yxb elеmеntgа yozish
Indeks retinde pútkil tur ma`nisin shıǵarıp beretuǵın hár qanday ańlatpa qollanıwı múmkin: tırtıq, short, int, long. Si de dızbek elementleriniń indeksleri 0 den baslanadı (1 den emes), LENGTH elementten ibarat bolǵan dızbektiń aqırǵı elementiniń indeksi bolsa - bul LENGTH-1 (LENGTH emes). SHuning ushın dızbektiń barlıq elementleri boyınsha dáwir - bul TYPE a[LENGTH]; int indx; fjr (indx< LENGTH; indx++). .. a[indx]... ;
indx< LENGTH dıń ma`nisi indx<= LENGTH-1 ma`nisine teń.
Dızbek shegarasınan tısqarına shıǵıw (yaǵnıy ámeldegi bolmaǵan elementti oqıw/yozishga urınıw ) programma turpayında qápelimde nátiyjelergeolib keliwi múmkin. SHuni aytıp ótemizki, bul eń kóp tarqalǵan qátelerden biri bolıp tabıladı.
Statikalıq dızbeklerdi atab járiyalaw múmkin, bunda dızbekler elementleriniń bahaları útir menen ajıratılǵan formador qawıs {} ishinde sanap ótiledi. Eger dızbek uzınlıǵına qaraǵanda kemrek element berilgen bolsa, qalǵan elementler 0 esaplanadı :
int a10[10]={1, 2, 3, 4}; //vа 6 tа nоl
Eger atalǵan dızbektiń xarakteristikaında onıń ólshemleri kórsetilmagan bolsa, ol kompilyator tárepinen sanap shıǵıladı :
|
| |
Mol yetkazib - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

395
qatorda to‘g‘ri
ko‘rsatilgan?
xo‘jaliklari, avtobaza, mtp,
qurilish tashkilotlari
sabzavotlarni qabul qilish
punktlari
qabul qilish korxonalari,
do‘konlar, MTP,
avtobaza
don qabul qilish
punktlari, qurilish
tashkilotlari
5
5
1
Haridorlar va
buyurtmachilar qaysi
javobda to‘g‘ri
ko‘rsatilgan?
*paxta tozalash zavodi va
punktlari, don qabul qilish
punktlari, meva-sabzavot-
larni qabul qilish punktlari
neftebaza, qishloq
xo‘jalik kimyo,
urug‘chilik xo‘jaliklari,
avtobaza, mtp, qurilish
tashkilotlari
Poliz ekinlarini qabul
qilish punktlari, meva-
sabzavot mahsulotlarini
qabul qilish korxonalari,
do‘konlar, MTP,
avtobaza
Kimyo tashkiloti, o‘g‘it
korxonalari, neftbaza,
paxta tozalash punktlari,
don qabul qilish
punktlari, qurilish
tashkilotlari
5
5
1
Materiallarni harakati
bilan bog‘liq hujjatlar
qaysi javobda to‘g‘ri
ko‘rsatilgan?
*yuk xati, ishonchnoma,
limit-zabor karta, kirim
orderi
yuk xati, kirim orderi,
chiqim orderi, pul cheki,
e’lon
Yuk xati, to‘lov-
topshiriqnomasi, to‘lov-
talabnomasi, chek
daftarchasi, ariza
Yuk xati, buyruq, avans
hisoboti, yo‘l varaqasi
5
5
1
Tranzit scho’tlar deb - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

|
Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \ Pdf ko'rish
|
bet | 355/371 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 4,92 Mb. | | #102937 |
Bog'liq BuxgalteriyaTranzit scho’tlar deb
nimaga aytiladi?
*daromadlar va xarajatlarni
hisobga oladigan
vaqtinchalik scho‘tlar
daromadlarni hisobga
oladigan vaqtinchalik
scho‘tlar
xarajatlarni hisobga
oladigan vaqtinchalik
scho‘tlar
eskirishni hisobga
oladigan scho‘tlar
2
2
2
Passiv scho’tlarda oxirgi
kredit qoldiqni hisoblash
to‘g‘ri berilgan qatorni
aniqlang.
*scho‘tning boshlang‘ich
krediti qoldig‘i + scho‘t
bo‘yicha kredit oborot -
scho‘t bo‘yicha debet
oborot
scho‘tning boshlang‘ich
debet qoldig‘i – scho‘t
bo‘yicha debet oborot +
scho‘t bo‘yicha kredit
oborot
scho‘tning boshlang‘ich
kredit qoldig‘i + scho‘t
bo‘yicha debet oborot -
scho‘t bo‘yicha kredit
oborot
scho‘tning boshlang‘ich
debet qoldig‘i + scho‘t
bo‘yicha debet oborot -
scho‘t bo‘yicha kredit
oborot
2
2
2
Yillik moliyaviy hisobot
tarkibi to‘g‘ri berilgan
javobni aniqlang
*balans, moliyaviy
natijalar to‘g‘risida
hisobot, pul oqimlari
to‘g‘risida hisobot, xususiy
kapital to‘g‘risidagi
hisobot, izohlar, hisob-
kitob va tushuntirishlar
balans, moliyaviy
natijalar to‘g‘risida
hisobot, pul oqimlari
to‘g‘risida hisobot,
xususiy kapital
to‘g‘risida hisobot
buxgalteriya balansi,
moliyaviy natijalar
to‘g‘risida hisobot, pul
oqimlari to‘g‘risida
hisobot
Balans, asosiy vositalar
harakati to‘g‘risidagi
hisobot, pul oqimlari
to‘g‘risida hisobot,
izohlar, hisob-kitob va
tushuntirishlar
2
2
2
Ikki yoqlama yozuv deb
nimaga aytiladi?
*xo‘jalik muomalalarini
bir scho‘tning debet
tomoniga, ikkinchi
scho‘tning kredit tomoniga
yozishga aytiladi
balansning aktiv va
passiv tomonlariga
aytiladi
muomalalarni aktiv yoki
passiv tomonga yozishga
aytiladi
xronologik yozuvga
aytiladi
2
2
2
|
| |
"psixologiya"

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
O.Suyunov, D.Norboyeva, A.Shonazarov,
O‘.Zubaydullayev.
“PSIXOLOGIYA”
FANIDAN
O‘QUV-USLUBIY QO‘LLANMA
S AMARQAND - 2016
2
O.Suyunov, D.Norboyeva, A.Shonazarov, O‘.Zubaydullayev.
“Psixologiya” o’quv uslubiy qo’llanma. Samarqand SamISI nashri 2015 y 240 b.
Tuzuvchilar:
O.Suyunov – SamISI “Kasb ta’limi” kafedrasi dotsenti
D.Norboeva – SamISI “Kasb ta’limi” kafedrasi o’qituvchisi
A.Shonazarov – SamISI “Kasb ta’limi” kafedrasi katta o’qituvchisi
O‘.Zubaydullaev – SamISI “Kasb ta’limi” kafedrasi o’qituvchisi
Taqrizchilar
:
A.Abdumannotov. – SamDU dotsenti
E. Iskandarov – SamDCHTI dotsenti
Q. R. Qarshiev
–
SamISI dotsenti
Ushbu o‘quv-uslubiy qo‘llanma oliy ta’lim muassasalarining
nopsixologik yo‘nalishlari talabalariga o‘quv mashg‘ulotlarini tashkil etishda
asosiy uslubiy qo‘llanma, psixologik yo‘nalishlari talabalariga esa
mashg‘ulotlarni tashkil etishda yordamchi vosita bo‘lib xizmat qilishi ko‘zda
tutadi.
“Psixologiya” fanining mazmun - mohiyati innovatsion ta’lim
texnologiyalari orqali yoritilgan. Shuningdek, o‘quv-uslubiy qo‘llanmada
psixologiya fanining mohiyati, tarkibiy tuzilishi, shaxs va uning faoliyati,
boshqaruv psixologiyasi, mehnat psixologiyasi, motivatsion sohalar hamda
shaxsning individual psixologik xususiyatlari batafsil yoritilgan.
O’quv uslubiy qo’llanmada oliy ta’lim muassasalarida o‘quv-tarbiya
jarayoninni tashkil etishga OO’MTV tomonidan qo‘yilgan zamonaviy talablar
asosida mashg‘ulotlarni tashkil etish metodikasi noan’anaviy ishlanmalar orqali
keltirilgan.
Mazkur o‘quv-metodik qo‘llanmadan oliy ta’lim muassasalaridagi ta’lim-
tarbiya jarayonini tashkil qilishda hamda talabalarning mustaqil ta’limini tizimli
yo‘lga qo‘yishda foydalanish mumkin.
O‘quv - uslubiy qo‘llanma institute
o‘quv-uslubiy kengashining 2015
yil 18 mart 8-son majlisida ko‘rib chiqildi va chop etishga tavsiya
qilindi.
|
Yechish - Bo'sh o'rtacha qiymat dispersiya va taqsimot parametrlarni baxolash reja

|
Bo'sh o'rtacha qiymat dispersiya va taqsimot parametrlarni baxolash reja
|
bet | 3/4 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 80,42 Kb. | | #230049 |
Bog'liq BO\'SH O\'RTACHA QIYMAT DISPERSIYA VA TAQSIMOT PARAMETRLARNI BAXOLASHYechish: Tanlanma hajmini topamiz: 12+18+30=60.
Eng kichik varianta 2 ga teng, demak: x X 2 da F*(x)=0
X<6 qiymat, xususan, x1=2 qiymat 12 marta kuzatilgan, demak: 2<X 6 da F*(X)=12/60=0,2.
X<10 qiymatlar, jumladan X1=2 va X2=6 qiymatlar 12+18=30 marta kuzatilgan, demak:
6<X 10 da F*(X)=30/60=0,5.
X=10 eng katta varianta bo’lgani uchun X>10 da F*(X)=1.
Bu funksiyaning grafigi quyidagicha:
Taqsimot parametrlarining statistik baholari
Aytaylik, bosh to’plamning son belgisini o’rganish talab qilinayotgan bo’lsin. Faraz qilaylik, shu belgi qaysi taqsimotga ega ekanligi nazariy mulohazalardan aniqlangan bo’lsin. Bu taqsimotni aniqlaydigan parametrlarni baholash masalasi yuzaga kelishi tabiiydir.
Odatda tadqiqotchi ixtiyorida tanlanmadagi ma’lumotlargina, masalan, son belgining n ta kuzatish natijasida olingan x1, x2, x3, …, xn qiymatlari bo’ladi. Baholanayotgan belgi xuddi shu ma’lumotlar orqali ifodalanadi.
x1, x2, x3, …, xn ni erkli X1, X2, X3, …, Xn deb qarab, nazariy taqsimot ma’lum parametrining statistik bahosini topish, bu demak, kuzatilayotgan tasodifiy miqdorlar orqali shunday funksiyani topishdirki, u baholanayotgan parametrning taqribiy qiymatini beradi.
Shunday qilib, nazariy taqsimot noma’lum parametrning statistik bahosi deb, kuzatilgan tasodifiy miqdorlardan tuzilgan funksiyaga aytiladi.
Nuqtaviy baho deb, bitta son bilan aniqlanadigan statistik bahoga aytiladi.
Aytaylik, * nazariy taqsimot noma’lum parametrlarning statistik bahosi bo’lsin.
Siljimagan baho deb, tanlanmaning hajmi istalgancha bo’lganda ham matematik kutilish baholanayotgan parametrga teng, ya’ni
M( *)=
bo’lgan * nuqtaviy bahoga aytiladi.
Siljigan baho deb, matematik kutilishi baholanayotgan parametrga teng bo’lmagan nuqtaviy bahoga aytiladi.
Ammo siljimagan baho har doim ham baholanayotgan parametrning yaxshi yaqinlashishini beradi deb hisoblash xato. * ning mumkin bo’lgan qiymatlari uning o’rtacha qiymati atrofida ancha tarqoq, ya’ni D( *) dispersiya anchagina katta bo’lishi mumkin. Agar * ning dispersiyasi kichik bo’lishini talab qiladigan bo’lsak, u holda katta xatoga yo’l qo’yishning oldini olgan bo’lamiz. Shu sababli statistik bahoga effektivlik talabi qo’yiladi.
Effektiv baho deb mumkin bo’lgan eng kichik dispersiyaga ega bo’lgan statistik bahoga aytiladi.
10>6>
|
| |
Bosh to’plamning o’rtacha qiymat. O’rtacha tanlanma to’plamning qiymati

Bosh to’plamning o’rtacha qiymat. O’rtacha tanlanma to’plamning qiymati
Bosh to’plamning o’rtacha qiymat B deb bosh to’plam belgisi qiymatlarining arifmetik o’rtacha qiymatiga aytiladi.
Agar N hajmli bosh to’plam belgisining barcha x1, x2, ..., xN qiymatlari turlicha bo’lsa, u holda
B=(x1+x2+...+xN)/N.
Agar belgining x1, x2, ..., xk qiymatlari mos N1, N2, ..., Nk chastotalarga ega va, N+N2+...+Nk=N bo’lsa,
B=(x1N1+x2N2+...+xkNk)/N.
Agar n hajmli tanlanma belgisining barcha x1, x2, ..., xn qiymatlari turlicha bo’lsa, u holda
T=(x1+x2+...+xn)/n
Agar belgining x1, x2, ..., xk qiymatlari mos ravishda n1, n2, ..., nk chastotalarga ega bo’lsa va n1+n2+...+nk=n bo’lsa, u holda
T=(n1x1+n2x2+...+nkxk)/n yoki
Ta’rif. Chetlanish deb belgining qiymati bilan umumiy o’rtacha qiymat orasidagi xi- ayirmaga aytiladi.
Ta’rif. Bosh to’plamning dispersiya DB deb bosh to’plam belgisi qiymatlarini o’rtacha qiymati B dan chetlanishlari kvadratlarining o’rtacha arifmetik qiymatiga aytiladi.
Agar N hajmli bosh to’plam belgisining x1, x2, ..., xN qiymatlari turlicha bo’lsa, u holda
DB .
Agar belgining x1, x2, ..., xk qiymatlari mos ravishda N1, N2, ..., Nk chastotalarga ega, shu bilan birga N1+N2+...+Nk=N bo’lsa, u holda
DB
Tanlanma to’plamning dispersiya DT .
Agar x1, x2, ..., xk qiymatlar mos ravishda n1, n2, ..., nk chastotalarga ega va n1+n2+...+nk=n bo’lsa,
DT
Tanlanma to’plamning o’rtacha kvadratik chetlanish deb tanlanma dispersiyasidan olingan kvadrat ildizga aytiladi:
.
Ishonchli ehtimol. Ishonchli interval
Interval baho deb ikkita son - intervalning uchlari bilan aniqlanadigan bahoga aytiladi.
bahoning * bo’yicha ishonchliligi (ishonchli ehtimol) deb |- *|< tengsizlikni amalga oshishi ehtimoli ga aytiladi, bu yerda >0 son bahoning aniqligini xarakterlaydi.
Odatda bahoning ishonchliligi oldindan berilgan bo’ladi, bunda sifatida 0,95; 0,99; 0,999 qilib beriladi.
Aytaylik, |- *|< bo’lish ehtimoli ga teng bo’lsin, ya’ni P{|- *|<}= yoki P{ *-<< *+}=.
Bu munosabatni bunday tushunish lozim ( *-, *+) intervalning noma’lum parametrni o’z ichiga olish ehtimoli ga teng.
Ishonchli interval deb noma’lum parametrni berilgan ishonchlilik bilan qoplaydigan ( *-, *+) intervalga aytiladi.
Faraz qilaylik X son belgi normal taqsimlangan, ma’lum, a-noma’lum bo’lsin. a-parametrni ishonchlilik bilan qoplaydigan ishonchli intervallarni topishni ko’raylik.
Buning uchun
formuladan foydalanamiz.
x ni ga ni ( ) ga almashtiramiz.
Demak, ishonch bilan aytish mumkinki, ishonchli interval noma’lum a-parametrni qoplaydi: bahoning aniqligi t son Ф(t)=/2 tenglikdan topiladi. Ф(t) – Laplas funksiyasi.
Misol. X tasodifiy miqdor o’rtacha kvadratik chetlanishi =3 ma’lum bo’lgan noreal taqsimotga ega.
n=36, =0,95 Noma’lum a-matematik kutilma tanlanma o’rtacha qiymati bo’yicha baholash uchun ishonchli intervallarni toping.
Yechish. t ni topamiz 2F(t)=0,95, F(t)=0,475.
Jadvaldan t=1,96 ni topamiz.
=0,98
Ishonchli intervallar
( -0.98: +0,98)
agar =4,1 bo’lsa, u holda
-0,98=4,1-0,98=3,12.
+0,98=4,1+0,98=5,08
U holda 3,12<a<5,08
|
mavzu. ATOMNING BOR MODELI. BOR POSTULATLARI

|
mavzu. ATOMNING BOR MODELI. BOR POSTULATLARI
|
bet | 80/111 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #135922 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarmavzu. ATOMNING BOR MODELI. BOR POSTULATLARI
1903-yilda ingliz fizigi J. J. Tomson atomning tuzilishi haqidagi birinchi modelni taklif qildi. Tomson modeliga muvofiq, atom – massasi tekis taqsimlangan 10–10 m kattalikdagi musbat zaryadlardan iborat shar sifatida tasavvur qilinadi. Uning ichida esa, o‘z muvozanat vaziyatlari atrofida tebranma harakat qiluvchi manfiy zaryadlar (elektronlar) mavjud bo‘lib (bunda
atomni tarvuzga o‘xshatish va elektron tarvuzning urug‘lari singari joylashgan
deyish mumkin), musbat va manfiy zaryadlarning yig‘indisi o‘zaro teng.
Boshqa ingliz fizigi D. Rezerford 1911-yilda o‘z tajribalariga asosan Tomson modelini inkor etib, atomning yadroviy (planetar) modelini taklif qildi. Ushbu modelga ko‘ra atom jajjigina quyosh sistemasidek tasavvur qilinadi. Elektronlar yadro atrofida (yopiq) orbitalar – atomning elektron qobig‘i bo‘ylab harakatlanadi va ularning zaryadi yadrodagi musbat zaryadga teng.
Atomning o‘lchamlari juda kichik bo‘lgani uchun (≈ 10–10m) uning tuzilishini bevosita o‘rganish juda qiyin. Shuning uchun uning tuzilishini bilvosita, ya’ni ichki tuzilishi haqida ma’lumot beruvchi xarakteristikalar yordamida o‘rganish maqsadga muvofiqdir. Shunday xarakteristikalardan biri – atomning nurlanish spektri. Atomning nurlanish spektri, ya’ni atom elektromagnit nurlar chiqarishida (yoki yutishida) hosil bo‘ladigan optik spektrlar ancha batafsil o‘rganilgan.
Shveysariyalik fizik I.Balmer 1885-yilda tajriba natijalariga tayanib vodorod spektri chiziqlari chastotalari uchun quyidagi formulani topdi.
1 − 1
2
2
v = R
m
. (7–1)
n
Bu yerda: R = 3,29 · 1015 Hz – Ridberg doimiysi, m va n doimiy sonlar, ular mos holda m = 1, 2, 3, 4, ... qiymatlarni, n esa butun (m + 1 dan boshlab) qiymatlarni qabul qiladi. Ushbu formulaga muvofiq vodorod spektri uzlukli chiziqlardan iboratdir.
Rezerfordning yadroviy modeli atomning spektral qonuniyatlarini tushuntirib bera olmadi. Bundan tashqari, bu model klassik mexanika va elektrodinamika qonunlariga zid bo‘lib chiqdi.
|
| |
Chastotalar haqidagi - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

Agar En > Em bo‘lsa, foton chiqariladi. Bunda, elektron katta energiyali holatdan kichikroq energiyali holatga, ya’ni yadrodan uzoqroqda bo‘lgan statsionar orbitadan yadroga yaqinroq bo‘lgan statsionar orbitaga o‘tadi.
Agar
En <
Em bo‘lsa, foton yutiladi va yuqoridagi mulohazalarga teskari hol ro‘y beradi.
(7–2) ifodadan nurlanish ro‘y beradigan chastotalarni, ya’ni atomning chiziqli spektrini aniqlash mumkin:
v = EnEm . (7–4)
h
Borning ikkinchi postulatiga ko‘ra, elektron istalgan chastotali nurlanish chiqarmay, chastotasi (7–4) shartni qanoatlantiruvchi nurlanishnigina chiqarishi mumkin. Shu sababli, atomning nurlanish spektri uzluksiz bo‘lmay, uzlukli (chiziqli) ko‘rinishga ega. Demak, Borning ikkinchi postulati Rezerford modelining ikkinchi kamchiligini bartaraf qiladi.
Elektron orbitasining radiusi quyidagi ifoda yordamida aniqlanadi:
h2ε
r =
n2 0 , (7 –5)
e
n π
m e2
bu yerda:
n – elektron statsionar orbitasining (aniqrog‘i atomning statsionar holatining) tartib raqamini ko‘rsatadi. Masalan,
n = 1 deb olsak, elektronning vodorod atomidagi birinchi statsionar orbitasi radiusining qiymatini hosil qilamiz. Bu radiusga birinchi
Bor radiusi deyiladi va atom fizikasida uzunlik birligi sifatida foydalaniladi:
B
r = 0,529 · 10
–10 m.
Atomning istalgan energetik sathdagi energiyasi
En quyidagicha
aniqlanadi:
⋅
E = – mee4 1 . (7–6)
0
n 8h2𝘴2 n2
Ushbu ifodadan ko‘rinib turibdiki, vodorod atomining to‘la energiyasi manfiy bo‘lib, u elektron va protonni erkin zarralarga aylantirish uchun qancha energiya sarflash kerakligini ko‘rsatadi. Boshqacha aytganda, aynan shu energiya bu ikki zarrani bir butun atom sifatida saqlab turadi. Shuning uchun ham n = 1 holat eng turg‘un holat hisoblanib, bu holatda atom eng kam energiyaga ega bo‘ladi va u asosiy energetik holatda deyiladi. Bu holatdagi vodorod atomini ionlashtirish uchun eng ko‘p energiya sarflash taqozo qilinadi. n > 1 holatlar esa, g‘alayonlangan (uyg‘ongan) holatlar deyiladi
va ulardagi atomning energiyasi kamroq bo‘lib, bunday holatdagi atomni
ionlashtirish uchun kamroq energiya sarflanadi.
Borning ikkinchi postulatiga ko‘ra, elektron bir energetik sathdan ikkin- chisiga o‘tganida energiyali foton chiqariladi yoki yutiladi.
Agar elektron ikkinchi orbitadan (n2 = 2) birinchisiga o‘tsa (n1 = 1), foton chiqariladi (7.1- rasm). Teskari holda – yutiladi. Elektronni n1 = 1 orbitadan n2 → ∞ ga o‘tkazish uchun, boshqacha aytganda, elektronni atom yadrosidan ajratib olish (atomni ionlashtirish) uchun eng katta energiya sarflanadi. Bu energiyaning qiymati 13,6 eV ga teng bo‘lib, vodorod atomini ionlashtirish energiyasidir.
Demak, vodorod atomining asosiy holatidagi
7.1-rasm.
elektronning energiyasi –13,6 eV ga teng. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, energiyaning manfiyligi elektronning bog‘langan holatda ekanligini ko‘rsa- tadi. Erkin holatdagi elektronning energiyasi nolga teng deb qabul qilingan.
(7–7) ifoda yordamida chiqariladigan yoki yutiladigan fotonning chastotasini yoki to‘lqin uzunligini aniqlash mumkin:
v = mee4 1 1
8h3𝘴2 ⋅
n2 − n2
. (7–8)
0
1 2
Masala yechish namunasi - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

Elektromagnit to‘lqinning tebranish chastotasi 15 MHz. Elektromagnit to‘lqin o‘zining elektr va magnit vektorlari tebranishining 30 davriga teng vaqt oralig‘ida qanday masofaga tarqaladi? (Javobi: 600 m)
Fazoda tebranish chastotasi 5 Hz bo‘lgan to‘lqin 3 m/s tezlik bilan tarqalmoqda. Bir chiziq bo‘ylab bir-biridan 20 cm uzoqlikda yotgan ikki nuqtaning fazalar farqini toping. (Javobi: 120°)
Induktiv g‘altakda 1,2 s da tok kuchi 2 A ga o‘zgarganda 0,4 mV induksiya EYuK hosil bo‘ladi. Agar tebranish konturidagi havo kondensatori plastinkalarining yuzi 50 cm2, plastinalar orasidagi masofa 3 mm bo‘lsa, ushbu tebranish konturi qanday to‘lqin uzunligiga moslangan? (Javobi: 112 m)
Tebranish konturi induktivligi 1 mH bo‘lgan g‘altak hamda sig‘imlari 500 pF va 200 pF bo‘lgan va bir-biriga ketma-ket ulangan kondensatorlardan iborat. Tebranish konturi qanday to‘lqin uzunligiga moslangan? (Javobi: 712 m)
Vakuumda to‘lqin uzunligi 0,76 μm bo‘lgan yorug‘lik nuri bilan suvning nur sindirish ko‘rsatkichi o‘lchanganda 1,329 ga teng bo‘ldi, to‘lqin uzunligi 0,4 μm bo‘lgan yorug‘lik nuri bilan suvning nur sindirish ko‘rsatkichi o‘lchanganda esa 1,344 ga teng bo‘ldi. Bu nurlarning suvdagi tezliklarini aniqlang.
Qizil nurning suvdagi to‘lqin uzunligi, yashil nurning havodagi to‘lqin uzunligiga teng. Agar suv qizil nur bilan yoritilgan bo‘lsa, suv tagidan qaragan odam qanday nurni ko‘radi?
Nima sababdan qishning havo ochiq kunlarida daraxtlarning soyasi havorangda ko‘rinadi?
Interferensiya hodisasi ikkita kogerent S1 va S2 manbalardan chiqqan yorug‘lik vositasida ekranda kuzatilmoqda. Agar: a) yorug‘lik manbalari orasidagi masofani o‘zgartirmagan holda ekrandan uzoqlashtirilsa; b) ekran bilan ular orasidagi masofani o‘zgartirmagan holda manbalarni bir-biriga yaqinlashtirilsa; d) manbalardan chiqayotgan yorug‘lik to‘lqin uzunligi kamaytirilsa, interferension manzara qanday o‘zgaradi?
Ikkita kogerent to‘lqin uchrashganda bir-birini susaytirishi mumkin. Bu to‘lqinlarning energiyasi qayoqqa “yo‘qoladi”?
To‘lqin uzunligi λ bo‘lgan yorug‘lik, davri d bo‘lgan difraksion panjaraga α burchak ostida tushmoqda. Bunday hol uchun difraksiya formulasi qanday bo‘ladi? (Javobi: d (sinφ – sinα) = kλ)
Bir-biridan 30 mm masofada joylashgan ikkita kogerent manbadan to‘lqin uzunligi 5 · 10–7 m bo‘lgan yorug‘lik chiqmoqda. Ekran ularning har biridan bir xil 4 m masofada joylashgan. Birinchi manba ro‘parasida joylashgan nuqtada ikkita manbadan kelgan nurlar uchrashganda nima kuzatiladi? (Javobi: max.)
Yorug‘lik kuchi 200 cd bo‘lgan elektr lampochkadan chiqqan yorug‘lik ishchi yuzaga 45° burchak ostida tushib, 141 lx yoritilganlikni hosil qiladi. Yorug‘lik manbayi stoldan qanday balandlikda joylashgan? (Javobi: 0,7 m.)
Quyoshning gorizontdan balandligi 30° dan 45° ga ortdi. Yer sirtininig yoritilganligi necha marta o‘zgardi? (Javobi: 1,4.)
Elektr yoritgich radiusi 10 cm, yorug‘lik kuchi 100 cd bo‘lgan shardan
Tezliklarni qo‘shishning relyativistik qonuni

Tezliklarni qo‘shishning relyativistik qonuni. Lorens almashtirishlaridan fazo va vaqt xususiyatlariga oid qator muhim natijalar va xulosalar kelib chiqadi. Ulardan birinchisi vaqtning relyativistik sekinlashish effektidir.
Faraz qilaylik, K' sistema X' nuqtasida τ0 = t'2 – t'1 vaqt oralig‘ida davriy jarayon ro‘y bersin. Bu yerda: t'2 va t'1 lar K' sanoq sistemasidagi soatning ko‘rsatishlari.
Bu jarayonni K sanoq sistemasida ro‘y berish davri τ = t2 – t1 ga teng bo‘ladi. t2 va t1 vaqtlarni Lorens almashtirishlaridan foydalanib, ifodalarini yozsak:
𝐽 =
t′2 +υx′
c2
−
t1 ′+υx′
c2
= = ;
τ = , (5–4)
Demak, τ > τ0, ya’ni qo‘zgalmas sanoq sistemasiga nisbatan harakatla- nayotgan sistemada vaqtning o‘tishi sekinlashadi.
Xuddi shu tamoyilga asosan uzunlikning relyativistik kamayishini isbot qilish mumkin.
l = l0
= l0
ga teng bo‘ladi.
Bunda: l0 va l – sterjenning qo‘zg‘almas va harakatlanayotgan sanoq sistema- sidagi uzunliklari.
Shunday qilib, kuzatuvchiga nisbatan harakatlanayotgan jismning chiziqli o‘lchami qisqaradi. Bu relyativistik effekt Lorens uzunlik qisqarishi deb ataladi. Lorens almashtirishlaridan kelib chiqadigan muhim natijalardan biri tezliklarni qo‘shishning relyativistik qonunidir.
Faraz qilaylik, A jism qo‘zg‘aluvchan
sanoq sistemasi K' da x' o‘qi bo‘ylab
u 1 tezlik bilan harakatlansin. K' sanoq
sistemasi, o‘z navbatida, qo‘zg‘almas sanoq sistemasiga nisbatan u tezlik bilan harakatlansin. Harakat davomida x va x' o‘qlari mos tushsin, y va y', z va z' o‘qlari o‘zaro parallel vaziyatda bo‘lsin (5.2-rasm).
5.2-rasm.
Jismning K' sanoq sistemasiga nisbatan tezligi u1 va K sanoq sistemasiga nisbatan tezligi u2 bo‘lsa, u holda tezliklarni qo‘shishning relyativistik qonuni quyidagi ko‘rinishda yoziladi:
υ2 =
υ 1+υ .
1+υ 1⋅υ
c2
(5–5)
Agar tezliklar yorug‘lik tezligiga nisbatan juda kichik bo‘lsa, ya’ni
u << c va u << c, u holda υ1⋅ υ
hadni hisobga olmasak ham bo‘ladi
1 c2
υ1⋅υ ≈ 0. U holda, yuqoridagi tezliklarni relyativistik qo‘shish qonuni klassik
c2
mexanikadagi tezliklarni qo‘shish qonuniga aylanadi.
u2 = u1 + u
Agar u 1 = c bo‘lsa, u holda Eynshteyn postulatlariga binoan u 2 = c bo‘lishi kerak. Haqiqatan ham:
c + υ
c+υ
c2
u = 1+c ⋅ υ = c c+υ = c.
Galiley almashtirishlarini tushuntiring.
Nisbiylik nazariyasi postulatlarini ta’riflang va ularning mohiyatini
tushuntiring.
Uzunlik nisbiyligi va uning Lorens qisqarishini tushuntiring.
Vaqt intervalining nisbiyligi va vaqt relyativistik sekinlashishini
tushuntiring.
|
Prizmadan oq yorug‘lik o‘tganda spektrga ajralishi qanday hodisa tufayli ro‘y beradi?

|
Prizmadan oq yorug‘lik o‘tganda spektrga ajralishi qanday hodisa tufayli ro‘y beradi?
|
bet | 60/111 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #135922 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarPrizmadan oq yorug‘lik o‘tganda spektrga ajralishi qanday hodisa tufayli ro‘y beradi?
yorug‘lik interferensiyasi; B) yorug‘likning qaytishi;
C) yorug‘lik difraksiyasi; D) yorug‘lik dispersiyasi.
2
cd m
birlik bilan qanday fizik kattalik o‘lchanadi?
yorug‘lik kuchi; B) nur intensivligi;
C) yoritilganlik; D) ravshanlik.
Panjara doimiysi 1,1 μm bo‘lgan difraksion panjaraga to‘lqin uzunligi 0,5 μm bo‘lgan yassi monoxromatik to‘lqin normal tushmoqda. Kuzatish mumkin bo‘lgan maksimumlar sonini toping. A) 4; B) 5; C) 7; D) 9.
Oq rang hosil qilish uchun qanday ranglarni kombinatsiyalab qo‘shish kerak?
qizil, yashil va zangori; B) qizil, yashil va sariq;
C) binafsha, yashil va zangori; D) havorang, yashil va sariq.
Zangori rangni hosil qilish uchun qanday ranglarni o‘zaro kombi- natsiyalab qo‘shish kerak?
qizil, yashil va ko‘k; B) qizil, yashil va sariq;
binafsha, yashil va havorang;
hech qaysi rangni qo‘shib zangori rangni hosil qilib bo‘lmaydi.
Yuzi 5 cm2 bo‘lgan sirtga 0,02 lm yorug‘lik oqimi perpendikular tushmoqda. Sirtning yoritilganligi qancha?
A) 20 lx; B) 30 lx; C) 40 lx; D) 50 lx.
Qizil rang bilan zangori rang qo‘shilganda qanday rang hosil bo‘ladi?
qoramtir; B) sariq; C) havorang; D) ko‘k.
|
| |
Birinchidan - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 81/111 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #135922 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarBirinchidan, elektronning yadro atrofidagi orbita bo‘ylab harakati egri chiziqli, ya’ni tezlanish bilan ro‘y beradigan harakatdir. Bu harakatda elektronning energiyasi kamayadi, uning aylanish orbitasi kichrayadi va u yadroga yaqinlasha boradi. Boshqacha aytganda, ma’lum vaqtdan keyin elektron yadroga qulab, atom yo‘qolishi kerak. Bu Rezerford modeliga muvofiq, atom nostabil sistema bo‘lishini ko‘rsatadi. Amalda esa atomlar juda mustahkam sistema hisoblanadi.
Ikkinchidan, elektron atomga yaqinlashgan sari orbitasining radiusi
kichraya boradi (R → 0), tezligi esa o‘zgarmaydi (u = const). Natijada
tezlanishi
a= R
ortishi bilan elektronning nurlanish chastotasi ham
uzluksiz ravishda ortishi va demak, uzluksiz nurlanish spektri kuzatilishi kerak. Tajribalar va ular bilan mos keluvchi Balmer formulasi esa atomning nurlanish spektri uzlukli (chiziqli) ekanligini ko‘rsatganini bildik.
1913-yilda Rezerfordning yadroviy modeliga kvant nazariyasi tatbiq etilib, tajriba natijalarini to‘la tushuntirib bera oladigan vodorod atomi nazariyasi yaratildi.
Bor nazariyasining asosini quyidagi ikkita postulat tashkil qiladi. Bu postulatlardan har biri yuqorida qayd etilgan Rezerford modelining ikkita kamchiligini bartaraf etishga qaratilgan.
Statsionar (turg‘un) holatlar haqidagi postulat: atomda statsionar holatlar mavjud bo‘lib, bu holatlarga elektronlarning statsionar orbitalari mos keladi.
Elektronlar faqat shu statsionar orbitalarda bo‘lib, hattoki tezlanish bilan harakatlanganida ham nurlanmaydi.
Statsionar otbitadagi elektronning harakat nuqdori momenti (impuls momenti) kvantlangan bo‘lib, quyidagi shart bilan aniqlanadi:
me · u n · rn = n · ħ (7–2)
Bu yerda: me – elektronning massasi; rn – n-orbitaning radiusi; u n – elektronning shu orbitadagi tezligi; me · u n · rn – elektronning shu orbitadagi
impuls momenti; n – nolga teng bo‘lmagan butun son, unga bosh kvant soni
2
deyiladi; = h
π
( ħ – Plank doimiysi).
Demak, Borning birinchi postulatiga ko‘ra, atomdagi elektron istalgan orbita bo‘ylab emas, balki statsionar orbita deb ataluvchi ma’lum orbitalar bo‘ylab harakatlanishi mumkin. Bu harakat davomida nurlanmaydi, ya’ni energiyasi kamaymaydi. Energiyasi kamaymasa, yadroga tushmaydi va atom yo‘qolmaydi. Shunday qilib, ushbu postulat Rezerford modelining birinchi kamchiligini bartaraf qiladi.
|
| |
Elektromagnit to‘lqin nurlanishining oqim zichligi formulasini ko‘rsating

Gapni to‘ldiring. Yorug‘lik chiqayotgan yuza birligiga to‘g‘ri kela- digan yorug‘lik kuchiga ... deyiladi.
...yorug‘lik kuchi...; B) ...yorug‘lik intensivligi...;
C) ... yorug‘lik oqimi ...; D) ...ravshanlik... .
Moddalar qanday holatda chiziqli spektrga ega bo‘ladi?
qattiq holatda; B) suyuq holatda;
C) siyraklashgan qaz holatda; D) har uchala holatda.
Quyidagi nurlanishlarning qaysi biri eng kichik to‘lqin uzunligiga ega?
infraqizil nurlar; B) ko‘rinadigan nurlar;
C) ultrabinafsha nurlar; D) rentgen nurlari.
Quyidagi hodisalardan qaysi biri yorug‘likning ko‘ndalang to‘lqinlar ekanligini tasdiqlaydi?
yorug‘lik difraksiyasi; B) yorug‘lik dispersiyasi;
C) yorug‘lik interferensiyasi; D) yorug‘likning qutblanishi.
1 mm da 1000 ta shtrixi bor bo‘lgan difraksion panjaraning doimiysini aniqlang.
A) 10; B) 2; C) 0,1; D) 1.
Suvning nur sindirish ko‘rsatkichi 1,33 ga teng. Yorug‘likning suvdagi tezligini toping.
A) 225000 km/s; B) 300000 km/s;
C) 150000 km/s; D) 398000 km/s.
Qizil va yashil rang qo‘shilganda qanday rang hosil bo‘ladi?

qoramtir; B) sariq; C) havorang; D) ko‘k.
Maksvell qipotezasi
|
Elektr maydonning har qanday o‘zgarishi uning atrofidagi
fazoda uyurmaviy magnit maydonni hosil qiladi.
|
Hertz vibratori
|
Elektromagnit to‘lqinni hosil qilish uchun yupqa havo qat- lami bilan ajratilgan diametri 10–30 cm bo‘lgan ikkita sharcha yoki silindrdan iborat.
|
Ochiq tebranish
konturi
|
Elektromagnit tebranishlari fazoga to‘la tarqalib ketadigan tebranish konturi. Yopiq tebranish konturida kondensator qoplamalari bir-biridan uzoqlashtirib hosil qilinadi.
|
Elektromagnit to‘l- qinlarning qaytishi
|
Metall jismlarga kelib urilgan elektromagnit to‘lqinlar qay- tadi. Bunda qaytish qonunlari o‘rinli bo‘ladi.
|
Elektromagnit to‘lqinlarning sinishi
|
Elektromagnit to‘lqin ikki muhit chegarasidan o‘tganda si-
nadi. Bunda sinish qonuni bajariladi. n = u1 = 2 .
21 u 1
2
ε1 va ε2 – mos ravishda birinchi va ikkinchi muhitlarning dielektrik singdiruvchanliklari.
|
Elektromagnit to‘lqin uzunligi
|
Tebranishlar fazasi bir xil bo‘lgan, bir-biriga eng yaqin tur-
c
gan ikki nuqta orasidagi masofa. λ = v .
|
Elektromagnit to‘lqin nurlanishi- ning oqim zichligi yoki to‘lqin inten- sivligi
|
To‘lqinning tarqalish yo‘nalishiga perpendikular yo‘nalishda joylashgan S yuzali sirtdan ∆t vaqtda o‘tuvchi
W elektromagnit energiyasi: I = W
s ∆t
|
Radioaloqa
|
Xabarlarni elektromagnit to‘lqinlar vositasida almashinish.
|
Radiouzatgich
|
Xabarlarni elektromagnit to‘lqinlar vositasida yuborish.
|
Radiopriyomnik
|
Elektromagnit to‘lqinlar vositasida kelgan xabarni qabul
qiluvchi qurilma.
|
Mikrofon
|
Tovush tebranishlarini eleklr tebranishlariga aylantiruvchi
asbob.
|
Modulyatsiya
|
Past chastotali elektr tebranishlarini yuqori chastotali
elektr tebranishlariga qo‘shib yuborish.
|
Kirish konturi
|
Ko‘plab radiostansiyalar ichidan keraklisini tanlab oluvchi
tebranish konturi.
|
Detektorlash
|
Yuqori chastotali tebranishlarga qo‘shib yuborilgan past
chastotali tebranishlarni ajratib olish .
|
Videokamera
|
Yorug‘lik signallarini (tasvir) elektr signallariga aylan-
tiruvchi qurilma.
|
Kogerent to‘lqinlar
|
Chastotalari teng va fazalar farqi o‘zgarmas bo‘lgan
to‘lqinlar.
|
To‘lqinlar interferensiyasi
|
Kogerent to‘lqinlarning uchrashganda bir-birini kuchaytiri-
shi yoki susaytirishi hodisasi. ∆d = 2k 𝜆 (k = 0, 1, 2, ....) da
2
kuchaytiradi, ∆d = (2k + 1) 𝜆 da susaytiradi.
2
|
To‘lqinlar difraksiyasi
|
To‘lqinning o‘z yo‘lida uchragan to‘siqni aylanib o‘tishi. Bunda to‘siqning o‘lchami unga tushayotgan to‘lqin
uzunligidan kichik bo‘lishi kerak.
|
Difraksion panjara
|
Yorug‘lik difraksiyasi kuzatiladigan ko‘p sonli to‘siq va
tirqishlar yig‘indisi.
|
Difraksion pan- jarada difraksiya
hodisasi
|
|
mavzu. MASSANING TEZLIKKA BOG‘LIQLIGI. RELYATIVISTIK DINAMIKA. MASSA BILAN ENERGIYANING O‘ZARO BOG‘LIQLIK QONUNI

mavzu. MASSANING TEZLIKKA BOG‘LIQLIGI. RELYATIVISTIK DINAMIKA. MASSA BILAN ENERGIYANING O‘ZARO BOG‘LIQLIK QONUNI
Eynshteynning nisbiylik tamoyili tabiatning barcha qonunlarini bir inersial sanoq sistemadan boshqa sanoq sistemasiga o‘tganda invariantligini tushuntiradi. Bu degani barcha tabiat qonunlarini ifodalovchi tenglamalar Lorens almashtirishlariga nisbatan invariant bo‘lishi kerak. Lekin, Nyuton mexanikasining tenglamalari Lorens almashtirishlariga invariant emas ekan.
→
Kichik tezliklarda Nyutonning ikkinchi qonuni m a = m ∆υ = F ko‘rinishda
∆t
yozilar edi. Agar m u = p jismning impulsi desak, u holda m∆ u = ∆ p jism
∆ p
impulsining o‘zgarishi bo‘lgani uchun F = ∆ t deb yozish mumkin edi. Bu
formulalarda, xususan, m u = p da massa doimiy deb qaralar edi. Shunisi ajoyib ediki, katta tezliklarda ham bu tenglama o‘z shaklini o‘zgartirmas ekan. Katta tezliklarda faqat massa o‘zgarar ekan. Agar tinch turgan jism massasi m0 bo‘lsa, uning u tezlik bilan harakatlanayotgandagi massasi m quyidagi formula bo‘yicha aniqlanar ekan:
m = m0
va β = u . (5–6)
c
5.3-rasmda massaning tezlikka bog‘liq- m
lik grafigi keltirilgan. Jismning tezligi u 8m
yorug‘lik tezligidan juda kichik bo‘lganida,
had birdan juda kam farq qiladi va
m ≈ m0 bo‘ladi.
Shunday qilib, Nyuton tavsiflagan jism-
ning massasi tezlikka bog‘liq emas.
Relyativistik mexanikada energiyaning saqlanish qonuni xuddi klassik mexanika- dagi kabi bajariladi. Jismning kinetik energiyasi Ek uning tezligini o‘zgartirishi yoki tezlik berish uchun tashqi kuchlarning
0
7 m0 6 m0 5 m0
4 m0 3 m0 2 m0 m0
0 0,5 c c v
5.3-rasm.
1
bajargan ishiga teng, ya’ni ∆Ek = Ek = A. Kinetik energiya ∆Ek = 2 mu2 ga
ortganda uning massasi ∆m = m – m0
ga o‘zgarganda, u ∆ m = ∆Ek
c2
ga teng
E = mc2 =
. (5–7)
Demak, relyativistik mexanikada jism yoki jismlar sistemasining to‘la energiyasi uning harakatdagi massasi m bilan yorug‘lik tezligi kvadrati ko‘paytmasiga teng ekan. Bu Eynshteyn formulasi bo‘lib, massa va energiyaning o‘zaro bog‘lanish qonuni deb ataladi.
Jismning to‘la energiyasi E = m0c2 + Ek teng bo‘lib, bu yerda Ek – jismning odatdagi kinetik energiyasi, E0 = m0c2 esa, jismning tinchlikdagi energiyasi.
Tinchlikda massaga ega bo‘lgan zarralar, tinchlikdagi massasi m0 = 0 bo‘lgan zarraga aylanganda, uning tinchlikdagi energiyasi yangi paydo bo‘lgan zarraning kinetik energiyasiga aylanadi. Bu esa zarra yoki jismning tinchlikdagi energiyasi mavjudligining amaliy isbotidir.
Nisbiylik nazariyasida jismning kinetik energiyasi quyidagicha aniqlanadi:
|
Tadqiqotning dissertatsiya bajarilgan oliy ta’lim muassasasining ilmiy-tadqiqot ishlari rejalari bilan bog‘liqligi

|
Tadqiqotning dissertatsiya bajarilgan oliy ta’lim muassasasining ilmiy-tadqiqot ishlari rejalari bilan bog‘liqligi
|
bet | 4/18 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 0,49 Mb. | | #230052 |
Bog'liq Institut bayonnomasidan ko\'chirma G N Davranova Seminar 27 03 2024Tadqiqotning dissertatsiya bajarilgan oliy ta’lim muassasasining ilmiy-tadqiqot ishlari rejalari bilan bog‘liqligi.
Mаzkur tаdqiqot Buxoro muhandislik-texnologiya institutining (2022-2025-yy.) xalqaro jahon banki tomonidan moliyalashtirilayotgan Akademik innovatsiyalar fondining AIF 2/20-“Texnik yo‘nalishdagi oliy o‘quv yurtlarida shaxsga yo‘naltirilgan innovatsion texnologiyalar asosida malakali muhandislarni tayyorlash sifatini va o‘qituvchilar malakasini oshirish” mavzusidagi xalqaro loyihasi doirasida bаjаrilgаn.
Tadqiqotning maqsadi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida rus tilini o‘qitishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalardan foydalanish metodikasini takomillashtirish yo‘llarini aniqlash va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Tadqiqot vazifalari:
boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga rus tilini o‘qitishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish pedagogik muammo ekanligini asoslash va pedagogik shart-sharoitlarini aniqlash;
boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga rus tilini o‘qitishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishning mavjud holatini tahlil qilish va o‘quvchilarning rus tilidagi faoliyat ko‘nikmalarini rivojlantirishda raqamli texnologiyalarga asoslangan muammolarni yechishga qaratilgan o‘zlashtirish darajasini aniqlovchi metodologiyalarga tayangan holda o‘quv jarayonining modelini takomillashtirish;
2-,3-,4-sinf o‘quvchilarida rus tilini o‘qitishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishning mazmuni, shakl, metod va vositalarini takomillashtirish yo‘llarini aniqlash;
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutq faoliyati turlari (tinglash, gapirish, o‘qish va yozuv)ni innovatsion dasturiy vositalar orqali shakllantirish va rivojlantirish metodikasini takomillashtirish hamda taklif va tavsiyalar ishlab chiqish;
Tadqiqotning obyekti sifatida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida rus tilini o‘qitishni axborot-kommunikatsion texnologiyalaridan foydalanib takomillashtirish jarayoni belgilangan bo‘lib, unda Buxoro, Xorazm va Surxondaryo viloyatlari umumta’lim maktablarining 2,3,4-sinflaridan 669 nafar o‘quvchilar respondent sifatida jalb qilindi.
|
| |
Tadqiqotning predmetini - «tasdiqlayman» Buxoro muhandislik-texnologiya instituti

|
«tasdiqlayman» Buxoro muhandislik-texnologiya instituti
|
bet | 5/18 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 0,49 Mb. | | #230052 |
Bog'liq Institut bayonnomasidan ko\'chirma G N Davranova Seminar 27 03 2024Tadqiqotning predmetini boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida rus tilini o‘qitishni axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish metodikasini takomillashtirishning mazmuni, shakl, metod, vosita va texnologiyalari tashkil etadi.
Tadqiqotning usullari: Tadqiqot jarayonida pedagogik tadqiqotlarda qo‘llaniladigan kuzatuv, suhbat, so‘rovnoma, test, qiyosiy tahlil, sintez, induksiya, deduksiya, modellashtirish, formallash, pedagogik tajriba-sinov, tadqiqot natijalariga matematik-statistik ishlov berish kabi usullardan foydalanilgan.
Dissertatsiya tadqiqotining ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
boshlаng‘ich sinf o‘quvchilаrida rus tilini o‘qitish samaradorligini oshiruvchi axborot-kommunikatsion texnologiyalar (smart texnologiyalar, taqdimot va multimediya texnologiyalari)dan foydalanib takomillashtirishning mаvjud o‘quv-metodik tа’minoti (darslik, metodik qo‘llanma, uslubiy ko‘rsatma tariqasida materiallar, to‘plam va lug‘atlar) tizimli tаhlil qilish аsosidа аniqlаshtirilgаn;
boshlang‘ich sinflarda “Rus tili” fanini o‘qitish jаrаyonini innovаtsion dаsturiy tа’lim vositаlаri (pedagogik dasturiy vositalar, elektron darsliklar, o‘quv interaktiv mashq-qildirgichlar, web-sahifalar, platformalar) orqаli tаshkil etishning tаkomillаshtirilgаn modeli, uning mаqsаdi, tаshkiliy-texnologik komponentlаri, vizual-tasvirli, produktiv, reproduktiv, dialog, illyustrativ, kreativ-axborotli yondаshuvlаr аsosidа mаzmunаn tаkomillаshtirilgаn;
2,3,4-sinf o‘quvchilarida rus tili fanining guruhiy mаshg‘ulot turlаrini mаzmunаn shаkllаntirish vа rivojlаntirish xususiyatlаri аniqlаshtirilib, o‘quv jаrаyonlаrini virtuаl reаllik muhitidа (3D videolаr, аudio, vizuаl, illyustrаtiv, interаktiv xususiyatli plаtformаlаr) axborot-kommunikatsion texnologiyalar orqаli tаshkil etishning dаsturiy-metodik tа’minoti ishlаb chiqilgаn;
boshlang‘ich sinf o‘quvchilаrining rus tilini o‘rganish bo‘yicha nutq faoliyati turlari: cлушание, или аудирование (eshitish yoki tinglash); говорение (gapirish); чтение (o‘qish); писмо (yozuv)ni innovаtsion dаsturiy vositаlаr orqаli tizimlilik vа sаmаrаdorlik mezoni аsosidа shаkllаntirish vа takomillashtirishgа oid metodik tаvsiyalаr ishlаb chiqilgаn vа аmаliyotgа tаdbiq etilgаn.
|
| |