Asosiy texnologik parametrlarning piroliz jarayoniga ta’siri

|
Asosiy texnologik parametrlarning piroliz jarayoniga ta’siri
|
bet | 9/28 | Sana | 29.09.2024 | Hajmi | 0,88 Mb. | | #272915 |
Bog'liq Etilen ajratib olish jarayonini avtomatlashtirishAsosiy texnologik parametrlarning piroliz jarayoniga ta’siri.
Har bir uglevodorod parchalanganda, faqat ungagina xos bo’lgan mahsulotlarni beradi, bu piroliz jarayoni parametrlariga ham bog’liq bo’ladi. Xom ashyoning belgilangan tarkibida piroliz mahsulotlarining chiqishi va hosil bo’lgan aralashmaning tarkibi, o’zaro bog’liq bo’lmagan uch parametrning funktsiyasi hisoblanadi:
- xom ashyoning konversiyasi darajasi - X ( yoki jarayonning qattiqligi - S ),
- temperatura – T, K,
- uglevodorodlarning partsial bosimi Ru, kgf/sm2.
Konversiya darajasi (yoki jarayonnning qattiqligi) temperatura va xom ashyoni reaktsiya hududida bo’lish vaqti (o’zaro ta’sir etish vaqti - t) ning funktsiyasi hisoblanadi.
T va Ru ning parametrlari piroliz jarayonining selektivligini belgilaydi. Selektivlik darajasi deganda asosiy mahsulotlar (etilen) chiqishining, kam ahamiyatli mahsulotlar (metan, etan, S5 fraktsiya va boshqalar) chiqishiga nisbati tushuniladi.
T ning qiymatining ortishi va Ru ning kamayishi bilan selektivlik darajasi ortadi.
Uglevodorodlar termik jihatdan beqaror birikmalar hisoblanadi. Qizdirish jarayonida ular nisbatan yengil birikmalar hosil qilib parchalanadi, bunda reaktsiyaning so’nggi mahsulotlari uglerod va vodorod hisoblanadi.
Piroliz jarayonida yuqori miqdorda olefinlar olishning termodinamik imkoni alohida uglevodorodlarning, yuqori temperaturalargacha qizdirish jarayonida, termik barqarorligining turlicha bo’lishiga asoslangan.
650 oS gacha bo’lgan temperaturalar oralig’ida xom ashyoning boshlang’ich komponentlari, 650-900 oS oralig’ida – olefinlar, 900-1050 oS oralig’ida atsetilen uglevodorodlari, 1050 oS dan yuqori temperaturalarda – uglerod va vodorod yuqori barqarorlikga ega. Keltirilgan chegaralar ma’lum darajada shartli hisoblanadi.
Qurilmada etanning pirolizi 810-850 oS temperaturalar oralig’ida olib boriladi. Jarayonning temperatura rejimi mavjud pirolizga uchratiladigan xom ashyo bilan aniqlanadi. Piroliz gazining zmeevikdan chiqish temperaturasi belgilovchi temperatura hisoblanadi. Etanning konversiya darajasi temperaturaga to’g’ri proportsional, shuning uchun temperatura rejimini o’zgartirish yo’li bilan, pechga beriladigan xom ashyo miqdorini (tsiklga qaytariladigan etanni hisobga olgan holda) tartibga solish mumkin.
Xom ashyoning 1 % ning konversiya (pirolizga uchrashi) temperaturasi piroliz reaktsiyasining shartli boshlanish temperaturasi hisoblanadi, bu etan uchun 750 oS ga to’g’ri keladi, shuning uchun piroliz zmeevikini, turli vazifalarni bajaruvchi, bir necha zonaga bo’lish mumkin.
Radiant zmeevikning uzunligi bo’yicha temperaturalarning taqsimlanishi, piroliz natijalari uchun, katta ahamiyatga ega. Temperatura egri chizig’ining shakli, reaktsiyaga kirishuvchi oqimning piroliz zonasining so’nggi (oqim yo’nalishi bo’yicha) uchdan bir qismi davomidagi temperaturalar farqining, umumiy piroliz zonasidagi temperaturalar farqiga nisbati sifatida qabul qilinadigan, profil omili bilan tavsiflanadi.Temperatura egri chizig’ining to’g’ri chiziqli shakli uchun profil omili 0,33 ga teng, botiq egri chiziq uchun u bu qiymatdan ortiq, qabariq egri chiziq uchun u bu qiymatdan kam bo’ladi.
Boshqa sharoitlar birxil bo’lganda, temperatura egri chizig’ining qabariq shakli etilen va aromatik uglevodorodlar chiqishining ortishiga, botiq shakli esa, odatda, nisbatan yuqori molekulyar olefinlar – propilen, butilen, butadien chiqishining ortishiga yordam beradi.
Vertikal joylashgan piroliz zmeeviklari uchun pirolizning temperatura egri chizig’ining bir tekis ortib borishi va reaktsiya rejimining keskin o’zgarishining oldini olishni ta’minlash uchun, bir quvurning yuqori va quyi nuqtalari orasida metalning tashqi yuzasi temperaturalar farqining ruxsat etilgan qiymati belgilanadi, SRT-VI turdagi zmeeviklar uchun u 60 oS dan ortiq bo’lmasligi lozim.
|
2-rasm. Piroliz reaktorining uzunligi bo’yicha temperaturalar profili:
1 — qavariq,
2 — to’g’ri chiziqli,
3 — botiq
|
Pirolizga uchratilayotgan uglevodorodlarning reaktsiya zonasida bo’lish vaqti piroliz jarayonining yana bir muhim parametri hisoblanadi. Reaktsiya zonasida bo’lish vaqti deganda reaktsiyaga kirishuvchi modda oqimining, piroliz reaktsiyasi yuqori tezliklarda boradigan temperaturalarda, reaktsiya zmeevigida bo’lish vaqti tushuniladi.
Yakuniy mahsulotlarning chiqishlari egri chiziqlari, reaktsiya zonasida bo’lish vaqtiga bog’liq holda, har bir temperatura uchun maksimal qiymatlardan o’tadi. Reaktsiya natijasida olefinlar hosil bo’ladigan birlamchi reaktsiyalar tezligi, ikkilamchi reaktsiyalar tezligiga qaraganda katta qiymatga ortadi va har bir quyi olefinlar uchun xom ashyoning reaktsiya zonasida bo’lish vaqtining (olefinning chiqishi maksimal qiymatga ega bo’lgan) optimal (temperaturaga bog’liq bo’lgan) qiymati mavjud, shu bilan birga temperaturaning ko’tarilishi bilan, reaktsiya zonasida bo’lish vaqtining optimal qiymati teskari proportsional ravishda kamayadi. SHunday qilib, piroliz reaktsiyasi temperaturasining ko’tarilishi, bir vaqtning o’zida tegishli ravishda reaktsiya zonasida bo’lish vaqtini qisqartirish bilan, asosiy mahsulotlarni nisbatan yuqori darajada chiqishiga olib keladi. SHuning uchun, jarayonning sharoitlarini aniqlash uchun, bir vaqtning o’zida temperatura va reaktsiya zonasida bo’lish vaqtini o’zgarishini hisobga oluvchi, piroliz jarayonining qattiqligi yoki qattiqlik darajasi deb nomlanuvchi parametrdan foydalaniladi.
Piroliz jarayonining qattiqligi ko’rsatkichi sifatida, reaktsiya natijasida hosil bo’ladigan mahsulot tarkibidagi vodorod va metanning umumiy miqdorini etilenga nisbati yoki xom ashyoning konversiya darajasi qabul qilinadi.
Etanning konversiyasi bo’yicha jarayonining qattiqligini aniqlash uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:
S=2,3 lg 1/(1-x) bunda: x – xom ashyoning konversiya darajasi.
Piroliz jarayonining qattiqligining ortishi bilan doimo vodorod va metanning chiqishi ortadi, etilenning chiqishi ko’paymaydi, hatto birmuncha kamayadi.
Jarayonining teng qattiqlik darajasi, temperatura va reaktsiya zonasida bo’lish vaqtining turli qiymatlarida birga qo’shib olib borishda, bir xil reaktsiyaga kirishish darajasiga mos keladi, ammo bunda hosil bo’ladigan piroliz mahsulotlarining tarkibi turlicha bo’ladi.
Piroliz jarayonining qattiqlik darajasi, iqtisodiy jihatdan kelib chiqib, ko’plab omillarni hisobga olgan holda tanlanadi, ammo jarayonning quyidagi bog’liqliklariga rioya qilinadi (qattiqlik darajasiga bog’liq holda).
Etilen va parchalanishning nisbatan og’ir mahsulotlarning chiqishi maksimal qiymat orqali o’tadi. Vodorod va metanning chiqishi bir tekis ko’tariladi. Suyuq mahsulotlarning miqdori reaktsiyaning boshida tez pasayadi, minimal qiymat orqali o’tadi va ko’tarila boshlaydi. Reaktsiyaga kirishish darajasi bo’yicha jarayonni shartli tarzda 4 zonaga bo’lish mumkin.
1-zona (qattiqlik darajasi S= 1 gacha) xom ashyo tarkibidagi to’yingan komponentlarning parchalanish birlamchi reaktsiyalarining ustunligi, asosiy komponenlar iqishining ortishi va pirolizning suyuq mahsulotlari chiqishining kamayishi bilan tavsiflanadi. Ikkilamchi mahsulotlarning chiqishi nisbatan kam. Qurilmada bu zonaga 780 – 810 oS temperaturalarda piroliz rejimi mos keladi.
2-zona (S = 1 dan 2-2,5 gacha) parchalanishning birlamchi reaktsiyalari tezliklarining ortishi bilan tavsiflanadi, bu suyuq mahsulotlar chiqishining kamayishidan ko’rininadi, ammo ikkilamchi reaktsiyalarning ustunligining ortishi boshlanadi. Vodorod, metan, etilen va butadienni chiqishining ortishi davom etadi. Propilen va butanlarning parchalanish tezligi ularning hosil bo’lish tezligiga tenglashadi, so’ngra undan ortib ketadi va bu mahsulotlarning chiqishi maksimal qiymat orqali o’tadi. Qurilmada bu zonaga 810 – 830 oS temperaturalarda piroliz rejimi mos keladi.
3-zona (S = 2-2,5 dan 5-6 gacha) birlamchi reaktsiyalarning amalda to’xtashi bilan tavsiflanadi. Ikkilamchi reaktsiyalar ustunlik qiladi. Metan va vodorodni chiqishining ortishi, propilen va butilenlarni chiqishining kamayishi davom etadi. Etilen va butadienning chiqishi maksimal qiymat orqali o’tadi. Suyuq mahsulotlar chiqishining egri chizig’i minimal qiymat orqali o’tadi va barqaror aromatik birikmalar hosil bo’lishi natijasida orta boshlaydi. Bu zonaga 830 – 850 oS temperaturalarda piroliz rejimi mos keladi.
4-zonada (S > 5-6) piroliz gazi tarkibida xom ashyo komponentlari (aromatik birikmalardan tashqari) amalda mavjud emas. Vodorod, metan, aromatik birikmalar (asosan benzol va toluol) ning chiqishi ortadi. Barcha boshqa mahsulotlarning chiqishi kamayadi. Olefinlar ishlab chiqarish uchun bu zona ahamiyatga ega emas.
Suyuq uglevodorodlarning minimal qiymatidan keskin ortiq qattiqlik darajalarida ishlash, zmeeviklarning tez kokslanib to’lishiga olib keladi, bu maqsadga muvofiq emasligi amalda isbotlangan. S > 3 da etilenning chiqishi sezilarli ko’paymaydi, boshqa olefinlarning chiqishi kamaya boshlaydi, shuning uchun qattiqlik darajasining maksimal qiymati 3,5 dan ortmaydi.
Reaktsiya zonasidagi bosim, aniqroq aytganda reatsiyaga kirishuvchi oqimning uglevodorod qismining partsial bosimi, piroliz jarayonining selektivligiga ta’sir etuvchi, muhim omil hisoblanadi. Etilen va boshqa quyi olefinlar birinchi kinetik tartibdagi birlamchi reaktsiyalar natijasida hosil bo’ladi, bu reaktsiyalar bo’yicha xom ashyoni reaktsiyaga kirishish darajasi bosimga bog’liq bo’lmaydi, biroq olefinlar, polimerlanish yoki kondensatlanish mahsulotlari hosil qilib, reaktsiyaga kirishidilar va ularning bu yo’nalishlar bo’yicha reaktsiyaga kirishish darajasi partsial bosimga proportsional bo’ladi. Reatsiyaga kirishuvchi oqimning uglevodorod qismining partsial bosimi, reaktsion zmeevikdagi va xom ashyoni suv bug’i bilan suyultirish (to’yintirish) bosimining yig’indisi sifatida aniqlanadi.
Zmeevikning chiqish joyidagi bosim bo’yicha zmeevikdagi aralashmaning bosimi haqida xulosa chiqariladi. Zmeevikning chiqish joyidagi bosimning pasayishi S4 olefinlar va divinilning chiqishiga ijobiy ta’sir etadi. Etilenning chiqishi kam o’zgaradi, metanning chiqishi esa kamayadi. Zmeevikdan chiqish nuqtasida bosimning ko’tarilishi natijasida, suyuq mahsulotlarning yengil fraktsiyasi (pirokondensat) ning chiqishi ortadi, suyuq mahsulotlarning og’ir fraktsiyasining chiqishi esa, pirokondensatning chiqishiga nisbatan ortiq darajada ko’payadi.
Reaktsiya zonasida uglevodorodlarning partsial bosimi, ko’rsatib o’tilgan ikki omildan tashqari, reaktorning uzunligi bo’yicha oqimdagi bosimlar farqiga ham bog’liq bo’lib, u o’z navbatida xom ashyo sarfi va uning fizik xossalari, zmeevikning o’lchamlari va konstruktsiyasiga bog’liq bo’ladi.
Uglevodorod xom ashyosini suv bug’i bilan suyultirish (to’yintirish) uglevodorodlarni partsial bosimini belgilovchi, muhim va nisbatan yengil o’zgartirish mumkin bo’lgan omil hisoblanadi. Xom ashyoni bug’ bilan suyultirishning darajasining ortishi (uglevodorodlarning partsial bosimini pasayishi) bilan etilen, divinil va butanlarning chiqishi ko’payadi, ammo aromatik uglevodorodlar va metanning chiqishi kamayadi, ya’ni piroliz jarayonining selektivligi ortadi.
Uglevodorodlarni partsial bosimining propilenning chiqishiga ta’siri nibatan kamroq namoyon bo’ladi. Ehtimol, bu omil uning chiqishiga kam ta’sir ko’rsatar. Bunga piroliz zmeevigida propilenning nisbatan og’irroq mahsulotlarning hosil bo’lishi (bunga uglevodorodlarning yuqori partsial bosimi imkon beradi) yo’nalishidagina emas, balki atomar vodorod bilan ham reaktsiyaga kirishib, etilen hosil qilishi ham sabab bo’ladi (bu reaktsiyaga uglevodorodlarning past partsial bosimi imkon beradi).
Uglevodorodlarning suv bug’i bilan suyultirish darajasining ortishi bilan zmeevikda koks hosil bo’lishi kamayadi, chunki yuqori molekulyar birikmalar hosil bo’lishiga olib keluvchi ikkinchi va nisbatan yuqori kinetik darajadagi reaktsiyalarning tezligi kamayadi. Suv bug’ini berish, piroliz quvurlarining ichki yuzasida koks qatlami hosil bo’lish tezligini kamaytirgani sababli, ish tsikli davrida bosimlar farqi va quvurlar yuzasining temperaturasining o’sish tezligi kamayadi, uning quvurlarni koksdan tozalashgacha bo’lgan davri esa uzayadi. SHunday qilib, xom ashyoni bug’ bilan suyultirish (to’yintirish) hisobiga pirolizning qattiqlik darajasini va mos ravishda etilenning chiqishini, jarayonning selektivligini tushurmasdan, oshirish mumkin.
Etanning pirolizi uchun, bug’ bilan suyultirish (to’yintirish) ko’rsatkichining optimal qiymati 0,3-0,45 kg/kg ni tashkil etadi.
SRT-VI zmeevikning chiqish qismida bosim 70-80 kPa (ort.), reaktsiya zonasida bo’lish vaqti esa 0,345 s ni tashkil etadi.
|
| |