Tashqi muhit - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi samarqand iqtisodiyot va servis instituti...

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi samarqand iqtisodiyot va servis instituti xalqaro turizm va turizm servisi kafedrasi Usmanova Z. I. Turizm marketingi
|
bet | 36/89 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 414,67 Kb. | | #133091 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi s-fayllar.org5.3. Tashqi muhit
Tashqi muhit nisbatan mustaqil bo‘lgan ikki tizim osti bo‘lakchalarning majmuasi sifatida ko‘riladi,
* makro muhit.
* bevosita muhit.
Makromuhit turistik korxonasi joylashgan muhitning umumiy sharoitlarini yaratadi. Ko‘pgina hollarda makromuhit alohida olingan firmaga nisbatan o‘ziga xos tavsifdan iborat emas. Ammo ulardan har biri uning ta’siri ostida bo‘ladi va uni boshqara olmaydi.
Makromuhit 5.1-rasmda chizma sifatida ko‘rsatilgan umumiy reja omillari bilan aniqlanadi.
5.1-rasm. Turistik korxona marketing makromuhitining omillari.
Makromuhitning demografik omillarni o‘rganish turistik korxonaning bozor imkoniyatlarini tahlilida muhim o‘rin egallaydi. Marketing aholi soni, uning aniq mamlakatlar va mintaqalar bo‘yicha joylashuvi, mehnat qilish qobiliyatiga ega bo‘lganlar nafaqaxo‘rlar, o‘quvchilarni ajratgan holda yoshi bo‘yicha tuzilishini hisobga oladigan masalalarni ko‘rib chiqishi lozim. Qanday bo‘lmasin, turistik harakatlanishning o‘zgarish an’analari yoshiga, jinsiga va oilaviy sharoitiga bog‘liq holda yetarli darajada aniq kuzatiladi. Turizmning faol shakllariga eng ko‘p turlanishni 18—30 yoshdagilarda uchraydi. Ammo umumiy turistik harakatlanish 30—50 yoshda eng yuqori bo‘ladi. Marketing tadqiqotlari uylanmagan (turmushga chiqmagan)larning harakatchanligi, ayollar erkaklarga nisbatan turizmga ko‘proq qiziqishi to‘g‘risida ham guvohlik beradi.
Turizm yoshi qaytgan odamlarning eng tez rivojlanib boradigan bozori hisoblanadi. Yevropaning 12 mamlakatida o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, 2020 yilga borib aholining 25% ni 60 yoshdagilar tashkil qiladi. AQShda turistlarning umumiy sonidan 28%ni yoshi yetuk bo‘lgan sayyohlar tashkil qiladi. Yevropaga jo‘naydigan kanadaliklarning 22 % ga yaqini 55 yoshdagi va undan yuqori bo‘lgan turistlardir.
Demografik o‘zgarishlar oilalarga ham o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Bu yoki u demografik belgisi asosida ajratilgan aholining har bir guruhi uchun «o‘zining» turistik mahsuloti talab etiladi. Bunday guruhning har birida o‘z byudjeti mavjud bo‘lib, u ham marketing mutaxassislari tomonidan o‘rganilishi kerak.
Demografik omillarning guruhiga urbanizatsiya, ya’ni shahar aholisi ulushining o‘sishi ham kiradi. Bu turizm ommaviy shakllari rivojlanishning asosiy shart-sharoitlardan biridir, chunki aholi turistik safarlarga chiqish darajasi urbanizatsiya darajasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri nisbatdadir.
Urbanizatsiyaning eng yuqori darajasi Shimoliy Amerika (77 %) va Yevropa (71 %) mamlakatlarida ro‘y berib, ular turistlarni asosiy «etkazib beruvchilari» hisoblanadi. Bir mamlakat doirasidagi shaharlarda turistik faollik darajasi qishloqlarga qaraganda ancha yuqori. Shahar qanchalik yirik bo‘lsa, shunchalik unda istiqomat qiluvchilar turistik safarga chiqishadi. Bu ehtiyoj ortiqcha doimo ish bilan band bo‘lish va tez-tez asab buzilishidan kelib chiqib, shaharning nechog‘lik yirik bo‘lishiga qarab o‘sib boradi. Shu bilan birga, bilim doirasini kengaytiruvchi turistik safarlarga chiqish to‘g‘risidagi fikrga shahar aholisining umumiy va yanada yuqori bo‘lgan madaniy bilim darajasi ta’sir etadi.
Demografik jarayonlardagi an’analar to‘g‘risida ma’lumotlarni to‘plab, ularning turfirma faoliyatiga bo‘lgan ijtimoiy ta’sirini tahlil qilish, asosiy kuchlarning ta’sir qiluvchi yo‘nalishlarni aniqlash va kelgusidagi ish natijalarini oldindan o‘rganish mumkin.
Iqtisodiy omillar ham demografik omillar kabi muhimdir. Firmaning qancha mijozi borligini bilish ham yetarli emas. Ular qancha va qanday xizmatlardan foydalanishni aniqlash muhimdir. Aholining to‘lov qobiliyatiga qaysi omillar ta’sir etadi, bularga mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasi ham, ish haqining miqdori ham, pulning qadrsizlanishi ham, ishsizlik ham kiradi. Turistik xizmatlarga bo‘lgan talabni daromad darajasiga bog‘liqligini ham esdan chiqarmaslik kerak.
Aholining xilma-xil guruhlar o‘rtasidagi daromadlar taqsimlanishning tuzilishini bilish ahamiyatga molik. Bunday taqsimotning notekisligi — qonuniy hodisa. Buning uchun bozorning ma’lum segmentiga xizmat ko‘rsatishni tanlashda firma o‘zining salohiyatli mijozlarning moliyaviy holatini e’tiborga olishi kerak. Bundan tashqari, iste’molchilar harajatlari tarkibini o‘rganish juda muhim. Bu turistik xizmatlar iste’moliga aholi har bir guruhi harajatlarning qanday ulushi to‘g‘ri kelishini taxminan bilishga yordam beradi. Masalan, yer yuzida turistik xizmatlarning aholi iste’moli umumiy tarkibida barqaror o‘sib borish an’anasi kuzatilmoqda. Ular har xil mamlakatlar bo‘yicha olingan o‘rtacha ma’lumotlar oilaning harajatlari umumiy yig‘indisida safar harajatlari 12—19 % tashkil qilishi to‘g‘risida guvohlik beradi. Agar mamlakat aholisi o‘z mablag‘ini faqat iste’mol buyumlarga sarf qilsa, bunda turistik xizmatlar bozori rivojlanmay qolishi mumkin.
Shunday qilib, aholining xilma-xil guruhlari o‘rtasida daromadlar taqsimlanishi va iste’mol uchun sarflar tarkibini o‘rganayotganda, firma iqtisodiy muhit omillarini hisobga oluvchi zaruriy axborot to‘planadi.
Tabiiy omillar turistik korxonaning faoliyatiga ta’sir ko‘rsatmasligi mumkin emas, chunki tabiiy resurslardan foydalanish, tashqi muhitni asrash umumbashariy masalalari hisoblanadi. Bundan tashqari, tabiiy omillar (iqlim, fauna va flora) — mijozlarni safarni uyushtirishga jalb qilish va turistlarni bu yoki u mintaqa, mamlakatga sayr qilish uchun muhim unsur. Shunga misol, Bolgariyaning tabiiy resurslari turistlarni yozgi davrda o‘ziga jalb qiladi. Belarusda nuqtai nazarni tabiiy boyliklardan foydalanishga qaratish mumkin. Tabiatdan foydalanish ko‘proq davlat nazoratida bo‘ladi, shuning uchun firmalar o‘z marketing faoliyatida bu holatni ham hisobga olishlari shart.
Turistik korxonaning marketingi ijtimoiy-madaniy omillar ta’siri ostida bo‘ladi. Jamiyatda qabul qilingan barqaror me’yorlar, ijtimoiy qoidalar, ma’naviy qadriyatlar tizimi, kishilarning tabiatga, mehnatga, o‘zaro va o‘ziga bo‘lgan munosabatlar katta kuchga ega. Ijtimoiy-madaniy omillarni bilish juda muhim. Ular makromuhitning boshqa unsurlariga hamda korxonaning ichki muhitiga (masalan, xodimlarning ishga bo‘lgan munosabati) ta’sir etadi. Buning uchun korxonada bo‘ladigan ijtimoiy-madaniy o‘zgarishlarni o‘rganishi va ulardan marketing amaliyotida foydalanishi kerak. Masalan, hozirgi vaqtda ko‘pgina mamlakatlarda odamlar o‘z bo‘sh vaqtini sport va dam olishga bag‘ishlamoqchi bo‘lishadi. Bu esa turmush muhitini rivojlantirishda yangi imkoniyatlarni yaratib beradi. Marketing vazifasi ijtimoiy-madaniy sohadagi yuqorida aytib o‘tilgan va boshqa an’analarni aniqlash va firma faoliyatini ularga qaratishdan iborat.
Fan-texnikaviy omillar taxlili uning rivojlanishi xizmatlar yangi turlarini ishlab chiqish, ularni sotish va mijozlarga xizmat ko‘rsatishni takomillashtirish uchun bor imkoniyatlardan o‘z vaqtida foydalanishga ko‘maklashadi.
Fan va texnika rivojlanishi turistik xizmatlarni ommaviy taklif qilish vositalarini takomillashtirishga undaydi (mehmonxona xo‘jaligidagi moddiy-texnikaviy bazani, transportda, safarlar byurosida). Bugungi kunda ommaviy turistik safarlarni kompyuter texnikasisiz tashkil etishni tasavvur qilib bo‘lmasligini alohida aytib o‘tish kerak. Ko‘pgina turistik firmalar haqiqiy vaqt rejimdagi joylarni egallash tizimini kompyuterlashtirishga katta e’tibor berishadi. Germaniya va Fransiyada barcha savdo punktlari bunday tizimlar bilan ta’minlangan. Ispaniya, Daniya va Niderlandiyada ulardan foydalanish darajasi yuqoridir.
Fan-texnika taraqqiyoti juda yuqori imkoniyatlarga boy bo‘lib, firma uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Har qanday yangilik eskirgan texnologiya va ish uslublarini siqib chiqarish xavfini yaratadi, agarda fan-texnika tavsifdagi omillarga kerakli e’tibor berilmasa, u salbiy oqibatlarga olib keladi.
Makromuhitning siyosiy-huquqiy omillari tadqiqoti birinchi navbatda davlat hokimiyati va boshqarish organlarining jamiyat rivojlanishi sohasida ko‘zlagan maqsadlari va davlatning qanday vositalar yordamida o‘z siyosatini hayotga tadbiq etish to‘g‘risida aniq tasavvurga ega bo‘lish uchun o‘tkaziladi.
Munosabatlarning huquqiy me’yor va chegaralarni o‘rnatadigan qonunlar hamda boshqa hujjatlar tahlili turistik korxona harakatining chegaralarni o‘zi uchun, o‘z manfaatlarini himoya qilish uslublarni aniqlash imkoniyatini beradi. Bunda butunlay xo‘jalik faoliyatni va xususan, turistik biznesni tartibga keltiruvchi qonuniy-huquqiy hujjatlarni o‘rganish zarur.
Makromuhit omillarni tadqiqotini o‘tkazayotganda ikki asosiy narsaga e’tibor berish juda muhim.
Birinchidan, marketing makromuhitining omillari o‘zaro kuchli bog‘langan va bir-biriga ta’sirini o‘tkazadi. Buning uchun ularning tahlilini alohida emas, balki tizilmaviy, majmuali yuritish kerak.
Ikkinchidan, barcha mikromuhit omillarning har xil korxonalarga bo‘lgan ta’siri bir xil emas va ularning o‘lchamlari, hududiy joylashuvi, faoliyat xususiyatlari va boshqalarga bog‘liq.
Bundan tashqari, firma tashqi omillardan qaysilari uning ishiga eng muhim ta’sir ko‘rsatayotganini o‘zi uchun aniqlab olishi kerak. Buning uchun korxonaga ko‘proq xavf soluvchi omillarni aniqlash muhim bo‘ladi. Bunda firma uchun qo‘shimcha imkoniyatlarni yaratuvchi tashqi omillardagi o‘zgarishlarni bilish maqsadga muvofiq bo‘lardi.
Bevosita atrof-muhitni turistik korxonasi uzluksiz munosabatda bo‘lgan tashqi marketing muhitining tarkibiy qismlarda namoyon bo‘ladi. Bunda firmaning shu uzviy munosabatlarning tavsifi va mazmuniga muhim ta’sir etishini ifodalash muhimdir. Bu bilan u qo‘shimcha imkoniyatlar shakllanishida va uning kelajakdagi borligiga tahdidlarning paydo bo‘lishining oldini olishda faol ishtirok etadi.
Marketingning bevosita tashqi muhiti asosiy tarkibiy qismlari 5.2.-rasmda ifodalangan.
Iste’molchilar Raqiblar
Muloqotda Aralash
bo‘ladiganlar
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi samarqand iqtisodiyot va servis instituti xalqaro turizm va turizm servisi kafedrasi Usmanova Z. I. Turizm marketingi
|