nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Senoanabioz - 1-амалий машғулот

38
Vino tayyorlash alkogolesenoanabiozga, ya‟ni uzum va meva sharbatlarini bijg‟itish
yordamida
spirt hosil qilishga asoslangan.
Abioz.
Mahsulotlarni saqlashning ushbu usulida tirik organizmlar ishtirok etmasligi lozim.
Termosterilizasiyada mahsulotlarga yuqori haroratda ishlov beriladi. Bu usul mikroorganizmlarning
iqori haroratda (100°S va undan yuqori) nobud bo‟lishiga asoslangan va xalq xo‟jaligida juda keng joriy
qilingan. Ko‟pgina meva-sabzavot konserva zavodlari shu usulda ishlaydi. Xozirgi
vaqtda sterilizasiya
yuqori va ultrachastotali tok yordamida ham amalga oshiriladi.
Termosterilizasiya 65-85°S larda ham amalga oshiriladi va bu usul amalda pasterizasiya deb
yuritiladi.
Ximsterilizasiyada mahsulotlarni kimyoviy moddalar bilan konserva qilinadi. Amalda meva va
uzumni qayta ishlashda
natriy-benzoy tuzidan, sulfat kislotasidan, sulfat angidrididan foydalaniladi.
Ushbu moddalar ma‟lum darajada antiseptik xususiyatga ega bo‟lib, ayrim mikroorganizmlarning
rivojlanish jarayonini to‟xtatib qo‟yadi.
Bundan tashqari, meva va rezavor mevalarni konserva qilishda
sorbin kislotasidan, don mahsulotlarini saqlashda natriy pirosulfat va pronion
kislotasi preparatlaridan
foydalaniladi.
Kimyoviy sterilizasiya donni va omborlarni dezinfeksiya qilishda ham muhim ahamiyatga ega.
Yog‟och tutuni ham muhim antiseptik bo‟lib, bakterisid xususiyatiga ega. Go‟sht va baliq go‟shti
mahsulotlarini tutunda ishlash amalda dudlash deb yuritiladi. Bu mahsulotlarga nitrat va nitritlar bilan
ishlov berib ham saqlanuvchanligini oshirish mumkin.
Mexanik sterilizasiyada mahsulot sifatini buzuvchi mikroorganizmlar filtrlab yoki sentrifuga
yordamida mahsulotdan chiqarib yuboriladi. Meva va uzum sharbatlarini filtrlash ham ma‟lum
darajada
uni mikroblardan tozalaydi.
Ultrabinafsha,
infraqizil,
rentgen
nurlar
va
ionlashgan
nurlar
ham
mahsulotlardagi
mikroorganizmlarga salbiy ta‟sir ko‟rsatadi. Nurlar yordamida mahsulotni sterilizasiya qilish nur
sterilizasiyasi (fotosterilizasiya) deb yuritiladi.
Mahsulotni nur yordamida sterilizasiya qilishda nurning miqdori va sterilizasiya muddati aniq
bo‟lishi lozim, aks holda mahsulotda begona hid paydo bo‟ladi.
Pomidor va bodringni saqlash

|
Pomidor va bodringni saqlashBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritish Pomidor va bodringni saqlash
Pomidorni saqlash.
Pomidorni boshqa sabzavotlarga qaraganda saqlash ancha mushkul. Shunday
bo‟lsada, uni 2-3 oy saqlash mumkin. Pomidorning 60-70 g keladigai hosillari, kichik hosilli navlariniki
35-50 g lilari yaxshi saqlanadi. Tarkibida suv miqdori ko‟p bo‟lgan navlarining mevasi uzoq vaqt
saqlanmaydi. Pomidor po‟stining qalinligi, mag‟zining qattiqligi va yorilishiga chidamliligi uning
saqlanuvchanligini belgilaydi.
Saqlash uchun to‟liq shakllangan och ko‟k pomidor meva bandi bilan teriladi. Ular
shikastlanmagan, kasallik va zararkunanda zararlamagan hamda uncha kichik bo‟lmasligi lozim.
Pomidor omborlarda
yashiklarga solinib saqlanadi. Bunda yashiklar eniga ikki qator, tepasiga
sakkiz-o‟ntadan qilib, uzunasiga esa istalgancha joylanadi. Taxlar orasida 0,6-1,5 m li yo‟lak yashiklar
o‟rtasida esa 5-10 sm oraliq qoldirish tavsiya etiladi.
Qizil rang pomidorlarni 30 kungacha, dumbullarini 40-50 kun, ko‟kishlarini esa 80 kungacha
saqlash mumkin.
Och ko‟k pomidorning pishib etilishi uchun harorat 10-12°S bo‟lgani
ma‟qul. Bundan
yuqori
haroratda pomidorning pishib etilishi tezlashadi, past haroratda esa tezda kasallanadi. Pishgan pomidorni
esa 0°S hamda 1°S da sovitgichda saqlash mumkin. Bunda havoning nisbiy namligi 90-95% atrofida
bo‟lishi kerak.
Bodringni saqlash.
Bodringni ham uzoq muddatga saqlab bo‟lmaydi. Uni qulay sharoitda 15-20
kungacha saqlash mumkin. Barra bodringni saqlashda xavo harorati 8-10°S va namligi 90-95% bo‟lishi
lozim.
Bodringni terish vaqti va terish sifati uni saqlashda katta ahamiyatga ega. Terish texnologiyasining
buzilishi uning barraligi tez yo‟qolishiga, burishib sarg‟ayishiga va eb bo‟lmaydigan bo‟lib qolishiga olib
keladi. Pishib o‟tib ketgan bodringning urug‟i va po‟sti zichlashadi, eti dag‟allashadi. Bodring odatda
ertalab, issiq boshlanguncha terib olinishi lozim. Kechki bodringni kun bo‟yi terish mumkin. U
yashiklarda yoki maxsus savatlarda tashiladi.
Saralash va joylash ehtiyotlik bilan salqin binolarda o‟tkaziladi.
Bodringni saqlashda havo haroratini pasaytirish tavsiya etilmaydi. Past haroratda bodringda
kechadigan fiziologik jarayonlar buziladi va natijada uning sifati pasayadi. Bodringni polietilen qoplarga
solib saqlash yaxshi natija beradi.
|
| |
Jihoz va materiallar - 1-амалий машғулот

|
1-амалий машғулотBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritish Jihoz va materiallar:
adabiyotlar, kalkulyator, qalam, doimiy va vaqtinchalik ombor sxemalari,
tabiiy kamayishi keltirilgan jadvallar
Nazorat savollari;
1. Mevalarni doyimiy omborlarga joylashtirish usullari va saqlash rjimlari qanday?
2. Sabzavodlarni doyimiy omborlarga joylashtirish usullari va saqlash rjimlari qanday?
3. Saqlashga qo‟yiladigan idishlarni qanday turlarini bilasiz?
4. Uyum va handak turlari va ularni maydonini hisoblash.
14- amaliy mashg‟ulot.
YOZGI VA QISHKI MYEVA-SABZAVOTLARNI SAQLASH USULLARINI O‟RGANISH
Darsning maqsadi.
Yozgi va qishki meva-sabzavotlarni saqlash usullarini o‟rganish va saqlash
rejimlarini tuzishni talabalarga o‟rgatish.
Tayorlash tartibi;
Moskva qishloq xo‟jalik akademiyasining professori Ya. Ya. Nikitinskiy
qishloq xo‟jalik mahsulotlarini saqlashning biologik asoslariga tayanib, saqlash usullarini bioz, anabioz,
senoanabioz va abioz kabi toifalarga bo‟ladi. Ushbu sistema fanda qabul qilingan bo‟lib, saqlashning
barcha turlarini o‟z ichiga oladi.
Bioz.
Mahsulotlar bioz usulida tirik holda saqlanadi. Ushbu usulda
saqlashning asosi tirik organizmlarning tabiiy immunitet xossalari hisoblanadi. Bioz usuli eubioz va
gemibioz turlariga ajratiladi.
Tirik organizmlarni foydalanishgacha saqlash
eubioz
turiga kiradi, Uy hayvonlari, qushlar, baliqlar
va boshqa tirik organizmlar foydalangunga qadar tirik holda eubioz usulida saqlanadi. Ushbu usul xalqni
go‟sht va go‟sht mahsulotlari bilan ta‟minlashda katta ahamiyatga ega.
Mahsulotlarni qisman bioz usulida saqlash
gemibioz
(«gemi» so‟zi grekcha bo‟lib yarim degan
ma‟noni beradi) usuli deb yuritiladi. Mahsulotlarni gemibioz usulida saqlaganda ularning tabiiy saqlanish
xususiyatiga asoslaniladi. Mahsulotlar ma‟lum muddatgacha barra holida bo‟lishi mumkin. Bunda har bir
mahsulotning o‟ziga xos xususiyatlari hisobga olinishi lozim. Mahsulotlarning tirik holida saqlanish
muddati turlicha bo‟ladi. Masalan, kartoshka ayrim sabzavotlarga qaraganda ko‟proq, qovunning esa
uzoq, saqlashga mos navlari boshqa navlarga nisbatan uzoq saqlanadi.
Mahsulotlarni uzoq vaqt barra holida saqlash uchun havoning harorati va namligini boshqarish
lozim. Aks holda mahsulotlar tezda buzilib, sifati pasayadi.
|
| |
1-амалий машғулот - bet 56

Karamni teshikli polietilen qoplarda xam saqlash yaxish natija beradi. Karam omborga
41
kungacha sifatini buzmasdan saqlash mumkinligi aniqlangan (10-jadval).
10-jadval
Qaroratni o‟zgarishining karamni saqlashga ta‟siri
Saqlash idishlarining turlari
Saqlash vaqtida nobud bo‟lgani (2 oy mobaynida)
±1°S da
3-6
0
S da
7-9
0
S da
Katakli yashik
12,3
50,2
57,1
Kleyonka qo‟yilgan katakli yashik
7 8
45,0
59,5
Og‟zi ochiq polietilen qop
2,3
15,0
22,0
Og‟zi yopiq polietilen qop
0,7
30,5
51,0
Oddiy karamga qaraganda gulkaramni uzoq muddat saqlab bo‟lmaydi.
Maxsus muzxonalarda
gulkaramni 2 oygacha, polietilen xaltachalarda esa 12-15 kungacha, oddiy usulda 5 kungacha saqlash
mumkin.
Ildizmevali sabzavotlarni saqlash

|
Ildizmevali sabzavotlarni saqlashBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishIldizmevali sabzavotlarni saqlash
Maxsus omborlarda ildizmevalar ancha yaxshi saqlanadi. Bunday omborlarda ular yashiklarga va
konteynerlarga solinib hamda 1,5 m qalinlikda uyulib ham saqlanadi. Ildizmevalarni saqlash vaqtida
tabiiy vaznining kamayishi ham omborlar turi uchun xar xil qilib belgilangan (9-jadval).
Karamni saqlash
Karam boshqa sabzavot ekinlariga qaraganda ancha yaxshi saqlanadi. Bundan tashqari karam turli
usullarda qayta ishlash uchun qulay mahsulot hisoblanadi.
9-jadval
Ildizmevalarni saqlash
davrida ular vaznining kamayish me‟yorlari
Oylar
Lavlagi, turp
Sholg‟om
omborlar turi
omborlar turi
sun‟iy
soviti-
ladigan
sovitil-
maydigan
handaqlar
sun‟iy
soviti-
ladigan
sovitil-
maydigan
Sentyabr
1,6
2,0
-
2,3
2,5
Oktyabr
1,1
1 3
1,5
1,8
2,2
Noyabr
1,0
1,0
1,3
1,3
1,3
Dekabr
0,7
0,7
0,7
0,8
0,8
Yanvar
0,6
0,6
0,5
0,7
0,7
Fevral
07
0,7
0,6
0,3
1,3
Mart
1,0
1,2
0.7
0,4
1,6
Airel
1,1
1,8
2,3
1,6
2,3
May
1,1
1,9
2,5
1,8
2,5
Iyun
12
2,0
-
1,9
-
Karamni saqlashga chidamliligi uning bir qator xususiyatlariga, jumladan navning xossalariga,
agrotexnikaga, karamning zichligiga, kasalliklarga chidamliligiga chambarchas bog‟liq. Karamning tinim
davri uzoq bo‟lgan kechpishar navlari uzoq muddatga saqlanadi.
Saqlanadigan karamni albatta saralash lozim, bunda mexanik shikastlanganlari, kasallik va
zararkunanda zararlantirganlari hamda kichiklari ajratiladi.
O‟z vaqtida o‟zak ham karamning saqlashga chidamliligini ta‟minlaydi.
Yerta uzilgan karam
mexanik shikastlanishga moyil bo‟lib, yaxshi saqlanmaydi. Kech uzilgan karam esa ko‟pincha yorilib
ketadi yoki sovuq uradi.
Sabzavot
omborlarida
|
| |
Mavzuga doir sаvоllаr - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 81/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matni
Mavzuga doir sаvоllаr :
1.Tashqi kuch deb, nimaga aytiladi?
2. Elektr yurituvchi kuchdeb, nimaga aytiladi, uning o`lchov birligi qanday?
3.Berk zanjir uchun Om qonunini ta`riflang?
4.Qarshiliklar ketma-ket ulanganda umumiy qarshilik qanday aniqlanadi?
5.Qarshiliklar paralel ulanganda umumiy qarshilik qanday aniqlanadi?
Mavzuga doir testlar:
1. Agar akkumulyatorning ichki qarshiligi 0,2 Om, EYUKi 5 V, unga ulangan o’tkazgichdagi kuchlanishning tushuvi 4,5 V bo’lsa, o’tkazgichning qarshiligi (Om) qanchaga teng bo’ladi?A) 0,9 B) 0,4 C) 0,6 D) 1,8
2. Ichki qarshiligi 2 Om bo’lgan tok manbaiga 5 Om tashqi qarshilik ulanganda, manbaqisqichlaridagi kuchlanish 10 V gacha pasaydi. Manbaning EYUKni toping (B).A) 10 B) 16 C) 14 D) 12
3. EYUK bo’lgan manbaning qutblaridagi kuchlanish qisqa tutashuv vaqtida nimaga teng bo’ladi? A) B) /2 C) 2/3 D) 0
4. Zanjirning tashqi qarshiligi 1,5 Om bo’lganda tok kuchi I ga, 4Om bo’lganda esa I/2 ga teng bo’ldi. Manbaning ichki qarshiligini toping (Om).
A) 2 B) 4 C) 5 D) 1
5. Zanjir qarshiligi 4 Om bo’lgan rezistordan va EYUKi 6 V, ichki qarshiligi 2 Om bo’lgan tok manbaidan tuzilgan. Rezistordagi kuchlanish tushishi qancha (B)?
A) 4 B) 8 C) 6 D) 10
6. Elektr yurituvchi kuchi 3,5 V va ichki qarshiligi 0,5 Om bo’lgan tok manbaiga qarshiligi 3 Om bo’lgan rezistor ulangan. Rezistor uchlaridagi kuchlanish (B) nimaga teng bo’ladi? A) 3 B) 3,5 C) 0,5 D) 2,5
7. Elektr qarshiliklari 4, 6, 12 Om bo’lgan uchta rezistor bir-biriga parall..u langan. Zanjirning umumiy qarshiligini toping.A)0,5 Om B)1 Om C)2 Om D)22 Om
8. O’zaro parallel ulangan 4 va 6 Om li o’tkazgichlar 24 V kuchlanish manbaiga ulangan. Zanjirning tarmoqlanmagan qismidagi tok kuchini aniqlang.
A) 10 A B) 8 A C) 10 A D) 12 A
9. Elektr qarshiligi 100 Om bo’lgan o’tkazgichni nechta teng qismga bo’lib, parallel ulansa, 4 Om qarshilik hosil bo’ladi?
A) 10 B) 2 C) 5 D) 20
10. Umumiy elektr qarshiligi 20 Om bo’lishi uchun 25 Omli rezistorga qanday rezistorni parallel ulash kerak (Om)? A) 100 B) 50 C) 150 D) 25
|
| |
Jihoz 
va materiallar - 1-амалий машғулот

39
joylarida qoplagich to‟qimalarining tiklanish xususiyati uning saqlashga chidamliligini yanada oshiradi.
Shikastlangan joyda uberin moddasi bilan birga himoya vazifasini bajaruvchi bir qator moddalar
(polifenol, gormonlar, fitoaleksin, askorbin kislotasi va boshqalar) hosil bo‟ladi. Shunday qilib,
fitopatogen mikroorganizmlarga mexanik va ximik to‟siqlar paydo bo‟ladi. Shikastlangan
joyning bitishi
uchun havoning qulay harorati 18-20°S, namligi 90-95% va havo almashinuvi sekundiga 2-4 metr
hisoblanadi.
Kartoshkani saqlash sharoitini belgilashda nav, saqlash davridagi fiziologik holatiga va xo‟jalikda
foydalanishi inobatga olinadi. Oziq-ovqat maqsadida foydalaniladigan kartoshkani saqlashda quyidagi
davrlar belgilanadi: hosilni yig‟ib olingandan keyingi davolash-etilishi, chuqur va majburiy qismlarni o‟z
ichiga olgan asosiy davr va bahorgi unish davriga bo‟linadi.
Davolash-etilish davri etilishi va mexanik shikastlarni bitishiga qarab bir necha kundan 2-3
xaftagacha davom etadi. Davolanish - etilish davrida bu jarayonlarni o‟tishi uchun sharoit yaratish kerak.
Bunda harorat Q15 Q20
0
va havoning nisbiy namligi 85-95 foizligi ma‟qul. Davrning oxirida harorat
Q10
0
gacha tushirilib, mevalarni sovutishga o‟tiladi. Davolash davridan so‟ng harorat taxminan Q2 Q4
0
,
navga qarab belgilanadi, chunki xuddi shu sharoitda mevalarda moddalar almashinishi balans holga kelib,
sekinlashishi kuzatiladi.
Kartoshka sovutish, ya‟ni davolanish davridan asosiyga tezda o‟tkaziladi va mevalarni uzoq
saqlashga, unmaslikka, hamda mikrobiologik buzilishni oldini olishga erishiladi. Odatda, tabiiy
shamollatilatiladigan omborlarda bu 40-60 kun, faol shamollatilatiladigan omborlarda esa 20-30 kun
davom etadi, ya‟ni harorat bir kecha-kunduzda 0,5-1
0
ga pasaytirilib boriladi. Asosiy saqlash davrida
havoning nisbiy namligi 90-95 foiz bo‟lishi kerak.
Bahorgi davr ma‟suliyatli hisoblanadi, chunki fevralning oxiri martning boshlarida mevalarda
kurtaklar o‟sa boshlaydi. Kurtaklarni o‟sishini to‟xtatish uchun bu davrda asosiy davrga nisbatan 1-3
0
pasaytiriladi. Shunday qilib, mevalardagi kurtaklarni o‟stirmasdan aprelning oxiri mayning boshlarigacha
saqlashga erishish mumkin. Yana ham uzoq muddatga kartoshkani saqlash uchun sovutgichlarda, o‟sishni
to‟xtatadigan kimyoviy preparatlardan va radioaktiv nurlanishdan foydalanish mumkin. Kartoshkani
saqlashda tugunaklarning unishini to‟xtatib turadigan kimyoviy preparatlardan ham foydalanish
xandaqda saqlaganda uning harorati ancha qulay bo‟lganligi

43
13-jadval
O‟zbekiston sharoitida kartoshkani handaq va o‟rada saqlash vaqtidagi harorat
(A.G. Martinenko ma‟lumoti, 1970 yil)
Saqlash usuli
Noyabr
Dekabr
Yanvar Fevral
Mart
Aprel
Qandaqda
9,5
3,5
3,1
4,9
6,7
9,5
O‟rada
12,5
8,7
3,7
3,1
9,4
-
Sabzini saqlash.
Sabzini kichikroq xandaqda saqlash keng tarqalgan. Qandaqlarning o‟lchami eni
40-45 sm, chuqurligi 60-70 sm va uzunligi 2,5-3,0 m bo‟lishi lozim. Xandaqlarda sabzi qumga ko‟miladi.
Keyin usti qamish bilai yopiladi, qamish ustiga tuiroq tashlanadi. Qandaq kavlash uchun sizot suvlari
chuqur joylashgan tepalik joylar tanlanadi.
Odatda O‟zbekistonning shimoliy rayonlarida handaq nishabi oftob tushadigan tomonga, janubiy
rayonlarda esa shimoliy tomonga qilinishi lozim. Sabzini sun‟iy sovitiladigan omborlarda ham saqlash
mumkin. Bunda mahsulot sig‟imi 30-50 kg li konteynerlardan yoki MARTU-0118-64 polietilen
qoplardan foydalaniladi. Sabzini sovitilgan holda uzoq muddat (200 kundan ortiq) saqlash mumkin. Uni
konteynerlarda saqlash yuklash va bo‟shatish ishlarini mexanizasiyalashga imkon beradi.
Ildizmevali sabzavotlarni saqlash.
Ildizmevalar dalada handaq va maxsus omborlarda, harorat 0°
dan 2°S gacha, havoning nisbiy namligi 85 - 95% bo‟lgan sharoitda saqlanadi.
Sholg‟om saqlash uchun eni 50-60 sm va chuqurligi 70-80sm, lavlagi va turplar uchun esa sig‟imi
kattaroq: eni hamda chuqurligi 70-80 sm keladigan handaq qaziladi (5-rasm).
Ildizmevalar
handaqlarda aprelgacha saqlanadi, bahorda esa ularni sabzavot omborlariga olinadi.
Nomenklaturasi - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 55/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Nomenklaturasi. Tarixiy nomenklaturaga ko`ra spirtlarning nomi OH-gruppa bilan bog`langan uglevodorod radikallari nomiga spirt so`znni qo`ushish orqali hosil qilinadi. Ratsional nomenklaturaga ko`ra spirtlarning nomi ularda ishtirok etayotgan alkillarning nomiga "Karbinol" so`zini qo`shish bilan hosil qilinadi. Sistematik nomenklaturaga asosan spirtlarning nomi tegishli to`yingan uglevodorodlarning nomiga - ol qo`shimchasini qo`shish "oriqali hosil qilinadi
va gidroksil boglangan uglerod atominyng nomeri ko`rsatiladi. Nomerlash OH gruppaga yaqin tomondan boshlanadi. Agar uglevodorod radikallari va OH gruppa zanjirning ikkala uchidan bir xil uzoqlikda joylashgan bo`lsa, OH gruppa eng kichnk nomerni oladi. Zanjirdagi OH-gruppanipg xolati raqam bilan spirt nomining oldiga yoziladi, masalan:
CH3OH metil spirt
Karbinol
metanol
CH3- CH2OH etil spirt
Metil karbinol
etanol
Tarixiy, ratsional va sistematik nomenklaturalardan tashqari ba'zi spirtlar uchun empirik nomlar ham ishlatiladi. Masalan, metil spirt ko`pincha yog`och spirt, etil spirt vino spirti deb yuritiladi.
Izomeriyasi. Spirtlarda izomeriyaning ikki turi: uglerod skeletining izomeriyasi va gidroksil holatining izomeriyasi uchraydi. Spirtlar izomeriyasini butil spirt C4H9 ning izomerlari misolida qarab chiqamiz;
Olinishi. 1. Galoidli alkillar ishqorlarning suvdagi eritmalari bilan gidrolizlanganda spirtlar hosil bo`ladi:
R-X+NaOH R-OH+NaХ
Bunda ishqorlar reaksiyani tezlashtiradi va qaytmas qiladi
(mul'timediya Videos A4, A6, A7,Ch06,)
2. Etilen uglevodorodlarni gidratlash orqali ham spirtlar olinadi. Etilendan birlamchi, uning gomologlaridan esa ikkilamchi va uchlamchi spirtlar hosil bo`ladi.
Reaksiyalar alkenlarni H2SO4 H3PO4, ZnCl2 va boshqa katalizatorlar ishtirokida suv bilan qizdirish orqali olib boriladi.
3. Al'degid va ketonlarni aktivlangan Ni, Pt va Pd katalizatorlar ishtirokida vodorod, LiAlH4 va boshqa qaytaruvchilar bilan qaytarnsh orqali olinishi mumkin. Bunda al'degidlardan birlamchi, ketonlardan esa ikkilamchi spirtlar hosil bo`ladi:
propion al'degid n- propil spirt
metiletilketon ikkilamchi butil spirt
4. Al'degid va ketonlardan metallorganik birikmalar ta'sirida spirtlar sintez qilish
laboratoriyada keng qo`llaniladi. Bu usulda olingan spirtlarning uglevodorod skeleti dastlabki olingan al'degid va ketonlarning uglerod skeletiga nisbatan ancha murakkab tuzilgandir.
Magniyorganik birikmalarping al'degid va ketonlarga birikishidan tegishli
magniygaloidalkogolyatlar hosil bo`ladi. Ularni suv bilan parchalab spirt olinadi. Magniyorgank birikmalarning chumoli al'degid Bilan ta'sirlashuvidan birlamchi spirtlar hosil bo`ladi:
Magniyorganik birikmalar ketonlar bilan reaksiyaga kirishganda uchlamchn spirtlar hosil bo`ladi:
5. Murakkab efirlarni gidroliz qilish orqali ham spirtlar olish mumkin.
|
| |
Ildizmevali sabzavotlarni o‟ra vauyumlarda saqlash tartibi

|
Ildizmevali sabzavotlarni o‟ra vauyumlarda saqlash tartibiBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishIldizmevali sabzavotlarni o‟ra vauyumlarda saqlash tartibi:
Karamni saqlash.
Karam handaq yoki uyumda ham saqlanadi. Karam saqlanadigan handaqning
chuqurligi 40-50 sm, eni esa 60-70 sm bo‟ladi. Unga tozalangan karam 2-3 qator qilib teriladn va har
qatori ustidan nam tuproq tashlanadi. Qandaqning usti 30-40 sm tuproq bilan berkitiladi. Karamni
chuqurligi 20 sm, eni 150-200 sm li uyumda ham saqlash mumkii. Karam qator terilib, har qator orasiga
nam tuproq tashlanib, 80-100 sm gacha ko‟tariladi va uning ustiga 30-40 sm tuproq tashlanadi. Bunday
xandaqlarda karam xatto oddiy ombordagidan ko‟ra yaxshiroq saqlanadi (14-jadval)
14-jadval
Karamni turli xil usullarda saqlaganda tabiiy kamayishi, %
Oylar
Tabiiy
kamayish
me‟yorlari
Saqlash usullari bo‟yicha tabiiy kamayish
omborda
uyumlarda
xandaqlarda
Oktyabr
4,0
-
-
-
Noyabr
3,8
3,0
2,6
0,6
Dekabr
2,0
2,2
2,1
0,7
Yanvar
1,4
2,2
1,3
0,7
Fevral
1,4
2,5
1,5
0,9
Mart
2,1
-
4,3
3,2
Jihoz va materiallar:
adabiyotlar, kalkulyator, qalam, mevalarning pishganlik darajasini aniqlovchi
asbob, doimiy ombor sxemalari,
tabiiy kamayishi keltirilgan jadvallar.
Nazorat savollari;
1. Sabzavot va kartoshkani doimiy va vaqtinchalik omborlarda saqlashni xalq ho‟jaligidagi ahamiyati qanday ?
2. Kartoshkani saqlashda ro‟y beradigan mikrobiologik o‟zgarishlar.
3. Ildizmevalarni saqlashdagi tabiiy kamayishini xisoblang.
4. Karamni saqlash jarayonidagi texnik shartlar.
5. Piyoz va sarimsoqpiyozni saqlashga qo‟yish va saqlassh.
16-amaliy mashg‟ulot.
DOIMIY OMBORLARDA MEVALAR VA UZUMNI SAQLASH
|
| |
Izohli lug’at - 2 ma’ruza. Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi. Sun’iy intellekt tizimlarini...

|
2 ma’ruza. Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi. Sun’iy intellekt tizimlarini qurishning turli yondashuvlari. Gipermurojaatdan foydalanish yo‘riqnomasi
|
bet | 10/12 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,97 Mb. | | #160774 |
Bog'liq 2 ma\'ruza Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasiIzohli lug’at
1. DENDRAL – murakkab organik molekulalar strukturalarini tanish uchun ET;
2. MOLGEN – DNK strukturasini aniqlovchi ET;
3. XCON – VAX 11 hisoblash komplekslarini loyihalashtiruvchi ET;
4. MYCIN – ichak kasalliklariga tashxis qo`yuvchi ET;
5. PUFF – sil kasalligiga tashxis qo`yuvchi ET;
6. MACSYMA – algebraik ifodalarni soddalashtiruvchi ET;
7.YES/MVS – katta EHM dagi katta razryadli MVS operatsion tizimlarni boshqaruvchi ET;
8. PROSPECTOR – foydali qazilmalarni topishda maslahat beruvchi ET;
9. POMME – mevali bog`larga qarashga maslahat beruvchi ET;
10. AIRPLANE – samolyot yerga qo`nishida uchuvchiga yordam beruvchi ET;
11.ESPLAN – Baku neftni qayta ishlash zavodida ishlab chiqarishni rejalashtiradigan ET;
12. MODIS – gipertonik kasalliklarning turli shakllariga tashxis qo`yuvchi ET;
13. MIDAS – energetik tizimlarda ishdan chiqish holatlarini aniqlash va tuzatish uchun ET;
14. NetWizard – lokal tizimlarni loyihalovchi ET;
15. ACES - xaritada o`zgarish kiritish bo`yicha kartografik ishlarni amalga oshiradigan ET;
16. ASTA - analitikka tutuvchi signalni jo`natgan radar turini aniqlashga yordam beradigan ET;
17. DART- raqiblarning buyruq beruvchi markazlari, boshqaruvi va aloqalarining razvedka qilinganida olingan natijalarni qayta ishlashga yordamlashadigan ET;
18. HANNIBAL- raqibning radioalmashish razvedkasi sohasida vaziyatni baholashni amalga oshiradigan ET;
19. I&W - razvedkadagi analitiklarga keyingi qurolli to`qnashuv qachon va qaerda bo`lishini bashorat qilishida yordamlashadigan ET;
20.RUBRIC – foydalanuvchiga formatlanmagan matnlarni o`zida mujassamlashtirgan MBga kirish huquqini olishga yordam beradigan ET;
21. CODES – MBni ishlab chiquvchi mutaxassisga, MBning kontseptual sxemasini aniqlash uchun IDEF1 yondashuvni qo`llashni istayotgan mutaxassisga yordamlashadigan ET;
22.MIXER-Texas Instruments SBIS TI990 uchun ishlab chiqilgan mikrodasturlarni yozishda dasturchilarga ko`maklashadigan ET;
23. ACE - telefon tarmog`idagi nosozliklarni aniqlashda, uni sozlash va tiklash chora tadbirlari bo`yicha tavsiyalar beradigan ET.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
2 ma’ruza. Sun’iy intellektning asosiy tarkibiy qismlari va arxitekturasi. Sun’iy intellekt tizimlarini qurishning turli yondashuvlari. Gipermurojaatdan foydalanish yo‘riqnomasi
|
Qurilmaning tuzilishi va ishlashi

|
Qurilmaning tuzilishi va ishlashi
|
bet | 77/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniQurilmaning tuzilishi va ishlashi
O‘tkazgichlarning solishtirma qarshiligini aniqlash qurilmasining elektr z anjiri 1-chizmada berilgan.
O‘tkazgichlarning solishtirma qarshiligini aniqlash qurilmasi laboratoriya universal ta’minlash manbayi, ampermetr, voltmetr, reostat, uzunligi 1m bo‘lgan turli diametrli mis va nixrom simlar to‘plamidan iborat. 1-chizma asosida yig‘ilgan qurilmaning umumiy ko‘rinishi 1-rasmda keltirilgan.
Laboratoriya universal ta’minlash manbayining iste’molchiga kuchlanish beruvchi murvatini 4 V holatga qo‘ying. Laboratoriya universal ta’minlash manbayining iste’molchiga kuchlanish beruvchi musbat klemmasi ampermetrning musbat klemmasiga ulanadi. O‘rganilayotgan o‘tkazgich (masalan, diametri 1mm bo‘lgan nixrom sim)ning bir uchi ampermetrning manfiy klemmasiga ikkinchi uchi esa reostat orqali kalitning bir qutbiga ulanadi. Kalitning ikkinchi qutbi tok manbayining manfiy klemmasiga ulanadi. O‘tkazgichning uchlariga qutblarini moslab voltmetr ulanadi. Qurilma yig‘ib bo‘lingach kalitni ochiq holda qoldiring. Shuningdek, reostatning jilgichini surib uning qarshiligini eng katta qiymatiga moslab qo‘ying. Laboratoriya universal ta’minlash manbayinibg orqa tomonidagi ta’minlovchi maxsus tarmog‘iga ampermetr va voltmetr ulanadi. Ampermetr va voltmetrlar o‘zgarmas tok qiymatini o‘lchash uchun uning vaziyatli kaliti 1 holatiga keltiriladi.
Laboratoriya universal ta’minlash manbayini tok tarmog‘iga ulang, so‘ngra ampermetr va voltmetrning ishlashi tekshirib ko‘riladi.
1-rasm
Ishni bajarish tartibi:
1-chizma asosida zanjir qurilmasi yig‘iladi. Kalit ochiq holda qoldiriladi.
Laboratoriya universal ta’minlash manbayi tok tarmog‘iga ulanadi, so‘ngra ampermetr va voltmetrning ishlashi tekshirib ko‘riladi.
Kalit ulanadi.
Reostatning jilgichini surib, o‘rganilayotgan o‘tkazgichga 1 V gacha bo‘lgan kuchlanish beriladi.
Ampermetr va voltmetrning ko‘rsatishi qayd etiladi.
Reostatning jilgichini surib, o‘rganilayotgan o‘tkazgichga 1,5 V gacha bo‘lgan kuchlanish beriladi.
Ampermetr va voltmetrning ko‘rsatishi qayd etiladi.
Reostatning jilgichini surib, o‘rganilayotgan o‘tkazgichga 2 V gacha bo‘lgan kuchlanish beriladi.
Ampermetr va voltmetrning ko‘rsatishi qayd etiladi.
Olingan natijalar asosida o‘tkazgichning solishtirma qarshiligi hisoblanadi.
Boshqa diametrli o‘tkazgichlar uchun ham tajriba yuqoridagi tartibda takrorlanadi.
O‘lchash va hisoblash natijalari asosida quyidagi jadval to‘ldiriladi.
№
|
d
|
l
|
I
|
U
|
|
|
Δ
|
|
|
1- o‘lchash
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2- o‘lchash
|
|
|
|
|
|
|
|
3-o‘lchash
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
Ximiyaviy xossalari - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 57/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Ximiyaviy xossalari. Spirtlarning kislotali xossalari. Spirtlar neytiral moddalar bo`lib, yaqqol ifodalangan kislota va asos xossalariga ega emas. Spirtlar va ularning suvdagi eritmalari elektr tokini sezilarli darajada o`tkazmaydi, indikatorlarga deyarli ta'sir qilmaydi. Lekin spirtlar ma'lum darajada amfoter xossalarini namoyon qiladi. Yuqorida ko`rsatilganidek, spirtlar kuchli kislotalar bilan reaksiyaga kirishganda kislotaning protonini biriktirib protonlangan spirt yoki alkiloksoniy ionini hosil qiladi
Bu reaksiyada spirt protonni biriktirib olganligi uchun asos xossalarini namoyon qiladi. Endi spirtlarning kislotali xossalari namoyon bo`ladigan ayrim reaksiyalarni ko`rib chiqamiz.
Spirtlarga ishqoriy metallar ta'sir ettirilganda vodorod ajralib chiqib, alkogolyatlar hosil bo`ladi:
2R—OH+2Na 2RO~Na++Hs t
Metil spirtdan hosil bo`ladigan alkogolyatlar- metilatlar, etil spirtdan hosil bo`ladigan alkogolyatlar etilatlar, n-propil spirtdan hosil bo`ladiganlari n-propilatlar va h. k. deb aytiladi. Alkogolyatlar alkoksidlar deb ham yuritiladi.
Spirtlarga galogenid kislotalarning ta'siri. Reaksiya quyidagi umumiy tenglama bilan boradi:
R—OH+HHal R—На1+Н2О
Reaksiya qaytar bo`lganidan uni amalga oshirish uchun spirtga to`yinguncha quruq vodorod galogenidlar yuboriladi yoki spirt galogenid kislotaning konsentrlangan eritmasi bilan qizdiriladi. Ba'zan vodorod bromid o`rniga uning tuzi (NaBr, KBr) bilan konsentrlangan sul'fat kislota olinadi. (ajralib chiqayotgan HBr aktiv ta'sir qiladi):
КBr + H2 SO4 KHSO4 + HBr
ROH+HBr R-Br+H2O
Spirtning tuzilishi va galogenid kislotalardagi galogenlarning tabiatiga qarab, reaksiya tezlngi turlicha bo`ladi. Galogenid kislotalarning reaksiyaga kirishish qobiliyati quyidagi tartibda kamayadi:
HI>НВг>НС1
Gidroksilning xlorga almashinishi, ayniqsa, birlamchi va ikkilamchi spirtlarda, ko`pincha suvni tortib oluvchi moddalar (ZnCl2, Na2SO4, CaCl2, H2SO4) ishtirokida olib boriladi. Reaksiyaga kirishish qobiliyati kichik bo`lgan HCI birlamchi ikkilamchi spirtlar bilan faqat ZnC12 ishtirokida qizdirilganda reaksiyaga kirishishi mumkin. Uchlamchi spirtlarda OH gruppa galogenlarga eng oson, ikkilamchilarda qiyinroq, birlamchilarda esa eng qiyin almashinadi.
|
| |
Nazorat savollari - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 50/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Nazorat savollari:
1. Organik moddalar tarkibidagi galogenni qanday aniqlash mumkin.
2. C4H9J, C4H8Ñl2, C2H4BrCl, C3H4Br2, C3H5Br3, C2H2Ñl4, galogeli birikmalarning izo-merlari tuzilish formulalarini yozing.
3. 2,3-dixlorbutandan 2,2-dixlorbutan sintez qilish reaksiya tenglamasini yozing.
4. Atsetilendan vinil xlorid, trixloretilen, tetraxloretan sintez qilish reaksiya tenglamalarini yozing.
5. C5H11OH spirtning izomerlarini yozing va RBr3 bilan amil bromidlar sintez qiling.
6. Optik faol butil spirtidan qanday reagent ta'sir ettirib, optik faol butil xlorid olish mumkin.
7. Izobutilenga HBr ning benzoil peroksidi ishtirokidagi reaksiyadan qanday bu-til bromid hosil bo`ladi. Reaksiya borishini izohlang.
8. Quyidagi СН3СН2ССl(СН3)2, СН3(СН2)4Cl, СН3(СН2)4I, (СН3)3CСН2Cl galoidbirik-malarni almashinish reaksiyasidagi reaksiyaga kirish qobiliyatining ortib borishi qatorini tuzing va izohlang.
9. Etil xlorid, vinil xlorid, allil xloridlarning qaysi birining S-Nal boqi gidroliz reaksiyasiga yomon kirishadi. Javobingizni izohlang.
10. C5H11Br tarkibli modda gidroliz qilinsa uchlamchi spirt hosil bo`ladi, agar uni degidrobromlash reaksiyasiga uchratilsa trimetiletilen chiqadi. C5H11Br ning tuzi-lish formulasini yozing.
11. 1,2-Dibrometan va 1,1-dibrometanlar izomer moddalar bo`lib, ularni qanday reak-siyalar yordamida farqlash mumkin.
12. C3H5Br modda KCN va AgOH bilan reaksiyaga kirishmaydi, Ammo vodorod bromid bilan ta'sirlashishidan 2,2-dibrompropan hosil bo`ladi. C3H5Br ning tuzilish formulasini yozing.
13. Neopentilbromidni iod bilan reaksiyasidan yaxshi unum bilan neopentiliodid hosil bo`ladi. Bu reaksiyaning mexanizmini taklif eting va izohlang.
|
| |
Ароматик карбон кислоталар

|
Ароматик карбон кислоталар
|
bet | 62/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Ароматик карбон кислоталар
Бу синф бирикмалари ароматик углеводородларнинг карбоксил гуруҳи тутган ҳосилаларидир. Энг оддий бир асосли ароматик кислота бензой кислота деб аталади.
Молекуласида иккита гидроксил гуруҳи тутган ароматик икки асосли кислоталарга фтал кислоталар деб аталади.
Терефтал кислотаси этиленгликоль билан реакцияга киришиб полиэтилентерефталат полимерини (лавсан) ҳосил қилади:
Ароматик карбон кислоталарнинг пестицидлик хоссалари анча паст, лекин уларнинг амидлари чивинга нисбатан кучли репеллент хоссага эга.
Оксибензой кислоталар, уларнинг эфирлари ва амидлари юқори фунгицид ва антисептик хоссани намоён қилади.
Дифенилсирка кислотанинг баъзи эфирлари (N,N — диметилдифенилацетамид) кучли гербицид ҳисобланади.
Назорат саволлари:
C8H8O таркибли (5 та изомер) карбонил бирикмаларнинг изомерларини ёзинг ва номланг.
Қуйидаги ароматик кетонларнинг тузилиш формулаларини ёзинг:
а) фенил —о —толилкетон; б) бензофенон; в) 3,4 — диметилбензофенон;
г) 3, 4'—диметилбензофенон.
Дифенилдихлорметанни кислота иштирокида гидролиз қилинг. Ҳосил бўлган маҳсулотни номланг.
Бензой альдегиди билан гидроксиламинни реакция тенгламасини ёзинг. Ҳосил бўлган маҳсулотни номланг.
Адабиёт:
1. И.И. Грандберг Органическая химия. М.: «Высшая школа». 1980. С. 268-270, 290-291.
А.А. Петров, Х.В. Бальян, А.Т. Трощенко Органическая химия.
М: «Высшая школа». 1981. С. 382-388, 398-402, 408-411.
Г. Тейлор Основы органической химии. М.: «Мир».1989. С. 137-140,
148-149.
Маъруза № 17. Ароматик нитробирикмалар.
Ароматик нитробирикмаларнинг турлари, номланиши ва олиниш усуллари. Ароматик нитробирикмаларнинг хоссалари ва ишлатилиши. Ароматик аминларнинг номланиши ва хоссалари. Диазобирикмаларнинг азот чиқиши ва азот чиқмасдан борадиган реакциялари.
Нитро гуруҳ бензол хақасида ёки ён занжирда бўлиши мумкин; С6Н5N02 нитробензол, СНзС6Н4N02 нитротолуоллар ( о-, м-, п-изомерлари), С6Н4СН2NО2 фенилнитрометан ва ҳ-зо.
Нитробирикмалар ароматик углеводородларни нитрат ва сульфат кислота аралашмалари (нитроловчи аралашма) билан нитролаш орқали олинади:
Нитробензолни нитролашда иккинчи нитрогурух мета ҳолатга боради, реакция каттиқ шароитда юқори температура ва концентрланган кислота иштирокида боради. Учинчи нитрогуруҳнинг ҳалқага кириши яна ҳам қийинлашади:
Симметрик тринитробензол тутунланадиган нитрат ва сульфат кислоталари иштирокида беш кун қиздирилганда 45% унум билан ҳосил бўлади.
Иккита ўринбосар тутган бензол гомологлари нитроланса, фазовий таъсир натижасида нитрогуруҳ кичик ўринбосар якинига келиб ўтиради:
Ҳалқада нитролаш реакциясини осонлаштирувчи гуруҳ бўлса оддий шароитда ҳалқага учта нитро гурух киритиш мумкин. Масалан, толуол қуйидаги схема бўйича нитроланади:
2,4,6-тринитротолуол
|
| |
Аrаlаshtirish оrqаli siаnlаsh

12.3. Аrаlаshtirish оrqаli siаnlаsh
Quyultirgich.
1.
Аrаlаshtirish chаni.
2.
Suzgich (filtr).
Sinillаsh chаnlаri quyidаgi turlаrgа boʻlinаdi :
1.
Mехаnik аrаlаshmаli chаn.
2.
Pnеvmаtik аrаlаshtirgichli chаn.
3.
Pnеvmоmехаnik аrаlаshtirgichli chаn.
Хоzirgi kundа оltin аjrаtish fаbrikаlаridа mаrkаziy аerоliftli pnеvmаtik
аrаlаshtirgichli dаstgох – pаchuklаr ishlаtilmоqdа. Pаchuk ko`nussimоn
tаglikkа vа bаlаnd silindrik koʻrinishgа egа chаn. Uning diаmеtri оdаtdа
boʻyigа qаrаgаndа 3 bаrоbаr qisqа boʻlаdi. Uning mаrkаzidа 2 tоmоni оchiq
boʻlgаn аerоliftli mеtаll quvvur oʻrnаtilgаn boʻlаdi (1). Bu tеmir quvur ichigа
ingichkа vа uzunligi sirtqisigа qаrаgаndа 1/2, 2/3 qismdаn ibоrаt bоshqа
quvur–nаy oʻrnаtilаdi. Bu ingichkа nаy оrqаli yuqоri bоsim оstidа siqilgаn
hаvо yubоrilаdi. Pаchuk quyidаgichа ishlаydi. Boʻtаnа bilаn tindirilgаn
pаchuk ichigа, ingichkа poʻlаt nаy (2) оrqаli siqilgаn hаvо hаydаlаdi. Hаvо
nаy ichidа 2 –quvur ichigа oʻtib, yuqоrigа аlоhidа hаvо pufаklаri shаklidа
koʻtаrilаdi. Bu quvur аerоlift quvuri dеyilаdi. Shu sаbаbdаn mаrkаziy quvur (1)
ichidаgi bоsim pаchuk ichidаgi bоsimgа qаrаgаndа kаm boʻlаdi. Bоsimi kаm
boʻlgаn quvur ichidаn koʻtаrilib, uning ustki qismidаn koʻtаrilib toʻkilib
tushаdi. Bоsimi koʻp boʻlgаn hаvо, bоsimi kаm boʻlgаn quvur ichigа tаgidаn
soʻrilib хirа tuzilishgа egа ekаnligi bilаn аjrаlib turаdi. Bundа sinil eritmаli
аerоlift yoʻli bilаn intеnsiv rаvishdа аrаlаshib turаdi.
184
Bundаy qurilmаning kаmchiligi shuki, uni oʻrnаtishgа bаlаnd binоlаr
kеrаk. Bundаn tаshqаri pаchuk ichidа tеzlik bilаn аrаlаshtirish toʻхtаtilsа,
uning tаgigа lоyqаlаr choʻkа bоshlаydi.
Bundаy pаchuklаr Oʻzbеkistоndа vа chеt el оltin sаrаlаsh fаbrikаlаridа
kеng miqyosdа ishlаtilmоkdа.
12.2-rаsm. Pаchuk
1-аppаrаtni tа’mirаsh uchun lyuk; 2- аerоlift; 3- siqilgаn hаvо bеrish
uchun quvur; 4-choʻntаgi; 5-oʻyiqlаr; 6- dispеrgаtоr; 7-shtusеr; 8- soʻruvchi
vеntilyasiya uchun pаtrubkа.
Shu jumlаdаn sinil eritmаsidа оltinni tаnlаb eritish NTMK ning GMZ –1, GMZ
–2, GMZ –3 lаrdа pаchuklаr sаmаrаli ishlаb turibdi.
Pаchuklаrning tехnik tаvsifi birinchi 12.1-jаdvаldа bеrilgаn.
12.1-jаdvаl.
Pаchuklаrning tехnik tаvsifi :
Pаchuk oʻlchаmi, m
Mеtаll
qismlаrining
mаssаsi t.
Sigʻimi,
m
3
Hаvо
sаrfi,
m
3
/sоаt
Hаvо
bоsimi,
kg/sm
2
Diаmеtr
Bаlаndlik
3,0
9,0
7,3
50,9
1,4
1,4-2,1
3,6
10,8
9,1
84,9
2,1
1,4-2,1
4,5
13,5
13,6
155,6
2,8
2,1-2,8
|
Zichlab oʻtish оrqаli siаnlаsh

176
qoʻruq хоmаshyogа nisbаtаn 25-50 % eritmа quyilаdi. Qum yoki bоshkа
хоmаshyo ustidа eritmа bаlаndligi 50-70 mm. gа еtsа, eritmаdа хоmаshyo 6-24
sоаt dаvоmidа eritilаdi. Bu vаqt dаvоmidа qoʻpginа yoki bаrchа оltin miqdori
eritmаgа oʻtаdi. Аgаr eritish dаvоmi uzоq choʻzilib kеtsа, erigаn kislоrоd
kаmаyib kеtishi mumkin. Оptimаl eritish vaqti tаjribа yoʻli bilаn aniqlanadi.
Vaqti yеtgаndа eritmа chаn ichidаn filtrgа vа undаn drеnаj хоvuzchаgа
toʻplаnib, оltinni choʻktirib аjrаtib оlishgа yubоrilаdi. Аsоsiy eritmа оqib
boʻlgаch, yuklаngаn хоmаshyo 6-12 sоаt dаvоmidа shаmоllаtilаdi. Kuchli
konsentratsiyali eritmаdаn soʻng, oʻrtа vа undаn kеyin sust konsentratsiyali
eritmа quyilаdi vа охiri suv bilаn yuvilаdi. Yuvish uchun quyilаdigаn suv
bаrchа mехаnik yoʻqоlgаn vа tаshlаmаgа kеtgаn suvdаn оshib kеtmаsligi
kеrаk. Аks hоldа jаrаyondа eritmа miqdori оshib kеtаdi. Аyrim hоldа vаkum
suzgi (filtr) ishlаtilаdi. Vаkum suzgi ishlаtilsа оltin аjrаtib оlish jаdаllаshаdi.
Oʻtа mаydа zаrrаlаrni tаnlаb eritish jаrаyonlаridа vаkum suzgilаr ishlаtilаdi.
Аmmо bu hоldа suzgi loyqa bilаn toʻyinib qоlаdi.
Sinil eritmаsidа erigаn оltinli boʻtаnаni turli usullаr bilаn chаn ichidаn
boʻshаtib оlinаdi.
1.
Qumni quritib tushirib оlish.
2.
Quritib mехаnik usuldа boʻshаtib оlish.
3.
Gidrаvlik usuldа boʻshаtish.
Organik kimyo laboratoriyasida ishlash qoidalari

|
Organik kimyo laboratoriyasida ishlash qoidalari
|
bet | 74/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Organik kimyo laboratoriyasida ishlash qoidalari
1. Laboratoriyada ish boshlashdan oldin xalat kiyish, suv, elеktr gaz borligini, mo`rili shkafning ishlash-ishlamasligini ko`zdan kеchirish, so`ngra xavfsizlik tеxnikasi qoidalariga rioya qilish kеrak.
2. Har bir talaba, iloji boricha, o`zi uchun ajratilgan joyda ishlashi kеrak.
3. O`tkaziladigan tajribaning tavsifi, unda ishlatiladigan asbob va rеaktivlar talabaning ish daftarida to`liq yozilgan bo`lishi lozim. Tajriba matеrialini talaba to`liq o`zlashtirganiga o`qituvchi iqror bo`lganidan kеyingina ishni bajarishga ruxsat etadi.
4. Tajriba o`tkazilayotganda ozodalikka va saranjom - sarishtalikka rioya qilish kеrak.
5. Ish vaqtida gaz yoki vodoprovod jo`mraklari va shunga o`xshashlar elеktr asboblari, tarozilar ishlamay qolsa, tеzda laborantga murojaat qilish kеrak.
6. Tajriba tugagach gaz gorеlkasi, suv jo`mraklarini bеrkitish, elеktr asboblarini o`chirish va tajriba natijalarini laboratoriya daftariga yozish kеrak.
7. Talaba ishlatib bo`lgan rеaktivlarni joyiga qo`yishi, o`zi sintеz qilgan moddani laborantga topshirishi lozim. Ishlatgan idishlarni va asboblarni tozalab, shkaflarga qo`yib ish joyini toza qoldirishi lozim.
8. Laboratoriya darsini qoldirgan talabaning o`qituvchisiz yoki katta laborantsiz tajriba o`tkazishi ruxsat etilmaydi.
Laboratoriyada rioya qilish kеrak bo`lgan xavfsizlik tеxnikasi qoidalari
Laboratoriyada ko`ngilsiz xodisalar sodir bo`lmasligi uchun quyidagi qoidalarga rioya qilish kеrak:
1. Laboratoriyada o`t o`chirgich jun matеrial va yashikda qum bo`lishi kеrak.
2. Natriy va kaliy mеtallarini kеrosinda, bеnzolda yoki toluolda saqlash lozim. Ular qisqich bilan olinib, filtr qog’oz ustida skalpеl yordamida mayda bo`laklarga bo`linadi. Filtr qogoz ustida qolgan natriy yoki kaliy mеtallarining mayda bo`laklarini tashlab yuborish man etiladi. Ularni maxsus idishlarga solish yoki spirtda eritib yuborish kеrak.
3. Oson uchuvchan yoki tеz yonuvchan organik erituvchilar (bеnzol, toluol, bеnzin, etil spirti va x.k) saqlanadigan idish og’zini ochiq holda alanga yoki elеktr plitkalari oldida qoldirish man etiladi. Bunday eritmalarni laboratoriyada bir litrdan ko`p saqlash mumkin emas. Tajriba o`tkazilayotganda asbobning gеrmеtik ulanganligini kuzatish kеrak. Oson uchuvchan va tеz yonuvchan organik moddalarni ochiq alanga yordamida qizdirish man etiladi.
4. Tajriba o`tkazilayotgan vaqtda ish joyini tashlab kеtish qat'iyan man etiladi.
5. Kislota eritmasi tayyorlanayotganda suvni kislotaga emas, balki kislotani suvga oz - oz miqdorda solib tayyorlash lozim.
6. Organik moddalarni hidlash, mazasini ta'tib ko`rish va ularni og’zi ochiq idishda qoldirish mumkin emas.
7. Tajriba tugatilgach, gaz, suv va elеktr asboblarini o`chirish va ish joyini navbatchi laborantga topshirish lozim.
|
| |
Atajanova Umida Xalillayevna - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

56
Май 2021 10-қисм
Тошкент
Bunday topshiriqlar bolani nafaqat o`ylashga, fikrlashga balki narsa va hodisalarni tasavvaur
qilishga, ularni tushunishga, hayotda qo`llashga yordam beradi.
Bugungi Davlat ta`lim standarti va ta`lim tizimi o`qituvchilar oldiga o`ta mas`uliyatli vazifalar
yuklamoqda. Muallim har bir o`tilayotgan darsga ijodiy yondashishi, mashg`ulotlarni ilg`or
pedagogik texnologiyalar asosida qurishi, darsning har bir daqiqasidan unumli foydalanishi zarur.
Mashg`ulotlarni shunday tashkil etish kerakki, o`quvchi har bir dars davomida egallashi lozim
bo`lgan bilimlar hajmini, o`zida hosil qiladigan ko`nikma va malakalarni oldindan belgilab olishi
lozim. Bu o`z navbatida o`quvchining mashg`ulotlarga aniq maqsad bilan qatnashishini taqozo
qiladi. Chunki o`quvchi darsning oxirida belgilangan maqsadga erishganligini bilish imkoniyatiga
ega bo`lishi zarur. Bu borada darslarda turli xil boshqotirmalar, krossvord va rebuslardan foyalanib,
darsni mustahkamlash, birinchidan bolaning fikrlash qobiliyatini kengaytirsa, ikkinchidan darsning
qiziqarli va “rang-barang” bo`lishiga erishish mumkin.
Sintez rejasi - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 73/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Sintez rejasi
Ish rejasi to’rt qismga bo’linadi: 1) reaksiya uchun kerakli reaktivlar tayyorlash va asbob yig’ish; 2) reaksiyani o’tkazish; 3) hosil bo’lgan moddani reaksiyada hosil bo’lgan boshqa birikmalardan ajratib olish: 4) moddani tozalash.
Har qaysi qismda bajarilishi kerak bo’lgan operasiyalar batafsil yoziladi. Ishning har bir bosqichida ishlatiladigan moddalarning miqdori ko’rsatiladi. Eng muhimi xavfsizlik texnikasi qoidalariga (oson alangalanuvchi kuydiradigan,va h.k moddalar bilan ishlash qoidalariga )ko’proq e’tibor beriladi.
Asboblar rejada yozilmaydi, jurnalning chap betiga ularning sxemasi chiziladi. Kolbalarning hajmi, qanday hammomdan foydalanish kerakligi sovitgich va boshqalarning xillari ko’rsatiladi.
Reja oxirida sintez qilinayotgan moddaning ko’rsatma bo’yicha chiqadigan miqdori va konstantalari, albatta, ko’rsatilishi lozim.
Ish rejasi va sintezning hisobini albatta o’qituvchi tasdiqlashi kerak.
Hisobot
Hisobot ishni bajarish vaqtida tuzuladi, unda planda ko’rsatilganlarni takrorlamasligi lozim. Hamma punktlarni bajarishda nima kuzatilganini hisobotda ko’rsatish lozim. Eksperimentator aralashmada sodir bo’layotgan hamma o’zgarishlarni (qizish, sovush, loyqalanish, rangning o’zgarishi va boshqalarni) kuzatish kerak. Moddalarni tozalashda tozalaniladigan moddaning tashqi ko’rinishi va konstantalarining o’zgarishi qayd etiladi. Qattiq moddalarni qayta krisstallantirishda uning krisstallga tushguniga qadar va undan keyingi og’irligi, erituvchining miqdori va kristallizatsiya usul, sharoit ko’rsatiladi. Suyuq moddalarni tozalashda fraksiya usuli uning sanasi, haydash temperaturasini intervali, fraksiyalar massasi ko’rsatiladi.
Ayrim operatsiyalarning davom etish vaqtini, shuningdek reaksiya biror operatsiyada to’xtalib keyin davom etirilsa o’sha vaqtlarni ham hisobga olib ko’rsatish kerak. Agar ekstperimentatr sintezni bajarayotgan vaqtida bironta o’zgartirish kiritib ko’rsatmadan bir oz chetga chiqsa bulaning hammasini hisobotda ko’rsatishi va bu o’zgartirish natijalarning xulosasini chiqarishi kerak.
Shuningdek, hisobotda reaksiya mexanizmlarini ko’rsatib tushuntirib yozish kerak, masalan berilgan ishda reaksiya muvozanatini teskari tomonga siljitish uchun qanday usul qo’llanilgani ko’rsatiladi, etirefikasiya reaksiyalarida reaksion aralashmaga mineral kislota nima uchun oz miqdorda katalizator sifatida qo’shiladi? Nima uchun uning ortiqcha miqdori reaksiya natijasida hosil bo’layotgan mahsulotni kamaytiradi? Nima uchun reaksion aralashmani ko’rsatmada ko’rsatilgan temperaturadan yuqori temperaturada qizdirib bo’lmaydi?
Hisobot oxirida sintez qilingan moddaning miqdori va konstantalari jadvali tuziladi (2-jadval).
|
Moddaning konstantalari
|
Moddaning miqdori
|
(gr)
|
%
|
Reaksiyada olingan moddaning nomi va formulasi
|
Amalda topilgani
|
Adabiyotda berilgani
|
|
Nazariyaga berilganiga nisbatan
|
Ko`rsatmada berilganiga nisbatan
|
|
| |
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б Pdf ko'rish
|
bet | 163/194 | Sana | 29.09.2024 | Hajmi | 3,67 Mb. | | #272877 |
Bog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
жараёнининг ўзига хос хусусиятларини ўрганиш, дискомфорт туйғусини бартараф қилиш,
микромуҳитда юз берадиган зиддиятларнинг олдини олишдан иборат.
Баъзи холларда ўспиринликнинг иккинчи даврида ҳам режалаштириш, таълими
усулларидан фойдаланишда қўйиладиган умумий талабларни аниқ кўрсатишда
қийналадилар, муаммо доирасидан четлашадилар ва хаказо.
Мана шу қийинчиликларни мохияти ва шаклига кўра уч гурухга ажратиш мумкин:
1.
Билишдаги қийинчиликлар:
ўрта мактаб ва олий ўқув юртидаги ўқув материалларининг
мазмун ва кўлами жиҳатидан кескин фарқланиши; олий ўқув юртида ўқитишнинг турли
шакли усуллари (маърузалар, семинар машғулоти, коллоквиум, синов, бахс, амалий
машғулот, махсус практикум, махсус семинар, масус курс ва хаказолар) мавжудлиги ўқув
матни, маъруза ва семинар материалларининг мураккаблиги, муаммолилиги, илмийлиги,
талабаларда мустақил билим олиш малакалари этишмаслиги:
2.
Ижтимоий-психологик қийинчиликлар:
атроф-муҳит ва ҳаёт шароитининг
ўзгариши; ҳаёт ва фаолиятининг барча жабхаларида мустақиликка ўтилиши: иродавий зўр
бериш, қобилият, ақлий имкониятлар бўйича қатъиятсизлик масалан, сессияларида ўқишдан
хайдалишдан чўчиш, қўрқиш, хавфсирашнинг пайдо бўлиши.
3.
Касбий қийинчиликлар:
олий ўқув юрти мутахассислигини танлашдан иккиланиш;
олий мактаб шарт-шароитларига мослашиш жараёнини нотўғри тасаввур қилиш; таълим
олиш усуллари ва воситаларини кўникма малака ва одатларнинг эгаллашида орқада қолиш,
турли хусусиятга эга бўлган мутахассислик-ихтисослик амалиётидан унумли фойдалана
олмаслик, назарий билимлар билан амалиётнинг ажралиб қолгани; талабаларнинг
профессиограмма талабларига жавоб берадиган касбий фазилатларга эга эмаслиги.
Ҳамкорликда махсулдор фаолиятни психологик жихатдан ўрганишни В.Я. Ляудис
бошчилигидаги психологлар гурухи амалга оширди. Унинг асосий мақсади янги
фазилатларнинг шаклланишида ўқитувчи билан талаба ролини ифодалаш эди. Ушбу
назарияга биноан, ўқув фаолиятининг шаклланиши фан асосларини ўзлаштиришнинг
негизи эмас, балки шахснинг ижтимоий-маданий қадриятларини эгаллаш жараёнидир.
Мазкур назария асосида ўқув вазиятини талаба шахсининг ривожланишидаги «яқин камолот
зонаси» нинггина эмас, балки «персептив ривожланиш зонаси» ни ҳам яратадиган йўсинда,
лойихалаш мумкин.
Ўспиринликнинг иккинчи даври ҳам албатта ҳар бир ёш учун ғоят энг муҳим давр
ҳисобланади. Чунки бу даврда ўспирин жамият аъзоси сифатида кишиларга қўшилади,
ўзининг келажаги учун энг муҳим бўлган касб-хунар эгаллайди. Албатта бундай муҳим
ва мураккаб даврда унинг психологиясига тўғри ёндашилса у касб-хунар эгалаш ва ўз
келажагига ниҳоятда масъулият билан ёндашади.
|
| |
Ruх bilаn choʻkindi jаrаyoning fizik-kimyoviy аsоslаri

191
Mis sianid eritmalarida anion holida uchrab ruxni oson siqib chiqara
oladi:
2Cu(CN)
3
2–
+ Zn = 2Cu + Zn(CN)
4
2–
+ 2CN
–
va uning yuzasini qoplaydi.
Misning konsentratsiyasi yuqori boʻlgan hollarda choʻkish jarayonini
mutloq toʻxtatib qoʻyadi. Bu hollarda misdan tozalash maqsadida eritmaga
birinchi qoʻrg’oshinsizlashtirilgan rux ishlatiladi, ya`ni mis rux metali yuzasiga
choʻkadi, undan keyin qoʻrg’oshin bilan qayta ishlangan rux ishlatiladi. Chunki
qoʻrg’oshin bilan qayta ishlangan rux metalida misni choʻkishi qiyin boradi.