nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Iqtisodiy tizimlarni tahlilida nisbiy va o„rtacha miqdorlarni hisoblash

102
(taqqoslash bazasi 1), foyizlarda (taqqoslash bazasi 100), promillarda (taqqoslash
bazasi 1000) va promillarda (taqqoslash bazasi 10000) ifodalanishi mumkin.
Rejani bajarish nisbiy miqdorlari haqiqatda еrishgan daraja bilan reja
ko‗rsatkichlari orasidagi nisbatni tavsiflaydi va rejani bajarilish darajasini baholaydi.
Dinamika nisbiy miqdorlari iqtisodiy ko‗rsatkichlarni
vaqt ichida nisbiy
o‗zgarishini tavsiflaydi. Odatda bu ko‗rsatkichlar bazis va zanjirli usulda hisoblanadi.
Tuzilmaviy nisbiy miqdorlar o‗rganilayotgan to‗plamning ayrim birliklarini
uning umumiy hajmiga nisbatini tavsiflaydi va to‗plamni tarkibini o‗rganish imkonini
beradi.
Koordinatsiya nisbiy miqdorlari to‗plam ichidagi ayrim birliklarni o‗zaro
nisbatlarini tavsiflaydi.
Intensiv nisbiy miqdorlar turli nomdagi lekin o‗zaro bog‗langan
ko‗rsatkichlarni o‗zaro nisbatini tavsiflaydi.
Obektlararo va hududiy taqqoslash nisbiy miqdorlari
bir xil nomdagi lekin
turli obyekt yoki hududlarga ta‘luqli bo‗lgan ko‗rsatkichlarni o‗zaro nisbatini
tavsiflaydi.
Samaradorlik nisbiy miqdorlari - bu samara va resurs yoki xarajatlar orasidagi
nisbatni tavsiflaydi.
Marketing faoliyatini iqtisodiy tahlil amaliyotida
mutloq va nisbiy miqdorlar
bilan bir qatorda o‗rtacha miqdorlardan ham keng foydalaniladi.
Marketing faoliyatini iqtisodiy tahlil jarayonida o‗rtacha miqdorlarning qator
turlari foydalaniladi: o‗rtacha
arifmetik miqdorlar; o‗rtacha gormonik miqdorlar;
o‗rtacha
geometrik miqdorlar; o‗rtacha xronologik miqdorlar; o‗rtacha
kvadratik
miqdorlar.
Tahlil jarayonida o‗rtacha miqdorlar o‗rganilayotgan hodisa va jarayonlarga
umumlashtirib tavsif berishini inobatga olish zarur. Uning
afzalligi ham kamchiligi
ham anashunda. Ko‗pchilik hollarda shunday ham bo‗lishi mumkin: yaxshi raqamlar
ortida yomon natijalar va aksincha.
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI

|
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
|
bet | 65/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikO`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ta’lim shakli Ish bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O‘qituvchining
|
O‘quvchi-ning
|
O‘quv mashg‘ulo-tiga kirish
(5 daqiqa)
|
Tashkiliy qism:
O‘quvchilarni mashg‘ulotga tayyorgarligi va davomatini tekshirish
|
Mashg‘ulotga tayyorlanadi
|
2. Asosiy bosqich
(65 daqiqa)
|
Tayanch bilimlarni faollashtirish
1.Uyga berilgan vazifani nazorat qiladi hamda o‘tilgan mavzu bo‘yicha o‘quvchilarga savollar beriladi, ularni baholaydi (1-ilova)
Maqsad va vazifalarni belgilanishi
2.Mashg‘ulotning nomi, rejasi, maqsad va o‘qitish natijalari bilan tanishtiriladi;
3.Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar bilan tanishtiriladi;
4.O‘quv ishlarida o‘quvchilarni baholash mezoni va ko‘rsatkichlari bilan tanishtiradi (2-ilova);
Ta’lim oluvchining bilimlarini faollashtirish
5.Tezkor so‘rov, savol-javob, aqliy hujum texnikalari orqali bilimlarni faollashtiradi;
Yangi o‘quv metodlari bayoni:
6.Nazariy mashg‘ulotlarning rejasi va tuzilishiga muofiq, o‘qitish jarayonini tashkil etish bo‘yicha xarakatlar tartibini bayon etadi.
7.Mavzu bo‘yicha PowerPoint tartibida namoyish va sharxlar bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy holatlarni bayon qiladi
Yangi o‘quv materialini mustahkamlash
8.Mustahkamlash uchun savollar beriladi. (3-ilova)
|
Savollarga javob beradilar
Yozib oladilar
Guruhlarga bo‘linadilar.
Javob beradilar
Diqqat qiladilar
Guruhlarda ishlaydilar
Fikr almashadilar
|
3. Yakuniy bosqich
(10 daqiqa)
.
|
Mashg‘ulot yakuni:
1.O‘tilgan mavzu umumlashtiriladi, faol ishtirok etgan o‘quvchilarni javoblarini izohlab baholaydi va rag‘batlantiradi;
Uyga vazifa berilishi:
2.Kelgusi mashg‘ulotga vazifa va uni bajarish yuzasidan yo‘riqnoma beriladi
|
O‘z- o‘zini o‘zaro baholashni o‘tkazadilar.
Topshiriqni yozadilar
|
Maxsus fan o‘qituvchisi: Kodirova Soxiba
|
| |
МОДЕЛЛАШТИРИШ ЖАРАЁНИ - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

101
Yuqorida keltirilgan talablar qo‗shimcha izoh talab qilmaydi. Ularni bajarish
qiyinchilik tug‗dirmaydi. Biroq ayrim hollarda taqqoslanmalikni ta‘minlash mushkil
bo‗lib bir qator qo‗shimcha hisob kitoblarni qilishni taqazo qiladi. Ularni ayrimlarini
kurib chikamiz:
а)
Hajmiy ko‗rsatkichlarni mos kelmasligi. (masalan ishlab chiqarish
xarajatlarini umumiy o‗zgarishni hisobga olishda tannarxni o‗zgarishda olib,
mahsulot hajmini o‗zgarmasdeb olish zarur);
б)
Kiymat ko‗rsatkichlarini mos kelmasligi. (mahsulot hajmini o‗zgarishini
o‗rganish uchun kiymat ko‗rsatkichi ta‘sirini neytirallashtirish lozim);
в)
Sifat omilini mos kelmasligi. (ayrim hollarda mahsulot umumiy hajmini
uning hajmini ko‗p aytirish yoki kamaytirish yo‗li bilan standart sifatga keltirib olish
- sutni bazis eglilik darajasiga keltirib olish);
г)
Tuzilmaviy omillarni mos kelmasligi. (sifatni bazis darajasini yo‗qligi va u
olingan mahsulot sortlar bo‗yicha taqsimlanganda).
д)
Vaqt oraligini yoki fursatni mos kelmasligi. (Vaqt oralig‗ini mos
kelmasligini korrektirovka qilish bilan to‗g‗rilash mumkin, lekin fursat mos kelmasa
uni faqat almashtirish mumkin).
Yuqorida aytilgan kamchiliklarni, ya‘ni ayrim mos kelmasliklarni bartaraf
qilishda ba‘zan mutloq miqdorlar o‗rniga nisbiy yoki o‗rtacha miqdorlardan
foydalanish, to‗g‗rilash koеffitsentlarini ishlatish, qayta hisoblash metodi va shu
kabilardan foydalanish mumkin.
Funksional belgiga ko„ra axborotning tasniflanishi

91
- bojxona bojlarining umumiy darajasi;
- bojxona bojlarining tarkibi;
- soliqlar bo‗yicha imtiyozlar;
- kreditlar bo‗yicha imtiyozlar.
Aniqlik va ishonchlilikda yo‗qotishlarni kamaytirish uchun 2 ta qoidadan
foydalaniladi:
1.
Sohani chegaralash qoidasi - bir-biriga u yoki bu darajada parallel ravishda
o‗zgaradigan o‗zgaruvchilarni agregatlash mumkin.
2.
Еkvivalent natijalar qoidasi - natija ko‗rsatkichlariga tahlil yoki
prognozning ta‘siri bir xil bo‗lgan o‗zgaruvchilarni agregatlash mumkin.
Sohani chegaralashga misol: jahon bozorida qandaydir tovarga bo‗lgan narx
har doim bir xil nisbatlarda o‗zgaradi.
Еkvivalent natijalarga misol: qurilish yoki import litsenziyalarni berish. Agar
davlat tomondan beriladigan litsenziyalarning umumiy summasi belgilangan bo‗lsa,
ularni olishning yo‗llari ko‗p. Agarda litsenziyalanadigan qo‗rinishning barcha turlari
bir xil makroiqtisodiy natija bersa, ya‘ni ularning YAMM, bandlik va boshqa
makroiqtisodiy ko‗rsatkichlarga ta‘sir darajasi bir xil bo‗lsa, bir ko‗rsatkich - umumiy
summa bilan foydalanish mumkin
Nazorat savollari - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

93
8-bob. IQTISODIY TIZIMNI TADQIQ QILISH USULLARI VA
KO„RSATKICHLARI
8.1. Iqtisodiy tizimlarni tahlil qilishda modellashtirishning ahamiyati
Bozor iqtisodiyoti sharoitida iqtisodiy jarayonlarni modellashtirish o‗ziga xos
xususiyatlarga еga. Chunki, birinchidan, bozor
tavakkalchilik va noaniqlik
еlementlariga еga; ikkinchidan, resurslarning
chegaralanganligi; uchinchidan, ishlab
chiqaruvchilar va iste‘molchilar o‗rtasida
raqobatning mavjudligi; to‗rtinchidan,
iqtisodiy ko‗rsatkichlarni istiqboldagi holatini oldindan ko‗ra bilish va boshqalar.
Iqtisodiy jarayonlar turli xil va bir-biridan aniq bir belgilari bilan farqlanadi.
Kuzatilayotgan obyektlarni chuqur va har tomonlama o‗rganish maqsadida
tabiatda va jamiyatda ro‗y beradigan jarayonlarning modellari yaratiladi.
Buning
uchun obyektlar hamda ularni xossalari kuzatiladi va ular to‗g‗risida dastlabki
tushunchalar hosil bo‗ladi. Bu tushunchalar oddiy so‗zlashuv tilida,
turli rasmlar,
sxemalar, belgilar, grafiklar orqali ifodalanishi mumkin.
Ushbu tushunchalar model
deb aytiladi.
n = J C , ( J d + J M) / ( JuJ d)

Bikrlik koeffitsiyenti О o‘rniga unga mos bo‘lgan vaqt bir-
ligida o'lchanadigan doimiylikni kiritamiz.
Tq = KeKm /
( C *
p
r„)
(6.67)
Yuqoridagilami hisobga olganda o ‘zgarmas tok elektr yurit-
masining tuzilish sxemasi 6.9-rasmda keltirilgan ko‘rinishga ega
bo‘ladi. Uni qurishda dvigatelning tuzilish sxemasidan foydalanil-
gan.
Olingan sxema asosida uzatish funksiyasi uchun quyidagi
ifodani yozamiz:
1
) - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

|
Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritmaBog'liq Elektr yuritma asoslari. Xoshimov O, Saidaxmedov S.
62
)
Bunga mos keladigan xarakteristik tenglama quiydagicha
bo‘ladi:
¥ ^ ( 1
+ т>)(1+ Тмр) +
c d
(1+Tdp) +
9
+ См (1+Тмр )= 0
(6.63)
Masala yechimini yanada soddalashtirish maqsadida tezlikka
bog‘liq bo'lgan momentlar ta’sirini hisobga olinmaydi, ya’ni Cva Сж=0 deb hisoblanadi. Tabiiyki bunday joizlikda tizimning
ishlashi uchun og‘ir sharoitlar hosil bo‘ladi. Haqiqatda esa
dvigatel o ‘qida va mexanizm o ‘qida ventilyatorli yuklama bo‘lib,
u tizimning qayishqoqlik xususiyatlari natijasida paydo bo‘ladigan
tebranishlarni so‘ndiradi. Tebranishlarni so‘ndirishga mexanik
tavsif qiyaligi ham moyillik qiladi, qiyalik oshgan sari so‘ndirish
ortib boradi.
Shunday qilib haqiqatda har doim tizim yaxshi sharoitda
bo'ladi va uning soddalashtirilgan tahlil natijasida aniqlanadigan
tebranuvchanligi kamroq bo‘ladi.
1
~3
a
P
- * 0 —
V S -I
I
a
P
Фи
6.12-rasm. So‘ndirishni hisobga olmaganda yuritmaning mexanik
qismining soddalashtirilgan tuzilish sxemasi.
Ko‘rsatilgan soddalashtirishlar asosida olingan tuzilish sxe
masi 6.12-rasmda keltirilgan. Bu sxemaga mos keladigan uzatish
funksiyasi quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:
W ф ) =
p
\
j
. J ,
p
2 + W
+
j
J
(6 -64 )
Bundan kelib chiqadigan yuritmaning mexanik qismi xususiy
chastotali so‘nmaydigan tebranishlar konservativ guruh va integ-
rallovchi guruhlarning ketma-ket ulanishidan iborat. so‘nmaydi-
gan tebranishlar hususiy chastotasi
|
| |
Savol va topshiriqlar - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

V bob. E L EK TR YURITMALARNING
PARAM ETRLARI VA TUZILISH
SXEMALARI
5.1. INERSIYA M OM ENTI VA EL EK TR MEXANIK
VAQT D O IM IY LIG I
Zamonaviy elektr yuritma murakkab elektromexanik tizim
bo‘lib, bunda ishlash rejimini o‘zgarishi fizika qonunlari asosida
turli jarayonlarda kechadi. Bu jarayonlar dvigatelni qizishga va
natijada uning parametrlarini o‘zgarishga olib keladi.
0 ‘tkinchi jarayonlarni to‘la tahlil etish ancha murakkab ma-
sala bo‘lib, uni yechishda tizimning tavsiflari va bog‘lanish-
laming nochiziqligi masalani yanada murakkablashtiradi. Amalda
o‘tkinchi jarayonlarni tadqiq etishda dinamikaga kamroq ta’sir
etadigan ikkilamchi omillar hisobga olinmasa, masala ancha
soddalashadi. Bu holatda tavsiflami chiziqlashtirish va parametr-
lami o ‘zgarmas deb qabul qilish mumkin.
Krivoship-shatunli mexanizmlar, robotlarda, elektr mashina
magnit zanjirining to‘yinish zonasida ishlayotganda va h.k. hol
larda parametrlari o‘zgarishi mumkin.
Mazkur bobda elektr yuritmalarda mexanik va elektrmagnit
jarayonlaming kechishini belgilaydigan asosiy parametrlar ko‘rib
chiqiladi. Bu birinchi navbatda, yuritmaning inersiya momenti,
konturlar va chulg‘amlaming aktiv va induktiv qarshiliklaridir.
Elektr mashina qurilmasining
a0 [ 
X d - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

(sekinlatadi) va burchak 0 ni 0/ holatga qaytaradi. Shu jarayon-
lami 2-nuqtada qaraganda 0? burchak dvigatel o‘zining burchak
tavsifidagi i-nuqtadan o‘tgunga qadar ortishini ko‘ramiz. Bundan
ko‘rinib turibdiki
CD
uchun ustuvor ishlash yuklama burcha-
gining
-Till <
0
<%/2
oralig‘ida bo‘!ishi mumkin. Sinxron mashi
naning nominal momentini odatda Mmax ning yarmiga teng, deb
qabul qilinadi, shuning uchun X», * 2 ga teng bo‘ladi.
p
= 4) va ayonmas qutbli (2
p =

p = 4) va ayonmas qutbli (2
p = 2) rotorli mashinalar bilan birga
maxsus sohalarda ishlaydigan yangi konstruksiyaga ega bo‘lgan
dvigatellaming pay io bo‘lishi bilan bog‘liqdir.
Sinxron dvigatellar (
SD) ma’danni maydalashda va sement
ishlab chiqarishda, katta kompressorlarda va boshqa katta quvvat
ga ega bo‘lgan qurilmalarda hamda elektrlashtirilgan agregatning
quvvat koeffitsiyentini oshirish hisobiga sezilarli darajada elektr
energiyani iqtisod etishni ta’minlaydigan qurilmalarda ishlatiladi.
Statordagi aktiv qarshilikni hisobga olmay
(rt = 0) quyidagini
yozish mumkin:
U xcos e
= E + IiXi, U\sm 0 =
I ^ (4.37)
у = \|/+ 0 ,
bu yerda:
d va
q - ikki fazali umumlashtirilgan elektr mashi-
nasining bo‘ylama va ko‘ndalang o‘q chizig‘i;
E - sinxron
dvigatelning
(CD) elektr magnit qo‘zg‘atish manbasi kuchlanishi;
у, v(/, 0 - elektr birliklardagi burchak.
Elektrmagnit quvvat uchun quyidagi taxminiy tenglikni ola
miz:
P » m U I cos у =
m U [7q cos 0 -
h sin 0 ].
(4.38)
(4.37) formuladan
Iq va
Id toklarining qiymatini (4.38) ga
qo‘yib quyidagini aniqlaymiz:
(4.39)
(4.40)
в - m [ " u £ s i n #
U 2 э г \ 2 $ { 1
1 \
р - ™ 1 ~ х д --------- SD ning elektromagnit momenti
й/Г_
m f u E a n f f (J2 an2&f 1
1 1
Tm-d(a/dt
 + co= 
Mq) - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

Shunday;qilib, elektromexanik vaqt doimiysi nafaqat inersiya
momenti, balki yakor zanjiri qarshiligi bilan ham aniqlanadi va
uning ortishi bilan vaqt doimiysi ham ortadi.
Vaqt doimiysi
Tm
ning ifodasiga
KE
va
Km
koeffitsiyentlari
ham kirganligi uchun u mashinaning konstruktiv xususiyatlariga
ham bog‘liqdir.
5.2.
0 ‘ZGARMAS TO K MASHINALARI
CHULG‘AMLARINING INDUKTIVLIGI
VA ELEKTRM AGNIT VAQT D OIM IYLIGI
Elektr zanjirlarining qarshiligi va ularning induktivligi elektr-
magnit jarayonlarning xarakterini va o‘tish vaqtini belgilaydi.
M a’lum haroratga (odatda, 15°C da) keltirilgan chulg‘am qarshi-
liklari kataloglarda beriladi. Oddiy hisoblashlarda qarshilikni dvi
gatel ishlayotgan haroratga keltirish mumkin:
rx =
т
i
5
°c(l + ax)
bu yerda: a - elektr qarshiligining issiqlik koeffitsiyenti, u mis
uchun 0,004 ga teng; harorat farqi т = ux- 15.
Shuni hisobga olish kerakki, yakor zanjiri qarshiligi sifatida
nafaqat chulg‘amlar qarshiligini, balki barcha bog‘lovchi kabellar
qarshiligini tushunish kerak. Bundan tashqari ekvivalent qarshilik
ni o‘zgartgichdagi kommutatsion hodisalar va dvigatel cho‘tkasi
kontaktidagi kuchlanish tushishi hisobiga ortishini e’tiborga olish
kerak.
Po‘lat o‘zaklarda joylashgan chulg‘amlaming induktivligini
aniqlash ancha murakkab. Ular, birinchidan, nochiziq zveno bo‘l-
sa, ikkinchidan bitta magnit zanjiri bilan, ayniqsa o‘zgaruvchan
tok mashinalarida, bir nechta chulg‘amlarga bog‘liq. Shuning
uchun nafaqat sochilish induktivligini, balki chulg‘amlar orasidagi
o‘zaro induktivlikni ham qarab chiqish kerak. Hisoblarda bundan
tashqari magnit zanjirining to‘yinishini ham e’tiborga olish kerak.
0 ‘zgarmas tok mashinasi yakor chulg‘amining induktivligi
Umanskiyning empirik formulasi orqali aniqlanadi:
Xya
p
d -  ventilyatorli yuklamada

Chastotali boshqariladigan yopiq tizimlarda tezlikni rostlash
diapazoni 50 : 1 gacha kengaytiriladi. Chastota-tok va vektorli
boshqarish prinsiplarida ishlaydigan assinxron yuritmalarda tez
likni rostlash diapazonini 1000 : 1 gacha kengaytirish imkoniyati
mavjud. Lekin bu holda statik noustuvorlik rejimi yuzaga kelish
ehtimolini hisobga olish zarur.
4.8. SINXRON MASHINALARNING MEXANIK
VA BURCHAK TAVSIFLARI
Elektr yuritma tizimlarida sinxron dvigatellar keng qo‘llanil-
moqda. Bu an’anaviy katta quvvatga ega bo‘lgan ayon qutbli
(2
Adabiyotlar ro’yxati - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 50/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiAdabiyotlar ro’yxati:
1.N.M.Mallayev “O’zbek adabiyoti” O’qituvchi, Toshkent, 1976.
2.R.Vohidov “O’zbek mumtoz adabiyoti tarixi”.
Mavzu: Zahiriddin Muhammad Bobur ijodi
№
|
Bajariladigan ish mazmuni
|
Amalga oshiruvchi mas’ul
|
Izoh
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1-bosqich
|
Dars maqsadi: Bobur hayotining vatanida kechgan davri haqida ma’lumot berish orqali talabalarni xarakatchan va irodali qilib tarbiyalash.
Identiv o’quv maqsadlari:
1.Talaba Bobur ismi sharifi lug’atini biladi.
2.Boburning shoxona tarbiya ko’rganini: jisman va aqlan barkamolligi guvoxi bo’ladi.
3.Saltanat dag’dag’asi va dastlabki omadlar.
4.Mag’lubiyat. Boislari. Kobul safari.
5.Xindistonga besh xarbiy safar va zafar.
|
O’qituvchi
|
|
2-bosqich
|
Asosiy tushunchalar:
Andijon, Axsi, Fargona,Toshkent, Samarkand, Sulton Axmad Tanbal, Shayboniyxon, Xonzodabegim, Umarshayx, Kutlug Nigor xonim, Sulton Maxmudxon, Kobul, Agra, Rono Sango, Sulton Ibroxim Ludiy, zaxarlanish, farzandga fido ota.
Dars shakli: ma’ruza.
Metod va usullari: og’zaki bayon,savol-javob, aqliy hujum.
Vositalar: kompyuter, videoproektor, taqdimot, ishlanmalar.
|
O’qituvchi
|
|
3-bosqich
|
Guruhda ishlash.
Topshiriqlarning maqsad va vazifalari tushuntiriladi.
Mavzuga oid atama va ifodalar izohlanadi
|
Talaba
|
|
4-bosqich
|
Mustahkamlash va baholash uchun savollar:
1. Bobur ismi sharifining lug’atini ayting.
2.Zaxiri dini Muxammad so’zi lug’atining Boburi xayoti va faoliyati bilan bog’lab asoslay olamizmi?
3.Boburning ilmiy adabiy va xarbiy tarbiyasi xaqida nimalarni bilasiz?
4.Bobur qachon taxtga chiqdi? Bunga qaysi xodisa sabab bo’ldi?
5.Samarqandni takror olishi va mag’lubiyat sababini ayting?
6.Bobur Navoiyga maktub yozganmi? Javob olganmi’?
|
O’qituvchi-
Talaba
|
|
5-bosqich
|
Umumiy yakuniy xulosalar chiqariladi.
Maqsad va vazifalarning bajarilganligi tahlil qilinadi, zaruriy maslahatlar beriladi, mustaqil ish topshiriqlari tarqatiladi, xulosalar chiqariladi.
|
O’qituvchi
|
|
|
| |
MISSIONERLIK FAOLIYATIDA IJTIMOIY TABAQALAR BILAN

179
so‘ng yirik mansablarni egallashadi». Ushbu fikrlar missionerlarning jamiyatning
ertangi kunini belgilab beradigan avlod ongini egallash, nazorat qilishni ko‘zlab ish
yuritayotganini anglash imkoniyatini beradi.
Xayriya yordamlari ko‘rsatish ham missionerlikdagi eng qadimiy va samarali
usullardan biri hisoblanadi. Bunda turli tadbirlar uyushtirilib, ularga asosan yoshlar
jalb etiladi. Beg‘araz deya taqdim etilayotgan, aslida jamiyatning yordamga muhtoj
qatlamlarini aniqlash va so‘ngra ular bilan maqsadli ish olib borishni ko‘zlaydigan
bunday harakatlar hatto «Yangi yil», «Navro‘z», «Xotira va qadrlash kuni» kabi
xalqimizda keng nishonlanadigan bayramlar davomida ham g‘arazli maqsadlarda
amalga oshirilishi kuzatilgan.
Missionerlar o‘zlari ko‘rsatayotgan «yordamni» shu bayramlar ruhiga
moslashtirishga ham harakat qilmoqda. Uyma-uy yurib «Xushxabar» yetkazish
usulining o‘ziga xos xususiyatlari. Bu usul missionerlarga odamlar bilan kunning
dolzarb masalalari haqida suhbatlashish, ularning dardlariga qiziqish bildirish va
ushbu muammolardan chiqish yo‘llarini ko‘rsatib berishni taklif qilib, o‘z
tashkilotlariga jalb qilishga asoslanadi. Bu missionerlikni amalga oshirishda eng
yaxshi samara beradigan va katta mablag‘ talab qilmaydigan usullardan biri
hisoblanadi. Masalan, ushbu usuldan faol foydalayotgan «Iyegovo shohidlari» oqimi
a’zolari, o‘zlarini go‘yoki, Iso Masih o‘z havoriylariga buyurgan yo‘ldan
foydalanayotganlarini da’vo qilib, muayyan hududda «tayanch nuqta»ni
shakllantirish va unga suyangan holda yaqin qo‘shnilar orasida uyma-uy yurib
adabiyotlarni tarqatish, maktab o‘quvchilari va yoshlar orasida targ‘ibot ishlarini
olib borishga alohida e’tibor bermoqda. Bunday maqsadli faoliyat natijasida
iyegovochilar soni yildan yilga ortib bormoqda va bugungi kunda dunyo bo‘yicha
qariyb 7 millionni tashkil etmoqda.
MISSIONERLIK VA PROZELITIZMNING MAZMUN-MOHIYATI

177
Bugungi kunda missionerlik faoliyati bilan asosan turli sektalar shug‘ullanadi.
Hozirgi kunda taxminan 5000 ta sektaning faoliyati aniqlangan. Ma’lumotlarga
ko‘ra, mamlakatimiz bilan chegaradosh bo‘lgan davlatlarda «Bogorodichiy sentr»,
«Serkov ob’edineniya», «Serkov Iisusa», «Serkov Novogo Zaveta», «Beloye
bratstvo», «Bojestvenniy orden Pervogo Angela», «Farxat ata», «Dianetika» kabi
yuzlab diniy sektalar faoliyat olib bormoqda. Iblisga ibodat qilishga asoslangan
«Satanizm» sektasi ham ayrim qo‘shni respublikalarda keng tarqalmoqda. Ayrim
ma’lumotlarga ko‘ra, o‘ta xavfli bo‘lgan mazkur sektaning Rossiyada 100 ming, Yer
yuzida 5 milliondan ortiq tarafdori bor. Mazkur sektalar aholining diniy bilimlari
pastligidan foydalanib, oxiratning yaqinligi bilan qo‘rqitish hamda asosan yoshlar
va moddiy ahvoli nochor bo‘lganlar ichida tashviqot olib borish yo‘li bilan o‘z
tarafdorlarini ko‘paytirishga harakat qilmoqda.
“Va Uning oyat-belgilaridan osmonlaru yerning yaratilishi va tillaringiz

137
birlashtirish mumkin emas. Shuningdek, Quro`n oyatlarda Alloh payg`ambar
Muhammad (s.a.v)ga bu xususda qayta-qayta ko’rsatmalar beradi. Nihoyat, Baqara
surasining 256-oyatida diniy e’tiqod masalasida zo’ravonlik tamoyili aslo mumkin
emasligi aytilgan.
Haqiqiy e’tiqod ichki imondan kelib chiqadi. Shunday ekan, uni zo’rlik bilan
o’rnatib bo’lmaydi. «Dinda zo’rlash yo’q» oyatini, insonga tanlash ixtiyori berilgan
va buning uchun uning o’zi javob beradi ma’nosida tushunish ham mumkin. Bundan
tashqari qiyomatda e’tiqod masalasidagi bahslarni Allohning o’zi hal qiladi.
Ungacha esa insonlar faqat xayrli ishlarda o’zaro musobaqalashmoqlari kerak.
E’tiqod masalasida monopoliya bo’lishi mumkin emas.
Muhammad (sav) hayoti sinchiklab o’rganilsa, u zot hech qachon hech kimni
islomga kirishga majbur qilmaganlari, biron marta u yoki bu harbiy harakat diniy
e’tiqod tufayli bo’lmagani ayon bo’ladi. Payg`ambar olib borgan harbiy
tadbirlarning beistisno barchasi sof mudofaa maqsadlariga xizmat qilgan. Badr (624
y.), Uxud (625 y.) va Xandaq (627 y.)
janglarida makkalik mushriklar
'Unom/(p'(Qltom - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

dadir. Shu bois, elektrmagnit jarayonlar kamdan-kam holatlarda
tahlil qilinadi
Asosan o‘zgaruvchan tok yuritmasi dinamikasini tatbiq qila-
yotganda elektrmagnit hodisalar hisobga olinmay, faqat mexanik
jarayonlar ko‘riladi. Mexanik jarayonlami tahlil etishda ham
soddalashtirish qo‘llaniladi. Bu asosan mexanik tavsifning ish
bo‘laklarini chiziqlashtirish bilan bog‘liq. Bu holda assinxron dvi
gatelning uzatish funksiyasi aperiodik zveno holida yozilishi
mumkin, ya’ni
O‘zbekistonda davlat va din munosabatlari

|
O‘zbekistonda davlat va din munosabatlariBog'liq Dinshunoslik majmua 2023-2024-o\'quv yili pdf2.
O‘zbekistonda davlat va din munosabatlari.
3.
O‘zbekistonda rasmiy ro‘yxatdan o‘tgan diniy konfessiyalar va
tashkilotlar.
Tayanch so‘z va atamalar: Tolerantlik, islomda ba`g`rikenglik, davlat va din
munosabatlari, dunyoviy davlat, vijdon erkinligi.
1. Diniy bag‘rikenglik tushunchasi.
«Bag`rikenglik», «sabr - toqatlilik» va uning ziddi «toqatsizlik»
tushunchalari ilmiy faoliyat va ijtimoiy hayotning turli sohalari, jumladan, siyosat
va siyosatshunoslik, sostiologiya, filosofiya, ilohiyot, ijtimoiy axloq, qiyosiy
dinshunoslik va hokazolarda ishlatiladi. Lotincha «tolerare», ya’ni «chidamoq»,
«sabr qilmoq» ma’nosini anglatgan bu so’z, asosan bir insonning boshqa inson
dunyoqarashiga toqat qilishini bildirsada, etimologik tahlil uning tom ma’nosini
doim ham ochib beravermaydi.
Qiyosiy dinshunoslik nuqtai nazaridan qaraganda 2 xil, bir-biridan keskin
farq qilgan bag`rikenglik tushunchasi mavjud: formal, tashqi ko’rinishdagi
bag`rikenglik va ichki-pozitiv (ijobiy) bag`rikenglik. Formal ravishdagi
bag`rikenglik bu boshqa kishining diniy e’tiqodiga nisbatan oddiy toqatlilik
ko’rsatish, uning e’tiqodiga qarshi kurashmaslikdir. Ichki (ijobiy) bag`rikenglik esa
muayyan diniy e’tiqodda mustahkam bo’lgan holda boshqa dinlarni yaxshi bilishni
ham taqozo etadi. Demak, ijobiy bag`rikenglik kengroq, to’g`riroq va hayotiy
zarurat hisoblanadi. Islom, hinduiylik, xristianlik dinlaridan qay biriga mansub
bo’lishidan qat’i nazar inson de yarli bir xil his-tuyg`ularni boshidan kechiradi.
Buddaviylarning 5 ta, Qadimgi Ahdning 10 ta va Islomning asosiy o’gitlaridagi
o’xshashlikni keltirish kifoya. Demak, dinlarning ichiga, barchasi uchun bir bo’lgan
mutlaq mohiyatiga kirmoq darkor va shu asosda diniy hayot fenomen (hodisa)larini
talqin qilmoq kerak. Bu o’z navbatida bag`rikenglik ruhidagi yondashuvni talab
qiladi.
|
| |
Islomda bag`rikenglik masalalari

136
birortasini ajratmaymiz va Ungagina musulmonmiz!” deb ayt! (Oli Imron
surasi 84-oyat)
9
.
Ko’pincha Qur’on va hadislardagi ba’zi o’rinlarni, ayniqsa urush haqidagi,
jihod to’g`risidagi ko’rsatmalarni noto’g`ri ravishda, jangarilik ruhida talqin
qilishadi. Vaholanki, haqiqiy islom nuqtai nazaridan qaralsa, bunday urush faqat
mudofaa maqsadida olib borilgandagina shar’iy (qonuniy)dir. Aks holda,
hatto
islom dinini tarqatish uchun bo’lganda ham urush muqaddas emasdir. Qur’on
oyatlarini sinchiklab o’rgangan kishi shak-shubhasiz shunday xulosaga kelishi
muqarrar
10
.
Professor Gyustav Lebon o`zining “Arablar tamadduni” nomli kitobida yana
shunday yozadi: “Arablarning yurishlari va g`alabalari haqida bahs yuritar ekanmiz,
har qanday o`quvchi Qur`oni karimning tarqalishida kuch ishlatish omil
bo`lmaganligini anglab oladi. Arablar yengilgan xalqlarni o`z dinlarida erkin
qo`yganlar. Ba`zi bir masihiy xalqlar Islomning o`zlariga din qilib, arab tilini
o`zlariga til qilib olgan bo`lsalar, buning sabablari g`olib arablarning adolati,
Islomning boshqa dinlardan ko`ra yengilroq ekanligi sababidandir”
11
.
Islom ta`limotiga ko`ra xatto odamlarning tili va rangidagi farqlar ham
Allohning oyatlaridan (mo’’jizalaridan) biridir.
q.t
yoki M 
q - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

teskari bogManish kiritish nuqtasini boshqa joyga ko‘chirsak 6.11
rasmda keltirilgan tuzilish sxemasini olamiz.
6.10-rasm. Mexanik uzatmada qayishqoq zveno bo‘lgan va chiziqli
mexanik tavsifli yuritmaning tuzilish sxemasi.
. MA,
f
ja
P+<*
1 w
— о
C *
1
i
p
Ър*См
6.11-rasm. Mexanik uzatmada qayishqoq zveno bo‘lgan va chiziqli
mexanik tavsifli yuritmaning soddalashtirilgan tuzilish sxemasi.
Bu sxemaga mos keladigan uzatish funksiyasi quyidagi
ko‘rinishga ega boMadi:
(
6
.
61
)
c.
W ( p )
m
}
P )
p ( J d p + C d ) ( J „ p + C J +
Cy
[ ( J d + J M) p + C d + C M\
yoki Jd/Cd=Td va JM
/C„=TM
vaqt doimiyliklarini kiritib
quyidagini olamiz
c„
W
( p ) = ^ ( p )
P ( l + TJ p ) ( l + T „ p ) + C
1
^ ( 1 +а д +^ ( 1 +г,р
(
6
Wd(p) = W + T w-p) - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

|
Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritmaBog'liq Elektr yuritma asoslari. Xoshimov O, Saidaxmedov SWd(p) = W + T w-p),
(5.11)
bu yerda:
TM -
mexanik tavsifning tanlangan chiziqlashtirilayot-
gan bo‘lagiga mos keladigan elektromexanik vaqt doimiysi,
Tu=
Jtos.yu./Mq.t., (Os.yu -
tanlangan tavsifdagi salt yurish tezligi;
Mq,t -
ishga tushirish momenti (qisqa tutashuv momenti).
Fizik jihatdan
TM
dvigatelni ishga tushirish momentiga teng
bo‘lgan o ‘zgarmas moment bilan yuklama statik momenti mavjud
bo‘lmaganda salt yurish tezligigacha ko‘tarilish vaqtidir. Shuni
hisobga olish kerakki, bir tavsifdan ikkinchi tavsifga o‘tayotganda
vaqt doimiysi o‘zgaradi. Chunki
(£>syu./Mq,t
nisbat bilan belgilana-
digan tavsifning qiyaligi o‘zgaradi.
Assinxron dvigatelli elektr yuritmalarda mexanik o‘tkinchi
jarayon Kloss tenglamasi bilan ifodalanadigan nochiziq mexanik
tavsiflardan foydalanib hisoblanadi. Natijada
t = f
(со) yoki
t = f ( s
)
bog‘lanishlarini yozamiz.
Ko‘pincha chastotali boshqariladigan yuritmalar uchun elek
tromexanik o‘tkinchi jarayonlami hisoblash zaruriyati tug‘iladi.
Hisoblashlarga eng kamida to‘rtta tenglama asos qilib olinadi.
Bulardan ikkitasi stator yoki rotor toklari uchun, ikkitasi esa oqim
ilashishi uchun.
Assinxron dvigatel tenglamasiga quyidagi o‘zgaruvchilar
kiradi:
Uc, Up
kuchlanishlar,
Ic, Ip
toklar va vyc, v|/p oqim ilashishi,
ulardan ikkitasi asosiy, deb qabul qilinadi.
Asos uchun stator yoki rotor oqim ilashishini va stator toki
olinganda ishlash uchun qulay bo'lgan sxema uziladi. \|/c ga
yo‘naltirilgan tenglamalar tizimi quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi:
p
у/
+
Ixrc
=
|
| |
-rasm. Mq - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

|
Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritmaBog'liq Elektr yuritma asoslari. Xoshimov O, Saidaxmedov S6.1-rasm. Mq = const, Mq = k(a va Mq = kor
bo‘lgandagi o'tkinchi jarayon grafiklari.
6.2-rasm. Yuklama berilganda moment
va tezlikning o‘zgarish grafiklari.
Shunga o'xshash bog‘lanishlar
Mq = M0 + Kiо
bo‘lgan holat
uchun ham olinishi mumkin. Bunda harakat tenglamasi quyidagi
ko‘rinishga ega bo‘ladi:
Md - Ma - К а = J-da/dt,
yoki
J-dm/dt +
Mq t co/G)0 +
Kco
= Mq.t - M0.
(6.19)
JWq.t./ со =
с
deb belgilasak, u holda
J-da>/dt
+ (с +
К
)-со = Mq, -
MQ,
(6.20)
yoki
c + K = cl
deb belgilab, quyidagi ifodaga ega bo‘lamiz:
J-d(£>/dt
+ c /oo = Mqt -M 0.
(6.21)
Olingan bu ifoda (6.4) ga o‘xshash bo‘lib, tezlik, moment va
tok uchun tenglamalar oxirgi ko‘rinishda quyidagicha yoziladi:
(6.22)
M = MT(1 - *-"rV ) + Mbosh-
.
(6.23)
1 = Щ -* -" т'“) + 1ы^-"т
'и
(6.24)
Bu yerda farq vaqt doimiysi
f u - Jl cl
va <ог, tezlik
IT
tok va
M T
momentlarning turg‘un qiymatlaridadir. Momentning o ‘matil-
gan qiymati mexanik tavsif bilan statik moment chizig‘i kesishgan
nuqtasi bilan aniqlanadi (6.3-rasm). Bu holda elektromexanik vaqt
doimiysini quyidagicha yozish mumkin:
T1 =—=
J
J
м С1 C+K % Mj-M,'
6.3-rasmga muvofiq Mqt./(o = M,/(co0- cof ) bo‘lgani uchun
quyidagini olamiz:
T 1 _
J
_
_
JrSj
|
| |
D
2
 + - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

kinematik zanjirida qayishqoq zvenolari bo‘lgan ko‘p massali
tizim sifatida qaralmoqda. Bunday mexanizmlarga qog‘oz ishlab
chiqaradigan mashinalar, metall kesuvchi stanoklaming ba’zi
turlari, robotlar va shunga o‘xshash boshqa mexanizmlar kiradi.
Oddiy holda ikki massali tuzilish sxemasini ko'rib chiqish
mumkin (1.17-rasmga qarang). Bu sxemada o‘zaro qayishqoq
zveno bilan bogMangan mexanizm massasi va dvigatel rotori
massasini ayrim - ayrim hisobga olamiz. Mexanizm inertsiya
momentini dvigatel aylanish tezligiga keltiramiz. Uzatma
elementlarining inertsiya momentini hisobga olmaymiz, yoki
ularni dvigatel va mexanizmga kiritamiz.
Ko‘rilayotgan sxema quydagi tenglamalar bilan ifodalanadi
(mos ravishda dvigatel, mexanizm va ulovchi qayishqoq o ‘q
uchun):
bu erda: Md - dvigatel momenti; Mc - ishchi mashina o‘qidagi
doimiy statik moment; M? - qayishqoq deformatsiyalar
momenti;Mc d = Cd “ d ва Мсм = CM
% -dvigatel va mexanizm
o‘qlaridagi tezlikka bog‘liq bo‘lgan qarshilik momentlari: ‘Pj ва
% - o ‘qlaming burilish burchaklari; Mg ва % - dvigatel va
mexanizmning oniy aylanish tezligi.
Agarda Md = M dT - O d deb qabul qilsak Cd koeffitsiyenti
dvigatel mexanik tavsifming qiyaligini hisobga olish mumkin. Bu
holda tizimning kirishiga qisqa tutashish momenti M
hujumkor, madinalik musulmonlar esa aksincha mudofaa mavqeida

138
tortib Hindiston, Pomir tog’larida ham yashagani aytiladi. Ularning bir yerdagisi
zardusht, ikkinchi yerdagisi otashparast bo’lishi hech gap emas.
Markaziy Osiyo axolisi ilk o’rta asrlardayoq diniy bag’rikenglikni o’zida
namoyon qildi. Buni kushonlar davrida buddaviylik davlat dini deb e’lon
qilinganligi, lekin oddiy odamlar o`zlarining dinlarida bo`lishiga mone`lik
qilinmagan. Shuningdek, barcha dinlar paralel mavjud bo’lganligida ko’rishimiz
mumkin.
IX asrdan boshlab hozirgi O’zbekiston hududida islom dini sunna
yo’nalishining hanafiy (Imom A’zam) mazhabi qaror topdi. Bu ham bejiz bo’lmasa
kerak, zero Imom A’zam mazhabi o’zga dinlar va mahalliy urf-odatlarga nisbatan
erkinlik berish bilan boshqa mazhablardan ajralib turadi. Hanafiylik ta’limotini
takomulga etkazgan vatandoshlarimiz - al-Moturidiy, Abul Mu’in Nasafiy va al-
Marg`inoniy kabi allomalar musulmonlar orasidagi g`oyaviy tarafkashlikka barham
berish, islom dinining «ahli sunna va jamoa» yo’li barqaror bo’lib qolishiga katta
hissa qo’shdilar. Nafaqat buyuk allomalar, balki O’rta Osiyo hukmdorlari ham bu
yo’lda kurashdilar. Masalan, X asr o’rtalarida musulmon dunyosida shia yo’nalishi
(Shimoliy Afrika, Misr, Suriya, Hijozda - fotimiylar, Yamanda-zaydiylar va hatto
abbosiylar poytaxti Bag`dodda-buvayhiylar) ustunlikka erishgan bir paytda O’rta
Osiyolik tohiriy, somoniy, g`aznaviy va qoraxoniy hokimlar «ahli sunna va
jamoa»ni qattiq turib himoya qildilar.
Buyuk bobomiz Amir Temur «ahli sunna va jamoa»ga doim sodiq, diniy
aqidaparastlikka qat’iy qarshi bo’lgan.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, sobiq «qizil imperiya» tarkibiga majburan
kiritilgan O’zbekiston fuqarolarining aksariyatida «sovet kishisi»dan tashqari yana
bir «narsa» bor edi. Bu «narsa» - etnik, til va irqiy mansublikdan qat’i nazar
musulmonchilik edi. Jahondagi barcha musulmonlar hech bo’lmaganda ikki
madaniy muhitda yashaydilar. Biri - ona Vatanning etnik tarkibi bilan bog`liq
mahalliy madaniyati, ikkinchisi - islomga kirgach shakllangan musulmon
madaniyati. Uzoq tarixga ega bo’lgan musulmon jamoalarida mazkur ikkala muhit
bir-birlari bilan chambarchas bog`lanib ketgan.
Xozirgi kunda ham diniy ba`g`rikenglik O`zbekistonda 16 ta diniy
konfessiyaga mansub dindorlar 130 dan ortiq millat va elat vakillari tinch-totuv va
osoyishta umurguzaronlik qilmoqdalar. Bu xalqimizning azal-azaldan bag`rikeng va
oliyjanob ekanligining yorqin ifodasidir. Zero, hamjihatlik yorqin kelajak va
taraqqiyot garovidir.
Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti

|
Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti
|
bet | 130/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiMilliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti
(1865 yildan 1929 yilgacha)
Davr adabiyotining ilk bosqichi – yangicha ma’rifatparvarlik adabiyoti: manbalari, yuzaga kelishi. Xalq ozodlik harakatlari adabiyotning bosh mavzusi sifatida. Adabiy janrlar va vaznlarning yangilanishi. Yangicha yo’nalishdagi hajvchilik: she’riy manzumalar, sayohatnomalar, maktubotlar turkumi. Toshkent va boshqa markaziy shaharlarda bosmaxonalarning vujudga kelishi, matbuotning yo’lga qo’yilishi, o’qitish tizimidagi yangiliklar va mustamlaka o’lkada yangicha ma’rifatparvarlikning vujudga kelishi. Tarjimachilik rivoji. Sharq va G’arb adabiyotidan tarjimalar.
Komil Xorazmiy ijodiy merosining o’rganilishi tarixi. Tarjimai holi. Komil yirik madaniy tadbirlar tashkilotchisi sifatida. Toshkent safari (1991). Komil ijodida yangicha ma’rifatparvarlik. Hayotining oxirgi yillari, fojiasi. Komil va Feruz munosabatlarining yangicha talqini. Ijodiy merosi, lirikasi, hajviyoti, tadqiqotlari. Bastakor, musiqashunos va tarjimonlik faoliyati.
Feruz adabiy merosi. Shoir ijodini o’rganish tarixidan. Tarjimai holi. Adabiyot va san’at rahnamosi. Feruz – musiqashunos, sozanda va bastakor, san’atkor hamda talabchan muxlis. Maorif homiysi va taraqqiyparvar. Ilk matbaachilik va adabiy meros targ’ibidagi xizmatlari. Feruz va Rossiya istilochilik siyosati. Feruz va Xorazm adabiy muhiti.
Ahmad Tabibiy. Hayoti va ijodi. Tabibiy va mumtoz adabiyot. “Majmuat ush-shuaro” tazkirasi. Lirik merosi. “Vomiq va Uzro” dostoni. Tabibiyning san’at, musiqa, xattotlik sohasidagi faoliyati, o’zbek madaniyati tarixidagi o’rni.
Muqimiy hayoti va adabiy merosi o’rganilishi tarixi. Tarjimai holi. Toshkentdagi hayoti (1887, 1892, 1899 yillar). Hayotining so’nggi yillari. Ijodiy merosi: lirikasi, hajviyoti. Shoir satirasida siyosiy mavzu. Yumorlari. (“Ot”, “Ko’sa” turkumlari). “Sayohatnoma”lari. Muqimiy ijodida maktub janri. Muqimiyshunoslik.
Furqatning tarjimai holi. Farg’ona hamda Toshkent davri faoliyati. Furqatshunoslik tadriji. Yangicha ma’rifatparvarlik faoliyati. Rus mustamlaka siyosatiga munosabati. Furqat va jadidchilik. Tasavvuf ta’limotiga oid qarashlari. Chet ellardagi faoliyati. Ijodiy merosi: lirikasi, manzumalari va nasriy asarlari. Publitsistikasi.
Ishoqxon Ibrat – ma’rifatparvar shoir, publitsist, tarixshunos, tilshunos olim, sayyoh, ilk o’zbek matbaachilaridan biri sifatida. Hayoti va ijodi. Chet ellarga sayohati. “Usuli jadid” maktablarini ochishi. “Matbaai Ishoqiya”, “Kutubxonai Ishoqiya”ning vujudga kelishi. Matbuotda chop etilgan asarlari. Ilmiy faoliyati. Rus bosqiniga munosabati. Ibratshunoslik.
|
| |
Nazorat topshiriqlari - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 62/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiNazorat topshiriqlari:
1.Muhammad Solih hayoti va ijodi haqida ma'lumot beruvchi manbalar qaysilar? Ularda tilga olingan qayday ma'lumotlar shoir hayoti va ijodini o'rganish uchun muhim ahamiyat kasb etadi?
2. «Shayboniynoma» dostonining nashrlari haqida so'zlang.
3. Shoirning otasi Amir Nur Saidbek taqdiri haqida nimalarni bilasiz?
4. Muhammad Solihning yoshlik yillari haqida gapirib bering.
5. Uning Shayboniyxon xizmatini ixtiyor etgandan keyingi hayoti haqida qanday ma'lumotlarga egasiz?
6.Muhammad Shayboniyxonga bag'ishlab yozilgan adabiy, tarixiy asarlarni sanab bering.
7. «Shayboniynoma»ning tuzilishi, yozilishi tarixi haqida nimalar bilasiz?
8. Dostonda Shayboniyxon obrazi qanday tasvirlangan? Fikrlaringizni dalillarga tayanib isbotlashga harakat qiling.
9. Shoir temuriy shahzodalarning badiiy tavsifida nimalarga ko'proq e'tibor beradi?
10. Shoirning «Shayboniynoma»ni ijod etishdagi ko'zga yaqqol tashlanib turuvchi badiiy uslubi haqida gapirib bering.
11.Shayboniyxon Sulton Ali Mirzo ixtiyoridagi Samarqandni o'z tasarrufiga o'tkazganda, Movarounnahr-u Xurosonning qaysi shaharlarida xalq qo'zg'olonlari bo'lib o'tdi?
12. Dostonda tasvirlangan shahar va qo'rg'onlarning qamal qilinishi lavhalari haqidagi mulohazalaringizni bayon qiling.
13. Asarning badiiyati, o'zbek mumtoz adabiyoti tarixida tutgan o'rni haqida nimalar deya olasiz?
Adabiyotlar ro’yxati :
1.Alisher Navoiy. Majolis un-nafois. Mukammal asarlar to'plami. 20 tomlik, 13-jild. Toshkent: «Fan», 1996.
2. Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. Toshkent: «Fan»-1960.
3. Ibrohimov A. XVI asr o'zbek adabiyotining asosiy xususiyatlari. Toshkent: «Fan», 1976.
4. Mallayev N. O'zbek adabiyoti tarixi. Toshkent: «O'qituvcl 1976, 609-633-betlar.
5. Nisoriy Hasanxoja. Muzakkiri ahbob. Toshkent: A.Qodi, nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1993.
6. Muhammad Solih. Shayboniynoma. Toshkent: G'.G'ulom nomidagi Adabiyot va san'at nashriyoti, 1989.
7. O'zbek adabiyoti tarixi. 5 tomlik, 3-tom. Toshkent: «Fan», 197fc 88-104-betlar.
8. O'zbekadabiyotL Ko'p tomlik. 3-tom. O'zDBAN. Toshkent, 1959,803 bet
www. literatre. uz.
www. guldu. uz
www.gduportal.uz
|
| |
O‘tilgan mavzu bo’yicha savollar

152
10-MAVZU. ZAMONAVIY DINIY HARAKATLAR VA SEKTALAR
REJA:
1. Xristianlik doirasida yuzaga kelgan oqimlar.
2. Islom dini doirasida yuzaga kelgan.
3. Dunyoning bugungi kundagi konfessional manzarasi.
4. O‘zbekistn Respublikasidagi konfessional vaziyat.
Xo’janazar Huvaydo hayoti va ijodi

|
Xo’janazar Huvaydo hayoti va ijodi
|
bet | 129/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiXo’janazar Huvaydo hayoti va ijodi. Lirik merosi. Devonining tuzilishi va janriy tarkibi. Shoirning dunyoqarashi va badiiy mahorati. «Rohati dil» dostoni. Asarning tuzilishi. Asar kompozitsiyasida hikoyatlarning o’rni. Timsollar olami. Huvaydoning dostonnavis sifatidagi mahorati.
Amiriy hayoti va ijodi manbalari. O’rganilish tarixi. Adabiy maktab asoschisi ekanligi. Tarjimai holi. Amiriy devoni. Devon qo’lyozmalari. Asarlarining ko’lami va janr xususiyatlari. Devonda debochaning o’rni. She’rlarining mavzu doirasi va g’oyaviy qamrovi. An’ana va yangilik. Timsollar olami. Lirik qahramon tabiati. Badiiy mahorati.
Gulxaniy hayoti va ijodi. O’rganilish tarixi. She’riy merosi. Janrlar tarkibi. Mavzu ko’lami. Timsollar mohiyati. «Zarbulmasal» asari. Asar tarkibi va majoziy tabiati. Badiiy xususiyatlari. Gulxaniyning «Zarbulmasal»da timsol yaratish mahorati. Badiiy san’atlarning qo’llanish tamoyillari.
Uvaysiy hayoti va ijodi. O’rganilish tarixi. Adabiy merosi. She’riyatining mavzu va g’oyaviy ko’lami. Shoira ijodida ishq talqini. Ijtimoiy hayotga munosabati. Asarlarining timsollar olami. Lirik qahramon tabiati. Uvaysiylik bilan munosabat masalasi. Badiiy san’atlarni qo’llash mahorati. «Shahzoda Hasan» va «Shahzoda Husayn» dostonlari. Dostonlarning syujet va kompozitsiya jihatdan o’ziga xosligi. Shoiraning dostonnavislikdagi mahorati.
«Voqeoti Muhammadalixon» (tugallanmagan) asari. Asarning tarixiy ahamiyati. Timsollar ko’lami.
Mohlaroyim Nodira hayoti va ijodi. Shoiraning davlat arbobi sifatidagi faoliyati. Tarjimai holi. Nodira va Umarxon munosabatlari. Uvaysiy bilan munosabatlari. Nodiraning she’riy merosi. Devondagi g’azal, muxammas, ruboiy, fard kabi janrlar tabiati. Nodira she’riyatining mavzu qamrovi. Ishq va sadoqat, visol va hijron tarannumi. Lirik qahramon tabiatining rang-barangligi. She’riyatining timsollar ko’lami. Badiiy san’atlarni qo’llash mahorati.
Muhammad Alixon (Xon) ijodi. Davlat arbobi sifatidagi faoliyati. Tarjimai holi. Muhammad Alixon ijodida Navoiy va Fuzuliy an’analari. Fuzuliy g’azallariga tazmin va taxmislar. Devonining janriy tarkibi. She’riy mahorat qirralari. She’riyatining tasavvufiy asoslari.
|
| |
«Islom millati» (Qora musulmonlar)

160
5. Qayta tirilishga ishonch. Bu tirilish jismoniy emas balki ma’naviy bo‘lishi,
birinchi bo‘lib qora tanlilar qayta tirilishiga ishonish;
6. Qiyomat kunining haqligi va bu kun Amerikada boshlanishiga ishonch;
7. Bugungi zamon qora tanlilar va oq tanlilar ajraladigan zamon ekani, qora
tanlilar o‘zlariga oq tanli sobiq quldorlar tomonidan berilgan qullik familiyasidan
voz kechib ozod kishi – Yer sayyorasining qora tanli aholisi familiyasini olishi
zarurligiga ishonch;
8. Barchaning teng huquqli ekani va bir xil adolat qilinishi kerakligiga
ishonch;
9. Integratsiya va birdamlik haqidagi g‘oyalar ikkiyuzlamachilik bo‘lib 400
yil davomida ezilib kelgan qora tanlilarning birdaniga oq tanlilar bilan do‘st bo‘lib
qolishi va oq tanlilarga bundan buyon ham qullik qilishi mumkin emasligi va ajralib
chiqib alohida davlat qurish vaqti kelganiga ishonch. Agar oq tanlilar rost
so‘zlayotgan bo‘lsalar, buni isbotlab berish uchun qora tanlilarga AQSH hududidan
alohida yer ajratib berishlari kerakligiga ishonch;
10. O‘zini taqvodor musulmon deb hisoblovchi jamoa a’zosi birovlarning
qonini to‘kishi mumkin emasligi, AQSH uchun urushlarda qatnashmasligi,
faqatgina o‘z davlati qurilganidan so‘nggina shu davlat uchun jang qilish
mumkinligiga ishonch;
11. Qora tanli ayollar ham xuddi boshqa ayollar kabi hurmat va himoya
qilinishi lozimligiga ishonch;
12. Alloh 1930 yili Vali Fard Muhammad jismida namoyon bo‘lib,
nasroniylarning «messiya»si va musulmonlarning «mahdiy»si bo‘lganiga ishonch;
13. Allohning yakkayu yagona ekani, undan boshqa iloh yo‘qligi va u
mukammal saltanat qurishiga ishonch. Qora tanlilarning qullikni boshdan kechirishi
Bibliyada bashorat qilinganiga ishonch.
Tashkilotning mashhur a’zolari qatorida mashhur bokschi Muhammad Ali
(1975 yili sunniylikni qabul qilgan), RЕP ijrochilari Mak Ren, Jey ti Bigga Figga,
Snup Dogg, POP musiqa qiroli Maykl Jeksonlarni sanash mumkin.
«Islom millati» yoxud «Qora musulmonlar» tashkiloti qora tanli
millatchilikka asoslangan, o‘zini islomiy deb atasa-da, aslida bu dinga zid bo‘lgan
tashkilotdir.
«Qora musulmonlar» faoliyati yer yuzida irqchilikning tarqalishiga zamin
yaratadi.
Bugungi kunda mazkur tashkilot a’zolari butun dunyoda 16 mingdan 50
mingtagacha ekanligi qayd etiladi.
Vijdon erkinligi nima? - Andijon davlat universiteti falsafa kafedrasi dinshunoslik

142
davlat boshqaruvi organi hisoblanadi. Shuningdek, Toshkent islom universiteti
negizida Xalqaro Islom Akademiyasi tashkil etildi. Imom Buxoriy va Imom
Termiziy nomidagi xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari tashkil etildi.
“Diniy-ma`rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to`g`risida”gi Prezident Farmonida O`zbekiston musulmonlari idorasi huzuridagi
“Vaqf” xayriya jamoat fondi tashkil etish belgilangan. Farmonda tegishli idoralarga
fuqorolaridan zakot, fitr va boshqa xayriya mablag`lari sifatida tushadigan
mablag`lar “Vaqf” jamoat fondining maxsus hisob raqamiga tushadi va tegishli
xayrli ishlarga, tarixiy obida va masjidlarni obod qilishga sarflanishi nazarda
tutilgan.
O'ninchidan, mashhur diniy arboblarning xotiralari ulug'lanmoqda,
ularning tavalludiga bag'ishlangan yubileylar va anjumanlar katta tayyorgarlik bilan
keng ko'lamda nishonlanmoqda. Xususan, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev
tashabbuslari bilan Fazilatli Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf xotiralarini
abadiylashtirish maqsadida Toshkentdagi masjidlardan biriga uning nomini berish va
uning tarkibida allomaning ilmiy merosini keng ommaga tanishtirish maqsadida muzey
tashkil qilishga tavsiya berdilar.
O'zbekiston – dunyoviy davlat. Demак, dunyoviy davlatda amal qiladigan
davlat va din munosabati tamoyillari O'zbekistonda ham amal qiladi.
Ayni paytda, Respublikamizda davlat va din munosabati masalasida o'ziga
xos jihatlar ham mavjud.
Davlat dindor fuqarolarning diniy e'tiqod va haq-huquqlarini qanchalik hurmat-
ehtirom qilsa, dindorlar ham davlat qonunlari va siyosatini shunchalik hurmat va
ehtirom qilishlari shart. Shundagi-na hech kimning hech kimdan ko'ngli qolmaydi».
O'zbekiston davlati o'z fuqarolarining diniy e'tiqodlarini hurmat qiladi.
Ayni paytda, dindorlar va diniy tashkilotlar O'zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi va qonunlarida belgilab qo'yilgan quyidagi talablarga ham rioya
etishlari lozim:
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlariga rioya etish;
Dindan davlatga va Konstitutsiyaga qarshi targ'ibot olib borish,
millatlararo adovat uyg'otish va fuqarolararo totuvlikni buzish vositasi sifatida
foydalanmaslik;
Diniy tashkilotlarning davlat ro'yxatidan o'tishi;
Dindorlardan majburiy pul yig'imi yig'maslik va to'lovlar undirmaslik;
Taqiqlangan g'oyalarni, adabiyotlarni, kino, foto va video
mahsulotlarni tarqatmaslik va ishlab chiqarmaslik.
O'zbekiston davlatida yana quyidagilar man etilgan:
Diniy mohiyatdagi siyosiy partiya va jamoat harakatlarini tuzish.
Bu haqda O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 57- moddasida aniq
ifoda qilingan. Ayni paytda, Respublikamizda chet davlatlarda tuzilgan diniy
Muhammad Solih ijodi - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 127/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiMuhammad Solih ijodi. «Shayboniynoma» jangnoma tipidagi doston sifatida. Asar mazmuni, tarixiy shaxslar va badiiy timsollar.
Xoja ijodi. Hayoti va ijodi. Hikoyalari. “Gulzor” va “Miftohu-l-adl” asarlarining talqini.
Qul Ubaydiy hayoti va ijodi manbalari. Ubaydiy merosi. “Kulliyot”ining yaratilish tarixi va janr xususiyatlari. Shoirning she’riy janrlar takomilidagi o’rni. Qul Ubaydiy she’riyatida lirik qahramon tabiati. Dunyoqarash va tariqat masalalari. Shoir masnaviylari. Ularning mavzu va g’oyaviy qamrovi. Shoir merosining timsollar olami.
Turdi ijodi. Shoir hayoti voqealarining asarlari asosida tiklanishi. Turdi she’rlarining janr xususiyatlari. G’azal va muxammaslari. Subhonqulixon haqidagi hajviyasi. Asarda madaniy hayot tasviri.
Mashrab hayoti va ijodi manbalari. Mashrabshunoslik tarixidan. Tazkiralardagi ma’lumotlar. «Qissayi Mashrab» asarining shoir dunyoqarashi va hayotini o’rganishdagi ahamiyati. She’riy merosi. Mashrab lirik merosining mavzu doirasi. Asarlarida qalandariylik tariqatining aks etishi. She’riyatida ilohiy ishq talqini. Timsollar olamining o’ziga xos jihatlari.
Mashrab taxallusli shoirlar. “Mabdai nur” va “Kimyo” asarlari, ularning muallifligi masalasi.
So’fi Ollohyor hayoti va asarlari. “Sabotu-l-ojizin” asarida ma’rifiy masalalar. Ma’rifiy risolalarida naqshbandiylik ta’limotining yangilanishi.
Xiva adabiy muhitidagi madaniy hayot. Adabiy muhit va uning o’ziga xos jihatlari. Zullisonaynlik va Navoiy an’analarining davom ettirilishi. Devon tuzish an’analarining takomillashtirilishi. Janrlar poetikasi. Tarixnavislik. Tarjima maktabining o’ziga xosligi, takomillashuv tamoyillari. Bayozchilik, tazkiranavislik va noshirlikning taraqqiy etishi.
Abulg’ozi Bahodirxon hayoti va ijodiy merosi. Abulg’ozining ijtimoiy hayotdagi mavqei. Tarixiy asarlari. “Shajarayi tarokima” asari. Uning yozilish va o’rganilish tarixi. Asarning ilmiy-badiiy qimmati. «Shajarayi turk» asari qomusiy ma’lumotnoma ekanligi. Asarning o’zbek adabiyoti tarixidagi ilmiy-badiiy maqomi. Timsollar silsilasi. Adib mahorati masalasi.
“Manofe’u-l-inson” asarining qo’lyozma nusxalari. Asarning yaratilish tarixi, sabablari. Asarning tuzilish xususiyatlari va ahamiyati.
|
| |