nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
“Axborot quroli - Очиқ ахборот тизимларида ахборот психологик хавфсизлик

15
1. Axborot infratuzilmasiga qarshi qaratilgan jami ixtisoslashtirilgan (fizik, axborot,
dasturiy, radioelektron) uslublar va vositalar. Ular infratuzilmaning butunlay yoki uning
alohida elementlarining vazifalari va xizmatlarini vaqtinchalik yoki tiklab bo’lmas
darajada ishdan chiqarish uchun mo’ljallangan.
2. Axborot urushida dushmanga axborot ta’sirlarini o’tkazishni amalga oshirish
imkonini beruvchi vosita va uslublar.
3. Zarar etkazish kuchi mamlakatning axborot sohasi ob’ektlari va uning qurolli
kuchlarini vayron qilish, bostirish, (muhofazasini) engishga asoslangan mahsus qurol”
1
.
“Axborot xavfsizligi:
1. Axborotning uning egasiga zarar keltiradigan tasodif yoki qasddan qilingan
tahdidlarga (xavf-xatarlarga) chidamliligining umumlashgan xossasi.
2. Axborotning holati. Bu holat axborot tashuvchisining (axborotlashtirish ob’ekti,
ma’lumotlarni uzatish tarmog’i va boshqalarni) uni qayta ishlash, saqlash va uzatishda
axborotning konfidentsiallik, butunlik va kirishimlilik kabi xususiyatlarga ega bo’lib
qolishini ta’minlash qobiliyati bilan tavsiflanadi.
3. Axborotning chiqib ketishi, soxtalashtirilishi, nusxa olinishi, o’zgartirilishi,
oshkor bo’lishi, buzilishi, qamal qilinishiga olib keluvchi beruxsat tasodifan yoki
qasddan qilingan amallardan muhofazalanganligi. Konfidentsiallik, butunlik va
kirishimlilik axborot xavfsizligining tavsifnomasi bo’lib hisoblanadi.
4. Axborot munosabatlari sub’ektiga zarar etkazish mumkinligi bilan bog’liq
bo’lgan xavf ehtimolining yo’qligi.
5. Jismoniy va yuridik shaxslar hamda davlatning axborot sohasida muhofaza
qilinganlik holati.
6. Axborot xavfsizligi uchta asosiy tarkibiy qismlardan iborat: konfidentsiallik,
butunlik va kirishimlilik osonligi. Konfidentsiallik nozik axborotni ruxsatsiz olishdan
muhofaza qilishga tegishli. Butunlik axborot va dasturli ta’minotning aniqligi va
to’liqligini muhofaza qilishni bildiradi. Kirishimlilik osonligi – bu axborot va asosiy
xizmatlarning foydalanuvchi uchun kerakli paytda foydalanish osonligini ta’minlash.
7. Axborot va qo’llab-quvvatlovchi infratuzilmaning muhofaza qilinganligi. Bunda
tasodifan yoki atayin qilingan, tabiiy yoki sun’iy tavsifga ega bo’lgan va axborot va
qo’llab-quvvatlovchi infratuzilma egasi yoki foydalanuvchilariga zarar etkazish
mumkin bo’lgan ta’sirlardan muhofazalash nazarda tutilgan”
2
.
Очиқ ахборот тизимларида ахборот психологик хавфсизлик - bet 16

22
ular boyligini davlatlar boyligi bilan taqqoslaydilar. Misol uchun oladigan bo’lsak, 2000
yilda General Motors 185 mlrd dollar, IBM – 88 mlrd, Shell – 190 mlrd, General
Electric - 130 mlrd dollar daromad qozongan. Ma’lumotlarda
TMKlar butun jahon
sanoat mahsulotining 25% ni ishlab chiqarishlari va savdo-sotiq sohasida dunyoda ustun
turishlari keltiriladi. Global bozor uchta yirik segmentga bo’linadi – Shimoliy Amerika,
Evropa va Janubi-Sharqiy Osiyo. Toshiba ( 2000 yilgi daromadi 62 mlrd dollar),
Matsushita (89 mlrd), Toyota (20 mlrd), Sony (59 mlrd) kabi azim korporatsiyalar o’z
tovarlarini joylashtirish uchun turli global strategiyalarni ishga soladilar. Yapon
korporatsiyalari avtomobilsozlikda va maishiy texnika ishlab chiqarishda, keyingi
yillarda esa axborot va kommunikatsiya texnologiyalari sohasida g’arb korporatsiyalari
hukmronligiga jiddiy xavf tug’dirishlarini ko’rsatdilar. Yaponlarning bu da’vati
nisbatan barqaror bo’lib turgan iqtisodiy tartibotni ag’dar-to’ntar qilib tashladi, desa
bo’ladi.
Korporatsiyalar ko’proq
jahon bozorida ish olib borib, o’z ustunliklaridan eng
yuksak darajada foydalanishga harakat qiladilar. Shuning uchun ham axborot sohasidagi
faoliyat, bu faoliyatni takomillashtirish va kengaytirish birinchi marraga chiqmoqda.
Bugungi kunda reklama, bank ishi, sug’urta, maslahat xizmatlari globallashuvning
asosiy jihatlari o’laroq yangi global infratuzilmani tashkil etayotir.
Zamonaviy
marketingda brendning katta rol o’ynashini hisobga olmaslik mumkin emas, bunda
mahsulotlar va korporatsiyalar guruhi odamlar nazarida ommaviy axborot vositalari
muhitida keng yoyiladigan ma’lum timsollarni gavdalantiradi. Korxonalar bu
yordamchi tuzilmalarsiz umuman faoliyat ko’rsata olmagan bo’lardilar.
Axborot ular
biznesining tarkibiga kiradi va ishning hal qiluvchi qismini tashkil qiladi. Bu bozorlar,
iste’molchilar, mintaqalar, iqtisodlar, tavakkalchiliklar, investitsiyalash modellari, soliq
tizimlari to’g’risidagi axborotdir. Shu tarzdagi xizmatlarni ko’rsatish uchun axborotni
saqlash bilan birga ishlab chiqish va yoyish ham zarur, tezkorligi, tahlil darajasi va
boshqa sifatlariga qarab uning narxi oshib boradi. Bunday xizmatlar ko’rsatadigan
American Express, Citicopp, Merrill Lynch va boshqa tashkilotlar butun dunyo bo’ylab
korporatsiyalarga xizmat qilish bilan ularning foyda ko’rib,
yuksak samara bilan
ishlashlariga yordam berishadi. Axborot infratuzilmasi axborot oqimlari oshishiga olib
keldi, telefon aloqasi rivojlanib ketganligi, xalqaro o’ta yirik axborot yo’llari bo’ylab
moliyaviy muomalalar ko’payganligi shu jumlaga kiradi.
Shaxsning axborot borasidagi xavfsizligi

16
Jismoniy shaxslarga taalluqli shaxsiy ma’lumotlar
maxfiy axborot toifasiga
kiradi.
Jismoniy shaxsning roziligisiz uning shaxsiy hayotiga taalluqli axborotni,
xuddi
shuningdek, shaxsiy hayotiga taalluqli sirini,
yozishmalar, telefondagi so’zlashuvlar,
pochta, telegraf va boshqa muloqot sirlarini buzuvchi axborotni to’plashga, saqlashga,
qayta ishlashga, tarqatishga va undan foydalanishga yo’l qo’yilmaydi,
qonun
hujjatlarida belgilangan hollar bundan mustasno.
Jismoniy shaxslar to’g’risidagi axborotdan ularga moddiy zarar va ma’naviy
ziyon etkazish, shuningdek, ularning huquqlari, erkinliklari
va qonuniy manfaatlari
ruyobga chiqarilishiga to’sqinlik qilish maqsadida foydalanish taqiqlanadi.
Fuqarolar to’g’risidagi axborot oluvchi, bunday axborotga egalik qiluvchi hamda
undan foydalanuvchi yuridik va jismoniy shaxslar bu axborotdan foydalanish tartibini
buzganlik uchun qonunda nazarda tutilgan tarzda javobgar bo’ladilar.
Ommaviy axborot vositalari axborot manbaini yoki taxallusini qo’ygan muallifni
ularning roziligisiz oshkor etishga haqli emas. Axborot manbai yoki muallif nomi faqat
sud qarori bilan oshkor etilishi mumkin”
1
.
Axbort psixologik xavfsizlik tushunchasi

|
Axbort psixologik xavfsizlik tushunchasi
|
bet | 1/3 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,24 Mb. | | #246093 |
Bog'liq 4-mustaqilishi.psixologiya Axbort psixologik xavfsizlik tushunchasi Yuldasheva Mubina AXB 3-kurs. REJA: 1.Axborot psixologik xavfsizlikning mohiyati 2.Mavzu muqaddimasi va muhimligi 3.Xavfsizlik mavzusidagi umumiy xususiyatlar Axborot psixologik xavfsizlikning mohiyati - "Axborot psixologik xavfsizlik" tushunchasi, shaxsiy axborot va ma'lumotlarning, ayniqsa, internet orqali almashish va foydalanish jarayonlarida boshqa shaxslar yoki tashqi tashkilotlar tomonidan boshqa shaxslar yoki tashqi tashkilotlar tomonidan qanday qilib ishlatilishi, ta'qib qilinishi yoki boshqa usullar orqali psixologik, ma'lumotlar va shaxsiy xavfsizligining chegaralanishini anglatadi.
Axborot psixologik xavfsizlikning mohiyati - Axborot psixologik xavfsizlik, internetda yoki boshqa axborot texnologiyalari orqali mavjud bo'lgan muddat va ma'lumotlarning xavfsizligini ta'minlash, shaxsiy axborotni himoya qilish, psixologik xavfsizlikni ta'minlash, va yaxshi axborot mexanizmlarini o'rganishni o'z ichiga oladi.
Bu tushuncha quyidagi muhim nuqtalarga ega - Internetda mazkur ma'lumotlarni o'rganish va foydalanish: Foydalanuvchilar internetda qanday qilib axborot qidirish, topish va o'rganishlari haqida ma'lumotga ega bo'lishadi. Bu orqali ular, axborotni o'rganish va ma'lumotlarini amaliyotga o'tkazish orqali axborot psixologik xavfsizliklarini oshirishlari mumkin.
Ma'lumotlarning xavfsizligi: Axborot psixologik xavfsizlik, foydalanuvchilarning shaxsiy ma'lumotlarini va axborotlarini muhofaza qilishga qaratilgan turli usullar va himoya texnikalarini o'z ichiga oladi. Axborot psixologik xavfsizlik - Tuzatish va ta'lim: Axborot psixologik xavfsizlikda tuzatish va ta'lim, internetda qanday qilib axborot topish, ta'qib qilish, ijro etish, va ma'lumotlarni qanday to'g'ri ishlatish haqida bilim olishni o'z ichiga oladi.
Axborot psixologik xavfszilik. - Fikr-mulohazalar va psixologik xavfsizlik: Axborot psixologik xavfsizlik, internetda o'sishi mumkin bo'lgan fikr-mulohazalarga qarshi tayanch bo'lishni o'rganishni o'z ichiga oladi. Bu, foydalanuvchilarga axborotlarini to'g'ri tahlil qilish, siyosiy fikrlar va ma'lumotlarga ergashish, tanqid qilish va qanday qilib amaliyotni o'rganishni o'z ichiga oladi.
|
| |
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги
Download
2,59 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/56
Sana
03.06.2024
Hajmi
2,59 Mb.
#259799
Download
2,59 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги
Download
2,59 Mb.
Matnni ko'rish
Jamiyatning axborot borasidagi xavfsizligi

17
hokimiyatni bosib olishga yoki qonuniy ravishda saylab qo’yilgan
yohud
tayinlangan xokimiyat vakillarini hokimiyatdan chetlatishga va davlat tuzumiga qarshi
boshqacha tajovuz qilishga ochiqdan-ochiq da’vat etishni o’z
ichiga olgan axborot
tarqatilishidan himoya qilish;
urushni va zo’ravonlikni, shafqatsizlikni targ’ib qilishni, ijtimoiy, milliy, irqiy va
diniy adovat uyg’otishga qaratilgan, terrorizm va diniy ekstremizm g’oyalarini yoyishni
o’z ichiga olgan axborot tarqatilishiga qarshi harakatlar qilish”
2
.
Axborot tazyiqi – bu o’zaro axborot munosabatlarida bo’lgan ob’ektlar
o’rtasidagi qarama-qarshiliklarni ob’ektlardan birining yomonlashuvi tomon kuch bilan
o’zgartish kiritish maqsadida zarar etkazish yo’li bilan hal etish usulidir.
“
Axborot tahdidi – jamiyat axborot sohasining faoliyatiga xavf tug’dirayotgan
jami omillar va omillar guruhlari”
3
.
“Axborot-psixologik xavfsizlik

16
Jismoniy shaxslarga taalluqli shaxsiy ma’lumotlar
maxfiy axborot toifasiga
kiradi.
Jismoniy shaxsning roziligisiz uning shaxsiy hayotiga taalluqli axborotni,
xuddi
shuningdek, shaxsiy hayotiga taalluqli sirini,
yozishmalar, telefondagi so’zlashuvlar,
pochta, telegraf va boshqa muloqot sirlarini buzuvchi axborotni to’plashga, saqlashga,
qayta ishlashga, tarqatishga va undan foydalanishga yo’l qo’yilmaydi,
qonun
hujjatlarida belgilangan hollar bundan mustasno.
Jismoniy shaxslar to’g’risidagi axborotdan ularga moddiy zarar va ma’naviy
ziyon etkazish, shuningdek, ularning huquqlari, erkinliklari
va qonuniy manfaatlari
ruyobga chiqarilishiga to’sqinlik qilish maqsadida foydalanish taqiqlanadi.
Fuqarolar to’g’risidagi axborot oluvchi, bunday axborotga egalik qiluvchi hamda
undan foydalanuvchi yuridik va jismoniy shaxslar bu axborotdan foydalanish tartibini
buzganlik uchun qonunda nazarda tutilgan tarzda javobgar bo’ladilar.
Ommaviy axborot vositalari axborot manbaini yoki taxallusini qo’ygan muallifni
ularning roziligisiz oshkor etishga haqli emas. Axborot manbai yoki muallif nomi faqat
sud qarori bilan oshkor etilishi mumkin”
1
.
-mavzu. O’ZBEKISTON OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI -

|
-mavzu. O’ZBEKISTON OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI -Bog'liq F.Mo’minov, Sh.Barotov va boshq. Ochiq axborot tizimlarida axborot-psixologik xavfsizlik. Darslik.8-mavzu. O’ZBEKISTON OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI -
MAMLAKAT AXBOROT-PSIXOLOGIK XAVFSIZLIGINING OMILI (2 soat)
Axborotning tanqidiy va ijobiy talqin etilishi, auditoriyaga ma’lumotlar etkazishda
bunday yondashuvlar roli. Axborot bo’shlig’ini o’z axborotimiz bilan to’ldirishning
ahamiyati. Mustaqillik davrida O’zbekiston OAVning tadrijiy rivojlanishi. O’zbekiston
OAVning zamonaviy tizimi. Markaziy va mahalliy OAV, viloyat, shahar, tuman va
ishlab chiqarish gazetalari, jurnallari, radio va televidenie. Matbuotning mantiqiy
xarakteri. Umumsiyosiy gazetalar ta’rif-tavsifi. Gazetalarning o’quvchilar yoshi, jinsiga
qarab (bolalar, o’smirlar, yoshlar, xotin-qizlar uchun), faoliyat sohalari va kasb-koriga
(iqtisodiy, adabiy, huquqiy, sport, tibbiyot, kasaba uyushmalari, diniy va h.k.),
qiziqishlariga (krossvordlar, hordiq chiqarish, reklama) va boshqa jihatlariga ko’ra
ixtisoslashuvi. Mustaqil gazeta va jurnallar. Ilmiy va boshqa ixtisoslashgan (tarmoq)
jurnalarining paydo bo’lishi respublika matbuotida yangi hodisa ekanligi.
Radio va televidenie dasturlarining farqlanishi (differentsiyatsiyasi). Televidenie va
radioning 1, 2, 3, 4-kanallari ta’rif-tavsifi. O’zbekistonning butun aholisi
teleko’rsatuvlar va radioeshittirishlar bilan qamrab olinganligi. Vatanimiz OAVning
yaxshi yozish, sifatliroq ko’rsatuvlar va eshittirshlar tayyorlash, voqea-hodisalarga
zudlik bilan munosabat bildirish, ularni yaxshiroq sharhlash borasidagi vazifalari.
O’zbekiston OAV millat ma’naviy-ruhiy xolatining himoyachisi ekanligi.
Mamlakat aholisini nekbinlik ruhida tarbiyalash. Aholini OAVning zararli ta’siridan
asrash. Jurnalistika ishi odobining hozirgi bosqichdagi ahamiyati. Auditoriyaning
OAVdan kutgani. OAVning auditoriyani barcha yangiliklardan, jumladan favqulodda
hodisalardan xabardor qilish vazifalari. Axborot-psixologik xavfsizlikni ta’minlashning
tanlama xarakteri, auditoriyaning har qaysi tabaqasiga kerakli materiallar o’ziga xos
hajmi, mazmuni, muntazamligi, sifatiga ega bo’lishi lozimligi.
Axborot-psixologik xavfsizlik uslubiyatini shakllantirish zarurligi, auditoriyaning
o’zini axborot foydali va zararli ekanligini ajratib olishga o’rgatish. Vatanimiz
OAVning auditoriyaga yaqinligi va uning ishonchli vakillari ekanligi. Interfaol
aloqalarni rivojlantirish zarurligi. Ikkala ochiq tizim – OAV va inson psixikasining
o’zaro aloqadorligi. Media xavfsizligining huquqiy va axloqiy asoslari. Mediata’lim
tizimi. Muharrirlarning o’z-o’zlarini haddan tashqari tsenzura qilishlari ehtimoliy salbiy
oqibatlardan o’zlarini himoya qilish shakli ekanligi.
|
| |
-bob. Axborot-psixologik urushi – axboriy tajovuzkorlikning oliy shakli

138
6-bob. O’zbekiston fuqarosining psixologik himoyasi va o’z-o’zini muhofaza
etishi.......................................................................................................................... 73
1. Individning axborot-psixologik himoyalanganlik tushunchasi. Inson -
ijtimoiy-siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy-ma’naviy tizimning asosi va bosh
bo’g’ini................................................................................................................. 73
2. Inson ongi uchun kurash – geosiyosatning bosh yo’nalishi. Individning
psixologiyasi ochiq tizim sifatida......................................................................... 77
3. Individning axborot da’vatlarning turlari va mazmunidan, ahamiyatidan etarli
darajada xabardor emasligi................................................................................... 80
4. Individni oila, jamoa, ishlab chiqarish, jamiyat va davlat tomonidan himoyalash
shakllari................................................................................................................ 82
ILOVA 
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASINING QONUNI

|
ILOVA
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASINING QONUNIBog'liq F.Mo’minov, Sh.Barotov va boshq. Ochiq axborot tizimlarida axborot-psixologik xavfsizlik. Darslik.ILOVA
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASINING QONUNI
12.12.2002 y.
№ 439–P
AXBOROT ERKINLIGI PRINTsIPLARI VA KAFOLATLARI TO’G’RISIDA
(iqtiboslar)
11-modda. Axborotni muxofaza etish
Har qanday axborot, agar u bilan qonunga xilof ravishda muomalada bo’lish
axborot mulkdori, egasi, axborotdan foydalanuvchi va boshqa shaxsga zarar etkazishi
mumkin bo’lsa, muhofaza etilmog’i kerak.
Axborotni muhofaza etish:
Shaxs, jamiyat va davlatning axborot sohasidagi xavfsizligiga tahdidlarning
oldini olish;
axborotning maxfiyligini ta’minlash, tarqalishi, o’g’irlanishi, yo’qotilishining
oldini olish;
axborotning buzib talqin etilishi va soxtalashtirilishining oldini olish maqsadida
amalga oshiriladi.
12-modda. Axborot xavfsizligini ta’minlash sohasida davlat siyosati
Axborot xavfsizligini ta’minlash sohasidagi davlat siyosati axborot sohasidagi
ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan bo’ladi hamda shaxs, jamiyat va
davlatning axborot borasidagi xavfsizligini ta’minlash sohasida davlat hokimiyati va
boshqaruv organlarining asosiy vazifalari hamda faoliyat yo’nalishlarini, shuningdek,
fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari, jamoat birlashmalari va boshqa nodavlat
notijorat tashkilotlarining, fuqarolarning o’rni va ahamiyatini belgilaydi.
13-modda. Shaxsning axborot borasidagi xavfsizligi
Shaxsning axborot borasidagi xavfsizligi uning axborotdan erkin foydalanishi
zarur sharoitlari va kafolatlarini yaratish, shaxsiy hayotiga taalluqli sirlarini saqlash,
axborot vositasida qonunga xilof ravishda ruhiy ta’sir ko’rsatilishidan himoya qilish
yo’li bilan ta’minlanadi.
Jismoniy shaxslarga taalluqli shaxsiy ma’lumotlar maxfiy axborot toifasiga
kiradi.
Jismoniy shaxsning roziligisiz uning shaxsiy hayotiga taalluqli axborotni, xuddi
shuningdek, shaxsiy hayotiga taalluqli sirini, yozishmalar, telefondagi so’zlashuvlar,
pochta, telegraf va boshqa muloqot sirlarini buzuvchi axborotni to’plashga, saqlashga,
qayta ishlashga, tarqatishga va undan foydalanishga yo’l qo’yilmaydi, qonun
hujjatlarida belgilangan hollar bundan mustasno.
Jismoniy shaxslar to’g’risidagi axborotdan ularga moddiy zarar va ma’naviy
ziyon etkazish, shuningdek, ularning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari
ruyobga chiqarilishiga to’sqinlik qilish maqsadida foydalanish taqiqlanadi.
Fuqarolar to’g’risida axborot oluvchi, bunday axborotga egalik qiluvchi hamda
undan foydalanuvchi yuridik va jismoniy shaxslar bu axborotdan foydalanish tartibini
buzganlik uchun qonunda nazarda tutilgan tarzda javobgar bo’ladilar.
Ommaviy axborot vositalari axborot manbaini yoki taxallusini qo’ygan
muallifni ularning roziligisiz oshkor etishga haqli emas. Axborot manbai yoki muallif
nomi faqat sud qarori bilan oshkor etilishi mumkin.
|
| |
-mavzu. AXBOROT ASRINING MAFKURASI. MILLIY MUSTAQILLIK

130
mafkura sifatida. Milliy mafkura – o’zbekistonliklar yangicha dunyoqarashining asosi.
Axborot asrida jamiyatlarning yakka millatli xarakteri yo’qolishi. Er kurrasining etakchi
davlatlariaro va tamaddunlararo munosabatlar.
Milliy mustaqillik mafkurasi,
uning falsafiy, dunyoviy va diniy ildizlari.
Dunyoning mafkuraviy xilma-xilligi, mafkuralarning globallashuvi. Turli mamlakatlar
mafkuraviy siyosatining
geosiyosiy maqsadlari, dunyoni mafkuraviy ta’sir jabhalariga
bo’lishga urinish. O’zbekiston milliy mustaqilligi mafkurasining mamlakat,
Markaziy
Osiyo va boshqa mintaqalar aholisiga ta’siri. Milliy mustaqillik mafkurasida
umuminsoniy va milliy qadriyatlar uyg’unligi. Milliy mustaqillik mafkurasining bosh
g’oyalari va asosiy yo’nalishlari.O’zbekiston milliy
mustaqilligi mafkurasiing
afzalliklari va uni yanada rivojlantirish yo’llari.
-modda. Jamiyatning axborot borasidagi xavfsizligi

136
demokratik fuqarolik jamiyati asoslari rivojlantirilishini,
ommaviy axborot
erkinligini ta’minlash;
qonunga xilof ravishda ijtimoiy ongga axborot vositasida ruhiy ta’sir
ko’rsatishga, uni chalg’itishga yo’l qo’ymaslik;
jamiyatning ma’naviy, madaniy va tarixiy boyliklarini, mamlakatning ilmiy va
ilmiy-texnikaviy salohiyatini asrash hamda rivojlantirish;
milliy o’zlikni anglashni izdan chiqarishga, jamiyatni tarixiy va milliy an’analar
hamda urf-odatlardan uzoqlashtirishga, ijtimoiy-siyosiy
vaziyatni beqarorlashtirishga,
millatlararo va konfessiyalararo totuvlikni buzishga qaratilgan axborot ekspansiyasiga
qarshi harakat tizimini barpo etish.
15-modda. Davlatning axborot borasidagi xavfsizligi
Davlatning axborot borasidagi xavfsizligi quyidagi yo’llar bilan ta’minlanadi:
axborot sohasidagi xavfsizlikka tahdidlarga
qarshi harakatlar yuzasidan
iqtisodiy, siyosiy, tashkiliy va boshqa tusdagi chora-tadbirlarni amalga oshirish;
davlat sirlarini saqlash va davlat axborot resurslarini ulardan ruxsatsiz tarzda
foydalanilishidan muhofaza qilish;
O’zbekiston Respublikasining jahon axborot
makoniga va zamonaviy
telekommunikatsiyalar tizimlariga integratsiyalashuvi;
O’zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumini zo’rlik
bilan
o’zgartirishga, hududiy yaxlitligini, suverenitetini buzishga;
hokimiyatni bosib olishga yoki qonuniy ravishda saylab qo’yilgan yoxud
tayinlangan hokimiyat vakillarini hokimiyatdan chetlatishga
va davlat tuzumiga qarshi
boshqacha tajovuz qilishga ochiqdan-ochiq da’vat etishni o’z ichiga olgan axborot
tarqatilishidan himoya qilish;
urushni va zo’ravonlikni, shafqatsizlikni targ’ib qilishni, ijtimoiy, milliy,
irqiy
va diniy adovat uyg’otishga qaratilgan, terrorizm va diniy ekstremizm g’oyalarini
yoyishni o’z ichiga olgan axborot tarqatilishiga qarshi harakatlar qilish.
Manba:
Ommaviy axborot vositalari faoliyati sohasidagi me’yoriy-huquqiy
hujjatlar to’plami - Очиқ ахборот тизимларида ахборот психологик хавфсизлик

137
MUNDARIJA
Kirish........................................................................................................................ 3
1-bob.
Fanning
dolzarbligi,
maqsad
hamda
vazifalari,
asosiy
tushunchalari............................................................................................................ 7
1. Fanning dolzarbligi va asosiy yo’nalishlari............................................................ 7
2. Fanning maqsadi hamda vazifalari .......................................................................10
3. Asosiy atamalar va tushunchalar............................ ............................................. 12
2-bob. Axborot asrining o’ziga xos xususiyatlari. Texnologiyada ustuvorlik va
axborot muvozanatining buzilishi........................................................................ 18
1. Axborot asrining mazmun-mohiyati. Axborotlashgan jamiyat:
nazariya va
voqelik.................................................................................................................. 18
2. Tarmoq jamiyati nazariyasining paydo bo’lishi................................................... 22
3. Axborot turli maqsadlar va manfaatlar xizmatida................................................ 28
4. Axborotning xavf tashish xususiyati va undan himoyalanish zarurligi............... 30
3-bob. Axborotning globallashuvi va axboriy qarama-qarshilik. Sivilizatsiyalar
“to’qnashuvi” muammosi………........................................................................... 34
1. Axborot globallashuvining mazmuni va xususiyatlari......................................... 34
2. Globallashuv davrida ommaviy kommunikatsiya vositalari rivojlanishining yangi
yo’nalishlari.......................................................................................................... 37
3. Dunyo axborot makonida davlatlarning o’zaro hamdo’stligi va kurashi............. 42
4. Axborot oqimlari sharoitida tamaddunlar holati.................................................. 45
Axborot sohasida shaxs va jamiyat manfaatlariga tazyiq o’tkazish usullari

|
Axborot sohasida shaxs va jamiyat manfaatlariga tazyiq o’tkazish usullariBog'liq F.Mo’minov, Sh.Barotov va boshq. Ochiq axborot tizimlarida axborot-psixologik xavfsizlik. Darslik.Axborot sohasida shaxs va jamiyat manfaatlariga tazyiq o’tkazish usullari
deganda, inson va fuqaroning ochiq axborotga ega bo’lishiga, qonun bilan
taqiqlanmagan faoliyatni amalga oshirishga bo’lgan huquqdan foydalanishni cheklash
tushuniladi. Bular esa shaxsiy xavfsizlikni, ma’naviy va aqliy rivojlanishni ta’minlovchi
axborotlar hisoblanadi. Bundan tashqari, individual, “virtual axborot” maydonini, uning
ruhiy faoliyatga ta’sir etish texnologiyalaridan foydalanish imkonini shakllantirish
hisobiga jamoatchillik ongini chalkashtirish imkoniyatlarini kengaytirish shaxs
manfaatlariga bo’lgan eng xavfli tajovuz hisoblanadi.
Tsivilizatsiyalar (madaniyatlar, tamaddunlar) to’qnashuvi – Harvard (AQSh)
universitetining professori Samyuel Xantington g’oyasi. Muallif dastlab 1993 yilda
shunday nomdagi maqolasini e’lon qildi. Maqolaga turli mintaqa va mamlakatlarning
mutaxassislari munosabat bildirib, ayrimlari S. Xantingtonni qo’llagan bo’lsa, aksariyat
olimlar unga qarshi chiqdi. Javoblarni yig’ib, S. Xantington 1996 yilda shunday nomda
kitob chop etdi va o’z nuqtai nazarida qolib, uni rivojlantirishga harakat qildi.
“Madaniyatlar to’qnashuvi” g’oyasiga O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A.Karimov salbiy munosabat bildirgan.
Axborot qarama-qarshiligi - bu atrof dunyodagi biror hodisaga nisbatan
munosabatda bo’lishda auditoriyaga o’z qarashlari, fikrini tiqishtirishga hamda qarshi
tomon g’oyasi va nuqtai nazarini inkor etuvchilik roli bilan ta’sir ko’rsatishga
intilishdir.
Axborot-psixologik kurash - bu boshqa mamlakat yoki mamlakatlar guruhida
mavjud ijtimoiy tizimni bo’shashtirish, jamiyat axloqini izdan chiqarish, rivojlanish
milliy dasturiga putur etkazish, shuningdek o’z qadriyatlari va turmush tarzini
to’g’ridan-to’g’ri eksport qilish maqsadida axborot xizmati hamda qo’poruvchilik bilan
shug’ullanuvchi xizmatlarning o’zaro xamkorligidir.
|
| |
-mavzu. FUQAROLIK JAMIYATIGA O’TISH – AXBOROT

131
O’zbekiston Prezidenti I.A.Karimovning kuchli davlatdan kuchli fuqarolik
jamiyatiga o’tish zarurligi haqidagi g’oyasi jahon axborot makonining globallashuvi
muammosini hal etish kaliti sifatida. Ushbu g’oyaning
mohiyati, tarixi, rivoji. Bu
mavzuni ham nazariy, ham amaliy jihatdan o’rganish, uning yangi qirralarini ochish
zarurligi.
Kosmopolitizm muammosi: tarafdorlar va qarshilar.
Axborot davrining ijtimoiy
indikatorlari. G’arb davlatlarining o’z qadriyatlari va ma’naviyatini dunyoning qolgan
qismiga tiyiqsiz yoyishga urinishi boshqa mamlakatlarning ichki hayotiga aralashish
ekanligi.
Mafkura, siyosat, davlat tushunchalarining milliy
mansublik nuqtai nazaridan
o’zaro chambarchas bog’liqligi. Zamonaviy davlat va jamiyat mafkuraga qanday
munosabatda bo’lmog’i kerakligi haqida ikki xil qarama-qarshi fikr. AQSh olimlarining
kosmopolitizm hozirgi davrdagi ijtimoiy fikrning ustuvor yo’nalishi ekanligi
to’g’risidagi qarashlari.
Dunyoning turli mamlakatlarida ma’naviyatsizlikning oshib
borishi axborotlashuv
davrining qonuniyatlaridan biri ekanligi. Bozor munosabatlari sharoitida yoshlarda
pragmatik kayfiyatlarning rivojlanib borayotganligi. Fuqarolik jamiyati bilan muayyan
bir madaniyat (tsivilizatsiya)ning o’zaro munosabatlari.
Axborot davrida fuqarolik
jamiyati ma’naviy madaniyatining unsuri bo’lmish milliy ongni shakllantirish
muhimligi. Etnik millatchilik har qaysi millatning o’ziga xosligi bo’lib,
multikulturalizm axborotning globallashuvi sharoitida milliy jamiyat bilan jahon
hamjamiyati o’rtasidagi o’zaro munosabatlarga oid g’oyat
murakkkab masala
echimining dasturiy varianti sifatida ularning yagona umumjahoniy asosda birlashuvi
ekanligi.
O’zbekistonda fuqarolik jamiyatini shakllantirishning metodologik asosi bo’lmish
fuqarolik tipidagi ijtimoiy institutlarni butun choralar bilan rivojlantirgan holda,
ularning milliy o’ziga xosligini ham saqlab qolish. Ma’naviy qadriyatlar ijtimoiy institut
sifatida. Har bir xalqning ma’naviy qadriyatlari minglab yillar mobaynida, tashkiliy va
huquqiy institutlarga qaraganda uzoqroq davr davomida shakllanib kelganligi.
O’zbekiston Prezidenti I.A.Karimovning o’tish
davrida davlat islohotlar
tashkilotchisi bo’lishi lozimligi haqidagi g’oyasi. Fuqarolik jamiyatiga o’tishning butun
davri mobaynida davlatning shu roli saqlanib qolishi. 1991-2000 yillar – davlatning tub
o’zgartiruvchilik faoliyatida dastlabki bosqich. 2000-2012 yillarda O’zbekistondagi
islohotlar izchil ravishda davom etishi. Davlatning islohotchilik roli - uning
axborotlashgan jamiyatdagi eng muhim vazifasi.
O’zbekistonda fuqarolik jamiyatiga o’tishning asosiy yo’nalishlari va
ustuvorliklari. Milliy mazmundagi muqobil axborot olamini vujudga keltirish
xususiyatlari.
O’zbekiston Prezidenti I.A.Karimov tomonidan taklif
qilingan kuchli davlatdan
kuchli fuqarolik jamiyatiga o’tish yo’li nafaqat O’zbekiston, balki aniq-ravshan
ifodalangan o’ziga xos milliy xususiyatlarga ega boshqa davlatlar uchun ham axborot
davri ziddiyatlaridan chiqish yo’lini topishga yordam
beruvchi umummetodologik
asosdir
.
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi - bet 33

94
3- BOB BO’YICHA XULOSALAR.
✓
Mazkur bobda chiziqsiz algеbraik va transsеndеnt tеnglamalar,
ularni yechish
imkoniyatlari, tеnglamani yechimlari soni, taqribiy yechish usullari haqida
umumiy ma`lumotlar kеltirildi.
✓
Chiziqsiz tеnglamani yechish uchun uning ildizlarini ajra-tishning analitik, grafik
va
algoritmik usullari, ularning mohiyati bayon qilindi va misollar bilan
tushuntirildi.
✓
MathCAD dasturida chiziqsiz tеnglamalarni taqribiy yechish uchun qo’llanadigan
standart funksiyalar, ularni qo’llash bo’yicha ko’rsatmalar,
bir nеchta chiziqsiz
tеnglamalar uchun kеltirildi hamda taqribiy yechimning aniqligini oshirish
imkoniyatlari tavsiya qilindi.
✓
Chiziqsiz tеnglamaning taqribiy yechimi yotgan oraliqni ajratishda
MathCADning grafik imkoniyatlaridan samarali foydalanildi.
✓
Chiziqsiz tеnglamalarni yechishda MathCADning ichki funksiyalaridan tashqari
bizga ma`lum bo’lgan itеrasion sonli usullar alohida qaraldi. Oraliqni tеng ikiga
bo’lish,
urinmalar, vatarlar va itеrasiya usullarining mohiyati, usullarning
gеomеtrik ma`nosi, taqribiy yechimga
yaqinlashish algoritmi, MathCAD
dasturida har bir itеrasion usul uchun dasturlar pakеti yaratildi va misollar
yechildi, olingan natijalar tahlil etildi.
✓
Chiziqsiz tеnglamalar sistеmasini yechishning eng qulay usullari tahlil
etildi va
itеrasiya hamda Nyuton usullari bo’yicha chiziqsiz tеnglamalar sistеmasini
yechish algoritmi bayon etildi. Mazkur usullarni MathCAD dasturida qo’llash
bo’yicha amaliy dasturlar pakеti yaratilib,
natijalar olindi, har ikkala usuldan
olingan natijalar tahlil etildi.
-rasm - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi

72
Natijani hosil qilish uchun yozilgan dastur matni va algoritm uchun oraliqning
chеgaraviy qiymatlarini va aniqlikni kiritish yetarli.
teng_ikkiga_bo'lish
2
-
1
-
0.0001
(
)
1.237
-
14
=
Dasturdagi paramеtrlarning qiymatini o’zgartirib esa tеnglamaning ildizini va
bеrilgan aniqlikni ta`minlovchi itеratsiyalar sonini aniqlash mumkin.
MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR VA MUAMMOLI VAZIYATLAR!
1.
Oraliqni tеng ikkiga bo‘lish usulining gеomеtrik ma`nosi qanday ifodalanadi?
2.
MathCAD dasturida usulga mos asosiy ishchi formula qanday hosil qilinadi?
3.
Oraliqni tеng ikkiga bo‘lish usulining afzalligi nimada?
4.
Bu usulda dastlabki yaqinlashishni aniqlash kеrakmi?
5.
Oraliqni tеng ikkiga bo‘lish usuli juda sodda bo‘lganligi uchun tеnglamani
yechishda hеch ikkilanmay shu usulni tanlagan bo‘larmidingiz? Yoki bunga
monеlik qiluvchi biror sabab bormi?
6.
Oraliqni tеng ikkiga bo‘lish usulining xatoligi qanday baholanadi?
7.
MathCAD dasturida yaratilgan usulga mos dasturlar paketining qulaylik
tomonlarini ko’rsata olasizmi?
-§. Urinmalar (Nyuton) usuli

73
y
A
A
1
0
x
a
=
1
x
2
x
x
х
)
(
x
f
y
=
0
)
(
=
x
f
tеnglama
b
a
,
oraliqda bitta taqribiy ildizga ega dеb faraz qilaylik.
Dastlabki yaqinlashish sifatida
a
yoki
b
nuqtalardan birini olishimiz mumkin va shu
tanlangan nuqtadan urinma o‘tkazamiz. Aytaylik, urinma
))
(
,
(
a
f
a
A
nuqtadan o‘tsin
Urinmaning OX o‘qi bilan kеsishgan nuqtasi
1
x
ga mos nuqtani
1
A
dеb olib,
endi
))
(
,
(
1
1
1
x
f
x
A
nuqtadan urinma o‘tkazamiz, va h. Urinmaning OX o‘qi bilan
kеsishgan nuqtalari ildizga yetarli aniqlikkacha yaqinlashguncha jarayon davom
etadi.
Bu usulda
0
x
ni to‘g’ri tanlash juda muhimdir. Shuning uchun, dastlabki
yaqinlashish
0
x
ni tanlash masalasiga alohida e`tibor bеramiz. Buning uchun
))
(
,
(
a
f
a
va
))
(
,
(
b
f
b
nuqtalardan o‘tuvchi vatarni OX o‘qi bilan kеsishish nuqtasi
c
ning qiymatini shu ikki nuqta orqali o‘tuvchi to‘g’ri chiziq tеnglamasidan
aniqlaymiz.
a
b
a
x
a
f
b
f
a
f
y
-
-
=
-
-
)
(
)
(
)
(
Vatarning OX o‘qi bilan kеsishish nuqtasi
c
0
da
0
c
x
=
,
0
=
y
bo‘ladi, u holda
yuqoridagi ifodadan quyidagi ko‘rinishga ega bo‘lgan formulani hosil qilamiz:
)
(
)
(
)
(
a
f
a
f
b
f
a
b
a
c
-
-
-
=
2-§. Oraliqni tеng ikkiga bo‘lish (bisеksiya) usuli

70
2-§. Oraliqni tеng ikkiga bo‘lish (bisеksiya) usuli
O’quv modullari
Kеsmaning o‘rtasi, ildizning mavjudlik sharti, ildizga
yaqinlashish formulasi, usulning gеomеtrik ma`nosi, ishchi
algoritm, dastur matni, usulning xatoligi.
Bu usul itеratsion usullar ichida eng soddasidir. Uni ishlatish uchun maxsus
shartlarning bajarilishi talab qilinmaydi. Faqat
0
)
(
=
x
f
chiziqsiz tеnglamaning
izlanayotgan ildizi ajratilgan bo‘lishi kеrak, ya`ni x=с ildiz
b
a
,
kеsmada yotgan
bo‘lsin. Kеsmaning o‘rtasi
2
0
b
a
c
+
=
da
)
(
0
c
f
ni hisoblaymiz. Bеrilgan
b
a
,
kеsmani ikkita tеng
0
,
c
a
,
b
c
,
0
kеsmalarga bo‘lib, shu kеsmalarning chеtlarida
)
(
x
f
funksiyaning ishoralarini tеkshiramiz. Qaysi kеsmaning chеtki nuqtalarida
)
(
x
f
har xil ishorali qiymatlarni qabul qilsa,
c
x
=
ildiz o‘sha kеsmada bo‘ladi. U
yoki bu kеsmada shunday bo‘lishi aniq, chunki ildiz
b
a
,
kеsmada yotadi. Ildiz
yotmagan
0
,
c
a
, yoki
b
c
,
0
kеsmani tashlab yuborib, qolgan kеsmani yana
ikkiga bo‘lamiz. Masalan,
0
)
(
)
(
0
c
f
a
f
bo‘lsa,
2
0
1
с
a
c
+
=
dеb olib,
)
(
1
c
f
ni
hisoblaymiz. Yana
1
,
c
a
, yoki
0
1
,
c
c
kеsmalarda
)
(
x
f
ning ishoralari tеkshiriladi
va hokazo. Shunday qilib, har bir itеratsiyadan so‘ng yechim yotgan kеsma uzunligi
ikki baravar qisqarib boradi.
Bu jarayonni to kеsma uzunligi
dan kichik bo‘lguncha davom ettiriladi.
Bunda
- yechim aniqligini ifodalovchi musbat, o‘ta kichik son. Oxirgi kеsmaning
ixtiyoriy nuqtasi taqribiy yechim sifatida qabul qilinadi.
Dеmak, biz usulni qo‘llash natijasida bir-birini ichida joylashgan chеksiz
)
,
)...(
,
(
1
1
n
n
b
a
b
a
kеsmalar kеtma-kеtligini hosil qilamiz va oxirgi toraygan kеsma
)
(
2
1
a
b
a
b
n
n
n
-
=
-
ga tеng bo‘ladi.
71
Bunda yo‘l qo‘yilgan xatolik
n
n
a
b
x
2
-
=
talab qilingan
aniqlik bilan solishtirib
chiqiladi. Agar
n
x
shart bajarilsa, masala yechilgan bo‘ladi.
Yuqorida qayd qilingan ijobiy hislatlari bilan birga bisеksiya, ya`ni kеsmani
ikkiga bo‘lish usulining asosiy kamchiligi, yechimga uning o‘ta sеkin
yaqinlashishini ham aytib o‘tish lozim. Shuning uchun, bu usul kеtma-kеt
yaqinlashishlarning yuqori tеzligi talab qilinmagan hollarda ishlatiladi. Misol sifatida
f x
( )
x
5
x
3
-
1
+
=
chiziqsiz tеnglamani yechish jarayonini ko’ramiz. Dastlab grafikni
hosil qilamiz.
4
-
2
-
0
2
4
10
-
5
-
5
10
f x
( )
x
|
bob. MOBIL - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

4
himoyalanish choralari …………………………...............
86
8 bob. SIMSIZ VA MOBIL TARMOQLAR XAVFSIZLI-
GINI TA’MINLOVChI TEXNOLOGIYALAR
...........
92
8.1. Simsiz va mobil tarmoqlar uchun bazaviy standart ……...
92
8.2. EAP, IEEE 802.1x va IPSec standartlari ……………..….
98
9 bob. MOBIL
KOMMERSIYADA
XAVFSIZLIKNI
TA’MINLASh …………………...………………………
103
9.1. Mobil moliya xizmatlari modellari ……………………..
103
9.2. Mobil to’lov zaifliklari va ulardan himoyalanish usullari
108
10 bob. BULUTLI
HISOBLAShLARDA
AXBOROTNI
HIMOYALASh USULLARI
…………………………...
115
10.1. Mobil ilovalar va bulutli hisoblash tizimlarining
o’zaro ta’sir arxitekturasi ……………………………….
115
10.2. Mobil
texnologiyalarda
bulutli
hisoblashlardagi
muammolar va ularning yechimi ………………………..
118
10.3. Bulutli hisoblashlarga tahdidlar va ulardan himoyalanish
usullari ……………………………………………………
123
Simsiz shahar tarmoqlar (WMAN)

37
hisoblanadi. Umuman, simsiz tarmoqdan foydalanuvchilar hududiy
chegaralanmaganlar.
Simsiz shaxsiy, lokal, shahar va global tarmoqlar bir-birini
to’ldiruvchi bo’lib, turli talablarni qondiradi. Turli simsiz tarmoqlar
orasidagi farqni aniqlashda ularda ishlatiladigan texnologiyalardan
foydalanishadi.
Internet manbalari - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

|
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлигиBog'liq 10.-S.K.GanievT.A.Kuchkarov.TarmoqxavfsizligiMobiltarmoqxavfsizligiInternet manbalari
1. http://www.tayle.com – сайт компании ТАЙЛЕ.
2.
http://www.airdata.ru
–
сайт
компании
Air
Data
Communications.
3. http://www.dlink.ru – сайт компании D-LINK.
4. http://wifi-wiki.ru
5. http://www.wireless.bape3.org
6.
http://www.alpha-teleport.info
– сайт компании alpha-
teleport.info.
7. http://www.ixbt.com – информационный портал.
8.
http://www.wireless.ru
– специализированный портал,
посвященный беспроводным технологиям.
9. http://www.umd.ru – сайт компании УМД проект.
10. http://www.ferra.ru – информационный портал.
11. http://ru.wikipedia.org – википедия, русский проект свободной
многоязычной энциклопедии.
12. http://pcweek.ru – сайт журнала PCWeek Russian Edition.
13. http://www.thg.ru – Русский Tom's Hardware Guide,
информационный портал.
|
| |
BOB. MOBIL TARMOQ INFRASTRUKTURASI

23
Ko’chma aloqani kommutatsiyalash markazi (KAKM) elektron
kommutatsiyaning ixtisoslashtirilgan markazi bo’lib, unga uyali ko’chma
aloqa tizimiga xarakterli masalalarni hal etuvchi funksional bloklar
(registrlar) qo’shilgan (2.3-rasm).
2.3-rasm. Ko’chma aloqani kommutatsiyalash
markazining blok-sxemasi
O’rnashgan joyning uy registri
(O’JUR) – muayyan operator
tizimida doimiy ro’yxatga olingan ko’chma stansiyalarning ma’lumotlar
bazasi joylashgan registr. Tarkibida har bir operatorga taqdim etiluvchi
xizmatlar nabori xususidagi axborot ham mavjud. Ushbu registrda
abonentni chaqirishni tashkil etish uchun uning joylashgan joyi qaydlanadi
va haqiqatan ko’rsatilgan xizmatlar ro’yxatga olinadi.
Autentifikatsiya
markazi
(AUM)
– ma’lumotlar bazasini
autentifikatsiyalash markazi bo’lib, haqiqiylik moduliga - SIM-kartaga
O’rnashgan
joyning uy
registri
Autentifikatsiya
markazi
Uskunani
identifikatsiyalash
registri
Uskuna
expluatasiya
markazi
O’rnashgan
joyning tashrif
registri
Tranzit
KAKM
KAKM
AUM
O‘JUR
UIR
O‘JTR
Ma’lumotlarni
uzatish
tarmog‘i
KAKM
GSM
tarmoqning
boshqa
segmenti
Bazaviy
stansiyalar
qismtizimi
(BSQT)
Bazaviy
stansiyalar
qismtizimi
(BSQT)
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги - bet 5

11
katta. Faraz qilaylik, signal priyomnikga ikkita yo’l bilan keladi: to’g’ri
(to’g’ri ko’rinish chizig’i
1
r
bo’ycha) va Yerdan bitta qaytarish bilan (siniq
chiziq
2
r
). Yer yuzasidan qaytarish yo’qotishsiz sodir bo’ladi deb qabul
qilamiz, ya’ni tushuvchi to’lqin energiyasi qaytarilgan to’lqin energiyasiga
teng. Bunday yondashishda priyomnik kirish yo’lidagi quvvat quyidagi
ifoda bilan aniqlanishini isbotlash mumkin.
4
2
2
2
1
.
.
)
(
r
h
h
P
G
G
r
P
ПРД
А
ПРМ
А
ПРД
ПРМ
, (1.3)
bu yerda:
ПРД
G
- uzatuvchi antennaning kuchaytirish koeffitsienti;
А
ПРД
P
.
- antennaning nurlanish quvvati;
д
ПРМ
S
P
-
qabul qiluvchi antenna qabul qiladigan va antenna
diametriga (
S
d
ga) bog’liq uzatuvchi antennaning nurlanish quvvatining
qismi.
1.4 – rasm. Radioto’lqinlar tarqalishining ikki nurli modeli misoli
Quyida keltirilgan to’lqinlarning chastota diapazonida to’lqin
uzunligi
λ
bir xil fazalarda tebranuvchi ikkita bir biriga eng yaqin nuqtalar
orasidagi masofa (1.5-rasm).
Radioto'lqin uzunligini quyidagicha hisoblash mumkin: 300 ni
(sekundagi megametrlardagi yorug’lik tezligini) megagersdagi chastotaga
bo’lamiz, metrlardagi to’lqin uzunligini olamiz, masalan 600 MGs uchun
to’lqin uzunligi 0,5 metrga teng.
UDK: 681.3 004.77(057.4) - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

3
MUNDARIJA
MUQADDIMA
…………………………………………………….
5
1 bob. RADIOALOQA
XUSUSIDA
QISQAChA
MA’LUMOT
…………………………………………….
7
1.1. Radiosignal turlari va xarakteristikalari ………………….
7
1.2. Radioaloqani tashkil etish usullari ……………………...
11
2 bob. MOBIL TARMOQ INFRASTRUKTURASI
…….....
19
2.1. Mobil tarmoq komponentlari …………..………………...
19
2.2. Mobil tizimda chastotalar va vaqt taqsimotining
strukturasi ………………………………………………...
23
2.3. Mobil tarmoqlarni qurishning o’ziga xos xususiyatlari ….
25
2.4. Mobil tarmoqlarni qurish prinsiplari ……..……...............
28
3 bob. SIMSIZ TARMOQLAR
………..………………...........
33
3.1. Simsiz tarmoqlar qurilishining asosiy prinsiplari …….......
33
3.2. Simsiz tarmoq texnologiyalari …………………..............
36
4 bob. YERNING
SUN’IY
YO’LDOShLI
ALOQA
TIZIMLARI
……………………………………………..
48
4.1. Yerning sun’iy yo’ldoshli mobil aloqa tizimlarini
qurishning umumiy prinsiplari ……………………….......
48
4.2. Yerning sun’iy yo’ldoshli mobil aloqa tizimlari tarkibi va
asosiy xarakteristikalari ……………………...…………...
51
bob. SIMSIZ TARMOQ XAVFSIZLIGINING AUDITI

6
Yettinchi bob
mobil ilovalardagi tahdidlarga va zaifliklarga
bag’ishlangan. Mobil qurilmalar uchun ilovalar tasnifi keltirilgan. Mobil
ilovalarning
namunaviy
zaifliklari
hamda
mobil
ilovalarning
himoyalanganligiga tahdidlarning tahlili va baholanishi ko’rilgan.
Sakkizinchi bobning
mazmuni - simsiz va mobil tarmoqlarda
xavfsizlikni ta’minlovchi texnologiyalar. Simsiz va mobil tarmoqlar uchun
IEEE 802.11
(Wi-Fi 802.11) bazaviy standart, EAP va IEEE 802.1x
standartlari, IPSec protokollari yordamida axborotni himoyalash
texnologiyalari
ko’rilgan.
Xavfsizlikni
kompleks
ta’minlovchi
IEEE 802.11i standarti ham keltirilgan.
To’qqizinchi bobda
mobil moliya xizmatlari modellari, mobil
to’lovlarni amalga oshirishdagi mavjud tahdidlar va zaifliklarning tahlili
hamda mobil to’lovlardan foydalanishda axborot xavfsizligini oshirish
bo’yicha tavsiyalar ko’rilgan.
O’ninchi bob
mobil bulutli texnologiyalarga bag’ishlangan. Mobil
ilovalarning bulutli hisoblash tizimlari bilan o’zaro ta’sir arxitekturasi,
mobil texnologiyalarda bulutli hisoblashlardan foydalanish muammolari,
bulutli hisoblashlar modelidagi mobil agentlarning imkoniyatlari ko’rilgan.
Bulutli hisoblashlarga tahdidlar tahlili va ulardan himoyalanish usullari
keltirilgan.
O’n birinchi bobda
mobil tizimlar xavfsizligining auditi va
monitoringi masalalari ko’rilgan.
Elektronika va sxemalar 3-laboratoriya ishi - bet 2

|
Elektronika va sxemalar 3-laboratoriya ishi
|
bet | 2/2 | Sana | 22.07.2024 | Hajmi | 133,38 Kb. | | #268164 |
Bog'liq 3-laboratoriya ishi. Elektronika va sxemalari 12USI, V
IC, mA
|
0
|
0,5
|
1
|
1,5
|
2
|
2,5
|
3
|
3,5
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
UZI = 0V
|
0
|
0,526
|
1,038
|
1,534
|
2,013
|
2,471
|
2,905
|
3,309
|
3,678
|
4,267
|
4,508
|
4,565
|
4,624
|
4,682
|
4,739
|
4,798
|
4,857
|
UZI = - 0,5V
|
-0,0090
|
0,558
|
1,105
|
1,641
|
2,164
|
2,673
|
3,165
|
3,638
|
4,091
|
4,913
|
5,578
|
5,967
|
6,048
|
6,125
|
6,2
|
6,276
|
6,352
|
UZI = - 1V
|
-0,733
|
0,124
|
0,836
|
1,396
|
1,944
|
2,479
|
3,002
|
3,51
|
4,002
|
4,926
|
5,745
|
6,403
|
6,775
|
6,862
|
6,948
|
7,033
|
7,12
|
UZI = - 1,5V
|
-1,613
|
-0,73
|
0,131
|
0,866
|
1,43
|
1,978
|
2,515
|
3,04
|
3,55
|
4,519
|
5,4
|
6,156
|
6,711
|
6,908
|
6,995
|
7,081
|
7,168
|
UZI = - 2V
|
-2,504
|
-1,612
|
-0,729
|
0,134
|
0,88
|
1,446
|
1,995
|
2,533
|
3,058
|
4.063
|
4,995
|
5,823
|
6,498
|
6,901
|
6,995
|
7,082
|
7,169
|
IS = f (USI)
IS=f (UZI)
Xulosa
Bunda ishlarni ketma-ket bajardik va natijalarini jadvalga yozib oldik.Maydoniy tranzistorlar elektron qurilmalarda keng qo'llaniladigan komponentlar bo'lib, ular yuqori samaradorlik va tezkorlikni ta'minlaydi. UI ulanish sxemasidagi maydoniy tranzistorlarning statik xarakteristikalarini tadqiq etish orqali, tranzistorlarning ishlashini va ularning turli parametrlarini yaxshiroq tushunish mumkin. Bu tadqiqotlar yangi va samarali elektron qurilmalarning ishlab chiqilishiga yordam beradi. Bu laboratoriya ishida biz umumiy istok ulanish sxemasidagi maydoniy transistor statik xarakteristikalarini va parametrlarini tadqiq etdik 858. Ularning statik xarakteristikalarini o'rganish va turli ulanish sxemalarida tadqiq qilish orqali maydoniy tranzistorlarning ishlash xususiyatlari va parametrlarini chuqurroq tushunish mumkin bo'ladi. Bu esa ularning turli elektron tizimlarda optimal ishlashini ta'minlashga yordam beradi. Shuningdek Maydoniy tranzistorlar, elektron texnologiyada keng qo'llaniladi.
|
| |
r=polyroots(v) - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi

69
Bu holatda ham olingan taqribiy ildizlar aniqligini ishonchli raqamlar sonini orttirish
orqali oshirish mumkin.
Odatda chiziqsiz tеnglamalarni MathCADning ichki funksiyalaridan tashqari
bizga ma`lum bo’lgan intеrasion sonli usullar bilan ham yechish mumkin. Bu o’ziga
xos ishchi algoritm va aniq kеtma-kеtlik asosida amalga oshiriladi. MathCAD
dasturidan foydalanib esa mazkur jarayonlar yanada aniqroq va qulayroq tarzda
bajariladi. Quyida chiziqli tеnglamani yеchuvchi ayrim sonli usullar alohida qaraladi.
MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR VA MUAMMOLI VAZIYATLAR!
1.
Qanday tеnglamani chiziqsiz tеnglama dеb ataladi?
2.
Chiziqsiz tеnglamaning nеchta yechimi mavjud?
3.
Chiziqsiz tеnglamani taqribiy yechish uchun dastlab oraliqni ajratish shart dеb
o‘ylaysizmi? Oraliqni ajratmay turib tеnglamani yechish bo‘yicha tavsiyalar
bеra olasizmi?
4.
Chiziqsiz tеnglamani yechishda oraliqni qanday ajratiladi?
5.
Ildiz yotgan [a,b] oraliqni to‘g’riligini tеkshiruvchi asosiy shartda ko‘paytma
f(a)f(b)
=
0 tеnglikni qanoatlantirsa, qanday mulohazalar yuritiladi?
6.
Oraliqni ajratishning grafik usulini tushuntirib bеring.
7.
Oraliqni ajratishning analitik usulida qaysi formula qo‘llaniladi ?
8.
Nima uchun taqribiy ildiz yotgan oraliqning chеtki nuqtalarida funksiyaning
turli ishorali bo‘lishi va shu oraliqda birinchi tartibli hosilaning ishorasini
o‘zgarmas bo‘lishligi talab qilinishini tushuntirib bеra olasizmi? Aksincha
bo‘lsachi?
9.
Algеbraik va transsеndеnt tеnglamalarni taqribiy yechishda yo‘l qo‘yiladigan
xatolikni umumiy holda baholashda qaysi tеorеmadan foydalaniladi?
10.
MathCADning qaysi ichki funksiyalari chiziqsiz tenglamani yechishga
yordam beradi?
11.
root va polyroot funksiyalari orasidagi tafovutni ayta olasizmi? Ularni
chiziqsiz tenglama yechishdagi imkoniyatlari bir xilmi?
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги - bet 7

15
bilan bir ma’noda bog’langan va qabul qilishda ajratishga imkon beruvchi
ma’lum ahamiyatiga ega signallar;
N
- tizimdagi kanallar soni.
4
- aloqa liniyasi - signallarni peredatchikdan priyomnikga uzatishda
foydalanuvchi muhit. Aloqa liniyasi orqali o’tishda elektr signallari
n(t)
xalallarga va buzilishlarga duchor bo’ladi.
Bu aloqa liniyasining
z(t)
chiqishidagi
signal
va
qabul
qilingan
xabar, mos holda, aloqa liniyasi kirishidagi
signaldan va uzatiluvchi
xabardan farqlanishga olib keladi.
5
- signal o’zgartgichi (priyomnik). Buzilishlar va xalallar ta’sirida
o’zgargan
guruh
signallardan
kanal
signallari
ni
ajratuvchi,
so’ngra
ularni
birlamchi
signallar
ga o’zgartiruvchi qurilma.
6
i
- signalni xabarga o’zgartgich - birlamchi signalni qabul qilingan
a’
i
xabarga o’zgartiruvchi qurilma.
7
i
- xabarni qabul qiluvchi - xabarni o’zlashtiruvchi inson yoki texnik
qurilma.
Hozirda ko’chma ob’ektli tizimlarda ko’p kanalli foydalanishning 3
ta asosiy usuli ishlatiladi:
-
TDMA
(Time Division Multiple Access) – vaqt taqsimoti bilan ko’p
kanalli foydalanish;
-
FDMA
(Frequency Division Multiple Access) – chastota taqsimoti
bilan ko’p kanalli foydalanish;
-
CDMA
(Code division multiple access) – kod taqsimoti bilan ko’p
kanalli foydalanish.
TDMA prinsipiga binoan mavjud
resurs axborot almashish
ishtirokchilari o’rtasida siklik qaytariluvchi vaqt oraliqlariga bo’linadi.
Vaqt oraliqlari "taymslot" (timeslot, TS) nomini olgan (1.8-rasm).
16
1.8-rasm. TDMA sikli strukturasi
Bunda abonent kanal o’tkazish kengligining hammasidan faqat
ma’lum vaqt bo’laklarida foydalanishi mumkin.
Bunday vaziyatda qo’shni taymslotlar signallari
bir birining ustiga
tushmasligi muhim. Bunga uzatish quvvatining haddan tashqari kattaligi,
kanaldagi xalallar, ishlatiluvchi uskunaning
mukammal emasligi sabab
bo’lishi mumkin. Bu kabi slotlararo xalallardan qutilish uchun ko’pincha
maxsus vaqt intervali kiritiladi (1.9 ̵ rasm).
1.9-rasm. TDMA siklidagi vaqt intervali
Shunday qilib, agar bitta peredatchik energiyasining qismi unga
ajratilgan taymslot chegarasidan sizib o’tsa,
u faqat axborot eltmaydigan
himoya intervaliga ta’sir etadi. Bunday intervalning kiritilishi aloqa
kanalining umumiy o’tkazish
qobiliyatini pasaytirsada, xizmat sifatining
berilgan xarakteristikalarini madadlash uchun zarur.