Gap bo'laklari, sanalmaydigan birliklar kirish so’z, kirish birikma va kiritma gaplar,sodda gap turlari Reja: Undalma va ularda tinish belgilar

|
Gap bo'laklari, sanalmaydigan birliklar kirish so’z, kirish birikma va kiritma gaplar,sodda gap turlari Reja: Undalma va ularda tinish belgilar
|
bet | 1/3 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 30,34 Kb. | | #124466 |
Bog'liq Gap bo\'laklari, sanalmaydigan birliklar kirish. so’z, kirish biri
Gap bo'laklari, sanalmaydigan birliklar kirish so’z, kirish birikma va kiritma gaplar,sodda gap turlari
Reja:
1. Undalma va ularda tinish belgilar.
2. Kirish so'z va kirish birikma.
3. Kirish so`z va unda tinish belgilarning ishlatilishi.
1. Undalma va ularda tinish belgilar.
Undalmalar. So'zlovchining nutqi qaratilgan shaxsini bildirgan so'z yoki so'z birikmasi undalma deyiladi.Undalma aytilayotgan fikrga tinglovchining diqqatini tortish uchun xizmat qiladi. Undalma bosh kelishikdagi ot yoki ot ma'nosidagi so'zlar orqali ifodalanib, gapning umumiy mazmunini to'ldiradi, gapning kimga qarashli ekanini ko'rsatib beradi. Bu jixatdan undalma egaga o'xshaydi, ammo u gapning kesmi bilan grammatik jixatdan bog'lanmasligi, o'ziga xos intonasiyasiga ekanligi bilan farq qiladi.
Masalan: Kamtarlik qilma, Yigitali, buni o'zingninng xalol mexnating bilan olding (S.K.).
Undalma asosan dialog gaplarda qo'llanadi va aksariyat ikkinchi shaxsga qaratilgan bo'ladi. Shunigdek, monologda, avtor nutqida, murojaat, shior,buyruq, chaqiriq, e'lonlarda ishlatiladi.
Masalan: Nazir aka, bu yil yangi terim mashinalari yoshlarga xam tegadimi? (Z.U.)
Undalma gapning bosh yoki ikkinchi darajali bo'laklari bilan moslashuv, boshqaruv va bitishuv aloqasiga kirisha olmaydi. Ammo u gapning ayrim bo'laklari yoki butun gap mazmuniga aloqador bo'lib, gapning zarur qismlaridan biri xisoblanadi. Shuning uchun xam u ayrim gap bo'laklari va gapning umumiy mazmuni bilan o'ziga xos grammatik aloqaga kirishadi. Ma'lum bir gapdan undalmaning chiqarilishi yoki xatto o'rnini o'zgartirilishi gapning umumiy mazmuniga ta'sir etadi, muallifning aytmoqchi bo'lgan fikri anglashilmay qoladi. Undalmaning ajiratilgan izoxlovchiga yaqin bo'lgan turida grammatik aloqaga kirishish xususyati aniq ko'rinadi,chunki undalma ma'lum bir bo'lakning ma'nosini izoxlaydi . Masalan: Bosh turmishim turi, ko'nglimning shuuri. Bularning hammasi sen, Vatanim, onam. (X.O.)Misolidagi Vatanim-onam undalmasi sen olmoshining ma'nosini izoxlaydi, aniqlashtiradi. Vatanim-onam undalmasi butun gap mazmuni bilan xam aloqadordir. Bu xil undalmaning asosiy vazifasi undalma bo'lsa xam, unda izoxlash xususyati xam bor. Bunday undalmalarning ajiratilgan izoxlardan farqi quydagicha :
1. Undalma chaqirish intonasiyasi bilan talafuz qilinadi. Ajiratilgan izoxlar esa ajiratilgan, sust intonasiya bilan aytiladi. Undalma ko'pincha butun bir gapga qaratilgan,izoxlar esa biror bo'lakni izoxlaydi, to'ldiradi. Undalma bosh kelishikda bo'ladi, izoxlar esa ma'lum kelishik affikslari vositasida ifodalanadi. Shunigdek, undalmalar nominativ (atov) gaplarga shaklan o'xshash bo'ladi. Biroq ulardan farqli tomonlari mavjud: 1. Nominativ gaplar ma'lum bir xis-xayajon, maqsad ifodalangan gapdir. Shuning uchun xam u gap intonasiyasi bilan talaffuz etiladi. Undalma tugal bir maqsad yoki tugal bir xis-xayajonni ifodalamaydi, intonasiyada xam tugallik bo'lmaydi. 2. Nominativ gaplar asosan boshlanish o'rnida qo'llanadi. Undalmalar esa gap boshida, o'rtasida, oxirida kelishi mumkin.
Masalan: Nominativ gap:
1. Kuz. Izg'irin shabada xushtak chalib turibdi. (I.T).
2. Erta tong.Quyosh xali o'zining zarrin nurlarini sochganicha yo'q.
Undalma.
1. Bobo, to'qayda arslon bo'ladimi?
2. Topshiriqni o'z vaqtida bajarganigiz uchun raxmat,azamatlar!
Undalmalar ko'pincha shaxs otlari, qarindoshlik, xunar-kasbni anglatuvchi so'zlarorqali ifodalanadi. Tarkibida undalma bo'lgan gaplarda, odatda ega tushiriladi.
Masalan :
1. Xamid, badiy o'qish to'gaaragiga qatnashasanmi ?
2. Onajon, bu ishda endi orqaga qaytib bo'lmaydi.
3. Usta bormisiz?Anchadan beri ko'rinmaysiz?
Ba'zan undalmalar - u(-yu),-ov,-ey kabilar bilan qo'llanadi.
Masalan :
1.Ey rais, bu kitoblarni avval o'qib ko'ring, undan keyin mag'zini tushinasiz.
2. Saodat-u, tez-tez kelaqol.
3. Zulfiya-yu, qayerdasiz?
Undalma ba'zan aniqlovchi, izoxlovchi so'zlar olib, birikma xolida bo'ladi.
Masalan:
1. Sizni istab keldim,ulug' sardorim!
2. Bu yoshlar, Tojiboy aka bizning baxtimiz uchun kurashuvchilardir.
Undalmalar ba'zan uyushib kelishi mumkin.
Masalan:
1. Xurmatli onaxonlar, otaxonlar, biz sizlarning mexnatingiz bilan faxrlanamiz.
Undalma gap boshida kelganda undosh, chaqiriq intonasiyasi ega bo'lib, pauza bilan ajratiladi.
Masalan:
1. Usta A'zim, paxta ishida qulosimizni rosa keraylik.
2. O'rtoq Nishonov, ota-onalarni chaqirishni unitmang!
3. Saodat, mana bu etyuddagi peyzaj juda ajoyib ekanmi?
Undosh ma'nosini kuchaytirish uchun ba'zan undalma takrorlanib qo'llaniladi.
Masalan: Bolam, jon bolam, o'zingni extiyot qil... Xo'pmi, jon bolam ! Tushundingmi-a !
Undalmani kuchli ifodalash uchun undalma oldindan e, xoy, obbo, ox kabi undovlar xam qo'llaniladi. Masalan: Ex, bolam. Dadangning ishi ko'payib ketdi.Ba'zan undovlar undalma vazifasida qo'llash mumkin. Masalan: Dada-chi, dada, bugun bog'chada poyezdg'poyezd o'ynadik. Undalmalr nutq qaratilgan ob'yektni ifodalaydi. Ob'yekt esa uch xil bo'lishi mumkin.
1. Shaxs
2. Shaxs bo'lmagn jonli predmet
3. Jonsiz predmet.
4. Undalmalar shaxsni ifodalaganda, kishining nomi, familyasi, taxallusi, qarindoshligi, yoshi, jinsi, kasbi, unvoni va boshqa xususyatlarini ko'rsatish mumkin.
Masalan :
1.Sobir Umarovich, sizni tabriklayman.
2. Qani, dakang xo'roz,zakazingni qila ber.
3. Xech qayerga borma, Musa tog'a, xech qayerga.
4. Xammamizga xam ruxsat eting,o'rtoq leytenant .
2.Undalma jonli predmet bo'lishi mumkin. Bunday undalmalar xayvon, parranda, xashorat nomlari bo'lib, ko'pincha, masal, matal, ertak, xamda she'ryatda qo'llanishi mumkin.
Masalan :
1. Xoy tulkivoy, qayoqqa ketyapsan?
2. ayiq polvon, o'rmonga birga bormaymizmi?
Undalma jonsiz predmet bo'lishi mumkin. Bu asosan she'ryatda qo'llanadi.
Masalan :
1. Seni unitolmas yuragim aslo, Ey O'rta Osiyo, O'rta Osiyo!
2. Shamol, yuzlarini silab o't.
Undalmada gapning boshida kelsa, yozuvda undalmadan so'ng vergul qo'yiladi.
Masalan: Unsin, bu oila qalay, ketasanmi yo bu yerda turasanmi? Agar gap boshida kelgan undalma xayajon bilan aytilsa, undan so'ng undov belgisi qo'yiladi. Gapning davomi bosh xarf bilan boshlanadi.
Masalan: Kechir meni! Nodon,ko'zi ko'r, toshmexr dadangni kechir, qizim!
2. Undalma gap ichida kelsa, uning xar ikki tomonidan vergul qo'yiladi.
Masalan: So'zla, ko'zgujon, xaqiqatni et bayon!
3.Undalma gapning oxirida kelsa undan oldin vergul qo'yiladi.
Masalan: Shunday demaysizmi, azizim !
4. Undalmani kuchli ifodalash uchun undalmaning oldidan undovlar qo'yiladi, undov bilan undalmaning orasiga vergul qo'yiladi.
Masalan: Xoy, Jamila, nega bular radioni gapirtira oladi-yu, sen bilmaysan?
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Gap bo'laklari, sanalmaydigan birliklar kirish so’z, kirish birikma va kiritma gaplar,sodda gap turlari Reja: Undalma va ularda tinish belgilar
|