Məhsulun keyfiyyət səviyyəsinin və göstəricilərinin ekpert qiymətləndirmə metodu

|
Məhsulun keyfiyyət səviyyəsinin və göstəricilərinin ekpert qiymətləndirmə metodu
|
bet | 5/7 | Sana | 02.03.2022 | Hajmi | 249,19 Kb. | | #1646 |
5. Məhsulun keyfiyyət səviyyəsinin və göstəricilərinin ekpert qiymətləndirmə metodu
Məlumdur ki, məhsulun səmərəliliyi onun keyfiyyətinin ən vacıb ümumiləşdirici xarakteristikalarından biridir. Qiymətləndirilən məhsulun istifadəsinin iqtisadi səmərəsi nə qədər çoxdursa digər analoji məhsulla müqayidə bir o qədər keyfiyyətli sayılır. ən sadə ümumi halda iqtisadi səmərə E iqtisadi fəaliyyətin nəticəsi (mənfəət) Rilə məhsulun istehsalına çəkilən bütün xərclərin X fərqinə bərabərdir, yəni
E=k – x
Başqa sözlə, mənfəət şəklində iqtisadi səmərə Is gəlirlər G xərcləri X çıxdıqda qalan məbləğdir:
Məhsulun istehsalçısı üçün səmərə:
burada Çtop- məhsulun topdansatış qiyməti
V-satılan məhsulun miqdarı (həcmi)
Xist-məhsulun istehsal xərcləridir.
-texnikanı istismar edən istehlakçı üçün
burada - məhsulun istismarının faydalı səmərəsinin qiyməti;
N – buraxılan məhsulun və ya yerinə yetirilən isin miqdarı;
- iatehlak qiyməti (satış qiyməti) ilə istismar xərclərinin cənudir.
Tam mənfəət və ya tam iqtisadi səmərə pul yadəsi ilə belə tapılır:
Is=Is.i+Is.s
Qiymətləndirilən məhsulun keyfiyyət səviyyəsi iqtisadi səmərəliliyə görə daha sadə bir düstur ilə hesablanır:
burada Is – qiymətləndirilən məhsuldan tam mənfəət və ya iqtisadi səmərə;
Ibaz-baza məhsulundan tam mənfəətdir
Digər tərəfdən, məhsulun inteqral göstəricisi və keyfiyyət səviyyəsinin uyğun göstəricisi texniki-iqtisadi göstəricilər kimi iqtisadi göstəricilərə cevrilə bilər, əgər məhsulun dəyəri və onun faydalılığının qiyməti məlumdursa, yeni istehlak dəyəri məlum olarsa. Bu halda keyfiyyətli məhsul istehsalının inteqral iqtisadi göstəricisini belə hesablamaq olar:
Məhsulun istismarın xarakterizə edən analoji göstəricini isə belə təyin etmək olar:
Məhsulun keyfiyyətinin iqtisadi qiymətləndirilməsində xərclərin uçotunu məhsulun bütün həyat dövrünün əsas mərhələlərinin nisbətləri kimi qeyd edirlər.
Qeyd edək ki, məhsulun istehsalına çəkilən xərclər X, tətbiqi ETİ,layihə və konstruksiyaetmə və s. xərcləri də daxil edirlər. Istismar xərclərinə isə birbaşa və dolayı xərclər daxil edilir.
Məhsulun keyfiyyətinin ümumiləşmiş iqtisadi qiymətləndirilməsi, xüsusilə pul vahidi ilə ifadəsini dəqiq tapmaq xeyli çətindir, bunun üçün böyük miqdarda məlumat əldə etmək lazımdır, bunlar isə adətən çox istifadə olunmayan, ona görə də məlum olmayan məlumatlardı. Lakin bu məlumatları əldə etmək mümkündür olduqda istisdi qiymətləndirmə tətbiq edilir.
“Ekspert” verilmiş məsələni həll etmək qabiliyyəti olan təcrübəli mütəxəssisdir (latın sözü olan “ekspertus”-təcrübəli deməkdir). Tədqiq olunan obyektə münasibətdə ekspertin peşə bacarığı, metodologiya baxımından isə ekspertin verilmiş məsələni həll etmək və qərar vermək bacarığı əsas götürülür. Texniki məhsulun keyfiyyət səviyyəsində espert qiymətləndirilməsi metodu o hallarda istifadə olunur ki, ayrıca və ya kompleks göstəriciləri qiymətlərini aləti, empirik və ya hesabat metodları ilə obyektiv təyin edilməsi çox çətin və ya qeyri-mümkündür.
Ekspert metodu ekspertiza metodunun bir növü və ya niodifikasiyası olub, bir neçə müxtəlif metodların məcnusudın.
Məhsulun keyfiyyətinin ekspert qiymətləndirilməsi metodları məhsulun keyfiyyət səviyyəsinin bütövlükdə qiymətləndirilməsi həmçinin hər hansı predmetin, keyfiyyət göstəricilərinin təyin edilməsi ilə ələqədar bütün məsələlərin həlli vaxtı istifadə edilir. Beləliklə, ekspert metod aşağıdaki hallarda tətbiq olunur
-məhsulun keyfiyyətinin ümumi qiymətləndirilməsində.
-baza nümunələrinin və baza keyfiyyət göstəricilərinin ölçüsüz qiymətlərinin seçilməsi
-məhsulun attestasiyası və sertifikatlaşdırılmasında
Məhsulun keyfiyyət səviyyəsi daha az məsrəflə və böyük dəqiqliklə analatik və ya eksperimental metodlarla təyin edilirsə ekspert metodla qiymətləndirilmə tətbiq oluna bilməz.
Çox mürəkkəb kompleks xassə olduğundan məhsulun keyfiyyətinin təyinində həmisə qeyri-müəyyənlik və əsaslandırılmamış elementlər istirak edir. Lakin bu metod, məsələn, kimnursiya sövdələşməsi zamanı alınan məhsulun keyfiyyət haqqında konkret məlumatlar olmadıqdan istifadə oluna bilər.
Lakin qeyd edilməlidir ki, texniki və ya digər təyinatlı məhsulların keyfiyyət göstəricilərinin qiymətləndirilməsi üçün bu yeganə metod olub kifayət qədər geniş tətbiq olunur və bunun üçün müvafiq metodik tövsiyələr də işlənib hazırlanmışdır.
Ekspertiza obyekti kimi məhsulun istehlak xassələrinin cəmi, yəni keyfiyyətli çıxış edir. Keyfiyyətin ekspertiza kriterləri ümumi və konkret olmaqla iki qrupa bölünür.
Ümumi kriterlərə cəmiyyətdə qərarlaşmış dəyər, təsərrufat norma və qaydalar aid olunan. Ekspertiza üçün konkret kriterləri isə verilmiş məhsul növünün keyfiyyətinə qoyulan real tələblər, normativ-texniki və digər yerinə yetirilməsi hökmən olan sənədlərdə müəyyən edilmiş tələblər aid edilir.
Ekspert qiymətləndirilməsinin durüstluyu dəqiqliyini, etibarlılığını yuksəltmək üçün ekspertizanın səristəri insanların qrup halında qərar qəbul edilməsi kimi həyata kecirirlər.
Ekspert qrupuna qiymətləndirilən məhsulun yaradılması və istismar sahəsində yüksəkixtisas lı və xüsusi hazırlıq kecmiş mütəxəssis, tədqiqatçı, konstruktor, texnoloq, dizayner, əmtəəşünas, iqtisadçılar daxil edilir.
Ekspert qrupu qiymətləndirilən məhsulun keyfiyyət göstəriciləri haqında informasiyaları ekspert usülunu yadə etməklə toplayır.
Bu vaxt ekspert qrupu yekun qərarı ekspertlərin qiymətlərinin ortalaşdırılması əsasında və ya ekspertlərin səsverməsini keçirməklə qəbul edir.
Ekspert “konussiyalar” metodunda ekspertlərin sanki səsverməsi kecirilir. Bundan başqa, işçi qrupu ekspertlərin sorğu prosedurunu təskil edir, alınan nəticələri təhlil edir və ekspert konussiyasının yekun nəticəsini tərkib edir.
Eynireka məhsulun keyfiyyətinin qiymətləndirilməsində isçi qrup və ekspertlərin, ekspert konussiyasının daimi olaraq eyni mütəxəssislərdən formalaşdırılması tövsiyyə edilir. Bütün bunlar isə ekspert konussiyasının işinin bütövlükdə səmərəsini artırır.
Ekspert konusiyasının işinin əsas mərhələrinin ardıcıllığı aşağıdakılardan ibarət olur:
-məhsulun keyfiyyətinin ekspert qiymətləndirilməsi işlərinin təşkili:
-ekspert işçi qrupların formalaşdırılması:
-ekspertlərin sorğusunun aparılması üçün anket və izahat yazılarının hazırlanması-ekspert qiymətlərinin işlənməsi
Keyfiyyətin ekspert qiymətləndirilməsi təcrübəsində, o cümlədən məhsulun istehlak xassələrinin ekspert qiymətləndirilməsində əsasən kompleks və operativ ekspertiz metodları istifadə olunur.
Kompleks ekspertiza sənayənin seriya ilə buraxdığı eynirinş məlumat qrupunn hərtərəfli öyrənilməsi və keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi üçün aparılır.
Operativ ekspertiza əvvəlki kompleks ekspertizaların keçirilməsi vaxtı alınmış məlumatlara əsaslanır.
Ekspert metodu il qiymətləndirmədə keyfiyyət səviyyəsi və ya məhsuln bu və ya digər xassəsinin göstəricisi ölçüsüz vahidlərlə müəyyən edilir. əgər keyfiyyəti qiymətləndirmə nəticələri ranq sırası ilə təqdim olunursa, onda ekspertlərin qiymətlərinin ədədi təyin aşağıdakı imi aparılır:
1.Bütün qiymətləndirmə obyektləri sərbəst nömrələnir.
2.Ekspertlər obyektləri cərgə şkalası üzrə ranqlaşdırırlar.
3.Ekspertlərin tərtib etdiyi obyektlərin ranqlaşdırılması sırası müqayisə edilir.
Misal. Fərz edək ki, beş ekspert yeddi ekspertiza obyekti Q haqqında ardan cərgə şkalası üzrə aşağıdakı raqlama sırası tərtib etmişlər;
ekspert №1 – Q5< Q32< Q1647
ekspert№2 - Q5< Q32< Q6417
ekspert№3 – Q3< Q25< Q1647
ekspert№4 – Q5< Q32< Q7467
ekspert№5 – Q5< Q31< Q2647
-
Hər bir obyekt üzrə ekspert qiymətləri təyin edilir. Baxılan misalda onlar belədir
Q1 -4+6+4+4+2=21
Q2 -3+3+2+3+4=15
Q3 -2+2+1+2+2=9
Q4 – 6+5+6+5+6=28
Q5 – 1+1+3+1+1=7
Q6 – 5+4+5+6+5=25
Q7 – 7+7+7+7+7=35
5.Alınmış raqlar cəminə əsasən ümumiləşmiş ranqlama sırası qurulun. Bizim misalda ranq sırası bu şəkildə olur
Q 5< Q3 < Q2 < Q1 < Q6 < Q4 < Q7
6.Baxılan ekspertiza obyektlərinin keyfiyyətinin ümumiləşmiş ekspert qiymətləri, yəni onların çəki əmsalları belə hesablanır:
(11)
burada n-ekspertlərin sayı;
m-qiymətləndirilən göstəricilərin sayı
Qij-i-ci ekspertin ranqla (balla)
J göstəricisinə verdiyi çəki əmsalı (11) düsturu ilə baxılan misal üçün hesablama aşağıdakı nəticələri verir:
Keyfiyyətə ekspert metodu ilə verilən qiymətlərin təhlil edərək, nəinki hansıobyektin yaxşı və ya pisliy ümumi.ini, həm də nə qədər yaxşı və ya pis olduğunu göstərmək olar.
Ekspertlərin obyektə üstünlük vermə tezliyi üstünlük vermiş ekspertlərin sayının ekspertlərin sayına bölünməsi kimi tapılır
burada N-üstünlük vermiş ekspertlərin sayı;
n-ekspertlərin ümumi sayıdır
tədqiqn olunana bir obyektin digərinə nəsbətən keyfiyyət göstəricisinin çəki əmsalı (11) düsturu ilə tapılır. Lakin bezim konkret hal üçün bu düstur belə yazıla bilər.
burada Fij-i-ci ekspertlərin j-ci ekspertiza obyektinə üstünlük vermə tezliyi;
C-ekspertiza obyektlərinin m sayı ilə bağlı nəzərə qiymətlərin ümumi miqdarıdır.
C belə təyin olunur:
Fərz edək ki, 7 ekspetr tərəfindən qiymətləndirilən obyektlərin sayı 6 və
N1=4, N2=3, N3=5, N4=0, N5=1, N6=2. Onda hər bir obyektin üstünlük tezliyi belə tapılır
Müsbət qiymətlərin ümumi sayı isə:
Deməli 7 ekspertin ümumi rəyinə görə 6 obyektin hər birinin çəki əmsalı aşağıdakı qiymətlərə malik olacaqdır;
Obyektlərin keyfiyyətinin bütün çəki əmsallarının cəmi belə tapılır.
Beləliklə, tədqiq olunan obyektlərin keyfiyyətinin ranq sırasını alırıq:
№ 3> № >1 № >2 № >6 № >5 №4.
Burada ekspert metodu ilə qiymətləndirilən keyfiyyət göstəriciləri kəmiyyətcə ifadə olunmuşdur. Cəki göstəricilərinin orta qiymətlərinə görə bir obyektin digərindən keyfiyyətli olması barədə fikir yurütn mək olur.
Ekspert qiymətlərinin keyfiyyət göstəricilərinin dəqiqliyinə obyektlərin ikiqat müqayısə və qutbləşdirilməsini aparmaqla nail olmaq mümkündür. Bu zaman təbedir ki, ekspertlərin nəzərə alınan qiymətlərinin sayı ikiqat artıq və C=m(m-1) olur. Bundan sonra keyfiyyət göstəricilərinin hesabat metodu dəyişmir.
Məhsulun keyfiyyətinin ekspertizasında daha çox bal qiymətlər istifadə olunur. Formalaşdırmanın evristik və eksperimental üsuları mövcuddur.
Balların bilavasıtə ekspertlər tərəfindən verilməsi hər bir ekspertin müstəqil işləməsi və ya müzakirə prosesində aparılır. Keyfiyyət göstəricilərinin qiymətləndirilməsi üçün 5,7 və 10 şkalalar tərbiq olunur.
Bal hesablama sistemində ekspert metodu ilə tapılan keyfiyyətin ümumiləşmiş döstəricisini bütün eksperlərin verdiyi qiymətlərin orta hesabı qiymətləri kimi aşağıdakı düsturla hesablayırlar:
burada a-ekspertlərin miqdarı;
Qi-ekspertlərin balla verdiyi qiymətlərdir.
Əgər keyfiyyətin ekspertizası zamanı qiymətləndirilmə bir necə turda aparılarsa, bu halda keyfiyyət göstəricisi hər bir turda ekspertlərin qiymətlərinin orta hesabı qiymətləri kimi təyin edilir, yəni
burada Keks.i-hər bir turda alınmış keyfiyyət göstəricisinin qiyməti;
m-sorğu turlarının sayıdır.
Ekspert metodundan bir neçə müəssisənin tender müsabiqəsinə (satısa) təqdim etdiyi texnikanın srçimində daha çox istifadə olunur.
Ekspert qiymətlərinin evristik formalaşdırılması parametrik göstəricilər və onların ballar ilə qiymətləri arasında asılılığı etməkdən ibarıtdir. Bunlar isə keyfiyyət göstəricilərinin bal qiymətlərini natural ölçü vahidləri ilə yadə etməyə imkan verir.
Eksperimental formalaşdırmada bal qiymətləri ilə eksperimentlə təyin oluna göstəricilərin qiymətlərinin nisbəti müəyyən edilir.
Məhsulun keyfiyyətinin qiymətləndirilməsinin sosioloji metodu da mövcuddur. Sosioloji metod ekspert metodunun bir növü sayılır.
Məhsulun keyfiyyət göstəricilərinin qiymətlərini təyin etməyin sosioloji metodu mahiyyətcə marketinq tədqiqatları xarakteri daşıyır və ekspertlər tərəfindən deyil, məhsulun potensial istehlakçılarının köməyinə həyata keçirilir. Istehlakçıların rəylərin toplanması sorğu və ya xüsusi anketlərin yayılması və doldurulması,həmcinin konfrans, sərgi, aksion və digər tətbirlər vasitəsilə aparılır.
-
|
| |