-DARS. GRAFIK O BYEK TLAR VA ULARNI

Kompyuterda bo‘layotgan jarayonlami monitor orqali kuzatish mumkin.
Monitoming tasvirlar ko‘rsatiladigan qismi, ya’ni ekrani displey (display -
tasvirlamoq) deb ataladi. Hozirgi paytda alohida korpusda yig‘ilgan tasvir-
lash qurilmalari kompyuter monitori, kompyuter bilan birga joylangan tas-
virlash qurilmalari (masalan, noutbuk, planshet hamda telefonlarda) displey
deb atalmoqda.
Displey to‘g ‘ri to‘rtburchak ko‘rinishida bo‘lib,
uning tomonlari nisbati
odatda 16 ga 9 kabi bo‘ladi. Bundan tashqari, displey tomonlari nisbati 16 ga
10, 4 ga 3, 5 ga 4 kabi bo‘lishi ham mumkin. So‘nggi paytda 21 ga 9 nisbat-
dagi displeylar ishlab chiqarila boshlandi. 16x9 va 16x10 nisbatli displeylar
keng,
21
x
9
nisbatlilari o‘ta keng, 5x4 nisbatlilari kvadrat displeylar deb ata-
ladi.
Piksellar soni bo‘yicha displeylardan keng tarqalganlari va ulaming nom-
lari quyida keltirilgan:
320x240 CGA (Color Graphic Adapter - rangli grafik qurilma);
640x480 VGA (Video Graphic Adapter - video grafik qurilma);
800x600 SVGA (Super VGA);
1024x768 XVGA (eXtended VGA - kengaytirilgan VGA);
1280x720 HD (High Definition - yuqori aniqlik);
1280x800 HD+ (HD dan ko‘proq);
1366x768 WXVGA (Wide XVGA - keng XVGA);
1440x900 IID++ (HD dan yanada ko‘proq);
1600x900 HD+++ (HD dan yanada ko‘proq);
1920x1080 FHD (Full HD - to‘liq HD);
2560x1440 QHD (Quadra HD - to‘rtlangan HD);
3840x2160 4K (4 kilo - to ‘rt ming ustun) yoki UHD (Ultra HD - o‘ta HD).
*
Displey ekrani satrlarga va ustunlarga ajratib
~ flfe'
4
chiqilgan bo‘lib, har bir qator va ustun kesishgan joy-
m Z G
da piksel deb ataluvchi juda kichik tasvir bo‘laklari
joylashgan. Piksellaming har biri alohida manzilga
1
- ega va mustaqil boshqarilishi mumkin.
Har bir piksel
uchun xotirada bir baytdan to‘rt baytgacha joy ajratilishi mumkin. Demak,
har bir piksel 256 tadan 4 milliardgacha bo‘lgan ranglardan birida bo‘lishi
mumkin.
Ekrandagi har bir pikselning o‘zi uchga bo‘linadi. Ulardan biri qizil, ik-
kinchisi yashil, uchinchisi ko‘k rangda porlaydi. Bu ranglar asosiy ranglar
deb ataladi va turli nisbatda qo‘shilib, tabiatda uchraydigan ranglaming de-
yarli barchasini yarata oladi.
Kompyuter grafikasi faoliyatning shunday turi-ki,
unda kompyuter va
maxsus yaratilgan dasturlardan foydalanib, tasvirlar yaratiladi, mavjudlari
raqamli ko‘rinishga o‘tkaziladi, qayta ishlanadi, saqlanadi va qulay ko‘rinish-
da tasvirlanadi.
Kompyuter grafikasi o‘tgan asming 70 - 80-yillaridan boshlab ommaviy-
lasha boshladi. Hozirgi kunda kompyuter grafikasi
shu qadar rivojlanganki,
uning ehtiyojlarini qondirish kompyuter texnikasining jadal rivojlanishining
asosiy sabablaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Kompyuter grafikasi ilm-fanga, tijoratga, san’at va sportga ham tegishli
bo‘lib, barcha sohalarda keng qo‘llaniladi. Kompyuter grafikasi bo‘yicha har
yili ko‘plab konferensiyalar o‘tkaziladi, ilmiy jumallar va o‘quv qo‘llanma-
lar chop etiladi, dissertatsiyalar himoya qilinadi.
Har yili bir necha yuz milliard dollarlik kompyuter grafikasi mahsulot-
lari ishlab chiqariladi va sotiladi. San’at durdonalari yaratiladi. Kompyuter
grafikasi asosida yaratilgan elektron o‘yinlar bo'yicha jahon birinchiliklari
o'tkaziladi va ularda millionlab qatnashchilar ishtirok etadilar.
Kompyuter grafikasi nimaning tasviri yaratilishiga qarab
quyidagi sinf-
larga ajratiladi:
1
) statsionar (o‘zgarmas) yoki oddiy grafika;
2
) kompyuter
animatsiyasi; 3) multimedia.
Oddiy grafika vaqt o'tishi bilan o‘zgarmaydigan tasvirlami yaratish bilan
shug‘ullanadi.
Ularga misol sifatida rasmlar, fotosuratlar, chizmalami kelti-
rish mumkin. Kompyuter animatsiyasi vaqt o‘tishi bilan o'zgaradigan tasvir-
lar yaratadi. Masalan, multfilmlar, videoklip va videoroliklar.
Multimedia mahsulotlari rasmlar va animatsiya bilan birga boshqa turda-
gi
axborotlami, masalan, ovoz va matnni ham o‘z ichiga oladi. Multimedia-
ning o‘ziga xos jihati uning interfaolligi bo'lib, unda bir joydan ikkinchi
joyga o'tish imkoniyati ko‘zda tutilgan bo‘ladi. Multimediaga yorqin misol
sifatida butun olam to‘ri - wwwni, undagi www-saytlar va www-sahifalami
keltirish mumkin.
Qaysi sohada ishlatilishiga qarab, grafika quyidagi turlarga ajratiladi:
1. Ilmiy grafika. Ilmiy izlanishlar va ulaming natijalarini tasvirlash uchun.
2. Tijorat grafikasi. Iqtisodiy ko‘rsatkichlar va jarayonlami yaqqol ko‘r-
sata bilish uchun xizmat qiladi.
3. Konstruktorlik grafikasi. Iqtisodiyot, texnika, qurilish va boshqa soha-
larda loyihalash ishlarini
osonlashtirish, yaxshilash, jadallashtirish va avto-
matlashtirishni ta’minlaydi.
4. Illyustrativ grafika. Xizmat ko‘rsatishning turli sohalarida bezatish
ishlarida foydalaniladi.
5. Badiiy grafika. San’at asarlarini yaratishda keng qoTlaniladi.
YODDA SA Q LA N G !
Har bir pikselning rangi qizil, yashil va ko‘k ranglaming turli nisbat-
dagi aralashmasidir.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1. Videokarta qanday vazifa bajarishini tushuntirib bering.
2. Kompyuter ekranida tasvirlar qanday yaratiladi?
3. Monitor, displey deb nimaga aytiladi? Ulaming qanday farqi bor?
4. Piksel deganda nimani tushunasiz?
5. Kompyuter grafikasining turlari va sinflarini aytib bering.
6
. Diagonali 20 dyuym va oTchamlari 4x3, 5x4, 16x9,16x10 nisbatda
boTgan monitorlami bitta chizmada tasvirlang va ulami solishtiring.
UYGA VAZIFA
UHD turidagi ekranni chizing. Uning o‘ng yuqori burchagiga boshqa
turdagi ekranlami piksellari soniga qarab joylang. Ulaming yuzalari nisbatini
toping.
rl