Nazorat savollari va topshiriqlari

Nazorat savollari va topshiriqlari.
1. ―Sun‘iy intellekt‖ fani nimalarni oʻrganadi?
2. ―Su‘niy intellekt‖ atamasi qachon taklif qilingan edi?
3. ―Qora kuti‖ kibernetikasining asosida nimalar yotadi?
4. Neyrokibernetikaning asosiga nimalar qoʻyilgan?
5. Sun‘iy intellekt tizimlarini rivojlanishining bosqichlarini sanab bering?
6. Intellekt tizimlar qanday turlarga boʻlinadi?
7. Qanday ADPni intellektual deb ataydilar?
8. Avtomatlashtirilgan oʻqitish tizimi (AUT) nima?
9.
Ekspert tizimi nimadan iborat?
10.
Predmetli sohada bilimlarni kimlar tarkiblashtiradi?
Mustaqil ish topshiriqlari
1. ET axborot texnologiyasining xarakteristikasi va vazifalari nimalardan iborat?
2. ET axborot texnologiyasining asosiy yasovchilarini izoxlab bering.
149
3.3. Billing tizimlari
Tayanch soʻzlar. Billing tizimi, IP-telefoniyada, ma‘lumotlar bazalarini
boshqarish tizimi, avtomatlashtirilgan hisob-kitob tizimi.
Billing tizimi (inglizcha bill – hisobvaraq, billing – hisobvaraq yozib berish)
– telekommunikatsiya operatorlari tomonidan abonentlarga hisobvaraqlar taqdim
etish va boshqa xizmat etkazib beruvchilari bilan oʻzaro hisob-kitoblar uchun
ishlatiladigan har bir mijoz uchun aloqa xizmatlarining qiymatini hisoblaydigan va
barcha tariflar va boshqa qiymat tavsiflari toʻgʻrisidagi axborotni saqlaydigan
tizimdir. Ular bajaradigan operatsiyalar tsikli billing deb ataladi. Billing tizimi
(BT) buxgalteriya tizimi, telekommunikatsiya operatorlari uchun maxsus ishlab
chiqilgan dastur ta‘minotidan iborat. Billing tizimlari (simli va uyali) telefoniyada
ham, ma‘lumotlar uzatish tarmoqlari (internet provayderlar)da ham ishlatiladi,
shuningdek IP-telefoniyada ham oʻz oʻrniga ega. Istalgan BT muayyan
ma‘lumotlar bazalarini boshqarish tizimi (MBBT) asosida yaratiladi. Dunyodagi
koʻpchilik BTlari Oracle MBBT asosida yaratilgan. Boshqa MBBTlar orasidan
katta hajmdagi axborot uchun moʻljallangan Sybase va Informix ni ajratib
koʻrsatish mumkin. Quyidagilar esa ba‘zi billing tizimlarining nomlanishi: BIS,
Flagship, CBOSS, Arbor, Bill-2000-prepaid. Shuni qayd etish lozimki, BT
deganda, odatda billingni tashkil etishda ishtirok etadigan apparat ta‘minoti ham
koʻzda tutiladi.
Billing
tizimining
bir
necha
nomlanishi
mavjud:
AHKT
–
avtomatlashtirilgan hisob-kitob tizimi; ABT – axborot billing tizimi.
BTning muhim sifatlaridan biri uning moslashuvchanligi, ya‘ni oʻzgargan
vaziyatlarga moslashish qobiliyati hisoblanadi. Moslashuvchan tizim nafaqat
operatorning bir fursatli ehtiyojlariga moslashgan, balki sozlanuvchanlik,
modullilikvaochiqlilik kabi jihatlar hisobiga istiqboldagi vazifalarni echishga
imkon beradi. Tizim qurilishining modul tizimi bu shunday tamoyilki, unda butun
tizim alohida qismlar (modullar)dan yigʻiladi. BT ham shunday qismlar – kichik
tizimlardan tashkil topgan. BT, masalan, ma‘lumotlarni birlamchi qayta ishlash
150
kichik tizimini, billingni tezkor boshqarish kichik tizimini, mijozlarni xabardor
qilish kichik tizimini oʻz ichiga oladi. Tizimning ochiqliligi deganda, dasturiy
mahsulot boshlangʻich kodining ochiqliligi koʻzda tutiladi hamda bu operatorga
kelajakda ishlab chiquvchiga qaram boʻlib qolmaslik va tizimga mustaqil xizmat
koʻrsatish va uni zamonaviylashtirishga imkon beradi. BTning moslashuvchanligi
bilan avtomatlashgan hisob-kitoblar tizimlarining quyidagi jihati – keng
koʻlamlilik uzviy bogʻliqdir.
Yuklanish boʻyicha keng koʻlamlilik (masshtablilik). Abonentlar bazasi
oʻsgan sharoitda, qoʻshimcha xizmatlar paydo boʻlganida, BTni oʻzgartirish yoki
uning dasturiy qismini qaytadan ishlab chiqish zarurati yuzaga kelmasligi kerak.
BTning
imkoniyatlarini
koʻpaytirishga
tizimning
apparat
qismini
zamonaviylashtirish hisobiga erishilishi kerak. Keng koʻlamlilik tizimlarni
loyihalashtirayotganda katta hajmdagi ma‘lumotlarga moʻljallangan MBBTdan
foydalanish kerak. MBBT koʻp jarayonli ish rejimini qoʻllab-quvvatlashni
ta‘minlashi uchun turli kompyuter platformalariga mos kelishi kerak.
Ishonchlilik istalgan tizimga qoʻyiladigan asosiy talablardan biridir. BTning
ishonchliligi
tizimni
ishlab
chiqishda
foydalaniladigan
MBBT
va
texnologiyalarning ishonchliligi bilan aniqlanadi. Amaliy dasturiy ta‘minotni
etkazib beruvchisi (ishlab chiquvchi)ning ishonchliligi: uning bozordagi ishlash
vaqti va bilvosita koʻrsatkich sifatida telekommunikatsiyalar bozorida u ishlab
chiqqan tizimlar mavjudligining foizi ham muhim ahamiyat kasb etadiganlar
qatoridadir. Biroq BTning ishonchliligi ularni ishlab chiqishda aniq standartlarga
rioya qilinishi bilan ham ta‘minlanadi.
Koʻp tillilik – axborotni taqdim etish uchun turli tillarni oʻrnatish imkoniyati.
Koʻp valyutalilik – ixtiyoriy valyutalar bilan ishlash imkoniyati.
Kechiktirilgan billing – hisob-kitoblar amalga oshirilgan qoʻngʻiroqlardan keyin
amalga oshiriladigan billing.
Tezkor billingda – hisobvaraq balansining oʻzgarishi soʻzlashuv jarayonida
amalga oshiriladi va Sizning hisobvaragʻingizdagi qoldiq toʻgʻrisidagi axborotni
qoʻngʻiroqdan soʻng darhol olish mumkin.
151
Billingni optimallashtirish – operatorlar tomonidan oʻz BTlarini yaxshilash
va takomillashtirish.
Katta BTlari – yirik operatorlar tomonidan qoʻllaniladigan tizimlar.
Billingning postingi – billing hisob-kitobining natijalarini qayd etish; hisob-
kitoblardan soʻng natijalar foydalanuvchilarga ochiq boʻladi (joʻnatiladi, bosmadan
chiqariladi).
BT mijozlar bilan hisob-kitoblarni avtomatlashtirishga moʻljallanganligi
sababli, u shartnomani imzolashdan tortib, to uyali aloqa xizmatlari uchun
hisobvaraqlarni yozishgacha avtomatlashtirishni, shu bilan birga toʻgʻri qilib
avtomatlashtirishni ta‘minlashi kerak. Avtomatik xizmatlar va ma‘lumotlarni
avtomatik yigʻish kichik tizimlari yordamida AHKT abonentlarga oʻz-oʻziga
xizmat koʻrsatishga imkoniyat berishi kerak. Ba‘zi BTlari abonentlarga Internet
orqali ulanish buyurtmalarini rasmiylashtirish va xizmatlarga haq toʻlashga imkon
beradi.
Billingni tashkil qilish sxemasi murakkab emas: ulanishlar va ularning
davomiyligi toʻgʻrisidagi axborot kommutator tomonidan yoziladi va birlamchi
qayta ishlashdan soʻng hisob-kitob tizimiga beriladi. Hisob-kitob tizimiga tariflar
«ma‘lum». U chaqiruvni aniqlaydi va zarur hisob-kitoblarni bajaradi, bu bilan
abonentning hisobvaragʻini tuzadi. Tabiiyki, tizimning xotirasida nafaqat
me‘yorlar, tariflar va xizmatlar toʻgʻrisidagi axborot, balki mijozlar, abonentlar va
boshqa aloqa xizmatlarini etkazib beruvchilar (agar shundaylari mavjud boʻlsa)
bilan imzolangan shartnomalar, shuningdek turli kanallar va yoʻnalishlar boʻyicha
axborotni uzatish qiymati toʻgʻrisidagi ma‘lumotlar saqlanishi kerak (tizimda
dilerlarning mavjudligi ham koʻzda tutilgan boʻlishi kerak: ularda boshqacha
narxlar boʻlishi mumkin, masalan, ulanishga). Bundan tashqari, istalgan BT
toʻlovlar tarixini saqlaydigan bazaga ega boʻlishi kerak: faqat shu ma‘lumotlargina
toʻlov jarayonini nazorat qilish va abonentlarni faollashtirish (deaktivatsiya)
qilishga imkon beradi. BTning bu funktsiyasini himoya funktsiyasi deb ham atash
mumkin, chunki u aloqa xizmatlariga haq toʻlamaydiganlar uchun ushbu
xizmatlardan foydalanishga imkon bermaydi
152
BTni funktsional imkoniyatlariga koʻra, uch toifaga boʻlish mumkin:
transmilliy aloqa operatorlari uchun moʻljallangan, buyurtmali milliy koʻlamdagi
va hududiy tarmoqlar uchun oʻrta toifadagi tizimlar.
Birinchi toifaga mansub BTlari millatlararo darajada, turli vaqt
mintaqalarida oʻzaro aloqani ta‘minlashi kerak, ya‘ni ular koʻp valyutali va koʻp
tilli boʻlishi kerak.
Milliy koʻlamdagi buyurtma tizimlari muayyan operatorga mos qilib
yaratiladi. Operatorga mavjud hisob-kitob tizimiga mos keladigan yangi BT kerak
boʻlib qolishi mumkin. Albatta, bunday birgina tizimlarning qiymati ancha yuqori.
Hudud koʻlamida BT standartlari bilan cheklanib qolish mumkin. Biroq, bu
tizimlar ham yuqorida qayd etilgan jihatlar: moslashuvchanlik, keng koʻlamlilik,
ishonchlilikka ega boʻlishi kerak. Istalgan BT muayyan aloqa operatorining biznes-
jarayoniga tuziladi va sozlanadi, xizmatlarni taqdim etishning texnologik tsikliga
mos keladigan oʻz funktsiyalari toʻplamiga ega, chaqiruvlar va ulanishlar
toʻgʻrisida unga axborot etkazib beradigan muayyan tarmoq jihozi bilan ishlashi
mumkin, ya‘ni BT «quti» mahsuloti hisoblanmaydi. Lekin amalda barcha BTlarni
qoʻllab-quvvatlaydigan standart funktsiyalar toʻplami ham mavjud. Unga
quyidagilar kiradi:
· boshlangʻich axborotni birlamchi qayta ishlash va tahlil qilish bosqichida
bajariladigan operatsiyalar, masalan, ulanishlar va xizmatlar toʻgʻrisida
ma‘lumotlarni olish funktsiyasi (kommutatorga soʻrovlar);
·
tarmoq
jihozini
boshqarish
operatsiyalari:
abonentlarni
faollashtirishGʻdeaktivatsiya
(qamal
qilishGʻqamaldan
chiqarish)
qilish
funktsiyalari va bevosita kommutatorga beriladigan abonentlarni obuna qilish
shartlarini oʻzgartirish buyruqlari;
· quyidagilarni oʻz ichiga oladigan MBBT ilovasining asosiy funktsiyalari:
kommutatorning chaqiruvlar va xizmatlar toʻgʻrisidagi yozuvlarini tarifikatsiya
qilish; hisob-kitob tizimi ma‘lumotlar bazasining jadvallarini tuzish va tahrir
qilish;
hisobvaraqlarni
taqdim
etish
va
ularni
bosmadan
chiqarish;
hisobvaraqlarning kredit nazorati; hisobotlar tuzish; arxivlash.
153
Avval aytilganidek, BT moslashuvchanlik yoki modullilikka ega boʻlishi
kerak. AHKTning har bir unsuri mijozga xizmat koʻrsatish texnologik zanjirining
muayyan uchastkasining amalga oshirilishini ta‘minlaydi. Billingga xos asosiy
kichik tizimlar: ulanishlar toʻgʻrisidagi ma‘lumotlarni birlamchi qayta ishlash
kichik tizimi, billingni tezkor boshqarish va mijozlarni xabardor qilish kichik
tizimi.
Ma‘lumotlarni birlamchi qayta ishlash kichik tizimi ulanish toʻgʻrisidagi
boshlangʻich axborotni tahlil qiladi, taqdim etilayotgan xizmat toifasi va traffik
parametrlari (chaqiruvning yoʻnalishi, manbai, oʻzaro hisob-kitoblar zonasi,
rouming shartlari)ni aniqlaydi. Ushbu kichik tizim tarkibiga ulanishlar toʻgʻrisidagi
boshlangʻich axborot dekoderi kiradi. Ushbu kichik tizimning eng murakkab
protseduralaridan biri – roumingni qoʻllab-quvvatlash. Gap shundaki, turli
kommutatorlar (aloqa kanalida axborotni uzatishning turli standartlarini hisobga
olgan holda) va billing tizimlarining turli xil formatdagi rouming yozuvlarini
ushbu BT foydalanadigan yozuv formatiga oʻgirish talab qilinadi. Dasturiy
ta‘minot (DT) operatorlar oʻrtasidagi ulanishlar toʻgʻrisidagi barcha yozuvlarga
(oʻtayotgan trafikka muvofiq) tariflarni belgilaydi va boshqa kichik tizimlar
tomonidan abonentlar bilan hisob-kitob qilish, aloqa operatorlarining oʻzaro hisob-
kitoblari va hisobotlar tuzish uchun foydalaniladigan xizmat jadvallarini yaratadi.
Zamonaviy BTlari turli telekommunikatsiya xizmatlarini qayta ishlashga imkon
beradi va qulay hisobvaraqlarni taqdim etishni (bir mijoz – bir balans – bir
hisobvaraq) ta‘minlaydi. Bunga, aloqa turidan qat‘i nazar, tarifikatsiya qilishni
bajaradigan ulanishlar, trafik va xizmatlar toʻgʻrisidagi boshlangʻich axborotni
dastlabki qayta ishlashning «intellektual tizimlari»ni qoʻllash hisobiga erishiladi.
Billingni tezkor boshqarish kichik tizimi avtomatik tarzda yoki billing tizimi
operatori orqali kommutatorda abonentlarning obuna shartlarini oʻzgartirishga,
ya‘ni muayyan abonentning aloqasini toʻsish yoki ushbu toʻsishni bekor qilish,
xizmatni ulash yoki uzishga imkon beradi. Siz operatorga telefon qilasiz va:
«Iltimos, menga ovoz qutisini yoqib bering», deysiz. Sizga: «Iltimos, oʻz
154
raqamingizni ayting», deb javob berishadi. Bir necha «iltifot almashuvi»dan soʻng
Sizning ovoz qutingiz yoqilgan boʻladi.
Zamonaviy billingning ajralmas qismi ovoz va elektron xabarlar yordamida
mijozlarni xabardor qilish kichik tizimidir. Ushbu kichik tizim xabarlar va e‘lonlar
joʻnatish uchun baza jadvallaridan axborot oladi. Barcha BTlari uchun qayd etilgan
funktsional kichik tizimlarga ajratish «qat‘iy» hisoblanmaydi. Bu faqat «klassik»
AHKTning misolidir.
Billing tizimlarining standartlari. Turli operatorlarning turli BTlari oʻrtasida
oʻzaro tushunishni ta‘minlash uchun (masalan, bu roumingda talab etiladi) billing
standartlari guruhi ishlab chiqilgan. Asosiy xalqaro standartlar guruhlari 3 tadir.
1. 1998yili ANSI Amerika standartlar instituti ANSI 124 standartini
tasdiqladi. ANSI 124 ni keyinchalik takomillashtirish va qoʻllab-quvvatlash bilan
TIA assotsiatsiyasi shugʻullandi. Shundan soʻng, CIBERNET kompaniyasi ANSI
124 standartida xabarlarni uzatishda biznes-jarayonlarning spetsifikatsiyalarini
aniqlash uchun ishchi guruh tashkil etdi va bu NSDP-B&S nomini oldi. Ushbu
spetsifikatsiyalar telekommunikatsiya operatorlarning biznes-jarayonlari va ANSI
124 standarti boʻyicha kommutatorlar oʻrtasidagi ma‘lumotlar almashuvida
uzatiladigan axborot oʻrtasidagi bir ma‘noli moslikni oʻrnatadi.
2. 1998yili hozirgi vaqtda CIBERNET va uning qoʻmitasi CAC-IS
tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan birinchi Shimoliy Amerika billing standarti
CIBERning ta‘rifi e‘lon qilindi. Bu qoʻmita billing tizimlari ishlab chiquvchilari va
telekommunikatsiya operatorlarini birlashtiradi. CIBERni qoʻllashning bosh sohasi
– AMPS standartidagi uyali tarmoqlar.
3. TAR Evropa standarti (kelib chiqishi boʻyicha) 1992yili paydo boʻldi. U
TADIG ishchi guruhi tomonidan koʻllab-quvvatlanadi. Evropaning koʻpchilik
operatorlari uchinchi versiyasi mavjudligiga qaramay, TAR2dan foydalanadi.
1995yildan boshlab TD.27 yoki NAGTAP2 spetsifikatsiya sifatida ma‘lum boʻlgan
TAR2 modifikatsiyasi AQShda ham qoʻllana boshladi.
|