I BOB. ASOSIY QISM. O'ZBEKISTONDA KIMYO SANOATI SALOHIYATI VA TARMOQ TARKIBI

|
I BOB. ASOSIY QISM. O'ZBEKISTONDA KIMYO SANOATI SALOHIYATI VA TARMOQ TARKIBI
|
bet | 3/6 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 122,62 Kb. | | #119945 |
Bog'liq sanoatning istqbollariI BOB. ASOSIY QISM. O'ZBEKISTONDA KIMYO SANOATI SALOHIYATI VA TARMOQ TARKIBI
1.1.O'zbekistonda kimyo mahsulotlari resurs bazasi
O'zbekiston ulkan sanoat va mineral xom ashyo, qishloq xo'jaligi mahsulotlari, qayta ishlash jarayonida olinadigan katta miqdordagi yarim tayyor mahsulotlar, tabiiy boylik zahiralari va rivojlangan infratuzilma imkoniyatlariga ega.
Yer osti zahiralarini zamonaviy ravishda izlab topish ishlari qimmatbaho, rangli va noyob metallar zahiralari, turli organik yoqilg'i mahsulotlari, neft, tabiiy gaz va gaz kondensanti, qo'ng'ir va yarim koksga oid ko'mir, slanes yoqilg'isi, uran va ko'pgina qurilish uchun zarur xom ashyo turlariga boy konlarni o'zlashtirish bilan bog'liqdir.
O'zbekiston hududida taxminan 100 dan ortiq mineral xom ashyoni o'z ichiga olgan, binobarin bulardan 60 turi iqtisodiyotda allaqachon foydalanilayotgan, ko'pgina foydali qazilmalar kompleksi aniqlangan.
O'zbekiston oltin, uran, mis, tabiiy gaz, volfram, kaliy tuzi, fosforitlar, kaolin kabi foydali qazilmalar zahirasi bo'yicha nafaqat MDH davlatlari o'rtasida, balki butun dunyoda etakchi o'rin egallashi tasdiqlangan. Jumladan, oltin zahirasi bo'yicha dunyoda to'rtinchi, uni qazib olish bo'iycha ettinchi, mis zahirasi bo'iycha o'ninchi - o'n birinchi o'rinlarni, uran zahirasi bo'iycha ettinchi- sakkizinchi, qazib olishda o'n birinchi - o'n ikkinchi o'rinlarni egallashi qayd etilgan.
Mamlakatda 3000 ta foydali qazilma koni aniqlangan bo'lib, ularning 1100 tasi qazib olishga tayyor, hususan, 50 tasi asl, 41 tasi rangli, nodir, raddioaktiv va qora metallar, 187 tasi yoqilg'i energetika, 19 tasi kon-kimyo kabi foydali qazilma konlaridan iborat.
O'zbekiston hududida sanoat ahamiyatiga ega bo'lgan 86 ta neft koni ochilgan.
Mineral xom ashyo resurslari, yoki yer osti resurslari hozirgi zamon industriyasini va fan-texnika progressi qator yo'nalishlarini rivojlantirishning asosi bo'lib xizmat qiladi. Mineral xom ashyo resurslari - energiya, xom ashyo va materiallar ajratib olish uchun foydalaniladigan, kelib chiqishi jihatidan minerallardan iborat tabiiy moddalardir.
Mineral resurslari mehnat predmeti sifatida tovarlar ishlab chiqarishda foydalaniladi, ishlab chiqarishni rivojlantirishning moddiy asosi va faol unsuri bo'lib xizmat qiladi. Fanning rivojlanishi, mehnat vositalarini takomillashtirish bilan mineral resurslarning ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirish va joylashtirish, ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish va yiriklashtirishning muhim omili sifatida ahamiyati oshib boradi.
Mineral xom ashyo resurslari, yoki yer osti resurslari 2 ta katta qismga ajratish mumkin. Bular:
Metall mineral xom ashyo resurslari
Nometall qazilma boyliklar.
Metall mineral xom ashyo resurslari, minerallar xom ashyo tarkibiga kirib, sanoatning “noni”, mamlakat iqtisodiy qudratini yuksaltirishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Ma'lumki, xom ashyoga minerallardan tashqari qishloq xo'jaligida, sanoatda qayta ishlash uchun yetishtiriladigan materiallar ham kiradi.Metallning o'zi ham asl metallar, rangli, nodir yoki kam uchraydigan va qora metallarga bo'linadi.
Asl metallar. Oltin va kumush ana shunday metallar jumlasiga kiradi. O'zbekistonda 30 dan ortiq tarkibida oltin va kumush mavjud bo'lgan ruda konlari aniqlangan.
Rangli va nodir metallar.Rangli va nodir metallar, ular jumlasiga mis, qalay, qo'rg'oshin, volfram, litiy, alyuminiy xom ashyosi, alunitlar, kaolinlar, stronsiy va uranni kiritish mumkin. O'zbekistonda bu mineral xom ashyolarning yirik zahiralari mavjud.
O'zbekistonda mis chiqaruvchi asosiy korxona olmaliq tog' -metallurgiya kombinatidir. Mis konlari mis-porfir formatsiyasiga mansub bo'lib, O'rta Tyanshan, ayniqsa Qurama tog'lari uchun xosdir. Olmaliqda uning Qalmoqqir, Saricheka, Dalniy, Qizota konlari bor.
O'zbekistonda yirik tog' -kimyo konlari kimyo sanoati tarmoqlariga turli xil xomahyolar yetkazib berish orqali kimyo sanoatida katta ahamiyat kasb etadi. Bunday konlar haqida biz 1.1.-jadvalda batafsil malumotga ega bo'lamiz.
1.1.-jadval
O'zbekistonda tog'-kimyo konlarining geografik joylashuvi
|
| |