Tabu va evfemizmlar - Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti o‘zbek filologiyasi fakul’teti

Tabu va evfemizmlar. Tabu so‘zi polineziya tilidan (Tinch okeanida yashovchi ko‘chmanchi elatlar tili) olingan bo‘lib, shaxsiy va diniy odatlar jihatdan biror narsani man etish demakdir.
O‘tmishda biron kishi o‘lganda marhumning nomini aytish man etilgan. Tabu etnik tushuncha bo‘lib, qandaydir predmetning, harakatning nomini aytishni man qilishdir. Bunday odatning tilga tadbiq etilishi bilan lingvistik tabu yuzaga kelgan. Mas., ilon-qamchi dasta.
Odam nutq faoliyatida nutqiy normalarga rioya qilishi lozim. Ahloqiy va madaniy jihatdan qo‘llanishi taqiqlangan yoki noqulay deb topilgan so‘zlar o‘rniga boshqa so‘z va iboralarning qo‘llanishi evfimizmlar (grekcha eupphemco-«yaxshi», «mayin gapiraman» ma`nosida) deb ataladi. Mas., o‘lmoq.
Evfimizmlarning ma`lum qismi tabu bilan boғliq bo‘ladi. evfimizmlarning ko‘pchilik qismi ahloqiy va madaniy jihatdan aytilishi noqulay deb topilgan so‘zlar o‘rnida qo‘llanuvchi so‘z va iboralardir. Mas., qizamiq-oymoma, chechakgul; sil-uzun oғriq.
Ba`zi olmoshlar ham evfimizm sifatida qo‘llaniladi: u qilding, bu qilding ishni rasvo qilding.
Tabu va evfimizmlardan adabiy va badiiy asarlarda muhim tasviriy vosita sifatida foydalaniladi.
7-ma`ruza: LEKSIKOGRAFIYA
Reja:
Leksikografiya tushunchasi
Luғatlarning turlari: qomusiy va filologik luғatlar.
Qomusiy luғatlar: umumiy va sohaviy luғatlar.
Filologik luғatlar: umumiy va maxsus luғatlar.
Bir tili, ikki tili va ko‘p tili luғatlar.
So‘zlarning biror maqsadda to‘planib, tartibga solingan yiғindisi luғat deyiladi. Luғat tuzishning nazariy va amaliy tamoyillari haqidagi soha leksikografiya (grekcha lexicon - luғat va grapho - yozaman) deyiladi. Luғat tuzuvchi mutaxassislar leksikografiar deyiladi. Luғat tuzish tamoyillari va metodikasini ishlab chiqish, leksikografiar ishini tashkil qilish, luғat tuzish uchun asos bo‘ladigan kartotekalar tuzish, ularni sistemalashtirish va saqlash leksikografiyaning vazifasidir.
Luғatlarning so‘zlar va iboralarning qo‘llanishini nazariy tadqiq etishda hamda tilga amaliy o‘rgatishda ahamiyati katta.
Turli turdagi luғatlar tuzish umummadaniy ahamiyatga egadir. Luғat alfavit tartibida tuzilib, qulay qo‘llanma sifatida xalq ommasiga bilim beradi, madaniy-oqartuv funksiya bajara-di. SHuning uchun ham bu masalaga katta ahamiyat berilmoq-da. Maxsus nashriyotlar, leksikografik muassasalarning tashkil etilganligini shu bilan izohlash mumkin.
Luғat turlari, so‘zlik (luғatdan izohlanayotgan yoki tarji-ma qilinayotgan so‘z) tarkibi, luғaviy maqolalar strakturasi kabi masalalar leksikografik nazariyada asosiy masala hisoblanadi. Luғatlar, asosan, ikki turga bo‘linadi: qomusiy (ensiklopedik) va filologik. Qomusiy luғatlarda fan, texnika va madani-yatning barcha sohalariga oid tushunchalar izohlanadi. Ularda tabiat hodisalari, ijtimoiy hayotdagi voqealar, mashhur kishilar haqida ma`lumotlar beriladi.
So‘zning o‘zi haqida faqat uning kelib chiqishini ko‘rsatish bilan chegaralaniladi. SHuning uchun bunday luғatlar tushuncha luғat deb yuritiladi. Odatda, bunday luғatlarda rasmlar, karta va sxemalar ham keltiriladi.
Qomusiy luғatlarda so‘z va iboralar alfavit tartibida maqolaning sarlavhasi sifatida qo‘yiladi. Qomusiy luғatlar maqsad va vazifasiga ko‘ra ikki xil bo‘ladi: umumiy qomusiy (ensiklopedik) luғat va biror sohaning (qomusiy) luғati. Umumiy qomusiy luғatlarga "Britaniya luғati", "O‘zbekiston qomusi" misol bo‘ladi. Biror sohaning qomusiy luғatlariga "Adabiyot qomusi". "Pedagogik qomus". "Texnik qomus". "Qishloq xo‘jalik qomusi" kabilar kiradi. Qomusiy luғat SHarqda "Qomus", Ғarbda esa "Tezaurus" deb ham yuritiladi.
Filologik luғatlarda asosiy eqtibor so‘zga yoki so‘z birik-masiga beriladi va ular har tomonlama izohlanadi. Bunday luғatlar ham alfavit tartibida tuziladi va izohlanadigan so‘z yoki so‘z birikmasi sarlavha sifatida keltiriladi.
Filologik luғatlar ikki xil bo‘ladi: umumiy va maxsus filologik luғatlar. Umumiy filologik luғatlarda hamma qo‘llaydigan so‘zlarning izohi beriladi. Bular bir tilli, ikki tilli, ko‘p tilli bo‘ladi.
Qo‘yilgan maqsadga ko‘ra bir tilli filologik luғatlar bir qan-cha turlarga bo‘linadi. Masalan, izohli luғatlar, maxsus lingvistik luғatlar: etimologik luғat, morfem luғat, frazeologik luғat, sinonim so‘zlar luғati, orfoepik luғat, chappa luғat, atoqli otlar luғati, joy nomlari luғati, mashhur yozuvchilar asarlari luғati kabilar.
Masalan, izohli luғatda so‘zlarning barcha leksik ma`nolari keng izohlanadi. Har bir so‘z izohi kichik maqola shaklida beriladi va izohlanayotgan so‘z sarlavha qilib ko‘rsatiladi. Bunga "O‘zbek tilining izohli luғati", 5 jildli, "Ingliz tilining Oksford izohli luғati", 17 jildli "Slovar’ sovremennogo russkogo literaturnogo yazғka", S.I.Ojegovning bir jildli "Slovar’ russkogo yazika" kabilar misol bo‘ladi. Olim Usmonov va Renat Doniyorovlarning "Ruscha-internatsional so‘zlar izohli luғati" shular qatoriga kiritiladi.
Sinonim so‘zlar luғatida sinonimik qatorga kiruvchi har bir so‘zning ma`no ottenkalari, stilistik funksiyalari bayon qilinadi. Bunga A.Hojievning "O‘zbek tili sinonimlarining izohli luғati" misol bo‘ladi. etimologik luғatlarda so‘zlarning kelib chiqishi, ularning dastlabki shakli va ma`nosi, til taraqqiyoti davomida ularda yuz bergan o‘zgarishlar izohlanadi.
M.Fasmerning "Etimologicheskiy slovar’ russkogo yazғka", e.V. Sevortyanning "Etimologicheskiy slovar’ tyurkskix yazғkov", SH. Rahmatullaevning "O‘zbek tilining etimologik luғati" ana shunday luғatlardir.
Morfemik luғat so‘zlarning qanday morfemalardan tuzil-ganini alfavit tartibida izohlovchi luғatdir. Jumladan, mukofotlanmoq so‘zi mukofot (Ian) moq morfemalaridan tuzilgan. (Qarang: A.Ғulomov, A.N.Tixonov, R.Qo‘nғurov. O‘zbek tili morfem luғati. Toshkent, "O‘qituvchi", 1977). Frazeologik luғatda tildagi frazeologik birliklarning (iboralarning) semantik va grammatik xususiyatlari misollar yordamida izohlanadi. Unda frazeologik omonimlar, sinonimlar va antonimlarni yonma-yon keltirish bir frazeologik iboraning turli variantlarini berish juda foydalidir. Misol: Ko‘ngli qattiq-qattiq ko‘ngil. Rahm-shafqati yo‘q. Varianti: toshko‘ngil; toshko‘ngilli; tosh-ko‘ngil (ekan)ligi. Sinonimi: tosh yurak-yuragi tosh. Antonimi: ko‘ngl (i) bo‘sh; ko‘ngl(i) yumshoq-yumshoq ko‘ngil. O‘xshashi: baғritosh; mehritosh... [Rahmatullaev SH. O‘zbek tilining izohli frazeologik luғati. Toshkent. "O‘qituvchi", 1978, 21-bet].
So‘zlarning qanday harf bilan tugaganiga qarab alfavit tar-tibida tuzilgan luғat chappa luғat deyiladi. Masalan, a harfi bilan tugagan so‘zlar quyidagicha beriladi: arfa, bola, dona, so‘na, pona, to‘nka, shona kabi. Bunday luғat so‘z yasalishi, morfologiya va leksikologiya bo‘yicha olib boriladigan turli ilmiy-tadqiqotlar uchun manba boiishi mumkin.
Bulardan tashqari, chappa luғatlar tilning fonetik qonuniyatlarini, sheqriyat sirlari (qofiya bo‘yicha)ni o‘rganishda yordam beradi. (R.Qo‘nғurov va A.Tixonovlarning "Obratnғy slovar’ uzbekskogo yazғka" kitobi).
Izohli luғatlar tuzilishiga ko‘ra ikki xil: alfavit tartibidagi luғatlar va uya tartibidagi luғatlar.
Birinchi turdagi luғatlarda so‘zlar alfavit tartibida berilib izohlanadi. YUqorida ko‘rsatilgan izohli luғatlar mana shu tartibda tuzilgan.
Ikkinchi turdagi luғatlarda faqat o‘zaklargina alfavit tartibida joylashtiriladi. YAsama so‘zlar esa o‘zak maqolachasining ichida (uyasida) izohlanadi. Bunday luғatlar bir uyada keltiril-gan so‘zlarning ma`no va shakl jihatdan boglanishlari haqida ma`lumot beradi. Ikki til doirasidagi tarjima luғatlarida bir tildagi so‘z yoki so‘z birikmasi boshqa tilga tarjima qilib beriladi. Bunga ruscha-o‘zbekcha, inglizcha-o‘zbekcha, fransuzcha-o‘zbekcha, nemischa-o‘zbekcha luғatlar kiradi. CHet tilini o‘rganuvchilar uchun moijallangan qisqa tarjima luғatlari ham mavjud. Ba`zan tarjima luғatlari bir necha tillar doirasida bo‘ladi. Masalan, "Slovar’ naibolee upotrebitel’nғx slov angliyskogo, nemetskogo, frantsuzskogo i russkogo yazikov" kabi.
Filologik luғatlarga turli sohalarga oid luғatlar ham kiradi. Bularda fan, texnika, ishlab chiqarishning ma`lum sohasiga oid so‘z-terminlar izohlanadi. Soha luғatlari ichida eng keng tarqalgani terminologik luғatlardir. Bunday luғatlar bir tilli, ikki tilli, ko‘p tilli bo‘ladi. Bir tilli terminologik luғatlarda bir tilning ma`lum sohaga oid terminlari izohlanadi. Bunga O.S.Axmanovaning "Slovar’ lingvisticheskix terminov" (1966) va D.E.Rozental, M.A.Telenkovalarning "Spravochnik lingvisticheskix terminov" (1972) nomli kitoblari, H.Hasanovning "Geografiya terminlari luғati" (1964). H.Homidiy, SH.Abdullaeva, S.Ibrohimovalarning "Adabiyotshunoslik terminlari luғati" (1967), Olim Usmon tahriri ostida nashr qilin-gan "Ijtimoiy-siyosiy terminlar luғati" (1976) kabilarni kiritish mumkin.
Ikki tilli terminologik luғatlarga N.T. Hotamovning "Adabiyotshunoslikdan qisqacha ruscha-o‘zbekcha terminologik luғat"i (1969). SH. Bayburov va N. Takanaevning "Pedagogikadan qisqacha ruscha-o‘zbekcha terminologik luғat"i (1963) kabilar kiradi.
Ko‘p tilli terminologik luғatlarga A.AAsqarov va H.Zohidovlarning "Lotincha-o‘zbekcha-ruscha normal anatomiya luғati" (1964) ni misol qilib ko‘rsatish mumkin.
CHet so‘zlar luғati ham terminologik luғatlarga o‘xshab ketadi. Bunda ham, asosan, chet tillardan o‘zlashgan so‘zlar izohlanadi.
Luғatlarning turi yuqoridagilari bilan cheklanmaydi. Tematik, differensial, yangi so‘zlar, qisqartma so‘zlar, chastota, qofiya luғatlari ham mavjud. Masalan, tematik luғatlarda so‘zlar ma`nolariga ko‘ra gurahlanadi. Bunday luғatlar biror fikrni ifodalash uchun eng qulay so‘zlarni topish imkoniyatini beradi. Bunga ingliz tili asosida tuzilgan Roje (Roget) luғati, Muhammad YOqub CHingi tomonidan tuzilgan "Kelurnoma" nomli (XVIII asr) luғatning oxirgi XV bobi misol bo‘ladi.
Xalqning oqsib borayotgan talablarini qondirish maqsadida luғatning yangi-yangi turlari yaratilishi tabiiydir.
Hozirgi tilshunoslikda tezauras luғat (grekcha thesayros - manba) yoki ideografik luғat tuzish masalasi ustida ish olib borilmoqda. Tezauras luғat ma`lum so‘z bilan ma`nolari boғlanuvchi barcha so‘zlarni qamrab oladi.
Luғat - so‘z xazinasi, undan o‘rinli va maqsadga muvofiq foydalanish inson bilimini kengaytirish, luғat boyligini oshirishda hamda fikrni to‘ғri va ravon ifodalashda muhim omildir.
|