Vazi rli gi - bet 16

bosqichiga mansublik" va "qarindoshik", "yaqinlik" kabi semalar namoyon bo'ladi.
Ma'lumki, o'zbek oilasida, odatda, ayol o'z eriga ismi orqali juda kam hollarda
murojaat qiladi. Boisi, ayolning o'z eriga bo'lgan cheksiz hurmati, qadrlashi, shu
bilan birga faqat sharq ayollarigagina xos bo'lgan nafaqat o'z turmush o'rtog'iga,
balki oilaning boshqa a'zolariga ham andisha, xijolat yoki uyalish kabi
tuyg'ularning ustunligidandir. Shu sababli xotin o
4
z eriga odam, bu kishi, aka
(ismiga qo'shib), begim, jonim, azizim kabi murojaat shakllarini qo'llaydi. Odam,
bu kishi, aka kabi leksik murojaatlarni, odatda, suhbatdoshlar davrasida ishlatsa,
38
begim, jonim, azizim kabi murojaat shakllarini o'zaro suhbatda, faqat er-xotin
o'rtasidagina qo'llaydi.
Erkak jinsiga qaratilgan murojaat shakllarini quyidagi mavzuiy
guruhlarga bo'lish mumkin:
•
Chaqirish: - birodar, ukam, o'rtoq, oshna, do'stim, og'ayni.
•
Mensimaslik, kinoya: - kuyov to'rа, er, erkak, qariya.
•
Iltimos: - azamat, toychoq, yaxshi yigit.
•
Yalinish: - oka, okaxon, ukaxon.
•
Neytral shakllar: - kuyovjo'ra, boshqon, marhum, xodim, rahbar.
Ayol kishi erkakka nisbatan murojaatning mavhum shaklidan foydalanishi
kuzatiladi: - Turing, hoy, turing, qudalaringiz kelishdi (III kitob, 94-b.); - Siz...
o'shami?! (I kitob, 226-b.) kabi.
Erkakning erkakka murojaati uning qayerda va kimga murojaat qilishiga
qarab turli mazmuniy maydonlarni qamrab oladi: oshiq, g'anim, "hazrati Azroil",
"Choqsunla", a'yon, mahbus, alloma-yu donishmand, jo'raboshi, o'rtoq professor,
ablah kabi.
Oilada erkakning o'z ayoliga murojaati jarayonida ishlatiluvchi birliklarni
"Shaytanat" asari qahramonlari misolida tahlil qilar ekanmiz, ularning naqadar boy
manba bo'lib xizmat qilishini alohida ta'kidlashimiz o'rinli bo'ladi.
Ayolga o'z ismi orqali yoki shunchaki murojaat qilishda subyektning
obyektga nisbatan quyidagi munosabati kuzatiladi:
•
Chaqirish: - Manzura, Nasib, Zaynabxon, Noilam, ayasi, onasi,
oyijonisi.
•
Erkalash: - Jonim, jonidan, azizam, malikam, asalim, go'zalim kabi
murojaat birliklarini qo'llash erkakning ayolga nisbatan yaqinligini, ijobiy
emotsional munosabatini ifodalaydi.
•
Mensimaslik, kinoya: - Katta xolamning eri, ammamning buzogX ayol
zoti, noshud, tovuqmiya kabi shakllar kinoya ma'nosida ishlatiladi.
Ayol semasini ifodalovchi leksik birliklar bilan birga qo'llanuvchi
sifatlovchilarni kuzatar ekanmiz, bu birliklarda murojaat etilayotgan ayol nisbatan
39
so'zlovchining munosabati yaqqol namoyon bo'ladi. Masalan, yostiqdosh, rafiqa,
xotin, jonon kabi lug'aviy birliklarda ayolga boMgan munosabat jufti halolidan
tortib, boshqacha mazmundagi murojaatni ham ko'rishimiz mumkin.
Ushbu matnlarda belgi-xususiyat bildiruvchi leksemalar jinsni nomlovchi
xotin leksemasi bilan birikma hosil qilgan. Chunki ayol doim erkak jinsiga nisbatan
past pog
'
onada turgan, ayolga nisbatan "sochi uzun, aqli kalta", "kalta o
'
ylaydigan"
frazeologik birliklar doim umumiy jinsga tegishli xarakterlovchi belgi sifatida
oddiy so'zlashuvda ham, badiiy matnda ham aks etib kelgan.
Ayolga otasi ismini qo'shib aytish yoki xo'jayin deb murojaat qilish uning
oiladagi mavqeyining birmuncha yuqoriligini, shuningdek, hurmatga sazovorligini
bildiradi.Ayolga murojaat jarayonida murojaatning erkaklar tomonidan tabulanishi
asarda juda kam uchraydi. Bunda erkak ayolga uning ismi, laqabi, taxallusi, belgi-
xususiyatiga aloqador bo'lmagan turli shakliy ifodalardan foydalanadi: - Tur,
eshikni zanjirlab kel. — Keldingmi, hoy, senga aytayapman kabi.
"Shaytanat" qahramonlari ayolga nisbatan murojaat qilganlarida juda ko'p
hollarda "hoy, ey, о'v, hay" kabi abstrakt birliklarni qo'llaydilar.
Oilada nisbatan yaqin bo'lmagan qarindoshlik munosabatidagi shaxs
nomlariga quyidagilar kiradi: xola, amma, amaki, tog'a, tog'avachcha,
amakivachcha, o'gay ona, o'gay o'g'il, nabira, nevara, kuyov, kelin, mullaka,
qaynog'a kabi.
Nominativ vazifa bajaruvchi laqab va taxalluslami quyidagi mavzuiy
guruhlarga ajratdik:
•
Kasb-korga oid nomlar: hofiz, tergovchi, muallim, dehqon, qassob,
boshqon, tabibboshi, o'g'ri, yetuk mutaxassis, kenja shogird, militsioner, qorovul.
•
Ijtimoiy mavqedan kelib chiqib qo'yilgan hammda unvonga oid nomlar:
qori, so'fi, hojibuva, leytenant, kapitan, bek, mijoz, olim, rais buva, boyvachcha.
•
Laqab va taxalluslar: Kesakpolvon, Chuvrindi, otarchi, "o'qilon",
akademik, Shilimshiq, "xalq otasi", deputat, "xunasa", qishloqi, "bola", "qiyshiq",
"Bo'tqa".
Asar mazmun mohiyatidan kelib chiqqan holda bularga ko'plab misollar
40
keltirishimiz mumkin: Videobar og'asi ko'zlari televizorda, xayoli ... - vino zavodi
boshqoni Qilich Sulaymonovda edi (I kitob, 63-b.); О'zing do'xtir bo'lib olib,
gerdayi-ib yuribsan. Yetti yot begona bolalarni olim qilib yubording (I kitob, 147-
b.); Garchi asl ismi Orzubek bo'lsa-da, Asadbeklarning davrasida oddiygina qilib
"deputat" deb yuritilardi (II kitob, 166-b.); Endi "Direktor bova, konfet bering" -
denglar", derdi (II kitob, 176-b.) kabi. Misollardan ko'rinib turibdiki, bunday
shakllar asosan dialogik nutqda, ya'ni, asar qahramon nutqida ko^plab uchraydi.
Erkaklarni hayvon yoki o'simlikka qiyoslashga xos bo'lgan leksik birliklar
talaygina: Asadbek - yaralangan yo'lbars holidagi odam - kim o'q uzganini endi
bildi (I kitob, 191-b.); Asadbek ko'pincha uni "boqib olgan yetim toylog'im" deb
mazax qilardi (II kitob, 166-b.); Bo'lishi mumkin, - dedi Hamdam. - Lekin bu ikki
galvarsdan gap olaman deb ovora bo'lma (I kitob, 47-b.); Bekor aytibsan,
itvachcha! - dedi Elchin xirillab (I kitob, 182-b.).
Asarda bunday usulda hosil qilingan laqab va turli "nomlar" asosan erkak
jinsiga mansub qahramonlarga nisbatan ishlatiladi. Lekin ayol jinsiga mansub
shaxslaming laqab va turlicha taxalluslar bilan atalishi ko'p uchramaydi. Bunday
holatda ayolning ijtimoiy mavqeyi shuni so'zlovchi personajga nisbatan past
ekanligini anglatadi, bu, odatda, erkaklar tomonidan amalga oshiriladi. Masalan, -
he, ojiza, xayf senga, - deb ko'zlaridan g'azab uchqunlarini sochdi (I kitob, 56-b.);
Men mish-mish orqalab yuradigan xotinmasman - dedi Jalil (I kitob, 116-b);
Jamshid buni tushunib darrov xipchabellarga imo qildi (I kitob, 219-b).
Asardan to'plangan misollar shuni ko'rsatadiki, erkaklarga xoslangan
murojaat shakllari ayollarga xoslangan murojaat shakllariga nisbatan anchayin
keng va miqdor jihatdan ko'pligi bilan ajralib turadi.
|