Moliya, kryedit, soliq va baholar islohoti

92
qolgan. Masalan, paxta xom-ashyosining davlat xarid narxi 2004 yilda 15,4 foizga oshgan bo`lsa,
paxta ekilgan maydonga ishlov byeradigan kultivatorning narxi 33,7 foizga, yer haydaydigan TTZ –
60.11 va TTZ – 100.11 rusumli traktorlarning erkin narxi 22.1 – 26,3 foizga oshgan. Bunday hol
qishloq xo`jaligi korxonalarining iqtisodiyotiga salbiy ta'sir ko`rsatmoqda.
Kyelajakda bu jarayonni qisman bo’lsa ham takomillashtirish, ya'ni korxonalarga bunday
mablag`larni sarflashda erkinlik byerish maqsadga muvofiqdir. Qishloq xo’jaligiga ichki va tashqi
invyestitsiyalarni jalb etishga alohida e'tibor byerish lozim. Uning huquqiy asoslari yaratilgan.
Chunonchi, «Invyestitsion faoliyat to’g`risida», «Chyet el invyestitsiyalari to’g`risida»gi qonunlar
qabul qilingan. Dyemak, endilikda korxonalar hamkorlar qidirib topishga harakat qilishlari kyerak.
Shuningdyek, davlat kanallari orqali kyelayotgan invyestitsiyalarning bir qismini qishloq xo’jaligiga
yo’naltirish ham foydadan xoli emas.
O’tish davrida qishloq xo’jalik korxonalaridan olinayotgan soliqlar tizimi ham
takomillashtirilmoqda. 1999 yilgacha ular daromad, yer, suv, mulk, aktsiz va boshqa turdagi
soliqlarni,to`lovlarni to’lar edilar. 1999 yilning 1 yanvaridan boshlab korxonalardan yagona yer
solig`i olinmoqda. Uning miqdori yer unumdorligiga(yerning klasslar bo`yicha ball bonityetiga)
qarab byelgilanadi. Lyekin yagona yer solig`i miqdorini (stavkasini) aniqlash tartibini xo’jaliklar
bilmaydilar. Ular tuman soliq inspyektsiyalari tomonidan byerilgan stavkalar bo’yicha soliq
summasini aniqlab, byelgilangan muddatlarda mahalliy byudjyetga o’tkazadilar.
Yagona yer solig`ining joriy etilishi xo’jaliklar uchun ancha qulaylik tug`dirdi. Chunki 10 ta
soliq turi bo’yicha hisob-kitob qilgandan ko`ra, yagona soliqni hisoblash ancha yengil. Yagona yer
solig`ining joriy etilishi bilan xo`jaliklar tomonidan byudjyetga to’lanayotgan summa qisqargani
yo`q, balki anchaga oshdi. Bu hol xo’jaliklarni ancha o’ylantirmoqda. Ularda mablag` yetishmasligi
syezilmoqda. Shuning uchun uning stavkalarini ko’rib chiqish hozirgi vaqtda xo’jaliklar uchun eng
muhim masala hisoblanadi. Chunki so’nggi yillarda tuproq unumdorligining pasayish tyendyentsiyasi
kuzatilmoqda. Ryespublika miqyosida tuproqning ball bonityeti 1995-2004 yillar mobaynida 8 ballga
psaygan. 1992 yildan qishloq xo’jalik korxonalari yetishtirayotgan barcha mahsulotlarini erkin sotish
imkoniyatlariga ega bo’la boshladilar.Bu tarmoqda baholar islohoti amalga oshirilayotganligidan
dalolat byeradi.
Hozirgi davrda xo’jaliklar yetishtirayotgan mahsulotlarini bir qancha turdagi narxlarda
sotmoqdalar. Jumladan:
shirkatlar davlat ehtiyojiga kyerak bo’lgan paxta, bug`doy, sholining ryejalashtirilgan
hosilga nisbatan 30 foizini, fyermyerlar esa 50 foizini davlat xarid narxlarida;
yetishtirilgan hoslining davlat buyurmalaridan ortig`ini mahsulotlarni oluvchilar bilan
tuzilgan shartnomalarda ko’rsatilgan kyelishilgan baholarda (ularni shartnoma baholari ham dyeb
atashadi);
erkin sotiladigan mahsulotlarni erkin baholarda birja narxlarida sotmoqdalar;
xo’jalik ichida istye'mol qilinadigan yoki foydalaniladigan mahsulotlarni esa ularning
tannarxlarida yoki erkin narxlarda o’tkazmoqdalar.
Bular bozor iqtisodiyoti talablariga to’liq javob byermaydi. Shuning uchun uni kyelajakda
yanada takomillashtirish talab etiladi.