Chaqaloqlar - Havo muhitining changlanganligi va uning odamga taʻsiri

Chaqaloqlar[tahrir | manbasini tahrirlash]
Atrof-muhitning ifloslanish darajasi muddatidan oldin va kam vazn bilan tugʻilish asoratlari bilan bogʻliq. 2014-yilda JSST tomonidan onalar va perinatal salomatlik boʻyicha butun dunyo boʻylab oʻtkazilgan soʻrovda kam vaznli tugʻilishning va PM 2.5 taʼsirining ortishi oʻrtasida statistik jihatdan muhim bogʻliqlik aniqlangan. Xavfning ona va bolaga taʼsiri yalligʻlanishni kuchaytirish va oksidlovchi stressni oshirishdan iborat deb hisoblanadi.
York universiteti tomonidan oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, 2010-yilda PM 2,5 taʼsiri dunyo boʻylab erta tugʻilishlarning 18 foizi bilan kuchli bogʻliq boʻlib, bu taxminan 2,7 million muddatdan oldin tugʻilishni tashkil etgan. Havoning eng yuqori ifloslanishi tufayli erta tugʻilish bilan bogʻliq boʻlgan mamlakatlarga Janubiy va Sharqiy Osiyo, Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika va Gʻarbiy Sahroi Kabir kiradi.[
Chang — har qanday modda va jismlarning havoda muallaq holatda turadigan qattiq mayda zarrachalaridir.
Havoda uchib yurgan chang aerozol deb, yuzaga cho'kkani esa aerogel deb ham ataladi.
Chang aerodinamik siste'ma bo'lib, dispersion muhitni havo, dispers fazani esa qattiq zarrachalar tashkil etadi. Chang inson organizmida doim ta'sir etib turuvchi omillar turkumiga kiradi va ma'lum sharoitlarda organizmga ta'sir ko'rsatadi.
Chang odam organizmga ta'siri bo'yicha quyidagicha tasniflanadi:
1) fibrogen
2) zaharli
3) allergenli
4) kantserrogen
5) qichituvchi
6) ionlantiruvchi
Kelib chiqishi bo'yicha:
Organik - o'simlik, hayvon va boshqa trik organizmlardan ajralib chiqadigan;
Noorganik – turli qattiq moddalar (tuproq), minerallar va metallardan ajralib chiqadigan.
Dispersligi (o'lchamlari) bo'yicha:
ko'rinadigan chang - kattaligi 10 mkm dan yuqori;
mikroskopik chang - o'lchami 10 dan 0,25 mkm gacha;
submikroskopik chang - kattaligi 0,25 mkm dan kichik changlar.
Changlarning dispersligi ularning havodagi turg'unligi, nafas yo'llariga kirish va qancha chuqurlikka kirib borish imkoniyatini belgilaydi. Changlarning o'lchami qancha kichik bo'lsa, ular nafas yo'llariga shuncha chuqur kirib boradi, o'pkada shuncha ko'p ushlanib qoladi va fibrogenlik hususiyatini oshiradi. Nafas olganda alveolalarga asosan 5 mkm gacha kattalikdagi zarrachalari kiradi. Fibrogenlik hususiyati bo'yicha 1-2 mkm bo'lgan changlar juda havfli hisoblanadi.
Changning ko'rish organlariga ta'sir qilishi, yallig'lanishni (kon'yunktivit), professional kataraktani keltirib chiqarishi va ko'zning shilliq qavati va shox pardasiga kuchli sezuvchanlik ta'sirini ko'rsatishi mumkin. Terining ifloslanishi, har xil tarkibdagi chang har xil turdagi dermatit va ekzemalarni keltirib chiqaradi.
Changning organizmga ta'sirining har xil ko'rinishda bo'lishini ularning kimyoviy tarkibi belgilaydi.
Changning asosiy ta'siri eng avvalo nafas olganda vujudga keladi. Changli havo bilan nafas olish asosan nafas organlarining zararlanishi: bronxit, pnevmokonioz yoki umumiy zararlanish rivojlanishini vujudga keltirishi mumkin. Ba'zi bir changlar qo'shimcha kasalliklarni keltirib chiqarishi xususiyatiga ega. Bularga yuqori nafas yo'llari, ko'zning shilliq qavati, teri qoplami kasalliklari kiradi. Changning o'pka yo'liga kirishi pnevmoniya, sil, o'pka rakining kelib chiqishiga sharoit yaratishi mumkin.
Nafas olish tizimini himoya qilish uchun changga qarshi respiratorlar qo'llaniladi. Himoya ko'zoynaklari ko'zlarni chang zarralari ta'siridan himoya qilish uchun ishlatiladi.
Sog'lomlashtirish chora-tadbirlari:
Uy, xonadon, ishxona deraza va eshiklarni chang kirimaydigan qilib yoping;
Tashqariga va ko'chaga chiqqanda tibbiy niqobdan foydalaning;
Ko'proq suv iching;
Ochiq havoda harakat qilishni cheklang;
Og'iz va burun bo'shlig'ini tuzli eritma bilan yuvib tashlang;
Ko'zlarni yuvish tavsiya etiladi. Ayniqsa, linzadan foydalanuvchilar uchun bu juda muhim.
Tutunga to'la xonalarda chekish xavfli. Chunki ifloslangan ob-havo hisobiga salomatligimizga etadigan ziyon bir necha barobar oshib ketadi.
Xomiladorlar, emizikli ayollar, qariyalar, allergiyasi borlar, surunkali bronxitlar va bolalarning uyda bo'lishi tavsiya etiladi.
2. Baxtsiz hodisa turlari va kelib chiqish sabablari
Baxtsiz hodisa - turli tabiiy ofat, avariya va boshqa koʻngilsiz hodisalar oqibatida badanga shikast yetish, mayib boʻlish yoki oʻlish hollari. Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida korxonalar, qurilish, transport, konlar va bosh joylarda xavfsizlik qoidalari buzilishiga yoʻl qoʻyib, Baxtsiz hodisalarga sababchi boʻlgan shaxslarga nisbatan tegishli jazo choralari belgilangan. Jumladan, radioaktiv materiallar va yadro qurilmalaridan foydapanish qoidalarini buzish, shu materiallarni konunga xilof tarzda ishlatish, tadqiqot ishlarini bajarishda, togʻ kon, qurilish yoki portlatish ishlarida xavfsizlik, mehnatni muhofaza etish, yongʻin xavfsizligi qoidalarini buzish hollari, transport harakati va vositalaridan foydalanish xavfsizligiga zid ravishda jinoyatlar sodir etilgani uchun Oʻzbekiston Respublikasi JKda tegishli jazo choralari koʻzda tutilgan. Jumladan, xavfsizlik texnikasi, sanoat sanitariyasi yoki mehnatni muhofaza qilishga oid boshqa qoidalarning ular ijrosi uchun masʼul shaxslar tomonidan buzylishi oʻrtacha ogʻir yoki tan jarohati yetkazilishiga sabab boʻlsa, eng kam ish haqining 25 baravaridan 50 baravarigacha miqdorda jarima yoki 5 yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoki 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan, oʻsha qilmish odam oʻlishiga va boshqa ogʻir oqibatlar kelib chiqishiga sabab boʻlsa, muayyan huquqdan va 5 yilgacha ozodlikdan mahrum kilish bilan jazolanadi (257-modda). Transport vositasidan foydalanish uchun masʼul shaxsning Mast holatda yoki giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki aql-idrokka taʼsir koʻrsatuvchi boshqa moddalar taʼsiri ostida boʻlgan shaxsning transport vositasini boshqarishiga yoʻl qoʻyishi badanga ogʻir shikast yetkazilishiga yoxud odam oʻlishiga sabab boʻlsa, oʻsha masʼul shaxs eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarima toʻlaydi yoki 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud muayyan huquqdan va 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilinadi (261-modda). Transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi koidalarining transport vositasini boshqaruvchi shaxs tomonidan buzilishi badanga oʻrtacha yoki ogʻir shikast yetkazilishiga sabab boʻlsa, eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarima yoki 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan, oʻsha qilmish odam oʻlishiga sabab boʻlsa, muayyan huquqdan va 7 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan, oʻsha qilmish odamlar oʻlimiga, xdlokatga va boshqa ogʻir oqibatlarga sabab boʻlsa, muayyan huquqdan va 10 yilagacha ozodlikdan mahrum etish bilan jazolanadi (266-modda).
Baxtsiz hodisalar - bu jarohatlar, o'limlar, ishlab chiqarishning yo'qolishi yoki mulk va aktivlarning shikastlanishiga olib keladigan rejalashtirilmagan hodisalardir. Baxtsiz hodisalarning sabablarini tushunmagan holda, baxtsiz hodisalarning oldini olish juda qiyin. Baxtsiz hodisalarning sabablarini bashorat qilish nazariyasini ishlab chiqish uchun ko'plab urinishlar qilingan, ammo hozirgacha hech biri umumiy qabul qilinmagan. Fan va muhandislikning turli sohalaridagi tadqiqotchilar baxtsiz hodisalarning sabablari nazariyasini ishlab chiqishga harakat qilmoqdalar, bu esa baxtsiz hodisalarga hissa qo'shadigan yoki keltirib chiqaradigan omillarni aniqlash, ajratish va oxir-oqibat yo'q qilishga yordam beradi. Ushbu maqolada baxtsiz hodisalarning turli xil sabablari nazariyalarining qisqacha tavsifi, keyin esa baxtsiz hodisalarning tuzilishi keltirilgan.
Baxtsiz hodisalarning sabablari nazariyalari
Domino nazariyasi
Domino nazariyasini ishlab chiqqan V. X. Geynrix (1931) ma'lumotlariga ko'ra, barcha baxtsiz hodisalarning 88 foizi odamlarning xavfli harakatlari, 10 foizi xavfli harakatlar va 2 foizi "xudoning harakatlari" tufayli sodir bo'ladi. U "besh faktorli baxtsiz hodisalar ketma-ketligini" taklif qildi, unda har bir omil ketma-ket joylashgan domino toshlarini ag'darish usulida keyingi bosqichni amalga oshiradi. Baxtsiz hodisa omillarining ketma-ketligi quyidagicha:
ajdod va ijtimoiy muhit
ishchining aybi
mexanik va jismoniy xavf bilan birga xavfli harakat
voqea sodir bo'lgan
shikastlanish yoki shikastlanish.
Qatorda bitta dominoning olib tashlanishi qulab tushish ketma-ketligini to'xtatib qo'ygani kabi, Geynrix omillardan birini olib tashlash avariya va natijada shikastlanishning oldini oladi, deb taklif qildi; domino kaliti ketma-ketlikdan olib tashlanishi kerak bo'lgan 3-raqam. Geynrix o'z nazariyasi uchun hech qanday ma'lumot bermagan bo'lsa-da, u muhokamani boshlash uchun foydali nuqta va kelajakdagi tadqiqotlar uchun asos bo'lib xizmat qiladi.
Ko'p sabablar nazariyasi
Ko'p sabablar nazariyasi domino nazariyasining natijasidir, ammo u bitta baxtsiz hodisa uchun ko'plab hissa qo'shadigan omillar, sabablar va pastki sabablar bo'lishi mumkinligini va ularning ma'lum kombinatsiyasi baxtsiz hodisalarga olib kelishini taxmin qiladi. Ushbu nazariyaga ko'ra, hissa qo'shadigan omillarni quyidagi ikki toifaga guruhlash mumkin:
Xulq-atvor. Ushbu toifaga ishchiga tegishli bo'lgan omillar, masalan, noto'g'ri munosabat, bilim etishmasligi, malakaning etishmasligi, jismoniy va ruhiy holatning etarli emasligi kiradi.
Atrof-muhit. Ushbu toifaga boshqa xavfli ish elementlarining noto'g'ri qo'riqlanishi va foydalanish va xavfli tartib-qoidalar tufayli asbob-uskunalarning degradatsiyasi kiradi.
Ushbu nazariyaning asosiy hissasi, kamdan-kam hollarda, agar biron bir sabab yoki harakat natijasida sodir bo'lgan baxtsiz hodisa ekanligini aniqlashdir.
Sof tasodif nazariyasi
Sof tasodifiy nazariyaga ko'ra, har qanday ishchilar to'plamining har biri baxtsiz hodisaga duchor bo'lish ehtimoli tengdir. Bundan tashqari, bu voqea sodir bo'lishiga olib keladigan aniq ko'rinadigan yagona naqsh yo'qligini anglatadi. Ushbu nazariyada barcha baxtsiz hodisalar Geynrixning Xudoning harakatlariga mos keladi va ularni oldini olish uchun hech qanday aralashuv yo'q deb ishoniladi.
Bir tomonlama javobgarlik nazariyasi
Noqonuniy javobgarlik nazariyasi ishchi baxtsiz hodisaga duchor bo'lgandan so'ng, xuddi shu ishchining kelajakdagi baxtsiz hodisalarga duchor bo'lish ehtimoli qolgan ishchilarga nisbatan ko'payadi yoki kamayadi, degan fikrga asoslanadi. Ushbu nazariya baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun profilaktika choralarini ishlab chiqishda juda oz hissa qo'shadi.
Baxtsiz hodisalarga moyillik nazariyasi
Baxtsiz hodisalarga moyillik nazariyasi ma'lum bir ishchilar guruhida baxtsiz hodisalarga duchor bo'lish ehtimoli ko'proq bo'lgan ishchilar to'plami mavjudligini ta'kidlaydi. Tadqiqotchilar bu nazariyani qat'iy isbotlay olmadilar, chunki tadqiqot ishlarining aksariyati yomon olib borilgan va topilmalarning aksariyati qarama-qarshi va noaniqdir. Bu nazariya umuman qabul qilinmaydi. Agar haqiqatan ham bu nazariya har qanday empirik dalillar bilan qo'llab-quvvatlansa, ehtimol u hech qanday statistik ahamiyatga ega bo'lmagan baxtsiz hodisalarning juda kam qismini tashkil qiladi.
Energiya uzatish nazariyasi
Energiyani uzatish nazariyasini qabul qilganlar, energiya o'zgarishi natijasida ishchi jarohat oladi yoki asbob-uskunalar zarar ko'radi, va har bir energiya o'zgarishi uchun manba, yo'l va qabul qiluvchi mavjud degan da'voni ilgari surdilar. Ushbu nazariya shikastlanish sabablarini aniqlash va energiya xavfi va nazorat qilish metodologiyasini baholash uchun foydalidir. Energiya uzatilishini oldini oluvchi, cheklovchi yoki yaxshilovchi strategiyalar ishlab chiqilishi mumkin.
Manbada energiya almashinuvini boshqarishga quyidagi vositalar yordamida erishish mumkin:
manbani yo'q qilish
ish stantsiyasining elementlarining dizayni yoki spetsifikatsiyasiga kiritilgan o'zgarishlar
profilaktika ishlari.
Energiyani uzatish yo'lini quyidagicha o'zgartirish mumkin:
yo'lni o'rab olish
to'siqlarni o'rnatish
absorberlarni o'rnatish
izolyatorlarni joylashtirish.
Energiya uzatishni qabul qiluvchiga quyidagi choralarni ko'rish orqali yordam berish mumkin:
ta'sir qilishning cheklanishi
shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish.
"Alomatlar va sabablar" nazariyasi
"Sabarlar va alomatlar" nazariyasi nafaqat nazariya, balki baxtsiz hodisaning sababini tushunish kerak bo'lgan nasihatdir. Odatda, baxtsiz hodisalarni o'rganayotganda, biz avariyaning aniq sabablarini asosiy sabablarga e'tibor bermaslikka bog'lashga moyilmiz. Xavfli harakatlar va xavfli sharoitlar avariyaning asosiy sabablari emas, balki alomatlar - yaqin sabablardir.
Baxtsiz hodisalarning tuzilishi
Baxtsiz hodisalar sabab bo'ladi va ularning oldini olish mumkin, degan ishonch bizni baxtsiz hodisalar yuzaga kelishiga yordam beradigan omillarni o'rganishni zarur qiladi. Bunday omillarni o'rganish orqali baxtsiz hodisalarning asosiy sabablarini ajratib olish va baxtsiz hodisalar takrorlanishining oldini olish uchun zarur choralarni ko'rish mumkin. Baxtsiz hodisalarning asosiy sabablarini "tezkor" va "hissa" deb guruhlash mumkin. To'g'ridan-to'g'ri sabablar ishchining xavfli harakatlari va xavfli mehnat sharoitlari. Ta'sir etuvchi sabablar boshqaruv bilan bog'liq omillar, atrof-muhit va ishchining jismoniy va ruhiy holati bo'lishi mumkin. Baxtsiz hodisaga olib kelishi uchun sabablarning kombinatsiyasi birlashishi kerak.
1-rasmda baxtsiz hodisalarning tuzilishi, shu jumladan bevosita sabablar, sabablar, baxtsiz hodisalar turlari va baxtsiz hodisalar natijalarining tafsilotlari ko'rsatilgan. Bu buxgalteriya hisobi hech qanday tarzda to'liq emas. Biroq, xavfsizlik jarayonlarini doimiy ravishda takomillashtirishdan oldin, avariyaga sabab bo'lgan omillarning "sabab va ta'sir" munosabatini tushunish kerak.
xulosa
Baxtsiz hodisalarning sabablari juda murakkab va baxtsiz hodisalarning oldini olishni yaxshilash uchun uni etarli darajada tushunish kerak. Xavfsizlik nazariy asosga ega emasligi sababli, uni hali fan deb hisoblash mumkin emas. Bu haqiqat bizni tushkunlikka solmasligi kerak, chunki ko'pgina ilmiy fanlar - matematika, statistika va boshqalar bir vaqtning o'zida xuddi shunday taxminiy bosqichdan o'tgan. Baxtsiz hodisalar sabablarini o'rganish tegishli nazariyani ishlab chiqishga qiziqqanlar uchun katta va'da beradi. Hozirgi vaqtda baxtsiz hodisalarning sabablari nazariyalari kontseptual xususiyatga ega va shuning uchun baxtsiz hodisalarning oldini olish va nazorat qilishda cheklangan qo'llaniladi. Nazariyalarning bunday xilma-xilligi bilan to'g'ri yoki to'g'ri deb hisoblangan va umume'tirof etilgan yagona nazariya mavjud emasligini tushunish qiyin bo'lmaydi. Shunga qaramay, bu nazariyalar baxtsiz hodisalarni tushunish uchun ma'lumot doirasini ishlab chiqish uchun zarur, ammo etarli emas.
|