ASOSIY ENERGIYA TURLARI - Elektr energiyasini olishning an’anaviy va noana’naviy usullari haqida umumiy ma’lumotlar

|
Elektr energiyasini olishning an’anaviy va noana’naviy usullari haqida umumiy ma’lumotlar
|
bet | 2/5 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #104449 |
Bog'liq O\'TA O\'TKAZUVCHANLIK TO\'G\'RISIDA TUSHUNCHA NOAN\'ANAVIY ENERGIYA MANBALARIASOSIY ENERGIYA TURLARI.
ELEKTR ENERGIYASINI OLISHNING AN’ANAVIY VA NOANA’NAVIY USULLARI HAQIDA UMUMIY
MA’LUMOTLAR.
Dunyoda energetika muammosi dolzarb masalalardan biri bo’lib, bugungi kunda energetika sohasi bo’yicha shug’ullanayotgan olimlarning kun tartibida turibdi. XXI asr fan taraqqiyoti yuksalib texnik - texnologiyalarning rivojlanishi bilan birga insonni normal yashash imkoniyatini yaratish, uni yetarli energiya, oziq-ovqat bilan ta’minlash asosiy masalalardan biridir. Hammaga ma’lumki, yer qazilma boyliklarining energetik zahirasi kamayib bormoqda. Ammo, unga bo’lgan ehtiyoj ortib, hozirgi kunda yer yuzida aholi soni yetti milliardga yetdi. Insoniyat foydalanayotgan energetika manbalarining quyidagi turlari mavjud: neft, ko’mir, gaz, atom, biomassalar, suv, quyosh, shamol, geotermal energiyalar. Bu energiya manbalarini o’z navbatida ikki turga bo’lish mumkin. Biomassalar, suv, quyosh, shamol, geotermal energiya – yangilanuvchi; neft, ko’mir, gaz, atom energiyasi – yangilanmaydigan. Bu resurslardan olingan energiya elektr energiyasi, kommunal xizmatlarga (binolarni isitish, issiq suv bilan ta’minlash) sarflanadigan energiya kabi ko’rinishlarda bo’ladi. 2008-yilda jahon bo’yicha energiya iste’moli 15 TW (terawatt, 1012 w) ga teng bo’ldi, buni ta’minlashda har yilgidek yangilanmaydigan energiya resurslari katta ahamiyat kasb etib kelmoqda. Lekin keyingi 10-20 yil ichida yangilanadigan resurslarning ham ulushi ortib borayotganligini ko’rishimiz mumkin.
Yaqin kunlargacha xavfsiz deb kelingan energiya turlaridan biri bu atom elektrostansiyalaridir. Xalqaro agentlikning ma’lumotlariga ko’ra, 1982-yil boshida dunyo bo’yicha 272 ta atom elektrostansiyasi ishga tushirilgan bo’lgan va ular umumiy elektr energiyasining atigi 3 foizini ishlab chiqargan.
1990-yillarda kelib atom elektr stansiyalari (AES) soni 423 taga yetdi. 2000-yilda atom elektr stansiyalari (AES) dunyoda ishlab chiqariladigan umumiy elektr energiyaning chorak qismini ishlab chiqarishi taxmin qilingan.
Atom elektr stansiyalari (AES) lardan foydalanish dunyoda har yiliga 400 million tonna neftni tejash imkonini beradi.
Bu Saudiya Arabistonida har yiliga qazib olinadigan neft miqdoridan qariyb 2 marta ko’pdir.
O’z vaqtida atom energetikasining mutlaqo xavfsizligi afsonaga aylangan edi. Chernobildagi avariya, bu afsonaga bir qadar chek qo’ydi. Endilikda uning sha’niga teskari fikr, atom stansiyasi “do’zax dahshati” degan tamg’a yopishtirilmoqda. Bu ham haqiqatdan uzoq, ammo xavf katta emas. Chernobil atom elektr stansiya (AES) dagi avariya undagi xodimlarning qo’pol xatosi tufayli paydo bo’ldi. Lekin Yaponiyaning Fukosima shahrida joylashgan AES ning avariyaga uchrashi butun dunyo olimlarini ushbu energiya turidan amalda foydalanishga chek qo’yish lozimligini isbotlab berdi.
Xalqimizda arzon sho’rva tatimas, degan maqol bor, “arzon” energiya bizga juda qimmatga tushishi mumkin.
Yana bir muammo radioaktiv chiqindilarni saqlashdir. Atom elektr stansiya (AES) lar terrritoriyasida chiqindilar saqlanadigan maxsus joylar “go’rlar” mavjud. Biroq, ularni mutlaqo xavfsiz deyishga e’tirozlar bor.
Eng istiqbolli energiya manbalariga mutaxassislar vodorodni energiyasini kiritishdi, uning zahiralari bizning sayyoramizda amalda cheklanmagan. Vodoroddan energiya manbai sifatida keng foydalanish atrof-muhit tozaligini saqlashga imkon beradi, chunki uni yoqish jarayonida faqat distillangan suv hosil bo’ladi. Odatdagi suvdan sanoat miqyosida vodorod olishning bir necha usullari allaqachon izlab topilgan. Vodorodni sanoatda olish uchun atom elektr stansiyalari, Quyosh va dengiz suvlarining ko’tarilish energiyalaridan foydalanish taklif etilgan.
Hozirda issiqlik nasoslari deb ataluvchi prinsipial yangi energiya manbaidan foydalanish amalga oshirilmoqda. Issiqlik nasoslaridan freon gazi yordamida atrof-muhitga tarqalgan issiqlik amalda foydalanish uchun to’plab olinadi. Atrof- muhitdan to’plangan energiya, issiqlik nasoslarini ishlatish uchun sarflangan energiyadan bir necha marta ko’p bo’ladi. Shunday qilib, energiyaning saqlanish qonuni buzmasdan, issiqlikning atrof- muhitdan kondensatsiyalanishi hisobiga ishlaydigan “doimiy dvigatel” ga o’xshash moslamalar yaratilgan. Bu moslama atrof-muhit harorati yetarlicha yuqori bo’lganiga qadar ishlay oladi. Energiyaning yana bir yangi turi termoyadroviy energiyadir. Termoyadroviy energiya vodorod geliyga aylantirlganda ajratib chiqadigan energiyadan inson ehtiyoji uchun foydalanishga asoslangan.
Termoyadroviy elektr stansiyalar atom elektr stansiyalariga qaraganda ancha “toza”, “xavfsiz” bo’ladi.
Biroq bunday elektr stansiyalarini qurish uchun juda murakkab va qimmatbaho jihozlar kerak bo’ladi, chunki termoyadroviy reaksiyalar faqat plazma (moddaning 4-agregat holati) da boradi. Biroq, shunga qaramasdan kelajak enargiyasi ana shu elektr stansiyalarniki deb tahmin qilinmoqda.
|
| |