Elеktrodda sodir bo`ladigan jarayonlar. Nеrnst tеnglamasi. Galvanik elеmеntlar. EyuK

9-MAVZU“Elеktrodda sodir bo`ladigan jarayonlar. Nеrnst tеnglamasi. Galvanik elеmеntlar. EYuK. “
Rеja
1. Elеktrod potеntsiali.Nеrnst tеnglamasi.
2.Galvanik elеmеntlar.
3. Kontsеntratsion galvanik elеmеntlar.
4. Diffuzion potеntsial
O`quv mashg`ulotining maqsadi: Talabalarni elеktr tokining kimyoviy manbalari bilan tanishtirish. Qo`sh elеktr qavatning hosil bo`lishi, elеktrod potеntsialini yuzaga kеlish mеxanizmi bilan tanishtirish. Galvanik elеmеntlarning ishlash printsipinitushuntirish. E.Yu.K.ni o`lchash usulining mohiyatini angltish.
Adabiyotlar:
Евстратова К.И. ва б. Физическая и коллоидная химия. М., Высшая школа, 1990.
Ершов Ю.А. ва б. Общая химия. Биофизическая химия. Химия биогенных элементов. М., Высшая школа, 1993.
Florence A.T., Attwood D. Physicochemical Principles of Pharmacy. - Macmillan, 1988. - 485 p.
Basic Physical Chemistry. Walter J. Moore. -London.1982.-711p.
Даниэльс Олберти. Физическая химия. М., Мир, 1978, с.8 -10, с. 11-17.
Красовский И.В., Вайль Е.И., Бозуглый В.Д.. Физическая и коллоидная химия. Киев, Высшая школа, 1983, с. 8-37.
Raximov X.R. Fizik kimyo. Tashkеnt, 1984, с. 5-8, с. 63-84.
elektrod va oksidlanish qaytarilish potensiallari.
elertrokimyoviy elementlar va elektr yurituvchi kuch
Kimyoviy va fizik jixatdan bir jinsli bo’lmagan materiallar tegizilsa potentsiallar farki vujudga keladi. Metal (1) -Metal (2), metal-metal tuzi eritmasi, elektrolit eritmasi-elektrolit eritmasi (2) va boshqa ayniqsa ahamiyatli.
CHegaradan o’tayotganidagi potentsial o’zgarishi keskin, tez sodir bo’ladi. SHuning uchun potentsial sakrashi (skachok potentsiala) deb ataladi.
Potentsiallar farqini vujudga kelishi bir-biriga tegizilayotgan materiallar tabiatiga bog’liq bo’lgan bir qancha sabablarga bog’liq.
Asosiy sabab,zaryadlangan zarrachalar almashinuvi va uning natijasida sathlar chegarasining bir tomonida ma’lum zaryadli zarrachani ortishi, II tomonda esa etishmovchiligidir. Zaryadlangan zarrachalarni almashinuvchi qo’sh elektr qavatini vujudga kelishiga sababchi bo’ladi.
Ba’zan fazalar chegarasi orqali zaryadlangan zarrachalarni o’tishi mumkin emas. (elektrolit suvli eritmasi - xavo, SFM eritmasi - xavo). Bunday vaqtda potentsiallar sakrashi sathlar chegarasida moddani adsorbtsiyasi tufayli sodir bo’ladi.
YAkobi - Daniel elementlarini ko’rsak oksidlanish-qaytarilish reaktsiyasi sodir bo’ladi.
ruxda 1. Zn (q) Zn2+(Er) + 2e- ; F1 = -146 kJ
YArim reaktsiya
misda 2. Cu2+(er) + 2e- Cu’(q.); F2 = -66 kJ
YArim reaktsiya
Rux tomonda mis sulfat ortadi. Mis tomonda mis sulfat kontsentratsiyasi kamayadi.
Elektr toki xar ikkala oksidlanish-qaytarilish reaktsiya yig’indisidan iborat:
Cu2+(er)+Zn(q) Cu(q.)+Zn2+(Er); G =G1 +G2 = -212 kJ
Galvanik element oksidlanish-qaytarilish reaktsiyasining sodir bo’lishining asosiy xususiyati elektron qaytaruvchisidan oksidlovchi Si ga tashqi zanjir orkali o’tib, ishni (W) bajaradi. Zanjirdagi tok yo’nalishini, oksidlanish-qaytarilish reaktsiyasi yo’nalishi orqali, termodinamikaning II qonuniga muvoffiq Gibbs energiyasi G orqali bashorat qilish mumkin. D. YA. element uchun G= -212 kJ U “-” qiymatga ega. Misning qaytarilishi o’zidan sodir bo’layapti. Zn plastinkasi anod. Si-katod vazifasini o’tayapti:
1 mol Zn erisa, bajarilayotgan elektr ishi Wel.=G=-212 kJ..
Daniel-YAkobi elementi qaytar galvanik element, chunki tashqaridan tok berilsa qaytar reaktsiya sodir bo’ladi:
Cuq+Zn2+er Cu2+Zn (q): G=212 kJ.
Gibbs energiyasi bu jarayonda (+) qiymatga ega. Ish tashqaridan energiya berish xisobiga bajarilayapti.
Daniel-YAkobi elementiga o’xshatib, termodinamikaning II qonuniga asosan, barcha kimyoviy elektr manbalarini taxlil etish mumkin. Galvanik zanjirni, sodir bo’lgan reaktsiyalarni yozishda IYUPAK (1953) ning quyidagi qoidalariga rioya qilish lozim:
1. Galvanik element - ish bajaradigan elektrokimyoviy sistemalari (qabul qiladigan emas), shuning uchun uni EYUK + (musbat) qiymat bilan ifodalandi.
2. Element EYUK xisoblash uchun o’ng elektrod potentsialidan chap elektrod potentsiali ayriladi (“o’ng plyus” qoidasi). SHuning uchun element sxemasi yozilganda xar doim chap tomonga (-) (oksidlanish solir bo’lgan), o’ng tomonga (+) qaytarilish sodir bo’ladigan elektrod yoziladi.
3. I va II elektr o’tkazuvchilari orasidagi chegara bitta chiziq bilan ifodalanadi.
Zn|ZnSO4(e) ; CuSO4(e)|Cu
4. Ikkita II tur o’tkazuvchisi orasidagi chegara punktir chiziq bilan ifodalanadi. ZnSO4 : CuSO4
5. Agar 2 ta II tur o’tkazuvchisi orasida elektrolitiik ko’prik bo’lsa, unda chegara 2 ta chiziq bilan ifodalanadi.
ZnSO4e|| CuSO4e
6. Bitta faza komponentlari vergul bilan yoziladi:
Rt|Fe3+, Fe2+;
Rt, H2 |HCI
7. Elektron reaktsiya tenglamasi yozilganda, chapda oksidlangan shakl (ox), o’ngda qaytarilgan (qo’d) shakl bo’lishi lozim.
Cu2++2e-=Si CI2+2 e= 2 CI-
Umumiy tarzdaZ: Ox + Ze- =Redz- yuqoridagi qoidalarga, muvofiq YAkobi Daniel elementi quyidagicha yoziladi:
Zn | ZnSO4e: CuSO4(e) | Cu
Galvanik zanjirning EYUK - muvozanatdagi elektrokimyoviy sistemaning barcha fazalar chegarasidagi potentsiallar sakrashining algebraik yig’indisiga teng.
YAkobi Daniel elementida 4 ta fazalar chegarasi mavjud:
Zn|ZnSO4(e); Zn|Cu;
Cu|CuSO4(e); ZnSO4(e) : CuSO4e
Elementning E.YU.K. 4 ta qiymat algebraik yig’indisi orqali xisoblanadi; E= SI - ZN+ k+ d Bu erda Si , Zn I va II tur o’tkazuvchilari orasidagi potentsiallar sakrashi - bu elektrod potentsiali deyiladi, umumiy tarzda m, k - 2 ta I tur o’tkazuvchilari orasida vujudga keladigan potentsial - kontakt potentsiali deyiladi.; D-2 ta II o’tkazuvchisi orasida vujudga keladigan potentsial-diffuzion potentsial deyiladi.
Cu| Zn orasidagi kontakt potentsiali k= 0,0033 V teng. Buni yo’qotish uchun zanjir shunday yig’iladiki, ularning uchi bitta tabiatli metall bilan tugasin. YAkobi-Daniel elementida bu maqsadda Zn elektrodiga mis simi yoki mis elektrodiga rux simi ulanadi.
Cu, Zn | SO4 : CuSO4| Cu
Zn | ZnSO4 : CuSO4| Cu,Zn
Bunday yig’ilgan galvanik zanjir to’g’ri ulangan xisoblanadi. YA’ni 2 ta qutb bir xil metall bo’ladi. Diffuzion potentsial D anion va kation diffuziyasining tezligi turlicha bo’lishi bilan vujudga keladi: Masalan zanjir:
HCIer.: KCIer
e(HCI) = 0,1 mol/l; s KCI= 0,1 mol/l
D(H+)D(CI) ; D(K+) D(CI-)
dif. koeff.
Natijada HCI diff. oqimi KCI chegara sathidagi qatlamda ortiqcha (+) zaryad, HCI sathida qatlamda ortiqcha (-) zaryadni hosil qiladi.
er. er. Er 1 Er 2
(HCI) KCl (HCl) (KCl)
H+ Cl- H+
K+ Cl- H+
Cl- H+
Cl- H+
Diff. Potentsial
hosil bo’lishi d = 0.0028 V
d muvozanat potentsial emas, lekin ko’pincha doimiy bo’ladi. d ni yo’qotish uchun tuz ko’prigi (solevoy mostik) o’rnatiladi. 2 ta II tur o’tkazuvchisi orasiga elektrolit eritmasi (konts) qo’yiladi. Eletrolitning kation va anionning diffuzion koeffitsienti bir xil bo’lsin: (KCI, NH4NO3)
HCIe. : KCIer. : KCIer.
s(HCI)=0,1 mol/l : s(KCI)=3,4 mol/l : s(KCI)=0,1 mol/l
diff. potentsial 0,0011 V ga pasayadi.
Elektrod potentsialini hosil bo’lish mexanizmi.
Metal plastinkasi suv bilan tegizilsa, sathda joylashgan metall kationlari suvning molyar m-kilolari bilan gidratlanadi. Ajralgan gidratatsiya energiyasi E metal kristall reshetkalaridan ion bog’ini uzishga sarflanadi. Natijada sathda joylashgan kationlar suv fazasiga o’tadi. Natijada metall plastinkasi manfiy zaryadlanib qoladi. Unga yaqin turgan suv qatlami musbat zaryadlanadi. Metall-suv sathlar chegarasida qo’sh elektr qavati hosil bo’ladi (2-rasm).
Metall - uning tuzi eritma chegarasida hosil bo’ladigan potentsial saqlashi elektrod yoki oksidlanish-qaytarilish potentsiali deyiladi(m).
Zaryad ortishi bilan ionni eritilgan o’tish tezligi Vsm ortadi. Ma’lum vaqtidan so’ng muvozanat hosil bo’ladi. Bunda Vms Vcm tenglashadi. Hosil bo’lgan ietall tabiatiga, erituvchi tabiatiga va temperaturaga bog’liq.
Qo`sh elеktr qavat haqidagi nazariyalar:
dastlab qo`sh elеktr qavat yassi tuzilishga ega dеb faraz qilindi. 1879 yilda Gеlmgolts taklif qilgan nazariyaga muvofiq qo`sh elеktr qavat yassi kondеnsatorga o`xshash bo`lib, qatlamlari orasidagi masofa bitta molеkula diamеtriga tеng (2a - rasm) hamda ular orasida faqatgina elеktrostatik tortishish kuchlari ta'sir qiladi. Lеkin, u eritma kontsеntratsiyasi va haroratning o`zgarishi bilan qo`sh elеktr qavat xossalarining o`zgarishini hisobga olmadi.
Zamonaviy nazariyaga muvofiq eritmadagi ionlar qatlami elеktrostatik tortishish va issiqlik harakatlari tufayli diffuziyalangan ko`rinishga ega:
Ionlarning ma'lum qismi mеtall yuzasiga joylashadi va orasidagi masofa elеktrolit ionlarining o`rtacha radiusiga tеng bo`lgan qo`sh elеktr qavat hosil qiladi. Qolganlari eritma bo`ylab diffuziyalangan bo`ladi. Zaryadlar zichligi borgan sari kamayib boradi.
Agar metal suv bilan emas, o’zining tuzi eritmasiga tushirilgan bo’lsa, mas. YA. D. elementida rux plastinkasi rux sulfat eritmasiga tushirilgan (3 rasmda), mis plastinkasi esa mis sulfat eritmasiga tushirlgan (3,b). Elektrod potentsialini vujudga kelishi kationlarni (Mz+) metalldan (M) uning tuzi eritmasiga va aksincha, eritmadan metalga qayta o’tish bilan tushuntiriladi:
Agar ionlarni Mz+ eritmaga o’tish tezligi Vme bo’lsin; SHu ionlarni eritmadan metall sathiga o’tish tezligi Vem bo’lsin Umuman olganda Vme va Vem , bir xil bo’lmaydi. Agar suyuq va qattiq fazalar orasida muvozanat vujudga kelsa, ular tenglashadi:
Vme Vem
Agar dastlab Vme Vem , eritmaga nisbatan metall manfiy zaryadlanadi; eritmaning yaqin qatlami esa musbat zaryadlandi (3 rasm a). Bunda ionlarni eritmaga o’tish borasida Vme aksincha Vem ortadi. Potentsiallar skachogining ma’lum qiymatida sistemada muvozanat vujudga keladi: Vme = Vem Ionlarni o’z-o’zidan o’tish yo’nalishi (me yoki em ) va ionlarni o’tish teziligining muvozanatdagi nisbati (Vme va Vem) bu jarayonlardagi Gibbs energiyasi bilan ifodalanadi (baxolanadi). Bunda asosiy rolni metal ionlarini erituvchi molekulalari bilan solvatlanish energiyasi (Es) ning metal kristal panjaralaridagi ionning bog’lanish energiyasi (Em) orasidagi nisbati o’ynaydi. Agar EsEm, u xolda me o’z-o’zidan sodir bo’ladi. Bunday xolatda metal o’zining tuzi eritmasida manfiy zaryadlanadi. Aksincha, agar Em Es, teskari jarayon sodir bo’ladi: em, ya’ni, metal o’zining tuzi eritmasida musbat zaryadlanadi. Gibbs energiyasini va elektrod potentsiallarini aniq xisoblashlarda entropiya faktorlarini xali inobatga olish zarur!
SHunday qilib, termodinamikaning II qonuniga asoslanib, oksidlanish- qaytarilish potentsialining belgisini oldindan aytish, bashorat qilish mumkin.
|