Kognitiv tahlil metodlari

|
Kognitiv tahlil metodlari
|
bet | 6/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.org1.2. Kognitiv tahlil metodlari
Tilshunoslikning har bir bo‘limi til birliklarini ochib berishda o‘z metodini ishlab chiqadi va bu shu sohani yanada yaxshiroq, chuqurroq tushunishga ko‘maklashadi.
Tilshunoslik fanining o‘rganish sohasi bo‘lgan tilni har tomonlama tahlil qilish fan taraqqiyotiga mos metodlardan foydalanishni taqozo etadi. Zamonaviy kognitiv tilshunoslikning ham o‘z metodlari borki, biz bu metodlar orqali ushbu fanni yanda yorqinroq holatda tushunamiz.
Birinchi navbatda metod so‘ziga alohida e’tibor qaratsak. Ingliz tilidan kirib kelgan ushbu so‘zga “Cambridge Advanced Learner’s” lug’atida quyigacha ta’rif beriladi: qandaydir narsa yoki holatni bajarishning maxsus bir yo‘lidir. Xuddi shunga yaqinroq ma’noda “Dictionary.com” bu tushunchani quyidagicha ochib beradi: bajariladigan ishning usuli bu ayniqsa mantiqiy yoki sistemali usul bo‘lib tajriba talab qiladi. Demak, tilshunoslikda metod – bu ilmiy ishning natijasini isbotlab berish, desak maqsadga muvofiq bo‘ladi. Har bir sohani tahlil etuvchi har qanday metod quyidagi talablarga javob berishi lozim:
1) metod obyekti bo‘lmog’i kerak. metodning qo‘llanish vaqti va o‘rnidan qat’iy nazar, natija bir xil bo‘lmo‘g’i lozim;
2) metod izchil bo‘lishi aniq tushunchalarga asoslanishi lozim;
3) metod universal bo‘lishi ya’ni sohaning aosiy bo‘limlanishini tahlil qila olishi lozim;
4) metod foydalana olish mumkin bo‘lgan darjada sodda va lo‘nda bo‘lmog’i lozim.
Tilshunsolikda talab darajasida bo‘lgan bir necha metod qo‘llaniladi: umumiy metodlari va lingvistik tahlil metodlari. Bular ham bir qancha kichik sohalarni o‘z ichiga oladi.
Kognitiv lingvistikada ba’zi bir metodlar borki, ular juda ham muhim bo‘lib, bu fanni chuqurroq tushunishga yordam beradi, ular:
1) freym tahlili;
2) kognitiv metafora;
3) kognitiv xarita.
Freym atamasi ilk bora sun’iy tafakkur bilan bog’liq muammolarni yechishga qaratilgan bo‘lsa, keyinchalik tilshunoslikda ham qo‘llanila boshladi. Bu terminni ilk bora tilshunoslikka ta’tbiq qilgan olim Filmor bo‘ladi.
Bizga ma’lumki, insonning miyyasida tajribalarga suyangan ma’lum miqdordagi bilimlar zaxirasi bo‘ladi va inson axborotni shu zaxiraga asoslanib tatbiq qiladi va idrok etadi. Inson borliq yoki u–bu holatlarni anglashda o‘z bilimlarini, ya’ni xotirasidagi freymlarni qo‘llaydi. Turli olimlar va tilshunoslarning fikrlarini umumlashtirgan holda frem atamasiga quyidagicha izoh berish mumkin:
1) freym bu kognitiv til hodisasi;
2) u obyekt haqidagi bilimlar tafsilotlari;
3) obyekt va sub’ekt munosabati haqidagi bilimlar;
4) sotsial o‘zaro harakat majmui.
Filmorning fikriga ko‘ra freym – bu konseptual nuqtai nazarda ifodalanadigan va uzoq muddatli xotirada saqlanadigan, tartibga solingan tajribadir. Freym ba’zi elementlarni inson tajribasidagi madaniy manzara bilan bog’liq bo‘lgan birliklar bilan bog’laydi.
Filmor shuni ta’kidlaydiki, so‘zlar va grammatik qurilmalar freymga bog’langan bo‘ladi, ya’ni biror so‘zga (yoki grammatik strukturaga) bog’liq bo‘lgan ma’no o‘zi bog’langan freymdan mustaqil tushunilmaydi. 1985–yildagi maqolasida ma’lum bir leksik konseptdan freymni farqlash maqsadida Filmor Geshtalt psixologiyasidan shakl va qiziqish doirasi tushunchalarini tilshunoslikka kiritgan. Leksik birlik bildirgan maxsus ma’no shakllarda aks ettiriladi va shakl tushuniladigan qiziqish doirasini ifodalaydigan kattaroq freymning ahamiyatli bir qismi bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli freymlar, masalan, bir biriga bog’liq so‘zlar guruhini tushunishda va ularning grammatik xususiyatlarini aniqlashda muhim rol o‘ynaydigan kompleks bilim strukturasini ifodalaydi. 11
D.U. Ashurova freym tahlili va atamsini quyidagicha ta’riflaydi: idrok qilish jarayonida maxsus til shakllari alohida o‘rin tutadi, ularning yordami bilan bilim strukturasi tayyorlanadi va ular freymlar deb ataladi. Shuningdek, sxema, senariy, plan va shu kabi terminlar ham mavjud. Ba’zi arzimas farqlarga qaramay, bu terminlarning barchasi shunday fikrni yuzaga keltiradiki, bilim alohida olingan faktlarning emas, balki murakkab iyerarxik tizimning, ma’lumotlarni taqdim etishning kognitiv modelining yig’indisi hisoblanadi. Til strukturasi va ularning aqliy modellari o‘rtasidagi aloqani o‘rganish freym analizi deb ataladi. Matn freym analizi bosqichma bosqich jarayon bo‘lib, u o‘z ichiga quyidagilarni oladi:
a) konseptual muhim freymlarni ifodalovchi og’zaki signallarni qidirish;
b) ularning freym semantikasini, o‘zaro bog’liq, bog’lanishlarini topish;
d) bilim strukturasini, kontekstual va muammoviy vazifalarni faollashtirish;
e) matn ko‘rinishidagi ma’lumotni konseptuallashtirish (umumlashtirish, xulosa chiqarish, og’zaki signal va ularning freymlari asosida bilim hosil qilish). Professor D.U. Ashurova freym analizini shunday aniq ochib beradiki, bu tahlilni keltirmay ilojimiz yo‘q. Analiz jarayonining barcha bosqichlari kognitiv matn tahliliga o‘z hissasini qo‘shadi. Freym analizi jarayonida yetishmaydigan yashirin komponentlar va ularning bog’lanishlari qayta tiklanishi mumkin; yashirin ma’no va xulosalar chiqariladi. Eng qiziqarli fakt shuki, freym analizi badiiy asarlarda ham ataylab ishlatilishi mumkin .
Hugesning "Men ham amerikalikman" nomli asari bunga yorqin misol bo‘la oladi. Matnni tahlil qilishda davom etishdan avval shuni ta’kidlash joizki, tahlil ostidagi matn dialog ko‘rinishida hamda u asar muallifi va asar qahramonlaridan biri, Simpl, yosh amerikalik qora tanli bilan tasavvuriy suhbatdir. Asarda asosiy e’tibor irqiy kamsitilishga qaratilgan. Bu muammoga qora so‘zining tahlili orqali qaralgan. Aslida, ushbu analizni freym tahlili deyish mumkin. Goh yozuvchi, goh Simpl tomonidan gavdalantirilgan murojaat etuvchi obrazi qora so‘zi va uning salbiy ma’nolarini muhokama qilib, tushunishga yordam beradigan til strukturasi va ensiklopedik bilimni ko‘rsatib beradi. 12
Ushbu so‘zning ma’nosi murojaat etuvchining xotirasida saqlangan hayot voqeliklari bilan bog’liq va turli til birliklari yordamida matnda aks ettirilgan: qora to‘p, qora ro‘yxat, qora yurak, qora xat, qora bozor, qora mushuk, qora mantiq, qora dog’, qora qo‘y (oila sha’ni toptalishiga sabab bo‘lgan o‘sha oila a’zosi). Bu so‘zlar freym va fikr shakllantirgan salbiy ma’nolarni aniq ko‘rsatib beradi.
Misol uchun, "qora mushuk" iborasi "omadsizlik" tushunchasi bilan bog’liq, chunki ko‘pchilik millatlarda yo‘lni qora mushuk kesib o‘tishi omadsizlik, deya baholanadi. "Qora xat" birikmasi esa tahdid va kuch ishlatish ma’nolarini beradi. "Qora" so‘zi bilan bog’liq birikmalar soni osonlik bilan oshirilishi mumkin. Ular ushbu asarda uchramasa–da, til tizimida salbiy ma’noda qo‘llaniladi: qoraytirmoq, qora soqchi, qora oyoq, qora ko‘ylak, qora bozor. Til bo‘yicha bilimlari va hayotiy tajribasiga suyanib, Simpl "qora" so‘zi salbiy ma’nolarining manbasini tushuntirib bera oladi, uning fikricha, bular insonlar orasidagi munosabatlar sohasiga ko‘chirilgan. Fikrini ifodalash maqsadida, u boshqa misollarni ham keltiradi, ammo bu misollarda ushbu so‘z umuman teskari, ya’ni ijobiy ma’noda qo‘llanilgan:
1. Tuproq qora va hamma narsa tuproqdan paydo bo‘lgan.
2. Ko‘mir qora, lekin u uyni isitadi va ovqat pishiradi.
3. Tun qora, ammo oy va minglab yulduzlari bilan judayam go‘zal.
4. Uyqu qora, lekin u insonga tiklanib, o yaxshi his qilishiga yordam beradi.
Ushbu matn ko‘p jihatdan qiziqarli. Birinchidan, u yaratish va qabul qilish mexanizmini izohlaydi hamda so‘zni qabul qilishning freym ifodasiga bog’liq. Bu yerda "qora" so‘zi turli kognitiv operatsiyalar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi va u freym tahliliga ko‘ra, o‘z ma’nosini salbiydan ijobiyga o‘zgartirishi mumkin
Olimlarning ta’rificha, freym quyidagilarda tashkil topgan: mundarijasi majburiy (ishtirok talab qilinadigan) va nomajburiy (ishtiroki majbur emas) xususiyatlar. Freym majburiy xususiyatlar – lisoniy voqelarni ifodalashda til birligi qismlari va semantik tuzilishining qismlari o‘zaro uzviy bog’liq bo‘ladi. Ixtiyoriy xususiyatlar esa freym tarkibida aniqlashtirish vazifasini bajaradi.
Freym tahlilining asosiy maqsadi shundan iboratki, tilda berilgan tushuncha bizning miyyamizda butun bir holat yoki vaziyat sifatida namoyon bo‘lishidir bu esa miyyamizda faqatgina bitta tushuncha kirib qolishini rad etadi. Yuqorida keltirilgan fikrlarni misol orqali isbotlash uchun ushbu ingliz va o‘zbek tilidagi qo‘shma so‘zlarning freym tahlili berilgan birinchi jadvalga e’tibor qaratsak buni ko ‘rishimiz mumkin.[qarang: jadv. 2.1]:
|
| |