-jadval

Bolalarga mo’ljallangan turli dori vositalarni ta'mini ta'rifla

2-jadval
Bolalarga mo’ljallangan turli dori vositalarni ta'mini ta'riflash
Nomi
|
Dori shakli
|
Xarf va son indеkslari
|
T'am formulasi
|
Umumiy ta'mi
|
А
|
N
|
Sh
|
О
|
Lеvomitsеtin
|
Tablеtka
|
4
|
-
|
-
|
-
|
А4
|
Achchiq
|
Aloe tеmir bilan
|
Sirop
|
2
|
3
|
-
|
3
|
N303А2
|
Nordon-shirin,
nim-achchiq
|
Kaliy atsеtat
|
Eritma
|
-
|
2
|
-
|
3
|
О3N2
|
Shirin, nim-nordon
|
Paratsеtamol
|
Granula-lar
|
-
|
2
|
-
|
3
|
О3N2
|
Shirin, nim-nordon
|
Kalmagin
|
Granula-lar
|
-
|
-
|
-
|
3
|
03
|
Shirin
|
Korrigentlar tavsifi
Korrigentlarga quyidagi talablar qo’yiladi:
- dori bilan yaxshi aralashib, ularning t’amini tuzatishi lozim;
- dori va yordamchi moddalarga mos kelishi kerak;
- dorining biologik samaradorligiga va barqarorligiga t’asir ko’rsatmasligi kerak.
Dorilar t’amini tuzatish mexanizmi fiziologik antagonist reseptorlarga t’asir ko’rsatishga asoslangan.
Korrigentlarni tanlsh dori moddaning fizik-kimyoviy xossasi, t’ami, dori turi va biosamaradorliliga bog’liq bo’ladi.
Dorilarni noxush organoleptik xossasini tuzatish maqsadida tibbiyot amaliyotida va oziq-ovqat sanoatida ishlatiladigan t’am, hid va rang korrigentlar qo’llaniladi.
Suyuq va qattiq dori turlarni ta’mi, hidi va rangini tuzatish
Bolalar uchun mo’ljallangan dori vositalarni noxush organoleptik xossasini tuzatish uchun tibbiyot amaliyotida ishlatish uchun ruxsat etilgan ta’m, hid va rang korrigentlari qollash mumkin.
Qiyomlar (Sirupi) qandni suvdagi yoki achib maromiga etgan meva sharbatildagi kontsentrlangan eritmasi (64% gacha), shuningdek ularning dori moddalar eritmasi, tindirma va ekstraktlar bilan aralashmasi bo’lib, quyuq, tiniq va tarkibiga qarab o’ziga hos t’am va hidga ega suyuqliklar. Qo‘llanilishi bo‘yicha qiyomlar ta’m beruvchi va dorivorlarga tasniflanadi
XI-Davlat Farmakopeyasining 2-jildida qiyomlar uchun umumiy maqola keltirilgan.
Qiyomlar bolalar uchun mo‘ljallangan dori turlarining o‘rnini deyarli hech narsa bilan almashtirib bo‘lmaydigan tarkibiy komponentlari hisoblanadi. Ularning asosiy ahamiyati – dori moddalarning noxush ta’mini tuzatishdir. Buning uchun odatda qand, invert, qand-patoka qiyomlari qo‘llaniladi.
Qo‘llanilishi bo‘yicha qiyomlar ta’m beruvchi va dorivorlarga tasniflanadi. Ta’m qiyomlari faqat asosiy dori moddalarni ta’mini tuzatish maqsadida qo‘llaniladi. Bularga misol sitfatida qand qiyomini hamda meva va rezavor mevali qiyomlarni keltirish mumkin. Qiyomlar ta’m korrigentlari sifatida bolalar uchun mo‘ljallangan dori turlari tarkibida qo‘llanilishi bilan birga tabletka, granulalar va boshqa dori turlarni olishda bog‘lovchi modda sifatida ham ishlatiladi.
Korrigentlar sifatida - qand, olcha, limon, malina, qorag’at, gulhayri, noranja (pomeranets) va boshqa qiyomlar qollaniladi. Ularning tarkibida qand, organic kislotalar, meva efir moylari bo’lib asosan achchiq t’amni tuzatish uchun qo’llaniladi.
Dorivor qiyomlar – bu gulhayri ildizi, chuchukmiya, rovoch va b. dorivor qiyomlar noxush ta’mni tuzatishda deyarli yuqori potensialga ega emaslar (gulhayri ildizi va olma qiyomlari), chuchukmiya ildizi qiyomi esa achchiq ta’mni tuzata olsada, o‘zi noxush ta’mga ega.
Eng yuqori ta’m tuzatish potensialga malina, olcha va kakao qiyomlari ega. Ayniqsa malina va olcha qiyomlar tarkibiga kislota qo‘shilishi, ularning potensialini yanada oshiradi.
Efir moylari (Olea aetherea) – bu xushboy moddalar aralashmasi bo‘lib, ular turli sinflarga mansub organik birikmalardan tashkil topgan bo‘ladi, ko‘p hollarda terpenoidlar, ayrim hollarda aromatik va alifatik birikmalar
Ularning tarkibiga efir moylarini saqlovchi o‘simliklar (yalpiz, arpabodiyon, limon, apelsin va b.) dan ajratib olingan va o‘ziga hos hidga ega xushbo’y va xushbo’y bo‘lmagan birikmalar kiradi.
Xushbo’y moddalar qadim zamonlardan beri o‘ziga e’tibor qaratgan. O‘rta asrlarda xushbo’y moddalar texnologiyalari shiddat bilan rivojlangan bo‘lib, masalan, XVI asr boshida rozmarin, lavanda, mavrak, igir, sano muattar hid taratuvchi o‘simliklardan xushbo’y moddalar ajratib olingan.
Bugungi kunda efir moylari oziq-ovqat, parfyumeriya, kosmetika hamda farmatsevtika sanoatida ham ta’m va hid korrigentlari sifatida keng qo‘llanilmoqda.
Sulfadimezin 3% suspenziyasi misolida quruq suspenziyalarni efir moylari va qand yordamida ta’mini tuzatish imkoniyatlaroi o‘rganilgan (3-jadval). Bunda qand miqdori suspenziyada 15% tashkil etgan. Efir moylari esa 15 g qandga 2 tomchidan qo‘shilgan va yaxshilab aralashtirilgan. Quruq suspenziyani ta’mini aniqlash uchun ustiga ma’lum hajmgancha tozalangan suv solingan, aralashtirilgan va asosiy ta’mning son indekslari aniqlangan (A.S. Tensova usuli). 3-jadvalda keltirilishicha, apelsin va arpabodiyon efir moylari eng maqsadga muvofiq ta’mni tuzatuvchi efir moylari ekanligi aniqlangan.
3-jadval
Efir moylarini ta’m tuzatuvchi xususiyatini solishtirma baholash natijalari (Sulfadimezin 3% suspenziyasi)
Sreda
|
Son indeksining ko‘rsatkichi
|
Sulfadimezin suspenziyasini turli muhitlardagi ta’mi
|
Sulfadimezin suspenziyasini asosiy ta’mi
|
Tozalangan suv
|
2,0 /0,10
|
2,05/0,05
|
Tozalangan suv, qand, efir moyi
|
2,7 /0,09
|
2,9/ 0,09
|
Toz. suv, qand, lavanda efir moyi
|
2,5/ 0,17
|
2,8/ 0,08
|
Toz. suv, qand, kashnich efir moyi
|
2,45/ 0,18
|
2,85/ 0,10
|
Toz. suv, qand, limon efir moyi
|
2,45/ 0,16
|
2,8/ 0,13
|
Toz. suv, qand, limon efir moyi
|
3,0/ 0,14
|
3,05/ 0,08
|
Toz. suv, qand, qalampirmunchoq efir moyi
|
3,35/ 0,15
|
2,9/ 0,14
|
Toz. suv, qand, yalpiz efir moyi
|
3,35/ 0,15
|
2,9/ 0,14
|
Toz. suv, qand, arpabodiyon efir moyi
|
4,05/ 0,16
|
3,75/ 0,09
|
Toz. suv, qand, apelsin efir moyi
|
4,05/ 0,16
|
3,85/ 0,08
|
Xushbo‘y suvlar (Aquae aromaticae) – bu tarkibida efir moyini saqlovchi suvli-spirtli eritmalar yoki suvli mikrogeterogen tizimlar
Xushbo’y suvlarni asosiy vazifasi dori preparatlarning, ayniqsa bolalar uchun mo‘ljallangan dorilarni, ta’mini va hidini tuzatishdir. Bundan tashqari ular o‘zi ham terapevtik faollikga ega, masalan, antiseptik, so‘lak hosil qiluvchi va boshqa ta’sirlar. Bu holni xushbo’y suvlarni korrigent sifatida qollashda albatta hisobga olish zarur.
Qandlar sifatida saxaroza, glyukoza, fruktoza, laktoza, shuningdek ularni saqlovchi ozuqaviy mahsulotlar (shokolad, asal, kakao, kofe) dori vositalarni ta’mini tuzatish uchun ishlatiladi.
Shirinlashtirgichlar. Bugungi kungacha dori vaositalarni ta’mini tuzatish uchun asosan qand (saxaroza) ishlatilib kelingan, shuningdek u to‘ldiruvchi, konservant va solyubillovchi yordamchi modda sifatida ham ishlatilgan. Biroq, uning shirinlashtirish potensiali deyarli katta bo‘lmaganligi sababli, dori vositalar tarkibiga katta miqdorda qo‘shilishi lozim. Masalan, dimedrolning achchiq ta’mini tuzatish uchun dimedrolning massasiga nisbatan saxaroza 50 – 100 marta ko‘p qo‘shilishi kerak. Olib borilgan biofarmatsevtik izlanishlar natijasi bo‘yicha ayrim hollarda dori vosita tarkibida qand miqdorini ko‘payishi ta’sir etuvchi dori moddaning so‘rilishiga (kalsiy tuzlarini saqlovchi preparatlar) salbiy ta’sir ko‘rsatishi, ayrim hollarda ularning zaharliligi ortishi (nitrofuranlar) isbotlangan. Shuningdek, qandli diabet, diatez va shu kabi boshqa kasalliklarda qandni yordamchi modda sifatida ishlatish mumkin emas.
Fruktoza barqaror birikma emas, uning tarkibida tarang oksidlangan halqasimon furanozli sikl bo‘lib, u eritmalarga jigarrang rang beruvchi furfurol, gumin va boshqa moddalar hosil qilishi mumkin, bu esa dorilarni turg‘unligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bugungi kunda mahalliy farmatsevtika korxonalarida korrigentlar sifatida maltoza, laktoza, invertlangan qand, limon kislotasi, glitserin, saxarol; xorijda esa dulsin, saxarin, sorbitol, tabiiy va sun’iy asal, karboksimetilsellyuloza, metilsellyuloza, mannitol, shuningdek sintetik shirinlashtirgichlar - siklomatlar (siklogeksilsulfamin kislotasining natriy va kaliyli tuzlari) ishlatiladi, ular shirinlik indeksi bo‘yicha qanddan 30 marta shirinroq (4-ilova).
Meva essensiyalari, meva shiralari, o‘simlik ekstraktlari
Farmatsevtika sanoatida quyidagi korrigentlar ko‘p qo‘llaniladi: «karamel», «limon», «apelsin», «yalpiz», «qulupnay», «vanil» va chuchkmiya ekstrakti.
Bir turdagi korrigentni olish uchun ayrim hollarda 100 ga yaqin alohida birikmalar ishlatiladi va bir dori turidagi korigentlar soni o‘nga yaqin bo‘lishi mumkin.
Bunday hollarda yaqinda farmatsevtika va oziq-ovqat bozorida endi paydo bo‘lgan ko‘p funksionalli korrigentlarni qollash istiqbolli hisoblanadi.
Masalan, apelsinli kremni boshqa korrigentlarni qo‘shmasdan nordon, achchiq, sho‘r va metallik ta’mlarni tuzatish uchun qollash mumkin. Shu sabali ushbu korrigent tarkibida paratsetamol saqlaydigan bolalar uchun mo‘ljllangan dori preparatlar tarkibida ishlatiladi.
Masalan, «greypfrut» ham achchiq, nordon, sho‘r, shirin va metallik ta’mlarni tuzatsa, «qulupnay» esa faqat metillik ta’mni tuzatishi mumkin.
Limon kislotasi – asosan bufer, ya’ni eritmaning pH ko‘rsatkichini mo‘‘tadillashtirish va o‘ta shirin ta’mni tuzatish uchun ishlatiladi.
Shilimshiq moddalar (agar-agar, kraxmal kleysteri va b.) – dori preparatlar tarkibiga o‘rab oluvchi ta’sir ko‘rsatadigan hamda bog‘lovchi vosita sifatida ishlatiladi.
Qobiq bilan qoplash. Ushbu ta’m tuzatish usulini qattiq dori moddalarga qollash mumkin, asosan tabletkalarga. Tabletkalarni qobiq bilan qoplash keng ko‘lamli ahamiyatga ega, biroq bizni faqatgina noxush ta’mni tuzatish masalasi qiziqtiradi. Bu maqsadda suvda eruvchan parda bilan qobiqlash ko‘p ishlatiladi. Buning uchun yadro-tabletkalari suvda eruvchan polietilendioksid yoki polivinilpirrolidonning 50-90% etil yoki izopropil spirtdagi 20-30% eritmasi, shuningdek metilsellyuloza va karboksimetilsellyulozaning natriyli tuzining 4-7% eritmalari bilan qoplanadi.
Oshqozon shirasida eriydigan qoplamalar benzilamin- va dietilaminobenzilsellyuloza, p-aminobenzoat, glyukoza, fruktoza, mannit, vinilpiridin va jelatin kabi moddalar eritmalari bilan ishlov beriladi. Ushbu moddalarni qollash tabletkaga yaxshi tovar ko‘rinish beradi.
Dori vosita tarkibiga qo‘shiladigan korrigent turi va miqdori dori moddaning tarkibi, ta’mi va hidiga bog‘liq bo‘ladi. Har bir bolalar uchun mo‘ljallangan dori vosita tarkibiga kiritiladigan korrigentlar ilmiy jihatdan asoslanishi kerak.
Korrigentlarni qollash asoslari:
1. Achchiq ta’mni niqoblash uchun quyidagilar qo’llaniladi:
а) qiyomlar (malina, olcha, limon, qand va b.);
б) efir moylari (yalpiz, arpabodiyon, limon, apelsin va b.)
2. Sho’r ta’mni niqoblash uchun quyidagilar qo’llaniladi:
а) olcha, qorag’at qiyomi va limon kislotasi;
б) kakao qiyomi va pomerans, yalpiz efir moylari va limon kislotasi;
3. O’ta shirin ta’mni niqoblash uchun quyidagilar qo’llaniladi:
Sitrus mevalari sharbati, limon kislotasi, klyukva ekstrakti.
4. Nordon ta’mni niqoblash uchun quyidagilar qo’llaniladi:
а) qiyomlar, shilimshiq moddalar, meva essensiyalar
б) efir moylari (apelsin)
5. Moy ta’mni niqoblash uchun quyidagilar qo’llaniladi:
Emulsiya hosil qilish, qiyom, xushbo’y va shilimshiq moddalar q’oshish
6. Antibiotiklar noxush ta’mni niqoblash uchun quyidagilar qo’llaniladi:
Qiyom, agar-agar va kakao q’oshish
Vanilin, malina va qand qiyomini q’oshish
7. Vitaminlar noxush ta’mni niqoblash uchun quyidagilar qo’llaniladi:
- agar-agar, sitrus mevasi, qizilmiya ildizi quruq ekstrakti, stabilizator qo’silgan qiyomlar.
8. Natriy va kaliy bromid, kaltsiy xlorid, magniy sulfatlar noxush ta’mni niqoblash uchun quyidagilar qo’llaniladi:
- olcha, qorag’at va limon kislotasi qo’shilgan qiyomlar.
O‘zimizning respublika xom ashyolar asosida tayyorlangan korrigentlar yordamida qator bolalarga mo‘ljallangan dorilar o‘rganib tibbiyotda ishlatish uchun tavsiya etilgan. Yunusova X. M. tomonidan quruq triturlangan apelsin, olcha, lavlagi, qulupnay, limon, maymunjon, shotut, qizil sabzi, anor sharbatlari o‘rganilinib bolalar uchun mo‘ljallangan korrigentlar sifatida taklif qilingan. Ular asosida maxsus bolalarga mo‘ljallangan metronidazol, kobavit, glitseram, chuchukmiya quruq ekstrakti va propolis kabi granula dori turlari yaratildi.
Bo‘yovchi moddalar. Bugungi kunda dunyoda 20 mingdan ortiq dori preparatlari ishlatiladi. Ularning ta’siri turli yo‘nalishda bo‘lib, bir xil dori shaklda bo‘lsada, tashqi ko‘rinishi bo‘yicha deyarli farqlanmaydilar, shu sababli ishlab chiqarish va qollash vaqtida ularni bir-biri bilan adashtirib yuborish ehtimoldan holi emas. Bu maqsadda eng oddiy, samarador va iqtisodiy jihatdan qulay usullardan biri bu ular tarkibiga bo‘yovchi moddalar yoki rangli materiallar qo‘shib, turli ranglarda ishlab chiqarish.
Ba’zan tabletkalarga turli belgilar ham bosiladi, biroq bu usul bo‘yash usuliga nisbatan qimmat va kam samarali deb hisoblanadi. Bu esa ko‘z nuri past va keksa yoshdagi bemorlar uchun o‘ta muhimdir. Dori preparatlarni bo‘yash farqlanishi oson bo‘lishi bilan birga, quyosh nuri ta’siridan, saqlash muddatini uzaytirish, rangni tuzatish, psixologik jihatdan preparat samaradorligini oshirishdir.
Biroq ishlab chiqarish nuqsonlarni (xoldorligi, marmarga o‘hshashligi, sirtini notekisligi, rang turining xilma-xilligini) bartaraf etish mumkin emas. Ayniqsa bolalar uchun mo‘ljallangan dori preparatlar tarkibiga bo‘yovchi moddalarni q’oshishda ehtiyot bo‘lish lozim, chunki dori moddaning rang-barangligi bolaning qiziqishi ortib, noto‘g‘ri iste’mol qilishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Bugungi kunda farmatsevtika mahsulotlarga turli rang berish tobora keng tarqalmoqda. Butun jahon amaliyotida jelatina kapsulalarning 100%, yarmidan ko‘p drajelarga va 75% ichish uchun mo‘ljallangan suyuq dorilar (qiyom, mikstura va eliksirlar)ga hamda 50% ga yaqin tabletkalarga rang beriladi.
Ko‘z tomchilari, in’eksion va ingalyasion eritmalar odatda bo‘yalmaydi. Surtmalarni odatda teriga yaqin bo‘lgan rangga bo‘yash, dezinfeksiyalovchi eritmalarga esa ehtiyotkorlikga chaqiradigan rang beriladi, shuningdek ko‘p hollarda zaharli va kuchli ta’sir ko‘rsatuvchi moddalarga ham ehtiyot bo‘lishni ogohlantiruvchi rang (masalan, natriy eozinat bilan bo‘yash) berish tavsiya etiladi.
Evropa Iqtisodiy Ittifoqiga a’zo bo’lgan davlatlar tomonidan ishlab chiqarilayotgan 9 mingga yaqin tibbiyot va veterinariya preparatlari bo‘yalgan holda chiqariladi. Ko‘pincha buning uchun intensiv yorqin ranglardan foydalaniladi.
Biroq har doim ham haridorlarni e’tiborini tortish maqsadida dori preparatlarni turli ranglarga bo‘yash o‘z-o‘zini oqlamaydi. Chunki bo‘yovchi moddalarning inson organizmiga ko‘pincha zarar keltirishi hammaga ma’lum.
Shu sababli farmatsevtika sanoatida ishlatiladigan bo‘yovchi moddalarga bir qator talablar qo‘yiladi: ishlatilgan miqdorda bezarar bo‘lishi; kanserogen, teratogen, mutagen bo‘lmasli; biologik faol bo‘lmasligi; dori vositalari va oziq-ovqat mahsulotlari bilan reaksiyaga kirishmasligi; rangni chidamliligi (bo‘yoqni migratsiyaga, diffuziyaga uchramasligi, quyosh nuri, pH muhit, oksidlovchi-qaytaruvchi moddalar va harorat ta’siriga chidamliligi); bo‘yvchi moddani kichik konsentratsida yuqori darajada bo‘yovchanligi; suv yoki moylarda erishi va dori modda va oziqaviy mahsulotning butun massasida teng tarqalishi; begona hid va ta’mga ega bo‘lmasligi kerak.
Farmatsevtika sanoati taraqqiy etgan mamlakatlarda dori preparatlari tarkibida bo‘yovchi moddalarni ishlatish mumkinligi to‘g‘risidagi qarorni Davlat nazorat organlari tomonidan tasarruf etiladi. Biroq milliy qonunlar va qonun osti buyruqlarda hali bu masalada bir to‘htamga kelishmagan.
Turli bo‘yovchi moddalarning bezararligini umumiy baholovchi omillar hali ishlab chiqilmaganligi sababli, bir mamlakatda ruhsat etilgan bo‘yovchi moddalar boshqa davlatda ishlatilishi zaharliligi sababli man etigan bo‘lishi ehtimoldan holi emas. Bu hol oziq-ovqat mahsulotlari va dori preparatlarni eksport qilinishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi kuzatilmoqda. Turli davlatlar qonunchiliklari o‘rtasidagi kelishmovchiliklarni bartaraf etish va aholini salomatligini muhofaza qilish maqsadida import qilinadigan mahsulotlarga me’yoriy talablarni belgilab beradigan xalqaro tashkilotlar tashkil etilmoqda. Masalan, Evropa Iqtisodiy Ittifoqi 1954 yildan boshlab, Birlmashmaga a’zo bo‘lgan davlatlarda ishlatish uchun ruhsat etilgan bo‘yovchi moddalar ro‘yxatini davriy nashr etib turadi.
Bo‘yovchi moddalarni oziq-ovqat va farmatsevtika sanoatida ishlatishga ruhsat etilishi, ularning bezararligiga bog‘liq. Shu bilan birga, adabiyotlarda va turli mamlakatlarni qonunlarida keltirilishicha turli bo‘yovchi moddalarni toksikologik jihatdan baholanishida har xil nomutanosibliklar mavjud. Bu esa bo‘yovchi moddalarni baholashda yagona me’yoriy xujjatlar ishlab chiqilmaganligi va toksikologik nazorat tahlil usullari unifikatsiya qilinmaganligi sababli deb tushunish kerak. Ko‘p hollarda toksikologlarni bo‘yovchi moddalarning zaharli va kanserogen deb berishi, faqat moddalarning strukturali formulasidan yoki funksional guruhlarning mavjudligidan kelib chiqilgan bo‘lib, aniq isbotlanmagan.
Har bir bo‘yovchi moddaning qarshi ta’siri aniq tajribalar natijasida o‘rganilgan bo‘lib, statistik jihatdan ishonchligi tasdiqlangan bo‘lishi kerak. Ushbu yo‘nalishdagi tajribalar uchta yo‘nalishda amalga oshirilishi kerak: tana to‘qimalariga va tana a’zolari funksiyalariga birlamchi surunkali ta’siri o‘rganilishi; ikkilamchi omillar - allergogennliligi, kanserogenliligi, mutagenliligi; teratogenliligi va b.; boshlang‘ich dozani belgilash, xavfsizlik koeffitsientini aniqlash va inson uchun maksimal ruhsat etilgan dozani aniqlash.
Oziq-ovqat va farmatsevtika sohasida ishlatiladigan rang beruvchi moddalarni asosan uch sinfga tasniflash mumkin: mineral pigmentlar, tabiiy bo‘yovchi moddalar, sintetik bo‘yoqlar.
Evropa Iqtisodiy Ittifoqiga a’zo bo’lgan davlatlarda farmatsevtik preparatlarni ushbu sinfga mansub bo‘yoqlar bilan bo‘yash quyidagicha taqsimlanadi: tabiy bo‘yoqlar - 6%, mineral bo‘yoqlar - 27%, sintetik bo‘yoqlar - 67% umumiy bo‘yalgan preparatlar hisobidan.
Mineral pigmentlar (kalsiy karbonat, titan dioksid, temir oksidi va gidrooksidi, tibbiyot ko‘miri) ko‘p mamlakatlarda ishlatish uchun ruhsat etilgan, biroq ular ko‘p ishlatilmaydi. Farmatsevtika amaliyotida ular qattiq dori turlarni qoplash hamda yumshoq va qattiq jelatina kapsulalarni tiniq bo‘lmasligi uchun qo‘shiladi.
Tabiiy bo‘yoqlar asosan turli o‘simliklardan ajratib olinadi, ularning tarkibida antotsianlar, karotinoidlar, flavonoidlar, xlorofillar va boshqalar bor. Bazan bo‘yovchi moddalarni hayvonlar va hashoratlardan ham ajratib olinadi. Masalan, xartumchali koshenil hashorat tanasidan qizil rangli bo‘yovchi moddani ajratib olishadi. Tabiiy bo‘yoqlarning asosoiy kamchiligi – bu quyosh nuri, oksidlovchi-qaytaruvchilar, pH muhit o‘zgarishi, harorat ta’sirida bo‘yoqning rangi hira tortishi yoki rangsizlanishi; iqlim, o‘sadigan joy va yig‘ib olinadigan masum ta’sirida bo‘yoqning tarkibi o‘zgarishi, shuningdek bo‘yash xususiyati sintetik bo‘yoqlarga nisbatan 10-25 marta kamligi, ularni standartlashtirishda qator qiyinliklarni to‘g‘diradi.
Bugungi kunda oziq-ovqat va farmatsevitika sanoatida ishlatish uchun mo‘ljallangan tabiiy bo‘yoqlarni kichik hajmda ishlab chiqarish ko‘p mamlakatlarda yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Bular orasida eng istiqbolli xlorofill va karotinoidlar hisoblanadi. Ular chuqur o‘rganilgan va mutlaqo bezararligi isbotlanganligi sababli so‘nggi yillarda tabiiy bo‘yoqlarga ehtiyoj tobora ortib bormoqda. Bu borada ko‘pgina institutlarda va bular jumlasidan bizning ham institutimizda ilmiy izlanishlar olib borilmoqda, chunki chiqindisiz ishlab chiqarshni tashkil etish katta iqtisodiy ahamiyatga ega. Oziq-ovqat va farmatsevtika sanoatida ishlatiladigan sintetik bo‘yoqlar kimyoviy tuzilishi bo‘yicha 5 sinfga tasniflanadi: azobo‘yoqlar, trifenilmetanli bo‘yoqlar, indigoidli bo‘yoqlar, ksantenli va xinolinli bo‘yoqlarga. Bular orasida azobo‘yoqlar barcha ishlatiladigan bo‘yoqlarning 90% tashkil etadi.
Butun dunyo miqyosida oziq-ovqat va farmatsevtika sanoatida ishlatiladigan sintetik bo‘yoqlar quyidagicha tasniflanadi: tartrazin - 33,1%; quyoshli sariq - 22,4%; eritrozin - 8%; amarant - 6,8%; boshqa bo‘yovchi moddalar - 29,7% umumiy bo‘yovchi moddalar hisobidan. Bulardan eng qo‘p tartrazin - 30%, indigokarmin va eritrozin - 13% dan, quyoshli sariq, amarant va ponso 4R - 10% gacha, qolgan bo‘yovchi moddalar - 14% ishlatiladi.
Biroq shuni alohida ta’kidlash lozimki, olib borilayotgan chuqur toksikologik izlanishlar qollashga ruhsat etilgan sintetik bo‘yovchi moddalarni ro‘yxatini tobora qisqarishiga olib kelmoqda. Lekin baribir sintetik bo‘yoqlar boshqa sinf bo‘yoqlariga nisbatan ko‘proq ishlatilmoqda. Demak, bezarar bo‘yovchi moddalar muammosi hali o‘z echimini topmagan.
Bugungi kunda bezarar bo‘yovchi moddalarning izlanishi quyidagi yo‘nalishlarda bajarilmoqda:
- pH muhit va harorat ta’siriga chidamsiz bo‘yoqlarni metallar bilan kompleks hosil qilib (asosan, Na-tuzlariga o‘tkazilib) hamda bufer qo‘shimchalar qo‘shib stabilizatsiyalash;
- turg‘un bo‘lmagan tabiiy bo‘yoqlarni sintetik analoglariga almashtirish. Ushbu izlanishlar Hindistonda yaxshi rivojlangan;
- erimaydigan pigmentlarni yaratish – maxsus tayyorlangan sorbenlarga (alyuminiy gidrooksidi yoki titan dioksidi) eruvchan sintetik bo‘yoqlarni adsorbsiyalash yo‘li bilan;
- bo‘yovchi moddalarni polimer asoslarga immobilizatsiyalash yo‘li bilan, biodestruksiyaga uchramaydigan va oshqozon-ichak tarmog‘ida so‘rilmaydigan bo‘yovchi moddalarni yaratish.
|