Paxta hosili, s/ga - Toshkent 2014 B. M. Azizov, I. A. Israilov, J. B. Xudoyqulov o

Paxta hosili, s/ga
Takrorlash
lar bo'yicha
o'rtacha
hosil, s/ga
Takror
bo'yic
ha
farqi
Nazorat
variant
(eskitdan
xaydalgan
yer)
Sofbeda
xaydab
ekilganda
n keyin
Qoplama
beda
xaydab
ekilganda
n keyin
Sof sebarga
xaydab
ekilganda
n keyin
Qoplama
sebarga
xaydab
ekilgand
an
keyin
1
2
3
4
5
6
7
8
1
36.9
42.6
49.6
34.7
37.1
40.16
+1.63
2
27.9
39.5
36.7
36.9
42.3
36.66
-1.87
3
30.9
40.8
43.0
36.9
47.4
39.80
+1.27
4
27.1
30.9
51.0
36.2
42.3
37.50
-1.03
M,=30.
70
M
2
=38.
45
M,=45.
05
M,=36.
17
M
5
=43.2 7
M=38.53
+2.9
-2.9
2 0 7
Delyankalardan olingan hosil gektardan olingan hosilga aylantirilib hisoblab
chiqilgandan keyin hisoblar 30-jadvalga muvofiq olib boriladi.
Variantlar uchun o„rtachadagi xatolik quyidagi formulagamuvofiq hisoblanadi :
Z£
y
‘>
и(и-1)х(/-1)
bu yerda :
m-
o„rtachadagi hatolik ,
n -
takrorlashlar soni ,
I
- variantlar soni, v -
takrorlashlar bo„yicha tuzatishlar.
Bu formulaga tegishli son qiymatlar qo„yilsa , quyidagi natijalar kelib chiqadi :
m
=
±
pMZ=
±
J.Ш1
Щ±
ШЛ=
±
V^6=
±
2.42 s/ga
\4x(4-l)x(5-l)
V
4 хЗх4 V 48
Tajriba natijalarini umumlashtirib ishlab
chiqishda barcha variantlar uchun o„rtachalar xatosi bir xil bo„ladi. Demak ,
tajribaning xatosi yoki o„rtachalar farqi :
mD ~
±
Jmf
+
ml
=± V2m
T
=±mV2 =± 1.41
m
ga teng bo„ladi.
Tuzatilgan o'zgarishlar yordamida xatolami Xisoblash
31-jadval
!=£>‟)= 281.17 Son qiymatlarini ko'yib ,
Variaetlar
Takrorlashlar
Ortachadan
og„ish
Takrorlashlar
bo'yicha
o'rtachadan og'ish, V
Tuzatilgan o'zgarishlar
kvadrati
V"
nV”
1
2
3
4
5
6
1
+6.2
+4.57
20.88
1
2
-2.8
-0.98
0.86
29.48
3
+0.2
-1.07
1.14
4
-3.6
-2.57
6.60
1
+4.15
+2.52
6.35
2
2
+1.05
-2.92
8.53
58.56
3
+2.35
+1.08
1.17
4
-7.56
-6.52
42.51
1
+4.45
-2.82
7.95
3
2
-8.35
+6.48
41.99
109.69
3
-2.05
+3.32
11.03
4
+5.95
-6.98
48.72
1
-1.47
+3.1
9.61
4
2
3
4
+0.72
+0.72
+0.03
-2.59
+0.55
-1.06
6.71
0.30
1.12
17.74
1
-5.17
-6.8
46.24
5
2
+0.03
+1.9
3.61
65.71
3
+5.11
+3.84
14.74
4
+1.06
+ 1.02
1.12
2 0 8
quyidagilarni topamiz :
mD = 1.41
x2.42
= 3.41 s/ga
Tajribaning har qanday ikki varianti
(D)
dagi
0
„rtacha arifmetik og„ishning shu
og'ishdagi xatoga boMgan nisbati (mD) - t =—
mD
taqqoslanayotgan ikkita variantdan olingan hosildagi farqning to„g„rilik darajasini
ifodalaydi.
Bizning misolda 1- va 2- variantlar hosilidagi farq 7.75 s/ga , 1 va 3 variantlar
hosilidagi farq 14.35 s/ga ga teng boMdi , chunki:
t, =—= 2.27 , t
2
=1Ш=4.21
mD
3.41
2
3.41
Tajribaning aniqligi :
M 100
x=
-
xlQQ
%
m —x
Bu
yerda :
m
- o'rtachaning xatosi, M - tajribaning
0
„rtacha hosili.
Barcha hollarda ikkita o'rtachaning farqi o„z hatosiga teng boMsa yoki undan
biroz oshib ketsa, shunga muvofiq , bu farqning to„g„riligi mutloqo muayyan
ehtimollikni tashkil etadi.
YUqorida keltirilgan misolda , t, =—= 2.27 , , t ,= 4.21 ga teng
mD
boMdi , ya‟ni ikkita o'rtacha farq (
D
) o„z xatosidan 2.27 va 4.21 marta oshib ketdi
(mD).
Bu xolda biz farqning butunlay absolyut emas , balki aniq ekanligi
namoyon boMadi.
Yaxlit sistemali hatolar bo'lmaganda ma’Iumotlarga
umumlashtirilgan usulda ishlov berish (A.V.Sokolov)
Xuddi shunday umumlashtirilgan usulda tajribaning to'liq hosil haqidagi
ma‟lumotlari ga sistemali hatolar bo„lmaganda ishlov beriladi.Bunda 32-
jadvaldagi ishlov berish misol bo„la oladi.
2 0 9
Og„ishlar kvadratini aniqlab va jamlab , 60.12 ni topamiz. Hosilning umumiy
yig'indisi 625.4 s/ga , variantlar soni 16 , o'rtacha hosildorlik 39.1 s/ga ga teng
bo„ldi.
Hosil to ‘g'risidagi та ’lumotlarga umumlashtirilgan usul bilanyahlit
sistemali hatolar bo ‘Imaganda matematik ishlov berish
32-jadval
№
Takrorlanishlar
bo'yicha hosil, s/ga
Variantlar
bo'yicha
o'rtacha
hosil,s/ga
O'rtacha
ko'rsatkichdan
og'ish,s/ga JVi
Og'ishlar
kvadrati
V
I v
2
1
29.9
34.9
-5.0
25
35.8
+0.9
1.81
37.2
+2.3
5.29
36.5
+1.6
2.56
3.66
2
42.1
42.9
-0.8
0.64
43.6
+0.7
0.49
41.5
-1.4
1.96
44.2
+1.3
1.69
4.78
3
37.9
39.5
-1.6
2.56
39.5
0.0
0.0
40.8
+1.3
1.69
39.1
+0.3
0.09
4.34
4
38.7
36.6
42.4
38.9
39.2
+0.5
-2.6
+3.2
-0.3
0.25
6.76
0.24
0.09
17.34
N=16
X (2>
2
)60.12
,11
1
8 =
*
~Щ=
>/4.62 =±2.15
n=±2.15 =
±1.08S
V16-3
m%=I|lioo =
2.76%; m
D
=l
.08x1.41 =
1.52
29.9 sanasining yaroqsizligiga qoniqish hosil qi lib, materialni yana qaytadan shu
uslub bilan ishlab chiqib, quyidagilarni topamiz : £>
2
og„ishlar kvadratlari yig'indisi -
27.44 ; hosilning umumiy yig'indisi - 595.5 s/ga , variantlar soni N=16-1=15 ;
o'rtacha hosil 39.7 s/ga.
m-±i^i = ±o.75i#; m %= ^lxioo = i.i9%
39.7
m
D
=±
0.75x1.41 = ±1.05i/
Ishonchsiz sananing hisobdan chiqarilishi olingan ma‟lumotlarning aniqligini
va ishonchliligini oshiradi.
Yaxlit sistemali hatolar boMganda umumlashtirilgan farqlanuvchi usullar bilan
matematik ishlov berish
Tajriba natijalariga farqlantiruvchi juftli usulda ishlov berishning moxiyati
boMaklangan va umumlashtirilgan boshqa usullardagi kabi farqning o'rtachasi
emas, o'rtacha farqning hatosini aniqlashdan iborat.
A.V.Sakalovdan olingan farqlanuvchi ishlov berish uslubini ko'rib chiqamiz.
Bunda qonunga asosan bir yo'nalishda ketuvchi tuproq unumdorligining
o'zgarishini kuzatamiz.
Taxmin qilaylik , ko'sh qatorli omochda shudgor qilinganda paxta hosili 37.5 ;
39.5 ; 41.6 va 42.9 s/ga , oddiy omochda shudgor qilinganda o'rtacha ko'rsatkich
xatosi 1-variant uchun 1.17, 2-variant uchun (33- jadval)
33-jadval
211
I J l r
:
± J— = ±Vf57 =±1.25
0„rtacha ko„rsatkichlar orasidagi farq 1.5 s/ga. 0„rtacha ko„rsatkichlar farqining
hatosi :
rn
D
=±ilm? + m
22
=±-y/(l.!7)
2
+(1.25)
2
= ±1.71 S
Demak, hosil haqidagi
ma‟lumotlarga bo„laklab ishlov berilganda variantlar orasidagi tafovut isbotlanmadi,
chunki o„rtacha ko„rsatkichlar farqining hatosi (1.7) farqning o„zidan (1.5) katta.
SHu bilan birga tajribada birinchi takrorlanishdan to„rtinchi takrorlanishga
qarab hosil muttasil ortib borishi kuzatildi. Agar har bir takrorlanish uchun aloxida
juftlar bo'yicha ayirishni amalga oshirsak ushbu farqlarga ega bo„lamiz: 0.9 , 2.0 , 2.4
va 0.5 . 0„rtacha farqning kvadratdagi hatosi atiga 0.45 ga teng bo„ladi. Bunday holat
variantlar
Takrorlanishlar
Hosil, s/ga
0„rtachadan
og„ish, (V)
Og„ishlar kvadrati
(V
2
)
I
37.5
-3.0
9.00
II
39.8
-0.7
0.49
III
41.6
+1.1
1.21
IV
42.9
+2.4
5.76
|