II-BOB. TA’LIM JARAYONIDA MUSATAQIL TA’LIMDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGI

|
II-BOB. TA’LIM JARAYONIDA MUSATAQIL TA’LIMDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGI
|
bet | 5/7 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 139,09 Kb. | | #255387 |
Bog'liq talim menejmentini (5)II-BOB. TA’LIM JARAYONIDA MUSATAQIL TA’LIMDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGI
2.1. Ta’lim menejmentini o‘qitishda bilim, malaka, va ko’nikmalarini o’qitish foydalanish metodologiyasi
Mustaqil ishlash quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
Dars o‘tilgandan so'ng bajariladigan ishlar, uy vazifalarini bajarishda darslik, o‘quv qo'llanmalari bilan ishlash, konspekt tayyorlash.
Tipik topshiriqlami yechish. Bunda talaba awalgi bilimlarini xotirasida qayta tiklaydi va qisman qayta o'zgartirib, aniq top- shiriqlarda qo'llaydi. Masalan: masala, mashq yechish;
0‘rganilgan bilimlami tipik boMmagan sharoitda qo‘llash. ’ Talaba o'rgangan bilimlaridan yangi sharoitda foydalanadi. Sharoit- larda ma’lum umumiylik bo‘lishi mumkin.
Ijodiy faoliyatga asos yaratish. Bunda talaba o‘rganilayotgan sohaning mohiyatiga tushunadi, uning yangi munosabat, bogianishlarini aniqlaydi, g'oyalar va tushunchalami yangi shar- oitga bog'laydi.
Barcha mustaqil ishlar talabalarda ijodiy ishlash ko‘- nikmasini hosil qilishga qaratilgan. Talaba ijodiy ishlashga o'rgatilmasa, u ma’lum mavzuga oid materiallarni turli man- balardan ko‘chirib kelish bilan kifoyalanib qolishi ham la o‘zi
mustaqil fikr bildirishga qiynalishi mumkin1.
Mustaqil ishlarni individual - didaktik maqsadlarni amalga oshirish nuqtayi nazaridan ham 4 guruhga ajratish mumkin:
Bilimlami dastlabki shakllanishiga, idrok qilishga undaydi- gan vazifalar. Bunda o'quvchi-talabalar maqsadga erishishi uchun nima talab qilinishini bilishi lozim. Vazifalar — axborotlarni, ma’lumotlarni o‘zlashtirishga qaratilgan boMadi.
O'zlashtirishga axborot, ma’lumotlarni xotirada saqlash va qayta jonlantirish va qayta ishlashga qaratilgan topshiriqlar. Bunda, awal egallangan bilimlami faollashtirish asosida bajariladigan hamda aniq sharoitda tatbiq etish talab qilinadigan vazifalar.
Awal o‘zlashtirilgan, qolipga tushgan, tajriba to‘planishi natijasidagi bilim, malaka, ko‘nikmalarga yangicha nuqtayi nazar- dan yondashishni talab qiluvchi topshiriqlar. Ularda masalaning mohiyatini izlash, yangicha yechimlar topish, yangicha g‘oya, fikrlar bilan ifodalashni talab etiladigan vazifalar.
Ijodiy faoliyatga undovchi topshiriqlar.
Bunda, yangi yoki oldindan ma’lum bo‘lsa-da, ungacha bosh- qacha nuqtayi nazardan qaralgan g‘oya, fikrlarni tadqiq qilish, ya’ni axborotlar to'plash, ular ustida ishlash, o‘z fikrini bildirishga undaydigan topshiriqlar, vazifalar beriladi.
Mustaqil ishlarning ajralmas qismi bu mustaqil tahsildir. 0‘quvchi, talabalaming mustaqil tahsili ularni o‘z bilimlarini ken- gaytirish, chuqurlashtirish, mavjud malaka va ko‘nikmalami tako- millashtirish hamda ularning yangilarini o'zlashtirishga bo‘lgan in- tilishidir.
Mustaqil tahsilning asosiy maqsadi o‘quvchi-talabalarni shaxsiy va kasbiy sifatlarini shakllantirishda o‘z ustida ishlash ustunligidir. Mustaqil tahsilning asosiy metodi adabiyotlar ustida individual ish- lashdir. Bu metod axborotlar oqimida eng zarur axborotni topish, unga baho berish, ushbu axborotdan o‘zining kasbiy faoliyatida foydalanish malakasini shakllantiradi.
Talabalar mustaqil ishini tashkil etishda muayyan fan (kurs) ning xususiyatlarini, shuningdek, har bir talabaning akademik o‘zlashtirish darajasi va qobiliyatini hisobga olgan holda quyidagi shakllardan foydalaniladi:
ayrim nazariy mavzulami o‘quv adabiyotlari yordamida mustaqil o‘zlashtirish;
Prezident asarlari va iqtisodiy masalalarni tadqiq qilishga
bag‘ishlangan ilmiy adabiyotlarni konspekt qilish;
seminar va amaliy mashg‘ulotIarga tayyorgarlik ko‘rish;
berilgan mavzular bo‘yicha referat, axborot tayyorlash;
o‘rganilayotgan fanning eng dolzarb muammolarini qamrab oluvchi referatlar yozish;
laboratoriya ishlarini bajarishga tayyorgarlik ko'rish;
hisob, grafik ishlarini bajarish;
nazariy bilimlarini amaliyotda qollash;
amaliyotdagi mavjud muammolarning yechimini topish;
maket, model va namunalar yaratish;
ilmiy maqola, anjumanga dokladlar, ma’ruza tezislarini tayyorlash;
ijtimoiy, iqtisodiy siyosiy mavzularda bo‘lib o'tadigan ilmiy, amaliy konferensiya, seminar mashg‘ulotlar va davra suhbatlariga tayyorgarlik ko'rish va ularda qatnashish;
turli jamg‘armalar tomonidan tashkil qilingan tanlovlarda ishtirok etish;
o‘rganilayotgan fan bo‘yicha mavjud asosiy ilmiy adabiyot- larga annotatsiya yozish va boshqalar.
Uni qanday rejalashtirishni «Iqtisodlyot najariyasi» fani mi- solida quyidagi jadval yordamida ko‘rish mumkin.
Mustaqil ishlar tarkibida o‘quvchi-talabalardan alohida diqqat-e’tibor bilan ishlashni talab qiladigan mustaqil ish o‘rganilayotgan fandan kurs ishi hamda kasb-hunar kollejlarida diplom ishi, bakalavriat yo'nalishida bitiruv malakaviy ishi yozish ham bor.
0‘qitiladigan fanning xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, mustaqil ishni tashkil etishda boshqa shakllardan ham foydalanish mumkin.
Mustaqil bajariladigan ishlardan biri iqtisodiy masalalarga bag‘ishlangan ilmiy adabiyotlami yoki o‘quv adabiyotlarifli kons- pekt qilishdir. Konspekt qilish — talabani fanni o‘zlashtirishi uchun katta yordam beradi. Lekin talabalar konspekt qilishni to‘g‘ridan — to‘g‘ri ko‘chirish deb tushunmasliklari kerak.
Berilgan topshiriqni bajarish o'qishdan boshlanadi. 0‘qish bu hali o‘zlashtirish emas. 0‘qish, o‘qilgan matnni anglash kerak. Tu- shunish, o'zlashtirish uchun qo‘shimcha ravishda aqlni ishlatish talab qilinadi. 0‘zlashtirish bu yodda saqlash degani emas, albatta,u o‘zlashtirishga yordam beradi. Boshqacha aytganda, uqish bu o‘qish emas. Tushunish boshqa, tushunganni o‘zlashtirilganini yodda saqlash esa yana boshqa narsa. Hammasi ham aqlni ish- iatishni talab qiladi. 0‘qishga minimum vaqt va kuch sar'lab, hara-
kat qilib, asosiy diqqatni tushunishga, tushunganini yozishga, yodda saqlashga harakat qilish kerak. Sarflanadigan vaqt, uni o'qishga qancha va tushunish uchun o‘ylashga qancha sarflanishi mavzuga, uning murakkablik darajasiga bog‘liq.
Talabalarni iqtisodiy fanlarni o'rganishlarida iqtisodiy muam- molarga bag‘ishlangan eng yaxshi adabiyotlar bilan tanishtirish, yetakchi olimlar bilan uchrashuvlar tashkil etish muhim rol o‘ynaydi. Undan tashqari, ilmiy to‘garak ishini muntazam tashkil etish, talabalaming ijodiy kunlari, ilmiy davralari, anjumanlari, konkurslari olimpiada va ko‘rgazmalarini vaqti-vaqti bilan o'tkazib turish shubhasiz talabalar faolligini oshiradi. Ularni fanni o'rganishga rag‘batlantiradi.
Talabalarni mustaqil ravishda ijodiy izlanishga o‘rgatishda kafedra tomonidan tashkil etilgan ilmiy to‘garaklar katta ahamiyatga ega. Bunda kafedra o'rganilayotgan fan bo‘yicha talabalar- ning qiziqishi, fandagi yangiliklar o'rganilishi, tadqiq etilishi lozim bo'lgan muammolarni ilmiy to‘garaklarda muhokama qilinishini ko‘zda tutishi kerak. Talabalar to‘garakda tayyorlagan ilmiy doklad- larini tinglovchilar hukmiga havola etar ekanlar, to'garak a’zolari ham uni muhokamasida faol ishtirok etishlarini ta’minlash zarur. To‘garak a’zolarini soni, muhokama qilinadigan masalalar, ilmiy dokladiar miqdori, mavzularning mazmuni va boshqalarga ko'ra to‘garak rahbari oy davomida ilmiy to‘garaklar majlisi o'tadigan kunlarni belgilaydi. Eng yaxshi baho berilgan ilmiy dokladiar tala- balarning ilmiy konferensiyalarida qatnashishga tavsiya etiladi.
0‘tkaziladigan konferensiyani umumiy mavzusini tasdiqlagach, dokladlarni mavzu yo‘nalishiga ko‘ra guruhlarga ajratgan ma’qul.
0‘tkaziladigan talabalaming ilmiy konferensiyasida eng yaxshi deb topilgan dokladiar rag‘batlantiriladi, keyingi bosqichlarda qatnashishga tavsiya etiladi
Fanni mustaqil o'rganishda mustaqil izlanish alohida ahamiyatga ega. Mustaqil ishlash, o‘qishdan mustaqil izlanishning asosiy farqi uni ilmiy yo'nalishda bo'lishi fanda, tajribada erishilgan eng so‘nggi yutuqlarni o‘rganishga diqqat qaratilishi hamda o‘z nuqtayi nazarini bayon qilish va taklif, tavsiyalar ishlab chiqishga harakat qilishidir.
Mustaqil izlanishning o‘quv shakllaridan biri kurs ishidir.
Kurs ishini yozish va himoya qilish jarayonida talabalar iqtisodiy fanlarni yanada chuqurroq o‘rganishadi. Iqtisodiy kategoriyalar va qonunlar mohiyatini tushunish murakkab nazariy muammolarni tahlil etish, uni amaliyotda tatbiq qilish haqida o‘ylashga, fikr yu- ritishga undaydi.
Albatta oily o‘quv yurtlarida kurs ishlariga qo‘yiladigan talablar ilmiy va ijodiy jthatdan kasb-hunar kollejlarida bajariladigan kurs ishlaridan farqlanadi. Lekin ulami bajarishdan qo‘yiladigan maqsad umumiy.
Kurs ishining fanni mustaqil o‘rganishdagi muhim ahamiyati shundaki, talabalar adabiyotlar bilan ishlashni, ma’lumotlar to‘plash, ularni jadval, diagrammalarda tasvirlash, xulosa chiqarish hamda o‘tilgan masala yuzasidan o‘z fikrlarini bayon qilishga o'rganishadi. Ana shu jarayonda o'quvchi-talabalar o‘zlari induktiv va deduktiv uslublarni qo‘llab, alohida hodisa va voqealar asosida umumiy xulosa chiqarishni o‘rganadilar.
Kurs ishi o‘quvchi-talaba tomonidan tanlanadi. Uning hajmi 25—30 betga (standart yozuv qog'ozi bo‘yicha) mo‘ljallanadi. Bu mavzuni har tomonlama chuqur o‘rganib, o‘z qobiliyatini, fanni o‘zlashtirishdagi harakatini, intilishini ifodalash imkonini beradi.
Kurs ishiga kafedradan ilmiy rahbar tayinlanadi. U o‘quvchi- talabalarga kurs ishini tayyorlashda zarur maslahatlarni beradi:
kurs ishi mavzusi faqat darslik doirasida emas, balki qo‘shimcha adabiyotlar, shu mavzu bo‘yicha jurnal, gazetalardagi maqolalardan foydalanib yoziladi;
kurs ishida ilmiy izlanish elementlari, nazariy qoidalar, tajri- balar bilan yoritiladi;
ish bo‘yicha reja tuziladi, reja tarkibi: kirish, asosiy qism (yoritish kerak bo‘lgan masalalar), xulosadan iborat bo‘ladi;
kurs ishi rasmiy qabul qilingan shaklda bo‘lishi kerak, ya’ni biron bir muallifning fikri keltirilsa, jumlalar o‘zgartirilmay, qanday bo‘lsa shunday ko'chiriladi va qo‘shtirnoq ichiga olinadi, izoh beri- ladi. U sahifaning eng tagiga nomerlangan holda berilib, manba ko‘rsatiladi. Unda havola qilingan muallif, asar yoki maqolaning, nashriyotning nomlari, nashr qilingan yili beriladi;
matn mustaqil yoziladi. 0‘quvchi-talaba kurs ishi yozishda o‘rganayotgan adabiyotlardan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko'chirmay, awal o'qib chiqib, tushunib, boshqalari bilan taqqoslab, so‘ngra o'zining fikrini bayon qilmog‘i lozim.
|
| |