mashg‘ulot - G. A. Vinokur tomonidan berilgan tushunchaning asosiy xususiyatlarini aks ettiruvchi: V har qanday...

|
G. A. Vinokur tomonidan berilgan tushunchaning asosiy xususiyatlarini aks ettiruvchi: V har qanday so'z atamaning rolini o'ynashi mumkin Bu atama emas maxsus so'z, faqat maxsus funktsiya, funktsiyadagi so'z
|
bet | 19/22 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 353,62 Kb. | | #99563 |
Bog'liq avtoreferatmashg‘ulot, trenirovka, trening ma’nodosh leksemalar
|
Trening leksemasining faollashganini hozirgi paytda turli vaqtli matbuot sahifalarida ham kuzatish mumkin. Bu leksema seminar-trening, o‘quv-trening leksemalari tarkibida ham uchrab turadi. Psixoterapiya sohasida autotrening (ichki a’zolar funksiyasi, harakat faoliyati buzilganda o‘z-o‘zini ishontirish va o‘z-o‘zini boshqarish orqali shu holatdan forig‘ bo‘lishga olib keladigan psixoterapiya, ruhiy davolash usuli)1 sifatida ham ishlatiladi. Shunisi, muhimki, bu leksema ingliz tilida keng ma’noda ishlatilsa-da, hozirda tilimizda ko‘proq o‘quv sohasiga xoslangan holda ishlatiladi.
Umuman olganda, chempionat [r. chempionat < ingl. championship], trenirovka [r. < ingl. training], tanketka [ingl. tankette – kichkina tank], kovboyka [r. < ingl. cow-boy - otliq cho‘pon], trusi [r. trusi < ingl. trousers – shim] kabi leksemalar so‘ngida -at, -ka singari elementlarning kelish hollari inglizcha leksemalarning tabiatidan yiroq hisoblanadi.
Ma’lumki, rus tilida h fonemasi mavjud emas. Shunga muvofiq rus tili orqali o‘zlashgan xaker [ingl. hacker < hack – buzmoq; kesmoq, qirqmoq], xuligan [ingl. hooligan < irlandcha atoqli ot (Houlihan) dan] va xoll [ingl. hall – zal] kabi leksemalarda ham tarkibidagi h fonemasi o‘rniga x fonemasi ishlatilgan. Bu hodisani asli fransuzcha deb taxmin qilingan, rus tiliga ingliz tilidan o‘zlashgan xokkey [ingl. hockey < ehtimol eski fr. hoquet – cho‘ponlarning uchi qayrilma tayog‘i] leksemasi orqali ham kuzatish mumkin.
Tilimizga zoopark leksemasidan tashqari inglizcha bo‘lmasa-da, rus tili orqali o‘zlashib kelgan so‘zlar orasida park elementi ishtirokida hosil qilingan avtopark, dendropark kabi qo‘shma so‘zlar, ya’ni o‘rin-joy otlarini ham kuzatish mumkin.
Ingliz tilida fe’lning gerundiy (gerund) shakli mavjud bo‘lib, bu shakl fe’l asosiga -ing qo‘shimchasi orqali hosil qilinadi va otga yaqin turadi. Shuningdek, fe’llardan shu shaklga omonim ot yasovchi qo‘shimcha ham mavjud. Leksikamizdagi belting, brifing, demping, doping, reyting, xolding, trening, monitoring, karting, marketing, kreking, sheyping, konsalting, peyjing, trening kabi inglizcha o’zlashmalar borki, ularni etimologik jihatdan o’rni bilan fe’lning gerungiy (harakat nomining -sh shakliga to’g’ri keladigan) shakli yoki ot yasovchi qo’chimcha qo’shimcha sifatida qabul qilish mumkin.
Ingliz tilida fe’llarga qo‘shilib ot yasovchi -tion qo‘shimchali leksemalar ko‘plab uchraydi. Ingliz tilidan rus tiliga bunday shaklli bir necha olinmalar o‘zlashtirilayotgan tilning tabiatiga adaptatsiya qilingan holda qabul qilingan. Masalan, vulkanizatsiya [ingl. vulkanization – kauchukni rezinaga aylantirish], innovatsiya, [ingl. innovation – kiritilgan yangilik, ixtiro] natsionalizatsiya [ingl. nationalisation < lot. natio, nationis – millat, xalq], press-konferensiya [ingl. press-conference < fr.], registratsiya [ingl. registration < lot. registrum – qayd etilgan, yozib qo‘yilgan], eskalatsiya [ingl. escalation – zina bilan yuqoriga ko‘tarilish], filtratsiya [ingl. filtration < lot. filtrum - kigiz] kabi leksemalar ham o‘zbek tili leksikasiga shu holatda o‘zlashtirildi.
To’p bilan o’ynaladigan sport o’yinlari orasida -bol elementli futbol, voleybol, basketbol, gandbol kabi leksemalar mavjud. Biroq gandbol [ingl. hand – qo‘l + ball – koptok, to‘p] leksemasi nutqda qo’llanilishi jihatidan o‘z qurshovi, aniqrog’i uyadoshlariga nisbatan passiv holda. Bu leksemaning dominantalik vazifasini qo’l to’pi shaklidagi kalkasiga o’rin bo’shatib berishi rus tilidagi so’z o’zlashtirish jarayoni bilan bog’liq holda yuz bergan.
Ma’lumki, o‘zbek tilida ot so‘z turkumida eng faol so‘z yasovchi -chi qo‘shimchasi hisoblanadi. Uning ingliz tilidagi muqobili -er shakli bo‘lib, bu qolip asosida yasalgan broyler, broker, buldozer, bufer, vaucher, gamburger, gangster, golkiper diler, dispetcher, doker, jemper, mikser peyjer, printer provayder, prodyuser, revolver, rekorder sviter, server, skaner, skver, skreper, skreper, snayper, sprinter, spiker, stayyer, starter, taymer, tanker, tender, tiker, toner, trauler, treyler, trener, triller, fermer, flomaster, xaker, charter, shuningdek, investor, monitor, sponsor, tranzistor, ekskavator, repitetor hamda importyor, reportyor, trenajyor kabi 100 ga yaqin leksemalar tilimizga o‘zlashgan.
Ma’lumki, lug‘atlarga bosh so‘z sifatida leksemalar kiradi. Agar u ot so‘z turkumiga mansub bo‘lsa, lug‘atda bosh kelishik va sonning birlik shakllari bilan shakllanadi. Ayrim lug‘atdagi leksemalar borki, ular lug‘at tuzish qoidasiga istisno tarzda kiritilgan. Masalan, menejerlar [ingl. manager – boshqaruvchi] leksemasi shu ko‘rinishda bo‘lib, korxona va kompaniya egalari bo‘lmagan, maxsus tayyorgarlik ko‘rgan malakali yollanma boshqaruvchilar ma’nosini ifodalaydi. Shuningdek, antifrizlar [anti.. + ingl. freeze -muzlatish] leksemasi ham shu shaklda bo‘lib, texnika sohasida past temperaturada ishlovchi ichdan yonuv dvigateli va boshqa turli qurilmalarni sovitish uchun ishlatiladigan, ancha past temperaturada (-75° gacha) muzlamaydigan suyuqliklar ma’nosini ifodalaydi. Bular qatoriga tred-yunionlar, fosfatlar kabi leksemalarini ham kiritish mumkin. Bu leksemalar o‘zbek tilida faol leksema sifatida o‘rinlashgan bo‘lib, menejer, antifriz, tred-yunion, fosfat ko‘rinishdagi birlik shaklda lug‘atlardan joy olishi kerak. Menejer va ish boshqaruvchi leksemalari o‘zaro sinonim hisoblanadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
G. A. Vinokur tomonidan berilgan tushunchaning asosiy xususiyatlarini aks ettiruvchi: V har qanday so'z atamaning rolini o'ynashi mumkin Bu atama emas maxsus so'z, faqat maxsus funktsiya, funktsiyadagi so'z
|