Ota-onalik ustanovkalari va tarbiya shakllari

|
Ota-onalik ustanovkalari va tarbiya shakllari
|
bet | 34/97 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,74 Mb. | | #246640 |
Bog'liq Оилавий низолар психолгиясиOta-onalik ustanovkalari va tarbiya shakllari
Oila, undagi shaxslararo munosabatlar, er-xotin va ota-ona hamda bolalar munosabatlari ko‘plab tadqiqotlarning obyekti va predmeti bo‘lgan. Bu borada O‘zbekiston olimlarining ishlari ham diqqatga molik. Lekin bu haqda mahalliy matbuotda, Respublika “Oila” ilmiy-amaliy markazi tomonidan chop etilgan qator risola va qo‘llanmalarda batafsil bayon etilganligi sababli, bu borada jahon adabiyotida keltirilgan ilmiy izlanishlarning qonuniyatlarini bayon etishga qaror qildik.
Xususan, ota-onalik ustanovkalari va ularning farzand tarbiyalash uslublari muammosi rossiyalik qator izlanuvchilarning asarlarida qayd etilgan (A.YE. Lichko, 1979; A.A. Bodalev, A.A. Stolin, 1989; E.G. Eydemiller, V.V. Yustitskiy, 1999). Ota-onalikning eng muhim sifatlariga avvalo – proteksiya yoki farzandlarini tarbiyalash uchun sarflanadigan kuch, vaqt va e’tiborning mezoni, bolaning turli ehtiyojlarini qondirish darajasi, intizomga chaqirish bilan bog‘liq talablar darajasi, ta’qiqlovlar yoki bolaning xulqini jilovlash uchun ishlatiladigan sanksiyalar tizimi kiradi.
6-jadval
Ota-onalik xulq-atvoriga ko‘ra oilada bola tarbiyasining uslublari
Tarbiya uslubi
|
Protek-siya
|
Ehtiyojlarni qondirish
|
Talabchan-lik
|
Ta’qiq-lash
|
Sanksiya
|
Haddan ziyod g‘am-xo‘rlik ko‘rsatish
giperproteksiya
|
+
|
+
|
-
|
-
|
-
|
G‘amxo‘rlikdan ustun keluvchi giperproteksiya
|
+
|
±
|
±
|
+
|
+
|
Ortiqcha axloqiy mas’uliyat
|
+
|
-
|
+
|
±
|
±
|
Emotsional raddiya
|
-
|
-
|
±
|
±
|
±
|
O‘ta qattiqqo‘l-lik
|
-
|
-
|
±
|
±
|
+
|
Gipoproteksiya
|
-
|
-
|
-
|
-
|
±
|
Ushbu mezonlar asosida turli oilalarda ota-onalarning o‘z farzandlarini tarbiyalash uslublarini farqlash mumkin. (7.4-jadval).
Giperproteksiya – ota-onalarning farzandlariga nisbatan haddan ziyod e’tibori bo‘lib, bu ularning bola tarbiyasi uchun kuch, vaqt va e’tiborni ayamasliklarida namoyon bo‘ladi. Ota-ona bu ishni hayot tarziga aylantiradi, ya’ni ona uchun ham, ota uchun ham bola tarbiyasi hayotining mazmun-muddaosiga aylanadi.
Giperproteksiya – ota-ona tomonidan bolaning barcha istak, tilak va ehtiyojlarini ko‘r-ko‘rona, tanqid va mulohazasiz qondirishga intilish; bolani har qanday qiyinchiliklar va to‘siqlardan himoya qilish, uning barcha istaklarini joyida bajo keltirish, erkalatish, oddiy yutuqlaridan quvonish, xatolarini sezmaslikka qaratilgan harakatlar. Bolasi uchun “jonini jabborga beruvchilar” odatda o‘zlari bilmagan holda farzandlariga yomonlik qilayotganliklarini sezmaydilar, natijada bola kelajakda ishga toqati yo‘q, ko‘pchilikning ichida o‘zini tuta olmaydigan, hayotning past-balandliklarida o‘zini nochor his etadigan, tantiq, erka bo‘lib qoladi. Ayniqsa, bola o‘smirlik yoshiga yetganda, erka, tantiq bo‘lgani uchun do‘stlari va tengqurlari davrasida ham hamma aytganlari bo‘lishini istaydigan, liderlikka intiluvchanligini namoyon etgisi keladi, lekin ikkinchi tomondan, aslida unda bunday sifatlar bo‘lmaydi. Gap shundaki, bunday holatlarda ota-ona zurriyodi timsolida ilgari o‘z hayot tajribasida erisholmagan armonlarini ro‘yobga chiqargisi keladi, ularning tarbiya uslublari aynan shunga qaratilgan bo‘ladi, lekin bola ko‘p jihatdan nochor ekanligini keyinchalik ijtimoiy muhitning turli vaziyatlariga tushganida his eta boshlaydi.
G‘amxo‘rlikdan ustun keladigan giperproteksiya – bunda erkalatishdan ko‘ra ota-ona tomonidan bolasining har bir yurgan qadami va xatti-harakatini nzoratga olish orqali unga e’tibor berish nazarda tutiladi. Shuning uchun bu tarbiya uslubida turli xil ta’qiqlar, chegaralashlar (“u mumkin emas”, “bu mumkin emas” qabilida) bisyor bo‘ladi. Bunday sharoitda katta bo‘lgan bola odatda mustaqil fikrli, mustaqil qarorlar chiqaruvchi bo‘lolmaydi, lekin salga jahli chiqadigan, ko‘p narsalardan norozi holda katta bo‘ladi, chunki u doimiy nazoratga, birovlarning hamma yo‘l-yo‘riqlarni ko‘rsatib, aytib berishlariga o‘rganib qoladi: onasisiz dars tayorlay olmaydigan, otasisiz ko‘chaga chiqmaydigan bo‘ladi, barcha ishlarida kattalarning aralashuviga ko‘nikib ketadi.
O‘ta kuchli axloqiy mas’uliyat – bunda ota-ona tomonidan bolaga nisbatan talablar darajasi yuqori bo‘ladi, lekin uning asl xohish-istaklari, ehtiyojlari unchalik e’tiborga olinmaydi. Ota-ona bolasining kelajagini puxta qilishni o‘ylab, uning yurish-turishi uchun o‘zlarini mas’ul deb his qilgan holda, shaxsiy tasavvuridagi insonni yaratishga, shaxsni shakllantirishga urinadilar, ba’zan nazorat ostida bolaning yoshi, aqliy yoki jismoniy imkoniyatlariga zid talablar, topshiriqlar ham berilaveradi. Masalan, “sen to‘ng‘ichimizsan, ukalaringga sen qarashing kerak”, degan ma’noda unga oiladagi kichik a’zolarga yoki kasallikka chalingan oila a’zosini parvarish qilish kabi mas’uliyatli va og‘ir ishlar ham yuklanadi.
Emotsional raddiya – bunda ota-ona bolasini shunday tarbiyalaydiki, uning ota-ona hayotida u o‘ziga yarasha tashvish, ortiqcha yuk ekanligi, u bo‘lmaganida ota-onaning hayoti boshqachi bo‘lishi muntazam ravishda eslatib turiladi. Agar bu farzand oilada yagona bo‘lmasa, boshqa arzandaroq, suyukliroq inson bo‘lsa, vaziyat yanada og‘irlashadi, “sen bo‘lmaganingda…” yoki qiz bolaga qarab: “Sening o‘rningda o‘g‘il bo‘lganda edi...” qabilidagi kesatiqlar tez-tez aytib turiladi.
Ayrim ota-onalar bu kabi emotsional jihatdan bolasini rad etayotganligini yashirishga urinadi, “nega bolani yoqtirmaysan?” kabi savollarga aslida uni sevishi, kerakligini ta’kidlagan bilan baribir bola ota-onasi uchun ortiqcha tashvish ekanligini his qilib yashaydi va tezroq mustaqil bo‘lib olib, ularni tashlab ketishni, alohida yashashni ixtiyor qilib qoladi. Ona qanchalik o‘z mehribonligini sun’iy ravishda namoyon etishga urinmasin, bola baribir ularning samimiy emasligini qalbi bilan his etadi. Ayniqsa, otasi bilan ajralishgan yoki ota tashlab ketgan holatlarda onaning bunday munosabati bolaga juda og‘ir botadi.
Qattiqqo‘llik – bir qarashda emotsional rad etishga o‘xshaydi, lekin undan ochiqroq va og‘irroqdir. Qattiqqo‘llik to‘g‘ridan-to‘g‘ri bolani yoshligidan kaltaklash, haqorat qilish, kamsitish shaklida yoki bola ehtiyojlariga to‘la befarqlik, uning bor-yo‘qligini go‘yoki sezmaslik kabi ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin. Ikkala holatda ham bola yoshligidan nima qilib bo‘lsa-da, tezroq katta bo‘lish, o‘zi amallab tirikchiligini qilish, ota-ona tazyiqidan qutulishni o‘ylab yashaydi. Bunday oilada bolani u yoki bu xulqi uchun jazolash odat tusiga kirib qoladi, bola qo‘rqqanidan ota-ona hukmiga itoat etayotganligi, buning istiqbolda yomon asoratlari borligini kattalar bilmaydilar, bilsalar ham bu usul ular uchun samarali tuyuladi. Aybdorlik, aybga yarasha jazo kabi usullar bola xulq-atvorini boshqaruvchi psixologik omilga aylanadi, u ham kelajakda doimo aybdorlarni qidirishga o‘rganib boradi.
A. Freyd nazariyasiga ko‘ra, ana shunday jazoga hukm etilgan bola tobora agressiv bo‘lib borib, o‘zida alamni qaysidir bir obyektdan (o‘zidan kichiklardan, begonalardan, hayvonlardan) olishga qasd qiladigan, qasoskor bo‘lib o‘sadi. Ma’lumotlarga ko‘ra, Amerikada ko‘cha bolalarining kamida 1%i oilada ayni shunday tarbiyaning qurbonidirlar. Amerikalik olim S.D.SHerrits (2003) oiladagi ana shu kabi qattiqqo‘lliklarning bola va ota-ona xulq-atvoriga salbiy ta’sirini o‘rganib, ularning xarakterida ro‘y beradigan o‘zgarishlarga to‘xtalib o‘tgan. Jismoniy jihatdan bolaga zug‘um qilib, uni kaltaklash holatlari deyarli barcha ijtimoiy qatlam vakillariga xosdir. Hayotda, ish-faoliyatida omadi kelmagan yoki baxtsiz muhabbat qurboni bo‘lgan, lekin farzand ko‘rgan ayollarning aksariyati achchig‘ini bolasidan olishga moyillik tarkib topadi, bu tobora hayotiy ko‘nikmaga aylanib boradi. Ayniqsa, stress omillar ta’sirida ota-ona (masalan, ishsizlar, uyi yo‘qlar, ish qidirib boshqa yerlarga ketib qolgan migrantlar, etnik yoki moliyaviy ziddiyatlarning qurbonlari, kambag‘allar) o‘z ijtimoiy muammolarini hal qilaolmay, tug‘ilgan bolasidan o‘ch ola boshlaydi.
Turmushdagi muammolar qanchalik ota yoki ona uchun murakkab tuyulsa, ularning bolasini kaltaklashi, undan o‘ch olish ehtimoli shuncha yuqori bo‘lishini olimlar o‘rganishgan. Shunisi xarakterliki, bolasini tez-tez do‘pposlaydigan ota-ona ayrim holatlarga unga qattiqqo‘lliklarining sababini aytib, bu kabi harakatlarni nima uchun, nima sababdan amalga oshirayotganligini tushuntirishga ham jazm qiladi, bolani ularni tushunishga, hattoki, ko‘mak berishga chaqiradi. Masalan, topganini o‘zi ko‘chada yeb, alkogolga almashtirib kelib, achchig‘ini yana boladan oladi-da, puli asli kam ekanligini, ichmasa turolmasligini bolaga tushuntiradi. Bunda bolaning yoshi unchalik ahamiyatli ham emas, 2 yoshdan o‘tgan bolaga nisbatan jazo choralari ko‘rilganligini ayrim holatlarda OAVda aks ettiriladi.
Gipoproteksiya – shunday holatki, unda ota-onaning bola bilan shug‘ullanishga yo vaqti yetishmaydi, yoki bu ishni boshqalarga yuklab qo‘yadi. Ayrim ota-onalar shu tarzda hayot kechirib, farzandlarini umuman nazorat ham qilmaydi, uning taqdiriga befarq bo‘ladi, g‘amxo‘rlik ko‘rsatmaydi, bolasining kelajagiga qayg‘urmaydi. Gipopreteksiyaning yashirin shaklida ota-ona bola ustidan nomiga nimalardir qilganday bo‘ladi. Lekin aslida ularni faqat o‘zlarining kundalik muammolari qiziqtiradi. Bola bu holatlarni tahlil etib, o‘zining kerak emasligini, oilada ortiqcha ekanligini anglab boradi.
Tashlab qo‘yilgan bolalar yoki tashlandiq bolalar – odatda yoshligidan na moddiy, na ma’naviy ehtiyojlari qondirilmagan bolalardir. Ular masalan, qorni to‘ymaganidan jismoniy taraqqiyotdan orqada qolsa, nazorat va e’tiborning yo‘qligidan turli jinoyat yo‘llariga kirib qoladi, yaxshi, samimiy e’tibor va mehrning yo‘qligidan jamiyatda, odamlar orasida o‘z o‘rnini topishga qiynaladigan, odamovi, savodsiz bo‘lib o‘sadi. Bularning barchasi ularning kelajakda jinoyat yo‘llariga kirib qolishiga yoki zararli odatlarga o‘rganishi (giyohvand moddalar iste’mol qilish)ga sabab bo‘ladi. “Mehr tayanchi” markazi Toshkent shahrida aynan shunday bolalar toifasini to‘g‘ri hayotga qaytaradigan, gipoproteksiyaning qurbonlarini oilaviy muhiti sharoitini o‘rganganidan so‘ng ota-onasini chaqirtirib kelib, ular bilan pedagogik-korreksion, psixologik uslublarda ishlaydigan muassasa hisoblanadi. Markazdagi bolalarning barchasi oiladagi noto‘g‘ri tarbiyaning qurbonlaridir.
Gipoproteksiyaning ham haddan ziyod shakli borki, unda bola ota-ona nazoratidan ataylab tashlab qoldirilgani sababli, uning noto‘g‘ri yo‘llarga kirib ketayotganligiga ham kattalar befarq bo‘ladilar. A.YE. Lichko, A.A. Vdovichenkolarning Rossiyada o‘tkazgan tadqiqotlarida yomon yo‘lga kirib ketgan, voyaga yetmagan jinoyatchilarning ota-onalarida jiddiy xatoliklar aniqlangan. Ular bolasining noto‘g‘ri xatti-harakatini oqlamoqchi ham bo‘ladi, yoki aybni boshqalarga, masalan, ko‘cha bolalariga, maktabdagi intizomsizlikka, o‘qituvchilarning befarqligiga to‘nkamoqchi bo‘ladi, faqat o‘zlarining aybini sezmaydi yoki tan olmaydi.
Oilaviy tarbiyaning yana bir shakli – ziddiyatli tarbiya. Bunda oila a’zolarining har biri bitta bolaga nisbatan turlicha tarbiya uslublarini qo‘llaydi, masalan, otasi o‘ta qattiqqo‘l, ona o‘ta mehribon, yoki ota-ona bolaning xulqini juda nazorat qilib, mas’uliyat bilan uning axloqiy tarbiyasi bilan shug‘ullalanadi, buvilari esa aksincha, uni erkalatib, izdan chiqib ketishini – “hali yosh, katta bo‘lganda o‘zi yaxshi bo‘lib ketadi”, qabilida ma’qullayveradi. Bunday beqaror tarbiya uslublarini E.Eydemiller, V.Yustitskiy, N.Lengardlar o‘rganib, uning oqibatida bolada salbiy xarakter xususiyatlari, masalan, qaysarlik, obro‘li shaxslarning tazyiqini noto‘g‘ri baholash kabilar shakllanishini isbotlaganlar. Ota-ona tarbiyadagi beqarorlikning oqibatlarini tasavvur qilsalarda, uning oldini olishni bilmaydi. Ko‘pincha bu – bolalikka xos sifatlar ekanligi fikri ularni tinchlantiradi. Aksariyat ota-onalar bolasini yo‘qotib qo‘yish yoki uning ko‘ngli qolishidan qo‘rqib ham noto‘g‘ri tarbiya yo‘llarini tutadi. Shuning uchun oilaviy tarbiya o‘ta murakkab jarayon bo‘lib, unda ota-onalar oldindan psixologik jihatdan tayyor bo‘lishlari kerak.
Yolg‘iz ota-onalar. Ota yoki onadan biri mavjud bo‘lgan oilalarning paydo bo‘lishiga turli sabablar bor: ajrim tufayli bittasi qoladi, nikohsiz paydo bo‘lgan oila sharoiti, bunda onaning yoshi katta bo‘lishi ham (yoshi o‘tib borayotganligidan nikohsiz bo‘lsa ham bitta farzand tug‘ib, uni yolg‘iz o‘zi katta qiladi), juda yosh bo‘lishi (tasodifan yoshlik qilib qiz maktab yoshidayoq ona bo‘lib qolgan holatlar) ham mumkin.
Odatda turli sabablarga ko‘ra yolg‘izlanib qolgan noto‘liq oila a’zolari jamiyatdan ancha ayri yashashga, yolg‘izlikka mahkum bo‘ladi, bunday oilalar moliyaviy inqirozlarga ham uchraydi. Ayrim shunday oila farzandlari juda yoshlikdan ota qilishi lozim bo‘lgan yumushlarning bir qismini o‘z yelkasiga olishga majbur bo‘ladi. Tengqurlari orasida odamovi, gapga ham, ayrim ishlarga ham no‘noq bo‘lgani uchun uning do‘stlari kam bo‘ladi. Asosiy muloqot obyekti ona bo‘lib, u ham ko‘pincha turmush tashvishlari bilan bolasiga yetarli e’tibor berolmaydi. Ayniqsa, o‘smirlik va ilk o‘spirinlik yoshidagi bolalar ota-onaning ayrilig‘ini juda ko‘ngillariga yaqin oladi, asabiylashadigan, salga janjal ko‘taradigan, onasi bilan ham, boshqa yaqinlari bilan ham kelisholmaydigan, agressiv bo‘lib qoladi.
Injiq bolani yolg‘iz o‘zi tarbiyalashga majbur bo‘lgan onalarda odatda depressiya holati kuzatiladi. Ko‘pincha bunday ona o‘zini omadsiz, turmush vaziyatlarining qurboniday his qiladi, ko‘pincha xafa bo‘lib yuradi va ich-ichidan o‘zini bolalari oldida gunohkor his etadi, istiqbolda uni va farzandlarini nima kutayotganligini bilmay tashvishlanadi. M. Nistal (2003)ning yozishicha, yolg‘iz ota-onalarning shaxsiga qo‘yilgan talablar ularning real imkoniyatlaridan ortiq bo‘lib, undan katta emotsional yukni va nihoyatda ishchanlikni talab etadi. Bunga afsuski, hamma ham chidayvermaydi.
|
| |