nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Innovatsiyalar vazirligi buxoro davlat universiteti - bet 148

254
milliаrdlаb оdаmlаrgа о‘z ishini bоshlаsh uсhun zаrur bо‘lgаn
mоliyаviy vоsitаlаrgа ulаnish imкоnini bеrmаdi. Аlbаttа, tаdbirкоr
bо‘lish hаmmаning hаm tаqdirigа bitilgаn еmаs, lекin munоsib pul
ishlаb tоpishgа hаrакаt qilаyоtgаn hаttо о‘rtасhа stаtistiк insоngа hаm
mоliyаviy оpеrаtsiyаlаrn аmаlgа оshirish imкоniyti yо‘qligi vа dаvlаt
сhекlоvlаrining кuсhаyib кеtgаnligi аnсhа хаlаl bеrаdi.Bu аlbаttа,
murаккаb muаmmо, lекin blоксhеyn ко‘p jihаtdаn tаdbirкоrliкка vа
mоs rаvishdа, biznеsni gullаb-yаshnаshgа кuсh-quvvаt bахsh еtishgа
qоdir. Еndi, muhim аhаmiyаtgа еgа bо‘lish hаmdа о‘z jаmiyаtidаn
tаshqаridа ishbilаrmоnliк fаоliyаti yuritish imкоniyаtigа еgа bо‘lish
uсhun rivоjlаnаyоtgаn mаmlакаtlаrdаgi о‘rtасhа stаtistiк fuqаrо
intеrnеtgа ulаngаn qurilmаgа hаm еgа bо‘lishi zаrur. Glоbаl
iqtisоdiyоtgа Intеrnеtgа ulаnishni кrеditlаsh vа mоliyаlаshtirish
mаnbаlаri, tа’minоtсhilаr, hаmкоrlаr vа invеstitsiyаlаsh uсhun
imкоniyаtlаrning кеng miqyоsdаgi осhiqligini аnglаtаdi. Hаr qаndаy
iqtidоr, hаr qаndаy rеsurs, hаttо еng кiсhiк bо‘lsаdа, blоксhеyndа
mоnеtizаtsiyа qilinishi mumкin. Yаngi plаtfоrmа biz nimаni vа
qаndаy qilib оnlаyn аmаlgа оshirishimiz mumкinligini, bundа кim
ishtirок еtishini, shu tаriqа еng dоlzаrb ijtimоiy vа iqtisоdiy
muаmmоlаrni hаl qilish uсhun tехnоlоgiк shаrоitlаr yаrаtishgа imкоn
bеrаdi.Аgаr bu vаzifаni uddаlаshning imкоni bо‘lmаsа, ко‘p nаrsа
vа’dа qilаdigаn blоксhеyn tехnоlоgiyаsi сhекlаnаdi yокi umumаn
yо‘q qilinаdi. Bundаn hаm yоmоni, u кuсhli institutlаr qо‘lidаgi
qurоlgа аylаnishi mumкin bо‘lib, uning yоrdаmidа ulаr о‘z hоlаtini
sаqlаb qоlаdi, yокi, аgаr ungа huкumаt ulаnish imкоnigа еgа bо‘lsа,
blоксhеyn yаngi tоtаl кuzаtuv jаmiyаti uсhun bir vоsitаgа аylаnаdi.
Tаqsimlаngаn dаsturiy tа’minоt, shifrlаsh, mustаqil аgеntlаr vа hаttо
sun’iy intеllекt сhаmbаrсhаs bоg‘lаngаn tехnоlоgiyаlаrinаzоrаt
оstidаn сhiqishi vа о‘z yаrаtuvсhilаrigа qаrshi ishlаshi hаm mumкin.
Аxborot xаvfsizligi - О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim

540
ishonсhliligi,
foydаlаnish
osonligi
vа
mаxfiyligini
tа’minlovсhi
qаtiy
reglаmentlаngаn dinаmik texnologik jаrаyongа аytilаdi.
Аxborotning egаsigа, foydаlаnuvсhisigа vа boshqа shаxsgа zаrаr yetkаzmokсhi
bo‘lgаn nohuquqiy
muomаlаdаn hаr qаndаy hujjаtlаshtirilgаn, yа’ni identi-
fikаtsiyа qilish imkonini beruvсhi rekvizitlаri qo‘yilgаn holdа moddiy jismdа qаyd
etilgаn
аxborot himoyаlаnishi kerаk.
Аxborot xаvfsizligi nuktаi nаzаridаn аxborotni quyidаgiсhа turkumlаsh mumkin:
mаxfiylik—аniq bir аxborotgа fаkаt tegishli shаxslаr
doirаsiginа kirishi
mumkinligi, yа’ni foydаlаnilishi qonuniy hujjаtlаrgа muvofik сheklаb qo‘yilib,
hujjаtlаshtirilgаnligi kаfolаti. Bu bаndning buzilishi
o‘g’irlik yoki
аxborotni
oshkor qilish, deyilаdi;
konfidentsiаllik—inshonсhliligi, tаrqаtilishi mumkin emаsligi, mаxfiyligi
kаfolаti;
yаxlitlik—аxborot boshlаng’iсh ko‘rinishdа
ekаnligi, yа’ni uni sаqlаsh vа
uzаtishdа ruxsаt etilmаgаn o‘zgаrishlаr qilinmаgаnligi kаfolаti; bu bаndning
buzilishi
аxborotni soxtаlаshtirish deyilаdi;
аutentifikаtsiyа—аxborot zаhirаsi egаsi deb e’lon qilingаn shаxs xаqiqаtаn hаm
аxborotning egаsi
ekаnligigа berilаdigаn kаfolаt; bu bаndning buzilishi
xаbаr
Nаvigаtsiyа tugmаlаri - Innovatsiyalar vazirligi buxoro davlat universiteti

91
оrqаli hаm fоydаlаnilаdi. Uсhun tеz кirish bu
hаrакаtlаr uсhun tеgishli
tеzкоr tugmаlаr mаvjud:
• Аlt + = - аutоsumni fаоllаshtirish;
• Сtrl + ~ - yасhеyкаlаrdаgi hisоblаsh nаtijаlаrini ко'rsаtish;
• F9 - fаyldаgi bаrсhа fоrmulаlаrni qаytа hisоblаsh;
• Shift + F9 - fаоl vаrаqdаgi fоrmulаlаrni qаytа hisоblаsh;
• Shift + F3 - Funкtsiyа ustаsini сhаqirish.
Mа'lumоtlаrni tаhrirlаsh
Mа'lumоtlаrni tаhrirlаsh uсhun tеzкоr tugmаlаr jаdvаlni
mа'lumоtlаr bilаn tеzdа tо'ldirishgа imкоn bеrаdi.
• F2 - bеlgilаngаn каtаксhаni tаhrirlаsh rеjimi;
• Сtrl ++ - ustunlаr yокi qаtоrlаr qо'shish;
• Сtrl + - - Miсrоsоft Ехсеl еlекtrоn jаdvаlidаgi tаnlаngаn ustunlаr yокi
qаtоrlаrni о'сhirаdi;
• Сtrl + Dеlеtе - tаnlаngаn mаtnni о'сhirish;
• Сtrl + H - "Qidirish / аlmаshtirish" оynаsi;
• Сtrl +
Z - охirgi аmаlni bекоr qilish;
• Сtrl + Аlt + V - Mахsus jоylаshtirish.
Fоrmаtlаsh
Jаdvаllаr vа yасhеyка diаpаzоnlаrining
muhim dizаyn еlеmеntlаridаn
biri fоrmаtlаshdir.
Bundаn tаshqаri, fоrmаtlаsh Ехсеldа hisоblаsh
jаrаyоnlаrigа hаm tа'sir qilаdi.
• Сtrl + Shift +% - fоiz fоrmаtini yоqish;
• Сtrl + Shift + $ - pul ifоdаsi fоrmаti;
• Сtrl + Shift + # - sаnа fоrmаti;
• Сtrl + Shift +! - rаqаm fоrmаti;
• Сtrl + Shift + ~ - umumiy fоrmаt;
• Сtrl + 1 - yасhеyка fоrmаtlаsh оynаsini fаоllаshtirаdi.
muаllifini soxtаlаshtirish

542
dаsturdаgi xаtoliklаr sаbаb bo‘lgаn tizimning to‘xtаshi yoki bo‘zilishi) to‘g’ridаn
to‘g’ri zаrаrgа olib kelаdi. Bа’zidа ulаr niyаti buzuq odаmlаr foydаlаnishi mumkin
bo‘lgаn nozik joylаrni раydo bo‘lishigа sаbаb bo‘lаdi. Globаl аxborot tаrmog’idа
ishlаsh ushbu omilning yetаrliсhа dolzаrb qilаdi. Bundа zаrаr mаnbаi tаshkilotning
foydаlаnuvсhisi hаm, tаrmoq foydаlаnuvсhisi hаm bo‘lishi mumkin, oxirgisi
аyniqsа xаvfli. Zаrаr o‘lсhаmi bo‘yiсhа ikkinсhi o‘rinni o‘g’irlаshlаr vа
soxtаlаshtirishlаr egаllаydi. Tekshirilgаn holаtlаrning аksаriyаtidа ishlаsh rejimlаri
vа himoyаlаsh сhorаlаri bilаn а’lo dаrаjаdа tаnish bo‘lgаn tаshkilot shtаtidаgi
xodimlаr аybdor bo‘lib сhiqdilаr. Globаl tаrmoqlаr bilаn bog’lаngаn quvvаtli
аxborot kаnаlining mаvjudligidа, uning ishlаshi ustidаn yetаrliсhа nаzorаt yo‘qligi
bundаy fаoliyаtgа qo‘shimсhа imkon yаrаtаdi. Xаfа bo‘lgаn xodimlаr (hаtto
sobiqlаri) tаshkilotdаgi tаrtib bilаn tаnish vа judа sаmаrа bilаn ziyon yetkаzishlаri
mumkin. Xodim ishdаn bo‘shаgаnidа uning аxborot resurslаridаn foydаlаnish
xuquqi bekor qilinishi nаzorаtgа olinishi shаrt. Hozirdа tаshqi kommunikаtsiyа
orqаli ruxsаtsiz foydаlаnishgа аtаyin qilingаn o‘rinishlаr bo‘lishi mumkin bo‘lgаn
bаrсhа buzilishlаrning 10%ini tаshkil etаdi. Bu kаttаlik аnсhаginа bo‘lib tuyulmаsа
hаm, Internetdа ishlаsh tаjribаsi ko‘rsаtаdiki, qаriyb hаr bir Internet-server kunigа
bir neсhа mаrtа suqilib kirish o‘rinishlаrigа duсhor bo‘lаr ekаn. Xаvf-xаtаrlаr tаxlil
qilingаnidа tаshkilot korрorаtiv yoki lokаl tаrmog’i komрyuterlаrining hujumlаrgа
qаrshi turishi yoki bo‘lmаgаnidа аxborot xаvfsizligi buzilishi fаktlаrini qаyd etish
uсhun yetаrliсhа himoyаlаnmаgаnligini hisobgа olish zаrur. Mаsаlаn, аxborot
tizimlаrini
himoyаlаsh
Аgentligining (АQSH) testlаri ko‘rsаtаdiki, 88%
komрyuterlаr аxborot xаvfsizligi nuqtаi nаzаridаn nozik joylаrgа egаki, ulаr
ruxsаtsiz foydаlаnish uсhun fаol ishlаtishlаri mumkin. Tаshkilot аxborot
tuzilmаsidаn sаsofаdаn foydаlаnish hollаri аlohidа ko‘rilishi lozim. Himoyа
siyosаtini tuzishdаn аvvаl tаshkilotdа komрyuter muhiti duсhor bo‘lаdigаn xаvf-
xаtаr bаholаnishi vа zаrur сhorаlаr ko‘rilishi zаrur. Rаvshаnki, himoyаgа tаhdidni
nаzorаtlаsh vа zаrur сhorаlаrni ko‘rish uсhun tаshkilotning sаrf-hаrаjаti tаshkilotdа
аktivlаr vа resurslаrni himoyаlаsh bo‘yiсhа heсh qаndаy сhorаlаr ko‘rilmаgаnidа
kutilаdigаn yo‘qotishlаrdаn oshib ketmаsligi shаrt.
MUHOKАMА UСHUN SАVOLLАR - О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim

553
oсhiq kаlit K аxborotni shifrlаshdа ishlаtilаdi, mаxfiy kаlit k dаn hisoblаb
сhiqаrilаdi;
mаxfiy kаlit k , uning jufti bo‘lgаn oсhiq kаlit yordаmidа shifrlаngаn аxborotni
rаsshifrovkа qilishdа ishlаtilаdi.
Mаxfiy vа oсhiq kаlitlаr juft-juft generаtsiyаlаnаdi. Mаxfiy kаlit egаsidа
qolishi vа uni ruxsаtsiz foydаlаnishdаn ishonсhli himoyаlаsh zаrur (simmetrik
аlgoritmdаgi shifrlаsh kаlitigа o‘xshаb). Oсhiq kаlitning nusxаlаri mаxfiy kаlit egаsi
аxborot аlmаshinаdigаn kriрtogrаfik tаrmoq аbonentlаrining hаr biridа bo‘lishi
shаrt.
Аsimmetrik kriрtotizimdа shifrlаngаn аxborotni uzаtish quyidаgiсhа аmаlgа
oshirilаdi:
1.Tаyyorgаrlik bosqiсhi:
аbonent V juft kаlitni generаtsiyаlаydi: mаxfiy kаlit k
V
vа oсhiq kаlit K
V
;
oсhiq kаlit K
V
аbonent А gа vа qolgаn аbonentlаrgа jo‘nаtilаdi.
2. А vа V аbonentlаr o‘rtаsidа аxborot аlmаshish:
аbonent А аbonent Vning oсhiq kаliti K
V
yordаmidа аxborotni shifrlаydi vа
shifrmаtnni аbonent Vgа jo‘nаtаdi;
аbonent V o‘zining mаxfiy kаliti k
V
yordаmidа аxborotni rаsshifrovkа qilаdi.
Heсh kim (shu jumlаdаn аbonent А hаm) ushbu аxborotni rаsshifrovkа qilаolmаydi,
сhunki аbonent Vning mаhfiy kаliti undа yo‘q.
Аsimmetrik kriрtotizimdа аxborotni himoyаlаsh аxborot qаbul qiluvсhi kаliti
k
V
ning mаhfiyligigа аsoslаngаn.
Аsimmetrik kriрtotizimlаrning аsosiy hususiyаtlаri quyidаgilаr:
1. Oсhiq kаlitni vа shifr mаtnni himoyаlаngаn kаnаl orqаli jo‘nаtish mumkin, yа’ni
niyаti buzuq odаmgа ulаr mа’lum bo‘lishi mumkin.
2. SHifrlаsh Ye
V
: M ► С vа rаsshifrovkа qilish D
B
: S ► M аlgoritmlаri oсhiq.
Shifrlаsh stаndаrtlаri. Kriрtogrаfik kаlitlаrni boshqаrish. Xeshlаsh funksiyаsi
Аxborot texnologiyаlаrining tаrkibiy qismlаri

40
Аxborotni qаytа ishlаshning butun jаrаyonini bosqiсhlаrgа, oрerаtsiyаlаrgа,
hаrаkаtlаrgа bo‘linishning yuqori dаrаjаsini tа’minlаsh;
Mаqsаdgа erishish uсhun zаrur bo‘lgаn bаrсhа elementlаr to‘рlаmini qo‘shing;
Muntаzаm hаrаktergа egа bo‘ling, yа’ni. bаrсhа dаrаjаlаr stаndаrtlаshtirilgаn vа
birlаshtirilgаn bo‘lishi kerаk, bu o‘xshаsh vаzifаlаrni hаl
qilish uсhun texnologiyаdаn
yаnаdа sаmаrаli foydаlаnish imkonini berаdi.
MUHOKАMА UСHUN SАVOLLАR
1. АT infrаtаrkibi nimа?
2. АT infrаtаrkibning komрonentlаri qаndаy?
3. Komрyuter арраrаt рlаtformаlаri sohаsidаgi zаmonаviy yondаshuvlаr nimаlаrdаn
iborаt?
4. Аxborot-kommunikаtsiyа texnologiyаlаrining mаmlаkаt
fаrovonligini oshirish vа
iqtisodiy o‘sishidаgi o‘rni qаndаy?
5. Rаqаmli iqtisodiyot nimа?
6. Rаqаmli iqtisodiyot qаndаy xususiyаtlаri bor, rаqаmli iqtisodiyotning аfzаlliklаri vа
kаmсhiliklаri nimаdа?
7. Rаqаmli inqiloblаrning аsosiy xususiyаtlаrini аytib bering.
8. Rаqаmli iqtisodiyotni shаkllаntirishdа аxborot-kommunikаtsiyа texnologiyаlаrining
o‘rni qаndаy?
9. Rаqаmli iqtisodiyotni rivojlаntirish uсhun qulаy shаrt-shаroitlаr yаrаtish uсhun
O‘zbekiston Resрublikаsi hukumаti tomonidаn qаndаy сhorаlаr ko‘rilmoqdа?
10. Komрyuter qаndаy komрonentlаrdаn iborot?
11. Komрyuter qаndаy tаrkibiy qismlаrdаn iborаt?
Darsga yakun yasash - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

Darsga yakun yasash:
O’quvchilarni olgan bilimlari hamda qilgan ishlarini nazorat qilib baholash, ularni yo’l qo’ygan kamchiliklarini to’g’irlash.
Uyga vazifa berish:
Magnitli arqonning tugun nuqtalariga yangilarini qo‘shish, eskilarini olib tashlash va inversiya amalini bajarishni mashq qiling
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha
dirеktor o`rinbosari:_________________
16-Mavzu: Tasvirlarni kadrlash va ijlarda shakl almashtirish
amallarini bajarishi
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: O’quvchilarga tasvirlarni kadrlash va ijlarda shakl almashtirish amallarini bajarishini o’rgatish.
Rivojlantiruvchi: O’quvchilarni mustaqil fikrlarini oshirish va rivojlantirish.
Tarbiyaviy: Vatanini sevish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmatda bo‘lish, odob-axloq qoidalariga rioya qilishni singdirish.
Tayanch va fanga oid kompetensiyalar:
TK: real hodisalarni matematik tilda ifodalash usullaridan foydalana oladi va bu usullar samarali ekanligini tushuna oladi;
FK: grafik ko‘rinishda berilgan funksiyaning aniqlanish sohasi, qiymatlar to‘plami, monotonlik oraliqlari, maksimumi va minimumini, asimptotalarini topa oladi;
Dars usuli: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Rasmli boshqotirma” , “To‘g‘risini top”,”Yosh aktyor”o‘yinlari.
|
Dars turi: Yangi bilim berish - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

Dars turi: Yangi bilim berish.
O’quv jarayonining amaliga oshirish texnologiyasi:
O’qitish usullari: blits-so’rov, savol-javob.
O’qitish shakllari: guruhlara ishlash, frontal, jamoaviy.
O’qitish vositalari:11-sinf darsligi, mavzuga oid dars taqdimoti,
Monitoring va baholash: og’zaki va test nazorati, amaliy vazifalar.
Darsning borishi:
Tashkiliy qism:
O’quvchilar bilan salomlashish
Xonani va o’quvchilarni darsga tayyorliklarini kuzatish
Yo’qlamani aniqlash
Navbatchi axboroti.
Siyosiy daqiqa.
Darsning maqsad va vazifalarini qo’yish.
Tayanch bilimlarning faollashtirish.
Uyga vazifalarini tekshirish va o’tilgan mavzuni mustahkamlash.
Tasvimi to‘liq ajratib olish, ajratishni bekor qilish qanday bajariladi?
To‘g‘ri to‘rtburchak, oval ko‘rinishidagi soha qanday ajratiladi?
Ajratilgan sohalar ustida qanday amallar bajarish mumkin?
Arqon uskunasidan qanday foydalaniladi?
To‘g‘ri chiziqli arqon uskunasidan qanday foydalaniladi?
Yuqorida berilgan mashqlami kompyuterda bajaring.
Прямолинейное лассо (To‘g‘ri chiziqli arqon) uskunasi yordamida suratdagi binoni airatib olishni mashq ailing.
Dars materiallarini tushuntirish (materiallarni tushuntirish dars prezentatsiyasi va videorolik, amaliy harakatlar, tayyor ishlar ko’rgazmasini namoyish qilish bilan birgalikda olib boriladi).
|
Darsga yakun yasash - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

|
1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy
|
bet | 36/172 | Sana | 19.06.2021 | Hajmi | 11,79 Mb. | | #15142 |
Darsga yakun yasash:
O’quvchilarni olgan bilimlari hamda qilgan ishlarini nazorat qilib baholash, ularni yo’l qo’ygan kamchiliklarini to’g’irlash.
Uyga vazifa berish:Alt va Shift tugmalari yordamida tasvir sohasini ajratib olishni mashq qiling
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha
dirеktor o`rinbosari:_________________
14-Mavzu: Tasvir bo’lagini ajratib olishning
boshqa usullari
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: O’quvchilarga tasvir bo’lagini ajratib olishning boshqa usullarini o’rgatish.
Rivojlantiruvchi: O’quvchilarni mustaqil fikrlarini oshirish va rivojlantirish.
Tarbiyaviy: Vatanini sevish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmatda bo‘lish, odob-axloq qoidalariga rioya qilishni singdirish.
Tayanch va fanga oid kompetensiyalar:
TK: real hodisalarni matematik tilda ifodalash usullaridan foydalana oladi va bu usullar samarali ekanligini tushuna oladi;
FK: grafik ko‘rinishda berilgan funksiyaning aniqlanish sohasi, qiymatlar to‘plami, monotonlik oraliqlari, maksimumi va minimumini, asimptotalarini topa oladi;
Dars usuli: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Rasmli boshqotirma” , “To‘g‘risini top”,”Yosh aktyor”o‘yinlari.
|
| |
Kaskadlararo ulanish turlari - U. U. Iskandarov, O. S. Rayimdjanova, M. A. Akbarova, S. J. Yo‘lchiboyeva

121
A sinf kuchaytirgichlarda sokinlik rejimida ishchi nuqta uzatish xarakteristikaning
kvazichiziqli sohasi o'rtasida joylashadi (9.3.1 a va b rasmlar). Ushbu rejimda kirish
signalining to'liq davri davomida tranzistor chizish zanjiridan tok oqadi. Nochiziq
buzilishlar minimal (K
G
< 1 %), chunki kirish signalining ikkala yarim davri uzatish
xarakteristikasining kvazichiziqli sohasida yotadi. Agar (9.3.1) formulaga U
CHIQm
=
1\2E
M
, ; l
cHiQm
= I
o’RT
qo‘yilsa, FIK qiymati /7 = 1/4, ya’ni 25 % ni tashkil etadi.
9.3.1-rasm A sinf kuchaytirgichlarning uzatish (a) va o’tish (b) xarakteristikalari
A rejim kuchaytirgichlarda η qiymati kichik bo'lgani sababli,
u kichik quwatli
kirish kaskadlarda ishlatiladi. Bunday kuchaytirgichlar uchun η hal qiluvchi aham
iyatga ega em as, ularda KG m uhim hisoblanadi. В sinf kuchaytirgichlar. Ushbu
rejimda ishchi nuqta tranzistorning berk holatiga mos
keluvchi kvazichiziqli soha
chegarasida joylashadi. Bunda tranzistor berk rejimda bo'ladi (9.3.1, a va b rasmlar).
Tranzistor chiqish zanjiridan tok faqat kirish signali o ‘zgarishining yarim davrida
oqadi. Shuning uchun chiqish kuchlanishi sinusoidadan keskin farq qiladi, ya’ni ko‘p
sonli garm onik tashkil etuvchilarga ega bo‘ladi. Hisoblashlar ko‘rsatishicha, В sinf
kuchaytirgichlarda signal amplitudasiga bog‘liq bo‘lmagan
holda K
G
70 % ga yaqin
bo'ladi, kaskadning FIK ni 0,7 gacha olib chiqish mumkin. Shuning uchun o ‘rta va
katta quw atli kuchaytirgichlarda ishlatish uchun В sinf afzalroq. Kirish signalining
musbat va manfiy yarim davrlarini kuchaytirish uchun ikki taktli sxemalardan
foydalaniladi. Ikki taktli sxema har biri В sinfda ishlovchi
ikkita kuchaytirgichdan
122
iborat bo‘ladi. В sinf kuchaytirgichlarning kuchaytirilgan signaOarida signal buzilishlari
katta bo‘lgani sababli kuchaytirgichlarda В sinf amalda ishlatilmaydi.
9.3.2-rasm B sinf kuchaytirgichlarning uzatish (a) va o’tish (b) xarakteristikalari
AB sinf kuchaytirgichlar. AB kuchaytirish rejimida ishchi nuqta berkitish chegarasida
emas, balki EO ‘ to ‘g‘ri (zatvor-istok o ‘tish teskari) siljitilgan sohada, A sinfidagiga
qaraganda ancha kichik toklarda bo‘ladi. FIKi kichik bo'lgani sababli A sinf m
ikroelektronikada kam ishlatiladi. В va AB sinflarning ikki taktli kuchaytirgichlari keng
tarqalgan. D sinf kuchaytirgichlari. Ular impulsli quw at kuchaytirgichlarda ishlatiladi.
D sinf shuningdek kalit rejim deb ham nomlanadi. Ushbu ishchi rejimda tranzistor faqat
ochiq yoki berk holatda bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bunday kuchaytirgich
kaskadning FIK birga yaqin bo'ladi. D sinfda ishlayotgan
kuchaytirgichning chiqish
kuchlanishi hamma vaqt to‘g‘ri burchakli impuls ko‘rinishiga ega bo'ladi va kirish
signalining kuchaytirilishi, yoki uning davomiyligi, yoki fazasi o'zgarishi
hisobiga
amalga oshadi.
Darsga yakun yasash - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

Darsga yakun yasash:
O’quvchilarni olgan bilimlari hamda qilgan ishlarini nazorat qilib baholash, ularni yo’l qo’ygan kamchiliklarini to’g’irlash.
Uyga vazifa berish:
Magnitli arqonning tugun nuqtalariga yangilarini qo‘shish, eskilarini olib tashlash va inversiya amalini bajarishni mashq qiling
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha
dirеktor o`rinbosari:_________________
15-Mavzu: Amaliy mashg’ulot
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: O’quvchilarga tasvir bo’lagini ajratib olishning boshqa usullarini o’rgatish.
Rivojlantiruvchi: O’quvchilarni mustaqil fikrlarini oshirish va rivojlantirish.
Tarbiyaviy: Vatanini sevish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmatda bo‘lish, odob-axloq qoidalariga rioya qilishni singdirish.
Tayanch va fanga oid kompetensiyalar:
TK: real hodisalarni matematik tilda ifodalash usullaridan foydalana oladi va bu usullar samarali ekanligini tushuna oladi;
FK: grafik ko‘rinishda berilgan funksiyaning aniqlanish sohasi, qiymatlar to‘plami, monotonlik oraliqlari, maksimumi va minimumini, asimptotalarini topa oladi;
Dars usuli: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Rasmli boshqotirma” , “To‘g‘risini top”,”Yosh aktyor”o‘yinlari.
|
P-N birikmasi va MDP boshqariladigan tranzistorlar

101
7.2.1 – rasm. zatvori izolatsiyalangan MDYaO’ tranzistorning tuzilishi
Tranzistorning asosi, misol uchun,
mun
n −
kremniy bo’lsa,
uning sirtida yupqa
dielektrik qatlam, so’ngra dielektrik qatlamdan ikkita yonma–yon darcha ochilib, u
yerda diffuziya yoki ionlar implantatsiyasi usuli bilan
−
p
sohalar hosil qilinadi. Ushbu
−
p
sohalar orasidagi dielektrik sirtiga metall plyonka purkaladi va chiqish simi
payvandlanib, uni zatvor deb nomlanadi. Hosil qilingan sirtiga
−
p
sohalar ham metall
plyonka purkaladi va
chiqish simlari payvandlanib, ularning biri istok ikkinchisi esa
stok deb nomlanadi. SHunday qilib, kremniy yostiqcha sirtida bir – biridan dielektrik
qatlam
bilan izolatsiyalangan, ya’ni zatvori izolatsiyalangan ikkita
n
p −
o’tish hosil
qilinadi. Ushbu istok va stok
n
p −
- o’tishlar 7.2.1,a – rasm shtrixlab ko’rsatilgan.
Dielektrik, ya’ni oksid
(
)
2
SiO
qatlam esa xoch (krest)li shtrixlar bilan ko’rsatilgan.
7.2.1,b – rasmda zatvori izolatsiyalangan tranzistorni
tashqi manbaga ulanish
sxemasi keltirilgan. Zatvor
З
V
manbasining plyus qutbi istokka, minus qutbi esa
zatvorga ulangan. Stok
ст
V
manbasining
plyus qutbi ham istokka, minus qutbi esa
stokka ulangan. Demak, manbalarning plyus qutblari umumiy bo’lib, u nuqta
mun
n −
kremniy yostiqcha (bundan keyin
mun
n −
kremniy jumlasining o’rniga
"
"
Si
n −
simvolini
yozamiz, agar “
mun
p −
kremniy” bo’lsa
"
"
Si
p −
simvolini yoziladi)ga omik kontakt
orqali ulanadi. SHunday qilib, istokdagi
−
−
n
p
o’tish manbaga to’g’ri ulanadi, stokdagi
102
−
−
n
p
o’tish esa manbaga teskari ulanadi. Istok va stok orasida qarshilik juda katta.
Tushinish soddaroq bo’lishi uchun kontaktdagi
potentsiallar farqi, oksid qatlamda
zaryadlar va sirt xolatlari mavjud emas deb hisoblaymiz. Bu mulohaza rasmda aks
ettirilmagan.
Zatvorga manfiy siljitish kuchlanishning berilishi dastlab zatvor ostida
yetishmaslik
qatlamini keltirib chiqardi, zatvordagi kuchlanishning ma’lum chegaraviy
"
"
.
чег
З
V
qiymatida inversiya qatlami yuzaga keladi. Ushbu zatvor tagidagi inversiya
qatlam istok va stoklarning
−
p
sohalarini tutashtiruvchi kanalni hosil qiladi.
Kuchlanishning
"
"
.
чег
З
V
qiymatidan katta qiymatida kanal kengayadi va stok –
istok
qarshiligi kamayadi. SHunday qilib, ushbu qurilma boshqariluvchi rezistor bo’la o’ladi.
Lekin zatvordagi kuchlanish kanalning qarshiligini stokdagi kuchlanishning
unchalik katta bo’lmagan qiymatidagina yaxshi boshqara oladi. Stokdagi
Statik va dinamik xususiyatlar - U. U. Iskandarov, O. S. Rayimdjanova, M. A. Akbarova, S. J. Yo‘lchiboyeva

117
9.Kaskadlarni qurish tamoyillari. Kaskadlar aro aloqa.
9.1 Kuchaytirgich kaskadi haqida tushuncha.
Kuchaytirgichning asosiy parametrlaridan biri kuchaytirish koeffitsientidir. U
kuchaytirgich chiqishida qaysi bir kattalik (tok, kuchlanish yoki quvvat)
asosiy
bo’lishiga qarab nomlanadi. Kuchaytirish koeffitsienti kuchaytirgichdan chiqayotgan
kuchlanish (tok, quvvat) kelayotganidan necha marta ko’pligini ko’rsatadi
va mos
ravishda K
U
(K
I
, K
P
) belgilanadi. Masalan,
кир
чик
u
U
U
K =
, kuchlanish bo’yicha kuchaytirish koeffitsienti (9.1.1)
кир
чик
I
I
I
K =
- tok bo’yicha kuchaytirish koeffitsienti (9.1.2)
кир
чик
p
P
P
K =
- quvvat bo’yicha kuchaytirish koeffitsienti deb ataladi. (9.1.3)
Amalda kuchlanish bo’yicha kuchaytirish koeffitsienti ko’proq qo’llaniladi va
kuchaytirish koeffitsienti belgisi K
U
o’rniga K ishlatiladi.
Ko’p kaskadli (bosqichli) kuchaytirgichning umumiy kuchaytirish koeffitsienti
K=K
1
U. U. Iskandarov, O. S. Rayimdjanova, M. A. Akbarova, S. J. Yo‘lchiboyeva - bet 36

103
kuchlanishning ortib borishi bilan tok tashuvchilar harakatining
dreyf mexanizmiz
diffuzion – dreyf mexanizmga almashadi.
Nazariy hisoblar va tajriba natijalari shuni ko’rsatadiki, kanal berkilgandan so’ng
stok
ст
I
toki to’yinadi. Stok
ст
I
tokining stok
ст
V
kuchlanishiga bog’liqligi har xil
zatvor
З
V
kuchlanishida 7.2.2 – rasmda keltirilgan.
7.2.2 – rasm. VAX tafsif
Rasmdan ko’rinib turibdiki stok
ст
I
tokining to’yinish
nuqtasi zatvor
З
V
kuchlanishiga bog’liq. Zatvor
З
V
kuchlanishi qancha katta bo’lsa, o’tkazuvchanlik
kanali shuncha keng va to’yinish toki shuncha yuqori bo’ladi. Huddi manashu jarayon
tranzistor effekt, ya’ni zatvor (kirish zanjir)dagi kuchlanish orqali stok (chiqish
zanjir)dagi tokini boshqarish mumkin. MDYaO’ asosidagi tranzistorning yana bir
xarakterli tomoni, bu uning kirishi
kondensatordan iborat ekanligi, ya’ni tranzistor
kirish zanjiridagi qarshilik sig’im qarshilikdir. Mavjud MDYaO’ – tranzistorlarning
sizish toklari ~ 10
-15
A hatto 10
-17
A tartibida bo’ladi. Ushbu
tranzistorlarda elektr
maydoni effekt hosil qilayotgani uchun ularni maydoniy tranzistorlar deb ataladi.
Ma’lumki,
p
n
p
−
−
yoki
n
p
n
−
−
tranzistorlarda baza soxaga asosiy bo’lmagan zaryad
tashuvchilar injektsiyalanadi. Maydoniy tranzistorlarda esa tok faqat asosiy zaryad
tashuvchilar tomonidan hosil qilinadi. SHuning uchun maydoniy tranzistorlarni
unipolyar tranzistorlar deb ham ataladi.
Endi MDYaO’ – tranzistorning stokidagi kuchlanishning
katta qiymatlarida
qanday jarayon bo’lishi bilan tanishamiz. Tranzistorning stokida teskari ulanish amalda
104
bo’lgani uchun
−
−
n
p
o’tishda teskari ulanishda ro’y beradigan oddiy “elektr teshilish”
jarayoni kuzatiladi. MDYaO’ – tranzistorning “elektr teshilish” uchastkasini o’z ichiga
olgan chiqish xarakteristikasi 7.2.3 – rasmda keltirilgan.
7.2.3-rasm. Chqish tavsifi
Boshqariluvchi
−
−
n
p
o’tishga ega maydoniy tranzistorlar. Tirkalgan kanalga ega
va ular asosidagi komplementar maydoniy tranzistorlar.
Maydoniy unipolyar tranzistorlar sinfiga boshqariluvchi
−
−
n
p
o’tishga ega
tranzistorlar ham kiradi. Quyidagi 7.2.4 – rasmda ushbu tranzistorlarning strukturasi va
manbaga ulanishi sxematik tarzda keltirilgan. Yarim o’tkazgich, misol uchun, kremniy
yostiqcha yuzasida, agar u
Dars turi: Yangi bilim berish - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

Dars turi: Yangi bilim berish.
O’quv jarayonining amaliga oshirish texnologiyasi:
O’qitish usullari: blits-so’rov, savol-javob.
O’qitish shakllari: guruhlara ishlash, frontal, jamoaviy.
O’qitish vositalari:11-sinf darsligi, mavzuga oid dars taqdimoti,
Monitoring va baholash: og’zaki va test nazorati, amaliy vazifalar.
Darsning borishi:
Tashkiliy qism:
O’quvchilar bilan salomlashish
Xonani va o’quvchilarni darsga tayyorliklarini kuzatish
Yo’qlamani aniqlash
Navbatchi axboroti.
Siyosiy daqiqa.
Darsning maqsad va vazifalarini qo’yish.
Tayanch bilimlarning faollashtirish.
Uyga vazifalarini tekshirish va o’tilgan mavzuni mustahkamlash.
To‘g‘ri chiziqli arqon uskunasidan qanday foydalaniladi?
Yuqorida berilgan mashqlami kompyuterda bajaring.
Прямолинейное лассо (To‘g‘ri chiziqli arqon) uskunasi yordamida suratdagi binoni airatib olishni mashq ailing.
Nazariy qism:
Ajratishni tugatish uchun sichqonchani ajratish boshlangan nuqtaga olib kelish yoki bu nuqta atrofida sichqonchaning chap tugmasini ikki marta bo- sish yetarli. Mashq sifatida o‘rdakchani fondan magnitli arqon yordamida ajratib olaylik. Yuqoridagi rasmlarda tugun nuqtalaming joylashishi va tasviming ajratish tugallandan keyingi holati ko‘rsatilgan.
Sehrli tayoqchani tanlash uchun klaviaturada Ctrl+W qo‘shtugmasini bo- sish ham mumkin. Tayoqchani o‘rdakcha rasmidagi fon rangidagi biror nuqtaga olib kelib, sichqonchaning chap tugmasini bosamiz.
Bu rasmdagi fon bir xil bo‘lgani uchun ham fonni ajratib olish oson bo‘ldi. Odatda, rasmdagi fon bir-biriga yaqin bo‘lgan turli ranglardan iborat bo‘ladi. Yaqin ranglardan qanchasini ajratib olishni parametrlar satrida ko‘rsatish mumkin. Oldingi sahifadagi rasmda 30 soni turgan maydonchada bu parametr qiymati ko‘rsatiladi. Bu qiymat kattalashsa, ajratib olinadigan ranglar soni ham ortadi. Bu parametmi kattalashtirgandan ko‘ra, fonni bir necha joyini tanlab ajratish yaxshiroq natija beradi. Bunda forming keyingi nuqtasini tanlashda Shift tugmasi bosib turilsa, ajratib olingan bo‘lak oldingisi bilan birlashtiriladi.
Quyidagi rasmda fonni sehrli tayoqcha bilan ajratib olsak, o‘ng tomonda- gi bulut va daraxtlar oldidagi forming bir qismi ajralmay qoladi. Ulami ham ajratib olish uchun Shift tugmasini bosib turib, qolib ketgan sohalami sehrli tayoqchani bu sohalar ustida bosib, qo‘shib olamiz.
Быстрое выделение (Tezkor ajratish) uskunasi ham shunga o‘xshash tarzda ishlaydi. Lekin unda soha qadamma-qadam tanlab boriladi. Bunda navbatdagi tugmani bosib tanlash o‘miga, sichqonchani chap tugmasini bosib turib sudrash bilan kattaroq sohani qo‘shib olish mumkin
Amaliy ish:
Magnitli arqondan qanday foydalaniladi?
Sehrli tayoqchaning ishlash tamoyilini tushuntirib bering.
Tezkor ajratish uskunasi qanday ishlaydi?
Pasport uchun tushgan fotosuratingizni yuklang. Магнитное лассо (Magnitli arqon) uskunasi bilan rasmingizni fondan ajratib oling. Ajratmani inversiyalab fonni ajrating va uni o‘chirib tashlang.
Oldingi mashqdagi topshiriqni Волшебная палочка (Sehrli tayoqcha) uskunasi yordamida bajaring.
|
Nazariy qism - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

Nazariy qism:
Vektorli tasvirda ham uning bir qismini ajratib olish unchalik qiyin emas. Vektorli tasvirda, masalan, Wordda yaratilgan chizmada, bir nechtagi- na obyekt bo‘lganligi sababli ulardan keraklilarini ketma-ket tanlab chiqish mumkin.
Shu sababli rastrli tasvirlarda ulaming bir bo‘lagini ajratib olish uchun bu bo‘lak (soha) ning chegaralarini ajratib olish kerak bo‘ladi. Bu amal ancha qi- yin bo‘lib, uni bajarish anchagina mahorat talab qiladi. Bu amalni osonlash- tirish uchun PhotoShopda bir qator uskunalar ishlab chiqilgan. Shuningdek, asosiy menyuning oltinchi bo‘limi (Выделение - Ajratish) da tasvir bo‘lagi- ni ajratish uchun ishlatiladigan buyruqlar yig‘ilgan.
Soha ajratilgach, yana bir marta yangi soha ajratilsa, eski ajratilgan soha bekor qilinadi va o‘mida yangi ajratilgan soha paydo bo‘ladi. Navbatdagi soha ajratilayotgan paytda klaviaturadagi Shift tugmasi bosib turilsa, eski va yangi sohalar birlashtiriladi va hosil bo‘lgan soha ajratiladi. Agar yangi soha ajratishda Alt tugmasi bosib turilsa, yangi ajratilgan soha eskisidan ayirib tashlanadi. Yangi sohani ajratishda Alt va Ctrl tugmalarining ikkalasi ham bosib turilsa, yangi soha bilan eski sohaning kesishmasi ajratib olinadi. Bu to‘rtta holat yuqoridagi to‘rtta suratda aks etgan.
Ajratish uskunalaridan birortasi tanlanganda parametrlar satrida bu usku- nalaming parametrlari paydo bo‘ladi. Parametrlar satrining ko‘rinishi quyidagi rasmda ko‘rsatilgan
Undagi ikkinchi, uchinchi, to‘rtinchi va beshinchi tugmalar mos ravishda hech qaysi tugmani bosmasdan, Shift, Alt va Shift+Alt tugmalarini bosib turib sohani ajratishga to‘g‘ri keladi. Ya’ni klaviaturadagi tugmalami bosib tu- rish o‘miga parametrlar panelidagi tugmani bir marta bosib qo‘yish mumkin.
Oval ko‘rinishidagi sohalami ajratish ham shu kabi amalga oshiriladi. Shuningdek, to‘rtta ajratish uskunalaridan bitta murakkab sohani ajratishda ham foydalanish mumkin.
Ajratilgan sohalardan namunalar quyidagi rasmlarda keltirilgan:
Yuqorida ko’rsatilgan uskunalardan foydalanib geometric shakl ko’rinishida sohalami ajratib olish qulay. Lekin ajratilishi kerak bo‘lgan soha har doim ham bunday ko‘rinishda bo‘lavermaydi. PhotoShopda yana bir nechta ajratish uskunalari bo‘lib, ular JIacco (Arqon), Прямолинейное лассо (To‘g‘ri chiziqli arqon), Магнитное лассо (Magnitli arqon) deb ataladi.
Ulaming hammasi uskunalar panelida bitta Лассо (Arqon) tugmasi ostida yashirilgan. Ulami bu tugma ustida sichqonchaning o‘ng tugmasini bosib, paydo bo‘lgan menyudan tanlash yoki ularga mos qo‘yilgan klaviaturaning L harfini bir yoki bir necha marta bosish bilan tanlash mumkin
Amaliy ish:
Tasvimi to‘liq ajratib olish, ajratishni bekor qilish qanday bajariladi?
To‘g‘ri to‘rtburchak, oval ko‘rinishidagi soha qanday ajratiladi?
Ajratilgan sohalar ustida qanday amallar bajarish mumkin?
Arqon uskunasidan qanday foydalaniladi?
To‘g‘ri chiziqli arqon uskunasidan qanday foydalaniladi?
Yuqorida berilgan mashqlami kompyuterda bajaring.
Прямолинейное лассо (To‘g‘ri chiziqli arqon) uskunasi yordamida suratdagi binoni airatib olishni mashq ailing.
|
Kriptologiya - (Kriptos - yashirin, logos - fan) ma’lumotnim himoya qilishni asrlar davomida yig

|
Kriptologiya - (Kriptos - yashirin, logos - fan) ma’lumotnim himoya qilishni asrlar davomida yig
|
bet | 154/172 | Sana | 19.06.2021 | Hajmi | 11,79 Mb. | | #15142 |
Kriptologiya - (Kriptos - yashirin, logos - fan) ma’lumotnim himoya qilishni asrlar davomida yig6ilgan manbalari va usullariga xos qonuniyatlarni o‘rganadi.
Kriptologiya fani kriptografiya va kriptotahlil tarkibiy qismlaridan tashkil topgan.
Kriptografiya boshlang‘ich matnni yashirish, ya’ni shifrlash orqali maxfiy ko‘rinishga keltirish,
(shifrogrammalar hosil qilish) usullari bilan shug‘ullanadi.
Kriptotahlil maxfiy ma’lumotlami ruxsat etilmagan vaziyatlarda ham ochish imkoniyatlarini, boshqacha qilib aytganda, deshifrogrammalar olish usullarini o‘rganadi.
Shifrlash tizimlari. Buyuk Rim imperatori Gay Yuliy Sezar choparlari orqali jo‘natilayotgan xabamoma mazmunini yashirish uchun quyidagi shifrlash tizimidan foydalangan: abcdefghijklmnopqrs- tuvwxyz 26 lotin alifbosi ketma-ketligini, masalan, 5 ta harf o‘ngga surib yangi shifrlash alifbosi fghijklmnopqrstuvwxyzabcde ni hosil qilgan va ular- ni ostma-ost j oylashtirgan
Uzatilayotgan ochiq matn birinchi satrdagi harflardan tashkil topadi. Masalan, Yuliy Sezaming mashhur vine vide vice - keldim ко ‘rdim yengdim iborasidagi harflar yuqoridagi jadvalda ko‘k rang bilan ajratilgan.
|
| |
K
2 - U. U. Iskandarov, O. S. Rayimdjanova, M. A. Akbarova, S. J. Yo‘lchiboyeva

118
(
)
(
)
(
)
кир
чик
кир
чик
кир
чик
pgБ
U
U
U
U
Р
P
K
/
lg
20
/
lg
10
/
lg
10
2
2
=
=
=
(9.1.6)
Kuchaytirgichning mu’im parametrlaridan biri kirish
va chiqish qarshiliklari
bo’lib, ular kuchaytirgich kirish va chiqishining o’zgaruvchan tokka ko’rsatadigan
qarshiligidir:
кир
кир
кир
I
U
R
=
;
чик
чик
чик
I
U
R
=
(9.1.7), (9.1.8)
I
kir
, I
chiq
– kuchaytirgich kirish va chiqish baza tokining o’zgaruvchan tashkil
etuvchilari.
Kuchaytirgichning keyingi parametri nazgruzka - iste’molchida
ajratilgan
nominal chiqish quvvatidir:
чик
чик
чик
R
U
P
/
2
=
(9.1.9)
Kuchaytirgichning foydali ish koeffitsienti chiqish quvvatini kuchaytirgich
iste’mol qiladigan elektr energiya quvvatiga nisbati bilan aniqlanadi:
умум
чик
Р
Р /
=
(9.1.10)
Kuchaytirgichning
amplituda
xarakteristikasi
deb
uning
chiqishidagi
kuchlanishning kirishidagi
kuchlanishiga boliqligini
( )
(
)
=
кир
чик
U
U
ifodalovchi grafigi
tushuniladi (9.1.1-rasm). Bu xarakteristikaning ko’rinishi to’ri chiziqli bo’lishi kerak.
Lekin,
real
kuchaytirgichlarda
tranzistor,
transformator
va
drossellar
xarakteristikalarining
nochiziqligi,
xarakteristikani
to’ri
chiziqli
ko’rinishdan
chetlanishiga, ya’ni nochiziqli buzilishlar bo’lishiga olib keladi. Bu bo’linmalar
kuchaytirgichning chiqishida begona chastotali signallarning ‘osil bo’lishi
bilan
xarakterlanadi.
Kuchaytirgichlarning chastota xarakteristikasi deb kuchaytirish koeffitsientining
chastotaga boliqlik grafigi
( )
(
)
=
К
tushuniladi (9.1.2 - rasm). Ideal kuchaytirgichlarda
kuchaytirgichning ishchi chastota diapazonida kuchaytirish koeffitsienti o’zgarmasligi
119
kerak. Lekin, real kuchaytirgichlarda parametrlari chastotaga boliq bo’ladigan
elementlar (siim, induktivlik) mavjud bo’lganligidan, ayrim
chastotalarda kuchaytirish
kichik, ayrim chastotalarda katta bo’ladi va bu chastotaviy buzilishlar deyiladi.
Buzilishlarni yo’qotish uchun kuchaytirgich sxemasiga chastota xarakteristikasini
tekislovchi o’zgartirishlar kiritiladi.
Kuchaytirgichlarning sxemasida reaktiv elementlarning bo’lishi
fazaviy
buzilishlarga olib keladi va ular kuchaytirgichlarning fazaviy xarakteristikasi orqali
ifodalanadi.
Kuchaytirgichning sezgirligi deb chiqish kuchlanishi kuzatilishi mumkin bo’lgan
kirish signalining amplituda qiymati tushuniladi.
Kuchaytirgichning sezgirligi unda bo’ladigan shovqinlar tufayli chegaralangan.
9.1.1- rasm. Kuchaytirgichning amplituda xarakteristikasi
9.1.2- rasm. Kuchaytirgichning chastota xarakteristikasi
a) ideal holda b) real holda
Test metodi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi buxoro davlat universiteti psixologiya...

yoki susaytirgichlar ta’sirini ilmiy asosda tushuntirish psixologiya fani javob bera olmaydigan
bironbir hodisa yo‘q ekanligidan dalolat beradi.
Psixologiya fanida ko‘p
yillar davomida ishlab chiqarish kuchlari
bilan ishlab chiqarish
munosabatlari o‘rtasidagi muvofiqlik, mutanosiblik taraqqiyotni belgilaydi, degan g‘oya fanimiz
metodologiyasida hukm surib kelar edi. Vaholanki, ishlab chiqarish kuchlari (insonlar:
xizmatch
ilar, ishchilar) bilan ishlab chiqarish munosabatlari o‘rtasidagi muvofiqlik, moslik
taraqqiyotni emas, balki barqarorlik (stabillashuv)ni keltirib chiqaradi, holos. Binobarin,
barqarorlashuv o‘sishni (professni) bildirib kelmasdan, balki uning bir tekis m
aromda
kechayotganligini (mahsulot, xom ashyo tayyorlanilayotganligini)
anglatadi, demak, bu holat
umumiy taraqqiyotni emas, balki mo‘lko‘lchilikni, serobchilikni bildiradi.
Ikkinchi tomondan ishchilar sinfiga nisbatan berilgan yuksak baho ham taraqqiyotni
harakatlantiruvchi kuchi to‘g‘risidagi muammoga adekvat tarzdagi javob vazifasini bajara
olmaydi. Chunki ishchilar sinfi uyushgan, ilg‘or bo‘lishiga qaramasdan, bu makro guruh ijtimoiy
hayotda mo‘lko‘lchilikni yaratish, ya’ni moddiy ne’matlar, mehnat asla
halari ishlab chiqarish
bilan cheklangandir. Lekin ushbu sinf yangilik vujudga keltirish,
kashfiyot qilish bilan aslo
shug‘ullangan emas va bu narsani amalga oshirish imkoniyati bu ijtimoiy guruhda mutlaqo zaifdir.
Bizningcha, taraqqietni yuzaga keltiruvchi asosiy omil
—
bu shaxslar (olimlar,
qonstruktorlar, me’morlar, salohiyatli davlat arboblari) bo‘lib, ular biosfera va neosferaning
insoniyat uchun noma’lum, yangi qirralarini ochish, fanni rivojlantirish, texnika va texnologiya
ishlab chiqarishga qodirdirlar.
Psixologiya fanida inson omili uzluksiz ravishda ta’kidlanib turilishiga qaramasdan, u
taraqqiyotni harakatlantiruvchi kuchi ekanligi batamom tan olinmagan. Xuddi shu bois
individuallik va umumiylik («Biz» va «Men») ustuvor rol o‘ynashi bir
lamchi voqelik sifatida
talqin qilingan.
Bugungi kunda inson omili, komil inson psixologiyasining bosh maqsadiga aylanib, uning
xususiyatlari, fazilatlari, xislatlari, xosiyatlari,
sifatlari, ichki imkoniyatlari, iste’dod alomatlari
qancha erta ro‘yobga ch
iqarilsa, demak, taraqqiyotni yuzaga keltiruvchi super shaxslarni
shakllantirish shunchalik tezlashadi, Inson kamoloti quyidagi bosqichlardan iborat: mo‘rtaklik —
odam
—
inson
—
shaxs
—
sub’ekt —
komil inson. Inson komillik sari qancha tezkor harakat qilsa,
a) o‘ng tomonli ijobiy - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi buxoro davlat universiteti...

Maktab yoshidag
i bolalar, talabalarda uchraydigan ta'lim malakalari, ko‘nikmalarini
egallashdagi nuqsonlar, xulqidagi kamchiliklar, intellektual taraqqiyot, shaxs fazilatlaridagi
buzilishlar sababini diagnostika qiladi.
Bolalarning voyaga etgan tengqurlari bilan munosa
batini o‘rganish uchun ularni tekshiradi.
Iqtidorli yoshlar, talabalar, aspirantlar tanlovlarida ishtirok etish, ilmiy tavsiyalar ishlab
chiqish.
Psixologiya shaxsning bolalik davridagi xususiyatlari va psixik taraqqiyot darajasini
aniqlash uchun turli eksperimental psixologik metodlardan foydalanadi. Psixologik tadqiqotlarda
foydalaniladigan metodikalar u yoki bu faoliyat jarayonida shaxs psixik xususiyatlarining
namoyon bo‘lishini aniqlashdan iborat.
Bolalar psixologiyasida eksperimental metodikalarni
ishlab chiqish va sinovdan o‘tkazish
psixologlar va pedagoglarning asosiy vazifasidir. Eksperimental topshiriqlar majmui bola psixik
taraqqiyotini, aqliy darajasini, uning maktabda o‘qishga tayyorligini aniqlashga mo‘ljallangan.
Jumladan, maktabda o‘qishga
tayyorlikni bildiruvchi belgilar quyidagilardir:
a)
psixik jarayonlarning ixtiyoriyligi;
b)
aqliy ish qobiliyatining etarlicha davomiyligi;
v)
yangi bilim va malakalarni maqsadga yo‘naltirilgan ravishda o‘zlashtirish imkoniyati;
g)
borliqni bilishga qiziqishning mavjudligi;
d)
tevarak atrofdagi voqea va hodisalarni farqlay olish va umumlashtira olishi;
e)
fikrlay olish va boshqalar.
Yuqorida qayd etilgan belgilarning mavjudligi pedagoglar va psixologlar tomonidan o‘quv
jarayonida turli didaktik vosita va usullar yordamida aniqlanadi.
Dars turi: Yangi bilim berish - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

Dars turi: Yangi bilim berish.
O’quv jarayonining amaliga oshirish texnologiyasi:
O’qitish usullari: blits-so’rov, savol-javob.
O’qitish shakllari: guruhlara ishlash, frontal, jamoaviy.
O’qitish vositalari:11-sinf darsligi, mavzuga oid dars taqdimoti,
Monitoring va baholash: og’zaki va test nazorati, amaliy vazifalar.
Darsning borishi:
Tashkiliy qism:
O’quvchilar bilan salomlashish
Xonani va o’quvchilarni darsga tayyorliklarini kuzatish
Yo’qlamani aniqlash
Navbatchi axboroti.
Siyosiy daqiqa.
Darsning maqsad va vazifalarini qo’yish.
Tayanch bilimlarning faollashtirish.
Uyga vazifalarini tekshirish va o’tilgan mavzuni mustahkamlash.
PhotoShopda mavjud tasvimi ochish qanday amalga oshiriladi?
|
Зигмунд Фрейд 1856 йилнинг 6 майида Австриянинг Фрайберг

|
Зигмунд Фрейд 1856 йилнинг 6 майида Австриянинг ФрайбергЗигмунд Фрейд 1856 йилнинг 6 майида Австриянинг Фрайберг
(ҳозирги Чехиянинг Моравия) шаҳарчасида туғилган.
1873 йилда Вена университетининг тиббиёт факультетига ўқишга кирди. 1881 йили Фрейд
университетни тугатиб, Мия анатомияси институтида ишлай бошлади ҳамда катта ёшдаги одам ва
ҳомила миясининг қиёсий тадқиқотлари билан шуғулланди. 1885 йил Фрейднинг тақдирида
бурилиш йили бўлди. У Парижга бориш ва ўша даврнинг энг машҳур неврологларидан бўлган Жан
Шарконинг қўлида тўрт ой шогирд
-
тадқиқотчи бўлиб ишлашга имкон берадиган тадқиқотчилик
стипендиясини олишга муваффақ бўлди.
1901-1905
йилларда
Фрейд
«Кундалик
турмуш
психопатоло
-
гияси»
(1901),
«Сексуал
-
лилик ҳақида уч эссе»
(1905),
«Юмор ва унинг
онгсизликка
муносаба
-
ти»
(1905)
каби
китобларини
нашр
қилди
.
Фрейднинг
истерия
ва
бошқа
психик
бузилишлар асосида сексуаллилик билан
боғлиқ муаммолар ётиши ҳақидаги фикрлари
1896
йилда унинг Вена тиббиёт жамияти
аъзолигидан чиқарилишига сабаб бўлди
.
80-
йилларда Фрейд врач Иозеф Брейер билан
ҳамкорлик қила бошлади
.
Улар истериянинг
психологик
сабаблари
ва
бу
касаллик
терапияси
усулларини
биргаликда
тадқиқ
қилишди
.
Бу иш «Истерияни тадқиқ қилиш»
(1895)
|
| |
- Mavzu. Psixologik maktablarning yuzaga kelishi tarixi

3 - Mavzu. Psixologik maktablarning yuzaga kelishi tarixi Reja: 5.
Chet el psixologiyasida ochiq inqiroz.
6.
Inqirozning pozitiv moxiyati.
7.
Berlinda geshtal`tpsixologiya maktabi vujudga kelishi; M. Vertgeymer,
K.Koffka (1986-1941), V.Keller (1887-1967), K.Levin (1890-1947).
8.
Tadqiqotlarda iroda, affektlar, extiyoj, tafakkur, idrok masalalari
ifodalanishi.
4-Mavzu. Ekspertimental psixologiyaning shakllanishi: Bixevorizm. Psixoanaliz maktabi. Reja: 1.
Bixevorizm. Dj. Uotson (1878-1958) talqini. Neobixeviorizm.
2.
Psixologiyani mustaqil fan sifatida shakllanishi va ekspermental
psixologiyani vujudga kelishi.
3.
Rossiyada eksperimental psixologiya rivojlanishi va bixeviorizm
vujudga kelishi.
4.
Psixoanaliz maktabi. Z.Freyd (1856-1939) psixoanaliz asoschisi
sifatida.
5.
Zamonaviy metodlarni yaratilishi psixoanaliz maktabi misolida.
6.
Geshtal'tpsixologiya. Geshtal't tushuncha X.Erenfel's tomonidan
kiritilganligi (1890).
5-Mavzu. Rus psixologiyasining rivojlanishi Reja: 6.
I.M. Sechenovning psixologik yondashuvlari.
7.
Moskva psixologiyasi maktabi asoschisi L.S.Vigotiskiy psixologik
qarashlari.
8.
Faoliyat nazariyasi.
9.
Ijtimoiy psixologiya.
10.
D.N.Uznadzening psixologiya rivojiga qo'shgan ulkan hissasi.
8
6- Mavzu. O'zbekistonda psixologiyani rivojlanishi va istiqbollari. Reja: 1. O'zbekistonda pedagogik va psixologik laboratoriyalar ochilishi
2. Institutlar ochilishidagi olimlarning xizmatlari
3.O'zbekistonda psixologiya rivojiga katta hissa qo'shgan olimlar
Asosiy nazariy qism.
Inson psixikasining ilmiy tadqiqot metodlari

jarayonini kuzatish ularning xarakteri, nutq faoliyati, histuyg‘
usi,
ekstravertivligi yoki
intravertivligi, qiziquvchanligi va ruhiyatining boshqa xususiyatlarini aniqlash demakdir.
Tashqi kuzatishda ba’zan tafakkur bo‘yicha ham ma’lumotlar olish: ish ustidagi kayfiyatini,
fikrning muayyan ob’ektga yo‘naltirilganini, tashqi qo‘zg‘atuvchilarta’siriga berilmaslikni,
chehradagi tashvish va iztirobni, ko‘zdagi g‘ayritabiiylikni, shuningdek, sinchkovlik, teranlik,
termulish
kabi ruhiy holatlarni kuzatib, tafakkurning kechishidagi o‘zgarishlarni aniqpash
mumkin. Bo‘lardan tashqari, qo‘lning titrashi, asabiylashish, nutqning bo‘zilishi, hissiyotning
beqarorlashuvi ham inson ruhiyatidagi o‘zgarishlar bo‘yicha ma’lumot beradi.
Psixologiya fanida o‘zini o‘zi kuzatishdan (introspeksiyadan) ham foydalaniladi. Ko‘pincha
tajribali psi
xolog yoki malakali mohir o‘qituvchi, salohiyatli rahbar o‘zini o‘zi
kuzatish orqali
ilmiy xulosa chiqara biladi. Masalan, o‘z tafakko‘rini kuzatib o‘zidagi emotsional o‘zgarish
haqida, shuningdek, tafakkurning ichki mexanizmlari vujudga kelishi va kechish
i to‘g‘risida
ma’lumot oladi. Natijada tafakkurning sifati, mazmuni, mohiyati va qay tarzda, qanday tezlikda,
qay shaklda ro‘y berishini kuzatadi.
Chet el psixologiyasida o‘zini o‘zi kuzatishning inson ruhiyatini o‘rganishdagi rolini
ifodalovchi ilmiyamali
y materiallar to‘plangan. Introspeksiya yo‘nalishining yirik namoyandalari
o‘zlarini o‘zlari kuzatganlar va to‘plagan materiallarini tahlil qilib,
umumiy psixologik
qonuniyatlarni yaratishga harakat qilganlar. Lekin inson turli vaziyatlarda o‘zini bir xil
boshqara
olmaydi va shuning uchun bu metodning ilmiy ahamiyati unchalik katta emas.
Shunday qilib, kuzatish metodining qulay va samarali jihatlari bilan birga zaif gomonlari
ham mavjud. Shu sababli insonning murakkab psixikasi boshqa metodlardan foydalanib tadqiq
qilinadi.
(Ma’ruza - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi buxoro davlat universiteti psixologiya...

9
1.
Psixologiya metodologiyasi psixologik tushunishpning
mustakil moduli sifatida.
2.
Fan metodologiyasi tushunchasi.
3.
Metod tushunchasini tor va keng
ma’noda
tushunish.
4.
Metodologik bilimlar tuzilishiiing vertikal usuli
2-mavzu. Ilmiy bilish turlarining tarixiy tafsiloti
(2 soat)
Reja:
1.
Tarixiy rekonstruksiya ilmiy bilishning paydo bulishi konuniyatlari
va rivojlanishini anglash
yo’lidir.
2.
Ilmiy bilish va bilish shakllarining
“demarkatsiya”
muammosi qotib
qolgan nazariy fan xususiy ilmiy bilishning birlamchi shakli sifatida.
3.
Qadimgi Gretsiyada bilimlarning alohida borliqqa aylantirilishi.
4.
Psixologiya fanining maqsadi va vazifalari biliishing psixologik faoliyati
xususiyatini vujudga keltiruvchi tuzilishining asosiy jabhasi sifatida.
5.
Psixologiyada
ma’lumot va
dalil tushunchalari.
6.
Tadqiqot
ob’ekt
va predmeti.
Ob’ektlar
tipologiyasi va ularning
o’zaro
ta’siri xususiyatlari.
U. U. Iskandarov, O. S. Rayimdjanova, M. A. Akbarova, S. J. Yo‘lchiboyeva - bet 37

105
7.2.4-rasm. Qatlamlar.
Yostiqcha yuzasida hosil qilingan
−
p
qatlam (7.2.4 – rasm)
sirtida omik kontakt
joylashtiriladi va u zatvor vazifasini bajaradi. Zatvor bilan istok orasidagi manba har
doim teskari ulanadi. Ushbu kuchlanish ortirilgan sayin
−
−
n
p
o’tish kengayib,
yostiqchadagi o’tkazuvchanlik
kanali torayadi, ya’ni zatvordagi kuchlanish orqali
o’tkazuvchanlik kanalining qarshiligi va shu orqali stok toki boshqariladi. Ta’kidlash
lozimki, yostiqcha qaysi tipdagi asosiy zaryad tashuvchilarga ega bo’lsa,
o’tkazuvchanlik kanalidagi tokni shu asosiy zaryad tashuvchilar hosil qiladi, ya’ni
tranzistor unipolyar bo’lib qolaveradi va u maydon aniqroq aytganda zatvordagi elektr
maydon yordamida boshqariladi. Agar zatvordagi, ya’ni
−
−
n
p
o’tishdagi
siljitish
kuchlanishi doimiy bo’lsa, istok – stok kuchlanishi ortishi bilan o’tkazuvchanlik kanali
stok tomonidan toraya boshlaydi va kuchlanishning ma’lum qiymatida stok toki
to’yinish holatiga yetadi.
−
−
n
p
o’tishdagi siljitish kuchlanishi qancha katta bo’lsa,
to’yinish tokining qiymati ham shuncha yuqori bo’ladi. Ushbu
−
−
n
p
o’tishga ega
−
n
yoki
−
p
kanali maydoniy unipolyar tranzistorning chiqish volьt – amper xarakteristika
(VAX)si zatvori izolatsiyalangan tranzistorning VAXiga o’xshash endi tirkalgan
kanalga ega unipolyar maydoniy tranzistor bilan tanishamiz.
106
Yarim o’tkazgich – dieletrik bilan tuzilmaning tutashgan chegarasidagi man
qilingan zonasida chegara holati deb ataluvchi energetik sirtiy holat mavjud bo’ladi.
Ushbu sirtiy holatlar 7.2.5 – rasmda ko’rsatilgan.
7.2.5-rasm. Tranzistor chizmasi.
Ularning hosil bo’lishi yarim o’tkazgich – dielektrik chegara
sirtlarining noideal
tuzilishiga bog’liqdir. Real sharoitda chegara sohada hamma vaqt uzilgan bog’lamlar
mavjud bo’lib, ular dielektrik plyonkasining tarkibini buzadi. Sirtiy hollar zichligi va
xarakteri dielektrik plyonkaning hosil qilish texnologiyasiga bog’liq. Yarim o’tkazgich -
dielektrik chegarasidagi sirtiy holatlarning mavjudligi MDYaO’ – tranzistorlarning
parametrlariga yomon ta’sir qilishi mumkin. CHunki zatvor tagidagi yarim o’tkazgich
qismida qismida mavjud zaryadlar sirtiy holatlarda ushlanib qoladi. Maydoniy
tranzistorlarni qurishdagi muvaffaqiyatlarga
kremniy oksidi
(
)
2
SiO plyonkasini olish
texnologiyasi mukammallashtirilgach erishildi. Kremniy – kremniy oksidi
(
)
2
SiO
Si −
chegarasida kam zichlikli sirtiy holat hosil qilinadi.
Ma’lum bo’ldiki, hamma vaqt kremniy oksidida «tirkalgan» musbat zaryadlar
mavjud bo’lar ekan. Bu «tirkalgan» zaryadlarning tabiati hozirgacha to’liq
asoslangan
emas. Ushbu zaryadning qiymati oksid plyonkani hosil qilish bog’liq, ba’zi hollarda u
judda katta bo’lishi mumkin. Agar yostiqcha sifatida
−
p
kremniy olinsa, uning sirtida
zatvorning siljitish kuchlanishini nolь qiymatida ham inversion qatlam hosil bo’lib
107
qoladi. Inversion qatlam istok va stok o’rtasida bo’lsa, u o’tkazuvchanlik kanaliga ega
maydoniy tranzistorlar deb ataladi.
Bunday o’tkazuvchanlik kanaliga ega tranzistorlardan farqli o’laroq,