I. BOB.MATEMATIKAGA DOIR ILMIY - NAZARIY G’OYALARNING

|
I. BOB.MATEMATIKAGA DOIR ILMIY - NAZARIY G’OYALARNING
|
bet | 2/8 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 58,57 Kb. | | #111491 |
Bog'liq Abdisharipova Sevara kurs ishi 2 203BTI. BOB.MATEMATIKAGA DOIR ILMIY - NAZARIY G’OYALARNING
YUZAGA KELISHI MANBALARI.
1.1. Matematika fanining rivojlanish bosqichlari.
Matematikaning eng qadimgi davrlaridan hozirgi kungacha bo‘lgan ko‘p asrlik rivojlanish tarixida uning 4 rivojlanish davri qayd etiladi.
1. Dastlabki omillarning jamlanishi (to’planishi) bilan tavsiflanadigan matematikaning paydo bo’lish davri . Bu davrda matematika hali alohida fan tariqasida o‘zining predmetga va metodiga ega bo’lmay, balki matematikadan faqat ayrim faktlar to‘planadi. Matematik tushuncha miqdor esa inson tajribasidan olinib, mustaqil abstraktlashgan tekshirish metodi doirasiga kiritilmagan. Umuman olganda, bu davr matematikasi ilmiy nazariyasiz amaliy xarakterda bo‘lgan. Bunga misol tariqasida qadimgi Misr, Bobil, Xitoy va Hind matematikasini ko‘rsatish mumkin.
2. Elementar matematika davri. Bu davrga qadimgi Yunon matematiklari asos soldilar va uni O‘rta Osiyodagi O‘rta Sharq olimlari davom ettirdilar.
Bu eramizdan oldingi VI-V asrlardan boshlab eramizning XVII asrigacha bo‘lgan vaqtni o‘z ichiga oladi. Bu davrda matematika alohida fan tariqasida o‘zining predmeti va metodi bilan vujudga keladi. Masalan: Eramizdan oldingi VI- V asrlarda qadimgi Yunon matematikasida abstraktlashgan va qat‘iy mantiqlashgan geometriya vujudga keladi. Bu Evklid geometriyasi nomi bilan ataladi. Bundan tashqari, butun va ratsional sonlar arifmetikasi, Dedikend kesimi nazariyasiga o‘xshash nisbatlarning umumiy nazariyasining asoslari, limitlar nazariyasining elementlari yuza va hajmni hisoblashdagi —Yetarli metod” kabi matematika tarmoqlari vujudga keladi.
O‘rta Osiyo mamlakatlarida Muhammad al- Xorazmiy algebrani ijod etish bilan uni alohida fan darajasiga ko‘taradi.
“O‘rta Osiyo” ensiklopediyasi olimlari Al-Farg‘oniy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Umar Xayyom, Ulug‘bek, G‘iyosiddin Koshiy va boshqalar matematika faniga o‘z hissalarini qo‘shdilar.
Xurosonlik matematik Nasriddin Tusiy XIII asrda tekis va sferik trigonometriyani bir tizimga soladi va trigonometriyani alohida fan darajasiga ko‘taradi.
3. O’zgaruvchan miqdorlar matematikasi davri.
Bu XVII asrdan XIX asrning ikkinchi yarmigacha bo‘lgan vaqtni o‘z ichiga oladi. Shu davr boshlanishining muhimligi shundaki, ulug‘ fransuz olimi Rene Dekartning matematikaga o‘zgaruvchi miqdorlarni kiritdi, I.Nyuton va G.V.Leybnitslar asarlarida differensial va integral hisobi ijod etildi.
4. Bu davrdagi matematika ‘Klassik oliy matematika nomi bilan ham ataladi.
XIX - XX asrlarda matematik metod bilan tekshiriladigan fazoviy shakl va miqdoriy munosabatlarning hajmi nihoyatda kengayadi. Juda ko‘p matematik nazariyalar vujudga keladi va matematikaning tadbiq qilish sohasi juda ko‘payadi. Matematikada yangi-yangi tarmoqlar vujudga keladi. Boshlang‘ich maktabda o‘rgatadigan matematikaga oid materiallar matematika rivojlanishining ikkinchi davrida yuzaga kelgan g‘oya va kashfiyotlarga asosan muvofiq kelgani uchun biz tadqiqotimizda O‘rta asr Sharq olimlarining asarlarini yoritgan tarixchi matematiklarning ishlariga to‘xtalamiz.
O‘z FA muxbir a’zosi G.P.Matvievskaya ‘O‘rta asr Sharqida son haqida ta‘limot’ deb nomlangan asarida:
Al-Xorazmiy, Al-Farg‘oniy, Al-Forobiy, at-Tusiy, Al-Koshiy, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi va boshqalarning qisqacha hayot va faoliyatlari berilgan.
Kitobda O‘rta Osiyo matematika fani tarixining umumiy bayoni ham berilgan. Bu kitob shunisi bilan qiziqki, unda o‘rta asr olimlari hayotidan juda qiziq ma‘lumotlar ham keltirilgan. G.L. Matvievskaya va X.Tillashev birgalikda yozilgan uchinchi kitob X-XVIII asr matematika va astronomiya fanlari olimlari qo‘lyozmalari asosida qilingan ishlarning natijasidir. Kitobda O‘rta Osiyo fani tarixi haqidaligi materiallar beradi. Kitobda qo‘lyozmalarning qisqacha bayoni muallifning bibliografik ma’lumotlari bilan to‘ldiriladi va ularning saqlanayotgan joylari aytiladi. Asarning o‘rganilish darajasi ma’lum qilinib, uning nomi va qisqacha tavsifi beriladi. Kitob yana shunisi bilan qiziqarliki, bayonda mualliflarning hayoti tadrijiy tartibda beriladi.
Bu ilmiy ishda hozirgi fanga ma’lum bo‘lmagan mualliflarning ko‘l yozmalari haqida ham, noma‘lum asarlar haqida ham ma‘lumotlar berilgan. Bu kitobdan O‘rta Osiyo matematika tarixi bo‘yicha ko‘rsatkich sifatida ham foydalansa bo‘ladi.
Bizning ilmiy izlanishlarimiz G.M. Gleyzerning ‘Maktabda matematika tarixi’ (IV-VII asrlar) kitobi (1981 y.) bilan bevosita bog‘liq. Bu kitob juda sodda tilda yozilgan bo‘lib, matematika tarixi taraqqiyotiga oid muhim uslubiy qo‘llanmadir.
Bu kitob o‘quvchilarning matematikani o‘rganishga qiziqishlarini oshirishga, ularning aql doirasini kengaytirishga, madaniyatini yuksaltirishga mo‘ljallangan. U arifmetikaning kelib chiqishi, algebraning boshlanishi va geometriyaning rivojlanishi tarixiga bag‘ishlangan. Kitobdagi ayrim dalillardan boshlang‘ich sinflarda foydalanish mumkin.
|
| |