Reja: kirish buxgalteriya hisobi to‘g‘risida ma’lumot - bet 2

|
Reja: kirish buxgalteriya hisobi to‘g‘risida ma’lumot
|
bet | 2/5 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 52,05 Kb. | | #237881 |
Bog'liq BUXGALTERIYA HISOBINING DUNYODAGI TASHKILIY TAMOYILLARI11111Hisob o’lchovlari - xo’jalik resurslari va jarayonlarini o’lchash va hisoblash asosida xo’jalik yurituvchi sub’ektning har xil ehtiyojlari uchun ko’rsatkichlarni shakllantiradigan o’lchov birliklari.
Xo’jalik mablag’larini va jarayonlarini hisobda miqdoriy aks ettirish uchun natura, mehnat va pul o’lchovlaridan foydalaniladi.
Natural o’lchovlar – hisob ob’ektlarini og’irlik (kg, ts, t ), hajm (m.kub, litr), uzunlik (mm, sm, m, km), maydon (kvadrat metr, ga) va boshqa o’lchovlarda ifodalash uchun qo’llaniladi.
Natural o’lchovlarda yuritiladigan hisob miqdoriy yoki natural hisob deb ham ataladi. Miqdoriy hisob asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, o’rnatiladigan asbob-uskunalar, xomashyo va materiallar, tayyor mahsulotlar va boshqa hisob ob’ektlarini natural (fizik) hajmi to’g’risida axborotlar bilan ta’minlashdan iborat.
Natural o’lchovlardagi hisob ob’ektlarining ko’rsatkichlari ushbu ob’ektlarning sifat (navi, yaroqlilik muddati, toifasi va h.k.) va miqdor (massasi, uzunligi, hajmi, maydoni va h.k.) parametrlarini tavsiflovchi belgilari bo’yicha bo’linadi. Bunda miqdoriy hisob qo’llaniladigan o’lchovlarga ko’ra butun korxona bo’yicha jami resurslar to’g’risida taqqoslama ma’lumotlar bera olmaydi. Hisob ob’ektlarining tavsifini batafsil ko’rsatish uchun shartli natural o’lchovlar qo’llaniladi. Bunda asosiy ob’ektlar kiritiladigan hisob ob’ektlarining natural tarkibi texnik talablar, davlat standartlari yoki boshqa shartlar bilan oldindan belgilanadi. Shartli natural ko’rsatkichlarga ta’mirlash dastgohlarining komplekti, ma’lum turdagi 100ta juft poyabzal, 100ta shartli banka konserva va shunga o’xshashlar misol bo’ladi. Natural o’lchovlarning boshqa turlari - shartli (keltirilgan) birliklar, ekspluatatsiya birliklari, ish birliklari kabilar ham mavjud.
Soliq hisob-kitoblarida soliq birligi tushunchasi, ya’ni soliqqa tortish ob’ektining sifat o’lchovi birligi qo’llaniladi. Masalan, yer solig’ini hisoblashda maxsus natural o’lchovlar - gektar, aksiz solig’ini hisoblashda - litr, barrel kabilar qo’llaniladi.
Natural va shartli natural o’lchovlardagi mablag’larning har xil turlari ularning o’ziga xos o’lchovi bo’yicha alohida hisobga olinadi.
Bunday o’lchovlar xo’jalik mablag’larining saqlanishini hamda xo’jalik faoliyatiga tezkor rahbarlik qilishni ta’minlaydi. Natural o’lchovlar bir xildagi xo’jalik mablag’larini hisobga olishda qo’llaniladi. Turli xil natural ko’rsatkichlarini jamlash mumkin emas. Shuning uchun ham har xildagi xo’jalik mablag’larini tavsiflovchi umumlashgan ma’lumotlarni olishda bunday ko’rsatkichlardan foydalanib bo’lmaydi.
Sarflangan ish vaqtini hisobga olish uchun mehnat o’lchovidan foydalaniladi. Mehnat o’lchovlari – odam/kuni, odam/soati, norma/soat va boshqalarda ifodalanadi. Mehnat o’lchovlari ko’p hollarda natura o’lchovlari bilan birga qo’llaniladi. Masalan, birishchi bir soatda yoki bir kunda qancha miqdorda mahsulot ishlab chiqargan va h.k. Ular asosan vaqtbay ishlovchilarga ish haqi hisoblashda, ishbay ishlovchilarning normalarini bajarishini nazorat qilishda, mehnat unumdorligini o’rganishda va hokazolarda qo’llaniladi.
Shunday qilib, mehnat o’lchovlari, natura o’lchovlari kabi qat’iy belgilangan qo’llanilish chegaralariga ega.
Turli xildagi xo’jalik mablag’larini, xo’jalik ehtiyojlarini, hisoblashuv va kredit munosabatlarini hisobda aks ettirishda hamda xo’jalik faoliyatining yakunini pul ifodasida chiqarishda pul o’lchovi qo’llaniladi. U tovar-pul munosabatlari mavjudligi, mablag’lardan juda tejab foydalanish, raqobatbardoshlikni ta’minlash va tadbirkorlikni rivojlantirish bilan bevosita hamda chambarchas bog’liqdir.
Pul o’lchovi ko’pincha natura va mehnat o’lchovi bilan birga qo’llaniladi. Masalan, ishlab chiqarilgan mahsulot qiymatini aniqlash uchun bu mahsulot miqdorini va bahosini, ishchiga ish haqi hisoblash uchun esa ishchi tomonidan ishlangan kunlar va vaqt birligi uchun to’lanadigan haq summasini bilish zarur.
Hisob birligi deb u yoki bu asosiy hisob ob’ektiga kiruvchi tarkibiy ob’ektlarning umumiy nomlanishiga aytiladi. Masalan, «Materiallar» nomli asosiy hisob birligiga ishlab chiqarish jarayoni va unga xizmat ko’rsatishda mustaqil funktsiyalarni bajaruvchi materiallar (hisob ob’ektlari)ning ko’plab turlari kiradi. Har bir material turiga hisob birligi – nomenklatura raqami beriladi. Shuningdek, u tayyor mahsulotlar, inventar va xo’jalik jihozlari, o’rnatiladigan asbob-uskunalarga ham hisob birligi sifatida foydalaniladi. Asosiy vositalarning hisob birligi bo’lib inventar ob’ekt hisoblanadi. Ularga inventar raqamlari beriladi.
Xo’jalik hisobi keng ma’noda boshqaruv funktsiyasi bo’lib, kishilik jamiyatining dastlabki bosqichlaridayoq ijtimoiy foydali mehnatning mustaqil turi sifatida ajralib chiqqan.
Xo’jalik hisobi hamma vaqt, har qanday ijtimoiy-iqtisodiy tuzumda ham, o’zining mohiyatiga ko’ra boshqaruv apparatini axborot bilan ta’minlashga mo’ljallangan.
Shunday qilib, xo’jalik hisobi - xo’jalik faktlarini, hodisalarini va jarayonlarini boshqarish, nazorat va tahlil qilish maqsadida ularni kuzatish, o’lchash, ro’yxatga olish va umumlashtirish tizimidir. Xo’jalik hisobi negizida uchala hisob turining (operativ, statistik va buxgalterlik) o’zaro bog’liqligini ifodalaydigan boshqaruv ob’ektining faoliyat ko’rsatish modeli tuziladi. Ular bir-birlarini o’zaro to’ldiradilar va ko’p hollarda bir xil axborotlardan foydalanadilar.
Xo’jalik hisobining turlari va ularning tavsifi. Alohida xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning serqirra moliya-xo’jalik faoliyatini har tomonlama aks ettirish uchun xo’jalik hisobining operativ, statistik va buxgalteriya hisobi turlaridan foydalaniladi.
Ularning har biri o’z predmetiga mos bo’lgan hisob ob’ektlariga va mazkur predmetni o’rganadigan o’z usullariga ega bo’lganliklari bois mustaqildirlar. Ayni vaqtda ulardan har birining mustaqilligi o’zaro bog’liqlik va bir-birini taqozo qilishidan mustasno emas.
Hisobning har bir turi bir xildagi xo’jalik jarayonlarining turli jihatlarini o’rganib, axborotdan foydalanuvchilarni qiziqtiradigan axborot oqimlarining alohida bosqichlarda kesishishiga to’sqinlik qilmaydi. Bu hisobning barcha turlariga taalluqli bo’lgan, ular uchun juda muhim bitta xususiyat tufayligina mumkin. U ham bo’lsa, yuqorida ko’rib chiqilgan uchta: natura, mehnat va pul o’lchovlarining uchala hisob turida ham qo’llanilishidir. Shu boisdan, hisobning uchta turini alohida va batafsil ko’rib chiqamiz.
|
| |