Axborot tizimlari - bet 87

Undated
- bunda ma’lumotlar konkret vaqt oralig’iga bo’linmaydi.
Annual
- yillik hisobot ma’lumotlari.
Quarterly
- kvartal hisobot ma’lumotlari.
Monthly
- oylik hisobot ma’lumotlari.
Davr oralig’ini aniqlagandan keyin, ma’lumotlar bilan ishlash uchun sistema
davrning boshlanishi (
Starting date
?) va davrning oxirini (
Ending date
?) so’raydi.
Masalan, sizda 2000 yildan 2009 yilgacha hisob davr ma’lumotlari bo’lsa, va
2015 yilgacha prognoz hisoblari uchun tegishli modelь tuzsangiz, aniqki, ishchi fayl
diapazoni sifatida 2000 yilni pastki chegara va 2015 yilni esa yuqori chegara belgilab
olishingiz kerak.
Yilik hisobot ma’lumotlari bilan ishlayotgan bo’lsangiz, yil to’rt xonali sonda
ifodalanishi kerak (Masalan: 2000, 2005, 2010 va hokazo).
Kvartal hisoboti ma’lumotlari bilan ishlayotganingizda yil va kvartalni nuqta
bilan ajratib ko’rsatish zarurdir (Masalan: 2000.1 - bu 2000 yil 1-kvartali ekanligini
bildiradi). Kvartal nomeri sifatida 1, 2, 3, 4 raqamlari ishlatiladi.
Oylik hisobot ma’lumotlari bilan ishlayotganingizda yil va oy nuqta bilan
ajratib ko’rsatiladi (Masalan: 2009.05, 2009.12 - bu 2009 yil 5 - oy va 2009 - yil 12 -
oyini bildiradi). Oyni ko’rsatganda 2 ta sondan foydalanish kerak. 2005.1 yozuvi
noto’g’ridir, uni 2005.01 deb yozish zarurdir.
Ishchi faylning davriy chegaralari aniqlangandan keyin, modelь tuzilishi uchun
kerak bo’lgan ma’lumotlarni ishchi faylga kiritishni boshlash mumkin. Buni turli
usullar bilan amalga oshirish mumkin: boshqa sistemalardan ma’lumotlarni olish
mumkin, yoki TSP da qo’lda terish mumkin.
TSPda qo’lda terish usulini ko’rib chiqamiz. Buning uchun F4 klavishasi
bosiladi va tanlash imkoniyati quyidagi ko’rinishdagi menyu paydo bo’ladi:
130
Data Managment - Ma’lumotlarni boshqarish
(1) Set sample rande SMPL
-
Vaqtli qatorlarni joylashtirish
(2) Generate by equation GENR
-
Tenglama ustida amallar
(3) Data editor DATA
-
Ma’lumotlarni tahrir qirish
(4) Seasonal adjustment SEAS
-
Davrlarni tartibga solish
(5) Groups of series GROUP
-
Qatorlar bo’yicha guruhlash
(6) Rename series in WFR
Ishchi faylda qator nomini o’zgar-sh
(7) Delete series in WFD
Ishchi fayldagi qatorni o’chirish
(8) Grafics
GRAFIKA
(9) Show data table SHOW
Ma’lumotlarni jadvalga chiqarish
(A) Print data table PRINT
Ma’lumottlarni pechatь qilish
F1 Break (F3-F6 menu) F1
-
Buyruqdan chiqib ketish
Endi menyudagi DATA komandasi mos keladigan (3)-raqamli punktni tanlash
zarur, yoki bo’lmasa DATAni F4 klavishasini bosmasdan komandalar qatoriga terib
yozish mumkin (Masalan :> DATA) .
So’ngra sistema vaqtli qatorlar nomini ko’rsatishingizni suraydi:
Serits list?
Bunga javoban qatorlar nomini kiritish kerak (bir vaqtda 6 tadan ortiq nomni
kiritish mumkin emas) va bular keyinchalik ma’lumotlar bilan to’ldiriladi.
Qatorlarning nomini (8ta simvolgacha bo’lgan) lotin harflari va sonlardan iborat
bulishi mumkin. Masalan, yuqoridagi savolga quyidagicha javob beramiz :
NAME1 NAME2 NAME3
Natijada ekranda quyidagi ko’rinishdagi shablon paydo bo’ladi:
: B back up :I# insert at#:H# go to #:D# dalete #: X exit :
2000
2001
...
2008
NAME1 NAME2 NAME3
TSP komandalar rejimida ishlaganda DATA komandasi quyidagicha beriladi :
> DATA NAME1 NAME2 NAME3
U holda sistema qatorlar nomini NAME1 NAME2 NAME3 deb qabul qiladi va
Serits list? degan savol paydo bo’lmaydi. Parametrlarning bunday usulda berilishi,
ya’ni komandadan keyin qatorlarning nomlari probellar bilar ajratilishi, keyinchalik
ham keng qo’llaniladi
Bu amalarni bajarish natijasida kursor 2000 yil qatorining NAME1 ustunida
turadi. Kursor turgan joyga ma’lumotni kiritib ENTER klavishasi bosilgandan keyin,
kursor keyingi ustun (NAME2) ga o’tadi va bu joyga ma’lumotni kiritish yoki
o’zgartirish mumkin bo’ladi.
Paketning ma’lumotlarni tahrir qilish rejimida ishlayotganda ekranning yuqori
qatorida foydalanuvchi uchun yordamchi menyu mavjud. Avvalgi holatdagi
maydonga o’tish uchun hozirgi holatdagi maydonga «V» komandasini yozib ENTER
klavishasini bosish kerak. Ma’lum davrdagi hamma o’zgartirilgan o’zgaruvchilar
131
qiymatini yo’qotish yoki o’rniga qo’yish mumkin. «I » komandasini (masalan: I2003)
qo’yganimizda mavjud bo’lgan qatorlar bir qatorga (davga) pastga suriladi
(ma’lumotlar tipiga qarab bir yilga, bir kvartalga yoki bir oyga). «D» komandasini
berganimizda (masalan: D2004) hamma ma’lumotlar bir qator yuqoriga suriladi.
Konkret davrdagi ma’lumotlarni o’zgartirish uchun «N» komandasini yozish kerak
(masalan : N2007), bu holda kursor ko’rsatilgan (2007) qatoriga suriladi.
Ma’lumotlarni kiritib yoki o’zgartirib bo’lgandan keyin «X» komandasini terish
zarur. Agar qaysidir davrda ma’lumotlar yo’q bo’lsa, TSP sistemasi ularni ko’rib
chiqib, ekranga «NA» simvollarini chiqarib beradi .
Ma’lumotlarni kiritib bo’lgandan keyin ekranning yuqori qismida statistik
qatorlarning nomlari aks ettirigan bo’ladi. Bundan tashqari ularning soni va boshqa
axborotlar ko’rsatiladi.
SHu vaqtgacha ishchi fayl ma’lumotlar bilan bo’lgan o’zgartirishlar
kompyuterning operativ xotirasida saqlanayotgan edi. Ishchi faylni qattiq diskda
(vinchesterda) saqlash uchun SAVE komandasini terish kerak ({{F3,(1), (3)}}
klavishlarni ketma-ket bosishga ekvivalentdir) va File name? savoliga faylning nomi
ko’rsatish zarurdir. Masalan: AAA deb javob beramiz. Bundan tashqari, mavjud
diskovodlardan (A,V,S,D,E…) istalganini kiritish mumkin bo’lgan direktoriylarni
to’la yo’lini ko’rsatish mumkin .Masalan:
>a:\dir1\dir2\AAA
SHunday ko’rsatilgan faylni TSPning keyingi seansida ishlayotganda qattiq
diskda (vinchesterda) yuklash mumkin. Bu quyidagicha amalga oshiriladi.
>LOAD AAA
yoki [F3, (1), (2)] klavishlarni ketma-ket bosish orqali amalga oshiriladi. Oxirgi
holda File name? savoliga fayl nomini (AAA) ko’rsatish kerak.
Avalgi ishchi fayl o’rniga diskdan operativ xotiraga yangi ishchi faylni
yuklashda ekranda quyidagi savol paydo bo’ladi:
Abandon current work file ? (Y/N).
(Avalgi ishchi fayl yo’q qilinsinmi ?) (Y/N) va «Y» deb ijobiy javob berish
kerak, agar bu harakat zarur bo’lmasa «N»deb javob beriladi va avvalgi ishchi fayl
xotiradi turadi, lekin yangi ishchi faylni yuklanmaydi. Ishchi faylni diskda
saqlaganda faylning parametrlari va undagi mavjud vaqtli qatorlar saqlanadi
(ma’lumotlar tipi, joriy intervali, foydalanilayotgan ma’lumotlar uchun davriy
diapazonning pastki va yuqori chegaralari).
TSP paketini muhitiga zarur retrospektiv ma’lumotlar kiritilgandan keyin ularni
tahlil qilish va qayta ishlash mumkin. Statistik qatorlar nomining ro’yxatini ko’rish
uchun «S» komandasidan foydalaniladi. «S» komandasi kiritilgandan keyin quyidagi
ko’rinishdagi statistik qatorlarning nomlari ko’rsatiladi:
range 2000-2008: series: surrent=39 maximum=500 :output c:\TSP\
CHARTC
GOARIC
GOAROC
GOARTC
INARAC
INARIC
INAROC
INARTC
KPARTC
KSARAC
KSARCC
DUM87
KSARAC
KSARIC
KSARTC
KVART
NDARAC
NDAROC
NDARTC
NUARTC
OUARAC
OUARIC
DUM88
OUAROC
OUARTC
PPART
TRLN
TRSQ
VLARCC
VLARCC
VLARIC
VLAROC
VLARTC
DUM880
DUM880
FAART
FPARTC
GOARAC
GOARCC
132
Current SMPL 1970-2000: path C:\TSP\WORK\ print OFF
F1-BREAK F2- LAST COMMAND F3-FILES F4- DATA F5-STAT-CS F6-TSP CON
Vaqtli qatorlarni statistik qayta komandlari bilan ishlash uchun
F5
klavishasi
bosiladi va quyidagi menyu paydo bo’ladi:
Statistical Operation - Statistik operatsiyalar
(1) Descriptive & test stat.
-
Stat. testlar va tavsi-t
(2) Single equation estimation
-
Bir tenglamani baholash
(3) Equations & forecasting
-
Tenglamalar va prognoz
(4) System (file) estimation SYS
-
Sistemani (faylni) baholash
(5) Vectior Autoregression VAR
-
Avtoregressiya vektori
(6) Solve a model (file) SOLVE
Modelni bajarishga berish
(7) Edit system or model file EDIT
Sistema eki modelni tahrir
(8)Exponential smoothing SMOOTH
Eksponentsial tekislash
F1 Break (F3-F6 menu) F1
-
Buyruqdan chiqib ketish
Ayrim tenglamalar parametlarini baholash uchun (2)-qatorni tanlash zarur,
shunda ekranda quyidagi yangi menyu paydo bo’ladi:
Single equation estimation - Tenglamani baholash
(1) Ordinary LS & ARMA LS
- Oddiy eng kichik kvadrat usuli
(2) OLS (Cova & S.E.) LS (H)
- Oddiy eng kichik kvadrat usuli
(3)Two-Stage LS&ARMA TSLS
- 2 qadamli e.k.k.usuli
(4) Nonlinear LS NLS
- CHiziqsiz e.k.k.usuli
(5) Weighted LS LS(W)
- Vazinli e.k.k.usuli
(6) Weighted Two-Stage LS TSLS(W)
- Vazinli 2 qadamli e.k.k.usuli
(7) Weighted Nonlinear LS NLS(W)
- Vazinli chiziqsiz e.k.k.usuli
(8) Start. values for NLS PARAM
- NLS uchun qiymatlar yuborish
(9) Logit-bin. Dependent var LOGIT
- LOGIT 2langan o’zgaruvchi
(A) Probit -bin. Dependent var PROBIT
- PROBIT 2langan o’zgaruvchi
F1 Break (F3-F6 menus) F1
- Buyruqdan chiqib ketish
Bunda siz tenglama koeffitsentlarini xilma-xil usullar - eng kichik kvadratlar,
ikki
qadamli
kvadratlar
usuli,
chamalangan
statistika
va
boshqalardan
foydalanishingiz mumkin. TSP sistemasi vaqtli qatorlarni qayta ishlash bo’yicha
katta imkoniyatlarga ega. TSP sistemasining imkoniyatlarini keyingi bo’limlarda
atroflicha ko’rib chiqamiz.
Bu
bo’limda
eng
kichik
kvadratlar
usulidan
foydalanishni
ko’rib
chiqamiz(Ordinary Least Squares,(1)-qator).
TSP sistemasining komandalar qatoridagi oxirgi menyuning (1) qatori
tanlangandan keyin yoki klaviaturada LS (>LS) terilganda ekranda quyidagi savol
paydo bo’ladi:
Dependent variable? (Bog’liq bo’lgan o’zgaruvchi?)
133
Bu savolga qator nomiga mos keluvchi tenglamadagi bog’liq bo’lgan
o’zgaruvchining nomini yozish kerak. SHuni ta’kidlash kerakki, barcha regression
tenglamalar Y=(X1,X2,X3....Xn) ko’rinishda bo’lishi kerak va Y ga nisbatan
echilishi
lozimdir.
Bundan
tashqari,
TSP
sistemasi
bog’liq
bo’lmagan
o’zgaruvchilarni ham talab qilib quyidagi savolga javob berishingizni so’raydi:
List may include AR, SAR, MA, SMA, and PDL terms Independent variable
list? (Bog’liq bo’lmagan o’zgaruvchilar nomi?).
Bunga javoban regressiya tenglamasining o’ng tomonida joylashgan
o’zgaruvchilar yoki qatorlarning nomlari bo’ladi. Qator nomidan keyin ularning
(kechikishning) qiymati turishi mumkin.
Misol sifatida 2ta tenglama sistemasidan tashkil topgan modelni ko’rib
chiqamiz. Modelь GOARTC va GOARIC nomli 2ta o’zgaruvchini o’z ichiga oladi va
ular uchun ma’lumotlar avvaldan keltirilgan. GOARTC o’zgaruvchisi GOARIC ni
tashkil etuvchisi bo’lib, vaqt bo’yicha nisbatan doimiydir. GOARTC uchun tenglama
- avtoregressiya tenglamasi sifatida bo’ladi. SHunday qilib, birinchi tenglamani
tuzayotganda foydalanuvchi sistema o’rtasida quyidagi muloqat amalga oshadi:
>LS
Dependent variable? GOARIC
List may incfude AR, SAR, MA, SMA, and PDL terms
Independent variable list? C GOARTC
LS komandasi va uning parametrlari berilgandan keyin, ekranda tuzilgan regressiya
tenglamasini xarakterlovchi quyidagi axborot paydo bo’ladi:
LS// Dependent variable is GOARIC
Date 05-02-2009 / Time : 10:15
SMPL range :2000-2008
Number of obstrvftions :9
VFRIABLE
COEFFICTNT
STD.ERROR
T-STAT
2-TAIL SIG
GOARTC
0.6421739
0.0089380
71.847433
0.000
C
1.0391163
0.1266525
8.2044703
0.000
R-squared
0.997488
Mean of Dependent var
10.07433
Adousted R-squared
0.997295
S.D. of Dependent var
1.120370
S.E. of regression
0.058273
Sum ofsquared pesid
0.044145
Darbin-Watson stat
1.358926
F-statistic
5162.054
Log likellhood
22.42840
Ushbu listingni batafsil ko’rib chiqamiz. Birinchi qatorda bog’liq bo’lgan
o’zgaruvchini (ushbu misolda – GOARIC) to’g’risida axborot berilgan. Ikkinchi
qatorda teglamani baholangan vaqti va sanasi ko’rsatilgan (05-02-2009 va 10:15).
Uchinchi qatorda teglama tenglama parametlarini baholash chegarasi va oralig’i
(2000-2008) ko’rsatilgan. Keyingi qatorda kuzatuvlar soni (9) ko’rsatilgan.
So’ngra tenglama ayrim komponentlarining xarakteristkalari keladi, masalan:
- o’zgaruvchining nomi - variable-(C, GOARITC);
- o’zgaruvchining koeffitsienti – COEFFICIENT –(mos ravishda 0.6421739 va
1.0391163);
134
-
o’zgaruvchiga mos ravishda to’g’ri keluvchi koeffitsient uchun standart xatolik
(mos ravishda 0.0089380 va 0.1266525)
- Stьyudentning T-statistikasi ( 71.847433 va 8.2044703).
Regression tenglama ayrim tashkil etuvchilari xarakteristikadan tashqari,
umuman va bog’liq o’zgaruvchi haqida axborot keltirilgan.
R-squared
0.997488
Adjusted R-squared
0.997295
S.E. of regression
0.058273
Durbin-Watson stat
1.358926
Log likelihood
22.42840
Mean of dependent var
10.07433
S.D. of dependent var
0.120370
Sum of squared resid
0.044145
F-statistic
5162.054
Foydalanuvchi uchun eng muhimi R-kvadrat va Darbin-Uotson kriteriysidir.
Xuddi shu yo’l bilan yuqorida tuzilgan regressiyada argument sifatida
qatnashuvchi GOARTC o’zgaruvchisi uchun ham zarur bo’lgan tenglamani olishimiz
mumkin. Bu tenglama oddiy avtoregressiya bo’lishi mumkin.
>LS GOARTC c GOARTC (-1)
LS// Dependent variable is GOARTC
Date: 05-02-2009/ Time: 10:20
SMPL range: 2000-2008
Number of observations: 9
TSP sistemasining tekstlar redaktoridan foydalanib, olingan tenglamalarni
keyinchilik echish uchun MODEL1 nomli faylga kiritish mumkin. Tekst redaktorini
chakirishda EDIT komandasini va sistemaning File name? savoliga tahrir qilinadigan
faylning nomini terish zarurdir. EDIT komandasini kiritganimizdan keyin quyidagi
ekran paydo bo’ladi:
L[#][#]List lines !. E#
Edit line ! O [d:]
fname Open file
U[#][#]List W/O #!. I #
Insert lines! M [d:]
Fname [#] Merge
P[#][#]Print lines !. T#
Copy line ! K [d:]
Fname Read WS
V[#][#]Print W/O #!. X
Exit-Save.S Save! W[d:]
Fname Write
D[#][#]Delete lines!. Q
Exit-Don’t Save! F [d:]
Fname FETEQ
Olingan tenglamalar quyidagi kektma-ketlikda kiritiladi:
1: GOARTC= 1.9788215+0.8870707* GOARTC(-1)
2: GOARTC= 1.0391163+0.6421739* GOARTC
Ekranning yuqori qismida joylashgan komandalar quyidagilar:
.L-qatorlarni ko’rib chiqish;
.P- qatorlarni chop qilish;
.D- qatorlarni o’chirish;
.E- qatorlarni tahrir qilish;
.I- qo’shimcha qator kiritish;
.T - qatorni ko’chirish;
135
.X -yozib chiqib ketish;
.S -faylni diskka yozish;
.Q -faylni saqlamasdan chiqib ketish.
Model tenglamalar sistemasini echish
Modelni (tenglamalar sistemasini) echishdan oldin vaqtli qatorlar chegaralarini
belgilash kerak va bu chegaralarda zarur hisob-kitoblar olib boriladi. Buni SMPL
komandasi orqali amalga oshirish mumkin. Masalan, agar 2010 yildan 2015 yilgacha
prognoz hisoblarini amalga oshirish uchun quyidagi komandani berish kerak:
>SMPL 2010 -2015
Prognoz chegarasini aniqlangandan keyin SOLVE komandasi yordamida
modelni echish mumkin.
SOLVE MODEL1
TSP sistemasi tenglamalar sistemasini (modelni) iteratsiya usuli bilan echadi.
Echish jarayonida iteratsiyalar soni beriladi. U quyidagicha bo’ladi:
2010 - 5 iterations
2011 - 13 iteration
2012 -11 iteration
2013 -6 iteration
2014 -5 iteration
2015 -2 iteration
Iteratsiyalar soni modelning boshang’ich shartlari, turi va modeldagi
tenglamalarning qaysi tartibda kelishiga bog’liqdir. Iteratsiyalarni maksimal soni va
ularni o’zgartirish uchun quyidagi komanda beriladi:
>SMAXIT
Bu komandadagi iteratsiyalarning maksimal soni 100 taga teng. Agar prognoz
hisoblarida natijalar yaqinlashishga erishmagan bo’lsa, TSP sistemasi quyidagi
habarni ekranga chiqaradi:
Convergence not achived? (yaqinlashishga erishilmadimi?)
Bu holda iteratsiyalar sonini oshirish tavsiya etiladi (masalan: 1000 tagacha ).
Buning uchun quyidagi komanda beriladi:
>SMAXIT 1000
Agar bu o’zgartirishdan keyin ham yaqinlashishga erishmasa, tenglamalar
sistemasini tahlil qilishga kirishish kerak. Ehtimol, ba’zi bir tenglamani yozayotganda
xatolikka yo’l qo’yilgan yoki o’zgaruvchilar orasidagi aloqalar «o’ta murakkab»
(masalan: ko’p rekursiyali) bo’lishi mumkin. Buni oldini olish uchun ba’zi rekursiv
bog’lanishlarni
oddiyroqqa
almashtirish
mumkin
va
sistemadagi
ayrim
tenglamalarning orasidagi bog’lanishlarni murakkablashtirish mumkin.
Agar model normal echilgan bo’lsa, uni tahlil qilish mumkin. Buning uchun
avvalgi intervalni (SMPL 2000 - 2015 komandasi bilan ) berish kerak. Bu interval
yordamida qatorlar orasidagi bog’liqliklarni, hisoblangan qatordagi o’zgarishlarni
ko’rish mumkin. Modelь echilgandan keyingi natijalar avvalgi ma’lumotlar yozilgan
faylga yoziladi. Ularni ekranda ko’rish uchun SHOW komandasidan, qog’ozga
pechat qilish uchun PRINT komandasidan foydalaniladi.
136
Bundan tashqari vaqtli qatorlar qiymatlarini grafik ko’rinishda ham ekranga
yoki qog’ozga chiqarish mumkin.Buning uchun F4 klavishasi bosilib, (8)
GRAPHICS qatori tanlanadi. SHundan so’ng, quyidagi menyu paydo bo’ladi:
|