Alisher navoiy nomidagi toshkent davlat - bet 7

13
kelgan so‘z yasovchi qo‘shimchalar ham terminlar yasashda muhim o‘rin
egalladi. Xususan, harbiy qurol-yarog‘, texnika bilan bog‘liq
top
“zambarak”,
qazan “og‘ir to‘p”, tű
fäƞ “miltiq” kabi asl o‘zbekcha terminlar
bilan yonma-yon arabcha
ra’d “ yonib turgan neftni dushman tomon
irg‘ituvchi to‘p”,
arrada “paloqmon”,
manjaniq “katapulta”, forscha-
tojikcha
zarbzan “zambarak turi”,
farangiy “Yevropa,
Kichik Osiyoda
quyilgan to‘p”,
zanburak “zambarak” kabi istilohlar jamiyat a’zolarining
ma’lum qatlami tilidan o‘rin oldi. Ijtimoiy-siyosiy terminologiyada ham
muayan o‘zgarishlar yuz berdi. Chunonchi, davlat boshqaruvida yangidan-
yangi rutba, lavozim va mansablarning joriy qilinishi natijasida
yasavulbašï,
tabibbašï,
qošbegi,
naqib, ïnaq, biy, divanbegi, toqsaba, parvanačï ,
muhassil, mirab singari istilohlar keng qo‘llanishga kirib keldi.
Har qanday tilning so‘z boyligi u tarixiy yoki zamonaviy tusda
bo‘lmasin, insonlar tomonidan tuziladigan rang-barang lug‘atlarda ma’lum
darajada aksini topadi. Lug‘at til so‘z boyligini o‘zida saqlovchi
akkumulyator vazifasini bajaradi. Bugun muayyan
tilshunoslikning qay
darajada rivojlangani, takomil topgani ayni tilda yaratilgan lug‘atlarning turi,
miqdori va sifati bilan o‘lchanmoqda.
O‘zbek lug‘atchiligi tarixi uzoq davrlarga borib taqaladi. Hozirga
qadar yetib kelgan lug‘atlar ichida 1074-1075-yili atoqli lug‘atnavis
Mahmud Koshg‘ariy tomonidan tuzilgan “Turkiy so‘zlar devoni”, ya’ni
“Devonu lug‘otit turk” ulkan ahamiyatga egaligi bilan xarakterlanadi. Zotan,
arab millati vakillari uchun juda katta hududda istiqomat qiluvchi turkiy
xalqlar til xususiyatlari, chunonchi, alifbosi, tovush qurilishi, lug‘at boyligi,
so‘z turkumlari va gap qurilishi haqida ma’lumot berish uchun mo‘ljallangan
mazkur asarning ilmiy ahamiyati shu kunga qadar dunyo olimlari qalamiga
mansub 1800 atrofidagi ilmiy izlanishlarda e’tirof etilgan. Arab lug‘atchiligi
an’analari va qoidalari asosida tuzilgan bu lug‘atdan taxminan sakkiz minga
yaqin so‘zlar, birikmalar, iboralar, maqol va matallar, xalq og‘zaki
ijodi
namunalari joy olgan. “Devonu lug‘otit turk”, garchi, lug‘at deb nomlansa-
da, biroq unda Qoraxoniylar davri eski turkiy tilning o‘ziga xos xususiyatlari
juda yuqori tahlil qilingan (Dadaboyev, 2017).
Shuni alohida ta’kidlash joizki, “Devon”dan o‘rin olgan leksik
birliklar qatori, Qoraxoniylar saltanatining ijtimoiy-siyosiy, sotsial-iqtisodiy,
harbiy, maishiy turmush tarzida mavjud tushunchalarni ifodalovchi istilohlar
va leksik birliklar son jihatdan salmoqli hisoblanadi. Turfa soha istilohlari
bilan yonma-yon onomastika, jumladan, atoqli otlar-antroponimlar, joy
nomlari-toponimlar,
geografik obyektlar nomi, gidronimlar, ekologiya,
hayvonot (fauna) va o‘simlik dunyosi(flora)ga oid talaygina leksemalar
qiyomiga yetgan holda izohlangan.
O‘zbek terminologiyasining qaror topishida XIV asrga oid arab tilida
yozilgan grammatik(filologik) risolalarning sezilarli o‘rni borligi
turkologiyada allaqachon e’tirof etilgan. Turkiy tilning grammatikasi haqida
bahs yurishishga yo‘naltirilgan Abu Hayyon (vafoti 1344 yil)ning “Kitob ul-
idrok li-lison ul-atrok”, M.T. Xoutsmaning fikricha, 1245 yilda Mamluklar
14
davlati (1250-1517)da Halil bin Muhammad bin Yusuf al-Ko‘nyaviy
tomonidan yaratilgan “Kitobi majmuai tarjumoni turki va ajami va mug‘ali”,
muallifi noma’lum “Kitobi at-tuhfat uz-zakiya fi-l-lug‘atit turkiya”,
Jamoluddin Turkiyning “Kitob bulg‘at al-mushtoq fi-l-lug‘atat-
turk va-l-
qifchaq”, XVI asr boshida Qohirada ta’lif etilgan “ Al-qavoninu-l kulliya li-
zabtil-lug‘atit-turkiya” singari asarlarda turkiy tilning so‘z boyligi,
alalxusus, istilohlar tizimi ma’lum darajada ifodasini topgan. Mazkur davr
asarlarida qayd etilgan turkiy til leksikasi, chunonchi, istilohlar sistemasini
“Kitobi majmuai tarjumoni turki va ajami va mo‘g‘aliy”da keltirilgan
quyidagi mavzuiy guruhlarning ajratilganini qayd etish bilan cheklanamiz:
kishi nomlari –
Alaquš, Aqtay, Altuntaš, Baybars, Sonqur va h.k.;
astroponim(kosmonim)lar : Ű
lkär; geografik nomlar: Š
am, Misr ; uy
hayvonlari:
at, őkűz, qatïr, boğa, ayğïr va h.k.; yirtqich hayvonlar
: aslan,