nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Nazorat-o‘lchov asboblarining qanday turlari mavjud?

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
Reja:
1. Nazorat -o‘lchov asboblarining vazifasi.
2. Nazorat -o‘lchov asboblarining turlari.
3. Ko‘rsatuvchi asboblar.
4. Daraklovchi asboblar.
5. Haroratni nazorat qiluvchi asboblar.
Avtomobillardagi
nazorat-o‘lchov
asboblari,
haydovchiga
namoyish
etiladigan
ma'lumotlarni
tasvirlash
usuliga
ko‘ra
ko‘rsatuvchilarga va daraklovchilarga bo‘linadi.
Ko‘rsatuvchi asboblar shkala va strelkaga ega. O‘lchanayotgan kattalikni
baholash uchun haydovchi bir oz muddatga avtomobil harakatini kuzatishdan
chalg‘ishi, ya'ni asbob shkalasiga qarashi va undagi ko‘rsatkichni idrok etishi
kerak.
Daraklovchi asboblar
o‘lchanayotgan
parametrning
bitta
(ruxsat
etilgan minimal yoki maksimal) qiymatini his etadi va bu haqda yorug‘lik (ba'zan
tovush) signali orqali darak beradi. Daraklagich haydovchini avtomobilni
boshqarish jarayonidan kam chalg‘itsa-da, lekin oz ma'lumotga ega.
Avtomobil asboblariga ularning ishlash sharoitini hisobga olgan holda qattiq
lalablar qo‘yiladi: asboblar titrash (vibratsion) va zarbiy yuklanishlarga 10—15 g
gacha chidashi, atrof-muhit harorati -45°C dan +80°C gacha bo‘lganda ishlay
olishi, ta'minlash kuchlanishi 10-16 V (nominal kuchlanish 12 V) oraliqda va
barometrik bosim 86,4 - 106,4 kPa oraliqda o‘zgarganda xatolikni oshirib
yubormasligi kerak.
Avtomobil asboblari tuzilishi bo‘yicha elektr va mexanik asboblarga
bo‘linadi. Elektr asboblar avtomobilning elektr tarmog‘idan tok bilan
ta'minlanadi. Mexanik asboblar esa, o‘lchanayotgan muhitning quvvatidan
foydalanib, ma'lumotlar beradi (masalan, moylash tizimidagi bosimni o‘lchovchi
manometrlar). Elektr asboblarning afzalligi shundaki, signallarning nazorat
joyidan kuzatish joyiga uzatilishi sodda bo‘ladi.
Elektr nazorat-o‘lchov asbobi (ko‘rsatkichi) signallarni uzatish uchun o‘zaro
simlar vositasida tutashtirilgan datchik va priyomnikdan iborat (63-chizma).
Nazorat qilinadigan joyga asbobning datchigi, kuzatish joyiga esa priyomnik
o‘rnatiladi. Datchik odatda nazorat qilinadigan parametrni (kirish signalini)
o‘lchovchi sezgir elementdan tashqari, signalni priyomnikning sezgir elementiga
uzatish uchun elektr kattalikka aylantirib beruvchi qandaydir o‘zgartirgichga ham
ega bo‘ladi. Priyomnikka kelgan signal strelkani ko‘chishiga aylantiriladi va
shkalaga qarab nazorat qilinayotgan parametrning qiymati aniqlanadi.
Daraklovchi asboblarda signal chirog‘i priyomnik vazifasini o‘taydi.
Standart lo y ih a sin i k e lish ish lik standart lo y ih a si k eltirilgan kundan b osh lab

Eksport uchun
m o ’ljallangan
m ahsulotga qo’shimcha
talablar davlat
ro ’yxatidan o ’tkazilmaydi.
Standartni
belgilash,
standartni tasdiqlagan tashkilotdan
qat'iy
nazar,
«O ’zstandart» agentligi tom onidan amalga oshiriladi. Standart belgisi quyidagilardan
iborat:
-hujjat indeksi-O ’zDSt;
-ro ’yxatga olingan tartib raqami;
-ikki nuqta bilan ayrilgan tasdiqlash yilining to ’rtta raqami: masalan, O ’zDSt
789:1997.
Texnikaviy topshiriq ishlab chiqilgan holda O ’zDSt 1.2-92. O ’zbekiston
Respblikasining standartlashtirish davlat tizimi. Texnikaviy shartlami ishlab chiqish,
kelishib olish, tasdiqlash va davlat ro ’yhatidan o ’tkazish tirtibi.
talablariga
binoan
bajariladi.
Standart loyihasini ishlab chiqish (birinchi tahriri) va uni fikr m ulohazalar olish
uchun yuborish.
Standart loyihasi TQ ish rejasiga, tasdiqlangan standartlashtirish,
yangi
mahsulot turlarini yaratish rejasiga, manfaatdor tashkilotlar taklifi va ishlab chiquvchi
korxonalam ing tashabbusiga binoan ishlab chiqiladi.
Standart loyihasini ishlab chiqish bilan bir vaqtda 8-bo’limga muvofiq, standart
loyihasiga tushuntirish xati tuziladi va lozim topilsa standartni joriy qilish b o ’yicha
asosiy tashkiliy-texnikaviy tadbirlar rejasining loyihasi ishlab chiqiladi (keyinchalik-
asosiy tadbirlar rejasining loyihasi).
Bir xil standartlashgirish ob'ektlariga bir necha standartlami
birgalikda ishlab
chiqish, kelishib olish, tasdiqlashda bitta tushuntirish xatini tuzishga y o ’l q o ’yiladi.
Agar standart loyihasi ishlab chiqilayotganda muomaladagi o ’zaro bog’liq
bo’lgan me'yoriy hujjatlam i (M H) qayta ko’rib chiqish, o ’zgartirish yoki bekor qilish
lozim topilgan bo’lsa, u holda etakchi ishlab chiquvchi tashkilot MHni qayta k o ’rib
chiqish, o ’zgartirish yoki bekor qilish yuzasidan asosli takliflar tayyorlab, ulami
asosiy tadbirlar loyihasiga kiritishi kerak.
Standart
loyihasini, tushuntirish xatini, asosiy tadbirlar rejasi loyihasini fikr-
-ilova 
Baholash mezoni - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
Reja:
1. Sovutish tizimining vazifasi;
2. Sovutish tizimining turlari;
3. Sovutish tizimining ishlash prinsplari;
4. Suyuqlik bilan sovutish tizimi va havo bilan sovutish tizimining afzallik va
kamchiliklari.
Ma’lumki dvigatel ishlayotganda, ayniqsa ish yo‘li takti bajarilganda, yukori
xaroratga ega bulgan gazlarni ta’sirida silindrlar, silindrlar blokining golovkasi,
klapanlar, porshenlar kizib ketadi.Agarda kizigan detallarni sovutilmasa
ishkalanuvchi yuzalar orasidagi moy quyib, ishkalanish xaddan tashkari oshib
ketadi. Kizishdan detallar kengayadi. Ayniqsa alyuminiyli kotishmadan
tayyorlangan porshen kengayib silindr ichida kadalib kolishi mumkin. Shu sababli
dvigatelning kizigan detallarini uzlo‘qsiz ravishda sovitib turish lozim. Lekin,
dvigatelni xaddan tashkari sovitib yuborish ham zarar. Chunki sovik dvigatelda
moy kuyuklashib, uning karshiligini yengishga sarflanadigan dvigatelning kuvvati
ortadi. Undan tashkari yonuvchi aralashma yaxshi buglanmaydi, qisman
buglangani esa sovo‘q detallarga urilib tomchiga aylanadi va silindrlar devoridagi
moyni yuvib tushiradi. Natijada, silindr-porshen guruxiga kiruvchi detallarning
yeyilishi ortadi. Yonuvchi aralashmaning yaxshi buglanmaganligidan uning yonish
tezligi sustlashadi va dvigatelning kuvvati pasayadi.
Demak dvigatelning kizib ketishi yoki xaddan tashkari sovib kolishi uning
effektiv kuvvatini kamaytirib, tejamkorligini yomonlashtiradi. Sovitish tizimi
dvigatelning ishlashi uchun kulay bulgan issiklik rejimini kerakli xolda (85-90
0
S)
saklab turish vazifasini bajaradi.
Suyuklik bilan sovutish tizimining ishlash sxemasi.
1- xarorat datchigi, 2-suv taqsimlagich, 3- suyuklik nasosi, 4-utkazuvchi
kanal, 5-termostat, 6- yukori patrubok, 7- venitlyator, 8-yukori bachok, 9- radiator
kopkogi, 10- radiator, 11-jalyo‘zi, 12-pastki bachok, 13-to‘qish jumragi, 14-
ventilyator yuritmasining tasmasi, 15-pastki patrubok.
Avtomobil dvigatellarida, suyuklik yoki xavo bilan sovitish tizimlari
kullaniladi. Sanokli dvigatellarda xavo bilan sovitish tizimi kullanilgan bulib,
bunday tizim ayrim afzalliklarga ega, ular quyidagilardan iborat: konstruksiyasi
nisbatan oddiy to‘zilgan, tizimda suv nasosi, radiator, suv trubalari, termostat va
boshkalar yuk; dvigatelda suv gilofining bulmaganligi sababli u muzlab kolmaydi;
suv yuk joylarda ham dvigatelni ishlatish mumkin. Suyuklik bilan sovitish tizimi
xavo bilan sovitishga nisbatan afzal hisoblanib shovkinsiz ishlaydi, sovik kunlari
dvigatelni yurgazib yuborishni tez amalga oshiradi. Shu sababli dvigatellarda ,
asosan, suyuklik bilan sovitish tizimlaridan foydalaniladi.
N a zo ra t sa v ollari va top sh iriq lari

|
N a zo ra t sa v ollari va top sh iriq lari Pdf ko'rish
|
bet | 122/150 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 8,02 Mb. | | #104425 |
Bog'liq Metrologiya, standartlash va sertifikatlash asoslariN a zo ra t sa v ollari va top sh iriq lari:
1. Sertifikatlashtirish tizim ini yaratishda qanday vazifalar qo’llaniladi.
2. M ahsulot qanday m aqsadda sertifikatsiyalanadi.
3. Iste'molchilar huquqini him oya qilish to ’g ’risidagi qonunda nimalar
kiritilgan.
4. Tovar haqidagi ma'lumotda nimalar b o ’iishi shart.
T ayan ch iboralar:
Tovar-tayyorlovchining faoliyati natijasida olingan maxsulot, shu jumladan
iste'm olchiga shartnoma asosida sotish uchun import qilingan mahsulot; iste'molchi-
biror bir tovam i mahsulotni yoki xizmatni foyda olish bilan bog’liq b o ’lmagan,
o ’zining shaxsiy extiyojini qondirish maqsadida sotib oluvchi, buyurtmachi yoki
sotib olmoqchi, buyurtma bermoqchi bo’lgan fuqaro (jismoniy shaxs); tayyorlovchi-
iste'm olchiga realizatsiya qilish uchun tovar ishlab chiqruvchi korxona, tashkilot,
m uassasa yoki xususiy tadbirkor; tovar xafsizligi-oddiy iste'mol sharoitida foydalanil-
ganda, saqlanganda, tashilganda yoki ulami utilizatsiya qilinganda inson hayotiga,
salom atligiga rahna solmaydigan, iste'molchi m ulkiga va a tro f m uhitga zarar
etkazmaydigan tovar yoki ish va xizm at natijalari; tovar kam chiligi-tovar yoki
xizm atning me'yoriy xujjatlarga k o ’rsatilgan shartlariga, shartnoma yoki oddiy sifat
talablariga mos kelmasligi;
kafolatli muddat-tovaming ekspluatatsiya qilish
qoidalariga amal qilgan holda, m e'yoriy hujjatlarda k o ’rsatilgan sifatli xizm at qilish
muddati; xizmat muddati- me'yoriy hujjatlarda o ’m atilgan tovardan foydalanish
davri; yaroqlilik (saqlanish) m uddati- tovar o ’z iste'mol xususiyatlarini saqlay
oladigan ma'lum muddat.
E slab qolish uchun atam alar:
Tovar, iste'molchi, tayyorlovchi, tovar xavfsizligi, tovar kamchiligi,
kafolatli
muddat, xizm at muddati, saqlanish muddati, kassa cheki, tovar cheki.
264
|
| |
-shakl.Tarbiya texnologiyasining tarkibiy tuzilmasi

135
6. Pedagogyk texnologiya o`zida ta’lim, tarbiya va shaxs taraqqiyoti (kamoloti)
birligini ifoda etadi.
Xullas, pedagogik texnologiyaning
asosiy maqsadi komil shaxsni
shakllantirish uchun poydevor bo`lgan pedagogik jarayonni takomillashtirish,
insonparvarlashtirish, o`quvchining mustakilligini ta’minlash, o`qitish
jarayonida
texnik vositalar imkoniyatlaridan samarali foydalanishga erishishdan iborat.
Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti - bet 169

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov
Jamoliddin Bekturdiyevich
"Rul boshqarmasi" mavzusi bo‘yicha o‘quv mashg‘ulitining o‘qitish
texnologiyasi
O‘quv mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi modeli
X X
X X
Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
Vaqt: 80 daqiqa
O‘quvchi soni: 26 ta
O‘quv mashg‘ulotining shakli va turi Nazariy: To‘liq o‘quv mashg‘ulot
O‘quv mashg‘ulot rejasi
1. Rul boshqarmasining vazifasi;
2. Rul boshqarmasining avtomobillarda
zarurati;
3. Rul boshqarmasining umumiy
tuzilishi;
4. Rul boshqarmasining qismlarini
tuzilishi.
O‘quv mashg‘ulotning maqsadi: O‘quvchilarda rul boshqarmasining vazifasi,
umumiy tuzilishi, qismlarining tuzilishi, turlari haqida tasavvurlarni
shakllantirish
O‘qitish natijalari:
Rul boshqarmasining vazifasi, tuzilishi,
qismlarining tuzilishi, turlari, vazifasi,
afzallik va kamchiliklari
N a zo ra t sav o lla ri va top shiriq lari

2 .7 -§ .S ta n d a rtn i tasd iq lash va d avlat r o ’yxatidan
o ’tkazish
Standart uni tasdiqlagan tashkilotning qarori bilan tasdiqlanadi.
Standart muddati cheklanmagan yoki muddati cheklangan tarzda tasdiqlanadi.
Standartni tasdiqlash chog’ida asosiy tadbirlar rejasi loyihasiga binoan ishlami
amalga oshirishni hisobga olgan holda standartni joriy qilish sanasi yoki standartning
amal
qilish
muddati, shuningdek birinchi
tekshiruv
muddati
va keyingi
tekshiruvlam ing qachon bo’lishi belgilab qo’yiladi.
Standartda yangidan tasdiqlangan standartlarga havola qilinadigan b o ’lsa,
standartni joriy qilish sanasi ularning joriy etilishi muddatidan oldin bo’lmasligi
kerak.
Odatda tashkilot texnikaviy va umumtexnikaviy standartlarning amal qilish
muddati cheklanmagan tarzda tasdiqlanadi.
Mahsulotni yangilash (zam onaviylashtirish) borasida alohida me'yorlangan
muddatlar belgilangan b o ’lsa, m ahsulotga standartlarning amal qilish muddatlari ana
shu m e'yorlarga binoan belgilanadi.
M ahsulotni yangilash (zam onaviylashtirish)ning alohida belgilangan me'yorlari
y o ’q b o ’lgan taqdirda standartning amal qilish muddatlarini
belgilash zarurligini
ishlab chiquvchi tashkilot buyurtmachi tashkilot (asosiy iste'molchi) bilan kelishilgan
holda belgilaydi va standartni tasdiqlagan organ tayinlaydi.
Amal qilish muddatlari cheklangan standartni tekshirishdan o ’tkazish muddati
standartni amal qilish muddati tugashiga 9 oy qolganda standartning amal qilishini
cho’zish, amal qilish muddatini
cheklashga barham berish, standartni bekor qilish
bo’yicha hujjatni tasdiqlashga taqdim etish zarurligini hisobga olgan holda
belgilanadi.
Q o’llanish muddati tugashi bilan standart huquqiy kuchini y o ’qotadi.
Respublika standartni davlat ro ’yxatiga olishni «O ’zstandart» agentligi amalga
oshiradi.
Chet elga chiqariladigan mahsulotga nisbatan q o ’shimcha
talablar davlat
ro ’yxatidan o ’tkazilmaydi.
Davlat ro ’yxatidan o ’tkazish uchun standart 4 nusxada topshirilishi lozim: asl
nusxasi, ikkinchi nusxasi va 2 ta ko’chirmasi.
-ilova 
Tezkor so‘rov savollari

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
3. Suyuqlikj bilan sovutish tizimi va havo bilan sovutish tizimlarini afzallk va
kamchiliklarini ayting?
4. Termostatlarning qanday turlarini bilasiz?
5. Radiator qopqog‘iga qanday turdagi klapanlar o‘rnatiladi?
"Moylash tizimi" mavzusi bo‘yicha o‘quv mashg‘ulitining o‘qitish
texnologiyasi
O‘quv mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi modeli
Vaqt: 80 daqiqa
O‘quvchi soni: 26 ta
O‘quv mashg‘ulotining shakli va
turi
Nazariy: To‘liq o‘quv mashg‘ulot
O‘quv mashg‘ulot rejasi
1. Moylash tizimining vazifalari
2. Moylash tizimining umumiy tuzilishi
3. Moylash turlari
4. Moylash tizimining ishlash prinsplari
Amaliy mashg‘ulotni bajarish

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
1. Moylash tizimining vazifalari nima?
2. Moylash tizimida qanday moylash turlaridan foydalaniladi?
3. Motylash tizimi qanday qismlardan tuzilgan bo‘ladi?
2-ilova
Ishning bajarish tartibi:
1) Dvigatellar olinadi,
2) Dvigateldan moylash tizimi ajratiladi,
3) Moylash tizimi qismlarga ajratiladi,
4) Moylash tizimi va uning detallarining tuzilishi, turlari va ishlash prinsplari
o‘rganiladi.
Gidravlika, gidro va pnevmayuritma

|
Gidravlika, gidro va pnevmayuritma
|
bet | 98/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Gidravlika, gidro va pnevmayuritma:
Gidravlika va uni texnikada qо‘llanilishi; suyuqliklarning asosiy fizik xossalari; gidrostatik bosim va uning xossalari, ideal va real suyuqliklar;
gidrostatikaning asosiy tushunchalari; suyuqliklar muvozanatining differensial tenglamasi; gidrostatikaning asosiy tenglamasi, yassi va egri sirtlarga ta’sir qilayotgan bosim kuchlari, suyuqlik asosiga ta’sir qilayotgan bosim kuchi va gidrostatik paradoks, bosim kuchini sirtga ta’sir qilayotgan epyurasi; Paskal qonuni va uni amalda qо‘llanilishi; Arximed qonuni va jismlarningsuzishi;
gidrodinamika tо‘g‘risida asosiy tushunchalar; suyuqlikning kinematikasi va dinamikasi, suyuqlikning gidravlik parametrlari; suyuqlikning uzluksiz tenglamasi; suyuqlik harakatining rejimlari gidrodinamik о‘xshashlik asoslari, suyuqliklarning laminar va turbulent harakati, mahalliy gidravlik qarshiliklar va yо‘qotishlar, suyuqlikning teshiklar va nasadkalardan oqib chiqishi, о‘tkazuvchi quvurlarning gidravlik hisobi, suyuqlikning nobarqaror va barqaror harakati, gidravlik zarb hodisalari, oqimning devorlar bilan о‘zaro ta’siri;
gidromashinalarning asosiy tushunchalari; gidromashinalar haqida ma’lumotlar, kurakli nasoslar nazariyasining asoslari va ularning ekspluatatsion hisobi, uyurmali va oqimchali nasoslar, hajmiy nasoslarning tavsifi va tasnifi, plunjerli, porshenli va rotorli nasoslar hamda ularning xarakteristikalari;
gidrouzatmalarning asosiy tushunchalari; gidrodinamik muftalar, gidrodinamik transformatorlar, hajmiy gidrouzatmalar va ularning xarakteristikalari;
gidrodvigatellarning asosiy tushunchalari; kuch gidrodvigatellari, gidrotsilindrlar va ular tо‘g‘risida tushunchalar, gidroapparaturalar: taqsimlagich qurilmalar, klapan va drossel qurilmalari;
Loyihalash jarayonlarini avtomatlashtirish asoslari:
kirish; loyihalashning prinsiplari va vazifalari; loyihalashning darajalari, aspektlari va bosqichlari; loyihalashning namunaviy masalalari; loyihalash jarayonlarini avtomatlashtirish zarurati;
avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlari (ALT):
ALT loyihalash obyekti sifatida; ALTlarni ishlab chiqish jarayonlari; ALTlarni texnikaviy ta’minlanishi; ALTlarda qо‘llaniladigan EHM va HM haqida umumiy ma’lumotlar; ALTlarni umumtizimli dasturiy ta’minlanishi; ALTlarni lingvistik ta’minlanishi; ALTlarni amaliy dasturaviy ta’minlash (ADT); ALTlarning informatsion ta’minlanishi; ALTlarda dialogni tashkil qilish; ALTning grafik tizimlari;
Mathcad:
Mathcad interfeysi; Mathcad da tenglamalar va tenglamalar tizimlarini yechish; Optimallashtirish; Differensial tenglamalarni yechish; Mathcad da va Mathcad uchun dasturlash;
AutoCAD (Kompas):
umumiy ma’lumotlar; koordinatlar tizimi; oddiy (primitiv)lar xossalari; ekranni boshqarish; obyektlarni qurish; chizmalarni shakllantirish komandalari; chizmalarni tahrirlash; fazo va chizma kompanovkasi; uch о‘lchamli obyektlarni shakllantirish; uch о‘lchamli fazoda tahrirlash; uch о‘lchamli modellarni vizuallashtirish; ilovalar bilan ishlash.
|
| |
I
sh - Yuqori kuchlanish texnikasi

177
Agar izolyator sirtining ifloslanishini qalinligi
va hajmiy solishtirma
qarshiligi
bo’lsa, diametri D bo’lgan tsilindr ko’rinishdagi silliq izolyator uchun
D L R sir sir
,
(4.11)
bu yerda L sir - sirg’ish toki oqish yo’lining uzunligi.
Shoda bo’ylab kuchlanishning taqsimlanishi ko’pgina holatlarda tajriba
yo’li bilan o’rganiladi. Bunday tajriba butun jaxon amaliyotida o’lchash
asboblarini moslaydigan usul shar–shar elektrodlaridan foydalanib amalga
oshiradi.
Likopsimon
izolyatorlar
shodasi
bo’ylab kuchlanishning notekis
taqsimlanishi izolyatorlarda ruxsat etilishi mumkin bo’lgan kuchlanishning
qiymatini aniqlash muammosini oldinga suradi. Bunday holatda izolyatorlarning
oshirilgan kuchlanishda ishlashida yuzaga keladigan oqibatlarni o’rganish zarur:
1. Oshirilgan elektr yuklanishlarda izolyatorlar detallarining eskirishining
tezlashishi;
2. Izolyator armaturasida tojlanish razryadining rivojlanishi natijasida paydo
bo’ladigan azot oksidi va azonning ta’sirida (korroziya) izolyatorlar metal
qismlarining tezroq eskirishi.
3. Izolyator armaturasida strimer tojlanish razryadining rivojlanishida yuqori
chastotali radio – pomexning qo’zg’atilishi.
Nazorat savollari 1.
Havo elektr uzatish liniyasining kuchlanishi shodadagi izolyatorlar
bo’ylab qanday taqsimlanadi?
2.
Havo elektr uzatish liniyasining kuchlanishi shodadagi izolyatorlar
bo’ylab notekis taqsimlanganda eng katta kuchlanish qanday izolyatorga to’g’ri
keladi?
3.
Izolyatorlar shodasining almashtirish sxemasini chizing va uning
parametrlarini tushuntiring.
178
4.
Izolyatorlar shodasining quruq razryadlanish kuchlanishini shodaning
uzunligiga qanday darajada bog’liq?
5.
Izolyatorlar shodasining kuchlanish bo’yicha o’ta yuklangan
holatlarda ishlashi qanday salbiy oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin?
U
tesh - Yuqori kuchlanish texnikasi

195
sinash kuchlanishi orqali beriladi. Kabellar izolyatsiyasini tipik sinashda kabelga
sanoat chastotasidagi kuchlanish va kuchlanish impulsi qo’yiladi.
Kabel izolyatsiyasini nazorat tekshirishlarda kabel namunasining elektrik
mustahkamligi kabel izolyatsiyasiga oshirilgan o’zgarmas tok kuchlanishi qo’yilib
tekshiriladi. O’zgarmas tok kuchlanishidagi tekshirish kuchlanishi 5
U
fI
teng deb
olinsa gaz singdirilgan kabellar uchun esa (3,5 – 4,5)
U
fI
ga teng. Kabellar uchun
sinash kuchlanishini quyidagi ifoda bo’yicha aniqlashimiz mumkin:
8)U
(7
U
sin
.
(4.35)
Kabel izolyatsiyasida mineral moylardan tashqari yuqori elektrik
mustahkamlikka ega bo’lgan inert gazlar ham qo’llaniladi. Bu yuqori molekulyarli
gazlarning yuqori elektrik mustahkamligi ularni kabel izolyatsiyasi ko’rinishida
qo’llaganimizda kabellarda ionlanish boshlanish kuchlanishini, ya’ni uning
teshilish kuchlanishini keskin oshiradi.
Yuqori kuchlanish texnikasi - bet 114

288
tomondan faza o’tkazgichlariga yashinning bevosita urilish ehtimolini kamaytirsa,
ikkinchi tomondan yashinning trossga yoki tayanchga urilishida impuls
shikastlanishlar sonini kamaytiradi.
Elektr energiya bilan ishonchli ta’minlash shartidan HEULning bir yilda
ruxsat etiladigan o’chirilishlar soni ushbu formula bo’yicha topiladi:
Nazorat savollari - Yuqori kuchlanish texnikasi

286
bu yerda
kun
n
- bir yildagi yashinli kunlar soni.
Liniyadagi yashining razryadlanishi har xil intensivlikka ega bo’lishi
mumkin. U birinchi navbatda yashin tokining amplitudasi va uning vaqt bo’yicha
o’sishi (qiyaliq koeffitsienti -
a) bilan aniqlanadi. SHu sababli, liniya
izolyatsiyasiga ta’sir etayotgan kuchlanish yashin razryadining ikkita parametriga
– yashin tokining amplitudasi
(
Ya
I
) va tok impulsining qiyaliq koeffitsienti (
a) ga
bog’liq. Bu ikki parametrning ma’lum munosabatida izolyatsiyaga ta’sir etayotgan
kuchlanish liniyaning impuls mustahkamligidan oshib ketib, uning qoplanishiga
olib keladi. Biroq har qanday razryad ham izolyatsiyaning qoplanishiga olib
kelavermaydi. SHunda liniya izolyatsiyasining qoplanish ehtimolini
Qop
belgilab,
uni hisobga olganimizda qoplanishlar soni quyidagi formula yordamida
aniqlanadi:
3
10
9
0
-ilova 
B/B/B jadvalni to‘ldiradi

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
1-bosqich.
O‘quv
mashg‘ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
Tashkiliy qism
1.1. O‘quvchilar bilan salomlashadi
1.2. O‘quvchilarning davomati, ularni va
auditoriyani mashg‘ulotga tayyorligini
tekshirish
1.3. O‘tilgan mavzu yuzasidan o‘quvchilar
bilimini baholaydi
(1-ilova)
Salomlashadi, tinglaydi,
savollarga javob beradi,
o‘tilgan mavzuni gapiradi
2-bosqich
Asosiy
(60 daqiqa)
O‘quvchilar bilimlarni faollashtirish
2.1. Og‘izaki savol javob o‘tkazib
o‘quvchilar bilimlarini faollashtiradi
(2-ilova)
Auksionda ishtirok faol
qatnashadi
Maqsad va vazifani belgilanishi
2.2. O‘quv mashg‘uloti mavzusi, rejasi,
maqsad va uning faoliyat natijalari bilan
tanishtiradi va yozib olishlarini aytadi
Yozib oladilar
Yangi o‘quv material bayoni
2.3. Slaydlar Power point dasturida
(3-ilova) namoyish va sharhlash bilan
mavzu bo‘yicha asosiy nazariy
tushunchalarni bayon qiladi
2.7. Jalb qiluvchi savollar beradi
2.8. Mavzu har bir qismi bo‘yicha
xulosalaydi
2.9. Ma'lumotlarni daftarga qayd
qilishlarini eslatadi (4-ilova)
Kuzatadi, savollarga
javob beradi,
ma'lumotlarni daftarga
qayd qiladi
Yangi o‘quv materialini mustahkamlash
2.10. Yangi o‘quv materialini o‘zlashtirish
darajasini tekshirishda Venna
diogrammasidan foydalanadi
(5-ilova)
Venna diogrammasi
to‘ldiradi
Izolyatorlar - Yuqori kuchlanish texnikasi

176
4.9- rasm. Quruq razryadlanish kuchlanishining ximoya armaturasiga ega bo’lmagan (1)
va ega bo’lgan (2) shodaning uzunligiga bog’liqligi.
Izolyatorlar shodasining elektr mustahkamligi o’rtacha ho’l razryadlanish
kuchlanganligi bilan xarakterlanadi:
nH
U
E
HR
HR
,
(4.9)
bu yerda
HR
U
- izolyatorlar shodasining ho’l razryadlanish kuchlanishi.
Ho’l razryadlanish kuchlanganligining doimiyligi shodaning ho’llangan sirti
bo’ylab kuchlanishning etarlicha tekis taqsimlanishi bilan ta’minlanadi. Ho’l
razryadlanish kuchlanganligining qiymati izolyatorlar turiga bog’liq holda, 50 Gts
chastota bilan davriy o’zgaruvchi kuchlanishda osma likobsimon izolyatorlar
uchun 2,0 dan 2,6 kV/sm gacha o’zgaradi. Bu ko’rsatkich kommutatsiya
impulslarida o’zgaruvchan kuchlanish holatidagiga nisbatan kattaroq (taxminan
1,5 marta) bo’ladi. Bu esa kuchlanishning qisqa muddatga ta’sir etishi va izolyator
sirtida issiqliq jarayonining to’liq rivojlanishi uchun etarli emasligi bilan
tushuntiriladi.
Razryadlanish kuchlanishining qiymati bilan izolyator sirti bo’ylab
oqayotgan sirg’ish toki orasidagi bog’lanish quyidagicha ifodalanadi.
sir
sir
R
U
I
,
(4.10)
bu yerda
R
sir
– izolyator sirti bo’ylab sirg’ish qarshiligi.
Nazorat savollari - Yuqori kuchlanish texnikasi

198
kV/mm ga teng. Bu qog’oz va moyning alohida olingan elektrik
mustahkamligidan katta. O’zgarmas tok kuchlanishida esa bu farq yanada kattaroq
bo’ladi. SHuni ta’kidlash lozimki, qovushqoq moy singdirilgan izolyatsiyaning
elektrik mustahkamligi kuchlanish ta’sir etayotgan vaqtning ko’payishida juda
kuchli pasayadi. Bu 4.16- rasmda keltirilgan grafikda yaqqol izohlangan (1 – egri
chiziq).
4.16- rasm. Qovushqoq moy singdirilgan (1) va moy to’ldirilgan (2) kabellarning
teshilish mustahkamligining kuchlanishning ta’sir etish vaqtiga bog’liqligi.
Qovushqoq moy singdirilgan kabellarga maksimal ishchi kuchlanish
qo’yilganda uning elektrik mustahkamligining pasayishi yuz beradi. , boshqacha
aytganda izolyatsiya yashash davrining qisqarishiga sabab izolyatsiyada paydo
bo’ladigan gazli ulanishlarda ionlanish jarayonining boshlanishi hisoblanadi.
sm 
46 - Yuqori kuchlanish texnikasi

181
4.10- rasm. Parchalangan o’tkazgichlar elektr maydon kuchlanganligining taqsimlanishini
hisoblashga doir.
Parchalangan o’tkazgichlarning sirtidagi elektr maydonining o’rtacha
kuchlanganligi quyidagi formula yordamida topiladi:
0
r
o'
nr
q
E
.
(4.17)
4.9- rasmda ko’rsatilganidek, qandaydir
θ burchakka mos keladigan elektr
maydon kuchlanganligi quyidagicha ifodalanadi:
)
cos
a
r
(
E
E
r
'
o
0
1
),
(4.18)
bu yerda
4. Ya’gona va parchalangan o’tkazgichlar sirtida elektr maydon

179
katta bo’ladi. Agar o’tkazgichdagi solishtirma zaryad
q bo’lsa, u holda o’tkazgich
yaqinida elektr maydoni fazoda joylashgan izolyatsiyalangan tsilindr uchun
hisoblanadi. Bunga muvofiq o’tkazgich sirtidagi elektr maydon kuchlanganligi
quyidagi formula yordamida aniqlanadi:
0
0
018
0
2
r
q
,
r
q
E
0
.
(4.14)
O’ta yuqori kuchlanishli (YuK) liniyalarda har bir fazaga bir-biridan
ma’lum masofaga uzoqlashtirilgan 2 tadan 12 tagacha simlar to’plami osiladi (4.9-
rasm). Bu o’tkazgichlarni parchalash deb yuritiladi. To’plamdagi barcha
o’tkazgichlar bir xil potentsial ostida bo’ladi.
4.9- rasm. 500 kV kuchlanishli HEUL parchalangan o’tkazgichlarinining joylashuvi.
Odatda parchalangan o’tkazgichlar radiusi
R bo’lgan aylananing perimetri
bo’ylab simmetrik joylashadi (4.9- rasm). O’tkazgichlar orasidagi masofa
a
o’tkazgichning radiusidan bir necha marta katta bo’lib, bu masofa fazani
parchalash qadami deb yuritiladi. Agar to’plamdagi o’tkazgichlar soni
n ta bo’lsa
qo’shni o’tkazgich
n
2
radianga teng yoyga siljiydi. O’tkazgichlarni belgilangan
masofada ushlab turish uchun liniya bo’ylab ma’lum masofada joylashtirilgan
maxsus ponalar xizmat qiladi.
Fazarlari parchalangan simlarda bir xil nomli zaryadning qo’shni
o’tkazgichlarga ta’siri har bir parchalangan o’tkazgich sirtida elektr maydon
kuchlanganligining notekis taqsimlanishiga olib keladi. Parchalangan faza
o’tkazgichlarining sirtlarida elektr maydon kuchlanganligining taqsimlanishini
Yuqori kuchlanish texnikasi - bet 115

290
1) Yashining tayachlar oralig’ining o’rtasida trosga urilishi va tros –
o’tkazgich havo oralig’ining qoplanishi;
2) Yashinning trosli yashin qaytargich himoya zonasini teshib o’tib
o’tkazgichga urilishi;
3) Yashinning tayanchga urilishida va tayanch–o’tkazgich havo
oralig’ining teskari qoplanishi.
Yashinning himoya qurilmasiga razryadlanishida liniya izolyatsiyasining
qoplanishi faqat yashinning razryadlanishi o’taintensiv bo’lgan holatdagina sodir
bo’ladi. Bunday intensivlikning paydo bo’lish extimoli juda past, oqibatda yil
davomida izolyatsiyaning qoplanishlar soni juda kam bo’ladi. Impuls
qoplanishning kuchli yoyga aylanish extimolini kamaytirish qopla-nish yo’lini
uzaytirish orqali amalga oshiriladi.
Yashin ikki tayanch oralig’ining o’rtasida himoya trosiga urilgan holatni
ko’rib o’tamiz. Agar tros tayanchda yaxshi zaminlangan bo’lsa, ya’ni
Tr
iz
R
(
Tr
-trosning to’lqin qarshiligi) va hisoblash uchun yashin toki impulsini o’tkir
burchakli deb qabul qilganimizda yashin urilgan joydagi kuchlanish impulsini
qurishimiz mumkin (7.10- rasm).
7.10- rasm. Tayanchlar oralig’ining o’rtasida trosga yashin urilgandagi kuchlanish impulsi.
G‘arbiy menejment uslubi - Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment

122
o‘rnatildi. Bu Buyuk Britaniyada ish kuni va uskuna ekspluatatsiyasining
mashina vaqti uzunroq davom etishi saqlanishiga ko‘mak berdi.
Dunyoda Yapon menejmentning yuqori reytingiga qaramay, Yapon
firmalari g‘arbiy menejment uslubidan, xususan, fransuz mahsulot ishlab
chiqarish va sotishni boshqarishni tashkil qilish uslubidan foydalanish
hollari ma’lum. Xususan, Yaponiyada yengil va yuk avtomobillari ishlab
chiqaruvchi ikkinchi “Nissan” kompaniyasi 90-yillar oxirida qiyin davrni
boshdan kechirdi. Uning rahbariyati 1999-yilda “Reno” Fransuz
avtomobilsozlik firmasi bilan alyans tuzish qarorini qabul qildi. Alyans
mafkurachilaridan biri bo‘lib, oxirgi uch yil ichida “Reno”ni
muvaffaqiyatli restrukturizatsiya qilganligi uchun “Xarajatlar qotili”
nomini olgan “Reno‘ kompaniyasining yetakchi menejeri Karlos Gan
xizmat qildi.
Alyans doirasida Yapon kompaniyasi o‘z oldiga fransuz menejmenti
usullaridan foydalanish hisobiga zararlar, qarzlar, ortiqcha ishlab chiqarish
quvvatlari va yetarli bo‘lmagan avtomobil sotish hajmi muammolarini hal
qilish va ilmiy ishlanmalarga xarajatlarni qisqartirish, yagona strategiyani
ishlab chiqish, butlovchilarni birga xarid qilish va shu kabilar bo‘yicha
kuchlarni birlashtirish vazifalarini qo‘ydi. Bundan tashqari, strategik
jihatdan fransuz va Yapon kompaniyalari ta’sir doirasini kengaytirish
(“Nissan” kompaniyasining o‘rni Osiyo va Amerikada kuchli, “Reno‘
kompaniyasi Yevropa bozorida yetakchilardan biri) hisobiga birlashishdan
yutadilar.
Shu bilan bir vaqtda skeptiklar istiqbolda ishlab chiqarish va sotish
xarajatlarini qisqartirishda g‘ayratli fransuz menejmenti prinsiplarining
ishchilarni bo‘shatish va ishlab chiqarish quvvatlarini qisqartirishni
olqishlamaydigan konservativ korporatsion an’analarga ega Yapon
menejmenti prinsiplari bilan to‘qnashish imkoniyatini ko‘rmoqdalar.
ASEANda xalqaro kompaniyalarning imkoniyatlari

112
Xalqaro kompaniyalar bilan hamkorlikni kengaytirish maqsadida XXI
asr boshida ASEAN miqyosida yerga va qator sanoat tarmoqlaridagi
korxonalarga yuz foizlik xorijiy mulkchilikka ruxsat etish, erkin
investitsiyalar hududini (xorijiy kompaniyalar huquqlari mahalliy
sarmoyadorlar huquqlariga tenglashtiriladi) tashkil qilish, valyuta
chayqovchilariga qarshi keskin cheklovlar kiritish, mintaqa miqyosida
ko‘pchilik mahsulotlarga boj tariflarini pasaytirish mo‘ljallanmoqda.
NAFTAda xalqaro kompaniyalarning imkoniyatlari

111
ko‘pgina cheklashlarni olib tashlashi kerak, bu esa Amerika
eksportyorlariga bozorni kengaytirish imkonini beradi. Bundan tashqari
90-yillar o‘rtalarida Meksikada xorijiy investorlar imkoniyatlarini
kengaytiruvchi qonun kiritilgan edi. Sanoat va qishloq xo‘jaligining ko‘p
tarmoqlarida kapitalni “har qanday nisbatlarda” kiritish ruxsat etildi.
Xorijiy tadbirkorlarga energiya tashuvchilar va radioaktiv rudalarni izlab
topish va qazib chiqarishga transport va kommunikatsiya infratuzilmasiga
mablag‘lar investitsiyalash hozircha taqiqlanadi. Keyinchalik qatnashish
ulushi cheklangan sohalarda uni 2001-yildan boshlab 51 %gacha, 2004-
yildan boshlab 100 %gacha kengaytirish ko‘zda tutilmoqda.
Meksika banklar va sug‘urta kompaniyalarida xorijiy firmalarning
ishtirok etish cheklovlarini olib tashlash majburiyatini olgan, bu esa
Amerika va Kanada moliyaviy kapitalining Meksika sug‘urta bozorining 3
dan 1 qismini egallash imkoniyatini yaratadi.
MERKOSURda xalqaro kompaniyalarning imkoniyatlari

113
yutuqlaridan dalolat beradi. Blok ichki eksport hajmi 1991-1998 yillarda
to‘rt barobar o‘sdi, shu davr ichida integratsion guruh a’zo
mamlakatlarining uchinchi mamlakatlarga umumiy eksporti 30 %dan
ortiqroq o‘sdi. Shu davr ichida MERKOSURdan tovarlar olib chiqishning
umumiy hajmida blok ichki eksportining ulushi 9 dan 20 % gacha o‘sdi.
MERKOSUR miqyosida o‘zaro tashqi iqtisodiy aloqalar kengayishi
uchinchi mamlakatlardan kiritilgan xorijiy investitsiyalarga ham tegishli.
Masalan, Argentinada avtomobil zavodi qurilishiga 100 mln. AQSh
dollari kiritgan “Toyota motors” Yapon korporatsiyasi bu mamlakatda har
yili 20 ming yengil yuk tashuvchi-pikaplar ishlab chiqarishni
mo‘ljallagan. Bu avtomobillarning yarmini Braziliyaga Braziliya
korxonalarida ishlab chiqilgan butlovchi mahsulotlar evaziga olib chiqish
ko‘zda tutilgan.
MERKOSURda integratsion jarayonlar a’zo mamlakatlar o‘rtasidagi
qiyinchiliklar va ziddiyatlar bilan birga rivojlanmoqda. Masalan, uchinchi
mamlakatlardan importga yagona tashqi tariflar o‘rnatilgan muddatlarda
kelishilmadi. MERKOSUR a’zo mamlakatlari umumiy YaMMining 90
%iga to‘g‘ri keladigan Argentina va Braziliya o‘zining yaratilayotgan
yuqori
texnologik
sanoat
tarmoqlarini,
ya’ni kompyuterlar va
telekommunikatsiya uskunalari ishlab chiqarishni xorijiy raqobatchilardan
himoyalashga alohida e’tibor bermoqda. Xususan, 90-yillar o‘rtalarida
Braziliya uchinchi mamlakatlar bilan elektron, neftkimyo sanoati va og‘ir
mashinasozlik mahsulotlari bilan savdo qilishda import bojlarini 35 %
darajasida, Argentina 12 % darajasida, Braziliya va Argentinaga
texnologik bog‘lanib qolishdan xavfsirayotgan Urugvay va Paragvay
minimal boj to‘lovlari kiritishni yoqlab chiqdilar.
YeI, NAFTA, ASEAN va MERKOSUR miqyosida integratsion
jarayonlarning rivojlanishi xalqaro iqtisodiy integratsiya xalqaro
kompaniyalarning strategik imkoniyatlarini quyidagi yo‘nalishlarda
kengaytirayotganligidan dalolat bermoqda:
1) eksportdan importni qoplovchi mahsulotlar ishlab chiqarilishini
tashkil qilish bilan bevosita xorijiy investitsiyalarga o‘tish;
2) kapitallar va tovarlarning erkin ko‘chishi sababli BXI
samaradorligini oshirish;
3) BXI o‘sishiga bog‘liq ravishda ishlab chiqarish va xizmatlar
ko‘rsatish hajmining ko‘payishi;
4) kompaniyalar birlashishi uchun imkoniyatlarning kengayishi.
Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment - bet 63

120
7. Qabul qiluvchi mamlakatda siyosiy va iqtisodiy barqarorsizlik
xorijiy filial faoliyatida kutilmagan va keskin salbiy o‘zgarishlarni keltirib
chiqarishi mumkin.
Bryusseldagi YeI shtab-kvartirasida osilgan plakatda YeIga a’zo
mamlakatlar korxonalaridagi ishchi va xizmatchilarning bir-biridan keskin
farqlanuvchi milliy xususiyatlariga duch keluvchi xalqaro menejerning
qiyinchiliklari yumor yordamida ifoda etilgan.
UmumYevropa menejment uslubini yaratishga urinib ko‘ring, agar:
–
nemislar yumorni tushunmasa;
–
finlar sukut saqlasa;
–
inglizlarning ovqati anglab bo‘lmas aralashmalardan iborat bo‘lsa;
–
lyuksemburgliklar yulduz kasalligiga duchor bo‘lsa;
–
fransuzlar rulda kutilmagan harakatlar sodir qilsa;
–
ispanlar mag‘rur;
–
italyanlar hissiyot og‘ushida;
–
gollandiyaliklar ziqna;
–
belgiyaliklar ish joyida o‘tirmasa;
–
portugaliyaliklar kuvaldadan murakkabroq texnikani o‘zlashtira
olmasa;
–
shvedlar o‘ta fikrlash doirasi tor;
–
greklar tashkiliy bo‘lmasa;
–
irlandiyaliklar ichkilikni xush ko‘rsa;
–
avstriyaliklar sabrsiz bo‘lsa.
Sayyoramizda ikkita asosiy menejment uslubi: g‘arbiy va sharqiy
menejment uslublari mavjud.
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI

|
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
|
bet | 47/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikO`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ta’lim shakli Ish bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O‘qituvchining
|
O‘quvchi-ning
|
O‘quv mashg‘ulo-tiga kirish
(5 daqiqa)
|
Tashkiliy qism:
O‘quvchilarni mashg‘ulotga tayyorgarligi va davomatini tekshirish
|
Mashg‘ulotga tayyorlanadi
|
2. Asosiy bosqich
(65 daqiqa)
|
Tayanch bilimlarni faollashtirish
1.Uyga berilgan vazifani nazorat qiladi hamda o‘tilgan mavzu bo‘yicha o‘quvchilarga savollar beriladi, ularni baholaydi (1-ilova)
Maqsad va vazifalarni belgilanishi
2.Mashg‘ulotning nomi, rejasi, maqsad va o‘qitish natijalari bilan tanishtiriladi;
3.Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar bilan tanishtiriladi;
4.O‘quv ishlarida o‘quvchilarni baholash mezoni va ko‘rsatkichlari bilan tanishtiradi (2-ilova);
Ta’lim oluvchining bilimlarini faollashtirish
5.Tezkor so‘rov, savol-javob, aqliy hujum texnikalari orqali bilimlarni faollashtiradi;
Yangi o‘quv metodlari bayoni:
6.Nazariy mashg‘ulotlarning rejasi va tuzilishiga muofiq, o‘qitish jarayonini tashkil etish bo‘yicha xarakatlar tartibini bayon etadi.
7.Mavzu bo‘yicha PowerPoint tartibida namoyish va sharxlar bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy holatlarni bayon qiladi
Yangi o‘quv materialini mustahkamlash
8.Mustahkamlash uchun savollar beriladi. (3-ilova)
|
Savollarga javob beradilar
Yozib oladilar
Guruhlarga bo‘linadilar.
Javob beradilar
Diqqat qiladilar
Guruhlarda ishlaydilar
Fikr almashadilar
|
3. Yakuniy bosqich
(10 daqiqa)
.
|
Mashg‘ulot yakuni:
1.O‘tilgan mavzu umumlashtiriladi, faol ishtirok etgan o‘quvchilarni javoblarini izohlab baholaydi va rag‘batlantiradi;
Uyga vazifa berilishi:
2.Kelgusi mashg‘ulotga vazifa va uni bajarish yuzasidan yo‘riqnoma beriladi
|
O‘z- o‘zini o‘zaro baholashni o‘tkazadilar.
Topshiriqni yozadilar
|
Maxsus fan o‘qituvchisi: Kodirova Soxiba
|
| |
-ilova 
B/B/B jadvali - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov
Jamoliddin Bekturdiyevich
B/B/B jadvalini 3-ustunini to‘ldirish uchun yo‘naltiruvchi savollar:
1. Sovutish tizimining vazifasi nima?
2. Sovutish tizimining qanday turlari mavjud?
3. Sovutish tizimining turlari qanday?
4. Sovutish tizimining zarurati nimada?
"Sovutish tizimi qismlarining tuzilishi" mavzusi bo‘yicha o‘quv
mashg‘ulitining o‘qitish texnologiyasi
O‘quv mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi modeli
Vaqt: 80 daqiqa
O‘quvchi soni: 26 ta
O‘quv mashg‘ulotining shakli va
turi
Amaliy: Amaliyotga bilimlarni
yo‘naltiruvchi mashg‘ulot
O‘quv mashg‘ulot rejasi
1.Sovutish tizimi qismlarining umumiy
tuzilishi
2. Sovutish tizimi qismlarining turlari
3. Sovutish tizimi qismlarining vazifalari
4. Sovutish tizimi qismlarining ishlash
prinsplari
O‘quv mashg‘ulotning maqsadi: Sovutish tizimi qismlarining umumiy
tuzilishi, vazifalari, turlari ishlash prinsplari haqida amaliy ko‘nikmalarni
shakllantirish
O‘qitish natijalari:
Sovutish tizimi turlari, qismlarining
tuzilishi, turlari, ishlash prinsplari,
afzallik va kamchiliklarini biladi
Pedagog vazifalari:
1.Sovutish tizimi qismlarining
umumiy tuzilishini ko‘rsatadi
2. Sovutish tizimi qismlarining
turlarini ko‘rsatadi
3. Sovutish tizimi qismlarining
vazifalarini o‘rgatadi
4. Sovutish tizimi qismlarining
ishlash prinsplarini ko‘rsatadi
Baxtsiz hodisani tekshirish (taftish qilish)

|
Baxtsiz hodisani tekshirish (taftish qilish)
|
bet | 61/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Baxtsiz hodisani tekshirish (taftish qilish): guvoh ko’rsatmasi va baxtsiz hodisa yuz bergan joydagi tekshirishlar asosida baxtsiz hodisa bilan bog’liq bo’lgan fakt va sabablarni aniqlash.
Shoshilinch (favqulodda) yordam komandasi bilan ishlash:yong’in, baxtsiz hodisa va boshqa ofatlarda tez yordam beradigan yuqori malakali xodimlarni tashkil qilish, o’rgatish va muvofiqlashtirish.
Atrof- muhitni muhofaza qilish: zararli moddalarning havoga suvga va tuproqqa o’rinsiz (yoqimsiz) chiqishiga olib keladigan xavf-xatarni tan olish baholash va boshqarish.
Ergonomik tahlil va modifikatsiya (o’zgartirish):insonning fiziologik (psixologik) xususiyatlarini, qobiliyati (iste’dod) lari va cheklashlarni tushunish asosida ish o’rnini loyihalash yoki o’zgartirish.
Yong’inga qarshi himoya: nazorat, asboblarning joylashishi va olov bostirish tizimi (sistemasi) dizayni bilan yong’in xavfini bartaraf qilish yoki qisqartirish.
Xavfni tan olish: zararlanish (shikastlanish), kasallik va moddiy zarar keltiradigan sharoit va harakatlarni aniqlash.
Xavfli materiallarni boshqarish: xavfli himikatlar va boshqa zararli mahsulotlar baxtsiz hodisa, yong’in va odamlarning shu moddalar bilan zararlanishining oldini oladigan qilib saqlanishi va foydalanilishiga ishonch hosil qilish.
Sog’liq uchun xavfli faktorlarni nazorat qilish: sog’liqqa zararli yoqimsiz ta’sirlarning, masalan, shovqin, kimyoviy ta’sir, radiatsiya va biologik xabarlarni tan olish, baholash hamda boshqarish.
Nazorat (Audit): Jihozlar, materiallar jarayonlar yoki harakatlar bilan bog’liq bo’lgan xavfsizlik va sog’liq xavfini baholash.
Qaydlarni yozib yuborish: hukumat talablarini qondirish hamda masalalarini yechish va qaror qabul qilish uchun ma’lumotlar bilan ta’minlashda xavfsizlik va sog’liq haqidagi axborotlarni saqlash.
O’rnatilgan talablarga muvofiqlik: xavfsizlik va sog’liqning barcha majburiy standartlari qondirilganligiga ishonch hosil qilish.
O’rgatish: xavf xatarni aniqlash va o’z ishlarini xavfsiz hamda samarali bajarish uchun xodimlarni zarur bo’lgan bilim va ko’nikmalar bilan ta’minlash.
Bu ro’yhat xavfsizlik mutaxassisi tomonidan bajarilgan aniq harakatlarning namunalarini ta’minlagan vaqtda Mehnatni Muhofaza Qilish bo’yicha Amerika Muhandislik Jamiyati (ASSE) “Professional Xavfsizlik Lavozimining Qo’llanish sohasi va vazifalari” deb nomlangan hujjatni nashr etdi. ASSEning bu nashri xavfsizlik bo’yicha mutaxassisning roli va majburiyatlari haqida to’liq ma’lumot beradi. (1.1- rasmga qarang).
|
| |
Asosiy tushunchalar - 1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi

|
1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi
|
bet | 98/108 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 3,09 Mb. | | #126945 |
Bog'liq xorijiy investitsiya maruzaAsosiy tushunchalar
Autsorsing (inglizcha “ outsourcing “ so’zidan olingan bo’lib, “tashqi manba” degan ma’noni anglatadi) — bir tashkilot tomonidan muayyan biznes-jarayon yoki ishlab chiqarish funktsiyasining ushbu sohadagi ixtisoslashgan boshqa korxonaga topshirilishi.
Investitsiyalar — foyda olish hamda ijobiy ijtimoiy samaraga erishish maqsadida tadbirkorlik ob’ektlariga va boshqa faoliyat turlariga qo’yiladigan pul mablag’lari, banklarning maqsadli omanatlari, aktsiyalar, boshqa qimmatbaho qog’ozlar, texnologiyalar, mashinalar, uskunalar, litsenziyalar, kreditlar, har qanday boshqa mol-mulk yoki mulkiy huquqlar, intellektual boyliklar.
Asosiy kapitalga investitsiyalar — asosiy fondlarni yaratish, takror ishlab chiqarish va sotib olishga sarflangan bir yo’la xarajatlar.
Asosiy fondlar — bir necha takror ishlab chiqarish tsiklida qatnashib, o’z qiymatini tayyor mahsulot qiymatiga asta-sekinlik bilan o’gkazib boruvchi ishlab chiqarish vositalari.
Investitsiyalarning texnologik tarkibi — bironbir ob’ektga sarflanayotgan kapital qo’yilmalarning xarajatlar tarkibi va ularning umumiy smeta qiymatidagi ulushi. Texnologik tarkibi kapital qo’yilmalarning qancha qismi qurilish-montaj ishlari, mashina va asbob-uskunalarni sotib olish, loyiha-tadqiqot ishlari va boshqa xarajatlarga yo’naltirilganligini anglatadi.
Investitsiyalarning takror ishlab chiqarish tarkibi — kapital qo’yilmalarning asosiy ishlab chiqarish fondlarini takror ishlab chiqarish shakllari bo’yicha taqsimlanishi va ular o’rtasidagi nisbat. Ushbu tarkib kapital qo’yilmalarning qancha qismi yangi qurilish, amaldagi ishlab chiqarishni ta’mirlash va texnik qayta qurollantirish, ishlab chiqarishni kengaytirish, modernizatsiyalashga yo’naltirilganligini ifoda etadi.
Investitsiyalarning tarmoq tarkibi — kapital qo’yilmalarning iqtisodiyot tarmoqlari bo’yicha taqsimlanishi.
Investitsiyalarning hududiy tarkibi — kapital qo’yilmalarning mamlakat hududlari bo’yicha taqsimlanishi va ular o’rtasidagi nisbat.
|
| |
Mashg’ulot vaqti - Namangan viloyati norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi

Mashg’ulot vaqti-80 daqiqa
|
Talabalar soni: 26 –30 gacha
|
Mashg’ulot shakli va turi
|
Nazariy-yangi bilimlarni egallash bo’yicha o’quv mashg’uloti
|
O’quv mashg’ulot rejasi
|
1.”POWER POINT dasturida animatsion taqdimotlar yaratish.
2.Taqdimotni yaratish va ishlatish vositalari.
3.Prezentatsiyaga maxsus effektlar qo`yish.
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: O‘quvchilarga yangi mavzu bo’yicha nazariy tushunchalar berish, mavzu bo’yicha bilim va ko’nikmalarini shakllantirish
|
Pedagogik vazifalar:
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
Yangi mavzu bo’yicha rejalarni tasniflaydi;
Reja asosida bo’limlarni tushuntiradi;
Reja bo’yicha yangi bilimlarni yoritib beradi.
|
O’quv faoliyati natijalari:
Tinglaydilar va zarur bo’lsa yozib boradilar;
Dars bo’yicha olgan bilimlarini tasniflaydilar;
O’rganganlarini aytib beradilar;
Tartibli ravishda aytib beradilar.
|
O’qitish metodlari
|
Axborotli kichik ma’ruza, tushuntirish, namoyish etish, aqliy hujum
|
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
|
Ommaviy, jamoaviy
|
O’qitish vositalari
|
O’quv qo’llanma, proektor, slayd kompyuter
|
O’qitish sharoiti
|
Maxsus jixozlangan o’quv xona
|
Qaytar aloqaning yo’l va vositalarining yo’l va vositalari
|
Og’zaki nazorat: savol-javob
|
Xulosa - Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment

233
Nazorat uchun savollar
1.
Erkin iqtisodiy zona – tushunchasi va uning mohiyati.
2.
Erkin iqtisodiy zonalarning yuza kelishi tarixi.
3.
Erkin iqtisodiy zonalarni tashkil etish sabablari.
4.
Erkin iqtisodiy zonalarni funksional nuqtayi nazardan qanday
turlarga bo‘lish mumkin?
5.
Erkin iqtisodiy zonalarni tashkil etish bo‘yicha qanday xorijiy
tajribalarni bilasiz?
6.
Erkin
iqtisodiy
zonalarni
tashkil
etish
bo‘yicha
qonun
O‘zbekistonda qachon qabul qilingan?
7.
O‘zbekistonda
qanday
erkin
iqtisodiy
zonalar
faoliyat
ko‘rsatmoqda?
8.
Moliya-sanoat guruhlarining maqsad va vazifalari nimalardan
iborat?
Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment - bet 116

227
11.2-jadval
Rоssiya EIH ning аsоsiy tаvsiflаri
EIH
jоylаshgаn
jоyi
EIHning iхtisоsligi
Hudud infrаtuzilmаsigа
dаvlаt invеstitsiyalаri
Sаnkt-
Pеtеrburg sh.
Dasturiy ta'minot, aloqa apparatlari va
maıshıy elektron uskunalarini ishlab
chiqarish. Analitik vositalarni ishlab
chiqish va rıvojlantırısh.
Tаxminаn 1,5 mlrd. rub.,
shu jumlаdаn fеdеrаl
budjеtdаn 50 %
Dubnа,
Mоskvа
vilоyati
Elektron qurilma, yangi uchish
apparatlarini loyihalash, muqobil
energiya manbalarini rivojlantirish.
2,5 mlrd. rub., shundаn
fеdеrаl byudjеtdаn 65 %
Zеlеnоgrаd
sh.
Mikrosxemalarni ishlab chiqish va ularni
boshqarish, intellektual tizimlarni
boshqarish.
5 mlrd. rub., shu jumlаdаn
FB 50 %
Tоmsk sh.
Axborot-kommunikatsiya, elektron va
tibbiy texnologiyalar, shuningdek, yangi
materiallarni ishlab chiqarish
Tахminаn 1,9 mlrd. rub.
(FB dаn 70 % )
Lipеtsk sh.
Maıshıy texnıka va unıng aksessuarlarını
ıshlab chıqarısh
1,8 mlrd. rub. (FB dаn 42
%)
Еlаbugа sh.,
Tаtаrstоn
Аvtоmоbil qismlаri, аvtоbuslаr, mаishiy
tехnikа. Yuqоri tехnоlоgik kimyo ishlаb
chiqаrishi
1,6 mlrd. rub. (FB dаn 49
% )
Rоssiyadа EIHni yarаtish dаsturining muvаffаqiyati EIHdа idеаl,
ya’ni аniq o‘yin qоidаlаri, eng kаm rаsmiyatchilik хаrаjаtlаri va
mаksimаl rаqоbаt muhitigа egа iqtisоdiy tizimni qаy dаrаjаdа yarаtishgа
to‘g‘ridаn to‘g‘ri bоg‘liq, bu hоlаt hududdа iqtisоdiy muhitni yanаdа
qulаylаshtirishi mumkin.
-jadval  
Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish yo’li bo’yicha guruhlanishi

|
-jadval
Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish yo’li bo’yicha guruhlanishi
|
bet | 21/108 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 3,09 Mb. | | #126945 |
Bog'liq xorijiy investitsiya maruza2.3-jadval
Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish yo’li bo’yicha guruhlanishi
1-bosqich. Rossiya, Bolgariya davlatlari uchun xosdir. V’etnam TTXIni barqaror sur’atlarda jalb etgani holda, ushbu bosqichni tark eta boshladi. Bu guruhdagi mamlakatlar xorijiy investitsiyalarni salmoqli, katta hajmda jalb eta olmayaptilar. Shu bilan birga xorijiy investitsiyalarga bo’lgan ehtiyoj yuqoriligicha qolmoqda
|
2-bosqich. Vengriya, Polsha, Indoneziya, Hindiston davlatlariga xos bo’lib, ular xorijiy investitsiyalarni faol jalb etishmoqda. Xorijiy investitsiyalar yordamida iqtisodiyot tarkibi o’zgartirilmoqda.
|
3-bosqich. Braziliya, Xitoy, Meksika davlatlari o’zlashtirgan. Ushbu mamlakatlar TTXIni eksport qila boshladilar. Rossiyada MDH mamlakatlarining kapital bozorlariga kirib borish tendentsiyasi kuzatilmoqda
|
4-bosqich. Rivojlangan mamlakatlarga xosdir: Frantsiya, Germaniya, Italiya. Ispaniya, Buyuk Britaniya, AQSh.
|
5 bosqich. Kanada o’zlashtirgan
|
Iqtisodiy o’sish yo’llari nazariyasi TTXI oqimi rivojlanayotgan mamlakatlar tomonidan oqilona boshqarilganda iqtisodiy rivojlanishning muhim omiliga aylanishi mumkinligini ko’rsatadi.
Shu bilan birga TTXI qabul qiluvchi mamlakat iqtisodiyotiga salbiy ta’sir o’tkazishi ham mumkin:
milliy ishlab chiqaruvchilarga nisbatan kuchli raqobatchining kirib kelishi;
korxonani keyinchalik muqobil ishlab chiqarishni tugatish maqsadida yopib yuborish;
atrof-muhitning ifloslanishi, chunki xorijiy kapital o’z vatanida ta’qiqlangan zararli ishlab chiqarishni chetga chiqarishga harakat qiladi;
eksportyor mamlakatda raqobatbardosh bo’lmay qolgan kapitalning kirib kelishi;
erkin tadbirkorlik muhitiga zarar etkazuvchi monopol (me’yorning o’rnatilish xavfi; adolatsiz raqobat muhitida ishlovchi sinalmagan kapitalni qabul qilish ehtimoli.
|
| |