Ozarbayjonda auditorlik faoliyati

6.4. Ozarbayjonda auditorlik faoliyati
Ozarbayjon Respublikasida auditorlik faoliyati zaruriy me’yoriy-huquqiy
hujjatlar bazasida shakllantirilgan. 1994 yil 16 sentyabrda “Auditorlik xizmati
to’g’risida” gi Ozarbayjon Respublikasi qonuni qabul qilindi, shu bilan milliy audit
vujudga kelish va shakllanish jarayoni faollashdi.
Bugungi kunda Ozarbayjonda audit o’tkazish va tashkil etish bo’yicha audit
bazasining huquqiy tizimi Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasida, Ozarbayjon
116
Respublikasi qonunlarida, Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti farmonlarida,
Ozarbayjon
Respublikasi
Vazirlar
Mahkamasi
qarorlarida,
Ozarbayjon
Respublikasi Parlamenti qarorlarida, milliy audit standartlarida, shu bilan birga
auditorlar professional etikasi va ichki hujjatlarda aks etadi.
Auditorlik xizmati faoliyati davlat boshqaruvini Ozarbayjonda qonunchilikka
muvofiq 1996 yil 4 apreldan o’z faoliyatini boshlagan Auditorlar Palatasi amalga
oshirmoqda. Shu vaqtgacha Auditorlar Palatasi davlatda auditorlik faoliyati
boshqaruvini aniq belgilovchi 43 milliy audit standartlarini va 30 dan ortiq
me’yoriy-huquqiy hujjatlarni tayyorladi va qabul qildi, mutaxassislarni doimiy
o’qitishni olib boradi va auditor sertifikatini olish uchun imtihonlar o’tkazadi,
auditorlik faoliyatini amalga oshirish uchun jismoniy shaxslar, mahalliy va xorijiy
shaxslarga litsenziya berish bilan shug’ullanadi. Ozarbayjon Respublikasida
mazkur faoliyatni rivojlantirish va takomillashtirish maqsadida ichki audit
me’yorlari va standartlarini mukammallashtirish va qayta ko’rib chiqish, ichki
auditorlar manfaatlarini himoya qilish va kasbiy mustaqilligini ta’minlash, ularning
kasbiy mahoratini oshirish maqsadida 1999 yil 26 iyunda Ozarbayjon Auditorlar
palatasining murojaati asosida xalqaro ichki auditorlar Instituti boshqaruv kengashi
qarori bilan MDH mintaqasida birinchilardan bo’lib “Ozarbayjon-Audit” nomi
ostida Institut bo’limi tashkil etildi.
2001 yil Ozarbayjon davlat auditida amaliy harakatlarning boshlanishi bilan
belgilanadi. 7 dekabrda Milliy Majlis qarori bilan “Hisob palatasi to’g’risida”gi
qonunda ko’zda tutilgan etti auditordan to’rttasi Hisob palatasi boshlig’i
o’rinbosari etib tayinlandi. 2002 yil boshlanishidan vujudga kelgan huquqiy sharoit
natijasida auditorlar Palatasi to’laqonli oliy davlat moliyaviy nazorat organi bo’ldi.
1996-2007 yillarda Auditorlar palatasining bevosita qatnashuvi bilan
“Auditorlik xizmati to’g’risida”gi qonun va “Ozarbayjon Respublikasi auditorlar
palatasi to’g’risida”gi qarorga, shu va boshqa qonunchilik hujjatlariga turli xil
xarakterdagi o’zgartirish va qo’shimchalar kiritildi.
1994 yilda qabul qilingandan so’ng o’zining huquqiy asoslarini topgan,
asosida milliy auditorlik qonunchiligi tamoyillari yotuvchi “Auditorlik xizmati
117
to’g’risida”gi qonun va 25 dan ortiq qonun va kodekslar shu bilan birga davlat
prezidenti tomonidan imzolangan buyruq va qarorlarda (15 ga yaqin) iqtisodiyotda
auditni tadbiq qilish zaruriyati va amal qilish sohasi kengayishi tufayli
o’zgartirishlar kiritildi.
Auditorlar Palatasi mustaqil moliyaviy organ hisoblanadi, auditorlik xizmati
rivojlanishi va davlat boshqaruvini tashkillashtirishni amalga oshiradi,
mulkdorlarning mulkiy huquqini, davlat manfaatlarini, xo’jalik sub’ektlari va
auditorlar huquqlarini himoya qiladi, respublika qonunchilik hujjatlarining ishlab
chiqilishini, mustaqil auditorlar va auditorlik tashkilotlarining o’z faoliyat
talablariga rioya qilishini nazorat qiladi.
Palata qonunchilik va ijro hukumatiga hisobot beruvchi tashkilot emas.
Bugungi kunda auditorlar Palatasining asosiy vazifasi respublikada auditorlik
faoliyatini takomillashtirish va rivojlantirish bo’yicha tadbirlarni amalga oshiradi.
Auditorlar Palatasi bajaradigan majburiyatlarga quyidagilar kiradi:
- Litsenziya berishda imtihonlar o’tkazish qoidalari va belgilangan imtihon
hay’ati tarkibini tasdiqlash va qayta ko’rib chiqish;
- Auditorlik tashkilotlari va mustaqil auditorlarga litsenziya berish va ularning
ishlari ustidan nazoratni amalga oshirish;
- Audit o’tkazish bo’yicha standartlar, yo’riqnomalar, takliflar va metodik
ko’rsatmalar tayyorlash;
- Takroriy auditorlik nazoratini o’tkazish;
- Xo’jalik sub’ektlari mulklari qoshida xususiylashtirish baholarining
ishonchliligi to’g’risida auditorlik xulosasini berish;
- Auditorlik xizmatini takomillashtirish va rivojlantirish bo’yicha takliflar
tayyorlash.
Auditorlar palatasi mustaqil auditorlar va auditorlik tashkilotlari o’tkazadigan
audit sifatini tekshiradi. Mustaqil auditorlar va auditorlik tashkilotlari va ularning
buyurtmachilari o’rtasidagi turli xarakterdagi bahslarni ko’rib chiqadi; Palata
vakolatiga kiruvchi ba’zi auditorlik masalalarini hal qiladi; audit masalalari
bo’yicha xorijiy davlatlarda Ozarbayjon Respublikasi manfaatlarini himoya qiladi.
118
Tashqi nazorat ikki yo’nalishda amalga oshiriladi: ichki sifat nazorati auditi
tizimini baholash; auditorlar o’tkazadigan audit sifatini nazorat qilish. Tashqi
auditni amalga oshiruvchi uslub va yo’nalishlarni Hisob Palatasi va Auditorlar
palatasi tasdiqlagan dasturlar va qo’llanmalar bilan boshqariladi.
Takroriy auditni Hisob Palatasi va Ozarbayjon Respublikasi Auditorlar
Palatasi yoki xo’jalik sub’ektlari talabi bo’yicha ularga vakillik qiluvchi auditorlar;
Hisob Palatasi va Auditorlar Palatasi tashabbusi bilan amalga oshiriladi. Takroriy
auditni oldin audit o’tkazgan auditor amalga oshirishi mumkin emas, lekin
zaruriyat yuzasidan ular ham bu maqsadga jalb etilishi mumkin.
Yuqori sifatli audit o’tkazishni ta’minlovchi asosiy omillar quyidagilardan
iborat: Malakali auditorlarni professional darajada tayyorlash; auditorlik
tashkilotlarida samarali nazorat sifati tizimini tayyorlash va qabul qilish; tashqi
nazorat tizimining mavjudligi. Auditor audit dasturi va rejasini tuzmagan, ishchi va
yakuniy hujjatlar bo’lmagan hollarda audit o’tkazish sifatsiz bo’lishi mumkin.
Ba’zi hollarda ikki yil ichida tashqi nazorat sifatini ketma-ket bitta auditorga
o’tkazishiga yo’l qo’yilmaydi.
Munozaralarni hal etish maqsadida, qaror qabul qilish jarayonida yuzaga
keluvchi xato va kamchiliklar, moliyaviy-xo’jalik faoliyatini tekshirishda namoyon
bo’luvchi va auditorlik xizmatini ko’rsatish davomida audit sifatini o’zida
mujassam qilgan, Auditorlar palatasida auditorlik kasbiy etikasi bo’yicha
komissiya qarorlar qabul qilgan. Mazkur Komissiya baholash sifatida ob’ektivlikni
ta’minlovchi auditorlik kasbi vakillaridan tashkil topadi.
Shu tarzda Hisob Palatasi va Auditorlar Palatasi auditorlar javobgarligi
darajasi va sifatsiz ishlar bo’yicha da’volarga barham beradi va auditorlar
javobgarligi doirasida bahsli masalalarni bartaraf qiladi; zaruriy hollarda intizomiy
komissiyaga sanktsiya qo’yiladi; Ozarbayjon Respublikasi qonunchilik hujjatlari
va audit standartlariga muvofiq keluvchi nazorat qilinayotgan va nazorat
qilinadigan talablarga rioya qilinishiga to’g’ri baho berish; sifat nazorati doirasida
tekshiruvni ob’ektivligini ta’minlash.
Auditorlar palatasi o’z vazifalari va majburiyatlarini o’n etti xodimdan va turli
119
kasbdagi komissiyadan iborat apparat yordamida bajaradi. Uning tarkibini asosini
esa asosan auditorlik faoliyati vakillari tashkil etadi. Bugungi kunda Palataga 50
mustaqil auditor, 36 mahalliy auditorlik tashkiloti, shu bilan birga besh xorijiy
auditorlik tashkiloti vakili va filiallari kiradi.
Ozarbayjon Respublikasi auditorlar Palatasi beshta xalqaro va mintaqaviy
auditorlik tashkiloti (“Evroosiyo” auditorlar va buxgalterlar mintaqaviy
federatsiyasi, Ukraina; Ichki auditorlar Xalqaro Instituti (IIA), Kvebek, Kanada;
Auditorlar va Bugalterlar Xalqaro Federatsiyasi (EFAA), Madrid, Ispaniya;
Xalqaro auditorlar va buxgalterlar Federatsiyasi (IFAC); Auditorlar va
bugalterlarni sertifikatsiyalashtirish Evroosiyo Kengashi, Baku) a’zosi hisoblanadi
va turli mamlakatlar auditorlik palatasi bilan o’zaro hamkorlik to’g’risida 15
memorandum, kelishuv va protokollar imzolandi.
Shunisi ahamiyatga molikki, Auditorlar palatasi etakchi vazirliklar va davlat
muassasalari bilan bir qatorda quyidagi davlat dasturlarini bajarishga jalb qilingan:
- Korruptsiyaga qarshi kurash bo’yicha davlat dasturi (2004-2006 y.);
- Davlat mulkini boshqarishni takomillashtirish bo’yicha davlat dasturi;
- Korruptsiyaga qarshi kurash bo’yicha milliy strategiya (2007-2011 y.).
Auditorlar Palatasi 2007 yilda auditorlik faoliyatini takomillashtirish bilan
bog’liq ikkita qonunni ishlab chiqdi va qabul qildi:
- “Ichki audit to’g’risida qonun”, mazkur qonunning asosiy mazmuni: ichki
audit tashkilotlari; o’z-o’zini boshqaruvchi ichki audit; auditor huquqi va
majburiyatlari; ichki audit bilan shug’ullanish; javobgarlik me’yori; davlat
boshqaruvi va ichki auditorlik faoliyatini muvofiqlashtirish;
- “Auditorning fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish to’g’risida
Qonun”, ushbu qonunda quyidagilarga asosiy e’tibor qaratiladi: auditor fuqarolik
javobgarligini sug’urta qilinish hollari; auditorning fuqarolik javobgarlikdan ozod
qilinishi; sug’urta qiluvchi va sug’urta qilinuvchining huquq va majburiyatlari;
sug’urta shartnomasi va guvohlik; sug’urta summasini aniqlash, sug’urta to’lovlari
va badali; sug’urta summasini olish uchun murojaat qilish qoidalari; zararni
qoplash; sug’urta to’lovini amalga oshirishda rad etish uchun asos; sug’urta
120
qilinuvchining imtiyozlari; sug’urta rezervi va qonunni buzganlik uchun
javobgarlik.
Mazkur qonunchilik hujjatlari ilg’or jahon amaliyotini hisobga olgan holda
davlatda ichki auditni tadbiq etishda muhim rol o’ynaydi. Ichki auditorlar
vazifalariga quyidagilar kiradi: foydalanilgan mulk mablag’larini nazorat qilish;
shaxsiy chiqimlarga yo’l qo’ymaslik; ma’lumotning ishonchliligini tasdiqlash;
qaror qabul qilish uchun dasturdan foydalanish; xo’jalik operatsiyalarini to’g’ri
bajarilishini nazorat qilish; moliyaviy faoliyat samaradorligini tahlil qilish va
samaradorlikni oshirish bo’yicha takliflar berish; boshqaruv tizimi to’g’risida
ma’lumotlar sifatini baholash.
Ichki auditorlar amalga oshiruvchi vazifalar ichida quyidagilar etakchilik
qiladi:
- Buxgalteriya va operativ hisob tahlili bo’yicha takliflar tayyorlash;
- Tekshiruv ishonchliligi va moliyaviy sifat, ishlab chiqarish ma’lumotlari
haqida korxona boshqaruvidan (direktorlar kengashi) axborot olish;
- Hisobot tuzish va tashkilotlar operatsiyalarini amalga oshirish asosini tashkil
etuvchi va ularga rioya qiluvchi qo’llanmalar, qonun, rejalar, qoidalar tizimini
shakllantirishda ishtirok etish;
- Tashkilot aktivlarining metodlarga rioya qilinishini tekshirish va zarur
hollarda ularning mavjudligini tasdiqlash;
- Resurslardan foydalanish samaradorligini baholash;
- Amalga oshirilayotgan operatsiyalar, dasturlar, maqsadlar va topshiriqlar
natijasini tekshirish;
- Oldin olib borilgan korxonalarni tashqi va ichki auditorlik tekshiruvlari
jarayonida yuzaga kelgan xato va kamchiliklarni bartaraf etish bo’yicha qabul
qilinayotgan qarorlar bajarilishini nazorat qilish;
- Tashkilotlarda olib boriladigan ichki va tashqi auditorlik tekshiruvi
materiallari tahlili, tizimlashtirish va umumlashtirish, ularning natijasida
boshqaruv uchun takliflar tayyorlash.
Ichki audit xizmati tashkilotini tuzishda ichki audit bo’limi haqida majburiy
121
nizom, ichki auditorlarni o’qitish, professional me’yor va standartlarni qabul
qilishga e’tibor qaratiladi.
Ozarbayjon Respublikasida auditorlik faoliyatining muntazam rivojlanishi va
Auditorlik Palatasi qarorlari, topshiriqlarining bajarilishi jiddiyligiga qaramasdan
bir qancha muammolar kelib chiqmoqda:
- majburiy audit sub’ektlarida auditdan bosh torish uchun qonunchilikda ta’sir
doiraning yo’qligi;
- audit sifatini oshirish va auditor kadrlarini tayyorlash sifatini oshirish
zarurati;
- auditor imidjini oshirish, uning nufuzining jamoatchilik tomonidan tan
olinishi;
- auditorlik xizmati bozorida g’irrom raqobatning mavjudligi.
Ozarbayjon
Respublikasi
auditorlik
faoliyatining
bugungi
kunda
ahamiyatliligi shundaki, ichki bozorni xorijiy auditorlik tashkilotlari (“Katta
to’rtlik” filiallari va vakolatxonalari) egallab olgan.
Sanab o’tilgan muammolarni bartaraf etish uchun Auditorlar palatasi auditni
isloh qilish kontseptsiyasini qayta ishlab chiqdi. Maqsad aniq yo’nalishlarni
shakllantirishda, bozor iqtisodiyoti sharoitida tuzilgan audit tizimi va huquqiy-
me’yoriy bazani mukammallashtirish va rivojlantirish hisoblanadi. Ushbu
maqsadga erishish uchun quyidagilarni bajarish lozim:
- audit huquqiy-me’yoriy bazasini takomillashtirish;
- jahon tajribasiga mos keluvchi audit tizimini qayta tashkil etish;
- xalqaro shaklda audit kadrlarining tayyorlash va kadrlar bilan ta’minlash
tizimini qayta tashkil etish;
- auditorlik xizmati sifatini ko’tarish va ularning ustidan nazoratni
takomillashtirish;
- shu bilan birga davlat organiga vakillik qiladigan va xo’jalik sub’ektlari
bilan bog’liq audit boshqaruv tizimini qayta tashkil etish.
Auditorlar Palatasi auditorlik faoliyatini rivojlantirish uchun “Auditorlik
xizmati to’g’risidagi” Ozarbayjon Respublikasi qonuniga o’zgartirish rejasini
122
hukumat ko’rib chiqishi uchun kiritdi. Kiritilayotgan o’zgartirishlar quyidagicha
bo’lib, auditorlik faoliyati boshqaruviga tegishlidir:
- auditorlik tashkiloti boshqaruvchisi faqatgina auditor bo’lishi mumkin;
- auditorlik tashkilotida uchta auditordan kam bo’lmagan shtatdan iborat
bo’lishi kerak;
- auditorlik tashkiloti istalgan tashkiliy-huquqiy shaklda tuzilgan bo’lishi
mumkin, ochiq aktsionerlik jamiyati ko’rinishidagi tashkilot bundan mustasno;
- auditorlik tashkiloti davlat tizimi muassasasi bo’lishi mumkin emas.
Auditor litsenziyasini olish uchun quyidagilar talab qilinadi:
- oliy
iqtisodiy,
moliyaviy,
huquqiy
ma’lumot (yoki Ozarbayjon
Respublikasida tan olinadigan xorijiy oliy ta’lim muassasasi diplomi);
- mutaxassisligi bo’yicha 5 yillik uzluksiz tajriba, shundan bir yili auditorlik
xizmati bo’yicha;
- boshqa mutaxassislik bo’yicha oliy ma’lumot bilan buxgalteriya hisobi va
audit sohasida 8 yillik uzluksiz tajriba.
Auditning to’laqonli rivojlanishini ta’minlashda asosiy omillardan biri,
xalqaro talablar darajasida faoliyat olib borishga qodir bo’lgan malakali kadrlarni
tayyorlash va ularning malakasini doimiy oshirib borish hisoblanadi. Bu auditorlar
Palatasi oldida turgan topshiriqlar oldida ahamiyatsiz emas.
Mutaxassislar tayyorlash dasturida asosiy e’tibor uchta muhim yo’nalishga
qaratilgan: Xalqaro tajribani hisobga olgan yangi dastur asosida oliy ta’lim
muassasasi bazasida oliy ma’lumotli auditor va buxgalter mutaxassislarini
tayyorlash; auditor bo’lishni xohlovchi oliy ma’lumotli shaxslarni xalqaro tajribani
o’zida jamlagan maqsadli dastur bo’yicha qisqa muddatda qayta tayyorlash;
professional auditorlar malakasini muntazam oshirib borish.
Auditorlar malakasini oshirish va tayyorlash ba’zi bir kechiktirib
bo’lmaydigan vazifalarni bajarishni talab qiladi. Birinchi navbatda imtihonlarga
tayyorlov kurslari dasturlari va auditor darajasini olish uchun imtihonlar o’tkazish
zamonaviy talablarini xalqaro tajribani hisobga olgan holda muntazam
takomillashtirish kerak.
|