Nazorat savollari - 1-bob. Ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari

Relyatsion ma‘lumotlar modeli qanday farqlanadi?
Relyatsion ma`lumotlar bazasining asosiy tushunchalari.
Munosobat xossalariga nimalar kiradi?
Munosobatlar sxemasiga misollar keltiring.
Munosabat turlari nechta?
Relyatsion algebra amallarini sanab bering va misol keltiring.
Rеlyatsion algеbra va rеlyatsion hisobot elеmеntlari
Munosabat D1,D2,..,Dn domenlarda (ularning bari har xil bo‘lishligi shart emas) sarlavha va tanadan iborat bo‘ladi. Munosabat darajasi — bu uning atributlar soni.
Munosabat darajasi bitta bo‘lsa unar deyiladi. Ikkita daraja bo‘lsa — binary deyiladi. Uch daraja bo‘lsa ternar va hokazo.Kordinal son yoki munosabat quvvat — bu uning kortejlar soni. Kordinal munosabatlar soni vaqt bo‘yicha o‘zgaradi.
Munosabat — bu to‘plamlardir. To‘plam esa ta‘rif bo‘yicha mos elementlarni o‘ziga olmaydi. Aytaylik, R munosabat A1,A2,..,An atributlarga ega. Aytiladiki, R munosabat atributlar to‘plami K=(Ai,Aj,..,Ak) qachonki ikkita vaqtga bog‘liq bo‘lmagan shart bajarilsa kalit bo‘lishi mumkin. Munosabatlar ustida amallar.
Munosabatlar ustida har xil amallar bajariladi. Relyatsion ma‘lumotlar modelini xususiyatlaridan biri ma‘lumotlarni qayta ishlashni relyatsion algebra operatorlari (amallari) yordamida amalga oshirishdir. Relyatsion algebrada quyidagi 8 ta operator keng ishlatiladi. Ulardan 4tasi an’anaviy to’plamlar ustidagi amallar kiradi.
An’anaviy (qabul qilingan) amallarga quyidagilar kiradi. 1 Birlashtirish
Kesishuv
Ayirma
Dekart ko`paytma
Maxsus amallarga esa quyidagilari kiradi. 1 Tanlash (seleksiya)
Proeksiya
Qo`shish
Bo`lish
Munosabatlar ustida bajariladigan birlashtirish, kesishuv, ayiruv amallari operatorlarning tili yoki turi bo`yicha mosligini talab etadi. 2 ta munosabat tipi bo`yicha mos keladi, agarda ularda ekvivalent munosabat sxemasi bulib:
ulardagi har bir darajasi bir xil bo`lsa yoki ular bir xil atribut to`plamiga ega bo’lsa;
sxema atributlarini shunday tartiblash mumkinki, bir xil o`rinda turib solishtirilayotgan atributlari bir xil domenda aniqlangan bo‘lishi kerak.
Har bir munosabatda kortejlar identifikator kalitiga ega bo‘lishi kerak. Kalit quyidagi ikkita xossaga ega bo‘lishi kerak:
Kartej kalit qiymati bilan bir qiymatli ifodalanishi kerak;
Kalitda ortiqchalik bo‘lmasligi kerak.
Bu degani hech qanday atributni kalitdan olib tashlash mumkin
emas.
Relyatsion MB da informatsiyalarni ortiqchaligini
normallashtirish yo‘li bilan kamaytiriladi. Jadvallar ustida har xil amallar bajarish mumkin. Bu amallarni tartiblab ishlab chiqqan odam Kodd. Amallarga quyidagilar kiradi:
To‘plamlar ustida birlashtirish, kesishuv, ayirma, dekart ko‘paytma va bo‘lish amallari kiradi.
Maxsus relyatsion amallar, ularga: proeksiya, birlashtirish, ajratish (tanlab olish) amallari kiradi.
Munosabatlar ustida amalni bajarish uchun ishlatiladigan tillarni ikki sinfga ajratishimiz mumkin:
Relyatsion algebra tillari;
Relyatsion hisoblash tillari.
Munosabatlar o‘z mazmuniga qarab ikki sinfga ajratiladi:
Obyektli munosabatlar;
Bog‘lanuvchi munosabatlar;
Obyektli munosabatlarda obyektlar haqidagi munosabatlar saqlanadi. Masalan, talaba munosabati. Bog‘lanish munosabatlarida asosan, obyektli munosabatlarning kalitlari saqlanadi. Kalit atributlari oddiy va murakkab bo‘lishi mumkin. Agar kalit ikkita va undan ortiq atributdan tashkil topgan bo‘lsa, murakkab hisoblanadi.
Relyatsion MBBT da ma‘lumotlar bilan ishlash uchun bir qancha tillar yaratilgan. Ba‘zi hollarda bu tillarni ma‘lumotlarni qism tillari deb ataladi. MBbilan ishlovchilar bu tillarda avtomatlashtirishni 3 bosqichga bo‘lishadi:
Eng pastki bosqich – kortej deb ataladi. Bunda dasturchi yozuvlar yoki kartijlar bilan ishlaydi.
Relyatsion algebra deyiladi. Bunda foydalanuvchi munosabatlar ustida yuqori bosqichli amallar to‘plamini kiritadi.
Eng yuqori bosqich – hisoblash bosqichi.
Bunda foydalanuvchi bevosita kompyuterga maxsus tillarda murojaat qiladi va mashina bu murojaatni qabul qiladi. Relyatsion algebra amallarini opperandlari sifatida doimiy yoki o‘zgarmas va o‘zgaruvchan munosabatlar ishlatiladi. Relyatsion algebrada 5ta amal ishlatiladi:
Birlashtirish , R va S munosabatlarni birlashtirish RUS ko‘rinishida berilib, bu amalni natijasi R munosabatga tegishli bo‘lgan yoki S munosabatga tegishli bo‘lgan yoki ikkalasiga ham tegishli bo‘lgan kartejlar to‘plamidir. Bu amallarni bajarayotganda bir xil tartibda bo‘lishi kerak. Natijani tartibi ham operandlar tartibiga teng bo‘ladi.
Ayirma R va S munosabatlarni ayirmasi R-S ko‘rinishida yoziladi va undagi kortejlar to‘plami R munosabatga tegishli, lekin S munosabatga tegishli bo‘lmagan kortejlardir. Bu amalni bajarganda ham operandlarni tartibi bir xil bulishi kerak.
Dekart ko‘paytma. Bizda R va S munosabat berilgan bo‘lsin. R munosabatni tartibi R-R va S munosabatniki S-q ga teng bo‘lsin. Unda dekart ko‘paytma R*S ko‘rinishida yozilib, uning natijasi uzunligi R+q ga teng bo‘lgan kortejlar to‘plamidan iborat bo‘lib, bu kortejlarni birinchi R komponentasi R kortejga teng bo‘ladi, qolgan q komponentasi S kortejga teng bo‘ladi.
Proeksiya, R munosabatga bu amal tadbiq etilganda, R munosabatdan Relyatsion MBBT da ma‘lumotlar bilan ishlashda ishlatiladigan 2ta katta guruh tillari relyatsion hisoblash deyiladi.
Relyatsion hisoblash predikatlarni hisoblashga asoslangan bo‘lib ifodalarni yozishga mo‘ljallangan to‘plamidan iboratdir. Ular yordamida biz mavjud munosabatlardan yangi munosabatlar yaratishni ta‘minlaymiz. Bunday ifodaalrni yozishda solishtirish
amallari, mantiqiy amallar va mavjudlik kvanteri va umumiylik kvanteri ishlatiladi.
Hozirgi paytda relyatsion MBBT ni taraqqiyotida yangitil QBE tili ishlamoqda.
Bu tilda relyatsion algebra va relyatsion hisoblashlarda ko‘zda tutilmagan bir qpncha imkoniyatlar kirgan. Bu tilni hususiyati shundan iboratki, u terminallarda ishlashga muljallangan. So‘rovlarni yaratish uchun maxsus ekran redaktoridan, munosabat va redaktorlaridan foydalanamiz. QBE tilida foydalanuvchi o‘zi olishini mo‘ljallagan natijani so‘rov ko‘rinishida tasvirlaydi va MBBT uni kerakli amallar ketma – ketligiga aylantirib beradi. Ma‘lumot modelini rivojlanish konsepsiyasi 5 ta bosqichni ko‘rsatishi mumkin:
60- yillarning 2 – yarmida, bunda asosan ierarxik modellarga e’tibor berilgan;
70- yillarni 1 – yarmi, tarmoqli modellar;
70- yillarning 2 – yarmi, relyatsion modellar;
80- yillarning 1 – yarmi, semantik modellar;
80- yillarning 2 – yarmi, obyektga mo‘ljallangan sistema.
|