Massa almashinish jarayonlari

|
Massa almashinish jarayonlari
|
Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,42 Kb. | | #145202 |
Bog'liq 1 Massa almashinish jarayonlari-fayllar.org
1 Massa almashinish jarayonlari
1) Massa almashinish jarayonlari
Bir yoki bir necha komponentlarni binar yoki murakkab aralashmalarda bir fazadan ikkinfchi fazaga o’tishida ro’y bergan jarayonlar massa almashinish jarayoni deb yuritiladi (masalan, gazdan gazga,
suyuqlikdan gasga, qattiq jismdan suyuqlik yoki gazga). Odatda, komponentlarning bir fazadan
ikkinchisiga o’tishi molekulyar yoki turbulent diffuziya orqali sodir bo’ladi. Shuning uchun, bu jarayonlar
diffuzion jarauonlar deb ataladi.
Massa almashinish jarayonlari faol komponent va inert tashuvchi fazalar bilan xarakterlanadi. Faol komponent – bu fazadan fazaga o’tuvchi massa, inert tashuvchilarning miqdori esa, jarayon davomida o’zgarmaydi.
Massa almashinish jarayonini harakatga keltiruvchi kuch – konstentrastiyalar farq.
Umumiy tushunchalar
Absorbstiya – bu gaz aralashmasidan biror moddaning suyuq fazaga selektiv ravishda yutilish jarayonidir.
Suyuqliklarni haydash va rektifikastiya – bu suyuq va bug`fazalar orasida komponentlar o’zaro modda almashinish yo’li bilan suyuq aralashmalarni kimponentlarga ajratish jarayonidir. Ushbu jarayon issiqlik ta’sirida olib borilib, komponentlarning qaynash temperaturasi har xil bo’lishiga asoslanadi. Bu jarayon 2 xil bo’ladi: oddiy haydash (distillash) va murakkab haydash (rektifikastiya). Shu alohida ta’kidlash kerakli, bunda modda suyuq fazadan bug`ga va bug`dan suyuq fazaga o’tadi
Ekstrakstiya – bu eritma yoki qattiq jismdan erituvchi yordamida bir yoki bir necha komponent ajratib olish jarayonidir («suyuqlik-suyuqlik» sistemasida faol komponent bir suyuq fazadan ikkinchisiga o’tadi. «Qattiq jism – suyuqlik» sistemasida modda qattiq jismdan suyuq fazaga o’tadi. Bunday sistemada komponentning suyuq fazaga o’tishi eritish jarayon deb ataladi.
Adsorbstiya – bu gaz, bug` yoki suyuq aralashmalardan bir yoki bir necha komponentlarni qattiq, g`ovakli jism bilan yutilish jarayonidir. Juda katta faol yuzaga ega qattiq jismlar adsorbentlar deb ataladi
Quritish – bu qattiq materiallar tarkibidagi namlikni bug` shaklida ajratib olish jarayonidir. Ushbu jarayonda faol komponent - namlik qattiq fazadan gaz yoki bug` fazasiga o’tadi.
Kristallanish – bu suyuq eritmalar tarkibidagi qattiq fazani kristall shaklida ajratib olish jarayonidir. Ushbu jarayonda suyuq fazadan moddaning qattiq fazaga o’tishi ro’y beradi.
2) Kristallanish – bu suyuq eritmalar tarkibidagi qattiq fazani kristall shaklida ajratib olish
jarayonidir. Ushbu jarayonda suyuq fazadan moddaning qattiq fazaga o’tishi ro’y beradi.
3) Massa utkazish kinetikasi
Muvozanat holatiga erishish yo’nalishida moddaning bir fazadan ikkinchisiga o’tish jarayoniga massa o’tkazish deyiladi.
Massa almashinish jarayonida eng kamida 3 ta modda ishtiroq etadi: 1) birinchi fazani tashkil etuvchi modda; 2) ikkinchi fazani tashkil etuvchi modda; 3) bir fazadan ikkinchisiga o’tgan tarqaluvchi modda.
Massa almashinish jarayonida muvozanat holatlarini aniqlashda fazalar qoidasidan foydalaniladi:
Ф + С = К + 2
bu erda Ф– fazalar soni; С– erkinlik darajasi soni; K – sistemadagi komponentlar soni.
Tarqalish koeffisienti.
Muvozanat paytidagi fazalar konstentrastiyalarining nisbati tarqalish koeffistienti mdeb nomlanadi.
Odatda, ko’pchilik eritmalar uchun muvozanat chizig`i to’g`ri chiziq shaklida bo’ladi. Tarqalish koeffistientining qiymati ko’pincha o’zgarmas bo’lib, muvozanat chizig`ining qiyalik burchagi tangensiga tengdir.
Massa o’tkazish koeffistienti, vaqt birligi ichida harakatga keltiruvchi kuch birga teng bo’lganda, ularni ajratib turuvchi yuza birligidan o’tgan massa miqdorini xarakterlaydi. tenglamani tashkil etuvchi parametrlar birliklariga qarab, massa o’tkazish koeffistienti
quyidagi o’lchov birligiga ega bo’ladi: m/s; kg/(h.k.k. b •m2
•s); kmol/(h.k.k.b. •m2*s)
4) Massa utkazishning asosiy qonunlari.
Massa o’tkazish jarayonlari bir necha massa almashinish yo’li bilan amalga oshirilishi mumkin: gaz (yoki bug`) va suyuqlik oqimlari orasida; suyuqlik oqimlari orasida; suyuqlik oqimi va qattiq faza orasida; gaz (yoki bug`) oqimi va qattiq faza orasida.
Massa o’tkazishning asosiy qonunlari bo’lib molekulyar diffuziya (Fikning 1- qonuni), massa berish (Nyuton – Shukarev qonuni) va massa o’tkazuvchanlik qonunlari hisoblanadi.
Molekulyar diffuziya qonuni (Fikning 1- qonuni). Molekula, atom, ion va kolloid zarrachalarning xaotik harakati natijasida moddalarning tarqalishi molekulyar diffuziya deb nomlanadi.
Ma’lumki, moddalar har doim konstentrastiyasi yuqori zonadan konstentrastiyasi past zonaga qarab tarqaladi.
Molekulyar diffuziya juda sekin o'tadigan jarayondir.
Turbulent diffuziya. Turbulent tebranish ta’sirida oqimning harakatida bir fazadan ikkinchisiga moddaning tarqalishi turbulent diffuziya deb nomlanadi.
Massa berishning asosiy qonuni.
Ushbu qonun qattiq jismlar erishini o’rganish paytida rus olimi Shukarev tomonidan aniqlangan. Bu qonunga binoan, fazalarni ajratib turuvchi yuzadan biror faza yadrosiga yoki teskari yunalishda massa berish yo’li bilan o’tgan modda miqdori fazalar konstentrastiyasi farqiga, fazaga va jarayon davomiyligiga to’g`ri proporstionaldir.
5) Massa almashinish jarayoni mexanizmi
Ma’lumki biror modda massasining ikkinchi fazaga ajratib turuvchi yuza orqali o’tishi massa o’tkazish deb nomlanadi. Bu jarayon juda murakkabdir, chunki massa berish va turbulent oqimlarning gidrodinamik qonuniyatlari yaxshi o’rganilmagan.
Fazalar bir - biriga nisbatan turbulent rejimga oid tezlikda harakat qilmoqda va ular o’rtasida ajratuvchi yuza mavjud.
Tarqaluvchi modda massasi M faza Fu (ammiakning havo bilan aralashmasi)dan suyuq faza Fx (suv) ga o’tmoqda. Shunday qilib, Fu faza yadrosidan fazalarni ajratib turuvchi yuzaga va ajratib turuvchi yuzadan Fxfazaning yadrosiga massa berish jarayoni sodir bo’ladi.
Ajratuvchi yuza qarshiligini (agar uning miqdori sezilarli bo’lsa) engib, bir fazadan ikkinchisiga massa o’tadi, ya’ni massa o’tkazish jarayoni ro’y beradi.
6)Massa almashinish jarayonlarining modellari
Massa berish mexanizmi bir vaqtda ham molekulyar, ham konvektiv usullarda massa o’tish bilan xarakterlanadi. Massa o’tkazish esa, undan ham murakkab jarayondir, chunki fazalarni ajratuvchi chegaraning ikkala tomonida massa berish jarayonlari ro’y beradi. Shu kungacha fazalar orasidagiharakatchan yuza chegarasida boradigan massa o’tkazish jarayonining nazariyasi yaratilmagan. Shuning uchun ham massa o’tkazish mexanizmining bir qator soddalashtirilgan nazariy modellari ishlab chiqilgan.
Yupqa qatlamli model.
Bu model eng birinchilaridan bo’lib, Lyuis va Uitmenlar tomonidan taklif etilgan. Ushbu modelga binoan, har bir fazada uning bevosita chegarasiga qo’zg`almas yoki laminar harakatlanuvchi yupqa qatlam yondashib turadi.
Yupqa qatlamda massa faqat molekulyar diffuziya usulida tarqaladi. Massa berishga qarshilikning hammasi yupqa qatlamda mujassamlashgan. Shuning uchun, konstentrastiyalar gradienti faqat chegaraviy yupqa qatlam ichida hosil bo’ladi, chunki fazalar yadrosida konstentrastiyalar o’zgarmas va son jihatidan o’rtacha konstentrastiyalarga tengdir.
Diffuzion chegaraviy qatlamli model.
Ushbu modelda fazalarni ajratuvchi chegara yaqinidagi sharoitlar aniqroq hisobga olingan .
«Qattiq jism – suyuqlik» sistemasidagi nisbatan yuqori aniqlikka ega model rus olimlari Landau va Levich tomonidan yaratilgan. Ko’rinib turibdiki, faza yadrosida konstentrastiya o’zgarmas (S0=const) bo’lib, turbulent chegaraviy qatlamda asta-sekin kamayib boshlaydi. Qovushoq qatlamga yaqinlashgan sari turbulent pulsastiyalar so’nib boradi. Lekin, qovushoq qatlamda konstentrastiya sezilarli darajada kamayadi. Bu qatlamda ishqalanish kuchlari katta bo’lgani uchun suyuqlik harakati laminar rejimga to’g`ri keladi. Natijada molekulyar diffuziya usulida tarqalayotgan moddaning ulushi ortib boradi.
http://fayllar.org
|
| |