Mavzu: Sanoat korxonalarida inson kapitalidan foydalanish ko’rsatkichlarini yaxshilash

Mavzu: Sanoat korxonalarida inson kapitalidan foydalanish ko’rsatkichlarini yaxshilash.
1. Inson kapitali: tushunchasi va undan foydalanish xususiyatlari.
XX asrda inson kapitali konsepsiyasi iqtisodiy bilim taraqqiyotining eng istiqbolli yo‘nalishiga aylandi. Inson kapitalining ko‘zga ko‘ringan nazariyotchilaridan D.Turou “Inson kapitali konsepsiyasi” zamonaviy iqtisodiy tahlilda muhim rol o‘ynaydi degan ilmiy ta’rifini bergan.
Dunyoning yetakchi davlatlarining rivojlanishi yangi iqtisodiyot – bilimlar iqtisodiyoti, innovatsiyalar, global axborot tizimlari, eng yangi texnologiyalar va venchur biznesning shakllanishiga olib keldi. Yangi iqtisodiyotning asosini inson kapitali tashkil etadi , zamonaviy jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi.
Inson kapitali rolining o'zgarishi, uning xarajatlar omilidan rivojlanishning asosiy ishlab chiqarish va ijtimoiy omiliga aylanishi yangi rivojlanish paradigmasini shakllantirish zaruriyatini keltirib chiqardi. Mamlakatlar va jahon hamjamiyatini rivojlantirishning yangi paradigmasi doirasida inson kapitali milliy boylik tarkibida yetakchi o‘rinni egalladi (rivojlangan mamlakatlarda 80% gacha).
Inson kapitalini rivojlantirish jarayonini yanada samaraliroq qiladigan omillardan biri bu innovatsion rivojlanish omili bo'lib, u ilmiy-texnikaviy, ishlab chiqarish, moliyaviy va moliyaviy institutlarning o'zaro bog'liq holda shakllanishini nazarda tutadi. ijtimoiy faoliyat yangi muhitda.
Bugungi kunda innovatsiyaning aniq ta'rifi mavjud bo'lib, u yangi yoki takomillashtirilgan mahsulot shaklida amalga oshirilgan innovatsion faoliyatning yakuniy natijasi, shuningdek amaliyotda qo'llaniladigan takomillashtirilgan texnologik yoki tashkiliy jarayon sifatida tushuniladi. Innovatsiya - bu yangi texnika yoki texnologiyaga, ishlab chiqarishni, mehnatni, xizmat ko'rsatish va boshqaruvni tashkil etishning yangi shakllariga kapital qo'yish natijasida olingan moddiylashtirilgan natija, shu jumladan nazoratning yangi shakllari, buxgalteriya hisobi, rejalashtirish usullari, tahlil usullari va boshqalar.
Inson kapitali - bu inson va umuman jamiyatning turli ehtiyojlarini qondirish uchun foydalaniladigan bilim, ko'nikma va malakalar yig'indisidir. Ushbu atama birinchi marta Teodor Shults tomonidan qo'llanilgan va uning izdoshi Gari Bekker bu g'oyani ishlab chiqdi, inson kapitaliga investitsiyalar samaradorligini asoslab berdi va inson xatti-harakatlariga iqtisodiy yondashuvni shakllantirdi.
Dastlab, inson kapitali deganda faqat insonning mehnat qobiliyatini - ta'lim va kasbiy mahoratini oshiradigan investitsiyalar yig'indisi tushunilgan. Kelajakda inson kapitali tushunchasi sezilarli darajada kengaydi. Jahon banki ekspertlari tomonidan olib borilgan so‘nggi hisob-kitoblarga ko‘ra, iste’mol xarajatlari – oilalarning oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy, ta’lim, sog‘liqni saqlash, madaniyatga bo‘lgan xarajatlari, shuningdek, ushbu maqsadlar uchun davlat xarajatlari kiradi.
Keng ma'noda inson kapitali - bu iqtisodiy rivojlanishning, jamiyat va oila taraqqiyotining intensiv ishlab chiqaruvchi omili, shu jumladan mehnat resurslarining bilimli qismi, bilimlari, intellektual va boshqaruv mehnat vositalari, atrof-muhit va mehnat faoliyati samaradorligini ta'minlovchi. va inson kapitalining samarali rivojlanish omili sifatida oqilona faoliyat yuritishi.
hayot bosqichlari bo'yicha inson qobiliyatlarining oqim, to'plangan zaxirasi;
mehnat unumdorligini oshirishga olib keladigan qobiliyatlar zaxirasidan foydalanishning maqsadga muvofiqligi;
mehnat unumdorligining oshishi tabiiy ravishda xodimning daromadining oshishiga olib keladi;
daromadning o'sishi xodimni o'z inson kapitaliga qo'shimcha investitsiyalar kiritishga, uni jamlab to'plashga undaydi.
Inson kapitalini kapitallashtirish mazmuni va shartlarini tahlil qilish inson kapitalining zamonaviy axborot va innovatsion jamiyatning iqtisodiy toifasi sifatida umumiy ta'rifini ishlab chiqish imkonini beradi. "Inson kapitali - bu investitsiyalar natijasida shakllangan va shaxs tomonidan to'plangan, mehnat jarayonida maqsadga muvofiq foydalaniladigan, uning mahsuldorligi va daromadlarining o'sishiga yordam beradigan salomatlik, bilim, ko'nikma, qobiliyat, motivatsiyaning ma'lum bir zaxirasi".
Munozarali masalalardan biri bu inson kapitalini shakllantirish bo'lib, uning ta'rifi inson kapitalini tiklashning butun tizimini ko'rib chiqishda muhim jihatdir. Inson kapitalining shakllanishini ijtimoiy ishlab chiqarishda ishtirok etadigan shaxsning yuqori sifatli ishlab chiqarish xususiyatlarini izlash, yangilash va takomillashtirish jarayoni sifatida o'rganish kerak. Inson kapitalining shakllanishi bog'liq bo'lgan omillarni quyidagi guruhlarga birlashtirish mumkin: ijtimoiy-demografik, institutsional, integratsiya, ijtimoiy-ruhiy, ekologik, iqtisodiy, ishlab chiqarish, demografik, ijtimoiy-iqtisodiy. Bundan xulosa qilish mumkinki, inson kapitali toifasi ijtimoiy-iqtisodiy tadqiqotning murakkab tizimli ob'ektidir. Inson kapitali turlarini tasniflash ushbu masala bo'yicha adabiyotlarda keltirilgan turli sabablarga ko'ra va turli maqsadlarda mumkin. Deyarli barcha tadqiqotchilar haqiqat va intellektual kapitalning hal qiluvchi rolini tan olishadi. Darhaqiqat, intellektual mahsulotlar moddiy tashuvchilarda (kitoblar, hisobotlar, disketalar, ma'lumotlar bazasi fayllari) qayd etilishi, intellektual mulk sifatida ro'yxatga olinishi va kapitalga investitsiyalar, litsenziyalarni sotish, sotib olish va sotish, nomoddiy ob'ekt sifatida buxgalteriya hisobi shaklida tadbirkorlik operatsiyalariga kiritilishi mumkin. aktiv. Intellektual kapitalni tadqiq qilish eng ilg'or va undan samarali foydalanish usullariga kiritilgan. Bu intellektual kapitalning ilmiy tahlili natijalaridan inson kapitalining boshqa turlarini o'rganish uchun foydalanish imkonini beradi.
1.1 Inson kapitalini tashkil etuvchi omillar guruhlari.
Inson kapitalini tasniflashda turli yondashuvlarning kombinatsiyasidan kelib chiqib, uning turlarining darajalari va mulkchilik shakllari bo'yicha kengaytirilgan tuzilishini taklif qilish mumkin.
Inson kapitali turlarining bunday tasnifi inson kapitalini shaxs (mikrodaraja - individual inson kapitali), alohida korxona yoki korxonalar guruhi (mezo darajada - kompaniyaning inson kapitali) va davlat darajasida ko'rib chiqish va baholash imkonini beradi. umuman olganda (makrodaraja - milliy inson kapitali). Shaxsiy inson kapitali tarkibida sog'liqni saqlash kapitali, madaniy va ma'naviy kapital, mehnat, intellektual va tashkiliy va tadbirkorlik kapitalini ajratib ko'rsatish mumkin.
1.2 Inson kapitali turlarining darajalari va mulkchiliklari bo'yicha tasnifi.
Kompaniyaning kapital tarkibida alohida inson kapitalining tan olingan aktivlari (patentlar, mualliflik guvohnomalari, nou-xau va boshqalar), markali nomoddiy aktivlar (savdo belgilari / belgilari, savdo siri va boshqalar), tashkiliy mulk alohida rol o'ynaydi. kapital, tarkibiy kapital, brend kapitali va ijtimoiy kapital. Milliy inson kapitali ijtimoiy, siyosiy kapital, milliy intellektual ustuvorliklarni, milliy raqobatdosh ustunliklarni va millatning tabiiy salohiyatini o'z ichiga oladi.
Inson kapitalining mohiyatini har tomonlama tushunish uchun, avvalambor, ushbu kontseptsiyaning gumanitar va iqtisodiy fanlar chorrahasida joylashgan asosiy tarkibiy qismlari: inson va kapitalning mohiyatini aniqlashga murojaat qilish kerak.
Inson jismoniy mavjudot bo'lib, ayni paytda ommaviy (ijtimoiy) mavjudotdir, shuning uchun ham odamni iqtisodiy toifalarga tushirish mumkin emas. Shaxs tabiat unga in'om etgan va jamiyat tomonidan rivojlantirgan ma'lum tabiiy individual qobiliyat va iste'dodlarning tashuvchisidir. Inson sifat va qobiliyatlarni rivojlantirish uchun ma'lum jismoniy, moddiy va moliyaviy resurslarni sarflaydi. Tabiiy qobiliyatlar va orttirilgan ijtimoiy fazilatlar o'zining iqtisodiy rolida tabiiy resurslar va jismoniy kapitalga mos keladi.
Tabiiy resurslar kabi inson o'zining asl holatida hech qanday iqtisodiy samara bermaydi; ma'lum xarajatlar (o'qitish, o'qitish, malaka oshirish) amalga oshirilgandan so'ng, jismoniy kapital kabi daromad keltira oladigan inson resurslari shakllanadi.
Biroq, "inson resurslari" va "inson kapitali" toifalari bir-biriga o'xshash emas. Inson resurslari daromad keltirsa va boylik yaratsa kapitalga aylanishi mumkin. Demak, shaxs o‘z jismoniy kuchini, malakasini, bilimini, qobiliyatini, iste’dodini ishga solib, o‘z-o‘zini tashkil etgan faoliyati yoki ish kuchini ish beruvchiga sotish orqali ijtimoiy ishlab chiqarishda ma’lum o‘rin egallaydi. Shuning uchun inson resurslarini operatsion kapitalga aylantirish uchun inson potentsialini (resurslarini) tovar shaklida ifodalangan va iqtisodiy samara beradigan faoliyat natijalariga ro'yobga chiqarishni ta'minlaydigan ma'lum shartlar zarur.
Jismoniy kapital - bu tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish uchun foydalaniladigan binolar, mashinalar, uskunalarni nazarda tutadigan toifadir. Jismoniy kapital mehnat bilan qo‘shilib, mahsulot va xizmatlar, shu jumladan, yangi kapital yaratish uchun foydalaniladigan ishlab chiqarish omiliga aylanadi. Ma’lum bo‘lishicha, kapitalning eng muhim xususiyati uning o‘zi ishlab chiqarish mahsulidir.
Inson kapitali ishlab chiqarish mahsuli sifatida insonning o‘qish va mehnat jarayonida egallagan bilim, ko‘nikma va boshqa kapital turlari kabi to‘plash qobiliyatiga ega bo‘ladi.
Qoidaga ko'ra, inson kapitalini to'plash jarayoni jismoniy kapitalni to'plash jarayoniga qaraganda uzoqroqdir. Bu jarayonlar: maktabda, universitetda, ishlab chiqarishda o'qitish, malaka oshirish, o'z-o'zini tarbiyalash, ya'ni uzluksiz jarayonlardir. Agar jismoniy kapitalning to'planishi, qoida tariqasida, 1-5 yil davom etsa, inson kapitalining to'planishi jarayoni 12-20 yil davom etadi.
Shuning uchun investitsiyalarning barcha turlari ichida inson kapitaliga investitsiyalar eng muhimi bo'lib, ular quyidagicha farqlanadi:
Ta'limga investitsiyalar (maktabda, institutda o'qitish, ishlab chiqarishda malaka oshirish);
Shaxsning jismoniy va ruhiy salomatligini ta'minlaydigan sog'liqni saqlash xarajatlari (kasalliklarning oldini olish, tibbiy yordam);
Xodimning kuchini tiklashga va uning aqliy faoliyatini kuchaytirishga hissa qo'shadigan yashash sharoitlarini yaxshilash);
Tegishli ovqatlanish.
Sanab o'tilgan investitsiyalar turlari inson kapitalidan foydalanishga hissa qo'shadigan yuqori sifatli mehnat faoliyati uchun sharoit yaratadi.
Inson kapitaliga investitsiyalarning o'ziga xos xususiyati shundaki, odamlarning bilimlari va tajribasining ortishi darhol emas, balki odamlarda mujassamlangan kapital samaradorligining o'sishiga yordam beradi. Bu jarayon odatda vaqt o'tishi bilan uzaytiriladi.
Ko'rinib turibdiki, aynan inson kapitali kompaniyaning bilim kapitalining asosi hisoblanadi. Inson kapitalini baholashning yagona metodologiyasi mavjud emas. Mualliflarning qarashlari turlicha.
Eng keng tarqalgan usullardan biri - bu jismoniy shaxsning inson kapitalini hisoblash va uni kompaniyaning intellektual kapitali tarkibida baholash. Usul inson kapitalini shakllantirish bilan bog'liq xarajatlar oqimining hozirgi (diskontlangan) qiymatini va ma'lum bir shaxsning inson kapitalini olishni ta'minlaydigan kelajakdagi daromadlar oqimini baholashga urinishga asoslangan.
Inson kapitalini sifatli baholash (ekspert yondashuvi) - inson kapitalini baholashga ushbu yondashuvning mohiyati shundan iboratki, sifat ko'rsatkichlari ma'lum bir xodimning individual xususiyatlarini ham, kompaniya xodimlarining umumiy xususiyatlarini tavsiflovchi sifat ko'rsatkichlari baholanadi. .
Muayyan xodimning sifat xususiyatlari uning qadr-qimmatini o'lchashga bo'lgan urinishning ajralmas qismidir, chunki bu ko'zga ko'rinmas tarzda fikrlash, ko'nikma va tajribani sezgi bilan birgalikda ishlatish va hokazo kabi sifat xususiyatlarining mavjudligi. xususan, bu sifat ko'rsatkichlari kompaniya bilim kapitalining ajralmas qismi hisoblanadi. Xodimlarning umumiy natijalarga qo'shgan hissasi quyidagi yo'nalishlarda aniqlanadi:
Yangi ilmiy yo'nalishlarni rivojlantirishga hissa qo'shish;
Kompaniya daromadining oshishiga hissa qo'shish;
Mijozlar bilan munosabatlarni rivojlantirishga hissa qo'shish;
Bo'limlar faoliyatini muvofiqlashtirishga hissa qo'shish;
Chiziqli funktsiyalarni muvaffaqiyatli bajarishga hissa qo'shish.
Ekspert yondashuvi doirasida ma'lum bir xodimning sifat xususiyatlari ham, inson (kadrlar) potentsialining xususiyatlarining umumiyligi ham baholanadi. Ushbu texnikaning ob'ektivligi bilan og'irlik koeffitsientlari qo'llaniladi. Hisoblash jarayoni uch bosqichni o'z ichiga oladi:
a'rif asosiy ko'rsatkichlar, xodimning kompaniyaning bilim kapitaliga qo'shgan hissasini aniqlash.
har bir ko'rsatkich sertifikatlangan shaxsda qanchalik tez-tez namoyon bo'lishidan kelib chiqqan holda, har bir ko'rsatkich bo'yicha vazn ulushlarini (ahamiyat koeffitsientini) belgilash.
har bir ko'rsatkichni baholash uchun ball shkalasini aniqlash.
Keyinchalik, natijalar tahlil qilinadi va har bir xodim uchun o'rtacha ball aniqlanadi. Ushbu qiymatlar empirik usulda olingan mos yozuvlar qiymatlari bilan taqqoslanadi (barcha sifat ko'rsatkichlari bo'yicha barcha ballarni yig'ish orqali). Ekspert yondashuvi turli xil modifikatsiyalarni o'z ichiga oladi va inson kapitalini baholashning zaruriy komponentidir.
Yo'naltirilgan investitsiyalar asosida inson kapitalini baholash inson kapitalini baholash usuli bo'lib, unda kompaniyaning asosiy raqobatdosh afzalliklaridan biri uning innovatsion siyosati hisoblanadi. Har qanday innovatsion siyosat xodimlar tomonidan ishlab chiqiladi (yaratiladi) va amalga oshiriladi, shuning uchun kompaniya faoliyatining samaradorligi bevosita ushbu xodimlarning qanchalik savodli va bilimli bo'lishiga bog'liq. Shundan kelib chiqqan holda, kompaniya xodimlarini doimiy va uzluksiz o'qitish zarurati aniq.
Ta'lim, qayta tayyorlash, ma'lum bir xodim yoki kompaniyaning barcha xodimlariga sarflangan xarajatlar yig'indisini ushbu kompaniyaning bilim kapitaliga uzoq muddatli sarmoya sifatida ko'rib chiqish mumkin.
Biroq, inson kapitaliga investitsiyalar kompaniyaning samaradorligini oshirish tendentsiyasi mavjud bo'lganda va ma'lum bir xodimning ushbu tendentsiyaga qo'shgan hissasi kuzatilganda oqlanadi. Aynan shu qonuniyat inson kapitalini investitsiya usuli (ta'limga sarf-xarajatlar) bo'yicha baholashning asosidir.
Inson kapitaliga sarmoya kiritish jarayonini sakkiz bosqichga bo'lish mumkin: ta'lim xarajatlari, xodimlarni qidirish va yollash xarajatlari, o'qish davridagi xodimlarga xarajatlar, o'sish potentsialini to'plash davridagi xodimlarga xarajatlar, professionallikka erishish davridagi xodimlar xarajatlari, kadrlar xarajatlari. kadrlar tayyorlash, malaka oshirish davrida, kasbiy mahoratning pasayishi va "ma'naviy eskirishi" davridagi kadrlar xarajatlari.
Ushbu ko'rsatkichlar o'rtasida ma'lum bir bog'liqlik mavjud bo'lib, uni quyidagi formula (1) bilan ifodalash mumkin:
E \u003d (V - Vn) * C: Z, (1)
bu erda E - i-bosqichda inson kapitaliga investitsiyalar samaradorligi; Bn - o'qitishdan oldin ishchi chiqishi; B - mashg'ulotdan keyin ishchi chiqishi; C - ishlab chiqarish birligining narxi; W - inson kapitaliga investitsiyalar.
Inson kapitalini jismoniy kapitalga o'xshashlik bo'yicha baholash - bu jismoniy va inson kapitali o'rtasida inson kapitalini jismoniy kapitalga o'xshashlik bo'yicha baholashga imkon beradigan ma'lum o'xshashliklar mavjudligi haqidagi taxminga asoslangan inson kapitalini baholash usuli.
Birinchidan, inson va asosiy (moddiy) kapital kompaniyaning iqtisodiy faoliyati jarayonida ishtirok etadi, yakuniy kapitalni tashkil qiladi.
Ikkinchidan, amortizatsiya jarayoni asosiy kapitalga xos bo'lganidek, inson kapitali ham vaqt o'tishi bilan qadrsizlanadi, chunki bilimning bir qismi unutiladi yoki eskiradi. Shubhasiz, bu tushunchalar o'rtasida juda jiddiy farqlar mavjud. Inson kapitali - bu bilim kapitalining bir qismi bo'lib, uning uchun multiplikativ ta'sir o'ziga xos va tabiiydir, ya'ni bilim kapitalining har bir tarkibiy qismining ko'payishi va rivojlanishi bu tarkibiy qismlarning oddiy yig'indisiga olib kelmaydi, balki sinergetik ta'sirni keltirib chiqaradi. Bundan tashqari, kompaniyaning strategik resursi bo'lgan inson kapitali moddiy yoki asosiy kapitalni rivojlantirish, takomillashtirish va boshqarishni oldindan belgilab beradi.
Shunga qaramay, bu o'xshashliklar inson kapitalini asosiy (jismoniy) kapitalni baholash modeli asosida baholashga urinish imkonini beradi, buning uchun quyidagilar zarur:
Muayyan xodimning "dastlabki narxini" aniqlang. Buning uchun siz xodimlarni sinovdan o'tkazish va sertifikatlashning turli usullaridan foydalanishingiz mumkin.
Bilimlarning «eskirish» (unutish) koeffitsientini aniqlang, chunki inson kapitali vaqt o'tishi bilan to'plangan bilimlarning bir qismini yo'qotadi, asosiy kapital esa jismoniy va ma'naviy jihatdan yomonlashadi.
Inson kapitalini o'lchashning mavjud usullari bir qator muhim kamchiliklarga ega.
Agar inson kapitalini baholashda xarajat yondashuvining kamchiliklarini (investitsiya usuli) ko'rib chiqsak, inson kapitaliga barcha investitsiyalarni ob'ektiv hisoblash muammosi paydo bo'ladi. Ushbu modelda insonga investitsiyalarni uning "adolatli qiymati" bilan tenglashtirib bo'lmaydi, chunki inson salohiyatini shakllantirishda asosiy rol o'ynaydigan o'z-o'zini tarbiyalash xarajatlari tenglashtiriladi. Agar biz investitsiyalarni faqat kompaniya darajasida ko'rib chiqsak, uning maqsadi ma'lum bir xodimning ish faoliyatini yaxshilash, uning malakasi va ko'nikmalarini oshirish bo'lsa, u holda yo'naltirilgan investitsiyalar samaradorligini baholash kerak, bu esa oxir-oqibatda tegishli ravishda aks ettirilishi kerak. kompaniyaning moliyaviy natijalarini shakllantirish. Ob'ektiv qiyinchilik, shuningdek, kompaniyaning umumiy moliyaviy natijasidagi ma'lum bir xodimning samaradorligi ulushini aniqlashga urinishdir. Shunday qilib, ushbu yondashuv bilan kompaniyaning moliyaviy natijalarini shakllantirishga sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin bo'lgan tashqi omillarning ta'sirini e'tiborsiz qoldirib bo'lmaydi. Bundan tashqari, inson kapitaliga investitsiyalarning buxgalteriya hisobi va soliq hisobini yuritish va olingan natijalarni o'lchashda ma'lum qiyinchiliklar yuzaga keladi. Moliyaviy hisob qoidalariga ko'ra, xodimlarni o'qitish va malakasini oshirish xarajatlari investitsiyalarga emas, balki xarajatlarga bog'liq bo'lishi kerak.
Inson kapitalini jismoniy (asosiy) kapitalga o'xshash tarzda baholash usulini tahlil qilganda, boshlang'ich qiymatini ob'ektiv baholash, ma'lum bir xodimning kompaniyadagi ish davrini aniqlash (ya'ni, buning uchun oqilona usulni tanlash) qiyin. eskirish va unutish koeffitsientini hisoblash), shuningdek, buxgalteriya hisobining murakkabligi, mashaqqatli baholash uchun qulayroqdir. Albatta, siz ushbu baholash usullarining kombinatsiyasini amalga oshirishga va ularni ma'lum bir kompaniyada qo'llashga harakat qilishingiz mumkin, ammo bu kamchiliklarni shu tarzda minimallashtirish mumkin, ammo ulardan qochish mumkin emas.
|