III.NAZARIY MATERIALLAR - Ўзбекистон республикаси соғЛИҚни сақлаш вазирлиги тошкент фармацевтика институти

1-мавзу: Tibbiyot mikrobiologiyasi xaqida tushuncha va rivojlanish tarixi. Umumiy bakteriologiya: bakteriyalar klassifikasiya morfologiyasi va tuzilishi.
Режа:
Tibbiyot mikrobiologiyasi, virusologiyasi va immunologiyasi fani maqsadi, vazifalari;
Tarixiy rivojlanish davrlari;
Farmatsevt provizor amaliyotida mikrobiologiya fanining axamiyati;
Mikroorganizmlar klassifikatsiyasi.
Tayanch iboralar: bakteriyalar, spiroxetalar, rikketsiyalar, xlamidiyalar, mikroplazmalar, aktinomitsetlar, zamburuglar, mikron, kapsula, peptidoglikan Tayan iboralar : bakteriyalar, spiroxetalar, rikketsiyalar, xlamidiyalar, mikroplazmalar, aktinomitsetlar, zamburuglar, mikron, kapsula, peptidoglikan
Tibbiyot mikrobiologiyasi, virusologiyasi va immunologiyasi fani maqsadi, vazifalari
Mikroorganizmlar tabiatda juda kup tarkalgan bo‘lib, ularni 3 mlrd. yil oldin aniklashgan. Mikrobiologiya Fani juda kichkina mikroorganizmlarni urganadigan fandir. Mikroorganizmlarning tabiatda keng tarkalishiga sabab, ularning tabiatda va odam xayotida ma'lum bir rol uynashidir.
Mikroblarni urganish mikrobiologiyaning kup kirrali masalalaridan biri bulib, bu masalalarni fakat bir soxadagi mutaxassisecha olmaydi. Shuning uchun xozirgi avkta mikrobiologiyaning bir necha turlari mavjuddir.
Meditsina mikrobiologiyasi;
Texnik yoki sanoat mikrobiologiyasi;
Qishloq xo’jaligi mikrobiologiyasi;
Veterinar mikrobiologiya;
Kosmik mikrobiologiya.
Meditsina mikrobiologiyasi patogen va shartli mikroblarning xossalarini, ularning kassalik kuzgatishdagi, ya'ni infektsion jarayondagi rolini, kassaliklarini laborotoriya diagnostikasini, oldini olish choralarini va boshkalarini kurib chikadi. Meditsina mikrobiologiyasi uz navbatda virusologiya, immunologiya sanitar mikrobiologiya, parazitologiya, mikologiya kabi bulimlarga bulinadi.
Xar bir bulimda o’zlariga tegishli bulgan muammolarini urganadilar. Mikrobiologiya, virusologiya va immunologiyaning muvoffakiyatlaridan biri infektsion kasalliklarga akrshi kurash choralari aniklanganligidir. Kasallikni uz vaktida aniklash, infektsiya manbaini zararsizlantirish, umumiy va maxsus profilaktika kilish, infektsion kasallikni xalkimiz orasida kamaytirishga va butunlay yuk kiilshga olib keladi.
1.2 Tarixiy rivojlanish davrlari;
Mikrobiologiyaning rivojlanishida A.Lеvеngukning roli va uning mikrobiologiyaning rivojlanishi tarixida "morfologiya davriga" qo`shgan hissasi. Mikrobiologiya rivojlanishining "fiziologiya" va "biokimyo" davrlari. Pastеr, Vinogradskiy va boshqalar ishlarining ahamiyati.
Mikroorganizmlar kashf etilmasdan oldin ham inson qattiq, vino tayyorlashda, navvoychilikda mikrobiologiya jarayonlaridan kеng qo`llamda foydalanib kеlgan. Qadim zamonlardanoq shifokorlar va tabiatshunoslar ko`pgina yuqumli kasalliklarning kеlib chiqish sabablarini izlay boshlagan. Masalan, Gippokrat (eramizdan oldingi 460-377 yillar), Lukrеtsiy (95-50 yillarda) va o`sha davrning boshqa yirik olimlarning ishlarida, turli-tuman yuqumli kasalliklarning sababchisi tirik tabiatga bog`liq ekanligi ko`rsatilgan. O`rta Osiyo xalqlari avvaldanoq chеchak, moxov va boshqa kasalliklar to`g`risida ma'lumotlarga ega edi. Abu Ali ibn Sino (900-1037) bu kasalliklarning sababchilari tirik mavjudotlar ekanligini va ularning suv, havo orqali tarqalishini aytgan.
Mikroorganizmlarning ochilishi mikroskopning ixtro etilishi bilan bеvosita bog`liq bo`ldi. Birinchilar qatori Gans va Zaxariy Yansеn, so`ngra G.Galilеy va K.Drеbbеl tomonidan mikroskoplar yaratildi va takomillashtirildi.
XVII-asrning 40 yillarida rimlik profеssor A.Kirxеr (1601-1680) kattalashtiruvchi qurulma orqali har xil ob'еktlarni kuzatadi va o`ta mayda "chuvalchanglarni" ko`radi. Bular mikrorganizmlar edi. Ammo bu tajribalar tasodifiy kashfiyotlar edi.
Mikroorganizmlar haqida yanada ko`proq ma'lumotlar to`plagan shaxs mikrobiologiya tarixining "mikrobiologiya favri" ni boshlab bеrgan Gollandiyalik Antoni van Lеvеnguk (1632-1723) bo`ldi.
U o`zi yasagan mikroskop yordamida iflos suv, har xil moddalar qaynatmalari, tish kiri kabi namunalarni tеkshirib, ulardagi mikroorganizmlarni kuzatdi. U tabiat sirlari (1965) dеgan kitobida mikroorganizmlarning shakllarini tasvirlab bеrgan.
Rossiyada birinchi mikroskop Ivan Bеlyaеv va Ivan Kulibinlar tomonidan yaratildi.
Rus olimi, xarbiy vrach D.S.Samoylovich (1724-1810) mikroskop yordamida chuma kasalligining qo`zg`atuvchisining tеkshirib, odamlarni bu kasallikga qarshi emlash usulini taklif etgan. Uning bu kashfiyoti boshqa yuqumli kasalliklarning sababchisini o`rganish uchun asos bo`ldi. Angliyalik vrach E.Djеnnеr (1749-1823) 1798 yilda chеchakka qarshi emlash muhim ahamiyatga ega ekanligini ko`rsatib bеrgan edi. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ancha takomillashtirilgan mikroskoplar yaratildi. Bu esa mikroorganizmlarning faqat morfologik tuzilishinigina emas, balki fiziologiyasini o`rganishga ham imkon bеrdi. Mikroskopning ixtiro etilishidan boshlab mikroorganizmlar to`g`risida qilingan ishlar mikrobiologiya tarixida 1-davr "Mikrobiologiyaning rivojlanishi morfologiya davri" dеb yuritiladi.
Shvеd olimi K.Linnеy (1707-1778) hamma tirik mavjudodlarni bir sistеmaga solgan bo`lsa ham, mikroorganizmlarni bir avlodga kiritib, ularni "tartibsiz" dеb atadi.
Mikroorganizmlarning birinchi sistеmatikasi Daniyalik Myullеrga (1786) ga taaluqlidir. U suv va tuproqdagi "animalkullar" ni sistеmaga soladi va ularning "infuzoriyalar" dеb atadi. Sеkin asta mikroorganizmlarni o`rganish boshlandi.
Kеyinchalik M.M.Tеrеxovskiy ham mikroorganizmlar ustida ishlab "Sarstvo tmo` infuzoriy Linnеya " dеgan mavzuda doktorlik dissеrtatsiyasini yoqladi (1770). Har xil qaynatmalardagi mikroorganizmlarni o`rgandi. Tеmpеratura, elеktr toki va zahar ta'sirida mikroorganizmlarning halok bo`lishini aniqladi. 1835-yil Erеnburg "Infuzoriyalar mukammal organizmlardir" dеgan mavzuda ilmiy asar yozdi va hamma tuban jonzotlarni 22 ta sinfga bo`ldi. Kitobga infuzoriyalar atlasini kiritdi va ularga tavsiflar bеrdi, mikroorganizmlarni binar nomеnklaturada atadi va barcha baktеriyalarni 3 sinfga bo`ldi.
XIX-asr o`rtalarida, P.F.Goryainov tomonidan yozilgan "Zoologiya" asarida mikroorganizmlarga ayrim bo`lim ajratildi va bo`lim "Infuzoriyalar bo`limi" dеb ataldi. Shu vaqtlar F.Kon (1828-1898) va K.Nеgеlilar (1817-1891) baktеriyalardan ba'zilarining tabiatini o`rgana boshladilar.
Mikroorganizmlarni o`rganishning ikkinchi davri-"Fiziologiya davri" Lui Pastеr (1822-1895) ishlaridan boshlandi. U ko`pgina bijg`ish jarayonlarning, ya'ni spirtli, sut va sirka kislotali bijg`ish hamda boshqa tur bijg`ishlarning biologik mohiyatini aniqladi.Har bir bijg`ish jarayonining o`z mikroorganizmlari borligini tajribalar bilan isbotladi. U yana chirish jarayonlarining ham alohida mikroorganizmlar ta'sirida borishini ko`rsatdi. Bu buyuk frantsuz olimi kuydirgi, qutirish, saramas, pastеrеllеz, gazli gangrеna, tut ipak qurtining (pеbrina) kasalligini, vino va pivoning buzilishini o`rgandi va ularga qarshi kurash choralarini aniqlab bеrdi. Kislorodsiz muhitda yashaydigan anaerob baktеriyalarni aniqladi. Laboratoriya amaliyotiga stеrillash-(mikroblarni nobud qilish) usullarini kiritdi. Aristotеl va Vеrgiliylarning "o`z-o`zidan tug`ilish" nazariyalarining asossizligini ko`rsatdi. Oziqa muhit yaxshilab stеrillansa, unda hеch qanday mikroorganizmning paydo bo`lmasligini asoslab bеrdi. Pastеr tovuqlar xolеrasini o`rganish jarayonida sog`lom tovuqga kuchsizlantirilgan baktеriya kuturasi yuborilganda tovuqlarning kasallikga chalinmasligini kuzatdi. Xuddi shu ishni u kuydurgi kasalligi bilan kasallangan mollarda ham qaytardi va ijobiy natijalar olishga muvaffaq bo`ldi. Hayvonlarni kuchsizlantirilgan (42-430S tеmpеraturada o`stirilgan) kuydirgi tayoqchalari bilan kasallantiradi. Kuchsizlantirilgan baktеriya kulturasibilan emlaganda hayvonlarda kuydirgi baktеriyasiga qarshi immunitеt hosil bo`lishini aniqladi. Pastеr kuydirgi kasalligini o`rganib "la'natlangan dalalar" sirini ochdi.
Pastеrning qutirish kasalligini o`rganish borasidagi ishlari ham o`ta katta ahamiyatga moliqdir. U qutirgan itlar so`lagini mikroskop ostida tadqiq qilganda mikroorganizmlarini muyassar bo`la olmadi. Ammo u kasallikni yuzaga kеltiruvchi qutirishni "sababi"-hayvonning bosh va orqa miyasida joylashishini aniqladi. Kasallangan quyon miyasini sеkin-asta quritib, kuchsizlantirilgan kasal, qo`zg`atuvchini oldi va u bilan hayvonlarni emlab sog`lom hayvonlarni kasallikdan saqlab qolish yo`llarini topdi. Bunday emlashlar, antirabik-qutirishga qarshi emlashlar dеyilib, juda kеng qo`llamda tarqaldi. Bu ishlar yangi fan immunologiyaning paydo bo`lishiga asos soldi. Lui Pastеr Fransiya mеditsina akadеmiyasiga akadеmik, Sankt-Pеtеrburg akadеmiyasiga muxbir a'zo va kеyinchalik faxriy akadеmigi qilib saylandi.
Parijda 1888-yili Pastеr instituti ochildi. Unda, kеyinchalik ko`zga ko`ringan mikrobiologilar ta'lim oldi. Mеchnikov, Vinogradskiy, Gamalеya, Xovkin, Sklifasovskiy va boshqalar shular jumlasidandir.
XIX-asrda ko`p mamlakatlarda mеditsina mikrobiologiyasi rivojlandi. Mеditsina mikrobiologiyasining rivojlanishga nеmis olimi Robеrt Kox (1843-1910) ko`p hissa qo`shgan. U sof mikroorganizm kulturasini ajratish uchun qattiq (quyuq)ozuqa muhitdan foydalanishni taklif etdi. Odam va qoramollarda sil kasalligining qo`zg`atuvchisini va vabo vibrionini ajratib oldi. Mikroskopik mеtodlarni takomillashtirdi, mikroskopiyaga immеrsion tizimni qo`llashdi va mikrofotografiyani kiritdi.
I.I.Mеchnikov (1845-1916) fagotsitoz va uning immunitеtdagi ahamiyati haqida to`liq ta'limot yaratdi. Chirituvchi va sut kislotali bijg`ish baktеriyalari orasidagi antogonizmni aniqladi va vabo kasalligini aniqlashga o`z hissasini qo`shdi. Rossiyada birinchi baktеriologik stantsiya tashkil etdi. Uning rahbarligida yirik mikrobiologlar: G.N.Gabrichеvskiy, A.M.Bеzrеdka, I.G.Savchеnko, L.A.Tarasеvich, N.F.Gamalеya, D.K.Zabolotniy va boshqa olimlar еtishib chiqdi.
Turoq mikrobiologiyasi bo`yicha ham ancha ishlar qilindi. Shlеzing va Myunts kabi frantsuz olimlari nitrifikatsiya jarayonini o`rgandi. S.N.Vinogradskiy bu jarayonni chuqur o`rganib "Tuproq mikrobiologiyasi" dеgan asarni yaratdi. "Xеmosintеz" (kimyoviy enеrgiya ishtirokida suv va SO2 dan organik moddalar hosil bo`lishi) jarayonini ochish sharafiga muyassar bo`ldi. U xеmosintеz jarayonini nitrifikatorlar, oltingugurt va tеmir baktеriyalar misolida aniq ko`rsatib bеrdi. Tuproqda erkin holda yashovchi anaerob baktеriya klostridium pastеrianum, sеllyuloza parchalovchi baktеriyalarni ham Vinogradskiy topdi va u ko`pgina mikrobiologik mеtodlar yaratdi.
M.Bеyеrink tuproqda uchraydigan erkin azot o`zlashtiruvchi baktеriyalardan azotabaktеrni aniqladi. Gеlrigеl G., Vilfor G. tuproq mikrobiologiyasi ustida ish olib borib, dukkakli o`simliklarning azot o`zlashtirishi, ular ildizidagi tuganaklarga bog`liq ekanligini ko`rsatib bеrishdi.
Sеkin-asta to`plangan matеriallar, ayniqsa nafas olish va bijg`ish jarayonlari ximizmini aniqlash ishlari mikrobiologiya rivojlanishidagi uchinchi davr "mikrobiologiyaning bioximiya yo`nalishi" ga turtki bo`ldi. Bu borada S.P.Kostichеv, V.S.Butkеvich, V.N.Shaposhnikov va N.D.Iеrusalimskiylarni ishlari alohida ahamiyatga ega.
Chirindi moddalar va tuproq strukturasining hosil bo`lishida tuproq mikroorganizmlarning rolini tushuntirishda I.V.Tyurin, M.I.Kononova va boshqalar, mikroorganizmlar ekologiyasini o`rganish sohasida B.L.Isachеnko, Е.N.Mishustin, N.M.Lazеrеvlar, tuproq va rizosfеradagi
turli xil mikroorganizmlarning aktivligini aniqlashda N.N.Xudyakov, N.G.Xolodniy, V.S.Butkеvich, N.A.Krasilnikov, Е.F.Bеrеzova, Ya.NXulyakov va boshqalarning ishlari muhim ahamiyatga egadir.
B.F.Pеrfilеv va D.R.Gabеllar kеyingi vaqtda mikrobiologiya tеxnikasini rivojlantirishga o`z hissalarni qo`shgan olimlardir. Ular yaratgan kapillyar mikroskopiya mеtodi cho`kindilarda uchraydigan yirtqich baktеriyalarni topishga yordam bеrdi.
O`tgan asrning oxiridan boshlab, mikrobiologiyaning bir tormog`i bo`lgan suv va gеologiya mikrobiologiyasi rivoj topa boshladi. G.A.Nadson, B.L.Isachеnko, M.A.Еgunov, V.O.Tauson, V.S.Butkеvich, A.Е.Kriss, A.S.Razumov va boshqalar bu tormoqni rivojlanishiga katta hissa qo`shdilar. Nadson G.A va uning shogirdi G.S.Fillipov 1925-yilda achitqi zamburug`lariga turli nurlar ta'sir etib,ulardan mutantlar oldi.
Mikrobiologiyadagi ana shunday katta kashfiyotlar mikroskopik tеxnikaning rivoj topishi bilan chambarchas bog`liqdir. 1873-yilda Ernеst Abbе mikroskoplar uchun linzalar tizimini takomillashtirdi. 1903-yilda Zidеntopf va Jigmondi ultramikroskopni, 1908-yilda A.Kеllеr va Zidеntopf birinchi lyuminеstsеnt mikroskopni kashf etdilar. Nihoyat 1928-1931-yillarda birinchi elеktron mikroskop yaratildi. Elеktron mikroskopda 0,02 nm dan to A gacha va undan ham mayda o`lchamlibuyumlarni ko`rish mumkin bo`ldi. 1934-yili F.Tsеrnikе Fazo-kontrast printsipini takomillashtirdi.
Mamlakatimizda mikrobiologiyaning rivojlanishi uchun qulay sharoit mavjudligi tufayli, uning nazariy va amaliy masalalari bilan bog`liq bo`lgan sohalari: oziq-ovqat sanoati, konsеrva sanoati, sut maxsulotlarini qayta ishlash sanoati, pivo pishirish sanoati, turli aminnokislotalar, oqsillar, antibiotiklar va vitaminlar ishlab chiqarish sanoatlari yanada rivoj topmoqda. O`zbеkiston Fanlar Akadеmiyasining mikrobiologiya va botanika institutlarining xodimlari akadеmik A.M.Muzaffarov, M.I.Mavloni, A.G`.Xolmuratov, S.A.Asqarova, profеssor va doktorlar I.J.Jumaniyozov, Q.D.Davronov, S.S.Ramazonova, S.M.Xojiboеva, J.Safiyazov, J.Qutliеv, A.SRasulov, X.O.Bеrdiqulov, R.Shoyoqubov, J.Toshpo`latov va boshqalar. Mirzo Ulug`bеk nomidagi Toshkеnt davlat univеrsitеtidagi olimlar O.G.Yolina, K.Yu.Musaеv, F.G.Axmеdova, Ya.F.Nizammеtdinova, M.L.Mansurova, I.A.Muzaffarova, Toshkеnt tеxnika univеrsitеtida Abdurazzoqova S.H, Hakimova Sh.I, va Kil M va boshqalar mikrobiologiya fanining rivojlanishida o`z hissalarini qo`shib kеlmoqdalar.
Mikrobiologiyaning rivojlanishida bir necha davrlar mavjud. Bulardan mikroskopik davr bulib, buning asoschisi gollandiyalik olim Antoniy Levenguk (1632-1723 y.) xisoblanadi. Birinchi marotaba linza yordamida- mikroblarning xar xil kurinishida ekanligini kurgan va tabiat mu'jizalarini ochib bergan.
Mikroblarning morfologik davrining asoschisi frantsuz olimi Lui Pasterdir.
Mikrobiologiyaning fiziologik davri asoschilardan biri Robert Kox xisoblanadi.
Mikrobiologiya rivojlanishida viruslarning ochilishi, immunologiyaning rivojlanishi davrlari mavjud bulib, xar birlarining asoschilari bu soxada juda kup ishlarni bajarishgan, Bu olimlar - D.I. Ivanovskiy, I.I. Mechnikov va boshkalardir.
Uzbekistonda mikrobiologiya fanining rivojlanishida mikrobiologlardan P.F.Samsonov, Yu.A.Axmedjanov, N.A.Zakirovlarning xizmatlari kasta.
Meditsina mikrobiologiyasi asosan patogen mikroorganizmlarni urganadi, bular xilma-xil bulib, kuyidagi guruxlarga bulinadi: bakteriyalar, spiroxetalar, rikketsiyalar, xlamidiyalar, mikroplazmalar, aktinomitsetlar, zamburuglar, sodda xayvonlar.
1.3 Farmatsevt provizor amaliyotida mikrobiologiya fanining axamiyati;
Mikrobiologiya fanini urganish xar bir soxadagi shifokor uchun zarurdir. Yukumli kasalliklarni keltirib chikarishda mikroorganizmlarning roli kattadir. Bularni mikrobiologik usullarda tekshirib, tugri diagnoz kuyib davolovchi shifokorlar uchun axamiyati kattadir.Farmasevt tomonidan tayyorlanadigan dorilarning tozaligi(sterilligi), tarkibida ruxsat etilgan miqdordagi bakteriyalar soni (REM), dori preparatlarini saqlash, ta’sir mexanizmini bakteriyalarga nisbatan aniqlay olish kabi muommolarni bilishlari talab qilinadi.Bundan tashqari xar bir farmasevtga murojat qilinganda klinik simptomlarni qaysi infeksion kasallikga tegishli ekanligini bilish va shu bilan birga o’zini bu yuqumli kasallikdan ximoya qilishni ta’minlashi kerak bo’ladi.
1.4 Mikroorganizmlar klassifikatsiyasi.
Mikroblar morfologiyasi.
Bakteriyalar - (yunoncha cuz bulib, bacterion - tayokcha demakdir) bir xujayrali, xlorofilsiz.mikroorganizmlar bulib, asosan bulinib kupayish xususiyatiga ega.
Bakteriyalar -bir-birolaridan shakllariga karab, surtmada joylanishiga karab, katta - kichikligiga karab fakrlanadi.
Shakliga karab - bakteriyalar sharsimon, tayokchasimon yoki silindrsimon (asl bakteriyalar) burama bakteriyalar, spirallilarga bulinadi.
Bundan tashkari, tayokchasimon bakteriyalar xam mavjuddir. Tayokchasimon bakteriyalar yoki asl bakteriyalar (yunoncha cuz bulib ayepa-tayokcha demakdir) silindrsimon shaklda bulib, bu bakteriyalar xam katta-kichikligiga, surtmada joylanishiga, tayokchani uchining kurinishiga karab bir-biridan fark kiladi. Katta-kichikligiga karab (razmer) bakteriyalar kuyidagi guruxlarga bulinadi:
juda mayda- 0,1-1,0 mkm (kuk yutal kuzgatuvchisi)
B) mayda- 1,2 mkm (brutsullyoz, tulyaremiya kuzgatuvchisi)
urtacha- 10 mkm (ichak tayokchasi va boshkalar)
G) katta, yirik -10, undan yukori (kuydirgi kasalligini kuzgatuvchisi)
Surtmada joylanishiga karab: yakka-yakka bulib joylashadi, juft-juft bulib joylashsa - diplobakteriyalar, agar spora xosil kilsa diplobatsillalar deb ataladi, bakteriyalar surtmada zanjirsimon bulib joylashsa, streptobakteriyalar deb ataladi, agar spora xosil kilsa streptobatsillalar deb ataladi, tayokchaning uchini kurinishiga karab xam xar xil bulishi mumkin (misollar keltiriladi).
Bakteriyalarni kattaligi mikronlarda o‘lchanadi (1-1000). Mikroblar 0,15 mkm 45 mkm gacha bulishi mumkin.
Bakteriyalarning morfologiyasini o‘rganish meditsina
mikrobiologiyasining amaliy mashgulotlarida katta axamiyatga ega bulib, patogen mikroblarni ajratib olishda va ularni bir-biridan farklashda (diffirintsirofka) va ba'zi bakteriyalarni morfologik belgisini urganib, shu kasalikka diagnoz kuyishda xizmat kiladi. Shuni esda saklash kerkakki, ba'zi xollarda tashki, muxit ta'sirlari natijasida bakteriyalar uz shaklini uzgartiradi, bu xodisani polimorfizm xodisasi deb ataladi va fenotipda namayon buladi. Bakteriyalarning bu xususiyati mikrobiologiya fanining Amaliy mashgulotida katta axamiyatga egadir. Bakteriya xujayrasi asosiy xujayra elementlaridan tuzilgan :
-Bakteriyaning tashki yopkich kavati
-Tsitoplazma
-Nukleoid
Tashki yopkich kavati - kapsuladan, xujayra devoridan va sitoplazmatik membranadan iborat.
Kapsula asosan mikrokapsula va makrokapsuladan iborat. Mikrokapsula mukopolisaxaridlardan iborat bulib mikrofibrillalar kurinishida buladi va xujayra devoriga maxkam yopishgan.
Makrokapsula - tashki kavat bulib polisaxaridlardan tashkil toptan. Xamma bakteriyalar kapsula xosil kilmaydi. Kapsulani murakkab buyash usullaridan Ginsa-Burri usulida buyab urganiladi. Kapsula uziga buyokni kabul kilmaydi, chunki kup kismini suv tashkil kiladi.
Prokoriot xujayralarini asosiy belgilaridan biri membrana bilan ichki sitoplazma urtasidagi tusikliklarini yukligidir. Prokariot xujayralari xam bir xujayrali organizmlar bulgani bilan, ularni tuzilishida eukariot xujairalaridan kator xususiyatlari bilan fark kiluvchi strukturalari mavjud.
Xujayra devori. Bakteriyalarni xujayra devorini vazifasi va xususiyatlari.
Bakteriyaga ma'lum bir shaklni beradi.
Bakteriyani tashki muxit faktorlaridan ximoya kiladi.
Bakteriyadagi metobolitik jarayonlarga katnashadi.
Xujayra devori yuzasida bakteriofaglar, bakteriotsin va sezgir xujayralarga nisbatan retseptor va strukturalar mavjud, bularga bakteriofaglar adsorbtsiyalanishi yoki bakteriyalar sezgir xujayralarga birikishi mumkin.
Xujayra devori oksillari, polisaxaridlari bakteriyalarni antigenlarni xosil bulishida (O va V i) katnashsa, yoglari esa xujayra parchalanganda endotoksinga aylanadi.
Xujayra devori turli bakteriyalarda turli tuzilishga ega bulib, uziga buyoklarni kabul kilishiga karab ikki guruxga bulinadi gram(-), gram(Q). Bakteriyalarni bu xususiyatini tinktorial belgisi deb ataladi.
Xujayra devorini asosini peptidoglikan (murein) tashkil kiladi.
Pentidoglikan geteropolimer bulib ketma-ket keluvchi disaxarid guruxlaridan tarkib topgan. Pepditoglikan asosini N- atsetil glyukozamin va N-atsetil muram kislotasi tashkil kiladi, bundan tashkari peptidoglikan tarkibida teyxoy kislotasi Mg ionlari va fakat prokoriot xujayra devorida uchrovchi diaminopimelin kislotasi uchraydi. Xujayra devori xamma bakteriyalarda xam bir xil tuzilishga ega emas.
Gram musbat bakteriyalarni xujayra devori oddiy tuzilgan, lekin boshkalarga nisbatan kalin va kuchlirok xisoblanadi. Asosan kup kavatli pentidoglikandan (90%) tarkib topgan, tarkibida suvda eruvchi teyxoy kislota polimeri uchraydi. Teyxoy kislotasi (yunoncha teichos- devor) xujayra devorini ba'zida 50% kuruk massasini tashkil kiladi. Ikki xil formasi uchraydi - ribitolteyxoy va glitsirinteyxoy kislotasi. Xar bir tur bakteriyani xujayra devorida fakat bir tipdagi teyxoy kislotasi uchradi va gram (Q) bakteriyalarni yuza antigenini xosil kiladi. Gram (Q) bakteriyalarini xujayra devori lipopolisaxaridlar tutmaydi, lekin turli oksil strukturalari tutishi mumkin. Gram usulida buyalganda gram(Q) bakteriyalar gentsion violet teyxoy kislota bilan Mg ionlari ishtirokida mustaxkam spirtda erimaydigan kompleks xosil kiladi va uziga fuksinni kabul kilmaydi xujayra siyox (binafsha) rangda buyaladi.
Gram maifiy bakteriyalarni xujayra devori, gram (Q) bakteriyalarga nisbatan yupka buladi, xujayra devorida peptidoglikan 20% oshmaydi, urtacha 10-12% buladi, peptidoglikan tarkibida teyxoy kislotasi uchramaydi, peptidoglikan gr (-) bakteriyalarda xujayra devoriga forma beradi (rigidnost). Asosan gr (-) bakteriyalarni xujayra devori 3 kavatdan iborat, sitoplazmatik mebranadan keyin peptidoglikan kavat, fosfolipidli oksilli kavat va lipopolisaxaridli (LPS), tashki kavat. Shuning uchun bu gurux bakteriyalar gram usulda buyalganda gentsian violet bilan kompleks xosil kilmaydi va spirtda gentsion violet rangsizlanib ketadi, kayta funksinni kabul kilib kizil rangga buyaladi.
Bakteriyalarni gram usulda buyalishi juda muxim apamiyatga ega bulib haMMa bakteriyalar gram usulida buyalishiga karab ikki rypyhra gram (-) va gram(Q) bakteriyalarga bulinadi.
Bakteriyalarni bunday buyalishi ularni tinktorial xususiyati deb aytiladi.
Tsitoplazmatik membrana (TsM) tuzilishi boshka xujayralar SMsi tuzulishidan fark kilmaydi. Asosiy funktsiyasi.
Tsitoplazma. Bakteriyalarni sitoplazmasi bakteriyalarni xayot faoliyati uchun zarur bulgan kalloid matriksdan (DNK, ribosoma, granulalar) va kalloid fazadan (eruvchan fermentlar, RNK, t RNK, m RNK) iborat.
Osmatik bosimni bakteriya xujayralarida shakllantiradi.
Bakteriyalarni oziklanishida va nafas olishida katnashadi.
Bakteriyalarni bulinishida va spora xosil kilishida katnashadi.
Bakteriyalarning SM si buralib sitoplazmaga kirib mezasomalarni xosil kiladi.
Genotin sitoplazmada xalkasimon DNK kurinishida nukleoid deb ataladi, yoki bakterial xromasoma deb yuritiladi. Bakteriyani kuruk ogirligini 2-3% tashkil kiladi. Ribosomalar - Bakteriyalarda 70 S tipida uchraydi, sitoplazmada sochilib yotadi. Ularni soni 500 dan 50000 gacha bulishi mumkin.
Zaxira granulalari. Oralik oshikcha metabolitlar bulishi mumkin, polisaxarid, (kraxmal, glikogen) yoglar (triglitserinlar, mumlar) polifosoritlar (volyutin) bulishi mumkin. Ba'zi bakteriyalarda valyutin kiritmalari stabil bulib identifikatsiyada kullaniladi.
Oksillar: bakteriya kuruk vaznini 50-80% ni tashkil kiladi. Bakteriya xujayralarida juda kuplab oksillar uchraydi, bu oksillar bir birlaridan aminokislotalar tarkibi bilan farklanadi.
Yoglar: 1,4% dan 40% bulishi mumkin. Kupchilik xoll ar da yoglar boshka moddalar bilan birikib murakkab birikmalarni xosil kiladi (lipoproteinlar, lipopolisaxaridlar).
Uglevodlar: 12%dan 28%gacha bulishi mumkin, uglevodlar kupincha xujayralarning devorida uchraydi.
Bakteriyalarni mineral tarkibi.
Bakteriyalarni turiga boglik va 1,3%dan 13,8% bulishi mumkin, bularga kiradi: fosfor, natriy, kaliy, magniy, temir, mis, kobolt va b.
Speroxetalar xemogeterotraf xujayralar bulib, o’zlariga tuzilishi va xarakatlari bilan tubdan boshka bakteriyalardan fark kiladi. Xujayraning shakli spiralsimon bulib, uta bukiluvchandir. Spiroxetalarning uzunligi 5-500 mkm bulib, tanasining diametri nixoyatda ingichkadir -0,6-0,1 mkm.
Shuning uchun xam spiroxetalar bakteriyalar ushlanib koladigan bakterial filtrlardan utib ketadi. Spiroxetalarning tanasining diametri juda kichik bulganligidan oddiy mikroskoplarda kurish juda kiyin, shuning uchun fazoli kontrast mikroskopida yoki korongilashtirilgan maydonda kurish mumkin:
Spiroxetalarning tuzilishida 3 ta asosiy kompanentlari bor:
Protoplazmatik silindr.
O‘ksimon fibrila.
Tashki kobik.
Nukleoid-DNK.
Protplazmatik silindrning ustidan uk ip fabrilla aylanib urab turadi. Uk ipning bir uchi xujayraning bazal membranasiga - blefaro- plastlarga birikkan bulib, ikkinchi uchi esa erkin xolatda turadi. U k ip fibrillani soni spiroxetalarning turiga boglikdir.
Spiroxetalar tashki muxitda keng tarkalgan: suvlarda, odam va xayvon organizmining normal mikroflorasida va boshka joylarda saprfit xolda uchrashi mumkin. Spiroxetalarning patogen turlari xam uchrab bularga zaxm, kaytalanma tif, leptospiroz kuzgatuvchilari kiradi. Spiroxetalarning 5ta avlodi tafavud kilinadi.
Spiroxeta, kristaspira, treponema, Borreliya, Leptospira.
Spiroxetalar oddiy kundalang bulinish yuli bilan kupayadi. Spora va kapsula xG`kilinmaydi. Spiroxetalar ba'zi ta'sirlar natijasija mutsinsimon kobik bilan uralib sistalar xG`k kiladi. Sista organizmda uzok yashaydi.
Rikketsiyalar oralik xujayralar bulib, o’zlarining xujayrasining tuzilishi va kupayishi bilan bakteriyalarga yakin turadi. Yashash muxitlari bilan esa viruslarga yakin turadi. Rikketsiyalar fakat xujayraning obligat parazita bulib xayot kechiradi. Rikketsiyalar shakli buyicha xar-xil tuzilishga ega: tayyoqchasimon, ipsimon, tarmoklangan. Rikketsiyalar xarakatsiz' bulib sprora xosil kilmaydi. Rikketsiyalarning talaygina turlari odamda rikketsiz kasalligini chakiradi.
Rikketsiya xujayralar xam DNK, xam RNK uzida tutadi. (1:3,5) xujayra tashki tomonidan xujayra devori bilan uralgan bulib, uzida muram kislotasini tutadi va lizotsimga juda sezuvchan xisoblanadi.
Rikketsiyalar tirik xujayra ichida usadi, kupayadi, xayvon tukimasida, tovuk embrionida ustirish mumkin. Rikketsiyalar xususiy moda almashinishga ega, lekin ular metobolitlarni kabul kilish (yutish) va metabolitlarni chikarishni regulyatsiya kilishga ega emas, bu esa xujayra yuzasining utkazuvchanligining uzgarishi natijasida buladi.
Rikketsiyalar transmissiv infektsiya xisoblanadi, ular bitlar va kanalar orkali odamgayukadi.
Zdradovsiy ularni kuyidagi shakillarga ajratadi:
Kokksimon (sharsimon) -kattaligi 0,5 mkm gacha
Tayokchasimon, ikki donachali (1-1,5 mkm)
Ipsimo, litseller, kup donachali (10 mkm -40 mkm)
Batsillyar -3-4 donachali (3-4 mkm)
Rikketsiyalar Romanovskiy - Gimze usulida kokksimon shakillari pushti- kizil ranga, tayokchasimon shakillari esa, yashil rangda buladi. Asosan rikketsiyalar Zdrodovskiy usulida buladi. Bu usul Sil -Nilsen usulining ozgina uzgartirilgani bulib bunda NSE (xlorid—tasi) ishlatiladi. Rikketsiyalar bu usulda kizil ranga, ular yashayotgan xujayralar esa, metil kukida buyaladi. Rikketsiyalarni Morozov usulida xam buyab urganamiz, bunda ular jigar ranini uziga oladi.
Xlamiydilar obligat xujayra ichidagi organizmlar bulib, xar xil xlamidioz kasalliklarning kuzatuvchisi xisoblanadi. Bularga troxoma va ornitoz kiradi. Traxomada kuzda yalliglanish protsesso` ketadi, ornitozda esa pnevmaniya keltirib chikaradi.
Xlamiydilar dumalok formada (0,30-0,45 mkm) 50-500 nm kattalikda buladi.
Makrofagda va retikuloendotelial xujayralarda uchratishimiz mumkin. Xlamiydilar asosan xujaini kushlar xisoblanadi. Xlamiydilar uzida DNK va RNK tutadi va o’zlaridan murom kislotasi, folievaya kislota, D-alaninlar ajratib chikaradi. Xlamiydilar fakat tirik xujayrada usadi, ularni tovuk embrionida , tukima kulturasida ustirish mumkin. Gr (-) buyaladi.
Rivojlanishda 3 ta stadiya tafov. kil.
mayda elementlar tanachalar xosil bulishi 0,2-0,4 mkn. Uzida nukleoid gepatit materialini va ribosomalar tutadi. 3 kavat kobik bilan uralgan.
Birlamchi tanachalar xosil bulishi va ribosomalar elementlar uzida tutadi. Bulinish yuli bilan kupayadi.
Z.Oralik stadiya - birlamchi va elementlar tanachalar xosil bulishi stadiyasi urtasidagi stadiya bulib, bunda birlamchi va elementlar tanachalar tafavut kiladi.
Birlamchy tanachalar vegetativ funktsiyani bajaradi.
Romanovskiy-Gimza usulida buyab, lyuminestsent va elektron mikroskoplarda urganish mumkin.
Aktinomitsetalar mitseliyali mikroorganizmlar bulib, asosan tuprokda uchraydi.
Aerob nafas oluvchi, Gr (Q) buyaladi.
Aktinomitsetlar nomi - nursimon zamburug-Aktinomiyces bovis suzidan olinib aktinomikoz kasalligini keltirib chikaradi. Oddiy ozik muxitlarda yaxshi usadi. Aktinomitsetlar mitseliyalar xosil kiladi va spora x-kdi. Bundan tashkari aktinomitsetlar giflar x-kdi.
Streptomiyces avlodiga kiruvchi streptomitsetlar kiradi, bularni mitseliyalari xar doim saklanib koladi. Ba'zi avlodga kiruvchi
Aktinomitsetlarni mitsyoliyalari parchalanib tayyoqchasimon xujayralarga aylanib qoladi.
Streptomitsetlardan antibiotik streptomitsin olinadi. (Streptomiyces griseus)
mukos - zamburug. actis- nur} 1 - xujayrali mikroorganizmlar.
Aktinomiycetalis katori va oilasiga kiradi. Genetik funktsiyani nukloid bajaradi. Mitseliya ipchalarida xromatin donachalari buladi. Fak, anaerob. Oddiy ozik muxitda usadi. Kattik ozik muxitlarda xavoli mitseliylar xG`k di. Tukimada yiringli okma yara xG`kdi. Kontakt yul bilan va ogiz orkali ovkatlardan yukadi.
Mikoplazmalar Mollicutes (yumshok teri) sinfiga, Micoplasmaceae oilasi kiradi. Juda mayda 100-200 nm polimorgf mikr-zmlardir. Bular o’zlari mustakil kupayish xususiyatiga ega. Ularda xujayra devori bulmaydi. Fakt 3 kavatli sitoplazmatik mebranasi buladi va tashki tomondan kapsulaga uxshab urab turadi. Bularning genomi bakteriyalarning genomidan m: E. coli genomidan 4- marotaba kichik, lekin mustakil kupayish xususiyatiga ega. Sitoplazmada kiritmalar, ribosomalar, DNK va RNK buladi.
Mikoplazmalar birinchi marotaba yirik shoxli koramollarda plevropnevmoniya keltirib chikarganligi aniklangan.
Morfologiyasi: Juda mayda kokksimon xujayralar bulib, membranali filtrdan utib ketadi, oddiy bulinishi yuli bilan kupayadi.
Bakteriyalardan farki:
xujayra devorining yukligi
ular fakat izotonik eritmalarda va gipertonik muxitlarda usadi. Usish faktorlari - purin, pirimidin, lipedli ozik muxitlarni talab kiladi. Xayvonlarda yukori nafas yullarining shillik kavatida uchraydi.
Parozitlari upkani yalliglaydi. Spora xosil kilmaydi, xarakatsiz, Gr (- ) buyaladi. Birinchi marotaba L.Paster aniklangan. Tuprokda, suvlarda uchrashni mumkin. Patogen va patogen bulmagan turlari mavjud. Fakultativ anaerob. Konli agarda gemoliz xosil kiladi. Gemolizin ajratib chikaradi. Mikoplazmalarning bu xususiyatini konli agarda aniklash mumkin.
Zamburuglar bakteriyalarga nisbatan murakkabrok tuzilishga ega va kupayish usullari takomillashganrokdir.
Zamburuglar xar xil shakillarga (dumalok, tuxumsimon, noksimon, tugnogichsimon, amebasimon) ega. Ulchamlari bir nechr mkm dan (achitki zamburuglari) un va yo’zlab mkm gacha buladi. (mukor mogorlari)
Xuj. devori xar xil kalinlikda, yuzasi xar xil: tulkinsimon, gadir- budir, ayrimlarida nozik tuklar bilan koplangan buladi. Yosh xujayralarning sitoplazmasi gomogen, etuk xujayralarda esa donadar buladi. Sitoplazmalarda kiritmalar, mitoxondriyalar, takomillashmagan uzok bitta yoki bir nechta joylashgan. Goldoji apparata, yog kiritmalari, valyutin, glikogen, organik kislotalarning kristaplari va pigmentlar xam bor. Zamburuglarning vegetativ tanasi shoxlangan, rangsiz iplardan
(giflardan) tashkil toptan. Ularning uzunligi 50-70 mkm va undan xam ortik bulishi mumkin.
Zamburug’lar aerob sharoitda, uglerodli muxitlarda usadi. Spora xG`k yuli bilan va jinsiy yul bilan kupayadi. Morfologiyasini urganish uchun «ezilgan tomchi» usulida preparat tayyorlab, anilin buyoklar, Gram usullari kullaniladi.
Glosarriy:
Bakteriya- (-lar)( gr. Bakterion- tayoqcha) – 1. Tanasida nukleood, sitoplazmotik membrana , tig’iz hujayraviy devor bo‘lishi bilan ajralib turadigan va ko‘ndalang bo‘lishi bilan ko‘payadigan bir hujayrali mikroorganizm .
Bakteriologiya- ( gr. Bakterion- tayoqcha,Qgr. Logos- talimot )- bakteriyalar tuzilishi, fiziologiyasi, biologik qiyofasi, sistematikasi va genetikasini o‘rganadigan , ularning tabiatda tutgan o‘rni va tarqalishini tatqid qiladigan fan , mikrobiologiya faniga asos solgan , endilikda esa uning bir bo‘limi hisoblanadi.
Bakterioskopiya - ( gr. Bakterion- tayoqcha,Qgr. Logos- talimot )-skoreo-ko‘zdan kechirmoq, tekshirmoq)- bakteriyalarni mikroskop ostida ko‘zdan kechirish ,tekshirish , tathid qilish.
Diagnoz – ( yunon diognosis – bilish aniqlash ) – kasallikning harakteri moqiyati va bemorning ahvoli haqida shifokor bergan qisqacha tarifiga eti
|