nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
– ma„ruza. Qarshilik termometrlari. Logometrlar. Qarshiliklarni

110
9.2. Muvozanatlashgan ko‟prik sxemasi…………………………………… 55
9.4. Qarshiliklarni o‟lchashning kompensatsion usuli……………………… 59
9.5. Avtomatik ko‟prik o‟lchash sxemasini hisoblash……………………… 61
10 – ma„ruza. Nurlanish pirometrlari. Signal o‟zgartkichlar va masofaga
uzatish sistemalari ………………………………………………………… 63
10.1.Umumiy tushunchalar va nazariy asoslar……………………………… 63
10.2.Optik pirometrlar……………………………………………………… 65
10.3. Rangli pirometrlar………………………………………………………66
10.4.Radiatsion pirometrlar……………………………………………… 67
11– ma„ruza. Bosim o‟lchash asboblari……………………………………68
11.1. Asosiy tushunchalar va tasnifi………………………………………… 68
11.2.Suyuqlikli bosim o‟lchash asboblari…………………………………… 70
11.3.Deformatsion prujinali bosim o‟lchash asboblari……………………… 76
11.4.Yuk porshenli asboblar………………………………………………… 78
12 – ma„ruza. Modda miqdori va sarfini o‟lchash asboblari…………… 80
12.1.Sarf va miqdor to‟g‟risida umumiy ma„lumotlar
………………………… 81
12.2. Bosim farqlari o‟zgaruvchan sarf o‟lchagichlar
…………………………… 81
12.3. Bosim farqlari o‟zgarmas sarf o‟lchagichlar………………………… 84
13 – ma„ruza. Bosimlar farqi o‟zgarmas, tezlik bosimi, induksion,
ultratovushli va ionizatsion sarf o‟lchagichlar ………………………… 88
13.1.Tezlik bosimi bo‟yicha sarf o‟lchagichlar……………………………… 88
13.2. Induksion va o‟zgaruvchan satxli sarf o‟lchagichlar………………… 90
13.3. Standart toraytuvchi qo‟rilmalar……………………………………… 92
– ma„ruza. O‟lchash hatoliklari va ularni baholash

|
– ma„ruza. O‟lchash hatoliklari va ularni baholashBog'liq 1-ìàúð¢çà Êèðèø2 – ma„ruza. O‟lchash hatoliklari va ularni baholash.
………………………11
2.1. O‟lchash hatoliklari va o‟lchov asboblari haqida umumiy tushunchalar
…… 11
2.2. O‟lchash hatoliklari va ularni baholash
……………………………………… 14
2.3.O‟lchov vositalarining statik va dinamik xarakteristkalari………………
16
3 – ma„ruza. Harorat o‟lchash asboblari haqida asosiy ma„lumotlar va
ularning tasnifi
…………………………………………………………………………18
3.1. Harorat va harorat shkalalari haqida umumiy ma„lumotlar…………… 18
3.2. Harorat o‟lchash asboblarining tasnifi
………………………………………… 20
4 – ma„ruza. Kengayish termometrlari
… …………………………………… 22
4.1.Suyuqlikli shisha termometrlar……………………………………………22
4.2.Dilatometrik termometrlar
……………………………………………………… 25
4.3.Bimetalli termometrlar
…………………………………………………………… 26
5 – ma„ruza. Manometrik termometrlar
……………………………………… 27
5.1.Manometrik termometrlar haqida umumiy ma„lumotlar
…………………… 27
5.2.Gazli manometrik termometrlar
………………………………………………… 28
5.3.Suyuqlikli manometrik termometrlar
…………………………………………… 29
5.4.Kondensatsion manometrik termometrlar
………………………………………30
6 – ma„ruza. Termoelektrik termometrlar
…………………………………… 31
6.1.Termoelektrik termometrlar haqida umumiy ma„lumotlar
………………… 31
6.2.Termoelektr materiallar va o‟zgartkichlar
………………………………………35
6.3.Uzatuvchi termoelektrod simlari
…………………………………………………36
7 – ma„ruza. Termoelektr termometrlarda ikkilamchi asboblar:
Magnitoelektrik millivoltmetr va avtomatik potensiometrlar
…………… 37
7.1.Termoelektr termometr erkin uchlari haroratining o‟zgarishini
kompensatsiyalash usullari
…………………………………………………………… 37
7.2.Magnitoelektrik millivoltmetrlar………………………………………… 38
7.3.Avtomatik potensiometrlar……………………………………………… 40
7.4.Avtomatik potensiometrlarning o‟lchash sxemasini hisoblash………… 45
|
| |
NAZORAT SAVOLLARI - 1-маърўза: Кириш

20
bu erda n – Farengeyt shkalasi bo‟yicha graduslar soni.
Xozir 1968 yilda qabul qilingan va 1971 yil 1 yanvardan joriy etilgan Xalqaro
amaliy harorat shkalasi (МПТШ-68) qo‟llaniladi.
U absolyut termodinamik harorat shkaklasining qo‟llanilishidan iborat. Bu
shkala shunday tanlanganki, u bo‟yicha o‟lchangan harorat termodinamik haroratga
yaqin bo‟ladi. Ular orasidagi ayirma zamonaviy o‟lchash aniqligi chegaralarida
bo‟ladi.
МПТШ-68 ning eng muhim o‟zgarmas nuqtalari 3.1-jadvalda berilgan.
MPTSH-68 haroratning 13,81 dan 6300 K gacha oraliqda o‟lchashni
ta„minlaydi. MDX da MPTSH-68 dan tashqari haroratni 0,01 dan 100 000 K gacha
chegarada bir xil o‟lchashni amalga oshirish uchun mo‟ljallangan amaliy harorat
shkalalari ishlatiladi.
3.1.-jadval
№
Muvozanat holatlari
Xalqaro amaliy haroratlarga
berilgan qiymat
1
2
3
4
1
Vodorodning qattiq, suyuq va gazsimon fazalari orasidagi
muvozanat (vodorodning uchlik nuqtasi)
13.81
-259,34
2
33330,6 Pa (25/76 normal atmosfera bosimi) bosimida
vodorodning suyuq va gazsimon fazalari orasidagi muvozanat
17,042
256,108
3
Vodorodning suyuq va gazsimon fazalari orasidagi muvozanat
(vodorodning qaynash nuqtasi)
20,28
-252,87
4
Neonning suyuq va gazsimon fazalari orasidagi muvozanat
(neonning qaynash nuqtasi)
27,102
-246,048
5
Kislorodning qattiq, suyuq va gazsimon fazalari orasidagi
muvozanat (kislorodning qaynash nuqtasi)
90,188
-182,962
6
Suvning qattiq, suyuq va gazsimon fazalari orasidagi
muvozanat (suvning uchlik nuqtasi)
273,15
0,01
7
Suvning qattiq, suyuq va gazsimon fazalari orasidagi
muvozanat (suvning qaynash nuqtasi)
373,15
100
8
Misning qattiq, suyuq va gazsimon fazalari orasidagi
muvozanat (misning qaynash nuqtasi)
692,73
41958
9
Kumushning qattiq, suyuq va gazsimon fazalari orasidagi
muvozanat (kumushning qaynash nuqtasi)
1235,08
961,93
10
Oltinning qattiq, suyuq va gazsimon fazalari orasidagi
muvozanat (oltinning qaynash nuqtasi)
1337,58
1064,43
O‟lchov vositalarining statik va dinamik xarakteristkalari

16
Barqaror ish rejimida chiqish miqdorining kirish miqdoriga bog‟liqligi o‟lchov
vositalarining statik tavsifi deyiladi. Umumiy holda o‟lchov
asboblarining statik
tavsifi quyidagi ko‟rinishda bo‟ladi:
)
(
B
f
(2.20)
bunda
-sanoq qo‟rilmasi ko‟rsatkichining koordinatasi; B-o‟lchanayotgan
fizik kattalik
qiymati.
O‟lchanayotgan В kattalikning chiqish miqdori
ga o‟zgarishi
bevosita
amalga oshiriladi, bo‟nday oraliq o‟zgartirishlar bir necha bo‟lishi mumkin. Masalan
haroratni millivoltmetrga ulangan termoelektrik termometrlar yordamida o‟lchaganda
4 ta ketma-ket o‟zgartish yuz beradi. Muhit harorati,
t termometrning termoelektr
yurituvchi kuchi E, elektr zanjirining tok kuchi I, millivoltmetr ramkasidagi aylanma
moment
ko‟rsatgich strelkasining burilish burchagi. Bunday o‟lchov asbobi ketma-
ket ulangan va har biri o‟z statik tavsifiga ega bo‟lgan bug‟inlardan
tuzilgan:
)
(
0
0
i
i
i
f
(2.21)
2.4.O‟lchov asboblarining ishonchliligi
O‟lchash texnikasida o‟lchov asboblarining ishonchliligi alohida ahamiyat kasb
etadi. Ishonchlilik deyilganda sistemaning berilgan vaqt oralig‟ida o‟z parametrlarini
ma„lum
berilgan chegaralarda saqlab, bo‟zilmasdan ishlay olish qobiliyati
tushuniladi.
Bo‟zilmasdan
ishlash ehtimoli P(t) –sistemaning ishonchliligining asosiy
tavsifidir.
.
)
(
t
T
P
t
P
(2.22)
Bo‟zilish
ehtimoli g(t) –berilgan vaqt oralig‟ida hech bo‟lmasa bir marta
bo‟zilish ruy berish ehtimolligi:
.
)
(
t
T
P
t
g
(2.23)
Ular yig‟indisi 1 ga teng:
P(t)+g(t) =1 (2.24)
Bo‟zilishlar
chastotasi
,
)
(
t
n
n
t
а
x
(2.25)
17
Bo‟zilishlar chastotasini yana quyidagicha tasvirlash mumkin:
,
)
(
)
(
)
(
dt
t
dP
dt
t
dg
t
а
(2.26)
Asboblarning ishlatishdagi ishonchliligi ko‟p jixatdan ularning konstruktiv
ishonchliligi va tayyorlash sifatiga bog‟liq. Ammo eng ishonchli asbob ham noto‟g‟ri
ishlatilganda ishonchsiz holatga keltirilib quyilishi mumkin.
Shuning uchun
asboblarning ishonchliligini oshirishda ulardan to‟g‟ri foydalanish asosiy shartlardan
biridir.
NAZORAT SAVOLLARI - 1-маърўза: Кириш

107
BA„ZI ATAMALAR IZOXLI LUG‟ATI
1. Barometr
69
– atmosferada havoning barometrik bosimini o‟lchash
uchun
ishlatiladigan asbob.
2. Variatsiya
10
- Bir kattalikni ko‟p marta takroriy o‟lchashlar natijasida asbob bir
nuqtadagi ko‟rsatishlari orasidagi eng katta farq.
3. Vakkumetr
69
- siyraklanishni o‟lchash uchun ishlatiladigan asbob.
4. Graduirovka
8
– darajalash.
5.
Diafragma
81
– dumaloq teshikli yupqa disk shaklga ega bo‟lgan qurilma
6. Differensial manometrlar
73
– ikki bosim ayirmasini (bosimning o‟zgarishi)
o‟lchaydigan asbob.
7. Kogerent birlik
6
– sonli koeffitsenti birga teng bo‟lgan tenglama orqali tizimning
boshqa birliklari bilan bog‟langan xosilaviy birligi.
8.
Kondensat
24
– bug‟-suyuqlik aralashmasi.
9. Metrologiya
6
- o‟lchashlar, o‟lchash usullari va vositalari hamda talab etilgan
aniqlikka erishish yo‟llari haqidagi fan.
10. Manometr
69
- mutlok va ortiqcha bosimni o‟lchaydigan asbob.
11. Manovakuummetr
69
– ortiqcha bosim va vakkumni o‟lchaydigan asbob.
12. Naporomer (mikromanometr)
70
– kichik miqdordagi ortiqcha bosimni o‟lchaydigan
asbob.
13. Namuna modda
6
- tasdiklangan spetsifikatsiyada ko‟rsatilgan tayyorlash shartlariga
rioya qilinganda tiklanadigan ma„lum xossalarga ega bo‟lgan
moddadan iborat
o‟lchov.
14. Pirometr
60
– Haroratni nurlanish intensivligi orqali, bevosita o‟lchaydigan asbob.
15. Pezometr
97
– bosim o‟lchash maqsadida ishlatiladigan to‟g‟ri naycha.
16. Pito nayi
86
– frantsuz olimi Pito tomonidan taklif qilingan pezometrik naycha.
17. Prandtl nayi
86
– mashxur gidromexanik olim, suyuqlik va gazlar dinamikasi fani
asoschisi Prandtl
tomonidan taklif qilingan, quvurlardagi tezlik bosimini
o‟lchaydigan, uchi egik naycha.
18. Standart namuna
6
- modda va materiallarning xossalari yoki tarkibini xarakterlovchi
kattaliklarning birligini qayta tiklash uchun o‟lchov.
19. Sezuvchan element
6
– birlamchi uzgartkichning o‟lchanayotgan kattalik ta„siridagi
qismi.
20. Soplo
77
– konsentrik teshikli nasadka shaklda ishlangan jism bo‟lib, uning kirish
qismi
ravon torayib, chiqish qismi silindrdan iborat.
21. Termoballon
24
– manometrik termometrlarning tashkiliy kismlaridan biri bulib,
ichiga atmosfera bosimi ta„sir kqilmaydigan bosimda termometrik modda (suyuqlik,
gaz, kondensat) solinadigan silindrsimon jism.
22. Termopara
29
– ikki xil metall sim (termoelektrod)dan tashkil topgan, ikki uch(issiq
va sovuq ulanma)lari kavsharlangan (1821 yilda Zeebek tomonidan kashf etilgan
termoelektr hodisasiga asoslanga) termoelektr termometr.
23. Tyagomer
70
– kichik miqdordagi siyraklanishlarni o‟lchaydigan asbob.
24. Tyagonaporomer
70
– kichik qiymatli bosim va siyraklanishlarni o‟lchash uchun
ishlatiladigan asbob..
25. Etalon
7
- o‟lchov birliklarini saqlash va ularni metrologik
aniqlik bilan takrorlash
uchun mo‟ljallangan asbob.
S, H
2 - «кимё» фанидан маъруза

|
«кимё» фанидан маърузаBog'liq \'metallar korroziyasiS, H
2
S
va tarkibida
S
bo„lgan organik moddalarning metallarga ta‟siri natijasida korroziya
vujudga keladi. Suvsiz sharoitdagina bu ta‟sir namoyon bo„ladi. Suvda esa bu jarayon elektrokimyoviy
korroziyaga aylanadi. Suv, nam, suvli eritmalar ishtirokida elektr hosil bo„lishi hisobiga yoki elektr
ta‟siridan vujudga keladigan korroziya
-
elektrokimyoviy korroziya
deyiladi. Bu korroziya ikkiga
bo„linadi
:
galvanokorroziya va elektrokorroziya. Galvanokorroziya –
o„z - o„zidan
mikrogalvanik zanjir hosil qilib boradi
,
elektrokorroziya
esa tashqi elektr manbai ta‟sirida boradi.
Tabiiy sharoitda va texnikada metallar asosan galvanokorroziyaga uchraydi. Sof kimyoviy korroziya
nisbatan kam uchraydi. Metallar asosan elektrokimyoviy korroziya tufayli emiriladi. Elektrokimyoviy
korroziya metallda kichik galvanik elementlar hosil bo„lishi natijasida vujudga keladi. Bunday galvanik
elementlar hosil bo„lishiga quyidagilar sabab bo„ladi: ko„p metallar tarkibida qo„shimcha holda boshqa
metallar bo„lishi, metall hamma vaqt suv, havo nami va elektrolitlar qurshovida turishidir.
Masalan,
nam havoda temirga mis metalli tegib tursin. Bunda galvanik element hosil bo„ladi. ya‟ni temir-anod, mis-
katod vazifasini o„taydi. Temir elektronlar berib oksidlanadi:
Fe
2e + Fe
2+
Bu elektronlar katod sirtida havo kislorodini qaytaradi:
O
2
+ 2N
2
O + 4e
4 ON
-
Fe
2+
ionlari
ON
-
ionlari bilan birikib,
Fe(OH)
2
ni xosil kiladi,
Fe(OH)
2
havo kislorodi va nam ta‟sirida
|
| |
(5.7) - 1-маърўза: Кириш

30
Termometrdagi suyuqlik qaynab ketmasligi uchun undagi boshlang‟ich bosim
1,47…….1,96 мН/м
2
(15…….50kg/sm
2
) ga Еtkaziladi.
Atrof-muhit haroratining o‟zgarishidan kelib chiqadigan hatolik suyuqlikli
termometrlarda gazli termometrlarga qaraganda katta. Bu hatoliklar gazli
termometrlar uchun hisoblanadigan formulalar yordamida hisoblanadi
. Kapillyar
haroratining o‟zgarishida ayniqsa hatoliklar yuzaga keladi. Shu bilan kapillyarning
uzunligi katta bo‟lganda kompensatsion qo‟rilmalardan foydalaniladi.
Unda asosiy kapillyar bilan bir qatorda qushimcha kapillyar ham bor. Uning bir
uchi termoballon yaqinida ta„mirlab berkitilgan bo‟lib, ikkinchi uchi esa yordamchi
prujina bilan ulangan. Ikkala kapillyar ikkala prujina ham bir xil xarakteristikaga
ega. Ikkala prujina bir-biriga teskari yo‟nalishda harakat qiladi. Bu bilan atrof-muhit
haroratining asbob ko‟rsatishiga ta„siri yo‟qotiladi. Suyuqlikli manometrik
termometrlarning aniqlik sinfi 1; 1,5 va 2,5.
5.4.Kondensatsion manometrik termometrlar.
Manometrik kondensatsion (bug‟-suyuqlikli) termometrlar -50
0
С dan +300
0
С
gacha haroratlarni o‟lchaydi. Kondensat sifatida freon (SHF2Cl, - 25
0
С ……+80
0
С
gacha); propilen (S3N6, - 50
0
С ……+60
0
С gacha); xlorid metil (SN3Cl, 0
……+125
0
С gacha); atseton (S3N6O, 100
0
С ……+200
0
С gacha); etil benzol
(S8N10, 160
0
С ……+300
0
С gacha) va hokazolar ishlatiladi.
Bu termometrlarning termoballonlari hajmining 2/3 qismi past haroratda
qaynaydigan suyuqlik bilan to‟ldiriladi. Termometrlarning berk sistemasida doim
bug‟lanish va kondensatsiyalanishning dinamik muvozanati mavjud. Harorat
kutarilishi bilan birga bug‟lanish kuchayib, bug‟ning elastikligi o‟sadi, shuning uchun
kondensatsiyalanish jarayoni kuchayadi. Buning natijasida tuyingan bug‟ ma„lum
haroratda mos muayyan bosimga erishadi. Bug‟ bosimi harorat o‟zgarishi bilan
o‟zgarib, kapillyarni to‟ldirgan muhit orqali manometrik naychaga utadi.
Tuyingan bug‟ bosimining o‟zgarishi harorat o‟zgarishiga proporsional emas,
shuning uchun kondensatsion termometrning shkalasi notekis chiqadi. Termoballon
o‟lchamlari kichik (diametri 10-12 mm, uzunligi 80-125 mm).
Termometr
sistemasidagi
bosim
o‟lchanayotgan haroratning yuqori
chegarasida 3,5 MN/m2 dan oshmaydi, pastki chegarasida esa bir necha yuz KN/m2
ni tashkil etadi. Manometrik termometrlar ichida kondensatsion termometrlar eng
kam kechikishga ega. Aniqlik sinfi – 1,5; 2,5; 4.
Termometrlarga solinadigan suyuqliklar

24
Termometrni o‟lchanayotgan muhitga to‟liq kiritib bo‟lmasligi,
unda uning
rezervuari va suyuqlik ustuni turli haroratda bo‟ladi.
Chiqib turgan ustunga to‟zatma quyidagi formula
bo‟yicha kiritiladi.
1
2
2
1
t
t
n
t
t
t
,
(4.2)
n – chiqib turgan
ustundagi darajalar soni;
-
shishadagi suyuqlikning kengayish koeffitsienti, 1/ (
0
C
; t2 –
termometr ko‟rsatayotgan harorat, (
0
C
;
1
t
– rezervuar chiqib
turgan ustunning o‟rtacha harorati.
Ishlatish
turiga
qarab
suyuqlikli
shisha
termometrlar quyidagi turlarga bo‟linadi:
1.Shkalasi ichiga o‟rnatilgan simobli, to‟g‟ri
(4.1 - rasm, a) va burchak texnik termometrlar (4.1-
rasm, b, v). Texnik termometrlarning 11 xili
chiqariladi. O‟lchash chegarasi – 30 dan 600
0
C
gacha
.
2.Tayoqcha shaklidagi yoki shkalasi ichiga
o‟rnatilgan simobli laboratoriya termometrlari (3.1-
rasm, g, d). O‟lchash chegarasi – 30
0
Cdan 600
0
C
gacha. Shkala bo‟linmasining qiymati 0,1 va 2
0
C .
3.Shkalasi tashqariga o‟rnatilgan
tayoqcha
shakldagi spirtli termometrlar. O‟lchash chegarasi –
200
0
C dan 200
0
C gacha. Shkala bo‟linmasining
qiymati 0,2 dan 5
0
C gacha.
4.Aniqlik darajasi uta yuqori simobli va namuna
termometrlar. Shkala bo‟linmasining qiymati 0,01
0
C dan 0,1
0
C gacha. O‟lchash chegarasi 4
0
C dan 50
0
C gacha.
5.Simobli elektr kontaktli termometrlar (4.1-
rasm, j). O‟lchash chegarasi – 30
0
C dan 300
0
C
gacha.
6.Metrologik, meditsina, qishloq hujaligi va boshqa maqsadlarda ishlatiladigan
maxsus termometrlar. (4.1 - rasm).
Suyuqlikli shisha termometrlarning kamchiligiga shkala bo‟yicha hisoblash
noqo‟layligi, ko‟rsatishlarni
qayd qilib, ularni masofaga o‟zatib bo‟lmasligi, Issiqlik
inertsiyasining kattaligi va asboblarning mexanik
nuqtai nazaridan mustaxkam
emasligi kiradi.
Harorat o‟lchash asboblarining tasnifi

21
Harorat o‟lchash asboblari ishlash prinsipiga qarab quyidagi guruxlarga
bo‟lanadi:
1.
Kengayish termometrlari. Bu termometrlar harorat o‟zgarishi bilan suyuqlik
yoki qattiq jismlar hajmi yoxud chiziqli o‟lchamlarining o‟zgarishiga asoslangan;
2.
Manometrik termometrlar. Bu asboblar moddalar hajmi o‟zgarmas bo‟lganda
harorat o‟zgarishi bilan bosimning o‟zgarishiga asoslangan.
3.Harorat ta„sirida o‟zgargan termoelektr yurituvchi kuchning o‟zgarishiga
asoslangan
termoelektr termometrlar.
4.O‟tkazgich va yarim o‟tkazgichlarning harorati o‟zgarishi sababli elektr
Qarshilikning o‟zgarishiga asoslangan
Qarshilik termometrlar.
5.
Nurlanish termometrlari. Ular orasida eng ko‟p tarqalganlari: a)
optik
pirometrlar–issiq jismning ravshanligini o‟lchashga asoslangan; b) rangli
pirometrlar
– jismning Issiqlikdan nurlanish spektridagi energiyaning taqsimlanishini o‟lchashga
asoslangan; v) radiatsion pirometrlar–issiq jism nurlanishining quvvatini o‟lchashga
asoslangan.
2.2.–jadvalda sanoatda eng ko‟p tarqalgan o‟lchash vositalari va seriyali
o‟lchash vositalarining qo‟llanilish chegaralari keltirilgan.
2.2- jadval
O‟lchash vositasi turi
O‟lchash vositalarining turli
tumanligi
Davomli foydalanish
chegarasi,
С
1
2
3
4
Kengayish termometrlari
Suyuqlikka
oid shisha termometrlar
- 200
600
Dilatometrik va bimetalli termo-metrlar
- 150
700
Manometrik termometrlar
Gazli
- 150
1000
Suyuqlikli
- 150
600
Bug‟- suyuqlikli
- 50
300
Termoelektr
termometrlar
Termoelektr termometrlar
- 200
2500
Qarshilik termometrlari
Metall (o‟tkazgichli) Qarshilik termo-
metrlari
- 260
1100
Yarim o‟tkazgichli Qarshilik termometrlar
- 272
600
Pirometrlar
Kvazimonoxromatik pirometrlar
700
6000
Spektral nisbatli pirometrlar
300
2800
To‟liq nurlanish pirometrlari
- 50
3500
Strategik marketing konsepsiyasi

|
Strategik marketing konsepsiyasi
|
bet | 3/7 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 51,74 Kb. | | #228383 |
Bog'liq Abdulaziz MarketingStrategik marketing konsepsiyasi asosida iste’molchilar va raqobatchilarga yo‘naltirilganlik yotadi. Strategik marketing mazmuni iste’molchilar ehtiyojlarini qondirish va bir vaqtning o‘zida yaxshiroq iste’mol xususiyatlariga ega bo‘lgan tovarni yaratish yoki pastroq narx qo‘yish orqali raqobatchilarga nisbatan ustunlikka erishishdan iborat. Raqobatchilarga yo‘naltirilganlik iste’molchilarga yo‘naltirilganlikka zid bo‘lmaydi. Aksincha, uni kuchaytiradi, chunki korxonalar shunday sharoitga qo‘yilganki, bozor ehtiyojlarini qondirish ishlab chiqarish, harajatlar va boshqa sohalardagi hamma yutuqlarni maksimal hisobga olishni talab qiladi.
Hozirgi vaqtda jamiyat tomonidan hal etilayotgan yirik iqtisodiy, xom ashyoviy, energetik va boshqa muammolar jamiyat ehtiyojlarini va iqtisodiy resurslarga yo‘naltirilganlikni kuchaytirib, marketingning iste’molchilik konsepsiyasini ancha o‘zgartirib yubordi.
Ijtimoiy-iqtisodiy marketing bilan bog‘liq bo‘lgan, katta ijtimoiy jamoalarning, davlat siyosatining muammolariga diqqatini qaratuvchi mega-marketing paydo bo‘ldi.
Jamiyat hayotini axborotlashtirish kuchaygan sharoitda korxonaning haridor bilan bevosita munosabatda bo‘lishi imkoniyati vujudga keladi. Ommaviy marketingdan alohidalashgan marketingga o‘tish kuzatiladi. Shunday yo‘nalishlardan biri — munosabatlar marketingi (maksi-marketing) zamonaviy telekommunikatsiyaviy vositalardan foydalangan holda iste’molchilar bilan individual munosabatlarni iloji boricha mustahkamlashga yo‘naltiriladi. Bu yerda uzluksiz ravishda interaktiv kommunikatsiyalar yordamida olingan individual iste’molchi haqidagi bilimlarni amalda tadbiq etish jarayoni boradi. Bu bilimlar uzluksiz va uzoq muddatli o‘zaro manfaatli aloqalarni ta’minlash maqsadida mahsulotlar va xizmatlarni yaratish va siljitishga yordam beradi. Bunday munosabatlarning haridor uchun afzalliklari — aloqalarning samaradorligi, ishlab chiqaruvchi uchun — foyda, ikkalasi uchun — tinchlik, kelajakka ishonch. Qayd qilish kerakki, individual marketing mehmonxonada lyuksxizmat ko‘rsatishda, bank ishida tobora ko‘proq rivojlanmoqda, aniqrog‘i, har qanday alohidalashgan tovar bozorlarida qo‘llanilishi mumkin.
Zamonaviy marketing konsepsiyalarini chizma ko‘rinishida quyidagicha tasvirlash mumkin:
|
| |
Marketing
  
Iste’molchi

Marketing
Iste’molchi
Tadbirkorlik
Ishlab chiqarish va Ehtiyojni
savdo-sotiq dasturini qondirish (talabni)
tayyorlash
1-chizma. “Tadbirkor-iste’molchi” bozori munosabatlarida
marketingning o’rni.
Bu chizma ma’lumotlarida ko‘rsatilganidek, marketing bozor to‘g‘risida ma’lumotlar berish, ishlab chiqarish dasturini tayyorlash va talabni bashorat qilish orqali tadbirkorga iste’molchilar talabini qondirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Zamonaviy marketing tushunchasi.
Hozirgi davrda jahon iqtisodiyotida sanoat davri axborot davriga o‘rin bo‘shatib bermokda. Bu davrda AQSH, Yaponiya, Germaniya va boshqa Yevropa mamlakatlariga yetib keldi. Singapur, Tayvan, Janubiy Koreya unga juda yaqin. Tez o‘zgaruvchan bozor sharoitlari, narxsiz raqobat usullarining rivojlanishi, ishlab chiqarish yuksak darajada chaqqon moslashuvchan, yakka iste’molchiga mo‘ljallangan, hajmi kichik bozor sohalari, bozor segmentlari va ayrim “suqmoq”larning ko‘pligi unga xos xususiyatlardir. Ayni paytda ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi shunday darajaga yetdiki, bir bozorning oraliq segmentlarida bo‘sh makon juda kam qoladi. Natijada bozor raqobati yanada shiddatli tus oladi. Ammo bu jarayon narx omili negizida emas, balki raqobatning yanada takomillashgan usul va shakllari paydo bo‘lishi natijasida yuz beradi.
Tovarning “xayotiy sikli” misli ko‘rilmagan darajada qisqaradi. Hozirgi davrda yetakchi yapon elektron firmalari bozorga o‘rtacha har uch oyda bir marta mikrosxemalarning yangi turini chiqaradi. Mahsulotlar assortimentning xilma-xilligi ortdi, bir xil buyumlarni ko‘plab ishlab chiqarish kamaydi, ya’ni to‘p-to‘p qilib uyub tashlash tajribasidan voz kechilmoqda. Tovar sifatiga ega bo‘lgan tovarlar mazmuni o‘zgardi. Endi yaxshi mahsulot chiqarish bilangina ish bitmaydi, raqobatga dosh berish uchun sotuvdan keyingi darajasini, firma ko‘rsatadigan ko‘shimcha xizmatlar sifatini tubdan yaxshilash zarur.
Korxonalar harajatlarini oddiy kamaytirish yo‘llarini o‘ylabgina qolmay, ayni paytda tovarlarni sotish va o‘tkazish, daromadlarni muttasil ko‘paytirish sohalariga ko‘proq e’tibor berishga majbur. Mahsulot sotishga yangi bozorlar, muayyan afzalligi tufayli mahsulot o‘ziga jalb etadigan yangi haridorlarni qondirish lozim. Bu ishlarni hozirgi zamon marketingiga tayanibgina amalga oshirish mumkin. Korxonaning omon qolishi iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy, konyunktura-tijorat, ijtimoiy va boshqa axborotlarni o‘z vaqtida olishi kabi omillardan ustalik bilan foydalanish natijasida ta’minlanadi.
Marketing rivojlanishining uchinchi eng sifatli bosqichi taxminan 80-yillarning o‘rtalarida boshlandi va hozirgi vaqtda ham davom etmoqda. Bu yerda strategik, ijtimoiy yo‘naltirilgan, individual marketing, marketing munosabatlari, katta ijtimoiy guruhlar marketingi — mezo — va mega-marketinglar konsepsiyalari hukmronlik qiladi. Iste’molchilar dunyoning yagona markazi bo‘lmay qoladi. Bunda uchta omilning muvozanati vujudga keladi: firmaning foydasi, haridorlarning ehtiyojlari va jamiyat manfaatlari.
|
Taqsimlash (joylashtirish kanallari)

|
Taqsimlash (joylashtirish kanallari)
|
bet | 7/7 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 51,74 Kb. | | #228383 |
Bog'liq Abdulaziz MarketingTaqsimlash (joylashtirish kanallari). Taqsimlash (sotish) kanallarining amal qilishi ishlab chiqaruvchi korxona erkin almashinish talablari va iste’molchilar umididan kelib chiqadigan hamma majburiyatlar va funksiyalarni o‘z bo‘yniga ololmasligi bilan shartlanadi. Zamonaviy texnika va axborot tizimlari ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilarni yaqinlashtirsa ham, biroq bu bog‘lanishlar turlicha murakkab. Shuning uchun ob’ektiv ravishda vositachilarni jalb qilish zarurati paydo bo‘ladi. Vositachilar yordamiga murojaat qilish o‘z navbatida korxona uchun tovar harakati va xizmat ko‘rsatish jarayonining ma’lum elementlari ustidan nazoratni yo‘qotish tushuniladi. Korxona uchun taqsimlash tarmoqlarini tanlash (sotish tarmog‘i) — bu maqsadli segment iste’molchilarining shaxsiy maqsadlari va talablari bilan bog‘langan strategik yechim. Har qanday taqsimlash tarmog‘i almashinishni amalga oshirish uchun zarur bulgan funksiyalar kompleksini bajaradi.
Insonlar. Korxona ishga malakali odamlarni qabul qilishga intilishi kerak. Malakali xodim samaraliroq, unumliroq ishlaydi, shuning uchun yuqoriroq natijaga erishadi. Eng asosiysi insonlardan qanday foydalanilayotganligidir. Turli xil muammolarni yechish uchun aniq tavsiyalar paydo bo‘ladigan «aql janglari» juda samaralidir. Xodimlar qanday funksiyalarni bajarishini va u yoki bu jarayonlarning qanday usullar bilan amalga oshirilishini bilish ham ancha muhimdir. Marketing strategiyasida asosiy narsa iste’molchi va uning tovardan foydalanish qobiliyati bo‘lganligi sababli uning harakteristikasi alohida ahamiyat kasb etadi.
|
| |
Tayanch iboralar - Microsoft Word 13-атэ-лотин-маъруза doc

20
4-MAVZU
AVTOMOBIL KUZOVI VA KABINASIGA TXK VA
TA'MIRLASH ISHLARI TEXNOLOGIYASI
REJA
1. Avtomobillar bo'yicha bajariladigan yig'ishtish-tozalash ishlari.
2. Avtomobillarni yuvish ishlari va usullari.
3. ATKda ishlatilgan suvdan qayta foydalanish.
4. Avtomobillarni quritish ishlari texnologiyasi.
5. Avtomobillarning kuzov va kabinalarini ta'mirlash ishlari texnologiyasi.
Adabiyotlar
1.Автомобиллар техник эксплуатацияси. Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус
таълим вазирлиги автотранспорт олий ўқув юртлари талабалари учун дарслик сифатида тавсия
этган. Проф. Сидиқназаров Қ.М. умумий таҳрири остида, Тошкент “VORIS-NASHRIYOT”, 2008.
– 560 б.
2.O.Hamraqulov, Sh.Magdiyev. Avtomobillarning texnik ekspluatatsiyasi. Toshkent, 2005 yil.
3. Magdiyev Sh.P. Rasulov H.A. Avtomobil va dvigatellarga texnik xizmat ko’rsatish, ta’mirlash.
Toshkent, “ILM ZIYO” -2006 yil.
1.Avtomobillardan turli maqsadlarda, turli yo'l va iqlim sharoitlarida foydalanish,
ularning turli xil ifloslanishiga olib keladi. Yuk avtomobili kuzovlarining ifloslanishi
tashiladigan yuk turiga bog'liq bo'lib, ular qum, tuproq, ko'mir, qurilish materiallari va
iste'mol mollari bo'lishi mumkin.
Tashqi muhit, ya'ni harorat, yog'ingarchilik va kuzovga yopishib qolgan iflosliklar
ta'sirida bo'lgan joylardagi bo'yoqning ximik va fizik xususiyatlari o'zgarib, yuza asta
sekin eskiradi. Bularni oldini olish va TXK ishlarini sifatli bajarish maqsadida tozalash,
yuvish va quritish ishlari olib boriladi.
Tashqi tozalash ishlariga mo'ljallangan
Tayanch iboralar - Microsoft Word 13-атэ-лотин-маъруза doc

Tayanch iboralar
1.KXK ishlari (tozalash ishlari; yuvish
ishlari; quritish ishlari);
2.Avtomobillarni yuvish turlari;
3.Avtomobillarni yuvish jihozlari;
4.Loytindirgich;
5.Moybenzintutgich;
6.Suvdan qayta foydalanish;
7.Zanglashga qarshi ishlar;
8.Kuzovlarni ta'mirlash;
9.Kuzov detallarini turlanishi;
10.Bo'yoqchilik ishlari;
27
5-MAVZU
AVTOMOBIL DVIGATELIGA TXK VA TA'MIRLASH
ISHLARI TEXNOLOGIYASI
REJA
1. Krivaship-shatun (KSHM) va gaz taqsimlash (GTM) mexanizmlarida
uchraydigan asosiy nosozliklar, ularning alomatlari va kelib chiqish sabablari.
2. Dvigatelni nazorat-qarov va diagnostikalash ishlari texnologiyasi.
3. KSHM va GTM bo'yicha bajariladigan TXK ishlari.
4. KSHM va GTM bo'yicha ta'mirlash ishlari.
Adabiyotlar
1.Автомобиллар техник эксплуатацияси. Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус
таълим вазирлиги автотранспорт олий ўқув юртлари талабалари учун дарслик сифатида тавсия
этган. Проф. Сидиқназаров Қ.М. умумий таҳрири остида, Тошкент “VORIS-NASHRIYOT”, 2008.
– 560 б.
2. O.Hamraqulov, Sh.Magdiyev. Avtomobillarning texnik ekspluatatsiyasi. Toshkent, 2005 yil.
3. Руководство по ремонту и обслуживанию. Инструкция по эксплуатации автомобилей
ДЭУ. НЕКСИЯ (все модели). Ташкент, 2000 г.
4.О.Хамракулов, Ш.Магдиев. Автомобилларнинг техник эксплуатацияси. Тошкент. 2005 й.
5. Magdiyev Sh.P. Rasulov H.A. Avtomobil va dvigatellarga texnik xizmat ko’rsatish, ta’mirlash.
Toshkent, “ILM ZIYO” -2006 yil.
1. KSHM va GTM larda uchraydigan asosiy nosozliklar, ularning alomatlari
va kelib chiqish sabablari. Ekspluatatsiya jarayonida detallarning tabiiy yeyilishi,
to'satdan ishdan chiqishi va ish qobiliyatini yo'qotishi natijasida silindr porshen guruhi
(SPG), krivoship shatun mexanizmi (KSHM) va gaz taqsimlash mexanizmi(GTM),
boshqa birikma va agregatlarda turli nosozliklar paydo bo'ladi.
KSHM ning asosiy nosozliklariga silindrlar, porshen halqalari va ariqchalari,
porshen bortmasi devori va teshiklari, shatun kallagi vtulkalari, tirsakli val bo'yinlari
vkladishlarining yeyilishi va porshen halqalarining qurum bosib qolishi kiradi. Asosiy
buzulishlar va ishdan chiqishlarga esa porshen halqalarining sinishi, silindr yuzasining
yeyilishi, porshenning tiqilib qolishi, podshipniklarning erishi, silindr bloki va uning
kallagida darzlar hosil bo'lishi misol bo'la oladi.
KSHM nosozligining alomatlariga silindrdagi kompressiyaning yo'qolishi va
shovqin bilan ishlashi, gazlarning ko'p miqdorda karterga o'tib ketishi va moy quyish
bo'g'izidan quyuq tutun chiqishi misol bo'la oladi.
GTM ning asosiy nosozliklariga turtkich va uning vtulkalari, klapan tarelkalari va
o'rindiqlari, shesternyalari, gaz taqsimlash valining tayanch bo'yinlari va mushtchalarining
yeyilishi, klapan va koromisla orasidagi tirqishning buzilishi kiradi. Ishdan chiqishlarga
esa klapan prujinalari elastikligini yo'qotishi va sinishi, gaz taqsimlash shesternyasining
sinishi, klapanlarning kuyishi va boshqalar kiradi. Gaz taqsimlash mexanizmining
shovqin bilan ishlashi nosozlik alomatlaridan biri hisoblanadi.
|
ATK da yonilg'i sarfini me'yorlash

103
- Avtomobillar qish vaqtida ishlashida, janubda - 5% gacha, shimolda -15% gacha,
uzoq shimolda - 20% gacha, boshqa joylarda - 10% gacha yonilg'i sarfi oshadi.
- Avtomobil shahardan tashqarida yaxshi yo'l qoplamida ish bajarganda yonilg'i
sarfi 15% gacha kamayadi.
- Yuk avtomobillari, maxsus avtomobillar, yarim tirkama bilan ishlovchi
avtomobillar, avtopoyezdlar ish bajarish TKM hisoblanganda har 100 tkm ga benzin 2l,
dizel yonilg'isi 1.3l, suyultirilgan gaz 2,5l, siqilgan gaz 2 m3 qo'shimcha belgilanadi.
Samosval avtomobillari uchun va avtopoyezdlar, qo'shimcha har bir yuk bilan borib
kelishi uchun benzin-0.25 l, dizel yonilg'isi - 0.25 l, suyultirilgan gaz 0.3 l, siqilgan gaz -
0.25 m3 belgilanadi.
Me'yoriy sarf (Qn) benzin, dizel yonilg'isi, gaz uchun ATK da quyidagicha
aniqlanadi:
e
s
н
n
Q
100
W
B
)
Д
(
S
H
Q
´
+
´
+
+
´
´
=
1
100
, l
bu yerda:
H
s
- har bir avtomobil uchun chiziqli sarf l
/100km
S - avtomobil bosib o'tgan yo'l, km
D - tuzatish koeffitsiyenti,
V - ish bajarishdagi yonilg'ini rejaviy sarfi,
W - ish hajmi,
Q - har bir yuk bilan borib kelish uchun qo'shimcha sarf,
n
e
- yuk bilan borib kelishlar soni.
Yuqorida ko'rsatilgan hisob-kitoblar orqali aniqlangan me'yoriy sarf yo'l
varaqasining "Yonilg'ining me'yoriy sarfi" katakchasiga yozib qo'yiladi.
Microsoft Word 13-атэ-лотин-маъруза doc - bet 22

37
masofada tasmani bosib ko'rib (30-40N kuch bilan) tekshiriladi. Tasmaning me'yordagi
tarangligi (turli xildagi dvigatellar uchun) 10-20 mm bo'lishi kerak. Yechib olingan
termostat, qizitilgan suvli vannaga botirilib, ishlashi tekshiriladi.
Termostat klapanining, dastlabki ochilishi paytida suyuqlik harorati 65–70
°S va
to'la ochilishida 80–85
°S bo'ladi. Nosoz termostatni almashtirish zarur.
Sovutish tizimi bo'yicha sozlash ishlari, ventelyator tasmasini me'yorigacha tortish,
shlangalar birikkan joylarini qotirish, kerak bo'lsa, suv nasosi salnigini o'zgartirish va
tizimni nakipdan tozalashdan iborat. Tizim 0.02-0.03 MPa bosim ostida suv yoki
aralashma yordamida yuviladi. Tizimning yuvish yo'nalishi, sovitish jarayoniga qarama-
qarshi yo'nalishda amalga oshiriladi.
Hakip issiqlik almashtirish jarayonini yomonlashtiradi. Ilmiy izlanishlar shuni
ko'rsatadiki, 1 mm nakip sovutish intensivligini 25%ga, quvvatni 6%ga kamayishiga va
yoqilg'i sarfini 5%ga oshishiga olib keladi. Hakip ximiyaviy aralashmalar yordamida
yuviladi. Sovutish tizimini sulfat kislotasining yumshatgichlari va ko'pik tindirgichlar
aralashmasida yuvish yuqori samara beradi. Aralashma tizimga to'ldirilib 10-15 minut
dvigatel ishlatiladi va 60
°S haroratda to'kiladi, keyin issiq suv bilan chayqaladi. Kislotani
qoldiqlarini neytrallash uchun chayqovchi suvga neytrilizator qo'shiladi (soda, 2 xromli
kaliy)
.
ATK larda yonilg'ini tashib kelish, saqlash va tarqatish

102
A YO Q T
Shahardagi
Yo'ldagi
qishloqdagi
Korxonadagi
Bir joydagi
Harakatdagi
Umumiy
Maxsus
Shahardagi tarmoqlar, shaharning eng ko'p transport vositalari yuradigan yo'llarga
yaqin va aholiga halaqit bermaydigan joylarga quriladi. Bu tarmoqlarni quvvati: har bir
avtomobilga o'rtacha 50 litrdan yonilg'i hisobida, 200 yoki 500 avtomobilga xizmat
ko'rsatishga yetadigan qilib quriladi. Yo'llardagi tarmoqlar shaharlararo yo'llarni yonidan
o'tadigan transport vositalariga halaqit bermaydigan qilib joylashtiriladi. quvvati 500, 750
yoki 1000 avtomobilga xizmat ko'rsatishga mo'ljallangan bo'ladi. Avtomobillarga yonilg'i
quyuvchi kolonnalar maxsus beton supachalarga joylashtiriladi. Supachalarni balandligi
0.15-0.20m kengligi 1.5-3.0m gacha bo'lib, uzunligi kalonkalarni soniga qarab quriladi.
Dizel yonilg'isi bilan ishlaydigan dvigatellarni yonilg'i bilan ta'minlovchi
jihozlaridagi yonilg'i o'tkazuvchi filtrlar teshiklarining diametri 1,5...2 mkm bo'ladi.
Shuning uchun yonilg'i tarkibida, bundan katta bo'lgan mexanik zarrachalarni bo'lishi
mumkin emas.
Kuzatishlar esa yonilg'i tarkibidagi mexanik zarrachalarni 0,014% dan oshigi
kattaligi 60...80 mkm ni tashkil etishini ko'rsatadi.
Bundan tashqari yonilg'i tarkibida suv va smola maxsuloti bo'ladi. Bu iflosliklardan
tozalash uchun,dizel yonilg'isi olib kelingach sig'imlarda 10 kungacha tindirilishi zarur.
Avtomobillarga suyuq yonilg'i quyishda, maxsus nasos va quyilayotgan yonilg'i
miqdorini hisoblab turuvchi schotchiklar bilan ta'minlangan yonilg'i quyish kalonkasidan
foydalaniladi.
Kalonkalarning ishlash qobiliyati minutiga 25-250 litrga teng bo'ladi. Ko'rsatish
xatoligi esa
±0,5 % ni tashkil qiladi. Kalonkalarning normal ishlashi uchun harorat -40
dan
+46°S gacha, namlik darajasi esa 80 % dan ko'p bo'lmasligi kerak.
O'rnatilishiga qarab kalonkalar harakatlanuvchan yoki bir joyga o'rnatilgan bo'lishi
mumkin.
Nasosni harakatga keltirish moslamasiga qarab, qo'l bilan aylan-tiriladigan,
elektromexanik va aralash bo'lishi kerak.
Ehtiyot qismlar va materiallarni me'yor bo'yicha rejalash

101
- suyultirilgan gaz (tarkibi propan, butan, prolilin),
- yog'och spirti,
- gazokondensatorlar aralashmasi,
- benzin va suv aralashmasi,
- benzin va vodorod aralashmalari.
Avtomobillarni ekspluatatsiya qilish jarayonida, yonilg'ini tejash uchun uning sarfi
nimalarga bog'liqligini bilishimiz kerak, bular:
- avtomobillarning texnik holatiga,
- transport protsessini tashkil qilish,
- ishlatiladigan yonilg'i navlarini texnik xujjatlarga va ishlash sharoitlariga to'g'ri
kelishi,
- avtomobillarni boshqarish mahorati,
- yonilg'ini yetkazib berish jihozlarini holati,
- yondirish tizimini to'g'ri qo'yilishi,
- yonilg'ini tashib kelish, saqlash va tarqatish qoidalariga rioya qilish.
Yonilg'i sarfini oshib ketishiga ta'sir qiluvchi sabablarini bilgan holda, ularni
o'rganish va bartaraf etish zarur.
KSM 750 B XL - Microsoft Word 13-атэ-лотин-маъруза doc

22
Mexanizatsiyalashgan avtomobillarni yuvish turi maxsus jihozlar yordamida
bajariladi va tuzilishiga qarab zarrachali, shetkali va zarracha-shetkali bo'ladi.
Joylashishiga qarab, qo'zg'almas (avtomobil harakatlanadi), qo'zg'aluvchan
(avtomobil joyida turadi), boshqarish turiga qarab qo'l bilan boshqariluvchi va avtomat
ravishda boshqariluvchi bo'ladi.
Zarrachali yuvish jihozida ishchi a'zo sifatida purkagich va forsunkalardan
foydalaniladi, hamda ular yordamida suv yoki aralashma purkaladi.
Shetkali yuvish jihozlarida, silindrsimon ustiga shetka o'rnatilgan barabanlar
aylanadi va suv sepadi. Ular yengil avtomobil va avtobuslar uchun qo'llaniladi.
Zarra-shyotkali - bunda purkagichlardan suv sepiladi va shyotka aylanadi (avtobus,
yengil avtomobil va yuk avtomobillari uchun).
qo'zg'almas-yuvish jihozi fundamentga yuvish postida o'rnatilgan bo'ladi.
Harakatlanuvchan-yuvish
jihozi
avtomobil
shossesiga
o'rnatilgan
bo'lib,
avtomobillarni ATK dan tashqarida yuvish uchun ishlatiladi.
qo'l bilan boshqaruvchi-yuvish jihozini, qo'l yordamida harakatga keltiriladi.
Avtomat ravishda boshqariluvchi yuvish jihozi - avtomobil yuvish postiga
kirgandan so'ng, fotoelement yoki ulagich yordamida harakatga keladi.
Ko'p sifatli jihoz yordamida avtomobilning tag va ustki qismi birdaniga yuviladi.
Avtomobillarni yuvish ishlari mexanizatsiyalashganda, unga 1.5-3 min, qo'l bilan
10-20 min vaqt sarflanadi. Mexanizatsiyani qo'llash natijasida harajatlar yuk
avtomobillari va avtobuslarda 1-3 %, yengil avtomobillarda 25-30 % kamayadi.
Yuvish postlaridagi ariqchalarning poli 2-3 % qiyalikda, maydoncha avtomobilning
tashqi o'lchamlaridan 1.25-1.5 m kengroq bo'lishi kerak. Avtomobil yuvish postlarida
konveyer yordamida harakatlanadi.
Avtomobillarni qo'l bilan yuvish posti - maxsus trubalar bilan jihozlangan bo'lib
(vodoprovod, suv bosimi 0.2-0.4MPa) suv bosimini oshirish uchun maxsus nasos va
qurilmalardan foydalanadi.(Shlangada qo'l bilan yuvish moslamasi(M-107)dagi suv
bosimi 2.2MPa ni tashkil etadi. SKB-1100 turidagi GARO moslamasining ishlab
chiqarish qobiliyati 35-40 l
/min ni tashkil etib, vodoprovod suvini 10 m balandlikka
chiqara oladi).
Yengil va yuk avtomobillari yuqori bosim ostida yuvishda suv sarfi 150-200 l ni,
avtobuslar uchun 300-400 l ni tashkil etadi. Past bosim ostida yuvishda suv sarfi 200-300
% ga oshadi.
Karyer avtomobil o'zito'kgichlarning texnik ekspluatatsiyasi

97
b) Texnologik-bunda ishchilar birlamchi guruhlarga birlashib, har bir guruh faqat
ayrim ishlarni bajaradilar. (misol: TX, JT, g'ildiraklar bo'yicha ishlar, payvandlash va
boshqalar).
v) Texnologik-detallar bo'yicha bunda birlamchi guruhlar ayrim agregat va
birikmalar bo'yicha hamma ishlarni bajaradi. (misol: boshqaruv qism (rul), yonilg'i
taminlash qismi...).
Kompleks ish tashkil qilish avtosamosvallar soni 50 gacha bo'lganda yaxshi natija
beradi, texnologik usul esa 50 dan ko'p bo'lganda qo'llaniladi. Texnologik - detal usulini
shaxsiy javobgarlik yuqori va tayyorgarlik ishlarini hajmini kamaytirish imkoni bo'lgani
uchun, maxsus joy va bo'lim talab qilinishiga qaramay, avtosamosvallar 100 tadan ortiq
bo'lganda qo'llash katta samara berishi mumkin.
27 va 40 t samosvallar uchun kompleks usulda 1-TXK va 2-TXK ishlari, nosoz
detallarni almashtirish universal ish joylarida tashkil qilinadi. Texnologik usulda tashkil
qilishda, 1-TXK oqimli qatorda, 2-TXK ishlari nosoz detal, agregatlarni almashtirish
boshi berk universal ishchi post bajariladi. Texnologik-detal usulida tashkil qilishda esa
2-TXK ish hajmining hammasi, nosoz detal, agregatlarni almashtirish ish hajmi bilan
birga asosiy agregat va birikmalar guruhlariga bo'linadi (dvigatel, GMP va h.k.) va
mutaxasislashtirilgan ish bo'limlarida bajariladi. TXK va JT ning hamma usul va
usullarida ham yuvish-tozalash, shina va payvandlash ish joylari alohida tashkil qilinadi.
Qaytarish uchun savollar
1. Ixtisoslashtirilgan avtomobil turlari.
2. Ixtisoslashtirilgan avtomobillarning mahsus jihozlarga TXK va T texnologiyasi.
3. O'zi ag'dargichlarga TXK va JT. qo'llaniladigan texnologik jihozlar.
4. Furgonlarga TXK va JT. qo'llaniladigan texnologik jihozlar.
5. Avtotsisternalarga TXK va JT. qo'llaniladigan texnologik jihozlar.
6. Sisternalarni tozalash va tekshirish usullari.
7. Refrejeratorlarga TXK va JT. qo'llaniladigan texnologik jihozlar.
8. Sisternalarni tozalash va tekshirish usullari.
Chiqindi gazlarning zaharliligini kamaytirish

107
115 DB shovqinda odam 15 min bo'lishi mumkin. Agarda shovqin 140 DB ga
yetsa, bu inson uchun havfli hisoblanadi va odam qulog'ida og'riq paydo bo'ladi, hamda
jarohatlanishi mumkin va ishlash taqiqlanadi.
Avtomobillarni shovqini natijasida asosan, haydovchining ish qobiliyati susayadi,
reaksiya vaqti ko'payadi, hamda yo'l transport hodisalari sodir bo'lishi mumkin.
Qattiq shovqin odam organizmiga salbiy ta'sir ko'rsatadi, boshi og'riydi va aylanadi,
ko'z qorachig'i kengayadi, yurak urishi tezlashadi, nerv sistemasi ishdan chiqadi va
hokazo.
Izlanishlar shuni ko'rsatdiki 88 DB shovqinda (LiAZ-677 avtobusi kabinasida)
haydovchining fikrlash qobiliyati 10% ga, agar 95 DB bo'lsa 20% ga kamayadi.
Avtomobillarning asosiy shovqin chiqarish manbai dvigatel va glushitel
hisoblanadi, keyingi manba shinalarning ishlashi hisoblanadi. Shinaga tushadigan yuk
oshgan sari shovqin ham balandlashib boradi.
Avtomobillardan chiqadigan shovqinni kamaytirish asosan ularning dvigatellarini
takomillashtirishdan iboratdir. BMTni Yevropa komissiyasi shovqini 82 - 92 dB dan kam
bo'lgan avtomobillarni ishlab chiqarish va ekspluatatsiya qilishni taklif qiladi.
Masalan, Angliyada shovqini 85 - 92 dB bo'lgan yuk tashish avtomobillaridan
foydalanishga ruxsat berilmagan. Bunda yuqori shkala yuk ko'tarish qobiliyati 12 t
bo'lgan avtomobillarga tegishlidir.
Yaponiyada esa 1971 yildan boshlab yuk tashuvchi avtomobillarga 80dB, yengil
avtomobillarga 70 db me'yor joriy qilingan.
AqSH da yuk tashuvchi avtomobillar uchun 86 dB me'yor qo'yilgan.
Avtomobil ishlab chiqarish zavodlari, keyingi vaqtda dvigatellardagi yonish
protsessini tokomillashtirgan, chiqarish tizimida 2 - 3 bosqichli glushitellar qo'ygan holda,
yuqoridagi muammolarni yenga boshladilar.
Hozirgi vaqtda, haydovchilar ish qobiliyatiga zarar yetkasmaslik uchun, ko'pgina
avtobuslarning dvigateli orqa tomonga o'rnatila boshlandi. Bu sharoitda haydovchiga 8-
10 DB shovqin kamroq ta'sir ko'rsatadi.
Hammaga ma'lumki shaharda avtomobillar harakati asosiy shovqin mabaidir.
Shuning uchun hozirgi vaqtda binolar qurish, yo'lni bo'laklarga bo'lish ishlari ham davlat
standartlariga muvofiq bajarilmog'i kerak.
Shunday qilib dvigatelni avtomobilda joylashishini ratsional hal qilish, kapot osti
bo'shlig'ini shovqin yutgich materiallar bilan qoplash, hamda avtomobil agregatlari va
tizimlarini takomillashtirish yo'li bilan shovqinni kamaytirish mumkin ekan.
Tutash darajasini kamaytirish maxsus qo'shimchalar va neytraliza-torlar yordamida
amalga oshiriladi. Hozirgi vaqtda tutash darajasini o'lchash uchun quyidagi dimomerlar
ishlatiladi: UFMD-1P va SIDA-107 MDX da, MK - 3 Angliyada, hamda DRM - 2
Vengriyada ishlab chiqarilgan.
KSHM va GTM lar bo'yicha tekshiruv nazorat va diagnostika ishlari

29
momentida, diagnostikalash jihozi(gaz hisoblagtchi) moy o'lchash tayoqchasi o'rniga
ulanadi, ma'lum vaqt ichida karterga o'tgan gaz miqdori aniqlanadi.
Kiritish taktidagi havo siyrakligi havo to'ldirish tezligi, kompressiya, havo
tozalagich karshiligi, klapanlarning egarida to'liq o'tirmasligi va ish jarayonining notekis
borishiga bog'liq bo'ladi. Shuning uchun havoning siyrakligi va uning doimiyligi
dvigatelning texnik holatini xarakterlaydi. Havoning siyrakligi vakuummetr yordamida
kiritish kollektori orqali aniqlanadi. Dvigatel mexanizmlarining holati, ta'minot va o't
oldirish tizimlari sozlangandan so'ng aniqlanadi. Dvigatel soz holida uni starter bilan
aylantirganda ko'rsatkich 0.5
¼0.57 MPa ni, salt yurishda 0.64¼0.745 MPa ni tashkil
etishi va bu ko'rsatkich o'zgarmay turishi kerak.
Siqilgan havoning silindrdan chiqib ketishi vaqtida porshen yuqori yoki pastki
chekka nuqtada, klapanlar berk holatda bo'ladi, shunda asbob yordamida silindrga
yuborilgan siqilgan havoning sarfi aniqlanadi.
Qaytarish uchun savollar - Microsoft Word 13-атэ-лотин-маъруза doc

109
ADABIYOTLAR
1.
И. Каримов. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида
уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари. Тошкент-“ Ўзбекистон”, 2009.-56 б.
2. Буюк ва муқаддассан, мустақил Ватан. /ЎзР олий ва ўрта махсус таълим
вазирлиги, ЎзР маҳалла жамғармаси; Масьул ижодий гуруҳ. А.Ш.Бекмурадов [ва
бошқ.]. – Т.: “O’gituvchi” НМИУ, 2011. – 200 б.
3. Ўзбекистон Республикаси Президенти И. Каримовнинг Республикаси Олий
Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг 2010 йил 27 январда бўлиб ўтган
қўшма мажлисидаги «Мамлакатимизни модернизация қилиш ва кучли фуқаролик
жамияти барпо этиш – устувор мақсадимиздир» номли ҳамда Ўзбекистон
Республикаси Президенти И. Каримовнинг 2009 йилнинг асосий якунлари ва 2010
йилда Ўзбекистонни ижтимоий–иқтисодий ривожлантиришнинг энг муҳим устувор
йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг 2010 йил 29 январда бўлиб
ўтган мажлисидаги «Асосий вазифамиз – Ватанимиз тараққиёти ва халқимиз
фаровонлигини янада юксалтиришдир» маърузaлари.
4. Автомобиллар техник эксплуатацияси. Қайта ишланган ва тўлдирилган
русча 4-нашридан (проф. Кузнецов Е.С. таҳрири остида. М.:Наука 2004й. 535 б.)
таржима проф. Сидиқназаров Қ.М. умумий таҳрири остида, Тошкент “VORIS-
NASHRIYOT”, 2006. – 670 б.
5. Автомобиллар техник эксплуатацияси. Ўзбекистон Республикаси Олий ва
ўрта махсус таълим вазирлиги автотранспорт олий ўқув юртлари талабалари учун
дарслик сифатида тавсия этган. Проф. Сидиқназаров Қ.М. умумий таҳрири остида,
Тошкент “VORIS-NASHRIYOT”, 2008. – 560 б.
6. Техническая эксплуатация автомобилей. Учебник для Вузов. Под ред. проф.
Е.С. Кузнецова. М: Наука, 2001 г.
7. Hamraqulov O., Magdiyev Sh. Avtomobillarning texnik ekspluatatsiyasi.
Toshkent, 2005 yil.
8. Баровских Ю.И. ва бошқалар. Автомобилларнинг тузилиши, техник хизмат
кўрсатиш ва таъмирлаш. Тошкент: «Меҳнат», 2001 й.
9. Ўзбекистон Республикаси автомобил транспорти ҳаракат таркибига техник
хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш тўғрисидаги низом. Тошкент,1999 й.
10. Руководство по ремонту и обслуживанию. Инструкция по эксплуатации
автомобилей ДЭУ. НЕКСИЯ (все модели). Ташкент, 2000 г.
11. Сидиқназаров Қ.М., Қодиршоев Т., Магдиев Ш.П. Автомобиллар сервиси
ахборотномаси. Тошкент.: “Voris-Nashriyot”, 2011. – 496 б.
12. Кузнецов Е.С. Автомобилларнинг техник эксплуатацияси. (Магдиев Ш.П.
таржимаси), ТАЙИ, 2003 й.
13. O.Hamraqulov, Sh.Magdiyev. Avtomobillarning texnik ekspluatatsiyasi.
Toshkent, 2005 yil.
9. Ўзбекистон Республикаси автомобил транспорти ҳаракат таркибига техник
хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш тўғрисидаги низом. Тошкент,1999 й.
13. Magdiyev Sh.P. Rasulov H.A. Avtomobil va dvigatellarga texnik xizmat
ko’rsatish, ta’mirlash. Toshkent, “ILM ZIYO” -2006 yil.
Qaytarish uchun savollar - Microsoft Word 13-атэ-лотин-маъруза doc

105
mahsulotlar ko'pgina sablarga ko'ra hamma vaqt ham bir xil hajmda bo'lmaydi. Bu
dvigatellar turiga, ishlash rejimi, qanday sozlanganligi, dvigatelni texnik qarovi va
yonilg'ining sifatiga bog'liq bo'ladi.
Avtomobildan chiqadigan
zaharli chiqindilar
Yonish mahsulotlari
Karter gazlari
Ta'minlash tizimi
Benzobakdan
Karburatordan
Yonilg'i bilan to'ldirilayotganda
Dizel dvigatel, korbyuratorli dvigatelga qaraganda kamroq zararli bo'ladi. SO, NOx
va SN dizel dvigatellarini ishlashida kamroq ajralib chiqadi, ammo qurumning hajmi
ko'proq bo'ladi. Buni quyidagi jadvalda ko'rish mumkin.
Kompleks ko'rsatgich chiqindi gazlarini neytrallash uchun qancha hajmda toza
havo zarurligini ko'rsatadi. quyidagi jadvalga asosan dizel dvigatellari korbyuratorli
dvigatellarga qaraganda ancha zararsiz ekanligini ko'rish mumkin (33% kamroq zararli).
Chiqindi gazlar tarkibi quyida ko'rganimizdek 2 xil dvigatel uchun bir xil, ammo biz
karburatorli dvigatellarda qo'rg'oshin birikmasi va dizel dvigatellarda bariy birikmasi
borligini e'tibordan chiqarmasligimiz zarur.
Bu birikmalar quyidagicha hosil bo'ladi:
- benzinlarni antidetanatsion xossasini oshirish uchun etil spirt qo'shish natijasida
(bu spirtda qo'rg'oshin bor),
- dizel yonilg'isini tutashini kamaytirish uchun tutunga qarshi maxsus bariy
moddasi qo'shiladi va u dvigatelni ishlash sharoitida chiqindi gazlarning zararli bo'lishida
katta rol o'ynaydi.
Dvigatel silindrlari porshen ustki qatlami zichligini tekshirish jihozining prinsipial shakli: 1-tez

Dvigatel silindrlari porshen ustki qatlami zichligini tekshirish jihozining prinsipial shakli: 1-tez
Avtomobil transporti ekspluatatsiyasi
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Dvigatel silindrlari porshen ustki qatlami zichligini tekshirish jihozining prinsipial shakli: 1-tez
|