Salibchilarning sharqqa yurishlari

|
Salibchilarning sharqqa yurishlari
|
bet | 7/19 | Sana | 06.06.2024 | Hajmi | 170,43 Kb. | | #261012 |
Bog'liq Navoiy davlat pedagogikaSalibchilarning sharqqa yurishlari.
I.2. Salib yurishlari natijasida tuzilgan davlatlar va diniy ritsarlik ordenlari.
Sharqiy O`rtayer dengizi qirg`oqlariningkatta qismini bosib olinishi natijasida to`rtta salibchilar davlati tashkil topdi: Janubiy Suriya va Falastinda Quddus qirolligi, Suriya qirg`oqlarida Tripoli grafligi, Shimoliy Suriyada Antioxiya qirolligi va Yuqori Mesopotamiyada Edessa grafligi.Salibchilar davlatlarida Fransiyadagi kabi davlatni boshqarish tartibi yuritiladi.Qudduz qirolligida maxsus feodal odatlar
“Quddus assezi” deb nom olgan yozma qoidalarga aylanib, bu Quddus qirolligining konstitutsiyasi hisoblanadi. Feodallaro`rtasidagi munosabatlar bir-biriga qaramlik asosida qurilar edi.Kichik feodallarning o`z senor – baronlariga va baron ham knyazlarning qirolga nisbatan bo`lgan munosabatlarini yo`lga solib turadigan bo`ldi.Shuningdek, assezlarda ritsarning bir yilda necha kun urushda xizmat qilib berishi belgilangan edi. Qolgan uchta davlat rahbarlari amalda to`liq mustaqil bo`lsalarda qirolga qaram edilar.Bu davlatlar ham o`z navbatida baronliklarga, baronliklar esa ritsarlik lenlariga bo`linadi. Baronlar va ritsarlar o`z mol mulklari hisobidan harbiy harakatlarni olib borishlari majburiy edi. Quddus qirolligidaoliy hokimiyat yuqori palatadan bo`lgan yirik feodallarga tegishli edi. Ularning roziligisiz qirol qonunlar chiqarolmasdi, urush e`lon qilolmasdi va tinchlik sulhi tuzolmasdi.Salibchilar mahalliy aholini juda qattiq ishlatishardi. Dehqonlar toshloq yerlar uchun hosilning 1/3 qismidan tortib, teng yarmigacha soliq to`lardi. Qashshoq aholi bir necha marotaba bosqinchilarga nisbatan bosh ko`tarib chiqishdi. Salibchilar katta qiyinchilik bilan musulmon aholisi ustidan hokimiyatni ushlab qolishga erishdi. Salibchilarning shimoldan janubga qadar bir necha ming kilometrga cho`zilgan, o`zlari egalik qilib turgan yerlarni mudofaa qilishlariuchun katta kuch talab etilar edi.Ular doimiy ravishda hujumkor yurishlar qilish va mudofaani ushlab turishuchun 1119- yilda tampleyerlar ma`naviy ritsarlik ordeni yoki ibodatxona ahllari degan fransuz ordeni tashkil etildi, chunki orden binosi , rivoyatlarga ko`ra, qachonlardir podsho Solomonning qadimiy yahudiylar ibodatxonasi joylashgan teritoriyada bo`lgan. Tez orada gospitalerlar ordeni va keyinchalik 1190- yilda esa nemis ritsarlarini birlashtirgan Tevton ordeni yaratildi.Bu orden boshqa ordenlardan ancha keyinroq barpo etilib, Falastinda uncha uzoq turmadi. “ XIII asr boshida Tevton ordeni Yevropaga ko`chib o`tib, Quyi Visla daryosi qirg`og`ini o`ziga makon qilib tanlab oldi, polyak feodallari mahalliy “majusiylar” ga - prusslarga qarshi kurashish uchun Tevton ordenini bu yerga taklif etgan edilar. Tevton ordeni Prussiyani istilo etib va shuning oqibatida “Tevton ” ordeni degan nom o`rniga “Pruss ” ordeni degan nom oldi. Bu ordenlarning a`zolari ritsarlardan iborat bo`lib alohida odatlar asosida yashardilar.”Tampleyerlar qizil xoch tasviri tushirilgan oq kiyim kiyishardi. Gospitalerlar esa oq xoch aksi tushirilganqizil kiyim kiyishardi. Tevton ritsarlarida esa qora xoch aksi tushirilgan oq kiyim bo`lgan.Ritsarlar ruhoniylik niqobi ostida yurishardi. Orden a`zolari doimo “nohaqlar” bilan urushishga tayyor turishardi. Ritsarlar qo`l ostida xizmatkorlar ham bo`lib, ular ordenning eng quyi o`rnida turishardi. Ordenningboshlig`i“Buyuk magistr”deb atalib, u bevosita papaga bo`ysunardi. Ordenlar katta imtiyozlardan foydalanishardi va keyinchalik katta yer va ko`chmas mulk egalari bo`lgan korparatsiyalarga aylanib ketishdi. Tampleyerlar masalan katta aperatsiyalar bilan shug`ullanishardi va katta pul vositalariga ega edilar.Ordenlar sharqda o`z boshqaruvlarini yo`qotib borishlari bilan o`z faoliyatlarini Yevropaga ko`chirishdi. Tampleyerlar Fransiya bo`ylab yirik aperatsiyalarni amalga oshirishardi.
Ikkinchi va uchinchi salib yurishlari:G`azabga to`lgan musulmon knyazliklari o`zlarining kuchlarini yig`a boshladilar va hujumga o`tishdi. 1144- yilda amir Mosula salibchilardan Edessani tortib oldi. Antioxiyaga tahdid sola boshladi. Papa yangi salib yurishlariga chaqirdi. Katolik cherkovining mashhur arbobi mistik Bernard Klervosskiy fransuz qiroli Lyudovik VII va Germaniya qiroli Konrad III ni 1147-yilda ikkinchi salib yurishlariga jo`nab ketishiga ko`ndirdi. Faqatgina bu safarda salibchilar hech qanday muvaffaqiyatga erisha olmadilar. Nemislar Kichik Osiyoda turk saljuqlari tomonidan yakson qilindi. Nemislarning qolgan qo`shinlariga qo`shilgan fransuz ritsarlari esa Damashqni qamal qilishga harakat qilishdi. Ammo ko`p yo`qotishlar tufayli Yevropaga qaytib ketishdi.
XII asrning 2-yarmida sharqdagi vaziyat keskin o`zgarib ketdi. Misrda Suriyani va Mesopatamiyaning asosiy qismini o`ziga bo`ysundirgan kuchli musulmon davlati tashkil topdi. Bu davlatning rahbari sulton Salohiddin (1174-1193-y),(uni Yevropada Saladin deb atashgan). U uzoqni ko`ruvchi siyosatchi va qobiliyatli boshqaruvchi edi. U Tiveriad ko`li yaqinida salibchilarga katta zarar keltirdi va 1187-yilda Quddusni bosib oldi. Bu esa uchinchi (1189-1192) salib yurishlarining tashkillashtirilishi uchun sabab bo`ldi.Bunda yevropaning uchta davlati : fransuz, ingliz va german davlatlari qatnashdi. Bu salibchilarning tarkibi bo`yicha ishtirokchilar barcha salib toifalaridan tashkil topgani bilan farqlanadi. Bu yurishda nemislarga ritsari Fridrix I Barbarossa boshchilik qildi, fransuzlarga Flipp II Avgust va inglizlarga Richard I boshchiligida yurish bo`ladi. Fridrix I
Vizantiyaningdushmani bo`lib, Vizantiya esa Saladin bilan ittifoq tuzadi. Nemislar boshidanoq omadsizlikka uchradi. Fridrix I Barbarossa Suriyada daryodan kechib o`tish paytida suvga g`arq bo`ladi. Fransuz va Angliya qirollari dushmanchilik qilishni to`xtatmadi. Fransiya Angliya bilan urush holatida bo`lib salib yurishlari tufayli papa vositachiligi bilan vaqtinchalik kelishuvga ega edi. Richard I O`rtayer dengizida o`z o`rnini mustahkamlashga urinib Sitsiliyani bosib olishga harakat qildi. Ammo bunga fransuz va german qirollari xalaqit berishdi. Shunda Richard I Kipr orollarini bosib oldi. Keyinchalik esa Akrani qamal qila boshladi. Inglizlar va fransuzlar o’rtasidagi dushmanchilik yangidan alanga oldiva Filipp II o’zining ittifoqdoshi bo’lgan ingilizlar bilan yangi urushga tayyorgarlik ko’rish uchun vataniga qaytib ketdi.Richard I Akrani egallab olgandan so’ng Quddusni qaytib olishga harakat qila boshladi vafaqatgina Saladinni roziligibilan 3 yil davomida Quddusga faqatgina savdogarlar va tijoratchilarning borishiga erishdi.Endi Quddus qirolligining poytaxti Akrashahribo’ldi. Richard I Angliyaga qaytishda imperator Genrix IV ni asiriga aylanadi vabir yarim yildan so’ng katta boj evaziga ozodlikka chiqadi.Uchinchi salib yurishining natijasi shu bo`ldiki, Kipr orolining Garbiy Yevropaliklar tomonidan istilo etilishi va keyinchalik Quddus qiroli o`z saroy ahllari bilan birga bu yerga ko`chib keldi. Salibchilarning barcha yer mulklari ichida Kipr qirolligi eng mustahkam qirollik bo`lib chiqdi. Bu qirollik 250 - yil yashadi.
To`rtinchi salib yurishlari.Lotin imperiyasi.(1202-1204) . Bu yurish o`ziga xos bo`lib, jannatmakon yerlarni bosib olinishi bilan ajralib turadi. Ushbu yurish ilhomchisi papa Innokentey IIIbo’lib u sharq cherkovlarini Rim prestollariga bo’ysundirish va papa hokimiyatini o’rnatishga harakat qildi.To`rtinchi salib yurishi o`ziga xos yurish bo`lib, u boshqa salib yurishlariga nomi jihatdan aloqador bo`lsada, lekin u butun salibchilik harakatini bosqinchilik mohiyatini ro`yi – rost ochib bergan yurish bo`ldi. Bu yurish qatnashchilari hatto Falastingacha ham yetib borolmadilar. Salibchilar bu safar turklarga yoki boshqa musulmonlarga qarshi yurish qilmay, balki xristianlar Vizantiyasiga yurish qildilar. To`rtinchi yurish tarixida ayniqsa venetsiyaliklar katta rol o`ynadilar, ular yurish yo`nalishini o`zgartirib yubordilar. Dastlabbu salib yurishlariIyerusalimni egallab turgan Misrga qarshi rejalashtirilgan edi.Salibchilar Nil deltasiga yo’lboshchilik qilishni iltimos qilib, Venetsiyaga murojaat qilishdi. Venetsiyalik bo’lgan Enriki Dandola bu yordam uchun juda katta summa bo’lgan 85 ming marka kumush so’radi, salibchilarda esa buncha pul yo’q edi. U salibchilardan buning o’rniga kombitsatsiya sifatida Venetsiya uchun Dalmatin shahri Zadarni olib berishini talab qildi.Ammo oxir-oqibatda Venetsiyaliklar salibchilarni Nil deltasiga yo’lboshchilik qilish to’g’risidagi vadasini bajarishmadi.Misr bilan foydali savdo – sotiq olib borgan, lekin Vizantiyani kuchsizlantirishdan manfaatdor bo`lgan Venesiya, salibchilarni dastlabki niyatidan qaytarib, o`zining savdo raqibi Konstantinopol ustiga yurish qilishga yo`lladi. 1204 – yilda Konstantinopol bosib olindi va Bolqon yarim orolining janubiy qismida Lotin imperiyasi degan yangi davlat barpo etdilar. Quddus qirolligi kabi bu davlat ham tipik feodal davlat edi. Shimoliy fransuz feodali , Flandriya grafi Balduin imperiyaga boshliq qilib qo`yildi. Imperiya tarkibida bir nechta yirik vasallik mulklari: Fessalonika qirolligi, Afina gersogligi, Axeya knyazligi va boshqalar bor edi. Vizantiyadan ko`p miqdorda yer – mulklarni: Konstantinopolning bir qismini, Gallipol shahrining bir qismini, Egey dengizidagi ba`zi orollarni, Ioniya orollarini, Krit orolini, Peloponesning janubiy – g`arbiy qismini Venesiya oldi. Kichik Osiyo shimolidagi Trapezund mustaqil bo`lib qolaverdi. Vizantiyaning istilo etilmagan uchta hududidagi eng yirik Nikeya imperiyasining imperatori Mixail VIII Palelog lotinlar zulmi ostida yashagan greklarning xayrixohligiga tayanib, 1261 – yilda Konstantinopolni bosib oldi va u yerdan yevropalik feodallarni haydab yubordi. Vizantiya imperiyasi ana shu tariqa qayta tiklandi. Lekin bu davlat juda kuchsiz edi.
|
| |