M: Jismoniy tarbiya va sportda marketing xizmatini boshqarish

|
M: Jismoniy tarbiya va sportda marketing xizmatini boshqarish
|
bet | 17/79 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 4,19 Mb. | | #150322 |
Bog'liq Мажмуа Спорт менежменти ва маркетинги 2022 2023 M: Jismoniy tarbiya va sportda marketing xizmatini boshqarish
Sport marketingda boshqaruvning iqtisodiy konunlari.
Sport marketingni bozorga xos boshqarish tizimi.
Sport marketingini boshqarishning tamoyillari, usullari va metodikasi.
Sport marketingi xizmatini boshqarishning iqtisodiy usullari.
Marketing tizimi - bu kuyilgan maksadlarga erishish va maksadli bozor talabini kondirish uchun marketing kismlarining anik birikuvidir. Tarkib uzida turtta asosiy kism – maxsulot yoki xizmat, taksimot (sotish, utkazish, narxlarni) birlashtiradi.
Tovar va xizmatlarni olganda bozorga nima tavsiya etilishi sifat darajasi, sotish xajmi, kompaniyaning innovatsion darajasi, ulchovning xolati, aloxida shartlar tadkikotlarning xajmi va muddatlari mavjud maxsulotni sotishni tuxtatish paytini aniklab olish kerak.
Marketing tizimi ijtimoiy-iktisodiy elementlar, sub’ektlar yigindisidan iboratdir. Marketing tizimi uz tarkibiga turli elementlarni kamrab oladi:
ta’minotchilar
rakobatchilar
vositachilar
iste’molchilar (bozor)
firma (kompaniya)
Marketing tizimini shakllantirish va amal kilishi anik urab turgan muxit ta’sirida olib boriladi. Bu muxitga ijtimoiy-iktisodiy, siyosiy, madaniy, demografik va ekologik omillar kiradi.
Ta’minotchilar – aloxida olingan tashkilot, uyushma, shaxslar yigindisidan tarkib topib, firmani moddiy, moliyaviy va maxsulot resrslari bilan ta’minlaydi.
Rakobatchilar – istak buyicha, safdosh tovar buyicha, tovar turi buyicha, tovar markasi buyicha turkumlanadi.
Marketing buyicha vositachilar – tashkilot uchun uning tovarlarini mijozlarga etkazish, sotish, aloka urnatish buyicha yordam kursatuvchilardir.
Vositachilar – savdo, logistik, marketing va moliyaviy vositachilarga bulinadi.
Savdo vositachilari - ulgurji va chakana savdogarlardir.
Logistika vositachilari – ombor tizimi xizmatlarida tovar va okim xolatlarini transportirovka kilish bilan shugullanish.
Moliyaviy vositachilar – bank, kredit, sugurta va boshka moliyaviy xizmatlarni amalga oshiradi.
Iste’molchilar – firmalar, aloxida fizik shaxslar yoki ularni potensial guruxi bulib, ular bozorda mavjud bulgan tovar va xizmatlarni olishga tayyor.
Iste’molchi – bozor kiroli, marketing vazifasi doimo iste’molchini xulk-atvorini urganish, uni extiyojini firma masulotiga bulgan munosabatini urganish, taxlil kilishdan iborat.
Firma, marketing va bozor munosabatlari bir-biriga uzaro ta’sir utkazib, dialektik bogliklikda xarakatlanib boradi. Firma yangi texnologik jarayonlarni egallashga, yangi maxsulotlar ishlab chikarishga fakat bozordagi munosabatlar sabab buladi.
Marketing tarkibini ishlab chikishda bosh masala uning bir butunligi, maksadga erishishda muvaffakiyatni ta’minlovchi barcha omillarning uzaro alokasidir.
Marketing iktisodiy kategoriya sifatida goyasi serkirradir. Uning tarkibi eki faoliyat soxalarida
- ishlab chikarish vositalari marketingi;
- iste’mol tovarlari marketingi,
- xizmat kursatish marketingi,
singari turlarini kursatish mumkin.
Buning xar birining faoliyatida umumiy tamoyillar va vazifalar saklanib koladi, ammo bu yunalishlarning xar biri uziga xos tomonlari bilan ajralib turadi.
Ishlab chikarish vositalari marketingi birinchi navbatda ishlab chikarish talablarini xisobga olishga asoslanadi. SHu sababli maksadga muvofiklik makbullik kat’iy uygunlik eng birinchi urinda turadi.
Iste’mol tovarlari marketingi xilma xil talab va didga ega bulgan iste’molchilarning keng doiralari bilan boglik.
Bu soxada iste’molchi fe’l atvorining tub moxiyatini urganishga katta e’tibor beriladi. Xususan iste’molchilarni guruxlash, reklama, maxsulot sotishni uyushtirish, bularning barchasi iste’mol tovarlari bozorida marketing faoliyatining asosiy masalalari xisoblanadi. Masalan, dukonlarda uz-uziga xizmat kursatish tamoyillari iste’mol tovarlari marketingi samarasi.
Iste’mol tovarlari xizmati marketingi ishlab chikaruvchi bilan iste’mol urtasida bevosita alokaning mavjudligi bilan ajralib turadi. Xizmatlarning kupchilik kismi kompleks xarakterga ega. Masalan, mexmonxonalar, jamoat ovkat joylari, ekskursion xizmat, edgorlik mollari sotish va xakozolar paydo bulishi yalpi turistik maxsulot tushunchasi bilan bevosita boglikdir. SHu sababli kursatish soxasida marketing juda katta yunalishga ega.
Marketingning tarkibiy tuzilishi xakida fikr yuritilganda uning tarkibida mikromarketing, mikromarketing turlari mavjudligini aloxida ta’kidlash zarur.
Bu tushunchalarni fanga birinchi marta F.Kotler 1972 yilda kiritdi va ularni xujalik faoliyati bilan shugullanadigan tashkilotlar bilan bir katorda foyda olish bilan boglik bulmagan madaniyat, ijtimoiy, siyosiy va shunga uxshash tashkilotlarga nisbatan xam kulladi.
Mikromarketing - korxonaning ishlab chikarishni shakllantirish, tovarlar va xizmatlarning tayerlovchidan iste’molchi eki foydalanuvchiga borish okimini boshkarish bilan boglik bulgan faoliyatdir. Uning asosiy vazifasi talabni kondirish va ayni paytda korxona oldiga kuygan maksadlarga erishishdir. Boshkacha aytganda bu ijtimoiy iktisodiy jaraen bulib, maxsulot eki xizmatlarga bulajak talab tarkibini urganish, shuningdek bu talabni, taklifni shakllantirish iste’molchiga axborot berish yullari bilan kondirish maksadini kuzlaydi.
SHunday kilib, mikromarketing korxona darajasidagi bozor faoliyatidan iboratdir.
Makromarketing faoliyati korxona darajasidan chetga chikadi va turli birlashmalar, konsepsiyalar, uyushmalar va umuman tarmok darajasida amalga oshiriladi.
YAnada kengrok ma’noda makromarketing tushunchasi mamlakatning jami xujaligi mikesida maxsulotlarni yaratish va uning pirovard iste’molchisi tomon kuchish xarakati xaetiy jaraenda katnashadigan faoliyati va muassasalarni birlashtiradigan tizimdir. Bu tizim barcha ishlab chikarish savdo, transport, reklama axborot va boshka marketing vazifalarini bajaradigan korxona va xizmatlarni kamrab oladi.
Makromarketingning vazifasi-butun mamlakat buyicha moddiy boyliklar va xizmatlar okimini boshkarishni tartibga solishdan iborat.
Turli darajadagi boshkarish vositalari va usullari uzaro fark kilinadi. Korxona darajasida asosan marketing-miks vositalaridan foydalaniladi. Undan yukorirok darajalarda investitsiya siesati narxlarni boshkarish, ilmiy tadkikot va tajriba-konstruktorlik ishlari va shunga uxshash faoliyat kursatadi.
Marketingni kullash soxalari va ob’ektlariga muvofik kuyidagi xolatlarga kura guruxlash mumkin:
1. ichki marketing;
2. tovarlar buyicha marketing;
3. eksport marketingi;
4. import marketingi;
5. ilmiy texnik marketing;
6. tugridan-tugri mablag (investitsiya) kiritish marketingi;
7. xalkaro marketing;
8. notijorat faoliyati soxasidagi marketing;
9. ijtimoiy goyalar marketingi;
1. Ichki marketing koidaga kura 1 tomon doirasida tovar va xizmatlarni sotish masalalari bilan boglik. Amalda barcha korxonalar avval ichki bozorga keladi, yukori natijalarga erishgandan keyin esa, ya’ni rakobatbardosh maxsulotlarini yaratgandan keyin tashki bozorga chikadi.
2. Tovarlar va xizmatlar marketingi (tovarlar buyicha marketing) samarali sotishni tadkik kilish va tovarlar va xizmatlar turlari buyicha tadbirkorlik faoliyatining foydaliligini ta’minlashni kuzda tutadi. Masalan, xorijda sanoat tovarlari marketingi, iste’mol tovarlari va xizmatlar marketingi ishlab chikilgan.
3. Eksport marketingi yangi xorijiy sotish bozorlarini kuyidagicha tadkik kilish, firma maxsulotlarini sotish uchun xorijiy sotish xizmatlarini tashkil kilishni kuzda tutadi.
4. Import marketingi yukori samarali xaridorlarni ta’minlash uchun bozor tadkikotlarining aloxida shakllarini kuzda tutadi.
5. Ilmiy-texnik marketing xaridning ilmiy-texnik faoliyat natijalari: patentlar va litsenziyalarni sotish va xarid kilish kismidagi marketing tadkikotlari, fan-texnika tarakkiyoti yunalishlarini urganish, tegishli tomonlar patent xukulari masalalari va boshkalar bilan boglik.
6. Tugridan-tugri marketing kiritish marketingi uz ichiga xorijiy faoliyatni tadkik kilish, yangi korxona ishining imkoniyatlari (biznes-reja turlari), uning sotish faoliyatini chukur va xar taraflama taxlil kilishni, xamda kompaniya manfaatlari va korxona kurilgan mamlakat konunini xisobga olgan xolda tashki bozordasotish tadkikotlarini uz ichiga oladi.
7. Xalkaro marketing, tashki iktisodiyot, tashki savdo marketingi deb xam ataydilar, maxsulotni xorijda kurilgan milliy korxonalarda sotishni kuzda tutadi. U ishlab chikarish, sotish vazifalarining juda kattaligi bilan farklanadi, asosan kup sonli mamlakatlar xududlarini kamrab oluvchi transmilliy kompaniyalarga javob beradi.
8. Notijorat faoliyati soxasidagi marketing asosan aloxida tashkilot yoki aloxida shaxsga nisbatan jamoaning ijobiy fikrini yaratish masalalari bilan boglik.
9. Ijtimoiy marketingni kullashning eng muxim soxasi rivojlanadigan mamlakatlarda oilani rejalashtirish, kariyalar va kasallarga e’tiborni jalb kilish ayrim ijtimoiy zaruriyatlarga xayriya kilishga tayyorlikni rivojlantirishdan iborat.
Marketingni boshkarish – marketing faoliyatini amalga oshirish uchun zarur bulgan barcha moddiy, moliyaviy, me’yoriy va boshka resurslarning majmui bulib, uni amalga oshirish jarayonida barcha xodimlar faoliyatini bir maksadga yunaltirish, uyushtirish va muvofiklashtirishdan iboratdir. Bunda iktisodiy, texnikaviy va boshka konunlardan ongli ravishda foydalaniladi. Bu faoliyat marketologlardan nixoyatda katta bilim, shijoat va tuganmas mexnat talab kiluvchi murakkab tizimdir.
Marketingni boshkarish tizimining tarkibiy kismlari: maksad tamoyillari, vazifalari, tashkiliy tuzilishi, usullari, boshkarishning texnika va texnologiyasi, kadrlar va boshkalardan iborat. Marketingni boshkarishning maksadi tizimning tugri va murakkabligi darajasiga karab uzgaradi. Uning tashkiliy tuzilishini mezoni va maksadideganda marketingning tarkibiy tuzilishining dinamik barkarorligi, evolyusiya uzgarishlari va tashki muxit bilan uzaro ta’siri tushuniladi. Bu maksad marketing faoliyat kursatayotgan soxalarda belgilangan darajadagi foyda olishga yunaltirilgan barcha faoliyatni boshkarishdir.
Marketingni boshkarish jaraeni kuyidigilardan tashkil topilgan:
1. bozor imkoniyalarini taxlili;
2. maksadli bozorni tanlash;
3. marketing kompleksini ishlab chikish;
4. marketing chora-tadbirlarini xaetga tadbik etish.
Bozor imkoniyatlari taxlilida marketing tadkikotlari marketing axboroti, marketing muxiti, bozor tuzilishi, ulgurji va chakana savdo taxlili olib boriladi.
Maksadli bozor tanlashda esa:
- talab xajmini ulchovi,
- bozorni segmentlash,
jaraenlari kurib utiladi.
Marketing kompleksini ishlab chikarishda esa tovar ishlab chikarish, tovarga narx urnatish, tovarlarni tarkatish usullari va sotishni ragbatlantirish, ishlab chikarishning kommunikativ siyosati ustida ishlar olib boriladi.
Turtinchi boskichda rejalashtirish tizimi, shuningdek, strategik rejalashtirish va marketing faoliyatini nazorat turlari, korxonaning tashkiliy tizimi kabilar tulik eritib beriladi.
Marketing muxiti. deganda firma korxona eki uning yukori ashkilotlar faoliyatiga ta’sir kursatuvchi ijtimoiy iktisodiy siesiy va xukukiy omillar majmui tushuniladi, Marketing ichki va tashki muxitlar farklanadi.
Ichki muxitni shakllantiruvchi omillar, firma raxbariyati tomonidan nazorat kilinadigan - texnologik jaraen, moliya axvoli, tashkiliy tuzilishi, bozorni tanlash va boshkalar bilan boglikdir. Nazorat kilinadigan omillarni tashkilot va uning marketing xizmati boshkaradi. Ana shu omillardan marketing xizmati tomonidan nazorat kilinmaydigan ayrimlarini oliy raxbariyat boshkaradi. Uncha katta bulmagan eki urtacha tashkilotlarda umumiy siesat masalalarini xam marketing karorlarini xam, bir shaxs odatda mulk egasi eki oliy raxbar kabul kiladi, lekin bunday xollarda dastavval umumiy maksadlarni belgilash, sungra ularga marketing rejalarini moslashtirish kerak.
Nazorat kilinmaydigan omillar tashkilot va uning marketing xizmatlari tomonidan boshkarila olmaydigan faoliyatiga ta’sir kursatuvchi tarkibiy kismlardir. Nazorat kilinmaydigan omillarning salbiy ta’siri natijasida kanchalik jozibali bulmasin xar kanday reja barbod bulishi mumkin. SHuning uchun tashki muxitni muntazam kuzatish, uning ta’sirini xisobga olish lozim buladi, kutilmagan vaziyatlar sodir bulganda kilinadigan ishlar rejada kuzda tutilishi kerak. Kuyidagi nazorat kilinmaydigan omillarni xamisha xisobga olish va oldindan kura bilish talab etiladi: iste’molchilar, rakobat, xukumat, iktisodiyot, texnologiya, mustakil ommaviy axborot vositalari.
Demak, yukoridagilardan xulosa kilsak, firma yoki korxonaning butun faoliyati tula-tukis bozor munosabatlarini mujassamlashtiradi. Firma va bozor tushunchalari, bozor iktisodiyoti sharoitida bir-biridan ajratib bulmaydigan iktisodiy kategoriyalar xisoblanadi. CHunki firmalar faoliyatisiz bozor bulishi mumkin emas.
Marketingni tashkil etish - marketing xizmatini boshkaradigan idoralarning tashkililiy kurilishi bulib,u eki bu topshirikni bajarish uchun buysunish va javobgarlikni belgilaydi.
Marketingni tashkil kilish - korxonada bir necha yunalishda amalga oshiririlishi mumkin:
1. Funksional-bunda javobgarlik taksimot, sotish, ta’minot va tovar xarakatini tashkil kilish doiralariga tushadi.
Tovarlar tamoyili buyicha tashkil etish. Unda funksional tamoyillarga, yana bir tovar markasi uchun boshkaruvchilar kushiladi.
Bozor tamoyili buyicha tashkil etish. Unda funksional tamoyillariga, yana bir xudud bozorlari va iste’molchilar turi buyicha boshkaruvchilar kushiladi.
Funksional tashkil etishning yutuklari, bulimalarning boshkarishdagi soddali, bajariladigan funksiyalarga yukori javobgarlikdan iboratdir. Lekin bu tuzilishning kator kamchiliklari xam mavjud:
tovarlar buyicha maxsus bulimlarning yukligi;
bozorning xududiy segmentlari buyicha maxsus bulimlarning yukligi;
bozor talablarining uzgarishi va iste’molchilar talabiga operativ reaksiyaning sustligi;
marketing tashkilotlari tadbirlarning moliyalashtirish masalalarini xal etishning kiyinlashganligi.
Tovar tamoyili buyicha tashkil etish tovarlar va ular guruxlari buyicha bulimlar tashkil etishni talab etadi. Unda tovar bulimlari buyicha mustakil karor kabul kiladi. Marketing xizmatining tashkiliy tuzilishi bu kabi bulgan shakl, avvalo ishlab chikaradigan tovarlar assortimenti katta bulgan firmalarga tugri keladi.
Tovar tamoyili buyicha tashkil etish shakli xam, shuningdek kamchiliklarga ega. Boshkarishning bu kabi tizimi marketing faoliyatining uziga xos tamonlarini doim xam e’tiborga olmaydi. Tovarlar buyicha guruxlar ishchilari uz majburiyatlarini samarali bajarish uchun etarlicha xukuklarga ega emas, boshkaruv apparatida katta sonli gurux va guruxchalar paydo bulishi bilan ularni ushlab turish katta xarajatlar talab kiladi.
Bozor tamoyili buyicha tashkil etishda deyarli barcha korxonalar uz tovarini xarakteri jixatidan turlicha bulgan bozorlarda sotadi. Turli bozorlarning sotib olish xususiyatlar yoki turli tovar afzalliklariga ega bulgan xollardagina bozor tamoyiliga kura tashkil etish maksadga muvofikdir. SHuning uchun marketing xizmati bulimlari asosiy bozorlarga karab tuziladi.
|
| |