nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Nazorat savollari - 1-mavzu yo‘l xo‘jaligining mamlakatimiz iqtisodiyotida tutgan o‘rni va ahamiyati reja

|
1-mavzu yo‘l xo‘jaligining mamlakatimiz iqtisodiyotida tutgan o‘rni va ahamiyati reja
|
bet | 27/30 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 4,89 Mb. | | #113510 |
Bog'liq 30 03 услубий қўлланма Йўл хўжалиги иқтисодиёти 2Nazorat savollari:
Yo‘l qurilishining ishlab chiqarish bazasi nimadan iborat?
Ishlab chiqarish korxonalariga ta’rif bering.
Ishlab chiqarish korxonalarini joylashtirishda qanaqa asosiy variantlar mavjud?
Ta’minlash zonasi nimani bildiradi?
Korxonaning ish unumdorligi qanday aniqlanadi?
Qurilishga tashkiliy-texnikaviy xizmat ko‘rsatish tarkibiga nimalar kiradi?
12 MAVZU. YO’L QURILISHIDA SHARTNOMA MUNOSABATLARI VA TENDER SAVDOLARI
Reja:
Yo‘l qurilishda shartnoma munosabatlari.
Yo‘l qurilishda tender savdolarini tashkil etish.
O‘zbekiston Respublikasida investitsiya faoliyatida kapital qurilish buyurtmachi va pudratchi o‘rtasidagi harakatdagi me’yoriy hujjatlar asosida tuzilgan shartnoma asosida olib boriladi.
Ob’ekt qurilishiga shartnoma tanlov savdolari natijalari bo‘yicha belgilangan qurilishning butun davriga yangi qurilishga, ishlab turgan korxonalarni kengaytirish, rekonstruksiya qilish va texnika bilan qayta jihozlashga to‘ziladi.
Shartnoma O‘zbekiston Respublikasining Fuqorolik Kodeksi, “Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatining shartnomaviy – xuquqiy bazasi to‘g‘risida” gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni hamda kapital qurilish sohasidagi boshqa normativ – huquqiy harajatlar talablariga muvofiq to‘ziladi.
Qurilishda pudrat shartnomasi tanlov savdolari natijalari bo‘yicha aniqlangan shartnomaviy joriy narx bo‘yicha belgilangan tartibda tanlov savdolari natijalari tasdiqlangandan keyin o‘n kun muddat ichida to‘ziladi.
Investitsiya faoliyatida kapital qurilishni mablag‘ bilan ta’minlashni ochish uchun buyurtmachi tomonidan xizmat ko‘rsatuvchi bankka quyidagilarni taqdim etadi:
Qurilishlarning aniq mo‘ljalli ro‘yxati (loyiha-qidiruv ishlarining aniq ro‘yxati);
Qurilishning titul ro‘yxati;
Buyurtmachi bilan pudratchi o‘rtasida tuzilgan shartnoma nusxasi;
Pudratchi tashkilotining qurilish tavakkalchiliklarini sug‘o‘rtalash yuzasidan shartnomasi nusxasi;
Qurilish – montaj ishlarini bajarishga “Davarxitektqurilish” qo‘mitasining ro‘yxati.
|
| |
Xulosa - Dasturlash

|
DasturlashBog'liq Academik electron taqdimotXulosa:
Dasturlash bu kodlash bo`lib, bu soha juda keng va turlichadir. Dasturlash tillari
ko`p ammo zamonaviylari asosi C tilida. Bunga biz Pyton va C# dasturlash tillarini misol
qilsa bo`ladi. Dasturchi doim o`z ustida ishlashi, yangi bilimlarga intilishi va inevatsion
texnologiyalardan habardor bo`lishi darkor. Chunki bu soha rivojlanib boraveradi.
•
Foydalanilgan adabiyotlar;
•
“Informatika asoslari” nazariy adabiyoti
•
Dasturlash1 fani bo`yicha maruzalar
•
“C++” nazariy qo`llanmasi
•
Internet sahifalari: Wikipediya.uz
|
| |
-MAVZU. ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI VA QURILISH, TA’MIRLASH, SAQLASH ISHLARIDA TANNARX

|
-MAVZU. ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI VA QURILISH, TA’MIRLASH, SAQLASH ISHLARIDA TANNARX
|
bet | 16/30 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 4,89 Mb. | | #113510 |
Bog'liq 30 03 услубий қўлланма Йўл хўжалиги иқтисодиёти 28-MAVZU. ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI VA QURILISH, TA’MIRLASH, SAQLASH ISHLARIDA TANNARX
Reja
Ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi
Davr xarajatlari
Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 5 fevraldagi 54-son bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida” qaroriga asosan tasdiqlangan Nizomga ko‘ra xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar — yuridik shaxslarning, shuningdek yuridik shaxs bo‘lmagan holda tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi jismoniy shaxslarning mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarini aniqlashning yagona metodologik asoslarini belgilaydi.
xarajatlar tasnifi eng avvalo buxgalteriya hisobida xarajatlarni to‘g‘ri va to‘liq aks ettirishga, shuningdek xo‘jalik yurituvchi sub’ektning moliyaviy hisobotini tuzish uchun uning faoliyati moliyaviy natijalarini (foyda yoki zararni) aniqlashga yo‘naltirilgandir.
Xo‘jalik yurituvchi sub’ekt faoliyatining moliyaviy natijalari foydaning quyidagi ko‘rsatkichlari bilan tavsiflanadi:
— mahsulotni sotishdan olingan yalpi foyda, bu sotishdan olingan sof tushum bilan sotilgan mahsulotning ishlab chiqarish tannarxi o‘rtasidagi tafovut sifatida aniqlanadi:
YaF=SST-IT,
bunda,
YaF — yalpi foyda;
SST — sotishdan olingan sof tushum;
IT — sotilgan mahsulotning ishlab chiqarish tannarxi;
— asosiy faoliyatdan ko‘rilgan foyda, bu mahsulotni sotishdan olingan yalpi foyda bilan davr xarajatlari o‘rtasidagi tafovut, va plyus asosiy faoliyatdan ko‘rilgan boshqa daromadlar yoki minus boshqa zararlar sifatida aniqlanadi:
AFF = YaF-DX+BD-BZ,
bunda,
AFF — asosiy faoliyatdan olingan foyda;
DX — davr xarajatlari;
BD — asosiy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar;
BZ — asosiy faoliyatdan ko‘rilgan boshqa zararlar;
— xo‘jalik faoliyatidan olingan foyda (yoki zarar), bu asosiy faoliyatdan olingan foyda summasi plyus moliyaviy faoliyatdan ko‘rilgan daromadlar va minus zararlar sifatida hisoblab chiqiladi:
|
| |
Qurilishlarning aniq ro‘yxati - 1-mavzu yo‘l xo‘jaligining mamlakatimiz iqtisodiyotida tutgan o‘rni va ahamiyati reja

|
1-mavzu yo‘l xo‘jaligining mamlakatimiz iqtisodiyotida tutgan o‘rni va ahamiyati reja
|
bet | 28/30 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 4,89 Mb. | | #113510 |
Bog'liq 30 03 услубий қўлланма Йўл хўжалиги иқтисодиёти 2Qurilishlarning aniq ro‘yxati – ob’ektlar ro‘yxatini, shuningdek ulardan foydalanish yo‘nalishlari bo‘yicha ishlar va xarajatlar hajmini o‘z ichiga oluvchi har yili buyurtmachilar tomonidan ajratilgan limitlar doirasida to‘ziladigan moliyaviy xujjat.
Qurilishning titul ro‘yxati - qurilishning butun davriga kapital qo‘yilmalar hajmini va uni sarflash yo‘nalishlarini ko‘rsatgan, uning texnik – iqtisodiy ko‘rsatkichlarini aks ettirgan holda har bir ob’ekt bo‘yicha to‘ziladigan moliyaviy xujjatdir.
Qurilishda ish hujjatlari – alohida binolar va inshoatlarga hamda ish turlariga ish chizmalari komplektidir.
Investitsiya faoliyatida kapital qurilishni mablag‘ bilan ta’minlovchi organga (muassasaga) buyurtmachi tomonidan qo‘yidagilar taqdim etiladi:
Qurilishlarning aniq mo‘ljalli ro‘yxati (loyiha-qidiruv ishlarining aniq ro‘yxati);
Qurilishning titul ro‘yxati;
Buyurtmachi bilan pudratchi o‘rtasida tuzilgan shartnoma nusxasi;
Qurilish tavakkalchiliklarini sug‘o‘rtalash yuzasidan pudrat tashkiloti tomonidan tuzilgan shartnoma nusxasi va tanlov savdolari natijalari to‘g‘risida buyurtmachining hisoboti;
Har qaysi investitsiya loyihasini amalga oshirish uchun ochilgan moliyalashtirishning har bir hisob raqami bo‘yicha bank rekvizitlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar.
Investitsiya faoliyatida kapital qurilishni mablag‘ bilan ta’minlovchi organ buyurtmachi tomonidan taqdim etilgan hujjatlar asosida investitsiya loyihasini mablag‘ bilan ta’minlashni amalga oshiradi.
Xizmat ko‘rsatuvchi bank kapital qurilishga mablag‘lar o‘z vaqtida o‘tkazilishi uchun javob beradi.
Buyurtmachi esa to‘lov topshiriqlari qurilishning titul ro‘yxatiga qat’iy muvofiq bo‘lishi uchun javob beradi.
Kapital qurilishda shartnomaviy narxlash O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasi 12 sentabr 2003 yildagi №395sonli «Kapital qurilishda xo‘jalik munosabatlari mexanizmini takomillashtirish chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi qaroriga asosan amalga oshiriladi.
Mazkur qarorga asosan, O‘zbekistonda kapital qurilishdagi shartnomaviy narxlar yagona uslubiyati barcha mulk shakllari uchun qabul qilinib keladi.
|
| |
TAHDID RAZVEDKASI TURLARI VA MANBALARI

|
TAHDID RAZVEDKASI TURLARI VA MANBALARI
|
bet | 29/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari 5. TAHDID RAZVEDKASI TURLARI VA MANBALARI. 5.1 Tahdid razvedkasini tasniflanishi
Tahdid razvedkasini quyidagicha tasniflash mumkin:
olish usuli bo‘yicha (masalan, ochiq manbalardan yoki mutaxassislar o‘rtasida ma’lumot almashish orqali);
ma’lumotlar turi bo‘yicha (zararli fayllar, fidlar, DDoS fidlar, C&C fidlari, ART guruhlari faoliyati to‘g‘risidagi hisobotlar va boshqalar);
qaror qabul qilish darajasiga ta'siri bo‘yicha (taktik, texnik va strategik).
Threat Intelligence – kiberxavfsizlik chora tadbirlarini mustahkamlash va axborot xavfsizligi bo‘yicha ma'lum bir jamiyatning axborot xavfsizligi haqidagi xabardorligini oshirish maqsadida joriy kiber tahdidlar haqida ma’lumot olish va to‘plash uchun ma’lum ma’lumot manbalarini o‘rganish va tahlil qilish jarayoni.
Manbalar bo‘lishi mumkin:
Ochiq ma’lumot manbalari. Google, Yandex, Bing va Shodan, Censys, nmap kabi boshqa maxsus vositalar yordamida topish mumkin bo‘lgan hamma narsa. Bu manbalarni tahlil qilish jarayoni Open Source Intelligence (OSINT) deb nomlanadi.
Ommaviy axborot vositalari. Ommaviy axborot vositalarida va Social Media Intelligence (SOCMINT) ijtimoiy platformalarida topiladigan hamma narsa. Ma’lumot olishning bu turi, aslida, OSINT ning ajralmas qismi hisoblanadi.
Yopiq maydonlar va forumlar, bu yerda bo‘lajak kiber jinoyatlarning tafsilotlari muhokama qilinadi (deepweb, darknet). Asosan, bu yopiq maydonda DDoS hujumlari yoki xakerlar sotmoqchi bo‘lgan yangi zararli dasturlarning yaratilishi haqidagi ma’lumotlarni mazkur saytlardan olish mumkin.
Ma’lumotga ega bo‘lgan odamlar. “Jamoadoshlar” va ijtimoiy muhandislik bilan shug‘ullanadigan shaxslar ham ma’lumot manbai hisoblanadi.
Bundan tashqari, faqat maxsus xizmatlar uchun mavjud bo‘lgan yanada jiddiy usullar mavjud. Bunday holda, ma’lumotlar kiber -jinoyat muhitida yashirin ishlaydigan agentlardan yoki kiberjinoyatda ishtirok etgan va tergov bilan hamkorlik qilgan odamlardan olinishi mumkin. Qisqasi, bularning barchasi HUMan Intelligence (HUMINT) deb nomlanadi. Jet CSIRT -da, albatta, biz HUMINT bilan shug‘ullanmaymiz
|
| |
Tahdid razvedkasi bosqichlari

|
Tahdid razvedkasi bosqichlari
|
bet | 27/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari4.3 Tahdid razvedkasi bosqichlari.
Threat intelligence quyidagi bosqichlardan iborat:
Ma’lumotlarni to‘plash va jamlash.
Tahdid ma’lumotlari quyidagi tizimlar yordamida to‘planadi:
Ma’lumotlar bazasi, shuningdek, noqonuniy yo‘l bilan ochiq manbalarga kirgan maxfiy ma’lumotlar bazasi bilan yangilanmoqda. Bu tizimlar va xizmatlar ishonch yorliqlari bo‘lishi mumkin, elektron pochta manzillari, kredit karta ma’lumotlarni, parollar.
Maqsadli hujumlarni tergov qilish jarayonida tahlilchilar zararli fayllar, ularning hashlari, ip-manzillar ro‘yxati, domenlar, noqonuniy kontentni o‘z ichiga olgan URL namunalarini olishadi.
Tizim, shuningdek, dasturiy ta’minot va hujumlarda aniqlangan zaifliklar bo‘yicha ma’lumotlarni hamkorlar, sotuvchilar va mijozlardan oladi.
Xavfsizlik dasturlaridan ma’lumot yig‘iladi: antiviruslar, IDS/IPS, xavfsizlik devori, veb-dastur xavfsizlik devori, trafikni tahlil qilish vositalari, hodisalarni ro‘yxatga olish vositalari, ruxsatsiz kirishdan himoya qilish tizimlari va boshqalar. Barcha to‘plangan ma’lumotlar tahdidlar haqidagi ma’lumotlarni boyitish, tahlil qilish va tarqatish imkonini beruvchi yagona platforma ichida to‘planadi.
Olingan ma’lumotlarni boyitish.
Muayyan tahdidlar bo‘yicha to‘plangan ma’lumotlar kontekstual axborot bilan to‘ldiriladi, tahdidning nomi, aniqlash vaqti, geolokatsiya, tahdidning manbai, sharoitlari, maqsadlari va sabablari.
Bundan tashqari, bu bosqichda bir boyitish bor, ma’lumotlarni boyitish-allaqachon ma’lum hujumlarga texnik tabiat qo‘shimcha sifatlarini olish:
Analiz.
Tahlil bosqichida bir hujum bilan bog‘liq voqea va sifatlar quyidagi xususiyatlarga ko‘ra birlashtiriladi: hududiy joylashuv, vaqt davri, xo‘jalik sektori, jinoiy guruh va boshqalar. Turli hodisalar – korrelyatsiya orasidagi bog‘lanishlarni aniqlash mavjud.
Tahdid bilan ishlaganda, tahdid manbai sanoat xususiyatlariga qarab tanlanadi; muayyan kompaniyaga tegishli hujum turlari: himoya tizimlari qoidalari bilan qoplanmagan xavflarni qoplaydigan atributlar va mexanizmlarning mavjudligi. So‘ngra tahdid qiymati aniqlanadi va ular quyidagi parametrlar asosida birinchi o‘ringa qo‘yiladi:
|
| |
Nazorat savollar - Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari

|
Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari
|
bet | 33/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari
1.Komprometatsiya ko‘rsatkichlari va aniq hujumlar o‘rtasida qanday bog‘liqlik?
2.Strategic Cyber Intelligence (Inglizcha strategik kiber razvedka) - axborot texnologiyalari sohasida tahdidlar rivojlanishining hozirgi tendentsiyalari?
3.. Zararli kampaniya miqyosida tajovuzkorlar ishlatadigan usullar, taktika, protseduralar (TTP) va vositalar?
4. Talablar samarali va ishonchli razvedka ma’lumotlarini turli xil ochiq axborot manbalaridan (OSINT) doimiy resurslar yordamida to‘planishi mumkin bo‘lgan tarzda o‘rnatish?
5. Razvedka ma'lumotlari to'plami ma'lumotlaringiz miqdori va turi, jumladan, fishing, buzilgan hisob ma'lumotlari, tarmoq jurnallari, keng tarqalgan zaifliklar va ekspluatatsiya (CVE), informatsion sirqish, zararli dasturiy ta'minot imkoniyatlari va boshqalar kabi turli xil tahdid turlari?
6. TAHDID RAZVEDKASINING HAYOT SIKLI THREAT INTELLIGENCE.
“Tahdid razvedkasining hayot sikli” - bu firibgarlikka qarshi, jismoniy va kiberxavfsizlik dasturlarining asosiy poydevoridir.
Ma’lumotlar asosida ishonchli xulosa chiqarish va choralar ko‘rish uchun zarur bo‘lgan yuqori darajadagi xos standartlarni qo‘llash va saqlashning asosiy bosqichlari tahdidni razvedka qilishning hayotiy siklini tavsiflaydi. Bu takrorlanuvchi va moslashuvchan motodologiya besh bosqichdan iborat bo‘lib, ular oxir-oqibat dastlabki ma’lumotlarni analitik ma’lumotlarga aylantiradi.
Tahdid razvedkasining hayot sikli
(Intelligence Lifecycle)
Har qanday qarama-qarshilik holatlarida, harbiy, biznes, sport yoki axborot xavfsizligi bo‘lsin, raqiblarni va ularning maqsadlarini aniqlash, shuningdek, ularning usullarini, kuchli va zaif tomonlarini baholash muhimdir.
Xuddi shu qoida kiberxavfsizlik bo‘yicha mutaxassislarga nisbatan qo‘llaniladi, ular tajovuzkorlarni aniqlab olishlari, ularning usullarini tushunishlari va salbiy hodisalarni bashorat qilishlari zarurdir.
|
| |
Tahdid qiymatini aniqlash

|
Tahdid qiymatini aniqlash
|
bet | 28/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalariTahdid qiymatini aniqlash
Ma’lumotlarni tiplardan tasniflash uchun quyidagi vositalardan foydalaniladi:
Teglar-qidiruv jarayonini osonlashtirish uchun belgili va katalogga ma’lumot beruvchi yorliq.
Taksonomiyalar - hujum, tahdidlarni tarqatish, ma’lumotlar almashish va boshqalar jarayonlariga ko‘ra tasniflangan kutubxonalar majmui. Misol uchun, NASA, CSA, VERIS, Olmos Model, Killchain, DOIRA, MISP o‘z taxonomies bor.
Klasterizatsiya – tahdidlar va hujumlarning statik belgilari bilan tasniflangan kutubxonalar to‘plami. Masalan, iqtisodiyot tarmoqlari; ishlatiladigan vositalar va yekspluatatsiyalar; HTTP (taktika, texnika va protseduralar), Att & CK matritsasi asosida tizimga kirish, yekspluatatsiya va mustahkamlash bosqichlari va usullari.
Dastur.
Amalga oshirilgan ishlar asosida prognozlash amalga oshiriladi, hujumlarning yehtimoliy yo‘nalishlari aniqlanadi, sanoat spetsifikasi, geolokatsiya, vaqt oralig‘i, mumkin bo‘lgan vositalar va oqibatlarning destruktivlik darajasini hisobga olgan holda tizimlashtiriladi.
Aniqlangan tahdidlar ularni amalga oshirish davomida yuzaga keladigan zararlarga qarab birinchi o‘ringa qo‘yiladi.
Darknet (yashirin tarmoq) forumlarida hujum rejalarini muhokama qilish, fishing kampaniyalarida brenddan noqonuniy foydalanish, savdo sirlarini oshkor qilish va raqobatchilar tomonidan foydalanish.
To‘plangan bilimlar bazasi SPI uchun hujumni aniqlash qoidalarini yozishda, SOC ichidagi tahdidlarga zudlik bilan javob berishda va hodisalarni tekshirishda qo‘llaniladi. Mutaxassislar tahdid modelini yangilab, o‘zgargan sharoit tufayli xavflarni qayta ko‘rib chiqmoqdalar.
Nazorat savollar
1.Threat Intelligence platformasining asosiy elemanti kelishuv ko‘rsatkichlari?
2.Aniqlangan tahdidlar ularni amalga oshirish davomida yuzaga keladigan zararlarga qarab birinchi o‘ringa qo‘yilishi?
3. Ma’lumotlarni tiplardan tasniflash uchun qaysi vositalardan foydalaniladi?
|
| |
Prokariot va eukariot hujayralarni solishtirma jadvali

4. Sitoplazmada ayrop nafas olishga iqtisoslashgan organellalar
(mitoxondriya va fotosintez(xloroplastlar))
5. Sitosklet sistemasining majmuasi (Jumladan mikrofeloment-
lar, oraliq filomentlar va mikronaychalar) va birlashgan oqsil-motor-
lar
6. Xifchinlar va kiprikchalr majmuasi
7. Membrana orqali yutish hususiyatiga ega boMgan qobiliyat
(fagots itoz)
8. Hujayra devorchalarida sellyuloza mavjudligi (o‘simliklarda)
9. Mikronaychalardan iborat boMgan mitotik duk
10. Hujayrada genlami ikkita toplamining boMishi (diploid)
11. Ribonukleyin kislotani uch xil sintezlash fermentlari (RNK
polimerazalar)
Meyoz jarayoni va urugManishni talab qiluvchi jinsiy ko‘payish
[
H ujayralami ikkita asosiy guruhi

фотосинтезирующие бактерии мож ет возникнуть гораздо
раньше, следовательно, знак вопроса. Геологическое эр указаны
в центре иллюстрации.
Eukariot hujayralar deyarli aniq aytsa b o iad ik i prokariot ajdod-
lardan kelib chiqishi ulami umumiy kelib chiqishi asosida ularda bir
genetictil, metobolitik yocllarini umumiy yig‘indisi va strukturaviy
timinlari ham ko‘p hollarda umumiy. Masalan bu hujayralarning ikki
tipi bir xil konstruksiyadagi plazmatik membranalar bilan o ‘raigan
bu membrana tanlab o ‘tkazuvchanlik bilan mos keladi. Hujayaralarn-
ing ikki guruhi qattiq notirik hujayra devoir bilan o‘ralishi mumkin.
Prokariot va eukariotlami hujayraviy devorchalari umumiy fuksiyaga
ega lekin ulami kimyoviy tarkibi keskin farqlanadi.
DDoS trafik turlari - Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari

|
Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari
|
bet | 31/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalariDDoS trafik turlari.
Trafikning eng oddiy turi - HTTP so‘rovlaridir. Bunday so‘rovlar yordamida, masalan, har qanday tashrif buyuruvchi sizning saytingiz bilan brauzer orqali bog‘lanadi. So‘rov HTTP sarlavhasiga asoslangan.
HTTP sarlavhasi. HTTP sarlavhalari - bu URL, forma yoki JPEG kabi aynan qanday manba talab qilinishini tavsiflovchi maydonlar. Shuningdek, HTTP sarlavhalari veb-serverga qaysi turdagi brauzer ishlatilayotgani haqida ma’lumot beradi. Eng keng tarqalgan HTTP sarlavhalari ACCEPT, LANGUAGE va USER AGENT.
So‘rov beruvchi kerakli xususiyatlarni berib, xohlagancha sarlavhadan foydalanishi mumkin. DDoS tajovuzkorlari bu va boshqa ko‘plab HTTP sarlavhalarini o‘zgartirishi mumkin, bu esa hujumni aniqlashni qiyinlashtiradi. Bundan tashqari, HTTP sarlavhalari keshlash va proksi xizmatlarini boshqarish vositasi sifatida yozilishi mumkin.
C&C fidlar
Muammo shundaki, qaysi manbalar indikatorlar bo‘yicha bunday kontekstni taqdim etadi. Masalan, bitta manbada C&C serveri haqida ma’lumot bo‘lishi mumkin, boshqasida esa zararli dasturlar nomi bo‘lishi mumkin. Ammo buni hal qilish mumkin: siz turli manbalarni tanlashingiz, ularning mazmunini o‘rganishingiz va takroriy ma’lumotlarni olib tashlashda iloji boricha ko‘proq ma’lumot to‘plashingiz kerak. Bunday ishlar natijasida indikator uchun qo‘shimcha kontekstni shakllantirish mumkin bo‘ladi.
5.3 Strategik tahdid razvedkasi.
Strategic Cyber Intelligence (Inglizcha strategik kiber razvedka) - axborot texnologiyalari sohasida tahdidlar rivojlanishining hozirgi tendentsiyalari haqida ma’lumot olishga qaratilgan faoliyat. Ushbu faoliyat bilan shug‘ullanish, bu tahdidlarning salbiy ta'sirini (foydani yo‘qotish, obro‘sining pasayishi va h.k.) oldini olish uchun zarurdir.
Strategik razvedka - razvedka shtati, tashkilot yoki strategiyani ishlab chiqishga ta'sir qiladigan boshqa ijtimoiy hamjamiyatning strategik salohiyati va strategik ishlari to‘g‘risida ma’lumot olish maqsadidagi razvedka faoliyati.
Bu razvedka faoliyatining eng yuqori shakli bo‘lib, uning samaradorligi davlat yoki uni amalga oshiruvchi tashkilotning hayotiyligiga bog‘liq. Strategik darajadagi razvedka maqsadlari va vazifalarini belgilaydi, qidiradi, qabul qilingan ma’lumotlarni tahrirlaydi va qayta ishlaydi, ahamiyatsiz va uning eng muhim yoki strategik tarkibiy qismlarini aniqlaydi va natijani davlat yoki tashkilotning oliy siyosiy va harbiy rahbariyatiga taqdim etadi.
Operatsion (texnik) tahdid razvedkasi
Texnik razvedka - bu raqobatbardosh ustunlikka erishish uchun texnik vositalardan foydalangan holda ma’lumot olishning maqsadli faoliyati.
|
| |
Nazorat savollar - Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari

|
Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari
|
bet | 26/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari
1. Funktsional maqsadlariga ko‘ra muhandislik-texnik himoya vositalari qanday guruhlarga bo‘linadi ?
2. Qog‘oz va elektron hujjatlarni himoya qilishning umumiy tamoyillari qanday?
3. Maxfiy ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan tashqi axborot tashuvchi vositalar (hujjatlar, fayllar) harakati qanday nazorat qilinadi?
4. Maxfiy ma’lumotlarga kirish huquqiga ega bo‘lgan xodimlar bilan qanday ishlanadi?
5. Axborot xavfsizligining tashkiliy vositalari qanday?
6. .Autentifikatsiya va identifikatsiya haqidagi fikrlaringiz?
4. THREAT INTELLIGENCE (KIBERRAZVEDKE) VA XAVFSIZLIK XIZMATLARI TUSHUNCHASI. 4.1 Kiberrazvedka tushunchasi.
Threat intelligence — bu mavjud tahdidlarni, ularning tashkilot yoki sohaga, faoliyat sohasiga ta’sirini tushunish imkonini beruvchi, risklarni boshqarish va strategik qarorlar qabul qilishga yordam beruvchi o‘ziga xos bilimdir. Umumlashtirsak, bu quyidagi imkoniyatlarni beradi:
Tahdidlarning xabardorligini oshirish va tashkilotga tegishli tahdid landshaftiga mos keladigan himoya choralarini tanlash (uning faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda, iqtisodiy sektor, sanoat)
Tahdidlarni aniqlash va javob berish sifatini proaktiv va reaktiv tarzda yaxshilash.
4.2 Kiberrazvedka platformasi.
Kiberrazvedka platformasi— bu tizim boshqarish uchun ko‘proq imkoniyat va bilimlarga ega. Aniqlik uchun uni RSS-o‘quvchi kabi ma’lumotlar jamlovchisi bilan solishtiraylik. RSS ning oddiy vazifasi bor - maqolalar to‘plash, ularni saqlash va o‘qish uchun foydalanuvchiga taqdim etish.
Kiberrazvedka platformasi nafaqat ma’lumotlarni to‘plash, balki hujumning rasmini, zararli infektsiyaning rivojlanishini tushunish, turli xil zararli kompaniyalar va guruhlarning o‘xshash xususiyatlarini aniqlash, hujumlar va shunga o‘xshash analitik vazifalarni, shu jumladan, avtomatik ravishda aniqlash uchun olingan shaxslarni tekshirish imkonini berishi kerak…
|
| |
Eukariot organizm qanday organizm?

kalar membrananing ichki va tashqi tomonlarini ко ‘rsatadL
4.1(b) rasm defirinsatsiyaga uchragan muskul hujayrasini tashqi
tomoni. PM -plazmatik membrana va SR-sarkoplazmatik retikulum.
Membranalar - yadronikimi yoki sitoplazmadanmi, o ‘simlik va
hayvon yoxud1 mikroorganizmlardan olinganmi hammasi bir xil ul-
trastrukturaga ega. Bu elektron mikrosuratlar ko£p baxs munozaralar-
ga sabab bo‘lgan. Hujayra membranasi bu - lipidli qatlam va oqsil-
lardan iborat (4.2 rasm).
4.2
rasm 0 ‘simlik hujayrasidagi membranalrning vazifalari. (1)
Gidrolaza kislotasi vokual membranasi atrofida (2) 0 0 2 fermentni
katalizatsiyalaydi. (3) Suv malekulasi plazmatik membranadan tez
o ‘tadi va hujayrani ichida bosim ko‘tariladi. (4) Vadarod ioni hujayra
ni ichidan hujayralar aro bo‘shliqqa o ‘tishi. (5) Membrana informatsi-
yani o‘tkazishga misol (Transduksiya). (6) Plzmadesmalar misolida
hujayralararo kanalchalar. (7) Energetik misol ADFni ATF ga o ‘tishi
mitoxondriyani cihki membranasi bilan zich aloqada boTishligi.
]
3. Tirikiikning hujayrasiz va hujayraviy shakllari

2.
Eukariotlar - bir hujayralilar, zamburug‘lar, o ‘simlik va hayvon
hujayralari.
Bakteriyalar juda xilma - xil bo‘lib, ular murein moddasidan iborat
zich qobiq bilan o‘ralgan bo‘ladi. K o‘pgina bakteriya hujayralari
shilliq kapsula- qo4shimcha himoyaviy pardaga ega. Bakteriyalarda
ribosomadan boshqa hujayra ichki organoidlari bo‘lmaydi. Uning
genetik materiali halqa hosil qilgan DNKdan - genofor yoki
nukleoiddan iborat. Bu DNK eukariot hujayralardan farq qilib,
nukleogistonlardan holidir. DNK tarkibidagi genlar soni odamning
DNKsidagi genlardan 500 marta kam. Hujayrada genetik apparatni
sitoplazmadan ajratib turuvchi membranali tuzilma - shakllangan
yadro bo‘lmaydi. Sitoplazmasida plazmidalar ( DNK ning xalqadan
tashqari fragmentlari) bo‘lib ular bakteriya hujayrasining bir qator
irsiy belgilami nazorat qiluvchi genlardan tuzilgan. Plazmidalar
mustaqii replikatsiyalanadi va nasldan -naslga irsiylanadi. Gen
muxandisligida keng qoMIaniladi. B a’zi bakteriyalarning plazmatik
membranasi hujayra ichiga botib kirib mezosomalarni hosil qiladi.
Mezosomalar hujayra burmalari bo‘lib yuzasida nafas olish jarayonida
ishtirok etuvchi ya’ni organoidlar vazifasini bajaradigan fermentlar
joylashadi(4rasm).
Fotosintezlovchi
bakteriyalarda
mezosoma
burmalari orasida fotosintez pigmenti joylashadi. Bakteriyalar
oddiy - har 20 minutda bo‘linib turadi. Bu holat kasallik chaqiruvchi
bakteriyadan ozginasi organizmga kirib qolsa, tezda ko‘payib kasallik
alomatlarini yuzaga keltirishini ko‘rsatadi. Ba’zi hollarda bakteriyalar
bir biriga o‘ta yaqin kelib, o ‘zaro genetik materialini almashtiradi
(kon’yugatsiya). Bunday genetik rekombinatsiya natijasida yangi irsiy
materialga ega bo‘lgan bakteriya hosil bo'ladi.
Membranalarni vazifalari - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

hajmini qismlarga ajratadi.
Kompartmentalizatsiya
hujayrani ichidagi
iqtisoslashgan jarayonlam i kechishiga yo‘l beradi.
2. Biokimyoviy faoliyatlar uchun kanal.
Membranalarni o‘zi bu
hujayralaming alohida qismlari, membranalar hujayralardagi jarayon
lami amalga oshirishda asos hisoblanadi.
3. Tanlab o ‘tkazuvchanlikni ta fminlaydi.
Membranalar hujayra
ni ichida malekulalami cheklanmas faoliyatiga yo‘l bermaydi lekin
shuni o ‘zida membranalar hujayrani har xil boMimlari bilan aloqa-
lami ta’minlaydi. Hujayrani o'rab turadigan plazmalemma bino atri-
fidagi o‘raday lekin uni ustida ko‘prikchalar bor.
4. Transportni ta 9minlash.
Hujayrani membranasida moddalar
bir tomonda ikkinchi tomonga o ‘tish hususiryatiga ega. K o‘p paytda
malekulalar konsentratsiyasi kamroq bo'lgan joydan konsentratsiyasi
ko‘proq bo‘lgan joyga o ‘tishi mumkin. Shuning uchun hujayrada sha-
karlar, aminokislatalrga o‘xshagan kerakli moddalar to ‘planib turadi.
Plozmolemmadan maxsus ionlar ham o ‘tishi mumkin. Bu nerv va
muskul hujayralari uchun juda muxim hususiyat.
5.
Tashqi ta 'sirlarga javob
. Plazmalemma ta’shqi ta’sirlarga ja-
vob berishda juda muxim ro‘1 o'ynaydi va bu signalni transduksiyasi
deb ataladi.
6. Hujayralararo a*loqalarni tafminlaydi.
Har bir tirik hujayra
ni tashqi chegarasini o ‘rab turadi va K o‘p xujayrali organizmlardagi
plazmatik membrana hujayralararo a ’loqani ta’minlaydi. Plazmatik
membrana bir birini tanisji va signal uzatishini ta’minlaydi, material-
lami va axborotlami o‘z o'm ida ushlab turadi shuningdek almashin-
ishini ta’minlaydi. Shuningdek plazmatik membranadagi oqsillar hu
jayradan tashqari materiallar va hujayraichi sitoskleti orasidagi o ‘zaro
tas’sirga imkon berishi mumkin.
7.
Energetik transduksiya - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

2. Plazmatik membrana strukturasining o‘rganilish tarixi1.
Hujayrani tashqi chegara qavatining kimyoviy tabiati to ‘g ‘risidagi
birinchi g‘oyani 1890 yiliarda Styurix Universitetidan Em sta Overton
aniqladi. Overton to4liqsiz eriydigan moddalar to 4liq eritadigan erit-
malarga qaraganda to ‘liqsiz eritadigan eritmalarda
katta tayorgarlik
bilan erishini va to ‘liq eriydigan modda teskari2 eruvchanlikka ega
bo‘lishini bilardi. Overton modda hujayraga tashqi muhitdan kelar
ekan a w a l hujayrani tashqi chegara qavati erishi kerakligini o 4ylab
ko‘rdi. Overton tashqi chegara qavatini o4tkazuvchan!ik
xususiyatini
tekshirish uchun o ‘simlikning ildiz tolachalariga erigan moddalaming
keng spektrini saqlovchi yuzlab har xil eritmalami qo4llab ko‘radi.
U yog4da eriydigan eruvchi moddalarni ildiz tolasining hujayrasiga
tezroq kirishuni aniqladi. U shunday hulosaga keldiki,
hujayraning
ichki chegara qavatini erish hususiyati yog4ni o4tishini tasdiqlaydi.
4.3 rasm. Bilipit qavatli Plazmatik membrana
Hujayra membranasida bilipitliy qatlam mavjudligi to 4g 4risidagi
taklifni birinchi3 bo4 lib 1925 yilda ikki gollandiyalik olimlar E. Gorter
va F. Grendel g 4oyani o 4rtaga qo4ygan. Bu tadqiqotchilar odamni qizil
qon hujayralaridan lipidni ajratishgan va qaysi maydonno egallashini
aniqlashgan (4.3
a
rasm). Sutemizuvchilarda qizil qon hujayralarda
1
Gerald Karp. Cell and Molecular Biology. USA. 2013, «Wiley». 93-98 p.
2
Gerald Karp. Cell and Molecular Biology. USA, 2013, «Wiley». 99-102 p.
3
Gerald Karp. Cell and Molecular Biology. USA, 2013, «Wiley». 103-106p.
35
yadrova organellalari bo‘lmaydi. Shuning
uchun faqat plazmatik
membranada lipid tuzilmalar bor. Shuning uchun ekstraktsiyaga
uchragan lipidlar hammasi plazmallemalarda joylashgan. Olingan
lipid maydoni kutilgandan ikki baravar ko‘proq bo‘lgan. Ya’ni 1.8 -
2.21 Gorter va Grendel shunga asoslanib hulosaga kelishganki y a ’ni
plazmallema bimolekulyar lipid qatlamidan iborat (4.3
b
rasm). Ular
yana shunday fikrga kelishganki har
bir molekulyar qatlam qutib
tomonlari bilan tashqariga qaragan. Bu termodinamik nuqtai nazardan
bunday joylashish foydall (4-3
с
rasm). Ularda hato fikr b o‘lsa ham
asosiy fikr to ‘g ‘ri boMgan - membrana bu bilipid qatlam.
1935 yilda Xyu Davson va Djeym Daniyele bir fikrga kelishganki
ya’ni bilipid qatlamni globulyar oqsillar qoplab turadi. 50 yillarda shu
olimlar qayta madelni ko‘zdan kechirishgan va bilipid qatlam ora
sida oqsil molekulalari joylashgan aytishgan. 1972 yilda Kalifomiya
Universitetidan S. Djonatan Singer
va Gart Nikolson membranani
suyuq - mozayik modelini taklif qilishdi va bu membranbiologiyani
“Markaziy dogmasi” sifatida 30 yildan ko‘proq vaqtdan beri xizmat
qiladi. Bu madelda alohida lipid molekulalar
membranani yassi qa-
tlamida joydan joyga o ‘tishi mumkin(4.4
b
rasm). Bu madelning eng
asosiy jixati shuki1 hujayra membranalari bu - dinamik strukturalar.
Uning komponentlari faol va birga yig‘ilishi mumkin (4.4
c,d
rasm).
4.4 rasnuPlazmatik membranning strukturasi
1
Gerald Karp. Cell and Molecular Biology. USA, 2013, «Wiley». 107-110 p.
36
OSI yuqori daraja protokollari - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

20
tashkillashtirish uchun mo„ljallangan va turli kompyuter tarmoqlarida
amalga oshirilgan mijoz-jarayonlar va server-jarayonlar o„rtasida
aloqani ta‟minlaydi.
DNS
(
Domain Name System –
domen nomlar tizimi) protokoli
belgili ma‟noviy nom va kompyuter IP-manzili o„rtasidagi moslikni
aniqlash uchun mo„ljallangan.
DHCP
(
Dynamic Host Configuration Protocol –
kompyuterlar
dinamik konfiguratsiyasi protokoli) protokoli tarmoqqa ulangan
kompyuterlarga avtomatik IP-manzillashni va bir tizimostidan boshqa
tizimostiga o„tilganda ularni almashtirishni ta‟minlaydi.
SLIP
(
Serial Line Internet Protocol
– Internetning ketma-ket ulanish
protokoli) protokoli kommutatorli telefon bog„lanishida
TCP/IP
protokollari ishini ta‟minlaydi.
PPP
(
Point-to-Point Protocol –
«nuqta-nuqta» protokoli) protokoli
bog„lanish o„rnatish va to„g„ridan-to„g„ri axborot almashishni
ta‟minlaydi.
PPTP
(
Point-to-Point Tunneling Protocol
– tunnelli «nuqta-nuqta»
protokoli) protokoli multiprotokolli shaxsiy virtual tarmoqlar (
VPN
-
Virtual Private Networks
)ni qo„llashga yo„naltirilgan va Internetda
masofaviy foydalanuvchiga korporativ tarmoqlarga xavfsiz kirish
imkoniyatini beradi.
Telnet
protokoli Internetda, masofaviy aloqa o„rnatilgan
kompyuterda buyruq satri rejimida dasturlarni bajarish va ishga
tushurish imkonini beruvchi masofaviy boshqaruvning umumiy standarti
hisoblanadi.
M UNDARIJA - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

|
Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova Pdf ko'rish
|
bet | 112/113 | Sana | 06.06.2024 | Hajmi | 5,62 Mb. | | #260794 |
Bog'liq NamDU-ARM-1159-Hujayra biologiyasiM UNDARIJA
So'z b o sh i.................................................................................................. 3
M a’ruza 1. “Hujayra biologiyasi” fanining .........................................5
M a’ruza 2. Plazmatik membrananing tuzilishi va v azifalari
32
M a’ruza 3. Sitoplazma. Hujayraning vakuolyar tizimi.................... 39
M a’ruza 4. Sitoplazmaning ikki membranali organoidlari.............. 71
M a’ruza 5. Fotosintez va xloroplast................................................... 84
M a’ruza 6. Membranaga ega boim ag an organellalar.................... 109
M a’ruza 7. Xromatin va uning faoliyati........................................... 126
M a’ruza 8. Hujayraning qayta tiklanishi.......................................... 143
M a’ruza 9. Endoreproduksiya.............................................................161
M a’ruza 10. Hujayra patologiyasi va o ‘limi. Nekroz va a
poptoz...................................................................................................... 168
Laboratoriya m ashg'ulotlari................................................................ 180
1 -Laboratoriya m ashg'uloti.................................................................. 180
2-Laboratoriya mashg'uloti: mikroskopning tuzilishi va u
bilan ishlash qoidalari........................................................................... 186
3-Laboratoriya m ashg'uloti.................................................................. 188
4-Laboratoriya m ashg'uloti.................................................................. 190
5-Laboratoriya m ashg'uloti.................................................................. 192
6-Laboratoriya m ashg'uloti................................................................. 192
7-Laboratoriya m ashg'uloti................................................................. 193
8-Laboratoriya m ashg'uloti..................................................................194
9-Laboratoriya m ashg'uloti................................................................. 196
10-Laboratoriya m ashg'uloti............................................................... 197
11-Laboratoriya mashg'uloti. Yoruglik mikroskopi yordamida
o'sim lik hujayralarinig membranalarini o'rganish.......................... 205
12-Laboratoriya m ashg'uloti...............................................................211
G lossariy................................................................................................ 212
Foydalanilgan adabiyotlar:..................................................................214
215
|
| |
M ito x o n d r iy a v a z ifa la r i

elementar membrana gipotezasi yotadi. Lekin bu taxminlar ham bio-
kimyoviy va morfologik dalillarga ega emas .
Uchinchi - mitoxondriyalar mavjud mitoxondriyaning bo‘linishi
orqali ko‘payadi, degan g 4oyani birinchi marta 1893 yilda Altman
o'rtaga tashlagan. Uzun mitoxondriyalaming bir hujayrali suvo‘tlarda
fragmentatsiyasini (maydalanishini) kuzatgan.
Jigar hujayralarida mitoxondriyalaming o ‘rtasidan uzayib, in-
gichkalashib bo4linishi kuzatilgan.
Achitqi zam burug4farda anaerob sharoitda sitoplazmasida promi-
toxondrial tuzilmalar bo4lib, aerob muhitda ulam ig morfologiyasi
o ‘zgarib mitoxondriya sifatida rivojlanadi. Promitoxondriyaning
kelib chiqishi sitoplazmadagi mavjud mitoxondriya bilan bog4liq.
M itoxondriyalar oqsili sintezi tizimiga DNK, unda sintezlana-
digan mitoxondrial RNK va ribosomalarga ega. M itoxondriyalam
ing DNKsi siklik shaklga ega bo4 lib, bakteriyalaming DNK siga
o ‘xshaydi va yadro DNK sidan nukleotidlaming ketma-ketligi bilan
keskin farq qiladi. RNK ning hamma turi uchraydi.
M itoxondriyaning bunday avtonom sistemaga ega bo4lishi uning
kelib chiqishining endosimbiotik nazariyasining yaratilishiga olib
kelgan. Unga asosan mitoxondriyalar bakteriyalar tipidagi organizm
bo4lib, eukariotlar bilan simbioz hosil qilgandirlar. Bu g 4oyani Alt
man o ‘zining bioblastlar nazariyasida ilgari suradi. Taxmin qilinishi-
cha, evolyutsiya jarayoni mobaynida anaerob oksidlanish jarayonlari
evaziga yashovchi ho‘jayin hujayra ichiga oksidlanish fosforlanish
fermentlariga ega prokariot simbiont kiritilgan. Uning natijasida mi
toxondriyalar genetik materialining bir qismini y o‘qotib, avtonomlik
xususiyatiga ega bo4lib qolganlar (L.Margulis). Lekin mitoxondriyan
ing avtonomligi nisbiy hisoblanadi, chunki undagi ko4pgina oqsil-
larinig sintezi yadro tomonidan genetic nazorat (control) qilinadi
[2]
( 51 bet).
Plazmatik membrananing o‘sishi

Bunga plazmatik membrana ustida joylashgan tuzilm alar kiradi.
Bulardan biri glikokaliks boMib, hayvon hujayralarida yaxshi taraqqiy
etgan, o ‘simlik hujayrasida kamroq uchraydi. Uning tarkibiga mem
brananing periferik oqsillari, glikolipidlar va glikoproteinlar kiradi.
Glikokaliks tashqi muhit bilan aloqada bo‘lgani uchun hujayra tashqi
apparatning muhim resteptorlik vazifasini bajaradi. Glikokaliksning
tuzilishi xar bir hujayra uchun muayyan bo‘lib, takrorlanmaydi, shun-
ga qarab hujayralar bir-birini tanib oladi. Ichak epiteliysi yuzasidagi
mikrotukchalar orasida joylashgan glikokaliks hujayra usti hazm qil
ish jarayonida ishtirok etadi.
Hujayra tashqi apparatining membranausti tuzilmalariga shun-
ingdek prokariot va o ‘simlik hujayralaridagi hujayra devori kiradi.
Bu tuzilmalaming mahsuloti hujayraning o ‘zida sintezlanib plazma
tik membrana yuzasiga chiqariladi. Bularning tuzilish prinsipi temir-
betonga o ‘xshaydi-elastik asosga karkas tolalar kirib turadi. Tarkibi
polisaxaridiardan iborat. Hujayra devori faqat himoya vazifasini ba-
jarib qolmay,turgor holatni saqlaydi.
Hayvon hujayrasi organizmdan ajratib olinib suvga solib qo‘yilsa
biroz vaqtdan so‘ng hujayra shishib yoriladi, chunki plazmatik mem
brana orqali ichiga suv kiradi. Organizm ichida bu xodisa ro‘y ber-
maydi, chunki u yyerda hujayralararo suyuqlikdagi tuzlar kontsen-
tratsiyasi hujayra ichidagi kontsentratsiyasiga yaqin.
Chuchuk suv havzalarida erkin yashovchi bir hujayrali organizm
lar ham lizislanmaydi (parchalanmaydi). Chunki doimiy ravishda hu
jayra nasosi - qisqaruvchi vakuol ishlaydi. lzotonik muhitda yashov
chi dengiz sodda hayvonlarida qisqaruvchi vakuol yo‘q .
Agarda suvga bakteriya yoki o‘simlik hujayrasi joylashtirilsa,
uning hujayra devori butun bo‘lsa u lizislanmaydi. Agar maxsus
fermentlar ta’sir ettirib hujayra devori eritilsa shu vaqtning o ‘zida
hujayra shishib yoriladi. Demak, hujayra devori hujayra ichiga ortiq
cha suv kirishidan saqlar ekan. Hujayra ichiga suv kirgan mahalda
hujayra devori taranglashib turgor holat yuzaga keladi va ortiqcha
suv kirishiga to‘sqinlik qiladi.
0 ‘simliklaming hujayra devori ikki komponentdan tuzilgan:
1. Am orf gelsimon matriksi- polisaxaridlar bo‘lmish gemiselly-
axborot industriyasi - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

12
texnologiyalari, ayniqsa telekommunikatsiya bo„lib, bunda kompyuter
texnikasi va aloqa vositalari sohasidagi so„nggi yutuqlarga tayanadi.
Axborot texnologiyalarining jamiyat tomonidan o„zlashtirilishi har
bir inson hayot tarzining o„sishiga olib kelishi lozim. Axborot jamiyati –
insoniyat rivojining navbatdagi bosqichi bo„lib, insonlarning yangi,
axborot texnologiyalariga tayanuvchi yashash muhiti yuzaga keladi.
2. Axborotlar bilan ishlash jarayonlari
Axborot tizimlari axborot bilan ishlash jarayonlarini turli-tumanlik
asosida ajratishni talab qiluvchi jarayonlarni amalga oshirishga
asoslangan. Ularga axborotlarni olish, qayta ishlash, jo„natish, saqlash,
taqdim etish va foydalanishlarni kiritish mumkin.
Axborotlarni olish
Har qanday predmet sohasida obyektlar uchun bajariladigan
jarayonlar va funksiyalar, obyektlarning xossalari ma‟lumotlar manbai
bo„lib xizmat qiladi. Har qanday predmet sohasini uch xil: real, formal
va axborot ko„rinishida taqdim etish mumkin.
Shunga ko„ra axborotni olish jarayonini uch qavatli filtrdan
o„tkazish deb qarash mumkin. Bunda to„g„ri taqdim etish (sintaktik
qiymatlilik), ma‟noviy qiymatliligi (semantik), iste‟molchi qiymatliligi
(paragmatik)ni baholash amalga oshiriladi.
Axborotni olishda ma‟lumotlarni tahlil qilishning turli usul va
shakllari muhim o„rin egallaydi:
qandaydir voqeaga bog„langan holatlarni qidirish;
vaqt bo„yicha voqealar ketma-ketligini topish;
rivojlanishga vaziyatning muhimlik parametrlarini (ta‟sirini)
baholash;
chegaralarini (kriteriy) qidirish yo„li bilan obyektni (voqea,
vaziyat, jarayon) u yoki bu toifaga ajratish mumkin bo„lgan
toifalash;
obyektlarni qandaydir belgilariga asosan guruhlash;
voqea va vaziyatlarni taxmin qilish (prognozlash).
Ko„pgina predmet sohalari uchun axborot manbalarining turli-
tumanligi xarakterlidir. Hozirgi kunda bu muammoni yechishning
yo„llaridan biri keng tarqalgan obyektga yo„naltirilgan yondashuv
hisoblanadi. Obyektga yo„naltirilgan yondashuv asosida ajratish
quyidagi asosiy tushunchalardan iborat:
obyekt
,
sinf
va 
namuna
. 
Obyekt - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

13
predmetlari to„plami. Obyekt bunday to„plamning noaniq elementini
ifodalaydi. Obyektning asosiy tavsifi uning atributlari (xossalari) tarkibi
hisoblanadi. Atributlar – ularning vositachiligi yordamida boshqa
obyektlar xossalarini bayon etish qoidalarini berish mumkin bo„lgan
maxsus obyektlardir.
Obyekt namunasi
– bu to„plamning aniq bir elementi. Masalan,
avtomobilning davlat raqami obyekt bo„lishi mumkin. Bu obyektning
namunasi aniq nomer –
01 K 874 BA
.
Sinf
– bu real hayotning tarkibi va umumiyligi bilan bog„langan
elementlar to„plamidir. Sinf elementi – berilgan to„plamning aniq
elementidir. Masalan, avtomobillarni ro„yxatga olish nomerlari sinfi.
Axborotning
ortiqchaligini
kamaytirish
uchun
«boyitish»
jarayonidan foydalaniladi. Masalan, korxona xodimlari ro„yxatini
kompyuterda saqlashda ayrim hollarda familiyalarining boshlang„ich
uchta xarfini kiritish kifoya. Axborotlarni boyitish usullari ichida
tarkibiy, statistik, semantik va paragmatik boyitishlarni ajratish mumkin.
Tarkibiy boyitishda
talab qilingan aniqlik, axborot manbalarining
xizmat ko„rsatish tezligi va tahlil qilinayotgan jarayon chastota spektriga
bog„liq bo„lgan axborotni ifodalovchi parametrlarini o„zgartirish nazarda
tutiladi.
Statistik boyitishda
statistik ma‟lumotlarni jamlash, jamlangan
ma‟lumotlardan saralanganlariga ishlov berish amalga oshiriladi.
Semantik boyitish
axborotning mazmunini, hisoblashlar va
bildirishlar, tushunchalarni ajratish va tasniflash, mantiqiy formalarni
minimallashtirishni bildiradi. Semantik boyitish natijasida ishlov
berilayotgan yoki uzatilayotgan axborotni umumlashtirishga va undagi
mantiqiy qarama-qarshiliklarni yo„qotishga erishiladi.
Peroksisoma - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

Vodorod peroksidi hujayrada boradigan reaksiyalar natijasida ho
sil bo4 lib, juda toksik zararlidir va hujayradan chiqarilishi kerak. Bu
vazifani peroksisomalar tarkibidagi katalaza fermenti bajarib uni suv
va kislorodga parchaiaydi.
Umumhujayraviy vazifasi hujayraga oziq moddalar tarkibi bilan
kiradigan uzun zanjirli yog4 kislotalarini parchalashdan iborat. Jigar
hujayralari peroksisomalarga boy bo4lib organizmga tushayotgan etil
spirtining 50% bu yyerda asetildegid va sirka kislotasigacha parcha
iaydi. Alkogolni (arabcha- al-kuhl-ingichka kukun) uzoq muddat va
katta dozalarda iste’mol qilish, jigar hujayralari tarkibida sirka kislo-
tasi miqdorining ko4payishiga va undan yog4 kislotalari sintezlanish-
iga olib keladi. Natijada, lipidlar miqdori ko‘payib sirroz (yunoncha-
sariq) kasali rivojlanadi.
O'simliklarda uchraydigan peroksisomalar 3 guruhni tashkil qila
di:
1 .Glioksisomalar-yog4larga boy urug‘larda lipidlaming saxaro-
zaga parchalanishida ishtirok etadi.
2.Barglarda uchraydigan peroksisomalar mitoxondriya va pias-
tidalar bilan bog4liq bo4lib nafas olishda ishtirok etadi.
3.Boshqa turdagi to4qimalarda uchraydigan differensiatsiyalan-
magan peroksisomalar.
OSI quyi daraja protokollari - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

19
TCP/IP
– Internet tarmog„i uchun standart bo„lib, lokal
tarmoqlarda foydalaniladi va ko„pgina tarmoq operatsion
tizimlarida qo„llash mumkin.
OSI
modeli o„rta va boshqa
darajalariga tegishli bo„lgan protokollarni o„z ichiga oladi.
Protokollarning
qulayliklari
: manzillashning qulayligi, yuqori
darajada samaradorligi, o„zi sozlanuvchanligi va hatoliklardan
himoyalanganligi, tezkor xotiradan tejamli foydalanish imkoniyatining
mavjudligi. Global tarmoqqa nisbatan
kamchiliklari
: manzillashtirish
funksiyalarini qo„llashning mavjud emasligi, samaradorlikning pastligi.
TCP
(Transmission Control Protocol)
protokoli tarmoq darajasi
protokoli hisoblanadi va almashinuv virtual kanalini tashkillashtirgan
holda ikki kompyuter o„rtasida ma‟lumotlar uzatishning ishonchliligini
ta‟minlaydi. Katta hajmli ma‟lumotlarni uzatish uchun bu kanaldan
foydalaniladi.
IP
(Internet Protocol)
deytagram protokoli tarmoq darajasi uchun
asosiy protokol hisoblanadi va uzatilayotgan xabarnomalar paketini
manzillashtirishni ta‟minlaydi.
Axborotlarni saqlash - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

21
Berilganlar bazasi tizimi
– foydalanuvchilarga axborot xizmati
ko„rsatishni ta‟minlovchi boshqaruv tizimlari, amaliy dasturiy ta‟minot,
berilganlar bazalari, operatsion tizim va texnik vositalarning o„zaro
mosligidir.
Berilganlar ombori
– ko„plab o„lchamlari bo„yicha agregirlangan
ma‟lumotlarni saqlovchi ombordir. Berilganlar omborining berilganlar
bazasidan farqi: ma‟lumotlarni agregirlash; berilganlar omboridan
ma‟lumotlar hech qachon o„chirilmaydi; berilganlar omborini to„ldirish
davriy asosda amalga oshiriladi; eskilariga bog„liq yangi axborot
agregatlarini shakllantirish avtomatik ravishda amalga oshiriladi;
berilganlar omobriga kirish ko„p o„lchamli kub yoki giperkub asosida
amalga oshiriladi.
Har bir ishtirokchi (foydalanuvchi, foydalanuvchilar guruhi, «fizik
xotira») axborot haqida o„z tasavvurlariga ega. Foydalanuvchilarga
nisbatan predmet sohasini ifodalash uchun uch darajali taqdim qilish
usuli qo„llaniladi:
konseptual
,
mantiqiy
va
ichki (fizik)
.
Membrananing kimyoviy tarkibi

3. Membrananing kimyoviy tarkibi Membranalar bu lipid oqsilliy agregatlar va shu komponentlar no-
kavalent bog‘lamlar bilan bir biriga birikkan. M embranani asosida bi-
molekulyar lipdli qatlami membrane strukturasining asosi. Membrana
oqsillari ko‘p funksiyalarni o ‘ziga olgan strukturaning tarkibiy qismi.
Lipid va oqsillaming nisbati har xil hujayralarda har xil boMishi mum
kin. Masalan plazmalemma va golji aparati da membranasi, shunng-
dek bakteriya va o ‘simlik va hayvonlarda turlicha boMadi. Qoning
qizil hujayralari bilan solishtirsa mitoxondriyaning ichki membrana-
sida oqsillar ko‘p. Mitoxondriyaning ichki memfranasida oqsilli elec
tron o‘tkazuvchanlik zanjiri bor va bu joyda lipidlarni soni kamayadi.
Nerv hujayralarini miyelen qobigMda lipid qatlam qalin boMadi va
oqsillar kamroq bo‘ladi. Membranlalarda albatta uglevodlar ham bor
ular yoki lipidga yoki oqsilga birkkan boMadi (4.4 с rasm). Lipid bi
qatlamni tabiati va ahamiyati. Har bir hujayra membranalarini tipi
faqat o‘ziga hos boMgan lipidlardan iborat. Lipidlar membranadagi
oqsillarga ham ta’sir k o‘rsatadi. Membranalar bu doimo uzulmas va
sinmas strukturalar. Lipidlarni bi qatlam boMgani uchun membrana
lar kurtaklanib ko‘payadi. Biqatlamni muxum xususiyatlaridan yana
biri u o‘z o‘zini tiklashi mumkin. Bu jarayonni probirkalarda ham
ko‘rsatsa boMadi.
[1 ]page (125-127) 4. Hujayra membranasi orqali moddalar harakati MaMum darajada plazmatik
membrana ikki vazifaga hos bir
tomondan u hujayrada erib turgan
moddalami saqlashi kerak boshqa
tomondan plzamalemma modda
almashinuvi jarayonini ta’minlashi
kerak. Bunda membrana orqali
harakatlanishning ikkita yoMi bor
passiv — diffuziya yoki aktiv bu
jarayonga energiya kerak. M od
dalar hujayradan chiqishi mumkin yoki hujayraga kirib borishi ham
mumkin lekin ular ikkalsining biri k o‘proq kuzatiladi. Qaysi modda
hujayradan oMgan bo*Isa o^shanga asosalnib har xil jarayonlar kuza
tiladi : Birinchisi oddoy difiuziya lipid bi qatlamdan; Oddiy diffuziya
210
suvli yoki oqsilli kanaldan; Oqsil yordamida obson o ‘tadigan dif-
fiiziya; va aktiv transport. Bunda oqsilli “nasos” bo‘lishi shar va bu
jarayon konsentratsiya gradiyentiga qarshi bo‘radigan jaaryon (4.33
rasm).
[1] page (147)