Agressiyaning ijtimoiy sabablari

|
Agressiyaning ijtimoiy sabablari
|
bet | 37/92 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #111254 |
Bog'liq Guliston davlat universiteti sotsial psixologiya (2)Agressiyaning ijtimoiy sabablari.
Oilada bolalarga nisbatan ko‘pol muomala, so‘kinish, urish ular tomonidan agressiv xulq modelining o‘zlashtirilishiga sabab bo‘ladi. Ota oilada past mavqega ega bo‘lgan madaniyat shakllarida bolalarning jinoyatchilikka moyilligi ortadi. Televidenie bizga zo‘ravonlikning turli-tuman shakllarini o‘rgatadi.
Televidenie orqali zo‘ravonlikni tomosha qilish:
1) agressivlikning kuchayishiga;
2) tomoshabinlarning zo‘ravonlikka nisbatan sezgirlik me’yorining ortishiga;
3) ularning ijtimoiy borliq haqidagi noto‘g‘ri qarashlarining shakllanishiga sabab bo‘ladi.
Aytilganlardan shunday xulosalar qilish mumkin:
Agressiya ikki xil shaklda namoyon bo‘ladi: g‘azabga o‘xshagan emotsiyadan kelib chiqadigan va zarar keltirishga yo‘naltirilgan dushmanlik agressiyasi va qandaydir ijobiy maqsadga erishish usuli hisoblangan instrumental agressiya.
Agressiv reaksiyalar mexanizmini ishga soladigan quyidagi omillar mavjud: aversiv holatlar, xayajon, ommaviy madaniyat va guruhiy kontekst. Aversiv holatlar: og‘riq, chidab bo‘lmas jazirama issiq, xujumkor xulq, tiqilinch.
Leonard Berkovich Viskonsin universiteti talabalarida shunday tajriba o‘tkazgan. Talabalar qo‘llarini yoki iliq suvga yoki o‘ta sovuq suvga solib turishlari kerak bo‘lgan. Keyinchalik qo‘llarini sovuq suvga solib turgan talabalar asta-sekin o‘zlarida g‘azabiylik orta borganligini, yoqimsiz tovush chiqarayotgan boshqa tekshiriluvchini so‘kib yuborishga ham tayyor bo‘lganliklarini eslashgan. Xulosa shunday bo‘lganki, aversiv holatlar frustratsiyaga nisbatan agressiyani ishga soluvchi samaraliroq mexanizm hisoblanar ekan. Har qanday aversiv xodisa, u amalga oshmagan umid bo‘ladimi, shaxsiy xaqorat yoki jismoniy og‘riq bo‘ladimi, emotsional portlashga sabab bo‘lishi mumkin. Xattoki azobli depressiv holat ham dushmanlik agressiv xulqining paydo bo‘lish ehtimolini orttiradi.
Madaniyatning iqlim nazariyasiga ko‘ra o‘ta qulay iqlim sharoitlari yuqori madaniyat darajasiga, qattiq, noqulay iqlim sharoitlari o‘ziga xos madaniyat va mos ravishda o‘ziga xos milliy psixologik xususiyatlarga sabab bo‘ladi. O‘z vaqtida Gippokrat Gretsiyadagi yuqori madaniyatni hozirgi Germaniya va SHvetsiyadagi yovvoyilik axloqi bilan taqqoslab, buning sababi evropaning keskin iqlimida deb bilgan edi. YOqimsiz hid, tamaki tutuni, havoning ifloslanishi - agressiv xulqqa sabab bo‘lishi mumkin. Laboratoriyada normal va issiq, dim xonalarda so‘rovnoma to‘ldirgan tekshiriluvchilar, issiq, dim xona ularda toliqish, agressiv holatlar paydo qilganligini, har qanday begona odamning paydo bo‘lishi ularning g‘ashiga tekkanligini aytishgan. Tekshirishlar shuningdek, jazirama issiq qasoskorlikning namoyon bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin, degan xulosani beradi.
Temperatura va agressivlik o‘rtasidagi bevosita aloqani tasdiqlash qiyin bo‘lsa ham, yuqori temperatura xayajonga sabab bo‘lishi aniq, odamlar jaziramada g‘azabiyroq bo‘ladilar. Jazirama issiq agressiv fikr va xissiyotga sabab bo‘ladi.
Tiqilinch - bitta odamga to‘g‘ri keladigan fazoning etarli emasligini sub’ektiv xis qilish demakdir. Tiqilinch stressogen omil hisoblanadi. Avtobusdagi ur-yiqit, avtomobil yo‘lidagi probkada imillab yurish, talabalar yotoqxonasidagi o‘rinlar tiqilinchligi vaziyatning nazorat qilib bo‘lmasligi xissining yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Aholi ko‘p yashaydigan shaharlarda jinoyat ko‘proq sodir bo‘ladi va odamlar bunday shaharlarda ko‘proq distress - kuchli psixik zo‘riqishni xis qiladilar.
Xayajon. Biz aversiv stimulyatsiyalar odamlarning achchig‘ining chiqishiga sabab bo‘lishiga ishonch xosil qildik. Xayajonning boshqa ko‘rinishlarida, masalan, jismoniy yoki jinsiy zo‘riqish vaziyatlarida ham shu holat sodir bo‘ladimi?
Stenli SHaxter va Djer Singerlar shunday tajriba o‘tkazishgan. Ikki guruh talabalar qoniga adrenalin ukol qilingan. Birinchi guruhga ukol ta’sirida qon aylanishi va yurak urishi hamda nafas olish tezlashishi ma’lum qilingan. Informatsiyaga ega bo‘lgan talabalar agressiv qo‘zg‘ovchi stimullarga befarq qolishib, o‘zlaridagi agressiv holatni dori ta’siriga yoyishgan. Dorining ta’sir kuchidan bexabar ikkinchi guruh agressiya uyg‘otuvchi omillarga kuchli reaksiya namoyon qilishgan. Xulosa shundayki, ayni paytdagi fiziologik qo‘zg‘alish u yoki bu emotsiyani, odam o‘zidagi qo‘zg‘alishni qanday joylashiga qarab turlicha oziqlantiradi. Tashqi holat insonning ichki tuzilishiga bog‘liq, ya’ni tashqi ta’sirning ijobiy yoki salbiyligi biz uni qanday aks ettirishimizga bog‘liq.
Televidenie orqali xulqning agressiv modelini kuzatish agressiyani qo‘zg‘ash va uni namoyon qilishning yangi usullariga o‘rgatishi mumkin. Ingliz olimi Uilyam Belson 1565 ta Londonlik o‘g‘il bolalarni tekshirib, ulardan zo‘ravonlik sahnalari bor real ko‘rsatuvlarni tomosha qilganlari keyingi olti oyda ko‘proq qoida buzishlarni sodir qilganliklarini aniqlagan. Belson shuningdek, uchinchi omil, masalan oiladagi bolalar soni ta’sirini ham o‘rgangan. Zo‘ravonlik sahnalari mavjud ko‘rsatuvlarni tomosha qilishga ishqibozlik mazmunida "mukkasidan ketgan" va "taltaygan" bolalarni oiladagi bolalar sonini hisobga olgan xolda o‘rganish ham, ko‘rsatuvni ko‘p tomosha qilganlar bilan oz tomosha qilganlar o‘rtasidagi farq saqlanib qolishini ko‘rsatdi. Bundan Belson "mukkasidan ketganlar" xulqidagi og‘ishlar teleko‘rsatuvlar tufayli vujudga keladi degan xulosani chiqargan.
Teleko‘rsatuvlarni tomosha qilish ustida tadqiqotlar Albert Bandura va Richard Ulterslarning tadqiqotlarida kattalarning shishiriladigan o‘yinchoqlarni do‘pposlayotganliklari video tasmaga olinib, bolalarga ko‘rsatilganda ham ilgarigi natijani bergan, ya’ni bolalar shu harakatlarni takrorlashgan. 1993 yili Amerika psixologlar assotsiatsiyasining yoshlar o‘rtasida zo‘ravonlik bo‘yicha komissiyasi "Biz zo‘ravonlik sahnalarini kuzatish zo‘ravonlikning umumiy darajasini ko‘taryapti degan xulosaga kelmasdan ilojimiz yo‘q" - degan fikrni bildirgan. Kinoda ijobiy kahramon adolatli, xaqqoniy, lekin tomoshabin hissiyotini jarohatlamaydigan zo‘ravonlik aktini sodir qilib, o‘zi jazosiz qolganda uning ta’sir samarasi nihoyatda kuchli bo‘ladi.
Tadqiqotchilar korrelyasion va eksperimental isbotlarning mos kelishini hisobga olib, nima uchun zo‘ravonlikni kuzatish shunday natijaga olib kelishining uchta imkoniyatini hisoblab chiqqanlar.
|
| |