Referat mavzu: Noodatiy fikrlash asoslari (qutichadan tashqarida fikrash) Bajardi: A. Axmedov Qabul qildi: A. Temirxonov

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI, BERDOQ NOMIDAG’I QORAQALPOQ DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT (TARMOQLAR VA SOXALAR BO’YICHA)
2-KURS TALABASI AXMEDOV AKRAMNING
KREATIV FIKRLASH FANIDAN
REFERAT
MAVZU: Noodatiy fikrlash asoslari (qutichadan tashqarida fikrash)
Bajardi: A. Axmedov
Qabul qildi: A. Temirxonov
“Tafakkur – bu insonning asosiy imkoniyat manbaidir. Kelajagimizning qanday bo‘lishi bizning tafakkurimizga butunlay bog‘liq”.
Edvard de Bono
mavzu. Noodatiy fikrlash asoslari (qutichadan tashqarida fikrash)
Reja:
1. Noodatiy fikrlashning mazmun va mohiyati
2. Noodatiy fikrlashni shakllantirish
3. Noodatiy fikrlash usullari
1. Noodatiy fikrlashning mazmun va mohiyati
Noodatiy fikrlash – bu ixtiyoriy vaziyatdan chiqish maqsadida noizchil va hatto, mantiqsiz usullar orqali noodatiy, yangi, eng ma’qul qarorlarni izlab topa olish qobiliyatidir.
Noodatiy fikrlash kishilarning odatiy fikrlash tarziga nomuvofiq, g‘ayrioddiy fikrlashi, noodatiy usul va yo‘llar bilan xulosalar chiqarishi; vaziyatdan chiqishning hatto g‘ayritabiiy, ammo eng maqbul muqobillarini izlab topish, masalalar va hodisalarga nisbatan har doim ijodiy fikrlash
rqali yondashish ko‘nikmasidir. Har qanday kuchli iqtidor egasi noodatiy fikrlash tarzi mahsulidir. Odatiy fikrlash tarzi kishidagi iqtidorni yuzaga chiqarmaydi, uning ijodiy, intellektual va ilmiy salohiyatining rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Oqibatda, qanchalik iqtidor va salohiyat egasi bo‘lmasin, odatiy fikrlash tarziga ko‘nikkan inson nari borsa boy informatsion bazaga ega “bilimli o‘quvchi” yoki “xodim”dan nariga o‘ta olmaydi.
Vaholanki, agar ularda noodatiy fikrlash ko‘nikmasi shakllantirilganda, bu boradagi ularning intilishlari rag‘batlantirilganda mamlakatimizdagi fan va texnologiyalar sohasi bugungidan ko‘ra ancha yuksak marralarni zabt etgan bo‘lardi. Xush, ilm-fan rivoji uchun shunchalik ahamiyatli bo‘lgan “noodatiy fikrlash” deganda nimani tushunish kerak? U qanday namoyon bo‘ladi va qanday natijalarga olib keladi? Bir kuni universitet o‘qituvchisi Qirollik Akademiyasi Prezidenti, fizika fani bo‘yicha Nobel mukofoti sovrindori Ernest Rezerfordga bir masalada yordam so‘rab, murojaat qiladi. U bir talabasiga fizika fanidan imtihonda eng past baho qo‘ymoqchi ekanligini, lekin talaba bu bahoga rozi emasligini aytadi. Ularning har ikkisi - o‘qituvchi ham, talaba ham uchinchi bir xolis shaxsning fikrini so‘rab ko‘rishga rozi bo‘ladilar. Ular bu masalada Rezerfordni tanlaydilar. Imtihonda berilgan savol quyidagicha edi: “Barometr - yordamida bino balandligini qanday o‘lchash mumkinligini tushuntiring”.
Talabaning javobi quyidagicha edi: “Barometr bilan binoning tomiga chiqib, uzun arqonga barometrni bog‘lab, pastga tushirish, so‘ngra uni yana yuqoriga ko‘tarib, arqon uzunligini o‘lchash lozim, shu uzunlik binoning balandligini ko‘rsatadi”.
Vaziyat murakkab edi, o‘z navbatida, javob ham to‘liq va to‘g‘ri bo‘lgan. Boshqa bir tomondan, imtihon fizika fanidan bo‘lgan, biroq javob esa bu sohada qo‘llash mumkin bo‘lgan bilimlarga unchalik mos kelmas edi.
Rezerford talabadan javobni yana bir marta takrorlashni so‘raydi. Tayyorgarlik uchun olti daqiqa ajratib, talabaga javobda fizik qonuniyatlar aks etishi lozimligini tayinlaydi. Besh daqiqa o‘tgunga qadar talaba imtihon varaqasiga hech narsa yozmaydi. Rezerford talabadan imtihonni topshirish yoki topshirmasligini so‘raganida, u muammoning bir necha echimi borligini, shunchaki ular orasidan eng maqbulini tanlayotganini aytadi. Qiziqishi ortgan Rezerford vaqt tugamagan bo‘lsa ham, yosh talabadan javobni aytishini so‘raydi. Savolga endi quyidagicha javob yangraydi: “Barometr bilan binoning tomiga chiqing va barometrni ipga bog‘lab, pastga tashlang, tushish vaqtini belgilab qo‘ying. So‘ngra formuladan foydalanib, bino balandligini hisoblash mumkin”. SHunda Rezerford o‘z hamkasbi – o‘qituvchidan javobning ma’qul bo‘lgan yoki ma’qul emasligini so‘raydi. O‘qituvchi javob qoniqarli ekanligini tan oladi. Biroq, talaba bir necha javobni bilishini eslatadi va qolgan javoblarni ham aytishini so‘raydilar.
- Barometr yordamida bino balandligini o‘lchashning bir necha usullari mavjud, - deb boshlaydi talaba.
- Masalan, quyoshli kunda ko‘chaga chiqib, barometr va uning soyasi uzunligini o‘lchash mumkin. Xuddi shuningdek, bino soyasining uzunligi ham o‘lchanadi. So‘ng oddiy proporsiyani hisoblash orqali binoning uzunligini ham topish mumkin.
- Yomon emas, - dedi Rezerford. – Boshqa usullar ham bormi?
- Ha. Juda oddiy usul bor, bu usulning sizlarga yoqib qolishigi ishonchim komil. Barometrni qo‘lingizga olib, zinadan ko‘tarilasiz.
Barometrni devorga tirab, belgilar qo‘yib borasiz. Belgilar sonini barometr uzunligiga ko‘paytirib, bino balandiligini bilib olasiz. Bu eng ajoyib usul.
- Agar sal murakkabroq usulni hohlasangiz, - davom ettirdi u, - barometrga ip bog‘lab, uni mayatnik kabi tebratib, binoning asosi va tomida gravitatsion kattalikni aniqlang. Bu kattalliklar orasidagi tafovutdan bino balandligini hisoblash mumkin.
- Nihoyat, - yakunladi talaba, - boshqa ko‘pgina usullar orasida bu masalaning eng ma’qul echimi shuki, barometrni olib, bino boshqaruvchisini topish va unga: “Janob boshqaruvchi, menda g‘aroyib barometr bor. SHu binoning balandligini ayt sangiz, uni sizga tuhfa qilaman” – deb aytish.
Shunda Rezerford talabadan nahotki bu masalaning hammaga ma’lum bo‘lgan echimini bilmasligini so‘radi. U echimni bilishini tan oldi, biroq o‘quvchilarga o‘z fikrlash usullarini ro‘kach qilib, shunday fikrlashga majburlovchi o‘qituvchilardan zerikkanini, shuning uchun o‘zi to‘g‘ri deb hisoblagan javobni aytganligini ta’kidladi. (Bu talaba buyuk fizik, Nobel mukofoti sovrindori Nils Bor ( 1885-1962) edi.)
Er yuzasining aksariyat aholisi vakillari mantiqiy fikr yuritadilar. Bu oddiy hayotiy formula: “Hamma shunday qilyaptimi, demak, men ham shunday qilishim kerak”, - degan fikrni anglatadi.
Obrazli fikrlashni xuddi vertolyotdagi insonning yuqoridan turib, poezdning parovozidan to oxirgi vagonigacha, hatto, undan uzoqroqni ham kuzatayotgani kabi tasavvur etish mumkin. Ya’ni masala yuqoriroq, teranroq, kengroq, uzoqroq va har tomondan kuzatiladi.
Noodatiy fikrlay olish yaxshi xislat. Noodatiy fikrlovchi kishi o‘z faoliyatida va oldingi natijalarda ham qoqilmaydi. U o‘zigacha hech kim qo‘llamagan, boshqalar uchun g‘ayrioddiy va mantiqsiz tuyulgan yangicha yo‘llar, metodlar va usullarni qidiradi. U faqat kelajak bilan yashaydi. Butun taraqqiyot shunday kishilar hisobiga amalga oshadi. Biroq bunday kishilar kamdan-kam uchraydi. Barcha insonlar ma’lum ma’noda noodatiy fikrlashga ega bo‘lishi mumkin:
- ijodiy fikrlash;
- kreativ fikrlash;
- yangi g‘oyalarni o‘ylab topish imkoniyati;
- noodatiy qarorlarni o‘ylab topish qobiliyati.
Nima sababdan kishilar noodatiy fikrlash ko‘nikmasini rivojlantirishni istashadi? Bunga erishish mumkinmi? Yoki biz tug‘ilganimizdayoq bizga berilgan ijod miqdori bilan yashashga mahkummizmi? Ijodiy fikrlashni rivojlantirish zarur ekan, buni qanday amalga oshirish mumkin? Ijodiy qobiliyatga ega bo‘lishning oqibati nimadan iborat?
Diqqat! O‘z kelajagingiz haqida bir lahza o‘ylab ko‘ring. Sizni o‘z kelajagingiz qanday bo‘lishi o‘ylantiryaptimi? O‘ziga xos hayot kechirishshni istaysizmi? “Boshqalardan farqli” daromad egasi bo‘lishni hohlaysizmi? Noyob kasb egasi bo‘lmoqchimisiz? Ko‘pchilik erisha olmagan narsalarga erishish istagidamisiz? Demak, sizning tafakkuringiz siz o‘zib ketmoqchi bo‘lgan kishilarning standart, o‘rtamiyona fikrlaridan farq qilmog‘i zarur.
A.Eynshteyn faraz qilish ko‘nikmasini bilimdonlikning eng yuqori pog‘onasi deb hisoblagan, farazsiz yangilik ochish mumkin emasligiga ishongan.
Bas, balki oramizda insoniyat hayotini o‘zgartirishga qodir, buyuk nimadir yaratish istagida bo‘lgan kishilar bordir. Hech bo‘lmaganda, o‘z hayotini engillashtirishga uringan kishilar bo‘lishi mumkin.Unday bo‘lsa, buyuk olim xitoblariga amal qilib, darhol o‘z tasavvuringizni rivojlantirishga kirishishingiz darkor.
Xo‘sh, nima uchun biz noodatiy tafakkurni shakllantirishimiz zarur?
Buning sabablarini sanab o‘tishimiz mumkin:
- siz tanlagan har bir ishda muvaffaqiyatga erishish;
- hayotingiz yorqin, qiziqarli va baxtga yo‘g‘rilgan bo‘lishi;
- ko‘pchilik topa olmagan ixtiyoriy mushkul vaziyatdan chiqish yo‘lini topa olish (Stiven Spilbergning “Indiana Jons” filmini eslang, unda
bosh qahramon unga xiyonat qilganlarida ham yoki qo‘lga tushganida ham doim g‘olib chiquvchi sayohatchi va arxeolog bo‘ladi);
- doimo hazil-mutoyiba qilish va doim ko‘tarinki kayfiyatda yurish imkoniga ega bo‘lish;
- osongina millioner bo‘lish, mayli, hech bo‘lmasa, shunchaki, boy bo‘lish(hayotda, asosan, boy kishilar noodatiy fikr yuritadilar);
- yaqin do‘stlar qurshovida bo‘lish (xuddi shunday noodatiy tafakkur bilan). Menimcha, odamlar kimning noodatiy tafakkuri kuchli bo‘lsa, shunday kishilarga intiladilar.
Hozirgi zamonamiz HR-lari shunday fikrlarni ta’kidlaydilar (HR – ixtiyoriy tashkilotdagi shunday mutaxassiski, uning majburiyati ishchilarni tanlash, rivojlantirish, yo‘naltirish, ishdan bo‘shatishdan iborat):
“Kompaniya menejerlarining yangi g‘oyalarni kashf etish qobiliyatiga kompaniyaning kelgusidagi taraqqiyoti bevosita bog‘liq”.
Har qanday tijoratda shu kabi lahzalar bo‘ladi: mahsulot sifati va xizmatlarni ko‘tarish imkoni yo‘q, ammo uning narxini esa hech ham kamaytirish mumkin emas. Nima qilmoq kerak? Bunday paytda tijorat uchun yangi g‘oya izlab topish va rivojlanishning yangi bosqichiga chiqish uchun noodatiy tafakkurga ega xodimlar zarur bo‘ladi. “Noodatiy fikrlovchi” rahbarlar – bu inqiroz paytida tijorat uchun noyob topilmadir, ammo bunday rahbarlar juda kam uchraydi. Shuning uchun ularning qimmati oltinga teng. Shunday rahbarlar toifasiga kirishni istaysizmi? Qiziq, agar kreativ va noodatiy tafakkur dolzarb bo‘lgan kishilar ro‘yxati tuzilsa, ularga kimlar kiradi:
- kompaniyalar rahbarlari va top-menejerlari (agar ular tijoratning jadal rivojlanishi va yuqori daromad keltirishini hohlasalar);
- o‘z tijoratlarining doimo peshqadam bo‘lishini istovchi tijorat egalari, tijorat taraqqiyotiga ma’sul direktorlar, kompaniyaning art-direktorlari;
- o‘z faoliyatlari davomida agar ular uchun jamoaviy kreativlikni boshqarishni o‘rganish muhim bo‘lsa, jamoaviy muzokaralar (yig‘ilishlar, kengashlar, munozaralar, aqliy hujum tadbirlari) o‘tkazish imkoniyatidan foydalanuvchi mutaxassis va rahbar xodimlar;
- reklama agentliklarida tijorat bo‘yicha mutaxassis-frilanser bo‘lib faoliyat yurituvchi yoki ish boshlamoqchi bo‘lgan mutaxassislar va “erkin ijodkorlar” (maslahatchilar, trenerlar, koucherlar, jurnalistlar va boshqa mutaxassislar);
- ixtiyoriy ijod va “ijodga yaqin” kasb vakillari;
- yanada oqilroq, samaraliroq va “ildamroq”ishlashni hohlovchilar;
- yanada oson va jo‘shqinroq ish yuritishni istovchilar;
- kasbiy faoliyatda va mansabdatez yuksalish va martabaga erishish istagida bo‘lganlar;
- shaxsiy hayotida kreativ usullarni qo‘llashni hohlaganlar;
- yangiliklardan hayratga tushadigan va boshqalarni ham hayratga solishni istovchi kishilar va boshqalar.
Qiziq, nima uchun ayrim toifa kishilar kashfiyotlar qilish va yangiliklar yaratishga qodir, boshqa bir toifadagilar esa bunday qila olmasliklarini shaxsan siz qanday izohlagan bo‘lar edingiz?
|