Mashinasozlikda ishlab chiqarish va texnologik jarayonlar

1.5. Mashinasozlikda ishlab chiqarish va texnologik jarayonlar
.
Materiallar va yarim xomashyodan o„zini xizmat vazifasiga mos keluvchi tayyor
mashina (buym) olish uchun amalga oshirilgan barcha ayrim jarayonlar yig„indisiga
ishlab chiqarish jarayoni deyiladi.
Mashinasozlik korxonalarida amalga oshiriladigan ishlab chiqarish jarayoni,
tabiat buymlarini mashinaga aylantiruvchi hamma ishlab chiqarish jarayonlarining bir
qismi hisoblanadi.
Tayyor mashinaga aylantirilgunga qadar xomashyo va yarim xomashyolarni
bosib o„tgan barcha bosqichlarning yig„indisi mashinasozlikdagi ishlab chiqarish
jarayoni deb ataladi.
U qo„yidagilarni o„z ichiga oladi:
- ishlab chiqarish vositalarini tayyorlash va xizmat ko„rsatish, ish joyini tashqil
qilish;
- materialvayarimxomashyolarniqabulqilishvasaqlash;
- mashina detallarining tayyorlashning barcha bosqichlari;
- buym va uzellarni yig„ish;
- tayyor buyum va detallarni tashish;
- texnik nazorat;
- yig„ilgan buymni bo„laklarga ajratish;
- tayyor mahsulotni qadoqlash va boshqalar.
Berilgan texnik talablarga mos keladigan detal yoki buyum olish maqsadida
material yoki yarim xomashyoni shaklini, o„lchamini, xosalarini ma‟lum ketma-
ketlikda o„zgartirish texnologik jarayon deyiladi.
33
Mashinalarga mexanik ishlov berish texnologik jarayoni butun mashinani
tayorlash umumiy texnologik jarayonini qismi hisoblanadi. Mashinalarni ishlab
chiqarishni ko„paytirish ishlab chiqarishni oddiy kengaytirishni (ekstensifikatsiya)
yo„li bilan emas, balki birinchi navbatda texnologik jarayonini jadallashtirish
(intensifikatsiya) hisobiga ta‟minlanishi kerak, shuning uchun mashinasozlik
texnologiyasini asosiy vazifasi – yuqori unumdorli texnologik jarayon qurishdan
iboratdir.
Tayyorlamalarni tayyorlash, termik ishlov berish, mexanik ishlov berish, yig„ish
kabi
texnologik
jarayonlarni
ajratadilar.
Tayyorlov
tasnifidagi
texnologik
jarayonlarda boshlang„ich materialni berilgan o„lchamlar va ko„rinishdagi mashinalar
detallari tayyorlamasiga aylanishi qo„yish, bosim ostida ishlash, sortli yoki maxsus
prokatni kesish hamda kombinatsiyalashgan usullarida amalga oshiriladi. Termik
ishlov berish jarayonida detal materialini xosalarini o„zgartiruvchi tuzilmaviy
o„zgarishlar sodir bo„ladi.
Mexanik ishlov berish texnologik jarayoni deyilganda tayyor detali olguncha
tayyorlamani holatini (uni geometrik shakllari, o„lchamlari va yuzalari sifatini)
ketma-ket o„zgartirilishi tushuniladi. Ishlov berish uchun tayyorlama dastgohga
o„rnatiladi va mahkamlanadi. Ishlov berilgandan so„ng tayyorlama dastgohdan
echiladi, bu xarakatlar tayyorlama holatini o„zgartirmaydi, ammo ular shunchalik
ishlov berish bilan bog„langanki, ularni texnologik jarayondan ajratib bo„lmaydi.
Yig„ish texnologik jarayoni bevosita buyum elementlarini ma‟lum ketma-ketlikda
qismlarga (qismni yig„ish), qismlar va ayrim detallarni buyumga yig„ish (umumiy
yig„ish) bilan bog„liq, uni amalga oshirish uchun ham bir qator elementlarni
birlashtirish jarayoni bilan uzviy bog„liq bo„lgan yordamchi harakatlarni bajarish
zarur bo„ladi.
Texnologik jarayonni bajarish uchun ish joyini tashqil qilish va jihozlash zarur
bo„ladi. Bir yoki ishchilar jamoasi ish bajarishi uchun belgilangan, detal va asoboblar
saqlash joyi, moslamalar, texnologik dastgoh joylashgansex maydonining bir qismi
ish joyi deb ataladi.
34
Texnologik jarayon operatsiyalarga bo„linadi. Bir ishchi yoki ishchilar jamoasi
bir ish joyida bajaradigan texnologik jarayonni tugallagan qismiga texnologik
operatsiya deyiladi.
Operatsiyalar mazmunini bajarish ketma-ketligini belgilash texnologik jarayon
loyixalash vazifasiga kiradi.
Bu ishlab chiqarish uchun katta ahamiyatga ega, chunki texnologik jarayonni
unumdorligi, nazorati va rejalashtirish operatsiyalar bo„yicha hisobga olinadi.
Tashkiliy nuqtai-nazardan operatsiya texnologik jarayonni asosiy va ajralmas
qismi hisoblanadi. Operatsiyalarga asosan jarayonni mehnat hajmi, talab etilgan
ishlab chiqarish ishchilari va uni material-texnik ta‟minoti (dastgohlar, moslamalar,
asboblar) aniqlanadi.
Operatsiya bir yoki bir necha o„rnatishda bajarilishi mumkin.
O„rnatish deb tayyorlama yoki yig„ilayotgan qismni mahkamlashni
o„zgartirmasdan bajariladigan operatsiyaning qismiga aytiladi.
Masalan: «detal aylanma sirtiga ishlov berish» operatsiyasi ikki marta
o„rnatishga ega bo„lishi mumkin (1.15-rasm).
1-o„rnatish – patronda bir tomondan ishlov berish (a);
2-o„rnatish – patronda boshqa tomondan ishlov berish (b).
a) b)
1.15-rasm. Detalni patronga o„rnatish
Ishlov beriladigan detal moslamada turib, buruvchi qurilma yordamida,
dastgohning ishchi elementiga (masalan kesuvchi asbob) nisbatan o„z holatini
o„zgartirishi va har xil holatni egallashi mumkin.
Mahkamlangan detalni qo„zg„atmasdan o„zgartirish jixozga nisbatan egallagan
joylashuvining har biri holat deb ataladi[5].
Masalan; vertikal parmalash dastgohida teshikka ishlov berish (1.16-rasm).
35
1.16-rasm. Vertikal parmalash dastgogida ishlov berish
I- holat – tayyor detalni olib, tayyorlamani maxkamlash;
II- holat – parmalash;
III- holat – zenkerlash;
IV- holat – razvertkalash.
O„rnatish va holat orasidagi farq shundan iboratki, o„rnatishda detalni
moslamaga nisbatan holati o„zgarsa, holat almashtirilganda esa detal moslamaga
nisbatan o„z holatini o„zgartirmaydi.
Operatsiya bir yoki bir necha o„tishda bajarilishi mumkin.
Bir yuzaga bir yoki bir vaqtda ta‟sir qiluvchi bir nechta asboblarda ishlov
berishni o„z ichiga olgan operatsiyaning bir qismiga texnologik o„tish deb ataladi va
u ishlov berilayotgan yuza, ishchi asbob va ishlash tartibini doimiyligi bilan
tasniflanadi.
O„tish bir yoki bir necha ishchi yurishda amalga oshirilishi mumkin.
Yurish-o„tish qismi bo„lib, agar yurishlar bir nechta bo„lsa, unda bir qatlamdan
kesiladi, ulardan dastgoh ish tartibini o„zgartirmasdan foydalaniladi.
Tayyorlamaga nisbatan asbobni bir karra siljishdan tashqil topgan, tayyorlama
xosasi yoki yuza sifatini, shaklini, o„lchami o„zgarishi bilan kechadigan texnologik
o„tishni tugallagan qismiga ishchi yrish deb ataladi.
Masalan; valiknisilindrik yuzasini yo„nish operatsiyasi, bu holda qora va toza
yo„nish, har xil kesish tartibiga ega bo„lganligi uchun operatsiyaning alohida
o„tishlari bo„ladi.
36
Agar qora yo„nishda qo„yimni hammasini birdaniga olib bo„lmasa va bir necha
martada olishga to„g„ri kelsa, o„zgarmas kesish tartibida, har qatlamni olish bilan
bog„liq qismi ishchi yurish bo„ladi.
Jilvirlashda juda ko„p yurib o„tishlar amalga oshiriladi. O„tish uslublarga
bo„linadi. Ishchini ish bajarish jarayonida va unga tayyorgarlik ko„rish jarayonida
bajariladigan alohida harakatlarni yig„indisi uslub deyiladi.
Masalan: Valikni qora yo„nishdagi o„tish quyidagi uslublardan tashqil topadi:
detalni patronga o„rnatish, detalni maxkamlash, orqa babka markazini keltirish,
dastgoh harakatini qo„yish, kesuvchi asbobni keltirish, yo„nib bo„lgandan keyin
dastgoh harakatini to„xtatish va xakozalar.
Ishchi uslub va uslub elementlariga sarf bo„ladigan vaqtni o„rganish asosida,
yangi texnologik jarayonlarni ishlab chiqishda qo„lda bajariladigan uslublarni
me‟yorlash uchun foydalaniladigan turli me‟yoriy jadvallar ishlab chiqiladi.
|