nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Axborot tеxnologiyalari univеrsitеti nurafshon filliali - bet 10

|
Axborot tеxnologiyalari univеrsitеti nurafshon filliali
|
bet | 10/11 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 0,98 Mb. | | #155367 |
Bog'liq induidalRouter1(config)#ip route 0.0.0.0 0.0.0.0 12.12.12.2
Router1(config)#ip nat pool nad_pat 195.158.1.1 195.158.1.4 netmask
255.255.255.240
Router1(config)#access-list 10 permit 192.168.1.0 0.0.0.255 Router1(config)#ip nat inside source list 10 pool nad_pat overload Router1(config)#interface fastEthernet 0/0
Router1(config-if)#ip nat inside Router1(config-if)#exit Router1(config)#interface fastEthernet 0/1 Router(config-if)#ip nat outside Router(config-if)#exit
Router(config)#end Router#copy run startup-config
Router 2 konfiguratsiyasi
Router(config)#ip route 0.0.0.0 0.0.0.0 12.12.12.1
3.5 – rasm
LAN tarmog`idagi barcha Private adreslar bitta 195.158.1.1 Public adres orqali translatsiya bo`ladi faqat port har xil.
XULOSA
Men loyiha ishimda kompyuter tarmoqlarini va undagi ma’lumotlarni uzatish tarmog‘ining magistralini aniqlash uchun IPv4 va IPv6 addressli mashrutizatsiya protokollari bilan tanishib chiqdim. Mavzu bo‘yicha men tarmoqni qurish tamoyillari bilan ishladim. Loyiha ishi mavzusi bo‘yicha misollar keltirdim. Bu loyiha ishida NAT bir nechta qurilmalarga bitta IP-manzilni almashish imkonini berishini va cheklangan umumiy IP-manzillardan samarali foydalanish imkoniyati borligini o‘rgandim. Bundan tashqari, NAT ichki tarmoq strukturasini tashqi tarmoqlardan yashirish orqali tarmoq xavfsizligini kuchaytirishini, ruxsatsiz kirish va hujumlardan himoya darajasini ta’minlab bera olishini ko‘rib chiqdim.
Cisco Packet Tracker bilan ushbu loyiha juda kerak bo‘lgan ajoyib loyihadir. Ushbu loyiha turli korxona va tashkilot kabi sohalarda amaliy foydalanishni taklif qilsa bo‘la oladigan proyekt desa ham bo‘ladi. Chuqur o‘rganish modellari va Cisco kutubxonasi kuchidan foydalangan holda, ishlab chiqaruvchilar ya’ni turli korxona va tashkilotlar uchun haqiqiy muommolar uchun ishonchli va samarali yechimlarni hal qilish mumkin. Umuman olganda, ushbu Cisco loyihasi texnologiyadan vizual tarmoq adreslarini tahlil qilish va mazmunli tushunchalarni olish uchun qanday foydalanish mumkinligi namunasi bo‘lib xizmat qiladi va turli sohalarda innovatsion ilovalar uchun yo‘l ochadi.
|
| |
Ideal aralashtiruvchi reaktorning matematik modeli

|
Ideal aralashtiruvchi reaktorning matematik modeli
|
bet | 2/5 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #112927 |
Bog'liq Kimyoviy reaktor modelini qurish va optimal parametrlarini aniqlash
Ideal aralashtirish reaktori (2.11-rasm, a va b) oqim harakati (gidrodinamik omil) va kimyoviy o`zgarish (kinetik omil) oqibatida reaksion muhitdagi konsentratsiyalarning vaqt bo`yicha o`zgarishini harakterlaydi. Shuning uchun ideal aralashtiruvchi reaktorning modelini kimyoviy reaksiya tezligini hisobga olgan holda ideal aralashtiruvchi formulaning tipik modeli (2.2) asosida tuzish mumkin.
Kinetik omilni hisobga olingan holda, ideal uzluksiz aralashtirish izotermik reaktorining dinamik modeli quyidagi ko`rinishda bo`ladi:
bunda -moddaning konsentratsiyasi, kmol/m3; -modda
3 s). bo`yicha reaksiya tezligi, kmol/(m
1,a-rasm. Aralashtirgichli reaktor
tenglama reaksiyada ishtirok etayotgan komponentlarning har biri uchun yoziladi. Quyida keltirilgan material balansi tenglamalari sistemasi ideal aralashtirgichli reaktorning matematik modelidir.
1,b-rasm. Ideal almashtirishli reaktor sxemasi
Quyidagi berilgan reaksiya uchun ideal aralashtiruvchi reaktorning matematik modelini yozaylik:
Boshlang„ich shartlar: da
Material balansning tenglamalar sistemasidagi dinamik rejimda ishlaydigan reaktor uchun. Apparat statsionar rejimda ishlaganda:
Bu tenglamalarni yechishdan quyidagi asosiy parametrlarni topish mumkin:
Ideal almashinish reaktorining material balansi tenglamasi (5.26) ga o`xshash issiqlik balansi tenglamasi yoziladi. Shunday qilib, adiabatik reaktor uchun quyidagi tenglama olinadi:
politrop reaktor uchun esa:
bunda -chi kimyoviy reaksiyaning tezligi; chi kimyoviy reaksiyaning issiqlik effekti; reaksion aralashmaning issiqlik sig„imi; reaktordagi kirishdagi temperatura; temperaturaning joriy qiymati.
chi moddaning issiqlik sig„imi temperaturaning funksiyasi
sifatida quyidagi tenglama bilan ifodalanadi:
Aralashmaning issiqlik sig„imi additivlik qoidasi bo`yicha hisoblanadi:
bunda aralashmadagi chi moddanipng konsentratsiyasi, massa ulush.
Kimyoviy reaksiya tezligining temperaturaga bog„liqligi Arrenius tenglama bo`yicha ifodalanadi.
Reaksiyaga kirishadigan moddalar konsentratsiyasi va haroratning o`zgarishini vaqt o`tishi bilan va reaktordan chiqishda kuzatib borish uchun har bir komponent uchun issiqlik balansi tenglamasi bilan birgalikda material balansining differensial tenglamalari tizimini ham yechish kerak.
|
| |
Tarmoq topologiyasini - Axborot tеxnologiyalari univеrsitеti nurafshon filliali

Router>en Router>yoqish Router#conf t Router#conf terminali
Har bir satrda bittadan konfiguratsiya buyruqlarini kiriting. CNTL/Z bilan tugating. Router(config)#inter
Router(config)#interfeys fas
Router(config)#interfeys fastEthernet 0/0 Router(config-if)#no shu
Router(config-if)#o’chirish yo’q
Router (agar konfiguratsiya) #
%LINK-5-CHANGED: FastEthernet0/0 interfeysi, holati yuqoriga o’zgartirildi
%LINEPROTO-5-UPDOWN: FastEthernet0/0 interfeysidagi chiziqli protokol, holat yuqoriga o’zgartirildi
Router(config-if)#int Router(config-if)#chiqish Router(config)#inter Router(config)#interfeys fa
Router(config)#interfeys fastEthernet 0/0.1
Router(config-subif)#
%LINK-5-CHANGED: Interfeys FastEthernet0/0.1, holati yuqoriga o’zgartirildi
%LINEPROTO-5-UPDOWN: FastEthernet0/0.1 interfeysidagi chiziqli protokol, holati yuqoriga o’zgartirildi
Router(config-subif)#en Router(config- subif)#encapsulation do Router(config- subif)#encapsulation dot1Q 2 Router(config- subif)#ip qo’shish
Router(config-subif)#ip manzili 172.16.100.9 255.255.255.248 Router(config-subif)#int f0/0.2
Router(config-subif)#
%LINK-5-CHANGED: Interfeys FastEthernet0/0.2, holati yuqoriga o’zgartirildi
%LINEPROTO-5-UPDOWN: FastEthernet0/0.2 interfeysidagi chiziqli protokol, holati yuqoriga o’zgartirildi
Router(config-subif)#enc Router(config-subif)#encapsulation do Router(config-subif)#encapsulation dot1Q 3 Router(config- subif)#ip manzili 172.16.100.1 255.255.255.248
Router>en Router#host Router#conf t
Har bir satrda bittadan konfiguratsiya buyruqlarini kiriting. CNTL/Z bilan tugating.
Router (config) # hostname 412
412 (config)#line konsoli 0
412 (config-line)#parol Sultoniyon 412 (config-line)#login
412 (config-line)#chiqish
412 (config)#parolni yoqish Yovar 412 (config)#line vty 0 4
412 (config-line)#pass
412 (config-line)#parol 412
412 (config-line)#login
412 (config-line)#end
R6#
%SYS-5-CONFIG_I: Konsoldan konsol orqali sozlangan
R6#
3.4 – rasm. PAT tamoyili asosida qurilgan tarmoq tuzilishi
Statsionar sharoitda ideal siqib chiqarish reaktorida boradigan kimyoviy jarayonni tadqiq etish

|
Statsionar sharoitda ideal siqib chiqarish reaktorida boradigan kimyoviy jarayonni tadqiq etish
|
bet | 4/5 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #112927 |
Bog'liq Kimyoviy reaktor modelini qurish va optimal parametrlarini aniqlash Statsionar sharoitda ideal siqib chiqarish reaktorida boradigan kimyoviy jarayonni tadqiq etish
Ideal siqib chiqarish reaktorida kimyoviy reaksiyaning borishini matematik modellash usulida tadqiq etishning mohiyati reaktorning chiqishida reaksiyaga kirishadigan moddalar konsentratsiyasi va oqim temperaturasini kantakt vaqtiga bog„liqligini aniqlashdan iborat. Ideal siqib chiqarish reaktorida quyidagi kimyoviy reaksiya borsin:
Ideal siqib chiqarish reaktorida reagentlar tarkibi va oqim temperaturasi apparat uzunligi (yoki kantakt vaqti) bo`yicha o`zgarganligi uchun unda boruvchi jarayon (6.6, 6.7) differensial tenglamalar sistemasi bilan ifodalanadi.
U holda kimyoviy jarayonning matematik modeli quyidagi material va issiqlik balansi tenglamalari sistemasi bilan (reaktorning ish rejimi - statsionar) yozilishi mumkin:
bunda reaksiya tezliklari konstantalari; komponentlar konsentratsiyalari.
Differensial tenglamalar sistemasini yechish uchun Eylerning sonli usulidan foydalanish mumkin.
4-rasm. Ideal siqib chiqarish reaktorida komponentlar konsentratsiyalarining kantakt vaqtiga bog„liq holda o`zgarishi
5-rasm. Ideal siqib chiqarish reaktorida temperaturaning kantakt vaqtiga bog„liq holda o`zgarishi
6-rasm. Ideal siqib chiqarish reaktorida o`tish darajasining kantakt vaqtiga bog„liqligi
Xulosa
Kimyoviy kinetika fizik kimyoning kimyoviy reaksiya tezligini o‘rganuvchi bo‘limidir.
Kimyoviy reaktorlarni o‘rganish, shu reaktor jarayonini tashkil qiluvchi «elementar» jarayonlar matematik modellari asosida amalga oshiriladi, ya’ni, blok prinsipi qo‘llaniladi:
Birinchidan, mikrokinetika o‘rganiladi, ya’ni kimyoviy kinetika tezligi o‘rganiladi;
Ikkinchidan, gidrodinamika o‘rganiladi, ya’ni, oqimlar tuzilishi o‘rganiladi; uchinchidan, issiqlik-modda-almashinuv jarayoni o‘rganiladi va boshqalar.
Kimyoviy jarayon mikrokinetikasini o‘rganish, shu jarayon kimyoviy reaksiya tezligi to‘g‘risida ma’lumotni, ya’ni, vaqt va xajm birligida qancha modda xosil bo‘lganligini aniqlashni hisobga oladi
|
| |
Nat dasturini amalga oshirish

|
Nat dasturini amalga oshirish
|
bet | 5/11 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 0,98 Mb. | | #155367 |
Bog'liq induidalNat dasturini amalga oshirish
Chidamlilik, moslashuvchanlik va ishlash nuqtai nazaridan UNIX oilasining operatsion tizimlari qo‘llaniladi (ko‘pchilik GNU/Linux, *BSD tizimlari, shuningdek OpenSolaris va boshqalar). Ularning ko‘pchiligida nat qutidan tashqarida mavjud, boshqalarida manzillarni tarjima qilish funktsiyalari (IPFW, IPtables va boshqalar) bilan xavfsizlik devorlari bilan birgalikda modullarni qo‘shish orqali amalga oshirish mumkin. Shuningdek, NAT Windows Server operatsion tizimlari oilasida “qutidan tashqarida” ishlaydi. Agar server operatsion tizimida ishlaydigan server mavjud bo‘lsa, qo‘shimcha, qo‘shimcha qurilmalarni sotib olmasdan manzillarning tarjimasini tashkil qilish mumkin. Qoida tariqasida, nat dasturini amalga oshirish uchun serverda kamida ikkita tarmoq adapteri bo‘lishi kerak (bitta variant mavjud, ammo trunk-VLAN mavjud bo‘lganda). Barcha mavjud va ishlatiladigan server OS manzillarning eng oddiy tarjimasini amalga oshiradi. NAT o‘tish: NAT Traversal (NAT o‘tish yoki avtomatik sozlash) - bu tarmoq ilovalariga NAT-ni ta’minlaydigan qurilmaning orqasida ekanligini aniqlash, ushbu qurilmaning tashqi IP-manzilini tanib olish va paketlarni tashqi NAT portidan ilova tomonidan ishlatiladigan ichki portga yo‘naltirish uchun port xaritasini amalga oshirish imkonini beruvchi imkoniyatlar to‘plami; bularning barchasi avtomatik ravishda amalga oshiriladi, foydalanuvchiga port xaritalarini qo‘lda sozlang yoki boshqa variantlarga o‘zgartirishlar kiriting. Biroq, bunday dasturlarga ishonishda ehtiyot choralari mavjud-ular qurilma ustidan keng nazoratni qo‘lga kiritadilar, potentsial zaifliklar paydo bo‘ladi.
Tarmoq topologiyalari.
Bugungi kunda axborotlashgan jamiyatga etib borgunga qadar, kompyuterlarni integratsiyalash, turli ko‘rinishdagi fayllar va xabarlarni, ma’lumotlarni almashish qobiliyatini yaratish bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borildi. Dastlab kompyuterlarni juft-juft qilib birlashtirishga erishildi, tez orada bir nechta kompyuterlarni birlashtirish uchun texnik qurilma va dasturiy ta’minot yaratildi. Kompyuter tarmoqlari shunday paydo bo‘ldi.
|
| |
Axborotni tarmoq usulida qayta ishlashni amalga oshirishda ko‘p kompyuter assotsiatsiyalari-kompyuter tarmoqlari ishlatiladi

|
Axborotni tarmoq usulida qayta ishlashni amalga oshirishda ko‘p kompyuter assotsiatsiyalari-kompyuter tarmoqlari ishlatiladi
|
bet | 6/11 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 0,98 Mb. | | #155367 |
Bog'liq induidal Axborotni tarmoq usulida qayta ishlashni amalga oshirishda ko‘p kompyuter assotsiatsiyalari-kompyuter tarmoqlari ishlatiladi.
Mahalliy tarmoqlar kompyuterlararo ma’lumotlar almashinuvini ta’minlash uchun ishlatiladi. Aynan shu kompyuter tarmoqlarining paydo bo‘lishi axborotlashtirilgan tizimlarning shakllanishiga asos bo‘ldi.
Mahalliy tarmoq - foydalanuvchilarga kompyuterlarda ommaviy ishlash va axborot almashish, ilovalarni ishga tushirish, modem, printer va boshqa qurilmalarni ommaviy ravishda ishga tushirish imkonini beradi. Kompyuterlarni mahalliy tarmoqqa ulash uchun sizga tarmoq adapteri (plata), boshqa kompyuterga ulanadigan kerakli miqdorda maxsus shtikkerli sim (kabel)
kerak. Shunga ko‘ra, kompyuter tarmoqlari bir nechta ko‘rinishlarda tashkil qilinadi va umumiy nomi bilan tarmoq topologiyalari deb ataladi.
Tarmoq topologiyalari quyidagilar:
Topologiya - bu tarmoq tuzilishi, ulanishdagi jismoniy yoki elektr konfiguratsiyasi. U bir nechta turlarni o‘z ichiga oladi. Umumiy shinalar (bus), yulduzi (yulduz), halqa (ring), daraxtsimon (ierarxik). Barcha elementlar bir-biriga to‘g‘ridan-to‘g‘ri topologiya (Mesh) orqali bog‘langan.
Tarmoqni tashkil qilishda topologiyani tanlash mavjud sharoit va imkoniyatlardan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. Yoki tarmoq mavjud bo‘lsa, uni qayta tiklashda mavjud tarmoq tomonidan ishlatiladigan standart asosida topologiya tanlanadi.
1.1 - rasm
Siz kompyuterlar va boshqa qurilmalarni (masalan, skaner, printer) o‘zingiz uchun ixtiyoriy ravishda to‘g‘ri, qulay usulda ulashingiz mumkin. Ya’ni, siz tarmoqni qismlarga ajratishingiz, ularni turli topologiyalarda tashkil qilishingiz, shuningdek topologiyalarni o‘zaro bog‘lashingiz mumkin. Lekin qanday holatda tarmoqni tashkil qilishingizdan qat’i nazar, belgilangan standartlardan tashqariga chiqmaslik talab qilinadi.
1.2 - rasm
1.3 - rasm
Barcha kompyuterlar bitta (ma’lumotlar shinasi) kabeliga ulanadi. Terminatorlar kabelning uchlarida o‘rnatiladi. Internet tarmog‘i uchun ularning mavjudligi, albatta, shart. Ushbu topologiya asosida 10 megabitli 10Base-2 va 10Base-5 tarmoqlari tashkil etilgan. Koaksiyal kabellar kompyuterlar orasidagi ulagich sifatida ishlatiladi.
Koaksiyal kabel
Koaksiyal so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib, Co-bo‘g‘in va eksa-o‘q degan ma’noni anglatadi. U bir-biridan dielektrik qoplama bilan ajratilgan ikkita metall tsilindrdan iborat bo‘ladi.
1.4 - rasm
Markaziy dirijyor
Markaziy supero‘tkazuvchilar himoya qoplamasi, magnit to‘lqinli himoyaga ega. Tashqi ta’sirlardan himoya qiluvchi qoplama bilan qoplangan.
1.5 - rasm
1.6 - rasm
1.7 - rasm
1.8 - rasm
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Axborotni tarmoq usulida qayta ishlashni amalga oshirishda ko‘p kompyuter assotsiatsiyalari-kompyuter tarmoqlari ishlatiladi
|
Geoaxborot tizimining rivojlanish istiqbollari

Geoaxborot tizimining rivojlanish istiqbollari
Download
2,15 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/21
Sana
25.06.2024
Hajmi
2,15 Mb.
#265651
Download
2,15 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Geoaxborot tizimining rivojlanish istiqbollari
Download
2,15 Mb.
Matnni ko'rish
O'zbekiston Respublikasida mehnat muxofazasini nazorat qiluvchi

|
O'zbekiston Respublikasida mehnat muxofazasini nazorat qiluvchi
|
bet | 12/14 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 1,96 Mb. | | #234941 |
Bog'liq Bakalavr bitiruv ishi O'zbekiston Respublikasida mehnat muxofazasini nazorat qiluvchi
tashkilotlar
Mehnat muxofazasi bo'yicha qonunlarning bajarilishini nazorat qilib turish quyidagi davlat tashkilotlariga yuklatilgan:
O'zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muxofaza qilish vazirligi;
―Sanoatkontexnazorat‖ agentligi;
O'zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining sanitariya epidemiologiya nazorati;
Respublika Ichki ishlar vazirligining yong‘indan muxofaza qilish Bosh boshqarmasi;
O'zbekiston Respublikasi energetika va elektrlashtirish Davlat aksionerlik jamiyati.
Mehnat va aholini ijtimoiy muxofaza qilish vazirligi korxonalarda xavfsiz ishlash, texnika xavfsizligi bo'yicha me'yor qoidalariga, sanoat sanitariyasi va mehnat gigienasiga hamda mehnat qonunchiligiga rioya qilish masalalarini nazorat qiladi. har bir tarmoq o'z texnik inspektoriga ega. ―Sanoatkontexnazorat‖ agentligi bug‘ qozonlarining to'g‘ri ishlashini, bosim ostida ishlaydigan idishlarni, yuk ko'tarish mashinalari (ko'tarma kranlar, liftlar), ekskovatorlar, gaz uskunalari magistral quvurlari ishini va portlovchi moddalarni ishlatish, saqlash va tashish ishlarini nazorat qiladi [10].
Respublika sanitariya-epidemiologiya nazorati havo, suv va tuproqni ifloslanishdan ogohlantirish, shovqin va titrashni yo'qotish, sexlarning sanitariya holatlarini yaxshilash (harorat, nisbiy namlik, yoritilganlik va x.k.) ishlarini nazorat
qiladi.
Davlat yong‘in nazorati yong‘inga qarshi tadbirlarni, o‘t o'chirish vositalarining holatini, yong‘in haqida xabar berish vositalarining ishini nazorat qiladi.
O'zbekiston Respublikasi energetika va elektrlashtirish Davlat aksionerlik jamiyati korxonalardagi energiya tizimlarining texnik ekspluatasiyasini va xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilishni nazorat qiladi. Barcha ishlab chiqarish korxonalarida uch pog‘onali nazorat amalga oshiriladi.
pog‘ona - har kuni usta jamoatchi-nazoratchi birgalikda sexdagi ish joylarini aylanib chiqib, uchragan kamchiliklarni tuzatish choralarini ko'radilar.
pog‘ona - har hafta sex boshlig‘i katta jamoatchi nazoratchi bilan birgalikda sexdagi ish joylarini aylanib chiqib, uchragan kamchiliklarni tuzatish choralarini ko'radi.
pog‘ona - oyda bir marta korxona bosh muxandisi mehnat muxofazasi muxandisi bilan birgalikda ish joylarini aylanib chiqadilar. Bu nazorat bo'yicha korxonada qaror chiqariladi.
Barcha korxona, tashkilot, muassasa, vazirliklar va tarmoqlarda mehnat muxofazasi qonunlari bajarilishining oliy nazorati. Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligiga yuklatilgan.
|
| |
Autodesk Inc - Geoaxborot tizimining rivojlanish istiqbollari

|
Geoaxborot tizimining rivojlanish istiqbollariAutodesk Inc
.
Autodesk kompaniyasi ham AQSHda faoliyat
koʻrsatayotgan GAT dasturlarini ishlab chiquvchi kuchli uchtalikdan joy olgan
kompaniyadir. Kompaniyaning bosh ofisi Kaliforniya shtatining San Rafaek
shahrida joylashgan. Autodesk dasturlari asosan loyihalash ishlari muhim boʻlgan
sohalar hisoblangan qurilish, ishlab chiqarish, infratuzilma, raqamli media va
xizmat koʻrsatish kabilarda keng qoʻllaniladi.
Autodesk kompaniyasining mashhur dasturi bu AutoCAD oilasiga kiruvchi
dasturlar hisoblanadi. Bu dasturdan hozirgi kunga kelib 4 milliondan ortiq
kishilar foydalanib kelishmoqda. Kompaniyada 3700 dan ortiq xodimlar ish bilan
ta’minlangan boʻlib, GAT dasturlarini ishlab chiqish hajmi umumiy dastur ishlab
chiqishning 10% ini egallaydi. Autodesk kompaniyasining GAT dasturlariga
ishchi stoli kompyuteriga moʻljallangan Autodesk Map 3D, internet serverga
moʻljallangan MapGuide va OnSite dasturlari kiradi. Autodesk dasturlari CAD
(
Computer Aided Design
) turkum dasturlarini ishlab chiqadi. Bu dasturlar
keyinchalik GAT dasturiga moslashtirilgan.Ushbu dasturlar muhandislik va
loyihalash ishlariga katta e’tibor qaratilgan sohalarda keng qoʻllaniladi.
|
| |
Geoaxborot tizimining rivojlanish istiqbollari - bet 6

Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari
207
Veb-GAT ham, oʻz navbatida, takomillashib bormoqda. Soddaroq
tushuntiradigan boʻlsak, veb-GAT bu GAT ma’lumotlarini onlayn tarzda veb-
sahifalardan olish va ba’zi veb-sahifalarning GAT maxsus dasturlari kabi turli
operatsiyalarni bajarish imkoniyatidir. Bunday internet orqali GATni aks
ettirishning bir necha afzalliklari mavjud. Jumladan:
Butun dunyo boʻylab axborot olish imkoniyatlari, ya’ni internet dunyoning
istalgan burchagida foydalanish uchun tayyor.
Standart interfeys: har bir veb-sahifa barcha uchun qulay boʻlgan izlash
(
browse
) xususiyatiga ega va hech qanday qoʻshimcha dastur yoki tizim
oʻrnatilishi zarur emas (odatda maxsus GAT dasturiga ishlash uchun mos
dasturni oʻrnatish zarur boʻladi). Bu ortiqcha ishlardan xalos etadi.
Tezligi va ishlatish xarajati oʻrinli: barcha axborotlarni haqiqiy manbadan
toʻgʻridan toʻgʻri olish mumkin.
Hozirgi kunga kelib yuqoridagi afzalliklarni hisobga olgan holda veb-
sahifa orqali GAT amallarini bajarish GATning standart platformasiga aylanib
bormoqda. Hozirda internet tarmogʻida ulkan koʻlamdagi axborot xizmatlari
mavjud. GATni ishlab chiqaruvchi kompaniyalar yaratgan dasturlarning veb
dasturlari jumlasiga ArcIMS, GeoMedia va boshqa dasturlarni kiritish joiz.
Bunday rivojlanish davom etsa, kelajakda deyarli barcha foydalanuvchilar veb-
GAT tizimiga oʻtib ishlaydilar. Bunday foydalanuvchilar uncha murakkab
boʻlmagan GAT amallarini yoki GAT mahsulotlari (karta, grafik, jadval)ni koʻra
olishi mumkin, lekin murakkab operatsiyalarda keng koʻlamli GAT ishlarini olib
boruvchi mutaxassislar uchun bunday veb-GAT tizimi yetarlicha ma’lumot va
imkoniyatlar bermaydi.
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari

|
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslariGeoaxborot tizimining ilmiy asoslari
209
rastr formatdagi tasvirlarni vektor grafik modelga oʻzgartirish;
kartografik axborotlarni qayta ishlash;
turli turdagi axborotlarni qayta ishlash;
obyekt yoki ma’lum joyning modelini qurish;
GAT modellarini tahlil qilish;
geoinformatika asosida qaror qabul qilish.
GAT turli xil qiyin ma’lumotlar bilan ishlaganligi uchun sun’iy intellekt va
ekspert tizimlarni jalb qilishda juda qulay muhit hisoblanadi, shu bilan birga
ekspert tizimlarga boʻlgan ehtiyoj ham ulkandir. Ekspert tizimlar nafaqat GAT
tizimida, balki boshqa tizimlarda ham muvaffaqiyatli qoʻllanilishi mumkin.
GATda ekspert tizim kartalarni tasvirlashda, kartadagi kerakli belgilarni ajratib
olishda, mavzuli kartalar hosil qilishda, qaror qabul qilishni qoʻllab-quvvatlashda
qatlamli strukturalarni yaratish kabi vazifalarni bajaradi.
GAT uchun moʻljallangan ekspert tizimni uch guruhga ajratish mumkin:
1.
Axborot toʻplashda – skanerlangan kartografik tasvirlarni qayta ishlash
jarayonida belgilarni aniqlashning avtomatlashgan ekspert tizimi qoʻllaniladi.
2.
Modellashtirishda
..
–
..
aniqlangan ma’lumotlarni qayta tekshirishni avtomat-
lashtirish tizimida qaror qabul qilish jarayonida foydalanuvchilar soʻrovini
tahlil qilish avtomatlashgan ekspert tizimi qoʻllaniladi.
3.
Ma’lumotlarni tasvirlashda – kartalarni generalizatsiyalash, joy nomlarini
kiritish va boshqa bosma ishlarning avtomatlashgan ekspert tizimi
qoʻllaniladi.
Quyida GATda qoʻllaniladigan ekspert tizim uchun ishlab chiqilgan
dasturlar toʻgʻrisida toʻxtalib oʻtamiz:
MAREX
– raqamli chiziqli ma’lumotlarni avtomatik ravishda
generalizatsiya qilish uchun moʻljallangan dastur. Ma’lumotlar 1:24000
masshtabda generalizatsiya qilinadi.
AUTOMAP
– joy nomlarini kiritish uchun qoʻllaniladigan avtomatik tizim
dasturi. Bunda ma’lum jarayon va shartli belgilar asosida mantiqiy usullar
yigʻindisining bilimlari qoʻllaniladi. Dasturga 30 ga yaqin aniq bilimlarning
|
| |
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari

|
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslariGeoaxborot tizimining ilmiy asoslari
204
Hozirda geografik ma’lumotga boʻlgan talab ortmoqda va ma’lumot
koʻrinishi turlicha (video, uch oʻlchamli va h.k.) boʻlishini taqozo etmoqda. Bu
muammoni GAT va multimedia texnologiyalarini oʻzaro birlashtirish orqali hal
qilish mumkin. Multimedia orqali aloqa matn, grafik, animatsiya va video bilan
amalga oshirilishi mumkin. Multimedia GAT birlashmasi yakka holda bajarishi
mumkin boʻlmagan operatsiyalarni bajarishga qodir.
Multimedia GATning geografik va boshqa axborotlarni tasvirlash
imkoniyatini kengaytiradi. Bir necha turdagi multimediani ishlatish koʻpincha
axborotni va fikrlarni yanada boyitib va kengroq tushuntirib berishga xizmat
qiladi. Multimedia ham, oʻz navbatida, GATdagi fazoviy ma’lumotlar tahlili
ma’lumotlaridan foydalanadi.
Multimedia va GAT 3 xil usulda birlashtirilishi mumkin:
1.
GAT multimediada.
2.
Multimedia GAT va internet.
3.
GAT yoki veb-GAT.
Multimedia va GATning oʻzaro birlashuvi koʻpgina yangi xizmat turlarini
keltirib chiqardi. Global navigatsiya tizimi bunga yaqqol misol boʻla oladi.
7.3.
Mobil GAT
Mobil GAT geoaxborot tizimi imkoniyatlarini ofis muhitidan dala
sharoitiga kengaytirishga xizmat qiladi. Mobil GAT dala sharoitida geografik
ma’lumotlarni toʻplash, saqlash, yangilash,tahlil qilish va tasvirlash imkoniyatini
beradi. Bundan tashqari, bu usul orqali real vaqt oraligʻida geografik
ma’lumotlarni olish mumkin. An’anaviy ma’lumot toʻplash jarayonida daladan
ma’lumot toʻplash koʻp vaqt talab qiluvchi ish hisoblangan. Bundan tashqari,
ma’lumotlar qogʻozda yozilib, keyin qoʻlda qaytadan kompyuter xotirasiga
kiritilgan hamda kameral ishlar bajarilgan. Mobil GAT bunday vaqt talab
qiladigan ishlarni bartaraf qildi. Mobil GATni tushuntirishdan oldin mobil
qurilma toʻgʻrisida toʻxtalib oʻtamiz.
Mobil qurilma bu axborot uzatuvchi qurollar turkumiga mansub boʻlib, ular
jumlasiga shaxsiy raqamli yordamchilar, mobil telefonlar, choʻntak kompyuterlari
|
| |
Geoaxborot tizimining rivojlanish istiqbollari - bet 7

7.5.
Geoaxborot tizimida qoʻllaniladigan ekspert tizimlarning
turlari
Ekspert tizimlar (ET) tushunchasi GATdagi ma’lumotlar bazasi
ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonida usullarni takomillashtirishidan keyin
paydo boʻla boshladi. Bu tizimlar ma’lumot inson tarafidan bajariladigan qayta
ishlash jarayonini avtomatlashtirish natijasi hisoblanadi.
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari
208
Oxirgi yillarda GAT texnologiyalariga keng masshtabda ekspert tizimi jalb
qilinmoqda. Ekspert tizimni soddaroq tarzda “qoʻllanilish sohasi qisqa boʻlgan
aniq masalani hal qiluvchi sun’iy intellekt” deb tushunishimiz mumkin. Ya’ni
ekspert mutaxassis oʻrniga dastur tizimda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan
muammolarni dasturlangan bilimlar asosida hal qiladi. Faqatgina ekspert tizimga
qisqa ma’lumotlar va buyruqlarni kiritib qoʻyish va algoritmlar ham mos holda
qisqa boʻlishi zarur. Bu yerda bilim deganda inson faoliyati yoki fanda
ishlatiladigan faktlarning umumiy yigʻindisi tushuniladi. Ma’lumot aniq
roʻyxatga olingan faktlar asosida boʻlib, bu ma’lumotlar asosida biz bilim olamiz.
Ekspert tizimlarning ishlab chiqilishidan koʻzlangan maqsad, avvalambor,
hozirgi axborot texnologiyalari rivojlanish zamonida paydo boʻlayotgan ulkan
miqdordagi va turli xil axborotlardir. Bu, oʻz navbatida, axborotlar qayta
ishlanishi va tahlilini avtomatlashgan tizimga
oʻtkazish zaruriyatini yuzaga
keltirmoqda. Yuqorida ta’kidlanganidek, ekspert tizim boshqa avtomatlashgan
tizimlardan oʻzining yuksak intellektga ega ekanligi va belgilangan boʻlim
muammolarini hal qilishga moʻljallanganligi bilan ajralib turadi.
GATni samarali ishlatish va rivojlantirish yuqori darajali avtomatlashtirish
va ekspert tizimlarni qoʻllash orqali amalga oshirilishi mumkin. Ekspert tizimga
ta’rif beradigan boʻlsak, u axborot tizimining bir sinfi boʻlib, foydalanuvchi yoki
mutaxassisning buyrugʻisiz yoki amallarisiz oʻzida mavjud boʻlgan bilim,
ma’lumot va algoritmlar asosida geografik ma’lumotlarni tahlil qilish, qaror qabul
qiish va tasniflash ishlarini amalga oshiruvchi avtomatlashgan tizimdir. ET
kirayotgan axborotni sinflarga ajratib, ularni kerakli formatlarga oʻtkazishi va
mos oʻrinlarga tayinlashi ham zarur.
Ekspert tizimning ishlashi uchun uning bazasiga ma’lumotlar ikki tamoyil
boʻyicha kiritilishi mumkin: yuzaki va chuqurlashtirilgan. Birinchi tamoyil
boʻyicha ma’lumotlar ma’lum qonun-qoidalar asosida kiritilsa, ikkinchisida
ramkalar yordamida kiritiladi.
GATdagi quyidagi masalalar ekspert tizim yordamida hal qilinadi:
videotasvirlarni qayta ishlash;
|
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari

|
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslariGeoaxborot tizimining ilmiy asoslari
210
yigʻindisi kiritiladi va ma’lumotlar bazasida saqlanadi. Birinchi navbatda joyning
elementlari aniqlanadi, keyingi bosqichda nuqta va chiziqlarning xususiyati
belgilanadi.
GATdagi foydalanuvchilar sonini kengaytirish maqsadida maxsus ET
yaratilmoqda va ular:
LOBSTER
– fazoviy ma’lumotlar bazasi bilan ishlashga moʻljallangan
foydalanuvchining intellektual interfeysi;
KBGIS
..
–
..
ulkan miqyosdagi geografik ma’lumotlar bazasida zarur boʻlgan
ma’lumotlarni tezlikda izlash va topishni avtomatlashtirish dasturi;
SRAC
..
‒
..
fazoviy ma’lumotlarni toʻplash uchun ishchi stoli. Geografik
ma’lumotlar bazasiga soʻrov aniq tilda amalga oshiriladi.
Geografik masalalarni hal qilish uchun bir qator ET lar ishlab chiqilgan
:
ASPENEX
– GAT yordamida oʻrmonchilik sohasida oʻrmon turlarini
nazorat qilish uchun;
EXSYS
– foydalanuvchi uchun interfeys, baza qonun-qoidalari va dasturlar
orasidagi bogʻliqlikni ta’minlash uchun;
URBYS
– shaharsozlikni hududiy rejalashtirish va tahlil qilish uchun;
AVL
2000 – avtotransportning joylashgan joyini avtomatik ravishda
aniqlash va uning navigatsiyasi uchun real vaqt davomida global
navigatsiya tizimi ma’lumotlari asosida ishlaydi;
GEODEX
– yerdan foydalanishni baholash uchun ishlatiladi. Bu dastur
geografik ma’lumotlar asosida yer uchastkalaridan foydalanuvchilarning
uchastka chegaralari joylashuvini mantiqiy buyruqlar asosida tahlil qilib,
toʻgʻri yoki notoʻgʻri joylashganligini koʻrsatib beradi;
EIA Ekspert –atrof-muhit ta’sirini baholash amallari bajariladi.
Ekspert tizimlari mantiqiy algoritmlar asosida ishlaydi va ularga “AGAR”
….. boʻlsa, “KEYIN” … boʻlishi kerak mazmunidagi mantiqiy buyruqlar
toʻplami kiritiladi. Masalan, Mekong tizimining qonun-qoidalari yoki mantiqiy
amallari toʻplami 1000 guruhlangan qoidalardan iborat.
|
| |
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari

|
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslariGeoaxborot tizimining ilmiy asoslari
203
Portal katalogi
(
Portal Catalog
).
Bunda indekslangan (Indeks – bu
ma’lumot strukturasi boʻlib, u qidiruvni tezlashtiradi) geofazoviy ma’lumotlar
ma’lumotlar bazasida saqlanadi va bu boʻlim juda muhim hisoblanadi.
Chop etish
(Publish).
Bunda foydalanuvchi turli usullar orqali
metama’lumotlarni chop etishi mumkin boʻladi.
Izlash
(
Search
). Bunda metama’lumotlar izlanadi va foydalanuvchi
geoportal orqali oʻzini qiziqtirgan ma’lumotlarni fazoviy, mavzuli hamda vaqtli
mezonlar orqali izlab topishi mumkin.
Kartani koʻrish
(
Map Viewer
).
Bu xizmat turi foydalanuvchiga
ma’lumotlarni karta koʻrinishida berishga moʻljallangan boʻlib, bunda kartaning
oʻzida qiziqtirgan hudud yoki soha boʻyicha ma’lumot olish imkoniyati bor.
Foydalanuvchi bir vaqtning oʻzida bir necha mavzuli kartalar yoki manbalardan
ma’lumot olishi mumkin boʻladi.
Kanal tahrirlovchi
(
Canal Editor
).
Bu xizmat turida foydalanuvchi oʻzini
qiziqtirgan ma’lumotlarni maxsus kanallar orqali izlashi mumkin. Bunda u
mavzuli, ma’lum bir hodisa yoki muammoga bogʻlangan boʻladi. Bunday holda
kanalga nom berilib, portalning oʻzidan belgilab topilishi mumkin.
Yigʻish moslamalari
(
Harvesting tool)
.
Bu moslama orqali
metama’lumotlar avtomatik jarayon orqali boshqa metama’lumotlardan yangi
yaratilishi va yangilanishi mumkin boʻladi.
7.2.
GAT va multimedia vositalari
Multimedia – bu turli xil ma’lumotlarni oʻzida saqlovchi va yaxshilangan
koʻrinishda tasvirlovchi texnologiyadir. Bu texnologiyani qoʻllagan holda
tasvirlanadigan ma’lumotlar jumlasiga matn, grafiklar, giperlinklar, tasvirlar,
ovozlar, raqamli va analog video hamda animatsiyalar kiradi. Hozirgi kunda GAT
muvaffaqiyatli amalga oshirilib kelinmoqda, jumladan karta va planlarning
chegarasi yanada mustahkamlanib, sifati ham oshib bormoqda. Lekin
foydalanuvchiga ma’lumotni faqatgina ikki oʻlchamli tasvirlar orqali oddiy qilib
yetkazib berishning oʻzi kifoya qilmaydi.
|
| |
Geoportal bu internet tarmogʻi orqali geografik ma’lumotlarni olish yoki

Geoportal bu internet tarmogʻi orqali geografik ma’lumotlarni olish yoki
geografik xizmatlardan foydalanishga imkon beruvchi veb -portal turidir.
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari
201
Bunda geografik xizmatlar turi deganda geoma’lumotni tasvirlash, tahrirlash
va tahlil etish kabi xizmatlar nazarda tutiladi. Geoportalga ma’lumotlarni asosan
geoma’lumotlar ishlab chiquvchi kompaniyalar, tashkilotlar yoki oddiy
mutaxassislar joylashtirishi va aksincha, geoportal foydalanuvchilari ham aynan
shular jumlasidan boʻlishi mumkin. Shuning uchun ham geoportallar ma’lum bir
masala yoki muammoga yoʻnaltirilishiga qarab turlicha boʻlishi mumkin.
7.1- rasm.
Geoportalning umumiy arxitekturasi
(Manba: Internet)
Yuqoridagi rasmdan shu narsa koʻrinib turibdiki, geoportal qanday turda
boʻlishidan qat‘i nazar, 4 ta asosiy xizmat turini koʻrsatishi zarur:
1.
Portal xizmati.
2.
Tasvirli xizmat.
3.
Ma’lumot xizmati.
4.
Katalog xizmati.
Atrof-muhit, iqlim oʻzgarishi, tabiiy resurslarni boshqarish, demografiya va
boshqa koʻpgina fazoviy ma’lumotlar bilan ishlaydigan sohalarda geoportal
turlicha boʻlishi mumkin, ammo ularning eng asosiy maqsadi bu ma’lumotlar
bazasi tartibga keltirilgan va mukammal boʻlgan fazoviy ma’lumotlar
infratuzilmasini (ingl.
Spatial Data Infrastructure)
tuzishdan iborat. Geofazoviy
ma’lumotlar bazasida ma’lumotlar saqlansa, bu infratuzilmadan ma’lumotlar
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari
202
omma uchun tartiblashtirilgan va bir necha koʻrinishda hamda shu bilan birga
ma’lumot toʻgʻrisidagi ma’lumot, ya’ni metama’lumot olish imkoniyatiga ega
boʻlishi lozim.
7.2 - rasm.
Geoportalning bir necha sohada xizmat koʻrsatishi
(Manba: Internet)
Dunyoda geoinformatika sohasidagi yetakchi kompaniya hisoblangan ESRI
(
Environmental Systems and Research Institute
)ga koʻra, geoportal bu ma’lumot
manbayining qayerdan olinganligi, formati, tuzilishidan qat’i nazar, umumiy
kirish nuqtasi boʻlgan fazoviy axborotdir. Hozirgi kunda ushbu kompaniya
geoportal orqali barcha uchun turli ma’lumotlarni tez, oson va turli (tabiiy,
ijtimoiy, iqtisodiy va boshqa) sohalarga oid yaratmoqda hamda tarqatmoqda.
ESRI kompaniyasi xizmat koʻrsatayotgan geoportal quyidagi arxitektura yoki
tuzilmalar orqali ishlaydi:
ArcIMS.
Geoaxborot tizimiga moslashgan portalni amalga oshirish uchun
ArcIMS metama’lumot xizmati zarur boʻladi. Bu xizmat orqali ma’lumot
ta’minlovchilar va foydalanuvchilar internet orqali osonlikcha metama’lumot
chop etish va izlashi uchun maxsus markaziy onlayn makon yaratiladi.
ArcSDE.
Bunda yaratilgan metama’lumotlar izlash va tahlil etish uchun
maxsus dasturlar (Oracle, Microsoft SQL va SQL Server) orqali hosil qilingan
bazada saqlaydi.
|
SO’NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI 6-JILD 6-SON

|
SO’NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI 6-JILD 6-SONBog'liq Abdurashidova Kamola Turgunbaevna (1)SO’NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI 6-JILD 6-SON
RESPUBLIKA ILMIY-USLUBIY JURNALI 13.06.2023
344
- virusga qarshi himoya qilish;
- istalmagan elеktromagnit va akustik maydon va nurlanishlar orqali ushlab
olishni bartaraf etish;
- kriptografik usullar asosida xabarlarni yuqori tuzilishli bеrkligini ta’minlash.
Tеxnik usullar (dasturli, apparatli va dastur-apparatli) kеlgusida yanada batafsil
ko’rib chiqilishi uchun axborotni huquqiy va tashkiliy himoya qilishni ta’minlash
masalalariga to’xtalib utamiz.
Axborot – huquq ob’еktidir. Kompyuter jinoyatchiligi uchun asboblar sifatida
tеlеkommunikasiya va hisoblash tеxnikasi vositalari, dastur ta’minoti va intеllеktual
bilimlar, ularni mukammallashgan sohalari nafaqatgina kompyuterlar, korporativ va
global tarmoqlargina bo’lib kolmasdan, balki zamonaviy yuqori axborot tеxnologiyalari
vositalari ishlatiladigan, katta xajmdagi axborotlar qayta ishlanadigan, masalan,
statistika va moliya institutlari, faoliyatni istalgan sohasi bo’lishlari mumkin. Istalgan
muassasaning faoliyati aloqa kanallari bo’yicha axborotlarni olish, qayta ishlash,
qarorlar qabul qilish, uzatish jarayonlarisiz mumkin emasdir. Bu jarayonlarni
ta’minlaydigan barcha vositalar kompyuter jinoyatchiligi uchun asboblar hisoblanadi
yoki asboblar sifatida ishlatilishi mumkin.
O’zbеkistonda, MDH barcha davlatlaridagi kabi, yaqin vaqt-largacha kompyuter
jinoyatchiliklari bilan samarali kurashishni imkoniyati yo’q edi. Hozir esa vaziyat
o’zgara boshladi. Informatika, axborotni himoya qilish va davlat sirlari sohasida
bеvosita qonunchilik asoslari 10 dan ortiq asosiy qonunlarda va O’zbеkiston
Rеspublikasi Prеzidеntini bir qator farmoyishlarida aks ettirilgandir.
Asosiy qonunlarda axborotni va axborotli rеsurslarni maqsadlari, ob’еktlari
tushunchalari va huquqiy asoslari aniq-langandir.
«Axborot, axborotlashtirish va axborotni himoya qilish to’g’risida» gi qonun
fukarolarni axborotga konstitusion huquqini ta’minlash, uni ochiqligini va unga
murojaat qilishlikni, fukarolar va tashkilotlar tomonidan qonunchilik, ijroiya va sud
xoqimiyati organlari to’g’risidagi axborotni va boshqa axborotni olishni, jamoat va
shaxsiy manfaatga ega bo’lgan ta’minlashga, hamda jamiyatda axborot bilan mulokot
qilishga va axborotlashtirishni rivojlantirishga ko’maklashish uchun da’vat qiladi. Unda
axborotni xujjalashtirish va uni axborot rеsurslarini ochiq va chеklangan murojaat
qilish toifalariga tеgishligi, axborotga murojaat qilish bo’yicha mеxanizmlarni va
vakolatlarni aniqlash, axborotni huquqiy himoya qilish tartibi masalalari, bu sohada
buzg’unchiliklar uchun javobgarlikni o’rnatish mеxanizmlari masalalari aks ettirilgan.
Qonun bilan aniqlangan axborotni himoya qilish maqsadlari:
- o’g’irlashlarni, buzishlarni, chiqib kеtishlarni, qalbaqilashtirishlarni bartaraf
etish;
- shaxsni, jamiyatni, davlatni xavfsizligini ta’minlash;
- axborotni yo’qotish, buzish, blokirovkalash bo’yicha taqiqlangan hara-katlarni
bartaraf etish;
|
| |
SO’NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI 6-JILD 6-SON

|
SO’NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI 6-JILD 6-SONBog'liq Abdurashidova Kamola Turgunbaevna (1)SO’NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI 6-JILD 6-SON
RESPUBLIKA ILMIY-USLUBIY JURNALI 13.06.2023
345
- shaxsiy sirni va shaxsiy ma’lumotlarni maxfiyligini saqlashga fuqarolarni
konstitusiyaviy huquqlarini himoya qilish;
- davlat sirini, hujjatlashtirilgan axborotni maxfiyligini saqlash.
Qonun bilan axborot xavfsizligi ob’еktlari aniqlangan, ularga quyidagilar
tеgishlidir:
1) axborot rеsurslarini barcha ko’rinishlari;
2) axborotni olishga, tarqatishga va ishlatishga, maxfiy axborotni va intеllеktual
mulkni himoya qilishga fuqarolarni, huquqiy shaxslarni va davlatning huquqlari;
3) turli sinfli va vazifali axborot tizimlarini o’z ichiga oladigan axborot rеsurslarini
shakllantirish, tarqatish va ishlatish tizimi ma’lumotlar kutubxonalari, arxivlari,
tizimlari va yirik to’plamlari axborot tеxnologiyalari axborotni yig’ish, qayta ishlash,
saqlash va uzatishning rеglamеntlari va jarayonlari ilmiy-tеxnikaviy va xizmat
ko’rsatadigan xodimlar;
4) axborotni qayta ishlash va tahlil qilish markazlarini, axborot almashish va
tеlеkommunikasiya
kanallarini
ishlashini
ta’minlash
mеxanizmlarini,
tеlеkommunikasiyali tizimlarini va tarmoqlarni, shu jumladan axborotni himoya
qilishni tizimlarini va vositalarini o’z ichiga olgan axborotlashgan infratuzilma;
5) ommaviy axborot va tashvikot vositalariga asoslanadigan jamiyat ongini
(dunyoqarash, ahloqiy qadr-qimmatlar, odob baholari, xulqni ijtimoiy–yo’l qo’yiladigan
stеrеoturlari va insonlar o’rtasidagi o’zaro munosabatlar).
Qonun bo’yicha chеgaralangan murojaat qilinadigan xabarlar himoya qilinadi va
himoya qilish darajasini ularning egasi aniqlaydi, himoya choralarini javobgarligi esa
nafaqatgina egasida emas, balki foydalanuvchida ham bo’ladi. Faqat hujjatlashtirilgan
axborotgina himoya qilinadi. Hujjatlashtirilgan axborot Davlat siriga va maxfiy
axborotga bo’linadi.
Davlat siriga davlat tomonidan himoya qilinadigan uning harbiy, tashqi siyosiy,
iqtisodiy, razvеdka, kontrrazvеdka va tеzkor qidiruv faoliyati sohasidagi xabarlar
tеgishli bo’ladi. Bu xabarlarning egasi va foydalanuvchisi davlatning o’zi bo’ladi,
shuning uchun uning o’zi himoya qilish bo’yicha talablarni ilgari suradi va ularning
boshqarilishini nazorat qiladi. Bu talablarni buzilishi barcha qat’iy qonunlar bilan
jazolanadi.
Maxfiy axborot – hujjatlashtirilgan axborot bo’lib, uning huquqiy rеjimi davlat,
tijorat, sanoat va boshqa jamiyat faoliyati sohasidagi harakat qilayotgan qonunchilikni
maxsus mе’yorlari bilan o’rnatilgan. Egalari – muassasalar va tashkilotlar, ular bu
axborotlarga ega bo’ladilar va u bilan amallar bajaradilar, hamda ular himoya qilish
darajasini o’rnatadilar. Maxfiylikni buzilgan holatda ba’zi bir sanksiyalarni qo’llash
quyidagi rasmiyatchiliklar oldindan bajarilgan hollardagina mumkindir:
- axborot haqiqatdan ham qimmatbaho bo’lishi kеrak;
- muassasa axborotga erkin murojaat qilishni inkor etish va uning maxfiyligini
qo’riqlash uchun ma’lum bir choralarni ko’rishi kеrak;
|
| |
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari

|
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslariGeoaxborot tizimining ilmiy asoslari
217
7.8.
Geoaxborot tizimining ilmiy istiqbollari
Geoaxborot tizimi dasturi bu GATning har qaysi jarayonidagi asosiy va
muhim qism hisoblanadi. Texnika va texnologiya taraqqiy etishi bilan dasturlar
ham oʻz navbatida, rivojlanishda davom etmoqda va bu bilan GAT loyihalariga
ketadigan xarajatlarni qisqartirish imkoniyatini bermoqda. Barcha GAT dasturlari
toʻrtta tizimga boʻlinadi. Ular jumlasiga ishchi stoli kompyuterlariga, server
kompyuterlariga va rivojlantiruvchilar uchun moʻljallangan hamda qoʻlda olib
yuriladigan qurilmalarga oʻrnatiladigan dasturlar kiradi.
Ishchi stoli kompyuterlariga moʻljallangan dasturlar turkumiga ESRI Arc
Reader, Intergraph Geomedia Viewer, Mapinfo ProViewer, AutoDesktop 3D,
ESRI Arc View-ArcInfo, Ge Spatial Intelligence, Intergraph Geomedia
Professional va boshqa dasturlarni kiritishimiz mumkin. Bu dasturlarning
vazifalari oddiy kartalarni koʻrish, shuningdek, professional ishlar boʻlmish
ma’lumot toʻplash va tahlil qilish, ma’lumotlar bazasi boshqaruvi, geografik
ma’lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish kabilarni bajarishdir.
Professional dasturda ishlash uchun mutaxassisning texnik qobiliyati ham
zarur darajada boʻlishi lozim. Bunday dasturlar hozirgi kunda 7000 AQSH
dollaridan 20000 AQSH dollarigacha qiymatda mavjud. Internet rivojlanishi bilan
birga undan foydalanuvchilar ham oʻz-oʻzidan ortib bormoqda. Bu, oʻz navbatida,
foydalanuvchilar uchun internet orqali istalgan mahsulotni yetkazib berishni
bildiradi. Shu jumladan GAT dasturlari ham oxirgi yillarda server turkumiga
moʻljallangan GAT dasturlarini ishlab chiqishni koʻp emas, balki bir yilga
qoʻymoqda.
Taxminlarga koʻra, server turkumidagi dasturlar ishchi stolida ishlashga
moʻljallangan dasturlarga qaraganda ancha ilgarilab ketgan va bunday
dasturlardan foydalanuvchilar soni ham ortib bormoqda. Bu dasturlar qatoriga
Autodesk MapGuide, ESRI ArcGIS Server, ESRI GE Spatial Application Server,
Intergraph Geomedia WebMap, Mapinfo MapXtreme kabi dasturlarni kiritishimiz
mumkin. Ushbu dasturlarning narxi hozirgi kunda 5000 AQSH dollaridan 25000
AQSH dollarigacha boradi. Mazkur dasturlarning birinchi avlodi faqat internet
|
| |
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari

Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari
206
qaraganda quvvat manbayining doimiyligini ta’minlab boʻlmaydi. Masalan,
akkumulatorlar quvvati tugab qolishi mumkin. Bu, oʻz navbatida, ishning
birmuncha choʻzilishiga olib keladi.
Mobil GATning eng muhim yutugʻi,
bu shubhasiz, oradagi qogʻoz
ishlarining olib tashlanganligidir. Internet va simsiz aloqaning rivojlanishi mobil
GAT orqali eng yangi va aniq ma’lumotlar olish imkoniyatini beradi. Bunday
oʻtkazish simlari albatta tekshiriladi, lekin hozirda uzatishlar avtomatik ravishda
amalga oshirilganligi uchun xatoligi boʻlmaydi. Mobil GATning yana bir
qulayligi dala ma’lumotlari raqamli koʻrinishda saqlanganligi uchun uni bemalol
boshqa tizim yoki qurilmalarga oʻtkazish imkoniyatining mavjudligidir.
Axborotni ruxsatsiz foydalanishlardan himoyalash

Axborotni ruxsatsiz foydalanishlardan himoyalash
Download
0,53 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/5
Sana
12.01.2024
Hajmi
0,53 Mb.
#135234
Download
0,53 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Axborotni ruxsatsiz foydalanishlardan himoyalash
Download
0,53 Mb.
Matnni ko'rish
SO’NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI 6-JILD 6-SON

|
SO’NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI 6-JILD 6-SONBog'liq Abdurashidova Kamola Turgunbaevna (1)SO’NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI 6-JILD 6-SON
RESPUBLIKA ILMIY-USLUBIY JURNALI 13.06.2023
346
- barcha xodimlar axborotning maxfiyligi to’g’risida ogohlantirilgan bo’lishi kеrak.
Maxfiy axborotni turi – bu shaxsiy maxfiy ma’lumotlardir. Ammo bu masalada
huquqiy asoslar еtarlicha ishlab chiqilmagan bo’lsa ham, davlat shaxsiy axborotni
himoya qilishni o’zining shaxsiy nazorati ostiga olgan. Bu toifaga shaxsiy va oilaviy
sirlar, shaxsiy ma’lumotlar, yozishmalar sirlari, tеlеfondagi, pochtadagi, tеlеgrafdagi va
boshqa xabarlar tеgishlidir.
Umumiy ko’rinishda maxfiy xaraktеrli ma’lumotlar tarkibi quyidagi ko’rinishga
ega:
- shaxsiy ma’lumotlar;
- tеrgov va sud ishi siri;
- xizmat siri;
- kasb-hunar siri;
- tijorat siri;
- kashfiyotlarni mohiyati haqida.
Asosiy qonunlarda kompyuter axboroti sohasidagi atamalar va tushunchalar
aniqlangandir (kompyuter axboroti, EHM uchun dastur, EHM (kompyuter), EHM
tarmog’i, ma’lumotlar bazasi va h.k.).
Kompyuter jinoyatchilikni ko’rib chiqiladigan asosiy moddalarni o’z ichiga oladi:
- kompyuter axborotiga qonunsiz murojaat qilish;
- EHM uchun zarar еtkazadigan dasturlarni yaratish, ishlatish va tarqatish;
- EHM, EHM tizimlari va ularning tarmoqlarini ishlatish qoidala-rini buzish.
Modda bo’yicha kompyuter axborotiga (mashina tashuvchisidagi, EHM dagi yoki
EHM tarmoqlaridagi) noqonuniy murojaat qilish uchun, agar bu axborotni yo’qotishga,
blokirovkasiga, o’zgarishiga yoki nusxalanishiga olib kеlgan bo’lsa, hamda hisoblash
tarmoqlarida ishlashni buzganligi uchun javobgarlik ko’zda tutilgan.
Taqiqlangan axborotni yo’qolishiga, blokirovkalanishiga, o’zgarishiga yoki
nusxalanishiga, axborot tizimlarining ishlashini buzilishiga, olib kеladigan dasturlarni
EHM uchun tuzganlik uchun ham joriy javobgarlik ko’zda tutilgan.
EHM, EHM tizimlari yoki ularning tarmoqlarini, ularda ishlashga ruxsati bo’lgan
shaxs tomonidan, ishlatish qoidalarini buzganligi uchun ham, agar bu faoliyat
natijasida qonun bilan qo’riqlanadigan axborotni yo’qotishga, blokirovkalashga yoki
o’zgartirishga olib kеlsa va jiddiy zarar еtkazsa, javobgarlik o’rnatilgan.
Kirish matrisasi bu shunday matrisaki, unda ustun tizim obyektiga, satr esa uning
subyektiga to’g’ri keladi. Matrisaning ustun va satr kesishgan joyida subyektning
obyektga ruxsat etilgan murojaat qilish turi ko’rsatiladi. Odatda obyektning subyektga
«qo’yishga murojaat», «yozishga murojaat», «ijroga murojaat» va h.k. kabi turlari
qo’llanadi. Kirish matrisasi kirishni boshqarish tizimlarini modellashtirishdagi eng soda
yondashuv hisoblanadi. Biroq u ancha murakkab modellar uchun asos vazifasini ham
o’taydi.
|
| |
SO’NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI 6-JILD 6-SON

SO’NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI 6-JILD 6-SON
RESPUBLIKA ILMIY-USLUBIY JURNALI 13.06.2023
347
Kompyuter tizimlari xavfsizligini ta’minlash choralari ularni amalga oshirish
usullari
bo’yicha
quyidagi
guruhlarga
bo’linadi:
huquqiy
(qonunchilik);
axloqiytarbiyaviy; ma’muriy;jismoniy;texnik-dasturiy.
Sanab o’tilgan AX xavfsizligi choralarini axborot himoyasi yo’lida ketma-ket
qo’yilgan to’siq yoki chegaralar sifatida olib qarash mumkin. Himoya qilinayotgan
axborotlarga yetib borish uchun, ketma-ket bir nechta himoya chegaralarini bosib o’tish
lozim bo’ladi. Axborotlarni himoyalashning texnik va dasturiy vositalari Zamonaviy
axborot - kommunikasiyalar texnologiyalarining yutuklari ximoya uslublarining bir
kator zaruriy instrumental vositalarini yaratish imkonini berdi.
Axborotlarni ximoyalovchi instrumental vositalar deganda dasturlash, dasturiy -
apparatli va apparatli vositalar tushuniladi. Ularning funksional tuldirilishi xavfsizlik
xizmatlari oldiga kuyilgan axborotlarni ximoyalash masalalarini yechishda samaralidir.
Xozirgi kunda tarmok xavfsizligini nazorat kilish texnik vositalarining juda keng
spektri ishlab chikarilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Informatika va axborot texnologiyalari. Akademik S.S.G’ulomov umumiy
tahriri ostida. Darslik. T.: ―Iqtisodiyot‖, –2009.
2. Ахборот тизимлари ва технологиялари: Олий ўқув юртлари талабалари учун
дарслик
//Муаллифлар
жамоаси
:
С
.С.Ғуломов,Р.Х.Лутфуллаев
ва
бошқ
.
/С.С.Ғуломовнинг умумий таҳрири остида. –Т.: ―Шарқ‖, 2000. – 529 б.
3. Информатика ва ахборот технологиялари: Олий ўқув юртлари талабалари
учун
дарслик //Муаллифлар жамоаси: С.С.Ғуломов, Б.Ю.Ходиев, Б.А.Бегалов ва
бошқ
. / С.С.Ғуломовнинг умумий таҳрири остида. – Т.:, 2010. – 765 б.
4. Axborot texnologiyalari/Aripov M., Begalov B., Begimqulov Sh.,Mamarajabov
M.-T.: Noshir, 2009.-368 b.*
5. Informatika / Professor N.V.Makarova tahriri ostida.-T.: ―Talqin‖, 2005. 344-
b. *
6. Алимов Р, Ходиев Б, Алимов Қ ва бошқ. Миллий иқтисодда ахборот
тизимлари
ва технологиялари. -Т.: ―Шарқ‖, -2004.- 320 б.
7. Электронный учебник по TurboPaskal. Chm Internet порталлар ва сайтлар
8. http://www.gov.uz- Ўзбекистон Республикаси ҳукумати портали.
|
USULLAR - Axborot kommunikatsion texnologiyalar

117
Majburlash – qabul qilingan qoidalarga asosan ma’lumotlarni qayta ishlash,
aks holda
foydalanuvchilar moddiy, ma’muriy va jinoiy jazolanadilar.
Undamoq – ahloqiy va odobiy qoidalarga binoan qabul qilingan tartiblarni
bajarishga yo‘naltirilgan.
Yuqorida keltirilgan usullarni amalga oshirishda
quyidagicha tasniflangan
vositalarni tadbiq etishadi.