nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-amaliy mashg’ulot. Samuil Yakovlevich Marshak (4 s)

|
-amaliy mashg’ulot. Samuil Yakovlevich Marshak (4 s)
|
bet | 88/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)14-amaliy mashg’ulot. Samuil Yakovlevich Marshak (4 s)
Darsning maqsadi: Marshakning rus bolalar adabiyotida kichkintoylar uchun katta she’riyat yaratib bergan ulkan san’atkor, taniqli tarjimon, etuk dramaturg mohir pedagok ekanligi to’g’risida ma’lumot berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
S.Ya.Marshakning ijodiy faoliyati haqida so’zlaydi.
Marshakning nomini olamga yoygan, bolalar shoiri sifatida tanitgan she’rlaridan biri «Axmoq sichqoncha haqida ertak»ni tahlil qiladi.
Kerakli jihozlar: Marshakning surati va ijodiga doir rasmlar.
Ishni bajarish tartibi:
Samuil Yakovlevich Marshakning tarjimonlik faoliyatini baholash;
Ikkinchi jahon urushi davrida shoir ijodining asosiy qismini aniqlash;
Marshakning «Axmoq sichqoncha haqida ertak» asarini tahlil qilish.
30-yillar rus bolalar dostonchiligida ijobiy qahramon obrazini yaratish masalasi haqida fikr bildirish;
Mashg’ulotni yakunlash.
15-topshiriq:
1.1. S.Ya.Marshakning «O’n ikki oy» nomli ertak dramasi haqida fikr-mulohazalaringizni bildiring.
Shoirning 20-yillarda yaratgan she’rlarini tahlil qiling.
Asosiy adabiyotlar:
M.Jumaboev. O’zbek va chet el bolalar adabiyoti. -T.: 2002 y. 222-224-betlar.
S.G’oziev va boshqalar badiiy terma kitob. -T.: 1993 y. 7-12-betlar.
5-modul bo’yicha yakuniy mashg’ulot:
1. Jonatan Svift «Gulliverning sayohatlari» romani bilan jahonga tanilgan.
2. Jonatan Svift asarlari bugungi o’zbek bolalarini yaxshi o’qishga, mehnatkash bo’lishga, o’z yurtlarini ko’p va xo’p sevishga da’vat etadi.
A.S.Pushkin oddiy mehnaktash xalqni yaxshi ko’radi, uni iloji boricha himoya qilishga, unga yon bosishga harakat qiladi. Shuning uchun ham uning ertak-dostonlarida xalqqa bo’lgan cheksiz muhabbat barq urib turadi.
Pushkin ijodi rus xalqi she’riy dahosining gultojidir. Pushkin she’riyatining umri bezavol, boqiy hisoblanadi.
|
| |
Asosiy savollar - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 85/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Asosiy savollar:
Pushkin va rus xalq folklori.
Pushkin ertak-dostonlari haqida.
Mavzuga oid tayanch tushuncha va iboralar:
Pushkin va xalq og’zaki ijodi, «Oltin xo’roz haqida ertak», «Pop va uning xizmatkori Balda haqida ertak», «Baliqchi va baliq haqida ertak», «Shoh Saltan haqida ertak».
Mavzuga oid muammolar:
Pushkin o’zi mag’rur kuylagan erk va tinchlik g’oyalarining hayotbaxshligi, she’riy dahosining qudrati bilan umumbashar shoirga aylandi. Sizningcha, Pushkin she’riyatining yuksakligi nimada?
A.S.Pushkinni oddiy mehnatkash xalq yaxshi ko’radi, uni iloji boricha himoya qilishga, unga yon bosishga harakat qiladi. Pushkin ertak-dostonlarida qanday tuyg’u va g’oya barq urib turadi?
1-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi:
Pushkin ijodi jahon she’riyatining eng yuksak va nurli cho’qqilaridan biri ekanligi haqida tushuncha berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
Jahon bolalar adabiyoti xazinasiga munosib ulushini qo’shgan A.S.Pushkinning ijodi haqida gapiring?
«Baliqchi va baliq haqida ertak» dostonining g’oyasi to’g’risida fikr bildiring?
1-asosiy savolning bayoni: Har bir xalqning donishmandligi va qalb nazokatini o’zida mujassamlashtirgan shoiri bo’ladi. Rossiyada inson ma’naviy olamining musavviri, shubhasiz, Pushkindir. U nurga intilib, doim ozodlik uchun kurashuvchi shoir, optimist bo’lib etishdi. Rus xalqining yana bir buyuk shoiri Aleksandr Blok: «Pushkinning nomi naqadar jarangdor», deb ta’riflagan edi.
A.S.Pushkin bolalikdan xalq og’zaki ijodini berilib o’rgandi. Buloqdek qaynab-toshgan xalq og’zaki ijodi shoirning ilhomiga ilhom qo’shdi. Kelajakda mashhur shoir bo’lib, jahonga tanilishida boy manba bo’lib xizmat qildi. U, ayniqsa, o’zining ertak-dostonlari bilan yosh kitobxonlarning hurmat, olqishiga sazovor bo’lib kelmoqda.
A.S.Pushkin o’zining «Pop va uning xizmatkori Balda haqida ertak» (1831), «Baliqchi va baliq haqida ertak»(1833), «O’lik malika va etti bahodir haqida ertak»(1831), «Oltin xo’roz haqida ertak»(1834) kabi ertak-dostonlari bilan jahon bolalar adabiyoti xazinasini yanada boyitdi.
Yuqorida biz ta’kidlab o’tgan asarlarning hammasi boy va rang-barang xalq og’zaki ijodi ta’sirida yuzaga kelgan. Bu asarlar zamirida faktik materiallar yotganligini ko’ramiz. Masalan, shoir «Ajoyib bolalar» xalq ertagi asosida «Shoh Saltan haqida ertak», «Qurimsoq kampir» ertagi va rus folklorining to’plovchilaridan biri V.Dal hikoya qilib bergan syujet asosida «Baliqchi va baliq haqida ertak», «Sehrli ko’zgu» ertagi asosida «O’lik malika va etti bahodir haqida ertak», «Shabarsha batrak» asosida «Pop va uning hizmatkori Balda haqida ertak» yotganligini ko’ramiz. Bu ertaklarning hammasi shoirning ijodiy laboratoriyasida ishlanib, sayqallanib, yanada o’qimishli, ta’sirli qilib yaratilgan.
|
| |
Ishqoriy rafinasi mexanizmi - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov...

53
Sovun plyonkalari moy qatlam bo’ylab harakatlanadi. Ular harakat
davomida o’zaro to’qnashib koagulyasiyalanadi va parchalar hosil qiladi,
o’lchamiga bog’liq ravishda sekin yoki tezda uskuna tubiga tushadi.
Uzoq vaqt kontaktda bo’ladigan sovun plyonkalari ichidagi neytral yog’
sovunlanishi mumkin. Plyonkalar koagulyasiyasi va
soapstok parchalari hosil
bo’lishi jarayonida ularning bo’kishi va neytral yog’ tomchilari plyonkalar orasida
kapsullanishi kuzatiladi. Sovun plyonkalari va yog’ning uzoq kontaktida
solyubilizasiya (moyning sovunda erishi) ham sodir bo’lishi mumkin. U
qo’llanilayotgan ishqor konsentrasiyasi va jarayon harorati oshgan sari oshib boradi.
Natriy karbonat eritmasi bilan neytrallash
Yog’ kislotalarini natriy katbonat bilan neytrallash ikki ketma-ket fazalarda
ro’y beradi:
RCOOH + Na
2
CO
3
RCOONa + NaHCO
3
RCOOH + NaHCO
3
RCOONa + CO
2
+ H
2
O
Bunda ajralayotgan mayda pufakchalar ko’rinishidagi karbonat angidrid gazi
umumiy yuzani tashkil qilib, uning o’lchami
gazning miqdori,
uning
pufakchalarining dispersligi va ularning mustahkamligiga bog’liq. Bu bilan, gaz
pufakchalarining umumiy yuzasi va ularning ko’tarish kuchi aniqlanadi.
Neytrallanish
harorati, soda eritmasini quyish tezligi, shuningdek, uning
konsentrasiyasi qanchalik yuqori bo’lsa, jarayon tezligi shuncha katta bo’ladi.
Pufakchalarning ko’tarish kuchi, plyonkalar yuzasidagi o’zgarishlarni hisobga olgan
holda, quyidagi formuladan aniqlanadi:
V
F = --------
W
bu yerda: F – pufakchaning 1 sm
3
hajmiga ta’sir qiluvchi ko’tarish kuchi;
V – pufakchalar ko’tarilishining tezligi;
W – pufakcha hajmi.
– rasm. Davriy usulda gidrogenlashning texnologik sxemasi

260
22§. Yog’larni chuqur gidrogenlash
Bugungi kunda trans kislota miqdori me’yorlashtirilgan margarin
mahsulotlari olish uchun pereeterifikasiyalangan yog’lar keng qo’llanilmoqda. Bu
yog’lar asosan chuqur gidrogenlangan steropalmitin asosida olinadi. Steropalmitin
paxta palmitini yoki palma yog’nini chuqur gidrogenlash yo’li bilan olinadi. Biroq
yog’ va moylarni chuqur gidrogenlash
ancha murakkab kechadigan jarayon
hisoblanib, bunda katalizator sarfi yuqori va jarayon davomiyligi uzoq bo’ladi. Bu
esa salomas tannarxini oshishiga olib keladi. Shu sababli paxta palmitinini chuqur
gidrogenlash jarayonini takomillashtirishga qaratilgan tadqiqot ishlarini olib borish
dolzarb sanaladi.
Har xil o’simlik moylari, texnik hayvon yog’lari va distillangan yog’
kislotalarini gidrogenlash orqali texnik salomaslarni bir necha markalarini olish
mumkin.
Ularni ishlab chiqarishda fizik-kimyoviy ko’rsatkichlariga va qo’llanilishiga
qarab kerakli xomashyolar ishlatiladi.
1-atir sovun uchun, o’simlik moyi, hayvon yog’i, soapstokning distillangan
yog’ kislotalaridan olingan salomas.
2-xo’jalik sovuni uchun, o’simlik moyi va texnik hayvon yog’idan olingan
salomas.
3,4 va 5 - stearin uchun, o’simlik moyi, texnik hayvon yog’i, hamda oziqaviy
mol yog’laridan olingan salomas.
3.18-jadvalda texnik salomaslarning ko’rsatkichlari keltirilgan.
Takrorlash uchun savollar - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov...

274
24§. Pereeterifikasiyalash katalizatorlari
Pereeterifikasiya katalizatorlari sifatida quyidagi keltirilgan
xar xil tabiatli
moddalardan foydalaniladi.
Yog’larni pereeterifikasiyalash uchun katalizatorlarni boshlang’ich shakli
Katalizator turi
katalizator
Metallar
Na; K; Na-K qotishmasi
Alkogolyatlar
CH
3
ONa; C
2
H
5
ONa
Ishqorlar
NaOH+gliserin
Gidridlar
NaH
Aminlar
NaNH
3
Keng ko’lamda tarqalgan katalizatorlarga natriy metilat SN
3
ONa,
natriy
etilat C
2
H
5
ONa va natriy gidroksidning gliserin bilan aralashmasi kiradi.
Pereeterifikasiyaning haqiqiy katalizatori – bu natriy gliserat hisoblanadi. U
natriy alkogolyat bilan trigliseridning o’zaro ta’sirlashuvidan hosil bo’ladi.
21.1-jadval
Tovar holidagi natriy alkogolyatlarning texnokimyoviy ko’rsatkichlari
Ko’rsatkich nomi
natriy metilat (CH
3
ONa)
Natriy etilat(C
2
H
5
ONa)
Molekulyar massasi
54
68
Tarkibidagi miqdori,%
Alkogolyat, kam emas
92
90
Erkin natriy, ortiq emas
0.5
2
Natriy karbonat,
6
6
275
Spirt, ortiq emas
2
3
Eruvchanligi
Suvda va quyimolekulyar spirtlarda yaxshi eriydi.
Uglevodorodlarda erimaydi.
Rangi
oq
Och sariq
O’z-o’zidan yonish
harorati,º C
80
50
Hajmiy massasi, t/m
3
0.45....0.60
0.20.....0.30
Zarrachalarning o’rtacha
o’lchami, mm
0.07
0.01-0.03
Saqlash muddati
(germetiktarada, oy)
3-6
2-3
Quruq
natriy alkogolyat suv, karbonat angidrid gazi,
kislorod, mineral va
organik kislotalar, perekis va boshqa moddalar bilan jadal reaksiyaga kirishadi.
Natriy alkogolyat suv bug’larini o’ziga yutib, kuchli qiziydi va havoda alangalanishi
mumkin. Natriy alkogolyat suvda eriganda spirt va ishqor hosil qilib parchalanadi.
Shu sababli quruq natriy alkogolyat havo, namlik
va boshqa moddalar bilan
ta’sirlashmaydigan muhitda saqlanadi va ishlatiladi.
Tuz – suv taglik ishqoriy rafinatsiya

54
Soapstok bilan neytral yog’ning chiqindisi miqdorini sezilarli kamaytiradigan
ishqoriy rafinatsiyaning original usuli A.A. Shmidt tomonidan ishlab chiqilgan.
Uning prinsipi shundan iboratki, yog’ orqali o’tayotgan
ishqor eritmasi
tomchilari yuzasidagi plyonkadan hosil bo’lgan sovun xaltachalarining uzilishi, bir-
biri bilan birlashishi va natijada soapstokning kompakt massasi hosil bo’lishini oldi
olinadi. Neytral yog’ning yo’qotilishi kamayadi. Bunga erishish uchun neytralizator
tubida osh tuzining kuchsiz eritmasi quyiladi va unga sovunning cho’kayotgan
plyonkalari (xaltachalar) tushadi. Bunday eritmada xaltachalar devorlarini tashkil
qilgan
sovun eriydi, xaltachalar plyonkasi buziladi va ulardan yog’ ozod bo’ladi.
Sovunlanishga ulgurmagan yog’ yuqoriga qalqib chiqib rafinatsiyalangan yog’ning
asosiy massasiga qo’shiladi. Shunday qilib, rafinatsiyalangan yog’ning
chiqishi
(unumi), soapstok bilan, xaltachalar (plyonkalar) ichidagi va bir-biriga yopishgan
plyonkalar orasidagi, yog’ yo’qolishining qisqarishi hisobiga oshadi.
Rafinatsiya jarayoniga turli omillarning ta’siri. Harorat. Harorat
ko‘tarilishi bilan rafinatsiya tezligi oshadi va shu bilan birga neytral yog‘ning
sovunlanishi ham ortadi. Jarayonning harorati ishqor eritmasi konsentratsiyasiga
bog‘liq. Ishqor konsentratsiyasi qancha yuqori bo‘lsa, jarayon harorati shuncha past
bo‘lishi kerak. Odatda harorat 20-25
0
C (paxta yog‘i uchun) va 80-85
0
C
(kungaboqar moyi uchun) oralig‘ida bo‘ladi.
Ishqor
konsentratsiyasi:
Ishqor
konsentratsiyasini
oshishi
bilan
neytralizatsiya tezligi va neytral yog‘ning sovunlanishi ham oshadi.
Yuqori
konsentratsiyali ishqor bo‘yovchi moddalarga ta’sir etib, uning ajralishiga yordam
beradi. Ishqor konsentratsiyasi yog‘ turi va kislota soniga bog‘liq. Kerakli ishqor
konsentratsiyasi odatda tajriba orqali aniqlanadi, chunki tozalangan yog‘ning
chiqishi (unumi) va uning sifati ishqor eritmasining konsentratsiyasiga bog‘liq.
Aralashtirish: Bu omil ishqor konsentratsiyasiga va kontakt vaqtiga bog‘liq.
Ishqorning yuqori konsentratsiyasida kontakt vaqti qisqa bo‘lib,
juda tez
aralashtiriladi. Konsentrlangan eritmalar bilan ishlash vaqtida intensiv aralashtirish,
jarayonni tezlatib, neytral yog‘ni sovunlanishini kamaytiradi.
Ishqorning mayda
55
tomchilari yog‘ kislotalari bilan katta kontakt yuzasiga ega va hosil bo‘lgan sovunli
pardaga esa bo‘yovchi moddalar adsorbsiyalanib, yog‘ rangi tiniqlashadi.
- jadval - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash...

61
Salomas
1 gacha
40-70
5-10
Barcha och rangli yog‘larni neytrallashni imkoniyati borligi, bosim ostida ishlovchi
separatorlardan
foydalanish, yog‘ bilan ishqor orasidagi kontaktni qisqaligi,
jarayonni avtomatlashtirilganligi, soapstokni yog‘liligi
maqsadga muvofiqligi bu
usulni afzalliklari hisoblanadi.
Bu usul yog‘ yuzasida neytralizatsiya qilishga asoslangan. Buning uchun yog‘
dispers holatda ishqor-suv eritmasida tarqaladi va zichliklar farqi hisobiga yuqoriga
ko‘tariladi. Erkin yog‘ kislotalari yog‘ tomchilari yuzasiga diffuziyalanadi va ishqor
bilan reaksiyaga kirishib neytralanadi, sovun ishqor eritmasida eriydi. Bu jarayon
yog‘ harakati-ning xamma yo‘lida sodir bo‘ladi. Yog‘, erkin yog‘ kislotalaridan
ozod bo‘lgach, yuqoriga chiqib to‘planadi. Ishqor konsentratsiyasi 12-20 g/l, yog‘
va sovun ishqor eritmasining harorati 70-95
0
C, sovun
ishqor eritmasidagi sovun
konsentratsiyasi 8-12 % erkin ishqor konsentratsiyasi 1-5 g/l bo‘lganda yaxshi
natijalar olish mumkin.
O’simlik moylarini uzluksiz usulda rafinatsiyalash texnologik sxemasi 5.3-
rasmda keltirilgan.
Sexga kelayotgan rafinatsiya qilinmagan soya moyi avtomat tarozilar (1) orqali
baklarga (2) kelib tushadi. U yerda nasos (3) bilan issiqlik almashinish apparatiga (4)
yuboriladi: Issiqlik almashinish apparatida (4) suv bilan 25-30
0
Cgacha sovutiladi.
Sovutilgan yog’ reaktor-turbulizatorga (9) keladi.
Konsentrlangan ishqor eritmasi bak(5)dan nasos (6) bilan filtr orqali bak(7)ga
yuboriladi, bu bakka suv ham yuboriladi. Nasos-dozator(8)
bilan namokobli
sovitgich(27) orqali ishqor eritmasi reaktor-turbulizatorga (9) beriladi.
Neytrallash usullari va texnologik rejimlari

57
A.A.Shmidt yangi usulni taklif qildi, ya’ni tuz-suv asosli neytraliza-siya. Bu
usul, sovun pardasi osh tuzining kuchsiz eritmasida
erishiga asoslangan va buni
natijasida soapstokdagi neytral yog‘ ajralib chiqadi. Buning uchun neytralizatorga 1
% konsentratsiyali tuz-suv eritmasi beriladi. Sovunli parda cho‘kmaga tusha turib,
tuz-suv eritmasiga tushadi. Sovun erib, yog‘ ajralib chiqadi. Neytralizatsiya harorati
90-95
0
C (sovun shunday haroratda yaxshi eriydi). Ishqor konsentratsiyasi 40-45 g/l.
Tuzli eritmaning miqdori yog‘ning kislota soniga bog‘liq va eritmadagi sovun
konsentratsiyasi 9-12 % dan oshmasligi kerak. Tuz-suv
asosli usul neytralizator
unumdorligini oshiradi va soapstokdagi yog‘ miqdorini kamaytiradi.
O’simlik moylarini davriy usulda rafinatsiyalash texnologik sxemasi 5.2-
rasmda keltirilgan.
Presslash usulida olingan paxta moyini rafinatsiyalash davriy usulida
ishlaydigan 4-neytralizatorda fazalarga ajratgan holda
emulsiyali usulda olib
boriladi.
Dastlabki rafinatsiyalanmagan forpress moyi forpress sexidan bak 1 ga kelib
tushadi. U yerdan press moyi nasos 2 yordamida reaktor-turbulizator 3 orqali yoki
nasos 2a orqali to’g’tidan to’g’ri davriy neytralizatorga uzatiladi.
Bir vaqtning o’zida turbulizatorga moy bilan birgalikda talab etiladigan
konsentratsiyadagi ishchi ishqor eritmasi o’lchov bak 14 dan o’z
oqimi bilan
uzatiladi.
Ta’limning keng tarqalgan beshta paradigmasi mavjud

|
Ta’limning keng tarqalgan beshta paradigmasi mavjud
|
bet | 5/7 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #102646 |
Bog'liq 2-ma`ruza U Ta`limTa’limning keng tarqalgan beshta paradigmasi mavjud:
an’anaviy (bilimga yo‘naltirilgan paradigma)
ratsionalistik (bixevioristik, xulq- atvorga doir)
texnokratik
fenomenologik (insonparvarlik paradigmasi)
ezoterik
Ta’limning gnoseologik asoslari. - Gnoseologiya (yunoncha – “gnosis” (“gnoseos”) – bilim, ong, o’rganish, logiya – fan, ta’limot) bilish, ilmiy bilimlarning shakllanishi, xususiyatlari, qonuniyatlari, uslublari, ilmiy tafakkur shakllari, shuningdek, insonga xos bo’lgan borliqni anglash qobiliyati haqidagi nazariya, ta’limot.
"Ezoterik" so'zining yunon tilidan so'zma-so'z tarjimasi "ichki" kabi eshitiladi va odamlarning qalbida yashiringan ma'naviy, sirli jarayonlarga ishora qilish uchun ishlatiladi. Agar inson o'zining nafaqat tana ekanligini, uning asl tabiati o'lmaslik, erkinlik va cheksiz ijodiy jarayon ekanligini tushunsa, agar inson o'zining asl mohiyatini tahlil qilsa va ma'naviy olamda yashashga harakat qilsa, uni ishonch bilan ezoterik deb atash mumkin.
Ezoterik paradigma. Bu bizning sayyoramizdagi eng qadimiy ta’limiy paradigmalardan biri. Mazkur so‘zning yunonchadan so‘zma-so‘z tarjimasi «sirli», «yashirin» ma’nolarini bildiradi.
Uning mohiyatini abadiy va o‘zgarmas Haqiqatga munosabat tashkil etadi. Ushbu paradigma tarafdorlarining fikricha, haqiqatni shunchaki bilish mumkin emas, unga vijdon pokligi orqali erishish mumkin.
Pedagogik faoliyatning oliy maqsadi o‘quvchining tabiiiy kuch va imkoniyatlarini yuqori darajadagi ongga ega bo‘lish, Kosmos bilan muloqot uchun sarf etish va rivojlantirishda namoyon bo‘ladi.
Shuning uchun o‘qituvchining muhim muhofaza qiluvchi funktsiyasi ta’lim oluvchilarning axloqiy, jismoniy, psixik tayyorgarligini amalga oshirish va mavjud kuchlarini rivojlantirishdir.
Bixevioristik (ratsionalistik) paradigma. Ratsionalistik paradigma an’anaviy paradigmaga qarama-qarshi o‘laroq, o‘zining diqqat markazida mazmunni emas, o‘ quvchilarning turli turdagi bilimlarni o‘zlashtirishining samarali usullarini qo‘yadi. Ratsionalistik ta’lim paradigmasi asosida ijtimoiy injeneriya bixevioristik konsepsiyasi turadi.
Ta’lim muassasasining maqsadi - ta’lim oluvchilarda ijtimoiy me’yorlar, milliy madaniyat talablari va natijalariga muvofiq, moslashuvli «xulq-atvor majmui»ni shakllantiradi. SHuning uchun «xulq-atvor» atamasi “barcha turdagi reaksiyalar, insoniy xususiyatlar - uning fikrlashi, his-tuyg‘usi va harakati»ni bildiradi.
“Yaxshi nazariyotchi bo’lish uchun deydi, - Abu Nasr Forobiy, - qaysi fan bilan shug’ullanishidan qat’iy nazar quyidagi uchta shartga amal qilish kerak:
|
| |
Neytrallashdagi chiqindilar - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov...

|
Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash va katalitik modifikasiyalashBog'liq YOG’LARNI RAFINATSIYALASH VA KATALITIK MODIFIKASIYALASH darslikNeytrallashdagi chiqindilar. Neytralizatsiya jarayonining samara-dorligi
neytral yog‘ sifatiga va chiqindi miqdoriga bog‘liq. Chiqindi, bu soapstok bilan
birga ajrab chiqadigan yog‘li moddalar bo‘lib, ulardan yog‘ni qayta ishlash
sanoatida xomashyo sifatida foydalaniladi.
Texnologlarning asosiy vazifasi shu chiqindilar miqdorini kamaytirishdir.
Soapstokdagi yog‘, undagi yog‘ kislotalari bilan neytral yog‘larning yig‘indisidir.
Yo =Yo
k
+ N
yo
bu yerda : Yo - soapstokdagi yog‘; Yo
k
- neytral yog‘ni sovunlanishidan hosil
bo‘lgan yog‘ kislotalari va erkin yog‘ kislotalarini sovun holida soapstokka o‘tgan
yog‘ kislotalarini umumiy miqdori; N
yo
- neytral yog‘.
Soapstokdagi yog‘, soapstokning yog‘liligini ifodalaydi. Soapstok-dagi
neytral yog‘larning oshishi N
yo
/ Yo
k
nisbat bilan aniqlanadi. Bu nisbat qancha kichik
bo‘lsa, neytrallash jarayoni shuncha samarali boradi.
Soapstok ilashtirib ketgan yog‘ miqdori (yog‘ massasiga nisbatan % da) Ch
yo
chiqindi miqdorini aniqlaydi va yog‘dagi erkin yog‘ kislotalarini % dagi miqdori X
ga proporsional bo‘ladi.
Ch
yo
= KX bundan K = Ch
yo
/X
Demak neytralizatsiya jarayoni neytrallash koeffitsienti (K) bilan xarak-
terlanadi, bu koeffitsient soapstokdagi yog‘ miqdori, yog‘dagi erkin yog‘ kislotala-
ri miqdoridan necha marta kattaligini ko‘rsatadi. Neytrallash koeffitsienti yog‘ning
turiga va neytrallash usuliga bog‘liq bo‘ladi. Erkin yog‘ kislotalari miqdori X,
kislota soni bo‘yicha aniqlanadi. Tarkibida 18 uglerod atomli yog‘ kislotalari
bo‘lgan yog‘lar uchun
X = 0,5 · K.s. , u holda Ch
yo
= K · 0,5 · K.s.
Rafinatsiyalangan yog‘ning chiqish miqdori quyidagi formula bilan
hisoblanadi:
Mr = 100
+ )
(
Й
Ч
bu yerda:
+ )
(
Й
Ч
- chiqindi va yo‘qotishlar yig‘indisi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash va katalitik modifikasiyalash
|
Ta’lim jarayonlari va ularni amalga oshirish shartlarini ta’riflash va tushuntirish

|
Ta’lim jarayonlari va ularni amalga oshirish shartlarini ta’riflash va tushuntirish
|
bet | 2/7 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #102646 |
Bog'liq 2-ma`ruza U Ta`limTa’lim jarayonlari va ularni amalga oshirish shartlarini ta’riflash va tushuntirish
Ta’lim jarayonini yanada mukammal tashkil etish, ta’lim tizimlari va texnologiyalarini ishlab chiqish
Ta’lim jarayoni uchun xos bo’lgan umumiy qonuniyatlarni aniqlash, omillarini tahlil qilish va ta’riflash
Didaktikaning asosiy kategoriyalari
O‘rgatish - o‘qitish maqsadini amalga oshirish bo‘yicha pedagogning tartiblangan faoliyati.
O‘rganish - anglash, mashq qilish, va egallangan tajribalar asosida xulq-atvor va faoliyatning yangi shakllarini egallash jarayoni, oldin egallanganlari o‘zgaradi.
Ta’lim - o‘qitish jarayonida egallanadigan bilim, ko‘nikma, malakalar, kompetensiya va fikrlash usullari tizimi.
O‘qitish - qo‘yilgan maqsadga erishishga yo‘naltirilgan pedagog bilan o‘quvchilarning tartiblangan o‘zaro harakati.
Bilim-shaxsning ongida tushunchalar, sxemalar, ma’lum obrazlar ko’rinishida aks etuvchi borliq haqidagi tizimlashtirilgan ilmiy ma’lumotlar majmui.
Ko’nikma- shaxsning biror faoliyatni tashkil eta olish layoqati.
Маlаkа-ongli xatti-harakatning avtomatlashtirilgan tarkibiy qismi.
Kompetensiya - egallangan bilim, ko‘nikma va malakalarni kundalik va kasbiy faoliyatda qo‘llay olish layoqati.
Mazmun - o‘qitish jarayonida egallanishi lozim bo‘lgan ilmiy bilim, amaliy ko‘nikma va malakalar, faoliyat, fikrlash usullari tizimi.
Maqsad - o‘ qitishning nimaga qaratilganligi, uning kuchlari kelgusida qay yo‘sinda safarbar etilishi.
Tashkil etish - qo‘yilgan maqsadni samarali amalga oshirish uchun unga zaruriy shaklni taqdim etadigan, aniq mezonlar bo‘yicha tartiblangan didaktik jarayon.
Ta’lim shakli
- ta’lim jarayonining tashkiliy qurilishi
Ta’lim metodlari
- ta’lim jarayonida qo’llanilib, uning samarasini ta’minlovchi uslublar majmui
|
| |
) Fan asosida yotuvchi barcha tamoyillarni yaxshi bilishi

|
) Fan asosida yotuvchi barcha tamoyillarni yaxshi bilishi
|
bet | 6/7 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #102646 |
Bog'liq 2-ma`ruza U Ta`lim1) Fan asosida yotuvchi barcha tamoyillarni yaxshi bilishi;
2) Ushbu tamoyil va ma’lumotlar asosida zarur xulosani chiqarishi, ya’ni, mulohaza yuritish qoidalarini bilishi kerak;
3) Xato nazariyalarni isbotlab berish va boshqa mualliflar fikrlarini tahlil qilishni, shuningdek, haqiqatni yolg’ondan ajratish va xatoni tuzatishni bilishi zarur.”
Ta’lim qonuniyatlari va tamoyillari
Ta’lim qonuniyatlari – ta’lim jarayonida ro’y beradigan hodisalar o’rtasidagi o’zaro bog’lanishlar, ularning mohiyatini ifodalovchi shart-sharoit, asos.
Ta’lim tamoyillari ta’lim nazariyasining asosiy yetakchi qoidalari bo’lib, o’qitish asosidagi ta’lim va uni tashkil etish jarayonini tashkil etish mazmuni, shakli, metodi, vositalari tanlanishini belgilaydigan boshlang’ich asoslar hisoblanadi.
Ta’lim tamoyillari. Ta’lim qonuniyatlaridan uni samarali tashkil qilishga nisbatan muayyan muhim talablar kelib chiqadi.
Ta’lim tamoyillari o‘quv jarayonining umumiy maqsadlari va qonuniyatlariga binoan uning mazmuni, tashkiliy shakl va metodlarini belgilab beruvchi boshlang‘ich qoidalardir.
Ta’lim tamoyillarini shartli ravishda ikki guruhga ajratish mumkin:
1. Ta’limning mazmunga aloqador tamoyili
2. Tashkiliy-metodik tamoyili
Ta’limning tashkiliy-metodik tamoyillari
ta’limning tizimliligi
ta’limning izchilligi
ta’limda onglilik
ta’limda faollik
ta’limda mustaqillik
ta’limning o‘quvchilarga mos bo‘lishi
ta’limda ko‘rsatmalilik
ta’limda bilim ko‘nikma va malakalarni puxta va mustahkam o‘zlashtirish tamoyili
ta’limda tushunarlilik
Ta’limning tushunarliligi tamoyili - o‘quvchilarning mavjud imkoniyatlarini hisobga olish, jismoniy va psixik sog‘lig‘iga yomon ta’sir etuvchi intellektual va emotsional qiyinchiliklardan voz kechishni talab etadi.
Ta’limning tushunarli bo‘lishi o‘quvchilarning yoshi, bilish imkoniyatlarini hisobga olib o‘qishning mazmunini to‘g‘ri aniqlash demakdir, ya’ni, har bir o‘quv fani bo‘yicha o‘quvchilar egallab olishi zarur bo‘lgan bilim, amaliy ko‘nikma va malakalari hajmini to‘g‘ri aniqlashdir.
Ta’lim mazmuniga aloqador tamoyillar
insonparvarlashtirish
tabiat bilan uyg‘unlik
madaniyat bilan uyg‘unlik
ta’limning fundamentalligi
ta’limning ilmiylik
amaliy yo‘nalganligi
ta’lim va tarbiyaning uyg‘unligi
|
| |
Amaliy dars Amaliy dars - 2-Mavzu: Didaktika-ta’lim nazariyasi. O‘qitish jarayoni yaxlit tizim sifatida. Ta'lim...

|
2-Mavzu: Didaktika-ta’lim nazariyasi. O‘qitish jarayoni yaxlit tizim sifatida. Ta'lim metodlari va vositalari
|
bet | 7/7 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #102646 |
Bog'liq 2-ma`ruza U Ta`limAmaliy dars Amaliy dars
Noodatiy fikrlash
Kiyimsiz
Bevafo
Boy
Maymun
Rahbar
Tort
Uyalchang
Pahlavon
Pulli
Alpomish
Uy
Ruchka
Temir
Shoh
Bayroq
Telefon
Egizaklar
Platforma
Xurliqo
Imtihon
Suvli
Kitob
NAZORAT UCHUN SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - Didaktika nimani o‘rganadi? Mazkur sohaning ob’yekti va predmetini izohlang.
- Didaktikaning asosiy kategoriyalarini sanab bering.
- Zamonaviy ta’lim paradigmalariga nimalar kiradi?
- O‘ qitish j arayonining asosiy vazifalariga izoh bering.
- O‘qitish jarayonining bosqichlariga ta’rib bering.
- O‘quvchilarning bilish faoliyatining tuzilishi va o‘ziga xosliklarini izohlang.
- Ta’lim qonuniyatlari deganda nimani tushunasiz?
- Ta’limning qanday umumiy qonuniyatlari mavjud?
- Ta’limning xususiy qonuniyatlariga nimalar kiradi?
- Ta’lim tamoyillari deb nimaga aytiladi?
- Ta’limning mazmunga doir tamoyillariga nimalar kiradi?
- Ta’limning tashkiliy-metodik tamoyillariga izoh bering.
Savol-javob
E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!
|
| |
Ta’lim vositalari - 2-Mavzu: Didaktika-ta’lim nazariyasi. O‘qitish jarayoni yaxlit tizim sifatida. Ta'lim metodlari va vositalari

|
2-Mavzu: Didaktika-ta’lim nazariyasi. O‘qitish jarayoni yaxlit tizim sifatida. Ta'lim metodlari va vositalari
|
bet | 3/7 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #102646 |
Bog'liq 2-ma`ruza U Ta`limTa’lim vositalari
- ta’lim samaradorligini ta’minlovchi ob’ektiv (darslik, o’quv qo’llanmalari, o’quv qurollari, xarita, diagramma, plakat, rasm, chizma, dioproektor, magnitafon, videomagnitafon, uskuna, televizor, radio, kompyuter va boshqalar) va sub’ektiv (o’qituvchining nutqi, namunasi, muayyan shaxs hayoti va faoliyatiga oid misollar va hokazolar) omillar
Ta’lim natijasi
- ta’lim yakunining mohiyatini qayd etuvchi tushuncha; o’quv jarayonining oqibati; belgilangan maqsadni amalga oshirish darajasi.
Ushbu jarayonni tashkilotchi-sidir. О‘qituvchi zimmasidagi vazifalar: faoliyatida о‘z-о‘zini faollashtira olishi, ijodkorligi, yaratuvchanligi, muloqotchanligi, bilim saviyasi, ruxiy xolatini boshqara olishi va boshqalar.
О‘qituvchi
Ta’lim jarayonini xarakat-lantiruvchi kuch
Yaqin о‘tmishda talim oluvchining talim jarayonidagi ishtiroki nazariy bilimlarni qabul qilib oluvchi va о‘zlashtirgan nazariy bilimlar, amaliy kо‘nikmalarni namoyish etuvchi obyekt sifatidagi roli bilan kifoyalangan. Hozir yetakchi subyekt sifatida о‘qituvchi uzatgan axborotlarni qayta ishlab, yо‘llanma, kо‘rsatmalarga, tavsiyalarga tayanib о‘quv manbalari bilan mustaqil ravishda nazariy bilimlarni о‘zlashtirishdir.
Ta’lim oluvchi
- Узлуксиз маъруза (муаммоли маъруза бундан мустасно) ва ўқиб эшиттириш - Эшитиш ва кўриш - Кўргазмали - Мунозара - Амалий машғулот - Мустақил ўқиб, бир- бирларига ўргатганда. - Билимларни амалиётда текшириб кўрганда.
5%
10%
20%
30%
50%
75%
90%
Mustaqil ta’lim talabalarda quyidagi ko`nikmalarni shakllantiradi
Tanqidiy va ijodiy fikrlash
Tizimli tahlil qilish
O‘quv jarayonida talabalarda tashkilotchilik qobiliyati rivojlantirish
|
| |
Mavzu : Magnit maydon va uning xarakteristikasi. Elektromagnit induksiya

|
Mavzu : Magnit maydon va uning xarakteristikasi. Elektromagnit induksiya
|
bet | 2/27 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 144,61 Kb. | | #111248 |
Bog'liq Mavzu Metall, vakuum va gazlardagi elektr tokiMavzu : Magnit maydon va uning xarakteristikasi. Elektromagnit induksiya.
Tоk vа dоimiy mаgnit jоylаshgаn fаzоning bo’lаgidа mаgnit mаydоni dеb аtаluvchi kuch mаydоni hоsil bo’lаdi. Uning muhim хususiyati shundаki, u fаqаt shu mаydоndа hаrаkаtlаnvchi zаryadlаrgаginа tа’sir qilаdi. Tаjribаlаrdаn mа’lum bo’lishichа, mаgnit mаydоnining tоkkа ko’rsаtаdigаn tа’siri o’tkаzgichning shаkligа, mаydоndаgi jоylаshishigа vа undаn o’tаyotgаn tоk kuchigа bоg’liq bo’lаr ekаn. Shu sаbаbli mаgnit mаydоnini o’rgаnish uchun gеоmеtrik o’lchаmlаri judа kichik bo’lgаn tоkli, yassi kоntur (rаmkа) dаn fоydаlаnаmiz. Kоnturning fаzоdаgi jоylаshuvini shu kоnturgа o’tkаzilgаn nоrmаlning yo’nаlishi оrqаli хаrаktеrlаymiz. Uning musbаt yo’nаlishi (7.1- rаsm) ko’rsаtilgаn. Bеrilgаn nuqtаdаgi mаgnit mаydоn yo’nаlishi sifаtidа, shu nuqtаgа jоylаshtirilgаn tоk kоnturining musbаt yo’nаlishi оlinаdi (7.2-rаsm). Shuningdеk, shu nuqtаdаgi mаgnit strеlkаsi (ignаsi) ning shimоliy qutbigа tа’sir qiluvchi kuchning yo’nаlishi оrqаli hаm аniqlаnishi mumkin. Mаgnit mаydоni tоkli kоnturgа аylаntiruvchi, juft kuch sifаtidа tа’sir qilib, uni mа’lum bir yo’nаlish bo’yichа jоylаshishgа mаjbur qilаdi. Kuchning аylаntiruvchi mоmеnti – mаydоnning shu nuqtаsidаgi хоssаlаrigа hаmdа kоnturning хоssаlаrigа bоg’liq bo’lаdi.
bunda -magnit induksiyasi vektori bo’lib, u magnit maydoninig miqdoriy xarakteristikasi hisoblanadi, -tokli konturning magnit momenti vektori. Tok o’tayotgan yassi kontur uchun
bunda S-kontur sirti yuzasi, -kontur sirtiga o’tkazilgan normalning birlik vektori. ning yo’nalishi musbat normal bilan ustma-ust tushadi.
Magnit maydonini magnit maydon induksiyasi xarakterlaydi:
Magnit maydon grafikasini esa magnit induksiyasi chiziqlari yordamida ifodalash mumkin. Ularning har bir nuqtasiga o’tkazilgan urinma shu nuqtadagi vektorning yo’nalishi bilan bir xil bo’ladi. Bu yo’nalish o’ng vint qoidasi bilan aniqlanadi. Agar vint o’qi tok yo’nalishi bo’ylab ilgarilanma harakatga keltirilsa, unda vint dastasi magnit induksiyasi chiziqlari yo’nalishida aylanadi.
Magnit induksiyasi chiziqlari doimo berk va o’tkazgichni qamrab oluvchi tarzda joylashadi.
|
| |
Ta’lim jarayoni yaxlit tizim sifatida quyidagicha namoyon bo’ladi

|
Ta’lim jarayoni yaxlit tizim sifatida quyidagicha namoyon bo’ladi
|
bet | 4/7 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #102646 |
Bog'liq 2-ma`ruza U Ta`limKompeten-siyalarni kuchaytirish
Ta’lim jarayoni yaxlit tizim sifatida quyidagicha namoyon bo’ladi:
Ta’lim maqsadi
O’qituvchi faoliyati
O’quv materiali mazmuni
Ta’lim metodlari
Ta’lim vositalari
Ta’limning tashkiliy shakllari
O’quvchi faoliyati
Natija
Bosqichlar
Tashkil etish
Nazorat
Rejalashtirish
Boshqarish (rag’batlantirish)
Natijalarni baholash va tahlil qilish
Bosqichlar
O’quv materialini anglab etish
Bilimlarni amaliyotda qo’llash
Idrok etish
Bilimlrni mustahkamlash
Bilimlarni egallashning dinamikasini aniqlang
Bosqichlar
|
Rаqаm
|
bilimlarni qo’llash
| |
bilimlarni anglab yetish
| |
bilimlarni idrok etish
| |
bilimlarni mustahkamlash
| |
Turli tarixiy davrlarda didaktik tizimlarning shakllanishi va rivojlanishi.
Paradigma-(grekcha, paradeigma) so‘zining o‘zi keng ma’noda turmush va fikrlashning biror sohasining fundamental asoslarini aniqlab beruvchi o‘ziga xos tuzilishga ega nazariya deb izohlanadi.
Paradigma - aniq vaqt doirasida ilmiy jamoatchilikka muammolarni aniqlash va ularni hal etish modeli sifatida taqdim etiladigan barcha ilmiy yutuqlarga tegishli tadqiqot vazifalarini hal etish namunasi sifatida qabul qilingan nazariya.
- Zamonaviy pedagogik fanlardagi maqsadiga (ta’limiy, tarbiyaviy), ta’limning bosh maqsadi - madaniyatga yondashuvga, o‘quv-tarbiya jarayoni doirasida hal etiladigan vazifalariga, pedagog va talabalar orasidagi o‘zaro ta’sir etish tavsifiga ko‘ra paradigmalar farqlanadi.
|
| |
Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova
Download
1,55 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/75
Sana
20.05.2024
Hajmi
1,55 Mb.
#246629
Download
1,55 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova
Download
1,55 Mb.
Matnni ko'rish
Keng polosali telekommunikatsiya tarmoqlariga texnik xizmat ko‘rsatish va loyihalash - bet 44

125
6.3. MAC-adres tushunchasi va uning qo‘llanilishi
MAC adreslar fizik dareslar lokal
tarmoqda qurilmalarni noyob
idintifikatori hisoblanadi. Bitta qurilma uchun noyob xisoblanib boshqa
bir qurilmada takrorlanmaydi. Bu adres qurilmaga zavodda ishlab
chiqarilish mobaynida uning doimiy xotirasiga (energiyaga bog‘liq
bo‘lmagan xolda ishlovchi) yoziladi va u o‘zgarmaydi. Masalan tarmoq
kartalari yoki mashrutizatorlarning portlariga.
Abbreviatura MAS abbreviaturasi (qisqartmasi) ingliz tilidan
olingan bo‘lib Media Access Control – kirishni
nazoratlash vositasi
ma'nosini anglatadi.
6.3.1.MAC adres strukturasi.
Bu fizik adres 6 baytdan iborat. Uni o‘n oltilik sanoq tizimida
ifodalash mumkin va quyidagi formatda yozish mumkin: 00-aa-00-64-
c8-09 yoki 00:aa:00:64:c8:09. Har bir baytlar bir biridan devis yoki ikki
nuqta bilan ajratiladi. Buning sababi adres ko‘rinishidan yaqqol esda
qolish va tushinishga oson bo‘lishi uchun.
MAC adresning dastlabki uch bayti OUI (Organizational
Unique
Identifier) – ya'ni, tashkilotning noyob adresi deb nomlanadi. Ya'ni bu
dastlabki 3 bayt ishlab chiqaruvchiga tegishli xisoblanadi va ma'lum bir
ishlab chiqaruvchiga tegishli barcha tarmoq qurilmalarining MAC
adreslarini dastlabki u bayti bir xil bo‘ladi. Keyingi uch bayti esa aynin
bitta qurilmaning idintifikatori bo‘lib u qurilmani ishlab qicharish
vaqtida zavodda yoziladi. Bu qismi shu
bir ishlab chiqaruvchining
qurilmalarida takroriy bo‘lmaydi, ya'ni bitta ishlab chiqaruvchi
tomonidan ishlab chiqarilgan qurilmaning MAC adresini oxirgi uch
bayti noyob o‘ladi. Shuni e’tiborga
olish kerakki MAC adres bu
kompyuterning emas balki undagi tarmoq kartalarining fizik adresidir.
Demak bir kompyuter turli MAC adreslar orqali turli tarmoqlarga
ulanishni amalga oshirishi mumkin.
Ulanishi lozim bo’lgan tarmoqning hususiyatlariga,
masalan
ulanishdagi muhit, ulanish protokollari, umumiy qili aytganda
texnologiyasiga mos ravishda tarmoq kartalasi simsiz, o’rama juftli mis
kabelli, optik kabelli bo’lishi mumkin. Bir
kabel bir vaqtda bir necha
tarmoq kartalariga ega bo’lishi mumkin. Bu holatda u bir nech MAC
adreslar orqali tarmoqga ulana oladi.
Ixtiyoriy kompyuterning tarmoq kartasining MAC adresini ko‘rish
uchun Windows operatsion tizimining komandalar qatoriga kirish va u
127
6.4 – rаsm. Windows tarmoq ilovasida МАС adresini ko`rish
Paydo bo‘lgan dialog oynasida birinchi
qatorda ushbu ulanishni
amalga oshiruvchi tarmoq kartasining MAC adresi aks ettiriladi.
Tarmoq faoliyatni amalga oshishida MAC adresning

129
ARP jadvalidagi qaydlar statik yoki dinamik bo‘lishi mumkin.
Dinamik qaydlar ARP protokoli yordamida amalga oshirilgan
so‘rovlardan keyin qo‘shiladi. Jadvaldagi eski, anchadan buyon
murojaat qilinmagan adresli qaydlar asta sekin jadvaldan o‘chirilib
boriladi. Statik qaydlar administratori tomonidan "arp –s IP-adres MAC-
adres" format-dagi komanda bilan kiritiladi.
Masalan, "arp -s 158.56.85.210 00-aa-00-64-c8-09". Statik qaydlar
jadvalda doimiy turadi va qachonki ular administrator tomonidan
o‘chirilmaguncha.
MAC adres nafaqat ma’lumotlar uzatishda muhum ahamiyatga
ega,
balki
tarmoq
foydalanuvchilarining
tarmoq
resurslaridan
foydalanishlarini nazorat qilish uchun ham qo’llaniladi. Masalan, simsiz
Wi-Fi tarmog’iga ulanishni nazoratlah maqsadida foydalanuvchilarni
MAC adreslariga bog’liq ravishda guruhlarga ajratish va alohida
guruglar uchun alohida ulanish siyosatlarini qo’llash mumkin.
9.2. Keng polosali abonent kirish tarmoqlarini qurishda xDSL

162
9.2. Keng polosali abonent kirish tarmoqlarini qurishda xDSL
ning qo’llanilishi
xDSL texnologiyasi yuqorida takidlanganidek bugungi kunda keng
qo’llanilishga ega. Undagi asosiy qurilmalar stansion DSLAM qurilmasi
va abonentlar tomondagi chastita bo’yicha splitter va foydalanuvchi
modemlaridir. Stansiya tomonida qo’llaniluvchi qurilma DSLAM ko’p
sondagi foydalanuvchilarni raqamli abonent
liniyasiga ulanishlarini
ta’minlaydi. Masalan ZyXel IES-1000 DSLAM qurilmasi ADSL
tarmog’ining asosiy stansion qurilmasi hisoblanadi.
Internet
provayderlari tomonidan abonentlarga xDSL xizmatlarini taqdim etishda
stansion qurilma sifatida qo‘llaniluvchi ZyXel IES-1000 Modulli IP
NGN-kommutator
(DSLAM)
qurilmasini
texnik
ma'lumotlarini
o‘rganish muhimdir.
IES-1000 – bu kompakt modulli IP NGN-kommutatori bo‘lib unga
Fast Ethernet tarmoq interfeyslariga ega bo‘lgan modullar va telefoniya
modullari yoki ADSL/SHDSL modullari o‘rnatilishi mumkin. Stoykaga
o‘rnatiladigan 19-dyuymli IES-1000M shassisi tarkibiga elektr ta'minot
blogi
va ventilyasiya blogini oladi, shuningdek u “issiq almashtirish”
funksiyasiga ega bo‘lgan ikkita modullar joylashtirish uchun slotga ega.
9.2-rasm. ZyXel IES-1000 DSLAM qurilmasi
IES-1000 kommutatori ADSL/SHDSL – xizmatlarini ko‘rsatuvchi
internet
provayderi
tomonida
joylashadi
va
ADSL/SHDSL-
abonentlarining trafiklarini agregatlash
va kommutatsiyalash uchun
xizmat qiladi.
Tasniflari.
Qo‘yilayotgan talablarga va abonentlar ulanishlari
uchun o‘rnatilgan modulga bog‘liq
ravishda bu kommutator ADSL,
ADSL2 + va SHDSL texnologiyalarini qo‘llashi mumkin.
163
IES-1000 kommutatori slotlariga o‘rnatiladigan tarmoq modullari
uch xil modifikatsiyada ishlab chiqiladi. AAM-1008 va SAM-1008
modullari sakkiztagacha ADSL va SHDSL abonentlarini ulashga imkon
beradigan portlarga ega. AAM-1212 – moduli esa ADSL2+
xizmatini
abonentlarga taqdim etish uchun 12 ta portga ega. Shuningdek bu
modullarning keyingi modifikatsiyalari ham mavjud bo‘lib,
ular mos
ravishda AAM1212-51, AAM1212-53 va SAM1316-22 modullaridir.
Ma'lumot uzatish tezligi 10 Mbit/s tezlikli Ethernet

131
10BASE-F, IEEE 802.3j
— 10 Mbit/s tezlikda ma'lumotni 2 km
ga uzatishni ta'minlovchi asosiy termin: 10BASE-FL, 10BASE-FB va
10BASE-FP. Sanab o‘tilganlardan faqat 10BASE-FL
variantigina keng
qo‘llanilishga ega bo‘lgan.
10BASE-FL(Fiber Link)
— FOIRL standartining takomil-lashgan
versiyasi. Aloqa masofasi 2 km gacha ortilirilgan.
10BASE-FB (Fiber Backbone)
—
Bu standart magistral
tamroqlarda
kuchaytirgichlar orasida qo‘llanilgan
va xozirda
qo‘llanilmaydi.
Ethernet texnologiyasi asosida ma'lumot uzatishdagi kadr

124
100BASE–Tx vа 100BASE–Fx rusumidаgi kаbеllаrni birlаshtirib
100BASE–Х nоm bilаn yuritilаdi, 100BASE-TХ lаrni esа 100BASE–T
dеb bеlgilаnаdi. Bu еrdа biz аytib o‘tishimiz kеrаkki Ethernet tаrmоg‘i
оptimаl аlgоritmi bilаn hаm, yuqоri ko‘rsаtkichlаri bilаn hаm bоshqа
stаndаrt tаrmоq ko‘rsаtkichlаridаn аjrаlib turmаydi. Lеkin yuqоri
stаndаrt-lаshtirilgаnlik dаrаjаsi bilаn, tехnik vоsitаlаrini judа ko‘p
miqdоrdа ishlаb chiqаrilishi bilаn, ishlаb chiqаruvchilаr tоmоnidаn
kuchli qullаnishi shаrоfаti tufаyli bоshkа stаndаrt tаrmоqlаrdаn Ethernet
tаrmоg‘i kеskin аjrаlib turаdi vа shuning uchun hаm hаr qаndаy bоshqа
tаrmоq tехnоlоgiyasini аynаn Ethernet tаrmоg‘i bilаn sоlishtirilаdi.
SO‘Z BOSHI - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

|
Jizzax-2024 M. N. EshonqulovaBog'liq Monografiya - Eshonqulova 2SO‘Z BOSHI
O‘zbekistonda juda boy va ko‘hna madaniy va ma’rifiy meroslarga ega.
Ushbu meros G‘arb falsafasini shakllanishida, buyuk olimlarni va allomalarni
muvaffaqiyat qozonishlarida munosib o‘rin egallagan. Bundan tashqari
respublikamiz “Buyuk ipak yo‘li” asosiy tomirida joylashganligi va yirik savdo
markazlariga ega bo‘lganligi sababli xalqaro iqtisodiy munosabatlarni rivojlanishida
alohida ahamiyat kasb etgan. Vatanimizda ilk ilmlarini shakllantirgan buyuk
allomalarning hozirda ham ahamiyatli kashfiyotlari va ilmiy yutuqlari jahon fanlari
taraqqiyotida munosib o‘rin egallagan. G‘arbda Alfraganus nomi bilan tanilgan
Ahmad Farg‘oniyning Nil daryosining sathini o‘lchash uchun mo‘ljallangan
“Miqyosi Nil” qurilmasi, mashhur Ulug‘bekning oddiy va sodda o‘lchash asboblari
bilan o‘ta yuqori aniqlikda tuzilgan “YUlduzlar jadvali”, ensiklopedist olim
Beruniyning moddalar tarkibini aniqlash borasidagi o‘lkan yutuqlari va hokazolar
(sanab tugatishimiz mushkul) shular jumlasidandir.
Ma’lumki, respublikamizda tub iqtisodiy islohotlar orqali bozor
munosabatlarini shakllantirishga kirishishda eng avvalo, uning strategik maqsadlari
belgilanib olindi. Bu maqsadlar ichida “raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab
chiqarishni ta’minlash” alohida ta’kidlab o‘tilgan. Iqtisodiy islohotlarning ustivor
sanalgan yo‘nalishlarida ham quyidagilarni ko‘rishimiz mumkin:
•
ilg‘or texnologiyalarni joriy qilish orqali tayyor eksportbob mahsulotlar
ishlab chiqarishni kengaytirish;
•
aholini yuqori sifatli oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash;
•
mamlakatning eksport quvvatidan to‘la-to‘kis foydalanish, uni jadallik
bilan rivojlantirish.
Bu borada respublikamizda qisqa muddat ichida o‘lkan ishlar amalga oshirildi
va natijada O‘zbekistonga faqat xom ashyo zonasi sifatida qarashlarga barham
berildi.
Hozirgi kunda har bir mutaxassis o‘z faoliyat sohasidagi sifat ko‘rsatkichlarni
va ularni o‘lchash usullarini, o‘lchash vositalarini, ularning texnikaviy tavsiflarini
4
bilishlari zarur. Bundan tashqari texnika yo‘nalishidagi mutaxassislar o‘lchanadigan
va baholanadigan kattaliklarni nazorat qilish vositalari hamda ularni ishlatish bilan
bog‘liq bo‘lgan masalalarni bilmog‘i zarur.
Qurilishda standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish oliy o‘quv
yurtlari va kasb-hunar kollejlarida ta’lim olayotgan talabalarda qurilishda
standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish bo‘yicha asosiy qoidalarni,
talablarni, me’yorlarni standartlashtirish va me’yoriy hujjatlarni bilishini taqozo
etadi.
|
| |
Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova - bet 75

|
Jizzax-2024 M. N. EshonqulovaBog'liq Monografiya - Eshonqulova 2I.
Bob. QURILISHDA METROLOGIYA FAOLIYATIGA DOIR ASOSIY
TUSHUNCHA VA QOIDALAR .............................................................
1.1
Metrologiya sohasi bo‘yicha asosiy atamalar va ta’riflar .............................
1.2
Kattaliklarning o‘lchamliligi va birliklari ....................................................
1.3
O‘lchash usullari va ularning turlari ...........................................................
1.4
O‘lchash vositalari va ularning sinflanishi .................................................
1.5
O‘lchash vositalarining metrologik xarakteristikalari ................................
1.6
O‘lchash xatoliklari va ularning sinflanishi ...............................................
1.7. Ishlab chiqarish tarmoqlarida metrologik xizmat .....................................
1.8 O‘lchash vositalarini kiyoslash tartibi va qiyoslash ishlarini tashkillashtirish
1.9. Metrologiya bo‘yicha me’yoriy talablar buzilganligi ustidan yuridik
javobgarliklar ...................................................................................................
Nazorat savollari ..............................................................................................
II.
Bob. QURILISHDA SERTIFIKATLASHTIRISH VA SIFATNI
BOSHQARISH BO‘YICHA ASOSIY QOIDALAR ..............................
2.1. Sertifikatlashtirish tizimining maqsadi, vazifalari va faoliyat turlari .......
2.2
Sertifikatlashtirish bo‘yicha asosiy tushuncha va atamalar .......................
2.3
Sertifikatlashtirish milliy tizimida mahsulotlarni sertifikatlashtirish tartibi
2.4 Qurilish mahsulotlarni sertifkatlashtirish...................................................
2.5. Xizmatlarni sertifikatlashtirish .................................................................
2.6
Sertifikatlashtirish sxemalari va ularning mohiyati ....................................
2.7
Mahsulot sifati va sifatni boshqarish ..........................................................
Nazorat savollari ..............................................................................................
Foydalanilgan va tavsiya etiladigan adabiyotlar ............................................
111
View publication stats
|
| |
Nutq, muloqot, o‘qish va yozish malakalari

61
7-ILOVA. Rivojlanish xaritasi
№
Rivojlanish sohasi /
Kutilayotgan natija
Dastlabki
Oraliq
Yakuniy
Peda-
gog
izohi
K
B
T
D
K
B
T
D K
B
T
D
3 O‘z yoshiga mos kitoblarni ko‘rib
chiqadi
4
Kitobdagi matn va rasmlar o‘rtasidagi
bog‘liqlikni aniqlaydi
5
Tanish ertak qahramonlarini
rasmlaridan taniydi
3.3
Kichik soha:
Qo‘l barmoqlari mayda motorikasi
1 Varaq yuzasiga to‘g‘ri chiziqlar
chizadi
2 2-3 ta ob’ektdan rasmlar yaratadi
3 Harflarga qiziqish bildiradi, ba’zi harf-
larning yozilishini biladi va farqlaydi
4
Yirik munchoqlarni chilvirga tizadi
5
Yozishga harakat qiladi
4
Bilish jarayonining rivojlanishi
B
T - A. I. Gersen nomidagi Rossiya davlat pedagogika universiteti Toshkent shahar

71
7-ILOVA. Rivojlanish xaritasi
№1 maqsadlarni aniqlashtirish
(Oraliq kuzatishdan so‘ng)
Sana _______________________________________________
Jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzining shakllanishi
1. ________________________________________________________________________________________________________________
2. ________________________________________________________________________________________________________________
Nazorat savollari - Keng polosali telekommunikatsiya tarmoqlariga texnik xizmat ko‘rsatish va loyihalash

155
9-BOB. KENG POLOSALI ABONENT KIRISH
TARMOQLARINING QURILISH USULLARI
9.1. Simsiz keng polosali abonent kirish tarmoqlarini qurish
usullari
So’nggi yillarda tarmoq texnologiyalarining rivojlanishi personal
kompyuterlarning yagona tarmoqqa ulash hamda umumjahon Internet
tarmog’iga chiqish imkoniyati usullarini oshirib yubordi. Hozirgi kunda
deyarli barcha turdagi kompyuterlarda tarmoqqa ulanish yohud
internetga chiqish imkoniyati mavjud. Keling ana shu hozirgi kunda
deyarli barcha foydalanuvchilar foydalana olishi mumkin bo’lgan
tarmoqqa ulanish usullarini biroz ko’rib chiqamiz.
1.
Dial-Up
. Telefon liniyasi orqali kommutatsiyalangan ulanish.
Ushbu texnologiya ulanishdagi oddiylik sababli yaratilganidan buyon
ishlatilib kelinmoqda. Ikki modem bir-biri bilan telefon liniyasini
ishlatgan holda aloqa o’rnatadi. Oddiy holda ulanish birga-bir amalga
oshiriladi hamda ma’lumot uzatish uchun barcha mavjud ovoz diapazoni
chastotasidan foydalanadi. Lekin ushbu texnologiya’ning ko’pgina
kamchiliklari mavjud. Masalan: ma’lumot uzatishdagi past tezlik, tashqi
ta’sir tufayli yuborilayotgan paketlarning qismi yo’qolish extimoli,
ulanishning uzilib qolish extimoli hamda ulanish davrida telefon
liniyasining butunlay band bo’lishi.
2.
xDSL
. Ushbu texnologiya statsionar obyektlar uchun juda ham
maqbuldir. Mavjud telefon tarmog’idan foydalangan holda bemalol
ushbu texnologiya orqali yuqori tezlikka ega bo’lish mumkin, lekin
liniyalar mavjud bo’lmasachi? Yangi liniyasini foydalanuvchi
manziligacha olib borish, juda ham qimmatga tushishi aniq. Uning
ustiga ushbu texnologiya’ni har bir yangi foydalanuvchiga o’rnatish
uchun ham foydalanuvchi ham uzatuvchi liniyasi tomonda ma’lum
o’rnatish va tuzatishlar amalga oshirilishi lozim.
3.
Kichik soha:
 Mayda motorika - A. I. Gersen nomidagi Rossiya davlat pedagogika universiteti Toshkent shahar

66
7-ILOVA. Rivojlanish xaritasi
№
Rivojlanish sohasi /
Kutilayotgan natija
Dastlabki
Oraliq
Yakuniy
Peda-
gog
izohi
K B
T
D
K
B
T
D
K
B
T
D
1.3
Kichik soha:
Sensomotorika
1 To‘pni o‘ng va chap qo‘llarini galma-
galdan ishlatib yerga uradi
2 O‘ng va chap tomonga galma-galdan
aylanadi
3 Turli yuza va teksturalarni farqlaydi
4
Matrap yordamida suzadigan va
uchadigan mayda jismlarni tutib oladi
5
Sovunli pufakchalarni puflaydi