I Bob. Pikolin kislotasi - Pikolin kislota va uning xossalari Mundarija Kirish I bob. Pikolin kislotasi

|
Pikolin kislota va uning xossalari Mundarija Kirish I bob. Pikolin kislotasi
|
bet | 2/6 | Sana | 02.01.2024 | Hajmi | 35,15 Kb. | | #129546 |
Bog'liq Pikolin kislota va uning xossalari Mundarija Kirish I bob. Pikol-www.fayllar.orgI Bob. Pikolin kislotasi.
Kislota va asoslar
Kislota va asoslar - kimyoviy birikmalarning katta guruhlari. Odatda, tarkibida vodorod bo`lgan (NS1, HNO,, H2SO4, CHjCOOOH va h. k.) va suvda erigan (aralashgan)da dissotsiatsiyalanib, ionlar N+ (protonlar), yoki aniqrog`i, gidroksoniy N,O+ ionlari hosil qiladigan moddalar kislotalar deyiladi. Ajralib chiquvchi protonlar soniga qarab bir asosli (mas, nitrat, xlorid, sirka kislotalar — HNO,, HC1, SN3SOON), ikki asosli (sulfat, karbonat kislotalar — H2SO4, H,CO3), uch asosli (ortofosfat kislota — N3RO4) kislotalar mavjud. Kislotaning suvdagi eritmasida gidroksoniy ionlari qancha ko`p bo`lsa, yaʼni kislota qancha ko`p dissotsiatsiyalansa, u shuncha kuchli bo`ladi. Ionlanish konstantari 105 dan kam kislotalar (sirka kislota 1,8 • 10 karbonat kislota 3,5-10"7, sianid kislota 7,8YU"10) kuchsiz kislota hisoblanadi. Kislotalarning suvdagi eritmalari elektr tokini o`tkazadi, indikatorlar rangini o`zgartiradi (mas, kislota ta`sirida ko`k lakmus qizaradi). Organik kislotalar haqida karbon kislotalar ga qarang .
Tarkibida gidroksil guruhi ON~ [KON, NaOH, Sa(ON)2 va boshqa] bo`lgan hamda suvdagi eritmasida gidroksil ionlar ON~ hosil qiladigan moddalar asoslar deyiladi. Ko`pgina asoslar suvda erimaydi. Suvda eriydigan asoslar ishqorlar deb ataladi. Ishqorlar ham indikatorlar rangini o`zgartiradi. Tarkibidagi gidroksil guruhi soniga qarab bir, ikki, uch kislotali asoslar bo`ladi. Suvda to`la dissotsiatsiyalanmaydigan asoslar kuchsiz asoslar (mas, ammoniy gidroksid NH4OH), kaliy gidroksid KON, natriy gidroksid NaOH, bariy gidroksid Va (ON)2 kuchli asoslardir.
Kislota va asoslar ta`rifiga doyir turli fikrlar mavjud. Shved olimi S.Arreniusning elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasiga ko`ra (1887), suvda dissotsiatsiyalanganda vodorod N+ ionlari va anionlar hosil qiladigan birikmalar kislotalar deb, dissotsiatsiyalanganda gidroksil ionlari ON va kationlar ajratib chikaradigan birikmalar asoslar deb ataladi. K. va a. tushunchasini elektrolitik dissotsiatsiya nazariyayen asosida tushunish amaliy ishlar uchun kifoya qiladi. Lekin K. va a. xosslariga ega bo`lgan ko`pgina birikmalar tarkibida vodorod ham, ON" guruhi ham yo`qligi ancha ilgari aniqlangan. Bundan tashqari, bir moddaning o`zi baʼzi reaksiyalarda kislota, boshka reaksiyalarda esa asos sifatida namoyon bo`ladi. Modsalarning kislota yoki asosga mansubligini belgilaydigan mezon hozircha topilgani yo`q. Daniyalik fizik kimyogar I.N. Bryonsted va T. Lourining proton va amerikalik fizik kimyogar G.N. Lyuisning elektron konsepsiyasi keng tarqalgan (1923). Bryonsted tarkibida vodorod bo`lib, reaksiyada proton beradigan moddalarni kislotalar sinfiga, o`ziga elektron qabul qiladigan moddalarni esa asoslar sinfiga kiritadi. Kislotadan asosga proton o`tadigan reaksiya kislota-asosli yoki protolitik reaksiya deyiladi. AN+V~ <=> A+VN (AN — kislota, V- — asos).
Bryonstedning konsepsiyasi bir oz cheklangan. Chunki tarkibida vodorod bo`lmasada, kislota xossalariga ega bo`lgan moddalar ham mavjud. Bo`larga elektroni kam birikmalar, mas, alyuminiy, bor, qalay galogenidlari, ba`zi metallarning oksidlari va boshqa kiradi. Lyuisning fikricha, kimyoviy reaksiya jarayonida o`ziga bir juft elektron biriktirib oladigan moddalar kislota, ikkita elektron beradigan moddalar esa asoslar deyiladi. Natijada kislota molekulasi asos hisobiga elektron bilan to`ladi va barqaror elektron qavatli (qisman oktet) va donor-akseptor bogli yangi birikma (to`z) hosil bo`ladi:N G`H:N:+ B:FN FN G`H:N:B:F N F(bu yerda BF3 — kislota, NH3 — asos). Lyuisning fikricha, kislota-asos reaksiyalarning xususiyatlari asos elektron juftining umumiy bo`lib qolishi bilan bog`likdir. Bu reaksiyalar shunisi bilan oksidlanish-qaytarilish reaksiyalaridan farq qiladi. Chunki oksidlanishqaytarilish reaksiyalarida oksidlovchining molekulalari qaytariluvchi modda molekulasidagi bir yoki bir necha elektronni butunlay tortib oladi. Bryonsteddan farqli ravishda Lyuis kislotaasos xossalarini muayyan kimyoviy element (vodorod) bilan emas, balki atomlar tashqi elektron qobig`ining to`zilishi bilan bog`laydi. Bryonsted va Lyuis nazariyalaridan amaliyotda keng foydalaniladi. Elektron va proton nazariyalarini M.I.Usanovich taklif qilgan nazariya (1939—53) birlashtiradi. Bu nazariyaga asosan kationlarini bera oladigan yoki anionlarni birlashtira oladigan moddalar kislotalar, anionlar ajratadigan yoki kationlarni birlashtira oladigan moddalar asoslar deb ataladi, mas:Fe(CN)3(K-Ta) +3KCN(acoc) -" ^ K3[Fe(CN)6]SN31 (k-ta) +N(CH3)3(acoc) -*-> (CH3)4NIKislota-asos jarayonlari (neytrallash, gidroliz, metallarni o`yish va boshqalar) keng qo`llaniladi. Ko`pgina kislotalar (sulfat, nitrat, xlorid, ortofosfat) va ishqorlar (o`yuvchi kaliy, o`yuvchi natriy va boshqalar) kimyo sanoatining asosiy xom ashyolaridandir. Tirik organizmdagi bir qancha biokimyoviy jarayonlarda kislota va asoslar ishtirok etadi. Tirik tabiatdagi universal, muhim birikma — nuklein kislotalar va oqsillar polimer K. va a.dir. Ayrim kislota va asoslar organizmga shifobaxsh ta`sir ko`rsatadi. Mas, xlorid kislotaning suyultirilgan eritmalari tibbiyotda me`da shirasini ko`paytirish uchun, borat kislota eritmasi dezinfeksiya maqsadlarida ishlatiladi. Ammo yuqori konsentratsiyadagi Kislota va asoslar organizmga kirganda ichki organlarning qattiq kuyishiga, qonning bo`zilishiga, yurak faoliyatining susayishiga va ba`zan o`limga sabab bo`lishi mumkin.
|
| |