nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
qonni to ‘xtatish, ayniqsa, arterial tomirlardan)

|
qonni to ‘xtatish, ayniqsa, arterial tomirlardan) Pdf ko'rish
|
bet | 195/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mqonni to ‘xtatish, ayniqsa, arterial tomirlardan);
- yurak-qon tomir tizim ini tekshirish (tomir urishini);
- sezgi a’zolarini tekshirish;
- shikastlangan kishining nutqini tekshirish.
Birinchi tibbiy yordam berishning eng qisqa vaqti - shikastlangan
vaqtdan boshlab 30 daqiqagacha, nafas olishi to ‘xtagan b o ‘lsa 5 - 7
222
daqiqagacha amalga oshiriiishi lozim . Zaharlangan hududlarda 30
daqiqa ichida birinchi tibbiy yordam ko'rsatilsa, ularning umumiy
ahvolining o g ‘irlashuvi ikki baravarga kamayadi. D em ak, jarohat
olganlarga tibbiy yordam k o ‘rsatish vaqti nihoyatda m uhim hisoblanadi.
M a’lumotlar k o ‘rsatishicha, jarahotlanganlarga bir soat m obaynida
yordam k o ‘rsatiimasa, o ‘lim ga sabab b o iis h 30 foizga, 3 soatgacha
yordam k o ‘rsatilm asa - 60 fo iz va 6 soatgacha yordam k o ‘rsatilmasa
90 foizgach a ortadi. Birinchi tibbiy yordamni jarohat olgan kishining
o ‘zi yoki uning yonida b o ‘lganlar (aholi, sandrujinachilar yok i fuqaro
m uhofazasi hodim lari) k o ‘rsatadi.
Birinchi shifokor yordami
- jarohatning jabrlanganlar hayotiga
bevosita x a v f soluvchi oqibatlarini bartaraf qilish, jarohat infeksiyasining
yanada rivoj topishining oldini olish maqsadida shifokoriar bajaradigan
davolash - m uhofaza omillaridan iborat. Bunday yordamni umum
shifokorlik tayyorgarligi b o ‘lgan va ixtisoslashgan jarroh shifokorlari
k o ‘rsatadilar. Birinchi shifokor yordamini k o ‘rsatish vaqti jarohat olgan
vaqtdan boshlab 3 - 6 soat hisoblanadi. Tibbiy yordamning bu turini
hamma ixtisoslikdagi shifokoriar bitishlari kerak.
Malakaii tibbiy yordam
-
davolash
|
| |
Imoratlarga, inshootlarga yer silkinishining

- shahar hududida katta-katta ochiq maydonlaming boMishi, ya’ni
silkinish sodir bo‘lgan taqdirda va undan keyin odamlarning yashashi
uchun yengil qurilmalar qurish uchun xavfsiz joy zarur;
- suv havzalarining bo‘lishi, ya’ni zilzila vaqtida chiqishi mumkin
bo‘lgan yong‘inlarni o‘chirish maqsadida foydalanish uchun suv zaxirasiga
ega bo‘lish;
- inshootlar orasidagi masofa, inshoot balandligidan 1,5 marta katta
bo‘lishi, chunki imorat talafot ko‘rganda bir-biriga ta’sir qilmasligi kerak.
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 87

konlam i qazishda) foydalangan holda transportsiz
sxemalardan vos kechish va
kichik va harakatchan transportlardan foydalanish kerak bo’ladi.
A g ’darmani qayta tashlash uchun harajatlar (rub) yuzani tekislashga bo’lgan
harajatlar J „ , ag’darma qiyaliklarini tekislashga bo’lgan harajatlar (terraskalash)
3,m,
unumli qatlamni olish va tashishga bo’lgan harajatlar 3E„, unumli qatlamni
tekislashga b o ’lgan harajatlar^,,, ag’darmalami kimyoviy meliorativlashga
b o ’lgan harajatlar 3 ^ va rekultivastiya uchastkalariga
kelish maydonlarini
qurishga b o ’lgan harajatlar 3ci)yig’inisidan hosil bo’ladi:
- 3 . +3... ± £ „ +
3„ + 3 „ + 3C„
(5.25)
Buzilgan
maydonni
tekislash
rekultivastiya
ishining
yaxshi
bajarilganligining muhim talabi.
A g’darmalaming qazib olingan maydonga tog’ jinsi tashlangan yuzasi va
karyer transportlari yordamida tashilgan ichki va tashqi ag’darmalar yuzalari
mavjud. Tog’ jinsini qayta tashlashda hosil bo ’ladigan ichki ag’darmalar
katta
tekislash ishlarini talab qiladi. Chuqurliklar va balandliklar orasidagi 30m ga
etadi. A g’darmalami parallel grebenlar bilan hosil qilishda birlamchi teksilash
ishlari (jh3
/га)
draglaynlar tomonidan bajariladi va quyidagi formula bo’yicha
aniqlanadi:
V, =625Alga0(5.26)
Bunda, A - ochish zaxodkai kengligi, m;
a„- ag’darmadagi tog’ jinsi
qiyalik burchagi, daraja.
Birinchi tekislashdan keyin, birinchinikidan hajmi 30%ni tashkil qiladigan
ikkilamchi tekislash (buldozerlar bilan bajariladigan) amalga oshiriladi.
A g’darmalar yuzasini teksilashga bo’lgan harajatlar (rub):
3 „= (^ C J+ 0,3
VtCc)Sc
(5.27)
Bunda, C
, -
ekskavator ishlariga xarajatlar,
руб/м
3;
C6 -
buldozer ishlariga xarajatlar,
руб
/ V ;
S„- rekultivastiya qilinadigan ag’darma yuzasi, ga.
219
Ichki va tashqi ag’darm alam ing birlamchi tekislanishi
transport vositalari
yordam ida ag ’darmalarga tog’ jinslar tashish vaqtida amalga oshiriladi.
Ikkilamchi
tekislash,
buldozerlar
tomonidan
bajariladi
va ag ’darmani
joylashtirgandan keyin notekisliklami yo ’qotish m aqsadida 1-2 yildan keyin
am alga oshiriladi. Bunday holatda ikkilamchi tekislashning hajmi katta emas.
Ikkilamchi tekislashga b o ’lgan harajatlar quyidagi formula b o ’yicha aniqlanadi:
(5-28)
Bunda,
va teskari aloqa - Abdujabbor muhammadiyev

|
Abdujabbor muhammadiyev Pdf ko'rish
|
bet | 149/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)va teskari aloqa.
B o s h q a ru v
tushunchasi
Bu tushuncha umumiy va huquqiy kibernetikadagi markaziy
tushunchadir. Boshqaruv deganda boshqariluvchi obyektning bar
cha eng muhim xususiyatlarini saqlab qolish uchun unga (o'zaro
bog'langan elementlarning murakkab tizimiga) izchil sistematik
ta’sir ko'rsatish tushuniladi.
Davlat va huquq haqidagi fan bilan kibernetika o'rtasida uzviy
aloqa mavjud. U davlat va huquq ijtimoiy boshqaruv quroli ekan-
ligidan kelib chiqadi. Huquq uchun boshqaruv funksiyasi universal
superfunksiya hisoblanadi. U ikki asosiy kichik funksiya: regulyativ
va himoya funksiyalarida amalga oshiriladi.
Huquqiy kibernetika o'zining kelgusi rivojlanishida «boshqaruv»
tushunchasini va unga yaqin «tartibga solish» tushunchasini har
tomonlama ishlab chiqishga e’tibor berishi lozim. O'zbekistonning
amaldagi huquqi «boshqaruv» atamasidan voz kechgani yo'q.
Awalambor u O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida faol
qo'llaniladi.
O'zbekistonning iqtisodiyotini bozor munosabatlariga o'tkazish
awalambor boshqaruv shakl va usullarini, shu jumladan uning
asosiy xo'jalik bo'g'ini - ishlab chiqarish korxonasi miqyosida
axborotlar bilan ta’minlash shakl va usullarini o'rganishni talab
www.ziyouz.com kutubxonasi
etadi. Bundan tashqari, bozorga o'tish davlatning regulyativ funk-
siyadan to'liq bosh tortishini bildirmaydi.
O p tim a llik m u a m m o s i
«Optimallik» kategoriyasi nazariy kibemetikaning asosiy kate-
goriyalaridan biridir. U samaradorlik tushunchasi bilan uzviy bog'liq.
Huquq (huquq normasi) amal qilishining samaradorligi bu uning
|
| |
hisobda esa - axborotlar bilan asoslangan qarorlar qabul qilish-

|
hisobda esa - axborotlar bilan asoslangan qarorlar qabul qilish- Pdf ko'rish
|
bet | 169/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)hisobda esa - axborotlar bilan asoslangan qarorlar qabul qilish-
ga yordam beradi.
«Modus operandi» avtomatlashtirilgan tizimlari1 tezkor-qidiruv
ishlari va jinoyatlarni tergov qilish amaliyotida muhim o‘rin tutadi.
Insonga u yoki bu harakatlarni ma’lum (o'ziga xos) usulda
bajarish xos, inson faoliyatining mahsulotlari esa shaxs xususiya-
tlarini (tajribasi, ruhiyati, ko'nikmasi, uquvini) o'zida aks ettiradi.
Shunga o'xshab jinoyatchilar ham ba’zan ma’lum jinoiy qilmishlar
sodir etishga moyil bo'ladi va ularni turg'un (odat bo'lib qolgan)
1 «Modus operandi» btin tilidan tarjimada harakat usuli yoki tarzi degan ma’noni
bildiradi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
usullar yordamida amalga oshiradi. Jinoyat usuli, uni tayyorlash
paytidagi harakatlar tizimi tashqi muhit shart-sharoitlari va
shaxsning psixofiziologik xususiyatlari bilan belgilanadi.
«Modus operandi» jinoyatchilarning harakat usullari haqidagi
ma’lumotlaming ma’lum tarzda uyushtirilgan majmuidir.
Biriamchi axborot ikki qismdan: ma’lum jinoyatchilarning tavsifi
va jinoyat sodir etish usulining tavsifidan tashkil topadi. Kar-
totekadan quyidagi tartibda foydalaniladi: yangi sodir etilgan
jinoyat usulining o'ziga xos xususiyatlari aniqlanadi va ma’lum
jinoyatchilarning «Modus operandi»dagi belgilariga solishtiriladi.
Belgilar mos kelgan taqdirda mazkur jinoyat avval ham xuddi
shunday usulda harakat qilgan ma’lum shaxs tomonidan sodir
etilgan bo'lishi mumkin, degan xulosa chiqariladi. Shu bilan bir
vaqtda, shunga o'xshash usulda sodir etilgan va ochilmay qolgan
jinoyatlarning kartotekalari ko'rib chiqiladi.
|
| |
chiqish jarayoni ABT (avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari)ni

|
chiqish jarayoni ABT (avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari)ni Pdf ko'rish
|
bet | 146/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)chiqish jarayoni ABT (avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari)ni
yaratish bilan bog'liq konsepsiyalarning ta’siri ostida bo'ldi. ABT -
bu ijtimoiy boshqaruvni tashkil etish shakli bo'lib, uning mazmuni
boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun axborotlar to'plash va
ularni qayta ishlashning samaradorligini oshirish maqsadida EHM-
dan faol foydalanishdan iborat ABT konsepsiyasi yuridik sohaga
katta ta’sir ko'rsatdi. IIV, Prokuratura, Adliya va Oliy Sudning
avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari tashkil etila boshlandi.
Biroq avtomatlashtirilgan tizimlar o'tmishda va hozirgi kundagi
konstruksiyasiga ko'ra boshqaruv tizimlari hisoblanmaydi. Mohiyat
e’tibori bilan ular axborot xususiyatiga ega. Zotan, axborotlarni
to'plash, dastlabki ishlov berish, saqlash va qidirish bosqichlari-
dan so'ng ularni tahlil qilish, sintez qilish va eng muhimi - qaror
qabul qilish bosqichlari keladi. Aynan shu bosqichlar ABT kon-
sepsiyasida qamrab olinmagan.
Shunday qilib, «АВТ» kategoriyasining keng talqini o'zining
kamchiliklarini namoyon eta boshladi. Bugungi kunda ABT va
boshqa ayrim yaqin tizimlaming chegaralanishi tendensiyasi kuza-
tilmoqda.
ABT so'zning asl ma’nosida boshqaruv qarorlarini ishlab chi
qish yoki tahlil - sintez asosida bunday qarorlarning muhim
jihatlarini shakllantirishga mo'ljallangan; bunda iqtisodiy-matematik
va ijtimoiy-matematik metodlardan keng foydalaniladi.
ABTga yaqin turadigan yangi avlod tizimlarini avtomatlash
tirilgan axborot ta’minoti tizimlari (AATT) deb atash to'g'ri bo'ladi.
70-80-chi yillarda huquqni qo'llash organlarini axborotlashtirish
konsepsiyasi jiddiy o'zgardi. Amaliy ishlovlardan «АВТ» atamasi
yo'qola boshladi. Uning o'rniga Prokuratura, Adliya avtomatlash
|
| |
Usullar mos kelgan taqdirda ikki xil taxmin ilgari surilishi mum-

|
Usullar mos kelgan taqdirda ikki xil taxmin ilgari surilishi mum- Pdf ko'rish
|
bet | 170/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)Usullar mos kelgan taqdirda ikki xil taxmin ilgari surilishi mum-
kin: jinoyatni ma’lum shaxslar guruhiga mansub bo'lgan shaxs
sodir etgan; jinoyatni bitta shaxs sodir etgan.
§ 3 . Sud ekspertizasida zamonaviy kompyuter
texnologiyalaridan foydalanish
S u d - e k s p e rtiz a ta d q iq o tla r in i a v to m a tla s h tir is h
Bugungi kunda zamonaviy kompyuter texnologiyalaridan foyda-
langan holda Sud huquq islohatlarini axborotlashtirish, avtomat
lashtirish va sud - ekspertiza tadqiqotlarini avtomatlashtirishda
zarur bo'lgan axborotlar bilan ta’minlashga mo'ljallangan dasturiy
komplekslarini, avtomatlashtirilgan axborot - qidiruv tizimlarini ya-
ratish va takomillashtirish hamda amaldagi har xil avtomatlash
tirilgan axborot - qidiruv tizimlarini joriy qilish esa sud - eksper
tiza natijalarini tezkor olish va samaradorligini oshirishda hamda
axborot aylanishi jarayonida vujudga keladigan munosabatlarni
tartibga solishda keng yo‘l ochib beradi
Bizga ma’lumki jinoyatlarni fosh qilish va tergov qilishda,
shuningdek fuqarolik va xo'jalik protsesslarida sud ekspertizasini
o'tkazish muxim o'rin tutadi.
Sud ekspertizasi - jinoyat - protsessual yoki fuqarolik -
www.ziyouz.com kutubxonasi
protsessual qonunlarga muvofiq o'tkaziluvchi tadqiqotlar turini
bildiruvchi tushuncha.
Kriminolistik ekspertiza - ilmiy asosini bir qator alohida krimi-
nalistik nazariyalarning qoidalari tashkil etuvchi sud ekspertiza-
larining turi.
Ekspert — tergov va adliya organlari tomonidan ekspertiza
o'tkazish uchun jalb etiladigan, maxsus bilimlarga ega bo'lgan
shaxs.
|
| |
Qor ko'chkisi ofatining sabablari va oqibatlari

cho‘qqisida yer silkinishi oqibatida katta hajmdagi qor massasi ko'chib,
pastlikka 5300 m balandlikda joylashgan alpinistlar lageriga qulab tushgan
va oqibatda 40 nafar odam qor ostida qolgan. 1999-yil 21-noyabrda
ko‘p miqdorda qor yog‘ishi natijasida «Qamchiq» dovonining 157-167-
km larida sodir bo'ldi, Bu ofat oqibatida 29 nafar odam halok bo'ldi,
19 kishi turli jarohatlar oldi va 73 kishi sovuqda uzoq muddat qolib
ketdi. Favqulodda vaziyatlar vazirining buyrug‘iga ko‘ra tezkor guruhiar
hodisa yuz bergan joyga yetib kelib, uning oldini olish chora-tadbirlari
ko‘rildi. Ko‘rilgan tadbirlar oqibatida 34 ta turli rusumdagi avtomobillar
qor uyumi ostida qolganligi, 6 ta mashinani qor chuqurlik tomon surib
tushirganligi aniqlandi va zudlik bilan ular qutqarildi. Ofat yuz bergan
joyga Toshkent, Farg‘ona, Andijon, Namangan viloyatlari avariya qutqaruv
boTimlari, «Najotkor» respublika qidiruv-qutqaruv markazi, Chirchiq
shahri «Xaloskor» maxsus harbiylashtirilgan qidiruv qutqaruv qismi o‘z
texnik vositalari bilan jalb qilindi. Ular yo‘llami qor uyumlaridan tozalab,
odamlami xavfsiz joylarga olib chiqdilar, jabr k o ‘rganlarga birinchi tibbiy
yordam va boshqa ko‘maklami ko‘rsatdilar. Umuman, bu ofat dan 400 ta
transport vositasi va 1200 dan ziyod yo ‘lovchi qutqarib qolindi.
Hozirgi vaqtda togTi hududlarda maqsadli qurilishlar (suv omborlari,
GESlar, dam olish uylari, davolanish maskanlari qurilishi) munosabati
bilan qor ko'chkilari bo‘lishi mumkin bo‘lgan hududlar aniqlanib,
o‘rganilib, tegishli tadbirlar amalgam oshirildi. Qor ko‘chkilarining oldini
olish uchun muhandislik choralarini ko‘rish (tog‘ yonbag‘irlari tekislanib,
supalar tashkil etish, daraxtzorlar barpo etish, harakatga keluvchi qor
uyumlarini yo‘qotish, to'siqlar o ‘rnatish va boshqa himoyalanuvchi
vositalar qurish) talab etiladi.
M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi - bet 152

264
•
dars jarayonida bilim olish vaqtining qisqarishi natijasida vaqtni
tejash imkoniyati;
•
o‘quvchilarda ma’lum malakalarni shakllantirish vaqti qisqaligi;
•
mashg‘ulotlarda bajariladigan topshiriqlar sonining oshishi;
•
kompyuter tomonidan faol boshqarishni talab qilinishi natijasida
o‘quvchi ta’lim sub’ektiga aylanishi;
•
o‘quvchilar
kuzatishi,
mushohada
qilishi
qiyin
bo‘lgan
jarayonlarni modellashtirish va bevosita namoyish qilish imkoniyatining
hosil bo‘lishi va boshqalar.
So‘nggi yillarda G‘arbda ta’lim tizimini boshqarishda qo‘llanilib
kelinayotgan Internet yoki Interanet tarmog‘i orqali elektron shakldagi
ta’lim turini E-learning (elektron ta’lim) atamasi bilan kirib keldi.
Elektron ta’lim – axborot - kommunikatsiya texnologiyalari
asosidagi ta’limning turli ko‘rinishlarini anglatuvchi keng tushunchadir.
Elektron ta’limni tashkillashtirishning ko‘pgina manbalari orasidan
quyidagilarni ko‘rsatish mumkin:
• Mualliflik dasturiy mahsulotlari (Authoring tools);
• Virtual ta’lim jarayonini boshqaruvchi tizimlar LMS (Learning
Management Systems);
• Ichki kontentni boshqaruv tizimlari CMS (Content Management
Systems).
Elektron ta’lim resurslari (ETR) deb

265
degan tushunchani emas, balki umuman “Elektron” meteriallar va
ETRlar deb yuritish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
ETR lar turlicha bo‘ladi. Ularni an’anaviy poligrafik darsliklardan
farqini darajalar bo‘yicha sinflarga ajratish ancha qulay:
•
Eng sodda ETR – matngrafiklidir
. Ular kitoblardan asosan matn
va rasmlarni taqdim etish bilan, ya’ni material qog‘ozda emas ekranda
taqdim etilishi bilan farqlanadi. Uni chop etish, ya’ni qog‘ozga o‘tkazish
oson.
•
ETRning keyingi guruhi ham matngrafikli
, lekin matn bo‘yicha
harakat alohida farqlanadi.
Kitobning sahifalarini ketma - ket o‘qiymiz, va shu bilan
chiziqli
harakatlanamiz. Bunda o‘quv matnda yetarlicha tez- tez o‘sha o‘quv
matnning boshqa bo‘limiga murojat qilingan atama va murojaatlar
uchrab turadi. Bunday hollarda kitob noqulay, tushuntirishlarni
sahifalarni varaqlab, boshqa joydan izlash kerak.
ETRda buni osongina: ma’lum bo‘lmagan atamani ko‘rsatib, shu
zahotiyoq katta bo‘lmagan oynada uning ta’rifini topish, yoki kalit
so‘z(so‘z birikma)larini ko‘rsatishda ekranning mazmunini bir onda
o‘zgartirish mumkin. Mazmunan kalitli so‘z birikma - hammaga
ma’lum bo‘lgan kitobning satri alohida varaqqa(mundarijaga)
chiqarilmagan, balki asosiy matnga joriy qilingan.
Bu holda matn bo‘yicha harakat
chiziqsiz
(matnning lavhalarini
o‘zingizga yoqqan holatda ko‘rib chiqish mumkin) bo‘ladi. Bunday
matngrafikli maxsulot
gipermatn
deb yuritiladi.
ETRning
uchunchi darajasi
– butunlay vizual yoki ovozli
lavhalardan tashkil topgan resurslardir. Bu erda kitobdan rasman farqi
ravshan: kino ham, animatsiya(multfilm) ham, ovoz ham poligrafik
nashrga imkoni yo‘q. Lekin boshqa tomondan, bunday ETRlar oddiy
audioG‘video mahsulotlardan maishiy SD- pleyrlarda namoyish
etishidan katta farq qilmasligini inobatga olish kerak.
axborot resurslaridan foydalanishning samaradorligini baho-

|
axborot resurslaridan foydalanishning samaradorligini baho- Pdf ko'rish
|
bet | 148/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)axborot resurslaridan foydalanishning samaradorligini baho-
lashni o'z ichiga oladi.
Huquqiy axborotlar uchun quyidagi kibernetika qonunlari me-
todologik ahamiyatga ega.
Murakkab dinamik tizimlami optimal boshqarish qonuni. Mazkur
qonunga muvofiq har qanday murakkab dinamik tizimni bosh
qarish optimal, ya’ni ayrim mezonlarga ko'ra eng maqbul bo'lishi
lozim.
Zarur xilma-xillik qonuni. Boshqaruvchi tizimning xilma-xilligi
boshqarilayotgan tizimning xilma-xilligiga mos kelishi kerak. «Xil-
ma-xillikni faqat xilma-xillikkina yo'q qilishi mumkin» (Eshbi).
Ichki va tashqi regulyatorlarning uyg'unligi qonuni. Murakkab
dinamik tizimni faqat tashqi va ichki regulyatorlarning uyg'unligida
samarali boshqarish mumkin.
O'zini o'zi boshqarish qonuni. Murakkab dinamik tizimni faqat
www.ziyouz.com kutubxonasi
boshqaruvchi blokda ichki regulyatorlar ustunlik qilgan taqdirda
samaraii boshqarish mumkin.
Boshqaruv obyektiga regulatorning yaqinlashish qonuni.
Boshqaruvchi tizim boshqariluvchi tizimga maksimal darajada
yaqin bo'lgan taqdirdagina boshqaruv samaraii bo'ladi.
Boshqaruv subyekti va obyekti o'rtasidagi korrelyativ muvofiqlik
qonuni.
Kibernetika va informatika uchun quyidagi tushunchalar prin-
sipial ahamiyatga ega.
Birinchi tushunchalar qatori. Boshqaruv, boshqaruv tizimi,
boshqaruv subyekti, boshqaruv obyekti, boshqaruv algoritmi, tiz
im, tuzilma.
Ikkinchi tushunchalar qatori. Maqsad, maqsadni ko'zlash, ehti-
ypj, manfaat, samaradorlik, samaradorlik va maqbullikning mezon-
lari va ko'rsatkichlari.
Uchinchi tushunchalar qatori. Axborot, axborotlar oqimi, to'g'ri
|
| |
Huquq normasini optimallashtirishga qonun va normativ qoi-

|
Huquq normasini optimallashtirishga qonun va normativ qoi- Pdf ko'rish
|
bet | 151/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)Huquq normasini optimallashtirishga qonun va normativ qoi-
dalarni shakllantirishning obyektiv qonuniyatlarini yanada chuqur
bilish hamda normaning tuzilishini takomillashtirish, axborot oqim-
larini yo'lga solish, sanksiyaning amal qilishi oldidagi to'siqlami
bartaraf etish orqali erishiladi.
Optimallik darajaga ham, intensivlikka ham ega emas. Chu-
nonchi, ma’lum normani «ko'proq darajada optimal» yoki «kamroq
darajada optimal» deb baholab bo'lmaydi. Darajalilik huquqning
optimalligiga emas, samaradorligiga xosdir.
G o m e o s ta tik a
Gomeostatika - bu kibernetika va avtomatik tartibga solish
tizimlari nazariyasi negizida vujudga kelgan ilmiy yo'nalish.
Murakkab tizimlar u yoki bu darajada gomeostatikdir - ular-
ning har biri o'z hayotiy muhim parametrlariga ega bo'lib, bu
parametrlar ma’lum chegaralarda qo'llab-quwatlanishi zarur.
Tartibga solish mexanizmining barqarorligi haqidagi tasavvur
dastlab kibemetikada vujudga kelgan. Shu bilan birga u ijtimoiy
boshqaruv va ijtimoiy tartibga solish sohasiga ham amal qiladi
hamda tartibga solish atributi sifatida turli ijtimoiy fanlarda rivojla-
nadi. Avtoregulyatsion tizim sifatida qaraluvchi har qanday dav
latning ijtimoiy, iqtisodiy, harbiy, madaniy va boshqa siyosati ichki
va tashqi tipik funksiyalar orqali munosabatlarni o'zaro muvo-
zanatga keltirishi bilan tavsiflanadi. Jamiyat, davlat, jamoa yoki
alohida shaxsning siyosati faqat unda mavjud bo'lgan gome-
ostazis bilan belgilanib qolmay, gomeostazisga erishish maqsadini
ham ko'zlaydi.
Barqarorlik (gomeostazis) huquq normasi mexanizmining muhim
jihati va miqdoriy tavsifi ham hisoblanadi. Ijtimoiy boshqaruv
ancha keng yondashuvni, ya’ni tartibga solish muammosini ham,
|
| |
Jabrlanganlami evakuatsiya qilish - talafot olganlarni shikastlangan

|
Jabrlanganlami evakuatsiya qilish - talafot olganlarni shikastlangan Pdf ko'rish
|
bet | 194/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov MJabrlanganlami evakuatsiya qilish - talafot olganlarni shikastlangan
o ‘choqlardan olib chiqish, ularga tibbiy yordam ko‘rsatish hamda
davolash uchun tibbiyot muassasalariga olib borish tadbirlaridan iborat.
Bunda tibbiy hisobga olish varaqasi to'ldiriladi va yaradorlami transport
vositalari (tem iryo‘l, avtomobil, suv va havo y o ‘li) yordamida evakuatsiya
qilinadi. D avolash muassasalariga keltirilgan saralangan jabrlanganlarga
malakali va ixtisoslashgan tibbiy yordamlar k o ‘rsatiladi. Shunday qilib,
shikastlangan o ‘choqda qolgan jabrlangan aholiga tibbiy yordamning
hamma turlari: birinchi tibbiy yordam, birinchi shifokor yordami, malakali
va ixtisoslashgan tibbiy yordami birin-ketin ko'rsatiladi.
Birinchi tibbiy yordam.
Shikastlangan o ‘choqlarda talafot olgan
fuqarolarga shu joyning o ‘zida hayotiy
ko‘rsatkichlarga muvofiq
k o ‘rsatiladigan birinchi tibbiy yordam tushuniiadi. 0 ‘z vaqtida va to ‘g ‘ri
k o ‘rsatilgan birinchi tibbiy yordam shikastlangan odam ning hayotini
saqlab qoladi va salbiy oqibatlar rivojining oldi olinadi. Albatta, bu
yerda favqulodda vaziyatning shikastlovchi omillarini to’xtatish (suvdan
olib chiqish, yonayotgan kiyim lam i o ‘chirish, yonayotgan, gazga to‘lgan
uylardan olib chiqish v a boshqalar) choralarini ko‘rgan holda xatti-harakat
qilish kerak. Talafot olgan kishini tibbiy k o ‘rikdan o ‘tkazishda shifokor
quyidagi tartibdagi tekshiruvlam i o ‘tkazadi:
- o g ‘iz b o ‘shlig‘i va yuqori nafas y o ‘llarini tekshirish (o g ‘izni begona
narsalardan tozalash);
- nafas olish harakatlarini tekshirish (o'pkaga sun’iy nafas berish va
yurakni bevosita uqalash);
- qon tomirlari butunligini aniqlash (qon tomirlaridan oqayotgan
|
| |
Ijtimoiy jamoalarga xos bo'lgan ma’muriy-qo'mondonlik

|
Ijtimoiy jamoalarga xos bo'lgan ma’muriy-qo'mondonlik Pdf ko'rish
|
bet | 153/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)4. Ijtimoiy jamoalarga xos bo'lgan ma’muriy-qo'mondonlik
usullari, ijtimoiy-psixologik usullar, bozor qonunlari, iqtisodiy va
ma’naviy rag'batlantirish, tarbiyalash, tavsiyalar berish, taqiqlash,
ishontirish, majburlash va boshqa shunga o'xshash spetsifik
regulyatorlarning mavjudligi.
5. Mazmuni boshqariluvchi obyektni ma’lum talablar, andoza-
lar, namunalar va sxemalarga moslashtirishdan iborat bo'lgan
adaptiv metodlar.
6. Odamlar ongi va xulq-atvoriga psixologik ta’sir ko'rsatilishi.
7. Inson faoliyatining ongli, izchil xususiyatga ega ekanligi.
Ammo kibemetikaning «klassik» apparatida faoliyati inson in-
tellektining murakkab harakati, uyushgan odamlar jamoalari va
yirik ijtimoiy guruhlarning faoliyati bilan bog'liq bo'lgan ijtimoiy-
tashkiliy tizimlar va obyektlarda sodir bo'luvchi boshqaruv va
tartibga solish jarayonlarining o'ziga xos xususiyatlari kam aks
ettirilgan. Jonli va ijtimoiy obyektlarning ayrim texnik moslamalar-
ga funksional o'xshashligi bizni ijtimoiy hodisalar - psixika, tashqi
www.ziyouz.com kutubxonasi
va ichki dunyoning modellari, adaptatsiya jarayonlarining o'ziga
xos xususiyatlarini chuqur tushunib yetishga yaqinlashtirmaydi.
Shuning uchun ham vazifasi odamlarning jamoalarida sodir
bo'luvchi boshqaruv va tartibga solish spetsifik jarayonlarini
modellashtirishdan iborat bo'lgan «ijtimoiy kibernetika»ni shakl
lantirish g'oyasi e’tiborga molikdir.
O'z vazifalariga erishish uchun ijtimoiy kibernetika quyidagi
metodlardan foydalanadi.
Refleksiv boshqarish nazariyasining metodlari. Refleksiv jaray-
onlar - bu ijtimoiy subyektlarning o'zaro hamkorlik yoki kurash
|
| |
Mustahkamlash uchun savollar

Mustahkamlash uchun savollar.
1.
Axborot va ma`lumot nimaga ko`payib bormoqda ?
2.
Jamiyatni axborotlashtirish g`oyalarini ilgari surgan olimlar sanang?
3.
Nima sababdan svilizatsiyaning eng yuqori cho`qqilarida axborot tizimlar
va texnologiyalari turibdi ?
4.
Axborot muhitida ishlovchilar soni 1990 –yilda necha foizni tashkil
etgan?
5.
Jamiyatni axborotlashtirish deganda nimani tushunasiz ?
6.
Axborot tizimi nima ?
7.
Dastlabki axborot tizimlari qachon yaratilgan ?
8.
O`zbekistonda AKT sohasida ko`rsatilayotgan xizmat hajmi haqida nima
bilasiz?
432
9.
Xalqaro axborot tarmoqlaridan foydalanish tezligi respublikamizda nech
Mbit/s teng ?
10.
Respublikamizda jamiyatni axborotlashtirish uchun qanday chora-
tadbirlar olib borilmoqda ?
9.2.
Kompyutеr tarmoqlari
Muhim so`zlar:
kompyuter tarmoqlari, shina, halqasimon, yulduzsimon,
axborot tezligi, PAN, LAN, CAN, MAN, WAN, GAN, tugunlar munosabati, OT,
kabel, Bluetuoth, WI-FI.
Bilib olasiz:
Kompyuter tarmoqlarining yaratilishi, kompyuter
tarmog`ining ta`rifi, tarmoqda kompyuterlarni ulash, tarmoq topologiyasi, tarmoq
tezligi, tarmoq turlari, tarmoqlarni tugunlar bo`yicha turlash, tarmoqni OT
asosida tuslash, tarmoqda axborot tashuvchi kabel turlari, yangi Bluetooth va WI-
FI standartlari.
1960-1970 yillarga kelib, markazlashtirilgan ishchi kompyuterlar
majmuasini yaratish g`oyalari ilgari surildi. 1970 yilning boshlariga kelib,
markazlashtirilgan ishchi kompyuterlar o`zaro bog`landi va ilk axborotlar
uzatildi. Shu sabab bahona fanda kompyuterlar majmuasini bank sohasiga
qo`llash maqsadida bir nechta EHMlar tarmoqlari tushunchasi kirib keldi.
Kompyuter tarmog`i deb ikki va undan ortiq kompyuterlarning o`zaro
axbotor almashish imkoniyatiga aytiladi.
Kompyuter tarmoqlarining rivojlanishining asosiy sabablaridan elektron
resurslardan hamkorlikda foydalanishdir. Kompyuter tarmoqlari orqali
foydalanuvchilar bir vaqtning o`zida amaliy dasturlar, ma`lumotlar bazasi, turli
xil fayllar bilan ishlashlari mumkin. Bundan tashqari, zaruriy axborotni uzatish
va qabul qilish oson va tez amalga oshiriladi. Juda katta va ommabob bo`lgan
ma`lumotlardan foydalanish imkoniyatini yaratadi. Kompyuterning tashqi
qurilmalari printer, skaner, modem, disk yurituvchi qurilmalari bilan birgalikda
ishlashga, foydalanishga qulay.
433
Texnik va tizimli dasturiy ta`minot orqali o`zaro bir-birlari bilan ishlay
oladigan kompyuterlar majmuasiga kompyuter tarmog`i deyiladi.
Kompyuterlarni tarmoqda ulash usullari tarmoq topologiyasi dеb
yuritiladi. Odatda uchta topologiya qo`llaniladi.
1. Umumiy shina. Bu ulanishda tarmoqdagi barcha kompyutеrlar bitta
aloqa chizig`iga parallеl bog`lanadi. Bunday shinalarni boshqarish ham alohida,
ham markazlashgan bo`lishi mumkin. Markazlashgan boshqaruvda tarmoqqa
maхsus kompyutеr-hakam ulanadi, uning vazifasi tarmoqda aхborotni uzatishni
boshqarishdir. Alohida boshqaruvda hamma kompyutеrlar bir хil maqomga ega,
ular mustaqil ma`lumotlarni uzatish kanalini boshqaradi.
|
M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi - bet 158

281
namoyish etiladigan dastur bilan integrallashgan bo‘lib, eshitish uchun
maxsus vositalarni talab etmaydi.
Grafika yaratish va ovoz bilan ishlash bilimiga hamda metodlariga
ega mutaxassis keyingi navbatda multimedia mahsulotlarini namoyish
etish va yaratish vositalarini o‘rganadi. Bunga birinchi navbatda HTML-
dasturlash, ya’ni WYSIWYG dasturlari guruhiga mansub MS Word, MS
FrontPage, Macromedia Dreamweaver bilan ishlash, MS PowerPoint da
namoyishlar tayyorlash kiradi. Shuningdek, murakkabroq bo‘lgan
multimediali interaktiv namoyish yaratish dasturi bo‘lgan Macromedia
Flash, grafika va ovozni qayta ishlash, shuningdek, animatsiya yaratish
dasturi bo‘lgan Adobe AfterEffect va boshqa dasturlarni tavsiya etish
mumkin. Bu bosqichda talaba o‘zi o‘rgatuvchi multimedia ilovalarini
yaratishni bilishi zarur.
Metodik bosqich bo‘lg‘usi mutaxassisga «qanday va qaysi vositalar
bilan o‘quv materiallarini o‘quvchiga yetkazish kerak?» degan savolga
javob berishi zarur. Bu bosqichda ular o‘zlarining grafika bo‘yicha
bilimlari asosida va kompyuterning audio imkoniyatlarini bilgan holda,
qaysi vaziyatlarda axborotlarni qanday uzatish maqsadga muvofiqligini
aniq bilishlari shart.
-rasm. Xizmatlarning oshishi

431
mingga yaqin hujjatlarning elеktron ko`rinishi hamda 240 mingdan ortiq kitoblar,
dissеrtatsiyalar, avtorеfеratlar va jurnallarning bibliografik yozuvidan iborat
yig`ma elеktron katalog shakllantirilgan.
2007 yil yakunida O`zbеkiston aloqa va axborotlashtirish sohasi tizimidagi
aktsionеrlik
kompaniyalari, jamiyat va korxonalarida malaka oshirish bo`yicha
ishlab chiqilgan rеjalari asosida, rеspublikadagi turli
malaka oshirish markazlari
hamda soha malaka oshirish markazlari bilan tеgishli xo`jalik shartnomalari
asosida
rahbarlar, mutaxassis va xodimlarning tеxnik savodxonligi, mutaxassisligi
bo`yicha malakaviy o`quv kurslari, sеminar va trеninglari tashkillashtirilgan tarzda
amalga oshirilib, hisobot davrida jami 7199 nafar rahbar
va mutaxassis xodimlar
o`z malakalarini oshirishdi. (shundan 6330 nafari AKT bo`yicha), jumladan:
Injеnеr-tеxnik markazida-2533; Viloyat malaka oshirish va fuqaro muhofazasi
institutlarida–396; Toshkеnt aloqa kasb-hunar kollеjida-40; boshqa o`quv
markazlarida-538 va joylarda tashkil etilgan o`quv kurs va mashg`ulotlarida-3692.
Yuqorida keltirilgan ma`lumotlar 2008 yildagi statistik ma`lumotlarga
asoslanadi. Bundan ko`rinib turibdiki bizning Respublikamiz
ham axborotlashgan
jamiyatlar sirasiga kirib, axborot tizimlari turli sohalarda qo`llanilib
kelinmoqda
desak xato bo`lmaydi.
Oddiy mulohazalar - Информатика

178
Oddiy mulohazalar sifati va miqdoriga ko`ra turlarga bo`linadi. Sifatiga
ko`ra tasdiq va inkor mulohazalar farqlanadi. Mulohazaning sifatini mantiqiy
bog`lama bеlgilaydi. Tasdiq mulohazalarda bеlgining prеdmеtga хosligi, inkor
mulohazalarda, aksincha, хos emasligi ko`rsatiladi. Masalan, «A. Oripov
O`zbеkiston
Rеspublikasi
Madhiyasining
muallifidir»-tasdiq
mulohaza,
«Matеmatika ijtimoiy fan emas»-inkor mulohaza. Miqdoriga ko`ra oddiy
mulohazalar yakka, umumiy va juz`iy mulohazalarga bo`linadi. Bunda sub`yеktda
ifodalangan prеdmеtlarning soni, ya`ni uning hajmidan kеlib chiqiladi.
Yakka mulohazalarda birorta bеlgining prеdmеtga хosligi yoki хos emasligi
haqida fikr bildiriladi. Masalan, «O`zbеkiston Rеspublikasi mustaqil davlatdir».
Umumiy mulohazalarda birorta bеlgining yakka prеdmеtlar sinfining
hammasiga yoki undagi har bir prеdmеtga taalluqli yoki taalluqli emasligi haqida
fikr bayon qilinadi. Masalan, «Har bir inson baхtli bo`lishni xohlaydi», «Hеch bir
aqlli odam vaqtini bеhuda sarflamaydi».
Juz`iy mulohazalarda birorta bеlgining prеdmеtlar to`plamining bir qismiga
хos yoki хos emasligi haqida fikr bildiriladi. Masalan, «Ba`zi faylasuflar notiqdir».
«Ko`pchilik talabalar dangasa emas». Juz`iy mulohazalarda «ba`zi» so`zi «hеch
bo`lmasa bittasi, balki hammasi» dеgan ma`noda qo`llaniladi. Shunga ko`ra «Ba`zi
toshlar tirik mavjudot emas», dеgan mulohaza chin bo`ladi, chunki hеch bir tosh
tirik mavjudot emas.
Ma`lum ma`noda yakka mulohazalarni umumiy mulohazalar bilan
tеnglashtirish mumkin. Chunki har ikki mulohazada ham to`plamdagi
prеdmеtlarning har biriga nimadir taalluqli yoki taalluqli emas, dеb ko`rsatiladi.
Yakka mulohazalarda esa bu to`plam birgina prеdmеtdan iborat bo`ladi.
Mulohazalarning to`g`ri yoki noto`g`riligini aniqlashda va ba`zi boshqa
holatlarda oddiy mulohazalarning miqdor va sifati bo`yicha birlashgan
klassifikatsiyasi (asosiy turlari) dan foydalaniladi. Ular quyidagilardan iborat:
Unix tizimida ruhsatlar - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

202
5.7- rasm. Windowsda fayllarga ruhsat berish oynasi
19 -rw-r--r--+ 1 jim staff 130 May 25 22:13 file1
ACL-ni boshqarish uchun alohida buyruqlar to‘plami, setfacl va
getfacl ishlatiladi. Windows foydalanuvchilari odatda kirishni
boshqarish ro‘yxatlarini grafik interfeys orqali boshqaradilar.
5.7- rasmda Windows da NTFS fayl tizimidagi fayllarga ruxsat oynasi
ko‘rsatilgan. Bu orqali foydalanuvchilarga fayllardan foydalanish
huquqlarini belgilash mumkin. Unix, Linux operatsion tizimlarida
bo‘lgani kabi o‘qish, yozish, bajarish, o‘zgartirish kabi huquqlarni
belgilash mumkin.
Daraxt topologiyasi - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

214
6.4- rasm. Daraxt topologiyasi asosida ulangan tarmoq
6.3. Ma’lumotlar kommutatsiyasi va marshrutlash mexanizmi
Telekommunikatsiya tarmog‘i klassifikatsiyasi
Telekommunikatsiya tarmog‘i bir nechta parametrlar bo‘yicha
toifalanishi mumkin.
Tarmoq hajmi bo‘yicha:
Lokal tarmoqlar (
Local Area Network, LAN
) – tarmoq binosi
yoki tashkilot;
Hududiy tarmoq (
Metropolitan Area Network, MAN
) –
shahar va milliy darajadagi tarmoq;
Global tarmoq (
Wide Area Network, WAN
) – o‘n minglab va
yuz minglab kompyuterlarni o‘z ichiga olgan va katta hududlarni
qamrab olgan tarmoq;
Kommutatsiya turi bo‘yicha:
Paketlikommutatsiyaasosidagitarmoq
(masalan,
TCP/IP,
IPX/SPX, ATM, 3Gmobilaloqatarmog‘i);
Kanallar kommutatsiyasi asosidagi tarmoq (1G va 2G
mobil
aloqa tarmog‘i, UfTT);
Aralash turdagi tarmoq (masalan, 2,5G mobil aloqa
tarmog‘i).
Virtual kanallarni o‘rnatish bo‘yicha:
Virtual kanallarni o‘rnatishli (masalan, X.25,
Frame Relay,
ATM tarmog‘i UfTT);
Virtual kanal o‘rnatishsiz bog‘lanish (masalan, TCP/IP,
IPX/SPX);
Protokol stekidan foydalanish bo‘yicha.
Tarmoq orqali aloqani tashkil etish muammosi
Aloqa tarmog‘ini loyihalashda quyidagi asosiy muammolarni hal
qilish kerak:
Nomlash va ruhsat. Ikki jarayon aloqa uchun bir-birini
qanday topadi?
«Arsenal» kompleksi muntazam rivojlantirilib va takomillashtirilib

|
«Arsenal» kompleksi muntazam rivojlantirilib va takomillashtirilib Pdf ko'rish
|
bet | 168/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)«Arsenal» kompleksi muntazam rivojlantirilib va takomillashtirilib
borilmoqda. Kompyuter fototekalari va daktioloskopik hisoblarga
murojaat qilish uchun interfeys ishlab chiqilmoqda, avtomatlash-
tirilgan ish joylarini ixtisoslashtirilgan ekspert tizimlari bilan
integratsiya qilish bo'yicha ishlar olib borilmoqda.
«Face Manager» kompyuter tizimi ichki ishlar organlarining
tezkor-qidiruv faoliyatida qiziqtirayotgan obyektlarni mavjud
videoyozuvlar yoki ularning fragmentlari bo'yicha qidirish va tan-
ish bilan bog'liq vazifalarni hal qilishda foydalanish uchun grafik
ma’lumotlar bazalarini tashkil qilish va yuritish maqsadida ishlab
chiqilgan. Mavjud matn ko'rinishidagi axborotlar va videoaxborot-
larning kataloglashtirilgani, ular bilan tez tanishish, elektron aloqa
kanallari orqali uzatish va boshqa imkoniyatlarning mavjudligi
bilan «Face Manager» videokassetalardagi an’anaviy arxivlardan
ajralib turadi.
Tizimni mavjud videoteka yoki fototekadan to'ldirish mumkin.
Tasvir kompyuterga videokamera va videomagnitofondan videoki-
ritish platasi yoki skaner yordamida kiritiladi. Tizim axborotlarni
matn maydonlariga (rekvizitlarga) qarab qidirish, axborotlarni har
xil rejimlarda ko'rib chiqish va ularni har qanday printerda
chiqarish imkonini beradi. Tashkil etilgan ma’lumotlar bazasi rux-
satsiz kirishdan himoya qilish tizimi bilan jihozlangan.
O'zbekiston Respublikasi prokuratura organlarining avtomat-
lashtirilgan axborot ta’minoti tizimi doirasida transport prokuratu-
raiarida foydalanishga mo'ljallangan «lz» funksional tizimchasi ish
lab chiqilgan. Bu tizimchani joriy etish axborotlarga bo'lgan ehti-
yojlarni yanada to'liq, obyektiv va operativ qondirish, yakuniy
|
| |
tergov jarayonida olingan dalillarni epizo dlar bo'yicha

|
tergov jarayonida olingan dalillarni epizo dlar bo'yicha Pdf ko'rish
|
bet | 167/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)tergov jarayonida olingan dalillarni epizo dlar bo'yicha
tartiblash;
ushlab turish va qamoqda saqlash muddatlarini nazorat qilish;
ayblov xulosasi uchun ma’lumotlar tayyorlash;
ma’lumotnomalar va boshqa hisobot hujjatlari tuzish.
Bizga ma’lumki bugungi kunda Rossiya Federatsiyasi va qo'shni
MDH da tergov jarayonini axborot bilan ta’minlash uchun xizmat
qiladigan bir qator AAT ishlab chiqilgan.
Masalan, Rossiya Federatsiyasining IIV Akademiyasida tergov
jarayonini axborot bilan ta’minlash uchun xizmat qiladigan bir
qator AAT ishlab chiqilgan.
«Arsenal» kompleksi quyidagilami o'z ichiga oladi:
«Jinoyat ishlari kartotekasi» AAT ishning o'tishini, protsessual
muddatlarga rioya qilinishini, o'tkazilgan ekspertizalarning soni va
turlarini, ilmiy-texnik vosita va metodlarning qo'llanishini, xodim-
laming jinoyatlami profilaktika qilish faoliyatini nazorat qilish ham-
da ularning ish sifatini va ish bilan yuklanganlik darajasini baho-
lash imkonini beradi;
«Statistik ko'rsatkichlaming tahlili» AATda tergov boshqarmasi
miqyosida boshqaruv qarorlarini tayyorlash uchun zarur bo'lgan
tergov ishining ko'rsatkichlari jamlanadi;
«Dalillar» AAT ko'pgina protsessual hujjatlarni tayyorlash ishini
avtomatlashtiradi. Tizim so'roqlaming bayonnomalari va qayd etil
gan ko'rgazmalarning rekvizitlariga qarab axborotlarni qidiradi,
shuningdek ishlarning materiallarini tahlil qiladi;
«Qarorlar» AAT ayblanuvchi tariqasida jalb etish to'g'risidagi
qarorlami va ayblov xulosalarini, jinoyat ishlarini tugatish va
to'xtatish hamda jinoyat ishini qo'zg'atishni rad etish to'g'risidagi
qarorlarni tayyorlash jarayonini avtomatlashtiradi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
| |
qo‘llash.
Falokat va halokatlarda tibbiy yordam k o ‘rsatishni tashkil etishda

|
qo‘llash.
Falokat va halokatlarda tibbiy yordam k o ‘rsatishni tashkil etishda Pdf ko'rish
|
bet | 193/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mqo‘llash.
Falokat va halokatlarda tibbiy yordam k o ‘rsatishni tashkil etishda
halokatning m iqyosi va sanitariya talafotining hajmiga qarab belgilanadi.
Albatta, tabiiy ofat yoki katta ishlab chiqarish avariyalardan sanitariya
talafoti katta m iqyosida b o ‘lganda, buning oqibatlarini tugatishda m axsus
yondashuvlar talab etiladi. Jumladan, bunday holatlarda jabrlanganlarga
iloji boricha talafot o ‘ch o g ‘ining o ‘zida yoki unga yaqin b o ‘lgan joyda
tibbiy yordam k o ‘rsatilishi lozim b o ‘ladi. Katta m iqyosdagi favqulodda
vaziyatlarda tibbiy yordamni tashkil etishda quyidagi ishlar bajariladi:
- shikastlangan o ‘choqlam i tibbiy razvedka qilish;
- jabrlanganlami qidirib topish va ulami qutqarish;
- jabrlanganlami saralash;
- jabrlanganlami evakuatsiya qilish;
- tibbiy yordam berish va davolash.
Shikastlangan o ‘choqlam i razvedka qilishda - aholi soni, tibbiy xizm at
kuchlari va vositalari soni, talafot darajasi, y o ila r va suv manbalarining
m avjudligi hamda ulam ing ahvoli haqidagi m a’lumotlar olinadi.
Jabrlanganlami qisqa vaqt m obaynida (bir necha soatdan - bir
sutkagacha) qidirib topish va qutqarish talab etiladi hamda iloji boricha
ulam ing hayotini saqlab qolish omillari bajariladi. Bu om illam i qutqaruv
221
tizimlaridan tashqari, o ‘t o ‘cbiruvchilar, jam oat tartibini saqlovchi harbiy
qism lam ing xodimlari hamda ko‘ngilli fuqarolar bajaradilar.
Jabrlanganlami saralash tibbiy xizm atning asosiy vazifasi hisoblanadi.
Saralash - tibbiy yordamning hajmini, turini hamda yordam ko‘rsatishning
keyingi bosqichlarini hisobga olib, jabrlanganlami transportiarda tashish
imkoniyatlari v a navbatini aniqlaydi.
|
| |
Ekologik tarbiya berishga tayyorlashning mazmuni quyidagilarni o‘z ichiga oladi

|
Ekologik tarbiya berishga tayyorlashning mazmuni quyidagilarni o‘z ichiga oladi
|
bet | 133/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22 Ekologik tarbiya berishga tayyorlashning mazmuni quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Atrof - muhit va uning shaxs ma’naviy dunyosiga ta’siri;
Tabiat va uning ahamiyatini aniqlash;
Tabiatga muhabbatni rivojlantirishda maktab va oilani hamkorligi;
O‘z shahrini, qishloq va maktab hovlisini ko‘kalamzorlashtirishda o‘simliklarni parvarishlashga qiziqishni oshirish;
Atrof - muhit muhofazasida bolalar vazifalari;
Tabiatni muhofaza qilishda ota-onalarning namunali o‘rni;
Oiladagi, maktabdagi tabiatni, o‘simlik va hayvonot dunyosini e’zozlashga o‘rgatish;
Tabiatni ongli munosabatda bo‘lish;
–Yoshlarni ekologik tarbiyalashda milliy an’ana va udumlarni qayta tiklash92.
Ekologiyani o‘zgartirish uning ifloslanishini miqdorini miqdoran son jihatdan ko‘rsatkichlarini bildirish, matematika fanidan beriladigan ekologik tarbiyaga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, rekpublikamizda 1200 ga yaqin sanoat karhona borligi ular havoga bir yarim ming tonnaga yaqin zaharli moddalarni jasoratligi, bunday holat 10-20 yildan keyin nimalarni olib kelishini misollar bilan tushuntirish lozim.
Ekologik yo‘nalishdagi to‘garaklardagi bolalar tabiatga zarar yetkazmaslikka, tabiat go‘zalliklaridan zavqlanishga, atrof - muhitni sevishga o‘rgata boradi. To‘garak mashg‘ulotlarida o‘qiladigan «Tabiatni e’zozlaylik»,
«Tabiat va inson», «Ekologiya va inson», «Orol madad so‘raydi», kabi mavzular o‘quvchilarda tabiatga qiziqishi yanada oshiradi.
O‘quvchilar ekologik tarbiya jarayonida quyidagilarni bilishlari zarurdir.
Tabiat haqida tushuncha, tabiiy muhit, tabiiy omillar va ularning bog‘likligi;
Tabiat boyliklaridan tejab foydalanish va ularni muhofaza qilish;
Atrof - muhit ifloslanishlardan saqlash;
Tabiat kelajak avlodlar uchun tabiiy holda qoldirishga intilish.
Yuqoridagi omillar asosida ekologik tarbiyalash o‘quvchilarda tabiatni muntazam kuzatib borishga qiziqishni uyg‘otadi, tabiatni himoya qilish uchun kurashishga, uning go‘zalligini asrab - avaylashga olib keladi.93
|
| |
Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim

|
Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 140/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22 Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim
Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim umumta’lim o‘quv dasturlarini, zarur bilim, malaka hamda ko‘nikmalarni o‘zlashtirishga qaratilgan.
Umumiy o‘rta ta’lim (I — XI sinflar) bosqichlari quyidagilardan iborat: boshlang‘ich ta’lim (I — IV sinflar);
tayanch o‘rta ta’lim (V — IX sinflar); o‘rta ta’lim (X — XI sinflar).
Umumiy o‘rta ta’lim tashkilotining birinchi sinfiga bolalar ular yetti yoshga to‘ladigan yilda qabul qilinadi.
Boshlang‘ich ta’lim ta’lim oluvchilarda umumiy o‘rta ta’limni davom ettirish uchun zarur bo‘lgan savodxonlik, bilim, malaka va ko‘nikmalar asoslarini shakllantirishga qaratilgan.
Tayanch o‘rta ta’lim o‘quv dasturiga muvofiq ta’lim oluvchilarga bilim, malaka va ko‘nikmalarning zaruriy hajmini beradi, ularda mustaqil fikrlash va tahlil qilish qobiliyatini rivojlantiradi.
Tayanch o‘rta ta’lim doirasida (VII sinfdan so‘ng) ta’lim oluvchilarda kasblar bo‘yicha birlamchi bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish uchun ularni professional tashxislash va kasb-hunarga yo‘naltirish bo‘yicha choralar amalga oshiriladi.
O‘rta ta’lim o‘quv dasturiga muvofiq ta’lim oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va ko‘nikmalar o‘zlashtirilishini, shuningdek ta’limning keyingi turi tanlanishini hamda yuqori malaka talab qilinmaydigan kasblar egallanishini ta’minlaydi.
Professional tashxislash va kasb-hunarga yo‘naltirish, shuningdek ta’lim oluvchilarni yuqori malaka talab qilinmaydigan kasblarga tayyorlash tartibi qonun xujjatlarida belgilanadi.
Umumiy o‘rta ta’lim umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlarida uzluksiz tarzda, majburiy bo‘lgan o‘n bir yil davomida amalga oshiriladi.
O‘rta maxsus ta’lim akademik litseylarda to‘qqiz yillik tayanch o‘rta ta’lim asosida ikki yil mobaynida amalga oshiriladi va ta’lim oluvchilarning intellektual qobiliyatlarining jadal rivojlanishini, shuningdek chuqur, tabaqalashtirilgan, kasb- xunarga va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim olishini ta’minlaydi.
Nodavlat ta’lim tashkilotlarida umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim to‘lov- shartnoma asosida amalga oshirilishi mumkin.
Iqtidorli va iste’dodli bolalarning qobiliyatini rivojlantirish uchun Prezident, ijod va boshqa ixtisoslashtirilgan maktablar, shuningdek maktab-internatlar tashkil etilishi mumkin.
Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalar, shuningdek uzoq vaqt davolanishga muhtoj bo‘lgan bolalar davlat ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida, umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim tashkilotlarida inklyuziv shaklda yoki uy sharoitlarida yakka tartibda ta’lim oladi.
Umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlarining sinflarida (guruhlarida) ta’lim oluvchilar soni o‘ttiz besh nafardan oshmasligi kerak.
|
| |
Jismoniy tarbiyaning maqsad va vazifalari, mazmuni, shakl va metodlari

|
Jismoniy tarbiyaning maqsad va vazifalari, mazmuni, shakl va metodlari
|
bet | 134/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22 15.Jismoniy tarbiyaning maqsad va vazifalari, mazmuni, shakl va metodlari.
Jismoniy tarbiya o‘quvchilarda jismoniy va irodaviy sifatlarni shakllantirish, ularni aqliy va jismoniy jihatdan mehnat hamda Vatan mudofaasiga tayyorlashga yo‘naltirilgan pedagogik jarayon bo‘lib ijtimoiy tarbiya tizimining muhim tarkibiy qismlaridan biri sanaladi.
Jismoniy tarbiyaning maqsadi – o‘huvchilar tanasidagi barcha a’zolarni sog‘lom o‘sishini ta’minlash barobarida ularni aqliy va jismoniy mehnatga, shuningdek, Vatan mudofaasiga tayyorlash yotadi.
Jismoniy tarbiyaning vazifalari :
Salomatlikni mustahkamlash, organnzmni chinistirish va o‘situvchilarning jismoniy rivojlanishiga yordam berish.
Harakat ko‘nikmalarini va malakalarini shakllantirish va takomillashtirish.
Jismoniy tayorgarlik, sport turlariga bo‘lgan qiziqish va takomillashtirish.
92 Michael Grossley. Comparative and International Research in Education: Globalization, Context, and Difference. Routledge Falmer, 2003. – P. 130.
93 Pedagogika. // M.Toxtaxodjaevaning umumiy ta’riri ostida. – T.: Oozbekiston Faylasuflari Milliy jamiyati, 2010. B. 191.
O‘quvchilarda Axloqiy, irodaviy, estetik va aqliy sifatlarni shakllantirish va rivojlantirish.
Jismoniy tarbiya va sport mohiyati hamda ijtimoiy mavqei haqidagi ma’lumotlardan habardor bo‘lish.
Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlariga ehtiyojni tarbiyalash.
Jismoniy madaniyat asoslarini shakllantirish.
Yoshlarni sog‘lom bo‘lib voyaga yetishlarini ta’minlash masalasi xalq pedagogikasi, og‘zaki ijodi hamda mutafakkirlar asarlarining bosh g‘oyalaridan biri bo‘lib kelgan. Jumladan, “Alpomish”, “Go‘ro‘g‘li” kabi dostonlarda ham o‘z ifodasini topgan. “Alpomish” dostonida Hakimbek (Alpomish)ning jismoniy mashq qilishi, tabiat qo‘ynida voyaga yetganligi, uning alpligi quyidagicha tasvirlanadi: “Alpinboyning bobosidan qolgan o‘n to‘rt botmon birinchdan bo‘lgan parli yoyi bor edi. Shunda yetti yashar bola Hakimbek shul o‘n to‘rt botmon yoyni qo‘lga ushlab ko‘tarib tortdi, tortib qo‘yib yubordi. YOyning o‘qi yashinday bo‘lib ketdi. Asqar tog‘ining katta cho‘qqilarini yulib ketdi, ovozasi olamga yoyildi. Shunda barcha xaloyiq yig‘ilib kelib aytdi: “Dunyoda bir kam to‘qson alp o‘tdi, alplarning boshlig‘i Rustami doston, oxiri bu Alpomish alp bo‘lsin”94.
Abu Ali ibn Sino ham insonga xos bo‘lgan ijobiy fazilatlaridan sanab o‘tar ekan, quyidagilarga alohida urg‘u beradi:
|
| |