HNO3 - Namangan muhandislik-texnologiya instituti

HNO3 me’yori, %
|
FX : ES
|
Zichlik, g/sm3
|
Qovushqoqlik, cPz
|
Haroratlar, °C
|
20
|
30
|
40
|
50
|
60
|
20
|
30
|
40
|
50
|
60
|
50
|
1 : 5
|
0,943
|
0,935
|
0,927
|
0,919
|
0,909
|
2,74
|
2,64
|
2,10
|
1,68
|
1,13
|
7 va 9-rasmlarda NAKSS ni oddiy va bosim ostida haydash qurilmalari keltirilgan.
Kerakli ma’lumotlarni, etil spirtini tiklash, etil spirtini yo’qotish ES (KES) va boshlangich aralashma (KANKE) lardan topish mumkin.
8-rasm. Oddiy haydash qurilmasi: 1 – haydash kolba, 2 – nasadka , 3 – termometr, 4 – xolodil’nik, 5 – alonj, 6 –yig’ish kolbasi.
9-rasm. Vakuumli xaydash qurilmasi: 1 – nasadka; 2 – allonj;
3- kapillyar.
4-jadval.
Nitratammoniykalsiyviy spirtli eritmani kinetik regeneratsiyasi harorat va vaqtga bog’liqligi
Haro-rat,
°S
|
Regeneratsiya qilish vaqti, min
|
15
|
30
|
45
|
60
|
75
|
90
|
105
|
120
|
150
|
180
|
210
|
240
|
270
|
300
|
330
|
360
|
390
|
HNO3 me’yori, 50%
|
FX : ES = 1 : 5 nisbatlari
|
30
|
1,17
|
5,13
|
7,25
|
10,39
|
14,79
|
19,05
|
25,88
|
41,58
|
53,95
|
65,12
|
74,98
|
79,60
|
83,21
|
87,26
|
91,21
|
95,41
|
98,33
|
50
|
7,12
|
17,33
|
30,65
|
39,01
|
43,98
|
50,70
|
58,45
|
67,62
|
72,98
|
80,40
|
85,35
|
91,93
|
98,41
|
-
|
-
|
-
|
-
|
70
|
14,11
|
25,29
|
37,45
|
49,12
|
55,28
|
62,37
|
69,19
|
78,60
|
87,09
|
98,58
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
80
|
29,33
|
41,05
|
50,77
|
63,88
|
76,98
|
86,48
|
99,09
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
0,1 atm. vakuum ostida
|
70
|
19,09
|
30,77
|
46,55
|
59,93
|
71,24
|
84,69
|
99,19
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
0,3 atm. vakuum ostida
|
70
|
24,25
|
48,81
|
64,84
|
82,34
|
99,51
|
-
|
-
|
-
|
-
|
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
80
|
33,41
|
54,03
|
70,22
|
99,65
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
1.4. Ammoniy-nitrat-kalsiy eritmasining (ANKE) reologik va to’yingan bug’ bosimlarining o’rganish.
Asosiy tarkibini kalsiy nitrat tashkil etgan suyuq o’g’itlar olishda ko’p ishlar qilingan. Ushbu patentda [16] suyuq o’g’it olisha qo’shimcha sifatida ammoniy nitrat, mochevina, kalsiy nitrat va suvli ammiaklar ishlatilgan.
Tajribalarni o’tkazish uchun dastlabki eritmani (50% Ca(NO3)2 va 3,02% NH4NO3) bug’latish yo’li bilan har xil konsentratsiyalardagi ANKE (53,02-84,77% Ca(NO3)2 va 3,02-4,77% NH4NO3) tayyorlandi. ANKE ning to’yingan bug’ bosimi 20-40С oralig’ida 0,44-6,38 kPa ni tashkil etib, bu esa Markaziy Osiyoning issiq iqlim sharoitida kam uchuvchanlikka ega ekanligidan dalolat beradi. ANKE ning konsentratsiyalari 53,02-65,71% oralig’ida ularning kristallanish harorati (-75)÷12,0C oralig’ida bo’ladi, bu ularni bahorgi-yozgi mavsumlarda suyuq Сa-o’g’itlar sifatida qo’llashga imkon beradi. Ushbu konsentratsiyalardagi ANKE 30-90C harorat oraliqlarida 1,3873-1,6377 g/sm3 zichlikga va 2,43-18,85 sPz qovushqoqlikga ega bo’ladi. Bu ko’rsatkichlarga ega bo’lgan ANKE yaxshi reologik xossalarga egadir. Ammo, yuqori konsentrlangan ANKE ni (67,83-84,77% Ca(NO3)2, 3,83-4,77% NH4NO3) qo’llashdan oldin suv bilan suyultirish lozim, sababi ularning kristallanish harorati 29-60C ni tashkil etadi. Chunki, 69,94-78,43 va 80,54-84,77% konsentratsiya oraliqlarida ANKE ning zichlik va qovushqoqliklarini mos ravishda 30-50C va 30-60C haroratlarda bug’latilgan eritmalardan Сa(NO3)2 va NH4NO3 larning kristallanishi tufayli aniqlash mumkin bo’lmadi. Olingan ma’lumotlar ushbu 5-jadvalda keltirilgan.
5-jadval
Ammoniynitratkalsiy eritmasining zichligi va qovushqoqligi konsentratsiya va haroratga bog’liqligi
ANKE konts-ya ,
%
|
ANKE tarkibi %
|
Zichlik, g/sm3
|
Qovushqoqlik, sPz
|
Harorat, C
|
Ca(NO3)2
|
NH4NO3
|
30
|
40
|
50
|
60
|
70
|
80
|
90
|
30
|
40
|
50
|
60
|
70
|
80
|
90
|
53,02
|
50
|
3,02
|
1,4520
|
1,4437
|
1,4341
|
1,4198
|
1,4124
|
1,4039
|
1,3873
|
7,40
|
5,01
|
4,76
|
3,80
|
3,23
|
2,81
|
2,43
|
55,11
|
52
|
3,11
|
1,4924
|
1,4858
|
1,4774
|
1,4667
|
1,4581
|
1,4479
|
1,4366
|
7,77
|
5,57
|
5,09
|
3,98
|
3,45
|
3,01
|
2,61
|
57,23
|
54
|
3,23
|
1,5263
|
1,5149
|
1,5068
|
1,4994
|
1,4904
|
1,4810
|
1,4743
|
9,04
|
6,90
|
5,59
|
4,36
|
3,79
|
3,27
|
2,89
|
59,34
|
56
|
3,34
|
1,5477
|
1,5387
|
1,5318
|
1,5228
|
1,5123
|
1,5019
|
1,4943
|
11,09
|
8,94
|
7,41
|
5,79
|
4,36
|
3,75
|
3,08
|
61,48
|
58
|
3,48
|
1,5865
|
1,5795
|
1,5734
|
1,5646
|
1,5574
|
1,5478
|
1,5406
|
12,90
|
10,85
|
8,99
|
7,04
|
5,49
|
4,76
|
3,71
|
63,60
|
60
|
3,60
|
1,6053
|
1,5952
|
1,5891
|
1,5807
|
1,5747
|
1,5637
|
1,5578
|
15,16
|
13,22
|
10,11
|
7,96
|
6,29
|
5,25
|
4,28
|
65,71
|
62
|
3,71
|
1,6377
|
1,6298
|
1,6214
|
1,6156
|
1,6072
|
1,6003
|
1,5927
|
18,85
|
16,40
|
15,16
|
10,44
|
8,13
|
6,51
|
5,00
|
67,83
|
64
|
3,83
|
1,6447
|
1,6364
|
1,6308
|
1,6212
|
1,6122
|
1,6020
|
1,5956
|
23,37
|
18,98
|
17,17
|
14,00
|
11,64
|
9,48
|
6,83
|
69,94
|
66
|
3,94
|
-
|
-
|
-
|
1,6437
|
1,6415
|
1,6393
|
1,6321
|
-
|
-
|
-
|
35,77
|
26,54
|
20,83
|
14,02
|
72,06
|
68
|
4,06
|
-
|
-
|
-
|
1,6971
|
1,6928
|
1,6899
|
1,6798
|
-
|
-
|
-
|
43,09
|
33,33
|
26,17
|
17,32
|
74,20
|
70
|
4,20
|
-
|
-
|
-
|
1,7256
|
1,7182
|
1,7075
|
1,7029
|
-
|
-
|
-
|
49,82
|
39,68
|
28,66
|
19,39
|
76,31
|
72
|
4,31
|
-
|
-
|
-
|
1,7636
|
1,7579
|
1,7560
|
1,7487
|
-
|
-
|
-
|
61,23
|
52,95
|
46,51
|
35,99
|
78,43
|
74
|
4,43
|
-
|
-
|
-
|
1,7923
|
1,7633
|
1,7609
|
1,7577
|
-
|
-
|
-
|
76,71
|
60,76
|
50,81
|
38,86
|
80,54
|
76
|
4,54
|
-
|
-
|
-
|
-
|
1,8245
|
1,8111
|
1,7965
|
-
|
-
|
-
|
-
|
88,81
|
75,88
|
61,89
|
82,67
|
78
|
4,67
|
-
|
-
|
-
|
-
|
1,8522
|
1,8404
|
1,8254
|
-
|
-
|
-
|
-
|
99,53
|
88,68
|
73,98
|
84,77
|
80
|
4,77
|
-
|
-
|
-
|
-
|
1,8834
|
1,8775
|
1,8619
|
-
|
-
|
-
|
-
|
104,3
|
92,03
|
80,61
|
ANKE ning konsentratsiyalari 53,02-65,71% oralig’ida ularning kristallanish harorati (-75)÷12,0C oralig’ida bo’ladi, bu ularni bahorgi- yozgi mavsumlarda suyuq Ca-o’g’itlar sifatida qo’llashga imkon beradi. ANKE ning to’yingan bug’ bosimi 20-40C oralig’ida 0,44-6,38 kPa ni tashkil etib, bu Markaziy Osiyoning issiq iqlim sharoitida kam uchuvchanlikka ega ekanligidan dalolat beradi.
50% kalsiy nitrat eritmasining to’yingan bug’ bosmi 70 dan 110°C harorat oraliqlarida 135 dan 730 mm. sim. ust., 75% eritmasi 90-140C harorat oraliqlarida 90 dan 740 mm. sim. ust. teng ekanligi o’rganildi. Konsentratsiyasi 77,9% Ca(NO3)2 qaynash harorati 143,3C, narmal sharoitdagi bosmi 300 mm. sim. ust. esa 117C haroratni tashkil etdi [17].
ANKE konsentratsiyasi, to’yingan bug’ bosimi (kPa) va qaynash haroratlari dinamik usulda. ANKE kristallanish harorati vizual-politermik usulida aniqlanildi [18].
ANKE to’yingan bug’ bosmi (kPa) quydagi laboratoriya qurilmasi orqali o’tkazildi (10-rasm).
Tajriba o’tkazish metodikasi. Bizga berilgan suyuq namunadan 75-100 ml kichik xajmli idishcha (1) ga solinadi. Shilifli kolbacha og’ziga termometr (3) maxkamlanadi. Termostatga meshalka (6), kontaktli termometr (7) va elektr spirali (2) o’rnatiladi. Vakkum hosil qilish zmevikli xolodilnik (4) orqali kichik hajmli suyuqlik bilan to’ldirilgan idishga qotiriladi. Monometr (11) shtativga maxkam qotiriladi, tajribani latr (12) orqali boshqarib turiladi.
Xolodilnik orqali havoni so’rib olishda hosil qilinayotgan vakkum kranlar (5, 8) hamda vakuum-nasos (13) bilan boshqariladi. Bug’larni kran (8) va vakuum nasos (13) hamda balon (9) orqali nazorat qilib turiladi. Suyuq idishdagi (1) namunani to’yingan bug’ bosimini o’lchashda qaynash haroratini aniqlashda, havosini nazorat qilishda quyidagilarga etibor berish kerak. Suyuq idishdagi namunani maxkam o’rnatish, kran (5) va kran (8) orqali ortiqcha havolarni chiqarib turish kerak. 5 minutdan so’ng xolodilnik (4) va balon (10) orqali yopiq kran (5) termometr ko’rsatkichi, hamda bosim va monometrni ochib tajribani o’tkazish mumkin.
10-rasm. Laboratoriya sharoitida to’yingan bug’ bosimini aniqlash uchun yig’ilgan sxema.
Bosimni bir xildaligi quyidagi formuladan topiladi, kranni ochganimizda manometr (11) ning ikki naychasi o’zgarmas bo’lish kerak.
ANKE (50% Ca(NO3)2 va 3,02% NH4NO3) ning bug’latish jarayonida quydagi konsentratsiyalarga erishildi (53,02-84,77%).
6-jadvalda ANKE ning to’yingan bug’ bosimi natijalari keltirilgan. To’yingan bug’ bosmini haroratga bog’liqligi quyidagi formula bilan aniqlanadi lgP = A – B/T. Ushbu jadvalda ANKE konsentratsiyasi A va V qiymatlari 7,6636-7,8727 va 1936,9-2085,2 ekanligini ko’rishimiz mumkin.
6-jadval.
Nitratammoniykalsiyli eritmaning to’yigan bug’ bosimining (kPa) haroratga, eritmaning kristallanishiga va konsentratsiyasiga bog’liqligi
ANKE ning kontsentratsiyasi, %
|
ANKE ning tarkibi,
ves. %
|
lgP = A - B/T
|
Harorat, C
|
Kristallanish harorati, C
|
Ca(NO3)2
|
NH4NO3
|
20
|
30
|
40
|
50
|
60
|
70
|
80
|
53,02
|
50
|
3,02
|
lgP=7,8727-1936,9/T
|
2,43
|
4,03
|
6,38
|
10,11
|
14,96
|
22,13
|
31,98
|
- 75
|
55,11
|
52
|
3,11
|
lgP=7,8311-1948,2/T
|
2,02
|
3,85
|
5,43
|
8,41
|
12,73
|
18,83
|
27,22
|
- 66
|
57,23
|
54
|
3,23
|
lgP=7,8130-1955,7/T
|
1,88
|
3,05
|
4,84
|
7,67
|
11,61
|
17,17
|
24,82
|
- 54
|
59,34
|
56
|
3,34
|
lgP=7,7971-1975,1/T
|
1,46
|
2,54
|
4,08
|
6,38
|
9,79
|
14,62
|
21,18
|
- 32
|
61,48
|
58
|
3,48
|
lgP=7,7711-1989,2/T
|
1,36
|
2,16
|
3,43
|
5,43
|
8,35
|
12,44
|
18,23
|
- 27
|
63,60
|
60
|
3,60
|
lgP= 7,7659-1990,4/T
|
1,24
|
2,10
|
3,39
|
5,31
|
8,18
|
12,16
|
17,98
|
- 12
|
65,71
|
62
|
3,71
|
lgP=7,7506-1995,7/T
|
1,16
|
1,93
|
3,12
|
4,95
|
7,67
|
11,35
|
16,40
|
12
|
67,83
|
64
|
3,83
|
lgP=7,7448-2001,4/T
|
1,08
|
1,84
|
2,98
|
4,73
|
7,16
|
10,84
|
15,66
|
29
|
69,94
|
66
|
3,94
|
lgP=7,7301-2019,6/T
|
0,92
|
1,53
|
2,54
|
4,03
|
6,09
|
9,22
|
13,64
|
40
|
72,06
|
68
|
4,06
|
lgP=7,7233-2027,9/T
|
0,84
|
1,43
|
2,34
|
3,67
|
5,68
|
8,61
|
12,73
|
45
|
74,20
|
70
|
4,20
|
lgP=7,7144-2039,6/T
|
0,75
|
1,27
|
2,10
|
3,35
|
5,18
|
7,85
|
11,61
|
47
|
76,31
|
72
|
4,31
|
lgP=7,7015-2044,5/T
|
0,70
|
1,19
|
1,97
|
3,12
|
4,84
|
7,33
|
10,84
|
50
|
78,43
|
74
|
4,43
|
lgP=7,6991-2054,7/T
|
0,64
|
1,11
|
1,80
|
2,92
|
4,52
|
6,84
|
10,11
|
54
|
80,54
|
76
|
4,54
|
lgP=7,6856-2067,1/T
|
0,57
|
0,96
|
1,60
|
2,54
|
4,03
|
6,09
|
9,01
|
56
|
82,67
|
78
|
4,67
|
lgP=7,6759-2076,5/T
|
0,52
|
0,94
|
1,57
|
2,37
|
3,67
|
5,56
|
8,22
|
58
|
84,77
|
80
|
4,77
|
lgP=7,6636-2085,2/T
|
0,44
|
0,80
|
1,33
|
2,16
|
3,35
|
5,07
|
7,67
|
60
|
7-jadval.
Ammoniynitrokalsiyli eritmaning qaynash harorati va bosimga bog’liqligi
Bosim,
mm. sm. ust
|
Ammoniynitrokalsiyli eritmaning konsentratsiyasi Ca(NO3)2/NH4NO3, mass. %
|
50/3,02
|
52/3,11
|
54/3,23
|
56/3,34
|
58/3,48
|
60/3,60
|
62/3,71
|
64/3,83
|
66/3,94
|
68/4,06
|
70/4,20
|
72/4,31
|
74/4,43
|
76/4,54
|
78/4,67
|
80/4,77
|
760
|
108
|
113
|
119
|
123
|
126
|
130
|
133
|
136
|
139
|
141
|
143
|
146
|
147
|
149
|
151
|
152
|
730
|
106
|
112
|
117
|
122
|
125
|
129
|
132
|
135
|
138
|
139
|
142
|
144
|
145
|
148
|
149
|
150
|
700
|
104
|
110
|
115
|
120
|
123
|
127
|
130
|
133
|
136
|
137
|
140
|
142
|
144
|
145
|
147
|
148
|
670
|
103
|
108
|
114
|
118
|
121
|
125
|
128
|
132
|
135
|
136
|
138
|
141
|
143
|
144
|
145
|
146
|
640
|
102
|
106
|
112
|
116
|
120
|
124
|
127
|
130
|
133
|
135
|
136
|
139
|
141
|
143
|
143
|
144
|
610
|
100
|
104
|
110
|
115
|
118
|
122
|
125
|
128
|
131
|
133
|
135
|
138
|
139
|
141
|
141
|
142
|
580
|
98
|
103
|
108
|
113
|
116
|
120
|
124
|
126
|
129
|
132
|
134
|
136
|
136
|
139
|
140
|
141
|
550
|
97
|
101
|
106
|
111
|
115
|
118
|
122
|
124
|
128
|
130
|
132
|
134
|
135
|
137
|
138
|
139
|
520
|
95
|
99
|
104
|
109
|
113
|
117
|
120
|
123
|
126
|
128
|
130
|
132
|
133
|
135
|
136
|
137
|
490
|
93
|
97
|
103
|
108
|
111
|
114
|
118
|
121
|
123
|
126
|
128
|
130
|
132
|
133
|
134
|
136
|
460
|
92
|
96
|
101
|
105
|
110
|
112
|
116
|
120
|
122
|
125
|
127
|
129
|
131
|
132
|
133
|
135
|
11-rasm. NAKE ning bosimi va qaynash harorati Ca(NO3)2 (mass. %): 1-50; 2-56; 3-62; 4-68; 5-74; 6-80 ning konsentratsiyasiga bog’liqligi.
Natijalar 7-jadvalda ANKE konsentratsiyasi ortishi bilan ularning qaynash haroratlari oshishini ko’rsatdi. Masalan, ANKE ning 53,02% (50% Ca(NO3)2, 3,02% NH4NO3) konsentratsiyasida 760 mm. sim. ust. bosimida uning qaynash harorati 108C ga teng, ANKE ning 84,77% (80% Ca(NO3)2, 4,77% NH4NO3) kontsentratsiyasida esa bu ko’rsatkich 152C gacha ko’tariladi. Bosimning pasaytirilishi eritmalarning qaynash haroratini ham kamaytiradi. Masalan, 760 sim. ust. bosimida 63,6% li ANKE ning (60% Ca(NO3)2, 3,6% NH4NO3) qaynash harorati 130C ni tashkil etsa, 460 sim. ust. bosimida u 112C ga teng bo’ladi [19].
Ca(NO3)2 va NH4NO3 konsentratsiyasiga bog’liq ravishda ANKE ning fizik-kimyoviy xossalari (reologik xossalari, to’yingan bug’ bosimi, qaynash va kristallanish haroratlari) o’rganildi.
BO’LIM.
Mehnatni muhofaza qilishning qonuniy asoslari.
Mehnatni muhofaza qilish qonuniyatlari O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, O’zbekiston Respublikasi Mehnat qonunlari kodeksi asosida olib boriladi. Mehnatkashlarni xavfsiz va sog’lom mehnat sharoiti bilan ta’minlashni davlat o’zining asosiy vazifasi deb hisoblaydi, buning uchun zarur bo’lgan chora – tadbirlarni qonun asosida amalga oshiradi.
Konstitutsiya barcha fuqarolarni mehnat qilish xuquqini ta’minlaydi, ya’ni mehnatkashlar ma’lum miqdorda xaq olish hisobiga ish bilan ta’minlanadilar. Bu xuquq haftasiga 41 soatdan oshmagan ish soati belgilash asosida va yiliga bir marta haq to’lanadigan (dam olish) ta’til berish yo’li bilan amalga oshiriladi.
Konstitutsiya bepul davolanish, qariganda yoki mehnat qilish qobiliyatini qisman yoki batamom yo’qotganda sotsial ta’minlanish huquqlarini ham beradi. [20]
1995-yil 21- dekabrda O’zbekiston Respublikasi mehnat kodeksini tasdiqlash xaqida qonun qabul qilingan. Unda xodim bilan ish beruvchi orasidagi mehnat munosabatlarining xuquqiy asoslari belgilab berilgan.
Konstitutsiya va mehnat kodekslaridan tashqari mehnat xaqidagi huquqiy asoslarni “O’zbekiston respublikasining mehnat muhofazasi xaqidagi qonuni” to’ldiradi. Bu qonun MDH mamlakatlari ichida birinchilardan bo’lib bizning mamlakatimizda 1993 yil 6-mayda qabul qilingan [21].
Bizning davlatimizda sanoat korxonalarini mexanizatsiyalash, avtomatlashtirish va sanoat korxonalari texnologiyasiga yangidan – yangi fan va texnika yutuqlarini joriy etish natijasida ishlab chiqarish sanitariya gigiena sharoiti yaxshilanib bormoqda. Lekin ba’zi bir uchastkalarda zararli ish sharoiti bo’lgan joylar va muhit uchrab turadi.
Mehnat qonuniyatiga asosan bunday joylarda ishlovchilar uchun ustama xaqi to’lanadi yoki ish soati qisqartiriladi. Ko’pgina kimyo sanoati korxonalarida ish soati kuniga 4 yoki 6 soat qilib belgilangan. Bundan ishlovchilarning 30 % foydalanadi.
Ishlab chiqarish korxonalarida zararli va og’ir mehnat sharoitida ishlayotganlar kasb kasalliklariga uchramasliklari va salomatliklarini mustahkamlash maqsadida (har 3, 6, 12 oyda ) tibbiyot ko’rigidan o’tkaziladi.
Laboratoriya o’tkazish xonalarida mehnat muhofazasi.
Ilmiy tekshirish va oliy ta’lim muassasalarida xavfsiz mehnat sharoitini yaratish, yong’inga va uni tarqalishiga olib keladigan sabablarni bartaraf etish korxona loyixasini sifatli tuzish va qurilish ishlariga bog’liq.
Ilmiy tekshirish va oliy ta’lim muassasalarida binolarini qurish uchun maydonni to’g’ri tanlash, uni rejalash, o’tga chidamli qurilish materiallarini tanlab ishlatish, odamlarni havfsiz joyga chiqarish yo’llari va boshqa zarur moslamalar bilan ta’minlash qurilish norma va qoidalari ( SNiP 11 – 89 - 90, SNiP 2.02.04 - 87, SNiP 11 – 90 - 81, SNiP 11 – 2 – 80, KMK - 2.01.03 - 96, KMK 2.01.01 - 94 va xok) ga asosan amalga oshiriladi.
Barcha ilmiy tekshirish va oliy ta’lim muassasalarida atmosferaga chiqaradigan zararli chiqindilarini (gaz, tutun, chang va xok) SN 245 - 71ga asosan besh sinfga bo’linadi. Korxonalarni sanitariya jihatidan bo’linishida asosan bajarilayotgan texnologik jarayon shartlari, ishlab chiqarish hajmi va atmosferaga chiqarilayotgan zararli chiqindilarni tozalash tadbirlari xisobga olinadi.
Aholi va korxonalar orasida sanitariya – himoya oraliq bo’lishi xisobga olinadi. Bu masofa korxonalarni sanitariya jixatidan sinflarga bo’linishiga qarab, 1- sinf uchun 1000 m, 2- sinf uchun 500 m, 3- sinf uchun 300 m, 4 – sinf uchun 100 m va 5- sinf uchun 50 m bo’lishi kerak.
Ilmiy tekshirish va oliy ta’lim muassasalarida laboratoriya o’tkazishdan oldin kerakli reaktiv va jihozlarni muddati o’tmaganligi va sozligini ko’zdan kechiriladi. Ishni boshlashdan oldin mas’ul shaxs ruxsati bilan tajriba ishlari o’tkaziladi. O’tkazilgan tajriba mashg’ulotlari tugagandan so’ng, tajriba joyini tozalab, elektr jihozlarini o’chganligini ko’zdan kechirib hamda ishlatilgan idishlarni tozalab yuvib, distillangan suv bilan chayib qo’yilishi kerak.
Atmosfera havosi ifloslanishining kishi organizmiga ta’siri.
Bir kishi bir sutkada 25 kg havo bilan nafas olishini xisobga olsak havo tarkibidagi zararli gazlar, chang kishi organizmida to’planib borib asta-sekin inson organizmi zaiflashadi va turli infektsiyalarga qarshilik ko’rsata olmaydigan bo’lib qolishi natijasida har xil kasalliklar (astma, ko’z kasalliklari, rak, bronxitlar) ko’payishi bilan birga nafas olish yo’llarini, yurak qon tomiri tizimini shikastlanishiga olib keladi.
Shuning uchun har qanday ishlab chiqarish korxonasini qurilishi uchun loyixa tanlanayotganda eng avvalo, inson va tabiiy muxit muhofazasi inobatga olinadi.
Korxona bosh loyixasi – mavjud bo’lgan va quriladigan barcha bino, inshootlar, asosiy yo’l va yo’laklar, ko’kalamzorlashtiriladigan maydon yuzasini ma’lum masshtabda ifodalangan chizmasidir.
Loyixada korxonaning ishchi kuchi, suv, elektr, xom-ashyo bilan ta’minlash, temir-yo’l, suv yo’li va transport aloqasi, korxona joylashgan joyda “shamol yo’nalishi”, havo oqimi tezligi, shovqindan himoya, chiqindilarni tozalash va boshqa omillar hisobga olinadi.
Ishlab chiqarish binolari balandligi kamida 3,2 m, ayrim uskuna va qurilmalar orasidagi masofa kamida 1 m, harakatlanuvchi qismli uskuna va qurilmalar uchun masofa 1,5 – 2 m, uskunalar qatori orasidagi masofa kamida 2,5 m bo’lishi kerak.
Zararli moddalar ajratib chiqaradigan texnologik uskuna ochiq maydonda yoki himoyalangan binoda joylashtirilishi lozim. Korxona bosh loyixasini tuzishda korxona maydonida odamlarning, yuklar va transportning xavfsiz harakat qilishi uchun korxona maydonida, binolar oldida kengligi kamida 6m bo’lgan yo’lkalar bo’lishi kerak. Ishlab chiqarish binolari, qurilmalari va omborlari orasidagi yong’in xavfsizligi bo’yicha masofa SNiP 11 – 2 - 80, SNiP 2.01.02 - 85ga asosan binolarni o’tga chidamlilik darajasini xisobga olib 9 metrdan 18 metrgacha belgilangan.
Texnologik jarayonning xavfsizligini ta’minlash uchun texnologik uskunalarni ko’rib chiqish, texnologiyada tashkil etilgan chora – tadbirlar:
1. Xom-ashyolar, tayyor mahsulotlar, ular tarkibiga kiruvchi qoldiq va tayyor mahsulotlarning nazorati;
2. Belgilangan texnologik tartibga qat’iy rioya qilish;
3. Xomashyo ishlab chiqaradigan avtomatlashtirilgan texnikaning nazorati va ularni boshqarilishini tartibga solish;
4. Ishlab chiqarilgan mahsulotlarni xabar beruvchi signal sistemasi jarayonlarini ta’minlash;
5. Ishlab chiqaradigan sistemalarni buzilishini oldini olishni ta’minlash;
6. Maxsus programmalar ustanovkasi, bajarish uchun vaqt, asosiy almashtirish operatsiyasi bajarilayotganda ketma – ketlikni aniqlovchi qurilma ishining sozligini ta’minlash;
7. Ichki apparatlar ustki devorida qoldiq paydo bo’lishini oldini olish;
8. Masofadan turib boshqariladigan samarali va tez harakatlanuvchi ishlab chiqarish dastgohlarini ko’paytirish;
9. CHaqmoq paydo bo’lganda elektr tarmog’ini himoyalash qurilmasini nazorat qilish;
10. Elektr energiyasini tejash maqsadida xomashyo uzluksizligini ta’minlash;
11. Ishchilarga xavfsizlik qoidalarini o’rgatish va malakali mutaxassis tanlash;
12. Ratsional mehnat tashkil etish va ishchilarni normativ texnik va texnologik xujjatlar bilan ta’minlash.
XULOSA
Markaziy Qizilqum fosforitlarini keng harorat va konsentratsiya oralig’ida etanol yordamida nitrat kislotali boyitishda hosil bo’lgan nitrokalsiyfosfat bo’tqasidan kalsiy va ammoniy nitratlarini ajratib olish jarayonini asoslaydigan 3 ta uchlik: Ca(NO3)2 - C2H5OH - H2O; NH4NO3 - C2H5OH - H2O; Ca(NO3)2 - NH4NO3 - H2O va 3 ta binar Ca(NO3)2 - H2O; NH4NO3 - H2O i C2H5OH - H2O sistemalaridan iborat murakkab tarkibli Ca(NO3)2 - NH4NO3 - C2H5OH - H2O sistemasining eruvchanlik diagrammasi tuzildi. Mazkur diagramma fosfat xom ashyosining kalsiy modulini (CaO : P2O5) inobatga olgan holda ekstraktsiya jarayoni texnologik kattaliklarini o’zgartirish oralig’ini va uning parchalanish sharoitlarini aniqlash imkonini beradi.
Har xil turdagi Markaziy Qizilqum fosforitlarini HNO3 me’yorini xom ashyodagi CaO ni parchalashga bo’lgan stexiometriya bo’yicha 30 dan 60% gacha, FX : ES nisbati 1 : (3–10) oralig’ida boyitish jarayoni o’rganildi. Masalan, tarkibida (og’ir. %): 18,70 P2O5; 47,80 CaO; 15,30 CO2 va CaO : P2O5 = 2,56 tutgan OFU ni HNO3 me’yori CaO ni parchalashga 40% (CaCO3 ga 100%) va FX : ES = 1 : 5 nisbatda 26,19% P2O5 va kalsiy moduli 1,52 ga teng bo’lgan fosforit konsentrati olindi. Suyuq fazaga P2O5 yo’qolishini bartaraf qilish uchun nitrofosfatli spirtli suspenziyani (NFSS) suyuq va qattiq fazalarga ajratishdan oldin uni pH = 3 gacha NH3 bilan neytralladi. Bu boyitish uchun HNO3 ning ancha yuqori me’yorini ishlatish va shu orqali xom ashyodagi CaO : P2O5 ko’rsatkichini pasaytirish imkonini berdi. Kislota me’yorini xom ashyodagi CaO ga nisbatan 40-80% oralig’ida o’zgartirildi. Har xil turdagi Qizilqum fosforitlarini boyitish uchun HNO3 sarfini tejashni inobatga olgan holda uning maqbul me’yori sifatida 50% ni, FX : ES nisbatini esa 1 : 5 deb hisoblash mumkin. MM uchun esa 60% li me’yor maqbul deb hisoblandi. Masalan, 17,52% P2O5; 47,53% CaO; 15,23% CO2 va CaO : P2O5 = 2,71 tutgan OFU ni 50% me’yorli HNO3, nitrokalsiyfosfat bo’tqasi pH = 3 va FX : ES = 1 : 5 nisbatda boyitilganda (og’ir. %): P2O5umum. – 26,20; CaOumum. – 38,25; CO2 – 2,80 va CaO : P2O5 = 1,46 tarkibdagi fosfokonsentrat olindi. Bunda fosfokonsentratga P2O5 chiqish unumi 100% ni tashkil etadi.
Ca(NO3)2 - NH4NO3 - C2H5OH - H2O 4 komponentli sistemaning eruvchanlik diagrammasini qo’llash orqali ANKSE dan spirtni regeneratsiya qilishning nazariy tahlili o’tkazildi. Harorat va bosimga bog’liq ravishda ANKSE dan ES ning haydalish tezligi aniqlandi. 0,3 atm. bosimli vakuumni qo’llash ES ning haydalishini qisqa vaqt ichida (80C da 60 daqiqa) amalga oshirishni ta’minlaydi. ANKSE dan ES ni regeneratsiyasi o’tkazildi, unda ES ning siklga qaytish darajasi 98-99% ga yetdi. Haydash jarayonidan keyin 50% Ca(NO3)2, 3,02% NH4NO3 tutgan ammoniylashtirilgan nitratkalsiyli eritma (ANKE) olinadi.
Ca(NO3)2 va NH4NO3 konsentratsiyasiga bog’liq ravishda dastlabki va mahsulot ko’rinishdagi ANKE ning fizik-kimyoviy xossalari o’rganildi. ANKE ning 53,02-65,71% konsentratsiyalari oralig’ida ularning kristallanish harorati (-75)÷12,0°C oralig’ida bo’ladi, bu ularni bahorgi-yozgi mavsumlarda suyuq azotkalsiyli o’g’itlar sifatida qo’llashga imkon beradi. ANKE yaxshi reologik xossalarga ega bo’ldi.
Tizim xomashyoni nitrat kislotasi bilan parchalash, nitrokalsiyfosfat bo’tqasini kalsiy nitratning aylanma spirtli eritmasi bilan repulpatsiya qilish, suspenziyani ammiak bilan neytrallash, nam fosfokonsentratni kalsiy nitratning aylanma eritmasi va spirt bilan ikki martalik yuvish, shuningdek tayyor mahsulotni quritishni o’z ichiga oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Дехканов З.К., Ибрагимов Г.И., Намазов Ш.С., Садыков Б.Б., Реймов А.М., Сейтназаров А.Р. Химическое обогащение высококарбонацодержащих фосфоритов Кызылкумского месторождения. Горный Вестник. - Навои, 2011. - №2. - С.121-124.
2. Позин М.Э. Технология минералoных удобрений: Учебник для вузов. – Л., Химия. 1989. – 352 с.
3. Ғафуров Қ., Шамшидинов И. Минерал ўғитлар ва тузлар технологияси. – Т.: Фан ва технология, 2007. – 352 б.
4. Технология фосфорных и комплексных удобрений / Под ред. С.Д.Эвенчика и А.А.Бродского. – М.: Химия, 1987. – 464 с.
5. Кочетков В.Н. Фосфорсодержащие удобрения: Справочник / Под ред. А.А.Соколовского. – М.: Химия, 1982. – 400 с.
6. Гафуров К. Обесфторенные удобрения из фосфоритов Каратау. – Ташкент: ФАН, 1992. – 200 с.
7. Вишнякова А.А. Фосфорные удобрения из каратуских, гулиобских и других фосфоритов. – Ташкент: ФАН, 1973. – 235 с.
8. Дехканов З.К., Намазов Ш.С., Султанов Б.Э., Закиров Б.С., Сейтназаров А.Р. Азотнокислотное обогащение фосфоритов Централoных Кызылкумов. // Химическая технология. Контролo и управление. - Ташкент, 2011. - № 4. - С.5-11.
9. Киргинцев А.Н. и др. Растворимостo неорганических веществ в воде. – Л.: Химия, 1972. - 248 с.
10. Каганский И.М., Варламов М.Л., Попова И.М. Изучение растворимости в системе СО(НЪ2)2 - Cа(НО3)2 - Н2О // Исследования в области неорганической технологии. Соли. Окислы. Кислоты. / Под ред. М.Э.Позина и Н.И.Никитина. – Л.: Наука. – 1972. - С. 77-80.
11. Шенкин Я.С., Ручнова С.А. Изобары растворимости в системах НЪ4НО3 - НЪ4CИ - Ъ2О и НЪ4НО3 - Cа(НО3)2 - Н2О при атмосферном давлении // Журнал неорганической химии. – 1971. – т.16. – №12. – С.3323-3326.
12. Бартовска Л., Сискова М., Ъежтманкова Ж. Физико-химические свойства тройной системы нитрат аммония – нитрат калoция – вода. Плотностo, кажущийся молярный обoем, парциалoный молярный обoем, парциалoная молярная расширяемостo, кажущаяся молярная расширяемостo и коеффициент термического расширения // Сб./ВСЧТ Празе. – 1988. - №9. – С.35-96. – Англ.
13. Комарова Л.Ф., Лазуткина Ю.С., Горелова О.М. Малоотходные ресурсосберегающие технологии на основе ректификации: монография. Барнаул: АлтГТУ, 2013. – 113 с.
14. Дехканов З.К., Кучаров Б.Х., Намазов Ш.С. Физико-химический анализ процесса экстракции нитрата калoция из аммонизированных растворов азотнокислотных пулoп фосфоритов Централoных Кызылкумов Химическая технология. Контролo и управление. - Ташкент, 2015. - № 6 - С. 27-32.
15. Патент 1064992 Франция. Жидкие удобрения. / РЖХим, 1957, №11, 38240.
16. Патент 107681 Чехословакия. МКИ 16,6 (СО5с). Непрерывное производство аммиакатов. / П.Ъолфеуер, Ж.Пласил (Чехословакия). РЖХим, 1964, 15Л64.
17. А.С. 235786 ЧССР. МКИ СО5С 5/04, СО5С 9/00. Жидкое удобрение. / Ж. Терен, Э. Ъутар (Чехословакия). РЖХим, 1987, 10Л143.
18. Трунин А.С., Петрова Д.Г. Визуалoно-политермический метод / Куйбышевский политехнический Институт. – Куйбышев: Деп. в ВИНИТИ, 1977, с. 94, № 584-78 Деп.
19. Дехканов З.К., Сейтназаров А.Р., Намазов Ш.С. Физико-химические свойства раствора калoциевой селитры - побочного продукта азотнокислотного обогащения фосфоритов Централoных Кызылкумов. // Химическая технология. Контролo и управление. - Ташкент, 2014.- №4 - С.5-11.
20. Х.Рахимова, А.Аoзамов, Т.Турсунов: «Меҳнатни муҳофаза қилиш». Тошкент. «Ўзбекистон» – 2003.
21. М.Бобоматов, З.Мамадалиева: «Меҳнат муҳофазаси» фанидан услубий қўлланма. Наманган – 2014.
|