Motivatsiya modellari - 1-savol: Ijobiy va salbiy his-tuygularning roli❓

73. Motivatsiya modellari
Motivatsion modellar - bu inson xatti-harakatining harakatlantiruvchi kuchlarini va shaxsning harakat qilish, qat'iylik va muayyan maqsadlarga erishish istagiga ta'sir qiluvchi omillarni tushuntirishga qaratilgan psixologik asoslar. Psixologlar va tadqiqotchilar tomonidan inson motivatsiyasining murakkabligini tushunish uchun bir nechta mashhur motivatsion modellar taklif qilingan. Motivatsion modellarga bir nechta misollar:
1. Maslouning Ehtiyojlar ierarxiyasi: Avraam Maslouning Ehtiyojlar ierarxiyasi inson ehtiyojlari ierarxik tartibda joylashtirilganligini ko'rsatadigan keng e'tirof etilgan motivatsion nazariyadir. Bu shuni ta'kidlaydiki, insonlar sevgi/englik, hurmat va o'zini-o'zi anglash kabi yuqori darajadagi ehtiyojlarga o'tishdan oldin birinchi navbatda asosiy fiziologik va xavfsizlik ehtiyojlarini qondirishga undaydi. Ushbu modelga ko'ra, quyi darajadagi ehtiyojlar qondirilgach, odamlar shaxsiy o'sish va o'zini o'zi qondirish uchun yuqori darajadagi ehtiyojlarni qondirishga moyil bo'ladilar.
2. Gertsbergning ikki faktorli nazariyasi: Frederik Gertsbergning ikki faktorli nazariyasi ish joyidagi "gigiena omillari" (kompaniya siyosati, nazorat va mehnat sharoitlari kabi) va "motivatsiya omillari" (yutuq, tan olinishi va mas'uliyat kabi) o'rtasida farqlanadi. . Ushbu modelga ko'ra, gigiena omillarining yo'qligi norozilikka olib kelishi mumkin, motivatsion omillarning mavjudligi esa xodimlarning qoniqishi va ichki motivatsiyasiga yordam beradi.
3. Kutish nazariyasi: Viktor Vroom tomonidan taklif qilingan kutish nazariyasi sa'y-harakatlar, samaradorlik va natijalar o'rtasidagi bog'liqlik haqidagi odamlarning e'tiqodlarining rolini ta'kidlaydi. Bu shuni ko'rsatadiki, odamlar istalgan natijalarga olib kelishiga ishonadigan tarzda harakat qilishga undaydi. Ushbu modelga ko'ra, motivatsiyaga aniq maqsadlarga erishishni kutish va muvaffaqiyatga erishish ehtimoli ta'sir qiladi.
4. O'z-o'zini belgilash nazariyasi: Edvard Deci va Richard Rayan tomonidan ishlab chiqilgan o'z-o'zini belgilash nazariyasi (SDT), odamlarning ichki motivatsiyasiga va avtonom xatti-harakatlarga olib keladigan psixologik ehtiyojlarga qaratilgan. SDTga ko'ra, odamlar avtonomiya, kompetentsiya va qarindoshlik istagi bilan turtki bo'ladi. Nazariya shuni ko'rsatadiki, ichki motivatsiyani kuchaytirish yanada barqaror ishtirok etish, ishlash va farovonlikka olib keladi.
5. Maqsad qo'yish nazariyasi: Maqsad qo'yish nazariyasi odamlarni aniq va qiyin maqsadlarga undaydi. Ushbu model motivatsiya, samaradorlik va mahsuldorlikni oshirish uchun aniq, o'lchanadigan, erishish mumkin, tegishli va vaqt bilan bog'liq (SMART) maqsadlarni belgilash muhimligini ta'kidlaydi. Maqsad qo'yish nazariyasi, shuningdek, maqsadga intilishda fikr-mulohaza va majburiyatning ahamiyatini ta'kidlaydi.
Bular asosiy ehtiyojlar va psixologik qoniqishdan tortib, individual e'tiqodlar, ichki motivlar va maqsadlarga yo'naltirishgacha bo'lgan inson motivatsiyasiga ta'sir qiluvchi turli omillar haqida tushuncha beradigan motivatsion modellarning bir nechta misollari. Har bir model turli kontekstlarda, jumladan, ta'lim, ish va shaxsiy rivojlanishda motivatsiyani tushunish va kuchaytirish bo'yicha o'ziga xos istiqbolni taklif etadi.
✅74-savol:Motivatsiya va faoliyat samaradorligi ❓
Albatta! Motivatsiya va samaradorlik insonning xulq-atvori va turli sohalardagi yutuqlari, jumladan, ish sharoitlari, sport, akademik va shaxsiy rivojlanish kontekstida o'zaro bog'liq jihatlardir. Bu erda motivatsiya va uning ishlash bilan bog'liqligi haqida ba'zi ma'lumotlar:
Motivatsiya:
Motivatsiya - bu xatti-harakatni kuchaytiruvchi, boshqaradigan va qo'llab-quvvatlaydigan ichki va tashqi jarayonlarni anglatadi. Bu shaxsning harakatlarining harakatlantiruvchi kuchi, maqsadlarga intilishga tayyorligi va vazifalar yoki faoliyatga sarflagan harakatlaridir. Motivatsiya turli manbalardan, masalan, shaxsiy qadriyatlar, intilishlar, ichki manfaatlar, mukofotlar yoki tashqi omillar ta'siridan kelib chiqishi mumkin.
* Motivatsiya turlari:
- Ichki motivatsiya: Bunday motivatsiya insonning ichidan kelib chiqadi va shaxsiy qoniqish, zavqlanish yoki qoniqish hissi bilan boshqariladi. Bu vazifaning o'zidan kelib chiqadigan o'ziga xos zavq va qoniqish uchun faoliyat bilan shug'ullanishni o'z ichiga oladi.
- Tashqi motivatsiya: Boshqa tomondan, tashqi motivatsiya mukofot, tan olish yoki jazodan qo‘rqish kabi tashqi omillardan kelib chiqadi. Shaxslar tashqi mukofotlarni olish yoki salbiy oqibatlarga olib kelmaslik uchun muayyan faoliyatni amalga oshirishga undaydi.
Ishlash:
Samaradorlik vazifalarni bajarish, maqsadlarga erishish va turli faoliyatdagi natijalar sifatini anglatadi. Ish yoki akademik sharoitda ishlash ko'pincha mahsuldorlik, samaradorlik, aniqlik va samaradorlik kabi belgilangan mezonlar asosida baholanadi.
Motivatsiya va samaradorlik o'rtasidagi bog'liqlik:
Motivatsiya insonning ma'lum bir vazifa yoki roldagi ishlashiga sezilarli darajada ta'sir qiladi. Agar odamlar yuqori motivatsiyaga ega bo'lsa, ular yuqori darajadagi harakat, qat'iyat va faollikni namoyish etishlari ehtimoli ko'proq bo'ladi, bu esa samaradorlikning yaxshilanishiga olib keladi. Bundan farqli o'laroq, past motivatsiya sa'y-harakatlarning pasayishiga, majburiyatlarning pasayishiga va potentsial darajada past ishlashga olib kelishi mumkin.
* Motivatsiya va samaradorlikka ta'sir qiluvchi asosiy omillar:
- Maqsadni belgilash: Aniq, qiyin va erishish mumkin bo'lgan maqsadlar odamlarni o'z sa'y-harakatlarini kerakli natijalarga yo'naltirishga undashi va shu bilan samaradorlikni oshirishi mumkin.
- Fikr-mulohaza va e'tirof: Konstruktiv fikr-mulohazalar va yutuqlarni e'tirof etish motivatsiyani oshirishga va ish faoliyatini yaxshilashga yordam beradi.
- Rag'batlantirish va mukofotlar: Ma'noli rag'batlantirish yoki mukofotlarni taklif qilish, ayniqsa, tashqi motivatsiya rol o'ynaydigan muhitda ish faoliyatini oshirish uchun motivator bo'lib xizmat qilishi mumkin.
Motivatsiya dinamikasini va uning samaradorlik bilan bog'liqligini tushunish ish beruvchilar, o'qituvchilar, murabbiylar va shaxslarning o'zlari uchun juda muhimdir, chunki u yuqori darajadagi motivatsiya va optimal ishlashni ta'minlaydigan muhit va strategiyalarni yaratishda yordam berishi mumkin.
✅75-savol:Motivatsiyaning ontogenezda shakllanishi ❓
Motivatsiyaning ontogenezda shakllanishi deganda shaxsning butun umri davomida, ya’ni go‘daklik davridan to voyaga yetgunga qadar motivatsiyaning rivojlanishi tushuniladi. Ontogenez individual rivojlanish jarayonini, jumladan, jismoniy, kognitiv, hissiy va ijtimoiy o'sishni o'z ichiga oladi. Ontogenezda motivatsiyaning shakllanishini tushunish turli rivojlanish bosqichlarida motivatsion tendentsiyalarning paydo bo'lishi, evolyutsiyasi va modulyatsiyasiga yordam beradigan omillar va jarayonlarni o'rganishni o'z ichiga oladi.
Erta bolalik (chaqaloqlik va erta bolalik):
Go'daklik va erta bolalik davrida motivatsiyaning shakllanishi asosiy ehtiyojlar va harakatlar bilan chambarchas bog'liq. Kichkintoylar, birinchi navbatda, ochlik, chanqoqlik, qulaylik va xavfsizlikka bo'lgan ehtiyoj kabi fiziologik ehtiyojlardan kelib chiqadi. Ularning o'sishi bilan motivatsiyaning rivojlanishiga g'amxo'rlik qiluvchilar bilan o'zaro munosabatlar, atrof-muhitni o'rganish, o'z-o'zini tartibga solish va avtonomiyaning asta-sekin paydo bo'lishi ta'sir qiladi.
* Asosiy omillar:
- Bog'lanish va g'amxo'rlik qiluvchining sezgirligi: Xavfsiz bog'lanish va sezgir g'amxo'rlik bolalarning xavfsizlik hissi va izlanishlariga ta'sir qiluvchi erta motivatsion modellarni shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi.
- Tadqiqot va qiziquvchanlik: Bolalarning tabiiy qiziqishi va ularning atrofini o'rganishga bo'lgan intilishi ichki motivatsiyaning shakllanishiga, qiziqish va afzalliklarning rivojlanishiga yordam beradi.
O'rta bolalik va o'smirlik:
O'rta bolalik va o'smirlik davrida motivatsiya ko'proq rang-barang bo'lib, kognitiv va ijtimoiy-emotsional omillar ta'sirida bo'ladi. Bolalar o'zlarining qobiliyatlari va manfaatlarini yanada nozikroq tushunishni rivojlantira boshlaydilar va ijtimoiy dinamika motivatsion jarayonlarga tobora ko'proq ta'sir qiladi. Akademik yutuqlar, ijtimoiy munosabatlar va shaxsiyatni shakllantirish kabi omillar bu davrda motivatsion modellarni shakllantirishda muhim rol o'ynaydi.
* Asosiy omillar:
- Kompetentsiya va mahorat: Motivatsiya turli sohalarda, jumladan, akademik, sport va sevimli mashg'ulotlarda malaka va mahoratga intilish bilan bog'liq bo'ladi.
- Ijtimoiy taqqoslash va o'ziga xoslik: O'smirlarning motivatsiyasiga ijtimoiy taqqoslash jarayonlari va o'ziga xos o'ziga xoslikni shakllantirish ta'sir qiladi, chunki ular tengdoshlar guruhlari va kengroq ijtimoiy kontekstlarda o'zini namoyon qilishga intiladi.
Voyaga yetganlik:
Voyaga etganda motivatsiyaning shakllanishi rivojlanishda davom etadi, bunda odamlar murakkab shaxsiy va kasbiy maqsadlarga ko'proq harakat qiladilar.
* Asosiy omillar:
- Karera rivojlanishi va yutuqlari: Voyaga etganlikdagi motivatsiya martaba maqsadlari, erishilgan yutuqlar va shaxsiy va kasbiy muvaffaqiyatga intilish bilan chambarchas bog'liq.
- Hayotdagi o'tishlar va o'zgarishlar: Motivatsiyaga hayotiy voqealar, o'tishlar va o'zgarishlar ta'sir ko'rsatadi, bunda odamlar o'zlarining motivatsion modellarini rivojlanayotgan ustuvorliklar va sharoitlarga moslashtiradilar.
.
✅76-savol:Motivatsiyaning tuzilishi va funksiyalari. ❓
Motivatsiya - bu xulq-atvorni boshqaradigan va maqsadga yo'naltirilgan harakatlarga ta'sir qiluvchi murakkab psixologik tushunchadir. U turli xil kognitiv, hissiy va fiziologik jarayonlarni o'z ichiga oladi, bu odamlarni o'z maqsadlari va ehtiyojlariga erishishga yo'naltiradi. Motivatsiyaning tuzilishi va funktsiyalarini turli nazariy qarashlar va modellar orqali tushunish mumkin. Motivatsiyaning asosiy jihatlariga umumiy nuqtai nazar:
Motivatsiya tuzilishi:
Motivatsiya tuzilishi odatda xatti-harakatlarga ta'sir qilish uchun o'zaro ta'sir qiluvchi bir nechta komponentlarni o'z ichiga oladi. Turli xil modellar turli elementlarni ta'kidlashi mumkin bo'lsa-da, motivatsiya tuzilishining umumiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat:
* Harakatlar va ehtiyojlar: Motivatsiya ko'pincha ochlik, tashnalik yoki ijtimoiy aloqaga intilish kabi ichki ehtiroslar va ehtiyojlardan boshlanadi. Ushbu biologik va psixologik ehtiyojlar odamlarni aniq natijalarga erishishga undaydigan asosiy motivator bo'lib xizmat qiladi.
* Bilishlar va e'tiqodlar: Kognitiv omillar, jumladan e'tiqodlar, umidlar va o'z-o'zini samaradorligi motivatsiyani shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Shaxslarning o'z qobiliyatlari, maqsadlarga erishish mumkinligi va harakatlarining mumkin bo'lgan natijalari haqidagi tasavvurlari ularning motivatsion holatiga ta'sir qiladi.
* Tuyg'ular va ta'sir: Hissiyotlar va affektiv holatlar maqsadlarning aniqligiga, kutilayotgan natijalarning valentligiga va muayyan maqsadlarga erishish bilan bog'liq umumiy hissiy ohangga ta'sir qilish orqali motivatsion jarayonlarga yordam beradi.
* Maqsadlar va rag'batlantirishlar: Qisqa muddatli va uzoq muddatli maqsadlarni belgilash, shuningdek, rag'batlantirish yoki mukofotlarning mavjudligi motivatsiya tuzilishida markaziy o'rinni egallaydi. Bu omillar yo'nalishni aniqlashtirishga yordam beradi, maqsad tuyg'usini yaratadi va taraqqiyotni baholash uchun asos yaratadi.
Motivatsiya funktsiyalari:
Motivatsiya funktsiyalari xulq-atvorga rahbarlik qilish, qarorlar qabul qilishga ta'sir qilish va odamlarni muayyan harakatlarga undashda o'ynaydigan turli rollarni o'z ichiga oladi. Motivatsiyaning asosiy funktsiyalaridan ba'zilari:
* Faollashtirish: Motivatsiyaning asosiy funktsiyalaridan biri bu xatti-harakatlarni faollashtirish va odamlarni o'z maqsadlariga erishish uchun quvvatlantirishdir. Motivatsiya shaxslarni maqsadga yo'naltirilgan harakatlarga tayyorlaydigan tayyorlik va qo'zg'alish holatini yaratadi.
✅77-savol:O‘quv faoliyati motivlarini shakllanishi ❓
Ta'lim faoliyati motivlarini shakllantirish shaxsni o'rganish va ilmiy izlanishlarga undaydigan motivatsion omillarni ishlab chiqish va rivojlantirishni o'z ichiga oladi. Ta'lim kontekstidagi motivatsiya o'quvchilarning faolligi, qat'iyatliligi va muvaffaqiyatini rag'batlantirish uchun zarurdir. Ta'lim faoliyati motivlarini shakllantirishni tushunish o'qituvchilar va manfaatdor tomonlarga o'rganish uchun ijobiy va barqaror motivatsiyani ta'minlaydigan muhitni yaratishga yordam beradi. Ta'lim faoliyati motivlarini shakllantirishga yordam beradigan bir qancha omillar:
1. Individual ehtiyoj va qiziqishlar: Talabalarning individual ehtiyojlari va qiziqishlarini tan olish va hal qilish ta'lim faoliyati motivlarini shakllantirish uchun juda muhimdir. O'quvchilarning shaxsiy qiziqishlari, intilishlari va o'rganish uslublarini tan olish va o'z ichiga olish orqali o'qituvchilar ta'lim faoliyatini o'quvchilarning ichki motivatsiyasiga moslashtirishga yordam beradi.
2. Maqsad qo‘yish va unga erishish: Aniq, qiyin va erishilishi mumkin bo‘lgan maqsadlarni qo‘yish jarayoni ta’lim faoliyati motivlarini shakllantirishning asosidir. Aniq maqsadlar o'quvchilarga yo'nalish va maqsadni beradi, ularga o'zlarining ta'limdagi harakatlarining ahamiyati va qiymatini ko'rishga imkon beradi.
3. Muxtoriyat va nazorat: O‘quv jarayonida o‘quvchilarga mustaqillik va o‘z taqdirini o‘zi belgilash imkoniyatlarini berish ichki motivatsiyani shakllantirishga yordam beradi. Talabalar o'z ta'lim tajribalarini nazorat qilish tuyg'usiga ega bo'lsa, ularda doimiy ta'lim faoliyati motivlarini rivojlantirish ehtimoli ko'proq.
4. Kompetentsiya va o'z-o'zini samaradorligi: Ta'lim faoliyati motivlarini shakllantirish uchun kompetentsiya va o'z-o'zini samaradorlik tuyg'usini tarbiyalash muhim ahamiyatga ega. Talabalar muvaffaqiyatga erishish qobiliyatiga ishonganlarida va o'zlarini qobiliyatli o'quvchilar deb bilishsa, ular o'zlarining ilmiy izlanishlari uchun barqaror motivatsiyani namoyish etishlari mumkin.
5. Aloqadorlik va mazmunlilik: O‘quv tajribalarini o‘quvchilar hayotiga mos va mazmunli qilish ta’lim faoliyati motivlarini shakllantirishga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ta'lim mazmunini real dunyo ilovalari va shaxsiy tajribalar bilan bog'lash o'quvchilarga o'z o'rganishlaridagi qiymatni ko'rishga yordam beradi va ichki motivatsiya hissini uyg'otadi.
6. Ijtimoiy va ekologik omillar: Ta’limning ijtimoiy va ekologik konteksti ta’lim faoliyati motivlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Tengdoshlarning qo'llab-quvvatlashi, o'qituvchilar bilan ijobiy munosabatlar, qulay sinf muhiti va qo'llab-quvvatlovchi ta'lim madaniyati - bularning barchasi o'rganish uchun motivatsiyani shakllantirishga yordam beradi.
7. Ichki va tashqi motivatsiya muvozanati: Barqaror ta’lim faoliyati motivlarini shakllantirish uchun ichki va tashqi motivatsion omillarni muvozanatlash hal qiluvchi ahamiyatga ega. Tashqi mukofotlar va e'tiroflar dastlab motivatsiyani keltirib chiqarishi mumkin bo'lsa-da, o'rganishga bo'lgan qiziqish va zavqni rivojlantirish uzoq muddatli hamkorlik uchun juda muhimdir.
Pedagoglar ana shu omillarni tanib, ularni bartaraf etish orqali o‘quvchilarda ta’lim faoliyati motivlarini shakllantirish va qo‘llab-quvvatlashga hissa qo‘shishi mumkin.
✅78-savol:O’quv kasbiy faoliyat mativatsiyalari ❓
Motivatsiya shaxslarni ta'lim va kasbiy faoliyatga jalb qilishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Ushbu intilishlar ortida turgan motivlarni tushunish o'qituvchilar, ish beruvchilar va shaxslarning o'zlari uchun juda muhimdir. Ta'lim va kasbiy faoliyat uchun ba'zi asosiy motivatsiyalar:
Ta'lim motivlari:
1. Ichki qiziqish va qiziquvchanlik: Ko‘pchilik muayyan fanlar, mavzular yoki sohalarga bo‘lgan qiziqishlari tufayli ta’lim faoliyati bilan shug‘ullanishga undaydi. Ushbu ichki motivatsiya tabiiy qiziqish va o'rganishga bo'lgan ishtiyoqdan kelib chiqadi, bu odamlarni bilim va tushunishni izlashga undaydi.
2. Shaxsiy rivojlanish va o'sish: Shaxsiy rivojlanish va o'z-o'zini takomillashtirish istagi ta'limga intilish uchun kuchli turtki bo'lib xizmat qiladi. Shaxslar o'zlarining umumiy shaxsiy o'sishiga hissa qo'shib, o'z malakalarini oshirishga, bilimlarini kengaytirishga va dunyoni chuqurroq tushunishga intilishlari mumkin.
3. Karyerada ko'tarilish va imkoniyatlar: Ta'lim faoliyati ko'pincha martaba istiqbolini oshirish uchun vosita bo'lib xizmat qiladi. Shaxslar o'zlarining ish istiqbollarini yaxshilash, lavozimga ko'tarilish yoki yangi martaba yo'llariga o'tish uchun qo'shimcha ta'lim, malaka oshirish yoki sertifikatlashdan o'tishlari mumkin.
4. Muvaffaqiyat va bajarilish hissi: Daromad olish yoki malakani egallash kabi ta’lim maqsadlariga intilish odamlarda muvaffaqiyat va muvaffaqiyat hissini berishi mumkin. Ta'lim bosqichlarini amalga oshirish o'z-o'zini hurmat qilish va ishonchni oshirishi mumkin, bu kuchli motivatsion omil bo'lib xizmat qiladi.
Professional motivatsiyalar:
1. Moliyaviy rag'batlantirish: Raqobatbardosh ish haqi, bonuslar olish yoki daromadli martaba imkoniyatlaridan foydalanish kabi moliyaviy motivatsiyalar ko'plab odamlarni kasbiy faoliyat bilan shug'ullanishga undaydi. Moliyaviy xavfsizlik va barqarorlik professional sohada kuchli omillardir.
2. Ehtiros va maqsad: Ba'zi odamlarni tanlagan kasbiga bo'lgan chuqur ishtiyoq va o'z ishida maqsadli his qilish turtki bo'ladi. Ma'noli ta'sir ko'rsatish, ular ishtiyoqli kasbga ega bo'lish yoki biron bir sababga hissa qo'shish ularning professional ishtirokini kuchaytiradi.
3. E’tirof va yuksalish: Tan olish, martaba va kasbiy yuksalish istagi odamlarni o‘z kasbiy faoliyatida ustunlikka undaydi. Ko'tarilish, etakchilik rollarini bajarish va o'z sohasida hurmat qozonish majburiy omillardir.
4. Ishdan qoniqish va ish muhiti: Kasbiy faoliyat motivlari ham ijobiy ish muhiti, ishdan qoniqish va sog'lom ish va hayot muvozanatiga intilishdan kelib chiqadi. Qo'llab-quvvatlovchi hamkasblar, mazmunli ish va ijobiy tashkilot madaniyati kabi omillar professional motivatsiyaga yordam beradi.
5. Ijodkorlik va innovatsiyalar uchun imkoniyatlar: Ko'p odamlar ijodkorlikni namoyon etish, innovatsiyalarni ilgari surish va o'zlarining kasbiy rollari doirasida muhim hissa qo'shish imkoniyatidan kelib chiqadilar. Yangi g'oyalarni amalga oshirish uchun shaxslarni kuchaytirish kuchli professional motivator bo'lishi mumkin.
Ta'lim va kasbiy faoliyat uchun ushbu turli xil motivatsiyalarni tushunish o'qituvchilar, ish beruvchilar va shaxslarga ushbu motivatsiyalarni qo'llab-quvvatlaydigan va rivojlantiradigan muhit va imkoniyatlarni yaratishga imkon beradi.
✅79-savol:O’zbekiston psixologlari tadqiqotlarida motiv va motivatsiya muammosi ❓
Motivlar va motivatsiyani o‘rganish O‘zbekiston psixologlari uchun muhim tadqiqot sohasi bo‘lib kelgan. Bu mavzularni o‘rganishga o‘zbek jamiyatiga xos bo‘lgan turli nazariy qarashlar va madaniy omillar ta’sir ko‘rsatdi. Ammo shuni ta’kidlash kerakki, o‘zbek psixologlarining maxsus tadqiqotlari va nashrlariga kirish imkoniyati cheklangan bo‘lishi mumkin. Shunga qaramay, O‘zbekistonda olib borilayotgan psixologik tadqiqotlar kontekstida motiv va motivatsiya muammosi haqida umumiy ma’lumot bera olaman:
1. Madaniy va ijtimoiy-iqtisodiy omillar: O‘zbekistonning xilma-xil madaniy merosi va ijtimoiy dinamikasi mamlakatda motivlar va motivatsiya tushunchasini shakllantirdi. O'zbekistondagi psixologlar madaniy me'yorlar, an'analar va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar inson motivatsiyasi, maqsadlari va qaror qabul qilish jarayonlariga qanday ta'sir qilishini o'rganishi mumkin.
2. G'arb va mahalliy tushunchalarning integratsiyasi: O'zbek psixologlari motivatsiyaning G'arb psixologik nazariyalarini o'zbek madaniyati va an'analaridan kelib chiqqan mahalliy tushunchalar bilan birlashtirish bilan kurashishi mumkin. Bu mahalliy e'tiqod tizimlari va ijtimoiy qadriyatlarga moslashish uchun motivatsion nazariyalarni moslashtirish va kontekstlashtirishni o'z ichiga olishi mumkin.
3. Ta'lim va kasbiy motivatsiya: Ta'lim va martabaga intilishning muhimligini hisobga olgan holda, O'zbekistondagi psixologlar mahalliy kontekstda shaxslarning ta'lim va kasbiy faoliyatini boshqaradigan o'ziga xos motivatsiyalarni tushunishga e'tibor qaratishlari mumkin. Bu akademik intilishlar, martaba rivojlanishi va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarning motivatsiyaga ta'siri kabi omillarni o'rganishni o'z ichiga olishi mumkin.
4. Ijtimoiy o‘zgarishlar kontekstida motivatsiya: O‘zbekistondagi ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar davri psixologlarni ijtimoiy tuzilmalar va me’yorlarning o‘zgarib turishi inson motivlari va motivatsion modellariga qanday ta’sir qilishini o‘rganishga undagan bo‘lishi mumkin. Bunga modernizatsiya, urbanizatsiya va globallashuvning o'zbek jamiyatidagi motivatsiyaga ta'sirini o'rganish kiradi.
5. Motivatsiya tadqiqotini amaliy sharoitlarda qo‘llash: O‘zbek psixologlari motivatsion tadqiqot natijalarini ta’lim, tashkiliy boshqaruv va jamiyatni rivojlantirish kabi amaliy sohalarda qo‘llashdan manfaatdor bo‘lishi mumkin. Bu o'quv natijalarini, ish joyidagi samaradorlikni va ijtimoiy faollikni oshirish uchun motivatsion nazariyalardan qanday foydalanish mumkinligini tushunishni o'z ichiga oladi.
Bu mavzularda oʻzbek psixologlari tomonidan olib borilgan aniq tadqiqotlar va tadqiqotlar keng ommaga ochiq boʻlmasa-da, oʻzbek kontekstidagi motivlar va motivatsiyalarni oʻrganish madaniy, ijtimoiy va iqtisodiy taʼsirlar uygʻunligi bilan shakllangani aniq. Bundan tashqari, O‘zbekistondagi tadqiqotchilar mamlakatdagi motivatsiyani yanada chuqurroq tushunish uchun global psixologik nazariyalar va mahalliy nuqtai nazarlar o‘rtasidagi tafovutni bartaraf etish ustida ishlasa kerak. Sessiya 2kurs, [01.01.2024 15:10]
✅80-savol:P.V.Simonovning emotsiyaning axborotlar nazariyasi.❓
Pavel Petrovich Simonov hissiyotning axborot nazariyasini ishlab chiqish bilan mashhur taniqli sovet psixologi edi. 20-asr o'rtalarida paydo bo'lgan Simonov nazariyasi ma'lumotni qayta ishlash doirasida hissiyotlarning tabiati va funktsiyasiga yangi nuqtai nazarni taklif qildi.
Simonovning hissiyotning axborot nazariyasining asosiy tamoyillari:
1. Hissiy stimul maʼlumot sifatida: Simonovning taʼkidlashicha, hissiy javoblar “axborot” sifatida qabul qilinadigan va qayta ishlanadigan muhitdagi oʻziga xos stimullar tomonidan qoʻzgʻatiladi. Uning nazariyasiga ko'ra, hissiyotlar moslashtirilgan axborotni qayta ishlash shakli bo'lib xizmat qiladi, organizmning tegishli stimullarga nisbatan xatti-harakatlari va fiziologik javoblarini boshqaradi.
2. Hissiy signallarning ahamiyati: Simonov nazariyasida hissiyotlar inson uchun atrof-muhit stimullarining ahamiyati yoki ahamiyatini etkazuvchi signallar rolini o‘ynaydi, degan tushuncha markaziy o‘rinni egallaydi. Bu signallar e'tiborni to'g'rilashga, muayyan harakatlarni rag'batlantirishga va rag'batlantirishning idrok etilgan axborot mazmuniga asoslangan moslashuvchan javoblarni osonlashtirishga xizmat qiladi.
3. Tuyg'ular adaptiv javob sifatida: Simonov his-tuyg'ularni shaxsning o'tmishdagi tajribasi va o'rganilgan assotsiatsiyalari tomonidan shakllantirilgan moslashuvchan javoblar sifatida ko'rgan. U kelajakdagi xulq-atvorni shakllantirishda, xususan, potentsial tahdidlardan qochish yoki foydali imkoniyatlarga intilishda hissiy javoblarning rolini ta'kidladi.
4. Hissiyotlarni hosil qilishda axborotni qayta ishlash: Simonov nazariyasi kognitiv jarayonlarning kirib kelayotgan axborotni talqin qilish va baholashdagi rolini ta’kidlab, emotsional javoblarning paydo bo‘lishiga olib keldi. U hissiyotlar hissiy kirish, kognitiv baholash va assotsiativ xotira jarayonlarining integratsiyasi natijasida paydo bo'lishini taklif qildi.
5. Emotsiya va xulq-atvorni tartibga solish: Hissiyotning axborot nazariyasi doirasida Simonov hissiyotlarning organizmning xulq-atvor va fiziologik reaktsiyalarini tartibga solish va muvofiqlashtirish funktsiyasini ta'kidladi. Hissiyotlar insonning harakatlarini va atrof-muhit talablariga javob beradigan moslashuvchan strategiyalarini boshqarishda hal qiluvchi rol o'ynaydi.
Ta'sir va ta'sir:
Simonovning hissiyotning axborot nazariyasi psixologiya sohasida hissiyotlarning kognitiv va moslashuv funktsiyalarini tushunishni rivojlantirishga yordam berdi. Uning ishi hissiyot, idrok va ma'lumotni qayta ishlash bo'yicha keyingi tadqiqotlarga ta'sir ko'rsatdi, xususan, odamlarning hissiy jihatdan muhim stimullarni qanday qayta ishlashi va ularga javob berishini tushunish kontekstida.
Simonov nazariyasi zamonaviy psixologik adabiyotlarda g‘arbning hissiyot nazariyalari bilan solishtirganda unchalik keng muhokama qilinmagan bo‘lsa-da, uning hissiy kechinmalarni shakllantirishda axborotni qayta ishlash roliga urg‘u berilishi hissiyotlar va idrok haqidagi kengroq nazariy munozaraga hissa qo‘shdi.
Shuni ta'kidlash kerakki, ko'plab ilmiy nazariyalar singari, Simonovning hissiyotning axborot nazariyasi ham affektiv fan va psixologiya sohasidagi boshqa zamonaviy istiqbollar bilan yanada rivojlanishi, tanqidiy va integratsiyalashuviga duchor bo'lgan.
S✅81-savol:Pedagogik jarayonda hissiyotlarning roli ❓
Sessiya 2kurs, [01.01.2024 15:12]
Pedagogik jarayonda his-tuyg'ularning o'rni ko'p qirrali va samarali ta'lim va ta'lim uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Tuyg'ular o'quvchilarning motivatsiyasiga, e'tiboriga, xotirasiga va o'quv materialiga umumiy qiziqishiga sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin. Pedagogikada his-tuyg'ularning rolini tushunishda o'quvchilarning hissiy tajribalarini ham, o'qituvchilarning hissiy kompetentsiyasini ham hisobga olish muhimdir.
Pedagogik jarayonda hissiyotlarning rolining asosiy jihatlari:
1. Talabalarning faolligi va motivatsiyasi: Hissiyotlar o‘quvchilarning motivatsiyasi va o‘quv jarayoniga faolligini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Qiziqish, qiziqish va ishtiyoq kabi ijobiy his-tuyg'ular o'quvchilarning ishtirok etishga, yangi tushunchalarni o'rganishga va qiyin vazifalarni bajarishga tayyorligini oshirishi mumkin. Aksincha, tashvish, umidsizlik yoki zerikish kabi salbiy his-tuyg'ular motivatsiya va e'tiborni kamaytirish orqali o'rganishga to'sqinlik qilishi mumkin.
2. Xotira va o‘rganish: Hissiyotlar xotiraning shakllanishiga va o‘rganishning saqlanishiga ta’sir qilishi mumkin. O'rganish bilan bog'liq bo'lgan hissiy tajribalar xotira konsolidatsiyasini kuchaytiradi va hissiy jihatdan muhim ma'lumotlarni esda qolarli qiladi. O'qituvchilar ushbu hodisadan talabalar tomonidan saqlanib qoladigan hissiy jihatdan jozibali va mazmunli o'rganish tajribasini yaratish orqali foydalanishlari mumkin.
3. Sinfdagi iqlim va hissiy xavfsizlik: Sinfdagi ijobiy hissiy iqlim o‘quvchilarda hissiy xavfsizlik va psixologik xotirjamlik hissini uyg‘otishi mumkin. Talabalar o'zlarini hissiy jihatdan xavfsiz his qilganlarida, ular intellektual tavakkal qilish, o'z fikrlarini ochiq ifoda etish va hamkorlikda o'rganish tashabbuslarida qatnashish ehtimoli ko'proq.
4. Emosional tartibga solish va engish ko'nikmalari: O'qituvchilar o'quvchilarda hissiy tartibga solish va engish ko'nikmalarini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi. Talabalarning his-tuyg'ularini tan olish va tasdiqlash orqali o'qituvchilar o'quvchilar o'zlarining hissiy tajribalarini boshqarishda qo'llab-quvvatlanadigan muhitni yaratishlari mumkin, bu esa o'z navbatida ularning umumiy farovonligi va akademik samaradorligini oshirishi mumkin.
5. O‘qituvchi va talaba munosabatlari: Hissiyotlar o‘qituvchi va talaba munosabatlari dinamikasida markaziy o‘rinni egallaydi. Ishonch, hamdardlik va hurmatga asoslangan ijobiy o'qituvchi va talaba munosabatlari qo'llab-quvvatlovchi va hissiy jihatdan boyitilgan o'quv muhitiga hissa qo'shishi mumkin. Bunday munosabatlar o'quvchilarning o'ziga bo'lgan ishonchini, chidamliligini va ta'lim muhitiga daxldorlik hissini kuchaytirishi mumkin.
6. O'qituvchilarning hissiy kompetentsiyasi: O'qituvchilarning hissiy intellekti va tartibga solish qobiliyatlari ularning sinf dinamikasini boshqarish, ijobiy munosabatlarni rivojlantirish va o'quvchilarning hissiy ehtiyojlariga empatiya bilan javob berish samaradorligiga sezilarli darajada ta'sir qiladi.
✅82-savol:Prosessual nazariya va adolatlilik nazariyasi❓
Protsessual adolat nazariyasi va adolat nazariyasi odamlar qaror qabul qilish jarayonlari va natijalarida adolatni qanday qabul qilishlari haqida tushuncha beradigan asoslardir. Ushbu nazariyalar turli sohalarda, jumladan, psixologiya, tashkiliy xulq-atvor va huquqda ta'sir ko'rsatdi va odamlar protseduralarning adolatliligini va natijalarni taqsimlashni qanday baholashiga oydinlik kiritdi.
1. Protsessual adolat nazariyasi:
Protsessual adolat nazariyasi qaror qabul qilish jarayonlarida qo'llaniladigan protseduralarning adolatliligiga e'tibor qaratadi. Ushbu nazariyaga ko'ra, shaxslar natijaning adolatliligini faqat natijaning o'ziga qarab emas, balki natijaga erishilgan jarayonning adolatliligi va shaffofligiga qarab baholaydilar. Protsessual adolatning asosiy tamoyillariga quyidagilar kiradi:
- Adolatli tartiblar: Jismoniy shaxslar jarayonni ovoz (o‘z fikrlarini bildirish imkoniyati), betaraflik (qaror qabul qiluvchilarning xolisligi), izchillik (protseduralarni qo‘llashda izchillik) kabi jihatlari bilan tavsiflanganda adolatli deb qabul qiladilar. ), va aniqlik (qaror qabul qilish jarayonida foydalaniladigan ma'lumotlarning ishonchliligi va to'g'riligi).
- Hurmatli muomala: Qabul qilingan adolat, qaror qabul qilish jarayonida odamlarning o'ziga hurmat va hurmat bilan munosabatda bo'lish darajasiga bog'liq.
- Ishonch va qonuniylik: Adolatli tartib-qoidalar hokimiyatning qonuniyligini anglashga yordam beradi va qaror qabul qiluvchi sub'ektlar yoki muassasalarga ishonchni oshiradi.
Protsessual adolat nazariyasi odamlarning qaror qabul qilish jarayonlari va tuzilmalariga qanday munosabatda bo'lishini tushunish uchun tashkiliy adolat, huquqiy tartibga solish va davlat siyosati kabi turli sohalarda qo'llaniladi.
2. Adolat nazariyasi:
Ko'pincha J. Steysi Adamsning ishi bilan bog'liq bo'lgan adolat nazariyasi odamlarning ish joyidagi taqsimot natijalarining adolatliligini qanday qabul qilishiga qaratilgan. Adolat nazariyasiga ko'ra, odamlar o'z natijalarining adolatliligini (masalan, ish haqi, lavozimga ko'tarilish, ish yuki) boshqalar bilan ijtimoiy taqqoslash orqali baholaydilar. Adolatlilik nazariyasining asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
- Xususiylik: Individuallar adolatni o‘z hissalari (masalan, sa’y-harakatlar, ko‘nikmalar, hissalar) va natijalari (masalan, mukofotlar, e’tirof, imtiyozlar) o‘rtasidagi tenglik yoki muvozanat asosida baholaydilar. Agar odamlar boshqalarga nisbatan o'zlarining kiritishlari va natijalari o'rtasida muvozanat yo'qligini sezsalar, ular vaziyatni adolatsiz deb bilishlari mumkin.
- Ijtimoiy taqqoslashlar: Shaxslar o'zlarining natijalarini boshqalar bilan taqqoslash orqali ijtimoiy taqqoslashlarga kirishadilar. Odamlar shunga o'xshash vaziyatlarda boshqalar yaxshi yoki yomonroq natijalarga erishishiga ishonganda, tengsizlik hissi paydo bo'lishi mumkin.
- Adolatsizlikka munosabat: Qabul qilingan tengsizlikka javoban, odamlar adolatsizlik tuyg'ularini boshdan kechirishi mumkin, bu ularning motivatsiyasi, ishdan qoniqishi va tashkilot fuqarolik xatti-harakatlariga ta'sir qilishi mumkin.
✅83-savol:Psixologiya tarixida emotsiya haqidagi tassavurlarning rivojlanishi ❓
Tuyg'ularni o'rganish psixologiya sohasida boy va murakkab tarixga ega bo'lib, vaqt o'tishi bilan turli nazariyalar va kontseptualizatsiyalar paydo bo'ladi. Psixologiya tarixida hissiyot tushunchalarining rivojlanishiga umumiy nuqtai nazar:
1. Ilk falsafiy va psixologik qarashlar: Hissiyotlar qadim zamonlardan beri qiziqish mavzusi bo‘lib, Aflotun va Aristotel kabi ilk faylasuflar ularning tabiati va inson xulq-atvoriga ta’siri haqida fikr yuritganlar. 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Uilyam Jeyms va Karl Lanj kabi ilk psixologlar hissiyotlarning fiziologik tarkibiy qismlarini ta'kidlab, tanadagi o'zgarishlar hissiy tajribadan oldin sodir bo'lishini ta'kidlaydigan nazariyalarni taklif qildilar.
2. Freydchi psixoanalitik nuqtai nazar: Psixoanaliz asoschisi Zigmund Freyd hissiyotlarning murakkab nazariyasini taklif qilib, ular ongsiz istaklar va jamiyat normalarining o‘zaro ta’siridan kelib chiqadi, deb ta’kidladi. Freydning faoliyati hissiy kechinmalar va xulq-atvorni shakllantirishda ongsiz ongning roliga, his-tuyg'ularga psixoanalitik yondashish uchun asos yaratishga qaratilgan.
3. Behavioristik nuqtai nazar: 20-asrning boshlari va o'rtalari davomida psixologiyada bixeviorizm hukmronlik qildi va his-tuyg'ular ichki holatlar emas, balki kuzatiladigan xatti-harakatlar sifatida kontseptsiyalangan. Jon B. Uotson va B.F.Skinner kabi bixevioristlar tashqi stimullar va atrof-muhit omillari hissiy reaktsiyalarga qanday ta'sir qilishini o'rganishga, konditsionerlik va o'rganish jarayonlariga urg'u berishga e'tibor qaratdilar.
4. Kognitiv istiqbol: 20-asrning ikkinchi yarmida kognitiv psixologiya paydo bo'lib, ichki ruhiy jarayonlarga, jumladan, his-tuyg'ularga qayta e'tibor qaratildi. Richard Lazarus va Aaron Bek kabi nazariyotchilar hissiy tajribalarni shakllantirishda kognitiv baholashning rolini ta'kidlab, his-tuyg'ularni yaratishda fikrlar va talqinlarning muhimligini ta'kidladilar.
5. Biologik va evolyutsion istiqbollar: Neyrobiologiya va evolyutsion psixologiya sohasidagi yutuqlar bilan tadqiqotlar hissiyotlarning biologik asoslariga ko'proq e'tibor qaratilmoqda. Pol Ekman va uning hamkasblari kabi tadqiqotchilarning ishi hissiyotlarning universal yuz ifodalarini aniqlashga olib keldi, bu hissiy ifodaning biologik va evolyutsion asoslarini tushunishimizga hissa qo'shdi.
6. Hozirgi va integratsion istiqbollar: Tuyg'ular bo'yicha zamonaviy tadqiqotlar ko'plab nazariy nuqtai nazarlardan kelib chiqqan holda, his-tuyg'ularni keng, yaxlit tushunishni o'z ichiga oladi. Bu his-tuyg'ularni tartibga solish, hissiy intellekt va hissiyotlarning ijtimoiy o'zaro ta'sirlar va qaror qabul qilish jarayonlaridagi rolini o'rganishni o'z ichiga oladi.
Tarix davomida psixologiyada his-tuyg'ularning kontseptualizatsiyasi rivojlanib, hissiy tajribalarning murakkabligini tushunishimizga hissa qo'shgan turli xil istiqbollarni taklif qildi. Ushbu tarixiy o'zgarishlar psixologiya, nevrologiya, falsafa va boshqa sohalardagi tushunchalarni o'zida mujassam etgan holda, hissiyotlarni fanlararo tadqiq qilish uchun asos yaratdi.
✅84-savol:Qo‘rquv va fobiya haqida tushuncha. ❓
Qo'rquv - bu sezilgan tahdid yoki xavfga moslashuvchan, tabiiy javobdir. Bu odamlar va boshqa hayvonlarda "kurash-uchish-muzlash" reaktsiyasini qo'zg'atuvchi asosiy tirik qolish mexanizmi. Biz tahdidli vaziyatga duch kelganimizda, tanamiz va ongimiz tahdidga qarshi turishga, undan qochishga yoki ba'zi hollarda haddan tashqari xavf ostida harakatsiz bo'lishga tayyorlanadi.
Boshqa tomondan, fobiya muayyan ob'ekt, vaziyat yoki faoliyatdan haddan tashqari va mantiqsiz qo'rquvdir. Odatiy qo'rquvdan farqli o'laroq, fobiyalar doimiy va kuchli bo'lib, ko'pincha kundalik faoliyatda sezilarli qayg'u va buzilishlarga olib keladi. Fobiya bilan og'rigan odamlar hayot sifatiga xalaqit beradigan qo'rqqan narsa yoki vaziyatdan qochish uchun juda ko'p harakat qilishlari mumkin.
Qo'rquv normal va moslashuvchan javob bo'lsa-da, fobiyalar qo'rquvning haddan tashqari va ko'pincha zaiflashuvchi namoyon bo'lishini anglatadi. Fobiyalarni uchta asosiy turga bo'lish mumkin:
1. O'ziga xos fobiya: Bu balandliklar, o'rgimchaklar, uchish yoki yopiq joylar kabi muayyan narsalar yoki vaziyatlardan kuchli qo'rquvdir. Ular ko'pincha bolalik yoki o'smirlik davrida rivojlanadi va davolanmasa, balog'at yoshiga etishi mumkin.
2. Ijtimoiy fobiya (ijtimoiy tashvish buzilishi): Bu ijtimoiy yoki ishlash sharoitida hukm qilinish, salbiy baholanishi yoki kamsitilishiga qarshi kuchli qo'rquvni o'z ichiga oladi. Ijtimoiy fobiya bilan og'rigan odamlar ijtimoiy o'zaro munosabatlardan qochishlari yoki ularni haddan tashqari qayg'uga dosh berishlari mumkin.
3. Agorafobiya: Qochish qiyin bo'lishi mumkin bo'lgan vaziyatlar yoki joylardan qo'rqish va qochishni o'z ichiga oladi yoki vahimaga o'xshash alomatlar yoki boshqa nojo'ya yoki noqulay alomatlar paydo bo'lganda yordam berilmaydi.
Fobiya etiologiyasi murakkab va genetik, ekologik va psixologik omillarni o'z ichiga olishi mumkin. Fobiya rivojlanishida travmatik tajribalar, o'rganilgan xatti-harakatlar va genetik moyillik rol o'ynashi mumkin.
Fobiyalarni davolash ko'pincha psixoterapiyani, xususan, kognitiv-xatti-harakat terapiyasini (CBT) o'z ichiga oladi, bu fobiya bilan bog'liq irratsional fikrlash shakllari va xatti-harakatlariga qarshi turish va o'zgartirishga qaratilgan. Bundan tashqari, CBT ning o'ziga xos shakli bo'lgan ta'sir qilish terapiyasi ko'pincha odamlarga qo'rqinchli ob'ekt yoki vaziyatga asta-sekin qarshi turishga va sezgir bo'lishga yordam berish uchun ishlatiladi.
Ba'zi hollarda, fobiyalar bilan bog'liq tashvish va qo'rquv alomatlarini boshqarishga yordam beradigan selektiv serotoninni qaytarib olish inhibitörleri (SSRI) kabi dorilar buyurilishi mumkin.
Umuman olganda, qo'rquv tabiiy va moslashuvchan javobdir, fobiyalar esa insonning hayot sifatiga sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin bo'lgan qo'rquvning haddan tashqari, mos kelmaydigan shaklidir. Fobiya bilan og'rigan odamlar uchun simptomlarini engillashtirish va farovonligini yaxshilash uchun tegishli yordam va davolanishni izlash juda muhimdir.
✅85-savol:Rus psixologlari tadqiqotlarida iroda muammosi ❓
Iroda muammosi, ayniqsa, 20-asr boshlarida rus psixologlari tomonidan keng o'rganilgan. Ivan Pavlov, Lev Vygotskiy, Aleksandr Luriya kabi rus psixologlari irodaning tabiati va uning inson xulq-atvoridagi o‘rni haqida ta’sirchan nazariyalar ishlab chiqdilar va tadqiqotlar olib bordilar.
Rus psixologik an'analari doirasidagi markaziy munozaralardan biri inson xatti-harakatlarining faol va ixtiyoriy xususiyatini ta'kidlaydigan ixtiyoriylik kontseptsiyasiga qaratilgan. Bu nuqtai nazarga ko'ra, iroda qaror qabul qilish, o'z-o'zini tartibga solish va maqsadga yo'naltirilgan harakatlarga ta'sir etuvchi inson vakolatining asosiy jihati sifatida qaraldi.
Klassik konditsionerlik ishlari bilan mashhur Ivan Pavlov ham irodani o'rganishga katta hissa qo'shgan. U shartli reflekslarning shakllanishi va yuqori kortikal jarayonlarning ixtiyoriy xatti-harakatlardagi roli bo'yicha tadqiqotlar olib bordi. Pavlovning ishi ixtiyoriy harakatlarning neyrofiziologik asoslarini va refleksiv va ixtiyoriy xatti-harakatlarning o'zaro ta'sirini tushunish uchun asos yaratdi.
Yana bir taniqli rus psixologi Lev Vygotskiy iroda tushunchasini birlashtirgan psixologik rivojlanishning ijtimoiy-madaniy nazariyasini taklif qildi. Vygotskiy yuqori aqliy funktsiyalarni, jumladan, ixtiyoriy diqqat, o'z-o'zini tartibga solish va qaror qabul qilishning rivojlanishida madaniy va ijtimoiy omillarning rolini ta'kidladi. U irodani atrof-muhit va madaniy vositalar bilan o'zaro ta'sir qilish natijasida paydo bo'ladigan dinamik, ijtimoiy vositachilik jarayoni sifatida qaradi.
Neyropsixolog va Vygotskiyning zamondoshi Aleksandr Luriya ixtiyoriy xatti-harakatlar va o'zini o'zi boshqarishda frontal loblarning roli bo'yicha keng qamrovli tadqiqotlar olib bordi. Uning frontal lob shikastlangan bemorlarni o'rganishi ixtiyoriy harakatlar asosidagi asab mexanizmlari va miya shikastlanishlarining ixtiyoriy nazoratga ta'siri haqida tushuncha berdi.
Umuman olganda, rus psixologlari irodani tushunishga katta hissa qo'shdilar, uning inson xatti-harakatlaridagi rolini va nevrologik, psixologik va ijtimoiy-madaniy omillar o'rtasidagi murakkab o'zaro ta'sirni ta'kidladilar. Ularning izlanishlari o‘z-o‘zini tartibga solish, qaror qabul qilish va ixtiyoriy harakatning zamonaviy nazariyalari uchun asos yaratdi. Muayyan terminologiya va kontseptual asoslar har xil bo'lishi mumkin bo'lsa-da, iroda muammosi bo'yicha rus psixologik tadqiqotlari merosi bugungi kunda psixologiya sohasiga ta'sir qilishda davom etmoqda.
✅86-savol:Shaxs agressiyasini engish usullari ❓
Shaxsiy tajovuzni bartaraf etish murakkab va qiyin jarayon bo'lishi mumkin, ammo odamlar tajovuzkor tendentsiyalarni boshqarish va kamaytirish uchun foydalanishi mumkin bo'lgan bir nechta strategiyalar mavjud. Shaxsiy tajovuzni bartaraf etishning bir necha samarali usullari:
1. O'z-o'zini anglash: tajovuzkor xatti-harakatlarning shaxsiy omillari va shakllarini tan olish va tan olish muhim birinchi qadamdir. O'z-o'zini anglash odamlarga ularning tajovuzkorligiga hissa qo'shadigan vaziyatlar, fikrlar va his-tuyg'ularni aniqlashga imkon beradi, ularga ushbu omillarni bartaraf etish uchun faol choralar ko'rish imkoniyatini beradi.
2. G'azabni boshqarish usullari: Chuqur nafas olish, diqqat va progressiv mushaklarning gevşemesi kabi g'azabni boshqarish usullarini o'rganish va amaliyotda qo'llash odamlarga o'zlarining his-tuyg'ularini tartibga solishga va provokatsiyaga yanada o'lchovli va boshqariladigan tarzda javob berishga yordam beradi.
3. Muloqot ko'nikmalari: dadillik, faol tinglash va empatiyani o'z ichiga olgan muloqot qobiliyatlarini yaxshilash sog'lom o'zaro munosabatlarni rivojlantirishi va nizolarning tajovuzkor xatti-harakatlarga aylanib borishi ehtimolini kamaytirishi mumkin.
4. Stressni boshqarish: muntazam mashqlar, meditatsiya va vaqtni boshqarish kabi samarali stressni boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish tajovuzkor tendentsiyalarga hissa qo'shishi mumkin bo'lgan stress omillarining ta'sirini yumshata oladi.
5. Kognitiv qayta qurish: Terapevt bilan ishlash yoki o'z-o'ziga yordam berish resurslaridan foydalanish, tajovuzni kuchaytiradigan salbiy fikrlash shakllari va e'tiqodlariga qarshi turish va qayta ko'rib chiqish uchun ko'proq moslashuvchan va konstruktiv fikrlash usullariga olib kelishi mumkin.
6. Professional yordam so'rash: Psixolog yoki psixiatr kabi ruhiy salomatlik bo'yicha mutaxassis bilan maslahatlashish, ayniqsa, tajovuz chuqur ildiz otgan yoki kundalik faoliyatga sezilarli ta'sir ko'rsatadigan holatlarda, shaxsning o'ziga xos ehtiyojlariga moslashtirilgan maxsus yordam va aralashuvlarni taqdim etishi mumkin.
7. Sog'lom munosabatlarni o'rnatish: Oila, do'stlar va tengdoshlar bilan qo'llab-quvvatlovchi, ijobiy munosabatlarni rivojlantirish aloqa va tegishlilik tuyg'usini ta'minlaydi, tajovuzga hissa qo'shishi mumkin bo'lgan izolyatsiya va umidsizlik hissini kamaytiradi.
8. Mojarolarni hal qilish ko'nikmalari: Muzokaralar, murosaga kelish va muammolarni hal qilish kabi nizolarni hal qilishning samarali ko'nikmalarini o'rganish va qo'llash shaxslarga shaxslararo nizolarni konstruktiv tarzda hal qilishga yordam beradi.
Shuni ta'kidlash kerakki, shaxsiy tajovuzni bartaraf etish doimiy harakat va individual sharoitlarga moslashtirilgan yondashuvlar kombinatsiyasini talab qilishi mumkin. Ishonchli shaxslar va professional resurslardan yordam so'rash shaxsiy tajovuzni yengish jarayonini osonlashtirishi va o'zi va boshqalar bilan munosabatlarning sog'lom usullarini targ'ib qilishi mumkin.
✅87-savol:Shaxs mоtivlariga ta’sir etish usullari. ❓
Shaxsiy motivlarga ta'sir qilish o'z ichki harakatlarini, istaklari va intilishlarini aniq maqsad yoki natijalarga tushunish va strategik jihatdan boshqarishni o'z ichiga oladi. Bu erda odamlarning shaxsiy motivlariga ta'sir qilishiga yordam beradigan bir necha usullar mavjud:
1. Maqsadni belgilash: aniq, aniq va erishish mumkin bo'lgan maqsadlarni qo'yish shaxsiy motivlarga ta'sir qilishning asosiy usuli hisoblanadi. Maqsadlarni belgilash va ustuvorliklarni belgilash orqali odamlar o'z e'tiborini va kuchini mazmunli intilishlarga yo'naltirishi mumkin, maqsad va motivatsiya hissini uyg'otadi.
2. O'z-o'zini mulohaza qilish: Introspektsiya va o'z-o'zini baholash bilan shug'ullanish insonning qadriyatlari, kuchli tomonlari va rivojlanish sohalari haqida tushuncha beradi, shaxsiy motivlarni asosiy e'tiqod va intilishlar bilan uyg'unlashtirishga yordam beradi.
3. Majburiy tasavvurni yaratish: Kerakli kelajak holatining jonli va ilhomlantiruvchi tasavvurini rivojlantirish motivatsiyani yoqishi va yo'nalish hissi bilan ta'minlashi mumkin. Shaxsiy maqsadlarga erishish bilan bog'liq bo'lgan foyda va amalga oshishini tasavvur qilish motivatsiya va harakatga sodiqlikni oshirishi mumkin.
4. Ichki motivatorlarni aniqlash: ehtiros, qiziquvchanlik va avtonomiya tuyg'usi kabi ichki motivatorlarni tan olish va tarbiyalash shaxsiy harakatlarga nisbatan uzoq muddatli majburiyat va ishtiyoqni saqlab turishi mumkin.
5. Tashqi javobgarlikdan foydalanish: Do'stlar, murabbiylar yoki murabbiy kabi ishonchli shaxslar bilan maqsadlar va taraqqiyotni baham ko'rish, javobgarlikning tashqi manbalarini yaratishi mumkin, bu esa odamlarni diqqatini jamlashga va shaxsiy motivlarga sodiq qolishga undaydi.
6. Odatlar va tartiblarni shakllantirish: Shaxsiy motivlarni qo'llab-quvvatlaydigan izchil odatlar va tartiblarni o'rnatish motivatsiya va intizomni kuchaytiradi, asta-sekin xatti-harakatlarni istalgan natijalarga mos ravishda shakllantirishi mumkin.
7. Ilhom va o'rganish izlash: Kitoblar, podkastlar yoki namunalar kabi ilhom manbalari bilan shug'ullanish motivatsiyani kuchaytirishi va shaxsiy maqsadlarga erishish uchun qimmatli tushunchalarni berishi mumkin.
8. Rivojlanishni taqdirlash: marralarga erishish va shaxsiy motivlar sari olg'a siljish uchun mukofot va rag'batlantirish tizimini joriy etish ijobiy xulq-atvorni kuchaytirishi va vaqt o'tishi bilan motivatsiyani saqlab turishi mumkin.
9. To'siqlarni engib o'tish: mumkin bo'lgan to'siqlarni aniqlash va ularni yengish uchun strategiyalarni ishlab chiqish shaxsiy maqsadlarga erishishda qat'iyatlilik va qat'iyatni kuchaytirishi mumkin, muvaffaqiyatsizliklar taraqqiyotni izdan chiqarishining oldini oladi.
10. Qo'llab-quvvatlash va fikr-mulohazalarni izlash: Ishonchli shaxslardan yordam va yordam so'rash insonning shaxsiy maqsadlarga erishish qobiliyatiga ishonchini mustahkamlab, istiqbollar, yo'l-yo'riq va dalda berishi mumkin.
Ushbu usullarni qo'llash orqali odamlar o'zlarining shaxsiy motivlariga samarali ta'sir ko'rsatishlari, mazmunli maqsadlar va intilishlarga intilishlari uchun ichki harakat va ishtiyoqlarini ishga solishlari mumkin. Yondashuvdagi moslashuvchanlik va doimiy o'z-o'zini anglash ushbu usullarni individual imtiyozlar va rivojlanayotgan sharoitlarga moslashtirishda muhim ahamiyatga ega.
✅88-savol:Shaxsning irodaviy sifatlari (Intizomlilik, Dangasalik, Jasorat) ❓❓
Intizomlilik - xarakter xislati bolib, jamiyat talablariga ongli ravishda oz ixtiyori bilan boysina bilishda korinadi. Intizomlilik, jumladan, belgilangan tartibga aniq rioya qilishda, olingan va'dani vijdonan bajarishda, oz burchiga ongli ravishda boysinishda oz ifodasini topadi.
Intizomli kishi mustaqil tashabbuskor bolib, ayni vaqtda qabul qilingan qarorlarni sozsiz ijro etadi, jamiyat manfaatlariga va axloq tamoyillariga itoat qila biladi.
Dangasalik - mehnatsevarlik, mehnatsevarlik kabi insoniy fazilatlarning aksi. \
D.N.Ushakov dangasalikni bajara olish istagi yoqligi deb hisoblagan
Tibbiyotda dangasalik kop qirrali kasallik deb hisoblanadi.
Uning uch turi mavjud:
1. Dangasalik soglomdir; vaqti-vaqti bilan butun aholiga ta'sir qiladi. Asosiy simptom - kutish vaqti 12 soat va undan koproq davom etadi.
2. Zararli dangasalik mustaqil kasallik sifatida ham paydo boladi. Nosoglom azoblanish dangasalik atrofdagi haqiqatga toliq mos kelmaydi. Yolgon xarakter.
Bunday dangasalik deyarli davolanmaydi.
3. Surunkali dangasalik; bu nosoglom dangasalikning yakuniy bosqichi.
Yu. S. Oshemkova [2004] yoshlarda dangasalik iz qoldiradi, deb hisoblaydi ekzistentsial motivatsiyaning yoqligi. Muallif shunday xulosaga keldi insonning irodali sohasining zaif rivojlanishi sifatida taniqli dangasalik goyasi kengaytirilishi va bir xil stereotiplarga rioya qilish sifatida tushunilishi mumkin ozgarish va rivojlanish bolmagan taqdirda.
D. A. Bogdanova [2005] korsatganidek, dangasalikning situatsion namoyishi aniqlandi va 13 holat bilan bogladi.
Kayfiyat etishmasligi, zerikish, charchoq, kasallik, uyquchanlik, ochlik, qiziqishsiz, ma'nosiz, noaniq yoki qiyin vazifa, ortiqcha yuk, tashqi bosim, imkoniyatlarning etishmasligi.
Biz oqituvchilar va ota-onalarni dangasalikning notogri tushunchasidan ogohlantirishimiz kerak. Dangasalik deb hisoblash mumkin emas bolaning biron bir kasallik paydo bolishi bilan bogliqligini bilishni istamasligi ...
Jasorat - xavf tugilganda (hayot, sogliq yoki obro-e'tibor) aqliy funktsiyalarni tashkil etishning barqarorligini saqlab qolish va faoliyat sifatini pasaytirmaslik qobiliyatidir.
Jasorat qorquvga qarshi turish va ma'lum bir maqsad tufayli haqli tavakkal qilish qobiliyati bilan bogliq.
|