nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ikkinchi bosqich - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

Ikkinchi bosqich.
Rejalangan yupqa metallni kesishni bajaring. Bunda:
1. Yupqa metall rejalab olingandan keyin, dastaki metall qaychini о‘ng qо‘lda tutib,
kesish ishlarini bajaring (76-rasm, a, b).
Eslatma:
Agar ishlarni chap qо‘lda bajarish Siz uchun qulay bо‘lsa, unda chapaqay
qaychidan foydalanishingiz mumkin (76-rasm, d).
75-rasm.
Chizg‘ich, sirkul, gо‘niya va chizgich (chertilka) bilan rejalash.
15-20
°
64
64
Bunda bosh barmoq bilan yuqorigi dasta, kо‘rsatkich va о‘rta barmoqlar bilan
pastki dastadan tutiladi. Jimjiloq dastalar orasida bo‘ladi. U kesish vaqtida dasta larni
kerish va qaychini surish uchun xizmat qiladi.
2. Kesiladigan yupqa metallni (tunuka va list) chap qо‘lda tuting.
3. Dastaki qaychi bilan qо‘lda kesish qiyin bо‘lgan hollarda uning pastki dastasini
tiskiga qistirib olib bajarish ham mumkin (76-rasm, e). Bu esa qisqa о‘lchamli tunuka-
larni kesishda qulay hisoblanadi.
Uchinchi bosqich.
Kerakli о‘lchamda kesib olingan yupqa metallni tо‘g‘rilash
ishlarini bajaring. Bunda:
1. Yupqa metallni sandon (plita)ga qо‘yib, chizg‘ich yordamida qavariqlikni
aniqlang, uning chegaralarini bо‘r yoki grafitli qalam bilan belgilab chiqing.
2. Qavariqlar soni va ularning joylashishiga qarab zarb berish ketma-ketligini
aniqlang:
– agar zagotovkada yupqa metallning о‘rtasida bitta qavariq bо‘l sa, u holda zarb
yupqa metallning chetidan boshlab qavariq tomon berib boriladi (77rasm, a);
– agar qavariqlar yupqa metallning chetlarida joylashgan bо‘lsa, zarblarni yupqa
metallning о‘rtasidan chetlariga qarab berib borish kerak (77-rasm, b);
– bir nechta qavarig‘i bor yupqa metallarda zarb qavariqlar ora siga beriladi,
shundan keyin har qaysi qavariq alohida tо‘g‘rilanadi (77-rasm, d).
e) dastaki qaychini tiskiga
о‘rnatib kesish
a) qaychini tutish
b) о‘naqay
qaychida
d) chapaqay
qaychida
76-rasm.
Kesish usullari.
d) bir nechta
qavariqlar
a) qavariqlik yupqa metallning
о‘rtasida
b) qavariqlik yupqa metallning
chetlarida
77-rasm.
Yupqa metallni tо‘g‘rilash usullari.
65
65
3. Yupqa metall yuzida to‘lqinsimon joylar yо‘qotilganidan keyin uni ag‘darish va
yengil zarblar berib tо‘g‘ri chiziqlilikni tiklashda:
–
yupqa metallni maxsus plita ustiga qо‘ying, uni chap qо‘l bilan ushlab turib, о‘ng
qо‘l bilan bolg‘acha yordamida kerakli zarblarni bering;
– zarblar tez-tez, ammo kuchli bо‘lmasligi lozim, qavariq chega rasiga yaqinlash-
gan sari zarblar teztez va kuchsiz berilishiga e’tibor qarating.
|
Tortqich va tut qich - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

60
60
baja ri ladi. Bunda bolg‘alash ishlari yog‘och tо‘qmoq
bilan baja riladi. Metall bolg‘alar bilan bolg‘alashda
tunu kalar ezilib, iz hosil bо‘ladi, bu yum sifati buziladi.
Tunukalarni qi yish, ular ning qalin-yup qa ligiga qarab
das taki va stul qaychilari bilan olib bori ladi. Bukish ishlarini bajarishda qanday
shaklga keltirili shiga qarab uchburchak (a), kvad rat (b), yumaloq (d) va boshqa
turli xil moslamalardan ham foydalaniladi.
4. Kavsharlash va payvandlash asboblari
Buyum tayyorlashda biriktirishning kavsharlash usulidan ham foydalaniladi.
Kav shar lashda qismlar kavshar deb ataluvchi maxsus metall qotishmalar bilan ajral-
maydi gan qilib biriktiriladi.
Kavsharlash turli xil koviya (kavsharlagich)lar bilan bajariladi (70-rasm).
Metall buyumlarni qizdirib pay vandlash 2 xil usulda amalga oshiriladi.
1. Metallni elektr yoyi yor da mida qо‘lda payvandlash (71-rasm).
2. Gaz alangasida payvandlash (72-rasm).
d)
a) bolg‘asimon
b) tо‘g‘ri
d) elektr
“hidor”
va 
“aulos” - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

“hidor” va
“aulos” –
“naycha” ) – suyuqliklarning muvo-
zanat va harakat qonunlarini oʻrganish bilan shugʻullanadi.
Suyuqliklar ishtirokida bir mexanizmning ikkinchi mexanizmini harakatga kel-
tirishiga asoslangan mexanizmlar
gidravlik uzatmalar deyiladi.
Ishlash prinsipiga qarab gidravlik uzat malar
hajmiy va
gidrodinamik tur lar ga
bo‘l i nadi:
1. Hajmiy gidravlik uzatmalar haj miy nasoslar yordamida ishlaydi. Bun day uzat-
malarda energiya suyuqlik orqali yetaklovchi valdan statik bosim sifatida uzatilib,
gidrodvigatelni ishga tushiradi.
Bu uzatma
gidrostatik uzatma ham de-
yiladi.
Hajmiy gidravlik uzatmalarga gidro
-
trans formatorni misol qilib keltirish mumkin
(4-rasm). Gidrotransformator (Transformator
lotincha
“transformo” – “oʻzgartiraman”) su-
yuqlik ta’sirida harakatni o‘zgartirib beradigan
gid ravlik uzatmadir.
2. Gidrodinamik uzatmalar parrakli gid -
ro
mashinalar yordamida ishlaydi. Bu yer-
da ish g‘ildiraklarga beriladigan bosim na ti-
jasida amalga oshiriladi. Bu uzatmalar ba’ zan
turbouzatma deb ataladi. Bunga sabab ularda
markazdan qochma nasos va gidravlik tur-
binalardan birgalikda foydalanilganligidir.
Gidrodinamik uzatmalarga yuk ko‘tarish
moslamasi (domkrat)ni misol qilib keltirish
mumkin (5-rasm).
Mustahkamlash uchun savollar 1. Elektr dvigatellar (motorlar) deb nimaga aytiladi?
2. Batareyalar va ularning turlarini tushuntirib bering.
3. Nima uchun batareyalarga tushirilgan chiqindi qutisi belgisi ustidan
taqiq
chizig‘i
tortib qo‘yiladi?
4. Ishlatib bo‘lingan batareyalarni utilizatsiya qilish deganda
nimani tushunasiz?
4-rasm. Gidrotransformator:
1 – qulflash muftasi; 2 – turbina g‘il- diragi; 3 – nasos g‘ildiragi; 4 – reaktor g‘ildiragi; 5 – tishli uzatma. 1
2
3
4
5
prujina tayyorlash usullari - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

70
70
23-§.
2.3. KOMpOZIT MATERIALLAR
KOMpOZIT MATERIALLAR VA ULARNING TURLARI.
KOMpOZIT MATERIALLARDAN FOYDALANISH
Kompozit materiallarni ishlab chiqarishdan maqsad nima?
Ishlab chiqarishda keng foydalanilayotgan metall va metallmas
materiallardan chiqindi sifatida ajralib qolayotgan turli qismlardan
(kukun, tola, qirindi, payraha va boshqa) kam chiqindi chiqadigan hamda
chiqindi chiqmaydigan zamonaviy mahsulotlar yaratishdir.
Fan-texnika taraqqiyotining rivojlanishi natijasida
metall va metallmas mahsu-
lotlarning sifatini va assortimentini yaxshilash,
yangi konstruksion materiallar, metall
va metallmas materiallar kukunlari asosida tayyorlanadigan
qoplama va buyumlar
ishlab chiqarishni ko‘paytirish, talab etilgan xossalarga ega bo‘lgan yangi polimer va
kompozitsion materiallar ishlab chiqarishni rivojlantirish, kam chiqindi chiqadigan,
chiqindi chiqmaydigan va kam operatsiyali texnologik jarayonlarni keng qo‘llash,
ishlov berishning yuqori samarali usullaridan foydalanishga xizmat qilmoqda.
Odamlar oddiy narsalardan elektron moslamalarga qadar har bir narsani
qurish uchun ming yillar davomida turli kompozitsiyalar yaratganlar.
Birinchi
kompozitsiyalar loy va somon kabi tabiiy materiallardan tayyorlangan bo‘lsa-da,
bugungi kompozitlar sintetik moddalardan laboratoriya sharoitida yaratilmoqda.
Siz kompozit materiallar va ularning turlari haqida eshitgan dirsiz. Bu turli
materiallarning har xil usullarda birikishi (kompozi tsiyasi)dan iborat bo‘ladi.
Batareyalar va ularning turlari - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

Batareyalar va ularning turlari Batareya – bu elektr energiyasi bilan ishlaydigan turli xil qurilmalar uchun quvvat
manbayidir.
Batareyalarning eng keng tarqalgan dumaloq (silindrsimon) shakldagi
5 ta turi mavjud: sho‘r, ishqorli, litiyli, kumushli va havo-ruxli (2-rasm).
Nima uchun batareyalarga tushirilgan chiqindi qutisi belgisi ustidan taqiq chizig‘i
tortib qo‘yilgan bo‘ladi? (3-rasm)
Bu belgi ishlatilgan batareyalarni chiqindi qutilariga tashlash qat’iyan
taqiqlanishini anglatadi. Chunki o‘zi barmoqdek keladigan bu mitti energiya
manbalari inson salomatligi va tabiat uchun juda katta zarar yetkazadi.
Bu energiya manbalari kichkina bo‘li-
shiga qaramay, zarari anchagina. Chiqindiga
tashlangan batareyaning ustki qoplamasi turli
issiqlik natijasida eriydi va unda saqlanuvchi
zaharli moddalar “ozodlikka chiqadi”.
Bitta batareya 20 metr kvadrat yer, 400 litr
suv, 1 ta tipratikan, ikkita daraxt, bir necha
ming yer qurtini zaharlashga yetadigan kuchga ega.
3-rasm. Batareyalarga tushirilgan chiqindi qutisi belgisi.
2-rasm. Batareya turlari.
Sho‘r
batareya
Ishqorli
batareya
Litiyli
batareya
Kumushli
batareya
Havo-ruxli
batareya
Unutmang! 1. Muddati o‘tgan va foydalanib bo‘lingan batareyalarni chiqindi qutisiga tashlash mumkin emas! 2. Batareyalarni og‘izga solishga mutlaqo yo‘l qo‘ymaslik kerak! 3. Ishlatib bo‘lingan batareyalarni utilizatsiya (qayta ishlash) qilish uchun yig‘ib topshirish kerak. 20
m 2
204
204
3-§. GIDRAVLIK UZATMALAR Elektr energiyani ishlab chiqarishning eng keng tarqalgan usuli bu suv asosida
olinayotgan energiyadir, ya’ni gidroenergetika. Bu energiyani olishda kо‘plab gidravlik
uzatmalardan foydalaniladi.
Gidravlika (yunoncha
-rasm.
Koviya turlari.
72-rasm - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

61
61
5. Metallga ishlov berish stanoklari
1. parmalash stanogi.
Chilangarlik о‘quv
usta xona larida, asosan, stolga о‘rnatiladigan par-
malash stanogidan foydalaniladi. Bu stanok tuzi-
lishining sod daligi, ishlati lishining
osonligi bilan
boshqa sta noklardan farq qiladi.
2. Frezalash sta no gi.
Frezalash sta nok la ri da
gori zontal, ver tikal va qiya yassi,
shakl dor yu-
zalarni shakl lantirish, tо‘g‘ri va vintsimon ariq-
chalar va pazlar ochish, g‘il diraklarda tishlar ke-
sish, tashqi va ichki
rezbalar ochish kabi ishlar
bajariladi.
3. Tokarlik-vintqirqish stanogi.
To kar lik-vintqirqish stanoklari xilma-xil
ish lar ni bajarish uchun mо‘ljallangan.
Bu stanoklarda sirtqi silindrik, konu
s-
simon va shakldor yuzalarni yо‘nish;
silind
rik
va konussimon teshiklarni
yо‘nib ken gaytirish; tores yuzalarni
yо‘nish; sirtqi va ichki rezbalar qirqish;
teshiklar parmalash, zenkerlash va
razvyortka lash;
zagotovka larni qirqib
tushirish, qis
man kesish va boshqa
ishlarni bajarish mum kin.
4. jilvirlash stanogi.
Jilvirlash stanok-
la ri, asosan, texnologik
jara yonning oxir gi
toza lab va pardozlab ishlov be rish operat si-
yalarini bajarish uchun mо‘ljal langan.
62
62
6. pardozlash asboblari va pardoz materiallari
jilvir qog‘oz.
Jilvir qog‘oz bir tomoniga mayda qattiq
minerallar yoki shisha-
kukuni yelimlab yopishtirilgan ip mato yoki qog‘ozdan iborat bo‘lib, pardozlashda
ishlatiladi (73-rasm).
Jilvir qog‘ozlar yirik va mayda donali bо‘lib, donalarning о‘lchamiga qarab
quyidagicha raqamlanadi: 12, 16, 20, 24, 36, 60, 80, 100 120, 140, 170, 200, 280.
Raqamlar ortib borishi bilan jilvir qog‘oz mayda donali bо‘lib boradi.
Metall buyumlarni silliqlashda yog‘och, plastmassa
va metalldan yasalgan
turli shakllardagi maxsus silliqlash moslamalari hamda jilvirlash mashinasidan
foydalaniladi (74-rasm).
polirovkalash
metall buyumlari yuza qismlariga
maxsus vositalar yordamida pardoz berishning yakuniy
jarayoni hisoblanadi. Bu jarayon ham dastaki moslamalar
bilan va maxsus mashinalarda amalga oshiriladi. Bunda
yasalgan buyum o‘ta chiroyli ko‘rinishga keladi. Bundan
ko‘pincha avtomobillarni pardozlashda foydalaniladi.
a) silliqlash moslamalari b)
jilvirlash mashinasi
-rasm.
Dastaki truba bukkich 
asbobi diametrlari.
82-rasm

69
69
Ikkinchi bosqich.
Yupqa simlardan pru jina tay yorlash.
1. Prujinaning ichki diametriga mos yо‘g‘on likdagi
metall yoki yog‘och mosla ma tayyorlang (87-rasm, a).
Uning bir uchidan sim uchini о‘tkazish maqsadida uya
oching.
2. Yupqa simlarning uchini moslama teshigidan о‘t kazib
bukib, mustahkamlang.
3. Simning ikkinchi uchidan chap qо‘lda chilan garlik
omburi bilan tutib, о‘ng qо‘lda moslama yuzasi bо‘ylab kerakli о‘lchamda prujina
hosil qilish uchun aylantiring (87-rasm, b).
4. Prujinaning uchlari ombur yordamida halqalanishi yoki о‘z holida qoldirilishi
mumkin (87-rasm, b).
-§.
YUMSHOQ SIMLARGA ISHLOV BERISH

67
67
7. Halqalarni zamonaviy asboblar orqali ham hosil qilishingiz mumkin. Bunda
dastaki truba bukkichdan foydalanib diametri 8
mm
li halqa tayyorlang (82-rasm).
Truba bukkichdan diametri 6, 8 va 10
mm
li simlarni turli graduslarda (90
0
, 180
0
,
360
0
) doirasimon shaklga keltirishda foydalaniladi (83-rasm).
-rasm.
Jilvir qog‘oz. 
74-rasm - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

63
63
20-§.
METALLGA ISHLOV BERISH TURLARI
(REjALASH, KESISH, TO‘G‘RILASH, BUKISH)
Metallga ishlov berishda yupqa metallarni (tunuka va list)
rejalash, kesish, to‘ g‘-
rilash, bukish ishlari amalga oshiriladi. Bu ishlarni baja rishni о‘rganish
metallarga
ishlov berishning dastlabki bosqichi hisob lanib, barcha turdagi buyumlarni yasashda
keng foydalaniladi.
6-amaliy mashg‘ulot.
Yupqa metallarni rejalash, kesish, to‘g‘ ri lash, bu-
kish ni o‘rganish.
jihozlar:
chilangarlik dastgohi, asbob-uskuna va moslamalar, bо‘r, grafitli
qalam, yupqa metall (tunuka va list),
namunalar, ko‘rgazmali qurollar.
Ishni bajarish tartibi:
Birinchi bosqich.
Yupqa metallni (tunuka va list) masshtabli metall chiz-
gich yoki chilangarlik gо‘niyasidan foydalanib rejalab oling. Bunda:
1. Chizg‘ichni zagotovkaning rejalanadigan qismiga qо‘yib, chap qо‘l bilan unga
jipslab bosing.
2. Chizgich (chertilka)ni о‘ng qо‘lda tutib, chizg‘ichga nisbatan ma’lum burchak
ostida jipslab tortib reja chizig‘ini chizing (75-rasm).
Chizgichni bir joyda qaytaqayta yurgizish yaramaydi. Bu hol reja chizig‘ining
yо‘g‘onlashishiga, qо‘shaloq chiziqlar hosil bо‘lishiga, о‘lchamning о‘zgarishiga
sabab bо‘ladi.
Microsoft Excel dasturida yacheykaga formula kiritish qanday

182
Joriy diagramma deb tsiklik diagrammaga aytiladi;
Toʻgʻri javob yoʻq;
129. Excelda jadvalga qanday turdagi ma‘lumotlar kiritiladi?
matnli, sonli va formula
matnli, sonli
sonli va formula
faqat formula
130. Excel 2003 dasturida necha turdagi diagramma tuzish mumkin?
14
12
16
24
131. Scan Disk dasturi quyidagi qaysi vazifa uchun moʻljallangan?
diskdagi xatoliklarni va nosozliklarni tuzatish.
disklarni formatlash.
diskning fizikaviy yuzasini tekshirish.
diskni ixchamlash.
132. MS Windows Office ilovalar dasturini koʻrsating.
MS Word, Excel, PowerPoint, Access, WordPad
MS Word, Excel, PowerPoint, Access, Delphi
MS Word, Excel, PowerPoint, FotoShop, WordPad
Word, Excel, PowerPoint, Delphi, WordPad
-rasm. Internetga ulanish strukturasi

119
foydalaniishi mumkin. Internetga ulanishni amalga oshiruvchi dasturning
yutugʻi
shundaki, ular Internetga toʻgʻridan toʻgʻri ulanishga imkon beradi.
Telefon liniyasi orqali «Chaqiruv» boʻyicha Internetga bogʻlanish Internet
xizmatlarini taqdim etuvchi provayder bilan mijoz oʻrtasida amalga oshiriladi.
Bunda foydalanuvchi mantiqiy nom (login) va maxfiy belgi (parol) yordamida
Internetga toʻgʻridan-toʻgʻri ulanadi.
3.3-rasm. Internetga provayder orqali bogʻlanish.
Mobil aloqa vositalari yordamida internetga ulanish. Internet tarmogʻiga
nafaqat kabel yoki telefon liniyasi orqali simli ulanish mumkin, balki mobil aloqa
vositalari yordamida simsiz ulanish ham mumkin. Internet tarmogʻiga
simsiz
ulanish kompyuter orqali yoki mobil telefonning oʻzida amalga oshiriladi. Agar
kompyuter orqali Internetga simsiz ulanish kerak boʻlsa, u holda kompyuterdan
tashqari Internet xizmatlarini taqdim etuvchi operator
yoki provayderning simsiz
ishlovchi modemi yoki xuddi shu vazifani bajaruvchi mobil telefon apparati zarur.
Agar mobil telefonning oʻzida turib Internetga bogʻlanish yoki undan
foydalanish kerak boʻlsa, u holda Internet xizmatlarini koʻrsatuvchi
mobil
operatorning mijozi boʻlishingiz va unda GPRS xizmati yoqilgan boʻlishi talab
qilinadi. Mobil aloqa vositalari yordamida Internetdan
foydalanilganda WAP
texnologiyasi internetdan simsiz foydalanish imkonini beradi. Mobil aloqa
tarmoqlarida soʻrovlarni va ma‘lumotlarni uzatish
uchun GPRS transport
xizmatidan foydalaniladi.
-§.
 ASBOB-USKUNA VA MOSLAMALAR. XAVFSIZLIK TEXNIKASI

|
-§.
ASBOB-USKUNA VA MOSLAMALAR. XAVFSIZLIK TEXNIKASI Pdf ko'rish
|
bet | 54/148 | Sana | 01.10.2024 | Hajmi | 33,06 Mb. | | #273065 |
Bog'liq 5-texnologiya24-§.
ASBOB-USKUNA VA MOSLAMALAR. XAVFSIZLIK TEXNIKASI
QOIDALARI
Siz yog‘och va metallar bilan ishlashda foydalaniladigan asbob-uskuna va mos-
lamalar bilan tanishgansiz. Kompozit materiallarga ishlov berishda ham shu kabi
asbob-uskuna va moslamalardan keng foydalaniladi. Bundan tashqari, ishlab chiqarish
sanoatida kompozit materiallarga ishlov berish va ulardan turli buyumlar tayyorlash
bosim bilan ishlov berish turlari asosida amalga oshiriladi.
Hozirda yog‘och, metall va polimer asosidagi yuqori mustahkam kompozit ma-
teriallar ko‘plab ishlab chiqarilmoqda. Ularni afzallik jihatlari shundaki, turli usullar
asosida istalgan shaklda tayyorlash imkoniyatining mavjudligidir.
Yog‘ochga ishlov berishda chiqadigan yog‘och qipiqlarini yoki metallga ishlov
berishda anchagina metallni qirindiga aylanishini ko‘rgansiz. Ko‘p hollarda dastlabki
materialning 70–80 foizini chiqin dilar tashkil qiladi. Xuddi shu sababli, xususan,
duradgorlik va mashinasozlikda yog‘och hamda metallarni qirqish bilan ishlash
o‘rniga chiqindisiz va kam chiqindili texnologik usullarni qo‘llash nihoyatda muhim
ahamiyatga egadir.
Yog‘ochlarga qo‘shimcha ishlov berish va ularning chiqindilaridan unumli
foydalanish, undagi mavjud kamchiliklarini (chirish, yonish) yo‘qotib, turli polimer
yoki metall bog‘lovchilar asosida hozirgi zamon talablariga javob beradigan kompozit
materiallar ishlab chiqarish imkonini (DVP, DSP, MDF) beradi. Bu esa, o‘z navbatida,
ularning xalq xo‘jaligidagi ahamiyatini yanada oshiradi.
DVP (yog‘och tolali) – maydalangan yog‘och tolalarini va issiq holda presslab
olinadi.
presslash deb
materiallarni bosim ostida zichlash va muayyan shakl berish
maqsadida qayta ishlash usuliga aytiladi.
Bunda quyidagi ishlar bajariladi:
1. Daraxt shoxlari, yog‘och va yog‘och chiqindilari maydalanadi.
2. Maydalangan massa elanadi, bug‘lanadi va ezib tolali massa oli nadi.
|
| |
Rayimova Zulayho Aziz qizi

Qarindoshligi
|
Familiyasi, ismi va otasining ismi
|
Tugʻilgan yili va joyi
|
Ish joyi va lavozimi
|
Turar joyi
|
Otasi
|
Yo’ldashev Aziz Jumanazarovich
|
1971-yil Toshkent viloyati Ohangaron tumani
|
Vaqtincha ishsiz
|
Toshkent viloyati Ohangaron tumani Shovvoz qishlog’i
|
Onasi
|
Yo’ldasheva Zohida Toshnazarovna
|
1979-yil Toshkent viloyati Ohangaron tumani
|
Uy bekasi
|
Toshkent viloyati Ohangaron tumani Shovvoz qishlog’i
|
Singlisi
|
Turg’unova
(Jumanazarova) Nafosat Aziz qizi
|
2002-yil Toshkent viloyati Ohangaron tumani
|
Vaqtincha ishsiz
|
Toshkent viloyati Ohangaron tumani Shovvoz qishlog’i
|
Singlisi
|
Jumanazarova Rayhona Aziz qizi
|
2005-yil Toshkent viloyati Ohangaron tumani
|
Talaba
|
Toshkent viloyati Ohangaron tumani Shovvoz qishlog’i
|
Ukasi
|
Jumanazarov Abdulaziz Aziz o’g’li
|
2009-yil Toshkent viloyati Ohangaron tumani
|
Maktab o’quvchisi
|
Toshkent viloyati Ohangaron tumani Shovvoz qishlog’i
|
Turmush o’rto’gi
|
Rayimov Navruzbek Abduxalil o’g’li
|
1992-yil Toshkent viloyati Ohangaron tumani
|
AGMK muf 3
|
Toshkent viloyati Ohangaron tumani Toshariq MFY
|
O’g’li
|
Abduxalilov Muhammadsodiq Navruzbek o’g’li
|
2020-yil Toshkent viloyati Ohangaron tumani
|
Bog’cha o’quvchisi
|
Toshkent viloyati Ohangaron tumani Toshariq MFY
|
O’g’li
|
Abduxalilov Otabek Navruzbek o’g’li
|
2021-yil Toshkent viloyati Ohangaron tumani
|
Bog’cha o’quvchisi
|
Toshkent viloyati Ohangaron tumani Toshariq MFY
|
|
|
|
|
|
Skaner – bu … - O‗zbekiston respublikasi oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi guliston davlat universiteti

178
108. Word da Ctrl + S tugmalari bosilsa nima sodir boʻladi?
Faylni saqlash
Yangi hujjat yaratish
Faylni ochish
Faylni bosmaga chiqarish.
109. Word da Shift+F12 tugmalari bosilsa nima sodir boʻladi?
Fayl saqlanadi
Fayl ochiladi
Fayl yopiladi
Aktiv oyna yopiladi.
110. Word da hujjatning toʻla matnini belgilash uchun qaysi tugmalar
bosiladi?
Strl+A
Strl+C
Strl+V
Shift+Insert
111. Word ning ―Vstavka‖ menyusi yordamida qanday amal bajariladi?
Biror fayldan rasm nushasini olish.
jadval chizish
Xujjatni diskka yozish
Orfografik xatolarni tekshirish
Word da StrlQ+O tugmasi qanday vazifani bajaradi?

179
Fayldan nusxa koʻchiradi.
114. Word da Strl+Z tugmasi qanday vazifani bajaradi?
Bajarilgan oxirgi amalni bekor
qiladi
Fayldan nusxa koʻchiradi
Faylni oʻchiradi
Faylni belgilaydi.
115. Word da Strl+K tugmasi qanday vazifani bajaradi?
Gipermurojat qilish
Yangi fayl ochadi
Qidirish va almashtirish oynasini ochadi
Faylni yopadi
116. Word matn muharriri xotiraga qanday yuklatiladi?
Sichqoncha ish stolidagi Microsoft Word yorligʻi ustiga qoʻyilib ikki marta
bosiladi
Oʻzi avtomatik ravishda
yuklatiladi
Strl+R tugmasi bosiladi
Strl+Z tugmasi bosiladi
117. Quyidagilarning qaysi biri Elektron jadval protsessori?
Excel
FoxPro
Basic
Access
118. D1 yacheyka boʻyicha hisob natijasini belgilang.
3
5
15
20
119. Microsoft Excel dasturida ustunlar qanday nomlangan?
180
Faqat lotin xarflari bilan
faqat kirill xarflari bilan
Arab xarflari bilan
Lotin xarflari va
Rim raqamlari bilan
120. Elektron jadvalda A1:B3 yacheykalar ajratilgan. Ajratilgan
yacheykalar soni nechta?
6
5
4
3
121. Elektron jadvalda A1:A5 yacheykalar ajratilgan. Ajratilgan
yacheyka soni nechta?
5
7
6
4
122. C1 yacheyka boʻyicha hisob natijasini koʻrsating.
15
5
10
20
Batareyalar
zaxirasi - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

202
202
Mamlakatimizda ilk atom elektr stansiyasi Rossiyaning “Rosatom” korporatsiyasi
bilan hamkorlikda barpo etilmoqda. U Navoiy va
Buxoro viloyatlari chega ra-
sida joylashgan To‘dako‘l suv ombori yaqinida quriladi. Atom elektr stansiyasini
2028-yilgacha ishga tushirish rejalashtirilgan.
Shamol energiyasidan,
asosan,
elektr
energiyasi olish uchun foydalaniladi. Qu-
yosh mavjud ekan,
shamol esadi va u qayta
tiklanadigan energiya manbasi hisob-
lanadi. Ushbu
muqobil energiya bosh qa
energiya manbalariga nisbatan arzon va
qulay, hech qanday yoqilg‘i ta lab et-
maydi, atrof-muhitni
zararli chiqindilar
bilan ifloslantirmaydi.
2-§.
ELEKTR DVIGATELLAR (MOTORLAR).
BATAREYALAR VA ULARNING TURLARI
Elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantirib beradigan elektr mashinalar
dvigatellar
(motorlar) deyiladi. Elektr dvigatellar xalq xo‘jaligining deyarli hamma
sohasida ishlatiladi. O‘zgaruvchan elektr mashinalarining
yana bir turi bu asinxron
dvigatellardir.
Asinxron dvigatellar elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantirib beradi
(1-rasm). Bu dvigatellar konstruksiyasining soddaligi, arzonligi, ishda ishonchliligi sa-
babli sanoat, qishloq xo‘jaligi va xalq xo‘jaligining barcha sohalarida keng qo‘llaniladi.
1-rasm.
Elektr dvigatel (motor):
1 – val; 2 – startor obmotkasi; 3 – startor yadrosi;
4 – sintofiliks izolatsiya; 5 – rotor; 6 – ventilator; 7 – stanina.
Mustahkamlash uchun savollar
1. Energiya deb nimaga aytiladi? Uning qanday turlari bor?
2. Yoqilgʻi bilan bogʻliq va bogʻliq boʻlmagan energiya resurslari nima deb
ataladi?
3. Mamlakatimizda ilk atom elektr stansiyasini qurishdan maqsad nima? O‘z
javobingizni misollar bilan tushuntirib bering.
1
2
3
4
5 6
7
II-ISH KUNI: QISMLARNI YIGʻISH ISHLARI

II-ISH KUNI: QISMLARNI YIGʻISH ISHLARI
Moy nasosini o‘rnatish.
|
Kalitlar to‘plami, qistirma, zichlagich.
|
|
Tirsakli val salnigi 1, moy nasosining yangi qistirmasi va moy nasosi o‘rnatilsin. «m»-«n»-belgilar mos keltirilsin.
|
Moy nasosi boltlarini maxkamlash va tirsakli valning tishli shkivini o‘rnatish.
|
Kalitlar.
|
|
Boltlar (a) va (b) 0,91,2 kg.m. moment bilan maxkamlansin.
|
Tishli tasmaning orqa g‘ilofini o‘rnatish.
|
Kalit.
|
|
Boltlar (1),
0,91,2 kg.m. moment bilan maxkamlansin.
|
Taqsimlash valining tishli shkivini o‘rnatish.
|
Kalit, dastak, otvertka.
|
|
Bolt 5,06,0 kg.m moment bilan maxkamlansin.
|
Tishli tasmani o‘rnatish.
|
|
|
Tishli tasma o‘rnatilsin. Bolt (1) qo‘l bilan maxkamlansin.
|
Belgilarni bir-biriga moslash.
|
Kalit.
|
|
Belgilar mos keltirilsin. Tasmani taranglab, bolt (1) 1,52,3 kg.m. moment bilan maxkamlansin.
|
Tishli tasmaning pastki g‘ilofini o‘rnatish.
|
Kalit.
|
|
Shchupning yo‘naltiruvchi trubkasi o‘rnatilsin. Boltlar (1) 0,91,2 kg.m. moment bilan maxkamlansin.
|
Tirsakli val shkivini o‘rnatish.
|
Kalit, dastak, otvertka.
|
|
Otvertka rasmda ko‘rsatilganidek o‘rnatilib, bolt 6,57,5 kg.m moment bilan maxkamlansin.
|
Tishli tasmaning yuqorigi g‘ilofini o‘rnatish.
|
Kalit.
|
|
Boltlar (1) 0,91,2 kg.m moment bilan maxkamlansin.
|
Moy qabul qilgichni o‘rnatish.
|
Kalit, zichlagich.
|
|
Yangi salnik bilan moy qabul qilgichni joyiga o‘rnatib, boltlar (1) 0,91,2 kg.m moment bilan maxkamlansin.
|
Ilashish muftasining pastki plastinasini o‘rnatish.
|
Kalit.
|
|
Plastina (2) o‘rnatilsin. Boltlar (1) 0,40,7 kg.m moment bilan maxkamlansin.
|
Blok tagligini o‘rnatish.
|
Kalit.
|
|
Boltlar (a) 0,91,2 kg.m moment bilan maxkamlansin.
|
Chiqarish kollektoriga oldingi quvurini o‘rnatish.
|
Kalit, qistirma.
|
|
Yangi qistirma o‘rnatilib, gaykalar (1) 0,250,35 kg.m moment bilan maxkamlansin.
|
Moy tozalagichni o‘rnatish.
|
Maxsus kalit, motor moyi.
|
|
Moy tozalagichga (d) motor moyi to‘ldirilib, zichlagichga moy surtilsin. Joyiga o‘rnatib maxkamlansin.
|
Dvigatelga moy quyish.
|
Kalit, motor moyi.
|
|
Moy to‘kish tiqini 3,04,0 kg.m moment bilan maxkamlansin. Moy quyish qopqog‘ini ochib, dvigatelga 3,0 litr motor moyi quyilsin. Moy satxi shchup (a) bilan tekshirilsin.
|
Word matn muxarirda rasm fayllar menyuning qaysi boʻlimidan

176
Internet serveri
98. Disklar nima uchun ishlatiladi?
barcha javoblar toʻgʻri
ma‘lumotlarni bir kompyuterdan ikkinchisiga oʻtkazish uchun
ma‘lumotlarni saqlash uchun
ma‘lumotlarni bir kompyuterdan ikkinchisiga oʻtkazish va ma‘lumotlarni
saqlash uchun.
99. ―Moy kompyuter‖ yorligʻining vazifasi nima?
disklar bilan ishlash, disklarni tanlash, operativ xotira haqida ma‘lumot olish va
h.k.
disklar bilan ishlash, disklarni tanlash, oʻchirilgan fayllarni tiklash va h.k.
oʻchirilgan fayllarni vaqtincha saqlash
foydalanuvchining ishchi materiallari, ya‘ni fayllari va papkalarini saqlash.
100. ―Korzina‖ yorligʻining vazifasi nima?
oʻchirilgan fayllarni vaqtincha saqlash
operativ xotira haqida ma‘lumot olish
disklar bilan ishlash va
disklarni tanlash
foydalanuvchining ishchi materiallari, ya‘ni fayllarini saqlash.
101. Modem qaysi texnologiyaga kerakli texnik qurilma?
telekommunikatsiya texnologiyasi.
ma‘lumotlar bazasi texnologiyasi;
ofis texnologiyasi;
programmalash texnologiyasi;
102. CD-R va CD-RW disk yurituvchilarining farqi nimada?
CD-R disk yurituvchisi ma‘lumotlarni oʻqishga, CD-RW esa ma‘lumotlarni
oʻqish va yozishga moʻljallangan
CD-R disk yurituvchisi ma‘lumotlarni oʻqish va
yozishga, CD-RW esa
ma‘lumotlarni oʻqishga moʻljallangan
ikkalasi ham faqat ma‘lumotlarni oʻqishga moʻljallangan
177
ikkalasi ham faqat ma‘lumotlarni yozishga moʻljallangan Windows OTda
diskda papka tashkil qilish qanday bajariladi?
Daftarga yozib oling! - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy...

Daftarga yozib oling!
Taqdimot materiallari darsdan so‘ng foydalanish va daftarga yozib
olish uchun o‘quvchilarga beriladi.
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
42
Amaliy mashg‘ulot. (40 daqiqa)
Duradgorlik dastgohiga ish qismlarini mahkamlash usullarini
o‘rganish ishlariga rahbarlikni amalga oshiradi hamda amaliy mash-
g‘ulotga oid plakatlar, taqdimot va videoro liklarni namoyish qiladi.
Amaliy mashg‘ulotni ishni bajarish tartibi asosida jihozlardan
xavfsizlik texnikasi qoidalariga amal qilgan holda foydalanib tash kil
qiladi.
Yangi mavzuni mustahkamlash. (5 daqiqa)
Mavzuga oid savoljavob va “Step by Step — qadambaqadam”
musobaqa usulidan foydalanib amaliy mashg‘ulotni mustahkamlash.
Uyga vazifa berish. (5 daqiqa)
Darslikdagi 17–18betlar: 7§ ni o‘qish va xavfsizlik texnikasi
qoidalari daftarga yozib kelish.
15–16-dars. YOG‘OCH KONSTRUKSION MATERIAL SIFATIDA.
ASBOB-USKUNA VA MOSLAMA TURLARI. (2 soat)
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: yog‘ochdan olinadigan mahsulotlar, daraxtning tuzi
lishi, yillik halqalari, yog‘och teksturasi, nuqsonlari, asbobuskuna va
moslama turlari haqidagi bilimlarni o‘rgatish.
Tarbiyaviy: yog‘ochning tuzilishi, turlari va undan olinadigan
mahsulotlarni isrof qilmasdan asbobuskuna va moslama yorda mi da
buyumlar tayyorlash.
Rivojlantiruvchi: yog‘och materiallaridan va asbobuskuna va
moslamalardan to‘g‘ri foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirish.
Kasbga yo‘naltiruvchi maqsad: o‘quvchilarni yog‘ochga ishlov
berish sohasiga oid kasblarga yo‘llash.
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(10 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash,
navbatchini tayinlash, o‘quvchilarning darsga
tayyorgarlik darajasini nazorat qilish, uy
vazifasini tekshirish
Darsning shakli
nazariy
O‘qitishning usul
va texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “O‘yla, izla, top!”,
“Tushunchalar tahlili” usullari
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
|
III. Yangi 
tushunchalar - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy...

metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
40
Qo‘llaniladigan resurslar
Tarqatma
vazifalar
Taqdimot
Videodars
Internet-
resurs
11–12mavzu. pptx 11–12mavzu. avi http: //www.dr.rtm.uz
Yangi mavzu bayoni. (50 daqiqa)
Yangi mavzu bo‘yicha taqdimot namoyish qilinadi. Diqqat bilan
taqdimotni kuzating va beriladigan topshiriqlarga javob bering.
Daftarga yozib oling!
Yog‘ochga ishlov berish mashg‘ulotlari maktabning duradgor
lik ustaxonasida o‘tkaziladi. Unda har bir o‘quvchiga doimiy ish o‘rni,
ya’ni xonaning dastgoh o‘rnatilgan muayyan qismi ajratiladi.
Uskuna va moslamalar — duradgorlik dastgohi, suriluvchi quti,
shkaf, asbobuskuna uchun javon, himoya ko‘zoynagi, chizmalar,
texnik rasmlar, mexanizmlar, asbobuskunalar to‘plami.
Siz texnologiya fani mashg‘ulotlariga maxsus ish kiyimlarida
kelishingiz kerak: bosh kiyimi bo‘lgan xalat yoki fartuk.
Yangi mavzuni mustahkamlash. (15 daqiqa)
O‘quvchilar duradgorlik o‘quv ustaxonasi to‘g‘risidagi ma’lu
motlarni daftarga ko‘chirib oladilar.
Uyga vazifa berish. (5 daqiqa)
Darslikdagi 15–16betlar: 6§ ni o‘qish va mustahkamlash uchun
berilgan savollarga javoblarni tayyorlash.
13–14-dars. YOG‘OCHGA ISHLOV BERISHDA ISH O‘RNINI
TASHKIL ETISH VA XAVFSIZLIK TEXNIKASI QOIDALARI
1-amaliy mashg‘ulot.
DURADGORLIK DASTGOHIGA ISH QISMLARINI
MAHKAMLASH USULLARINI O‘RGANISH. (2 soat)
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: yog‘ochga ishlov berishda ish o‘rnini tashkil etish va
xavfsizlik texnikasi qoidalari haqidagi bilimlarni o‘rgatish.
Tarbiyaviy: yog‘ochga ishlov berishda ish o‘rnini tashkil etish va
xavfsizlik texnikasi qoidalariga amal qilish madaniyatini rivojlan tirish.
metodik qo‘llanma - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

|
O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta ta’lim maktablariningBog'liq 5-sinf Texnologiya METODIKA metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
O‘qitishning usul
va texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “Ekspress” usuli
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
AKT va interfaol
vositalar
o kompyuter
o elektron doska
o smart doska
o proyektor
o televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o taqdimot
o video
o rasmlar
o plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
(10 daqiqa)
Texnologik xarita nima? Buyumlarni yasashda
texnologik xaritalar ishlab chiqilishi zarurmi?
III. Yangi
tushunchalar
Tokarlik stanogi (stanina, oldingi babka, ketingi
babka, tirgak, o‘yuvchi moslama), tokarlik
iskanasi, parmalash stanogi, elektrik charx,
texnik rasm, eskiz, chizma, texnologik xarita,
pardozlash, taqdimot, masshtab, chiziq turlari,
xavfsizlnk texnikasi qoidalari
Qo‘llaniladigan resurslar
Tarqatma
vazifalar
Taqdimot
Videodars
Internet-
resurs
17–18mavzu. pptx 17–18mavzu. avi http: //www.dr.rtm.uz
Yangi mavzu bayoni. (50 daqiqa)
Yangi mavzu bo‘yicha taqdimot va videorolikni namoyish qilinadi.
Diqqat bilan taqdimotni kuzating va beriladigan topshiriqlarga javob
bering.
Daftarga yozib oling!
Yog‘ochga ishlov beruvchi tokarlik stanoklari yordamida yo g‘och
materiallardan har xil aylanish sirtlarga ega bo‘lgan detal lar, shakldor
buyumlar tayyorlanadi.
STD–120 tipidagi yog‘ochga ishlov berish tokarlik stanogining
asosiy uzellari stanina, oldingi babka, ketingi babka, tirgak, o‘yuvchi
moslama bo‘lib, uning yordamida o‘yishteshish ishlari bajariladi.
Yog‘ochga ishlov beradigan tokarlik stanoklarida yo‘nish, qirqish
ishlari maxsus tokarlik iskanalari yordamida bajariladi.
|
| |
Rivojlantiruvchi - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

41
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(5 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash, navbatchini
tayinlash, o‘quvchilarning darsga tayyorgarlik
darajasini nazorat qilish, uy vazifasini tekshirish
Darsning shakli
nazariy
O‘qitishning usul
va texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “Step by Step” usuli
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
AKT va interfaol
vositalar
o kompyuter
o elektron doska
o smart doska
o proyektor
o televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o taqdimot
o video
o rasmlar
o plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
(5 daqiqa)
Nima uchun ish o‘rnini tashkil qilishda
duradgorlik dastgohi balandligini tekshirish
zarur hisoblanadi
III. Yangi
tushunchalar
Duradgorlik ish o‘rni, duradgorlik dastgohi,
yog‘och taglik, xavfsizlik texnikasi qoidalari
Qo‘llaniladigan resurslar
Tarqatma
vazifalar
Taqdimot
Videodars
Internet-
resurs
13–14mavzu. pptx 13–14mavzu. avi http: //www.dr.rtm.uz
Yangi mavzu bayoni. (30 daqiqa)
Duradgorlik ish o‘rni va yog‘ochga ishlov berishda xavfsizlik
texnikasi qoidalari haqida ma’lumot beriladi.
O‘qituvchi o‘quvchilarni xavfsizlik texnikasi qoidalari bilan tanish
ganlik haqidagi ma’lumotga imzo chektirib olishi kerak.
Yangi mavzu bo‘yicha taqdimot namoyish qilinadi. Diqqat bilan
taqdimotni kuzating va beriladigan topshiriqlarga javob bering.
Nazorat savollari va topshiriqlari

138
6. TCP/IP protokollarining asosiy vazifalari
7. Internetda turli dasturlar bilan ishlash
8. Kompyuter tarmogʻining dasturiy ta‘minoti
3.2. Sun‘iy intellekt tizimi
Tayanch soʻzlar. Intellekt,
Sun‘iy intellekt, Informatika, kompyuter, bilimlar
bazasi, ekspert tizimlar.
Informatikanining
eng
muhim
yoʻnalishlaridan
biri
-
axborot
texnologiyalarini
aqliylashtirishdir.
Bu
foydalanuvchi
kompyuter
texnologiyalaridan foydalanib ma‘lumotlarni ishlab
chiqish asosida nafaqat
ma‘lumotlar olishi balki oʻzini qiziqtirgan muammo boʻyicha jamlangan tajriba va
kasb egalarining bilimlaridan ham foydalanishlari mumkinligini bildiradi.
Sun‘iy intellekt tushunchasini mazmuni talabalarni sun‘iy intellekt va
ekspert tizimlarining asosiy kontseptsiyalari
bilan tanishtirish, talabalarda
bilimlarga asoslangan intellekt axborot tizimlarini shakllantirish
va foydalanish
boʻyicha nazariy bilimlar va amaliy koʻnikmalarni shakllantirishdan iboratdir.
―Sun‘iy intelekt‖ tushunchasi dastlab AQShda paydo boʻldi va keyinchalik
boshqa davlatlarda ham qoʻllanila boshlandi.
Intellekt - bu insonning tafakkur yuritish qobiliyatidir. «Intellekt» soʻzi
lotincha «intellectus» soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, u bilish (aniqlash), tushunish
yoki faxmlash (aql) ma‘nosini beradi.
Agar oʻrtacha aqliy qobiliyat 100 ball deb qabul qilinsa, u holda oʻta
qobiliyatli insonlarda bu koʻrsatkich 150, 180, hattoki 200 ballga etishi mumkin.
Amerikalik shaxmatchi, jahon eks-chempioni Robert Fisherning bu koʻrsatkichi
187 ball boʻlgan, XIX asr yarmida yashagan Angliyalik
mantiqchi Djon Styuart
Mill uch yoshidayoq qadimgi yunon tilida gapira olgan va uning koʻrsatkichi 190
ballgacha borgan.
Sun‘iy intellekt - O‗zbekiston respublikasi oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi guliston davlat universiteti

139
Kompyuterda hal qilinayotgan masalalarning koʻpchiligi intellektual
hisoblanmaydi. Lekin qoʻyilgan masala murakkab boʻlib, agar uni echishning aniq
uslubi (algoritmi) topilgan va unga mos dastur ishlab chiqilgan boʻlsa, u ishni
intellektual yoki haqiqatdan ijodiy hal qilingan deb hisoblasa boʻladi. Demak,
intellektual tizimning asosiy vazifasiga toʻplangan bilimlar bazasini tadbiq etish va
undan foydalangan holda murakkab masalalarni echishning optimal yoʻllarini
izlash, hamda uning echimini topish ham kiradi.
Haqiqiy voqelikni toʻla bilish,
axborotlar bilan chiqish, qayta ishlangan
axborotlarni saqlash va ulardan foydalanish imkoniga ega boʻlgan tizimlarga
bilimlar bazasi deyiladi. Ular tarkibiga ma‘lumotlar bazasi
va dasturiy vositalar
kiradi. Bilimlar bazasini unga qoʻlllaniladigan interfeysiga koʻra shartli ravishda
uchga ajratish mumkin.
Birinchisi -intellektual axborot izlash tizimlari. Bu tizim orqali ish joyidan
turib bilimlar bazasidan kerakli axborotni izlash
va tarmoq kutubxonasidan
foydalanish mumkin.
Ikkinchisi -hisoblash mantiqiy tizimlari. Ular yordamida modellarning
murakkabligiga qaramasdan boshlangʻich ma‘lumotlar asosida boshqarishning
ilmiy masalalarini rejalashtirish va loyihalashtirish masalalarini hal qilish mumkin.
Uchinchisi - ekspert tizimlar.
Ekspert tizimlar yangi turdagi tizim boʻlib, axborot -izlovchi va avtomatik
boshqaruv tizimlardan sifat jixatdan
shu bilan farq qiladiki, bunday tizimlar
qiymat (ma‘lumot)lar bilan emas, bilimlar bilan ishlaydi.
Ekspert tizimlarga ta‘rif berishdan oldin quyidagi
tabiiy holni koʻrib oʻtaylik.
Endigina ToshMIni bitirgan yosh shifokor uzoqroq kishloqqa ishga joʻnatildi.
Birinchi kundan boshlab u turli xil bir-biriga zid holatlarga duch kelib qolishi
mumkin va unda echim qabul qilish zaruriyati tugʻiladi.
U bemorning
kasalligini aniqlashi va uni davolashning usulini tanlashi kerak. Buning uchun
undan koʻp narsani bilish talab qilinadi. Lekin koʻpincha unga yuqori malakali
hamkasbining bilimi va yordami chindan ham kerak boʻladi.
Agar yosh
shifokor yuqori malakali mutaxassislar kollektivida ishlasa va unga bu yordam
140
tezkorlik bilan koʻrsatilsa yaxshi. Agarda bu imkoniyat boʻlmasa unda nima qilishi
kerak? Shunda vrachga ekspert tizimlar yordamga kelishi mumkin.
Aytaylik shunday tizim bor boʻlsin. Shifokor unga maslahat uchun
murojaat qiladi. Ular orasida quyidagi muloqot boʻlib oʻtadi:
-Shifokor - Menga yordam kerak. Quyidagi kuzatilgan alomatlar... boʻyicha
kasallikni aniqlash kerak.
-ET - Toʻliq tushunib olishim uchun men quyidagi ma‘lumotlarni... bilishim kerak.
-Shifokor - Bu ma‘lumotlar bunaqa...
-ET - Kasalda bunday... narsalar kuzatilmayaptimi? Va shunga oʻxshash muloqot
davom etadi. Muloqot oxirida ET shifokorga qoʻyilishi kerak boʻlgan diagnoz
boʻyicha oʻz fikrini aytadi. Agarda bitta echim qabul qilish uchun ma‘lumotlar
etishmasa, ET shifokorga diagnozlar tuplamini beradi.
Tizimdan zarur xabarlarni
olib, shifokor kasalni davolash kursi boʻyicha yakunlovchi qarorni qabul qiladi.
-rasm. Internetda Ijtimoiy tarmoqlar logotipi

131
Elektron pochta xizmati va uning afzalliklari. Internet–xalqaro tarmogʻining
asosini Electronic mail (E-mail) - elektron pochta xizmati tashkil qiladi. Elektron
pochta xuddi odatdagi pochtadek boʻlib, faqat bunda xatni qogʻozga emas,
balki
kompyuter klaviaturasidan harf va soʻzlarni terib, ma‘lum elektron yozuv
koʻrinishiga keltiriladi. Elektron pochta maxsus dastur boʻlib, uning yordamida
Internet tarmogʻi orqali dunyoning ixtiyoriy joyidagi elektron manzilga xat, hujjat,
ya‘ni ixtiyoriy ma‘lumotni tezda (bir necha soniya va daqiqalarda) joʻnatish va
qabul qilib olish mumkin. Elektron pochtaning
kamchiligi shundan iboratki, xat
joʻnatuvchi va qabul qiluvchining har ikkalasi ham foylanayotgan kompyuter
Internet tarmogʻiga ulangan boʻlishi zarur.
Xabar va pochta qutisi tushunchalari. Xabar, umuman olganda,
foydalanuvchi pochta orqali yuborishi kerak boʻlgan ma‘lumot
xisoblanadi va
oldindan boshqa dasturda (masalan Word) tayyorlab, keyin elektron pochta orqali
joʻnatishi maqsadga muvofiqdir. Pochta serveri ham oʻzining matn terish
oynachasiga ham ega bulib, xabarni shu oynada yozish mumkin.
Pochta qutisi – bu foydalanuvchi uchun elektron pochta xizmatini taqdim
etuvchi kompyuterda qayd qilingan nomdir. Ushbu
nom kompyuter xotirasida
papka koʻrinishida shakllantiriladi va u oʻzida kiruvchi va chiquvchi xabarlarni
vaqtinchalik saqlaydi. Elektron pochta manzillaridagi elektron pochta manzili
belgisidan ( ______ @ ________.__ ) oldin kelgan
yozuv pochta qutisi nomini
anglatadi.
ishonchliligi hisobga olinadi - O‗zbekiston respublikasi oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi guliston davlat universiteti

161
Diskret xabarlar manbai
Axborotli xabarlar manbai
Mulokatli xabarlar manbai
22. Hisoblash ishlarini bajarish,shu jumladan elektron shakldagi
axborotni oldindan belgilangan algoritm boʻyicha qabul qilish, qayta ishlash,
saqlash va ishlov berish uchun moʻljallangan elektron mashina bu.......
Kompyuter
Dastur
Operatsion tizim
Windows
23. Hozirgi kunda bajaradigan amallarning universalligi,xisoblash
amallarining aniqligi va boshqa kqrsatkichlari yuqori boʻlgani uchun ulardan
koʻproq foydalanilmoqda. Bu qanday turdagi kompyuterga qarata
gapirilgan?
Raqamli kompyuterlar
Raqamli-anologli kompyuterlar
Anologli kompyuterlar
Uzluksiz kompyuterlar
Rivojlantiruvchi - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

|
O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta ta’lim maktablariningBog'liq 5-sinf Texnologiya METODIKA Rivojlantiruvchi: duradgorlik buyumlari detallarini tayyorlash
bog‘ lash usullaridan to‘g‘ri foydalanish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Kasbga yo‘naltiruvchi maqsad: o‘quvchilarni yog‘ochga ishlov
berish sohasiga oid kasblarga yo‘llash.
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(10 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash, navbatchini
tayinlash, o‘quvchilarning darsga tayyorgarlik
darajasini nazorat qilish, uy vazifasini tekshirish
Darsning shakli
nazariy
O‘qitishning usul
va texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “O‘yla, izla, top!”,
“Kim chaqqon?” usullari
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
AKT va interfaol
vositalar
o kompyuter
o elektron doska
o smart doska
o proyektor
o televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o taqdimot
o video
o rasmlar
o plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
(10 daqiqa)
Duradgorlik birikmalarini bog‘lash usullaridan
qaysi biri kertmak usuli deb ataladi? Nima
uchun?
III. Yangi
tushunchalar
Tirnoq, in va quloq, dasta bet, to‘g‘ri tirnoqli,
porsi, zakrovli, “Qaldirg‘och quyruq” tirnoqli
birikmalar, yog‘och detallarini ulab uzaytirish,
biriktirish va mahkamlash buyumlaridan
foydalanish; Frezalash stanogi, xavfsizlik
texnikasi qoidalari
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
48
Qo‘llaniladigan resurslar
Tarqatma
vazifalar
Taqdimot
Videodars
Internet-
|
| |
Daftarga yozib oling! - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy...

metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
162
Otto yig‘ma robotining asosiy algoritmik konstruk siyalari nomi
to‘g‘risidagi jadvalni to‘ldiring.
Otto yig‘ma robotining asosiy algoritmik konstruksiyalari:
T/r
Konstruksiyalar nomi
1
Chap va o‘ng oyoq qismlari
2
Kalta uchli qotirgich (shurup)
3
Uzun uchli qotirgich (shurup),
Robotning tizza qismi
4
Gavda qismi
5
Servo motor SG90 9 g
6
Elektr quvvati manbayi bloki (AA)
7
Ovoz chiqaruvchi modul (Buzzer 5V)
8
Arduino nano
9
Arduino nano child I/O
10
Ultratovushli masofa aniqlagich sensori HC–SR04
11
Bosh qismi
12
Blutus (Bluetooth)
13
Kichik USB kabel ulagich
14
Kabel ulagichlari F/F 10 cm
Kasbga yo‘naltiruvchi maqsad - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma...

159
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
II. Motivatsiya
(5 daqiqa)
A6 va A7 karusel modellarining o‘xshashlik
va farqli tomonlari nimadan iborat?
Karu sel
tezligini oshishiga ta’sir qilivchi mexanizm
larning afzallik jihatini tushuntirib bering
III. Yangi
tushunchalar
LEGO, karusel, A6 va A7 karusel modellari,
tezlik, g‘ildirak, tishlar soni
Qo‘llaniladigan resurslar
Tarqatma
vazifalar
Taqdimot
Videodars
Internet-
resurs
9–12mavzu. pptx
9–12mavzu. avi
http: //www.dr.rtm.uz
Yangi mavzu bayoni. (10 daqiqa)
Aylanma harakatlanuvchi sodda karusel yasash haqida ma’lumot
beriladi.
Aylanma harakatlanuvchi sodda karusel yasash ishlari individual
yoki kichik guruhlarga bo‘lingan holda tashkil qilinadi. Har bir bosqich
bo‘yicha ishni bajarish tartibi va xavfsizlik texnikasi qoidalari bilan
tanishtiriladi.
Yangi mavzu bo‘yicha plakatlar, rasmlar, taqdimot va ish jarayo
niga oid videoroliklar namoyish qilinadi.
Darsning texnologik xaritasi - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma...

161
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
II. Motivatsiya
(10 daqiqa)
Otto yig‘ma robotining asosiy algoritmik
konstruksiyalari
ichida robotni harakatga
kelishiga sababchi bo‘lgan eng asosiy bo‘lgan
2 ta konstruksiyalar nomini toping
III. Yangi
tushunchalar
Robot, dastur, operator, sanoat roboti, android,
manipulator, otto, arduino nano, buzzer, servo
motor, blutus (bluetooth)
Qo‘llaniladigan resurslar
Tarqatma
vazifalar
Taqdimot
Videodars
Internet-
resurs
13–14mavzu. pptx 13–14mavzu. avi http: //www.dr.rtm.uz
Yangi mavzu bayoni. (50 daqiqa)
Yangi mavzu bo‘yicha taqdimot va videoroliklar namoyish qilinadi.
O‘quvchilar diqqat bilan taqdimot
va videoroliklarni kuzatadi
va o‘zlari uchun qiziqarli, yangi ma’lumotlarni belgilab boradilar.
Tushunmagan muammoli qismlar bo‘yicha savollarni tayyorlaydilar.
Amaliy mashg‘ulot - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

53
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
2.2. Metallga ishlov berish texnologiyasi
25–26-dars. METALLGA ISHLOV BERISH
USTAXONASINING TUZILISHI.
XAVFSIZLIK TEXNIKASI QOIDALARI
4-amaliy mashg‘ulot.
CHILANGARLIK DASTGOHI VA TISKISI TUZILISHINI
O‘RGANISH. (2 soat)
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: metallga ishlov berish ustaxonasining tuzilishi va xavf
sizlik texnikasi qoidalari, ish o‘rnini tashkil qilish haqidagi bilimlarni
o‘rgatish.
Tarbiyaviy: metallga ishlov berish ustaxonasida ish o‘rnini to‘g‘ri
tashkil qilish madaniyatini shakllantirish.
Rivojlantiruvchi: metallga ishlov berish ustaxonasining tuzilishi
va xavfsizlik texnikasi qoidalari haqidagi yangi ma’lumotlar bilan
boyitish.
Kasbga yo‘naltiruvchi maqsad: metallga ishlov berish (chi lan
garlik, tokarlik kabi) sohasiga oid kasblarga yo‘llash.
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(5 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash,
navbatchini tayinlash, o‘quvchilarning darsga
tayyorgarlik darajasini
nazorat qilish, uy
vazifasini tekshirish
Darsning shakli
nazariy va amaliy
O‘qitishning usul
va
texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “Kim chaqqon” usuli
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
AKT va interfaol
vositalar
o
kompyuter
o elektron doska
o smart doska
o proyektor
o
televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o taqdimot
o video
o
rasmlar
o plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o
test varaqalari
o so‘rovnoma
Amaliy mashg‘ulot - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
160
2. Karuselning aylanish tezligining oshishi yoki pasayishi tishlar
ning soniga bog‘liqmi?
13–14-dars. ROBOTLARNING ATROF-MUHIT BILAN
O‘ZARO ALOQASI.
ASOSIY ALGORITMIK KONSTRUKSIYALAR. (2 soat)
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: robotlarning atrofmuhit bilan o‘zaro aloqasi va asosiy
algoritmik konstruksiyalari haqidagi bilimlarni o‘rgatish.
Tarbiyaviy: robotlarning algoritmik konstruksiyalarini
qurish or-
qali estetik madaniyat va estetik didni shakllantirish.
Rivojlantiruvchi: robotlarning algoritmik
konstruksiyalarni tuzi-
lishi, vazifasi va ularni qurishyasashni o‘rganish.
Kasbga yo‘naltiruvchi maqsad: o‘quvchilarni mexatronika sohasiga
oid (injinering sohasi mutaxassislari, IT
mutaxassisi, xizmat ko‘rsatish
sohasi mutaxassisi,
elektrotexnik,
robototexnik, menejment kabilar)
kasblarga yo‘llash.