Kurs loyihasi

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI
TOSHKENT AVTOMOBIL VA YO'LLAR INSTITUTI
KURS LOYIHASI
AYoQShlarni loyihalash
BAJARDI: Rahimov X.Vazir (arab. - yuk koʻtaruvchi) - oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida, shu jumladan Oʻrta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshligʻi. V. lar vaziri aʼzam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shugʻullangan. V. Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar.
QABUL QILDI: Sobirjonov A.
TOSHKENT – 2013 Y.
Kirish
Avtomobil va turli xil texnikalar yigirmanchi asr rivojining eng ko’zga ko’ringan natijalaridandir. Bugungi kunda ichki yonuv dvigatellariga ega bo’lgan transport vositalari, qishloq xo’jaligi va boshqa sohalarda qo’llaniladigan texnikalar soni bir milliarddan ortib ketdi.
Mamlakatimiz avtomobil parkining umumiy soni 3 millionga qarab borayotgani O’zbekiston Respublikasida avtomobil sanoatining tez sur’atlarda rivojlanayotganligining natijasidir.
Hozirgi kunda O’zbekiston Respublikasida tashilayotgan yuklar va yo’lovchilarning 90 foizdan ortig’i avtomobil transporti yordamida amalga oshirilmoqda.
Transport vositalarining ishonchli ishlashi, iqtisodiy va tejamkorlik ko’rsatkichlari ko’p jixatdan ularning yonilg’i-moylash mahsulotlari bilan ta’minlanganlik darajasiga hamda bu mahsulotlarning sifatiga bog’liq. Mahsulot - iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, i.t.
Mustaqillikdan so’ng erishilgan yutuqlar, barcha tizimlarni bozor iqtisodiyotiga o’tishi, tadbirkorlik uchun yaratilgan imtiyozlar natijasi yonilg’i moylash mahsulotlari ta’minoti tizimida ham katta o’zgarishlarga olib keldi.
1986 yilda O’zbekiston Respublikasi hududida mavjud bo’lgan 150 taga yaqin yonilg’i quyish shoxobchalarining barchasi davlat tasarrufidagi neft bazalariga biriktirilgan bo’lsa, shu kunga kelib faqatgina xususiy yonilg’i quyish shoxobchalarining soni besh yuzdan ortib ketdi va har yili bir necha o’nlab yangi yonilg’i quyish shoxobchalari qurilmoqda. Neft (turkcha neft, fors, neft), qoramoy - suyuq yonuvchi qazilma boylik, organik birikmalarning , asosan, uglevodorodlarning murakkab aralashmasidan iborat modda. Yer yuzasidan, asosan, 1,2-2,0 km chukurlikdagi yer osti gumbazlarining gʻovak yoki seryoriq togʻ jinslari (qum, qumtosh, ohaktoshlar)da joylashgan.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov 2012 yil yakuniga bag’ishlangan Vazirlar Maxkamasining majlisida qilgan ma’ruzasida “... 2013 yil va yaqin kelajakka mo’ljallangan dasturimizni amalga oshirishimizda iqtisodiyotimiz va uning yetakchi tarmoqlarini modernizatsiya qilish, texnik hamda texnologik yangilanishni jadallashtirish va uning ko’lamini kengaytirish, ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish markaziy o’rin tutishi darkor...” der ekanlar, “...dasturiy vazifalarimizni amalga oshirishda yo’l-transport va komunikatsiya infratuzilmasini jadal rivojlantirish ustuvor ahamiyat kasb etadi...” deb ham takidladilar*.
Yo’l-transport infrastrukturasidagi inshootlar tarkibiga kiruvchi yonilg’i quyish shoxobchalari (YoQSh) neft mahsulotlari ta’minoti tizimidagi o’ta muhim korxonalargina bo’lib qolmasdan, balki ular shahar va qishloqlarimiz arxitekturasining ham ajralmas qismiga aylanishdi. Ayrim yonilg’i quyish shoxobchalari shahar va tumanlarimizning ramziy belgisiga yoki tashrif varaqasiga aylanib bormoqda desak ham mubolag’a bo’lmaydi.
Yonilg’i quyish shoxobchalarining yong’in va ekologik xavfli korxonalar sirasiga kirishini hisobga olsak, barcha shoxobchalarni takomillashtirish, ularni yangilash shu kunning dolzarb masalalaridan biri bo’lib, shoxobchalardagi xavfsizlik, shu shoxobchalarda faoliyat ko’rsatayotgan ishchi-xizmatchilarning tajribasiga, ularning nazariy va amaliy ko’nikmalariga, xizmat ko’rsatish madaniyati va saviyasiga bevosita bog’liqdir.
Shu munosabat bilan respublikamizdagi bir necha kasb-hunar kollejlarida yonilg’i quyish shoxobchalari uchun operatorlar, laborantlar va ustalar tayyorlash yo’lga qo’yildi.
Ushbu o’quv qo’llanma sanoat, transport, servis, qishloq xo’jaligi va boshqa bir qator ixtisoslashtirilgan kasb-hunar kollejlari o’quvchilari uchun yozildi va tayyorlanayotgan kadrlarimizni zamonaviy texnika va texnologiyalar bilan tanishtirish, ularga YoQSh larda ishlash uchun bilim va ko’nikmalar berishga mo’ljallangan. Texnika (techne - mahorat, sanʼat) - moddiy boylik olish hamda odamlar va jamiyatning extiyojlarini qondirish maqsadida inson atrofdagi tabiatga taʼsir qilishiga imkon beradigan vositalar va koʻnikmalar majmui.
Ushbu darslikni takomillashtirish uchun o’z fikrini bildirgan barcha hamkasblarimizga, soha xodimlariga avvaldan o’z minnatdorchiligimizni bildiramiz.
Neft maxsulotlari taminoti tizimining tizimlari.
Transport vositalarida qo’llaniladigan mahsulotlarga ichki yonuv dvigatellari uchun yonilg’ilar, motor va transmission moylar, plastik surkov moylari, gidravlik moylar, maxsus texnik suyuqliklar kiradi. O’zbekiston Respublikasida hozirgi kunda 5 ta neftni qayta ishlash va 2 ta gazni qayta ishlash zavodlari faoliyat ko’rsatmoqda.
Neftni qayta ishlash zavodlaridan eng birinchisi, Farg’ona viloyati Oltiariq shahrida 1906 yilda ishga tushirilgan zavod bo’lib, u zavod yiliga 2 mln tonna atrofida neftni birlamchi qayta ishlay oladi. Bu zavodda neft va gazkondensat aralashmasi 350 0S gacha qaynatilib undan yonilg’i fraksiyalari ajratib olinadi va qoldiq-mazut qayta ishlash uchun boshqa zavodlarga yuboriladi.
Farg’ona neftni qayta ishlash zavodi sohadagi yirik korxonalardan bo’lib yiliga 8 mln tonna, 1997 yilda qurilgan Buxoro neftni qayta ishlash zavodi (NQIZ) 3 mln. tonna mahsulot ishlab chiqarish quvvatiga ega. Viloyat - maʼmuriy-hududiy birlik. Oʻrta asrlardan maʼlum. Sharqning ayrim mamlakatlari (Afgʻoniston, Turkiya va boshqa), shuningdek Oʻrta Osiyo xonliklari viloyatlarga boʻlingan. 1924-yil shoʻrolar oʻtkazgan milliy-davlat chegaralanishi arafasida Turkiston ASSR 6 V. Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch. Bu zavodlarda neft va gaz kondensati aralashmasi Oltiariq zavodidagi kabi birlamchi ishlov natijasida yonilg’i (35 – 360 0S da bug’lanuvchi) fraksiyalariga va mazutga ajratiladi.
Olingan yonilg’i fraksiyalar ikkinchi bor qayta ishlanib “xom yonilg’i” fraksiyasidagi yarim mahsulotlar yanada tozalanadi, molekulyar tuzilishi tartibga keltiriladi va qayta ishlash mahsuloti bo’lmish riforming, kreking, alkillangan benzin, rafinat kabi komponentlar aralashtirilib, kerakli qo’shilmalar qo’shilib, tovar mahsulotlari olinadi. Jarqo’rg’on neftni qayta ishlash zavodida esa quyuq neftlar, mazut va gudron asosida turli xil bitumlar ishlab chiqarish yo’lga qo’yilgan.
Mazutni ikkilamchi qaynatish natijasida undan moy fraksiyalari ham bug’lantirib, qayta suyuqlikga o’tkaziladi va turli xil moy distilyatlari olinib, ular asosida motor va transmission moylar, industrial va boshqa gidravlik moylar, surkov moylari, iqtisodiyot sohalari uchun muhim bo’lgan boshqa turdagi moylar olinadi. Mazutni qayta ishlashdan qolgan qoldiq gudron asosida qurilish va yo’llar uchun bitumlar ishlab chiqariladi.
Neftni qayta ishlash zavodlarida ishlab chiqilgan tovar mahsulotlar neft terminallari orqali neft bazalariga yetkazib beriladi.
Neft bazalari.
Neft bazasi – bu neft va neft mahsulotlari bilan iste’molchilarni beto’xtov va ishonchli ta’minlovchi, turli ishlab chiqarish – xo’jalik vazifasidagi ob’ektlarga ega bo’lgan, neft mahsulotlarini qabul qilish, saqlash, tarqatish, qayta yig’ish va yuklab jo’natish, moylarni regeneratsiya qilish bo’yicha zarur sharoitlarni ta’minlovchi murakkab va mustaqil korxona hisoblanadi. Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir.
Barcha neft bazalari quyidagi turlarga bo’linadi:
a) vazifasi bo’yicha – tushirib-ortuvchi, tushirib-ortib-taqsimlovchi, taqsimlovchi;
b) tashishni tashkil qilish bo’yicha – neft mahsulotlarini quvur o’tkazgichlar , temir yo’l sisternalari va avtomobil transporti orqali qabul qiluvchi;
Tushirib-ortish neft bazalari yirik iste’molchilar uchun neft mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va yuklab-jo’natish ishlarini bajaradi.
Tushirib-ortish-taqsimlash neft bazalari taqsimlovchi neft bazasiga va yirik iste’molchilarga neft mahsulotlarini yetkazib berish, ularni qabul qilish, saqlash, tushirib boshqasiga ortish vazifalarini, hamda shu neft bazasi yaqinidagi iste’molchilarni neft mahsulotlari bilan ta’minlashni bajaradi.
Taqsimlovchi neft bazasi neft mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va iste’molchilarga tarqatish vazifasini bajaradi.
Neft mahsulotlarini saqlash uchun sig’imlarning jami hajmi (sig’imi) bo’yicha qurilish qoidalari va me’yorlari QMQ 2.09.1997 ga muvofiq neft bazalari uchta toifaga bo’linadi.
I-toifa – Rezervuarlarning hajmi 100000 m3dan ko’p
II-toifa – Rezervuarlarning hajmi 20000 dan 100000 m3 gacha
III- toifa – Rezervuarlarning hajmi 20000 m3 gacha
Barcha neft bazalarining umumiy va asosiy vazifasi – sanoat, transport, qishloq xo’jaligi va boshqa iste’molchilarni neft, gaz kondensati va neft mahsulotlari bilan zarur miqdorda va assortimentda uzluksiz yetkazib tarqatishni ta’minlash, neft mahsulotlari sifatini saqlab turish va ularni saqlashda, iste’molchilarga tarqatishda isrofgarchilikka yo’l qo’ymaslik, tabiiy yo’qotishlarni minimumgacha olib kelishdan iboratdir.
Neft bazalari maydoni ishlab chiqarish, yordamchi va ma’muriy-xo’jalik bino va inshootlari mintaqalariga bo’linadi va ularda hamma amallarni beto’xtov olib borish va qulayliklar yaratish yong’inga qarshi extiyotkorlik chora-tadbirlari ko’zlangan holda bajariladi. Qarshi (1926 37 yillarda Behbudiy) - Qashqadaryo viloyatidagi shahar (1926 yildan), viloyat markazi (1943 yildan). Qashqadaryo vohasining markazida, Qashqadaryo boʻyida, xalqaro t. yil va avtomobil yoʻllari kesishgan joyda. Maydon - ochiq, meʼmoriy jihatdan tartibga keltirilgan, atrofi bino, inshootlar yoki daraxtlar bilan toʻsilgan keng satq. Toʻrtburchakli, temperaturapetsiyasimon. doirasimon, tuxumsimon (oval) va boshqa shakllarda yopiq yoki ochiq holda boʻladi.
Neft bazasidagi mintaqalarga quyidagilar kiradi:
Temir yo’l vositasida qabul qilish va jo’natish mintaqasi – temiryo’l to’kish-quyish qurilmalari, nasosxonalar, kompressorxonalar, idishlarda suyuqlik saqlaydigan omborxona, yuklash-yuk tushirish maydonchalari, laboratoriyalar, turli maqsadlar uchun texnologik quvuruzatgichlar, to’kuvchi-quyuvchilar uchun operator xonalari va to’kish-quyish amallari bilan bog’liq boshqa ob’ektlar.
Rezervuarlarda saqlash mintaqasi – Rezervuarlar, texnologik quvuruzatgichlar, gazyig’gichlar, gazli bog’lash, nasosxonalar, operator xonalarni o’z ichiga oladi va eng havfli mintaqa hisoblanadi. 1. Mintaqa - Yer yuzasining tabiiy geografik kenglik zonalligining eng yuqori bosqichi. Yer pusti yoki geografik qobiqning biror jihatdan oʻxshash boʻlgan, kenglik boʻylab choʻzilgan nisbatan kambar qismi. M. 1-rasmda neft bazasining sig’imlari joylashgan mintaqa ko’rinishlari tasvirlangan.
Mahsulot tarqatish va ishlab chiqarish binolari – avtoestakadalar, avtotsisternalarga neft mahsulotlarini quyish va to’kish uchun qurilmalar idishdagi neft mahsulotlari saqlanadigan omborxona, neft mahsulotlarini qadoqlash sexlari, ishlatilgan moylarni tiklash qurilmasi xonalari, moy rangsizlantirish qurilmalari, nasosxonalar, toza va iflos idishlar saqlash maydonchalari, avtotarozilar, yuklash maydonchalari, laboratoriyalar va boshqa ishlab chiqarish bino va inshootlaridan tashkil topadi.
Tozalash qurilmalari – buferli rezervuarlar, qum ushlagichlar, nefttutqichlar, filtrlar, biofiltrlar, aerotenkalar, xloratorlar, omintaqatorlar, tindirgich-hovuzlari, bug’latish-hovuzlari, ajratgich rezervuarlar, quyqa to’plagichlardan iborat.
Yordamchi bino va inshootlar – ta’mirlash-mexanik ustaxonalari, bug’latish qurilmalari, qozonxonalar, bo’yash sexlari, xususiy elektr stansiyalar, transformatorli podstansiyalar va taqsimlovchi joylar, suvo’tkazgich va ktahlilatsiya qurilmalari, idishdagi neft mahsulotlarini saqlash uchun omborxona qurilmalari, materiallar omborlari, neft bazasi ehtiyojlari uchun yonilg’i omborlari, neft idishlarini ishlab chiqarish va ta’mirlash sexlari, yong’inga qarshi xizmat qilish ob’ektlari va inshootlari majmuasidir.
Neft bazasidagi binolar, inshootlar orasidagi masofalar hamda ulardan qo’shni binolar, aholi yashash joylari, dala va boshqa ob’ektlargacha bo’lgan oraliq masofalar 1. Aholi - Yer yuzida yoki uning muayyan hududi, qitʼa, mamlakat, tuman, shaharida istiqomat qiluvchi odam (inson) lar majmui. Aholini tadqiq etish bilan maxsus fan - Demografiya shugʻullanadi.aholi oʻrtasida sodir boʻlayotgan jarayonlar biologik, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar taʼsirining natijasidir. 1-jadvalda keltirilgan.
“O’zbekneftegaz” milliy xolding kompaniyasi (MXK) tarkibiga kiruvchi “Neft mahsulotlari” aksionerlik kompaniyasi (AK) qoshida Chinoz tumanida joylashgan Respublika neft bazasi va viloyatlarda uning shu’ba korxonalari tashkil etilgan bo’lib, ular mahsulotlarni saqlash hajmi bo’yicha bir-biridan farq qiladi. Neft bazalariga yonilg’i-moy mahsulotlari, asosan temir yo’llar orqali, ayrim hollarda, katta hajmli sisternalar o’rnatilgan maxsus avtotransportlarda keltiriladi.
Neft bazalari esa yonilg’i-moylash mahsulotlarini shartnomalar asosida o’zlariga biriktirilgan yonilg’i quyish shoxobchalariga, neft omborlariga ega bo’lgan yirik korxonalarga neft mahsulotlari tashishga mo’ljallangan maxsus avtotsisternalarda jo’natadi.
Yonilg’i quyish shoxobchalari, jo’natilgan yonilg’i-moy mahsulotlarini qabul qilib oladi, ularni saqlaydi va iste’molchilarga tarqatadi.
Xo’jaliklaradagi neft omborlari va yonilg’i quyish joylari. Avtotransport korxonalari, ayrim qurilish-montaj korxonalari, yirik mexanizatsiya saroylari, mashino - traktor parklari va shunga o’xshash korxonalar hududida o’z extiyojlari uchun yonilg’i-moylash mahsulotlarini saqlash va texnikalarga quyish joylari tashkil qilinishi mumkin.
1-jadval
Neft bazasidagi binolar hamda qo’shni ob’ektlar orasidagi oraliq masofalar
Ob’ektlar
|
Bino, inshootlar va omborxonadan toifalari bo’yicha masofa (metrlarda)
|
I
|
II va III
|
1. Qo’shni korxona bino va inshootlari
|
100*
|
40
|
2. O’rmon massivlari:
|
|
|
Ignabargli turlari
|
100
|
50
|
Yaproqli turlari
|
20
|
20
|
3. Omborxonalar: o’rmon material-lari, torf, tolali moddalar, pichan, pohol.
|
100
|
50
|
4. Umumiy tarmoqdagi temir yo’llar:
|
|
|
Bekatlar
|
100
|
80
|
Raz’ezd va yuk platformalari
|
80
|
60
|
Haydab o’tkazish (peregon) joylari
|
50
|
40
|
5. Umumiy tarmoqdagi avtomobil yo’llari:
|
|
|
I, II, III toifalari
|
50
|
30
|
IV va V toifalari
|
30
|
20
|
6. Turar joy va jamoat binolari aholi punktlari
|
200*
|
100
|
7. Umumiy foydalanish uchun yonilg’i quyish shoxobchalarining taqsimlash kolonkalari
|
30
|
30
|
8. Havodagi elektr uzatish tarmoq-lari
|
PUE 95 bo’yicha
|
Suyuq motor yonilg’isi tarqatish punkti texnologik jihozlari va inshootlaridan u joylashgan korxonaning bino, inshoot va tashqi qurilmalarigacha bo’lgan minimal masofalar ShNK 2.09.20-08 me’yoriy xujjatga asosan belgilanadi.
Unga ko’ra yonilg’i saqlash rezervuarlari, yonilg’i tarqatish kolonkalari, avtotsisterna uchun maydon yong’in xavfi mavjud texnologik qurilmalardan 30metr, transport vositalarini saqlash joylaridan, olovga bardoshlilik darajasi I, II bo’lgan binolardan yer osti sig’imlarigacha bo’lgan masofa 6 metrdan, yer ustiga joylashgan sig’imlarigacha bo’lgan masofa 12 metrdan, IV va V sinfga mansub binolardan 12 va 20 metrdan, ma’muriy va maishiy binolardan 18 va 25 metrdan kam bo’lmasligi kerak.
Yonilg’i tarqatish punktining operatorlar xonasini, shu xonadan rezervuarlarni avtotsisternadan to’ldirish va yonilg’ini iste’molchilarga tarqatish jarayonlari ustidan ko’z bilan nazorat qilishni tan’minlangan hollarda boshqa V va D toifaga mansub binolarda joylashtirish mumkin.
Avtomobillarga yonilg’i quyish shaxobchalari.
Yonilg’i quyish shoxobchalari – hududida yonilg’ilarni saqlash va transport vositalarini yonilg’i bilan to’ldirish uchun zarur bo’lgan texnologik jihozlarga ega bo’lgan, transport vositalarining boshqa harakatlanuvchi texnikaga xalal bermasdan kirib-chiqishi, mumkin bo’lgan inshootlar majmuidir.
Ular ayrim belgilari bo’yicha turli sinflarga bo’linadi:
Konstruktiv bajarilganlik holati bo’yicha:
-
muqim joylashgan yonilg’i quyish shoxobchalari;
-
konteynerli yonilg’i quyish shoxobchalari;
-
ko’chma (harakatlanuvchi) yonilg’i quyish shoxobchalari
Bajaradigan funksiyalari va iste’molchilar tarkibiga ko’ra:
-
umumiy foydalaniladigan yonilg’i quyish shoxobchalari;
-
idoraviy yonilg’i quyish shoxobchalari;
-
fermer xo’jaliklari uchun yonilg’i quyish shoxobchalari
Tarqatiladigan yonilg’i turlariga ko’ra:
-
ko’p yonilg’ili quyish shoxobchalari;
-
an’anaviy suyuq yonilg’i quyish shoxobchalari;
-
siqilgan tabiiy gaz yonilg’i to’ldirish kompressor shoxobchalari;
-
suyultirilgan gaz quyish shoxobchalari;
Yonilg’i saqlash sig’imlarining (rezervuarlarning) joylashishi bo’yicha:
-
sig’imlari yer ostiga joylashgan yonilg’i quyish shoxobchalari;
-
sig’imlari yer ustiga joylashgan yonilg’i quyish shoxobchalari;
-
sig’imi transport vositasiga o’rnatilgan yonilg’i quyish shoxobchalari;
Yonilg’i quyish shoxobchalarining namunaviy loyihalari me’yoriy ko’rsatkichlari bo’yicha:
-
yonilg’i tarqatish kolonkalari soni bo’yicha;
-
“tig’iz soat”da amalga oshirish mumkin bo’lgan quyishlar soni bo’yicha;
-
kun davomida yonilg’i quyish mumkin bo’lgan transport vositalarining soni bo’yicha;
-
sig’imlarning umumiy hajmi bo’yicha;
Muqim joylashgan yonilg’i quyish shoxobchalari
Muqim joylashgan yonilg’i quyish shoxobchalari, mukammal qurilgan inshootlar, binolar, yonilg’i saqlash sig’imlari, yonilg’i tarqatish kolonkalari, tozalash inshootlari va qo’shimcha binolardan tashkil topgan alohida maydonga doimiy joylashgan inshootlar majmui bo’lib, ular bu yerdagi texnologik jarayonlarni xavfsiz bajarilishini, hamda aholiga qo’shimcha servislarni ko’rsatishni ta’minlaydi.
Muqim qurilgan yonilg’i quyish shoxobchalari joylashgan o’rni bo’yicha 4 guruhga bo’linadi:
yo’l yoqasida joylashgan yonilg’i quyish shoxobchalari. Ular katta avtomobil yo’llari, avtomagistrallar yoqasiga qurilib, har kuni 1000-1500 va undan ortiq avtomobillarga yonilg’i quyishi mumkin; Transport vositalarini moy, suv, siqilgan havo bilan ham ta’minlaydi.
-
shaharlardagi yonilg’i quyish shoxobchalari. Ular shahar markazidan tashqarida joylashgan bo’lib barcha turdagi avtomobil va motorli texnikalarga yonilg’i quyishga mo’ljallangan, bir kunda 250-1000ta avtomobilga yonilg’i quyish quvvatiga egadir.
-
qishloqlarda fermer xo’jaliklari uchun qurilgan yonilg’i quyish shoxobchalari (FYoQSh). FYoQShlar fermerlarga o’zaro shartnomalar asosida, oldindan pul o’tqazish yo’li bilan yoki kredit hisobidan yonilg’i-moylash mahsulotlari yetkazib beradi. FYoQShdan uzoqda joylashgan texnikalarga YoMMlar harakatlanuvchi yonilg’i quyish vositalari orqali tarqatilishi mumkin.
-
daryolardagi yonilg’i quyish shoxobchalari (DYoQSh). Bunday YoQShlar daryolarda harakatlanuvchi transport vositalariga YoMMlarni tarqatishga mo’ljallangan va katta prichallar yaqiniga yoki daryo shoh bekatlari yaqiniga joylashtiriladi.
Yer usti suyultirilgan gaz quyish shoxobchasida barcha texnologik tizimlar yer ustida maxsus tagliklarga joylashtiriladi. Gaz taqsimlash vositalari bir yoki ikki postli bo’lishi mumkin. Yer usti AGQSh lari gazning bug’li fazasini qaytarish truboprovodlari bilan butlanishi mumkin.
Hozirgi paytda gaz quyish shoxobchalaridan uzoqda ishlayotgan transport vositalarini suyultirilgan gaz bilan ta’minlashda avtomobil-tarqatuvchilar qo’llanmoqda. Avtomobil shassiga maxsus sisterna va gaz tarqatish vositasi o’rnatilgan bo’lib, unda suyultirilgan gazni tashish va avtomobil ballonlariga quyish ishlari amalga oshiriladi.
Avtomobillarni gaz bilan ta’minlash shoxobchalarining ayrimlari bilan yaqinroqdan tanishib chiqamiz.
“GTC” rusumli SGQSh ni – shahar va boshqa aholi yashash joylari hududida va ularning chegarasidan tashqarida, amaldagi me’yoriy hujjatlarning talablariga asosan hududida SGQSh joylashtirishga ruxsat etilmaydigan tashkilotlardan tashqari, avtotransport, sanoat, qishloq xo’jalik va boshqa korxonalarda joylashtirish mumkin.
Muqim qurilgan yonilg’i quyish shoxobchalari joylashgan o’rni bo’yicha 4 guruhga bo’linadi:
yo’l yoqasida joylashgan yonilg’i quyish shoxobchalari. Ular katta avtomobil yo’llari, avtomagistrallar yoqasiga qurilib, har kuni 1000-1500 va undan ortiq avtomobillarga yonilg’i quyishi mumkin; Transport vositalarini moy, suv, siqilgan havo bilan ham ta’minlaydi.
-
shaharlardagi yonilg’i quyish shoxobchalari. Ular shahar markazidan tashqarida joylashgan bo’lib barcha turdagi avtomobil va motorli texnikalarga yonilg’i quyishga mo’ljallangan, bir kunda 250-1000ta avtomobilga yonilg’i quyish quvvatiga egadir.
Doimiy qurilgan yonilg’i quyish shoxobchasining umumlashtirilgan bosh rejasi 1-rasmda keltirilgan.
Zamonaviy yonilg’i quyish shoxobchalari inshootlarini 4 ta blokka ajratish mumkin bo’lib, ularga yonilg’i tarqatish kolonkalari (YoTK) o’rnatilgan orolchalar joylashgan usti shiypon bilan yopilgan hudud, yonilg’ilarni saqlash sig’imlari joylashgan, eng xavfli hisoblangan inshootlar bloki, yonilg’i quyish shoxobchalari boshqaruvi va ishlab chiqarish xonalari joylashgan binolar guruhi, qo’shimcha servis ko’rsatishga mo’ljallangan binolar guruhi kiradi.
1-rasm. Doimiy qurilgan yonilg’i quyish shoxobchaning bosh rejasi.
1-avtositsternadan yonilg’i to’kish maydnchasi (estakada); 2-yonilg’i saqlash sig’imlari; 3-YoQSh hizmatchi avtomobillari to’xtash joyi; 4-chiqindilar uchun metall quti;Metallar (yun. metalleuo - qaziyman, yerdan qazib olaman) - oddiy sharoitda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi, issiq oʻtkazuvchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, elektr magnit toʻlqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan oddiy moddalar. M. 5-qo’shimcha servis binosi (yuvish, diagnostika, sozlash ish joylari); 6-suv tozalash inshootlari; 7-YoTKlar hududi (shipon ostida); 8-boshqaruv binosi; 9-YoQSh ramzi va ma’lumotlar ko’rsatilgan panno.
Yonilg’i quyish kolonkalari hududi. Shiypon ostidagi hududda yonilg’i quyish kolonkalari o’rnatilgan, asosiy maydondan- 150-250 mm ga metall va betondan ko’tarilgan orolchalar, yuzasi yonmaydigan materiallar bilan qoplangan, yoritish chiroqlari va firma belgilari o’rnatilgan, yong’inga qarshi jihozlangan ustunlar, operator xonasiga o’tish yo’lakchalari, ayrim yonilg’i quyish shoxobchalarida kassa xonalari yoki naqd pullarni saqlash uchun seyflar, kassa apparatlari ham o’rnatilgan (2-rasm).
2-rasm. YoQShdagi orolcha va unga o’rnatilgan yonilg’i tarqatish kalonkasi.
Yonilg’ilar saqlash sig’imlari joylashgan mintaqa. Yonilg’ilarni saqlash jarayoni eng xavfli jarayonlardan bo’lganligi uchun muqim joylashgan yonilg’i quyish shoxobchalarida yonilg’i sig’imlari alohida mintaqaga joylashtiriladi.
Ular yer ostiga, yer ustiga yoki qisman yer ostiga tushirilgan holatlarda joylashtiriladi.
Yonilg’i quyish shoxobchalarida asosan gorizontal joylashgan turli hajmli sig’imlar ishlatiladi.
Sig’imlar soni loyiha asosida qabul qilinadi va tarqatiladigan yonilg’ilar navlari sonidan kam bo’lmasligi kerak. Nav - seleksiya natijasida yaratilgan, muayyan morfologik, fiziologik va xoʻjalik belgi hamda xususiyatlari turgʻun va nasldan oʻtib boradigan, bir turga mansub oʻsimliklar majmui; madaniy oʻsimliklar uchun eng kichik tasnif birligi.
YoQSh inshootlarining umumiy ko’rinishlaridan namunalar 2-rasmda keltirilgan.
Yer ostiga o’rnatilgan sig’imlar maxsus beton shaxtalarga o’rnatilib usti tom qilib yopilishi yoki beton fundamentga o’rnatilib ostidan quruq qum, ustidan qum va tuproq bilan to’ldirilishi ham mumkin.
Bunda rezervuar jihozlari joylashgan maxsus bo’yin qismi alohida shaxta yordamida yer ustigacha chiqariladi va undan foydalanishga qulay sharoit yaratiladi.
Yonilg’i saqlash sig’imlari boshqa bino va inshootlardan shaharsozlik me’yorlarida keltirilgan masofada joylashtiriladi (O’zRda ShNK 2.09.20-08).
Po’lat sig’imlar yer ostiga o’rnatilsa, ularning asosiy ustki devori yer ustidan 1-2 metrdan chuqur joylashtirilmasligi lozim. Sig’imlarni yer ostiga joylashish sxemasi 3-rasmda keltirilgan.
3-rasm. Sig’imlarni yer ostiga joylash sxemasi va me’yoriy o’lchamlari.
Yonilg’i quyish shoxobchasida servis ko’rsatish uchun qo’shimcha binolar. Yonilg’i quyish shoxobchalarida yer maydonidan, joylardagi imkoniyatlardan kelib chiqqan holda, qo’shimcha xizmat ko’rsatish joylari tashkil qilinishi mumkin.
Buning uchun ShNK me’yorlariga mos ravishda avtomobillarga texnik xizmat ko’rsatish postlari, yuvish, diagnostika qilish postlari, ballonlarni yamash, elektr jihozlarini rostlash va ta’mirlash, moy almashtirish kabi hajmi ko’p bo’lmagan ishlarni bajarish ko’zda tutilgan binolar, shiyponlar qurilishi mumkin, ehtiyot qismlar, moylar, kundalik tovarlar sotuvchi katta bo’lmagan do’konlar, valyuta almashtirish shoxobchasi, paynet va nusxa ko’chirish va shunga o’xshash ishlarni bajarish punktlari tashkil etilishi mumkin.
Konteynerli yonilg’i quyish shoxobchalari.
Konteynerli yonilg’i quyish shoxobchalarining texnologik tizimi transport vositalarini faqat suyuq yonilg’i bilan to’ldirish uchun mo’ljallangan bo’lib, sig’imlar va YoTKlari konteynerning o’zida joylashadi. Ushbu yonilg’i quyish shoxobchalari zavodda yaxlit qurilma sifatida ishlab chiqariladi. Ulardagi rezervuarlar hajmi aholi yashash mavzelarida joylashsa, 40 m3 dan, aholi yashash mavzelaridan tashqarida joylashtirilsa 60 m3dan oshmasligi belgilangan.
Namunaviy konteynerli yonilg’i quyish shoxobchalari (1.6 a – rasm) ikkita konteynerdan tashkil topgan bo’lib, bir konteynerda yonilg’i saqlash sig’imlari va ikkita yonilg’i tarqatish kolonkasi, ikkinchi konteynerda esa operator ish joyi, dam olish-yuvinish xonalari, tarmoqqa ulanish uchun elektr shkafi joylashgan.
a)
b)
4 –rasm. Konteynerli yonilg’i quyish shoxobchasi umumiy ko’rinishi va boshqaruv konteyneri sxemasi:
a) ikki navdagi yonilg’i tarqatishga mo’ljallangan konteynerli YoQSh;
b) konteynerli YoQShning boshqaruv konteyneri:
1- elektr tarmog’i shkafi; 2-stol; 3-boshqaruv kompyuteri; 4-dam olish joyi; 5-yuvinish va xojat xonalari; 6-tambur.
Konteynerli yonilg’i quyish shoxobchalari mavsumiy joylarda, katta qurilish ob’ektlarida, muqum joylashgan YoQShlarda ta’mirlash ishlari olib borilayotgan holatlarda transport vositalaridan foydalanish vaqtini yo’qotmaslik, muqim YoQSh ga borib-kelish uchun ortiqcha yonilg’i sarfini kamaytirish maqsadida ishlatiladi.
Konteynerli yonilg’i quyish shoxobchalari operatorining ish o’rnini, shoxobchaga yaqin joylashgan boshqa binoda tashkil etish imkoni bo’lsa, boshqaruv konteyneridan foydalanmaslik ham mumkin.
Yonilg’i quyish shoxobchalarini loyihalash asoslari va meyorlari
YoQShlarni loyihalash kapital qurilishlarga qo’yiladigan zamonaviy talablar asosida amalga oshiriladi.
Asosiy talab loyihalanayotgan YoQShning bino va inshootlarini fan va texnikani yangi yutuqlaridan foydalanilgan holda yuqori texnik daraja va yuqori iqtisodiy samaradorligini ta’minlashdan iboratdir.
Yuqori sifatli loyihalashning zarur shartlari – YoQShning vazifasi, quvvati va hududda joylashishini to’liq asoslash hamda zamonaviy, ilg’or texnologik jihozlarni qo’llashdan iboratdir.
Topshiriqda loyihalashda kerak bo’ladigan barcha asosiy ma’lumotlar keltiriladi:
-
loyihalash uchun asos (qaror yoki buyruq);
-
qurilish uchastkasi, joylashgan hududi;
-
YoQShning vazifasi, ish tartibi;
-
xizmat ko’rsatiladigan ob’ekt va mahsulot turlari;
-
loyihalanayotgan YoQShning ko’rsatkichlari;
-
qo’llanilishi mumkin bo’lgan andozaviy loyixalar;
-
YoQShni suv, elektr quvvati va boshqalar bilan ta’minlash manbalari.
Loyihaning texnologik qismi hisoblash-tushintirish xatidan, YoQSh bosh rejasi chizmasidan va asosiy texnologik jihozlarni tanlash hamda rejalashtirishdan iborat bo’ladi.
Hisoblash – tushuntirish xati quyidagilarni o’z ichiga oladi:
-
loyihalash uchun topshiriq (loyihalanayotgan YoQSh vazifasi, tarkibi, ish tartibi, asosiy texnologik jarayon tavsifi va uni hisoblash me’yorlari va boshqalar);
-
YoQSh soni, yonilg’i quyish kolonkalar soni, yonilg’i saqlash rezervuarlar sig’imi va soni, texnologik jixozlar turi, rusumi, soni, egallagan maydon yuzalarining hisoblari;
-
YoQSh bosh rejasi, operator, texnik va boshqa yordamchi xonalar rejalari;
-
texnologik yechimning texnik-iqtisodiy ko’rsatkichlari;
-
loyihaning boshqa qismlarini hisoblash uchun ma’lumot, topshiriq va boshqalar.
Texnik loyihaning bosh reja chizmasida YoQShning o’zi, bino va inshootlarining hududda joylashuvi, avtomobillarni harakat yo’nalishlari ko’rsatiladi.Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi.
Loyihalash Uchun Dastlabki Ma’lumotlar
YoQShning texnologik hisobi uchun quyidagi dastlabki ma’lumotlar bo’lishi kerak:
-
shoxobchaning vazifasi, ish tartibi va kunlik vaqti;
-
kundalik yonilg’i quyishlar soni;
-
o’rtacha har bir avtomobilga quyiladigan yonilg’i miqdori;
-
yonilg’i quyish kolonkasining 1 soatdagi o’tkazuvchanlik qobiliyati;
-
yonilg’i-moylarni saqlash muddati;
-
tarqatilayotgan yonilg’i-moylar turlarini soni;
-
rezervuarlar sig’imi.
YoQShlarni texnologik hisoblash ishlarini bajarish uchun quyidagi me’yoriy ma’lumotlar tavsiya etilgan:
-
yil va sutka davomida ikki smena va kechki navbatchilikda ishni tashkil etish;
-
yonilg’i quyishni o’rtacha miqdori 50 l va moyniki 2 l;
-
yonilg’i uchun rezervuarlar sig’imi 25 m3;
-
moy mahsulotlari uchun rezervuarlar sig’imi – 5 m3;
-
yonilg’i turlari soni 3-4, moy mahsuloti turlari soni – 2-3;
-
o’rtacha yonilg’i quyish vaqti (tayyorgarlik-tugatish vaqtini ham hisobga olganda) – 4 ishchi-min, moy uchun – 3, suv uchun – 2 va havo uchun 3 ishchi min;
-
1 soatda yonilg’i quyish kolonkasining o’tkazuvchanligi-15 ta, moy kolonkasiniki – 20 ta avtomobil;
YoQShga kelayotgan avtomobillarning hammasi yonilg’i quyadilar va undan tashqari ulardan 30% moy va 10% havo bilan ta’minlanadilar.
AYoQShlarning texnologik xisob-kitoblari.
Aholi yashaydigan xududlarda joylashgan yonilg’i quyish shoxobchalarning texnologik hisobi. Aholi yashaydigan xududlarda joylashgan xususiy avtomobillarga yonilg’i quyish shoxobchalarining texnologik hisobi quyidagi tartibda amalga oshiriladi. Hududdagi xususiy avtomobillar soni .rusumlarga bo’lingan holda tahlil qilinadi hamda yaqin 2-3 yildagi o’sish qo’rsatkichlari bashorat qilib qo’shiladi. Ushbu malumotni tuman, shahar, statistika bo’limlari yoki yo’l harakati xavfsizligi boshqarmalaridan olish maqsadga muofiqdir.
Har bir toifa uchun masalan, yengil avtomobillar, yuk avtomobillari, avtobuslar va maxsus texnikalar uchun o’rtacha sarf miqdorlari aniqlanadi:
bu yerda A1, A2, ... An - shu toifaga kiruvchi, dvigatel ish hajmi va yonilg’i sarfi meyori bo’yicha bir biriga yaqin bo’lgan avtomobillar soni, dona;
q1 q2 …qn – A1 A2 … An – mikro guruhlarga birlashtirilgan avtobuslar uchun o’rtacha yonilg’i sarflari (shu joydagi iqlim va yo’l sharoitlari uchun), litr/100km.
Bir toifaga umumlashtirilgan bir guruhdagi avtomobillarning sutkada o’rtacha yonilg’i ehtiyoji
ming litr
bu yerda Ai-guruxdagi avtomobillar soni A =A1 A2 ....An
- avtomobillarni yo’lga chiqish koyeffitsiyenti, xususiy avtomobillar uchun - 0,8/0,9 orasida qabul qilish mumkin.
Lo’r – o’rtacha bosib o’tilgan yo’l, tajribadan kelib chiqib, yoki aholidan anketa orqali so’rash natijalarida qabul qilinishi kerak. Masalan,
Yengil avtomobillar uchun o’rtacha 80-100km.
Yuk avtomobillari uchun o’rtacha 50-80km.
Avtobuslar uchun o’rtacha 200km qabul qilish mumkin.
Barcha toifadagi avtomobillar uchun bir kunlik yonilg’i sarfi:
ming litr/sutka
Ushbu miqdordagi yonilg’ini tarqatilishi kun davomida bir hil davom etmaydi. Masalan, ertalabki va kechki tig’iz paytlarda avtomobillarni yonilg’i quyishga kelish, kunning boshqa paytlariga nisbatan 4-10 barobar ko’p bo’ladi. Shuning uchun adabiyotlarda tig’iz paytni hisobga oluvchi Ye koeffitsiyenti kiritilgan. Shuni inobatga olinsa, yonilg’i turlarining bir soatdagi tarqatilish muddati miqdori
litr/soat,
bunda, E koeffitsiyentning qiymati, aholi zich joylashgan hududdagi avtomobillar soni o’rtacha ko’rsatkichdan ko’p bo’lsa E = 10, kam bo’lgan holatlarda Ye = 4 ga teng deb olinadi. Avtomobillarning o’rtacha ko’rsatkichi deganda, har ming kishiga to’g’ri keladigan avtomobillar soniga aytiladi va O’zbekiston Respublikasi uchun 60 avt/1000 kishi teng deb qabul qilingan;
J – shoxobchaning bor sutkadagi ishlash soati va uni j = 8, 12, 18, 24 soatlarda qabul qilish mumkin.
Yonilg’i tarqatish kolonkalariga bo’lgan ehtiyoj ehtimoli quyidagicha aniqlanadi:
Kyo – yonilg’i tarqatish kolonkalari soni, dona;
...- bir soatdagi (tig’iz soatdagi) yonilg’i quyish xajmi, litr
Nk – bitta kalonkaning bir minutdagi yonilg’ini quyish imkoniyati (o’tkazuvchanlik) 40,50,60 l\min
Kt – kolonkalarning texnik tayyorligi, texnik sozligining o’rtacha koyeffitsiyenti, Kt 0,85
β t – quyish yo’lining texnologik samaradorlik koeffitsiyenti.
Quyish yo’lining texnologik samaradorlik koeffitsiyenti quyidagi ibora bilan aniqlanadi
O’z navbatida bir avtomobilga yonilg’i quyish uchun ketgan umumiy vaqt quyidagi tashkil etuvchilar yig’indisiga teng:
, soniya,
tt – tayyorgarlik vaqti, avtomobilni YoTK yoniga joylashga, bak qopqog’ini ochishga, jo’mrakni o’rnatishga ketgan vaqt, sek
ttsh – tashkiliy ishlarga ketgan vaqt, sek. Mijozdan pulni sanab olish, kassaga topshirish, quyish uchun ruxsat olish, jo’mrak yoniga qaytib kelish kabi xarakatlar payti.
tyi – ko’rsatilgan yonilg’i miqdori quyib bo’lingach, jo’mrakni joyiga qaytarib qo’yish, bak qopqog’ini yopish va haydovchiga yurish uchun ruxsat berish, avtomobil egallagan joydan yurib chiqib ketish uchun ketgan vaqt, sek.
Yonilg’i tarqatish kolonkalarning sonini hisoblash. Yonilg’i tarqatish kolonkalari va yonilg’i quyish postlarining sonini aniqlashda, bir vaqtni o’zida bitta kolonka yordamida ikkita postga xizmat ko’rsatishini, agar ular kolonkaning chap va o’ng tarafida joylashgan bo’lsalar, hisobga olish zarur. Buning sababi, avtomobilga yonilg’i quyishda bakni to’ldirishga ketadigan vaqt (operatsion vaqt), yonilg’i quyishga ketadigan umumiy vaqtning 30-50 % ni tashkil etadi. Qolgan vaqt avtomobilni yonilg’i quyishga tayyorlashga va uni kolonka oldidan chiqib ketishiga ketadi. Shuning uchun, o’ng tarafda turgan avtomobil yonilg’i bilan ta’minlanayotganda, chap tarafda turgan avtomobil yonilg’i quyishga tayyorlanadi va ushbu avtomobilga yonilg’i quyilayotganda, o’ng tarafda turgan avtomobil chiqib ketishga tayyorlanadi va xakoza. Bir vaqtning o’zida ikki taraflama yonilg’i quyishni tashkil etish kolonkani o’tkazuvchanlik qobiliyatini 1,5-2 barobarga oshiradi. Bu holatda bir kolonka 1 soatda 15ta avtomobilga emas, balki 20-25 ta avtomobilga yonilg’i tarqatishi mumkin.
Yonilg’i tarqatish kolonkalar sonini hisobi.
bu yerda: - kunlik yonilg’i quyish miqdori;
- kolonka ish vaqtini kunlik fondi; - kolonkaning o’tkazuvchanlik qobiliyati, avtomobil-soat;
- kolonkadan notekis foydalanish koeffitsiyenti;
Amalda qabul qilinayotgan kolonkalar soni yonilg’i turlari sonini va kolonkani ta’mirlanishini hisobga olgan holda, hisobdagiga qaraganda 20-40 % ga oshiriladi. Hamma yonilg’i tarqatish kolonkalari yonilg’i quyish orolchalariga o’rnatiladi.
Xuddi shu usulda moy tarqatish kolonkalarining soni ham aniqlanadi.
Ikki xil moy navi bo’lganda amaldagi moy-tarqatish kolonkalarining soni ikki baravarga oshiriladi, bunda kolonkalarning yarmi orolchada joylashtiriladi, qolgan yarmi esa xonaga o’rnatiladi. Qishda moy faqat xonadan tarqatiladi.
Yonilg’i quyish postlarining soni yonilg’i tarqatish kolonkalar soniga qarab aniqlanadi; agar kolonkalardan bir tarflama foydalanilsa, har bir kolonkaga bitta post qabul qilinadi, ikki taraflama foydalanilsa – 2ta post qabul qilinadi.
Orolchaning ishchi uzunligi, odatda unda ikkitadan ortiq bo’lmagan kolonkalar joylashishi hisobidan qabul qilinadi.
Yonilg’ini hisoblangan zahirasi, litrda:
bu yerda: - sutka davomida yonilg’i quyishlar soni;
- bitta yonilg’i quyish miqdori, l;
- yonilg’i zaxirasi muddati, kun.
Rezervuarlar soni yonilg’i zaxirasini standart rezervuar sig’imiga nisbati bilan aniqlanadi.
Magistral yo’l yoqalarida joylashadigan YoQSh larning zaruriy soni quyidagi tenglama yordamida aniqlanadi:
M =
bu yerda: M – zarur YoQShlar soni;
m – harakat jadalligi bilan ajralib turadigan avtomobil yo’lidagi uchastkalar soni;
Si – hisoblanayotgan yil uchun harakat jadalligiga qarab avtomobil yo’lining i – uchastkasida sutka davomidagi yonilg’i quyishlar soni;
NYoQSh – YoQShning hisobiy birlik quvvati, sutka davomidagi yonilg’i quyishlar soni;
- avtomobil yo’lining i – uchastkasidagi mavjud YoQShlarning umumiy quvvati.
Sutka davomidagi kerakli yonilg’i quyishlar soni (Si) avtobus, yengil va yuk avtomobillarining har biri uchun, avtomobil transportini bajarayotgan ish xajmi, bajarayotgan ishiga yonilg’ini solishtirma sarfi, yonilg’i baklarining o’rtacha sig’imi va ishlatish darajasini hisobga olib, har biri uchun ayrim-ayrim holda aniqlanadi.
Bu yerda: , , - yo’lning i – uchastkasida avtobus, yengil va yuk avtomobillari uchun sutka davomidagi zarur yonilg’i quyishlar soni:
Bu yerda: - transportni ma’lum jadallikda harakatlanayotgan yo’l uchastkasining uzunligi, km;
, , - avtobus, yuk va yengil avtomobillarni ushbu uchastkada harakatlanish jadalligi, avt.-sut;
Nig , NTe, NTa – avtobus, yuk va yengil avtomobillar uchun har 100 km ga to’g’ri keladigan yonilg’ining solishtirma sarfi, l;
- avtobus , yuk va yongil avtomobil yonilg’i baklarining o’rtacha sig’imi, l;
- avtobus, yuk va yengil avtomobil yonilg’i baklari sig’imidan foydalanishning o’rtacha koeffitsiyenti;
- soat va sutka ichida neft mahsulotlarini tarqatish jadvali bo’yicha aniqlangan oy davomidagi yonilg’ini har sutka ichida notekis tarqatilishi koeffitsiyenti (YoQSh ishini o’rganish natijasida qabul qilingan).
Guruh avtomobillari bo’yicha yonilg’i baklarining o’rtacha sig’imi, sig’imdan foydalanish koeffitsiyenti va yonilg’i sarfi solishtirma me’yori YoQShning bir necha yillik faoliyatining statistik ma’lumotlarini tahlil qilish natijalari bo’yicha aniqlanadi.
|
Har 100 km ga
to’g’ri keladigan yonilg’i sarfining o’rtacha me’yori, l
|
Yonilg’i bakini o’rtacha sig’imi, l
|
Yengil avtomobillar
|
10
|
51
|
Yuk avtomobillari
|
30,5
|
140
|
Avtobuslar
|
41
|
146
|
Yonilg’i baklaridan foydalanish koeffitsiyenti hamma avtomobillar uchun – 0,55 ga teng.
YoQShga bo’lgan ehtiyojni hisoblayotganda katta shahardan 20 – 40 km masofada harakatlanayotgan avtomobillarning 90% shahar atrofi yo’nalishlarida ish bajarayotganlarni tashkil etishini hisobga olish kerak. Hisoblarda ushbu oraliq masofada yonilg’i quyishga extiyoji bo’lgan avtomobillar ulushi taxminan 50% ni tashkil etadi deb qabul qilish kerak. Shunga muvofiq transport vositalariga yonilg’i quyish ehtiyoji koeffitsiyenti ga teng etib qabul qilinadi.
Yo’lning keyingi, faqat ushbu shaharlardan 100 km dan ortiq uzoqlikda bo’lmagan uchastkalarida yonilg’i quyishga ehtiyoji bo’lgan avtomobillar ulushi harakat jadallgining taxminan 75% ni tashkil etadi. To’g’rilash koeffitsiyenti ushbu holatda – 0,75 teng bo’ladi.
AYoQSh dagi texnologik jixozlar
Tabiiy yo’qotishlarni kamaytirish uchun barcha jihozlar soz holatda bo’lishi, ularga o’z vaqtida texnik xizmat ko’rsatilib borishi, zarur holatlarda joriy ta’mir ishlari bajarilib borilishi kerak.
Neft mahsulotlarini tashish, saqlash va tarqatish jarayonlarida faqat texnologik jihozlardangina foydalanilishi lozim, agar mahsulotlar boshqa qo’shimcha idishlarga olinib, ulardan texnikaga quyilsa, yo’qotishlar me’yordan ko’p bo’ladi. Yonilg’i saqlash sig’imlari imkoniyat darajasida to’la ushlanishi maqsadga muvofiq, chunki sig’imdagi bo’shliq hajmi yonilg’i bug’lari bilan to’ladi va quyish jarayonlarida, harorat o’zgarishi jarayonlarida tashqariga chiqib isrof bo’ladi hamda atrof muhitni ifloslantiradi.Harorat (Temperatura) (lot. temperatura - kerakli aralashma, o'rtacha holat) - moddaning holatini issiq-sovuqligini tavsiflaydigan fizik kattalik.
Sig’imlarning germetikligini ta’minlamaslik ham yonilg’ilarni bug’lanib yo’qolishiga olib keladi.
Yonilg’i-moy mahsulotlari sarfining transport vositalarining nosozligi tufayli ortishiga transport vositalarining egalari, korxonalarning mas’ul xodimlari javob beradi.
Moylash materiallaridan samarali foydalanish maqsadida ishlatilgan motor moylari alohida, industrial va transmission moylar alohida yig’iladi va ularni maxsuslashtirilgan korxonalarga topshiriladi. Yig’ilgan moylar tozalanib, yangi distilyatlar bilan aralashtirib, qo’shimcha prisadkalar qo’shilib qayta ishlatiladi. Buning uchun Angren shahrida maxsus korxona tashkil etilgan.Angren (fors. Ohangaron, "temirchilar" atamasining ruscha buzilgan shakli) - Toshkent viloyatidagi shahar (1941 - 46 yillarda shaharcha). Jiga-riston, Jartepa, Teshiktosh, Qo‘yxona qishloqlari o‘rnida bunyod etilgan.
O’lchov asboblari yorug’likdiodli yoki suyuqkristalli indikatorlar va TOPAZ kontrollerlari bilan butlanmoqda. Indikatorlarning qatori va ularning aniqlik darajasi o’zgartirilishi mumkin. Kolonka korpusiga o’rnatilgan klaviatura yordamida ham quyish jarayonini boshqarish mumkin. Rezervuarni toshib ketishini oldini oluvchi qurilmalar idish ichidagi suyuqlik 95 % ga yetganda to’ldirish jarayonini to’xtatadi.
|
|
a
|
b
|
6-rasm. Suyuq gazlarni quyishda ishlatiladigan trubalar:
a- oldindan himoyalangan penopoliuretan truba;
b- egiluvchan polimer trubalar.
|
|