Mavzu: Po’latlarning sifatini yanada oshirish usullari

|
Mavzu: Po’latlarning sifatini yanada oshirish usullari
|
Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 330,5 Kb. | | #145959 |
Bog'liq Po’latlarning sifatini yanada oshirish usullari
Mavzu: Po’latlarning sifatini yanada oshirish usullari
1. Marten pechlarida po’lat ishlab chiqarish.
2. Elektrik pechlar yordamida po’lat ishlab chiqarish.
3. Yuqori sifatli po’latlar ishlab chiqarish usullari.
Oldingi darslarda aytganimizdek, Bessemer va Tomas konvertorlarida po’lat ishlab chiqarish usullarining kamchiliklarini kamaytirish borasidagi izlanishlar marten usulining yaratilishiga olib keldi.
Bu usul H1H asrning ikkinchi yarimida yaratildi. Dastlab Marten pechi 1869 yilda Sarmov zavodida injener A.A.Iznaskov va usta YA.I.Plechkov tomonidan qurilgan bo’lib,uning sig’imi 2,5t bo’lgan. Hozirgi zamonaviy pechlarning sig’imi 200-900 t atrofida bo’lib, ularda uglerodli, kam va o’rtacha ligerlangan konstruksion po’latlar olinadi. Marten pechi alangali regeneratorli pech bo’lib, uning eng muhim qismi iS bo’shlig’i (kamerasi) dir.
Asosli pechlarda uning tag qismi magnezit g’ishtidan terilib sirtidan magnezit kukuni, kislotali pechlarda esa dinas g’ishtidan terilib sirtidan kvarts qum kukuni sepiladi. Pechning sirti po’lat list bilan qoplanadi. Uning devorining puxtaligi buyig’a va kundalangiga tortilgan po’lat armaturalar bilan ta’minlanadi. Fosfori ko’p cho’yanlardan (Mf
1,Mf2,Mf 3) markali po’latlar olishda pechlar tebranadigan qilinib,
ag’darilgan holatda ajralayotgan ko’p miqdordagi Shlakning ravon chiqarish taminlanadi.
Pechning old devorida Shihta materiallarini kiritish uchun bir necha yuklash darChalari bo’ladi. (Pechni ishlash vaqtida darChalar maxsus tuskich bilan berrkitiladi va unga o’rnatilgan oyna orqali jarayonining kechishi kuzatiladi), darChalardan namuna metalli olinadi va yuqori fosforli Shlak chiqariladi. Orqa davrida esa suyuq metall va Shlakni pechdan chiqarish uchun maxsus teshik bo’lib, ularga novlar o’rnatilgan.
Yo Pech ishlayotganda bu teshik o’tga chidamli tikin bilan berkitiladi. Yo Pechning yon devorlarida qizdirilgan yonuvchi gaz va havoni pechning iS bo’shligiiga kirituvchi kalaklari bo’ladi. Kalaklarga gorelka, mazo’tda ishlaganda esa forsunka o’rnatiladi. Pechning old qismida esa pol sathidan ancha pastroqda juft regenerator 8,9 o’rnatiladi.
50
R egenerator bilan pechning iS bo’shligii oraligida esa "Shlakovik" deb ataluvchi kameralari bo’ladi.
- rasm. Marten pechining Sxemasi.1 -suyuqlantirilgan metall, 2- Shlak, 3-pech Sipi, 4 -pechning tubi, 5 - pechning orqa devori, 6 - pechning old devori, 7 -Shihta kiritiladigan darcha, 8 -gaz regeneratorlari, 9-havo regeneratorlari, 10-sirtqi iS sathi, 11,11 1 - pechga haydaluvchi havo kiritiladigan va yonish mahsulotlari chiqarib yuboriladigan kanallar, 12, 12 1 -pechga haydaluvchi gaz kiritiladigan va yonish mahsulotlari chiqarib yuboriladigan kanallar,
klapan, 14 - mo’ri, 5- suv bilan sovitib turiluvchi kislorod furmasi.
Metallurgiya zavodlarida 250 - 500 t li pechlar ko’proq tarqalgan. Ular vannasining o’lchami 20 h 6 m gacha bo’lib,tag yuzi 115 m 2 ga yetadi. Bu pechlar uzlo’qsiz ishlaydi.Bu pechlardan 400 - 600 marta po’lat olgandan so’ng kapital ryomont qiladi.
Pechni iSga tushiriS uchun pech bo’shligiiga Shihta materiallari ma’lum tartibda yuklangandan keyin, uning kanallaridagi gorelkalarga bosim ostida qizdirilgan yonuvchi gaz va havo yuborilib kamerada endiriladi.
Yonish mahsulotlari o’z yo’lida Shihta materiallarini qizdira borib, qarama - qarshi tomondagi kataklar kanallari orqali sovuq regeneratorlar-ning katak-katak kanallaridan o’tib, pech devorlarini qizdirib mo’riga yoki bug’ qozonlariga chiqariladi.
51
Chap tomonidagi 1250 - 1280o S qizigan regeneratorlarga sovuq gaz va havo haydaladi - da, ular qizigan regeneratorlarning vertikal kanallaridan uta borib,800 - 900o S temperaturagacha qiziydi, keyin u yerdan o’z kallaklari orqali pech kamerasiga o’tib yonadi. Yonayotgan gaz va havo oqimi Shihtani qizdira borib, qarama - qarshi tomondagi kallaklar orqali sovigan juft regyonratorlarga o’tib, ularni ham qizdiradi. Gaz va havo oqimining harakat yo’nalishi 13 klapanlar orqali har 20-25 minuda avtomatik ravishda boshqariladi.
Po’latlarni skrop - rudali usulda ishlab chiqarish bu usulda domna pechlari bo’lgan po’lat ishlab chiqaruvchi metallurgiya zavodlarida foydalaniladi,chunki bunga Shihtaning 60-75% temir-tyorsak (skrop) chiqindilardan qolgani suyuq cho’yandan iborat bo’ladi. Flyus sifatida esa ohaktoshdan foydalaniladi.
Bu usulda ishlovchi pechni iSga tuShuniriSdan avval uning iS qismining iSga yaroqliligi kuzatiladi. Pechning iSga yaroqliligiga iSonch hosil qilgandan keyin Shihta materiallari yuklanadi. Yuklash mashinasi yordamida ma’lumki miqdorda temir ruda, ohaktosh metall chiqindi, mulda deb ataluvchi metall yashikda pechning old devoridagi yuklash darchasi orqali solinadi.
Ular obdon qizigach pechga qayta ishlanuvchi cho’yan qo’sxiladi. Suyuq cho’yan tarkibidagi Si,R,Mp va qisman S lar temir ruda kislorodi bilan oksidlana boradi, hamda bu oksidlar ohak bilan o’zaro birikib Shlak ajrala boshhlaydi.
Metaldagi S ni Shlakka o’tkazish uchun Shlak pechdan chiqarilgach pechga ma’lum miqdorda boksit qo’sxilgan ohaktosh kiritiladi.
Bu Sharoitda yuqorida qurilgan reaksiya bo’yicha metalldagi S Shlakka o’tadi. Jarayon oxirida vaqt - vaqti bilan namunalar olinib, uning tarkibi va xossalari laboratoriyada kuzatib boriladi. Ko’tilgan tarkibga kelgach, pechga qaytaruvchilar kiritilib, so’ngra nov teSigi ocxilib u kovshga chiqariladi.
Kislotali marten pechlarida po’lat ishlab chiqarilganda yuqori sifatli konstruksion va lagyorlangan po’latlar olish imkoniyatini beradi. Kislotali marten pechining tuzilishi asosli marten pechining tuzilishiga o’xshash bo’lib, devorlari o’tga chidamli dinas g’ishtidan teriladi. Lekin S va R ni tozalash uchun flyus sifatida ohaktoshni pechga kiritish imkonini berrmaydi. Aks holda, faqat tarkibida S va R < 0,02 - 0,03 % bo’lgan toza Shihtalardan foydalanishni talab qiladi. Shuning uchun po’lat olishda avval odatdagi Shihta asosli pechda, keyin kislotali pechda ishlanib, ko’tilgan tarkibga keltitriladi. Flyus sifatida kvartsitdan yoki kislota xarakteridagi marten Shlakdan foydalaniladi. Pechga kiritilgan Shihta materiallari suyuqlanayotgan vaqtdan boshhlab, asosli marten pechlaridagi kabi uning tarkibidagi Fe, Si, Mp, R elementlari oksidlana boshhlaydi. Bu oksidlar o’zaro birikib dastlabki yuqori kremniyli (40-60
52
Si O 2) Shlak ajralib metall sirtiga ko’tarilib uni pech bo’shligiidagi
azotga, vodorodga va kislorodga to’yinishdan saqlaydi. Pechga kiritilgan temir ruda tarkibidagi kislorod hisobiga uglerodning oksidlanishi zarur tarkibli po’lat olinguncha davom ettiriladi.
Kislotali pechlarda po’lat olishning xarakterli xususiyati Shunindaki, birinchidan Shihtada S va R lar miqdorining ozligi bo’lsa, ikkinchidan FeO tarkibidagi Fe qaytaruvchi moddalar vositasida emas, balki yuqori temperaturada Shlakdan hamda pech devoridan uglerod va temir hisobiga qaytarilgan Si vostasida qaytariladi.
Eng asosiysi kislotali Shlakdan olingan po’lat asosli pechlarda olingan po’latlarga qaraganda azotga, vodorodga, kislorodga, kam to’yingan bo’lib, tarkibida metallmas qo’shimchaalar miqdori ham kam bo’ladi.
Olingan po’latlar yuqori mexanik xossalarga ega bo’ladi. Bir sutkada olingan po’latlarning miqdori, sifatiga qarab marten pechlarining texnik - iqtisodiy ko’rasatkichlari aniqlanadi.
Ikki vannali marten pechining ishlash Sxemasi.
gorelka, 2 - kislorod furmasi, 3-suyuqlantirilgan metall, 4-Shlak, 5-qattiq Shihta, 6 -mo’ri, 7 -to’siq.
Texnik -iqtisodiy ko’rasatgichlarini aniqlash uchun bir sutkada olingan po’lat va uni olishga sarflangan Shartli yoqilg’i miqdori bilan belgilanadi. Hozirgi vaqtda pech tubining har bir m2 yuzasidan bir sutkada o’rtacha 8 -12 t gacha po’lat olinib, har bir tonna po’lat uchun 80
100 kg gacha Shartli yoqilg’i sarflanadi.
Marten pechlarida har xil tarkibli Shihta materiallaridan turli markali uglerodli, kam va o’rtacha legirlangan po’latlar olinishii uning afzalligi,jarayonni uzoq davom yottiSi (8 - 10 soat) va yoqilg’ining ko’p sarflanishi esa kamcxiligi hisoblanadi.
53
O ’tkazilgan tajribalar Shuni ko’rsatadiki,pechga haydalayotgan havoning 30 % kislorodga to’yintirilsa,jarayonning tezlanishi hisobiga iS unumi 20% ga ortib,yoqilg’i sarfi 10 -15 % ga kamayadi.
Ma’lumki, marten pechlarida va konvertorlarda olingan po’latlarning pech gazlari bilan birmuncha ko’proq to’yinganligini ko’p legirlangan asbobsozlik va maxsus xossali po’latlar olishning cheklanganligi tufayli takomillaSgan usullar ustida izlanishlar olib borish H1H asr oxiri HH asr boshlarida elektr pechlarida po’lat olish usulining yaratilishiga olib keldi.Dastlabki elektr pech 1909-yilda Obuxov zavodida qurilgan.
Elektr pechlar tuzilishining oddiyligi,turli muhitlarda va vakuumda ishlay olishi,temperaturasining yuqoriligi va oson rostlanishi,arzon Shihta materiallaridan yuqori sifatli,uglerodli ko’p legyorlangan va maxsus xossali po’latlar olish imkonini beradi.
Po’lat olish uchun foydalaniladigan elektr pechlari ikki asosiy gruppaga bo’linadi.
1.Elektr ey pechlar
2.Induksion elektr pechlar
Quyidagi 6 - rasmda sanoatda ko’proq foydalaniladigan grafit elektrodlar vertikal holatidagi uch fazali o’zgaruvchan tokda ishlovchi tayanchga o’rnatilgan va ma’lumki burchakka burila oladigan elektr pechining Sxemasi ko’rasatilgan.
Elektr pech devorlari magnezit g’ishtidan terilgan bo’lib, sirtidan po’lat list bilan qoplangan.
Pechning ich qismi 6 va tagligi 9 sferik Shaklida bo’ladi. Katta hajmli (70 - 200 t) pechlar Shihtani yuklashni osonlashtirish maqsadida Sipi ajraladigan qilib ishlanadi. Kichik hajmli (30 t gacha) pechlarning
54
yon devorida unga Shihta materiallarining yuklovchi darcha 7 bo’ladi.Yoritilgan po’latni pechdan teshik 2 novi orqali chiqarish uchun uni maxsus mexanizm yordamida teshik tomon 10-15 % buriladi. Pech bo’shligiiga esa o’z tutqichlariga o’rnatilgan elektrodlar 5 maxsus mexanizm bilan Sip teshiklari orqali tuShunintiriladi, ularning diametri pech hajmiga qarab 200-600 mm uzunligi 3m ga teng.
Pechni iSga tushiriS uchun avval pechga Shihta materiallar yuklanib unga elektrodlar tushirilib transformatordan egiluvchi mis kabellar orqali hajmiga qarab kuchlanishi 100-600 voltli 1-10 k A tok yuboriladida elektrodlar bilan Shihtaning metall qismi orasida elektr ey hosil qilinadi. Yo issiqligi ta’sirida Shihta qizib eriydi.
Elektr pechlarida Shihtaning tozalik darajasiga qarab, jarayon quyidagi usullarda olib boriladi.
Qo’shimchaalarni to’la oksidlaS yo’li bilan po’lat olishda po’lat tarkibi, zararli qo’shimchaalari ko’proq bo’lgan arzon Shihta materiallardan (88-90 %) gacha po’lat chiqindilari, 8-7 % gacha qayta ishlanadigan cho’yan hamda 2-3 % elektrod siniqlari va 2-3 % ohaktoshdan iborat bo’ladi.
Pechga dastavval Shihta materialalari kiritiladi. Bunda dastlab mayda, keyin esa yirik temir-tyorsak chiqindilari qayta ishlanadigan cho’yan va ohaktosh kiritiladi.
Shihta materiallarini suyuqlantirish uchun pechga kiritilgan Shihtaning metall bo’laklari ustiga elektrodlar tushirib roshlangach, tok zanjiriga ulanib elektr yoyi hosil qilinadi (ko’pgina yoyning barqaror yonishi uchun har bir elektrod tagiga yirik koks bo’laklari quyiladi)
Yoy atrofida hosil bo’lgan yuqori temperaturali zona tasirida Shihta materiallari qisqa vaqt ichida suyuqlanadi.
Shihta materiallarining suyuqlanishi vaqtida temir ruda va pech atmosferasi kislorodi hisobiga avval Fe oksidlanib, hosil bo’lgan
FeO metall vannada yorib ajralayotgan kislorod Si, R, M p va S ni
oksidlay boshhlaydi. Hosil bo’lgan oksidlar (SiO 2,R2O 5) FeO va
MpO lar bilan birikib, Shlak hosil qiladi. Bu Shlakda 15-20 % FeO va 40 - 50 % SaO bo’ladi.
|
| |