I.BOB. Koreya hududida ilk inson ajdodlarining paydo bo'lishi

|
I.BOB. Koreya hududida ilk inson ajdodlarining paydo bo'lishi
|
bet | 2/5 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 152,26 Kb. | | #157385 |
Bog'liq Mavzu koreya tarixi-fayllar.orgI.BOB. Koreya hududida ilk inson ajdodlarining paydo bo'lishi
Zamonaviy Koreya hududida ilk inson ajdodlarining paydo bo'lishi quyi paleolit - taxminan 500 ming yil avvalgi'davrga to'g'ri keladi. Quyi paleolit davriga xos eng qadimgi manzilgoh Pxenyan shahridan janubi-sharqdagi Komunmoru g'ori bo'lib, bu yerdan arxeik tosh qurollar va hayvon suyaklari topilgan. G'or sohiblari qadimgi odamlar yoki arxantroplar - Homo Erectus turi bo'lgan bo'lsa kerak. Shimoliy Koreyadagi Sinn tog'idan Homo Neanderthalensis, ya'ni o'rta paleolit odami yoki paleoantropi (quyi jag' tish va o'mrov suyagi) topilgan. O'rta paleolitga Chommal g'ori (Janubiy Koreya) ham tegishli bo'lib, bu g'or ham olimlar fikricha, neandertal odamlar makoni bo'lgan. G'ordan gominidning bilak suyagidan tayyorlangan mehnat qurollari, suyak qurollar, toshga aylangan hayvonlar va chig'anoqlar topilgan. Arxeologlar tomonidan topib o'rganilgan ba'zi suyaklarda insonlar va hayvonlar tasviri aks ettirilgan. Balki, g'or sohiblari zamonaviy odam ajdodlari bo'lsa kerak. Zamonaviy odam Homo Sapiens (neoantrop yoki kromanon) tipidagi odamlarning Koreya hududida paydo bo'lish davri taxminan yuqori paleolit davri, ya'ni 40000 - 30000 yil avvalgi davrga to'g'ri kelsa kerak. 20 ming yil avvalgi sana bilan baholangan Sokchanni I (Janubiy Koreya) manzilgohidan insonlarga tegishli soch qoldiqlari topilgan bo'lib, olimlarning ta'kidlashlaricha, bu topilma mongoloid irqiga tegishli ekan. Shuningdek, mazkur manzilgohdan o'choq, bo'yoq qoldiqlari, toshdan yasalgan it, ayiq va toshbaqalar topilgan. Tosh qurollar va hayvonlar suyaklari topilgan paleolit manzilgohlari ko'pincha suv havzalari yaqinida joylashgan. Koreyada mezolit (o'rta tosh asri) davriga oid bir qator manzilgohlar aniqlangan bo'lib, ulardan mayda tosh qurollar - mikrolitlar topilgan. Turli taxminlarga ko'ra, Neolit davri Koreyada eramizgacha bo'lgan 8-5 ming yillikda boshlangan. Aynan bu davrda toshga ishlov berish texnologiyasi yuqori daraja rivojlangan va ayniqsa, xanjar hamda o'roqlar ishlab chiqarish takomillashgan. Neolit davriga oid manzilgohlar yarim orol bo'ylab, ayniqsa, daryo va okean qirg'oqlarida uchraydi. Ularda tosh qurollar bilan bir qatorda baliq ovlash uchun zarur bo'lgan uzun nayza, suyakdan yasalgan qarmoqlar ham topilgani quyi paleolit davrida aholining asosiy taomi daryo va dengiz hayvonlari bo'lganligidan dalolat beradi. Keyinchalik, so'nggi neolit davrida tog' yonbag'irlarida va tepaliklarda yashagan jamoalar xo'jalik mashg'ulotlariga an'anaviy ovchilik va baliqchilik bilan birga dehqonchilik hamda chorvachilik kirib kelgan. Neolit manzilgohlari sohiblari dehqonchilik mahsulotlaridan - tariq, loviya va boshqa o'simliklami yetishtirganlar. Yerni haydash asosan qo'lda bajarilgan bo'lib, ilk neolit davrida hayvonlar xonakilashtirilmagan. Yer, asosan, tosh omoch va hayvon shoxidan qilingan kurak yordamida haydalgan; hosil tosh va suyakdan yasalgan o'roqlar yordamida o'rilgan; yetishtirilgan don va yovvoyi boshoqli o'simliklar tosh yorg'ichlar yordamida yanchilgan. Oshxona anjomlari sifatida dastlab naqshsiz silliq xum, dekcha, yog'och kosalar paydo bo'lgan. So'nggi neolit davrida taroqsimon naqshli va bo'yalgan kulolchilik buyumlari tarqala boshlagan. Suyak mahsulotlari, uchli yoy, bigiz, garpun (katta baliqlarni ovlashda ishlatiladigan uzun nayza), igna, yer qaziydigan kurak yasash texnologiyasi rivojlangan. Kiyim tikish va baliq ovlash uchun to'r to'qishda suyak ignadan tashqari, urchuq va to'quvchilik dastgohidan ham foydalanilgan. Neolit davri turar joylari dumaloq yoki to'rtburchak shaklidagi yopiq tomli yerto'lalardan iborat bo'lgan. Aynan mana shunday turar joylardan birida 5 ta o'choq topilgan bo'lib, bu yerda yashagan odamlar urug'chilik tuzumida hayot kechirishgan. Qishloqlar esa bir necha o'n va hatto, yuz yerto'ladan iborat bo'lgan. Ijtimoiy qatlamlarning paydo bo'lishi bilan bog'liq keyingi davrlarda qabila sardorlarining dafn marosimlari oddiy fuqoralarnikidan farq qilgan. So'nggi neolit davrida o'zbekistonliklar uchun ma'lum va mashhur bo'lgan koreyslarning uy poli ostidan maxsus tuynuklar orqali isitish tizimi - ondol paydo bo'lgan. Bu isitish tizimi dastlab Shimoliy Koreyadagi Nampxadon yodgorligidan topilgan. Uy poli ichki qismida kichik toshlardan tayyorlangan maxsus yo'laklar orqali yuborilgan issiq havo yordamida isitilgan. Bronza va ilk Bronza asrining Koreyaga kirib kelishi temir asri borasida olimlar tomonidan turli sanalar bildirilgan. Ularning fikricha, mil.avv. II—I ming yilliklardan tortib to mil. avv. VII-VI asrlargacha bo'lgan davr bronza asri hisoblanadi. Bundan tashqari, Koreyaning yana bir o'ziga xos xususiyati shundaki, aynan bronza davri mintaqada uzoq davom etmagan va mil.avv.
Ill—II asrlar chegarasida yakunlangan. Temir buyumlar esa mil.avv.VII asr yoki mil.avv. IV asr - bronza asri (bu yerda ham turli xil sanalar ko'rsatiladi)da paydo bo'lgan va bronza buyumlar bilan bir vaqtda ishlatilib, yangi davrda nisbatan keng tarqalgan. Bronzadan yasalgan buyumlar orasida qilichlar, pichoqlar, nayza uchi, bolta va oyboltalar, ot-arava buyumlari, idish tovoqlar, zeb-ziynat buyumlari, oyna va tangalar ko'proq uchraydi. Bu davrda toshdan mehnat qurollari yasash davom etgan bo'lib, so'nggi bronza va ilk temir davrida zargarlik buyumlari - qimmatbaho zebziynatlar, yarim qimmatbaho toshlar va munchoqlar yasalgan. Bronza davrida odamlar dastlab baland tepaliklardagi manzilgohlarda yashaganlar. Keyinchalik, ular o'z yashash joylarini mudofaa devorlari bilan o'raganlar. Natijada dehqonchilik qilish uchun qulay manzilgohlar paydo bo'lgan. Yerto'lalar kengaytirilib yarim yerto'lalarga aylantirilgan va ondol isitish tizimi ancha ommalashgan. Har bir manzilgoh o'ntadan yuztagacha bo'lgan yarim yerto'lalardan iborat bo'lgan. Binolar katta hajmda qurilganligi uchun ularda jamoa bo'lib yashashgan deyish mumkin. Bu davrda dehqonchilikda dukkakli o'simliklardan - tariq, arpa, bug'doy va no'xat ekilgan. Odamlar orasida ijtimoiy tabaqalanish (aslzoda, oddiy odamlar va qullar) mavjud bo'lgan. Urug'-qabilalar orasida hokimiyatni urug' va qabila sardorlari boshqargan]ar. Faqatgina hukmron tabaqa vakillarigina bronzadan yasalgan buyumlaxdan foydalanganlar. Aholining asosiy qismi esa tosh, suyak va yog'ochdan yasalgan buyumlarni ishlatishgan. Shuningdek, ijtimoiy tabaqalanish dafn marosimida ham o'z ifodasini topgan. Bu mayitni chuqur o'ra qilib dafn etishdan farqli tarzda tosh qutili (toshlar bilan qoplangan plita) qabrga ko'mishda, keyinroq dolmenlar (hashamatli, o'n tonnalarcha keladigan ko'mish inshootlari)ga dafn qilishda kuzatilgan. Odatda, dolmenlar qabilaning aslzodalari (hukmdor va boshliqlari)ga atab qurilgan. Bunday inshootlar, asosan, tog' jinslaridan, ya'ni, katta tosh bo'laklari va plitalaridan qurilgan bo'lib, ular stol (xontaxta) yoki qo'ziqorin ko'rinishida yasalgan. Marhum bilan birga qurol-yarog'lar (pichoq, qilich, boltalar), taqinchoqlar va bronzadan yasalgan oyna ko'milgan. Bunday katta inshootni barpo etish ko'pchilikning mehnatini talab qilgan. Keyinchalik dolmenlar o'ziga xos etnomadaniy an'anaga aylangan va nafaqat aslzodalar, balki oddiy xalq uchun ham qurilgan bo'lib, Koreyadan 30 mingga yaqin dolmenlar topilgan. Temir paydo bo'lishi bilan birga bronzadan yasalgan mehnat qurollari ham ishlatilgan. Temirdan qurol-yarog'lar, aravalar, qishloq xo'jaligi va hunarmandchilik asboblari yasalgan. Bronza va so'ngra temirdan foydalanish (ayniqsa, omoch dehqonchiligi) mehnat unumdorligining oshishi, o'z navbatida, ortiqcha mahsulotlarning ishlab chiqarilishi va xususiy mulkning paydo bo'lishiga olib kelgan. Qolaversa, maxsus kasblar (ziroatchi dehqonlar, kulollar, temirchilar, kon qazuvchilar) paydo bo'lgan. Tovar ayirboshlash munosabatlari paydo bo'lganidan bu davrga xos tangalar ham dalolat beradi. Bronza va temirdan yasalgan qurol-yarog'lar bilan qurollangan jamoalar metall va boshqa buyumlardan foydalanishni bilmaydigan boshqa jamoalarni o'zlariga bo'ysundirishi natijasida ancha katta uyushma, o'z navbatida, quldorlik jamiyati vujudga kelishiga sabab bo'lgan. Bu uyushmalar davlatchilikning ilk ko'rinishi va keyinchalik koreys davlatchiligi vujudga kelishiga asos bo'lgan. Ilk e'tiqodlar Fetishizm, animizm, totemizm, afsungarlik, shomonlik kabi ilk e'tiqodlar barcha xalqlar ijtimoiy taraqqiyotining dastlabki davrlariga xosdir. Koreyaning paleolit davri yodgorliklarida, masalan, Sokchanni I manzilgohida toshdan yasalgan hayvonlar (it, ayiq va toshbaqa) topilishi ham mazkur g'or sohiblari fetishizm va totemizmga e'tiqod qilganliklaridan dalolat beradi. Fetishizm - narsa-buyumlarga ishonish, o'zlarini ilohiy jihatdan ulardan kelib chiqqan deb hisoblash demakdir. Fetishizm va totemizmga oid but-sanamlar, odatda, tosh va yog'ochdan yasalgan. Boshqa tomondan, biz bu figuralardan biror urug' totemi (hayvon, o'simlik va boshqa predmet) bilan ilohiy aloqadorlik to'g'risidagi totemizm ko'rinishini kuzatishimiz mumkin. Totemizm izlarini koreyslarning turli afsona va rivoyatlari bilan birga qadimgi amaliy san'at namunalari, qoyatosh rasmlari, suyaklarga ishlangan tasvirlar va zeb-ziynat buyumlarida ham ko'rish mumkin. Xususan, koreyslar orasida keng tarqalgan Tangun haqidagi afsonada birinchi koreys davlati asoschisining turmush o'rtog'i urg'ochi ayiq boTganligi haqida hikoya qilinadi. Boshqa bir afsonada koreyslarning qadimgi silla qabilasi ajdodi tovuq tumshuqli tug'ilgani yoki silla urug'ining asoschisi bo'lgan chaqaloqni xo'roz himoya qilganligi haqida yoziladi. Ajdodlar e'tiqodining ilk shakllari ham totemizm bilan bog'liq bo'lib, unga ko'ra odam vafot etganidan keyin totem hayvonga aylangan. Chunonchi, bu boradagi an'analar, ayniqsa, dafn marosimlarida yorqin ifodasini topgan bo'lib, marosim ishtirokchilari o'zlarini qaysi totem hayvondan deb hisoblashsa, o'sha hayvonning terisiga yopinib, ushbu hayvonning harakatlariga taqlid qilishgan. Ajdodlar ruhi bir-biri bilan bog'liq bo'lgan, ikki olam - marhumlar va tiriklar dunyosi o'zaro ajralib turgan. Ajdodlar ruhi doimo tiriklarga moyil bo'lib, ularning kundalik hayotida yordam berar ekan. Ajdodlar ruhiga e'tiqod bo'yicha dolmenlarni misol qilib keltirish mumkin. Diniy e’tiqodning birmuncha keng tarqalgan yana bir ko'rinishi ajdodlar ruhiga sig'inish - animizm yoki ruh-jon (nafaqat ajdodlar ruhi va insonlar)ga topinishdir. Animizm ko'rinishini totem fetishlarda, xususan, qadimgi mozor-qabristonlarda hamda qoyatosh rasmlarida ham ko'rish mumkin. Animizm bilan bir qatorda shomonlik ham koreyslar hayotida muhim o'rin egallagan. Odamlar shomonlarni ruhlar bilan muloqot qila olish qudratiga ega deb bilganlar. Shomonlar turli kasalliklarni davolaganlar yo'qolgan odamlar, jonivor hamda narsa-buyumlarni topish bilan birga kelajakni bashorat qilganlar. Koreya yarim orolining 70 foizini tog'lar egallagani bois bu yerda tog' kulti ham bo'lgan. Chunonchi, mintaqada ba'zi tog'lar ilohiy xarakterga ega bo'lib, ularga afsonaviy davrda - yaralish davrida bo'lajak qahramonlar tug'iladigan yoki muhim voqealar ro'y beradigan makon sifatida qaralgan. Muqaddas joy sifatida tan olingan Txeboksan tog'ida yashaydigan ayiq ayolga aylanib, osmon hukmdorining o'g'liga turmushga chiqqan. Afsonaga ko'ra, aynan mazkur voqeadan Koreya davlatchiligi tarixi boshlangan. Qadimgi qavmlarda tog'larga sig'inish bilan birga, hosildorlik kulti, daraxt, tosh va boshqa kultlar ham bo'lgan. Umuman olganda, Koreya yarim orolini o'rab turgan dunyo ilohiylashtirilgan. Ularning tasavvuriga ko'ra, yerni turli ruhlar, g'ayritabiiy kuchga cga ilohiy hayvonlar va jumboqli mavjudotlar o'rab olgan. Yuqoridagi jonzotlar bilan aloqa qilish, suhbatlashish, ahdlashish va qilgan yomon ishlari uchun kechirim so'ralgan. Koreyslarning deyarli barcha marosimlari u yoki bu darajada ajdodlar e'tiqodi yoki ularga in'omlar taqdim qilish bilan bog'liq bo'lgan. Bu kabi ilk e'tiqod shakllari keyinchalik rivojlangan dinlar kirib kelgan davrda va ularning ba'zilari hatto bugungi kunda ham o'tmish ovozi tarzida saqlanib qolgan. Koreyslar Koreyslar qadimgi xalqlardan biri hisoblanadi. etnogenezi Olimlar bu borada fikr bildirganda, ko'proq koreyslaming irsiy xususiyatlaridagi qadimgi asoslar bilan birga ularning etnos sifatida shakllanishiga ham e'tibor qaratadilar. Dunyoning ko'plab hududlarida asrlar davomida bir xalq boshqasi bilan qo'shilib, qo'shni xalqlar yoki bosqinchilar bilan aralashishi natijasida yangi etnik komponentlarning paydo bo'lishi yoki transformatsiyalashuvi sodir bo'lgan. Bir necha qabilalar va xalqlarning boshqa xalqlar yoki etnik guruhlar bilan qorishuvi natijasida keyingi avlodlar uzoq ajdodlar bilan tashqi antropologik qiyofasi, tili va madaniyatidagi umumiylikni yo'qotgan. Bu borada koreyslarning o'ziga xos xususiyati shundaki, ular uzoq vaqt Koreya yarim orolida dunyodan uzilgan holda yashaganlar. Shu bois yarim orol etnik jihatdan bir xalqdan iborat bo'lib, ularning etnogenezi qadimgi davrlarda yakunlangan. Bundan tashqari, Koreyaning milliy davlat sifatida shakllanishi ham Yevropa va Osiyoning bir qator davlatlariga qaraganda birmuncha avval sodir bo'lgan bo'lib, bunga ham koreyslarning izolyatsiyalashgan hududda yashashi hamda etnik bir xilligi sabab bo'lgan. Umuman olganda, koreyslar etnogenezi muammosi borasida quyidagilarni ta'kidlab o'tish mumkin: a) koreys xalqining etnogenezi jarayoni qadimgi davrda (taxminan neolit davrida boshlanib, bronza va temir asrida tugallangan) yuz bergan; b) bu jarayonda Osiyoning turli hududlarida yashagan qabilalar ishtirok etgan; v) mazkur qabilalar turli ko'chishlar vaqtida tarqoq qabilalar sifatida yarim orolga kirib kelganlar; g) koreyslarning etnos sifatida shakllanishiga qabilalarning o'zaro qorishuvi ta'sir qilgan; d) turli qabilalarning koreyslar etnogenezidagi o'rnini bir xil tarzda baholab bo'lmaydi. Koreyslarning qayerdan kelib chiqqanligini bilish uchun, avvalo ulaming antropologik qiyofasi, tili va madaniyatiga e'tibor qaratish lozim. Til tasnifi bo'yicha, koreys tili oltoy tillari oilasiga mansub bo'lib, bu oilaga turk, mo'g'il, tungus-manjur bo'limi, shuningdek, yapon tillari kiradi. Ba'zi adabiyotlarda esa bu tilni o'rol-oltoy tillar oilasi deb ham yuritiladi. Antropologik tasnifga ko'ra, koreyslar mongoloid irqining Sharqiy Osiyo shoxobchasidagi manjur-koreys tipiga kiradi. Bu irq neolit davrida manjur-koreys tipi, paleoosiyoliklarning Tinch okean (avstroneziyaliklar) va kontinental hududlarda yashovchi mongoloidlar bilan qorishuvi natijasida paydo bo'lgan. Paleoosiyoliklar Shimoliy va Shimoli-Sharqiy Osiyoning qadimgi aborigen xalqlari bo'lib, ular Shimoliy va Shimoli-Sharqiy Sibir, Kuril orollari, Saxalin va Yaponiyada yashaganlar. Ularga nivxlar, eskimoslar, yukagirlar, ketlar, aleutlar va aynlar kiradi. Shu bilan bir qatorda chukchalar, koryaklar, itelmenlar ham mazkur guruhga mansub bo'lib, ular shimoli-sharqiy paleoosiyolik guruhini tashkil etadi. Avstroneziyaliklar - Janubi-Sharqiy Osiyo (Indoneziya, Malayziya, Bruney, Sharqiy Timor va Filippin), Okeaniya, Madagaskar va Tayvan hududlarida tarqalgan tillarda so'zlashuvchi xalqdir. Avstroneziyaliklarning ilk ajdodlari Xitoyning sharqiy va janubisharqiy hududlarida yashaganlar. Avstroneziyaliklarning mintaqa bo'ylab tarqalishi mil.avv. V -IV minginchi yillarda yoki ularning ilk va so'nggi migratsiyasi jarayonida sodir bo'lgan. Bir qator olimlarning fikricha, koreyslar etnogenezida Oltoy tog'lari hududlari va Markaziy Osiyoga tutash hududlarda yashovchi qabilalar ham ishtirok etganlar. Ular bir necha ming yillar ilgari Manjuriya va Xitoyning ba'zi hududlari, Sibir va Primore o'lkalariga qarab siljiganlar. Koreya yarim oroliga kelgan qabilalarning ba'zilari mahalliy xalqlarni siqib chiqargan bo'lsalar, boshqalari esa mahalliy aholi bilan qorishib ketganlar. Siqib chiqarilgan aholining katta qismi Yaponiya, Saxalin, Sharqiy Sibir va Arktika hududlariga ko'chib o'tgan. Ko'plab qabilalarning kirib kelishi yarim orol xalqining moddiy madaniyatida, xususan, kulolchiligida aks etgan. Olimlarning fikricha, silliq sopol buyumlar Sibir mongoloidlarining (mil.avv. V -IV mingyillik) Baykal shoxobchasi orqali, taroqsimon sopol buyumlar shimoli-sharqiy paleoosiyoliklardan (mil.avv. IV - III mingyilliklar atrofida), bo'yoqli kulolchilik namunalari esa mongoloid irqining Sharqiy Osiyo tipi orqali kirib kelgan. Koreyadagi dolmenlar madaniyati Janubi-Sharqiy Osiyoda ilk dafn marosimlari bilan bog'liq an'analarga seziiarli ta'sir ko'rsatgan. Koreya yarim oroliga bronza davri madaniyati Manjuriya i Sibirdan kirib kelgan bo'lib, mazkur madaniyatning uzatuvchilari tungus-mongoloid (oltoy) guruhi bo'lgan. Eramizgacha bo'lgan I ming yillikda Koreya yarim oroli va unga tutash hududlarda koreyslarning ilk ajdodlari va qadimgi koreys qabilalari shakllangan bo'lib, ular janubiy va shimoliy guruhlarga bo'lingan. Shimoliy qabilalar yozma manbalarda tun-i ("sharqiy varvarlar" yoki "sharqiy kamonchilar") nomini olgan bo'lib, ularga tungus-manjur qabilalariga yaqin bo'lgan qabilalar va paleoosiyoliklar kirgan. Aynan mazkur guruhga Koreya yarim orolining shimoli va Xitoyning shimoli-sharqida joylashgan choson, yemek, puyo, okcho, koguryo va boshqa qabilalar kirgan. Janubiy qabilalarga esa "uch xon" (maxan, chinxan, pyonxan) va kaya, saro hamda boshqa qator qabilalar mansub bo'lgan. Ular avstroneziya xalqlariga yaqin xalqlar bo'lib, yarim orolning markaziy hamda janubiy qismida yashaganlar. Koreyslar etnos tarzida shimoliy va janubiy qabilalarning qo'shilishidan paydo bo'lg.ailar.
|
| |