nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Sensor qurilmalarining o’zaro tasnifi

|
Sensor qurilmalarining o’zaro tasnifi
|
bet | 2/3 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 6,65 Kb. | | #141242 |
Bog'liq Mexatronika va robotlarn-kompy.infoSensor qurilmalarining o’zaro tasnifi Encoder Potansiyometrlardan farqli o'laroq, enkoder chiqishi analog emas, raqamli bo'ladi. Koderlarning ikki turi mavjud: ortib boruvchi va mutlaq. Ob'ektgacha bo'lgan masofani baholash uchun ultratovush (ultratovush diapazoni o'lchagich), shuningdek, optik infraqizil (IQ diapazoni o'lchagich) va lazer (lazer masofa o'lchagich) masofa o'lchagichlari qo'llaniladi. Klassik mexanik giroskop - bu o'zining simmetriya o'qi atrofida yuqori tezlikda aylanadigan massiv jismdan (rotor) iborat qurilma. Giroskop ikkita ajoyib xususiyatga ega, ular momentning saqlanish qonuniga asoslanadi. Bu xususiyatlar giroskopni navigatsiya maqsadlari uchun ajralmas vositaga aylantiradi. Sensor qurilmalarning o’zaro tasnifi Harorat sensori Bunday sensorni deyarli har bir zamonaviy elektron qurilmada topish mumkin. Masalan, shaxsiy kompyuterni olaylik. Unda protsessor haroratini o'lchaydigan sensorlar mavjud. Ushbu o'lchovlarga qarab, sovutish foniy pichoqlar tezligini o'zgartiradi. Akselerometr Qoidaga ko'ra, zamonaviy akselerometrlar bir vaqtning o'zida uch o'lchovli fazoning uchta o'qiga tezlanish proektsiyasini o'lchash imkonini beradi. Ushbu qiymatlarni bilib, ma'lum bir o'qning er yuzasiga nisbatan moyillik burchagini hisoblash oson. Biroq, akselerometr yordamida egilishni o'lchash faqat ikkinchisi tinch holatda bo'lganda mumkin. Axir, agar o'lchash paytida giroskopga boshqa kuch ta'sir etsa, qurilma uni albatta tuzatadi va shu bilan burchaklarni hisoblashda xatolikka yo'l qo'yadi. Mexatronika tizimlarida qo’llaniladigan yuritmalar Yuritma, asosan dvigatel, harakatni o`zgartiruvchi va uzatuvchi mexainzmlar hamda uni boshqaruvchi qurilmadan tuzilgan. Yuritmalarni mexatron tizimlarning muskuli deyish mumkin. Ular tarkibiga reduktorlar, tishli, tasmali, reykali va h.k. uzatmalar, tormozlar va muftalar kiradi. MT lar kuchli modullarida barcha mavjud yuritmalar amalda qo‘llaniladi:
|
| |
Turli uzunlikdagi kalitlarning barcha variantlarini hisoblash

63
3.3. Ochiq kalitli kriptotizimlar
Simmetrik kriptotizimlardagi mavjud muammolardan biri – maxfiy
kalitni xavfsiz uzatish va saqlash. Quyida kalitlarni uzatish va xavfsiz
saqlash bilan bog‘liq muammolar bartaraf etilgan, asimmetrik yoki
ochiq kalitli deb ataluvchi kriptotizimlar xususida so‘z boradi.
Ochiq kalitli kriptotizimlarda ma’lumotlarni shifrlash bir kalit bilan
amalga oshirilsa (ochiq kalit deb ataladi), uni rasshifrovkalash boshqa
bir kalit (shaxsiy kalit deb ataladi) bilan amalga oshiriladi. Shuning
uchun, ochiq kalitli kriptotizimlarda simmetrik kriptotizimlarda mavjud
bo‘lgan kalitlarni taqsimlash muammosi bartaraf etilgan. Biroq, ochiq
kalitli kriptografik tizimlarning ham o‘ziga xos muammolari mavjud.
Ochiq kalitli kriptotizimlarni yaratishda
“qopqonli” bir tomonlama
funksiyalarga
asoslaniladi. Bu o‘rinda “bir tomonlama” iborasining
ma’nosi – funksiya bir tomonlama osonlik bilan hisoblanadi. Biroq,
ushbu funksiyani teskarisini hisoblash juda ham murakkab (ya’ni,
hisoblash mumkin emas). Bu yerda “qopqonli” deyilishiga asosiy sabab,
hujumchi ochiq axborotdan (masalan, ochiq kalit) shaxsiy axborotni
(masalan, shaxsiy kalitni) tiklashda foydalana olmaydi. Mazkur bir
tomonlama funksiyalarga misol sifatida
faktorlash
amalini ko‘rsatish
mumkin. Ya’ni, tub bo‘lgan ikkita
p
va
q
sonlarni generatsiyalash va
𝑁
=
𝑝 ∗ 𝑞
ni hisoblash oson. Biroq,
N
soni yetarlicha katta bo‘lganida
uni ikkita tub sonning ko‘paytmasi shaklida ifodalash murakkab vazifa
va u yuqori hisoblash imkoniyatini talab etadi.
Simmetrik kalitli shifrlarda ochiq matn
𝑃
shifrlansa, shifrmatn
𝐶
hosil bo‘ladi degan shartli belgilash kiritilgan edi. Ochiq kalitli shifrlash
tizimlarida esa xabar
𝑀
shifrlansa, shifrmatn
𝐶
hosil bo‘ladi deb shartli
belgilash kiritiladi.
Ochiq kalitli kriptografik tizimlardan foydalanish uchun, B tomon
ochiq kalit
va unga mos bo‘lgan
shaxsiy kalit
juftiga ega bo‘lishi talab
etiladi. B tomonning ochiq kaliti kimga ma’lum bo‘lsa, u ma’lumotni
shifrlashi mumkin. Shifrlangan xabarni ochish faqat shaxsiy kalit egasi
bo‘lgan B tomonga joiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI:
1.
Mulaydinov, F., & Nishonqulov, S. (2021). The role of information
technologies in the development of the digital economy. The role of
information technologies in the development of the digital economy.
2.
Solidjonov, R. (20ŵ2). Problems and Contradictions of Sociocultural
Transformations of the Tajik Society. Dushanbe: Knowledge.
3.
Solidjonov, D. (2021). The Impact Of The Development Of Internet
Technologies On Education At Pandemic Time In Uzbekistan.[Congreso]
XVII Concurso Internacional de Ciencia e Investigación del ICSU" Nauka i
Enlightenment. Kokand university, Uzbekistan.
4.
Mulaydinov, F. (2021). Digital Economy Is A Guarantee Of Government
And Society Development. Ilkogretim Online, 20(3), 1474-1479.
5.
Mulaydinov, F. M. (2019). Econometric Modelling of the Innovation
Process in Uzbekistan. Форум молодых ученых, (3), 35-43.
6. Butaboyev, M., Urinov, A., Mulaydinov, F., & Tojimatov, I. Digital
economy.
7. Farkhod, M. (2020). Econometric Modelling of the Innovation Process in
Uzbekistan. International Journal of Psychosocial Rehabilitation, 24(02).
8. Mulaydinov, F. M. (2021). CROWDFUND OPPORTUNITIES IN SMALL
BUSINESS AND ENTREPRENEURSHIP. Academic research in
educational sciences, 2, 23-32.
9. Tokhirov, R., & Rahmonov, N. (2021). Technologies of using local networks
efficiently. Asian Journal Of Multidimensional Research, 10(6), 250-254.
10.S. K. Ganiyev, M. M. Karimov, K.A. Tashev. Axborot xavfsizligi. T. , 2017
yil.
37
Internet resurslari:
1.
https://tdpu.uz
2.
https://pedagog.uz
3.
https://ziyonet.uz
4. https://edu.uz
38
Mundarija:
I.Kirish…………………………………………………………………………2
II.Asosiy qism.
2.1.Kompyuter tarmoqlariga xizmat koʻrsatishing tutgan o'rni va uning
mohiyati………………………………………………………………………...4
2.2. Kompyuter tarmoqlariga xizmat koʻrsatishning ahamiyati…………….10
2.3. Kompyuter tarmoqlariga xizmat koʻrsatishning tahlili…………………18
2.4. Kompyuter tarmoqlarining aloqa kanallari va liniyalari………………...25
2.5. Tarmoq bog’lamalarini manzillashtirish, kompyuterlarning o’zaro
ishlashi…………………………………………………………………………28
III.Xulosa………………………………………………………………………33
Document Outline
|
RSA algoritmi - K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad

66
A tomon
𝐶
= 9
shifrmatnni rasshifrovkalash uchun shaxsiy kalit
𝑑
= 7
dan foydalanadi:
𝑀
=
𝐶
𝑑
𝑚𝑜𝑑
𝑁
= 9
7
= 4782969 = 144938
∗
33 + 15 = 15
𝑚𝑜𝑑
33
Agar RSA algoritmida kichik tub sonlardan (
𝑝
𝑣𝑎
𝑞
𝑢𝑐ℎ𝑢𝑛
)
foydalanilgan taqdirda, hujumchi ochiq bo‘lgan
𝑁
ni osonlik bilan ikkita
tub sonning ko‘paytmasi ko‘rinishida yozishi mumkin. Shundan so‘ng,
ochiq kalitning ikkinchi qism
𝑒
dan foydalangan holda, shaxsiy kalit
𝑑
ni hisoblay oladi. Shuning uchun RSA algoritmidan amalda foydalanish
uchun tanlanuvchi tub sonlar uzunligi kamida 2048 bit bo‘lishi talab
etiladi. Bundan tashqari, RSA algoritmini buzish faqat faktorlash
muammosiga bog‘liqligi isbotlanmagan.
Kompyuter tarmoqlariga xizmat koʻrsatishning tahlili

21
Internet- bu minglab lokal va mintaqaviy kompyuter tarmoqlarini
birlashtiruvchi butun dunyo kompyuter tarmog’`idir.Internet – o`z o`zini
shakllantiruvchi va boshqaruvchi murakkab tizim bo`lib, asosan 3 ta texnik,
dasturiy, axborotli tarkibiy qismlardan iborat va ular quyidagilardan iborat:
1.
Texnik tarkibiy qismi - turli rusumdagi kompyuter, aloqa kanallari,
tarmoq texnik vositalari majmuidan tashkil topgan.
2.
Dasturiy ta’minoti
–
tarmoqqa ulangan kompyuter va tarmoq
vositalarini yagona standart asosida muloqot qilish, ma’lumotlarni
ihtiyoriy aloqa kanali yordamida uzatish darajasida qayta ishlash,
axborotlarni qidirib topish va saqlash, hamda tarmoqda axborot
havfsizligini ta’minlash kabi muhim vazifalarni amalga oshiruvchi
dasturlar majmuidir.
3.
Axborotli qismi – Internetda mavjud bo`lgan turli elektron hujjat,
grafik, rasm, audiyozuv, videotasvir va h.k.lardan tashkil topgan.
HTML – (Hyper Text Markup Language - gipermatn belgilash tili)
WWW tizimi uchun hujjat tayyorlashda ishlatiladi.
WWW – (World Wide Web) – ― Jahon o`rgimchak to`ri ‖ aloqa
tarmog’`i (qisqacha Web) tizimida ma’lumotlar gipermatnli hujjatlar shaklida
olinadi.
Gipermatn – Boshqa matnli hujjatlarga yo`l ko`rsatuvchi matndir.
Sayt
Modul arifmetikasi - K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad

64
bo‘lgandagi qoldiq
𝑟
ga teng bo‘lsa, u quyidagicha belgilanadi:
𝑎𝑚𝑜𝑑𝑏 ≡ 𝑟
.
Dasturlash tillarida esa
𝑎
%
𝑏
kabi belgilanadi.
Quyida qoldiq arifmetikasiga oid bir qancha misollar keltirilgan:
−
7
𝑚𝑜𝑑
3
≡
(3
∗
2)
𝑚𝑜𝑑
3 + 1
𝑚𝑜𝑑
3
≡
0 + 1
≡
1
;
−
14
𝑚𝑜𝑑
3
≡
(3
∗
4)
𝑚𝑜𝑑
3 + 2
𝑚𝑜𝑑
3
≡
0 + 2
≡
2
;
−
2
𝑚𝑜𝑑
3
≡
(0
∗
3)
𝑚𝑜𝑑
3 + 2
𝑚𝑜𝑑
3
≡
2
;
−
5
𝑚𝑜𝑑
7
≡
5
;
−
−
2
𝑚𝑜𝑑
5
≡
(
−
2 + 5)
𝑚𝑜𝑑
5
≡
3
𝑚𝑜𝑑
5
≡
3
;
−
−
7
𝑚𝑜𝑑
3
≡
(
−
7 + 3)
𝑚𝑜𝑑
3
≡ −
4
𝑚𝑜𝑑
3
≡
(
−
4 +
3)
𝑚𝑜𝑑
3
≡ −
1
𝑚𝑜𝑑
3
≡
(
−
1 + 3)
𝑚𝑜𝑑
3
≡
2
Bundan tashqari ochiq kalitli kriptografiyada sonning modul
bo‘yicha teskarisini hisoblash muhim hisoblanadi. Masalan, odatiy
matematikada
𝑎
sonining teskarisi
1
𝑎
ga teng bo‘lsa, modul
arifmetikasida esa
𝑎
sonining
𝑛
modul bo‘yicha
teskarisi
𝑎
−1
𝑚𝑜𝑑𝑛
ko‘rinishida belgilanadi. Odatiy matematikada sonni uning teskarisiga
ko‘paytmasi birga teng bo‘lgani kabi, modul
arifmetikasida ham sonning
uning teskarisiga moduldagi ko‘paytmasi birga teng bo‘ladi. Ya’ni,
𝑎
−1
𝑚𝑜𝑑𝑛 ≡ 𝑏
bo‘lsa, u holda
(
𝑎 ∗ 𝑏
)
𝑚𝑜𝑑𝑛 ≡
1
tenglik o‘rinli bo‘ladi.
Izoh.
Kriptografiyada modul sifatida (ya’ni, bo‘luvchi) faqat tub
sonlardan foydalanish talab etiladi. Ya’ni,
amodn
tenglikdagi
n
har
doim tub bo‘lishi lozim.
Aytaylik, 3 sonining 7 moduldagi teskarisini topish talab etilsin.
Ya’ni,
𝑥
ni topish talab etilsin:
3
−1
𝑚𝑜𝑑
7
≡ 𝑥
. Yuqoridagi
tenglik
(3
∗ 𝑥
)
𝑚𝑜𝑑
7
≡
1
dan foydalanib,
𝑥
ning o‘rniga son qo‘yib natijani
hisoblash mumkin. Lekin ushbu jarayon ko‘p vaqt talab etadi (ayniqsa
katta sonlarda).
belgilangan - Andijon davlat pedagogika instituti

|
Andijon davlat pedagogika institutiBog'liq 303-guruh Foziljonov Asadbek. (4)belgilangan
.
”
Shavkat Mirziyoyev.
Kurs ishining dolzarbligi.
Hozirgi zamonda kompyuterlar inson hayotida
katta ahamiyatga ega. Axborotlarni yigʻish, qayta ishlash va tarqatish bilan
bog'liq bo'lgan sohalarda kompyuterlarsiz ishlashni tasavvur qilib bo'lmaydi.
Shaxsiy kompyuterga ega bo'lish, ixtiyoriy axborotni saqlash, ixtiyoriy algoritm
boʻyicha bu axborotni qayta ishlash imkoniyati hamma uchun mavjud. Lekin
kompyuterning xotirasi qanchalik katta bo'lmasin ish faoliyatingizda
ishlatishingiz mumkin bo'lgan barcha axborotni unga sigʻdirib bo'lmaydi. Biror
axborot zarur boʻlib qolgan vaqtda uni boshqa kompyuterdan disketa yordamida
ko'chirib olinadi. Lekin qo'shimcha axborot zarur bo'lib turgan vaqtda disketa
ko'tarib yurish ko'pchilik foydalanuvchilar uchun noqulay, albatta. Bunday
noqulayliklardan qutilish uchun kompyuterlarni birlashtirish prinsipi taklif
qilingan.
Kurs ishining maqsadi
. Kompyuter tarmoqlariga xizmat koʻrsatishning
o‘ziga xos jihatlarini aniqlash va tegishli xulosalar ishlab chiqish.
Kurs ishining vazifalari.
Kurs ishining oldiga qo‘ygan vazifalari
quyidagilardan iborat:
3
● Kompyuter tarmoqlariga xizmat koʻrsatishning mohiyatini yoritib
berish;
● Kompyuter tarmoqlariga xizmat koʻrsatishning hozirgi holati va
uni tahlil qilish;
● Kompyuter tarmoqlariga xizmat koʻrsatishi ko’rib chiqish;
Kurs ishining obyekti va predmeti. Kompyuter tarmoqlariga xizmat
koʻrsatishni tahlil qilish kurs ishining obyekti bo’lib, predmetini ushbu jarayon
haqidagi ma’lumotlar tashkil qiladi.
Kurs ishining metodik asosi :
Kompyuter tarmoqlariga xizmat
koʻrsatishga oid hozirgi zamon nazariy qarashlari, oʻzbek va chet el
olimlarining shu boradagi qarashlari, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi,
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari va boshqalar
ishimizga metodologik asos boʻlib xizmat qiladi.
Kurs ishining tuzilmasi
:
Kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar roʻyxatidan iborat.
|
| |
Ochiq kalitli shifrlash algoritmlari asosida ma’lumot yaxlitligini

72
Elektron raqamli imzo oddiy qo‘lda qo‘yiluvchi imzo kabi, faqat
elektron hujjatlarda qo‘yiladi va imzo qo‘yilgan ma’lumotning
yaxlitligini ta’minlaydi va imzolovchining qo‘yilgan imzodan bosh
tortmasligini (rad etmasligini) kafolatlaydi. Axborot xavfsizligida
rad
etish
muammosi mavjud, unga ko‘ra foydalanuvchi hujjatni
imzolaganini rad etadi (ya’ni, men imzolamadim deb turib oladi).
Mazkur muammoni oldini olishda aynan elektron raqamli imzo
tizimlaridan foydalaniladi.
Shunday qilib, ERI tizimlari nafaqat ma’lumot yaxlitligini
ta’minlaydi, balki imzolovchining majburiyatlardan tonishiga yo‘l
qo‘ymaydi (yoki rad etishni oldini oladi).
Shu sababli, ERI tizimlari
ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlovchi simmetrik kriptotizimlarga
asoslangan MAC tizimlaridan ajralib turadi.
MAC tizimlarida xesh qiymatni
qayta hisoblay olmaslik uchun,
matnga kalit biriktirilgan bo‘lsa, ERI tizimlarida ma’lumotning xesh
qiymati shaxsiy kaliti bilan “shifrlash” amalga oshiriladi va ERI hosil
qilinadi. Ushbu xabarni “rasshifrovkalash” uchun esa tomonning
ochiq
kalitini bilishning o‘zi yetarli. Demak, oddiy imzo tizimiga o‘xshash
(oddiy imzo tizimida bir kishi imzo qo‘yadi va qolganlardan uning
haqiqiyligini tekshirish talab etiladi). ERI tizimida ham shaxsiy kalit
egasi
xabarni imzolaydi, qolganlar esa, uning ochiq kalitidan foydalanib,
imzoni haqiqiyligini tekshiradi.
Agar A tomon xabar
𝑀
ga imzo qo‘ygan bo‘lsa, u
holda imzo
𝑆
= [
𝑀
]
𝐴
shaklida ifodalanadi (xuddi ochiq kalitli kriptografiyada
shaxsiy kalit bilan rasshifrovkalash kabi). ERI tizimlarini yaratish ikkita
muolajadan iborat:
ERIni shakllantirish
va
ERIni tekshirish
(3.10-rasm).
Imzolovchi
Hujjat
10101110101
Xeshlash
algoritmi
Imzolangan
hujjat
111000101
“Shifrlash”
Imzolangan
hujjat
111000101
10101110101
10101110101
Xeshlash algoritmi
“Rasshifrovkalash”
Tarmoq
RSA shifrlash algoritmi - K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad

209
Анализ
-
изучение значимости полученных данных и
доказательственной ценности к случаю.
Tahlil –
olingan ma’lumotlarning muhimligi
va vaziyat uchun
isbotlanganlik qiymatini o’rganish.
Analysis
– the examination of acquired data for its significance and
probative value to the case.
Анализаторы сетевые (сниффер)
-
программы, осуществляющие
«прослушивание» трафика сетевого и автоматическое выделение из
трафика сетевого имен пользователей, паролей, номеров кредитных
карт, другой подобной информации.
Tarmoq tahlillagichlari (sniffer)
– tarmoq trafigini “tinglash”ni va
tarmoq trafigidan avtomatik tarzda
foydalanuvchilar ismini, parollarni,
kredit kartalar nomerini, shu kabi boshqa axborotni ajratib olishni
amalga oshiruvchi dasturlar.
Network analyzers (sniffer)
- programs that listen on network traffic
and automatic allocation of network traffic usernames, passwords, credit
card numbers, and other such information.
Антивирус
-
программа, обнаруживающая или обнаруживающая и
удаляющая вирусы. Если вирус удалить не удается, то зараженная
программа уничтожается.
Eще - программа, предназначенная для
защиты от вирусов, обнаружения зараженных программных
модулей и системных областей, а также восстановления исходного
состояния зараженных объектов.
Antivirus
– viruslarni aniqlovchi yoki aniqlovchi va yo’q
qiluvchi
dastur. Agar virus yo’q qilinmasa, zaharlangan dastur yo’q qilinadi.
Yana – viruslardan himoyalashga, zaxarlangan dasturiy modullar va
tizimli makonlarni aniqlashga, hamda
zaxarlangan obyektlarning
dastlabki holatini tiklashga mo’ljallangan dastur.
Antivirus -
the program that detect or detect and remove viruses. If
virus remove not possible, then the infected program is destroyed.
Another program, designed to protect against viruses, detecting infected
software modules and system areas as well as restore
the original state of
infected object.
Jami
  
120 - Avtomobillarni ta

Avtomobillarni ta
NOD 30711601 Avtomobillarni tamirlash va ularga xizmat korsati 2
3. O‘quvchilarning bilim vako‘nikmalarini baholash O‘quv dasturi davomida o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirilgan bilim va ko‘nikmalar ichki nazorat bo‘yicha amaldagitartib asosida baholanadi. Baholash usullari savol-javob, test, amaliy topshiriqlardan iborat bo‘lib, ular o‘quv elementini o‘zlashtirish natijalarini aniqlashga imkon beradi. Nazoratsavollariva topshiriqlar qo‘yilgan maqsadga hamohang bo‘lishi lozim. 4 Tavsiyaetiladiganadabiyotlar ro‘yxati: 1. R.Tillaxo‘jaev, A.Madjitov Avtomobil elektr va elektron jihozlari tuzilishi, ularga texnik xizmat ko‘rsatish vata’mirlash Turon Biznes Markazi 2023-yil 2. U.G‘aybullaev Avtomobillarningelektr va elektron jihozlar Shafoat Nur Fayz 2023-yil 3. Magdiev Sh.P. Avtomobil yurish qismlariga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash Turon Biznes Markazi 2023-yil 4. J.Kulmuxamedov va boshqalar “Avtomobillarni tuzilishi”, ‘Excellent Polygraphy” Toshkent-2021 yil. 5. J.Kulmuxamedov va boshqalar “Avtomobillarni tuzilishi, avtomobil dvigatellariga servis xizmat ko‘rsatish vata’mirlash”, “Turon nashriyoti” Toshkent-2021 yil. 6. J.Kulmuxamedovva boshqalar “Avtomobillarnituzilishi, ularga servis xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash”, “Turon nashriyoti” Toshkent-2021 yil. 7. Sh.Magdiev, Avtomobillar tuzilishi, avtomobil uzatmalar qutisiga servis xizmat ko‘rsatish vata’mirlash “Turon nashriyoti” Toshkent-2021 yil 8. D.I. Xoshimov, G‘ .N.Maxmudov “Yengil avtomobillarning tuzilishi”, “Avtomsan” Toshkent-2019 yil. 9. A.Muxitdinov, J.Qulmuxamedov “Transport vositalarining tuzilishi”, “Ta’lim nashriyoti” Toshkent-2019 yil. 10.O..Salimov , J.Kulmuxamedov “Avtomobillarni tuzilishi, texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash”, “Ilm Ziyo” Toshkent-2017 yil. 11.A.Muxitdinov, V.Sattivaldiyev, Sh.Xakimov “Transport vositalarining tuzilishi”, “Ta’lim nashriyoti” Toshkent-2014 yil. 12. D.I.Xoshimov “GM-Uzbekistan avtomobillarning konstruksiyasi”, “Avtomsan” Toshkent- 2017 yil. Internet manbalari https://www.youtube.com/watch?v=ihMH-Am3uYo https://www.youtube.com/watch?v=c9xfP_DNsOw https://www.youtube.com/watch?v=Q1R3pvd-7fQ https://www.youtube.com/watch?v=_7LkgtTH5J4 https://www.youtube.com/watch?v=g7W2Wx9UaEI https://www.youtube.com/shorts/7jg-bqp2aSk https://www.youtube.com/watch?v=mtbH5Sd2uyk Download 1,56 Mb.
|
Алгоритм хеширования - K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad

|
K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad Pdf ko'rish
|
bet | 115/133 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,33 Mb. | | #244665 |
Bog'liq Kiberxavfsizlik asoslari (21.04.2021)Алгоритм хеширования
-
в криптографии - алгоритм,
реализующий хеш-функцию криптографическую. В математике и
программировании - алгоритм преобразования строк символов, как
правило, уменьшающий длину строки и такой, что значение
каждого символа выходной строки зависит сложным образом от
большого количества входных символов (в идеале - от всех).
Обычно, алгоритм хеширования преобразует строки произвольной
длины в строки фиксированной длины.
Xeshlash algoritmi
– kriptografiyada kriptografik xesh-funksiyani
amalga oshiruvchi algoritm. Matematika va dasturlashda – odatda, satr
uzunligini kamaytiruvchi simvollar satrini o’zgartiruvchi algoritm.
Chiqish yo’li satrining har bir simvolining qiymati kirish yo’li
simvollarining katta soniga (idealda – barchasiga) murakkab tarzda
bog’liq. Odatda xeshlash algoritmi ixtiyoriy uzunlikdagi satrni
belgilangan uzunlikdagi satrga o’zgartiradi.
Hashing algorithm
– in cryptography, an algorithm that implements the
cryptographic hash function. In mathematics and computer
programming - algorithm for converting strings of characters, generally
reducing the length of the string and such that the value of each symbol
of the output string depends in a complex way from a large number of
input characters (ideally all). Usually, hashing algorithm converts strings
of arbitrary length to strings of fixed length.
Алгоритм цифровой подписи
-
асимметричный алгоритм,
используемый для цифровой подписи данных.
Raqamli imzo algoritmi -
ma’lumotlarni raqamli imzolash uchun
foydalaniluvchi asimetrik algoritm.
Digital signature algorithm
– asymmetric algorithm used for digitally
signing data.
Алгоритм шифрования RSA
-
алгоритм шифрования,
предложенный в 1978 г. Р. Райвестом, А. Шамиром и Л. Адлеманом
и предназначенный для построения шифрсистем асимметричных.
|
| |
Jo‘natuvchi
Qabul qiluvchi

71
ajratiladi. Odatda aksariyat xesh funksiyalar uchun (masalan, MD5,
SHA1, Tiger) blok uzunligi 64 baytga yoki 512 bitga teng.
HMAC
tizimida kalit ma’lumotga quyidagicha biriktiriladi. Dastlab
xesh funksiyadagi blokning uzunligi baytlarda aniqlanadi. Masalan.
MD5 xesh fuknsiyasida blok uzunligi
𝐵
= 64
baytga teng bo‘lsin.
Olingan kalit (
𝐾
) uzunligi ham blok uzunligiga keltiriladi. Bunda 3 ta
holat bo‘lishi mumkin: (1) agar kalitning uzunligi 64 baytga teng bo‘lsa,
hech qanday o‘zgarish amalga oshirilmaydi, (2) agar kalitning uzunligi
64 dan kichik bo‘lsa, u holda yetmagan baytlar o‘rni nollar bilan
to‘ldiriladi, (3) agar kalit uzunligi blok uzunligidan katta bo‘lsa, kalit
dastlab xeshlanadi va hosil bo‘lgan xesh qiymatning o‘ng tomoni blok
uzunligiga yetguncha nollar bilan to‘ldiriladi. Shu tariqa, kalit uzunligi
blok uzunligiga moslashtiriladi.
Shunday qilib, ma’lumot va moslashtirilgan kalit asosida HMAC
qiymati quyidagicha hisoblanadi:
𝐻𝑀𝐴𝐶
(
𝑀
,
𝐾
) =
𝐻�𝐾 ⊕ 𝑜𝑝𝑎𝑑
,
𝐻
(
𝐾⨁𝑖𝑝𝑎𝑑
,
𝑀
)
�
.
Bu yerda,
𝑖𝑝𝑎𝑑
va
𝑜𝑝𝑎𝑑
o‘zgaruvchilar quyidagicha hosil qilinadi:
𝑖𝑝𝑎𝑑
= 0
𝑥
36
𝑛𝑖
𝐵
𝑚𝑎𝑟𝑡𝑎
𝑡𝑎𝑘𝑟𝑜𝑟𝑙𝑎𝑠ℎ
𝑛𝑎𝑡𝑖𝑗𝑎𝑠𝑖𝑑𝑎
𝑜𝑝𝑎𝑑
= 0
𝑥
5
𝑐
𝑛𝑖
𝐵
𝑚𝑎𝑟𝑡𝑎
𝑡𝑎𝑘𝑟𝑜𝑟𝑙𝑎𝑠ℎ
𝑛𝑎𝑡𝑖𝑗𝑎𝑠𝑖𝑑𝑎
Tenglikdan ko‘rinib turibdiki, HMAC da ikki marta xeshlash
amalga oshirilmoqda. Kalit
𝐾
faqat ikki tomonga (jo‘natuvchi va qabul
qiluvchiga) ma’lum bo‘lgani uchun, hujumchi mos xesh qiymatni qayta
hisoblay olmaydi. A tomondan yuborilgan
(
𝑀
,
𝐻𝑀𝐴𝐶
(
𝑀
,
𝐾
))
ma’lumot
juftlaridan hujumchi faqat ma’lumotni o‘zgartirishi mumkin bo‘ladi va
bu holat qabul qiluvchi tomonidan osonlik bilan aniqlanadi.
Активная угроза - K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad

|
K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad Pdf ko'rish
|
bet | 114/133 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,33 Mb. | | #244665 |
Bog'liq Kiberxavfsizlik asoslari (21.04.2021)Активная угроза
-
угроза преднамеренного несанкционированного
изменения состояния системы.
Faol tahdid
– tizim holatini atayin ruxsatsiz o’zgartirish tahdidi.
Active threat
– a threat that can make a deliberate unauthorized change
to the system.
Алгоритм
шифрования
-
алгоритм
криптографический,
реализующий функцию шифрования. В случае шифрсистем
блочных получается использованием алгоритма шифрования
блочного базового в конкретном режиме шифрования.
Shifrlash algoritmi -
shifrlash funksiyasini amalga oshiruvchi
kriptografik algoritm. Blokli shifrtizim holida shifrlashning muayyan
rejimida shifrlashning bazaviy blokli algoritmidan foydalanib hosil
qilinadi.
Encryption algorithm
- a cryptographic algorithm that implements the
function of encryption. In the case of block cipher system is obtained
using the algorithm of the base block encryption in a particular mode of
encryption.
Алгоритм криптографический
-
алгоритм, реализующий
вычисление одной из функций криптографических.
Kriptografik algoritm
– kriptografik funksiyalardan birini hisoblashni
amalga oshiruvchi algoritm.
Cryptographic algorithm
- the algorithm that implements the
calculation of one cryptographic functions.
Алгоритм расшифрования
-
алгоритм криптографический,
обратный к алгоритму шифрования и реализующий функцию
расшифрования.
Deshifrlash algoritmi
– deshifrlash funksiyasini amalga oshiruvchi va
shifrlash algoritmiga teskari algoritm.
Decryption algorithm –
the cryptographic algorithm which is inverse to
the encryption algorithm that implements the decryption function.
|
| |
ko‘rinishi - K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad

80
usuli diskni shifrlashning bir ko‘rinishi bo‘lib, fayl
tizimi orqali fayllar
yoki kataloglar shifrlanadi. FBE shifrlash o‘z ichiga quyidagilarni oladi:
-
asosiy fayl tizimining ustida joylashgan kriptografik fayl
tizimidan foydalanish (masalan, ZFS, EncFS);
-
shifrlashni amalga oshiruvchi yagona umumiy maqsadli fayl
tizimi.
Fayl/ katalogni shifrlash usuli quyidagi afzalliklarga ega:
-
faylga asoslangan holda
kalitlarni boshqarish, ya’ni, har bir fayl
uchun turli kalitlardan foydalanish;
-
shifrlangan fayllarni alohida boshqarish
butun shifrlangan diskni
boshqarishdan ko‘ra osonroq;
-
foydalanishni boshqarish ochiq kalitli kriptografik tizimlar
yordamida amalga
oshirilishi mumkin;
-
faqat kriptografik kalitlar xotirada saqlanib, shifrlangan fayllar
ochiq holatda saqlanadi.
Authorization - K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad

Authorization – granting the user certain access rights based on the
positive result of authentication in the system.
Администратор защиты -
субъект доступа, ответственный за
защиту автоматизированной системы от несанкционированного
доступа к информации.
Himoya ma’muri – avtomatlashtirilgan tizimni axborotdan ruxsatsiz
foydalanishdan himoyalashga javobgar foydalanish subyekti.
Security administrator - the subject of the access responsible for the
protection of the automated system against unauthorized access to the
information.
Администратор системы -
лицо, отвечающее за эксплуатацию
системы и поддержание ее в работоспособном состоянии.
Tizim ma’muri – tizimni ekspluatatsiyasiga va uning ishga layoqatlik
holatini ta’minlashga javobgar shaxs.
System administrator – a person who is responsible for operation of
the system and keeping it in an appropriate working condition.
Актив -
1. Информация или ресурсы, подлежащие защите. 2. Все,
что имеет ценность для организации. 3. Главное приложение,
общая система поддержки, высоко авторитетная
программа,
материальная часть, миссия критической систем, персонал,
оборудование или логически связанная группа систем.
Aktiv - 1. Himoyalanuvchi axborot yoki resurslar. 2. Tashkilot uchun
qiymatli barcha narsalar. 3. Bosh ilova, umumiy madadlovchi tizim,
yuqori nufuzli dastur, moddiy qism, kritik tizim missiyasi, xodimlar,
jihozlar yoki mantiqiy bog’langan tizimlari guruhi.
Asset - 1. Information or resources that should be protected. 2. Anything
that has value to the organization. 3. A major application, general
207
support system, high impact program, physical plant, mission critical
system, personnel, equipment, or a logically related group of systems.
Ochiq kalitli kriptotizimlardan foydalanish

67
Har ikkala kriptotizimning afzalliklarini birlashtirish imkoniyati
mavjudmi? Ya’ni, ma’lumotni shifrlashda yuqori samaradorlikka ega va
kalitlarni taqsimlash muammosi bo‘lmagan kriptotizimni yaratish
mumkinmi? Albatta, buning imkoniyati mavjud va bunday tizimlar
gibrid
kriptotizimlar deb ataladi. Gibrid kriptotizimlarda simmetrik
shifrlash algoritmining kaliti ochiq kalitni shifrlash orqali yetkazilsa,
ma’lumotlarning o‘zi esa simmetrik shifrlash orqali himoyalanadi.
Gibrid kriptotizim sxemasi 3.7-rasmda aks ettirilgan.
А tomon
B tomon
B
K
}
{
E(B tomon ma’lumoti, K)
E(A tomon ma’lumoti, K)
3.7-rasm. Gibrid kriptotizim
ning bitdagi uzunligi - K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad

ning bitdagi uzunligi Talab etiluvchi yillar 512
30 000
768
2*10
8
1024
3*10
11
1280
10
14
1536
3*10
16
2048
3*10
20
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rish mumkinki, hisoblash
qurilmalari imkoniyatining ortishi kriptografik algoritmlarning
bardoshligini kamayishiga olib keladi. Bu har ikkala simmetrik va ochiq
kalitli kriptotizimlarga taalluqli.
3.4. Ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlash usullari Yuqorida keltirilgan har ikkala shifrlash algoritmidan (simmetrik
va ochiq kalitli) faqat ma’lumotlarning konfidensialligini ta’minlashda
foydalanish xususida aytib o‘tildi. Quyida esa ulardan ma’lumotlarning
yaxlitligini tekshirishda foydalanish masalasi bilan tanishib o‘tiladi.
Xesh funksiya. Xesh funksiya
chekli alfavitdagi uzunligi chekli
kirish yo‘li so‘zini berilgan, odatda qat’iy uzunlikdagi, so‘zga
akslantiruvchi funksiya. Xesh funksiya quyidagi xususiyatlarga ega:
1.
Ixtiyoriy uzunlikdagi matnga qo‘llash mumkin.
69
2.
Chiqishda tayinlangan uzunlikdagi qiymat shakllanadi.
3.
Berilgan ixtiyoriy
𝑥
bo‘yicha
ℎ
(
𝑥
)
oson hisoblanadi.
4.
Berilgan ixtiyoriy
𝐻
bo‘yicha
ℎ
(
𝑥
) =
𝑁
tenglikdan
𝑥
ni
hisoblab topib bo‘lmaydi (bir tomonlilik xossasi).
5. Olingan
𝑥
va
𝑦 ≠ 𝑥
matnlar uchun
ℎ
(
𝑥
)
≠
ℎ
(
𝑦
)
bo‘ladi
(kolliziyaga bardoshlilik xossasi).
Xesh funksiya yordamida uzatilayotgan ma’lumotlar yaxlitligini
tekshirishning sodda ko‘rinishi 3.8-rasmda keltirilgan. Jo‘natuvchi
xabarning xesh qiymatini hisoblaydi va uni qabul qiluvchiga xabar bilan
birgalikda yuboradi. Qabul qiluvchi dastlab xabarning xesh qiymatini
hisoblaydi va qabul qilingan xesh qiymat bilan taqqoslaydi. Agar har
ikkala xesh qiymat teng bo‘lsa, ma’lumotning yaxlitligi o‘zgarmagan,
aks holda o‘zgargan deb topiladi. Odatda xesh funksiya kirishda
ma’lumotdan tashqari hech qanday qiymatni talab etmagani bois,
kalitsiz kriptografik funksiyalar deb ham ataladi (kalit talab qiluvchi
ma’lumotlarning yaxlitligini ta’minlash usullari ham mavjud).
Hello !
Hello !
Xesh qiymat
Hello !
Xesh qiymat
Xesh funksiya
Hello !
Xesh funksiya
Xesh qiymat
Xesh qiymat
Yaxlitlikni
tekshirish
Haqiqiy
xabar
Jo‘natilgan
xabar
Qabul
qilingan xabar
3.8-rasm.Xesh funksiya asosida ma’lumotlar yaxlitligini tekshirish Yuqorida keltirilgan usulda xavfsizlik muammosi jiddiy bo‘lgani
bois, undan amalda foydalanilmaydi. Ya’ni, hujumchi tomonidan faqat
ma’lumot o‘zgartirilgan holda yaxlitlikni tekshirish imkoniyati mavjud.
Biroq, hujumchi ma’lumotning xesh qiymatini almashtirish orqali
foydalanuvchini osonlik bilan ma’lumot yaxlitligiga ishontirishi
mumkin.
Ushbu muammoni bartaraf etuvchi –
xabarlarni autentifikatsiyalash kodi (message authentication code, MAC) tizimlari
70
mavjud bo‘lib, unga ko‘ra biror maxfiy kalit asosida ma’lumotning xesh
qiymati hisoblanadi (3.9-rasm).
MAC
=?
MAC
MAC
Kalit
Kalit
Ma’lumot
Ma’lumot
O’t o’chirish vositalari ta’sir qilish tamoyillariga ko’ra

|
O’t o’chirish vositalari ta’sir qilish tamoyillariga ko’ra
|
bet | 3/4 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 14,46 Mb. | | #244448 |
Bog'liq yong\'in xavfsizligi slayd O’t o’chirish vositalari ta’sir qilish tamoyillariga ko’ra: - sovituvchi (suv, uglerod (IV) xlorid)
- .
- yonish zonasiga kislorod kirishini izolyatsiya qiluvchi (poroshokli vositalar, ko’piklar)
- yonish zonasida kislorod miqdorini kamaytiruvchi vositalar (suv bug’i, suv, karbonat angidrid)
- yonish jarayonini sekinlashtiruvchi kimyoviy vositalar (metilen bromid, metil bromid).
Yong’in bo’lgan vaziyatlarda o’t o’chirishga kelgan ko’pchilik o’t o’chirish zvenosi a’zolari va aholi quyidagi guruhlarga bo’linadi - himoya va qoravullash guruhlari
Asosiy o’t o’chirish vositalari Portlash xavfi va uning xususiyatlari. - Portlash - bu qisqa vaqtda chegaralangan hajmdagi, katta miqdordagi quvvatning ajralib chiqishi tushuniladi yoki portlash suyuqliklarining, portlovchi moddalarning kuch yoki issiqlik ta’sirida o’zi joylashgan hajmiga sig’may qolishi tufayli otilib chiqadigan hodisadir
Yonish va portlash xususiyatiga ko’ra xavflilik 6 guruhga bo’linadi: - - neft ishlab chiqaruvchi zavodlar, kimyoviy korxonalar, neft o’tkazuvchi quvurlar, neft omborxonalari.
- - ko’mir kukuni, yog’och qipig’ini tayyorlovchi, un va uni qayta ishlovchi kombinatlar.
- - yog’och, paxta va ularni qayta ishlab chiqaruvchi korxonalar, qog’oz korxonasi.
- - metallarga issiqlik ta’sirida ishlov beradigan sexlar, bug’xona, payvandlash uchastkalari va boshqalar.
- - meva, sabzavot, sut, baliq, go’sht qayta ishlab chiqaradigan inshoatlar va meva saqlaydigan omborlar.
- - suv va kislorodni o’zaro ta’siri natijasida portlash sodir bo’luvchi moddalar ishlatiladigan xonalar, hamda portlash xususiyatiga ega bo’lgan changlar qo’llanadigan ishlab chiqarish tarmoqlari.
|
| |
Har qanday portlashlarda birlamchi va ikkilamchi zarar beruvchi omillar hosil bo’ladi

|
Har qanday portlashlarda birlamchi va ikkilamchi zarar beruvchi omillar hosil bo’ladi
|
bet | 4/4 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 14,46 Mb. | | #244448 |
Bog'liq yong\'in xavfsizligi slayd Har qanday portlashlarda birlamchi va ikkilamchi zarar beruvchi omillar hosil bo’ladi. - Zarb to’lqinlari - yuqori bosimdagi portlashishdan hosil bo’lgan kuchli havo to’lqinlarining kuchli ovoz chiqarib tarqaladigan havo to’lqini tarzidagi va va unga qarshi kelgan qattiq jismlarning parchalanishi va sochilishiga olib keladi.
- Siniq parchalarning sochilishi - portlash maydonlarida parchalangan buyumlarning siniq parchalarini tarqalishi tushuniladi (buyum-anjomlarning, binolarning buzilishi, parchalanishiga olib keladi).
Ikkilamchi omillar - Ikkilamchi zarar beruvchi omillarga: yong’inlar, kimyoviy va radiatsiyaviy shikastlanishlar, keng tusda to’g’onlarning buzilishi va suv toshqinlarining sodir bo’lishi, binolarning qulashi va boshqa falokatlar kiradi.
Portlatuvchi omillarga quyidagilar kiradi - yadroviy (yadroviy qurollar)
- kimyoviy (portlovchi moddalar)
- elektromagnit (uchqun razryadi va
- lazer uchquni)
-
- mexanik (yuqori bosimli suyuqliklar
- saqlaydigan idishlarni yorilishi)
- Bulardan ko’rinib turibdiki, yong’in va portlashlar to’satdan sodir bo’ladi va ko’plab odamlarni o’limiga va og’ir tan jarohati olishlariga olib keladi. Shuning uchun ham O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 23 dekabrdagi 558-son qarori bilan e’lon qilingan Favqulodda Vaziyatlar Davlat Tizimining hamda “Aholini va xududlarni tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish to’g’risida”gi va 2000 yildagi «Fuqaro muhofazasi to’g’risida» gi O’zbekiston Respublikasi qonunining asosiy maqsadi: fuqarolarni himoya qilish hamda portlash va yong’in tufayli va boshqa sabablar orqali zarar ko’rgan ob’ektlarning avvalgi ish faoliyatini iziga solib yuborish chora-tadbirlarini ko’rishi hisoblanadi.
|
| |
Predmetlarning yonishini quyidagi turlari mavjud

|
Predmetlarning yonishini quyidagi turlari mavjud
|
bet | 2/4 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 14,46 Mb. | | #244448 |
Bog'liq yong\'in xavfsizligi slayd Predmetlarning yonishini quyidagi turlari mavjud Yong’inning tez keng tarqalishining asosiy sabablari - - inshoatlarni loyihasini ishlab chiqishda yo’l qo’yilgan xato va kamchiliklar;
- - inshoatlar qurilishida qurilish me’yorlari va qoidalari hamda davlat standartiga rioya qilmaslik;
- - yong’in nazorati, gazdan foydalanishning nazorat qilish xodimlari tomonidan ko’rsatilgan yong’inni oldini olish tadbirlarining bajarilmasligi;
- - bolalarning yong’in chiqishiga olib keluvchi o’yinlariga beparvolik;
- - yong’inga qarshi kurashda qo’llaniladigan qutqaruv vositalarining kamligi sabab bo’ladi.
Barcha qurilish materiallari o’tga chidamliligi jihatidan 3 turga bo’linadi - yonmaydigan - beton, pishiq g’isht, marmar, yuqori haroratda yonmaydigan, tutamaydigan va erimaydigan materiallar
- og’ir yonuvchan - yuqori harorat ta’sirida qiyinchilik bilan uchqunlanadigan, tutaydigan va ko’mirlanadigan, faqat olov manbai bo’lganidagina yonadigan materiallar kiradi. Bularga DVP, DSP va boshqalar kiradi
- yonuvchan - bularga yog’och materiallari, tsellyuloza, plastmassa, qog’oz va bitumlar kiradi
O’t o’chiruvchi vositalari - suyuq holatda - suv, uglerod (IV) xlorid, etilbromid
- aralash holatda - suyuqlik bilan gazsimon - ko’piklar
- gazsimon (azot, uglerod (IV) oksidi inert gazlari, yonmaydigan bug’lar va suv bug’i)
- qattiq holatda - soda, ormosler, quruq kul, tuproq
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
68
1. Talim berishni o‘quv fanlari bo‘yicha emas, balki “mavzular” bo‘yicha
intenratsiyalab olib borish. STEAM ta’limida fanlararo aloqa va loyihalash metodi
birlashtirilgan bo‘lib, uning asosida tabiiy fanlarni texnologiyaga, muxandislik
ijodiyotiga va matematikaga integratsiya qilish yotadi. Bunda muhandislik bilan
bog‘liq kasblarga bo‘lgan tayyorgarlik amalga oshiriladi.
2. Ilmiy texnik bilimlarni real hayotda qo‘llash. STEAM ta’limida amaliy
mashg‘ulotlar yordamida, bolalarga ilmiy-texnik bilimlardan real hayotda
foydalanish namoyish qilinadi. Har bir darsda o‘quvchilar zamonaviy loyihalashga
oid modellarni ishlab chiqadi, quradi va modelni takomillashtiradi. Ular aniq
loyihani o‘rganadi, natijada real mahsulotning prototipini yaratadilar. Masalan,
o‘quvchilar harakatlanuvchi sodda robotni yasashda muhandislik kasbi,
muhandislik dizayniga bo`lgan qiziqishi shakllanadi.
3. Tanqidiy tafakkur ko‘nikmalarini rivojlantirish va muammolarni echish.
STEAM dasturi, bolalar kundalik hayotlarida duch keladigan qiyinchiliklarni
engishda zarur bo‘ladigan tanqidiy taffakur va muammolarni echish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Masalan, bolalar tez yuradigan mashina modelini yig‘adilar, so‘ngra
uni sinovdan o‘tkazadilar. Birinchi sinovdan so‘ng kutilgan natijaga erishilmasa,
uning sabablari haqida o‘ylaydi va topadilar. Balki, g‘ildiraklarning kattaligi yoki
ishlash mexanizmlari to‘g‘ri kelmagandir. Har bir sinovdan so‘ng mavjud
kamchiliklarni bartaraf etib boriladi.
4. O‘z kuchiga ishonch hissini ortishi. O‘quvchilar robototexnika, mashina
va samolyot modelini ishga tushirish va boshqa ishlarni bajarishda oldilariga
qo‘ygan maqsadlariga erishish uchun harakat qiladilar. Har bir sinovdan so‘ng
modelni takomillashtirib boradilar. Oxirida barcha muammolarni o‘z kuchlari bilan
engib, o‘ylagan maqsadlariga erishadilar. Bu o‘quvchilar uchun ruhlanish, g‘alaba
va quvonch demakdir. Har bir g‘alabadan so‘ng ular o‘z kuchlariga yanada
ishonadilar.
5. Faol kommunikatsiya va jamoada ishlash ko`nikmasi. STEAM dasturi
faol kommunikatsiya va jamoada ishlash bilan farqlanadi. Muloqat davrida o‘z
fikrlarini bayon qilish va bahs-munozara olib borish uchun erkin muhit vujudga
keltiriladi. Ular gapirishga va taqdimot o‘tkazishga o‘rganadilar. O‘quvchilar
doimo o‘qituvchi va sinfdoshlari bilan muloqotda bo‘ladilar. O‘quvchilar har bir
ish jarayonda faol qatnashsalar, mashg‘ulotni yaxshi eslab qoladilar.
6. Texnik fanlarga bo‘lgan qiziqishlarini rivojlantirish. Boshlang‘ich
ta’limda STEAM ta’limining vazifasi, o‘quvchilarni texnologiya faniga bo‘lgan
qiziqishlarini rivojlantirishdan iborat bo‘lib, bajaradigan ishini sevib bajarish,
qiziqishlarini rivojlantirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. STEAM
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “
Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
61
ИХТИРОЧИЛИК ТУШУНЧАСИ ВА УНИНГ АСОСЛАРИ
Тоғаев Хўжамберди
1
, Алқаров Қодир Холматович
1
,
Муртозаев Абдуғаффор
2
1
А.Қодирий номидаги ЖДПИ, Технологик таълим кафедраси ўқитувчилари,
2
Физика ва технологик таълим факультети талабаси, Ўзбекистон
e-mail: mqodir@bk.ru
Аннотация: Ҳозирги замон ихтирочи, мухандиси ва ҳар бир ижодий ходим талаб
даражасидаги фазилатларга эга бўлиши керак.
Калит сўзи: Ихтирочи, такомиллаштириш, характер, тафаккур, туғма,
муттасил.
***
Аннотация: Современный изобретатель, инженер и каждый творческий
работник должен обладать требуемым уровнем качеств.
Ключевые слова: изобретение, совершенство, характер, мышление, врожденное,
непрерывное.
***
Abstract: A modern inventor, engineer and every creative worker must have the required
level of qualities.
Key words: invention, perfection, character, thinking, innate, continuous
.
“Ихтирочилик” тушунчаси меҳнат қуролларини такомиллаштириш
жараёнида ва меҳнатни ижодий ҳамда ижодий бўлмаган турларга ажратиш
натижасида вужудга келган. Ихтирочилик бу фақат инсонга хос бўлган
фаолият кўриниши. Ихтирочликнинг характерли хусусияти энг аввало
шундан иборатки, у илмий ижод натижаларига таяниб, техник тизим ва
қурилмаларни ишлаб чиқиш, яратиш ва ишлатиш билан боғлиқ бўлган
маълумотларни амалиётга қўллаш усулларини излайди.
Ихтирочликнинг - Образование”

“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “
Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
62
қилади. Аммо, бу мантиқ предмети, борлиқни билиш йўлидаги адашишлар,
унга боришнинг эгри-бугри йўллари ёки тўғри йўлдан бориши мумкинлиги,
шунингдек, ундаги “фикрий тўсиқлар” ва ундаги ўтишга кўмаклашувчи
“кўприк” зинапояларга эътибор қаратмайди ёки бошқача айтилганда
борлиқни билиш йўлидаги ҳар хил зиддиятлар уни қизиқтирмайди. Мантиқ
энг сўнгги натижа - борлиқнинг соф ҳолда бўлишини, яъни билишга
қаратилган тафаккур ҳаракатини тан олади.
Психологик асослари: Психологияда унинг акси бўлиб, яъни унинг
предмети билишга элтувчи техник фикрлаш ҳаракати йўлининг эгри-
бугрилиги ва унинг сабаби, бу йўлдаги тўсиқларнинг қандай пайдо бўлиши
ва уни енгиб ўтишни ўрганиш, қисқа ва осон йўллар билан мақсадга эришиш
унинг предмети асосини ташкил қилади. Чунки, ҳар қандай билиш, зарурий
кузатувлар олиб бориш, ҳисоб-китоб ва тажрибалар қилиш, фактларга
ажратиш, фактларни таққослаш, натижаларни умумлаштириш, исботлаш,
хулоса чиқариш ва текшириб кўриш ва бошқалардан иборат бўлиб, ўзида
маълум ва номаълумликлар билан боғлиқ ҳар хил қарама-қаршиликларни
мужассамлаштиради, яъни ўқувчи ниманидир билса, яна нималарнидир
билмасликларини англайди ва уни билиши зарурлигига иштиёқ, ҳоҳиш пайдо
бўлади.
Ихтиро деб халқ хўжалиги, ижтимоий қурилиш ёки ватан
мудофаасининг ҳар қандай соҳаларига тааллуқли ижобий самара берадиган
янги ёки аввалгисидан жиддий фарқ қиладиган ижобий техник ечимга
айтилади.
S.Q.Tursunov va boshqalar. Kompyuter grafikasi va web-dizayn. Pedagogika OTMlari talabalari uchun

12. Adobe InDesign CS3
Har qanday dizayndagi chop etiladigan va Internet
nashrlarini loyihalashga moijallangan professional
dastur
13. Xara Xtreme Pro
rastrli va vektorli grafikani qollagan holda
professional web-grafikani yaratish uchun
moijallangan grafik muharrir
14. Adobe Fireworks CS3
Web-saytlar uchun moijallangan grafikani
tayyorlashga moijallangan grafik muharrir
15. Corel Painter 11
Illyustratsiyalar chizish va tayyorlashga
moijallangan dastur
Rastrli grafik muharrirlarida har bir tasvir nuqta y a’ni piksel
asosida quriladi. Bu dasturlar yordamida yaratilgan fayllar *.bmp, *.jpg,
*.psd, *.tif va boshqa formatlarda saqlanishi mumkin. Bu turdagi fayllar
ranglari yorqinligining juda sifati bilan ajralib turadi, ulaming
kamchiligi sifatida esa tasvimi kattalashtirish bilan uning sifati yo'qolib
borishini va xotiradan ko‘p joy egallashini aytib o‘tish lozim. Shuning
uchun k o ‘pincha ulardan tayyor rasmlami qayta ishlashda foydalanish
tavsiya qilinadi3.
2-§. Axborot va uni taqdim etishning turli ko‘rinishlari
Hozirgi kunda inson faoliyatining turli sohalari ichida o ‘zining
muhimligi bilan ajralib tumvchi soha - bu taslikiliy, y a’ni ishlab
chiqarish va xo‘jalik hamda ijtimoiy jarayonlami boshqamv sohasidir.
Busiz barcha sohalarda faoliyat yuritib bo‘lmaydi. Boshqamv axboroti
jarayon hisoblanib, tizimlar holatini qanday o‘zgarishiga qarab qo‘yilgan
maqsadga erishish uchun yetakchi yo'nalishdir. Har qanday tizim to ‘g ‘ri
va teskari aloqa tamoyilidan iborat.
M a’lumki, axborotlarni insonlar bir-biriga uzatish jarayonida matn
ko‘rinishdagi, jadval ko‘rinishdagi,
tovush ko‘rinishdagi, tasvir
ko‘rinishdagi signallardan foydalanadi.
Axborotlarni uzatish turli xil usullarda, y a’ni xabarchi yordamida,
pochta orqali, transport vositalari yordamida, aloqa tarm ogldan uzoq
masofaga uzatish yordamida amalga oshiriladi. Aloqa tarmog‘i bo‘yicha
uzoq masofaga uzatish usulida m alum otlam i uzatish vaqtini sezilarli
darajada kamaytiradi. Buning uchun maxsus texnika vositalari mavjud.
Axborotlarni yig‘ish va hisobga olishni texnik vositalari ish joyida
IQ ISM
ZAMONAVIY GRAFIK DASTURLAR VA ULARNING

|
IQ ISM
ZAMONAVIY GRAFIK DASTURLAR VA ULARNINGBog'liq 78421 Kompyuter grafikasi (2)IQ ISM
ZAMONAVIY GRAFIK DASTURLAR VA ULARNING
IMKONIYATLARI TO‘G‘RISIDA UMUMIY TUSHUNCHALAR
I BOB. KOMPYUTER GRAFIKASI HAQIDA TUSHUNCHA
l-§ . Kompyuter grafikasi va dizayn
Turli xil illyustratsiyalar (rasmlar, grafiklar, roliklar, animatsiyalar,
bannerlar va boshqalar) yaratishda va tayyor grafik formatdagi m a’-
lumotlami o‘zgartirishda kompyuter grafikasidan keng foydalaniladi.
Kompyuter grafikasi va uning tarkibiy qismi b o ig a n grafik va turli
tasvirlar axborot texnologiyasida muhim o ‘rinni egallaydi. Kompyuter
grafikasi fani asosan elektron rasm va tasvirlar bilan ishlashni o ‘rgatadi.
Hozirgi kunda grafik dasturlar soni juda ko‘p b o iib ular islilash
prinsipiga ko‘ra har xil grafikada ishlashi mumkin .
Bizga m a’lumki kompyuter grafikasi yordamida saytlami dizayni
mukamallashtiriladi. Saytlami bezash uchun turli xil illyustratsiyalar
(rasmlar, grafiklar, roliklar, animatsiyalar, bannerlar va boshqalar) ya
ratishda va tayyor grafik formatdagi m a’lumotlami o ‘zgartirishda
kompyuter grafikasidan keng foydalaniladi. Kompyuter grafikasi va
uning tarkibiy qismi bo‘lgan grafik va turli tasvirlar axborot texno
logiyasida muhim o‘riimi egallaydi. Pedagogika oliy ta’lim mu-
assasalarida ta’lim olayotgan talabalarga kompyuter grafikasi va dizayn
fanlarini o'rgatish, ularga grafik axborot texnologiyalari haqidagi bi-
limlami beradi va professional faoliyatida ulardan samarali foyda-
lanishga tayyorlaydi. Boshqacha aytganda har qanday bo'lajak o‘qi-
tuvchi, kelajakda o‘zinmg fani bo‘yicha elektron o‘quv resurslarini
yarata olishi kerak. Bu bilan esa ta’lim samaradorligiga erishiladi. O'qi-
tuvchi dasturlash texnologiyasidan yaxshi xabardor bo‘lsin. Ammo u
yaratgan resurslari talabalami o ‘ziga tortadigan dizayn bilan boyitil-
magan bo‘lsa, u holda har qanday dasturiy mahsulotning o‘qitish ja-
rayonidagi samaradorligi past bo‘ladi. Shuning uchun ham dasturlash
bilan birga kompyuter grafikasini ham mukammal o‘rganish talab qi
linadi.
|
| |
S.Q.Tursunov va boshqalar. Kompyuter grafikasi va web-dizayn. Pedagogika OTMlari talabalari uchun

firm alar ishlab chiqaradi. Kompyuter grafikasi uchun yana zarur vosi-
talardan bin bu maxsus peroli grafik planshet hisoblanadi. Planshetga
grafik pero bilan xuddi qalamda qog‘ozga chizgandek chiziladi. Bu esa
rasm chizuvchilarga katta imkoniyatlar beradi. Bu planshetlami Wacom
firmasi ishlab chiqaradi. Grafik peroda iste'mol elementi va birlash-
tiruvchi kabel boim aydi. Pero oddiy ruchkaga o ‘xshaydi. Grafik peroni
orqasiga aylantirilib, huddi o ‘chirg‘ich bilan o‘chirgandek o‘chiriladi.
Kompyuterlarga rasmlar va suratlami kiritish uchun skanerlardan
foydalaniladi. Yuqori sifatli skanerlami Agfa va UMAX firmalari ishlab
chiqaradi.
Grafik ishlami printersiz tasaw ur qilish mumkin. Lekin grafikani
qog‘ozga chiqarish uchun lazer printerlaridan foydalangan m a’qul.
Lazer printerida oq-qora tasvirlar va xomaki rasmlar chop qilinadi.
Lekin chop qilingan rasmlar rangsiz bo‘lsa o‘z go‘zalligini yo‘qotadi15.
Yuqori sifatli realistik tasvirlarni chop qilish uchun fotografik
printerlardan foydalaniladi. Foto printerlardan eng sifatlisi Epson, Stylus
photo seriyasidagi printerlar hisoblanadi. Bu printerlar uchun maxsus
qogozlardan foydalaniladi.
Savol va topshiriqlar:
1. Raqamli fotokamera va skaner qanday maqsadda ishlatiladi?
2. Printerlar haqida m a’lumot bering?
3. Grafik pero qanday vazifani bajaradi?
5-§. Yorug‘lik. Rang. RGB, CMY, HSV rang sistem alar
5.1. Rang haqida umumiy tushuncha
Kompyuter tizimlarida ranglami taqdim etish usullarini o ‘rganish
uchun a w al ba’zi umumiy jihatlam i к о ‘rib chiqamiz.
Rang - bu bizning y o ru g iik nurlami idrok etishimizning
omillaridan biridir. Nur yoki rang bilan tadqiqotchilar azaldan qiziqib
kelganlar. Bu sohadagi olamshumul yutuqlardan biri Isaak Nyutonning
oq y o ru giik nurining tashkil etuvclii qismlarga ajratilislii bo‘yicha 1666
yilda o ‘tkazgan tajribalaridir. Ilgari oq nur eng sodda nurdir degan
tasaw ur mavjud edi. Nyuton buni inkor qildi. Nyuton tajribalarining
mohiyati quyidagicha: oq yoru g iik nuri (quyosh nuridan foydalanildi)
• Coreldraw • pho to s h o p

• Coreldraw • pho to s h o p
Download
10,66 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/218
Sana
28.05.2024
Hajmi
10,66 Mb.
#255518
Download
10,66 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
• Coreldraw • pho to s h o p
Download
10,66 Mb.
Matnni ko'rish