Modellashtirish - Mustaqil ishi sitqi bo’limi informatika yo’nalish V –kurs 703-guruh talabasi keldibekova malikaning...

|
Mustaqil ishi sitqi bo’limi informatika yo’nalish V –kurs 703-guruh talabasi keldibekova malikaning kompyuterli modellashtirish fanidan “Matematik modellashtirishning asosiy bosqichlari” mavzusida tayorlaga Matematik modellashtirishning asosiy bosqichlari
|
bet | 4/7 | Sana | 22.11.2023 | Hajmi | 44,57 Kb. | | #103502 |
Bog'liq mustaqil ishModellashtirish – yangi bilimlar olish, tadqiqot ob'ektlari tavsifini takomillashtirish yoki ularni boshqarish maqsadida hodisa, jarayon, qurilma yoki tizimlarni (umuman olganda - tadqiqot ob'ektlarini) modellarini qurish va o‘rganishga asoslangan ilmiy tadqiqot usulidir.
Modellashtirish - bu biror bir ob'ektni (orginal) boshqasi (model) bilan almashtirish va orginalni xususiyatlarini modelni xususiyatlarini tadqiq etish yo‘li bilan o‘rganishdan iborat. Almashtirishdan asosiy maqsad orginal ob'ektning xususiyatlarini o‘rganishni (aniqlashni) tezlashtirish, soddalashtirish, narxini kamaytirish imkonini beradi. Modellashtirishning asosiy maqsadi modeldagi izlanishlar asosida originalda kechadigan jarayonning ishchi holatlarini oldindan aniqlab berishga qaratilgan. Modellashtirish nazariyasi nuqtai nazaridan qaralganda modellashtirishning 2 turi mavjud: fizik modellashtirish va matematik modellashtirish. Originalning modeli uning kichraytirilgan fizik nusxasi (fizik modeli) yoki matematik tenglamalar sistemasi (matematik modeli) shaklida bo‘lishi mumkin.
1-rasm. Modellashtirish jarayonining mohiyati
Matematik modellarni iqtisodiy qonuniyatlarni o‘rganishga tadbiq etish - iqtisodiy matematik modellashtirish, bu modellarni amaliyotga qo‘llash esa iqtisodiy-matematik usullar deyiladi.
Matematik modellar ko‘p narsani o‘z ichiga olish xususiyatiga ega. Buni quyidagi tenglamalar sistemasi misolida ko‘rish mumkin:
a1x1 b1x2 c
1
a2 x1 b2 x2 c2
Bu shartlar nimani ifodalaydi? Turli soha mutaxassislari turli xil izohlaydilar. Masalan, fizikada bu munosabat elektr zanjiridagi aktiv qarshilik, kuchlanish yoki tok kuchi tenglamasini yoki stanokning yuk ortish tenglamasini ifodalaydi. Shuningdek, bu sistema tovarlarni taqsimlash, oziq-ovqat ratsionini hisoblash va boshqa birqancha sohalardagi shartlarni ifodalashi mumkin.
Iqtisodiy tadqiqotlarda ham modellashtirish usullari muhim rol uynaydi.
Modellashtirish va modellar o‘zining turli sohalardagi tadbiqlariga qarab moddiy va abstrakt deb ataluvchi sinflarga bo‘linadi.
Moddiy modellar asosan o‘rganilayotgan ob'ekt va jarayonni geometrik, fizik, dinamik yoki funksional xarakteristikalarini ifodalaydi. Masalan, ob'ektning kichiklashtirilgan maketi (masalan, avtomobil, bino, texnologik mashina) va turli xil fizik, ximik va boshqa xildagi maketlar bunga misol bula oladi. Bu modellar yordamida turli xil texnologik jarayonlarni optimal boshqarish (optimallashtirish), ularni joylashtirish va foydalanish yo‘llari o‘rganiladi. Umuman olganda, moddiy modellar tajribaviy xarakterga ega bo‘lib, texnika fanlarida keng qo‘llaniladi.
Abstrakt (ideal) modellar inson tafakkurining mahsuli bo‘lib, ular tushunchalar, gipotezalar va turli xil qarashlar sistemasidan iborat. Iqtisodiy tadqiqotlarda, boshqarish sohalarida asosan abstrakt modellashtirishdan foydalaniladi.
Ilmiy bilishda abstrakt modellar ma'lum tillarga asoslangan belgilar majmuidan iborat. O‘z navbatida belgili abstrakt modellar matematik va logik tillar shaklidagi matematik logik modellarni ifodalaydi.
Matematik modellashtirish turli xil tabiatli, ammo bir xil matematik bog’lanishlarni ifodalaydigan voqea va jarayonlarga asoslangan tadqiqot usulidir.
Turli sohalarda matematika va matematik modellashtirish usullarini qullanilishi, asosan, quyidagi maqsadlarni o‘z oldiga qo‘yadi:
ob'ekt yoki jarayonlarni belgilovchi asosiy faktorlar orasidagi muhim bog‘lanishlarni aks ettirish;
berilgan aniq ma'lumotlar va munosabatlar asosida deduksiya uslubi orqali o‘rganilayotgan ob'ekt yoki jarayonlar uchun adekvat xulosalar olish;
o‘rganilayotgan ob'ektning amaldagi kuzatilishiga uni bog‘lovchi faktorlarning matematik statistika usullari yordamida shaklini hamda bog‘liqligini o‘rganish jarayonida ob'ekt haqida yangi bilimlarga ega bo‘lish;
o‘rganilayotgan ob'ekt yoki jarayon holatini matematika tili orqali aniq va ravshan ifodalash.
Hozirgi paytda matematik modellashtirish iqtisodiy tadqiqotlarda, amaliy rejalashtirishda va boshqarishda yetakchi o‘rin egallab, kompyuterlashtirish bilan chambarchas bog’langan.
Matematika, kompyuterlashtirish sohalari, umumuslubiy va predmet fanlarining rivojlanishi natijasida matematik modellashtirish uzluksiz rivojlanib, yangi-yangi matematik modellashtirish shakllari vujudga kelmoqda.
Ob'ekt (jarayon, voqea) ning matematik modeli kamida ikkita guruh elementlarini o‘z ichiga olgan matematik masaladan iborat bo‘ladi. Ulardan
birinchisi - ob'ektning aniqlanishi kerak bo‘lgan elementi ( yyi vektorning koordinatalari), ikkinchisi esa ma'lum shartlar asosida o‘zgaradigan elementlar ( xxi vektor elementlari).
Matematik modellar o‘zining tashqi shartlari, ichki va topilishi zarur bo’lgan elementlari bo‘yicha funksional va strukturali qismlarga bo‘linadi.
Funksional model - X ga qiymat berib, Y ning qiymatini olish bo‘yicha ob'ektning o‘zgarishini ifodalaydi. Bunda Y F(X) bog’lanish o’rinli bo‘ladi.
Strukturali modellar ob'ektning ichki tuzilishini, uning tuzilish qismlarini, ichki parametrlarini va ular orasidagi bog’lanishlarni ifodalaydi.
Strukturali modellarning eng ko‘p tarqalgani quyidagilardan iborat:
hamma noma'lumlar ob'ektning tashqi shartlari va ichki parametrlari funksiyalari shaklida ifodalanadi:
yi fi(A, X), iJ (1)
noma'lumlar i tartibli (tenglamalar, tengsizliklar va hokazo) sistemalar yordamida aniqlanadi:
Фi (A, X) 0, iJ (2)
bu yerda: A - parametrlar to‘plami. Har doim ham (2) ko‘rinishdagi masalalar (1) ko‘rinishga keltirilavermaydi. Masalan, beshinchi yoki undan ortiq tartibli algebraik tenglamalarning umumiy yechimini (1) ko‘rinishda ifodalab bo‘lmaydi.
Funksional va strukturali modellar bir-birini to‘ldiradi. Funksional modellarni o‘rganishda o‘rganilayotgan ob'ektning strukturasi haqida gipotezalar paydo bo‘ladi va shu bilan strukturali modelga yo‘l ochiladi. Ikkinchi tomondan esa, strukturali modellarni tahlil qilish ob'ektning tashqi o‘zgarish shartlarini takomillashtiradi.
EHMning vujudga kelishi bilan modellashtirishning yangi yo‘nalishi paydo bo‘ldi. Model yaratish va unda tajribalar o‘tkazishda EHM katta rol o‘ynaydi. Bunday modellar imitatsion modellar deyiladi.
Iqtisodiy jarayonlar va voqealarning matematik modellari iqtisodiymatematik modellar deyiladi.
Amaliy maqsadlarda iqtisodiy-matematik modellar iqtisodiy jarayonlarning umumiy xossalari va qonuniyatlari bo‘yicha nazariy-analitik modellarga, konkret iqtisodiy masalalarni yechish (iqtisodiy tahlil, bashoratlash va boshqarish modellari) bo‘yicha esa tadbiqiy modellarga bo‘linadi.
Iqtisodiy-matematik modellardan xalq xo‘jaligining turli sohalarini va ayrim qismlarini tadqiq etishda foydalanish mumkin. Masalan, iqtisodiy jarayonlarini modellashtirishda statistik usullar yordamida statistik modellar quriladi. Nazariy statistika asoslari yordamida esa indeksli, balansli va korrelyasion-regression modellar quriladi.
Korrelyasion-regression tahlil yordamida belgilar o‘rtasidagi bog’lanishni ifodalovchi regressiya tenglamasi aniqlanadi va uni ma'lum ehtimol (ishonch darajasi) bilan baholash, bog’lanish zichligini aniqlash o‘rganiladi.
Masalan, x va y o‘rtasidagi korrelyasion bog’lanish uchun regressiya tenglamasi yakx ko‘rinishda bo‘lishi mumkin, bu yerda a va k – kuzatish natijalari asosida aniqlanadigan regressiya tenglamasi koeffitsientlari.
Qo‘llaniladigan matematik modellar har xil bo‘lgani uchun ularning umumlashgan tasnifini tuzish qiyin. Odatda adabiyotlarda keltirilgan tasniflar asosida har xil yo‘llar yotadi. Shunday yo‘llardan biri modellashtirilayotgan jarayonning tavsifi bilan bog‘liq bo‘lib, unda determinlashgan (aniq) va ehtimollik modellarga ajratiladi. Matematik modellarning bunday keng tarqalgan tasnifi bilan bir qatorda boshqalari ham mavjud.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mustaqil ishi sitqi bo’limi informatika yo’nalish V –kurs 703-guruh talabasi keldibekova malikaning kompyuterli modellashtirish fanidan “Matematik modellashtirishning asosiy bosqichlari” mavzusida tayorlaga Matematik modellashtirishning asosiy bosqichlari
|