Suyuqlik (elektrolit)lardan elektr tokini o‘tishi

|
Suyuqlik (elektrolit)lardan elektr tokini o‘tishi
|
bet | 5/13 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 73,14 Kb. | | #134952 |
Bog'liq Ma’ruza Mavzu Elektrodinamika. Elektrostatika-fayllar.orgSuyuqlik (elektrolit)lardan elektr tokini o‘tishi.
Elektrolitik dissotsiatsiya.
Elektroliz hodisasi.
Faradeyning I va II qonuni.
Elektrolizni texnikada qo‘llanilishi.
Tayanch iboralar:
Elektrolit
Elektrolitik dissotsiatsiya
Elektroliz
Elektroximiyaviy ekvivalent.
Ximiyaviy ekvivalent
Faradey soni.
Galvonostegiya, galvonoplastika.
Rafinlash
Odatdagi sharoitda ayrim suyuqliklar elektr tokini o‘tkazsa, ayrimlari esa o‘tkazmaydi. Toza suyuqliklar, distillangan suv, kerosin, mineral yog‘lar elektr tokini o‘tkazmaydi.Tuzlar, kislotalar, ishqorlar elektr tokini yaxshi o‘tkazadi. O‘zidan elektr tokini o‘tkazuvchi suyuqliklar elektrolitlar deb ataladi. Distillangan suv elektr tokini o‘tkazmaydi, chunki unda zaryad tashuvchi erkin zarralar yo‘q. Agar unga ozroq osh tuzi (NaSl) solinsa, tuzni suvda erishi natijasida uning neytral molekulalari musbat va manfiy ionlarga parchalanib, zaryad tashuvchi erkin zarralarni hosil qiladi.
Neytral molekulalarning ionlarga ajralishi hodisasi elektrolitik dissotsiatsiya deyiladi.
Na+ Sl- Na+ +Sl-
Cu++ SO4-- Cu++ + SO4—
Dissotsiatsiya natijasida eritmada musbat va manfiy ionlar hosil bo‘ladi. Musbat ionlarni asosan metallar, manfiy ionlarni esa metallmaslar, ya’ni kislota qoldig‘i, organik modda asoslari hosil qiladi.
Elektr maydon kuchlanganligi ta’sirida eritmadagi musbat va manfiy ionlar tartibli harakat qilib, dreyf tezlikka ega bo‘ladi. Elektrolitdagi ionlarning dreyf tezligi ( ) maydon kuchlanganligi ga proporsionaldir.
=u (1) bunda u – ionning harakatchanligi.
Elektrolitdan o‘tayotgan tok kuchining zichligi - , elektr maydon kuchlanganligi ga proporsionaldir.
=γ (2) bunda γ – elektrolitni solishtirma elektr o‘tkazuvchanligi bo‘lib, u ionlarning konsentratsiyasi – n ga, musbat va manfiy ionlarning harakatchanligi (u+ va u-) ga bog‘liqdir. γ= en(u+ va u-) (3).
Ionlarning konsentratsiyasi n- eruvchi modda molekulalarining to‘liq konsentratsiyasi – n0 ga proporsional bo‘lib, n=α n0 (4) ko‘rinishida yoziladi. Bunda α – proporsionallik koeffitsienti bo‘lib, uni dissotsiatsiya koeffitsienti deyiladi.
Eritmaning ekvivalent konsentratsiyasi – η erigan modda molekulasi konsentratsiyasi n0 ning Avagadro soni NA ga nisbatiga teng
η= (5)
Ionning elementar zaryadi e ning Avagadro soni NA ga ko‘paytmasi Faradey soni F=e NA (6 ) ga teng bo‘ladi.
Elektrolitdan elektr toki o‘tganda elektrolitlarda modda ajralib chiqish hodisasi elektroliz deb ataladi. Elektrolitda tashqi elektr maydon bo‘lmaganda dissotsialanish natijasida hosil bo‘lgan ionlar xaotik harakat qiladi. Agar elektrolitga tushirilgan K – katod va A- anod doimiy tok manbaiga ulansa, maydon ta’sirida ionlar tartibli harakat qilib, musbat ionlar – katodga, manfiy ionlar esa anodga tomon harakatlanadi.
Manfiy ionlar – anionlar, musbat ionlar – kationlar deb yuritiladi. Ionlar tegishli elektrodga etib borib, unga ortiqcha elektronni berib yoki etishmaganini olib, neytral atom yoki molekulaga aylanadi. Elektroliz jarayoni natijasida elektrodlarda elektrolitning kimyoviy parchalanish mahsulotlarini to‘planishidir.
1833 yilda ingliz olimi M. Faradey tajribalar asosida elektrolizning ikkita qonunini kashf qildi.
M. Faradeyning elektroliz hodisasi uchun birinchi qonuni elektrodda ajralib chiquvchi modda massasi bilan elektrolitdan o‘tuvchi zaryad miqdori orasidagi bog‘lanishni o‘rganadi va u quyidagicha ta’riflanadi: Elektroliz vaqtida elektrodlarda ajralgan moddaning massasi elektrolit orqali o‘tayotgan zaryad miqdoriga to‘g‘ri proporsionaldir.
Bu ifoda Faradeyning elektroliz uchun birinchi qonuni formulasi bo‘lib, bunda k – proporsionallik koeffitsienti bo‘lib, u moddaning elektrokimyoviy ekvivalenti deyiladi. (7) ifodadan (8) kelib chiqadi. bo‘lganligidan (7) ifoda (9) ko‘rinishda yoziladi. Bunga asosan Faradeyning 1- elektroliz qonuni quyidagicha ta’riflanadi: Elektroliz vaqtida elektrodlarda ajralgan moddaning massasi tok kuchiga va uning elektrolitdan o‘tish vaqtiga to‘g‘ri proporsionaldir.
Faradeyning ikkinchi elektroliz qonuni moddaning elektrokimyoviy ekvivalentini dissotsialovchi molekulalarning atom massasi – A bilan , valentligi –Z orasidagi bog‘lanishni o‘rganadi. Modda atom massasini valentligiga nisbati moddaning kimyoviy ekvivalenti deb atalib,
(10) ko‘rinishida yoziladi.
Bunda X – moddaning kimyoviy ekvivalenti. Shunga asosan Faradeyning ikkinchi elektroliz qonuni quyidagicha ta’riflanadi: Moddalarning elektrokimyoviy ekvivalenti ularing kimyoviy ekvivalentiga proporsionaldir, ya’ni
k= (11) ko‘rinishida yoziladi.
Bunda S – proporsionallik koeffitsienti bo‘lib, Faradey soni – elektron zaryadi – e ning (12) ga tengdir. U barcha moddalar uchun bir xil qiymatga ega. F- Faradey soni bo‘lib, ga teng bo‘ladi. Avagadro soni NA ga ko‘paytmasiga teng. F=e NA .
Faradeyning ikkinchi elektroliz qonunini
(13) ko‘rinishda yozish mumkin.
(13) ifoda (9) ifoda orqali (14) ko‘rinishda yozilib, uni Faradeyning birlashgan qonuni ifodasi deyiladi va quyidagicha ta’riflanadi: Elektroliz vaqtida elektrodlarda ajralgan moddaning massasi kimyoviy ekvivalentga, tok kuchiga va uning o‘tish vaqtiga proporsionaldir.
Elektroliz hodisasi texnikada keng qo‘llaniladi. Elektroliz yordamida 1) Galvanostegiya
2) Galvanoplastika
3) Metallarni rafinlash ishlari amalga oshiriladi.
-Galvonostegiya – elektroliz yordamida metall buyumlarni boshqa yupqa metall qoplami bilan qoplash hodisasidir. Buyumlarni zanglashdan saqlash yoki ularning mustahkamligini oshirish maqsadida ular nikelllash, oltin va kumush suvini surtish yordamida ularga sayqal beriladi.
- Galvonoplastika – buyumlarning shaklini qaytadan tiklash hodisasidir. Bu yo‘l bilan har qanday buyumning nusxasi olinadi.
- Metallarni rafinlash – elektroliz yo‘li bilan kimyoviy jihatdan toza metallarni olish hodisasidir.
Elektroliz yo‘li bilan og‘ir suv olish mumkin. Vodorod atomlari o‘rnida atom massasi 2 ga teng bo‘lgan vodorod izotopi, ya’ni deytriy atomlari bo‘lgan suv (D2O) – og‘ir suv deyiladi. Oddiy suvda ham biror miqdorda og‘ir suv bo‘ladi, elektroliz yo‘li bilan shu suv oddiy suvdan ajratib olinadi.
Mavzu: Metallarda elektr toki
|
| |