nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
2-Mavzu. Ms word dasturida mantli axborotlarni yaratish va ishlov berish texnologiyalari (murakkab jadval, diagrammalar, turli ob’ektlar qo’shish, formatlash, tahrirlash). Ishning maqsadi

2-Mavzu. MS Word dasturida mantli axborotlarni yaratish va
ishlov berish
texnologiyalari (murakkab jadval, diagrammalar, turli ob’ektlar qo’shish,
formatlash, tahrirlash).
Ishning maqsadi: Talabalarni kasbiy faoliytida MS Word matn muharririda
ishlarni bajarishda ko’nikma va tajriba ortirishi. Fayl yaratish, matnli axborotlar
bilan tez
va yuqori saviyada ishlash, tahrirlash, tartiblash, saralash va filtrlash kabi
fazifalarni bajarish
Kerakli apparat va dasturiy ta’minotlar: kompyuter, Windows operatsion
tizimi, MS Word matn muharriri.
1-amaliy topshiriq. Jadvallar qo‘yish.
Xujjaiga jadval qo‘yishni amalga oshirishning bir necha
usullari mavjud.
1-usul
• Jadval tuziladigan joyga kursor keltiriladi.
• Asboblar panelidagi «Вставка/ Таблица» tugmasi ustida
«sichqoncha» ning chap tugmasini bir marta bosiladi.
• «Sichqoncha» tugmasini quyib yubormasdan tur bo‘ylab
yetarlicha sonli
•
ustun va satrlar tanlangach, «sichqoncha» ning tugmasini
qo‘yib yuboriladi.
2-usul
• «Вставка» menyusining «таблица-вставить таблицу»
buyrug‘i tanlanadi va muloqotli oyna paydo bo‘ladi.
• Bu yerda:
Число столбцов- jadvaldagi ustunlar sonini
ko’rsatadi. Число строк-jadvaldagi satrlar sonini
ko’rsatadi.
•
По ширине окна -uskunalar kengligini ko’rsatadi.
•
Автоформат- jadvalining ko’rinishini o’zgartirishda
tayyor maketlardan foydalaniladi.
•
Asboblar panelidan foydalanib, jadval tuzilganda,
jadvahing ustunlari
kengligi sahifa kengligiga mos ravishda aniqlanadi.
•
«Таблица» menyusidan foydanalinsa jadval ustunlari kengligi ixtiyoriy qilib
tanlash yoki tayyor jadvallardan foydalanish mumkin.
2-amaliy topshiriq. Jadvalni tahrirlash.
Jadval bo’ylab harakat qilayotganda (Tab), (Shift +Tab) kursorni boshqarish
tugmalaridan foydalanish mumkin. Jadvahing oxirigi katakchasida(Tab)
tugmasi
bosilsa, jadvalga yangi satr qo’shiladi.
• Jadvalning maЪlum qismini qirqib olish;
• Nushalash;
• Yangi satr yoki ustunni ixtiyoriy tomondan qo’yish, yacheykalarni birlashtirish;
• Jadvalni tekislash kabi amallrni bajarish uchun kontekst menuydan foydalaniladi.
Bunung uchun tahrirlanishi kerak bo’lgan
obekt belgilab olinib, so’ngra
sichqonchaning o’ng tomoni chertiladi.
Tayanch iboralar - O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent...

O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali
Mustaqil ish Kiberxavfsizlik
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali
|
Topshiriq:1 - O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot...

ko'p martalab nusxalanadi va ijrochi fayllarga "yopishib oladi". Ularning "ishga
tushishi" oqibatida goh displeyda turli yot yozuvlar paydo bo'lishi, goh disqdagi
yozuvlar (fayllar) ni o'chirib yuborishi mumkin.
Odatda foydalanuvchiga virus dasturlarining nomigina ma'lum bo'lishi mumkin.
Masalan, Black Hole (qora teshik), Black Friday (qora juma), Friday 13 (o'n uchinchi
juma), "sekin ta'sir qiluvchi virus" va hokazo. Mazkur
viruslar ekranning chap
burchagidan qora teshik ochishi yoki 13 sana juma kunlari ishlayotgan fayllarni
yo'qotishi, bundan tashqari har 5 minutda kompyuter ishini bir
necha yuz marotalab
sun'iy sekinlashtirib yuborishi mumkin.
Fig. 2. Issuing a driver's license based on smart contracts

|
Fig. 2. Issuing a driver's license based on smart contracts
|
bet | 5/6 | Sana | 08.07.2024 | Hajmi | 115,76 Kb. | | #267016 |
Bog'liq BLOCKCHAIN TECHNOLOGIES IN E-GOVERNMENTFig. 2. Issuing a driver's license based on smart contracts.
Another possible application of smart contracts in the electronic government of Uzbekistan may be the automation of the process of concluding contracts and managing them between government agencies and private companies. Smart contracts can ensure transparency and security of the contracting process, as well as reduce the amount of time and resources spent on the implementation of this process. In addition, smart contracts can be used to automate the process of issuing various permits and licenses, such as construction permits or licenses to trade certain goods. This can speed up the process of obtaining the necessary documents and reduce the amount of time required to process applications.
However, for the successful implementation of smart contracts in the electronic government of Uzbekistan, a good information infrastructure is needed, as well as appropriate legal and technical regulations governing their use. It is also important to ensure the security and protection of data to prevent possible attacks and information leaks. We can consider one example of an algorithm and code for automating the process of registration and transfer of ownership of real estate in Uzbekistan.
CONCLUSION
In conclusion, blockchain technology has the potential to revolutionize e-government by enhancing transparency, security, efficiency, and trust in government processes. By leveraging the decentralized and immutable nature of blockchain, e-government systems can benefit from improved data integrity, reduced fraud and corruption, streamlined administrative processes, and increased citizen participation. Blockchain technology can be applied to various e-government use cases such as secure identity management, voting systems, public procurement, land registration, and healthcare records. It enables the creation of tamper-proof digital records, eliminates the need for intermediaries, and provides a high level of data security through cryptographic algorithms. However, the adoption of blockchain in e-government is not without challenges. Issues related to scalability, interoperability, legal frameworks, privacy, and standardization need to be addressed for successful implementation. Additionally, there is a need for collaboration among government entities, technology providers, and other stakeholders to ensure smooth integration and widespread adoption of blockchain solutions.
Overall, blockchain technology holds great promise for transforming e-government systems, fostering transparency, efficiency, and trust between citizens and governments. As the technology continues to evolve and mature, it is crucial for governments to explore its potential and carefully assess its benefits and challenges to make informed decisions regarding its implementation.
|
| |
if applicant_age >= 18 { - Blockchain technologies in e-government

|
Blockchain technologies in e-government
|
bet | 4/6 | Sana | 08.07.2024 | Hajmi | 115,76 Kb. | | #267016 |
Bog'liq BLOCKCHAIN TECHNOLOGIES IN E-GOVERNMENTif applicant_age >= 18 {
driving_test_result = conduct_driving_test()
if driving_test_result == 'pass' {
issue_driving_license()
} else {
send_notification("Sorry, you did not pass the driving test.")
}
} else {
send_notification("Sorry, you must be at least 18 years old to apply for a driving license.")
|
In this example, the program first checks the age of the applicant (applicant_age). If the applicant has reached the age of 18 or more, the program conducts a driving test using the function conduct_driving_test(). If the result of the driving test is successful ('pass'), the program issues a driver's license using the issue_driving_license() function. If the applicant has not passed the driving test, the program sends a notification using the send_notification() function.
If the applicant is under the age of 18, the program sends another notification that says that the applicant must be at least 18 years old to apply for a driver's license.
This code can be used to automate the process of issuing driver's licenses in e-government, where the program automatically decides whether to issue a driver's license based on the age of the applicant and the results of the driving test. Uzbekistan also has the potential to use smart contracts in e-government. One of the possible applications of smart contracts in the electronic government of Uzbekistan may be the automation of the process of registration and transfer of ownership of real estate. Smart contracts can be used to simplify the property registration process and reduce possible errors related to the human factor.
In this flowchart, the age of the applicant is checked first. If the age is greater than or equal to 18, a driving test is performed. If the test result is 'pass', then a driver's license is issued. If the test result is 'fail', a notification is sent that the test failed. If the applicant is under the age of 18, a notification is sent that in order to obtain a driver's license, you must be over 18 years old. Note that the flowchart represents only a sequence of actions and conditions in the code, but does not reflect the actions themselves or functions such as "conduc_driving_test()" or "send_notification()".
|
| |
REFERENCES - Blockchain technologies in e-government

|
Blockchain technologies in e-government
|
bet | 6/6 | Sana | 08.07.2024 | Hajmi | 115,76 Kb. | | #267016 |
Bog'liq BLOCKCHAIN TECHNOLOGIES IN E-GOVERNMENTREFERENCES
Ahmadi, V., Benjelloun, S., El Kik, M., Sharma, T., Chi, H., Zhou, W., 2020. Drug governance: IoT-based blockchain implementation in the pharmaceutical supply chain.
In: 2020 Sixth International Conference on Mobile and Secure Services (MobiSecServ). IEEE, pp. 1–8.
Ahmadi, V., Benjelloun, S., El Kik, M., Sharma, T., Chi, H., Zhou, W., 2020. Drug governance: IoT-based blockchain implementation in the pharmaceutical supply chain.
In: 2020 Sixth International Conference on Mobile and Secure Services (MobiSecServ). IEEE, pp. 1–8.
Babich, V., Hilary, G., 2019. Blockchain and other distributed ledger technologies in operations. Found. Trends® Technol. Inf. Oper. Manag. 12 (2–3), 152–172.
Bach, L.M., Mihaljevic, B., Zagar, M., 2018. Comparative analysis of blockchain consensus algorithms. In: 2018 41st International Convention on Information And
Communication Technology, Electronics And Microelectronics (MIPRO). IEEE, pp. 1545–1550.
Beck, R., Avital, M., Rossi, M., Thatcher, J.B., 2017. Blockchain technology in business and information systems research. Business & Information Systems Engineering
59 (6), 381–384.
Bos, J.W., Halderman, J.A., Heninger, N., Moore, J., Naehrig, M., Wustrow, E., 2014. Elliptic curve cryptography in practice. In: International Conference on Financial
Cryptography And Data Security. Springer, Berlin, Heidelberg, pp. 157–175.
|
| |
LITERATURE REVIEW - Blockchain technologies in e-government

|
Blockchain technologies in e-government
|
bet | 2/6 | Sana | 08.07.2024 | Hajmi | 115,76 Kb. | | #267016 |
Bog'liq BLOCKCHAIN TECHNOLOGIES IN E-GOVERNMENTLITERATURE REVIEW
Bitcoin is a digital currency that brings disruptive innovation to the traditional transaction environment which relies on third parties (Chang and Chen, 2020). Blockchain, as the underlying technology, has recently received much attention from industry and academia (Saberi et al., 2019). The heart of blockchain is the recording of all transaction data into blocks and the linking of those blocks into a chain (Queiroz and Wamba, 2019). Each block has a body with transaction data and a header with the hash value of the block before it, which is customarily called the “parent” block. This lets each block be linked vertically to be found or identified easily (Zheng et al., 2017). Fig. 1 illustrates the architecture of blockchain. The blocks with timestamps are chained by hash values, which are unique, and can prevent fraud because any changes in the block will immediately cause a change of the hash value (Nofer et al., 2017) The three fundamental mechanisms of blockchain that make it unique are the distributed ledger, encryption, and consensus mechanism (Beck et al., 2017). There are two main architectures of software systems: centralised and distributed (Tama et al., 2017). A blockchain-based database can be considered a distributed system with an implementation layer that offers protection for data integrity (Drescher, 2017), because in this distributed system, all the transactions will be consistently recorded in the ledgers of all the participants. Rather than relying on a central server to store and validate data, each node in this network has a duplicate of the ledger, which can be updated independently (Trump et al., 2018). To prevent unauthorised changes, the transaction data will be encrypted using various algorithms and signed with a digital signature (Gorkhali et al., 2020). Chandel et al. (2019) indicated that the Elliptic Curve Cryptography (ECC) algorithm and the Rivest-Shamir-Adleman (RSA) algorithm are the two most common encryption algorithms in blockchain, both of which belong to asymmetric encryption.
|
| |
Jadval 4. Tag’dimot - O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent...

O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali
Mustaqil ish Kiberxavfsizlik
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali
|
O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali - bet 22

9-Mavzu:Axborot tizimlari va resurslaridan ruxsatsiz foydalanishlarni
aniqlash uslubyati
Topshiriq-4
Ahborot tizimlariga ruxsatsiz kirishlarni oqibati.
Axborot xavfsizligini ta’minlash.Axborot xavfsizligini ta’minlash – bu
foydalanuvchining axborotlarini himoyalashga quyilgan me’yor va
talablarni
bajarishidir. Axborot xavfsizligi esa bu axborot foydalanuvchilariga va ko‘plab
axborot tizimlariga zarar keltiruvchi tabiiy yoki sun’iy xarakterga
ega tasodifiy va
uyushtirilgan ta’sirlardan axborotlarni va axborot kommunikatsiya
tizim
ob’ektlarining himoyalanganligidir.
Login tushunchasi. Login – shaxsning, o‘zini axborot kommunikatsiya tizimiga
tanishtirish jarayonida qo‘llaniladigan belgilar ketma-ketligi bo‘lib, axborot
kommunikatsiya tizimidan foydalanish huquqiga ega bo‘lish uchun
foydalaniluvchining maxfiy bo‘lmagan qayd yozuvi hisoblanadi.
shaxsning identifikatsiya nima? - O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi...

• Antroposkopicheskie tadqiqot. Bu To'plamda og'zaki portret. unutilmas jarohat
izlari, izlari yoki birthmarks yozishni - bu usul bir
qismi sifatida pateskopiya
hisoblanadi.
• barmoq izlarini.
• fonetik tadqiqot.
uning ta'rifi yoki unga xos bo'lgan boshqa ma'lumotlar bilan ob'ektini aniqlash -
Shunday qilib, bu identifikatsiya nima.
Bajariladigan ish:5
Test
1. Quyidagi taklifni to’ldiring. “shaxsiy qurilmani olib kelish odatda…..’’
A) …ishlaydigan qurilmalardan foydalanishdan ko’ra xavfliroq
B) … ishlaydigan qurilmalardan foydalanish kabi
xavfli
C) … ishlaydigan qurilmalardan foydalanishga
qaraganda kamroq xavfli
2. Quyidagi obektlardan qaysi biri kiberhujum qurboniga aylanish
ehtimoli ko’proq?
A) Kichik
biznes
B) Yirik biznes
C) O’rta biznes
3. Taqdim etilgan parollardan qaysi biri xavfsizroq?
A) 123456
B) Ajdaho
C) Door8377
4. Quyidagilardan qaysi biri tashkilotingiz kiberxavsizligi uchun eng
kata xavf xisoblanadi?
A) Tashkilotdagi odamlar
B) Tashkilotdan tashqaridagi odamlar
C) Xakerlar
5. Nechanchi yilda Milliy qonunlar O’zbekiston Respublikasining439-II
Rahbar: SHARIPOVA U - O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent...

oshirib, maxfiy axborotni oladi va nihoyat harakatlarining barcha izlarini yo’q
qiladi. Bunday xujum qiluvchi professional, odatda yaxshi moliyalanadi va yakka
yoki professionallar komandasida ishlashi mumkin.
Ishonchsiz xodim o’zining harakatlari bilan sanoat josusi yetkazadigan
muammoga teng (undan ham ko’p bo’lishi mumkin) muammoni to’g’diradi.
Buning ustiga uning borligini aniqlash murakkabroq. Undan tashqari unga
tarmoqning tashqi himoyasini emas, balki faqat, odatda unchalik katiy bo’lmagan
tarmoqning ichki himoyasini bartaraf qilishiga to’g’ri keladi. Ammo, bu holda
uning korporativ ma’lumotlardan ruxsatsiz foydalanishi xavfi boshqa har qanday
niyati buzuq odamnikidan yuqori bo’ladi.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGILAR

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGILAR
VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI SAMARQAND FILIALI
" AXBOROT XAVFSIZLIGI" kafedrasi
Mustaqil ta’lim ish hisoboti
Fan: ”Kiberxavfsizlik asoslari”
Guruh: KIS 22-06
Talaba: ABDULLAYEV Z.
Rahbar: SHARIPOVA U.
Samarqand-2024 y.
10-Mavzu:Simsiz aloqa tizimlarida axborot resurslarini himoyalash.
Topshiriq-4
6. Jadval 3. Sharh
4 Simsiz aloqa tizimlaridan bevosita taxtitlar tahlili
Simsiz aloqa texnologiyasining keng qo'llanilishi odamlarga katta qulaylik
keltiradi, ammo xavfsizlik va maxfiylik muammolari ham paydo bo'ladi. Simsiz
tarmoqlar va foydalanuvchi qurilmalari xavfsizligini baholash va kafolatlash
uchun simsiz qurilmalarni aniqlash asosiy vazifaga aylanadi. Hozirda qurilmani
samarali
identifikatsiya qilish hali ham qiyin masala bo'lib qolmoqda, chunki qurilma
barmoq izini olish katta o'quv ma'lumotlar to'plamini talab qiladi va uni
kengaytirish qiyin, qoidaga asoslangan identifikatsiya yetarlicha aniq va ishonchli
emas. Simsiz qurilmalarni identifikatsiyalash uchun universal va
kengaytiriladigan asos bo'lib, u foydalanuvchi shovqinisiz yuqori aniqlikdagi
qurilma yorliqlarini samarali yaratishi mumkin. Biz birinchi navbatda qurilma
ma'lumotlariga bog'liq tarmoq protokollari tushunchasini kiritamiz. WND-
Identifikator bunday protokol xabarlarida tabiiy til xususiyatlaridan to'liq
foydalanadi va xush kelibsiz sahifadagi qurilma tavsifi bilan birlashadi va shu
bilan aniq qurilma yorliqlarini yaratish uchun chiqarish qoidalaridan foydalanadi.
Hozirgi kunda dunyoning har bir burchagida WLAN orqali internetga ulanadigan
portativ qurilmalar mavjud. Boshqa keng tarqalgan simsiz tarmoq texnologiyasi -
uyali tarmoq bilan taqqoslaganda, Wi-Fi joylashtirish qulayligi va arzonligi
jihatidan afzalliklarga ega. Shu sababli, ichki va xususiy mahalliy tarmoqlarni
o'rnatishda Wi-Fi hali ham uy tarmog'i qurilmalarini, smartfon va noutbuklar kabi
portativ qurilmalardan veb-kameralar kabi aqlli uy qurilmalarigacha ishonchli va
qulay qo'llab-quvvatlashni ta'minlaydigan afzal texnologiya hisoblanadi.
Foydalanuvchi qurilmasi simsiz ulanish nuqtasiga ulanadi va oddiy foydalanuvchi
sifatida administrator huquqlariga ega bo'lgan shaxsiy tarmoq va umumiy Wi-Fi
kabi WLAN-dagi ma'lumotlar paketlarini to'playdi. Shuni ta'kidlash kerakki,
aeroportlar, mehmonxonalar va boshqa jamoat joylari tomonidan taqdim etilgan
ochiq Wi-Fi uchun
biz tizimga kirmasdan tarmoq paketlarini ushlashimiz mumkin. Amalda biz
Tcpdump, Wireshark va boshqa paketlarni tahlil qilishdan foydalanamiz.
ma'lumotlarni yig'ish uchun vositalar. Keyingi bosqichda biz ma'lumotlar
paketlarida dastlabki filtrlashni amalga oshiramiz. Ma'lumotni qayta ishlash
komponentimiz qurilma identifikatsiyasiga aloqador bo'lmagan trafikni
(tarmoqdagi unicast trafik kabi) e'tibordan chetda qoldiradi va yetarlicha tabiiy til
xususiyatlariga ega bo'lmagan trafikni filtrlaydi va shu bilan qurilma
ma'lumotlariga oid protokolni tekshiradi.
|
Parol tushunchasi - O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent...

(account) yaratiladi va unda foydalanuvchiga tegishli axborotlar saqlanadi.
Login va parolga ega bo‘lish shartlari. Biror shaxs o‘zining login va paroliga
ega bo‘lishi uchun u birinchidan axborot kommunikatsiya
tizimida ruyxatdan
o‘tgan bo‘lishi kerak va shundan so‘ng u o‘z logini va parolini o‘zi hosil qilishi
yoki tizim tomonidan berilgan login parolga ega bo‘lishi mumkin. Login va
parollar ma’lum uzunlikdagi belgilar ketma-ketligidan tashkil topadi. Login va
parollarning uzunligi va qiyinligi uning qanchalik xavfsizligini ya’ni buzib
bo‘lmasligini ta’minlaydi.
Login va parolni buzish.Login va parolni buzish – bu buzg‘unchining biror bir
maqsad yo‘lida axborot kommunikatsiya tizimi ob’ektlaridan foydalanish uchun
qonuniy tarzda foydalanuvchilarga tegishli login va parollarini buzishdir. Bunda
maxsus dastur yordamida login va parollar generatsiya qilib topiladi. Login va
parollarning uzunligi bu jarayonning uzoq vaqt davom
etishiga yoki generatsiya
qilaolmasiligiga ishora bo‘ladi.
Fig. 1. Blockchain architecture

|
Fig. 1. Blockchain architecture
|
bet | 3/6 | Sana | 08.07.2024 | Hajmi | 115,76 Kb. | | #267016 |
Bog'liq BLOCKCHAIN TECHNOLOGIES IN E-GOVERNMENTFig. 1. Blockchain architecture.
RESEARCH METHODOLOGY
Advantages of using smart contracts in e-government
The use of smart contracts in e-government can bring many benefits, including:
• Reduction of costs for processes related to the conclusion and execution of contracts.
• Increasing the transparency of processes in e-government.
• Reducing the time to complete processes and increasing their efficiency.
• Reducing the risk of corruption and fraud in e - government .
By definition, e-government is the use of ICT to provide governments, citizens and businesses with means
of interaction, communication, information exchange and provision
of services to various stakeholders. For example, E-government 1.0 used the World Wide Web and available ICTs to achieve
efficiency. EG 2.0, thanks to portal services supported by Web 2.0 technologies, has become more citizen-oriented, promoting citizen participation and strengthening e-democracy. Technological
The evolution shaping EG assumes that EG 3.0 will use Web 3. ICTs such as Distributed ledger technology (DLT), artificial intelligence, semantic web and the World Wide Web.
ANALYSES AND RESULTS
We can give you an example of issuing a driver's license based on smart contracts and write an algorithm and pseudocode.
An example of a pseudocode algorithm that describes the process of automating the issuance of a driver's license:
1. The user fills out an application for a driver's license and uploads the necessary documents.
2. The system checks the availability of all necessary documents and the correctness of filling out the application.
3. If all the data is correct, the system calculates the validity period of the driver's license in accordance with the law.
4. The system checks for criminal records and fines for traffic violations in databases.
5. If the check is passed successfully, the system assigns the date and time of passing the driver's license exam.
6. The user passes the exam in accordance with the rules established by law.
7. If the exam is passed successfully, the system generates a driver's license and sends it by mail to the specified address.
8. If the exam is not passed, the system provides the user with the opportunity to retake the exam after a certain period of time.
This algorithm automates the process of issuing a driver's license, starting with filling out an application and downloading the necessary documents, and ending with sending a ready-made driver's license by mail. The system checks for the necessary documents, checks for criminal records and fines, assigns an exam and generates a driver's license if the exam was passed successfully. If the exam was not passed, the system provides the user with the opportunity to retake the exam.
Below is an example code that describes some automation logic that makes a decision to issue a driver's license in e-government based on the age of the applicant and the results of the driving test:
|
| |
Port-channel 1 - Topshiriq Guruh: 031-20 Bajardi: Xudoynazarov Ma’rufjon Tekshirdi

|
Topshiriq Guruh: 031-20 Bajardi: Xudoynazarov Ma’rufjon Tekshirdi
|
bet | 8/8 | Sana | 23.12.2023 | Hajmi | 1,5 Mb. | | #127510 |
Bog'liq Tarmoq xavfsizligi amaliy-1Port-channel 1
Port-channel 1
Fa0/11-14
Fa0/11-14
4.14-rasm. PAgP asosida EtherChannel
Agregatsiyalashni sozlashdan avval jismoniy interfeyslarni
o`chirib qo`yish kerak bo`ladi. Ularni bir tarafini o`chirib qo`yish
etarli bo`ladi (misolda sw1 taraf o`chirilgan), so`ng ikki tarafda
agregatsiyalash sozlanadi va interfeyslar ulaniladi.
1. Sw1 da EtherChannel sozlash:
sw1(config)# interface range f0/11-14
sw1(config-if-range)# shutdown
sw1(config-if-range)# channel-group 2 mode desirable
Creating a port-channel interface Port-channel 2
2. Sw2 da EtherChannel sozlash:
sw2(config)# interface range f0/11-14
|
| |
ROOT 
A komutator - Topshiriq Guruh: 031-20 Bajardi: Xudoynazarov Ma’rufjon Tekshirdi

|
Topshiriq Guruh: 031-20 Bajardi: Xudoynazarov Ma’rufjon Tekshirdi
|
bet | 3/8 | Sana | 23.12.2023 | Hajmi | 1,5 Mb. | | #127510 |
Bog'liq Tarmoq xavfsizligi amaliy-1ROOT
A komutator
B komutator
Loyihalashgan port-P01
Loyihalashgan port-P02
Loyihalashgan port-P01
Broadcast yo nalishi
Root port- P03
root port-P06
bloklangan port-P05
4.2-rasm. STP protokolidagi port turlari
Rapid Spanning Tree Protocol (RSTP). Rapid STP (RSTP)
STPni ishlashini sezilarli darajada yaxshilaydi. Avvalo, portlarni yonish
vaqtining pasayishi va yuqori barqarorlikni qayd etish lozim. Bunga
40
katta darajada Cisco Systems tomonidan STPning kengaytmasi sifatida
ishlatilgan gʻoyalar tufayli erishildi. RSTP IEEE 802.1w standartida
tavsiflangan (keyinchalik 802.1D-2004 ga kiritilgan).
Per-VLAN Spanning Tree Protocol (PVSTP). Per-VLAN STP
(PVSTP), nomidan koʻrinib turibdiki, VLANlardan foydalanish uchun
STP funksiyasini kengaytiradi. Ushbu protokol doirasida har bir
VLANda alohida STP nusxasi ishlaydi. Dastlab, PVST protokoli faqat
ISL magistrallari orqali ishlagan, keyin PVST + versiyasi ishlab
chiqilgan boʻlib, bu juda keng tarqalgan 802.1Q magistrallari orqali
ishlashga imkon berdi. PVST + va RSTP xususiyatlarini birlashtirgan
dasturlar mavjud, chunki bu kengaytmalar protokolning mustaqil
qismlariga ta'sir qiladi, natijada (Cisco terminologiyasida) Rapid PVST
+ paydo boʻldi. PVST + STP bilan mos keladi va hatto koʻp tarmoqli
freymlardan foydalangan holda PVST + yoki Rapid PVST + ni qoʻllab-
quvvatlamaydigan komutatorlar orqali "aloqa" qiladi. Biroq, Cisco
Systems
bir
xil
tarmoqdagi
turli
ishlab
chiqaruvchilarning
komutatorlarini aralashtirmaslikni tavsiya qiladi, chunki har xil STP
dasturlari va oʻzgarishlari oʻrtasida moslik muammolari paydo
boʻlmaydi.
Multiple Spanning Tree Protocol (MSTP) IEEE 802.1s
standartida tavsiflangan va keyinchalik IEEE 802.1Q-2003 bilan
qo`shimchalar kiritilgan. MSTP protokoli bir nechta STP protokoli
nusxasini qo`llab-quvvatlash maqsadida IEEE 802.1w (RSTP)
standartini takomillashtirilgan ko`rinishi. U tarmoqni tezroq ishlashini,
VLAN sozlangan tarmoqda yuklamani balanslash imkoniyatini
ta’minlaydi. 802.1s MSTP standartiga qo`shimcha 802.1Q standartida
qo`shimcha kiritilgan.
Kanallarni agregatsiyalash (ingilizcha link aggregation) – bir
nechta fizik kanalni bitta mantiqiy kanalga birlashtirish imkonini
beradigan texnologiya. Agregatsiya kanal fizik kanal bo`ylab mantiqiy
kanalda trafiklarni taqsimlash va bitta yoki bir nechta jismoniy
kanallarni bitta mantiqiy kanalda ichki rad etilish holati sodir
bo`lganda zaxiralash imkonini beradi. Bunday texnologiya kanal
o`tkazish qobilyatini va ishonchligini oshirish imkonini beradi.
Tarmoq topologiyasi 4.3-rasmda keltirilgan
41
|
| |
O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali - bet 29

14-Mavzu:Kiberjinoyat va kiberhuquq
Topshiriq-1
1-modda. Ushbu Qonunning maqsadi Ushbu Qonunning maqsadi
avtomatlashtirilgan bank tizimida axborotni muhofaza qilish sohasidagi
munosabatlarni tartibga solishdan iborat.
2-modda. Avtomatlashtirilgan bank tizimida
axborotni muhofaza qilish
to'g'risidagi qonun hujjatlari Avtomatlashtirilgan bank tizimida
axborotni
muhofaza qilish to'g'risidagi qonun hujjatlari ushbu Qonun va
boshqa qonun
hujjatlaridan iboratdir. Agar O'zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida
O'zbekiston Respublikasining avtomatlashtirilgan bank tizimida axborotni
muhofaza qilish to'rg'isidagi qonun hujjatlarida nazarda
tutilganidan boshqacha
qoidalar belgilangan bo'lsa, xalqaro shartnoma qoidalari qo'llaniladi.
O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali - bet 13

5-Mavzu.Xorijiydavlatlardaelektronraqamliimzoalgoritmlari tahlili.
Reja:
1. Simmetrik sxema.
2. Asimetrik sxema.
3. Raqamli imzo.
Simmetrik bo‘lgani
sababli kirish signali
U
KIR
EO‘lar orasida teng taqsimlanadi:
ularning birida kuchlanish 0,5·
U
KIR
qiymatga ortadi, ikkinchisida
esa shu qiymatga
kamayadi.
U
KIR1
kuchlanishi ortsin,
U
KIR2
esa, kamaysin. Bunda VT1 tranzistorning
emitter va kollektor
toklari musbat orttirma, VT2 tranzistorning mos toklari esa,
manfiy orttirma oladi.
Natijada
, chiqish kuchlanishi hosil bo‘ladi:
Emitter toklarining o‘zgarishi zanjirlar uchun umumiy
R
E
rezistorda manfiy TA
signalini tashkil etuvchi
orttirma hosil qiladi.
Agar DK ideal simmetrik bo‘lsa, va Δ
U
E
=0.
Natijada, emitterlar potensiali o‘zgarmas qoladi va DK uchun manfiy TA signali
mavjud bo‘lmaydi. Shu sababli DKning kuchlanish bo‘yicha kuchaytirish
koeffitsiyenti TAsiz UE ulangan kaskad uchun ilgari yozilgan ifoda
bilan aniqlanadi
1,
R
K
=5 kOm,
I
E
=1 mA, = 0,025 V
-1
bo‘lganda,
K
U
= - 200 bo‘ladi.
Amalda DKning to‘rt xil ulanishidan foydalaniladi: simmetrik kirish va chiqish;
simmetrik
kirish va
nosimmetrik chiqish
; nosimmetrik kirish va simmetrik chiqish;
nosimmetrik kirish va chiqish.
Simmetrik kirishda signal manbai DK kirishlari orasiga (tranzistorlar bazalari orasiga)
ulanadi. Simmetrik chiqishda yuklama qarshiligi DK chiqishlari orasiga (tranzistorlar
kollektorlar orasiga) ulanadi.
Nosimmetrik kirishda signal manbai DKning bitta kirishi va umumiy shinasi orasiga
ulanadi. Nosimmetrik chiqishda yuklama qarshiligi tranzistorlardan birining kollektori
va umumiy shina oralig‘iga ulanadi.
DKning kuchaytirish koeffitsiyenti kirish signal berish usuliga, ya’ni kirish simmetrik
YOKI nosimmetrikligiga bog‘liq emas.
Nosimmetrik chiqishda yuklama bir elektrodi bilan tranzistorlardan birining
kollektoriga, boshqa elektrodi bilan esa, umumiy shinaga ulanadi.
Bu
holda
,
K
U
simmetrik chiqishdagiga nisbatan 2 marta kichik bo‘ladi.
Nosimmetrik kirish va
chiqishda, agar kirish signali DK chiqish signali olinadigan
yelka kirishiga berilgan bo‘lsa, bu holda kuchaytirishga DKning faqat bir
yelkasi
ishlaydi.
Bajarilgan ish - O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent...

qo‘shilmasligi kerak. Sharh esa bu tahririyat materiallari, mashhur
mualliflik sahifalari
hamda fikr, munosabatlar va hakozalar uchun muljallangan.
Ko‘p hollarda o‘quvchilar xabarlarni o‘qiyotganida unga qandaydir faktlarni
yetkazishayotganini bilishadi. Hamma
ham sharhlashi mumkin, lekin har kimda ham
eng oxirgi faktlar bo‘lavermaydi-ku. Shuning uchun ham yangiliklar sharhlardan ko‘ra
qiziqarliroqdir. Va shu sababli sharhlash bilan yangilikni chalkashtirib yuborish
ikkovining ham qadrini tushirib yuborishi tabiiy. Bunday
hollar ro‘y bergan paytda
faktlar xira tortadi va o‘z qadrini yo‘qotadi.
Barcha hollarda bo‘lgani kabi bu yerda ham ochiq sharh uchun mustasno qilish
mumkin. Agar katta tajribaga ega bo‘lgan jurnalist o‘zi bilgan mavzuda yozayotgan
bo‘lsa, unda ochiq sharhlashi mumkin. Chunki uning fikr - mulohazalari gazetxonga
ko‘p narsa beradi. Ushbu huquqni xorijda uzoq yillar ishlagan muxbirlarga
ham berish
mumkin. Albatta bu yerda muxbirlar «Ular nima deyishsa deyishsinu, lekin mening
fikrimcha…» qabilidagi so‘zlar bilan maqola yozmasliklari kerak. Ko‘proq yangi
chizgilar berishga harakat qilishi kerak. Lekin barcha
holatlarda ham ularga ochiq
sharh talabi quyilishi zarur.
Bundan oldingi labaratoriya ishimizdaham yanada batafsil yoritilgan

|
Bundan oldingi labaratoriya ishimizdaham yanada batafsil yoritilgan
|
bet | 2/8 | Sana | 23.12.2023 | Hajmi | 1,5 Mb. | | #127510 |
Bog'liq Tarmoq xavfsizligi amaliy-1Bundan oldingi labaratoriya ishimizdaham yanada batafsil yoritilgan
REZERVLASH PROTOKOLLARI(STP, RSTP) VA
AGREGATSIYALASH PROTOKOLLARI(LACP, PagP) NI
SOZLASH
Ishdan maqsad: Kanal pogʻonasi protokollari-STP (spanning-
tree protocol), RSTP protokollari va LACP, PAgP аgregatsiyalash
protokollarining sozlash va ishlash tamoyillari bo`yicha amaliy
ko`nikmalarni hosil qilish.
Nazariy qism
STP protokoli OSI modelining kanal pog`onasi protokoli bo`lib,
IEEE 802.1d standartida asosida ishlaydi. STP protokoli 1985 yilda
Radia Perlman tomonidan ishlab chiqilgan. Protokolning quyidagi
spesifikatsiyalari mavjud: PVSP+, RSTP, MSTP, SPM.
STP protokolining asosiy maqsadi Ethernet tarmog`idagi
ixtiyoriy topologiyada bir-biriga bog`langan bir nechta kommutatorlar
o`rtasidagi kanalda pet (petel) hosil bo`lishini oldini olishga
qaratilgan. STP protokoli tarmoqda kommutatorlar bir-biri bilan
bog`lanishlarning
mantiqiy
daraxtini
yaratishga
asoslangan.
Daraxtning yuqori qismida ildiz kommutator (Root switch) va undan
keyingi filial, ya’ni ildiz bo`lmagan kommutatorlar joylashadi.
Kommutatorlar bir-biri bilan bog`langan holatda, asosiy magistral
kanalni ishlatib, boshqa kanallarni fizik jihatdan bog`lab, lekin
mantiqiy jihatdan avtomatik bloklab qo`yish imkoniyatini beradi (4.2-
rasm).
Tarmoqda asosiy bo`lgan ildiz kommutatorni tanlashda
kommutatorlarning eng kichik imtiyoz (prioritet) qiymati yoki uning
ID qiymati asosida tanlanadi. Bu yerda ID qiymati kommutatorning
MAC manzilini anglatadi, ya’ni eng kichik qiymati tarmoqda ildiz
kommutator hisoblanadi. Kommutatorlar har 2 soniyada bir-biriga
Hello BPDU kadrlarni jo`natib qaysi biri ildiz kommutatorligini
belgilab olishadi.
Qo`shnilardan olingan kadrlarning imtiyoz va
ID identifikator qiymatlarini taqqoslanadi va ularning qiymatlari
yuqoriroq bo`lsa, u ildiz lavozimiga da’vo qilishni to`xtatadi va
g`olibga Hello BPDU xabarini tarqatishni boshlaydi. Shuni bilishimiz
kerakki, imtiyozlar taqqoslanganda ular teng qiymat bo`lib qolsa, u
holda ularning ID taqqoslash orqali ildiz kommutator tanlanadi.
39
4.1 - rasm. STP protokoli asosida tuzilgan tarmoq topologiyasi
Daraxtni qurish jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat:
Ildiz kommutatorni tanlash (root switch);
Ildiz portlarni tanlash (root port);
Loyihalashgan portlarni tanlash (designated port).
|
| |
Lampalarni parallel ulanish sxemasi

|
Lampalarni parallel ulanish sxemasi
|
Sana | 28.09.2024 | Hajmi | 467,91 Kb. | | #272815 |
Bog'liq Lampalarni-parallel-ulanish-sxemasi Parallel amaliyotda sinab ko`rish Biz bu sxema orqali lampalarni ketma ket, parallel, taymer orqali amaliyotda sinab ko`rishni o`rganamiz. Chiroqlarni avtomatik nazorat qilishning avfzalligi ishchi kuchini tejash boshqaruvni va ta’mirlashni soddalashtirish va qulaylashtirishga xizmat qiladi. Sanoat korxonasini yoritish tizimini to`liq nazorati uchun bir kishi kifoya. Bundan tashqari hozirgi kunda elektr energiyadan unumli foydalanish va tejash asosiy vazifamizdir. - Biz bu sxema orqali lampalarni ketma ket, parallel, taymer orqali amaliyotda sinab ko`rishni o`rganamiz. Chiroqlarni avtomatik nazorat qilishning avfzalligi ishchi kuchini tejash boshqaruvni va ta’mirlashni soddalashtirish va qulaylashtirishga xizmat qiladi. Sanoat korxonasini yoritish tizimini to`liq nazorati uchun bir kishi kifoya. Bundan tashqari hozirgi kunda elektr energiyadan unumli foydalanish va tejash asosiy vazifamizdir.
|
| |
Xususiyatlari - Topshiriq Guruh: 031-20 Bajardi: Xudoynazarov Ma’rufjon Tekshirdi

|
Topshiriq Guruh: 031-20 Bajardi: Xudoynazarov Ma’rufjon Tekshirdi
|
bet | 5/8 | Sana | 23.12.2023 | Hajmi | 1,5 Mb. | | #127510 |
Bog'liq Tarmoq xavfsizligi amaliy-1Xususiyatlari
PAGP
LACP
Kengaytmasi
Port Aggregation Protocol
Link Aggregation Control
Protocol
Standarti
Cisco Proprietary
Open Standard (IEEE 802.3ad)
Konfiguratsiya
rejimlari
* Auto
* Desirable
* Active
* Passive
Multicast manzil
01-00-0C-CC-CC-CC
01-80-c2-00-00-02
Qoʻllanilishi
Etherchannel
Etherchannel va 802.3ad
Yaratilgan vaqti
1990 yildan oldin
2000 yilda
Konfiguratsiyasi
Switch(config-if)#channel-group
1 mode
Switch(config-if)#channel-
group 1 mode
43
EtherChannel mantiqiy kanal fizik kanal bo`ylab kadrlarni
taqsimlaydi, raqamli belgiga ega kadrda manzil to`g`risida
axborotlarga tegishli
ikkilik shablonda ifodalaydi, dastlabki
bosqichida mantiqiy kanalda fizik kanallardan biri tanlaniladi.
EtherChannel kanallarni taqsimlash Cisco xeshlash algoritmiga
asoslanadi.
Cisco qurilmasida kanalni agregatsiyalashni sozlashda bir
nechta terminlardan foydalaniladi:
- EtherChannel — kanallarni agregatsiyalash texnologiyasi.
Termin kanallarni agregatsiyalash uchun Cisco da foydalaniladi.
EtherChannel dan ekranlanmagan juft o`ramli kabellar (UTP) yoki bir
va ko`p moddali optik tolali kabellar orqali lokal tarmoqda
kommutatorlarni, marshrutizatorlar, serverlar, mijozlar bir-biri bilan
bog`lashda foydalaniladi.
– port-channel — mantiqiy interfeys, ya’ni fizik
interfeyslarni birlashtiradi.
– channel-group — bu buyruq qaysi mantiqiy interfeys fizik
interfeysda joylashganligini va qaysi agregatsiyalash rejimidan
foydalanishi ko`rsatadi.
Interface range fa0/1-2
Channel-group
1
mode on
Interface range fa0/1-2
Channel-group1mode on
|
| |
spanning-tree vlan vlan-id priority value

|
spanning-tree vlan vlan-id priority value
|
bet | 7/8 | Sana | 23.12.2023 | Hajmi | 1,5 Mb. | | #127510 |
Bog'liq Tarmoq xavfsizligi amaliy-1spanning-tree vlan vlan-id priority value - tarmoq uchun
asosiy bo`lgan kommutatorni (ildiz kommutatorni) ko`rsatish uchun
47
foydalaniladi. Muhimliligi (priority) kichik kommutator asosiy
kommutator hisoblanadi. (masalan, spanning-tree vlan 1 priority
24576). Tarmoqdagi kommutatorlar dastlabki holatda barchasi bir xil
bo`ladi (Priority 32769).
4.10-rasm. Root switchni koʻrish jarayoni
Priorityni o`rnatishda qadamlar soniga e’tibor beriladi, ya’ni
har bir qadam uzunliligi 4096 ga teng.
4.11-rasm. Switchni muhimliligi (priority) belgilash
Bu usul bo`yicha sw4 ni root switch qilib sozlaymiz (Eslatma:
sw2ga sozlangan kommandani olib tashlang. sw2(config)#no
spanning-tree vlan 1 root primary).
Switch>enable
Switch#configure terminal
Switch(config)#hostname Sw4
sw4(config)#spanning-tree vlan 1 priority 24576
Quyida keltirilgan tarmoq parametrlari sozlangandan keyin
kommutatorlar bir-biriga xabar jo`natib, LAN tarmog`i uchun ildiz
kommutatorni tanlab oladi. Hozirgi mavjud konfiguratsiyalarni
ko`rish uchun:
show spanning-tree – kommutator uchun ko`prik (most)
muhimliliklarini ko`rishda foydalaniladi
show
spanning-tree
active -
spanning-tree
protokolida
ishlayotgan faqat faol interfeyslarning konfiguratsiyasini ko`rsatadi.
48
show spanning-tree summary —port holatlari haqida ma’lumot
beradi.
show spanning-tree root — ildiz ko`prigining konfiguratsiyasi
haqida ma’lumot beradi.
show spanning-tree detail —port haqida batafsil ma’lumot
olish
show
spanning-tree
interface —
STP
interfeysi
va
konfiguratsiyasi holati haqida ma’lumot beradi.
LACP, PAgP protokollarini ishlash prinsipi
4.12-rasm. Sw4 komutatorni asosiy qilib belgilash
Sw1 da EtherChannel sozlash:
sw1(config)# interface range f0/11-14
sw1(config-if-range)# shutdown
sw1(config-if-range)# channel-group 1 mode active
Creating a port-channel interface Port-channel 1
Sw2 da EtherChannel sozlash:
sw2(config)# interface range f0/11-14
sw2(config-if-range)# channel-group 1 mode passive
Creating a port-channel interface Port-channel
1
Sw1 ga jismoniy interfeyslarni ulash:
49
sw1(config)# interface range f0/11-14
sw1(config-if-range)# no shutdown
Etherchannel to`g`risida axborotlar 4.13-rasmda keltirilgan.
4.13-rasm. sw2 port-channel to`g`risida axborotlar
PAgP yordami bilan kanal pog`ona EtherChannel sozlash
|
| |
1-laboratoriya ishi reaktsiyalarning issiqlik effekti tuzlarning integral erish issiqligini aniqlash

1-laboratoriya ishi
REAKTSIYALARNING ISSIQLIK EFFEKTI
Tuzlarning integral erish issiqligini aniqlash
1.1. Nazariy ma‘lumot
Kimyoviy jarayonlar, ko’pincha, sistemaning ichki energiyasi va entalpiyasi o’zgarishi bilan
boradi. Bu vaqtda issiqlik chiqishi yoki yutilishi mumkin. Issiqlik chiqishi bilan boradigan
reaktsiya
ekzotermik reaktsiya, issiqlik yutilishi bilan boradigan reaktsiya
endotermik
reaktsiya deb ataladi.
Reaktsiya vaqtida ajralib chiqadigan yoki yutiladigan maksimal
issiqlik reaktsiyaning
issiqlik effekti deb ataladi.
Termodinamik sistemaga berilgan issiqlik
musbat deb qabul qilinadi; agar sistema
issiqlik
chiqarsa, bu issiqlik manbai
manfiy ishora bilan yoziladi. Lekin,
termokimyoda buning aksi
qo’llaniladi. Reaktsiya natijasida chiqadigan issiqlik joullar hisobida o’lchanib, musbat (+) ishora
bilan ifodalanadi. Agar kimyoviy reaktsiya vaqtida issiqlik yutilsa, bu reaktsiyaning issiqlik effekti
manfiy ishora bilan olinadi. Bu holda yutilgan issiqlik miqdori reaktsiya tenglamasida manfiy (-)
ishora bilan yoziladi.
Azot va kisloroddan azot (II)-oksidning hosil bo’lish reaktsiyasi:
N
2
+ O
2
= 2NO – 10,3 kJ
endotermik reaktsiyaga misol bo’ladi.
Shuni ham aytib o’tish kerakki, oddiy moddalarning issiqlik
chiqarish bilan birikishi
(ekzotermik reaktsiya) natijasida hosil bo’lgan birikmalar (masalan, SO
2
, N
2
O) barqarordir, lekin
endotermik reaktsiya natijasida hosil bo’lgan birikmalar (masalan SS
2
, S
2
N
2
) ekzotermik
reaktsiyalarga qaraganda beqarorroq bo’ladi.
1.2. TAJRIBALAR
Jihozlar va reaktivlar. Texno-kimyoviy tarozi, 10 ml li tomchilatgich, issiqlik
o’tkazmaydigan 100 ml hajmli stakan, 25 ml hajmli o’lchov tsilindri, mis kuporosi kukuni, osh
tuzi, mochevina,
ammoniy nitrat, oyuvchi natriy.
1-tajriba. Erishdagi issiqlik hodisalari
Uchta stakan yoki kolbaga 25 ml dan suv quying. Suvning haroratini o’lchang.
Texno-
kimyoviy tarozida 10 g osh tuzi, 10 g oyuvchi natriy va 10 g ammoniy nitrat tortib olib birinchi
stakanga osh tuzini, ikkinchisiga ammoniy nitrat va uchinchisiga oyuvchi natriyni soling (ehtiyot
bo’ling!).
Moddalarni yaxshilab aralashtirib eriting va hosil qilingan eritmalar haroratini o’lchang.
Oyuvchi natriy, osh tuzi va ammoniy nitrat tuzlari eritmalarining harorati qanday o’zgaradi?
Kuzatilgan hodisani tushuntiring.
NAZORAT SAVOLLARI
1.Qanday reaktsiyalarga ekzotermik reaktsiyalar deyiladi?
2. Qanday reaktsiyalarga endotermik reaktsiyalar deyiladi?
3. Issiqlik effekti deb nimaga aytiladi?
4. Issiqlik chiqishi va yutilishi termokimyo va termodinamikada qanday nomlanadi?
5. Barqaror moddalar hosil bo’lishida issiqlik yutiladimi yoki chiqadimi?
6. Termokimyoviy tenglama qanday tuziladi?
Nazorat uchun savollar - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 16/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanNazorat uchun savollar
Davriy bug’latih jarayoni haqida tushuncha.
Birlamchi va ikkilamchi bug’ haqida tushuncha.
Vakuum ostida bug’latish jarayonini olib boorish.
Barqaror bo’lmagan eritmalarni konsentratsiyalash usullari.
Vakuum ostida bug’latish jarayonining kamchiligi.
Atmosfera bosimida bug’latish jarayoni.
Bir korpusli bug’latish qurilmasining tuzilishi.
Bir korpusli bug’latish qurilmasini moddiy balansi.
Bir korpusli bug’latish qurilmasini issiqlik balansi.
Bir korpusli bug’latish qurilmasini ish unumdorligi.
Bir korpusli bug’latish qurilmasining isitish yuzasini aniqlash.
Bir korpusli bug’latish qurilmasinida temperatura yo’qotilishini aniqlash.
Temperatura depressiyasi haqida tushuncha. N.Markaziy sirkulyatsion trubasi bo’lgan bug’latish apparatini ishlash prinsipi.
Sirkulyatsion trubasi bo’lmagan bug’latish apparatini ishlash prinsipi.
Amaliy mashg`ulotni chuqurlashtirish maqsadida aqliy hujum, klaster, elpig’ish usullari va 3x3 texnologiyalaridan foydalaniladi.
Adabiyotlar:
1. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, S.G. Zokirov “Kimyoviy texnologiya asosiy jarayon va qurilmalar” 2003 yil.
2. Z. Salimov, I.S. To`ychiyev “Ximiyaviy texnologiya protsesslari va apparatlari” 1987 yil.
3. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, P.R. Ismatullayev, S.G. Zokirov, U.V. Mannonov “Kimyo va oziq-ovqat sanoatlarining asosiy jarayon va qurilmalarining hisoblash va loyihalash” 2000 yil.
5 – AMALIY MASHG`ULOT
Mavzu: Uzluksiz harakatdagi bug’latish apparatining issiqlik hisobi
Maqsad: Uzluksiz harakatdagi bug’latish apparatining asosiy ko’rsatkichlarini hisoblash.
|
| |
VIII. Umumiy va foydali temperaturalar farqi

|
VIII. Umumiy va foydali temperaturalar farqi
|
bet | 11/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanVIII. Umumiy va foydali temperaturalar farqi
Isituvchi bug’ kondensatsiyalanish temperaturasi ti.b va ikkilamchi bug’ kondensatsiyalanish temperaturalari t0 orasidagi farqi umumiy temperaturalar farqi deyiladi.
Isituvchi bug’ kondensatsiyalanish temperaturasi Δti.b va eritma qaynash temperaturasi tqay orasidagi farqi foydali temperaturalar farqi deyiladi.
Bug’latish qurilmasining issiqlik o’tkazish yuzasi ushbu tenglama yordamida aniqlanadi:
Amaliy qism
Masalalar yechish namunasi
Masala №1
Nаtriy gidroksidning boshlang’ich eritmasida 79 g/l suv bor. 300C da bug’latilgan eritmaning zichligi 1.555 g/sm3. Bu esa 840 g/l konsentratsiyali eritmaga to’g’ri keladi. 1 t boshlang’ich eritmadan bug’latilgan suv miqdorini aniqlang.
Yechish.
Boshlang’ich eritmada eritilgan moddaning massaviy ulushi:
Oxirgi eritmada eritilgan moddaning massaviy ulushi:
1 t boshlang’ich eritmada bug’latilgan suvning miqdori:
Masala №2
Natriy salitsilatning 25 % suvli eritmasini issiqlik sig’imini aniqlang.
Yechish.
Eritmaning konsentratsiyasi 20 % dan ko’p bo’lgani uchun issiqlik sig’imini ikki komponentli suvli eritmalar uchun belgilangan tenglama yordamida aniqlaymiz:
bu yerda:
c1 – suvsiz eritilgan moddaning issiqlik sig’imi, J/kg∙K
x > 0,2
Dastlab silitsil kislotaning quruq natriyli tuzining issiqlik sig’imini quyida keltirilgan tenglama yordamida aniqlaymiz:
bu yerda: M – kimyoviy birikmaning molekulyar massasi;
c – uning massaviy issiqlik sig’imi, J/kg∙K;
n1, n2, n3 – birikmaga kirgan elementlarning atomlar soni;
c1, c2, c3 – atomlarning issiqlik sig’imi, J/kg∙K.
Tuzning kimyoviy formulasi:
C6H4(OH)COONa, M = 160
25 % eritmaning issiqlik sig’imi:
|
| |
Nazorat uchun savollar va masalalar

|
Nazorat uchun savollar va masalalar
|
bet | 12/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanNazorat uchun savollar va masalalar
Bug’latish jarayoni haqida tushuncha.
Bug’latish jarayonining asosiy ko’rsatkichlari.
Eritmaning massaviy sarfi. Uni hisoblash tenglamalari.
Bug’latish uchun sarflangan issiqlik. Uni aniqlovchi ifoda.
O’rtacha qaynash temperatura.
Umumiy temperaturalar farqi. Asosiy tenglamalar.
Foydali temperaturalar farqi. Asosiy tenglama.
Gidrostatik effekti haqida tushuncha, uni aniqlovchi ifoda.
Bug’latish qurilmasining issiqlik o’tkazish yuzasini hisoblash.
Bug’latilgan suv miqdorini hisoblash.
Eritmalarni qaynash temperaturasini hisoblash: 2 ta qaynash temperaturasi ma’lum bo’lsa.
Eritmalarni qaynash temperaturasini hisoblash: 1 ta qaynash temperaturasi ma’lum bo’lsa.
Yo’qotilgan issiqlik miqdorini hisoblash.
Isituvchi bug’ sarfi va uni hisoblash.
Eritmaning issiqlik sig’imi haqida tushuncha va uni hisoblash.
Amaliy mashg`ulotni chuqurlashtirish maqsadida aqliy hujum, klaster, elpig’ish usullari va 3x3 texnologiyalaridan foydalaniladi.
Adabiyotlar:
1. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, S.G. Zokirov “Kimyoviy texnologiya asosiy jarayon va qurilmalar” 2003 yil.
2. Z. Salimov, I.S. To`ychiyev “Ximiyaviy texnologiya protsesslari va apparatlari” 1987 yil.
3. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, P.R. Ismatullayev, S.G. Zokirov, U.V. Mannonov “Kimyo va oziq-ovqat sanoatlarining asosiy jarayon va qurilmalarining hisoblash va loyihalash” 2000 yil.
4 – AMALIY MASHG`ULOT
Mavzu: Davriy bug’latish jarayonining hisobi. Bug’latilgan modda miqdorini aniqlash.
Maqsad: Uzluksiz va davriy bug’latish jarayonlarini taqqoslash. Bir korpusli bug’latish qurilmasidan iborat bo’lgan bug’latish jarayonini hisoblash.
|
| |