nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-LABORATORIYA M ASHG‘ULOTI

7-LABORA TORIY A M A SH G ‘U L O T I
1-topshiriq
1. CPsimlik va hayvon hujayralarini taqqoslang. 2. Ulaming tuzil-
ishidagi o^xshashliklarni aniqlang. 3. Ularning
tuzilishidagi farqlami
aniqlang. 4. Bu o‘xshashlik va farqlaming sabablarini tushuntirib ber
ing.
2-topshiriq
0 ‘zlashtirgan bilimlaringizga asoslanib, hujayra tarkibiy qism-
larining qaysi organizmlarda uchrashini aniqlang va daftaringizga
3-jadvalni chizib, uni to‘ldiring.
3-topshiriq
CPzlashtirilgan bilimlaringizga asoslanib hujayra tarkibiy qismla-
rining vazifalarini jadval ko‘rininshida ifodalang.
Hujayraning tarkibiy
qismlari organizmlar
prokariotlarva eukariotlar
1. Hujayra qobig'i
2. Plazmatik membrana
3. Yadro
4. Endoplazmatik tocr
5. Ribosoma
6.
Golji apparati
7. Xromosoma
8. Mitoxondriya
9. Plastidalar
10. Lizosoma
11.
Hujayra markazi
12. Yadrocha
j a d v a l
Hujayraning qismlari Funksiyalari
1. Hujayra qobig‘i
2. Plazmatik membrana
3. Yadro
4. Xromosoma
5. Yadrocha
6. Endoplazmatik to‘r
7.
Ribosomalar
193
8. Golji apparati
9. Mitoxondriya
10. Lizosoma
11. Plastida
12. Hujayra markazi
Quyidagi o ‘simlik va hayvon hujayrasi tasviridagi organllami
belgilang.
Signallarni qayta ishlash tizimlari

|
Signallarni qayta ishlash tizimlari
|
bet | 2/3 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 20,06 Kb. | | #131450 |
Bog'liq O'rnatilgan tizim Mustaqil ish7
|
Signallarni qayta ishlash tizimlari. Signallarni qayta ishlash, ularning qabul qilish, uzatish vositalari. Signallarga raqamli ishlov berish usullari, xususiyatlarga ajratish, intellektual tizimlar uchun axborot belgi xususiyatlarini ajratib olish
|
8
|
Xotiraga bevosita ega bo‘lishning apparat vositalari. Xotiraga bevosita ega bo‘lish kontrolleri. Xotira bilan almashuvni joriy etish.
|
9
|
O‘rnatilgan tizimlarning kiritish-chiqarish interfeyslari. Kiritish/chiqarish qurilmasining kontrollerlari. Kiritish/chiqarishning apparatli interfeyslari. O‘rnatiladigan tizimlarning tarmoq interfeyslari.
|
10
|
O‘rnatilgan tizimlar uchun operatsion tizimlar. Operatsion tizimlarning monolit arxitekturasi. Modulliy arxitektura. ”Mijoz-server” arxitekturasi (mikroyadro).
|
11
|
Real vaqt OT foydalanish vositalari. Real vaqt operatsion tizimlarini ishlatilish muhiti. Dasturiy modullar:masala, jarayonlar va oqimlar.
|
12
|
Arduino tizimi asosida o‘rnatilgan tizimlarning apparat vositalarini loyixalashtirish. Arduino arxitekturasining konsepsiyasi. Arduino oilasining platalari. O‘rnatilgan tizimlarning ARM yadroli mikrokontrollerlari.
|
13
|
O‘rnatilgan tizimlarning dasturiy ta’minotini loyixalashtirish.
Tizimli dasturiy ta’minot tarkibi va vazifalari. Amaliy dasturiy ta’minot tarkibi va vazifasi. Instrumental dasturiy ta’minot tarkibi. Dasturiy ta’minotni yaratish bosqichlari.
|
|
|
| |
“Biolam ”-mikroskopinig umumiy ko'rininshi

2. Yuvilmagan qoMdagi bakteriyalarni ko^rish. Ishdan maqsad-
o‘quvchilarda tozalikka rioya qilishni shakl- lantirish. Ishning bori-
shi: 1. Q o‘liar suvda (sovmsiz) yuviladi va idishga qo‘lni yuvilgan
S U V
yig4iladi, shu suvdan bir tomchi buyum oynasiga tomiziladi.
2 .
Buyum oynasiga tomiziigan suvni igna yordamida 1-2 sm diametrda
yoyiladi va havoda quritiladi - fiksatsiya qilinadi. 3.
Fiksatsiya qil-
ingan mikropreparatni ag‘darib (qattiq tomoni pastda bo‘lishi lozim)
uch marta olovdan o4kaziIadi. 4. Binafsha rangga bo‘yalgan tayyor
filtr qog‘ozi mikropreparat ustiga qo‘yiladi va bir tomchi suv tomizila
di va ikki daqiqa ushlab turiladi. 5. So‘ngra mikropreparatni ustidan
suv oqiziladi va toza filtr qog‘ozi bilan ortiqcha suv shimdiriladi. 6.
Tayyor mikropreparatni katta obyektivda ko4riladi. 7. Olingan natija
va xulosalar daftarga yozib olinadi.
3. KoTc-yashil suvo‘tini mikroskopda konsh. Ishdan maqsad: ko‘k-
yashil suvo‘tlari bilan tanishish. Ishning borishi: I.
Akvarium devori
yoki boshqa ko‘lm ak suv tubidagi suvo‘tlari hosil qilgan yupqa pardani
nina yordamida olinadi. 2. Undan preparat tayyorlab mikroskopning
aw al kichik, so‘ngra katta obyektivlarida kuzatiladi. 3. Yupqa parda in-
gichka ko‘p hujayrali iplardan tashkil top- ganiga e’tibor bering. 4. Ip-
chalar ko‘k-yashil rangda bo‘lib, ularning tebranayotgan- ligini kichik
va katta obyektlarda kuzating. 5. Katta obyektivda har bir ipcha bir
xildagi mayda yadrosiz va xloroplastsiz
hujayralardan tuzdganhgiga
e’tibor bering. 6. Hujayraning o‘rta qismi rangsiz va chedari esa pig-
mentlar- dan iborat biroz toqroq rangda ekanligini kuzating. 7. Mik
roskopda ko‘rgan ko‘k-yashil suvo'darini rasmini daf- taringizga chizib
oling. 8. Olingan natija va xulosalar daftarga yozib olinadi.
saqlanuvchi jarayonida - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

37
tranzaksiyalar monitori yordamida mijozlar va boshqa serverlar o„rtasida
interfeysni ta‟minlaydi, tranzaksiyalarni boshqarishi va taqsimlangan
berilganlar bazasining yaxlitligini kafolatlashi mumkin. Jarayonlarni
masofaviy chaqirish vositalari taqsimlangan hisoblash g„oyasiga ko„proq
mos keladi: tarmoqning ihtiyoriy bo„g„inidan boshqa bo„g„inda
joylashgan amaliy proseduralarni chaqirishni, parametrlarni uzatishni,
masofaviy ishlov berishni va natijalarni qaytarishni ta‟minlaydi,
Mijoz-server tizimlarining ortishi bilan uch darajaning zarurati ortib
boradi. Uch bo„g„inli arxitektura uchun tranzaksiya monitorlari deb
nomlanuvchi mahsulotlari nisbatan yangi hisoblanadi. Bu anjomlar
asosan
UNIX
muhitiga yo„naltirilgan, ammo amaliy serverlar ilovalar
serveri bilan mijozlar aloqasini tashkillashtirish uchun masofaviy
proseduralarni chaqirgan holda
Microsoft Windows NT
negizida ham
qurilishi mumkin. Amaliyotda lokal tarmoqlarda berilganlar bazasi ayni
bir serverida aralash arxitekturani (ikki darajali va uch darajali) qo„llash
mumkin.
Shunday qilib, taqsimlangan ilovalarning ko„p darajali arxitekturasi
korporativ axborot tizimining ishlash samaradorligini oshish va uning
dasturiy-apparat manbalarini taqsimlashni optimallashtirish imkonini
beradi. Ammo, hozircha O„zbekiston bozorida mijoz-server arxitekturasi
ustunlik qilmoqda.
Antropogen tahdid manbalari

|
Antropogen tahdid manbalari
|
bet | 54/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari12.2 Antropogen tahdid manbalari.
Axborot xavfsizligiga tahdidlarning antropogen manbalari fuqarolar yoki tashkilotlar bo‘lib, ularning tasodifiy yoki qasddan harakatlari yoki harakatsizligi axborot xavfsizligi xavflarini amalga oshirishga olib keladi, hodisalarning 95% gacha ular bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Tadqiqotlarga ko‘ra, malumotlarning chiqib ketishi 80% i ichki tahdid va insayderlardan kelib chiqiadi .
Agar xodimlar tomonidan boshlangan xavflar oldindan aytib bo‘ladigan bo‘lsa va aniq dasturiy ta'minot va apparat vositalari bilan bartaraf etilishi mumkin bo‘lsa, tashqi manbalar oldindan aytib bo‘lmaydigan bo‘lsa, ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi: xakerlar; raqobatchilar; jinoiy tuzilmalar; vijdonsiz etkazib beruvchilar va pudratchilar; konsalting, baholash kompaniyalari, autsorsing xizmatlarini ko‘rsatadigan boshqa biznes tuzilmalari; bulutli xizmat ko‘rsatuvchi provayderlar, shu bilan birga ularning infratuzilmasiga xakerlik hujumi bir vaqtning o‘zida mijozlarga hujumga aylanadi; inspektsiya tashkilotlari, Federal soliq xizmati va huquqni muhofaza qilish organlari.
Mutaxassis qanchalik malakali va tashkilotning reyting jadvalidagi mavqei qanchalik baland bo‘lsa, u korxonaga zarar etkazish uchun shunchalik ko‘p imkoniyatlarga ega bo‘lsa, ommaviy axborot vositalari sahifalarida topmenejer unga ishonib topshirilgan ma’lumotlarni o‘g‘irlagan holatlar tez-tez paydo bo‘ladi. uchuvchisiz avtomobillarni ishlab chiqish Uberga topshirilgan Google o‘rtasidagi ziddiyatda.
12.3 Texnogen tahdidlar.
Texnogen tahdidlarni oldindan aytish qiyinroq, ammo oldini olish osonroq. Bularga ichki va tashqi texnik vositalar kiradi.
Ichki manbalar:
sertifikatlanmagan va litsenziyalanmagan dasturiy ta’minot;
xakerlarga ma’lum bo‘lgan kamchiliklari yoki e’lon qilinmagan imkoniyatlari bilan litsenziyalangan dasturiy ta'minot;
m onitoring imkoniyatlari zaif bo‘lgan axborot tarmoqlari faoliyatini monitoring qilish vositalari, ularning signallariga o‘z vaqtida va aniq javob berishdan bosh tortish;
binolar va xodimlarni nazorat qilishning sifatsiz vositalari;
noto‘g‘ri yoki past sifatli uskunalar.
Texnogen tahdidlarni oldindan aytish qiyinroq, ammo oldini olish osonroq. Bularga ichki va tashqi texnik vositalar kiradi.
T ashqi manbalar:
ulanish kanallari;
muhandislik-texnik tarmoqlar;
Internet provayderlari va bulutli texnologiya provayderlari.
|
| |
Bakteriya hujayrasining tuzilishi

Bakteriyalaming organik olamdagi ahamiyati o ‘ta rnuhiin: ular
tabiat sanitari, ya’ni organik moddani emiruvchi, o'sim lik va hay
von organizmi uchun zarur bo‘lgan moddalarni hosil qiluvchi va
ayrim
xillari esa, turli kasalliklar tarqatuvchidir. Odam organizmida
muntazam ravishda kasallik keltirib chiqarmaydigan, ko^pgina bak-
teriyalar ham mavjud. Ular inson organizmi uchun keraklidir. M asa
lan, yo‘g‘on ichakda yashovchi ayrim bakteriyalar ishtirokida odam
organizmi uchun o ‘ta zarur vitaminlar hosil bo‘ladi.
Eukariot hujayralar prokariot hujayralarga
qaraganda murakkab
va xilma-xil tuzilgan. Ularda haqiqiy yadro va organoidlar mavjud.
Bir hujayrali suv o ‘tlari, zamburug‘lar, sodda hayvonlar, yuksak tuz-
ilishga ega bo‘lgan o‘simliklar, hayvonlar va odamlar eukariot orga-
nizmlami tashkil etadi.
4-LABORATORIYA MASHG‘ULOTI.
MAVZU: HUJAYRALARNING TASHQI APPARATL
TRIXOMALAR. KIPRIKCHALAR.
Ishning maqsadi.
0 ‘simIiklaming tashqi tuzilishini kuzatish, qo-
plagich to‘qima epidermaning paradermal kesmasida o ‘rganish. Suv
o‘tlari misolida.
Kerakli jihozlar;
Mikroskop, pinset, lupa, nina, cho‘tka, mitilen
ko'ki, turli ocsimliklarning barglari.
Ishning borish tartibi.
1. Yorongul o‘simligi barglarining ustki va ostki epidermasini
pinset yordamida biroz qismi ko‘chirib olinadi, vaqtinchalik preparat
tayyorlab mikroskopning S^O^byektivlarida
kuzatiladi, epiderma
to ‘qimasi hujayrlarining devorlarini tuzilishi,og‘izcha apparatining
tiplari
aniqlanadi, rasmi chiziladi.
2. Qovoq bargini kuzating, epidermasini pinset yordamida bir oz
qismini ko'chirib olib vaqtinchalik preparat tayyorlanadi, og‘izchalar
apparati aniqlanadi, tuklarini kuzatib rasmi chiziladi.
3.Gulsapsar bargini
tashqi tuzilishi kuzatiladi, epidermasidan
paradermal kesiklar tayyorlanadi, tuzilishi o ‘rganiladi, og‘izchalar
apparati aniqlanadi rasmi chiziladi.
4. Turli tipdagi og‘izchalami rasmi albomga chiziladi,
nomlari
yoziladi, bir birlarining farqlariga ahamiyat beriladi.
190
Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova - bet 27

0 ‘simliklarda silliq endoplazmitik to ‘r steroid, lipidlar sintezida
ishtirok etuvchi hujayralarda uchraydi.
Hujayra membranalarining sintezi.
Endoplazmitik to ‘ming
muhim xususiyati hujayra membranalarining hosil qilishda ishtirok
etishidir. Endoplazmatik to‘r elementlari hamma hujayra oqsillarini,
membrana lipid qavati moddalarini sintezlaydi va membrananing
lipoproteid tuzilmasini teradi. Endoplazmatik to'rda Golji apparati,
sekretor vakuolalar, integral oqsillarni sintezlanadi.
Vakuolyar tizim membranalarining bir-biriga aylanishi1

1-yadro
membranasi; 2-yadro porasi; 3- donador endoplazmatik
to ‘r; 4- siiliq endoplazmatik to ‘r; 5- ribosomalar; 6- silliq endoplazma
tik to ‘rda sintezlangan
sekret mahsulotning chiqishi; 7- membranaga
o‘ralgan mahsulotning Golji apparati sistemalariga qo‘shilishi; 8, 9,
10,11 - mahsulotli pufakchani
Golji apparatining sis, medial va trans
boMimlariga o ‘tib plazmalemma tashqarisiga chiqarilishi.
Mustaqil ta’lim mavzulari
1. Fagositoz va pinositoz.
2. 0 ‘simlik hujayra devorining hosil boMishi.
3.Sitoplazmaning vakulayr tizizmidagi organellalamig o £zaro
aloqasi.
4.Vakuolyar tizim membranalarining bir-biriga aylanishi
Mikrokontrollerli tizimlarni sozlash

14
|
Mikrokontrollerli tizimlarni sozlash. Mikrokontrollerli tizimlarni sozlash vosita va usullari. Apparatlarni sozlashning texnik vositalari.
|
15
|
O‘rnatilgan tizimlarni tashxizlash vositalari. Tashxislashning asosiy qoidalari va tushunchalari. Mikrokontrollerli tizimlarni tashxizlash vositalari
|
16
|
Zamonaviy vositalar asosida o‘rnatilgan tizimlarni amaliy apparat-dasturiy joriy etish. O‘rnatilgan tizimlarning sanoatda qo‘llanilishi, zamonaviy va murakkab tizimlar. O‘rNAtilgan tizimlarning sohalar bo‘yicha qo‘llanilishi
|
17
|
Arduino kontroller to‘plamining tarkibini va imkoniyatlarini o‘rganish. Arduino IDE dasturini o‘rnatish. Yorug‘lik diodi. Arduino yordamida yorug‘lik diodini o‘chirib yoqish.
|
18
|
Tugma. Yorug‘lik diodini yoqish misolida tugmaning bosilishiga ishlov berish. Titrashga qarshi kurashish.
|
19
|
Potensiometr. Arduino orqali yorug‘lik diodining yorug‘lik darajasini o‘zgartirish va ularning sonini o‘zgartirish.
|
20
|
RGB-yorug‘lik diodi. Impuls kengligining modulyatsiyasi.
|
21
|
Bir va to‘rt razryadli yetti segmetli indikatorlardan foydalanish va raqamlarni indikatorga chiqarish. 8x8 yorug‘lik diodli matritsani boshqarish.
|
22
|
74NS595 suruvchi registr mikrosxemasini boshqarish.
|
23
|
Pezonurlatgich. Pezonurlatgichni boshqarish: tonni o‘zgartirish, davomiligini o‘zgartirish
|
24
|
Tranzistorning kuchaytirish xususiyatini namoyish etish. Releni tranzistor orqali boshqarish.
|
25
|
Fotoqarshilik. Yorug‘lik diodlarini yoqish yoki o‘chirish orqali yorug‘lik darajasiga ishlov berish.
|
26
|
Harorat datchiklari ishlash tamoillarini o‘rganish va ularni ishlatishga misollar.
|
27
|
LCD1602 indikatori. Ulanish tamoili, unga axborotni Arduinoda foydalanib chiqarish.
|
28
|
Harakatni aniqlash va masofani o‘lchash sensorlarini boshqarish.
|
29
|
Radiochastotali identifikatsiya sensori ma’lumotlarini o‘qish va qayta yozishni tashkil qilish.
|
30
|
Servo, step va DC motorlar ishlash prinsipini o‘rganish va ularni Joystik orqali boshqarish.
|
31
|
Simsiz aloqa tarmoqlari orqali ma’lumotlarni uzatish va boshqarish
|
V ak u olalar - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

V ak u olalar Vakuolalar ichi suyuqlik bilan to ‘lgan membranali xaltacha. Hay-
von hujayralarida kichik: fagositoz, hazm qilish, qisqarish vakuolalari
uchraydi. 0 ‘simlik hujayrasi sitoplazmasida muhim fiziologik aha-
miyatga ega bo‘lgan vakuolalar mavjud. Yosh hujayralarda mayda
vakuolalar soni ko ‘p bo‘lib hujayra o ‘sgan sari vakuolalar bir-biri
bilan qo‘shilib hujayraning 80% hajmini egallaydigan vakuolaga
aylanadi. Vakuolani o ‘rab turuvchi memebrana tonoplast deyiladi, u
plazmatik membranaga o ‘xshash tuzilgan. Vakuolalar endoplazmatik
to ‘rdan ajraladigan pufakchalardan rivojlanadi. Kattalashib ular yadro
va organoidlami hujayraning chekka qismlariga surib yuboradi.
Vakuolaning ichi hujayra suyuqligi bilan to ‘lgan bo‘lib tarkibi
suvda erigan anorganik tuzlar, organik kislotalar, oqsillardan iborat.
0 ‘simlik vakuolasi quyidagi muhim vazifalami bajaradi:
1. Suv konsentrlangan hujayra shirasi ichiga osmos yo‘li bilan
tonoplast orqali o ‘tadi. Natijada sitoplazma hujayra devoriga yaqin-
lashib turgor holat yuzaga keladi. Suvning osmotik ravishda kirishi
hujayralarning o‘sishi vaqtida choczilishiga yordam beradi va mus-
tahkamlik bag‘ishlaydi.
2. Ba’zan vakuolalar tarkibida antosian pigmentlari uchraydi.
Ularning ichida antosianlar bo‘lib gullar mevalar rangini belgilaydi.
3. B a’zan vakuolalar tarkibida gidrolitik fermentlar boTib, bu
holda vakuolalar lizosomalardek faoliyat ko‘rsatadi: hujayra nobud
boMgandan keyin tonoplast tarangligini y o ‘qotib fermentlar sito-
plazmaga chiqib hujayrani avtolizlaydi (o‘z -o‘zini eritadi).
4. Vakuolalarda hujayra metabolizmining chiqindi moddalari
saqlanishi mumkin: oksalat kalsiy kristallari, alkoloidlar va tanin
moddasi. Tanin moddasi o ‘simlikni o ‘simlikxo‘r hayvonlardan hi-
moya qiladi.
5. Vakuolalar zahira oziqa moddalari tocplanadigan joy ham hiso
blanadi. Qand moddasi suvda erigan holda to 4planadi, polisaxaridlar-
dan inulin bor. Urug' hujayralarida oqsil tocplanadi. Oqsillar vakuo
laning ichiga endopalazmatik to 1 г va Golji apparati orqali ulaming
membranasi vakuolaning membranasi bilan qo‘shilganda kiradi. Oq
sil - aleyron vakuolalarda albumin va globulin ko‘rinishida to ‘planib
vakuolalar suvsizlanishi natijasida qattiq aleyron donachalariga ayla-
67
nadi. UrugMar unib chiqqanda bu donachalar yana suvlanib vakuo-
lalarga aylanadi. Bunday vakuolalarda fermentlar ta’sirida oqsillar
parchalanadi, ya’ni vakuola lizosoma faolligini boshqaradi.
M itoxondriya membranalari

larga ega. Tashqi membrana taxmiman 50 % lipidlardan iborat. Ichki
membrana taxminan yuzdan ortiq polipeptidlardan iborat va oqisil-
lipid nisbati taxminan 3:1 nisbatda.
Mitoxondrial matriks.1
Mitoxondrialarda ko‘pgina fermebtlarga qo£shimcha
ribosomalar
ham uchraydi. Lekin ular sitoplazmani 5.2
(b) — rasm. M itoxondriya
ribosomalariga qaraganda maydaroq. Shoctni o‘zida.bir necha DNK
xalqa malekulalari ham uchraydi. CLsimlk va hayvonlarda
u yumaloq
(xalqasimon) boTadi. Demak mitoxondriyalarda o‘zini genetok ma-
teriali bor va RNK ni hosil qiluvchi mexanizmi hisoblanadi. Xromo-
somadan tashqari DNK irsiy axborotni saqlashda katta rol o ‘yniydi
masalan odam organizimida 13 ta polipeptidni sinteziga javob beradi.
Odam mitoxondriyasini DNK si 2 ta ribosom RNK ga va 22 ta t-
RNK ga javob beradi. Mitoxondrial DNK (mt-DNK) bu qadimigi
tarixiy noyob malekula hisoblanadi.Olimlaming fikri bo‘yicha
bu bir
aerob bakteriyani merosi deb qabul qilingan va kelajakda bulardan
eukariotik hujayralar kelib chiqqan. Shu qadimiy ko‘pchilik genlari
yoki yo‘qolib ketgan, yoki evolyutsiya
jarayonida hocjayin hujayra
yadrosiga ko‘chib ketgan va o ‘zida qolgan bir necha genlar - gidro
fob oqsillami ko‘dliydigan genlar. mt- DNK odam migratsiyasini va
evolyutsiyasini o‘rganish uchun juda qulay narsa. Bir qancha kom-
paniyalar mt-DNK ni nukleotid ketma-ketligini o ‘rganadi o‘ziarini
o‘rganish uchun.
Nazorat savollar - Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari

|
Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari
|
bet | 49/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari
1.Tashkilotda zaifliklarni boshqarish bosqichlari?
2Axborot xavfsizligi bo‘yicha mutaxassislar muntazam ravishda o‘rganadigan asosiy yo‘nalishlar?
3.Google dorks?
11. MAVZU: ZARARLI DASTURLARNI ANIQLASH TEXNOLOGIYASI. 11.1 Zararli dasturiy ta’minot.
Zararli dastur deganda kiberjinoyatchilar tomonidan alohida kompyuterlar yoki tashkilotning butun tarmog‘iga zarar yetkazish uchun dasturiy ta’minotni tarqatish tushuniladi. U maqsadli tizimdagi zaifliklardan foydalanadi, masalan, qonuniy dasturiy ta’minotdagi xatolik (masalan, brauzer plaginlari yoki veb-ilovalar) buzib kirishi mumkin.
Zararli dasturlarning infiltratsiyasi halokatli bo‘lishi mumkin - natijalar ma’lumotlarni o‘g‘irlash, to‘lov dasturi yoki tarmoq tizimlariga zarar etkazishni o‘z ichiga oladi.
Zararli dastur bugungi kunda Internetdagi eng katta xavfsizlik tahdidlaridan biridir. Haqiqatan ham, elektron pochta spamlari va xizmat ko‘rsatishni rad etish hujumlari kabi ko‘pgina Internet muammolarining asosiy sababi zararli dasturlarga ega. Ya’ni, zararli dastur tomonidan buzilgan kompyuterlar ko‘pincha botnetlarni tashkil qilish uchun birlashadilar va tajovuzkorlar tomonidan boshqariladigan ushbu zararli tarmoqlar yordamida ko‘plab hujumlar amalga oshiriladi.
Yangi yaratilgan zararli dastur bilan kurashish uchun uni aniqlash va u keltiradigan har qanday zararni oldini olishning yangi usullari paydo bo‘ldi.
Birinchi zararli dasturlarni qidirish texnologiyasi imzolardan foydalanishga asoslangan edi - u yoki bu zararli dasturni noyob tarzda identifikatsiya qiluvchi kod bo‘limlari. Viruslarning rivojlanishi bilan ularni aniqlash texnologiyalari murakkablashdi va rivojlandi. Ushbu ilg‘or texnologiyalarning barchasini har-xil turdagi “evristika” va “xulq-atvor analizatorlari” ni umumiy tarzda “imzo bo‘lmagan” deb atash mumkin.
Zararli kodni aniqlash texnologiyalari mavjudligiga qaramay, u asosan imzo bo‘lmagan texnologiyalarga qaratiladi - ularning ibtidoiyligi va noaniqligi tufayli imzo texnologiyalari haqida deyarli hech narsa aytish mumkin emas. Shu bilan birga, foydalanuvchilar imzosiz texnologiyalarni yaxshi bilishmaydi. “Evristika”, “proaktiv aniqlash”, “HIPS” nomlari ostida nima yashiringan, sanab o‘tilgan texnologiyalar bir-biri bilan bog‘liq.
“Zararli dasturiy ta'minotning o‘zini o‘zi himoya qilish evolyutsiyasi” zararli dasturlar va ulardan himoyalanish sohasidagi ba’zi muayyan muammolarni tizimlashtirish va iloji boricha obyektiv ko‘rib chiqishga qaratilgan.
Zararli dasturlardan himoya qilish tizimi modeli.
Boshlash uchun biz zararli dasturlarni qidirish texnologiyalari qanday ishlashini ko‘rib chiqamiz. Buning uchun quyidagi modeldan foydalanish tavsiya etiladi.
Har qanday xavfsizlik texnologiyasi ikkita komponentdan iborat:
|
| |
Axborot ta’minoti - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

41
Berilganlar bazasini qurish uslubiyati ularni loyihalashning nazariy
asoslarida jamlangan. Buni tushunish uchun asosiy g„oyalarini amalga
oshiruvchi ikkita ketma-ket bosqichlar misolida keltiramiz:
1-bosqich
: uning faoliyati tarkibi va sinfiyligini tushunish; axborot
oqimlari sxemasini qurish; mavjud bo„lgan hujjat almashinuvi tizimini
tahlil qilish; axborot obyektlari va ularga mos xossa va vazifalarini
bayon etuvchi rekvizitlar (parametrlari, xossalari) tarkibini aniqlash
maqsadlarda korxonaning barcha funksional bo„limlarini kuzatish
2-bosqich
:
1-bosqichda
kuzatilgan
faoliyat
doirasi
uchun
ma‟lumotlarning axborot-mantiqiy modelini qurish. Bu modelda
obyektlar va ular rekvizitlari o„rtasida barcha aloqalar o„rnata olingan va
optimallashtirilgan bo„lishi lozim. Axborot-mantiqiy modeli uning
negizida yaratiluvchi berilganlar bazasini shakllantirish uchun asos
bo„ladi.
Axborot ta‟minotini yaratish uchun quyidagilar zarur:
korxonani boshqarish tizimining barcha funksiyalari, masalalari,
maqsadlarini aniq tushunish;
tahlil qilish uchun axborot oqimlari sxemasi ko„rinishida taqdim
etilgan axborotning yaratilish vaqtidan boshqaruvning turli
darajalarida qo„llanilishigacha bo„lgan harakatini aniqlash; hujjat
almashinuvi tizimini zamonaviylashtirish;
kodlash va tasniflash tizimlarining mavjudligi va qo„llanilishi;
axborotning o„zaro bog„liqligini ifodalovchi axborot-mantiqiy
modellarini yaratish usullarini egallash;
mashina tashuvchilarida axborot massivlarini yaratish zamonaviy
texnik ta‟minotning mavjud bo„lishini talab qiladi.
Ba’zi axborot tizimlari tavsifi - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

44
Aniqlik sharoitida qaror qabul qilish.
Bu masalada boshqaruv tizimi
va obyekt modeli berilgan deb qaraladi, tashqi soha ta‟siri esa hisobga
olinmaydi. Shu sababli, manbalardan foydalanishning tanlangan
strategiyasi va yakuniy natija o„rtasida bir qiymatli aloqa mavjud
bo„ladi. Aniqlik sharoitida qarorlar foydaliligini baholash uchun ko„p
samara beruvchi qarorni qabul qilish kifoya. Agar bunday qarorlar ko„p
bo„lsa, ular teng kuchli hisoblanadi. Aniqlik sharoitida qaror qidirish
uchun matematik programmalash usullaridan foydalaniladi.
Xavflilik sharoitida qaror qabul qilish.
Bu sharoitda qaror qabul
qilish uchun, aniq tahlil qilish mumkin bo„lmagan va uning holatlari
taqsimoti ehtimolligi ma‟lum bo„lgan, tashqi muhit ta‟siri ham hisobga
olinishi zarur. Bunday sharoitlarda zarur bo„lgan strategiyadan
foydalanish, namoyon bo„lish ehtimoli berilgan deb qaraluvchi yoki
aniqlanishi mumkin bo„lgan, turli natijalarga olib kelishi mumkin.
Strategiyani tanlash va baholash hal qiluvchi, yakuniy natijaga erishish
ehtimolligini hisobga oluvchi qoida yordamida keltiriladi.
Noaniqlik sharoitida qaror qabul qilish.
Yuqoridagi masala kabi,
yakuniy natija va strategiyani tanlash o„rtasida bir xil aloqa mavjud
emas. Bundan tashqari, yakuniy natijalarning chiqish ehtimolligi ham
noaniq. Har bir «strategiya–yakuniy natija» juftligiga yutuq sifatida
tashqi baholash mos qo„yiladi. Chegaralanishning eng keng tarqalgani
maksimal kafolatlangan yutuqni olish hisoblanadi.
Ko‘pqirralilik sharoitida qaror qabul qilish.
Yuqorida sanab
o„tilgan masalalarda ko„pqirralilik bir-biriga keltirib bo„lmaydigan bir
necha mustaqil maqsadlarning mavjudligida yuzaga keladi. Ko„p sonli
qarorlarning mavjudligi optimal strategiyani tanlash va baholashni
murakkablashtiradi.
Mumkin
bo„lgan
qaror
yo„llaridan
biri
modellashtirish usullarini qo„llashdir.
Qarorlar qabul qilish uchun quyidagi tashkil etuvchilarning
mavjudligi majburiy hisoblanadi: tahlil; bashorat qilish; vaziyatli
modellashtirish.
Hozirgi kunda qaor qabul qilish tizimlari ikki turga ajratiladi.
Kalit soʻz
     
118 - Cover ict stb indd

118
Mavzu oʻzgarmaydi, lekin u “Re:” bilan boshlanadi.
Xatlarga
javob
yozganingizda
mavzu satriga
qoʻshilgan “Re”
soʻzi
lotin tilidan
kirib kelgan.
Bu “aloqasi
bor” maʼnosini
anglatadi.
Bilasizmi?
Elektron xatlar papkalaridan foydalanish
Papka – ma’lum turdagi xabarlarni saqlashingiz mumkin bo‘lgan joy.
Sizda turli xil papkalar boʻlishi mumkin. Har bir papkaning takrorlanmaydigan
nomi boʻladi.
Email akkauntingiz allaqachon ayrim papkalar bilan sozlangan boʻlishi
mumkin. Ayrim email provayderlari
turli nomlardan foydalanishi, ayrimlarida
esa bu papkalarning barchasi boʻlmasligi mumkin.
5amaliy ko‘nikma
Papka
Foydalanish ko‘lami
Inbox
Sizga yuborilgan yangi xatlar joylashgan joy.
Bu yerga siz oʻqigan, lekin boshqa papkaga koʻchirilmagan
xatlar ham joylanadi.
Outbox
Xatni
tayyorlab,
Send tugmasi ustiga bossangiz,
bu xat
Outbox papkasiga joylanadi.
Provayderingiz xatlarni yuborgandan keyin ular Outbox
papkasidan yoʻqoladi.
Papka: maxsus
xabarlar
saqlanadigan joy.
Kalit soʻz
119
6
Elektron pochtada
ishlashni boshlash
5.1mashg‘ulot
Email akkauntingizdagi har bir papka ustiga bosing. Ularning ichida birorta xat
bormi?
5.2mashg‘ulot
Yangi xat yozishni boshlang. Drafts papkasiga qarang – nimadir oʻzgardimi?
Xatingiz qoralama sifatida saqlanganmi?
Papka
Foydalanish ko‘lami
Sent Mail
Yuborgan xatlaringiz shu papkada saqlanadi.
Drafts
Xatni
yozishni boshlasangiz, u qoralamalarga saqlanadi.
Yozayotgan xatingizni tasodifan oʻchirib yuborganingizda uni
tiklash uchun kerak boʻladi.
Xatni yozishni boshlasangiz,
lekin keyinroq tugatishni
istasangiz, uni qoralama sifatida saqlashingiz mumkin.
Bin/Trash
Keraksiz xatlarni oʻchirishingiz mumkin. Ular Trash papkasiga
koʻchiriladi.
Papkadan oʻchirmasangiz, ular shu yerda turaveradi.
Bu yerdan oʻchirilsa, ularni qaytara olmaysiz.
drafts yoki outbox - Cover ict stb indd

117
6
Elektron pochtada ishlashni boshlash
Daftaringizga quyidagi savollarga javob yozing. Darsligingizga yozmang.
Birorta xabar oldingizmi?
Agar olgan boʻlsangiz:
• ular yangi xatlarmi?
• Ularni sizga kim yuborgan?
•
Ular nima haqida ekanligini qanday bilib olish mumkin?
4.2mashg‘ulot
Yangi elektron xatlardan birining ustiga bosing.
Xabarni toʻliq oʻqishingiz va javob yozishingiz mumkin.
Xabar pastidagi maydonchadagi
Reply tugmasini tanlang. Yoki strelka ustiga
bosing. Bu buyruq xatni yuborgan kishiga javob qaytarish uchun tayyorlaydi.
Maydonga xabaringizni kiriting.
Tekshirganingizdan keyin
Send tugmasini tanlang.
Qabul qiluvchining email manzilini yozishingiz shart emas. Bu avtomatik tarzda
amalga oshiriladi.
Reply: sizga
kelgan va uni
yuborgan
odamga qaytarib
yuborilgan xat.
Ular yuborgan
xatga odatda
“Reply” tugmasi
qoʻshiladi.
• Xatni yuborishdan oldin imloviy va grammatik xatolar yo‘qligini tekshiring.
•

112
Qabul qiluvchining manzilini kiritish va xat yuborish
Xat yozganingizda qabul qiluvchining email manzilini kiritishingiz kerak.
2.1mashg‘ulot
Oʻqituvchingizning email manzilini bilishingiz kerak. U o‘z
email manzilini sizga
aytadi yoki koʻrishingiz uchun doskaga yozib
qoʻyadi.
“To” deb yozilgan
maydonni belgilang va bu
joyga oʻqituvchingiznning email manzilini
kiriting.
Ehtiyotkorlik bilan nusxa
oling va quyidagilarga
ishonch hosil qiling:
• toʻgʻri belgilardan, masalan, nuqta (.) va
chiziqchalardan () foydalandingizmi?
• imlo xatolarsiz yozdingizmi?
• @ belgisi qoʻshdingizmi?
2amaliy ko‘nikma
Xat
yozing
va keyinroq
email manzilni
kiriting.
Xatni
adashib ertaroq
yuborsangiz, u
jo‘natilmaydi,
chunki
email
manzili
kiritilmagan.
Ko‘rsatma
113
6
Elektron pochtada ishlashni boshlash
2.2mashg‘ulot
Xatingiz tayyor boʻldi. Endi uni yuborishingiz mumkin.
Send tugmasi yordamida email yuboriladi.
Email
akkauntiga ulansa, xat toʻgʻridantoʻgʻri yuboriladi. Bu
onlayn yuborish
hisoblanadi.
Ayrim vaqtlarda xatlarni internetga ulanmasdan yozishingiz mumkin. Bunday
holda xat
passiv - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

|
Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun oBog'liq Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklar (1)passiv
(
nofaol
) va
aktiv
(
faol
).
Passiv
xavflarga axborot
manbalariga, ularning bajarilishiga ta‟sir ko„rsatmagan holda ruxsatsiz
kirishga harakatlarni kiritish mumkin.
Aktiv
xavflar axborot manbalarini,
apparat va dasturiy vositalarga ta‟sir qilish yo„li bilan tizimning normal
bajarilishini buzishni oldiga maqsad qilib qo„yadi.
Rejalashtirilgan xavflar buzuvchining maqsadga yo„naltirilgan
harakatlari bilan bog„liq bo„ladi
.
Buzuvchi sifatida quyidagilar ishtirok
etishi mumkin: xodim, raqobatchi, tashrif buyuruvchi, yollanma va h.k.
Buzuvchining xarakatlarini turlicha izohlash mumkin: xodimning
o„z yutuqlaridan qoniqmasligi, moddiy manfaatdorlik (
pora
),
qiziquvchanlik, raqobat kurashi, har qanday yo„l bilan maqsadga
erishish va h.k.
Ma‟lumki, korxona xodimlarining ayrimlari konfidensial (ya‟ni
mahfiy) axborotga ega (aynan bunday axborotlar bilan ishlovchilar).
Ayrim hisoblarga ko„ra har qanday korxona xodimlarining
25%
i haqgo„y
odamlar va har qanday sharoitda ham shunday bo„lib qoladilar,
25%
i
korxona hisobidan foyda ko„rish uchun qulay vaziyat kutuvchilar,
qolgan
50%
i vaziyatdan kelib chiqqan holda, yo haqgo„y, yo buzg„unchi
bo„lib qolishlari mumkin. Demak,
100
ta xodimdan
75
tasi josus (shpion)
bo„lishi mumkin.
Raqobatchilar konfidensial axborotning katta qismini ishchilar
(kompyuter tarmoqlari foydalanuvchilar) ning axborotni himoyalashning
elementar qoidalariga rioya qilmasliklari natijasida olishlari mumkin.
Masalan, foydalanuvchi murakkab parolni monitorning ko„rinadigan
joyiga yopishtirib qo„yadi yoki qattiq diskka matnli fayl ko„rinishida
saqlaydi va h.k. Konfidensial axborot ochiq aloqa kanallaridan
foydalanilganida ham chiqishi mumkin. Telefon orqali konfidensial
tijorat axborotlariga tegishli bo„lgan munozaralar olib borilayotganda
ham axborot o„g„irlanishi mumkinligini nazardan chyetda qoldirmaslik
lozim. Shu sababli, telefon orqali munozaralar olib borishda signallarni
shifrlash apparatlarini o„rnatish, hamda o„z suhbatdoshining
ishonchliligini aniqlash foydadan xoli emas.
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
| |
Berilganlar bazasi obyektlari - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

50
bo„lishi mumkin.
Berilganlar bazasi obyektlari bilan ishlash ikki xil rejimda yoki
fazada amalga oshiriladi:
rejalashtirish (konstruksiya) fazasi
va
ishchi
faza
. Berilganlar bazasi axborot bilan ishlashdan avval, uni rejalashtirish
zarur.
Microsoft Word
bo„sh fayli yoki
Microsoft Excel
bo„sh varag„ini
ochishdan farqli o„laroq,
Microsoft Access
barcha obyektlari
rejalashtirilishi kerak (shu jumladan, axborotlarni saqlash uchun
jadvallar ham). Ko„pgina hollarda bunday ish maxsus konstruktor
rejimida amalga oshiriladi.
Ikkala holatda ham obyekt rejasi, ma‟lumotlar bilan ishlashda bu
obyektni qo„llaganda, uning ko„rinishini ifodalaydi. Masalan, jadvalni
rejalashtirishda unga kiritish mumkin bo„lgan ma‟lumot turlari beriladi.
Rejalash fazasidan so„ng, ishchi faza boshlanadi, ya‟ni axborotlarni
kiritish va tahrirlash uchun berilganlar bazasining turli obyektlaridan
foydalaniladi. Ishchi faza konstruktor rejimi kiritish, tahrirlash va
axborotlarga ishlov berish uchun jadval yoki forma rejimi bilan
almashadi.
Avvaliga bu juda murakkab ko„rinsa ham, Accessning foydali
tomonlaridan biri, turli tur obyektlar bilan ishlashda, hamda obyektlarni
rejalashdan foydalanishga o„tilganda menyu ko„rinishi va anjomlar
paneli masalaga mos ravishda o„zgaradi. Turli oynalar faollashtirilganda,
joriy oyna bilan ishlash uchun mo„ljallangan vositalargagina kirish
mumkin bo„ladi.
Internet/intranet-texnologiyalar - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

38
hisoblashlarni bajarish;
axborotlarni yig„ish va ularga ishlov berish.
Kompyuter tizimi asosan murakkab matematik hisoblashlarni
bajarish uchun (birinchi navbatda yadro quroli va raketa texnikasi bilan
bog„liq bo„lgan hisoblar uchun) mo„ljallangan bo„lsa ham, hozirgi kunda
ikkinchi yo„nalish ustunlik qilmoqda. Hisiblash texnikasi yordamida
bajarilayotgan asosiy funksiyalarning bunday taqsimlanishi tushunarli
holat – harbiy va ilmiy hisoblashlarga nisbatan fuqarolar tijorati ancha
keng tarqalgan. Kompyuter texnikasi narhlarining pasayishi juda kichik
korxonalar, hattoki jismoniy shaxslar uchun ham kompyuterlarni sotib
olish imkonini beradi.
Bugungi kunda korxonalar boshqaruvini kompyuterlarsiz faraz qilib
bo„lmaydi. Kompyuterlar boshqaruv, buxgalteriya hisobi, omborlarni
boshqarish sohalariga ancha ilgari mustahkam kirib bordi. Ammo,
zamonaviy tijorat korxonani boshqarishda axborot texnologiyalarni keng
tadbiq qilishni talab qiladi. Noaniqlik va havflilik sharoitida boshqaruv
qarorini qabul qilish uchun, qanday soha bo„lishidan qat‟iy nazar (savdo,
ishlab chiqarish, qandaydir xizmatni taqdim etish), xo„jalik-moliyaviy
faoliyatining barcha aspektlarini doimo nazorat ostida ushlab turish
zarur. Shu sababli, boshqaruvga zamonaviy yondashuv axborot
texnologiyalari uchun mablag„ ajratishni talab qiladi. Korxona qancha
katta bo„lsa, bunday ajratmalar shuncha katta bo„ladi.
Yangi mavzuni kiriting.
Ustunli diagrammada oʻq belgilarini kiritish uchun quyidagi amallani bajaring:
1

65
3
Diagrammalar bilan ishlashni boshlash
10-amaliy ko‘nikma
Diagrammadan xulosa chiqarish
Diagrammalar sizga maʼlumotlarni jadvallardan koʻra osonroq tushunish
imkonini beradi.
Ustunli digrammada
• Eng baland ustun – eng katta qiymatga ega bo‘lgan predmetdir.
• Eng past ustun – eng kichik qiymatga ega bo‘lgan predmetdir.
• Agar ustunlarning balandligi bir-biriga yaqin boʻlsa, demak, ularning
qiymatlari orasidagi farq katta emas.
• Agar ustunlar balandliklari o‘rtasidagi farq katta bo‘lsa (ayrimlari juda
baland, boshqalari past), ular orasidagi farq ham shunga yarasha katta
boʻladi.
Doiraviy diagramma
mevalar guruhini yozish;
2

52
Jadvallar yaratishda Microsoft Excel dasturidan foydalanish
Microsoft Excel elektron jadval dasturi hisoblanadi.
Elektron jadvallar dasturi sizga sonli ma’lumotlar bilan ishlash imkonini
beruvchi dasturiy ta’minotlardan biridir. Unga maʼlumotlar kiritishingiz mumkin.
Agar tegishli buyruqlarni bilsangiz, dastur matematik amallarni ham bajara
oladi. Elektron jadvallar
kataklardan tashkil topgan.
Katakni bosib, uning ichiga matn kiritishingiz ham mumkin. Turli kataklarga
yozish uchun uni sichqonchaning chap tugmasini bir marta bosib faollashtirib
olinadi hamda katak ichiga so‘zlar qo‘shiladi.
Bu bitta katak
4.1-mashg‘ulot
Sinfingizdagi o‘quvchilar sogʻlom ovqatlanish mavzusini oʻrganmoqda, siz va
doʻstlaringiz “sogʻlom ovqatlanish” jadvaliga ma’lumot kiritish uchun biror-bir
meva olib kelishingiz kerak.
Diagramma oʻzi nima? - Cover ict stb indd

57
3
Diagrammalar bilan ishlashni boshlash
5.2-mashg‘ulot
Diagrammadan yana qanday maʼlumotlarni aniqlash mumkin?
Ustunlar diagramma boʻylab o‘sish yoki kamayish tartibida joylashganmi? Yoki
ularning barchasi aralash holatdami?
5.3-mashg‘ulot
Tasavvur qiling, O‘zbekiston hududida xususiy doʻkoningiz bor. Soyabonlar
sotish haqida oʻylayapsiz. Qaysi oyda sizga sotish uchun eng koʻp miqdorda
soyabon kerak boʻladi?
6-amaliy ko‘nikma
Diagrammaga maʼlumot kiritish
Elektron jadvaldagi maʼlumotlar asosida diagramma yaratiladi.
Diagramma yaratishdan avval sizga maʼlumotlar jadvali kerak boʻladi.
Quyida elektron jadval berilgan:
Bu maʾlumotlar jadvali
Bu boʿsh diagramma
Ushbu tasvirda maʼlumotlar jadvali va boʻsh diagrammani ko‘rishingiz mumkin.
Diagramma boʻsh, chunki jadvalga maʼlumotlar kiritilmagan. Jadvalga
maʼlumotlarni kiritsangiz, diagramma ma’lumotlar asosida oʻzgaradi.
6.1-mashg‘ulot
Oʻqituvchingiz tomonidan berilgan “colours_2.xlsx” faylini oching.
Oʻqda joylashgan
raqamlar siz
qiymatlarni
kiritganingizda
oʻzgaradi.
Ketma-ketlik - Cover ict stb indd

77
4
Dasturlashni boshlash
3-amaliy ko‘nikma
Blok-sxema yaratish
Blok-sxemalar yasashni bilish sizga koʻrsatmalar qanday ketma-ketlikda
ekanini ko‘rish uchun yordam beradi.
Blok-sxema koʻrsatmalar ketma-ketligini koʻrsatuvchi chizma hisoblanadi.
Unda:
• qayerdan boshlashingizni bildiruvchi
Boshlash
katagi mavjud;
• qayerda toʻxtashingizni bildiruvchi
Tugatish katagi mavjud;
• Qanday vazifalarni bajarishingizni ko‘rsatuvchi Jarayon
kataklari;
• keyingi katakni bildirish uchun strelkalar mavjud.
Har bir katak koʻrinib turganingizdek, maxsus shaklga ega.
Strelkalar koʻrsatmalarning bajarilish
tartibini bildiradi.
3.1-mashg‘ulot
Blok-sxemaga qarang.
Koʻrsatmalarni bajaring.
“Start” maydonchasidan boshlang. Strelka birinchi
toʻrtburchakka borishingizni aytmoqda. Strelkalar boʻylab
yuring va har bir jarayonni bajaring.
Buni toʻgʻri tushundingizmi?
Quyidagilarni bajarishingiz kerak:
Nazorat savollari - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

a.
Donador endoplazmatik to‘r
b.
Silliq endoplazmatik to‘r
c.
Donador va silliq endoplazmatik to‘r
4. Ergastoplazma nima?
a.
Bir tutam membranalar yig‘indisi
b. Endoplazmatik to ‘rning ikki xil ko‘rinishi
c.
Faol
sintezlovchi hujayralar
5.
Ovqat hazm qilish bezlarida ko‘p miqdorda ajraladigan
ferment
a.
Laktaza
b. Polimeraza
c.
Gidrolitik
fermentlar
6. Endoplazmatik to‘r tizimi yo ‘q bo‘lgan organizmlar
a.
Prokariotlar
b. Eukariotlar
c.
CPsimliklar
7. Dk Golji majmui qanday toqima hujayralarida aniqian-
gan?
a.
Epiteliy to ‘qima
b. Muskul to‘qima
c.
Nerv to‘qima
8.
Golji apparatida nechta zona ajratiladi?
a.
3
ta
b. 2ta
c.
5ta
9. Lizosomalar membranali hujayra ichi tuzilmalari sifatida
-amaliy ko‘nikma - Cover ict stb indd

4-amaliy ko‘nikma
Elektron jadvallar
bilan ishlovchi
koʻplab dasturiy
taʼminotlar
mavjud, masalan,
iWorks tizimidagi
Numbers dasturi.
Bilasizmi?
Microsoft Excel:
maʼlumotlarni
kiritish, hisob-
kitoblarni bajarish
hamda tasvir va
diagrammalar
yaratish uchun
elektron
jadvallardan
foydalanuvchi
dasturiy taʼminot.
Katak: elektron
jadvaldagi bitta
toʻrtburchak.
Kalit soʻzlar
53
3
Diagrammalar bilan ishlashni boshlash
Tasvirda sinfda jamlangan mevalar aks ettirilgan.
Oʻqituvchingiz sizdan mevalarni jadvalda ifodalashni soʻradi. Endi esa
oʻqituvchingiz sizga “colours_1.xlsx” faylini taqdim etdi.
Ushbu faylni oching.
Tasvirda aks etgan har bir rang nomini A ustunga kiriting. Har bir rang yangi
katakda boʻlishi kerak.
Har bir rangning jami miqdorini B ustunga kiriting.
54
4.2-mashg‘ulot
Sinfingiz hayvonot bogʻiga bormoqchi. Oʻqituvchingiz barchangizdan siz
koʻrishni juda xohlayotgan hayvon tasvirini chizishni soʻradi.
Quyidagi tasvirda sinf oʻquvchilari tomonidan chizilgan hayvonlar toʻplami aks
etgan.
Oʻqituvchingiz sizga “zooAnimals.xlsx” faylini beradi.
Tasvirdagi hayvonlar nomlarini A ustuniga yozing.
Tasvirdagi har bir hayvonning jami miqdorini hisoblab, B ustuniga yozing.
55
3
Diagrammalar bilan ishlashni boshlash
4.3-mashg‘ulot
Microsoft Excel dasturida piktogrammalar yaratishingiz ham mumkin.
Aynan hozir esa ushbu tasvirdagi hayvonlar miqdori uchun piktogramma
ishlab chiqasiz.
Oʻqituvchingiz tomonidan “animals_1.xlsx” faylini berildi. Ushbu faylni oching.
Yuqoridagi tasvirda har bir hayvon nechtadan ekanini koʻrsatish uchun
hayvonlar tasvirlarini maydonchaga “drag and drop” usulida ko‘chiring.
|
• Doira ichidagi eng katta boʻlak eng katta qiymat yoki ulushga ega 
predmetdir.
•

67
3
Diagrammalar bilan ishlashni boshlash
1-mashg‘ulot
Quyidagi axborotlarni saqlovchi maʼlumotlar jadvalini yarating:
informatika va AT, tarix, geografiya, matematika, boshqa.
Yana ikkita xohlagan faningizni qoʻshishingiz mumkin.
2-mashg‘ulot
Sinfdoshlaringizdan yoqtirgan fani qaysi ekanligini soʻrang.
Maʼlumotlar jadvaliga to‘plangan ma’lumotlarni yozib chiqing.
3-mashg‘ulot
Ushbu ma’lumotlarni diagramma ko‘rinishida ifodalash uchun ustunli va
doiraviy diagrammadan qay biri mos kelishini tanlang.
Sinfdoshlaringizning har biri yoqtirgan fanini koʻrsatuvchi diagramma yarating.
4-mashg‘ulot
Diagramma uchun o‘zingizga qulay sarlahva tanlang.
Agar ustunli diagramma yaratgan boʻlsangiz, oʻq chiziq yorliqlarini qoʻshing.
Agar doiraviy diagramma yaratgan boʻlsangiz, ulush legendasini qoʻshing (agar
Microsoft Excel versiyasi buni avtomatik tarzda bajarmagan boʻlsa).
5-mashg‘ulot
Ko‘rsatma
     
58 - Cover ict stb indd

58
Quyidagi raqamlarni jadvalga kiriting:
Olovrang – 2
Qizil – 6
Yashil – 8
Sariq – 1
Daftaringizga quyidagi savollarga javob yozing. Darsligingizga yozmang.
1 Diagrammada qanday oʻzgarish bo‘lganini tasvirlab bering.
2 Diagrammada yuz bergan oʻzgarishlarni yozing.
6.2-topshiriq
Mevalar raqamlarini oʻzgartiring – istalgan raqamni yozishingiz mumkin.
1 Diagrammada yuz bergan oʻzgarishni tavsiflab bering.
2 Diagrammada yuz bergan oʻzgarishlarni yozing.
6.3-mashg‘ulot
Bu tasvirda koʻplab shakllar aks etgan. Bu yerda beshta turdagi shakllar mavjud.
Oʻqituvchingiz sizga bergan “shapes_1.xlsx” faylini oching.
Diagramma yasash uchun fayldagi maʼlumotlar jadvalini toʻldiring.
Tasvirdagi
shakllar
nomini
va har
bir
shakl sonini
kiriting.
Ko‘rsatma
59
3
Diagrammalar bilan
ishlashni boshlash
7-amaliy ko‘nikma
Diagramma turini tanlash
Diagrammaning har xil turlari mavjud.
Har bir diagramma turining oʻziga xos maqsadi bor. Ya’ni
siz qanday
ma’lumotlarni aks ettirishingizga ko‘ra diagramma turini tanlaysiz.
Bu modul uchun diagrammalarning faqatgina ikki turi:
ustunli va doiraviy
diagrammalarni bilishingiz yetarli hisoblanadi.
Ustunli
diagramma
Ustunli diagramma biror narsaning miqdorini koʻrsatadi. Ushbu diagrammaning
ikkita
oʻq chizig‘i mavjud:
• x-oʻq (diagrammaning eni bo‘ylab joylashgan– gorizontal o‘q);
• y-oʻq (diagrammaning bo‘yi bo‘ylab joylashgan – vertikal o‘q).
Doiraviy diagramma
Doiraviy diagramma
sizga har bir predmet
umumiy miqdorning qancha
ulushiga mos kelishini koʻrsatadi. Butun doirani
umumiy miqdor sifatida olsak,
har bir boʻlak esa umumiy miqdorning bir ulushi demakdir.
Quyidagi tasvirda
doiraviy diagramma tasvirlangan.
Yig‘indisi 34 ga
teng.
Bu butun doira.
Ushbu qism 34
dan 15.
Bu kalit (
legenda deb
ham ataladi). Bu sizga
doiraning har bir boʿlagi
nima ekanligini
bildiradi: masalan,
doiraning koʿk boʿlagi–
uchburchak.
5
2
15
12
Shakllar soni
kvadrat
uchburchak
doira
yulduz
Har ikki turdagi ustunli va doiraviy diagrammadan foydalanib koʻplab
maʼlumotlarni taqdim etish mumkin.
Shakllarning nomlarini 1-ustunga yozib chiqing.
2

62
8.2-mashg‘ulot
Hozirgina siz toʻldirgan maʼlumotlar jadvali uchun ustunli diagramma yarating.
8.3-mashg‘ulot
Endi esa siz toʻldirgan oʻsha maʼlumotlar jadvali uchun doiraviy diagramma
yarating.
Ko‘rib
turganingizdek, hozir sizda bitta ustunli va bitta doiraviy diagramma bor.
Ushbu faylni keyinroq
9.4-mashg‘ulotini bajarish uchun saqlab qo‘ying.
Butun
jadvalni,
shu jumladan,
jadval
mavzusini
ham belgilang.
Ko‘rsatma
9-amaliy ko‘nikma
Diagrammaga x-oʻqi, y-oʻqi hamda diagramma nomini joylash
Jadval yaratganingizda unga munosib mavzu va yorliq
tanlaganingizga ishonch
hosil qiling.
Ustunli diagramma nima haqida ekanligini bildirib turishi uchun uning mavzusi
hamda gorizontal va vertikal o‘qlar bo‘lishi kerak. Har bir oʻqning yorlig‘i bo‘lsin.
63
3
Diagrammalar bilan
ishlashni boshlash
Doiraviy diagrammaning sarlavhasi diagramma nima haqida ekanligini
ko‘rsatib turadi. Doiraviy diagrammada oʻq chiziqlari boʻlmaydi,
balki unda
legandalar kiritilgan bo‘ladi (Microsoft Excel siz uchun buni avtomatik ravishda
amalga oshiradi).
Ustunli diagramma yoki doiraviy diagrammaga
yangi sarlahva yozish uchun
quyidagi amallar bajariladi:
1 Diagrammani tanlang.
2 Mavzu blokiga sichqonchani olib borib, bir yoki ikki marta bosing.
3 Matnni oʻchiring.
Mustaqil ish mavzu: axborot kommunkatsion texnologiyalar va tizimlar faniga kirish

|
Mustaqil ish mavzu: axborot kommunkatsion texnologiyalar va tizimlar faniga kirish
|
Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 28,51 Kb. | | #108332 |
Bog'liq MOLIYAVIY VA MOLIYAVIY
60410500-MOLIYAVIY VA MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR YO’NALISHI
“Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlar” fanidan
MUSTAQIL ISH
MAVZU: AXBOROT – KOMMUNKATSION TEXNOLOGIYALAR VA TIZIMLAR FANIGA KIRISH
Bajardi: MTK 23/04 guruhi
talabasi Abduxalikova Q
Qabul qildi: Zaripov B
TOSHKENT – 2023
|
| |
Qabul qilivchi - Cover ict stb indd

111
6
Elektron pochtada
ishlashni boshlash
Rasmda yangi xabardagi matn koʻrsatilgan.
Xatingiz qabul qiluvchi inson uchun mos va tushunarli boʻlishiga ishonch hosil
qiling.
Xat tegishli ravishda boshlanishi va tugashi lozim. Bu xat yozish
etiketi
hisoblanadi.
Shuningdek, salomlashish va xayrlashish qismi ham xat yozish
madaniyati talablariga javob berishi kerak. Ayrim qoidalar namunasi quyida
keltirilgan.
• Xatingiz odatdagi xat yozishmalari kabi salomlashish so‘zlari
bilan
boshlanishi (masalan, Hurmatli / Salom) va xayrlashuv so‘zlari bilan
(masalan, Rahmat / Ezgu tilaklar bilan) tugashi lozim.
Axborotlarni himoyalash - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

140
bo„ldi;
ba‟zi bir manbalarga kirish material va moliyaviy qiymatlarni
nazorat qilishni talab qiladi;
ishlov berilayotgan axborotlar turli-tuman ko„rinishga ya‟ni, faqat
matnli ma‟lumotlar emas;
axborot jarayonlarining sub‟yeklari faqat insonlar emas, balki ular
tomonidan yaratilgan faoliyat ko„rsatish dasturlari kiritilgan
avtomatlashtirilgan tizimlar hamdir.
So„ngi yillarda ham alohida, ham ular asosida qurilgan hisoblash
tizimlarida
jamlanayotgan
va
ishlov berilayotgan
axborotlarni
himoyalash masalalariga katta ahamiyat berilmoqda. Axborotni
himoyalash deyilganda ma‟lumotlarni buzish, axborotlarni yo„qotishdan
ogohlantirish uchun vositalar, usullar va tadbirlar mosligini yaratish yoki
axborotlardan ruxsatsiz foydalanishdan himoyalanish tushuniladi.
Axborotlarni himoyalash muammosi mutaxassislar tomonidan
quyidagicha talqin qilinadi. Axborotlarga ishlov berish vositalari,
usullari va shakllarining murakkablashishi bilan ularning zaifligi ortadi.
Zaiflikning ortishiga sababchi bo„ladigan asosiy omillar quyidagilar
hisoblanadi:
turli toifaga ega bo„lgan axborotlarni yagona berilganlar bazasida
jamlash;
hisoblash tizimi manbalariga kirish huquqiga ega bo„lgan
foydalanuvchilar doirasining keskin ortishi;
kompyuter tarmoqlaridan foydalanishning kengayishi, xususan
Internet xalqaro tarmog„i. Internet tarmog„i orqali davlat, harbiy,
tijorat va xususiy tavsifga ega bo„lgan katta hajmdagi axborotlar
uzatiladi.
Versuchsanleitung - Berufliche Schulen zum Einsatz in den Schulversuchen

|
Berufliche Schulen zum Einsatz in den Schulversuchen
|
bet | 53/71 | Sana | 11.05.2021 | Hajmi | 6,31 Mb. | | #14478 |
Versuchsanleitung
Überprüfen Sie Ihr Material. Sie brauchen:
Beobachten Sie den Zeiger des Elektroskops.
Blasen Sie den Luftballon auf.
Laden Sie den Luftballon elektrisch auf. Reiben Sie dafür kräftig, lange und überall den Luftballon mit dem Stück Fell.
Halten Sie den Luftballon in die Nähe des Metalltellers des Elektroskops und beobachten Sie den Zeiger.
Berühren Sie während sie den Ballon weiter in der Nähe des Metalltellers halten kurz den Metallteller des Elektroskops mit dem Finger.
Entfernen Sie den Luftballons aus der Nähe zum Metallteller des Elektroskops.
Beobachten Sie den Zeiger des Elektroskops.
Räumen Sie den Versuch auf.
|
| |