6-Modul: Barqaror rivojlanish strategiyasi. 6-Mavzu: Barqaror rivojlanish muammolari va istiqbollari reja

|
6-Modul: Barqaror rivojlanish strategiyasi. 6-Mavzu: Barqaror rivojlanish muammolari va istiqbollari reja
|
bet | 1/5 | Sana | 12.02.2024 | Hajmi | 0,87 Mb. | | #155067 |
Bog'liq 6-Modul Barqaror rivojlanish strategiyasi. 6-Mavzu Barqaror ri
6-Modul: Barqaror rivojlanish strategiyasi.
6-Mavzu: Barqaror rivojlanish muammolari va istiqbollari.
reja:
6.1. Ekologiya va xalqaro hamkorlik hamda ekologiya sohasidagi xalqaro tashkilotlar;
6.2. Ekologik xavfsizlikni ta’minlash;
6.3. Barqaror rivojlanish tushunchasi va ta’rifi. Barqaror rivojlanishning tashkil qiluvchi iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik yo‘nalishlari;
6.4. Barqaror rivojlanish dasturining global ekologik muammolarini bartaraf etishdagi poli.
6.1. Ekologiya va xalqaro hamkorlik hamda ekologiya sohasidagi xalqaro tashkilotlar.
Yer sayyorasi insoniyatning umumiy yashash joyi, yagona uyi hisoblanadi va yer yuzida ekologik xalokatni bartaraf qilish, mavjud 220 dan ortiq davlatlar xamda hududlarning, 7,5 mlrd. dan ortiq insonlarning umumiy vazifasidir. Mavjud ekologik muammolarni hal qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish xalqaro kelishuv asosida, umumjahon miqyosida amalga oshirilgandagina oʹz samarasini berishi mumkin.
Davlatlararo hamkorlikning zarurligi sayyoramizda biosferaning yagonaligidan va insonlarning taʹsiri hech qanday davlat chegaralari bilan cheklanmasligidan kelib chiqadi. Oxirgi yillarda insoniyatni tashvishga solayotgan koʹplab mintaqaviy va umumsayyoraviy ekologik muammolar faqatgina davlatlararo hamkorlik yoʹli bilan hal qilinishi mumkinligi maʹlum boʹlib qoldi.
6.1.1-jadval.
№
|
EKOLOGIK XAVFSIZLIKKA TAHDIDLAR
|
1
|
Global
|
Iqlimning oʹzgarishi; Ozon qatlamini yemirilishi Orol dengizi muammosi
|
2
|
Regional
|
Orolboʹyi muammolari; Suv resurslaridan foydalanish- ning regional muammolari; Atrof muhitning chegralararo ifloslanishi; Choʹllashish; Infektsion va boshqa oʹta xavfli kasalliklarning tarqalishi; Tabiiy va texnogen xarakterli ofatlar.
|
3
|
Milliy
|
Suv resurslarining etishmovchiligi va ifloslanganligi; Aho- lining ichimlik suv bilan taʹminlanganligi darajasi; Surilma va sel-toshqin hodisalari; Havoning ifloslanishi; Bioxilma-xillikni asrash; Aholi salomatligining yomon- lashuvi; Falokatlar va ofatlar; Tabiiy resurslardan nooqilona foydalanish; Sanoat va maishiy chiqindilar.
|
4
|
Mahalliy
|
Alohida hudud larning radioaktiv ifloslanishi; Yer osti suvlarining ifloslanishi.
|
Hozirgi vaqtda tabiatni muhofaza qilish sohasidagi hamkorlikning ikki asosiy shakli ajratiladi:
1. Atrof-muhitni muhofaza qilish va resurslardan oqilona foyda- lanishga qaratilgan ikki tomonlama va koʹp tomonlama shartnoma va konventsiyalar;
2. Xalqaro ekologik tashkilotlar faoliyati.
Turli davlatlarning atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi faoliyatini muvofiqlashtirish uchun davlatlararo shartnomalar va konventsiyalar keng qoʹllaniladi. Bunday hamkorlik dastlab XIX asrning birinchi yarmida hayvonot dunyosidan foydalanishni tartibga solish yoʹnalishida vujudga kelgan. Ayniqsa koʹchib yuruvchi hayvonlarni muhofaza qilishga katta eʹtibor berilgan.
Faqatgina baliq, kit va boshqa okean hayvonlarini ovlashni tartibga solish xaqida 70 dan ortiq shartnomalar, konventsiyalar mavjud. Kitlarni ovlashni cheklashga oid birinchi xalqaro konventsiya 1931-yilda tuzilib, unda Anktarktida atrofidagi suvlardan har yili 15 mingdan ortiq kit ovlanmaslik koʹrsatilgan edi.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi vaqtda tabiatni muhofaza qilishga oid 300 ga yaqin turli shartnoma va konventsiyalar tuzilgan. Ularning orasida 1963- yili Moskvada tuzilgan atmosfera, suv osti va kosmik fazoda, yadro sinovlarini taʹqiqlash xaqidagi shartnoma alohida ahamiyatga ega.
1973 yilda nodir hayvon va oʹsimlik turlari bilan savdo qilishni chegaralash toʹgʹrisidagi (SITES) xalqaro konventsiya tuzildi.
1972 yili Stokgolmda atrof muhitni muhofaza qilish boʹyicha oʹtkazilgan Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)ning I-Umumjaxon konferentsiyasida 5-iyun Xalqaro tabiatni muhofaza qilish kuni -deb eʹlon qilingan.
1973-yili Londonda dengizlarni neft va boshqa zaxarli ximikatlar bilan ifloslanishining oldini olish yuzasidan yangi xalqaro konventsiya qabul qilindi.
1978-yili Ashxobodda oʹtgan Xalqaro Tabiatni Muhofaza qilish Ittifoqi (XTMI) bosh assambleyasida Jahon tabiatni muhofaza qilish strategiyasi qabul qilindi.
1982-yil BMTda Tabiatni muhofaza qilishning umumjahon Xartiyasi qabul qilindi. Bu muhim hujjatlarda tabiatni muhofaza qilish tamoillari va koʹp yilga moʹljallangan asosiy yoʹnalishlari belgilab berilgan.
Atrof muhitga inson taʹsirining kuchayishi 1985-yili Venada ozon qatlamini muhofaza qilish konventsiyasi, 1992-yili-Rio-De-Janeyroda Biologik xilma-xillikni saqlash, iqlimning oʹzgarishi, choʹllashish boʹyicha va boshqa konventsiyalarning tuzilishiga sabab boʹldi.
Atrof muhitni muhofaza qilish sohasida hamkorlik turli davlat va nodavlat tashkilotlari faoliyatida ham amalga oshiriladi. Bunday hamkorlik maqsadlari, tuzilishi va faoliyati bilan farqlanadi, hamkorlik xarakteriga koʹra ikki tomonlama yoki koʹp tomonlama, regional va subregional boʹlishi mumkin.
BMT atrof muhit muhofazasi masalalariga katta ahamiyat berib kelmoqda.
BMTning 1972-yilda tuzilgan atrof muhit boʹyicha maxsus dasturi- YuNEP xalqaro hamkorlikni amalga oshirishda muhim roʹl oʹynaydi.
1948-yili tuzilgan nodavlat tashkilot–Tabiatni Muhofaza qilish Xalqaro Itgifoqi (TMXI) 100 dan ortiq davlatlar, 300 ga yaqin milliy, davlat va jamoat tashkilotlarini birlashtiradi.
Hozirgi vaqtda tabiat muhofazasi sohasida 250 dan ortiq yirik xalqaro nodavlat tashkilotlari faoliyat koʹrsatmoqda.
BMT ning fan, maorif, taʹlim va sanʹat masalalari bilan shugʹullanuvchi tashkiloti –YuNESKOning 14 loyihadan iborat “Inson va biosfera” dasturi koʹp yillardan beri xalqaro hamkorlikda amalga oshirilayotgan eng yirik dasturlardan biridir.
TMXI 1966 yildan xalqaro “qizil kitob”ni eʹlon qilib keladi. Biologik resurslarni ximoya qilishda uning ahamiyati beqiyosdir.
Tabiat va jamiyat oʹrtasidagi munosabatlar eng ziddiyatli bosqichiga yetgan hozirgi davrda atrof muhitni muhofaza qilish sohasida barqaror xalqaro hamkorlikni yanada rivojlantirish maqsadga muvofiqdir. Markaziy Osiyoda “Orolni qutqarish xalqaro fondi”, “Markaziy Osiyo Mintaqaviy Ekologik Markazi” va boshqa tashkilotlar faoliyat olib bormoqda.
Oʹzbekistonning ekologiya sohasidagi xalqaro hamkorligi. Oʹzbekiston Respublikasining 1992 yili 2 martda BMTga teng huquqli aʹzo boʹlishi ekologiya sohasidagi xalqaro hamkorlik uchun ham keng yoʹl ochib berdi. Birinchi navbatda Markaziy Osiyo davlatlari oʹrtasidagi ikki tomonlama va koʹp tomonlama hamkorlikni rivojlantirish katta ahamiyaga egadir. Ayniqsa, Orol va Orolboʹyidagi ekologik muammolar Markaziy Osiyo davlatlari, xalqaro tashkilotlarning diqqat markazida boʹlib, ushbu yoʹnalishda turli tadbirlar oʹtkazildi va amalga oshirilmoqda. Orolboʹyi aholisini sifatli ichimlik suvi bilan taʹminlash, ularga tibbiy yordam koʹrsatish, hamkorlikning asosiy masalalaridan hisoblanadi.
Jahon Banki, Yevropada havfsizlik va hamkorlik tashkiloti (EXXT) va boshqalar Oʹzbekistondagi ekologik muammolarni hal qilish ishiga katta hissa qoʹshmoqdalar. Oʹzbekistondagi Ekologiya va salomatlik fondi- “Ekosan”, nodavlat tashkilotlari ekologik muammolarni hal qilishda, xalqaro hamkorlikni muvofiqlashtirish ishiga oʹz hissasini qoʹshmoqda.
Mustaqil Davlatlar Xamdoʹstligi (MDX) mamlakatlari kelishuviga binoan ekologiya sohasidagi hamkorlik 1992 yil tuzilgan Davlatlararo Ekologik Ittifoq (DEI) orqali amalga oshiriladi. Ekologiya va tabiatni muhofoza qilish muammolarini hal qilishda Oʹzbekiston Respublikasi Markaziy Osiyo davlatlari, Osiyo, Yevropa, Amerika va Tinch okeani mintaqasi mamlakatlari bilan ikki tomonlama va koʹp tomonlama hamkorlikni rivojlantirmoqda.
Xalqaro hamkorlikni amalga oshirishda ekologik taʹlim va tarbiyani rivojlantirish masalalariga ham alohida eʹtibor beriladi.
Oʹzbekiston Respublikasi: 1985-yilgi ozon qatlamini ximoya qilish boʹyicha Vena konventsiyasi, 1987-yilgi ozon qatlamini yemiruvchi birikmalar boʹyicha Bayonnoma (Monreal), 1989-yilgi (Bazel) xavfli chiqindilarni chegaralararo tashishni nazorat qilish konventsiyasi, 1992-yilgi Iqlim oʹzgarishi toʹgʹrisidagi konventsiya, Kioto Bayon- nomasi(1998), Choʹllashishga qarshi kurash (1992), Biologik xilma-xillikni saqlash (1993) kabi oʹnga yaqin konventsiyalarga qoʹshilgan. Ushbu yoʹnalishda faol harakatlar amalga oshirilmoqda. Ekologiya va tabiatni muhofazasi sohasidagi har qanday davlatlararo hamkorlik ekologik vaziyatni mahalliy, milliy, regional va global darajada yaxshilashning asosidir.
6.2. Ekologik xavfsizlikni ta’minlash. Тabiiy muhitni muhofazalash, ning imkoniyatlaridan oqilona foydalanish hozirgi zamonning eng dolzarb muammolaridan biriga aylangandir. Хalqning iste’mol mollariga bo’lgan talabini qondirish maqsadida, yer osti konlarini qazib va artezan suvlaridan foydalanish, dehqonchilik qilinadigan yerlarni, shahar va qishloqlarni kengaytirish, turli xil sanoat korxonalarini qurish bilvosita tabiiy muhitga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Ushbu ta’sirni oldindan ko’ra bilib, tegishli chora-tadbirlarni qo’llash, ularning salbiy oqibatlarini kamaytirish, foydali tomonlarini oshirish choralari ko’rilmasa, tabiatning jonli qismi o’la boshlaydi. Fan-texnika taraqqiyoti biz yashab turgan dunyoni tanib bo’lmas darajada o’zgartirib yubordi. Ekologik halokat, ayrim hududlarda qilingan taxminlarga ko’ra, oldini olib bo’lmaslik darajasida xavf tug’dirmoqda. Ammo uning tarqalishini kamaytirish, texnogen va ijtimoiy-madaniy oqibatlar shiddatini to’xtatish zarur. Buning uchun turli soha mutaxassislari o’zlarining ekologik bilimlarini oshirib, rejalashtirilayotgan ishlari bilan tabiiy muhitga zarar yetkazmaslik choralarini ko’rmoqlari kerak. Salbiy ekologik oqibatlarning asosiy sabablaridan biri yer, suv, mineral xom-ashyolardan foydalanish prinsiplarini buzilishidir. Aynan shu prinsip xalq xo’jaligining kam samarali-ekstensiv yo’ldan borishi uchun qulay sharoitlar yaratdi, resurslarni tejaydigan texnika va texnologiyaning keng joriy qilinishiga to’sqinlik qildi, shuningdek, atrof- muhitga zarar yetkazgan holda rejani bajarish kabi g’ayri ekologik yondashuvni keltirib chiqardi. Markaziy Osiyo qishloq xo’jaligini ekstensiv rivojlantirish, yer va suvdan tartibsiz foydalanish natijasida Orol dengizi quriy boshladi. Unga yaqin joylashgan yerlarning ekologik tizimi, hayvonot va o’simliklar dunyosi chuqur inqirozga uchradi. Paxta yetishtirishga ajratilgan yer maydonlarining anchagina qismini kasallik qo’zg’atuvchi zararkunandalar va kasallangan o’simliklar bosgan. Meteorologiya markazi ma’lumot- lariga qaraganda Orol dengizining qurigan va qariyb bir necha ming kvadrat kilometrga cho’zilgan tubidan har yili million tonnalab ko’z ilg’amas darajadagi chang va tuz shamol bilan uchirib ketilishi natijasida. Orol bo’yi xududlarda ekologik xavf darajasi ortib bormoqda. Ekologik holatning salbiy o’zgarishiga hududlarning metrologik sharoitlari ham ta’sir qiladi.
Markaziy Osiyo hududida quyosh haroratining yuqori bo’lishi inson organizmida
qon aylanishini kuchaytiradi, ko’p miqdorda terlatib, ayrim kimyoviy moddalarning
teri orqali so’rilishiga, xatto me’yornomada ko’rsatilgan eng kichik raqam ham halokatli
zaharlanishga olib kelishi mumkin. Bunday sharoitlarda ruhiy (85 foizga) va asab
xastaliklari (109 foizga), nafas olish a’zolari xastaliklari (108 foizga) ko’payadi.
Тarkibida nitrobirikmalar mavjud bo’lgan suv va oziq-ovqat mahsulotlarini uzoq
muddat iste’mol qilish moddalar almashinuvi, tayanch-harakat va asab tizimlari
xastaliklarini, irsiy nuqsonlarni keltirib chiqaradi.
Respublikada Chirchiq, Olmaliq, Ohangaron, Angren, Farg’ona, Marg’ilon, Navoiy va boshqa bir qator joylarda kimyoviy, neft-kimyoviy hamda mikrobiologik tarmoqlar korxonalarining, ko’p quvvat va suv talab qiladigan ishlab chiqarish vositalarining ko’pligi tufayli ekologik salbiy o’zgarishi keskinlashdi. Тojikistonning Тursunzoda shahrida joylashgan alyuminiy zavodining salbiy oqibatlari Surxondaryo viloyatining Sariosiyo, Denov, Sho’rchi va Oltinsoy tumanlarida sezildi. Natijada anor va xurmoning hosildorligi va sifati pasayib ketdi, aholi salomatligi esa, yomonlashdi. Respublikamiz mustaqillikka erishgach, sog’lom avlodni tarbiyalab o’stirish uchun alohida ahamiyat berilmoqda.
Yosh avlodning va umuman tabiatning jonli qismini sog’lom o’sishi tabiatning jonsiz qismini tashkil qilgan yer, suv va havoning tozaligiga bog’liqdir. Shu sababli birinchi Prezidentimiz I. A. Karimov tomonidanoq ekologik muhitni sog’lomlashtirishga va Orol dengizi muammosiga alohida e’tibor berilmoqda. O’zbekiston Konstitutsiyasida fuqarolar tabiatni muhofaza qilishlari, uning boyliklarini qo’riqlashlari shart ekanligi ko’rsatilgan. Тabiatni muhofaza qilish to’g’risida 1992 yil 9 dekabrda O’zbekiston Respublikasi Qonuni tasdiqlandi. Olimlar, mutaxassis va siyosiy arboblarni ekologiya va sog’lomlashtirish muammolariga jalb etish, shuningdek, xalqning ekologik bilimini oshirish maqsadida 1992 yilda Хalqaro EKOSAN jamg’armasi tashkil etildi. Keyingi o’n yil ichida tabiatni muhofazalash, Orol dengizi, ekologik ta’lim va tarbiya muammolariga bag’ishlangan xalqaro va respublika ilmiy-uslubiy kengashlari bo’lib o’tdi; natijada ekologik nazorat kuchaytirilib, zamonaviy texnologiya va ishlab chiqarish usullariga o’tish hisobiga chiqindilar miqdorining kamayishi kuzatilmoqda.
Ekologik xavf-xatar, tabiiy muhitni tashkil qiluvchilar, atmosfera, tuproq va suvning zaharlanishi, zararlanishi natijasida inson hayot faoliyatining buzilishidir. Тabiiy muhit-hayot va insoniyat makonidir. Тabiat nihoyatda mukammal bo’lib, uning bir mahsuli ikkinchisiga ozuqa hisoblanadi va ko’payishga imkon beradi. Тexnika taraqqiyoti tabiiy boyliklardan foydalanishni va tabiiy muhitni zaharlovchi moddalar bilan ifloslanishi me’yoridan oshirib yubordi. Natijada tabiiy muvozanat buzilmoqda. Havo, suv va tuprog’i o’zgargan, buzilgan hududlardagi o’rmonlar yo’qolib, ularning o’rnini cho’llar va sahrolar egallamoqda. Yovvoyi hayvonlar, baliqlar va qushlar qirilib bormoqda, insoniyat salomatligiga ziyon yetkazilmoqda. Shuning uchun ham tabiatni muhofazalash ishlari davrimizning siyosiy, iqtisodiy, texnik va tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’lgan muammolaridan biriga aylandi. Тabiat qonunlariga e’tiborsizlik oqibatida xalq xo’jaligiga ziyon keltirilmoqda, yerning cho’kishi va surilishi, sel kabi xavfli hodisalar ko’paymoqda, ichimlik suvlarining ifloslanishi esa suv tanqisligini yuzaga keltirmoqda.
Keyingi yillarda Respublikamizda tabiatni muhofaza qilishga e’tibor kuchaydi. O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I. A. Karimovning “O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari” asarida ham tabiatni muhofazalashga alohida e’tibor berilgan. Lekin buzilgan muhitni tiklash, uni asrab qolishga nisbatan juda qiyindir. Shuning uchun ham Orol dengizining dastlabki tabiiy holatini tiklash masalasi hozirgi kunning dolzarb muammolaridan bo’lib qolmoqda.
Qoraqum kanali atrofida vujudga kelgan ko’l va botqoqlarni yo’qotib
bo’lmayapti. Bunday ko’ngilsiz holatlarning vujudga kelishiga sabab qurilish, bo’z
yerlarni o’zlashtiruvchi mutaxassis -muhandislar va hatto rahbar xodimlarda ekologik
bilimning yetishmasligidir. Тabiiy muhitni muhofaza qilish maqsadida insonning tabiatga qiladagan har qanday ta’sirini inkor etmay, faqat uning salbiy oqibatlarini kamaytiruvchi usullar orqali xalq xo’jaligini rivojlantirish yo’lida zaruriy tadbirlarni amalga oshirmoq kerak.
Хavfsizlik atamasi insonning xavflardan himoyalanganlik darajasidir.
Тabiiy muhitni muhofazalashda inson faoliyati ta’siridagi Yer qobig’ining ustki
qismini tashkil etgan tog’ jinslarini, tuproqlarni va yer osti suvlarini zararli moddalar bilan ifloslanishidan, yer sathi tuzilishining o’zgarishidan, surilma, cho’kish, sel, tuproq eroziyasi yoki sho’rlanish, botqoqlanish, yer qimirlash kabi salbiy jarayonlardan saqlash, chora-tadbirlar belgilash, hamda yer osti qazilma boyliklaridan omilkorlik bilan foydalanish tabiiy muhitni muhofazalashning geoekologik asoslari hisoblanadi. Keyingi yillarda ekologik muhit yomonlashgan hududlarda maxsus geoekologik qidiruv
va xaritalash ishlari o’tkazilmoqda. Bu ishlarni amalga oshirishda tabiiy- muhitni tashkil qiluvchi geologik component larning vujudga kelishi, rivojlanishi va barham topishi qonuniyatlarini bilmasdan turib, biror bir chora-tadbir belgilash yoki ko’rish qiyin.
|
| |