nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-BOB. QABUL QILUVCHI MAMLAKATDA XORIJIY

30
shuningdek milliy bozorda keskinlashayotgan raqobat, ichki bozorning bir
turdagi mahsulot va xizmatlarni ishlab chiqarish va sotish sharoitlarini
qiyinlashtiradi. Sig’imli o’sib borayotgan bozor mavjud bo’lgan
mamlakatda tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishni tashkil qilishga
intilish harakatchan kompaniyalar strategiyasining “mahalliy bozor uchun
mahalliy ishlab chiqarishni tashkil qilish” prinsipiga asoslanadi;
- qabul qiluvchi mamlakatda bozor sig’imi,
tabiiy resurslar va
malakali arzon ishchi kuchi hamda “inson kapitali” (yuqori malakali
mutaxassislar, muxandislar va olimlar)ning mavjudligi;
- eksport uchun proteksionistik to’siqlar. Ular qabul qiluvchi
mamlakatga tayyor mahsulotlar olib kelishdan ko’ra u yerda tovarlar va
xizmatlarni ishlab chiqarishni tashkil qilish afzalroq bo’luvchi sharoitlarni
yaratadi;
- qabul qiluvchi mamlakatda qimmatli axborotlarning mavjudligi;
- qaltisliklarning diversifikatsiyasi (masalan, bozorga yangi mahsulot
bilan chiqishda). Bunday holda qaltisliklarni xorijiy sherik bilan bo’lib
olish maqsadga muvofiq;
- xorijda yangi texnologiya, xorijiy kapital va ishlab chiqarish hamda
sotishni tashkil qilish tajribasini egallash;
- tez o’zgaruvchan bozor kon’yunkturasi keltirib chiqargan uzoq
muddatli talab va ko’psonli qaltisliklarning noaniqligi
sababli tovarlarni
ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatishni diversifikastiya qilish;
-
tashqi
iqtisodiy
faoliyat
sohasiga
chiqish
yo’li bilan
raqobatbardoshlik darajasini saqlab qolish;
- qabul qiluvchi mamlakatda moliyaviy imkoniyatlardan (bankning
past foizi, mahalliy, chet el va xalqaro tashkilotlarning fondlari va
kreditlaridan) foydalanish;
- jahon bozorida kuchayib borayotgan raqobat
sharoitlarida eksport
tovarlarining raqobatbardoshligini oshirishga imkon beruvchi chet elda
imtiyozli soliqqa tortish.
Xorijiy tadbirkorlikni rivojlantirishga undovchi sabablarning
yoritilishi
shuni
ko’rsatadaki, dinamik kompaniyalarning ishlab
chiqarishni chet elga o’tkazishi faqat yakuniy foydani maksimallashtirish
maqsadida
amalga oshirilmay, balki ishlab chiqarish kuchlarini
takomillashtirish
va
zamonaviylashtirish
zaruriyati
bilan
ham
tushuntiriladi
.
Bugungi kunda, qabul qiluvchi mamlakatda xorijiy firmalarning
faoliyat yuritish sharoitiga moslashuviga jahon moliyaviy inqirozining
ta’siri va oqibatlarini tahlil etadigan bo’lsak, albatta xalqaro firmalar
31
faoliyatini bir oz susayganligini ko’rish mumkin. Lekin, “shu o’rinda
O’zbekistonda moliyaviy-iqtisodiy, budjet, bank-kredit tizimi, shuningdek,
iqtisodiyotning real sektori korxonalari va tarmoqlarining barqaror hamda
uzluksiz ishlashini ta’minlash uchun yetarli darajada mustahkam zaxiralar
yaratilganini va zarur resurslar bazasi mavjud ekanini ta’kidlash joiz”
1
.
Boshqaruv tizimlari tashkillashtirish usullari bo‘yicha quyidagi ikki turga bo‘linadi

|
Boshqaruv tizimlari tashkillashtirish usullari bo‘yicha quyidagi ikki turga bo‘linadi
|
bet | 2/3 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 167,55 Kb. | | #257466 |
Bog'liq 3-Ma\'ruza (2)Boshqaruv tizimlari tashkillashtirish usullari bo‘yicha quyidagi ikki turga bo‘linadi: - Boshqaruv tizimlari tashkillashtirish usullari bo‘yicha quyidagi ikki turga bo‘linadi:
- Teskari aloqali boshqaruv tizimlari;
- Teskari aloqasiz boshqaruv tizimlari.
- Boshqaruv tizimlarini tashkillashtirishda markazlashgan, ierarxik, markazlashtirilmagan ko‘rinishda tashkillashtiriladi.
Markazlashgan boshqaruv tizimlarida boshqarish yagona boshqaruv markazidan amalga oshiriladi. Barcha boshqariluvchi ob’ektlar yagona boshqaruv markaziga ulangan bo‘ladi va yagona tizim yordamida nazorat qilinadi. - Markazlashgan boshqaruv tizimlarida boshqarish yagona boshqaruv markazidan amalga oshiriladi. Barcha boshqariluvchi ob’ektlar yagona boshqaruv markaziga ulangan bo‘ladi va yagona tizim yordamida nazorat qilinadi.
- Ierarxik boshqaruv tizimlari ma’lum bir pog’onali tuzilishga ega bo‘lgan holda bosqichma – bosqich ob’ektlarni boshqarishni ta’minlaydi. Ierarxiyaning yuqori qismida yagona boshqaruv markazi bo‘ladi, pastki qismida esa lokal boshqaruv markazlari tashkillashtiriladi.
- Markazlashmagan boshqaruv tizimlari bugungi kunda eng ko‘p tarqalgan boshqaruv tizimlari hisoblanadi. Bularda boshqaruv boshqariluvchi ob’ektlar xususiyatlaridan kelib chiqib amalga oshiriladi. Har bir boshqaruv tizimi o‘ziga biriktirilgan vazifalarni bajarishga javob beradi.
- Uzoq masofadan monitoring qilish uchun GPS, GSM va boshqa global aloqa tizimlari, yaqin masofadan aloqa qilish uchun WI-Fi, ZeegBee, Bluetooth kabi aloqa texnologiyalari keng qo‘llaniladi.
- Masofadan boshqarish tizimlari uchun har bir ob’ektga kommunikatsion tizim o‘rnatiladi. Ushbu kommunikatsion tizim bugungi kunda boshqaruv jarayonini yanada optimallashtirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda
|
| |
Xulosalar - Xalqaro menejment

|
Xalqaro menejmentBog'liq Назарова Г Г ва бош Халқаро менежмент Т 2011 Дарслик Лотин 1Xulosalar
1. Global menejment nazariyasining asosiy prinsiplari bo’lib mutlaq
ustunliklar, nisbiy afzalliklar, mahsulotning hayotiylik sikli va bevosita
xorijiy investitsiyalar tamoyillari hisoblanadi.
2. Xalqaro (global) menejment kompaniyaning ikki va undan ortiq
mamlakatda faoliyat yuritishini boshqarishni nazarda tutadi.
3. Sobiq SSSR hududida mustaqil davlatlarning tashkil topishi
tadbirkorlarning xorijiy sharoitlarga o’xshash sharoitlarda harakat qilish
zaruriyatini tug’diradi.
4. Global menejer uchun zaruriy sifatlarga tashabbuskorlik,
me’yordagi tavakkalchilikka tayyorlik, o’ziga ishonch, global ko’lamda
fikrlash, xorijiy sheriklar bilan konstruktiv aloqalarni o’rnatish, chet
tillarni o’rganish qobiliyatlari kiradi.
5. Jahonda xalqaro menejment rivojlanishining asosiy yo’nalishlari:
bo’ysunuvchilarga (shu jumladan chet elliklarga) yuklanadigan mas’uliyat
ulushining
ko’payishi;
iste’molchilarning
talablariga
e’tiborni
kuchaytirish; firmalarning faoliyatida xalqaro marketing rolining oshishi;
ishlab
chiqarish
texnologiyasini
uzluksiz
takomillashtirish
va
zamonaviylashtirish; mahsulot assortimentini yangilash; qisqa muddatli
natijali va uzoq muddatli maqsadli tadbirlarning aniq ajratilishi; milliy
manfaatlarga rioya qilish.
6. Xorijiy tadbirkorlik bilan bog’liq qaltislikni kompleks baholash
uchun chet elda faoliyat yurituvchi firmalarning biznesiga ta’sir etuvchi
omillarni ijtimoiy-madaniy, iqtisodiy, texnologik va siyosiy-huquqiy
omillarga turkumlash mumkin.
7. Bozor iqtisodiyotiga asoslangan davlatning ma’muriy organlari
firmaning raqobat mexanizmini cheklovchi xatti-harakatlariga qarshi
kurashadi.
Tayanch iboralar:
Xalqaro biznes, xalqaro menejment, tadbirkorlik, Boston matritsasi,
raqobat mexanizmini cheklovchi ishga doir amaliyot.
|
| |
Marketingda axborotni o‘rni. Axborot tizimi

|
Marketingda axborotni o‘rni. Axborot tizimi
|
bet | 3/8 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 86,44 Kb. | | #119155 |
Bog'liq 3 mavzu2. Marketingda axborotni o‘rni. Axborot tizimi
Zamonaviy tadbirkorlik davri o‘zining bir qancha xususiyatlariga ko‘ra dastlabki davrlardan ajralib turadi. Bu birinchi navbatda marketing faoliyatining nazariy va amaliy jihatdan asosiy kurash vositasi, rivojlanish uslubi va dasturi sifatida tobora namoyon bo‘layotganligidan ko‘rinmoqda.
Marketing faoliyatiga xos bo‘lgan barcha axborotlar, ma’lumotlar tadqiqotlar uchun muhim qurol sifatida shakllanadi. Ularni tashkil etish, muayyan tartibga solish va uzluksizligini ta’minlash zarur bo‘ladi. Marketing axboroti yaxlit tizim sifatida namoyon bo‘ladi va rivojlanib boradi.
Marketing axborot tizimi - insonlar, texnik vositalar va amalga oshirish uslublaridan tashkil topib, muhim va to‘g‘ri axborotni to‘plash, tartibga solish, tahlil qilish, kuzatish natijasida marketing sohasida qaror qabul qiluvchiga samarali yordam ko‘rsatish vazifasini bajaradi. Marketing axboroti tizimi o‘zaro mushtarak bog‘langan elementlar va munosabatlar majmuini tashkil etadi.
Marketingni axborot manbalari quyidagilardan iborat: yillik statistik ma’lumotlar; korxona (firma) hisobotlari; tadbirkorlar uyushmasi axborotlari; tarmoqlar axborotlari; birja axborotlari; bank axborotlari; ma’lumotlar to‘plamlari; sud qarorlari; korxona ma’lumotlari; e’lonlar, prospektlar, kataloglar; tanlov natijalari; aksiya kurslari jadvallari; axborot-tahliliy byulletenlari; radio hamda televidenie yangiliklari; voqealar sharhlari; iqtisodiyot yangiliklari; maxsus kitob va jurnallar; lug‘atlar, ensiklopediyalar; kundalik gazetalar va hokazolar.
YAxshi axborot marketologga yordam beradi: raqobatda ustunlikka erishish imkonini beradi; xavfni va moliyaviy qaltislikni kamaytiradi; iste’molchilar munosabatini belgilaydi; tashqi muhitni kuzatadi; strategiyani tartibga soladi; faoliyatni baholaydi; reklamaga bo‘lgan ishonchni oshiradi; qaror qabul qilishga yordam beradi; fikrni yaxshilaydi; samaradorlikni yaxshilaydi
Axborotni to‘plash va undan foydalanish jihatlariga ko‘ra axborot tizimini to‘rtta quyi tizimga ajratish mumkin. Bular jumlasiga 1)tashkilot ichki hisobot tizimi, 2) marketing tashqi xabarnoma - axborot tizimi, 3) qaror qabul qilishni quvvatlovchi tizim, 4) marketing tadqiqoti tizimi kiradi. Ushbu quyi tizimlarning shakllanishida axborotga bo‘lgan ehtiyoj, zaruriy shakldagi va talabdagi axborotni taqdim etish tartibi va muddati muhim ahamiyat kasb etadi. Ular haqida quyida alohida to‘xtalib o‘tamiz.
|
| |
-jadval
Marketing tadqiqotlarining yo‘nalishlarini turkumlash belgilari

|
-jadval
Marketing tadqiqotlarining yo‘nalishlarini turkumlash belgilari
|
bet | 8/8 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 86,44 Kb. | | #119155 |
Bog'liq 3 mavzu1-jadval
Marketing tadqiqotlarining yo‘nalishlarini turkumlash belgilari
Tadqiqotlarni turkumlash belgilari
|
Tadqiqotlarning yo‘nalishlari va ularni amalga oshirish xususiyatlari
|
Tadqiqot maqsadlariga ko‘ra
|
Axtarish, tavsiflash, eksperiment o‘tkazish yuzasidan tadqiqotlar
|
Marketing elementlari bo‘yicha
|
Tovar, narx, distribyusiya, kommunikatsiya yo‘nalishidagi tadqiqotlar
|
Bozordagi tadqiqotlarni amalga oshirish ko‘lamiga ko‘ra
|
Mahalliy, milliy, xalqaro miqyosida
|
Tadqiqotlarni amalga oshiruvchi sub’ektlar ishtirokiga ko‘ra
|
Bevosita firma ishtirokida, marketing vositachisi ishtirokida, tanlangan maxsus ishtirokchilar vositasida
|
Tadqiqotlarni o‘tkazish davriyligiga ko‘ra
|
Bir marotabali, mavsumiy, favqulodda va boshqa jihatdagi tadqiqotlar
|
SHu sababdan marketing tadqiqotlarini uyushtirish bozorning rivojlanish holati, raqobat jadalligi, firmalarning ushbu bozorlarda faoliyat yuritish maqsadlari va vazifalar inobatga olinishi zaruriy ahamiyat kasb etadi.
Marketing tadqiqotlari yo‘nalishlarini belgilashda tegishli firmaning bozorda faoliyat yuritish o‘rni, vazifalarini inobatga olish lozim. Marketing tadqiqotini amalga oshirishda izlanish muammosi bilan uning maqsadlari o‘rtasida tafovut – farqlanish mavjudligiga etarlicha e’tibor berilmaydi. Buning oqibatida keyingi bosqichlarda sezilarli xatolarga yo‘l quyiladi. SHu sababdan to‘g‘ri va aniq belgilangan muammo, tayinli maqsadga erishish uchun puxta zamin yaratadi.
Marketing tadqiqotlarining eng muhim bosqichlaridan biri bo‘lib bu – tadqiqot rejasini ishlab chiqish hisoblanadi. Bunda tadqiqot uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar va axborotlarni to‘plash manbalari, uslublari, qurollari, tanlov o‘tkazish tartiboti va rejalari tuziladi. Tadqiqot asoslanadigan ma’lumotlar va manbalardan bir necha marotaba tegishli sohalarda foydalanish, ularni qayta ishlash mumkin.
Marketing tadqiqotida kuzatish, eksperiment, so‘rov, guruhli bahs eng qo‘p qullaniladigan uslublar hisoblanadi. Har bir uslub tadqiqotning tegishli bosqichlarida samarali axborot to‘plash, uni qayta ishlash, texnik vositalaridan samarali foydalanishni nazarda tutadi.
|
| |
-rasm. Marketing tadqiqotlarining asosiy vazifalari

|
-rasm. Marketing tadqiqotlarining asosiy vazifalari
|
bet | 2/8 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 86,44 Kb. | | #119155 |
Bog'liq 3 mavzu1-rasm. Marketing tadqiqotlarining asosiy vazifalari
Marketing tadqiqotlarining klassifikatsiyasi quyidagi rasmda o‘z ifodasini topgan.
2 - rasm. Marketing tadqiqotlari klassifikatsiyasi
Tushuntirish tadqiqotlari marketing muammolarini, bozorlarni muammolarini ochib berishga yo‘naltirilgan.
Sabab-oqibat tadqiqotlari sabab-oqibat aloqalariga nisbatan gipotezalarni qidirishda o‘tkaziladi.
Testli tadqiqotlar qabul qilingan marketing qarorlarini to‘g‘riligini tekshirishga yo‘naltirilgan.
Prognoz tadqiqotlar ob’ektning kelgusi holatini baholash bilan bog‘liqdir.
Marketing tadqiqotlarining yo‘nalishlari bo‘lib quyidagilar hisoblanadi: iste’molchilarni, bozorni, makro muhitni, firmaning ichki muhitini, raqobatchilarni, sotishni, siljitishni, narxni, tovarni o‘rganishdir. Ularning maqsadi esa, ya’ni iste’molchilarni o‘rganishda bozorni segmentlash, maqsadli bozorni tanlash, bozorni o‘rganishda – bozor sig‘imini baholash, makromuhitni o‘rganishda tashqi imkoniyat va tazyiqlarni baholash, raqobatchilarni o‘rganishda firmaning raqobatli ustunligini ta’minlash, sotishni o‘rganishda samarali sotish tarmoqlarini tuzilishini, siljitishda axborot bilan ta’minlash darajasini va firmaga va uning tovarlariga nisbatan sodiqligini oshirish, narxni o‘rganishda narxni optimallashtirish; tovarni o‘rganishda tovarning raqobatbardoshligini oshirishdan iborat bo‘ladi.
Marketing tadqiqotlarining asosiy maqsadi, uning vujudga kelish, shakllanish va rivojlanishning ob’ektiv sabablari, zarurati bilan belgilandi hamda uning maqsadi nihoyatda keng va murakkab masalalarni hal qilishga karatilgandir. U ishlab chiqarishni xaridor ehtiyojiga moslashtirib, talab va taklifni muvozanatiga erishgan holda, uni tashkil etgan korxona, tashkilotlarga yuqori foyda keltirishdir. Bunga erishish uchun marketing kuyidagi muhim vazifalarni hal etmog‘i lozim:
xaridorlar (iste’molchilar) ehtiyojini o‘rganish;
tovarlarga bo‘lgan ichki va tashqi talablarni o‘rganish;
korxonaning faoliyatini xaridorlar ehtiyojiga moslashtirish;
talab va taklif to‘g‘risidagi olingan ma’lumotlar asosida bozorni o‘rganish;
tovarlar reklamasini tashkil etish, xaridorlarni tovarlarni sotib olishga qiziqishini oshirish;
tovar yaratuvchi yoki uni sotuvchi korxona tadqiqotlarini amalga oshirish uchun ma’lumotlar to‘plash va tahlil qilish;
tovarni bozorga chiqarishdagi barcha xizmatlar to‘g‘risida ma’lumotlar olish;
to‘ldiruvchi tovarlar va urnini bosuvchi tovarlar to‘g‘risida axborotlar yig‘ish;
tovarlarga bo‘lgan talabni istiqbollash, ularni amalga oshirishni nazorat qilishdan iboratdir.
Marketing axborotlarini tizimli tahlil qilish, talab va taklifning taxminiy hisobini ishlab chiqishga imkon beradi. Bularsiz sotishning maqbul darajasini belgilash mumkin emas. Bunday darajada odatda, minimum, maksimum oralig‘ida hisoblab chiqiladi.
|
| |
Tashkilot ichki hisoboti tizimi

|
Tashkilot ichki hisoboti tizimi
|
bet | 4/8 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 86,44 Kb. | | #119155 |
Bog'liq 3 mavzu1. Tashkilot ichki hisoboti tizimi muayyan firma faoliyatining joriy xarajatlari, sotuv hajmi, ombordagi mahsulot qoldig‘i, mavjud va kelishi kutilayotgan xaridorlar, ta’minlovchilar ko‘lami va boshqa marketing faoliyatiga bog‘liq bo‘lgan axborotning o‘z vaqtida jamlanishini, qayta ishlashini va undan foydalanishni nazarda tutadi. Masalan, firma miqyosida ichki hisoboti tizimi quyidagi talablar asosida shakllanadi. Joriy yakunlanayotgan kun so‘ngida firma do‘konidagi savdo zalida har bir tovar guruhi miqyosida qanday zahiralar qoldi, bir kunda sotuv hajmi va qaysi turdagi (assortiment) tovarlar uchun ta’minlovchilarga buyurtma berish kerak va shunga o‘xshash operativ axborot olish zaruriyati paydo bo‘ladi. Bu erda muhim o‘rinni ushbu axborot qay tarzda, qancha vaqt mobaynida yig‘ilishi, umumlashtirilishi egallaydi. Axborot olish tezligi, sifati esa qaror qabul qilishda samarali ahamiyat kasb etadi. Demak, axborotga bo‘lgan ehtiyojni o‘z o‘rnida va aniq belgilash hamda firma faoliyatida undan foydalanish jihatlarini avvalroq belgilab olish lozim.
2. Marketing tashqi xabarnoma - axborot tizimi marketing va tijorat faoliyatiga xos bo‘lgan barcha olinadigan xabarlar, uslubiy ishlanmalar natijalaridan tashkil topadi.
Kundalik matbuot (ro‘znoma va maxsus jurnallar), ta’minotchi va iste’molchilar bilan bo‘lgan muloqot natijalari, reklama e’lonlari va boshqalar bevosita xabarnomani olish manbai bo‘lishi mumkin. Ushbu sohaga oid xabarlar va tahliliy ma’lumotlarga bo‘lgan talab ortib borishi natijasida ayrim firmalar hatto shu sohaga ixtisoslashadilar. Demak, marketing tashqi xabarnoma - axborot quyi tizimi - tashkilotning marketing muhitdagi o‘zgarishlar va holatlar xususida to‘plangan axborot manbai bo‘lib, marketing boshqaruvchilari uchun qay yo‘sinda ushbu muhitga ta’sir etish imkonini beradi.
3. Marketing xususida to‘plangan barcha axborot va xabarlar boshqarishda qaror qilishni quvvatlovchi quyi tizim sifatida, tahliliy uslublar, ishlanmalar, qaror qabul qilish modellari, kompyuter dasturlaridan tarkib topadi. Boshqarish doirasida qabul qilinayotgan qarorlar ma’lum manbalarga tahliliy natijalarga asoslangan bo‘lishi tabiiydir.
|
| |
Sensor qurilmalari asosida tashkillashtirilgan boshqaruv tizimlari sensorli boshqaruv tizimlari deb nomlanmoqda

|
Sensor qurilmalari asosida tashkillashtirilgan boshqaruv tizimlari sensorli boshqaruv tizimlari deb nomlanmoqda
|
bet | 3/3 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 167,55 Kb. | | #257466 |
Bog'liq 3-Ma\'ruza (2)Sensor qurilmalari asosida tashkillashtirilgan boshqaruv tizimlari sensorli boshqaruv tizimlari deb nomlanmoqda. Sensor qurilmalari asosida tashkillashtirilgan boshqaruv tizimlari sensorli boshqaruv tizimlari deb nomlanmoqda. Sensorli boshqaruv tizimlari boshqa boshqaruv tizimlariga o‘xshab MP, MK va dasturlanuvchi apparat vositalari yordamida loyihalashtiriladi. Lekin, ob’ektlar bilan o‘zaro aloqani amalga oshirish uchun turli sensorlar va holat datchiklaridan foydalaniladi. Bugungi kunda sensor qurilmalari asosan ikki guruhga bo‘linadi: Bugungi kunda sensor qurilmalari asosan ikki guruhga bo‘linadi: - Analog sensorlar;
- Diskret sensorlar.
Asosan analog sensorlar sanoatda ko‘p tarqalgan chunki, tabiatda ko‘plab ob’ektlar o‘zidan uzluksiz signal chiqaradi. Lekin ularni qayta ishlash bugungi kunda raqamli ko‘rinishda amalga oshiriladi. Sensor qurilmalar ob’ektlar bilan ikki xil holatda ishlaydi: Yaqin masofadan ob’ektlar bilan sensor qurilmalar o‘rtasida o‘zaro ta’sirini satandartlashtirish uchun 802.15.4 stanadarti IEEE tashkiloti tomonidan ishlab chiqilgan. Bu standartda 0 dan 6 m gacha bo‘lgan masofada ob’ektlar bilan elektromagnit signallar orqali aloqa qilish xarakteristikalari tavsiflab berilgan. Ushbu standartda shuningdek, sensorli qurilmalar o‘rtasida WPAN texnologiyasi asosida ma’lumot almashish tamoyillari tavsiflanadi. Yaqin masofadan ob’ektlar bilan sensor qurilmalar o‘rtasida o‘zaro ta’sirini satandartlashtirish uchun 802.15.4 stanadarti IEEE tashkiloti tomonidan ishlab chiqilgan. Bu standartda 0 dan 6 m gacha bo‘lgan masofada ob’ektlar bilan elektromagnit signallar orqali aloqa qilish xarakteristikalari tavsiflab berilgan. Ushbu standartda shuningdek, sensorli qurilmalar o‘rtasida WPAN texnologiyasi asosida ma’lumot almashish tamoyillari tavsiflanadi. - Nazorat savollar
- 1. Boshqaruv tizimi nima?
- 2. Avtomatlashtirilgan tizimlar nima?
- 3. O‘rnatilgan tizimlarining boshqaruv tizimlarida qo‘llashning asosiy afzalliklari.
|
| |
“Qadam ba qadam” metodi - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

58
🔳
Ma’lumot faqat o’tgan mavzuga yoki yangi mavzuga tegishli bo’lishi kerak.
🔲
Ma’lumot takrorlansa yoki aytolmasa qadam tashlolmaydi.
🔳
Kim birinchi ma’lmot aytib finish chizig’iga yetib borsa, o’sha o’quvchi g’olib
hisoblanadi.
🔲
Bu metod ham har bir o’quvchini o’zi uchun o’zi harakat qilishga undaydi.
🔷
Va men eng ko’p qo’llaydigan metod bu qatorma-qator savol-javob qilishdir.
Oddiygina savol-javob qilish ham o’quvchida fanga nisbatan katta qiziqish uyg’otadi.
🔻
Xulosa qilib aytganda, metodlar judayam ko’p, faqat ulardan o’rinli foydalanib,
o’quvchiga mavzuni tushuntirish davomida barcha imkoniyatlar o’rinli foydalanilsa yoki
mavzuga oid qiziqarli voqea aytib ham o’quvchini o'z faningizga qiziqtirishingiz
mumkin.
“Boshlovchi” metodi
🍏
Bu #game o‘tilgan mavzuni takrorlash uchun qo‘l keladi.
🍎
O‘quvchilar uyda mavzu bo‘yicha 5 tadan savol tuzib kelishlari kerak bo‘ladi.
🍏
Kichkina 6ta qog‘ozchalardan bittasiga "boshlovchi"
qolgan beshtasiga
"ishtirokchi" deb yozib qo‘yasiz.
🍎
6 ta o‘quvchi doskaga chiqadi va qog‘ozchalardan birini tanlaydi.
O'qish / yozish - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

75
Bu usul sinfda turli harakatlardan iborat o‘yinlar va musobaqalar orqali amalga
oshiriladi. O‘quvchilarni turli o‘yinlar orqali o‘rinlaridan turishi va turli harakatlar qilishi
darsda tetik va diqqat bilan o‘tirishlariga katta yordam beradi.
Yuqoridagi uslublarni dars davomida domiy qo‘llab borsangiz o‘ylagan natijangizga
erishasiz va albatta dars siz uchun oson va qulay tashkil etiladi. ("Kreativ pedagog"
kursidan o‘rganganlarim)
“Paretto” qonuni - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

64
Albatta, bu gaplarga o‘quvchilar tezda ishonishadi va ularda biroz xavotir bilan
mas’uliyat paydo bo‘ladi. Ertasiga qarabsizki barcha o‘quvchilar mavzularni to‘liq
o‘zlashtirishgan bo‘lishadi. Siz kutgan natija osonlik bilan hal bo‘ladi. Siz rostdan ham
test oling va buni doimiy amalga oshirib boring.
✅
Ikkinchi usul esa, siz o‘quvchilarni rag‘bat orqali jalb qila olishingiz mumkin.
Masalan o‘quvchilarga aytishingiz mumkin, "barcha mavzular yuzasidan ertaga qiziqarli
savol-javob tashkillashtiramiz, yutgan kamandaga yoki o‘quvchiga
kutilmagan ajoyib
sovg‘am bor" deyish orqali o‘quvchilarda katta ishtiyoqni uyg‘otishingiz mumkin.
Ushbu ikki usulni ham qo‘llab ko‘ring, albatta, ikki usuldan ham ajoyib natijani
olasiz. Yuqorida aytib o‘tganimizdek 20% harakat qilib, sinfda 80%
natijaga erisha
olasiz!
“Savollar yomg’iri” metodi - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

62
Darsingizda qiziqarli va ijobiy atmosfera
hosil qilishni istasangiz, bu metoddan,
albatta,
foydalanib
ko’ring!
“Aralash harflar” metodi
Bu ham juda qiziqarli o’yin bilan tanishamiz.
❕
Bog‘cha
bolalari uchun ham, katta yoshli o‘quvchilar
uchun ham foydalansa
bo‘ladi.
Alifbo harflarini alohida-alohida qog’ozchalarga
yozib chiqasiz. Yoki
chiqartirishingiz mumkin.
❕
O‘quvchilar 3 guruhga bo‘linadi. Harflar ham guruhlar soniga ko’ra nusxalangan
bo’lishi kerak. Ularga savol yozilgan biletni berasiz.
63
❕
Savolning javobi bir yoki 2-3 so‘zdan iborat bo‘lishi kerak.
❕
O‘quvchilar javobni aniqlab, harflar orqali to‘g‘ri javobni yozishlari kerak bo‘ladi.
❕
Shartni birinchi va to‘g‘ri bajargan jamoa g‘olib bo‘ladi.
⚡️
Matematikada qo‘llash:
🔹
Misol/masala/tenglama yozilgan biletlar kichik guruhlarga tarqatiladi.
🔹
Qog’ozchalarda harflar o‘rniga raqamlar yozilgan bo‘ladi.
🔹
O‘quvchilar o‘zlariga
tegishli raqamlarni olib, to‘g‘ri
javobni hosil qilishlari
kerak.
“Xayolparast, realist va tanqidchi”

61
❕
Keyingi o‘quvchi ham yangi ma'lumot, ham o‘zidan oldingi sinfdoshi aytgan fikrni
ham qaytarishi kerak.
❕
Uchinchi o‘quvchi ham xuddi shu tariqa yangi ma'lumot aytadi va o‘zidan oldingi
2 o‘rtog‘ining gaplarini ham takrorlaydi.
❕
Ma'lumotlar zanjir bo‘lib bir-biriga ulanib ketadi. Takror-takror aytilaverganidan
miyaga o‘rnashib qoladi.
❕
Ma'lumot aytishni o‘zingiz boshlasangiz yoki tugatsangiz ham bo‘ladi. Qaysidir
mashg‘ulotda o‘qituvchi ham ishtirok etishi o‘quvchilarni xursand qiladi.
“Yozuvchilar uyushmasi” - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

“Yozuvchilar uyushmasi” Bugungi darsingizda o‘quvchilar "Yozuvchilar uyushmasi" ni tashkil qilishadi.
*Ularga uyga vazifa sifatida o‘zlarining birinchi kitobchasini yaratishlarini aytding.
*Kitobni qanday dekoratsiya bilan yasatish bolaning fontaziyasiga bog‘liq.
*Birinchi kitoblari ONA haqida bo‘ladi.(birinchisi boshqacha bo‘lishi ham mumkin
emas-da
😊
)
*Kitoblaridan o‘rin olgan matnlarda mavzuga oid so‘zlar yoki grammatik
qoidalardan foydalanishlarini ayting.
*Topshiriqni aytib tugatmasdan, hammalarining ko‘zlari yonib, onalari haqida,
kitobni qanday bezatish haqida o‘ylay boshlashlari aniq.
*Kitob emas, maqola, badiiy asar deb ham nomlanishi mumkin.
Rag‘bat sifatida eng zo‘r 3ta kitobni dars so‘nggigacha sinf devoriga ilib qo‘yish
mumkin. Keyin esa har bir o‘quvchi o‘z kitobini ONAsiga sovg‘a qilib olib boradi.
Bu mashg’ulot chet tili fanlarida hamda sinf soatlarda juda maroqli kechadi.
“VARK” modeli orqali dars o’tish Ushbu model dunyoning rivojlangan davlatlarida maktab o‘quvchilari uchun eng
samarali deb topilgan. Dunyo tan olgan ushbu modelni siz ham dars mobaynida bemalol
qo‘llab ko‘rishingiz mumkin.
Ushbu metodlar albatta o‘qituvchining ishini yengillashtirish, o‘quvchilar bilan oson
kelisha olish, dars jarayonini tushuntirishda o‘qituvchiga ortiqcha yuklamalarni
kamaytirish uchun kerak bo‘ladi. Bugungi modelimiz ham sizga albatta katta foydasi
tegadi.
VARK modeli haqida batafsil tanishamiz:
Vanderbilt universiteti ma'lumotlariga ko'ra, 70 dan ortiq turli xil uslublar mavjud,
ammo hozirgacha eng mashhurlari VARK modelida olingan to'rtta uslublardir:
1.
Vizual (kosmik) - o'quvchilar ko'rish orqali yaxshiroq o'rganadilar.
74
2.
Eshitish (eshitish) - o'quvchilar eshitish orqali yaxshiroq o'rganadilar.
3.
“Bonka yopamiz” metodi - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

68
(Rangli qog‘ozlardan foydalansangiz yana-da qiziqarli bo‘ladi.)
⏺Keyin bonkalarni guruhlarga almashtirib berasiz.
⏺Bonkani ochib, savollarga javoblarni to‘g‘ri
tartibda terib,
shartni birinchi
bajargan jamoa g‘olib bo‘ladi.
“O’zga sayyoralik” metodi
Doskaga 10ta o‘quvchi chiqadi, ularning har biriga
mavzuga doir informatsiya
yozilgan kartochkalar tarqatasiz.
Bitta ma'lumot xato bo‘ladi.
O‘tirgan o‘quvchilar ketma-ket doskadagi o‘quvchilarni tinglashadi va noto‘g‘ri
ma'lumot aytgan "o‘zga sayyoralik" sinfdoshini o‘yindan chiqarib yuborishadi.
9 ta o‘quvchi qoldi. Bitta xato ma'lumot qo‘shilib kartochkalar qaytadan tarqatiladi.
Oxirida omadi kelgan "Yerlik" o‘quvchi qolguncha o‘yin davom etadi.
“Tasavvurlar zanjiri” metodi
Tasavvur qilish usulini qo’llash ishtirokchilar ismini
tez va oson eslab qolishga
yordam beradi.
⚙
Davradagi birinchi ishtirokchi ismini shu harfdan boshlanuvchi sifat bilan qo’shib
aytadi (masalan, "farosatli Farida", "aziz Adolat", "taraqqiyparvar Tolibjon" va h.z).
69
⚙
Odatda, sifat qanchalik oddiy yoki kutilmagan bo’lsa,
shunchalik oson eslab
qolinadi. Ikkinchi ishtirokchi birinchisining so’zlarini takrorlaydi va o’zini tanishtiradi,
uchinchi
ishtirokchi esa birinchi, ikki ishtirokchilarning sifat. qo’shilgan
ismlarini
qaytarib, keyin o'z ismini xuddi shu tartibda aytadi va shu tarzda davom etadi.
⚙
Tanishuv tugaganidan keyin eng mushkul vazifa o‘qituvchining gardaniga
tushadi, chunki u hamma ishtirokchilaming ismi
va sifatlami sanab chiqadi, so’ng
o’zinikini qo’shadi. Bu qiyin vazifa biroq xavotirga o’rin yo’q - guruh a’zolari, albatta,
sizga yordam beradi.
“Rangli stullar’ metodi - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

“Rangli stullar’ metodi 5 ta stul doska yoniga terib qo‘yiladi. Sizda rangli stikerlar bor. Qizil, yashil, sariq.
Har bir rang o‘z ramziga ega.
Qizil- mavzu yuzasidan savolga javob berish. O‘tirgan o‘quvchilardan biri bugungi
mavzu bo‘yicha istalgan savolini beradi.
Yashil- o‘tgan mavzuga doir 4 ta tushuncha aytish.
Sariq- o‘qituvchi istalgan savolni beradi.
Stullar orqa tarafi o‘quvchilarga ko‘rinmaydi. Siz ularga ko‘rsatmagan holda rangli
stikerlarni har bir stul orqasiga yopishtirib chiqasiz. 5 o‘quvchi galma-gal chiqib istalgan
stullariga o‘tiradilar. Va tegishli vazifani bajaradilar. Ya'ni, qaysi rangdagi stulga o‘tirgan
bo‘lsa, o‘sha shartni bajaradilar.
Rangni, shart turini, o‘quvchi sonini o‘zgartirishingiz mumkin. Bu siz uchun bir
qolip, xolos.
“Guruh poemasi” metodi Ishtirokchilarga bir varaqdan qog’oz tarqatiladi va qog’ozning yuqoridagi
o’ng burchagiga ismlari va familiyalarining bosh harfini yozish so’raladi (siz ham
o’z varag’ingizga belgi qo’ying).
Har bir ishtirokchi doston (poema)ni
boshlab beruvchi birinchi jumlani yozadi va varag’ini chap tomonidagi
ishtirokchiga uzatadi, u esa, o’z navbatida, dostonning davomini yozadi (bitta jumla)
va yonidagi sherigiga beradi.
Shu tariqa har bir ishtirokchi o’z sheriklarining varaqlariga ularning dostoniga mos
bittadan jumla yozib chiqadi.
72
Tugallangan doston birinchi jumla muallifiga qaytariladi.
“Shirinliklar yarmarkasi” metodi Dastlab bu usulni birgina sinf ichida o‘tkazib ko‘ring. Turli xil shirinliklar kerak
bo‘ladi. O‘quvchilarga o‘zlari bilan istalgan shirinlik olib kelishlarini aytishingiz
mumkin. 4tadan yoki 5tadan.
Har bir shirinlikka savol bog‘lab chiqing.
Idishga barcha shirinliklar solinadi. O‘quvchi istaganini tanlaydi. Savolga to‘g‘ri
javob berolsa, shirinlik bilan taqdirlanadi.
73
Iste’mol qilinadigan narsalar inson diqqatini yanada orttiradi. Xorijlik mutaxassislar
ham biror muhim uchrashuvda yoki katta taqdimotlarda dastlabki slyadlarni yeydigan
narsalar rasmlari bilan boshlashni afzal ko’rishadi. Bu surat orqali inson miyasiga
uyg’otuvchi signal boradi.
O’quvchilarda ham bu jarayon qiziqarli va samarali natija beradi.
“Sehrli quti” metodi - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

70
〰
Ishtirokchilar ismlari qog‘ozchalarga yoziladi va teskari qilib qo‘yiladi.
O‘quvchilar navbatma navbat ismlar yozilgan qog‘ozchalardan birini tanlaydilar.
〰
Qaysi ism chiqsa, o‘sha ismli o‘quvchi aytgan ma'lumotni yoddan
aytib berishi
kerak bo‘ladi.
〰
Bu metod mavzuni xotirada saqlab qolishning ajoyib usuli. Narsalar yoki voqea-
hodisa, insonlarga bog‘liq holda yodlangan informatsiyalar esda yaxshi qoladi.
“Iplar” metodi
Juda qiziq, kreativ metod
71
Rahbar davraning markazida 1, 1.5 metr uzunlikdagi jun iplarni o’rtasidan, uchlarini
osiltirib ushlab turadi. Har bir ipning o‘rtasiga savol yozilgan qog‘ozchalar biriktirilgan
bo‘ladi.
Har bir ishtirokchi (ularning soni juft bo’lishi lozim) ipning bitta uchini ushlaydi.
Keyin rahbar qo’lidagi iplarni qo’yib yuboradi. Bitta ipning
ikki uchini ushlab turgan
kishilar juftlik hosil qiladilar.
Rahbar endi nima qilishni tushuntiradi: ishtirokchilar o’z
juftlari bilan bir jamoa
bo‘lib, ip markazida joylashgan savollarga birgalikda javob beradilar.
Investitsion siyosat - Xalqaro menejment

182
Inqirozga qarshi mo’ljallangan choralar dasturi – O’zbekiston
Respublikasi hukumati tomonidan 2009-2012 yillarga mo’ljallanib
inqirozga qarshi ishlab chiqilgan choralar dasturi bo’lib, mazkur dasturda
talabni rag’batlantirishga yo’naltirilgan bir qator moliyaviy imtiyozlar va
barqaror iqtisodiy o’sish sur’atlarini ta’minlovchi chora-tabdirlar majmui
o’z aksini topgan.
Innovatsion texnologiyalar – iqtisodiyotga yangiliklarni tatbiq etish
bosqichlarida qo’llaniluvchi usul va vositalar majmui bo’lib, o’z ichiga
joriy etish, trening, konsalting, transfert, audit, injiniring kabi turlarini
oladi.
Innovatsiya jarayoni - yangilik g’oyasini rivojlantirishdan uning
pirovard iste’molchi tomonidan iste’mol qilinishigacha bo’lgan mantiqiy
izchillikda harakatlanuvchi jarayon.
Inflyatsiya – pul muomalasi qonunlarining buzilishi natijasida milliy
valyutaning qadrsizlanishi, narxlarning o’sishi.
Infratuzilma – tovar ishlab chiqarish shartlarini ta’minlovchi ishlab
chiqarish va noishlab chiqarish tarmoqlari kompleksi: yo’llar, aloqa,
transport, maorif, sog’liqni saqlash.
Ishlab chiqarishni modernizatsiyalash

183
«Katta yigirmalik» – 20 ta yirik mamlakatlar guruhi bo’lib, unga
jahondagi eng boy mamlakatlar va yirik rivojlanayotgan davlatlar kiradi
va ular xissasiga jahon yalpi ichki mahsulotining 90 foiz ulushi to’g’ri
keladi.
Korxonani boshqarish (menejment) - bir kishining yoki kishilar
guruhining
(boshqaruvchilar,
menejerlar)
boshqa
kishilarga
(boshqariluvchilar) maqsadga yo’naltirilgan harakatlarini uyg’otish uchun
ta’sir ko’rsatish.
Modernizatsiya - Xalqaro menejment

|
Xalqaro menejmentBog'liq Назарова Г Г ва бош Халқаро менежмент Т 2011 Дарслик Лотин 1Modernizatsiya – ob’ektni takomillashtirish, yaxshilash, yangilash,
uni yangi talab va me’yorlarga, texnik shart-sharoitlarga, sifat
ko’rsatkichlariga moslashtirish.
Moliyaviy «ko’piklar» – real qiymatga ega bo’lmagan pul va
obligatsiyalar hajmining ko’payishi.
Madaniyat – kompaniyada xulq-atvor me’yorlari, xarakteri va
aloqalarining majmuasi.
Mutlaq ustunliklar – boshqa davlatlarga nisbatan mehnat
unumdorligi yuqori va ishlab chiqarish harajatlari past bo’lgan
mamlakatda tovar va xizmatlarni ishlab chiqarishni tashkil etishni nazarda
tutuvchi tamoyil.
Nisbiy afzalliklar – mamlakatda bir necha xil tovarlar orasidan eng
ko’p foyda keltiruvchi tovar va xizmatlar ishlab chiqarishga
ixtisoslashuvni nazarda tutuvchi konsepsiya.
Nou-xau - mualliflik guvohnomasi (patent) bilan himoyalanmagan
ishlab chiqarish tajribasi va mahorat sirlari.
Offshor hududlar - milliy iqtisodiy makonning bir qismi bo’lib, bu
erda xorijiy huquqiy va jismoniy shaxslar tijoriy operatsiyalarni chet el
valyutasida amalga oshirishadi.
Operativ
(joriy)
maqsadlar
-
qisqa
muddatli
(strategik
maqsadlardan farqli o’laroq) maqsadlar.
PEST–tahlil (PEST analysis) – makroiqtisodiy tahlilning asosiy
qismi bo’lib, u siyosiy (r), iqtisodiy (e), ijtimoiy-demografik (s) va
texnologik (t) omilni o’z ichiga oladi.
Portfel investitsiyalar — xo’jalik ob’ektini ekspluatatsiya qilish
tufayli daromad olish xuquqini kafolatlovchi kapital qo’yilmalari.
Preferentsiya – iqtisodiyotni maqsadga muvofiq rivojlantirish va
tartibga solishda ayrim soha va tarmoqlar, korxona va ishlab chiqarish
turlariga nisbatan beriluvchi imtiyoz, afzallik va ustuvorliklar.
Protektsionizm – davlatning xorij raqobatidan ichki bozorni himoya
qilish siyosati, mamlakatga olib kelinayotgan tovarlarga yuqori bojlar
belgilaydi, ayrim tovarlarni olib kelish cheklanadi yoki umuman
taqiqlanadi.
Pudrat – shartnoma yoki xo’jalik yuritishning bir turi. Bir
tomonning ikkinchi tomon talabiga ko’ra belgilangan ishni bajarishi
to’g’risidagi shartnoma.
|
| |
Rekonstruktsiya - Xalqaro menejment

185
bo’g’inlar va yordamchi xizmatdagi nomutanosibliklarni yo’qotish yo’li
bilan almashtirish yordamida to’liq yoki qisman o’zgartirish.
Samarasiz ishlab chiqarish – kompaniya uchun foyda va daromad
keltirmaydigan narsalarning barchasi (mashina
va uskunalardagi
kamchiliklar, yomon sifat va b.)
Strategik alyanslar (Strategic alliances) – odatda ikkita
kompaniyaning o’zaro manfaatli strategik maqsadlarni
amalga oshirishi
uchun birlashishi.
Sinergizm (Synergy) – kompaniyalar yiriklashuvida kuzatiluvchi
samaradir. Bunda umumiy natija alohida kompaniyalar natijasidan yuqori
bo’ladi va ba’zan 2+2=5 formula bilan ifodalanadi.
Soliqlar – belgilangan va muayyan
miqdorlarda undiriladigan,
muntazam, qaytarib berilmaydigan va beg’araz xususiyatga ega bo’lgan,
byudjetga yo’naltiriladigan majburiy pul to’lovlari tushuniladi.
Savdo va taraqqiyot bo’yicha BMT Anjumani (YuNKTAD) —
BMT tizimi doirasidagi maxsus muassasa.
Savdoda eng ko’p qulaylik rejimi — mamlakatlar o’rtasida
kelishilgan xolda o’rnatilgan savdo operatsiyalarining imtiyozli tartibi.
Sanoat taraqqiyoti bo’yicha BMT Anjumani (YuNIDO) — BMT
tizimi doirasidagi maxsus muassasa.
Tadbirkorlik (entepeneurship) – inglizcha
yoki Fransuzchadan
tarjima qilinganda “imkoniyatlarni amalga oshirish, qo’llash yoki
novatorlik faoliyati yohud korxona tuzish yo’li
bilan ehtiyojlar va
istaklarni qondirish” ma’nolarini anglatadi.
Tashqi muhit tahlili – tashqi makroiqtisodiy va mikroiqtisodiy
ko’rsatkichlarning tahlili.
Kichik korxonalar - Xalqaro menejment

|
Xalqaro menejmentBog'liq Назарова Г Г ва бош Халқаро менежмент Т 2011 Дарслик Лотин 1Kichik korxonalar – mustaqil xo’jalik faoliyatini olib boruvchi, o’z
balansiga bo’lgan, soliqlar va boshqa to’lovlarni to’lagandan so’ng qolgan
foydasini o’zi taqsimlaydigan korxona.
Kasaba uyushmasi - bir kasb, tarmoq yoki korxona xodimlarining
birlashmasi bo’lib, ish beruvchilar bilan kasaba uyushmaning barcha
a’zolari uchun yagona mehnat sharoitlari va ish haqini kelishishda
ularning manfaatlarini himoya qilish uchun tuzilgan.
Kartel - tashqi savdo assotsiatsiyasi (uning a’zolari alohida tovar
guruhlari bo’yicha ishlab chiqarish va narh siyosatini muvofiqlashtirib
olishadi).
Ko’lam samarasi, ya’ni ishlab chiqarish ko’lami o’sishi orqali
iqtisod qilish (Economies of scale) – mahsulot birligicha uzoq muddatli
o’rtacha ishlab chiqarish harajatlari bilan xarakterlanuvchi samara.
Litsenziat – litsenziyani xarid qiluvchi.
Litsenziar – litsenziyani sotuvchi.
Motivatsiya (Motivation, frantsuzcha Motif – undash so’zidan
olingan) – inson xulqining yo’nalganligi, tashkiliyligi, faolligi va
barqarorligini aniqlab bergan holda uni fiziologik va psixologik
boshqarishning dinamik jarayoni.
Mehnat bozori – mamlakat xo’jaligida ishchi kuchi harakatini
tartibga solib turadigan asosiy vazifani bajaruvchi, ish beruvchilar va
ishchilarga ta’sir etuvchi dinamik tizim.
Mehnat shartnomasi - ish beruvchi va yollanma ishchining shaxsiy
muzokaralari natijasida mehnat mazmuni va sharoiti, shuningdek ish haqi
va ularning boshqa majburiyatlari haqidagi kelishuvi.
Mikrofirma – kichik biznes korxonasining bir turi. Mamlakatimizda
sanoat ishlab chiqarishning tarmoqlarida 20 kishigacha, xizmat ko’rsatish
sohasida 10 kishigacha, savdo va umumiy ovqatlanish sohasida 5
kishigacha ishlovchi korxonalar mikrofirma hisoblanadi.
|
| |
To’g’ri investitsiyalar - Xalqaro menejment

187
Xorijda atrof-muhitga moslashishning ob’ektiv omillari – firma
ta’sir eta olmaydigan va faqat moslashishga majbur bo’luvchi tashqi muhit
omillari.
Xalqaro valyuta fondi (XVF) — BMTning ixtisoslashtirilgan
muassasasi, yirik hukumatlararo valyuta-moliya tashkiloti.
Xalqaro iqtisodiy munosabatlar — mamlakatlar va xududlar
o’rtasidagi, xalqaro tashkilotlar va korporatsiyalar ishtirokidagi xo’jalik
aloqalari tizimi.
Xalqaro ishlab chiqarish kooperatsiyasi — ishlab chiqarish
bosqichlarining o’zaro bir-birini to’ldirishi
va ularni muvofiqlashtirish
maqsadida milliy iqtisodiy komplekslarning xamkorlik qilishi.
Jahon ishchi kuchi bozori

181
Iqtisodiy va ijtimoiy kengash (EKOSOS) — BMTning asosiy
boshqaruv organlaridan biri bo’lib, uning XIM sohasidagi faoliyatini
muvofiqlashtirib turadi.
Iqtisodiy integratsiya — hududiy miqyosda sifat jihatdan yangi
iqtisodiy muhitni yaratish yo’li orqali milliy xo’jalik komplekslarini o’zaro
yaqinlash va bir-biriga kirib borishi jarayoni.
Ishbilarmonlik etikasi – firmalarning bir-biri va jamiyat bilan
o’zaro munosabatlar olib borishning turli ma’naviy jihatlarini o’rganuvchi
izlanish sohasi.
Iqtisodiyotning raqobatbardoshligi – mamlakat iqtisodiyotining
xalqaro savdoda ishtirok etish, jahon bozoridagi o’z o’rni
va mavqeini
saqlab qolish va kengaytira olish, jahon talablariga javob beradigan
mahsulotlar ishlab chiqara olish layoqati.
Iqtisodiyotning real sektori – iqtisodiyotning bevosita moddiy
ne’matlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko’rsatish bilan bog’liq sohasi
bo’lib, u o’z
ichiga sanoat, qishloq xo’jaligi, qurilish, transport,
aloqa
tarmoqlarini oladi.
Iqtisodiy o’sish – real yalpi ichki mahsulot umumiy hajmining yoki
aholi jon boshiga to’g’ri keladigan real yalpi ichki mahsulotning oldingi
yilga nisbatan o’sishi.
Import – mamlakat ichki bozorlarida sotish uchun chet el mollarini,
kapitalini, texnologiyasini va xizmatlarni olib kelish. Import xalqaro
mehnat taqsimoti natijasidir. U vaqtni tejashga, iqtisodiyot, aholi ehtiyojini
qondirish vazifalarini muvaffaqiyat bilan hal qilishga ko’maklashadi.
Tashqi muhit tahlili tuzilmasi

186
Tarkibiy o’zgarishlar – milliy iqtisodiyotning samarali va barqaror
tarkibiy tuzilishini ta’minlash maqsadida uning tarmoq va sohalarini izchil
ravishda o’zgartirib borish.
Tashqi qarz – mamlakat hukumati, moliya-kredit tashkilotlari, yirik
korxonalarining boshqa mamlakatlar moliya-kredit muassasalaridan
qarzga olgan moliyaviy mablag’larining jami hajmi.
Tashqi savdo – bir mamlakatning boshqa mamlakatlar bilan savdosi.
Tashqi savdo siyosati – bir mamlakatni boshqa mamlakatlar bilan
olib borayotgan savdosi (eksporti va importi) borasidagi siyosati.
Telekommunikatsiya
– simli, radio,
optik yoki boshqa
elektromagnit tizimlardan foydalanib signal, belgi, matn,
tasvir va
tovushlarni yoki boshqa ko’rinishdagi axborotni uzatish,
qabul qilish va
unga ishlov berish jarayoni.
Transmilliylashuv
jarayoni
–
korporatsiyalarning
milliy
chegaralardan tashqarida faoliyat yuritishi
Transmilliy korporatsiyalar (TMK) – bosh kompaniya va uning chet
el filillaridan iborat yirik iqtisodiy-tashkiliy tuzilma.
“G’ijimlangan qog’oz” - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

76
Ya'ni, avvalo, siz qanday ma'lumotlarni o'qishingizni
aniqlashtirib olasiz, so'ngra
yaxshilab o'qiysiz. O'qish jarayonida diqqatingizni jamlashga, chalg'imaslikka va
asosiysi, tushunishga harakat qiling.
2. Men bundan nimani oldim?
O'qigan ma'lumotlaringizdan o'zingizga qanday xulosa oldingiz?
Nimani
tushundingiz va nimani his qildingiz? Ushbu mulohazalar xususida biroz o'ylab ko'ring.
3. Men kimga o'rgataman?
O'qidingiz va uqdingiz. Endi ushbu ma'lumotlarni kimgadir o'rgatishingiz yoki
so'zlab berishingiz kerak bo'ladi va ushbu qoida eng muhimidir. Kimgadir o'rgatish bu
eng muhim bosqich hisoblanadi.
Quyidagi 3 ta holat:
a) do'stingiz yoki oila a'zolaringizga o'rgating;
b) daftarga qayd eting, ilmiy ma'lumotlarni esa savol-javob va
test shaklida yozing;
c) xonada yolg'iz qolib oynaga qarab ma'lumotlarni so'zlab bering, bunda o'zingizni
xuddi sahnada kabi his eting.
Afzalliklari:
~ Ushbu metod asosan o‘quvchilaringiz uchun. Bu metodni to‘lig‘icha
o‘quvchilaringizga tushuntirib berasiz.
~ Qolaversa, ushbu metod sizga ham katta foydasi tegishi mumkin.
3 D Metodini, albatta barcha o‘quvchilaringizga va asosan oliy o‘quv yurtiga
tayyorlanayotgan o‘quvchilaringizga tushuntirsangiz,
ular uchun ushbu metod juda
ajoyib sovg‘a bo‘ladi va siz kreativ pedagog ekanligingizni yana bir bor isbotlagan
bo‘lasiz!
~ Yuqoridagi 3 algoritmni ketma-ketlikda bajarish o‘quvchilaringizga ma'lumotlarni
oson o'zlashtirish va shaxsiy samaradorlik kabi ko'nikmalarni
shakllantirishga yordam
beradi.
Ushbu metod izlanishlar natijasida topib, yozildi.
Radioaktiv aylanishlar - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 98/113 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #119326 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarRadioaktiv aylanishlar. Yuqoridagi reaksiyalardan ko‘rinib turibdiki, ular yordamida bir kimoviy elementlarni boshqasiga aylantirish va shu yo‘l bilan sun’iy ravishda radioaktiv elementlarni hosil qilish mumkin. Bunday reaksiyalarga radioaktiv aylanishlar deyiladi.
Umuman olganda, sun’iy va tabiiy radioaktivlik o‘rtasida hech qanday farq yo‘q. Chunki, izotopning xossalari uning hosil bo‘lish usuliga mutlaqo bog‘liq emas va sun’iy izotop tabiiy izotopdan hech qanday farq qilmaydi.
Gamma-nurlanish. Fransuz fizigi P. Villar 1900-yilda qo‘rg‘oshinni α va β-zarralar bilan nurlantirilganda qandaydir qoldiq nurlanish bo‘lishini aniqlagan. Bu nurlanish magnit maydon ta’sirida o‘z yo‘nalishidan og‘magan. Ionlashtirish qobiliyati ancha kichik, singish qobiliyati esa rentgen nurlarinikidan ham ancha kuchli bo‘lgan. Uni γ-nurlanish deb ataganlar.
γ-nurlanish ham rentgen nurlari kabi elektromagnit to‘lqinlardir. Ular faqat hosil bo‘lishi va energiyalari bilan bir-biridan farq qiladi. Agar rentgen nurlari orbital elektronlarning g‘alayonlanishi va tez elektronlarning tormozlanishining natijasi bo‘lsa, γ-nurlanish yadrolarning bir-biriga aylanishida hosil bo‘ladi.
Umuman olganda, yadro radioaktiv yemirilish yoki sun’iy ravishda yadrolarning bir-biriga aylanishi natijasida g‘alayonlangan holatga o‘tadi. U g‘alayonlangan holatdan asosiy holatga o‘tganida γ-nurlanish chiqaradi. Uning energiyasi bir necha kiloelektron-voltdan, bir necha million elektron-voltgacha bo‘lishi mumkin. γ-nurlanish moddadan o‘tganda uning dastlabki intensivligi ancha kamayadi. Bunga sabab – fotoeffekt, kompton effekti va elektron- pozitron juftligining hosil bo‘lishi.
Yadro reaksiyalarida qanday saqlanish qonunlari bajariladi?
Alfa-nurlanish deb nimaga aytiladi?
β-nurlanish deb nimaga aytiladi?
γ-nurlar qanday nurlar? U rentgen nurlaridan nimasi bilan farq qiladi?
|
| |
Masala yechish namunasi - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 32/113 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #119326 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarMasala yechish namunasi
Kuchlanishning maksimal qiymati 120 V, chastotasi 100 Hz bo‘lgan o‘zgaruvchan tok manbayiga kattaligi 200 Ω bo‘lgan aktiv qarshilik, sig‘imi 5 · 10–6 F bo‘lgan kondensator va induktivligi 400 mH bo‘lgan g‘altak ulan- gan. Zanjirdagi tok kuchining maksimal qiymatini toping.
Berilga n:
R = 200 Ω U = 120 V v = 100 Hz
C = 5 · 10–6 F
L = 400 mH = 0,
Topish kerak:
Imax
= ?
O‘zgaruvchan tok zanjirida nima
sababdan tok kuchi tebranishlari
4 H
|
Formulas i:
I = Um
max 2
R2+ωL− 1
ωC
ω = 2πv
|
Yechilish i:
120
Imax = 40000+(251,2−318,5)2 =
= 120 A = 0,57 A.
211
Javobi: 0,57 A.
|
bilan kuchlanish tebranishlari orasida faza siljishi vujudga keladi?
Nima sababdan reaktiv qarshiliklarda energiya ajralmaydi?
Zanjirda aktiv qarshilik va g‘altak bo‘lgan hol uchun o‘zgaruvchan tok kuchining amplitudaviy qiymatini hisoblash formulasini keltirib chiqaring.
Zanjirda aktiv qarshilik va kondensator bo‘lgan hol uchun o‘zga- ruvchan tok kuchi va kuchlanishi orasidagi fazalar farqini topish formulasini yozing.
|
| |
Masala yechish namunasi - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

Quyidagi reaksiyada noma’lum mahsulot X ni toping.
Elementar zarralar. «Elementar» so‘zining lug‘aviy ma’nosi «eng sodda» demakdir. Garchi bugungi kungacha ma’lum zarralarni elementar deb atash uncha to‘g‘ri bo‘lmasa-da, dastlabki paytlarda kiritilgan bu iboradan hamon foydalaniladi.
Umuman olganda, zarralar endigina kashf qilina boshlanganda materiyaning eng kichik bo‘lakchasi sifatida qabul qilingan va chindan ham elementar deb hisoblangan. Lekin ularning ba’zilarining (jumladan, nuklonlarning) murakkab tuzilishga ega ekanligi keyinroq ma’lum bo‘lib qolgan. Hozirgi paytda 300 dan ortiq elementar zarralar mavjud. Ularning ko‘pchiligi nostabil bo‘lib, asta-sekin yengil zarralarga aylanadi.
Elektron. Birinchi kashf qilingan elementar zarra elektron hisoblanadi. Katod nurlarining xossalarini o‘rganayotgan J. Tomson, bu manfiy zaryadlangan zarra elektronlar oqimidan iborat ekanligini aniqladi. Bu voqea 1897-yil 29-aprelda ro‘y bergan edi va shu sana birinchi elementar zarra kashf qilingan kun hisoblanadi.
Foton. 1900-yilda M.Plank yorug‘likning foton deb ataluvchi zarralar oqimidan iborat ekanligini ko‘rsatdi. Foton
elektr zaryadiga ega emas, tinchlikdagi
massasi nolga teng, ya’ni foton yorug‘lik tezligiga teng tezlik bilan harakat holatidagina mavjud bo‘lishi mumkin.
Proton. 1919-yilda E.
Rezerford tajribalarida, azotning α-zarralar bilan bombardimon
qilinishi natijasida, vodorod atomining yadrosi proton kashf qilingan. U zaryadining miqdori elektronning zaryadiga teng bo‘lgan, musbat zaryadlangan zarradir. Massasi elektronning massasidan 1836 marta katta.