Maktabgacha yoshdagi bolalarni milliy ruhda tarbiyalashda xalq

2.2. Maktabgacha yoshdagi bolalarni milliy ruhda tarbiyalashda xalq
ertaklarining ahamiyati
Bugungi davr talablaridan kelib chiqqan holda ta’lim-tarbiyaberish
murakkab va masuliyatli jarayondir. Ta’lim-tarbiyaning yangi usulini qo‘llashdan
avval, biz ortga nazar tashlashimiz mumkin. Bizning ota-bobolarimizdan qolgan
tarbiya berishning qulay va oson usullaridan foydalanish bugungi kunda biroz
eskirgandek. Lekin natijasini kuzatilganda yuqori darajada ekanligi isbotlangan.
46
Bolajonlarimizni tarbiyalab ularga ibratli ertaklar va hikoyalar orqali bilim
berishning qulay va natijali usuli bu yertak terapeyasidir. Pedagog-tarbiyachilar
bolalarning yosh hususiyatlariga ko‘ra kamida 40 dan ortiq ertakni bilishlari lozim.
Negaki bolajonlarga bir ertakni qayta-qayta eshitish juda zerikarlidir, bundan
tashqari vaziyatdan kelib chiqib, kichik va namunali ertaklar to‘qish mahorati
tarbiyachi pedagoglarga hos xarakter hisoblanadi. Ayni damda pedagoglarni
kasbiy malakasini oshirish ham pedagoglarning mahoratlarini mustahkamlash,
bilimlarini oshirishga qaratilgan jarayondir. Har beshyilda pedagog-
tarbiyachilar malaka oshirish orqali bilim,ko‘nikma va malakalarini oshirish
orqali o‘z ustilarida ishlash imkoniga ega bo‘ladilar. Bolalarning o‘zligini
anglatish, tabiatga bo‘lgan qiziqishlari, odob-axloq tushunchalari, do‘stlari va
tengdoshlari bilan munosabatlari, kattalar bilan muloqot qilish, hurmat
tushunchasini singdirish, ota-onani sevish, vataniga sadoqatli ruxda
tarbiyalash, bilim olishga qiziqtirish, manaviyatini boyitib borishda avvalo
kitobning o‘rni beqiyosdir. Milliy ertaklarimiz xalq og‘zaki ijodiyoti va o‘zimiz
tomonimizdan to‘qilgan to‘qima ertaklar bola tarbiyasida katta ahamiyatga
ega.Bolalar bilan ko‘proq muloqot qilishning, bolalar nutqining rivojlanishi ham
ertaklar orqali olib borilishi katta natijalarga erishilishini ko‘rsatmoqda.
Bolajonlarimiz xali dunyoni to‘liq anglamagan bo‘lishsada, ertaklar tinglashni juda
hohlashar ekan. Ertaklarni bolalar yoshiga mos tarzda tashkil qilish bu,
pedagogning mahoratiga bog‘liqdir. Kichik yoshdagi bolalar uchun qisqa va
qiziqarli ertaklar bolalar ruxiyatini tarbiyalashda muhim vosita hisoblanadi.
Ertaklarni bolalar yoshiga mos tanlash ham bir sanatdir. Ertakning
muhim xususiyatlaridan biri, uning har doim xalq hayoti, kurashi, tarixi,
psixologiyasi, dunyoqarashi, urf-odatlari bilan juda yaqin bog‘langan bo‘lishi,
bolalarga axloqiy va ma’naviy jismoniy kuchga ishonch ruhi bilan boydir. U bolaga
butun real va tabiatdan tashqari kuchlarning bo‘ysunganini ifodalaydi. “Ertaklarda
bola tabiati va ijtimoiy hayotda o‘ziga dushman bo‘lgan qarshi kuchlarga kurashda
doim g‘olib chiqadi va bolani hayotga tayyorlashda ko‘maklashadi desak,
47
mubolag‘a bo‘lmaydi.” Ertaklarni tanlash, ravon nutq bilan so‘zlab bera olish,
ovz to‘nini shuqaxramon ovoziga taqlid qilish bilan ayta olish, bolalar
histuyg‘ularini
hisobga
olgan
holda
so‘zlash,
rasmlardan
foydalanish,
qo‘g‘irchoqlardan foydalanish, interaktiv doskalardan foydalaninsh va xokazolar
bolalarni o‘ziga tortadi va tinglashni o‘rgatadi. Ertaklarni shoshmasdan mazmunli
o‘qib berish va bolalarning savollarini va fikirlarini ertak bilan uyg‘unlashtirish
talab etiladi. Oddiygina ertakni turli usullarda turlicha aytish mumkin, lekin
bolalarni qiziqtirish usulini aniq bilib, olish talab qilinadi. Bolalar nafaqat
ertakni tinglaydilar balki, ertakdan o‘zlariga yoqqan yoki ijobiy qahramonlarni
ham tanlaydilar. Bolajonlar ertaklarni tinglabgina qolmay, salbiy va ijobiy
qahramonlarni farqlab,ularni obrazlariga kirishishga intiladilar, bu esa
pedagogning yutug‘idir demak bola ertakni tinglash orqali muloxaza qilishga ham
ulgurganligi belgisidir. Ayrim pedagoglarda ertak aytib berishga xohish-istaklari
yo‘qligini va bolalarni ertaklarga qiziqtirib aytib bermasligi mumkin.Bunda
bolalarning ertak tinglashda oladigan ozuqa o‘rniga boshqa bekorchi narsalarga
sarflashi mumkin. Bolalarning kunduzgi uyqu soatlarida ertak tinglashga
o‘rgatish orqali ularni uyqu soatlarini ham mazmunli tashkil etishga erishiladi.
Pedagoglar ertak terapeyasini tarbiyalanuvchilarning ota-onalari bilan
ishlaganlarida ham, uy sharoitida bolalar bilan ertaklar o‘qib berish yoki aytib
berishni yo‘lga qo‘yishlari lozim.Ertaklar bolalarda albatta yaxshi xislatlarni
shakllanishiga va ularning xarakteriga aylanib ulgurgan qizg‘onchiqlik, yig‘loqilik,
qo‘rqoqlik,
chaqimchilik,
asabiylik,
odamovililik,
fikri
tarqoq,bolalarga
qo‘shilolmaslik, o‘g‘irlik, erkatoylik kabi bir qator yomon odatlarini yaxshi
odatlarga quvnoqlik, sho‘x, erkin, fikrini yetkazib bera olish kabi odatlarga
almashtiradilar. Ertaklar doimiy xayotiy voqelikdan kelib chiqqan holda yoziladi.
Agar oilada ota-onalar tomonidan kitoblar o‘qilishini ko‘rgan va kuzatgan bola,
kitoblarni o‘qishni bilmasa ham rasmli kitoblarni ramga qarab to‘qima ertaklarni
yaratadi. Bu holat otaonalar va pedagoglarning hamkorlikda ishlashda bola
tarbiyasidagi katta yutuqlaridan biridir. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun
48
anʼanaviy taʼlimiy faoliyat tarbiyachining hikoya qilib berishi, oʼqib berishi va
takrorlatgan holda yod oldirishini tan oladi. Аmmo tajriba shuni koʼrsatadiki,
bolalar tarbiyachining hikoyasini kichik oʼzgarishlar bilan takrorlaydilar, hikoyalar
kambagʼal soʼzlar vositasida talqin qilinadi xolos. Shuning uchun, hikoyani oʼqib
berish jarayni nihoyasiga yetgach, bolalardan qayta hikoya qilib berish emas, shu
hikoya asosidagi aralash kartinkalarni magnitli doskaga oʼz oʼrniga koʼra terib
chiqishini talab etadigan “Rasmlarning oʼrnini top” oʼyini bolalarni faol nutqiy
vaziyatga undaydi. Ular voqealar ketma-ketligiga koʼra rasmlarni izlab topish
jarayonida nafaqat nutqi balki, diqqati, kuzatuvchanligi, mantiqiy fikrlashi
rivojlanadi.
Oʼzlari hosil qilayotgan hikoya kompozitsiyasini kuzatish
tarbiyalanuvchilarni faollashtiradi va yangi soʼzlar bilan tasvirlashga urinadi. Ushbu
faoliyat bolalarni zerikishdan himoya qiladi, butun guruhni qayta hikoya qildirishga
imkon boʼlmagan taqdirda, bu usul vositasida barcha bolalar ish jarayoniga jalb
etiladi. Аyniqsa tarbiyachi asosiy ijrochi rolidan kuzatuvchi darajasiga statusini
oʼzgartirishi bolalarga erkinlik beradi. Pedagogning ijrochi-bolalar xattiharakatlarini
ragʼbatlantirishi esa nutqiy faollikka yoʼl ochadi. Shu kabi innovatsion
texnologiyalarni tanlashda quyidagi talablarga eʼtibor qaratish kerak:
- texnologiyani oʼqib berish emas, balki bolalarning muloqot qobiliyatini
rivojlantirishga, nutq madaniyatini tarbiyalashga yoʼnaltirish;
- har bir bola uchun uning yoshi va individual xususiyatlarini inobatga olgan
holda har xil faoliyat turlarida faol nutq amaliyotini tashkil etish. Nutqni
rivojlantirishning asosiy vazifalari - soʼz boyligini boyitish va faollashtirish,
nutqning grammatik tuzilishini shakllantirish, izchil nutqqa oʼrgatish maktabgacha
yosh davrida hal qilinishini inobatga oladigan boʼlsak, ijodiy taʼlim
texnologiyalariga alohida eʼtibor qaratish lozim. Xususan, nutq oʼstirish faollik
markazini badiiy qoʼllanmalarga va didaktik materiallarga boy tarzda jihozlashga
eʼtibor berish kerak. Bolalar nutqining barcha qirralarini rivojlantirishga
yo‘naltirilgan mavzuga mos syujetli rasmlar toʼplamlari, sahnalashtirishga
moʼljallangan oʼyinchoqlar toʼplamlaridan, bosma didaktik oʼyinlardan tashkil
49
topgan metodik bankni yaratish tarbiyachi zimmasidadir. Badiiy adabiyot bilan
tanishtirish nutqni rivojlantirishda muhim rol oʼynashini eʼtirof etgan holda,
guruhlarda kitoblar burchaklari va »Аqlli kitoblar tokchasi» tashkil etilishi muhim.
Chunki tarbiyalanuvchilar bunday materiallar bilan bevosita yangi taassurotlar,
bilim, koʼnikmalar bilan tanishadi. Dialogik, hissiy jihatdan boy nutqi shakllanishi
uchun qulay muhitda boʼladi. Badiiy asarlar vositasida bolalarning nutqi va
tafakkuri rivojlanar ekan, bir paytning oʼzida bogʼlanishli dialogga kirishadi,
fikrlarini bayon etishga kirishadi. Bu bolaga zavq va quvonch bagʼishlaydi, bu
tuygʼular nutqni faol idrok etishni ragʼbatlantiradigan va mustaqil nutq faoliyatini
yaratadigan eng kuchli vositadir. Buni amaliyotda kuzatganimizda oʼyinlar va
samarali taʼlim texnologiyalari asosida nutq oʼstirish mashgʼulotlari oʼtkazilganida
bolalarning faolligi, fikrlarini dadil asosda bayon qilgani, jarayonda zerikish
bilmaganligi, lugʼatida yangi soʼzlarni qoʼllaganligi, qiziqishlari tufayli yangi
maʼlumotlarni oʼzlashtirishga ishtiyoq uygʼonganligi maʼlum boʼldi. Bu esa MTTda
bolalarni maktab taʼlimiga tayyorlashda umumiy muhim kompetentsiyalarni
shakllantirishning asosiy va zarur talabidir. Mana shularni inobatga olgan olgan
xulosa qilish mumkinki, maktabgacha taʼlim tashkilotlarida olib boriladigan nutq
oʼstirish taʼlimiy faoliyat jarayoni va nutq oʼstirish faollik markazidagi jarayonlar
zamonaviy texnologiyalarni qoʼllagan holda olib borilishi zarur. Dono xalqimiz
“Ertaklar-yaxshiliklar yetaklar”, deb bejiz aytishmagan. Ertaklar bolalarning ongi va
qalbiga ezgu fazilatlarni jo qilishda, ularning ma’naviy olamini boyitishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ular yordamida bolalarning xotirasi, diqqate’tibori, tafakkuri
rivojlanadi. Ertaklarni tinglash til va nutqning taraqqiy etishini belgilab beradigan
asosiy omillardan biri hisoblanadi. Boladagi ayrim nutqiy kamchiliklarni hikoya va
ertaklar eshitish, she’r yodlatish, shuningdek so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qildirish va
turli xil mashqlar bajarish orqali bartaraf etish mumkin. Ertak mazmuni asosida
bolalarda ezgu xislatlarni tarbiyalash, insoniy fazilatlarni targ‘ib etish, ular o‘rtasida
o‘zaro do‘stona munosabatlarni shakllantirish va mustaqil fikrlashga o‘rgatish
kerak. Jumladan, hayvonlar haqidagi “Tulkining taqsimoti” ertagida ayyorlik va
50
tilyog‘lamalik tulki obrazi orqali ifodalangan. “Uch og‘a-ini botirlar” ertagi ota
nasihati bilan boshlanadi. Botirlar obrazida axloq va odobning yuksak namunasi
odamiylik, donishmandlik, jasurlik kabi sifatlar namoyon bo‘ladi.
Tarbiyachi tomonidan ertak o‘qib bo‘lingach, bolalarni umumiy xulosa
chiqarishga undash lozim. “Agar sen uning o‘rnida bo‘lganingda nima qilgan bo‘lar
eding?”, kabi savollar berib, erkin muloqotga chaqirish ularning faolligini oshirishga
yordam beradi. Har bir ertakning o‘z g‘oyasi bor. “Sehrli sholg‘om” ertagi bolalarni
fikrlashga, voqealarni ketma-ket aytishga undab, “Kuch birlikda” degan g‘oyani
anglab yetishini ta’minlasa, “Zumrad va Qimmat” ertagida Zumradning
mehnatsevarligi ulug‘lanadi. Qimmat esa dangasa, ishyoqmas sifatida gavdalanadi.
Bolalar ertakni tinglash orqali qissadan hissa chiqarishga o‘rgatiladi. Shuningdek,
ertaklarni mahorat bilan bolalarga o‘qib berish, kichkintoy bilan his-hayajonli
muloqotni o‘rnatishga, sezdirmay tarbiyaviy ta’sir qilishga, atrof-muhit haqidagi
bilimi va ma’lumot zaxiralarini samarali to‘ldirishga imkon yaratadi. Maktabgacha
ta’lim muassasalarida ertaklarni bolalarga yetkazishda yangi pedagogik texnologiya
asosida bolalarning so‘z boyligini oshirishga, ularning nutqini o‘stirish, tafakkuri va
ma’naviyatini rivojlantirishga qaratish muhim ahamiyat kasb etadi.
Maktabgacha davridan boshlab bolalarda yuksak ma’naviy-axloqiy
fazilatlarni shakllantirish ko‘p bosqichli va murakkab jarayon bo‘lib, bu jarayon
texnologik yondoshuvni talab qiladi. Xalq og‘zaki ijodi namunalari vositasida
maktabgacha yoshdagi bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashda ertaklardan
foydalanish bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Maktabgacha kichik yoshdagi bolalar ko‘ngil ochishni, ermakni xohlaydilar.
Chunki bu narsalar ular hayoti davomida tabiiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Maktabgacha kichik yoshdagi bolalar xamma narsani o‘yin va so‘zlar orqali
o‘zlashtiradilar. Tarbiyachi bolalar bilan muloqot qilganida ularga o‘z ona tillarining
har tomonini ya’ni nozik taraflarini ham o‘rgatib boradi. Chunki so‘z orqali bola
hayoti borasida muloqot qiladi, fikrlash doirasi kengayadi va tili ravon, aniq
so‘zlashga moslashib boardi. Maktabgacha kichik yoshdagi bolalar so‘z, ibora va
51
gaplarni qiziqib o‘rganadilar hamda osongina eslab qoladilar. Bu yoshdagi
bolalarning xotirasi endi shakllanib borayotgan paytda bunday mashg‘ulotlar
ularning hayotiga yo‘l ochib beradi. Kichik yoshdagi bolalarga tarbiyachi so‘zlarni
o‘rgatayotganida o‘yinlar orqali murojaat qilish ayni muddoa hisoblanadi. O‘yin
orqali bola o‘zining lug‘at boyligini kengaytirib to‘playdi. Lekin kichik yoshdagi
hamma bolalar ham o‘rganayotgan so‘zlarning ma’nosini to‘g‘ri tushunmaydilar.
Ularni tushuntirish ota-onalar bilan tarbiyachining vazifasiga kiradi. Qiziqarli ertak
va hikoyalar bolaga yaxshi ta’sir qiladi va yaxshi-yomonni farqlashga o‘rgatadi.
Yod olingan kichik xajmdagi she’r va qo‘shiqlar bolaning nutqini ravon, aniq va
sodda qilib ifoda etishni shakllantiradi. Tarbiyachi bolalarda tabiatga mehr
uyg‘otishda daraxtlar qushlar yoki boshqa narsalar xaqidagi kichik xajmdagi
she’rlarni yod oldirishi va ularning mazmunini tushintirishlari maqsadga
muvofiqdir. Qushlarning insonlarga foyda keltirishi shu kichik she’r orqali
ifadolanganini aytish zarur. She’rni yoki qo‘shiqni aytishdan oldin ular haqidigi
rangli rasmlarni ko‘rsatib o‘tish va suxbatlashish shart. Shundagina bolaning
tasavvuri, hayolot olami kengayib boradi. Maktabgacha yoshdagi bolalar bitta
ertakni qayta-qayta eshitishni yoqtiradilar. Shunga ko‘ra ham uni bir marta emas, bir
necha marta o‘qib berish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bunda tarbiyachi: »Bolalar,
ertak yoqdimi? Mazmunini tushundinglarmi? Yana bir marta o‘qib beraymi?» deb
murojaat etib turishi kerak.Bolalar ertak mazmunini yuzaki tushungan bo‘lishlari
mumkin. Shuning uchun dastlabki idrokni chuqurlashtirish maqsadida bolalarni
ertak mazmuniga olib kirish lozim bo‘ladi. Rasm idrokni yana ham chuqurlashtiradi.
Bolalar ertak tinglash paytida ko‘z oldilariga keltirishga ulgurmagan jihatlar:
qahramonlarning kiyinishlari, o‘zlarini tutishlari va boshqa
Maktabgacha yoshdagi bolalarga ertak asosida rasmlar chizishni ham
topshirish foydali. Rasm chizish paytida bolada axborot yetishmasligi seziladi. U
tarbiyachidan ba’zi narsalarni so‘rab bilishga intiladi. Natijada ertak mazmuniga
yanada chuqurroq kirib borish uchun imkoniyat paydo bo‘ladi. Shu bois ertak
asosida bola tomonidan chizilgan rasmlarda axborot ko‘proq bo‘ladi.
52
Maktabgacha ta’limda bolalarga ta’lim-tarbiya berishda ertaklarning o‘rni
beqiyos hisoblanadi. Ertaklar orqali bolalarga odob-axloq haqidagi bilimlarni
yetkazib berish osonroq kechadi. Ertaklar hamma yoshdagi bolalarga birdek yoqadi
va birdek ta’sir etadi. Ertaklarning ta’lim va tarbiyadagi ahamiyati shundaki, bola
ushbu ertaklar talqinidagi qahramonlarning salbiy va ijobiy tomonlarini eshitish va
ko‘rish yordamida o‘zlaridagi xulq-atvorning qanchalik to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri
ekanligini anglashi va o‘z xulqidagi salbiy tomonlarini o‘zgartirishi mumkun. Shu
bilan bir qatorda, ertak bilan tanishish natijasida har bir ertak qahramonlarining
xatti-harakatini ongli ravishda axloq normalari va qoidalari doirasida bajarishga
urinadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotidagi har bir tarbiyachidan bolalarning axloqiy
tarbiyalarini kengaytirib borish, xulq-atvorining axloqiy sabablarini aniqlab borish
uchun, o‘ta e’tiborli bo‘lishni va ziyraklikni talab etadi. Bolalar taraqqiyotidagi
bolalar ertaklari rollari ko‘p qirrali. Ertak bolalarning tarbiyasida ajralmas element
hisoblanadi. U hayotdagi bolalarni tushunadigan tilda o‘rgatadi, yaxshilik va
yomonlik haqida gapiradi. Bolalar, yangi va kattalar nutqidan ko‘ra, hikoyani
yanada osonroq tushunadilar. Shuning uchun, agar kattalar bolaga biror narsani
tushuntirishga yordam berishsa, uni qo‘llab-quvvatlang. Hikoyalarni o‘qib, so‘zlab
berish orqali , biz bolaning ichki dunyosini rivojlantiramiz. Ertak xulq-atvori va
aloqa asoslarini shakllantirishga yordam beradi. Ertaklarni o‘qish uchun bolaning
xotirjam va yaxshi kayfiyatda bo‘lgan “o‘ng” vaqtini tanlash muhimdir. Ertakni
qiziqarli o‘qish kerak, bu ko‘proq foyda va ijobiy his-tuyg‘ularni keltirib chiqaradi.
Katta yoshlarda yaxshi va yomonni bilish shakli tasavvurga ega emas. Bolalar bu
shaklda ma’lumotni idrok qila olmaydi, ular tasvirga, o‘yinga muhtojdir. Bolalarni
tarbiyalashda ertaklarining o‘rni e’tiborsiz qoldirilmaydi. Bola tasvirlarni taqdim
etib, qahramonlarning ichki dunyosini tushunishni o‘rganadi, ular bilan do‘stlashadi
va yaxshilik kuchiga ishonadi. Bolalar ertaklarining roli nafaqat yoqimli dam olish
bilan chegaralanib qolmaydi. Masalan, bolaning tashvishlarini yo‘qotishning bir
usuli hisoblanadi. Ertaklardan foydalanib, paydo bo‘lgan shaxsning salbiy
tomonlarini yengib o‘tishga yordam beradi. Farzandingizning tabiatiga qarab, bir
53
qator fikrlarni hisobga olishingiz lozim bo‘ladi. Xalq ertakalrida ko‘p asrlik aql-
idrok mavjud. Ko‘pincha afsonalar dahshatli realizmda ayblanadi. Bolada kattalar
majoziy ko‘rinishda ko‘rgan shafqatsizliklarni sezadi. Agar bola bir necha marta
televizorda zo‘ravonlik sahnalarini ko‘rgan bo‘lsa, u mo‘jizaviy tarzda ertaklarni his
qila olmaydi. Bolaga yomonlikka barham berilishinitushuntirish kerak. Ertaklarda
har doim yaxshilik g‘olib bo‘lishini anglab yetish juda muhimdir. Keyin unga
hayotning qiyinchiliklarini yengish osonroq bo‘ladi. Sizning ertakka bo‘lgan
munosabatingiz ham muhimdir. Bolani tarbiyalashda ertak olamini to‘liq ishlatish
kerak. Bir ertak orqali bolaning “yaxshi” va “yomon” nima ekanligini tushunishi
osonroqdir. Bola o‘zini o‘zi ijobiy ertak qahramon sifatida taqdim etadi. Ertak
bolaning to‘liq rivojlanishi uchun eng qulay vositalardan biridir. Agar siz
bolalarning yosh xususiyatlari bilan bog‘liq ertaklarni to‘g‘ri tanlasangiz, bolaning
hissiy holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan bo‘lasiz. Agar bolaning sevmaydigan va
sevimli qahramonlariga e’tibor qaratadigan bo‘lsangiz, bolaning mumkin bo‘lgan
psixologik muammolarini o‘z vaqtida aniqlashingiz va to‘g‘ilashingiz mumkin.
Bolaning fantaziyasi ham ijobiy, ham rivojlanishning salbiy tomoniga yo‘naltirilishi
mumkin. Oddiy hodisalarga ega bo‘lgan ertaklardan boshlash yaxshidir. Ertak ertagi
bilan mashg‘ulot o‘z-o‘ziga ishonch va o‘z-o‘zini ishontirishga yordam berishi
kerak.
|