O‘zbekistonda Oziq-ovqat dasturini amalga oshirishning muhim zaxiralari

Press-reliz
Prezident Islom Karimovning “O‘zbekistonda Oziq-ovqat dasturini amalga oshirishning muhim zaxiralari” mavzusidagi xalqaro konferensiyaning ochilish marosimidagi nutqi
07.06. Islom Abdugʻaniyevich Karimov (1938-yil 30-yanvar, Samarqand shahri - 2016-yil 2-sentabr, Toshkent shahri) - davlat va siyosat arbobi, Oʻzbekiston Respublikasining birinchi prezidenti. Oʻzbekiston Qahramoni (1994). 2014
Hurmatli konferensiya ishtirokchilari, xonimlar va janoblar!
Siz, aziz mehmonlarimizni, xalqaro konferensiya ishtirokchilarini – nufuzli xalqaro tashkilotlar, xorijiy davlatlar hukumatlari vakillari, olimlar va mutaxassis-amaliyotchilar, iqtisodiyotning agrar sektorida faoliyat ko‘rsatayotgan kompaniyalar, banklar va boshqa moliya institutlari rahbarlarini qutlash va mazkur forumda qatnashayotganingiz uchun yuksak hurmat-ehtirom va samimiy minnatdorlik bildirish menga katta mamnuniyat bag‘ishlaydi.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) bosh direktori Joze Gratsianu da Silva, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti Yevropa mintaqaviy byurosi direktori Jujanna Yakob, Osiyo taraqqiyot banki vitse-prezidenti Ven Say Chjang, Yevropa Ittifoqining Markaziy Osiyo bo‘yicha maxsus vakili Yanush Xerman, Islom hamkorlik tashkiloti bosh kotibining o‘rinbosari Hamid Opeloyer, Xalqaro uzumchilik va vinochilik tashkiloti bosh direktori Jan-Mari Oran, Jahon bankining Markaziy Osiyoda barqaror rivojlanish masalalari bo‘yicha bo‘limi rahbari Loran Debr, Islom taraqqiyot bankining Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish departamenti direktori Demba Ba, Belgiya Parlamenti Senatining a’zosi Dominik Tilmans, Bolgariya qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat vaziri Dimitar Grekov va forumdagi ishtiroki bilan bugungi anjumanimizning ahamiyatini yanada oshirayotgan boshqa qadrli mehmonlarimizga alohida minnatdorlik bildiraman. Bolgariya (bolg. България), rasman Bolgariya Respublikasi (bolg. Република България) - Yevropaning janubiy, Bolqon yarim orolining sharqiy qismidagi davlat. Sharqda Qora dengiz bilan oʻralgan. Maydoni 111 ming km².
Konferensiyada 40 ta mamlakatdan va 20 ta xalqaro tashkilotdan 200 nafardan ziyod mehmon ishtirok etmoqda.
Muhtaram anjuman qatnashchilari!
Oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha o‘tkazilayotgan xalqaro ekspert tadqiqotlari jahonda va uning ayrim mintaqalarida ushbu muammo bilan bog‘liq murakkab vaziyat yuzaga kelayotgani jiddiy tashvish va xavotir uyg‘otayotganini ko‘rsatmoqda. Mintaqa - Yer yuzasining tabiiy geografik kenglik zonalligining eng yuqori bosqichi. Yer pusti yoki geografik qobiqning biror jihatdan oʻxshash boʻlgan, kenglik boʻylab choʻzilgan nisbatan kambar qismi. M. Bugungi kunda mazkur muammo jahon hamjamiyati uchun o‘ta dolzarb va jiddiy tahdidlar qatoriga kiritilmoqda.
BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti hamda Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, hozirgi vaqtda dunyoda 840 milliondan ortiq kishi, ya’ni deyarli har sakkiz odamning biri to‘yib ovqatlanmayapti, sayyoramiz aholisining 30 foizidan ziyodi to‘laqonli ravishda ovqatlanmaslik, eng asosiy mikroelement va vitaminlar yetishmasligi muammosini boshidan kechirmoqda. Aholi - Yer yuzida yoki uning muayyan hududi, qitʼa, mamlakat, tuman, shaharida istiqomat qiluvchi odam (inson) lar majmui. Aholini tadqiq etish bilan maxsus fan - Demografiya shugʻullanadi.aholi oʻrtasida sodir boʻlayotgan jarayonlar biologik, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar taʼsirining natijasidir. Ana shunday sabablar tufayli 160 milliondan ortiq bola bo‘yining o‘sishi, jismoniy va intellektual rivojlanishiga doir kamchiliklardan aziyat chekmoqda.
2008-yilda boshlangan inqiroz bilan bog‘liq voqealar barchamizning esimizda, o‘shanda jahon miqyosida narx-navo ko‘tarilib, oziq-ovqat ta’minotida uzilishlar yuzaga kelgani Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasining ko‘plab davlatlarida norozilik va ommaviy tartibsizliklarga sabab bo‘lgan, butun dunyoda barqarorlikka nisbatan jiddiy xavf-xatarga aylangan edi.
Yer yuzi aholisining tez ko‘payib borayotgani bilan oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmining o‘sish imkoniyatlari cheklangani o‘rtasidagi tafovut oziq-ovqat dasturini hal etish masalasi yildan-yilga keskinlashib borayotganining asosiy sababi ekani haqida bugun ortiqcha gapirishning hojati yo‘q, deb o‘ylayman. Mahsulot - iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, i.t. Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch.
Sodda qilib aytganda, oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmining o‘sishi aholi soni va ehtiyojlarining o‘sishidan ortda qolmoqda.
Bu tafovut, avvalo, oziq-ovqat mahsulotlarini jadal ishlab chiqarish uchun tegishli sharoitlar mavjud bo‘lmagan mamlakat va hududlarda chuqurlashib bormoqda.
Bu o‘rinda gap, birinchi navbatda, atrof-muhitning ekologik jihatdan buzilishi hamon davom etayotgani, iqlim o‘zgarishlarining oldindan aytib bo‘lmaydigan oqibatlari, tez-tez takrorlanayotgan qurg‘oqchilik va suv resurslari taqchilligi, jumladan, sug‘orish uchun yerosti suvlarining tugab borayotgani, irrigatsiya, melioratsiya va yerlarning unumdorligini qayta tiklashga yo‘naltiriladigan investitsiyalarning yetarli emasligi haqida bormoqda. Suv, vodorod oksid, H2O - vodorod (11,19%) va kislorod (88,81%)dan iborat eng sodda kimyoviy birikma. S. rangsiz, hidsiz suyuqlik (qalin qatlamda zangori rangli). Mol. m. 18,0160. Yerning geologik tuzilishi tarixi va unda xayotning paydo boʻlishi, fizik va kimyoviy muhit, iqlim va obxavoning shakllanishida S.
Yerlarning ekologik jihatdan buzilishi kimyoviy moddalar, mineral o‘g‘it va pestitsidlarni tinimsiz ishlatish oqibatida yanada kuchaymoqda. Bularning qatoriga urbanizatsiya, ya’ni shaharlashuv jarayonlari, aholining qishloqlardan shaharlarga ko‘chishi bilan bog‘liq muammolar ham qo‘shilmoqda. Natijada oziq-ovqat mahsulotlari yetishtirish uchun ekin maydonlari sezilarli darajada qisqarib ketmoqda.
Shuningdek, Xitoy, Hindiston kabi Osiyoning bir qator mamlakatlarida aholi daromadlarining jadal sur’atlar bilan ko‘payib, shunga mos ravishda oziq-ovqat mahsulotlarini iste’mol qilish hajmi ortib borayotganini ham e’tibordan soqit qilib bo‘lmaydi. Hindiston (hindcha Bharat), Hindiston Respublikasi - Jan. Osiyolagi davlat. Hududi shim.dan jan.ga 3214 km, garbdan sharqqa 2933 km ga choʻzilgan. Shim.da Himolay togʻlari, garbda Arabiston dengizi, sharqda Bengaliya qoʻltig'i bilan oʻralgan. H. Oziq-ovqat mahsulotlarini «daladan dasturxonga» sxemasi bo‘yicha iste’molchiga yetkazib berishda ulkan yo‘qotishlarga yo‘l qo‘yilmoqda. BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, har yili dunyo bo‘yicha qariyb 1,3 milliard tonna miqdoridagi salkam 1 trillion dollarlik oziq-ovqat mahsulotlari shu tariqa boy beriladi.
Obyektiv real holat ana shunday bo‘lib, ayniqsa, bu muammo g‘oyat keskin bo‘lib turgan mintaqa va hududlarda oziq-ovqat xavfsizligi prognozi va muammolari haqida so‘z borganda, bu haqiqatni hisobga olish kerak.
E’tiboringizni yana bir muhim masalaga qaratmoqchiman: bu prinsipial muhim masala bo‘lib, uni inobatga olmasdan turib, aholini oziq-ovqat bilan to‘laqonli ta’minlash muammosini muhokama qilishning o‘zi mantiqsiz bo‘lur edi.
Oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan me’yordagi ehtiyojni aniqlashda mutanosib ratsion asosida ovqatlanishni ta’minlash vazifasi faqat me’yordagi kaloriyaga ega bo‘lgan va har kuni iste’mol qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlaridan iborat emasligini e’tiborga olish o‘ta muhimdir.
To‘laqonli ovqatlanish ko‘p jihatdan uning tarkibiga, iste’mol qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlarining insonning normal rivojlanishi va faoliyat yuritishi, uning organizmida to‘g‘ri modda almashinuvi, salomatlikni mustahkamlash, kasalliklarning oldini olish, keksayish jarayonini sekinlashtirish va umrni uzaytirish uchun zarur bo‘ladigan to‘yimli va sifatli moddalar bilan kerakli darajada ta’minlanishiga bog‘liq.
Bu borada ovqat bilan birga o‘rnini hech narsa bosolmaydigan aminokislotalar, vitaminlar, mineral moddalar, mikroelementlar va organizmda o‘z-o‘zidan hosil bo‘lmaydigan boshqa moddalarning ham iste’mol qilinishi inson hayoti uchun eng muhim ahamiyatga egadir.
Ana shu foydali moddalar, vitamin va mikroelementlar katta miqdorda faqatgina sabzavotlar, meva va uzum tarkibida bo‘ladi va ularning o‘rnini boshqa hech qanday mahsulot bosa olmaydi.
Boshqacha aytganda, inson salomatligi, uning uzoq va barakali umr ko‘rishi to‘g‘ri va mutanosib ratsion asosida ovqatlanishni ta’minlash bilan chambarchas bog‘liq ekani, meva va sabzavotlar uning eng muhim tarkibiy qismi bo‘lishi lozimligi hech kimga sir emas.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlari shundan dalolat beradiki, bugungi kunda rivojlanayotgan mamlakatlarda bir kishi uchun tavsiya etilgan kundalik 400 gramm o‘rniga juda kam miqdorda – bor-yo‘g‘i 150-200 gramm meva va sabzavot iste’mol qilinmoqda.
Xalqaro diyetologlarning tavsiyasiga ko‘ra, inson iste’mol qiladigan oziq-ovqatning kamida 50 foizini meva va sabzavotlar tashkil etishi zarur.
Hurmatli konferensiya ishtirokchilari!
Yuqorida bayon qilingan fikrlarni umumlashtirgan holda, biz mazkur forumning maqsad va vazifalarini siz, anjuman qatnashchilarini O‘zbekistonda sabzavot, meva va uzum yetishtirish bo‘yicha to‘plangan katta tajriba va salohiyat bilan, ularning dunyo seleksiyasida o‘xshashi bo‘lmagan juda boy, xilma-xil navlari, betakror sifati bilan tanishtirish, oziq-ovqat sohasidagi mavjud muammolarni yechishda va global oziq-ovqat dasturini hayotga tatbiq etishda O‘zbekistonning qo‘shayotgan hissasini oshirish imkoniyatlarini muhokama etishdan iborat deb bilamiz. Pay - biriktiruvchi toʻqimadan iborat pishiq tuzilma. Shakli va uzunligi (lenta yoki plastinka) har xil; muskullar P. yordamida suyaklarga birikadi. P.ning pishiq yoki choʻziluvchanligi, qayishqokligi u paydo boʻlgan biriktiruvchi toʻqimaga bogʻliq. P.
Barchamizga yaxshi ma’lumki, mamlakatda yetishtiriladigan oziq-ovqat ekinlarining ahvoli, istiqboli va turlari, ulardan olinadigan hosilning mazali ta’mi va foydali xususiyatlari, ularning milliy iqtisodiyot va eksportda tutadigan o‘rni, birinchi navbatda, shu davlatning geografik joylashuvi, uning tuproq-iqlim sharoitiga va albatta shakllangan dehqonchilik madaniyati va saviyasiga, kerak bo‘lsa, muayyan mahsulotni yetishtirish mahoratiga, bunday mahsulotlarning mahalliy va xorijiy bozorlarda nechog‘liq xaridorgir bo‘lishiga bog‘liq.
Haqiqatan ham, O‘zbekistonning noyob tuproq-iqlim sharoiti, mamlakatimizda quyoshli kunlar bir yilda o‘rtacha 320 kun bo‘lishi, barcha to‘rt faslning izchil almashinuvi keng turdagi yuqori sifatli meva va sabzavotlarning asosiy navlarini yetishtirish uchun qulay imkoniyatlar yaratadi.
Mamlakatimiz qishloq xo‘jaligi mavsumining o‘ziga xos xususiyati shundaki, bu mavsum yangi ko‘katlar tabiiy sharoitda yetiladigan mart oyining dastlabki kunlaridan boshlanib, butun yil mobaynida, bozorlarga uzum, qovun, xurmo va behining kechki navlari yetkazib beriladigan dekabr oyining boshiga qadar davom etadi. Bu esa O‘zbekistonni meva-sabzavot va poliz mahsulotlari bilan deyarli yil davomida barqaror ta’minlaydigan ishonchli bazaga ega bo‘lgan mamlakatga aylantiradi.
Siz, muhtaram mehmonlarga yana bir sirni aytmoqchiman. Jahonda kamdan-kam uchraydigan tabiiy va tuproq-iqlim sharoitlarining uyg‘unligi tufayli dunyodagi eng mazali va eng foydali meva-sabzavotlar faqat bizning mintaqamizda yetishtirilishi mumkin.
Chindan ham, bizning mevalarimizdan tatib ko‘rgan har qanday odam, o‘ylaymanki, mening fikrimga qo‘shiladi. Barchamiz ham o‘z yurtimizda yetishtiriladigan meva-sabzavotlarni xush ko‘ramiz, albatta. Biroq, dunyoning har bir go‘shasida ham shunday qulay ob-havo, iqlim, tuproq sharoitlari mavjud emas. Bundan tashqari, bu borada olimlar hozirgacha aniq ta’riflab bera olmaydigan ko‘pgina boshqa bir-biriga bog‘liq omillar ham borki, ularning har qaysisi o‘zgacha ta’sirga ega. Bu mahsulotlar foydali mikroelementlarga juda boy va qadimda Ibn Sino turli kasalliklarni davolash uchun aynan meva va sabzavotlardan foydalangan, chunki u zamonlarda kimyoviy dori-darmonlar mavjud bo‘lmagan, bemorlar tabiiy vositalar yordamida davolangan. Bu esa eng avvalo sabzavot, meva, turli giyoh va o‘simliklardir. Bugungi kunda ham qishloqlarimizdagi xalq tabiblari bunday vositalardan qanday foydalanish, ba’zi bir xastaliklarni qay usulda davolashni yaxshi biladilar. Xalq - bu odamlar jamoasi boʻlib, ularning tili, madaniyati, sanʼati, dini boshqa jihatlarini birgalikda aks ettiradi. Xalq tushunchasi keng boʻlib jihatlari bilan birlashtiriladigan odamlar yigʻindisiga aytiladi. Men sizlarni bizning meva-sabzavotlarimizni tatib ko‘rishga taklif qilar ekanman, avvalambor, ularning ana shu xususiyatlarini nazarda tutaman.
Ekspertlarning ma’lumotlariga ko‘ra, bizning sharoitimizda yetishtirilgan meva-sabzavotlar bebaho iste’mol xususiyatlari, ya’ni tarkibida tabiiy shakar, amino va organik kislotalar, salomatlik uchun eng muhim bo‘lgan mikroelementlar va oziq-ovqat ratsionida o‘rnini almashtirib bo‘lmaydigan turli biologik moddalarga boyligi bilan boshqa mintaqalarda yetishtirilgan ana shunday mahsulotlardan sezilarli ravishda yuqori turadi.
O‘zbekistonda yetishtiriladigan meva va sabzavotlarning faqat ularga xos bo‘lgan xususiyatlari va to‘yimlilik darajasi haqida gapirganda, shuni qayd etish kerakki, mamlakatimiz seleksionerlari sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkaning 170 dan ortiq navini, meva va rezavor ekinlar va uzumning 175 ta yangi navini yaratdilar.
O‘zbekiston qadimdan o‘zining o‘rik, shaftoli, olxo‘ri, nok, gilos, anjir, anor, behi, uzum, pomidor, bodring, piyoz, sarimsoq piyoz va boshqa ko‘plab meva va sabzavotlari, beqiyos mazasi va xushbo‘y hidi bilan ajralib turadigan qovunlari bilan ma’lumu mashhurdir.
O‘zbekistonda shakllangan ko‘p asrlik an’anaviy sabzavotchilik va bog‘dorchilik madaniyati azaldan mahalliy o‘g‘itlardan foydalanishni ko‘zda tutadigan biologik dehqonchilik prinsiplariga asoslangan. Bu genlarni modifikatsiya qilish texnologiyalarini qo‘llamasdan, juda mazali ta’mga va iste’mol xususiyatlariga ega bo‘lgan ekologik toza meva va sabzavotlar yetishtirish imkonini beradi.
Ayni masalaga alohida to‘xtalib o‘tish mumkin, lekin bu mavzu dunyoda anchagina dolzarb bo‘lib, shu haqda turli, ba’zan hatto qarama-qarshi fikrlar ham mavjud. Mening nazarimda, genlarni modifikatsiya qilish texnologiyalari, umuman olganda, yaxshi niyatda yuzaga kelgan, ya’ni hosildorlik hajmini oshirishga qaratilgan. Lekin, bunday texnologiyalar inson salomatligiga ziyon yetkazmayotgani, o‘n yoki yigirma yildan keyin salbiy oqibatlarni keltirib chiqarmasligi aniq isbotlanmagunga qadar, men bu masala bilan hozir faol shug‘ullanayotganlarga bu ishlarga juda berilib ketmaslikni tavsiya qilgan bo‘lardim. Bunda, o‘ylashimcha, eng avvalo tijorat, hatto egoistik maqsadlar ko‘pincha ustunlik qiladi. Mening shaxsiy fikrim shuki, bu masala ustida har tomonlama chuqur o‘ylab ko‘rish lozim.
Biz mineral o‘g‘itlar, pestitsidlar va shu kabi vositalarning o‘rniga doimo qo‘llab kelayotgan va biz uchun ustuvor bo‘lgan organik o‘g‘itlardan foydalanishni afzal deb bilamiz. Boshqa kimyoviy vositalar qishloq xo‘jaligi zararkunandalariga qarshi kurashishda ishlatilishi mumkin. Lekin ulardan stimulyator, ya’ni ekinni tez rivojlantiradigan vosita sifatida foydalanish umuman mumkin emas, chunki bu borada eng yaxshi, sinalgan vosita – bu organik o‘g‘itlardir.
Shuning uchun ham saxovatli o‘zbek zaminida yetishtiriladigan meva va sabzavotlar yuqori nufuzga ega bo‘lgan haqiqiy brendga – tovar belgisiga aylanib, bu mahsulotlarni sotib oladigan mamlakatlarda ular yuksak raqobatdoshligi bilan ajralib turadi.
Mustaqil taraqqiyotimizning o‘tgan qisqa davrida O‘zbekistonda amalga oshirilgan ulkan islohotlar qishloq xo‘jaligini tubdan diversifikatsiya qilish va aholimizni asosiy oziq-ovqat mahsulotlari bilan to‘liq ta’minlash, ularni katta miqdorda eksport qilishni yo‘lga qo‘yish imkonini berdi.
O‘tgan asrning 90-yillari boshida sobiq Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan mamlakatimiz qishloq xo‘jaligi faqat bitta ekin – butunlay paxta tolasi yetishtirishga yo‘naltirilgani va biz ushbu mahsulot bilan butun sotsialistik lagerni deyarli to‘la ta’minlaganimiz e’tiborga olinadigan bo‘lsa, yuqorida qayd etilgan muvaffaqiyatlar naqadar muhim ekani yaqqol ayon bo‘ladi. Paxta, chigitli paxta - gʻoʻzaning tola va chigitdan iborat asosiy mahsuloti. Paxta tozalash korxonasida P.ga dastlabki ishlov berish jarayonida chigitdan, avval, toʻqimachilik sanoatining ehtiyoji uchun asosiy mah-sulot - tola (uz. 20 mm dan uzun) Sovet sotsialistik respublikalari ittifoqi, SSSR, Sovet Ittifoqi - sobiq Rossiya imperiyasi hududining katta qismida 1922-91 yillarda mavjud boʻlgan musta bid davlat. SSSR ni tashkil etish toʻgʻrisida deb atalgan Shartnoma (1922)ga muvofiq, uning tarkibiga xalqlarning xohishirodasiga zid ravishda Rossiya (RSFSR), Ukraina (USSR), Belorussiya (BSSR), Zakavkazye respublikalari [ZSFSR; 1936 yildan ittifokdosh respublikalar - Ozarbayjon (Ozarbayjon SSR), Armaniston (Armaniston SSR), Gurjiston (Gurjiston CCP)J, keyinchalik - 1925 y. Oʻzbekiston (Oʻzbekiston SSR), Turkmaniston (Turkmaniston SSR), 1929 y. Tojikiston (Tojikiston SSR), 1936 y. Qozogʻiston (Qozogʻiston SSR), Qirgʻiziston (Qirgʻiziston SSR), 1940 y. Moldaviya (Moldaviya SSR), Latviya (Latviya SSR), Litva (Litva SSR) va Estoniya (Estoniya SSR) kiritilgan.
1990-yillarda ekin maydonlarimizning qariyb 90 foiziga qadar paxta ekilgani hech kimga sir emas. Shu bois deyarli hech qanday almashlab ekish degan narsa bo‘lgan emas. Tuproq kuchsizlanib boravergan, faqat bitta maqsadda beshafqat ishlatilgan.
O‘shanda sobiq markazda “mehnat taqsimoti” degan prinsip hukmron edi. Ya’ni, sobiq respublikalardan qay biri go‘sht, yana biri bug‘doy, yana kimdir boshqa tovarlarni iqtisodiy og‘ir sharoitda eng qimmatli, noyob molga aylanib qoladigan mahsulotlarni ishlab chiqarardi. Bizning chekimizga esa, paxta yetishtirish tushgan bo‘lib, uning hajmi yildan-yilga ortib borardi. Lekin, afsuski, bizga va’da qilingan oziq-ovqat mahsulotlari belgilangan miqdor va muddatda yetib kelmasdi.
O‘sha paytlarda biz O‘zbekistonda yetishtirilayotgan qariyb 6 million tonna paxtaning atigi 8-10 foizini o‘zimizda qayta ishlardik, qolgan qismi esa boshqa davlatlarda qayta ishlanardi. Natijada asosiy foyda paxta xomashyosini qayta ishlagan mamlakatlarga kelib tushardi.
Agar shu nuqtai nazardan qaraydigan bo‘lsak, o‘sha davrda O‘zbekistonni oziq-ovqat bilan to‘la ta’minlash to‘g‘risida hech qanday gap ham bo‘lishi mumkin emas edi. Shu sababli biz asosiy oziq-ovqat tovarlari, jumladan, bug‘doy, yorma, go‘sht va sut mahsulotlari, tuxum va shakarning asosiy qismini chetdan olib kelishga majbur edik.
Sovet davrida paxta yakkahokimligi va qishloq xo‘jaligini biryoqlama rivojlantirish natijasida unumdor yerlar va ajoyib tabiiy-iqlim sharoitiga ega bo‘lgan O‘zbekistonda aholi jon boshiga go‘sht va sut mahsulotlari, g‘alla va hatto meva-sabzavot va kartoshka iste’mol qilish sobiq Ittifoqning boshqa respublikalariga qaraganda ikki barobar kamayib ketgan edi.
Bu borada ko‘rilgan chora-tadbirlar tufayli biz g‘o‘za ekiladigan maydonlarni ikki barobar qisqartirdik va paxta yetishtirishni 6 million tonnadan 3 million tonnadan sal ko‘proq bo‘lgan darajagacha kamaytirdik. Paxtadan bo‘shagan yerlarni oziq-ovqat ekinlari uchun ajratib berdik.
Mamlakatimizda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini isloh qilishning asosiy negizini keng ko‘lamli institutsional o‘zgarishlar tashkil etdi, ularning mazmun-mohiyati ma’muriy va rejali-taqsimot tizimidan voz kechish va bozor munosabatlariga o‘tishdan iborat edi.
Qishloq xo‘jaligi yerlari yangitdan tashkil etilgan xususiy fermer xo‘jaliklariga ijara asosida yer uchastkalari ajratish orqali, davlat tomonidan zarur imtiyoz va preferensiyalar yaratish yo‘li bilan berildi. Xususan, fermerlar soddalashtirilgan soliq solish tizimidan foydalanmoqda – ular faqat bitta soliq, ya’ni yagona yer solig‘ini to‘lashmoqda. Fermerlar uchun ajratiladigan kreditlar stavkasi 5 foizdan oshmaydi.
Fermer xo‘jaliklariga barcha turdagi zarur xizmatlar ko‘rsatadigan ishonchli bozor infratuzilmasining tashkil etilgani qishloq xo‘jaligi samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynamoqda. Ayni paytda qishloq joylarda 1,5 mingdan ziyod minibank, qariyb 2 mingta mashina-traktor parki, yoqilg‘i va mineral o‘g‘it sotish bo‘yicha 2,5 mingga yaqin punkt xizmat ko‘rsatmoqda. Bundan tashqari, 1,5 mingta suvdan foydalanuvchilar uyushmasi, 350 dan ortiq konsalting markazlari tashkil etildi.
Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarini zamonaviy texnika bilan ta’minlash uchun Germaniyaning «Klaas» va «Lemken» kompaniyalari bilan hamkorlikda mamlakatimizda eng zamonaviy traktorlar, g‘alla o‘radigan kombaynlar, plug va boshqa tirkama uskunalar ishlab chiqarilmoqda. Germaniya (nem. Deutschland), Germaniya Federativ Respublikasi (nem. Bundesrepublik Deutschland) - Markaziy Yevropadagi davlat. Shimoliy Boltiq dengizlari sohilida joylashadi. Maydoni 357 ming km2. Aholisi 81,084 million kishi (30. Sentyabr 2014)
O‘zbekistonning ko‘plab mintaqalari qisqa muddatda jahon bozorida xaridorgir bo‘lgan meva va sabzavot mahsulotlari yetishtiradigan va eksport qiladigan hududlarga aylandi. Yurtimizda yuqori hosil beradigan intensiv bog‘lar tashkil qilindi, tomchilatib sug‘orish tizimi joriy etildi. Faqatgina o‘tgan yili uzumchilikni yanada rivojlantirish bo‘yicha qabul qilingan dasturda tokzorlarni 1,3 barobar ko‘paytirish ko‘zda tutilgan.
Istiqlol yillarida, ya’ni o‘tgan 22-yil davomida qishloq xo‘jaligida amalga oshirilgan tub islohotlar natijasida g‘alla yetishtirish hajmi 1 million tonnadan 7,8 million tonnaga yetdi va O‘zbekiston g‘alla eksport qiladigan mamlakatlar qatoridan joy egalladi.
Avvallari biz aholimizni boqish uchun 5 million tonna bug‘doyni chetdan sotib olishga majbur edik. Endilikda esa biz g‘alla mustaqilligiga erishibgina qolmasdan, juda sifatli bug‘doyni qo‘shni davlatlarga eksport qilishga ham muvaffaq bo‘lmoqdamiz.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 2 barobardan ziyod oshdi. Bu mamlakatimiz aholisining qariyb 10 million kishiga yoki 30 foizdan ortiq ko‘payishiga qaramasdan, jon boshiga to‘g‘ri keladigan go‘sht iste’molini 1,3 barobar, sut va sut mahsulotlarini 1,6 karra, kartoshkani 1,7 barobar, sabzavotlarni 2-martadan ziyod, mevalarni qariyb 4 barobar oshirish imkonini berdi.
Mamlakatimizda har yili 16 million tonnaga yaqin meva va sabzavot yetishtirilmoqda. Aholi jon boshiga qariyb 300 kilogramm sabzavot, 75 kilogramm kartoshka va 44 kilogramm uzum to‘g‘ri kelmoqda. Bu optimal, ya’ni maqbul deb hisoblanadigan iste’mol me’yoridan uch barobar ko‘pdir.
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan Oziq-ovqat dasturi aholining to‘laqonli va mutanosib ratsion asosida ovqatlanishini ta’minlashdek muhim vazifani hal etish imkonini berdi.
Iste’mol qilinadigan ovqatning tarkibi va ratsionini yaxshilash boshqa omillar bilan birga aholi, avvalo, bolalar salomatligini tubdan yaxshilashga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Masalan, so‘nggi 10-yilda vazni tibbiyotda ko‘zda tutilgan me’yordan kam bo‘lgan bolalar soni ikki barobardan ziyod (4 foizdan 1,8 foizga) qisqardi, ularning bo‘yi o‘rtacha 3 santimetrga o‘sdi, bizning mintaqamizga xos bo‘lgan jiddiy kasallik, ya’ni xotin-qizlarda kamqonlik darajasi 2,5-marta pasaydi. Tibbiyot, meditsina, tabobat - kishilar sogʻligʻini saqlash va mustahkamlash, umrni uzaytirish, kasalliklarning oldini olish, davolash haqidagi bilimlar va shu sohadagi amaliy tadbirlar majmui.
Mustaqillik yillarida O‘zbekiston aholisining o‘rtacha umr ko‘rishi 7,5-yilga (66 yoshdan 73,5 yoshga), xotin-qizlarning o‘rtacha umr ko‘rishi esa 75 yoshga uzayganini alohida ta’kidlashni istardim.
Bugungi kunda dunyoda kamdan-kam davlatlar bunday ko‘rsatkichlarga erishgan.
Biz bunday yutuqlarga nimaning hisobidan erishdik?
Biz avvalo shu yo‘lda o‘z oldimizga qo‘ygan maqsadlarimiz sari intildik va muayyan natijalarni qo‘lga kiritdik.
Bu borada eng asosiy omil nima bo‘ldi, degan savolga men, eng asosiy, hal qiluvchi omil – bu bizning mehnatkash, mard va olijanob xalqimiz, deb javob bergan bo‘lardim. O‘zbek xalqining naqadar mehnatkashligi, mehmondo‘stligi va bag‘rikengligi barchaga, uzoq-uzoq o‘lkalarda ham yaxshi ma’lum.
Biz mustaqillikka erishganimizdan keyin sobiq Ittifoq tarkibida bo‘lgan ko‘pgina respublikalar boshqa davlatlar o‘n yillar, balki yuz yillar davomida erishgan yutuq va marralarga bir zumda erishmoqchi bo‘lishdi. Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir. Biz buning uddasidan chiqish uchun barcha imkoniyatlarimizni ishga solamiz, hammadan o‘zib ketamiz, degan balandparvoz gaplar aytildi, turli rejalar, hisobotlar tuzildi, ular haqida dunyoga jar solindi. Keyin ma’lum bo‘ldiki, shoshma-shosharlik bilan uzoqqa borib bo‘lmas ekan.
Bu haqda gapirishdan maqsad shuki, biz osonlik bilan erishib bo‘lmaydigan marralarga shosha-pisha yugurmadik, puxta o‘ylab, uzoqni ko‘zlab ish olib bordik, shuning uchun ham bizning taraqqiyot yo‘limiz dunyoda islohotlarning "o‘zbek modeli" deb tan olindi.
Odatda bir iqtisodiy tizimdan boshqasiga o‘tilar ekan, yillar davomida hal etishga to‘g‘ri keladigan muammolar paydo bo‘ladi. Bir siyosiy tuzumdan boshqasiga o‘tish uchun eng muhimi odamlarning ongini, tafakkurini o‘zgartirish lozim. Bu ishni amalga oshirmasdan turib ma’muriy-buyruqbozlik, subyektiv, volyuntaristik siyosatga asoslangan rejali-taqsimot tizimidan bozor iqtisodiyotiga aslo o‘tib bo‘lmaydi.
Men sobiq mustabid tuzum davrida O‘zbekiston Davlat plan qo‘mitasida ishlaganman, keyin moliya vaziri bo‘lganman, shuning uchun rejali-taqsimot tizimini ich-ichidan biladigan insonman.
Shuning uchun ham o‘sha zamonlarga qaytishni xohlab, o‘tmishni qo‘msash kayfiyati bilan yurgan har qanday odam bilan bahslashishga tayyorman. Takror aytaman, men bu jarayonlarni ichidan bilaman, shuning uchun rejali-taqsimot tizimi nima sababdan o‘zini oqlamasligi menga juda yaxshi ayon.
Masalaning ma’no-mohiyati shundaki, biz mustaqil taraqqiyot yo‘lida o‘zimiz uchun maqbul bo‘lgan modelni joriy etdik. Bu model 5 ta tamoyilga asoslanadi.
Birinchisi – iqtisodiyotni mafkuradan to‘liq xoli qilish, uning siyosatdan ustunligini ta’minlash. Biz endi ilgarigidek mafkuraviy tizimda yashay olmas edik, ya’ni bironta davlatga qandaydir mafkuraviy yorliqlar bosilgani sababli u bilan iqtisodiy hamkorlik qilmaslik yo‘lidan borolmas edik.
Iqtisodiyotni hech qanday mafkura bilan bo‘g‘ish, jilovlash mumkin emas. Bizning xalqimizda, och odam musiqani qorni bilan tinglaydi, degan gap bor. Ya’ni, turmush darajasi past, oddiy ehtiyojlarini ham qondira olmaydigan odamni hech qanday mafkura bilan to‘ydirib bo‘lmaydi.
Ikkinchi tamoyil – davlatning bosh islohotchi vazifasini bajarishi.
Uchinchi tamoyil – qonun oldida hammaning tengligi, ya’ni bu qonun ustuvorligi prinsipidir.
To‘rtinchi tamoyil – bu kuchli ijtimoiy siyosat yuritish. Mamlakatimiz aholisining 60 foizini yoshlar tashkil qilishini inobatga oladigan bo‘lsak, kuchli ijtimoiy siyosatni ta’minlamaslikka bizning haqqimiz yo‘q.
Va nihoyat, beshinchi tamoyil, biz islohotlarni bosqichma-bosqich va izchil ravishda amalga oshirish yo‘lini tanladik. Bu nimani anglatadi? Bu shuni anglatadiki, o‘z oldimizga qo‘ygan maqsadga, xuddi otchopardagi poygada bo‘lgani kabi, birdaniga emas, eng avvalo tegishli huquqiy poydevor yaratib, malakali va yetuk kadrlarni tayyorlab, tinimsiz intilib, mashaqqatli mehnat orqaligina erishish mumkin. Biz ayni shunday yo‘lni tanlaganmiz.
Bizning odamlarimiz, yoshlarimizga bir qarang, ularning ko‘zlari qanday yonib, porlab turibdi. Ular bugun boshqalar eplay olmaydigan vazifalarni amalga oshirishga qodir. Chunki ular o‘zida mavjud bo‘lgan katta salohiyatni ro‘yobga chiqarish, namoyon qilish istagi bilan yashamoqda.
Men buni yoshlar tabiyasidagi eng muhim masala deb bilaman. Yoshlarga o‘z imkoniyati, qobiliyati, kuch-quvvatini ro‘yobga chiqarish uchun imkon berilgan taqdirdagina jamiyat albatta o‘zining barcha maqsad-muddaolariga erishadi.
Bu haqda gapirganda, xalqimiz o‘rtasida keng tarqalib, mashhur bo‘lib ketgan ikkita shiorni eslash o‘rinlidir.
Birinchi shior – “Yangi uy qurmasdan turib, eskisini buzmang” degan muhim hayotiy prinsipni ifoda etadi. Ya’ni, yangi hayot, yangi jamiyat qurishda avvalgi hayot tajribasidan ham foydali jihatlarni albatta olish kerak bo‘ladi.
Ikkinchi shior esa “Islohot – islohot uchun emas, avvalo inson uchun, uning manfaatlari uchun” degan so‘zlarda mujassam topgan.
Chindan ham, islohot inson manfaatlariga xizmat qilsagina, odamlar bu islohotlarning barchasi nima uchun zarurligi, o‘zini oqlamagan eski mafkuraviy tizimdan erkin bozor iqtisodiyotiga asoslangan demokratik tizimga o‘tishning mazmun-mohiyati nimadan iborat ekanini tushunib yetadi.
Biz keng ko‘lamli islohotlar yo‘lida bugun nimalarga erishganimiz haqida yaqqol tasavvur beradigan ikkitagina raqamni keltiraman va o‘ylaymanki, shuning o‘zi sizlarga yetarli bo‘ladi.
Jahon miqyosida 2008-yildan boshlab bugungi kunga qadar davom etayotgan moliyaviy-iqtisodiy inqirozga qaramasdan, O‘zbekistonda keyingi 9-yilda dunyodagi sanoqli davlatlar qatorida yalpi ichki mahsulotning o‘sish sur’atlari kamida 8 foizni tashkil etib kelmoqda.
Shuni ham ta’kidlamoqchimanki, davlatimizning qarzi yalpi ichki mahsulotimizga nisbatan 11 foizdan oshmaydi, oltin-valyuta zaxiralarimiz yildan-yilga ko‘payib bormoqda.
Bunday misollarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Masalan, bizda byudjet defitsiti yo‘q, aksincha, uning profitsit bilan bajarilayotgani kuzatilmoqda va biz har yili ijtimoiy soha rivoji uchun yo‘naltirilayotgan mablag‘lar ulushini jiddiy ravishda oshirib boryapmiz. Aniqroq aytganda, bu sohaga davlat byudjeti xarajatlarining qariyb 60 foizini, jumladan, ta’lim tizimiga – 34 foiz, sog‘liqni saqlash sohasiga – 15 foiz byudjet mablag‘larini yo‘naltiryapmiz. Ana shu raqamlarning o‘ziyoq bugungi O‘zbekistonning taraqqiyot sur’atlarini yaqqol ifoda etadi.
Bugun biz Oziq-ovqat dasturi to‘g‘risida so‘z yurityapmiz, lekin milliy taraqqiyot haqida so‘z borganda, faqat shu dastur bilan cheklanib qolish mumkin emas. Chunki Oziq-ovqat dasturi butun mamlakat iqtisodiyoti doirasidan tashqarida rivojlana olmaydi. Shunday ekan, biz ushbu dasturni amalga oshirish jarayonida yana ko‘p-ko‘p masalalarni kompleks hal qilishimiz, eng avvalo, bu borada kuchli iqtisodiy salohiyat yaratishimiz, undan ham muhimi, yuqorida aytganimdek, odamlar ongini, tafakkurini o‘zgartirishimiz shart.
Hozirgi vaqtda biz umumiy qiymati qariyb 5 milliard dollar bo‘lgan oziq-ovqat, birinchi navbatda, meva-sabzavot mahsulotlarini eksport qilmoqdamiz. So‘nggi uch yilda eksport qilinayotgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari hajmi 3 barobardan ziyod oshdi.
Mamlakatimizning mahsulot yetkazib beradigan korxonalari xalqaro ko‘rgazma va ixtisoslashtirilgan yarmarkalarda faol ishtirok etmoqda. Biz dunyoning 80 ta davlatiga 180 turdan ortiq sarxil meva-sabzavot va ularni qayta ishlash asosida tayyorlangan mahsulotlarni eksport qilmoqdamiz. O‘zbekiston o‘rik, olxo‘ri, uzum, yong‘oq, karam va boshqa ko‘plab meva va sabzavot mahsulotlarini eksport qilish hajmi bo‘yicha dunyoda shunday mahsulotlarni yetkazib beradigan o‘nta yetakchi davlat qatoriga kiradi.
Siz, hurmatli mehmonlarimiz, kecha va bugun mamlakatimizda yetishtirilayotgan xilma-xil oziq-ovqat mahsulotlarini o‘z ko‘zingiz bilan ko‘rib, ulardan bahramand bo‘lish imkoniga ega bo‘ldingiz.
Agar meva va sabzavot mahsulotlarimizning naqadar boy, to‘kin-sochin va xilma-xil ekanini butun go‘zalligi va jozibasi bilan ko‘rmoqchi bo‘lsangiz, albatta bizning bozorlarimizga kirib ko‘rishingiz kerak. U yerda nafaqat noz-ne’matlarimizning betakror chiroyi va nafosatini, balki sizning taassurotlaringizni yanada boyitadigan bizning odamlarimizga xos ochiqlik, samimiyat va mehmondo‘stlikni ham ko‘rasiz.
Mamlakatimizda oziq-ovqat mahsulotlari yuqori sur’atlar bilan ishlab chiqarilayotganidan ko‘nglimiz to‘q bo‘lishi uchun bugun bizning barcha asoslarimiz bor. O‘tgan 10-yil davomida yurtimizda meva va sabzavot, poliz mahsulotlari va uzum yetishtirish bo‘yicha erishilgan o‘sish sur’atlari aynan shundan dalolat beradi.
Misol uchun, 2004-2013-yillarda sabzavot yetishtirish dollar hisobida 7,7 barobar, meva yetishtirish 5,1 karra, poliz mahsulotlari 7,8-marta, uzum 8,7 barobar o‘sdi. Bizning hisob-kitoblarimiz bo‘yicha, 2020-yilda meva va sabzavot, uzum va poliz mahsulotlari yetishtirishni 2014-yilga nisbatan kamida 2,3-marta ko‘paytirishni mo‘ljallayapmiz.
O‘z-o‘zidan ravshanki, meva va sabzavot mahsulotlari, uzum yetishtirish bo‘yicha ana shunday istiqbol rejalarini o‘z oldimizga qo‘yar ekanmiz, bunday ko‘rsatkichlarga erishish uchun, birinchi navbatda, qishloq xo‘jaligini isloh etish va modernizatsiya qilish, yerlarning meliorativ holatini va irrigatsiya tizimini yaxshilash, tuproq unumdorligi va hosildorligini oshirishga qaratilgan keng ko‘lamli ishlarni davom ettirish va chuqurlashtirish zarur. Bu borada xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va albatta mamlakatimizda ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarga jahon bozoridagi talabni oshirish, ularni saqlash, logistika va iste’molchilarga yetkazib berishning zamonaviy tizimini shakllantirishga alohida e’tibor qaratishimiz darkor.
Oziq-ovqat mahsulotlari, birinchi navbatda, sabzavot, meva va uzumni daladan iste’molchiga yetkazib berishda nobudgarchiliklarning oldini olish bo‘yicha jiddiy ishlarni davom ettirishimiz zarur. Avvalambor, meva va sabzavotlarni saqlaydigan ombor va muzlatgichlar tizimi yetarli darajada rivojlanmagani, logistika va yo‘l xarajatlari bilan bog‘liq ko‘pgina muammolarni yechish talab etiladi.
Shuni afsus bilan aytish kerakki, yurtimizda yetishtirilayotgan meva-sabzavot mahsulotlarining aksariyat qismi yangi uzilgan holda emas, balki konservatsiya qilingan, qayta ishlangan yoki quritilgan holda iste’mol qilinmoqda. Bunday holatda mahsulotlar o‘zining sifati, ta’mi va tibbiyot nuqtai nazaridan iste’mol xususiyatlarini ma’lum darajada yo‘qotadi.
Mazkur sohada sezilarli o‘zgarishlar bo‘layotganiga qaramasdan, mahsulotni asl holida saqlash, narx-navo barqarorligini ta’minlash, uning keskin oshib ketishining oldini olish, narx-navoga mavsumiy omillarning ta’sirini kamaytirish va boshqa masalalarni hal etish uchun zarur bo‘lgan barcha infratuzilma, resurs va imkoniyatlarga ega emasmiz, bu borada muzlatish, neytral gazli muhitda saqlash kabi zamonaviy texnologiyalarni yanada ko‘paytirish talab qilinadi.
Ayni paytda O‘zbekistonda bu yo‘nalishda keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Bugungi kunda jami 190 ming tonnadan ziyod meva va sabzavotlar saqlanadigan 274 ta zamonaviy sovutgichli kamera va omborlarni qurish va to‘liq rekonstruksiya qilish ishlari nihoyasiga yetkazildi.
2010-yilda «Navoiy» erkin industrial-iqtisodiy zonasi hududida 3 ming tonnadan ortiq sarxil meva-sabzavotni neytral gazli muhitda saqlash bo‘yicha zamonaviy quvvatlar foydalanishga topshirildi. Ushbu mahsulotlar xalqaro aviatransport yordamida Yevropa va Osiyo mamlakatlari bozorlariga yetkazib berilmoqda.
Buning uchun biz mamlakatimizda tashkil etilgan, Navoiy shahri xalqaro aeroportini o‘z ichiga olgan, dunyodagi yirik yuk tashish kompaniyalaridan biri – «Korean Eyr» kompaniyasi boshqaruvida faoliyat ko‘rsatayotgan intermodal logistika markazi quvvatlaridan keng foydalanmoqdamiz. Navoiy - Navoiy viloyatidagi shahar (1958 yildan). Viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Oʻzbekistonning janubi-gʻarbida, Zarafshon daryosi vodiysida, viloyatning sharqiy chekkasida, 347 m balandlikda joylashgan.
Hozirgi vaqtda mamlakatimizda jami 630 ming tonna mahsulotni saqlash quvvatiga ega bo‘lgan 1300 dan ziyod ombor mavjud. Ularda har yili meva-sabzavot mahsulotlarining asosiy turlari saqlanmoqda. Bu esa ichki bozorda narx-navoni barqaror ushlab turish va kuzgi-qishki mavsumda ushbu mahsulotlarni eksport qilishni kafolatli ta’minlash imkonini bermoqda.
Yaqin vaqt ichida O‘zbekiston kompaniyalari Boltiq dengizi bo‘yidagi Liyepay portida bir kecha-kunduzda 1,5 ming tonna mahsulotni saqlash quvvatiga ega bo‘lgan transport-logistika markazini tashkil etadi. Ushbu markaz orqali meva-sabzavot mahsulotlari Shimoliy va G‘arbiy Yevropa mamlakatlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yetkazib beriladi.
Muhtaram konferensiya ishtirokchilari!
Qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish va uning samaradorligini oshirish, oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishni ko‘paytirish, ularning turini kengaytirish va sifatini oshirish bo‘yicha oldimizga qo‘ygan maqsadlarimizga xorijiy investitsiyalarni jalb etmasdan, xalqaro moliya institutlari va bank tuzilmalarining yordami va qo‘llab-quvvatlashiga tayanmasdan turib erishib bo‘lmasligini biz yaxshi anglaymiz.
Xalqaro qishloq xo‘jaligini rivojlantirish fondi, Osiyo taraqqiyot banki, Jahon banki, Islom taraqqiyot banki, Global ekologik fond, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti kabi boshqa ko‘plab institutlar, shuningdek, xorijiy mamlakatlar hukumatlari agentliklarining shu borada ko‘rsatayotgan yordamini biz yuksak qadrlaymiz.
| Birlashgan millatlar tashkiloti (BMT) - yer yuzida tinchlikni mustahkamlash va xavfsizlikni taʼminlash, davlatlarning o‘zaro hamkorligini rivojlantirish maqsadida tashkil etilgan xalqaro tashkilot. 1945 yilda tuzilgan. | Ularning ishtirokida yuzdan ortiq investitsiya va grant loyihalarini amalga oshirish uchun 1,1 milliard dollardan ortiq mablag‘ jalb etildi.
Ajratilgan moliyaviy mablag‘lar bilan birga, birinchi navbatda, ilg‘or agrosanoat texnologiyalarini jalb etish, qishloq xo‘jaligi infratuzilmasi, irrigatsiya va melioratsiya tizimlarini rivojlantirish va rekonstruksiya qilish, marketing va jahon bozorlariga chiqish bo‘yicha yangi texnologiyalarni joriy qilish borasida ko‘rsatilgan amaliy yordam va hamkorlik uchun alohida minnatdorlik bildirmoqchiman. O‘ylaymanki, kimki shunday qo‘llab-quvvatlashdan bahramand bo‘lgan bo‘lsa, bunday yordamning ahamiyatini yaxshi tushunadi.
Janob Joze da Silvaning tashrifi doirasida O‘zbekiston Respublikasi va BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti o‘rtasida hamkorlik to‘g‘risida bitim imzolayotganimiz, Toshkent shahrida ushbu tashkilot vakolatxonasini ochayotganimizni alohida ta’kidlamoqchiman. Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar.
O‘zbekiston bilan BMTning qishloq xo‘jaligi sohasidagi asosiy moliyaviy instituti bo‘lmish Xalqaro qishloq xo‘jaligini rivojlantirish fondi o‘rtasida konstruktiv hamkorlik o‘rnatilganidan mamnun ekanimizni bildirmoqchiman. Bu fondning asosiy vazifalaridan biri yuqori samaradorlikka ega bo‘lgan qishloq xo‘jaligi tizimini shakllantirish bo‘yicha o‘zini oqlagan yondashuvlarni amalga oshirishdan iboratdir.
Fursatdan foydalanib, Osiyo taraqqiyot bankining mamlakatimizda oziq-ovqat xavfsizligi masalalarini hal etishdagi muhim o‘rnini ta’kidlamoqchiman.
O‘zbekiston va Osiyo taraqqiyot banki o‘rtasida jadal rivojlanib borayotgan, qishloq xo‘jaligi sohasining o‘zida umumiy qiymati 400 million dollardan ziyod oltita loyihani amalga oshirish imkonini bergan hamkorlikni biz yuksak qadrlaymiz.
Hamkorligimizning eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri irrigatsiya tizimlarini modernizatsiya qilishga qaratilgan loyihalardir.
O‘tgan yili Osiyo taraqqiyot banki, Yaponiya xalqaro hamkorlik agentligi bilan hamkorlikda Amu-Buxoro mashina kanalini qayta tiklash loyihasini amalga oshirishni boshlaganimiz bejiz emas. Uning doirasida 1,8 milliondan ziyod odam istiqomat qilayotgan 315 ming gektar maydonni suv bilan ta’minlaydigan irrigatsiya infratuzilmasi rekonstruksiya va modernizatsiya qilinadi.
Qishloq xo‘jaligi sohasini rivojlantirishda Jahon bankining ishtiroki tobora kengayib bormoqda. Umumiy qiymati 380 million dollar bo‘lgan 8 ta loyiha amalga oshirildi, joriy yilda yana umumiy qiymati 450 million dollarlik ikkita loyihani hayotga tatbiq etish rejalashtirilmoqda.
Janubiy Qoraqalpog‘istonda uzoq muddatli imtiyozli kreditlar hisobidan suv resurslarini boshqarishni yaxshilash bo‘yicha 260 million dollarlik yirik loyihani amalga oshirishga kirishmoqdamiz.
Mazkur loyiha doirasida yaroqsiz holga kelib qolgan 30 ming gektar yerni qayta tiklash rejalashtirilmoqda. Kelgusida bu maydonlarda diversifikatsiyalashgan va yuqori darajada mexanizatsiyalashgan oziq-ovqat mahsulotlari yetishtirish mo‘ljallanmoqda.
Jahon banki bilan hamkorlikda mamlakatimizning yettita viloyatida amalga oshirilayotgan, bog‘dorchilik va sabzavotchilikni kompleks modernizatsiya qilishga qaratilgan, umumiy qiymati 200 million dollar bo‘lgan loyiha katta istiqbolga ega bo‘lib, uning doirasida urug‘chilik, o‘simliklar seleksiyasi va muhofazasi sohasidagi ilmiy-tadqiqot salohiyatimizni modernizatsiya qilish va oshirish, shuningdek, zamonaviy agrotexnologiyalar yo‘nalishida sarmoyalar kiritish maqsadida fermer xo‘jaliklari va kichik biznes subyektlari uchun kredit liniyalarini ochish ko‘zda tutilmoqda.
Mazkur loyihaning istiqbolli va yangiligi BMT qoshidagi Global ekologik fondning e’tiborini tortgani, fond tomonidan fermer xo‘jaliklarida ilg‘or texnologiyalarni joriy etish va yangi zamonaviy uskunalarni xarid qilishga qaratilgan 13 million dollarlik grant taqdim etilgani quvonarlidir.
Islom taraqqiyot banki bilan hamkorlikda Xorazm, Jizzax va Sirdaryo viloyatlarining irrigatsiya tizimlarini qayta tiklash bo‘yicha umumiy qiymati 143 million dollar bo‘lgan ikkita loyiha amalga oshirilmoqda, shuningdek, Surxondaryo viloyatida suv resurslarini boshqarishni yaxshilashga qaratilgan loyihani tayyorlashga kirishildi.
Xorijiy sheriklar bilan birgalikda tashkil etilgan, meva-sabzavot mahsulotlarini saqlash, qayta ishlash va eksport qilish bilan shug‘ullanadigan agrosanoat korxonalari iqtisodiyotimizda tobora katta o‘rin egallab bormoqda.
O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi sohasida bugungi kungacha Germaniya, Gollandiya, Avstriya, AQSh, Shveytsariya, Xitoy, Janubiy Koreya, Italiya, Ispaniya kabi 50 ta mamlakatdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar jalb etilgan holda, 400 ga yaqin korxona tashkil etildi. Shveysariya (Switzerland, nem. Schweiz, frans. Suisse, ital. Svizzera), Shveysariya Konfederatsiyasi (nem. Schweizerische Eidgenossenschaft, frans. Conferderation Suisse, ital. Confederazione Svizzera) - Markaziy Yevropada joylashgan davlat. Koreya Respublikasi, norasmiy nomlari: Janubiy Koreya, Koreya (hangul: 대한민국, hanja: 大韓民國, tɛː.han.min.ɡuk̚), tinglang (yordam·maʼlumot)) Sharqiy Osiyoda, Koreys yarimorolida joylashgan mamlakatdir. Shimoldan Koreya Xalq Demokratik Respublikasi bilan chegaradosh. Bu korxonalar yangi mahsulot yetishtirishdan tortib mahalliy xomashyoni chuqur qayta ishlash asosida tayyor oziq-ovqat tovarlari ishlab chiqarishgacha bo‘lgan yo‘nalishlarda faoliyat olib bormoqda.
Ana shu korxonalarda o‘ta yuqori haroratda ishlov berish, aseptik usulda konservalash, muzlatish va sun’iy quritish usullari to‘liq o‘zlashtirilgan. Harorat (Temperatura) (lot. temperatura - kerakli aralashma, o'rtacha holat) - moddaning holatini issiq-sovuqligini tavsiflaydigan fizik kattalik. 2013-yilning o‘zida bu korxonalar tomonidan qiymati 800 million dollardan ortiq bo‘lgan mahsulot ishlab chiqarildi, jumladan, 200 million dollardan ziyod mahsulot eksport qilindi.
Yaqin yillarda meva-sabzavot xomashyosini qayta ishlash va unga ishlov berish bo‘yicha umumiy qiymati 150 million dollarga yaqin bo‘lgan 265 ta investitsiya loyihasini qo‘shimcha ravishda amalga oshirish ko‘zda tutilgan. Bu sohaga kiritilgan sarmoyalar ko‘p xarajatni talab etmasligi, shu bilan birga, 1,5-4-yil ichida o‘zini qoplashi bilan e’tiborli ekanini qayd etmoqchiman.
Aziz do‘stlar!
Bugungi kunda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash borasida hal etishni talab qilayotgan o‘ta muhim muammolar, hech shubhasiz, shu boradagi sa’y-harakatlarni yanada muvofiqlashtirish va keng miqyosdagi xalqaro hamkorlikni, kelajakka qaratilgan yondashuv va xulosalarni birgalikda ishlab chiqishni taqozo etadi. Va o‘z-o‘zidan tushunarliki, jahonning turli mamlakatlarida to‘plangan tajriba va amaliyot bilan tizimli va doimiy ravishda almashib turishni talab qiladi.
Bugungi anjuman doirasida amalga oshiriladigan muloqotlar, ushbu masala bo‘yicha fikr, bilim va tajriba almashuvlar, tahlillar, ishlab chiqilgan amaliy tavsiyalar konferensiyaning barcha ishtirokchilari – xalqaro tashkilotlar, hukumatlar, ilmiy muassasa va kompaniyalar vakillari uchun g‘oyat foydali bo‘lishiga ishonchim komil.
Biz O‘zbekistonda barcha xalqaro tashkilotlar, xorijiy investorlar, tadbirkorlar, banklar, olim va mutaxassislar bilan birgalikda qo‘shma dastur va loyihalarni amalga oshirishga qaratilgan hamkorlikni kengaytirishdan manfaatdor ekanimizni, mazkur anjumanning asosiy vazifalaridan biri ayni shundan iborat deb bilishimizni alohida ta’kidlamoqchiman.
Fursatdan foydalanib, yana bir bor ushbu muhtasham zalda yig‘ilgan siz, azizlarga samimiy minnatdorligimni izhor etaman. Mehmondo‘st O‘zbekiston zaminiga tashrifingiz mazmunli, samarali bo‘lsin. Barchangizga sihat-salomatlik, ilmiy-ijodiy faoliyatingizda muvaffaqiyatlar tilayman.
E’tiboringiz uchun rahmat.
UzA
|