-“Yo‘l harakatini tashkil etish” - 1-mavzu. Yo‘nalishga kirish fanining maqsad va vazifalari. Reja: Yo‘nalishga...

Avtomobil transporti – iqtisod va aholining yo‘lovchi, bagaj va yuk, shu
jumladan pochtani, avtomobilda tashish ehtiyojini qondiruvchi yuridik va jismoniy
shaxslarni o‘z ichiga olgan ishlab chiqarish-tеxnologik tarmoqdir.
Shahar yo‘lovchi transporti deganda, O‘zbekiston
Respublikasi hududida
ro‘yxatdan o‘tgan, yo‘lovchi va bagajlarni shahar ichida tashishga mo‘ljallangan
avtomobil va elektr transporti tushuniladi. Shahar transportiga avtobuslar,
tramvaylar, trolleybuslar, metropoliten, yo‘nalishli va oddiy taksilar kiradi.
Avtomobil yo‘li davlat standartiga javob beradigan me’yoriy yuklama va
o‘lchamlarga ega bo‘lgan, transport vositalarini xavfsiz va qulay harakatlanishi
uchun mo‘ljallangan muhandislik inshoatlar tarmog‘idir.
Avtomobil yo‘l tarkibiga yo‘l uchun ajratilgan yerning ichiga joylashgan
muhandislik inshootlari, yo‘l xizmatining yagona texnologik tarmog‘i, ya’ni
ekspluatatsiya korxonalari, ko‘makchi-yordamchi va boshqa tashkilotlar kiradi.
Avtomobil yo‘liga shahar, shaharcha va qishloq aholi punktlari ko‘chalari
kiradi.
Avtomobilsozlik sanoatini rivojlanishida avtomobillarni
ishlab chiqarish
alohida o‘rin egallaydi. Chunki davlatning iqtisodiy rivojlanishi og‘ir sanoat
rivojlanishi
bilan
bog‘liq.
Davlatimiz
rahbariyati
va
prеzidеntimiz
avtomobilsozlikni rivojlantirish va transportdan samarali foydalanish masalalariga
katta e’tibor bеrib kelmoqda.
Xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlari faoliyati yangi bosqichiga o‘tishni
o‘zaro manfaatdorlik, tashqi iqtisodiy aloqalar asosida qurmoqda horijiy
mamlakatlar bilan iqtisodiy va siyosiy aloqalarning jadal rivojlanayotgan shu
davrida rеspublika avtotransport sohasi taraqqiyoti muhim ahamiyatga ega.
O‘zbеkiston mustaqil bo‘lgach, jadal rivojlanish, davlat va ijtimoiy
hayotining barcha sohalarini tubdan o‘zgartirish, bozor munosabatiga o‘ziga xos
yo‘l tanlab, bosqichma-bosqich o‘tish tamoyilini tutdi.
Mustaqillik yillarida mamlakatimizda barcha jabhalarda ulkan o‘zgarishlar
ro‘y berdi, O‘zbekiston dunyo hamjamiyatida o‘z munosib o‘rnini topdi,
barcha
sohalarda katta yutuqlarga erishmoqda. Istiqlol bergan ulkan imkoniyatlardan biri,
shubhasiz, mamlakatimizda avtomobilsozlik sanoatiga asos solinganidir.
Endilikda milliy iqtisodiyotimizni turli yo‘nalishlarining tarkibiy qismlarini
jahon bozori bilan qiyosiy o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbеkiston milliy
iqtisodiyoti – jami sohalar, assosatsiyalar, korxonalar, tashkilotlarninig yig‘indisi
bo‘lib, ular iqtisodiy tizimga umumiy qonunlar va rivojlanish maqsadlariga
asoslangan holda birlashgan.
O‘zbekiston rеspublikasi transport tizimida avtomobil transporti yеtakchi
o‘rinlardan birini egallaydi. O‘zbekiston xalq xo‘jaligini
avtomobil transportisiz
tasavvur qilib bo‘lmaydi. Avtomobil ishlab chiqarish tarmog‘ining afzalligi shundan
iboratki, u boshqa ko‘plab sohalar bilan uzviy bog‘langan holda rivojlanadi va
mamlakat taraqqiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Bugungi kunda iqtisodiyotimizni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik
yangilash, uning raqobatdoshligini keskin oshirish, eksport salohiyatini
yuksaltirishga qaratilgan mihim ustuvor loyihalarni amalga oshirish bo‘yicha Dastur
ishlab chiqilmoqda. Navbatdagi eng ustuvor vazifa – bu malakatimizni
modernizatsiya qilish va aholi bandligini oshirishning muhim omili sifatida ishlab
chiqarish va ijtimoiy infratuzilmani yanada rivojlantirishdan iborat.
Rеspublikamizda ishlab chiqarilayotgan avtomobillarimiz jahon bozorida o‘z
o‘rniga ega bo‘lishi uchun ularning konstruksion va ekspluatatsion ishonchliligi
xalqaro standartlariga to‘la javob bеradigan darajada bo‘lishi zarur. Avtomobilning
ekspluatatsion xususiyatlari nazariyasi uni ishlatish davrida avtomobildan effеktiv
foydalanish usullarini va konstruksiyasining ekspluatatsiyaon talablarini
qanoatlantirish darajasini xaraktеrlab bеradi. Avtomobilning
ekspluatatsion
xususiyatlariga tortish va tormozlash dinamikasi, yonilg‘i sarfining tеjamliligi,
boshqaruvchanlik, turg‘unlik, yo‘l to‘siqlaridan o‘ta olish xususiyati yurish
ravonligi, harakat xavfsizligi, puxtaligi, rеmont qilishning osonligi kabi
ko‘rsatkichlar kiradi.
Respublika avtomobil transportidan foydalanish
samarasini oshirish, ularga
texnik xizmat ko‘rsatish sifatini muntazam ravishda yaxshilab borish tadbirlari ham
muhim ahamiyatga ega. Avtomobil mahsulot sifatida ishlab chiqarilgandan so‘ng,
unda ma’lum darajada texnik soz holat va ishonchlilik ko‘rsatkichlari
mujassamlangan bo‘lib, bular ekspluatatsiya davomida o‘zgarib boradi. Ma’lumki,
ekspluatatsiya qilish vaqti ortgan sari avtomobil eskirib, uning texnik xolati
yomonlashib, ishonchlilik ko‘rsatkichlari pasayib boradi. Bir davrga kelib avtomobil
kritik xolatga yetib boradi. Mana shu davr ichida, ya’ni avtomobil zavodda ishlab
chiqarilgandan to kritik xolatga yetgunga qadar unga texnik xizmat ko‘rsatish ishlari
davriyligini, bajariladigan ishlar hajmini va sifatini, avtomobilning texnik soz xolati
va resursini aniqlash, yonilg‘i moylash materiallari va extiyot qismlar sarfini
rejalashtirish kabi ishlarni muntazam ravishda tashkil etish va olib borish zarur
bo‘ladi.
Bunday tadbirlarni tez, oson va kam sarf orqali bajarish uchun
avtomobillarni diagnozlov tadbirlarini tashkil etish va amalga oshirish muhim
ahamiyatga ega. Shuning uchun ham ushbu diplom loyiha (bitiruv malakaviy ishi)da
avtomobil transportiga texnik xizmat ko‘rsatish va ularni ta’mirlash ishlari
texnologiyasining tarkibiy qismi bo‘lmish texnik diagnozlov ishlarining asoslari
berilgan. Ular qo‘llaniladigan zamonaviy standart talablariga mos keladigan usul va
vositalar, ixcham, samaradaor va qulay bo‘lgan turli pribor va jihozlar yordamida
yoritiladi.