Muqobil balans tuzish - R. D. Dusmuratov, sh. N. Fayziev, A. A. Karimov

Muqobil balans tuzish – auditorlik ishining muhim elementidir. U auditni boshlashdan oldin sintetik va analitik hisob registrlarining yoki bosh daftarning ma’lumotlari bo’yicha tuziladi. Natijada, auditor tasdiqlanishi lozim bo’lgan balansga o’xshash, yangi balansga ega bo’ladi. Agar rasmiy va muqobil balanslar o’rtasida tafovutlar vujudga kelsa, bu tofovutlar mijoz-korxona hisobotida bosh buxgalterning ataylab qilgan chalkashliklarini bildiradi.
Bayon qilinganlarni umumlashtirish asosida ta’kidlash zarurki, auditorlik tekshiruvlarining samaradorligi ma’-lum darajada auditorlik dalillarni to’plashda qo’llaniladigan usullarni qanday mahorat bilan qo’llashga ham bog’liq.
Takrorlash uchun savollar:
Auditorlik dalillar nima?
Auditorlik dalillarning qanday turlari mavjud?
Auditorlik dalillarning qanday manbalari mavjud?
Auditorlik dalillarni olishning qanday usullari mavjud?
Auditorlik tashkilotining ish hujjatlari deganda nimalarni tushunasiz?
9-BOB. EKSPERT ISHLARIDAN FOYDALANISH
1. Ekspert ishidan auditorlik dalili sifatida foydalanish
Auditorlik tekshiruvi jarayonida auditorga ko’pincha nafaqat kompyuter texnologiyasi sohasidagi, balki mijozning biznesiga bevosita aloqador bo’lgan, buxgalteriyaga taalluqli bo’lmagan maxsus bilimlar ham zarur bo’ladi. Bunday hollarda auditorlik tekshiruvi o’tkazishda faqat auditorlik firmasining xodimlari emas, balki pudrat shartnomasi asosida chetdan maxsus ekspert mutaxassislar ham jalb qilinadi. Masalan, quruvchi tashkilotlar kabi, neftni qayta ishlash kompaniyalari, zargarlik buyumlari ishlab chiqaruvchi va tibbiy xizmat ko’rsatuvchi tashkilotlarni ham tekshirish zaruriyati paydo bo’lishi mumkin. Bunda mazkur muayyan soha ekspertlari yordamiga murojaat qilish zarur.
Auditorlik tashkiloti qanday hollarda va qay tarzda ekspert tayinlashi, ekspert ishlarining natijalarini rasmiylashtirishga oid qanday talablar mavjudligi va ulardan foydalanish tartiblari №16 «Ekspert ishlaridan foydalanish» nomli auditorlik faoliyatining milliy standartida bayon qilingan. Standartga muvofiq mazkur auditorlik tashkilotining shtatida turmaydigan, buxgalterlik hisobi va auditdan boshqa (tashqari) ma’lum sohalarda (ma’lum masalalar bo’yicha) etarli darajadagi bilim va (yoki) tajribaga ega, ushbu sohaga taalluqli masalalar bo’yicha xulosa bera oladigan mutaxassis ekspert deb tan olinadi.
Ushbu standart talablari tekshiruv natijalari bo’yicha rasmiy auditorlik xulosasi tayyorlash ko’zda tutilgan barcha auditorlik tashkilotlari uchun majburiy, auditorlik xulosasi berish ko’zda tutilmagan tekshiruvlar, hamda professional xizmat ko’rsatuvchi auditorlik tashkilotlari uchun esa tavsiya tavsifiga ega hisoblanadi. Auditorlik tashkiloti muayyan topshiriqni bajarish chog’ida mazkur standartning majburiy talablaridan chetga chiqish holatlarida ushbu vaziyatni o’zi-ning ishchi hujjatlarida aks ettirishi va mijoz korxona rahbariyatiga taqdim etadigan yozma hisobotida ko’rsatishi shart. Auditorlik tashkilotining o’z yuridik xizmati bo’lmagan yoki masala uning sohasidan tashqariga chiqadigan bo’lsa, u holda auditorlik tashkiloti yuridik shaxs hisoblangan, ixtisoslashtirilgan tashkilot xizmatidan foydalanishi mumkin.
Ekspert mijoz-korxona shtatida turmasligi munosabati bilan, auditorlik tashkiloti audit o’tkazish chog’ida uning xizmatidan faqat, tekshirilayotgan xo’jalik yurituvchi sub’ekt roziligi bilan foydalanishi mumkin.
Mijoz-korxona ekspert xizmatidan foydalanishni rad qilganida auditorlik tashkiloti o’tkazilgan audit natijalari bo’yicha salbiy auditorlik xulosasi tayyorlash masalasini ko’rib chiqadi. Ekspert ishlari natijalari to’g’risidagi xulosa mazkur standart talablariga muvofiq tayyorlanishi va rasmiylashtirilishi lozim bo’lib, uning mazmuni va shakli ekspert xizmati ko’rsatish shartnomasida ko’zda tutilishi lozim. Shuningdek, bu shartnomada ekspert xizmatlarining maqsadi va hajmi; muayyan masalalar bayoni (tafsiloti); zarur hollarda ekspert bilan xo’jalik yurituvchi sub’ekt o’rtasidagi o’zaro munosabatlar; xo’jalik yurituvchi sub’ekt axborotlarining maxfiyligi; ekspert o’z ishida maqsad qilib qo’ygan taxminlar va uslublar hamda ularning auditorlik tashkiloti ekspert xizmatidan foydalangan oldingi davrlarda qo’llanilgan taxminlar va uslublarga mos kelishi to’g’risidagi ma’lumotlar ham keltirilishi zarur.
Ekspertga asosan quyidagi ishlarni bajarish uchun taklif qilinishi kerak:
mulklarning ayrim turlarini baholash (er, binolar, mashina va uskunalar, san’at asarlari, zargarlik buyumlari, qimmatbaxo toshlar va b.);
mol-mulklar miqdori va sifatini aniqlash (konlardagi qazilma boyliklar zaxiralari, mashina va uskunalarning xizmat muddatlari va b.);
maxsus usullar va amallar bilan hisob-kitoblarni amalga oshirish (aktuar baholash va b.)
bajarilmagan shartnomalar bo’yicha bajarilishi lozim bo’lgan, bajarilgan ishlar va xizmatlarning hajmini o’lchash. Bu realizatsiya qilinganligini tan olish uchun zarur;
ta’sis shartnomalari, me’yoriy hujjatlar va xo’jalik shartnomalarini yuridik baxolash va interpretatsiyalash (talqin qilish).
Auditorlik tekshiruvi jarayonida ekspert ishidan foydalanish to’g’risida auditorlik tashkiloti o’rganishi lozim bo’lgan xolatlarning tavsifi va murakkabligi, ularning jiddiyligi, hamda maqsadga muvofiqligi, ushbu holatlarga nisbatan boshqa auditorlik amallarini qo’llash mumkinligi va ishonchliligidan kelib chiqqan holda qaror qabul qiladi.
Auditorlik tashkiloti audit o’tkazishda xizmatidan foydalangan ekspert tegishli maxsus malakaga ega bo’lib, buni tasdiqlovchi hujjat (malaka attestati, sertifikat, litsenziya, diplom va sh. o’.) taqdim etishi lozim. Shuningdek, ekspert auditorlik tashkiloti xulosa olishni mo’ljallagan soxada tegishli tajriba va obro’ga ham ega bo’lishi hamda bu tavsiyalar, muloxozalar, nashr qilingan ishlari, ma’lumotnomalar bilan tasdiqlangan bo’lishi kerak.
Auditorlik tashkiloti tomonidan ishga jalb qilingan ekspert xolis bo’lishi lozim. Auditorlik tashkiloti qoidaga ko’ra, quyidagi hollarda audit o’tkazish chog’ida ekspert ishidan foydalanmasligi lozim:
Agar ekspert – jismoniy shaxs auditorlik tashkiloti audit o’tkazayotgan korxonaning rahbari yoki asosiy ta’sischilaridan biri hisoblansa, yoki ko’rsatilgan shaxslar bilan yaqin qarindoshlik aloqasi bo’lsa (ota-onasi, er-xotin, aka-uka, opa-singil, o’g’il, qizi shuningdek er-xotinlarining aka-ukalari, opa-singillari, ota-onalari va bolalari) yoki auditorlik tashkiloti audit o’tkazayotgan xo’jalik yurituvchi sub’ektning mansabdor shaxsi yoki shtatdagi xodimi hisoblansa;
-ekspert-huquqiy shaxs auditorlik tashkiloti tomonidan audit o’tkazilayotgan xo’jalik yurituvchi sub’ektning ta’sischisi, kreditori, sug’urtalovchisi hisoblansa yoki ushbu xo’jalik yurituvchi sub’ekt ekspert yuridik shaxsning asosiy ta’sischisi hisoblansa. Agar ekspert tayinlaganidan so’ng yuqorida ko’rsatilgan holatlar ma’lum bo’lsa yoki vujudga kelsa, auditorlik tashkiloti ekspert xulosasini tasdiqlaydigan qo’-shimcha ishlarni amalga oshirishi yoki boshqa ekspert tayinlashi lozim.
Xo’jalik yurituvchi sub’ektning ekspert ishidan foydalanishni rad qilishi yozma ravishda rasmiylashtirilishi lozim. Bunday rad etish hollarida auditorlik tashkiloti o’tka-zilgan audit natijalari bo’yicha salbiy xulosa tuzishi mumkin.
Auditorlik tashkiloti audit o’tkazishda ekspert ishidan tekshirilayotgan mijoz-korxona va ekspert tashkiloti o’rtasida yoki auditorlik tashkiloti va ekspert tashkiloti o’rtasida tuzilgan pullik shartnoma asosida foydalanadi.
Ekspert xizmati shartnomada umumqabul qilingan shartlardan tashqari quyidagilar ko’zda tutilgan bo’lishi lozim:
ekspert ishining maqsadi va hajmi;
auditorlik tashkiloti ekspert xulosasidan kutayotgan muayyan masalalarning bayoni;
ekspert tashkiloti va xo’jalik yurituvchi sub’ekt o’rtasida o’zaro munosabatlar bayoni, agar bu talab qilinsa;
xo’jalik yurituvchi sub’ekt axborotlarining maxfiyligi;
ekspert o’z ishida qo’llashni mo’ljallayotgan taxminlar va usullar, ularning olidingi davrlarda qo’llanilgan taxminlar va usullarga mos kelishi (agar auditorlik tashkiloti oldingi davrlarda ekspert xizmatlaridan foydalangan bo’lsa) to’g’risida ma’lumotlar.
Ekspert o’z ishining natijalarini yozma shakldagi (hisobot, hisob-kitob va sh. k) xulosa ko’rinishida taqdim etadi.
Ekspert xulosasi tajribali auditor va (yoki) boshqa ekspert tanishib chiqib, ekspert tomonidan bajarilgan ishlar to’g’risida tasavvurga ega bo’ladigan darajada to’liq va batafsil bo’lishi lozim. Xususan, ekspert xulosasida quyidagilar aks ettirilgan bo’lishi zarur:
xo’jalik yurituvchi sub’ektning nomi;
ish bajarilgan ob’ekti;
bajarilgan ish hajmi va ekspertning mas’uliyat chegarasi;
qo’llanilgan ish usullari, shu jumladan ularning oldingi davrlarda foydalanilgan usullarga mosligi (agar oldingi davrlarda auditorlik tashkiloti ekspert ishidan foydalangan bo’lsa);
ishni bajarish chog’ida ekspert tomonidan qabul qilingan taxminlar, shu jumladan ularni oldingi davrlarda qabul qilingan taxminlarga mosligi (agar oldingi davrlarda auditorlik tashkiloti ekspert ishidan frydalangan bo’lsa);
bajarilgan ish bilan bog’liq bo’lgan xal etilmay qolgan xar qanday jiddiy shubxalar;
bajarilgan ishlarning natijalari.
№16 AFMSda ta’kidlanishicha, ekspert xulosasi uchta qismdan iborat: kirish, tekshirish va xotima.
Ekspert xulosasining kirish qismida quyidagilar ko’rsatiladi:
ekspert o’z ishini bajargan xo’jalik yurituvchi sub’ektning nomi;
ekspert tomonidan bajarilgan ishlar nomi va bu ishlarning bayoni
ekspert haqida ma’lumotlar: nasabi, ismi-sharifi; malakasi;
materiallarning o’rganish uchun qabul qilingan sanasi;
o’rganish uchun qabul qilingan materiallar nomi;
audit o’tkazilayotgan vaziyat va xulosa berish uchun axamiyatga ega bo’lgan birlamchi ma’lumotlar, ularning olinish manbalari ko’rsatilgan xolda;
ekspert oldiga qo’yilgan masalalar.
Ekspert xulosasida keltiriladigan masalalar shakli ekspert xizmati ko’rsatish to’g’risidagi shartnomada qanday berilgan bo’lsa, shunday bo’lishi lozim. Ularni aniqlashtirish zarur bo’lganida ekspert masalani bayon qilishi, so’ngra o’zining kompitentsiyasiga muvofiq vazifani qanday tushunganligini ko’rsatadi. Agar ekspert ayrim masalalarni, uning maxsus bilim doirasidan chetga chiqishini (to’liq yoki qis-man) aniqlasa, bu holni xulosada ko’rsatadi. Ekspert masalalarni guruxlash va ularni eng maqsadga muvofiq o’rganish tartibini taminlaydigan ketma-ketlikda bayon qilish huquqiga ega. Agar masala ekspert tashabbusiga ko’ra o’rtaga qo’yilsa, u ham kirish qismida bayon qilinadi.
Ekspert xulosasining tekshirish qismida izlanish jarayoni va uning natijalari bayon qilinadi, hamda aniqlangan faktlarga tushuntirish beriladi.
Ekspert tomonidan hal etilgan har bir masalaga izlanish qismining ma’lum bo’limi mos kelishi lozim. O’zaro chambarchas bog’liq bo’lgan ikki va undan ortiq masalalarni bir vaqtning o’zida o’rganish zarur bo’lganida, olingan natijalar bitta bo’limda bayon qilinadi. Tekshirish qismida quyidagilar bayon qilinadi:
tekshirish usullari maxsus bilimga ega bo’lmagan shaxslar uchun tushunarli bayon etilgan va zarur bo’lganda ekspert xulosalarining to’g’riligini mazkur izlanishlarni takrorlab tekshirish mumkin bo’lgan darjada batafsil bo’li-shi zarur;
taxminlarni o’rganish chog’ida qabul qilingan tushuntirish va asoslashlar;
qo’yilgan masalalarni had etishda ekspert tomonidan qo’llanilagan me’yoriy hujjatlar, ularni nashr qilgan organ va sanasi ko’rsatilgan holda;
hal qiluvchi masalaga doir xulosani asoslaydigan, tekshirish natijalarining fikr muloxazalar batafsil bayon qilingan ekspert bahosi.
Maxsus atamalarga izoh berilishi lozim. Agar qo’yilgan masalalarning ayrimlariga javob berish imkoni bo’lmasa, xulosaning izlanish qismida ekspert buning sababini ko’rsatadi.
Ekspert xulosasining xotima qismida kirish qismida keltirilgan masalalarning javobi tarzidagi xulosalar keltiriladi.
Qo’yilgan masalalarning har bittasiga aniq javob berilgan bo’lishi yoki tekshirish jarayonida u yoki bu sabablarga ko’ra uni hal etish imkoni bo’lmaganligi ko’rsatilishi lozim.
Ekspert oldiga masala qilib qo’yilmagan, ammo tekshirish chog’ida aniqlangan xolatlar to’g’risidagi xulosalar ekspert xulosasining so’ngida bayon qilinadi.
Agar ekspert xulosasining xotima qismi uning tekshirish qismida bayon etilgan tadqiqot natijalarining batafsil bayonisiz tuzilishi mumkin bo’lmasa, xulosaning tekshirish qismiga izoh berib o’tish mumkin.
Ekspert xulosasida keltirilgan ma’lumotlar aniq bayon etilgan bo’lib, ularning shakli va mazmuni yaqqol ko’rinadigan hamda turlicha izohlanmaydigan bo’lishi lozim.
Ekspert xulosasi qog’ozda yoki auditorlik tashkiloti bilan kelishilgan, auditorlik tashkilotining arxivida ishchi hujjatlarni saqlash uchun belgilangan vaqt davomida, undagi ma’lumotlarni saqlashni ta’minlaydigan boshqa hujjatda tayyorlanishi mumkin.
Ekspert xulosasida quyidagi majburiy rekvizitlar bo’lishi lozim:
hujjatning nomi;
hujjatning sanasi;
ekspertning shaxsiy imzosi va uning rasshifirovka;
yuridik shaxs hisoblangan ekspert xulosasi uning muxri bilan tasdiqlanishi lozim;
Ekspert o’z xulosasini kamida uch nusxada tuzib, uning bittasini auditorlik tashkiloti tekshiruv o’tkazayotgan xujalik yurituvchi sub’ektga, ikkinchisini esa auditorlik tashkilotiga taqdim qiladi.
Ekspert ishlarining natijalari auditorlik tashkiloti tomonidan quyidagi jixatlari bo’yicha ko’rib chiqilishi lozim:
ekspert xulosasi uchun asos bo’lgan ma’lumotlar;
xulosa tuzishda ekspert tomonidan foydalanilgan taxminlar va usullar, shu jumladan ularning oldingi davrlarda qo’llanilgan taxminlar va usullarga mosligi (agar oldingi davrlarda auditorlik tashkiloti ekspert xizmatidan foydalangan bo’lsa);
o’tkazilgan auditning umumiy natijalari.
Agar auditorlik tashkiloti tomonidan ekspert ishlarining natijalarini ko’rib chiqish chog’ida ekspert xulosasi va xo’jalik yurituvchi sub’ekt ma’lumotlari o’rtasida jiddiy nomuvofiqliklar aniqlansa yoki auditorlik tashkiloti ekspert ishlarining natijalarini asossiz deb topsa, auditorlik tashkiloti ekspert xulosasining asosliligini ta’minlovchi qo’shimcha auditorlik amallarini bajarishi yoki boshqa ekspert tayinlashi lozim.
Ekspert xulosasi auditorlik tashkilotining ishchi hujjatlari qatoriga qo’shiladi. Agar istisno holatlarda ekspert og’zaki tushuntirishlar bersa, ular ham auditorlik tashkiloti tomonidan ishchi hujjatlarda aks ettirilishi lozim.
Qandaydir o’rganilgan xolatlarni baxolashda ekspertning jiddiy ishonchsizliligidan, hamda xo’jalik yurituvchi sub’ekt va ekspert o’rtasida yoki auditorlik tashkiloti va ekspert o’rtasidagi echimi topilmagan kelishmovchiliklar natijasida ekspert xulosasi olish imkoni bo’lmasa, auditorlik tashkiloti salbiy auditorlik xulosasi tuzish to’g’risida bildirishi mumkin.
Audit o’tkazish chog’ida ekspert xizmatidan foydalanish, jumladan auditorlik xulosasida bu to’g’rida ko’rsatib o’tilishi, auditorlik xulosasi uchun auditorlik tashkiloti zimmasidan mas’uliyatni soqit qilmaydi.
|