nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
XIX asr oxirida shahar ko‘riniShi

Yakunlarni chiqaramiz!
► Rus elchilarining O crta Osiyo xonliklaridagi faoliyati;
► Oqmachit — 1853-yil, Chimkent, Turkiston — 1864-yil;
► Yangi Q o‘qon, Sibir istehkom chiziqlarining tashkil etilishi;
► Harbiy yurish bosqichlari: 1847—1865, 1865—1868, 1873-1879,1880-1885.
^
Savol va topshiriqlar
1. Irtish daryosi sohilida qurilgan istehkomlar qanday vazifani bajarishi lozim
edi?
2. O crta Osiyoga yuborilgan ingliz elchilarining maqsadlari nima boMgan?
3. Rossiya imperiyasining O crta Osiyoni bosib olishdan ko‘zlagan maqsadlari
nimalardan iborat boMgan?
4. O crta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishining bos-
qichlarini sanab bering.
5. Oqmachit qal’asining bosib olinish tafsilotlarini aytib bering.
6. Chimkent va Turkiston shaharlarining bosib olinish tafsilotlarini aytib ber
ing.
7-§. TOSHKENTNING BOSIB OLINISHI
T o sh k e n t 0 ‘rta O siy o n in g siyo siy, iq tisodiy , y irik m a ’
m u riy v a sa v d o -so tiq m ark a zla rid an biri h iso b lan g an .
X IX asrn in g ik k in ch i y a rm id a T o sh k en t sh ah rin in g
12 ta, y a ’ni L ab zak , T ax tap u l, Q o rasaro y , S a g ‘bon,
C h ig ‘atoy, K o ‘kch a, S am arq an d , K am o lo n , B e sh y o g ‘och, Q o ‘y m as, Q o ‘qon,
Q o sh g ‘ar d arv o zalari b o ‘lgan. H a r to-
m o n d an sh a h arg a k irish u c h u n q u ril
gan b u d arv o za lar so q ch ilar to m o n id a n
q o ‘riq lan g an . S h aharn i m u d o fa a q ilish
u ch u n q u rilg an d ev o r o rtid a K ay k o -
v u s a rig ‘in in g suvi b ila n t o ‘ld irilad ig an
x a n d aq la r boMgan. T o sh k e n t t o ‘rtta —
B e sh y o g ‘och, K o ‘k ch a, S eb zo r v a Shay-
x o n to h u r d a h alarig a boMinib, h a r b ir
d ah a o ‘z o q so q o li to m o n id an b o shq aril-
gan. X IX asr o ‘rta la rid a sh ah ar ah olisi
80 m in g g a y a q in kish in i tash k il qilgan.
Toshkent darvozalarining - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

lingan «Turkiston viloyatini boshqarish to ‘g ‘risidagi M uvaqqat N izom »ga
muvofiq viloyatda harbiylashtirilgan boshqaruv tartiblari o ‘rnatildi. V iloyat
boMimlarining harbiy asosda tashkil qilinishidan m aqsad podsho hukum ati
ning kelgusidagi harbiy rejalari am alga oshirilishida tayanch m a ’m uriy
hudud vazifasini o ‘tashi k o ‘zda tutilgan edi.
Yakunlarni chiqaranuzI
► 12 ta darvoza, 80
ming aholi, 4 ta daha.
► 1864-yil 1-oktabr — Chemyayevning birinchi hujumi, Niyozbek qal’asining
egallanishi, 1865-yil Toshkentning egallanishi.
► 1865-yil Orenburg general-gubematorligi tarkibida Turkiston viloyati
tashkil qilindi. Unga M. Chernyayev harbiy gubemator etib tayinlandi.
Atam alar izohi
U ltim atum
(lotincha - so
‘
nggi, oxirgi) —
biror masala yuzasidan bir dav
lat hukumatining boshqa
davlat hukumatiga bayon qilgan, hech qanday
e’tirozga o‘rin qoldirmaydigan qat’iy talabi.
C hor Rossiyasi
(I
lapcK
C
tH
Poccim) —
rus tilida podsho «u,apB» deyiladi.
Bu mahalliy aholi tilida «chor» deb talaffuz etilgan va shu bois o‘zbek
tilidagi adabiyotlarga shunday ko‘rinishda kirgan.
^
Savol va topshiriqlar
1.
“Eski shahar xaritasi” rasmiga qarab shahar tuzilishini tasvirlab bering.
2. Rossiya imperiyasining Toshkentni egallashdan maqsadi nima edi?
3. Toshkent mudofaasi haqida gapirib bering.
4. Mahalliy aholi istiloga qarshi qanday harakatlar olib borgan?
8-§. TU R K ISTO N G E N E R A L-G U BE R N A T O R LIG IN IN G
T A SH K IL E T IL ISH I
0 ‘rta O siyoni o ‘z m ustam lakasiga aylantirish m aqsa
dida podsho hukum atining olib borgan harbiy is
tilochilik yurishlari natijasida
uning katta hududlari
bosib olindi. Y o ‘qotishlar v a talafotlarga qaram ay,
im perator A leksandr II ning buyrug‘i
bilan navbat-
dagi harbiy rejalam i am alga oshirish davom ettirildi.
1865-yilda tashkil qilingan Turkiston viloyati 0 ‘rta O siyodagi harbiy
harakatlam i olib borishda harbiy m arkaz rolini bajardi.
N avbatdagi vazifa
26
MS Access da ma’lumotlar bazasini yaratish

|
MS Access da ma’lumotlar bazasini yaratish
|
bet | 2/3 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 6,54 Kb. | | #249746 |
Bog'liq Ms access dasturi va dastur bilan ishlash texnologiyasi ms acces-fayllar.org. MS Access da ma’lumotlar bazasini yaratish. Biror ma’lumotlar bazasini loyixalash va yaratish uchun Microsoft Access dasturini ishga tushirish kerak. Buning uchun Windows oynasining masalalar panelidagi «Пуск» tugmachasi ustiga sichqoncha ko’rsatkichini olib borib chap tugmachasi bosiladi va «Все программы» bo’limiga o’tib, Microsoft Office→Microsoft Access bandi tanlanadi.
«Мастер таблиц» (Jadval ustasi) yordamida MB ni yaratish. Biror MB ni yaratishdan oldin albatta uning loyihasini ishlab chiqish lozim. Buning uchun MB ning strukturasini aniqlab olish kerak bo’ladi. MB ning yaxshi strukturasi talablarga mos keladigan, samarali MB ni yaratish uchun asos bo’ladi. MS Accessda MB ni yaratishning ikki usuli mavjud. Ulardan biri bo’sh bazani yaratib, so’ngra unga jadvallar, shakllar, hisobotlar va boshqa ob’ektlarni kiritishdan iborat. Bu usul ancha yengil va qulay bo’lgani bilan MB ning har bir elementini alohida aniqlashga to’gri keladi. Shuning uchun ikkinchi usuldan ko’proq foydalanishadi. Unda «Мастер таблица» (jadval ustasi) yordamida barcha kerakli jadvallar, shakllar va hisobotlarga ega bo’lgan ma’lum turdagi MB ni birdaniga yaratib, so’ngra tegishli o’zgartirishlarni bajarish mumkin. Bu boshlang’ich MB ni yaratishning eng sodda usulidir.
«Мастер таблиц» (Jadval ustasi) yordamida MB ni yaratish. Biror MB ni yaratishdan oldin albatta uning loyihasini ishlab chiqish lozim. Buning uchun MB ning strukturasini aniqlab olish kerak bo’ladi. MB ning yaxshi strukturasi talablarga mos keladigan, samarali MB ni yaratish uchun asos bo’ladi. MS Accessda MB ni yaratishning ikki usuli mavjud. Ulardan biri bo’sh bazani yaratib, so’ngra unga jadvallar, shakllar, hisobotlar va boshqa ob’ektlarni kiritishdan iborat. Bu usul ancha yengil va qulay bo’lgani bilan MB ning har bir elementini alohida aniqlashga to’gri keladi. Shuning uchun ikkinchi usuldan ko’proq foydalanishadi. Unda «Мастер таблица» (jadval ustasi) yordamida barcha kerakli jadvallar, shakllar va hisobotlarga ega bo’lgan ma’lum turdagi MB ni birdaniga yaratib, so’ngra tegishli o’zgartirishlarni bajarish mumkin. Bu boshlang’ich MB ni yaratishning eng sodda usulidir.
|
| |
Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov - bet 19

Rossiya imperatori Aleksandr
II
(1855—1881 )ning
1859-yilda Q o‘qon xonligini bosib olishning davom
ettirilishi to ‘g ‘risidagi ko'rsatm asidan so 'n g harbiy
harakatlar kuchaydi. Buning uchun, eng a w a lo , xon-
likning Toshkent shahri bosib olinishi zarur edi.
Toshkentni bosib olishda Oqmachit qal’asi harbiy harakatlam ing tayan-
chiga aylandi. Podsho qo‘shinlarining Oqmachit qal’asini bosib olish borasi-
dagi dastlabki harakatlari (1852-yil) magMubiyatga uchragach, 1853-yilda
uni egallash uchun ikkinchi m arta hujum boshlanadi. 3 m ingdan ortiq kishi-
dan iborat harbiy qo‘shinga 400 kishidan iborat qal’a him oyachilari 20
kun davom ida qarshilik k o ‘rsatdi. D ushm an tom onga nisbatan soni ju d a oz
boMgan, qurshovda qolgan qal’a him oyachilari oxirgi imkoniyatlari qolguni-
cha jan g qildilar. K uchlar notengligi oqibatida podsho hukum ati qo'shinlari
tom onidan qal’a egallanadi. Keyinchalik bu qal’a harbiy harakatlar uchun
tayanch punktga aylandi va unga
Perovskiy fo r ti
deb nom berildi.
N. Veryovkin v a M. C hem yayevlam ing 1864-yilda uch m ingdan k o ‘p-
roq qo‘shini ikki y o ‘nalishda: biri Perovskiy fortidan (Orenburg tomon-
dan), boshqasi esa V em iy (Almati) shahri tom ondan Toshkentni bosib olish
uchun yoMga chiqdi. 4-iyunda M. Chem yayev boshchiligidagi qo‘shin Talas
daryosining chap sohilidagi A vliyoota (hozirgi Taroz shahri)ni bosib oldi.
Turkiston va Chimkent shaharlari m udofaasiga rahbarlik qilishga Q o‘qon
xoni tomonidan am irlashkar Aliquli (Alimqul) yuborildi. N. Veryovkin, agar
Turkiston himoyachilari taslim boMmasa, shahami yalpi o ‘qqa tutib, barchani
qirib tashlashini, A m ir Tem ur tom onidan A hm ad Yassaviy sharafiga qurilgan
m aqbarani ham yakson qilishini ultimatum tarzida qo‘ydi. N atijada Aliquli
o ‘z qo‘shinini Turkistondan olib chiqib, Chimkent mudofaasi uchun che-
kindi. Uch kunlik jangdan so‘ng, 12-iyul kuni N. Veryovkin otryadi Q o‘qon
xonligiga qarashli Turkiston shahrini bosib oldi va 20 kilom etrlik qal’a de-
vori bilan o 4ralgan Toshkentni bosib olishga tayyorgarlik k o ‘ra boshladi.
B u harbiy harakatlarga M. C hem ya
yev qoMnondon etib tayinlandi. 1864-yil
kuzida Chim kent shahri egallanib, Yangi
Q o‘qon chizigM asosida qoMga kiritilgan
qal’alar birlashtirildi. B u vaqtga kelib
Raim qal’asidan Perovskiy fortigacha
Sirdaryo istehkom chizigM, Semipala-
tinskdan V em iy shahrigacha Sibir isteh-
-§. R O SSIY A IM PERIYASI TOM O NIDAN 0 ‘RT A OSIYONI

vaqt davom etgan o ‘zaro urashlar
ulam ing iqtisodiy va harbiy jihatdan
zaiflashib qolishiga olib keldi. Bunday
vaziyat oxir-oqibat xonliklam ing istilo
qilinishlarini osonlashtirdi.
Shunday qilib, XIX asrning o ‘rta-
lariga kelib xonliklar o ‘rtasidagi o ‘za-
ro um shlar, ichki nizo va ziddiyatlar,
davlat boshliqlarining uzoqni k o ‘zlab
ichki va tashqi siyosat olib bormagan-
, . ,
. . .
,
•
,
,
Jinoyat protsessi ishtirokchilari

133
1) u shu ish bo‘yicha jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vo-
gar, fuqaroviy javobgar, ekspert, mutaxassis, tarjimon,
xolis, guvoh, himoyachi sifatida, gumon qilinuvchi,
ayb lanuvchi, sudlanuvchining qonuniy vakili yoki jabr-
lanuvchi, fuqaroviy da’vogar, fuqaroviy javobgarning
vakili sifatida ishtirok etayotgan yoki
ilgari ishtirok et-
gan bo‘lsa;
2) u ushbu ishni yuritish uchun mas’ul bo‘lgan biror
mansabdor shaxsning yoki Jinoyat protsessual kodeks-
ning 76-moddasi birinchi qismining 1-bandida ko‘rsatil-
gan o‘zga shaxslarning qarindoshi bo‘lsa;
3) uning xolisligiga va beg‘arazligiga shubha tug‘di-
radigan boshqa holatlar mavjud bo‘lsa.
Sudya ilgari shu ishni yuritishda tergovga qadar
tekshiruvni amalga oshiruvchi organning mansabdor
shaxsi, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud majlisi-
ning kotibi sifatida ishtirok etgan bo‘lsa, o‘sha ishni kel-
gusida ko‘rishda qatnasha olmaydi. Birinchi instansiya,
apellatsiya yoki kassatsiya
instansiyasi sudida yoxud
nazorat tartibida ishni ko‘rishda ishtirok etgan sudya
uning ishtirokida chiqarilgan hukm, ajrim (qaror) bekor
qilinganidan keyin o‘sha ishni ko‘rishda ishtirok eta ol-
maydi.
O‘ylab ko‘ring-
chi, jinoyat
protsessining
bosqichlari
bir-biridan keyin
qat’iy ketma-ket-
lik bilan amalga
oshirilsa, qanday
oqibatlarga olib
kelishi mumkin?
Agar tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi
organning
mansabdor shaxsi O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi-
ning 76, 79-moddalarida ko‘rsatilgan holatlar mavjudligi sababli o‘zini o‘zi
rad etmasa, uni rad qilish masalasi manfaatdor shaxslarning arizalariga ko‘ra
tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organ boshlig‘i yoki prokuror
tomonidan hal qilinadi. Rad qilishni qanoatlantirish yoki qanoatlantirmaslik
haqida qaror chiqariladi.
134
Jinoyat ishini birinchi instansiya sudida ko‘rish-
da ishtirok etgan sudya shu jinoyat ishini apellatsiya
yoki kassatsiya instansiyasida yoxud nazorat tartibida
ko‘rish da ishtirok eta olmaydi.
Jinoyat ishini apellatsiya instansiyasi sudida ko‘rish-
da ishtirok etgan sudya shu jinoyat ishini birinchi ins-
tansiya yoki kassatsiya instansiyasi sudida yoxud nazo-
rat tartibida ko‘rishda ishtirok eta olmaydi.
Jinoyat ishini kassatsiya instansiyasi sudida ko‘rish-
da ishtirok etgan sudya shu jinoyat ishini birinchi ins-
tansiya yoki apellatsiya instansiyasi sudida yoxud nazo-
rat tartibida ko‘rishda ishtirok eta olmaydi.
Jinoyat ishini nazorat tartibida ko‘rishda ishtirok et-
gan sudya shu jinoyat ishini birinchi instansiya, apellat-
siya yoki kassatsiya instansiyasi sudida ko‘rishda
ishti-
rok eta olmaydi.
Surishtiruvchining, tergovchining, shuningdek sud
majlisi kotibining o‘z protsessual majburiyatini bajari-
shi, basharti, ushbu ish qo‘shimcha tergov yuritish yoki
sudda yangidan ko‘rish uchun yuborilgan bo‘lsa, ular
tomonidan tegishlicha surishtiruv, dastlabki tergov yuri-
tishga, shuningdek sud majlisi bayonnomasini tuzishga
monelik qilmaydi.
Xijolat va
tortinchoqlik
qayg‘u va yo-
monlik tufayli
tinchlikning
buzilishidir.
Bundan
inson
o‘zining o‘tmi-
shi, hozirgi pay-
ti va kelajakdagi
mavqeyi qanday
bo‘lishidan qat’i
nazar, o‘zini
o‘zi koyiydi.
Savol va topshiriqlar - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

141
Mundarija
Kirish ......................................................................................4
1-§ O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi
davlatning huquqiy asosi ..............................................4
I bo‘lim. OILA HUQUQI
2-§ Oila jamiyatning asosiy bo‘g‘ini ...................................8
3-§ Nikoh tuzish tartibi va shartlari .................................14
4-§ Er-xotinning shaxsiy huquq va majburiyatlari ........19
5-§ Er-xotinning mulkiy huquq va majburiyatlari ........23
6-§ Er va xotin mol-mulkining shartnomaviy tartibi ....27
Nikoh tuzishning ixtiyoriyligi. Nikoh yoshi

|
Nikoh tuzishning ixtiyoriyligi. Nikoh yoshiBog'liq Davlat va huquq asoslari. 11-sinf (2018, N.Ismatova, O.Karimova)Nikoh tuzishning ixtiyoriyligi. Nikoh yoshi.
Nikoh tuzishga monelik qiladigan holatlar
Nikoh tuzish ixtiyoriydir. Nikoh tuzish uchun
bo‘lajak er-xotin o‘z roziligini erkin ifoda etish qobi-
liyatiga ega bo‘lishi kerak. Nikoh tuzishga majbur qi lish
taqiqlanadi. Amaldagi qonun hujjatlarida nikoh yoshi
belgilab qo‘yilgan. Qonunga binoan erkaklar 18 yosh-
dan, ayollar esa 17 yoshdan nikoh tuzishlari mumkin.
Fuqarolik qonunlariga asosan voyaga yetgun-
ga qadar qonuniy asosda nikohdan o‘tgan fuqaro to‘la
hajmdagi muomala layoqatiga ega bo‘ladi. Nikoh tu-
zish natijasida ega bo‘lgan muomala layoqati 18 yoshga
to‘lmasdan turib nikohdan ajratilgan taqdirda ham to‘la
saqlanib qoladi. Nikoh haqiqiy emas, deb topilganida
sud voyaga yetmagan er (xotin) sud belgilagan paytdan
boshlab to‘la muomala layoqatini yo‘qotganligi haqida
qaror qabul qilishi mumkin.
Nikoh yoshiga amal qilmasdan, g‘ayriqonuniy ravishda
nikoh munosabatlarida bo‘lish har xil huquqiy oqibatlar-
ni keltirib chiqarishi mumkin. Bunday nikoh haqiqiy emas,
deb topilib, oila qonunlarida belgilangan tegishli shaxsiy va
mulkiy huquqiy oqibatlarni keltirib chiqarmaydi.
Nikoh tuzilishiga monelik qiladigan holatlar.
1. Loaqal bittasi ro‘yxatga olingan boshqa nikohda
turgan shaxslar o‘rtasida nikoh tuzilishi mumkin emas.
Respublikamizda har bir fuqaro faqat yakka nikoh-
da bo‘lishi mumkin. Yakka nikohlik tamoyili bizning
jamiyatimizda mavjud bo‘lgan yuksak axloqiy qoida-
Nikoh yoshi
erkaklar uchun
o‘n sakkiz yosh,
ayollar uchun o‘n
yetti yosh etib
belgilanadi.
Uzrli sabablar
bo‘lganida, alohi-
da hollarda (ho-
miladorlik, bola
tug‘ilishi, voyaga
yetmagan shaxs-
ning to‘la muo-
malaga layoqatli
deb e’lon qilinishi
(emansipatsiya),
nikohga kirishni
xohlovchilarning
iltimosiga ko‘ra
nikoh davlat
ro‘yxatidan o‘tka-
ziladigan joydagi
tuman, shahar
hokimi nikoh yo-
shini ko‘pi bilan
bir yilga kamayti-
rishi mumkin.
|
| |
II bo‘lim. JINOYAT HUQUQI

142
III bo‘lim. MOLIYA HUQUQI
18-§ O‘zbekistonda moliya-kredit tizimi ........................95
19-§ Moliyaviy-huquqiy munosabatlar ...........................99
20-§ O‘zbekiston Respublikasi
davlat byudjeti va
byudjet huquqi ...........................................................104
21-§ Davlat daromadlarini huquqiy tartibga solish .....109
22-§ Davlat kreditining huquqiy asoslari ......................115
IV bo‘lim. EKOLOGIYA HUQUQI
23-§ Tabiatni muhofaza qilishning huquqiy asoslari ...118
24-§ Ekologik huquqbuzarlik uchun javobgarlik .........122
V bo‘lim. PROTSESSUAL HUQUQ
25-26-§ Jinoyat-protsessual qonun hujjatlari ...............127
27-§ Jinoyat protsessi ishtirokchilari ..............................132
28-§ Jinoyat protsessual
qonunchilikda aniqlanishi
lozim bo‘lgan holatlar ................................................136
Er-xotinning mulkiy - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

24
Er va xotinning umumiy daromadlari hisobi-
ga olingan ko‘chimli va ko‘chmas ashyolar, qimmatli
qog‘ozlar, omonatlar, kredit muassasalariga yoki boshqa
tijorat tashkilotlariga kiritilgan kapitaldagi ulushlari
hamda er va xotinning nikoh davomida orttirgan boshqa
har qanday mol-mulklari, ular er yoki xotindan birining
nomiga rasmiylashtirilgan yoxud pul mablag‘lari kim-
ning nomiga yoki er va xotinning qaysi biri tomonidan
kiritilgan bo‘lishidan qat’i nazar, ular ham er va xotin-
ning umumiy mol-mulki hisoblanadi.
Er va xotindan biri uy-ro‘zg‘or ishlarini yuritish, bo-
lalarni parvarish qilish bilan band bo‘lgan yoki boshqa
uzrli sabablarga ko‘ra mustaqil ish haqi va boshqa daro-
madga ega bo‘lmagan taqdirda ham er va xotin umumiy
mol-mulkka nisbatan teng huquqqa ega bo‘ladi.
Er va xotin ularning birgalikdagi umumiy mulki
bo‘lgan mol-mulkka egalik qilish, undan foydalanish va
uni tasarruf etishda teng huquqlarga egadir.
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 11-moddasidan

130
Jinoyat-protsessual
qonun hujjatlarining vazifalari
Jinoyat-protsessual qonun hujjatlarining vazifala-
ri jinoyatlarni tez va to‘la ochishdan, jinoyat sodir et-
gan har bir shaxsga adolatli jazo berilishi hamda aybi
bo‘lmagan hech bir shaxs javobgarlikka tortilmasligi
va hukm qilinmasligi uchun
aybdorlarni fosh etishdan
hamda qonunning to‘g‘ri tatbiq etilishini ta’minlashdan
iboratdir.
Jinoyat ishlarini yuritishning jinoyat-protsessual
qonunlarda belgilangan tartibi qonuniylikni mustah-
kamlashga, jinoyatlarning oldini olishga, shaxs, davlat
va jamiyat manfaatlarini himoya etishga yordam qil-
mog‘i lozim.
Jinoyat protsessi — protsess ishtirokchilarining
muayyan jinoyat protsessual faoliyati hamda shu fao-
liyatga tegishli bo‘lgan huquqiy
munosabatlar tizimini
tashkil qiladi.
Jinoyat protsessining vazifalari — jinoyatlarni
ochish, aybdorlarni adolatli jazolash, shuningdek bosh-
qa jinoyatlarning oldini olish, fuqarolarni qonuniylikka
rioya etish ruhida tarbiyalashdan iborat.
Jinoyat protsessining
ajralmas xususiyatini uning
huquqiy tabiati — mazkur faoliyat va tegishli ijtimoiy
munosabatlarning qonun jihatdan qat’iy tartibga solishi
tashkil etadi.
Jinoyat protsessual qonuni muayyan protsessual
harakatlarni rasmiylashtiradigan tegishli hujjatlar: su-
rishtiruv va dastlabki tergov bosqichida — qarorlar va
bayonnomalar, sud muhokamasi bosqichida — ajrimlar,
hukmlar va boshqalarni nazarda tutadi.
Har bir shaxsga
o‘z
huquq va
erkinliklarini sud
orqali himoya
qilish, davlat
organlari, man-
sabdor shaxslar,
jamoat bir-
lashmalarining
g‘ayriqonuniy
xatti-harakatlari
ustidan sudga
shikoyat
qilish
huquqi kafolatla-
nadi.
Jinoyat protsessual qonunchilikda

137
...Protsessual qonunchilikni jiddiy buzgan holda yoki noqonuniy
uslublar bilan, shu jumladan:
jinoyat protsessi ishtirokchilari yoki ularning
yaqin qarindoshlariga
nisbatan qiynoqqa solish, psixologik va jismoniy tazyiq va boshqa
shafqatsiz, g‘ayriinsoniy yoxud qadr-qimmatni kamsituvchi muomala
turlarini qo‘llagan holda;
gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchining himoyaga
bo‘lgan huquqini, shuningdek, tarjimon xizmatidan foydalanish
huquqini buzgan holda;
jinoyat protsessida ishtirok etayotgan shaxsga huquq va
majburiyatlarini tushuntirmaslik oqibatida uni chalg‘itgan holda;
mazkur jinoyat ishi bo‘yicha ish
yuritishni amalga oshirish
huquqiga ega bo‘lmagan shaxs tomonidan protsessual harakatlarni
o‘tkazish oqibatida;
noma’lum manbadan yoxud jinoyat ishi bo‘yicha ish yuritish
jarayonida aniqlash mumkin bo‘lmagan
manbadan;
dastlabki tergov jarayonida jabrlanuvchi, guvoh, gumon qilinuvchi,
ayblanuvchi, sudlanuvchining sudda mavjud dalillar majmuyi bilan o‘z
tasdig‘ini topmagan ko‘rsatuvlaridan;
mavjud dalillar majmuyi bilan tasdiqlangan hollardan tashqari,
jabrlanuvchi, guvoh, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchining
taxmin, faraz yoki mish-mishlarga asoslangan ko‘rsatuvlaridan olingan
hamda tegishli ravishda yuridik kuchga ega bo‘lmagan ma’lumotlardan
jinoyat ishlari bo‘yicha dalil sifatida foydalanishga yo‘l qo‘yilmasin.
Savol va topshiriqlar - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

|
N ismatova, O. Karimova davlat va huquqBog'liq Davlat va huquq asoslari. 11-sinf (2018, N.Ismatova, O.Karimova)22
Savol va topshiriqlar
Ijodiy faoliyat
1. Er-xotin huquq va majburiyatlari nimalarni
o‘z ichiga oladi?
2. Er-xotin huquq va majburiyatlari qachondan
boshlab vujudga keladi?
3. Ota-ona huquqidan mahrum qilishga doir
ishlar kimlarning ishtirokida ko‘rib chiqiladi?
Fikringizni asoslang.
4. Voyaga yetmagan farzandlarning qonuniy va-
kili kimlar bo‘lishi mumkin va nima uchun?
1-vaziyat.
Gulnoza bilan Anvar turmush qurish uchun fuqa-
rolik holatlarini qayd etish organiga ariza berishdi.
Gulnoza o‘zining familiyasida qolmoqchi bo‘ldi.
Anvar Gulnozaning bu fkridan qaytarishga urindi,
ammo Gulnoza o‘z fkrida turib oldi.
Savol: Gulnoza turmushga chiqqanida o‘z fa-
miliyasida qolishi mumkinmi? Yoki aksincha Anvar
Gulnozaning famiyalisini qabul qilishi mumkinmi?
2-vaziyat.
Bir yildan so‘ng ularning oilasida farzand dunyo-
ga keldi. Ular farzandiga bobosining
ismini familiya qilib berishga qaror
qilishdi. Endi ularning oilasida
uch xil familiya.
Topshiriq: Bu ho-
latga qonuniy baho
bering.
Ota-ona ning
bolalarga
ta’lim-tarbiya
berishga oid
huquq va maj-
buriyatlari
Оta-ona o‘z
bolalarini tarbi-
yalash huquqiga
ega va tarbi-
yalashi shart.
Ota-ona o‘z
bolalarining
tarbiyasi va
kamoloti uchun
javobgardir.
Ular o‘z bolala-
rining sog‘lig‘i,
jismoniy, ruhiy,
ma’naviy va axlo-
qiy kamoloti haqi-
da g‘amxo‘rlik
qilishlari shart.
Ota-ona o‘z
bolalarini tarbi-
yalashda boshqa
barcha shaxslarga
nisbatan ustun
huquqqa ega...
Oila kodeksining
73-moddasidan
|
| |
Huquq tarixidan - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

30
subyektiv huquqlarga egaligini aniqlashi lozim. Gu-
vohlantirilgan nikoh shartnomasi notarial idoraning
ish hujjatlarida saqlanishi ham muhim ahamiyatga ega
bo‘ladi va agar taraflarga berilgan nusxalar yo‘qotilsa,
ular o‘zlarining huquqlarini tasdiqlash uchun notarial
arxivga murojaat qilishlari va nikoh shartnomasining
dublikatini olishlari mumkin.
Er va xotinning mol-mulki huquqiy tartibini belgi-
laydigan nikoh shartnomasining shartlari uning maz-
munini tashkil qiladi. Nikoh
shartnomasi shartlarida
tomonlarning nikohda va u bekor bo‘lganida er va xo-
tin mulkiy munosabatlarining muhim jihatlari bo‘yicha
nizomlar qayd etiladi. Qoidaga ko‘ra, nikoh shartnoma-
si er va xotinning mavjud mol-mulkiga nisbatan ham,
bo‘lg‘usi mol-mulkiga nisbatan ham tuzilishi mumkin.
Nikoh shartnomasiga er va xotin
quyidagi qoidalarni ki-
ritishga haqlidirlar:
Î
o‘zaro moddiy ta’minot berish;
Î
oila хarajatlarini taqsimlash;
Î
bir-birining daromadida ishtirok etish;
Î
boshqa shaxslar bilan mulkiy shartnomalar tu-
zish;
Î
birgalikda tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ulla-
nish bo‘yicha o‘z huquq
va majburiyatlarini bel-
gilab olish;
Î
nikohdan ajralganda er va xotindan har biriga
beriladigan mol-mulkni aniqlab olish;
Î
er va xotinning mulkiy munosabatlariga oid
bosh qa qoidalar.
Nikoh shartnomasi er-xotinning kelishuvi bi-
lan istalgan vaqtda o‘zgartirilishi yoki
bekor qilinishi
mumkin. Nikoh shartnomasi qanday shaklda tuzilgan
bo‘lsa, uning o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi ham
Ijodiy faoliyat
Aziz va Shohis-
ta
turmush
davrida nikoh
shartnomasini
rasmiylashtir-
moqchi bo‘ldilar.
Ular nikoh
shartnomasi tu-
zayotgani to‘g‘ri-
sida o‘z kreditori-
ni (kreditorlarini)
xabardor qilishla-
ri shartmi?
31
shunday shaklda amalga oshiriladi. Nikoh shartno-
masini bajarishdan bir tomonlama bosh tortishga yo‘l
qo‘yilmaydi. Nikoh shartnomasi er-xotindan birining
talabi bilan O‘zbekiston Respublikasi
Fuqarolik kodek-
sida belgilangan asoslar va tartibda sudning hal qiluv
qarori bilan o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin.
O‘zbekiston - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

16
lardan kelib chiqadi. Bu
qoidaning buzilishi nikohni
haqiqiy emas deb topilishiga asos bo‘ladi.
2. Nasl-nasab shajarasi bo‘yicha to‘g‘ri tutashgan
qarindoshlar o‘rtasida, tug‘ishgan va o‘gay aka-ukalar
bilan opa-singillar o‘rtasida, shuningdek farzandlikka
oluvchilar bilan farzandlikka olinganlar o‘rtasida nikoh
tuzilishiga ruxsat berilmaydi.
Qonun hujjatlarida yaqin, to‘g‘ri,
yon shajara, yot
aralashmagan va yot aralashgan qarin dosh tushunchalari
mavjud. Biri bosh qasidan yoki umumiy ajdoddan dun-
yoga kelgan shaxslar yaqin qarindosh lar hisoblanadi.
Biri boshqasidan dunyoga kelgan shaxslar, ya’ni
bobo-ota, o‘g‘il-nevara-evara-chevara-dubora to‘g‘ri
shajaradagi qarindoshlar deb yuritiladi. Aka-uka va
opa-singil yon shajaradagi qarindosh deyiladi. Yot ara-
lashmagan qarindosh deb umumiy ota yoki onaga ega
bo‘lishlik, yot aralashgan qarindosh
deb turli ota yoki
onadan tug‘ilgan o‘gay aka-ukalar va opa-singillar
tushuniladi.
Yaqin qarindoshlar o‘rtasidagi nikohni qonun yo‘li
bilan taqiqlash axloqiy qoida hamda biologik nuqtayi na-
zarga, tibbiyot fani yutuqlari va xulosalariga asoslanadi.
Boshqa qarindoshlar o‘rtasida nikoh tuzish qonun
bilan taqiqlanmaydi. Shuning uchun yon shajara bo‘yi-
cha qarindosh bo‘lgan, tog‘avachcha, amakivachcha,
Nikoh yoshiga
yetmagan
shaxs
bilan tuzilgan
nikoh hali nikoh
yoshiga yetmay
nikohga kir-
gan shaxsning
manfaatlari
talab
qilgan hollarda
haqiqiy emas
deb topilishi
mumkin...
O‘zbekiston
Respublikasining
Oila kodeksi,
51-modda
Nikoh yoshi to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buz-
gan aybdor shaxslar O‘zbekiston Respublikasining
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi 47
3
-mod-
dasi va Jinoyat kodeksi 125
1
-moddasiga muvofq ja-
vobgarlikka tortiladilar.
17
xolavachchalar va boshqa uzoq qarindoshlar o‘rtasida
nikoh tuzish mumkin.
Aka-ukalar hamda opa-singillar farzandlarining o‘za-
ro nikoh tuzishlari maqsadga muvofq emas. Qarindoshlik
nikohi tufayli ko‘pincha nimjon, jismonan nosog‘lom,
nuqsonli, mayib bolalar dunyoga keladi. Qarindoshlar
o‘rtasida tuzilgan nikoh hatto farzandsizlikka olib keli-
shi ehtimoldan xoli emas.
3. Loaqal bittasi ruhiyat buzilishi (ruhiy kasalli-
gi yoki aqli zaifligi) sababli sud tomonidan muoma-
laga layoqatsiz deb topilgan shaxslar o‘rtasida nikoh
tuzilishi ga yo‘l qo‘yilmaydi.
Bunday shaxslar o‘z qilmishlarining oqibatiga to‘liq
javob bera olmaydilar va nikoh tuzishga ongli ravishda
o‘z xohishlarini izhor eta olmaydilar. Bu qoida nikohla-
nuvchilarning ixtiyoriy va o‘z xohishiga ko‘ra nikoh
tuzish tamoyilidan kelib chiqadi. Shaxsning ruhiy ka-
salligi yoki aqli zaifligi tufayli muomalaga layoqatsiz
deb topilishi fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish
organiga ariza topshirganidan so‘ng,
nikohni qayd etish
muddatigacha yuz bergan bo‘lsa ham, nikohdan o‘tishga
monelik qiladi.
Ko‘p xotinli
bo‘lish, ya’ni
umumiy ro‘zg‘or
asosida ikki yoki
undan ortiq xotin
bilan er-xotin
bo‘lib yashash —
eng
kam oylik
ish haqining ellik
baravaridan yuz
baravarigacha
miqdorda jarima
yoki uch yilgacha
axloq tuzatish
ishlari
yoki bir
yildan uch yil-
gacha ozodlikni
cheklash yoxud
uch yilgacha
ozod likdan
mahrum qilish bi-
lan jazolanadi.
O‘zbekiston - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

O‘zbekiston
Respublikasining
Konstitutsiyasi,
44-modda
131
Savol va topshiriqlar
Mashinasida shifoxona eshigigacha kelgan Sh. ismli shaxs orqa o‘rin-
diqda o‘tirgan, boshidan qon sizib chiqayotgan, kiyimlari chang, oyoq-qo‘li
shilingan, o‘zi bemajol 10 yoshlardagi bir qizchani dast ko‘tarib oldi-da,
yugurganicha qabulxonaga shoshildi. Yoshi qirqlardan oshgan o‘rta bo‘yli
vrachning: «Nima bo‘ldi?» — deb bergan savoliga: «Bilmayman, ko‘chadan
shu ahvolda topdim», — deb javob berdi. Vrach qizchani ko‘zdan kechirib,
hamshiraga uni zudlik bilan rentgen xonasiga olib borishni buyurdi.
O‘zi esa Sh. ismli shaxsdan voqea tafsilotini so‘rab, navbatchilik dafta-
riga qayd etib borarkan: «Hammangiz shunaqa deysiz. Qilg‘ilikni qilgandan
keyin javobini ham berish kerak-da, uka! — deb qo‘ydi. — Biz ichki ishlar
organlariga xabar beramiz. Mana bu yerga imzo qo‘ying. Mashinangiz va
telefoningiz raqamini yozishni unutmang. Hech qayerga ketib qolmang, men
qizchadan xabar olaman».
Vrach qizchaning oldidan qaytganida Sh. ismli shaxs allaqachon ketib
ulgurgan edi. «Bu bola g‘irt jinoyatchi ekan-ku, qochib ketdi», — degan fikr
o‘tdi vrachning ko‘nglidan. Shu payt eshikdan ichki ishlar xodimlari kirib
kelishdi. Ular bir odam mashina urib ketgan qizchani bu yerga olib kel-
ganligi haqida xabar berganini aytishdi. Voqea joyidagi video yozuvidan
aniqlanishicha, «Lasetti» rusumli oq mashina qizchani urib, voqea joyidan
yashiringan. Orqasidan kelayotgan «Matiz» avtomashinasi haydovchisi esa
qizchani kasalxonaga olib kelgan. Ichki ishlar xodimlari oq «Lasetti» egasi-
ni topishganini ham aytib o‘tishdi. Vrach begunoh yigitni asossiz ayblagani
uchun tilini tishlab qoldi.
1. Voqea ishtirokchilariga o‘z munosabatingizni bildiring.
2. Sh. ismli shaxsni jinoyatchi deyish mumkinmi?
3. Oq rangli «Lasetti» haydovchisini-chi?
4. Vrach to‘g‘ri ish qildimi?
5. Bu yerda aybsizlik prezumpsiyasi buzilganmi? Fikringizni asoslang.
|
Yodda tu tin g! - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Yevropa m e’morchiligiga xos boTgan ayrim uslublar o ‘sha davrda
qurilgan Buxoro amirining yozgi saroyi — Sitorai Mohi Xosa, Xiva xoni
Muhammad Rahimxon II tomonidan qurilgan Nurullaboy nomi bilan ata-
luvchi saroyda (1904—1912) ham ko‘zga tashlanadi. Bino qurilishida ham
G ‘arb, ham Sharq m e’morchiligi an’analaridan foydalanilgan. Turkiston
ning bosib olingan yirik shaharlari va viloyatlarida harbiy qo‘shinlar uchun
qal’alar, kazarmalar, harbiy siyosiy amaldorlar, generallar uchun yevropacha
ko‘rinishdagi qarorgohlar qurila boshlandi. Toshkentning Yangi shahar qis-
mida general-gubernatorlikning m a’muriy va boshqa binolari qad ko‘tardi.
Ular m e’moriy jihatdan g ‘arb muhiti va uslubida qurilgan binolar edi.
M e’ m orch ilik - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

n in g
sark o ri
O d in a
M u h a m m a d
M u ro d p a rd o z h a m d a n a q sh in k o r
----------------------- p a rc h in la m i jo y la s h tiris h n in g b a rc h a
Islomxo‘ja minorasi
sir-sin o a tla rin i m u k a m m a l eg allagan.
U s ta k u lo lla r N u rm u h a m m a d , A b d u -
ja b b o r, u n in g o ‘gMi S o ‘fim u h a m m a d N iy o z v a A b d u lla la r e sa o d d iy lo y d a n
g o ‘zal s a n ’at asarlari y a ra tis h v a ta b ia td a g i turli g iy o h v a o ‘sim lik la rd a n
b e ta k ro r ra n g la r k a s h f e tish m u m k in lig in i a m a ld a isb o tlab berd ilar.
X X
a s r b o sh la rid a tik la n g a n Islo m x o j a m in o ra sin in g (1 9 0 8 —1910) y a ra
tis h ta sh a b b u sk o ri v a h o m iy si A s fa n d iy o rx o n n in g
b o sh v a z iri, m a ’rifatli
in so n Is lo m x o ‘j a edi. U b u n y o d e ttirg a n m in o ra X iv a n in g fa x rig a aylandi.
Q o la v e rsa , Is lo m x o ‘j a o ‘z d a v rin in g y irik m a d a n iy a t v a d a v la t arb o b i edi.
U X o ra z m n i d u n y o n in g e n g riv o jla n g a n d av la tla ri q a to rid a k o ‘rish n i ista-
g an, v ata n in i ta sh q i d u n y o b ila n bogM ashga in tilg an , ilg ‘o r g ‘o y a la r
b ila n
toM ib-toshgan in so n edi.
X o ra z m m e ’m o rc h ilig i m a k ta b in in g e ’tib o rli to m o n i sh u n d ak i, p e sh to q -
lar, sh ip lar, b u rjla r oMa n o z ik d id v a n a fo sa t tim so li a ra b iy
y o z u v la r b ila n
b e zatilard i. M o h ir x a tto tla r b u y o z u v la m i oMa m o h irlik b ila n b in o b e z a g ig a
u y g ‘u n la sh tirib y u b o ra o lard ilar. Y o g ‘och o ‘y m a k o rlig i e sa esh ik , d a rv o z a
v a u stu n la m i o ‘y m a k o r n a q sh la r
b ilan b e z a b , o ‘sh a b in o la rn in g u m u m iy
k o ‘rin ish ig a o ‘z ig a x o s lik v a jilo b a x s h etardi.
X IX
a sr o x iri v a X X a s r b o sh la
rid a n o m la ri n a fa q a t B u x o ro a m irli
gi, b a lk i X iv a x o n lig i,
T u rk isto n v a
X u ro so n d a h a m m a sh h u r boMgan
O b lo q u l
v a Ib ro h im H o fizo v la r,
M o 4m in jo n S o lih o v , S h irin M u ro d o v
k a b i k o ‘p la b u sta la r y e tish ib chiqdi.
X X a s r b o sh la rid a b a rp o e tilg a n Si-
to rai M o h i X o s a q u rilish id a
y u q o rid a
n o m la ri z ik r e tilg a n m e ’m o rla r, u sta
la r faol q a tn a sh g a n edilar. M ajm u a-
n in g m a x su s O q sa ro y z a lig a p a rd o z
b e rish ish in i
U sta S h irin M u ro d o v
b o sh c h ilig id a b ir guru h u sta g an ch -
k o rla r a m a lg a o shirdilar.
X o ra z m m e ’m o rc h ilik m a k ta b i-
148
• • •
Farg‘ona vodiysida ham o‘zbek xalq me’morchiligining o‘ziga xos
tarmog‘i mavjud edi. XIX asming ikkinchi yarmida vodiy milliy ine’mor-
chiligiga Yevropa me’moriy uslubidagi binolarni qurish an’analari
kirib
keldi. Shunday bo‘lsa-da, XIX asr oxiriarida qurilgan Andijon jome masjidi
o‘z qurilishi bilan yuksak milliy me’morchilik namunasi bo‘lib qoldi.
Eski shahar xaritasi. X IX asr

Shaharga dastlabki
hujum
Toshkent shahrining bosib olinishiga podsho hukum ati jid d iy
tayyorgarlik
k o ‘rdi. Chunki Toshkentni egallash — R ossiya im periyasining 0 ‘rta Osiyo-
dagi harbiy yurishlarini keng qam rovda v a tayanch hududga ega boTgan
holda olib borilishini ta ’m inlar edi. B u shahar 0 ‘rta
O siyoni bosib olish
uchun asosiy yoMak, harbiy q o ‘shinlarning kelgusidagi harakatlari uchun
tayanch nuqta vazifasini bajara oladigan jo y hisoblangan.
1864-yil 1-oktabrida M. Chernyayev o ‘zini
podsho-
g a yaxshi k o ‘rsatish uchun tezlik bilan Toshkentni
qoTga kiritm oqchi boTdi. L ekin uning bu rejasi
am alga oshmadi. M. C hernyayev 70 nafardan
ziyod askarlaridan ajralib,
C him kentga chekinishga m ajbur boTdi. U ning Toshkentni egallash uchun
olib borgan birinchi harakati natija berm agach,
yangi hujum ga tayyorgarlik
boshladi. U ning b u tayyorgarligi bahorgacha davom etdi va 1865-yil aprel
oyi oxirida podsho hukum atining
harbiy q o ‘shinlari Toshkent yaqi-
niga joylashtirildi. M. C hernya
yev boshchiligidagi harbiy q o ‘shin
Toshkent shahridan 25
km uzoq-
likdagi Chirchiq daryosining chap
sohilidajoylashgan N iy ozbek q al’a-
siga kelib, uni jangsiz topshirishni
ta k lif qiladi, lekin q al’a him oyachi
lari
rad jav o b in i berib, m udofaaga
o ‘tadi. H im oyachilar va istilochi-
larning harbiy kuchlari o ‘rtasidagi
farq ju d a katta edi. Q al’a to ‘xtovsiz ravishda to ‘plardan o ‘qqa tutilib, de-
vorlari buzib tashlandi. D evorlarning buzilgan
joylaridan bosqinchilar
q al’aga kirib, uni egallashga m uvaffaq boMdilar. O qibatda Toshkent dar-
vozasi deb nom olgan N iyozbek q o ‘rg ‘oni dushm an qoTiga o ‘tdi. U shbu
q al’aning qoTga kiritilishi M. C hernyayevga Toshkentni suv ta ’m inotidan
uzib q o ‘yish im konini berdi. U ning buyrug‘i bilan T oshkent shahri aholisini
suv bilan ta ’m inlaydigan Chirchiq daryosidagi to ‘g ‘on buzib tashlanadi.
M. C hernyayev boshchiligidagi istilochilar 1865-yil m ay
oyida bevosita T oshkentga hujum boshladi.
Toshkent
m udofaasida shahar him oyachilari v a Q o‘qon xonligi
Abu Ali ibn - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

135
Savol va topshiriqlar
1. Tezkor ma’lumotni o‘rganish maqsadida Andijon viloyatining
Baliqchi tumanida yashovchi, 1979-yilda tug‘ilgan M.A.ning yashash
xonadoni tekshirilganda qurilishi bitmagan uyidan qog‘oz parchasiga
o‘ralgan, og‘irligi 326,5 g bo‘lgan giyohvandlik moddasi topilib, daliliy
ashyo sifatida olindi.
2. 2018-yilning 16-fevral kuni Jinoyat ishlari bo‘yicha Toshkent
viloyati sudida A.T. hamda uning jinoiy sheriklari sifatida gumon
qilinayotganlar ustidan navbatdagi sud majlisi bo‘lib o‘tdi.
Sud majlisida jinoiy ish bo‘yicha sudlanuvchilar o‘zlarining so‘nggi
so‘zlarini aytishdi. Ular Jinoyat kodeksi 177-moddasi 3-qismining «a»
va «b» bandi, 188-moddasi, 189-moddasi, 190-moddasi 2-qismining
«a» va «v» bandlarida ko‘zda tutilgan jinoyatlarni sodir etganlikda
ayblandilar.
1. Mazkur jinoyatlar jinoyat protsessining
qaysi bosqichida
hisoblanadi?
2. Ular qaysi bosqichlardan o‘tib bo‘lgan?
3. Jinoyat protsessida qaysi shaxslar ishtirok etgan deb o‘ylaysiz?
Fikringizni O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat protsessual
kodeksining moddalari asosida asoslang.
4. Ushbu jinoyat protsessida o‘z manfaatlarini himoya qiladigan
shaxslarni ajratib ko‘rsating.
5.
Qanday hollarda sudya, shuningdek, xalq maslahatchisi,
prokuror, tergovchi, surishtiruvchi,
tergovga qadar tekshiruvni
amalga oshiruvchi organning mansabdor shaxsi, sud majlisining
kotibi jinoyat ishini yuritishda ishtirok etishga haqli emas va uni
rad qilishi lozim?
6. Jinoyat ishini birinchi instansiya sudida ko‘rishda
ishtirok etgan
sudya shu masala bo‘yicha qaysi instansiya sudlarida ishtirok eta
olmaydi?
Musiqa asboblari - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Tarixiy hujjat
« B iz kim , X orazm m am lak atining oliy x o q o n i M uh am m ad R ah im x on
Soniy quyidagi farm oni oliy ga im zo chekdik.
X o razm m aqom lari x alq ning d ax lsiz m u lk i deb e ’lo n qilinsin. U sh b u
farm oni oliy g a shak k eltirg a n v a m aq o m lam i k am sitg an y o k i uni buzib
ijro etg an k im salar q attiq jazo lan sin !»
1882-yil
Savol va topshiriqlar
1. X a lq a n ’anaviy teatrlari h aq id a n im alam i b ilib oldingiz?
2. T u rk isto n o ‘lk asig a ru s teatrlari qacho nd an k irib k e la boshladi?
3. Q o ‘qonda dastlabki h av ask o rlik teatrin i kim tash kil qilgan? U nin g tash-
k ilo tch isi h aq id a nim alam i bilasiz?
4.
X IX asr oxirida T u rk iston d a qaysi m u siq a asboblari boT gan?
5. X orazm m aqom i v a m usiqasi rav n aq id a M uham m ad R ahim xo n II (Feruz)-
n in g o ‘m i nim alard an iborat?
4 1 -§ . M E ’ M O R C H IL IK V A T A S V IR IY S A N ’A T
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Turkistondagi yalpi iqtisodiy tanazzul,
o ‘zaro urushlar, Xiva xonligi va Buxoro amirligining isyonchi guruhlarga
qarshi kurashi, shuningdek, Rossiya im periyasining harbiy yurishlari nafaqat
siyosiy va iqtisodiy, balki m adaniy taraqqiyotga ham salbiy ta ’sir k o ‘rsatdi.
U ning oqibatlari kelgusidagi oTka taraqqiyotida og‘ir asoratlar qoldirdi. Bu
asorat izlari o ‘zbek m e’morchiligini ham chetlab o ‘tmadi. Shunday boTsa-
da, bu davr m illiy m e ’m orchiligida betakrorlik v a rang-baranglik ham da
an ’anaviy arxitektura saqlanib qoldi.
XIX asrning oxirlarida Buxoro va Xorazm m e’-
m orchiligi qadim iy an ’analam i saqlagan holda za-
m on ruhi bilan boyib bordi. Saroy m ajmualari,
m adrasa, jom e masjidlari, kasalxona kabi davlat va jam oat binolari, shu
ningdek, ulkan m inoralar barpo etildi. U lam i bunyod etganlar o ‘z davrining
yetuk m e’m orlari boTib, qadimiy Buxoro va Xivaning tarixiy binolarini vu
ju d g a keltirishdek og‘ir, lekin sharafli ishga bosh-qosh boTgan ajdodlam ing
binokor avlodlari edilar.
Buxoro amirining saroyi (Kogon)

Vakilni Buxoroning amaldagi norasm iy gubernatori deb hisoblash mum-
kin edi. U Buxorodan 15 km uzoqda joylashgan K ogon shahrini qarorgoh
qildi. Bu bilan podsho hukum ati Buxoroni toMiq im periya tarkibiga qo‘shib
olmasdan, m am lakatni amir va uning amaldorlari orqali boshqarishni afzal
k o ‘rdi. N atijada podsho hukum ati Buxoro amirini o ‘z ta ’sir doirasiga kiri-
tib, undan o ‘z manfaatlari yoMida foydalandi.
1869—1870-yillarda Rossiya imperiyasi Tashqi ishlar vazirligi A ngliya
bilan A fg‘oniston va 0 ‘rta Osiyodagi chegaralarni belgilash to ‘g ‘risida mu-
zokaralar olib bordi. Natijada chegaralar Am udaryo b o ‘ylab Panj tum anidan
o ‘tkazilishiga kelishildi. Buxoro amirligi v a Eron o ‘rtasidagi chegara 1881-
yil 10-dekabrda Eron shohi bilan Tehrondagi Rossiya elchisi im zolagan
maxfiy shartnom ada belgilandi. 1885—1887-yildagi m uzokaralar natijasida
chegaralarni belgilash b o ‘yicha ingliz-rus kom issiyasi Rossiya imperiyasi -
ning 0 ‘rta Osiyodagi Buxoro amirligi yerlari bilan A fg‘oniston o ‘rtasidagi
chegara chizig‘ini belgilashni nihoyasiga yetkazdi.
Yakunlarni chiqaramiz!
►
► 1868-yil Buxoro amirligi Rossiya im periyasining protektoratiga aylandi.
► Zarafshon vohasi Rossiya hududiga qarashli Turkiston general-gubemator-
ligiga q o ‘shib olindi.
► Abdumalik to ‘ra, Jo ‘rabek va Bobobeklar rahbarligidagi xalq harakatlari.
Atamalar izohi
?
Protektorat (lotincha — homiy)
— m ustam laka m amlakat qaramligining bir
shakli. Bunday m am lakat ichki siyosatida birm uncha mustaqil b o ‘lsa-da,
tashqi siyosati mustamlakachi davlat q o ‘liga o ‘tadi.
Fabrika –фабрика - plant –

|
Fabrika –фабрика - plant –Bog'liq Rangli va nodir metallar rudalarini boyitish texnologiyasiFabrika –фабрика - plant – takomillashtirilgan sanoat ishlab chiqarish
korxonasi.
Faza – фаза - phase – chegara sirtlari bilan ajratilgan va tashqi kuch ta'sir
qilmaganda oʻzining barcha nuqtalarida bir xil fizik xossalarga ega boʻlgan
sistema.
Faollashtirilgan koʻmir – активированный уголь - activated carbon
– toshkoʻmir yoki pista koʻmirni havosiz qizdirib, uchuvchan moddalardan
tozalangan g’ovak koʻmir.
Filtrat –фильтрат - filtrate – filtrdan oʻtgan suyuqlik.
Flokulyant –флокулянт –flocculant – bir nechta mayda zarrachalarni
bir-biriga biriktirib, kattaroq zarra hosil qiluvchi modda.
Flokulyasiya–флокуляция –flocculation – pag’a hosil qilish jarayoni.
Flotatsiya –флотация - floatation – har xil minerallar zarrasini
suyuqlikda turli darajada namlanish xossasiga asoslanib oʻtkaziladigan boyitish
usuli. F.ning moyli, koʻpikli, ionli va boshqa turlari bor.
Flotatsiya mashinasi – флотационная машина - floatation machine –
flotatsiyani amalga oshirish uchun qoʻllaniladigan dastgoh. Boʻtanani
aralashtirish va uni havo pufakchalari bilan toʻyintirish usuliga qarab uning:
mexanik, havoli va uyg’unlashtirilgan turlari boʻladi.
Flotoreagentlar –флотореагенты - floatation reagent – flotatsiyani
amalga oshirish uchun boʻtanaga qoʻshiluvchi sirt-faol moddalar. F.lar xossasi
va vazifasiga qarab: yig’uvchi, faollantiruvchi, tazyiqlovchi va koʻpik hosil
qiluvchilarga boʻlinadi.
Foydali qazilmalar koni – месторождения полезних ископаемих -
mineral deposit mine field – foydali minerallarning toʻplangan joyi.
Fraksiya– фракция– fraction – bir xil oʻlchamli zarrachalar guruhi.
Havo filtri – воздушный фильтр - havo suzgich – air filter – havoni
changlardan tozalaydigan dastgoh.
Havo haydagich – аэратор - blower – bosimni oshirish hisobiga havo
yoki boshqa gazni uzatish mashinasi.
|
| |
O‘zbekiston - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

18
Savol va topshiriqlar
Ijodiy faoliyat
1. Oila quradigan inson qanday mas’uliyatlarni
zimmasiga olishi kerak?
2. Oila qurish uchun nimalarga ega bo‘lish ke-
rak?
3. Quyidagilardan qaysi biri bo‘lmasa ham oila
qurish mumkin:
moddiy imkoniyatlar, ma’na-
viy tayyorgarlik, ruhiy tayyorgarlik, jismoniy
(biologik) tayyorgarlik?
4. Sizningcha, oilada turmushning qiyinchilikla-
ri ko‘proq kimning zimmasiga tushadi?
Fikringizni asoslang.
Aziza kasb-hunar kollejining 2-bosqichida
o‘qiydi. Mart oyida u 17 yoshga to‘ladi. Uyidan
sovchilarning ham oyog‘i arimay qoldi. Oilada 80
yoshlarni qoralab qolgan buvisi bor. Har gal sovchi
kelganida, «Menga sening to‘ying nasib qilarmi-
kan?» deb o‘ksinib qo‘yadi. Bu gapni eshitgan Azi-
zaning otasi: «Siqilmang, onajon, yozga chiqib to‘y
qilamiz», deb yupatadi. Onasi bo‘lsa: «Hali qizimiz
yosh, oila qurish
ga tayyor emas», deb sovchilarga
rad javobi berib yuboradi.
1. Mazkur vaziyatda qanday yo‘l tutgan ma’qul?
2. Azizaning onasi: «Hali qizimiz yosh,
oila qu-
rishga tayyor emas», deganida nimani tushun-
dingiz?
3. Sizningcha, odam qachon oila qurishga
tayyor bo‘ladi?
Nikohlanuvchi
shaxslar dav-
lat sog‘liqni
saqlash tizimi
muassasalarida
bepul
asosda
tibbiy ko‘rikdan
o‘tadilar. Tibbiy
ko‘rikdan o‘tish
hajmi va tartibi
O‘zbekiston
Respublikasi
Vazirlar Mahka-
masi
tomonidan
belgilanadi...
So‘ndiruvchi –подавитель - depressor –

|
So‘ndiruvchi –подавитель - depressor –Bog'liq Rangli va nodir metallar rudalarini boyitish texnologiyasiSo‘ndiruvchi –подавитель - depressor – moddaning kimyoviy
faolligini pasaytiruvchi modda.
Taqsimlagich – распределитель - feeder – idish yoki lampalarda
turgan sochiluvchan, oquvchan ashyolarni bir me'yorda, uzluksiz kerakli
miqdorda ashyoga ishlov berilayotgan dastgohga tushirib turadigan qurilma.
Sizib oʻtish orqali eritish – цианирование просачиванием - leaching
– ruda va boyitmalardan maxsus sharoitlarda metallarni eritmaga oʻtkazish
jarayoni.
Tegirmon – мельница - mill – ashyolarning kattaligini 5mm dan kichik
oʻlchamga maydalovchi mashina. Ularni shakliga va yanchish usuliga qarab
shartli 5 turga boʻlish mumkin: 1)Baraban (soqqali, sterjenli, toshli, oʻzi
yanchar va boshqalar); 2)G’altak, juvali, xalqasimon, fraksion soqqali;
3)Bolg’ali; 4)Tanasi qimirlaydigan titrama; 5)Tizillama va airodinamik
tegirmonlar.
Tegirmon suvi – мельничная вода - discharge of mill – mayda
fraksiyalardan tarkib topgan, tegirmondan chiqayotgan suyuq boʻtana.
Titrama g’alvir – вибрационный грохот - vibroshaker – ilgarilanma-
qaytma harakat qilish hisobiga ishlaydigan g’alvir.
Titrama konveyer – вибрационный конвеер - vibrating conveyer –
donador ashyolarni (0,5:100 m) masofaga uzatish uchun moʻljallangan,qiyaroq
qilib oʻrnatilgan titrab turuvchi nov yoki quvur.
Titratma panjara – вибрационная решета - vibratory grid – titrama
g’alvirga oʻrnatilgan moslama.
Tug’ma metall – натуральнiй металл - native metal – tabiatda sof
holda uchraydigan metallar (asosan oltin).
Tuproq – земля - clay – suvli silikatlardan tashkil topgan. U oʻta mayda
choʻkma tog’ jinslari boʻlib, suv bilan aralashtirilsa loy hosil boʻladi.
Toʻda – куча - embankment – sochiluvchan ashyolar (tuproq, qum,
ruda) uyumi.
|
| |
Savol va topshiriqlar - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

14
Nikoh tuzish tartibi va shartlari
3-§
Bugun darsda quyidagilar bilan tanishasiz:
Î
Nikoh tushunchasi. Nikoh tuzish tartibi.
Î
Nikoh tuzishning ixtiyoriyligi. Nikoh yoshi. Ni-
koh tuzishga monelik qiladigan holatlar. Nikohla-
nuvchi shaxslarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish.
Nikoh tushunchasi. Nikoh tuzish tartibi
Nikoh oilaning vujudga kelishi uchun birdan-bir
asosdir. Nikoh ahdi insonlarga mas’uliyat yuklaydi.
Chunki oila
da erning ham, ayolning ham o‘z vazifa-
si bor, ulardan har biri o‘z vazifasini to‘la ado etishga
mas’uldirlar. Nikoh tufayli yangi oilalar vujudga keladi.
Nikoh tuzish shunchaki rasmiyatchilik emas, uning
davlat tomonidan qayd etilishi yuridik faktdir.
Aynan ro‘yxatga olingan (qayd etilgan) nikoh yu-
ridik nikoh deb hisoblanadi va faqat ugina er-xotinlik
huquqlari va majburiyatlarini yuzaga keltiradi. Ro‘yxat-
siz (qaydsiz) nikoh haqiqiy emas.
Nikoh davlat va jamiyat manfaatlarini ko‘zlab, er,
xotin va bolalarning shaxsiy
va mulkiy huquqlari hamda
manfaatlarini muhofaza etish maqsadida qayd etiladi.
Nikoh – erkak
bilan ayolning
teng huquqli, er-
kin
va ixtiyoriy
ittifoqi bo‘lib, u
fuqarolik holati
dalolatnomala-
rini qayd etish
organlarida
tuziladi
va oila
tuzish maqsadiga
xizmat qiladi.
15
Nikohni qayd etishda guvohlarning soni ikki kishidan
kam bo‘lmasligi kerak.
Faqatgina diniy rasm-rusumlarga binoan tuzilgan ni-
koh huquqiy ahamiyatga ega emas.
Er-xotinning bolalar tarbiyasidagi ishtiroki

21
mahrum bo‘lgan boshqa hollarda uning oilada tarbiya-
lanishi huquqiy vasiylik va homiylik organi tomonidan
ta’minlanadi. Ota-onasi nikohining bekor qilinishi yoki
haqiqiy emas deb topilishi bolaning huquqlariga ta’sir
qilmaydi.
Ota-ona voyaga yetmagan farzandlarning qonuniy
vakili hisoblanadi, chunki ular o‘z huquqi va majbu-
riyatlarini mustaqil himoya qila olmaydilar.
Ota-ona na-
faqat teng huquqlidir, balki bolalarni moddiy jihatdan
ta’minlash, jismonan, ruhan va axloqiy sog‘lom qilib
tarbiyalash, ularni mustaqil hayotga tayyorlash borasida
ham bir xil majburiyatga egadirlar.
Afsuski, ba’zida ota-onalar o‘z majburiyatlarini
bajarishdan bosh tortadilar.
Bolalarga shafqatsiz mu-
nosabatda bo‘ladilar, ularni tahqirlaydilar, ichkilik yoki
giyohvandlik moddalari iste’moliga surunkali beri-
ladilar yoki boshqa amallari bilan ota-onalik huquqi-
ni suiiste’mol qiladilar. Bunday hollar aniqlangudek
bo‘lsa, ular sud qaroriga asosan ota-onalik huquqidan
mahrum etiladilar. Ota-ona huquqidan mahrum qilishga
doir ishlar prokuror hamda
vasiylik va homiylik organi
ishtirokida ko‘rib chiqiladi.
Sud ota-onalik huquqidan mahrum qilish to‘g‘risi-
dagi ishlarni ko‘rib chiqishda bolani moddiy juhatdan
ta’minlash uchun ota-onalik huquqidan mahrum qilin-
gan ota-onadan (yoki ularning biridan) aliment undirish
haqida qaror qabul qiladi.
Sud bolaning manfaatlarini hisobga olgan hol-
da ota-onalik huquqidan mahrum qilmay turib, bolani
ota-onadan (ularning biridan) olish to‘g‘risida hal qi-
luv qarori chiqarishi (ota-onalik huquqini cheklashi)
mumkin.
Nikoh yoshi turli
davlatlarda turli-
cha belgilan gan.
Masalan, Bolga-
riyada
har ikki jins
vakillariga ham
– 18 yosh, Angli-
yada – 16 yosh,
AQShda – 16 yosh-
dan 21 yoshgacha,
Fransiya va Ven-
griyada erkaklar
uchun – 18 yosh,
ayollar uchun –
16 yoshdir.
Rossiya Federatsi-
yasida belgilangan
nikoh
yoshini
(18) ikki yosh-
ga kamaytirish
vakolati qonun-
da ko‘rsatilgan
tegishli idoralarga
berilgan.