Arabcha, tojikche kitoblar o'kush, Bizin tilimizche bu yumg`i uqush

|
Arabcha, tojikche kitoblar o'kush, Bizin tilimizche bu yumg`i uqush
|
bet | 6/10 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 143,5 Kb. | | #138952 |
Bog'liq Falsafaning funksiyalari, falsafa pedagokka, ilmiy tadqiqotchiga, biologga, muhandisga, umuman har bir insonga nima uchun kerakligining tahlili.Arabcha, tojikche kitoblar o'kush, Bizin tilimizche bu yumg`i uqush. Mazmuni:
Arabcha, tojikcha bunday kitoblar talaydir, Bizning tilimizda esa bu jamlangan zakovatdir.
Shoir o'rinli e'tirof etganidek, arabcha, tojikcha kitoblar ko'p bo'lib, bizning tilimizda mazkur kitob donishmandlikning ilk namunasi edi. ‘‘Qutadg'u bilig’‘ dostoni o'z davrida keng shuhrat qozongan, turkiy tildagi eng yaxshi asar sifatida baholangan. Mazkur pandnomaning turli joylarda turlicha nomlar bilan atalganligini muallifning o'zi asar muqaddimasida faxr bilan ta'kidlaydi. Bu kitobni chinliklar ,,Adabul-mulk’‘ (Hukmdorlar odobi), mochinliklar (sharqiy turkistonliklar) ,,Oyinul-mamlakat’‘ (Mamlakatning tartib usuli), Sharq elining kattalari ,,Ziynatul- umaro’‘ (,,Amirlar ziynati’‘), eronliklar ,,Shohnomai turkiy’‘ ba'zilar ,,Pandnomai muluk’‘ (Hukmdorlar nasihatnomasi), turonliklar esa ,,Qutadg'u bilig’‘ deb nomlaganlar. Mana shunday qimmatli asar mavjudligi haqidagi dastlabki xabar XIX- asrning birinchi choragida paydo bo`ldi. Bu asarning hijriy 843 (1439) yilda Hirotda uyg`ur yozuvi bilan Hasan Qara Sayil Shams tomonidan ko`chirilgan nusxasi Turkiyaning Tugot shahriga, bu yerdan esa hijriy 879 (1474) yilda Abdurazzoq Shayxzoda baxshi uchun Fanari o`g`li Kadi Ali tomonidan Istambulga keltirilgan. Uni mashhur tarixchi va sharqshunos Xammer Purgshtall Istambulda sotib olib, Vena saroy kutibxonasiga keltiradi. Shundan so`ng bu asar haqidagi birinchi xabar va uning ba`zi namunalari 1823-yilda fransuz sharqshunosi Jaubert Amedee tomonidan nashr etilgan.
1870-yilda esa venger olimi Vamberi ,,Qutadg`u bilig’‘ning eng muhim qismlarini ,,Uyg`ur tili obidalari’‘ va ,,Qutadg`u bilig’‘ nomi bilan nashr qildi va nemis tilidagi tarjimasini berdi. 1890-yildan boshlab esa bu asarni mashhur rus sharqshunos olimi Radlov tekshira boshladi. 1896-yilda kitobning arab yozuvi bilan ko`chirilgan ikkinchi nusxasi Qohirada topildi. 1890-yilda Radlov uyg`ur yozuvi bilan ko`chirilgan Vena nusxasining faksimilesini, 1891 -yilda shu faksimilesining tekstini manjur yozuvi bilan nashr qildirgan edi. Qohira nusxasidan ko`chirma olgach, u ikki nusxani solishtirish imkonyatiga ega bo`ldi va 1910-yilda ,,Qutadg`u bilig’‘ning transkripsiyasi bilan nemis tiliga qilingan mukammal tarjimasini nashr ettirdi. Nihoyat ,,Qutadg`u bilig’‘ning arab yozuvi bilan ko`chirilgan uchinchi nusxasi haqidagi dastlabki malumot 1914-yilda e`lon qilindi. Sharqshunos olim Valizoda 1913-yilning kuzida o`z shaxsiy ishi bilan Qo`qonga safarga otlanadi va mazkur safarida Qozon universiteti qoshidagi arxeologiya, tarix va etnografiya jamiyati tomonidan Sharq qo`lyozmalari haqida ma`lumot to`plash topshirig`ini oladi. U 1914-yil 20- aprelda Farg`ona ekspeditsiyasi haqida mazkur jamiyatga qilgan hisobot ma`ruzasida namanganlik Muhammadhoji Eshon Lolaresh ismli kishining shaxsiy kutubxonasida ,,Qutadg`u bilig’‘ning arab alifbesi bilan yozilgan nusxasi mavjud ekanligi haqidagi xabarni aytgan. Bu esa ,,Qutadg`u bilig’‘ning Namangan nusxasi haqidagi dastlabki ma`lumot edi. Bu xabar e`lon qilinganidan so`ng o`zbek olimi Fitrat 1924- yilda Muhammadhoji Eshon Lolareshdan mazkur nusxani olishga miyassar bo`ladi va shu yilning o`zidayoq bu nusxani Toshkent asosiy kutubxonasiga keltiradi.6 Oradan bir yil o`tgach, ,,Maorif va o`qitguvchi’‘ jurnalida ,,Qutadg`u bilig’‘ning Namangan nusxasi haqida Fitratning maqolasi bosilib chiqadi. 1928-yilda esa u bu asarning ayrim parchalarini izohlar bilan nashr qiladi. Umuman, ,,Qutadg`u bilig’‘ turkshunos olimlarning diqqatlarini o`ziga jalb qilgan edi. Jumladan, bu asarning til xususiyatlari, vazn va qofiya usullari, til va fonetik sutrukturasi haqida ilmiy ishlar qilingan.
,,Qutadg`u bilig’‘ni o`rganishda A.A.Valitovaning ilmiy ishlari diqqatga sazovordir. Birinchi bo`lib bu asarni boy bir tarixiy manbaa sifatida o`rganish ishini boshlab bergan A.A.Valitova bu sohada beqiyos yutuqlarni qo`lga kiritgan. A.A.Valitovaning tekshirishlari turkshunoslikka qo`shilgan katta hissadir. ,,O`zbek mumtoz adabiyoti tarixi’‘da ,,Qutadg`u bilig’‘ning ayrim parchalari va lug`atlarining berilishi bugungi kunda bu asarni o`rganishda yana ilgariga qarab qo`yilgan dadil qadam hisoblanadi. Shuni ta`kidlab o`tish kerakki, ,,Qutadg`u bilig’‘ haqida qanchalik ko`p ilmiy ishlar qilingan bo`lishiga qaramay hali turli masalalar sohasida ko`pgina ilmiy izlanishlar qilish mumkin.
,,Qutadg'u bilig’‘ning uch qo'lyozma nusxasi bizgacha yetib kelgan. Ulardan biri uyg'ur yozuvida ko'chirilgan bo'lib, Venada saqlanadi. Arab yozuvidagi ikki qo'lyozmadan biri Qohirada, ikkinchisi Toshkentda saqlanmoqda. ,,Qutadg'u bilig’‘ning qo'lyozmalarini o'rganish, matnini nashrga tayyorlash sohasida Hammer Purgshtall, Jauberg Amedi, Herman Vamberi, R.Arat, V.Radlov, S.Malov, O.Valitova singari sharqshunos olimlar qimmatli ilmiy tadqiqotlar yaratdilar. O'zbekistonda ,,Qutadg'u bilig’‘ga oid ilk ishlarni professor A.Fitrat boshlab berdi. Olim uning ayrim parchalarini ,,O'zbek adabiyoti namunalari’‘ (1926) kitobida nashr ettirdi. S.Mutallibov, G'.Abdurahmonov, N.Mallayevlar ham A.Fitrat an'anasini davom ettirdilar. 1971 yilda «Qutadg'u bilig»ni transkripsiya va hozirgi o'zbek tiliga tabdili bilan Q. Karimov nashr qildirdi. Shuningdek, asarni hozirgi o'zbek tilida (nazm-u nasrda) bayon qilib, bolalarbop qisqartirilgan nashrini (Toshkent, ,,Yulduzcha’‘ 1991) prof. B.To'qliyev amalga oshirdi. Yana ,,O'zbek adabiyoti bo'stoni’‘ turkumida ,,Qadimiy hikmatlar’‘ kitobi tarkibida ,,Qudadg'u bilig’‘ning kattagina qismi (G`. G'ulom nomidagi ASN, Toshkent, 1987, 89-413-betlar) nasriy bayonda o'quvchilarga taqdim etildi. Bu dostonni ilmiy-nazariy jihatdan o'rganish hamda nashr ishlari davom ettirilmoqda.
|
| |