Abdurauf Fitrat - Pedagogika kafedrasi

|
Pedagogika kafedrasi
|
bet | 171/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023Abdurauf Fitrat
XX asr boshlarida Vatan mustaqilligi va millat farovonligi uchun kurashgan jadid harakatining namoyondalaridan biri Abdurauf Fitrat bo’lib, u yirik davlat arbobi, yetuk olim, mohir pedagog va buyuk ma’rifatparvar ham edi. Abdurauf Fitrat 1886 yili amirlikning poytaxti Buxoro shahrida tug’ildi. «Fitrat» Abduraufning taxallusidir, bu so’z «tug’ma tabiat», «tug’ma iste’tod» degan ma’nolarni anglatadi.
Abdurauf dastlab eski maktabda, so’ngra Buxorodagi Mirarab madrasasida tahsil ko’radi. Abdurauf Fitratning ijodiy faoliyati Turkiyada boshlandi. U islohotchilik yo’liga kiradi. Uning jamiyatni isloh qilish haqidagi g’oyalari 1909 yili fors tilida Turkiyada yozilgan dastlabki asarlari «Hindistonda bir farangi ila bir mudarrisning bir necha masala ham usuli jadid xususida qilgan munozarasi »(1909 y) va «Hind sayyohi bayonoti»da (1911 y) ifodalanadi.
1913 yili 4 yillik o’qishdan so’ng Fitrat ilg’or qarashlari bilan Buxoroga qaytadi. Yangi usul maktablari ishlarida faol ishtirok etadi. Fitrat turli bilim muassasalari uchun qator darslik va qo’llanmalar yaratadi. 1917 yili uning «Ibtidoiy maktablarning so’nggi sinflar uchun mo’ljallab tuzilgan o’zbek tilidagi o’quv darsligi» Bokuda nashr etiladi.
Uning turli mavzudagi publisistik maqolalari o’sha davr matbuotida tez-tez e’lon qilib turiladi. Ayniqsa, «Ittifoq etaylik», «Yurt qayg’usi», «Maorif ishlari», «Maktab ishlari», «Maktab kerak», «Tilimiz» kabi maqolalar bevosita maorif masalasiga bag’ishlangan edi. Adib 1918 yilning aprelida Toshkentga kelib o’qituvchilik qilagan. Shu bilan birga u Toshkentda «Chig’atoy gurungi» tashkiloti faoliyatini yo’lga qo’ydi. U jamiyat safida madaniyatimiz tarixida alohida kasb etgan o’tmish ilmiy, adabiy va madaniy merosimizni o’rganish va ulardan xalqni bahramand etish, avlodlarni aedodlarning o’lmas ruiyati bilan bog’lshada katta xizmat qilgan.
Fitrat 1921 yili Buxoroda hukumat bilan ochilgan Sharq musiqa maktabining tashabbuskori bo’ladi va maktabga o’z hovlisini hadya etadi.
1922-1923 yillarda Fitrat Buxoro Xalq Respublikasining maorif noziri sifatida barcha o’zbek, tojik va bosha millatlarning bolalari uchun maktablar ochish, o’qituvchilarga metodik qo’llanmalar tayyorlash sohasida katta ishlar olib bordi. Xotin-qizlar maktablarini ko’paytirishga, xotin-qizlarni ma’rifatga tortishga alohida e’tibor beradi.
Fitrat 1920-1924 yillarda Moskva va Leningradda yashab ijod qiladi. U bu yillari Lazerev nomidagi Jonli sharq tillari institutida ilmiy xodim bo’lib ishlaydi, shu yerda va Leningrad universitetida ma’ruza o’qiydi. Leningrad universiteti uni klassik adabiyot namoyondalari to’g’risidagi tadqiqotlari uchun professorlik unvoniga tavsiya qiladi. Jonli sharq tillari institutining ilmiy kengashi unga professorlik unvoni berish tavsiyani tasdiqlaydi. Fitrat O’rta Osiyoning birinchi professori bo’lib tarixga kiradi.
30-yillarga kelib Fitrat ijodidan «Panturkizm», «Millatchilik» g’oyalari axtarilib, uni qoralash boshlanadi. U 1937 yilning 23 aprelidan 24 apreliga o’tar kechasi hibsga olinadi. «Xalq dushmani», «Millatchi» kabi ayblar qo’yilib, sud Fitratni 1938 yil 5 oktyabrda otishga hukm qiladi. Bu hukm bir kun oldin ijro etiladi. Abdurauf Fitrat O’zbekistonda maktab va ta’lim-tarbiya rivojiga katta hissa qo’shgan yetuk ma’rifatparvar va mohir islohotchi pedagog sifatida xalq xotirasida qoldi.
Abdurauf Fitrat zullisoniy yozuvchi sifatida Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy an’analarini davom ettirib, o’zbek va tojik tillarida birday mukammal asarlar yarata oldi. U tojik tilida yozgan “Sayyohi hindi bayonati”, “Rahbari najot”, “Sayha”, “Vose qo’zg’oloni”, “Amir Olimxonning hukumronlik davri” kabi asarlarida va o’zbek tilida yaratgan “Oila”, “Qiyomat”, “Begijon”, “Munozara”, “Oq mozor”, “Abdulfayzxon” va boshqa maqol hamda asarlarida xal orasida madaniyat tarqatish va ma’rifatparvarlik g’oyalarini ilgari surdi. Shuning uchun ma’rifatparvar Fitratning barcha asarlarida ta’lim-tarbiya masalalariga alohida e’tibor beriladi.
Fitrat ota-onaning vazifasi o’z farzandlarini yetuk kishilar qilib tarbiyalashlari zarurligi, bunda ayniqsa, uch tarbiya: 1. Jismoniy tarbiya – salomatlik, 2. Aqliy tarbiya – sog’lom fikrlilik, 3. Ahloqiy tarbiya – ahloqiy sano, ya’ni ahloqiy poklikka e’tibor berish kerakligi ta’kidlanadi.
U bola tarbiyasi faqat oiladagina olib borilmasdan, bu ish bilan keng jamoatchilik, davlat ham shug’ullanishi kerakligini, chunki davlatning kelajagi mana shu yoshlar qo’lida bo’lishini ta’kidlab o’tadi. “Bolalarni barkamol qilib yetkazish uchun uning tarbiyasiga faqat oilagina javobgar bo’lmasligi, butun qavm a’zolari javobgardirlar, chunki yoshlar har tomonlama yetuk inson bo’lib tarbiyalansa, qavmning kelgusi taraqqiyotida katta ahamiyatga ega bo’ladi”.
1917 yilgi fevral voqealari va oktyabr davlat to’ntarishidan so’ng Markaziy Osiyo xalqlarining xayotida ijtimoiy-siyosiy iqtisodiy,ma’naviy-mafkuraviy, jumladan xalq maorifi sohalarida keskin o’zgarish yuz berdi.
Turkiston o’lkasida milliy demokratiya vaqillari, mashhur ma’rifatparvar ziyolilar tomonidan yangi usluldagi maktablarning keng tarmoqlarini yaratish, maktab-maorif borasida zudlik bilan islohotlarni amalga oshirish yuzasidan bir qator takliflar ilgari surildi.
Shuni ta’kidlash lozimki, hozirgi O’zbekiston hududida podsho hokimiyatining ag’darilishi natijasida madaniy hayot va ma’naviyat sohalarda murakkab, ziddiyatli jarayonlar kechdi. Oldingi qariyb ellik yillik mustamlakachilik siyosatiga qaramasdan xalq ommasi uz madaniyati, urf-odatlarini saqlab, himoya qilib kelgan. Ko’p asrlik o’zbek milliy madaniyati, qadriyatlari qatori yangi shakllar qaror topdi. Xalq farzandlari maktab va madrasalarda ta’lim olardilar, qushimcha yangi usul maktablari, rus-tubjoy maktablari, gimnaziyalar faoliyat ko’rsatardi. Gazeta va jurnallar, kutubxonalar, turli milliy jamiyatlar, ziyolilar ma’rifatchilikni rivojlantirdilar. Ko’tarilgan jadidchilik harakati ma’rifatchilik va islohotchilik harakatlarini kengaytirib yubordi. Jadidchilik 1917 yilga kelib ijtimoiy va demokratik harakat darajasiga ko’tarildi. Xalq ma’naviyati asos-mohiyatini islom dinining poklantiruvchi-tarbiyaviy aqidalari, milliy urf-odatlarimizning sermazmun va insonparvarlik sifatlari tashkil qildi.
Xalq ommasining madaniy an’analari, ma’rifatchiligi, ma’naviyati, e’tiqodi, milliy urf-odatlari, san’ati, og’zaki ijodiyoti nihoyat darajada sermazmun, ko’p qirrali, yuksak insonparvarlik g’oyalari bilan yo’g’irilgan ko’p asrlik tariximiz mahsuli bo’lib keldi. Og’ir jarohatlar yetkazilgan bo’lishiga qaramasdan milliy iymon-etiqod va ma’naviyat saqlanib keldi, aholi turmush tarzining asosini tashkil qildi.
Madaniyat va ma’naviyatdagi elimiz oldida turgan yagona yo’l boy merosimizga tayanib, uni inkor qilmasdan yangi sharoit vazifalarini belgilash, jamiyatning barcha qatlamlari ishtirokida, har birining istak-intilishlaridan kelib chiqib yuksalish, istig’lol sari harakat qilish bo’lib qoldi. Asriy xalq merosi bilan bir qatorda ilg’or milliy ziyolilar, jumladan, jadidlar yuzaga keltirgan ma’rifatchilik ko’rinishlari bo’lmish maorif, matbuot, badiiy ijod va boshqalarning ahamiyati, qadr-qimmatiga tayanish, tegishli o’rin berish zarurati ham ko’zga tashlandi. Bu ilg’or qarashlar, milliy mustaqqillik va istiqlolga yug’rilgan yuksak tuyg’ular ulug’ davlatchilik, kolonial siyosat, konservativ zo’ravonliklarga qarshi kurashda chiniqib, kamolatga va yuksaklikka tomon intildi.
Elimizdagi milliy madaniyatimizni zamonaninng ilg’or sivilizasiyasi, madaniyati maorifi bilan uyg’unlashtirib davom ettirishga qodir, layokatli ijodiy kuchlar yetishib chiqqan va yetishib chiqmoqda edi. Xalq ommasining ma’rifatini rivojlantirishga intilib kelgani milliy ziyolilarimizga kuch-quvvat, ilhom bag’ishladi.
Ammo O’zbekiston hududida ma’naviyat va madaniyat 1917 yildan boshlab murakkab vaziyatni boshdan kechirdi, jiddiy tusiqlar va buzg’unchiliklarga uchradi. Turkistonni Qizil imperiya koloniyasiga aylanitirishga kirishgan bolsheviklar siyosati va amaliyotini halq ommasi, milliy ziyolilar qabul qilmadilar.
Milliy ziyolilar va arboblarning faoliyati keng tus oldi, ijtimoiy-madaniy mazmun kasb etdi. Jadid ziyolilar, ijod axli bo’lmish Munavaar Qori, Maxmudxo’ja Bexbudiy, Sadriddin Ayniy, Fitrat, Chulpon, A.Avloniy, Hamza, va boshqalar bilan bir qatorda XX asr bo’sag’asida tug’ilgan iste’dodli yoshlar Mashriq Yunusov (Elbek), Naim Sayd, Rafiq Mumin va boshqa qator ziyolilar madaniyat, maorif sohalarida jonbozlik qildilar, ijtimoiy yo’naltirilgan ijod bilan shug’ullandilar.
Ana shu davrda milliy xalq ta’limini tashkil etish muammosi alohida keskin bo’lib turgan edi. Turkiston o’lkasining markazi — Toshkentda 1917 yil 9-14 may kunlari o’qituvchilarning 1-o’lka qurultoyi bo’lib o’tdi, u ta’lim tizimining axvoli bilan bog’liq ko’pgina masalalarni muxokama qildi va "Turkiston o’qituvchilar ittifoqini» tashkil etdi. Qurultoyda ma’ruzalar qilgan Muvaqqat xo’kumat Turkiston qo’mitasinint a’zosi S.Mahsudov, yirik sharqshunos L.Zimin, Farg’ona viloyatinint maorif buyicha inspektori F.Yegorov maxalliy aholiga ta’lim berish ishida rus- tubjoy maktablarining yaroqsiz ekanligini isbotlab berdilar. Qurultoy ana shu tipdagi maktabni ona tilida o’qitiladigan milliy maktab bilan almashtirish fikrini ma’qullab chiqdi.
Oradan ko’p o’tmay, 1917 yili 20 maydan 23 maygacha Toshkentda musulmon o’qituvchilarning qurultoyi bo’lib o’tdi. Unda asosan musulmon maktablaridagi o’qituvchilarning ishi masalasi muxokama qilindi. Qurultoy qarorlarida asosan rus — tubjoy maktablarini milliy maktablar bilan almashtirish zarurligi ko’rsatib o’tildi, bu maktablar uch bosqichga - Quyi, o’rta va yuqori bosqichga bo’linishi lozim edi. Boshlang’ich ta’lim umumiy, majburiy, bepul, olti yillik bo’lishi kerak edi. Asosiy o’qitiladigan fanlar orasida islom ta’limoti asoslari, ona tili, rus tili (4-sinfdan boshlab), arifmetika, tabiatshunoslik, tarix (milliy va rus tarixi), geografiya ( umumiy va rus geografiyasi ) ham bor edi.
Qurultoyda tashkil etilgan «Musulmon o’qituvchilar kengashi» (rais — Murod xo’ja Solixo’jayev, kotibi ~ S.Abdusamatov ) rus — tubjoy maktablarini milliy maktablarga aylantirish dasturini ishlab chiqdi. Yangi o’quv yili arafasida uning loyixasi Toshkent shaxar dumasi tasdiqga taqdim etildi. 1917 yil 10 sentyabrdagi Duma majlisida so’zga chiqqan Munavvar Qori maktabni isloh qilish xaqidagi «Musulmon o’qituvchilar kengashi» ning ma’ruzasini takdim qildi va unda musulmon maorif xodimlari — o’qituvchilarga nixoyatda extiyej sezilmokda, deb ko’rsatib o’tdi.
Oktyabr to’ntarishidan so’ng yangi sovet maktabini tashkil etish vazifasi ilgari surildi. Bu jarayonga komissarliklar tizimida tashkil topgan Maorif xalq komissarligi (birinchi xalq komissari K.Ya.Uspenskiy) rahbarlik qilishi lozim edi. Biroq ma’lum vaqtgacha maktab tarmoqlarini boshqarishning eski tizimi ham saqlab qolindi.
1918 yilning martigacha Turkistonda Vasiylik qumitasi mavjud bo’lib turdi. qumita o’quv yurtlari tarmoklariga rahbarlikni amalga oshirib, Turkiston pedagoglarining manfaatlarini ifodaladi maktabni siyosat ta’siridan saqlashga harakat qildi.
Yangi xokimiyat o’z navbatida Vasiylik qo’mitasi va o’lkaning barcha o’qituvchilarni Xalq Komissarlari Kengashi bilan hamkorlikda ishlashlarini talab qildi, hamkorlik qilishga javob tariqasida maktab xodimlari maoshini ko’paytirishga va o’quv yurtlariga mablaglar ajratishga vada qildi. Biroq o’qituvchilar ittifoki Xalq komissarlari Kengashi bilan hamkorlik qilishni istamaganligi sababli ular ish xaqini oshirish va maktablarning moddiy axvolini yaxshilash uchuy mablag’lar ajratmadilar. Buning ustiga mart oyida ma’murlar o’rta o’quv yurtlarini yopib quyish xaqida farmoyish berdilar, bundan maqsad navbatdagi o’quv yilining boshlanishiga qadar ularni «yangicha asoslarda» tashkil etishdan iborat edi.
1918 yilning o’rtalaridan boshlab yangi tipdagi maktablarning tez, asosan miqdor jihatidan o’sishi ko’zga tashlandi. Turkiston jamiyati aholisining badavlat qatlamlaridagi juda ko’p mikdordagi mablag’ning tortib olinganligi o’lka iktisodiyotini kambag’allashtirib quydi, ayni bir vaqtda sovet xokimiyatini zarur mablag’lar bilan ta’minlandi,buning natijasida maktab qurilishiga rahbarlik qiluvchi Maorif xalq komissarligi 1918 yilda ma’lum darajada kreditga ega bo’ldi.
Bolsheviklar ijtimoiy, sinfiy mazmuniga ko’ra yagona maktabni tashkil etar ekanlar, milliy shaklning zarurligini e’tirof etdilar, shu boisdan Turk respublika milliy asosda - ukrain, arman, yaxudiy maktablari va tabiiyki, «Turkistonda milliy turk ommasi ustuvor bo’lganligi» uchun hammadan ko’prok. va birinchi navbatda o’zbek maktablari tashkil qilindi.1
Dastlabki o’zbek sovet maktablari mablag’laridan qisib kuyilgan bo’lib, ularga o’quv vositalari va qullanmalar yetishmasdi. Moddiy ahvolning og’irligiga ko’p jihatdan ma’murlarning yerli aholining bilimli bo’lishiga nisbatan mustamlakachilik munosabatda bo’lishi ta’sir qildi, bu esa 1918-1920 yillar davrida rus tilidagi o’quv yurtlari va tub yerli aholi bolalari uchun muljallangan maktablarni mablag’ bilan teng asosda ta’minlamaslikka olib keldi. Bundan tashqari, ko’pincha xalq ta’limi uchun ajratilgan mablag’ni deputatlar kengashlari boshqa maqsadlar uchun ishlatishardi.
Maorif xalq komissarlarm uchun kadrlar masalasi maktab qurilishdagi bosh muammo edi. Yangi tuzum pedagoglarni tayyorlash ayniksa, birinchi navbatda maxahliy maktablar o’qituvchilarni tayyorlash uchun har tomonlama chora-tadbirlar belgilandi. Binobarin, o’qituvchilar tayyorlash butunlay yangicha negizga – qisqa muddatli kurslar orqali yo’lga qo’yildi. 1918 yilning yozida Samarkandda «musulmon o’qituvchilari uchun pedagogik kurslar» ochildi. O’sha yilning kuzida Toshkentda — Toshkent uyezdining tub yerli aholisi uchun maktab o’qituvchilari kurslari ochildi.
Yukori bosqich- dorilmuallimin (o’qituvchilar kursi, keyinroq oliy o’quv yurti): o’rta bosqich — boshlang’ich maktablarni o’z ichiga olar edi. Xalq dorilfununi tarkibining bu shaklda bo’lishi sharoitning o’zidan kelib chiqqan holda zamonaviy bilim va savodxonlikka extiyojdan tug’ilgandi.
O’sha yilning 3 mayida dorilfunununning Musulmon bo’limi rahbariyatiga saylov bo’lib, unda Munavvar Qori rais (rektor), Iso Tuxtaboyev birinchi muovin, Burxon Habib ikkinchi muovin, Abdusamid Qori Ziyobov xazinador, Muxtor Bakir sarkotib bo’lib saylandi. 13 may (yakshanba) kuni Toshkentning eski shaxar qismida Bikula Morozovning sobik do’qoni binosi (xozirgi o’zbek yosh tomoshabinlar teatri)da musulmon aholi uchun «xalq dorilfununi» ochiladi. Bu bo’lim tez orada o’ziga xos yirik bilim maskaniga aylandi. Dastlab 9 ta boshlang’ich maktab ochish mo’ljallangan bo’lsa-da, aholi extiyojiga ko’ra, ularning soni 24 taga yetdi. Dorilfununning musulmon bo’limi 15 demokratik tashkilot vaqillari uyushgan 45 kishilik kengash tomonidan boshqariladi. Undagi muallimlar soni 18 nafarga yetadi.
1918 yil 2 iyun kuni sobiq seminariya binosida dorilfununining o’zbeklar uchun maxsus o’qituvchilar tayyorlovchi bo’limi — «Dorilmuallimin» ochildi. Unda Fitrat sna tilidan: Kamol Shams arifmetika va geometriyadan, Haydar Shavqiy gigiyena, gimnastika va nemis tilidan, Raximboyev arifmetikadan, Abdurahmon Ismoilzoda san’atdan, Rizayev madaniyat tarixi va siyosiy iqgisoddan, Munavvar Qori ona tilidan dars berishadi. Bu bo’limning ochilish marosimida Munavvar Qori nutq so’zlab, inson ma’rifatli bo’lib, ko’zi ochilmaguncha vijdoni uyg’onmasligini, vijdon uyg’onmasa na o’zini, na xalqni erkin muxofaza qila olmasligini, bu iymonsizlik ekanini mutafakkirona noziklik bilan ifoda etadi.
Munavvar Qori 1922 yildan Turkiston maorif noziri, keyin Toshkentning eski shaxar maorif bo’limi muboshiri (inspektori) bo’lib ishladi, o’sha yili 23-25 martda bo’lib o’tgan 2-Umumturkiston maori xodimlari kurultoyida ishtirok etib, maktab bo’limiga a’zolika saylandi. Keyinchalik Alisher Navoiy nomli ta’lim-tarbiya yurtida va turli maktablarda o’zbek tili va adabiyotidan dars do’stlari va shogirdlari Kayyum Ramazon va Shorasul Zunnun hamkorlikda uch bo’limdan iborat «O’zbekcha til saboklari» kitobini (1925 yil) nashr ettirdi,
1917-1920 yillardagi qiska davrga shu jumladan, xalq ta’lim sohasida ruy bergan o’zgarishlarga 1920 yilda yakun yasaldi. Sovet maktablarining tez o’sishi Turkiston maktab tizimini boshi berk ko’chaga olib kirdi. Jiddiy moddiy ta’minotning yo’qligi va kadrlar bilan ta’min etilmaganlik ko’pgina «qog’ozdagi maktablar»ning mavjudligini shart qilib qo’ydi. Natijada maktab yoshidagi bolalarning 70 %dan ko’pi maktabga jalb qilinmadi.
Turk MIQ yangi ijtimoiy tuzumining kelajagi yosh avlodning umumta’lim saviyasiga bog’lik ekanligini tushunib, 1920 yilning noyabrida maktab tizimi axvolini yaxshilash maqsadida qaror qabo’l qildi. Unda Maorif xalq komissarligi zimmasiga «savod o’rganish ishini birinchi Oliy ta’limning shakllanishi va kadrdar tayyorlash muammolari (1917-1924 yillar) o’ringa qo’yish» va maktab o’quvchilarining ta’minoti hamda ovqatlanishini yaxshilash uchun chora-tadbirlar belgilash vazifasi yuklandi. XXMK (Xalq Xo’jaligi Markaziy Kengashi) «imkon boricha» maktab o’quvchilari uchun o’quv qullanmalari va birinchi galda zarur bo’ladigan ashyolar ishlab chiqarishni ko’paytirishi lozim edi. Xalq Komissarlari Kengashiga o’quv yurtlarini binolar bilan ta’minlnsh va «imkon boricha Maorif xalq komissarligi xay’ati ko’rsatmalari buyicha sarflanadigan pul belgilari fondini ko’paytirish» buyurildi1.
Oliy ta’lim masalasiga kelganda shuni aytish kerakki, Turkistonniig milliy ziyolilar va shu jumladan, ilgor rus olimlari (akad. S.F.Oldenburg) XX asrning boshlaridayoq Toshkentda universitet tipidagi oliy o’quv yurtini ochish zarurligi masalasini O’zR ko’tarib chiqqan edilar. Biroq axvol quruq gaplardan nariga siljimagan edi. 1918 yilning fevraliga kelib Toshkentda «Oliy ta’lim dustlari jamiyati» faoliyat ko’rsata boshladi, uning tarkibida pedagoglar, shifokorlar, muxandislar, agronomlar va maxalliy ziyolilarning boshqa vaqillari ham bor edi.
Jamiyat oliy tipdagi o’quv yurti tashkil etilishiga qadar dastlab bepul ta’lim beradigan keng ixtisosdagi o’quv yurti tashkil etishga xarakat qildi, bu o’quv yurtda ta’lim oluvchilarning qaysi millatga mansubligidan qati nazar aholining barcha qatlamlariga qulay bo’lishi lozim edi. Bu xildagi o’quv shakli keyinchalik ta’limni oliy yurtlarida davom ettiradigan kadrlar tayyorlashi, shuningdek, ulardagi, tinglovchilarga xalq hujaligining turli sohalari bo’yicha hunarlarga, (agronom, texnik, montyor, transport xaydovchilari, etikduzlik va tikuvchilik kabi) ega bo’lishlaridya yordam berishi kerak edi.
1918 yil 21 aprelda tantanali ravishda ochilgan Turkiston xalq universitet shu tariqa vujudga keldi. Universitet o’ziga Toshkentning eng yaxshi o’qituvchilarini jalb qilgan edi. Uning ixtiyoriga Toshkentdagi bir qancha boshlang’ich maktablar (13 ta musulmon va 11 ta rus maktabi), 8 bolalar maydonchasi, Turkiston xalq kutubxonasi, Xalq muzeyi va konservatoriyasi berib quyilgandi. Maxalliy millat yoshlaridan kadrlar tayyorlash uchun universitet qoshida musulmonlar shu’basi tashkil etilib, u Toshkentning eski shaxar qismida faoliyat ko’rsatdi. Shu’ba «Xalq dorilfununi» degan ilmiy adabiy gazetani chiqarib turdi.
Universitet tarkibida ijtimoiy-iktisodiy, tabiiy-matematika, tarix-filologiya, qishloq hujaligi va texnika fakultetlari bor edi. 1919 yil fearaldan universitet qoshida ishchi fakulteta ham faoliyat ko’rsata boshladi. 1920 yilning oxiriga kelib, universitetda ta’lim! oluvchilaryaing 60 % ini maxalliy millat vaqillari tashkil qilgan edi. O’zbek tilidagi mashg’ulotlarni Axmad Fayziy, Burxon Xabib, Ibroxim Toxiriy, Usmonhujayev, Xodi Fayziy va boshqalar olib borishdi.
1918-1920 yillarda O’zbekiston madaniy xayotida tanilgan xalq universitetining tashkilotchilari va arboblari bo’lgan G.Abduraigidov, A.A.Divayev, A.Qodiriy, Murod Xoji, G.NLerdansev, R.Yusupbekov va boshqa ko’pgina ziyolilar faoliyat ko’rsatgan edilar.
Oradan ko’p o’tmay Toshkentda maxsus sharqshunoslik ixtisosligidagi oliy ta’limning tung’ichi Turkiston sharq instituti vujudga keldi. U o’z faoliyatini 1918 yil noyabrda boshladi. Institut haqidagi nizomda uning asosiy vazifalari qilib Turkiston mahalliy aholini va qo’shni mamlakatlar aholisi tilini yaxshi biladigan sharqshunos olimlar va amaliyogchi xodimlar tayyorlash, Turkiston tarixi va madaniyatini hamda uning aholisi tilini o’rganish deb belgilab berilgan edi.
1920 yilda bolsheviklar rejimi Turkiston Xalq universitetiga muqobil sifatida Turkiston Davlat universtiteti (keyin o’rta Osiyo, xozirgi M.Ulugbek nomidagi O’zbekiston milliy Universiteti) ni tashkil qildi.
Turkiston davlat universiteti tashkil qilingan birinchi kundanoq uning professor va o’qituvchilar tarkibi asosan rus olimlaridan iborat bo’lganligi sababli, rus tilini bilmaydigan maxalliy aholi yoshlari uchun universitetda o’qish dastlabki kundanoq muammo bo’lib qoldi. Natijada dastlabki yillarda universtitetda asosan yevropaliklar ta’lim oldilar. Universitet faoliyatining birinchi yili oxiriga kelib unda 6 ta fakultet: ijtimoiy-iktisodiy, tarix-filolgiya, fizika-matematika, texnika, tibbiyot, qishlok xo’jalik fakultetlari ish olib bordi.
Shuni aloxida ta’kidlash kerakki, vaqt o’tishi bilan universitet faqat eng yirik o’quv yurtigina emas, balki ilmiy-nazariy va amaliy tafakkurning, tabiiy va amaliy fanlarning juda xilma-xil sohalari buyicha olib boriladigan tadqiqotlarning eng muxim markazi ham bo’lib qoldi.
1918-20 yillarda sovet maktabi qurilishiga milliy o’qituvchilar) ham jalb qilindi. Masalan, o’sha davrning tajribali o’qituvchilardan Oqilxon Sharafiddinov, Jura Odilov, T.Shermuxzmmedov, T.Sodiqov, K.Dodamuhammedov va boshqalar o’zbek sovet maktablarini tashkil etish sohasida ish olib bordilar.
Shuningdek, o’qituvchi kadrlar tayyorlashni tezlashtirish maqsadida 7 ta bilim yurti, shu jumladan, bitta xotin-qizlar bilim yurti, 5 ta pedagogika texnikumi, 2 ta pedagogika bilim yurti va bir necha qiska muddatli kurslar ochildi. Birgina 1921 yilning o’zida Turkiston Respublikasi bo’yicha 850 ta o’qituvchi xodimlar tayyorlash qisqa muddatli kurslari ochildi. Shu bilan birga o’lkada 7 ta maorif institutlari ish olib bordi va ularda 1145 talaba ta’lim oldi.1 Lekin ularning ko’pchiligi rusiyzabon aholi farzandlari edi.
Maxalliy xotin-qizlarni maorif maskanlariga jalb qilish oson bo’lmadi. Mavjud maktablarda va xunar-texnika o’quv yurtlarida maxalliy millatlarning qizlari o’quvchilarning 7-8 % ini tashkil qilar edi. (qizlarni maktablarga tortishda shoshma-shosharlik, urf-odatlar va an’analarni hisobga olmaslik bir qator murakkabliklar tug’dirdi. Xotin-qizlar uchun alohida maktablar, xotin - qizlarni o’qituvchi pedagoglar bo’lishi kerak edi. Bu muammoni xal qilish uchun sovet xukumati respublikaning bir qator shaxarlarida xotin-qizlar uchun maxsus pedagogika texnikumlari ochdi.
Umumiy ta’lim maktabi bilan bir qatorda xunar-texnika ta’limi maktablari ham ochila boshladi. O’lka shaxarlarida oltita qishloq xo’jalik texnikumi, bitga medisina texnikumi, 16 ta xunar-texnika maktabi va bir necha kurslar tashkil qilindi. 1924 yilning oxirida xunar-texnika ta’limi maktablarida 6800 dan ko’proq yoshlar ta’lim oldilar.
Turkistondagi oliy o’quv yurtlar xalq xo’jaligining turli sohalari uchun mutaxassislar tayyorlash bilan bir qatorda xalq maorifi maktablari uchun ham malakali pedagoglar tayyorlashga jalb qilingan edi. Shu maqsadda o’rta Osiyo Davlat universtiteti qoshida maxsus pedagogika fakul’teti ochildi. Lekin bu fakultet bir yil ishlar-ishlamas yopib qo’yildi va Nizomiy nomli Toshkent davlat pedagogika institut tashkil etilgunga qadar, respublikada o’qituvchi kadrlarni tayyorlash mushkul muammolardan biri bo’lib qolaverdi. Yana eng muhim muammolardan biri shu ediki, oliy va maxsus o’quv yurtlariga qabo’l qilingan yoshlarning aksariyati rusiyzabon talabalar edi.
Masalan, 1923-24 o’quv yilida O’rta Osiyo Davlat universitetiga o’qishga kirgan 2047 talabadan faqat 51 nafarigina mahalliy millat yoshlaridan edi xolos.
1924/25 o’quv yilida bu universitetda 2440 talaba va ishchilar fakultetida 889 yoshlar ta’lim oldi.
1924 yilda Qo’qon bilim Yurtini 13 ta yigit-qizlar bitirib chiqdi. Unda keyinchalik "O’zbekiston Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti Qori Niyoziy dars berdi, bitirganlardan akademiklar, yirik fan madaniyat arboblari yetishib chiqdi. Chet mamlakatlar bilan madaniy alokalar, yoshlarning o’qib kelishlari XX asr boshlarida kengayib bordi va keyinchalik ham davom etdi. Buxoro Respublikaa xukumati tashabbus ko’rsatib, bu ishga tashkiliy tus berdi. 1922 yilda Turkiston, Buxoro, Xorazmdan 70 ga yaqin yoshlar Germaniyaga o’qishgaa jo’natildi. Buxoro respublikasi xukumati Berlinda yotokxona uchun bino sotib oldi, o’qituvchilarni moddiy ta’minlab turdi, ularning ahvoli o’qishlaridan ogoh bo’ldi. Yoshlarimiz Germaniyaning turli o’quv yurtlarida muvaffaqiyat bilan o’qidilar, mutaxassislar bo’lib yetishdilar. Afsuski, o’z ona yurtiga qaytgan yigit qizlarimiz mustabidlik qatag’oniga uchradi.
2. Ma’lumki, 1924 yilda amalga oshirilgan milliy davlat chegaralanishi natijasida mintaqa xaritasi qaytadan tuzildi. Shuni ta’kidlash lozimki, 20-30 yillardagi juda murakkab, siyosiy ijtimoiy va ijtimoiy iktisodii jarayonlar respublikaning milliy madaniyatiga xar xil tarzda ta’sir o’tkazdi, barcha sohadagi o’zgarishlarni qarama-qarshi tusga kiritdi va respublika taraqqiyotining asosiy tendensiyalari hamda yunalishlarini uzoq yillarga belgilab berdi.
1924-25 o’quv yilida Respublika byudjetiniig 24 % xalq maorifi uchun ajratildi. Bu maktab qurilishini tezlashtirishga imkon berdi. I-II boskichdagi umumta’lim maktablarining soni 1928 — 29 o’quv yiliga kelib deyarli 2,5 mingtaga yetdi.
Shu bilan bir vaqtda katta yoshli aholi o’rtasida savodsizlikni tugatish yuzasidan keng miqyosda kompaniya avj oldirildi. 1921-22 o’quv yilidayok respublikaning ko’pgina shaxarlari va qishloq joylarida mingdan ortiq savod maktablari, savodsizlikni tugatish kurslari va tarmoqlari faoliyat ko’rsatdi. Ulardan 50 ming kishi xat savod chiqardi. Savodsizlikni tugatish ishi, tiklash davrining dastlabki yillarida katta qiyinchiliklarga duch keldi: o’qituvchilar, maktab binolari, asbob jixozlar, o’quv qo’llanmalari, pul mablag’lari yetishmas edi. Biroq bu soha garchi qiyinchilik bilan bo’lsada, izga tusha boshladi. Katta yoshli kishilarni o’qitish va shakl va usullari takomillashtirildi. Savod maktablari tarmoqlari birmuncha kengaytirildi, savodsizlikli tutatuvchi o’qituvchilar soni ko’paydi. Bu dastlabki yutuqlar keyingi yillarda savodxonlik oshirish yuzasidan avj olgan umumxalq xarakatining debochasi bo’ldi.
Hamza Xakimzoda Niyoziy, T.Shermuhammedov, N.T.Qoriniyoziy, E.Komilov, A.Nabixo’jayev, G.Nazarov, M.Qodirova Z.Polvonova, P.Kayumov, K.Abdurashidov kabilar yangi maktab yaratish, rivojlantirish uchun faol kurashdilar. Shu yillarda Markaziy rahbariyat sovet tuzumiga sodiq bo’lgan pedagog kadrlarni ko’p mikdorda tezkorlik bilan tayyorlab, ular orqali aholini ayniksa, yosh avlodni kommunistik g’oyalar asosida tarbiyalash maqsadida qarorlar va rejalar ishlab chiqdi. Ularni og’ishmay amalga oshirish uchun zarur mablag’larni ayamadi, bor ma’rifatchilarni hamda partiya, sovet, jamoat tashkilotchilarining kuch - quvvatini safarbar qildi.
Maktablarning pedagogik kadrlarga bo’lgan extiyojlarini qondirish uchun pedagogika o’quv yurtlarining keng tarmoga yaratildi: texnikumlar, maorif institutlari, o’quv yurtlari ochildi. Ularda jadal suratlar bilan ommaviy mikyosda yangi o’qituvchi kadrlar yetishib tayyorlandi. 20 - yillarning oxiriga kelib ularning soni respublikada deyarli besh yarim mingtaga yetib qoldi. Xalq, maorifi rivojlanib bordi.
Shunday bo’lsada bu jarayonlar partiyaning madaniy sohada zo’ravonlik ko’rsatishi tufayli mushkulliklarga uchradi. Xalq maorifida, bu narsa avvaliga milliy ta’lim shakllari yoyiladigan sohalarni cheklab qo’yish, keyinchalik esa ularni butunlay yo’q qilib yuboriщda aksini topdi. Chunonchi 20 yillarning boshlarida sovet maktablari bilan birgalikda eski usul maktablari, diniy tashkilotlar tomonidan ta’minlab boriladigan vaqf maktablari va madrasalari ham ishlab turar edi. 1925 o’zbekistonda 97 ta vaqf maktablari va 1,5 mingdan ortik eski maktablar bo’lib, ulardan 250 tasi yashirin xolda ish olib borgan. Lekin sovet xokimiyatining insonparvarlikka zid siyosati natijasida ular 1928 yilga kelib o’z faoliyatini amalda tugatdilar,
Xalq ma’rifatining yuksalish yo’lida aholining savodliligini oshirishga, savodsizlikka barham berish davr talabi edi. Bu ko’plab yangi savod maktablari va kurslar ochildi. Minglab savodli bo’ldi. Shuni aytish joizki, 1930 yili umumiy boshliach ta’limni joriy etish savodsizlikni kamaytirishga yordam berdi.
Birok raqamlar ortidan quvish va shoshma-shosharlik oqibatda umumiy ta’limni joriy qilishda ko’pgina jiddiy xatolarga yul quyildi. Jumladan, maktab yoshidagi bolalarning bir qismi o’qishga tortilmay qoldi… O’qishni tashlab ketayotgan o’quvchilar soni (ayniqsa maxalliy millat yoshlari orasida) ortib bordi. Ko’pgina maktablarda o’qitish saviyasi mutlaqo talabga javob bermasdi, chunki muallimlarning bilim darajasi yetarli emasdi.
Ayniqsa ularning moddiy axvoli yomon edi, maktablar son jihatdan muttasil ortib borayotgan bo’lsada, ularning o’quv moddiy bazasi nochor axvolda qolayotgan edi,
Ma’lumki, bolsheviklar mafkurasi negizida asosan sinfiylik kurash g’oyasi ustivorlik qilgan. O’zgacha fikrlashga bo’lgan xar qanday urinish «sinfiy dushman qarshiligi» deb baholandi. Guyo, «sinfi». dushman» ijtimoiy xayotning barcha jabhalarida, ta’limda, adabiyot va san’atda, ishlab chiqarishda mavjud bo’lib uni qidirib topish, barchani shubxa ostita olish odat tusiga kirib bordi.
Ziyoli kadrlarni tayyorlashda sinfiy jihatdan ishonchli, aholining «mexnatkash» tabaqalaridan chiqkan kishilarini tanlab olish kerak, degan g’oya ilgari surildi. Chunki, avvaldan yaxshi ma’lumki, aqliy va mantikiy mushohada etish darajasi qancha past bo’lsa, savollar ham, noroziliklar ham shuncha kam bo’ladi. Shuning uchun ham madaniyat xodimlarning tarkibini ijtimoiy jihatdan ishonchli bo’lgan «mexnatkashlar» xisobiga soddalashtirish, ular orasidagi eng zakovatli va omilkor qatlamni siqib chiqarishni maqsad qilib quyildi. Bu «madaniy ishqilob»ning asosiy tezislaridan biri bo’lib, «shaklan milliy, mazmunan proletar madaniyati»ni vujudga keltirishdan iboart edi. Bu g’oya sovet davlatining barcha o’n yilliklari davomida yashab keldi. 30-yillarda uni amalga oshirish borasida quyilgan dastlabki qadam madaniyatning barcha sohalari uchun kadrlar tayyorlash, yuqorida ayttanimizdek, «mexnatkashlar», ya’ni, «proletar qatlamdan» boshlanganligi ham bejiz emas edi.
O’sha yillarda komsomol safiga ijtimoiy jihatdan faqat «mexnatkashlar» qatlamidan qabul qilinganligini e’tiborga oladigan bo’lsak, nima uchun komsomollar safarbar qilinib, ularni qiska muddatli kurslarda o’qitib maktablarga muallim sifatida yuborilganligini anglab yetamiz. Buning natijasida respublikada o’qituvchilar soni 1928-29 o’quv yilidagi 5,5 ming kishidan 1932-33 o’quv yilida kariyib ming kishiga3 1941 yili esa1 42 ming kishiga yettan. Bu raqamlar shundan dalolat beradiki, 1933 yil boshlarida xalq ta’limi tizimlarida o’tkazilgan «tozalash» oqibatida ijtimoiy kelib chiqishi nuqtai nazaridan «ishonchsiz» bo’lganlar o’rniga qiska muddatli kurslarni bitirgan saviyasi past, lekin ijtimoiy jihatdan «ishonchli» qatlamlardan qushimcha muallimlar tayyorlanib, ular maktablar va madaniyatning boshqa sohalarida ishlash uchun yuborildilar.
1930 - yillarning birinchi yarmida avj olgan bu tadbir amalda ziyolilar safini malakasi va saviyasi past kishilar bilan to’ldirishga, yuzakilik, omilsizlik, qog’ozbozlik kabi noma’qul illatlarning ildiz otishiga olib keldi. Kishining qobiliyati, madaniy saviyasi va ma’lumot darajasi emas, balki ijtimoiy kelib chiqishi asosiy mezon qilib olindi.
Mazkur siyosat tufayli o’zbek xalqi o’z tarixi, milliy urf-odati, an’ana, umuminooniy qadriyatlarni bilish va o’rganish imkoniyatlaridan maxrum bo’ldi. Millat taqdiri, maorif ravnaqi uchun jon fido qilgan, erkin, hur fikrli alloma ma’rifatparvarlar: Abdurauf Fitrat, Munavvar Qori Abdurashidxonov, Elbek, Otajon Hoshimov, Shokir Sulaymon, Chulpon, Abdulla Qodiriy qatl etidi. Shorasul Zunun, Usmon Nosir, va boshqalar Sibirga surun qilindi. Sobiq tuzumning totalitar siyosati to’la xukmron kuchga kirib, mafkuraviy kurash kuchaydi. Natijada xalq ta’limiga. buyro’qbozlik nuqtai-nazaridan turib ekstensiv ravishda yondoshish tarkib topdi. Buning natijasida sifat muammolari chetga surilib, miqdor ko’rsatkichlari birinchi o’ringa o’tdi. Ahvolni xo’ja ko’rsinga yaxshilash orqasidan quvish jamiyatning madaniy hayyotiga yomon tasir o’tkazdi, hamda oliy va o’rta maktabga sezilarli darajada zarar yetkazdi.
3.Ikkinchi jahon urushi boshlangan dastlabki kunlardanoq O’zbekiston halqlari ma’navii madaniyatining boy salohiyati insoniyatning eng yovuz dushmani bo’lgan fashizmni tezroq tor-mor qilish ishiga safarbar qilindi. O’zbekiston madaniyatining barcha yunalishlari uning arboblari va xodimlarining fidoyiligi va vatanparvarligi tufayli juda qisqa muddatlarda urush davri ehtiyojlari va talablari oqimiga yunaltirildi. Urushning og’ir sharoitlarida o’zbek olimlaring ilmiy va amaliy ishlari front, aholi va g’alaba uchun beqiyos ahamiyatga ega bo’ldi, xalqimiz ahlining ona-Vatanga bo’lgan mehr-muhabbatini kuchaytirdi, vatanparvarlik tuyg’ularini uyg’unlashtirdi, mexnat faoliyatiga kuch-quvvat bag’ishladi.
Urushning suronli yillarida respublika oliy o’quv yurtlari va texnikumlar o’z faoliyatlarini davom etgirdilar. Katta qiyinchiliklarga qaramay, ular sanoat, qishloq xo’jaligi, maorif, tabobat va boshqa sohalar buyicha malakali mutaxassislar tayyorlab beradigan chinakam manba bo’lib qoldi. 1943 yilda respublikada 41 oliy o’quv yurti ( ularnng 12 tasi ko’chirib kelingan) va 52 o’rta maxsus bilim yurtlari faoliyat ko’rsatdi. Urush yillari davomida ularda 20 mingdan ziyod oliy va o’rta maxsus ma’lumotli mutaxassislar yetishtirildiki, bu xalq xo’jaligini yukori malakali kadrlar bilan ta’minlash imkonini berdi.Ular o’z navbatida samarali, mexnat qilib, fashizmni tor-mor keltirish ishiga munosib xissa qushdilar. Pedagogik kadrlar tayyorlashga aloxida e’tibor berildi, chunki urush davri sharoitlarida ularga extiyoj ayniksa sezilarli edi.
Urush yillari o’zbekistonda barcha turdagi qushinlar uchun zobit kadr va mutaxassislar ham tayyorlandi. Toshkentga piyodalar bilim yurti ham ko’chirib keltirilib, respublikamiz joylashtirilgan bir necha harbiy bilim yurtlari, oliy o’quv yurtlarining harbiy fakultetlarida, o’nlab turli kurslarda kadrlar tayyorlandi.
Urush xalq ta’limi muassasalari faoliyatini yanada murakablashtirib yubordi. Ko’pgina o’qituvchilar harakatdagi armiya safiga chaqirildi, yuqori sinflarning o’quvchilari ishlab chiqarishga safarbar qilindi. Maktab binolarining anchagina qismi gospitallarga, evakuasiya kilingan xarbiy qismlarga, bolalar uylariga va harbiy o’quv punktlariga berildi. Natijada respublikadagi maktablarning umumiy soni 1942-43 o’quv yillarida 1940-41 o’quv yilidagiga nisbatan 421 taga qiskarib, 4795 tadan 4374 taga tushib qoldi. Binolar va o’qituvchilar yetishmasligi tufayli ko’pchilik maktablarda mashg’ulotlar 3 smenada olib borilardi. Darsliklar, o’quv qurollari va boshqa jixozlar ham yetishmasdi.
Lekin barcha qiyinchiliklarga qaramasdan, O’zbekiston maktablarining jamoalari gospitallarni otaliqqa oldilar, yaradorlar huzurida konsertlar quyib berdilar, frontga ketganlarning oilalariga, urush nogironlari oilalariga yordam berdilar. harakatdagi armiya jangchilari uchun sovg’alar tayyorladilar, kishloq ho’jalik ishlarida ishtirok etdilar.
O’zbek fan axlining urush sharoitidagi izlanishlari, ilmiy tadqiqotlarining yunalishlari front va xalq xo’jaligi talablari hamda manfaatlariga moslashtirildi- Bu boradagi ilmiy va tashkiliy ishlarni muvofiklashtirish, ularga rahbarlik qilish sobiq SSSR FA O’zbekistan filiali (O’zFA) va keyinrok, 1943 yil 4 noyabrda uning asosida tashkil etilgan O’zbekiston Fanlar akademiyasi zimmasiga tushdi. Bu akademiyaning birinchi prezidenti etib T.N.Qori-Niyoziy saylandi. Fanlar akademiyasining tashkil etilishi o’zbek xalqi xayotida muxim tarixiy voqia bo’ldi. Bu akademiya O’zbekiston ilmiy tafakkurining markazi bo’lib qoldi. Shu bilan respublikada ilmiy tafakkurni yanada rivojlantirish uchun mustahkam zamin yaratildi- Bu davrda taniqi matematik olimlar T.N.hori-Niyeziy, T.A.Sarimsoqov, geolog-olimlar M.Abdullayev, faylasuf I.Mo’minov, kimyogar olimlar O.S.Sodiqov, S.Yu.Yunusov, energetik A.N.Askochenskiy va boshqalar samarali izlanishlar olib bordilar. Fanlar akademiyasi tarkibida 22 ta ilmiy muassasa mavjud bo’lib, ularda 818 ilmiy va ilmiy-texnik xodimlar faoliyat ko’rsatdilar. Urush tufayli Moskva, Leningrad, Kiyev, Minsk va boshqa shaharlardan ko’chirib kelingan olimlar o’zbekiston olimlari bilan mahkam aloqada ish olib bordilar. Ularning birgalikdagi sa’y-xarakatlari ilm-fan yuto’qlarini front extiyojlari uchun xizmat qildirishga qaratilgan edi.
Matematika, fizika, mexaniqa, energetika hamda boshqa mavjud fanlar sohasidagi olim va ilmiy xodimlarning izlanishlari — metalni qayta ishlash, mashinasozlik va mudofa sanoati bosh tarmoqlarining rivojlanishini ta’minladi. Respublika olimlari artilleriya aslohasini mustahkamlash, jangovar samolyotlarning yuk
ko’tarish salohiyatini oshirish, mavjud harbiy texnika yaxshilash va yangi turlarini yaratish kabi eng dolzarb amaliy masalalarni hal etdilar.
Urush asoratlari umumta’lim maktablarining holati va faoliyatiga ham qattiq ta’sir qildi: o’qituvchilarning xarbiy xizmatga chaqirilib, frontga yuborilishi oqibatida ularning soni keskin kamayib ketdi, bu o’z navbatida maktablar sonining qisqarishiga olib keldi. Faqat 1942-43 o’quv yilida respublikada 200 ta boshlang’ich va o’nlab o’rta maktablar faoliyati tuhtatildi; turli sabablarga ko’ra o’quvchilarning maktabdan ketib qolishi, maktab yoshidagi bolalarning o’qishga jalb etilmasligi tufayli o’quvchilarning soni tobora kamayib bordi. 360 ta maktab binosi respublikaga ko’chirilgan xarbiy qismlar, kasalxonalar va shu kabilarga berildi. Mavjud maktablarni yoqilg’i bilan ta’minlash qiyinlashdi, yozuv qurollari, darslik va ko’rgazmali qurollar yetishmas, o’quvchilarni kiyim-kechak va poyabzal bilan ta’minlash og’ir bo’lib qolgandi. Bular hammasi maktab ishida o’zining sezilarli izini qoldirdi, o’zlashtirish foizi pasayib ketdi.
Zero maktablar oldida turgan tarbiyaviy masalalarni bajarishga qator tadbiriy ishlar amalga oshirilishi muhim hisoblanadi.
1. Maktab yoshidagi bolalarning zhammasini umumiy tortish ishini davom ettirish;
2. O’quv-tarbiya ishlarini qayta qurish va sifatini yuqori ko’tarish, fan asoslarini yuksak siyosiy-g’oyaviy saviyada o’qitish, o’quvchilarga zaruriy jismoniy tarbiya berish, yoshlarni ijtimoi foydali ishlarda keng katnashini ta’min etish uchun ularga agrotexnika ta’limini berish;
3. Aholi o’rtasida ommaviy mudofa va siyosiy oqartuv ishlarini olib borish;
4. o’quvchilarning korxona va qishlok xo’jaligida mudofa extiyoji uchun qilinadigan mexnatlarini yulga qo’yish kabi masalalri shular jumlasidandir.
Urush davrida o’qituvchilardan hamda barcha maorif xodimlaridan, o’z o’rnida qattiq turib o’quvchilarning o’z vaqtida darsga kechikmasdan kelishini, sababsiz dars qoldirmasliklarini, uyga berilgan vazifalarni to’la bajarishlarini, o’quvchilarning maktabda va maktabdan tashkari ijtimoiy-foydali ishlarga faol jalb qildirish yuli bilan ularda yuqori ahlok malakalarini, mustaxkam irodani, e’tiqodni tarbiyalashlari lozimligini juda ko’p martalab ta’kidlab o’tgan edi. Bunday talabni bekamu-ko’st amalga oshirish o’qituvchilardan avvalambor, ota-onalar bilan yakindan alokada bo’lib hamkorlikda ish olib borishlarini taqozo etadi. Bu metod esa o’z navbatida o’quvchilarnint nazoratdan chetda qolmasligini ta’minladi. Natijada har ikki tomonlama kuzatish bolalarning tarbiyasini yaxshilashta olib keldi. Bu esa albatta o’sha davr ruxiyatining jiddiyligini, xar bir insonning xox u katta bo’lsin, xox kichik bo’lsin jamiyatda o’z o’rni va uz mavqyei borligini tug’ri tushunishiga katta yordam berdi. Biz urush yillarida maktablardagi qiyinchiliklar hakda gapirar ekanmiz, shaxarlardagi maktablarda o’qish uch smenada olib borilganligini ham tilga olish joiz deb uylaymiz, chunki bu xol tabiiy xolatda talim-tarbiya jarayonini qiyinlashtirishga olib kelgan. Darslar 40 minutga qiskargan. Ashula va rasm darslari umuman o’tilmagan.
Respublikamizda o’zbek maktablarida darslar juda kam olib borildi. Chunki urush boshlanmasdan sal oldin o’zbek yozuvini rus grafikasiga o’tkazish tug’risidagi qonun qabul qilingan edi. Lekin bu qonun amalga oshirilguncha urush boshlanib ketdi. 1941-42 yillarda ko’p hajmda kitoblar chop etilishi ham kuzda tutilgan edi. Afsuski, bu ish ham amalga oshirilmay qoldi. Shunday (bo’lishiga qaramay, ilg’or o’qituvchilarning tashabbusi darslarda samarali natijalar bera boshladi. o’qituvchilar og’zaki tushuntirishga katta e’tibor berdilar. Yangi utiladigan dars o’qituvchi tomonidan doskaga yozilar, o’quvchilar uni daftarga ko’chirib olishar edi.
2. Respublika xalq ta’limi uchun urushdan yillarda bir qator jiddiy qiyinchiliklarni yengib o’tishga tug’ri keldi.Urush yillarida ta’lim tizimiga e’tibor berilmadi. Ana shu «odat» urushdan keyingi dastlabki yillarda ham davom etdi.
Urush davrida utishga jalb etilmagan maktab yoshidagi bolalarni urushdan keyingi dastlabki yillarda ta’lim tizimiga tortish juda . muxim masala bo’lib qoldi. Bundan tashkari, urush yillarida ta’lim sifati ham juda pasayib ketgan bo’lib, 20-yillardagi qoloq uslublarda olib borilardi. Bu esa o’quvchilarni o’qishdan bezdirar, o’qishni tashlash va sinfda qolish xollari ko’paymokda edi. Masalan, 1945-46 o’quv yilida O’zbekistan maktablaridagi o’quvchilar soni rejadagi 1 mln.10 mshg kishi o’rniga 823 ming kishidan iborat bo’ldi. Sinfda kolgan o’quvchilar soni ham ko’p bo’lib, 1946 yilda u barcha o’quvchilarning 37%ini tashkil etardi. Ayniksa qiz bolalarni maktabga jalb qilish, ularni o’qishni tugatguncha ushlab turish aloxida muammo sifatida kundalang bo’lib turardi.
O’qituvchi xodimlar, masalasi urushdan keyingi yillardagi eng jiddiy muammolardan biri edi. Chunki malakali o’qituvchilar vatan urushga yuborilgan, ularning ko’pchiligi halok bo’lgandi. Xususan, 1947 yilda respublika buyicha 4 ming o’qituvchi yetishmasdi. Tuman xalq maorif bo’limlari mudirlari, maktab direktorlari va ta’lim buyicha direktor muovinlarning 60%dan ko’progi tegishli ma’lumotga ega emasdi. 1950 yilda 7125 maktab o’qituvchilarga muxtojlik sezardi.
O’zbekiston SSR Oliy Sovetining 1957 yil 1 oktyabrdagi sessiyasida «O’zbekiston SSR da majburiy yetti yillik ta’limni to’liq amalga oshirish to’g’risidagi qonunning qabul qilinishi maktablgrda ta’lim tizimini takomillashtirishga karatilgan dastlabki kdham bu;di. Yangi konunga kura umumta’lim makhhbi hamma uchun majburiy bo’lgan kamchiliklar barham topmadi. Aksincha, maktab xakikly xayotdan ajralib kolli, o’quvchilarga berilayoggan bilimlar fan-texnika - tarakkiyogi darajasiga turri kelmasdi. Shuning uchun ham 1959 yil margda O’zbekiston Oliy Soveti «Maktab xalq ta’limi tizimini yanada rivojlantirish tugrisida»yangi konun qabul qildi. Ammo, sovet mustabit tuzumiga xos bo’lgan boshlangan ishni oxiriga yetkazmaslik odati bu gal ham muammoni xal qilish yulida to’g’anoq bo’lib xizmat qildi, okibatda xalq ta’limida axvol o’zgarmadi.
60-yillar O’zbekistonda «rivojlangan sosializm» bosqichi deb e’lon qilindi. Jamiyat mamlakat rahbariyatidan ijtimoiy-iktisodiy va madaniy- ma’rifiy sohalarda jiddiy sifat o’zgarishlarni amalga oshirishni kutmoqda edi. Birok amalda unday bo’lmadi. Lekin buning o’rniga siyosiy rahbariyat akidaparasglikni, lutgiboz, ommaviy-siyosiy ishlarni avj oldirdi. Xalq ta’lim tizimi ham ana shu «girdobga» tashlandi.
Rasmiy hokimiyat soxta proletar baynalmilalligini amalda kuchaytirish maqsadida maktablarda rus tili va adabiyotini kengroq o’qitishga urg’u berdi. Natijada 60-yillarda O’zbekiston tarixi, o’zbek tili va adabiyoti, chet tili, musiqa va qushiqchilik darslari hajmi keskin qisqardi va ular o’quv rejasida belgilanganidan xaftasiga 16,5 soatga kamayib ketdi. Ulardan bo’shagan soatlarga esa rus tili va adabiyoti fani o’qitildi. Masalan, o’qituvchilar «XIX asr ikkinchi yarmi—XX asr boshlarida o’zbek adabiy-badiiy muxiti», «Milliy madaniy jarayonlar» tug’risidagi mavzularda dars o’tishi lozim butan soatlarda rus madaniyatining «progressiv» ahamiyatini ko’rsatib berishga majbur bo’ldilar. Nihoyatda boy va ko’xna o’zbek xalqi tarixini o’rganishga 52 soat ajratilgan holda boshlang’ich maktablarda rus tili va adabiyoti fanlari uchun 1600 soat ajratilgan.
70-80 yillarda O’zbekistan maktablarida ahvol sifat jihatidan o’zgarmay qolaverdi. Maktablar jahon tajribalaridan, zamonaviy texnika va o’qitish vositalaridai foydalanilmadi. Ularning moddiy — texnika bazasi yaxshilanmadi. To’g’ri, bu yillarda maktablar, o’quvchilar, o’qituvchilar soni yildan-yilga ortib bordi, son ko’rsatgichlari kishini xayratga solar darajasida ortdi. Masalan, O’zbekistonda 1945-46 o’quv yilida jami 4525 maktab bo’lib, ularda qariyb 998 ming o’quvchi o’qigan bo’lsa, 1970-71 o’quv yilida respublikaniyag umumiy ta’lim maktablari soni 7072 taga, ularning o’quvchilari esa 3 mln. 164 ming kishiga yetdi.
Birok, ularning sifat darajasi ( ayniksa, qishlok maktablari ) ancha past edi. Chunki, ko’klarga ko’tarib maqtalgan «rivojlangan sosializm» bosqichi ham 20-30-yillarda shakllangan «qoldiq prinsipi»ning ijtimoiy oqibatlarini yo’qota olmagan edi. 1970-1980-yillarda xalq ta’limi uchun davlat tomonidan ajratilgan mablag 11%dan 8%ga kamayib ketdi. Resnublikaning barcha viloyatlaridagi maktablarning 20-60%i zarur o’quv jixozlari, asbob-anjomlar bilan jixozlanmay kolaverdi, 50%dan ortiq maktablarda issiq ovkat bufetlari tashkil etilmadi, kuni uzaytirilgan guruhlar ishi ayniksa o’lda-jo’lda qoldi. 70-80—yillarda 1-8-sinf o’quvchilarining atigi 8-9%ini bunday guruxlarga jalb etilgan edi, xolos.
Umumta’lim maktablarining faoliyati asosan «rivojlangan sosializm» g’oyasini o’quvchilarga singdirish, ularni «kommunistik ruhda» tarbiyalashdan iborat bo’ldi. «Kommunisgik tarbiya» dan ko’zlangan maqsad esa yoshlarni «proletar internasionalizmi» ga, «katta og’aga» sodiqlik, sinfiylik, partiyaviylik ruhida tarbiyalashdan iborat edi. Milliylik esa o’zbek maktablari mazmunidan chiqarila boshlandi. Maktablardagi tarbiya Yevropa tarixi misolida olib borildi. Yevropa madaniyati, tarixi amalda baynalminallik namunasi sifatida talqin etildi.
Maktablarda iktidorli bolalarni o’qitishga e’tibor berilmas edi. Maktab bolalari qalbida ona-Vatan tuyg’usi, ulug’ allomalarimiz va ular qoldirgan ma’naviy meros, o’z ona tili, urf-odatlari bilan faxrlanish hissi shakllantirilmasdi.Maktablarda ayniksa ijtimoiy fanlarni o’qitish o’ta siyosatlashtirildi. Ko’zdan kechilayotgan davrda maorif sohasida erishilgan yutuqlar bilan bir qatorda, yoshlarni milliy an’analar va ma’naviy madaniyat manbalaridan uzoqlashtirish an’anasi ko’zga tashlanib bordi. Ta’lim va tarbiya ishlariga partiyaviylik va sinfiylik prinsiplari asosida yondashish yoshlarning milliy urf-odatlarni o’rganishiga tusqinlik qildi.
Natijada, o’zbek o’quvchilarida milliy o’zlikni anglash, urf-odat, milliy an’analarga sodiqlik kayfiyatidan ajralish xollari ruy bera boshladi.Maktab o’quvchilarining o’quv rejasidagi soatlarini o’zlashtira olmasligi odatiy xol bo’lib qoldi. Bu ularni paxta va boshqa xo’jaligi ishlariga ko’proq jalb qilinishi bilan izoxlanadi. yilining 3-4 oyi ana shunday majburiy tadbirlar bilan band bo’lishiga ketar edi. Bu esa o’zbek o’quvchisi jahon standartlaridan ortda qoldirib, zamonaviy fan sohalarini o’zlashtirishga imkon bermasdi.
Ikkinchi jaxon urushidagi katta yo’qotishlar oliy ma’lumotli xodimlarning son va sifat jihatidan kamayib ketishiga olib keldi. Bu esa o’z navbatida uruщdan keyingi yillardayok oliy ta’limni rivojlantirish zarur ekanligini taqozo etardi.
1950 yilda respublika xalq xo’jaligi uchun kadrlar tayyorlashda 26 ta oliy o’quv yurtlari, shuningdek, 2 ta universitet faoliyat ko’rsatdi. Shu bilan birga 92 ta texnikum o’rta maxsus ta’lim tizimida ish olib bordi. 1950-1953 yillarda respublika oliy o’quv yurtlarida 16600, o’rta maxsus bilim yurtlarida qariyib ming mutaxasis tayyorlandi. Birok, o’zbek qishloqlari va shaxarlaridagi ogir iktioodiy axvol maxalliy aholi yoshlarini oliy maktablarda o’qishga imkon bermas, ulardan yuqori malakali mutaxassis xodimlar tayyorlash ishiga tusqinlik qilardi. Xususan, 1950-1953 yillarda oliy o’quv yurtlari bitiruvchilarning 33%ini o’zbek millati tashkil qildi xalos.
O’zbek millatiga mansub yoshlarni oliy va o’rta maxsus ta’lim maskanlariga bunchalik kam jalb etilishining yana boshqa o’ziga xos sabablari ham bor edi, albatta. Bulardan birinchisi, o’quv yurtlariga kiruvchi yoshlar o’rta maktablarda ommaviy-siyosiy tadbirlarga, qishloq xo’jaligi va boshqa ishlarga (ayniqsa, qishloq yoshlari) asossiz ravishda ko’plab jalb qilinishi okibatida ular oliy o’quv yurtlariga kira olishlari uchun talab hilinadigan bilimni olish imkoniyatiga ega bo’lmasdilar. 60-yillardan boshlab oliy o’quv yurtlari qoshida maxsus tayyorlov kurslarining tashkil qilinishi va ularga asosan qishloq yoshlaridan jalb qilinishi fikrimizning tug’riligidan dalolatdir. Yana muxim sabablardan biri, oliy o’quv yurtlariga kirish uchun sinov sifatida xorijiy tillardan imtixon quyilishi va talabalarga rus tilida (80-yillardan boshlab) dars o’tilishi edi. Natijada respublika oliy o’quv yurtlarida qishloq yoshlarining salmog’i kamayib ketdi. Chunki, qishloq maktablarida na xorijiy tillar, na rus tili (bu soha o’qituvchilarining yetishmasligi yoki ularning qishlok maktablarida ishlashni xoxlamasliklari natijasida) yetarli darajada, ayrim maktablarda esa umuman o’qitilmasdi. Bu xol oliy maktablarda shaxarlik yoshlarning ko’payib borishiga, qishloqlarda esa oliy ma’lumotli mutaxassislar muammosining yuzaga kelishiga olib keldi.
Ayni paytda, qayd etish lozimki, respublikada yildan-yilga oliy o’quv yurtlari soni ham ortib bordi. Yangi institutlar-Andijon medisina instituti, O’rta Osiyo medisina-pediatriya instituti, Toshkent jismoniy tarbiya-fizkultura instituti, Toshkent aloka va elektrotexnika institutlari ochildi. 1959 yilda respublika Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi tizimida 31 ta oliy o’quv yurtlari mavjud bo’lib, ularda 88 ming kishi ta’lim olgan bo’lsa, 1985 yilga kelib oliy o’quv yurtlari soni 42 taga, talabalar soni esa 285,5 ming kishini tashkil qildi. Shuningdek, respublikadagi 249 o’rta maxsus bilim yurtlarida 281,7 ming o’quvchi bilim oldi.
Biroq bo’lar miqdor ko’rsatgichlardagi ayrim siljishlar edi. Lekin masalaning asosiy jihati-oliy ta’lim muassasalarini bitirib chiqayottan mutaxassislarniyag sifati va saviyasi masalasida ko’plab muammolar mavjud edi. «Sosializmning afzalligi»ni «ko’z-ko’z» qilish maqsadida asosiy e’tibor oliy ma’lumotli mutaxassislar tayyorlashning son ko’rsatgichlariga qaratildi. Bu esa mutaxassislarning jahon talablaridan jiddiy ortda qolishiga, xalq xo’jaligi uchun keraksiz mutaxassislarning tayyorlanishiga, mablag’larning bexuda sarflanishiga, mutaxassislardan ishlab chiqarishda samarasiz foydalanishiga olib keldi.
Shu bilan birga, oliy va o’rta maxsus ta’lim tizimida o’quv-tarbiyaviy ishlarni mafkuraviy andozalarga solish kuchaydi; mutaxassislik buyicha asosiy fanlarni o’qitishni takomillashtirish o’rniga barcha oliy o’quv yurtlarida. kommunisgik mafkurani shaklllantiruvchi KPSS tarixi, marksizm-leninizm falsafasi, siyosiy iqtisod, ilmiy kommunizm, jamiyatshunoslik fanlarini o’qitishni yanada yaxshilash tug’risida tadbirlar ishlab chiqildi va amalga oshirildi. O’quv jarayoni uchun muhim bo’lgan demokratik va ijodiy jihatlar inkor etildi. Natijada oliy ta’lim tizimida ma’suliyatli, tashabussiz, lokayd, «o’rtamiyona» mutaxassislar tayyorlash mexanizmi yuzaga keldi.
Respublikada urushdan keyingi yillarda fan yutuqlari avvalo O’zbekistan Fanlar akademiyasining olimlari, ilmiy xodimlari faoliyati tufayli qo’lga kiritildi. Urush tugagan yili akademiya tarkibida geologiya, fizika-texnika, kimyo, tuprokshunoslik, matematika va mexaniqa, energetika, iktisodiyot, tarix va arxeologiya, sharqshunoslik, til va adabiyot institutlari hamda boshqa muassasalar bor edi. O’sha davrdi akademiya olimlarining kuch-quvvati xalq xo’jaligini tiklash, respublika ishlab chiqaruvchi kuchlarini rivojlantirish, madaniy kurilish sohasida olimlar oshirishga qaratildi. Urushdan keyingi dastlabki O’zbekiston fanlar akademiyasining yangi institutlari: botaniqa, zoologiya va parazitologiya institutlari, O’zbekiston ishlab chiqarish kuchlarini laboratoriyalar tashkil qilindi.
Akademiya tashkilotlarining moddiy-texnik mustaxkamlandi. Yangi sohalar buyicha mutaxassislar soni ko’paydi.shunga muvofiq ravishda ilmiy jamoalarning tadkikotchilik faoliyati istikboli, ilmiy tadkikotlarning yunalishlari kengaydi. 50-60 — yillarda O’zbekiston Fanlar akademiyasi tarkibida yadro fizikasi, o’simlik moddalari kimyosi, kibernetika, seysmologiya, elektronika, biokimyo, fiziologiya va biofizika institutlari tashkil qilindi.
Akademiya olimlari fizika-matematika, mexaniqa, boshqaruv jarayonlari va informatika, kimyo-texnologiya, tuprokshunoslik, biologiya,ijtimoiy-gumanitar fan sohalarida katta yutuqlarni qo’lga kiritdilar. Bu yutuqlar akademiya laboratoriyalari va institutlari olimlarining ko’plab avlodlari fidokorona va yukori kasbiy darajada olib borgan ilmiy tadkikotlari natijsi bo’ldi. Aynan ularning mexnati tufayli keng e’tirof etilgan ilmiy maktablar vujudga keldi, yangi ilmiy yunalishlar rivoj topdi., ilmiy xodimlar tayyorlandi., ilmiy ishlovlar amaliyotga tadbiq etildi. O’zbek olimlari: geologlar Habib Abdullayev, Ibrohim Hamroboyev, biokimyogar Yolkin Turaqulov, kimyogarlar Obid Sodikov,N.Nabiyev,Sobir Yunusov,fizik va matematiklar T.N.Qori-Niyoziy, Toshmuhammad Sarimsaqov,Ubay Oripov,texnika fanlari sohasidagi olimlar Muxammad O’rozboyev, Vosit Qobulov, faylasuf Ibroxim Muminov, tarixchi Yaxyo G’ulomov, pedagog Siddih Rajabov, Iminjon Qodirov va boshqa ko’plab olimlarning nomlari O’zbekistondan tashqarida ham shuxrat qozondi.
Xususan, Siddiq Rajabovning respublikada pedagogika fanini rivojlantirishdagi xizmati katta bo’ldi. U pedagogika fanining eng muxim muammolari ustida ilmiy tadkikot ishlarini olib borib respublikamiz xalq maorifining tarqiyoti va bu taraqqiyotning obyektiv qonuniyatlari, xalq maorifining rivojlanish istiqbollari, pedagogika fani metodologiyasi, yoshlar tarbiyasi va xalq pedagogikasiga doir o’nlab asarlar yaratdi.
Siddik Rajabov o’zining butun xayoti va faoliyatini pedagogika fani va ravnaqi uchun bag’ishlandi. U 1937 yili aspiranturani tamomlagach, o’zbekiston pedagogika fanlari ilmiy-tekshirish institutiga ilmiy xodim va Nizomiy nomli Toshkent Davlat pedagogika instituta pedagogika kafedrasiga o’qituvchi qilib tayinlandi. Yosh olim ilmiy tadqiqot ishini pedagogik faoliyati bilan qushib olib bordi. Shu yillarda S.Rajabov kechki pedagogika instituti direktorining o’quv ishlari buyicha o’rinbosari lavozimida ham yosh o’qituvchi sifatida mutaxassilar tayyorlashda katta faoliyat ko’rsatdi, o’z ishini puxta bilgan rahbar, yetuk ilmiy xodim va mahoratli o’qituvchi sifatida elga tanildi.Yosh olim matbuotda tez-tez ilmiy, pedagogik, publisistik maqolalari bilan chiqa boshladi. Jumladan, urushgacha bo’lgan davrda S.Rajabovning «Oliy pedagogika o’quv yurtlarining ish sifatini yukori ko’taraylik», «Oliy o’quv yurtlari xayotida muxim davr», «Maktabdan tashkari tarbiyaviy ishlar», «Yan Amos Komenskiyning pedagogik qarashlari», «Imtixonlarning yuqori sifati uchun kurashaylik», kabi ishlari matbuotda e’lon qilindi. Shu yillarda u «XIX asr va XX asr boshlarida Buxoroda maktab va maorif taraqiyoti ocherki» asarini yozib tamomladi. 1941 yilda ana shu mavzuda nomzodlik dissertasiyasini respublikasida birinchi bo’lib muvaffakiyatli ximoya qildi. Bu orada u Respublika matbuoti va rahbari idoralarida samarali mexnat qildi.
S.Rajabov 1947 yilda Nizomiy nomli Toshkent Davlat pedagogika instituti pedagogika kafedrasiga mudir qilib tayinlangandan keyin uning o’z ilmiy pedagogik faoliyatini yanada rivojlantirishga keng imkoniyat yaratildi.
1958 yilda Siddik Rajabovning ilmiy faoliyatida unitilmas vokea sodir bo’ldi. 1961 yilda Siddiq Rajabov O’zbekiston Pedagogika fanlari ilmiy-tadqiqot institutiga direktor qilib tayinlandi. Olim mazkur institutga olti yil rahbarlik qildi. Institutni yuqori malakali mutaxassis xodimlar bilan ta’minlash,olib borilayotgan ilmiy-tadkikot ishlarini xayotga maktab amaliyotiga yaqinlashtirish, pedagogik tadkikotlarni respubliki buyicha muvofiqlashtirish ishlariga boshchilik qildi hamda tadkikot natijalarini o’quv-tarbiya jarayoniga tatbiq etish buyicha bir qator tadbirlarni amalga oshirdi.
Institutda yangi sektorlar tuzildi. Sektorlar xuzurida laboratoriyalar tashkil etildi. Sektor va laboratoriyalarga ilmiy tadqiqot ishlari yuzasidan tajriba va yetarli malakaga ega bo’lgan xodimlar rahbarlik qila boshladilar.
Bu davrda olim pedagogika faniii chin qalbdan sevgan mutaxassislarni, ko’pgina iqtidorli yoshlarni o’z atrofiga chorladi. Yosh olimlarga hamisha yordam berib keldi. Yoshlarni xar tomonlama qullab-quvvatlash uning xayotiy e’tikodi va turmushining mazmuniga aylanib ketdi. Shu bois 10 dan ortik fan doktorlari, 200 ga yaqin fan nomzodlari bevosita Siddik Rajabovning ilmiy maslaxatchiligi va ilmiy rahbarligi asosida dissertasiyalarini muvaffakiyatli himoya qildilar
1964 yilda S. Rajabovning ilmiy pedagogik faoliyatiga yuksak baholandi, unga «Respublikada xizmat ko’rsatgan fan arbobi» unvoni berildi.
S.Rajabov 1966-1990 yillarda Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika instituti, «Umumiy pedagogika» kafedrasining katta jamoasiga boshchilik qildi. U kafedra a’zolarining har biriga murabbiy, ustoz edi. Bugina emas, olim o’qituvchi mutaxassislar tayyorlash sohasida fidokorona mehnat qilayotgan hamkasabalari-institutning yetuk olimlari bilan bir qatorda o’rta va oliy ta’limga aloqador juda muammolarni hal qililishda hormay-tolmay faoliyat ko’rsatdi.
Professor S.Rajabovning Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika institutidagi chorak asrlik uzluqsiz ilmiy-pedagogik faoliyati alohida muhim davr bo’ldi.
U safdoshlari, kasbdoshlari va o’zi mudirlik qilib turgan kafedra a’zolari, shogirdlari bilan hamkorlikda katta ilmiy va tashkiliy-pedagogik muammolarni hal qilishga alohida e’tibor berdi. Birinchi navbatda kafedrani yuqori malakali ilmiy-pedagogik xodimlar bilan ta’minlash, ma’ruza va amaliy mashgulotlar sifati va samaradorlini oshirish, qolaversa, kafedra jamoasining ilmiy va metodik saviyasini yuqori ko’tarish kabi masalalar hal qilina bordi. S.Rajabov kafedra yig’ilishlari, nazariy seminarlar, metodbirlashma yig’inlari suhbatlarda ana shu masalalarga alohida to’xtalardi.
Respublikamiz fanini rivojlantirshpga bekiyos katta xissa qo’shgan olimlarimizdan yana biri akademik Xabib Abdullayevdir.
Uning geologiya, jumladan, bu fanning petrologiya-metallogenik tarmog’i sohasidagi tadqiqotlari O’zbekistondagina emas, chet mamlakatlarda ham e’tirof etildi. X.Abdullayev 1956-1962 yillarda O’zbekiston fanlar akademiyasining prezidenti lavozimida xizmat qilish bilan birga, yirik ilmiy tadqikotlar olib bordi.yuqori malakali ilmiy xodimlar tayyorlashga aloxida e’tibor berdi. Uning tashabbusi va jonkuyarligi bilan tayyorlangan yuzlab fan nomzodlari va doktorlari fanning yangi yunalishlariga asos soldilar.
Urushdan keyingi yillarda mamlakatda keng ildiz otgan ma’muriy-buyruqbozlik tizimi O’zbekistan faniga, uning milliy ilmiy kadrlar tayyorlash ishiga salbiy ta’sir ko’rsatdi. Respublikada o’zbeklar soni ruslarga nisbatan olti baravar ko’p bo’lishiga karamay, 1963 yilgi ma’lumotlarga ko’ra, ilmiy xodimlar tarkibida o’zbeklar (5,5 mingdan sal ortiq ) va ruslar(5,5 mingdan sal kam) nisbati deyarli teng edi. o’zbeklardan 97, ruslardan 96 nafar fan doktorlari ish olib boradi.
Yukori malakali milliy ilmiy kadrlarni ko’paytirishga xarakat qilgan O’zbekiston Fanlar akademiyasi rahbarlari millatchilikda ayblandilar. Markazning o’zbekistondagi rus rahbar kadrlari Fanlar akademiyasi prezidenta H.Abdullevning o’zbeklardan fan nomzodlari, doktorlarini ko’paytirishga qaratilgan to’g’ri faoliyatini asossiz keskin tankid qildilar. O’zbekistan Fanlar akademiyasi ilmiy muassasalari olimlari totalitar targ’ibot sunn’iy ravishda keskinlashtirgan sharoitlarda ishlashga majbur bo’ldilar. Shunga qaramay, olimlar o’z bilim va iktidorlarini o’zbekiston iktisodiyoti, madaniyati va ilmiy-texnik qudratini oshirish ishiga baxshida etdilar.
Urushdan keyingi yillarda respublika oliy o’quv yurtlari Markaz ko’rsatmasi, dasturlari asosida o’quv-tarbiya ishlarini olib bordi. Bu davrda oliy maktabda mutaxassis kadrlar tayyorlash son jihatdan o’sdi, lekin ularning sifati talab darajasida bo’lmay keldi.
Talabalar doirasi ancha kengaydi. 1960-61 o’quv yilida O’zbekiston oliy maktablarida 100 ming nafar talaba ta’lim olgan bo’lsa, 1970-71 o’quv yilida ularning soni 230 mingga yetdi. Bu davr ichida oliy maktab respublika xalq xujaligi uchun yetkazib bergan Diplomli mutaxassislar soni 2,5 baravar ortgan.
Oliy o’quv yurtlari soni 1940 ychldagi 30 tadan 1970 yilda 38 taga ko’paydi. Xalq xo’jaligining rivojlunishi yangi oliy o’quv yurtlarini ochishni talab qildi. Urushdan keyingi yillarda Toshkent avtomobil yullari instituti, Buxoro ozik-orqat va yengil sanoat texnologiya instituti, Fargona politexnika instituti va boshqa oliy o’quv yurtlari malakali kadrlarga bo’lgan talabni qondirdi. Maorif, sanoat, kurilish, transport, iqtisodiyot, qishloq xujaligi, sog’liqni saqlash, san’at va boshqa sohalarda mutaxassis kadrlar tayyorlandi.
XX asrning 80-yillarida, jamiyatimizning barcha bo’g’inlarida kayta qurish keng quloch yezdi. Uning mazmunida xayotni demokratlashtirish, tezkor iktisodiy islohot, ma’naviy poklanish milliy qadriyatlar va axloqiy g’oyalarning tiklanish muammolarini hal etish zaruriyati yuzaga keldi. Qayta qurishning xal qiluvchi bosqichida jamiyat uchun chetdan tomoshabin emas, balki mamlakat iktisodiy, siyosiy,madaniy xayoti rivojiga javobgar, ma’suliyatli, sog’lom fikrli g’oyaviy-siyosiy dunyokarashi shakllangan shaxs zarur edi.
Shuni hayd etish zarurki, o’zbek maktablari to’ntarishdan so’ng milliy zamindan batamom uzilib qoldi. Qarsakbozlik billan o’qish-o’qitishda Ovrupo , xususan urus tizimini qabul qildik. Ammo bizning avlodlarimiz ongiga, qoniga bu zurma-zurakilik singmadi. Buni bugungi xayot, turmush tarzi ko’rsatib turibdi. Eng achinarli hol shu ediki, ayniqsa, o’tgan yetmish yil ichida Mustabid tuzimning «Yangi» davr «bilimdon» va «zukko» tashkilotchi rahbarlari ming yillik yozuvimizni ham qayta-qayta almashtirib, kimlargadir yaxshi ko’rinmoqchi yoxud o’zini dono xisoblab shuxrat qozonmoqchi bo’ldilarki, natijada maktablarimiz o’quv-tarbiyaviy ishlarda ham xayotiy asoslar va xalq ruxiyatidan deyarli ajralib qoldi, avlod-ajdodlarimizning dunyoviy-xayotiy, axloqiy, ma’naviy, ruxiy xazinasi bo’lgan kitoblar esa umuman o’qitilmay, o’rgatilmay tashlab kuyildi.
|
| |