nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Yangi mavzu bayoni - 1-dars Sana: Mavzu: Jismlarning elektrlanishi Darsning maqsadi

|
1-dars Sana: Mavzu: Jismlarning elektrlanishi Darsning maqsadi
|
bet | 84/136 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,84 Mb. | | #230443 |
Bog'liq fizika 8 sinf konspekt www.sadikov.uz Yangi mavzu bayoni:
Tevarak-atrofimizda elektr tarmoqlari juda ko'p, kundalik turmushimizda muntazam elektr jihozlar bilan ish ko'ramiz. Ulardagi nosozliklar, ulardan foydalanishda ehtiyotkorona ish tutmaslik tufayli hayotimizni xavf ostiga qo'yishimiz mumkin.
Odam tanasi elektr tokini yaxshi o'tkazadi. 36 V dan yuqori kuchlanishli elektr tarmoq odam organizmi uchun xavfli hisoblanadi.
Xonadon elektr zanjiri ulangan elektr tarmoq 220V kuchlanishga ega ekanligini bilasiz. Ehtiyotsizlik qilib bunday kuchlanishli sim ushlab olinsa, tanadan tok o'tadi. Bunday holat, odatda, tok urdi deyiladi. Agar tok urgan kishini elektr simdan tezda ajratib olinmasa, u halok bo'lishi mumkin.
Qanday ehtiyotsizliklar tufayli odamni tok urishi mumkin? Tok urmaslik uchun qanday elektr xavfsizlik choralariga amal qilish kerak?
1. Ko'chadan o'tgan elektr tarmoqlari simdan izolatsiyalanmagan bo'ladi. Ba'zi paytlarda elektr tarmog'ining bitta simi uzilib, yo'lda osilib yotgan bo'lishi mumkin. Uni ushlaganda tok simdan odam tanasi orqali yerga o'tadi va tok uradi.
Ko'chada uzilib yotgan elektr tannog'i simini ushlamaslik kerak. Undan o'zingizni va boshqalarni ehtiyot qiling.
2. Xonadon elektr zanjirining simlari, odatda, devor ichidan o'tgan bo'ladi. Biror zarurat yuzasidan devorga mix qoqilayotgan paytda simning izolatsiyasi shikastlanishi va mix simga tegib qolishi mumkin. Bu holda ham tok odam tanasi orqali yerga o'tishi va tok urishi mumkin
3. Ayrim hollarda nosozlik tufayli elektr jihoz ichidagi tok o'tgan sim uning metall korpusiga tegib qolgan bo'lishi mumkin. Bunday elektr jihozning (masalan, muzlatkichning) metall qismini ushlaganda tok odam tanasi orqali yerga o'tishi va tok urishi mumkin
Muzlatkich, televizor kabi elektr jihozlarning orqa tomonidagi maxsus qisqichini sim orqali yerga ulab qo'yish lozim.
Xonadon elektr zanjiridagi shikastlangan joyni ta'mirlashda tarmoqda" elektr toki bo'lishi yoki bo'lmasligidan qat'i nazar hisoblagichdagi ikkala patrondan saqlagichlarni olib qo'yish zarur.
Ba'zi hollarda simning tokli bitta fazasi ushlab turilsa ham, tok urmasligi mumkin. Buning uchun odam yerdan izolatsiyalangan, ya'ni odam oyog'i ostida tok o'tkazmaydigan material qo'yilishi, tanasining hech bir joyi o'tkazuvchi material orqali yerga tegib turmasligi kerak.
|
| |
Yangi mavzuni mustahkamlash

|
Yangi mavzuni mustahkamlash
|
bet | 82/136 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,84 Mb. | | #230443 |
Bog'liq fizika 8 sinf konspekt www.sadikov.uz 4. Yangi mavzuni mustahkamlash. O'qituvchi «Ishbilarmonlik o'yinlari»dan foydalanishi mumkin. Ushbu metodda o'quvchilar 2 guruhga bo'linadi, so'ng ularga ishning bajarilishi tartibi tushuntiriladi.
Masalan: xonadonlarda qanday elektr asboblaridan foydalaniladi, degan savol o'rtaga tashlanadi.
Eng ko'p so'z yozgan o'quvchi yoki guruh rag'batlantiriladi.
Dars so'nggida o'qituvchi faol qatnashgan o'quvchilarning baholarini e'lon qiladi.
Yangi mavzuni mustahkamlashda faol ishtirok etgan o'quvchilar ham baholanadi.
5.O’quvchilarni baholash: O’quvchilar darsdagi ishtirokiga ko’ra baholanadi.
6. Uy vazifalari.
Darslikdan 29-§ ni o'qish.
Mavzu oxirida keltirilgan savollaiga javob topish va yozish.
41-dars sana: 8-sinf
Mavzu: Mavzu: Elektr xavfsizlik choralari
Takrorlash va masalalar yechish. Umumlashtiruvchi dars
Darsning maqsadi.
a) O'quvchilarning III bobda o'tilgan mavzular bo'yicha egallagan bilim, ko'nikma va malakalarini mustahkamlash, fizikadan masalalar yechish ko'nikmalarini rivojlantirish.
b) O’quvchilarga mustaqil va hamkorlikda ishlashni o’rgatish, mehnat tarbiyasini berish
d) O’quvchilarning xotirasini mustahkamlash
|
| |
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF LITERATURE, PHILOSOPHY AND CULTURE

|
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF LITERATURE, PHILOSOPHY AND CULTUREBog'liq 653-Article Text-1386-1-10-20221219 (1)
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF LITERATURE, PHILOSOPHY AND CULTURE
Volume: 03 Issue: 12 | Dec 2022, ISSN: 2660-6828
© 2022, CAJLPC, Central Asian Studies, All Rights Reserved
136
Copyright (c) 2022 Author (s). This is an open-access article distributed under the terms of Creative Commons Attribution
License (CC BY).To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
the 1990s, there were attempts to conduct scientific research of media education in Russia, and the researches
of O. Baranov, S. Penzin, A. Fyodorov, A. Sharikova and others can be an example of this. In 2002, a course
on media education was opened for higher educational institutions of pedagogy. In 2005, the textbook "Media
education" was created under the auspices of UNESCO, and the website of film education and media
pedagogy was launched in Russia.
METHODOLOGY.
The world is changing rapidly today. The formation of an effective public opinion has become a necessity to
receive and communicate information in all spheres. In such difficult conditions, life sets us new requirements
and tasks. The need for the Internet is growing day by day, and as a result, there are huge changes in the field
of information and communication. It is through the mass media that the promotion of national and universal
values, national ideas and democratic principles is carried out. The mass media has always been a kind of
yardstick and indicator of democracy and freedom of speech. A person is inquisitive and is looking for
answers to many questions in nature and society from a young age. Seeks to understand the essence of events.
Thus, his mind develops and his imagination expands. As this process is continuous and does not stop
moving, so a person does not stop knowing and thinking. But there are certain ways and forms of cognition
and understanding of the world.
|
| |
RESULTS AND DISCUSSION - Paper Title (use style: paper title)

|
Paper Title (use style: paper title)Bog'liq 653-Article Text-1386-1-10-20221219 (1)RESULTS AND DISCUSSION.
In their opinion, knowledge can be useful or harmful, necessary or unnecessary. Have you noticed that if you
take a toy away from a baby, he cries a little and fusses. But soon he forgets the toy. Because his mind is busy
with something else, for example, a book or a notebook in his hand. That is, his interest in the toy in his mind
immediately overtakes interest in something else. This is the nature of man: he cannot stand without interest in
anything. That is why, if a person's heart or mind is left empty, he will go astray, believing in false ideas and
ideologies, not in the values that correspond to his dreams and life interests, evil may follow.
The Internet as a technology of mass dissemination of information has the following stable features that
distinguish it from the functional features of previously known mass media:
1. Complexity, that is, simultaneous use of technological capabilities of all previously known mass media;
2. Expansiveness of development, which is a clear tendency to increase the influence of the Internet and the
attention of a wide audience from previously known forms and methods of obtaining information to new
ones, which opens up the possibility of rapid response to incoming information.
3. The ability to present information in a concise form increases the possibility of attracting public attention
by presenting general information in a concise form.
4. High speed of information dissemination. With the significant computerization of the world's population,
the speed of information dissemination has increased. This makes it possible for all users to update
information in a short time.
5. High manipulation potential. That is, for those who manage the network, it has very high opportunities to
convey to a wide audience different views and opinions compared to previously known media.
Thus, the Internet provides really massive and fast access to publishing and searching for information, but this
technique inevitably involves the perception and screening out of additional semantic blocks.
|
| |
Ko„priklar, yo„lo„tkazgichlar va estakadalarning elementlari

102
Ko„prik qurilish balandligi deb yo„l ustki yuzasidan oraliq qurilmaning eng pastki
qismigacha bo„lgan masofaga aytiladi.
Ko„priklar tuzilishiga ko„ra balkali, arkali, ramali va osma turlarga bo„linadi.
Ko„priklar materialiga ko„ra temirbeton, metall, beton va yog‟ochdan bo„lishi
mumkin. Bazida ular aralash holatda ham ishlatilishi mumkin. Ko„prik
kengligi
(gabariti) G harfi va ko„prik chegarasida qatnov qismi kengligini metrda
bildiruvchi son bilan belgilanadi. Ko„priklar va suv o„tkazuvchi
quvurlarni
hisoblashda yuqoridan tushadigan yuklarni transport vositalari g‟ildirakli yuklari
ko„rinishidagi N-30 va NK-80 yuklariga hisoblanadi 9.8-rasm.
9.8-rasm. Katta temirbeton ko„prik
Avtomobil yo„lini suv to„siqlar bilan kesishishidagi inshootlar kompleksiga
ko„prikli o„tish deyiladi. Ko„prikli o„tishga ko„prik, suv bosmaydigan ko„tarmadan
tutashma kiradi. Ko„prikli o„tish suv qo„yilishi mumkin bo„lgan
daryo vodiysi
bo„yicha joylashtiriladi. Ko„prikli o„tish joylarida daryoning o„zani va qayirlari
bo„ladi. O„zan bu daryoning doimo suv oqadigan qismi hisoblanadi.
Avtomobil
yo„llari o„zaro yoki temir yo„llar bilan kesishganda yo„lo„tkazgichlar quriladi.
Yo„lni ma‟lum balandlikdan o„tkazish va uning ostidan o„tish yoki boshqa
maqsadlar uchun oraliq masofa qoldirib qurilgan uzun yo„lo„tkazgichlarga
estakadalar deyiladi 9.9-rasm.
103
9.9-rasm. Avtomobil yo„llarini yo„lo„tkazgich asosida har satxdagi
kesishishi
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF LITERATURE, PHILOSOPHY AND CULTURE

|
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF LITERATURE, PHILOSOPHY AND CULTUREBog'liq 653-Article Text-1386-1-10-20221219 (1)
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF LITERATURE, PHILOSOPHY AND CULTURE
Volume: 03 Issue: 12 | Dec 2022, ISSN: 2660-6828
© 2022, CAJLPC, Central Asian Studies, All Rights Reserved
138
Copyright (c) 2022 Author (s). This is an open-access article distributed under the terms of Creative Commons Attribution
License (CC BY).To view a copy of this license, visit https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
At the same time, if we take into account the events taking place around us today, in distant and near regions,
evil forces aimed at misleading young people whose consciousness and life views have not yet been formed
are also trying to use the Internet to their advantage and the negative consequences of such activities cannot be
underestimated. That is why, first of all, young people should appreciate the peace and tranquility that are
stable in our country today, and in order to preserve this good as the apple of their eye, they must constantly
study and search, and they must always be vigilant and smart. it will be done.
CONCLUSION.
The implementation of constant monitoring of information published in the media, the Internet, including
social networks and mobile messengers, which has a negative impact on the opinion of the general population,
today's big changes in our lives, the logic of our reforms requires everyone to work in a new way, to put
forward new ideas and initiatives. In this sense, strengthening the material and technical base of the mass
media, human resources, achieving a worthy place for our national press in the international arena, the
development of online journalism, the widespread introduction of market mechanisms in publishing,
bookselling and subscription issues, openness and healthcare, we have a lot of work to do in order to work in
conditions of fierce competition.
|
| |
2-Mustaqil ish 1

2-Mustaqil ish
1.
Tartib raqamingizdagi berilgan mavzuga topshiriq tayyorlang.
Mavzu: Ma’ruza. Ma’ruza tuzilmasi.
1-topshiriq.
1.
Ilmiy konferensiyaga qanday tayyorgarlik ko’riladi.?
2.Ma’ruzachining vazifasi nimalardan iborat?
2-topshiriq.
1.Maqolaning birinchi sahifasi nimalardan iborat bo’ladi
?
2.Ilmiy konferensiya nima?
3-topshiriq.
Davlatlarlar va
ularning tili, dini,
aholi sonini yozib jadvalni
to’ldiring.
O’zbekiston
Fransiya
Amerika Qo’shma Shtatlari
Xitoy
Hindiston
Misr
Italiya
Germaniya
Rossiya
Canada
4-topshiriq.
Kompyuter tuzilmalari
Kompyuter (
inglizcha
:
computer
— „hisoblayman“) — oldindan
berilgan
dastur
boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma.
Elektron hisoblash
mashinasi
(EHM) bilan bir xildagi atama. Biroq, kompyuter hisoblash
ishlarini bajarishdan tashqari uning funksiyasi ancha keng. EHMlarning
rivojlanishida kompyuter ning bir necha avlodlarini koʻrsatish mumkin. Bu
avlodlar element turlari, konstruktiv-texnologik xususiyatlari, mantiqiy
tuzilishi, dastur taʼminoti, texnik tafsilotlari, texnikadan foydalanishning
qulaylik darajasi bilan bir-biridan farq qiladi. Kompyuterning dastlabki
avlodida (Ural-1, Minsk-2, BSEM-2) asosiy element
elektron lampa
boʻlgani
uchun u juda katta joyni egallagan edi. Soʻngra bu lampa
oʻrnida
tranzistorlar
ishlatilgan kompyuter (Razdan-2, M-220, Minsk-22 va
boshqalar), integral mikrosxemalar ishlatilgan kompyuter (IBM-360, 1BM-
370, (
AQSh
), YESEVM (
Rossiya
) va boshqalar, integratsiya darajasi katta
boʻlgan integral sxemalar oʻrnatilgan
shaxsiy kompyuterlar
paydo boʻldi.
Shaxsiy kompyuter (mikro va mikro EHM) tushunchasi XX asr 70-yillar
oxiridan boshlab keng tarqala boshladi. Shaxsiy kompyuterning keyingi
avlodlarida mikroelektron va biosxemalardan foydalanildi; ularning hajmi
kitob kattaligidek hajmga kichraydi, massasi esa 3,5 kg gacha kamaydi.
1981-yil
IBM
shirkati shaxsiy kompyuterning yanada takomillashgan
modellarini ishlab chiqara boshladi. Keyinchalik boshqa firmalar IBM bilan
PC biriktirilgan kompyuterni,
Apple
shirkati esa
Macintosh
(talaffuzi:
„Makintosh“) yoki oddiygina „maki“ deb ataladigan kompyuterni yaratishdi.
Matn yuzasidan savol va topshiriqlar
1.
Matnni o‘qing. Ma’nosi bilan tanishing.
2.
Matndagi atamalarni topib ko’chirib yozing.
3.
O’zingiz foydalanayotgan telefon yoki kompyuter
haqida
ma’lumotlar topib yozin
g.
Muammoli vaziyat - N. B. Goipova inkluziv ta’lim gospital ped a gogika

196
turli rollarni bajarish imkoniyati cheklangan bola (oʻquvchi)larga
pedagogik faoliyat mazmuni bilan yaqindan tanishish imkoniyatini
yaratish asosida ma’lum faoliyatni samarali tashkil etishga nazariy,
amaliy va ruhiy tayyorgarlikka erishish nuqtai nazaridan yordam
beradi. Oʻquv mashgʻulotlaridan oʻyinlar va oʻyinli vaziyatlarni qoʻl-
lash quyidagi asosiy yoʻnalishlarda amalga oshiriladi:
➢
didaktik maqsad imkoniyati cheklangan bolalar oldiga oʻyinli
topshiriq shaklida qoʻyiladi;
➢
oʻquv faoliyati oʻyin qoidalariga boʻysundiriladi;
➢
didaktik oʻquv materialdan oʻyin vositasi sifatida foydalaniladi;
➢
oʻquv faoliyatida didaktik vazifani oʻyin vazifasiga aylanti-
ruvchi musobaqa elementi qoʻllaniladi;
➢
muvaffaqiyatli bajarilgan didaktik topshiriq oʻyin natijasi sana-
ladi.
Oʻquv jarayonida oʻyin texnologiyalarining oʻrni, roli, shuning-
dek, oʻyin elementlari hamda ta’limning oʻzaro uygʻunligi koʻp
jihatdan oʻqituvchi tomonidan pedagogik oʻyinlar mohiyati, funk-
siyasi va turlarining qanchalik tushunilishi bilan belgilanadi. Aksa-
riyat pedagogik oʻyinlar oʻzida quyidagi belgilarni namoyon qiladi.
ASOSIY TURLARI - N. B. Goipova inkluziv ta’lim gospital ped a gogika

193
Oʻtgan asrning 60-yillarida muammoli ta’lim L.Rubinshteyn,
M.I.Maxmutov, V.Okon, I.Y.Lerner kabi tadqiqotchilarning qarash-
lari negizida yanada rivojlangan. S.L.Rubinshteynning “Tafakkur
muammoli vaziyatdan boshlanadi” degan gʻoyasi muammoli ta’lim-
ning psixologik asosi sifatida qabul qilingan.Muammoli ta’limning
bir necha turlari mavjud. M.N.Skatkin oʻz ishlarida muammoli
ta’limning quyidagi turlari borligiga urgʻu beradi.
Pedagogika sohasida koʻpholatlarda “muammo” tushunchasi
tashkiliy-pedagogik, psixologik, ta’limiy va tarbiyaviy masalalarni
hal qilishda qoʻllaniladi. Soha nuqtai nazardan pedagogik jarayonda
quyidagi xarakterdagi muammolarga murojaat qilinadi:
- didaktik xarakterdagi muammo;
- amaliy xarakterdagi muammo;
- ilmiy-metodik xarakterdagi muammo;
- sof ilmiy xarakterdagi muammo.
Ma’lum bilimlar, noma’lum bilimlar va mavjud tajriba muam-
moning tarkibiy qismlari sifatida namoyon boʻladi. Ta’lim jarayonida
masalani qoʻyishda mavjud shart-sharoitlarni aniqlashda muammo
fundamental asos sifatida namoyon boʻladi.
Pedagogik jarayonda imkoniyati cheklangan bola “muammo”ga
emas, balki muammoli vaziyatga roʻpara qilinadi.
Darhaqiqat, muammoli vaziyat deganda imkoniyati cheklangan
bolanining hozirda yoki kelgusida ta’lim maqsadiga erishishi uchun
xavf tugʻdiraigan vaziyat tushuniladi.
Ekskursiya jarayonida ob’ektlarni ko‘rsatishning bosqichlari

Ekskursiya jarayonida ob’ektlarni ko‘rsatishning bosqichlari
2-y-Eks.-xizmatini-tash.-qilish.-Oquv-qollanma.-R.S.Amriddinova-N.E.Ibadullayev-va-bosh.-S-2015
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Ekskursiya jarayonida ob’ektlarni ko‘rsatishning bosqichlari
|
Ekskursiyaob’ektlarinibaholashmezonlari

94
Tabiatdagitabiiyko‘rinishdagijozibadorlik
(XatirchidagiSangijumontoshi,
NuroboddagiHazratiDovudziyoratgohivash.k.);
ta’sirchanligi- ya’ni, ob’ektningtashqijilosi, uniatrofdagibino-inshootlar,
landshaftbilanuyg‘unligiinobatgaolinadi.
saqlanganligi-
ya’ni,
ekskursantlargako‘rsatilishirejalashtirilayotganob’ektninghozirgiholatibaholanadi.
joylashuvi-
ob’ektlarnitanlashdaularorasidagimasofa,
yo‘llarholati,
guruhnijoylashtirishuchunqulayjoyningmavjudligie’tiborgaolinadi.
Ekskursiya 
xizmati - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova,...

101
1. Marshruto‘tadigantrassalar, ko‘chalar, maydonlarloyihasibilantanishish;
2. Ob’ektni
joylashgan
o‘rnini,
shuningdek,
ekskursiya
avtobusiyokiguruhito‘xtashijoylarini aniqlash.
3. Ob’ektlardayokito‘xtashjoylaridaavtobusdakelish yo‘llariniko‘ribchiqish;
4. Ob’ektlarniko‘rsatishga,
hikoyaqilishga,
avtobusharakatiga(piyodalarharakatiga)
sarflanadiganvaqtnihisob-
kitobqilishvashubilanekskursiyagaketadiganto‘liqvaqtnianiqlash;
5. Ko‘rsatiladiganob’ektlarmaqsadliligigaishonchhosilqilish;
6. Ob’ektlarniko‘rsatishnuqtasiva guruhniqulayjoylashtirish variantinitanlash;
7. Ob’ektbilantanishishmetodikasinitanlash;
8. Ekskursantlar
xavfsizliginita’minlashmaqsadidaxavflijoylarnianiqlashvachora-
tadbirlarishlabchiqish.
«Marg‘ilon hunarmandlarmaskani - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev,...

Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev
2-y-Eks.-xizmatini-tash.-qilish.-Oquv-qollanma.-R.S.Amriddinova-N.E.Ibadullayev-va-bosh.-S-2015
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev
|
Ekskursiya texnologik xaritasining namunasi

109
Shahardantashqaridagiekskursiyalardasanitarto‘xtashlar,
tabiatniasrashbo‘yichatavsiyalarhamshugrafadayoziladi.
Ishlabchiqarishkorxonalaridatashkiletiladiganekskursiyalardaish
joylardagitexnikaxavfsizligiqoidalari,
ekskursantlargaqo‘yilganmajburiytalablar,
ob’ektni ko‘rsatishvahikoyadagitanaffuslarjoyiyoziladi.
Uslubiyko‘rsatmalargrafasiushbuhujjatningyo‘nalishinibelgilaydi,
ekskursiyaniolibborishuslubiyatibo‘yichagidgaqo‘yilgantalablarnishakllantiradi,
ekskursiyajarayonidagihikoyasivaob’ektlarniko‘rsatishningusullariniqo‘llashbo‘yic
hako‘rsatmalarberiladi.
Mantiqiyo‘tishlarvariantlari,
«gidportfeli»materiallariniko‘rsatishhamdaekskursantlarharakatiniyo‘naltirishbo‘yi
chagidgatavsiyalarberiladi(masalan,
«hikoyatugaganidanso‘ngekskursantlarob’ektnimustaqilkuzatishlarimumkin», «gid
.....terminlarniizohlashikerak»vash.k.).
Adras - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev

251
12.2-rasm.
Adrasturlari.
Momolarimizsevibkiygan «Bodomnusxa», «Adras», «Nigora», «Parpasha»,
«Qoraatlas», «Bargikaram», «Chaqirim», «Nomozshomgul», «Qorako‘zim»
xonatlasnusxalarihozirgizamonruhigamoslanibqaytadanta’mirlandi.
Natijada,
ko‘pchilik suyib kiyadigan pishiq va puxta matolar yuzaga keldi. Ularning har biri
shunday mahorat bilan ishlanganki, kishi e’tiborini beixtiyor o‘ziga jalb etadi.
Bir xil nusxadagi xonatlas to‘qilib tayyor holga kelgunga qadar 20
xildan
ortiq mehnat jarayonini bosib o‘tadi. Ayniqsa, atlasning xaridorgir chiqishida rang
tayyorlashning ahamiyati katta. Mahalliy xom ashyo ham arzon, ham tabiiy
mahsulotlardan bo‘lgan anor po‘stlog‘i, yong‘oq, shotut, tuxmak daraxtlaridan
olinadigan bo‘yoqlardan tezda o‘ng‘imaydigan, sifatli
rangvorlar tayyorlash
mumkinligini mohir hunarmandlar ota-bobolarimiz tajribasidan foydalanib
o‘zlashtirdilar.
Atlasni dastlab to‘qib chiqargan usta, undagi
naqshlarni quyosh botishi
paytida ufqdagi taram-taram bulutlarning turlicha tovlanishidan olgan, degan
rivoyat bor. Zero «Abr» so‘zi forscha so‘zdan olingan bo‘lib, bulut degan ma’noni
anglatadi. Shu bois ham atlasga gul soluvchi, nusxa yaratuvchiga «Arbandchi»,
ya’ni «Bulut bog‘lovchi» deb nomlanadi.
Ko‘hna Marg‘ilonda qanchadan-qancha ustoz arbandchilar o‘tganlar.
Shulardan
Abdusamad ota, usta Xolmatjon, Muhammadjon Sobirov, Sharifjon
Husanov, Solijon ota Toshpo‘latovlardir.
252
(Ekskursantlarga atlas turlarini tomosha qilish va rasmga tushishlari uchun 5
daqiqa vaqt beriladi. Savollarga javob beriladi).
Yangi mavzuni mustahkamlash

|
Yangi mavzuni mustahkamlash
|
bet | 87/136 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,84 Mb. | | #230443 |
Bog'liq fizika 8 sinf konspekt www.sadikov.uz 4. Yangi mavzuni mustahkamlash.
Qisqacha test
1) Turli ishoralarga ega bo’lgan natriy va xlor ionlari bir – biri bilan …….kuchi bilan tortishib, NaCI kristall panjarasini hosil qiladi? (Kulon)
2) Elektr manbaning musbat qutbiga ulangan elektrod ……..deb ataladi? (anod)
3) Elektr manbaining manfiy qutbga ulangan elektrod……..deb ataladi? (katod)
4) Suyuqlikda ionlarga ajraladigan va shu sababli elektr tokini o’tkazadigan moddalar…………deb ataladi? (elektrolitlar)
5. O’quvchilarni baholash: Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi
6. Uyga vazifalar.
Darslikdan 31- § ni o'qish.
Mavzu oxirida keltirilgan savollarga javob topish va yozish.
44-dars Sana: 8-sinf
Mavzu: Elektroliz. Faradeyning qonunlari
Darsning maqsadi.
a) O’quvchilarga elektroliz, Faradeyning birinchi qonuni haqida nazariy va ilmiy tushunchalarni hosil qilish
b) O’quvchilarga axloqiy va estetik tarbiya berish, ekologik bilimlarni oshirish
d) O’quvchilarning tasavvur ko’lamini kengaytirish, dunyoqarashini rivojlantirish
Tayanch kompitensiyalar: Axborot bilan ishlash kompetensiyasi: turli axborot manbalaridan kerakli ma’lumotlarni mustaqil ravishda izlab topa olishi va ulardan foydalanish, axborot xavfsizligi qoidalarini bilish va rioya qila olish.
O‘zini o‘zi rivojlantirish kompetensiyasi: o‘zlashtirgan bilimlariga tayangan holda mustaqil ravishda o‘zining fizik bilimlarini rivojlantirish, turli didaktik topshiriqlarni bajara olish, o‘z xattiharakatini muqobil baholay olish.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor bo‘lish hamda foydalanish kompetensiyasi: aniq hisob-kitoblarga asoslangan holda kundalik rejalarini tuza olish, formulalardan foydalanib, masalalar yecha olish; inson mehnatini yengillashtiradigan asboblardan foydalanish.
|
| |
Dars turi: yangi bilim berish
Dars uslubi

|
Dars turi: yangi bilim berish
Dars uslubi
|
bet | 88/136 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,84 Mb. | | #230443 |
Bog'liq fizika 8 sinf konspekt www.sadikov.uz Dars turi: yangi bilim berish
Dars uslubi: suhbat, savol – javob
Dars jihozi: darslik, ko’rgazmalar, rasmlar
Dars rejasi.
1.Tashkiliy qism - 2 minut.
Uy vazifalarini so'rash - 12 minut.
Yangi mavzuning bayoni - 18 minut.
Yangi mavzuni mustahkamlash - 10 minut.
O’quvchilarni baholash- 2 minut
Uyga vazifa berish - 1 minut.
Darsning borishi
Tashkiliy qism. O'qituvchi darsning maqsad va vazifalarini tushuntiradi, o’quchilarning darsga tayyorgarligini kuzatish, navbatchi axboroti.
2. O'tilgan mavzuni takrorlash:
1) Ion nima? Uning atomdan farqi nimadan iborat?
2) Ionli bog’lanish deb nimaga aytiladi?
3) Natriy xlorid suv molekulalari ta’sirida qay tarzda ionlarga ajraladi?
4) Elektrolitlar deb qanday moddalarga aytiladi?
3. Yangi mavzu bayoni:
Elektr zanjir kaliti ulanib, elektrolitda elektr maydon hosil qilinganda musbat ionlar katodga, manfiy ionlar anodga qarab harakatlanadi. Ionlar elektrodlarga yetib borgandan keyin o'z zaryadlarini elektrodlarga berib, neytral atomlarga aylanadi va cho'kma hosil qiladi. Elektrodlarga qancha ko'p ion borsa, ular sirtida shuncha ko'p modda yig'iladi.
Quyidagi tajribani o'tkazaylik.
Elektrodli shisha idish — elektrolit vannadagi suvga mis kuporosi CuS04 ni solib, elektrolit hosil qilaylik. Bunda mis kuporosi Cu2+ va S042 ionlarga ajraladi. Elektrolitdagi Cu2+ ionlari katodga, S042" ionlari esa A anodga tomon harakat qiladi. Elektr zanjir kaliti ulanganda elektolitdan tok o'ta boshlaydi. Natijada katod sirtida Cu atomlari yig'ila boradi. Vaqt o'tishi bilan katoddagi mis qatlami qalinlashadi. Tok uzoq vaqt o'tkazib turilsa, katodda sezilarli darajada toza mis moddasi ajralib chiqqanini kuzatish mumkin.
Elektrolitdan tok o'tayotganda elektrodlarda modda ajralib chiqish bodisasi elektroliz deb ataladi.
Ingliz fizigi M. Faradey qator tajribalarda har xil elektrolitlardan turli miqdorda tok o'tkazgan. Elektrodlarda ajralib chiqqan moddaning massasini o'lchash natijalariga asoslangan holda, 1833—1834- yillarda elektrolizning ikki qonuninu kashf qildi.
|
| |
Mustahkamlash uchun savol va topshiriqlar

178
- o‘qitishning moslashuvchan shakllariga, interfaol o‘qitish
usullariga ega bo‘lish;
- bilish faoliyati mustaqilligini rag‘batlantirish qobiliyati;
- jamoada ishlash qobiliyati, alohida ehtiyojli bolalar ta’limi
uchun psixologikpedagogik yordamni yaratish uchun mutaxassislar
bilan o‘zaro aloqada bo‘lish.
Nogiron bolalarni psixologik va pedagogik qo‘llab-quvvatlash
o‘qituvchining har xil turdagi sog‘lig‘i bilan bog‘liq muammolarga
duch kelgan bolalarning sog‘lom tengdoshlari bilan birgalikdagi va
individual faoliyatini tashkil etish qobiliyatini taxmin qiladi har bir
bolaning tarixi to‘g‘risida dastlabki ma’lumotlarni to‘plash ularni
qobiliyati haqidagi bilimlarni oshirishga hizmat qiladi.
Endilikda fan, texnika va innovatsion texnologiyalarning rivoj-
lanishi natijasida oʻquv-tarbiya jarayonida interfaol usullar (inno-
vatsion pedagogik va axborot texnologiyalari)dan foydalanib, ta’lim-
ning samaradorligini koʻtarishga boʻlgan qiziqish, e’tibor kundan-
kunga kuchayib bormoqda. Ta’lim tizimida zamonaviy texnologiya-
lar qoʻllanilgan mashgʻulotlar egallanayotgan bilimlarni oʻquvchilar
tomonidan oʻzlari qidirib topishlari, mustaqil oʻrganib, ularni tahlil
qilishlari, oʻz bilimlarini baholashlari, toʻgʻri xulosalar chiqarish-
lariga qaratilgan.
Pedagog-olimlarning koʻp yillar davomida ta’lim tizimida:
Suvsiz eritmalarga misol qilib yana eliksirlarni olsa bo‘ladi. Eleksir

Sirtga ishlatish uchun mo‘ljallangan eritmalarni ko‘pchiligi tayyorlanganda ularning ta‘sir
muddatini o‘zaytirish maqsadida, dori modda eruvchanligini hisobga olgan holda erituvchilardan
spirt, efir va xloroform, o‘simlik moyi, vazelin moyi va glitserin ishlatiladi. Bunda shuni nazarda
tutish kerakki, ishlatiladigan erituvchilar Davlat farmakopeyasi talablariga javob berishi zarur.
Tibbiy amaliyotda ishlatishga ruxsat etilgan bo‘lishi kerak. Suvsiz eritmalar tayyorlanadigan
idish toza va quruq bo‘lishi kerak. Suvsiz erituvchilarni (moy, glitserin, xloroform)
qovushqoqligi yuqori bo‘lgani sababli ularni og‘irlik usulida tayyorlanadi.
- Ma‘ruza - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

D.S. Milkni artish uchun.
X = 10*200/30 = 66,6 ml
Suv 200—66,6 = 133,4 ml
Yordamchi idishga 133,4 ml tozalangan suv, 66,6 ml pergidrol solib aralashtiriladi va
shisha idishga suziladi.
Agar retseptda vodorod peroksidining konsentratsiyasi ko‘rsatilmagan bo‘lsa, uning 3% li
eritmasi tayyorlab beriladi va u quyidagicha nomlanadi: Solutionis Hydrogenii peroxydi diluta.
Rp.: Sol. Hydrogenii peroxydi 1% —100 ml
D.S. Sirtga qo‘llash uchun.
Retseptda standart eritmaning kimyoviy nomi yozilgan. SHuning uchun hisoblashda
suyultirish formulasidan foydalaniladi.
X = 1*100/3 = 33, 3 ml
66,7 ml tozalangan suvga 33,3 ml 3% li vodorod peroksid eritmasidan solib yaxshilab
aralashtiriladi va shisha idishga solinadi.
Agar retseptda eritma shartli nomlangan bo‘lsa, (Burov suyuqligi, formalin, pergidrol,
kaliy atsetat suyuqligi ) ular 100% deb olinib hisob-kitob qilinadi. Masalan:
Rp.: Sol. Liquoris Burovi 5% - 100 ml
D.S. Sirtga.
Pasporti: Burov suyuqligi 5ml
Tozalangan suv 95 ml
Umumiy hajm 100 ml
Yordamchi idishga 95 ml tozalangan suv, 5 ml Burov suyuqligi solib aralashtiriladi va
shisha idishga suziladi. Idish qopqoqlanib, tegishli erlik epishtiriladi.
Erituvchisi suv bo‘lmagan va sirtga ishlatishga mo‘ljallangan suyuq dori shakllari suvsiz
eritmalar deyiladi.
Sirtga ishlatish uchun mo‘ljallangan eritmalarni ko‘pchiligi tayyorlanganda ularning ta‘sir
muddatini o‘zaytirish maqsadida, dori modda eruvchanligini hisobga olgan holda erituvchilardan
spirt, efir va xloroform, o‘simlik moyi, vazelin moyi va glitserin ishlatiladi. Bunda shuni nazarda
tutish kerakki, ishlatiladigan erituvchilar Davlat farmakopeyasi talablariga javob berishi zarur.
Tibbiy amaliyotda ishlatishga ruxsat etilgan bo‘lishi kerak. Suvsiz eritmalar tayyorlanadigan
idish toza va quruq bo‘lishi kerak. Suvsiz erituvchilarni (moy, glitserin, xloroform)
qovushqoqligi yuqori bo‘lgani sababli ularni og‘irlik usulida tayyorlanadi.
Metilsellyuloza eritmasini tayyorlash

sonli shisha filtrlardan foydalanish yoki paxta orqali suzish ham mumkin.
Tayyor eritma rangli
shisha idishga solinib jihozlanadi.
Rp.:
Solutionis Collargoli 2%-200 ml.
D. S. 1-2 tomchidan 3 marta quloq tomchisi.
Pasport
: Kolorgol 4,0
Tozalangan suv 196 ml
V umumiy=200ml
Kollargol tarkibida 70% kumush bor. 30% oksil bilan muxofazalangan kolloid preparat
bo‗lib muxofazalovchi oksil sifatida lizalbin, izalbin va protalbin kislotalarining natriyli tuzi
ishlatiladi
18
.
Bemorga beriladigan idishga filtrlangan 196 ml suvda 4,0 chayqatib eritiladi. Eritishni
osonlashtirish uchun uni hovonchada tayyorlash mumkin. Kollargol hovonchaga solinib, uni 10–
15
tomchi suv bilan eziladi, so‗ng qolgan suvni solib aralashtiriladi. Kollargol preparati eski
bo‗lsa, uni erishi kiyin bo‗ladi. CHunki uni kurishi va xavo ta‘sirida oksillarning eriydigan
natriyli tuzlari erimaydigan kislotalarga aylanib kolishi mumkin. Bunda kollargolni eritish
natijasida uning qoldiq bo‗lakchalari erimay qoladi. Bunday hollarda 1 tomchi 0,1n
natriy
ishqori tomizilsa, qoldiq erib ketadi. Eritmani paxta chimdimi orqali suzib tozalash mumkin.
qadoqlash uchun rangli shisha idish ishlatgan ma‘qul.
ICHISHGA MO‟LJALLANGAN TOMCHILAR - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

(GUTTAE AD USUM INTERNUM)
Tomchilarning bu guruhi rang-barangligi bilan farqlanib, ular quyidagi misollar bilan
cheklanadi.
Rp.: Solutionis Platyphyllini hydrotartratis 0,2 % 10 ml
D.S. 10 tomchidan ovqatdan oldin ichilsin.
Retseptda suvda oson eriydigan kristall moddaning (1:10) eritmasi yozilgan, eritmaning
konsentratsiyasi va umumiy og‗irligini saqlash uchun 1-shisha filtrdan foydalaniladi. Agar bu
filtr bo‗lmasa, uniyuqorida ko‗rsa- tilgandek suzilib, qadoqlangan holda beriladi.
Rp.:Tincturae Convallariae majalis
Tincturae Valerianae aa 10 ml
M.D.S. 25 tomchidan kuniga 2 mahal
Rp.: Aethylmorphyni hydrochloridi 0,2
Mentholi 0,3
Natrii bromidi 1,0
Adonisidi 5 ml
M.D.S. 25 tomchidan kuniga 2 mahal
Tarkibiga ko‗ra, tomchi murakkab bo‗lib, uch xil tuzli komponentlar va uch xil o‗simlik
xomashyosidan, ya‘ni spirtli ajratmadan iborat (2 ta nastoyka, 70 % etanolda tayyorlangan va
yangi galen preparat adonizid tarkibida 18—20 % etanol saqlaydi). Mentolni eritish uchun 70
dan kichik bo‗lgan etanol kerak bo‗ladi, u avval nastoykalar aralashmasida eritiladi
(bemorga beriladigan flakonga). Uncha katta bo‗lmagan alohida stakanga 5 ml adonizidda
0,2 g dionin eritiladi (dioninning suvda va etanolda eruvchanligi 1:30), so‗ngra natriy bromid
eritiladi (suvda va mentolda oson eriydi) va eritma flakonga quyiladi (agar kerak bo‗lsa paxta
tamponda suziladi).
Ichishga mo‗ljallangan tomchilarni tayyorlashda «A» va «B» ro‗yxatdagi preparatlarning
dozalarini tekshirish muhim jarayonlardan hisoblanadi. Bunda dori turi umumiy hajmining
tomchilar soni tekshiriladi (spirtli eritmalar
1 ml.da turli miqdorda tomchi saqlaydi), so‗ngra
proporsiya bilan «zaharli» yoki «kuchli ta‘sir etuvchi» ro‗yxatidagi moddaning retseptdagi bir
martalik tomchilar soniga ko‗ra ularning miqdori aniqlanadi. Retsept bo‗yicha 25 tomchida
0,004 g dionin bor (yuqori bir martalik doza 0,03 g). Hisob: dori turining umumiy hajmi 25
ml.da 0,008 g dionin bor) yoki 50 tomchi spirtli preparatda, 25 tomchida es a 0,004 g dionin bor.
Texnologiyalar vazirligi muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali

Texnologiyalar vazirligi muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Texnologiyalar vazirligi muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali
|
Bolaning yoshi - dozis-faktor - Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi maxsus dori...

Bolaning yoshi - dozis-faktor
1 yoshgacha - 1,8
1—6 yosh - 1,6
6—10 yosh - 1,4
10-12 yosh - 1,2
13—15 yosh - 1,1 yoki 1,0
Ushbu usulda sintetik va osimliklardan olingan dori preparatlarni dozasini hisoblash mumkin.
III. Bolalar uchun tayyorlanadigan dorilarga korrigеntlar qo’shish nazariy va amaliy asoslari. Bolalarga mo’ljallangan pеroral dorilarni yaratishda asosiy e'tibor dori moddalarni nohush ta'mi, hidi va rangini niqoblashga qaratilgan. Biofarmatsеvtik nazariyalar asosida dorilarni hidi va ta'mini niqoblash uchun bir nеcha usullar taklif qilingan:
1. Kimyoviy usullar: bunda har xil rеaktsiyalar yordamida dori moddalarning komplеks tuzlari hosil qilinadi. Moddaning nohush ta'miga ayrim bir guruhlar sabab bo’ladi va ularni bеrkitish uchun stеaratlar va tannatlar kabi komplеks moddalar olinadi. Masalan, lеvomitsеtinstеarat.
2. Fiziologi kusullar: ta'm rеtsеptorlarini sеzgirligini pasaytiradigan moddani qo’shishga asoslangan bo’ladi. Masalan, anеstеzin, mеntol qo’shish mumkin, lеkin bu usulni kеng qo’llashga uning fiziologik tarafdan indiffеrеnt emasligi imkon bеrmaydi.
3. Tеxnologik usullar: Eng kеng ishlatiladigan usullardan quyidagilarni kеltirish mumkin:
a) har xil yordamchi va yuqori molеkulali moddalarqo’shish;
b) emulsiya hosil qilish;
v) pardalar bilan qoplash;
g) har xil korrigеntlar qo’shish.
Yuqorida kеltirilgan usullardan eng kеng tarqalgan - korrigеntlar (dorilarni mazasi va hidini yaxshilovchi moddalar) qo’shish usuli.
|
Dori qabul qilish uchun «Pigeon”shprits-dozator

Dori qabul qilish uchun «Pigeon”shprits-dozator
«Pigeon» shprits-dozator (ishlab chiqaruvchi Pigeon Corporation, Yaponiya) yangi tug‘ilgan chaqaloqlik davridan boshlab bolalarga dori berishda ishlatiladi. Shprits-dozator plastik materialdan tayyorlangan bo‘lib, yumshok tumshuqchaga, himiyalovchi-chegaralovchi moslamaga hamda ushlash uchun qulay dumaloq halqasimon ushlagichlarga ega.
Ushbu moslama dori preparatni organizmga kiritish tezligini nazorat qilishga imkon beradi.Ishlatishdan oldin va keyin shprits-dozatorni sovunli suvda yuvish, so‘ng qaynatilgan suvda chayish tavsiya etiladi.
Misol sifatida keltirilgan retseptda suyuq dorining umumiy hajmi 105 ml va u desert qoshiq ilan o’lchab beriladi. Bunda biz suyuq dorini bemor necha marta qabul qilishini aniqlaymiz: 105 g : 10 g = 10,5 marta. Retseptda keltirilgan kuchli ta’sir etuvchi modda – streptosid dozasini tekshirish uchun biz X-DF 633-maqolada (647 bet) kattalar uchun bir martalik yuqori doza – 1,0 g, bir sutkalik yuqori doza – 7,0 g ni tashkil etishi aniqlandi. 1-ilova 1-jadvalda 7 yoshli bolaga kattalar dozasining 1/2 qismi berilishi ko’rsatilgan (7 yoshli bolaga beriladigan bir martalik yuqori doza – 0,5 g). Retseptda 3,0 g streptosid 10 marta ichilsa, bir marta esa – 0,3 g. Demak streptosid dozasi oshib ketmagan deb hosoblash mumkin (0,5>0,3 g).
Bolalar uchun mo’ljallangan dorilar dozasini hisoblash uchun dozis-faktordan foydalanish qulay: kattalar uchun berilgan dozani 1 kg tana massasiga 70 ga (o’rta hisobdan katta insonning tana massasi) bo’lish bilan o’tkaziladi, olingan natija bola tanasining massasi va dozis-faktorga ko’paytiriladi (L.V.Pastushenkov, E.E. Lesiovskaya, 1995):
|
Xulosa - Texnologiyalar vazirligi muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali

Xulosa:
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, Halqaro huquqiy me’yoriy va milliy huquqiy
meyyorlar haqida malumotga ega boldik va ularning turlari haqida ,ularga qaysilar
kirishini bilib oldik.axborotlarni kriptografik shifrlash nima ekanligini bildik va
malumotlarni yashirin holarda shifrlashni organdik bu narsa biz uchun juda foydali
malumotlar boldi ,biz bir necha hil shifrlash usullarini ozim ham sinab ismimizni
shifrlab kordik. Enigma shifrlash mashina nima u nima maqsadlarda foydalaniladi
va u qachon va kim tomonidan yaratilgan ekanligini bilib oldim ,enigma mashinasi
2-chi juda katta foyda bergan qurilma hisoblanadi.
Axborotni foydalanuvchanligini
taminlashda Antivirus, IDS, IPS, TE vositalarining bizga qanchalar kerakligini
o'rgandim va bu narsalar bizni hayotimizda juda kata foydasi borligini billib oldim.
Axborot xavfsizligi bo’ladigan taxdidlarni oldini olish yoki vujudga kelgan
taxdidlarni bartaraf etish uchun me’yoriy xuququy bazaning mavjudligi, axborot
xafvsizligini ta’minlash soxasidagi mutaxasislarining bilim va malakalarining
mavjudligi muxim ahamiyat kasb etadi. Axbotot-kommunikatsiya texnologiyalari
xavfsizligiga bo’ladigan tahdidlar haqida va ularning oqbatlari , har oy va har yili
boladigan tahdidlar haqida bilib oldim, Axbotot-kommunikatsiya texnologiyalari
xavfsizligiga bo’ladigan tahdidlar ko’payishiga bo’layotgan sabablar haqida bilib
oldim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
Asosiy adabiyotlar
1. S.K. Ganiyev, A.A. Ganiyev, Z.T. Xudoyqulov. Kiberxafsizlik asoslari:
o‗quv qo‗llanma, -T.: ―Nihol print‖ OK, 2021. – 224 b.
2. С.К. Ганиев, З.Т. Худойкулов, Н.Б. Насруллаев. Основы
кибербезопасности: учебное пособие, -Т.: «Mahalla va oila nashriyoti», 2021.
- 240 c.
Qo’shimcha adabiyotlar
3. В.Ф.Шаньгин, Информационная безопасность компьютерных систем и
сетей: учебное пособие - М. : ФОРУМ : ИНФРА-М, 2019. - 416 с.
4. S.K. Ganiyev, M.M. Karimov, K.A. Tashev; Axborot xavfsizligi: darslik; Uzb.
aloka va axborotlashtirish agentligi. - T.: Alooqachi, 2008. - 383 b.
5. S.K. Ganiyev, M.M. Karimov, K.A. Tashev; Axborot xavfsizligi: darslik/ O‗z
R Oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi, TATU. - Qayta nashr. - T.: Fan va
Texnologiya, 2017. - 372 b.
Internet saytlari
6.
https://csec.uz/uz/
7.
https://unicon.uz/
8.
https://lex.uz/ru/docs/-5960604
-
O‗zbekiston
Respublikasining
kiberxavfsizlik to‗g‗risida qonuni, 15.04.2022 yildagi O‗RQ-764-son
|
Texnologiyalar vazirligi muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali - bet 7

Texnologiyalar vazirligi muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali
1-mustaqil ish kiberxavfsizlik
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Texnologiyalar vazirligi muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali
|
Intrusion Detection System (IDS) - Texnologiyalar vazirligi muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari...

|
Texnologiyalar vazirligi muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filialiBog'liq 1-mustaqil ish kiberxavfsizlikIntrusion Detection System (IDS)
- bu trafikni skanerlaydigan va tahdidlar
haqida xabar beruvchi passiv tizim.
Hujumlardan himoyalash tizimi (IPS)
bu tarmoq tahdidlarining oldini
olish texnologiyasidir. Tizim tarmoq trafigini, ekspluatatsiyalarni aniqlash va
oldini olish uchun oqimlarni tekshiradi. Ya'ni, tajovuzkorlar dastur yoki mashinani
to‘xtatish va nazorat qilish uchun foydalanadigan maqsadli dastur yoki xizmatga
zararli kiritish.
Bosqinlarni aniqlash va oldini olish tizimlari (IPS / IDS):
Xavfli kontentni aniqlash va bloklash
Zararli paketlarni o‘chirish
kiruvchi manzildan trafikni bloklash
administratorga ogohlantirish signali yuborish
Ulanishlarni uzish.
Aksariyat hujumga urinishlar tashqaridan bo‘lishi sababli, tarmoq xavfsizligiga
alohida e’tibor berish zarur. Tarmoqlararo ekran - ma’lum protokollarga muvofiq
kiruvchi va chiquvchi ma’lumotlar paketini filtrlash vazifasini bajaruvchi apparat
yoki dasturiy vositalar kompleksi. Quyida muayyan tashkilotlar uchun
tarmoqlararo ekran ishlashini sozlash va tayyor variantlarini tanlash imkonini
bemvchi dasturiy mahsulotlar keltirilgan.Tarmoqlararo ekran (ТЕ) - brandmauer
yoki firewall sistemasi deb ham ataluvchi tarmoqlararo himoyaning
ixtisoslashtirilgan kompleksi. Tarmoqlararo ekran umumiy tarmoqni ikki yoki
undan ko‘p qismlarga ajratish va ma’lumot paketlarini chegara orqali umumiy
tarmoqning bir qismidan ikkinchisiga o‘tish shartlarini belgilovchi qoidalar
to‘plamini amalga oshirish imkonini beradi. Odatda, bu chegara korxonaning
korporativ (lokal) tarmog‘i va Internet global tarmoq orasida o‘tkaziladi.
Tarmoqlararo ekranlar garchi korxona lokal tarmog‘i ulangan korporativ
intratarmog‘idan qilinuvchi hujumlardan himoyalashda ishlatilishi mumkin boisa-
da, odatda ular korxona ichki tarmog‘ini Internet global tarmoqdan suqilib
kirishdan himoyalaydi. Aksariyat tijorat tashkilotlari uchun tarmoqlararo
ekranlarning o‘matilishi, ichki tarmoq xavfsizligini ta’minlashning zaruriy sharti
hisoblanadi. Ruxsat etilmagan tarmoqlararo foydalaniladi.
|
| |
D 
D - Texnologiyalar vazirligi muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali

Q W E R
T Y U I O P
A S
D F G
H J
K L
Z X C
V B
N M
4-rasm.Enigma kriptografik shifrlash qurilmasi ishlash prinspi
T harfini shifrlashni ko‘rib chiqamiz:
Klaviaturada T harfini bosganimizda algoritm quyidagicha bo‘ladi.T harfi K ga
o‘zgaradi va g’ildiraklardan o‘tishni boshlaydi. K harfi Statik g‘ildirakdan O‘ng
g‘ildirakga o‘z holicha o‘tadi. K harfi o‘ng g‘ildirakda 10 birlik oldinga suriladi
ya’ni U harfiga o‘tadi.U harfi o‘ng g‘ildirakda 5 birlik orqaga suriladi va P harfi
hosil bo‘ladi. P harfi chap g‘ildirakda 8 birlik orqaga surilib H harfiga o‘zgaradi va
Reflektor uni 4 birlik orqaga surib D harfiga o‘tkazadi. Qaytish jarayoni boshlanadi:
Chap g‘ildirakda D harfi 3 birlik oldinga surilib G bo‘ladi. O‘rta g‘ildirak G harfini
11 birlik oldinga surib R hosil qiladi va R harfi o‘ng g‘ildirakda 5 birlik oldinga
surilib W hosil qilinadi.W harfi Statik g‘ildirakda o‘zgarmasdan o‘tadi va jadvalga
ko‘ra G harfiga aylanadi. Natijada T harfi shifrlanib G harfiga aylanadi.
"Enigma" ning samaradorligi va ishonchliligi Germaniya Bosh shtabi tomonidan
o'zining haqiqiy qiymatiga baholandi: 1920 yillarning oxiri va 30-yillarning
boshlarida Germaniya qurolli kuchlarining barcha turlarini jihozlash uchun qabul
qilingan. Biroq, taxminan bir vaqtning o'zida Polsha razvedkasi impulsni sozlash
to'plamlari bilan beshta bunday qurilmani qo'lga kiritishga muvaffaq bo'ldi.
qilinadigan - Texnologiyalar vazirligi muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali

Enigma shifrlash mashinasi va uning bardoshliligi
Eng mashhur elektr rotatsion shifrlash mashinasi - "Enigma" ning tarixi 1917 yilda
- gollandiyalik
Ugo Koch tomonidan olingan patent bilan boshlanadi. Keyingi yili
patentni
Artur Sherbius sotib oldi, u tijorat faoliyatini avtomobil nusxalarini ham
jismoniy shaxslarga, ham nemis armiyasi va dengiz flotiga sotishdan boshladi.
Nemis harbiylari Enigma-ni takomillashtirishda davom etmoqda. Ringlarning
(nemischa Ringstellung) pozitsiyasini belgilashni hisobga olmaganda, turli xil
tugmachalar soni 1016 edi. 1920-yillarning oxiri - 1930-yillarning boshlarida, nemis
zodagonlari Xans Tilo-Shmidt tomonidan uzatilgan avtomobil haqidagi
ma'lumotlarga qaramay, tijorat versiyalarining mavjud nusxalari, ingliz va fransuz
razvedkalari kriptanaliz vazifasini o'z zimmasiga ololmadilar. Ehtimol, o'sha
paytgacha ular shifrni buzilmas deb hisoblashgan. Biroq, uch kishilik polshalik
matematiklar guruhi bunday deb o'ylamagan va 1939 yilgacha "Enigma" bilan
"kurash" ustida ish olib borgan va hatto "Enigma" tomonidan shifrlangan ko'plab
xabarlarni qanday o'qishni bilgan. 1938 yil dekabrdan boshlab shifrlash
protokolidagi o'zgarishlar, Polsha Germaniya tomonidan bosib olinishidan oldin
ingliz razvedkachilariga etkazilgan natijalar orasida "Enigma" ning ikkala "jonli"
nusxasi va oltita egizak "Enigmas" dan iborat bo'lgan va dekodlashda yordam bergan
"Bomba" elektromexanik mashinasi (prototip) mavjud edi.
References - Paper Title (use style: paper title)

References:
1. O„zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T.: O„zbekiston, 2020. https://lex.uz/docs/-20596
2. O„zbekiston
Respublikasi “Axborot olish kafolatlari va erkinligi to„g„risida”gi Qonuni.
https://lex.uz/docs/-1319
3. O„zbekiston Respublikasi Prezidentining matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlariga tabrigi.
“Xalq so'zi”, 2018 yil 28-iyun
4.
Nozima Muratova,
Nargis Qosimova,
Gulnoza Alimova, A‟zam
Dadaxonov,
Azizaxon Ilyosxonova,
Sitora
Xolmatova, Nigina Xakimova: Jurnalistika “Onlayn jurnalistika va mediada yangi trendlar” -T.:
O„zbekiston, 2019. 135-b.
5. Karimov I.A. Yuksak ma‟naviyat-yengilmas kuch. –T.: Ma‟naviyat. 2008.
6. Karimov I.A. “Jamiyatimiz mafkurasi xalqni – xalq, millatni – milat qilishga xizmat etsin”
Toshkent
“O„zbekiston” 1998 y.
7. Muhammad Amin Yahyo “Internetdagi tahdidlardan himoya” o„quv qo„llanma. T. 2015 y
ob’ektni 
ko‘rsatishdagi - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R....

95
to‘g‘ri
joylashtirishga, uni samarali ko‘rsatishga yordam beradi. Ob’ektlar
tanlangandanso‘ng, har bir ob’ektga kartochka(pasport) tuziladi. Ob’ektkartochkasi
ma’lumotlaridanshuvakelajakdagi mavzularnitayyorlashdahamfoydalanishmumkin.
Ob’ekt kartochkasiga quyidagi ma’lumotlar kiritiladi:
1. Ob’ekt nomi (dastlabki va zamonaviy )
shuningdek,
aholi orasida
ishlatiladigan nomi;
2. Ob’ekt bilan bog‘liq bo‘lgan tarixiy voqealar, uningvaqti;
3. Ob’ektning
joylashgan joyi,
uning pochta manzili, hududi (shahar,
qishloq, sanoat tashkiloti);
4. Ob’ekttavsifi(borishyo‘li,
muallifi,
qandaymateriallardantayyorlanganligi, memorialtaxtadagiyozuvi);
5. Ob’ekthaqidama’lumotberuvchimanbalar
(adabiyotlar,
arxivma’lumotlari,
og‘zakiijodiyot,
bosmadanchiqarilganasosiyishlarvachiqarilmaganqo‘lyozmalar);
6. Ob’ektningsaqlanganlikholati(yodgorlikahvolivahududi,
oxirgirestavratsiyavata’mirlashishlarisanasi);
7. Ob’ektqaysitashkilothimoyasida;
8. Ob’ekt qaysi mavzudagi ekskursiyalarda
foydalaniladi;
9. Kartochkani tuzish sanasi va
tuzuvchining ismi, familiyasi.
Kartochkaga ob’ektning oldingi va hozirgi ko‘rinishdagi rasmi tikiladi.
Tabiiy, arxitektura, arxeologik yodgorliklar kartochkasiga boshqa ma’lumotlar ham
ilova
qilinishi
mumkin,
masalan,
me’moriyob’ektkartochkasigauyerdayanahaykalmavjudligi,
devordagiyozuvlarvayodgorliklarningdekorativbezaklari
(ichkivatashqarisi),
binokonstruksiyasi,
texnikholatito‘g‘risidama’lumotlarkiritiladi.
Mintaqadagibarchaekskursiyaob’ektlarigakartochkalarningmavjudligiyangiekskursi
yamavzularinitayyorlashjarayoninitezlashtiradi.
96
Xulosaqilibshuniaytishmumkinki,
ekskursiyaxizmatijarayonidaob’ektlarmavzuniyoritadi,
ekskursantlarningdiqqatmarkazidaturadi, gidninghikoyalariniisbotlaydi.
Axbotot-kommunikatsiya texnologiyalari xavfsizligiga bo’ladigan tahdidlar

− kompaniyalar (tashkilotlar) xodimlarining masofadan ishlashiga o'tish;
− onlayn ta'lim;
− Internet-do'konlarda xavfsiz bo’lmagan xaridlarni amalga oshirish;
− IOT qurilmalaridan (kameralar, qurilmalar, sensorlar va boshqalar) keng
foydalanish; − tovlamachi-viruslarining tarqalishi.7 Shuni ta'kidlash kerakki, o'tgan
2020 yilda bo'lgani kabi, 2021 yilda ham Internetga qo'shilgan yangi so'nggi
qurilmalar sonining tez sur'atlarda o'sishi kuzatiladi.