Amaliy mashg‘ulot №1 Mavzu: Kompyuter tizimining tuzilishini tashkil etish Ishning maqsadi

Amaliy mashg‘ulot №1
Mavzu: Kompyuter tizimining tuzilishini tashkil etish
Ishning maqsadi
: Kompyuterning tashqi va ichki qurilmalari haqida amaliy
ko‘nikmalarga ega bo‘lish.
Nazariy qism
Kompyuterning
asosiy
qismlari.
Shaxsiy
kompyuterning
oddiy
foydalanuvchisi uchun apparat qismini chuqur bilish umuman zarur emas.
Professionallar boshqa masala, garchi ular hozircha faqat texnik talabalar bo‘lsa
ham. Kelajakdagi texnik xodimlar odatdagi kompyuter tizimining tarkibiy
qismlarini bilishlari va aniqlashlari zarur bo‘ladi.
Dizayn jihatidan kompyuter modulli tizimdir. U tizim deb ataladi, chunki u
funktsional kompyuter uchun zarur bo‘lgan barcha tarkibiy qismlarni o‘z ichiga
oladi.
Tizim bloki-
bu tizimning asosiy tarkibiy qismlarini o‘z ichiga olgan
kompyuterning asosiy tarkibiy qismi (ba’zan uni korpus deb ham atashadi). Bunga
asosiy mantiq platatasi (tizim yoki ona plata), protsessor, xotira, har xil turdagi bir
yoki bir nechta drayvlar, kommutatsiya quvvat manbai va ulanish simlari va
kabellari kiradi. Tizim blokida audio, video, tarmoq va boshqa funktsiyalarni
ta’minlash uchun kengaytirish kartalari ham mavjud. Kengaytirish kartalari to‘plami
odatda turli xil tizimlar uchun farq qiladi.
Klaviatura
. Eng tanish kompyuter kiritish qurilmasi, klaviatura tizimga
belgilar va buyruqlarni kiritish uchun ishlatiladi.
Sichqoncha
- bu video monitordagi rasmlarni ko‘rsatish, tanlash yoki
faollashtirish uchun grafik foydalanuvchi interfeysi bilan ishlatiladigan kirish
moslamasi. Sichqoncha tipidagi manipulyatorni silliq yuzaga siljitish orqali
foydalanuvchi kompyuter displeyida kursorni sinxron harakatlanishiga olib keladi.
Monitor
-bu kompyuter uchun ma’lumotni namoyish qilishning standart
qurilmasi bo‘lib, belgilar va grafikalarni ko‘p rangli namoyish qilish uchun
ishlatiladi.
Printer
- ma’lumotlarni qog’oz yoki plyonkali material tashuvchisiga
o‘tkazadigan raqamli tasvir nusxasini chiqaradigan qurilma. Odatda, matritsa,
injektli va lazer printerlari ma’lumotni qog’ozga chiqarish uchun ishlatiladi.
Ovoz karnaylari
-nutq, musiqa va boshqa audio ma’lumotlarni tinglash uchun
ovoz chiqaradigan qurilmalar.
Tizim blokining ichki qismlari
Tizim platasi.
Kompyuterning barcha tarkibiy qismlari bir-biri bilan eng katta
elektron plata bilan bog’langan (uni darhol fotosuratda o‘lchamlari bo‘yicha tanib
olish mumkin), u tizim platasi yoki ona plata deb nomlanadi (inglizcha versiyada
motherboard yoki mainboard).
Ba’zi komponentlar darhol tizim platasidagi ulagichlarga o‘rnatiladi, boshqa
komponentlar unga tegishli ulagichlardagi maxsus simlar yordamida ulanadi va
korpusning maxsus bo‘linmalariga o‘rnatiladi.
Odatda tizim platasi tarkibiga quyidagilar kiradi:
1. Quvvatni ulash uchun ulagichlar.
2. Protsessorni ulash uchun ulagich (socket).
3. Operativ xotira qurilmasini o‘rnatish uchun slotlar.
4. Qattiq disklar va optik disklarni (IDE, SATA) ulash uchun ulagichlar.
5. USB ulagichlari.
6.
PCI
ulagichlari
(Peripheral
component
interconnect–periferik
qurilmalarning o‘zaro aloqasi).
7. Video kartani ulash uchun ulagich (PCI – EXPRESS).
8. Shimoliy ko‘prik ( Northbridge) - "Markaziy protsessor – Operativ xotira-
grafik adapter"to‘plamida ma’lumotlarni uzluksiz uzatishni ta’minlaydi.
9. Janubiy ko‘prik (Intel platalarida ICH - I/O Controller Hub deb nomlanadi)
USB portlari, optik disklar va qattiq disklar o‘rtasida ma’lumotlarni uzatishni
ta’minlaydi, shuningdek kirish moslamalari uchun javobgar hisoblanadi: klaviatura,
sichqoncha.
1.1-rasm. Tizim platasi
Q
u
v
v
at
b
lo
k
in
i
u
la
sh
u
ch
u
n
r
az
y
o
m
O
p
er
at
iv
x
o
ti
ra
q
u
ri
lm
al
ar
in
i
u
la
sh
u
ch
u
n
r
az
y
o
m
O
p
ti
k
q
u
ri
lma
la
r
v
a
q
at
ti
q
d
is
k
n
i
u
la
sh
u
ch
u
n
i
n
te
rf
ey
s
S
o
v
u
ti
sh
r
ad
ia
to
r
ch
ip
se
ti
S
A
TA
I
I
v
a
S
A
TA
I
II
i
n
te
rf
ey
sl
ar
i
o
p
ti
c
q
u
ri
lm
al
ar
v
a
q
at
ti
q
d
isk
u
ch
u
n
Ic
h
k
i
U
S
B
P
ro
tsess
o
rn
i
o
rn
at
is
h
u
ch
u
n
u
ch
u
n
r
az
y
o
m
P
ro
tsess
o
rn
in
g
q
o
sh
im
ch
a
q
u
v
v
at
in
i
u
la
sh
u
ch
u
n
u
ch
u
n
r
az
y
o
m
P
er
if
er
ik
q
u
ri
lm
al
ar
n
i
u
la
sh
u
ch
u
m
r
az
y
o
ml
i
p
an
el
4.
K
la
v
ia
tu
ra
v
a
si
ch
q
o
n
ch
5.
R
aq
am
li
o
v
o
zl
i
o
p
ti
k
c
h
iq
ar
is
h
6.
H
D
M
I,
V
G
A
v
a
D
V
I
7.
U
S
B
2
.0
V
A
u
sb
3
.0
r
az
y
o
m
8.
Ta
rmo
q
i
n
te
rf
ey
si
9.
A
u
d
io
c
h
iq
ar
ish
Q
o
sh
imc
h
a
k
en
g
ay
ti
ri
lg
an
p
la
ta
la
rn
i
u
la
sh
u
ch
u
n
r
az
y
o
m
1.
P
C
I-
E
X1
kontr
oll
er
2.
OV
OZ
L
I,
T
AR
M
OQ
KA
R
T
ASI
P
C
I-
E
X1
(videoka
rta)
3.
P
C
I(
)
Quvvat manbai (Блок питания)
Barcha komponentlar o‘z vazifalarini bajarishi uchun ularni elektr energiyasi
bilan ta’minlash kerak. Ushbu energiyani yetkazib berish uchun kompyuter quvvat
manbai (ingliz tilida power supply unit yoki PSU) ishlatiladi, undan simlar tizim
bloki bo‘ylab tortiladi.
Aksariyat qurilmalarda quvvatni ulash uchun maxsus ulagich mavjud, ammo
ba’zilari elektr energiyasini tizim platasi orqali oladi (bu holda quvvat manbai va
qurilma o‘rtasida vositachi bo‘ladi).
Raqamli kompyuter bir-biriga bog’langan protsessorlar, xotira modullari va
kiritish-chiqarish qurilmalaridan iborat.
1.2-rasm. Kompyuter quvvat manbai
|