O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent moliya instituti - bet 18

EHM tarmoqlari. Hozirgi vaqtda bilimlarning barcha sohalarida EHM
yoki kompyuter (lokal yoki global) tarmoqlari keng tarqalgan. EHM lokal
tarmoqlari uncha katta bo‘lmagan fazoda amalga oshiriladi va axborot
xizmati turli tarmoqlarining integratori bo‘ladi. Ular tashkilotlardagi barcha
AT vositalarini birlashtiradi hamda ularning samaradorligini oshiradi. EHM
global tarmoqlari esa, axborotni katta masofalarga uzatilishini amalga
oshirish imkonini beradi.
Yo‘ldoshli aloqa tizimlari. Ko‘plab yer ustidagi stansiyalarni va
yer sun’iy yo‘ldoshidagi retrenslyatorlarni o‘z ichiga oladi. Bugungi
kunga kelib, bu tizimlar kompyuterlar orasidagi aloqani amalga oshirish
uchun ma’lumotlar to‘plash hamda televideniye dasturini uzatish uchun
ishlatilmoqda.
Sun’iy intellekt tizimlari. Sun’iy intellekt elementli AKTning
boshqalaridan farqi shundaki, oddiy AKTlari faqat statistik ma’lumotlarni,
64
sun’iy intellekt tizimlari esa bilimlarni ishlab chiqadi. Informatikaning
alohida yo‘nalishi – sun’iy intellektdir. Odam aqliy faoliyatining ba’zi
turlarini amalga oshiruvchi dasturli – texnika vositalari ishlab chiqilmoqda.
Elektron pochta – korrespondensiyalar almashishi uchun pochtaga
o‘xshash axborot uzatish va ishlab chiqishning elektron usullaridan
foydalanish, ya’ni bosma materiallar, jadvallar va jurnallarni uzatish hamda
elektron pochta yoki qog‘ozsiz pochta aloqalari xizmatidan iborat bo‘lib,
u xabarlarni to‘plash, ishlab chiqish va taqdim etish hamda ma’lumotlarni
uzatish tarmoqlari tizimi.
Elektron pochta asosida aholiga elektron gazeta va jurnallar kabi
axborot xizmati ko‘rsatish amalga oshiriladi. So‘nggi yillarda jahon bozorida
elektron nashrlar borgan sari ko‘p o‘rin egallamoqda. Bu jarayon kompakt
optik disklar keng tarqalishi bilan tezlashdi.
Telekonferensiyalar zamonaviy axborot texnologiyalarning amalga
oshirilishiga misol bo‘la oladi. Telekonferensiyalarni o‘tkazish uchun
quyidagi apparaturalardan foydalaniladi: terminallar, televezion kameralar,
grafik displeylar, katta ekranlar. Shuningdek, telekonferensiyalar orqali
dolzarb masalalar muhokamasini tezkorlik bilan tashkil etish, muhokama
uchun istalgan rasmli materiallardan foydalanish, dolzarb masalalarni
muhokama qilishda ishtirok etuvchi mutaxassislar doirasini kengaytirish,
xalqaro ma’lumotlar banklaridagi istalgan axborotdan foydalanish kabi
imkoniyatlar yuzaga keladi.
O‘qitishning zamonaviy AT talabaning emas, u eng avvalo, o‘qituvchi
(pedagog)ning texnologiyasidir. Talaba zamonaviy axborot texnologiyasini
o‘rganmaydi, balki uning mahsulotidan o‘qitishning texnik vositasi
sifatida foydalanadi. O‘qituvchi (pedagog) zamonaviy texnologiyalarni
qo‘llab darsga tayyorlanadi, darsni tashkil qiladi, talabalar bilimini
nazorat qiladi va uning vazifasi ta’lim mazmunini takomillashtirish uchun
kompyuterlashtirishning eng yuqori darajasidagi ATni ta’lim jarayoniga olib
kirishdan iborat bo‘ladi.
AT, kompyuterlashtirish va kompyuter tarmoqlari negizida
ta’lim jarayonini axborot bilan ta’minlashni rivojlantirish omillari
kompyuterlashtirishning har ikkala yo‘nalishini ham rivojlantirib borish
zaruriyatiga bog‘lanadi. Buning uchun shu sohada qabul qilingan me’yoriy-
65
huquqiy hujjatlarga asoslangan holda uzluksiz ta’lim tizimining hamma
bosqichlarida «kompyuterlashtirishning konsepsiyasi» yaratilishi lozim.
Kompyuterli texnologiyalar dasturli o‘qitish g‘oyalarini rivojlantiradi,
zamonaviy kompyuterlar va telekommunikatsiyalarning noyob imkoniyatlari
bilan bog‘liq ta’limning hali tadqiq qilinmagan yangi texnologik variantlarini
ochadi. Ta’limning kompyuterli (yangi axborot) texnologiyalari – axborotni
tayyorlash va uni ta’lim oluvchiga uzatish jarayoni bo‘lib, uning amalga
oshirish vositasi kompyuter hisoblanadi. Ta’limning kompyuterli (yangi
axborot) texnologiyalari:
– talabalarda axborot bilan ishlash mahoratini shakllantirish, ularning
kommunikativ qobiliyatlarini rivojlantirish, «axborotli jamiyat» shaxsini
tayyorlash, ta’lim oluvchilarning o‘zlashtirish imkoni darajasidagi va yetarli
miqdorda axborot bilan ta’minlash, talabalarda tadqiqotchilik mahoratini,
optimal qarorlar qabul qilish qobiliyatini shakllantirish va rivojlantirish
imkoniyatlarini yaratadi.
Kompyuterli texnologiya mazmuni bir qancha shakllantirilgan
modelni qo‘llashga asoslangan bo‘lib, bu model kompyuter xotirasiga yozib
qo‘yilgan pedagogik dasturli vositalar va telekommunikatsiya tarmog‘ining
imkoniyatlari orqali namoyon bo‘ladi.
ATdan faqat o‘quv jarayonida emas, balki uzluksiz ta’lim tizimida
faoliyat yuritayotgan o‘qituvchilarni ilmiy-texnik va maxsus axborot bilan
ta’minlaydigan axborot ishida, ta’lim tizimini boshqarishda va kadrlarning
malakasini oshirish hamda ularni qayta tayyorlash tizimida ham foydalanish
mumkin.
Rivojlangan mamlakatlarda ATni ta’limga joriy etishda ularning texnik
vositalarini integratsiyalash asosiy yo‘nalish bo‘lmoqda. Shu munosabat
bilan, hatto «multimedia» tushunchasi paydo bo‘ldiki, u o‘qitishda ko‘pchilik
texnik vositalardan kompleks foydalanishni bildiradi. Multimediani
qo‘llagan holda eng muhim narsa o‘quvchi-talabalarni kerakli axborotni
tanlab olishga o‘rgatishdan iborat bo‘ladi. O‘qituvchi (pedagog)ning vazifasi
axborotni berishdan iborat emas, balki uni topishda yordam berishidan,
Bilimlarni egallashda yo‘l ko‘rsatishdan iborat.
Bu kabi o‘qitish vositalari kompleksidan foydalanilgan holda talabaga
ta’sir ko‘rsatish birgina axborot kanallari (ko‘rish, eshitish va h.k.) orqali
amalga oshiriladi. Bu esa ta’lim samaradorligini oshiradi.
66
Ta’lim jarayonida ATdan foydalanilganda o‘quvchi-talabalarning
bilish faoliyatini tashkil etish shakllarini tiklash muammosi yangicha
hal etilishi lozim. Agar an’anaviy ta’lim sharoitlarida bilish faoliyatini
tashkil etishning eng ko‘p tarqalgan shakllari individual va frontal shakllar
bo‘ladigan bo‘lsa, ATdan foydalanish sharoitida ularning ikkalasidan bir
vaqtda foydalanish mumkin. Shuningdek, ta’lim jarayoniga ATning joriy
etilishi o‘qituvchi (pedagog) vazifasining o‘zgarishiga sabab bo‘ladi, ya’ni
pedagog ta’lim-tarbiya berishdan ko‘ra ko‘proq tadqiqotchi, tashkilotchi,
maslahatchi va dasturlovchiga aylana boradi. Bularning hammasi o‘qituvchi
(pedagog)larni qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini o‘zgartirishni
talab qiladi. Tadqiqotchilar ta’kidlaganidek, o‘qituvchi (pedagog)larning
axborot madaniyati asoslari metodologik, umumta’limiy, umummadaniy
xarakterda bo‘lib, pedagog xodimlarni kasbiy tayyorlash, qayta tayyorlash va
malakasini oshirish jarayonida barcha o‘quv fanlari kompleksini o‘rganishda
shakllanishi lozim.
Keyingi yillarda oliy va o‘rta maxsus o‘quv yurtlarini AT bilan jihozlash,
ta’lim tizimi mazmuni, uni tashkil etish shakllari hamda sifatini oshirish
borasida katta ijobiy o‘zgarishlar ro‘y berdi.
Ma’lumki, o‘qituvchi (pedagog)larning an’anaviy o‘qitish usulida
laboratoriya va amaliy ishlar o‘tkazilishiga ko‘p vaqt ajratiladi. Bu mutaxassis
tayyorlashning juda muhim tarkibiy qismidir. U nafaqat talabaning nazariy
bilimlarini mustahkamlash va o‘quv materialini o‘zlashtirish samarasini
oshirishga, balki muayyan sohada amaliy ko‘nikmalarni hosil qilishga ham
ko‘mak beradi. Biroq bunday mashg‘ulotlar to‘laqonli natija bermaydi.
Chunki laboratoriya jihozlari yetarli darajada emasligi hamda ko‘pgina
laboratoriya va o‘quv xonalari zamonaviy moslama va uskunalar bilan
jihozlanmaganligi, mavjudlarining ham aksariyati eskirib qolganligi va
bugungi kun talablariga to‘liq javob bera olmasligidadir. Texnologiyalar
tez sur’atda rivojlanayotgan hozirgi vaqtda amaliy mashg‘ulotlar uchun
laboratoriya va stendlarni har bir o‘quv yilida takomillashtirish talab
etiladi. Buning uchun esa qo‘shimcha sarf-xarajatlar qilish kerak. Boshqa
yana bir muhim omil shundaki, ba’zi laboratoriya tadqiqotlaridagi ish yoki
jarayonlarning sustligi sababli ajratilgan vaqt ichida ta’lim oluvchilar takror
tahlil yoki sinovlar o‘tkazishga qiynalishadi. Holbuki, ma’lum bir sohada
yetarlicha ish ko‘nikmalari va tajriba orttirish uchun amaliy mashg‘ulotlarni
67
qayta-qayta takrorlash zarur. Afsuski, an’anaviy ish olib borish sharoitida
laboratoriya moddiy ashyolari hamda moslamalarining tez-tez buzilishi va
shu bilan bog‘liq ashyolarga qo‘shimcha sarflar qilinishi bois har doim ham
bunday qilinavermaydi.
Yuqorida aytilganlarni hisobga olib, yangi tizim mutaxassis kadrlarini
tayyorlash uchun muhim vazifalarni hal etishga yordam bera oladigan yangi,
samarali, hammabop pedagogik uslubni joriy etish zaruriyati tug‘ildi. Buning
uchun laboratoriya stendlari va o‘quv ustaxonalaridagi mashg‘ulotlar barcha
talabalar uchun nafaqat qiziqarli, balki qulay va oson bo‘lishiga erishishi
lozim. Mashg‘ulotlar o‘ziga jalb etishi, barcha ruhiy va didaktik omillarni
hisobga olishi, jarayonlarni jo‘shqin tarzda namoyon etishi, mashg‘ulotlar
o‘tkazish va o‘qitilayotgan fanni o‘zlashtirish, umuman, butun o‘qitish
samarasini oshirishi, egallangan bilimlar xususida o‘ziga-o‘zi baho berish
imkonini ta’minlashi zarur. Aynan shu nuqtayi nazardan zamonaviy ATning
tatbiq etilishi yuqorida ko‘rsatilgan vazifalarni maqbul tarzda hal qilish
va an’anaviy o‘qitish usulining bir qator kamchiliklarini bartaraf etishga
ko‘mak beradi.
Bugungi kunga kelib, oliy va o‘rta maxsus o‘quv yurtlarida virtual
stendlardan muvaffaqiyatli foydalanilmoqda. Xo‘sh, virtual stend deganda
nimani tushunamiz?
|