nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
- rasm. Takomillashtirilgan elektr ijrochi mexnizmlari

86
blokirovka 45 shlitsli valni birvaktning uzida elektr motori va qo‘l
boshqaruvida
ishlashini oldiini oladi. Elektr yuritmalar aylanish momentini 3 tomonlama
chegaralovchi mufta bilan ishlab chiqariladi. Ularning ishlash printsipi
quyidagicha: oraliq holatlarida aylanish momenti maksimal qiymatida bo‘lgan 44
yuritma vali to‘xtaydi. Bu vaqtda 46 chervyak, 42 chervyakli g‘ildirak o‘qiga
uraladi va buni natijasida harakatlanayotgan 1 elektr motori orqali shtitslar bo‘ylab
o‘qning yo‘nalishida harakatlana boshlaydi.
46 – chervyakning oldinga harakati 10 richag, 11, uk, 12 – tishli sektor, 14
va 39 vilkalar, 13, 15, 37, 38 – tsilindrli g‘ildiraklar yordamida 25 va 26 moment
kulachoklarining aylanma harakatiga o‘zgartirib beradi. Ular aylanganda 24 va 36
richaglar 21 va 32 mikroalmashlab ulagichlarni quyib
yuboradi va elektr motor
zanjiri uziladi. M va A tiplaridagi elektr motorlari tuzilishi jixatidan B,V,G va D
tipidagi elektr motorlaridan farq qiladi. Ularda chervyakli reduktor o‘rniga
tsilindrli reduktor qo‘llaniladi. Yana bir kancha kinematik bo‘g‘inlarda
ma’lumo‘uzgarishlar bor, lekin motorlarining barcha turlarining ishlash printsipi
bir xil.
Maksimal tok relesiga ega bo‘lgan elektr yuritmalar.
Elektr motorlarni
yuklamalardan ximoyalash va maxkamlovchi armaturani maxkamlab yopish
maqsadida ish tipdagi elektr yuritmalar statorining fazalaridan biriga tok relesi
bilan ta’minlanadi.
Elektr motori validagi qarshilik momenti ortishi
bilan ishchi tok taxminan
aylanish momenti kadratiga proportsional ravishda ortadi. Shuni hisobga olib,
aylanish momentini chegaralovchi mufta o‘rniga tok relesini qo‘llash mumkin. Shu
maqsadda elektr motorini ta’minlovchi kuch tarmog‘ining fazalaridan biriga oniy
harakatli maksimal tok relesi ulanadi. Uning ajratuvchi
kontakti esa reversiv
magnit ishga tushirgich g‘altagi zanjiriga ulanadi.
Maksimal
tok
relesini
qo‘llash elektr yuritma konstruktsiyasini
soddalashtirish, uning massasi va gabarit o‘lchamlarini kamaytirish imkoniyatini
beradi, lekin bu holda boshqaruv sxemasi bir muncha murakkablashadi. Maksimal
tok relesi bo‘lgan elektr motorlari faqat so‘rg‘ichlarda o‘rnatiladi.
Shpindel
87
armaturasidagi aylanish momenti siljiganda elektr motori rele yordamida yo‘l
o‘chirgichi bilan harakatga keladi.
-chizma - Ikromjon rahmonov

18.40-chizma.
18.41-chizma.
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . M o d e l n i n g ik k ita k o ‘r in i s h i b e r il g a n ( 1 8 . 4 1 - c h i z m a ) . K o ‘c h i r i b
106
c h i z i n g v a u c h i n c h i k o ‘r i n i s h i n i a n i q l a n g . K e r a k l i q i r q i m l a r i n i
s t a n d a r t t a l a b i d a b a j a r i n g .
3 6 . Q a n d a y d e t a l k o ‘p e l e m e n t l i h i s o b l a n a d i
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . M o d e l n i n g ik k ita k o 'r i n i s h i b e r il g a n ( 1 8 . 4 2 - c h i z m a ) . K o ‘c h i r i b
c h i z i n g n v a u c h i n c h i k o ‘r i n i s h i n i a n i q l a n g . K e r a k l i q i r q i m l a r i n i
s t a n d a r t t a l a b i d a b a j a r i n g .
3 7 . R e k o n s t r u k s i y a n i m a ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . M o d e l n i n g i k k ita k o ‘r i n i s h i b e r il g a n ( 1 8 . 4 3 - c h i z m a ) . K o ‘c h i r i b
c h i z i n g v a u c h i n c h i k o 'r i n i s h i n i a n i q l a n g . K e r a k l i q i r q i m l a r i n i
s t a n d a r t t a l a b i d a b a j a r i n g .
3 8 . D e t a l l a r q a n d a y t a h l i l q i l i n a d i ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . D e t a i n i n g y a q q o l t a s v i r i b e r i l g a n ( 1 8 . 4 4 - c h i z m a ) . U n i n g
e s k i z i n i k e r a k l i k o ‘r i n i s h l a r d a c h i z i n g . Q i r q i m l a r i n i s t a n d a r t t a l a b i d a
b a j a r i n g v a o ‘l c h a m l a r i n i q o ‘y i n g .
3 9 . T e x n i k d e t a l q a n d a y s h a k l l a n t i r i l a d i ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . D e t a i n i n g y a q q o l ta s v ir i b e r i l g a n ( 1 8 . 4 5 - c h i z m a ) . U n i n g u c h t a
k o ‘r i n i s h i n i c h i z i n g , o ‘t i s h c h i z i q l a r i n i y a s a n g v a o ‘l c h a m l a r i n i
q o 'y i n g ?
107
Tesh. ochm
40.
D e t a l g a q a n d a y m e x a n i k i s h l o v b e r i l a d i ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . T e k i s q i r q i m l i t e x n i k d e t a l b e r i l g a n ( 1 8 . 4 6 - c h i z m a ) . U n d a g i
t e k i s q i r q i m n i y a s a n g .
41.
Q a n d a y k o n s t r u k t o r l i k m a s a l a l a r m a v j u d ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . T e x n i k a v i y k o n s t r u k s i y a n i n g k o ‘r i n i s h l a r i b e r i l g a n ( 1 8 . 4 7 -
c h i z m a ) . U n i n g t a q r i b i y y o y i l m a s i n i b a j a r i n g .
42.
Q a n d a y t e x n o l o g i k m a s a l a l a r m a v j u d ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
108
|
Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisн - bet 54

8.4. Proportsional-integral (izodrom) rostlagichlar PR3.21 rostlagichning vazifasi PR 2.5 rostlagichning vazifasiga o‘xshash. U
taqqoslash elementlari I, III, VI, droselli summator II, quvvat kuchaytirgich IV,
uzuvchi relelar V, VII va sig‘im VIII dan iborat (8.2- rasm). Bu rostlash bloki
ikkita: proportsional va integral qismlardan tuzilgan. Ularning kirishiga
datchikdan rostlanayotgan kattalikning pnevmatik signali R
n
va ikkilamchi
asbobga o‘rnatilgan topshiriq bergichdan rostlanuvchi kattalikning berilgan
qiymati kelib, 0,2 ... 1 kg/sm
2
oraliqda bo‘ladi. Blokning proportsional qismi
g‘alayonlanishdan so‘ng harakatga kelib, uning o‘zi esa summator I, III va
96
drosselli summator II dan tuzilgan. PR3.21 rostlovchi blokining integral qismi
summator VI va kuchaytirish koeffitsienti K=1 bo‘lgan birinchi darajali aperoidik
zvenodan tuzilgan bo‘lib, pnevmatik integrallovchi zvenodan iborat. Proportsional
va integral qismlarning chiqish signallari yacheyka II da qo‘shiladi. Buning uchun
integrallovchi zvenoning chiqishi yacheyka II ning I va III summatorlari
kirishiga berilishi lozim.
Sozlash parametrlarining (kuchaytirish koeffitsienti - K
r
, izodrom vaqti - T
i
)
o‘zaro bog‘liq emasligi blokning muxim afzalligidir. Kuchaytirish koeffitsienti
(K
r
) drosselli summatordagi o‘zgaruvchi drosselning o‘tkazuvchanligini o‘zgartirib
o‘rnatiladi, drossellash diapozoni DD=3000... 5 chegarada o‘zgaradi, bu esa
kuchaytirish koeffitsientining qiymati 0,03 ... 20 bo‘lishiga mos keladi. Izodrom
vaqti T
i
aperiodik zveno tarkibiga kirgan o‘zgaruvchi drosselning
o‘tkazuvchanligini o‘zgartirib o‘rnatiladi va u 3 sekunddan 100 minutgacha
bo‘lishi mumkin. PR3.21 rostlagich ham PR2.5 rostlagichi ishlaydigan ikkilamchi
asboblar bilan birgalikda ishlaydi.
Maxalliy
topshiriq
bergich
PR3.22
rostlagichi
PR3.21
dan
asbob
kirishiningtopshiriq liniyasida qo‘l bilan topshiriq bergich borligi bilan farqlanadi.
PR3.26 va PR3.29 rostlagichlari kerak bo‘lgan drossellash diapozonini
o‘rnatish imkonini beruvchi qayta qo‘shgich bilan ta’minlangan. Qayta
qo‘shgichning uchta qayd qilingan holati bor:
I. DD=2 ... 50% . II. DD=50 ...200% . III. DD=200 ... 800% .
T
i
=0,025 minutdan
gacha o‘zgaradi. PR3.29 rostlagichi PR3.26 dan maxalliy
topshiriq bergichi borligi bilan farq qiladi.
To‘g‘ri chiziqli statik tavsifnomali PR3.21 va PR3.32 rostlagichlarida
drossellash diapozonini 2 ... 3000% gacha sozlash mumkin.
PR3.23 va PR3.33 nisbat rostlagichlari ikkita parametr nisbatini ushlab turish
maqsadida ijro etuvchi mexanizmga boruvchi uzluksiz rostlash ta’sirini olish
uchun xizmat qiladi. Rostlagichlarda nisbat zvenosi bo‘lib, unga doimiy drossel,
rostlovchi drossel va topshiriq bergichlar kiradi. Nisbatni sozlash chegarasi 1:1
dan 5:1 gacha yoki 1:1 dan 10:1 gacha.PR3.24 va PR3.34 nisbat rostlagichlari
97
ikkita parametr nisbatini uchinchi parametr bo‘yicha to‘g‘rilash bilan ushlab turish
maqsadida ijro etuvchi mexanizmga boruvchi uzluksiz rostlash ta’sirini olish
uchun xizmat qiladi.
Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisн - bet 48

88
5. Elektromagnitlar ishlatish uchun qulay va oddiy bo‘lishi kerak.
Elektromagnitlarni kuchlanish, tok va quvvat kattaliklari orqali tanlash
mumkin. Elektromagnit tanlangandan so‘ng uning cho‘lg‘amlari qizishga nisbatan
xisoblanadi. Bu holda ro‘xsat etilgan qizish harorati 85...90
0
S xisobida olinadi.
Elektromagnitli IM ning uzatish funktsiyasi :
)
1
)(
1
(
2
2
1
)
(
)
(
)
(
р
р
эр
M
p
р
p
Т
Т
T
K
U
У
W
(7.1)
bu yerda
U
— yakorning siljishi;
0
0
/
R
L
T
э
— elektromagnitning vaqt doimiysi;
L
0
va R
0
— induktivlik va elektromagnit galtagining aktiv qarshiligi;
;
/
1
n
c
m
T
m — qo‘zg‘aluvchan qismlarning massasi;
s
n
— prujina qattiqligi;
n
Д
С
K
T
/
2
;
K
m
— koeffitsient (dempfirlash).
Agar boshqaruv obektining vaqt doimiysidan (T
e
, T
1
, T
2
) katta bo‘lsa,
uzatish funktsiyasi inertsiyasiz zveno ko‘rinishida berilishi mumkin.
-shakl.Tarbiya texnologiyasining tarkibiy tuzilmasi

Bog'liq Pedagogik texnologiya O\'quv qo\'llanma Mirhayitova Soxibaxon (2)
1-shakl.Tarbiya texnologiyasining tarkibiy tuzilmasi Pedagogik texnologiya o`zida quyidagi xususiyatlarni namoyon etadi:
1.
Pedagogik texnologiya pedagogik jarayonni takomillashtirish,
optimallashtirishga bo`lgan ijtimoiy extiyojni qondirish omili sanaladi.
2. Pedagogik texnologiya didaktik hamda tarbiyaviy xarakterdagi,
shuningdek, ta’lim — tarbiya jarayonini samarali, maxoratli tarzda tashkil
etish borasidagi nazariy hamda amaliy bilimlar majmui, metodologik fan
sifatida namoyon bo`ladi.
3. Pedagogyk texnologiya ta’lim —tarbiya jarayonining umumiy moxiyatini aks
ettiruvchi yaxlit jarayondir.
5. Pedagogyk texnologiya yunaltiruvchanlik vazifasini bajaradi, ya’ni, u shaxsni
rivojlantirish, tarbiyalash, shakllantirish uchun xizmat qiladi.
5. Pedagogyk texnologiya — shaxsiylik xususiyatiga ega bo`lib, muayyan
texnologiyalarni ta’lim — tarbiya jarayonida qo`llashga nisbatan yagona,
qat’iy, me’yoriy (standart) talablar qo`yilmaydi.
Har bir pedagog u faoliyat olib yuritayotgan ta’lim — tarbiya muxitining
xususiyatlari, mavjud ichki va tashki shart — sharoitlarini inobatga olgan xolda
muayyan texnologik yondoshuvni amalga oshirish imkoniyatiga ega.
tarbiya
mazmuni
tarbiya maqsadi
Texnik
vositalar
Usul
Metod
ijtimoiy extiyoj
(ragbat)
Tarbiyachi
Natija
Tarbiya
lanuvchi
Shakl
135
6. Pedagogyk texnologiya o`zida ta’lim, tarbiya va shaxs taraqqiyoti (kamoloti)
birligini ifoda etadi.
Xullas, pedagogik texnologiyaning asosiy maqsadi komil shaxsni
shakllantirish uchun poydevor bo`lgan pedagogik jarayonni takomillashtirish,
insonparvarlashtirish, o`quvchining mustakilligini ta’minlash, o`qitish jarayonida
texnik vositalar imkoniyatlaridan samarali foydalanishga erishishdan iborat.
- BOB. AVTOMATIK BOSYQARISН TIZIMLARINING

216
elementning parametrlarini ma’lum chegarada o‘zgartirish va zarur qiymatni
o‘rnatishga imkon beradi. Shunisi muhimki, tizimni bunday rostlash parametrlarga
bo‘lgan ruxsatlarni faqat ma’lum tashqi sharoitlardagina qisqartira oladi.
Ekspluatatsion sabablarga: tashqi muhitning ta’siri, energiya manbai
holatining ta’siri, xizmat ko‘rsatish sifati, eskirish va yeyilish kiradi.
Tashqi muhit, ayniqsa, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishida elementlarni va
butun tizimni ishlatish vaqtida muhit harorati, havoning zichligi, namligi, gaz
tarkibi o‘zgaradi. Bularning hammasi avvalo alohida detallar va butun element
parametrlarining (o‘tkazgichlar solishtirma qarshiligi, ish suyuqligi qovushoqligi
va xokazolarning) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.
Tizimni ta’minlovchi energiya manbaining holati ham element
parametrlariga jiddiy ta’sir etadi. Masalan, manba kuchlanishining ko‘tarilishi
relening yoki magnit ishga tushurgichning ishga tushish vaqtini qisqartiradi,
suyuqlik bosimining oshuvi esa gidravlik kuchaytirgich porshenining siljish
tezligini oshiradi.
Avtomatik tizimlarning elementlarini to‘g‘ri ishlatish uchun yuqori malakali
xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar talab etiladi.
Elementlarning parametrlari ularning eskirishi va yeyilishi natijasida ham
nominaldan chetga chiqadi. Detallar nisbatan sekin eskiradi va yeyiladi. Elementlar
ishlatishning boshlang‘ich davrida eskiradi, shuning uchun turli vazifalarni
bajaruvchi muhim dettallar (masalan, elektron lampalar) zavoddan chiqarilishidan
oldin “sun’iy” eskirtiriladi.
Har bir elementga kafolatli ishlash muddati belgilanadi, bu muddat tugagach
eskirish tezlashadi va u xaqiqiy holati qandayligidan qat’y nazar, almashtirilishi
lozim.
- rasmda. Umumiy emmiterli (UE) kuchaytirish kaskadining sxemasi

78
Avtomatik kuchaytirgichlar
Gidravlik
Elektr
Pnevmatik
Elektron Magnitli
Elektromexananik
Ionli
Elektromashinali
6.3-rasm. Avtomatik kuchaytirgichlarning klassifikatsiyasi.
6.2. Gidravlik kuchaytirgichlar
Gidravlik kuchaytirgichlar avtomatika tizimlarida keng ishlatilmoqda.
Ayniqsa, zolotnik bilan boshqariladigan porshenli gidravlik kuchaytirgichlar eng
ko‘p tarqalgan. Qishloq va suv xo‘jaligi ishlab
chiqarishidagi avtomatika
tizimlarida gidravlik kuchaytirgichlar pnevmatik kuchaytirgichlarda nisbatan
ko‘proq ishlatiladi. Ular mobil mashinalarning avtomatika tizimlarida (o‘rnatma
agregatlarni boshqarish uchun) va traktorlar
hamda kombaylarni avtomatik
xaydash (boshqarib borish) tizimlarida ishlatilmoqda.
Zolotnik bilan boshqariladigan porshenli gidravlik kuchaytirgichning
printsipial sxemasi 6.4 - rasmda ko‘rsatilgan (odatda porshenli nasoslar ishlatiladi).
Gidrokuchaytirgichlar teskari aloqasiz va gidrotsilindr porshenning vaziyati
bo‘yicha bikr teskari aloqali qilib ishlab chiqariladi. Gidrokuchaytirgichlarning
chiqishida katta quvvatlarni olish uchun kaskadli birlashtirish usuli qo‘llaniladi,
shunda birinchi kuchaytirgichning ijrochi organi
navbatdagisining rostlovchi
organiga ta’sir etadi.
79
6.4 - rasm. Zolotnikli gidravlik kuchaytirgichning printsipial sxemasi.
Gidrokuchaytirgichlarning chiqish quvvati bir, o‘n,
yuz va bundan ortiq
kilovattni tashkil etishi mumkin, kuchaytirish koeffitsenti juda katta bo‘lib,
kuchaytirgichi juda tezkor.
6.3.
Oqimquvurchali gidravlik kuchaytirgichlari
Oqimquvurchali
gidravlik
kuchaytirgichning
sxemasi
6.5-rasmda
ko‘rsatilgan. Mumdshtukdan 3 tezlik bilan oqib chiqarilgan suyuqlikning bosimi
uning holaati neytraldan o‘zgartirilganda 4 va 5 quvurchalarda o‘zgaruvchan
bosimga aylantiriladi. Oqimquvurchasi 2 olib beruvchi 1 quvurga ulangan.
Mumdshtukdan oqib chiqayotgan suyuqlik quvurchalarni birisiga o‘tib
tezlikni
bosimga aylantiriladi. Mumdushtukni neytral holatida 4 va 5 quvurchalardagi
bosim teng va porshen 7 harakatlanmaydi. Mumdshukni holati o‘zgarilishi
bilan
quvurchalarni bittasida bosim oshib, ikkinchisidan kamayib ketadi.
Buning
natijasida porshen harakatlanib ijro mexanizmni ishga tushiradi.
MUSTAQIL ISHLASH UCHUN TOPSHIRIQ

116
Masalan, jadval ko`rinishida quyidagicha ifodalash mumkin:
Ta’lim metodlari
Ta’lim vositalari
O`ziga xos (farqli) tomonlar
O`xshash (bir) xil
tomonlar
O`ziga xos
(farqli) tomonlar
- Ta’lim metodlari muayyan
pedagogik jarayondan ko’zda
tutilgan
maqsadlarga erishish
uchun bajarish lozim bo’lgan
vazifalarii amalga oshirishda
qo’llaniladigan turli-tuman ish
usullari va shakllarini o’z
ichiga
oladi.
- Axborotlarni to’plash usul va
vositalari.
-
Muayyan
ta’lim-tarbiyaviy
maqsadga qaratilgan biror harakatni
amalga oshirish yo’li,
usuli yoki
ko’rinishidan
iborat
bo’lib
shakllangan faoliyat shu maqsadga
erishishga xizmat qiluvchi o’ziga
xos ta’lim metodini hosil qiladi.
- Bunda harakatni amalga oshirish
yo’li
deb
bajarilishi
talab
- Ta`lim maqsadi
va natijasini
kafolatlaydi
- Ta`lim
jarayonida
qo`llaniladi
-
Ta`lim
samaradorligini
oshiradi
- Ta`lim
oluvchining bilim
doirasini
kengaytirishga
xizmat qiladi
Ta`lim
beruvchining
axborotlarni
-
ta’lim
samaradorligini
ta’minlovchi
ob’ektiv
(darslik,o’quv
qo’llanmalari,
o’quv
qurollari,
xarita, diagramma,
plakat,
rasm,
chizma,
dioproektor,
magnitafon,
videomagnitafon,
uskuna, telivizor,
radio,
kompyuter
va boshqalar) va
sub’ektiv
(o’qituvchining
nutqi,
namunasi,
muayyan
shaxs
hayoti
va
faoliyatiga
oid
«Venn» diagrammasi-2yoki 3ob`ektni, tushunchani, g`oyani, xodisani
taqqoslash faoliyatini tashkil etish jarayonida ishlatiladi.
U talabalarda
taqqoslash, taxlil qilish, guruxlash malakalarini shakllantiradi
1-bosqich
Talabalar ushbu diagrammani tuzish qoidalari bilan tanishtiriladi
2-bosqich
Yakka, juftlikda yoki gurux ichida diagramma
asosida taqqoslash faoliyati
tashkil etiladi
3 –bosqich
O`xshash va farqli xususiyatlar diagramma yoki jadvalga tushuriladi.
4 –bosqich
Faoliyat natijalari taxlil qilinadi va baholanadi
Loyiha mavzusi (namuna) - Soxibaxon ped texnologiya doc

104
oladimi?
Pedagogning innovatsion
faoliyati aynan nimalarda
aks etadi?
Pedagogning
innovatorlik faoliyati
darajasi
faoliyatni tashkil etish
strategiyasi
Modul Modul
Loyiha ta’limi texnologiyalaridan o’quv amaliyotida foydalanishda “o’quv
loyihaviy faoliyat” tushunchasi ham qo’llaniladi.
O’quv loyihaviy faoliyat
– o’quv
maqsadiga erishish yoki muammo, muammoli vaziyatni hal qilish yo’lida talabalar
tomonidan izchil amalga oshiriladigan harakatlari majmuasi sanaladi.
Talabalarning o’quv loyihaviy faoliyati muayyan bosqichlarda tashkil etiladi. Ular
quyidagilardir:
Bosqichlar
Tayyorgarlik
bosqich
Yakunlovchi
bosqich
Loyihani
bajarish
bosqichi
Loyiha taqdimoti, talabalar mahsuloti va
loyiha faoliyatining baholanishi, loyiha
faoliyati refleksiyasi (auditoriya ishi)
Auditoriyadan tashqarida tashkil
etiladigan amaliy faoliyat
Loyihaga kirishish, loyiha faoliyatini tashkil
etish va rejalashtirish (auditoriya ishi)
piramida
deyiladi 
(14.2-chizma, 
a)

T o ‘rtta bir xil teng tom onli uchburchaklardan tuzilgan ko‘p-
yoqlikni
noriy,
shunday uchburchaklardan sakkiztasi ishtirokida
yasalgan ko‘pyoqlikni
havoiy,
yana shunday yigirmata uchbur-
chaklikdan hosil b o ‘lgan ko‘pyoqlikni
moiy,
oltita kvadratdan
yasalgan ko'pyoqlikni
orziy
, o ‘n ikkita m untazam beshbur-
chaklikdan tuzilgan ko‘pyoqlikni
falakiy
deb nomlagan. Ular 14.3-
chizmada quyidagi tartibda berildi: noriy (tetraedr) — to ‘rtyoqlik
(piramida) (14.3-chizma,
a),
orziy (geksaedr) — oltiyoqlik (kub)
(14.3-chizma,
b
), havoiy (oktaedr) — sakkizyoqlik (14.3-chizma,
c), falakiy (dodekaedr) — o ‘nikkiyoqlik (14.3-chizma,
d),
moiy
(ikosaedr) — yigirmayoqlik (14.3-chizma,
e).
Aylanish sirtlari.
T o ‘g'ri chiziqli va egri chiziqli aylanish sirtlari
mavjud. Biror to ‘g‘ri chiziq yoki egri chiziq aylanish o ‘qi / atrofida
aylantirilsa, aylanish sirti yasaladi (14.4-chizma).
Modullar aloqadorligi - Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi

|
Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi
|
bet | 7/13 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 23,62 Kb. | | #122019 |
Modullar aloqadorligi
Aloqadorlik — bir modul ichidagi funksional va axborot obyektlar birikuvi mustahkamligining birligi. Agar ulashuv modullar bo‘linmasi sifatini tavsiflasa, aloqadorlik bir modul amalga oshiradigan elementlar o‘zaro aloqasining darajasini tavsiflaydi. Bitta modul kuchli aloqador elementlarni
joylashtirish modullararo aloqalarni kichraytiradi, shu bilan birga ularning o‘zaro ta ’sirini tushunishni ham murakkablashtiradi. Shuningdek, zaif bog‘langan elementlarni birlashtirish ham modular texnologikligini kamaytiradi, chunki bunday elementlarni fikran boshqarish murakkab.
Aloqadorlikning quyidagi xillari (daraja pasayishi tartibiga ko‘ra) farqlaniladi:
funksional;
ketma-ket;
axborot (kommunikativ); ,v
protsedurali;
muvaqqat;
mantiqiy;
tasodifiy.
Funksional aloqadorlikda
Funksional aloqadorlikda modulning barcha obyektlari bitta funksiyani bajarish uchun belgilanadi bitta funksiyani bajarish uchun birlashtirilgan operatsiyalarni yoki funksiyaga aloqador ma’lumotlar bo‘ladi. Elementlari funksional aloqador modul aniq belgilangan maqsadga ega, uning chiqaruvida bitta vazifa, masalan massiv minimal elementini izlash tagdasturi bajariladi.
Bunday modul maksimal aloqadorlikka ega bo‘ladi, uning yaxshi texnologik sifatlari — testlash, modifikatsiyalash va kuzatish oddiyligi shuning oqibati hisoblanadi.
Tuzilmaviy dekompozitsiyaning talablaridan biri — ≪bitta modul — bitta funksiya≫ talabi ham aynan shu bilan aloqadordir.
Aynan shu tushunchalardan kelib chiqqan holda modular resurslar kutubxonasi o‘rtasida funksiyalarning tuzilmalashmagan maksimallikdan qochish lozim.
Masalan, matn muharririni loyihalashda tahrir kirish funksiyasi nazarda tutilsa, funksiyalar kutubxonasini bir modulda, bir qismini boshqa modulda tashkillashtirish, modul tashkil etish afzal.
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar

|
Foydalanilgan adabiyotlar
|
bet | 13/13 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 23,62 Kb. | | #122019 |
Foydalanilgan adabiyotlar
Ramez Elmasri, Shamkant B.Navathe. Fundamentals of Database Systems (7th Edition). Pearson. USA, 2015.
M.T.Azimjanova, Muradova, M.Pazilova. Informatika va axborot texnologiyalari. O'quv qo'llanma. Т.: “O'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati”, 2013 y.
Holmatov T.X., N.I.Tayloqov. Amaliy matematika, dasturlash va kompyuteming dasturiy ta’minoti. 0‘quv qo’llanma. Т.: “Mehnat”, 2000 y.
S.S.Qosimov Axborot texnologiyalar O’quv qo’llanma. T.:“Aloqachi”, 2006 y.
M Aripov, B.Begalov va boshqalar. Axborot texnologiyalari. O’quv qo’llanma. T.:, “Noshir”, 2009 у.
A.Sattorov. Ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemasi Access (Windows 9x/2006) O’quv qo’llanma. Т.: “Fan va texnologiya”, 2006 y.
Axborot xavfsizligi asoslari, I.M.Karimov Tashkent, 2019
Информационная безопасность телекоммуникационных систем (технические аспекты), Кулаков М.В., Гарашин А.В. Учеб. Посбие для вузов. М.: Радио и связь, 2014
Информационная безопасность государственных организаций и коммерческих фирм. Справочное пособие. М.: 2017.
Зегжда Д.П. Основы безопасности информационных систем: Учеб. пособие для студ. вузов. – М.: Горячая линия – Телеком, 2016.
|
| |
Avtorizatsiyalanadigan rollar to‘plami

|
Avtorizatsiyalanadigan rollar to‘plami
|
bet | 3/13 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 23,62 Kb. | | #122019 |
Avtorizatsiyalanadigan rollar to‘plami
Bir sessiya mobaynida foydalanuvchi avtorizatsiyalanadigan rollar to‘plami foydalanuvchining o‘zi tomonidan modifikatsiyalanadi.
Foydalanishni rolli cheklashda bir sessiya tomonidan ikkinchi sessiyani faollashtirish mexanizmi mavjud emas. Barcha sessiyalar foydalanuvchi tomonidan faollashtiriladi. Foydalanuvchi avtorizatsiyalanishi mumkin bo`lgan yoki u-bir sessiya mobaynida avtorizatsiyalanuvchi rollar to‘plamiga qo‘yiladigan cheklashlar foydalanishni rolli cheklash bazaviy modelining muhim mexanizmi hisoblanadi. Ushbu mexanizm foydalanishni rolli cheklashni keng qo‘llashga ham zarur, chunki u kompyuter tizimlarida axborotni ishlash texnologiyalariga yuqori muvofiqlikni ta’minlaydi.
Foydalanishni rolli cheklashning bazaviy modelida U, R, P to‘plamlari va PA, UA fimksiyalari vaqt mobaynida o‘zgarmaydi yoki ushbu to‘plamlar va funksiyalami o‘zgartirishga imkon taqdim etuvchi yagona rol - “xavfsizlik ma’muri” mavjud deb faraz qilinadi.
Yuzlab va minglab foydalanuvchilar bir vaqtda ishlovchi real kompyuter tizimlarida rollar strukturasi va foydalanish huquqlari juda murakkab bo‘lishi mumkin, ya’ni ma’murlash muammolari o‘ta muhim masala hisoblanadi. Ushbu masalani yechish uchun foydalanishni rolli cheklashning bazaviy modeli asosida qurilgan foydalanishni rolli cheklashni ma’murlash modeli ko‘riladi.
Rolli cheklashni ma’murlash modeli
Foydalanishni rolli cheklashni ma’murlash modelida foydalanishni rolli cheklashning bazaviy modelida ishlatiluvchi elementlarga qo‘shimcha quyidagi elementlar ko'riladi:
AR — ma’muriy rollar to‘plami;
AP — foydalanishning ma’muriy huquqlari to‘plami;
APA:AR —≫ 2 ^ - har bir ma’muriy rol uchun foydalanishning ma’muriy huquqlari to‘plamini belgilovchi fimksiya;
AUA:U —≫ 2AR - har bir foydalanuvchi uchun, u avtorizatsiyalanishi mumkin bo‘lgan ma’muriy rollar to'plamini belgilovchi funksiya.
Foydalanuvchilaming avtorizatsiyalangan rollari to‘plamini ma’murlashda AUA fiinksiya qiymatlari o‘zgartiriladi. Bu o‘zgartirishni amalga oshirish uchun AR to‘plamidan maxsus ma’muriy rollar aniqlanadi.
|
| |
-chizma - Ikromjon rahmonov

|
Ikromjon rahmonovBog'liq 10chizmachilik1pdf18.33-chizma.
18.34-chizma.
18.35-chizma.
18.36-chizma.
29.
R e z b a n i m a v a l i n i n g q a n d a y t u r l a r i m a v j u d ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i l s i n .
b . B e r i l g a n d o i r a v i y k o n u s v a p r i z m a n i n g o ‘z a r o k e s i s h i s h i d a n
e l l i p s h o s i l b o ‘l s in . H o s i l b o 4 g a n b u y u m n i n g u c h t a p r o y e k s i y a n i
b a j a r i n g ( 1 8 . 3 5 - c h i z m a ) .
30.
Q a n d a y b i r i k m a l a r a j r a l a d i g a n h i s o b l a n a d i ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . Y a r i m y u m a l o q k a l l a k l i , ik k i q a t o r l i , s h a x m a t t a r t i b l i p a r c h i n
c h o k b a j a r i l s i n ( 1 8 . 3 6 - c h i z m a ) . P a r a m e t r l a r i : £ / = / > + ( 6 . .. 8 ) m m ,
c h o k l a n a d i g a n lis t q a l i n l i g i 8 = 8 m m , £ / „ = l ,l£ / , / = 2 / > + l ,5 £ / „ o l i n s i n .
31.
Q a n d a y b i r i k m a l a r a j r a l m a y d i g a n h i s o b l a n a d i ?
104
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . G e o m e t r i k o ‘q i
H
g a p e r p e n -
d i k u l a r d o i r a v i v k o n u s b e r i l g a n ( 1 8 . 3 7 -
c h i z m a ) . U s h b u k o n u s b i l a n k e s i -
s h a d i g a n k o 'p y o q l i k p r i z m a n i s h u n d a y
l o y i h a l a n g k i , u n i n g b i r y o g ‘i a y l a n a ,
i k k i n c h i y o g ‘ i e l l i p s , u c h i n c h i y o g ‘i
p a r a b o l a , t o ' r t i n c h i y o g ‘ i g i p e r b o l a
h o s i l q i l s in .
3 2 . F a z o v i y t a s a w u r q a n d a y r i v o j -
l a n t i r i l a d i ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . B e rilg a n d e t a i n i n g .f iq is m i h is o b ig a
A
c h i q i g 'i h u d d i o 's h a n d a y s h a k l v a o ‘l c h a m d a g i c h u q u r c h a g a h a m d a
s i l i n d r i k c h u q u r c h a C n i f a z o h i s o b i g a c h i q i q q a a l m a s h t i r i l g a n
k o ‘r i n i s h i n i l o y i h a l a n g ( 1 8 . 3 8 - c h i z m a ) .
3 3 . F a z o v i y t a f a k k u r q a n d a y t u s h u n c h a ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i l s i n .
b . B e r i l g a n d e t a i n i n g t e s h i k v a a r i q c h a s i ( p a z ) g a z i c h j o y -
l a s h a d i g a n i k k i n c h i d e t a l n i l o y i h a l a n g ( 1 8 . 3 9 - c h i z m a ) .
3 4 . D e t a l l a r h a q i d a u m u m i y t u s h u n c h a n i m a d a n i b o r a t ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . M o d e l n i n g i k k i t a k o 'r i n i s h i b e r i l g a n ( 1 8 . 4 0 - c h i z m a ) . U n i
k o ' c h i r i b c h i z i n g v a u c h u n c h i k o ‘ r i n i s h i n i a n i q l a n g . K e r a k l i
q i r q i m l a r i n i s t a n d a r t t a l a b i d a b a j a r i n g .
3 5 . Q a n d a y d e t a l b i r e l e m e n t l i h i s o b l a n a d i ?
105
|
| |
i
aylanish o ‘qiga 
perpendikular 
T, R, S, M

14.5-chizma.
To‘g‘ri chiziqli aylanish sirtlariga aylanish
(doiraviy) konus va silindr kiradi (14.5-
chizma,
a
va
b).
Konus kesimidagi (14.6-
chizma) ikkinchi
tartibli egri chiziqlarning
aylanish o ‘qi
i
atrofida aylanishidan, ma-
salan, aylana simmetriya o ‘qi
i
atrofida aylan-
tirilsa, sfera (shar) (14.7-chizma,
a
),
ushbu
a y lan ad an tash q a rid a g i
i
o ‘q
a tro fid a
aylantirilsa, tor (14.7-chizma,
b
), ellips
o ‘zining katta yoki kichik o ‘qi
atrofida
aylantirilsa, cho‘ziq yoki siqiq ellipsoidlar
( 14.7-chizma, c), parabola o‘z o ‘qi
i
atrofida
aylantirilsa, paraboloid (14.7-chizma,
d
),
giperbola ozining mavhum o ‘qi
i
atrofida aylantirilsa, giperboloid
(14.7-chizma,
e)
kabi aylanish sirtlari hosil boiadi.
Biror nuqta sirtning elementlaridan biriga tegishli bo'lsa, bu
nuqta sirtga taaluqli bodadi (14.8-chizma,
Mantiqiy aloqa - Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi

|
Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi
|
bet | 9/13 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 23,62 Kb. | | #122019 |
Mantiqiy aloqa ma’lumotlarning yoki funksiyalarning bitta mantiqiy guruhga birlashtirilishiga asoslanadi. Misol sifatida matnli axborotlarni yoki bir xil ma’lumotlarni qayta ishlash funksiyalarini keltirish mumkin. Funksiyalarning mantiqiy aloqadorligiga ega modul bitta operatsiyanihg muqobil variantlarini, masalan butun sonlarning qo‘shilishi va haqiqiy sonlarning qo‘shilishi kabi amallarni ko‘pincha ijobatlaydi. Bunday moduldan doimo uning qandaydir qismi chaqiriladi, bunda chaqiruvchi va chaqiriluvchi modullar boshqaruv bo‘yicha bog langan bo`ladi.
Mantiqiy bog‘langan komponentlarga ega modullar ishi mantiqiysini tushunish muvaqqat aloqadorlikdan foydalanuvchi modular ishini tushunishdan ko‘ra, odamda murakkab, binobarin ularning texnologiklik ko‘rsatkichlari yanada past. Elementlar o‘rtasidagi aloqa kichik bo‘lsa yoki mavjud bo‘lmagan holatda ular tasodifiy aloqadorlikka ega hisoblanadi. Elementlari tasodifiy bog‘langan modul eng past texnologiklik ko‘rsatkichlariga egadir, chunki unga birlashtirilgan elementlar umuman bog‘lanmagan.
Keyingi uchta holatda moduldagi bir necha tagdasturlar o‘rtasidagi aloqa tashqi sabablar bilan shartlanganligiga e`tibor qarating. Oxirgisida esa umuman mavjud emas. Bu tegishli ravishda modullarning texnologik tavsiflariga o'tadi.
Amaliyotda funksional, ketmaket va axborot aloqadorlikdan foydalanish maqsadga muvofiq. Odatda, yaxshi o‘ylangan dekompozitsiyada iyerarxiyaning yuqori darajalari modullarining funksiyalari va ma lumotlari funksional yoki ketma-ket aloqadorlikka ega bo‘ladi. Malumotlarga xizmat ko‘rsatish modullari uchun funksiyalarning axborot aloqadorligi xosdir. Bunday modullarning ma’lumotlari turlicha bog‘lanishi mumkin. Jumladan, obyektli-mo‘ljalli yondashuvda sinflar bayoniga ega modullar usullarning axborot aloqadorligi va ma’lumotlarning funksional aloqadorligi bilan tavsiflanadi.
Dekompozitsiya jarayonida aloqadorlikning boshqa xillariga ega modullarni olish yetarlicha o‘ylanmagan loyihalashni anglatadi. Faqat resurslar kutubxonasi bundan mustasno.
|
| |
Ulashuv modullarni ulash - Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi

|
Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi
|
bet | 6/13 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 23,62 Kb. | | #122019 |
Ma’lumotlarning umumiy sohasi bo‘yicha ulashuv modullarni ulashda ma’lumotlarning umumiy sohasi bilan ishlashlarini nazarda tutadi. Ulashning ushbu tipidan foydalanish mumkin emas, zero:
mazkur ulashuv tipidan foydalanuvchi dasturlar dasturiy ta’minoti kuzatishda tushunish uchun o‘ta murakkab;
umumiy ma’lumotlarning o‘zgarishini keltirib chiqaradigan bitta modul xatosi boshqa modulni bajarishda paydo bo‘lishi mumkin, bu esa xatolarni bartaraf etishni jiddiy darajada murakkablashtiradi;
umumiy sohadagi ma’lumotlarga tayanishda modullarning muayyan nomlaridan foydalaniladi, bu esa ishlab chiqilayotgan dasturiy ta’minot moslanuvchanligini kamaytiradi.
Mohiyatan ulashuv holatida bir modul boshqasining ichki komponentlariga murojaatga ega bo‘ladi (boshqaruvni ichkariga beradi, ichki ma’lumotlarni, kodlarni o‘zini o‘qiydi yoki o‘zgartiradi), bu esa blokli-iyerarxik yondashuvga tamomila ziddir. Ushbu holatda alohida modul blok (≪qora quti≫) bo‘la olmaydi: uning borlig‘I boshqa modulni ishlab chiqish jarayonida hisobga olinishi shart.
Protsedurali dasturlashning zamonaviy universal tillari, masalan Pascal, mazkur tipdagi ulashuvni oshkora tarzda quvvatlamaydi, biroq quyi darajadagi tillar, masalan Assembler uchun mazkur tipdagi ulashuv mumkinligicha qoladi.
Qoidaga ko‘ra, modullar o‘zaro bir necha usullar orqali ulashadi. Buni hisobga olgan holda dasturiy ta ’minot sifatini yomon tavsiflarga ega ulashuv bilan belgilash qabul qilingan. Xususan, ma’lumotlar bo‘yicha ulashuvdan va boshqaruv bo‘yicha ulashuvdan foydalanilgan taqdirda boshqaruv bo‘yicha ulashuv belgilovchi hisoblanadi. Ayrim hollarda modullar ulashuvini shart bo‘lmagan aloqalarni olib tashlagan va zarur aloqalarni tuzilmalashtirgan holda kichraytirish mumkin. Obyektga mo‘ljallangan dasturlashga misol sifatida, unda bitta miqdordagi parametrlar o'rniga mazkur usul obyekt maydonlari joylashgan soha (tuzilma) manzilini nooshkora, qo‘shish parametrlarni oshkora oladi. Natijada modular namuna bo‘yicha ulashgan bo‘lib qoladi.
|
| |
Rolli cheklash xavfsizlik siyosatlari

|
Rolli cheklash xavfsizlik siyosatlari
|
bet | 2/13 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 23,62 Kb. | | #122019 |
Rolli cheklash xavfsizlik siyosatlari
Foydalanishni rolli cheklash asosidagi xavfsizlik siyosatlari foydalanuvchilar, rollar, amallar va himoyalanuvchi obyektlar atamalarida tavsiflanadi.
Foydalanishni rolli cheklashda malumotlar bazasida saqlanuvchi axborotdan foydalanuvchilami foydalanish mexanizmi. Foydalanishni rolli cheklashli himoyalanuvchi obyekt ustida biror-bir amalni bajarish uchun foydalanuvchi qandaydir rolni bajarishi iozim. Foydalanuvchi ushbu rolni bajarishdan oldin MBBT xavfsizligi ma’muri tomonidan ushbu rol uchun avtorizatsiyalangan Bo`lishi shart. Shunday qilib, foydalanishni rolli cheklash ma’murga roldagi avtorizatsiyaga, rolni faollashtirishga, amallami bajarishga cheklashlami o‘matish qobiliyatini bag‘ishlaydi.
Rollarning taqdim etilishi
Rollarning taqdim etilishi, kompyuter tizimlaridan foydalanuvchilar uchun foydalanishni cheklashning aniqroq va tushunarli qoidalarini aniqlashga imkon beradi. Bunda foydalanishni rolli cheklash foydalanuvchilaming vakolatlari va majburiyatlari doirasi aniq belgilangan kompyuter tizimlarida samarali ishlatiladi. Rol deganda kompyuter tizimi obyektlaridan foydalanish huquqlari majmui tushuniladi. Ammo foydalanishni rolli cheklash foydalanishni diskresion cheklashning xususiy holi hisoblanmaydi, chunki foydalanishni rolli cheklash qoidalari kompyuter tizimi subyektlariga foydalanish huquqlarini taqdim etish tartibini vaqtning har bir onida, uning ishlash sessiyasi va undagi mavjud yoki mavjud bo`lmagan rollarga bogiiq holda belgilaydi. Bu esa foydalanishni mandatli cheklash tizimiga xos. Shu bilan birga foydalanishni rolli cheklash qoidalari foydalanishni mandatli cheklash qoidalariga nisbatan moslanuvchan hisoblanadi.
Rolli cheklashning bazaviy modelining asosiy elementlari
Ma’lumki, foydalanishni mandatli cheklash qoidalari qat’iy belgilangan axborot muhimligi panjarasi (shkalasi) aso sida tuziladi.
Foydalanishni rolli cheklashning bazaviy modelining asosiy elementlari quyidagilar:
U - foydalanuvchilar to‘plami; R - rollar to‘plami;
P - kompyuter tizimi obyektlaridan foydalanish xuquqlari to‘plami; S - foydalanuvchilar sessiyalari to‘plami;
UA: U —> 2R - har bir foydalanuvchi uchun, u avtorizatsiyalanishi mumkin bo`lgan rollar to‘plamini belgilovchi funksiya;
user: S -> U — nomi orqali faollashgan har bir sessiya uchun foydalanuvchini belgilovchi funksiya;
roles: S -> 2R - muayyan sessiyada avtorlzatsiyalangan foydalanuvchi uchun rollar to‘plamini belgilovchi funksiya; bunda vaqtning har onida har bir seS uchun roles(S)< UA(user(S)) sharti bajariladi.
|
| |
Funksiyalarning ketma-ket aloqadorligi

|
Funksiyalarning ketma-ket aloqadorligi
|
bet | 8/13 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 23,62 Kb. | | #122019 |
Funksiyalarning ketma-ket aloqadorligi
Funksiyalarning ketma-ket aloqadorligida bir funksiyaning chiqishi boshqa funksiya uchun boshlang‘ich ma’lumotlar bo‘lib xizmat qiladi. Odatda, bunday modul bitta chiqish nuqtasiga ega bo‘ladi, ya’ni ikkita funksiyani bajaruvchi bitta tag dasturni realizatsiya qiladi. Ketma-ket funksiyalar foydalaniladigan ma’lumotlar ketma-ket aloqador ham hisoblanadi. Funksiyalarning ketma-ket aloqadorligiga ega modulni ham ketmaket, ham funksional aloqadorlikka ega ikki yoki undan ko‘proq modulga ajratish mumkin. Bunday modul bir necha funksiyalarni bajaradi, binobarin uning texnologikligi yomon: testlashni tashkil etish murakkab, modifikatsiyalashni bajarishda esa modul funksiyalarini fikran bo'lishga to‘g‘ri keladi.
Bir xil ma’lumotlarni qayta ishlovchi funksiyalar axborot aloqador
hisoblanadi. Dasturlashning tuzilmaviy tillaridan foydalanishda funksiyalarning alohida bajarilishi har bir funksiya o‘z tagdasturi bilan amalga oshirilishi mumkin.
Ilgari bunday hollarda kirishning turli nuqtalaridan va bitta kichik dastur sifatida shakllantirilgan modul qo‘llanilardi.
Bir necha funksiyalar birlashtiril ishiga qaramay, axborot aloqador modul texnologiklikning yomon bo‘lmagan ko‘rsatkichlariga ega. Bu hoi shu bilan
izohlanadiki, ayrim ma’lumotlar bilan ishlovchi barcha funksiyalar bir joyga yig‘ilgan, bu esa ma’lumotlar formati o'zgarganda faqat bitta modulni to‘g‘rilashga imkon beradi. Bitta funksiya qayta ishlaydigan ma’lumotlar ham axborot
aloqador sanaladi.
Bitta jarayon qismlari
Bitta jarayon qismlari hisoblangan funksiyalar yoki ma’lumotlar protsedurali aloqador. Odatda modulda dasturning muqobil qismlari funksiyalari birlashtirilgan taqdirda funksiyalarning protsedurali aloqadorligiga ega modul olinadi.
Protsedurali aloqadorlikda modulning alohida elementlari g‘oyatda zaif bog‘lanadi, chunki ular ijobatlaydigan amallar faqat umumiy jarayon bilan bog'langan, binobarin mazkur aloqa xilining texnologikligi avvalgi xilga qaraganda pastroq.
Funksiyalarning muvaqqat aloqadorligi mazkur funksiyalar parallel ravishda yoki ma’lum vaqt davri mobaynida bajarilishini ko‘zda tutadi. Ma’lumotlarning muvaqqat aloqadorligi ulardan ma’lum vaqt intervalida foydalanishni anglatadi.
Masalan, ma’lum jarayonni initsializatsiya qilishda bajariladigan funksiyalar muvaqqat aloqadorlikka ega. Muvaqqat aloqadorlikning o‘ziga xos xususiyati shuki, bunday funksiyalar ijobatlaydigan amallar odatda har qanday tartibda bajarilishi mumkin.
Funksiyalarning muvaqqat aloqadorligiga ega modulning borligiga o‘zgarish tamoyili xosdir: unga bitta amallar qo‘shilishi yoki undan eskilari chiqarilishi mumkin. Funksiyalar modiflkatsiyalanishining bitta ehtimoli mazkur xil modullari texnologikligi ko'rsatkichlarini avvalgisiga qiyosan yanada ko‘proq pasaytiradi.
|
| |
Avtorizatsiyalangan rollari to‘plamini ma’murlash

|
Avtorizatsiyalangan rollari to‘plamini ma’murlash
|
bet | 4/13 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 23,62 Kb. | | #122019 |
Avtorizatsiyalangan rollari to‘plamini ma’murlash
Foydalanuvchilaming avtorizatsiyalangan rollari to‘plamini ma’murlash uchun quyidagilami aniqlash lozim:
rollar to‘plamming har bir ma’muriy roli uchun u o‘zgartirishga imkon beruvchi avtorizatsiyalangan foydalanuvchilar to‘plamini;
har bir rol uchun foydalanuvchilar mos keladigan dastlabki shartni. Ierarxiyadagi eng kichik rol - xizmatchi (E), loyihalami ishlab chiqarish rollari ierarxiyasidagi eng katta rol - direktor (DIR), eng kichik rol - muhandis (ED).
Boshqarishda ikkita loyiha bo‘yicha ishlar bajariladi. Har bir loyihada eng katta rol
(PL1, PL2), eng kichik rol - loyiha muhandisi (El, E2) va o‘zaro taqqoslab boimaydigan rollar - ishlab chiqarish bo‘yicha muhandis (REI, RE2) va nazoratlash bo4yicha muhandis (QE1, QE2) aniqlangan. Ma’muriy rollar ierarxiyasi to‘rtta roldan iborat boiib, eng katta rol — xavfsizlik ma’muri (SS).
Rollar ierarxiyasi
Foydalanishni rolli cheklash modelida ko‘riladigan rollar ierarxiyasini o‘zgartirishga imkon beruvchi ma’murlash qoidalarini aniqlash eng murakkab masala hisoblanadi. Ushbu masalani yechish uchun foydalanuvchilaming avtorizatsiyalangan rollari to‘plamini va rollardan foydalanish huquqlarini ma’murlash qoidalarini aniqlashda amalga oshirilgan yondashishlardan foydalaniladi.
Elementlari quyidagilardan iborat boigan uchta ierarxiya beriladi:
imkoniyatlar - foydalanish huquqlari va boshqa imkoniyatlar to‘plami;
guruhlar — foydalanuvchilar va boshqa guruhlar to‘plami;
birlashmalar - foydalanuvchilar, foydalanish huquqlari, guruhlar, imkoniyatlar to‘plami va boshqa birlashmalar to‘plami.
Birlashmalar roli
Birlashmalar roli - foydalanuvchilar guruhi va alohida foydalanuvchilar avtorizatsiyalanishi mumkin boigan va foydalanish huquqlariga va imkoniyatlariga ega rollar. Birlashmalar ierarxiyasi umumiyroq hisoblanadi va imkoniyatlar va guruhlar ierarxiyasini qamrab olishi mumkin. Imkoniyatlami va guruhlami aniqlash modeldagi rollami ma’murlash qoidalarining amalda qoilaniluvchi axborotni ishlash texnologiyasiga mosligini ta'minlash va tashkilotning ma’muriy strukturasini yaratish uchun talab qilinadi. Masalan, foydalanuvchiga
o'zining vazifasini bajarishi uchun foydalanish huquqlarining qandaydir nabori zarur bo`lshi mumkin. Buning ustiga, ushbu naborda foydalanishning qandaydir huquqining yo'qligi mavjud huquqlarga egalikning ma’nosiz qilib qo‘yishi mumkin.
Imkoniyatlar, guruhlar va birlashmalar ierarxiyalari asosida elementlari - imkoniyatlar roli, guruhlar roli, birlashmalar roli hisoblanuvchi rollar ierarxiyasi belgilanadi.
Imkoniyatiar roli - faqat aniq va foydalanish huquqlari mos imkon iyatlarga ega rollar.
Guruhlar roli - mos guruh foydalanuvchilarining barchasi bir vaqtda avtorizatsiyalanishi mumkin bo`lgan roller.
|
| |
Modullarni ulash - Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi

|
Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi
|
bet | 5/13 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 23,62 Kb. | | #122019 |
Ulash bu modullarni o‘zaro bog‘liqligining o'lchovi bo‘lib, modullar bir-biridan qanchalik yaxshi ajratilganligini belgilaydi. Modullar, agar ularning har biri boshqasi haqida hech qanday axborotga ega bo‘lmasa, mustaqildir.
Modul boshqa modullar haqida qancha ko‘p axborotni saqlasa, u shunchalik ko‘p ular bilan ulashgan bo‘ladi.
Modullar ulashuvining beshta tipi farqlanadi:
ma’lumotlar bo‘yicha;
namuna bo‘yicha;
boshqaruv bo‘yicha;
ma’lumotlarning umumiy sohasi bo‘yicha;
borlig‘i bo'yicha.
Modullarning skalyar ifodalari
Ma’lumotlar bo‘yicha ulashuv modullarning skalyar ifodalarda taqdim etilgan ma’lumotlar bilan almashinishlarini nazarda tutadi. Berilayotgan parametrlarning ko‘p bo‘lmagan miqdorida ushbu tip dasturiy ta’minotning eng yaxshi texnologik tavsiflarini ta’minlaydi.
Namuna bo`yicha ulashuv modullarning tuzilmalarga birlashtirilgan ma’lumotlar bilan almashinishlarini nazarda tutadi.
Mazkur tip ham yondosh bo‘lmagan tavsiflarni ta’minlaydi, biroq ular avvalgi tipdagidan ko‘ra yomonroq, zero muayyan berilayotgan ma’lumotlar tuzilmalarga
≪yashirilgan≫, shu boisdan modular o'rtasidagi aloqaning shaffofligi≫ kamayadi. Bundan tashqari, berilayotgan ma’lumotlar tuzilmasini o‘zgartirishda undan foydalanuvchi barcha modullarni modifikatsiyalash zarur.
Boshqaruv bo'yicha ulashuvda bir modul boshqasiga modulning ichki mantig‘ini boshqarish uchun belgilangan qandaydir axborot obyekt (bayroq) yuboradi.
Bunday sozlashlar, shuningdek modullar o'zaro ta’sirining ko‘rgazmaliligini pasaytiradi va shu boisdan avvalgi aloqalar tiplariga qiyosan ishlab chiqilayotgan dasturiy ta’minot texnologikligining yanada yomon tavsiflarini ta’minlaydi.
MinMax funksiyasi boshqaruv bo‘yicha ulashuvni nazarda tutadi, zero flag parametri ifodasi dastur mantig‘iga ta’sir ko‘rsatadi: agar MinMax funksiyasi true ga teng flag parametric ifodasini olsa, ikkitadan maksimal ifodani qaytaradi, agar false ni olsa, minimal ifodani qaytaradi:
Function MinMax (a,b: integer; flag; boolean): integer; begin
if (a>b) and (flag) then MinMax:=a else MinMax: = b;
end;
|
| |
b
dagidek 
ko‘paytirib chiqiladi.
3. Havoiy (oktaedr) — sakkizyoqlik

b dagidek
ko‘paytirib chiqiladi.
3. Havoiy (oktaedr) — sakkizyoqlik. U bitta asosga ega bo‘lgan
ikkita to ‘rt yonli piramidaga o ‘xshaydi. Bir-biriga qarama-qarshi
joylashgan ikkita piramida yoyilmasi bajariladi (17.2-chizma,
a). 4. Falakiy (dodekaedr) — о ‘nikkiyoqlik. Uni tekislikka yoyish
uchun kerakli kattalikdagi m untazam beshburchaklik yasaladi.
U ning h ar bir tom oniga xuddi o ‘sha o ‘lcham dagi beshbur-
chaklikliar qo ‘shib chizib chiqiladi. Shunda falakiyning yarmi
yoyilgan bo‘ladi (17.2-chizma,
b). Xuddi shunday yana bitta yoyilma
bajariladi. Har biri model ko‘rinishida yasalsa, falakiyning ikkita
“kosasi“ hosil b o ‘ladi va ular birlashtirilsa, falakiyning modeli
bajariladi.
5. Moiy (ikosaedr) — yigirmayoqlik. U noriy va havoiy kabi
teng yonli uchburchaklardan tuzilgan. Uni tekislikka yoyish uchun
falakiyga o‘xshatib ikkita “kosa”si yoyilmasi bajariladi (17.3-chizma,
a) yoki 17.3-chizma,
b da ko‘rsatilgandek yigirmata teng yonli
uchburchaklar chiziladi.
Ko'pyoqliklarning yoyilmalaridan foydalanib, ularning model-
larini yasash uchun, aw alo, ikki nuqtali shtrix punktir chiziqlarda
chizilgan qirralari o ‘tmas tig‘ bilan ezib chiqiladi. Shunda o ‘sha
6 — Chizmachilik
81
17.3-chizma. qirralari tekis bukiladi. Qirqilgan qirralarini bir-biri bilan yelimlab
yopishtirish uchun, masalan,
BC qirrasi olinsa, unga ingichka
S2
tasma qo‘shib chiziladi va o'sha tasma yelirnlanib, model qirrasinig
ichki tomoniga yopishtiriladi. Shu tartibda barcha qirralar o ‘zaro
birlashtirilib chiqiladi.
SIRTLARNI TEKISLIKKA YOYISH

17. SIRTLARNI TEKISLIKKA YOYISH Geometrik jism sirtini yoyib, tekislik bilan jipslashtirilganda hosil
qilingan tekis shakl
yoyilma deyiladi. Texnikada tunukalardaii hosil
qilingan tekis shakl
yoyilma deyiladi. Texnikada tunukalardan yasalgan
buyumlar ko‘plab uchraydi. Masalan, paxta terish mashinasining
paxta so‘rg‘ichi, paxta yig‘adigan bunkeri kabilar. Bunday buyumlar,
detallar ulaming yoyilmalari orqali listli materiallardan yasaladi.
Buzilm asdan tekis yoyiladigan chiziqli sirtlar
yoyiladigan chiziqli sirtlar , yoyilganda g'ijim lanadigan, yirtiladigan sirtlar
yoyilmaydigan chiziqli sirtlar deyiladi.
Beruniy ko‘pyoqliklarini tekislikka yoyish. /.
Noriy (tetraedr) — to ‘rtyoqlik. Uni tekislikka yoyish uchun
kerakli kattalikdagi teng tom onli uchburchak chiziladi.
A va
R nuqtalardan
AB ga teng yoylar chiziladi va ular o ‘zaro kesishgan
nuqtalardan ustidagisi
S, ostidagisi C deb belgilanadi. Bu yerda
ABC noriyning asosi,
S esa uchi hisoblanadi.
S nuqtadan
AB nuqtalar orqali o ‘tuvchi yoy chizilib, unga
AB kesma
A va
В dan
o ‘chab qo‘yiladi.
S bilan
A, В va C lar tutashtirilsa, noriyning
yoyilmasi hosil bo‘ladi (17.1-chizma,
a). 17.1-chizma. 80
17.2-chizma. 2. Orziy (geksaedr) — oltiyoqlik. Uni tekislikka yoyish uchun
kerakli kattalikda kvadrat chizib olinadi va u 17.1-chizma,
A2
va 
B - Ikromjon rahmonov

A2
va
B,
nuqtalar
belgilangandan keyin, shartli
A2B2
radius bilan yoki
A { B J
dan
yoy chizilib, sirt o ‘qi bilan kesishtiriladi. 0 2 nuqtadan sirkul
yordamida
A2v
a
B2
nuqtalar bilashtiriladi.
Texnik detallardagi sirtlar o ‘zaro yoylar orqali tutashgan
bo‘lsa, sirt yasovchilari ingichka chiziqlar bilan kesishtiriladi. 0 ‘tish
77
chizig‘i 16.2-chizma,
a
dagi kabi yasalib, u shartli ingichka chiziqda
tasvirlanadi (16.2-chizma,
b).
Texnik detallar quyish y o ii bilan tayyorlanadigan b o ‘lsa,
ulardagi sirtlaming kesisliish chizig‘ini aniq tasvirlash talab qilinadi.
Shunday detallardan biri — kran (jo‘mrak) korpusi berilgan b o ‘lib
(16.3-chizm a), korpusning ikki yon to m o n i silindrlar bilan
kesishgan. Silindrlaming o ‘zaro kesishish chiziqlari sharlar usulida
aniqlanadi. Konus va silindr o ‘qlarining kesihsayotgan
0 2
nuqtasi
78
katta va kichik sharlarning markazi hisoblanadi. Detaining ichki
qismidagi konus va silindrning kesishish chizig‘i asosiy yog‘on
tutash, tashqi tom onidagisi esa ingichka tutash chiziq bilan
tasvirlanadi. D etaining gorizontal proyeksiyasida sirtlarning
kesishish chizig‘ini aniqlashda konus parallellaridan foydalaniladi.
Ushbu sirtlarning o ‘zaro kesishish chizighni yasash uchun
eng oldin konus yasovchisiga urinma qilib 0 2 nuqtadan kichik
shar o'tkaziladi. Bu shar konus bilan / , nuqtada urinib o ‘tsa,
silindr yasovchilarini
2,
va
3 7
nuqtalarda kesib o'tm oqda. 7,
nuqtadan konus o ‘qiga perpendikular ohkazilgan ingichka chiziq
2232
chiziqni kesib, kesishish chizig'iga oid C, nuqtani hosil qiladi.
Shu tartibda oraliq shar o ‘tkazilsa, kesishish cliizighga oid
q o'shim cha n u q talar aniqlanadi.
Л„ С,. B,
n u q talar ravon
tutashtiriladi, shunda konus va silindrning o ‘zaro kesishish chizigh
yasalgan bo'ladi.
79
|
a).
Aylanish sirtlaridagi 
nuqtaning geometrik o ‘rnini aniqlashda sirt turiga qarab uning 
yasovchisidan (14.8-chizm a, 
b)

14.8-chizma.
tekislikka tegishli bo‘ladi. Kesuvchi tekislik jismning asosiga parallel
tekislik
bilan kesilsa, sirt turiga qarab asosini takrorlaydigan,
72
lekin undan kichikroq shakl o ‘zining
haqiyqiy kattaligida hosil
bodadi (14.9-chizm a,
a).
Kesuvchi tekislik jism asosiga qiya
vaziyatda o ‘tgan bodsa, qisqargan
holdagi shakl hosil bodadi
(14.9-chizm a,
b
va c), konus uchi orqali asosini kesib o ‘tsa,
uchburchak hosil bodadi (14.10-chizm a,
a).
Asosiga parallel
Pv
tekislik bilan kesilsa, kichikroq aylana o'zining haqiyqiy kattaligida
tasvirlanadi (14.10-chizm a,
a).
73
Doiraviy konus asosiga patallel 7’.tekislik bilan kesilgatida aylana
Py
tekislik bilan barcha yasovchilarni kesib o'tsa, ellips,
bitta
yasovchisiga parallel
Ly
tekislik parabolani,
ikkita yasovchisiga
parallel
Qy
tekislik kesib o ‘tsagiperbolaorqali kesib o'tgan bo‘ladi
(14.6-chizma).
Aylansih sirtlaridagi kesim yuzasi chizig‘ini aniqlashda ularning
parallellaridan yoki yasovchilaridan foydalaniladi. Masalan, 14.10-
cliizma,
b
da