Kommutatsiya qonunlari

|
Kommutatsiya qonunlari
|
Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 12,7 Kb. | | #130289 |
Bog'liq Kommutatsiya qonunlari-fayllar.org
Kommutatsiya qonunlari
Kommutatsiya qonunlari.
Reja:
Kommutatsiya qonunlari
Oddiy zanjirlarida o‘tkinchi jarayonlarni klassik usulda hisoblash
Kommutatsiya (lotincha: commutatio — oʻzgartirish) — 1) elektr zanjirlari va ularning qismlarida simlar, kabellar, mashinalar, transformatorlar, apparatlar va asboblarni maxsus qurilmalar yordamida almashlab ulash. Elektr zanjiridagi tok yoʻnalishini kalitlar, kontaktorlar, rele va boshqa qurilmalar oʻzgartiradi;
2) hisoblash mashinalarini har bir yangi masalani yechish uchun qayta sozlash;
3) elektr stansiya va kichik stansiyalarning toʻgʻri va uzluksiz ishlashini taʼminlash uchun mashina, transformator, akkumulyatorlar batareyasi, apparatlar (uzgich-ulagich, muhofaza relelari, oʻlchash transformatorlari va boshqalar)ni elektrga ulash.[1] Kommutatsiya (lotincha: commutatio — oʻzgartirish) — 1) elektr zanjirlari va ularning qismlarida simlar, kabellar, mashinalar, transformatorlar, apparatlar va asboblarni maxsus qurilmalar yordamida almashlab ulash. Elektr zanjiridagi tok yoʻnalishini kalitlar, kontaktorlar, rele va boshqa qurilmalar oʻzgartiradi;
2) hisoblash mashinalarini har bir yangi masalani yechish uchun qayta sozlash;
3) elektr stansiya va kichik stansiyalarning toʻgʻri va uzluksiz ishlashini taʼminlash uchun mashina, transformator, akkumulyatorlar batareyasi, apparatlar (uzgich-ulagich, muhofaza relelari, oʻlchash transformatorlari va boshqalar)ni elektrga ul
Qurilmalar Kommutatsiya. Elektr Apparati Kommutatsiya Turlari elektr Yakun va tarmoqni ochish barcha jarayonlarida kommutatsiya deyiladi. Ushbu vazifalar, maxsus asbob-uskunalar bilan amalga oshiriladi. Bu mikrosxemalar turli belgilangan va tizimi to'g'ri ishlashiga ta'minlaydi. Kommutatsiya qurilmalar yetkazib yoki tarmog'ida elektr toki oqimini to'xtatish uchun mo'ljallangan qurilmalar mavjud.
Bugun ko'plab navlari dona taqdim ishlatiladi. Ular dizayn va harakatlar o'ziga xos xususiyatlarini farq. o'ng mashinasini tanlash, mavjud turlari va ularning xususiyatlarini o'rganish kerak. «O‘tkinchi jarayonlar» fani elektr sistemalarda, shu jumladan temir yo‘l transporti elektr ta’minoti sistemalarida vujudga keluvchi elektromagnit va elektromexanik o‘tkinchi jarayonlarining nazariy masalalarini va ulami hisoblash usullarini o‘rgatadi. «O‘tkinchi jarayonlar» fanini o'qitishdan maqsad - elektr energetik si sterna va uning elementlarining asosiy xarakteristikalarini, ish rejimlarini, turli shikastlanish rejimlarining sabablari va oqibatlarini tahlil qila oladigan va uning oldini olish chora-tadbirlarini biladigan nazariy bilimlarini amaliy ko‘nikmalar bilan uyg‘unlashtirgan kadrlami tayyorlashdan iborat. Fanning vazifasi - elektr energetik sistemaning har xil elementlarida o‘tkinchi jarayonlar xossalarini aks ettiruvchi ulaming matematik modellarini, o'tkinchi jarayonlarni tadqiq qilish usullarini, qisqa tutashuv (QT) toklarini hisoblash amaliy usullarini, nosimmetrik QT larda va faza simlar uzilganda tok va kuchlanishlami hisoblash xossalarini, QT toklarining elektrodinamik va termik ta’sirlarini, statik va dinamik turg‘unliklami baholash amaliy mezonlarini talabalar o‘zlashtirishidan iborat. Hozirgi vaqtda 0 ‘zbekiston temir yo‘llarining umumiy uzunligi 4,1 ming km tashkil etib, ulardan 700 km dan ortig‘i elektrlashtirilgan. Temir yo‘llami rivojlantirish strategiyasi bo‘yicha jami respublikada 2 ming km yo‘llami elektrlashtirish rejalashtirilgan. Temir yo‘l transporti elektr tarmoqlari va sistemalarida yuzaga keluvchi har qanday rejim parametrlarining o‘zgarishi mos holda texnik-iqtisodiy ko‘rstakichlarga ma’lum ta’sir ko‘rsatadi. Agar bu o‘zgarishlar halokatli rejimni keltirib chiqarsa, uning salbiy oqibatlari ham texnik, ham iqtisodiy ziyon keltiradi. Shuning uchun elektr sistemada va uning elementlarida yuzaga keluvchi har qanday o‘tkinchi jarayon parametrlari ishlab chiqarishda o‘ta mas’uliyatli texnologik jarayonlarni amalga oshirishda muhim o‘rin tutadi va ularni nazorat qilish, boshqarib (rostlab) turish zarurati doimo mavjud. Shuning uchun ushbu fan ishlab chiqarish texnologik sistemaning ajralmas bo‘g‘ini bo'lib, bo‘lg‘usi mutaxassislardan chuqur bilim, malaka va ko‘nikmalarni talab etadi. з 0 ‘zbekiston energetika tizimi bunyodga kelishi 1934-yilga to‘g‘ri kelib, o‘sha paytda uning umumiy quwati 180 ming kV bo‘lgan Chirchiq-Bo‘zsuv yo‘nalishidagi ketraa-ket qurilgan gidro kV elektr stansiyalarini1 qurilishi bilan bog'liq [1,4]. Hozirgi davrda ko‘p miqdorda ishlab chiqariluvchi elektr energiyani masofaga samarali uzatish va iste’molchilarga taqsimlash turli kuchlanishdagi elektr uzatish liniyalaridan foydalanishni talab etadi. 0 ‘zbekistondagi barcha nominal kuchlanishli elektr uzatish liniyalarining umumiy uzunligi taxminan 220 ming km bolib, 500 kV li liniyalar 1,6 ming km, 220 kV li liniyalar 4,6 ming km va 0,4 -10 kV li liniyalar 170 ming km ni tashkil etadi [1]. « 0 ‘tkinchi jarayon» fani umumkasbiy fan hisoblanib elektr energetik ta’lim yo‘nalishi talabalariga o‘qitiladi. Dastumi amalga oshirish o‘quv rejasidagi oliy matematika, fizika, elektrotexnikaning nazariy asoslari, elektromexanika fanlaridan yetarli bilim va ko‘nikmalarga ega bo'lishni talab etadi. 0 ‘z navbatida ushbu fan “Elektr tarmoqlari va tizimlari”, “Kontakt tarmog‘i”, “Tortuvchi nimstansiyalar” kabi ixtisoslik fanlari uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. « 0 ‘tkinchi jarayonlar» fanini o‘zlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan masalalar doirasida bakalavr: elektr sistemasi va uning elementlarida vujudga keluvchi o'tkinchi jarayonlari turlari haqida; elektr sistema elementlarining almashtirish sxemalari va ulami hisoblashni; elektr sistema(elementlar)da bo‘ladigan QT lar va ulaming tokini hisoblash usullaxini bilishi kerak; elektr sistema statik turg‘unligini baholash me'zonlari; elektr sistema dinamik turg‘unligi va uning parametrlarini to‘g‘ri aniqlash ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak; talaba muayyan elektr sistemasi va uning elementlarida vujudga keluvchi o‘tkinchi jarayonlami hisoblash va tahlil qilish malakalariga ega bo‘lishi kerak. 0 ‘quv qo‘llanma 7 bobdan iborat. Nazariy materiallami mustahkamlash uchun yechilishlari ko'rsatilgan masalalar* tayanch so‘zlar va iboralar, o‘z-o‘zini sinash savollari, mustaqil ishlar mavzulari va test savollari berilgan. Ulami talabalar tomonidan mustaqil bajarish maqsadga muvofiqdir. 1 G'.R.Rahimov 1932-1934 yillarda Elek Elektr sistema “0 ‘tkinchi jarayonlar” fanida o‘rganiladigan asosiy ob’yekt hisoblanadi. Elektr energetika sistemasi - elektr tarmoqlari yordamida o‘zaro tutashib, umumiy ish rejimiga ega boigan elektr stansiyalari, nimstansiyalari va iste’molchilari majmuidir. Elektr sistema (ES) - elektr energetik sistemaning shartli ravishda ajratilgan elektr qismi bo‘lib, uning elementlari elektr energiyani ishlab chiqarish (generatsiya qilish), o‘zgartirish, uzatish hamda ist’emol qilish yagona jarayoni bilan birlashadi. Ushbu elementlami ikki guruhga bo‘lish mumkin. Birinchisi, kuch elementlari - elektr energiyani a) ishlab chiqaruvchi (generator, turbinalar); b) o'zgartiruvchi (kuchaytiruvchi va pasaytiruvchi transformatorlar, to‘g‘irlagichlar, invertorlar); v) uzatuvchi (havo va kabel uzatish liniyalar, tarmoqlar); g) taqsimlovchi (nimstansiyalar, taqsimlovchi punktlar); d) iste’mol qiluvchi (yuklamalar) elementlardir. Ikkinchisi, boshqarish elementlari - sistema holatini o'zgartiruvchi va boshqaruvchi elementlar (sinxron mashinalami qo‘zg‘atishini avtomatik rostlagichlari, chastota rostlagichlari, relelar, uzgichlar, o‘chirgichlar va h.k). Elektr sistema ishini o‘rganishda elektr jarayonlarni ko‘rib chiqish va ularga bog'liq bo‘lgan sistema elementlaridagi mexanik jarayonlarda ham to‘xtab o‘tish kerak bo‘ladi. Shu jumladan birlamchi motor (turbina) laridagi va ularning avtomatik rostlagichlaridagi, iste’molchi motorlaridagi jarayonlarda. Barcha sistema elementlari elektr energiyani ishlab chiqish (ya’ni generatsiya), uzatish, taqsimlash va iste’mol qilish jarayonlari umumiyligi bilan bogMangan. Shuningdek sistema holati o‘zgarganda elementlarda umumiy jarayonlar hosil bo‘ladi. Ta’kidlash kerakki, alohida elementlami birlashtiruvchi sistema alohida elementlarda kuzatilmaydigan xususiyatlarga ega bo‘ladi. Sistemada sodir bo‘ladigan jarayonlar uning elementlarida ro‘y beradigan jarayonlardan ancha farq qilishi mumkin. Sistemada mavjud bo‘lgan va har vaqt onida yoki biror vaqt intervalida uning holatini aniqlovchi jarayonlar majmui sistema rejimi (holati) deb ataladi. Rejim sistema elementlarining bog‘lanish sxemasiga va uning parametrlariga bog‘liq bo‘ladi. Sistema rejimi miqdor va sifat ko‘rsatkichlariga ega. Miqdor ko‘rsatkichlari: ishlab chiqarilayotgan aktiv P va reaktiv Q quwatlar, Q va P quvvatlar oqimlari, ishlab chiqarilayotgan elektroenergiya miqdori. Sifat ko‘rsatkichlari: sistema shinalaridagi kuchlanishning qiymati, chastota / , kuchlanish va toklaming sinusoidal shakli, uch fazali kuchlanish va tok vektorlarining simmetrikligi va boshqalar. Rejim parametrlari - sistemaning holatini miqdor jihatdan aniqlaydigan va sistema holati o‘zgarganda o‘zgaradigan (P, Q, U, I, f, P = U2/R\ P = {Ux-U2/ X ) sin5, bu yerda R, X - sistemaparametrlari; P, U, S - rejim parametrlari. Sistema parametrlari umumiy holda nochiziqlidir. Lekin ushbu kursni o'rganishda biz ulami ko‘p hollarda o‘zgarmas kattaliklar (chi/iqli) deb qabul qilamiz. 1.2. Elektr sistema rejimlari FJektr sistema rejimlari ikkita guruhga bo‘linadi, ya’ni turg‘un (burqaror) va o‘tkinchi (noturg'un) rejimlariga, ular esa quyidagi lurlarga bo'linadi [2]. 1.Normal turg‘un rejimi (ish rejimi)-bu o‘zgarmay uzoq vaqt ilavom etadigan rejim. Normal ish rejimida sistema iste’molchini qabul qilingan me’yorlarga mos keladigan va yetarli darajada o‘zgarmas siliitli elektr energiya bilan ta’minlashi kerak. Bunda sistema rejimi mutlaqo o‘zgarmasa ma’qul bo‘lar edi, nmmo butunlay “turg‘un rejim” amalda bo‘lishi mumkin emas (1.1- rasm). Sistemadagi yuklama doimo o‘zgarib turadi. Masalan, isle’molchilar soni, quwati, tarkibi uzluksiz o‘zgaradi, ya’ni yuklama "nul'as” oladi. Shu tufayli tarmoq kuchlanishi har bir nuqtada nominal qiymatidan og‘ib turadi. Bu “kichik o‘zgarishlar” fluktuatsiya deyiladi. Klektr energiya iste’molchilari va generatorlaming nominal kuchlanishi deb, ulami normal sharoitda ishlashi uchun mo'ljallangan kuchlanishiga aytiladi. Sistemani loyihalashda ushbu rejim uchun uning asosiy tcxnik-iqtisodiy xarakteristikalari (tasnifi) aniqlanadi. 50 1/s li tich fazali tok sistemasi kuchlanishi nominal qiymatidan og‘ishi ± 5% ilnn katta bo‘lmasligi kerak. 2.Normal o‘tkinchi rejimi - bu sistemaning normal ish paytida hit isli rejimidan ikkinchi ish rejimiga o‘tishidir. Sistcmada tez-tez uchraydigan «katta o‘zgarishlar» sodir bo‘ladi. I lint ishlab chiqariladigan va iste’mol qilinadigan quwatlar miqdorlari Imindu sistema konfiguratsiyasi o‘zgarishiga bog‘liqdir. Ya’ni sistema element (uzatish liniya, generator, transformator, kuchli nimstansiya, yuklamu tuguni)larini ulash yoki uzish (yoqish, o'chirish) bilan bog‘liq bo'ladi (1.2-rasm). 7 a) sistema sxemasi; b) uzatish liniya L, ning o'chirilishi: £/; - nimstansiya N} shinalaridagi kuchlanish; Р ,- generator G; dan kelayotgan quwat oqimi; v) kuchli generator G2 ning yoqilishi va yuklamasini to'plashi: U2~ nimstansiya N2 shinalaridagi kuchlanish; P2 - generator G2 dan kelayotgan quwat oqimi. о — indeks boshlang‘ich qiymatni, 1 ,2 - indekslar turg'un qiymatni bildiradi. 3.Avariya (shikastlanish) o‘tkinchi rejimi. Har qanday boshqa sistemaga o‘xshab elektr sistema ba’zida avariya (shikastlanish) ta’sirlariga duch kelishi mumkin. Avariya o‘tkinchi rejimi - bu sistemaning avariya rejimi paytidagi holati va undan keyingi bo‘ladigan yangi ish rejimiga o‘tishidir (1.3-rasm). Ushbu rejimlar uchun avariyani bartaraf etishga mo‘ljallangan qurilmalaming texnik xarakteristikalari hamda sistemaning keyingi ishlash shartlari aniqlanadi. Avariyalar quyidagi sabablarga ko‘ra bo‘lishi mumkin. Birinchisi, sistema rejimi buzilishi natiajasida. Masalan, alohida elementlaming yuklamasi oshib ketishi va ular avtomatik ravishda o‘chirilishi hamda shu tufayli sistemaning alohida qismlariga bo‘linib ketishi ya’ni “sistema barbod bo‘lishi” bilan bog‘liq bo‘lgan avariyalar
http://fayllar.org
|
| |