Ma’lumotlarni uzatish tarmoqlarining turlari

1.2. Ma’lumotlarni uzatish tarmoqlarining turlari
Ma’lumotni uzatish tarmoqlarining turlari:
- Local Area Network (LAN);
- Wide Area Network (WAN);
- Metropolitan Area Network (MAN);
- Personal Area Network (PAN)
Local Area Network
10
Lokal tarmoq (LAN) - bu kichik geografik hududda, odatda bitta bino ichida
joylashgan tarmoq. Uydagi WiFi tarmoqlari LANlarning keng tarqalgan
namunalaridir.
LAN deyarli har doim tarmoq ichidagi qurilmalarni ulash uchun Internet ,
WiFi yoki ikkalasidan foydalanadi. Ethernet - bu Ethernet kabellaridan
foydalanishni talab qiladigan fizik tarmoq ulanishlari uchun protokol. WiFi - bu
radio to‘lqinlar orqali tarmoqqa ulanish protokoli. Serverlar, ish stoli kompyuterlari,
noutbuklar, printerlar, IoT qurilmalari kabi turli xil qurilmalar mahalliy tarmoqqa
ulanishi mumkin. Ofislarda LAN ko‘pincha xodimlarga printerlar yoki serverlarga
umumiy kirishni ta’minlash uchun ishlatiladi.
Internetga ulangan eng oddiy LANlar kompyuter qurilmalarini Internet
kabellar yoki WiFi ulanish nuqtasi orqali marshurizatorga ulash usulini talab qiladi.
Internetga ulanmagan LANlar ma’lumot almashish uchun kommutatorga muhtoj.
Katta ofis binosidagi kabi yirik LAN tarmoqlari ma’lumotlarni kerakli qurilmalarga
yanada
samarali
yo‘naltirish
uchun
qo‘shimcha
marshurizatorlar
yoki
kommutatorlarga muhtoj bo‘lishi mumkin.
LANlar odatda global tarmoqlarga (WAN) nisbatan yuqori ma’lumotlarni
uzatish tezligini taklif qiladi. Bu, ayniqsa, gigabit tezlikni qo‘llab-quvvatlaydigan
Ethernet texnologiyasidan foydalanadigan simli LAN uchun to‘g‘ri keladi.
LANning
asosiy maqsadlaridan biri ulangan qurilmalar o‘rtasida resurslarni almashishni
osonlashtirishdir. Fayllar, printerlar, skanerlar kabi manbalar tarmoqdagi
foydalanuvchilar o‘rtasida taqsimlanishi mumkin.
LANlarni boshqarish odatda WAN kabi yirik tarmoqlarga qaraganda osonroq,
chunki ular kamroq qurilmalar va kichikroq fizik maydonni o‘z ichiga oladi.
Tarmoq adminstratorlari LAN infratuzilmasini kuzatish, muammolarni
bartaraf etish va texnik xizmat ko‘rsatishni osonlashtirishi mumkin.
LAN ma’lumotlar va resurslarni ruxsatsiz kirishdan himoya qilish uchun turli
xil xavfsizlik choralarini qo‘llashi mumkin. Ushbu choralar Firewall, shifrlash,
kirishni boshqarish ro‘yxatlari va tarmoq segmentatsiyasini o‘z ichiga olishi
mumkin.
LANlarni turli xil tarmoq topologiyalarida sozlash mumkin, masalan,
11
shina, yulduzcha, halqa yoki daraxt. Topologiyani tanlash miqyoslilik, ishonchlilik
va narx kabi omillarga bog‘liq.
LANlarni fizik muhiti va aloqa uchun ishlatiladigan texnologiyasi asosida
tasniflash mumkin. Umumiy turlarga Ethernet LAN (simli), Wi-Fi LAN (simsiz) va
Powerline LAN (aloqa uchun elektr simlaridan foydalanish) kiradi [3].
1.1-rasm. Local Area Network
Wide Area Network
WAN global tarmoqni anglatadi. Bu shaharlar, mintaqalar va hatto
mamlakatlar bo‘ylab bir nechta LAN va boshqa tarmoqlarni bog‘laydigan katta
geografik hududni qamrab olgan tarmoqqa ishora qiladi. Muayyan hududda
o‘rnatilgan LANlardan farqli o‘laroq, WANlar katta masofalarni qamrab oladi va
ko‘pincha turli joylar o‘rtasida aloqa o‘rnatish uchun telekommunikatsiya
infratuzilmasiga tayanadi.
WAN bir-biridan uzoqda joylashgan qurilmalar o‘rtasida
aloqa o‘rnatish imkonini beruvchi keng geografik hududlarni qamrab oladi. Ular
shaharlar, shtatlar, mamlakatlar va hatto qit’alar bo‘ylab tarqalishi mumkin.
WANlar bir nechta kichik tarmoqlarni, masalan, LAN, MAN (Metropolitan
Area Networks) va boshqa WANlarni o‘zaro bog‘laydi. Ushbu o‘zaro bog‘langan
tuzilma global aloqa va resurslarni almashish imkonini beradi.
WANlar ko‘pincha
uzoq joylar o‘rtasida aloqa o‘rnatish uchun ijaraga olingan liniyalar, optik tolali
kabellar,
sun'iy
yo‘ldosh
aloqalari
kabi
umumiy
telekommunikatsiya
infratuzilmasidan foydalanadi.
LAN bilan solishtirganda, WANlar odatda uzoq
masofalar va tashqi infratuzilmaga tayanishi tufayli pastroq ma’lumotlarni uzatish
tezligini taklif qiladi. Biroq, texnologiyadagi yutuqlar yillar davomida WAN
12
tezligini sezilarli darajada oshirdi.
WANlar ko‘pincha xizmat ko‘rsatishning
ishonchliligi va uzluksizligini ta’minlash uchun zaxiralash mexanizmlarini o‘z
ichiga oladi. Tarmoqdagi nosozliklar yoki uzilishlar holatlarida ulanishni ta’minlash
uchun bir nechta yo‘llar va zaxira havolalardan foydalanish mumkin.
WANlarni korxonalar, tashkilotlar va fizik shaxslarga WAN xizmatlarini
taklif qiluvchi telekommunikatsiya xizmatlari provayderlari boshqarishi mumkin.
Ushbu xizmatlar ijaraga olingan liniyalarni, MPLS (Multiprotocol Label Switching),
VPN (Virtual Private Networks) va bulutga asoslangan tarmoq yechimlarini o‘z
ichiga olishi mumkin.
Xavfsizlik WANlarning muhim jihati hisoblanadi, ayniqsa umumiy tarmoqlar
orqali ma’lumotlarni uzatishda. Maxfiy ma’lumotlarni ruxsatsiz kirish va tutib
olishdan himoya qilish uchun shifrlash, autentifikatsiya va boshqa xavfsizlik
choralari qo‘llaniladi.
WANlar global miqyosda uzoq masofali aloqa, ma’lumotlar almashinuvi va
ulanishni osonlashtirishda muhim rol o‘ynaydi, bu esa tashkilotlar va shaxslarga
katta masofalar bo‘ylab muloqot qilish va hamkorlik qilish imkonini beradi [5].
1.2-rasm. Wide Area Network
Metropolitan Area Network
Metropolitan Area Network (MAN) - lokal tarmoqdan ko‘ra kattaroq
geografik hududni qamrab oluvchi, lekin global tarmoqdan kichikroq tarmoq turi. U
odatda shahar yoki tumanni qamrab oladi va shu mintaqadagi turli korxonalar,
13
muassasalar va turar-joylarga ulanish imkonini beradi.
MANlar LANga qaraganda
kattaroq geografik hududni qamrab oladi, lekin ma’lum bir hudud yoki shahar bilan
cheklangan. Ular bir necha kilometr yoki milya bo‘ylab cho‘zilishi mumkin, shahar
hududida bir nechta LAN va boshqa tarmoq tugunlarini bog‘laydi.
MAN ko‘pincha LANga o‘xshash yuqori tezlikdagi ulanishni ta’minlaydi, bu
esa samarali ma’lumotlarni uzatish va hudud ichidagi turli joylar o‘rtasida aloqa
qilish imkonini beradi. Ushbu yuqori tezlikdagi ulanish video, onlayn o‘yinlar va
real vaqtda hamkorlik kabi ilovalarni qo‘llab-quvvatlaydi.
MANlar ulanishni
o‘rnatish uchun davlat va xususiy infratuzilmalardan, jumladan optik tolali kabellar,
ijaraga olingan liniyalar, simsiz ulanishlar va boshqa tarmoq texnologiyalaridan
foydalanishlari mumkin
va telekommunikatsiya xizmatlari provayderlari, mahalliy
hukumatlar yoki yirik korxonalar tomonidan biznesga, taʼlim muassasalariga, davlat
idoralariga va poytaxt hududidagi turar-joy jamoalariga xizmat koʻrsatish uchun
joylashtirilishi va boshqarilishi mumkin.
MANlar internetga kirish, ovozli aloqa
(VoIP), videokonferensaloqa, bulut xizmatlari va multimedia kontentini yetkazib
berish kabi keng turdagi xizmatlar va ilovalarni qo‘llab-quvvatlaydi [5].
1.3-rasm. Metropolitan Area Network
14
Shaxsiy tarmoq (PAN) – bu foydalanuvchining yaqin hududidagi elektron
qurilmalarni birlashtiradi. Mahalliy tarmoqlar yoki hududiy tarmoqlardan farqli
o‘laroq, PAN odatda xona yoki shaxsiy ish maydoni kabi odamning bevosita muhiti
doirasidagi juda kichik maydonni qamrab oladi.
Ular juda kichik maydonni, odatda
bir necha metrdan o‘nlab metrgacha bo‘lgan masofani qamrab oladi. Ular jismonan
bir-biriga yaqin bo‘lgan qurilmalar o‘rtasidagi aloqa uchun mo‘ljallangan.
PANlar
smartfonlar, planshetlar, noutbuklar, taqiladigan qurilmalar (masalan, aqlli soatlar
yoki fitnes-trekerlar), Bluetooth minigarnituralari va tashqi qurilmalar (klaviatura
yoki sichqonlar kabi) kabi turli shaxsiy qurilmalarni bir-biriga ulash imkonini
beradi.
PANlar odatda Bluetooth, Zigbee yoki NFC (yaqin maydon aloqasi) kabi
simsiz texnologiyalardan foydalanadilar. Ushbu texnologiyalar fizik kabellarga
bo‘lgan ehtiyojni yo‘qotib, foydalanuvchilar uchun ko‘proq harakatchanlik va
qulaylikni ta’minlaydi.
PAN ichidagi qurilmalar bir-biri bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
aloqa qilishlari mumkin, bu esa markazlashtirilgan tarmoq infratuzilmasini talab
qilmasdan ma’lumotlar, fayllar va multimedia kontentini almashish imkonini beradi
[2].
Maxfiy ma’lumotlarni himoya qilish va maxfiylikni ta’minlash uchun
PANlarda xavfsizlik muhim ahamiyatga ega. Qurilmalar o‘rtasidagi aloqani
ta’minlash va ruxsatsiz kirishni oldini olish uchun shifrlash, autentifikatsiya va
xavfsiz ulanish mexanizmlari odatda qo‘llaniladi.
1.4-rasm. Shaxsiy tarmoq
|