-rasm. n-p - 0130 Bajardi: Normatov Sarvar

|
0130 Bajardi: Normatov Sarvar
|
bet | 7/8 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,72 Mb. | | #160923 |
Bog'liq Электроника12-rasm. n-p o‘tishli ikkita yarim o‘tkazgichlarning teskari yo‘nalishda kuchlanish berilgan paytdagi ishlash sxemasi: 1 va 2 – metalli elektrodlar
To‘g‘ri tokning miqdori teskari tokka nisbatan ko‘p marta katta. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, yarim o‘tkazgichli to‘g‘rilagichning ishlash jarayoni uning voltamper xarakteristikasi orqali baholanadi. Unga ko‘ra kichik (2 V gacha bo‘lgan) kuchlanishlarda to‘g‘rilagichdan o‘tayotgan to‘g‘ri tokning miqdori nisbatan yuqori qiymatlargacha (4 mA gacha) ko‘tariladi. To‘g‘rilagichga teskari kuchlanish berilganda, ya’ni batareyaning musbat qutbi p-tipidagi yarim o‘tkazgichga, minus qutbi esa n-tipdagi yarim o‘tkazgichga ulansa, to‘g‘rilagichdan amalda tok oqib o‘tmaydi. 200 V ga teng bo‘lgan teskari kuchlanish qiymatidan boshlab, n-p o‘tish kichik teskari tokni o‘tkaza boshlaydi. Agar teskari kuchlanish miqdorini oshirsak, teskari tok qandaydir momentdan boshlab kuchli darajada o‘sadi hamda u shunday qiymatga ko‘tarilishi mumkinki, bu paytda n-p o‘tishda teshilish sodir bo‘ladi.
Yarim o‘tkazgichli to‘g‘rilagichlarda n-p o‘tish turli xil tipdagi elektr o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lgan ikki yarim o‘tkazgich orasida quymali kontakt qotishmasi hosil qilish hisobiga yoki yarim o‘tkazgich plastinkasi va o‘tkazgich orasidagi kontakt ko‘rinishida amalga oshiriladi. Birinchi holatda ikki yarim o‘tkazgichlarni bir biriga tegish joyida ma’lum bir yuza (kontakt) hosil bo‘ladi (bunday to‘g‘rilagichlar yassi to‘g‘rilagichlar deb ataladi). Ikkinchi holatda esa 2x2 o‘lchamdagi yarim o‘tkazgich (germaniy yoki kremniy) plastinkasi yupqa o‘tkir metall sim bilan tutashadi (bunday to‘g‘rilagichlar nuqtaviy to‘g‘rilagichlar deb ataladi). Bunday to‘g‘rilagichlar kichik sig‘imli n-p o‘tishga ega bo‘linadi va yuqori chastotali kurilmalarda qo‘llaniladi.
Biz hozirgacha yarim o‘tkazgichlarning asosiy xususiyatlarini ko‘rib chiqdik, endi esa ularning ayrim bir o‘ziga xos xususiyatlari bilan tanishib chiqamiz.
Yorug‘lik ta’sirida ayrim yarim o‘tkazgichlar (masalan, selen) ning o‘tkazuvchanligi keskin o‘zgarishi mumkin. Bu holat ma’lum bir to‘lqin uzunligiga ega bo‘lgan yorug‘lik nurlarining yarim o‘tkazgich elektronlariga ularni erkin elektronlarga aylanishiga etarli bo‘lgan energiya berishi bilan tushuntiriladi. Bu paytda yarim o‘tkazgichlarning elektr qarshiligi keskin kamayadi. Yarim o‘tkazgichlarning bu xususiyatidan fotorezistorlar yaratishda foydalaniladi. Fotorezistorlar nafaqat ko‘rinadigan yorug‘lik spektrlari, balki infraqizil nurlanishlarga ham sezgir hisoblanadi.
Qisman yarim o‘tkazgichni yoritganimizda, uning yoritiladigan va yoritilmaydigan qismi yuzasida foto-EYUK hosil bo‘ladi. Bu xususiyatdan elektr energiyasi manbalari – fotoelementlar va quyosh batareyalari yaratishda foydalaniladi. Quyosh batareyalari quyosh energiyasini bevosita elektr energiyasiga aylantiradi.
Ayrim yarim o‘tkazgichlar (misol uchun, kremniy) o‘zining elektr qarshiligini ularga ko‘rsatilgan bosim (tenzorezistiv effekt) hisobiga keskin o‘zgartira oladi. Yarim o‘tkazgichlarning bu xususiyatidan bosimni o‘lchashda sezgir bo‘lgan tenzodatchiklar yaratishda foydalaniladi.
Agar yarim o‘tkazgichda turli xil haroratga ega bo‘lgan ikkita qismi bo‘lsa, buning natijasida erkin zaryadlarning issiq uchidan sovuq uchiga xarakatlanishi yuz beradi. Agar tok tashuvchilar elektronlar hisoblansa, ular sovuq uchiga xarakatlangan holda uni manfiy zaryad bilan zaryadlaydi. Yarim o‘tkazgichning issiq uchi ma’lum bir elektronlarni yo‘qotgan holda musbat zaryadlanadi. Buning natijasida yarim o‘tkazgichning issiq va sovuq uchlari orasida termo-EYUK hosil bo‘ladi. Bu hodisa termoelektrik hodisa deb atalgan holda, undan termoelementlar va termogeneratorlar yaratishda foydalaniladi. Ular issiqlik energiyasini elektr energiyasiga aylantirish xususiyatiga ega.
Xulosa
Yarim o‘tkazgichlar elektr o‘tkazuvchanligi jihatidan metall o‘tkazgichlar va dielektriklar orasida turuvchi materiallar hisoblanishadi. Metall o‘tkazgichlarning solishtirma o‘tkazuvchanligi 104-106Om-1∙sm-1, yarim o‘tkazgichlarniki 10-10-104 Om-1·sm-1, dielektriklarda esa bu qiymat 10-20–10-10Om-1∙sm-1 ni tashkil etadi. Bundan tashqari, barcha metall o‘tkazgichlarning harorat ko‘tarilishi bilan elektr o‘tkazuvchanligi pasaysa, o‘z navbatida yarim o‘tkazgichlarda va dielektriklarda oshadi.
Monokristall va polikristall tuzilishga ega bo‘lgan, kelib chiqishi noorganik va organik bo‘lgan ko‘p sonli yarim o‘tkazgichli materiallardan elektrotexnika asosan germaniy, kremniy, selen, kremniy karbidi va galliy arsenidlaridan foydalaniladi. Ushbu materiallar yarim o‘tkazgichli elektr jixozlar va integral sxemalar ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi.
Kremniy va germaniy strukturaviy tuzilishi jixatidan olmossimon yarim o‘tkazgichlar toifasiga kiradi. U kub shaklida bo‘lib, uning tepalarida va markaziy chegaralarida germaniy yoki kremniy atomlari joylashgan.
|
| |