- Aksioma - 1. Oʻlchash xatoliklari va turlari. Muntazam xatoliklar, turlari

|
1. Oʻlchash xatoliklari va turlari. Muntazam xatoliklar, turlari
|
bet | 6/7 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 126,8 Kb. | | #263191 |
Bog'liq Egamberdiyeva Nozima Mustaqil ish1- Aksioma
Har qanday o‘lchash - taqqoslash (solishtirish) demakdir.
Endi ikkinchi aksiomaning izohiga o‘tamiz.
O‘lchash degani, sodda qilib aytganda olingan obyektda tekshirilayotgan kattalik qanchalik ko‘p yoki kam tatbiq etganligini aniqlash hisoblanadi. Masalan, ko‘z oldimizda turgan ixtiyoriy bir narsani, aytaylik stolni olaylik. Uning tomonlarini uzunligini aniqlash kerak bo‘lsa, bizning ko‘z oldimizga bir metrga teng bo‘lgan uzunlik keladi va unga nisbatan qiyos qilib taxminiy tarzda eni va bo‘yi to‘g‘risidagi ma'lumotlami olishimiz mumkin. Lekin bu shunday tez va g'ayri oddiy bir tarzda yuz beradiki, biz bu haqda o‘ylashga ulgurmaymiz ham, ko‘z oldimizga keltira olmaymiz ham. Boshqa bir kattalik, masalan, tanavvul qilayotgan ovqatning mazasini ko‘raylik.
Bu kattalik hozircha o'lchab bo‘lmaydigan kattaliklardan. Uni odatda faqat baholanadi. Baholash esa, individual tarzda bo‘lib muayyan mezon asosida amalga oshiriladi. Bunda mezonlarning soni birdan tortib, bir nechtagacha bo‘lishi mumkin. Masalan, "yaxshi” va "yomon" (2 mezon); "yaxshi", "yomon" va "o‘rtacha" (3mezon); "yaxshi", "yomon", "o‘rtacha", "juda yaxshi" va "juda yomon" (5 ta mezon) va hokazolar. Agar ovqatning faqat mazasi yoki soddaroq bo‘lishi uchun tuzning yaxshi-yomonligini ko‘rib chiqaylik. Bunda biz xuddi shu kattalikiing (ya’ni tuz miqdorining) yaxshi bo‘lgan qiymatini olamiz va shu qiymatga nisbatan yuqorida yoki pastda bo‘lgan holatga shahodat keltiramiz.
- Aksioma
O ‘lchash amalidan olingan natija tasodifiydir.
Endi uchinchi aksioma xususida. Bir uchi ochilmagan qalam olamiz va shu qalamning 10 marta chizg‘ich yordamida uzuniigini aniqlaymiz. Natijalami yozib boramiz. Shunda eng kami bilan ikki yoki uch marta olgan qiymatlarimiz boshqacharoq bo‘ladi. Xo‘sh, nima uchun bunday bo‘lyapti? Axirobyekt va subyekto‘zgargani yo‘q-ku!
Bu narsa tasodifiylik degan tushuncha bilan bog‘liq. Bu tushuncha xususida bir oz keyin izoh beriladi.
Biz yuqorida qayd etilgan aksiomalami faqat oddiygina o‘lchashlar vositasida tushuntirishga harakat qildik. Agar nisbatan murakkabroq o‘lchashlarga o‘tadigan bo'lsak bu aksiomalaming kuchini yaqqolroq sezishimiz, ko‘rishimiz va anglashimiz mumkin bo‘ladi.
Ushbu mavzuni ko‘rib chiqishdan oldin birgalikda oddiygina bir tajriba qilib ko‘ramiz:
Bir dona chiroyli olma olamiz (haqiqiy, iste'mol qilinadigan olma). Uni biror bir tarozida, masalan savdo do‘konlaridagi o‘lchash tarozisida tortib ko‘ramiz. Aytaylik massasi 74 g chiqdi. So‘ngra uni kattaroq, masalan qoplangan mahsulotlami tortadigan yerga qo‘yiladigan tarozida o‘lchab ko‘ramiz. Endi olgan qiymatimiz 75 g. Keyin xuddi shu olmani yuk avtomobillarining massasini (10 tonnagacha) o‘lchaydigan katta tarozida o‘lchaymiz. Bu tarozi olmaning massasi yo‘q deb uning og‘irligini sezmaydi. Endi oxirgi tajriba, olmani bir necha bo‘laklarga bo‘lib, laboratoriya tarozisida har bir bo'lakni tortamiz va yakuniy natijani hisoblaymiz. Olingan qiymatimiz quyidagicha bo‘lishi mumkin - 74,3718 g. Qarang-a, to‘rtxil o‘lchash vositasida to‘rt xil qiymat oldik.
Xo‘sh, qaysi bir qiymatni haqiqiy deb olishimiz mumkin. Aslida, olmaning massasi qanday? Albatta, tajribada ko‘rilayotgan olmaning aynan olingan qiymati mavjud. Bu qiymatni biz chinakam qiymat deb ataymiz.
Chinakam qiymat kattalikni miqdor jihatdan har tomonlama, bekami-ko'st va butkul tavsiflaydigan qiymat hisoblanadi. Ammo, uni aniq o‘lchash imkoniyati mavjud emas. Shuni ko‘rib chiqamiz:
Faraz qilaylik, o‘ta aniq o'lchaydigan tarozi topdik va olma- ning massasini aniqlamoqchimiz. Lekin bu tarozida aniq bir to‘x- tamga kelgan qiymatni ololmaysiz. Chunki olmadan juda oz miq- dorda (1-2 molekula bo‘lsa ham) namlik kamayib turadi. Demak aniq qiymatni ololmaysiz. Biz hozir aniq o‘lchaydigan vosita bor deb hisoblayapmiz. Lekin aslida bunday o‘lchash vositasi yo‘q va bo‘lmaydi ham. Nima uchun deyishingiz tabiiy, albatta. Agar o‘zga sayyoraliklar kelib bizga aynan shunday, bekami-ko‘st, mutlaqo aniq o‘lchaydigan asbob olib kelib berishganda hain quyidagi paradoks bo‘Iishi tabiiy. Metrologik nuqtai nazardan o‘lchash vositasiniig muayyan metrologik tavsiflari mavjud bo‘lib, bu tavsiflarga ega bo‘lgandan so‘nggina biz olingan natijani bahola- shimiz mumkin. Biz aytayotgan o‘lchash vositasini metrologik tavsiflash uchun undan ham aniq o‘lchaydigan boshqa asbob kerak bo‘ladi. Bu xuddi analginning tarkibida kofein bor, kofeinning tarkibida kodein, kodeinning tarkibida esa analgin bor degandek gap. Xullas, kattalikning chinakam qiymatini o‘lchab bo‘lmaydi. Modomiki, chinakam qiymatni o‘lchash imkoni yo‘q ekan, o‘lchash amalida qiymati unga yaqin bo‘lgan va uni o‘miga ishlatilishi mumkin bo‘lgan boshqa qiymat, ya’ni haqiqiy qiymat qo‘llaniladi. Bu xususda metrologiyaning uchta asosiy postulatlari mavjud:
|
| |