Hd nbiyev şrabin kimyasi - bet 9

ﾜzm ｺirYsinin q©cq©rmas© prosesindY fermentlYrin mühm texnoloji YhYmiyyYti vard©r. BelY ki, q©cq©rma prosesi zaman© Ysas mYhsul kimi YmYlY gYlmiｺ etil spirti vY karbon qaz©ndan baｺqa, mayalar tYrYfindYn sintez olunan fermentlYr ikinci dYrYcYli mYhsullar©n al©nmas©nda xsusi rol oynay©rlar. 塾YlY gYlmiｺ ikinci dYrYcYli mYhsullar ｺYrab©n keyfiyyYt gtYricilYrinin formalaｺmas©nda, ｺYrab©n nYmYxsus Ytrinin yaranmas©nda mhm YhYmiyyYt kYsb edirlYr.
ｪampan vY xeres ｺYrablar© istehsal©nda fermentativ proseslYrin (eterifikasiya, oksidlYｺmY vY reduksiyalaｺma, karboksilsizlYｺmY vY s.) 輟x bk rolu vard©r. MxtYlif n ｺYrablar©n nYmYxsus Ytrinin, dad©n©n YmYlY gYlmYsi fermentlYrlY s©x YlaqYdard©r. Butulka sulu ilY ｺampan istehsal© zaman© tiraj olunmuｺ butulkalar©n saxlanmas©nda mrYkkYb biokimyYvi proseslYr baｺ verir. Bu proseslYr bilavasitY fermentlYrin iｺtirak© ilY gedir. Son zamanlar qida sYnayesindY, o cmlYdYn ｺYrabl©qda ferment preparatlar©ndan geniｺ istifadY edilir. Bu mYqsYdlY pektolitik ferment preparatlar© geniｺ tYtbiq sahYsinY malikdir. Dnya kYlYri kommersiya mYqsYdi ilY mxtYlif anlarda pektolitik ferment preparatlar© istehsal edirlYr. MYsYlYn, Fransada pektolitik ferment preparatlar© 撤ektinaza-PP Yaponiyada 溺aserozim ABｪ-da 適lerzim Rusiyada 撤ektavamarin 撤ektofoetidinadlar© ilY istehsal olunur. SYnaye sulu ilY istehsal olunan pektolitik fermentlYrin pH=4-5 aras©nda tYrYddd edir. Onlar©n optimal tYsir mexanizmi çn temperatur 35-450C aras©nda olur. Ona gY dY YzintiyY, ｺirYyY vY ｺYraba pektolitik ferment preparatlar©n© 35-450C temperatura qYdYr isitmYklY YlavY etmYk daha mYqsYdYuyndur. Pektolitik ferment preparatlar© mumi ｺirY x©m©n© 1-2%, o cmlYdYn ax©m© ilY al©nan ｺirYni 10%, ｺirYnin ｺYffaflaｺmas©n© isY 2-3 dYfY tezlYｺdirir. 循intini pektolitik ferment preparat© ilY qar©ｺd©r©b (kombinY etmYk), sonra 45-500C temperatura qYdYr isidib 3-4 saat saxlamaqla ekstraktiv maddYlYrlY zYngin olan yksYk keyfiyyYtli ｺYrab istehsal etmYk mmkndr. ｪYrab© pektolitik ferment preparat© ilY iｺlYdikdY onun tYrkibindY ekstraktiv maddYlYrin miqdar© art©r. Bu mYqsYdlY aｺYrablarda 2,5-10%, q©rm©z© ｺYrablarda isY 10-15% ekstraktiv maddYlYrin artmas© mºahidY olunmuｺdur. ｪYrablar© pektolitik ferment preparatlar© ilY iｺlYdikdY 10-20% metil spirti dY miqdarca art©r ki, bu da xoｺagYlYn hal deyildir. Bu zaman ｺYrabda metil spirtinin miqdarca artmas©na sYbYb pektinesteraza fermentinin aktiv formada olmas©d©r. Buna baxmayaraq ｺYrabda metil spirtinin miqdar© tYyin olunmuｺ sanitar normadan (0,05%) 輟x olmur. Hal-haz©rda elY pektolitik ferment preparatlar© YldY olunmal©d©r ki, onlar©n tYrkibindYki pektinesteraza fermentinin aktivliyi daim aｺa olsun. ｪYrabl©q sYnayesindY pektolitik ferment preparat© ilY yanaｺ© hYm dY sitolitik, proteolitik ferment preparatlar©ndan vY qlükooksidazadan da istifadY olunur.
Sitolitik ferment preparatlar©. Bunlar kompleks fermentlYr olub, hemiselllozadan, selllozadan, sellibiazadan tYｺkil olunmuｺdur. Sitolitik ferment preparatlar©n tYrkibindY qeyd edilYn fermentlYrdYn YlavY pektolitik vY proteolitik fermentlYrY dY rast gYlinir.
Hemisellloza, sellloza vY sellibioza ｺYrabda lYrinY mYxsus bulanl©ql©q YmYlY gYtirirlYr. KimyYvi tYbiYtinY gY hemisellloza vY sellloza polisaxarid, sellibioza isY disaxariddir. Onlar Yn 輟x zmn qab©nda, daranda, toxumun st qat©nda, zmn lYtli hissYsindY, az miqdarda isY ｺirYsindY olur.
循intinin vY ya daran ｺirY ilY birlikdY q©cq©rd©lmas©ndan al©nan ｺYrablarda qeyd olunan karbohidratlar 輟xluq tYｺkil edir. Onlar da ｺirYdY vY ｺYrabda mYyyYn bulanl©ql©q YmYlY gYtirirlYr. ｪYrabda bulanl©ql© aradan grmYk çn ｺYrab© ｺYffaflaｺd©rmaq mYqsYdi ilY sitolitik ferment preparatlar©ndan istifadY olunur.
Sitolitik ferment preparatlar©n© YzintiyY YlavY etdikdY ｺirY x©m© 輟xalmaqla yanaｺ©, hYm dY ｺirYdY ekstraktiv maddYlYrin miqdar© da art©r. Ad©ndan gndüykimi hemiselllaza fermenti hemiselllozan©, selllaza selllozan©, sellibiaza isY disaxarid olan sellibiozan© polimer formadan monomer formaya ke輓Ysini kataliz edir.
Bu ferment preparat© 400C temperaturda daha aktiv olur. 循intini sitolitik ferment preparat© ilY 400C temperatura qYdYr isitdikdYn sonra q©cq©rtd©qda daha yaxｺ© effekt al©n©r. Bu zaman polisaxaridlYrin hidrolizinin tezlYｺmYsi nYticYsindY ｺirYdY ｺYkYrlYrin (monosaxaridlYrinｨCqlkoza, fruktoza vY s.) miqdar© art©r, ｺirYnin ｺYffaflaｺmas© tezlYｺir.
Proteolitik ferment preparatlar©. Bu ferment preparatlar©n©n kYyi ilY ｺYrabda olan zlali bulanmalar© aradan grmYk olur. Proteolitik ferment preparatlar©n©n tYsiri nYticYsindY ｺYrabda olan zlali maddYlYrin (polipeptidlYrin, zlallar©n vY s.) hidrolizi nYticYsindY ｺYrabda aminturｺular, amin azotu miqdarca art©rlar. Bu preparat© ｺirYyY YlavY etdikdY isY ｺirY x©m© artmaqla yanaｺ©, hYm dY ｺirY azotlu maddYlYrlY daha da zYnginlYｺir.
ｪYrabda zlali bulanman© aradan grmYk çn ferment preparat©n© ｺYrabla birlikdY isitmYklY (40-500C) YlavY etmYk daha effektli nYticY verir.
Qlkozooksidaza. Bu ferment ｺYrabl©q sYnayesindY son zamanlar daha geniｺ istifadY olunur vY ｺYrab© oksidlYｺmYdYn qoruyur.
Qlkozooksidaza fermenti mhitdYn oksigeni xartmaq qabiliyyYtinY malikdir. Bu fermentin kYyi ilY qlükoza qlükon turｺusuna 軻vrilir. Son zamanlar ｺYrabda turｺulu art©rmaq çn qlkozooksidaza fermentindYn istifadY olunur. Fermentin katalizi nYticYsindY YmYlY gYlmiｺ hidrogen peroksid katalaza fermentinin tYsiri ilY par軋lan©r. Ona gY dY zm ｺirYsinY, YzintiyY vY ya ｺYraba qlkozooksidaza fermenti katalaza ilY birlikdY YlavY olunmas© daha yaxｺ© effekt verir.
Hal-haz©rda ｺYrab mayalar©ndan al©nm©ｺ kompleks fermentlYr ｺYrabl©q sYnayesindY daha urla istifadY olunur.
Bu fermentlYr YsasYn sfrY ｺYrab© istehsal© zaman© birinci krmYdYn ayr©lm©ｺ maya qal©qlar©ndan istifadY etmYklY al©n©r.
Son zamanlar ｺYrabl©q sYnayesindY Lizoqrizein (ﾃ1OX), Sitorozemin (ﾏX vY ﾏ1OX), Selloviridin (ﾃﾇX) ferment preparatlar©ndan geniｺ istifadY olunur. Hal-haz©rda ｺYrabl©q sYnayesindY poliferment preparatlar©ndan istifadY olunmas© yaxｺ© effekt verir. Poliferment kompleksinY multienzimlYr dY deyilir.
Poliferment kompleksinin tYrkibindY amilaza, lipaza, endo vY ekzopeptidazalar, sellobiohidrolaza, qlkanaza, qlkozidaza, ekzo vY endopoliqalakturonaza, pektinesteraza, fosfataza vY digYr fermentlYrY dY rast gYlinir.
Poliferment preparatlar© ｺirY x©m©n©n artmas©na, ｺYrab©n ｺYffaflaｺmas©na, onun ekstraktiv maddYlYrlY zYngin olmas©na, uzun mddYt sabitliyinin saxlanmas©na, Ytirli maddYlYrlY zYnginlYｺmYsinY kömYklik gtYrir.
Q©rm©z© sfrY ｺYrab© istehsal©nda multienzim (MEK-1) kompleksinin istifadY olunmas©, Yzintinin yaxｺ© ekstraksiya olunmas©na, ｺYrab©n ｺYffafl©na, onun rYng maddYlYri ilY daha zYngin olmas©na ｺYrait yarad©r.
FYsil 7. SPﾝRTL蹴
ﾜzmn vY ｺYrab©n tYrkibindYki spirtlYr hYm alifatik, hYm dY aromatik formada olurlar. ｪYrab©n tYrkibini tYｺkil edYn Yn Ysas komponentlYrdYn biri spirtlYrdir. MYlumdur ki, ｺYrab q©cq©rma prosesinin mYhsuludur. Q©cq©rma zaman© zm ｺirYsinin tYrkibini tYｺkil edYn ｺYkYrlYrdYn (qlkoza vY fruktoza) spirtlYr sintez olunur. Bu zaman YmYlY gYlYn Ysas spirt ｨC etil spirtidir.
Etil spirti q©cq©rma prosesindY nYinki heksozalardan, hYm輅nin oliqo vY polisaxaridlYrin hidrolizlYrindYn YmYlY gYlmiｺ sadY ｺYkYrlYrdYn dY sintez olunur. Bu zaman mrYkkYb ｺYkYrlYr ilk YvvYl spesifik fermentlYrin tYsiri ilY monozalara vY ya sadY ｺYkYrlYrY hidroliz olunduqdan sonra spirtY 軻vrilirlYr. ｪYrabl©q sYnayesindY Yn vacib mYsYlYlYrdYn biri q©cq©rma prosesini istehsal olunan ｺYrablar©n haz©rlanma texnologiyas©na uyn olaraq dzgn tYlimat Ysas©nda aparmaq laz©md©r. 縮s halda ｺYrab materiallar©nda etil spirtindYn baｺqa digYr arzuolunmayan toksiki tYsirY malik spirtlYrin vY baｺqa xoｺagYlmYyYn komponentlYrin YmYlY gYlmYsinY ｺYrait yaranm©ｺ olur.
BelYliklY, mYlum olmuｺdur ki, istehsal olunan ｺYrablar©n keyfiyyYti q©cq©rma zaman© YmYlY gYlYn spirtlYrdYn 輟x as©l©d©r.
Alifatik spirtlYr
ﾜzmn vY ｺYrab©n tYrkibindY biratomlu vY 輟xatomlu alifatik spirtlYrY rast gYlinir. Biratomlu spirtlYrin tYrkibindY bir, 輟xatomlu spirtlYrin tYrkibindY isY iki vY daha 輟x hidroksil qrupu (ｨCOH) olur.
ｪYrab©n Ysas spirtlYri biratomlu spirtlYrdYn tYｺkil olunmuｺdur. Spirt q©cq©rma prosesinin mYhsuludur. BelY ki, sadY ｺYkYrlYrin, heksozalar©n, YsasYn dY qlkozan©n vY fruktozan©n q©cq©rmas© zaman© biratomlu spirt olan etil spirti vY digYrlYri YmYlY gYlir. Bu proses q©cq©rma zaman© mayalar tYrYfindYn sintez olunmuｺ 輟xlu sayda fermentlYrin tYsiri ilY baｺ verir.
Son tYdqiqatlar zaman© elY mYdYni maya irqlYri YldY edilmiｺdir ki, onlar q©cq©rma prosesini nisbYtYn aｺa temperaturda (14-180C) apar©rlar.
Bu zaman oksidlYｺmY prosesinin lYngimYsi nYticYsindY ｺYrabda etil spirtinin miqdarca 輟x, metil spirtinin isY az YmYlY gYlmYsinY ｺYrait yaran©r. Bundan baｺqa ｺYrabl©q sYnayesindY apar©lan son tYdqiqatlar©n nYticYsindYn mYlum olmuｺdur ki, xüsusi mayalar©n tYsirindYn aｺa temperaturda apar©lan q©cq©rma prosesi zaman© ｺYrabda sivuｺ yaar©, sirkY turｺusu 輟x czi miqdarda YmYlY gYlir.
Son zamanlar bu sulla respublikam©z©n bir 輟x ｺYrab istehsal© ilY mYｺl olan rayonlar©nda (ｪYmkir, G-g vY s.) zm ｺirYsini aｺa temperaturda xsusi mayalar©n tYsiri ilY q©cq©rmas©nda yksYk keyfiyyYtli avY q©rm©z© sfrY ｺYrablar© istehsal olunur.
Alifatik biratomlu spirtlYr. ﾜzmdY vY ｺYrabda Yn 輟x doymuｺ halda olan alifatik biratomlu spirtlYrY, az miqdarda isY doymam©ｺ, o cmlYdYn terpenli spirtlYrY rast gYlinir. ﾜzmn vY ｺYrab©n tYrkibindY olan doymuｺ biratomlu spirtlYr 21-ci cYdvYldY gtYrilmiｺdir.
CYdvYl 21
Biratomlu doymuｺ
alifatik spirtlYrKimyYvi quruluｺuMiqdar©, mq/dm3ﾜzmdYｪYrabdaMetil CH3OH1-1020-100 að
80-350 q©rm©z©Etil CH3CH2OH10-500*ﾝzopropil CH3(CH3)CHOH0,1-1,00,3-3p-propilCH3CH2CH2OH0,1-1,05-50ﾝzobutil CH3CH3CHCH2OH0,1-1020-100p-butilCH3(CH2)2CH2OH0,1-102-10ﾝzoamil C2H5(CH3)CHCH2OH0,1-1,0100-250p-amil CH3(CH2)3CH2OH0,1-1,02-20p-heksil CH3(CH2)4CH2OH1,0-200,5-10p-heptilCH3(CH2)5CH2OH0,2-2,00,3-3p-oktilCH3(CH2)6CH2OH0,1-1,00,2-2C9-C20 spirtczi varczi var
* ﾝstehsal texnologiyas©ndan as©l© olaraq ｺYrabda 9-20% spirt olur.
ﾜzmdY vY ｺYrabda doymuｺ biratomlu alifatik spirtlYrin hidroksil qrupu birinci karbonun yan©nda yerlYｺmYklY ilkin spirt adlan©r. Biratomlu spirtlYrin tYrkibindY C9 karbon atomu olduqda (spirtin tYrkibindY doqquz karbon atomu olarsa) maye hal©nda, C10 vY daha 輟x karbon atomu olduqda isY spirt bYrk hal©nda olurlar.
Biratomlu doymuｺ spirtlYrin nmayYndYsi olan metil vY etil spirtlYri suda yaxｺ© hYll olurlar. Lakin spirtin molekul 躡kisi artd©qca onun suda hYllolma qabiliyyYti zYiflYyir, hYtta tYrkibindY C10 karbon atomu olan spirtlYr isY praktik olaraq suda hYll olmurlar.
Ancaq tYrkibindY C10 vY daha 輟x karbon atomu olan spirtlYr isY buxar vasitYsilY asanl©qla qovma YmYliyyat©na mYruz qal©rlar. Bu spirtlYr zvi vY qeyri-zvi turｺular©n tYsirindYn, turｺ mhitdY asanl©qla efirlYrY 軻vrilirlYr.
Spirt oksidlYｺdikdY isY aldehidlYr YmYlY gYlir. ﾜzmdY vY ｺYrabda az miqdarda (0,1-1 mq/dm3) ikili vY çlspirtlYr (C6-dan C15-Y dYk) vY onlar©n izomerlYri olur.
Metil spirti (metanol vY ya ac spirti) rYngsiz maye olub, etil spirtinin iyinY bYnzYyir. Bu spirt suda yaxｺ© hYll olur. ｪYrabda metil spirti YsasYn pektin maddYlYrinin hidrolizi nYticYsindY YmYlY gYlir. Q©rm©z© ｺYrablarda pektin maddYlYri 輟x olduna gY metil spirti q©rm©z© ｺYrablarda 輟x, aｺYrablarda isY az miqdarda olur.
Metil spirti 650C-da qaynay©r. Sintetik yolla al©nm©ｺ metil spirti ac spirti adlanmaqla kYskin pis iyY malik olmaqla asetonu xat©rlad©r. Metil spirti gn gmY qabiliyyYtinY pis tYsir gtYrir. Bu spirt meyvY ｺYrablar©n©n tYrkibindY zm ｺYrablar©na nisbYtYn daha 輟xluq tYｺkil edir. Bu Ysas onunla YlaqYdard©r ki, alman©n, heyvan©n, zol©n, armudun, gYval©n©n vY baｺqa meyvYlYrin tYrkibindY pektin maddYlYri zmY nisbYtYn daha 輟x olur.
Etil spirti rYngsiz maye olub, nYmYxsus iyY malikdir. Suda yaxｺ© hYll olur. Suda hYll olduqda istilik YmYlY gYlir. Spirtin su ilY qar©ｺ© zaman© hYcm itkisi yaran©r ki, buna da kontraksiya deyilir. Bu itki zm ｺirYsinin vY ｺYrab material©n©n spirtlYｺdirilmYsindY, ｺYrab vY konyak istehsal© zaman© kupaj YmYliyyatlar© nYzYrY al©nmal©d©r.
Bu YmYliyyat zaman© 0,08% itki normas© nYzYrdY tutulur. Bu barYdY ｺYrab©n texnologiyas© fYnnindY daha Ytrafl© mYlumat verilir. Etil spirtinin qaynama temperaturu 78,150C-dir. Spirtin tndlyazald©qca onun qaynama temperaturu art©r.
Spirt ktlYsi, %-lY 95,57 60,00 40,00 30,00
Spirtin qaynama
temperaturu, 0C ilY 78,15 81,04 83,13 84,00
Etil spirtinin iqtisadi vY baｺqa cYhYtdYn 輟x bk xalq tYsYrrfat© YhYmiyyYti vard©r. Etil spirti qida sYnayesinin mxtYlif sahYlYrindY (araq istehsal©nda, ｺYrabl©qda vY s.) tibbdY, dYrman preparatlar©n©n haz©rlanmas©nda vY baｺqa sahYlYrdY geniｺ istifadY olunur. Etil spirti sYnayedY YsasYn iki sulla al©n©r.
BiokimyYvi sul. Bu sul zaman© etil spirti q©cq©rma yolu ilY YldY edilir.
KimyYvi sul. Bu sul zaman© etil spirti sintetik yolla YldY edilir.
BiokimyYvi sulla YldY edilYn etil spirtinin qida sYnayesinin mxtYlif sahYlYrindY istifadY olunmas©na icazY verilir.
KimyYvi yolla YldY edilYn etil spirtindYn texniki mYqsYdlYr çn istifadY olunmas©na icazY verilir. Bu yolla sintez olunmuｺ etil spirtindYn qida sYnayesindY (araq, ｺYrab, konyak, ｺampan, qYnnad© mYmulatlar©nda vY s.) istifadY edilmYsi qYti qadand©r. Etil spirtinin q©cq©rma yolu ilY biokimyYvi sulla al©nmas©nda 輟xlu sayda fermentlYr iｺtirak edir. Bu zaman q©cq©rma prosesinY mYruz qalan zm ｺYkYri qlkoza (C6H12O6) vY ya ona yax©n monosaxaridlYr ｨC fruktoza vY qeyrilYridir. Q©cq©rma yolu ilY etil spirtini sYnaye sulu ilY YsasYn tYrkibindY niｺasta ilY zYngin olan buadan, qardal©dan, dydYn, kartofdan al©rlar. Niｺasta kimyYvi tYbiYtinY gY polisaxarid olub, 輟xlu sayda qlkozan©n bir-biri ilY birlYｺmYsindYn YmYlY gYlmiｺdir. Niｺasta adi ｺYraitdY q©cq©rm©r. O qlkozaya qYdYr hidroliz olunduqdan sonra q©cq©rma prosesinY mYruz qal©r. Bu proses sxematik olaraq aｺadak© kimi tYsvir edilir. ﾝlk YvvYl niｺasta amilaza fermentinin tYsiri ilY maltozaya qYdYr hidroliz olunur.
amilaza
(C6H10O6)n + nH2O nC12H22O11
Sonra YmYlY gYlmiｺ maltoza qlkozidaza vY ya maltaza fermentinin tYsiri ilY 輟xlu sayda qlkozaya qYdYr hidroliz olunur.
maltaza
C12H22O11 + H2O 2C6H12O6
maltoza qlkoza
Maltozaya baｺqa slY sYmYni ｺYkYri dY deyilir. SYmYninin tYrkibindYki ｺYkYr YsasYn maltozadan ibarYtdir. Q©cq©rma prosesi qlkozadan baｺlay©r. Q©cq©rma prosesindY 輟xlu sayda fermentlYr iｺtirak etdiyinY gY onlar tYnzimlYnmYlidir.
BelY ki, q©cq©rma prosesinin mtYｺYkkil getmYsi çn mYdYni mayadan (ferment qar©ｺ©) istifadY olunmaqla temperatura dzgn YmYl olunmal©d©r.
Q©cq©rma zaman© etil spirti al©nana qYdYr 輟xlu biokimyYvi reaksiyalar baｺ verir. HYr bir reaksiyada da ayr©ca ferment iｺtirak edir.
熟 nYhayYt, qlkozadan etil spirti, karbon qaz© vY baｺqa ikinci dYrYcYli mYhsullar al©n©r. Bu proses sxematik olaraq aｺa-dak© kimi baｺ verir.
ferment
C6H12O6 2C2H5OH + 2CO2
qlkoza etil spirti
Q©cq©rma prosesi dzgn ｺYraitdY apar©ld©qda spirt x©m© nYzYri cYhYtdYn art©r. Q©cq©rma prosesi dzgn apar©lmad©qda isY YmYlY gYlmiｺ etil spirti oksidlYｺYrYk baｺqa maddYlYrY 軻vrilY bilYr. NYzYri cYhYtdYn hesablanm©ｺd©r ki, q©cq©rma prosesindY 1 qram ｺYkYrdYn 0,6479 ml susuz spirt al©n©r. 峻lindY spirt x©m© 0,60 ml qYbul edilmiｺdir. Spirt x©m© ｺirYdY olan ｺYkYrdYn, q©cq©rman©n mddYtindYn, temperaturdan, mYdYni mayan©n irqindYn vY baｺqa faktorlardan as©l©d©r.
TYrkibindY spirt olan mYdYni mayal© mYhlul sonra qovma YmYliyyat©na mYruz qal©r. Spirt ayr©laraq tYmizlYnmYk çn rektifikasiya aparat©na verilir. Bu zaman ayr©lm©ｺ maya qal© (barda) zlali maddYlYrlY zYngin olduna gY heyvandarl©q sahYsindY qiymYtli yem kimi istifadY olunur.
Rektifikasiya olunmuｺ spirt 96%-li olmal©d©r, bundan baｺqa bu spirtin tYrkibindY sirkY aldehidi, sivuｺ yaar© vY baｺqa qat©ｺ©qlar da tYmizlYnmYlidir. TYrkibindY C3H7OH-dan C5H11OH olan spirt birlYｺmYlYrY sivuｺ yaar© vY ya ali spirtlYr dY deyilir. Ali spirtlYr yksYk toksiki tYsirY malik olduna görY spirtdY onlar©n olmamas© spirtin keyfiyyYtinY yaxｺ© tYsir gtYrir.
Hal-haz©rda etil spirtini texniki yolla acdan vY onun tullant©lar©ndan (opilka) istehsal edilir. Ac vY onun s©yr©nt©lar©n©n Ysas©n© sellloza tYｺkil edir. Selllozan©n kimyYvi formulu niｺasta kimidir (C6H10O5)n. Ancaq niｺasta D-qlkozadan, sellüloza isY D-qlkozadan tYｺkil olunmuｺdur. Sellloza D-qlükozan©n biopolimeri adlan©r. Selllozaya sulfat turｺusu ilY (H2SO4) tYsir etdikdY son mYhsul kimi nYticYdY qlkoza YmYlY gYlir. Qlkozan©n q©cq©rmas©ndan da etil spirti vY ya ｺYrab spirti sintez olunur. MüYyyYn olunmuｺdur ki, 100 kq quru ac s©yr©nt©s©ndan orta hesabla 25-30 litr spirt al©n©r.
Qeyd etmYk laz©md©r ki, ac©n oduncaq hissYsinin, o cmlYdYn ac s©yr©nt©s©n©n tYrkibi metil spirti ilY daha zYngindir. Ona gY dY metil spirtinY ac spirti dY deyilir. Ac s©yr©nt©s©ndan al©nm©ｺ spirtin tYrkibindY metil spirti normadan 輟x olur. Ona gY dY ac s©yr©nt©s©ndan al©nm©ｺ spirt texniki mYqsYdlYr çn istifadY edilmYlidir. Bundan al©nm©ｺ spirtdYn qida sYnayesindY istifadY etmYk qYti qadand©r.
Qeyd etmYk laz©md©r ki, selllozan©n fermentativ yolla (sellloza) qlkozaya qYdYr hidroliz olunmas© daha yaxｺ© effekt verir.
2.Etil spirtini kimyYvi (sintetik) yolla da almaq mmkndr. Etil spirtinin kimyYvi yolla al©nmas©nda Yn sadY sul Ku軻rov reaksiyas©d©r. Bu zaman asetilenin su ilY birlYｺmYsindYn sirkY aldehidi, sonra isY etil spirti al©n©r. Spirtin al©nmas© iki mYrhYlYdY gedir.
O
HC CH + H2O ｡CH3C
asetilen H
sirkY aldehidi
Al©nm©ｺ sirkY aldehidi hidrogenlY reaksiyaya girYrYk etil spirtinY 軻vrilir.
O
CH3C + H2 ｡ CH3CH2OH
H etil spirti
sirkY aldehidi
Etil spirtinin al©nmas©n©n Yn sadY sullar©ndan biri dY etilenin su ilY reaksiyas©d©r.
C2H4 + H2O ｡C2H5OH
etilen etil spirti
KimyYvi yolla al©nm©ｺ etil spirti kimya, farmakologiya vY baｺqa istehsal sahYlYrindY geniｺ istifadY olunur. KimyYvi yolla al©nm©ｺ etil spirtindYn sirkY turｺusunun, dietil efirinin, kau輹kun vY baｺqa mYhsullar©n al©nmas©nda xammal kimi istifadY olunur. Etil spirtindYn tibb sYnayesindY, YsasYn dY cYrrahlar©n YllYrinin yuyulmas©nda, mxtYlif dezinfeksiya mYqsYdlYri çn geniｺ tYtbiq olunur.
Qeyd olundu kimi spirt q©cq©rmas© zaman© ikinci dYrYcYli mYhsul kimi ｺYrabda ali spirtlYr vY ya sivuｺ yaar© YmYlY gYlir. Ali spirtlYrY misal olaraq YsasYn propil, butil, amil spirtlYrini vY onlar©n izomerlYrini gtYrmYk olar.
ﾜzmdY sortdan as©l© olaraq 100 mq/dm3 aras©nda ali spirtlYrY rast gYlinir. ｪYrabda isY onlar YsasYn q©cq©rma prosesi zaman© YmYlY gYlir. Q©cq©rma prosesinY dzgn YmYl olunmad©qda onlar ｺYrabda normadan art©q olurlar. Onlar©n miqdar© aｺYrablarda 150-400 mq/dm3, q©rm©z© ｺYrablarda isY 300-600mq/dm3 aras©nda olur.
Ali spirtlYrin Ysas©n© izobutil vY izoamil spirtlYri tYｺkil edir. Q©rm©z© ｺYrablarda mumi ali spirtlYrin ｼ-i, aｺYrablarda isY ｨi izoamil spirtindYn tYｺkil olunmuｺdur. ｪYrab©n saxlanmas©nda vY yap©ｺqan maddYlYri ilY iｺlYnmYsi zaman© ali spirtlYr miqdarca azal©rlar.
夙Yr I krmY vaxt©nda apar©lmasa, onda ｺYrabda ali spirtlYrin miqdar© artma baｺlay©r. Q©cq©rma prosesindY ali spirtlYrin YmYlY gYlmYsi o qYdYr dY tam ayd©nlaｺmam©ｺd©r. Q©cq©rma zaman© niｺastan©n, selllozan©n vY digYr polisaxaridlYrin fermentativ hidrolizi zaman© da ｺYrabda butil spirti YmYlY gYlir.
ferment
(C6H10O5)n nCH3ｨCCH2ｨCCH2ｨCCH2OH
niｺasta butil spirti
Butil spirtinin sintezi niｺastan©n fermentativ hidrolizi zaman© az, selllozan©n par軋lanmas©ndan isY 輟x YmYlY gYlir. Bu Ysas onunla YlaqYdard©r ki, selllozan©n monosaxaridlYrY (qlkoza) 軻vrilmYsi çn qvvYtli kimyYvi turｺulardan (HCl, H2SO4) istifadY olunur.
Bu yolla al©nm©ｺ spirtin tYrkibindY yksYk toksiki tYsirY malik butil spirti ilY yanaｺ© baｺqa ali spirtlYr dY YmYlY gYlir ki, onlar da insan orqanizmi çn tYhlkY mYnbYyidir. Ona gY dY qida sYnayesindY, o cmlYdYn ｺYrab istehsal©nda selllozadan al©nm©ｺ spirtdYn istifadY olunmas© qYti qadand©r. BelY spirtlYr nYinki tibb sYnayesindY vY qeyri-tibbi mYqsYdlYr çn istifadY oluna bilYr. Selllozadan al©nm©ｺ spirtlYrin tYrkibindY baｺqa toksiki tYsirY malik tiosulfobirlYｺmYlYr dY olur. Bu birlYｺmYlYr dY insan orqanizmindY mYyyYn fYsadlar©n YmYlY gYlmYsinY ｺYrait yarad©r.
Hal-haz©rda mYlum olmuｺdur ki, ali vY ya sivuｺ spirtlYri zm ｺirYsinin q©cq©rmas© zaman© aminturｺulardan da sintez olunurlar. Bu zaman qlisin adlanan aminturｺusundan 80-87% izopentanol vY pentanol, fenilalanindYn vY tirozindYn isY feniletanol vY tirazol spirtlYri YmYlY gYlir.
ﾜzm ｺirYsinin q©cq©rmas© zaman© Erlix nYzYriyyYsinY gY ali spirtlYr iki yolla sintez olunurlar. ﾝlkin mYrhYlYdY mvafiq aminturｺular© dekarboksilsizlYｺYrYk aminlYrY, onlar da aminsizlYｺYrYk spirtlYrY 軻vrilirlYr.
ﾝkinci mYrhYlYdY isY aminturｺular© aminsizlYｺYrYk oksiturｺulara, onlar da karboksilsizlYｺYrYk mvafiq ali spirtlYri YmYlY gYtirirlYr.
Bu prosesi sxematik olaraq aｺadak© kimi gtYrmYk olar:
ﾜzm ｺirYsinin q©cq©rmas© zaman© aminturｺular© oksidlYｺmYklY aminsizlYｺmYsindYn ketoturｺu, onun da karboksilsizlYｺmYsindYn karbon qaz© vY spirt YmYlY gYlir.
Gndykimi, zm ｺirYsinin q©cq©rmas© zaman© YsasYn zlallar©n fermentativ hidrolizinin mYhsulu olan aminturｺular©ndan ali vY ya sivuｺ spirtlYri YmYlY gYlir.
Qeyd olundu kimi ali spirtlYr yaln©z zm ｺirYsinin q©cq©rmas© zaman© aminturｺular©ndan yox, hYm dY mrYkkYb ｺYkYrlYrdYn dY sintez olunurlar.
Bundan baｺqa zmdY vY ｺYrabda az miqdarda bYrk hal©nda olan ali spirtlYrdYn sitil (C16H33OH) vY mirisil (C30H61OH) spirtlYrinY dY tYsadf olunur. Bu spirtlYr Yn 輟x zümn qab©q vY toxum hissYlYrindY olurlar.
ｪirYnin Yzinti ilY birlikdY q©cq©rmas©ndan al©nan ｺYrablarda bu ali spirtlYr daha 輟x olurlar. Sitil vY mirisil spirtlYri birlYｺmiｺ ｺYkildY mrYkkYb efirlYrin tYrkibindY 輟x olurlar.
Biratomlu doymam©ｺ alifatik spirtlYr. ﾜzmdY vY ｺYrabda bu spirtlYrin Ysas nmayYndYsi terpenli spirtlYrdir (C10H17OH).
Linalool ｨC CH3ｨCC=CHｨC(CH2)2ｨCCOHｨCCH=CH2
CH3 CH3
Bu spirt muskat zm sortlar©n©n qab©q hissYsindY daha 輟x olur. Linalool spirti q©z©lgl YtrinY oxｺay©r. Muskat zm sortundan haz©rlanm©ｺ desert tipli ｺYrablar©n tYrkibindY linalool spirti daha 輟x olur.
ﾜzmdY vY ｺYrabda terpenli spirtlYrdYn geraniola da tYsadf olunur.
Onun formulu aｺadak© kimidir:
Geraniol ｨC CH3ｨCC=CHｨC(CH2)2ｨCC=CHｨCCH2OH
CH3 CH3
Geraniol spirti Yn 輟x muskat zm sortlar©n©n tYrkibindY olur. Bu spirt dY linalool kimi q©z©lgl vY baｺqa qar©ｺ©q gllYrin YtrinY malikdir.
Bu spirt ｺYrab©n dad©na msbYt tYsir gtYrmYklY, onun daha xoｺagYlYn Ytirli olmas©na da kömYklik gtYrir. ﾜzmdY vY ｺYrabda olan doymam©ｺ biratomlu spirtlYr aｺadak© cYdvYldY gtYrilmiｺdir.
CYdvYl 22
Terpenli spirtlYrMiqdar©, mq/dm3ﾜzmdY ｪYrabdaGeraniol 0,5-5,00,5-5,0Linalool 0,1-3,00,1-3,0Sitronellol 0,1-1,00,1-1,0Farnezol -0,1-1,0Nerol 0,1-1,00,1-1,0
Nerol spirti. Bu spirt geraniolun izomer formas©d©r. ﾜzmdY vY ｺYrabda bu spirt hYm birlYｺmiｺ, hYm dY czi miqdarda sYrbYst halda olur. Bundan baｺqa zmdY vY ｺYrabda sitronellola da tYsadf olunur.
Sitronellol ｨC CH2=CｨCCH2ｨC(CH2)2ｨCCHｨCCH2ｨCCH2OH
CH3 CH3
Bu doymam©ｺ spirt zmn qab©nda vY toxumunda daha 輟x olur. Gl YtrinY malik olmaqla sitronellol muskat zm sortlar©ndan haz©rlanm©ｺ desert ｺYrablarda daha 輟x olur. Markal© muskat desert ｺYrablar©nda q©z©lgl Ytrinin YmYlY gYlmYsi terpenli spirtlYrlY, o cmlYdYn sironellolla da YlaqYdard©r.
Farnezol spirti seskviterpenlYrY aiddir. Onun mumi empirik formulu C15H26-d©r.
|