Mavzu: Kartoshkaning ahamiyati, biologiyasi, navlari va yetishtirish texnologiyasi Reja

|
Mavzu: Kartoshkaning ahamiyati, biologiyasi, navlari va yetishtirish texnologiyasi Reja
|
Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 269,3 Kb. | | #101586 |
Bog'liq Mavzu Kartoshkaning ahamiyati, biologiyasi, navlari va yetishti
Mavzu: Kartoshkaning ahamiyati, biologiyasi, navlari va yetishtirish texnologiyasi
Reja:
1. Ahamiyati, kelib chiqishi, tarqalishi, hosildorligi.
2. Kartoshkaning aynishi haqida tushuncha. Unga qarshi kurash choralari va virussiz urug‟chilik.
3. Kartoshka hosilini yig’ish va saqlash usullari.
1.Ahamiyati, kelib chiqishi, tarqalishi, hosildorligi Kartoshka – oziq ovqat, yem-xashak va texnik ahamiyatga ega universal ekindir. U dunyo dehqonchiligida maydoni bo‘yicha bug‘doy, sholi, makkajo‘xoridan keyingi o‘rinda, ahamiyati jihatdan esa ikkinchi o‘rinda turadi. Shuning uchun haqli ravishda ikkinchi non deb yuritiladi. Tuganak biokimyoviy tarkibi 75% suv va 25% quruq moddadan iborat. Quruq moddaning 70—80 % i kraxmal bo‘lib, tuganakda uning miqdori 13—20%, oqsil 2—3%, kletchatka 1%, moy 0,2—0,3%, shakar 1%, kul 0,8—1,0% ni tashkil etadi. Bundan tashqari u vitaminlar (S, V1—V3, RR, K va karotinoidlar) hamda mineral tuzlar, elementlar manbaidir. Ayniqsa, yosh pishmagan tuganaklar S vitamini yoki askorbin kislotasini 40 mg% gacha saqlaydi. Tuganaklar pishganda va saqlash mobaynida S vitaminning miqdori kamayib boradi. Yosh o‘sayotgan odam organizmi suyak va muskullarining mustahkam va baquvvat bo‘lishida tuganak tarkibidagi mineral elementlar (kalg‘tsiy, temir, yod, oltingugurt, fosfor, kaliy kabilar) muhim o‘rin tutadi. Kartoshka oqsili tarkibida almashinmaydigan aminokislotalar (lizin, leytsin, valin, tirozin, izoleytsin, metionin, triptofan kabilarni) ko‘p saqlaydi va o‘zining biologik ahamiyati bo‘yicha boshqa ekinlar oqsilidan yuqori turadi. Agar, tuxum oqsilini odam organizmi 100% o‘zlashtirsa, bug‘doy doni oqsilini 64%, kartoshka tuganagi oqsilini esa 85% o‘zlashtiradi. Kartoshka tuganagi tarkibida D.Mendeleev davriy jadvalidagi 26 ta element borligi aniqlangan. Shuning uchun o‘simlik moyiga xrustal qilib qovurilgan kartoshka medik olimlarning tahkidlashicha, odam organizmining jazirama issiqqa chidamligini oshirar ekan. Kartoshkadan 500 dan ziyod turli mazali taomlar tayyorlanadi. Hozirgi kunda u xalqimizning yil davomida sevib iste‘mol qiladigan oziq-ovqatidir. O‘simlik palagi, mevasi, yashil rangga kirgan tuganaklarda zaharli glyukoalkaloid-solanin hosil qiladi. Uning miqdori 0,02 milligramm foiz yoki 100 gramm tuganakda 20 milligrammdan oshsa, odam va hayvonlar uchun zaharlidir. Kartoshka tuganagi qaynatilganda solanin miqdori ancha kamayadi. Urug‘likka mo‘ljallangan tuganaklarda solaninning hosil bo‘lishi foydali. Chunki ularni ekishgacha kasallik-zararkunandalar zararlantira olmaydi. Kartoshka chorva mollari uchun yaxshi shirali oziqa hisoblanadi. Uning 100 kg tuganagida 29,5 palagida esa 8,5 oziq birligi mavjud. Bir gektardan olingan 150 ts tuganak va 80 ts palak hosili 5500 oziq birligiga tengdir. CHorva mollariga kartoshka tuganaklari xomligicha, siloslangan yoki bug‘langan, palagi esa siloslangan holda beriladi. Bundan tashqari qayta ishlashdan chiqqan qo‘shimcha mahsulotlari (barda, turpi) ham mollarni oziqlantirishda foydalaniladi. Chunki, 100 kg ho‘l bardada 4, quritilganida 52, ho‘l turpida 13,2 quritilganida esa 95,5 oziq birligi mavjud. Kartoshka tuganagi - qayta ishlaydigan spirt, kraxmal, dekstrin, glyukoza, kauchuk va boshqa sanoat tarmoqlari uchun xom ashyo hisoblanadi. Tarkibida 17,6% kraxmali bo‘lgan bir tonna kartoshka tuganagidan 112 litr spirt yoki 170 kg kraxmal va boshqa ko‘plab mahsulotlar olish mumkin. Kartoshkadan olinadigan spirt tibbiyotda, kraxmal esa qog‘oz, to‘qimachilik va oziq-ovqat sanoatlarida almashinmaydigan, tengi yo‘q mahsulotdir. Kartoshka ekinining agrotexnik va agroiqtisodiy ahamiyati ham katta. Chunki, chopiq talab ekin bo‘lgani uchun u yetishtirilgan dala tuprog‘i yumshoq va begona o‘tlardan tozalanib, ko‘plab boshoqli va dukkakli don ekinlari uchun yaxshi o‘tmishdosh hisoblanadi. Ko‘pchilik mamlakatlarda shudgorni band qiluvchi ekin sifatida o‘stiriladi. O‘zbekistonda kartoshka asosan oziq-ovqat maqsadida ishlatiladi. Faqat, notovar mayda, sifatsiz tuganaklar hosili mollarga beriladi. Kelib chiqishi va tarqalishi. Kartoshkaning vatani Janubiy Amerika (Peru, CHili, CHiloe oroli va boshqalar) hisoblanadi. Chunki, And tog‘lari va Tinch okeani sohillarida bu ekinning hozir ham ko‘plab yovvoyi, yarim yovvoyi turlari o‘sadi. Akademik S.M.Bukasov, S.V.Yuzepchuklarning 1925—1932 yillardagi Markaziy va Janubiy Amerikaga safarlari tufayli kartoshkaning boy genofondi to‘plandi
Professor L.E.Gorbatenkoning tahkidlashicha, hozirgi vaqtda kartoshkaning 211 ta turi mahlum. Amerikadan (CHilidan) kartoshka 16 asr o‘rtalarida Ispaniyaga keltirilib, undan Yevropaning boshqa mamlakatlari Italiya, Frantsiya, Gollandiya kabilarga tarqalgan. Rossiyaga kartoshkaning keltirilishi Pyotr I nomi bilan bog‘liq bo‘lib, 17 asr oxirlarida Gollandiyadan Kamchatka, Alyaskaga olib kelingan. Biroq u 19 asr o‘rtalarida bizda keng tarqaldi. O‘zbekistonda kartoshka 150 yildan beri ekilmoqda. Kartoshkachilik dunyo dehqonchiligida rivojlanayotgan tarmoq bo‘lib, ekin maydoni 1991 yilda 17,7 mln gektar bo‘lgan bo‘lsa, 2006 yilda 3,1 mln gektarga kengaydi. Yalpi hosil esa 265,9 mln tonnaga ko‘tarilib, har gektardan hosildorlik 16 tonnani tashkil etmoqda. Kartoshkachilik rivojlangan mamlakatlar Rossiya (4,4 mln. ga), Xitoy (4 mln. ga), Polg‘sha (2,2 mln. ga), Germaniya (0,7 mln. ga), AQSH (0,5 mln. ga) kabilar hisoblanadi. Dunyoning yettita mamlakati Gollandiya, Belg‘giya, Buyuk Britaniya, Daniya, AQSH, Germaniya, SHveytsariyada har gektardan olinadigan kartoshka hosildorligi Z50—400 tsentner va undan ziyodni tashkil etadi. Eng kam hosildorlik (50—60 ts. ga) Peruda olinadi. O‘zbekistonda mutaqillikkacha kartoshka maydoni 40 ming gektarni tashkil etgan bo‘lsa, 2006 yilga kelib 52,4 ming gektarni, hajmi esa 351,2 dan 1015,1 ming tonnagacha oshib, hosildorlik 2 marta ko‘tarilib, gektaridan 19 tonnani tashkil qildi. Aholi jon boshiga har yili 45-50 kilogramm kartoshka ishlab chiqarilmoqda. Samarqand viloyati Respublikamizning kartoshkachilik rivojlangan viloyatlaridan hisoblanadi va unga yetishtiriladigan kartoshkaning 25 % ulushi to‘g‘ri keladi. Biologik xususiyatlari. Kartoshka yumshoq iqlim o‘simligi. Lekin o‘zining plastikligi (moslanuvchanligi) tufayli turli tuproq-iqlim sharoitlarida o‘stirilib, muttasil mo‘l va sifatli hosil olinmoqda. Kartoshka o‘simligi o‘sish va rivojlanishida unib chiqish, shonalash, gullash, palak sarg‘ayish va pishish fazalarini o‘taydi. O‘simlikning butun shaxsiy rivojlanish jarayonini shartli ravishda 3 davrga bo‘lish mumkin: 1. Unib chiqishdan gullashgacha bo‘lgan davr. Bunda asosan palak jadal o‘sadi, Shakllanadi, tuganak hosil bo‘lish esa juda kam bo‘lib boshlanadi. 2. Gullashdan palak sarg‘ayishgacha bo‘lgan davr. Bu tuganaklarning eng jadal o‘sish va Shakllanishi bilan xarakterlanadi. 3. Palak sarg‘ayishdan uning tabiiy qurishi tuganak pishishigacha bo‘lgan davr. Bu davrda tuganak o‘sishi davom etadi, lekin ikkinchi davrga nisbatan sust boradi. Davrlarning davomiyligi navlarning o‘suv davriga bog‘liq bo‘lib, ertapishar navlarda unib chiqishdan gullashgacha 25—35 kun, o‘rtapishar va kechpishar navlarda esa 40—45 kun o‘tadi. Ikkinchi gullashdan - palak sarg‘ayishgacha bo‘lgan davr tezpishar-o‘rtatezpishar navlarda 25—35 kun, o‘rtapishar va o‘rtakechpishar navlarda esa 43—50 kun davom etadi. Uchinchi davr (palak sarg‘ayishdan - tuganak pishishgacha, tezpishar navlarda 20—25 kun, kechpishar navlarda esa 30—35 kunda o‘tadi.
Eng muhimi ikkinchi davr hisoblanib, 65—75% tuganak hosili Shakllanadi. Shuning uchun bu davrda barcha tadbirlar o‘simlik o‘sish va rivojlanishi, tuganak Shakllanishi uchun qulay sharoit yaratishga qaratilmog‘i shart. SHundagina har sutkada gektarda 2,5—3 tonna hosil to‘planishi mumkin. Keyingi davrlarda bu ko‘rsatkich gektariga 0,3—1,0 tonnani tashkil etib, keskin kamayadi. Palaklar sarg‘aygach, barglardan tuganaklarga oqib kelayotgan oziq moddalar tugaydi va o‘simlik o‘sishdan to‘xtab quriydi, tuganaklar esa pishib yetiladi va tinim davriga o‘tadi. Tinim davri saqlash sharoiti va kartoshka naviga qarab 2,5— 3, hatto 5 oygacha davom etadi. SHundan so‘ng tuganaklar nishlay boshlaydi. Kartoshka ekinining vatani bo‘lgan CHilining dengiz bo‘yi rayonlari iqlimi yumshoq, salqin, sernam, tuproqlari kaliyga boy. Tuganaklarning Shakllanishi seryog‘in (300 mm dan ziyod), havoning nisbiy namligi yuqori (75% dan ortiq), sutkalik o‘rtacha harorat yuqori bo‘lmagan (10—15°) davrda hamda uzun kun (12—15 soat) sharoitida o‘tadi. Shuning uchun filogenez jarayonida kartoshka o‘simligi past haroratga, sernamlikka va kunning uzun bo‘lishiga moslashgan. Odam va Yevropadagi tuproq-iqlim sharoitlari ta‘sirida kartoshka o‘zining dastlabki biologik xususiyatlarini keskin darajada o‘zgartirdi. Turli sharoitlarda kartoshkani plastik ekin sifatida o‘stirib yuqori, sifatli hosil etishtirishda, uning kelib chiqishdagi biologik xususiyatlari hayotiy omillarga bo‘lgan munosabatida hamon namoyon bo‘lmoqda. Haroratga munosabati. Kartoshka nisbatan past harorat o‘simligidir. Tuganaklarning nishlashi va ko‘karishi harorat 5—6° dan yuqori bo‘lganda boshlanadi. Ko‘karib chiqayotgan va chiqqan o‘simliklarning tez ildiz hosil qilishi uchun harorat 7° dan pasaymasligi lozim. Shuning uchun kartoshka tuganaklari tuproq 10 sm qatlami 7—8° isiganda ekiladi. Harorat 18—20° bo‘lganda o‘simliklar tez ko‘karib chiqadi. Nishlatilmagan urug‘lik tuganaklar ekilganda unib chiqish ekilganning 20— 25-kuni, urug‘lik tuganaklar nishlatilib ekilganda esa 6—11 kun oldin ko‘karib chiqadi. Ekilgandan unib chiqishgacha haroratning 10—12° gacha pasayishi ko‘karishni 5—6 kunga uzaytiradi. Kartoshka urug‘lik tuganaklari unib chiqish uchun 240—3000 foydali harorat yig‘indisini talab etadi. Harorat 3° dan past va 35° dan yuqori bo‘lganda tuganakdagi kurtaklarning o‘sish va rivojlanishi to‘xtaydi. Bu holatlarda tuganak bir necha kun qolsa, uning o‘zi va kurtaklari nobud bo‘ladi. Kartoshka palagining o‘sish va rivojlanishi uchun qulay havo harorati 18— 23° hisoblanadi. Harorat bundan oshsa, fotosintez sekinlashadi, 40° ga yetganda palak o‘sishi to‘xtab, fotosintez natijasida hosil bo‘layotgan oziq moddalar nafas olish uchun yetmaydi. Palak past haroratga ta‘sirchan. Agar harorat minus 1—2° ga pasayib, 5—6 soat davom etsa, u nobud bo‘ladi. Ana Shunday qisqa muddatli sovuqdan zararlangan yosh o‘simliklarning regeneratsiya (qayta tiklanish) qobiliyati yuqori bo‘ladi. Bunday o‘simlikli maydonlar darhol qator orasi ishlanib, azotli o‘g‘itlar bilan oziqlantirilib sug‘orilsa yetarli. Kartoshkaning yaxshi gullashi va meva tugishi uchun qulay harorat 18—21°. Yuqori haroratda gul va g‘unchalar to‘kilib
ketadi, 27—29° da esa gullash to‘xtaydi. Tuganakning Shakllanishi uchun tuproq harorati 18—20° bo‘lgani qulay hisoblanadi. Harorat 6° dan past va 23° dan yuqori bo‘lsa, tuganak hosil bo‘lishi sekinlashadi, harorat 2° dan pasaysa, 26—29° dan oshganda esa mutlaqo to‘xtaydi. Past (—1, 2°) va yuqori haroratdan tuganaklar nobud bo‘ladi. Yuqori harorat ta‘sirida fotosintezning uzoq vaqt to‘xtab qolishi tufayli kartoshka tuganaklari keyingi o‘sish qobiliyatini yo‘qotadi. Fotosintez jarayoni tiklangandan keyin esa ona o‘simlik stolonlarida yangi Shakllanmagan tuganaklar hosil bo‘lib, ekologik aynish kuzatiladi. Buning oqibatida kartoshkaning irsiyati va sifati yomonlashadi, hosildorligi kamayib, tovarlik sifati pasayadi. Shunga ko‘ra O‘zbekistonda Shakli o‘zgargan tuganaklar ko‘p uchraydi. Kartoshka o‘simligi o‘suv davrida talab etadigan o‘rtacha foydali harorat yig‘indisi (10° dan yuqori) tezpishar navlar uchun 1000—1200°, o‘rtapishar navlar uchun 1200—1400°, kechpishar navlar uchun esa 1400-1600° ga teng. Yorug’likka munosabati. Kartoshka yorug‘sevar o‘simlik. Yorug‘lik yetishmasa, palaklarning o‘sishi, gullashi, tuganak paydo bo‘lishi susayib, hosildorlik jiddiy kamayadi. Biroq yoz oylari respublikamizda quyoshning erga kuchli darajada nur sochishi (insolyatsiyasi) o‘simlikning o‘sish va hosil to‘plashiga salbiy ta‘sir etadi. Kartoshka bir gektar maydonida 40—50 ming kvadrat metr barg sathi Shakllantiradigan ekish qalinligi eng qulay hisoblanadi (T. E. Ostonaqulov, 1991). Chunki, shu barg sathi Shakllangandagina o‘simlik yorug‘lik bilan yetarlicha tahminlanib, quyosh radiatsiyasidan to‘liq foydalanadi va undagi barcha hayotiy jarayonlar faol o‘tadi. Kunning uzunligi ham kartoshkaning o‘sish va rivojlanishiga katta ta‘sir etadi. Uzun kun o‘simlik palagining, qisqa kun esa tuganak Shakllanishi va o‘sishining jadal o‘tishiga olib keladi. Lekin bu holat shartli bo‘lib, ko‘pchilik hozirgi ekiladigan navlar uchun uzun kun o‘simlikning rivojlanishi va tuganak hosil qilishi uchun ham yaxshidir. Namga munosabati. Kartoshka tuproq va havo namligiga talabchan. O‘simlikning o‘sish va rivojlanish fazalarida namga bo‘lgan talabchanligi turlicha. Bu albatta uning biokimyoviy tarkibi (70— 85% gacha suv), morfologik tuzilishi, ko‘p miqdorda biomassa hosil qilishi, barg sathini Shakllantirishi va ildiz sistemasining nisbatan yuza joylashishi bilan bog‘liq. Kartoshkaning transpiratsiya koeffitsienti 630-700 ga teng. Havoning quruqligi kartoshkaning o‘sish va rivojlanishiga yomon ta‘sir qiladi, ayniqsa gul va mevalarini to‘kib yuboradi. Lekin, tuproqda nam yetarli bo‘lsa, havoning quruqligi palakning o‘sishi va tuganak hosil bo‘lishiga sezilarli ta‘sir etmaydi. O‘simlik rivojlanishining dastlabki davrlarida tuproq namligiga unchalik talab sezmaydi. Hatto unib chiqish uchun urug‘lik ona tuganak nami yetarli. Biroq shonalash tugashi va gullay boshlash fazasida uning namlikka bo‘lgan talabi keskin oshadi va bu kritik davr deyiladi. Bu davrda tuproqda nam yetarli bo‘lmasa oziq moddalarning tuganakka kelishi to‘xtaydi. Natijada tuganaklarning Shakllanishi kechikadi yoki butunlay o‘sishdan qoladi. Boshqacha aytganda
hosildorlik faqatgina shonalash davridagi qisqa muddatli qurg‘oqchilik tufayli 17—20% ga kamayadi. Yomg‘ir yoqqandan yoki ekin sug‘orilgandan keyin tuganaklar qayta o‘sa boshlaydi, ya‘ni bolalaydi, bunda bolacha va stolonlarda Shakllanmagan tuganaklar hosil bo‘ladi. Ayrim quyoshli issiq kunlarda kartoshka bir tup o‘simligi 4 litr suv bug‘latadi yoki bir kilogramm tuganak hosil qilish uchun 65—140 litr suv talab qiladi. Bir gektardan 200—300 tsentner hosil olish uchun 5000—6000 metr kub suv sarflanadi. Kartoshka palagining yetarli darajada o‘sishi va yuqori tuganak hosili to‘plash uchun eng qulay sharoit tuproqning namligi dala nam sig‘imiga nisbatan unib chiqishdan shonalashgacha 70—75, shonalashdan palak sarg‘ayishgacha 80—85, palak sarg‘ayishdan yig‘ishgacha 75-80% bo‘lganda qayd etiladi (T. E. Ostonaqulov, 1980, 1991). Tuproqda namlikning bundan past yoki yuqori darajada bo‘lishi hosildorlikning Shakllanishiga salbiy ta‘sir etib, tuganak tarkibidagi quruq modda, kraxmalni kamaytiradi, saqlanuvchanligini pasaytiradi. Tuproq namligini qulay darajada tahminlab turish, o‘simlikning havo, oziq elementlarni yaxshi o‘zlashtirishiga ijobiy ta‘sir ko‘rsatadi. Kartoshka qurg‘oqchilikka ham nisbatan chidamli o‘simlik. Qurg‘oqchilik boshlanishi bilan transpiratsiya va fotosintez jarayoni susayadi, o‘simlik o‘sish va tuganak tugishdan to‘xtaydi, lekin nobud bo‘lmaydi. Qurg‘oqchilik o‘tgach, kartoshkaning tuganak tugishi va uning o‘sishi tiklanadi, lekin hosildorlik sezilarli ravishda kamayadi. Kartoshka yumshoq tuproq ekini. Chunki, uning tuganagi er ostida Shakllanadi. Shuning uchun u tuproqning havo rejimiga yuqori talabchan. Tuproq havosining tarkibidagi kislorod kartoshka ildiz sistemasining yetarlicha nafas olishi uchun 5% dan, tuganak hosil bo‘lishi va o‘sishi uchun esa 20% dan kam bo‘lmasligi lozim. Kislorod miqdori 2% dan pasaysa yoki karbonat angidrid gazi 1% dan oshsa o‘simlikning o‘sishi va rivojlanishiga hamda tuganak tugishiga salbiy ta‘sir etadi. Shuning uchun kartoshka yumshoq, suv va havoni yaxshi o‘tkazadigan erlarda yaxshi o‘sadi. Og‘ir soz tuproqli erlarda mexanik tarkibi yengil qumoq va qumloq tuproqli erlardagiga nisbatan yomon o‘sadi. Bunday erlardan mo‘l hosil olish uchun yuqori normada organik va mineral o‘g‘itlar solish yoki sideratlar ekish, so‘ngra ekish oldi yerni nihoyatda yaxshilab ishlash va o‘suv davrida ekin qator oralarini tez-tez sifatli yumshatib turish kerak. Tadqiqotlarimizning ko‘rsatishicha, tuproqning hajm massasi 0--30 sm qatlamda 1,25—1,35 g. sm 3 bo‘lsa, kartoshka o‘simligi o‘sishi, rivojlanishi va yetarli tovar hosil to‘plashi uchun qulay sharoit yaratiladi (T. E. Ostonaqulov, 1991). Kartoshka sho‘r erlarda yaxshi o‘smaydi, ayniqsa xlorli sho‘rlanish o‘simlikka yomon ta‘sir ko‘rsatadi. Akademik V. I. Zuev tahkidlashicha, tuproq tarkibidagi xlor 0,015—0,020% dan oshsa, hosildorlik sezilarli kamayib, 0,05— 0,07% bo‘lsa o‘simlikda tuganaklar deyarli hosil bo‘lmaydi. Shuning uchun bunday sho‘rlangan erlarda kartoshka o‘stirishdan oldin tegishli meliorativ
tadbirlar o‘tkazilishi shart. Kartoshka ekini tuproq eritmasining kuchsiz kislotali (rN=5-6) bo‘lishini hohlaydi. Lekin, neytral va kuchsiz ishqoriy tuproqlarda yaxshi o‘sib, yuqori hosil beradi.
Oziq elementlarga munosabati. Kartoshka tuproqdagi oziq elementlarga talabchan o‘simlik. Bu uning biologik xususiyatlari, ko‘p miqdorda biomassa to‘plashi va nisbatan ildiz sistemasining kuchsiz rivojlanganligi bilan bog‘liq. O‘rtacha har 100 tsentner (10 tonna) kartoshka hosili o‘zi bilan 50 kg azot, 20 kg fosfor, 90 kg kaliy olib chiqadi. Oziq elementlarni erdan olib chiqish bo‘yicha kartoshka, lavlagi va ba‘zi texnika hamda sabzavot ekinlarini hisobga olmaganda, ko‘pchilik ekinlardan ustun turadi. Kartoshkaning oziq elementlarga talabi o‘suv davrida tuproq-iqlim sharoitlariga, agrotexnik darajasiga, tuproq unumdorligiga, navga va hosildan foydalanish yo‘nalishiga qarab turlicha o‘zgaradi. Boshqa ekinlardan farqli o‘laroq, kartoshka rivojlanishining boshlang‘ich davrlarida oziq moddalarga talabini urug‘lik ona tuganakdan olib qondiradi. O‘simlik ko‘karib, ildiz sistemasini yetarli rivojlantirgach ham urug‘lik ona tuganak oziq moddalaridan foydalanadi. Lekin, kartoshka palagini Shakllantirish davrida azotli oziqlantirishga katta ehtiyoj sezadi. Fosfor va kaliy elementlarini o‘zlashtirish bu davrda astasekin boradi. Gullash boshlangach, o‘simlikda tuganak tugish jadal kechadi. Bu davrda o‘simlikning oziq elementlarni o‘zlashtirishi tez va yuqori bo‘ladi. Endi yuqoridagi makroelementlar bilan bir qatorda mikroelementlar (bor, marganets, mis, kobalg‘t, molibden, rux kabilar) bilan ham tahminlash, o‘simlikning o‘sishi, rivojlanishi, kasallik va boshqa noqulay sharoitlarga chidamligini oshirib, hosil miqdori hamda sifatiga ijobiy ta‘sir ko‘rsatadi. Oziq elementlarning tuproqda yetishmasligi yoki ortiqcha miqdorda bo‘lishi o‘simlikning vegetativ va reproduktiv organlarining nisbatiga, mahsuldorligi, kasallik, noqulay sharoitlarga, aynishga chidamligi, hosildorlik, tuganak biokimyoviy tarkibi, saqlanuvchanligi va urug‘lik sifatiga nihoyatda katta ta‘sir etadi. Navlari. Kartoshka hosildorligini oshirish va ishlab chiqarishni ko‘paytirishning asosiy vositalaridan biri ekin navini to‘g‘ri tanlash va sifatli urug‘lik materialini ekish hisoblanadi. Nav va urug‘lik tuganaklarni to‘g‘ri tanlab ekish orqali hosildorlikni 2,0—2,5 baravar oshirish mumkin. Hozirgi vaqtda kartoshkaning 2000 dan ziyod navlari bo‘lib, shundan 150 ga yaqini keng tarqalgan. Kartoshka navlari bir-biridan morfologik belgilari, xo‘jalikbiologik va qimmatbaho xususiyatlari bilan farqlanadi. Kartoshkaning asosiy nav belgilari guli, bargi, poyasi, tupi, tuganagi va o‘simtalaridadir. O‘simlik bu qismlarining ko‘pchilik belgilari o‘stirish sharoitiga qarab mahlum darajada o‘zgaradi. Lekin har xil navlar bir xil sharoitda bo‘lsa, bu ko‘rsatgichlar bo‘yicha nav-lar keskin farqlanadi. Davlat reestriga kiritish uchun sinashga topshirilayotgan kartoshka yangi navlarida tupining 3 ta, bargining 16 ta, gulining 10 ta, tuganagining 9 ta va 18 ta xo‘jalik-biologik belgilari bo‘yicha to‘liq tahrifi aks ettirilmog‘i lozim.
Xo‘jalik ahamiyatiga (ishlatilishiga) ko‘ra kartoshka navlari to‘rtta: oziqovqat (xo‘raki), xashaki, texnik va universal guruhlarga bo‘linadi. Hozirgi vaqtda Xalqaro klassifikatsiyaga ko‘ra, barcha ekinlar, jumladan kartoshka navlari ham jami belgi-xususiyatlari bo‘yicha 9 balli shkala asosida baholanadi. Kartoshka o‘stirish uchun navlarini tanlashda quyidagi eng muhim belgilari hisobga olinadi: Tezpisharligi. Kartoshka navlari pishib yetilish muddatiga qarab tezpishar, o‘rtatezpishar, o‘rtapishar, o‘rtakechpishar va kechpishar navlarga bo‘linadi. Xalqaro Klassifikatsiyaga ko‘ra, unib chiqishdan tovar hosil Shakllanib, yig‘ishtirilishgacha (o‘suv davri) 71—80 kun bo‘lsa, tezpishar deyilib, 3 ball bilan baholanadi. O‘suv davri 81—90 kun bo‘lsa, o‘rtatezpishar bo‘lib, 4 ball, 91—110 kun bo‘lsa, o‘rtapishar deyilib 5 ball; 111—120 kun bo‘lsa, o‘rtakechpishar bo‘lib 6 ball; o‘suv davri 121—130 kun bo‘lsa, kechpishar deyilib 7 ball; o‘suv davri 140 kun va ziyod bo‘lsa, juda kechpishar nav deyilib, 9 ball beriladi. SHuni aytish kerakki, navlarning o‘suv davri davomiyligi doimiy emas, Chunki bu ekinni parvarishlash sharoitlariga, urug‘likni ekishga tayyorlash usullariga, xususan haroratga ko‘p jihatdan bog‘liq. Tadqiqotlarimizning ko‘rsatishicha, O‘zbekistonning barcha viloyatlarida kartoshkaning kechpishar o‘suv davri 120 kundan ziyod navlarini ekish kutilgan natijani bermaydi. Bunday navlar sug‘oriladigan yerni 4 oydan ziyod band qilib, tuproqning zichlashishiga, hosilning boshqa guruhdagi navlarga nisbatan past va sifatsiz bo‘lishiga olib keladi. Chunki, ularda tuganak tugish qator oralariga ishlov berish tugagandan so‘ng 4—6 marta suv berilgach, boshlanadi. Bu davrda esa er ancha zichlashgan bo‘ladi. Shuning uchun ertagi muddatda (bahorda) faqat tezpishar va o‘rtatezpishar navlarni, kechki (yozgi) muddatda esa tezpishar va o‘rtapishar navlarni ekish yuqoridagi qayd etilgan nuqson va kamchiliklarni bartaraf etish imkonini beradi. Kartoshka tezpishar navlarini bunday keng joriy etishning o‘ziga xos afzalliklari mavjud. Bular, birinchidan - qisqa muddatda kam mehnat va mablag‘lar sarflab, yuqori va sifatli hosil olish hamda takroriy ekinlar (sabzavot, poliz, yem-xashak) o‘stirish; Ikkinchidan—sug‘oriladigan erdan, suvdan, texnika va o‘g‘itdan samarali foydalanish; uchinchidan—kartoshkaning faqatgina tezpishar navlarini ertagi va kechki muddatlarda ekib, ikki hosil olish; to‘rtinchidan—urug‘chilik muammosini hal etish; beshinchidan—kartoshkachilikni rentabelli tarmoqqa aylantirish, xo‘jalik iqtisodini ko‘tarishga sharoit yaratadi. Hosildorlik. Bu ko‘rsatgich ekin naviga, tuproq-iqlim sharoitiga, o‘stirish joyi va texnologiyasiga bog‘liq. Kartoshka mahsuldorligini har bir tupdagi tuganak soni va massasi belgilaydi. Kartoshka hosildorligi boshqa nav, o‘stirish texnologiyasiga nisbatan 30% gacha yuqori bo‘lsa 1 ball; 31—50% gacha qo‘shimcha hosilni tahminlasa 2 ball; 51—70% gacha 3 ball; 71—90% gacha 4 ball; 91—110% gacha 5 ball: 111--130% gacha 6 ball; 131—150% gacha 7 ball 151—170% gacha 8 ball; 170% dan ziyod qo‘shimcha hosildorlikni tahminlasa 9 ball beriladi. 184 Ikki hosilli ekin sifatida o’stirishga yaroqliligi. Bu ertagi kartoshkadan yangi kovlab olingan tuganaklarni yozda qayta ekkanda tez ko‘karib, hosil berish xususiyatidir. Bunday ertagi kartoshka hosilidan kechki (yozgi) muddatda urug‘lik sifatida foydalanish bahor-yoz oylarida uni saqlashga hech qanday hojat qoldirmaydi. Lekin, kartoshkani ikki hosilli ekin sifatida o‘stirish navni to‘g‘ri tanlash va samarali o‘stiruvchi hamda nishla-tuvchi stimulyatorlardan foydalanib, tuganak tinim davrini qisqartirish, tez uyg‘otishni talab qiladi. Kartoshka navlarining ikki hosilli ekinga yaroqligi quyidagi ko‘rsatgichlar asosida belgilanadi (T. E. Ostonaqulov. 1989): 1. Ekilganning 30 nchi kuni tuganaklarning dala unuvchanligi 2. Har bir tupdagi poya soni. 3. Hosildorlik va tovar tuganaklar chiqimi. Tuganakning saqlanuvchanligi. Bu qish-bahor yoz oylarida kartoshkaning uzoq saqlanishi qobiliyat bo‘lib, xo‘jalikdagi har qanday navning muhim belgisi. Tuganakning saqlanuvchanligi ekin navidan tashqari o‘stirish texnologiyasiga, ekish muddatiga va yetishtirilgan joyi, hosil yig‘ishtirish muddati va usullari kabilarga bog‘liq. Kartoshka tuganaklarining saqlanuvchanligi quyidagi
9-jadvalga binoan o‘tkaziladi. 9-jadval. Kartoshka tuganagining saqlanuvchanligini baholash shkalasi va darajasi
Jadval mahlumotlaridan ko‘rinib turibdiki, agar 1,0—2,0 ball bo‘lsa, tuganak juda yomon saqlanuvchan; 2,1—4,0 ball yomon; 4,1— 6,0 ball—o‘rtacha; 6,1— 8,0 ball—yaxshi; 8,1—9,0 ball bo‘lsa, ahlo saqlanuvchan tuganak hisoblanadi. O‘zbekistonda rayonlashtirilgan va keng tarqalgan kartoshka navlari. Respublikamizda o‘suv davri 70—90 kun bo‘lgan Belorusskiy ranniy, Zarafshon, Nevskiy, Ogonyok, Sante, Marfona, Romano, Kondor, Kosmos, Eskord, Binella, Detskoselg‘skiy, Likariya Karatop, Karetta, Latona, Simfoniya kabi tezpishar va o‘rtatezpishar, o‘suv davri 93-115 kun Sulev, Temp, Pikasso, Kardinal, Diamant, Agriya va boshqa o‘rtapishar hamda o‘rtakechpishar navlar ekiladi.
|
| |