nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Oddiy almashtirish - S. K. Ganiyev

Ko,Kb K 2, K 3, K 4 , K 5, K 6, K 7, Ко, К ,, K 2, K 3, К 4 , К 5, К 6, К 7, К о,К ,, К 2, К з, К 4 |
S. K. GaniyevBu sahifa navigatsiya:
- Ko,Kb K 2, K 3, K 4 , K 5, K 6, K 7, Ко, К ,, K 2, K 3, К 4 , К 5, К 6, К 7, К о,К ,, К 2, К з, К 4
Oddiy almashtirish
algoritmining mohiyati quyidagicha (5.14-
rasm).
Dastlabki ketma-ketlikning 64 bitli bloki ikkita 32 xonali A va
V ikkili so‘zlarga ajratiladi. A so‘zlar blokning kichik xonalarini V
so‘zlar esa katta xonalarini tashkil etadi. Bu so‘zlarga soni /'=32
bo‘lgan siklik iteratsiya operatori
F,
qo‘llaniladi. Blokning kichik
bitlaridagi so‘z (birinchi iteratsiyadagi A so‘zi) kalitining 32 xonali
so‘zi bilan mod232 bo‘yicha jamlanadi; har biri 4 bitdan iborat
qismlarga (4 xonali kirish yo‘li vektorlari) ajratiladi; maxsus
almashtirish uzellari yordamida har bir vektor boshqasi bilan al
mashtiriladi; olingan vektorlar 32 xonali so‘zga birlashiirilib, chap
tarafga siklik ravishda siljitiladi va 64 xonali blokdagi boshqa 32
xonali so‘z (birinchi iteratsiyadagi
V
so‘zi) bilan mod 2 bo‘yicha
jamlanadi.
Birinchi iteratsiya tugaganidan so‘ng kichik bitlar o‘rnida V
so‘z joylanadi, chap tarafda esa
A
so‘z joylanadi. Keyingi iterat-
siyalarda so‘zlar ustidagi amallar takrorlanadi.
Har bir г-iteratsiyada
Kj
kalitning (kalitlar 8 ta) 32 xonali so‘zi
quyidagi qoidaga binoan tanlanadi:
(i
- l)m od8, 1 <
i <
24
bo ‘Iganda,
32
- i,
i > 25
bo 'Iganda,
0,
i =
32
bo ‘Iganda,
91
Demak, shifrlashda kalitning tanlanish tartibi quyidagi ko‘ri-
nishda bo‘ladi:
Ko,Kb K 2, K 3, K
4
, K 5, K 6, K 7, Ко, К ,, K 2, K 3, К
4
, К 5, К 6, К 7,
К о,К ,, К 2, К з, К
4
, К 5, Кб, К 7, К 7, Кб, К 5, К
|
| |
x
uchun 
fz (x) - S. K. Ganiyev

Algoritm modul arifmetikasining darajaga ko‘tarish amalidan
foydalanishga asoslangan. Algoritmni quyidagi qadamlar ketma-
ketligi ko‘rinishida ifodalash mumkin.
1-qadam.
Ikkita 200dan katta bo‘lgan tub son p va q tanlanadi.
2-qadam.
Kalitning ochiq tashkil etuvchisi n hosil qilinadi:
n=p*q.
3-qadam.
Quyidagi formula bo‘yicha Eyler funksiyasi hisob
lanadi:
f(p,q)=(p-i)(q-i)-
Eyler funksiyasi n bilan o‘zaro tub, 1 dan n gacha bo‘lgan
butun musbat sonlar sonini ko‘rsatadi. 0 ‘zaro tub sonlar deganda 1
dan boshqa birorta umumiy boiuvchisiga ega bo‘lmagan sonlar
tushuniladi.
initsializatsiyalash vektori

-
elektron kod kitobi rejimi:
Ochiq matnning barcha bloklari
ma’lumotlarini shifrlash algoritmlariga muvofiq bir-biridan musta-
qil, bitta kalit bilan shifrlanadigan shifrlash rejimi.
Ma’lumotlami shifrlash algoritmi quyidagi funksiyalardan foy-
dalanadi [9]:
■
Aralash()
- oddiy shifr almashtirish bo‘lib, dastlabki matnni
shifrmatnga va teskari yo‘nalishda almashtirish uchun diamatrit-
saviy qismlar ustida amalga oshiriladi; mazkur shifralmashtirish ki-
rishi Holat massivining diamatritsaviy qismlari hamda K1 va K2
massivlari bo‘lib, chiqishi Holat massividir;
■
BaytAlmash()
- oddiy shifralmashtirish bo‘lib, dastlabki
matnni shifrmatnga va teskari yo‘nalishda Holat massivi ele-
mentlarini almashtirish massivi elementlari bilan bayt sathida al
mashtirish uchun foydalaniladi; mazkur shifralmashtirish kirishi
bayt sathida Holat massivi, almashtirish massivi chiziqli massiv
BsA [256] yoki BsAD [256] bo‘lib, chiqishi bayt sathida Holat
massividir;
■
Матрица доступа - S. K. Ganiyev

foydalanish qoidalarini aks ettiruvchi jadval; foydalanishni cheklash
qoidalarini aks ettiruvchi jadval.
Access matrix
- the table displaying rules of access of
subjects to information resources, given about which are stored in
the dispatcher of access. Also, the table displaying rules of
differentiation of access.
Матрица полномочий
- таблица, элементы которой опре
деляют права (полномочия, привилегии) определенного объек
та относительно защищаемых данных.
Vakolatlar matritsasi
- elementlari muayyan obyektning hi-
moyalanuvchi ma’lumotlarga nisbatan huquqlarini (vakolatlarini,
imtiyozlarini) belgilovchi jadval.
Privilege matrix
- the table, which elements define the rights
(powers, privileges) a certain object from nositelno protected data.
Менеджмент риска
- полный процесс идентификации,
контроля, устранения или уменьшения последствий опасных
событий, которые могут оказать влияние на ресурсы инфор
мационно-телекоммуникационных технологий.
Xavf-xatar menedjmenti
- axborot-telekommunikatsiya tex-
nologiya resurslariga ta’sir etishi mumkin bo‘lgan xavfli hodisalar
oqibatlarini identifikatsiyalashning, nazoratlashning, bartaraf etish-
ning yoki kamaytirishning to‘liq jarayoni.
Risk management
- full process of identification, control,
elimination or reduction of consequences of dangerous events which
can have impact on resources of information and telecommunication
technologies.
Faoliyatni olib borilishi - O`zbekiston respublikasi maktabgacha ta`lim vazirligi maktabgacha ta`lim muassasalarida...

|
O`zbekiston respublikasi maktabgacha ta`lim vazirligi maktabgacha ta`lim muassasalarida ta`lim jarayonini mavzuviy rejalashtirish (tayyorlov guruhi) Toshkent 2018 yil
|
bet | 142/182 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 0,49 Mb. | | #138245 |
Bog'liq Tayyorlov guruhi tematika lotinchaFaoliyatni olib borilishi:
1. Suratlar, tasviriy materiallarni ko`rish;
Ishni rejalashtirish va tarqatish;
To`g`ridan-to`g`ri faoliyatni olib borilishi: qismlarni ishlab chiqarish.
Panorama to`plash
Qo`shimcha qism: panoramangiz uchun nom yarating.
E`tiborga molik jihati: jamoada ishlash qobiliyati; ish jo`yini tozalash.
Syujetli-rolli o`yinlar va Dramatizasiya markazi
«Tannoz pashshaxon»
Maqsad: dramatizasiyaga mustaqil ravishda qatnashadi. U ertak qahramonlarining his- tuyg`ularini tushunadi va gapiradi. Nutqni rivojlantirish.
Jihoz va materiallar: «Pashsha Sokotuxa» asari uchun ish va illyustrasiya, ertakning belgilarining liboslari, ertakga atributlar.
Faoliyatni olib borilishi:
1. «Pashsha Sokotuxa» asarining yodgorligini eslang.
2. Bolalar uchun ertak tomoshalarini taqsimlash.
Bolalarning ertak voqyealarini tanlash.
Ertakning dramatizasiyasi.
Qo`shimcha qism: bolalarni rollarni almashtirishga taklif qiling.
E`tiborga molik jihati: tengdoshlar bilan muloqot qilish, o`z harakatlarini boshqa bolalar harakatlariga muvofiqlashtirish; badiiy kitobga qiziqish bildiradi, ertak qahramonlarini, ularning harakatlarini va harakatlarini baholash qobiliyatini shakllantiradi.
Til va nutq markazi.
«Hasharotlar dunyosi»
Maqsad: «hasharotlar» haqida g`oyalar mavjud. U hasharotlar vakillarini taniydi va chaqiradi: bo`g`irsoq, ajdaho, ladybug, asalarichilik, bug, chechak.
Jihoz va materiallar: kartochkalar, soxta hasharotlar, jumboq hasharotlar.
Faoliyatni olib borilishi:
Hasharotlarning hasharotlarini ko`rib chiqing va ularni chaqiring.
2. jumboq to`plang; Qaysi hasharotlar yig`ilsa, unga taqlid qiling.
Hasharotlar haqida mashg`ulotlarni o`qing
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O`zbekiston respublikasi maktabgacha ta`lim vazirligi maktabgacha ta`lim muassasalarida ta`lim jarayonini mavzuviy rejalashtirish (tayyorlov guruhi) Toshkent 2018 yil
|
Модель нарушителя правил доступа

такие программы, как троянский конь, логическая бомба,
компьютерный вирус и другие.
Foydalanish qoidalarini buzuvchining modeli
- axborot
resursidan foydalanish qoidalarini buzuvchining abstrakt tavsifi.
Axborot resursidan foydalanish qoidalarini buzuvchining modeli
sifatida troyan dasturini, mantiqiy bombani,
kompyuter virusini va
h. ko‘rsatish mumkin.
Model intruder access rules
- abstract the description of the
breaker of rules of access to information resource. Examples of
models of the breaker of rules of access are such programs as the
Trojan horse, a logical bomb, a computer virus and others.
Модификация информации
-
изменение содержания или
объема информации на ее носителях при обработке техни
ческими средствами.
Axborotni modifikatsiyalash
- axborotni texnik vositalarida
ishlashda uning mazmunini yoki hajmini o‘zgartirish.
Modification of information
- to change the content or the
amount of information on the processing of technical means.
Мониторинг безопасности информации
- постоянное
наблюдение за процессом обеспечения безопасности информа
ции в информационной системе с целью установить его соот
ветствие требованиям безопасности информации.
Axborot xavfsizligi monitoringi
- axborot xavfsizligi talab-
lariga mosligini aniqlash maqsadida axborot tizimidagi axborot
xavfsizligini ta’minlash jarayonini muttasil kuzatish.
Information security monitoring
- constant monitoring of
the process information security in the system information to
determine its compliance with information security.
337
Наблюдаемость
- возможность для ответственных за
защиту информации лиц восстанавливать ход нарушения или
попытки нарушения безопасности информационной системы.
Kuzatuvchanlik
- axborot himoyasiga
javobgar shaxslar
uchun axborot tizimi xavfsizligini buzish jarayonini yoki buzishga
urinishlami tiklash imkoniyati.
Observability
- an opportunity for those responsible for data
protection officials to restore the course of violations or attempted
violations of information system security.
Надежность
- характеристика способности функциональ
ного узла, устройства, системы
выполнять при определенных
условиях требуемые функции в течение определенного периода
времени.
Ishonchlilik
- ma’lum sharoitlarda berilgan vaqt oralig‘ida
funksional uzelning, qurilmaning, tizimning o‘ziga topshirilgan
vazifalami bajarish qobiliyatining xarakteristikasi.
Reliability
- the ability of the functional characteristics of
node devices, the system under certain
circumstances to carry out
r
the desired function during a certain period of time.
Sur() 
- - S. K. Ganiyev

matnga va teskari yo‘nalishda almashtirishda Qo‘shBosqichKalit()
almashtirishini bajarish uchun foydalaniladi; mazkur almashtirish
kirishi chiziqli seans-bosqich kaliti massivi kse, chiqishi bayt
sathida berilgan ikki o‘lchamli Ke[8,4] massividir;
■
Q o‘shBosqichKalit()
- oddiy shifralmashtirish bo‘lib,
dastlabki matnni shifrmatnga va teskari yo‘nalishda Holat va
bosqich kaliti massivi Ke elementlari ustida istisnoli YoKI (2
moduli bo‘yicha bitlab qo‘shish) amalini bajarishdan iborat; mazkur
shifralmashtirish kirishi bayt sathida Holat massivi, Ke massivi
bo‘lib, chiqishi bayt sathida Holat massividir;
■
Sub Bytes -
algoritmda jadval asosida baytlami almashtiradi, 
ya’ni S-blok akslantirishlarini amalga oshiradi;
- 
ShiftRows

2814-89) joriy etilgan. Bu algoritmlar maxfiylik darajasi ixtiyoriy
bo‘lgan axborotni hech qanday cheklovsiz shifrlash imkonini beradi.
Algoritmlar apparat va dasturiy usullarida amalga oshirilishi
mumkin.
Standartda axborotni kriptografik o‘zgartirishning quyidagi
algoritmlari mavjud:
- oddiy almashtirish;
- gammalash;
- teskari bog‘lanishli gammalash;
- imitovstavka.
Bu algoritmlar uchun 8 ta 32 xonali ikkili so‘zlarga ajratilgan
256 bit o'lchamli kalitning ishlatilishi hamda dastlabki shifrlanuvchi
ikkili ketma-ketlikning 64 bitli bloklarga ajratilishi umumiy
hisoblanadi.
Мандат 
- разновидность указателя, определяющий путь 
доступа к объекту и разрешенные над ним операции.
Mandat

ретности, разрешенной к пользованию информации, определя
емому меткой секретности /конфиденциальности/.
Foydalanishni mandatli boshqarish
- maxfiylik (konfiden-
siallik) belgisi orqali aniqlanuvchi maxfiylik grifi bo‘yicha axbo
rotdan foydalanishga pyxcat etilgan subyektlaming axborot resurs-
laridan foydalanish konsepsiyasi (modeli).
Mandate management access
- the concept (model) of access
of subjects to information resources on the security classification of
information allowed for using determined by a tag of pri
vacy/ confidentiality/.
Маскарад
- попытка получить доступ к системе, объекту
или выполнение других действий субъектом, не обладающим
полномочиями на соответствующее действие и выдающим себя
за другого, которому эти действия разрешены.
Maskarad
- tegishli harakatlami amalga oshirishga vakolatlari
bo‘lmagan subektning o‘zini boshqa vakolatli shaxs deb ko‘rsatib, u
shaxs nomidan harakatlaming imkoniyatlariga va imtiyozlariga ega
bo‘lishga urinishi.
Masquerade
- attempt to get access to system, object or
performance of other actions by the subject which isn't possessing
powers on the corresponding action and giving out for another to
which these actions are allowed.
Лицензия 
- разрешение на право продажи или предостав­
ления услуг.
Litsenziya

License information security
- permission to the right of
carrying out these or those works in the
field of the information
security, issued by the license agreement/contract/.
Ложная информация
-
информация, ошибочно отражаю
щая характеристики и признаки, а также информация о не су
ществующем реальном объекте.
Yolg‘on axborot
- xarakteristikalami va alomatlami noto‘g‘ri
akslantiruvchi axborot hamda real mavjud bo‘lmagan obyekt husu-
sidagi axborot.
False information
- information which is mistakenly reflec
ting characteristics and signs, and also
information on object not
existing really.
Макровирусы
- программы на языках (макроязыках),
встроенных в некоторые системы обработки данных (текстовые
редакторы, электронные таблицы и так далее).
Makroviruslar
- qandaydir ma’lumotlami ishlash tizimiga
(matn
redaktoriga, elektron jadvallarga va h.) o‘matilgan tillardagi
(makrotillardagi) dasturlar.
Macro viruses
- programs in the languages (macrolanguages)
which have been built in some systems of data processing (text
editors, spreadsheets and so on).
Bozor segmentasiyasi turlari

140
Ichkarida segmentlashda segmentlash jarayoni keng iste’molchi guruhlari bilan
boshlab, keyin tovar yoki xizmatlarni oxirgi iste’molchilari klassifikatsiyasiga
bog‘liqligiga qarab bosqichma-bosqich chuqurlashadi.
Chuqurda segmentlash tor iste’molchi guruhlari (segmentlari) bilan boshlanib,
keyin tovarni ishlatish va qo‘llanish sohasidan bog‘liqligiga qarab kengaytirishni
nazarda tutadi.
Avvaldan segmentlash maksimal bozor segmentini o‘rganishga mo‘ljallangan
marketing tadqiqotining boshlang‘ich bosqichidir.
Yakuniy segmentlash – bozor muhiti sharoitlari va firmaning o‘z
imkoniyatlarini tartibga solib o‘tkazishdagi bozor tahlilini yakunlovchi bosqichidir. U
iste’molchilar talabiga va firma imkoniyatiga javob beruvchi segmentga tovarlarni
pozitsiyalashtirish maqsadida bozorni optimal segmentini qidirish bilan bog‘liq.
Iste’molchilar turiga ko‘ra, iste’mol talabdagi tovarlari iste’molchilarni
segmentlash va ishlab chiqarish, texnik maqsadidagi tovar iste’molchilari bo‘yicha
farq qiladi.
Tegishli mahsulot ishlab chiqaruvchilar nazarga ilmagan segment bozor darchasi
deb ataladi. Bozor darchasi xech ham mahsulot tanqisligini bildirmaydi.
Bozor uyachasi shunday bozor segmentiki, uning uchun ushbu firma tovarlari va
ularni etkazib berish imkoniyatlari eng qulay va munosibdir.
Madaniy muhitni qanday elementlarini o’rganish shart

265
D) kuzatuvlar o’tkazish orqali axborotlarni yig’ish va qayta ishlashdan iborat
93.
Kabinet tadqiqotining maqsadi nimadan iborat?
A) ikkilamchi axborotlarni yig’ish va qayta ishlashdan iborat
B) birlamchi axborotlarni yig’ishdan va qayta ishlashdan iborat
C) kuzatuvlar o’tkazish orqali axborot yig’ishdan iborat
D) so’rov o’tkazish orqali ma’lumotlar yig’ishdan iborat
94.
Marketing savolnomasida qanday shaklli savollardan foydalaniladi?
A) ochiq, yopiq, aralash
B) aniq, sodda, ochiq
C) lo’nda, murakkab, tushunarli
D) yopiq, murakkab, aralash
95.
So’rov-marketingni birlamchi axborotni to’plash uslubi sifatida:
A) biror-bir ob’ektga nisbatan so’ralayotgan shaxsni sub’ektiv fikrlarini va
mulohazalarini aniqlash
B) kuzatishlar o’tkazish orqali birlamchi axborotni to’plash
C) eksprementlar o’tkazish orqali birlamchi axborot to’plash
D) tajriba o’tkazish orqali birlamchi axborot to’plash
Bozor segmentasiyasining asosiy tamoyillari

141
8.2-rasm. Xaridorlarga qarab bozorni segmentasiyalash mezonlari
Geografik tamoyil orqali bozorni joylashuvi, aholining soni va zichligi, tijorat
faoliyatining tuzilishi, hududni rivojlanish dinamikasi, inflyasiya darajasi, huquqiy
cheklashlar hisobga olinadi.
Psixografik tamoyil natijasida hayot tarzi, shaxsning tipi kabi hisobga olinib,
turmush - tarzi shaxsning o‘z faoliyatida, qiziqishlarida, qat’iyatida va e’tiqodlarida
o‘z aksini topadi. SHaxsning turi esa, hayotdan mamnun, melanxolik, o‘zgalardek ish
kuruvchi, o‘zbilarmon va boshqa hislatlarda bo‘lishi mumkin.
Demografik tamoyillarda oilani soni va sifat tarkibi, oilaning hayotiylik davri
bosqichi, millati kabilar inobatga olinadi hamda bozor segmentasiyasining asosiy
tamoyillaridan biri hisoblanadi.
Ijtimoiy – iqtisodiy tamoyillarda daromadlilik darajasi, mashg‘ulot turi,
ma’lumoti, mutaxassisligi va boshqalar hisobga olinadi.
Ijtimoiy-iqtisodiy:
•
daromad
•
ma’lumoti
•
mutaxassisligi va
boshqalar
Psixografik:
•
hayot tarzi (stil)
•
innovatsiyaga
(yangilikka)intilish
•
guruh
motivatsiyasi
va
boshqalar
Geografik:
•
hudud
•
shaxar
•
qishloq
•
iqlim va
boshqalar
Xulq-atvori:
•
firmaga nisbatan ishonchi
•
prestij darajasi
•
tovarga nisbatan
ixlosi
•
tez-tez iste’mol qilinishi
va boshqalar
Demografik - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

145
Bunday tovarlar va marketing dasturlarini ishlab chiqish orqali firma o‘z
maqsadiga xaridorlarni o‘rtacha massasini qondirib erishishi mumkin. Strategiyani
ishlatuvchi firmalar muvaffaqiyatining muhim omili bo‘lib standartlashtirishi va
tovar ishlab chiqarishni umumiyligi hisoblanadi. Differensiallanmagan marketing
strategiyasi mahsulot ishlab chiqarish va sotishda kam xarajatlarni ta’minlaydi. Biroq
X.Meffert ta’kidlaganidek, «bu strategiya zamonaviy marketing tamoyillariga
qarama-qarshi turadi».
Marketingni
zamonaviy
konsepsiyasida
ikkita
strategiya
ko‘riladi:
differensiallangan va konsentrlangan marketing strategiyalari.
Differensiallangan marketing strategiyasida firmadan uning faoliyatini bir necha
segmentda ular uchun maxsus ishlab chiqarilgan tovarlar va marketing dasturlari
bo‘lishini talab qiladi. Bu strategiya xaridorlarning motivlari va tushunchalariga mos
keluvchi marketing dasturi va xaridorlarga mo‘ljallangan marketingni asosiy
tamoyiliga mos keladi. Bu strategiya xaridorni bozordagi holatini to‘liq ifodalaydi,
shuning uchun, qoidaga ko‘ra, yuqori sotish hajmini va konsentrlangan marketing
strategiyasiga nisbatan kichik tavakkalchilik darajasini ta’minlaydi.
Differensiallangan marketing strategiyasi yuqori investitsiya, ishlab chiqarish va
boshqarish xarajatlarini talab qiladi, shuning uchun u yirik korxonalar uchun zarurdir.
Konsentrlangan marketing strategiyasi korxonalardan bozorning foydali
segmentiga, ya’ni bitta yoki bir necha segmentiga e’tiborni qaratishni talab qiladi. Bu
bozor segmentiga firma bitta yoki bir necha mahsulot bilan hamda maqsadli
marketing dasturi bilan yondoshadi. O‘z mazmuniga ko‘ra, bu strategiya bozor
chuqurchasi konsepsiyasiga mos keladi, ya’ni shunday bozor segmentida ishlash
kerakki, tovar ushbu firma va uning etkazib berish imkoniyatlari uchun ko‘proq mos
keluvchi bo‘lib hisoblanadi. Konsentrlangan marketing strategiyasi ko‘proq kichik va
o‘rta korxonalar uchun mos keladi, chunki bozorning barcha segmentlarida ishlash
uchun hamda qayta etarli moliyaviy vositalarni bo‘lishi talab etilmaydi.
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 133

263
82.
Marketingni boshqarishning asosiy vazifasi nimadan iborat?
A) bozor konsepsiyasining strategiya va taktikasini ishlab chiqish
B) tovar ishlab chiqarish, modellashtirish, loyixalashtirish
C) rejalashtirish, reklama qilish, sotish
D) nazorat qilish, tadbiq etish, taxlil qilish
83.
Marketing-menejment tushunchasining mohiyati nimadan iborat?
A) G’oyalar, maxsulotlarning bahosi, siljitish va taqsimot siyosatlarini rejalashtirish
va amalga oshirish jarayonidir
B) Taklifni o’rganish, talabni prognoz qilish jarayonidir
C) Ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish jarayoni
D) Tovar assortimentini rejalashtirish va shakllantirish jarayonidir
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 132

262
A) iqtisodiyot, ta’minotchilar, demografik omillar, siyosiy
omillar,iste’molchilar, raqobatchilar, hukumat,texnologiya
B) siyosiy omillar
C) iste’molchilar
D) demografik ma’lumotlar
78.
Marketingni holatli tahlili deganda nimani tushunasiz?
A) korxona barcha ichki resurslarining taftishi,tashqi va jalb qilingan
mablag’lardan foydalanish, aniq bozorda talabni aniqlab jami resurslarni o’zaro
nisbati
B) tashqi va jalb etilgan mablag’lardan foydalanish
C) aniq bozorda talabni aniqlash bilan ichki va jalb etilgan
resurslarning o’zaro nisbati
D) korxonani barcha resurslarining taftishi
Virtual xotira (Virtual memory)

|
Virtual xotira (Virtual memory)
|
bet | 69/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Virtual xotira (Virtual memory)
Kompyuter tizimda o‘rnatilgan hajmdan ko‘proq xotiraga murojaat qilishi mumkin. Ushbu qo‘shimcha xotira aslida virtual xotira deb nomlanadi va u kompyuterning operativ xotirasini taqlid qilish uchun o‘rnatilgan qattiq diskning bir qismi hisoblanadi. Ushbu sxemaning asosiy ko‘zga tashlanadigan afzalligi shundaki, dasturlar fizik xotiradan kattaroq bo‘lishi mumkin. Virtual xotira ikki maqsadda xizmat qiladi. Birinchidan, bu bizga disk yordamida fizik xotiradan foydalanishni kengaytirishga imkon beradi. Ikkinchidan, bu bizga xotirani himoya qilishga imkon beradi, chunki har bir virtual manzil fizik manzilga tarjima qilinadi.
Dasturni asosiy xotiraga to‘liq yuklash talab qilinmaydigan holatlar quyidagicha:
Foydalanuvchi tomonidan yozilgan xatolar bilan ishlash protseduralari ma’lumotlar yoki hisob-kitoblarda xatolik yuz bergan taqdirdagina qo‘llaniladi;
Dasturning belgilangan parametrlari va funksiyalari kamdan- kam ishlatilishi mumkin;
Aslida katta bo‘lmagan hajmdagi jadval amalda ishlatilgan bo‘lsa ham, ko‘p jadvallarga belgilangan miqdordagi manzil maydoni belgilanadi;
Har bir foydalanuvchi dasturini xotiraga o‘rnatish yoki almashtirish uchun kamroq kiritish/chiqarish operatsiyalari talab qilinadi;
Dastur endi mavjud fizik xotira miqdori bilan cheklanmaydi;
Har bir foydalanuvchi dasturi kamroq fizik xotirani egallashi mumkin, shu bilan birga ko‘proq dasturlar bir vaqtning o‘zida ishga tushurilishi, protsessordan foydalanish va o‘tkazish qobiliyati mos ravishda oshadi.
3.22- rasm. Virtual xotira tizimi sxemasi
Umumiy foydalanish uchun mo‘ljallangan zamonaviy mikroprotsessorlar, xotirani boshqarish qurilmasi yoki xotirani boshqarish bloki (MMU), qurilma tarkibiga kiritilgan. Xotirani boshqarish blokining vazifasi virtual manzillarni fizik manzillarga tarjima qilishdir. Asosiy misol quyidagi 3.22- rasmda keltirilgan.
Virtual xotira odatda talabni belgilash orqali amalga oshiriladi.
U segmentlash yordamida ham amalga oshirilishi mumkin.
|
| |
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 134

264
A) daromad taqsimoti
B) qonuniy asoslari
C) tarmoq strukturasi
D) ilmiy-texnik ishlanmalarni tadbiq etilishi
88.
Kompaniya marketing mutaxassislari tomonidan marketing muhitini
o’rganishda qanday omillar tadqiq etiladi?
A) iqtisodiy omillari
B) milliy xususiyatlari
C) raqobatbardoshlik omillari
D) tarmoq omillari
89.
Madaniy jihatdagi omillarda nimalar hisobga olinadi?
A) madaniyat,quyi madaniyat,ijtimoiy mavqe(o’rin)
B) ijtimoiy omillar, siyosiy omillar
C) demografik omillar, geografik omillar
D) raqobat, xarajat, narx omillari
90.
Sahifalar jadvallarini amalga oshirish

|
Sahifalar jadvallarini amalga oshirish
|
bet | 66/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Assotsiativ (kesh) xotiradan foydalanish. Sahifalar jadvali – bu fizik xotiraning uzluksiz qismi. Tizimda sahifalar jadvaliga ko‘rsatuvchi va uning uzunligini saqlovchi sahifalar jadvalining bazaviy registri (page table base register – PTBR) mavjud. Shunday qilib sahifalar ko‘rinishda tashkil etilganida xotiradan foydalanishning barcha hollarida xotiraga amalda bir marta emas, balki ikki marta murojaat etish talab etiladi – birinchisi sahifalar jadvaliga, ikkinchisi bevosita ma’lumotlar yoki buyruqga. Bu holatda xotiraning boshqarishni soddaroq usullariga nisbatan ma’lum kamchiligi va sahifali tashkil etishni samarasizligidir. Yorliqli arxitekturali tizimlarda, masalan “Elbrus”, sahifalar jadvali registrida (foydalanuvchining sahifalar jadvali registri – FSJR) sahifalar jadvalining deskriptori mavjud va unda uning manzilidan tashqari uzunligi ham bor. Ikki murojaat muammosi sahifalarning assotsiativ xotirasi (cache), yoki boshqacha nomlanganda translyatsiya manzillari buferi (translation lookaside buffer – TLB)ni kiritish yo‘li bilan hal etiladi. Assotsiativ xotira mazmunan – bu (sahifa raqami, kadr raqami)
turdagi juftlarning assotsiativ ro‘yxati. Uning ishlash tezligi asosiy xotira va registrlarga nisbatan anchagina yuqoriroq. Assotsiativ xotiradan foydalanish bilan manzillar translyatsiyasi sxemasi o‘zgaradi: agar mantiqiy manzildagi sahifaning raqami assotsiativ xotirada topilsa, u holda uning elementidan kadrning tegishli raqami chiqariladi. Agarda sahifaning raqami assotsiativ xotirada bo‘lmasa, u oddiy tarzda sahifalar jadvalidan olinadi, lekin assotsiativ xotiraga kiritiladi. Shunday qilib assotsiativ xotirada eng ko‘p foydalaniladigan sahifalar to‘g‘risida axborot yig‘ilib boriladi. TLB dan foydalanilgan holda manzillarni translyatsiya qilish modifikatsiyalangan sxemasi 3.18- rasmda tasvirlangan.
3.18- rasm. Assotsiativ xotiradan foydalalanib manzillarni translyatsiya qilish sxemasi
TLB dan foydalanilgan holda xotiraga murojaat etishning o‘rtacha vaqtini baholash.
Taxmin qilaylik – assotsiativ qidiruv o‘rtacha vaqtning α birligini talab etadi. Xotira siklini 1 deb qabul qilamiz. Yana bir ko‘rsatkichni kiritamiz – 0 dan 1 gacha (hit ratio), u sahifaning raqami necha marta (o‘rtacha) TLB da topiladi – sahifa raqamining assotsitativ xotirada bo‘lishining empirik ehtimolligi. Murojaat vaqtining matematik kutilishini hisoblaymiz - Effective Access Time (EAT). Sahifa raqami TLB da topilmaslik ehtimolligi 1 ga teng.
|
| |
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari - bet 68

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 68/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
3.19- rasm. Valid-invalid biti yordamida protsessor xotirasini himoyalash
Fizik manzil qurilma tomonidan mantiqiy manzil va ko‘chirish registrining qiymati yig‘indisi sifatida hisoblanadi. Ko‘chirish va chegara registerlari apparat bilan qo‘llab-quvvatlash manzillar sxemasi quyidagi 3.20- rasmda keltirilgan.
Segmentli xotira (Segmentation)
Segmentlash - bu xotirani boshqarish usuli bo‘lib, unda har bir vazifa turli o‘lchamdagi bir nechta segmentlarga bo‘linadi, har bir modul uchun tegishli funksiyalarni bajaradigan qismlar mavjud. Segmentlar sahifalardan farqli ravishda o‘zgaruvchan o‘lchamga ega bo‘lishadi. Har bir segment aslida har xil mantiqiy dastur manzili
maydoni bilan farqlanadi. Jarayonni bajarish kerak bo‘lganda, uning har bir segmenti mavjud xotiraning qo‘shni blokiga yuklangan bo‘lsa ham, uning tegishli segmentatsiyasi o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan xotiraga yuklanadi. Segmentli xotirani boshqarish sahifali xotira bilan juda o‘xshash, ammo bu yerda segmentlar uzunligi bo‘yicha o‘zgaruvchan bo‘lib, almashtirish sahifalari esa belgilangan o‘lchamga ega. Dastur segmenti dasturning asosiy funksiyasini, yordamchi funksiyalarni, ma’lumotlar tuzilishini va boshqalarni o‘z ichiga oladi. Segmentlashga misol 3.21- rasmda keltirilgan.
3.20- rasm. Qo‘shni xotirani taqsimlash sxemasi Operatsion tizim har bir jarayon uchun segment xaritasi jadvalini
va bo‘sh xotira bloklari ro‘yxatini, shuningdek segment raqamlarini, ularning o‘lchamlarini va asosiy xotiradagi tegishli xotira maydonlarini o‘z ichiga oladi. Har bir segment uchun jadvalda segmentning boshlang‘ich manzili va segment uzunligi saqlanadi. Xotira manzili segment va almashtirish ma’lumotlarini o‘z ichiga oladi.
Har bir segment – 0 dan boshlanadigan manzillarning to‘g‘ri chiziqli ketma-ketligidir. Segmentning maksimal o‘lchami protsessorning razryadi bilan aniqlanadi (bunda 32 razryadlida manzillashda 232 bayt yoki 4 Gb). Segment manzili dinamik ravishda
o‘zgarishi mumkin (masalan, stek segmenti). Segmentlar jadvalining elementida segment boshlanishi fizik manzilidan tashqari odatda segment uzunligi ham beriladi.
3.21- rasm. Segmentlashga misol
|
| |
Uyga vazifa - «Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati

|
«Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati
|
bet | 170/218 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #243397 |
Bog'liq 5-sinf-adabiyot-yillik-dars-ishlanmasiUyga vazifa.
Dars yakuni. Baholarni tahlil qilish.
O’quv-tarbiya bo’yicha direktor o’rinbosari: ________________
«Adabiyot» 5-sinflar uchun
«________»___________________20___ yil
Mavzu: «GULISTON»dan Hunar o‘rganmoq haqida
Darsning texnologik haritasi
№
|
Malaka talablari
|
Bilim: «GULISTON»dan Hunar o‘rganmoq haqida mavzusi yuzasidan bilim hosil qilinadi.
Ko`nikma: adabiyotga hurmat hissini oshirish, erkin firlay olish qobiliyatini shakllantirish, tanish vaziyatlarda qolqy olish.
Malaka:Egallagan bilimlarini notanish va notanish vaziyatlarda qo`llay oladi.
Kompitensiya: Tushuna oladi, ifodali o`qiy oladi, ijodiy failiyatida egallagan bilim ko`nikma va malakalarini kundalik faoliyatda qo`llay oladi.
|
|
Maqsad va vazifalar
|
a) ta’limiy: Adabiyot fanining nazariy va amaliy asoslarini o’rganish jarayonida o’quvchilarda estetik did,
estetik ong, adabiyotga muhabbat, badiiy tafakkur va tasavvurini kamolga yetkazish va barkamol avlod tarbiyasiga zamin yaratish.
b) tarbiyaviy: Adabiyot fani orqali o’quvchilarga DTS asosida dars berish. Shu bilan bir qatorda milliy va
mumtoz adabiyotimizga milliy iftihor, qadriyat sifatida e’tirof etish va uni hurmat qilishga o’rgatish.
c) rivojlantiruvchi: O’quvchilarni tafakkur va idrokini kengaytirish, ularni mustaqil fikrlashga o’rgatish.
O`quvchilarda mavzuga nisbatan qiziqish uyg`otish, bilimlarini kengaytirishga erishish.
|
|
O`quv jarayonini mazmuni
|
|
|
| |
Nazorat savollari - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 71/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Xotirani boshqarish nima uchun kerak?
Xotira menejeri qanday vazifalarni bajaradi?
Xotira qurilmasi turlari va bir-biridan farqlari?
Xotirani boshqarish uchun operatsion tizim funksiyalarini keltiring.
Manzil turlari va bir-biridan farqlarini tushuntiring.
Fizik xotira nima?
Mantiqiy xotira nima?
Manzillar bog‘lanishini tushuntiring.
Bir foydalanuvchilik xotira sxemasini tushuntiring.
Belgilangan qismlarni tushuntiring.
Dinamik qismlarni tushuntiring.
First-fit algoritmini tushuntiring.
Best-fit algoritmini tushuntiring.
First-fit algoritmining Best-fit algoritmidan farqini tushuntiring.
O‘zgaruvchan qismli sxemalarni tushuntiring.
Sahifali xotirani tushuntiring.
Almashtirish (swapping) nima uchun kerak?
Sahifali xotirani tushuntiring.
Qo‘shni xotirani taqsimlashni tushuntiring.
Segmentli xotirani tushuntiring.
Virtual xotira nima?
Sahifani almashtirish nima uchun kerak?
Sahifani almashtirish algoritmlarini keltiring.
Segmentli va sahifali xotiraning bir-biridan farqi?
Sahifali xotiraning afzalliklari va kamchiliklari.
Best-fit algoritmi afzalliklari.
Operatsion tizim jarayonlar, xotira, fayllarniboshqarishdan tashqari kompyuterga ulangan barcha kiritish/chiqarish (K/Ch) qurilmalarini boshqarishni ham ta’minlashi kerak. OTning asosiy vazifalaridan biri dasturlar va kompyuter yordamchi (periferik) qurilmalari o‘rtasida ma’lumotlar almashinuvini ta’minlashdir. Aslida, ushbu vazifani bajarish uchun operatsion tizimlarning prototiplari bo‘lib xizmat qiladigan birinchi tizim dasturlari ishlab chiqilgan. Zamonaviy OT larda yordamchi qurilmalar bilan ma’lumot almashish funksiyalari kiritish/chiqarish quyi tizimi tomonidan amalga oshiriladi. Ushbu quyi tizimning mijozlari nafaqat foydalanuvchilar va ilovalar, balki tizim ma’lumotlarini olishlari yoki ularni namoyish qilishlari kerak bo‘lgan OTning ba’zi komponentlari, masalan, jarayonni boshqarish quyi tizimi, faol jarayonni o‘zgartirganda, to‘xtatilgan jarayonning kontekstini diskka yozishi va diskdan ishga tushurilgan jarayonning kontekstini o‘qishi kerak. Kiritish/chiqarish qurilmalarining asosiy komponentlari tashqi qurilmalarni va fayl tizimini boshqaradigan drayverlardir.
|
| |
Xotiraning himoyalanishi - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 67/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Xotiraning himoyalanishi
Sahifali tashkil etish yordamida manzillashda balki mantiqiy manzil noto‘g‘ri shakllangan va uning sahifa raqami protsessorning mantiqiy xotirasi chegarasidan chiqib ketadi. Noto‘g‘ri manzillashdan himoyalanish sahifalar jadvalining har bir elementida qo‘shimcha bitni valid-invalid saqlash va tekshirish yo‘li bilan amalga oshirilishi mumkin. Valid qiymati shu raqamli sahifa protsessorning mantiqiy xotirasiga tegishliligini ko‘rsatadi, invalid qiymati – nimadir to‘g‘ri emasligini bildiradi. Valid-invalid biti yordamida protsessor xotirasini himoyalashni tashkil etish 3.19-rasmda tasvirlangan.
Misolda jarayon 0 dan 5 gacha bo‘lgan raqamlar bilan belgilangan oltita mantiqiy sahifalarga ega. “6” va “7” elementlar jarayonning mantiqiy sahifalariga mos emas, shuning uchun ularda valid-invalid bitlar invalid qiymatida o‘rnatilgan. Shuning uchun mantiqiy manzil bo‘yicha “6” yoki “7” raqamli sahifalarga murojaat qilishga bo‘lgan urunishida noto‘g‘ri manzillash bo‘yicha to‘xtalish ro‘y beradi.
Xotirani taqsimlashning eng oddiy va eng keng tarqalgan algoritmi qo‘shni xotirani taqsimlashdir - bitta qo‘shni xotira maydonida foydalanuvchi jarayonlari uchun xotirani taqsimlash.
Asosiy xotira bir-biriga qarab "o‘sadigan" ikkita qo‘shni qismlarga bo‘linadi: OTning doimiy qismi va uzilish vektori - pastki manzillarda, foydalanuvchi jarayonlari – manzil bo‘yicha. Har bir jarayon uchun ko‘chirish registri unga ajratilgan xotira maydonining boshlanishini, chegara registri mantiqiy manzillar oralig‘ining
uzunligini o‘z ichiga oladi. Har bir mantiqiy manzil chegara registri tarkibidan kichik bo‘lishi kerak.
Sahifa 0
|
Sahifa 1
|
Sahifa 2
|
Sahifa 3
|
Sahifa 4
|
Sahifa 5
|
2
|
v
|
2
|
v
|
2
|
v
|
2
|
v
|
2
|
v
|
2
|
v
|
2
|
i
|
2
|
i
|
|
|
Sahifa 0
|
Sahifa 1
|
Sahifa 2
|
|
|
Sahifa 3
|
Sahifa 4
|
Sahifa 5
|
|
|
| |
Yordamchi 
kuch - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

152
Tovar siyosatida asosiy maqsadga erishish quyidagi sohalardagi vazifalarni hal
etish orqali amalga oshiriladi:
•
uning innovatsiyasi;
•
variatsiya;
•
differensiatsiya;
•
eliminatsiya;
•
markani o‘rnatish va tanlash;
•
qadoqlash ;
•
tovarni shakli, turi va boshqalar.
Shunga mos holda tovar siyosatining masalalariga quyidagilar kiradi:
•
yangi tovarlarni qidirish;
•
yangi tovarlarni rivojlantirish;
•
bozorga yangi tovarlarni kiritish;
•
tovar shakllarini asoslash;
•
tovar sifatini tartibga solish;
•
bozordagi yangi tovarlar xulq-atvorini nazorat qilish va boshqalar.
Birinchi 3 tasi bozorga yangi tovarlarni kiritayotganda hal etiladi, qolgan
vazifalarni hal etish tovarni butun hayoti davomida amalga oshiriladi. Buning uchun,
ya’ni qarorni asoslash uchun tovarni hayotiylik davri modeli ishlatiladi.
Tovarlar va xizmatlar assortimenti – bu foydalanish bo‘yicha bir-biriga juda
o‘xshash tovarlar (xizmatlar) guruhidir.
Tovar sifati – bu tovarning o‘z funksiyalarini bajarishda ko‘rinadi va u quyidagi
parametr bilan xarakterlanadi, ya’ni uzoq muddat xizmat ko‘rsatishi, pishiqligi,
foydalanishda soddaligi va boshqalar.
Marketing fani bo‘yicha tovar sifati xaridorlar bergan baho bilan o‘lchanadi.
- rasm - Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisн

178
17.4. Chigitga birlamchi ishlov berish texnologik jarayonlarini
avtomatlashtirish
17.4.1. J
inlash uskunalarini
avtomatlashtirish
Paxta tozalash korxonasi texnologiyasida asosiy
mashinalardan biri arrali
linter bo‘lib, o‘zining murakkabligi, linterlash tsexida son jixatidan ko‘pligi,
arralarni o‘z vaqtida almashtirishda
qiyinchiliklarga olib kelishi, ehtiyot
qismlarning hamda elektr energiyasining ko‘p sarflanishi bilan ajralib turadi.
Hozirgi vaqtda sanoatda PMP-160, 5LP, 5LP-M rusumli
arrali linter mashinalari
ishlatilmoqda.
17.6-rasm. Ishlab chiqilgan bosqichma-bosqich jinlash va linterlash
uskunalarining texnologik tizimda joylashuv tarkibi
va ketma-ketligi:
1-SS-15A seperatori; 2-taqsimlovchi shnek; 3-ta’minlovchi; 4-5DP-130 yoki DPZ-
180 jini; 5-tola tozalagich; 6- paxta bunkeri; 7-5KV kondensori; 8-yig‘uvchi
konveyer; 9-ES-14 elevator; 10-ta’minlovchi-regenerator; 11-DR-119 jini; 12-
KVM kondensori; 13-OVM-A-II rusumli kalta shtapelli tola tozalagich; 14-qiya
shnek; 15-taqsimlovchi shnek; 16-ta’minlovchi; 17-LPZ-320 linter; 18-KL
kondensori; 19-OVM-A-1 tozalagich; 20-ZS chigitni namlagich.
179
Jinda ajratib olingan tolalar, tola tozalagich 5 da tozalanib, tola kondensori 7
orqali tola pressida presslanib, tayyor mahsulot toy holatiga keltiriladi.
Jinlangan
chigitlar yig‘uvchi konveyer 8 yordamida chigit elevatori 9 ga olib borilib,
ta’minlovchi-regenerator 10 da chigitlar tarkibidagi to‘la tolali va chala jinlangan
chigitlarning ma’lum
bir miqdori ajratilib, ortiqcha paxta bunkeriga tushirilsa,
asosiy chigit oqimi tarkibidagi ta’minlovchi-regenerator ushlab ulgurmagan qoldiq
to‘la tolali va chala jinlangan chigitlar DR-119 rusumli kalta tola jini 11 da jinlanib
ajratib olingan tola kondensor 12 orqali tola tarkibidagi
chiqindilarni tozalash
uchun OVM-A-II rusumli tolali mahsulotlar tozalagichi 13 da tozalanib, so‘ng
presslanadi.
17.7- rasmda
h
ozirgi kunda paxta sanoatimizda qo‘llanilib kelayotgan jinlash
tsexi va DP-130 rusumli arrali jin mashinasining umumiy ko‘rinishi ko‘rsatilgan.
17.8-rasmda DP-130 arrali jinining avtomatlashtirilgan
elektr yuritmasi
sxemasi keltirilgan. Jin, ta’minlagich va tola tozalagich bilan birgalikda to‘rtta
motor (M1-M4) orqali ishga tushiriladi: motor Ml-ulik shneki yuritmasi uchun
(turi A02-11-4, R=0,6kVt); M2-arrali tsilindr yuritmasi uchun (turi 4A 280 M8,
R=75kVt); MZ-ishchi kamera yuritmasi uchun (turi 4A 71V6, R=0,6kVt); M4-jin
ta’minlagichi yuritmasi uchun (turi 4A 100 V6, r=2,2 kVt).
- rasm. Hozirgi kunda paxta sanoatimizda qo‘llanilib kelayotgan

181
17.8.-rasm. DP-130 arrali jinlash uskunasining printsipial-elektr sxemasi.
Sxemada
ikki xil boshqaruv rejimi, ya’ni qo‘lda va avtomatik boshqarish
ko‘zda tutilgan. Bir rejimdan ikkinchi rejimga o‘tish universal almashlab ulagich
orqali amalga oshiriladi. Qo‘lda boshqarish
uchun rubilnik R va Al, A2, A3
ulagichlari ulanadi va AU almashlab ulagich qo‘l «K»-K4 rejimiga o‘tkaziladi.
Bunda AU ning 2-4-6 kontaktlari ulanadi va KN1- KN4 knopkalariga bosib x.ar
bir motorni aloxida, bir-biriga boglik bo‘lmagan xolda, ishga tushirish va to‘xtatish
mumkin.
Jin, avtomatik rejimda ishlaganda, almashlab ulagich AU avtomat- «A»
holatiga o‘tkaziladi. Bunda AU ning 1-3-5 kontaktlari ulanadi va oralik relesi 0R1
tok olib kontaktor K1 zanjiridagi kontaktini yopadi. Uz o‘rnida kontaktor K1 tok
oladi va uz kontaktlari bilan ulik shneki motori Ml ni ishga tushiradi. Oralik relesi
OR2 esa uz kontakti bilan kontaktor K2
zanjirini ulaydi, K2 esa arrali tsilindr
yuritmasi motori M2 ni tarmoqqa ulaydi. Mashinani to‘xtatish
uchun umumiy
182
knopka KN ga bosiladi. Ekstren to‘xtatish uchun arrali tsilindr elektro-dinamik
to‘xtatish qurilmasi bilan jixozlangan.
Jinning xom ashyo kamerasini arrali tsilindrdan
ajratib quyish kerak
bo‘lganda, KNZ knopkaga bosib motor MZ ni ishga tushirish orqali amalga
oshiriladi. Jin ta’minlagichi eng oxirida ishga tushiriladi. Buning uchun KN4
knopkasi bosiladi va kontaktor K4
tok olib, uz kontaktlari bilan ta’minlagich
motori M4 ni tarmoqqa ulaydi. Sxemada V1 -V5 uzgichlari yordamida xavfsizlik
blokirovkalari qo‘llanilgan.
Nazorat va mulohaza uchun savollar

Nazorat va mulohaza uchun savollar
1. Bozor segmentasiyasi deganda nimani tushunasiz?
2. Bozor segmentasiyasining qanday turlarini bilasiz?
3. Bozor segmentasiyasining asosiy tamoyillarini aytib bering.
4. Maqsadli segmentni tanlash deganda nimani tushunasiz?
5. Differensiallangan marketing strategiyasi deganda nimani tushunasiz?
6. Konsentrlangan marketing strategiyasining mazmuni nimadan iborat?
7. Makrosegmentlash deganda nimani tushunasiz?
8. Mikrosegmentlash deganda nimani tushunasiz?
9. Avvaldan segmentlash deganda nimani tushunasiz?
10. Tovarni pozitsiyalashtirish deganda nimani tushunasiz?
148
9-BOB. TOVAR SIYOSATI
9.1. Tovar – ehtiyojni qondirish vositasidir
Tovar – bu ehtiyojni yoki hohishni qondira oladigan va bozorga e’tiborni tortish,
sotib olish, ishlatish yoki iste’mol qilish maqsadida taklif etilgan barcha narsalardir.
Bular fizik ob’ektlar, xizmatlar, shaxslar, joylar, korxonalar va g‘oyalar bo‘lishi
mumkin.
Xizmat – bu sotuvga taklif etiladigan, foydalilik yoki ehtiyojlarni qondirish
usullari bo‘lib, u har qanday turdagi foydali faoliyatdir.
Servis xizmati deganda tovarni sotish va uni ishlatish(foydalanish) davrida
ko‘rsatiladigan xizmatlar kompleksi tushuniladi.
Ishlab chiqaruvchi tovarni yaratishda, uning uch turli darajasini e’tiborga olgan
holda baholashi kerak. Bu tovarning uch darajali klassik modeli deb nomlanib,
AQSH marketologi Filipp Kotler tomonidan tavsiya etilgan.
Maqsadli tovar (1-daraja) – bu qandaydir muammoni echish usuli yoki asosiy
foyda bo‘lib, shu tufayli iste’molchi tovarni sotib oladi.
Real bajarilgan tovar (2-daraja) – bu maqsadli tovarni sotib olishni foydaliligini
belgilovchi sifat darajasi, tavsifnomalar to‘plami, tashqi bezatilishi (dizayni), marka
nomi, o‘rash, upakovka qilish va boshqa xususiyatlar yig‘indisidir.
Yordamchi kuch berilgan tovar (3-daraja) – bu iste’molchiga qo‘shimcha
xizmatlar va ustunlikni, maqsadli hamda real bajarilgan tovar asosida yaratilishidir.
Ammo XX – asrning oxirida marketolog olimlar bu klassik modelga 4 – darajani,
ya’ni tovarni prestijligi, modasi, raqobatchilar tovariga nisbatan ustunligi va boshqa
xususiyatlarni qo‘shib to‘liq tovar yoki brend deb nomlashni tavsiya etdilar.
Tovarning uch darajali klassik modeli 9.1-rasmda keltirilmoqda.
Tovar assortimenti – bu ishlatilish tamoyillari bo‘yicha bir – biriga o‘xshash,
maqsadli auditoriyalari, siljitish uslublari hamda narx diapazoniga tegishli o‘xshash
tovarlar yoki xizmatlar guruhidir.
Tovar nomenklaturasi – bu korxonaning barcha tovar assortimentlari va jihozlari
yig‘indisidir.
|
-rasm. Savdo markalariga bog‘liq bo‘lgan asosiy qarorlar

168
boshqa tovarlar qatorida ajratgan holda uni xarid qilish istagini yuzaga keltiradi.
Shunday qilib, brend bu:
➢
ma’lum bo‘lgan elementlardan iborat bo‘lgan belgi, markadan vaqt bo‘yicha
xaridorlar aniq idrok qiladigan, tovarning o‘zi bilan umumiy bo‘lgan emotsional va
funksional elementlargacha rivojlanadigan mohiyat;
➢
tovar, xizmat va ularning tavsifnomalarini, savdo markasi va uning
iste’molchilar ongidagi obrazini, shuningdek, o‘z tovari, xizmati, savdo markasi,
iste’molchilarga nisbatan ishlab chiqaruvchi (sotuvchi) konsepsiyasini bir qilib
bog‘laydigan tizim.
Savdo markasini brendga aylantirish jarayoni eng umumiy ko‘rinishda 9.4-
rasmda aks ettirilgan.
Tovarning raqobatbardoshligini baholash

156
9.
Raqiblar strategiyasidagi farqlar.
Ushbu bozorda raqobat uchun alohida sabablarning bo‘lishi, raqobat darajasi
bozorning alohida bir jalb etuvchanlik yoki aksincha bezdiruvchanlik xususiyatlari
bilan ham belgilanadi.
J.J.Lamben raqobatli ustunliklarni ikkita keng kategoriyalarga guruhlaydi –
tashqi va ichki raqobatli ustunliklar, ya’ni firma va tovarni raqobatdoshligini
tavsiflovchi raqobatli ustunliklardir
15
. Tashqi raqobatli afzallik tovarni «bozor
kuchini ifodalaydi, ya’ni u bozorni imtiyozli raqobatchidagiga nisbatan yuqoriroq
sotish narxlarini qabul qilishga majbur qila oladi va mavjud tovarlardan norozi
bo‘lgan xaridorlarning istaklarini aniqlash va qondirishdagi afzalliklarga tayanadi.
Ichki raqobatli afzallik firmaning ishlab chiqarish xarajatlari, raqobatchidan ko‘ra
kamroq tannarxga erishishga imkon beruvchi va ishlab chiqaruvchi uchun qiymat
hosil qiluvchi tovarga asoslangan hamda sotish narxlarining bozor yoki raqobat
tomonidan pasaytirilishiga ko‘proq darajada bardoshli qiluvchi yuqoriroq unumdorlik
oqibatidir».
Tovarni jalb etuvchanligi va raqobatbardoshligini ifodalovchi omillar
klassifikatsiyasi sxemasini zanjir ko‘rinishida ko‘rsatish mumkin: narx – sifat – servis
– marketing muhiti.
Raqobatbardoshlik sifat va qiymat omillari bilan bog‘liqdir. Ular sifat,
iqtisodiyot va marketing ko‘rsatkichlari yordami bilan to‘liq tavsiflanishi mumkin.
Linterlash mexanizmlarini avtomatlashtirish

183
17.9- rasm. Linterlash tsexi va 5-LP rusumli arrali linter mashinasining
umumiy ko‘rinishi.
Motorni ishga tushiruvchi knopka bosilganda ishchi kamera yuqoriga qaram
harakatga keladi va qo‘lachok chegaraviy uzgichlarning birini bosadi. Natijada
elektr
motori zanjiri uzilib, ishchi kamera yuqori chegaraviy xolatda to‘xtaydi.
Yana shu knopka bosilganda, motor teskari tomonga yunaladi va ishchi kamerani
pastki tomonga qaram harakatlantiradi. Qo‘lachok endi ikkinchi pastki chegaraviy
uzgichni bosadi va ishchi kamera pastki chegaraviy xolatda to‘xtaydi. Agarda
knopkani uzoq vaqt davomida bosib turilsa, ishchi kamera tsikl bo‘yicha goh
yuqoriga, goh pastga harakat qilaveradi.
17.10-rasmda 5LP rusumli linter mashinasi elektr
yuritmasining printsipial
sxemasi keltirilgan.
Linter uchta motor yordamida ishga tushi- riladi. Motor Ml (rusumi 4A 200
MVUz, r=18,5 kVt, p=16,17s"')-arrali tsilindr uchun, motor M2 (rusumi 4A 16056
184
Uz, r=11 kVt, p= 16,25 s
1
)- agdargich (voroshitel) uchun va motor MZ (rusumi 4A
10V6 Uz, r=1,1 kVt)- ishchi kamera uchun.
Buning uchun almashlab-ulagich AU qo‘l «K»-holatiga o‘tkaziladi. Bunda
AU ning 1,3,5 kontaktlari ulanadi va xoxlagan ishga tushirish va to‘xtatish
knopkasi KN1, KN2, KNZ ni bosib, Ml, M2, MZ motorlarini aloxida boshqarish
mumkin.
Linter avtomatik rejimda ishlaganda almashlab ulagich AU avtomatik rejim
«A» holatiga o‘tkaziladi. Bunda AU ning 2,4,6, kontaktlari ulanadi.
Ishga tushurish knopkasi KN2 bosilganda kontaktor K1 va rele K2
tok oladi
va arrali tsilindr motori Ml va K4 relesi tarmoqqa ulanadi. Bu paytda ishchi
kamera ko‘tarilgan xolatda bo‘ladi. Endi Kn4 knopkasi qisqa vaqt davomida
bosilganda ishga tushirish kontaktori K7 tok oladi va ishchi kamera motori MZ ni
tarmoqqa ulaydi va kamera pastga ishchi xolatga tushadi. Kamera ishchi holatida
uzgich VK6 ni bosadi. VK6 ning ochiq kontakti ulanib ishga tushirgich kontaktori
Kb tok oladi va uz kontaktlari bilan chigit agdargich motori M2
ni tarmoqqa
ulaydi. Shu bilan mashinani ishga tushirish jarayoni tugallanadi.
Avariyaviy xolatlarda KNA-avariyaviy knopka bosiladi. Bunda K1 kontaktori
va K2 relesi tok yo‘qotadi, dinamik tormozlash kontaktori KZ va uning kontakti
orqali vaqt relesi K5 tok oladi. Natijada arrali tsilindrning motori Ml o‘zgaruvchan
tok tarmogidan o‘zilib, o‘zgarmas tok tarmogiga ulanadi va dinamik usulda
tormozlanib tez to‘xtaydi.
1-2 s o‘tgandan so‘ng vaqt relesi K5 ishlab, uz
kontakti bilan tormozlash
kontaktori KZ, rele K4 zanjirini uzadi, KU2 tok yo‘qotadi va sxema o‘zining
dastlabki holatiga qaytadi.
Mashinada xavfsizlik blokirovkasi VK1-VK5 uzgichlari orqali amalga oshiriladi.
Sxemada elektr yuritmani qo‘lda va avtomatik tarzda boshqarish rejimlari ko‘zda
tutilgan. Qo‘lda boshqarish rejimi linterni ta’mirlash, sozlash paytlarida
qo‘llaniladi.
-rasm. Qalqovichli datchikning ishlash sxemasi

13.8-rasm. Qalqovichli datchikning ishlash sxemasi. Idishga har xil sathda po‘latdan yoki latundan qilingan sterjenli elektrodlar
o‘rnatilgan. Ular oraliq relesi K ning g‘altagi bilan biriktirilgan va pasaytiruvchi
transformator T dan ta’minlanadi (36 V).
Agar suv yuqorigi sathi N
yu
ga yetmasa, rele o‘chirilgan va uning K:1
qo‘shiluvchi magnit ishga tushirgich zanjirida ishlamaydi motor o‘chirilgan, nasos
ishlamaydi. Suv sathi yuqorigi N
yu
sathga yetganda zanjiridagi rele g‘altagi suv va
elektrodlar orqali qo‘shiladi. Rele ishlaydi va nasos motorini o‘chiradi. K2
qo‘shiluvchi kontakti bu xolatda E
n
va E
o
lar orqali rele g‘altagini ta’minlaydi. Suv
sathi N
yu
dan pastga tuщadigan bo‘lsa nasos qo‘shilgan holda bo‘ladi, faqat suv
sathi N
p
dan past bo‘lsa o‘chiriladi.
Elektrodlarni tizimli ravishda tuzdan va oksidlanishdan tozalab turish lozim
bo‘ladi.
Elektrodli datchiklarning ma’lumotlari asosida quduqlardagi suvning holati,
uzatish quvurining sozligi va idishdagi suv sathini doimiy nazorat qilib turiladi.
Boshqariladigan to‘siqlar 4 (13.8-rasm.) bajaruvchi mexanizmlar tarkibiga
kiradigan qisqa tutashtirilgan rotorli
asinxron motor orqali yuritiladi. Elektr motorli yuritmada oddiy va effektiv holda
to‘siqni boshqarish jarayonini avtomatlashtirish mumkin bo‘ladi.
147
13.9-rasmda nasosning bosim quvuridagi to‘siqni avtomatik boshqarishning
elektr sxemasi keltirilgan (motorning elektr zanjiri sxemani soddalashtirish
maqsadida ko‘rsatilmagan).
13. 9- ra sm . Na sos ni ng bo si m qu