nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
«Qishloq xo’jalik mahsulotlarini saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi» - bet 74

|
«Qishloq xo’jalik mahsulotlarini saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi»
|
bet | 74/93 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 1,15 Mb. | | #242107 |
Bog'liq Kafedrasi «O’simlikshunoslik» (1) Jahon qishloq xo‘jaligida sanoatning o‘simlik moyiga extiyoji ortib borishi hisobiga so‘ngi 25 yil davomida moyli ekinlarga bo‘lgan qiziqish keskin kuchaydi. Moyli ekinlar maydoni 1980 yili 160 mln.ga ni tashkil etgan bo‘lsa, 2005 yilga kelib 247 mln.ga ni tashkil etdi, ya’ni 87 mln.ga ga ortdi. Bir yilda o‘simlik moyi yetishtirish 1860 yili 278 mln. tonnani tashkil etgan bo‘lsa, 2005 yiga kelib 711 mln tonnani tashkil etdi. Bu juda ajoyib natijaga sohada moyli ekinlar bo‘yicha mukammal konsepsiyaning ishlab chiqilgani, qiziqarli loyihalar bo‘yicha ishlar olib borilgani tufayli erishildi.
1981 yildan 2005 yilgacha palma va raps ekinlar hosildorligi 69-82 % ga oshdi. Bunday ko‘rsatkichlar tolali zig‘ir, kungaboqar ekinlarida ham kuzatildi. Soya ekinida hosildorlik 17 ts/ga dan 23 ts/ga ga 34 % ga ortdi.
Moyli ekinlarga e’tibor, bu ekinlarni ekib yetishtirish turli mamlakatlarda turlicha kechmoqda. 2006-20015 yilga mo‘ljallangan loyihalarga ko‘ra moyli ekinlar yetishtirishni Yevropa va Shimoliy Amerikada biroz sekinlashadi, Braziliya, Argentina, Malayziya, Indoneziya singari mamlakatlarda esa aksincha keskin ortadi.9
Moy ishlab chiqarilgandan keyin qolgan kunjara va shrot chorva mollariga yuqori to‘yimli ozuqa hisoblanadi. Ayrim moyli ekinlar silos tayyorlashda qo‘llaniladi.
Yer yuzida moyli ekinlar ko‘p tarqalgan, ekin maydoni 140 mln. Ga dan ortiqdir. Eng ko‘p tarqalgan ekinlar -soya (73,5 mln.ga), kungaboqar (18,33mln.ga), raps-surepitsa-22,25 mln.ga, yeryong‘oq-21,78mln.ga., moylizig‘ir-7,5 mln.ga, kunjut-6,75 mln.ga. Moyli ekinlar AQSh, Kanada, Hindiston, Braziliya, Argentina, Xitoy, Pokiston, Rossiya, Moldova, Ukrainada tarqalgan.
O‘zbekistonda moyli ekinlardan maxsar, kungaboqar, kunjut, yeryong‘oq moyli zig‘ir va soya ekilmoqda.
Moyli ekinlar turli botanik oilalarga mansub, ular- karamdoshlar, dukkakdoshlar, sutlamaguldoshlar va boshqalardir.
O‘simlik moyi glitserinning moy kislotalari bilan birikishidan vujudga keladigan murakkab efirlardir. Moy tarkibiga uglerod-75-79%, vodorod-11-13% va kislorod-10-12% kiradi. Oqsil va uglevodga nisbatan moyning quvvatiikkiuchbarobar ortiqdir.
Moyning sifati ularning tarkibidagi kislotalarga, ya’ni to‘yinmagan oleinlinoleum, linol) va to‘yingan (palmatin, stearin) kislotalarga bog‘liq. Moyli ekinlar tarkibidagi moyning miqdori, sifati yetishtirish sharoitiga bog‘liq.
|
| |
Nazorat savollari - «Qishloq xo’jalik mahsulotlarini saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi»

Nazorat savollari.
Ildizmevali ekinlarning ahamiyati
Qand lavlagining- ahamiyati, kelib chiqishi, tarqalishi, hosildorligi
Mavzu: Moyli ekinlarning ahamiyati. Kungaboqarning - biologiyasi va yetishtirish texnologiyasi.
Reja:
Moyli ekinlarning ahamiyati
Kungaboqarning - ahamiyati, kelib chiqishi, tarqalishi, hosildorligi 3. Kungaboqarni biologiyasi va navlari, etishtirish texnologiyasi
Moyli ekinlarning ahamiyati
Moyli ekinlar guruxini xilma xil ekinlar tashkil qilgan.Bu ekinlar har xil botanik oilalarga mansub bo‘lib morfologik va biologik xususiyatlari bilan farqqiladi.Moyning miqdori, sifati, qo‘llanishi har xil bo‘ladi.Shu guruhning vakillari:
1.Kungaboqar-Helianthus annus L.,Asteraceae 2.Maxsar- Carthamus tinctorius L. Asteraceae 3.Kunjut - Sesamum indicum L.,Pedaliaceae, 4.Yer yong‘oq - Arachis hypogae L., Fabaceae 5.Kanakunjut- Ricinus communis L., Euphorbiaceae 6.Soya - Glycine Hispida, Fabaceae
Moyli zig‘ir-Linum uzitatissimum L.,Linaceae
Raps - Brassica napus L.ssp,oleifera Metzg,Brassicaceae 9.Oqxantal -Sinapis alba, Brassicaceae
Xantal - Brassica junceae Czern, Brassicaceae
Perilla - Perilla ocymoides L. 11.Rijik
12.Lyallemansiya-Lallemantia iberica F. et M. 13.Oqzira - Foeniculuv vulgare L.
14.Qorazira - Carum carvi L. 15.Arpabodiyon – Hbmpinella anisum L. 16.Kashnich - Coriandrum sativum L.
17.Krambe - Grambe abyssinica Z., Brassicaceae 18.Mak - Papaver somniferum L.
19.Indau - Eruca sativa Gars 20.Chufa - Cyperus esculenthus L.
Molochay - Euphorbia lathyris L. vaboshqalar.
Ushbu ekinlarning urug‘i va mevasi tarkibida 20-60-% moybo‘lib, oziqovqatda, konserva ishlab chiqarishda, qandolat va non mahsulotlari tayyorlashda qo‘llaniladi. Bundan tashqari, o‘simlik moyi margarin, sovun, lak, bo‘yyoq, alif, stearin, linoleum ishlab chiqarishda, tabobatda, parfyumeriyada, teriga ishlovberishda qo‘llaniladi. Ammo moyli ekinlarni ulushi har xil. Kungaboqar, soya raps moyli ekin sifatida keng tarqalgan, boshqa ekinlar kamtarqalgan: moylizig‘ir, kunjut, maxsar, xantal, kanakunjut, moyliko‘knori, yeryong‘oq, krambe, perilla,
lyallemansiya. Moyli ekinlarning ahamiyati ularning moyini xalq xo‘jaligida foydalanishiga bog‘liq.
|
Nazorat savollari - 1- mavzu: Kirish. Fanning qisqacha mazmuni Reja

|
1- mavzu: Kirish. Fanning qisqacha mazmuni Reja
|
bet | 6/6 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 34,13 Kb. | | #100055 |
Bog'liq 1- MavzuNazorat savollari:
1.Jarayonlar va qurilmalarni hisoblash ketma-ketligini tushuntiring
2.“Fizik kattalik” tushunchasiga tarif bering.
3.SI sistemasi haqida nimalarni bilasiz?
4.Zichlik va solishtirma og‘irlik, dinamik va kinematik qovushqoqlik hamda issiqlik o‘tkazuvchanlik va harorat o‘tkazuvchanlik o‘rtasida qanday umumiy farq bor?
5.Oziq-ovqat mahsulotlari va xom-ashyolarning asosiy xossalari haqida nimalarni bilasiz?
6.Texnologik qurilmalar tayyorlash uchun qo‘llaniladigan materiallarga qanday talablar ko‘rsatiladi? Materiallarni tanlash paytida ularning qanday xususiyatlariga e’tibor beriladi?
7.Oziq-ovqat mashinasozligida qo‘llaniladigan metalllar va qotishmalar haqida nimalarni bilasiz?
8.Nometall materiallar va ularni qo‘llanilish sohalari to‘g‘risida qanday ma’lumotlarga egasiz?
9.Metallar korroziyasi haqida nimalarni bilasiz? Ushbu jarayon jihozlarni loyihalash paytida qay tarzda hisobga olinadi?
10.Oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqaruvchi jihozlarga ko‘rsatiladigan umumiy talablarni sanab o‘ting. Ularni bajarilishidan qanday maqsadlar ko‘zlanganligini tushuntirib bering.
11.Texnologik qurilmalarni yaratish bosqichlari haqida nimalarni bilasiz?
12. Texnologik jihozning texnik loyihasini ishlab chiqish davrida bajariladigan asosiy ishlarni sharxlab bering.
|
| |
Kimyo sanoati mashina va jihozlari

|
Kimyo sanoati mashina va jihozlari
|
bet | 3/6 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 34,13 Kb. | | #100055 |
Bog'liq 1- Mavzu1.2 Kimyo sanoati mashina va jihozlari
Oziq-ovqat sanoati korxonalarida keng assortimentdagi mahsulotlar ishlab chiqariladi. Ushbu holat mazkur korxonalarda amalga oshiriladigan texnologik jarayonlarning turlarini son jihatidan ko‘pligi va ularni kechish tabiatiga ko‘ra xilma-xil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Ushbu holat jarayonlarni o‘rganish va ularni davr talablariga mos holda mukammallashtirishni qiyinlashtiradi. Shu sababdan, bir qarashda o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan jarayonlarni malum bir qonuniyatlar asosida guruhlarga (turlarga) mujassamlash (klassifikatsiyalash) zaruriyati paydo bo‘ladi. Mujassamlash tufayli guruhlarga ajratilgan jarayonlarni, ular uchun umumiy bo‘lgan qonuniyatlar va mavjud tahlil uslublari yordamida, o‘rganish imkoniyati yuzaga keladi.
Ilmiy jihatdan klassifikatsiyalash shartlariga binoan barcha jarayonlarni, quyidagi uchta asosiy belgilarga ko‘ra, turkumlarga ajratish mumkin:
- tashkil etilish uslubiga ko‘ra;
- jarayon parametrlarining son qiymatlarini vaqt bo‘yicha o‘zgarishi bo‘yicha;
- kinetik qonuniyatlarga asosan.
Tashkil etilish uslubiga ko‘ra barcha texnologik jarayonlar davriy, uzluksiz va kombinatsiyalangan jarayonlar sinfiga ajratiladi.
Davriy jarayonlar odatda bitta qurilmada amalga oshiriladi. Bunday jarayonlar turkumiga bioyokimyoviy yoki mikrobiologik jarayonlarni (achitqi o‘stirish, hamir ko‘ptirish, pivo va vino tayyorlash), bug‘ qozonida murabbo tayyorlash yoki konservalangan mahsulotlarni avtoklavda sterillash kabi jarayonlarni misol qilib ko‘rsatish mumkin. Davriy jarayonlarning asosiy va yordamchi bosqichlari (qurilmaga retsepturaviy xom-ashyolarni yuklash, ishlov berish, tayyor mahsulotni quyib olish, qurilmani yuvish va boshqalar) aniq ketma-ketlikda, malum vaqt oralig‘ida (davrda) kechadi.
Davriy jarayonlar mobaynida olinadigan mahsulotning sifat ko‘rsatkichlari ko‘p jihatdan texnologik jihozga xizmat ko‘rsatuvchi ishchining kasbiy malakasiga bog‘liq bo‘ladi; jarayonni boshqarish murakkab va qo‘shimcha mehnat talab etadi. Davriy jarayonni amalga oshiruvchi jihozlarning o‘lchamlari katta bo‘lishi sababli, ular ishlab chiqarish maydonining ko‘p qismini egallaydi. Shunga qaramasdan sanoat amaliyotida biokimyoviy jarayonlar, o‘z tabiatiga ko‘ra, faqat davriy rejimda amalga oshiriladi.
|
| |
Adabiy kitobxonlik malakasini egallash maqsadidagi o‘qish uchun quyidagi

43
matnlari uchun tuzilgan topshiriqlari, belgilangan mahorat tavsiflari o‘quvchilarda
kitobxonlik madaniyatini shakllantirish va rivojlantirishda yaqindan yordam beradi.
Haqiqatan ham kitobxonlik insonni barkamollikka yo‘llasa, kitob o‘qimaslik
johillikka, ma’rifatsizlikka olib kelib, natijada bolada ma’naviy qashshoqlik yuzaga
keladi. Maktabda, bolalar bog‘chasida, oilada muhim vazifa, bu kitobxonlikni inson
hayotida zaruriyatga aylantirishdan iboratdir. Agar kitobxonlik zaruriyatga
aylanmasa, oilada ham, maktabda ham unga mehr-muhabbat, e’tibor kuchaytirilmasa
farzandni kitobga bo‘lgan munosabatini o‘zgartirish mumkin emas.
Foydalanilgan adabiyotlar

45
imkoniyati, o‘qituvchilar salohiyati, o‘quvchilarning oilalari bilan bog‘liq omillar
o‘rganiladi.
Men maktabda o‘quvchilarimga ularning tafakkur doirasini kengaytirish
maqsadida turli xil savol va topshiriqlar tayyorlab ularning bilimini oshirishga
harakat qilmoqdaman. Quyida sizlarga shu svol va topshiriqlarimdan namuna
keltirmoqchiman.
3.
Ombordan do‘konlarga jami necha kilogramm sariyog‘ jo‘natilgan.
A). 715
B). 785
C). 905
D). 695
2024-yil-Кафедра-конференцияси pdf - bet 24

52
1.
Matndagi ma’lumotlarni oʻzaro integratsiya qilish orqali ma’lum xulosalar
chiqarish.
2.
Matndagi voqea-hodisalarning sabab-oqibatini tushuna olish.
3.
Oʻquvchining leksikasi uchun notanish boʻlgan soʻz va birikmalarning
ma’nosini kontekst asosida taxmin qila olish.
4.
Matndagi ayrim grammatik koʻrsatkichlarning qanday ma’no tashiyotganini
tushunish.
5.
Matn hamda tasvirlarni oʻzaro moslashtira olish.
6.
Matndagi voqea-hodisalarni oʻz hayotiy tajribasi bilan qiyoslash.
7.
Matndagi voqea-hodisalarni tanqidiy koʻrib chiqish va baholash.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qish savodxonligini tizimli ravishda
shakllantirib borish orqali yuqori darajada o‘qish savodxonligiga erishish mumkin.
Bu o‘quvchining keyingi ta’lim bosqichida o‘qishga tayyorligini ko‘rsatadi.
Bunday o‘quvchilarga badiiy va axborot matnlarining xabarlarini tushunish va
baholash uchun deyarli yordam kerak emas. Yuqori darajali o‘quvchilar yozma
ravishda yetkazilgan yangi ma’lumotlar, fikrlar, tajribalar yordamida o‘z tajriba va
bilimlarini kengaytirish va o‘zgartirishga imkon beradigan o‘qish komponentlarini
o‘zlashtirishga tayyor bo‘ladilar.
2024-yil-Кафедра-конференцияси pdf - bet 21

47
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA TA’LIM SIFATINI OSHIRISH
Ismoilova Elmira
Nurobod tumani 2-maktab o‘qituvchisi
Annotatsiya.
Boshlang‘ich sinflarda ta'lim sifatini oshirish uchun metodlar va
usullarni darsda hal qilinishi mo‘ljallangan masalaga va maqsadga mos qilib tanlash
juda muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar

174
o‘zgarishi ustida ishlash (o‘n-en-in-un; il-iz-ich-ip-ish), so‘zlarni tovush va
bo‘g‘inlariga ko‘ra tahlil qilish, berilgan harf va aytilgan tovush ishtirokida so‘z, soz
birikmasi, gap tuzish bolalarda nutq qura olish layoqatlarini o‘stiradi.”
Olimning fikricha, nutq tovushlari, ularning o‘zaro farqlari ustida mashq qilish
natijasida o‘quvchilarda ham lingvistik tushuncha shakllanadi, ham fonematik
eshitish (nutq tovushini so‘z tarkibida to‘g‘ri anglash, fahmlash, eshitish, aytish)
rivojlanadi. Lingvistik tushunchalar to‘g`risida tasavvur hosil qilish, fonematik
eshitishni shakllantirish o‘quvchilarning til sezgirligini ta’minlaydi. Shunday qilib,
fonetikaga oid bilimlarni o‘rganish, o‘zlashtirish jarayonida o‘quvchilarda orfoepik,
grafik, orfografik va shuning kabi malakalar hosil qilinadi.
Ma’lumki, ona tili ta’limiga oid leksika materiallari boshlang‘ich sinflardan
boshlab o‘rganiladi. O‘quvchilar so‘zlarning ma’nolari, yaqin ma’noli so‘zlar,
qarama-qarshi ma’noli so‘zlar va shu kabi leksik hodisalarni o‘rganish orqali har bir
so‘zni o‘z o‘rnida ishlatish uslubini ham o‘zlashtirish yo‘lidan borishadi.
Chunki grammatik nazariya imlo qoidalari uchun poydevor bo‘ladi. Shuning
uchun boshlang‘ich sinflarda imlo qoidasi shu qoidaga asos bo‘ladigan grammatik
nazariyaga bog‘liq holda o‘rganiladi. Masalan, shakl yasovchi qo‘shimchalarning
yozilishi haqidagi qoidalar “Ot”, “Sifat”, “Son”, “Kishilik olmoshlari”, “Fe’l”
mavzularidagi otlarning kelishik qo‘shimchalari bilan qo‘llanishi,fe’llarning
bo‘lishsiz shakllarining imlosi, otlarning ko‘plik shakllari imlosi, kishilik
olmoshlarining kelishik qo‘shimchalari bilan qo‘llanishi bilan bog‘liq imlo,
shuningdek, so‘z yasovchi morfemalar bilan bog‘liq ot, sifat, fe’l so‘z yasovchi
qo‘shimchali so‘zlar imlosi kabi.
Theory of intelligent control

Theory of intelligent control
Download
0,74 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/14
Sana
28.11.2023
Hajmi
0,74 Mb.
#106962
Download
0,74 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Theory of intelligent control
Download
0,74 Mb.
Matnni ko'rish
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

|
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
|
Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 17,7 Kb. | | #245278 |
Bog'liq FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI (2)
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
Sh.M.Mirziyoyev. “Yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi ”. -Toshkent: “O’zbekiston”, 2022.
O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni. Т., «O‘zbekiston», 2020-yil 23-sentabr.
“Maktabgacha ta’lim va tarbiya to’g’risida” O‘zbekiston Respublikasi qonuni 595-sonli qonun.2019-22-oktyabr.
Vazirlar Maxkamasining 2020yil 22-dekabrdagi 802-sonli qarori Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standarti
“Maktabgacha ta'lim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora tadbirlari to‘g‘risida”. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-sentyabrdagi PF-5198-sonli Farmoni.
“2017-2021-yillarda maktabgacha ta'lim tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 29-dekabrdagi PQ-2707-sonli Qarori.
“Maktabgacha ta'lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 9-sentyabrdagi PQ-3261-sonli Qarori.
“Ilk qadam” davlat o’quv dasturi Toshkent 2022-yil
“Ilm yo’li” variativ dastur Toshkent – 2019
Bolalarni boshlang’ich ta’limga majburiy bir yillik tayyorlash tizimini yanada rivojlantirish chora tadbirlari to’g’risida / Toshkent 2020-yil 9-mart
“Boshlang’ich ta’lim jurnali” 2010-2011 yil.
Bekboyeva N.U, Yangiboyeva R., “Matematika” Toshkent “O’qituvchi” “Boshlang’ich ta’lim jurnali” 208-2019 yil, 7-8-12 sonlar
Esonova M. A., Maktabgacha pedagogika, O’quv qo’llanma Toshkent 2022-yil
Fayzullayev Sh. BOLALARNI MAKTABGA TAYYORLASH METODIKASI(maktabgacha ta’lim yo‘nalishi talabalari uchun) o’quv qo’llanma. Samarkand,SamDU nashri,2020.-140bet.
Fayzullayev SH. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarni maktabga tayyorlash bo’yicha innovatsion faoliyatga yo’naltirish (Uslubiy qo’llanma). Samarqand, SAMDU nashri, 2020. – 100 bet.
G’afforova T “Boshlang’ich ta’limda zamonaviy pedagogik texnologiyalar”
Jumayev M.R, Tojiyeva Z.G’ “Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasi” Toshkent 2015 yil
M.Jumayev “Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish metodikasi va nazariyasi” T., 2007 y.
Mardonov E., Ostonov Q., Fayzullayev Sh. Maktabgacha ta’limda matematik o’yinlarni tashkil etish. (o’quv-uslubiy qo’llanma) .Samzarqand, SamDU nashri, 2019. – 92 bet.
N.U.Bikbaeva, X.I.Qosimova, I.Ibragimova Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda elementar matematik tasavvurlarni shakillantirish, 1995y
O.Xasanboeva va boshq. Oila pedagogikasi. T.: “Aloqachi”, 2007 y.
QODIROVA F.R., SH.Q.TOSHPO’LATOVA Maktabgacha pedogogika.
R.Mavlonova, N.Rahmonqulova, B.Normurodova, K.Matnazarova. Tarbiyaviy ishlar metodikasi. Darslik. 2014-yil. TDPU Riziografida nashr qilingan.
Кудреватая Е.А., Технология проектирования в дошкольных учреждениях /г. Воркута-2014
Математика қасрига саёҳат Н.Эрханова, З.Рузиева "Давр прес" 2020
Elektron ta’lim resurslari:
www.arxiv.uz
www.pedagog.uz
www.ziyonet.uz
www.Edu.Uz
|
| |
Mashinali o‘qitish uchta asosiy tushunchaga asoslanadi

O‘qitish. O'quv jarayoni modelni o'quv ma'lumotlariga
moslashtirishdan
iborat. Model ma'lumotlarni tahlil qiladi, naqshlarni
aniqlaydi va modelning
bashoratlari va to'g'ri javoblar o'rtasidagi xatolikni minimallashtirish uchun uning
ichki parametrlarini moslashtiradi. O'rganish o'qituvchi bilan (to'g'ri javoblar bilan),
o'qituvchisiz (to'g'ri javoblarsiz) yoki mustahkamlashda (mukofot yoki jazo bilan)
sodir bo'lishi mumkin. Aniq dasturlashtirilgan bo'lish o'rniga,
modellar
ma'lumotlardan o'rganadi va ishlashga erishish uchun parametrlarini moslashtiradi.
- Ma'lumotlarni vizualizatsiya qilish

Mashinali o'qitishdan
foydalanib, biz ko'plab xizmatlar va dasturlarni
yaratishingiz mumkin. Bunday dasturlardan kundalik
hayotda biz foydalanadigan
eng oddiylari - navigatorlar, yuzni tanish
hususiyatiga ega kameralar, tavsiyalar
xizmatlaridan - sanoat yoki xavfsizlik uchun zarur bo'lgan murakkab vositalargacha.
O‘qituvchi yordamida o‘rganish

- Model tanlash: Muayyan vazifa uchun eng mos model (masalan, neyron
tarmoq, qarorlar daraxti, logistik regressiya va boshqalar) tanlanadi.
- Model tayyorlash: Model namunalarni aniqlash va bashoratli modelni
yaratish uchun o'quv ma'lumotlari bo'yicha o'qitiladi.
- Modelni baholash: Model uning ishlashi va aniqligini aniqlash uchun alohida
test ma'lumotlar to'plamida baholanadi.
- Qaror qabul qilish: Modelning natijasi asosida ob'ektlarni
tasniflash,
xavflarni aniqlash, natijalarni bashorat qilish va hokazolarni o'z ichiga olishi
mumkin bo'lgan qaror qabul qilinadi.
- Mulohaza va yangilash: Model dolzarb bo'lib qolishi va o'zgaruvchan
sharoitlarga moslashishi uchun yangi ma'lumotlar
bilan muntazam yangilanishi
mumkin.
Sun'iy intellektdan foydalangan holda qaror qabul qilish biznes, tibbiyot,
moliya,
avtonom navigatsiya, tavsiya tizimlari va boshqa ko'plab sohalarda keng
qo'llaniladi.
Intellektual tizimlarni ishlab chiqish

1. Ma'lumotlarni yig'ish va tahlil qilish: Intellektual boshqaruv tizimlari turli
manbalardan ma'lumotlarni to'plash, saqlash va tahlil qilish imkoniyatiga ega. Bu
ma'lumotlar bazalaridan tuzilgan ma'lumotlar, matnli hujjatlar, tasvirlar yoki hatto
sensorlardan olingan ma'lumotlar oqimi bo'lishi mumkin.
Intellektual tizimlarda (IT) ma'lumotlarni to'plash va qayta ishlash muhim rol
o'ynaydi, chunki ular bunday tizimlarning ishlashi uchun asosdir.
Sun'iy intellektni (SI) optimallashtirish va takomillashtirish

2. O‘rganishni takomillashtirish: Mashinani o‘rganish AIning asosiy
yo‘nalishlaridan biridir. O'rganishni takomillashtirish yangi o'rganish algoritmlarini
ishlab chiqish,
shuningdek, modellar sifatini yaxshilash uchun katta va xilma-xil
ma'lumotlarni to'plashni o'z ichiga oladi.
3. Avtomatlashtirish va jarayonlarni optimallashtirish:
AI turli biznes va
texnik jarayonlarni avtomatlashtirish uchun ishlatilishi mumkin. AI yordamida
jarayonlarni optimallashtirish samaradorlikni oshirishi, xarajatlarni kamaytirishi va
xatolarni kamaytirishi mumkin.
4. Foydalanuvchi tajribasini yaxshilash: AI shaxsiylashtirilgan
tavsiyalar
yaratish, interfeyslarni yaxshilash va foydalanuvchi tajribasini yanada qondirish
uchun ishlatilishi mumkin.
5. Ishonchlilik va xavfsizlikni oshirish: AIni
yaxshilash tizimlarning
ishonchliligi va xavfsizligi ustida ishlashni o'z ichiga oladi. Bu, ayniqsa, avtonom
tizimlarda va sog'liqni saqlash va moliya kabi sohalarda muhim ahamiyatga ega.
6. Kengroq kontekstga integratsiya: Sun'iy intellekt turli sohalar va ilovalarga
birlashtirilishi mumkin. Sun'iy intellektni takomillashtirish - bu turli muhitlarda
ishlay oladigan moslashuvchan tizimlarni yaratishdir.
7. Axloqiy va huquqiy mulohazalar:
AIni takomillashtirish, shuningdek,
sun'iy intellektdan foydalanish bilan bog'liq axloqiy
va huquqiy masalalar haqida
o'ylashni va tegishli qoidalar va qoidalarni ishlab chiqishni o'z ichiga oladi.
8. O'z-o'zini o'rganish va avtonomiya: AIni rivojlantirish o'z-o'zini o'rganish
va o'zgaruvchan sharoitlarga avtonom moslashishga qodir bo'lgan tizimlar ustida
ishlashni o'z ichiga oladi.
SIni takomillashtirish doimiy jarayon bo'lib,
tadqiqot, innovatsiyalar va
doimiy texnologiya rivojlanishini talab qiladi. Bu SI
inson faoliyatining turli
sohalarida yanada foydali va samarali vositaga aylanishiga imkon beradi.
Avtomatlashtirish - Theory of intelligent control

Ushbu qarorlar ishlab chiqarish jarayonlarini
optimallashtirish, resurslarni
taqsimlash, transport tizimlarini boshqarish va boshqalarga tegishli bo'lishi mumkin.
Sun'iy intellekt (SI) yordamida qaror qabul qilish
- bu turli xil alternativ
variantlardan eng yaxshi harakat yo'nalishini tanlash uchun kompyuter tizimlari
algoritmlar va ma'lumotlardan foydalanadigan jarayon.
SIda qaror qabul qilishni
quyidagi jihatlarga ajratish mumkin:
Savod o‘rgatish davri yozuv darslarida mustaqil ishlarni tashkil etish

|
Savod o‘rgatish davri yozuv darslarida mustaqil ishlarni tashkil etish
|
bet | 6/8 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 37,95 Kb. | | #140992 |
Bog'liq MUSTAQIL2.2.Savod o‘rgatish davri yozuv darslarida mustaqil ishlarni tashkil etish.
Mustaqil ta’lim – muayyan fan dan o’quv dasturida belgilangan hamda o„quvchi tomonidan o’zlashtirishi lozim bo’lgan bilim, konikma va malaka shakllantirishni, o’zlashtirish darajasini amalga oshiriladigan ta`lim shakllaridan bo’lib, o’qituvchi maslahati va tavsiyalari, bilimlar taqsimotiga tayyorgarligi asosida sinfdan tashqarida bajariladi.
O’quvchilarda mustaqil ta’limning tashkil etish vazifalari quyidagilardan iborat:
1) yangi bilimlarni mustaqil tarzda puxta o’zlashtirish ko’nikmalariga ega bo’lish;
2) kerakli ma’lumotlarni izlab topish, o’rganishning qulay usullari va vositalarini aniqlash;
3) axborot manbalari va manzillaridan samarali foydlanish;
4) o’quv va ilmiy adabiyotlar, me’yoriy hujjatlar bilan ishlash;
5) elektron o’quv adabiyotlar va ma’lumotlar banki bilan ishlash;
6) internet tarmog’idan maqsadli foydalanish;
7) berilgan topshiriqlarning ratsional yechimini belgilash;
8) ma’lumotlar bazasini tahlil etish;
9) topshiriqlarni bajarishda tizimli va ijodiy yondoshish;
10) o’quv xonalarida mustaqil holda ilmiy axborotlarni ola bilish;
Amaliy mashg’ulotlarda mustaqil bajarish uchun berilgan amaliy topshiriq va mustaqil ishlarni mashg’ul o’qituvchi va guruh o’quvchilari o’rtasida himoya qila bilish hisoblanadi. Mustaqil ta’limni tashkil etishda o’quvchilarning aqliy rivojlanishiga zamin tayyorlab, bu jarayonda tanqidiy va ijodiy fikr yuritishni shakllantirish ustuvor yonalish sanaladi.Mustaqil ish mashqning faol turi bo’lib, uni bajarish jarayonida o’quvchilar fikrlashga va mustaqil faoliyat yuritishga o’rganadilar. Bir vaqtning o’zida ikki yoki uch sinf bilan ishlanadigan oz komplektli maktablarda mustaqil ish, ayniqsa, juda zarur hamda katta ahamiyatga ega.
O’qish darslarida mustaqil ishni bajarishga bolalar taxminiy tayyorlanadi, albatta. O’quvchilarni mustaqil ishga tayyorlashda topshiriqning maqsadi ularga
qisqa va aniq tushuntiriladi. Mustaqil ish uchun tanlangan matnning hajmi kichik va o’quvchilar saviyasiga mos bo’lishi lozim. Mustaqil ish turlari har xil bo’lib, uni tanlashda o’quvchilarning tayyorgarligi, o’qiladigan matnning xarakteri, asarni o’rganish bosqichi hisobga olinadi.
Boshlang’ich sinflarning o’qish darslarida mustaqil ishning quyidagi turlaridan foydalaniladi:
|
| |
XULOSA VA TAVSIYALARIM - Savod o’rgatish davri darslarida mustaqil ishlarini tashkil etish mundarija kirish

|
Savod o’rgatish davri darslarida mustaqil ishlarini tashkil etish mundarija kirish
|
bet | 8/8 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 37,95 Kb. | | #140992 |
Bog'liq MUSTAQILXULOSA VA TAVSIYALARIM
Xulosa qilib aytganda darslarda o‘qituvchi o‘z bilimi, ko‘nikma va malakalarini mashg‘ulotlar vositasida o‘quvchilarga yetkazadi, o‘quvchilar esa uni o‘zlashtirib borishi natijasida undan foydalanish qobiliyatiga ega bo‘ladi. O‘quvchilar mustaqil ishlash jarayonida o‘zlashtirishning turli ko‘rinishlaridan foydalanishadi, ya'ni o‘zlashtirilayotgan ma'lumotlarni qabul qilish, qayta ishlash hamda amaliyotga tatbiq etishda o‘ziga xos tafovutlarga tayanadi. Shu tariqa o’zlashtirish natijalari ortib boradi, olingan bilimlar mustahkamlanadi. Ta'lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchilarlarning dars paytidagi hamkorligi, o‘quvchilarning mustaqil ishlashi, sinfdan tashqari ishlar shaklida ta'lim va tarbiya masalalari hal etiladi.
Ta'limning maqsadi jamiyat ehtiyojiga mos ravishda shakllanadi. Shunday ekan, ta'lim-tarbiya maqsadi mos va mutanosib bo‘lishi kerak. Ilmiy adabiyotlarda ta'limning maqsadi imkoniyatlaridan to‘g‘ri, aniq, o‘rinli foydalanish ko‘nikma va malakalarini hosil qilish, mantiqiy-ijodiy tafakkurni rivojlantirish, kommunikativ savodxonlikni oshirish, milliy g‘oyani singdirish, sharqona tarbiyani shakllantirish, shaxsni ma'naviy boyitishdan iboratligi ta'kidlangan. Ta'limiy maqsad asosida o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, og‘zaki va yozma savodxonlikni oshirish, mantiqiy tafakkurni rivojlantirish orqali ularning muloqot madaniyati takomillashtiriladi. Tarbiyaviy maqsad asosida esa ma'naviy, g‘oyaviy, nafosat tarbiyasi beriladi. Til o‘rganish jarayonida xalqning madaniy-axloqiy qadriyatlariga yaqinlashtirish imkoni paydo bo‘ladi. Ulug‘ donishmandlardan biri «...kelajak tashvishi bilan yashasang, farzandlaringga yaxshi bilim ber, o‘qit», degan ekan. Yurtimizda ta'lim-tarbiya tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar haqiqiy ma'noda bir-ikki yillik yoki qisqa davrda samaraga erishishga qaratilgan ish emas, balki chin ma'noda bir necha yuz yillarga tatiydigan o‘zgarish bo‘ldi, desak xato bo‘lmaydi. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev shuni takidlab o’tganlarki “Bizning asosiy maqsadimiz - yoshlarning sifatli ta’lim olish imkoniyatiga ega bo’lishiga erishish, ularning o’z qobiliyati va iste’dodini ro’yobga chiqarish uchun barcha zarur sharoitlarni yaratib berishdan iborat.”
|
| |
Avtomatlashtirish - Theory of intelligent control

-
Moliya va iqtisodiyot: SI algoritmlari avtomatlashtirilgan savdo, portfelni
boshqarish, bozorni prognozlash va moliyaviy firibgarlikni aniqlash uchun
ishlatiladi.
-
Natural Language Processing (NLP): Matnlarni qayta ishlashda
avtomatlashtirish odamlar bilan matnli xabarlar
orqali muloqot qila
oladigan chatbotlar va virtual yordamchilarni yaratish imkonini beradi.
-
Biznes jarayonlarini avtomatlashtirish:
SI buxgalteriya hisobi va
boshqaruv kabi oddiy biznes jarayonlarini avtomatlashtirish uchun
ishlatilishi mumkin.
-
Avtopilot avtomobillar va transport: Avtotransportni avtomatik boshqara
oladigan oʻzi boshqaradigan yengil va yuk mashinalarini
ishlab chiqish
avtomatlashtirishning muhim yoʻnalishi hisoblanadi.
-
Maʼlumotlarni prognozlash va tahlil qilish: Katta hajmdagi maʼlumotlar
tahlilini avtomatlashtirish kompaniyalarga tendentsiyalarni aniqlash,
talabni bashorat qilish va maʼlumotlarga
asoslangan qarorlar qabul
qilishda yordam beradi.
-
Energetika: Energetika sanoatida sun'iy intellekt quvvatni taqsimlash va
tarmoq boshqaruvini optimallashtirish uchun ishlatilishi mumkin.
Sun'iy intellekt yordamida avtomatlashtirish samaradorlikni oshirish,
xatolarni kamaytirish va faoliyatning turli sohalarida
samaradorlikni oshirishga
yordam beradi. Ushbu soha rivojlanishda davom etmoqda va uning iqtisodiyot va
jamiyatga ta'siri tobora ko'proq namoyon bo'lmoqda.
Intellektual tizimlarda ma'lumotlarni yig'ish

Intellektual tizimlarda ma'lumotlarni yig'ish: 1. Ma'lumotlar manbalarini tanlash: Intellektual tizimlar sensorlar,
ma'lumotlar bazalari, tashqi API, ijtimoiy media va boshqalar kabi turli manbalardan
ma'lumotlarni to'plashi mumkin. Tizim maqsadlariga mos keladigan tegishli
ma'lumotlar manbalarini tanlash muhimdir.
2. Datchiklar va IoT(Internet of Things): Zamonaviy intellektual tizimlar
real vaqt rejimida doimiy ravishda ma’lumotlarni yig‘ish uchun sensorlar va narsalar
interneti (IoT) qurilmalaridan keng foydalanadi. Ushbu ma'lumotlar atrof-muhit,
sog'liqni saqlash, ishlab chiqarish va boshqa ko'plab sohalarga tegishli bo'lishi
mumkin.
3. Maʼlumotlarni yigʻish va saqlash tizimlari: Ishonchli maʼlumotlarni
yigʻish va saqlashni taʼminlash uchun maʼlumotlar bazalari, maʼlumotlar omborlari
yoki bulutli yechimlar kabi maxsus tizimlardan foydalanish mumkin.
Intellektual tizimlarda ma'lumotlarni qayta ishlash: - Maʼlumotlarni tozalash: Yigʻilgan maʼlumotlarda xatoliklar, chetga
chiqishlar yoki toʻliq boʻlmagan yozuvlar boʻlishi mumkin. Ma'lumotlarni tozalash
jarayoni ushbu muammolarni aniqlash va tuzatishni o'z ichiga oladi.
- Ma'lumotni o'zgartirish: Ma'lumotlarni oson ishlash uchun aylantirish
mumkin. Masalan, matnli ma'lumotlar mashinani o'rganish algoritmlarini qo'llash
uchun raqamli formatga aylantirilishi mumkin.
- Maʼlumotlarni tahlil qilish: IS mashinani oʻrganish usullari, statistik
maʼlumotlar va boshqa tahliliy yondashuvlar yordamida maʼlumotlar tahlilini
amalga oshiradi. Bu sizga naqshlarni, tendentsiyalarni aniqlash va ma'lumotlardan
xulosa chiqarish imkonini beradi.
- Mashinani oʻrganish va sunʼiy intellekt: Koʻpgina aqlli tizimlar
maʼlumotlarni tahlil qilish jarayonini avtomatlashtirish va kelajakdagi voqealarni
bashorat qila oladigan modellarni yaratish uchun mashinani oʻrganish va sunʼiy
intellekt usullaridan foydalanadi.
NAZORAT SAVOLLARI - Theory of intelligent control

NAZORAT SAVOLLARI
1. Intellektual boshqaruv nima va u qanday muammolarni hal qiladi?
2. Intellektual boshqaruv tizimining tuzilishiga qanday asosiy komponentlar
kiradi?
3. Intellektual boshqaruvda qanday usullar va algoritmlardan foydalanish
mumkin?
4. Intellektual boshqaruvda qanday teskari
aloqa tamoyillaridan
foydalaniladi?
5. Moslashuvchan boshqaruv nima va u qaysi sohalarda foydali bo'lishi
mumkin?
6. Intellektual boshqaruvdan foydalanishning afzalliklari va cheklovlari
qanday?
7. Aqlli boshqaruv nazariyasi bilan qanday mashinani o'rganish
vazifalari
bog'lanishi mumkin?
8. Aqlli boshqaruvdan foydalanishga qanday hayotiy misollar keltira olasiz?
9. Aqlli menejmentning rivojlanishi bilan qanday axloqiy va ijtimoiy
masalalar bog'liq?
10. Kelgusi bir necha yil ichida aqlli boshqaruvni rivojlantirishning qanday
istiqbollari va tendentsiyalarini ko'rasiz?
FOYDALANILGAN ADABIYOT VA HAVOLALAR RO‘YHATI
1. ARTproject. “Sbor I obrabotka dannyh” accessed 18.03.2016
https://task-
on.com/blog/sbor-dannih-parsing
2. Patches IT Community “Выбор технологий Data
Mining для систем
обнаружения вторжений в корпоративную сеть” accessed 01.04.2018
https://oracle-patches.com/is/
]
3. “TECHNOLOGIES OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND MACHINE
LEARNING” accessed 05.03.2021
https://hsbi.hse.ru/articles/tekhnologii-
iskusstvennogo-intellekta-i-mashinnogo-obucheniya/
4. Tadviser “Machine Learning” accessed 04.04.2022
[
https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82
%D1%8C%D1%8F:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0
%BD%D0%BE%D0%B5_
]
5. McKenzy “Интеллектуальные системы поддержки принятия решений
— краткий обзор” accessed 28.05.2018
[
https://habr.com/ru/companies/ods/articles/359188/
]
6. TADVISER. “” AI in decision making: can a computer replace a person?”
accessed 17.08.2020 [
https://www.tadviser.ru/index.php
]
7. EXPONENTA. “AI IN INDUSTRY 2022” accesed 06.10.2022
[
https://exponenta.ru/events/AI-v-promishlennosti-2022
]
8. MZTA “Examples of artificial intelligence in production”
accessed
07.08.2023
https://pikabu.ru/story/primeryi_primeneniya_iskusstvennogo_intellekta_na
_proizvodstve_10538612?utm_source=linkshare&utm_medium=sharing
]
9. NAUMEN “How artificial intelligence is improving: main trends and
obstacles” accessed 30.11.2018 [https://blog.naumen.ru/kak-
O'rta bolalik (6-10 yosh)

|
O'rta bolalik (6-10 yosh)
|
bet | 15/26 | Sana | 09.10.2024 | Hajmi | 223,5 Kb. | | #274262 |
Bog'liq Rivojlanish 4-mavzuO'rta bolalik (6-10 yosh)
O'rta bolalik davrida yoshlar odatda bo'yi va vazni bo'yicha sekin, ammo barqaror o'sishga erishadilar. Ularning tanasi asosiy tuzilmalarga o'zgartirish kiritmasdan kattalashadi. Natijada alohida tana qismlarining nisbati go'daklik yoki erta bolalik davrlariga qaraganda kamroq o'zgaradi. Bunday sekin va uzluksiz yutuqlar bir nechta yo'qotishlarga olib keladi: bolalar 20 ta asosiy ("chaqaloq") tishlarini birin-ketin yo'qotadilar, ularni doimiy tishlarga almashtiradilar.
O'rta bolalik davrida yoshlar o'zlarining paydo bo'layotgan jismoniy imkoniyatlaridan foydalanadilar. Bir vaqtlar noqulay bo'lgan ko'plab yalpi motorli ko'nikmalar endi muammosiz bajariladi. Maktabgacha yoshdagi bolalar bundan katta quvonch bilan yugurishsa, boshlang'ich sinf o'quvchilari yugurishni o'yinlarda va sportda ishlatishadi. Bu vaqtda bolalar yugurish, tepish, ushlash kabi jismoniy harakatlarni kuchaytiradilar.
Ushbu yoshdagi bolalar nozik vosita mahoratini yaxshilaydilar. Fiziologik yetuklik va kognitiv yutuqlar bilan qo'llab-quvvatlanadigan rasmlari batafsilroq va qo'l yozuvi kichikroq, silliq va izchil bo'ladi. Shuningdek, ular tikuvchilik, namunaviy qurilish va badiiy hunarmandchilik loyihalari kabi nozik motorli faoliyat bilan shug'ullanishni boshlaydilar.
Bolalar o'rta bolalik davrida o'sib borar ekan, ular jismoniy ko'rinishga tobora sezgir bo'lib boradilar. To'rtinchi sinf o'quvchisining o'zi haqidagi tanqidiy nuqtai nazarini ko'rib chiqing:
Men eng xunuk qizman. Mening sochlarim yetarlicha tekis emas va hatto jingalak bo'lish sharafiga ham ega emas. Tishlarim bosh barmog'imni emishdan va sodir bo'lgan avariyadan qiyshiq. Mening kiyim-kechaklarim ham yaxshi emas va men to'g'ri so'zlarni aytmayman yoki ularni to'g'ri aytmayman. Men yetarlicha aqlli emasligimni payqash uchun aqlliman.
Ko'pgina bolalarda balog'at yoshiga yaqinlashganda o'z-o'zini anglash kuchayadi. Ularning tashqi qiyofasini nafaqat bolalarning o'zi, balki boshqalar ham sezadi. Darhaqiqat, odamlar odatda jismonan jozibali deb hisoblagan bolalarni ko'proq yoqtiradi. Shunday qilib, ko'pgina bolalar o'zlarining jismoniy kamchiliklarini bo'rttirib ko'rsatgan bo'lsalar-da, haqiqat shundaki, tashqi ko'rinish ijtimoiy munosabatlarda ta'sirchan bo'lib, bu bolalarning o'zlariga bo'lgan munosabatiga ta'sir qiladi.
O'qituvchilar va boshqa amaliyotchilar bolalarning sog'lom jismoniy rivojlanishini qo'llab-quvvatlashlari mumkin. "Bolalarning jismoniy ehtiyojlarini qondirish" taraqqiyoti va amaliyoti xususida biz bolalarning jismoniy parvarish qilish ehtiyojlarini qondirish, xavf-xatarsiz muhit yaratish va jismoniy faollikni oshirish o'quv dasturiga kiritish strategiyalariga misollar keltiramiz.
|
| |
Jiddiy jarohatlar sog'liq uchun xavfli

|
Jiddiy jarohatlar sog'liq uchun xavfli
|
bet | 24/26 | Sana | 09.10.2024 | Hajmi | 223,5 Kb. | | #274262 |
Bog'liq Rivojlanish 4-mavzuJiddiy jarohatlar sog'liq uchun xavfli
Shikastlanishlar bolalar va o'spirinlar uchun katta xavf tug'diradi. Dunyo bo'ylab 1 yoshdan 14 yoshgacha bo'lgan bolalar orasida turli jarohatlardan vafot etish holatlari tasdiqlangan. Yosh bolalar bunday xavflarga moyil: zaharlarni yutish, hovuzlarga cho'kish, balandlikdan qulash va pechka ustida kuyish kabilar hayotimizda uchrab turadi. Garchi ba'zi jarohatlar tezda davolansa-da, boshqalari uzoq muddatli ta'sirga ega bo'lib, davolanish anchagacha cho`ziladi. Har yili bolalar, o'spirinlar va yoshi kattalarning har mingdan birida taxminan 1 dan 3 gacha bolalar o'yin maydonchalarida qulashi, velosipedda baxtsiz hodisalar va chang'i tufayli miya shikastlanishlari kuzatiladi.
Joylashuv va og'irlik darajasiga qarab, miya shikastlanishi jismoniy ishlashga (masalan, tutqanoq, bosh og'rig'i, harakatni yomon koordinatsiya qilish, charchoq) va psixologik jarayonlarga (masalan, idrok etish qobiliyati, xotira, konsentratsiya, til, qaror qabul qilishda buzilishlarga) vaqtincha yoki doimiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Ushbu yosh bolalar jarohatlardan keyin bir necha oy davomida bosh og'rig'i, ko'ngil aynish va diqqatni jamlashda qiynalishi mumkin. Alomatlariga qarab, o'qituvchi hech bo'lmaganda dastlabki bir necha hafta yoki oylar davomida sinfdagi chalg'itadigan narsalarni minimallashtirishi, topshiriqlarni bajarish uchun qo'shimcha vaqt ajratishi yoki kutilgan natijalarni o'zgartirishi mumkin.
Bolalikdagi ko'plab jarohatlarning oldini olishda maktablar profilaktika choralarini amalga oshirishda muhim rol o'ynaydi. O'qituvchilar, shuningdek, boshqalarga qaraganda zaifroq bo'lgan yoshlar haqida yetarli ma`lumotlarga ega bo`lishlari kerak. Va nihoyat, amaliyotchilar o'z jamoalarida mavjud bo'lishi mumkin bo'lgan xavfli moddalar to'g'risida bilib olishlari mumkin. Masalan, bolalar o'yin maydonchalari va eski uylarning bo'yoqlarida zararli moddalar bilan to`qnash kelishlari mumkin. Yosh bolalarga toksik moddalar kattalarga qaraganda jiddiyroq ta'sir ko`rsatadi.
|
| |
Haddan tashqari vaznli yoshlar

|
Haddan tashqari vaznli yoshlar
|
bet | 18/26 | Sana | 09.10.2024 | Hajmi | 223,5 Kb. | | #274262 |
Bog'liq Rivojlanish 4-mavzuHaddan tashqari vaznli yoshlar
Bolalar tomonidan qayta ishlangan oziq-ovqat mahsulotlarini iste'mol qilish tobora ko'payib borayotganligi sababli so'nggi bir necha o'n yilliklar ichida juda ko'p sonli bolalar ortiqcha vaznga ega bo'lishdi. Tana massasi ko'rsatkichi, bo'yning vazniga nisbatan o'lchovi, o'sha yoshdagi va sobiq bolalar uchun 85 foizdan undan yuqori bo'lsa, bolalar ortiqcha vaznli deb hisoblanadi. Taxminan har o'ninchi go'dak va kichkintoydan bittasi, 2 yoshdan 5 yoshgacha bo 'lgan yosh bolalar, 6 yoshdan 11 yoshgacha bo'lgan bolalar va 12 yoshdan 19 yoshgacha bo'lgan har uchinchi o'spirin ortiqcha vaznga ega (CL Ogden, Kerrol, Kurtin, amb, & Flegal, 2010). Og'ir vaznli bolalar orasida o'g'il va qiz bolalar teng darajada bo’lib, ba`zi bolalar haddan tashqari og'ir vaznga ega. Semirib ketish, ortiqcha vaznning jiddiy holati, Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti tomonidan global epidemiya sifatida ko'rib chiqilmoqda.
Taxminan bugungi jamiyatimizda 2 yoshdan 5 yoshgacha bo'lgan o'nta boladan bittasi, 6 yoshdan 11 yoshgacha bo'lgan har beshinchi bola va 12 yoshdan 19 yoshgacha bo'lgan har beshinchi o'spirin semirib ketgan. Bolalikdagi semirish bu davr uchun jiddiy xavf sanalib, astma bilan bog'liqdir. Yosh kattalashgan sayin muammo jiddiylashib, diabet, qon bosimi kabi kasalliklarni keltirib chiqaradi. Shuningdek, bu zararli ijtimoiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ba'zi semiz bolalar uchun ularning vazni bilan bog'liq muammolar genetik asosga ega bo`lib, ko`p hollarda oilaviy ovqatlanish tartibi va cheklangan jismoniy mashqlar semirishga olib keladi. Ko'p ovqatlanish, televizorlar va kompyuterlar oldida uzoq vaqt o'tirish va jismoniy faoliyatga oz vaqt sarflash ko'plab bolalar uchun semirish omillari hisoblanadi. Yaxshiyamki, sog`lom turmush tarzi qoidalariga rioya qilish, klinikalarning aralashuvi, parhezga rioya qilish, kaloriyalarni cheklash, jismoniy faollik kabilar ortiqcha vazndan xalos bo`lishda samara bermoqda.
Semirish – odam tana massasining bo'yga nisbatan o'lchovi o'sha yoshdagi va jinsdagi odam uchun 95 foizdan yuqori bo'lgan holat.
|
| |
Bolalik (Tug'ilish - 2 yosh)

|
Bolalik (Tug'ilish - 2 yosh)
|
bet | 13/26 | Sana | 09.10.2024 | Hajmi | 223,5 Kb. | | #274262 |
Bog'liq Rivojlanish 4-mavzuBolalik (Tug'ilish - 2 yosh)
Chaqaloqlik - bu ajoyib reflekslar poydevoriga asoslangan ta'sirchan jadal jismoniy o'sish davri. Kindik ichakchasini kesishdan oldin birinchi refleks, nafas olish boshlanadi, kislorod bilan ta'minlanadi va karbonat angidridni olib tashlaydi. Bolalikdan boshlangan nafas olish va boshqa bir qancha reflekslar hayot davomida ishlaydi. Kichkintoyning boshqa reflekslari, masalan, qo'llarga qo'yilgan mayda narsalarni avtomatik ravishda ushlash va baland tovushlarga qo'l va oyoqlarini yondirib javob berish, atigi bir necha oy davom etadi. Tug'ilishdagi g'ayritabiiy reflekslar jiddiy sog'liq muammolari bilan bog'liq. (M. V. Jonson, 2008; Ohgi, Akiyama va Fukuda, 2005; Touven, 1974).
Kichkintoylar o'sib ulg'aygani sayin jismoniy repertuarlariga motor qobiliyatlarini qo'shadilar. Dastlabki 12-18 oyda chaqaloqlar boshlarini ko'tarishni, ag'darilishni, narsalarga yetib borishni, o'tirishni, emaklashni va yurishni o'rganadilar. Ikkinchi yilda xatti-harakatlar kuchayib boradi va kichik narsalarni o'z qo'llari bilan boshqaradilar.
Dvigatellik mahorati sefalokaudal va proksimodistal tendensiyalardan keyin ma'lum bir tartibda paydo bo'ladi. Sefalokaudal tendensiya boshdan pastga qarab paydo bo'layotgan ko'nikmalarning vertikal tartibiga ishora qiladi. Chaqaloqlar avval boshlarini, keyin yelkani, keyinroq oyoqlarini boshqarishni o'rganadilar. Proksimodistal tendensiya o'sish umurtqa pog'onasidan tashqariga qarab o'sib boradigan ichkaridan tashqi ko'rinishga ishora qiladi. Chaqaloqlar avval qo'llarini, keyin barmoqlarini boshqarishni o'rganadilar. Go'daklarning o'zlarini tutish xatti-harakatlari haqida avvalgi suhbatda bilib olganingizdek, ushbu umumiy motor tendensiyalari malaka oshirish yo'llarining sezilarli uslubiy o'zgarishlari bilan birga keladi.
Chaqaloqlar jismoniy ehtiyojlarini yetkazish uchun so'zlardan foydalana olmasliklari sababli, amaliyotchilar oilalardan chaqaloqlarning uxlashi, ovqatlanishi, ichishi, yo'rgaklagani va tasalli beradigan afzalliklari, ehtiyojlari va odatlari to'g'risida ma'lumot olishlari kerak. Biz "Go'daklik davrida jismoniy rivojlanishni baholash" bo'yicha ko'rsatmalar jadvalida nimani qidirish kerakligi haqida g'oyalarni taklif etamiz.
|
| |
Yoshlik - mavzu soat juftlik Jismoniy rivojlanish

|
mavzu soat juftlik Jismoniy rivojlanish
|
bet | 11/26 | Sana | 09.10.2024 | Hajmi | 223,5 Kb. | | #274262 |
Bog'liq Rivojlanish 4-mavzuYoshlik
Korteks o'smirlik davrida muhim yo'llar bilan o'zgarishda davom etdi. Sinaptik kesish va miyelinatsiya miyaning murakkab fikrlash jarayonida ishlatiladigan qismlarida davom etadi (Giorgio va boshq., 2010). Uzoq muddatli tadqiqotlar natijasida kattalarning miyasi bolalarning miyasiga qaraganda samarali ekanligi ta`kidlandi.
Bu yoshda bolalar miya rivojlanishidagi muhim o'zgarishlarni hisobga olgan holda atrofga qarashlari kerak. Bir vaqtning o'zida bir nechta g'oyalarni ko'rib chiqish qobiliyati bolalik davrida barqaror o'sib boradi va o'spirinlikdagi mavhum fikrlash bilan yakunlanadi. Ilgari tartib-intizomli ko'plab bolalar to'satdan asosiy qoidalarni buzadilar va buning sababi sifatida bir nechta xatti-harakatlarni ko`rsatish mumkin. Yana e`tiborli jihati shuki, agar o'spirinlar bir daqiqada qanchalik aqlli harakat qila olsalar, ikkinchisida shunchalik darajada beparvolik qiladilar. Buning sababi o'spirin miyasida paydo bo'ladigan vaqtinchalik muvozanat bo`lishi mumkin. Albatta, yoshlarning tezkor hissiyotlarga qanday munosabatda bo'lishlari asosan kattalarning kutishlariga va tengdoshlarining xatti-harakatlariga bog'liq. Ushbu davr oxirida ba`zi yoshlar an'anaviy yo'llarni davom ettirishga, suvda cho'milishga va turmush qurishga da'vat etiladi. Taqqoslash uchun ko'plab yapon kattalari o'spirinlikni notinchlik asri deb bilmaydi, aksincha, mansab maqsadlarini shakllantirishning hal qiluvchi davri deb biladi. Odatda itoatkor yapon o'spirinlari ijtimoiy me'yorlarni buzganda kattalar ularning maktab ishlariga sodiq qolishini kutishadi.
O'spirinlardagi murakkab nevrologik o'zgarishlar amaliyotchilarga ta'sir qiladi. Voyaga yetganlar fandagi farazlarni sinash, adabiyotdagi belgilar motivlarini tahlil qilish va tarixdagi turli fraksiyalarning qarama-qarshi nuqtai nazarlarini aniqlash imkoniyatlarini berish orqali mavhum fikrlashni rivojlantirishi mumkin. Voyaga yetganlar xuddi shu tarzda o'spirinlarni o'zlarining qiziqishlari bo'yicha, xususan, kompyuter dasturlari yoki filmlar ishlab chiqarish bo'yicha ko'nikmalarini targ'ib qilishlari mumkin. Ushbu yoshdagi tezkor xulq-atvorga moyillikni hisobga olgan holda kattalar ham xavfli ishlarga kirishlarini cheklash orqali yoshlarni zarardan himoya qilishga harakat qilishlari kerak. O'smirlar, odatda, xavfli xatti-harakatlar xavfini (masalan, ichkilikbozlik va transport vositasini boshqarish, himoyalanmagan jinsiy aloqada bo'lish) baholashga qodir, ammo ular tezda ijtimoiy bosimlarga duchor bo'lganlarida, vaqtinchalik yaxshi fikrdan mahrum bo'lishlari mumkin.
|
| |
Kechki o'spirin (14-18 yosh)

|
Kechki o'spirin (14-18 yosh)
|
bet | 17/26 | Sana | 09.10.2024 | Hajmi | 223,5 Kb. | | #274262 |
Bog'liq Rivojlanish 4-mavzuKechki o'spirin (14-18 yosh)
O'rtacha qizlar uchun 15 yoshda va o'g'il bolalar uchun 17 yoshda o'sish tugaydi va keyingi o'spirinlik davrida ko'pchilik o'spirinlar jinsiy yetuklikka erishadilar. Jinsiy yetuklik bilan birga qarama-qarshi jins vakillariga bo`lgan qiziqish ortadi.
Ma'lumki, miya o'spirinlik davrida o'z yo'llarini takomillashtirishda davom etadi, bu esa hissiyotlarni chuqurroq boshqarish va turli xatti-harakatlarning mumkin bo'lgan oqibatlarini aks ettirishga imkon beradi. Shunga qaramay, ba'zi katta yoshdagi o'spirinlar o`zlarining uzoq muddatli jismoniy sog'lig'iga putur yetkazishi mumkin bo'lgan xatti-harakatlar bilan shug'ullanish, masalan, spirtli ichimliklar va giyohvand moddalarni suiiste'mol qilish va avtomobilda ketayotganda xavfsizlik kamarini taqmaslik kabi salbiy harakatlarni amalga oshiradilar.
Ovqatlanish odatlari
Oziq-ovqat bolalar jismoniy farovonligining barcha jihatlariga ta'sir qiladi. Tug'ilganda emizish ovqatlanishning afzal manbai hisoblanadi, chunki ona suti vitaminlarga boy, kasallikka qarshi antitellar beradi va chaqaloq oson hazm qiladi.
Ona suti, shuningdek, rivojlanayotgan miyaga neyronlar atrofida himoya miyelin qatlamlarini hosil qilish uchun zarur bo'lgan ozuqaviy moddalarni beradi. Ko'plab oilalar chaqaloqlarda ovqat hazm qilish qobiliyati va kaloriya, vitaminlar va minerallarga bo'lgan ehtiyojni qondirish uchun sigir suti yoki soya fasulyesi oqsillaridan tijorat maqsadida tayyorlangan temir bilan boyitilgan formulalardan birini tanlaydilar. Professional bola tarbiyalovchilar odatda oilalarning ahamiyatini qo'llab-quvvatlashga harakat qilishadi, shuningdek, tibbiy jihatdan tavsiya etiladigan strategiyalarni taklif qilishadi, masalan, 4 oydan 6 oygacha bo'lgan davrda to'yimli yumshoq don va mevalarni joriy etish va chaqaloqlar osonlikcha chaynash va yutish mumkin bo'lmagan qattiq ovqatlardan saqlanish kabi.
Agar bolalar kam ovqatlansa, yoki birinchi navbatda to'yimli bo'lmagan ovqatlar berilsa, ba'zi natijalar ijobiy bo`lmaydi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda bolalarning ko`pchiligida anemiya (temir tanqisligi) bilan kasallanishni kuzatish mumkin, bu holat rivojlanish kechikishi va xatti-harakatlarning buzilishiga olib keladi.
|
| |