IV bob. BAHOLASH NAZARIYASI ASOSLARI
4.1.1. Asosiy tushunchalar

IV bob. BAHOLASH NAZARIYASI ASOSLARI
4.1.1. Asosiy tushunchalar
Sportchilar ko‘rsatgan natijalar (shu jumladan,
test natijalari
ham):
- birinchidan, turli xildagi o ‘lchov birliklarida (vaqt
soniyalarda, soatlarda, daqiqalarda va hatto-ki soniyaning
ulushlarida; masofa metr, santimetr yoki kilometrlarda va hokazo)
ifodalanadi va shuning uchun ham ulami bir-birlari bilan bevosita
taqqoslab bo‘lmaydi;
-
ikkinchidan, bu natijalar o‘z-o‘zlaricha sportchining holati
qay darajada ekanligini ko‘rsatib bera olmaydi (aytaylik,
1 0 0
metr
masofaga yugurishdagi
1 2 ,0
soniyaga teng bo‘lgan natija kim
(qanday toifali sportchi) to‘g ‘risida xulosa chiqarilayotganligiga
qarab
juda yaxshi deb ham, juda yomon deb ham baholanishi
mumkin).
Shuning uchun olingan natijalar baholarga (ochko, ball,
«baho», razryadlarga va shu singari) aylantiriladi.
Baho (yoki
pedagogik baho) deb biron-bir topshiriqni, xususiy
holda testni, bajarishdagi muvafifaqiyatning unifikatsiyalangan
m e’yoriga aytiladi (ilmiy adabiyotlarda pedagogik baholashdan
tashqari statistik baholash tushunchasi ham keng qo‘llanadi).
Statistik baholash deganda tajriba davomida qayd etilgan biron -
bir kattalikning (bosh to‘plam parametrining) qiymatini baholash
tushuniladi.
Bahoni chiqarish (hisoblash, aniqlash)
jarayoni baholash
deb aytiladi. Mamlakat miqyosidagi klassifikatsiya, sport turlari
bo‘yicha ochkolar jadvali, test natijalarining baholari,
jismoniy
madaniyat va jismoniy tarbiya bo‘yicha maktabdagi va oliy o ‘quv
yurtidagi baholar hamda musobaqalar to‘g‘risidagi nizom (qoida)
62
lar va olimpiada o‘yinlaridagi norasmiy ochkolar hisoblashning
odatga kirib qolgan amaliyoti - bulaming hammasi baholashga
misollar bo'la oladi.
Baho turli usullar bilan, masalan, sifat
xarakteristikali sport
o‘yinlarida («yaxshi - qoniqarli - yomon» yoki «o‘tdi - o‘tmadi»)
singari,
maktabdagidek
(«bir»dan
«besh»gacha
bahoda),
lo'plangan ochkolarda (ko‘pkurashda), razryad normalari
(me’yorlari) ni bajarilishi faktida ifodalanishi mumkin. Hamma
hollarda u umumiy alomatlarga ega.
Umumiy holda, ta'lim jarayoni davomida o‘qituvchi
o'quvchilarga qo‘yadigan o‘quv baholari va baholaming qolgan
barcha turlari (xususan,
rasmiy musobaqalar natijalari, test
natijalari va boshqalar) tushuniladigan kvalifikatsion baholar
o'zaro farq qilinadi.
0
‘quv va kvalifikatsion baholar o‘rtasida katta farq yo‘q,
fiiqat, odatda, kvalifikatsion baholash muolajasi ancha murakkab
jarayon.
To'liq, kengaytirilgan ko'rinishda kvalifikatsion baholash
t|iiyidagi ikki bosqichda amalga oshiriladi. Birinchi bosqichda
ko'rsatilgan sport natijalari baholash
shkalalari deb ataladigan
shkalalar asosida ochkolarga (oraliq baho) aylantiriladi, ikkinchi
bosqichda esa, to‘plangan ochkolar oldindan belgilangan
me’yorlar bilan tenglashtirilgandan
keyin yakuniy baho
aniqlanadi.
Masalan, ko‘pkurashda avval alohida turlardagi natijalar
ochkolarga aylantiriladi, keyin esa ular sport kvalifikatsiyasi
me’yorlari bilan tenglashtirilgandan keyin yakuniy baho
chiqariladi - sport raziyadiga tavsiya etiladi. Baholashda amallar
kctma - ketligi quyida tavsiflangan sxemadan ko‘rinib
turibdi
(4.1-rasm). Unga, shuningdek, test o‘tkazish va test natijalarini
o'lchash bosqichlari ham kiritilgan.
1
Iamma hollarda ham baholash bunday sxema bo‘yicha sodir
bo'lavermaydi.
63
Ba’zi hollarda oraliq va yakuniy baholashlar qo‘shilib ketadi.