Axborot inqilobi - «ilmiy tadqiqot metodologiyasi»

|
«ilmiy tadqiqot metodologiyasi»
|
bet | 20/76 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #99123 |
Bog'liq Oâquv uslubiy majmua magistratura barcha taâlim yoânalishlari uc-fayllar.orgAxborot inqilobi. 1981 yilda birinchi shaxsiy kompьyuter paydo bo‘lishi bilan boshlangan axborot inqilobi (u kompьyuter inqilobi deb ham ataladi) jahonning aksariyat mamlakatlarida odamlar turmush tarzini va ularning mehnati xususiyatini butunlay o‘zgartirib yubordi. Bu inqilobning o‘ziga xos xususiyati shundaki, axborot muhim resursga, hozirgi dunyo jarayonlarini boshqarishning zaruriy omiliga aylandi. Uning natijasi o‘laroq, nafaqat chiqindisiz, energiya va resurslarni asrovchi texnologiyalar paydo bo‘ldi, balki iqtisodiy faoliyatning o‘zi ham ishlab chiqarishning maydalanishi va tabaqalanishi tomonga o‘zgardi. Masalan, hozirgi vaqtda AQSH eksportining atigi etti foizi 500 dan ortiq odam ishlaydigan korxonalarda yaratiladi. Qolgan barcha mahsulotlarni kichik jamoalar, ba’zan bir necha kishi ishlaydigan o‘rta va kichik kompaniyalar ishlab chiqaradi. YAngi texnologiyalar va xalqaro mehnat taqsimoti sharofati bilan endilikda global iqtisodiyotda muhim rol o‘ynash uchun katta mamlakat bo‘lish shart emas. Bunga o‘z yutuqlari bilan ham, chuqur iqtisodiy tangliklari bilan ham jahon iqtisodiyotining umumiy holatiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatayotgan Singapur, Tayvanь, Janubiy Koreya kabi mamlakatlar misol bo‘lishi mumkin.
Yangi texnologiyalar va axborot inqilobi odamlarning atrof muhitda, ijtimoiy va siyosiy hayotda yuz berayotgan o‘zgarishlar ustidan nazorat olib borish borasidagi imkoniyatlarini ham ko‘p karra oshirdi. «Kompьyuter shaxsning qudratini kengaytirgan sharoitda fuqarolar o‘z hukumatlarining harakatlarini hukumatlar fuqarolarning harakatlarini kuzatganidan samaraliroq kuzatishlari mumkin»28, deb qayd etadi amerikalik futurologlar D.Nesbit va P.Eburdin.
Darhaqiqat, inson faoliyati unga nisbatan tashqi uch omil – modda, energiya va axborotga asoslanadi. «Texnik taraqqiyotda uch asosiy unsur: bilim, energiya va material ishtirok etadi, - deb qayd etadi J. Tomson. – Kishilik jamiyati tabiat ustidan qay darajada hukmronlik qilishi mana shu uch unsurga bog‘liq. Ular orasida bilim asosiy unsur ekanligi shubhasiz; bilimsiz qolgan ikki unsur befoydadir»29. Texnik taraqqiyotda axborot shaklidagi bilimni uzatish va qabul qilish texnik vositalari doim muhim rol o‘ynaydi.
Jamiyat, uning madaniyati, texnik va ilmiy taraqqiyotning rivojlanishiga qarab axborot texnik vositalari ham o‘zgarib boradi. Odatda til, yozuv, matbaachilik va zamonaviy texnologiyalarning kashf etilishi bilan bog‘liq axborot inqiloblari qayd etiladi. Bunday inqiloblar sifat jihatidan har xil jamiyatlar paydo bo‘lishiga olib kelgan. Bu fikr ijtimoiy rivojlanishning boshqa sabablarini inkor etuvchi texnokratik determinizm hisoblanadi. Ammo axborotning yo‘qligi kishilik jamiyatining rivojlanishini ma’lum darajada cheklaydi. SHu bois D.S. Robertsonning quyidagi fikriga qo‘shilish mumkin: «YAngi stivilizastiyaga o‘tilishiga olib kelgan har bir informastion portlash odamlarning turmush tarzi, madaniyati va h.k.ni tubdan o‘zgartirgan. YAngi darajadagi stivilizastiyaga o‘tishga olib keluvchi hozirgi informastion portlash oldingi barcha portlashlardan kuchli va salmoqliroqdir»30.
Ijtimoiy taraqqiyotning dastlabki bosqichlarida odamlar axborot uzatish tabiiy vositalaridan foydalanganlar va keyinchalik ularni yaratganlar. Toshlar, chirmovuqlardan yasalgan tugunlar, gulxanlar, ovozlar va imo-ishoralar shular jumlasidan. Jamiyat rivojlanishining keyingi, stivilizastion bosqichida axborot texnologiyasi sun’iy tashqi xotira – yozuvning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq. Yozuv insonning biologik evolyustiyadan ijtimoiy evolyustiyaga o‘tishida katta rol o‘ynadi, uning borliqni bilish ijtimoiy xususiyati darajasini ancha oshirdi. Axborot texnikasining rivojlanishidagi keyingi bosqich axborot uzatish texnik vositalari (telefon, telegraf, radio) ning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq.
Ammo insonning aks ettiruvchi tizim sifatidagi psixofiziologik imkoniyatlari asta-sekin boshqariladigan jarayonlarning murakkabligi bilan to‘qnashdi va bu mutlaqo yangi axborot vositasi – kompyuterlar paydo bo‘lishiga olib keldi. Kompyuterlar paydo bo‘lishi bilan axborot vositalarining rivojlanishida yangi bosqich boshlandi. Inson texnik vositalar yordamida o‘z organizmining psixofiziologik cheklanganligini engishga harakat qilib, axborot texnikasiga aqliy mehnat, axborotga ishlov berish va hatto ayrim mavhum fikrlash funkstiyalarini yuklamoqda.
Zamonaviy axborot texnik vositalarining paydo bo‘lishi fan-texnika taraqqiyotining ilg‘or yutuqlari – elektron sanoat, aloqa texnik vositalari, audiovizual texnikaga asoslanadi. Informatika fan va ishlab chiqarishning yangi munosabatlarini o‘zida mujassamlashtirdi.
Kompyuterlar rivojlanishi hozirgacha besh avlodni o‘z ichiga oladi. 1937 yilda amerikalik fizik J. Atanasovda dissertastiya ustida ishlash jarayonida hisoblash amallarini avtomatlashtirish g‘oyasi tug‘iladi va u o‘z aspiranti K. Berri bilan hamkorlikda kompьyuter modelini yaratadi. Bu modelni ular 1942 yilgacha takomillashtiradilar. Ayni shu vaqtda bu yo‘nalishda AQSHda A. Felirs va Rossiyada S.A. Lebedev ham ish olib bordi. Sal keyinroq elektron lampalarda ishlaydigan kompyuterlar – AQSHda ENIAK va Angliyada KOLOS kompьyuterlari yaratildi. 1946 yilda J. Fon Neyman kompьyuterlar yasashga oid bir qancha yangi g‘oyalar taklif qildi31. Mana shu g‘oyalar negizida hozirgacha mavjud kompьyuterlar arxitekturasi yaratildi.
1949 yilda Buyuk Britaniyada konstruktor M. Uilks J. Fon Neyman g‘oyalarini EDAK mashinasida texnik jihatdan gavdalantirib, saqlanadigan dasturli birinchi kompьyuterni yaratdi. Sal keyinroq, 1951 yilda Rossiyada MEVM kompьyuteri yaratildi. Saqlanadigan dasturli lampali kompьyuterlarni seriyali ishlab chiqarishga o‘tilishi bilan birinchi avlod kompьyuterlari davri boshlandi.
Lampali diodlarning yarim o‘tkazgichli diodlar bilan, lampali triodlarning tranzistorli triodlar bilan almashtirilishi, ferritli o‘zaklarda tezkor xotirani va magnitli disklarda uzoq muddatli xotiraning yaratilishi, algoritmik tillarning paydo bo‘lishi ikkinchi avlod kompьyuterlariga xos. Uchinchi davrning boshlanishi integral sxemalardagi IBM-360 kompyuterlarining ishlab chiqilishi bilan bog‘liq. Keyinchalik mos keladigan periferiyali qurilmali kompyuterlar, kichik integral sxemalardagi minikompyuterlar yaratildi. Hozir katta integral sxemalardagi to‘rtinchi avlod kompyuterlaridan foydalanilmoqda. Mikroprostessorlar yaratilmoqda, ular mikrokompьyuterlar yaratish imkonini bermoqda. Mikroprostessorlarning yaratilishi axborot texnikasida shu qadar katta siljish sodir bo‘lishiga olib keldiki, hozirda mikroprostessor inqilobi to‘g‘risida ko‘p so‘z yuritilmoqda. Shaxsiy kompyuterlar paydo bo‘ldi va ular yalpi kompyuterlashishga asos soldi.
80-yillar boshidan beshinchi avlod kompyuterlari ustida ish boshlandi. Bunday kompyuterlar o‘ta katta integral sxemalar va sifat jihatidan yangi arxitektura asosida quriladi: Fon Neyman strukturasi o‘zak shaklida saqlanadi, uning atrofida yangi bloklar joylashtiriladi. Mazkur bloklar, xususan, foydalanuvchi bilan kompyuter o‘rtasida tabiiy tilga yaqin tilda aloqa bog‘lanishini ta’minlaydi. Ma’lum fan sohasiga oid bilimlar bazasi strukturada muhim o‘rin egallaydi. Sun’iy intellekt g‘oyasi negizida ishlab chiqilgan modellar va vositalardan keng foydalaniladi. Ammo sun’iy intellekt tizimini ishlab chiqish beshinchi avlod kompyuterlari vazifasidir.
Beshinchi avlod kompyuterlari ustida ish 1978 yilda Yaponiyada, amalda esa – 1982 yildan boshlandi. Bu ish 10 yilga mo‘ljallangan edi. Tegishli loyiha ishlab chiqildi. Loyihaning maqsadi – kompyuter tizimlari yordamida keyingi o‘n yillikda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan jamiyatning muhim ehtiyojlarini qondirish, chunonchi, mehnat unumdorligini oshirish, xalqaro hamkorlikda Yponiyaning yanada kengroq ishtirok etishini ta’minlash, energiya va foydali qazilmalarga bo‘lgan talabni qondirish, yoshlarning ma’lumot darajasini oshirish kabilardir. Loyiha mashinada tarjima qilish, inson-kompьyuter dialogi, mantiqiy dasturlashtirish, mashinada loyihalash dasturlarini ham o‘z ichiga oldi. Inson uchun eng tabiiy interfeysni yaratish, mashina bilan tabiiy tilda aloqa qilishga erishish bosh vazifa qilib qo‘yildi.
1982 yilda ishlab chiqilgan loyihani amalga oshirish uchun Yaponiyaning 8 ta firmasi Tokioda yangi avlod kompyuterlari institutini tashkil qildi. Ishga «fan samuraylari» – faol va ijodiy fikrlaydigan yosh olimlar jalb etildi. Ular hukumat organlari ko‘magida kompьyuter va ekspert tizimlarini texnik va dasturiy ta’minlash vositalarini yaratish ustida ish boshladilar. Superjamg‘argichlar, ekspert tizimlari, bilim banklari va 16 megabaytli chip yaratildi. Biroq, mazkur dasturning ko‘pgina bandlarini amalga oshirishda olimlar katta qiyinchiliklarga duch keldilar va ular bajarilmay qoldi. Ammo loyiha ustida ishlash jarayonida intellektual kompьyuter yaratish imkoniyati sinovdan o‘tkazildi. 1991 yilda YAponiyada «Axborotga ishlov berish yangi texnologiyasi» yangi o‘n yillik dasturining turli jihatlari muhokama qilindi. Bu dastur oltinchi avlod kompьyuterlari loyihasi deb baholandi.
Yaponiyada amalga oshirilgan yangi avlod kompьyuterlari yaratish bo‘yicha milliy loyihalar boshqa mamlakatlarda ham shunday ishlar amalga oshirilishiga turtki berdi. Chunonchi, 1984 yilda AQSHda 10 yilga mo‘ljallangan «Strategik kompyuter tashabbusi» dasturi qabul qilindi. 2001 yilgacha superkompьyuter imkoniyatlariga ega bo‘lgan intellektual kompьyuter yaratilishi haqida e’lon qilindi. Franstiyada 1983 yildan beshinchi avlod kompyuterlari yaratishning eng muhim yo‘nalishlari bo‘yicha olti loyiha ustida ish boshlandi. Shunga o‘xshash dasturlarni Germaniya va Evropa Iqtisodiy Hamjamiyati ham ishlab chiqdi.
1985 yildan Rossiyada ham Fanlar akademiyalari hamkorligi doirasida 11 loyiha ustida ish boshlandi, lekin 1987 yilda ular to‘xtatildi va kompyuter ishlab chiqarish hajmlari Rossiyada AQSHdagi darajaning 1% gacha kamaydi. Hozirgi kunda kompьyuter sanoatida, ilg‘or texnologiyalarning boshqa turlarida bo‘lgani singari, jahonda, ayniqsa, AQSH va Yaponiya o‘rtasida keskin raqobat ketmoqda.
Kompьyuter texnikasining rivojlanish istiqbollari haqida har xil qarashlar mavjud. Ayrim mutaxassislarning fikricha, yaqin kelajakda kompyuterlar sifati va miqdorida aql bovar qilmas o‘sish sodir bo‘ladi. Boshqalarning taxminiga ko‘ra esa, kremniyli texnologiya o‘z ahamiyatini yo‘qotishi natijasida, buning batamom teskarisi bo‘ladi. Ammo hozirda yarim o‘tkazgichli boshqa materiallar ham sinovdan o‘tkazilmoqda, istiqbolda kompyuterlar konstrukstiyasiga nisbatan «neyronli-tarmoqli» yondashuv, optik elementlar, molekulyar biologiya negizida kompьyuterlar yaratish nazarda tutilmoqda. Har doimgidek, bir tabiiy tamoyilning eskirishi yangi tabiiytamoyillar, materiallar, energiyaga o‘tilishiga olib keladi.
Dasturiy ta’minlash vositalari ishlab chiqish yirik tarmoqqa, dasturchi kasbi – ommaviy kasbga aylandi. CHunonchi, AQSHda hozir dasturlashtirish sanoati yiliga 30% ga o‘smoqda. Jahon dasturiy mahsullar ishlab chiqarish sanoatining 70% ga yaqini AQSHga tegishli ekanligi bejiz emas. Dasturiy xizmatlar ko‘rsatuvchi firmalarning umumiy miqdori AQSHda 4000 dan, Buyuk Britaniyada – 3000 dan, YAponiyada esa – 2500 dan oshib ketgan32.
Hozirgi zamon axborot texnologiyasi ilg‘or nomexanik texnologiyalar orasida muhim o‘rin egallaydi. U jamiyatning barcha sohalarida faoliyat ko‘rsatadi.
Bu jarayon jamiyatni axborotlashtirishni industrial sanoat o‘rniga kelayotgan texnogen stivilizastiyani rivojlantirish bosqichiga aylantiradi.
So‘nggi yillarda olimlarning umumiy soni ham ko‘paydi. Agar 1910 yilda dunyo bo‘yicha 15 ming nafar ilmiy xodim faoliyat ko‘rsatgan bo‘lsa, 1962 yilda ularning soni 2 mln.dan oshib ketdi. Olimlar sonining ko‘payishi bilan bir vaqtda ilmiy asarlar miqdorining o‘sishi ham qayd etilmoqda: 1665 yilda er yuzida birinchi ilmiy jurnal paydo bo‘ldi, 1865 yilga kelib 1000 nomda ilmiy jurnallar nashr etila boshlandi, 1965 yilga kelib esa bunday jurnallar miqdori 100 mingdan oshib ketdi (ularda yiliga 5 mln.dan ortiq maqola e’lon qilinadi).
Informastion portlash texnik taraqqiyot sur’atining tezlashishiga, kashfiyotlar miqdori keskin o‘sishiga turtki berdi. So‘nggi 10 yilda oldingi 2000 yildagiga qaraganda ko‘proq kashfiyotlar paydo bo‘ldi. YAngi mahsullarni ishlab chiqish va o‘zlashtirish davri izchil qisqarib bormoqda: bug‘ mashinasini o‘zlashtirish davri – 100 yil, parovozni o‘zlashtirish davri – 34 yil, dizelni o‘zlashtirish davri – 19 yil, reaktiv dvigatelni o‘zlashtirish davri – 14 yil, turboreaktiv dvigatelni o‘zlashtirish davri – 10 yil, avtomobilь dvigatelini o‘zlashtirish davri – 7 yil, tranzistorlarni o‘zlashtirish davri – 5 yil, lazerni o‘zlashtirish davri esa – atigi 2 oyni tashkil qiladi. Bunda har bir yangi kashfiyot va ko‘payib borayotgan bilimlar hajmi bir yoki bir nechta yangi kashfiyotlarga turtki bermoqda.
Informastion portlash axborot inqirozini keltirib chiqardi, ya’ni o‘sib borayotgan axborot hajmi bilan uni idrok etishning cheklangan imkoniyatlari o‘rtasida qarama-qarshilik yuzaga keldi. To‘g‘ri, informastion portlash odamlarni ma’lum darajada shoshirib qo‘ydi. Ammo odamlar muammoni yuzaga keltirgach, qoida tariqasida, uning echimini ham topadilar. Informatika yangi vositalarini ishlab chiqish fanning ilg‘or yutuqlaridan foydalanishga asoslanadi va, o‘z navbatida, ilmiy bilimning yangi sohalari shakllanishi va rivojlanishiga turtki beradi.
Insoniyat hamda inson faoliyati turli sohalarining globallashuvida Internet katta rol o‘ynaydi. Internet – jahon axborot tizimi yoki bir-biri bilan uzluksiz bog‘langan tarmoqlar birlashmasidir. Mazkur tarmoqqa ulangan har qanday kompьyuter boshqa kompьyuter bilan bir lahzada bog‘lanishi mumkin. Mazkur jahon axborot tizimi o‘ziga xos kibernetik muhitni, ideal borliqni, o‘z tushunchalari, qadriyatlari, fikrlash tarzi va tiliga ega kibernetik madaniyatni vujudga keltiradi. Internet tarmog‘iga ulangan kompyuterlar miqdori 1969 yilgi 4 kompyuterdan 1994 yilda 3,2 million kompyuterga etdi. Hozirgi kunda Internet butun dunyoni qamrab olgan, jahonning 150 dan ortiq mamlakatida 15 millionga yaqin abonentga ega bo‘lgan global kompьyuter tarmog‘idir. Tarmoq har oyda 7-10% ga o‘sib bormoqda. Bugun O‘zbekistonda internetdan fodalanuvchilar soni 700000 nafardan oshib ketdi. “UZ” milliy tarmoqida esa 3000 dan ortiq sayt ro‘yhatdan o‘tgan. 2004 yil yakunlariga ko‘ra axborot tizimlari va telekommunikastiya sohasida ko‘rsatilgan xizmatlar miqdori 300 mlrd. so‘mni tashkil qiladi33. Kompaniyalar bilan ularning hamkorlari yoki mijozlari o‘rtasidagi tashqi munosabatlarda ham, kompaniyalarning ichki tuzilishida ham jiddiy o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Tijorat faoliyatini olib borishning yangi yo‘nalishlari paydo bo‘libgina qolmasdan, mavjud yo‘nalishlar ham tubdan o‘zgardi. Bunday o‘zgarishlar har qanday davlatda vujudga kelgan «gibrid» faoliyat sohalari ustidan nazorat qiluvchi tegishli tuzilmalarni tashkil etishni taqozo etadi. Hozirgi paytda 28 yo‘nalish bo‘yicha dunyoning 180 mamlakatiga chiqadigan to‘g‘ridan- to‘g‘ri aloqa kanallari tashkil qilingan. Raqamli xalqaro telefon kanallari ulushi 84,7 foizni tashkil qiladi.34
|
| |