nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
O„zbekistonda faoliyat yuritadigan sug„urta kompaniyalari uchun

20
qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish
chora-tadbirlari izchil amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga islohotlarning
hozirgi bosqichida iqtisodiyotning barqaror o‗sishini ta‘minlashga, aholi
hayotining sifati va darajasini oshirishga yo‗naltirilgan
moliyaviy
xizmatlarni faol rivojlantirish respublikada sug‗urta bozorining rolini
kuchaytirishni va sug‗urta vositalarini keng qo‗llashni taqozo etmoqda.
Milliy sug‗urta bozorini yanada isloh qilish va uning jadal
rivojlanishini ta‘minlash, sug‗urta xizmatlarining talab yuqori bo‗lgan
yangi turlarini joriy etish, iste‘molchilarning sug‗urta bozoriga bo‗lgan
ishonchini oshirish maqsadida qator yo‗nalishlar belgilangan:
sug‗urta sohasidagi me‘yoriy-huquqiy bazani takomillashtirish, shu
jumladan xalqaro tashkilotlarning standartlari
va tavsiyalarini hamda
ushbu sohadagi eng yaxshi jahon tajribalarini izchil joriy etish;
tartibga solish va prudensial nazoratning samarali mexanizmlarini
joriy etish orqali sug‗urta bozorining ishonchliligi va barqarorligini
ta‘minlashga qaratilgan sug‗urta faoliyatini tartibga solish tizimini
institutsional rivojlantirish;
sug‗urta bozori professional ishtirokchilarining kapitallashuv
darajasini, to‗lov qobiliyati va moliyaviy
barqarorligini oshirish, ularning
aktivlari sifatini yaxshilash, shuningdek, sug‗urtalovchilarning investitsiya
faoliyatini rivojlantirish;
sug‗urta brokerlari faoliyatini faollashtirish, sug‗urta agentlarining
ishlash
tizimini takomillashtirish, bank sug‗urta
mexanizmlarini joriy
etish, shuningdek, umuman sug‗urta bozori professional ishtirokchilarining
rolini oshirish orqali sug‗urta bozori infratuzilmasini rivojlantirish va
kengaytirish;
sug‗urta xizmatlari iste‘molchilari va sug‗urta faoliyatining boshqa
sub‘ektlari huquqlari himoyasini kuchaytirish, aholining sug‗urta
savodxonligini va sug‗urtaga bo‗lgan ishonchini oshirish, sug‗urta
bozorining ochiqligi va shaffofligini ta‘minlash;
yangi innovatsion sug‗urta mahsulotlarini joriy
etish va talab yuqori
bo‗lgan an‘anaviy mahsulotlarni rivojlantirish orqali ko‗rsatilayotgan
sug‗urta xizmatlari hajmlarini, turlarini kengaytirish va sifatini oshirish;
sug‗urta faoliyatini tashkil etish va tartibga solish sohasida
zamonaviy axborot texnologiyalaridan keng foydalanish, sug‗urta
xizmatlarining elektron turlarini faol joriy etish va rivojlantirish;
sug‗urta bozori mutaxassislarini tayyorlash, qayta tayyorlash va
ularning malakasini oshirish tizimini takomillashtirish, sug‗urta sohasida
21
ta‘lim berishning zamonaviy usullarini qo‗llash, ilmiy-tadqiqot faoliyatini
rag‗batlantirish;
milliy sug‗urta bozorining ijobiy imijini shakllantirish va yuqori
darajada ushlab turish hamda uning investitsiyaviy jozibadorligini, shu
jumladan, milliy sug‗urta bozorini xalqaro va xorijiy sug‗urta bozorlari
bilan integratsiyalashuvni jadallashtirish orqali oshirish.
Umuman olganda, sug‗urtada biznes jarayonlarini
masofadan turib
boshqarishni tashkil etish nafaqat kompaniyada ish yuritish xarajatlari
tejalishini, balki bir vaqtning o‗zida sug‗urtaning ko‗lamini kengaytirish
imkonini beradi.
Uglevodlarning oziqaviy qiymati

Donlarda alm ashtirib b o ‘lm aydigan am inokislotalar 2 5 -2 8 %ni
tashkil qiladi. U n-yorm alarda bu nisbat donlardan m eva qobiqlari
va murtakni olib tashlagandan so 'n g am inokislotalam ing kama-
yishi hisobiga pasayadi. Yuqori navli un tarkibida oqsil moddasi-
ning m iqdori pasayishi sababli alm ashtirib b o ‘lm aydigan am inokis
lotalam ing iste’mol darajasi ham kam ayib boradi. Oliy navli undan
tayyorlangan 500 g nonda oqsil m oddasi 30 foizdan oshmaydi, 1
navli unda esa - 35 %, II navli unda 40 % ga yaqin va jaydari unda
45 -5 5 %ni tashkil qiladi. X uddi shunga o ‘xshash boshqa biologik
faol aralashmalar, shu jum ladan vitam inlar 15-60 %, m ineral m od
dalar esa 15-80 % ni tashkil qiladi. U n navlari ichida iste’mol qiy-
mati b o ‘yicha javdari un yuqori hisoblanadi, unda inson organizmi
uchun zarur barcha oziq m oddalar mavjud.
Valli stanoklarda m aydalangan don qobiqlarida tolasim on m od
dalar b o ‘lib, ular ovqat hazm qilish jarayonida ichaklardagi turli
toshqol (shlak)larni chiqarib yuborishga, ichaklam ing fiziologik
faoliyatini yaxshilishga yordam beradi.
Bugungi kunda chet el texnologlari turli navli unlar tarkibida-
gi oqsil, kraxm al, m ineral m oddalar va vitam inlar m iqdorini iste‘-
m olchilam ing talabiga binoan ko'paytirish im koniyatlarini qidir-
moqdalar.
Bug‘doy donida m og‘or zamburug‘larining rivojlanishiga

Bug‘doy donida m og‘or zamburug‘larining rivojlanishiga haroratning ta ’siri _________
20-jadval Don
namligi, %
S aq la sh
haro rati,
t
l g donda 1000 dona m o g ‘or zam b u ru g ‘lari m iq d o ri
saqlash m uddati (kunlarda)
D astlabki
don
10
20
30
40
50
60
18,2
20
1,5
2,7
19,0
46
240
2300
2100
8
1.5
0,7
1,2
2
2,6
5,9
8,6
Don uyumida havoning almashinuvi. D on uyum iga havo
oqim ining kirib turishi yoki uning aeratsiya darajasi m ikroflorining
holati va m ikrobiologik jarayonlarning kechishiga sezilarli ta ’sir
k o ‘rsatadi.
M a ’lum ki, m ikroorganizm lar kislorodga nisbatan
b o ‘lgan talabiga k o ‘ra uch guruhga b o ‘linadi: aerob, obligat anaerob
v a fakultativ anaerob.
Birinchi guruhda m ansub m ikroorganizm lar erkin kislorodsiz
m uhitda yashay olm aydi, ikkinchi guruh (obligat) vakillari esa faqat
kislorodsiz m uhitda rivojlanadi. Fakultativ anaeroblar esa ikkala
m uhitda yashay oladi.
Don uyum ini saqlashda havo kirib turishi, don uyum ining
aeratsiya darajasi undagi m ikrofloraga kuchli ta ’sir etadi. Bunday
holatning yuzaga kelishi quyidagi qonuniyatlarga asoslanadi:
- don uyum iga havo kirib turishining chegaralanishi, kislorod
zaxirasining kam ayishi v a karbonat angidrid gazi to ‘planishi
m ikrofloraga salbiy ta ’sir k o ‘rsatib, m ikroorganizm lar sonining
kam ayishiga olib keladi;
- don uyumi namligini kam aytiradigan yoki uni sovitadigan
havoning kirib turishi ham m ikroorganizm larga salbiy ta ’sir k o ‘r-
satadi;
- yuqori nam likda b o ‘lgan don uyumi nam ligini kam aytirm asdan
yoki uning haroratini deyarli tushirm aydigan holatda shamolatib
71
turish esa m ikroorganizm larning rivojlanishiga, ayniqsa, m o g ‘or
zam b u ru g iarin in g o ‘sishga olib keladi.
Aralashmalar tarkibi va miqdori

0 ‘simliklarning o ‘sishi va rivojlanishi, ularda don va u rug ‘ning
lhakllanishi davrida m ikroorganizm larga nihoyatda qulay muhit
p a y d o
b o ‘lganligi uchun tuproqdagi m ikroorganizim lar chang va
quruq hovo orqali joylashadi. B izga m a iu m k i, tuproq tarkibida
m ikroorganizm k o ‘p b o ia d i ayniqsa quruq tuproqni tarkibida
m ikroorganizm larga g ‘oyatda boy hisoblanadi. Ixtiyoriy usul bilan
tuproqning m ikrobiologik tarkibini tekshirish orqali, uning lg
miqdorida bir necha o ‘n m illiondan m illiardgacha mikroorganizm
turlarini aniqlash mumkin. Tuproq tarkibida m ikrofloraning bun
day katta chegara orasida o ‘zgarib turishi, uning turi, tuzilishi,
unumdorligi va boshqa sabablar bilan tushuntiriladi. M aiu m k i,
tuproq tarkibida organik qoldiqlar qanchalik k o ‘p b o is a , unda
m ikroorganizm lar shuncha k o 'p b o ia d i. Tuproqning o ‘simliklar
ildiziga yondosh b o ig a n qism larida o ‘sim lik ildizidan yiroq b o ig a n
joylarga nisbatan m ikroorganizm lar nihoyatda k o ‘p b o ia d i.
Donni oziqaviy qiymati - Donni saqlash va dastlabki ishlash

Donni oziqaviy qiymati.
Inson iste'm ol qiladigan oziq m oddalar turli kim yoviy elementlar:
oqsil, y o g ‘, uglevodlar, vitam inlar va m inerallardan tashkil topgan.
Ular inson organizmi uchun energetik v a biologik qim m atga ega.
Oqsil moddalar yoki oqsillar
(proteinlar - grekcha so‘zdan
olingan b o iib , birinchi yoki muhim degan m a’noni anglatadi)
yuqori m olekulyar m assaga ega b o iib (uning m olekula massasi
5 - 1 0 m ingdan 1 mln. gacha va undan oshiq), ular am inokislota
qoldiqlaridan tuzilgan va tabiiy polim em i tashkil qiladi.
O qsillam ing biologik vazifalari turlichadir. Ular inson organiz
mida katalitik (fermentlar), tartibga soluvchi (gorm onlar), tuzuvchi
65
(kollagen, fibroin), harakatlantiruvchi (miozin), transportlovchi
(gemoglobin, m noglobin), him oyalovchi (im m unoglobo‘linlar,
interferon), zahira (kazein, album in, gliadin, zein) va boshqa vazi-
falami bajaradi. Oqsil, asosan, inson organizmining o ‘sishi va faol
harakatida m uhim aham iyatga ega. Oqsil m oddasisiz hayot b o iis h i
m um kin emas. Oqsil inson v a hay vonlarorganizm ini am inokislotalar
bilan ta ’minlaydi.
Oqsilning oziqaviy qiymati.
G o ‘sht, sut, baliq, don v a don
m ahsulotlari, sabzavotlar tarkibi oqsilga boydir. Inson uchun zarur
oqsil m iqdori uning yoshi, jinsi, m ehnat turiga b o g iiq . S o g io m
organizm da iste’m ol qilingan va parchalangan oqsil m iqdori teng
b o iis h i kerak. Oqsil m oddasi alm ashinuvini baholash uchun azot
balansi tushunchasi kiritilgan. Oqilona hayot kechiruvchi insonda
azot m uvozanati m avjud b o iib , u oziq-ovqat bilan qabul qilingan va
sarflangan azot m iqdoriga tengdir.
Oqsilning biologik qiym ati am inokislota tarkibi bilan tenglashib,
ovqat hazm b o iis h i da ferment bilan faol ishtirok etadi. Inson
organizm ida oqsil parchalanib, am inokislotalarga aylanadi, ularning
bir qismi (alm ashtirib b o iad ig an la ri) yangi am inokislotalar hosil
b o iish id a ishtirok etadi. Parchalanish jarayonida qatnashm aydigan
(alm ashtirib b o im ay d ig an essensial) am inokislotalar esa inson
organizm iga iste’m ol qilingan ovqat bilan birga kiradi.
Inson bir kecha-kunduzda turli oqsillardan 85 - 100 g iste’mol
qilishi tavsiya etiladi.
Fermentlar.
Ferm ent yoki enzim a (xam irturush tarkibidagi)
m urakkab biologik katalizatordir. Ferm entlar oziq-ovqat sanoa-
tida m uhim aham iyatga ega b o iib , turli texnologik jarayonlarning
am alga oshishi v a rivojlanishiga yordam beradi. Ayniqsa, non
tayyorlash sanoatida fermentning roli katta.
Ferm entlar 10.000 dan 1.000.000 gacha m olekulyar m assaga
ega. Ferm ent molekulasi faqat oqsil yoki tarkibida oqsil b o ig a n
m oddalardan tuzilgan. Bugungi kunda 3000 dan ortiq ferm entlar
o ‘rganilgan v a ular 6 guruhga turkum lanadi.
66
|
Donni saqlashda kechadigan fizologik jarayonlar

donlarning
butunligi, donning qoplovchi to ‘qim alarini holati, uning
htt^otiy funksiyasi,
shuningdek, aralashm alar tarkibi va miqdori
ham sabab b o ‘lishi mumkin. Don uyum ini saqlashda m ikrobiologik
nuqtai nazardan olib qaraganda aham iyatsiz bo ‘lgan sharoitlar ham
muvjud b o ia d i. M asalan, m uhit reaksiyasi va y o ru g iik
bunga misol
boiadi. Odatdagi sifat k o ‘rsatgichlariga ega b o ig a n don muhit bilan
doimiy reaksiyasiga ega(rh -5,6-6,4), ba’zi hollarda donni sifat
ko‘rsatkichlari m eyoridan o g is h i kuzatiladi
buni sababi mikro-
oranizm larning tasiridandir.
Don uyumini namligi.
N am lik m ikroorganizm lar hayotida m u
him aham iyatga ega. B u esa mikroorganizm lar hujayralari kim yoviy
tarkibi bilan uzviy bo g iiqd ir. M ikroorganizm hujayralarida suv
ko‘p m iqdorda (80-90% ) b o ia d i.
O ziqlanish m exanizm i faqat
namlik yetarli b o ig a n d ag in a hujayra va muhit o ‘rtasidagi o ‘zaro
alm ashinuvni yuzaga keltiradi. M uhit namligi yuqori b o is a , m ikro
organizm
tez va yaxshi rivojlanadi, k o ‘payadi ham da hujayra va
m uhit o ‘rtasida o ‘zaro m oddalar almashinuvi jadal kechadi. Shuning
uchun yuqori n am lik k a e g a b o ig a n m ahsulotlar tez buziladi. B uholat
m ikroorganizm lam ing so‘ruvchanlik xususiyati bilan tushintiriladi.
M ikroorganizm lar namlikni turli darajada
talab etishiga qaramay,
donda minimal nam lik belgilangan. B u chegara donning m uvozanat
nam ligi darajasida yoki undan 0,5-1,1% yuqori b o iis h i mumkin.
U nutm aslik lozimki, m ikroorganizm lar donda faqat erkin suv
hosil b o ig a n d a rivojlanadi. Don va o ‘simlik
u ru g ia ri orasida
saprofit k o ‘rinishdagi
b o ig a n mikroblar: kserofit, mezofit, va
gidrofitlarni nam likka talabi yuqori. H avoning nisbiy nam ligi 9 0 -
100% b o ig a n d a Gidrofit m ikroorganizm lar
rivojlanishi uchun eng
maqbul m uhit hisoblanadi. Kserofit havoning nisbiy namligi 7 0 -
95% b o ig a n d a yaxshi rivojlanadi. M ezofit oraliq mikroorganizm lar
hisoblanib 80-90%) nisbiy nam likda ju d a tez rivojlanadi. Shunday
qilib don uyum idagi nam likning ortish darajasi tufayli za m b ru g ia r
rivojlanishiga sharoyit yaratiladi. A m aliy tajribalar shuni k o ‘rsat-
diki don uyum idagi zam b u rug iarn i rivojlanishiga 16% da, bakte-
riyalarning rivojlanishi esa 18% da sekinlashishi kuzatildi.
69
-BOB. DON ZARARKUNANDALARI VA ULARGA

mahsulot sifati pasayadi. Bundan tashqari b a ’zilari donda nam lik
va issiqlik hosil b o iish in in g m anbai b o iib xizmat qiladi, b a ’zilari
esa ishlab chiqarish m oslam alari, idishlar va boshqalarni ishdan
chiqaradi (kem iruvchilar)
shuningdek, b a ’zilari k o ‘pgina yuqumli
kasalliklam i tarqalishi vositasi b o iib xizm at qiladi. B undan tash
qari zararkunandalar turli oziq-ovqat sanoati korxonalarida qayta
ishlangan donga va unga ham katta ziyon yetkazadilar. Statistik
m aiu m o tlarg a k o ‘ra zararkunandalar dunyo b o 'yicha don zahi-
rasining 5% ni y o ’qolishiga olib kelar ekan.
D onlarning zararkunandalar bilan zararlanishi ко ‘pgina om illarga
b o g iiq . M asalan don va don m ahsulotlam ing
sifatli saqlanishi ge-
ografik m intaqaga, o ‘sim likni yetishtirish agrotexnikasiga, y ig ‘ib-
terib olish uslubi va sharoitiga, shuningdek saqlash usuli, sha-
roitiga, saqlanadigan m ahsulot m iqdoriga
saqlanish m uddatiga,
zararkunandalarga qarshi kurashish choralariga va boshqalarga
b o g iiq .
Respublikam izda ham boshqa к о ‘pgina m am lakatlar singari
har yili zararkunandalarga qarshi kurashish uchun k o ‘plab moddiy
xarajatlar sarflanadi. Faqatgina donning holatini m untazam nazorat
qilib borish, don zahiralari inshootlarining
takom illashtirish,
zararkunandalar tushishining oldini oluvchi ham da ularga qarshi
keskin kurash chora-tadbirlarini q o ila s h orqaligina m ustahkam
him oyani tashkil etish m umkin.
Dunyo am aliyotida hasharotlam ing bir necha yuzlab turi,
kanalam ing esa o ‘nlab turi m a ’lum. 0 ‘zbekiston sharoitida bulam ing
bir qism igina uchraydi. Q uyida ulam ing k o ‘payishi va rivojlanishi,
don uyum lariga keltiradigan zararlari
ham da ularga atrof-m uhit
sharoitining ta ’siri tavsiflanadi.
-sxema. Yormabop donlar dan yorm a olish texnologiyasining

10-sxema. Yormabop donlar dan yorm a olish texnologiyasining
texnologik sxemasi.
T oza la n g a n d on
endospermadan ajralishi osonlashadi (qobiqlar bo‘shashib, m ag‘iz
esa mustahkamlanadi), yana oqlash koeffitsiyenti ko‘tariladi, bu
esa yormaning «vixod»ini oshirishga olib keladi. GTI yormaning
sifat bahosini yaxshilab, uning hajmini oshirib, taom tayyorlash
jarayonini qisqartiradi.
Yormabop donlardan yorma ishlab chiqarish texnologiyasining,
un ishlab chiqarish jarayoni dan farqi.
Yorma mahsulotlari ishlab chiqarish korxonalarining un
tegirmonlaridan farqi shundaki, tegirmonlarda donni maydalab, un
qilib yuborilsa, yorma ishlab chiqarish uchun don m ag‘zi ezilmasdan,
butun holda qoldiriladi.
Un tegirmonlarida donni namlash, dimlash jarayonlari asosiy
jarayon hisoblansa, yorma korxonalarida esa namlash yordamchi
jarayon hisoblanadi. Yormabop donlarni oqlashda eng samarador
texnologik jarayonlardan biri ularga qulay tarzda gidrotermik
(bug‘lash, quritish, sovutish) va m a’lum vaqtgacha dimlab ishlov
berishdir. Yorma sexi oqlash bo‘limining texnologik chizmasida
yorma ishlab chiqarish jarayoni misol tariqasida berilgan bo‘lib,
qaysi yorma ishlab chiqarilishiga qarab chizmaga yangi jarayonlar
qo‘shilishi natijasida u qisqarishi mumkin.
Sholidan olinadigan yorma va chiqindilar normalari.
Sholi o‘zining tuzilishi jihatidan «qobiqli» donlar sinfiga kiradi.
Sholi 3 xil bo‘ladi: uzun donli (6-8 mm), o ‘rta donli (5-6 mm), kalta
donli va dumaloq sholi (4-5 mm). 1000 dona sholining og‘irligi
25-43 grammgacha b o iad i. Sholining gul qobig‘i 14-35 % gacha,
meva qobig‘i 1,5—4,0 %, murtagi esa 1,5-4,5 %, mag'zining o ‘zi
esa 65-86 % ni tashkil etadi. Aleyron qatlami 2 -4 qatlamlidir. Sholi
m ag‘zining miqdoriga qarab uch guruhga boTinadi: yuqori - 76,5
%, o ‘r t a - 74,0-76,4 %, past - 74 %. Sholining yirikligi oshgan sari,
gul qobig‘ining miqdori kamayib boradi. Quyidagi jadvalda guruch
yormasi va sholining kimyoviy tarkibi berilgan.
242
|
-BOB. TEXNOLOGIK JARAYONLARNING ASOSIY

- donlarni chiqindilardan tozalash;
- suliga o ‘xshash donlarni
qiltanoqdan tozalash;
- suv, bug‘ (GTI) bilan ishlov berish;
- separatorlar yordamida oldindan saralash.
Donlardan yorma olish jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat:
- oqlashdan oldin saralash;
- qobiqlardan ajratish;
- oqlangan yarim tayyor mahsulotlardan muchka (kepak),
maydalangan don, qobiqlami ajratish;
- oqlangan va oqlanmagan aralashmalardan m ag‘izlarini ajratish;
- yormalarga sayqal va pardoz berish;
- yorma va chiqindilarni nazorat qilish.
Texnologik jarayonlam i tuzish asoslari.
Yorma korxonalariga keltirilayotgan
donlarni qayta ishlash
texnologiyasi rasmda berilgan.
Yorma korxonasiga yuborilayotgan donlar turli chiqindilardan
elevatorda joylashgan havo elak separatorlarida tozalanadi. Yuqori
«vixod»li va sifatli mahsulotlar olish uchun turli sifatga ega bo'lgan
don partiyalaridan tashkil topgan maxsus partiya shakllantiriladi.
Donlarni don tozalash sexlariga yuborishdan oldin
tarozida tortib,
miqdori hisobga olinadi.
Don tozalash sexlarida asosan chiqindilardan tozalash, saralash,
namlash va dimlash jarayonlari o ‘tkaziladi. Donlarga GTI berish
natijasida ulaming mexanik tuzilishi o ‘zgarib, qobiq, murtakning
240
-jadval.
S h oli va guruch yorm asin in g kim yoviy tarkibi, %

Oqlangan guruch yormasi butun m ag‘izdan iborat bo‘lib, u gul,
meva, urug‘ va aleyron qatlamidantozalangan bo‘ladi. Rardozlangan
guruch yormasi asosan shaffofli sholidan tayyorlangan bo‘lib,
oqlangan
guruch sifatlariga ega, faqat ustki qismining silliqligi
bilan ajralib turadi. Mayda yormalar-navlarga bo ‘linmaydi, u
sholidan yorma olish jarayonida hosil bo ‘ladi. Mayda guruchni ( 0
= 1,5 mm) elakdan o ‘tkazib, mayda fraksiyasi ajratib olinib, so‘ng
oqlanadi.
Guruch yormasining namligi 15,5 % dan oshmasligi, agar u uzoq
vaqt saqlashga m o‘lj allansa, unda 14 % dan oshmasligi kerak.
Yormaning muhim sifat ko‘rsatkichlaridan biri m ag‘zining
aslligidir. Oliy navli guruch yormasida asllik sifati 99,7 %, 1-navda
- 99,4 % va 2-navda 99,1 % b o ‘lishi tavsiya etiladi.
Mayda
yorm aning miqdori - oliy navda 4 % gacha, 1-navda 9 % va
2-navda esa 13,0 % dan oshmasligi maqsadga muvofiq. Mayda
(oqshoq) guruch ( 0 = 1,5 mm) elakdan o ‘tmagan guruchning 2/3
qismini tashkil qiladi. Guruch yormalarida oqlanmay qolgan sholi
b o ‘lmasligi kerak:
Oliy navli yormada
- bir dona ham bo ‘lmasligi;
Birinchi navli guruchda - 0,2 % dan oshmasligi;
Ikkinchi navli guruchda - 0,3 % gacha bo‘lishi tavsiya etiladi.
Yormalardachiqindilar, donchiqindilari va sarg‘ayganyopishqoq
guruch m ag‘izlari b o iish i chegaralangan.
Guruch yormasini ishlab
chiqarish prinsipial texnologik chizmasi (36-rasmda) berilgan.
Don tozalash sexida texnologik jarayon yuqori samarali bo‘lishi
uchun sholini separatorlar yordamida yirik va mayda fraksiyalarga
ajratib olinadi. Yirik donlarni separator yordamida saralangandan
so‘ng Al-BRU rasseviga don chiqindilari va mayda dondan ajratish
uchun yuboriladi.
Mayda fraksiyalar tarkibidagi
mineral chiqindilar Al-BKR
vibropnevmatik tosh ajratuvchi uskuna orqali ajratiladi. Yirik
fraksiyalarni mineral chiqindilardan seperator va Al-BKR tosh
ajratuvchi uskuna yordamida tozalanadi.
244
-sxema. Guruch yorm asin i ishlab chiqarishning texnologik

Oqlash mashinalari ishchi qismlarining tavsifi
Seperatorlardan o ‘tgan mayda chiqindilar (0=3,0-3,2 mm)
nazorat elagida elab ajratiladi va chiqindiga qo‘shiladi.
Sholi
oqlashdan oldin ikki marta havo separatoridan o ‘tkaziladi. Sholi ikki
vali ustiga rezina qoplangan ZRD-2,5 uskunasi yordamida oqlanadi.
ZRD-2,5 uskunasidan bir marta o ‘tgan massada oqlanlangan sholi 85
% va mayda.s. esa 2,0
%
dan oshmasligi kerak. Aylanuvchi valning
tezligi 9,4 m/sek va ikki valning aylanish nisbati 1/4 bo‘lishi tavsiya
etiladi. ZRD-2,5 uskunasi o ‘rniga RC-125 rusumli g postovasidan
ham foydalaniladi.
Oqlangan yarim tayyor mahsulotlami
shkaf tipidagi ressevlar
yordamida 4 ta fraksiyada saralanadi:
1. Rassevdan chiqqan «sxod»mahsulot.
Rassevning 0 5,5 va 5,0 mm elaklaridan «sxod» b o ‘lib chiqqan
yarim tayyor mahsulot aralashtiriladi. «Sxod» Chiqishlar asosan
luzga va oqlanmagan sholidan iborat bo‘lib,
aralashma ikki marta
havo separatoridan o ‘tkaziladi, qipiqlari ajratib olinib, aralashmaning
qolgan qismi oqlash uchun qaytarib yuboriladi.
2. 0 ‘lchamlari 0 4,0 va 3,6 mm elaklardan «sxod» bo‘lib
chiqayotgan aralashma (asosan m ag‘iz, oqlangan don va luzga) ikki
marta elanib, undan qipiq va oqlanmagan donlami ajratish uchun
Raddi mashinaga yuboriladi. Raddi mashinadan so‘ng oqlanmagan
donlar «sxod» sistemaga
qaytarilib yuboriladi, m ag‘izlari ham
oqlash uchun yuboriladi.
3 .1 0-sxema. Yormabop donlardan yorma olish texnologiyasining
texnologik sxemasi. 1,5 mm o ‘lchamli elakdan olingan aralashmada
oqlanmagan don, maydalangan m ag‘iz va qipiqlar aralashtirilib
ikki marta elanadi,
qipiqni ajratib olib, yorma esa oqlash uchun
yuboriladi.
4.
10-sxema. Yormabop donlardan yorma olish texnologiyasining
texnologik sxemasi. 1,5 mm o ‘lchamli elakdan o ‘tgan aralashmalar
nazorat elaklariga yuboriladi. Qipiqlarni havo separatorida nazo-
ratdan o‘tkazib, qolgan m ag‘izlar ajratib olinadi.
246
Sayqallash uchun yuborilayotgan
yarim tayyor mahsulotlarda
oqlanmagan sholi miqdori 1 % dan oshmasligi kerak. RC-125
sayqallovchi uskunalardan m ag‘iz to ‘rt marta oldinma-ketin o'tadi,
yuqoridagi uskunalar o ‘m iga Al-BShM -2,5 uskunasi ham ishlatilib,
m ag‘izga 2-3 marta sayqal beriladi (26-jadval).
Elangan va havo yordamida chiqindilardan tozalangan mayda
guruchga yana sayqal berilib, undan
kepak va qovuslar ajratib
olinadi.
Guruch yormalariga oxirgi marta pardoz berish uchun RC-125
sayqallovchi uskunaga yuboriladi, uning abraziv yuzasi yumshoq
qoplama bilan almashtirilib, tezligi esa 10% ga kamaytiriladi.
Cayqallangan, rassevlarda elangan
yoki pardozlangan guruch
yormalari Raddi mashinada nazorat qilinib, shopirilib,
metall zar-
rachalardan tozalangandan so‘ng qoplash uchun yuboriladi.
Web ilovadan foydalanish uchun yo‘riqnoma yaratish

2.3. Web ilovadan foydalanish uchun yo‘riqnoma yaratish
Qurilish korxonalari uchun xisob kitob yurituvchi web ilova ishlab chiqishda men qurilish korxonalari savdo do‘konlaridan olingan qurilish materiallarini ma’lumotlar bazasini va materiallarni elektron shaklda hisob – kitob ishlarini olib borish web ilovani ishlab chiqdim.
2.3.1.-rasm. Tizimga kirish.
2.3.2.-rasm. Web ilovaning umumiy ko‘rinishi.
2.3.3.-rasm. Boshqaruv paneli.
2.3.4.-rasm. Hisobotlar oynasi.
Web ilova quyidagi bo‘limlardan iborat:
Menyu;
Obyektlar;
Do‘konlar;
Foydalanuvchilar;
Tovarlar;
Obyektlar bo‘limiga qurilish korxonasi tomonidan qurilayotgan obyektlar nomlari va obyektga ketadigan materiallar haqida batafsil ma’lumotlar kiritilgan. masalan taymlayn, tovarlar, buyurtmalar, yetkazmalar va sozlamalarga bo‘linadi.
Dasturni ishlab chiqishda ishlarni taqsimlash jamoaning samaradorligini oshiradi va loyihaning muvaffaqiyatli amalga oshirilishini ta'minlaydi. Har bir a'zo o‘zining maxsus sohasida ishlaydi va umumiy maqsadga erishish uchun hamkorlik qiladi. Bu yo‘riqnoma asosida har bir rol va vazifa aniqlangan va taqsimlangan bo‘lib, bu jarayonlarni samarali boshqarishga yordam beradi.
Do‘konlar bo‘limida ID, Do‘kon nomi, Kontakt bo‘limlari mavjud va yangi do‘kon qo‘shish imkoniyati ham mavjud.
2.3.5.-rasm. Hisobot kiritish oynasi.
Foydalanuvchilar bo‘limida Nomi, Login, Rol va Status bo‘limlari mavjud va yangi foydalanuvchilar qo‘shish imkoniyati ham mavjud.
2.3.6.-rasm. Foydalanuvchilar hisoboti oynasi.
Tovarlar bo‘limida Tovar nomi, birlik bo‘limlari mavjud va yangi Tovar qo‘shish imkoniyati ham mavjud.
2.3.7.-rasm. Tovarlar hisoboti oynasi.
Bundan tashqari web ilovada korxona tomonidan yillik hisobotni ham ko‘rish mumkin.
2.3.8.-rasm. Asosiy oyna.
|
I-bob bo‘yicha xulosa - Dashboard

I-bob bo‘yicha xulosa
Xulosa qilib aytganda I-bob da ilovani yaratish uchun asosiy fundamental ma’lumotlar keltrib o‘tilgan. Web ilovani yaratishda ishlatiladigan dasturlash texnologiyalari ya’ni Java SpringBoot frameworki hamda web ilovaning qulaylik, kamchilik va boshqa o‘xshash web ilovalardan farqlari haqida ma’lumotlar keltirilgan.
II BOB. QURILISH KORXONALARI UCHUN
HISOB KITOB YURITUVCHI WEB ILOVANI LOYIHALASH
2.1. Hisob-kitob yurituvchi web ilovani axborot tizimi
sifatida loyihalash
PostgreSQL - obyekt-relyatsion bepul ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimi hisoblanadi. AIX, turli BSD-tizimi, HP-UX, IRIX, Linux, Mac OS, Solaris / OpenSolaris, Tru64, QNX, shu jumladan, UNIX kabi platformalari, shuningdek Microsoft Windows uchun dasturlari mavjud hisoblanadi.
PostgreSQL xususiyatlari imkoniyatlari qo‘llab-quvvatlash standartlari:
PostgreSQL SQL tiliga asoslangan va SQL standart xususiyatlarini qo‘llab-quvvatlaydi.
MB maksimal hajmi
|
Hech qanday cheklovlarsiz
|
Jadval maksimal hajmi
|
32 Tbayt
|
Yozish maksimal hajmi
|
1,6 Tbayt
|
Maydon maksimal hajmi
|
1 Gbayt
|
Jadvalda maksimal yozuvlari
|
Hech qanday cheklovlarsiz
|
Yozuv maksimal maydonlar
|
Maydon turlariga qarab, 250-1600
|
Jadvalda maksimal indeks qiymatlari
|
Hech qanday cheklovlarsiz
|
2.1.1 – jadval. PostgreSQL 9.4 versiyasi quyidagi parametrlari.
Ma’lumotlar turlari:
PostgreSQL ajralmas ma'lumotlar turlari katta majmuini qo‘llab-quvvatlaydi:
- Sonli turlar ;
-To‘la ;
-Qo‘zg‘almas-nuqta bilan;
-Pul turi;
-"Sana / vaqt" turlari;
-tarmoq turlari;
-IP va IPv6 manzillar;
-MAC-manzil;
2.1.1 Client-Server Arxitekturasi chizmasi
|
Foydalanilgan internet saytlar

|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Dashboard
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
/">APPclass="logo-lg">Саёт қурилиш
|
|
|
|
|
|
|
|
|
#" class="sidebar-toggle" data-toggle="push-menu" role="button">
|
|
|
Toggle navigation
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
#" class="dropdown-toggle" data-toggle="dropdown">
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Administrator
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
alt="User Image"/>
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
/site/logout" data-method="post">Чиқиш
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
/obyekt"> Объектлар
|
|
|
/shop"> Дўконлар
|
|
|
/user"> Фойдаланувчилар
|
|
|
/product"> Товарлар
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Dashboard
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
/obyekt">Объектлар
|
|
|
6 та
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
/firm">Фирмалар
|
|
|
4 та
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
/user?UserSearch%5Brole%5D=provider">Снабженецлар
|
|
|
4 та
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
/user?UserSearch%5Brole%5D=foreman">Прораблар
|
|
|
4 та
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
class="box-title">Йиллик хисобот
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
class="text-center">
|
|
|
2019 йил бўйича
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
data-fgcolor="#3c8dbc" data-readonly="true" readonly="readonly">
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
data-fgcolor="#3c763d" data-readonly="true" readonly="readonly">
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
data-fgcolor="#a94442" data-readonly="true" readonly="readonly">
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
class="text-center">
|
|
|
|
Foydalanilgan adabiyotlar - Mundarija Kirish I bob O'yin bolalar faoliyatining asosiy turi sifatidagi o’ziga xosligi

|
Mundarija Kirish I bob O'yin bolalar faoliyatining asosiy turi sifatidagi o’ziga xosligi
|
bet | 7/7 | Sana | 12.02.2024 | Hajmi | 167,5 Kb. | | #154910 |
Bog'liq O\'yoinning kelib chiqish tarixiFoydalanilgan adabiyotlar.
1. Mirziyoyev Sh.M “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik-har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak”O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasi 2016-yil yakunlari va 2017-yil istiqbollariga bag’ishlangan majlisidagi O’zbekiston Respublikasi Prezidenti nutqi. Xalq so’zi gazetasi 2017.16-y
2. Sh.M.Mirziyoyev “Murojaatnoma” 2020 yil dekabr
3.“ Maktabgacha taʼlim tizimini boshqarishni takomillashtirish chora-tadbirlari toʼgʼrisida.30.09.2018.
4. Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʼzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Kontseptsiyasini tasdiqlash toʼgʼrisida” gi qarori. 2020 y 8 may.
5. Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining “ Maktabgacha taʼlim va tarbiya toʼgʼrisida gi qonuni. 2019 y.16 dekabr.
6. Oʼzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “ Davlat maktabgacha taʼlim tizimi hodimlari mehnatiga haq toʼlash tartibini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʼgʼrisida.”gi qarori.
7. Takomillashtirilgan ilk qadam davlat o‘quv dasturi 2022 yil
8. Qodirova F., Tashpulatova Sh. “Bolalar bog’chasida metodik ishlar”–Т.: Voris 2017 y.
9. Ezopova S.A. Maktabgacha ta'lim yoki katta maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash: innovatsiyalar va an'analar // Maktabgacha pedagogika. - 2007.-№6.
10. F.Qodirova va boshqalar “Maktabgacha pedagogika” Toshkent 2019 yil
11. T.S. Usraanxodjayev, Sh.X. IsroUov, A.A. Pulatov, Sh.A. Pulatov “Milliy va harakatli o’yinlar” toshkent ‘iqtisod-moliya’ 2015
12. Pedagogika fanidan izohli lug‘at. (Tuzuvchilar: J. Hasanboyev, X. To‘raqulov, O. Hasanboyeva, N. Usmonov).Т., ‘Fan va texnologiyalar’, 2009.
13. Maktabgacha ta'lim tashkilotlarining o'quv jarayonidagi pedagogik texnologiyalar / I.V. Rudenko. - Togliatti, 2006 yil.
14. Sodiqova SH.A. “Maktabgacha pedagogika”, “Tafakkur sarchashmalari” - T.: 2013 y.
15. Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida innovatsion jarayonlarni boshqarish. - M., Sfera, 2008 yil
16. Qayumova N.M.“Maktabgacha pedagogika” TDPUnashriyoti -T.: 2017 y.
17. R.Ishmuxamedov. Ta’lim va tarbiyada innovatsion pedagogic texnologiyalar. Toshkent-2017.
Elektron ta’lim resurslari
www. tdpu. uz
. www. pedagog. uz
. www. ziyonet. uz
. www. edu. uz
|
| |
Haydovchilarga yordam berishning ilg'or tizimi

|
Haydovchilarga yordam berishning ilg'or tizimi
|
bet | 4/4 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 6,6 Kb. | | #158582 |
Bog'liq Intelektual datchiklar Reja-www.hozir.orgHaydovchilarga yordam berishning ilg'or tizimi ADASning afzalliklari:
E’tiboringiz uchun rahmat !
http://hozir.org
|
| |
Mantiqiy funktsiyalar (masalan, hodisalarni tetiklash)

|
Mantiqiy funktsiyalar (masalan, hodisalarni tetiklash)
|
bet | 3/4 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 6,6 Kb. | | #158582 |
Bog'liq Intelektual datchiklar Reja-www.hozir.orgMantiqiy funktsiyalar (masalan, hodisalarni tetiklash)
Ma'lumotlarni qisqartirish (masalan, xususiyatlarni ajratib olish)
Qaror qabul qilish (masalan, tasniflash)
INTEGRATION
Chip darajasida sezish va hisoblashni ulashni o'z ichiga oladi. Buni (MEMS), nanotexnologiya va bio-texnologiyalar yordamida amalga oshirish mumkin.
Avtomatik yig'ish:
Intellektual robotlar katta ta'sir ko'rsatadi
ishlab chiqarish tezligi, quvvati va murakkabligi.
O'z-o'zini ta'mirlash - bu aniq yon ta'sir
qobiliyatlar.
Aqlli matolar va aqlli to'qimachilik:
Aqlli elektronikani o'z ichiga olgan material.
Yuragingizni kuzatadigan kiyimlar sizni o'lchaydi
tana suyuqliklaringizning kimyoviy tarkibi yoki saqlang
trek va mahalliy muhit
Egasi tomonidan talab qilinadigan qatlamlar sonini kamaytiring
har xil ob-havo uchun mos bo'lib qoladi
sharoitlar.
Yon devorning burilish sensori (SWT) Germaniyadagi Continental Inc. tomonidan ishlab chiqilgan va ishlab chiqilgan.
Bu haydovchiga avtomobil dinamikasini boshqarishda yordam beradigan shinalardagi kuchlar haqida ma'lumot beradi.
Shinaning yon devori shimoliy va janubiy qutblarning o'zgarishi bilan butun atrofi bo'ylab magnitlangan.
Shina va yo'l yuzasi o'rtasida ta'sir qiluvchi uzunlamasına va lateral kuchlar deformatsiyaga olib keladi.
Ushbu deformatsiya va natijada paydo bo'ladigan kuchlarni shassisga biriktirilgan ikkita datchik tomonidan nazorat qilinadigan magnit qutblarning almashinishiga qarab hisoblash mumkin.
|
| |
monitoring yoki nazorat qilishda foydalanish uchun ilovalar

|
monitoring yoki nazorat qilishda foydalanish uchun ilovalar
|
bet | 2/4 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 6,6 Kb. | | #158582 |
Bog'liq Intelektual datchiklar Reja-www.hozir.orgmonitoring yoki nazorat qilishda foydalanish uchun ilovalar.
Standart sensorlar odatda jismoniy bo'lishi kerak nazorat va monitoring tizimlariga yaqin ularning o'lchovlarini olish
Davomi …
Intellektual sensorlar arxitekturasi.
Aqlli sensorlar nima qila oladi? Davomi …
HISOBLASH
Signalni sozlash (masalan, filtrlash)
Signalni o'zgartirish (masalan, analogdan raqamliga)
|
| |
Shakllar - Xomidov Muzaffarning "Geoaxborot texnologiyalari"

Geoaxborot tizimining ilmiy
asoslari
177
Ma’lumotlar bazasi yerdan foydalanuvchi subyektlar va ularning yer
uchastkalarining izohini o‘z ichiga olib,
obyektning aniq va yagona
identifikatsiyasini hamda joylashgan o‘rnini beradi. Obyektlar, yer uchastkalari va
yer kadastri maqsadlari uchun o‘tkazilgan tasvirga olishning boshqa materiallari
kuzatuv dalolatnomalari asosida tuziladi.
Shuningdek, ma’lumotlar bazasi
foydalanuvchilar, mulkdorlar to‘g‘risidagi axborotlarni o‘z ichiga oladi. U
mulklarning kuzatuv dalolatnomalari asosida tuziladi. Ro‘yxatga olish tizimining
tarkibiga mos tarzda ma’lumotlar bazasiga ko‘chmas mulk obyektlarining texnik
tavsifi ham kiritiladi.
-
TEZKOR YER-AXBOROT MA’LUMOTLAR BANKINI YARATISH

Microsoft Access – 2010 muhitida ma’lumotlar
bazasining tarkibi
hisoblangan jadvallar, shakllar, so‘rovlar, hisobotlar (restrlar)
tarkibini
ishlab chiqish;
yerdan foydalanuvchilar obyektlari va yer uchastkalarining ma’lumotlar
bazasini ishlab chiqish;
yo‘qlama qilish bo‘yicha ishlarni shakllantirish va tuman yer resurslari
hamda davlat kadastri xizmatiga berishda kompyuter hisobotlari shakllarini
ishlab chiqish;
dasturiy majmuadan foydalanuvchiga qo‘llanma ishlab chiqish.
Plotter va kartani nashrga chiqarish

5.12-rasm. Zamonaviy plotter
(Manba: Internet)
Grafoqurilma tasvirni chizish bloki yordamida tasvirlaydi.
Qurilma kompyuterga USB, parallel yoki SCSI interfeysi orqali
bogʻlanadi.
Birinchi
plotterlarning ishlash
tamoyili
qogʻozni
roliklar yordamida siljitib,
maxsus
pero yordamida
X va
Y
koordinata boʻylab chizish va yana bir tamoyili esa
hisoblash
mashinasi orqali boshqariladigan sharli pero yordamida chizish
boʻlgan. Bunday plotterlarning kamchiligi shundan iborat ediki,
bosma uchun katta oʻlchamda joy kerak boʻlar edi. Afzalligi –
kartaga
tushiriladigan
obyektlar
koordinatalarining
aniqligi
osonlikcha tushirilar edi. Keyinchalik
bu qurilma maxsus har xil
qalinlikdagi va rangdagi chiziqlarni chizishga moʻljallangan
perolar toʻplamiga ega kasseta bilan jihozlandi.
Qulay plotterlarni Hewlett Packard va Tektronix 1970-
yillarning oxirlariga kelib ishlab chiqara boshladi. 1980- yillarning
oxirida XP 7470 modelida har
tomonlama ixcham va qulay
plotterlar ishlab chiqarila boshlandi.
Hozirgi kunda eng
koʻp
foydalaniladigan plotterlar turkumiga lazerli va xotiraga ega
boʻlgan plotterlar kiradi.
Grafoqurilmaning turlari:
rulonli
yoki planshetli;
peroli, boʻyoqli va elektrostatik;
vektor va rastr.
Ma’lumotlarni tasvirlash usullari

Grafik
tasvirlar, gridlar ham annotatsiyaga kiradi. Barcha annotatsiyalar
alohida boʻlib, ular oʻzgartirishi va
katta yoki kichiklashtirishi, oʻgirishi mumkin.
5.8-rasm. Sxemaga misol
(Manba: Bxatta, 2008)
Uch oʻlchamli koʻrinishda tasvirlash. GAT kartalarini yaratishdan yana
bir maqsad bu joyning haqiqiy modelini yaratishdir. Yer sathining barcha
tafsilotlarini tahlil qilish uchun biz uch oʻlchamli modellardan foydalanamiz (5.9-
rasm). Uch oʻlchamli tasvir ikki oʻlchamli tasvirdan koʻra axborotni koʻproq va
keng koʻlamda yetkazadi. Uch oʻlchamli tasvirlashning ahamiyati shundaki, biz u
orqali axborotni koʻramiz. Uch oʻlchamli tasvir orqali inson miyasi koʻproq
narsani eslab qoladi. Ma’lumotni uch oʻlchamli qilib tasvirlash GATda qoʻllanilgani
bois hozirda uning ajralmas qismi boʻlib qoldi. Bunday tasvirlash usuli bizga
geofazoviy tahlil
jarayonida katta yordam berib, yer yuzasidagi relyef
oʻzgarishlarini koʻrishimiz mumkin.
Geoaxborot tizimi ma’lumotini yaratish va tasvirlash bir nechta bosqichlarni
oʻz ichiga oladi.
5.9-rasm. Berilgan oʻlchamlarni qoʻllash orqali hosil qilingan uch oʻlchamli
tasvir
(Manba: Internet)
Uch oʻlchamli GATni yaratish va ishlatish uchun zarur boʻladigan
ma’lumot va axborot turkumiga ortogonal tasvirlar, DTM (
Digital Terrain Model),
uch oʻlchamli (
3 Dimensional) xususiyatlar (vektor chiziqlar) va fazoviy
xususiyatlar (balandlik axboroti bino uchun) bilan bogʻlangan fazoviy boʻlmagan
atribut axborotlar kiradi. Turli xil qayta ishlash
bosqichlaridan foydalanib, uch
oʻlchamli ma’lumot avtomatik ravishda tasvirdan yigʻilishi yoki ajratib olinishi
mumkin. Raqamli fotogrammetrik vositalar cheklanmagan tarzda va uch oʻlchamli
ma’lumotni tartibli ravishda yigʻish uchun turli fotografiya va tasvirlarga
yoʻl ochib beradi.
5.10-rasm. Maxsus dasturlar (
MATLAB) yordamida hosil qilingan uch oʻlchamli
tasvirlar (
Manba: Internet)
Kompyuter monitorida uch oʻlchamli tasvir hosil qilishda turli usullardan,
turli ranglardan, yorugʻlik berish orqali relyef hosil qilishdan foydalaniladi. Bundan
tashqari, GATda uch oʻlchamli model hosil qilishda MatLab (
MATLAB) dasturining
ahamiyati juda katta. Shu sababli bu dasturni oʻrganish geoaxborot tizimini
toʻliqroq tushunishga yordam beradi (5.10-rasm).
Shahar atrofu uchastkasi hamda zonalar bo‘yicha shahar atrof poyezdlar harakat miqdorini aniqlash va o‘rganish

|
Shahar atrofu uchastkasi hamda zonalar bo‘yicha shahar atrof poyezdlar harakat miqdorini aniqlash va o‘rganish
|
bet | 5/7 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 233,6 Kb. | | #151692 |
Bog'liq YTITE va B kurs ishi qo\'lyozmasi.docx2.3. Shahar atrofu uchastkasi hamda zonalar bo‘yicha shahar atrof poyezdlar harakat miqdorini aniqlash va o‘rganish
Shahar atrof poyezdlarining harakat miqdori – har bir zonadagi yo‘lovchilar oqimining hajmi hamda shahar atrof poyezdining qabul qilingan sig‘diruvchanlik qobiliyatidan kelib chiqib quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
bu yerda mazkur zonadagi shahar atrof yo‘lovchilar oqimi;
mazkur zonadagi shahar atrof poyezdining gavjumligi.
Shahar atrof poyezdlarining soni har bir zona uchun alohidahisoblanadi va sutkaning soatlari bo‘yicha bosh stansiyaga yo‘lovchilarning kelishi va ketishi bo‘yicha berilgan sutkalik yo‘lovchilar oqimining foizlari bo‘yicha taqsimlanadi.
Bunda shunga e’tibor qaratish lozimki aniqlangan poyezdlar miqdori poyezdlarning sig‘dira olish qobiliyatidan samarali foydalanishni ta’minlamog‘i lozim va shu bilan bir qatorda harakatning aniq bir chastotasiga rioya qilinsin. Shahar atrof poyezdining talab etilgan sig‘diruvchanlik qobiliyati shahar atrof uchastkasining mavjud o‘tkazuvchanlik qobiliyati, shahar atrof yo‘lovchilar oqimi xajmi hisobi va sutkaning tig‘iz paytidagi tashishlarni ta’minlashi bilan aniqlanadi.
Shahar atrof poyezdlarini sutkaning soatlari bo‘yicha taqsimoti yo‘lovchilar oqimining sutkaning soatlari bo‘yicha taqsimotiga mos kelishi lozim. Uzelga kelish bo‘yicha yo‘lovchilar oqimi ertalab 700 dan 800 gacha bo‘lgan davrda birdan oshishi bilan belgilanadi, masalan sutkalik yo‘lovchilar oqimining 16 foizini tashkil etadi va sutkaning qolgan vaqtlarida esa u kunning ikkinchi yarmiga qarab tushib boraveradi.
Uzeldan jo‘nash bo‘yicha yo‘lovchilar oqimi kunning oxiriga kelib, ya’ni 1700 dan 1800 gacha bo‘lgan davrda birdan oshishi bilan belgilanadi, masalan sutkalik yo‘lovchilar oqimining 12 foizini tashkil etadi va sutkaning qolgan vaqtlarida esa u kunning birinchi yarmida kam bo‘ladi va kechga borib kamayib boraveradi. Ushbu nomutanosiblikka mos ravishda harakatning sutkadagi soatlari bo‘yicha intensivligi jadvali tuzib olinadi (2.1-jadval).
|
| |
-rasm. Yo‘lovchilar oqimining pasayib borish diagrammasi

|
-rasm. Yo‘lovchilar oqimining pasayib borish diagrammasi
|
bet | 3/7 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 233,6 Kb. | | #151692 |
Bog'liq YTITE va B kurs ishi qo\'lyozmasi.docx1.2-rasm. Yo‘lovchilar oqimining pasayib borish diagrammasi
2. Shahar atrofi uchastkasining harakat miqdori
2.1. Shahar atrofi uchastkalarining zonalar soni hisobi
Shahar atrofidagi poyezdlarning harakatini tashkil etishga ketadigan harakatlarni aniqlovchi asosiy omillardan biri poyezd-km soniga bog‘liq, shu sababli zona stansiyalarni joylashuvi shahar atrofi poezlarning poyezd-km ko‘rsatkichini minimal miqdorini tashkil etishi lozim. Shahar atrofdagi A-e uchastkalarda 2 ta zona stansiyalari joylashtirish mumkin bo‘lgan variantlari rasmda keltirilgan.
Zonalarning soni quyidagi formula orqali aniqlanadi:
to‘xtash punktlari soni (1.1-rasmdagi oraliq stansiyalari va to‘xtash punktlari soni )
tig’iz vaqtda bir to‘xtash punkitidan yoki oraliq stansiyasidan o‘tib ketuvchi o‘rtacha yo‘lovchi aylanmasi.
bu yerda tig’iz vaqtda sutkalik yo‘lovchi aylanmasi % hisobida (topshiriqning 5-bandi)
poyezdning har bir to‘xtash punktlarida to‘xtash, tezlashish va sekinlashish uchun ketadigan vaqt.
= + + =0,5+0,5+1=2 daqiqa = 0,033 soat
–yo‘lovchining poyezdda o‘rtacha yurish masofasi, km;
ovchi
– poyezddagi o‘rindiqlar soni;
– poyezddagi o‘rindiqlar sonidan tashqari poyezdning tikka turib ketadigan yo‘lovchilar soni.
Quyidagilardan:
2.2. Tarkibning aylanish vaqtini o‘rganish
Shu sababli zona stansiyalarini joylashtirish shahar atrofpoyezdlarining minimal poyezd-kilometrlari bo‘yicha amalga oshiriladi. “A-e” shahar atrof uchastkasida ikkita zona stansiyalarini joylashtirishning mumkin bo‘lgan variantlari 2.1-rasmda keltirilgan.
L1=13
A1=Aa=5118
L 2=70
A 2=Ab+Av+Ag+Ad+Ae=25315
|
L1=25
A1=Aa+Ab=9165
L 2=70
A 2= Av+Ag+Ad+Ae=21350
|
L1=37
A1=Aa+Ab+ Av=15250
L 2=70
A 2= Ag+Ad+Ae=15250
|
L1=47
A1=Aa+Ab+ Av+ Ag =19825
L 2=70
A 2= Ad+Ae=10675
|
L1=61
A1=Aa+Ab+ Av+ Ag+ Ad =26535
L 2=70
A 2= Ae=3965
|
|
| |
Shahar atrofuchastkasi tasnifini o‘rganish va taxlil qilish

|
Shahar atrofuchastkasi tasnifini o‘rganish va taxlil qilish
|
bet | 2/7 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 233,6 Kb. | | #151692 |
Bog'liq YTITE va B kurs ishi qo\'lyozmasi.docx1. Shahar atrofuchastkasi tasnifini o‘rganish va taxlil qilish
Ishi ko‘rilayotgan A-e shahar atrofuchastkasi ikki yo‘lli bo‘lib, uzunligi 87 km. Amaliyotda to‘xtash punktlari orasidagi masofa 2-3 kilometr deb qabul qilinadi. A-e shahar atrof uchastkasining sxemasi to‘xtash punktlari bilan
1.1-rasmda keltirilgan.
1.1-rasm. A-e shahar atrof uchastkasining sxemasi
A-e uchastkasi shahar atrof poyezdlarni o‘tkazish uchun foydalaniladi. Shahar atrof poyezdlarining harakat miqdori hisoblangan bo‘lib ular 28 juft poyezdni tashkil etadi. A-e shahar atrof uchastkasida 6 ta oraliq stansiyalari va 70 ta to‘xtash punktlari mavjud. Uchastka 3 belgili avtoblokirovka tizimi bilan jihozlangan bo‘lib, strelka va signallarni boshqarish elektr markazlashtirilgan. Yo‘nalishda elektr tortuvturi qo‘llaniladi. Yo‘lovchilarni tashish harakatida shahar atrofi uchun CR (topshiriqning 7-bandi) elektropoyezdidan foydalaniladi.
Ushbu elektropoyezdning texnik tavsifi jadvalda keltirilgan.
Tasnifi
|
ER2
|
Tarkibi
|
2Г+5М+3П
|
Poyezd uzunligi
|
200,5
|
Joylar soni
|
1056/1584
|
Poyezdning brutto og‘irligi
|
561.0
|
Konstruksion tezlik, km/soat
|
130
|
Izoh: M – motor vagon; P – ulanmavagon. Joylar soni: suratda – o‘tiribketish o‘rinlari; maxrajda – turib ketish hisobi bilan joylar soni.
Shahar atrof uchastkalaridagi peregonlar bo‘yicha yo‘lovchilar oqimining zichligi topshiriqda berilgan quyidagi ma’lumotlar bo‘yicha qabul qilinadi: maksimal tashish oyi uchun o‘rtacha sutkalik yo‘lovchilar oqimi hamda yo‘lovchilar oqimini uchastka bo‘yicha sutkalik yo‘lovchilar oqimidan foiz hisobidagi taqsimoti.
Masalan, shahar atrof aloqasidagi A stansiyasidan ish kunlari 30500 (topshiriqning 3-bandi) yo‘lovchi jo‘natilishi to‘g‘risidagi sutkalik yo‘lovchilar oqimi berilgan. Uchastka bo‘yicha shahar atrof yo‘lovchilar oqimini taqsimlash yo‘lovchilar oqimining tushib borishi diagrammasi bo‘yicha belgilanadi
(1.2-rasm).
|
| |
“Ustoz shogirdlariga qattiq zulm ham, haddan tashqari ko‘ngilchanlik ham qilmasligi lozim”. Ushbu fikr qaysi allomaga tegishli?

|
“Ustoz shogirdlariga qattiq zulm ham, haddan tashqari ko‘ngilchanlik ham qilmasligi lozim”. Ushbu fikr qaysi allomaga tegishli?
|
bet | 9/46 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 111,74 Kb. | | #156152 |
Bog'liq 1 – variant barkamol shaxsni rivojlantirish, ta’lim-tarbiya beri-fayllar.org21. “Ustoz shogirdlariga qattiq zulm ham, haddan tashqari ko‘ngilchanlik ham qilmasligi lozim”. Ushbu fikr qaysi allomaga tegishli?
Abu Rayhon Beruniy.
Alisher Navoiy.
Abu Nasr Forobiy.
Abu Ali ibn Sino.
22. O‘qituvchining nutqiy faoliyatida asosan nimalarga e’tibor
beriladi?
Diapozon, tembr, generatorga.
So‘zlash, mutolaa qilish va eshitishga.
Energetik ovozning tembri va hajmiga.
Diapozon hajmi va generatoriga.
23. K.D. Ushinskiyning asosiy psixologik-pedagogik asarini
belgilang?
Pedagogik adabiyotning ahamiyati to‘g‘risida.
O‘qituvchilar seminariyasining loyihasi.
Ona tili.
Bolalar dunyosi.
24. Pedagogik faoliyatda mehnat malakasi deb nimaga aytiladi?
Bir xil tarzda, ishchining tanasi, oyog‘i, qo‘li, barmoqlari bilan predmetni ko‘chirish yoki ushlash uchun ketadigan jarayon.
Tanaffuzsiz bitta yoki bir nechta inson harakat organlarining ish bajarishi.
Egallagan bilimlarini o‘zlarining hayotiy va amaliy faoliyatida qo‘llay bilishi.
Kam vaqt va mehnatni sarf qilgan holda xatosiz, nazoratsiz operatsiyalarning bajarilishi.
25. “Muallimning yuksak sifati, uning aqli, ilmi, fikri, so‘zi,
axloqu-odobidadir”. Ushbu so‘zlar muallifi kim?
Habib Abdullaev.
Abdulla Avloniy.
Malla Ochilov.
Komil Zaripov.
3 - VARIANT
1. Zamonaviy maktab o‘qituvchisining vazifalari nimalardan iborat?
O‘qituvchi eng avvalo tarbiyachi, tajribali notiq, madaniyat va ma’rifat targ‘ibotchisi.
O‘qituvchi ijodkor, ta’lim-tarbiyaviy faoliyat tashabbuskori, yosh avlod kelajagi uchun javobgar shaxs.
O‘qituvchi sinf jamoasining tashkilotchisi va ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlarning faol ishtirokchisidir.
Barchasi to‘g‘ri.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
“Ustoz shogirdlariga qattiq zulm ham, haddan tashqari ko‘ngilchanlik ham qilmasligi lozim”. Ushbu fikr qaysi allomaga tegishli?
|
Pedagogik jarayonning vazifasi nimalardan iborat?

22. Pedagogik jarayonning vazifasi nimalardan iborat?
Bilim, ko‘nikma, malaka hosil qilish.
O‘quv fanlari mazmunini o‘zlashtirib olish.
Bilim berish, tarbiyalash, rivojlantirish.
Bilish faoliyatini rivojlantirish.
23. O‘quvchilarning muloqot asosida ma’naviy madaniyatini
shakllantirish mezonlari ifodalangan javob?
a. Har bir insonning qiziqishlarini hurmat qilish, milliy-
ma’naviy madaniyat manbalarini o‘rganish.
b. Inson hayotida mehnatning o‘rnini tushunish, insonparvarlik,
mehr-oqibat, iymon, e’tiqod, milliy qadriyatlarni e’zozlash.
c. Vatanga muxabbat, sadoqat, o‘z manfaatlarini jamiyat, xalq
manfaatlaridan ustun qo‘ymaslik.
d. Barcha javoblar to‘g‘ri.
24. “Ustoz muallimsiz qolganda zamon
Nodonlikdan qora bo‘lardi jahon” baytining muallifi kim?
Abu Rayhon Beruniy.
Abu Nasr Forobiy.
Abu Ali ibn Sino.
Abdurahmon Jomiy.
25. Pedagogik faoliyatning samarali bo‘lishi uchun o‘qituvchiga zarur
bo‘lgan qobiliyat tizimini aniqlang?
Bilim, tushuntira olish, kuzatuvchanlik, nutq malakasi, tashkilotchilik, obro‘ orttira olish, muloqot qilish, kelajakni ko‘ra bilish, diqqatni taqsimlay olish.
Aniq maqsadni ko‘zlash, qat’iyatlik, kamtarlik, kuzatuvchanlik, tashkilotchilik, kelajakni ko‘ra bilish, diqqatni taqsimlay olish.
Diqqatni taqsimlay olish, yangilikka intilish, o‘ziga va o‘zgalarga talabchanlik, tashkilotchilik, obro‘ orttira olish.
Hamma javob noto‘g‘ri.
2 – VARIANT
1. Pedagogik mahoratga to‘g‘ri tavsif berilgan javobni belgilang?
a. Pedagogik-psixologik bilimlarni mukammal egallash.
b. O‘qituvchining shaxsiy va kasbiy fazilatlarini rivojlantirishni
belgilovchi xususiyatlar.
s. O‘z kasbiy bilimlarini, ko‘nikma va malakalarni doimiy o‘zlashtirib
borish.
So‘nggi axborot texnologiyalari va zamonaviy bilimlar bilan
qurollangan bo‘lishi.
|