FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. N. Abdullayev. San’at tarixi. 2 jildli, 1-jild, Т ., 1986.
2. B.Z. Azimova. Natyurmort tuzish va tasvirlash. Т ., « O‘qituvchi», 1984.
3. B. Boymetov. Qalamtasvir. «Musiqa» nashriyoti Toshkent, 2006.
4. X.E. Sultanov, N.A. Mansurov. Chizmatasvir (Laboratoriya ishlari).
Toshkent-2014.
5. G‘.I. Muxamedov, U.N. Xodjamqulov. Pedagogik ta’lim innovatsion klasteri:
ta’rif, tavsif, tasnif. Chirchiq «Universitet», 2019.
6. X.E. Sultanov. Rangtasvir (Akvarelda natyurmort ishlash) o‘quv qo‘llanma.
Toshkent-2019.
7. X.X. Muratov, Qalamtasvir. Toshkent. Ijod-print, 2020.
8. X.E. Sultanov, S.T. Sobirov. Tasviriy san’at o‘qitish metodikasi. Toshkent
«Ishonchli hamkor» 2021
UMUMIY O‘RTA TA’LIM MUASSASALARIDA TASVIRIY SAN'AT
TARIXINI O‘QITISH METODIKASINI RIVOJLANTIRISHNING
QISQACHA TARIXI
Rizoyeva Muslima Raxmonovna,
Buxoro davlat universitetining
Pedagogika instituti magistranti
Insonning ta`lim va tarbiyasi uchun tasviriy san'atning ahamiyati katta.
Zamonaviy pedagogikaning shakllanishi va rivojlanishi davrida qadimgi davrlarda
e'tiborsiz qoldirilmagan. Ammo XIX asrning o‘rtalariga qadar tasviriy san'atni
o‘qitish umumiy maqsadlar uchun ishlatilmadi. Maktabda ushbu mavzuni
656
o‘rganishga birinchi urinishlar XIX asrning o‘rtalarida G‘arbiy Evropada paydo
bo‘ladi.
XIX asrning 80-yillariga kelib, o‘rta maktabda san'at tarixini o‘rgatish va
ushbu mavzu bo‘yicha ma'lumotni boshqa mavzular dasturiga kiritish nemislarning
sevimli mavzulariga aylangan. Ayniqsa, bu mavzu bo‘yicha ko‘plab maqolalar
nemis ixtisoslashtirilgan jurnallarida va maktab dasturlarida, ya'ni har bir
gimnaziya va Germaniya va Avstriyada haqiqiy maktab tomonidan chop etilgan
hisobotlarda paydo bo‘ldi. Bundan tashqari, ushbu masalani muhokama qilish
uchun bir nechta Kongress va uchrashuvlar o‘tkazildi.
Ushbu masala bo‘yicha adabiyot juda keng emas, balki mavjud bo‘lgan
narsalarni tahlil qilib, nemis o‘qituvchilarining ushbu mavzuga bo‘lgan
munosabatini aniqlash mumkin. Ko‘pchilik san'at tarixini gimnaziya kursining
majburiy mavzusi sifatida o‘qitishni tavsiya qiladi. Ushbu kurs ko‘pincha qadimiy
san'at, Uyg‘onish san'ati va XIX asrning zamonaviy nemis san'ati kabi bo‘limlarni
qamrab oladi. Shundan kelib chiqqan holda, san'at tarixining kursi yaxlit emas va
san'atda klassik yo‘nalishni o‘rganishga qaratilgan.
Tasviriy san'at tarixini o‘rganish uchun yana bir necha yondashuvlar
mavjud. Ba'zilar, o‘qituvchilar uni universal tarix kursiga kiritadilar yoki VI
sinfdan boshlab va birinchi (ya'ni, o‘rta maktabda) bilan yakunlangan badiiy
arxeologiya kursi sifatida o‘rgatadilar.
Ko‘pincha san'at tarixi kursi kurs bilan bog‘liq rasm chizish.
Mashhur o‘qituvchi R. Meng san'at tarixini haftasiga 2 soat davomida oxirgi ikki
sinfda (78) o‘qitishni talab qiladi.
Biroq, tasviriy san'at tarixi bo‘yicha gimnaziya kurslarida deyarli har doim
asosiy o‘rin yunon va Rim san'ati, nemis tarixini tasvirlaydigan yodgorliklar va
XIX asrning nemis san'ati bilan tanishish uchun beriladi.
657
Bu erda fransuz J. Frank, litsey o‘qituvchisi. J. Frank, tarix o‘qituvchisi,
"san'at" tarixini Lyakonal litseyida 16 yil davomida taqdim etilgan alohida mavzu
sifatida o‘rgatadi:
Ingliz maktablarida estetik tarbiyani ko‘tarish uchun juda ko‘p ishlar qilindi.
Maktab dasturlari va maxsus broshyuralar va nashrlardan tashqari, ta'limning
badiiy elementlari va maktab o‘quv dasturiga tarixni kiritish masalasi bir necha
marta filologlar va rassomlarning maxsus yig‘ilishlari va kongresslarida
muhokama qilindi. Uning oqibatlari eng samarali maktab va uyda badiiy ta'lim
bag‘ishlangan Drezden, Kunsterziexhungstag deb atalmish sentyabr 1901 yil
oxirida Kongress edi.
1905da eng qiziqarli va muhim Kongress - Afina shahridagi arxeologik
Kongress bo‘lib o‘tdi, unda gimnaziyada san'at tarixini o‘rgatish masalasi keng
tarqalgan. Ushbu Kongressning ettinchi qismi maktab edi.
Maktab bo‘limining asosiy savoliga quyidagilar kiradi: o‘rta ta'lim
muassasalariga (gimnaziya va litseylarga) arxeologiya va san'at tarixini o‘rganish
uchun qanday hajmda va qanday yo‘l bilan kirish mumkin? Ushbu mavzuni
o‘qitish allaqachon joriy etilgan mamlakatlarda qanday usul va natijalarga erishish
mumkin? Shunday qilib, ikkita masala muhokama qilindi: nazariy, mavzuning o‘zi
va amaliy mashg‘ulot mavzusi bilan bog‘liq masalalar.
Kongressdagi barcha o‘qituvchilar arxeologiya va san'at tarixini o‘rganish
"aql va qalbni tarbiyalashga qaratilgan o‘rta ta'limda muayyan o‘rin egallashi
kerak", deb bir ovozdan qabul qilindi.
Ikkinchi savolga kelsak, ya'ni. o‘qitish usullari, u uzoq davom etgan
munozaralarga sabab bo‘ldi va ularga bildirilgan fikrlar bo‘lindi, chunki turli
mamlakatlarda bir xil maktab dasturlari barcha davlatlarda emas, balki turli xil
amaliy sharoitlar va an'analar mavjud.
658
Venger o‘qituvchilari san'at tarixini maxsus mavzu sifatida o‘qitishni taklif
qilishdi, uni yuqori sinflarda haftasiga 2 soat ajratishdi, shuningdek, ushbu
mavzuni va Amerika kollejlarining o‘qituvchilari ham tushunishdi.
O‘qituvchilarni tayyorlashni takomillashtirish uchun Gretsiya va Rimga
ko‘proq ish safarlarini tashkil etishga qaror qilindi, o‘qituvchi va talabaga yordam
beradigan munosib imtiyoz nashriga e'tibor berishga qaror qilindi. Bu
kompilyatsiya bo‘lishi kerak to‘liq, oddiy, tasvirlangan va uning barcha shakllarida
qadimiylik bilan bog‘liq bo‘lgan hamma narsani o‘z ichiga oladi. Ettinchi
bo‘limning umumiy qoidalari quyidagicha:
1. Arxitektura arxeologiyasini o‘qitish gimnaziya kursiga kiritilishi kerak.
2. Evropa davlatlari ishi buning uchun etarli emas edi. Afina shahridagi
Kongressda Rossiyadan faqat bitta o‘qituvchi bor edi. Shunga qaramay, Rossiyada
san'at va madaniyatni o‘rganish uzoq vaqt davomida gimnaziyalarda qo‘llanilgan.
O‘rta maktabda san'at tarixini o‘rgatish masalasi ham rus matbuoti bilan bog‘liq.
Ushbu nashrlarning asosiy g‘oyasi quyidagilardir: yangi maktab umumiy ta'lim
bo‘lishi kerak, chunki u badiiy ta'm va o‘quvchilarning estetik nuqtai nazarini
rivojlantirish kabi muhim elementni e'tiborsiz qoldira olmaydi. Rossiya
gimnaziyalar dasturlari, shuningdek, g‘arbiy Evropa kabi, u individual soat joriy
etish uchun eng munosib ko‘rib chiqildi (2 haftasiga soat) o‘rta maktabda san'at
tarixini o‘rgatish, Germaniya va Frantsiyada bo‘lgani kabi.
Ammo, agar bu muammo, asosan, xodimlar bo‘lsa, unda kursning turli
bo‘limlarini o‘qitish 1 kabi mavzularga kiritilgan. qadimgi tillar, 2. tarix, 3.
psixologiya, 4. chizma darslari.
Shunday qilib, o‘rta maktabda tasviriy san'at tarixini umumiy fan sifatida
o‘rganish zarurati XIX asrda paydo bo‘lgan. O‘shandan beri u G‘arbiy Evropaning
barcha mamlakatlarida, AQSh va Rossiyada katta e'tibor qaratmoqda.
Ushbu mavzuni maktabga to‘liq joriy etish Germaniya va Fransiya
gimnaziyalarida amalga oshirildi. Rossiyada, san'at tarixi, shuningdek, o‘rta ta'lim
659
muassasalari o‘quv rejalari mavjud, lekin ko‘p hollarda uning ta'lim darajasi
muayyan muassasa va ko‘plab ob'ektiv sabablarga (xodimlar mavjudligi,
ko‘rgazmali qo‘llanmalar, jadvallar va boshqalar) imkoniyatlari bog‘liq.
|