I-BOB. Jahon bozori va uning rivojlanishi

|
I-BOB. Jahon bozori va uning rivojlanishi
|
bet | 2/8 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 181,5 Kb. | | #108775 |
Bog'liq jaxon bozori va uning shakllariI-BOB. Jahon bozori va uning rivojlanishi
1.1. Jaxon bozori va uning rivojlanishi.
Xalqaro savdoda yetakchi davlatlar Jahon bozori — xalqaro mehnat taqsimotida ishtirok etish bilan oʻzaro bogʻlangan mamlakatlar oʻrtasidagi barqaror tovar-pul munosabatlari tizimi. Xalqaro savdo munosabatlari qadimda ham mavjud boʻlgan, mamlakatlar oʻrtasida iqtisodiy va siyosiy aloqalar milliy davlatlarning paydo boʻlishi bilan yuzaga kelgan, ammo koʻpgina mamlakatlar, soʻngra jaxondagi barcha mamlakatlar savdosini qamraydigan Jahon bozori (uning negizida jahon xoʻjaligi) faqat yirik mashinalashgan industriyaga oʻtish bilan shakllana boshladi va 20-asr boshiga kelib qaror topdi. Yirik mashinalashgan ishlab chiqarishga oʻtish milliy bozor chegaralarini kengaytirdi, tashqi savdo u yoki bu mamlakatning ichki taraqqiyotini toʻldiradigan omildan mamlakat xoʻjaligi taraqqiyotining zaruriy shartiga aylandi. Ixtisoslashuv bir mamlakatda muayyan tovarni arzon va sifatli ishlab chiqarish imkonini bersa, tovarlarni ishlab chiqarishda resurslardan samarali foydalanishni taʼminlasa, shu tovarlar koʻplab yaratiladi va Jahon bozoriga yetkazib beriladi. Biror mamlakatda resurslarni sarflash qulay boʻlmagan yoki ishlab chiqarish imkoni bo’lmagan tovarlar Jahon bozoridan sotib olinadi. Jahon bozorida alohida narxlar — jahon narxlari amal qiladi; ayirboshlash ulgurji shaklda va xalqaro birjalar vositasida olib boriladi. Jahon bozori tovar, mehnat, kapital va valyuta bozorlari majmuyidan tashkil topadi ( mehnat bozori, Ishchi kuchi bozori). Jahon bozorida barcha mamlakatlar tashqi savdosining majmuini ifoda etadigan xalqaro savdo amalga oshiriladi. Bu tarkiban jahon miqyosidagi eksport va importdan iborat, ularning qiymat boʻyicha nisbati savdo balansi deb yuritiladi. Jahon bozori xalqaro birjalar, savdo uylari, banklar, sugʻurta kompaniyalaridan iborat bo’lgan oʻz infratuzilmasiga ega. Jahon bozori toʻlovlar va hisob-kitoblar xalqaro pul vazifasini oʻtovchi barqaror, erkin almashtiriladigan valyutalar, maye, AQSH dollari, Yaponiya iyenasi va yevroda olib boriladi. Jahon bozori ixtisoslashgan xalqaro birjalardan iborat yirik segmentlariga ega. Maye, Chikago don birjasi, Liverpul paxta birjasi va London rangli metallar birjasi va boshqalar. Jahon bozorida savdo-sotiq xalqaro birja bitimlari, ikki tomonlama yoki koʻp tomonlama birjadan tashqari bitimlar yoʻnalishlarida boradi. Jahon bozoridagi savdo-sotiqni maxsus tashkilot — Jahon savdo tashkiloti boshqarib boradi, davlatlararo savdo tartibi va qoidalarini belgilab beradi, unga aʼzo boʻlganlar oʻzlari uchun qulay savdo qilish huquqini oladilar. Jahon bozorida investitsiya harakati ham yuz beradi, bu chet elda yangi korxonalarni qurish, eski korxonalarni sotib olish yoki oʻziga birlashtirish shakllariga ega. Bu ishni asosan transmilliy xalqaro korporatsiyalar olib boradi. 2000-yil jahondagi bevosita xorij investitsiyalari 865 mlrd. AQSH dollariga teng boʻldi. Ular amalga oshirgan oldi-sotdi operatsiyalari 1999-yilda 14 trillion dollarni tashkil etdi. Jahon bozorining ulkan salohiyati milliy bozorlarga juda katta taʼsir oʻtkazadi, bu taʼsir mamlakatlarning manfaatlari nuqtai nazaridan ijobiy yoki salbiy boʻlishi mumkin. Jahon bozori sigʻimi jami mamlakatlar bozor talabining import hisobiga qondiriladigan qismlari yigʻindisiga teng. Jahon bozorida sanoati rivojlangan mamlakatlar ishtiroki ustunlik qiladi va ular tayyor mahsulot bilan (jahon tovar eksportining 70 % dan koʻprogʻi) qatnashadilar, rivojlanayotgan mamlakatlar asosan xom ashyo va ishchi kuchi eksporti bilan ishtirok etadilar. Jahon bozorida ishtirok etadigan jami mamlakatlarning eksporti 6,48 trillion dollarni, importi 6,41 trillion dollarni tashkil qildi (1996; 1980-yilda tegishlicha 2,44 va 2,42 trillion dollar). Oʻzbekiston Jahon bozorida xom ashyo, energiya, rangli metall va b. eksporti bilan qatnashadi, aksariyat texnologiya, kimyo mahsulotlari, oziq-ovqat tovarlarini import qiladi. Global bozori tovarlarning o'zaro bog'liq bo'lgan bozorlarining umumiyligini tashkil qila boshladi. Jahon bozori individual mamlakatlarning xalqaro ishlab chiqarish ixtisosligiga asoslanadi va u keng tarqalgan ko'payishni ta'minlash uchun u bitta mamlakat, boshqa mahsulotlar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar bilan almashtiriladi. Global bozorda tovarlar almashinuvi - bu kengayishning uzluksizligini ta'minlaydigan jarayon. Shu sababli, turli mamlakatlarning tovarlar almashinuvi orqali amalga oshiriladigan aloqalarni kengaytirish, miqyosda o'sish sur'atlar bilan o'sib borayotgani bilan bog'liq. .
Uning rivojlanishidagi jahon bozorida ishlab chiqarish rivojlanishi bilan belgilanadigan uchta bosqichda: - kapitalistik ishlab chiqarishni tayyorlash bosqichi (manofonlar davri); - yakka tartibdagi korxonalar mashinasozlik bosqichmasi; - korporativ kapitalizmning bosqichi
Jahon kapitalistik bozorni rivojlantirishdagi har bir bosqich kapitalistik mahsulotning o'zi tomonidan belgilangan o'ziga xos xususiyatlarga ega. Kapitalli ishlab chiqarish usulini tayyorlash bosqichida jahon bozorida bolalik rivojlanmaganligi. Ushbu bosqichda tashqi savdo aylanmasining aniqlanish chizig'i, savdogar kapitalining asosiy roli, asosan kichik ishlab chiqaruvchilar va qisman kapitalli ishlab chiqaradigan tovarlar aylanishi jarayonida vositachi sifatida gapirdi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti milliy bozorlarini shakllantirishga qat'iy ta'sir, keyin global Interkontinental bozorning yanada rivojlanishi katta sohani ta'minladi. Angliyada XVIII asrning uchdan bir qismida bo'lib o'tgan sanoat to'ntarish natijasida, keyin XIX asrda. Evropa va Amerikaning boshqa mamlakatlarida yirik sanoat tez rivojlanmoqda, bu milliy bozorlarning shakllanishini tezlashtirdi va global kapitalli bozorni shakllantirishga olib keldi. Kapitalizmning jahon bozorida XVIII asr oxirida Angliya sanoat to'ntarishidan davrni qamrab oladi. 70-yillarning oxiri, XIX asr, jahon savdosi juda rivojlangan xususiyatlarga ega bo'lganida. Ushbu bosqich Angliyada yirik mashinasozlik sanoatining o'ziga ishonganligi bilan ajralib turadi. Jahon bozori dastlabki holatidan chiqadi va kapitalizm toifasi sifatida rivojlana boshlaydi. XIX asrning 60-70-yillarida. Jahon bozorining tavsifi, kapitalli davlatlar, birinchi navbatda Germaniya va AQShning iqtisodiy hayotida asosiy rolini yakunlaydi, ular sohasi Angliya bilan tanishishni boshlagan soha. Kapitalizmning korporativ bosqichi XIX asrning 80-yillaridan boshlab davrni qamrab oladi. Va hozirgi kunda yakka tartibdagi korxonalarning korporatsiyalarning turli shakllariga erkinlikdagi dominsiyalarga o'tish kapitalizmidan o'tish amalga oshirildi. Ushbu bosqichda global bozorni shakllantirish iqtisodiyotning yagona kapitalistik tizimi va moliyaviy kapitalning dunyosi tarqalishi asosida yakunlandi. Zamonaviy dunyoda iqtisodiyotni rivojlantirish va unda ishtirok etishda milliy fermer xo'jaliklari bir necha davrda. Birinchi davri 20-30 qism. XX asr - jahon iqtisodiyotini rivojlantirishda inqiroz hodisalari. Inqiroz birinchi jahon urushi, 20-30 GG yillarning buyuk depressiyasi tomonidan kelib chiqqan iqtisodiy munosabatlarning umumiy beqarorligi bilan birga o'tdi. Dunyoning etakchi mamlakatlari iqtisodiyotini rivojlantirishda. Ikkinchi davr - 40-dan 80-yillarning oxiri. XX asr - transmilliy korporatsiyalar (TNCS) xalqaro ishlab chiqarish majmualarida, shu jumladan mahsulotni yaratish, uni amalga oshirish, hisoblash, kreditlash faoliyatini tashkil etuvchi asosiy kuchlar bo'lgan. AQSh Ikkinchi Jahon urushida AQShning iqtisodiy kuchlarida sezilarli darajada o'sdi, G'arbiy Evropaning iqtisodiy tiklanishida yordam berdi. 1947 yil iyun oyida AQSh Davlat kotibi Jorj Marshall Evropa mamlakatlariga yordam berish rejasini ilgari surdi, bu davlat moliya va siyosiy barqarorlashtirish, barqarorlashtirish, barqarorlashtirish, barqarorlikni bartaraf etish choralarini ko'rdi. 1948 yil aprel oyida AQSh Kongressi Marshall rejasi asosida yordam to'g'risida qonunni qabul qildi. To'rt yil davomida (1948-1951 yillarda) G'arbiy Evropa mamlakatlari hozirgi narxlarda 17 milliard dollarga (asrning 150 milliarddan ortiq narxlari bo'yicha) 18 milliard dollarga egalik qilishdi, shundan kelib chiqishi yoqilg'i va oziq-ovqatga to'g'ri keladi. Bu davrda Amerika eksporti 60 foizga, evropalik esa 50 foizga o'sdi. Evropada 60-200% ga o'sgan sanoat mahsulotlarining eng muhim turlari ishlab chiqarish ko'paydi. 1951 yilda Yevropa YaIM YaIMning oldidan oshib ketdi. Sovet Ittifoqi, shuningdek, marshall rejasida ishtirok etishga taklif qilindi. Ammo SSSR rahbarlari (Stalin va Molotov) 45 yoshli qarama-qarshilik bilan mamlakatga yordam berish va jalb qilish taklifini rad etib, qo'pol siyosiy xatoga yo'l qo'ydilar. Marshall rejasi tarixdagi eng muvaffaqiyatli iqtisodiy dasturlardan biridir. Uning natijalari juda ta'sirli:
- G'arbiy Evropa mamlakatlarining iqtisodiyoti tiklandi;
- Evropa mamlakatlari tashqi qarzlar uchun pul to'lashga muvaffaq bo'lishdi;
- Kommunistlar va SSSR ta'siri susaydi; - SSSR atrofida "temir parda" qurilgan;
- AQSh va Kanada ulkan savdo bozorida qatnashdi;
- Evropaning o'rta sinfi tiklandi va kuchaytirildi - siyosiy barqarorlik va barqaror rivojlanish garovi;
- Rossiya imperiy sifatida, G'arbning xom ashyosiga aylanib, mavjud bo'lishni to'xtatdi;
- G'arb Rossiyaga so'zsiz beriladigan ulkan savdo bozorini egallab oldi.
Marshall rejasi (1951) tugagandan so'ng, mustamlakachilik imperiyalari tomonidan mustamlakachilik imperiyalari sifatida yordam dasturi G'arb mamlakatlarining munosabati bilan ularni saqlab qolish uchun rivojlanayotgan mamlakatlarga yo'naltirildi. 60-yillarning o'rtalarida mustamlakachilik tizimini yo'q qilish. Bu rivojlanayotgan mamlakatlarning global iqtisodiyotida alohida o'rin tutadigan xalqaro hayotni rivojlantirishga sabab bo'ldi.
50-80-yillarda. Amerika Qo'shma Shtatlari va boshqa sanoatlashgan mamlakatlarning rivojlanishi darajasiga yaqinlashdi. Biroq, har bir yilda har bir mamlakat Amerika iqtisodiyotining rivojlanish darajasiga yaqindan yaqinlasha olmadi. Tashqi savdo aloqalari kengayish va chuqurlashtirish tendentsiyasiga ega edi. Sanoatlashgan mamlakatlarning eksport kvotasi 11 foizdan 21 foizgacha o'sdi va rivojlanayotgan mamlakatlar 18 foizdan 26 foizga o'sdi.
Uchinchi davr - XX asrning so'nggi o'n yilligi - bizning kunlarimiz. Geografik kosmik, iqtisodiy hamkorlik va o'zaro bog'liqlikni rivojlantirish darajasi oshdi. Sharqiy Evropa mamlakatlarida G'arb davlatlariga yaqin iqtisodiy va siyosiy tuzilmalarni shakllantirish va yig'ish jarayoni sodir bo'ladi. Jahon iqtisodiyotining yangi bosqichga joriy etilishi mamlakatlar o'rtasidagi hamkorlikni faollashtirish, ularning iqtisodiy va siyosiy tuzilmalarining birligini oshirish.
Jahon iqtisodiyotidagi yetakchi o'rinni - AQSh, Yaponiya, Kanada, Germaniya, Frantsiya, Buyuk Britaniya va Italiya egallaydi. Ular sanoatlashtirilgan davlatlar (PSR) sanoat ishlab chiqarishining 80 foizdan ortig'ini tashkil etadi va Jahon sanoat ishlab chiqarishining 60 foizini tashkil qiladi; mos ravishda, 70,60% elektr energiyasini ishlab chiqarish; Tovarlar va xizmatlarning eksportining 60% dan ortig'i va 50%. XX asrda AQSh tashqi savdo aylanmasi nuqtai nazaridan dunyoning barcha mamlakatlaridan ancha yuqori darajada (jahon eksporti, importning o'rtacha 13%) va kapitalni olib chiqish; Ikkinchi o'rinni Germaniya, uchinchi o'rinni egalladi, ular 1960 va 1990-yillarda. Jahon eksporti doirasidagi ulushini deyarli ikki baravar oshirdi. XX asr oxiriga kelib. Xitoyning eng yaxshi o'ntaligiga kirdi (1980 yilda - rahbarlar ro'yxatida 20-o'rinlarda 20-o'rinda), shuningdek, eksportning 3,4% ni tashkil etdi. XXI asr boshlariga qadar. Xitoyda iqtisodiy rivojlanish va eksport hajmi keskin o'sdi. O'rtacha yillik eksportning o'sish sur'atlari XXI asrda. (taxminan 30%) Xitoyni jahon savdosidagi dunyo rahbarlari qatoriga olib keldi.
Jahon xoʻjaligi - turli mamlakatlar milliy iqtisodiyotining bozor munosabatlari zamirida bir-birini taqozo etgani holda umumjahon yaxlitligini tashkil etishi; jahondagi oʻzaro aloqador milliy xujaliklar va xalqaro iqtisodiy munosabatlar majmui. Jahon xoʻjaligi bozor iqtisodiyoti rivojining mahsuli sifatida 19-asrning oxiri — 20-asr boshlarida shakllandi. Xalqaro mehnat taqsimoti turli mamlakatlar milliy xujaliklarini ixtisoslashishiga olib keladi, yaʼni muayyan mamlakatda u yoki bu soha ustuvor rivojlanadi. Ixtisoslashuv mamlakatda qanday tabiiy resurslarning borligiga va shu yerdagi ishlab chiqarish tajribasiga bogʻliq. Ixtisoslashuv harajatlarni kamaytirib, tovarlarni sifatli ishlab chiqarish imkonini berganidan xalqaro aloqalarni zaruratga aylantiradi.
Jahon xo’jalik aloqalarining tez o’sishi shunday davrlarga to’g’ri keladiki, bu davrda ishlab chiqarish omillarining harakati tezlashadi, kapital milliy chegaradan o’sib chiqadi, ishchi kuchi migratsiyasi kuchayadi, xalqaro mehnat taqsimotining shakllanish jarayoni tezlashadi. Bu shundan guvohlik beradiki, xo’jalik aloqalarining baynalminallashuvini ko’p jihatdan ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanish mantiqi taqozo qiladi, ya’ni u milliy chegaradan o’sib chiqadi va ob’ektiv ravishda ishlab chiqarishning baynalminallashuvini zarur qilib qo’yadi.
Ishlab chiqarish yoki iqtisodiy hayotning baynalminallashuvi – bu mamlakatlarning jahon miqyosida iqtisodiy aloqalarining kuchayishi hamda iqtisodiy munosabatlarning tobora kengroq jabhalarini qamrab olish jarayoni hisoblanadi.
Barcha iqtisodiy jarayonlarning baynalmillalashuvi natijasida jahon xo’jaligining quyidagi tarkibi vujudga keldi:
1. tovar va xizmatlar jahon bozori;
2. kapitallar jahon bozori;
3. ishchi kuchi jahon bozori;
4. xalqaro valyuta tizimi;
5. xalqaro kredit-moliya tizimi.
Bundan tashqari, baynalminallashuv axborotlar, ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlanmalari, madaniyat sohalarida ham rivojlanmoqda. Yagona ilmiy-axborot makoni shakllanmoqda.
Xalqaro savdo milliy davlatlarning paydo bo’lishi bilan ular orasidagi iqtisodiy va siyosiy aloqalarning ifodasi sifatida qadimdan amal qilib kelgan bo’lsada, bu hali jahon bozori mavjudligini anglatmas edi. Jahon bozori faqat yirik mashinalashgan sanoatning paydo bo’lishi bilan dastlab bir qator mamlakatlar o’rtasida vujudga kelib, XX asrning boshlarida jahonning barcha mamlakatlarini qamrab oldi.
Alohida mamlakatlar milliy bozori hamda jahon bozori farqlanadi. Jahon bozori bir qator o’ziga xos xususiyatlarga ega. Agar milliy bozorda tovarlar harakati iqtisodiy omillar (ishlab chiqarish aloqalari, transport, xom ashyo, mehnat resurslari va h.k.) bilan bog’liq bo’lsa, tovarlarning jahon bozoriga bu omillardan tashqari alohida davlatlarning tashqi iqtisodiy siyosati ahamiyatli ta’sir ko’rsatadi.
Milliy xo’jaliklar va ular o’rtasidagi iqtisodiy aloqalar negizida shakllangan jahon xo’jaligi asosida xalqaro mehnat taqsimoti yotadi.
|
| |