nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 137

267
B) tashqi muhit, ichki muhit
C) tashqi makro muhit, tashqi mikro muhit
D) ichki mikro muhit, makromuhit.
104.
Makromuhit deganda nimani tushunasiz?
A) tabiat va jamiyatni mikromuhitiga ta’sir etuvchi global omillar yig’indisi
B) korxonadan tashqaridagi barcha omillar
C) mamlakat doirasida amalga oshiriladigan omillar
D) korxona doirasidagi omillar.
105.
Mikromuhit omili o’zida nimalarni mujassamlashtiradi?
A) bevosita firma o’zining mijozlariga ta’sir etuvchi omillar yig’indisi
B) tarmoq doirasida mijozlarga ta’sir etuvchi omillar yig’indisi
C) mamlakat doirasida ta’sir etuvchi omillar yig’indisi
D) korxona doirasidan tashqaridagi omillar yig’indisi
106.
Maqsadli marketing qanday chora-tadbirlarni o’tkazishni ko’zda
tutadi?
A) Bozorni segmentlashtirish, bozorning maqsadli segmentlarini tanlash, tovarni
bozorda pozitsiyalashtirish.
B) Boshqaruv, nazorat, diversifikatsiya
C) Qimmatdorlikni aniqlash, sifatni boshqarish
D) Rejalashtirish, baho belgilash
107.
Bitta segmentga mo’ljallangan tovar taqsimlashda qanday chora
ko’riladi?
A) tanlov asosida
B) intensiv
C) eksklyuziv
D) ekstensiv
Almashtirish (swapping) - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 63/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Almashtirish (swapping)
Tizimni qayta ishlash jarayonida foydalanuvchi jarayoni turli xil holatlarda bo‘lishi mumkin. Xususan, vaqtni taqsimlash rejimida amalga oshirilsa, masalan, foydalanuvchi terminal orqasida keyingi buyruqni ko‘rib chiqsa yoki o‘z dasturining manba kodini o‘zgartirsa,
jarayon bir muncha vaqt harakatsiz bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda, jarayon operatsion tizim tomonidan diskka ko‘chirilishi mumkin, chunki u egallagan xotira ayni paytda boshqa faol jarayon uchun zarurdir. Almashtirish (swapping) - bu operatsion tizimning faol bo‘lmagan jarayon tasvirini diskka o‘tkazish (yozish) yoki faol jarayonni asosiy xotiraga ko‘chirish (o‘qish) uchun harakatlaridir. Bunday harakatlarni bajarish zarurati asosiy xotiraning yetishmasligidan kelib chiqadi. Almashtirish (swapping) jarayoni quyidagi 3.14- rasmda keltirilgan.
3.14- rasm. Almashtirish jarayoni
Zahira maydoni (backing store) - bu operatsion tizim tomonidan ko‘chiriladigan jarayonlar tasvirlarini (fayllarni o‘tkazish) saqlash uchun foydalaniladigan disk xotirasi maydoni. Zahira maydoni iloji boricha samarali tashkil etiladi: xotiradagi barcha jarayon tasvirlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirishni ta’minlaydi (masalan, jarayon raqami jadvali orqali). O‘tkazish va ko‘chirish algoritmining eng mashhur versiyasi bu: ustuvorliklarga asoslanib o‘tkazish va ko‘chirish; yuqori ustuvorlikga ega jarayonlar bajariladi, past ustuvorlikga ega jarayonlar diskka o‘tkaziladi.
O‘tkazishga sarflanadigan eng katta vaqt - bu ma’lumotlarni uzatish harajatidir: to‘liq jarayon tasviri katta hajmdagi xotirani
egallashi mumkin. Umumiy o‘tkazish vaqti o‘tkaziladigan ma’lumotlarning hajmiga mutanosibdir. Keng tarqalgan operatsion tizimlarda - UNIX, Linux, Windows va boshqalar – o‘tkazish va ko‘chirish (swapping) bo‘yicha har xil strategiyalar amalga oshiriladi. Almashtirish jarayoni odatda ishlashga ta’sir qilsada, parallel ravishda bir nechta katta jarayonlarni boshqarishga yordam beradi, shuning uchun almashtirish ham xotirani siqish usuli sifatida tanilgan. O‘zgartirish jarayoni uchun talab qilinadigan umumiy vaqt butun jarayonni ikkinchi darajali diskka ko‘chirish uchun zarur bo‘lgan vaqtni, so‘ngra jarayonni asosiy xotirani tiklash uchun zarur bo‘lgan vaqtni o‘z ichiga oladi. Aytaylik, foydalanuvchi jarayoni 2048 KB hajmda va almashish amalga oshiriladigan standart qattiq diskda ma’lumot uzatish tezligi sekundiga 1 MB ni tashkil qiladi. Xotiraga yoki 1000K hajmdagi jarayonning haqiqiy uzatilishi 2000 millisekundga to‘g‘ri keladi. Endi, kirish va chiqish vaqtini hisobga olgan holda, jarayon asosiy xotirani tiklash uchun raqobatlashganda 4000 millisekund va boshqa qo‘shimcha xarajatlarni talab qiladi.
|
| |
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 138

268
D) millat
109.
Xaridor bozorida qanday holat kuzatiladi?
A) taklifni talabdan ortib ketishi kuzatiladi
B) xaridorlarning katta soni
C) talabni taklifdan ortishi
D) boshqaruvni amalga oshirish
110.
Segmentlashtirish qanday turlarga bo’linadi?
A) Makrosegmentlash, mikro segmentlash, avvaldan segmentlash, yakuniy
segmentlash, chuqurda segmenglash
B) Oddiy segmentlash, murakkab segmentlash, kompleks yeegmentlash
C) Nisbiy segmenlash, absalyut segmentlash
D) Joriy segmentlash, istiqbolli segmentlash
111.
Barcha segmentlar uchun mo’ljallangan tovar taqsimoti qanday
ataladi?
A)
intensiv
B) ekstensiv
C) eksklyuziv
D) tanlab olingan
112.
Bozorni qamrab olish variantlari nimalardan iborat?
A) Tabaqalashtirilmagan marketing, tabaqalashtirilgan marketing,
kontsentratsiyalashgan marketing
B) Demarketing, diversifikatsiya
C) Tezkor marketing, o’suvchi marketing rejalashtirish, boshqarish
D) Qayd kilish, hisoblash
113.
Tovarning an’anaviy xayotiy tsiklida qanday bosqichlar ajralib
turadi?
A) Bozorga kirib kelish, o’sish, yetuklik, inqiroz.
B) bozordan chiqib ketish, depsinish, turg’unlik.
C) etakchilik, orqada qolish
D) barqarorlik-beqarorlik
Kichik guruhlarda hamkorlikda o’qitish

126
tekshiruv va nazorat olib borishni yo`lga qo`yish. Guruhlarda topshiriqlarni bajarish
natijalari bo`yicha axborot berish, sinfda munozaralar o`tkazish, ish jarayonining
borishiga qo`shimcha va tuzatishlar kiritib borish. O`qituvchi tomonidan ishning
natijalari
bo`yicha
xulosalar
chiqarish
va
yakun
yasash.
Har bir guruhning ish natijalariga, sinf ishiga tahliliy baholar berish.
Guruh ishining muvaffaqiyatli chiqishi o`qituvchining o`quv faoliyatini tashkil eta
olish harakati, mahoratiga bog`liq. Ya’ni o`qituvchi guruhda ishtirok etayotgan har
bir o`quvchining shaxsiy faoliyatini tashkil eta olishi, har bir o`quvchi o`qituvchi
ko`magini olishi ishning borishi bilan pirovard natijani muvaffaqiyatli ko`rsata
olishiga bog`liq. Guruhlar ishini o`quv biluv jarayonida tashkil etishda bir kator
kamchiliklar sodir bo`lishi mumkin. Qiyinchiliklardan biri guruhlarni to`g`ri,
maqsadli
shakllantira
olish
va
unda
ishni
tashkil
eta
olishdir.
Guruhlarda ishlash jarayonida o`quvchilar ayrim qiyin topshiriqlar yechimini
mustaqil yechishga qiynaladilar. Shu sababli guruhlarda ishni tashkil qilishda
umumiy ishni tashkil etish bilan bir vaqtda individual ishlarni ham tashkil etishga
to`g`ri keladi. Bunday hollarda ko`pincha yaxshi natijalarga erishish mumkin.
Umuman o`quv predmetlari bo`yicha beriladigan topshiriqlarning qiyinchilik
darajasiga qarab guruhda ijodiy muhit yaratiladi. Guruhlarda ishlash davrida
o`qituvchi, o`quvchi-o`quvchi orasida o`zaro hamkorlik, o`zaro yordam muhiti
o`rnatilsa, guruhlar ishi kutilgan natijalarni beradi.
Manzillar translatsiyasi - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 65/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Sahifa manzili mantiqiy manzil deb ataladi va sahifa raqami va sahifani almashtirish bilan ifodalanadi.
Mantiqiy manzil = sahifa raqami + sahifani almashtirish
Kadr manzili fizik manzil deb ataladi va kadr raqami va sahifani almashtirish bilan ifodalanadi.
Fizik manzil = kadr raqami + sahifani almashtirish
Sahifalar xaritasi jadvali deb nomlangan ma’lumotlar tuzilishi protsessor sahifasi va fizik xotiradagi kadr o‘rtasidagi munosabatni kuzatish uchun ishlatiladi.
Tizim har qanday sahifaga kadr ajratganda, u mantiqiy manzilni fizik manzilga aylantiradi va dasturni bajarish paytida foydalaniladigan sahifalar jadvalida yozuvni yaratadi.
3.17- rasm. Sahifa va kadrni almashtirish sxemasi
Jarayonni bajarish kerak bo‘lganda, uning tegishli sahifalari har qanday mavjud bo‘lgan xotira kadrlariga yuklanadi. Aytaylik, sizda 8Kb dastur mavjud, ammo sizning xotirangiz belgilangan vaqtda atigi 5Kb sig‘dira oladi, shunda sahifa kontseptsiyasi paydo bo‘ladi. Kompyuter operativ xotirasida joy qolmaganida, operatsion tizim bo‘sh yoki keraksiz sahifalarni ikkinchi darajali xotiraga ko‘chiradi,
boshqa operatsiyalar uchun operativ xotirani bo‘shatadi va dastur tomonidan kerak bo‘lganda ularni qaytarib beradi. Ushbu jarayon dasturning to‘liq bajarilishi mobaynida davom etadi, unda operatsion tizim bo‘sh sahifalarni asosiy xotiradan olib tashlaydi va ularni ikkinchi darajali xotiraga yozadi va dastur tomonidan talab qilinganda ularni qaytarib beradi.
Sahifali xotira afzalliklari va kamchiliklari
Almashtirishning afzalliklari va kamchiliklari ro‘yxati quyidagicha:
Sahifali xotira tashqi bo‘linishni kamaytiradi, ammo baribir ichki bo‘linishdan aziyat chekmoqda.
Sahifali xotira oson amalga oshiriladi va xotirani boshqarishning samarali usuli hisoblanadi.
Bir xil o‘lchamdagi sahifalar va kadrlar tufayli, almashish juda oson.
Sahifalar jadvali qo‘shimcha xotira maydonini talab qiladi, shuning uchun u operativ xotirasi kichik bo‘lgan tizim uchun mos kelmasligi mumkin.
|
| |
Dinamik qismlar - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 60/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Dinamik qismlarda mavjud xotira qo‘shni bloklarda saqlanadi, lekin vazifalarga yuklanish vaqtida qancha xotira maydoni kerak bo‘lsa, shuncha xotira maydoni taqdim qilinadi. Bu belgilangan qismlarga nisbatan sezilarli yaxshilanish bo‘lsada, bu muammoni to‘liq hal qilmaydi. 3.8- rasmda ko‘rsatilgandek, dinamik qismlarni taqsimlash sxemasi birinchi vazifalarni yuklashda xotiradan to‘liq foydalanadi.
Ammo tizimga yangi vazifalar kiritilganda, vazifaning kattaligi bo‘shagan xotirani hajmiga to‘g‘ri kelmasa, ular bo‘sh joyga ustuvorlik (prioritet) tartibida joylashtiriladi. 3.8- rasmda “birinchi kelganga - birinchi xizmat” ustuvorligi ko‘rsatilgan. Shunday qilib, keyingi xotirani taqsimlash, taqsimlangan xotira bloklari o‘rtasida bo‘sh xotiraning bo‘laklarini (fragmentlarini) yaratadi. Ushbu muammo tashqi bo‘linish deb nomlanadi va ichki bo‘linish singari, xotirani yo‘qotishga imkon beradi. 3.8- rasmda (e) uchta bo‘sh qism mavjud 5 KB, 10 KB va 20 KB jami 35 KB, 8- vazifani bajarish uchun atigi 30 KB kerak bo‘ladi. Biroq, ular bir-biriga qo‘shni emasligi va vazifalar doimiy ravishda yuklanganligi sababli, ushbu sxema 8- vazifani kutishga majbur qiladi. Asosiy xotirani taqsimlashda dinamik qismlardan foydalanish. Quyidagi 5 ta rasmda (a-e) asosiy xotiraga qayta ishlash uchun 8 ta vazifa yuborildi va “birinchi kelganga - birinchi xizmat” algoritmi asosida xotira maydoni ajratilgan. Hatto qismlar orasida yetarli bo‘sh xotira bo‘lsa ham, 8 vazifa (e) kutishi kerak.
Umuman olganda, operatsion tizimlarda bir nechta qo‘shni hududlarda qo‘shni xotirani taqsimlash qo‘llanilishi mumkin. Bo‘sh maydon – bu bo‘sh xotiraning qo‘shni blokidir. Bo‘sh maydonlar tasodifiy ravishda xotiradan tarqalishi mumkin. Jarayonni yuklashda, uni joylashtirish uchun yetarlicha katta bo‘lgan har qanday bo‘sh qo‘shni hududdan xotira taqdim etiladi. Shu bilan birga operatsion tizim bo‘sh xotira maydonlari ro‘yhati va band xotira maydonlari ro‘yhatini saqlaydi. Ushbu maydonlarning barchasi tasodifiy xotirada joylashgan bo‘lishi mumkin va turli uzunliklarga ega.
|
| |
Ordered – bu rejimda fayl tizimida sodir bo‘lgan xizmat fayllarini o‘zgarishlari yozib boriladi. Rejim odatiy tarzda ishlatiladi;
 
Journal

|
Ordered – bu rejimda fayl tizimida sodir bo‘lgan xizmat fayllarini o‘zgarishlari yozib boriladi. Rejim odatiy tarzda ishlatiladi;
Journal
|
bet | 193/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Ordered – bu rejimda fayl tizimida sodir bo‘lgan xizmat fayllarini o‘zgarishlari yozib boriladi. Rejim odatiy tarzda ishlatiladi;
Journal – buzilish sodir bo‘lganda ma’lumotlarni minimal yo‘qotishga erishmoqchi bo‘lsangiz shu rejimdan foydalanishingiz mumkin. Bu rejimda xizmat fayllaridan tashqari foydalanuvchining ma’lumotlari ham jurnalga yozilishi mumkin. Shuning uchun bu rejim eng sekin ishlaydigan rejim hisoblanadi;
Writeback – eng tez va eng foydasiz bo‘lgan rejim hisoblanadi.
Jurnalning ishlash rejimini faqat Ext3 fayl tizimi uchun o‘rnatish mumkin va u quyidagicha o‘rnatiladi: /etc/fstab fayli o‘zgartiriladi.
/dev/sda5/ext3 defaults, data=journal 1 1
Ext3 fayl tizimida disk bo‘limlarining maksimal qiymati 4 Tbayt, lekin Linuks yadrosining 2.6 versiyasida 16 Tbayt qilib belgilangan. Faylning maksimal xajmi 1 Tbayt bo‘lishi mumkin. Jurnallar bilan ishlash texnologiyasini o‘chirib qo‘yish ham mumkin.
Ext4 – Linuksning yangi ishlab chiqilgan fayl tizimlaridan biri hisoblanadi. Bu fayl tizimi Linuks yadrosining 2.6.28 versiyasida paydo bo‘lgan. Ext3 fayl tizimi bilan solishtiradigan bo‘lsak, Ext4 fayl tizimi ishlashi va ishonchliligi 2 barobar oshganligini ko‘rishimiz mumkin. Bu tizimda disk bo‘limining maksimal qiymati 1024Pbayt (1Ebayt), fayl xajmining maksimal qiymati 2 Tbayt qilib belgilangan.
Linux Proc fayl tizimi. Proc fayl tizimi ma’lumotlarni saqlamaydi; buni o‘rniga ularning ichidagilari talab bo‘yicha, kiritish/chiqarishga foydalanuvchi so‘roviga muvofiq hisoblab chiqiladi. Proc tizimi katalog va uning ichida joylashgan fayllar tuzilmalarini amalga oshiradi; keyin u o‘zining ichidagi har bir katalog va fayl uchun yagona va saqlanadigan inode raqamini belgilaydi. U bu inode raqamini identifikatsiya uchun ishlatadi, ya’ni foydalanuvchi faylning aniq inode ga murojaat qilganda yoki katalogning aniq inode da izlashni bajarishga uringanda qanday amal zarurligini belgilaydi. Ma’lumotlar shu fayllarning birortasida o‘qilganida proc tizimi tegishli axborotni yig‘adi, uni matn shakliga aylantiradi va tegishli jarayonning o‘qish buferiga joylashtiradi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ordered – bu rejimda fayl tizimida sodir bo‘lgan xizmat fayllarini o‘zgarishlari yozib boriladi. Rejim odatiy tarzda ishlatiladi;
Journal
|
-savol - Soxibaxon ped texnologiya doc

|
Soxibaxon ped texnologiya docBog'liq Pedagogik texnologiya O\'quv qo\'llanma Mirhayitova Soxibaxon:: 5.12-savol::
A.S.Graniskaya yaratgan o‘qitish tizimining nomi…
{
~ korrektsion o‘qitish tizimini #yana urinib ko`ring
~ sinf-dars o‘qitish tizimini #yana urinib ko`ring
= moslashuvchan o‘qitish tizimini # a`lo javob
~ tabaqalashtirilgan o‘qitish tizimini #yana urinib ko`ring
}
/yordam: ushbu savolga javob olish uchun 2 -adabiyotni 127-saxifani qayta ko`rib
chiqin/
142
:: 5.13-savol::
A.S.Graniskaya o‘zining moslashuvchan o‘qitish tizimini qanday tashkil etish va
unda o‘qituvchi 60-80% vaqtini o‘quvchilar bilan individual ishlashga ajratish
mumkinligini qayd qiladi?
{
~ muammoli ma`ruza tizimida #yana urinib ko`ring
~ guruxiy tizimida #yana urinib ko`ring
= sinf-dars tizimida # a`lo javob
~ jamoa tizimida #yana urinib ko`ring
}
/yordam: ushbu savolga javob olish uchun 2 -adabiyotni 127-saxifani qayta ko`rib
chiqin/
:: 5.14-savol::
A.S.Graniskaya o‘zining moslashuvchan o‘qitish tizimini sinf-dars tizimida tashkil
etish va unda o‘qituvchi vaqtini necha %ini o‘quvchilar bilan individual ishlashga
ajratish mumkinligini qayd qiladi?
{
=60-80% # a`lo javob
~70-80%#yana urinib ko`ring
~70-90%#yana urinib ko`ring
~60-90% #yana urinib ko`ring
}
/yordam: ushbu savolga javob olish uchun 2-adabiyotni 127-saxifani qayta ko`rib
chiqin/
:: 5.15-savol::
V.D.Shadrikov metodikasi asosini nimalar tashkil etadi?
{
= har bir o‘quvchining qobiliyatiga qarab o‘qitishga imkon beradigan olti
darajadagi o‘quv rejasi, dastur va metodik qo‘llanma # a`lo javob
~ har bir o‘quvchining iqtidoriga qarab o‘qitishga imkon beradigan besh darajadagi
o‘quv rejasi, dastur va metodik qo‘llanma #yana urinib ko`ring
~ har bir o‘quvchining rivojlanishiga qarab o‘qitishga imkon beradigan to`rt
darajadagi o‘quv rejasi, dastur va metodik qo‘llanma #yana urinib ko`ring
~ har bir o‘quvchining xarakteriga qarab o‘qitishga imkon beradigan uch darajadagi
o‘quv rejasi, dastur va metodik qo‘llanma #yana urinib ko`ring
}
/yordam: ushbu savolga javob olish uchun 2-adabiyotni 128-saxifani qayta ko`rib
chiqin/
|
| |
Linux da foydalanuvchi dasturlarini bajarish va yuklash

|
Linux da foydalanuvchi dasturlarini bajarish va yuklash
|
bet | 190/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Linux dasturlarni yuklash funksiyalar jadvalini qo‘llab- quvvatlaydi. Exec tizim chaqiruvi bajarilganida, har bir funksiyaga mazkur faylni yana bir marta yuklashga imkon beriladi. Ko‘p marotaba dasturlarni ro‘yhatdan o‘tkazish Linux ga ham ELF, ham a.out kodlar formatlarini qo‘llab-quvvatlashga imkon beradi. Dastlab ikkilik fayl sahifalari virtual xotiraga yuklanadi; agar dastur mazkur
sahifaga kirishga urinayotgan bo‘lsa va sahifa buzilishi ro‘y bersa (sahifa ishlamasa), natijada mazkur sahifa fizik xotiraga yuklanadi.ELF (Executable and Linkage Format) formatli ikkilik fayl sarlavhadan iborat; undan keyin bir nechta sahifagacha tekislangan bo‘limlar joylashadi. ELF yuklovchi sarlavhani o‘qiydi va faylning bo‘limlarini virtual xotiraning ma’lum hududlarida aks ettiradi. Linux da ELF-dasturlar uchun xotiraning taqsimlanishi 9.5- rasmda ko‘rsatilgan.
Xotiraga aks ettiriladigan hudud
|
|
|
|
Bajarilish vaqti ma’lumotlari
|
Faollashtirilmagan ma’lumotlar
|
Faollashtirilgan ma’lumotlar
|
Dastur matni
|
|
9.5- rasm. ELF-dasturlar uchun xotiraning taqsimlanishi
Linux yadrosi moduli uchun ELF fayl bo‘limining tuzilishi 9.2- jadvalda keltirilgan.
9.2- jadval
|
| |
-rasm. Bir sektsiyadagi isitish-shamollatish qurilmalarining

192
18.4-rasm. “Sreda-1” tipidagi mikroiqlimni avtomatik boshqarish
tizimining funktsional sxemasi:
ВK-harorat datchiklari; БИЗ-o‘lchash va topshiriq berish bloklari; БE-
elektronli blok; РE-elektron rele; БРД ДПР va БРД ПР-ikki pozitsiyali va
proportsional rostlagichlarning taqsimlash bloklari; ИM-ijrochi mexanizm;
OБ-umumiy blok.
18.3. Donni tozalash-quritish jarayonlarini avtomatlashtirish
Qabul qilingan texnologiyaga asosan don o‘rish kombaynlarida o‘rilgan
bug‘doy, sholi va boshqa moyli ekinlar mahsulotlari to‘la ravishda tozalanishi shart
va ularning qariyb 60 foizi esa sun’iy quritiladi.
Kombaynlarda o‘rilgan donlarni birlamchi tozalash va sun’iy quritishdan
so‘ng statsionar don tozalash-quritish qurilmalarida
keyingi ishlov berish
jarayonlari amalga oshiriladi.
193
Bugungi kunda donni qayta ishlash korxonalarida KES-20Sh
tipidagi don
tozalash-quritish majmuasi qo‘llanilib kelinmoqda (18.5-rasm).
Majmua don
tozalash va quritish bo‘limlaridan tashkil topgan.
Don tozalash bo‘limi to‘kish yamasidan 17, avtomobil ko‘targichdan 16,
ikki oqimli to‘kish noriyasidan 5, birlamchi tozalash mashinasidan 6, havo-to‘siqli
mashinalardan 4, trierli blokdan 1, markazlashgan aspiratsionli tizimdan 3, uzatish
transporterlaridan 2, chiqindi chiqarish transporteridan 19, don o‘tish komplekti va
bunkerlar blokidan: tozalangan don bunkeridan 22, chiqindilar bunkeridan 21, furaj
bunkeridan 20 va zahira bunkerlaridan tashkil topgan bo‘ladi.
Barcha mashinalar
va boshqarish pultlari bunkerlar blokiga mahkamlangan.
Quritish bo‘limi ikkita shaxtadan (10, 12) iborat bo‘lgan SZSh-16
tipidagi
quritgichdan, beshta noriyadan (7,9,11,13,15), sovutish karnaylaridan (8,14) va
boshqarish stantsiyasidan tashkil topgan. Don tozalash va quritish bo‘limlari
texnologik jihatdan bir-birlari bilan don o‘tkazish qurilmalari orqali o‘zaro
bog‘langan.
KES-20Sh tipidagi don tozalash-quritish majmuasining
printsipial-elektr
sxemasi 18.6-rasmda keltirilgan.
Nazorat va mulohaza uchun savollar

133
8-BOB. BOZOR SEGMENTASIYASI VA TOVARNI BOZORDA
POZITSIYALASHTIRISH
8.1.
Bozor segmentasiyasining mohiyati va uning ahamiyati
«Bozorni segmentasiyalash» tushunchasi AQSHda 1950 yillarda vujudga
kelgan.
Marketing tizimida bozor segmentasiyasi muhim ahamiyatga ega va bozorda
talabni o‘rganish yoki marketologlar atamasi bilan aytganda
«iste’molchini tahlil
etish»
- bozorlar holatini tahlil etishdagi birinchi bosqich hisoblanadi. U uch tarkibiy
qismga bo‘linadi: bozor segmentasiyasi
;
iste’molchi talabi sabablarini o‘rganish
;
qondirilmagan ehtiyojlarni aniqlash.
Bozor segmentasiyasi talabni qondirishga
tabaqalangan holda yondashuvga, tovarlarning turi, sifati va miqdoriga ko‘ra har xil
talab qo‘yadigan iste’molchilarni guruhlarga ajratishda turli mezonlar qo‘llashga
asoslanadi, ya’ni bozor bir jinsli hodisa tarzida emas, balki ayrim-ayrim segmentlar
majmui tarzida, har bir segment doirasida alohida o‘ziga xos bir talab namoyon
bo‘ladigan hodisa tarzida olib qaraladi.
Bozorda xaridorlarning ma’lum bir tovarga bo‘lgan talablari xilma-xildir, har bir
xaridorning o‘zining didi bor. Xaridorning talabi, hohishi, ehtiyoji, turmush tarzi,
tovar sotib olishdagi xulq-atvori haqidagi ma’lumotlar samarali marketing tadbirlari
ishlab chiqish va amalga oshirish imkoniyatlarini vujudga keltiradi. Ya’ni bozor
segmentasiyasi xaridorlarning talabiga muvofiq tovarni taklif etilishini va tovarga
talabni qat’iyligini ta’minlaydi.
Demak, xaridorlarning tovarlarni sotib olishdagi xulq-atvorlari, talabi va
tovarlarga munosabatidagi xususiyatlariga qarab, guruhlarga ajratishni
Bozor kon’yunkturasini prognoz qilish uslublari

132
boshqa jarayonlar o‘zgarishni matematik modellar yordamida tahlil qilishga hamda
prognoz qilishga yordam beradi. Ekonometrik modellarning xususiy holi korrelyasion
va regression modellashdir.
Bozor kon’yunkturasini tahlil va prognoz qilish natijalari firmaning biznes - reja
tuzishda yoki firmaning bozordagi butun faoliyatini tartibga solishda va boshqarishda
keng qo‘llaniladi.
Tovarni bozorda pozitsiyalashtirish

147
1)
raqobatchiga o‘xshash – bu holatda firma bozordagi raqobatchini siqib
chiqarish vazifasini hal qiladi.
2)
Noyob.
Birinchi strategiyada quyidagi uch xil sharoitdan bittasini qo‘llab – quvvatlash
maqsadga muvofiq:
-
Firma raqobatchi tovaridan ustun tovarlarni yaratish mumkin;
-
Bozor bir necha raqobatchilarni yig‘dirish holatidadir;
-
Firma pozitsiyalashtirayotgan tovar bo‘yicha resurs va imijga ega bo‘ladi.
Ikkinchi strategiya esa:
-firma noyob tovarlarni ishlab chiqarish uchun moliyaviy va texnik imkoniyatga
ega bo‘ladi;
-noyob tovarning potensial iste’molchilarining etarli soni mavjud bo‘ladi.
bozor 
segmentasiyasi - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

135
yoki ularning marketing strategiyasining, masalan, yangi mahsulot, yangi sotish
tizimi kabi vositalariga ko‘rsatadigan qiziqishlari asosida olib boradi. Amaliyotda
birinchi usul ko‘proq qo‘llaniladi, ikkinchi usulni qo‘llash qo‘shimcha
qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi, chunki ijtimoiy sotsiologiya va psixologiya
sohalarida bevosita tadqiqotlar olib borish yo‘li bilan maxsus hisob-kitob ishlarini
amalga oshirish talab etiladi.
Xaridorlarning munosabatini tabaqalashtiradigan asosiy omil daromad
hisoblanadi.
Ko‘pgina
mamlakatlarda
daromad
bo‘yicha
uch
guruhga
segmentlashdan keng foydalaniladi.
Birinchi guruh,
eng yuqori daromadga ega bo‘lgan xaridorlar, amalda ular jami
xaridorlarning 10 % ini tashkil etadi. Ular eng oliy navli tovarlarni xarid etadilar,
xarid quvvati hamda o‘z guruhi izzat nafsi bunga imkon beradi. Bunday guruhlar har
bir mamlakatda bor, ularning daromad miqdori shu mamlakatning umumiy boyligiga
bog‘liq bo‘ladi.
ELF fayl - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

.rodata.etrl.l
|
faqat o‘qish uchun qatorlar
|
.modinfo
|
modul makroslarining matni
|
_versions
|
modul versiyasi to‘g‘risidagi ma’lumotlar
|
.data
|
faollashtirilgan ma’lumotlar
|
.bss
|
faollashtirilmagan ma’lumotlar
|
other
|
boshqalar
|
Statik va dinamik bog‘lanish
Kutubxonaning funksiyalari bevosita ikkilik bajariladigan kodga o‘rnatilgan dasturlar o‘zining kutubxonalari bilan birga statik bog‘lanadi. Statik bog‘lanishning
asosiy kamchiligi shundaki, barcha yaratilgan dastur bir xil umumtizim kutubxona funksiyalarini nusxalarini saqlashi kerak.
Dinamik bog‘lanish terminallarda ham fizik, ham diskli xotiradan
foydalanishda samaraliroq, chunki u tizim kutubxonalarini xotiraga faqat bir marta yuklaydi.
Linux fayl tizimlari
Foydalanuvchi nuqtai nazaridan Linux fayl tizimi UNIX semantikasiga bo‘ysunadigan katalogning ierarxik daraxti ko‘rinishda ifodalanadi. Ichki nuqtai nazardan yadro bajarilish tafsilotlarini yashiradi va ko‘p turli fayl tizimlarini abstraksiyaning
umumiy darajasi, ya’ni virtual fayl tizimi (VFS) orqali boshqaradi.
Linux VFS obyektga yo‘naltirilgan tamoyil bo‘yicha loyihalashtirilgan va fayllar tuzilishini belgilaydigan ta’riflar to‘plamidan foydalanadi. inode-object va file-object tizim tuzilishlari alohida fayllarni namoyon etadi. File system object obyekti butun fayl tizimini namoyon qiladi. Bunday obyektlarni manipulyatsiya qilish uchun mavhumlik (abstraksiya) darajasi mavjud. Ext2fs fayl tizimi – bu Linux ning asosiy fayl tizimi. U ma’lum faylga tegishli ma’lumotlar blokini izlash uchun UNIX BSD Fast File System (ffs) ga o‘xshash mexanizmdan foydalanadi. Ext2fs va ffs o‘rtasidagi asosiy farqlar ularning diskli xotiraning taqsimlash siyosati bilan bog‘liq. ffs tizimida disk 8Kb li bloklardan iborat fayllarga bo‘linadi, bloklar esa kichik fayl yoki faylning oxirida qisman to‘ldirilgan bloklarni saqlash uchun 1Kb hajmli qismlarga (fragmentlarga) bo‘linadi. Ext2fs tizimi bo‘linishlardan foydalanmaydi; u xotirani
maydaroq birliklar bilan
- rasm. Haydov chuqurligini avtomatik rostlashning strukturaviy

11.3 - rasm. Haydov chuqurligini avtomatik rostlashning strukturaviy
sxemasi.
11.3. Kultivatsiya jarayonini avtomatik rostlash tizimlari
11.4-rasmda yerga ishlov berish agregatini avtomatik boshqarishda
o‘simliklar qatorini fotodatchik yordamida nazorat qilishning sxemasi keltirilgan.
Ushbu datchik ishlov berish agregatining ikki tomonidan joylashtiriladi va ular
yorug‘lik manbasidan (1, 2), fotoqarshilikdan (3, 4), kuchaytirgichdan (5, 6), va
ijrochi mexanizmidan (7, 8) tashkil topgan. Qurilmaning ishlash printsipi
quyidagicha: agregatning chetga chiqishi sodir bo‘lsa, yorug‘lik manbasi bilan (1
yoki 2) fotoqarshilik (3 yoki 4) oralig‘ini o‘simlik to‘sib qoladi va bunda yorug‘lik
nuri fotorezistorga tushmay qoladi. Natijada kuchaytirgich chiqishida (5 yoki 6)
signal holati o‘zgaradi va ijrochi mexanizmini (7 yoki 8) ishlab ketishiga sabab
W
КЭ
(S)=
К
К
W
бэ
(S)=
Кб
W
им
(S)=
К
б/S
W
бо
(S)=
К
о/
T
о
S
+1
122
bo‘ladi, yani ishlov berish agregati avtomatik ravishda harakat qilishini tashkil
etadi.
11.4-rasm. Yerga ishlov berish agregatini avtomatik boshqarish tizimida
o‘simliklar qatorini fotodatchik yordamida nazorat qilish sxemasi:
1,2-yorug‘lik manbai, 3,4-fotoqarshilik,
5,6-kuchaytirgichlar, 7,8-ijrochi mexanizmlar.
|
Fan nomi: Kiberxavfsizlik asoslari Deadline 2

|
Fan nomi: Kiberxavfsizlik asoslari Deadline 2
|
Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 409,04 Kb. | | #249109 |
Bog'liq kiber xavfszlikDeadline 2 (1) (wecompress.com)
Fan nomi: Kiberxavfsizlik asoslari
Deadline 2.
Eslatma! Bajarilgan ishlar shu faylga joylanib pdf shaklida saqlab jo‘natiladi.
Topshiriq: 6-dan 10-gacha bo‘lgan amaliy mashg‘ulotlar topshiriqlarini bajarish.
Talabaning HEMIS bo‘yicha o‘rni
|
Talabaning FISH
|
Talabaning guruhi
|
|
|
|
6-Amaliy mashg‘ulot
Mavzu: Razvedka hujumini amalga oshirishni o‘rganish: Tarmoq snifferlaridan foydalanish.
Topshiriq: Talaba Cisco Packet Tracer dasturini kompyuteriga o’rnatadi, local tarmoq quradi. Kompyuter va qurilamalarda ip manzil kiritadi. ARP tekshiradi. Sniffer qurilmasini local tammoqga qo’shadi va foydalanuvchi serverga yuborgan pakerlarini tutadi. Bajargan ishlarini hisobotini tuzadi va tizimga yuklaydi
Ishchi maydon:
7-Amaliy mashg‘ulot
Mavzu: Tarmoqlararo ekran vositasi yordamida tarmoq himoyasini qurish.
Comodo firewall misolida
Topshiriq: Talaba tarmoqlararo ekran bo’yicha nazariy ma’lumotlarni o’qiydi. Comodo firewall dasturini kompyuteriga o‘rnatadi. Sozlash bo’limida kerakli bandlarni belgilaydi. Biror dasturni ruxsat berish, cheklash, tarfikni cheklash bo’yicha vazifalarni bajaradi. Bajargan ishlarini hisobitini tizimga yuklaydi.
Ishchi maydon:
8-Amaliy mashg‘ulot
Mavzu: Tarmoqlararo ekran vositasi yordamida tarmoq himoyasini qurish. Kerio Control dasturi misolida
Topshiriq: Kerio Control dasturini kompyuterga o’rnatish. Bajargan ishlarini hisobotini tuzish hamda tizimga yuklash.
Ishchi maydon:
9-Amaliy mashg‘ulot
Mavzu: Xavfsiz Wi-Fi simsiz tarmog‘ini qurish.
Topshiriq: Kompyuterda Wi-Fi tarmog’ini himoyalash uchun WPA/WPA2 protokolini yoqib, parol bilan himoyalang. Wi-Fi router tarmoqqa ulang va sozlashga kirib MAC manzil bo’yicha filtrlash amallarini bajaring. Bajargan ishingizni hisobotini tayyorlang va tizimga muddat ichida yuklang
Ishchi maydon:
10-Amaliy mashg‘ulot
Mavzu: Kiberxavfsizlikda risklarni baholashni o‘rganish.
Topshiriq: Uslubiy ko‘rsatmada keltirilgan 3-jadvalga muvofiq tuzilgan miqdoriy usul bo'yicha risklarni baholash natijalari. Ish bo'yicha xulosa.
Ishchi maydon:
Fan o‘qituvchisi: D.Tojimatov
|
| |
- rasm.
Issiqxona sharoitida mahsulot yetishtirishda haroratni

131
Ushbu sxemada haroratni rostlash tizimini avtomatik boshqarish rejimidan
tashqari, uni ijrochi mexanizmlar yordamida qo‘l
bilan boshqarish rejimi ham
ko‘zda tutilgan. Qo‘l bilan boshqarish rejimi qozonxonada o‘rnatilgan bosh
pultdagi boshqarish kaliti orqali amalga oshiriladi.
12.3. Issiqxona sharoitida mahsulot yetishtirishda sug‘orish va namlikni
avtomatik rostlash tizimlari
Agrotexnika normalari va talablari bo‘yicha issiqxonalarda (bodring,
pomidor) yetishtirishda havoning nisbiy namligin
=50-65%
ni tashkil etishi
kerak. Issiqxona sharoitida mahsulot yetishtirishda sug‘orish va kerakli havoning
nisbiy namligini saqlab turish uchun suv uzatish trubalarida 6
ta ventillar
o‘rnatiladi. Bu ventillarni boshqarish sug‘orish avtomatlari yordamida amalga
oshiriladi. Birinchi sug‘orish
avtomati issiqxonalardagi I, III va V ventillarni
boshqarib turadi. Ikkinchi sug‘orish avtomati esa II, IV va VI
ventillarni ishlashini
boshqaradi. Sug‘orish avtomatlari ЩSU-1 kuch tarmoqlari shkafida
joylashtiriladi.
Issiqxonani sug‘orish sektsiyalar bo‘yicha amalga oshiriladi. Bunda birinchi
sektsiya 8 ta sug‘orish qurilmalaridan tashkil topgan bo‘ladi va ular 4 ta ventillar
orqali ishga tushiriladi. Sug‘orishni boshqarish ventillari
ketma-ket ravishda va
belgilangan vaqtda qo‘shish bilan xarakterlanadi. Sug‘orish va namlikni avtomatik
rostlash tizimi 12.7-rasmda keltirilgan umumiy strukturaviy sxema asosida
ishlaydi. Ushbu sxema bo‘yicha topshiiriq berish programmasi PRV turidagi 2 ta
programma orqali amalga oshiriladi. Ular vaqt bo‘yicha rostlangan bo‘ladi va
ulardan bittasi sug‘orish uchun, ikkinchisi esa havo namligi uchun ishlatiladi.
Bulardan tashqari namlatish uchun VR tipidagi
namlik rostlagichlari ham
qo‘llanilgan. Namlik rostlagichlarining asosiy vazifasi PRV programmasi bergan
topshiriqni, ya’ni ventillarni qo‘shish va o‘chirish signalini
issiqxonalardagi havo
namligiga qarab uzatib turadi.
Sahifani almashtirish (Demand paging)

|
Sahifani almashtirish (Demand paging)
|
bet | 70/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Sahifani almashtirish (Demand paging)
Sahifalarni almashtirish tizimi - almashtirish va sahifali tizimga juda o‘hshash. Jarayonlar ikkilamchi xotirada joylashadi va sahifalar oldindan emas, balki talabga ko‘ra yuklanadi. Kontekstni almashtirish sodir bo‘lganda, operatsion tizim eski dasturning biron bir sahifasini diskka yoki yangi dasturning biron bir sahifasini asosiy xotiraga ko‘chirmaydi. Buning o‘rniga u shunchaki birinchi sahifani yuklaganidan so‘ng yangi dasturni ishga tushiradi va ular bog‘langan dastur sahifalarini oladi.
3.23- rasm. Sahifani almashtirish tizimiga misol
Afzalliklari
Katta virtual xotira;
Xotiradan yanada samaraliroq foydalanish;
Ko‘p dasturlash darajasida chegara yo‘q; Kamchiliklari
Sahifali boshqarishning oddiy usuliga qaraganda sahifalar soni va sahifani qayta ishlash uchun protsessor yuklanishi hajmi ko‘proq.
Sahifani almashtirish algoritmi
Sahifani almashtirish algoritmlari – bu usul operatsion tizim yordamida qaysi xotira sahifalarini o‘zgartirish, diskka yozish kerakligini hal qiladi. Sahifada xatolik yuz berganda va sahifani taqsimlash uchun ishlatib bo‘lmaydigan holatlarda, agar sahifalar mavjud bo‘lmasa yoki bo‘sh sahifalar soni talab qilinadigan miqdordan kam bo‘lsa, sahifani almashtirish har safar sodir bo‘ladi. O‘zgartirish uchun tanlangan va yuklanmagan sahifaga yana murojaat qilinganida, u diskdan ma’lumotlarni o‘qishi kerak va bu K/Ch tugallanishini talab qiladi. Ushbu jarayon sahifani almashtirish algoritmining sifatini aniqlaydi: sahifalarni joylashtirish uchun kutish vaqti qanchalik qisqa bo‘lsa, algoritm shunchalik yaxshi bo‘ladi. Sahifani almashtirish algoritmi qurilma tomonidan taqdim etilgan sahifalarga kirish to‘g‘risidagi cheklangan ma’lumotlarga qaraydi va sahifalarni o‘tkazib yuborishni kamaytirish uchun qaysi sahifalarni almashtirish kerakligini tanlashga harakat qiladi, uni dastlabki saqlash xarajatlari va algoritmning protsessor vaqti bilan taqqoslaydi. Sahifani almashtirish algoritmlari juda ko‘p. Bulardan eng ko‘p qo‘llaniladiganlari FIFO va LRU algoritmlari hisoblanadi.
|
| |
Avtomatik boshqarish tizimlarining shchitlari

118
operativ va nooperativ turlariga bo‘linadi. Bulardan tashqari, ularni urnatilish
joylari va ma’lumotlari hajmi bo‘yicha mahalliy, blokli, markaziy va yordamchi
turlariga bo‘linadi.
Shchit va pultlarni tanlash va ularni loyihalash amaldagi me’yoriy hujjatlar
asosida amalga oshirilishi talab qilinadi. Ular me’yoriy hujjatlar asosida umumiy
holda shchitlar va pultlar yopiq xonalarda havoning harorati – 30
0
S dan +50
o
S
gacha va havoning nisbiy namligi 80 % dan yuqori bo‘lmagan qiymatlar uchun
mo‘ljallangan bo‘ladi.
Talablar bo‘yicha shchitlar va pultlar quyidagicha belgilanadi:
Shkafli shchit - ShSh – 3D
Karkasli panelli shchit - ShPK – 3P
Pult - P – L
Shkafli shchitlar asosan changli, yuqori namlikli ishlab chikarish xonalarida
qo‘llaniladi. Karkasli panelli shchitlar esa maxsus xonalarda (dispetcherlik,
markaziy va operatorlik boshkarish punklari) ishlatiladi. Pultlar boshqarish
apparatlari,
signalizatsiya
va
o‘lchov zanjirlarini qayta qo‘shgichlarni
(pereklyuchatellar) o‘rnatish uchun qo‘llaniladi.
Shchitlar va pultlarni modifikatsiyalashda quyidagi strukturaviy sxemaga
asoslanadi:
-rasm Sug‘orish suvi haroratini rostlashning funktsional-texnologik

129
suvlarni hisobga olgan holda amalga oshiriladi.
Haroratni rostlash harorat
rostlagichi orqali amalga oshiriladi. Agarda havo haroratini rostlashda issiq suv
harorati orqali amalga oshirish kerakli natijani bermasa,
u holda havo haroratini
rostlash framug orqali bajariladi.
Framuglar
yordamida
haroratni
boshqarish
issiqlik
tashuvchi
termorostlagichlar orqali amalga oshiriladi va bunda harorat t
o
0
s qiymati framugli
termorostlagichlarga nisbatan 4-6
0
s qiymatga kam miqdorda rostlanadi. Issiqlik
tashuvchi termorostlagich tizimida ijrochi mexanizmi
sifatida uch tomonlama
klapan datchiklar, elektr yuritma va tsirkulyatsion nasos xizmat qiladi
Framuglar orqali boshqarish tizimida esa ijrochi mexanizmi sifatida
framugni ochish va yopish elektr dvigateli bilan birgalikda magnitli ishga
tushirgich xizmat qiladi. Bu jarayonni nazorat qilish
uchun framug holatini
ko‘rsatuvchi distantsion boshqarish ko‘zda tutilgan. Bundan tashqari issiqxonaga
joylashgan datchiklarning framugni ochish chegarasi ham ko‘zda tutilgan.
Issiq havoni sovuq havo bilan yaxshi aralashishi uchun ma’lum vaqt kerak
bo‘ladi. Bu maqsadda SIP markali impulsli aralashtirgich qo‘llaniladi. Bu qurilma
impulsni 5-6 sek va pauzani 25-30 sek rostlaydi.
Agrotexnika talablari bo‘yicha issiqxonalardagi
havo harorati kechqurun
kunduzga nisbatan 5-6
0
s past bo‘ladi, shuning uchun rostlash sxemasida
programmalashtirilgan vaqt relesi (RV) qo‘llaniladi. Bu rele kunduzgi paytda
o‘zining kontaktlarini termorostlagich datchiklari zanjiridagi qarshilikni qo‘shadi.
Bu qarshilik haroratni 5-6
0
s ga kamaytirish uchun mo‘njallangan. 12.6-
rasmda
issiqxona sharoitida mahsulot yetishtirishda haroratni rostlashning printsipial-
elektr sxemasi keltirilgan.
Ext2fs da bloklar guruhi - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 192/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Ext2fs da bloklar guruhi. Ext2 turidagi barcha bloklar, bloklar guruhlariga bo‘linadi. Har bir bloklar guruhiga global deskriptor jadvalida alohida yozuv shakllantiriladi; bu yozuvda quyidagi asosiy parametlar saqlanadi:
Bloklar bitli xaritasi – bu har biti unga tegishli blok birorta faylga ajratilganligi ko‘rsatuvchi tuzilma. Agar bir 1 ga teng bo‘lsa, demak blok band. Shunga o‘xshash funksiyani indeksli deskriptorlarning bitli xaritasi bajaradi; u aynan qaysi indeksli deskriptorlar band, qaysilari esa band emasligini ko‘rsatadi. Linux ning yadrosi o‘z ichiga kataloglarni qamrab olgan inode sondan foydalanib, inode kataloglarni guruhlarga bir tekisda taqsimlashga urinadi; inode fayllarni, agar bunga imkon bo‘lsa, ota katalog guruhiga joylashtiradi. Jadvalda ma’lumotlar deb belgilangan barcha qolgan joy fayllarni saqlash uchun ajratiladi.
Ext2fs da fayllarni manzillash. Ma’lumotlarni manzillash tizimi – bu fayl tizimining eng muhim komponentlaridan biridir.
Aynan manzillash tizimi diskdagi bo‘sh va band bloklarning ko‘pchiligadan kerakli faylni topishga imkon beradi. Ext2 fayl tizimi fayl bloklarini manzillashning quyidagi sxemasidan foydalanadi. Faylning manzilini saqlash uchun har bir 4 baytdan iborat 15 maydonlar ajratilgan. Agar faylning kattaligi 12 blok yoki undan kamroq bo‘lsa, bu klasterlar raqamlari manzilning bevosita birinchi 12 maydonida sanab o‘tiladi. Agar faylning kattaligi 12 blokdan ko‘proq bo‘lsa, u holda 13- maydonda klaster manzili joylashadi va unda faylning quyidagi bloklar raqamlari joylashtirilishi mumkin. Shunday qilib manzilning 13-chi elementi bilvosita manzillash uchun foydalaniladi. Blokning maksimal, ya’ni 4096 baytga teng, kattaligida 13-chi elementda fayl ma’lumotlari quyidagi klasterlarining 1024 raqamigacha joylashtirilgan bo‘lishi mumkin. Agar faylning kattaligi 12+1024 blokdan ko‘proq bo‘lsa, 14-chi maydon blokdan foydalaniladi; unda har birida 1024 raqam mavjud fayl ma’lumotlari bloklarining 1024 raqami saqlandigan bloklar joylashgan blokning raqami bor. Bu yerda endi ikkilangan bilvosita manzillash qo‘llaniladi. Va nihoyat agar fayl o‘z ichiga 12+1024+1048576 = 1049612 dan ko‘proq bloklarni qamrab olgan bo‘lsa, unda 15-chi maydon uch marta katta bilvosita manzillash uchun foydalanadi. Shunday qilib yuqori ta’riflangan manzillash tizimi blokning maksimal kattalagi 4 Kb bo‘lganida faylning kattaligi 2 terabayt va undan ko‘proq bo‘lishi mumkin.
Ext3 (Third Extended Filesystem) – ext2 fayl tizimining yangilangan ko‘rinishi, lekin bu tizimda yangi texnologiya (jurnallar bilan ishlash) qo‘llanilgan. Diskda sodir bo‘lgan o‘zgarishlarning barchasi “jurnallarga” yozib boriladi va ma’lumotlarga zarar yetganda shu jurnallar orqali fayllarni tiklash mumkin bo‘ladi. Jurnallar bilan ishlashning quyidagi rejimlari mavjud:
|
| |
-rasm. Boshqarish shchitlari va pultlarini modifikatsiyasi

119
11-BOB. DЕXQONCНILIKDA HAYDOV CНUQURLIGI VA
KULTIVASIYА JARAYОNLARINI AVTOMATLASНTIRISН
11.1. Umumiy tushunchalar
Qishloq va suv xo‘jaligida ish unumdorligini oshirishning asosiy yo‘llaridan
biri dexqonchilik jarayonlarini avtomatlashtirish hisoblanadi.
Dehqonchilik
sohasida
mexanizatsiyalash
jarayonlari
yetarli
darajada
rivojlanish
ko‘rsatgichlariga ega bo‘lsada, lekin ularni avtomatlashtirish sohasi haligacha
oqsoqlab kelmoqda.
Buning asosiy sabablari, birinchi navbatda dehqonchilik
jarayonlarining murakkabligi, yer va suv sharoitlarining xilma-xilligidir, jumladan:
a) jarayonlarni harakatlanuvchan
agregatlar bajarishi, tuproq va o‘simlikni
esa qo‘zg‘almasligi;
b) agregatning har xil ob-havo sharoitida ishlashi;
v) materialning bir jinsli bo‘lmasligi (hosildorligi, namlik, ifloslik hamda
kutilmagan faktorlar);
g) relefning murakkabligi (pastlik - balandlik, chuqurlik).
11.2. Haydov chuqurligini avtomatik rostlash tizimi
Agrotexnik talablari bo‘yicha paxta maydonlari uchun haydov chuqurligi 40
– 45 sm ni, g‘alla maydonlari uchun 30 – 35 sm ni tashkil qilishi kerak. Bu holda
tekis yerdagi haydov chuqurligini og‘ishi
-
+
1 – 1,5 sm, notekis yerlar uchun 2 – 3
sm, kultivatsiya chuqurligini og‘ishi esa
+
-
1,0 sm ga ruxsat beriladi.
Haydov
chuqurligini avtomatik rostlash tizimini yaratishda ikki xil asosiy printsiplardan
foydalaniladi: kuch va chetga chiqish printsiplari. Kuch printsipida tortish kuchini
o‘lchash usuli qo‘llaniladi.
Chetga chiqish printsipida avtomatik signallardan foydalaniladi. Bu
printsipda o‘lchash qurilmasi vazifasini polzunkali harakatlanuvchan planka
bajaradi. Bu plankaning
chetga chiqishi zahoti, zolotnikli gilrotaqsimlagich
ma’lumot oladi va gidrotsilindrning ishlashini boshqaradi.
Haydov chuqurligini
avtomatik rostlash tizimining printsipial sxemasi 11.1-rasmda keltirilgan.
Gidrosfera mavzusini o’rganishda tajriba metodidan foydalanish

-suvning kolbadagi satxi (kolbaning tor og’zi)ga ip boylab belgilanadi
va kolbaning og’zi o’rtasidan shisha naycha o’kazilgan qopqoq bilan
yaxshilab berkitiladi;
-kolbadagi suvni spirt lampasi yordamida qizdiriladi. Shunda suv ip
bilan belgilab qo’yilgan sathdan yuqori ko’tarilib, shisha naycha ichiga
kiradi.
Turli tog’ jinslarini suvni turlicha o’tkazishini quyidagi tajribada
ko’rsatish mumkin:
-ikkita shisha voronka shtativga o’rnatiladi va ularning pastki teshigi
paxta bilan berkitiladi;
-birinchi kolbaga yarim stakan gil (tuproq), ikkinchisiga yarim stakan
qum solinadi;
-voronkalardagi gil va qum ustiga yarim stakan suv quyiladi;
-tajribada suv qumdan tez o’tishi va gildan juda sekin o’tishi
aniqlanadi.
-suv quyilishi va uni qum yoki tuproqdan o’tishi vaqtini belgilab yer
osti suvlari tezligini ham aniqlash mumkin.
Bundan tashqari turli tog’ jinslarini suvda eruvchanligini ham
o’rganish mumkin. Buning uchun tslindrga suv quyiladi va unga
o’rganilayotgan tog’ jinslarining bir bo’lagi solinadi va uning to’la erish
vaqti kuzatiladi. Eriydi tog’ jinslariga turli xil tuzlar, tuproqlar va
qumtoshlar kiradi.
Mazkur tajribalar asosida o’quvchilar turli tog’ jinslarini turlicha suv
o’tkazishi va yer osti suvlarini xarakati xaqida bilimlarga ega bo’lishadi.
Darsning mazmunini aniqlash

- mazkur kurs uchun nashr qilingan metodik qo’llanmalarda xar bir
mavzu yoki bo’limni o’qitish metodikasi bo’yicha tavsiyalar berilgan.
Demak, darslik bilan birga metodik qo’llanma ham dars mazmunini ishlab
chiqishda asosiy manba bo’lishi mumkin;
- qo’shimcha adabiyotlar dars mavzusi mazmunini ishlab chiqishda
muxim manba bo’lib hisoblanadi. Masalan, O’zbekiston iqtisodiy rayon-
larini o’rganayotganda har bir viloyat bo’yicha chiqarilgan kitob va
risolalardan foydalanish mumkin. Materiklar va okeanlar kursini o’rga-
nayotganda har bir materik yoki okean tabiiy sharoitiga bag’ishlangan
kitoblardan foydalanish mumkin;
- kundalik matbuot. Radio va tilevideniya ma’lumotlaridan ham dars
mazmunini ishlab chiqishda foydalanish mumkin;
- dars yanada qiziqarliroq o’tishini ta’minlash uchun sayyoxlar va
olimlarning esdaliklari, turli xil xalqlarning urf-odatlari haqidagi
ma’lumotlardan foydalanish ham katta natija beradi.
Dastlab darsni ta’limiy va g’oyaviy mazmuni ishlab chiqiladi. Dars
nixoyatda murakkablashib, materiallar ko’payib ketmasligi uchun o’quv
mavzusi mazmuni ishlab chiqilayotganda asosiy, ikkinchi darajali va
qo’shimcha materiallar ajratiladi. Ikkinchi darajali va qo’shimcha mate-
riallar darsni asosiy mazmunini oydinlashtirish va chuqurlashtirish
maqsadida ishlatiladi. Ayrim xollarda darsda ko’zlangan materiallarni
o’rganib bo’lmaydi, bunday xollarda qolgan material uyga vazifa sifatida
beriladi va uni o’quvchilar mustaqil o’rganishadi.
Dars mazmuni ishlab chiqilagandan so’ng o’qituvchi uni bayon qilish
rejasini ishlab chiqadi.
-jadval - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

Mazkur mavzuni rejalashtirishni asos sifatiida qabul qilish mumkin.
Aniq o’quv sharoitida geografiya o’qituvchisi unga o’zining o’zgarti-
rishlarini va qo’shimchalarini kiritish mumkin.
Dars rejasi.
Dars rejasi har bir ajratilgan soat doirasidagi mavzuga
tuziladi. Dars rejasi quyidagi qismlardan iborat bo’ladi. Darsning mavzusi:
darsning maqsadi; darsning jihozi; darsda qo’llaniladigan o’qitish metodi;
dars mavzusining qisqacha tavsifi; dars mavzusida uchraydigan geografik
nomlar tizimi; dars mavzusida uchraydigan olimlar; dars mavzusida
uchraydigan atamalar; darsni mustahkamlash uchun savol va topshiriq-
lartizimi; uyga vazifa berish.
14.4. O’qituvchini darsga tayyorgarligi.
O’qituvchi har bir darsga chuqur va to’la tayyorlanmog’i lozim.
O’qituvchini darsga tayyorgarligi quyidagi qismlardan iborat: darsni
maqsad va vazifalarini aniqlash; darsning mazmunini aniqlash; o’qitishni
metodlarni aniqlash; o’qitish vositalarini tanlash; darsni tarkibiy tuzilishini
aniqlash. Darsni maqsadi bu mazkur dars davomida o’quvchilar o’qituvchi
raxbarligida o’quv tarbiya va rivojlantirish bo’yicha erishadigan oldindan
rejalashtirilgan yakuniy natijadir. Darsning maqsadi mazkur mavzu
bo’yicha dasturdagi va darslikdagi materiallar mazmunini ishlab chiqish
asosida aniqlanadi. Darsning maqsadini aniqlash uni mazmunini ishlab
chiqishga, o’qitish materialini tanlashga va darsni borishiga katta ta’sir
ko’rsatadi. Maqsad aniqlangandan so’ng ushbu maqsadga erishish uchun
darsning tuzilishi ishlab chiqiladi. Darsning maqsadini aniqlash quyidagi
talablarga javob berishi mumkin:
- darsning maqsadi juda qisqa shaklda ifodalangan bo’lmog’i lozim;
- darsning maqsadida o’quvchilar qanday bilimlarni egallashlari,
qanday ko’nikmalar shakllantirilishi ifodalangan bo’lmog’i lozim;
-darsda qanday bilim va ko’nikmalarni shakllantirilishi yoki ularni
chuqurlashtirish ko’rsatilishi lozim.
O’qitish metodini tanlash

Bunda o’yinlardan foydalanish katta samara beradi, chunki bunday
sharoitda o’quvchilar toliqmaydi va kerakli bilim va ko’nikmalarni tez
o’zlashtiradilar.
Dars uchun o’quv vositalarini tanlash
ham muhim ishlardan
hisoblanadi. O’quv vositalarini tanlash o’qituvchi uchun uncha murakkab
bo’lmagan ish hisoblanadi, chunki dasturda har bir mavzu bo’yicha zarur
bo’lgan o’quv vositalarining turlari berilgan bo’ladi. O’qituvchini vazifasi
ulardan darsning qaysi qismida va qanday foydalanishni aniqlash
hisoblanadi. O’quv vositalari bo’yicha savollar va topshiriqlar ishlab
chiqiladi. Bu esa o’quvchilarni bilim va ko’nikmalarini egallashlarini
osonlashtiradi. O’quv vositalarini tanlaganda quyidagilarni hisobga olish
zarur:
- o’quv vositalari darsni mazmuniga mos bo’lishi lozim;
- o’quv vositalari tanlangan o’quv metodi mazmunini to’ldirishi zarur;
- o’quv vositalari o’quvchilarni yoshiga va qobiliyatlariga mos tushishi
lozim;
- o’quv vositlari amaliy va mustaqil ishlarni olib borish uchun imkon
yaratishi lozim;
-o’quv vositalari o’quvchilarni bilim va ko’nikmalarini egallashlarini
osonlashtirishi lozim.
Tajribalar - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

Cho’kindi jinslarni xosil bo’lishini tajribada quyidagicha ko’rsatish
mumkin. buning uchun 1l shisha bankaga yarim litr suv quyiladi. Unga
qum va gil solinadi va so’ngra banka silkitiladi. Silkish jarayonida qum va
gil suv bilan aralashadi va loyqa hosil bo’ladi. Shundan so’ng banka stol
ustiga qo’yilib tindiriladi. Tindirish jarayonini o’quvchilar kuzatib
turishlari lozim. Tindirish jarayonida banka tubiga avval og’irroq jins yani
qum tusha boshlaydi va qum qatlami xosil bo’ladi so’ngra yengilroq gil
qatlami cho’ka boshlaydi hamda qum qatlamini tepasida gil(loyqa) qatlami
xosil bo’ladi, uni tepasida suv qatlami joylashadi.
Tajribadan so’ng o’qituvchi sinfga quyidagi savollar bilan murojat
qiladi:
-qaysi tog’ jinslari oldinroq cho’kdi;
-qaysi tog’ jinslari keyinroq cho’kdi;
-nima uchun idish tubida hosil bo’lgan jinsni cho’kindi tog’ jinsi deb
ataladi;
-cho’kindi tog’ jinslarini qanday belgilarga qarab aniqlash mumkin;
Tog’ tizmalarini yoki burmalarni xosil bo’lishini ko’rsatish uchun 20-30
dona qog’oz varag’i yoki o’quvchilarni daftarlaridan foydalanish mumkin.
buning uchun qog’ozlar qatlami yoki sinf daftari stol ustiga gorizantal
xolatda qo’yiladi. So’ngra ikki tomonidan siqiladi, natijada tog’ tizmasi va
tizmalar orasidagi vodiy (botiq) xosil bo’ladi. Vertikal qatlami esa
burmalarni vujudga kelishini ifodalaydi. Bundan tashqari graben va
gorstlerni xosil bo’lishini plastilindan foydalanib o’quvchilarga ko’rsatilsa
ham bo’ladi.