Rivojlangan chet davlatlarda sug‘urta munosabatlarini

3.1. Rivojlangan chet davlatlarda sug‘urta munosabatlarini
tashkil etilishi
Iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarning moliya-kredit tizimida sug‘urta kompaniyalari eng muhim bo‘g‘inlardan biri hisoblanadi. Sug‘urta milliy iqtisodiyot rivojlanishini ta’minlovchi omil sifatida katta ahamiyatga ega. Sug‘urta tashkilotlari turli noxush va ko‘ngilsiz voqealar natijasida yuzaga keladigan zararlarni qoplash mumkin. Bu orqali esa iqtisodiyot sub’ektlarining moliyaviy jihatdan barqaror faoliyat yuritishlari ta’minlanadi. Ayrim fuqarolar hayotida baxtsiz hodisalar ro‘y berganda esa sug‘urta ularga moddiy ko‘mak beruvchi muhim moliyaviy dastak bo‘lib hisoblanadi.
Sug‘urta tashkilotlari mamlakat doirasida yirik investitsion loyihalarni moliyalashtirishda ishtirok etishadi. Ular tasarrufida to‘plangan pul mablag‘lari moliya bozori orqali Davlat byudjeti taqchilligini bartaraf etishga katta hissa bo‘lib qo‘shilmoqda.
Sug‘urta xizmatlarining raqobat bozorini yanada shakllantirish, sug‘urta faoliyatining zamonaviy turlarini rivojlantirish va sifatini oshirish, sug‘urtalovchining kapitallashuv darajasini ko‘paytirish va moliyaviy barqarorligini ta’minlash, ularning mintaqaviy tarmoqlarini kengaytirish, shuningdek sug‘urtalashni tartibga solish usullarini takomillashtirish maqsadida 2007 yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sug‘urta xizmatlari bozorini yanada isloh qilish va rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 618-son qarori qabul qilingan edi, lekin O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sug‘urtachilarning moliyaviy barqarorligini yanada oshirishga oid qo‘shimcha chora – tadbirlari to‘g‘risida”gi 31 may 2011 yildagi 1544 – sonli qarori qabul qilinishi natijasiga yuqoridagi qaror o‘z kuchini yo‘qotdi. Ushbu qarorga muvofiq, 2007-2010 yillarda O‘zbekiston Respublikasi sug‘urta bozorini isloh qilish va rivojlantirish Dasturi ishlab chiqildi. Ushba chora-tadbirlar ko‘rsatilayotgan sug‘urta xizmatlari, ayniqsa tadbirkorlik faoliyatini, import-eksport operatsiyalarini sug‘urtalash, hayotni uzoq muddatga sug‘urtalash, jumladan sug‘urtaning jamg‘arma turlari sohasida sug‘urta xizmatlari hajmini, ko‘lamini kengaytirish va sifatini oshirishga qaratilgan.
Jahonda ish olib borayotgan bir necha o‘n minglab katta-kichik sug‘urta tashkilotlari, ularning filiallarining tuzilishi bir xil emas. Bu tashkilotlarni quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin:
-
Fuqarolarning barcha tabaqalariga xizmat qiluvchi, aksiyalari birja va boshqa yo‘l bilan sotiladigan erkin sug‘urta kompaniyalari.
-
Xususiy aksionerlik sug‘urta kompaniyalari, bu tashkilotlarning xususiyati shundan iboratki, uning aksiyalariga ma’lum doiradagi shaxslar egalik qiladilar. Jamiyat qarori bilan ishonchli kishilarga ularni aksiyalari sotilishi mumkin.
-
Davlat sug‘urta kompaniyalari, ularning aksiyalariga davlat to‘la yoki qisman egalik qiladi. Bundan tashqari davlat tomonidan ayrim ixtisoslashgan sug‘urta tashkilotlari barpo qilinishi mumkin.
-
O‘zaro sug‘urtalash jamiyatlari. Ayrim ishlab chiqarish sohalarida bunday sug‘urta kompaniyalari tuzilib, ularni asosiy maqsadi foyda olish bo‘lmasdan, murakkab vaziyatlarda bir-birlariga o‘zaro yordam ko‘rsatishdir.
-
Ayrim sanoat va savdo tarmoqlariga xizmat qiluvchi ixtisoslashgan sug‘urta tashkilotlari. Masalan: aviatsiya sohasida sug‘urtalash chegaralangan bo‘lgani uchun, ular o‘z tarmoqlari bo‘yicha ixtisoslashgan tashkilotlarni tuzadilar.
Bundan tashqari “Lloyd” sug‘urta tashkilotiga o‘xshash sug‘urta sindikatlari ham mavjud.
Sug‘urta tashkilotlari ixtisoslashgan va ixtisoslashmagan asosda o‘z ishlarini tashkil qiladilar. Ixtisoslashmagan sug‘urta tashkilotlari sug‘urtaning bir necha turlari bo‘yicha o‘z faoliyatlarini amalga oshiradilar. Ixtisoslashgan sug‘urta tashkilotlari ko‘pincha bir-ikki ixtisoslik yo‘nalishlarida ish olib boradilar.
Sug‘urta tashkilotlari sug‘urta ob’ektlari va tavakkalchiliklar turlari bo‘yicha ham guruhlanadilar. Dastlab shuni aytish kerakki, bunday ixtisoslashish 1978 yil 1 yanvardan boshlab tashkil qilingan Yevropa iqtisodiy hamkorlik tizimida to‘laroq o‘z ifodasini topgan. Bu tizimda sug‘urtaning barcha turlari ikki guruhga bo‘linadi: uzoq muddatli va qisqa muddatli umumiy sug‘urta guruhlariga.
Uzoq muddatli sug‘urta turlariga quyidagi sug‘urta yo‘nalishlari kiradi:
-
Hayotni va annuitetni sug‘urtalash.
-
Nikoh va farzand tug‘ilishi sug‘urtasi.
-
Uzluksiz sog‘liq sug‘urtasi.
-
Tonting (davlat tomonidan kredit shirkatlari bilan qarz munosabatlari) sug‘urtasi.
-
Kapitalni qaytarish sug‘urtasi.
-
Pensiya sug‘urtasi.
-
Boshqa turdagi uzoq muddatli sug‘urtalar.
Sug‘urtaning qisqa muddatli umumiy turlari:
-
Baxtsiz hodisalardan sug‘urtalash.
-
Betoblik sug‘urtasi.
-
Avtomobil sug‘urtasi.
-
Temir yo‘l vagonlari sug‘urtasi.
-
Samolyotlar sug‘urtasi.
-
Kemalar sug‘urtasi.
-
Yuklar va transport sug‘urtasi.
-
Mulklarni yong‘in va tabiiy ofatlardan sug‘urtalash.
-
Transport haydovchilarning fuqarolik javobgarligi sug‘urtasi.
10. Avtokompaniya egalarini fuqarolik javobgarligi sug‘urtasi.
-
Kema egalarining fuqarolik javobgarligi sug‘urtasi.
-
Umumiy javobgarlik sug‘urtasi.
-
Kredit sug‘urtasi.
-
Xodimlarni zarardan sug‘urtalash.
-
Moliyaviy zararlar sug‘urtasi.
-
Sud xarajatlari bo‘yicha to‘lovlar sug‘urtasi.
Hozirgi kunda jahonda AQSH, Buyuk Britaniya, Germaniya, Janubiy Korea, Yaponiya, Singapur davlatlarida sug‘urta bozorida sug‘urta tizimi rivojlangan mamlakatlardir. Buning asosiy sababi shundaki, ishlab chiqarishning gurkirab rivojlanishi, barqaror iqtisodiy o‘sish, pirovardida bu mamlakatlarda oddiy aholi turmush darajasining farovonligi sug‘urta ishining taraqqiy etishi uchun zamin yaratdi. So‘nggi yillarda AQSH sug‘urta kompaniyalari jahon sug‘urta bozoridagi yetakchi mavqeini yo‘qotgan emas. Amerika Qo‘shma Shtatlarida faoliyat ko‘rsa-tayotgan sug‘urta kompaniyalarini uchta yirik guruhga bo‘lish mumkin:
-
hayotni sug‘urta qilishga ixtisoslashgan kompaniyalar;
-
umumiy sug‘urta operatsiyalarini (hayotni sug‘urta qilishdan tashqari) amalga oshiruvchi kompaniyalar;
-
o‘zaro sug‘urtalash jamiyatlari.
Hayotni sug‘urtalashga ixtisoslashgan Amerikaning eng yirik kompaniyalarining o‘ziga xos xususiyati shundaki, ular bugungi kunda ko‘p ming sonli Pensiya fondlariga tegishli yuz milliardlab mablag‘larni boshqaradilar. Ayrim kompaniyalar aktivining 30— 40 foizini, aynan Pensiya fondlariga tegishli mablag‘lar tashkil etadi. Bunda sug‘urta monopoliyalarining asosiy vazifasi Pensiya fondlari tomonidan ishonchli boshqaruvga topshirilgan mablag‘larni oqilona investitsion siyosat yuritish orqali ko‘paytirishdan va ishonchli saqlashdan iborat. Sug‘urta kompaniyalari bunday xizmatlari uchun Pensiya fondlaridan tegishli vositachilik haqini oladilar. Bu xizmat haqi sug‘urta kompaniyalariga
millionlab daromad keltiradi. Ammo, bu asosiysi emas. Gap shundaki, sug‘urta kompaniyalari ixtiyoridagi katta miqdordagi investitsion resurslar, ularning sanoat korxonalari ustidan nazorat o‘rnatishlari uchun imkoniyat yaratadi. Statistik ma’lumotlarga qaraganda, Amerikaning eng yirik 100 ta sanoat korporatsiyalaridan
27 tasida sug‘urta kompaniyalarining vakillari Direktorlar kengashini boshqargan. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha sug‘urta kompaniyalari faqat tijorat banklari va investitsiya kompaniyalaridan keyingi o‘rinda turadi.
Umumiy sug‘urta operatsiyalarini amalga oshiruvchi kompaniyalar, aytarli barcha ko‘rsatkichlar bo‘yicha hayotni sug‘urtalashga ixtisoslashgan kompaniyalardan keyin turadi. Ammo yig‘ib olinadigan sug‘urta mukofotlari miqdori va aktivining o‘sishi bo‘yicha umumiy sug‘urta operatsiyalarini amalga oshiruvchi kompaniyalar biroz ilgari harakat qilishmoqda. Buning asosiy sababi shundaki, keyingi yillarda bu sug‘urta turlariga bo‘lgan talab sezilarli ravishda kuchaydi. Mazkur toifaga mansub sug‘urtalovchilar mijozlar sonini oshirish maqsadida muntazam yangi sug‘urta xizmatlarini taklif etmoqdalar. Jumladan, advokatlarning, shifokorlarning va me’morlarning uchinchi shaxsga zarar keltirish bo‘yicha kasbiy javobgarligini sug‘urta qilish yuqoridagi fikrimizning yaqqol
isbotidir. Hozirgi paytda, birgina “San Paul kompani” sug‘urta kompaniyasida 65 mingdan ortiq shifokor o‘z javobgarligini sug‘urta qilishgan. Ushbu sug‘urta turi bo‘yicha to‘plangan sug‘urta mukofotlari miqdori yalpi tushumlarning 15 foiziga yaqinini tashkil etmoqda.
Amerika Qo‘shma Shtatlarining sug‘urta tizimida “M’yuchuels” deb ataluvchi o‘zaro sug‘urtalash jamiyatlari o‘ziga xos o‘rinni egallaydi. Agar aksiyadorlik sug‘urta kompaniyasining egalari aksiyadorlar bo‘lsa, “M’yuchuels” tipidagi o‘zaro sug‘urtalash jamiyatining egalari — bu shu jamiyatda o‘z hayoti yoki mol mulkini yoxud javobgarligini sug‘urta qilgan jismoniy va yuridik shaxslardir. Bunday sug‘urta jamiyatlarining butun pul mablag‘lari sug‘urta mukofotlari va foydadan ajratmalar hisobidan shakllanadi. Shuning uchun sug‘urta mukofoti bir vaqtning o‘zida sug‘urtalanuvchining jamiyatga kirish hissasi bo‘lib ham xizmat qiladi. Sug‘urtalanuvchi o‘zaro sug‘urtalash jamiyatidan sug‘urta polisini sotib olar ekan, u nafaqat sug‘urta qoplamasini olishga da’vogarlik qiladi, balki sug‘urtalovchi faoliyatining natijalari bo‘yicha olingan foydaning bir qismini olishga ham haqlidir. Dastlabki, “M’yuchuels” tipidagi sug‘urta jamiyatlari aksiyadorlik sug‘urta kompaniyalariga qarama-qarshi ravishda tashkil etildiki, bunda sug‘urtalovchi nafaqat sug‘urtani daromad olishning bir manbai sifatida qarashi, balki o‘zining hissadorlarini eng qulay sharoitlarda sug‘urtalashi zarur edi. AQSHning eng yirik va yetakchi sug‘urta kompaniyalariga “SIGNA” sug‘urta korporatsiyasi, “Amerikan International Group (AIG)” kompaniyasi hisoblanadi.
Buyuk Britaniya jahonning eng rivojlangan mamlakatlari qatoriga kiradi. Keyingi o‘n yil mobaynida jahon iqtisodiyoti rivojlanishiga Buyuk Britaniya sanoatining qo‘shayotgan hissasi sezilarli darajada kamaygan, uning tovarlarining xalqaro bozorlaridagi raqobatdoshligi tushib ketgan bo‘lsa-da, Buyuk Britaniyaning moliya-kredit tizimi hamon dunyoda yetakchi o‘rinlardan birini egallab kelmoqda. Bugungi kunda Buyuk Britaniyada erkin sug‘urta tizimi barpo etilgan. Bu yerda hattoki, sug‘urta kompaniyalarini nazorat qiladigan maxsus organ ham yo‘q. Moliyaviy xizmatlarni tartibga solish agentligi tomonidan amalga oshiriladi. Sug‘urta badallarini o‘rnatish va sug‘urta qilish qoidalari erkinligiga qaramasdan, bu yerda ko‘rsatilayotgan xizmat sifati boshqa mamlakatlarnikidan ancha yuqori, narxlari esa past darajada. Tarixan tarkib tpishiga ko‘ra, Britaniya sug‘urta bozori ikki mustaqil qismga bo‘linadi: London va boshqa barcha hududlar. London bozori odatda, xorijiy mijozlarni, dengiz kemalarini, neft kompaniyalarini, transmilliy kompaniyalarni sug‘urtalaydi. London bozorida hukmronlik qiluvchi Lloyd sug‘urta kompaniyasi oxirgi yillardagi qiyinchiliklardan, faqatgina, jiddiy tashkiliy islohotlarni amalga oshirish bilan chiqmoqda. Ushbu qiyinchiliklar mamlakat ichkarisidagi mijozlarni sug‘urtalovchi – ichki sug‘urta bozoriga ta’sir etmadi.
Umuman olganda, Buyuk Britaniya sug‘urta bozori ikki qismga bo‘lingan:
-
hayotni sug‘urta qilish bozori;
-
umumiy sug‘urta bozori.
Germaniya sug‘urta bozori davlat tomonidan qattiq tartibga solinadi. Uning o‘ziga xos jihati shundaki, sug‘urta biznesi yirik sanoat kapitali bilan yaqin aloqada. Kapitalda va boshqaruvda o‘zaro ishtirok etish keng tus olgan. Mutaxassislarning fikricha, taxminan 50 ta kishi barcha yirik nemis sug‘urta kompaniyalarini nazorat qiladi. Shuning uchun ham raqobat asosan sotish tarmoqlari o‘rtasida mavjud.
Germaniya sug‘urta bozorida hukmronlik qiluvchi kompaniyalardan biri – “Alyans” kompaniyasidir. U hayotni sug‘urtalash sohasining 42 foizini va boshqa sug‘urta sohalari 38 foizini egallab olgan. “Alyans” aylanmasining taxminan 55 foizga yaqini ichki bozor, qolgani xorijiy faoliyat bilan bog‘liq. Yaqin vaqtlargacha, ikkita fransuz kompaniyalari “AXA” va “IAR” ni birlashishdan oldin, “Alyans” Yevropadagi Yevropadagi eng yirik sug‘urta kompaniyasi edi.
“R+V” sug‘urta kompaniyasi kattaligi jihatidan Germaniyada ikkinchio‘rinda turadi. Uning yuksalishiga Berlin devorining qulashi katta ta’sir ko‘rsatdi. Ushbu kompaniya kooperativ tartibga ega bo‘lib, u asosan, qishloq aholisi va qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarni sug‘urtalashga ixtisoslashgan. Xorijiy kapitalga nisbatan qonuniy cheklovlarning mavjud emasligiga qaramasdan, nemis sug‘urta bozori nisbatan yopiq hisoblanadi. Bu aholining: “nemislar o‘z sug‘urtalovchilarni afzal biladilar” dega psixologiyasi bilan bog‘liq. Sug‘urta xizmatlari an’anaviy bo‘lib, nemis sug‘urta komaniyalari yuqori riskli tajribalarni o‘tkazishga moyil emaslar.
Nemis bozorining eng muhim tomoni – bank sug‘urtalashdir, ya’ni sug‘urta kompaniyasi o‘z savdo shahobchasida nafaqat sug‘urtalash bilan, balki bank xizmatlarini ko‘rsatish bilan ham shug‘ullanadi.
Fransuz sug‘urta bozori hayotni sug‘urtalash va avtomobil sug‘urtasiga ixtisoslashgan. Ayniqsa, avtomobil va avtotransport egalari javobgarligini sug‘urtalash kuchli darajada rivojlangan. Birinch jahon urushidan so‘ng, ko‘pgina yirik korxonalar va banklar singari sug‘urta kompaniyalari milliylashtirilgan edi va uzoq muddat davlat ixtiyorida bo‘ldi. Bu holat milliy iqtisodiyotni jahon bozoridagi raqobatbardoshliligida salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Hozirgi kunda, davlat sug‘urta kompaniyalarining ma’lum qismi xususiylashtirilgan. Hayotni sug‘urtalash bo‘yicha eng yirik sug‘urta kompaniyasi – CNP davlat ixtiyorida qolmoqda. Fransiyada ijtimoiy sug‘urtaning roli kattadir. Yaxshi yo‘lga qo‘yilgan ijtimoiy ta’minot, pensiyalar bo‘yicha davlat kafolatlari, hayotni sug‘urtalashni bu yerda boshqa Yevropa mamlakatlarnikiga nisbatan past drajada rivojlanishiga sabab bo‘ldi. Ammo, keyingi yillarda ijtimoiy ta’minot va pensiya fondining budjetlari taqchilligiga ega bo‘lishi kuzatilmoqda.
Davlat hayotni sug‘urtalashni rag‘batlantirish bo‘yicha qator tadbirlarni amalga oshirdi. Bu sohadagi asosiy tadbirlardan biri sifatida, hayotni sug‘urtalash bo‘yicha jiddiy soliq imtiyozlari berilishini kuzatish mumkin.
Fransiyada bank sug‘urtasi ham yaxshi rivojlangan. Bundan tashqari, hayotni sug‘urtalash shartnomalari, hattoki, pochta orqali sotiladi. Qishloq joylarda va kichikroq shaharlarda, pochta bo‘limlari, nafaqat pochta xizmatini, balki sug‘urta, bank xizmatlarini ham ko‘rsatadi. Ular bank hisobvaraqlarini yuritadilar, jamg‘arma hisobvaraqlarini ochadilar va boy bo‘lmagan aholi uchun o‘ziga xos bankirlar hisoblanadilar.
Yaponiyada sug‘urta dastlab XIX asrning o‘rtasida Buyuk Britaniyaning tashabbusi bilan vujudga kelgan. Faqat Ikogoma portida 240 ta sug‘urta tashkiloti faoliyat ko‘rsatgan, lekin dastlabki milliy sug‘urta tashkiloti 1879 yilda Tokioda “Marina” nomi bilan, 8 yil o‘tgandan keyin yong‘inga qarshi sug‘urtalaydigan “Yasuda” sug‘urta kopaniyasi qad ko‘targan.
Bu tashkilot faqat mulklarni sug‘urtalash bilan emas, balki shaxsiy sug‘urtani amalga oshirish bilan shug‘ullangan. Dastlabki davrlarda sug‘urta tashkilotlari faoliyatlari davlat tomonida emas edi, faqat 1900 yilda birinchi sug‘urta qonunchiligi qabul qilinib, sug‘urta zamon talablariga javob beradigan tartibda tashkil qilina boshladi. Mulkiy sug‘urta bilan shaxsiy sug‘urta o‘rtasidagi xususiyatlar aniqlandi. Shu yildan boshlab sug‘urta ustidan davlat nazorati o‘rnatildi. O‘tgan 100 yildan ortiq davr davomida sug‘urta haqidagi qonunga faqat ikki marotaba o‘zgartirish kiritilgan.
1940 yilda sug‘urta tashkilotlarining soni 48 taga etdi. Urush davrida sug‘urta tashkilotlarining soni bir muncha qisqargan bo‘lsa ham, lekin 1955 yilga kelib, ayniqsa, avtomobillarni sug‘urtasi haqidagi qonun qabul qilinganidan keyin, sug‘urta tez sur’atlar bilan rivojlana boshladi. Hozirda Yaponiyada 56 sug‘urta kompaniyasi mavjud bo‘lib, 1955 yilga nisbatan sug‘urta to‘lovlari 130 barobarga yaqin ko‘paydi. Yillik o‘sish 13 %ni tashkil qiladi. Yaponiya iqtisodiyotining rivojlanishi natijasida sug‘urta tashkilotlarining jamg‘armalari 100 milliard AQSh dollarini tashkil qiladi. Sug‘urta agentlari sifatida 1 milliondan ortiq agent faoliyat ko‘rsatadi.
Sug‘urta turlari orasida avtomobillarni sug‘urtalash katta o‘rin tutadi, uning xissasi 51,1% dengiz transporti 10 %dan ortig‘ini tashkil qiladi. Yong‘inga qarshi sug‘urta to‘lovlari 15,3%ni tashkil qiladi.
Sug‘urta tashkilotlari faoliyati ustidan Yaponiya Moliya Vazirligi nazorat olib boradi. Vazirlik qoshidagi assotsiatsiyalar sug‘urta, ayniqsa, avtomobil sug‘urtasining stavkasini, baxtsiz hodisalardan, yong‘in sug‘urtasi va shaxsiy sug‘urtaning boshqa xillari bo‘yicha tariflarni belgilaydi.
Yaponiya sug‘urta tashkilotlari iqtisodiy jihatdan barqaror bo‘lishlariga qaramasdan o‘z faoliyatlarini kengaytirishga, buning uchun xarajatlarni kamaytirishga alohida ahamiyat beradilar. Yaponiyada yuklarni sug‘urtalash diqqatga sazavordir. Oziq-ovqat, sanoat tovarlari, muzlatilgan go‘shtlarni tashish alohida xususiyatlarga ega. Bunda tarif qo‘llashda marshrut, yukning xili va tashish usuli hisobga olinadi. 1996 yil aprelda sug‘urta qonuniga kiritilgan o‘zgartirishlarda sug‘urta ishida davlatning aralashuvini kamaytirish, mulk va shaxsiy sug‘urtaning o‘zaro munosabatlarining takomillashtirilishiga alohida ahamiyat berildi.
Aholi tarkibida qariyalarni hissasini oshib borishi sug‘urtalashda ham e’tiborga olinmoqda. Avtomobil sug‘urtasida haydovchini yoshi, tajribasi, mashina markasi, olib qochish sodir bo‘lganda qarshilik ko‘rsatish vositalari va boshqalar e’tiborga olinadi. Keyingi yillarda sug‘urta tizimini yiriklashtirishga alohida e’tibor berildi. 6 ta mol-mulk va 11 ta shaxsiy sug‘urta kompaniyalari tashkil qilindi. Lekin shunga qaramasdan sug‘urta tashkilotlari o‘rtasidagi raqobat davom etmoqda.
Shunday qilib, xorijiy mamlakatlarda sug‘urta xalqaro sug‘urta bozorining tarkibiy qismi hisoblanadi. Sug‘urta yordami bilan yalpi milliy mahsulotining 8-12% taqsimlanadi. Sug‘urta badallari yirik investitsiyalarning manbai hisoblanadi va sug‘urta fondlaridan davlat qarzlarini to‘lashda ham foydalaniladi.
Ko‘pchilik mamlakatlarda sug‘urta markazlashtirilmagan holda boshqariladi. Hozirda sug‘urtani boshqarishni markazlashtirilgan holda tashkil qilishga alohida ahamiyat berilmoqda. Buning uchun zarar ko‘rgan sug‘urta tashkilotlarini faoliyati ustidan nazorat kuchaytirilmoqda.
Jahon miqyosida mamlakatlar o‘rtasida sug‘urta aloqalarini kuchaytirishda qayta sug‘urtalash operatsiyalarini yanada rivojlantirish alohida ahamiyatga ega bo‘lmoqda.
Bugungi kunda dunyoning ko‘pgina rivojlangan mamlakatlarda sug‘urta kompaniyalari har xil sug‘urta turlari bo‘yicha sug‘urta xizmatlarini ko‘rsatib kelmoqdalar. Masalan, sog‘liq sug‘urtasi, mulk sug‘urtasi, tadbirkorlik riski sug‘urtasi, foydani kamayish risklarini sug‘urtalash, turli xildagi javobgarliklarni sug‘urtalash va hokazo. Hamda turli sohalar manfaatlarini inobatga olgan holda turli ko‘rinishdagi sug‘urta turlarini joriy qilmoqdalar. Aloqa sohasi korxonalari uchun asosan axborot risklari sug‘urtasi, elektron uskunalar sug‘urtasi, professional javobgarlik sug‘urtasi, mulk risklari sug‘urtasi, moliyaviy zarar ko‘rishdan sug‘urtalash kabi turlari bo‘yicha ularning manfaatlari sug‘urta qilinmoqda.
Amerika Qo‘shma Shtatlarining “Travelers” sug‘urta kompaniyasi aloqa operator va internet provayderlari uchun telekommunikatsiya va axborot texnologiya sug‘urtasi bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatib kelmoqda. Ularning sug‘urta ob’ektlari asosan elektron uskunalar, aloqa vositalari, telefon qurilmalari, radioaloqa qurilmalari, simsiz aloqa qurilmalari, modemlar, Ethernet texnologiyalari, serverlar, dasturiy mahsulotlari, kompyuterlari, tizimlari, axborot risklari hisoblanadi.
Buyuk Britaniyaning “AON BENFIELD” hamda “Markel direct” kompaniyalari telekommunikatsiya korxonalarining mulkiy manfaatlarini sug‘urta qiladilar.
Germaniyaning “Munich Re” sug‘urta kompaniyasi mulk risklari sug‘urtasi bo‘yicha aloqa sohasi korxonalariga ham sug‘urta xizmatlarini ko‘rsatib keladi.
Rossiya Federatsiyasida ham sug‘urta munosabatlari rivojlanib kelmoqda. Rossiyaning “Ingosstrax” sug‘urta kompaniyasi turli sohalar xususan, AKT sohasi sug‘urtasi bilan ham shug‘ullanar ekan. Ushbu kompaniyaning AKT sohasi uchun sug‘urta turlari mavjud bo‘lib, ular quyidagilardir:
-
Axbotot aktivlarini va aloqa uskunalarini sug‘urtasi
-
Axborot aktivlarini sug‘urtalash;
-
Elektron va kompyuter uskunalarini sug‘urtalash;
-
Javobgarlik sug‘urtasi.
-
Axborot texnologiyasi sohasi professional javobgarlik sug‘urtasi;
-
IT xizmat ko‘rsatishda professional javobgarlik sug‘urtasi;
-
IT sohasida axborot tizimlarini riski va javobgarligini sug‘urtalash;
-
Ish beruvchining javobgarlik sug‘urtasi;
-
Aloqa vositalaridan foydalanishda fuqarolik javobgarlik sug‘urtasi.
Ularning har biri bilan qisqacha to‘xtalib o‘tsak.
|