nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Quvvаtning tаqsimlаnishi - Texnik foydalanish qoidalari va harakat xavfsizligi asoslari

|
Texnik foydalanish qoidalari va harakat xavfsizligi asoslari
|
bet | 46/90 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 5,64 Mb. | | #148663 |
Bog'liq Китоб 1-қисмQuvvаtning tаqsimlаnishi
1 rasm DC tortishish ta’minotidan foydalanadigan temir yo’lda AC va DC taqsimot tizimlari orasidagi bog’lanishni ko’rsatadi. Sub stansiya va konduktor relьslari orasidagi DC elеktr taqsimot tizimi quyidagi asosiy talablarni o’rnatish uchun loyihalanishi kerak:
• har qanday hududda pоеzdlar orqali olingan tokni maksimal tezlanishiga imkon beradi;
• har qanday pоеzd ta’minotini pоеzdning belgilab berilgan jadvali uchun o’rtacha kuchlanishni ta’minlaydi;
• pоеzdlar imkoniyatiga ta’sir etishsiz vaqt jadvalini o’rnatish uchun jihoz uzilishlarini ta’mirlashga imkon beradi;
• elеktr taqsimoti jihozi nosozlik holatlarida pоеzd xizmatini ta’mirlashni ta’minlaydi.
Barcha DC temir yo’l qismlari odatda qo’shni tomonlardan talab etilgan xavfsizlik darajasini va zaruriy pоеzd kuchlanishlarini ta’minlash maqsadida ikkita ofset nihoyalidir. Barcha DC elеktr zanjiri ochirgichlari odatda yopiq joylarda o’rnatiladi. Konduktor relslarning elеktr qarshiligi sababli u sub stansiyalar orasida joylashishi pоеzddagi kuchlanishga o’z ta’sirini o’tkazadi. Eng tejamli DC taqsimot tizimi pоеzd uchun talab etilgan kuchlanishni o’rnatuvchi sub stansiyalar orasidagi eng katta joylashuvga erishadi. Odatda sub stansiyalar temir yo’l bo’ylab 4 kmdan kam bo’lmagan va 7 km dan oshmagan intervallarda tirband vaqtda maksimum yuklanishga bog’liq ravishda joylashtiriladi.
Elеktrlаshtirish sаmаrаdоrligi
Dunyo boýlab ko’pgina temir yo’llar so’nggi o’n yillikda elеktrlashtirish uchun harakatlantiruvchi kuchning boshqa shakllariga aylantirilgan. Harakatlar bu yaqin kelajakda ham davom etishini ko’rsatadi. Boshqa muhandislik sohalari va boshqarish jihatlarida elеktrlashtirish ta’sirlari tajribasi hozirda ahamiyatli hamda asosiy o’zgarishni muhokama etishda e’tibordan chetda qoldirmaslik lozim. Yuqoridagi AC elеktrlashtirishga bog’langan jiddiy ta’sirlarning ko’p qismi va bu tizim hozirda zamonaviy o’zgartirish uchun afzal ko’rilmoqda.
Har qanday temir yo’l hukumati quyidagi mavzularga yo’naltirilishi zarur bo’lgan ko’pgina o’zgarishlarni muhokama etadi:
• еtarli aniqlik berishi uchun ko’priklar ustidan talab etilgan strukturaviy o’zgartirishlar;
• xavfsiz himoyani ta’minlash uchun piyodalar uchun o’tish yo’lagi va boshqa parapetlar uchun o’sgan balandlik talablari;
• qo’shimcha cheklangan buzilishlarni ayniqsa, agar konduktor relslar еr darajasida bo’lsa chegaralash uchun o’suvchi standartlar;
• temir yo’llar boýlab va elеktr jihozlari ustidagi kranlardan hamda boshqa koçhma zavod ishlaridan paydo bo’ladigan potensial xavfga qarshi o’suvchi himoya;
• temir yo’lda yoki temir yo’l atrofidagi ishchilar ishlariga o’suvchi himoya;
• boshqa elеktr jihoz va tizimlarda rels zanjirlari, signalizasiya, telefonlar, komputerlar, CCTV kabilardagi ta’sirlar.
|
| |
baliqni joyida jonlantirish

148
3d ichida belgilar animatsiyasi
Agar siz animatsiyangizni o'ynatsangiz, baliq
kosmos bo'ylab sayohat qiladi va burchakda
keng tomonli slaydni amalga oshiradi.
Xavotir olmang; buni keyinroq hal qilamiz.
Chinagraf qalami bilan ekranga egri harakat
yo‘lini chizing va baliqni shu yo‘lning boshiga olib
boring, so‘ngra 1-ramkada asosiy kadrni saqlang.
Vaqt/ramka slayderini 35-ramkaga olib boring va
baliqni yo‘l bo‘ylab harakatlantiring. yo'l yo'nalishini
o'zgartiradigan va asosiy ramkani saqlaydigan
nuqta. Keyin vaqt/ramka slayderini sahnangizning
oxirgi kadriga o'tkazing va baliqni yo'lda oxirgi
nuqtaga o'tkazing va asosiy kadrni saqlang.
Baliq aylanishining chizilgan animatsiyasiga
qarang (yoki bobdagi ikkinchi illyustratsiyaga
qarang). Avval kalit ramkalarni joylashtiring. Bular baliq aylanishining 1 va 9-ramkalarida sodir bo'ladi.
3D animatsiyangizning birinchi kadriga qayting va keyin baliqning tanasini baliq siklidagi 1-kadr kabi
qayta shakllantiring. Keyin 3D animatsiyangizning to‘qqizinchi kadriga o‘ting va baliqni baliq
aylanishining 9-kadrasiga o‘xshab qayta shakllantiring. Keyin 3D animatsiyangizning o'n yettinchi
kadriga o'ting va baliqni baliq aylanishining 1-kadrasiga o'xshatib qo'ying. Keyin 3D animatsiyangizning
yigirma beshinchi kadriga o‘ting va baliqni baliqning 9-ramkasi kabi shaklini o‘zgartiring.
Havoda uchayotgan 2D qush

BodyControl tutqichini tanlang va chizilgan
qush tsiklingiz uchun ekvivalent kalitga asosiy
ramkalarni o'rnating. Esingizda bo'lsin, tana
bir kalit ramkada balandroq, keyin ikkinchisida
pastroq, keyin balandroq va hokazo. Qanotlarni
shunday harakatlantiringki, ular tana eng
yuqori nuqtasiga yetganda pastga, tana eng
past nuqtasida esa yuqoriga ko'tariladi.
Taxminan to'g'ri ko'rinsa, buzilishlarni yakunlang (yuqoriga qarab qanot ichkariga tiqiladi, pastga
yo'naltirilgan qanot yoyiladi).
Biz qushni yo'lga bog'lamoqchi emasmiz. Bu
qushning parvoz yo'li uchun qo'llanma.
Bu bajarilgandan so'ng, filmni render qiling va u CD-ROMning animations008, bo'lim008-dagi
bird_fly_3D.avi kabi ko'rinishi kerak.
Havoda uchayotgan 3D qush

Bog'liq Character Animation in 3D Use traditional drawing techniques to produce stunning CGI animation (Focal Press Visual Effects and Animation) ( PDFDrive )
Havoda uchayotgan 3D qush. Chizilgan qush tsikliga mos yozuvlar sifatida, qushingiz uchishi uchun qo'pol yo'lni belgilang. Buni
chinagraf qalami bilan ekranga chizish yoki dasturingizdagi chizish asbobidan foydalanish orqali
amalga oshirish mumkin. Havoda uchayotgan 2D qushingizning yo'lini ko'chiradigan yo'lni chizing.
Mayya tilidagi rasm chizish vositasi CV Curve
Tool yoki EP Curve Tool hisoblanadi. Asosiy
menyu>Create>EP Curve Tool-ga o'ting.
Nuqtalarni ekranga qo'yganingizda ular orasida
chiziq hosil bo'ladi. Nuqtalash tugallangandan
so'ng, ushbu rejimdan chiqish uchun Enter
tugmasini bosing (klaviaturada). Chizilgan
animatsiya yo'liga taxminan mos keladigan
yo'lga ega bo'lguningizcha nuqtalarni siljitish
vositasi bilan siljiting.
Bird_flap_3D.avi animatsiyalari008, CD-ROMning 008-bobiga qarang.
Bularni bajarganingizdan so'ng, animatsiyangizni tartibga solish uchun sizga ozgina skripka kerak
bo'ladi. Filmni animatsiyangizdan bir kadr qisqaroq qilib ko‘rsating (oxirgi kadr ma’lumot uchun
edi, esingizdami?)
3D-da belgilar animatsiyasi
158
Machine Translated by Google
• hissiyotlar
• kaft, qo‘l, qo‘l va oyoq imo-ishoralari kaft
imo-ishoralari
qo‘l imo-
ishoralari
qo‘lni kesib
o‘tish oyog‘ini kesib o‘tish • animatsiyada
sahna ko‘rinishi • turli xil animatsion aktyorlik
animatsion radiosi.
• oqibat
• aktyorlik
usuli aktyorlik
teatri aktyorligi
bo'lim
xulosasi
• umumiy tana tili • asosiy
gavda holati ochiq tana
gavdasi yopiq tana
gavdasi oldinga gavda
qiyofasi orqa tana holati •
sezgir • reflektiv.
• qochqin •
jangovar
9-bob
aktyorlik animatsiyasi - tana tili Machine Translated by Google
Faoliyat usuli. Ushbu
harakat shaklini xarakterni ichkaridan tashqariga qurishdek tasavvur qiling.
Aktyorlik - Machine Translated by Google 3D formatda belgilar animatsiyasi

egilib, ularning harakatlariga mehnat qilinadi.
Neytrallik va yuqori intensivlik. Bu his-tuyg'ular xotirjamlikdan (neytrallikdan) bo'lishgacha bo'lishi mumkin
Ishtirok etish va rad etish. Bu his-tuyg'ular hayratlanish va e'tiborni jalb qilishdan tortib, jirkanish va nafratga
(rad etish) qadar bo'lishi mumkin.
Aktyorlik bu his-tuyg'ularning tanadagi ifodasidir.
bu ma'lumotlarning katta qismi ongsiz ravishda qabul qilinadi. Biz hammamiz shunday vaziyatda bo'ldikki,
biz hammamiz tabassumli va xushmuomala odamni uchratganmiz, ammo unday emas.
juda hayajonlangan (yuqori intensivlik).
Qahramonni jonlantirishda birinchi navbatda tana tilini ajratish kerak.
ular haqida juda to'g'ri. Biroz noto'g'ri, biroz xavfli narsa. Aytishingiz mumkinki, turli xil uyma-uy sotuvchilar
ushbu toifaga mos keladi va eng yaxshilari, ular sotishga harakat qilayotgandek taassurot qoldirmasdan,
o'zlariga ishonchni qozonishga qodir bo'lganlardir.
Tuyg'ular ongli tuyg'ularning ko'rinishidir. Ular his-tuyg'ularni, munosabatni,
Ushbu uchta his-tuyg'u guruhining har biri bir-biriga aralashib ketishi mumkin; masalan, g'azab birlashtirilgan
Agar siz qahramon nimani o'ylayotganini, nimaga qarayotganini yoki nima qilayotganini faqat tana tilidan
foydalanib aytib bera olsangiz, siz juda yaxshi ish qilyapsiz. Animatsiyaga yuz ifodalarini qo'shsangiz
siz istamagan narsangiz! Masalan, intervyuda siz xohlagandek topa olmagan paytlaringiz ham bo'lgan bo'lishi
kerak. Bo'lishi mumkin
nafrat bilan (salbiy va rad etish).
xarakter yoki xarakter xususiyatining ruhiy holati.
faqat kuchayadi.
Tuyg'ularni juda qisqa vaqt ichida boshdan kechirish mumkin (faqat bir necha soniya yoki soniyaning bir qismi uchun)
Biz har kuni boshqa odamlarga qaraymiz va ularning yuz ifodalaridan o'qishga harakat qilamiz
Tuyg'ularni uch turga bo'lish mumkin, bu turlarning har biri o'zgaruvchan shkalaga ega
va boshqa odam nimani o'ylayotgani va his qilayotgani tana tili. Biz buni qildik
intensivlik.
yoki uzoq vaqt davomida. Kayfiyat bir necha kun davom etishi mumkin va kayfiyat yoki ruhiy holat bo'lishi mumkin
Ijobiy va salbiy. Bu his-tuyg'ular baxt va hayajondan (ijobiy) bo'lishi mumkin.
juda uzoq vaqt davom etadi. Xarakterning o'ziga xos xususiyati personajning hissiy makiyajining bir qismi
bo'ladi va qahramonning hayotga bo'lgan nuqtai nazari haqida ma'lumot beradi. Misol uchun, agar qahramon
doimo baxtsiz bo'lsa, ularning yuzida qayg'uli yoki g'azablangan ko'rinish paydo bo'ladi. Ularning elkalari bo'ladi
hayotimizning deyarli har bir kuni uchun va bu juda yaxshi bo'ldi. Aslida juda yaxshi
g'azabga, qayg'uga yoki zerikishga (salbiy).
162
3D-da belgilar animatsiyasi
qanotlari - hasharotlar va g'uvullash qushi

Shunday qilib, qanotlar iloji boricha cho'ziladi.
Vaqt jadvallariga ko'ra, bu chizmalar o'rtasida patlar yuqoriga (1 va 9-ramkalar o'rtasida) pastga
va pastga (9-ramkalar orasida va 1-ga orqaga) qarab pastga qarab harakatlanishiga ishonch hosil
qiling.
Birinchi buzilish 5-ramkada sodir bo'ladi. Bu
erda qanot yuqoriga ko'tarilgan va shamolga
minimal qarshilik ko'rsatish uchun o'ralgan.
Ikkinchi buzilish 15-ramkada. Bu erda qanot
pastga zarbada bo'lib, havoning maksimal
miqdorini pastga tushirishga harakat qilmoqda.
Sinab ko'ring va CD-ROMning animations008, chapter008-da bird_flap_side_2D.avi ga o'xshash
narsaga ega bo'lasiz.
Qochqin - Machine Translated by Google 3D formatda belgilar animatsiyasi

jangovar Sizning
xarakteringiz jangovar kayfiyatda bo'lsa, ular yopiq va oldinga
qarab turishadi. Bu sizning fe'l-atvoringiz: g'azablangan,
biror
narsani kuch bilan qo'zg'atmoqchi bo'lgan, bo'ysunmaydigan,
janjal qilishni xohlayotgan yoki janjal qilganda.
Qachonki xarakter g'azablansa, tanasi oldinga egiladi.
Qachonki, xarakter g'oyaga qarshilik ko'rsatsa,
tana tili bu fikrni
rad etadi, boshi qaltiraydi va boshi pastga tushadi.
Agar xarakter qayg'uli
yoki baxtsiz bo'lsa,
tanasi juda cho'kadi.
Qo'llar jonsiz osilib qoladi. Bosh pastga osilgan bo'ladi.
Hamma narsa qiyin va qiyin bo'lib tuyuladi.
Qahramon qochib
ketmoqchi bo'lsa, tanani asosiy qochish yo'nalishiga
(odatda ular qochmoqchi bo'lgan narsadan uzoqroqqa)
burang. Ular qochish uchun vosita izlaydilar.
Qachonki, qahramon
inkor etsa, tanani
orqaga burang va
qo'llaringizni biror
narsani itarib
yuborganday, tana
bo'ylab supurib qo'ying.
Qo'llar musht yoki
ishora barmog'ini hosil
qiling. Bo'yinni
taranglashtiring va elkangizni buking.
Qahramon zeriksa, gavdasi
cho'kib
ketishi yoki orqaga
burilib, boshi kosmosga qarab
turishi mumkin. Qahramon
esnashlarini bo'g'ib qo'yishi,
oyoqlari yoki barmoqlarini urib
qo'yishi, qalam bilan chizish
yoki qiziqarli
narsalarni qidirib
topishi mumkin.
Yelkalarni egib, bo'yinni torting. Qo'llar bo'ladi
3D-da belgilar animatsiyasi
168
Machine Translated by Google
Qachonki, belgi kuch bilan nuqta qo'yganda, u qo'llari bilan
ishora qiladi va o'zini oldinga qo'ygandek oldinga egiladi.
Qachonki, qahramon janjallashib qolganda,
ular oldinga egilib,
mushtlarini silkitadi, narsalarni uradi, yelkalarini bukib, vahshiyona
imo-ishora qiladi.
Qachonki,
xarakterga
qarshi bo'lsa, ular o'zlarini
tortib olishadi va qo'llarini
kesishadi. Bosh baland ko'tariladi va orqaga burchak ostida bo'ladi.
to'g'ridan-to'g'ri pastga osib qo'ying yoki buklanadi. Qo'llar musht yoki
siqish shaklini hosil qilishi mumkin. Oyoq barmoqlariga teging yoki
oyoqlarga teging.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari evolyutsiyasi - axborot tizimlaridan foydalanishga

|
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari evolyutsiyasi - axborot tizimlaridan foydalanishgaBog'liq ok7.2. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari evolyutsiyasi - axborot tizimlaridan foydalanishga
nisbatan yondoshuvning o'zgarishi
Axborot tizimlari evolyutsiyasi axborotlarni qayta ishlashning texnik vositasi rivojlanishi
mazmunini va axborot tizimlari qadr-qimmati bilan bog’liq. 1-jadvalda axborot tizimlaridan
foydalanishga nisbatan yondoshuvning o’zgarishi keltirilgan.
1-bosqich (60-yillar oxirigacha)
apparat vositalarining imkoniyatlari cheklangan sharoitda
katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash muammosi bilan farqlanadi.
2-bosqich (70-yillar oxirigacha)
IBM/360 seriyasidagi EHMning tarqalishi bilan bog’liq.
Dastur ta’minotining apparat vositalari rivojlanish darajasidan orqada qolishi – mazkur bosqich
muammosi sanaladi.
1-va 2-bosqichlar hisoblash markazlari resurslaridan markazlashgan holda jamoa bo’lib
foydalanishga mo’ljallanib eski operasiyalarni bajarishda axborotlarni samarali qayta ishlashi
bilan ajralib turadi. Tuziladigan axborot tizimining samaradorligini baholashdagi asosiy o’lchov
– bu ishlanmaga sarflangan va uni joriy etish natijasida iqtisod qilingan mablag’ o’rtasidagi farq
bo’lgan. Mazkur bosqichdagi asosiy muammo – psixologik sabablar bilan bog’liq bo’lib, bu –
foydalanuvchilar va tizimlarni ishlab chiquvchi mutaxassislar o’rtasidagi o’zaro aloqaning yo-
monligida edi. Buning natijasida katta imkoniyatlarga ega tizimlar yaratilsada, foydalanuvchilar
undan to’liq foydalana bilishmadi.
3-bosqich (80-yillar boshlaridan).
Bu davrda kompyuter professional foydalanuvchining
quroliga, axborot tizimlari esa – uning qarorlarni qabul qilishini qo’llab-quvvatlash vositasiga
aylandi. Asosiy muammo foydalanuvchining talablarini maksimal qondirish va kompyuter
muhitida shaxsiy interfeys ishini yaratish edi. Shu bilan birga axborot tizimlarini yaratishga
nisbatan yondoshuv o’zgardi. Endi mo’ljal yakka tartibdagi foydalanuvchi tomonga o’zgardi.
Foydalanuvchi mazkur ishlanmadan manfaatdor, u mutaxassislar bilan aloqani yo’lga qo’ydi,
mutaxassislarning har ikki guruhi o’rtasida o’zaro tushunish yuzaga keldi. Bu bosqichda
ma’lumotlarni ham markazlashtirilgan holda, ham aksincha holatda ishlash uslubidan foydalanila
boshlandi.
|
| |
sezgir - Machine Translated by Google 3D formatda belgilar animatsiyasi

Oyoqlarini kesib o'ting va oyoqlar vaqti-vaqti
bilan barmoq uchida harakatlansin.
Quyida turli xil qochoq tana tilining ro'yxati va ularni qo'zg'atadigan kayfiyat mavjud.
tanasi ochiq va fikrlashga o'xshaydi, lekin
tananing pastki qismi yopiq.
Oyoqlarni tizzada to'piq bilan kesib o'tish mumkin edi (agar o'tirgan bo'lsa).
Yelkalarni ko'tarish, qo'llar va kaftlarni ochish
elkasini qisib qo'yishga olib keladi. Bu
"bilmayman" deydi.
Qachonki, xarakter xijolat bo'lsa, bu odatda tana pozitsiyalarining qarama-
qarshiligini o'z ichiga oladi. Yuqori qismiga ega bo'ling
Qachonki, qahramon o'ylayotgan va baholagan bo'lsa, ular
quyidagilardan birini qilishi mumkin. Tanani orqaga egib, qalam
so'rib oling, iyagingizni silang yoki boshingizni tirnang. Boshning
holati bir tomonga burilgan
yoki osmonga qaragan
bo'lishi mumkin (ko'pincha
o'ngga).
Qahramon o'zini rad etilgan yoki tushkunlikka tushganda his qilsa, tanasi orqaga
suyanib, oldinga cho'kadi, qo'llar buklanadi, oyoqlari tizzada (agar o'tirgan bo'lsa)
va boshini pastga tushiradi.
aktyorlik animatsiyasi - tana tili
167
Maxsus dasturiy ta’minot - Samarqand davlat arxitektura-qurilish

|
Samarqand davlat arxitektura-qurilishBog'liq ok Maxsus dasturiy ta’minot.
Aniq bir dasturiy tizimni yaratishda ishlab chiqilgan dasturlar
majmuini ifoda qiladi. Uning tarkibiga turli darajada ishlab chiqilgan modellar, ma’lum bir
obyektning ishlashini aks ettiruvchi amaliy dasturlar paketi kiradi.
Uslubiy ta’minot va tashkiliy ta’minot
– axborot tizimlarini ishga tushirish va ishlatish
jarayonida axborot tizimi xodimlarining texnik vositalar bilan va o’zaro ta’sirini belgilovchi
metodlar, vositalar va hujjatlar majmuidir.
Ergonomik ta’minot
(sharoit) – ish joylariga, axborot modellariga, xodimning ish faoliyatiga
nisbatan turli ergonomik talablardan iborat hujjatlar, ularni amalga oshirish usullari to’plamidir.
Maqsad – xodim ishining yuqori samaradorligini ta’minlash.
Huquqiy ta’minot
– axborot tizimlarining huquqiy maqomi va uni ishga tushirishni
belgilovchi huquqiy me’yorlar majmuidir. Axborotlarni olish qayta o’zgartirish va foydalanish
tartibi belgilab qo’yiladi. Huquqiy ta’minotning asosiy maqsadi qonunchilikni mustahkamlash
sanaladi. Huquqiy ta’minot tarkibiga qonunlar, farmoyish, hukumat organlari qarorlari,
buyruqlari, yo’riqnomalari va vazirliklar, idoralar, mahalliy hukumat organlarining boshqa
me’yoriy hujjatlari kiradi.
Lingivinistik ta’minot
– axborot tizimlari xodimlari va texnik, dasturiy va axborot ta’minoti
xodimlarining muloqot tili majmui (til vositasi), shuningdek, axborot tizimlarida foydala-
niladigan atamalar majmui kiradi.
Psixologik ta’minot
– joriy qilinayotgan avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini foyda-
lanuvchilar psixologik jihatdan qabul qilishi va unga asta-sekinlik bilan qo’nikishi hisoblanadi.
Axborot tizimlarining funksional qismi
axborot tizimlarining vazifa va topshiriqlari
bajarilishini ta’minlaydi. Amalda bu yerda tashkilotni boshqarish tizimining modeli saqlanadi.
Mazkur tizim doirasida boshqaruv maqsadlarining funksiyalariga funksiyalarning esa axborot
tizimi kenja tizimiga o’zgarishi ro’y beradi. Kenja tizimlar vazifalarni amalga oshiradi. Ular
tizimning biror bir belgisiga ko’ra ajratib ko’rsatilgan qismidir. Odatda axborot tizimlarida
funksional qism funksional belgilariga ko’ra kenja tizimlarga bo’linadi:
- Boshqaruv darajasi(oliy, o’rta, quyi);
- Boshqariladigan resurs turi(moddiy, mehnat, moliyaviy va hakazo);
- Qo’llanish sohasi (bank, jamg’arma bozori va hakazo);
- Boshqaruv ishi va davri.
Shuni qayd etish lozimki, avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining funksional qismi tarkibi
va mazmuni ma’lum bir obyektga bog’liq. Axborot tizimlarining ta’minlovchi qismi tarkibi va
mazmuni turli obyektlar uchun bir xilda bo’ladi.
|
| |
Pishirilgan sabzavotlardan tayyorlangan taom va garnirlar

47
ta‘mini o‘zgartirmaslik uchun qizilcha, sabzi, ko‘k no‘xat tuz qo‘shmay pishiriladi.
Ko‘k no‘xat, loviya, ismaloq bargi, sarsabil, artishok miqdori ko‘p qaynab turgan
suvda (1 kg sabzavotga 3-4 litr suv solinadi) qopqog‘i ochiq holda pishirilishi
kerak. Shu usulda pishirilgan sabzavotning rangi ko‘proq saqlanib qoladi. Tez
muzlatilgan sabzavotlar muzdan tushirilmay, qaynab turgan suvga solib pishiriladi.
Konservalangan sabzavotlar o‘zidagi suyuqlik bilan isitiladi va suyuqligi to‘kib
olinib, suyuq osh, sardaklar uchun ishlatiladi.
Kartoshka va sabzining ozuqalik qimmatini, mazasini ko‘proq saqlab qolish
uchun bug‘da pishirgan ma‘qul. Bug‘da pishirish uchun maxsus bug‘ qozonlaridan
yoki metall panjara, simdan yasalgan savat bilan jihozlangan oddiy qozonlardan
foydalaniladi.
Pishirilgan kartoshka. Tozalangan bir xildagi mayda kartoshka (yirigi
to‘g‘raladi) qalinligi 50 sm qilib idishga solinadi, ustidan qaynoq suv quyib, tuz
solinadi va olovga qo‘yib qaynatiladi. Qaynab chiqqan olov pasaytirilib, idish
qopqog‘i yopilib, iste‘molga tayyor holga yetkazib pishiriladi. Kartoshka pishgach,
suyuqligi to‘kilib, usti qopqoq bilan yopilib, past haroratda 2-3 minut plita ustida
ushlab biroz quritiladi.
Ba‘zi kartoshka navlari qaynatishda tez ezilib ketib, suvni shimib oladi.
Natijada tayyor taomning mazasi yomonlashadi. Bunday kartoshkalar 15 minut
qaynatilgandan so‘ng suyuqligi to‘kilib, usti bekitilib, suvsiz qozonda paydo
bo‘lgan bug‘ bilan tayyor holga keltiriladi. Bochkacha shaklida kesilgan kartoshka
ham shu usulda pishiriladi.
Kartoshka kam porsiyalarda pishiriladi, chunki uzoq saqlash natijasida uning
mazasi, ozuqalik qimmati yo‘qoladi, rangi o‘zgaradi. Pishirilgan kartoshkadan
alohida taom yoki go‘sht, baliq va boshqa taomlar uchun garnir sifatida
foydalaniladi.
Tarqatishda pishirilgan kartoshka tarelka, porsion tovaga qo‘yilib, ustidan
sariyog‘, smetana yoki alohida ko‘kat bilan bezab beriladi. Bundan tashqari,
pishirilgan kartoshkani piyozli qizil, tomat, smetana, piyozli smetana, qo‘ziqorin
sardaklari bilan tarqatish mumkin.
Quritilgan tuxum - Pazandachilik asoslari

55
ajratmaydi. Koagulyatsiyalanish jarayoni 50°C da boshlanib 80-85°C ga borib
tugaydi. Tuxum oqsili quyuqlashib qoladi. Tuxum sarig‘i va aralashtirilgan
taomning quyuqlashishi 70°C haroratda amalga oshadi. Agar tuxumlarga suv yoki
sut, tuz, shakar solib aralashtirib taom tayyorlansa, oqsillarning g‘ovakligi oshib,
yumshoq holda koagulyatsiyaga uchraydi. Sof holda pishirilgan tuxumlar esa
koagulyatsiyaga qattiq holda uchrab, kishi tanida kech hazm bo‘ladi. Shu
sabablarga ko‘ra quymoqlarda tuxum bo‘tqalarining g‘ovaklik darajasi qancha
yuqori bo‘lsa, zichlashgan miqdori shuncha kam, hazm bo‘lish jarayoni shuncha
tez bo‘ladi. Issiq ishlov berilishiga qarab tuxum taomlari qovurilgan, qaynatib
pishirilgan, yopib tayyorlangan bo‘ladi. Parhez taomlarini tayyorlashda bug‘da
pishirish usuli qo‘llanadi.
Tuxumni pishirish: tuxum po‘chog‘i bilan yoki po‘chog‘idan ajratib
pishiriladi va maxsus moslamalar bilan jihozlangan tuxum pishiruvchi idish,
kastryulka, chuqur temir tova, maxsus to‘rli qozonlardan foydalaniladi. Bu
moslamalar yordamida tuxumlarni suvga solish va suvdan olish osonlashadi. Bir
dona tuxumni pishirish uchun 250- 300 gramm suv ishlatiladi. Pishirish uchun
ketgan vaqtga qarab tuxum turlicha yumshoqlikda (yumshoq pishgan, chala
pishgan va to‘la pishgari) pishadi.
Inertial Frame (or Inertial System)

|
Inertial Frame (or Inertial System)
|
bet | 43/69 | Sana | 19.03.2017 | Hajmi | 172,07 Kb. | | #410 |
Inertial Frame (or Inertial System):
A reference frame in which the observers are not subject to any accelerating force. An inertial frame is a frame of reference in which a body remains at rest or moves with constant linear velocity unless acted upon by outside forces (as stipulated by Sir Isaac Newton’s First Law of Motion, Force = MassCH Acceleration). Any frame of reference that moves with constant velocity relative to an inertial system is itself an inertial system.
Interference:
The ability of two waves passing through each other to mingle, reinforcing each other where crests coincide and cancelling each other out where crests and troughs coincide, similar to the way ripples in water interfere with each other. This results, for example, in an interference pattern of light and dark stripes on a screen illuminated by light from two sources.
Ion:
An atom or molecule that has been stripped of one or more of its orbiting electrons, thus giving it a net positive electric charge. Technically, an atom which gains an electron (thus giving it a net negativeelectric charge) is also a type of ion, known as an anion.
Isotope:
A possible form of an element, distinguishable from other isotopes of the same element by its differingmass, which is caused by a different number of neutrons in the nucleus (the number of protons, which gives the atomic number of the element, must be the same). Around 75% of isotopes are stable, while some are unstable or radioactive, and will decay over time into other elements.
|
| |
Length Contraction - Toshkent farmatsevtika instituti fizika, matematika va axborot texnologiyalari kafedrasi

|
Toshkent farmatsevtika instituti fizika, matematika va axborot texnologiyalari kafedrasi
|
bet | 45/69 | Sana | 19.03.2017 | Hajmi | 172,07 Kb. | | #410 |
Length Contraction:
The phenomenon, predicted by Albert Einstein’s Special andGeneral Theories of Relativity, whereby, from the relative context of one observer's frame of reference, space or length appears to decrease as the relative velocities increase.
Life:
A difficult and contentious phenomenon to define, life is usually considered to be a characteristic of organisms that exhibit certain biological processes (such as chemical reactions or other events that results in a transformation), and that are capable of growth through metabolism and are capable of reproduction. The ability to ingest food and excrete waste are also sometimes considered requirements of life (e.g. bacteria are usually considered to be alive, whereas simpler viruses, which do not feed or excrete, are not).
The two distinguishing features of living systems are sometimes considered to be complexity and organization (negative entropy). Some organisms can communicate, and many can adapt to their environment through internally generated changes, although these are not universally considered prerequisites for life.
Light:
Technically, this refers to electromagnetic radiation of a wavelength that is visible to the human eye, although in the broader field of physics, it is sometimes used to refer to electromagnetic radiation of all wavelengths, whether visible or not. It exhibits “wave-particle duality” in that it can behave as both waves and particles (photons). Light travels at a constant speed of about 300,000 kilometres per second in a vacuum.
Light Year:
A convenient unit for measuring the large distances in the universe. It is the distance that light travels in one year which, given that light travels at 300,000 kilometres per second, works out to about 9,460,000,000 kilometres (9.46 trillion kilometres).
|
| |
Mass-Energy Equivalence - Toshkent farmatsevtika instituti fizika, matematika va axborot texnologiyalari kafedrasi

|
Toshkent farmatsevtika instituti fizika, matematika va axborot texnologiyalari kafedrasi
|
bet | 47/69 | Sana | 19.03.2017 | Hajmi | 172,07 Kb. | | #410 |
Mass-Energy Equivalence:
The concept that any mass has an associated energy, and that, conversly, any energy has an associated mass. In Einstein’s Special Theory of Relativity, this relationship is expressed in the famous mass-energy equivalence formula, E = mc2, where E = total energy, m = mass and c = thespeed of light in a vacuum. Given that c is a very large number, it becomes apparent that mass is in fact a very concentrated form of energy.
Matter:
Anything that has both mass and volume (i.e. takes up space). Matter is what atoms and moleculesare made of, and it exists in four states or phases: solid, liquid, gas and plasma (although other phases, such as Bose-Einstein condensates, also exist).
Molecule:
A collection of atoms glued together by electromagnetic forces. A more formal definition might be: a sufficiently stable electrically neutral group of at least two atoms, in a definite arrangement, held together by very strong chemical bonds. A molecule may consist of atoms of the same chemical element(e.g. oxygen: O2) or of different elements (e.g. water: H2O). Organic molecules are those which include carbon, and the others are called inorganic.
Momentum:
A measure of how much effort is required to stop a body, defined as the body’s mass multiplied by its velocity. Thus, a large heavy body (e.g. a train) going relatively slowly may have more momentum than a smaller body going very fast (e.g. a racing car). The Law of Conservation of Momentum rules that the total momentum of an isolated system (one in which no net external force acts on the system) does not change.
|
| |
Multiverse (Parallel Universes) - Toshkent farmatsevtika instituti fizika, matematika va axborot texnologiyalari kafedrasi

Multiverse (Parallel Universes):
A hypothetical set of multiple possible universes (including our own) which exist in parallel with each other. Our universe would then be just one of an enormous number of separate and distinct parallel universes, the vast majority of which would be dead and uninteresting, not having a set of physical laws which would allow the emergence of stars, planets and life.
Neutrino:
A sub-atomic elementary particle with no electrical charge and very small mass that travels very close to the speed of light. They are created as a result of certain types of radioactive decay or nuclear reaction, such as the decay of a free neutron(i.e. one outside of a nucleus) into a proton and electron. Being electrically neutral and unaffected by the strong nuclear force or the electromagnetic force, neutrinos are able to pass through ordinary matter almost undisturbed and are therefore extremely difficult to detect, although when created in huge numbers they are capable of blowing a star apart in a supernova.
Neutron:
One of the two main building blocks (along with the proton) of the nucleus at the centre of an atom. Neutrons have essentially the same mass as a proton (very slightly larger) but no electric charge, and are made up of one “up” quark and two “down”quarks. The number of neutrons in an atom determines theisotope of an element. Outside of a nucleus, they are unstable and disintegrate within about ten minutes.
Neutron Star:
A star that has shrunk under its own gravity during a supernova event, so that most of its material has been compressed into neutrons only (the protons and electrons have been crushed together until they merge, leaving only neutrons). Neutron stars are very hot, quite small (typically 20 to 30 kilometres in diameter), extremely dense, have a very high surface gravity and rotate very fast. A pulsar is a kind of highly-magnetized rapidly-rotating neutron star.
|
-12 mavzu: Amaliy mashg'ulot: Buterbrod va issiq ichimlik turlarini

62
mahsulotlari, pishloqlar, pishloq massalari, povidlo, tuxum, sariyog‘, yog‘
aralashmalari, har xil sardaklar, sabzavotlar, mevalar va boshqa mahsulotlar
ishlatiladi. Bu mahsulotlar ta‘mi, rangi bilan bir-birining xushxo‘rligini
oshiradigan bo‘lishi lozim. Buterbrodlar uchun mahsulot
yupqa kesilishi va non
ustini to‘liq berkitishi kerak. Mahsulot turiga qarab buterbrod ustiga 1-3 bo‘lakdan
kesilishi
mumkin,
lekin
undan
ortiq
bo‘lakda
kesish
tavsiya
etilmaydi.Buterbrodlarni tayyorlashda mahsulotlar iste‘molga tarqatishdan avval
kesilishi lozim, agar iste‘molga tarqatish jarayoni biroz cho‘zilib qolsa, mahsulot
30-40 minutgacha sovuq xonada saqlanishi kerak.
Buterbrodlar tayyorlanishi
bo‘yicha ochiq, yopiq (sengvich) va gazak uchun (kanape) tayyorlanadi.
Choy damlash - Pazandachilik asoslari

64
biroz tindirilib tayyor holga keltiriladi. Damlangan choyni plita chetida uzoq
saqlash yoki qaynatish taqiqlanadi, chunki bunda choy o‘ziga xos qo‘lansa hidga
ega bo‘lib, o‘z sifatini yo‘qotadi. Damlanib suyuqligi
ajratilgan choy shamasi
ustiga quruq choy solib choy damlash ham ma‘lum darajada damlangan choy
sifatiga ta‘sir ko‘rsatadi. Damlangan choy bir soat davomida o‘z
sifatini saqlab
turadi. Choylarni tarqatishda damlangan choy stakanga quyilib, stakan osti idishiga
choy qoshig‘i bilan qo‘yib beriladi. Alohida maxsus kichik taqsimchalarda qand,
shakar, murabbo,
limon parragi, konfet, taqsimchalarda pirojniy, gumma, tort,
qandolatchilik
mahsulotlari; chuqur idishlarda sut, qaymoq beriladi.
Bundan
tashqari choyni porsiyalangan stakanda damlash uchun mo‘ljallab qadoqlangan
maxsus qopchiqda ham berish mumkin. Alohida choynakda qaynagan suv beriladi.
Choyxonalarda damlangan choy kichkina chinni choynaklarda beriladi. Bir
vaqtning o‘zida
katta choynakda qaynagan suv, stakan va choy qoshiq beriladi.
Agar shakarli choy ko‘proq miqdorda tayyorlab tarqatiladigan bo‘lsa, choy
damlanayotgan paytda unga shakar qo‘shib tayyorlash mumkin. Choylarni
tarqatishda turli shiravorlar va non mahsulotlarini tavsiya qilish mumkin.
Jumladan, konfet, shokolad, pryanik, pirojniy, pechene, pirog va boshqalar. Ko‘k
choy shakarsiz, piyolada ichiladi, unga
sharq qandolat mahsulotlari, kishmish,
bargak qo‘shib beriladi.
Kofe, kakao, shokolad
Kartoshka pyuresi - Pazandachilik asoslari

|
Pazandachilik asoslari
|
bet | 27/53 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 219,59 Kb. | | #149983 |
Bog'liq Pazandachilik asoslari-fayllar.orgKartoshka pyuresi. Kartoshka pyuresini tayyorlashda tarkibida kraxmali
ko‘p bo‘lgan kartoshka navlaridan foydalanish maqsadga muvofiq. Bir xildagi
tozalangan kartoshka pishiriladi, suyuqligi to‘kiladi, qopqog‘i yopib quritiladi,
issiq holida mashina yordamida eziladi. 80°C li sharoitda issiq kartoshka
tarkibidagi kraxmal kleysteri elastik bo‘lib, ezilganda o‘z holatini saqlab qoladi.
Sovib qolgan kartoshka to‘qimasi dag‘al bo‘lib, ezganda tarkibidagi kraxmal
donachalari yorilib, ajralib chiqadi. Shu sababli kartoshka pyuresi cho‘ziluvchan,
yopishqoq bo‘lib, ko‘rinishi va mazasi yomonlashadi. Ezilgan kartoshkaga eritib
qizdirilgan sariyog‘ yoki margarin solinib, issiq sut qo‘shilgan holda ko‘pirarli
darajada aralashtiriladi.
Tarqatishda kartoshka pyuresi likobchaga solinib, sariyog‘ quyib, ko‘kat sepib
beriladi. Kartoshka pyuresini yana qovurilgan piyoz, pishirib mayda chopilgan
tuxum solingan holda yoki sariyog‘ aralashtirib berish ham mumkin. Ko‘p hollarda
kartoshka pyuresi go‘sht, baliq taomlariga garnir sifatida qo‘shib beriladi.
1 kg kartoshka pyuresi uchun: 855 g tozalangan kartoshka, 35 g sariyog‘, 150
g sut ishlatiladi.
Sutda pishirilgan kartoshka. Kartoshkaning sutda pishishi qiyin. Shu
sababli avval suvda yarim tayyor holgacha pishiriladi. Po‘chog‘i tozalangan
kartoshka o‘rtacha kubik shaklida to‘g‘raladi, ustidan qaynab turgan tuzli suv
quyib 10 minut qaynatiladi, suyuqligi to‘kilib, ustidan qaynab turgan sut solinadi,
namagi me‘yoriga keltirilib, tayyor holga kelguncha qaynatiladi. Kartoshkaga
sovuq jazlangan un (un bilan sariyog‘ aralashmasi) solib, sekin aralashtirilgan
holda qaynatiladi.
Alohida taom yoki taomlarga garnir sifatida beriladi. Tarqatishda likobchaga
solib, ustidan sariyog‘ quyib, ko‘kat sepib dasturxonga tortiladi.
Sabzi yoki lavlagi pyuresi. Sabzi butun yoki mayda kesilib, oz suvda sariyog‘
yoki margarin, tuz qo‘shilgan holda qaynatiladi. Lavlagi po‘chog‘i bilan
pishiriladi, so‘ng po‘sti tozalanadi. Sabzi yoki lavlagi mashinada ezilib, o‘rta
quyulikdagi sut yoki smetana sardagi bilan aralashtirilib, qaynatib tayyor holga
keltiriladi. Taom yoki garnir sifatida ishlatiladi.
49
Tarqatishda likobchaga solinib, ustidan sariyog‘ yoki smetana quyib beriladi.
Sabzi 170 g, lavlagi 159 g, oshxona margarini 5 g, sut sardagi 75 g, sariyog‘ 5
g, yoki smetana 30 g, sof og‘irligi 210, 230 g.
|
| |
-10-MAVZU: Tuxum va uning oziqaviy qiymati, pishirish usullari

54
Taom tayyorlashda tuxum turlaridan tovuq tuxumi, melanj va quritilgan
tuxumlardan foydalaniladi.
Tovuq tuxumlari o‘z saqlanish muddatlariga qarab parhez, yangi,
sovuqxonada saqlangan va ohaklanib saqlangan turlarga bo‘linadi. Parhez va yangi
tuxumlarning ozuqalik ahamiyati yuqori bo‘lib, sarig‘i qotirilmay qovurilgan,
pishirilgan holda ishlatilganda tuxum sarig‘i o‘z
shaklini aniq saqlab qolish
xususiyatiga ega bo‘ladi. Tuxum sarig‘ida oqiga nisbatan ozuqalik ahamiyatiga ega
bo‘lgan moddalar ko‘p bo‘ladi. O‘rdak va g‘oz tuxumlari umumiy ovqatlanish
korxonalarida ishlatilmaydi.
Melanj - tuxum oqi va sarig‘i aralashmasidan tashkil topgan. Ularni
tayyorlashda tuxum po‘chog‘idan ajratilib, elakdan suzib o‘tkazilib, maxsus metall
idishlarga solinib muzlatiladi. Tuxum oqi va sarig‘i aralash holda ishlatish mumkin
bo‘lgan taomlarni tayyorlash uchun II darajali 1 dona tuxum o‘rnida 40
gramm
melanj ishlatilishi mumkin. Ulardan quymoqlar, tuxum bo‘tqalari va boshqa
taomlar tayyorlanadi. Melanjlar tez buzilish xususiyatiga ega bo‘lganligi
sababli
muzlatilgan holda saqlanadi. Ular ishlatilishidan avval muzidan tushiriladi. Buning
uchun taom uchun zarur miqdordagi melanj uy haroratida yoki idishga solingan
holda 50°C darajadagi suvda muzdan tushiriladi. Muzdan tushirilgan melanj
yaxshilab
aralashtirilib, elakdan o‘tkazib suziladi. Ishlatilguncha 4-6°C li
muzxonalarda saqlanadi.
Sariyog’li, shokoladli, meva yog’i yoki margarinli buterbrod

63
Ichimlikiar
Umumiy ovqatlanish korxonalarida sovuq va issiq ichimliklar tayyorlanadi.
Choy, kakao, kofe chanqov bosuvchi ichimliklar hisoblanadi. Ular tarkibidagi
mahsulotlar kishi
yurak faoliyatini yaxshilaydi, taom hazm bo‘lishini
osonlashtiradi, charchoqni qoldiradi. Kofe va kakao esa yuqori ozuqaviy
axamiyatga ega hisoblanadi. Sovuq ichimliklarga sut, qatiq mahsulotlari, sutli
ichimliklar, turli rezavor meva sharbat va ichimliklari kiradi. Pishirilgan sut sovuq
va issiq holda berilishi mumkin. Sterilizatsiya qilingan
shishadagi sutlar avval
issiq ishlov berilmagan holda tarqatiladi. Issiq ichimliklarning harorat darajasi
75°C dan past bo‘lmasligi, sovuq holdagisi esa 14°C dan yuqori 7°C dan past
bo‘lmasligi kerak. Ba‘zi sovuq ic‘himliklarga ozuqaviy muz bo‘lakchalari solib
ham beriladi. Choy, kofe, kakaolar uzoq vaqt saqlanishi natijasida xushxo‘rligini
yo‘qotadi, ularga tashqi hid o‘tirishib qoladi. Shu sababdan ularni quruq xonalarda,
qopqog‘i
mahkam yopiladigan idishlarda, o‘zidan hid chiqaruvchi ziravor va
mahsulotlardan alohida holda, agar idishi ochilgan bo‘lsa, maxsus qopqog‘i
yopiluvchi idishga bo‘shatib saqlash lozim. Aks holda ularning xushxo‘rligi,
ozuqaliligiga putur yetadi. Bundan tashqari kofe,
kakao qaynatilganda va uzoq
vaqt saqlanganda ularning xushxo‘r ta‘mi buziladi. Bunday ichimliklarni talabga
binoan, zarur miqdorda qaynatmay, uzoq vaqt qizdirilmay,
qayta isitilmay
tayyorlash lozim.
Choy
Choydan chanqovni qoldiruvchi, tetiklashtiruvchi ichimlik Respublikamizda
Hindiston, Seylon va boshqa zamonav, choylarga bo‘lgan tarkibidagi kofein odam
tanasidagi nerv sistemasini tinchlantiradi. Metall choynaklarda, kastryulka,
qozonlarda choy damlash mumkin emas. Metall ta‘sirida
choyning mazasi
buziladi, rangi o‘zgaradi.
Qovurilgan kartoshkali yopilgan quymoq

61
tovaga qovurilgan non qo‘yib, ustidan tuxum, uning ustidan o‘rta quyuqlikdagi sut
sardagi quyiladi, ustiga qirilgan pishloq sepilib, yog‘ purkaladi, qovurish shkafida
sarg‘ish qobiq hosil bo‘lguncha yopib, iste‘molga tayyor holga keltiriladi.
Tarqatishda porsiyali tovada ustidan sariyog‘ quyib beriladi. Tuxum 2 dona,
bug‘doy noni 20 g, sariyog‘ 10 g, sardak 100 g, pishloq 6,5 g. Sof og‘irligi 175g
Hydrostatic Equilibrium - Toshkent farmatsevtika instituti fizika, matematika va axborot texnologiyalari kafedrasi

|
Toshkent farmatsevtika instituti fizika, matematika va axborot texnologiyalari kafedrasi
|
bet | 42/69 | Sana | 19.03.2017 | Hajmi | 172,07 Kb. | | #410 |
Hydrostatic Equilibrium:
The state in which the force of gravitation working to crush astar is exactly balanced by the thermal pressure of its hot gaspushing outwards. It is the reason that stars in general do not implode or explode, and it also explains why the Earth's atmosphere does not collapse to a very thin layer on the ground.
Inertia:
The natural tendency (as defined in Sir Isaac Newton’s First Law of Motion of 1687) of objects to resist changes in their state of motion. Therefore, a body at rest tends to stay at rest and, once set in motion, a body tends to stay moving at a constant speed in a straight line (or along a geodesic in curved space) unless acted on by an outside force. An example of an inertial force is centrifugal force, which in reality is just due to a body trying to continue in a straight line while constrained to move along a curved path.
|
| |
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 57

uzatishga ega. Bunday teplovozlarda dizel va asosiy generator umumiy val bilan
bog’langan. Asosiy generatordan elektr toki tortish dvigatellariga boradi,
dvigatellar yarim o ’qlarda o ’m atiladi. Karyerlarda qo ’llaniladigan teplovozlar
MPS nuqtalarida q o ’llaniladi va karyer transportining ishi spetsifik jihatlariga
javob bermaydi. U lar balandlikka k o ’tarilishda tezligini birdan kamaytiradi.
Teplovozlaming kam chiliklariga yana ulaming tuzitilishi qiyinligini ham kiritish
mumkin.
Tortish agregatlari
(rasm. 4.2) o ’z ichiga boshqarish elektrovozini, avtonom
qabul qilish sekstiyalari va bir nechta motorli dumpkarlami oladi. Tarkibda
motorli dum pkarlam ing mavjudligi tortish kuchini nisbatan oshirishga va
foydali
yukni
oshirishga yordam
beradi.
Shuningdek tarkibda
dizel
sekstiyasining mavjudligi
harakatlanish yo ’llarida aloqa tarm oqlarining
b o ’lmasligini ham ta ’minlaydi. B a’zi tortish agregatlarida dizelli sektsiya
mavjud b o ’lmaydi. Tortish agregatlari (rasm. 4.3) mamlakatning bir qancha
karyerlarida muvofaqiyatli q o ’llanilmoqda. Ulam ing qo’llanilish joyi kelajakda
kengayadi.
Lokomotivlar tortish kuchi bilan, dvigatel kuchi, o ’qqa bo ’lgan bosim va
qiyaliklardan o ’tish qobiliyati bilan xarakterlanadi.
Sardak yoki sariyog’ bilan pishirilgan karam

50
Tarqatishda ko‘k no‘xat likobchaga solinib, ustiga yoki alohida kichik idishda
sariyog‘ qo‘yib beriladi. Yana pishirib mayda chopilgan tuxum solib yoki yoniga
qovurilgan non bo‘lagi qo‘yib beriladi. Qovurilgan non bo‘lagi uchun suvi
qochgan bo‘lka non qobig‘i tozalanib, uchburchak, romb yoki yarim oy shaklida
kesiladi,
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 50

Tortgichning kuchi bo’yicha buldozerlar yuqori kuchli (250 kVt dan yuqori),
quchli (150-250 kVt), o ’rta kuchli (75-150 kVt) va engil (75 kVt gacha)ga
b o ’linadi.
Buldozerlar gidravlik va kanatli boshqaruvli bo’ladi. A g’darmaning
tishlanishi kanatli buldozerlarda og ’irlik kuchi ta’sirida amalga oshadi, gidravlik
boshqarishda esa - gidravlik tizim yordamida.
K aryerlarda buldozerlar ham qo’shimcha ishlarda (plast tepasini tozalash,
transport aloqalari trassalarini rejalashtirishda, ulaming balandligining pasayishi,
y ig ’malar tashkil qilish va boshqa), ham ochish va qazish ishlarida qo’llaniladi.
Qiyin holatlarda k o ’proq rejada ag’darmasi qaytmaydigan zanjirli buldozerlar
q o ’llaniladi. G ’ildirakli buldozerlardan foydalanish kichik ish hajmiga ega katta
keng joylashgan maydonlarda m a’qul.
T og’ jinsini qazib olishda buldozeming ish jarayoni gorizontal yoki qiya
qatlamni kesish operatsiyasi, cho’zish prizmasini hosil qilish uchun shu qatlamni
kesish, va uni yuklash joyiga tashish bilan bog’liq. Unumdor ish uchun zich,
yoriqli va muzlagan tog’ jinslarini qazib olishga mexanik tayyorlash bilan
am alga oshiriladi. Buldozeming unumdorligi asosan asosiy traktor kuchiga,
ag ’darm a o ’lchamiga, tashish masofasiga va qazib olinadigan tog’ jinsi
xususiyatlariga bog’liq.
B uldozem ing soatli texnik unumdorligi qzash va tog’ jinsini tashishda
quyidagi formula bo ’yicha aniqlanadi:
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 51

= 3600V k„J(T4rkrJ
(3.15)
bunda,
V,-bir
stiklda buldozer tomonidan ko’chiriladigan tog’jinsi hajmi, л/3
*
*. .* t° g ’ jinsinin tashish masofasi va qiyaligini hisobga oluvchi
buldozem ing unumdorligi o ’zgarish koeffitsiyenti (jadval 3.8);
kpn -
to g ’ jinsining yumshatilganlik koeffitsiyenti;
Tef -
buldozeming ish stikli davomiyligi, s.
115
3.8 -jadval
T o g ’ jin sin i
k o ’c h irish
m asofasi, m
T og’ jin sin i ta sh ish d a g i
koeffitsiyenti
G orizontal
m aydonda
10%
q iyalikda
2 0 %
q iy a lik d a
10%
y uq o rig a
ch iqishda
15
1
1.8
2.5
0.6
30
0.6
1.1
1.1
0.37
65
0.3
0.6
0.6
0.18
100
0.2
0.36
0.36
0.12
Ma 'lumot. Yu. V. Deynego ma 'lumotlari bo ’yicha
B uldozer tom onidan bir stiklda tashiladigan tog’ jinsi hajmini (yig’ilish
prizmasi hajmi) uchburchak prizmasi hajmidan kerakli aniqlikda aniqlash
mumkin. Л, = A, k o ’rinishida qabul qilib (rasm. 3.17), quyidagini aniqlaymiz:
V .= bJi,B J2
(3.16)
bunda,
bv -
cho’zish prizmasi kengligi, m;
bmr=ht / tga,
A, -ag ’darm a balandligi, m;
a
=35^-60° - ch o ’zish prizmasida to g ’ jinsi qiyalik burchagi;
BA
-
ag’darm a kengligi, m.
(3.16) form ulaga fc^o’miga A,
I tga
qiymatini q o ’yib q o ’yidagini aniqlaymiz:
V,
=
BJt]
/ tga
(3.17)
3 .1 7 -ra sm .. C h o ’z ish p rizm asi h a jm in i a n iq la sh sx e m asi.
1-ag'darma; 2-kon massasi.
116
Buldozeming ishlash vaqtida minimal ko’ndalang qiyalik 30%dan
oshmasligi kerak. Buldozer 15-18 va 35-40% li balandliklami mos ravishda yuk
bilan va yuksiz, hamda 45% qiyaliklami bosib o ’ta oladi.
Buldozeming ishchi stikli davomiyligi (s):
7 ,,
= ^ + ^
+ £ t +*.
(3-18)
VH
V,., У6:
bunda, r„ - to g ’ jinsini cho’zish davomiyligi, s;
tdJ-
buldozeming yuk bilan harakatlanish davomiyligi, s;
/a„- beldozeming yuksiz harakatlanish davomiyligi, s;
r,=5-10 - ajdarmaning o ’zgarish va tushurish tezligi, s;
>
K r
- mos ravishda cho’zishning va tog’ jinsini tashishining masofasi, m;
vdl, ViH-
buldozeming mos ravishda o ’rtacha tog’ jinsini olishda, yuk
bilan va yuksiz harakatlanish tezligi (jadv. 3.9), m/s.
3.9 jadval
T og’ jin s la ri
B uldozem ing harakatlanish tezligi, m/s
T o g ’ jinsini
cho’zishda
Yuk bilan
Yuksiz
Qum va yumshoq
0 .6- 1.2
1-2
1.6-2.5
Zich,
maydalangan
tosh - shag’alli va
turib
qolgan
aralashgan
0.55-0.9
1-1.3
1.2-2.8
Maydaportlatilgan
0.15-0.35
0.6-0.8
0.7-1.3
Buldozeming almashinuv ekspluatastion unumdorligi (
jw
3):
(3.19)
bunda,
- almashinuv davomiyligi, soat;
A, *=0.7-0.8 - buldozeming vaqt davomida ishlatilish koeffitsiyenti.
Buldozeming ishi kon massasini uncha katta bo’lmagan masofalarga
tashiganda unumdordir (80m gacha). To’kiladigan tog’ jinsi bilan va qiyalikka
ishlaganda kon massasini 100m va undan yuqoriga tashish ratsionaldir.
117
Buldozeming unum dorligi asosan uning kuchiga, qazib olinadigan to g ’ jinsi
xususiyatiga va tashish masofasiga bog’liq.
. masofasida to g ’ jinsini 15-20m
masofaga tashishda buldozem ing 75-200 kVt kuchida unumdorligi yum shoq
to g ’ jinslarida 800-1300
|
) - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

B o ’sh to g ’ jinslarini ichki ag’darm alarga k o ’ndalang
tashlash tizimi eng
oddiy va iqtisodiy foydali hisoblanadi. Lekin to g ’ jinslarini ekskavator ishchi
a ’zolarida qayta tashlash ulam ing o ’lchamlarini va tizim ning q o ’llanilishni
chegaralaydi. Bu erda ochish va qazib olish ishlari qattiq bog’liq, ochilgan tog’
jinslarining hajmi esa qattiq chegaralangan.
8.2 -jadval
Q a z ib o lish
tiz im la r i
g u r u h i
Q a z ib o lish
tiz im i n o m la n is h i
Q a z ib olish
tiz im in in g
b e lg ila n ish i
A.
Qoplovchi
to g ’
jinsini
tashlash
orqali
qazib
olish
tizimi
(bo’sh
to g ’
jinslarini
ag ’darm alarg
a k o ’ndalang
k o ’chirish
bilan)
1. qoplovchi tog’ jinsini
bevosita tashlash bilan
qazib olish tizimi
A -l
2 . o ’sha, bir qancha ekskavatorli qayta tashlash
bilan
A-2
3. O ’sha, qoplovchi to g ’ jinsini a g ’darm a hosil
qilgichlar bilan k o ’chirish
A-3
B. Qoplovchi
to g ’
jinsini
tashlash
orqali
qazib
olish
tizimi
(bo’sh
to g ’
jinslarini
a g ’darm alarg
a
b o ’ylam a
k o ’chirish
bilan)
4. Qoplovchi to g ’ jinsini ichki ag ’darm alarga
tashish bilan b o ’lgan qazib olish tizimlari
B-4
S. O ’sha, tashqi a g ’darm alarga
B-5
6.0 ’sha, ichki va tashqi ag ’darm alarga
B-6
V. Qoplovchi
tog’
jinsini
tashlash
va
tashish bilan
qazib
olish
tizimi
(qoplovchi
tog’
jinsini
a g ’darm alarg
7. Qoplovchi tog’ jinsini
qism at tashqi va ichki
a g ’darmalarga tashish bilan b o ’lgan qazib olish
tizimlari
V-7
8 . O ’sha, qoplovchi to g ’ jinsini qism an ichki
a g ’darm alarga tashish bilan
V-8
296
a k o ’ndalang
va bo ’ylama
tashish bilan)
A-О.
Uncha
katta
bo ’lmagan
qoplovchi
tog’
jinsiga
ega
qazib
olish
tizimi,
bunda
-
A-0
qoplovchi
tog’
jinsini
ag’darmalarg
a
tashish
uncha
ahamiyatili
emas
Q oplovchi to g ’ jinslarini ag’darmalarga bo’ylama tashish bilan bo’lgan
tizimlar nisbatan murakkab va kamroq iqtisodiy jihatdan unumli.
Lekin ularda
hech qanday murakkab b o ’sh tog’ jinslari va foydali qazilmalar orasida
bog’liqlik y o ’q, ochilgan zaxiralar katta hajmda hosil qilinishi mumkin. Bu
tizim lam ing foydalanish sohasi nisbatan katta.
Akad. N.V .M elnikov tomonidan taqidm etilgan klassifikastiya asosiga
ochish ishlarini am alga oshirish qo’yilgan. Klassifikastiya
quyidagi qazib olish
tizimlarini o ’z ichiga oladi: transportsiz, ekskavator-karyerli,
transport-
ag’darmali, m axsus, transport va aralash (jadv. 8.3).
A sosiga b o ’sh tog’ jinslarini ag’darmalarga tashish va ochish ishlarini
am alga oshirish q o ’yilgan qazib olish tizimlari turlari to’liq holda konni qazib
olishni k o ’rsatm aydi. Bu turlar ishlar fronti va
karyer ishchi maydonining
rivojlanishini nazarga olmaydi. Nisbatan universal tizimlarga asosida qazib
olish, ochish va kon-tayyorlash ishlarini olgan va konning kon-geologik va
geom etrik holatini nazarda tutuvchi tizimlar kiradi.
297