Sifat to‘garaklari - Iso 9000 seriyasidagi xalqaro standartlar bo‘yicha ishlarni tashkil etish

|
Iso 9000 seriyasidagi xalqaro standartlar bo‘yicha ishlarni tashkil etish
|
bet | 3/3 | Sana | 03.12.2023 | Hajmi | 479,71 Kb. | | #110228 |
Bog'liq ISO 9000 SERIYASIDAGI XALQARO STANDARTLAR BOYICHA ISHLARNI TASHKIL ETISHSifat to‘garaklari
Mahsulot sifatini yaxshilashda zarur va muhim omillardan biri sifat to‘garaklari (guruhlarining) faoliyatidir.
Sifat to‘garaklari ishchilar, muxandislar va xizmatchilardan tashkil topgan ixtiyoriy jamoa yig‘ilmalaridir. Ularning soni va tarkibi ishlab chiqarishning ehtiyojidan va aniq ish sharoitlaridan kelib chiqadi.
Sifat to‘garaklarining asosiy maqsadi sifatni yaxshilashning tub mohiyatini anglash, texnologik jarayonlarni takomillashtirish, mehnatni va ishlab chiqarishni tashkil qilish bilan bog‘liq bo‘lgan takliflarni joriy qilishdan iborat. Buning uchun ishlab chiqarilayotgan mahsulotning ishonchliligini, chidamliligini oshirish, yuqori navli buyumlarni ishlab chiqarishni ko‘paytirish, yaroqsiz (brak) likni va reklamatsiyalarni kamaytirish, mehnat unumdorligini oshirish, ishlab chiqarish sur’atini yaxshilash, resurslarni tejamkorlik va iqtisod qilib sarflash lozim. Ko‘pgina mamlakatlar o‘z mahsulotlarining sifatini oshirish uchun ma’lum tadbirlar, tajribalarga suyanib ozmi ko‘pmi yutuqlarga erishgan. Quyida biz dunyodagi rivojlangan mamlakatlarning bu sohadagi tajribalaridan misol keltiramiz.
Yaponiya davlati dunyodagi rivojlangan mamlakatlar ichida ajralib turadi. Bu yerda sifat to‘garagiga alohida e’tibor bilan qaraydi. 60-yillar boshida Yaponiyada birinchi marta sifat to‘garagi vujudga keldi. Buning sababi bor, albatta. Yaponiya joylashishiga qarab aholisi zich yashaydigan geografik obyekt bo‘lib, o‘zining yer osti boyliklariga deyarli ega emas. Territoriyasining taxminan 70 foizi tog‘liklarni tashkil etgan bo‘lib, sanoatning rivojlanishida o‘zining hom ashyosiga umid bog‘lashi o‘rinsiz bo‘lar edi. Bu holda Yaponiya o‘z xalqini oziq-ovqat bilan ta’minlay olmas, sanoatni esa yetarli darajada rivojlantira olmasdi. Sanoat va energetika uchun tashqaridan keltiriladigan hom ashyo tilla, qimmatbaho toshlar va eksport mahsulotlari bilan to‘lanishi mumkin edi.
Yaponiya uchun tanlov yo‘q edi: na tilla,na qimmatbaho tosh uning yer osti boyliklarida mavjud edi. Demak, eksport. Bundan boshqa yo‘li yo‘q. Xullas, Yaponiya og‘ir sharoitlarga bardosh bera oladigan sifatli mahsulotlar ishlab chiqarishga butun bilim va zakovatini sarflashiga to‘g‘ri keldi. Shuning uchun hozirgi vaqtda Yaponiya dunyo eksportidagi mahsulotlarning aksariyat qismida asosiy xiliga yetakchilik qilmoqda. Bularga dastgohlar, optika asboblari, radiopriyomniklar, fotoapparatlar, kemalar, yengil va yuk tashuvchi avtomobillar, televizorlar, videomagnitofonlar, orgtexnika mahsulotlari, soatlar, g‘ildiraklar, sun’iy toladan bo‘lgan matolar, po‘lat tahtalar va boshqalar kiradi.
1962 yildan boshlab Yaponiyada “Ustalar va brigadalar uchun cifatni boshqarish” jurnali chiqa boshladi. Bundan maqsad jurnal sahifalarida bosilib chiqadigan materiallar va maqolalar orqali
4 sifatni boshqarish tizimidagi yangiliklarni ko‘pchilikka, ayniqsa ishchilarga o‘z vaqtida yetkazish, ba’zi ko‘rsatmalarni tushunarli bo‘lishini ta’minlash. Bundan tashqari quyidagi muhim masalalarga jiddiy e’tibor berila borildi:
sifat nazorati sohasida ishlaydigan xodimlarning malakasi va
layoqatliligini oshirish;
sifat nazorati usullarini targ‘ibot qilish;
tinglovchilar uchun har bir sex miqyosida, sifat to‘garagi deb ataluvchi, sexlarda sifat nazoratini takomillashtirishiga asos bo‘luvchi to‘garaklar tashkil qilish.
Natijada Yaponiyadagi voqealar quyidagicha rivojlandi: 1967 yil, iyun oyida 10 mingga yaqin shunday to‘garaklar qayd qilingan bo‘lsa, 1969 yilda bu raqam 15 mingni, 1979 yilning iyun oyida 100 mingni tashkil qildi. 1987 yil mart oyida Yaponiyada sifat to‘garagi o‘zining5 yilligini nishonladi. Bu davrga kelib sifat to‘garaklarining soni 50 mingni tashkil qilib, bu ko‘rsatkich har yili 10 mingga oshib bormoqda. Uning qatnashchilarining soni esa milliondan oshib ketdi. Shuni alohida aytish lozimki, Yaponiyadagi to‘garaklar o‘z oldiga ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirish hisobiga mahsulot sifatini tubdan oshirishni maqsad qilib qo‘yishgan.
Yaponiya usulining yana bir xarakterli tomoni to‘garaklarning ishlarini muntazam ravishda olimlar va muhandislar ittifoqi tomonidan kuzatiladi, o‘rganiladi va tahlil qilinib boriladi. So‘nggi ma’lumotlarga qaraganda sifat to‘garaklarining 50 foizdan ortig‘i yuqori rahbarlarning tashabbusi orqali tashkil qilinadi. To‘garak tashkilotchilarining maqsadiga ko‘ra quyidagi umumlashgan to‘garaklar tashkil qilingan: ishlab chiqarish samaradorligini oshirish (31,6 foiz), mahsulot sifatini yaxshilash (16,4 foiz), sifatga bo‘lgan xarajatlarni kamaytirish (13,8 foiz). Taxminan 38 foiz to‘garaklar bir yilda ikkita temani, 16,5 foizi uchta temani va taxminan 3 foizi 1 temani ishlab chiqadi.
Hozirga vaqtda sifat to‘garaklari Amerika Qo‘shma Shtatlarida, Yevropa mamlakatlarida hamda Xitoy Xalq respublikasida ham faol ishlab turibdi.
AQSh firmalarining xarakterli tomoni shuki, ular ishlab chiqarishning ayrim uchastkalarida tajribaviy to‘garaklar tashkil qilishadi va ijobiy natijadan so‘nggina uni keng ko‘lamda joriy qila boshlaydilar.
AQShda to‘garak a’zolari ish vaqtida xaftasiga bir marta 1 soat ichida yig‘ilishadi, to‘garakning ishlari esa ishdan tashqari paytda o‘tkazilib, ularga oshirilgan stavkalarda haq to‘lanadi.
Aksariyat hollarda AQSH firmalaridagi sifat to‘garaklari 1,5-2 yil mobaynida faoliyat yuritadilar, halos. Bunga asosiy sabab firma rahbarlari tomonidan ularni butkul qo‘llashning yo‘qligi, to‘garak a’zolarining qo‘shimcha harajatlar bilan bog‘liq takliflarining qondiraverilmasligi va o‘qitish tizimining yetarli darajada mukammal emasligidadir. Shuning uchun hozirga kelib, ularga ma’lum talablar qo‘yilishi kerakligini hayotning o‘zi talab qilmoqda.
AQShda sifat to‘garaklaridagi tashkiliy guruhlarga qo‘yiladigan talablar: 1. To‘garakda qatnashish ihtiyoriy bo‘lishi lozim. To‘garak a’zolari va ularning rahbarlari hal qilinuvchi muammolarni o‘zlari tanlaydilar. To‘garakda faqat ma’muriyatga tegishli muammolar ko‘rilmaydi. To‘garakni tuzilishida muammolarni hal qilish prinsiplarini o‘rganadilar, bu o‘z navbatida to‘garakning kelgusidagi ishlarini muvaffaqiyatli bo‘lishiga asos bo‘ladi.
2. To‘garak qatnashchilari ish vaqtida yig‘ilishadi (haftasiga 1 soat). Yig‘ilishning umumlashgan tartibi:
ochish, yangi a’zolarni qabul qilish, umumiy tavsifga ega bo‘lgan yangiliklar va tashkiliy masalalar - 5 minut,
to‘garak ishining xaftalik yakuni - 5 minut
mahorat oshirishda yangiliklar va yangi materiallarni o‘rganish haqida -5 minut,
amaliy masalalarga qo‘llanuvchi yangi o‘zlashtirilgan bilimlar 40 minut, - yakun yasash, natijalarni baholash - 5 minut.
To‘garak rahbarlari yetarli malakaga ega bo‘lmog‘i, ishonch qozonmoqligi va to‘garakni boshqarishga ihtiyoriy roziliklarini bermog‘i lozim. Ular firma boshliqlari va kasaba uyushmalari bilan aloqada bo‘lishlari shart.
Hamma darajadagi mutaxassislar texnikaviy maslahatchilar sifat to‘garagi ishiga yordam berishga majburdirlar, ularning iltimosiga binoan majlislarga qatnashishi ham mumkin.
Kichik va o‘rta holdagi firmalar o‘zlarining sifat to‘garagi ishlarini muvofiqlashtiruvchi xodimiga ega bo‘ladi, katta firmalarda esa bunday shaxslar bir va undan ortiqni tashkil etishi mumkin. Muvofiqlashtiruvchi xodim sifat to‘garagi va to‘garaklar orasida hamda rahbariyat o‘rtasidagi aloqa o‘rnatuvchi shaxsdir.
Firma tarkibidagi o‘rta rahbarlar ustalar, texnologlar tomonidan doimiy himoya qilinadi.
Firmaning eng yuqori rahbariyati tomonidan sifat to‘garaklarining rejalarini himoya qilish kafolatlanadi.
AQShda o‘z rejalariga ega bo‘lgan 300 ta sifat to‘garaklarida o‘tkazilgan so‘roqlash natijalari quyidagilarni ko‘rsatadi. Sifat to‘garagining imkoniyatlari qanaqa degan savolga firmalar quyidagicha javob berishdi (foiz hisobida):
"chegarasiz" -0,
"favqulotda samarador" - 37,
"yaxshi, hamma vaqt emas" - 32,
"yaxshi, lekin yutuq bundan ortiq bo‘lishi mumkin edi" - 8,
"juda chegarali, yutug‘i esa kafolatsiz" –
Sifat to‘garaklarining samaradorligi haqidagi fikr juda e’tiborga sazovordir, so‘ralganlardan 30 foizi har bir sarflangan dollar evaziga 1 dan 3 dollargacha oylik tariqasida, 20 foizi esa 4 dan 12 dollargacha olganliklarini aytdilar. 48 foizi esa o‘zlarining bu masalada aniq ma’lumotlari yo‘qligini ko‘rsatdi, faqatgina 2 foizi esa bu harakatlar o‘zini o‘zi oqlay olmaydi deb javob berdi.
So‘rov natijalaridan ko‘rinib turibdiki, hamma tekshirilgan to‘garaklarning faqatgina 37 foizi samarali ishlagan. Buning natijasida xulosalar qilinib, to‘garakning tayyorlov ishlariga yanada e’tibor berildi. Maxsus rejalar tuzildi, rejalarni bajarish uchun maxsus muvofiqlashtiruvchi xodim tayinlandi. To‘garak rahbarlariga bo‘lgan talablar qayta ishlab chiqildi. O‘qish dasturlari kuchaytirildi, birinchi navbatda to‘garak rahbarlarining malakasiga e’tibor oshirildi. Ular statistik nazorat usullarining asoslarini o‘rgandi, mavjud muammolarni hal qilish usullari va boshqa o‘quv uslubiy taraflariga e’tibor berildi. Bundan tashqari baxs o‘tkazish qoidalari, tortishuv va janjallarni hal qilish usullari, eshitishga o‘rgatish, janjalli sharoitlarni keltirmaslik kabilar to‘garak rahbarlariga maxsus kurs tariqasida o‘rgatildi. Natijada to‘garak rahbarlari to‘garak a’zolarini o‘qitishni boshladi, hamda to‘garaklar faoliyatini tashkil qilishda katta e’tiborni uslubiy ta’minlashga qaratdilar. Bu maqsadlarda ko‘pgina kompaniyalar, universitetlardagi mutaxassislar yoki maslahatchi firmalar yordamiga murojaat qiladi.
Sifat to‘garaklaridan foydalanishda, amerikalik korxona egalari ularning ishlarini mahalliy sharoitlarga moslashgan holda olib boradilar va shuning uchun aksariyat hollarda Amerikadagi to‘garaklarning faoliyati Yaponiyadagidan farqlanadi. Xususan, agar Yaponiyada faqat 50-60 to‘garaklar o‘zlarining darslarini ish soatlarida bajarsa, Amerikadagi to‘garaklar esa o‘z rejalariga ko‘ra, deyarli ishchi soatlarda o‘tkaziladi. Amerikadagi korxona egalari sifat nazorati to‘garaklarini joriy qilishda ishchilarni to‘garaklarda qatnashishini har taraflama rag‘batlantiradi. Bundan ko‘rinib turibdiki, to‘garaklarning "insonga" bo‘lgan yo‘nalishi, alohida o‘rin egallaydi. Masalan, "Ford" kompaniyasi o‘zining to‘garaklarini yaratilishining asosiy maqsadini "insonning fikr almashuvini yaxshilash, uning ishdagi sifatini, ijodiy potensialini oshirish" deb e’lon qilgan.
Ayrim G‘arbiy Yevropa kompaniyalari boshqarishning Yaponiya usuli deb ataluvchi usulini o‘rganishda ishlarining oqilona elementlarni joriy qilish bilan boshladilar. Eng ko‘p tarqalgani Sifat to‘garaklari bo‘ldi. Birinchilardan bo‘lib, bu usulni qo‘llagan davlat Buyuk Britaniyadir. Biroz keyinroq Fransiyada, Germaniyada, Italiyada, Ispaniyada, Niderlandiyada shunga o‘xshash to‘garaklar tarqala boshladi. Hozirgi vaqtda shunday to‘garaklar deyarli hamma mamlakatlarda mavjuddir.
G‘arbiy Yevropa korxonalarida to‘garaklarning natijalarini joriy qilish deyarli yuqori samaradorlik bilan amalga oshirilmoqda.
Sifat to‘garaklarining faoliyati faqatgina korxona ishlarini yaxshilash bilan bir qatorda boshqarish apparatining ishlarini yaxshilash, ish yuritishni osonlashtirish, hujjatlar sonini kamaytirish, kelishib olish va qarorlar qabul qilishni takomillashtirish masalalari bilan ham shug‘ullanadi.
Mutaxassislarning fikricha G‘arbiy Yevropa firmalarida to‘garaklarning joriy bo‘lishi Yaponiyanikidan jadalliroq ekan.
Belgiyada shunday to‘garaklar tashabbuskorlari sifat to‘garagining amaliy assotsiatsiyasiga birlashgan. Mamlakat bo‘ylab sifat to‘garaklari faoliyat ko‘rsatayotganliklari qayd qilingan. Mamlakatdagi ko‘pgina firmalar sifat nazoratini yalpisiga joriy qilish yo‘lini tutdi. Bu esa o‘z navbatida sifat to‘garagining mavqeini birmuncha oshirdi.
1986 yili Italiya milliy assotsiatsiyasi sifat to‘garaklarini tashkil qildi va hozirga kelib bu mamlakatda 400 dan ortiq korxonalarda sifat to‘garaklari mavjud bo‘lib, ularning soni 4 mingdan ortib ketdi.
Mutaxassislarning fikrlariga qaraganda korxonalarda tuzilgan sifat to‘garaklari 96 foiz yutuqlarga ega bo‘lmoqda.
Sifat to‘garagining Shved assotsiatsiyasi 110 korxonani birlashtirgan, hammasi bo‘lib mamlakatda 500 shirkatlar o‘z rejalariga ega. Bulardagi eng faol sifat to‘garaklarining soni 30 dan ortiqni tashkil qiladi.
Xitoy Xalq Respublikasida sifat to‘garaklari ham asta-sekin ko‘paya bordi. 1980 yilda mamlakat bo‘yicha 400 mingdan ortiq "Sifat to‘garaklari" bor deb hisoblanar edi. 1985 yilga kelib, ularning soni 500 mingdan oshdi. Xitoy to‘garaklari muxandis-texnik xodimlarni, ishchilarni va boshqaruv bo‘g‘inidagi xizmatchilarni birlashtiradigan to‘garaklarni o‘z ichiga oladi.
Bu tadbirlarning hammasi nimalarga olib keladi, sanoatga nima beradi? Dastavval, korxona xodimlari tomonidan o‘zlarining maqsadlari va vazifalarini aniq bilish va ko‘rishdan iborat. Sifat to‘garaklari kollektivga ta’sir ko‘rsatib, ularni mahsulotning sifatini yuqori darajada ta’minlashga xodimlarni safarbar qiladi. Shuning uchun ko‘pgina mamlakatlarda bu masalaga birinchi navbatdagi masala deb qaralmoqda. Bu muammoni yechishda korxona rahbari va kollektiv tadbirlarga ishonch hosil qilib, qo‘lni qo‘lga berib bir tanu, bir jon bo‘lib harakat qilishlarini hayotning o‘zi taqozo qilmoqda. Ana shundagina sifat to‘garaklari o‘z samaralarini bera boshlaydi. Buni har bir ishbilarmon, korxona rahbari chuqur tushunishi va vijdonan bajarishi lozim. Mahsulot sifatining yaxshilanishi sanoatni har taraflama rivojlanishiga, mustahkamlanishiga olib kelib, davlatning iqtisodiy qudratini oshirishga munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi.
Takrorlash uchun savollar.
ISO 9000 standarti deganda nimani tushunasiz?
ISO 9000 standartining qanday turlari mavjud?
ISO 9001:2000 afzalliklari nimalardan iborat?
Sifat to‘garaklari ilk bora qayerda tashkil topgan?
Sifat to‘garaklaridan ko‘zda tutilgan maqsadlar nimalardan iborat?
|
| |