Nomenklaturasi - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 21/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Nomenklaturasi. Organik birikmalarning tuzilish formulalariga qarab nomlash va aksincha, nomiga qarab tuzilish formulalarini tuzish imkoniyatini bera oladigan nomenklaturagina to`g`ri va ilmiy nomenklatura bo`la oladi. Organik ximiya rivojlanishining dastlabki bosqichida yangi kashf qilingan moddalarga tasodifiy nomlar berilgan. Bu tarixiy nomlar shu moddalar birinchi marta ajratib olingan tabiiy mahsulotlar nomiga (masalan, sut kislota, vino spirti), sintez qilgan va uning xossalarini o`rgangan olimlar sharafiga (Chichibabin uglevodorodi, Dils uglevodorodi, Mixler ketoni, Iocich kompleksi) yoki moddalarning harakterli hossalariga qarab berilgan. Bu nomenklaturadan foydalanish qulay bo`lsada, u moddaning ximiyaviy tabiati va tuzilishi haqida hech qanday ma`lumot yoki tushuncha bermaydi, balki faktik materialni o`zlashtirishni qiyinlashtiradi. XIX asrning birinchi yarmidan boshlab racional (latincha «ratio» aql, idrok, fikr so`zidan olingan) nomenklatura qo`llanila boshlandi. Bu nomenklaturaga asosan barcha to`yingan uglevodorodlar metanning hosilalari, ya`ni metan moleklasidagi bir yoki bir necha vodorod atomlarining uglevodorod radikallariga almashinishidan hosil bo`lgan moddalar deb qaraladi. Uglevodorodni nomlash uchun markaziy atom bilan bevosita bog`langan barcha uglevodorod radikallarining nomi oddiydan murakkabga qarab, oxiriga «metan» so`zi qo`shib aytiladi. Agar bir necha xil uglevodorod radikallari bo`lsa, ularning nomlaridan oldin tegishli grek sonlari: di(ikki), tri(uch), tetra(to`rt) qo`yiladi. Masalan:
Ba`zi bir murakkab hollarda esa etan asos qilib olinadi va uning uglerod atomlari va grek harflari bilan belgilanadi:
, , , -tetrametil-, dietil etan
organik birikmalarning racional nomenklaturasi modda molekulalarining tuzilishini aks ettiradi va nisbatan oddiyligi uchun juda qulaydir. Lekin murakkab birikmalarni, jumladan, juda tarmoqlangan strukturaga ega bo`lgan moddalarni bu nomenklaturaga asosan nomlab bo`lmaydi. Chunki murakkab radikallarning umumiy qabul qilingan nomi mavjud emas. Shuning uchun ham 1892 yilda Jenevada halqaro ximiklar kongressida yangi nomenklatura qabul qilindi. Jeneva nomenklaturasiga asosan barcha to`yinmagan uglevodorodlarning nomlari - an qo`shimchasi bilan tamomlanadi. Gomologik qatorning birinchi to`rt vakili (metan, etan, propan va butan) trivial nomga ega bo`lib, pentandan boshlab uglevodorod nomi molekulalari tarkibidagi uglerod atomlari sonining grekcha nomiga –an qo`shimchasini qo`shib hosil qilinadi. Eng uzun uglerod zanjiri asosiy zanjir deb qabul qilinadi va bu zanjirning nomerlanishi yon zanjir yaqin turgan tomondan boshlanadi. Masalan:
2-metil –4- metoetilgeptan
1960 yilda organik moddalarning IUPAC (International Union of Pure Applied Chemistry) yoki IYuPAK (sof va amaliy ximiya halqaro ittifoqi) komissiyasi tomonidan ishlab chiqilgan yangi nomenklaturasi e`lon qilindi. Bu nomenklaturada Jeneva nomenklaturasi takomillashtirilgan, ya`ni u tartibga solingan va unga ayrim tuzatish hamda qo`shimchalar kiritilgan.
sp3- gibridlanish. Metan molekulasi hosil bo`lganda energiyasi va bulutlarining shakli turlicha bo`lgan uglerodning s va p elektronlaridan hossalari aynan bir xil bog`lar hosil bo`lar ekan. Bu hodisani L. Poling qo`yidagicha tushuntiradi: turli atom orbitallari bir-biri bilan qo`shilib, ulardan “o`rtacha” yoki “oraliq” orbitallar yuzaga keladi. Masalan, uglerod atomining bitta s hamda uchta p orbitallari qo`shilib, to`rtta oraliq orbital hosil bo`ladi va u gibrid orbital deb ataladi.
Uglerod atomidagi bitta s va p orbitalning qo`shilishidan hosil bo`lgan to`rtta gibrid orbital har bir shakl va bir xil energiyaga ega. Bu gibrid orbitallar energiyasi s va p orbitallar energiyalari oralig`idagi qiymatga ega. Gibrid orbitalda uni hosil qilgan dastlabki orbitallarning shakli ma`lum darajada saklanib qoladi. A chizmadan ko`rinib turibdiki, gibrid orbitallarning bir tomonida elektron buluti ko`p, ikkinchi tomonda esa kam. Gibrid orbital boshqa orbitalni ana shu elektron buluti ko`p tomoni bilan qoplaydi. Natijada qoplanish maksimal bo`ladi, yadrolar o`rtasida elektron bulutining zichligi ortadi, demak, yuzaga keladigan bog` ham barqaror bo`ladi. B chizmadagi uglerodning s va p orbitalaridan to`rtta gibrid orbitalning hosil bo`lish sxemasi keltirilgan. To`rtala gibrid orbital tetraedr markazidan uning uchlariga tomon joylashganda ularning o`zaro ta`sirlashishi kam bo`ladi. Ikkinchidan gibrid orbittallar va 1 s orbitallardan metan hosil bo`lganda gibrid orbitallarning tetraedrik joylashishi metan molekulasidagi vodorod atomlarining bir-biridan baravar uzoqlikda turishini ham ta`minlaydi. Demak, ularning o`zaro itarilish energiyasi ham eng kam bo`ladi. Gibrid orbitallaring yo`nalishlari orasidagi burchaklar metanda 109028` ga teng.
Metan hosil bo`lganda gibrid orbitallar vodorod atomlarining 1 s orbitallari bilan gibrid orbitallarning o`qlari yo`nalishlarida qoplangani uchun metanda to`rtala C - H bog` ham – bog`lardir.
Gibridlanish yuzaga kelishi uchun gibrid orbital hosil qilishi kerak bo`lgan orbitallar energiyasi bir-biriga yaqin bo`lishi lozim. Ana shu shartga ko`ra, 1s va 2p-orbitallar keyin gibridlanadi. Shuni unutmaslik kerakki, gibrid orbitallar soni gibridlanayotgan dastlabki orbitallar soniga teng bo`ladi. Masalan, uglerodning bitta s va uchta p (jami to`rtta) orbitallardan to`rtta gibrid orbital hosil bo`ladi. Uglerod atomining bunday gibridlanishi sp yoki tetraedrik gibridlanish deb ataladi. Tetraedrik gibridlanishga ega bo`lgan uglerod «uglerod atomi birinchi valentlik holatida» deyiladi. Tetraedrik gibridlanish kremniy, germaniy, qalay atomlari uchun ham xos.
|
| |