O’zlashma neologizmlarning ekstralingvistik va lisoniy omillar asosida vujudga kelishi

|
O’zlashma neologizmlarning ekstralingvistik va lisoniy omillar asosida vujudga kelishi
|
bet | 16/22 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 4,89 Mb. | | #251560 |
Bog'liq AHMADOVA2.2. O’zlashma neologizmlarning ekstralingvistik va lisoniy omillar asosida vujudga kelishi.
Barcha tillarning lug’at tarkibi taraqqiyotini belgilovchi qonuniyatlar ko’riladi: til va jamiyat, til va ong, til va tafakkur munosabatlarini lug’at tarkibiga ta’siri, buning lug’at tarkibida ma’lum o’zgarishlarga olib kelishi, lug’aviy birliklarning zamoniylik, tarixiylik, ekspressiv-stilistik jihatdan qatlamlanishi, ma’lum tematik va leksik-semantik guruhlarga uyushishi kabi jarayonlar barcha tillarga xosdir.
Jamiyatda ijtimoiy tuzumning o’zgarishi fan va madaniyatning rivojlanishi, ilmiy-texnika taraqqiyotidagi yangiliklar u yoki bu tilning lug’aviy qatlamida ham o’z ifodasini topadi. Lug’aviy qatlam tilning boshqa sathlariga nisbatan tez o’zgarishga moyil bo’lgan struktural elementi sanaladi. Hayotda, ilm-fanda yuz beradigan voqea-hodisalar, yangiliklar to’g’risidagi tushunchalarni ifodalovchi so’z va iboralar tilda to’xtovsiz ravishda shakllanib turadi. Yangi predmet va tushunchalarni til birliklari yordamida ifodalashda jamiyatning talabini qondirish uchun mavjud til materiallari negizida yangidan-yangi so’zlar, iboralar yasaladi. Natijada tilda mavjud so’zlarning ma’nolari kengayadi, o’zgaradi, ijtimoiy-tarixiy sharoitlar talabi bilan bir tildan ikkinchi bir tilga so’zlar o’tadi va yangi lug’aviy qatlam vujudga kela boshlaydi.
Tilda yangi lug’aviy qatlam - neologizmlar tashqi (ekstralingvistik) va ichki (lisoniy) omillar asosida vujudga keladi. Lisoniy omillar (lingvistik faktorlar) - tilning strukturaviy va sistemaviy xususiyatlaridan kelib chiqadigan omillar. Nolisoniy omillar (ekstralingvistik faktorlar) - til taraqqiyotiga (shu jumladan, leksik tizim rivojiga) tashqaridan ta’sir o’tkazuvchi omillar: ijtimoiy-siyosiy tizim, psixologiya, urf-odatlar, ilmiy-texnikaviy taraqqiyot, adabiyot-san’at va boshqalar.
Masalan, matbuot sahifalarida boshqa tillardan o’zlashgan yangi so’zlar - neologizmlar juda keng qo’llanadi. Bu esa neologizm hosil qilishning ekstralingvistik omili sanaladi. Mustaqillik davrida rasmiy ish qog’ozlarining davlat tilida yuritilishi juda ko’plab yangi o’zbekcha neologizmlarning hosil bo’lishiga olib keldi. Shu kungacha qo’llangan spravka, xarakteristika, akt, instruksiya, raport, protokol, kontrakt kabi so’zlarning yangi o’zbekcha muqobillari hosil qilindi: spravka – ma’lumotnoma, xarakteristika - tavsiyanoma, tavsifnoma; akt - dalolatnoma, instruksiya - yo’riqnoma, raport - bildirish, bildirishnoma; protokol - bayonnoma, majlis bayonnomasi; rezolyutsiya - munosabat belgisi, kontrakt - shartnoma va hokazo.
Hozirgi vaqtda mamlakatimizda bozor munosabatlarining vujudga kelishi, bank ishlarining taraqqiyoti bilan bog’liq holda german va roman tillaridan rus tili orqali o’zlashgan yangi so’zlar - neologizmlar bilan bir qatorda tilimizning ichki imkoniyatlari asosida hosil qilingan bir qancha neologizmlar ham keng qo’llana boshladi. Masalan: biznesmen - ishbilarmon, fermer - mulkdor, auditor - savdogar, auksion - ochiq savdo, aksiya - qimmatbaho qog’oz va boshqalar. Bunday neologizmlarning asosiy qismi ingliz tilidan o’zlashgandir.
Ma’lumki, o’zbek, qozoq, qirg’iz, turkman, uyg’ur qoraqalpoq singari tillar o’zaro qarindosh tillar bo’lib, ular birligi turkiy tillar guruhini tashkil etadi. Tilimizda faol qo’llanadigan oyoq, qo’l, ikki, uch, ol, kel, yaxshi, men, sen singari so’zlar ko’pchilik turkiy tillar uchun ham faol so’zlar hisoblanadi. Barcha turkiy tillar uchun umumiy iste’molda bo’lgan bunday so’zlar umumturkiy so’zlar deyiladi. O’zbek tili leksikasining katta qismini umumturkiy qatlamga mansub so’zlar tashkil etadi2.
Tilimizda umumtukiy so’zlarning quyidagi leksik-tematik guruhlari faol ishlatiladi:
1) inson tushunchasi bilan bog’liq so’zlar: kishi, el, yurt;
2) qarindoshlik tushunchalari bilan bog’liq so’zlar: ota, ona, opa, enaga, aka, uka, singil, qayin, qayinog’a, yanga va boshqalar;
3) odam va hayvon tana a’zolari nomlari: barmoq, bag’ir, bel, bo’g’iz, biqin, milk, miya, og’iz va boshqalar. Muayyan tushuncha doirasida birlashuvchi bunday so’zlar guruhi uyadosh so’zlar deyiladi.
Shuningdek, tilimiz lug’at boyligining ma’lum bir qismi o’zbek tilining milliy tarixiy taraqqiyoti jarayonida tilning ichki imkoniyatlari, o’ziga xos qonun - qoidalar asosida hosil qilingan so’zlardan iborat. Ular quyidagi uch holatda kuzatiladi:
1. O’zbekcha o’zak va qo’shimcha asosida hosil qilingan so’zlar:
qatnashchi, terimchi, og’machi, birlashma, qotma, o’tkazgich, turg’un, qo’llanma, yoqilg’i.
2. O’zlashma o’zak (so’z) va o’zbekcha yasovchi qo’shimchalar yordamida hosil qilingan so’zlar: a) tojikcha so’zlardan: jangchi, mardlik, charxlamoq, xastalanmoq, do’stlik; b) arabcha so’zlardan: rahbarlik, qimmatli, ovqatlanmoq, nomusli; v) ruscha va boshqa xorijiy tillardan o’zlashgan so’zlar asosida: sportchi, shofyorlik, betonchi.
3. O’zbekcha o’zak va o’zlashma qo’shimchalardan hosil bo’lgan so’zlar: tug’ruqxona, so’rovnoma.
4. Boshqa tillardan kirib kelgan o’zak va yasovchi qo’shimchalardan: tilshunos, madadkor, mehnatkash, vagonsiz, ilmiy, gazetxon.
Qayd etib o’tilgan umumturkiy so’zlar va o’zbek tilining o’z ichki imkoniyatlari asosida shakllangan so’zlar tilning o’z qatlamini tashkil etadi. Shuningdek, tilimiz o’zbek lahja va shevalaridan, qardosh turkiy milliy tillardan kirib kelgan so’zlar hisobiga ham boyib boradiki, bu ham uning o’z qatlami imkoniyatlarini oshiradi.
|
| |